open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Соловьев

**Соловьев**, шулай ук **Соловьёв** — фамилия.
* Агафангел (Соловьёв) (1812―1876), Рус православие чиркәве епискобы.
* Александр Соловьев (1853—1918), Казан аеклык җәмгыяте рәисе (1892-1917).
* Валерий Соловьев (1952), математик, фән докторы.
* Владимир Соловьёв (1921—2008), генерал-майор, 1970―1977 елларда Ленинград Суворов хәрби училище начальнигы.
* Зиновий Соловьев (1876―1928), гигиена белгече, профессор.
* Никифор Соловьев (1894―1967), педагог, җәмәгать эшлеклесе.
* **[[Сергей Соловьёв]]**
** Сергей Соловьев (1820―1879), тарихчы, Санкт-Петербург ФА академигы.
** Сергей Соловьев (1885―1942), язучы, рухани.
** Сергей Соловьев (1930―1994), геофизик, сейсмолог, РФ ФА академигы (1991).
* Тимерша Соловьев (*Тимерша Саллави*, 1887―1947), нашир, мөхәррир.
* Фоат Соловьев (*Фоат Саллави*), режиссёр, театр белгече. 
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Башкортлар (катлау)

**Башкортлар** - хәрби, соңырак ясак түләүче катлау. Бу катлауга этник башкортлар гына түгел, татар, чирмеш, удмурт һәм чуаш халыклары вәкилләре дә кергәннәр.  Хәзерге вакытта кайбер башкорт галимнәре, үз халкының исәбен арттыру өчен максатчан рәвештә ике мәгнәне бергә кушалар, шул рәвешчә тарихи дөреслекне һәм халык фикерен бутыйлар.

Башкорт ягының төп дәлиле, имеш, 1834, 1850 еллардагы 8-9 нчы ревизия вакытларында көнчыгыш Татарстан һәм көнбатыш Башкортстан авылларының халкы башкорт дип язылган икән. Ә 6-10 ревизияләрдә "милләт" дигән төшенчәнең бөтенли булмавы башкорт галимнәре күрмәмешкә салыша. 

Совет власте килгәч сословиеләр бетерелә. Нәтиҗә буларак, 1920 елдагы переписьтә Уфа губернасының көнбатыш өязләрендә башкортлар саны 50-60 % тан, 14-25 % кә төшә.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Татарстан тарихы
Гобәйдия мәдрәсәсе

**«Гобәйдия» мәдрәсәсе, Бәйрәкә мәдрәсәсе** — Уфа губернасының Бәйрәкә авылында XVIII гасырда оештырылган мәдрәсә. 1812 елдан иганәче-сәүдәгәр Гобәйдуллиннар исеме белән атала. 1905-1922 елларда мәдрәсә каршында кыз балалар сыйныфлары эшли. 1924 елда ябыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан мәдрәсәләре
Хафиз Сәйфи

**Хафиз Сәйфи** (Хафиз Хәнәфи улы Сәйфи, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе. 1917-1919 елларда Бакыда татар коммунистлары төркеменең «Берлек» оешмасы секретаре, РКП(б)ның Әстерхан мөселман комитеты һәм мөселман секциясе әгъзасы, «Көч», «Кызыл сөңге» гәҗитләре мөхәррире. 1922-1925 елларда Татарстанда Мәгариф халык комиссариатында эшли. 1929 елдан Мәскәүдә, Кызыл Армиянең Баш сәяси идарәсендә. Репрессияләнә.
## Искәрмәләр
Никипар Соловьев

**Никипар Соловьев** (Никипар Чәрги улы Соловьев, , ,  — , ) — сәяси эшлекле, педагог.

1913-1916 елларда Янил авылында 2 сыйныфлык укуханә мөдире. 1918-1919 елларда Көнчыгыш фронтның 1 нче армиясендә инкыйлаби трибунал рәисе, 1920-1921 елларда РСФСРның милләтләр эшләре буенча халык комиссариатында Үзәк керәшен бүлеге хезмәткәре. 1922-1929 елларда ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитетында керәшеннәр секциясенең бюро әгъзасы, ТАССР мәгариф халык комиссары урынбасары.

1930-1933 елда Мәскәүдә, 1935 елдан Казанда педагогик эштә: Казан авыл хуҗалыгы институты директоры (1935-1936), Казан авиация (1936-1939) һәм Казан байтарчылык (1939-1941) институтларында марксизм-ленининзм кафедралары мөдире. Алман-совет сугышы вакытында Вольск һәм Сызран шәһәрләрендә хәрби укуханәләрдә укыта. 1945 елдан янә Казанда: Казан фирка мәктәбендә КПСС тарихы кафедрасы мөдире, Казан гражданнар төзелеше мөһәндисләре институтында марксизм-ленининзм кафедрасы мөдире, Казан университетының КПСС тарихы кафедрасында укытучы.
## Искәрмәләр
Хафизов

**Хафизов** — фамилия.
* Айдар Хафизов (*Айдар Хафиз*, 1943―2020), Камал театры актеры.
* Илдар Хафизов (30.01.1988), спортчы (*[[грек-рим көрәше]]*) (*[[АКШ]]*).
* Илфак Хафизов (1987), Тинчурин театры актеры, Татарстанның атказанган артисты (2023).
* **[[Ирек Хафизов]]** 
** Ирек Хафизов (1940-), текстиль чималын эшкәртү технологиясе белгече, фән докторы (*[[Ташкәнт]]*).
** Ирек Хафизов (1976), актер. Татарстанның атказанган артисты.   
* Мидхәт Хафизов (1933), нефтьче, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Олег Хафизов (1959), язучы (*[[Тула]]*).
* Рифат Хафизов, Минзәлә театры актеры.
* Роберт Хафизов (1940-2009), комсомол һәм фирка эшлеклесе (*[[Иркутск]]*).
* Сәгыйдулла Хафизов (*Сәгыйть Хафизов*, 1945), язучы, әдәби тәнкыйтьче (*[[Уфа]]*).
* Тимур Хафизов (1998), хоккейчы (һөҗүмче).
* Шәриф Хафизов (1920-1984), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
----
* **[[Хафизова]]**
** Гөлчәчәк Хафизова (1976), актриса, Татарстанның атказанган артисты.
** Роза Хафизова (1929—2005), язучы, журналист.
 
## Моны да карагыз
* Хафиз (Ширази), шагыйрь.
* Хафиз, *топоним*.
## Чыганаклар
# Х ― Хафизов // Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: ТР ФА  Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Габдулла Нәҗметдинев

**Габдулла Нәҗметдинев** (,  — , ) — сәясәт һәм дин эшлеклесе, Кызыл Атау авылы мәчете имамы, Сембер губернасыннан 2нче патша Думасы (1907) депутаты.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Патша Думасы депутатлары
Төркем:Түбән Новгород өлкәсендә туганнар
Наҗия Борһанова

**Наҗия Борһанова** (Наҗия Борһан кызы Борһанова, ,  — , ) — тел галиме. 1949-1986 елларда СССР ФА КФ Тел, әдәбият һәм тарих институтында эшли. «Урта Идел һәм Урал төбәге татар халык сөйләшләре атласы»н, «Татар теленең диалектологик сүзлеге»н төзүдә катнаша. Хезмәтләре диалектология, фразеография, татар теле грамматикасы һәм тарихына карый.
## Искәрмәләр
Тансык Нәҗметдинев

**Тансык Нәҗметдинев** (,  — , ) — радиофизик, физика-математика фәннәре нәмзәте (1965). 1957-1995 елларда Казан университетында: радиофизика кафедрасы мөдире (1969-1983), кадрларны яңадан әзерләү буенча махсус факультет деканы (1978-1993). 1995-1998 елларда ТР дәүләт милке комитетының сәнәгать департаментында генераль директор киңәшчесе.

