open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Амман

**Амма́н** () — Үрдүн башкаласы, илнең иң зур шәһәре. Борынгы вакытларда *Филадельфия* исемен йөрткән, соңрак атамасы белән *Раббат-Аммон* аталган. VII—IX гасырларда Гарәп Хәлифәте эченә кергән. 1516 елдан башлап Беренче бөтендөнья сугышына кадәр Госманлы империясенә карый.

Шәһәр Үле диңгездән 35 км ераклыкта урнаша. Урта диңгездән ул 110 км ераклыкта. Шәһәр җиде тауда урнаша. Амманда еш томаннар күзәтелә.

Халык саны — 1,9 млн кеше (2010).

## Кардәш шәһәрләр

*  Маскат, Оман (1986)
*  Бакы, Азәрбайҗан
*  Җидда, Согуд Гарәбстаны (1988)
*  Каһирә, Мисыр (1988)
*  Рабат, Марокко (1988)
*  Исламабад, Пакьстан (1989)
*  Багдад, Гыйрак (1989)
*  Сана, Йәмән (1989)
*  Пекин, Кытай (1990)
*  Әнкара, Төркия (1992)
*  Хартум, Судан (1993)
*  Налчык, Россия (1994)
*  Майами, АКШ (1995)
*  Доха, Катар (1995)
*  Истанбул, Төркия (1997)
*  Сан-Паулу, Бразилия, (1997)
*  Алжир, Алжир (1998)

*  Бүкрәш, Румыния (1999)
*  Нуакшот, Мавритания (1999)
*  Тунис, Тунис (1999)
*  София, Болгария (2000)
*  Бәйрүт, Лөбнан (2000)
*  Претория, КАҖ (2002)
*  Тегусигальпа, Һондурас (2002)
*  Чикаго, АКШ (2004)
*  Женева, Швейцария (2005)
*  Милан, Италия (2005)
*  Калабрия, Италия (2005)
*  Сараево, Босния һәм Герцеговина (2005)
*  Мәскәү, Россия (2005)
*  Үзәк губернаторлык, Бәһрәйн (2006)
*  Бишкәк, Кыргызстан (2006)

Төркем:Үрдүн шәһәрләре
Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Хөсәен Ямашев

**Хөсәен Минһаҗетдин улы Ямашев** (6 гыйнвар 1882, Казан, Казан өязе, Казан губернасы — 13 март 1912,  Казан) — революцион хәрәкәт эшлеклесе, публицист.

## Тәрҗемәи хәл
Ямашев Хөсәен Минһаҗетдин улы Казанда җитешле гаиләдә дөньяга килгән. Атасы Минһаҗетдин Хәсән улы Сарытау губернасы, Күзнәй өязе, Дәхтәрни (*Кече Труев*) авылында туган. Яңа Узин шәһәренең икенче гилдия сәүдәгәре. Казанга күчеп, йорт сала (Тукай урамы, 79/8). Хөсәен Мәрҗания мәдрәсәсен, Казан татар укытучылар мәктәбен тәмамлый. 1903 елның гыйнварында меньшевик Ибраһим Әхтәмов йогынтысында РСДРП(б) фиркасенә керә һәм фирканең Казандагы татар бүлекчәсен җитәкли. Татарча сәяси эчтәлекле өндәмәләр, брошюралар («Үрмәкүч һәм чебен», «Беренче адым» һ.б.) авторы һәм тәрҗемәчесе, укытучылар мәктәбендәге һәм Алафузов заводындагы социал-демократик түгәрәкләр оештыручы.

Казанда 1905-1907 еллардагы инкыйлаб вакыйгаларында катнаша. 1906 елда Ырынбурга күчә һәм актив сәяси эшчәнлектән сәяси журналистикага күчә. РСДРПның Урал һәм Уфа комитәтләре матди ярдәме белән 1907 елда шәһәрендә татарча беренче революцион мәсләкле (легаль) рәсми Урал гәзитен нәшер итә (рәсми мөхәррире хатыны Хәдичә Ямашева). Гәзит, рәсми кабул ителгән карашларга каршы большевистик түгел, күбрәк меньшевистик төстә булган. Гәзит тыелгач, Х. Ямашев 1907 елның маеннан Казанга кайта.

1911 елда Казан университетының юридик факультетына укырга керә, ләкин тәмамлый алмыйча, 1912 елның мартында 30 яшьтә кинәт үлеп китә.

## Хәтер
* 1971 нче елда Татарстан журналистларының Хөсәен Ямашев исемендәге Республика бүләге булдырыла.
* Казанда Хөсәен Ямашев проспекты булдырылган.
* Яр Чаллыда Ямашев бульвары булдырылган.
* Татарстан журналистларының Хөсәен Ямашев исемендәге Республика бүләге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Жизнь и борьба Хусаина Ямашева // ВиД. 2003 № 17.

## Шулай ук карагыз
* Мирсәет Солтангалиев
* Мулланур Вахитов

Төркем:Татар революционерлары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Социалистлар
Төркем:Мәрҗани мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Татар укытучылар мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:Хөсәен Ямашев
Исмәгыйль Бикмөхәммәт углы

**Исмәгыйль Бикмөхәммәт углы** (*Исмәгыйль ага*) – XVIII гасырда яшәгән татар сәүдәгәре, сәяхәтче, мәгълүм сәяхәтнамә автоpы. Һиндстанга Рәсәй хөкүмәтенең илчелеге составында бара һәм шул чактагы күзәтүләрен үзенең юлъязмаларына терки. Анда төрле илләр һәм халыклар турында мәгълүмат бирелә, сугыш күренешләре сурәтләнә. «Исмәгыйль ага сәяхәтнамәсе» кадерле тарихи чыганак та.

## Тәрҗемәи хәле

1751 елда Каргалыдан Бохарага атап сәүдә кәрваны кузгала. Исмәгыйль Бикмөхәммәтов, аның юлдашлары Надир, Якуб, Габдрахман һәм «юл ялчысы» өчен озак елларга сузылган сәфәр башлана. Күп газаплар кичерә алар, һәм берсенә генә — Исмәгыйльнең үзенә — утыз дүрт елдан соң туган туфракка кайтып егылу насыйп була.

Аның юлы Үргәнеч – Бохара – Андхой – Кандаһар – Бәсрә – Сурат – Хәйдарабад – Бенарес – Дәһли – Мәккә – Мәдинә – Димәшк – Кодс – Истанбул аша уза.

Сәяхәтче алып барган юлъязмаларны атаклы галим Ризаэддин Фәхретдиннең әтисе XIX гасыр азагында үз заманы кешеләре аңларлык итеп шәрехләп күчергән. 1903 елда Ризаэддин Фәхретдин «Исмәгыйль сәяхәте» дигән китапны үз мөхәррирлегендә чыгара. Әмма төп нөсхә-юлъязмалар, соңрак татар галимнәре махсус экспедиция оештырып эзләсәләр дә, табылмый.

## Чыганаклар
* Рәшит Искәндәров, Әнвәр Искәндәров, «Идел» журналы, №5, 2011. Сәгыйть бистәсе

Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Сәяхәтчеләр
Төркем:Юлъязмалар авторлары
Закиров исемендәге хуҗалык

**«Закиров исемендәге хуҗалык»** - Татарстан Республикасының Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында урнашкан авыл хуҗалыгы һәм авыл хуҗалыгы продукциясе җитештерү, сату белән шөгыльләнүче җаваплылыгы чикле җәмгыять. Компания директоры - Орлов Сергей Анатолий улы.

Бүгенге «Закиров исемендәге хуҗалык» 20 гасырның беренче яртысында, 1931 елда «Беренче май» колхозы буларак оеша.

Хуҗалык нигездә итчелек, сөтчелек, игенчелек белән шөгыльләнә.

Юридик адресы: 422330, Татарстан Республикасы, Кайбыч районы, Иске Чәчкаб авылы, Совет ур., 30.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кайбыч районы икътисады 
Төркем:Авыл хуҗалыгы оешмалары
Кайбыч аучылык тыюлыгы

**«Кайбыч дәүләт аучылык тыюлыгы»** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районында урнашкан аучылык җирләре тыюлыгы. Кайбыч аучылык тыюлыгы Татарстанның сакланыла торган табигый территорияләре исәбенә керә.

