open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хоментово (Любуш воеводалыгы)

**Хоментово ** — Польшаның Любуш воеводалыгы  гминасында урнашкан авыл.

## Географиясе
Хоментово Польшаның башкаласы Варшавадан төньяк-көнбатышка таба 370 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.

## Халык саны

2011 елда биредә 157 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Польша торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Любуш воеводалыгы торак пунктлары
Максат Гомәров

**Максат Гомәров**, Максат Илһам улы Гомәров (*[[1963 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Зәй районы]], [[Чыбыклы]]*) — баянчы−музыкант, композитор, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе. «Татар халык җыры антологиясе»н төзүче.

## Тәрҗемәи хәле
1963 елда Татарстан АССР Зәй районы Чыбыклы авылында музыка сөюче гаиләдә туган. Әтисе Илһамның абыйсы Мизал авылга (Урал шахтасыннан) баян алып кайткан беренче кеше була. Әнисе оста баянчы һәм оста җырчы була. Максат кечкенәдән баянда уйнарга өйрәнә. Авылдан күченгәндә бөтен көйләрне уйный белә.

1972 елда гаиләләре белән Яр Чаллыга күчеп килә. Шәһәрнең 3нче музыка мәктәбенең баян классы буенча тәмамлаган. 1977 елда шәһәр баянчылар конкурсында 1нче урынны ала.

1978 елда Казан музыка училищесына укырга керә. 1981 елда Сембердә узган Идел буе яшь баянчыларының X конкурсында лауреат исемен яулый.

1982 елда Казан музыка училищесын баян классы буенча тәмамлап, Казан дәүләт консерваториясенә укырга керә. 1983 елда Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрына баянчы-концертмейстер итеп алына.

Аерым башкаручылар һәм җырчылар белән эшләүче баянчы буларак, 1980-еллар башында сәхнәгә килгән җырчылар Газинур Фарухшин, Айдар Фәйзрахманов, Венера Ганиева, Зөфәр Хәйретдинов, танылган  җырчылар Зөһрә Сәхәбиева, Галина Казанцева белән чыгышлар ясый, алар белән радио һәм телевидениеда язмалар эшли.

1991 елда Татарстан дәүләт телерадиокомитетына эшкә урнаша.

Ун елга якын ике томнан торган «Татар халык җыры антологиясе»н төзү белән шөгыльләнә. Казанның 1000 еллыгына «1500 татар җыры» дип аталган проект эшләүдә катнаша.

2020 елдан Яр Чаллыда (*үзе тәмамлаган 3нче балалар музыка мәктәбе базасында*) музыка мәктәпләрендә белем алучы балалар арасында «Максат Гомәров призына Баянда, аккордеонда һәм гармунда яшь башкаручыларның төбәк фестиваль-конкурсы» уздырыла.

## Китабы
* 1998 ― *Максат Гомәров*. Баян. Татар һәм башкорт халык көйләре (*беренче җыентыгы* ). Обработкки татарских и башкирских народных мелодий для готово-выборного баяна. Казан, 1998.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1977 — Яр Чаллы шәһәре баянчылар конкурсы — 1нче урын
* 1981 — Идел буе яшь баянчыларының X конкурсы (Сембер) — лауреат.
* Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Максат Гомәров. // Зәй районының күренекле затлары. (төзүчеләр Ф. Ш. Хуҗин, Ә. З. Әһлиуллина) . Казан: Сүз нәшрияты, 2011 ел, 221нче бит. ISBN 978-5-98356-118-2

## Сылтамалар

* *Гөлинә Гыймадова*. Баянчы Максат Гомәров: «Без балаларда милли горурлык тәрбияли белмибез». Ватаным Татарстан, 15.02.2020

## Моны да карагыз

Төркем:Баянчылар
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Шәхесләр:Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры
Гомәрова

**Гомәрова** – фамилия. Гарәп теленнән кергән «Гомәр» ( «*уңышка ирешүче*») сүзеннән ясалган.
* Заһирә Гомәрова (1930—2002), язучы.
* Лилия Гомәрова (1972), РФ Федераль җыены Федерация берлегендә БР вәкиле.
* Люция Гомәрова (1959),  БР Конституция Суды рәисе (2009-2014), фән кандидаты (1986). БР атказанган юристы (2006).
* Сәрия Гомәрова (1935—1995), табибә, БАССР атказанган табибы.
----
* **[[Гомәров]]**
## Моны да карагыз
* Гомәр (мәгънәләр)

Төркем:Фамилияләр
Нюлэсмурт

**Нюлэсму́рт** (удмурт телендә: урман кешесе), **Нюлэскузё** (удмурт телендә: урман хуҗасы) — удмурт мифологиясендә урман хуҗасы.
Нюлэсмурт удмурт мифологиясенең башка мәхлукатлары арасында әһәмияте буенча аерылып торган. Кайвакыт аны *Быдзым нюня* «Бөек баба, ата» дип атаганнар. Кайбер өйрәнүчеләр хәттә ул «Глазов вотяклары мәҗүси Илаһлары плеядасында беренче һәм иң баш Ходай — урманнар һәм җирләр Илаһы дип исәпләгәннәр… Аңа шулай ук вотякларга мәҗүси культын тәэмин итү карый дип әйтелә. Ул бик зур йогынты ясый дип әйтеп узарга кирәк.. Бу бөтенесе удмурт традицион мәдәниятендә урманның бик зур роле белән аңлатыла. Нюлэсмурт — урман хуҗасы, ә урман практик рәвештә удмуртларның табигый байлыгы булып, моның өчен Нюлэсмурт җаваплы булган, ул җәнлекләр хуҗасы (хосусан, ул кайда кайсы өндә кайсы аюга ятарга икәнен чишә), сунарчылар аңа сунарда ярдәм һәм булышу өчен мөрәҗәгать итәләр, Нюлэсмурттан шулай ук терлекнең ничек булуы торган (көтүлек урыны булып урманның чикләнгән мәйданчыгы хезмәт иткән), кайвакыт ул шулай ук вафат булган бабаларга ничектер бәйле булган. Нюлэсмурт юлы дип давыл, өермә узган ауган урманны атаганнар, шуңа күрә Нюлэсмуртны кайвакыт җил Илаһы дип атаганнар. Нюлэсмуртлар һәм Вумуртлар арасында аяусыз сугышлар булган; алар гадәттә төштә булган дип саналган, шуңа күрә кешеләр шул вакытта коенырга, елгага керергә курыкканган — шундый ук ышанулар коми халкында да булган..

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Владыкин В. Е.* Религиозно-мифологическая картина мира удмуртов. Ижевск: Удмуртия, 1994.
* 

## Сылтамалар
* Фольклорный архив. Удмурты. Нюлэсмурт.
Төркем:Удмурт мифологиясе
Далем Кетут

**Далем Кетут** Балиның Далем патшасы булган ул билгеле булмаган вакыт дәверендә Ява Маҗапаһит Империясе (1293-як. 1527) чорында хөкем иткән. Маҗапаһит патшалары арасында беренче вассал хөкемдар булып, соңрак ул бәйсез утрау патшалыгы патшасы буларак пәйда булган. Ул шулай ук *Шри Смара Кепакисан* яки *Тегал Бесунг* исемнәре астында мәгълүм. Дэва Тегал Бесунг үзәк Бали Пура Бесакиһ иң әһәмиятле гыйбадәтханәсе Пура Падһарман Далем Гелгелда дан бирелә торган иң иртә илаһилаштырылган хөкемдар.
## Патша урыны үзгәрүе
18-нче гасыр хроникасы *[[Бабад Далем]]* буенча Далем Кетут Яваның Балины 1343 елда яулап алганнан соң тәхеткә куелган иммигрант Явалы Шри Аҗи Кресна Кепакисанның кече улы булган. Аның әтисе үлгәннән соң аны Сампранганда сараенда олы улы Далем Сампранган варис итеп алыштырган, шул ук вакытта Кетут вакытын комарлы уен уйнаучы буларак уздырган. Далем Сампранганның хөкем итәргә инкомпетентлыгы тиз күренгәч, Кетут патша титулларын алырга ризалаштырылган булган һәм көньяк ярга якын Гелгелда яңа сарай пури нигезләгән. Иске Сампранган сарае караңгылыкка чумган, шул ук вакытта Гелгелның куәте һәм престижы үскән. Соңрак вакыт *Бабад Бһуми* текстында расланганча ул Балида 1378 *Сака календаре* елында (безнең эраның 1456 елы) нигезләнгән булган. Шулай да Бадунг бүлегендә башка лорд искә алына, *санг адипати* (Маҗапаһит регенты), аның исеме Санг Арья Гаҗаһ Венгкер, ул коры җирләрдән керемнәрне һәм 1468  *[[саваһ]]* басуларыннан салымнар кабул иткән.

