open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лиля Буджурова

**Лиля Рөстәм кызы Буджурова** (, ; 1958 елның 1 ноябре, Аңгрән,  Үзбәкстан ССР, ССРБ) — кырымтатар шагыйрәсе һәм журналист, Украинаның атказанган журналисты (2005), Исмәгыйль Гаспринский премиясе лауреаты (1992), Василий Стус исемендәге премия лауреаты (2001).

## Тормыш юлы
1958 елның 1 ноябрендә Үзбәкстан ССРның Аңгрән шәһәрендә туа. 1979 елда  филология факультетын тәмамлый. 1989 елда беренче «Сатып алынмаган билет» самиздат җыентыгын бастыра, аннары — «Кайчан кайтабыз» җыентыгын. 1991 елда Кырымга кайта. 1991—1997 елларда кырымтатар «Авдет» газетасының баш мөхәррире булып эшли: аның сүзләренчә, Мостафа Җәмилевны тәнкыйть иткәнгә эштән куыла**.**

1991 елдан 2011 елга кадәр «Кырым» телекомпаниясенең башта кырымтатар редакциясе редакторы, аннары әйдәп баручы мөхәррире булып эшли. Биредә төрле елларда «Ана-Юрт», «Куркыныч зона», «Баш мөхәррир» авторлык программаларын алып барган. 2004 елдан 2014 елга кадәр «Беренче Кырымныкы» газетасының баш мөхәррире, 1992 елдан 2009 елга кадәр «СТБ» телеканалы корреспонденты, 1992 елдан «France Press» агентлыгы корреспонденты булып эшли. «Украинская правда» интернет-газетасында басылган.

2012 елдан «ATR» телеканалының мәгълүмат сәясәте буенча генераль директор урынбасары, «Гравитация» сәяси-социаль телетамашасы авторы. 2015 елның 1 апрелендә телеканал ябылуга бәйле рәвештә әлеге вазыйфадан китә. 2015 елның августыннан «QaraDeniz production» продакшн-студиясе директоры урынбасары. Ел саен үткәрелә торган «Сanlı ses» талантлы балалар конкурсын оештыручыларның берсе. 2016 елда Кырым мөселман тоткыннары балаларына ярдәм итүче «Бизим балалар» иҗтимагый хәрәкәтен гамәлгә куючыларның берсе була.

### Сәясәт
1991 елда Буджурова II Кырымтатар халкы Корылтае делегаты итеп сайлана. Ике тапкыр Кырымтатар Милли Мәҗлесенә сайлана (1991—1997). 1994—1998 елларда — Кырым Автономияле Республикасы Югары Советы депутаты. 2015 елның 2 ноябрендә Буджурова хәбәр иткәнчә, аның йортында Ленур Исламовка карата җинаять эше белән бәйле тикшерү уздырылган.

### Бүләкләр

* Исмәгыйль Гаспринский премиясе лауреаты (1992) — *ике шигырь җыентыгы һәм публицистик мәкаләләр сериясе өчен*;
* Василий Стус исемендәге премия лауреаты (2001);
* Украинаның атказанган журналисты (2005);
* III дәрәҗә «Казанышлары өчен» ордены кавалеры.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Лиля Буджурова (Слезы народа) 
* Кримологія  

Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:1 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Ташкәнт дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Игорь Матковский

**Игорь Феоктистович Матковский** (1961 елның 1 мае, Севастополь, Украин ССР, ССРБ) — Россия хәрби очучысы, Төньяк флотның 45 нче ХҺК һәм ҺКО армиясе авиация буенча командующий урынбасары. Россия Федерациясе Каһарманы (2008), Россия Федерациясенең атказанган хәрби очучысы (2013), полковник.

## Тормыш юлы
1982 елда В. М. Комаров исемендәге Ейск югары хәрби авиация очучылар училищесын тәмамлый. Балтыйк флотының хәрби-һава көчләренең 846 нчы диңгез авиаполкында хезмәт иткән.

1996 елда  тәмамлый. Академияне тәмамлаганнан соң Төньяк флотның хәрби-һава көчләренә күчерелә. Төрле елларда эскадрилья командиры, полк штабы начальнигы була.

1998 елда авыр авиаташучы крейсер «Адмирал Флота Советского Союза Кузнецов» палубасына беренче тапкыр утыра. 2006—2009 елларда Североморск-3тә урнашкан ике тапкыр Советлар Союзы каһарманы Б. Ф. Сафонов исемендәге 279 нчы аерым кораб истребитель авиация полкы командиры.

Полковник Игорь Матковский Төньяк флотның диңгез авиациясе идарәсендә хезмәт иткән.

2014 елның мартында авыр авиаташучы крейсер «Адмирал Флота Советского Союза Кузнецов» палубасына ике йөзенче тапкыр очкычны утырта. 2014 елга Россия Хәрби-диңгез флотында кораб истребительләрендә авиаташучы палубасына ике йөздән артык утырту тәҗрибәсе булган өч гамәлдәге очучыларның берсе.

2015 елның декабреннән — Төньяк флотның 45 нче ХҺК һәм ҺКО армиясе авиация буенча командующий урынбасары.

Россиянең Сириядәге хәрби операциясендә катнашучы.

## Бүләкләр

* Россия Федерациясе Каһарманының «Алтын Йолдыз» медале (2008 елның 21 апреле) — *хәрби бурычны үтәгәндә күрсәткән батырлык өчен;*
* Россия Федерациясенең атказанган хәрби очучысы (2013 елның 25 июле);
* Батырлык ордены (2000 елның 12 августы);
* Батырлык ордены (2018) — *хәрби бурычны үтәгәндә күрсәткән батырлыгы һәм фидакарьлеге, илнең оборона сәләтен ныгытудагы казанышлары, хезмәт эшчәнлегендә югары шәхси күрсәткечләр һәм күпьеллык намуслы хезмәте өчен;*
* «ССРБ Югары Советына 70 ел» медале (1989);
* «Россия флотына 300 ел» медале (1996);
* «Сириядәге хәрби операциядә катнашучы» медале (2017).

## Әдәбият

* Сорокажердьев В. В. Они служили в Заполярье: Герои Советского Союза, Герои России 1949—2008. — Мурманск: Типография «Бенефис-О», 2009. С. 79. ISBN 978-5-9900752-3-8

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Сүриядә Русиянең хәрби чараларында катнашучылар
Төркем:Русия Федерациясенең атказанган хәрби очучылары
Төркем:Батырлык ордены кавалерлары
Төркем:РФ Каһарманнары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Акъярда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1961 елда туганнар
Төркем:21 май көнне туганнар
Төркем:Н. Г. Кузнецов исемендәге хәрби-диңгез академиясен тәмамлаучылар
Илшат Таҗетдинов

**Таҗетдинов Илшат Азамат улы** (20 май 1969 ел) — галим-икътисадчы, дәүләт һәм югары мәктәп эшлеклесе. 2018 елның октябреннән Башкортстан Хөкүмәте Премьер-министрының урынбасары — Башкортстан Хөкүмәте Аппараты җитәкчесе вазифасын вакытлыча башкаручы. Икътисад фәннәре докторы, доцент. Башкортстан Республикасының атказанган икътисадчысы. «Башкортстан Республикасында күрсәткән хезмәтләре өчен» ордены кавалеры (2019).

