open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөслим районы гербы

**Мөслим районы гербы** () — Татарстанның Мөслим районы рәсми символларының берсе (*[[герб]]*). Район гербы турында нигезләмә һәм гербның тасвирламасы 2006 елның 22 ноябрендә Мөслим муниципаль районы район шурасының XI сессиясе карары белән раслана. 
 РФ дәүләт геральдика регистрына 2873 нче сан белән теркәлгән.
 Татарстанның геральдика реестрына 88 нче сан белән теркәлгән.

## Тасвирлама
 Герб яшел төстәге җирлектән гыйбарәт, аскы өлеше зәңгәр төстәге ; төп яшел төстәге өлешне зәңгәр төстәге аскы өлештән ак төстәге (көмеш төстәге) дулкынлы сызык аера. Уртада (*үзәктә, алга чыгып тора*) — сары, кара, алтын төстәге киемнәр (кәләпүш, күлмәк, татар орнаментлы камзул, чалбар, татар орнаментлы читек) кигән, уңга каратып курайда уйнаучы егет (*малай*); егетнең ике ягында аста уңда – алтын сары төстәге (*кишер сары төстәге детальләр кертеп*) ук очы һәм сулда - сөңге очы ясалган

## Символлар нигезләмәсе
Герб символлар һәм аллегория аша районның тарихы, сәнгате һәм табигатен тасвирлый.

Гербтагы төп сурәт — егет — яшьлекне, чәчәк атуны, алга баруны, матурлыкка омтылуны гәүдәләндерә, шулай ук районда үсеш өчен югары  булуның күрсәткече.

Милли кием һәм курай — районның тарихка һәм сәнгатькә бәйле үзенчәлекләре, районда күпчелек татар милләтеннән булган халык яшәве күрсәткече.

Ук һәм сөңге очлыклары — халыкның үзен яклап, каршы торуга сәләтле булуы, районның бай тарихы, мирасы, табигый үзенчәлекләре күрсәткече. Мөслим районы файдалы казылмаларга бай, электән үк биредә бакыр игътибар үзәгендә булган. XVIII гасырда Ольгино авылы янында бакыр эретү заводы булган. Бакырдан ук, сөңге очлары, төрле эш коралы һәм көнкүреш өчен кирәкле җиһазлар җитештерелгән.
 
Гербның аскы (*кечерәк*) ягындагы көмеш төс белән чикләнгән зәңгәр дулкын — районның табигый байлыгын — Ырынбур өлкәсеннән башланып, БР һәм ТР буенча агучы  Ык елгасын аңлата. Ык елгасы Баулы, Азнакай районнары аша үтеп, Мөслим районын икегә бүлә, елга — тирә-якта тормыш итү чыганагы.

Гербның өске (*зуррак*) ягындагы яшел төс — авыл хуҗалыгы, уңыш, табигать, тормыш күрсәткече.

Зәңгәр төс (*лазурь*) — намуслылык, зәвыклылык, рухи байлык күрсәткече.

Сары төс(*алтын төс*) — байлык, уңыш, кояш энергиясе һәм җылылык, хөрмәт, интеллект күрсәткече.

## Авторлар
Байрак Татарстан Республикасы Президентының Геральдика шурасы һәм РФ Геральдистлар берлеге тарафыннан эшләнгән. 
#### Идея авторлары
* Рәйхан Хантимеров (*[[Мөслим]]*)
* Ришат Хәбипов (*[[Мөслим]]*)
* Әдип Салихов (*[[Мөслим]]*)
#### Геральдик яктан төгәлләү төркеме
* Рамил Хәйретдинов (*[[Казан]]*)
* Радик Салихов (*[[Казан]]*)
* Илнур Миңнуллин (*[[Казан]]*)
* Константин Мочёнов (*[[Химки]]*)
* Оксана Афанасьева (*[[Мәскәү]]*)
* Кирилл Переходенко (*[[Конаково]]*)

## Моны да карагыз
* Мөслим районы байрагы

## Әдәбият
# Татарстан Республикасының геральдик мирасы. Геральдическое наследие Республики Татарстан. М.: Регионсервис, 2012, стр. 236—239. ISBN 978-5-9902751-2-6

## Сылтамалар
*  Герб Муслюмовского муниципального района Республики Татарстан.  Союз геральдистов России
*  Мөслим символикасы.  Мөслим гимназиясе укучылары сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча герблар
Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Мөслим районы
Зыгмунт Рушчевски

**Зыгмунт Рушчевски** (, ,  — , ) — Польша галиме, патологик анатомияче, Польша гаскәренең баш патологик анатомиячесе (1959-1964), Польша ФАнең эксперименталь һәм клиник медицина үзәгенә нигез салучы һәм аның беренче директоры (1967-?).
Кхаджрана Ганеша Гыйбадәтханәсе

**Кхаджрана Ганеша Гыйбадәтханәсе** Индорда Ходай Ганешага багышланган дини сәфәр үзәге. Холкар династиясе хөкем сөрүе вакытында төзелгән.

## Тарихы
Бу гыйбадәтханә 1735 елда Рани Ахилья Баи Холкар тарафыннан төзелгән булган. Тугърылар гыйбадәтханә тирәли йөриләр һәм эшләре уңышлы тәмамлансын өчен Ходай Ганешага дога кылыр өчен җеп бәйлиләр. Пот буада 1735 елда табылган булган һәм буадан чыгарылган булган һәм 1735 елда Маратха Империясенең Холкар династиясенең Ахильябаи Холкар тарафыннан гыйбадәтханә нигезләнгән булган. Гыйбадәтханәнең борынгы сынын төшендә биредәге Пандит Мангал Бхатт күргән дип әйтелә. Бу төштән соң патшабикә Ахилья Баи Холкар потны казып чыгарган һәм куйган. Пот алынган урында буа бар, ул нәкъ гыйбадәтханә каршында.
Монда дога кылганнан соң барлык теләкләр чынга аша дигән ышаныч бар. Күпсанлы тугърылар Чәршәмбе һәм Якшәмбе көннәрендә җыелып ихтирамнарын күрсәтәләр һәм дога укыйлар.