## Хөкем
*Бабад Далем* хроникасында Далем Кетут ике мәртәбә Маҗапаһитка килгән дип әйтелә, беренче мәртәбә ул патша Хайям Вурукны (1350–1389) очрата. Игълан анахронистик, чөнки шулай ук Маҗапаһит җимерелгән вакытта Далем Кетут исән дип раслана, ә бу вакыйга тарихи 16-ынчы гасыр башы белән даталана. Бу вакыйга барышында Бали Маҗапаһитның кыз патшалыгы булып калган, моның Балилыларның үзаңына символик йогынтысы һаман да зур.  Тормышы ахыры вакытында Далем Кетутка Клингтан (Һиндстан) брамин килгән, ул патшаның йөзен  Гунунг Агунг тавының Илаһы Маһадэваныкы дип таныган. Каһин Далем Кетутның үлемен фараз иткән, ул табигыйдан өстен рәвештә булган; патша эзсез итеп юкка чыккан.
## Гаилә һәм варислык
Далем Кетут алты угыл калдырган:
* Далем Батуренггонг
* Дэва Гедонг Арта
* Дэва Нуса
* Дэва Анггунган, соңыннан кастасыннан төшерелгән булган
* Дэва Бангли
* Дэва Пагеданган
Бу токымнан, соңгы бишесе *Бабад Далем*да Дэва Тегал Бесунгның угыллары буларак искә алына, аларны Галим C.C. Berg Далем Кетут белән тәңгәл китергән, әмма ул хөкемдарның үги ир туганы дип карала. Олы угыл Далем Батуренггонг тәхеткә утырган һәм Индонезиянең бу өлешендә төп сәяси экспансияны инаугурацияләгән. Традицион игъланнарда анахронизмнар Далем Кетутның тарихи статусын нигезләргә авыр иткән, әмма ул Маҗапаһит төшүеннән соң яшәгән булса, ул 16-ынчы гасыр башында чәчәк атар иде.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Бали тарихы
* Бали монархлары исемлеге
* Гелгел, Индонезия
## Искәрмәләр

Төркем:Монархия
Григорьева Нина Ильинична

**Нина Ильинична Григорьева** (1938 елның 7 декабре, Чиричкас авылы (Чуваш АССР) - Совет һәм Россия театр актрисасы. РСФСРның халык артисткасы.

## Биография
1961 елда дәүләт театр сәнгате институтын тәмамлый (1961).

Ул у. Шекспирның «Ромеопа Джульетта» (Ромео һәм Джульетта) диплом спектаклендә Чуваш драма театрында Джульетта ролендә дебюты булды.

1986-1996 елларда театр эшлеклеләре берлегенең Чуваш бүлеген җитәкли. 2000 елдан Чуаш дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтының актерлык сәнгате кафедрасында укыта.

## Әдәбият
* Вдовцева, Людмила Пахомовна. Тайна актрисы Нины Григорьевой: очерк/ Лауреаты премии комсомола Чувашии имени М. Сеспеля. — Чебоксары: Чуваш. книж. изд-во, 1979. — 192 С. с илл. — С. 31—42.
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Нина Григорьева на сайте Чувашского государственного академического драматического театра имени К. В. Иванова 
* Ярчайший образ Нарспи (К 70-летию со дня рождения Н. И. Григорьевой)
* Вдовцева, Людмила Пахомовна. Красота спасет мир.
* 

Төркем:Шәхесләр:К. В. Иванов исемендәге Чуаш драма театры
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:РСФСР_халык_артистлары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Илпек Микулай

**Илпек Микулай** (Николай Филиппович Ильбеков, 19.5.1915, Трёхизб-Шемурша, Сембер губернасы — 12.4.1981, Чабаксар, Чуаш АССР) — совет прозаигы, тәрҗемәче, журналист, фронт корреспонденты, редактор, педагог. Чуаш АССРның халык язучысы, Бөек Ватан сугышы ветераны.

## Биография
Башлангыч белемне Шәмәршә мәктәбендә-сигезьеллык, аннары Батыр педагогика училищесын, Чуаш дәүләт педагогия институтын тәмамлый. И. Я. Яковлев.

Хезмәт эшчәнлеген мәктәптә укытучы булып башлаган.

Чуаш АССР Совнаркомы каршындагы радиофикация һәм радиотапшырулар комитетының өлкән мөхәррире, Чуаш китап нәшриятының өлкән мөхәррире, Чуашстан язучылар берлеге идарәсенең җаваплы секретаре булып эшли. Чуаш язучыларының иҗаты турында хикәяләр, повестьлар, романнар, мәкаләләр яза, рус һәм чит ил әдәбиятының классиклары әсәрләрен чуаш теленә тәрҗемә итә. 1937 елның көзендә Совет Армиясе сафларына алына. Көнбатыш Украина һәм Көнбатыш Белоруссияне азат итү буенча походларда катнаша.

Бөек Ватан сугышы елларында гади солдаттан «дошманны тар-мар итү өчен " дивизион газетасы мөхәрриренә кадәр юл үтә. Армиядән майор исемендә хезмәт итә.

1981 елның 12 апрелендә Чабаксарда вафат була. Чабаксар шәһәренең мемориаль зиратында җирләнгән.

## Иҗат
М.Илбәкнең иҗади эшчәнлеге педагогия институтында уку вакытына карый. Сугыштан соң М.Илбәк үзен оста-хикәяче, оста очеркчы, оста романист, талантлы тәрҗемәче, күренекле чуаш язучылары иҗатын өйрәнүче итеп таныта.

Илбекнең иҗади эшчәнлеге дәверендә егермедән артык китабы дөнья күрде. Иң авыр әсәр-чуаш халкының революциягә кадәрге тормышына багышланган «Кара икмәк» романы. Анда 1905-1907 еллардагы революцион вакыйгалар тасвирлана, алар фонында авылда классик каршылыклар һәм ике халык — чуаш һәм татар үзаңының үсеше күрсәтелә. Язучы анда чуаш халкының көнкүрешен, гореф-гадәтләрен зур әһәмияткә ия итә.

## Инша
* Ильбек Н. Ф. Черный хлеб: Роман.- Чебоксары: Чуваш. кн.изд — во, 2004. — 480 с.
* Ильбек Н. Ф. Военные рассказы: рассказы, очерки, повести.— Чебоксары: Чуваш. кн. изд — во, 1985. — 296 с.
* Ильбек Н. Ф. Тимĕр.— Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1971. — 183 с.
* Ильбек Н. Ф. Собрание сочинений. В 2-х тт. — Чебоксары: Чуваш. кн.изд-во, 1996.
* Ильбек Н. Ф. Mы — советские солдаты. Рассказы. — Чебоксары: Чувашгиз, 1952.
* Ильбек Н. Ф. Четыре дня. Рассказы.— Чебоксары: Чувашгиз, 1955.