## Биографиясе
Илшат Азамат улы Таҗетдинов 1969 елның 20 маенда Баймак районы 2нче Эткол авылында туган. Туган авылында сигез классны тәмамлаганнан соң, Уфадагы Рәми Гарипов исемендәге интернат-мәктәбендә белем ала.

1987-1989 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә.

Башкорт дәүләт университетының математика һәм икътисад факультетларын, Башкортстан Президенты каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясен тәмамлый.

Илшат Азамат улы Таҗетдинов — икътисад фәннәре докторы, доцент, бюджет федерализмына багышланган хезмәтләр һәм мәкаләләр авторы.

Башкортстан Республикасының I класслы дәүләт киңәшчесе.

**Хезмәт юлы**

1993-1994 елларда — Башкорт дәүләт университетының икътисад факультеты, стажер-тикшеренүче;

1994-1997 елларда — Башкорт дәүләт университеты, аспирант;

1997-1998 елларда — Башкортстан Президенты каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясенең фәнни-тикшеренү һәм мәгълүмати-аналитик үзәге, гыйльми хезмәткәр;

1998-2000 елларда — Башкортстан Президенты хакимиятенең Баш мәгълүмат-аналитик идарәсенең икътисад үсеше бүлеге, баш белгеч;

2001 елда — Башкортстан Республикасының Финанс министрлыгында социаль сфераны һәм фәнне финанслау бүлеге, бүлек начальнигы урынбасары ;

2001-2004 елларда — Башкортстан Республикасының Финанс министрлыгында мәгарифне, фәнне һәм мәдәниятне финанслау бүлеге, бүлек начальнигы ;

2004-2008 елларда — Башкортстан Президенты Хакимияте, Икътисад үсеше һәм социаль сәясәте идарәсе, идарә начальнигы;

2008-2010 елларда — Башкортстан буенча Федераль казначействосының идарәсе, Идарә начальнигы урынбасары;

2010 елда — Башкорт дәүләт университеты, икътисад һәм акча буенча беренче проректор.

2010 — хәзерге вакытка кадәр Башкортстан Хөкүмәте Премьер-министрының урынбасары — Башкортстан Хөкүмәте Аппараты җитәкчесе вазифасын вакытлыча башкаручы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* «Башкортстан Республикасында күрсәткән хезмәтләре өчен» ордены кавалеры (2019).
* Башкортстан Республикасының атказанган икътисадчысы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Баймак районының күренекле уллары һәм кызлары. Библиографик белешмә. Башкортстан, Баймак шәһәре, 2010 ел.
* Тажитдинов Илшат Азаматович 

Төркем:«Башкортстан Республикасы алдындагы хезмәтләре өчен» ордены кавалерлары
Төркем:БР президенты каршындагы дәүләт хезмәте һәм идарә институтын тәмамлаучылар
Төркем:Баймак районында туганнар
Төркем:20 май көнне туганнар
Төркем:1969 елда туганнар
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Сәлмән Ярмуллин

**Сәлмән Ярмуллин**  (24 сентябрь 1969 ел) — журналист, 1991 елдан Журналистлар берлеге әгъзасы. 2006 елдан «Аманат» журналының баш мөхәррире. Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре (2018).

Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2009) һәм мәгариф отличнигы (2009). Башкортстан Хөкүмәтенең Шәһит Ходайбирдин исемендәге премия (1998) һәм Шәехзада Бабич исемендәге республика яшьләр дәүләт премиясе (2005) лауреаты.

## Биографиясе
Сәлмән Шакирҗан улы Ярмуллин 1969 елның 24 сентябрендә Башкорт АССРның Җылаер районы Югары Сәлим авылында туган. Азат Ярмуллинның агасы.

* 1995 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый.
* 1989-1990 елларда Җылаер районының «За коммунизм» гәзите хезмәткәре.
* 1991 елдан «Башкортстан» гәзите хәбәрчесе, 1999 елдан — гәзитнең бүлек мөдире.
* 2000 елдан — «Яшьлек» гәзитенең баш мөхәррире.
* 2006 елдан — «Аманат» балалар һәм үсмерләр журналының баш мөхәррире.

Тарих һәм этнография буенча мәкаләләр сериясе авторы. «Ахырзаман — аяк астында» (2005) публицистик очерклар китабында ислам, башкорт халык тарихы, башкорт теле, Башкортстанның иҗтимагый-сәяси хәлләре мәсьәләләре чагылдырыла.

2018 елның маенда Сәлмән Ярмуллинга «Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исем бирелде.

## Китаплары

* Ахырзаман — аяк астында: Публицистик очерклар. — Уфа: Китап, 2005. — бит.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре (2018)
* Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2009)
* Башкортстан Хөкүмәтенең Шәһит Ходайбирдин исемендәге премия (1998)
* Шәехзада Бабич исемендәге дәүләт республика яшьләр премиясе (2005).

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәрләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары
Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Төркем:Җылаер районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1969 елда туганнар
Төркем:24 сентябрь көнне туганнар
Илшат Ганиев

**Илшат Ганиев**  - авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты, Россия Федерациясенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре,Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, икенче, өченче, дүртенче чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты.
 
## Тормыш юлы һәм  хезмәт эшчәнлеге
 
Ганиев Илшат Газыйм улы 1954 елның 3 гыйнварында Татарстан АССР Баулы районының Яңа Шалты авылында туа. 1976 елда Казан авыл хуҗалыгы институтының агрономия факультетын тәмамлый.
* 1976-1977 елларда - Совет Армиясе сафларында хезмәт.
*  1976-1986 елларда - үсемлекләрне яклау буенча агроном, үсемлекләрне яклау буенча өлкән агроном, 3нче цех башлыгы, баш агроном урынбасары, "Майский" совхозының баш агрономы.
* 1986-1989 елларда - КПССның Татарстан өлкә комитетының авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек сәнәгате бүлеге инструкторы.
* 1989 елдан - "Майский" совхозы җитәкчесе ("Майский теплица комбинаты" ҖЧҖ) һәм "Майский" АК ДУП җитәкчесе.
* 1995-1999 елларда - икенче чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы.
* 1999-2004 елларда - өченче чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы.
*  2009 елдан - дүртенче чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты.  ТР Дәүләт Советының Экология, табигатьтән файдалану һәм аграр мәсьәләләр комитеты әгъзасы

## Гаиләсе
Әтисе - Ганиев Газим Фәрәх улы, 1975елда вафат була.

Әнисе - Ганиева Алмабикә Зияковна, пенсионер.