Гыйбадәтханәнең адресы: (Khajrana Ganesh Mandir Office
Khajrana Rd, Khajrana
Indore, Madhya Pradesh 452016)

## Үсеше
Кечкенә алачыктан гаять зур корылмага кадәр, гыйбадәтханә еллар буена бик үсеш алган. Гыйбадәтханә Һиндстаннан тыш шулай ук мәшһүр. Гыйбадәтханәгә регуляр рәвештә акча, алтын, бриллиантлар һәм башка асыл бизәкләрне иганә итеп бүләк итәләр. Гарбхагриханың капкасы, тышкы һәм өске стеналары көмештән ясалган һәм анда төрле бәйрәмнәр сурәтләнгән. Ходайның күзләре бриллиантлардан ясалган, аларны Индорның бер эшмәкәре бүләк иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Энтузиастлар бульвары (Яр Чаллы)

**Энтузиастлар бульвары** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Үзәк районындагы урам.
Почта индексы 423810.
Координатлар 55.742943°, 52.416909°.

## Тарих

1980 елларда урамга сынчы Илдар Мәснәви улы Ханов 1981—1991 елларда бетон, смальта һәм мозаикадан эшләгән авангард скульптур корылмалары урнаштырылган: «Үзгәреш» (, 1982), «Каршы тору» (),  «Ярашу» (, 1982), «Уяну» (, 1983), «Саклаучы фәрештә» (, 1991), «Тормыш агачы» (, 1989), «Яңарыш» (), «Туу» () һ. б.

2007 елда бульвар үзгәртеп корыла, балалар мәйданчыклары төзелә, юлга брусчатка җәелә, фонтаннар камилләштерелә.
  
2016 елның 1 маеннан 20 млн сум тотып яңартылган фонтаннар комплексы эшли башлый. Көннең караңгы вакытында фонтаннар һәм сыннар махсус төсле утлар белән яктыртыла.

Һәр елны август ахырында урамда «Чәчәкләр көне» () уздырыла.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Яңа шәһәр) Үзәк районында 2нче һәм 3нче комплекслар арасында урнашкан җәяүлеләр урамы.  Вахитов проспекты белән киселештә башлана. Академик Рубаненко урамы белән кисешә. Хәсән Туфан проспекты белән киселештә тәмамалана.

## Игътибарга лаек объектлар
* Бульвар башында халыкта «Түбәтәй» дип йөртелүче «2.18» бизнес үзәге бинасы урнашкан.
* «Иллюзиум» кинокомплексы  (элекке «Батыр» кинотеатры)
* 4нче йорт — 27нче санлы Росинка балалар бакчасы
* 12нче йорт — Ак мәчет
* 16нчы йорт — сәүдә үзәге

## Фаҗига

2012 елның 5 маенда Энтузиастлар бульварындагы су белән тулы фонтанга 9 яшьлек Андрей Чурбанов егылып төшә. Аны коткарырга 12 яшьлек Данил Садыйков та фонтанга керә, икесен дә электр тогы суга. Данил хастаханәдә вафат була. Фонтан эчендә суга баткан каз каурые — Данил Садыйковка куелган һәйкәл. Фаҗигадан соң берничә ел (*[[2016 ел]]га кадәр*) фонтаннар эшләми тора.

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
* Энтузиастлар бульвары Яр Чаллы картасында
*  Бульвар Энтузиастов. nashichelny.ru
*  Бульвар Энтузиастов. 1000mest.ru

## Моны да карагыз
*   Аэросъёмка в Набережных Челнах. Бизнес-центр 2/18 и полёт над бульваром Энтузиастов. YouTube (*видео, 1:22*)

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Шри Сурьянараяна Свами Гыйбадәтханәсе, Голлаламамидада

**Шри Сурьянаярана Свами Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Көнчыгыш Годавари районында, Педдапуди Мандалда, Голлала Мамидада Авылында урнашкан Сурья (Кояш) гыйбадәтханәсе, ул Сурьянараяна Гыйбадәтханәсе, Арасаваллидан соң икенче булып таныла. Гыйбадәтханә 1920-енче елда Голлала Маминдаданың заминдары Шри Коввури Басивиди Редди тарафыннан 1920-енче елда Антхарвахини елгасында янында 16 акр чирәм кырлары һәм кокос пальмалары арасында нигезләнгән булган. Гыйбадәтханә Какинададан 20 км (12 миля) ераклыкта һәм Раҗамундридан 58 км (36 миля) ераклыкта. Башкарылган кайбер ритуаллар һәм бәйрәмнәргә арчаналар, абхишекамнар, Ратха Саптами һәм Экадашилар керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Сурьяга табыну
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Чинтаман Ганеша Гыйбадәтханәсе, Уджжайн

**Чинтаман Ганеш** Уджджайнда иң зур Ходай Ганеша гыйбадәтханәсе. Бу гыйбадәтханә Кшипра елгасы аркылы Фатехабад тимер юл сызыгында, Уджджайннан 7 км көньяк-көнбатышка таба урнашкан. Гыйбадәтханә хәзер шәһәр базарының уртасында урнашкан.

Бу гыйбадәтханә 11-енчедән 12-енче гасырларга карый, ул вакытта Парамаралар Мальвада хөкем сөргәннәр. Бу гыйбадәтханәдә табыныла торган Ганеша поты сваямбху (үз манифестацияләнгән) дип тәкъдим ителә. Биредә Ганешаны шулай ук Чинтаман дип атыйлар. Аның хатыннары Риддхи һәм Сиддхи, кырыйдан Чинтаман, барлык борчуларны тынычландыручы. Җыелыш залында нәзек итеп киселгән таш баганалар һәм ак изге урын гыйбадәтханәнең борынгы изгелеген билгели.

