open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Золотарев археологик шәһәрчеге

**Золотарев археологик шәһәрчеге** - III—IV гасырларга, VIII—XIII гасырларга караган археологик һәйкәл, Идел Буе Болгарының чик буе шәһәрчеге, Сүрә елгасы өслекләрендә, Медоевка елгасы ага торган чокыр буйлап, Пенза өлкәсенең Золотарев шәһәр тибындагы бистә үзәгеннән 0,5 км төньяк-көнбатышка таба урнашкан . 1237 елда көнбатышка таба барган монгол гаскәрләре һәм урта гасыр шәһәрчеген яклаучылар арасында зур көрәш була.

## Археологик тикшеренүләр
Шәһәрчек 1882 елда Ф.ф. Чекалин (1844-1893) тарафыннан ачыла. 1952-1978 елларда М.Р. Полесскийның археология экспедициясе шәһәрне өйрәнүне дәвам итә. 1000 м² артык мәдәни катлам ачылган, бу исә шәһәрчекнең яшәү вакытын һәм аның мәдәни кирәк-ярагын билгеләргә мөмкинлек биргән. Биредә үзәктә куәтле ныгытма булган. Шәһәрчек 20 м биеклектә урнашкан. Золотарев авыл җирлегенең гомуми мәйданы 14 га, бу борынгы рус шәһәрләре белән чагыштырырлык. Шәһәрчекнең мәйданы якынча 2,5 га.

1998-2000 елларда шәһәр янында проф. Г. Н. Белорыбкин җитәкчелегендә археологик экспедиция тарафыннан өч яңа торак урыны һәм шәһәрне ныгытуның яңа системасы ачылды һәм тикшерелде. Золотарев шәһәрчегендә даими рәвештә археологик казу эшләре алып барыла, алар борынгы йортларның төзелешен ачыкларга ярдәм итә . Экспедиция базасында балалар археологик лагере эшли.

## Шәһәр тарихы
Заманча күзаллаулар буенча, җирлекнең борынгы яшәеш чоры III-IV гасырларга карый, моңа шәһәрчекнең әвәләп ясалган керамикасы да дәлил булып тора. VIII—X гасырларга кагылышлы археологик табылдыклар мордва халкы белән шәһәрчекне бәйләргә ярдәм итә. Бу савыт-саба гына түгел, бизәнү әйберләре, хезмәт кораллары, кораллар да була. Бу чорда Золотарев шәһәрчеге көньяк һәм көнчыгыш кавемнәр белән киң элемтәләргә ия булган, диеп фаразлыйлар .

X гасырда шәһәрчек буртаслар тарафыннан яулап алына, әмма соңрак XI гасырда Идел буе Болгары составына керә. XI-XIII гасырларда биредә бортаслар, болгарлар, мордвалар яшәгән. XII гасыр Золотарев шәһәрчегендә Енисейдан аскиз мәдәниятенең хәрби вәкилләре барлыкка килә.

1237 елда урта гасыр шәһәрчеге сакчылары һәм Идел буеның хәзерге заман халыкларының ата-бабалары,шулай ук Русиягә монгол гаскәрләре белән барган сугыш башлана. Монголлар белән сугыш вакытында бөтен җирлек яндырыла. Биредә 2000гә якын кеше һәлак була. Г. Н. Белорыбкин фикеренчә, бу монгол гаскәрләренең каршылыгына каршы торуның беренче омтылышы була.

Хәзерге вакытта шәһәрчек территориясендә сугышларны реконструкцияләү буенча экскурсияләр үткәрелә.

## Фильмнар

* "Алтын атучы Батыйны эзләу" документаль фильмы
* "Урта гасыр сугышлары. I фильм . 1237 ел." документаль фильмы

## Кызыклы фактлар
Золотарев шәһәрчеге казылмаларыннан ясалган битлек-амулет шәһәрчекнең символына һәм Пенза районы флагының төп фигурасына әверелде.

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* *Белорыбкин Г. Н.* Золотарев шәһәрчеге . СПб.- Пенза. 2001. 200 б.

## Шулай ук карагыз

* Пенза өлкәсе
* Сидоровское археологик  шәһәрчеге
* Кашан
* Сувар
* Сәмәндәр

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Идел буе Болгары
Барын

**Барын** - башкортлар составында табын кабиләсе.

Башкортлардан тыш, этноним 'барын' (формада 'барын') кыргызлар этнонимиясендә теркәлгән: баарын кабиләсе кытай һәм найман кавемнәре белән бергә багыш төркеменә керә. Кыргыз барыннары тамгасы-башкорт барыннары тамгасы белән тәңгәл килә.

Барыннар шулай ук кырым татарларында да сакланган.

## Чыганаклар
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. М., Наука, 1974.

Төркем:Төрки кабиләләр
FOXP2

**FOXP2 (Forkhead box protein P2)** ― Оксфорд галимнәре тарафыннан 7нче хромосомада ачылган ген. Ул баш миендә, үпкәләрдә һәм эчәклектә бик актив. FOX геннары семялыгыннан. FOX геннары эмбрионның яхшы үсеше өчен җаваплы. Ул SPRX2 гены аша ярсыткыч синапсларының тыгызлыгын көйли, SPRX2 генының эшчәнлегенең төшүе сөйләмдә үзгәрешләр ясый. Бу генның үзгендә берәр үзгәреш сөйләмгә бик зур йогынты ясый, шуңа күпчелек кеше аны *тел гены* дип йөртә, әмма бу уйлану хаталы.

Эволюция дәверендә ДНК  төзелеше үзгәреп тора, анда төрле мутацияләр барлыкка килә башлый. FOXР2 генының күпчелек үзгәреше эволюция дәверендә хайваннарның үзләренә генә хас үзенчәлекләргә ия булу вакытына туры килә. Генның иң күп яңарышлар кичергән вакыты - кешеләр һәм аларнга иң якын төркем - шимпанзелар аерыла башлаган вакытта барлыкка килә. Әмма шуңа карамастан, ген төзелешендәге үзгәрүләр тел барлыккка килгәнгә кадәр булганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Генетика
Төркем:Психолингвистика
Төркем:Лингвистика
Ява кшатрийлары

**Ява Кшатрийлары** ул Индонезиянең Ява утравыннан килеп чыккан Һинд дине Кшатрия җәмәгате. Борынгы Һинд дине кануны буенча, кшатрийларның гына илне саклар өчен сугыш коралларын тотарга хокукы булган. Хәзерге вакытта асаба кшатрий җәмәгатьләре Һиндстанда, Непалда, Бангладешта, Пакистанда, Шри-Ланкада, Вьетнам да һәм шулай ук Индонезиядә Бали утравында бар.
Явада иң мәшһүр Кшатрий кланнары “Корипанда, Гаглангта, Кедири һәм Җанггалада” урнашканнар. “Рангга Лаве” әдәби эше тәфсилләп патша сараеның кшатрийларын һәм Вайшьяларын тасвирлый. Ява яки Кедири Патшалыгы иң зур Һинд дине патшалыгы булган, аның белән утрауда кшатрийлар идарә иткән.
Ява кшатрийлары киң рәвештә *К'бо* яки *Маһиса* дигәнне аңлата (ягъни су үгезе) һәм *Рангга* бу аларның көчен күрсәтә. Кшатрийлар Явага кечкенә саннар белән килгәнгәннәр. Явада иң мәшһүр кшатрий гаиләләре ''Маһиса Бунгалан, К'бо Вилалунган, К'бо Силуман, К'бо Җеранг, К'бо Канигара, К'бо Чалук, К'бо Т'ки, К'бо Талуктак, Ки Маһиса Сафати, К'бо Мундаранг һәм шуннан соң Рангга Сми, Рангга Маянг, Рангга Палана, Рангга Раленгсонг, Рангга Пасунг, Рангга Вирада, Рангга Рабете, Ранга Сумби, Ранга Сампана һәм  Анурангга Сунтинг. Бу кшатрий кланнарының кайберәүләре шулай ук Бали утравына күчкәннәр. Балида барлык диярлек кшатрийларның бабасы булып танылган Дэва Агунг патша гаиләсе элек Явадан кшатрийлардан килеп чыккан. 
Ява Кшатрийлары 17-енче гасырда Ислам көндәшләре белән даими сугыш нәтиҗәсендә кырылып беткән. Бу җәмәгатьнең токымнары юк, бары тик Балида Дева Агунгтан килеп чыгышлы кшатрийлар.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Госари язмасы

