open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үч алучылар: Альтрон дәвере

**«Үч алучылар: Альтрон дәвере»** ()&nbsp;— фантастик нәфис фильм. Marvel Comics нәшрияте комикслары нигезендә төшерелгән ᴋᴎнaрежиссөр Җосс Уидонның супербатырлар турындагы фильмы. Marvel кинематографик галәменә кергән унберенче фильм.

Россиядә фильмның премьерасы 2015 елның 23 апрелендә 3D һәм IMAX 3D форматларында булды. Фильмның «Үч алучылар: Чиксезлек сугышы» дигән сиквелы 2018 елда экраннарга чыкты.

«Үч алучылар: Альтрон дәвере» бөтен дөнья буйлап 1,4 миллиард доллардан артык акча җыйды. Шушы вакыйга бу фильмны 2015 елның дүртенче иң кассалы фильмы итеп куйды. 2018 елның 28 июненә «Үч алучылар: Альтрон дәвере» кинематографның бөтен тарихында иң кассалы фильмнар арасында сигезенче урында тора.

## Актөрлары
Массовка актөрларын санамасаң да, фильмда 120-дән артык актөр катнашкан.

## Маркетинг
2014 ел октәбрендә фильмның рәсми трейлеры чыкты.

## Кабул итү
### Тәнкыйть
Россия тамашачылары беренче көнне үк фильмга уңай бәяләмәләр бирделәр. Дөнья буйлап ᴋᴎнaᴛияᴛырлардан чыккан вакытта сорау алган чакта, тамашачыларның -ыннан -ка фильм ошаган.

Фильм уңай бәяләмәләр алды. Rotten Tomatoes сайтында 10-нан 6,7 уртача балл белән 309 бәяләмәләр нигезендә фильмның рейтингы -ка җитә.

### Касса җыемнары
Фильмның касса җыемнары 1,4 млрд Әᴍᴎpикə Кушма Штатлары долларыннан артып китте. Marvel франшизасы җыемнар буенча Һарри Поттер турындагы фильмнарны узып китте, һәм Җеймс Бонд, Йолдыз сугышлары һәм Балдаклар хөкемдары фильмнарын бик ерак артта калдырды. Берече күрсәтү көнне үк унбер чит илләрендә фильм 9,5 млн доллар җыйды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Marvel кинематографик галәме фильмнары
Төркем:Үч алучылар турындагы фильмнар
Төркем:Һалк турындагы фильмнар
Төркем:Тимер кеше турындагы фильмнар
Төркем:Капитан Америка турындагы фильмнар
Төркем:Тор (Marvel Comics) турындагы фильмнар
Төркем:Роботлар турындагы фильмнар
Төркем:Фәнни-фантастик сугыш фильмнары
Төркем:2015 елның фантастик фильмнары
Төркем:2015 елның атыш-чабыш фильмнары
Төркем:2015 елның Әᴍᴎpикə Кушма Штатлары фильмнары
Төркем:Әᴍᴎpикə Кушма Штатлары-ның 3D фильмнары
Төркем:2015 елның 3D фильмнары
Төркем:Дисней фильмнары
Төркем:Сиквеллар
Сахалин

**Сахалин, Сәхәлин** () — Азиянең көнчыгыш ярлары янындагы утрау. Россиянең Сахалин өлкәсе составында. Озынлыгы 948 км, киңлеге 100 кмга якын, мәйданы 76,4 мең км². Сахалинны кыйтгадан Татар бугазы аерып тора. Охот вә Япон диңгезләре диңгезләре белән юыла. Ярлар буйлап сузылган таулар (иң биек ноктасы — Лопатин тавы, 1609 м) арасында иңкү тигезлекләр урнашкан, төньяк өлеше — тигезлек. Таулар нигездә комташ, сланецлар һәм метаморфлашкан токымнардан төзелгән. 
## География
Климат муссонлы. Көньяк-көнбатыш яр буе Цусима агымы тәэсирендә аеруча җылы. Елга 400–750 мм явым төшә. Төп елгалар — Тым һәм Поронай.

Туфраклары көлсу, сазлы һәм аллювиаль. Җир йөзенең зур өлеше урман (акчыршы, чыршы, эрбет, карагач). Көнбатыш өлешендә курил бамбуклыклары очрый. Хайваннар дөньясы Себернекенә охшаш, ләкин бераз ярлырак. 
## Тарих
Сахалин аурупалыларга 17 гасырдан мәгълүм булса да, аның утрау икәнлеге фәкать Г.И.Невельский экспедициясе вакытында (1848-49) ачыкланган. 1855 елда төзелгән Россия-Япония шартнамәсендә Сахалин ике дәүләтның уртак милке дип билгеләнгән. 1875 елда Сахалин Россиягә күчкән. Россиянең мәгълүбияте белән тәмәланган Россия—Япония сугышыннан соң төзелгән Портсмут солых шартнамәсе (1905) буенча Көньяк Сахалин (50° төньяк киңлегеннән көньяктарак) Япониягә күчте. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң Советлар Берлеге составына күчкән.
## Файдалы казылмалар
Утрауда ташкүмер (көнбатышта) һәм нефть (төньяк-көнчыгышта) чыганаклары бар.
## 

Файл:Cape Tihii. Sakhalin coast of Sea of Okhotsk.JPG|Охот диңгезе ярында
Файл:Мыс Гвоздева.jpg|Саха Якутия бер тамырлы сүз


*
Гомәр Һадимөхәммәтов

**Гомәр Һадимөхәммәтов** (Гомәр Мостафа улы Һадимөхәммәтов) – Советлар Берлеге Каһарманы (1944), капитан.

## Тәрҗемәи хәле

1906 елның 5 гыйнваренда Уфа губернасы Минзәлә өязе Яңа Бикчәнтәй авылында туган. 1915 елдан Кемерово өлкәсенең Анжир шәһәрендә яши, күмер шахтасында эшли. Анжир шәһәрендә педагогия институтын тәмамлагач, мәктәп директоры була. 1928-1930 елларда хәрби хезмәттә.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1941 елда команда составын камилләштерү курсларын тәмамлый. 1941 елның ноябреннән фронтта. 43- армиянең 235- укчы дивизиясе 732- укчы полкы рота командиры. Көнбатыш, Калинин, Балтик буе һәм Беларус фронтлары составында Мәскәү өчен сугышта (1941-1942), Беларус, Балтик буе (1944), Көнчыгыш Пруссия (1945) һөҗүм юнәлешләрендә катнаша.

## Батырлыгы
1944 елның 23 июнендә Һадимөхәммәтов җитәкләгән рота Беларусның Витебск өлкәсе Шумилин районы Жеребичи авылы янында дошманның саклану сызыгын өзә. Рота 2 траншеяны кулга төшерә, Новосёлки һәм Завязье авыллары янында  дошманның артына төшә. Һадимөхәммәтов яраланса да, рота белән идарә итүен ташламый. Әлеге авыллар дошманнан тулысынча азат ителә. 1944 елның 22 июлендә Советлар Берлеге Каһарманы исеменә лаек була.

## Сугыштан соң
1946 елда запаска чыга. Дондагы Ростов шәһәрендә яши. Зоопарк мөдире, «Ростов транспортчысы» артеле рәисе урынбасары булып эшли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (1944 ел, 22 июль).
* Ленин ордены.

## Чыганаклар
# Батырлар китабы - Книга Героев. Казан, 2000. 
# Герои Советского Союза - наши земляки. Казан, 1982.  
# Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. Мәскәү, 1987.

## Сылтамалар
*   Һадимөхәммәтов Гомәр Мостафа улы 
*   Актаныш районы туган якны өйрәнү музее мәгълүматлары

## Искәрмәләр

Төркем:Укытучылар
Мамай курганы

**Мамай курганы** -  1942-1943 елларда Сталинград сугышы вакытында булган каты бәрелешләр урынында, Идел елгасы уң ярында, Волгоград шәһәренең Үзәк районында урнашкан калкулык. Бүген ул урында "Сталинград сугышы Каһарманнарына" "Ватан-Ана чакыра" төп һәйкәле белән мемориаль комплекс урнашкан.

Мамай курганында берничә туганнар каберлек һәм шәхси каберләр урнашкан, бөтенесе 35 000 кеше күмелгән.