Һинд дине буенча гыйбадәтханәнең Ходае Ганеша башлангычлар Ходае буларак таныла. Традицион вакытларда, Ходай Чинтаһаран буларак билгеле, ул барлык борчуларны һәм киеренкелекләрне бетерүче дигәнне аңлата. Гыйбадәтханәгә күп халык килә, алар үзләренең борчулары белән Ходай гыйбадәтханәсенә киләләр. Чинтамани төшенчәсе шулай ук Ходай Вишну өчен башка исем, ул Һинд дине буенча Галәмне саклаучы. Ганеша шулай ук Вигхнешвара, ягъни бәлане көйләүдерүче дип атала, аңа Һинд дине пантеонында беренче итеп табыналар, чөнки ул тугърыларның юлында киртәләрне бетерә.

## Шулай ук карагыз

* Уджджайнда борынгы һәйкәлләр
* Уджджайн

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* MPTourism

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Островский урамы, 4 (Казан)

**Островский урамы, 4** — Казанның Островский урамында урнашкан, XIX гасыр азагында - XX гасыр башында төзелгән йорт. Бу йортта 1929-1953 елларда Таҗи Гыйззәт яшәгән. Әлеге вакытта бу йортта ТР Сәнәгать һәм сәүдә министрлыгы урнаша.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Островски урамы
Иван Шишкин исемендәге бульвар (Яр Чаллы)

**Иван Шишкин исемендәге бульвар** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендәге урам.
Почта индекслары 423815, 423818. 
Координатлары 55.748813°, 52.430031°.

## Тарих

Урамга исем 1972 елда бирелгән.

2017 елның 18 ноябрендә яңартылган Иван Шишкин исемендәге бульварны ачу тантанасы була. Урам стиле Чаллы архитекторлары Рамил Сафиуллин, Илдар Мирхаҗиянов, Ольга Кутуева һәм Вәсил Нәбиуллин проекты буенча рәссам Иван Шишкинның (*[[1832 ел|1832]]—[[1898 ел|1898]]*) тормыш юлына бәйләп төзекләндерелгән. Урамны үзгәртеп кору бәясе — 60 млн сум.

## Тасвирлама
Бульварның гомуми мәйданы 1,8 га. Урамда тере табигатькә хас элементлар өстенлек итә. Кече архитектура формалары кызыл төстә. Рәссам иҗатын искә төшереп торучы купшы чыршылар үсеп утыра. Скейт-парк корылган. Актив ял итү һәм тыныч ял итү урыннары бар. Параметрик эскәмияләр белән ролледром ясалган.

## Урнашуы
Яр Чаллы шәһәренең (Яңа шәһәр) Автозавод районы 28, 29, 30 нчы комплексларында урнашкан урам.

Автозавод проспектыннан башланучы Шишкин проезды белән киселештә башлана. Вахитов проспекты белән киселештә тәмамлана.

## Игътибарга лаеклы объектлар
* 8нче йорт — массаж һәм психология үзәге 
* 9нчы йорт — 19нчы урта мәктәп
* 11нче йорт — 77нче гимназия
* 26нчы йорт — 15нче урта мәктәп
* 28нче йорт — 28нче санлы «Снежинка» балалар бакчасы 
 
## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
* Шишкин бульвары Яр Чаллы картасында
*    «Шишкин бульвары дуслары» төркеме сәхифәсе. vk.com
*  Бульвар имени Шишкина. Наши Челны
*  Шишкинский бульвар. park.tatar

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Иван Шишкин хөрмәтенә аталган объектлар
Островский урамы, 6 (Казан)

**Островский урамы, 6** — Казанның Островский урамында урнашкан, XIX гасырның икенче яртысында төзелгән йорт. Бу йортта 1941-1942 елларда язучы Җованни Җерманетто яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Островски урамы
Островский урамы, 9 (Казан)

**Островский урамы, 9** — Казанның Островский урамында урнашкан, В.А.Дубровин проекты буенча 1936-1938 елларда төзелгән йорт. Бу йортта Владимир Бахметьев, Самуил Маршак (1941-1942 елларда), Владимир Живетин, Госман һәм Надир Әлмиевләр яшәгәннәр.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Островски урамы
Төркем:Казанның Кави Нәҗми урамы
Островский урамы, 10 (Казан)

**Островский урамы, 10** — Казанның Островский урамында урнашкан, XIX гасыр азагында - XX гасыр башында төзелгән бина. Бу бинада төрле вакытларда сәүдәгәрләр клубы, Татар мәдәнияте йорты урнашканнар, Мохтар Мутин (1920-1924) һәм Нури Сакаев (1926-1927) яшәгәннәр.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Островски урамы
Островский урамы, 15 (Казан)

**Островский урамы, 15** — Казанның Островский урамында урнашкан, 1887-1908 елда төзелгән йорт. Бу йортта 1928-1942 елларда Шәриф Камал,  1925—1940 елларда педагог Нургали Надиев яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Островски урамы
Тихомирновлар утары (Казан)

**Тихомирновлар утары** — Казанның Островский урамында урнашкан, XIX гасырның икенче яртысында төзелгән йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Островски урамы
Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең баш павильоны бинасы (Казан)

**Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең баш павильоны бинасы** — Казанның Ырынбур трактында урнашкан, 1957 елда Георгий Солдатов һәм Павел Саначин проекты буенча төзелгән бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Ырынбур тракты
Островский урамы, 37/5 (Казан)

**Островский урамы, 37/5** — Казанның Островский урамында урнашкан, XVII яки XVIII гасырда төзелгән йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Университет урамы
Кадыйр Хәеров

**Кадыйр Хәеров** (Кадыйр Хөсәен улы Хәеров, ,  — , ) — мәдәният эшлеклесе, Мәскәүдәге үзәк татар мәдәнияте йорты директоры (?-1937).

Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Пенза өлкәсендә туганнар
Мортаза Габдуллин

**Мортаза Габдуллин** (Мортаза Мостафа улы Габдуллин, ,  — , ) — беренче татар театр рәссамы. 10нан артык спектакльгә ясалган декорацияләр авторы.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан сынлы сәнгать училищесы укытучылары
Сафиулла Габдуллин

**Сафиулла Габдуллин** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Мәрҗани мәчете имамы (1899-?).

## Искәрмәләр
Бакый Габдуллов

**Бакый Габдуллов** (,  — , ) — Пугачев «палкаунигы». 1773 ел азагында отряды белән Уса–Ижау районына җибәрелә, Рождественски, Камбарка, Барҗы-Алексеевски заводларын басып алган. 1774 елда Сарапул тирәсенә чигенгән, алдагы язмышы билгесез.
Мансур Әбләев

**Мансур Әбләев** (Мансур Мөхәммәт улы Әбләев, ,  — , ) — административ-хуҗалык эшлеклесе, «Спартак» аяк киеме җитештерү берләшмәсе директоры (1959-1980).

## Искәрмәләр
Островский урамы, 14 (Казан)

**Островский урамы, 14** — Казанның Островский урамында урнашкан, XIX гасырның икенче яртысында төзелгән йорт. Бу йортта 1913-1918 елларда Садри Максуди яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Островски урамы
Томази Кереселидзе бульвары (Яр Чаллы)

**Томази Кереселидзе бульвары** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Автозавод районындагы урам.
Почта индексы 423816. ОКАТО коды 92430000000.
Координатлар 55.760701°, 52.41177°.

## Тарих

1979 елда бульварга 1978 елның 6 декабрендә хезмәт вазифасын үтәгәндә үтерелгән Яр Чаллы ДАИ инспекторы милиция лейтенанты Томази Кереселидзе (*[[1950 ел|1950]]—[[1978 ел|1978]]*) исеме бирелгән.

2015 елда урам корылмалары өр-яңадан үзгәртеп төзәтелгән, балалар өчен уен мәйданчыклары, җәяүлеләр йөрү зонасы, чәчәклекләр булдырылган. 9 сентябрьдә урамны тантаналы ачу була.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Яңа шәһәр) 46нчы һәм 47нче комплексларында урнашкан урам. Сөембикә проспектыннан башлана. Чулман проспекты белән киселештә тәмамлана. Шамил Усманов урамы белән кисешә. Чулман проспекты аша ипподромга һәм Яр буе паркына үтеп була.

## Игътибарга лаек объектлар
* Томази Кереселидзега куелган истәлек билгесе.

## Сылтамалар
* Томази Кереселидзе бульвары Яр Чаллы картасында
*      Бульвар Томаси Кереселидзе. nashichelny.ru

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Тханджавур Веллаи Винаякар Гыйбадәтханәсе

**Тханджавур Веллаи Винаякар Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Тамил Надуның Тханджавур районында Тханджавурда Һинд дине гыйбадәтханәсе.

## Урнашуы
Көнчгышка таба карап, Ганеша гыйбадәтханәсе Тханджавурда Көнчыгыш Капкада урнашкан.

## Әһәмияте
Төп Ходай булып Веллаи Винаякар тора. Ул шулай ук Валлабаи Винаякар дип атала, чөнки ул Валлабаи белән табылган. Бу гыйбадәтханә мөгаен Тханджавур Наяк патшалыгы вакытында төзелгән булган. Соңгы Наяк патшасы Виджая Рагхава Наяк вакытында бу Ходай турында ***Веллаи Пиллаяр Кураванджи*** дигән китап язылган булган.

## Кумбхабхишекам
1948 елда Махасампрокшанамның Падакачери тырышлыгы белән Кумбхабхишекам булган. Соңрак 1982 һәм 1999 еллар дәвамында Кумбхабхишекам булган. Иң соңгы Кумбхабхишекам 2014 елның 15 сентябренда булган.

## Шулай ук карагыз
* Светха Винаягар Гыйбадәтханәсе

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Лилия Нәҗметдинова

**Лилия Нәҗметдинова**, Лилия Билал кызы Нәҗметдинова (*[[1936 ел]]ның [[13 июнь|13 июне]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[Свердловск]] — [[2018 ел]]ның [[18 сентябрь|18 сентябре]], [[РФ]], [[Екатеринбур]]г*) — спортчы һәм тренер (*[[нәфис гимнастика]]*), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе атказанган спорт остасы (*[[1964 ел|1964]]*), нәфис гимнастика буенча 4 мәртәбә Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе абсолют чемпионы, 15 мәртәбә Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе чемпионы, 12 мәртәбә РСФСР чемпионы. Нәфис гимнастика буенча дөньяда беренче Атказанган спорт мастеры. Татарстанның атказанган физик тәрбия хезмәткәре. РФ атказанган физик тәрбия һәм спорт хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 13 июнендә Свердловскда туган. 11 яшендә Свердловскның «Хезмәт резервлары» спорт җәмгыятендә нәфис гимнастика белән шөгыльләнә башлый (*тренеры нәфис гимнастика буенча Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦеның беренче атказанган тренеры Е. А. Облыгина (1922—1988*).
19 яшендә илнең нәфис гимнастика тарихында беренче спорт мастеры була. Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе нәфис гимнастикасы буенча җыелма командасында чыгыш ясый. Ун елдан артык команданың капитаны булып тора. Беренче булып Штутгартта узган гимнастика конгрессында, 1958 елда Брюссельдә узган бөтендөнья күргәзмәсендә яңа төр спортны таныта. 1960 елда Софиядә узган нәфис гимнастика буенча беренче халыкара ярышларда җиңүче, 1965 елда Праһада узган нәфис гимнастика буенча дөнья беренчелегендә призер була. Дүрт мәртәбә Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе абсолют чемпионы.
Дөнья чемпионатының бронза медале иясе (әйберләр белән чыгыш).