## Этимологиясе
Топоним «Кайбыч» ойконимы (Кайбицы) һәм «тыюлык» оронимы терминыннан килеп чыккан.

## Тарихы
«Кайбыч аучылык тыюлыгы» 1963 елда оеша.

## География
Аучылык тыюлыгы Кайбыч районының төньяк-көнбатыш өлешендә, Турминский — Иске Чәчкаб юлларыннан төньяктарак, Иске Чәчкаб — Салтыйган — Багай юлларыннан көнчыгыштарак, Гөбенә белә Бәрле елгалары арасында урнашкан.

Мәйданы 20 200 гектар җирне алып тора. Шул исәптән, урманнар якынча 3 400 гектар территория били.

Тыюлык территориясендә поши, кабан, кыр кәҗәсе, ак куян, үр куяны, төлке, сусар, соры көртлек, көртлек саклана.

## Максаты
Татарстан Республикасының Идел аръягы экология-географик зонасы аучылык объектларына кертелгән хайваннар дөньясы объектларының популяцияләрен торгызу һәм саклау өлешендә табигатьне саклау аеруча зур әһәмияткә ия.
Максат булып барлык хайваннар дөньясы объектларына караган объектларны, аларның яшәү тирәлеген саклау, шулай ук уңайлы шартлар тудыру өчен яңадан торгызу юлы белән кирәкле биотехник чаралар уздыру тора.

«Кайбыч» дәүләт табигый аучылык тыюлыгы тыюлык чикләрендә, табигый берләшмәләрнең бөтенлеген саклау, Татарстан Республикасының барлык аучылык хайваннарының популяцияләрен саклау һәм торгызу өчен уңай шартлар булдыручы функциясен башкара.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Татарская энциклопедия: В 6 т. / Гл. ред. М.Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. – Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2006. – Т. 3: К–Л. – 664 с.
* Потапова НА, Назырова РИ, Забелина НМ, Исаева-Петрова ЛС, Коротков ВН, Очагов ДМ М.: ВНИИприроды (2006):36.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Аучылык
Төркем:Кайбыч районы истәлекле урыннары
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Төркем:1963 елда нигезләнгән оешмалар
Турминка урман дачасы

**«Турминка урман дачасы»** — Татарстан Республикасының Кайбыч районы җирләрендә Турминский авылы янында урнашкан региональ карамактагы табигый һәйкәл. Гөбенә елгасының уңъяк ярындагы урман участогы (Кайбыч урманчылыгының Бәрлебаш участок урманчылыгы). Объект фәнни танып-белү һәм эстетик әһәмияткә ия.

## Тасвиры
Бу урман массивының мәйданы 56,5 га. Әлеге урманнар Кайбыч урман хуҗалыгының Бәрлебашы урман хуҗалыгы участогына карый. XIX йөз ахырында утыртылган агачлар Татарстанның урман-дала зонасында беренче утыртылган нарат урманнарыннан санала.

«Турминка урман дачасы» 1989 елдан саклана башлый.

Урман табигый килеш сакланган. Нигездә 120-150 еллык наратлар, икенче яруста каеннар һәм имәннәр үсә. Әлеге урман көньяк тайга тибына карый. Үлән капламында урман һәм болын үсемлекләренең 40тан артык төре үсә.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Төркем:Кайбыч районы истәлекле урыннары
Кайбычагрохимсервис

**Кайбычагрохимсервис** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районында урнашкан авыл хуҗалыгы һәм казылма сәнәгать белән шөгыльләнүче бизнес ширкәте. 

## Юридик мәгълүмат
* Хокуки формасы: **ачык акционерлар җәмгыяте** (1998).
* Төп адресы: 422321, Татарстан, Кайбыч районы, Федоровское авылы, Молодежная ур., 29.
* Директоры: **Равил Гарәфетдин улы Җәләлиев** (, 26.09/6.10.2020)
* Бүлекчәләре: 4.

## Эшчәнлеге
* Төп казылма байлыклары: известь, вакташ. 
* авыл хуҗалыгы оешмаларын агрохимия белән тәэмин итү 
* автотранспорт күчерүләр

## Тарихы
1932 елда исемдәш торак пунктта оешкан Мөрәле машина-трактор станциясеннән башлана. 1978 елда «Сельхозхимия» оешмасы буларак, 1985 елдан бирле бүгенге исеме белән билгеле.

### Элекке җитәкчеләре
* 16.04.2017 - 26.09/6.10.2020: **Артур Альберт улы Гыйбадуллин** ()
* ... - 16.04.2017: **Фәргать Хәлил улы Сибгатов** ()

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Авыл хуҗалыгы Төркем:Сәнәгать Төркем:Кайбыч районы икътисады
Чиста Чишмәләр

**«Чиста Чишмәләр»** - Татарстан Республикасының Кайбыч районы җирләрендә Чистые Ключи авылы янында, аннан көньяк-көнбатыштарак урнашкан региональ карамактагы табигый һәйкәл булган резерв җир участогы. Әлеге статусны 2000 елны ала.

«Чиста Чишмәләр» җирләренең мәйданы якынча 25 га мәйдан били.

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районы истәлекле урыннары
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Кайбыч урман хуҗалыгы

**Кайбыч урман хуҗалыгы** - Татарстан Республикасының Кайбыч һәм Апас районнарында урнашкан урманчылык белән шөгыльләнүче ачык акционерлар җәмгыяте.

«Кайбыч урман хуҗалыгы» «Кайбыч махсус урман хуҗалыгы» буларак 1966 елның 3 октябрендә  оеша. Аның мәйданы 17 473 гектар булып, шуның имәнннәр 48  %ын, юкәләр 25, усаклар 8,  наратлар 5,  калган агачлар 14 %ын алып торган.

Кайбыч урманарының тарихы еракларга китә. Әле 18 гасыр башында ук, 1712 ел Указы белән Петр I : “Казанның таулы имәнлекләрен кораблар һәм башка диңгез суднолары төзү өчен сакларга!”, - дип боерган. Әле бүгенге көндә дә Кайбыч урманында Лашман юлы дип аталган бик киң юл сакланган. Урсак урманчылыгы урманында әле дә 500 еллык имән үсеп тора.

Юридик адресы: 422321, Кайбыч районы, Федоровское авылы, Пролетарская ур., 82.

## Искәрмәләр

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Төркем:Урманчылык
Төркем:Урман хуҗалыгы
Төркем:Кайбыч районы икътисады
Кайбыч балык хуҗалыгы

**Кайбыч балык хуҗалыгы** - Татарстан Республикасының Кайбыч районында урнашкан балык һәм балык продукциясе җитештерү, үрчетү, сату белән шөгыльләнүче ачык акционерлар җәмгыяте. Татарстандагы алты балык җитештерү оешмаларының берсе.

Нигездә толстолобиклар, карплар, сазаннар, ак амурлар махсус буаларда үрчетелә.

Юридик адресы: 422320, Татарстан Республикасы, Кайбыч районы, Колангы станциясе, Кайбыч балык хуҗалыгы бистәсе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кайбыч районы икътисады Төркем:Балык үрчетүчелек Төркем:Авыл хуҗалыгы
Кайбыч имәнлекләре

**«Кайбыч имәнлекләре»** - Татарстан Республикасының Кайбыч һәм Апас районнары җирләрендә Бәрлебашы урманчылыгына һәм Урсак урманчылыгына караган урманнарда урнашкан региональ карамактагы табигый һәйкәл.

## Этимологиясе
Топоним «Кайбыч» ойконимы (Кайбицы) һәм «имәнлек» оронимы терминыннан килеп чыккан.
## Тарихы
Әлеге статусны 1981 елда ала.

Кайбыч урманарының тарихы еракларга китә. Әле 18 гасыр башында ук, 1712 ел Указы белән Петр I : “Казанның таулы имәнлекләрен кораблар һәм башка диңгез суднолары төзү өчен сакларга!”, - дип боерган. Әле бүгенге көндә дә Кайбыч урманында Лашман юлы дип аталган бик киң юл сакланган. Урсак урманчылыгы урманында әле дә 500 еллык имән үсеп тора.