## Тарих

Алтын Урда чорында татарлар **Сарысу** дигән шәһәргә нигез сала, кайбер чыганаклар буенча бу урында Идел буе Болгары **Сары Тиен** дигән кирмәнгә нигезләгән (болгарлар тиен тиресе акча буларак кулланганнар), соңрак нәкъ шушы атама русча *Царицын*га әверелә.

Сарысу елгасы Иделгә кушылган урында урнашкан Сарысу - Сары Тиен кирмәне мөһим хәрби, сәүдә ролен уйнаган.

14 гасырда Алтын Урда бәкләрибәге Мамай кирмән янындагы калкулыкта каравыл ныгытмасына нигез салган.

Бер риваять буенча бу курганда бәкләрибәк Мамай алтыннан коелган  киемнәрендә күмелгән. Ләкин Мамайның чын кабере Кырымда табылган.

## Сталинград сугышы Каһарманнарына һәйкәл

Төп өлешләр:

*  Буыннар хәтере
* Пирамидаль тирәкләр аллеясе
* Җанын кызганмыйча каршы торганнар мәйданы
* Дивар хәрәбәләре
* Каһарманнар мәйданы
* Монументаль сын
* Хәрби дан залы
* Хәсрәт мәйданы
* Ана-Ватан чакыра! төп һәйкәле
* Хәрби зират
* Мемориаль дендропарк
* Сталинград Каһарманнары һәйкәл (архитектор Вучетич)

Сталинград сугышы төп каһарманы маршал Василий Чуйков Мамай курганында күмелгән.

## Сылтамалар
* Официальный сайт музея-заповедника «Сталинградская битва»
* История возведения «Родины-Матери». 
* Схемы, фото, советы посетителям Мамаева кургана. 

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:Татар тарихы
Көнчыгыш Пруссия

**Көнчыгыш Пруссия** (, , , ) — элекке Пруссиянең һәм Алман империясенең вилаяте. Әлеге вакытта Польша, Литва һәм Россия составында.

Тәү башта Көнчыгыш Пруссия территориясендә прусслар (балт кабиләсе) яшәгән. XIII гасырда бу территорияне Тевтон ордены басып алган, исән калган прусслар әкренләп христиан диненә күчерелгәннәр. Алдагы гасырлар дәвамныда үткәрелгән алманлаштыру һәм колонизация сәясәте нәтиҗәсендә алманнар өстенлек итүче халыкка әйләнгән. 1466 елда, икенче Торн килешүеннән соң Польша территорясе булып киткән. 1525 елда Польша вассалы сыйфатында Пруссия һерцоглыгы барлыкка килгән. 1657 елда ул бәйсезлеккә ирешкән, ә 1701 елда Пруссия кыйраллыгының өлеше булып киткән. 1772 елда Көнчыгыш Пруссия вилаяте оештырылган, 1829—1878 елларда Көнбатыш Пруссия белән *Пруссия вилаяте*нә берләштерелгән. Версаль килешүеннән соң Көнчыгыш Пруссия Алманиянең экславы булып калган; шуның өстенә вилаятьнең бер өлеше (Мемел шәһәре һәм аның әтрафлары) Литвага күчкән.

1945 елда Потсдам конференциясенең карары буенча Көнчыгыш Пруссиянең өчтән бер өлеше, шул исәптә аның башкаласы Көнигсберг Советлар Берлеге составына кергән, калган өлеше исә Польша составына күчкән.

*
Алёша (һәйкәл, Пловдив)

**"Алёша"**  (болгарча *Альоша*) - Болгариянең Пловдив шәһәрендә, Бунарҗик (Азат итүчеләр калкулыгы) үрендә урнашкан Икенче Бөтендөнья сугышында Болгарияне азат иткән совет гаскәриенә һәйкәл.

Һәйкәлгә *[http://www.youtube.com/watch?v=6mP7_ym3l38 "Белеет ли в поле пороша.."]* дигән мәшһүр җыр багышланган, нәкъ бу җыр аның данын тараткан.

Һәйкәлнең биеклеге 11,5 м, сын күренеше: совет солдаты көнчыгышка карый, кулында ППШ уксибәре җиргә юнәлгән. Сын 6 метр биеклегендәге постаментында тора, барельефта "Совет гаскәре дошманны юк итә" һәм "Халык совет гаскәрен каршы ала" дигән язмалар урнашкан.

архитекторлар: Марангозов  һ.б., сынчылар: Васил Радославов, Любомир Далчев, Тодор Босилков, Александр Ковачев.

## Тарих

1948 елдан Пловдив кешеләре совет солдатына һәйкәлне төзү тәкъдиме белән чыгалар, ниятен Болгария хакимияте яклый.  1957 елда һәйкәл ачылган.

Һәйкәлнең үрнәге - 3 нче Украин фронты сугышчысы **Алексей Скурлатов** булган.

1966 елда шагыйрь **К. Ваншенкин** һәм көйязар **Э. Колмановский** һәйкәлгә багышланган җыр иҗат иткәннәр. Бу җыр 1989 елга кадәр Пловдив шәһәренең рәсми гимны була.

## Сүтү тырышулары

1989 елда Пловдив җамгыять шурасы һәйкәлне җимерергә тырышкан, ләкин шәһәр яшәүчеләре карарга каршы чыккан.

1993 һәйкәлне җимерү икенче омтылуы булган, Пловдив мэры (кмет) сүтү турында карар иткән, ләкин Болгария җәмәгать оешмалары һәйкәлне яклаганнар.

1996 елда Пловдив җамгыять шурасы яңадан сүтү турында карар итә, ләкин округ мәхкәмәсе карарны юкка чыгара.

Болгария Югары мәхкәмәсе һәйкәлне Икенче Бөтендөнья сугышы һәйкәле булып таный һәм җимерергә тыя, шулай итеп нокта куя.

## Сылтамалар
* 250 Бобруйская Краснознаменная ордена Суворова II степени стрелковая дивизия 
* Покров Д. История «Алёши»
* Роберт Рождественский. Памятник солдату Алеше в Пловдиве 
* Стоит над рекою Алеша
* Валидираха пощенска марка «Альоша» (видео)  
* Юбилейна пощенска марка «Альоша» в Пловдив 
* 1000 сказали «С днём рождения, Алёша»  
* «Памятник пусть стоит, а я еще погуляю!» 
## Искәрмәләр

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Маскарен утраулары

**Маскаран утраулары** - Һинд океанындагы утраулар. <nowiki/>Мадагаскар утравыннан көнчыгыштарак. Мәйданы 4486&nbsp;км². Иң эре утраулары: Реюньон (<nowiki/>Франция биләмәсе), Маврикий һәм Родригес (Маврикий<nowiki/> дәүләте ).

Янартау токымнарыннан тора. Иң биек ноктасы — 3069 метр (Реюньон утравында). Гамәлдәге янартаулар бар.

Тропик пассатлы климат. Елга 1300–2000 мм явым төшә. Таулар даим яшел тропик урманнар һәм саванналар белән капланган. Шикәркамыш,  пальмасы, чәй, каһвә, ванил плантацияләре. 1507 елда утрауларга йөзеп барып җиткән португал сәяхәтчесе Педру ди Машкареньяш исеме белән аталган.

## Чыганаклар
Баллени утраулары

**Баллени утраулары** () - Көньяк океандагы (Сомов диңгезе) вулканик чыгышлы утраулар төркеме.

Өч эре һәм берничә вак утрау вә кыядан гыйбарәт. Бикеклеге 1524 метрга кадәр җитә, территорянең зур өлеше бозлыклар белән капланган. Утраулар 160 км озынлыкка сузылган.

Утраулар Антарктика турында килешүнең зонасына керсә дә, Яңа Зеландия утрауларга үз дәгъвасын белдерә.
## Тарих
Утрауларны инглиз диңгез сәяхәтчесе Җон Баллени 1839 елда кәшеф иткән. 
## Искәрмәләр
Ян-Майен

**Ян-Майен** () — Атлантик океанының төньяк өлешендәге утрау. Гренланд һәм Норвег диңгезләре арасында, Исландиядән 600 км ераклыкта, Норвегиядән 1000 км ераклыкта урнашкан. Норвегия биләмәсе.

