open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Варнавино

**Варнавино** (, искечә *Варнавин*) — Русиядә урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Түбән Новгород өлкәсенең Варнавино районы административ үзәге.

Халык саны — 3 477 кеше (2010).
## География
Бистә Ветлуга елгасында, Түбән Новгороддан 165 километр көньяктарак урнашкан. Якындагы тимер юл станциясе — *Ветлужский* (41 километр ераклыкта).
## Тарих
1417 елда преподобный Варнава Ветлужский биредә кәшишханәгә нигез салган; кәшишханә янында сәүдә авылы барлыкка килгән.

1778 елдан — Кострома наместниклыгының (1796 елдан — губернасының) өяз шәһәре. 1922 елда Түбән Новгород губернасы составына күчерелгән; 1923 елда Варнавино өязе юкка чыгарыла, ә ике елдан соң шәһәр Варнавино авылы дип үзгәртелә.

Шәһәр тибындагы бистә статусын 1965 елда ала.

## Халык

### Милли состав

## Галерея

Houses in Varnavino 2.jpg|
Police office in Varnavino.jpg|
Two-storeyed houses in Varnavino.jpg|

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәр тибындагы бистәләре
Хәрби комиссариат

**Хәрби комиссариат** () — Советлар Берлегендә, ә аннан соң элекке ССРБ республикаларында җирле хәрби идарә итү органы.

Хәрби комиссариат эше белән **хәрби комиисар**:=_предатели _родины _полицаи _недобитки _отстойник с _нацистской _символикой. _Запиздить, _детишек _кошек _собачек _урыть, _полицаев _вздернуть, _сжечь _вражескую _автотехнику _кастрировав и _выколов   _глаза. Los.. при _полном _бездействии _мосгорвоенкомата и _чурок _черножопых. _смерть _легавым от _ножа!

 җитәкчелек итә. Хәрби комиссариат берничә бүлекчәләрдә тора, аларның һәрбересе үз вазифаларын башкара.
## Тарих
1918 елның 8 апрелендә Халык Комиссарлар Шурасы *«Хәрби эшләр буенча вулыс, өяз, губерна һәм округ комиссариатларны оештыру турында дикрит»*не кабул итә. Бу дикрит нигезендә РСФСР территориясендә 7 округ, 39 губерна, 385 өяз һәм 7 мең вулыс хәрби комиссариаты оештырыла.
## Бурычлар
* мобилизациягә хәзерләнү һәм аны үткәрү;
* кеше һәм халык хуҗалыгы ресурсларны исәпкә алу;
* яшьләрне хәрби хезмәтенә хәзерләү;
* гражданнарны хәрби хезмәткә һәм өйрәнү җыеннарга чакыруларны үткәрүне оештыру;
* гражданнарны контракт буенча хәрби хезмәтенә кабул итү үткәрүне оештыру;
* башка саклану чараланы оештыру;
## Төрләр
* Россия субъектының хәрби комиссариаты (республика, край, өлкә);
* Россия субъектының хәрби комиссариаты буйсынган хәрби комиссариаты (шәһәр, район яки берләшкән хәрби комиссариаты).
## Моны да карагыз
* Хәрби ант
* Хәрби билет

Төркем:Хәрби хезмәт
Салават (гоноратив)

**Салләллаһу галәйһи вәссәлам** (, «аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын!») — мөселманнар тарафыннан Мөхәммәд пәйгамбәрнең исеме телгә алудан соң әйтелгән фраза. Текстларда күбесенчә с. г. в. -гә кадәр кыскартыла. Гарәп текстларында «сад» () хәрефенә кадәр кыскартыла.

Юникодта бу фраза өчен махсус символы бар — U+FDFA ﷺ (Arabic Ligature Sallallahou Alayhe Wasallam).
## Искәрмәләр

Төркем:Гарәп фразалар
Төркем:Ислам терминнары
Казан сарае приказы

**Казан сарае приказы** () — XVI гасырның уртасы — XVIII гасырның башында Рәсәйнең үзәк дәүләт оешмаларның берсе. XVI гасырның 50-60 елларда оештырылган. Казан сарае приказы белән *дума дияге* (думный дьяк) җитәкчелек иткән. Мещёрада (Ялатма, Кадым, Касыйм, Мукшы, Төмән, Шацк һ.б. шәһәрләре), Түбән Новгород өязе (1587 елга кадәр), Түбән һәм Урта Идел буенда, Башкортстанда, элекк Әстерхан ханлыгы шәһәрләрендә (XVII гасырда Илче приказы карамагында булганнар), Себердә һәм Уралда (1599—1637) административ, хәрби, суд һәм финанс эшләре белән идарә иткән.

Себер приказы оештырылганнан соң 1663 елга кадәр Казан сарае приказы һәм Себер приказы коллегияләрнең башында бер үк кеше торган.

Ясак китпларын төзү һәм рус булмаган халыклардан ясак җыю белән җитәкчелек иткән.

Казан губернасы оештыру сәбәпле, 1708 елда бетерелә.
## Административ төзелеш
### Җитәкчеләр исемлеге
* 1570—1587: Андрей Щелканов
* ?
* 1606—1610: Андрей Иванов
* 1617—1619: Алексей Сицкий
* 1619—????: Дмитрий Черкасский
* 1643—1645: Никита Одоевский
* 1646—1662: Алексей Трубецкой
* ?
* 1670—1671: Яков Одоевский
* ?
* 1681—1683: Яков Одоевский
* 1683—1708: Борис Голицын
## Моны да карагыз
* Себер приказы
## Тышкы сылтамалар
* Зур Совет энциклопедиясе

Төркем:Татарстан тарихы
Суворов ордены

**[[Александр Суворов|Суворов]] ордены** — Бөек Ватан сугышы вакытында совет бүләге.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении военных орденов: Ордена Суворова, первой, второй и третьей степени, Ордена Кутузова, первой и второй степени и Ордена Александра Невского» от 20 июля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 5 августа (№ 30 (189)). — С. 1.
* Описание и история ордена
* Изображения знаков ордена трёх степеней 
* Полный список кавалеров ордена Суворова I степени 

*
Төркем:Суворов исемендәге объектлар
Төркем:Бүләкләр алфавит буйлап
Лака

**Лака** - төрле топонимнарда һәм башка феноменнарның аталышында очраган сүз. Ул түбәндәгеләрнең кайберәвенә ишарә итә ала:

## [[Торак пункт]]лар
* Лака  — Болгарияның Бургас провинциясендәге Поморье муниципалитетына керүче авыл *([[:en:Laka, Burgas Province|en]])*
* Лака (, шулай ук **Лака Ике**) — Пенза өлкәсенең Вадинск районына керүче татар авылы. Татар Лакасы авылы советына керә. Татар Лакасыннан 1,5 км ераклыкта урнашкан.
* Лака — Ирландиядәге авыл һәм җәмгыять *([[:ru:Лака (Ирландия)|ru]])*
** Лака-Бег — Ирландиядәге Лака җәмгыятенә керүче авыл *([[:ru:Лака-Бег|ru]])*
* Лака  — Польшадагы төрле воеводстволардагы берничә авыл исеме:
**en - Көнбатыш Поморье воеводствосының, Голеньоу өлкәсе.
**en - Көнбатыш Поморье воеводствосының Драуско өлкәсе.
**en - Ополе воеводствосының Ныса өлкәсе
**en - Ополе воеводствосының Олесно өлкәсе
**en - Подкарпатье воеводствосы
**en - Силезия  воеводствосы
**en - Түбән Силезия воеводствосы
* Лака — Тибеттагы авыл *([[:en:Laka, Tibet|en]])*

## Табигый объектлар
* Лака — Чехиядагы күл *([[:ru:Лака (озеро)|ru]])*
* Лака (Кулой кушылдыгы) — Россия территориясеннән агучы елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага.
* Лака — Австрияның Каринтия районындагы тау, 1851 м. *([[:ru:Лака (гора)|ru]])*