## Географиясе
140 гектар мәйданна биләп «Казан имәнлекләре» дип аталучы имән урманнарының Кайбыч урман хуҗалыгы составында ике участогыннан тора. Рельеф тирән чокырлар белән кисешкән тигезлекләрдән тора. Имән юкә, өрәңге белән урманнарда бергә үсә, монда гади корыч агач ареалы урманнары чикләре уза, беренче ярусның биеклеге 25-26 м тәшкил итә. Урман кырыенда, аскы яруста зелпе, марҗа алкасы, миләш һәм бигрәк тә чикләвек куаклары таралган, 1978/79 елның көчле салкыннарыннан соң имәнлекләрнең бер өлеше корып һәм урманда яктырту шартларының кискен үзгәрүенә китергәч бу үсемлекләр ареалы арта. Үләннәрдән мораль булмаган флора вәкилләре өстенлек итә: зәрдә, зөһрә уты; сирәк төрләрдән – бүре җиләге, кушъяфраклы любка очрый. Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән 100 дән артык төр кош-корт, шул исәптән кыза, сапсан, әтәлге, мәче башлы ябалак, саз ябалагы, соры тукран, гади тукран, яшел тукран, алтынсу корташар; шулай ук соры коңгыз, гади болан коңгызы очрый.

## Икътисады
Объект имәненең генетик резерваты булып тора һәм урман орлыкчылыгында кулланыла. Фәнни һәм эстетик әһәмияткә ия.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Татарская энциклопедия: В 6 т. / Гл. ред. М.Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. – Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2006. – Т. 3: К–Л. – 664 с.

Төркем:Кайбыч районы истәлекле урыннары
Төркем:Апас районы
Төркем:Урманчылык
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Алтай лачыны

**Алтай лачыны** () — зур лачын, әтәлгедән зуррак. Бәлки, бу әтәлгенең () төрчәсе, әмма бу шоңкар () белән әтәлгенең табигый гибриды булуы ихтимал. Алтай лачыны Үзәк Азиянең зур булмаган урынында, Алтай һәм Саяннар тауларында оя ясый. Өч төрчеге бар: көрәнсу, соргылт һәм кызыллы сырт белән.

Әүвәл Алтай лачыны Үзәк Азиядә ау кошы буларак кулланган.

Бәлки, лачыннар бер төрчегенең исеме **тогрул** бу кошка кагылышлы.

Төркем:Лачыннар
Тогрул (мәгънәләр)

**Тогрул** — лачыннарның бер төрчеге.

* Тогрул — Алтай лачыны
* Тогрул бәк — Сәлҗук нәселеннән бер солтан (1038–1063)
Колаңгы икмәк кабул итү пункты

**Колаңгы  икмәк кабул итү пункты** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы поселок. Олы Кайбычтан 27 км ераклыкта урнашкан.
## Тарихы
Бүгенге көндез Колангы тимер юл станциясе поселогы составында исәпләнә.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр
Колаңгы төп мәктәбе

**Колаңгы төп гомумибелем бирү мәктәбе** () -  Татарстан Республикасының Кайбыч районы Колангы авылында урнашкан мәктәп.

Авылда 2012 елга 53 бала белем ала. Укытучылар саны - 13.

Мәктәпкә Бәли, Колаңгы, Зур Колаңгы, Түбән Колаңгы авылларыннан укучылар йөри.

Адресы -  Колаңгы авылы, Кайбыч районы, Татарстан.

## Элекке директорлары
* Гафарова Равиля Рахимулла кызы

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Кайбицкий / Школы. 

## Сылтамалар

Төркем:Кайбыч районы мәктәпләре
Олы Кайбыч урта мәктәбе

**** (, ) —   Татарстан Республикасының Кайбыч районы Олы Кайбыч авылында урнашкан белем бирү учреждениесе, мәктәп. 

## Тарих
1917 елда ачылган; 1927дә - тулы булмаган урта мәктәп булып эшли, 1937дә - урта мәктәп булып үзгәртелә.

1984 елда яңа бинасы төзелә, 1999 елда төбәк тарихы музее ачыла.

Авылда 2012 елга 343 бала белем ала. Укытучылар саны - 36.

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1917-???? —
* 1927-???? —
* 1937-???? —
* 1984-???? —
* 1999-???? —
* 2024- — Алия Әсхәт кызы Биккулова

### Танылган хезмәткәрләре

### Танылган тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Кайбицкий район/ Школы. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр
Төркем:Кайбыч районы мәктәпләре
Төркем:Татарстан урта мәктәпләре
Төркем:Олы Кайбыч
Төркем:1917 елда нигезләнгән уку йортлары
Яэҗүҗ вә Мәэҗүҗ

200px|thumb|right|Зөлкарнәен җеннәр ярдәме белән Тимер диварны кора. XVI гасырдагы фарсы сурәте
**Яэҗүҗ вә Мәэҗүҗ** ( *gog u-magog*,  *йә’җуҗ ўә-мә’җуҗ*) —  мифик ике вәхши халык исеме (христиан динендә Гог-Магог); дини мифологияга күрә, Искәндәр Зөлкарнәйн, дивар корып, аларны башка халыклардан аерган, имеш. Әмма алар дөнья бетәр алдыннан диварны җимереп чыгып, җир өстендәге барлык нәрсәне ашап, юк итеп барачаклар, имеш. *Дәҗҗал. Мәһди – мифик затлар; ахырзаман алдыннан бер Аллага табынучыларга каршы Дәҗҗал (Алдакчы) чыгып, үз юлындагы бөтен нәрсәне җимереп йөреячәк, аны үз күзе белән күргән кешеләр шундук һәлак булачак. Әмма Дәҗҗалның хакимлеге кырык көннән артмаячак, «дөрес юлдан баручы» зат – Мәһди иңеп, Дәҗҗалдан коткарачак, имеш.

Төркем:Дин
Төркем:Мифология
Төркем:Дини персонажлар
Хуҗа Хәсән урта мәктәбе

**Хуҗа Хәсән урта гомумибелем бирү мәктәбе** () -  Татарстан Республикасының Кайбыч районы Хуҗа Хәсән авылында урнашкан мәктәп. 

## Тарих
* 1948 елда нигезләнгән.
* 2012 елга 91 бала белем ала. Укытучылар саны - 19.

## Шәхесләр
### Директорлар
*
* 1948-???? — ???
* ????-???? — ??? 
* ????- — Макарова Надежда Николаевна (Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыгының «Мәгарифтә ирешкән казанышлары өчен» күкрәк билгесе, 2022)

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Кайбицкий район/ Школы. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Тау иле керәшен татарлары музее

Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр
Төркем:Кайбыч районы мәктәпләре
Зур Подберезье урта мәктәбе

**Зур Подберезье урта гомумибелем бирү мәктәбе** () -  Татарстан Республикасының Кайбыч районы Зур Подберезье авылында урнашкан мәктәп.

Авылда 2012 елга 159 бала белем ала. Укытучылар саны - 23.

Адресы -  Зур Подберезье авылы, Кайбыч районы, Татарстан.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Кайбицкий район/ Школы. 

## Сылтамалар

Төркем:Кайбыч районы мәктәпләре
Өлҗән төп мәктәбе

**Өлҗән төп гомумибелем бирү мәктәбе** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районы Өлҗән авылында урнашкан мәктәп.

## Тарихы
Ульянково урта мәктәбе 1936 елда ачыла. Сугышның беренче елларында мәктәп ябыла, анда хәрби часть ачыла.  

1979 елда 320 урынга исәпләнгән яңа мәктәп бинасы төзелә. 

2011 елның 1 июленнән укучылар саны кимүгә бәйле рәвештә Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы Башкарма комитетының 28.06.2011 ел, № 214 карары нигезендә, Ульянково урта гомуми белем бирү мәктәбе Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы Ульянково төп гомуми белем бирү мәктәбенә үзгәртелә.

Мәктәп директоры — Наталия Алексей кызы Челнокова.