Янартауларның эшчәнлеге нәтиҗәсендә пәйда булган; утрауда гамәлдәге янартаулар бар.

Поляр диңгез климаты. Елга 700 мм явым төшә. Уртача айлык температуралар -6°Cтан +5°Cкача үзгәреп тора. Утрауны 1614 елда кит аулау судносы капитаны **Ян** Якобс **Май** ван Шеллинкот кәшеф иткән. Утрау аның исемен йөртә.

Beerenberg Jan Mayen.JPG|Бернеберг янартавы
JanMayen angepasst.jpg|Космостан күренеш


*
Төркем:Буйсынган территорияләр
Өресунд

**Өресунд, Эресунн** (, ), шулай ук **Зунд** () —  Скандинавия ярымутравы белән Зеландия утравы арасындагы бугаз, Балтыйк диңгезен Каттегат богазы белән тоташтыра. Озынлыгы 102 км, киңлеге 3,4—49 км, фарватер тирәнлеге 8 метргача. Көнбатыш ярындагы Копенһаген шәһәрен (Дания) көнчыгыш ярындагы Малмө шәһәре (Швеция) белән 16-километрлы күпер-түнил тоташтыра. Бугазның иң тар урыны (5 километрдан азрак) Һелсинборг һәм Һелсингөр шәһәрләре арасында урнашкан.
## География
Озынлыгы 181 км. Минимал киңлеге (Хельсинг һәм Хельсинг калалары арасында) — 4 км. Иң зур тирәнлеге 40 м.

Өресунд богазы эчендә ике зур шәһәр — Копенһаген һәм Мальме урнашкан, алар бер-берсе белән 16 км озынлыктагы Өресунд күпере аша кисешә.

Бугазда Швецияның Вен һәм Данияның Сальто һәм Перьм утраулары урнашкан, аларның соңгысы ясалма утрау булып тора — аны Өресунд күпере төзү барышында эш.

Бугаз якынча 8000 ел элек, бозлык чорындагы бозлар авырлыгыннан азат ителгән Скандинавия плитасы үзенең төнягында күтәрелеп һәм көньягында төшә барганда барлыкка килә. Төньяк диңгезе сулары хәзерге Эреснен богазы тирәсендәге муенда ярып, гаять зур уйсу территорияларны баса, бу үз чиратында "Анил күле"нең башта "Лилин диңгезе"нә, аннары Балтыйк диңгезенә әверелүенә сәбәбче була.
Ибраһим Газизуллин

**Ибраһим Газизуллин** (Ибраһим Галим улы Газизуллин, ) – Советлар Берлеге Каһарманы (1944), өлкән лейтенант.

## Тәрҗемәи хәле

1919 елның 3 июнендә Чиләбе шәһәрендә эшче гаиләсендә туган. Татар. Әнисе – Фатиха Газизуллина Кукмара районыннан. Чиләбе шәһәренең 58- санлы мәктәбенең 7 сыйныфын, аннары Чиләбе трактор заводы каршындагы  ФЗӨ (фабрика-завод өйрәнчекләре) мәктәбен тәмамлаган. Слесарь булып эшләгән. Эштән буш вакытта аэроклубка йөри. 1939 елда Чиләбе шәһәренең Ленин районы хәрби комиссариаты тарафыннан хәрби хезмәткә чакырыла. 1940 елда Молотов (хәзерге Пермь) шәһәрендә очучыларның хәрби һава мәктәбен тәмамлый.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1943 елның 25 гыйнвареннан хәрәкәттәге армиядә. Калинин, Воронеж, Дала (*[[1943 ел]]ның 20 октябреннән II [[Украина фронты]]*) фронтларында хәрәкәт итә. 5- һава гаскәренең 1- Кировоград гвардия авиакорпусының 292- (*[[1944 ел]]ның 5 февраленнән 9- гвардия*) һөҗүм итүче һава дивизиясенең 667- (*[[1944 ел]]ның 5 февраленнән 141- гвардия*) авиаполкында 2- эскадрилья командиры урынбасары (соңрак командиры) була.

## Батырлыгы
1944 елның 12 гыйнварена Ил-2 очкычында дошман өстенә 90 тапкыр очыш ясап, күп санда транспорт чарасы, гаскәр, хәрби техниканы юкка чыгара. 32 танк, 105 автомашина, 12 зенит-туп батареясын тар-мар итә, 3 ягулык складын, 4 корал складын, 10 ягулык цистернасын яндыра, 450 дошман гаскәриен сафтан чыгара. 16 очышта дошманның 7 очкычын бәреп төшерә. 1944 елның 1 июл указы нигезендә Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.

## Үлеме
Ләкин батырга бүләкне алырга насыйп булмый. 1944 елның 30 маенда, Румыниянең Яссы шәһәреннән 10 чакрым ераклыкта, очучы И. Газизуллин һәм укчы Василий Журавлевның очкычы зенит утына эләгеп, һавада яна.

## Хәтер
* Чиләбе шәһәрендә  урамга, 58- мәктәпкә,  Чиләбе трамваена исеме бирелгән.
* Кукмара эшчеләр бистәсендә урамга исеме бирелгән. 
* Чиләбе мәдәният һәм сәнгать академиясе (*элекке 58- мәктәп*) бинасына ядегәрлек такта беркетелгән.
* 58- мәктәп каршында һәйкәл (*стела*) урнаштырылган (13.09.1988). 
* 1-Һөнәри укуханә (*элекке ФЗӨ мәктәбе*) бинасында барельефы урнаштырылган.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (1944 ел, 1 июль).
* Ленин ордены (1944 ел, 1 июль).
* Кызыл Байрак ордены (1943 ел, 1 сентябрь) – 15хәрби очыш өчен.
* Кызыл Байрак ордены (1943 ел, 30 сентябрь) – 28 хәрби очыш өчен.
* Кызыл Йолдыз ордены (1943 ел, 22 май) – 13 хәрби очыш өчен.

## Чыганаклар
# Кислицын А.С. За землю родную. Чиләбе, 1967; 
# Герои Советского Союза — наши земляки. Казан, 1982. 
# Батырлар китабы — Книга Героев. Казан, 2000.
# Герои Советского Союза: краткий биографический словарь. Т.1. Мәскәү, 1987.
# Донченко С. Флагман штурмовой авиации. Киев: Политиздат Украины, 1988.

## Сылтамалар
*   Мемориал мәгълүмат банкы 
*   Газизуллин Ибраһим Галим улы

## Моны да карагыз
*   Чиләбедәге һәйкәленең тасвирламасы

## Искәрмәләр
Малмө

**Малмө** () — Швециядәге шәһәр, халык саны буенча илнең өченче шәһәре. Швециянең көньягындагы Сконе вилаятендә, Дания башкаласы Копенһагеннан 30 км ераклыкта урнашкан. Малмө һәм Копенһагенны Өресунд күпере тоташтыра. 
## Тарих
Шәһәр даниялеләр тарафыннан 13 гасырда нигезләнгән. 15 гасырда мөһим портка әйләнеп киткән. 1664 елда Швеция составына күчкән.
## Кардәш шәһәрләр
*  Вааса, Финляндия (1940).
*  Варна, Болгария (1987).
*  Таңшән, Кытай<nowiki/> (1987).
*  Әделайд, Австралия (1988).
*  Калининград, <nowiki/>Россия (1988).
*  Таллин<nowiki/>, Эстония (1989).
*  Флоренция<nowiki/>, Италия (1989).
*  Щецин<nowiki/>, Польша (1990).
*  Штральзунд, Алмания (1991).
*  Кьети вилаяте, Италия (2001).
*  Ньюкасл-апон-Тайн, Бөекбритания (2003).

