Казан халкы

**Казан халкы**  бүгенге көндә якынча:

* 1 143 535 кеше (Россиядә 8 нче урын) —  2010 елгы Бөтенроссия халык санын алу нәтиҗәләр буенча.
* 1 257 341 кеше (Россиядә 5 нче урын) —   2021 елның 1 гыйнваренә теркәлгән халык.
* 1 560 000 кеше —  Казан агломерациясенең, Россиядә иң эре җирлекләрнең компактлы пространство төркеменең санына эксперт бәяләмәсе.

## Халык саны динамикасы

## Тарих

### Хан чоры
Булгарларның төньяк-көнбатыш форпосты сыйфатында нигезләнгән буларак, Казан озак вакытлар буена Идел Болгары тормышында саллы роль уйнамаган, шуңа бәйле рәвештә шәһәр халкын төгәл бәяләргә мөмкин түгел. Казан халкы санының беренче бәяләре Казан ханлыгы дәверенә карый: XVI гасыр уртасында шәһәрдә ≈25 000 нән алып 100 000 гә кадәр кеше яшәгән, башлыча татарлар милләте буенча. Шәһәрнең 1552 елда алынуы тулысынча таркалу һәм депопуляция белән озатыла, Казан халкы күп мәртәбәләргә кими, шул ук вакытта шәһәрнең милли составы да кискен үзгәрә - ул башлыча русларга әверелә.

; Империя чоры

1738 елгы генералитет исәпкә алу буенча Казанда 192 422 кеше яшәгән, бу исә империянең башка бер шәһәренә караганда да күбрәк. Әмма, кайбер чыганакларда мондый раслаулар очраса да, Казанны шул вакыттагы Россиянең иң зур шәһәре дип атау дөрес түгел, чөнки генералитет (генераль) халык санын алуда шәһәр халкы 5 мең км² чамасы мәйданлы өяз белән исәпкә алынган, аңа шулай ук округ авылларыннан күп санлы крестьяннар да караган. Хәзерге заман терминнарында XVIII гасыр уртасында Казанда Россия империясендә иң тыгыз халык яшәгән метрополитен ареалы (шәһәр агломерациясе) булган дип бераз  әйтергә мөмкин,

### Совет чоры
Революция һәм аның артыннан барган Гражданнар сугышы белән сизелерлек демографик уңышсызлык бәйле - 3 ел эчендә халык чиреккә караганда күбрәк кими.

Алга таба тарихның бөтен совет этабы дәвамында Казан шактый үсеш кичерә.  Интенсив индустриализацияләүнең сугыш алды елларында кискен үсеш шәһәрнең елга аръягы һәм көнчыгыш өлешләрендә яңа сәнәгать мәйданчыклары булдыру һәм аларны төзү, яңа заводларда һәм фабрикаларда алга таба эшләү өчен эшче көчләрне команда-административ җәлеп итү белән бәйле була. Шәһәр халкы ике тапкырга арта.

Бөек Ватан сугышы елларында Казан илнең көнбатыш һәм төньяк-көнбатыш өлешләреннән  граждан халкының күп саны белән бергә зур заводлар һәм бөтенсоюз фәнни оешмалар эвакуацияләнә. Шәһәрнең халкы ике тапкырга диярлек арта, ә сугыштан соң эвакуацияләнгән халыкның шактый өлеше Казанда күчә, нәтиҗәдә аның саны бер ярым тапкырга диярлек арта.

Алдагы унъеллыкта шәһәрнең җитди үсеше урбанизация хисабына дәвам итә. Шәһәргә миграциянең төп өлеше булган ТАССР авыл районнарында татарлар күпчелекне тәшкил иткәнлектән, башта рус һәм татар халкының өлеше паритет билгеләренә кадәр тигезләнә, ә совет чоры ахырына татар өлеше өстенлек итә һәм алга таба арта бара.

Миллионлы шәһәр  1979 елның 16 ноябрендә туа. Хәтта кайбер казанлылар арасында яшәп килгән ышануга карамастан, бу хәл Юдино һәм Дәрвишләр бистәләрен тоташтыру исәбенә ясалма рәвештә ирешелмәгән, алар моңа кадәр 40 ел элек үк шәһәрнең өлешенә әйләнгән.