Бүгенге көндә мәктәпкә Өлҗән авылыннан тыш, Морат, Надеждино, Кичкеево,  Воскресенский, Победа дигән рус авылларыннан, Репьевка дигән чуаш авылыннан балалар килеп укый. 1990 елларга кадәр биредә, шулай ук, Салтыйган һәм Иске Чәчкаб дигән татар авылларыннан балалар йөреп укыган.

## Урнашкан урыны
Мәктәп  Татарстанның Кайбыч районы Өлҗән авылы Мәктәп урамы, 34а йорт адресы буенча урнашкан.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Кайбицкий район/ Школы. 

## Сылтамалар

Төркем:Кайбыч районы мәктәпләре
Куйбышев районы (мәгънәләр)

**Куйбышев районы**:
* Куйбышев районы (Калуга өлкәсе)
* Куйбышев районы (Новосибирск өлкәсе)
* Куйбышев районы (Ростов өлкәсе)
* Куйбышев районы (Татарстан) — 1991 елдан Татарстанның Спас районы.
Мифология

**Мифоло́гия** (,  — риваять, хикәя һәм  — сүз, белү) — күп кенә фәнни дисциплиналарның (философия, тарих, филология һ.б.) тикшерү объекты, мифологиягә төрле халыкларның мифлары, эпослары, әкиятләре һ.б. керә.

## Әдәбият
* Кристофер У. Блакуэлл, Эйми Хакни Блакуэлл Мифология для «чайников» (Mythology For Dummies) — М. 2006. «Диалектика» — 368 с ISBN 0-7645-5432-8
* Берёзкин Ю. Е. 2007. Мифы заселяют Америку. М.: ОГИ.
* Берёзкин Ю. Е. 2007. Ареальное распределение фольклорно-мифологических мотивов // История и математика: Анализ и моделирование социально-исторических процессов. М.: КомКнига, 2007. С.205-232.
* Коротаев А. В., Халтурина Д. А. Мифы и гены: Глубокая историческая реконструкция. М.: Либроком/URSS, 2010. ISBN 978-5-397-01175-4.
* Семенов Ю. И. Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия // Скепсис. № 3/4. Весна 2005. С. 74-78.
* Лебедев В. Ю., Прилуцкий А. М. Семиозис и семиодинамика теологических и мифологических знаковых систем. — Тверь, 2010.
* Леви-Брюль Л. Первобытное мышление // Сверхъестественное в первобытном мышлении. М., 1994.
* Мифологический словарь./Гл. ред. Мелетинский Е. М. — М.: Советская энциклопедия, 1990 г.
* Мифы народов мира./под ред. Токарева С. А. М., Советская энциклопедия, 1987 г.

*
Салават Гыйләҗетдинов

**Салават Гыйләҗетдинов** – Башкортстанда яшәүче татар рәссамы.

Салават Мөхәммәт улы Гыйләҗетдинов Борай районының Борай авылында туып үскән. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң Уфа дәүләт сәнгать институтының (2003-2015 — З. Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать академиясенең) художество бүлегендә белем алган. 1991 елдан республика, төбәкара, Бөтенроссия, халыкара күргәзмәләрдә катнашып, шактый тәҗрибә туплаган. Башкортстан Рәссамнары берлеге идарәсе әгъзасы.

1998 елдан — Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы. Россиянең Каллиграфлар берлеге әгъзасы, “Уфимский лубок” проекты авторларының берсе. Нигездә, ул графика өлкәсендә эшли (пастель, граттография, линогравюра, катнаш басма графика, китап графикасы һәм башкалар). Бүген Уфада яши һәм иҗат итә. 2нче балалар художество мәктәбендә укыта. Уфада, Казанда, Чаллыда, Ижауда шәхси күргәзмәләрен оештырды.

Салават Гыйләҗетдинов — күпчелек Башкортстан Республикасы муниципаль районнарның һәм шәһәрләрнең рәсми герб һәм байрак сурәтләре авторы.

Гаиләсе бар. Кызы да рәссам булып китә — Санкт-Петербургда А. Штиглиц исемендәге художество-сәнәгать академиясендә укый. Мозаикалар, витражлар эшләргә өйрәнә. Улы — көрәш буенча спорт мастеры, хатыны — хореограф.

## Чыганаклар
* Тарих тәрәзәләре
## Искәрмәләр

Төркем:Татар рәссамнары
Сембер өязе

**Сембер өязе** () — Сембер губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Сембер шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих

Сембер өязе 1780 елда Сембер  эчендә оештырыла.

1796 елдан — Сембер губернасы составында.

1924 елның 9 маенда Сембернең Ульяновскка исемен алмаштыру аркасында Сембер өязе **Ульяновск өязе** исемен ала.

1928 елда Ульяновск өязе юкка чыгарыла, аның территориясенда Урта Идел өлкәсенең Ульяновск округының Ульяновск районы оештырыла.

## Административ бүленеш

1913 елда 18 вулыска бүленгән.

## Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер губернасы
Габбас Бибарсов

**Габбас хәзрәт Бибарсов** (1937 — 2012 елның 4 октябре, Урта Әләзән) — татар дин әһеле, Пензаның Бердәм Диния нәзарәтенең шәрәфле мөфтие, шәех. 

Ул 1937 елда Пенза өлкәсенең Урта Әләзән авылында туа. «Мир-Араб» мәдрәсәсендә белем ала. 1971-1972 елларда — Уфа җәмигъ мәчете имамы. 1970 еллардан башлап үзәк диния нәзаратында төрле дәрәҗәле вазифалар башкара башлый. 1972-1975 елларда Сүриянең Димәшк университетында белем ала. 1980 еллардан — Бакы татар мәчетенең имамы.

Шуннан соң 20 ел дәвамында Урта Әләзәннең иң зур мәчете имамы булып хезмәт куя. 1998 елда Габбас хәзрәт Пенза өлкәсенең Бердәм Диния нәзарәте мөфтие булып сайлана, әлеге вазифага ул ике тапкыр яңадан сайлана. Аның мөфтилеге вакытында өлкәдә мәчетләр төзү эше аякка баса, дини мәгърифәт эшчәнлеге актив башлана. Сәламәтлек какшаю сәбәбе белән 2010 елда имамлыктан китә.

Габбас Бибарсов 2012 елның 4 октябрендә үзенең туган Урта Әләзән авылында вафат була.

Аның ике улы бар: Мөкатдәс Бибарсов Сарытау өлкәсе мөфтие булып хезмәт итсә, Әюп Бибарсов Башкортстан мөфтие урынбасары буларак эшли.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Скончался муфтий исламской общины Пензенской области Аббас Бибарсов 
* Скончался первый муфтий Пензенской области Аббас Бибарсов  

Төркем:Татар дин әһелләре
Мирза Фатали Ахундзадә

**Мирза Фатали Ахундов (Ахундзадә)** (; 1812 елның 30 июне, Шәки — 1878 елның 10 марты, Тифлис) — күренекле әзәри язучысы, шагыйрь һәм тәрҗемәче, мәгърифәтче-фәлсәфәче, җәмгыять эшлеклесе, әзәри драматургиясенә һәм әдәби тәнкыйтенә нигез салучы.
## Искәрмәләр

Төркем:Әзери фәлсәфәчеләре
Төркем:Азәрбайҗан фәлсәфәчеләре
Төркем:Россия империясе фәлсәфәчеләре
Төркем:XIX гасыр фәлсәфәчеләре
Олы Урсак төп мәктәбе

**Олы Урсак төп гомуми белем бирү мәктәбе** () ― Татарстан Республикасының Кайбыч районы Олы Урсак авылында урнашкан мәктәп.

Мәктәптә:
* 2012 елга ― 57 бала белем ала.  Укытучылар саны ― 15.
* 2021 елга ― ↘ 27 бала белем ала. Укытучылар саны ― 11 .

Адресы -  Олы Урсак авылы, Кайбыч районы, Татарстан.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Кайбицкий район/ Школы. 

## Сылтамалар

Төркем:Кайбыч районы мәктәпләре
Бәрлебашы төп мәктәбе

**Бәрлебашы урта гомумибелем бирү мәктәбе** () -  Татарстан Республикасының Кайбыч районы Бәрлебашы авылында урнашкан мәктәп.