## Гаиләсе
Әтисе Кави Нәҗми, әнисе Сәрвәр Әдһәмова.
:Хатыны Сания (Әхтәмова).
::Балалары: кызлары Фәридә (Колпакова), Гүзәл (Нәҗметдинова).
:::Оныгы Константин Олег улы Колпаков.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Хануманасана

**Хануманасана** (Санскрит телендәː हनुमानासन) яки  **Маймыл Позасы** - ул асана.

## Этимологиясе

Исем Санскрит сүзләре *[[Хануман]]* (Һинд динендә маймылга охшаш илаһи шәхес) һәм *[[асана]]*дан (позиция) килә, һәм Хануманның кыйтга Һиндстаннан Шри Ланка утрауларына ясаган гигант сикерү турында искә төшерә.

## Шулай ук карагыз
* Асаналар исемлеге

## Искәрмәләр

## Өстәмә укырга мөмкин
* 
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* Step by Step instruction 

Төркем:Йога
Төркем:Һинд дине
Төркем:Хануманга табыну
Шәрәф Вәлиев

**Шәрәф Вәлиев** (Шәрәф Вәли улы Вәлиев, ,  — , ) — агроном-селекцияче. РСФСРның атказанган агрономы (1961). 1936-1941, 1946-1978 елларда Татарстан авыл хуҗалыгы тәҗрибә стансасында, 1956-1978 елларда кукуруз бүлеге мөдире. Югары уңышлы, тиз өлгерә торган «Татарский 6», «Коллективный 6 ТВ», «Коллективный 10 ТВ» кукуруз һибридларын, арпаның «Казан 6/4» сортын чыгарган.
## Искәрмәләр
Сәгъдуллин

**Сәгъдуллин** — фамилия.
* Рафил Сәгъдуллин (18.01.1964), Яр Чаллы татар дәүләт драма театры актеры, ТР атказанган артисты. 
* Шәрифулла Сәгъдуллин (1930— 2001), тракторчы, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Моны да карагыз
* Сәгыйдуллин
* Сәгыйтов

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Сәгыйдуллин

**Сәгыйдуллин** — фамилия.
* Габдулла Сәгыйдуллин (1938), шартлау физикасы белгече, фән докторы (*[[Мәскәү]]*).
* Миңгәрәй Сәгыйдуллин (*Миңлегәрәй Сәгыйдуллин*, 1900-1938), фирка эшлеклесе, тарихчы-галим.
----
* Шәмсия Сәгыйдуллина (*[[Шәмсия Азанова|Азанова]]*, 1902-?),  хезмәткәре, журналист, «Азат хатын» журналы баш мөхәррире (1928-1931). М. Сәгыйдуллинның хатыны.
   
## Моны да карагыз
* Сәгъдуллин
* Сәгыйтов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Синил әчелеге

**Синил әчелеге** — төссез, җиңел хәрәкәтчән, бик тиз очып бетүчән, суда эрүчән, ачы бадәм исле агулы сыеклык. Химия сәнәгатендә һәм хәрбияттә (хәрби-сугышчан агулы матдә буларак) кулланыла.

Кайбер үсемлекләрдә, кокс газында, тәмәке төтенендә бар; нейлонны, полиуретаннарны термик таркатканда бүленеп чыга. 
## Искәрмәләр

Төркем:Агулы матдәләр
Кәбиров

**Кәбиров** — фамилия.
* Артур Кәбиров (1985), Гафури театры актеры, С. Юлаев (2022), Ш. Бабич (2017) премияләре лауреаты. БР атказанган артисты (2023).
* Баһаветдин Кәбиров (1895―1965), 1937-1938 елларда ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссары.
* **[[Марат Кәбиров (мәгънәләр)|Марат Кәбиров]]**
** Марат Кәбиров (1956—2016), спортчы (*[[бокс]]*).
** Марат Кәбиров (23.08.1970), язучы.
* Рөстәм Кәбиров (1948), биология фәннәре докторы (1991), профессор (1992).
* Фирдәвес Кәбиров (19.05.1961), спортчы (*[[автомобиль спорты]]*).
----
* Мәрьям Кәбирова (1955), укытучы, методист, җәмәгать эшлеклесе, хезмәт ветераны.
## Моны да карагыз
* Кәбир Бәкер
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Марат Кәбиров (мәгънәләр)

**Марат Кәбиров**:
* Марат Кәбиров (1956—2016), спортчы (*[[бокс]]*).
* Марат Кәбиров (23.08.1970), язучы.
Паталешвар

**Паталешвар** Мәгарә Гыйбадәтханәсе (*шулай ук Панчалешвара яки Бамбурде* дип атала) - бу Һинд ташта киселгән мәгарә гыйбадәтханәсе, ул 8-енче гасырда Раштракута чорында ясалган булган. Ул Һиндстанда, Махараштра штатында, Пунеда урнашкан. Башта ул шәһәрдән читтә урнашкан булган, әмма шәһәр чикләре үзгәргән һәм хәзер ул Джангли Маһараҗ Юлында шәһәр үзәгендә урнашкан. Ул хөкүмәт тарафыннан сакланган һәйкәл дип игълан ителгән булган. 

Гыйбадәтханә, базальт таштан ясалган, ул Һинд дине Ходае Шивага багышланган. Гарбхагриха - куб формасындагы бүлмә, ул һәр яктан 3–4 метр - анда линга - бу Шиваның символы һәм һәр якта ике кечерәк келья бар. Мәгарәнең алдында түгәрәк Нанди (үгезе) мандапасы бар, аның зонтик формасындагы тенты массив квадрат баганалар тарафыннан тотыла. Бу мандапа Паталешвар үзешчән структураларның берсе. Гыйбадәтханә юлның хәзерге дәрәҗәсеннән һәм мәгарә комплексыннан түбән дәрәҗәдә урнашкан. Мәгарәнең зур бина янында бик матур итеп киселгән Нанди изге урыны бар. Төп гыйбадәтханә турыпочмаклы формада һәм аның баганалы өй алды баскычы. Мәгарә гыйбадәтханәсендә өч изге урын бар һәм үзәктәгесендә Шивалинга бар. Мәгарәдә әйләнүче юл бар, монда гыйбадәтханәнең бетерелмәгән өлешен күреп була. Кайбер сәбәбләргә күрә мәгарәнең изге урыны бетерелмәгән булган, моны ташларның җитешсезлегендә күреп була. Шулай да, төп мәгарәнең кайбер хасиятләренә Һинд риваятьләреннән, бигрәк тә Шива турында сурәтләр бар.

Мәгарәнең зур комплексы бакчага әйләндерелгән булган һәм анда күп архитектур әйберләр саклана, болар якындагы борынгы гыйбадәтханәгә карый дип фараз ителә. Бу Пунеда иң борынгы һәйкәл булганга күрә, 1300 ел булып, якында Пуне Археологик Тикшерү офисы урнашкан. 

Гыйбадәтханә тәмамланмаган булып калган, мөгаен изге урында табылган җитешмәгән сызыкка күрә, бу тагын потларны ясауны мөмкин түгел иткән, бәлки шулай ук саклауны югалту нәтиҗәсендә. Һаман да кулланылып, лингага гхи мае һәм йогурт сылыйлар. Җиз гыйбадәтханә чаңы базальт керүдән тышта эленеп тора.
 
  

## Галерея

File:Pataleshwar Caves temple columns.jpg|Паталешвар гыйбадәтханәсе эчендә таш баганалар белән узу
File:Shivalinga Pataleshwar.jpg|Гыйбадәтханә эчендә Шива Линга
File:Pataleshwar Nandi.jpg|Әйләнәле Нанди Мандапа
File:Pataleshwar caves pune.JPG|
File:Pataleshwar temple by Thomas Daniell 019PZZ000000175U00000000(SVC2).jpg|1803 елда Британия рәссамы Томас Даниэлл тарафыннан ясалган акварель рәсеме. Ул аны "Пандуның мәгарәсе" дип атый.


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Шәфигулла Бикчурин

**Шәфигулла Бикчурин** (Шәфигулла Вәлиулла улы Бикчурин, ,  — , ) — терапевт, сәламәтлек саклау эшлеклесе. ТАССР һәм РСФСРның атказанган табибе (1945, 1955). 1922-1928, 1932-1941 елларда ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссары урынбасары. Бер үк вакытта (1932-1941) ТАССР баш дәүләт санитария инспекторы. Алман-совет сугышы вакытында эвакуация госпитальләре бүлеге башлыгы. 1955-1961 елларда ТАССР  баш табибе.