## Малмөдә [[Евровидение 2013|Евровидение-2013]]
Малмөдә Евровидение-2013 уздырылды. Дания җырчысы Эммили де Форест «Only Teardrops» («*Күз яше тамчысы гына*») җыры белән бәйгедә җиңде. Икенче урында - Азәрбайҗан җырчысы Фәрит Мәмәдов «Hold Me» («*Кочакла мине*») җыры белән, өченче урында Злата Огневич (Украина) «Gravity» («*Тартылу*») җыры белән, дүртенче урында Маргарет Бергер (Норвегия) «I Feed You My Love» («*Сөюем белән туендырам*») җыры белән. Беренче канал карары буенча Динә Гарипова Евровидение-2013 бәйгесендә Россия вәкиле булып катнашты. Ул анда  инглиз телендә  «What if» (*«Нәрсә, әгәр…»*) исемле  швед җырын башкарып, бишенче урын яулады.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Газизуллин

**Газизуллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Газизулла» («*Аллаһының кадерлесе*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Ибраһим Газизуллин (1919-1944), Советлар Берлеге Каһарманы (1944), хәрби очучы.
* Фәрит Газизуллин (20.09.1946), РФ милек мөнәсәбәтләре министры (1997-2004).
* Эльмир Газизуллин (1974), «Нур» театрының җырчы артисты, Башкортстанның атказанган артисты (2022).
----
;Газизуллина
* Рәбига Газизуллина (*Круглякова*, 1939), рәссам-монументалист, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2018).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Фәрит Газизуллин

**Фәрит Газизуллин**  (Фәрит Рәфыйк улы Газизуллин, ) — РФ милек мөнәсәбәтләре министры (1997-2004), «Газпром» ААҖ директорлар шурасы әгъзасы. Социология фәннәре докторы, фәлсәфә фәннәре кандидаты.

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 20 сентябрендә Яшел Үзән шәһәрендә туган. Горький шәһәрендә су транспорты инженерлары институтын «инженер-механик» белгечлеге буенча тәмамлаган (1973).

## Хезмәт юлы
* 1963-1969 Яшел Үзән шәһәрендә Горький исемендәге заводта җыючы, техник-нормалаучы, ВЛКСМ комитеты сәркатибе.
* 1969-1973 ВЛКСМ Яшел Үзән шәһәр комитеты беренче сәркатибе.
#### [[Яр Чаллы]]да
* 1973-1976 ВЛКСМ Яр Чаллы шәһәр комитетты беренче сәркатибе.
* 1976-1980 ВЛКСМ Татарстан өлкә комитеты сәркатибе.
* 1980-1984 КПССның  Яр Чаллы шәһәре Комсомол район комитеты икенче сәркатибе.
* 1984-1987 Яр Чаллы шәһәре Комсомол районы шәһәр шурасы башкарма комитеты рәисе.
#### [[Казан]]да
* 1987-1989 ТАССР министрлар шурасы бүлек мөдире.
* 1989-1991 ТАССР дәүләт планы комитеты рәисенең беренче урынбасары.
* 1991-1996 ТР хөкүмәте рәисенең беренче урынбасары – дәүләт мөлкәте белән идарә итү һәм сәнәгать дәүләт комитеты рәисе.
#### [[Мәскәү]]дә
* 1996 елның июненнән РФ дәүләт мөлкәте белән идарә итү дәүләт комитеты рәисенең беренче урынбасары.
* 1997 елның сентябреннән РФ дәүләт мөлкәте министрының беренче урынбасары.
* 1997 елның декабреннан РФ хөкүмәте рәисе урынбасары-РФ дәүләт мөлкәте министры (1999 елның гыйнваре-мартында өзеклек белән).
* 2000 елның маеннан РФ милек мөнәсәбәтләре министры.
* 2004 елда министрлык административ реформа сәбәпле бетерелелә.

«Газпром» ААҖ директорлар шурасы әгъзасы (1998-1999 елларда шура рәисе), 2010 елда аудит буенча комитет әгъзасы.

## Сылтамалар
*  «Российская газета»
*  «Милләттәшләр» сайты

## Моны да карагыз
*   Оныклары өчен судлашуы  турында

## Искәрмәләр

Төркем:Россия хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Социология фәннәре докторлары
Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Тубыл татар педагогия училищесы

**Тубыл татар педагогия училищесы** — Төмән өлкәсенең башлангыч татар милли мәктәпләре өчен кадрлар хәзерләүче урта мәгариф уку йорты. 1930-1955 елларда эшләп килә.

Төмән өлкәсендә беренче татар педагогия училищесы 1930 нчы елда Төмән шәһәрендә ачылган. 1934 нче елда ул Тубыл шәһәренә күчерелгән, 1955 елда инде мөстәкыйль уку йорты буларак ябылды, рус педагогия училищесына татар бүлеге итеп күчерелеп, 3-4 едан соң ул бүлек тә ябылды. Соңгы елларда Тубыл педагогия училищесында татар теле һәм методикасы факультатив рәвешендә укытылды, әмма быелдан ул эш инде туктатылды. Татар педагогия училищесы үзенең яшәү дәверендә өлкә мәктәпләренең башлангыч сыйныфлары өчен бер мең ярым укытучы әзерләп чыгарган.

## Училище директорлары
* Зиннур Бекшенев (1952-1954)

## Тубыл педагогия институты
1950 еллар башында татар авылларындагы мәктәпләрне сигез-еллыкка күчерү сәбәпле югары белемле кадрларны үстерү бурычы куела.
1950 елда Төмән педагогия институты каршында рус һәм татар теле һәм әдәбияты укытучыларын хәзерләү факультеты ачыла. 1953 елда факультет Тубыл педагогия институтына күчерелә. 1953/54 уку елында биредә филология факультетында татар һәм рус-татар бүлекләре ачыла. Татар бүлекләре милли сигез еллык һәм урта мәктәпләр өчен туган тел укытучыларын хәзерли, рус-татар бүлеге – рус теле һәм әдәбияты укытучыларын. Татар бүлеген 1959 елда ябып куялар, 1965 елда рус-татар бүлегенең чираты җитә. 12 ел эчендә татар милли мәктәпләре өчен 250 укытучы хәзерләнә.
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Төмән җирендә татар мәктәпләре өчен укытучылар әзерләү тарихыннан

Төркем:Педагогика көллиятләре
Төркем:Тубыл тарихы
Ту-124

thumb|300px|Ту-134-ВВС очкычы
**Ту-124** - 1960 елларда ОКБ Туполев тарафыннан эшләнгән   якынмагистраль пассажир очкычы, **56** кеше сыйдыра.

Ту-124 - элек эшкәртелгән Ту-104 очкычы кечерәйтелгән копиясе булып тора.

Бу очкычта беренче мәртәбә ике контурлы турбореактив йөрткечләр кулланылган.

Ил-14 һәм Ли-2 очкычлары алыштыру максатыннан ясалган.

Ту-124  елларда Харковь авиаширкәтендә җитештерелгән.

1980 елда җитештерү тәмамлана, бу очкыч урынына Ту-134 җитештерелә башлый.

Бөтенесе 165  данә җитештерелгән.

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Kristian X

**Kristian X** (datça  *Christian 10.; Christian Carl Frederik Albert Alexander Vilhelm*, 1870-1947) - Daniä patşası (1912 yıldan), İslandiä patşası (1918-1944).  Prussiä yanaral-polkovniğı, Şvetsiä yanaralı, Norvegiä, Şvetsiä, Böyekbritaniä admiralı däräcäläre iäse.

Riwäyät buyınça 1942 yılda Öçençe Reyx Daniäne basıp alğan çorında natsilär yähüdlärgä maxsus sarı tösle David yoldızın kiemnärgä berketergä quşqannar, Patşa Kristian X Daniä yähüdlärenä qarata teläktäşlek kürsätü maqsatınnan üz kiemenä David yoldızın berketkän, şunı kürep, barlıq Daniä xalqı oşbu bilge berketkän. Kristian X faşistlarğa qarşı Daniädä köräş simvolına äwerelä.

## Tormış yulı

1912 yılda täxetkä utıra.

1920 yılda säyäsi krizis barışında Daniä monarxiäse buluı yanaw astında tora.

1940 yılda Öçençe Reyx Daniäne basıp ala. .

1942 yılda Kristian X Kopenhagen sinagogasında çığış yasağanda: "ägär natsilär Daniä yähüdlärenä sarı bilge kiep yörergä quşsalar, min häm minem ğailäm bu simvolnı berketep kiäm" - dip äytä.