## Төрлесе
* Лака — Гавайлыларның мифологиясендәге берничә персонажның исеме *([[:en:Laka|en]])*
* Лака — босниялы җырчы һәм композитор Эльвир Лаковичның псевдонимы *([[:en:Elvir Laković Laka|en]])*
* Лака — Чадта яшәүче Африка халыкларының берсенең исеме *([[:fr:Laka (peuple)|fr]])*
 
* Лака — Дагстанның Хива районындагы авыл *([[:ru:Лака|ru]])*
* Лака — Нигериядәге адамава-убанги телләрнең берсе *([[:de:Laka|de]], [[:en:Laka|en]], [[:ru:Лака|ru]])*
* Лака — Үзәк Африка Җөмһүриятендәге һәм Чадта таралган үзәксудан телләрнең берсе   *([[:de:Laka|de]], [[:en:Laka|en]], [[:ru:Лака|ru]])*
32-нче танк төмәне

**32-нче танк ** — ССРБ хәрби берләшмәсе Бөек Ватан сугышы вакытында.

## Әдәбият
* *Жаркой Ф. М.* Танковый марш.  Изд. 4-е: МВАА. — , 2012.
* *Егоров А. В.* С верой в победу (Записки командира танкового полка). — : Воениздат, 1974.
* *Исаев А.* 1941. Бои на Украине. — : Изд. Стратегия КМ, 2004.
* *Дриг Евгений.* Механизированные корпуса РККА в бою. — :Изд. АСТ, 2005.

## Документлар
* Доклад командира 32-й танковой дивизии о боевых действиях за период с 22 июня по 14 июля 1941 года. ЦАМО, ф. 229, оп. 3780сс, д. 6, лл. 150—157.

## Сылтамалар
* Танковый марш.  
* http://samsv.narod.ru/Div/Td/td032/default.html

Төркем:ССРБ танк дивизиялары Бөек Ватан сугышы вакытында

Төркем:Танк гаскәрләре
Макарье (елга)

**Макарье** — Россия территориясеннән ага торган елга. Рязань өлкәсе, Владимир өлкәсе, Мәскәү өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Сынтулка елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 16 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ука бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Ука елгасы кушылдыклары бассейны Мукшы елгасы кушылганчы, елга бассейны — Ока.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 09010102312110000026696
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110002669
* Бассейн коды — 09.01.01.023
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Рязань өлкәсе елгалары
Төркем:Владимир өлкәсе елгалары
Төркем:Мәскәү өлкәсе елгалары
Макарье (Котельнич районы)

**Макарье** () — Киров өлкәсенең Котельнич районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (98%).

## Искәрмәләр

Төркем:Катилнич районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
ССРБдагы күмәкләштерү

**да үткәрелгән [[күмәкләштерү]]** (яки *коллективлаштыру*, ) сәясәте — большевикларның ялгыз крестьян хуҗалыкларны һәм авыл хуҗалыгы продукциясе җитештерүнең төп чараларын берләштерү юлы белән күпләп коллектив хуҗалыкларны оештыру кампаниясе. ССРБ-да 1928—1937 елларда үткәрелгән; төп этабы — 1930—1933 еллар — тоташ коллективлаштыру. Украинаның һәм Белорусиянең көнбатыш районнарында, Молдавиядә, һәм Балтыйк буе республикаларында коллективлаштыру аларны ССРБ составына кертелү вакытыннан бирле башланган һәм 1949—1950 елларда тәмамланган.

Иреклелек коллективлаштыруның төп принцибы дип игълан ителә, әмма колхозларны көч белән оештыру, кантоннарга, районнарга һәм авыл советларына задание бирүе киң тарала. Иосиф Сталинның «Уңышлардан баш әйләнү» дигән мәкаләсе чыккач хуҗалыларның зур өлеше колхозлардан чыккан. Бу коллективлаштыру тактикасы һәм ысулларын үзгәртергә мәҗбүр итә — колхозларга һәм аның әгъзаларын ташлама лар бирелә; шул ук вакытта ялгызык хуҗалыкларга салым арттырыла. Кулак хуҗалыкларны юк итү коллективлаштыруның бер өлеше булган. Колхозга керергә теләмәгән урта хәллеләргә һәм ярлыларга салым салу (бу аларны кулаклар белән тиңли) тарала.

1933 елның гыйварында берләшкән ЦК һәм ЦКК ВКП(б)ның пленумында кулакларны сыйныф буларак юк итү һәм авылда социалистик мөнәсәбәтләр җиңү турында игълан иткән.

ССРБ Президентының 1990 елның 13 августындагы указы белән крестьяннәргә карата кулланылган репрессияләр законсыз дип танылды.

## Моны да карагыз
* Күмәкләштерү
* 1932—1933 еллар ачлыгы
* Кулаклар
* Колхоз
* НЭП

## Искәрмәләр

Төркем:Күмәкләштерү
Төркем:Совет дәүләтендә репрессияләр
32-нче укчы төмәне (1-нче формалаштыру)

**32-нче укчы төмәне** (*32 сд *) — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККА Кораллы көчләре составындагы ССРБ хәрби берләшмәсе .

## Сылтамалар
* Справочник
* Справочник
* О боях на можайском направлении
Август путчы

**Август путчы** (, **«1991 елгы aвгуст кризисы»**) — ССРБ-да 1991 елның 19-21 августында булган вакыйгалар; 

## Хронология
ССРБ (ССРБ Президенты, ССРБ Югары Шурасы һәм ССРБ Халык депутатлары съезды йөзендә) һәм PСФСР (РСФСР Югары Советы, РСФСР Министрлар Шурасы һәм РСФСР Югары Советы йөзендә) хакимиятләре, һәм кайбер совет җөмһүриятләренең хакимият органнары тарафыннан фетнә, дәүләт түнтәрелеше һәм конституциягә каршы хакимиятне басып алу (путч) дип танылган. ССРБ-ның югары җитәкчелеге вәкилләре төркеменең яңа Союз килешүенә кул куюны булдырмаска тырышуы аркасында килеп туа. Мәскәүдә *Гадәттән тыш хәл буенча дәүләт ᴋомитеты* (ГКЧП) оештырыла, аның cоставына ССРБ вицӗ-президенты Геннадий Янаев, премьер-министр Валентин Павлов, саклану министры Дмитрий Язов, эчке эшләр министры Борис Пуго, КГБ рәисе Владимир Крючков, һ.б. кешеләр керәләр.

Гадәттән тыш хәлгә таянып, дәүләт ᴋәмититы ССРБ Президенты Михаил Горбачёвны вазифасыннан читләштерә, аны Кырымдагы дачасында сак астында тоталар. Президент вазифасын башкаручы итеп Г.Янаев билгеләнә, СБКФ-ка карата каршы торган сәяси оешмаларның һәм массакүләм мәгълүмат чараларның эшчәнлеге вакытлыча тыела, Мәскәүгә гаскәрләр кертелә.

PCФCР Президенты Борис Ельцин һәм PCФCР-ның башка җитәкчеләре ГКЧП оештыруны дәүләт түнтәрелеше дип игълан итә һәм аның эшчәнлегенә каршылык оештыра. Мәскәүдә һ. б. шәһәрләрдә ГКЧП-га каршы митинглар үткәреләләр. Татарстан президенты М.Ш. Шәймиев фетнәчеләрне яклап чыга.

Кризис 22 aвгустта ГКЧП әгъзаларын кулга алу һәм Горбачөвның хакимияткә кире кайтуы белән тәмамлана; 23 августта Cоветлар Берлeᴦe Kоᴍмyнистлаp фиркace эшчәнлеге вакытлыча туктатыла. Август путчы ССРБ таркалуы процессын тизләтә.

## Кызыклы факлтлар
«Ак йорт»ны саклауда киләчәк террорист Шамил Басаев һәм киләчәк «Юкос» компаниясенең җитәкчесе Михаил Ходорковский катнашалар.