## Искәрмәләр
Тәлгать Бикчурин

**Тәлгать Бикчурин** (Тәлгать Низаметдин улы Бикчурин, ,  — , ) — нефтьче. РСФСРның атказан рационализаторы (1977), ТАССРның атказанган нефтьчесе (1980), ТРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1992); Губкин ис. СССР ФА премиясе иясе (1969, 1983). 1955-1996 елларда Әлмәт бораулау эшләре идарәсендә: баш инженер (1978-1988), идарә башлыгы (1988-1996).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Татнефть
Кинавар

**Кинавар, зинҗифрә** — гади сульфидлар астөркеменә кергән алсу төстәге минерал; терекөмешнең иң таралган минералы. Башлыча терекөмеш (86,2%) һәм күкерттән (13,8%) гыйбарәт; селен һәм теллур катышмалары да бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Минераллар
Төркем:Химия
Полковник

**Полковник** - кайбер дәүләтләрнең кораллы көчләрендә генералдан бер баскыч түбән офицерлык дәрәҗәсе. Руисядә XVI гасырдан билгеле. Элекке СССРда 1935 елдан гамәлдә. Хәрби-диңгез флотындагы 1 нче ранг капитаны дәрәҗәсенә туры килә.

Төркем:Хәрби дәрәҗәләр
Матсьендрасана

**Матсьендрасана** (Санскрит телендәː मत्स्येन्द्रासन}}; IAST: *Matsyendrāsana*), **Балыклар Ходае Позасы**, ул Хатха Йогада асана. Тулы формасы катлаулы **Парипурна Матсьендрасана** (Санскрит телендәː परिपूर्णमत्स्येन्द्रासन}}), бу парипурна, камил сүзеннән, Матсьендра, Хатха Йогансының нигезләүчеләрнең берсе һәм асана, позиция. Гадирәк һәм җиңелрәк вариант - ул **Ардха Матсьендрасана** (Санскрит телендәːअर्धमत्स्येन्द्रासन), бу ардха, яртыдан. Асана гадәттә утырган килеш сыртны борып күрсәтелә, аның юрамалары күп, һәм аның ярым формасы Хатха Йоганың күп системаларында унике төп асаналарның берсе.

## Этимологиясе

Исем Санскрит сүзләре *ардха*дан килеп чыга, моның мәгънәсе "ярты", Матсьендра, бу Хатха Йога нигезләүчеләрнең берсе. (аның исеме үз чиратында "балыкларның Ходае") һәм *асана* (आसन ), моның мәгънәсе "позиция".

## Тасвирламасы

Бер аяк идәнгә капма-каршы аяктан тыш яссы итеп куела һәм торс өстәге аякка таба сыгыла. Астагы аяк табаны капма-каршы боттан тышта итеп бөгелгән булырга, яки бармаклары вертикаль итеп куелып сузылырга мөмкин. Куллар сыгылган торсны тотар өчен һәм күп конфигурацияләрдә бөгелгән булырга мөмкин (Баддха Ардха Матсьендрасана), я кулларны, я капма-каршы кулларны тотып.

## Юрамалары

### Ардха Матсьендрасана I

Бу позициядә бер аяк җирдә бөгелгән итеп утырыгыз, табан тәнгә бөгелгән, һәм башка аяк тән буйлап кисешкән итеп куела, тез бөгелгән һәм күтәрелгән һәм аяк җирдә башка аяктан тышта. Тәнне бөгегез һәм күтәрелгән тезне тотыгыз; яки кулны күтәрелгән тезне басыр өчен уздырыгыз; яки кулларны арка артында тотыгыз.

### Ардха Матсьендрасана III
Ардха Матсьендрасана I-дән, аскы аяк Падмасанага таба хәрәкәтләнә (Лотос Позициясе) һәм куллар нинди булса да табанны тотар өчен бөгелә.

## Файдасы

Ардха Матсьендрасана аркага нигездән арканың өстенә кадәр сыгылырга мөмкинчелек бирә. Бу асана арка нервларын һәм бәйләмнәрне тонлаштырырга ярдәм итә һәм ашкайнатуга ярдәм итә һәм бавыр һәм панкреатит саулыгына ярдәм итә. *[[Хатха Йога Прадипика]]* раслаганча ул апетитны арттыра, авыруларны бетерә, һәм тәндә кундалинины күтәрә.

## Шулай ук карагыз

* Асаналар исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* Instruction
* Benefits 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Йога
Байгуҗа (Яңавыл районы)

**Байгуҗа** — Башкортстанның Яңавыл районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Алсу Саяпова
* Гайнанша Хәйдәршин
* Сабит Җәгьфәрев

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Үзбәк Богданович

**Үзбәк Богданович** (Үзбәк Якуп улы Богданович, ,  — , ) — травматолог-ортопед, медицина фәннәре докторы (1971), профессор (1971). ТАССР һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1975, 1980). 1952 елдан Татарстан Травматология һәм ортопедия фәнни-тикшеренү үзәгендә: директор (1960-1987), профессор-консультант (1987-1997). Бер үк вакытта ТР Сәламәтлек саклау министрлыгының баш травматолог-ортопеды (1962-1987).

Хезмәтләре травматология һәм ортопедиядә лазер һәм ТМР (төш-магнит резонансы) куллануга, сәламәтлек саклауны оештыруга карый.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр
Шәмсинур Байбикова

**Шәмсинур Байбикова** (Шәмсинур Хәсән кызы Байбикова, ,  — , ) — табиб, ТАССРның атказанган табибы (1968), КДМИнең 1 нче санлы һоспиталь хирургиясе кафедрасы мөдире (1967-1969).
## Искәрмәләр

Төркем:Медицина фәннәре кандидатлары
Төркем:Татарстанның атказанган табиблары
Рәисә Билалова

****, Рәисә Гайсә кызы Билалова (, , ,  — , ) — җырчы һәм педагог, ТАССРның халык артисты (1964). 

## Тәрҗемәи хәле
* 1952 елда Константин Ефимович Цветов сыйныфы (соло җырлау) буенча Казан консерваториясен тәмамлый.
* 1962 елда Мәскәүдә ССРБ халык артисты да стажировка үтә.

## Хезмәт юлы
* 1952-1982 елларда ТДОһБТ солисткасы. Төп партияләре: Җилда («Риголетто», Джузеппе Верди), Галимә («Кара йөзләр», Бату Мөлекев), Алтынчәч («Алтынчәч», Нәҗип Җиһанов, һ.б.). 
* 1979-1999 елларда Казан педагогия институтының музыка факультеты укытучысы.
## Шәхси тормышы
Ире Мөбарәк Батталов (1912―2006), гобойчы һәм педагог, ТАССРның атказанган артисты (1957).. Ике кыз тәрбияләп үстергәннәр. Наилә кыска гомерле була. Әминә Батталова КФУның музыка факультетында концертмейстер булып эшли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры
Төркем:Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты укытучылары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Казан моторлар төзү берләшмәсе йорты (Казан)

**[[Казан моторлар төзү берләшмәсе]] йорты** — Казанның Кирмән һәм Чернышевский урамнары кисешкән урында урнашкан, 1951-1959 елларда Әхмәт Бикчәнтәев проекты буенча төзелгән йорт.
## Йорт белән бәйле шәхесләр

* Гыйлем Камай
* Мөбарәк Батталов
* Халидә Вәлиева
* Үзбәк Богданович

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Кирмән урамы
Төркем:Казанның Чернышевски урамы
Үзбәк Биктимерев

**Үзбәк Биктимерев** (,  — , ) — агроном, дәүләт эшлеклесе. Әтнә МТСның баш агрономы, директоры (1952-1957), ТАССРның авыл хуҗалыгы министры (1959-1962), Минзәлә территориаль колхоз-совхоз идарәсе башлыгы (1962-1964), Татарстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты директоры (1964-1971), Казан байтарчылык институтының терлек азыгы җитештерү һәм ботаника кафедрасы мөдире (1971-1987).