1942 yılda natsilär Kristian X nı yort arestı astına utırtalar. Kristian X faşistlarğa qarşı Daniädä köräş simvolına äwerelä

1947 yılda wafat bula.

İsrailda *"Yad wä-Şem"* digän Täqwalar alleyäsendä 25 nomerlı ağaç "Daniä xalqına - Kristian X ga" bağışlanğan.

## Sıltamalar
*  Кристиан X // Большая российская энциклопедия / С.Л. Кравец. — М: Большая Российская энциклопедия, 2010. — Т. 16. — С. 61. — 751 с. — 60 000 экз. — ISBN 978-5-85270-347-7.
* Датская пастораль, или последняя сказка Андерсена, Анатолий Кардаш // ЛЕХАИМ, Январь 2004
* Борис Хазанов «Час короля» Некоммерческая электронная библиотека «ImWerden»
* http://www.lechaim.ru/ARHIV/141/kardash.htm

Төркем:Шәхесләр:Дания
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Һолокост
Бисмарк архипелагы

**Бисмарк архипелагы** (элек — *Яңа Британия*, ) — Тын океанда урнашкан утраулар төркеме. Папуа — Яңа Гвинея составында.

Ике эре утрау (Яңа Британия һәм Яңа Ирландия), Адмираллык утраулары һәм берничә вак утраудан гыйбарәт. Мәйданы 50,5 км²га якын. Эре утрауларның рельефы таулы, кечеләре — вулканик һәм мәрҗән утрауларыдыр; хәрәкәттәге вулканнар бар. Экваториаль климат. Кокс пальмасы, банан, шикәркамыш, тәмәке, пахта, кукуруз үстерелә.

Эре торак пунктлар һәм портлар: Рабаул, Кавиенг, Лоренгау. Бисмарк утрауларын 1616 елда голландлар кәшеф иткән; 1884 елдан (1918гә кадәр) архипелаг Германия колониясе булып киткән һәм аңа Отто фон Бисмарк исеме бирелгән.
Татар телендәге матбугат басмалары исемлеге

Бу исемлектә татар телендәге тарихи һәм бүген чыгучы газета heм журналлар турында мәкаләләргә сылтамалар тупланыла.
## Газеталар

### Тарихи газеталар
* Баку эшчесе

### Бүгенге көн газеталары
* Авангард (газета, Батырево)
* Акчарлак
* Ватаным Татарстан
* Идель (газета)
* «Ирек мәйданы» газетасы
* «Кызыл таң» газетасы
* «Өмет» (Сембер)

## Журналлар

### Тарихи журналлар
* Аң (журнал)
* Фән һәм мәктәп (журнал)
* Шура (журнал)
* Мәктәп (журнал)

### Бүгенге көн журналлары
* «Идел» журналы
* Мәгариф (журнал)
* Татарстан (журнал)
* Чаян

## Шулай ук карагыз

* :ru:Средства массовой информации России#Печатные СМИ по языкам
* :ru:История татарской периодической печати
* Татар радиолары
* Татар телеканаллары
* Татар интернеты
* :Төркем:Тукай эшләгән матбугат басмалары

Төркем:Татар матбугаты
Булат Янтимеров

**Булат Янбулат улы Янтимеров** – Советлар Союзы Герое, капитан.

Исәт районының бердәнбер татар Йегәнле (Югары Ингал) авылында 1915 нче елда игенче гаиләсендә туган. Милләте — татар. Төмән татар педагогия училищесын тәмамлаган, укытучы булып эшләгән.

1937 нче елда Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре сафларына алына. 1939—1940 еллардагы совет-фин сугышында катнашкан. 1941 елда Төмән хәрби пехота училищесын тәмамлаган.

Бөек Ватан сугышы фронтына 1942 елның мартында киткән. 1943 елдан КПСС әгъзасы.
1нче Балтыйк буе фронты составындагы 43нче армиягә кергән 306нчы укчы дивизиянең 938нче укчы полкында батальон командиры урынбасары капитан Янтимеров 1944 елның 24 июнендә Шарипино авылы (Витебск өлкәсенең Бешенковичи районы) янында батальонның Көнбатыш Двина елгасын кичүен оста оештыр¬ган. Яуланган плацдармда батальон дошман¬ның берничә контрһөҗүмен кире кайтарган һәм үзе дә һөҗүмгә күчкән.
Шул сугышларда 1944 нче елның 26 нчы июнендә һәлак була Булат Янтимиров. Бешенковичи районының Санники авылында җирләнгән.

Үлгәннән соң Ленин, Кызыл Йолдыз орденнары, медальләр белән бүләкләнгән.
Исәт районының Йегәнле тулы булмаган урта мәктәбе Советлар Союзы Герое Булат Янтимиров исемен йөртә. Геройның исеме район үзәгендәге урамга бирелгән.
## Чыганаклар
* kaharmannar.ru сайтында
* Сугыш хатирәләре яңарды. 23 июнь 2010,12:35 

Төркем:Төмән өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Франциянең Көньяк һәм Антарктик территорияләре

**Франциянең Көньяк һәм Антарктик территорияләре** (, *TAAF*, тулы исем *Territoire des Terres australes et antarctiques françaises*) — Франциянең аерым диңгезарты административ-территориаль берәмлеге. Амстердам архипелагы, Крозе утраулары, Кергелен архипелагы, Эпарсе утраулары һәм Аделя җиреннән гыйбарәт. Халыкара җәмгыять Франциянең Аделя җиренә хокукларын танымый.
## Тарих
1774 елда Франция Кергелен архипелагын үз биләмәсе дип игълан иткән. 1892 елда Глорьез утравы Франция милке булып киткән. 1897 елның октябрендә  Бассас-да-Индия, Европа һәм Жуан-ди-Нова утраулары Франция составына кертелгәннәр. 1924 елда Сен-Поль һәм Амстердам утраулары Мадагаскар (ул вакытта Франция колониясе) составына күчерелгәннәр, әмма 1955 елда утраулар кире Франциягә күчкәннәр; Кергелен, Крозе архипелаглары һәм Аделя җире белән бергә алар *диңгезарты биләмә* итеп игълан ителгәннәр һәм административ мөхтәрияткә ия булганнар. 
## Административ бүленеш



## Искәрмәләр

Төркем:Франциянең диңгез арты биләмәләре
Төркем:Көньяк океан
Аделя җире

**Аделя җире** () — Франция дәгъва белдергән 136°11′-142°02′ көнбатыш озынлыгы арасында урнашкан Антарктиданың өлеше. Көньяк океанның д'Юрвиль диңгезе сулары белән юыла. Климаты гаять суык, көчле җилләр исә. Җир калын бозлыклар белән капланган. Аделя җире француз диңгезчесе  Жюлем Дюмон д'Юрвиль тарфыннан 1840 елда кәшеф ителгән һәм аның хатыны исемен йөртә. 1956 елдан Аделя җирендә Франциянең Дюмон д'Юрвиль гыйльми станциясе эшли.

Төркем:Антарктикада территориаль дәгъвалар
Төркем:Франциянең диңгез арты биләмәләре
Изге Елена, Күккә ашу һәм Тристан-да-Кунья утраулары

**Изге Елена, Күккә ашу һәм Тристан-да-Кунья утраулары** (, 2009 елга кадәр *Изге Елена утравы һәм бәйле терртиторияләр* дип аталган) — Атлантик океанының көньягында урнашкан Бөекбританиянең диңгезарты территориясе. Изге Елена, Күккә ашу утрауларыннан һәм Тристан-да-Кунья архипелагыннан гыйбарәт.
## Административ бүленеш

## Икътисад
Икътисад күбесенчә Бөекбританиянең финанс ярдәменә бәйле. Җирле халык балык тоту, мал-туар үрчетү белән шөгыльләнә. Халкының 25 % өлеше Фолкленд утрауларына һәм Бөекбританиягә эш эзләп китә.

Утрауларда каһвә, бөртеклеләр, бәрәңге, яшелчәләр үстерелә; терлек үрчетелә. Җитен экспортка җибәрелә; сәнәгать товарлары һәм ягулык импортлана.