1955—1970 елларга сузылган спорт карьерасы тәмамлангач, тренерлыкка күчә, дөнья чемпионы Әлфия Нәҗметдинованы, 1996 елгы Олимпия уеннарының (*[[Атланта]], [[АКШ]]*) бронза медале иясе Ольга Иванованы өйрәтә. 2011 елдан гомеренең cоңгы көненә кадәр «Нәҗметдиновалар династиясенең «Лилия» спорт клубы» белән җитәкчелек итә.

2011 елның 4 ноябреннән башлап Лилия Нәҗметдинова призларына 5-14 яшьлек спортчы кызлар арасында Россия шәһәрләренең ачык турниры уздырыла.

2018 елның 18 сентябрендә Екатеринбурда 83нче яшендә вафат була.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
*  Спортивный клуб династии Назмутдиновых «Лилия» 
*   Светлая память Лилии Биляловне Назмутдиновой.  Министерство физической культуры и спорта Свердловской области 
*  Известная советская гимнастка Лилия Назмутдинова скончалась в возрасте 82 лет

## Искәрмәләр


Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе спорт осталары
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе спортчылары
Төркем:Гимнастлар
Төркем:Татарстанның атказанган физик тәрбия хезмәткәрләре
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе атказанган спорт осталары
Нәҗметдинова

**Нәҗметдинова** — фамилия.
* Әлфия Нәҗметдинова (1949), спортчы (*[[нәфис гимнастика]]*), тренер, дөнья чемпионы (1970, 1971). ССРБ атказанган спорт остасы. Л. Б. Нәҗметдинованың сеңлесе. (*[[Екатеринбур]]*).
* Лилия Нәҗметдинова (1936-2018), спортчы (*нәфис гимнастика*), тренер, ССРБ атказанган спорт остасы. ССРБ чемпионы (1960-1964). (*Екатеринбур*).
* Розалия Нәҗметдинова (1946), спортчы (*нәфис гимнастика*), РФ атказанган тренеры. Шәрәфле спорт остасы. ССРБ беренчелеге җиңүчесе (1962, 1963). Л. Б. Нәҗметдинованың сеңлесе. (*[[Екатеринбур]]*).
* Ильмира Нәҗметдинова (1951), спортчы (*нәфис гимнастика*), тренер, ССРБ беренчелегенең бронза медале иясе. ССРБ спорт остасы. Л. Б. Нәҗметдинованың сеңлесе. (*[[Екатеринбур]]*).

## Сылтамалар
*  Спортивный клуб «Лилия». Династия Назмутдиновых

## Моны да карагыз
* Нәҗметдинов
* Нәҗмиев

Төркем:Фамилияләр
Әбләев

**Әбләев** — фамилия.
* Мансур Әбләев (1917—1980), «Спартак» фабрикасы директоры. 
* Әхмәтҗан Әбләев 
* Фәрит Әбләев (1953), математик, фән докторы. М. Әбләевның улы. 
* Марат Әбләев, математик. КФУ фәнни хезмәткәре. М. Әбләевның оныгы. 
## Моны да карагыз
* Мөхәммәт Әблиев
* Рифгать Әбдиев
* Фәхретдин Әбләзов

Төркем:Фамилияләр
Сөембикә (опера, 2018)

**«Сөембикә»** — 2 күренештән торучы татар операсы. Композитор Резеда Ахиярова, либретто авторы — шагыйрь Ренат Харис. 
Премьерасы 2018 елның 26—27 сентябрендә Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында уза.  Татар һәм рус телләрендә башкарыла.

Вакыйгалар өч шәһәрдә бара. Беренче вакыйга - Казанда, аннары Сөембикәне Мәскәүгә җибәрәләр. Соңгы вакыйга Сөембикә ахыргы көннәрен яшәгән Касыйм шәһәрендә бара.

## Операны әзерләүчеләр
* Дирижер-куючы — Ренат Салаватов
* Куючы режиссер — Юрий Александров (*[[Петербург]]*)
* Рәссам-куючы (*декорацияләр*) — Виктор Герасименко (*[[Мәскәү]]*)
* Костюмнар буенча рәссам — Виктория Хархалуп (*[[Мәскәү]]*)
* Балетмейстер — Давид Авдыш (*[[Мәскәү]]*)
* Җаваплы  концертмейстер — Алсу Барышникова

## Төп партияләр
* *[[Сөембикә ханбикә|Сөембикә]]*  (*драматик сопрано*) — Гөлнара Гатина һәм Зоя Церерина
* *[[Иван Грозный|Явыз Иван]]* — Әхмәт Әхәди (*Мариин театры, [[Петербург]]*), Нуржан Бажекенов (*Казакъ опера һәм балет театры, [[Алматы]]*), Ярамир Низаметдинов 
* *Анастасья* — Дарья Рябинко (*[[Красноярск]]*), Юлия Шаварина (*[[Мәскәү]]*)
* *[[Шаһгали|Шаһ Гали]]* — Илһам Вәлиев (*[[Уфа]]*) һәм Филүс Каһиров 
* *Кошчак* — Марат Мөхәммәтҗанов (*[[Мәскәү]]*) һәм Артур Исламов
* *Бибарс* — Айдар Нургаянов, Сервер Кадыйров.
* *Кенәз* — Юрий Ившин, Ирек Фәттахов, Мөнир Якупов.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Ландыш Әбүдарова]].* Дала кызы кайта Казанга. «Сөембикә», 2018 ел, № 9. ISSN 0869-1398

## Сылтамалар
*  «Сөембикә» операсы Татар дәүләт опера һәм балет театры сайтында 
*  Резеда Ахиярова: «Сююмбике — это наш символ неповиновения».  realnoevremya.ru, 31.03.2018
* "Сөембикә" операсы: "Җәлил театры Мәскәүгә реверанс ясады". Азатлык радиосы, 27.09.2018

Төркем:Татар опералары
Төркем:Резеда Әхиярова әсәрләре
Сөембикә (мәгънәләр)