Авылда 2012 елга 32 бала белем ала. Укытучылар саны - 14.

Адресы -  Бәрлебашы авылы, Кайбыч районы, Татарстан.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Кайбицкий район/ Школы. 

## Сылтамалар

Төркем:Кайбыч районы мәктәпләре
Төркем:Татар телле мәктәпләр
Кошман төп мәктәбе

**** (, ) —   Татарстан Республикасының Кайбыч районы Кошман авылында урнашкан белем бирү учреждениесе, мәктәп. 

## Тарих
1917 елда башлангыч мәктәп буларак ачылган; 1934тә - җидееллык, 1967дә - сигезьеллык, 1997дә - урта (11 еллык, яңа нигезләмә), 2011дә - тулы булмаган урта мәктәп булып үзгәрә.

Авылда 2012 елга 64 бала белем ала. Укытучылар саны - 15.

2005тән бирле Әбрар Сәгыйди исемен йөртә.

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1917-???? — 
* 1934-???? — 
* 1967-???? — 
* 1997-???? —  
* ????-2011 — 
* 2011- — Равилә Рәхимулла кызы Гафарова

### Танылган хезмәткәрләре

### Тәнылган тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Кайбицкий район/ Школы. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Кошман мәдәният йорты
* Кошман авыл китапханәсе 
* Түбән Кошман мәчете
* Югары Кошман мәчете
* Әбрар Сәгыйди кабере
 

Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр
Төркем:Кайбыч районы мәктәпләре
Төркем:Татарстан төп мәктәпләре
Төркем:1917 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:1997 елда нигезләнгән уку йортлары
Шуширмә башлангыч мәктәбе

**Шуширмә башлангыч гомумибелем бирү мәктәбе** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районы Шуширмә авылында урнашкан мәктәп.

Авылда 2012 елга 9 бала белем ала. Укытучылар саны — 2.

Адресы —  Шуширмә авылы, Кайбыч районы, Татарстан.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кайбицкий район/ Школы. 

## Сылтамалар

Төркем:Кайбыч районы мәктәпләре
Арыслан башлангыч мәктәбе

**Арыслан башлангыч гомумибелем бирү мәктәбе** () -  Татарстан Республикасының Кайбыч районы Арыслан авылында урнашкан мәктәп. 

## Тарих
* 1968 елда нигезләнгән.
* 2012 елга - 8 бала белем ала. Укытучылар саны - 2. 
* 2024 елга - 6 бала, 1 укытучы.

## Танылган укытучылары

## Танылган укучылары

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Кайбицкий район/ Школы. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кайбыч районы мәктәпләре
Төркем:Татар телле мәктәпләр
Пауло Коэльо

**Па́уло Коэ́льо** ( ; 1947 елның 24 августында Рио-де-Жанейрода туа) — бразилияле язучы, шагыйрь. Гомумән алганда уналты китабын чыгарган - романнар, антологияләр, кыска притч-хикәяләр җыентыгы. Россиядә үзенең «Алхимик» романын нәшер иткәннән соң таныла. Әлеге роман дөнья бестселлерлары унлыгында да үз урынын озак саклауга ирешә. Романның гомуми тиражы 300 млннан артып китә. Китапта атаклы гарәп алхимигы, табиб, фармацевт, математик һәм астроном, Урта гасырлар Аурупасында латинлаштырырлган Гебер (*Geber*) исеме белән танылу алган Җәбир ибн Хәйян турында телгә алына.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Официальный сайт Пауло Коэльо
* Официальный блог Пауло Коэльо 

Төркем:Бразилия язучылары
Төркем:Гиннесс Рекордлар китабы рекордсменнары
Төркем:Математиклар
Лачын кошлар

**Лачын кошлар** () — лачынсыманнар отрядыннан кошларының гаиләлеге. 11 ыруг һәм якынча 60 төрне эченә ала. 15 см дан алып 66 см га кадәр зурлыктагы кошлар. Өске томшыгының очында теш бар. Киң таралганнар. Күбесенчә ачыклыкта яшиләр. Ояларын агачларда, җирдә, кыяларда коралар. Җәнлекләр белән тукланалар. Татарстанда 7 төр очрый. Барысы да диярлек сирәк очрый торган кошлар, Кызыл китапка кертелгәннәр.

## Классификация
Гаиләлек үз эченә 11 ыругны ала:
* Кара каракаралар (*Daptrius*)
* *[[Кызыл тамаклы кара каракара|Ibycter]]*
* Таулы каракаралар (*Phalcoboenus*)
* Каракаралар-каранчи (*Caracara*, элек *Polyborus*)
* Елак каракаралар (*Milvago*)
* Көлчән лачыннар (*Herpetotheres*)
* Урман лачыннары (*Micrastur*)
* Америка кәрлә лачыннары (*Spiziapteryx*)
* Кече лачыннар (*Polihierax*)
* Кәрлә лачыннар (*Microhierax*)
* Лачыннар (*Falco*)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Лачынсыманнар
Төркем:Кошлар гаиләлекләре
Спартак (футбол клубы, Мәскәү)

**«Спартак» футбол клубы** — Мәскәү шәһәренең спорт оешмасы. Россиянең Премьер Лигасында уйный. Такым тренеры — Валерий Карпин. Рәсми нигезләнү датасы — 1922 ел.

## Тарих

### Тренерлар
* 1936 20px Антонин Фивебр 
* 1936 20px Михаил Козлов
* 1937—1938; 1944; 1948 20px Константин Квашнин
* 1938—1939; 1941 20px Пётр Попов
* 1940; 1942—1943 20px Владимир Горохов 
* 1945—1947 20px Альберт Вольрат
* 1949—1951 20px Абрам Дангулов
* 1951 20px Георгий Глазков
* 1952—1954 20px Василий Соколов
* 1955—1959; 1966; 1973—1975 20px Николай Гуляев
* 1960—1965; 1967—1972 20px Никита Симонян
* 1967 20px Сергей Сальников
* 1976 20px Анатолий Крутиков
* 1977—1988 20px Константин Бесков
* 1989—1995; 1997—2003 20px/20px/20px Олег Романцев
* 1996 20px Георгий Ярцев
* 2003 20px Андрей Чернышов
* 2004 20px Невио Скала
* 2004-2006 20px Александр Старков
* 2006—2007 20px Владимир Федотов
* 2007—2008 20px Станислав Черчесов
* 2008—2009 20px Микаэль Лаудруп
* 2009—2012 20px Валерий Карпин
* 201220px Унаи Эмери
* 2013 -2014 20px Валерий Карпин

## Клубта уйнаган татар-башкортлар
* Ринат Гатауллин
* Юрий Әхмәров
* Динияр Биләлетдинов
* Артур Вәликәев
* Ринат Дасаев
* Әлмир Каюмов
* Дмитри Каюмов
* Руслан Нигъмәтуллин
* Илдар Низаметдинов
* Ринат Сабитов
* Вәгыйз Һидиятуллин
* Галимҗан Хөсәенов

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 
* Рәсми Facebook ФК «Спартак» Мәскәү
*  Instagramда
*  twitterда
*  YouTubeта
*  ВКонтактедә

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем: клублары
Уйгыр Википедиясе

**Уйгыр Википедиясе** () — нең уйгыр телендәге бүлеге. Мәкаләләр латин һәм гарәп графикаларында языла.

Уйгур Википедиясе — чагышырмача әкрен үсешле бүлек. 2012 елның октябренә 2.901 мәкалә тупланган. 

Бүлектә 6 меңнән артык кеше теркәлгән, шуларның 20-гә якыны — актив. 