Төп сәүдә партерлары: Бөекбритания һәм КАҖ.
## Искәрмәләр

Төркем:Изге Елена, Күккә ашу һәм Тристан-да-Кунья утраулары
Крозе утраулары

**Крозе утраулары** () — Һинд океанында урнашкан утраулар төркеме. Франциянең Көньяк һәм Антарктик территорияләре составына керә. 6  һәм кыялардан гыйбарәт.

Мәйдан — 353 км². Күбесенчә базальтлардан төзелгән. Биеклек 954 метргача. 1771 елда Н. Мариона-Дюфрена экспедициясе тарафыннан кәшеф итлгән һәм экспедицион көймәсенең экипаж әгъзасы исеме белән аталган. 1938 елда тыюлык итеп игълан ителгән.

Төркем:Франциянең диңгез арты биләмәләре
Төркем:Һинд океаны
Көньяк Оркней утраулары

**Көньяк Оркней утраулары** — Атлантик океанының көньяк өлешендәге утраулар төркеме, Антарктикада. Сигез утраудан гыйбарәт.

Мәйданы — 621 км². Җир өсте таулы (биеклек 1266 метргача), кар вә бозлар белән капланган. Үсемлекләр дөньясы мүк (мүк) һәм лишайниклардан гыйбарәт. Диңгез кошлары һәм  яши. Даими яшәүче халык юк.

Британия һәм Аргентина утрауларда үз фәнни станцияләрне тоталар. Утрауларны 1821 елда инглиз һәм американ сәнәнгатьчеләре Җ. Пауэлл һәм Н. Палмер кәшеф иткәннәр. 1961 елга кадәр утрауларга (Фолкленд утраулары биләмәсенең өлеше буларак) Аргентина һәм Бөекбритания дәгъва иткәннәр. 1959 елдагы Антарктика турында килешү буенча утрауларның теге яки бу илгә караганлыгы турында мәсьәлә «туңдырылган». Шуңа да карамастан, Британия һәм Аргентина утрауларны үз антарктик биләмәләре (Аргентина Антарктикасы/Британ антарктик территориләре) составына кертәләр.
## Галерея

Factory Cove - Signy Island.jpg|Сайни базасының манзарасы
Laurie Island in the South Orkney Islands.jpg|Лоури утравында
Signy_Research_Station.jpg|


Төркем:Аргентина географиясе
Төркем:Бөекбритания географиясе
Төркем:Кеше яшәми торган утраулар
Татарстанда җирле үзидарә (журнал)

«**Татарстанда җирле үзидарә**»  журналы () — Татарстанның Казан шәһәрендә 2011 елдан нәшер ителүче җирле үзидарә мәсьәләләренә багышланган мәгълүмати-аналитик, иҗтимагый-сәяси басма, Татарстан муниципалитетлары журналы.  Елга 5 саны әзерләнә.

## Гамәлгә куючы һәм нәшер итүче

Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләр шурасы.

## Максаты
Татарстанда муниципаль реформа барышында тупланган тәҗрибәне анализлау, муниципаль берәмлекләр үсешен төрле яклап яктырту.

## Тарих
2011 елның октябрендә беренче саны дөнья күрә. 2011 елда барлыгы ике саны (№ 1-октябрь, № 2- ноябрь), 2012-2014 елларда 5 әр саны (№ 1 – март, № 2 - июнь, № 3 – сентябрь, № 4 – ноябрь, № 5 - декабрь) чыгарылган.

## Редколлегия
* Минсәгыйть Шакиров (*рәис*)
* Людмила Андреева
* Александр Белов
* Татьяна Воропаева
* Илнур Гарипов
* Любовь Гусева
* Римма Ратникова
* Альберт Хәбибуллин

## Нәшрият йорты
* «Казанская недвижимость» нәшрият йорты ЯАҖ.

## Сылтамалар
*   ТР муниципаль берәмлекләр шурасы сайты 
*  Яңа идеяләр өчен мәйдан

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан матбугаты
Төркем:Татар матбугаты
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Татарча журналлар
Нацистлар юк иткән Белоруссия авыллары

**Нацистлар юк иткән [[Беларусия|Белоруссия]] авыллары** - 1941-1944 елларда Бөек Ватан сугышында Өченче рейх көчләре һәм аның тарафдарлары Белоруссиядә 9200 торак пунктның 5295 торак пунктын  юк иткән, кешеләре белән бергә 628 авыл юк ителгән. Шул исәптән аналар, сабыйлар, картлар үтерелгән, шуңа күрә 186 авыл торгызыла алмаган.

Витебск өлкәсендә 243 авыл ике тапкыр яндырылган, 83 - өч  тапкыр, 22 - дүрт тапкыр, 6 - күберәк.

Барлык 5295 авылның 
* 3% ы 1941 елда бетерелгән
* 16% - 1942  елда бетерелгән
* 63% - 1943  елда бетерелгән
* 18% - 1944  елда бетерелгән

Алман-нацистлар үткәргән геноцид нәтиҗәсендә Белоруссиядә **2 230 000 кеше үтерелгән**, Белоруссиянең **һәр өченче кешесе һәлак булган**.

## Сылтамалар

* Белорусские деревни, уничтоженные в годы Великой Отечественной войны 1941-1944 годы 
* https://www.youtube.com/watch?v=_fifetpOI1o три пути (Иди и Смотри) 
Төркем:Һолокост
Төркем:Беларусиянең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Җәзалау урыннары
Төркем:Нацист җинаятьләре
Минсәгыйть Шакиров

**Минсәгыйть Шакиров**  (Минсәгыйть Закир улы Шакиров, 1948―2023) – Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләр шурасы рәисе. Татарстан Республикасы Куркынычсызлык Шурасы әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 1 июнендә ТАССР Чирмешән районы Лашман авылында туган. Казан дәүләт авыл хуҗалыгы институтын (1976), Саратовта югары фирка мәктәбен (1983) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1966-1978  ТАССР Октябрь районы «Дуслык» газетасы әдәби хезмәткәре.
* 1968-1978  ТАССР Чирмешән районы машина-сугару станциясе өлкән белгече, баш инженеры, ТАССР су хуҗалыгы министрлыгы ПМК башлыгы.
* 1978-1981 КПССның Чирмешән район комитеты икенче сәркатибе.
* 1981-1983 Сарытау югары фирка мәктәбе тыңлаучысы.
* 1983 ТАССР Яңа Чишмә районын оештыру бюросы әгъзасы.
* 1983-1987 КПССның Яңа Чишмә район комитеты икенче сәркатибе.
* 1987-1988 ТАССР Чирмешән районы шурасы рәисе.
* 1988-1990 КПССның Чирмешән район комитеты беренче сәркатибе.
* 1990-2005 Татарстанның Чирмешән районы шурасы рәисе, хакимият башлыгы.
* 2000-2004 II чакырылыш Татарстан Дәүләт Шурасы депутаты.
* 2006-2010 Чирмешән муниципаль районы башлыгы.
* 2010 елдан Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре шурасы рәисе.
* «Татарстанда җирле үзидарә» журналы редколлегиясе рәисе.

2023 елның 15 гыйнварында вафат. Туган ягы ― Чирмешән районы Лашман авылында җирләнә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1997).
* «Дуслык» ордены (1999).
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале (2005).
* «Фидакәр хезмәт өчен» медале (2007).
* «Хөрмәт» ордены (2009).
* «Татарстан каршындагы хезмәтләре өчен» ордены (2010).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   «Рәсми Татарстан» сайты 
*   «Чикләрсез татарлар» сайты 
*  Лашман мәктәбе сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Район башлыклары
Төркем:Татарстан Куркынычсызлык Шурасы әгъзалары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Миңнегали Гобәйдуллин

**Миңнегали Гобәйдуллин** гвардия лейтенанты, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
## Тәрҗемәи хәл
Миңнегали Хәбибулла улы Гобәйдуллин Миякә районының  Өршәкбаш-Карамалы исемле татар авылында туып үсә. Милләте татар  . Туган авылында җидееллык мәктәптә белем ала. 1938 елның 2нче мартында комсомол сафларына кабул ителә. Баку шәһәрендә 1940-41 елларда нефть техникумында укый. Нефть чыгару өлкәсендә эшләргә дә өлгерә.