**Сөембикә** — исем.

* Сөембикә, Казан ханлыгы патшабикәсе (1549-1551).
* Сөембикә манарасы, Казан Кирмәне җирлегендә урнашкан манара (Хан мәчете).
* Сөембикә бәете, https://tt.wikibooks.org/wiki/%D0%A1%D3%A9%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D3%99_%D0%B1%D3%99%D0%B5%D1%82%D0%B5 Викикитапта.
* «Сөембикә», тарихи роман (1992, авторы Рабит Батулла).
* «Сөембикә», хатын-кызлар журналы.
* «Сөембикә, яки Казан ханлыгының буйсынуы», балет (1832).
* «Сөембикә», опера (1999, композитор Бату Мулюков).
* «Сөембикә», опера (2018, композитор Резеда Ахиярова).
* «Сөембикә», җыр (Р. Ахиярова — Р. Вәлиев).
* «Сөембикә патшабикә», картина (рәссам Шамил Шәйдуллин)
* Сөембикә проспекты, Яр Чаллыдагы 4 проспектның берсе.
* «Сөембикә» мәчете, Яр Чаллыдагы агачтан төзелгән мәчет (2014).

## Шулай ук карагыз
* Кыйссаи Сөембикә, Мәсгудә Шәмсетдинованың музыкаль-шигъри әсәре (1991).
Варасиддхи Винаяка Гыйбадәтханәсе

**Варасиддхи Винаякар Гыйбадәтханәсе** Бесант Нагарда пляж янында урнашкан, Һиндстанда, Ченнайда, Бесант Нагарда мәшһүр Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Һинд дине фил Ходае Винаяка яки Ганешага багышланган. Гыйбадәтханә ярыларны ашату кебек эшчәнлектә катнаша һәм еш пуджаны үткәрә.
Эшчәнлекне киңәйткәннән соң гыйбадәтханәнең беренче Кумбабхишекамы 1979 елның апреленда булган шуның алдыннан гыйбадәтханәнең хәзерге урыны каршында потка табынганнар. Чынлыкта изге урында без сул ягында хатыны Сиддхи белән Валампури Варасиддхи Винаякарның потын күрә алабыз. Бу пот өстендә без кечкенә Ганеша Потын күрәбез. Бу башта булган урында башта булган табынылган пот. Шуннан соң камилләштерүләр тиз үткән, мәсьәлән, көнчыгыш якта аудитория һәм Гошала төзү. Гыйбадәтханәдә Винаякар Чатуртхи вакытында музыка программасы үткәрелә.

## Шулай ук карагыз
*Бесант Нагар
*Ченнай

## Тышкы сылтамалар
*Website of the Varasiddhi Vinayakar Temple

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Раджагопала Перумал Гыйбадәтханәсе

**Раджагопала Перумал Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Ченнай шәһәр янында, Тамбарам янында, Манимангаламда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Вишну Ходаена багышланган.

## Тарихы

Манимангаламның беренче искә алынулары Көнбатыш Чалукья хөкемдары Пулакесин II һәм Паллава патшасы Нарасимхаварман I арасындагы сугыш вакытына карый. Раджагопала Перумал шәһәрдә өч Вишну гыйбадәтханәләрнең берсе, ул Урта Гасыр Чолалары тарафыннан төзелгән булган. Гыйбадәтханә турында иң элек язмалар Раджендра Чола I тарафыннан язылган һәм безнең эраның 1056-ынчы елы дип даталанган. Раджендра Чола I гыйбадәтханәне *Камакоти-Виннагар* һәм *Тхирувайкулам* дип атый.

## Искәрмәләр

* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Котхандарамасвами Гыйбадәтханәсе, Нандамбаккам

**Котхандарамасвами Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Ченнаи шәһәр янында, Нандамбаккамда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Рамага багышланган булып, урын риваять олы фикер иясе Бхригу белән бәйле.

## Тарихы

Гыйбадәтханә Виджаянагара Империясе вакытында төзелгән булган. Башта патшалар Рама, Лакшмана һәм Сита өчен гыйбадәтханәләр төзегән. Соңрак гыйбадәтханәләр Шриниваса, Альварлар, Хануман һәм башкалар өчен төзелгән булган.

## Искәрмәләр

*  

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Араттупужа Гыйбадәтханәсе

**Араттупужа Гыйбадәтханәсе** Һиндстанның Кераланың Тхриссур районында Араттупужада урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе, аның белән Кочин Дэвасом Идарәсе идарә итә.

## Тарихы
Риваятьләр буенча, бу гыйбадәтханәнең борынгылыгы 3000 ел элек вакытка карый. Гыйбадәтханәгә иң борынгы һәм мәшһүр ел саен *Дэвамела* үткәрелә, бу фестивальдә барлык Ходайлар һәм Алиһәләр Араттупужада җыела. Араттупужа гыйбадәтханәсенең Ходае Раманың остазы, Гуру Васиштханың илаһи потенциалының илаһи тәндә чагылышы дип ышаныла.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Луз Анджанейя Гыйбадәтханәсе

**Луз Анджанейя Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Ченнай шәһәрендә иң борынгы Хануман гыйбадәтханәсе. Ул Майлапор урынында Луз буларак билгеле районда урнашкан.

## Тарихы

Луз Анджанейя гыйбадәтханәсе Майсор паташалыгыннан Майлапорда 18-енче гасырда күчкән Саливахана Четтиарлар тарафыннан төзелгән. Карнатикның Навабы биргән җир белән, Четтиарлар Винаяга гыйбадәтханәләре төзегән. Кое казыганда алар Һинд дине Ходае Хануманның үз манифестацияләнгән потын тапканнар. Нәтиҗәдә алар шул урында Хануман гыйбадәтханәсен төзегәннәр. Комплекс эчендә Һинд дине Ходае Рамага гыйбадәтханә 1954 елда төзелгән булган. Гыйбадәтханә 200-енче юбилеен 2000 елда билгеләп үткән.