## Сылтамалар
* Уйгыр Википедиясе  

Төркем:Уйгыр теле
Төркем:Төрки Википедияләр
Михаил Кузьмин

**Михаил Кузьма улы Кузьмин** — Бөек Ватан сугышында 46нчы танклар полкы 46 танклар бригадасының политругы, Советлар Берлеге Каһарманы.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1915 елда бүгенге Кайбыч районы Иске Тәрбит авылында татар гаиләсендә туган. Мәлки җидееллык мәктәбен бетереп Шатур каласына эшкә чыгып китә. 1935 елда армиягә алына. Горький каласында хәрби уку йортын тәмамлый. 1938нче елның февралендә танк командиры итеп билгеләнә, шул ук елның маенда – танкистлар взводы командиры, шул ук елның июль аеннан Кызыл Армия Йорты гарнизонының башлыгы була. 1938 нче елның 26нчы сентябрендә М.К.Кузьминга «кече политрук» дәрәҗәсе бирелә. 1939 нчы елда кече политрук Кузьмин сроктан тыш хезмәт итәргә калу өчен рапорт яза.

### Бөек Ватан сугышы
Бөек Ватан сугышы башлангач, фронтка китә. 1941 елның ноябрь ахырларында Ленинград өлкәсенең Тихвин шәһәре янында каты бәрелеш башлана. Комиссары М.К.Кузьмин булган танк ротасы шәһәрнең көнбатыш ягында тимер юл һәм шоссе юлын өзәргә тиеш була. Ул Ленинград янындагы Тихвин каласы янында дошман колонналарын юк итә. Якынча 400 фашист һәм күп кенә техника юк ителә. Ул 2-дзот офицерларын, миномет батареясын һәм 15 пулеметны юк итүгә ирешә. 1941 елның 29 ноябрендә Михаил Кузьмин танкы шартлатыла һәм яна. Сугышчы исә янып торучы танктан чыкмыйча сугышуын дәвам итә һәм танк белән бергә янып бетә.

1941 елның 1 декабрендә Михаил Кузьма улы Кузьминга үлгәннән соң Совет Берлеге Каһарманы исеме бирелә.

## Гаиләсе
Өйләнгән, 2 баласы бар. Тормыш иптәше – Евгения Михайловна. Олы улы - Анатолий, икенчесе - Игорь.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Герои страны.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Кайбыч районы Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Шәкүр Рәхимов

**'


**Шәкүр Рәхимов**, яки **Шәкүр Карак''' - XX гасыр башында эш иткән данлыклы ат карагы, татар риваятьләре каһарманы, ат караклары бандасы җитәкчесе.

## Биографиясе
Шәкүр Рәхимов 1861 елны бүгенге Кайбыч районы Чүти авылында (ул вакытта Казан губернасы Чуел өязенең Мәлки вулысы) туа,  ат караклары нәсе­леннән. Авылда җәмәгать эшләренең барысы да Шәкүр Карак ихыярында була. Шәкүр Рәхимовның буе озын түгел, йөзе чиста, күзләре соры, русча белүе начар була. 1925 елга ат урлаганда җәрәхәт алуы аркасында уң кулы хәрәкәтсез була.

Шәкүр Карак бандасы бүгенге Чуашстан, Татарстан Республикалары, Сембер, Түбән Новгород өлкәләре җирләрендә ат урлаганнар, кибетләр, складлар басканнар. Бер тапкыр Татцентророзыск эшчеләре Азин һәм Жеребцов аны тоталар да, әмма дәлилләр булмагач кире җибәрәләр.

1925 елда банданы юк итәр өчен махсус комиссия төзелә, аны  Татцентророзыск башлыгы Мәхмүт Мөхәммәтҗанов үзе җитәкли. Сыщик Абдулла Гыймранов качкын төрмәче буларак Шәкүр Карак даирәсенә үтә ала һәм шуның нәтиҗәсендә аның 4 арадашчысын тоталар, ә Карак үзе качып өлгерә, тик тиздән аны угрозыск кешеләре "тире җыючылар"га киенеп йорттан йортка йөреп эләктерәләр. Бер елдан РСФСР Югары суды 78 шәкүрчегә приговор чыгара. Рәхимовка һәм аның 15 ярдәмчесенә үлем карары билгеләнә.

## Гаиләсе
Шәкүр Рәхим улы өч тапкыр өйләнгән. Беренче хатыны дүрт бала таба. Әмма вакытсыз вафат була. Бу оядан Рәхимҗан, урам сугышында кыйналып, дөньядан яшьли китә. Сабир 35 яшендә әтисе белән бергә атыла. Аның мөселманлыкны кабул иткән хатыны Фиалка-Фатыйма була. Минһан һәм Бану Чүтидә гомер кичерә. Ә икенче хатыны Хөсниҗамал дөньяга өч малай китерә: Мингали (1905), Вәли (1915), Миннәт (1918). Өченче хатыны Хәмденисадан балалары Миңсылу (1918) һәм Мөшер (1920). Улы Мөшер Шәкүрев, 1947 елдан Үзбәкстанда яшәп, соңрак туган авылы Чүти авылына күченеп кайткан.

## Хәтер
* Кайбыч районы Сабан туеның ат чабышында беренче килүчегә бирелә торган бүләк Шәкүр Рәхимов исемен йөртә.
* Кайбыч районында 1990 елларда Шәкүр Рәхимов призына татарча көрәш ярышы үткәрелеп килгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*О Шакуре-конокраде или заступнике бедноты
*Знаменитый конокрад Шакур Рахимов.

## Әдәбият
* Уткин, Геннадий. Шаккур шаккаса кĕме юратман. // "Хыпар" хаçат, 2012, 178-179-181-мĕш номерсем (юлашки № — авăнăн 18-мĕшне тивет).

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Атаклы җинаятьчеләр
Чебеннәр

**Чебеннәр** () — чын чебеннәр гаиләсеннән булган бөҗәк. Киң таралу тапкан төрләре: бар җирдә дә таралганы синантроп чебене, бүлмә чебене (), Кавказлы аръягында һәм Урта Азияда базар чебене () күпләп очрый.Алар холераны, дизентерияне, корсак тифы авыруларын таратучылар булып тора. Ә бер төр тере бала тудыруга сәләтле.

## Төрләре
* M. albina Wiedemann, 1830
* M. amita Hennig, 1964
* M. autumnalis De Geer, 1776
* M. biseta Hough, 1898
* M. crassirostris Stein, 1903
* M. domestica Linnaeus, 1758
* M. larvipara Porchinskiy, 1910
* M. lucidula (Loew, 1856)
* M. osiris Wiedemann, 1830
* M. sorbens Wiedemann, 1830
* M. tempestiva Fallén, 1817
* M. vitripennis Meigen, 1826
* M. vetustissima Walker, 1849

## Чебеннәр сәнгатьтә
* «Чебен» (1986) нәфис фильме.
* Язучы Корней Чуковский тарафыннан иҗат ителгән «Муха-Цокотуха» дигән тезмә да бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* http://www.nature-archive.ru/insects/mukha.php 
* Лукин. Похвала мухи (в переводе К.Колобов)

## Моны да карагыз
Төкле аяклы елак карчыга

**Төкле аяклы елак карчыга** () — карчыга кошлар гаиләлегеннән ерткыч кош.

## Тышкы кыяфәт
Кошларның гомуми озынлыгы 51–61 см, массасы 800–1300 г тәшкил итә. Гади елак карчыгага охшый, әмма ас ягы аксылрак. Аның шүре сөяге бармакларга кадәр каурыйлы.

## Тарату
Ауразиядә һәм Төньяк Америкада таралган. Татарстанда очрый.

Төркем:Елак карчыгалар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Гади торымтай

**Гади торымтай** () — лачыннар ыругының кечкенә кошы. Үзәк Аурупада елак карчыгадан соң иң таралган ерткыч кош.

Җирән төстә, иркәкләр ачыграк төстә була. Ауразиядә һәм Африкада таралган. Татарстанда очрый. Күчмә кош. Оясын агач башларында, кыяларда, каралты-кураларда ясый. Кайчакта төркемләшеп яшиләр. Кимерүче хайваннар, кәлтәләр һәм бөҗәкләр белән тукланалар. Азык эзләгәндә вакыт-вакыт һавада бер урында эленеп тора алалар.