### Әдәби-тәнкыйть мәкаләләре
* Дедушкин Н., Ильбеков Н. Çĕрте те çĕрместпĕр. Тăван литература утăмĕсем, Критикăлла статьясем.- Шупашкар, Чăваш кĕнеке издательстви.1974. — С.164 — 171.
* Ильбеков Н. Тĕрлĕ ĕç. Литература вучахĕ, Статьясем. — Шупашкар, Чăваш кĕнеке издательстви.1986.— С.31 — 46.

## Әдәбият
* Ильбекова Вера. Я всю жизнь жила жизнью Ильбека... // Журнал "Лик Чувашии", 1996. № 5-6. - С. 52-84

## Сылтамар
* «Хура çăкăр» романĕ
* Илпек Микулайĕн хайлавĕсем
* Илпек Микулайне Европа палăк лартать 

Төркем:ССРБ язучылары
Куски

**Куски** () — Чехиянең Высочина крае  районында урнашкан авыл.

## Географиясе
Куски Чехиянең башкаласы Прагадан төньяк-көнчыгышка таба 482.9 чакрым ераклыкта урнашкан.
## Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

## Тарихы

Авыл җирләре элек  тарихи төбәгенә караган.

## Демография
Халык саны динамикасы:

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Janák, J., Hledíková, Z., Dobeš, J.: Dějiny správy v českých zemích. Od počátků státu po současnost. Praha : Nakladatelství Lidové noviny, 2005, ISBN 80-7106-709-1
* Гильфердинг А. Ф. Очерк истории Чехии // Собрание сочинений А. Гильфердинга. — СПб.: Печатня В. Головина, 1868. — Т. 1. — С. 343—412.

Төркем:Высочина крае торак пунктлары
Төркем:Чехия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Илдус Әхмәтҗанов

**Илдус Әхмәтҗанов**:
*Илдус Әхмәтҗанов (1950) — Камал театры актеры, РФ атказанган (2013), ТР халык (1996) артисты, Тукай премиясе иясе (2000).
*Илдус Әхмәтҗанов (1966) — Чистай районы башлыгы (*2010—2014*), сенатор (*01.10.2014*).
Леонув (Плоцкий повяты)

**Леонув ** — Польшаның Мазовия воеводалыгы  гминасында урнашкан авыл.

## Географиясе
Леонув Польшаның башкаласы Варшавадан төньяк-көнбатышка таба 76 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.

## Халык саны

2011 елда биредә 38 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Польша торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Мазовия воеводалыгы торак пунктлары
Кочки районы

**Кочки районы** () — Новосибирск өлкәсенең көнбатышында урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Кочки.
## География

## Тарих
Кочки районы 1924 елда Новониколаевск губерна Каменка округы составында оештырыла.

1925 елдан — Себер крае,
1930 елдан — Көнбатыш Себер крае, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Быструха авыл җирлеге
# Ермаковский авыл җирлеге
# Жуланка авыл җирлеге
# Кочки авыл җирлеге
# Кызыл Себер авыл җирлеге
# Яңа Решёты авыл җирлеге
# Новоцелинное авыл җирлеге
# Решёты Урюм авыл җирлеге
# Троицкий авыл җирлеге
# Черновка авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* На сайте администрации Новосибирской области
* Сайт администрации Кочковского района Новосибирской области
* Перечень муниципальных образований Новосибирской области

Төркем:Новосибирск өлкәсе районнары
*
Палэсмурт

**Палэсму́рт** (удмурт телендә: ярым-кеше) — удмурт фольклоры персонажы, урманда яшәүче усал бер күзле кеше. Әкиятләрнең популяр персонажы.
## Образы
Буйга ярылган кеше сыман булып тора – ярым башлы, ярым тәнле, бер куллы һәм аяклы, эчәкләре күренә (башка юрама буенча икенче яртысы бар, әмма «үтә күренмәле»). Урманда яши, урман кырыенда булырга мөмкин яки өй янындагы читән янына, учак янына чыгарга мөмкин. Урманда кычкырырга яки сызгырырга ярамый — я ул ишетеп, урманнан чыгарга мөмкин. Аннан сакланыр өчен күк Илаһы Инмарны искә алырга яки миләш артында качырга кирәк.. Бәла алдан әйтүчесе буларак пәйда була. Кешене исеме буенча чакыра, аны славян су аналары кебек үлгәнче кытыкларга мөмкин.. Көтүгә киткән хайваннарны алырга мөмкин, шул очракта аның өчен бер чабата үрәләр һәм урманда хайван кайтыр өчен ботакка эләләр (корбан итеп бирәләр)..
Палэсмурт — нәкъ леший түгел, удмурт мифологиясендә леший ролен нюлэсмурт уйный.
## Аналоглар
Ярым мәхлукатлар бөтен дөнья буенча башка халыклар мифологиясендә бар, от Африкадан Океания һәм Көньяк Америкага кадәр. Билгеле дәрәҗәдә үзенең «яртылаш булуы» белән скандинав теге дөнья Алиһәсе Хель дә охшаш, аның тәненең яртысы гадәти, яртысы үле һәм чери торган, һәм рус Баба Яга-«сөяк аягы» да. Мөгаен, «ярым булу» персонажның тереләр дөньясы һәм үлеләр дөньясы арасында торышын, булу һәм булмау арасында, «бер аягы белән кабердә булу». Бу тәмугъның Ойкуменаның һәм урманның хасиятле яшәүчесе. Чын «ярым» прообразларны да эзләргә мөмкин — инсульт үсеше вакытында бер яклы паралич, җәнлекләр тарафыннан ярым ашалган үле кеше образы. Удмурт әкиятләрнең берсендә кеше су иясен ((вумуртны) алдалап бер аягын көймәгә, ә башка аягын тегермән ташына бәйләргә һәм суга чумарга мәҗбүр итеп икегә яру турында мәгълүмат бар..
## Хәзерге мәдәнияттә палэсмурт
Ольга Арматынскаяның балалар хикәяләренең берсенең каһарманы, хәзерге авторларның башка әсәрләрендә дә искә алына.
Палэсмурт образын удмурт мәдәният белгече Игорь Кобзев Удмуртия башкаласына багышланган мәкаләдә куллана.. Латин транскрипциясе Интернетта ник буларак кулланыла.

## Әдәбият
* 
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Удмурт мифологиясе
Валериан Некратов

**Валериан Некратов**, Валериан Демьян улы Некратов (*[[1950 ел]]ның [[1 май|1 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Зәй районы]], [[Кабан-Бастрык]] — [[2007 ел]]ның [[30 сентябрь|30 сентябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Зәй районы]], [[Зәй шәһәре|Зәй]]*) — Татарстанның хуҗалык һәм административ эшлеклесе, 1992—1993 елларда Зәй районы хакимияте башлыгы, 1987—1992 елларда халык депутатларының Зәй район советы башкарма комитеты рәисе, 1987 елдан Зәй тимер-бетон эшләнмәләр заводы директоры. Почетлы энергетик (2001), Зәй районының мактаулы гражданы (2018).

## Тәрҗемәи хәле
1950 елның 1 маенда Татарстан АССР Зәй районы Кабан-Бастрык авылында хезмәткәр гаиләсендә туган. 1968 елда Зәй районы Карамалы җидееллык мәктәбендә физик тәрбия укытучысы булып эшли. Хәрби-диңгез флотында (Владивостокта) хезмәт итеп кайта. 1971 елдан Пермьдә «Запуралвторсырье» трестында өлкән инженер, идарәче урынбасары, трест идарәчесе булып эшли. Читтән торып укып, А. М. Горький исемендәге Пермь дәүләт университетын «сәнәгатьне планлаштыру» белгечлеге буенча тәмамлый, «икътисадчы» квалификациясе ала. 