**Госари язмасы** яки **Бутулан язмасы** ул Көнчыгыш Явада, Гресикта, Уджунгпангкаһта Госари авылында известьташ тау төбәгендә Бутулан мәгарәдә   Шаливаһана чорының 1298 елына (безнең эраның 1376 елына) караган язма. Гадәттә зур монолит ташында киселгән башка борынгы язмалардан аермалы буларак, бу язмалар мәгарә стенасында кисеп ясалган булган.
Әйләнә-тирәли даирәдән авыл кешеләре озак вакыт буена язма булу турында белгәннәр, гәрчә аның турында рәсми хөкүмәткә 2004 елда игълан иткәннәр. 2005 елдан бирле дәвам итеп өйрәнү алып барылган булган һәм язма Маҗапаһит патшалыгына бәйле һәм Хайям Вурук хөкеме вакытында язылган булган икәне мәгълүм булган. Шулай ук язма куылу сәбәпле мәгарәдә яшәгән рыцарь Санг Рама Самадья турында булуы икәне мәгълүм. Тарихчы фараз иткәнчә, Санг Рама Самадья мөгаен кайчандыр Маҗапаһитның сарай янында әһәмиятле *кшатрия* (рыцарь) яки рәсми булган, ул сарай яны сәясәтендә отылган булган һәм патшaга ошамый башлаган. Нәтиҗәдә ул мәгарәдә куылуда булган һәм рухи яки хәрби сәнгать осталыгына ирешер өчен *семади* (медитациясен) башкарган.
## Эчтәлеге
Госари язмасы 2005 елда Мәдәният һәм Туризм Министрлыгыннан археология такымы белән Гадҗаһ Мада Университетыннан Лутһфи тарафыннан 2005 елда тәрҗемә ителгән булган.
#*diwasani ngambal 1298*
#*duk winahon denira san(g) rama samadya*
#*makadi siri buyutarjah tali kur si*
#*raka durahana*
## Тәрҗемәсе
# 1298 елда (сака, безнең эраның 1376 елында) Амбалда
# шул вакытта Сан(г) Рама Самадья яшәгән
# буйут арджаһ таликур
# куылган берәү

## Искәрмәләр

## Искәрмәләр
***Kompas**. 27 July 2010. * Prasasti Gosari Terkait Dengan Majapahit*. Kompas Jawa Timur page K

Төркем:Һинд дине
Унугырлар

**Унугырлар** (, ) — V—X гасырларда Азак диңгезе һәм Төньяк Кавказ территориясендә яшәгән төрки кабиләләр, бүгенге татар, маҗар, уйгыр халыклары килеп чыгышында зур роль уйнаганнар. Берничә тапкыр төрле кабилә берләшмәләренә керәләр, шул исәптән һуннар составында булалар.

## Этимологиясе
Терминның гомуми кабул ителгән этимология буенча төрки телдә «ун угыр кабиләсе» дип аңлатыла Башка версия буенча «унугыр» термины «ун елга», «ун елга халкы» дип аңлатыла

## Географиясе
Угырлар Кубан елгасы һәм Азак диңгезе ярларында яшәгән дип уйланыла.

## Тарихы

Унугырлар (Ονόγουροι) беренче тапкыр Византия тарихчысы Приск Панийский хезмәтендә телгә алына: 463 елда угырлар, сарагурлар һәм унугырларның илчеләре Константинополь каласына киләләр. Бу өч кабилә аварлар тарафыннан кысрыкланган савирлар аркасында күчәргә мәҗбүр була. Фараз буенча, сарагурлар, угырлар һәм унугырлар бер ыру берләшмәсен тәшкил иткәннәр һәм алар арасында иң төп урынны сарагурлар биләгән

Унугырлар шул ук исем белән Агафий Миринейскийның әсәрендә телгә алына, аның фаразы буенча Оногурис (Ονόγουριν) шәһәрчеге әлеге төрки кабилә исеме буенча аталган була.

Унугырлар  Ялган-Каллисфенның IX гасыр язмасында очрый. Анда Искәндәр Зөлкәрнәй яулап алган халыклар (аварлар, славяннар, хәзәрләр, руслар һ.б.) атап үтелә һәм алар арасында унугырлар телгә алына

VII гасыр Византия чыганакларында оногундулар болгар кабиләләренең берсе дип атала башлый.

Оногурлар Феофан Византийскийның «Хронография»сында телгә алына 

Константинополь патриархы Никифорның «Бревиария»сы буенча, болгар хакиме Кубрат хан унугырлар патшасы булып та торган Константин Багрянородный  элек болгарларның атамасы унугыр булган дип исбатлый

## Чыганаклар
* Cemal Anadol, Türkler / Tarihe Hükmeden Millet, Bilge Karınca Yayınları, 2006.
* Джафаров Ю. Р. Оногуры византийских писателей и хайландуры Елишэ // Византийский временник. — 1980. — Т. 41. — С. 153—162.

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки кабиләләр
Төркем:Болгарлар
Төркем:Һуннар
Зәйнәп Якупова

**' 

**Якупова Зәйнәп Нәжип кызы''' (1913-1985) – акушер-гинеколог, медицина фәннәре докторы (1963), профессор (1965), ТАССРның атказанган табибәсе (1964), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1982).
## Биографиясе
Якупова Зәйнәп Нәжип кызы 1913 елда күп балалы эшче гаисәсендә туган.
1950-1985 елларда Казан медицина институтында, 1968 елдан Икенче акушерлык һәм гинекология кафедрасы мөдире итеп билгеләнә.
Акушерлыкта кан агымнарын кисәтү мәсьәләләренә багышланган докторлык диссертациясен яклый.

## Фәнни эшченлеге
Хезмәтләре акушерлыкта кан итүгә, балага узудан саклануга карый. "Гормональ кысалар" дигән ачышка авторлык танытмасы бар. Фәнни хезмәтләре атоник кан агуны профилактикалау методы, эчтәге яралгының авырлыгын билгеләү ысулы һ. б. турында.

Зәйнәп Нәжип кызы теләмәгән йөклелекне булдырмау проблемасына бик күп өлеш кертте, бу чынлыкта  йөклелекне планлаштыру дәүләт системасын төзү өчен нигез булды. Ул булышлыгы белән илдә беренче йөклелекне профилактикалау үзәге эшли башлады, бу үзәк Казанда аборт санын сизелерлек киметте.

Зәйнәп Нәҗип кызы җитәкчелегендә 9 кандидатлык диссертациясе якланды. Якубова З.Н. Совет хатын-кызлары комитеты әгъзасы, РСФСР Югары Суды әгъзасы, халык депутатларының Казан шәһәр советы депутаты, "Азат Хатын" журналының редколлегия әгъзасы булды.