1941 елда Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре сафларына чакырыла һәм тизләтелгән хәрби курсларга җибәрелә. Аны тәмамлагач, 1942 елның июнендә фронтка алына. 1943 елның июненнән пулеметчылар взводы командиры. Шул ук елның октябрь аенда коммунистлар партиясе сафына кабул ителә. 1944 елның 8 мартында Украинаның Херсон өлкәсендәге Нововоронцова районының Дудчаны авылы янында барган сугышларда, үзенең взводы белән  төп гаскәрләргә юл азат иткәндә дошман амбразурасын үз гәүдәсе белән каплап батырларча һәлак була.

Батырның туган авылында, район үзәге Кыргыз-Миякәдә һәйкәлләр урнаштырылган. Уфада, М.Гобәйдуллин һәм А. Матросов истәлегенә куелган мемориалда Мәңгелек ут янып тора.

## Чыганаклар
*  Каһарман татар егете, Советлар Союзы Герое Миңнегали Гобәйдуллинның тууына 90 ел тулды 
* Алар мәңге онытылмас 

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Амбразураны гәүдәсе белән каплаган сугышчылар
Däwlätlärneñ telefon kodları isemlege

__NOTOC__

## İskärmälär



Төркем:Исемлекләр:География
Төркем:Телекоммуникация
Төркем:Дәүләтләр
Шәфигуллин

**Шәфигуллин** – татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән  «Шәфигулла» («*Аллаһының яклаучы бәндәсе*», «*арадашчы*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айрат Шәфигуллин (15.09.1965), Татарстан Республикасы Куркынычсызлык Шурасы сәркатибе (2014).
* Әхмәдулла Шәфигуллин (1905―1971), физика-математика фәннәре докторы (1948), профессор (1948), 1949―1955 елларда КДУ проректоры. ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1954).
* Лотфулла Шәфигуллин (14.05.1955), «Таттелеком» ААҖ директоры, V чакырылыш Татарстан Дәүләт Шурасы депутаты.
* Ринат Шәфигуллин (30.03.1968), «Татбурнефть» ИК ААҖ (Әлмәт) директоры. V чакырылыш Татарстан Дәүләт Шурасы депутаты.
* Фаил Шәфигуллин (1939-1982), татар язучысы.
* Хәбрахман Шәфигуллин (*[[Рахман Шәфигуллин]]*, 1949), «Чаллы-ТВ» телекомпаниясен нигезләүче, «Шәһри Чаллы»ның баш мөхәррире (2010―2014).
* Шәйхулла Шәфигуллин (1853—?), сәүдәгәр, хәйрияче, шәһәр думасы гласные (1906-1917, *[[Иркутск]]*).
----
;Шәфигуллина
* Әминә Шәфигуллина (13.09.1930), «Элекон» заводы (Казан) пресслаучысы, Социалистик Хезмәт Батыры (1966).
* Зарина Шәфигуллина (2001), шахмат буенча Россия спорт мастеры (2022), хатын-кызлар арасында ФИДЕ мастеры (2017).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Айрат Шәфигуллин

**Айрат Шәфигуллин** (Айрат Радин улы Шәфигуллин) — Татарстан Республикасы Куркынычсызлык Шурасы сәркатибе (2014-2018), икътисад фәннәре кандидаты, ТР атказанган икътисадчысы (2007).

## Тәрҗемәи хәле
1965 елның 15 сентябренда Казанда туган. Васильево бистәсендә автотранспорт техникумын (1984), «икътисадчы» белгечлеге буенча Казан дәүләт финанс-икътисад институтын (1990), Г.В. Плеханов исемендәге Россия икътисад академиясен (2003) тәмамлаган. 1984-1986 елларда хәрби хезмәттә була.

## Хезмәт юлы
* 1983-1984 Казан ПОГАТ-3 автослесаре.
* 1990-1995 Казанның Совет районы хакимиятендә икътисадчы, икътисад һәм прогнозлау бүлеге мөдире, торакны исәпкә алу һәм бүлү бүлеге башлыгы.
* 1995 Казан хакимиятенең торак мәйданны исәпкә алу, контрольлек итү һәм бүлү идарәсе башлыгы урынбасары.
* 1995-1997 Казанның Совет районы хакимият башлыгының беренче урынбасары.
* 1998 Казан хакимиятенең финанс идарәсе башлыгы.
* 1998-2007 РФ Пенсия фондының ТР буенча бүлекчәсе идарәчесе.
* 1999-2006 «Банк ЗЕНИТ» ААҖ Әлмәт филиалы идарәчесенең клиент базасын киңәйтү буенча киңәшчесе.
* 2005-2007 «Наратбанк» КБ ҖЧҖ хәвеф белән идарә итү бүлеге башлыгы.
* 2007-2014 ТР хезмәт, мәшгульлек һәм социаль яклау министры.
* Татарстан Республикасы Куркынычсызлык Шурасы сәркатибе (2010-2014 елларда) булган Валерий Власов V чакырылыш Татарстан Дәүләт Шурасы депутаты булып сайлангач, аның вазифасына билгеләнә. 
* 2018 елның 13 ноябреннән Монополиягә каршы федераль хезмәтнең Татарстан буенча идарәсе башлыгы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлары өчен» орденының медале (2001).
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале (2005).
* ТР атказанган икътисадчысы (2007).
* Хөрмәт ордены (Россия) (2011, 2013).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  «Рәсми Татарстан» сайты 
*   Секретарем Совбеза Татарстана стал Айрат Шафигуллин 

## Моны да карагыз
 

Төркем:Татарстанның атказанган икътисадчылары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:Министрлар
Төркем:Татарстан Куркынычсызлык Шурасы әгъзалары
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Әхмәтсафа Гайсин

**Әхмәтсафа Гайсин** () — Советлар Берлеге Каһарманы (1944), гвардия кече лейтенанты.

## Тәрҗемәи хәле

1918 елда Вятка губернасы Өрҗем өязе (хәзерге  Мари Ил Бәрәңге районы) Пучара  авылында туган. Татар. Мәктәптә 5 класс укыгач, күмәк хуҗалыкта эшли. 1938 елда хәрби хезмәткә чакырыла.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1943 елда кече лейтенантлар әзерләүче курсларны тәмамлый. Шул ук елның июлендә III Украина фронты, 12- армия, 60- гвардия укчы дивизиясе, 185- гвардия укчы полкына взвод командиры итеп җибәрелә. Көньяк-Көнбатыш фронтның 1- гвардия армиясе составында Изюм-Барвенково юнәлешендә һөҗүмдә катнаша. Августта 1- гвардия армиясе 12- армия составына керә һәм Донбасс операциясе барышында Павлоград (Днепропетровск өлкәсе) шәһәрен дошманнан азат итә. Днепропетровскидан көньяктарак Днепр елгасына чыга, елга яры буйлап, Запорожье шәһәренә таба хәрәкәт итә. Гвардия кече лейтенанты Ә. Гайсин Днепрны кичүдә, Запорожье шәһәрен азат итүдә, шәһәр эчендәге Хортица плацдармы өчен сугышта катнаша.

## Батырлыгы
1943 елның ноябрендә 6- армия составына кергән 60- гвардия укчы дивизиясе Запорожье районы Разумовка авылыннан көньяк-көнчыгыштарак Днепр елгасын кичә. Ә. Гайсин взводы 26 ноябрьгә каршы төндә Днепрны кичә һәм беренчеләрдән булып, дошман траншеяларына бәреп керә. Сугышта һәлак булган рота командирын алыштыра. Ә. Гайсин ротасы уң ярдагы плацдармны киңәйтү өчен, 4 авылга (шул исәптән, Разумовкага) кинәт һөҗүм итеп, аларны азат итә. Плацдармны саклап, рота дошманның 13 контрһөҗүмен кире кага, рота командиры шәхсән 20 дошманны юк итә. 27 ноябрьдә полк дошман позицияләренә һөҗүм итүне башлый. Дошман берничә тапкыр, ярсып, контрһөҗүмгә күчә. Бигрәк тә Запорожье районы Капустяный хуторы ягыннан көчле ут ачалар. Шул контрһөҗүмнәрнең берсен кире какканда, Ә. Гайсин батырларча һәлак була. Капустяный хуторында җирләнә. 1944 елның 22 февралендә Әхмәтсафа Гайсинга Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.