1979 елның мартында Зәй шәһәренә кайта. Зәй автоагрегат заводында тәэминат бүлеге башлыгы, директорның коммерция мәсьәләләре, транспорт, җитештерү һәм икътисад буенча урынбасары булып эшли. 

1987 елның апрелендә конкурс нигезендә Зәй тимер-бетон эшләнмәләр заводы директоры итеп сайлана.

1987 елның декабрендә халык депутатларының Зәй район советы башкарма комитеты рәисе итеп сайлана. Зәй шәһәренең микрорайоннарын һәм район авылларын газлаштыру буенча зур эш башкара. 1989 елда «Нур» мәчете төзелеше башлана. 1991 елда районда Сөббух Рәфыйков исемендәге премия булдырыла.

1992 елның гыйнварында Зәй районы хакимияте башлыгы итеп билгеләнә. 

1993―1999 елларда – Зәй ДРЭСы директорының реконструкция буенча урынбасары. Сәламәтлеге буенча пенсиягә китә. 1999―2004 елларда — «Фирма энергозащита» ААҖ гамәлгә куючы һәм директоры. 2004—2007 елларда — «ЖЭУ» ҖЧҖ гамәлгә куючы.

2007 елның 30 сентябрендә вафат. Иске Зәйдә җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы иисемнәре
* 2001 – Почетлы энергетик 
* 2018 – Зәй районының мактаулы гражданы (*вафатыннан соң*)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Семен Гудошников*. Некратов Валериан Демьянович. // Зәй районының күренекле затлары. (төзүчеләр Ф. Ш. Хуҗин, Ә. З. Әһлиуллина) . Казан: «Сүз» нәшрияты, 2011 ел, 98-99нчы бит. ISBN 978-5-98356-118-2

## Сылтамалар

* *Семен Гудошников*.  Почетный гражданин Заинского района, талантливый руководитель и профессионал своего дела. Новости Заинска, 17.02.2019
* *Семен Гудошников*. Ул халык ихтыяҗын кайгыртып яшәде.  «Зәй офыклары», 20.01.2019

## Моны да карагыз

Төркем:Район башлыклары
Төркем:Икътисадчылар
Төркем:Пермь дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Зәй районының мактаулы гражданнары
Далем Батуренггонг

**Далем Батуренггонг**, шулай ук **Ватуренггонг** яки **Энггонг** дигән исемнәре бар, Балиның Патшасы (Далем) булган, ул 16-ынчы гасыр уртасында хөкем иткән дип ышаныла. Ул бигрәк тә сәяси экспансия һәм мәдәни һәм дини реновация белән  Бали Гелгел патшалыгының алтын гасыры белән ассоциацияләнә. Бали тарих язмаларында ул  патшалыкның эпик карашы утрауда соңрак хөкемдарлар өчен  модель буларак хезмәт иткән.
## Чәчәк атучы хөкем итүе
Далем Батуренггонг бары тик күпкә соңрак чыганаклардан мәгълүм. Ул патша буларак кыска итеп *Усана Бали* һәм *Раджапурана Бесакиһ* дини текстларында Энггонг исеме астында китерелә.  Тулы детальләр Бабад Далем хроникасында табыла. Бу текст буенча ул Гелгелның беренче патшасы Далем Кетутның улы булган, Далем Кетут якынча Ява Маҗапаһит исмериясе төшүе вакытында (иртә 16-ынчы гасыр) хөкем иткән. Ул Исламга каршы торган һәм Явада Пасуруанның һәм Матарамның дошманы булган. Аның престижы Явадан брамин Нирартһа килүе белән арткан, ул каһин һәм яклаучы арасында идеаль мөнәсәбәт нигезләгән һәм киң әдәби активлык алып барган. Нирартһа текстларының берсеннән 1537 ел белән даталана, бу дата якынча Далем Батуренггонгның хөкеменең чәчәк атуына туры килә.

## Хәрби экспансия
Патша Көнчыгыш Явада  Бламбанганның патшасы Шри Джуруның кызына кияүгә чыгарга тәкъдим иткән, әмма патшазадә кыз баш тарткан. Шуннан соң Бламбанганга Бали армиясе җибәрелгән булган, анда Шри Джуру тотылган һәм үтерелгән булган. Үтерелгән патшаның балалары Яваның төньяк ягында The children of the slain king fled to Пасуруанга качканнар һәм Бламбанган Бали сюзеренитеты астына китерелгән булган. Дәвам итеп, Ломбок һәм Көнбатыш Сумбава Далем Батуренггонг хөкеме астына китерелгән булган. Патша ике угылны, Далем Бекунгны һәм Далем Сеганингны калдырган, алар аның үлеменнән соң үз чиратында хөкем иткән.
Аның данлы хөкеменең хәзерге чыганаклардан раслана алмый. Бары тик Португалия язучысы Фернао Мендес Пинто (як. 1509-1583), үзенең *Peregrinacam* дигән эшендә, Бали Ява Мөселман Демак Солтанатына бәйле патшалык булган, әмма ул якынча 1546 елда баш тарткан. Бу мәгълүмат чын булмаска мөмкин. Шулай да 16-ынчы һәм 17-енче гасыр ахыры Европа чыганаклары Гелгелны хроникаларга охшаш төшенчәләрдә тасвирлый һәм Маҗапаһитның бөлүе (як. 1527 ел) һәм мөгаен Балига беренче Нидерланд зиярәте (1597) арасында көчле сәяси экспансияне алдан юрый. 
## Шулай ук карарга мөмкин
* Бали тарихы
* Бали монархлары исемлеге
* Гелгел, Индонезия
## Искәрмәләр

## Шулай ук укырга мөмкин
* I Wayan Warna et al. (tr.) (1986), *Babad Dalem; Teks dan Terjemahan*. Denpasar: Dinas Pendidikan dan Kebudayaan Daerah Tingkat I Bali.
* Margaret J. Wiener (1995), *Visible and Invisible Realms; Power, Magic, and Colonial Conquest in Bali.* Chicago & London: The University of Chicago Press.

Төркем:Монархия
Видово

**Видово** () — Сербиянең Рашка округы  җирлегендә () урнашкан торак пункт.

## Географиясе
Балкан ярымутравының төньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Климаты
Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Урта температура - 11&nbsp;°C. Уртача еллык явым-төшем саны – 896 мм.

## Демография

2022 елгы җанисәп буенча биредә 69
кеше яши.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Никифоров К. В. Сербия на Балканах. XX век. — Москва: Индрик, 2012. — 176 с. — ISBN 978-5-91674-209-1.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* Љубоја, Бранко. Организација власти у локалној самоуправи у Републици Србији. — Београд: Стална конференција градова и општина — Савез градова и општина Србије, 2013. — 57 с. — ISBN 978-86-88459-08-2.
* Ђурић В., Танасковић Д., Вукмировић Д., Лађевић П. Етноконфесионални и језички мозаик Србије. — Београд: Републички завод за статистику, 2014. — 209 с. — ISBN 978-86-6161-126-1.