## Бүләкләре
1964 елда ТАССРның атказанган табибәсе, 1982 елда ТАССРның атказанган фән эшлеклесе  исеме бирелә.
Хезмәт Кызыл Байрагы һәм II дәрәҗә Ватан сугышы орденнары, 7 медаль белән бүләклә.
## Моны да карагыз
* Бәһрам Садыйков
* Рауза Бакыева
* Динияр Биләлетдинов

## Чыганаклар

* Татарский энциклопедический словарь. -Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. - 703с. илл.ISBN 0-9530650-3-0
## Искәрмәләр

Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Нгелаванг

**Нгелаванг** Индонезиядә, Балида Һинд дине тарафдарлары тарафыннан башкарылган ритуал.
Нгелаванг Баронг Бангкунг белән балалар төркеме тарафыннан гамелан аккомпанементына
авыл тирәли йөреш ясап башкарыла.
Нгелаванг Балида Галунган бәйрәмендә һәм Һари Райя Кунинганны бәйрәм иткәндә традиция.
Нгелаван капкалардан (ишекләрдән) алып барыла, аның мәгънәсе йорттан йортка кадәр һәм авылдан авылга кадәр (баронг дуңгыз сынын) алып бару. Бу традициянең максаты халыкны явыз рухлардан арыну өчен һәм рухлар (бһута кала) китереп чыгарган авыру киреп чыгулардан саклау өчен. Нгелаванг булганда йорт хуҗасы акчаны һатуран итеп тәэмин итә.
## Тарихы
Нгелаванг риваять Алиһә Улун Данудан килеп чыккан, ул үз алыпбикәгә әверелеп авыл кешеләренә явыз рухлар белән ярдәм итә. Бу ритуал изге ритуал булып, әгәр дә баронг каурыйлар төшереп калдырса, кеше аны җыя һәм алкышлы объект итә. Хәзерге вакытта, Нгелаванг балалар өчен сәнгать манзарасы булып тора.
## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
*Бали календаре

Төркем:Һинд дине
Генератив лингвистика

**Генератив лингвистика** - лингвистиканы табигый грамматик структура итеп карый торган лингвистик теория.

Төркем:Психолингвистика
Дангһьянг Ниратһа

**Дангһьянг Ниратһа**, шулай ук **Педанда Шакти Ваву Рауһ** буларак мәгълүм, 16-ынчы гасырда Балида Шайвит дин әһеле һәм Һинд дине сәяхәтчесе булган. Ул Балида Шайвит каһинлегенең нигезләүчесе булган.
## Иртә тормышы
Ниратһа Балига 1537 елда Гелгел патшасы Далем Батуренггонгның киңәшчесе булыр өчен килгән. Ул гаиләсе белән шул елны бераз элегрәк Бламбанган, Ява патша сарай яныннан киткән, чөнки аның яклаучысының хатыннарының берсе аңа гашыйк булган. Кайбер риваятьләрдә расланганча ул Явадан Балига кабак өстендә сәяхәт иткән, бу кайбер Бали Браминнарына кабак ашауга табу китереп чыгарган.
## Килгәннән соң
Балига килгәннән соң, ул Патша Далем Батуренггонг сарай янына килгән. Моңа кадәр елларда Балида күп чума булган һәм Нирартһа патшага башыннан чәчен тәкъдим итеп, ул газапланулардан арындырачак дип раслаган. Бу чәч гыйбадәтханәдә урнаштырылган булган, ул Балида популяр Шайвит дини сәфәр кылу урыны булган.
## Архитектурасы
Нирартха Бали Һинд дине гыйбадәтханәләрендә падмасана архитектурасының барлыкка китерүчесе булган. Бу гыйбадәтханәләр тугърылар тарафыннан иң олы Шиваның чагылышы дип танылган булган. Бали ярларында гыйбадәтханәләр Нирартһа сәяхәтләре вакытында уникегә кадәр арткан.
## Дини эше
Нирартһа Бали Һинд диненә яңа мода керткән. Ул Индонезиядә мокша фикеренең алга сөрүчесе булган. Ул Шайвит каһинлеген нигезләгән, ул хәзер Балида бөтен җирдә һәм хәзер барлык Шайвит Педандаларның бабасы дип таныла.
## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* Pringle,Robert. (2004) *A Short History of Bali: Indonesia's Hindu Realm*. Crows Nest, NSW: Allan & Unwin .
* Hinduism and Islam in Indonesia: Bali and the Pasisir World *Indonesia*, Vol. 44. (Oct., 1987), pp.&nbsp;30–58.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Маи Похари

**Маи Похари** Непалның  Илам районында 2008 елның 28 октябрендә  Рамсар Конвенциясе дип танылган урын. Бу Һинд дине тарафдарлары өчен дә Буддачылык тарафдарлары өчен дә дини сәфәр кылу үзәге булып тора. Дымлы су тирәсендә күл зөбәрҗәт сулар белән 1 км га җем-җем итә һәм көймәләр эшли. Күлнең перифериясендә бакчачылык һәм мәдәни әһәмияткә ия Маипохари Ботаник Бакчасы бар, анда таш бакча, орхидеялар йорты, көнчыгыш Непалның төрле төбәкләреннән җыелган үсемлекләр һәм яшел йорт бар.

## Географиясе

Дымлы җир Һималай тау сыртларының якынча 2100 м биеклегендә урнашкан һәм якынча 90 м мәйданын биләп тора.
Ул Илам, Непалдан якынча 15 км төньякта урнашкан.
Дымлы җир туфрак ишелүенә күрә барлыкка китерелгән булган. Дымлы җирдә су чыганагы табигый чишмәләрдән һәм атмосфера явым-төшемнәрдән килеп чыккан. Ул биредә яшәүче кешеләр өчен төп төче су чыганагы булып тора.
## Флора һәм фауна

Дымлы җирнең флорасы *[[:en:Schima]]*, *[[:en:Castanopsis]]*, лавр имәненнән (*[[:en:Quercus laurifolia]]*) һәм :en:epiphytic орхидеяларыннан тора. Су лилиясе, cone агачлары, рододендроннар, һәм үлән үсемлекләре шулай ук очрый.
Фауна төрләренә ак төсле гриф, леопард мәчесе (*Prionailurus bengalensis*), Евразия камасы (*Lutra Lutra*), һәм эндемик чуар тау кәлтәсе (*Japalura variegata*) керә. Алтын балык (*Carassius auratus*) инвазиясе асаба фаунага төрлечә йогынты ясаган.
Дымлы җирдә шулай ук 300 төр кош язылып куелган.
Шулай ук әйләнә-тирә фаунага күпсанлы :en:Chironomids төрләре керә.
## Куркыныч янаулар
Дымлы җир каршылаган куркынычлар инвазив төрләр кертүгә, урман тирәлеге урынын алып торуга, дымлы җиргә алып баручы кеше йөри торган юлларда кеше торак пунктларына карый. 
 Башка күренгән куркынычларга су бүлемендә чәй плантациясендә пестицидларны куллану һәм дымлы җирнең авышлыгында кардамон, букет чирәмен үстерү керә.

## Саклау
Өлеш тотучылар һәм асаба кешеләр арасында саклап торуны тәэмин итү өчен чаралар күрелгән булган, аларга Үзеңне үзең тотыш коды, су сыйфатын һәм ачкыч төрләрне күзәтү, һәм экологик һәм иҗтимагый мәдәни тәгълимат нигезендә Менеджмент Планын оештыру керә.
"Бу эш белән мәшгуль асаба җәмәгать агентлыкларыннан тыш, Илам Район Үсеше Комитеты, Урманнар департаменты, Милли Парклар һәм Табигать саклау департаменты, асаба студентларның асаба эко-клублар, асаба саклау үзәкләре һәм белгечләр эшли". Рамсар Кечкенә Грантлар Портфолиосы 2014 елда дымлы җирләрне һәм экосистема турында сөйләр өчен тәэмин ителә торган биотөрлелек саклау проекты эшләнгән булган, ул менеджмент планына кадәр үсеш алган һәм урында Җәмәгать Урман Кулланучы Төркемнәре белән мастер-класслар, менеджмент өчен сыйдырышлы биналар булдырып, постерларны һәм темага караган китапларны бастырып студентларны өйрәтеп һәм җәмәгатькә зиярәт кылып хезмәттәшлеккә эшли.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Буддизм
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Әлифба буенча су объектлары
Төркем:Непал күлләре
Шри Радһа Шьямасундар Мандир