Сугарулы болынлык һәм көтүлекләр буенча хезмәтләр, фәнни-популяр китаплар авторы. 1959-1967 елларда ТАССР ЮШ депутаты.
## Искәрмәләр
Байбиков

**Байбиков**, *шулай ук* Байбеков, Байбәков ― фамилия.
* Азат Байбиков (1924―2011), рәссам-график.
* Илдар Байбиков (1955), рәссам, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе. А. М. Байбиковның улы.
* Искәндәр Байбиков (1944), табиб-патологоанатом, фән докторы (*[[Ташкәнт]]*).
* Хөсәен Байбиков (XIX гасыр ахыры―1919 елдан соң), сәүдәгәр, хәйрияче, «Тәрбиятел-әтфаль» журналын нәшир итүче (*[[Мәскәү]]*)
* Камил Байбиков, «Бәрмәнчек» ансамбле артисты, биюче.
* Мөхәммәт Байбиков (01.09.1978), дин эшлеклесе, мөфти (*[[Сембер]]*).
----
;Байбикова
* Шәмсинур Байбикова (1908—1993), табиб-хирург, фән кандидаты.
* Эра Байбикова (1931-), табиб-гистолог, фән докторы (*[[Ташкәнт]]*).
## Моны да карагыз
* Бабиково, *топоним*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Мира Космодемьянская

**Мира Космодемьянская** (, ,  — , ) — хакимият-хуҗалык эшлеклесе. 1952-1964 елларда Яшел Үзән шәһәрендә укыту эшендә (3 нче санлы мәктәп укытучысы, 1953-1962 елларда 4 нче санлы мәктәп директоры). 1962-1964 елларда Яшел Үзән районы халык мәгарифе бүлеге мөдире, 1964-1973 елларда Яшел Үзән шәһәр башкарма комитеты рәисе урынбасары, 1975-1977 елларда КПССның Яшел Үзән шәһәр комитетының 1 нче сәркәтибе. 1977-1985 елларда ТАССР социаль тәэминат министры.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Яшел Үзән
Төркем:Мәктәп укытучылары
Төркем:Мәктәп директорлары
Төркем:ТАССР Югары Шурасы депутатлары
Биктимеров

**Биктимеров** — фамилия.
* Әхмәтҗан Биктимеров (XIX гасыр ахыры-XX гасыр башы), язучы, мөгаллим, татар мәктәбе өчен тарих дәреслеге авторы. 
* Сәлмән Биктимеров (1913-1971), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Үзбәк Биктимеров (1926), ТАССР авыл хуҗалыгы министры (1959-1967 елларда). 
* Шәүкәт Биктимеров (1928—2012), Камал театры актеры, ССРБ халык артисты. 
----
;Биктимерова
* Галимәтелбәнат Биктимерия (1876-1916), язучы, мөгаллимә.
* Лилия Биктимерова (1981), җырчы. Башкортстанның атказанган (2012) һәм халык (2023) артисты.
----
;Биктимирова
* Тәэминә Биктимирова (1940), тарих фәннәре кандидаты (1982), Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2002).
## Моны да карагыз
* Биктимер, *топоним*.
## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Биктимер

**Биктимер** — топоним.

* Биктимер — БР Краснокама районы авылы.
* Биктимер — Красноярск крае Бирилюссы районы авылы.
* Биктимер — Ырынбур өлкәсе Сарыкташ районы авылы.

## Моны да карагыз
* Иске Биктимер — БР Бөре районы авылы.
* Түбән Биктимер — Әлки районы авылы.
* Урта Биктимер — Әлки районы авылы.
* Яңа Биктимер — БР Бөре районы авылы.
* Чәнкем-Биктимер — Ырынбур өлкәсе Сарыкташ районы авылы.
## Шулай ук карагыз
* Биктимеров

Төркем:Топонимнар
Газиз Балтаев

**Газиз Минәй улы Балтаев** (,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1973). Латвиядәге Резекне һәм Салдус шәһәрләре янындагы Эргли бистәсе өчен барган сугышларда күрсәткән батырлык өчен бүләкләнә.

## Биографиясе
1925 елның 15 апрелендә Әстерхан өлкәсенең Нариман районы Яңа Кучергановка авылында туа. Татар. Белеме урта. Колхозда эшли.

1943 елның гыйнварында Кызыл Армиягә Сталинград өлкәсенең Нариман райвоенкоматыннан алына. 1943 елның октябреннән 2 нче Балтыйк буе фронтында илбасарларга каршы сугышларда катнаша. 379 нчы укчылар дивизиясе 247 нче истребитель-танкка каршы артиллерия дивизионы составында расчет командиры булып эшли.

1944 елның 24-25 июлендә Кашино торак пункты янындагы сугышта дошманның контратакасын чагылдыручы кече сержант Болтаев  турыдан-туры наводка белән солдат төркемен һәм пулеметны тетрәткән, дошман орудиесын юк иткән. Яралана, әмма сафта кала.

1944 елның 20 августындагы 379 нчы укчылар дивизиясе командиры приказы белән кече сержант Болтаев Газиз Минеевич 3 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

1944 елның 14 сентябрендә сержант Болтаев, укчылар бүлекчәләренең хәрби тәртипләрендә йөреп, Ерценя торак пункты янында үзенең расчеты белән бергә Эрия бистәсеннән төньяк-көнчыгыштарак 10 км ераклыкта танкка каршы 2 орудиене юк итә, дошманның тере көчен җимерә.

1944 елның 5 декабрендәге приказ белән Сержант Болтаев Газиз Минәй улы 2 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

1944 елның декабрендә яралана. Туган ягына кайта.

1945 елның 6 ноябрендәге приказ белән Сержант Болтаев Газиз Минәй улы 3 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

СССР Югары Советы Президиумының 1973 елның 4 июлендәге Указы белән Болтаев Газиз Минәй улы 1 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнде. Дан орденының тулы кавалеры була.

Яңа Кучергән авылында яши. Кошчылык фабрикасында техник тәэмин итү буенча инженер булып эшли. 1988 елның 23 ноябрендә вафат була.

## Искәрмәләр
Даян Әхмәт

**Даян Әхмәт** (сәхнә псевдонимы *Яан Вырамяэ*, , ,  — , ) — Эстония театр һәм кино актеры һәм режиссеры, хаҗи, күренекле җәмәгать эшлеклесе. Эстониядәге татар милли хәрәкәте активисты. 1997 елда Казанда узган Бөтендөнья татар конгрессы корылтае делегаты.

## Биографиясе

1962 елның 22 гыйнварында Эстониянең Таллинн шәһәрендә татар гаиләсендә туган. 1984 елда Таллинн дәүләт консерваториясенә укырга керә, аны 1988 елда тәмамлый. 1988—1989 елларда Вильяндида «Ugala» театры (Угала) актеры. 1990—1992 елларда Эстон ССР дәүләт яшьләр театры (1992 елдан «Таллин шәһәр театры» дип атала) актеры. 1992 елда «Salong-Teater» театрына (Салон-Театр) нигез сала, аның баш режиссеры була, анда 2005 елга кадәр уйный һәм спектакльләр куя. Шулай ук «Tallinna lasteteater TRUMM» эстон театрында эшли — аңа нигез салучыларның һәм җитәкчеләренең берсе була.

1993 елда Эстониянең «Лира» милли-мәдәни җәмгыятьләр берлегенә нигез сала. 1996 елда Таллин шәһәр җыены депутаты итеп сайлана. 2006 елдан Раквердагы театр актеры.

Даян Әхмәт шулай ук Эстониянең күренекле җәмәгать эшлеклесе була. Таллинн шәһәр җыены депутаты буларак, Даян Әхмәт Таллинн хакимиятеннән Таллинн, Палдиски мантеэ 52 адресы буенча урнашкан ике катлы бинаны «Лира» Эстония милли-мәдәни җәмгыятьләр берлегенә тапшыруга ирешә. «Халыклар йорты» исемен алган бу бинаны Таллинн Мэриясе һәм Эстония Мәдәният министрлыгы бүлеп биргән акчага ремонтлаганнар.