Төркем:Рашка округы торак пунктлары
Төркем:Сербия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Әхмәтхуҗин

**Әхмәтхуҗин** — фамилия.
* Артур Әхмәтхуҗин (1988), спортчы, тренер, фехтование буенча Олимпия чемпионы (2016).
* Әсхәл Әхмәтхуҗин (*[[Әсхәл Әхмәт-Хуҗа]]*, 1942—2018), шагыйрь, тәрҗемәче. РФ (2002), БР (1992) атказанган мәдәният хезмәткәре.
## Моны да карагыз
* **[[Әхмәтгалиев]]**
* **[[Әхмәтҗанов]]**
* Әхмәтханов
* **[[Хуҗин]]**

Төркем:Фамилияләр
Далем Бекунг

**Далем Бекунг**, шулай ук *Памаюн* буларак билгеле, Бали патшасы булган, традицион рәвештә 16-ынчы гасырның икенче яртысы белән даталана. Ул Явада  Маҗапаһиттан килеп чыккан патшалар династиясеннән һәм Гелгелда сарайларыннан (пури) хөкем иткән.
## Интригалар һәм фетнәләр
Аның хөкеме турында төп чыганак булып 
18-енче гасыр хроникасы Бабад Далем тора. Ул уңышлы Далем Батуренггонг патшаның улы булган һәм тәхеткә һаман да кече булып килгән. Аның абыйсы Дэва Анггунган патшалыкны узурпацияләгән һәм аны аксөяк Батан Җерук яклаган ул Далем Бекунгны  һәм аның иртуганы Сеганингны сак астына куйган. Ул шунда ук патшалыкның югары дәрәҗәлеләре тарафыннан каршылык очраткан һәм ике бала патшазадә коткарылган булган. Батан Җерук качкан һәм лоялист солдатлар тарафыннан үтерелгән булган. Аның туганнары соңрак Көнчыгыш Балида Карангасемны нигезләгәннәр. 
Дэва Анггунган җибәрелгән булган, әмма Кшатрия буларак каста статусын югалткан. Батан Җерук фетнәсе Бали текстларында 1556 яки 1558 ел белән даталана. Үз исеменнән хөкем итәр өчен карт булып Далем Бекунг актив булмаган һәм куркак хөкемдар икәнен күрсәткән, бу патша престижының һәм югары дәрәҗәлеләр арасында дисциплинаның төшүенә китергән.  Ул дәүләт эшләрен баш министр Нгинтега калдырган. 
Аксөяк Кияи Панде һәм Густи Талабаһ зур дәрәҗә фетнәгә кадәр үскән, биредә Кияи Панде патшаның гаскәрләренә аяусыз һөҗүмнәр ясаган. Соңыннан ул тар-мар ителгән һәм көч кулланып үтерелгән булган, бу төрле текстларда 1578 ел белән даталанган вакыйга.
Бу вакыйгадан соң Далем Бекунгка Гелгел сараеннан китәргә туры килгән. Бабад Далемның соңрак юрамалларда бу вакытта аның туганы Далем Сеганинг патша вазифасын шул вакытта үзенә алган.
## Явалылар тарафыннан тар-мар ителү
Далем Бекунгның тормышы ахырына таба, Яваның төньяк ярында порт һәм һәм патшалык Пасуруанга каршы көнчыгыш Ява патшалыгын тәэмин итү өчен хәрби экспедиция оештырылган булган. Аксөяк Җелантик тарафыннан җитәкләнгән экспедиция Көнчыгыш Явада Панаруканга көймәдә йөзеп килгән һәм Пасуруанның җиренә марш ясаган. Шулай да ул яңгырап тар-мар ителгән булган һәм Җелантик үтерелгән булган. Бу бәладән соң бераз вакыт узгач Далем Бекунг үлгән. Аның исеме асылда кушамат, мәгънәсе 'баласыз'. Аның иртуганы Далем Сеганинг я тәхетне алган, я хөкем итүен дәвам иткән.
Корнелис де Хоутман астында беренче Нидерланд экспедициясе Балига 1597 елда зиярәт кылгач, алар я Далем Бекунг, я Далем Секанинг булырга мөмкин патшаны очратканнар. Патша якынча 40-50 еллык таза кеше буларак тасвирлана. Нидерландлылар Балида күргән патша зиннәтлелекләре турында тере игъланнар язган, алар соңрак Бали хроникаларда тасвирламаларга туры килә.  Аларның зиярәте вакытында һаман Һинду Бламбанган патшалыгының Мөселман Пасуруанга каршы зур Бали экспедициясе әзерләнгән булган. Соңрак Нидерланд мәгълүматы буенча экспедиция уңышсыз булган, чөнки Бламбанган Пасуруанга якынча 1597 җиңелгән булган. Бу Бабад Далемда искә алынган Җелантик экспедициясе дип бәхәс алып барылган булган. Башка гипотеза Далем Бекунгның хөкемен күпкә соңрак, 1630-ынчы еллар белән даталый.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Бали тарихы
* Бали монархлары исемлеге
* Гелгел, Индонезия
## Искәрмәләр

Төркем:Монархия
Заһидуллина

**Заһидуллина** ― фамилия.
* Аделина Заһидуллина (1993), рапирачы, Олимпия уеннары (2021), дөнья (2016, 2019), Европа (2016, 2019) чемпионы.
* Әлфия Заһидуллина (1936), җырчы, РСФСР атказанган артисты (1987).
* Гөлсинә Заһидуллина (1955), икътисадчы, фән докторы.
* Дания Заһидуллина (1964), ТР ФА академигы. 
* Лия (Елизавета) Заһидуллина (1946), TV дикторы, РФ атказанган артисты (1997).
* Люция Заһидуллина (1943), биотехнолог, уйлап табучы, техник фәннәр докторы (2002).
----
* **[[Заһидуллин]]**

Төркем:Фамилияләр
Медзяна (Түбән Силезия воеводалыгы)

**Медзяна ** — Польшаның Түбән Силезия воеводалыгы  гминасында урнашкан авыл.

## Географиясе
Медзяна Польшаның башкаласы Варшавадан көньяк-көнбатышка таба 428 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.

## Халык саны

2011 елда биредә 325 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Польша торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Түбән Силезия воеводалыгы торак пунктлары
Далем Сеганинг

**Далем Сеганинг** Бали патшасы булган, ул 17-енче гасырның беренче яртысында хөкем иткән, төгәл дата һаман билгеле түгел. Ул Явада Маҗапаһиттан килеп чыккан династиягә карый һәм Гелгелның сараеннан (пури) хөкем иткән.

## Тәхеткә менү
Далем Сеганинг патша буларак кыскача “Усана Бали” һәм “Раджапурана Бесакиһ” дини текстларында искә алына. Шулай да, аның хөкеменең күпчелек сакланган детальләре 18-енче гасыр хроникасы Бабад Далемнан килә. Ул Гелгел хөкемдары Далем Батуренггонгның һәм Дукуһ Сеганинг кызының кече улы булган. Ул лояль рәвештә олы абыйсы патша Далем Бекунгны яклаган, аның хөкеме вакытында фетнәләр һәм уңышсыз сугышлар булган. Кайбер юрамалар буенча ул патша куәтләрен хәттә эшли алмаган иртуганы үлеменә кадәр алган. Ул утрауда 1597 елда беренче Нидерланд зиярәт кылучыларын очраткан Бали патшасы булган. Далем Сеганингка хөкемендә ике баш министр, ир туганнар Кияи Агунг һәм Кияи Лер (Лор) ярдәм иткән. Соңгысы мөгаен 'Киҗлоер' белән тәңгәл килә, 1597 ел зиярәте вакытында иң олы Бали министры. Нидерланд тексты буенча, "бу Киҗлоер бөтен Бали Утравының иң олысы патша урынына тора һәм патшага үз теләге белән Киҗлоердан башка беркем дә килә алмый".