**Шри Радһа Шьямасундар Мандир** ул Көньяк Кореяда, Сеулда, Хаенгбангчонда Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә һәр иртә кичен махсус даршана вакытларында ачыла. Махсус программалар шулай ук якшәмбеләрдә була, мәсьәлән балаларга бушлай Викас дәресләре (аларга видео аша Һинд дине язмаларын, Һинди телен, Һиндстан тугъры музыкасын өйрәтү, һ.б.), Йога дәресләре һәм Бһагавад Гита лекцияләре белән махсус якшәмбе сый программалары керә.
Гыйбадәтханәдә Дивали һәм Шри Кришна Джанмаштами кебек фестивальләр керә, аларга 500-дән артык тугъры килә. Өйләнүләр, Намакарана исем кушу церемонияләре, һәм Шанти Пуджалар  Ведик стильдә традицион браминнар тарафыннан башкарыла. Гыйбадәтханә шулай ук Һиндстаннан, Непалдан, Бангладештан, Шри-Ланкадан һәм Пакистаннан һәм дөньяның төрле урыннарыннан, Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте тугърылар өчен очрашу ноктасы булып тора.
Гыйбадәтханәдә шулай ук вегетариан кибет, Пуджа әйберләре, Упавас һәм тел аңлашылмаучылык һәм диета чикләүләренә күрә вегетарианнарның махус соравы буенча саттвик ризык (бары тик вегетариан, сарымсаксыз һәм сугансыз) була.
## Тасвирлама
Ведик Мәдәни Үзәк (Шри Радһа Шьямасундар Мандир) рухи университет һәм тынычлык өчен урын һәм сырхауханә булып хезмәт итә. Гыйбадәтханә рәсимләре мәгълүматы буенча ул хәзерге заман икътисадның стрессларыннан ял итәр өчен урын булып тора.
Гыйбадәтханә рәсмиләре раслаганча "Яхшы кешеләр белән ни өчен начар очраклар килеп чыга? Тормышның максаты булып нәрсә тора? Мин тормышның иң олы омтылуын башкарыр өчен иң хак бәхетне кайда таба аламы?" дигән сорауларга Ведик текстларны интерпретация аша җавап бирергә була. 
Гыйбадәтханәдә күпчелек Һинд дине дини практикалары башкарыла, мәсьәлән, Мангал Аарти, бхаджаннар җырлау, төркемнәрдә джапа медитациясе, Шримад Бхагаватам Бхагавата Пурана һәм Бхагават Гита дәресләре һәм рухи күргәзмәләр була. 
2008 елда Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупада тәгълиматы белән илһамланган берничә Кришна тугърысы борынгы Санатана (Һинду) Дһармасын Сеулдан башка урыннарда дәгъва итәргә барганнар.

## Искәрмәләр

Temple Website 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтхнәләре
Баган Луар Шри Маһа Мариамман Гыйбадәтханәсе

**Шри Маһа Мариамман Дэвастһанам Гыйбадәтханәсе**  Малайзиядә, Пенангта, Баган Луарда Һинд дине гыйбадәтханәсе. Фактик рәвештә ул Баттервортта иң зур һәм иң борынгы Һинд дине гыйбадәтханәсе. Маһа Мариамман Дэвастһанам Амман Ана Алиһәсенә багышланган гыйбадәтхнә, ул Җалан Җети Лама буенча яшәгән Һинд дине җәмәгате өчен гыйбадәтханә булып тора. Якындагы даирә Кампунг Бенггали дип аталган Һинд дине тарафдарлары яши торган урын булып тора. Хәзерге вакытта даирәдә әһәмияткә ия күп Һинд дине тарафдарлары яши һәм Шри Ананда Банан Яфрагы Рестораны кебек бизнеслар Һинду булуның чагылышы булып тора. Һинд дине тарафдарлары күбесенчә Баттерворт порты белән ассоциацияләнә. Алар я турыдан-туры шунда эшли, я төрле ваклар сата торган кибет кебек, я азык-төлек кибетләре кебек сәүдәне тәэмин итәләр.
Маһа Мариамман Дэвастһанам Гыйбадәтханәсе импрессив гопурамы өчен мәшһүр, ул даирә өстеннән калкып тора.
## Тарихы
Баттерворт Шри Маһа Мариамман гыйбадәтханәсе 1853 елда нигезләнгән булган. Амбал поты диңгез яры буенда 1853 елда табылган булган һәм Амбалны пот итеп куяр өчен кечкенә алачык төзелгән булган. 1903 елда Поннусами Пиллай шул ук урында гыйбадәтханәне төзегән һәм беренче изгеләштерү церемониясе Кумбһабһишекһам уздырылган булган.
Хәзерге гыйбадәтханә структурасы 1980-ынчы елларда төзелгән булган, ә изгеләштерү церемониясе 1988 елда уздырылган булган. 2002 елда берничә кече янә төзекләндерү эшләреннән соң яңа изгеләштерү церемониясе булган.
## Барып җитү
Маһа Мариамман Дэвастһанам Гыйбадәтханәсе Җалан Җети Лама иске юлы буенча урнашкан. Сез аның артында Баттерворт Тышкы Боҗра Юлын күрә аласыз. Гыйбадәтханә үзе Җалан Токонг Лама дигән кечкенә юлда урнашкан.
## Шулай ук карарга мөмкин
*Малайзиядә Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Малайзия
Сузык

**Сузык аваз -** әйтелештә үз юлында киртәләр очратмаган, тавыш белән әйтелүче аваз. Иҗекнең нигезе булып тора. Сузык авзаларны 3 аспект буенча карыйлар: күтәрелеш (телнең вертикаль хәрәкәте), рәт (телнең горизонталь хәрәкәте), иренләшү (иреннең әйтелештә кулланылышы). Иренләшкән сузыкларга [ү], [у], [о], [ө] авазлары карый, калганнары - иренләшмәгән. Озынлыгы буенча чагыштырмача кыска ([о], [ө], [ы], [е]) һәм чагыштырмача озын сузыклар ([а], [ә], [у], [ү], [и), [ō], [ы̄], [ē]) була. 

## Сингармонизм
Сингармонизм - сузык авазларның ярашуы. Рәт гармониясенә һәм ирен гармониясенә бүленә.

Рәт гармониясе: сүздә сузыклар нинди рәттә, шундый рәт белән булган кушымчалар өстәлә. Мәсәлән, *алма* сүзендә ике сузык та арткы рәт сузыклары, димәк, аларга кушымчаларның калын варианты өстәлә: *алма-лар, алма-ны, алма-га.*

Ирен гармониясе: әгәр сүздә *о,ө* хәрефләре беренче иҗектә бар икән, ә башка иҗектә *ы,е* авазлары икән, [о], [ө] ишетелсә дә *е, ы* дип язабыз. Мәсәлән: *болыт* сүзе *[болот]* дип әйтелсә дә болыт дип языла

### Сингармонизм законына буйсынмаган сүзләр
Сингармонизм законына буйсынмау очраклары бишәү:

# Алынма сүзләр. Барлык телләр дә татар теленең фонетик законнарына нигезләнә алмый, шуңа күрә искәрмәләр дә барлыкка килә. Бер иҗектә берьюлы алгы рәт һәм арткы рәт сузыклары да була ала: *китап, машина*
# Кушма сүзләр ирен гармониясенә буйсынмыйлар. Мәсәлән, *төнбоек*.
# Кайбер сорау кисәкчәләре: -мыни.
# Сыйфатның һәм рәвешнең кимлек дәрәҗәсе. Мәсәлән, *зәңгәр-су*.
# Кайбер алмашлыклар: *сиңа, миңа*

## Сузык авазларының үзгәреше
Сандхи күренеше: сузык авазларның кыскаруы. Мәсәлән, *күзе очлы - [күзочло].*

Авазлар өстәлү/төшеп калу күренешләре:

# Протеза (сүз башына өстәү): эшләпә (рус.шляпа)
# Эпентеза (сүз уртасында аваз өстәлү): бүрәнә (рус.бревно)
# Эпитеза (сүз азагына аваз өстәү): Омски (рус. Омск)

Редукция - басымсыз сузык авазларның кыскаруы, позицион үзгәреш. Ике төре бар:

# Тулы: язуда да, әйтелештә дә күренеш ала. *Халыкы - халкы*
# Өлешчә: әйтелештә генә кулланыла. *Бренче - беренче*



Төркем:Тел белеме
Төркем:Лингвистика
Төркем:Фонетика
Төркем:Фонология
Төркем:Сөйләм
Карачы

* Карачы — ханлык чорында дәүләт аппаратындагы югары чин – диван әгъзасы.
* Карачы - татарлар составындагы этник төркем.
* Карачы - ир-ат исеме.

## Искәрмәләр
Карачы (этник төркем)

**Карачы** (*карачу, карача, карацы*) - урта гасырлардагы татарлар составындагы субэтник төркем. Төньяк мишәрләрдә, себер татарларында «карацы» яки «караца» буларак та билгеле. Әлеге карачы-татарларның туган теле булып татар теле саналган.

