Тамара Хлебникова

**Тамара Александровна Хлебникова** (22 май 1928, БАССР, РСФСР — 22 июль 2001, Казан, Россия ) — совет һәм Россия археологы-болгар белгече, тарих фәннәре кандидаты . Т. A. Хлебникованың төп фәнни эшләре  Идел буе Болгарының борынгы торак пунктларын өйрәнү, беренче чиратта Монголга кадәрге чор һәм иң массив һәм авыр археологик материал - керамиканы өйрәнеү белән бәйле.

## Биография
Тамара Александровна Хлебникова крестьян гаиләсендә туа. Кызы туганнан соң гаилә Казанга күчеп килә. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1946 елда Казан дәүләт университетына тарих-филология факультетының тарих бүлегенә укырга керә, 1952 елда ул тәмамлый. Әле студент чагында ук Тамара Александровна СССР ФА Казан филиалының татар теле, әдәбияты һәм тарих институтында тарихчы һәм археолог Н. Ф.Калинин җитәкчелегендә археология төркеме каршында оештырылган студентлар түгәрәге эшендә актив катнаша. Төркемнең төп бурычы-Татарстан территориясен тикшерү һәм аның археологик картасын төзү. 1955 елда дәүләт тарих музее каршындагы аспирантураны тәмамлый, «Основные производства волжских булгар — чёрная и цветная металлургия, гончарство и кожевенное дела» темасы буенча диссертация яклый. Аның фәнни күзәтчесе тарихчы-археолог А.П.Смирнов иде. Аспирантура тәмамлаганнан соң, Т.А. Хлебникова, ике ел фәнни хезмәткәр булып эшләп, Казанга Тел, әдәбият һәм тарих институтына кайта,  анда лаборанттан алып өлкән фәнни хезмәткәркә кадәр юл уза. 1986 елда лаеклы ялга китә. 1990 еллар уртасында Казан Кремле территориясендә эшләр дәвам итә һәм киңәйтелә. Тамара Александровнаны Кремль археология экспедициясе эшен оештыру өчен консультант сыйфатында чакыралар һәм ул үз көннәре азагына кадәр Казан Кремлендә эшли .

## Фәнни эшчәнлек
Тел, әдәбият һәм тарих институтында Тамара Александровна үз диссертациясендә куелган мәсьәләләр белән шөгыльләнә, Идел Буе Болгарының, бигрәк тә Монгол чорының керамикасын өйрәнүгә аерым игътибар бирә. 1962 елда аның ике зур эше—«Гончарное производство волжских болгар X—начала XIII века»  һәм Татарстан Лаеш районының «Археологические памятники у села Рождествено»  коллектив  монографиясендә зур бүлек дөнья күрә. Бу эшләрдә Идел буе Болгар дәүләтенең Монгол чорындагы археологик һәйкәлләреннән бөтен күтәрү материалының классификациясе тәкъдим ителде. Т.А. Хлебникова совет археологиясендә беренче тапкыр массакүләм керамик серияләрне статистик эшкәртүнең яңа методларын куллана. 1950—1960 елларда үткәрелгән тикшеренүләр нигезендә, 1964 елда СССР ФА Археология институтында  «Основные производства волжских булгар»  темасы буенча кандидатлык диссертациясен яклый

1960—1970 елларда Т.А. Хлебникова, төрле археологик экспедицияләрдә катнашып, практик эшчәнлек белән актив шөгыльләнә. Мари экспедициясендә-кече Сундыр шәһәрчеген (Тау — Мари районы, Кузнецово авылы янында) казуда; Татарстанда-Алексеевск, Болгар, Җүкәтаус, Сувар, танки шәһәрләрен казып алуда һәм Казан кремле территориясендәге эшләрдә катнаша.  Иң күп санлы археологик материал — керамиканы өйрәнеп, ул яңа Болгар тарихын — монгол чорына кадәрге Идел буе Болгары халкының этнокультура составын өйрәнү белән шөгыльләнә. Бу эш Урта Азия һәм Казахстан, Кавказ һәм Кырым, Хазар каганаты, Борынгы Русь һәм фин-угор кавемнәре җирлекләренең урта гасыр мәдәнияте керамикасын тирән анализлауны таләп итә. Төркем билгеләрен анализлау буенча (өслекне эшкәртү, форма, орнаментация, тест составы, обжиг, эшләнмәләрнең пропорциясе һ.б.) эш нәтиҗәсендә, ул Болгар керамикасының егермедән артык төркемен бүлеп бирә. Нәтиҗәдә, монгол Болгар халкы төрле этнокультура төркемнәре тарафыннан формалашуның катлаулы процессы турында нәтиҗәләр ясала.  Нәтиҗәдә, «Керамика памятников Волжской Болгарии: (К вопросу об этнокультурном составе населения)» монографиясе языла.

Т.А.Хлебникованың биографиясендә махсус урын Болгар шәһәрчеге били, аны өйрәнү 1938 елда А.П.Смирнов җитәкчелегендә башланган, аннары 1960  еллар ахырында Тамара Александровна Болгар археологик экспедициясе җитәкчелеген үз өстенә алган. Аның биш томлык әсәре «Город Болгар» лаеклы һәйкәл була (башка галимнәр Г. A. Федоров-Давыдов, Д. Г. Мөхәметшин белән автордашлыкта) .

Т.Хлебникова  исеме белән. Татарстандагы  Чистай шәһәренең бер урамы атала .

## Кайбер эшләре
Тамара Александровна Хлебникова - якынча 90 фәнни хезмәт, китап һәм мәкалә авторы. Барлык әсәрләр дә диярлек үз кыр тикшеренүләре нигезендә язылган  .

### Монографияләр

* Хлебникова Т. А. Гончарное производство волжских болгар X—начала XIII века // Краткие сообщения Института археологии. — М.: АН СССР, 1962. — № 111. — С. 93—152.
* Хлебникова Т. А. Основные производства волжских болгар периода X—начала XIII вв.. — Каз.: АН РТ, 1964. — 27 с.
* Хлебникова Т. А. Алексеевское городище: (К вопросу о своеобразии раннеболгарской культуры района Нижнего Прикамья). Вопросы этногенеза тюркоязычных народов Среднего Поволжья. — Каз.: АН РТ, 1971. — С. 156—174.
* Хлебникова Т. А. Керамика памятников Волжской Болгарии: (К вопросу об этнокультурном составе населения). — М.: АН СССР, 1984. — 240 с.

### КСИИМК/КСИА мәкаләләре
* 
* 
* 
* 

### Башка басмаларда эшләре

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Научные отчёты сотрудников института (неопр.). Институт археологии РАН. Дата обращения: 9 марта 2019.

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Русия археологлары
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2001 елда вафатлар
Төркем:22 июль көнне вафатлар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:1928 елда туганнар
Төркем:22 май көнне туганнар