## Хөкеме
Далем Сеганингның хөкеме вакытында кыскача аксөяк Пинатиһ фетнәсе булган, бу Бали текстында 1605 ел белән даталанган вакыйга. Шулай да министр Кияи Агунг Пинатиһны коралны аска төшерергә ризалаштыра алган. Башкасы турында сүз барганда хроникалар Далем Сеганинг чорын тыныч һәм уңышлы дип мактыйлар.
 Аның үлеме текстта 1623 ел белән даталана, әмма шулай ук ул 1651 елда үлгән дип фараз ителә. Аның 14 угылы булган, шуларның Далем Ди Маде тәхеткә утырган. Соңрак *Бабад Булеленг* (1920) тарихи текстында, Төньяк Балида Булеленг патшалыгының нигезләүчесе Густи Панҗи Шакти Далем Сеганингның улы дип раслана. Шул ук килеп чыгу Гианьяр патшалары бабасы Дэва Манггис I өчен раслана.
## Тышкы куркыныч янаулар һәм сәүдә мөнәсәбәтләре
Тышкы, аеруча Нидерланд чыганакларыннан 17 гасырның беренче яртысында Балида Гелгел патшалыгы чагыштырмача тотрыклы һәм куәтле булган икәне күренә. Хөкемдарлар Көнчыгыш Явада Бламбанган, Ломбок һәм Сумбава өстеннән көчле булмаган сюзеренитет раслаганнар. Шулай да, Көньяк Сулавесиның Макассар патшалыгының сугышчан гамәлләре Гелгел хөкемдарын Сумбавада як. 1618-19 кызыкларыннан мәхрүм иткән һәм Ломбокта хөкеменә куркыныч янаган. 

## Гаилә
Далем Сеганинг Гелгел министры Кияи ди Лер кызына өйләнгән булган; һәм шулай ук Густи Кетут Бебенган кызы Густи Луһ Мадега. Аның шулай ук тагын берничә хатыны булган. Патшаның 14 улы һәм кызы булган:
* Далем Ди Маде, ул Бали Патшасы буларак варис булган
* Дева Калеран (Дева Аном)
* Дева Карангасем
* Дева Каву
* Дева Блаю
* Дева Сумерта
* Дева Памреган
* Дева Лебаһ
* Дева Сидан
* Дева Кабетан
* Дева Пасаваһан
* Дева Кулит
* Дева Бедаһулу
* Густи Мамбал, министр Кияи ди Лер Пранава буларак үги угыл буларак кабул ителгән
* Дева Ранда Гуванг, кызы.
## Искәрмәләр

## Өстәмә укырга мөмкин
* Adrian Vickers, *Bali, A Paradise Created*. Singapore: Periplus 1989.

## Сылтамалар

## Шулай ук карарга мөмкин
* Бали тарихы
* Бали монархлары исемлеге
* Гелгел, Индонезия

Төркем:Монархия
Рөстәм Габдриев

**Рөстәм Габдриев**, Рөстәм Вәгыйзь (*Вагыйз*) улы Габдриев (*[[1946 ел]]ның [[1 апрель|1 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Зәй районы]], [[Югары Шепкә]]*) — психолог, психология фәннәре докторы (1990), профессор (1992), Татарстанның атказанган фән эшлеклесе (1999). Халыкара психология фәннәре академиясе () академигы (1995) . 1994 елдан Россия психологлары җәмгыятенең вице-президенты.

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 1 апрелендә Зәй районы Югары Шепкә авылында туган . Казан дәүләт университетын тәмамлаган (1969).

1982 елдан Казан авиация институтында (2009 елдан А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты) эшли: 1986 елдан — инженер психологиясе һәм педагогика кафедрасы мөдире, 2003 елдан – психология һәм эшлекле идарә итү факультеты деканы,  — инженер психологиясе һәм персонал белән идарә итү кафедрасы мөдире, профессор.

## Гыйльми кызыксынулар өлкәсе
Төп фәнни юнәлеше — инженерларның һөнәри әзерлеге һәм эшчәнлеге психологиясе. Әлеге темага күп санлы хезмәтләр, шул исәптән 10 монография авторы. Аның җитәкчелегендә 1 фән докторы, 50дән артык фән кандидаты әзерләнгән.

1990 елда Тарас Шеченко исемендәге Киев дәүләт университетында «» темасына докторлык диссертациясе яклаган.

1992 елдан «Психология» укыту-методик берләшмәсе, 1994 елдан «Психологическое обозрение» журналы редколлегиясе әгъзасы, 1994 елдан Россия психологлары җәмгыятенең вице-президенты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1999 – Татарстанның атказанган фән эшлеклесе
* 2017 – Татарстан Республикасының «Фидакарь хезмәт өчен» медале — *мәгариф системасын үстерүгә зур өлеш керткәне һәм күпьеллык фәнни-педагогик эшчәнлеге өчен*

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Дегтяров Г. Л., Гортышов Ю. Ф.* Казанский государственный технический университет им. А. Н. Туполева – КАИ. К., 2007. С. 159.
* Габдреев Рустэм Вагизович. // Зәй районының күренекле затлары. (төзүчеләр Ф. Ш. Хуҗин, Ә. З. Әһлиуллина). Казан: «Сүз» нәшрияты, 2011 ел, 76нчы бит. ISBN 978-5-98356-118-2

## Сылтамалар

* Габдреев (Габдриев) Рустэм Вагизович. «Милләттәшләр» порталы

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан галимнәре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Психологлар
Төркем:Психология фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Урал (мәгънәләр)

**Урал:**
## Топонимнар
* Урал таулары
* Урал (елга) — Җаек елгасының башка атамасы.
* Урал алды
* Урал аръягы
* Урал буе
* М5 «Урал» — Россиядәге федераль дәрәҗәдә әһәмиятле автомобиль юлы.
### [[Татарстан]]да торак пунктлар
* Урал - Зәй районында юкка чыккан авыл.
* Урал - Ютазы районындагы авыл.

### [[Башкортостан]]да торак пунктлар
* Урал - Баймак районындагы авыл.
* Урал - Бүздәк районындагы авыл.
* Урал - Гафури районындагы авыл.
* Урал - Кырмыскалы районындагы авыл.
* Урал - Кушнарин районындагы авыл.
* Урал - Учалы районындагы авыл.
* Урал - Яңавыл районындагы авыл.

### Башка җирләрдә
* Урал - Чиләбе өлкәсенең Кызыл районы составына керүче авыл.
* Урал - Ырынбур өлкәсенең Куандык районындагы авыл.

## Башкалар
* Урал — ир-ат исеме:
** '''Урал''' Вилданов — философ, югары мәктәп укытучысы.
** '''Урал''' Дистанов — геолог, геология-минералогия фәннәре докторы.
** '''Урал''' Кадыйров — галим-ветеринар, патологоанатом, югары мәктәп укытучысы. Ветеринария фәннәре докторы
** '''Урал''' Рәхимов — эшмәкәр, Мортаза Рәхимовның улы
** '''Урал''' Рәшитов — композитор, җырчы, музыкаль продюсер. Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.
** '''Урал''' Иделбаев  — композитор, Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.
** '''Урал''' Таңсыкбаев - Казак үзбәкстаннан рәссамчы.
* «Урал-батыр» — башкорт милли эпосы.
* «Урал» - Россия империясендә беренче татарча марксистик гәзит.

### Техника һәм сәнәгать

## Шулай ук карагыз
Җаек (мәгънәләр)
Шамил Якупов (1956)

**Шамил Якупов**,  Шамил Камил улы Якупов (*[[1956 ел]]ның [[25 май|25 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Кукмара районы]], [[Адай (Кукмара районы)|Адай]]*) ― рәссам, «Россия Рәссамнар берлеге» иҗтимагый иҗат берләшмәсенең Яр Чаллы оешмасы, «Татарстан Республикасы Рәссамнар берлеге» төбәк иҗтимагый иҗат берләшмәсе әгъзасы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2017). 1994 елдан Россия Рәссамнар берлеге гъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1956 елның 25 маенда Кукмара районы  Адай авылында туган.