## Тарихы
Кайбер чыганаклар Чынгызхан һәм аның күп кенә кардәшләре нәкъ әлеге «карача, кара татар, харачин» субэтник төркеменнән булган дип күрсәтәләр. Карачы титулы да нәк менә чыңгызлылар белән бәйле була.

Карачы җәмгыятенә караган төмәннәр һәм аларның башлыклары ясаклы татарлар буларак та билгеле. Чагатай һәм Җүчи олысларында алар даими гаскәргә караганнар. Алар арасыннан, мәсәлән уфа татарлары, гаиләләре белән хәрби хезмәттә булганнар.

Монгол яулары чорында карачылар гаскәр составында Кече Азия җирлегендә урнашалар, XIV гасырда әлеге җирләр Аксак Тимер тарафыннан яулап алынгач карачылар Хәрәзем җирлегенә һәм Ыссык күле буйларына күчереләләр. Соңрак, Хәрәзем җирләреннән һәм Ыссык күле буйларыннан карачылар Алтын Урда территориясенә күченеп киләләр.

ХIII гасырда инде Кытай тарихчылары Чыңгызхан чын монголларын «хэй-да», ягъни «кара татарлар» дип йөрткәннәр.

1221 елда Кытай тарихчысы Мэн-да Бэй-лу «Монгол-татарларны тулы тасвирлау» дигән китабында Чыңгызханны түбәндәгечә тасвирлый: 

XIII-XV гасырлар арасында Анатолияга яулап алу максаты белән килгән монгол кабиләләренең бер өлешен, Үзәк Азия төркиләрен дә Кече Азиядә халык арасында карачылар дип атаганнар.

Урта Азия төркиләреннән һәм Искешәһәр-Әнкара һәм Бола арасында яшәүче төрки телле мөселман монголларыннан торган халыкларны да Сәлҗуклар һәм Госманлылар чорында карачы татарлары дип атаганнар.

## Чыганаклар
* 
## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Карачайлар

Төркем:Татарлар
Төркем:Алтын Урда
Төркем:Монгол империясе
Карачы бәк

**Карачы бәк** —  XV—XVIII гасырларда ханлык чорында дәүләт аппаратындагы югары чин – диван әгъзасы. Карачы титулы ханнар тарафыннан Кырым, Себер ханлыкларында,  Нугай Урдасында хан ыруына караган кешеләргә, зыялыларга, югары чин кешеләренә бирелгән. Урта һәм Якын Көнчыгыштагы вәзир титулына тиң булган. Гадәттә бу титулга шырын, баргын, аргын һәм кыпчак ыруы кешеләре ия булган. Әлеге дүрт ыру, Кырым ханлыгы идарәсендә катнашкан чынгызлылардан булмаган төп ыруларга караган.

## Этимологиясе
Кайбер чыганаклар Чынгызхан һәм аның күп кенә кардәшләре «карача, кара татар, харачин» субэтник төркеменнән булган дип күрсәтәләр. Әлеге титул да кешенең чыңгызлылар белән бәйлелеген күрсәтүдән барлыкка килгән.

## Мәдәниятта
* Татар халкында «акыллы карачы акыллы караны хан итәр» дигән мәкаль яшәп килә.
 
## Чыганаклар
* Шамильоглу Ю. «Карачи-беи» (сборник «Из истории Золотой Орды, Казань, 1993, с. 44-60

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
*Бәкләрибәк

Төркем:Алтын Урда
Мария Заболотная

**Мария Ивановна Заболотная** (25 май, 1924 - 16 июль 2011) - совет авыл хуҗалыгы алдынгысы, Алтай крае Кулундинский районының «Кулундинский» совхозы сыер савучысы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
## Биография
Мария Ивановна Заболотная 1924 елда Алтай краеның хәзерге Кулундинский районы Бессоновка авылында рус  крестьян  гаиләсендә туа. Тулы урта белем ала алмый.

1937 елда балалар бакчасында ярдәмче эшче булып эшли башлый. 1939 елда «Маяк Ильич» колхозына фермага эшкә килә, бер елдан терлекчелек фермасы бригадиры итеп куялар. Бөек Ватан сугышы елларында терлекчелектә эшли. 1954 елда "Кулундинский" совхозы төзелә, Мария Ивановна шунда эшләргә күчә һәм бу предприятиедә 30 ел эшлие. Сыер саву җитештерүе буенча авыл хуҗалыгы алдынгысы булып китә. Күп еллар җитештерү күрсәткечләре буенча алдынгы урында була.

1971 елның 8 апрелендәге ССРБ Югары Советы Президиумы Указы нигезендә авыл хуҗалыгында югары нәтиҗәләргә ирешкән һәм терлекчелектә рекордлы күрсәткечләр алган өчен Мария Ивановна Заболотнойга Ленин ордены, «Серп и Молот» медале һәм Социалистик Хезмәт Каһарманы исеме бирелә.

1980 елда лаеклы ялга чыкканга кадәр авыл хуҗалыгында эшләвен дәвам итә..

Кулунда районының Октябрьский поселогында яши. Мария Ивановна Заболотная 2011 елның 16 июлендә вафат була.

## Бүләкләре
Хезмәт уңышлары өчен лаеклы булды:
"Серп һәм Молот" алтын йолдызы (08.04.1971), ике мәртәбә Ленин ордены (22.03.1966, 08.04.1971), башка медальләр.
## Сылтанмалар
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Утлы Кыя

**Утлы Кыя** (*Дырковатая*, , ) — Кырымның төньяк-көнчыгышында Кара-Дагъдан төньяктарак Коктебель һәм Щебетовка (Отузы) арасында урнашкан таш кыясы. Кыяның биеклеге — диңгез дәрәҗәсе өстеннән 263 метр.

Кырымтатар теленнән кыяның атамасының (Отлу-Кая) тәрҗемәсе «чирәмле» яки «ут кыясы». Кыяның рус атамасы үтәли тишемгә бәйле.. Кайчандыр тау авышлыгында ташлар булган, алар ерактан сарык көтүенә охшаган булган, алар шоссе төзелешенә киткән, әмма асаба кешеләр бу урынны һаман «ташка әйләнгән көтү» дип атыйлар. Бу кыя белән күп халык риваятьләре һәм хикәяләре бар, аларның берсе буенча кыяда сарык көткән яшь көтүче бер юлы ярым ялангач кызны күргән һәм кунакчыллык вазифасын онытып аңа таба начар уй белән йөгерә башлаган, һәм шунда ук бөтен көтүе белән таш каткан.

## Тышкы сылтамалар
Окаменелый корабль — Легенды и мифы Крыма, *jalita.com*.

## Искәрмәләр

Төркем:Кыялар
Төркем:Мифология
Төркем:Кырым географиясе
Ада Диева

**Ада Заит кызы Диева** (Диева Адия Заитовна) (1958 елның 8 сентябрендә туады, Удмурт Ошьясы, Яңавыл районы, БАССР.) - Россия һәм удмурт шагыйрәсе, журналист, тәрҗемәче, җырларның авторы һәм башкаручысы. Удмуртия Язучылар берлеге сәркатипе (2007). Удмуртия Язучылар берлеге рәисе урынбасары (2014). Удмуртия Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре.
### Тәрҗемәи хәле
Адия Диева 1958 елның 8 сентябрендә Башкортстанның Яңаул районы Вотская Ошья авылында туа. Адиянең әтисе һәм абыйсы авылда традицион удмурт дине йолаларын (лудэ пырон, керемет) үткәргән кешеләр булган. Әдия балачактан татар җырларын удмурт теленә тәрҗемә иткән.
Туган авылы мәктәбендә инглиз теле укыткан. Ижауга күчте, Удмурт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлады. Ада Ижевск механик заводында радиомонтажчы, Ижевск трамвай-троллейбус идарәсенең комсомол оешмасы сәркәтипе, Ижевск полиграфкомбинатында корректор, «Удмуртия» ДТРКда штаттан тыш диктор һәм корреспондент, "Инвожо" журналы публицистикасы бүлеге мөхәррире, Удмуртия Язучылар берлегенең сәнгать әдәбиятын пропагандалау бюросы директоры булып эшләгән.