## Искәрмәләр

Төркем:Перестройка
Төркем:ССРБ тарихы
Төркем:Россия бәрелешләре
Кәрәзле элемтә

**Кәрәзле элемтә** — тиз урнаштырыла торган ике яклы радиоэлемтәнең бер төре. Кәрәзле элемтә телефон элемтәсе, Интернетка керү, мәгълүмат тапшыру һ.б. мөмкинлекләрне бирә. Кәрәзле элемтә оештыру принцибы төрле операторлар үз хезмәтен тәкъдим иткән территорияне бер берсе белән бәйләнгән, бер берсен өлешләтә каплаган участкаларга (кәрәзләргә) бүлүдән гыйбарәт. Участокларның үлчәмнәре кесә телефонының кәрәзле элемтә коммутаторы аша икенче операторларның челтәрләренә һәм шәһәр телефон челтәренә тоташтырылган кабул итү тапшыру станциясе белән бәйләнеш булдыруның иң зур ераклыгы белән  билгеләнә. Сигнал кимәле иң зур булган станцияне кесә телефоны үзе сайлый. 

## Чыганаклар
Башкорт энциклопедиясе  

Төркем:Элемтә
Вакытлыча бурычлы крәстиәннәр

**Вакытлыча бурычлы крәстиәннәр** () — 1861 елның 19 феральдәге положениелар буенча крепостной бәйлелектән азат ителгән, ләкин түләп алуга күчерелмәгән крәстиәннәр категориясе. Крәстиәннәрнең вакытлыча бурычлы булу хәленең тәмамлану вакыты юридик яктан билгеләнмәгән була, ләкин аларга 9 ел буе бүлеп бирелгән басу җирләрен сатып алудан баш тарту тыела. Вакытлыча бурычлы крәстиәннәр җир бүлемнәрен файдаланган өчен закон белән билгеләнгән күләмдә йөкләмәләр (барщина яки оброк) үтәргә тиеш була. Җир бүлемнәренең мәйданнары һәм крәстиәннәрнең алар файдаланган өчен йөкләмәләре «Крәстиәннәргә җир биләүне оештыру турында урындагы положениеләр»га ярашлы билгеләнгән. Җир бүлемнәрне алгач, вакытлыча бурычлы крәстиәннәр җир биләүчеләр катламына күчкән.

1881 елның 28 декабрьдагы законга туры китереп, барлык вакытлыча бурычлы крәстиәннәр 1883 елның 1 гыйнварыннан алып мәҗбүри түләп алуга күчерелә; 1905 елның 3 ноябрендәге указы белән 1906 елның 1 гыйнварыннан түләп алу хакы яртылаш киметелә, 1907 елның 1 гыйнварында туктатыла.
## Моны да карагыз
*Алпавыт крәстиәннәре
## Тышкы сылтамалар
* Башкорт энциклопедиясе

Төркем:Крәстиәннәр
32-нче укчы төмәне

**32-нче укчы төмәне** — Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ хәрби берләшмәсе.

* 32-нче укчы төмәне (1-нче формалаштыру) — 1922 елның июнендә оештырылган
* 32-нче укчы төмәне (2-нче формалаштыру) — 1942 елның июнендә оештырылган
108-нче танк төмәне

**108-нче танк ** — Бөек Ватан сугышы елларында ССРБ хәрби берләшмәсе.

## Сылтамалар
* Справочник
* Хроника боевых действий 
* Дневник обороны Тулы
* 

Төркем:ССРБ танк дивизиялары Бөек Ватан сугышы вакытында
Төркем:Танк гаскәрләре
Күмәкләштерү

**Күмәкләштерү** яки *коллективлаштыру* - ресурсларны коллективлык мәсләкләре нигезендә куллану.

Түбәндәге тулы булмаган исемлек бу сүз белән нәрсә билгеләнә алганын күрсәтә:
## Төшенчәләр
* Кешеләрнең эш төркеме *[[Коллектив]]ны ([[:ru:Коллектив|ru]])* булдыру.
* Кооперация *([[:ru:Кооперация|ru]], [[:en:Cooperation|en]]) — Иҗтимагый, икътисади һәм мәдәни хезмәттәшлек феномены*.
* Социализм *([[:ru:Социализм|ru]]) — иҗтимагый милек яки милек һәм табигый ресурслар өстеннән иҗтимагый контрольне оештыруга чакыручы социаль-икътисади доктрина.
* [[Экспроприация]] *(ru) — шәхси милекне хуҗаларыннан тартып алу*.
** [[Национализация]] *(ru) — бар мал һәм милекне шәхесләр яки аерым төркемнәр контроленнән дәүләт контроленә күчерү сәясәте, приватизацияның (ru) киресе*.

==Илләр буенча сәяси кампанияләр==
* [[Венгриядагы күмәкләштерү]] *(en) —  Венгрия Халык Республикасында (ru)* 1940 нчы еллар азагы - 1960 нчы еллар башында үткәрелгән кампания.
* [[Халык коммунасыдагы|Кытайдагы күмәкләштерү]] *(en) — да 1958-1985 елларда күмәк эшчәнлек оештыру сәясәте*.
* [[Польшадагы күмәкләштерү]] *(en) —  Польша Халык Республикасындагы (ru)* 1948-1956 еллардагы кампания.
* [[Румыниядагы күмәкләштерү]] *(en) —  Румыния Халык Республикасында (ru)* 1949-1962 еллардагы кампания.
* [[ССРБдагы күмәкләштерү]] — *га кергән илләрдә 1929-1960 елларда шәхси хуҗалыкларны тыю, бар малларны коммунистлар хөкүмәте контролләренә күчерү кампаниясе.*
** [[Декулаклаштыру]] * (ru) — кулакларга карата экспроприация һәм сәяси репрессияләү кампаниясе, коллективлаштыру сәясәте чикләрендә уздырылган*.
* [[Эхидо]] *(en) — да 1934-1994 елларында гамәлдә булган җирне коммуналь куллану системасына күчерү сәясәте һәм системасы.
### [[Википедия бүлекләре]]ндә  язылмаган мәкаләләр
* Вьетнамдагы күмәкләштерү
* Кубадагы күмәкләштерү
* Төньяк Кореядагы күмәкләштерү
* Танзаниядагы күмәкләштерү
* Чехословакиядагы күмәкләштерү
* Югославиядагы күмәкләштерү

## Шулай ук кара
* CSA  *([[:en:Community-supported agriculture|en]]) — мәхәллә җәмгыяте уртаклашкан авыл хуҗалыгы, җирле авыл хуҗалыгы икътисади моделе*
* danwei *(, эш урыны, [[:en:Work unit|en]]) — Социалист икътисади сәясәте заманында да барлыкка килгән хезмәт берләшмәләре системасы, дәүләт контролендәге оешма.*
* Кибуц *([[:ru:Кибуц|ru]]) — да 1909 елдан авыл хуҗалыгы өлкәсендә оеша башлаган уртак хуҗалыклар төре.*
* Колхоз
* Кооператив *([[:ru:Кооператив|ru]]) — "уртак иҗтимагый, икътисади һәм мәдәни файдалары өчен аерым [[кеше]]ләр үз иреге буенча оешкан автоном [[берләшмә]]се".* 
* Күмәк авыл хуҗалыгы *([[:en:Collective farming|en]]) — аерым [[ферма|фермер хуҗалыкларының]] милекләрен уртак [[ширкәт]] буларак эшләтүче [[авыл хуҗалыгы]] җитештерү ысулы.*
* Совхоз
* Уртак җир *([[:en:Common land|en]]) — [[җир]]нең, анда яшәүче халык тарафыннан [[авыл хуҗалыгы]] максатларында уртак [[хокук]] нигезендә куллану системасы.*
## Искәрмәләр
Кулаклар

**Кулаклар** яки *байгуралар* — Октябрь инкыйлабына кадәрге Россиядә таза тормышлы крестьяннәрнең атамасы.

Кулаклар эре биләмәләргә һәм җитештерү чараларына (капитал) хуҗа булып, ялланма хезмәт белән файдаланган. XX гасыр башында алар Россия крестьян хуҗалыкларның 20% өлешен иткән һәм тауар игененең 50% өлешен җитештергәннәр. Беренче бөтендөнья сугышы вакытыныда кулаклар саны кимәя, әмма 20-елларда (Ленин башлаткан НЭП сәясәте заманында) алар үз хәлен ныгыта.