Хатыны - Ганиева Чачка Зәки кызы (Хәләфетдин кызы), табиб-терапевт.

Кызы - Нуруллина Гүзәл Илшат кызы, 1980 ел.

Улы - Ганиев Руслан Илшат улы, КДФЭИ студенты, 1986 елда туган.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Русиянең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре  
* Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре 
* Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты (2001 ел) 
* Халыкара хәйрия фондыннан (2006 ел) алтын "Меценат" ордены

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 
* / Депутаты Государственного Совета Республики Татарстан шестого созыва 
* Ганиев Ильшат Газимович — Татцентр.ру 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Баулы районында туганнар
Төркем:Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:Русиянең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Лариса Ямаева

**Лариса Ямаева** (7 ноябрь 1955 ел) — башкорт тарихчы галиме, югары мәктәп укытучысы. Тарих фәннәре докторы (2004).

## Биографиясе
Лариса Әсхәт кызы Ямаева 1955 елның 7 ноябрендә Бурят-Монгол АССРның (хәзерге Бурят Республикасының) башкаласы Улан-Удэда Совет Армиясенең хәрби хезмәткәре гаиләсендә туган.

1974 елдан  СССР Фәннәр Академиясенең Башкортстан филиалы Тарих, тел һәм әдәбият институтында лаборант булып эшли башлый һәм бер үк вакытта Башкорт дәүләт университеты тарих факультетының кичке бүлегендә укый, аны 1979 елда тәмамлый.

1978-1980 елларда  СССР Фәннәр Академиясенең Башкортстан филиалының ВЛКСМ комитеты секретаре була. 1977 елдан КПСС әгъзасы.

1982-1983 һәм 1987-1994 елларда Башкорт дәүләт педагогия институтында ассистент, өлкән укытучы һәм доцент вазифаларында эшли.

1986 елда, кандидатлык диссертациясен  уңышлы яклап, М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының аспирантурасын тәмамлый.

2004 елда «тарих фәннәре докторы» гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый

1994-2003 елларда Россия Фәннәр Академиясе Уфа гыйльми үзәгенең Тарих, тел һәм әдәбият институтында өлкән  гыйльми  хезмәткәр. 2003 елдан Көнчыгыш икътисад-юридик гуманитар университетның Ватан тарихы кафедрасы мөдире, 2005 елдан — тарих һәм хокук факультеты деканы.

2006 елдан — Башкортстан Республикасы Гуманитар тикшеренүләр институтының өлкән  гыйльми хезмәткәре, 2008 елдан — бүлек мөдире һәм әйдәүче гыйльми хезмәткәре.

2015 елдан — Башкортстан Республикасының Иҗтимагый-сәяси һәм хокук тикшеренүләре институтының әйдәүче гыйльми хезмәткәре.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни тикшеренүләре ХХ гасыр башындагы Россия мөселманнарының сәяси тарихына, башкортларда ислам дине таралу үзенчәлекләрен өйрәнүгә багышланган. 100дән артык гыйльми хезмәт авторы.

1986 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында «тарих фәннәре кандидаты» гыйльми дәрәҗәсенә диссертация  яклый. 2003 елда Ырынбур дәүләт университетында «Либеральное общественно-политическое движение российских мусульман в начале XX в.» дигән темага докторлык диссертациясе яклый.

## Гыйльми хезмәтләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Башкортстан» төбәк интерактив энциклопедик порталы   2020 елның 25 гыйнвар көнендә архивланган. 
* Ямаева Лариса Асхатовна — ГБНУ «Институт гуманитарных исследований Республики Башкортостан»: Заведующая отделом изучения общественного сознания

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкортстан укытучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:7 ноябрь көнне туганнар
İsmäğil Bi

**İsmäğil Bi** yaki **morza** Noğay Urdası idäräçese. Abuğaynıñ (Abucay) ulı Urmatı bi şäcäräse buyença. İsmägil Bı bäklärbäge İdegäy näselennän. Qazan Wäliyäten Mäskäw däwläte yawlap alğannan soñ Şah Ğali belän Qazanda torğan. Mullaqayev fikere buyença Qazannı Mäskäw däwläte alir aldindan wafat bulğan. Därwiş Ğali xanniñ abıysı.

1538 yıldan alıp 1540 yılğa qädär, Xaq-Nazardan soñ Noğay Urdası belän idärä itkän morza.

1540 yılda Xaq-Nazar ulı Axmäd Gäräy mirza idärä itä başlağan.

## İskärmälär
Миндибай Юлмөхәммәтов

**Миндибай Юлмөхәммәтов** (; 15 май 1947 ел) — галим-педагог, мәгариф эшлеклесе. 1987-2007 елларда Башкортстанның мәгариф министры урынбасары. Педагогия фәннәре кандидаты. Башкортстан Республикасының атказанган халык мәгарифе хезмәткәре, Россия Федерациясенең мактаулы гомуми белем бирү хезмәткәре.

## Биографиясе
Миндибай Бәхтияр улы Юлмөхәммәтов 1947 елның 15 маенда Башкортстанның Учалы районы Ильинка авылында эшче гаиләсендә туган.

1966 елда урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, ул Башкорт дәүләт университетының филология факультетына укырга керә. БДУда Радищев исемендәге стипендия алып укый, аны кызыл дипломга тәмамлый.

1971 елда Имангул урта мәктәбендә башкорт теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли. Аннары Кунакбай урта мәктәбе директоры итеп билгеләнә.

1986 елда Миндибай Бәхтияр улы Юлмөхәммәтов Башкортстан укытучылар белемен камилләштерү институтының туган телләр кабинеты мөдире итеп алына. Биредә ул республика  мәктәпләрендә ана теле һәм әдәбият укыту методларын һәм алымнарын камилләштерү буенча актив эшли, туган телләр укытуны яхшырту программасын төзи, имтихан билетлары һәм башка кулланмалар әзерли.

1987 елда Башкортстан Халык мәгарифе министрлыгына мәктәпләр инспекторы итеп тәгаенләнә һәм шул ук елда мәгариф министры урынбасары вазифасына күчерелә.

1988—2005 елларда Мәгариф министрлыгының аттестация комиссиясе җитәкчесе.

1988 елдан «Башкортстан укытучысы» журналының мөхәррият әгъзасы.

2007 елдан Башкортстан гыйльми-методик укыту үзәгенең директор урынбасары.