## Торымтай атамасы
Казакъ () һәм фарсы () телләрендә кече лачынны **дербникны** () **торымтай** дип атыйлар. Бу нигезсез хәл түгел. Татар телендә торымтай кошы турында мәкальләр бар, әмма мәгънәгә караганда бу мәкальләр *Falco tinnunculus* () турында түгел. Мәсәлән:
* Торымтайдан җитез кош булмас, ул да, тургай ташлап, каз тотмас;
* Торымтайдай очкыр кош булмас.
*Falco tinnunculus* кошларны ауламый, ул күбесенчә тычканнарны аулый, аны татар телендә **тычканчы** дип та атыйлар. Вак кошларны исә дербник аулый.

Төркем:Лачыннар
Төркем:Кошлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Алания (футбол клубы, Владикавказ)

**«Алания» футбол клубы**  () — Владикавказ шәһәренең спорт оешмасы. Русиянең профессиональ футбол лигасы‎нда уйный. Такым тренеры — Валерий Газзаев. Рәсми нигезләнү датасы — 1921 ел.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
Вилгельм Крамп

**Христиан Вильгельм Крамп** - архитектор, 1814 елда Даниядә туа. Лютеран динен тоткан. Белемен Аурупада ала.

## Хезмәте
1840 елда  Санкт-Петербургга эшкә килә. 1842 елда Нәфис Академия проекты эшләүдә катнашып архитектор академигы атын ала.

1842-1857 елларда Казан губернасының төзелеш комиссиясе архитекторы.

## Чыганак
* Казан алманнары 

Төркем:Алман архитекторлары
Төркем:Казан архитекторлары
Төркем:Шәхесләр:Дания
Бәрән карчыгасы

**Бәрән карчыгасы** () — карчыга кошлар гаиләлегеннән ерткыч кош, **бәрән карчыгалары** () ыругының бердәнбер төре.

Тере сарыкларны ашамый, үләксә белән туклана.

Төркем:Тазкаралар
Төркем:Кошлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Лачынсыманнар

**Лачынсыманнар**, яки **көн ерткыч кошлары** () — яңа аңкау асклассыннан кошлар отряды.

## Тышкы кыяфәте
Лачынсыманнар — киң күкрәк белән тән төзелеше нык кошлар.

## Классификация
Отрядка дүрт гаиләлек керә:
* катип кошлар гаиләлеге () — 1 төр: катип кошы;
* балыкчы карчыга кошлар гаиләлеге () — 1 төр: балыкчы карчыга;
* лачын кошлар гаиләлеге () — лачыннар, каракаралар;
* карчыга кошлар гаиләлеге () — тилгәннәр, карчыгалар, елак карчыгалар, каракошлар, саз карчыгалары, тазкаралар, шөпшәашарлар, елан карчыгалары.

Элек лачынсыманнар отрядына шулай ук америка грифлары гаиләлеген кертәделәр, әмма хәзерге вакытта аларны ләкләксыманнар отрядына кертәләр, яки аерым отрядына чыгаралар.


Төркем:Кошлар отрядлары
Генрих-Якоб Руш

** Генрих-Якоб Бернгард улы Руш** — казанлы архитектор. Лютеран динле булса, Казанда католик диденә күчә. 1878 елда Нәфис Академияне тәмамлый.

1884-1886 елларда Казан губернасының төзелеш комиссиясе архитекторы. 1886-1905 елларда Казанда ирекле практика белән мавыга.

Казанда Кекин йортын, Чернояровский пассажын, ветеринария институты комплексын төзи (бүгенге 230 завод), Богоявленская чиркәве кыңгырауларын төзи.

## Чыганак
* Казан алманнары 

Төркем:Алман архитекторлары
Төркем:Казан архитекторлары
Семочки (Нижгар өлкәсе)

**Семочки** () – Түбән Новгород өлкәсенең Кызыл Октяб районындагы татар авылы. Пиана елгасының уң ярына урнашкан. Авыл советын тәшкил итә. 
477 йорт бар, даими яшәүчеләрнеке 200. Яшәүчеләр саны 560, кышын – 550.

## Семочки фаҗигасе
Инкыйлабка кадәр авылда 3 мәчет булган.

1918 елның көз ахырында авылда партия оешмасы һәм комбедлар төзелгән. 1918 елның беренче яртысында Семочки һәм Пашатта байтак революцион үзгәрешләр тормышка ашырылган. Авыл советлары, аларның рәисләре һәм сәркатибләре сайланган. Җирне, социализацияләү турындагы канунга туры китереп, аны вакытлыча бүлү эше башланган.

Балаларны дөньяви укытуга күчерү, аларга дин өйрәтүне һичшиксез тыю һәм мәчет янындагы мәктәп-мәдрәсәләрне бетерү, шулай ук хуҗалык, көн-күрешне дәүләтнең икмәккә монополиясе һәм азык-төлек диктатурасы таләпләренә ярашлы рәвештә үзгәртеп кору буенча мәсьәләләрдә мөселман крестьяннар белән кыен ирешелгән.

1918 елның ноябрь ахырыннан 1919 елның 13 гыйнварына кадәр Семочки һәм күрше Пашатта продразверстка отряды шактый кабахатлекләр кылган. Алар халык тарафыннан ихтирамлы һәм йогынтылы гражданнарны, бигрәк тә авыл муллаларын әшәке сүз белән сүгү, корал белән янау, кул күтәрү, башка түбәнсетү, мәсхәрләү чаралары белән куәтләп эшкәртү була.

Моңа чыдап тормаган авыл яшьләре восстание күтәрәләр. Большевикларның берсен үтерәләр дә. Әмма түнтәрелеш тирә яктан килгән ярдәм белән шул ук көнне бастырыла. Тиз арада, кем аткан, кем үтергәнне тикшермичә халыкны кулга алу башлана. Ике авылда гадәттән тыш хәл кертелә. Ике көн буена, Пашат авылы уртасында, мәхкәмәсез-нисез кешләр аталар. Мәетләрне авыл урамына чыгарып ташлап торалар. Сорау алган урынында ук аталар. Аккан канны да сөртмичә, икенче гаепләнүчене кертеп утыртып, тагын атканнар. Шулай итеп, барлыгы 51 кеше һәлак була. Күпчелекне 20-25 яшьлек егетләр тәшкил итә.

1919 ел террор корбаннары хәтере итеп Семочкида мемориал ачылды (1999).
## Танылган шәхесләр

* Әбүзәр Түрәй (1906-1938), татар шагыйре.

## Мәгариф
Мәктәпләрендә 87 бала укый. Мәктәп урта булгач, бирегә Пашат балалары да килә.

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе татар авыллары
Ягылбай

**Ягылбай** () — лачыннар ыругының кошлар төре.

Эре бөҗәкләр белән тукланучы күчмә кош булып тора. Көнчыгыш Европа һәм Балканнан алып Байкал күленә кадәрге территорияләрдә оялый. Көнчыгышка арырак киткәч амур ягылбае очрый. Көньяк Африкада һәм Көньяк Азиядә кышлый.

Төркем:Лачыннар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Сыерчыклар

**Сыерчыклар** () — сыерчык кошлар гаиләлегеннән сайрар кошлар палеарктик ыругы.

Сыерчыклар ыругына бер-берсеннән аз 10 кош керә. Бөтен Ауразиядә киң таралганнар. Гадәттә агач куышларында, яки сыерчык ояларында оялыйлар.

## Төрләре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Сынамышлар
*Сыерчык килгәндә чуар булса, карабодай уңар.
*Сыерчыклар иртә килсә, сабан ашлык уңа, соң килсә - арыш уңа.
*Сыерчыктан алда тургай килсә, туклык булыр.

Төркем:Кошлар ыруглары
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Сыерчык кошлар
Алексей Толстой (1817)

*<small>[[Алексей Толстой (1883)|Алексей Николай улы Толстой]] белән бутамагыз</small>*

**Алексе́й Константи́н улы Толсто́й** () — рус язучысы, шагыйре, драматургы,  Петербург фәннәр академиясенең мөхбир-әгъзасы(1873).

Алексей Толстой Россия империясенең Санкт-Петербург каласында графлар гаиләсендә туа. Әнисе тәрбиясендә үсә. Балачак еллары Красный Рог авылында уза (бүгенге Брянск өлкәсенең Почепск районы). Биредә язучының музей-утары да урнашкан.