1920-елларның ахырында (Сталин җитәкчелегендә) «кулакларны сыйныф буларак юк итү» сәясәте алып барыла (ССРБдагы күмәкләштерү). 1930 елның 30 гыйнварында ВКП(б) ҮК үзенең «Тоташ коллективлаштыру үткәрлегән районнарында кулак хуҗалыкларны юк итү буенча чаралар турында» карарын кабул иткән. Шул карарында кулаклар өч категориясенә бүленгән:
* беренче категория — «контрреволюцион кулак активы», террор һәм фетнәләрне оештыручылар — аларны кичекмәстән кулга алырга, гаиләләрне илнең төньяк һәм көнчыгыш районнарына озатырга кушыла;
* икенче категория — «контрреволюцион кулак активы»ның калган өлешен, аеруча иң бай кулаклары һәм ярымалпавытлар — аларны илнең ерактагы районнарына, яки крайның ерактагы районнарына сөрергә тиеш булганнар.
* өченче категория — башка кулаклар, аларны колхоз хуҗалыгыннан тыш участокларында таратып утыртырга тиеш булганнар

18-60 яшьтәге хезмәткә яраклы ирләр булмаган, шулай ук партиядә, комсомолда әгъза булып торган, ЭККГ-дә хезмәт иткән, кызыл партизан булган һәм революция хәрәкәтендә катнашкан кулак гаиләләре әгъзалар сөргенгә дучар булмаганнар. Кулаклар барлык категория граждан хокуклардан мәхрүм ителәләр, милке тартып алына. 1932 елда кулакларның граждан хокукларын торгызуы башлана. 1934 елның 27 маенда кабул ителгән ССРБ ҮБК-ның «Элекке кулакларның граждан хокукларны торгызу тәртибе турында» карары буенча кулакларга граждан хокукларны кайтару практикасы киңәя.
## Искәрмәләр

Төркем:Күмәкләштерү
Төркем:ССРБ тарихы
Төркем:Россия империясе
59-нчы танк төмәне

**59-нчы танк ** — Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ хәрби берләшмәсе.

## Дивизия тарихы
1941 елның язында Ерак Көнчыгышта аерым танк дивизиясе итеп оештырылган, 43-нче җиңел танк бригадасы нигезендәдер. 1941 елның 22 июнендә Хабарау янында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* mechcorps 
* Боевые действия Красной армии в ВОВ 

Төркем:ССРБ танк дивизиялары Бөек Ватан сугышы вакытында
Төркем:Танк гаскәрләре
Алпавыт крестьяннары

**Алпавыт крестьяннары** () — Русиядә алпавытларга милек хокукында буйсынган крепостной крестьяннәр. крестьяннәр категориясе буларак, XVI гасырның ахырында, крепостной хокук урнашканнан соң барлыкка килә, крестьян реформасына кадәр булган.

## Реформага кадәр
Алпавыт крестьяннәре алпавыт җирләрендә яшәгән, үзләренә бүлеп бирелгән җир бүлемнәрен файдаланган. Алар дәүләт йөкләмәләре (рекрут, олау, почта йөкләмәләре, һ.б.) үтәгән, җан башыннан салым керткән, барщинага эшләгән, акчалата оброк түләгән. Хокукларлары иң нык чикләнгән халык категориясен тәшкил иткәннәр (алпавытның крестьяннәрне сату, хөкем итү, җирсез калдыру, икенче җиргә күчерү һ.б. хокукы булган).

## Реформадан соң
19 февральдәге положениеләргә ярашлы, алпавыт крестьяннәре шәхси һәм милек хокукларын алалар, алпавытлар үзләрендә җир милкен, шул исәптән крестьян бүлемнәрен саклап кала. Йөкләмәләр үтәгән өчен алар крестьяннәргә йорт һәм басу бүлеме бирергә тиеш була. Җир сатып алганга кадәр, алпавыт крестьяннәре вакытлыча бурычлы крестьяннәр категориясендә кертелә һәм барщина үтәүне яки оброк түләүне дәвам итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

## Сылтамалар
 
 

## Шулай ук карагыз

* Коллык
*Дәүләт крестьяннәре

Төркем:Крестьяннәр
Төркем:Россия тарихы
«Коми му» газетасы

**Коми му** (*Коми җире*) — коми телендә чыгучы Коми республикасы иҗтимагый-сәяси газетасы. Атнага 1 тапкыр дөнья күрә. Газета республикада үткән иҗтимагый-сәяси вакыйгаларны яктыртып бара, коми халкы тарихы һәм мәдәнияте турында мәгълүматларны бастыра.

«Зырянская жизнь», «Удж» (*Эш*), «Комисикт» (*Коми авылы*), «Вӧрлеԇыԍ»/«Вӧрлэдзысь», «Коми колхозник» (*Коми колхозчысы*), «Югыд туй» (*Якты юл*) исемнәрен йөрткән. Хәзерге исемен 1991 елдан йөртә.

1968 елда «Хөрмәт билгесе» белән бүләкләнә.
## Искәрмәләр

Төркем:Коми Республикасы гәҗитләре
Төркем:Комичә гәҗитләр
Губерна

**Губерна** (*губирна,* *гөбирна,* *гөбернә,* )&nbsp;— 1708—1929&nbsp;елларда булган Россия империясе, РСФСР һәм ССРБ административ-территориаль бүленешенең иң югары берәмлеге.

Губерна башында губернатор торган.

## Тарих
Беренче сигез губерналар, шул исәптә Казан губернасы, Пётр&nbsp;I-ның 1708&nbsp;елгы өлкә реформасы барышында барлыкка килгәннәр. Реформа барышында барлык өязләр юкка чыгарылалар, «губерна-провинция-дистрикт» системасы кертелә; провинция башында воевода, дистрикт башында земство комиссары торган. 1727&nbsp;елда дистриктлар бетереләләр, өязләр кире кайтарылалар.

1775&nbsp;елда, Екатерина&nbsp;II указы буенча, губерналарның күпчелеге *калгайлык*ларына үзгәртеп корылганнар. Берничә калгайлык генерал-губернатор тарафыннан идарә ителгән.

1796—1797&nbsp;елларда барлык калгайлыклар губерналарына үзгәртеп корыла, генерал-губернатор идарәсе чик буе өлкәләрендә генә калдырылган.

ССБР дәверендә Госплан тарафыннан илнең яңа административ-территориаль бүленеш проекты эшкәртелә. Губерна-территориаль бүленеше 1923—1929&nbsp;елларда юкка чыгарылган; аның урынына өлкәләргә һәм крайларга бүленеше килә.

## Моны да карагыз
* Өяз
* Вулыс

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Тархов&nbsp;С.&nbsp;А. Историческая эволюция административно-территориального и&nbsp;политического деления России (Полностью статья опубликована в&nbsp;книге: Регионализация и&nbsp;развитие России: географические процессы и&nbsp;проблемы / Под&nbsp;редакцией А.&nbsp;И.&nbsp;Трейвиша и&nbsp;С.&nbsp;С.&nbsp;Артоболевского. Москва, Эдиториал УРСС, 2001, с.&nbsp;191—213)

Төркем:Административ берәмлекләр
Төркем:Россия административ-территориаль бүленеше тарихы
Төркем:Россия империясе губерналары
1-нче Украин фронты

**Беренче Украин фронты** () – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.
## Тарих
### 1943—1944 елның кыш-яз кампаниясе
1943—1944 елның кыш-яз кампаниясен Кызыл Армия Украинаның Уңъягында зур һөҗүм (Днепр-Карпаты опреациясе, 24 декабрь 1943 — 17 апрель 1944) белән башлый. Дүрт айлы һөҗүм нәтиҗәсендә алман «Көньяк» һәм «А» армияләр төркемнәре тар-мар ителәләр; Кызыл Армия Украина Уңъягын һәм кайбер көнбатыш өлкәләрен азат итәләр, ә көньякта ССРБ дәүләт чигенә чыгалар; 28 мартта, Прут елгасы аша чыккач, совет гаскәрләре Румыния территориясенә керәләр.