## Дәреслекләре һәм укыту программалары
Миндибай Бәхтияр улы Юлмөхәммәтов — мәгариф министрлыгында эшләгән елларда дәреслекләр, методик кулланмалар язуда һәм бастырып чыгаруда актив катнашкан авторларның берсе. Аның автордашлыгында:

* «Сыйныфтан тыш уку китабы», 5-нче сыйныф өчен
* «Сыйныфтан тыш уку китабы», 6 нчы сыйныф өчен
* «Балалар бакчалары өчен башкорт теле буенча программа»
*
* «Тормыш сабаклары» исемле яңа предметның һәр сыйныф өчен программасы һәм дәреслекләре
* Примерная образовательная программа по предмету «Башкирская литература» для 5-11 классов общеобразовательных организаций с родным (башкирским) языком обучения» (автор: Юлмухаметов Миндибай Бәхтиярович)

## Гыйльми-тикшеренү эшләре
1997 елда Мәскәүдә «Башкорт мәктәбенең V—IX сыйныфларында ана теле һәм әдәбият дәресләре арасындагы үзара бәйләнешләрне тормышка ашыру» темасына диссертация яза һәм аны уңышлы яклый.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган халык мәгарифе хезмәткәре
* Россия Федерациясенең мактаулы гомуми белем бирү хезмәткәре

## Сылтамалар

* 
* Информационно-политический портал России
* Шэҗэре Юлмухаметовых.Юлмухаметов Миндибай Бәхтиярович 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Учалы районында туганнар
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:15 май көнне туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Марс Әхмәтшин

**Марс Әхмәтшин** (; 21 февраль 1948 ел) — язучы, Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре (2008) һәм Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1997). Россия Федерациясенең Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы (1993).

## Биографиясе
Марс Әһлиулла улы Әхмәтшин 1948 елның 21 февралендә БАССРның Миякә районы Сафар авылында туган.

Армиядә хезмәт итеп, старшина дәрәҗәсендә туган авылына кайта.

1976 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлаган.

1970 елдан алып «Башкортстан пионеры» газетасында бүлек мөдире, җаваплы сәркатиб булып эшли.

1980 елдан бирле — «Башкортстан кызы» журналының баш мөхәррир урынбасары.

1986 елдан — БАССРның телевидение һәм радио тапшырулар буенча дәүләт комитетында баш мөхәррир.

1991 елдан — Халыкара Әдәбият фонды әгъзасы буларак, Россия Федерациясе Әдәбият фондының Башкортстан бүлекчәсе директоры.

Әхмәтшин ижадында этнопедагогика һәм төрле буын кешеләренең үзара мөнәсәбәте проблемалары зур урын тота. Балалар өчен язылган «Без очрашырбыз, Ринго!» (1990), яшьләр тормышына багышланган «Юлыма чык, Гөлчирә!» (1993), «Янгын» (1999) повестьлар һәм хикәяләр җыентыкларында хәзерге заман проблемалары яктыртыла. Мәскәүдә рус телендә «Падение» дигән китабы чыга.,,

## Әсәрләре

* Дүртенче өстәл: повестьлар, хикәяләр, парчалар. Уфа, 2008
* Әтиләр белән бер сафта. Уфа, 2010
* Падение: повести, рассказы, новеллы, сказки. М., 2005.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* БАССР ның атказанган мәдәният хезмәткәре (1997)
* Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре (2008)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
* Гайнуллин М. Ф., Хөсәенов Г.Б. Совет Башкортостаны язучылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылган, төзәтелгән икенче басма. — Уфа: Башкортстан китап нәшрияты, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:21 февраль көнне туганнар
Борис Әхмәтшин

**Борис Әхмәтшин** (22 гыйнвар 1938 ел) — СССР һәм Россия фольклорчысы, университет укытучысы, галим. Филология фәннәре докторы (1998), профессор (1998). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2000), Россия Федерациясенең почетлы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2001), В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Бирюков исемендәге Урал  премиясе лауреаты (1997)

## Биографиясе
Борис Гайса улы Әхмәтшин 1938 елның 22 гыйнварында Башкорт АССРның Учалы районы Муса авылында туган.

1963 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый.

## Укытучы буларак  эшчәнлеге
1967-1985 елларда Башкорт дәүләт университетында укыта

1985-1987 — Ханой чит телләр институтының рус теле һәм әдәбияты укытучысы. (Вьетнам).

1987 елдан кабаттан Башкорт дәүләт университетында укыта.

1992 елдан Башкорт дәүләт университетының рус филологиясе кафедрасы мөдире.

1960 елдан Башкортстан буйлап фольклор-этнографик экспедицияләрдә катнаша. (2011, 2015 еллар. җитәкче)

## Гыйльми эшчәнлеге
«Башкорт халык иҗаты» җыентыгына кертелгән башкорт риваятьләрен, әкиятләр һәм легендаларын рус теленә тәрҗемә итә. Башкортстан: Кыскача энциклопедия, Башкорт энциклопедиясе мәкаләләре  авторы.

Әдәбиятта һәм фольклорда башкорт һәм рус халкының этникара бәйләнешләрен өйрәнүгә багышланган 200 дән артык фәнни хезмәт, шул исәптән биш монография авторы, шулай ук югары уку йортлары өчен дәреслекләр авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* В. П. Бирюков исемендәге Урал премиясе лауреаты (1997)
* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2000)
* Россия Федерациясенең югары профессиональ белем бирүнең почетлы хезмәткәре (2001)

## Библиография

** Горнозаводской фольклор Башкортостана и Урала / Б. Г. Ахметшин. — Уфа : Китап, 2001. — 287, [1] с., [1] л. портр. — Библиогр. в конце гл. и на с. 276—286. — Указ. авт. имен: с. 272—275.
** Современное состояние русской народной поэзии северо-восточной Башкирии [Текст] / Б. Г. Ахметшин // Вестник Российского гуманитарного научного фонда. — 2015. — № 2 (79). — С. 237—245 . — ISSN 1562-0484

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясе — Әхмәтшин Борис Гайса улы

Төркем:22 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Юлмөхәмәтов

**Юлмөхәмәтов**, Юлмөхәммәтов ― фамилия.
* Ринад Юлмөхәмәтов (1957), фән докторы (1987), профессор (1993). БР атказанган фән эшлеклесе (2006).
* Миндибай Юлмөхәммәтов (1947), педагогия фәннәре кандидаты, БАССР (БР) мәгариф министры урынбасары (1987―2007).

Төркем:Фамилияләр
Ярмуллин

**Ярмуллин** ― фамилия.
* Азат Ярмуллин (1975), журналист, тарихчы, җәмәгать эшлеклесе. Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреаты (2010).
* Сәлмән Ярмуллин (1969), журналист, «Аманат» журналы баш мөхәррире (2006 елдан). РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (2018). Ш. Ходайбирдин (1998), Ш. Бабич (2005) премияләре лауреаты.