## Искәрмәләр

* 

## Тышкы сылтамалар
* - Sri Veera Anjaneya Temple

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Каларам Гыйбадәтханәсе

**Каларам Гыйбадәтханәсе** Һиндстанның Махараштраның Нашик шәһәренең Панчавати өлкәсендә Рамага багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул мөгаен шәһәрдә иң әһәмиятле Һинд дине гыйбадәтханәсе.
Гыйбадәтханә исемен кара булган Ходай Раманың сыныннан алган. "Каларам" сүзенең турыдан-туры мәгънәсе кара Рама. Изге урында шулай ук Алиһә Сита һәм Ходай Лакшмана сыннары бар. Һәр көнне монда меңнәрчә тугърылар килә.
Гыйбадәтханә Сардар Рангарао Одхекар тарафыннан нигезләнгән булган һәм якынча 1788 елда төзелгән булган. Одхекар Годавари Елгасында кара төстәге Раманың потын күргән төше булган. Одхекар потны елгадан алган һәм гыйбадәтханә төзегән.

Гыйбадәтханәнең төп керүендә кара Ходай Хануман Ходае бар. Шулай ук Даттатрейяның аяк баскан эзләре булган бик борынгы агач бар. Дини сәфәр кылучылар Каларам Гыйбадәтханәсе янында Капалешвар Махадэв гыйбадәтханәсенә йөри.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*http://shrikalaramsansthannashik.org/english/index.html 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Касыймов бульвары (Яр Чаллы)

**Касыймов бульвары**, Эдуард Касыймов исемендәге бульвар () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Үзәк районындагы урам. Озынлыгы 615 м.
Почта индексы 423832. ОКАТО коды: 92430000000. 
Координатлар 55.734324°, 52.370925°.

## Тарих

Урамның исеме Яр Чаллы шәһәре язучылар оешмасына нигез салучыларның берсе һәм оешманың беренче җитәкчесе булган күренекле татар язучысы Эдуард Салихҗан улы Касыймов (*[[1930 ел|1930]]-[[1986 ел|1986]]*) хөрмәтенә аталган.

Э. Касыймов Чаллыда 1972—1986 елларда яши һәм иҗат итә. КамАЗ төзүчеләргә багышлап, «Чулман-оныклар дәрьясы» (*[[1976 ел|1976]]*), «Шиңмәсен гөлләрең» (*[[1986 ел|1986]]*) романнарын яза.

Яр Чаллы шәһәр шурасы башкарма комитетының 1989 елның 22 марты 110нчы санлы карары белән 39нчы комплекстагы урамга «Касыймов бульвары» исеме бирелә.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Яңа шәһәр) Үзәк районындагы 38нче һәм 39нчы комплекслары чигендә урнашкан урам. Халыклар дуслыгы проспектыннан башлана. Рәис Беляев проспекты белән киселештә тәмамлана. Бульвар комплекс эчендәге урман полосасын кисеп үтә.

## Игътибарга лаек объектлар

* 2нче йорт — 53нче урта мәктәп + Чулман икътисад-хокук көллияте
* 6нчы йорт — 54нче гимназия
* 7нче йорт — 83нче санлы «Фея» балалар бакчасы – балаларны үстерү үзәге
* 17нче йорт — «Рамазан» мәчете
* 19нчы йорт — 78нче санлы «Елочка» балалар бакчасы
 
## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*  Касыймов бульвары Яр Чаллы картасында

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Эдуард Касыймов хөрмәтенә аталган объектлар
Мохтар Шәрәфетдинов

**Мохтар Шәрәфетдинов** (Мохтар Сәетәхмәт улы Шәрәфетдинов, ,  — , ) — рәссам һәм архитектор, Мәскәүнең Горький ис. паркы проекты авторларының берсе. Мәскәүнең Чистопрудный бульварындагы һәм Тынычлык проспектындагы йортлар проектлары авторы.

## Искәрмәләр
Петроградская

**Петроградская**  — Петербург метрополитен станциясе. Мәскәү-Петроград линиясе составына керә, «Горький» һәм «Кара елга» станцияләре арасында урнашкан.

Станция 1963 елның 1 июлендә «технология институты» участогы составында «Петроградская»ачылган. Исеме Петроград ягына урнашу сәбәпле алынган.

## Җир өсте корылмалары
Вестибюль архитектор А. К. Андреев, Я. Е. Москаленко проекты буенча эшләнгән һәм Каменоостровский проспекты һәм Петроград ягының зур проспекты киселешендә урнашкан, Лев Толстой мәйданы янында «Дом моды» бинасында урнаштырылган.

Вестибюльнең пландагы формасы бар. Эскалатор куәтләре өстендә мода тарихын чагылдырган витраж урнашкан. 6 картинаның һәрберсендә төрле чор костюмнары кигән ир-ат һәм хатын-кыз сурәтләнгән (борынгы дөнья шкуры, рыцарь һәм аның ханым һ.б.). Ул 1993 елның 31 декабрендә «Дом моды» бинаны арендага алган кибетләрнең берсендә шартлау нәтиҗәсендә юкка чыгарыла.

Төркем:Санкт-Петербург метрополитены
Төркем:Петербург метрополитены станцияләре
HeidelbergCement

**HeidelbergCement**- төзелеш материаллары җитештерү буенча алман компаниясе, цемент җитештерү буенча дөньяда иң эре җитештерүчеләрнең берсе. Штаб-фатиры Һайделберг шәһәрендә (Германия).

1873 елда нигез салына.

## Эш
Компания заводлары Германия, Бельгия, Бөекбритания, Франция һ.б. илләрдә урнашкан.

2010 елда HeidelbergCement 78 миллион тонна цемент җитештергән. Персоналның гомуми саны-53 меңнән артык кеше. HeidelbergCement AG әйләнеше 2010 елда 11,8 млрд евро тәшкил иткән, чиста табыш — 511 млн евро.

2010 елның 21 июненнән HeidelbergCement DAX Алман фонд индексына кертелгән.