Һөҗүмдә 1-нче, 2-нче, 3-нче һәм 4-нче Украина фронтларның гаскәрләре, Кара диңгез флоты һәм Азак хәрби флотилиясенең кораблары һәм партизаннар катнашканнар; һөҗүм нәтиҗәсендә фронт 250—450 километрга көнбатышка, Ковель — Тернополь — Черновцы — Бельцы сызыгына күчкән.

Беренче Украин фронты фашист-алман Берлин янындагы саклавы берләшмәсен юк итә. Беренче Украин фронты һөҗүме уңышлырак була, Рыбалко җитәкчесендәге танклары 21 апрельдә Берлин чигенә килеп чыга.

1945 елның 6 маенда 1-нче, 4-нче һәм 2-нче Украин фронтлар гаскәрләре Праһа стратегия һөҗүм операциясен башладылар.

1945 елның 9 маенда Беренче Украин Фронты 3-нче, 4-нче танк гаскәре Праһа шәһәренә бәреп керәләр.

1945 елның 12 маенда Власов 1-нче Украин фронты хезмәткәрләре тарафыннан алына.

## Үткәрүчеләнгән операцияләр
* Киев һөҗүм операциясе (1943)
* Киев саклану операциясе (1943)
* Житомир-Бердичев операциясе
* Корсунь-Шевченковская операциясе
* Ровно-Луцк операциясе
* Проскуровско-Черновицкая операциясе
* Львов-Сандомир операциясе
* Сандомирско-Силезия операциясе
* Түбән Силезия һөҗүмчән операциясе
* Өске Силезия операциясе
* Берлин һөҗүмчән операциясе
* Праһа операциясе

## Командирлар
### 1-нче Украин фронтның сәргаскәре
* Армия генералы Николай Ватутин (октябрь 1943 — март 1944);
* Советлар Берлеге Маршалы Георгий Жуков (март — май 1944);
* Советлар Берлеге Маршалы Иван Степан улы Конев (май 1944 — сугышның озагына кадәр).

## Әдәбият

## Тышкы сылтамалар
* Фронт
* Бөек Ватан сугышы фронтлары

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:1-нче Украин фронты
3-нче гвардия танк корпусы

**3-нче гвардия Котельниковская Кызыл Байрак 2 дәрәҗәсә Суворов орденнары танк корпусы** () — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ танк корпусы.

## Сугыш еллары

1942 елның 29 декабрендә 413нче Халык Саклау Коммисарияты (ХСК) боерыгы буенча 7-нче танк корпусы 3-нче гвардия танк корпусы оештырыла.

### Висмар янында очрашу
3 майда генерал А. П. Панфилов (1898 елда Казан шәһәрендә туган) җитәкчесендәге 3-гвардия танк корпусы алман-фашист килүче резервларын тар-мар итеп Висмар янында Инглиз көчләре белән очраша.

## Советлар Берлеге Каһарманнары
* Пётр Днепров — гвардия капитаны, 44-нче гвардия танк бригадасының танклар батальоны командирыны урынбасары.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Вовченко И. А. Танкисты. — М.: ДОСААФ, 1976. 176с.

Төркем:Танк гаскәрләре
Бобслей

**Бобслей** (), кышкы спорт төре, аэродинамик конструкцияле, тулаем металлдан ясалган һәм идарә ителүче чаналарда янтаюлы-виражлы боз трассалары буйлап зур тизлектә шуып төшү.

Швейцариядә уйлап тапканнар. 1888 елда Англия туристы Уилсон Смит ике чананы бергә кушып, Санкт-Морицтан берничә чакрым аста яткан Челеринага шуып төшеп җиткән. Шунда ук, Санкт-Морицта, XIX гасыр азагында дөньяда беренче бобслей буенча спорт клубы оештырыла.

Иң беренче «боб»  (инг. «борчак») 1904 елда уйлап чыгарылган. Бобслей чанасы корыч шассига урнаштырылган озынча кузовтан гыйбарәт. Боб, экипаж әгъзалары утыру өчен урыннар (ике яки дүрт урынлы), руль һәм тормоз рычагы белән җиһазландырылган. Алдагы ике пар чана табаны (тимераяк) бормалы руль белән, арттагылары тормоз рычагы белән тоташтырылган. Беренче чаналар агачтан эшләнә. Бераз вакыттан соң аларны боб дип аталган корыч чаналар алмаштыра. Баштарак бобслей командасы биш яки алты кешелек экипаждан торган. 1930 елларда экипажлар ике һәм дүрт кешелек итеп калдырыла.

Бобслей трассасы борылмалы улакны хәтерләтә. Трассаның озынлыгы 1500 – 2000 метр булса, бобслей чаналарының тизлеге сәгатенә 150 чакрымга җитә. Дөнья чемпионаты 1924 елдан уздырыла. 2002 елга кадәр бобслей буенча ярышлар тик ир-егетләр арасында уздырылды. Гүзәл затлар беренче тапкыр Солт Лейк Ситидагы кышкы олимпия уеннарын (2002 ел) да ике урынлы чаналарда ярыша.

Калгаридагы Олимпия уеннарында ССРБ тарихында беренче тапкыр Янис Кипурс белән Владимир Козлов ике урынлы бобта алтын медаль яулый. Россия экипажлары әлеге спорт төрендә соңгы ике Олимпиадада берәр медаль яулады. 2006 елда Туринда Александр Зубков экипажы (дүртлек) көмеш призер булса, дүрт елдан соң Ванкуверда икеле дисциплинада Алекандр Зубков белән Алексей Воевода бронза медаль алды.

## Чыганаклар
* Чана гына димәгез 
* Аманат журналы, № 01 2010 ел З. ӘБИЛЕВ
Чана спорты

**Чана спорты** – бозлы улактан зур тизлектә чана шуу. Скелетоннан аермалы буларак спортчы чанада аяклары белән алга таба урнаша, чана белән гәүдә торышын үзгәртеп идарә итә.

Чана спорты XIX гасырның урталарында Швейцариядә Альп таулары итәгендә туган. Санкт-Мориц ял итү йортының хуҗасы Каспар Бадрутт бу спортка нигез салучы санала. 1870 елда Бадрутт төзегән чана шуу юлы бүгенге көнгә кадәр файдаланыла икән, анда хәтта ике тапкыр Олимпия ярышлары уздырылган (кара: Кышкы Олимпия уеннары 1928, Кышкы Олимпия уеннары 1948).

1883 елдан Швейцариядә чанада шуу буенча беренче ярышлар башлана, ә 1913 елда Дрезден шәһәрендә халыкара чана спорты федерациясенә нигез салына. Олимпия уеннары программасына чана спорты 1964 елдан кереп китә.

Кышкы олимпия уеннарында чана спортына охшаш төрләр дә бар, мәсәлән: бобслей һәм скелетон.

## Чыганаклар
* Аманат журналы, № 01 2010 ел З. ӘБИЛЕВ
Криптарифм

**Криптарифм** (cryptarithm) - математик башваткычларның бер төре, цифрлар хәрефләр белән алмаштырылган математик ребус.

Криптарифмнар ниндидер бер арифметик гамәл (кушу, алу, тапкырлау, бүлү) кулланып төзелә. Криптарифмда бер үк цифрлар бер үк хәрефләр аша шифрлана, ә төрле цифрларга төрле хәрефләр туры килә. Бернинди сан да нульдән башланырга тиеш түгел. Криптарифмның, гадәттә, бер генә чишелеше булырга тиеш.

Криптарифм яхшы дип санала, әгәр шифровка нәтиҗәсендә берәр мәгънәле җөмлә барлыкка килсә һәм аның чишелеше бердәнбер генә булса. Мәсәлән, ИЛӘК + ЧИЛӘК = КӨЯНТӘ (чишелеше: 7831 + 97821 = 105642), ЧАБА х АК = КАРГА (чишелеше: 1404 х 46 = 64584).