## Моны да карагыз
* **[[Яруллин]]**
* **[[Муллин]]**

Төркем:Фамилияләр
Хованский

Хованский ― фамилия.
* Алексей Хованский (1916―1996), математика, эсперанто белгече һәм полиглот.
* Пётр Хованский (Змей, 1648—1709),  бояр (1677 елдан), җирбиләүче, полк воеводасы.
* Сергей Хованский (1883―1941), генеалогия белгече, гимназия укытучысы.

Төркем:Фамилияләр
Букмыш вулысы

**Букмыш вулысы** (рус. *Букмышевская (Букмышская) волость*) — 1781 елдан 1920 елга кадәр гамәлдә булган Казан наместиклыгының һәм Казан губернасының юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Мамадыштан Төньяк-Көнбатышка 75 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньяк өлешендә урнашкан. Административ үзәк - Шекше авылы.

## Тарих

Букмыш вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгы Казан патшалыгында урнашкан.

1781 елда Мамадыш өязе составында барлыкка килә.

1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгының Мамадыш өязе составына, 1796 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасының Мамадыш өязе составына керә.

1920 елның 25 июнендә Татарстан АССРның Мамадыш кантоны составына керә.

## Административ бүленеш
1883 елда Букмыш вулысында 16 община, 16 торак пункты (Кызыл Мишә, Букмыш, Шекше, Алан-Елга һ.б.) һәм 1372 йорт хуҗалыгы булган. Крестъян җиренең мәйданы 60,34 км², сөрү җирләре 136,6 км² тәшкил иткән.

1890 елда вулыста 16 торак пункты һәм 1650 йорт хуҗалыгы булган. Җирнең мәйданы 203 км² тәшкил иткән.

## Халык
1883 елда халык саны 7 410 кеше тәшкил иткән, шул исәптән ир-атлар - 3749 җан, хатын-кызлар - 3661.

1890 елда халык саны 10 013 кеше тәшкил иткән, шул исәптән ир-атлар - 5189 җан, хатын-кызлар - 4824.

1897 елда халык саны 10 967 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар.

## Шулай ук карагыз

* Мамадыш өязе
* Мамадыш кантоны

## Сылтамалар

* Список селений Казанской губернии 1908.pdf / Облако Mail.ru
* ГПИБ | Вып. 4. : Губернии Нижне-Волжской области. &#91;Казанская, Симбирская, Саратовская, Самарская, Астраханская&#93;. - 1883.
* ГПИБ | Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - (Статистика Российской империи; 15).
* [БУКМЫШ ВУЛЫСЫ (Букмышевская волость) — Милләттәшләр](http://www.millattashlar.ru/index.php/БУКМЫШ_ВУЛЫСЫ_(Букмышевская_волость))

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. - 27 см.; 
# Волости и гмины 1890 года. - СПб. : Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел, 1892. - (Статистика Российской империи). Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - 380 с. разд. паг. - (Статистика Российской империи; 15).
# Волости и важнейшие селения Европейской России : По данным обследования, произведенного стат. учреждениями М-ва вн. дел : Вып. 1 - 8. - СПб. : Центр. статист. комитет, 1880 - 1886. - 8 т. Вып. 4. : Губернии Нижне-Волжской области. [Казанская, Симбирская, Саратовская, Самарская, Астраханская]. - 1883. - VI, 247 с.
# Берстель, К.П. Список селений Казанской губернии : изд. Казан. Губерн. Зем. Управы / К.П. Берстель. - Казань : Типо-лит.И.В.Ермолаевой, 1908 .- 264с.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Төркем:ТАССР
Сергей Пинчук

**Сергей Михайлович Пинчук** (1971 елның 26 июле, Акъяр, Украин ССР, ССРБ) — Россия хәрби башлыгы, Кара диңгез флоты командующие урынбасары (2021 елның маеннан).

Каспий флотилиясе командующие (2016—2021). Кара диңгез флотының Новороссийск хәрби-диңгез базасы командиры (2011—2014), вице-адмирал (2021).

## Тормыш юлы
Сергей Пинчук 1971 елның 26 июлендә Акъярда туа. Нахимов хәрби-диңгез училищесын (Ленинград) тәмамлаганнан соң 1988 елда П. С. Нахимов исемендәге Кара диңгез югары хәрби-диңгез училищесына укырга керә.

1993 елда «Настойчивый» эскадра мина ташучысының БЧ-2 зенит-ракета батареясы командиры вазыйфасында офицер хезмәтен башлый. Анда зенит-ракета дивизионы командиры, ракета-артиллерия хәрби часте командиры, корабның өлкән ярдәмчесе һәм командиры вазыйфалары эзлекле рәвештә уза.

1999 елда хәрби-диңгез флотының Югары махсус офицер классларын тәмамлый.

2004 елда  тәмамлаганнан соң, «Настойчивый» эскадра мина ташучысы командиры, Балтыйк флотының су өсте корабларын тоташтыру штабы башлыгы вазыйфаларында хезмәт итә.

2007 елдан Балтыйк флотының су районын саклау корабларының 105 нче бригадасы командиры һәм Кронштадт гарнизоны башлыгы.

2010 елның декабреннән Балтыйк флотының Ленинград хәрби-диңгез базасы командирының штаб начальнигы — беренче урынбасары.

Россия Федерациясе Президенты Дмитрий Медведевның 2011 елның 22 декабрендәге 1676 номерлы Указы белән Кара диңгез флотының Новороссийск хәрби-диңгез базасы командиры итеп билгеләнә.

Россия Федерациясе Президенты Владимир Путинның 2014 елның 22 февралендәге 101 номерлы Указы белән «контр-адмирал» хәрби исеме бирелә.

2016 елда Россия Федерациясе Кораллы көчләренең Генераль штабының хәрби академиясен тәмамлый. 2016 елның июль ахырында Каспий флотилиясе командующие вазыйфаларын башкаручы итеп билгеләнә. 2016 елның 20 сентябреннән Каспий флотилиясе командующие.

2021 елның 18 февралендә вице-адмирал хәрби исеме бирелә.

2021 елның 4 маенда Дагстан башлыгы вазыйфаларын вакытлыча башкаручы Сергей Меликовта узган киңәшмәдә Пинчукның Каспий флотилиясе командующие вазыйфасыннан китүе турында игълан ителә. 2021 елның 9 маенда Кара диңгез флоты командующие урынбасары вазыйфасына билгеләнә.

## Бүләкләр

* «Хәрби казанышлары өчен» ордены (2009 елның 28 сентябре);
* Россия Федерациясе медальләре

## Гаилә
Әтисе — контр-адмирал Пинчук Михаил Федорович, «Грозный» ракета крейсеры командиры (1984—1987), Балтыйк флотының тыл буенча командующие урынбасары.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Контр-адмирал Сергей Пинчук Россия Оборона министрлыгы сайтында 

Төркем:РФ вице-адмираллары
Төркем:Википедия:Викиҗыентыкка мәкаләдә турыдан-туры сылтама булган мәкаләләр
Төркем:Хәрби казанышлар өчен ордены (РФ) кавалерлары
Төркем:Акъярда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1971 елда туганнар
Төркем:26 июль көнне туганнар
Төркем:РФ генштабы хәрби академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Н. Г. Кузнецов исемендәге хәрби-диңгез академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Rusiä Libertarian Firqäse

**Rusiä Libertarian Firqäse** (rusça Либертарианская партия России; ЛПР)  Uñ-libertarian säyäsi firqäse, 2007-2008-nçe yıllarda ”Üz-üzeñä xuca bulu häm agressiä bulmağan” nigezendä oyışqan.