Үзенең беренче җырын «Яратон» () ул 1999 елда яза.
2012 елда Ада Диеваның беренче шигъри җыентыгы «Юг Индур» () басылып чыкты.
Ада Диеваның әсәрләре «Ашальчи», «Инвожо», «Кенеш», «Луч» (Анатолий Демьянов тәрҗемәсендә) журналларда басылган, татар телендә (авторлык тәрҗемәсендә) «Янарыш» газетасында басылган. Аудио- һәм видеодисклар басылган, җырлар Удмурт радиосыннан яңгырый.
Ада Диева удмурт теленә рус шагыйрьләре Александр Вепрев, Василий Глушков, Анатолий Демьянов һәм башкаларның шигырьләрен тәрҗемә итә. Аның Габдулла Тукайның шигырьләре тәрҗемә «Габдулла Тукай.  Кылбуръёс» Казанда 2011 елда нәшерелгән.
### Әсәрләре
#### Шигъри җыентыгы
* Ада Диева.Юг Индур. Ижевск: Инвожо, 2012.
* Ада Диева. Очнись, душа!: стихи, поэмы, сонеты. Ижевск: изд. «Удмуртия», 2015. ISBN 978-5-7659-0833-4
#### Тикшеренүләре
* Диева Адия Заитовна. Влияние авторской субъективности на архитектонику трагедии Е. Загребина "Эштэрек" // Ежегодник финно-угорских исследований. 2018. №3. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/vliyanie-avtorskoy-subektivnosti-na-arhitektoniku-tragedii-e-zagrebina-eshterek (дата обращения: 05.04.2020).

### Бүләкләр
* 2013 - Удмуртия Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре
* 2018 - «ЛиФФт» бөтенроссия әдәби фестивалендә (Сочи, Краснодар крае) икенче урын (көмеш).
### Искәрмәләр

Төркем:Ар шагыйрьләре
Төркем:Ар тәрҗемәчеләре
Төркем:Хатын-кыз шагыйрьләр
Төркем:Хатын-кыз журналистлар
Төркем:Хатын-кыз тәрҗемәчеләр
Васся Анисси

**Тимерченьзэм Васся Анисси** (, Паспортта исеме - Княгинина Анисия Васильевна, кияүгә чыкканчы - Васильева Анисия Васильевна; 1893 елның 6 гыйнвары, Түбән Тимерчән, Сембер өязе - 1975 елның 17 декабре, Мәләкәс, Сембер өлкәсе) - беренче чуаш шагыйрәсе, мәгърифәтче.
## Тәрҗемәи хәле
1893 елда 6 гыйнварда Түбән Тимерчән (Сембер өязе, хәзерге Сембер өлкәсенең Чынлы районы) авылында туган. Әтисе Василий Итэсь () скрипкачы була.

1905 елда Анисси Чуаш укытучылар мәктәбенә укырга керә, анда бер ел (1905-1906) белем ала. Монда ул чуаш мәдәниятенең башка күренекле вәкилләре - Константин Иванов, Тайр Тимкки, Николай Шубоссинни белән таныша. Константин Иванов белән бергә театр түгәрәгендә катнаша. «Нарспи» поэмасы куелыш белән түгәрәк берничә авыл буйлап узды.  Анисси укуын тәмамлый алмады. Кызын укыту өчен аның әтисе мәдхия җырлаучыдан акча алган булган. Анисси бу акчаны кайтару өчен батрак булып эшләргә мәҗбүр була.
1907 елда «Хыпар» гәзитендә аның «Авылда»() дигән шигыре, аннары «Кара халык» () поэмасы һәм Генрих Гейне чуаш теленә тәрҗемәләре басылып чыга. Әмма 1907 елның маенда гәзит ябылды һәм Октябрь инкыйлабына кадәр, башка гәзитләр чыкмады, димәк, дөньяви әдәбиятны Чуваш телендә бастыру өчен мәйданнар булмады диярлек.

1908-1911 елларда Васся Анисси ике сыйныф укытучылык курсларын тәмамлаган. 1916 елда укытучы булу өчен имтиханнар тапшыра. Күп еллар дәвамында Сембер һәм Кемерово өлкәләре мәктәпләрендә укыткан. Бу вакытта Васся Анасси язуын һәм тәрҗемәләр ясавын дәвам итте, әмма үз әсәрләрен бастырмады.

1962 елда Чабаксарда 1917 елга кадәр эшләгән чуваш авторларының әсәрләр җыентыгы дөнья күрә. Билгесезләр арасында - Ваççа Аниççи исемле автор бар, аның гомер еллары (1893-?) дип язылган. Аның иҗаты 63-нче елда, Казанда филолог Константин Петров һәм Васся Аниссиның энесе, геолог Виктор Итесь, очрашкач, яңадан ачылды. 60-нчы - 70-нче елларда шагыйрәнең иске әсәрләре яңадан басылып чыга һәм яңалары, шул исәптән «Идел егет» () поэмасы, басылып чыга. Васса Аниссиның кайбер әсәрләре Рөстәм Кутуй тарафыннан татар теленә тәрҗемә ителгән.

## Истәлек
Шагыйрәнең истәлегенә мемориаль такталар урнаштырылган:
Мәләкәс шәһәрендә ул яшәгән Морис Тореза урамындагы 2 нче «А» йортта.
Түбән Тимерчәндәге мәктәп бинасында.

## Искәрмәләр

Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Чуаш тәрҗемәчеләре
Төркем:Мәгърифәтчеләр
Төркем:Хатын-кыз тәрҗемәчеләр
Төркем:Хатын-кыз шагыйрьләр
Мәгарә

**Мәгарә** — җир кабыгы эчендәге табигый бушлык; Җир астында барлыкка килгән куышлык; тау тишеге Мәгарәдән җир өстенә бер яки берничә чыгу юлы була. Мәгарәрләрне спелеология исемендәге фән тармагы өйрәнә.

Мәгарәләрне барлыкка килүе буенча берничә төргә бүлергә мөмкин:

* Карст мәгарәләр — суда эрүчән тау токымнарының (буртан,мәрмәр,моломит,акбур) суда эрүе нәтиҗәсендә барлыкка килә.
* Тектоник мәгарәләр — җир кабыгының сынуы, ярылуы сәбәпле барлыкка килә.
* Эрозия мәгарәләре — суда эреми торган тау токымнарының механик җуелуы сәбәпле барлыкка килә.
* Боз мәгарәләре — бозлык эрү сәбәпле хасил була.
* Вулкан мәгарәләре — үле вулкан кратерында барлыкка килә.

## Археологик ачышлар

Борынгы кешеләр мәгарәләрне бөтен дөнья буенча  торак сыйфатында кулланган. Мәгарәләрдә тагын да ешрак хайваннар урнашкан. Тау тишегеннән чыга алмыйча күп кенә хайваннар һәлак булган. Мәгарәләрнең бик акрын эволюциясе, аларның даими климаты, тышкы дөньядан саклануы безнең өчен бик күп археологик табылдыклар саклап калуына булышлык иткән. Ул мәгарәләрдә  борынгы үсемлекләр, күптәннән юкка чыккан хәйваннарның сөякләре, кабыргаларына төшерелгән борынгы сурәтләр () сакланган ( мәсәлән, Көньяк Уралда - Шүлгәнташ мәгарәсе), төрле мәдәниятләрнең, төрле культураларның кеше калдыклары, шул исәптән неандертальләрнең 50-200 мең ел элгәрге (Үзбәкстанда Тешик-Таш мәгарәсе, Алтайда Денис мәгарәсе, Франциядә Кро-Маньон һәм башка бик күпләр) җәсәдләре.). 
### [[Шүлгәнташ]] мәгарәсе
Шүлгәнташ мәгарәсен беренче тапкыр Көньяк Уралның танылган галим-тикшерүчесе П.И. Рычков бәян иткән. Рычков үз хезмәтендә мәгарәдә "кипкән кеше башы" тапканы турында әйтә.