## Хәтер
* Йошкар-Олада Дан аллеясендә истәлек ташы куелган.
* Бәрәңге бистәсе урамына исеме бирелгән.
* Бәрәңге бистәсе үзәгендә ачылган обелиск (1970) янында Советлар Берлеге Каһарманы Хәким Хәсәнов белән икесенең бюстлары (1995) урнаштырылган.
* Исеме Украинаның Бөек Ватан сугышы каһарманнары энциклопедиясенә мәңгелеккә язылган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (1944 ел, 22 февраль).
* Ленин ордены

## Чыганаклар
# Герои Советского Союза: краткий биогр.слов. Т.1. Мәскәү, 1987.
# Наши герои. 2-е изд.,  Йошкар-Ола, 1985.
# Днепр-река героев. Киев, 1983.

## Сылтамалар
* Ватан каһарманнары сайты 
*  Мари Ил милли китапханәсе сайты 
 
## Моны да карагыз
*  Туганы Ринат Сибагатуллин Ә. Гайсин турында сөйли (*видео*)
## Искәрмәләр
Гайсин

**Гайсин** – фамилия һәм топоним.

#### '''Фамилия'''
**Гайсин** — татар фамилиясе. «Гайсә» исеменнән ясалган.
*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әхмәтсафа Гайсин (1918-1943), Советлар Берлеге Каһарманы (1944, *вафатыннан соң*).
* Бәхти Гайсин (1930-1991), композитор, БАССР халык, РСФСР атказанган артисты.
* Илгизәр Гайсин (1952), КФУ профессоры, фән докторы.
* Илшат Гайсин (1939), Казан аграр университеты кафедра мөдире, профессор,  ТР ФА академик-сәркатибе, ТР Дәүләт премиясе лауреаты.
* Ленар Гайсин (1952), техник фәннәр кандидаты, ТР атказанган химигы, Дәүләт премиясе лауреаты (2010).
* Марат Гайсин (1959), Ишембай районы башлыгы (2008), икътисад фәннәре кандидаты, БР атказанган икътисадчысы.
* Нур (Нурулла) Гайсин  (1914-1995), татар шагыйре.
* Рәхим (Рәхимҗан) Гайсин (26.04.1950), шагыйрь-бард, филология фәннәре кандидаты, КФУ Алабуга институты доценты, докторант.
* Усман Гайсин (1954), тарих фәннәре докторы (2000), профессор (2005).
* Фивзат Гайсин (1946), галим, физика-математика фәннәре докторы.
#### Топоним
* Гайсин () — Украинаның Винница өлкәсендәге район әһәмиятендәге шәһәр (халык саны *25 640*).

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Үлемсез полк

**Үлемсез полк** - Россиядә һәм Бөек Ватан сугышында катнашканнар башка илләрендә Җиңү көненә багышланган уза торган чара.  Чараның катнашучылары Бөек Ватан сугышында катнашкан туганнар фотосурәтләрен күтәреп баралар.

"Үлемсез полк" чарасында һәрбер кеше катнаша ала, ирекле рәвештә Бөек Ватан сугышында катнашкан туганнар турында  хәтерне саклау максатыннан уздырыла.

Беренче мәртәбә "Үлемсез полк" чарасы Тум шәһәрендә 2012 елда уза.

2013 елда чара Россиянең 120 шәһәрендә уза, 2014 елда - 500 шәһәрдә 7 илдә.

2015 елда "Үлемсез полк" чарасы 15 илдә уза, Мәскәүдә чарада 500 мең артык кеше катнаша, бөтен Россиядә 15 миллион чамалап кеше катнаша.

2015 елда Татарстан Җөмһүриятендә 50 мең артык кеше "Үлемсез полк" чарасында катнашты, шул исәптән 35 мең укучы һәм студент.

2015 елда "Үлемсез полк" чарасы Австрия, Азәрбайҗан, Беларус, Алмания, Израил, Ирландия, Казакъстан, Кыргызстан, Монголия, Норвегия, АКШ, Украина илләрендә,  ДХҖ һәм ЛХҖ танылмаган дәүләтләрендә узды.

## Сылтамалар

* «Үлемсез полк» чарасының рәсми сәхифәсе
## Искәрмәләр

Төркем:Җиңү көне
Т-14

**Т-14 "Армата"** яки **Т-99 "Приоритет"** (Объект 148) - "Армата" дигән тәгәрмәч чылбыры платформасындагы  Русиянең өр-яңа төп сугыш танкы, дөньяда аналогка ия булмый. Кораллы көчләргә беренче партиянең тапшыру вакыты - 2015 елның феврале.

## Йөрткеч

12-цилиндрлы дүрт тактлы Х-төрендәге дизель йөрткече, егәрлеге 1500 ат көче.

## Корал

125 мм шома көпшәле туп (2А82-1М) кеше тормый торган башняда урнашкан. Хәрәкәт иткәндә ата ала. Автоматик корылу. 32 снаряд.

Идарә ителә торган ракеталар куллана ала.

Радар: 24 һава тәмеген ала.

Т-14 - тулы тактик ракеталар комплексы, һава һөҗүменә каршы зенит системасы, хәрби күзәт һәм танк.

## Саклану

Экипаж (3 кеше) аерым торган бронекапсулада урнашкан.

Актив саклану системасы - Афганит.

## Элемтә һәм күзәт

Радиолокацион станция 40 динамик һәм 25 аэродинамик тәмек күзәтә ала, 25 км арадагы территорияне тикшерә ала.
## Галерея

4mayrehearsal 06.jpg|
4mayrehearsal 09.jpg|
4mayrehearsal 05.jpg|
Танк Армата Т-14.jpeg|


## Сылтамалар

* https://www.youtube.com/watch?v=HxbJxBvtJLY

## Искәрмәләр

Төркем:Танклар
Шиһап Нигъмәти

**Шиһап Нигъмәти**, **Әкъсам Йосыф улы** (**Шиһабетдин Нигъмәтуллин**) — татар журналисты, публицист, «Азатлык» радиосы журналисты, мөдире, мөһаҗир татарлар арасында билгеле шәхес.

1913 елда хәзерге Төмән өлкәсендә, Вагай районы Рәнчек авылында дөньяга килә. Укытучы булып эшли.

1939 елның октябрендә, ССРБ Югары Шурасы Президиумының яшерен боерыгы белән башка меңләгән укытучы кебек Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә чакырыла.
Икенче бөтендөнья сугышында катнаша, Волхов фронтында сугыша. 1941 елның 4 ноябрендә әсирлеккә эләгә. 
Алман концлагерьларында әсир булуы, анда Муса Җәлил белән аралашуы, «Идел-Урал» гәзитен чыгаруда катнашуы, сугыш елларында ук әдәби иҗат белән шөгыльләнүе  мәгълүм.

Сугыштан соң Әкъсам Йосыф углы (*Aksam Josefoglu*) исеме белән Төркия ватандашлыгын ала.

1945 елда «Идел-Урал төрки берлеге» иҗтимагый төрки газетасының мөхәрирләренең берсе була, 1952-1953 елларда Мүнхенда татар-башкорт эммиграциясенең «Азат Ватан» иҗтимагый-сәяси, тарихи-мәдәни, дини, әдәби журналы эшчәнлегендә актив катнаша.

1954—1979 елларда Азатлык радиосы мөдире булып эшли. 1995 елда вафат була.

## Иҗаты
1953 елда Мүнхенда латин хәрефләре белән «Шигырьләр» җыентыгы басыла (48 б.). Анда аның 69 шигыре урын алган. «Азат Ватан»дагы шигырьләре, нигездә, бу китабында да урын алган.

Шул җыентыкны галим Хатыйп Миңнегулов кирил хәрефләренә күчергән, шигырьләргә аңлатмалар һәм кереш сүз язган. 2020 елда "Әй, татарым, әй, син — җаным!" исеме белән 200 данәдә Мәскәүнең "Татар штабы" бастырган. 2020 елның 18 мартында Казанның Милләт йортында шигырьләр китабын тәкъдим итү кичәсе үтте.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* "Никому и голову не приходило, чтобы "Радио Свобода" вещало и по–татарски"  

Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Мәктәп укытучылары
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре