open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нур Даутов

**Нур Даутов** (Нур Әсгать улы Даутов, ) – композитор, БР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993),  Г. Сәләм (1990) һәм  С. Юлаев (2014) исемендәге премияләр лауреаты. БР композиторлар берлеге әгъзасы (1992).

## Тәрҗемәи хәле
1956 елның 5 гыйнваренда БАССР Бәләбәй районы Пахарь авылында туган. Уфада музыка интернат-мәктәбен, «композиторлык» белгечлеге буенча Уфа дәүләт сәнгать институтын (*З. Исмәгыйлов классы*) тәмамлаган (1986).

## Хезмәт юлы
* 1982-1987  Башкорт дәүләт филармониясе музыка җитәкчесе.
* 1987 елдан Уфа сәнгать училищесы (*инструментовкалау һәм партитура уку  классы*) укытучысы.
* 2002 елдан Уфа дәүләт сәнгать академиясе укытучысы.

## Иҗаты
Нур Даутов музыкасы җете төсләргә бай, гади, төзек, халык көйләре элементларын заманча музыкага оста бәйләгән булуы белән аерылып тора. Иҗатында вокал музыкасы төп урынны алып тора. 300 дән артык җыр, романс (Сафуан Әлибай, Шамил Анак, Мостай Кәрим, Наҗар Нәҗми, Газим Шәфыйков, Рәми Гарипов һ.б. сүзләренә) авторы.

«Дуслык моңы» (Нефтекама), «Ирәндек моңнары» (Сибай), «Курай бәйрәме» (Октябрьск) бәйге-фестивальләрендә даими жюри әгъзасы.  БР милли симфоник оркестры, БР академия хор капелласы, БР дәүләт филармониясе, Гафури театры, БР дәүләт курчак театры, бигрәк тә БР милли уен кораллары оркестры белән тыгыз хезмәттәшлек итә.

## Әсәрләре
#### Уен кораллары өчен музыка
* 1993 1- симфония
* 1994 2- симфония
* 2004 3- симфония
* 1984 «Урал», *симфоник поэма*
* 1985 «Бәйрәм увертюрасы»
* 1982, 1983, 1987 Фортепиано өчен симфонияләр 
* 1982, 1987 Кыллы квартетлар 
* 1989, 1990 «Балалар дәфтәре», фортепиано пьесалары 
* «Яз маршы», «Кызлар биюе», «Серенада» — ансамбль һәм халык уен кораллары оркестры өчен пьесалар.

#### Вокал музыкасы
* 1985 «Җиремә тынычлык», кантата (В.Х. Илембәтов сүзләренә)
* 1986 «Гөлҗамал», *[[опера]]* (Зәйнәп Биишева поэмасы буенча В.С. Кәримов либреттосы)
* 1989 «Тараканкай», *[[бала]]лар [[опера]]сы* (К.И. Чуковский әкияте буенча)
* 2000 «Башкортстан моннан башлана», *вокал-симфония шәлкеме* (Равил Бикбаев сүзләренә)
* 2004 «Халкым җырлары», *вокал-симфония шәлкеме* (халык һәм Абдулхак Игебаев сүзләренә)
* 2004 «Мин киткәнгә елап кайгырмагыз», *хор симфониясе* (халык һәм С. Юлаев сүзләренә)
* 2006 «Акмулланың сүзе шул», *кантата*.

#### Спектакльләргә язган музыкалары
* 1982 «Юллар өзелгәндә» (Әнгам Атнабаев)
* 1987 «Әманәткә хыянәт» (Фәрит Богданов)
* 1988 «Миләш-Миләүшә» (Нәҗип Асанбаев)
* 1992 «Сөясеңме-сөймисеңме?» (Флорид Бүләков)
* 2004 «Салават чакыруы» (Сафуан Әлибай)
* 1998 «Әти» (**нәфис фильм**, «Башкортстан» киностудиясе)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993). 
* Г. Сәләм премиясе (1990). 
* Салават Юлаев премиясе (2014) — «Бию көе», «Кызлар биюе» концертлары өчен
 
## Чыганаклар
## Сылтамалар
*   Башкортстан (белешмәлек) 
*   БР мәдәни дөньясы сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Россия композиторлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Хисамов

**Хисамов** – татар, башкорт фамилиясе. «Хисам» исеменнән ясалган.

«Хисами» варианты бар.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Галим Хисамов (25.04.1949) – язучы, Салават Юлаев премиясе лауреаты (2014).
* Ифрат Хисамов (1930-2000) - композитор.
* Нурмөхәммәт Хисамов (1937―2022) - әдәбият белгече, шагыйрь.
* Айдар Хисамов - рәссам.
* Габделхак Хисамов - полковник (Чуашстан).
----
* Фәһимә Хисамова (1936―2018) - тел белгече, филология фәннәре докторы.
* Рәмзия Хисамова - драма артисты, БАССР халык артисты (1989).
* Тәнзилә Хисамова - драма артисты, БР халык артисты (1999).

Төркем:Шәхесләр
Галим Хисамов

**Галим Хисамов** (Галим Әфзал улы Хисамов, ) – язучы, журналист, дәүләт эшлеклесе,  З. Биишева (2010), Ш. Ходайбирдин (Куергазы районы, 2006) һәм  С. Юлаев (2014) исемендәге премияләр лауреаты. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993). Халыкара төрки академия академигы. ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1988).

## Тәрҗемәи хәле
1949 елның 25 апрелендә БАССР Куергазы районы Кинҗәбай авылында туган. Урта мәктәпне (1966), Уфада дәүләт университетын (1974), Свердлауда югары фирка мәктәбен (1982) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1966 Урта мәктәпне тәмамлагач, Павловка сигезьеллык мәктәбендә укыта. 
* 1967 Салават нефтехимкомбинатында оператор.
* 1968-1969 Күмертау шәһәре «Путь Ильича» газетасында хәбәрче.
* 1969-1970 БДУ студенты.
* 1974-1980 «Башкортстан» газетасы үз хәбәрчесе.
* 1982-1990 КПСС  өлкә комитетында инструктор, бүлекчә мөдире, бүлек мөдире урынбасары булып эшли, матбугат чаралары эшчәнлеген күзәтә.
* 1990 «Агыйдел» журналы баш мөхәррире урынбасары.
* 1991 «Наш путь» (Мәчетле районы) газетасы мөхәррире.
* 1992-1994 «Китап» нәшрияты җитәкчесе.
* 1994-1998 Башкортстан мәдәният һәм гаммәви мәгълүмат министры.
* 1998-1999 «Башкортстан» газетасы мөхәррире.
* 1999 «Курьер» (Уфа) газетасы баш мөхәррире.
* РФ сострахфонды регион бүлекчәсе эш башкаручысы.
* 2004-2007 БР Дәүләт җыелышы-корылтае сәркатибәте бүлекчә мөдире, баш киңәшче.

## Иҗаты
1983 елда беренче китабы — балалар өчен «Аюхан маҗаралары» хикәяләр китабы чыга.
Проза һәм документалистика жанрында иҗат итә. Башкорт әдәбиятында сәяси детектив жанрын ачучы буларак таныла: «Шаһидә» (2007), «Унтугызынчы» (2003), «Ике икс һәм игрек» (2006), «Шерлок Холмс елый» (1989). Халык язмышына багышланган «Тәфтиләү» (1999), «Тамып та гына кала каннары» (1993), «Өн һәм сан», «Актамыр» (1993) әсәрләре киң билгеле. «Парламентаризм в Башкортостане» (2005), «Шәһит Ходайбирдин» (2006), «Ислам в Башкортостане» (2009) документаль фильмнары ( реж. А.А. Нурмөхәммәтов) сценарий авторы. «Ахура Мазда» тарихи романы христиан дине калыкканчы булган халыкара бәйләнешләрне бәян итә. Коръәннең башкортчага тәрҗемәсен чыгаруда хезмәте бар..

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993).
* Зәйнәп Биишева премиясе (2010).
* Шәһит Ходайбирдин премиясе (Куергазы районы)  (2006) – «Шәһит Ходайбирдин» җыентыгын нәшер итүдәге хезмәте өчен.
* Салават Юлаев премиясе (2014) – «Өн һәм сан», «Актамыр» (1993) романнары өчен
* 2024 — «Фидакарь хезмәт өчен» медале (Башкортстан)

## Чыганаклар
## Сылтамалар
*   Башкортстан (''белешмәлек'')  
*   Галим Хисамов «Башинформ» сайтында 
*   Күгәрчен район китапханәсе сайты
 
## Искәрмәләр

Төркем:Зәйнәп Биишева премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Министрлар
Төркем:Язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Абрамиха

**Абрамиха** — Русиядәге топоним:

## Торак пунктлар
* Абрамиха () — Архангельск өлкәсенең Котлас районында урнашкан авыл.
* Абрамиха () — Түбән Новгород өлкәсенең Городец районында урнашкан авыл.
* Абрамиха () — Русиянең Смоленск өлкәсе  Новодугино районы составына керүче авылы.
* Абрамиха () — Тверь өлкәсенең Бежецк районында урнашкан авыл.

## Елгалар
* Абрамиха () — Бурятияның Кабан районында Байкал күленә коя торган елга.
Navuxodonosor II

**Navuxodonosor II** yäki **Buxt Nassar** (arameyça ܪܝܼ *ܐܘܼܨܘܼܪ* ; yähüdçä *נְבוּכַדְנֶצַּר‎*, bor. yunança *Ναβουχοδονόσωρ*, ğäräbçä *نِبُوخَذنِصَّر‎‎*) (634-562 b.e.q.) - Yaña Vavilon patşalığınıñ patşası (605-562 b.e.q.), xaldey näselennän çıqqan. Vavilon böek patşası, ilbasar. Nabopassar ulı.

Navuhodonosor idärä itkän çorında Vavilon çäçäk atu däwerenä kerä.

## Tarix

605 b.e.q. **Karkemiş** yanındağı suğışta qatnaşa.

602 b.e.q. yılda Süriä, Fälästin häm Yähüdi patşalıqnı basıp ala.

601 b.e.q. yılda Misır Navuxadonossor höcümen tuqtatqan.

599 b.e.q. yılda yähüdlär Vavilonğa qarşı baş kütärgännär.

597 b.e.q. yılda Navuhodonosor İerusalimnı basıp ala häm täxetkä  **İexoniä** ne utırta, 3023 aqsöyäk yähüd äsirlekkä alına.

597  b.e.q. yılda yänä baş kütärüne bastıra, 10000 yähüd Vavilonğa äsirlekkä alına.  Yähüdiägä yasaq quyıla.

589  b.e.q. yılda  Misırdan yähüdlär yawğa çığalar, Yähüdiädä yañadan baş kütärü başlana. Firğäwen **Apriy** Vavilonğa qarşı suğış başlıy.

586  b.e.q. yılda  Vavilon ğäskäre yänä İerusalimnı basıp ala, patşa Sedekiä qaça, läkin qulğa alına häm suqırlana. Solomon ğibädätxänäse cimerelä. İerusalim yandırıla, qalğan yähüdlär qollıqqa quıp alına.

575  b.e.q. yılda  **Tir** şähären basıp ala.

Navuhodonosor idärä itkän çorında Vavilon çäçäk atu däwerenä kerä.

Navuhodonosor  Vavilonda Dönya 7 moğcizasınıñ berse Elenä torğan Semiramida baqçaların tözegän.

562  b.e.q. yılda  ülgän.

## Ädäbiät
*    Тураев Б.А. История древнего Востока / Под редакцией Струве В. В. и Снегирёва И. Л. — 2-е стереот. изд. — Л.: Соцэкгиз, 1935. — Т. 2. — 15 250 экз.
*    Белявский В. А. Вавилон легендарный и Вавилон исторический. — М.: Мысль, 1971. — 319 с. — 60 000 экз.
*    Древний Восток и античность. // Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт. / Автор-составитель В. В. Эрлихман. — Т. 1.
*   Вавилонская хроника
*    Амусин И. Д. Кумранский фрагмент молитвы вавилонского царя Набонида, ВДИ, № 4, стр. 104—117.
*    Ладынин И. А., Немировский А. А. Навуходоносор II в Египте: 568/567 г. и ветхозаветная традиция // Древний Египет и христианство. М., 2001. С. 83-85.

Төркем:Гыйрак тарихы
Төркем:Мисыр тарихы
Төркем:Сүрия тарихы
Иван V

**Иоа́нн** (**Ива́н**) **V Алексе́евич** (, Мәскәү — , там же) — Романовлар династиясеннән  ның өченче патшасы. Анна Иоанновнаның әтисе.

## Тәрҗемәи хәл
Әтисе — Алексей Михайлович. Әнисе — Мария Илья кызы  Милославская.

## Гаиләсе
**Хатыны:** 1684 елдан Прасковья Салтыкова (1664—1723), патшабикә.
*Иван V балалары:
* Мария Иван кызы (1689—1692), балачакта вафат булган.
* Феодосия Иван кызы (1690—1691), балачакта вафат булган;
* Екатерина Иван кызы (1691—1733), патша кызы,

## Әдәбият
* 
* 
* Описание бунта бывшего в 1682 году. С рукописи. // Собрание разных записок и сочинений, служащих к доставлению полного сведения о жизни и деяниях государя императора Петра Великого. Изданное трудами и иждивением Федора Туманского. — Ч. 1. — СПб.: Шнор, 1787. — С. 111—229.
* *[[Томсинов, Владимир Алексеевич|Томсинов В. А.]]* Восшествие на царский престол Петра Алексеевича и Иоанна Алексеевича // Законодательство царя Федора Алексеевича: 1676—1682 годы. Законодательство царей Иоанна Алексеевича и Петра Алексеевича: 1682—1696 годы / Составитель и автор вступительных статей В. А. Томсинов. — М.: Зерцало, 2012. — С. LXIV-LXXXI.

## Сылтамалар

Төркем:Россия патшалары
Наталья Комарова

**Наталья Комарова**, Наталья Владимир кызы Комарова , *[[1955 ел]]ның [[21 октябрь|21 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Псков өлкәсе]] Язво*) ― Россия дәүләт эшлеклесе, Югра — Хант-Манси автономияле округы губернаторы (2010―2024). Россия Дәүләт думасының III (2001―2003), IV (2003―2007), V (2007―2010) чакырылыш депутаты.

## Тәрҗемәи хәле

1955 елның 21 октябренда Псков өлкәсе Язво авылында туган. Урта мәктәпне Болгариядә бетергән. Коммунарск (Украинада: Алчевск) тау-металлургия институтын «инженер-икътисадчы» белгечлеге буенча тәмамлаган (1978). 1980 елдан Яңа Уренгойда яши.

## Хезмәт юлы
* 1978 Коммунарск металлургия заводында хезмәт буенча техник, икътисадчы.
* 1980–1988 Яңа Уренгой шәһәр шурасы башкарма комитетында эшли.
* 1988–1992 шәһәр башкарма комитеты рәисе урынбасары, шәһәр план комиссиясе рәисе.
* 1992–1994 Яңа Уренгой шәһәр хакимияте башлыгының беренче урынбасары.
* 1994–1997 Яңа Уренгой хакимияте башлыгы.
* 1997–2000 Яңа Уренгой мэры.
* 2000–2001 Ямал-Ненец автономияле округы губернаторының беренче урынбасары.
* Төп административ эше белән беррәттән Төмән дәүләт нефть һәм газ университеты социаль менеджмент кафедрасы доценты булып эшли.
* 2010–2024 Хант-Манси автономияле округы губернаторы. 2015 елның 27 февраленнән губернатор вазыйфаларын башкаручы.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 2001 III чакырылыш Россия Дәүләт думасына (дипломатия эшенә киткән Виктор Черномырдин урынына) сайлана. «Ватаным-Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы була.
* 2003 IV чакырылыш Россия Дәүләт думасына сайлана. «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы, Табигый чыганаклар һәм табигатьтән файдалану комиссиясе рәисе була.
* 2007–2010 V чакырылыш Россия Дәүләт думасына сайлана («Бердәм Россия» сәяси фиркасе федераль исемлеге буенча). «Бердәм Россия» фиркасенең генераль шурасы әгъзасы.
* 1999 РФ муниципаль берәмлекләре конгрессы идарәсе әгъзасы итеп сайлана.
* 2000 елның маеннан Аурупаның җирле һәм региональ хакимиятләр конгрессының җирле хакимиятләр пулатында РФ вәкиле. Җирле хакимиятләр пулатының  тыныч үсеш буенча комитетының вице-президенты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Дуслык ордены (1998).
* Хөрмәт ордены (2006).
* III дәрәҗә Изге равноапостоллы княгиня Ольга ордены (православие чиркәве ордены) (2013).
* Яңа Уренгой шәһәренең хөрмәтле ватандашы.
* 1997 Бөтенроссия «Хатын-кыз-97» конкурсында «Тигез хокуклар һәм тигез мөмкинлекләр» номинациясендә җиңүче.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
*  ХМАО-Югра хакимиятенең рәсми сайты 
*  Наталья Комарованың Тере журналдагы блогы 
*  Ханты-Мансийскида ШОСның X юбилей сессиясе уза 

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Губернаторлар
Төркем:Россия Федерациясе өлкә губернаторлары
Төркем:Россия Федерациясе субъектлары башлыклары
Төркем:Мэрлар
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт думасы комитет рәисләре
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Комарова

**Комаро́ва** — хатын-кызлар рус фамилия формасы , шулай ук Россиядә топоним. Күренекле фамилия ияләре:
* Наталья Комарова (1955) – Россия дәүләт эшлеклесе, Ханты-Манси автономияле округы–Югра губернаторы (2010―2024).

## Торак пунктлар
* Комарова () — Свердловск өлкәсенең Каменск шәһәр округы составына керүче авыл.
* Комарова () — Свердловск өлкәсенең Пышма шәһәр округы составына керүче авыл.
* Комарова () — Свердловск өлкәсенең Тугулым шәһәр округы составына керүче авыл.

## Шулай ук карагыз
* Комаровский
* Комарово
* Комаровы
Фоат Комаров

**Фоат Комаров** (Фоат Фәһим улы Комаров) – дәүләт һәм фирка эшлеклесе, Әлмәт хакимияте башлыгы (2000-2001), Россия Дәүләт думасы депутаты (2007-2011), ТР Дәүләт шурасы депутаты, :ru:СМП-Нефтегаз ААҖ (Әлмәт) хуҗаларының берсе, ''Төньяк Европа - Көнбатыш Кытай" тиз йөрешле автомагистрале шәхси инвесторы.

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 26 июнендә Әлмәт шәһәрендә туган. «Механика» белгечлеге буенча Казан дәүләт университетын (1984), РФ хөкүмәте каршындагы халык хуҗалыгы академиясен (2003) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1984-1990 ВЛКСМ Әлмәт райкомы инструкторы, беренче сәркатибе.
* 1990-1991 «Әлмәт күптармаклы акционер җәмгыяте» төзелеш-монтаж идарәсе (Әлмәт) башлыгы урынбасары.
* 1991-1993 «91- санлы төзелеш-монтаж оешмасы» башлыгы урынбасары (Әлмәт).
* 1993-1996 «СМП-2000» оешмасы директоры (Әлмәт).
* 1996-1999 «СМП-2000» ААҖ директорлар шурасы рәисе (Әлмәт).
* 1999 Әлмәт районы һәм Әлмәт шәһәре хакимияте башлыгы урынбасары.
* 1999-2000 Әлмәт районы һәм Әлмәт шәһәре хакимияте башлыгы вазифаларын башкаручы.
* 2000-2001 Әлмәт районы һәм Әлмәт шәһәре хакимияте башлыгы.
* 2001-2007 «:ru:СМП-Нефтегаз» ААҖ директорлар шурасы рәисе, 2011 директор киңәшчесе.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1999-2004  II чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты. 
* 2004-2007  III чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты.
* 2007-2011  РФ Федераль җыены V чакырылыш Дәүләт думасы депутаты («Бердәм Россия» фиркасеннән).
* 2014  V чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты («Бердәм Россия» фиркасеннән), дәүләт төзелеше һәм җирле үзидарә буенча комитет әгъзасы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Әлмәт шәһәренең шәрәфле ватандашы.
* «Татарстанның ел җитәкчесе» конкурсы җиңүчесе (2006).
* «Татарстанның ел хәйриячесе» (2007).
* «Татнефть» ААҖ нең мактаулы нефтьчесе (2008).
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале (2005).
* «Хезмәт уңышлары өчен» медале (ТР) (2008).
* II дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен орденының медале (2010).

## Чыганаклар
## Сылтамалар
*  Ф. Комаров ТР Дәүләт шурасы рәсми сайтында 
*  Кто есть кто в Республике Татарстан?
* Ф. Комаров Әлмәт районы рәсми сайтында
*  «СМП Нефтегаз» ААҖ рәсми сайты 

## Моны да укыгыз
 Ф. Комаров «Төньяк Европа - Көнбатыш Кытай» тиз йөрешле автомагистраленә акча кертә
## Искәрмәләр

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Сәнәгатькәрләр
Төркем:Район башлыклары
Төркем:Мэрлар
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Рихард Зорге

**Рихард Зорге** (, агент тәхәллүсе **Рамза́й**, «Инсон»; 4 октябрь 1895, Сабунчу, Бакы өязе, Бакы губернасы, Россия империясе — 7 ноябрь 1944, Токио, Япон империясе) — мәшһүр , Советлар Берлеге Каһарманы (1964 ел, үлеменнән соң). 1930—1940-елларда алман журналисты сыйфатында Алманияда, Кытайда һәм Япониядә булып, кыйммәтле мәгълуматларны кулга төшергән. ССРБга алман-фашист гаскәрләренең  басып керү вакытын, дивизияләр саны һәм аларның хәрби хәрәкәтләре планының гомуми схемасы хакында хәбәрләр биргән. 1941 елда япон полициясе тарафыннан кулга алынган, 1944 елның ноябрендә җәзалап үтерелгән.

Рихард Зорге җитәкчелегендәге совет резидентурасы юкка чыккан соң, СССР разведкасы Япониядә ышанычлы мәгълүмат чыганагы булмаган, моны Хәмзин төзәткән инде..

## Сылтамалар

* Документальный фильм «Легенда о Рихарде Зорге».
* GEO.ru. Рихард Зорге: судьба резидента.
* Фронт без линии фронта .
* Сергей Земляной. Рихард Зорге не был казнён японцами 7 ноября 1944 года?
* Рихард Зорге.
* Qui êtes-vous, Monsieur Sorge?  на IMDB.
* Spy Sorge на IMDB.
* Тамара Гумбатова о Зорге.
* Гупало С. «Правда и хрономифы о Рихарде Зорге».

Төркем:Выпускники Гамбургского университета
Төркем:Участники Первой мировой войны
Төркем:Персоналии:Военная разведка
Төркем:Разведчики СССР
Төркем:Журналисты-международники
Төркем:Члены КПСС
Төркем:Марксисты
Төркем:Казнённые за шпионаж
Төркем:Казнённые революционеры
Төркем:Казнённые во Вторую мировую войну
Төркем:Повешенные в Японии
Төркем:Революционеры Германии
Төркем:Сотрудники ГРУ
Төркем:Похороненные на кладбище Тама
Төркем:Члены НСДАП
Төркем:Дипломаты Германии
Төркем:Члены Коммунистической партии Германии
Төркем:Разведчики-нелегалы

Төркем:Казнённые в 1944 году
Галим Дәүләтов

**Галим Дәүләтов** (*псевдонимы*: Галим Дәүләди, Галим Габдулла улы Дәүләтов, ) – шагыйрь, тәрҗемәче, Сергей Чекмарев (1987) һәм Булат Рәфыйков (2005) премияләре лауреаты. ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1965).

## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 9 апрелендә БАССР Йомагуҗа районы (хәзерге Мәләвез районы) Көен авылында туган. Уфада  9-санлы интернат-мәктәпне (1955), дәүләт университетын (1960), Мәскәүдә югары әдәбият курсларын (1977) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1965-1975, 1977-1979  Уфада китап нәшриятында  матур әдәбият бүлеге мөхәррире, өлкән мөхәррир.
* 1989-1990  республика язучылар берлегендә матур әдәбиятны пропагандлау бюросында эшли.
* 1985 елдан Башкортстан дәүләт филармониясендә әдәби бүлек мөдире.

## Иҗаты
Шигърият, балалар әдәбияты өлкәсендә иҗат итә.
Беренче басылган китабы – «Ташлытау-матур тау» шигырьләр җыентыгы (1964).
«Нөгеш дулкыннары» (1967), «Тау гөлләре» (1970), «Мин-җир улы» (1972), «Мин юлларга чыгам» (1974), «Карагайлар шаулый кыяда» (1976), «Урал йолдызлары» (1979), «Нөгеш буе малайлары» (1982), «Сиңа сүзем сыя» (1983), «Очрашуның якты минутлары» (1986), «Матурлык газабы» (1996), «Өзелгән яфраклар» (2002) исемле шигырь һәм проза китаплары башкортча һәм русча нәшер ителгән.

#### Тәрҗемә
Тәрҗемә өлкәсендә хезмәтләре бар. «Алман хикәяләре» (1962), Борис Житковның «Батыр үрдәк бәпкәсе» (1963), Василий Жуковскийның «Әкиятләр һәм шигырьләр» (1965, Х. Бикколов белән), Михаил Исаковский, украин, казакъ шагыйрьләре китапларын, чуаш халык шагыйре Яков Ухсайның «Чуаш җире» җыентыгын тәрҗемә итә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Сергей Чекмарев исемендәге премия (1987).
* Булат Рәфыйков исемендәге премия (2005)

## Чыганаклар
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 
# Земля мелеузовская: былое, будни, будущее: историко-информационный сборник. Уфа: Китап, 2000.

## Сылтамалар
*  БР әдәби картасы
*  Башкортстан (''белешмәлек'') 
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Булат Рәфыйков премиясе лауреатлары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Хирург

Хирург гамәлият вакытында|right|150px|thumb

**Хирург** ( — кул +  — эш, гамәл; шулай ук *җәррах* дигән варианты да очрый) — авыруларны һәм травмаларны хирургиялык гамәлият (операция) юлы белән дәвалау һәм диагноз кую буенча махсус хәзерләүне үткән табиб-белгеч.

Хирурглар табиб, теш табибы, подолог яки ветеринар була алалар.

Хәзерге заманда роботлаштырылган хирургия зур үсеш ала.

## Искәрмәләр

Төркем:Табиблар
Дәүләтов

**Дәүләтов** - татар һәм башкорт фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Дәүләт» (*байлык, ил*) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әхтәм Дәүләтов (1950), юрист, хокук фәннәре докторы (1993).
* Бәкер Дәүләтов (1915-1982) - Советлар Берлеге каһарманы.
* Баян Дәүләтов (1924-1943) - Советлар Берлеге каһарманы.
* Галим Дәүләтов (1936), шагыйрь, тәрҗемәче.
* Зөфәр Дәүләтов (1953), төзүче-инженер, шагыйрь, язучы.
* Сирень Дәүләтов (1958), спортчы (милли көрәш), РСФСР спорт мастеры (1987).
* Фирдинат Дәүләтов (1959), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (2006), профессор (2007). БР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (2011).
----
* Ләйлә Дәүләтова - шагыйрә, җырлар авторы, ТВ алып баручысы. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2021).

Төркем:Шәхесләр
Комаров

**Комаро́в** (**[[Комарова|Комаро́ва]]**) — рус фамилиясе, «Комар» кушаматыннан ясалган

* 
* 
* Фоат Комаров (Фоат Фәһим улы Комаров) – дәүләт һәм фирка эшлеклесе, Әлмәт хакимияте башлыгы (2000-2001), Россия Дәүләт думасы депутаты (2007-2011), ТР Дәүләт шурасы депутаты, :ru:СМП-Нефтегаз ААҖ (Әлмәт) хуҗаларының берсе, ''Төньяк Европа — Көнбатыш Кытай" тиз йөрешле автомагистрале шәхси инвесторы.

----

## Топоним
### Торак пунктлар
#### 
* Комаров — Волгоград өлкәсенең Чернышковский районы утар.

#### 
* Комаров —  Винница өлкәсенең Винница районы авылы.

### Елгалар
* Комаров — Россия территориясеннән ага торган елга.

## Бүтән
* Комаров — Айда кратеры.

## Шулай ук карагыз
* Комаровский
* Комарово
* Комаров урамы
Ришат Әбүбакиров

**Ришат Әбүбакиров**, Ришат Фазлетдин улы Әбүбакиров (*[[1959 ел]]ның [[4 июль|4 июле]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Әлмәт районы]], [[Яңа Кәшер]] — [[2019 ел]]ның [[26 август]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Әлмәт]]*) — дәүләт эшлеклесе, хуҗалык җитәкчесе. Әлмәт шәһәре һәм Әлмәт районы башлыгы (2001-2011). Россия Дәүләт думасы депутаты (2011 елдан). Икътисад фәннәре докторы (*2009—2015. ВАК карары белән фән докторы дәрәҗәсеннән мәхрүм ителгән*). Россия һуманитар академиясе академигы.

## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 4 июлендә Әлмәт районы Яңа Кәшер авылында туган. Казан төзүче-инженерлар институтын тәмамлаган (1981). 1981-1983 хәрби хезмәттә: төзелештә мастер, прораб булып хезмәт итә. Икътисад фәннәре кандидаты (2003), докторы (2009).

## Хезмәт юлы
* 1983-1988 ВЛКСМ Әлмәт шәһәр комитетында инструктор, бүлек мөдире, беренче сәркатип. 
* 1988-1990 «Татнефть» ААҖ кадрлар белән эш оештыру бүлеге мөдире.
* 1990-1992 «Татнефть» ААҖ җәмгыять элемтәләре бүлеге җитәкчесе, генераль директор ярдәмчесе.
* 1992-2000 «Татнефть» ААҖ генераль директоры ярдәмчесе — аппарат җитәкчесе.
* 2000–2001 – «Татнефть» ААҖ кадрлар һәм социаль үсеш буенча генераль директор ярдәмчесе.
* 2001–2005 – Әлмәт районы һәм Әлмәт шәһәре берләшкән халык депутатлары шурасы рәисе, Әлмәт районы һәм Әлмәт шәһәре администрация башлыгы.
* 2006-2011 Әлмәт муниципаль районы җитәкчесе, Әлмәт муниципаль район шурасы рәисе, Әлмәт шәһәре мэры, Әлмәт шәһәр Советы рәисе.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 2011 VI чакырылыш Россия Дәүләт Думасына депутат итеп сайлана.
* «Бердәм Россия» фиркасенең  Әлмәт районы буенча сәяси шурасы сәркатибе.
* Әлмәт районы һәм Әлмәт шәһәренең социаль – икътисади үсеше өчен күп көч куя: аның җитәкчелегендә бик күп программалар раслана, шәһәр һәм районның яшәү шартлары яхшыра, сәламәтләндерү, мәгариф, мәдәни һәм спорт буенча эшчәнлекне үстерә. Нәтиҗәдә, соңгы елларда Әлмәт муниципаль районы Татарстан Республикасында үсеш сыйфаты буенча беренчеләрдән бара.

## Уңышлары
* 2003 100 мең халкы булган шәһәрләр арасында «Иң яхшы төзекләндерелгән шәһәр» бәйгесендә Әлмәт РФда III урын, «ТР күләмендә иң яхшы төзекләндерелгән шәһәр» исеме ала.
* 2007 РФ күләмендә «Иң яхшы төзекләндерелгән шәһәр» конкурсында икенче урын.
* 2008 РФ күләмендә «Иң яхшы төзекләндерелгән шәһәр» конкурсында өченче урын.
* 2010 РФ күләмендә «Иң яхшы төзекләндерелгән шәһәр» конкурсында беренче урын.
* 2005 «Әлмәт җитәкчесе — 2005» дигән мактаулы исем бирелде.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Дуслык ордены (2010).
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале (2005).
* «Татарстанның 3 миллиард нефть чыгару уңаеннан» медале (2007).
* «ТР алдындагы уңышлары өчен» ордены (2011).
* ТР мактау грамотасы (1997).
* «ТР атказанган төзүчесе» (2003).
* «Әлмәт шәһәренең мактаулы ватандашы».

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

* Россия Дәүләт думасының рәсми сайты
*  Әлмәт районы рәсми сайты 

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Район башлыклары
Төркем:Мэрлар
Төркем:«Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Шәхесләр:Татнефть
Фёдор I

**Фёдор I Иоан улы**, **Феодор Юләррәк** *<small>(,  - [[17 гыйнвар|17.01]].[[1598]], )</small>* —  *[[патша]]сы*.

## Тәрҗемәи хәл
Улы дөньяга килү белән Иван IV *[[Переславль-Залесский]]*дагы Феодор монастырендә чиркәү төзергә куша.

### Иң әһәмиятле вакыйгалар

## Истәлек
### Скульптура
2009 елны 4 ноябрьдә Йошкар-Олада Фёдор I Иоаннович патша һәйкәле ачылган, (скульптор — РФ халык рәссаме Андрей Ковальчук).

## Әдәбият

* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар

Төркем:Россия патшалары
Төркем:Рюриковичлар әлифба буенча
Төркем:Похороненные в Архангельском соборе Московского Кремля
Төркем:Канонизированные князья
Вирьял

**Вирьял** ( — югары, көнбатыш һәм  — авыл, берләшмә сүзләреннән) — чуашларның бер өлеше. «Вирьял»лар белән беррәттән шулай ук «анатри» ( — түбәнге өлеш, көнчыгыш), ягъни түбәндәге чуаш төркеме билгеле.

## Килеп чыгыш
Кайбер галимнәрнең фикере буенча вирьял чуашлары җирле фин-угырларның килгән болгарлар белән ассимиляцияләү нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Математик модельләү ярдәмендә уздырылган антропологик тикшеренүләр вирьял чуашлары һәм таулы мариларның генетик якынлыгын исбатлый.

## Диалект
Вирьял чуашларының диалектына олаштыру хас (әдәби *укçа* (акча) урынына *окçа*, әдәби *урпа* (арпа) урынына *орпа*).

Төркем:Чуашлар
Нерв системасы

thumb|400px|Кешенең нерв системасы схемасы
**Нерв системасы** — организмнарның тышкы һәм эчке мохит үзгәрешләрен сизүен эндокрин система белән беррәттән тәэмин итүче система. Нерв системасы интегратив система буларак эш итә. Ул сизгерлекне, хәрәкәтчән активлыкны һәм башка регулятор системаларын (эндокрин һәм системаларын) бергә бәйли.

Кеше һәм хайван организмы яшәешендә һәм эшчәнлегендә нерв системасы гаять зур роль уйный. Нерв системасының иң төп органы—баш мие. Ул барлык мәсьәләләр буенча карар кабул итә, боерык бирә һәм аның үтәлешен тикшерә.

Нерв системасы организмның барлык өлешләрен бербөтен итеп тоташтыра һәм алар белән идарә итә. Барлык хәбәрләр, телефон сигналы чыбыклар буйлап тапшырылган кебек, мигә һәм мидән нервлар буенча тапшырыла. Сигналлар нервлар буенча гаять зур тизлек белән узалар, бу  тизлек секундына 120 метрга җитә.

Сез минең һәм нерв системасының нинди зур роль уйнавын һәм аның сәламәт булуының ни өчен мөһим икәнлеген аңлагансыздыр. Әгәр баш мие белән берәр хәл булса, әйтик, баш мие чүмече нык кына бәрелсә, күрү сәләте начарлану ихтимал. Чигә бәрелү—фикерләрне чуалтырга, арка мие зарарланса, күрү, ишетү, фикерләүгә зыян килми, ә менә эчке органнар, кул, арка, аяклар эшчәнлеге бозылырга мөмкин.

Режим сакламау, күп йә аз йоклау, тирән кичерешләрнең, бигрәк тә йокы алдыннан, күп булуы нерв системасын какшата. Шуның өчен вакытында йокларга яту һәм тору, саф һавада йөрү, эшләү, ашау мөһим. Шул вакытта һәрвакыт күтәренке рухлы, шат күңелле булырсыз, сезнең бар нәрсәгә көчегез җитәр.

## Нерв системасының гомуми сыйфатламасы
### Нейроннар
Нерв системасы нейроннардан, яки нерв күзәнәкләреннән һәм нейроглиядан, яки нейроглиаль күзәнәкләрдән тора. **Нейроннар** — ул ярсучан күзәнәкләр, ягъни алар электрик импульсларны барлыкка китерә һәм аларны тапшыра алалар (йогынты потенциалы). Нейроннар төрле формада һәм зурлыкта булалар. Ике үсенте төре барлыкка китерәләр: *аксоннар* һәм *дендритлар*.

### [[Нейроглия]]
**Глиаль күзәнәкләр**нең саны нейроннар саныннан күпкә күбрәк. Алар үзәк нерв системасы (ҮНС) күләменең иң кимендә яртысын тәшкил итәләр. Ләкин нейроннардан аермалы буларак алар йогынты потенциалы барлыкка китерә алмыйлар. Нейроглиаль күзәнәкләр төзелешләре һәм килеп чыгышлары буенча төрле. Алар нерв системасында ярдәмчел роль уйныйлар. Алар терәк, трофик, секретор, чикләүче һәм саклау функцияләрен үтиләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Үзәк нерв системасы
* Вегетатив нерв системасы
** Симпатик нерв системасы
** Парасимпатик нерв системасы
* Висцераль нерв системасы
* Нерв тукымасы
* Эндокрин система
* Иммун система

*
Төркем:Гистология
Төркем:Нейробиология
Светлана Романова (Славутская)

**Светлана Романова (Славутская)** (Светлана Геннадий кызы Романова (Славутская),  – драма артисты, В. Качалов исемендәге Казан дәүләт рус Зур драма академия театрының әйдәүче артисты, Россиянең (2002) һәм Татарстанның  (2007) халык, РСФСР атказанган (1986)  артисты, Тукай премиясе лауреаты (2009). Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты укытучысы.

## Тәрҗемәи хәле
1952 елның 24 декабрендә Потсдам шәһәрендә (Алмания Демократик Республикасы) туган. Чиләбе мәдәният институтының мәдәни-агарту эше факультетын тәмамлаган (1975).

## Хезмәт юлы
* 1975 елдан Чиләбе өлкә драма театры актрисасы.
* 1981-1986 Чита драма театрында хезмәт итә.
* 1986-1995 Ростов академия драма театрында.
* 1995 елдан В. Качалов исемендәге Казан дәүләт рус Зур драма академия театрында.

## Иҗаты
В. Качалов исемендәге Казан дәүләт рус Зур драма академия театрында 20 ел хезмәт итү дәверендә 20 дән артык рольдә чыгыш ясый. Иҗат итү мөмкинлеге төрлелеген, характерлы каһарманнарны уйнау осталыгын күрсәтте.

#### Уйнаган рольләре
* *Устинья Наумовна* — «Банкрот» А.Н. Островский. 
* *Тадрахова* — «Дульская ханым морале» (*Мораль пани Дульской*) Г. Запольская 
* *Профессор Персиков хатыны* — «Шомлы йомыркалар» (*Роковые яйца*) М. А. Булгаков. 
* *Лариса* — «Чепи күз» (*Куриная слепота*) Н.В. Коляда. 
* *Голиына*, графиня — «Пики дамасы» (*Пиковая дама*) А. С. Пушкин. 
* *Целия Пичем* — «Өч бакырлык опера» (*Трёхгрошовая опера*)  Б. Брехт. 
* *НКВД  капитаны* — «Америка фахишәсе яки исерек әти белән Россия буйлап сәяхәт» (*Американская шлюха или путешествие по России с папой-алкоголиком*) Ираклий Квирикадзе (18 +).  
* *Хизиона*  — «Йөрәкне яралый торган йорт» (*Дом, где разбиваются сердца*)  Б. Шоу. 
* *Раневская* — «Чия бакчасы» (*Вишнёвый сад*) А. П. Чехов. 
* *Клара Цеханасьян* — «Ханымның килүе» (*Визит дамы*) Дюрренматт. 
* *Москалева* — «Абзый йокысы» (*Дядюшкин сон*) Ф. М. Достоевский.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2003 Халыкара «Камерата-транзит» театр фестивале (Чиләбе) — «Иң яхшы хатын-кыз роле өчен» призы («Пики дамасы» спектаклендә уйнаган графиня Голицына роле).
* 2007 Бөтенрусия «Идел театр сезоннары» фестивалендә (Самар) — «Иң яхшы хатын-кыз роле өчен» призы («Чия бакчасы» спектаклендәге Раневская роле). 
* РСФСР атказанган артисты (1986). 
* Россиянең халык артисты (2002). 
* Татарстанның  халык артисты (2007).  
* Тукай премиясе (2009) — В.И. Качалов исемендәге Казан Зур дәүләт академия драма театрында куелган «Чия бакчасы»  (*Вишнёвый сад*) спектаклендә Раневская роле өчен, *иҗат төркеме составында*.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# «Народные артисты» (СССР, РСФСР, ТАССР). Казан, 1980.
# СССР, РФ, РТ халык артистлары (автор-төзүче И. Илялова). Казан, «Мәгариф-Вакыт», 2011. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Казан Зур театры актерлары
Неврология

**Неврология** (; *гр. neuron сеңер, нерв + logos сүз, тәгълимат*)— организмда *[[нерв системасы]]ның* үсешен, төзелешен, функциясен һәм нерв тукымасының биохимик составын өйрәнә торган дисциплиналар комплексы.

Неврология — системалы анатомиянең бер бүлеге. «Неврология» төшенчәсенә нерв системасы анатомиясе (архитектоника, үткәрүче юллар), гистология, эмбриология, нерв системасының чагыштырма физиологиясе, патофизиологиясе керә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.гистологияНабиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Неврология
Dönyanıñ cide moğcizası

**Dönyanıñ cide moğcizası** yäki **Borınğı Dönyanıñ cide moğcizası** - borınğı yunan ğalimnarına bilgele bulğan dönyanıñ (Oykumena) iñ danlanğan mädäni kürenekle urınnarınıñ isemlege.

Cide - Apollon izge sanı bulıp sanalğan. Cide moğciza borınğı yunan kitaplarında telgä alına.

Berençe isemlekne V b.e.q. ğasırda Herodot tözegän. Anıñ eçenä Akveduk, Samos utrawındağı damba, alihä Gera ğibädätxxänäse kergän.

## İsemlek

Klassik isemlekkä tübändäge moğcizalar kerälär:

Tarixçılar bu isemlek İskändär Zölqarnäyn belän bäylilär.

## Ädäbiät

*С. Г. Загорской, М. А. Калининой, Д. А. Колосовой 70 чудес зодчества Древнего мира: Как они создавались? = The Seventy Wonders of the Ancient World. The Great Monuments and How They Were Built. — М: Издательство Астрель, 2004. — 304 с. — ISBN 5-271-10388-9.
* Вигасин А. А., Дандамаев М. А., Крюков М. В., Кузищин В. И. История Древнего Востока. М., 2007.

Төркем:Дөньяның җиде могҗизасы
Төркем:Борынгы дөнья
Эпителий

**Эпителий**, эпителий тукымасы — күп күзәнәкле хайваннарда — тәнне һәм тән куышлыгын каплап торучы, күбесенчә бизләрнең төп функциональ составын тәшкил итүче тукыма.

Эпителий тиз искереп бетүе сәбәпле көчле регенерация итү хосусыятенә ия. Эпителий базаль мембрана белән чикләнгән, анда тамырлар булмый; азык маддәләрне аңа якын урнашкан беректерүче тукымадан ала. Эпителий чикләүче, химая, маддәләр алмашынуы (суыру, бүлеп чыгару), секрет чыгару функцияләрен башкара.

Функциясенә карап, каплаучы вә секретор эпителийләргә аерыла. Каплаучы эпителий, үз нәүбәтендә, бер катлы, күп катлы һәм күчемле була. Бер катлы эпителий күзнәкләре базаль мембрана белән багланган (ашказан һәм эчәк дивары, мезотелий — тән куышлыгын урап торган эпителий). Күп катлы эпителийнең фәкать эчке каты базаль мембрана белән капланган (тире эпителие), күчемле (2 катлы) эпителийнең тышкы күренеше орган дивары сузылышына карап үзгәреп тора (мәсәлән, сидек куыгы, сидек чыгару юлы эпителие). Секретор эпителий исә бизләрдә була. Эпителий күзәнәгенең төзелеше аның секреторлык функциясе белән бәйле.

Эпителий шәекленә таянып, яссы, кубсыман һәм цилиндрсыман була. Эчкә суыручы эпителий өчен щёткалы кайма хас, җемелдек эпителийдә керфекләр була. Химая функциясен башкаручы эпителий өчен мөгезләнү хосусыяте, бизле эпителий өчен бөртекле эндоплазматик челтәре һәм Голҗи комплексының үсүе хас.

Үсемлекләрдә эпителий — кайбер органнарны эчтән түшәп торучы торган нәзек паренхим бүлеп чыгаручы күзәнәкләр катламы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Организм тукымалары
Панкреатик сыекча

**Панкреатик сыекча** яки **Ашказаны асты бизе сыекчасы** — составы ягыннан катлаулы аш­кайнату сыекчасы. Ашказаны асты бизендә хасил була һәм уникеилле эчәккә бүленеп чыга. Бу сыекча аксым, май һәм күмерсуларны таркатучы фермент­ларга бай.

Төркем:Ашкайнату системасы
Xeops piramidası

**Xeops piramidası, Giza böyek piramidası** - Misır piramidalarınıñ iñ zurısı, Dönyanıñ cide moğcizasınıñ berdänber saqlanğan moğcizası.

Xeops piramidası Misır iñ zur piramidaları kompleksına kerä, Giza yassı tawlığında urnaşqan. Bu Xeops (Xufu), Xefren (Xafra) häm Mikerin (Menkaur) piramidaları.

Böyek piramidanıñ miğmarı - Xeops bertuğannıñ ulı, wäzir **Xemion** bulıp sanala.

Öç meñ artıq yıl däwamında (1300 yılda Angliä, Linkoln şähärendä kafedral' çirkäw  tözelgängä qädär) Xeops piramidası - Cirdäge iñ biek tözegän bina bulğan.

Çamalap piramida tözeleşe 20 yıl däwamında suzılğan, 2540 b.e.q. tämamlanğan.

2560 b.e.q. yılnıñ 23 avgustı - piramida tözi başlawı Misırda räsmi räweştä bäyräm itelä. Läkin bütän tözü datası da bar: 2720 b.e.q. (AQŞ), 2708 b.e.q. (Bauman ünivirsitite, Rusiä). Radiouglerod ısulı **2680-2850 b.e.q.** waqıt diapazonın birä.

## Tözeleş

Piramida räsmi iseme - "*Axet-Xufu*" - "Xufu ofığı". İzvest taştan häm granittan tora, tabiği izvest ürendä tözelgän.

Başta piramida aq izvest taştan qaplanğan bulğan, tübäsendä altınlanğan taş urnaşqan bulğan, qoyaşta balqığan. 1168 yılda Qähirä yäşäwçeläre piramida tışlığın üz yortları öçen alğannar.

## Taswir

*Bieklek - 138,75 m
* Yan qırnıñ awışlığı poçmağı: 51° 50'
* Yan qabırğası ozınlığı 225 m
* Nigeze mäydanı 53 000 m² 
* Nigeze perimetrı 922 m
* Küläme 2,58 mln m³
* Awırlığı 6,25 mln tonna

## Ädäbiät

*С. Г. Загорской, М. А. Калининой, Д. А. Колосовой 70 чудес зодчества Древнего мира: Как они создавались? = The Seventy Wonders of the Ancient World. The Great Monuments and How They Were Built. — М: Издательство Астрель, 2004. — 304 с. — ISBN 5-271-10388-9.
* Вигасин А. А., Дандамаев М. А., Крюков М. В., Кузищин В. И. История Древнего Востока. М., 2007.
* Постройка пирамиды Хеопса (26 век до н. э.)
* Dimensions of Pyramid of Khufu (Cheops)  
* The pyramids and temples of Gizeh (1883) 
* Geological and Geomorphological study of the original hill at the base of Fourth Dynasty Egyptian monuments 

Төркем:Дөньяның җиде могҗизасы
Төркем:Борынгы Мисыр

Төркем:Архитектура тарихы
D витамины

**D витамины**, кальцийфероллар — майда эри торган берәмлекләр; стеринлар хасиләсе. Антирахит үзлегенә ия. Иң мөһим кальцийфероллар: эргокалсиферол (D2 витамины) ва холикалсиферол (D3 витамины). Шулардан беренчесе эргостерин (D2 провитамины) нурландыру тәэсирендә сонгый синтезлана. Икенчесе кеше һәм хайваннар тәнендә кояшның ультрашәмәхә нурлары тәэсирендә 7-дегидрохолестерин (D3 провитамины)нан алына. Кальцийферолларның төп чыганаклары булып балыклар, китлар һәм кайбер башка хайваннар бавырындагы майлар, нурландырылган селтеләр санала. Кальцийфероллар эчәктә кальций һәм фосфор алмашынуы, аларның бөердә реабсорбциясены (яңадан эчендә суыру) һәм бу тозларның сөяк тукымасыннан чыгарып ташлауны башкара. D витаминының җитмәве скелетны минераллаштыра (рахит вә скелет тукымасының йомшак булып калуына сәбәп була). D витамины нормадан күп булганда канда микъдары арта. Бу витамин йомшак тукымада тупланып бара (гипервитаминоз). Бәләгатькә җиткән кеше организмында бер тәүлектә 2,5 мкг, балаларда 12,5 мкг D витамины сарыфлана.

## Искәрмәләр

Төркем:Витаминнар
Рафаэль Газимов

**Рафаэль Газимов** (Рафаэль Госман улы Газимов) – тренер, «КАИ-ЗИЛАНТ» гандбол клубы директоры . РФ гандболчылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле

1962 елның 27 мартында Казанда туган. Волгоград дәүләт физкультура институтының Казан филиалын тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1979 Воровский исемендәге спорт клубы (Казан) гандбол командасында уйный. 
* 1982 РСФСР гандбол буенча яшьләр командасына кабул ителә.
* 1982-1985 «Заря» гандбол командасы  (Әстерхан) уенчысы.
* 1985-1987 «Энергия» гандбол командасы (Воронеж) составында.
* 1987-1990 Воровский исемендәге клуб (Казан), Стәрлетамак шәһәре командалары өчен чыгыш ясый.
* 1987 елдан балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә  тренер булып эшли.
* 1990-1992 «Академия Пилото Посада» командасы (Виго, Испания) өчен чыгыш ясый.
* 1992-2007  «КАИ-Зилант» командасы (Казан) уйнаучы-тренеры, баш тренер, директор.

## Уңышлары
* III «Бөтенсоюз яшьләр уеннары» чемпионы (РСФСР җыелмасы эчендә) 
* Казан клубын Россия беренчелегенең суперлигасына чыгарды (2002).
* «КАИ-Зилант» такымы Россия чемпионатында 5- урын алды.
* 2001-2002 Европа кубогы уеннарында катнашу.
* 11 спорт остасын тәрбияләде.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1999 «КАИ-Зилант»ка «Иң яхшы команда» исеме бирелә.
* 2005 «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале.
* 2005 «Югары спорт күрсәткечләре өчен» медале.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
 «КАИ-Зилант» клубы рәсми сайты 

Төркем:Тренерлар
Төркем:Гандболчылар
Төркем:«Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Babilneñ elenä torğan baqçaları

**Babilneñ elenä torğan baqçaları** yäki **Elenä torğan Semiramida baqçaları**, döresräk - **Elenä torğan Amitis baqçaları** - Dönyanıñ cide moğcizasınıñ berse, 605 b.e.q. tözelgän, 562 b.e.q. yılda su basu säbäple cimerelgän häm yuqqa çıqqan. Döresräk ataması **Elenä torğan Amitis (Amanis) baqçaları**, Amitis - Babil patşası Navuxodonosor II xatınınıñ iseme bulğan, ul anıñ xaqına bu moğcizanı tözegän.

Çamalap Babil patşalığında urnaşqan bulğan, bügenge Hillä şähäre yanında torğan.

## Tözü tarixı

Babil patşası Navuxodonosor II (605-562 b.e.q.) töp doşman Assiriägä qarşı köräşsen öçen Midiä patşası **Kiaksar** belän xärbi kileşü tözegän.

Ciñgäç, alar Assiriä ciren üz arasında bülgännär. Xärbi berek Navuxodonosor II häm Midiä patşası qızı **Amitis** belän öylänü belän tögällägännär.

Tuzanlı, esse Babil yäş patşabikäne söyendermägän, Navuxodonosor üz xatını küñelen kütärsen öçen Elenä torğan baqçaıarın tözärgä quşqan.

Läkin tarixta xatalı itep atama Assiriä patşabikäse **Semiramida** belän bäylängän. **Semiramida ike ğasır elek torğan**.

## Ädäbiät
*Ю. Зинин, «Вавилон: из мглы веков в сегодняшний день», Наука и Жизнь, 2011, № 1, стр 64.
* Alberge, Dalya (5 May 2013). «Babylon's hanging garden: ancient scripts give clue to missing wonder». Проверено 6 May 2013.
*С. Г. Загорской, М. А. Калининой, Д. А. Колосовой 70 чудес зодчества Древнего мира: Как они создавались? = The Seventy Wonders of the Ancient World. The Great Monuments and How They Were Built. — М: Издательство Астрель, 2004. — 304 с. — ISBN 5-271-10388-9.
* Вигасин А. А., Дандамаев М. А., Крюков М. В., Кузищин В. И. История Древнего Востока. М., 2007.

Төркем:Дөньяның җиде могҗизасы
Төркем:Архитектура тарихы
Төркем:Гыйрак тарихы
Зәңгелә

**Зәңгелә** (русча *цинга, скорбут, Барлоу авыруы*) — азык составында С витамины (аскорбин әчелеге) җитмәве сәбәпле яки аны организм җитәрлек дәрәҗәсен үзләштермәгәнлегеннән килеп чыга торган авыру.

С витамины җитмәгән очракта, коллаген синтезы бозыла, тоташтыргыч тукыма үз ныклыгын югалта.

Зәңгеләдә, нигездә, үзәк нерв системасы фәгыйлияте бозыла: авыручы хәлсезләнә, тиз арый, йокычан булып китә. Башы әйләнә, соңрак колак, борын, иреннәр, бармаклар һәм дә тырнаклар яшелләнә; ура шешә һәм канлый, авыздан сасы ис чыга, тешләр селкенеп төшә башлыйлар. Балтыр, бот вә утраксада кызгылт-карасу тимгел пәйда була, соңрак тире асты вә мускул арасына (кием тия торган урыннарда) кан йөгерә. Моннан тыш, әгъзаләр, буыннар һәм тән куышлыкларына кан йөгерә, ашказан-эчәк, йөрәк-тамыр системасы фәгыйлияте бозыла, кан басымы түбәнәя, анемия күзәтелә. Зәңгеләгә юл куймау өчен составында С витамины күп булган продуктларны, аеруча яшелчәләрне (карлыган, сарымсак, кәбестә) һәм җиләк-җимеш (кара карлыган, гөлҗимеш, җир җиләге) ашарга кирәк.

Зәңгелә авыруыннанбөек диңгезчеләр – Витус Беринг, Виллем Баренц үлгәннәр һәм Һиндстанга яңа юл эзләп, командасының 70 процентын югалткан Магелланның гомере чаккына өзелми калган

## Дәвасы
Аскорбин әчелеге, С һәм Р витамин булган препаратлар языла.

## Әдәбият

*Цынга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Lind, James A Treatise on the Scurvy. — London: A. Millar, 1753.
*Зайчик А. Ш., Чурилов Л. П. Цинга и действие мегадоз витамина С // Основы патохимии. — СПб.:: ЭЛБИ, 2000. — С. 375—379. — 688 с. — 3000 экз. — ISBN 5-7733-0037-0.

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Кома

**Кома** — яшәүгә хәвеф тудыручы халәт; үзәк нерв системасы фәгыйлиятенең югалтуы, бөтенләй һуштан язу, тышкы тәэсирәтләргә җавап бирмәслек һәм организмның яшәү өчен мөһим функцияләрне башкаруының бозылуы белән чыгылдырыла.

Гадәттә, кома алдында кома алды халәте күзәтелә, монда тын алу һәм тамырлар тонусы үзгәрә, пульс акрыная, эсселекне идарә итү (терморегуляция) бозыла. Үзәк нерв системасы авырулары (инсульт, ми шеше, баш мигә кан йөгерү, ми җилсенүе һ.б. җәрәхәтләр), кайбер йогышлы авырулар (инфекцион менингит, энцефалит), шулай ук, бөер һәм бавыр авыруларында төрле зәһәрләнүләр (наркотик матдәләрдән, алкогольдан) комага сәбәп булалар Команың әсасында баш мие кабыгы фәгыйлиятенең бозылуы, баш миендә кан һәмдә арка мие сыеклыгы әйләнешенең бозылуы, минең эчке басымының күтәрелүе, минераллар һәм әчелек-селте тигезләнешнең бозылуы һ.б. патологик җәрәяннәр (процесслар) ята. Кома халәте төрле авыруларның үзенә хас галәмәтләре белән үтә. Команың ми комасы, уремик комасы, бөер комасы кебек төрләре бар. Ләкин кома термины күбесенчә шикәр диабеты гакыйбәтендә килеп чыгар торган авыр халәтне белдерү өчен кулланыла. Авыр кома терминал халят булып санала. Дәва: комага сәбәп булган гамилне (факторны) юк итүдән гыйбарәт. Кома халәтендәге авыручы кичектермичә хастаханәгә яткызыла һәм ашыгыч рәвештә тиешле дәва чаралары күрелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Реаниматология
Ярмәкәй

**Ярмәкәй** — авыл, Ярмәкәй районының (1935—63 елларда һәм 1968 елдан алып) һәм Ярмәкәй авыл советы үзәге. Уфадан көньякка 235 км һәм Приют тимер юл станциясеннән төньяк-көнбатышка таба 31 км еракта, Бәләбәй—Ярмәкәй—Приют, Октябрьски—Ярмәкәй автомобиль юлларында, Рә елгасы буенда урнашкан.

Халкы (мең кеше): 1906 елда — 1,5; 1920 — 2,0; 1939 — 2,4; 1959 — 2,6; 1989 — 3,5; 2002 — 4,2; 2010 — 3,9. ПУ, урта һәм балалар музыка мәктәбе, 2 балалар бакчасы, үзәк район дәваханәсе һәм китапханәсе, мәдәният йорты  (4 үзешчән сәнгать халык коллективы, шул ис. “Ярмәкәй”), балалар китапханәсе, тарих туган якны өйрәнү музее, мәчет бар.

## Тарихи белешмә
Авылга Казан даругасы Кыр-Елан вулысы Әбделкәрим авылы башкортларының асаба җирләрендә 1742 елда кердәшлек килешүе буенча ясаклы татарлар (алар соңыннан типтәрләр катламына күчә) нигез сала. Тәүге төпләнүче Ярмәкәй Сөендековның (икенче мәгълүматләр буенча, Ярмәк Бәйкәшевнең) исеме белән аталган. 1749 елда биредә кердәш башкортлар, 18 гасыр азагында — шул ук вулысның Исламбакты авылы татарлары (дәүләт игенчеләре) килеп утыра. 1795 елда 11 йортта 59 кеше яшәгән, 1865 елда Ярмәкәй (Бәйкәй) исеме белән теркәлгән, 140 йортта — 749 кеше. Игенчелек, терлекчелек, умартачылык белән шөгыльләнгәннәр. вулыс идарәсе урнашкан, мәчет, училище, 4 су тегермәне булган. 1906 елда мәчет, 3 бакалея кибете, мөгәзи теркәлгән; авылда вулыс идарәсе урнашкан була.

А.Х.Галләмов, Ф.Г.Гыйләжев, З.М.Янекәева, Г.М.Золоева, Э.А.Имелбаева, М.Х.Садыйкова шул авылда туган.

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Мөкәрәмә Садыйкова
* *[[:d:Q48644618|Әбүзәр Зарипев]]*

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Төркем:1773-1775 еллардагы крәстияннәр сугышы
Фёдор II Годунов

**Фёдор II Борис улы Годунов** (1589—10.06.1605) — 1605 елның 13 (23) апреленнән 1 (11) июньга хәтле Русь патшасы, беренче рус картографларның берсе. Аның патшалыклыгы — ирләрнең Россия тәхетендә иң кыска вакыт булып тору (һәм икенче кыскалыклы буенча аның түтәй Ирина Годунова идарәләреннән соң).

## «Укымышлы патша улы»
Фёдор Мәскәүдә туа, Борис Годунов һәм аның хатыны Мария Скуратова-Бельская, улы, Малюта Скуратов оныгы. Фёдор аның әтисе дәүләт патшасы булды

## Фёдор кәләшләре
Билгеле, 1603 елны инглиз әби патшасы Елизавета I Фёдоргв аксөякле 11-яшьлек инглиз хатынның кулын тәкъдим иткән,

## Россия картасы

патша Фёдор рус тарихына кергән

## Патшалык итү
Аның әтәсе кинәт кенә вафат була

### Болганчык чоры

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Смута в Московском государстве. Россия начала XVII столетия в записках современников. — М.: Современник, 1989.
* 
* *[[Платонов, Сергей Фёдорович|С. Ф. Платонов]].* Борис Годунов (1921) // С. Ф. Платонов. Москва и Запад. Борис Годунов. — М.: Богородский печатник, 1999.
* *[[Р. Г. Скрынников]].* Борис Годунов. — М.: Наука, 1978.
: *другое издание:* М.: Наука, 1983.
: *другое издание:* М.: АСТ, 2002. — ISBN 5-17-010892-3188
* *[[Багров, Лео|Л. Багров]].* История русской картографии. — М.: Центрполиграф, 2005. — ISBN 5-9524-1676-4

## Сылтамалар

Төркем:Россия патшалары
Мәргән

**Мәргән**, снайпер — төз ату, маскировкалау һәм күзәтү осталыгы белән камил эш итә белүче махсус өйрәтелгән гаскәри; гадәттә, беренче атудан ук тәмеккә тигезә.

## Тарих
«Снайпер» исеме Беренче бөтендөнья сугышы дәверендә инглиз армиясендә пәйда булган, Икенче бөтендөнья сугышында киң кулланылган. Мәгргән махсус җиһазланган яшерен позициядән торып ата. Аерым очракларда мәргән караңгыда күрү һәм күзәтү әсбабы белән тәэминләнә. Артиллерия, танк гаскәрләре вә авиациядаге маһир атучыларны да «мәргән» дип атыйлар.

Төркем:Мәргәннәр