1954 елда зоолог А.В. Рюмин мәгарәдә борынгы картиналар тапкач, Шүлгәнташ киң билгелек алган . Галимнәр аларны палеолит чорына кертәләр. Рәсемнәрнең яше бик олы - 14-14,5 мең ел. Рәсемнәр саны якынча ике йөз, ләкин өч дистәгә якын чагыштырмача яхшы сакланган. Рәсемнәр бик зур - 44 дән 112 сантиметрга кадәр.  Борынгы кешеләр мәгарә диварларында мамонт, атлар, башка хайваннар, антропоморфик фигуралар, шулай ук ​​аңлату кыенрак билгеләр белән сурәтләнгән.

## Кояш системасындагы куышлыклар

Җир йөзеннән  тыш, Айда  һәм Марста  мәгарәләр булуы ачыкланган. Күрәсең, болар вулкан мәгарәләре, вулкан активлыгының борыңгы эзләре.

## Әдәбият
*Пещера//Большая советская энциклопедия 

## Искәрмәләр

Төркем:Мәгарәләр
Содһа

**Содһа** күбесенчә Һинду Раджпут кланы, күбесенчә Пакистанда яшиләр. Пакистанда халык саннары 25000 һәм 30000 гаилә арасында. Шулардан якынча 700-800 кеше һәр елны Һиндстанның Раджастхан штатына өйләнер яки кияүгә чыгар өчен бара. Бу кирәк, чөнки кире очракта, даирәдә бердәнбер Раджпут кланы булып, үз готралары (клан) эчендә кан кушылуына китерергә мөмкин. Һиндстан Хөкүмәте бу процесска ярдәм итәр өчен махус сәфәр кылу процессларын оештырганнар һәм махсус очракларда Һиндстанда тору хакы бер айдан алты айга кадәр озайтыла шуннан соң алар Пакистанга кайталар.
## Мәшһүр кешеләр
*:en:Rana Chandra Singh
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Тумашев

**Тумашев** — фамилия.
* Әнәс Тумашев (1924—2010), театр рәссамы, педагог, ТАССР халык (1974), РСФСР атказанган (1982) рәссамы. Тукай премиясе иясе (1958).
* Баһаветдин Тумашев (XIX—XX гасырлар арасы), милли хәрәкәт эшлеклесе, мәгърифәтче.
* Гомәр Тумашев (1910—1984), математик, механика гыйлеме белгече, фән докторы (1946), профессор (1947), ТАССР (1950), РСФСР (1960) атказанган фән һәм техника эшлеклесе.  
* Равил Тумашев (1923—2016), театр режиссеры, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1966), Тукай премиясе иясе (1976). К. Җ. Тумашеваның улы.
----
* **[[Тумашева]]**
** Диләрә Тумашева (1926—2006), тел галиме, фән докторы (1969), профессор (1970), ТАССР (1977), РФ (?) атказанган фән эшлеклесе. ТР ФА академигы (1992 елдан). ТР фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге (1995). 
** Кәшифә Тумашева (1903—1978), театр режиссеры, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1956).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Прабху Дҗагадбандһу Сундар

**Прабһу Җагадбандһу** Бәнгәл Һинд дине изгесе һәм Панча Таттва комбинациясе булган. Ул тормышынң күпчелеген Британия Һиндстанында, Фәридпурда (хәзерге көн Бангладешта) Шри Анган ашрамында медитацияләп һәм дәгъва итеп үткәргән. Аның тәгълиматы Маһанам Сампрадай сектасы нигезләвен иламландырган.
## Тормышы
Прабху Җагатбандһу 1871 елның 28 апрелендә Британия Һиндстанында, Бәнгәл Президентлыгында,  Мөршидабадта, Даһабарада туган булган. Ул бик дини булган һәм һәрвакыт Кришна һәм Чайтанья Махапрабхуның киртаннарын җырлаган.
Ул Илаһның әһәмиятен истә тотуны Илаһка якынрак килү ысулы буларак ассызыклаган. Ул тарафдарларын вәсвәсәдән арынып тормышны алып барырга өндәгән.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Маһанамбрата Брахмачари
* Бангладешта Һинд дине
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* Jagadbandhu in Bengali

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Медитация
Рәшит Насретдин

**Рәшит Фәхретдин улы Насретдин** (1920 елның 14 июле, Актук авылы, Түбән Новгород өлкәсе, Совет Русиясе — 28 август 2010 ел, Хельсинки шәһәре, Финляндия) — фин татар фотографы, җәмәгать эшлеклесе.

## Биографиясе
Рәшит Насретдин 1920 елның 14 июлендә  Түбән Новгород губернасы Актук авылында туа.   
Насретдин Финляндиягә ике яшьтә килә һәм Лаппеэнранта шәһәрендә яши, 1939 елда Хельсинкига күчеп килә. Алдан техник училищеда биналар төзелеше буенча укый, соңрак укуын «Koulukuvaus Oy» компаниясе хуҗасы булган курсташы йогынтысында фоторәсемнәр буенча дәвам итә.  Насретдин студиясе ул вакытта Хельсинкида, Касармикат ягында, 34 йортның эчке ишегалдында, шәһәрнең иске өлешендә урнашкан була.

Насретдин 1952 елда Хельсинкида узган Олимпиадада Олимпия факелы белән йөгерүче Пааво Нурмины төшерә. Йөзләгән тапкыр басылган сурәт авторлык хокуклары буенча совет карары нигезендә әсәр булып тормаган дип табыла. Насретдин һәм аның хатыны «Nasakuvaa» дигән гаилә фотография бизнесы белән кырык елдан артык идарә иткән. Насретдин 1987 елда берничә тапкыр рәссамар бүләге һәм пенсиясе белән бүләкләнә.

Насретдин танылган шәхесләрне, көндәлек тормышны һәм спорт вакыйгаларын камерага төшерә. Танылган финннәр арасында Стольберг һәм Урхо Кекконен, архитектор Алвар Аалто, скульптор Вяйнё Аалтонен, актер Тауно Пало. Чит ил кунаклары арасында принц Цунэёси, принцесса Сибилла, совет эшлеклесе Николай Булганин, актер Грегори Пек һәм композитор Рөстәм Яхин.

## Гаиләсе
Насретдин Хәбибән Насретдингә өйләнгән. Кызы — Сәйяр, улы — Самил, алар икесе дә әтиләренең эшен дәвам итәләр. Хәзерге вакытта Самил үзенең әтисенең «Nasakuva Oy» компаниясенә ия.

## Чыганаклар
* Harry Halén, Suomen tataarit [The Finnish Tatars.] ln: Suomi-Maa, kansa,kulttuuri. Laura Kolbe & Markku L,öytönen, eds. Helsinki: Suomalaisen Kirjallisuuden Seura, 1999, pp.&nbsp;327–344.
* Rashid Nasretdin: *Kaikki alkoi itseotetusta omasta hääkuvasta,* teoksessa. Laine, Tapio & Vivolin, Asko. Aikavalotuksia, Valokuvausalan tarinoita aikalaisten kertomina. 2001. 128–131. Tapio Laine Mediapalvelut. ISBN 978-951-98796-0-4.

## Искәрмәләр

Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Финляндия татарлары
Төркем:Финляндия эшмәкәрләре
Төркем:Фотографлар
Насретдин

**Насретдин** - исем һәм фамилия.

* Хуҗа Насретдин - мөселман Көнчыгышының күренекле фольклор каһарманы, кыска юмористик әкиятләр персонажы.
* Рәшит Насретдин -  фин татар фотографы.

----**[[Насретдинов]]**
* Гамир Насретдинов (*[[Гамир Насрый]]*, 1916-1959), драматург.
* Гаффар Насретдинов (1923-1994), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Фәхри Насретдинов (1911—1986), җырчы (*тенор*), *[[ТАССР халык артисты|ТАССР]] (1950), РСФСР (1957) халык артисты, Тукай бүләге (1959)*.
* Хәлил Насретдинов (1890-1964), Мәскәү җәмигъ мәчете имамы (1936-1953).
----
* **[[Насретдинова]]**
** Зәйтүнә Насретдинова (1923-2009), балет биючесе, *ССРБ халык артисты (1955) ([[Уфа]]).*
** Розалия Насретдинова (1997), спортчы (*[[йөзү]]*), *РФ атказанган спорт остасы (2017) ([[Мәскәү]]).*
** Ядгәр Насретдинова (1920-2006),  ССРБ Югары шурасының Милләтләр шурасы рәисе (1970-1974) *([[Ташкәнт]]).*

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Абдулла Али

**Габдулла Габделкаюм улы Гали** ( / *Alejeff*, Алеев; 9 декабрь 1925, Хельсинки - 23 марта 2011, Хельсинки) — фин татарлары җәмәгать эшлеклесе, Финляндия татар җәмгыятенә караучы Ислам конгрегациясе идарәсе әгъзасы.

1925 елда Финляндиянең башкаласы Хельсинки шәһәрендә эшмәкәр фин татарлары гаиләсендә туа. 1947 елда Лондон шәһәрендә укып эконимст белгечлеген ала. 1949 елда «Turkis Oy N. Ali» компаниясенә нигез сала һәм 2001 елга кадәр компания идарәчесе булып тора. Соңрак келәмнәр импорты белән шөгыльләнүче «Oy Mattokomppania Ab» компаниясен нигезли.

Ислам җәмгыятен 1982-1988 елларда җитәкли, 1995 елдан ислам җәмгыятенең рәисе булып тора. 1950 еллардан ислам җәмгыятенең мөлкәте өчен җавплы кеше булып торган. 1960 елда аның җитәкчелегендә Ислам төзелеш йорты корыла. Шулай ук «Йолдыз» футбол клубы рәисе булып торган.

1968 һәм 1975 елларда Хаҗ кыла.

1977 елда «Имән яфрагы», беренче дәрәҗә «фин арысланы» орденнары белән бүләкләнә.

Алиның хатыны Өлкән Байбулат, ул 1957 елда өйләнгән.

## Чыганаклар
* Harry Halén, Suomen tataarit [The Finnish Tatars.] ln: Suomi-Maa, kansa,kulttuuri. Laura Kolbe & Markku L,öytönen, eds. Helsinki: Suomalaisen Kirjallisuuden Seura, 1999, pp.&nbsp;327–344.

## Искәрмәләр

Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Финляндия татарлары
Төркем:Финляндия эшмәкәрләре
Роберта Флак

**Роберта Клеопатра Флак** (1937 елның 10 февралендә туган булган) ул Америка җырчысы. Ул No. 1 сингллары "The First Time Ever I Saw Your Face", "Killing Me Softly with His Song", "Feel Like Makin' Love"; һәм "Where Is the Love" һәм "The Closer I Get to You" сингллары өчен мәшһүр.
Флак Ел Язмасы өчен Грэмми Бүләген ике ел рәттән откан бердәнбер соло җырчысы булып тора: "The First Time Ever I Saw Your Face"  1973 елда Грэммины откан һәм "Killing Me Softly with His Song" 1974 елның Грэммисы.
## Әдәбият
* McGilligan, Patrick, Clint: The Life and Legend, Harper Collins, 1999, isbn=0-00-638354-8
* Sarah Bryan and Beverly Patterson, *African American Trails of Eastern North Carolina*, North Carolina Arts Council, 2013, p.&nbsp;92 Roberta Flack, ISBN 978-1469610795

## Тышкы сылтамалар
* Official web site
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Проект:Бөек Җиңүнең 75 еллыгы марафоны

## Яңа мәкалә язу

## Төзмәне тутыру үрнәге
Хөрмәтле катнашучылар! Башкаларның сораулары тумавы һәм казыйлар эшчәнлеген җиңеләйтү өчен, яңа булдырылган мәкаләләр төзмәсен түбәндәге килеш тутыру сорала:

**"Иң яхшы мөхәррир" номинациясе**

**"Иң яхшы автор" номинациясе**

## Марафон мәкаләләре өчен

Катнашучылар, түбәндә бирелгән берәр төркемгә кергән кешене сайлап, аның турында марафонда катнаша алачак мәкалә яза я өстәмәләр кертә ала.
* Советлар Союзы каһарманнары;
* «Җиңү» ордены ияләре;
* Кызыл Байрак ордены ияләре;
* I, II, III дәрәҗә Суворорв ордены ияләре;
* I, II, III дәрәҗә Кутузов ордены ияләре;
* Александра Невский ордены ияләре;
* I, II дәрәҗә Ватан сугышы ордены ияләре;
* Кызыл Йолдыз ордены ияләре;
* «Шәхси батырык өчен» ордены ияләре;
* «Батырлык өчен» медале ияләре;
* «Сугышчан хезмәтләре өчен» медале ияләре;
* Фронтта яшь килеш вафат булганнар (30-дан яшьрәкләр).

## Марафонда катнаш торган мәкаләләр

Мәкаләне булдыргач, автор аны түбәндәге төзмәгә кертә. Бәйгедә фәкать түбәндәге таблицага кертелгән мәкаләләр катнаша. Мәкаләнең бәхәс битенә бәйгенең **** калыбын урнаштыру сорала.

### Номинация 1. Иң яхшы мөхәррир

### Номинация 1. Иң яхшы автор

## Өстәмә контактлар
Мөрәҗәгатьләр өчен:

* Марафон оештыру комитетының электрон адресы: **timerhan@selet.biz**
* Бәйге инициаторлары белән элемтәгә керү.

## Марафон инициаторлары
* 
* 

## Марафон казыйлары

* Эмиль Шәйдуллин — Казан шәһәре 155 нче гимназиясе тарих һәм җәмгыять белеме укытучысы.Исемлек әлегә төзелә.
*Азат Ахунов — филология фәннәре кандидаты, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының Язма һәм музыкаль мирас үзәге әйдәп баручы фәнни хезмәткәре.

Исемлек тулыланыр.

## Марафон кысаларында чаралар
Википедия белән таныш булмаган, тик катнашырга теләк белдергәннәр өчен видеоинструкция.

## Искәрмәләр

## Бәйге турында матбугатта

* **[["Татар-информ" мәгълүмат агентлыгының татар редакциясе|"Татар-информ" мәгълүмат агентлыгы]]** *[https://tatar-inform.tatar/news/society/27-04-2020/b-ek-i-ne-75-ellygy-u-aennan-s-l-t-vikim-kt-be-m-kal-l-r-yazu-marafony-oeshtyra-5739129 Бөек Җиңүнең 75 еллыгы уңаеннан «Сәләт Викимәктәбе» мәкаләләр язу марафоны оештыра.]*
***"Татар-информ" мәгълүмат агентлыгының рус редакциясе** *[https://www.tatar-inform.ru/news/society/28-04-2020/vikishkola-s-l-t-provodit-marafon-statey-v-chest-75-letiya-velikoy-pobedy-5739368 «ВикиШкола Сәләт» проводит марафон статей в честь 75-летия Великой Победы.]*
*28 апрель көнне Татарстан радиосы "Яңалыклар" тапшыруының соңгы кичке чыгарылышы (06:11).
*"Россия 1 - Татарстан" телеканалы "Яңалыклар тапшыруы.
*ТНВ каналының "Манзара" тапшыруы (1 май 2020, 58:00).

## Шулай ук карагыз

* Җиңүнең 75 еллыгы марафоны Битне карау статистикасы
*Татарлар — Советлар Берлеге Каһарманнары исемлеге


Төркем:Проект:Бөек Җиңүнең 75 еллыгы марафоны
Саңак

**Саңаклар** — суда эрегән кислородны сулау өчен яраклашкан сулыш әгъзасы.

Балыкларның сулыш әгъзалары йоткылыкларына урнашкан саңак дугалардан тора. Дугаларның һәркайсысының бер ягында ачык кызыл төстәге саңак яфраклары, ә икенче ягында аксыл төстәге саңак сөзгечләре урнашкан.

Саңак сөзгечләре — ризыкның саңак ярыклары аша шуып төшеп китүенә комачау ясаучы махсус иләк. Саңак яфраклары бик вак кан тамырлары — капиллярлар белән ергаланган.

Саңак яфракларының юка стеналары аша канга суда эрегән кислород үтеп керә, ә аннан сусыз углекислый газ чыгарып җибәрелә.

Кипкән саңак яфраклары кислород белән углекислый газны үткәрә алмый. Шуңа күрә судан чыгарылган балык бик тиз һәлак була. Нәфис саңаклар тышта аларны саклаучы саңак капкачлары белән капланган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Жабры // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Сулыш системасы