Даян Әхмәт Эстония татар җәмгыяте эшчәнлегендә актив катнаша. 1995 елда Эстония татарларының «Идел» җәмгыятен оештыра һәм җитәкли башлый. Даян Әхмәт җитәкчелек иткән вакытны Таллинн татарлары өчен «алтын чор» дип атыйлар. Ул татар Эстония башкаласында җәмәгать бинасы сатып ала, бу бина бүген дә татар җәмгыяте карамагында тора. Татар якшәмбе мәктәбенең даими эшләвен җайга сала, ватанында татар мәдәниятен торгызу өчен шартлар тудыра, Таллинндагы татар җәмгыятенең абруен сизелерлек күтәргән күп кенә чаралар үткәрә.

2006 елның 4 ноябрендә Даян Әхмәт автомобильдә Тартудагы Ванемуйн театрына барган җиде кешедән торган төркемдә була. Сәгать 14:08 булганда Таллинн-Тарту шоссесының 213 нче чакрымында, Мыһкүладан ерак түгел автокатастрофа була, анда Даян Әхмәт фаҗигале рәвештә һәлак була. Лиива татар зиратына җирләнгән.

## Гаиләсе

Хатыны — Илзия, татар милли хәрәкәте активисты, улы — Искәндәр һәм кызы — Мәрьям.

## Моны да карагыз


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Dajan Ahmet — lehtiartikkeli
* Iskander Ahmet puhuu isästään — lehtiartikkeli
* Dajan Ahmet «Kukul külas» 2001. aastal 1. osa, 2. osa, 3. osa, 4. osa
* Dajan Ahmet: Jätke islam rahule
* Dajan Ahmetov, Veiko Märka kirjutis Postimees Extras
* Üllar Saaremäe järelehüüe , Postimees, 6. november 2006
* Dajan Ahmet innustas kaaslasi vaatama üles tähtede poole, Postimees, 6. november 2006

Төркем:Театр режиссёрлары
Төркем:Эстония татарлары
Төркем:Юл-транспорт казасында һәлак булганнар
Халидә Вәлиева

**Халидә Вәлиева** (Халидә Гәрәй кызы Вәлиева,  — , ) — анатом, медицина фәннәре докторы (1970), профессор (1972). 1943-1989 елларда Казан медицина институтында: кешенең нормаль анатомиясе кафедрасы профессоры (1971-1989). Хезмәтләре эчке әгъзаларның кан белән тәэмин ителешен һәм иннервациясен өйрәнүгә карый.

## Искәрмәләр
Гаяз Исхакый урамы (Октябрьски)

**Гаяз Исхакый урамы** (, ) — Башкортстанның Октябрьски шәһәрендә урнашкан урам. 
Почта  индексы 452613. ОКАТО коды 80435000000.
Координаталары 54.471001, 53.549122.

## Тарих

Шәһәрнең 40нчы микрорайонындагы яңа урамга татар язучысы, җәмәгать-сәясәт эшлеклесе Мөхәммәтгаяз Гыйләҗетдин улы Исхакый (*Гаяз Исхакый, [[1878 ел|1878]]—[[1954 ел|1954]]*) истәлегенә аның исеме бирелгән.

## Урнашуы
Шәһәрнең көньяк-көнчыгыш өлешендә, 40нчы микрорайонда «Спутник» коттеджлар бистәсендә урнашкан кечкенә урам. Машина төзүчеләр  белән киселештә башлана. Зәки Вәлиди урамы белән киселештә тәмамлана. Акмулла урамы белән кисешә.

## Игътибарга лаек объектлар
«Спутник» коттеджлар бистәсендәге урам шәхси йортлардан тора.

## Әдәбият
# Атлас городов Республики Башкортостан. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2010.

## Сылтамалар
*  Октябрьскиның интерактив картасы
*  Гаяз Исхакый урамы Октябрьски картасында

## Искәрмәләр


Төркем:Русия урамнары
Төркем:Октябрьски
Төркем:Гаяз Исхакый хөрмәтенә аталган объектлар
Ниламадхав Гыйбадәтханәсе

**Шри Ниламадхава Гыйбадәтханәсе** (Орисса телендәː|'''ନୀଳମାଧବଜିଉ ମନ୍ଦିର, କଣ୍ଟିଲୋ''') - бу борынга һәм мәшһүр Вишну гыйбадәтханәсе, ул Кантилода, Маханди елгасы яр буенда якын урнашкан, ул әйләнә тирәсендә урманнар булып игезәк калкулыклар янында урнашкан. Изге суның даими агымы Ходай Ниламдхавадан. Ходай Сиддхешвар шулай ук бар, ул урынны яктыртып тора.

Ходай Ниламадхав Ходай Джаганнатхка культка үзәк позицияне алып тора. Пури Джаганнатх Гыйбадәтханәсендә Лакшми гыйбадәтханәсенең уң ягында Ходай Ниламадхава изге урыны урнашкан.

## Урнашуы
Кантило Маханди елга яры янында урнашкан, ул Наягарх Районында, Кхандапада кварталында урнашкан. Якындагы тимер юлы станциясе Наягарх Шәһәрендә, ә якындагы аэропорт Бхубанешвар. Әгәр дә поезд белән киләсез икән, Бхубанешвар станциясендә төшәргә яхшырак, чөнки аннан Кантилога еш автобуслар йөри. Кантилога юллар тоташкан, анда регуляр автобус йөри. Ул шәһәр башкаласы Бхубанешвардан 73 км да һәм Наягарх районыннан 33 км ераклыкта.

## Тарихы
Башта ул Брахмадри калкулыкларда кечкенә мәгарәдән башланган, ул Маханди Елгасы ярларында урнашкан, ул хәзер Наягарх районында Кантилода урнашкан. Монда, Бишвабасу, җирле Сабара Җитәкчесе Китунгка табынган, бу Сабара диалектында Ходайның исеме булган. Пураналар буенча, Ходайга башта Зәңгәр сапфир асыл таш формасында табынылган булган, аның исеме "Ниламадхава". Дару мурти соңрак килеп чыккан. Өч елга Маханди, Куанриа һәм Кусуми кушылу урынында гыйбадәтханә Пурида Джаганнатх гыйбадәтханәсе кебек. Ул Маханди Елгасының уң як ярында урнашкан. Ул Ориссаның тривени сангамы дип атала. Праягта Бени-Мадхава булган кебек, шулай ук Ниламадхавада.

## Фестивальләр
*монда иң яхшы Маагха саптами фестивале яки Ратха Саптами.
*Маагха аеның Экадаши көнендә ярминкә алып барыла.
* "Пауса Пурнима"да махсус фестиваль. Бу очракта, Ходай Ниламадхаб алтын бизәкләр белән бизәлгән.

## Шулай ук карагыз
*Джаганнатх
*Мадхава (Вишну)

## Искәрмәләр

*information regarding the blue hued lord
*image of the temple
*story of Nilamadhav 
*reports on archaeological survey

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Чондидаш

**Чандидас** (Бенгалия телендә - চণ্ডীদাস); безнең эраның 1408 елында туган) - бу урта гасыр Бенгалия шагыйре. Кришна һәм Радха мәхәббәтенә караган 1250-дән артык шигырь Чандидас исеме астында табылган, *Баду*, *Двиджа* һәм *Дина* һәм шулай ук атамасыз. Бу *бханита*лар чын мәгънәсендә бер үк шәхескә яки түгел карарга мөмкин. Кайбер хәзерге галимнәр тарафыннан фараз иктәнчә, бу эшләр кимендә дүрт төрле Чандидаска карарга мөмкин. Боларның беренчесе булып Ананта Баду Чандидас булган дип фараз ителә, ул хәзерге көн Көнбатыш Бенгалия штатында Бирбхум районында туган тарихи фигура булган дип әйтелә һәм ул лирик *Шрикришна Киртан*ны язган (Кришнага дан җырлары).