Криптарифмнар татар теле нигезендә күп төзелмәгән. Криптарифмнарны татар телендә төзүче авторларның иң билгелесе буларак Ринат Нуруллинны күрсәтергә була.

Криптарифмнар логик фикер йөртү буенча күнегүләр рәтендә бик мөһим урын алып торалар. Алар акыл дәрәҗәсен ачыклау өчен тест буларак та кулланыла ала.

## Татар телендә төзелгән криптарифмнар
* **БЕЗ + БЕЗ + БЕЗ = ИДЕК** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **КУЯН + УЯН + ЯН + Н = 2096** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **З + ЯЗ + АЯЗ + ГАЯЗ = 2966** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **ИМӘН + ИМӘН + ИМӘН = УРМАН** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **К + АК + ЛАК + АЛАК + БАЛАК + ЯБАЛАК = 168930** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **ЧӘЧӘК + ЧӘЧӘК + ЧӘЧӘК + ЧӘЧӘК + ЧӘЧӘК + ЧӘЧӘК + ЧӘЧӘК = ТАКЫЯ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **4 х УАЛЫП = ПЫЛАУ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **Я х Я х Я = КУБ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **ИЛӘК + ЧИЛӘК = КӨЯНТӘ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **УТ х УТ = УЧАК** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **РАШАТ + АШАТ + ШАТ + АТ + Т = 30000** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **ЧАБА х АК = КАРГА** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **БАС + КЫЗЫМ = ӘПИПӘ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **КЫРЫК + КАРАК = ӘКИЯТЕ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **ЧӘҮКӘ + КУНГАН = ТҮБӘГӘ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **МАЙМЫЛ - ЯРАТА = БАНАН** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **5 х КАРЫШ = САКАЛ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **КИЧ + ИЧ + Ч = ҮҮҮ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **КОҢГЫЗ х 7 = ЖЖЖЖЖЖ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **КАМКА х К = ӨӨӨӨӨӨ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **САК х САК = ТОТСАК** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **КАРГА + КАРГА = БАТКАН** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **ӘГӘР + МӘГӘР = БӘЛКИ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **Бутау + УТАУ + ТАУ + АУ + У = ТУТЫЙ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **БӘС + БӘС = ЭССЕ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **БҮЛӘК + ТЕЛӘК = БӘЙРӘМ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **БОРҺАН + БОТАК = БАОБАБ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **БАОБАБ = КОРГАН + БОТАК** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **АЛГА + ТАБА + АТЛА = ЕГЕТ** (авторы - Ринат Нуруллин);
* **КЫЕК + МЫЕК + СЫЕК = СЫЗЫК** (авторы - Ринат Нуруллин).

## Чыганаклар
* Криптарифмы
* Математические головоломки 

Төркем:Мантыйкый уеннар
Төркем:Зиһен сынаш уеннары
*
Скелетон

**Скелетон** (, грекчадан – скелет, каркас) — бозлы улактан зур тизлектә чана шуу. Чана спортыннан аермалы буларак, спортчы чанада гәүдәсен башы белән алга таба йөзтүбән урнаша, аяклары белән боздан этенеп, чанасының юнәлешен үзгәртә.

Аның тарихы Канада индеецларына барып тоташа. Аларда агач *тобогган* исемле агач чаналар киң таралган. Америка халкы чанага этләр җигеп, яки кул белән тартып йөкләр ташыган. Кайвакытта аларны таудан төшү өчен дә файдаланалар. XIX гасыр уртасыннан андый чанадан төшү ярышлары оештыррыла башлый. Спортчы шуганда чана өстенә йөзтүбән ята, чананы уңга-сулга борыр өчен аякларына беркетелгән тырнакларны куллана. 1913 елда Халыкара тобогган ассоциациясе оештырыла. 1914 елда беренче Европа чемпионаты уздырыла. Россия спортчылары беренче тапкыр 1994 елда Инсбрук һәм Санкт-Морицта уздырылган дөнья кубогында чыгыш ясыйлар. Скелетонның тизлеге сәгатенә 130 чакрымга барып җитә. Бобслей һәм чана спорты арасында иң куркыныч спорт төре санала.

Скелетон чанасының нигезе яссы рам һәм аның астына трассадан шуу өчен беркетелгән ике металл тимераяктан гыйбарәт. Рам өстенә тотынып төшү өчен ике тоткыч беркетелгән. Рамның ян-яклары спортчыны текә борылышлар вакытында бәрелүдән саклаучы бамперлар белән җиһазландырылган.
## Чыганаклар
* Чана гына димәгез 
* Аманат журналы, № 01 2010 ел З. ӘБИЛЕВ
Гәрәбә

**Гәрәбә** — казылма сумала, органик матдәләр классыннан минерал. Бизәнү эшләнмәләр һәм дарулар ясауда кулланыла. Борынгы грек телендә “илектр” дип йөртелгән. Хәзерге киң кулланылыштагы электр сүзе шуннан алынган. Кешеләр гәрәбәдән ясалган муенса ефәк яки йон киемгә ышкылганда аннан очкыннар чыкканын күргәннәр. Бу таш тәнгә ышкылып йөргәндә дә электр корылмалары барлыкка килүе билгеле. Элек-электән хатын-кызлар, гәрәбә муенса тагып йөреп, зоб авыруын дәвалаганнар. Шуңа күрә гәрәбә муенсаның дәрәҗәсе зур булган.

Гәрәбә миллион еллар дәвамында зур басым астында нарат сагызыннан барлыкка килә. Ул, табигый казылма буларак, диңгез төбеннән һәм диңгез кырыенда казылган шахта-карьерларда табыла. Аны чит матдәләрдән аерып алу ысулы алтын юуга охшаган. Аерма бары шунда, алтын ком, таш, балчыктан авыр була, гәрәбә, киресенчә, җиңел казылма. Ул Җир шарының һәр почмагында очрый. Әмма дөнья күләмендә әлеге асылташ запасының 90 процентка якыны Калининград өлкәсенә туры килә. Аны табу һәм эшкәртү дә монда өстенлек алган. Дөньядагы бердәнбер “гәрәбә музее” да Калининград шәһәрендә. Әлеге музей 1979 елда ачылган.

## Чыганаклар
* Гәрәбә бүлмә – сигезенче могҗиза / Рәфхәт ЗАРИПОВ. Балтач районы, Түнтәр авылы / – №6 (12028), 21 гыйнвар, 2014 

Төркем:Минераллар
Төркем:Файдалы казылмалар
Төркем:Химия
3-нче корпус

**3-нче корпусы** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә корпус атамасы.

**Армия һәм укчы корпуслары**

* 3-нче армия корпусы (КРКК)
* 3-нче армия корпусы (Алмания)
* 3-нче армия корпусы (Россия империясе) – Рус-төрек сугышы һәм Беренче бөтендөнья сугышында Россия Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.
* 3-нче Кавказ армия корпусы
* 3-нче Себер армия корпусы

* 3-нче армия корпусы (Франция)

* 3-нче укчы корпусы (ССРБ)
* 3-нче гвардия корпусы

**Моторлаштырылган корпуслар**
* 3-нче моторлаштырылган корпус (Вермахт)

**Механикалаштырыган һәм танклар корпуслары**
* 3-нче СС танклар корпусы
* 3-нче танклар корпусы (ССРБ)
* 2-нче гвардия танклар корпусы

**Кавалерия корпуслары**

* 3-нче кавалерия корпусы (Россия)

**Парашют корпуслары**
* 3-нче парашют корпусы (Алмания)

;Шулай ук карагыз
1-нче чехословак аерым җәяүле гаскәр батальоны

**1-нче аерым чехословак батальоны** (, ) — ССРБ территориясендә оештырылган, чехословак офицерлары һәм солдатларыннан торган хәрби часть (аерым җәяүле гаскәр батальоны).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* С. И. Грачев, Ф. П. Петров. Плечом к плечу. О боевом товариществе советских и чехословацких воинов. М., Воениздат, 1958.
* Л. Свобода. От Бузулука до Праги. М., Воениздат, 1963
* А. Рессел. По дорогам войны. М.: Воениздат, 1978
* В. С. Моложавенко. Дороги вели в Прагу. Харьков, «Прапор», 1985—181 стр., илл.

## Сылтамалар
* Чехословацкие воинские части в СССР 

## Шулай ук карагыз
* Чехословак корпусы

Ч
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында Чехословакия
Ч
Вотлан (Комсомол районы)

**Вотлан** (, ) — Чуашстанның Комсомол районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 134 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (99%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Бөек Ватан сугышы хроникасы/1945 елның апреле

## [[1945 ел]]ның [[1 апрель|1 апреле]]. 1380-нче сугыш көне

Совинформбюро:

## [[1945 ел]]ның [[16 апрель|16 апреле]]. 1395-нче сугыш көне

**[[Берлин өчен сугыш|Берлин операциясе]].**

16 апрельдә беренче Беларус фронты Берлин һөҗүм операциясен башлый. Бик зур арт-хәзерләнү үткәрелә: 9000 корал һәм миномет, 1500 "Катюша" (БМ-13 һәм БМ-31) фашист саклавы сызыгына зыян китерә.

Ләкин Зелов биеклекләрендә һитлерчылар зур каршылык төенен туплый.

## [[1945 ел]]ның [[18 апрель|18 апреле]]. 1397-нче сугыш көне
**[[Берлин өчен сугыш|Берлин һөҗүмчән операциясе]].**
Каты сугыш нәтиҗәсендә Совет гаскәрләре 18 апрелендә гына Зелов биеклекләрен яулап ала.

## [[1945 ел]]ның [[19 апрель|19 апреле]]. 1398-нче сугыш көне
**[[Берлин өчен сугыш|Берлин һөҗүмчән операциясе]].**
Фашист саклавын җиңеп чыгып Совет гаскәрләре 19 апрельдә Берлин чикләренә чыгалар.

## [[1945 ел]]ның [[20 апрель|20 апреле]]. 1399-нче сугыш көне
**[[Көнчыгыш-Прусия операциясе (1945)]].**

**[[Берлин өчен сугыш|Берлин һөҗүмчән операциясе]].**
20 апрельдә 1-нче Беларус фронты гаскәре беренче Берлинның арт-атышын үткәрә.

## [[1945 ел]]ның [[21 апрель|21 апреле]]. 1400-нче сугыш көне
**[[Берлин өчен сугыш|Берлин һөҗүмчән операциясе]].**
Беренче Украин фронты фашист-алман Берлин янындагы саклавы берләшмәсен юк итә. Беренче Украин фронты һөҗүме уңышлырак була, Рыбалко җитәкчесендәге танклары 21 апрельдә Берлин чигенә килеп чыга.

## [[1945 ел]]ның [[30 апрель|30 апреле]]. 1409-нче сугыш көне
**[[Берлин өчен сугыш|Берлин һөҗүмчән операциясе]].** 30 апрель
30 апрелендә, 21:30 сәгатендә генерал-майор Шатилов һәм полковник Негода җитәкчесендәге совет гаскәрләре Рейхстаг төп өлешен буйсындыра.

30 апрельдә, 22 сәгать 40 минутта Гази Заһитов, М. П. Минин, А. Ф. Лисименко, А. П. Бобров Рейхстаг өстендә җиңү әлиһәсенең (Ника) таҗында Кызыл Җиңү Байрагын эләләр. 

## Искәрмәләр

БВС
Х4504
Төркем:1945 елда ССРБ
Балчык

**Балчык** — башлыча балчыклы минераллардан торган утырма тау токымы. Балчыкның мөһим үзенчәлекләре минераль, гранулометрик һәм химик составына бәйле. Балчыкның төп химик компонентлары булып кремний  (30—70%), әлүмин (10—40%) һәм су (5-10%) тора. Минераль составы буенча полиминераль һәм мономинераль (каолинитлы, гидрослюдалы, монтмориллонитлы); чыгышы буенча — физик (ватык) һәм химик (калдык — ашалу катлаулары балчык); утырма туплану шартлары буенча — диңгез һәм континенталь; техник таләпләр характеры буенча — җиңел эрүчән, утка чыдам һәм авыр эрүчән, каолиннар, монтмориллонитлы (адсорбция һәм югары дисперсион) балчыкларга бүленә. Җиңел эрүчән балчык кремний окисьларының югары микъдары (70% ка кадәр) белән билгеләнә. Катлам булып ята. Төсе саргылт көрәннән куе көрәнгә таба; дисперслы(?); яну температурасы 900-1000°С. Кирпеч, керамзит, цемент җитештерү өчен чиймал булып тора. Утка чыдам һәм авыр эрүчән балчык алюмин окисларының югары микъдары (30—40%) белән билгеләнә. Төсләре ак, ачык соры, ачык көрән яки кара; түбән дисперслылар; яну температурасы 1100-1250°С. Йөзләү кирпече, утка чыдам эшләнмәләр, керамика җитештерүдә кулланыла. Каолин (ак балчык) түбән сыгылмалылыгы белән аерыла. Керамика, кәгазь һ.б. җитештерү өчен чимал булып тора. Монтмориллонитлы балчык югары сыгылмалылык белән билгеләнә. Металлургиядә кулланыла (тимер мәгъдәне окатышлары җитештерүдә беркетү, бораулау эретмәләре компоненты сыйфатында һ.б.).

## Әдәбият

* Долорс Росс. Керамика: техника. Приёмы. Изделия./Пер. с нем. Ю. О. Бем. — М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА, 2003..

## Сылтамалар
* Татар энциклопедиясе  
* Башкорт энциклопедиясе 
* GeoWiki-да мәкалә 
* Балчык массаларының төрләре  

Төркем:Файдалы казылмалар
Наил Нәбиуллин (1989)

**Наил Нәбиуллин**, Наил Әнәс улы Нәбиуллин (*[[1989 ел]]ның [[27 июнь|27 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Норлат]]*) — татар милли хәрәкәте активисты, җәмәгать эшлеклесе, «Азатлык» Татар яшьләре берлеге рәисе (2010 елдан). Казанда татар теленә һәм аның Татарстан Республикасында дәүләт теле статусына ихтирам ителүгә багышланучы яшь татар активистлары уздырган чараларны оештыручы һәм аларда актив катнашучы шәхес. Һәр елны уза торган «Хәтер көне» чараларының оештыручыларының берсе.

## Тәрҗемәи хәле
1989 елның 27 июнендә Татарстан АССР Норлат шәһәрендә туган. КФУның татар журналистикасы бүлеген тәмамлаган (2020 елда).

## Эшчәнлеге

2010 елдан ― «Азатлык» Татар яшьләре берлеге рәисе.

2015 елдан ― рус һәм татар телләрендә нәшер ителүче «Төрки караш» (Тюркский взгляд) гәҗитенең нәшире һәм баш мөхәррире. Газетаның 2020 елның 12нче санында беренче биттә «Азәрбайҗан, кардәшләребез! Безнең йөрәкләребез сезнең белән!» дигән баш язуы өчен Казан прокуратурасыннан «Экстремизмга каршы тору турында»гы законны бозуга юл куймау турында кисәтү алган.

2020 елда Казанның Каюм Насыйри урамы, 10нчы йортта «Татар акчасы музее»н оештыручыларның берсе.

## Гаиләсе
Гаиләсе белән Төркиядә яши .

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Tatar Zamanı: "Наил Нәбиуллин: Хизб ет-тәхрир Татарстанга каршы эшли һәм алар белән башкача бәйләнмим". 
* Azatliq.org: Казанда милли активистлар мәхкәмә алдына басты
* Azatliq.org: Наил Нәбиуллин татар телен яклап ачлык тотарга әзер
* 2013нең иң абруйлы кешеләре: Азатлык укучылары фикере
* Beznen.ru: Туган тел өчен 
* Beznen.ru: Сызгырмый тор әле 
* Аргументы и Факты Казань - Татарский язык может стать необязательным предметом: члены «Азатлык» выступили против
* z001.kz - Наил НАБИУЛЛИН: Тюркам России нужна помощь Казахстана 
* Төрки караш гәҗитенең Роскомнадзор сәхифәсендәге сылтамасы 

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Сәяси активистлар
2-нче Украин фронты

**2-нче Украин фронты** () – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Тарих
### 1943—1944 елның кыш-яз кампаниясе
1943—1944 елның кыш-яз кампаниясен Кызыл Армия Украинаның Уңъягында зур һөҗүм (Днепр-Карпаты опреациясе, 24 декабрь 1943 — 17 апрель 1944) белән башлый. Дүрт айлы һөҗүм нәтиҗәсендә алман «Көньяк» һәм «А» армияләр төркемнәре тар-мар ителәләр; Кызыл Армия Украина Уңъягын һәм кайбер көнбатыш өлкәләрен азат итәләр, ә көньякта ССРБ дәүләт чигенә чыгалар; 28 мартта, Прут елгасы аша чыккач, совет гаскәрләре Румыния территориясенә керәләр.

Һөҗүмдә 1-нче, 2-нче, 3-нче һәм 4-нче Украина фронтларның гаскәрләре, Кара диңгез флоты һәм Азак хәрби флотилиясенең кораблары һәм партизаннар катнашканнар; һөҗүм нәтиҗәсендә фронт 250—450 километрга көнбатышка, Ковель — Тернополь — Черновцы — Бельцы сызыгына күчкән.

1944 елда 2-нче Украина фронтын җитәкләгән һәм Толбухин җитәкләгән 3-нче Украина фронты белән фашист төркемен "Көньяк Украина" тар-мар итә.

1945 елның 6 маенда 1-нче, 4-нче һәм 2-нче Украин фронтлары гаскәрләре Праһа стратегия һөҗүм операциясен башлыйлар.

1945 елның 9 маенда Беренче Украин Фронтының 3-нче, 4-нче танк гаскәре Праһа шәһәренә бәреп керә.

## Үткәрүчеләнгән операцияләр
* Киев һөҗүм операциясе (1943)
* Киев саклану операциясе (1943)
* Житомир-Бердичев операциясе
* Корсунь-Шевченковская операциясе
* Ровно-Луцк операциясе
* Проскуровско-Черновицкая операциясе
* Львов-Сандомир операциясе
* Сандомирско-Силезия операциясе
* Түбән Силезия һөҗүмчән операциясе
* Өске Силезия операциясе
* Берлин һөҗүмчән операциясе
* Праһа операциясе

## Әдәбият

## Тышкы сылтамалар
* 
* 
* 
* Фронт
* Бөек Ватан сугышы фронтлары

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Украин фронты

**Украин фронты** — Кораллы көчләр эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә исеме. 
: **[[Украин фронты (Беренче бөтендөнья сугышы)]]** (декабрь 1917 — март 1918) — Украина Халык Республикасы кораллы көчләре составында оператив стратегик берләшмә.
: **[[Украин фронты (Россия ватандашлар сугышы)]]** (4 январь 1919 — 15 июнь 1919) — РСФСР Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик берләшмә
: **[[Украин фронты (1939)]]** — (сентябрь — ноябрь 1939) — Кызыл Армиянең оператив стратегик берләшмәсе
: **[[1-нче Украин фронты]]** (20 октябрь 1943 — 10 июнь 1945)
: **[[2-нче Украин фронты]]** (20 октябрь 1943 — 10 июнь 1945)
: **[[3-нче Украин фронты]]** (20 октябрь 1943 — 15 июнь 1945)
: **[[4-нче Украин фронты]]** (20 октябрь 1943 — 25 август 1945)
1-нче Беларус фронты

**Беренче Беларус фронты** () – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Тарих
### Зеелов биеклекләре өчен сугыш

16 апрельдә беренче Беларус фронты Берлинга һөҗүм операциясен башлый. Бик зур арт-хәзерләнү үткәрелә: 9000 корал һәм миномет, 1500 "Катюша" (БМ-13 һәм БМ-31) фашист саклавы сызыгына зыян китерә.

Ләкин Зелов биеклекләрендә һитлерчылар зур каршылык төенен туплый. Каты сугыш нәтиҗәсендә Совет гаскәрләре 18 апрелендә генә Зелов биеклекләрен яулап ала. Фашист саклавын җиңеп чыгып Совет гаскәрләре 19 апрельдә Берлин чигенә чыгалар.

* 20 апрельдә Совет гаскәре беренче Берлинның арт-атышын үткәрә.
* 21 апрельдә Фирсов, Жеребин генераллары җитәкчесендәге Совет гаскәрләре Берлин эченә бәреп керәләр. 
* Генерал Рослый җитәкчесендәге гаскәр 23 апрельдә Берлинның Шпрея елгасына килеп чыга.

Беренче Беларус фронтының икенче өлеше Берлинны урап узып 17 апрельдә  Эльба елгасына юнәлә.

## Үткәрүчеләнгән операцияләр

* Берлин өчен сугыш

## Командирлар
### 1-нче Беларус фронтның сәргаскәре
* **Сәргаскәр:** армия генералы Константин Рокоссовский (февраль — апрель 1944)

## Тышкы сылтамалар
* Фронт
* Бөек Ватан сугышы фронтлары

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Беларус фронты (мәгънәләр)

**Беларус фро́нты** — Кораллы көчләр эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә исеме. 
* Беларус фронты (1939)
* Беларус фронты
* 1-нче Беларус фронты
* 2-нче Беларус фронты
* 3-нче Беларус фронты
1933 елда авиация

1933 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 13 гыйнвар — С.В. Ильюшин исемле ОКБ нигезе салынган.
* 28 март — пассажирлар очкычы Bernard 61T беренче очышы.
* 3 апрель — Эверест аша беренче тапкыр очкыч очып уза.
* 15 апрель — Аргентина пассажирлар очкычы FMA Ae. T.1 беренче очышы, Аргентинада һәм Көньяк Америкада беренче үз  классында в.
* 20 май — Turkish Airlines авиакомпаниясы нигезе салынган.
* 27 май — Истребитель И-14 (АНТ-31) беренче очышы. Павел Сухой бригадасы конструкцияләүчеленгән беренче серияле очкычы.
* 18 август — Днепропетровск авиация спорт клубы нигезе салынган.
* 25 август — Киев авиация институты нигезе салынган.
* 4 ноябрь — VASP авиакомпаниясе нигезе салынган.

### Төгәл даталарсыз
* Быково аэропортын эксплуатациялау башлау.

### Авиа һәлакәтләр
* 3 апрель — USS Akron (ZRS-4) америка хәрби дирижабле очу вакытында ватылды. 76 кешедән 73 һәлак булды.

## Персоналар

### Вафат булдылар
* 17 июль — Стасис Гиренас, Литва очучы, милли герой. Транс Атлантик очып күчү Алмания территориясында өстендә авиация һәлакәттә һәлак булды.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1933 ел
С.В. Ильюшин исемендәге авиация комплексы

**С.В. Ильюшин ис. авиация комплексы** — авиацион техника белән эшли тоган торган  алдынгы Россия предприятияләрнең бересе.. Тулы исем — *«С. В. Ильюшин ис. авиацион комплекс» ачык акционерлар җәмгыяте*. Мәскәүдә урнашкан (элекке № 240 заводы).

Сергей Ильюшин тарафыннан 1933 елның 13 гыйнварында нигезләнгән. Элек *«С. В. Ильюшин ис. конструкторлык бюросы»* исемен йөрткән.

## Бүләкләр
* 1942 ел — Ленин ордены
* 1944 ел — Кызыл Байрак ордены
* 1969 ел — Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* 1983 ел — Октябрь Инкыйлабы ордены

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Россия авиатөзелеш компанияләре
Ильюшин
Төркем:Мәскәү компанияләре
Төркем:Оборона компанияләре
Төркем:Россия корал җитештерүчеләре
Төркем:Мәскәү физика техника институты базалары
Төркем:Берләштерелгән авиатөзелеш корпорациясе
Төркем:Россия ширкәтләре