Казан сәнгать укуханәсен тәмамлаган (1980).

Яр Чаллы, соңрак Казан шәһәрләрендә эшли һәм иҗат итә.

## Кайбер әсәрләре

Рәссамның әсәрләре Татарстан Республикасы дәүләт музейларында  һәм галереяләрендә, шулай ук шәхси коллекцияләрдә саклана. Сынлы сәнгатьнең *пейзаж* жанрына өстенлек бирә.
* «Урман әкияте» (2018), 
* «Тынлык», 
* «Алтын ат», 
* «Туган як киңлекләре», 
* «Истәлекләр»,
* «Көртлекләр. Җырлар», 
* «Өйгә», 
* «Кышкы көн» һ. б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2015 – Лениногорск районы башлыгының Рәхмәт хаты ― *Бөек Җиңүнең 70 еллыгы хөрмәтенә Лениногорск муниципаль районы территориясендә булдырылган тыл хезмәтчәннәре, тол-аналар, сугыш чоры балалары һәйкәлләрен төзүгә керткән өлеше өчен*
* 2017 – Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Якупов Шамиль Камилович.  Артхив
*  Якупов Шамиль Камилович.  РТОО «Союз Художников Татарстана»

## Моны да карагыз

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Дэва Пачекан

**Дэва Пачекан** фараз ителгәнчә утрау патшалыгы белән кыска вакыт 1642-1650 елларда хөкем иткән Бали патшазадәсе булган. Ул Явада Маҗапаһит Империясеннән килеп чыккан династиягә караган, аның сарае (пури)  Балиның көньяк ярында Гелгелда булган. 
Бали историографиясе буенча ул мөгаен 1642 елда үлгән Далем Ди Маде патшасының икенче улы булган. 1630-ынчы ел Нидерланд чыганакларында ул шул вакыт хөкемдарының улы булып 'Патиекан' яки 'Паадҗакан' булырга мөмкин. *Раджапурана Бесакиһ* дини текстында ул исемлектә Гелгел династиясенең илаһилаштырылган бабасы буларак китерелә. Шулай итеп ул Далем Ди Маденың варисы булырга мөмкин булган, гәрчә соңрак Бали тарихи текстлар аны чынлыкта үз хакында хөкемдар итеп искә алмыйлар. Бер текстта ул 1646 елда гаскәрне Ява Мөселман Матарам Солтанлыгына каршы җитәкләгән дип әйтелә. Бу конфронтация шулай ук Нидерланд һәм Ява чыганакларында тасвирлана. Аның үлеме Бали текстларында 1650 ел белән даталана. Нидерланд чыганакларында Голланд Көнчыгыш Индияләр Ширкәте Балига 1651 елда илчелек җибәргән дип әйтелә, әмма килгәч исеме китерелмәгән патша үлгәнен һәм утрауда үзара хаотик сугышлар барганына юлыкканнар.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Бали тарихы
* Бали монархлары исемлеге
* Гелгел, Индонезия
## Искәрмәләр

Төркем:Монархия
Шоргоннар

**Шоргоннар** — чуаш мифологиясендә сихри атлар.
## Тасвирлама
Шоргоннар (төгәлрәк, «шора шоргоны» — ак шорганнар) бердәнбер автор атакай В. П. Вишневскийда «Чуашларның дини ышанулары» (1846) иншасында искә алына..
В.П.Вишневский буенча шоргоннарда иң олы Ходай Тураның юллаганнары – сюрегеньнар (“йөрүчеләр”) “дөнья буенча оча, чаба һәм йөри”.

## Образ килеп чыгышы
Н. И. Егоров билгеләп үткәнчә, русча «шоргон» дип бирелгән чуаш сүзенең этимологиясе ачык булмаган булып кала. Н. И. Ашмарин сүзлегендә Шур Хун (Шор Хон) даирәсенең атамасы билгеләнгән, әмма бу «сихри шоргон сүзен аңлау өчен бернәрсә дә бирми».

## Шулай ук карарга мөмкин
Ургамак — чуаш мифологиясеннән батырларның очучы аты.
## Искәрмәләр

Төркем:Мифология
Куйгорож

**Ку́йгорож** (мукшы телендә: Куйгорож) — мукшы өйгә хәзинә алып килә торган фантастик мәхлукат.
Ышану буенча, әгәр дә әтәч алты ел яшәсә, җиденче елга ул күкәй сала. Әгәр дә шул күкәйне култык астына салсаң, куйгорож чыгарга мөмкин. Куйгорожның кеше, әллә хайван кыяфәтенә ия икәне һәм сөйләшә алуы билгеле түгел. Куйгорож хуҗасыннан һаман эш сорый һәм бөтен кушкан нәрсәне башкара. Өйгә хәзинә, акча алып килә. Аңа гел эш кушып торырга кирәк, чөнки эшсез ул бер минут та кала алмый һәм хуҗасына эш кушылганчы тынгылык бирми. Бар теләгәненә ирешкәч, хуҗалар куйгорож эшеннән арынырга теләп аңа кара онучларны ак итәргә кушалар. Моны ул башкара алмый һәм оялып хуҗасыннан китеп башкасын эзли. Моның белән бергә ул алып килгән бар малны һәм акчаны алып китә.
Мукшы халкында бу персонажның исеме «Куйгорож» исеменә ия (мукшы телендә: куй — «елан», һәм мукшы телендә: корож — «ябалак»). «Очучы учак»ка әверелә ала. Охшаш хасиятләргә венгр мифологиясе персонажы — лидерц (венгр телендә:Lidérc) ия, аның формаларның берсе — кешенең култык астында 24 тәүлек буена булган йомыркадан чыккан сихри чеби (башкалар — төнге начар йокы, сазлыкларда йөри торган ут, җир шәйтаны яки инкуб/суккуб). Казанских татарларында шулай ук шундый фантастик мәхлукат (бисюра) бар,  Татарстанские чуашлары аны «пӗҫури» дип атыйлар, ул өйгә хәзинә алып килә. 
## Анимациядә куйгорож
«Пилот» студиясендә Мордовиядән рәссам-этнофутурист Юрий Дырин рәсемнәре буенча 2007 елда «„Что делать?“ или Куйгорож» анимация фильмы ясалган булган. Режиссёр һәм сценаристы — Сергей Меринов. Фильмда «Торама» фольклор төркеме башкарган борынгы мукшы җыры яңгырый. Фильм «Мосфильм» студиясеннән 2007 ел иң яхшы анимация фильмы өчен бүләк алган һәм Берлин анимация фильмнары фестивалендә катнашкан.
## Әдәбият
* *[[Рифгать Әхмәтьянов|Ахметьянов Р. Г.]]* Общая лексика духовной культуры народов Среднего Поволжья. М., Наука, 1981
* 

## Шулай ук карарга мөмкин
* Лидерц
## Сылтамалар
* Анимационный фильм «Куйгорож» студии «Пилот» на rutube.ru
Төркем:Мифология
Төркем:Мукшы мифологиясе
Дэва Чаву

**Дэва Чаву** (1673 елның маенда якиа апрелендә үлгән) Бали утравының патшазадәсе булган, ул патша буларак мөгаен кыска вакыт эчендә 1650-нче елларда хөкем иткән. Аның килеп чыгышы Һинду-Ява Маҗапаһит Империясенә караган династиядән дип раслана һәм сараен (пури Балиның көньяк яры янында Гелгелда тоткан.
## Далем Ди Мадега ярдәмче
Күпкә соңрак язылган Бали историографиясе буенча ул Далем Сеганинг патшасының ундүрт угылларының берсе булган һәм бер хатыныннан (penawing) туган булган. Ул иртуганы Далем Ди Маде (1623?-1642?) хөкеме вакытында югары дәрәҗәгә ия булган дип фараз ителә. 1630-ынчы еллар Нидерланд чыганаклары 'T'jouw' яки 'Tchau' исемле хәзерге хөкемдарның угылын искә ала, ул Голланд Көнчыгыш Индияләр Ширкәте белән хөкемдар исеменнән сөйләшүләр алып барган.
Бали *Пававатекан* текстында ел саен язма буенча Гелгел патшалыгы 1651 елда Дэва Чаву тәхеткә патша буларак утырган шул ук вакытта таралган булган. Балида 1651 елда эчке сугыш башлануы шулай ук Нидерланд чыганакларында искә алына.