## ''Шрикришна Киртан''
1916 елда Бангийя Сахитья Паришад "Шрикришна Киртан"ның Басанта Ранджан Рой Бидватбаллабх тарафыннан Банкурада тапкан кулъязманы нәшер иткән. Аның исеме фараз иткәнчә *Шрикиришна Киртан*, Кришна һәм Радханың кыйссасын сөйли. Кыйссаның тарихы Бхагавата Пуранадан алынган. Шулай да, Бару Чандидас бу әсәрне Бангла әдәбиятының шедевры иткән. Ул моңсуланган Радхага Бенгалия сурәтен бирә һәм процесста көннең күп иҗтимагый хәлләрен тота. Ул мәшһүр Урта Гасыр Бенгалия шагыйре булып саналса да, аның Шрикришнакиртана поэмасы һаман сорау астында, шулай да текст "Ходай Кришнаның көтүче Радхага мәхәббәтнең" популяр хикәясе булып тора. Шрикришнакиртананың 412 җыры унөч секциягә бүленгән, бу Радха-Кришна риваять циклын чагылдыра, күп юрамалар бик яхшы чагыштыру материалы бирә. Кулъязмада бу җыр булырга тиеш дип язылган иде һәм кайбер рагалар тавыш белән уку өчен язылган. Әһәмиятле дини мәгънәгә ия текстның чынлыгы турында күп бәхәсләр алып барыла.

## Гуманизм
Банглапедия буенча, Чандидас беренче гуманист булган Бенгали телле шагыйрь булган. Ул раслаганча "*Shobar upor manush shotto tahar upore nai*" ("Бөтенесе өстеннән кешелеклелек кенә"). Соңрак әдәбиятта шулай ук Чандидасның Раджакинига (кер юучы кызга) мәхәббәтенә дан җырланган.

## Шулай ук карагыз
* Гаудия Вайшнавизм
Вайшнава-Сахаджия
* Бенгалия
* Чайтанья Махапрабху
* Джаядэва Госвами
* Радха Кришна

## Искәрмәләр һәм билгеләмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һиндстан әдәбияты
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Салих Гобәйдуллин

**Салих Гобәйдуллин** (Салих Сабит улы Гобәйдуллин, ,  — , ) — Казанның 1 нче гилдия сәүдәгәре, текстиль фәбриге, Казанда табышлы йорт хуҗасы, иганәче. «Әлислах» гәҗитен нәшер итүгә, Шиһабетдин Мәрҗанига 100 ел тулуга багышланган зур җыентык чыгаруга иганәчелек итә. Октябрь инкыйлабыннан соң милке тартып алына. 1927 елдан  Бакыда, аннары Махачкалада яши.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Норвегиядә нацист концентрацион лагерьлары

**Норвегиядә нацист концентрацион лагерьлары** - Икенче бөтендөнья сугышы вакытында граждан оккупациясе хакимияте Квислинг режимы һәм алман Вермахтлары Норвегия янында урнашкан 110 лагерьлар.

1944 елның көзеннән соң алар юкка чыга, чөнки Германиягә тоткыннарны ташу акрыная.

Вермахт лагерьлары нигездә хәрби тоткыннарның лагерьлары булган һәм бөтен ил буенча таратылган. Аларның кайберләре кешелексез шартлар һәм кансызлык аркасында үлем санының бик югары күрсәткечләре булган.

Төркем:Норвегия
Норвегия–РФ чик буе барьеры

**Hарвигᴎя–Россия чик буе барьеры** — Hарвигᴎя-РФ чигендә Hарвигᴎя тарафыннан төзелгән халыкара чик буе каршылыгы. Дивар төзелеше 2016 елның сентәбрендә башлана һәм берничә ай буе бара. Проектның максаты — РФне Hарвигᴎягә (*шул рәвешле [[Яyрyпа Берлеге]] паспортларыннан азат булган [[Шенген килешүе]] зонасына*) керү юлы итеп файдаланган Якын Көнчыгыштан, нигездә Сүриядән, килгән мигрантларның чикне канунсыз бозуын һәм илгә үтеп керүен булдырмаудан гыйбарәт.

Төркем:Hарвигᴎя
Мәрьям Гобәйдуллина

**Мәрьям Гобәйдуллина** (Мәрьям Салих кызы Гобәйдуллина, ,  — , ) — этнограф. 1920 елдан Казанда фәнни-педагогик эштә, 1922 елдан Көнчыгыш педагогика институты укытучысы. 1925 елдан Бакының Югары педагогика укуханәсендә укыта. Хезмәтләре Татарстан белән Азәрбайҗан халыклары тарихына, этнографиясенә, Казан татарлары һәм Азәрбайҗан төркиләре ашларына карый.

## Гаиләсе
Ире Нәҗип Хәлфин  (1886—1938), Баку университеты укытучысы. Балалары булмаган.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Габделкадыйр Гобәйдуллин

**Габделкадыйр Гобәйдуллин** (Габделкадыйр Салих улы Гобәйдуллин, ,  — , ) — этнограф, 1921-1925 елларда Казанда Көнчыгыш китаплары музее китапханәчесе, Көнчыгыш академиясе һәм Көнчыгыш педагогия институты укытучысы. 1925-1938 елларда Бакы, Махачкала шәһәрләрендә укыту һәм музей эшендә. Хезмәтләре Казан татарлары ризыкларына һәм X гасыр болгар акчаларына карый.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Исхак Айтуганов

**Исхак Айтуганов** (Исхак Идрис улы Айтуганов, ,  — , ) — 2 нче гилдия сәүдәгәре, кызыл мал (мануфактура) белән сәүдә итүче, Казан шәһәр думасы гласные (1883-1887). 1885-1890 елларда Казан шәһәр җәмәгать банкында кредит бүлү комитеты әгъзасы.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Исмәгыйль Айтуганов

**Исмәгыйль Айтуганов** (Исмәгыйль Идрис улы Айтуганов, ,  — , ) — Казан мөселман хәйрия җәмгыятен оештыручыларның берсе һәм аның рәисе (1899-1902), «Халидия» мәдрәсәсенең идарә әгъзасы һәм иганәчесе. 1920 елларның урталарыннан соң Югары Мәтәскә авылында урман караылчысы булып эшли. 1931 елда Магнитогорски якларына сөргенгә озатыла; сөргендә вафат була.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Барый Шәймәрданов

**Барый Шәймәрданов** (Барый Шәймәрдан улы Шәймәрданов, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Кызыл Йолдыз район комитетының 1 нче сәркәтибе (1935-1937). Күмәк хуҗалыкларга каршы эшчәнлектә гаепләнеп, кулга алына һәм үлем җәзасына хөкем ителә; соңрак ул 1 еллык лагерь җәзасына алыштырыла. 1941 елда сугышка алына; 1944 елда сәяси җитәкче дәрәҗәсендә, штраф батальоны комиссары вазифасында һәлак була.

## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Каньон

**Каньон** ( — торба, тарлавык) — бик текә ярлы, тирән тар елга үзәне. Каньонның тар төбе, гадәттә, елга үзәне белән тулысынча тулган була. Каньоннан аермалы буларак, тарлавыкның текә кыялы үзәненең төбен тулысынча елга юлы капламый, яртысын урман каплый.

Каньон аз денудацияләнгән була. Плато яки таулы урынны кисеп үтә. Атмосфера сулары агымы аз булган, коры климатлы, известьташлы яки базальтлы платолар өчен хас.

2013 елның августында Бристоль, Калгари һәм Урбин университетлары галимнәре тарафыннан Гренландиядә табылган Зур каньон озынлыгы буенча иң зур каньон булып тора.

Тирәнлеге буенча дөньяның иң зур каньоннарының берсе Колорадо елгасындагы Зур Каньон (, АКШ) (озынлыгы 446 км дан артык, тирәнлеге 1600 м). Әмма ул гаять зур Ярлунг-Цангпо, Кали-Гандаки каньоннарына озынлыкта да, тирәнлектә дә бирешә.

Перудагы Колка каньоны Зур Колорадо каньоныннан тирәнлеге буенча ике тапкыр диярлек зуррак.

Аурупада иң зур каньон — Каратаудагы (Черногория) Тара елгасы каньоны (озынлыгы 82 км, тирәнлеге 1300 м чамасы).

Озынлыгы һәм киңлеге буенча дөньяда икенче каньон — Фиш елгасы каньоны (Намибия, озынлыгы 161 км, киңлеге 27 км, тирәнлеге 550 м).