### Заманча чор
1990 еллар башыннан бирле Россиянең барлык шәһәрләрендә диярлек, миллионерларны да кертеп, Казанда күзәтелгән депуляция Казанда сизелми диярлек һәм шәһәр үсешен дәвам итә. Халык саны буенча Россия шәһәрләре исемлегендә шәһәр 10 нчы урыннан 6 нчы урынга күтәрелә.  Туучылар саны үлүчеләр саныннан 2009 елга кадәр (халыкның табигый артуы теркәлгән вакытта) кимрәк булса да, шәһәр халкының йомгаклау үсеше миграция агымына һәм шәһәр чикләренә яңа бистәләр кертүгә бәйле була. Шул ук вакытта кушылган территорияләрдәге халык саны 20 меңгә якын кеше булган (1998 елда 14 мең кеше, 2001 елда 2 мең кеше, 2008 елда 5 поселокта 4 мең кеше), ә шәһәр халкы үсеше 52 мең кеше тәшкил иткән. Шәһәр халкының санын 2003-2004 елларда  Казан мэры администрациясе Исхаков тарафыннан  шәһәр территориясен Васильево һәм округны кушу хисабына,  арттыру  (тагын 30 мең кешегә) планнарны район хакимиятләренең  һәм республика җитәкчелеге тарафыннан хупланмый.

2007 елдан бирле гамәлдә булган шәһәр үсеше генераль планы нигезендә, шәһәргә яңа территорияләр кушу һәм аларны үзләштерү һәм элек кушылган җирләрне үзләштерү исәбенә күпкатлы торак төзелешенең һәм шәхси коттедж төзелешенең яңа кварталларын төзү юлы белән шәһәр халкы санын 2010 елда 1 млн. 123 меңгә кадәр, 2020 елда 1 млн. 180 мең һәм 2050 елда 1 млн. 500 меңгә  кадәр арттыру планлаштырыла.  2010 елда планлы күрсәткечләр арта - шәһәр халкы 1 млн. 139 мең тәшкил итә.

Моннан тыш, Казанның көнбатыш юнәлешендә (Залесный — Ореховка — Васильево) өлешчә планлаштырылган үсеше  (Залесный-Ореховка-Васильево), 2012 елдан башлап социаль ипотека программасы буенча башланган 100 меңлек «Салават күпере» күп катлы шәһәр-спутнигы төзелеше һәм республика хакимияте фаразлаган Залесный бистәсеннән соң, алга таба Васильево белән Яшел Үзәннең башка шәһәр-спутнигы арасында 157 мең кешегә исәпләнгән «Яшел Үзән» юлдаш шәһәр-спутнигы булдыру да күздә тотыла. киләчәктә Казанга Ореховка, Васильево агломерациясеннән генә түгел, ә 100 меңлек Яшел Үзән шәһәр-иярченнәрен дә тоташтыру мөмкин.

## Туучылар һәм үлүчеләр саны

## Миграцион үсеш

Казан барлык типларның: төбәк эчендәге, төбәкара һәм халыкара миграция үсеше белән характерлана. 2018 елда халык агымы күзәтелгән иң массакүләм регионнар (Татарстаннан кала): Башкортостан, Марий Эл, Ульяновск өлкәсе, Киров өлкәсе һәм Чуашстан булган.

## Милли состав

Казан Россиянең иң күп милләтле территорияләреннән берсе: 115 дән артык милләт вәкилләре шәһәр территориясендә яши. Казанда ике зур милләт булып руслар (48,6 % яки 554,5 мең кеше) һәм татарлар (47,6 (яки 542,2 мең кеше) тора. Шәһәрдә шулай ук чуашлар (0,8% яки 9,0 мең кеше), украиннар (0,4% яки 4,8 мең кеше), марилар (0,3% яки 3,7 мең кеше), башкортлар (0,2 % яки 1,8 мең кеше), удмуртлар (0,1 яки1,4 мең кеше) һәм башкалар тәкъдим ителгән.

Казанда рус халкының өлеше кимү һәм татар халкының өлеше арту күзәтелә.

1989 елгы халык санын алу буенча: руслар - 54,7%, татарлар - 40,5%, чуашлар - 1,1%, украиннар - 1,0%.

1920 елгы халык санын алу буенча: руслар - 73,95%, татарлар - 19,43%, яһүдләр - 3,47%, чуашлар - 0,4%

1897 елгы халык санын алу буенча: руслар - 81,7%, татарлар - 15,8%.

## Шулай ук карагыз

* Казанская агломерация

## Искәрмәләр

Төркем:Страницы с графиками
халкы