## Куылуы һәм үлеме
Соңрак Бали историографиясендә Дэва Чаву үз хакында хөкемдар буларак искә алынмый. Шулай ук, аның хөкемдар яки дәгъва кылучы-хөкемдар буларак вакыты мөгаен кыска булган һәм баручы эчке сугыш белән катлауландырылган булган. 1665 елга патшалыкның элеккеге баш министры Англураһ Агунг хөкемне узурпацияләгән һәм 1686 елда үлеменә кадәр тоткан. Ел саен язмада расланганча Дэва Чаву хәзерге Бангли регентлыгында 1673 елда Гулиангта үлгән. 18-енче гасыр century хроникасы Бабад Далем шулай ук Гулиангта куылуда үлгән хөкемдар турында сөйли, гәрчә бу хөкемдар аның олы абыйсы Далем Ди Маде белән тәңгәлләштерелә. Шул вакытта Балида династик шартлар шулай итеп өлешчә ачык булмый булып кала һәм чыганаклар бер-берсенә каты капма-каршы мәгълүмат бирә.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Бали тарихы
* Бали монархлары исемлеге
* Гелгел, Индонезия
## Искәрмәләр

Төркем:Монархия
Минһаҗева

**Минһаҗева** — фамилия.
* Асия Минһаҗева (1952), шагыйрә, журналист.
* Эльмира Минһаҗева (1961), медицина фәннәре докторы (2002), профессор.
----
* **[[Минһаҗев]]**

## Моны да карагыз
* Гөлсем Минһаҗева-Шәмгунова (1934—2012), сыер савучы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1960).
* Лира Минһаҗетдинова (1935), терапевт, фән докторы (*[[Уфа]]*).

Төркем:Фамилияләр
Тоштыен

**Тоштыен** (чирмеш телендәː Тоштыеҥ) — чирмеш мифологиясендә бабалар рухы.

## Тасвирлама
Чирмешләрнең дини ышануларында бик зур әһәмияткә ия. Тоштыен ритуалы (искә алу) гаилә һәм ыру дәрәҗәсендә башкарылган, ихтирам белән тулы булган; дога кылучылар тоштыеннарны исәннәргә комачауламаска сораганнар. Авырулар һәм уңмаулар онытылган бабабаларның яки тумыш дәрәҗәсен белеп булмаганнарның — *вектымо-куктымо* (көнчыгыш мари телендә. *утым*), ырусызларның үч алуы булып каралган.

## Этимология
Персонаж исеме ике сүздән тора: «тошто» — борынгы һәм «еҥ» — кеше.

Төркем:Чирмеш мифологиясе
Шамкаев

**Шамкаев** — фамилия.
* Әкрам Шамкаев (1916—1981), Советлар Союзы Герое (1944).
* Рәшит Шамкаев (1940—2021), Камал театры актеры (1968 елдан), Татарстанның халык артисты (1996).
## Моны да карагыз
* Шамов

Төркем:Фамилияләр
Англураһ Агунг

**Англураһ Агунг** (1686 елның 31 октябрендә үлгән), шулай ук  **Густи Агунг Ди Маде** яки **Густи Агунг Марути** буларак мәгълүм, Балиның иң баш патшалыгы Гелгелның патшасы булган, утрауның сәяси берлеге җимерелә башлаган вакытта хөкем сөргән. Бу процесс 17-енче гасыр ахырына Балиның даими рәвештә берничә кечкенә патшалыкка бүленүенә китергән.
## Килеп чыгышы һәм күтәрелүе
Англураһ Агунг Бали патшалыгының баш министрлары нәселдән килә торган сызыгына, Агунг гаиләсенә караган, алар Явада борынгы Кедири патшалыгы патшаларыннан килеп чыккан дип раслаган. Ул Густи Агунг Каланганьярның улы булган һәм бала буларак абыйсы Густи Агунг Кедунг тарафыннан асрамага алынган булган һәм аннан соң аның министр буларак варисы булган. Ул шулай ук Густи Агунг Ди Маде яки Густи Агунг Марути исемнәре астында мәгълүм. Ул Гелгел патшасы Далем Ди Маде вакытында хөкем иткән. Билгеле Бали текстлары ул 1645 елда  Ломбокта сугышта катнашуына ишарә итәләр; бу утрау Бали һәм Көньяк Сулавесиның Макассар патшалыгы арасында көндәшлек җисеме булган. Бали патшасының 1651 елда үлеменнән соң, Балид а эчке сугышлар кабынган булган. Соңыннан Англураһ Агунг Гелгелда куәтне узурпацияләгән, һәм 1665 елда хөкемдар буларак документацияләнгән булган. Бали чыганаклары буенча ул хөкемне карт патша дәүләт эшләре өстеннән идарәне югалаткан һәм югары дәрәҗәлеләре тарафыннан калдырылган вакытта узурпацияләгән; "Кьяи (Англураһ) Агунгның дәүләт эшендә эшчәнлеге күп кешеләрнең йөрәкләрен татлы тавыш һәм камил сүзләр белән җәлеп иткән". Ул Голланд Көнчыгыш Индияләр Ширкәте (Vereenigde Oost-Indische Compagnie or VOC) белән 1665-1667 елларда контактлар урнаштырган. Бали историографиясендә Англураһ Агунгка караш тискәре һәм ул хөкемгә ач узурпатор буларак тасвирлана.
## Сугышта үлем
Ул бөтен Бали өстеннән хөкем итә алмаган дип күренә, чөнки шул вакытта башка кечкенә патшалыклар үскән, шуларның иң алдынгысы Булеленг. In the 1680-ынчы елларда Булеленгның  Густи Панҗи Шактины һәм Бадунгның Густи Җамбе Пулены кертеп  Гелгелның иске династиясенә лояль берничә аксөяк Англураһ Агунгның хөкеменә һөҗүм иткән. Бали һәм Нидерланд чыганаклары буенча, аның ахыры 1686 елда булган, шул вакытта ул Гелгелда аксөяк Бату Лепангка каршы сугыш алып барган. Сугыш кайнаганда, ике бәрелешкән дә төшкән. Аның үлеменнән соң борынгы Гелгел сызыгының токымы Дэва Агунг Җамбе I (як. 1686-як. 1722) Гелгелдан төньякта Клунгкунгның иң олы Бали патшасы булып тәхеткә утырган. Шулай да яңа Клунгкунг патшалыгы Гелгелда алдан килүче иткәнчә Бали өстеннән хөкемгә ия булмавын күрсәткән. Бали шулай итеп берничә князьлеккә бүленгән (Карангасем, Булеленг, Бадунг, һ.б.). Бу яңа династияләрнең берсе Менгвиныкы, Англураһ Агунгтан килеп чыккан дип раслаган.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Бали тарихы
*Бали монархлары исемлеге
## Искәрмәләр

## Өстәмә укырга мөмкин
*C.C. Berg (1927), *De middeljavaansche historische traditië*. Santpoort: Mees.

Төркем:Монархия