Төркем:Рус язучылары
Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:Россия империясе язучылары
Төркем:XIX гасыр шагыйрьләре
Төркем:XIX гасыр язучылары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Административ-территориаль берәмлек

**Административ-территориаль берәмлек**&nbsp;— илнең сәясәт мөстәкыйль булмаган административ-территориаль бүленешенең структура элементы.

Административ-территориаль берәмлек Россиядә ()&nbsp;— ул идарә иту функциясын үтәр өчен ясалган, билгеләнгән чикләрдә урнашкан, һәм канун буенча урнаштырылган статуслы һәм исем бирелгән Россия Федерациясе субъектының өлеше.

Административ-территориаль берәмлек барлыгы, территория белән идарә иту мәсьәләренә, салымнарны җыюга һәм башка дәүләт функцияләренә җаваплы, система ясай.

## Шулай&nbsp;ук карагыз
* Административ-территориаль төзелеш
* Җирле үзидарә
* Провинция
* Район

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* М.&nbsp;І.&nbsp;Корнієнко. Адміністративно-територіальна одиниця // Юридична енциклопедія : [в&nbsp;6-ти&nbsp;т.] / ред.&nbsp;кол. Ю.&nbsp;С.&nbsp;Шемшученко (відп.&nbsp;ред.) [та&nbsp;ін.].&nbsp;— К.: Українська енциклопедія, 1998.&nbsp;— ISBN 966-749-200-1. Том&nbsp;6: Т-Я.&nbsp;&nbsp;— 2004.&nbsp;— 765 [3] с.: ілюстрації; карти.&nbsp;— ISBN 966-7492-06-0

## Сылтамалар
* Татарстан Республикасында административ-территориаль берәмлекләр һәм торак пунктлары реестры 
* http://constitutional_law.academic.ru/35/АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНАЯ_ЕДИНИЦА

*
Бәндәр-Сери-Бегаван

**Бәндәр-Сери-Бегаван** (, ) — Бруней башкаласы һәм иң эре шәһәре.

## Тарих
XVI гасырда Бруней Калимантан утравының шактый зур өлешен һәм берничә күрше утрауларны алып торган кодрәтле феодаль дәүләт булган. Шундый итеп аны 1522 елда Фернандо Магеллан экспедициясе диңгезчеләре күргән була.

1839 елда солтан хезмәтендә булган авантюрист Дж.Брук монда фетнә күтәрә һәм үзенә төньяктагы җирләрне (Саравак) буйсындыра. Солтаннан Брук «раҗа» титулы ала. «Ак раҗалар» идарәсеннән соң Саравак Малайзия кулына күчә.

1888 елда бөтен Бруней Британ протекторатына әйләнә. 1959 елда, берничә фетнәдән соң, Бөек Британия Брунейга эчке мәсьәләләрне чишү буенча мохтарият бирә, ә 1984 елның 1 гыйнварында тулы бәйсезлек игълан ителә.

1988 елда «Бәндәр-Сери-Бегаван» концепциясе сак тора, төньякта Малайзия һәм көньякта Индонезия белән чиктәш.

1992 елда «Малай ислам монархиясе» концепциясе кабул ителә. Солта Хәссәнәл Болкиах җәмгыятьнең сак модернләштерү сәясәте алып бара.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Википедия:Мәкалә төпчекләре
Төркем:Шәһәрләр
Төркем:Азия башкалалары
Төркем:Бруней шәһәрләре
Мотыйгулла Төхфәтуллин

**Мотыйгулла Төхфәтулла улы Төхфәтуллин** (1846—1920) — татарларның күренекле дин эшлеклесе, Габдулла Тукайның укытучысы, «Мотыйгия» мәдрәсәсен нигезләүче. Җаекның Кызыл мәчетендә имам-хатыйб.
## Тәрҗемәи хәле
Ул 1846 елда Зөя өязе Кече Кайбыч авылында мулла гаиләсендә туа. Башта үз авыл мәдрәсәсендә белем ала, соңрак Кышкар мәдрәсәсенә укырга җибәрелә, анда Кушлавыч авылыннан Мөхәммәтгариф Тукай белән таныша. Кышкар мәдрәсәсеннән соң 1867 елда Мисырдагы Каһирә шәһәренә Әл-Әзһәр академиясенә җибәрелә. 1877 елда кире Кайбыч ягына кайтырга чыга һәм юлда апасы Газизә янына Җаекка керә. 
## Җаекның Кызыл мәчетендә

Җирле татарлар аның белемен күреп Җаекның татар бистәсендәге Түбән Оч мәхәлләсенә мулла булып калырга үгетлиләр. Җаекның Кызыл мәчетендә әүвәл кече мулла, соңрак өлкән мулла (имам-хатыйб) булып хезмәт иткән.

Җаекта өйләнә һәм 7 бала үстерәләр. Габдулла Тукайның әтисе хөрмәтенә бер баласына Мөхәммәтгариф дип исем куштыра. Тукайның әтисе үлүен белгәч тә аны үз янына алдырта. Аңа «Апуш» исемен дә беренче булып ул әйткән. Габдулла Тукай «Мотыйгия» мәдрәсәсендә 1895-1907 елларда укыган.

Халык укымышлы Мотыйгулла Төхфәтуллин хөрмәт итеп ул укыткан мәдрәсәгә дә «Мотыйгия» исемен бирәләр. Ул бу мәдрәсәдә укыту программасын заманлаштыра, кызлар өчен мәдрәсә ача, 1908 елда кызлар һәм ирләр мәдрәсәләрен берләштерә. Кызлар хоры оештыра, җырлар яза.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*«Туган җирем - Кайбычым», Идел-пресс, Казан, 2007.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Әл-Әзһәр университетын тәмамлаучылар
Төркем:Имамнар
Тиреофорлар

**Тиреофорлар** (, ) — орнитишийлар тәртибенең астәртибе. Аңа скутеллозаврлар, сцелидозавридлар, стегозаврлар, анкилозаврлар һәм берничә аз тикшерелгән төркемнәр карыйлар. Тиреофорлар башка орнитишйлардан баш сөяге төзелеше һәм гәүдәләрендәге пластиналар рәтләре бар булуы белән аерыла. Тиреофорлар фаброзавридлардан барлыкка килгәннәр (пластиналар санамыйча, скутеллозаврның сыйфатларының күбесе аның фаброзавридларга кергәне турында әйтәләр: гади тешләр системасы, озын койрык һәм озын арткы аяклар). 

## Чыганаклар

 

Төркем:орнитишийлар
Сцелидозавр

Сцелидозаврлар () — орнитишийлар тәртибенең һәм тиреофорлар астәртибенең беренче вәкилләренең берсе. Ике тулы скелет, ике баш сөяге, берничә сөякләр һәм сөякле пластиналар буенча билгеле.

## Исем тарихы
1861 елда Дж. Хэррисон билгесез хайванның тулы булмаган калдыкларын тапкан. Алар шушы җанварның систематик урыны турында бернәрсә дә әйтә алмаганнар, әмма аның динозавр булуы турында гипотеза барлыкка килгән. Ричард Оуэн аңа *scelidosaurus* дигән исем кушкан. Соңрак Хэррисон тарафыннан тапкан скелетның динозаврларга карамаганын дәлилләгәннәр, ә «сцелидозавр» исемен 1985 елда тапкан динозаврга биргәннәр.

## Тышкы кыяфәт
Биек түгел, ләкин озынлыкка дүрт метрга җиткән, акрын, йөгерә алмаган динозавр юра чорының башында яшәгән. Ул дүрт аякта йөргән, әмма ике аякка баса да алган. Башка тиреофорларның кебек, аның арткы аяклары алгыларыннан зуррак иде. Тешләре конус формалы, яфракларга охшаш булганнар. Баш сөякләре бер сөяккә бергәләштерелгән, аркасы шиплар һәм тамчыга охшаш пластиналар белән капланган иде. Пластиналар арасында алтыпочмаклы чешуя бар иде. Палеонтологларның фикеренчә, сцелидозавр (яки аның якын туганы) анкилозаврларның бабасы булырга мөмкин иде.

## Чыганаклар