## Tarixı
2007 yıl axırında Sankt-Peterburg şähärendä berençe xalıq cıyınnarı bulğan.

2008 yılnıñ martında tä'sis konferentsiäse uzdı. Şul waqıtta nizam qabul itelde.

2008 yılnıñ 15 nçe aprelendä Ğädälät Näzärätenä berençe täşkili komitetın terkälü xaqında xäbär belderelde. Oşbu data firqäneñ nigezläw köne dip sanala.

## Nizamı

### Firqäseneñ prinsıpları turında
Xäzerge Rossiä Libertarian Firqäseneñ printsıpları turında deklaratsiäse. 2011 yılnıñ 19 fevralendä qabul häm näşer itelgän. 2010 yılda üzgäreşlär kertelgän. Firqä Här keşeneñ üzänçelekle häm qäderle buluına tayana.

## Äğzaları

* **[[Mixail Svetov]]** äxlaq bülege häm SVTV YouTube kanalın alıp baruçısı.
* **Yaroslav Konvey** firqäneñ räise. Mäskäw şähäre.
* **Marina Matsapulina** firqäneñ urınbasarı. Sankt-Peterburg şähäre.

## İskärmälär


## Tışqı sıltamalar

* ”Rüssıya Libertarian Firkäse”neñ al bite.

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Россия сәяси фиркаләре
Төркем:2008 елда нигезләнгән сәяси фиркаләр
Эвальд Мустель

**Эвальд Рудольфович Мустель** (1911 елның 21 мае (3 июне), Акъяр, Таврия губернасы, Россия империясе — 1988 елның 10 апреле, Мәскәү, ССРБ) — совет астрономы. Өченче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты (1952). ССРБ фәннәр академиясе әгъза-корреспонденты (1953 елдан), СБКФ әгъзасы (1964 елдан).

## Тормыш юлы
Эвальд Мустель 1911 елның 21 маенда (3 июнендә) Акъярда туа.

1935 елда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тәмамлый. 1935—1950 елларда П. К. Штернберг исемендәге Дәүләт астрономия институтында (ГАИШ) һәм Мәскәү университетында эшли. 1944 елдан — профессор.

ГАИШ эвакуацияләү вакытында Свердловскта Эвальд Мустель җитәкчелегендә Кояш Хезмәте төзелгән. Хезмәткә кергән галимнәр кояш өслеген даими күзәткәннәр. Институтта җирнең магнит кыры һәм ионосфера кузгату фаразлары төзелгән.

1943 елда докторлык диссертациясен яклый, анда Мустель яңа йолдызлар кабынганда оболочкалар барлыкка килү һәм хәрәкәт итүнең җентекле рәсемен бирә.

1946—1960 елларда Кырым астрофизик обсерваториясендә эшли.

1963—1987 елларда Астрономия советы рәисе була. 1970 елдан 1976 елга кадәр Халыкара астрономия берлеге вице-президенты.

1988 елның 10 апрелендә Мәскәүдә вафат була. Кунцевское зиратына җирләнгән.

Мустель яңа һәм үтә яңа йолдызларның спектроскопик тикшеренүләре һәм кояшта актив процесслар буенча эшләр циклы өчен А. А. Белопольский исемендәге премия лауреаты булып тора.

1969 елда астроном Людмила Черных тарафыннан ачылган астероид (2385) галим хөрмәтенә Мустель дип атала.

## Фәнни эшчәнлек
Эвальд Мустельнең төп фәнни эшләре кояш һәм йолдыз физикасына, теоретик астрофизикага багышлана. Ул ешлыкка бәйле булган йотылу коэффициенты өчен йолдыз атмосфераларының нурлы тигезлеге теориясен эшләгән. I типтагы үтә яңа йолдыз моделен төзегән, аның күләмен беренче тапкыр кабынуның югары мизгелендә бәяләгән. Геомагнит давылларны фаразларга мөмкинлек бирүче закончалыкларны ачкан.

Төп эшләр:

* Ешлыкка бәйле булган йотылу коэффициенты өчен йолдыз атмосфераларының нурлы тигезлеге теориясе;
* Йолдыз атмосферасын өйрәнү;
* Яңа һәм үтә яңа йолдызлар кабынуын өйрәнү;
* Яңа йолдызлар авырлыгын билгеләү;
* Кояшның матдәләр чыгару нәтиҗәсендә уртача еллык авырлыгын югалтуын билгеләү.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Мустель, Эвальд Рудольфович  / Еремеева А. И. // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* 
* Астрономия в СССР за сорок лет. 1917—1957 Сб. ст., М., 1960.
* 

## Сылтамалар

* Эвальд Мустель профиле РФА рәсми сайтында

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1988 елда вафатлар
Төркем:10 апрель көнне вафатлар
Төркем:Акъярда туганнар
Төркем:1911 елда туганнар
Төркем:3 июнь көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү дәүләт университеты укытучылары
Галина Прозуменщикова

**Галина Николаевна Прозуменщикова** (1948 елның 26 ноябре, Акъяр, ССРБ — 2015 елның 19 июле, Мәскәү, Россия) — совет йөзүчесе, совет спорты тарихында йөзү буенча беренче Олимпия чемпионы (1964). Мехикодагы (1968) һәм Мюнхендагы (1972) Олимпия уеннарының көмеш һәм бакыр призёры. Алты тапкыр дөнья һәм тугыз тапкыр Европа рекордчысы. Өч тапкыр Европа чемпионы (1966, 1970). 15 тапкыр ССРБ чемпионы (1962—1973). 27 тапкыр ССРБ рекордчысы.

## Тормыш юлы
Галина Прозуменщикова 1948 елның 26 ноябрендә Акъярда туа. Йөзү белән 10 яшьтән шөгыльләнә башлый, бер елдан соң Акъярның балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбенә чакырыла. 1970 елга кадәр тренер Елена Алексеенко җитәкчелегендә шөгыльләнә, аннары — Виталий Сорокинда. 1961 елда беренче өлкән разряд нормативын, бер елдан соң ССРБ спорт мастеры нормативын үти. 1962 елдан — Акъярның (1966 елга кадәр), ә 1967—1973 елларда — Мәскәүнең Кораллы көчләрен тәкъдим итә.

Брасс стилендә йөзү буенча ССРБның атказанган спорт мастеры (1964). Олимпия чемпионы (1964, Токио), Олимпия уеннары призёры (1968, Мехико, 1972, Мюнхен), Европа чемпионы (1966, 1970), төрле дистанцияләрдә күп тапкырлар ССРБ чемпионы (1963—1972).

Брасс стилендә 200 метр дистанциядә Галина Прозуменщикова дүрт тапкыр дөнья рекордын куя. 1964 елның 11 апрелендә Бләкпулда 2:47,7 нәтиҗәсе белән өч ел элек куйган Карин Бейер (ГДР) рекордын узып китә, аннары бу нәтиҗәне 1964 елның 17 маенда Берлинда яхшырта (2:45,4), 1965 елның 12 сентябрендә Грониңенда (2:45,3) һәм 1966 елның 22 августында Үтрехтта узган Европа чемпионатында (2:40,8) яхшырта. 1966 елның 17 июлендә Ленинградта 100 метрга брасс белән йөзүдә дөнья рекордын куя.

1984 елда Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлый. 1980 елдан ЦСКА йөзү һәм суга сикерү БЯСМДА тренер булып эшли.

Мәскәүдә яшәгән. 2015 елның 19 июлендә озак авырудан соң вафат була. Ваганьков зиратына җирләнгән.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Галина Прозуменщикованың биографиясе, фотосурәтләре һәм бүләкләре Заманча спорт музее сайтында

Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2015 елда вафатлар
Төркем:19 июль көнне вафатлар
Төркем:Акъярда туганнар
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:26 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Ленин комсомолы премиясе лауреатлары
Төркем:«Аеруча хезмәт күрсәткән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Фундоая

* Фундоая (Харгита)— Румыниянең Харгита жудецында урнашкан авыл. Сермаш (коммуна) коммунасына карый
* Фундоая (Бакеу) — Румыниянең Бакеу жудецында урнашкан авыл. Хуруешть (коммуна) коммунасына карый
* Фундоая (Муреш) — Румыниянең Муреш жудецында урнашкан авыл. Гургиу (коммуна) коммунасына карый
Мансур Әюпов

**Мансур Әюпов** (8 июль 1947 ел) — галим-политолог, партия, дәүләт, матбугат һәм югары мәктәп эшлеклесе. Башкортстан Фәннәр академиясенең мөхбир-әгъзасы, вице-президенты һәм президиумы әгъзасы, философия фәннәре кандидаты, сәяси фәннәр докторы, профессор. Башкортстан Республикасы Президенты каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясенең элекке ректоры (1998-2003, 2007-2011).

## Биографиясе
Мансур Әнвәр улы Әюпов 1947 елның 8 июлендә Башкорт АССРның Дәүләкән районы Исмәгыйль авылында туган.

Башкорт дәүләт университетын (филолог, башкорт теле һәм әдәбияты укытучысы) һәм КПСС Үзәк Комитеты каршындагы Иҗтимагый фәннәр академиясен тәмамлаган.

1979—1986 елларда КПССның Башкортстан өлкә комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире урынбасары, матбугат, радио һәм телевидение секторы мөдире була.

1986—1990 елларда — «Совет Башкортстаны» республика гәзите мөхәррире.

1990—1994 елларда Башкорт АССР  Министрлар Советы Рәисе урынбасары һәм Башкортстан Республикасы Премьер-министры урынбасары вазыйфасында эшли.

1994—1998 елларда — Башкортстан Республикасының Дәүләт секретаре.

1998—2003  еллар —  Башкортстан Президенты каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясе ректоры.

2003—2007  елларда IV чакырылыш Россия Федерациясе Федераль Җыелышының Дәүләт Думасы депутаты, РФ Дәүләт Думасының милләтләр эшләре буенча комитеты рәисе урынбасары була.

2007—2011 елларда кабаттан Башкортстан Президенты каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясе ректоры.

2011 елдан Башкортстан Республикасы  Фәннәр академиясенең вице-президенты.

## Фәнни эшчәнлеге
Әюпов Мансур Әнвәр улы 80 нән артык гыйльми хезмәт, шул исәптән монографияләр һәм сәяси үзгәрү процесслары һәм Россия федерализмы яңарыш шартларында төбәк сәяси власте һәм сәяси институтлар формалашуы һәм эшләве мәсьәләләре буенча методик әсбаплар авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Башкортстан Республикасының Мактау грамотасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Большая русская биографические энциклопедия
* Профиль на сайте АН РБ
* http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957153 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Сәясәт фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Дәүләкән районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:8 июль көнне туганнар
Салават Әпсәләмов

**Әпсәләмов Салават Сабирҗан улы** ( 05.09.1954, БАССРның Матрай районы (хәзер Җылаер районы), Сабыр авылы — 03.01.2005, Уфа), физик. Физика‑математика фәннәре докторы (2005). Башкортстан Республикасының Халык мәгарифе отличнигы (2000); Башкортстан Республикасының атказанган мәгариф хезмәткәре (2005); Сибай шәһәренең Рамазан Өметбаев исемендәге премия лауреаты(2010).

## Биографиясе
Әпсәләмов Салават Сабирҗан улы 1954 елның 5 сентябрендә БАССРның Матрай районы (хәзер Башкортстан Республикасының Җылаер районы) Сабыр авылында туа. Сабыр урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, Башкорт дәүләт университетының физика-математика факультетына укырга керә. Студент елларында ук фән белән кызыксына башлый. 1976 елда бу уку йортын тәмамлаганнан соң университетта эшкә калдырыла һәм гыйльми эшчәнлеген дәвам итә. 1994 — 95 елларда Башкорт дәүләт университетының Сибай филиалында Табигый фәннәр факультеты деканы.

## Гыйльми эшмәкәрлеге
Әпсәләмовның фәндәге эзләнүләре тау токымнарында магнит үзенчәлекләре формаштыру моделләрен әзерләү белән бәйле. Әпсәләмов беренчеләрдән булып югары басым астында шудыру тәэсиренең минералларның магнетизмына йогынтысын өйрәнә. Ул уйлап тапкан барий ферриты нигезендәге даими изотроп магнитларны эшләү технологиясе Октябрск каласындагы «Магнит» җаваплылыгы тар җәмгыятендә производствога кертелә. Әпсәләмов 60 тан артык фәнни хезмәт авторы. 2004 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында  «Влияние разрушения горных пород при повышенном давлении на их магнитные свойства» темасына докторлык диссертациясе яклый

Науки о Земле (геодезические, геофизические, геологические и географические науки) — Геологические науки — Петрография — Состав и свойства горных пород — Электрические и магнитные свойства — Магнитные свойства Геофизика, геофизические методы поисков полезных ископаемых

## Гыйльми хезмәтләре

* Магнитные свойства горных пород при высоких термодинамических параметрах. Саратов, 1988 (автордаш);
* Магнетизм горных пород при высоких термодинамических параметрах. Уфа, 1997(автордаш).

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасының Халык мәгарифе отличнигы (2000);
* Башкортстан Республикасының атказанган мәгариф хезмәткәре (2005);
* Сибай шәһәренең Рамазан Өметбаев исемендәге премия лауреаты(2010).

## Искәрмәләр
1. http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly(недоступная+ссылка)

2. http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly(недоступная+ссылка)

3. http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly(недоступная+ссылка)

4. https://search.rsl.ru/ru/record/01002665009

## Сылтамалар


Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:2005 елда вафатлар
Төркем:3 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Җылаер районында туганнар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:5 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Физиклар
Мөслим Әпсәләмов

**Мөслим Әпсәләмов**  (12 июнь 1932 ел — 5 июль 2009 ел) — укытучы, прозаик һәм публицист.

## Биографиясе

* Әсәләмов Мөслим Бәхтияр улы 1932 елның 12 июнендә Башкорт АССРның Хәйбулла районы (хәзер Башкортстан Республикасының Җылаер районы) Юлдыбай авылында туган.
* 1952 елда Орск шәһәр укытучылар институтын тәмамлый.
* 1963 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый.
* 1952—1992 елларда Юлдыбай урта мәктәбе укытучысы.
* 1992 елдан БР Язучылар берлеге әгъзасы.
* 2009 елның 5 июлендә Уфада вафат була, туган авылында җирләнгән.

## Иҗаты
Мөслим Әпсәләмов  70нче елларда әдәбиятка килә. «Тәүге бүләк» — аның беренче хикәяләр җыентыгы, 1976 елда басылып чыга.

Язучы-прозаикның күп әсәрләре Бөек Ватан сугышы чорында һәм аннан соңгы елларда халкыбызның Туган илгә, туган төбәккә сөю тойгыларын, шатлык-кайгыларын, ният-теләкләрен, үз заманының омтылышларын нәфис буяулар белән сурәтли. Тыл эшчәннәренең кара тир түгеп хезмәт итүен, сугыш заманының барлык сынауларын иңендә татыган, иртә өлкәнәйгән үсмерләрнең язмышын күрсәтеп бирә. Геройларының патриотик тойгыларын, югары гражданлык рухын халыкчан тел белән, тормышчан итеп укучысына җиткерә.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* БАССРның атказанган укытучысы (1983)

## Әсәрләре

* . Повестьлар, хикәяләр —Уфа: Башкортстан китап нәшрияты, 1976 — 78 бит.
* . Повесть. —Уфа, Башкортостан китап нәшрияты, 1983—188 бит.
* . Хикәяләр — Уфа, Башкортстан китап нәшрияты, 1989
* . Повестьлар, хикәчяләр. — Уфа, Китап, 1993—288 бит.
* . Әкият. — Уфа, Китап, 1993 — 20 бит.
* . Сатирик хикәяләр. — Уфа, Китап, 1997.
* . Әкият. — Уфа, Китап, 2002.
* . Роман — Уфа, Китап, 2004.

## Хәтер

* Юлдыбай урта мәктәбендә мемориал такта куела (2012 ел)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

** Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
** Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.(рус.)
** Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башкортстаны язучылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылган, төзәтелгән икенче басма. — Уфа: Башкортстан китап нәшрияты, 1988. — 400 бит.
** Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.(рус.)

## Сылтамалар

* Башкирская энциклопедия —АБСАЛЯМОВ Муслим Бәхтиярович   2019 елның 24 декабрендә архивланган.

Төркем:12 июнь көнне туганнар
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан укытучылары
Төркем:Русия язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2009 елда вафатлар
Төркем:5 июль көнне вафатлар
Төркем:Җылаер районында туганнар
Төркем:1932 елда туганнар
Trisquel GNU/Linux-libre

**Trisquel GNU/Linux-libre** yäki **Trisquel GNU/Linux** tulısınça irekle operatsion sistema. Öy kullanuçıları, köçe oyışma häm mäğärif üzäge öçen täqdim itelä. komp'uter operatsion sisteması Linux-Libre töşendä nigezlängän. Ubuntu operatsion sistemasına oxşaşlıgı bar, ämmä proyekt  programmistlar tarafınnan möstäqil eşlänä. GNU İrekle programma tä'minätı proyektına kerä häm täqdim itelä. Töp programmistlar häm operatsion sistemanı cıyuçıları İspanıya ilendä.

Ubuntu operatsion sistemasınnan töşke  ayerması

## Mucäbläre

### '''Trisquel Server'''

### '''Trisquel'''

### '''Trisquel Mini'''

### '''Triskel'''

### '''Trisquel Sugar TOAST'''

## İskärmälär
Noğay rayonı (Qaraçay-Çirkäsiya)

**Noğay rayonı** (rusça Нога́йский райо́н; Nuğayça Ногай районы; Qaraçay-Balqarça Ногъай район; Qabardinça Нэгъуей куей; abazinça Нагӏвай район) Qaraçay-Çirkäsiya Cömhüriyäteneñ administrativ-territorial' berlege häm munitsipal' berämlek. Rayonnıñ märkäze häm administratsiyase - İrken-şähär qäryasında urnaşqan. 10nan 1 rayonnarnıñ berse.

## Geografiyäse
Noğay rayonı Qaraçay-Çirkäs Cömhüriyäteneñ şämäl yağında urnaşqan. 

Köçe Zälänçıq wä Kübän yılğaları quışlığında urnaşqan. Rel'efı buyınça tigezlektä urnaşqan.  

Mäydanı buyınça 209,59 km2 (2013 yıldan birle)

### Xalqı
2020 yılda  15449 insan yäşägän.

Böten russiya xalıq sanın alu buyença 75.68% noğaylar, 12.21% Urıslar, 3.03% Çirkäslär, 1.06%, abazinnar 1.71%, tatarlar 1.06%, qaraçaylar 1.03%, başqalar 3.93%, milläte kürsätelmägännär 1.35%.

## Tarixı
2006 yılnıñ 5nçe iyunendä Qaraçay-Çirkäs xalıq cıyılışında Abazin häm Noğay rayonnarın buldıruda boyırıq qabul itelda.

2006 yılnıñ 8 oktäbrendä cirle referendumnıñ näticäläre Qaraçay-Çirkäs xalıq cıyılışı belän raslandı. 

2006 yılnıñ 15nçe dekabr'dä Qaraçay-Çirkäs parlamentı Noğay rayonın buldıru turında boyırıq qabul itte.

2007 yılnıñ 12nçe oktäbrendä märkäze İrken-şähärdä bulğan Noğay rayonı turında Qaraçay-Çirkäs Cömhüriyäteneñ Konstitutsıyasena üzgäreşlär kertelde.

2008 yılda rayonnıñ çiklären häm administratsiyäsen bulgelädelär. 

## İskärmälär