Гимры һәм Салатау (Дагстан) тау кыялары арасында Сулак елгасы белән төзелгән Сулак каньоны 1900 м тирәнлеккә якын һәм озынлыгы 53 км чамасына җитә һәм тирәнлеге буенча дөньяда иң зур каньоннарның берсе булып тора.

Әмма дөньяда иң тирән каньон булып, Перудагы Котауаси каньоны санала: аның тирәнлеге 3535 метрга тиң.

## Шулай ук карагыз
* Чокыр
* Фьорд
* Тарлавык

## Сылтамалар
* 
*  Геологический словарь: Каньон

## Искәрмәләр


Төркем:Каньоннар
Төркем:Рельефның эрозияле формалары
Айтуган

**Айтуган** — топоним.
* Айтуган — БР Әлшәй районы авылы.
* Айтуган — Мәләвез районы авылы.

## Моны да карагыз
* Айтуган пүчинкәсе — Биектау районы Солабаш авылы пүчинкәсе. 
* Яңа Айтуган — БР Стәрлебаш районы авылы.
* Айтуган-Дурасау — Федоровка районы авылы.

## Шулай ук карагыз
* Айтуганов
* Айтугановлар
* Айтуган Акманов

Төркем:Топонимнар
Күкертле су тудыргыч

**[[Күкерт]]ле [[су тудыргыч]]** () - төссез, черегән йомырка исле янучан газ, су тудыргыч һәм күкертнең бинар химик кушылмасы. Этанолда яхшы, суда начар эри; күп металлар белән тәэсир итешә. Химия сәнәгатендә кайбер кушылмаларны синтезлау, күкерт, күкерт әчелеге һәм сульфидларны алу өчен кулланыла.  ванналары дәвалану максатында кулланыла.
Водород сульфиды (сероводород), H2S- водород белән күкерт кушылмасы; бозылган күкәй исе килгән төссез һәм зәхәрле газ; кайнау температурасы — 60,38°, сыеклану температурасы — 8,29°, суда эреп, сульфид кислотасы хасил була; бу кислотаның тозлары сульфидлар дип атала. Составында 2 валентлы кэкерт булганга күрә водород сульфиды кöчле кайтаручы булып тора. Водород сульфиды техникада нефть, табигый һәм сәнагать газларын кайтару юлы белән, лабораториядә исә металл сульфидларына концентрациясе киметелгән сульфат кислотасы тәэсир итеп алына. Aналитик химиядә катионнарны ачыклауда кулланыла. Моляр массасы 34 г/моль, тыгызлыгы 1.19. Эшләп чыгару объектларында ПДКсы 10 мг/м3, торак пунктларында 0.008 мг/м3. Водород сульфиды газы зәхәрле булып, 1.4 мг/м3 кискен ис сизелә, 10 мг/м3 тан артканда исе кимеп, күз ярсынуы, тамак қычытуы, хәлсезлек булып йокы килә.

## Искәрмәләр

Төркем:Су тудыргыч кушылмалары
Төркем:Күкерт кушылмалары
Маликов

**Маликов** — фамилия. 
* Әдип Маликов (1921-2009), язучы.
* Васил Маликов (*Василий Маликов*, 1924–1992), сынчы.
* Зөлфәт Маликов (*Зөлфәт*, 1947-2007), шагыйрь.
* Марат Маликов (1937), юрист, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* Рамил Маликов (1951), физика-математика фәннәре докторы (1998), профессор (2000).
* Рөстәм Маликов (1949), җырчы, ТР халык артисты.
* Муса Маликов, музыкант, Р. Маликовның улы.
* Һади Маликов (1897-1974), хәрби эшлекле, дипломат.
----
;Маликова
* Әминә Маликова (*Шәфигуллина*, 1930), Социалистик Хезмәт Каһарманы. 
* Диләрә Маликова (1984), Диңгез буе крае Губернаторы һәм Хөкүмәте аппараты җитәкчесе (2022).
* Мәдинә Маликова (1935), язучы.
## Моны да карагыз
* Михаил Львов-Маликов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997. 

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Шиһабетдин Мәрҗани һәйкәле (Казан)

**Шиһабетдин Мәрҗани һәйкәле** — 2018 елда Казанда ачылган һәйкәл. Мәшһүр татар мәгърифәтчесе, фәлсәфәчесе, тарихчысы, дин галиме, педагог, археолог, этнограф, көнчыгыш халыклар белгече Шиһабетдин бин Баһаветдин бин Сөбхан бин Габделкәрим әл-Казани әл-Мәрҗани (*Шиһабетдин Мәрҗани*, 1818—1889) истәлегенә куелган.

## Тарих
Бюстны Бакый Урманченың гипстан ясалган сыныннан рәссам Рамин Нәфыйков күчереп ясаган.

Чыгымнарны дәүләт күтәргән. Казан бюджетыннан 28,6 млн сум бүленгән.. Проект «Мәрҗани фонды» (*җитәкчесе* Рөстәм Сөләйманов) химаячелегендә тормышка ашкан.

Ачу тантанасы Мәүлид бәйрәменә туры китерелгән. Анда Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов, Татарстанның Дәүләт киңәшчесе Минтимер Шәймиев, мөфти Камил хәзрәт Сәмигуллин катнашкан.

### 1999 елда һәйкәл кую конкурсы
1999 елда Ш. Мәрҗанигә Казанда һәйкәл кую конкурсында Б. Урманче проекты (*гипстан ярымфигура*) беренче урынны ала. Кабан күле буенда металлдан һәйкәл куясы урын күрсәтелеп, истәлек ташы урнаштырыла. Академик К. Ә. Вәлиев һәм Мәрҗанинең нәселе әһелләре һәйкәлне шул урынга куюны сорап, ТР Президенты М. Шәймиевка хатлар яза. Әмма һәйкәл кую турында хөкүмәт карары чыкмый. 90 яшен тутыргач, Б. Урманче ССРБ рәссамнар берлеге рәисе академик Таир Сәлаховка болай дип яза:

 



### Мәрҗанинең тууына 200 ел

2017 елның 2 сентябрендә Татарстан Республикасы Президентының «Шиһабетдин Мәрҗанинең тууына 200 еллыкны билгеләп үтү турында»гы махсус карары чыга.

Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов үзенең еллык юлламасында Казанның Иске татар бистәсендә Мәрҗани истәлегенә һәйкәл куелачак дип вәгъдә итә.

## Урыны
Казанның Кабан күле (Түбән Кабан) буенда, Мәрҗани мәчете каршысында.

## Тасвирлама
Мәрҗани кулына китап тотып, үз исемендәге мәчеткә һәм Казан ислам көллиятенә, Мәккә ягына карап баскан.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Казанда Шиһабетдин Мәрҗанигә урысча гына язулы һәйкәл ачылды. Азатлык радиосы, 20.11.2018

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Шиһабетдин Мәрҗани хөрмәтенә аталган объектлар
Мәннаф Айтуганов

**Мәннаф Айтуганов** (Мәннаф Ногман улы Айтуганов, ,  — , ) —   хакимият-хуҗалык эшлеклесе. 1932-1938 елларда Актаныш МТСының Иске Сәфәр һәм Олы Кариле МТСының Яңасала участкаларында агроном, Кызыл Йолдыз районы җир эшләре бүлегендә баш агроном. 1938-1943 елларда ТАССР җир эшләре халык комиссариаты аппаратында, 1943-1944 елларда Ютазы МТСы директоры. 1944-1955 елларда ТАССРның авыл хуҗалыгы министрлыгында: МТСның Төньяк-Көнчыгыш идарәсендә башлык (1944-1951), ТАССР авыл хуҗалыгы министры урынбасары (1951-1955). 1955-1958 елларда Ямаш һәм Тәкәнеш районнары башкарма комитетлары рәисе. 1958-1968 елларда ТАССР Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсе директоры. ТАССР ЮШ депутаты (1938-1959).

## Искәрмәләр
Яхъя Хөрәмшин

**Яхъя Хөрәмшин** (Яхъя Фәтхулла улы Хөрәмшин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Кызыл Йолдыз район башкарма комитеты рәисе (19??-1937). Күмәк хуҗалыкларга каршы эшчәнлектә гаепләнеп, кулга алына һәм үлем җәзасына хөкем ителә; соңрак ул 1 еллык лагерь җәзасына алыштырыла. 
## Искәрмәләр
Шаһиәхмәт Садыйков

**Шаһиәхмәт Садыйков** (Шаһиәхмәт Хатыйп улы Садыйков, ,  — , ) — хәрби һәм сәяси эшекле, ТАССР ЮШ депутаты, 146 нчы укчылар дивизиясенең артиллерия башлыгы.
## Искәрмәләр
Әмҗә (Башкортстан)

**Әмҗә** — Башкортстанның Нефтекама шәһәр бүлгесендә урнашкан торак пункт, авыл (1963―2005 елларда шәһәр тибындагы бистә).
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Исламгол Исламаев

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Нефтекама шәһәре шәһәр округы торак пунктлары
Исламгол Исламаев

**Исламгол Исламаев** (Исламгол Исламай улы Исламаев, ,  — , ) — мәгариф хезмәткәре. 1971-1997 еллард Нефтекаманың 1 нче урта мәктәбе директоры, БРның атказанган укытучысы (1992), Нефтекаманың шәрәфле ватандашы (1997).
Исаак Скворцов

**Исаак Скворцов** (, ,  — , ) — журналист, 1938-195? елларда «Хӗрлӗ ялав» гәҗитенең баш мөхәррире, ТАССР ЮШ депутаты (1 нче чакырылыш).
## Искәрмәләр
Уйланган көч

**Уйланган көч** ()—  НАТО  босния серблар позицияләрен һава бомбардировкалар коды исеме.

1994 елдан НАТО босния сербларга каршы берничә Кораллы акцияләр эшли. Әмма Альянс җитәкчелегенең хәл ителмәгән булуы әлеге ялгыз авиаударларның минималь нәтиҗәләренә китергән. БМО тынычлык булдыру контингенты, Альянс авиациясенә символик ярдәм алганнан соң, 1995 елның июлендә мөселман анклав Сребреницын сербларга алуны булдырмый кала алмагач, Сербиянең хәрби потенциалын өзүгә юнәлдерелгән зур һава һөҗүм операциясе планы эшләнде.
Чакматаш

**Чакматаш** — минерал. Кварцтан, халцедоннан, сирәк кенә опалдан тора. Шулай ук составында тау токымнарындагы кристаллик һәм аморф кремнезем (SiO2) була.

## Төсе
Төсе соргылт-сорыдан башланып карага кадәр үзгәрә. Еш кына чакматашны тимер һәм марганец окиселлары бер-берсенә салмак кына күчүче төрле төсләргә кертә.

## Ясалышы
Чакматаш утырмаларның диагенезы, тау токымнарының катагенезы  һәм ашалулары нәтиҗәсендә хасил була. Табигатьтә конкрецияләр, төерләр, пластлар рәвешендә еш очрый. Күпчелек очракта известьташлар һәм язу акбуры арасында очрый.

## Физик-химик үзлекләре
Моос буенча чакматашның катылыгы — 7. Чакматаш пыяланы тырный. Тыгызлыгы — 2,6 г/см3.

## Кулланылышы
Бик каты һәм нык булуы сәбәпле, борынгы заманнардан башлап, төрле кораллар ясауда файдаланылган. Борынгы кеше тарафыннан корал һәм көнкүреш әйберләре (*ук башлары, пычаклар һәм башкалар*) ясау өчен кулланылган. Чакматаш кыйпылчыкларын бер–берсенә бәреп, ут чыгарганнар.

Урта гасырларда чакматаш ут алу өчен җайланмаларда кулланылган. Соңрак утлы корал йозаклары ясаганда кулланыла.

Хәзерге вакытта чагыштырмача арзан, әмма кайчагында, рәсеменең оригинальлеге очрагында, кыйммәт торучы, инкрустация һәм зур вставкалар өчен кул эшләнмәләре ташы буларак кулланыла. Шулай ук коллекция өчен материал була ала. Сәнгать эшләнмәләренең (*мәсәлән, өсте ялтыратылган кисемнәрдә*) состав өлеше буларак кулланыла.

## Сүзнең этимологиясе
Гомуми төрки «*чақ-у*» — «*очкын чыгару*» сүзеннән алынган. Борынгы гомуми төрки телдә **Чақ** — тиз генә сугу, яшен яшьнәү, чагу .

## Моны да карагыз
* Кремний
* Таш

## Сылтамалар
*  Описание, генезис и фотографии кремней

## Искәрмәләр


Төркем:Тау токымнары
Төркем:Ату коралы өлешләре
Матвей Шелудченко

**Матвей Шелудченко** (,  — , ) — дәүләт куркынычсызлыгы органнары эшлеклесе, дәүләт куркынычсызлыгы капитаны. 1926 елдан дәүләт куркынычсызлыгы органнарында. 1937 елдан ТАССРда: ТАССР ЭЭХК дәүләт куркынычсызлыгы идарәсенең 4 нче бүлеге башлыгы (1937-1938), ТАССР эчке эшләр халык комиссары урынбасары (1938-1939). Татарстанда массакүләм сәяси репрессияләрдә актив катнашучыларның берсе.

ТАССР ЮШ депутаты (1 нче чакырылыш).

1939 елның маенда кулга алына, 1940 елның февралендә үлем җәзасына хөкем ителә. Акланмаган.

## Искәрмәләр
Шәрифҗан Фәррахов

**Шәрифҗан Фәррахов** (Шәрифҗан Фәррах улы Фәррахов, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Мөслим (1930-1933), Әлмәт (1933-1936) һәм Шөгер (1936-1937) район комитетларының 1 нче сәркәтибе.

## Искәрмәләр
Бикчәнтәев

**Бикчәнтәев** — фамилия.
* Әнвәр Бикчәнтәев (1916-1989), язучы (*[[Уфа]]*).
* Әхмәт Бикчәнтәев (1911—1985), архитектор.
* Дмитрий Бикчәнтәев (1959), композитор.
* Йосыф Бикчәнтәев (10.03.1993), Камал театры актеры. Р. Бикчәнтәевның оныгы, Ф. Бикчәнтәевның улы.
* Радик Бикчәнтәев (02.08.1972), спортчы (*[[тимераякта шуу]]*) (*[[Нурсолтан]]*).
* Рәфкать Бикчәнтәев (1924-1975), Камал театры актеры һәм режиссеры. 
* Риян Бикчәнтәев (1937—1992), язучы, журналист. Ә. Бикчәнтәевның улы (*[[Уфа]]*).
* Таһир Бикчәнтәев (1980), Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте мөфтие, Бөтендөнья татар конгрессы Милли Шурасы әгъзасы (2022 елдан).
* Фәрит Бикчәнтәев (1962), Камал театры актеры, баш режиссеры. Р. Бикчәнтәевның улы.
* Ярхәм Бикчәнтәев (1922-2000), Дан орденының тулы кавалеры.
----
* Әминә Бикчәнтәева (1913-1986), язучы.
## Моны да карагыз
* Бикчәнтәй бине Ибраһим әс-Сабавый (1741-1801), дин эшлеклесе, имам-хатиб, мөдәррис.
## Шулай ук карагыз
* Бикчәнтәй, *[[топоним]]*.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Кола култыгы

**Кола култыгы**() —  Мурманск ярындагы Баренц диңгезенең тар фьорд-култыг.

Озынлыгы-57 км, киңлеге-7 км, керү тирәнлеге-200-300 метр.

Иң зур утраулар: Екатерининский, зур Олан, Седловатый.

Кола култыгы акваториясе геоморфологик корылма үзенчәлекләренә туры китереп, өч өлешкә бүленә: 
#Төньяк, 
#Урта
#Көньяк.

2017 елның 15 июнендә Белокаменка авылы тирәсендә урнашкан " эре тоннажлы диңгез корылмалары төзелеше үзәге ихтыяҗлары өчен Кола култыгында 4 ясалма утрау төзү турында Россия Хөкүмәте карары имзаланды.

## Искәрмәләр

Төркем:Мурманск