## HeidelbergCement Русиядә
2006 елда HeidelbergCement компаниясенең Русиядәге вәкиллеге Мәскәүдә төп офис һәм Подольскида эре инжиниринг һәм финанс үзәге булган «ХайдельбергЦемент Рус " ҖЧҖгә нигез салынган.

Русиядә компания «ЦЕСЛА» цемент заводлары белән идарә итә (Ленинград өлкәсенең Сланцы шәһәре), Стәрлетамак цемент заводы һәм Новогуровский бистәсендә (Тула өлкәсе) «ТулаЦемент». HeidelbergCement Русиядә шулай ук Калининградта һәм Мурманскида цемент терминаллары, шулай ук Тула өлкәсендә ком-гравий карьерасы белән идарә итә.
## Стәрлетамак цемент заводын сатып алу
1952 елда  Стәрлетамакта цемент заводы ачыла.

1957 елдан алып "Стәрлетамак сода‑цемент комбинаты" җитештерү заводы составында. Аның составына Сода заводы, Стәрлетамак цемент (1952 елда нигез салына) һәм шифер (1956) заводлары ла ингән;

2000-чы елларда Стәрлетамак цемент заводы "Стәрлетамак сода‑цемент комбинаты" җитештерү заводы составындан чыга. Шушы елларда уны HeidelbergCement сатып ала.

## Тышкы сылтамалар
*HeidelbergCement Рус 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан ширкәтләре
Lasselsberger

**Lasselsberger** - керамик төзелеш материаллары җитештерү буенча австрия компаниясе.

17 илдә 67 җитештерү предприятиесе бар һәм 13.200 хезмәткәр эшли. Төзелеш материаллары һәм керамик эшләнмәләр җитештерү буенча Европада беренчеләрдә баручы компанияләрнең берсе булып тора.

## Lasselsberger Русиядә
Русиядә коммерция эшчәнлеге 2007 елда башлана. Lasselsberger-ның Русиядә тик бердән-бер завод Башкортстанда бар.

2006 елда компания Башкортстан Республикасының Уфа районында Зубово авылында керамик плитка җитештерү буенча завод төзи башлады.

2009 елның 15 гыйнварында җитештерүнең гомуми егәрлеге 5 млн.кв. м. керамик плитка тәшкил итә торган беренче чиратын техник эшләтеп җибәрү булды. 20х30х33 см керамик плитка җитештерү башлап җибәрелде.

2009 елда «ЛБ Керамикс» сәүдә йортына нигез салынды, аның бурычы-сату эшчәнлеге һәм Уфа предприятиесендә җитештерелә торган продукцияне һәм чит илләрдән кертелә торган холдинг брендларын алга этәрү.

2010 ел уртасыннан Уфада 20х40х25 метрлы керамик плитка җитештерү башлап җибәрелде.

2011 елның маенда декоратив элементлар җитештерү буенча линия эшли башлады.

2011 елда җитештерү куәте елына 5,6 млн.кв. м. керамик плитка тәшкил иткән.

2012 елда җитештерү куәте 6 млн. кв. м. керамик плитка тәшкил итте, завод ассортиментына түбәндәге форматлар керә: 20*30, 25*33, 20*40, 33*33, 25*45 һәм 45*45.

2013 елның гыйнварында Уфада санлы матбугат (Digital Print) производствосы эшләтеп җибәрелде.

## Тышкы сылтамалар
*Lasselsberger Рус 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан ширкәтләре
Кәримовлар басмаханәсе бинасы (Казан)

**Кәримовлар басмаханәсе бинасы** — Казанның Париж Коммунасы һәм Габдулла Тукай урамнары кисешкән урында урнашкан, 1883 елда П.Романов проекты буенча төзелгән йорт. Бу йортта 1899/1900-1919 елларда Кәримовлар басмаханәсе урнашкан.

## Моны да карагыз
* Кәримовлар
* Кәримовлар басмаханәсе

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Париж Коммунасы урамы
Төркем:Казанның Габдулла Тукай урамы
Каюм Насыйри йорты (Казан)

**Каюм Насыйри йорты** — Казанның Париж Коммунасы урамында урнашкан, 19 гасыр уртасында төзелгән агач йорт. Бу йортта 1871—1902 елларда Каюм Насыйри яшәгән. Әлеге вакытта биредә аңа багышланган музей урнашкан. Төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты.

## Тарихы
Галиевлар мәчете мәчете мөәззине Мөхәмәдҗид Хөсәеновның йорты XIX гасырның икенче яртысында төзелгән. Мәгърифәтче Каюм Насыйри, Хөсәеновның туганы, 1902 елга үзенең үлеменә кадәр, 1871 елдан (башка чыганаклар буенча 1887) яшәгән. Йорт 1991—1995 елларда тарихи урында торгызыла. 2002 елдан бирле анда Татарстан Республикасы Милли музееның филиалы булган Каюм Насыйри музее эшли. Йортта галимнең кабинеты һәм остаханәсе торгызылган.

## Архитектурасы
Йорт XIX гасырның беренче яртысында ясалган үрнәк проектларның берсе буенча төзелгән. Йорт агачтан, ике катлы, татар гореф-гадәтләре буенча урамга дүрт тәрәзәле тар ягы белән эшләнгән булган. Ишегалды ягыннан антресоль каты булган. Түбән кат, мөгаен, хуҗалык ихтыяҗлары өчен файдаланылган, югарысы яшәү өчен. Фасад тёс белән тышланган. Турыпочмаклы тәрәзә ярыклары гади тәрәзә яңаклары белән бизәлгән булган. Бинаның почмаклары фризны тотып торучы пилястрлар рәвешендә ясалган. Йортка керү ишегалдыннан урнашкан. Шулай ук тарихи капкалар да торгызылган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Париж Коммунасы урамы
Төркем:Казан музейлары
Төркем:Каюм Насыйри хөрмәтенә аталган объектлар
Макаровлар йорты (Казан)

**Макаровлар йорты** — Казанның Санкт-Петербург урамында урнашкан, 1870-елларда М.Семакин проекты буенча төзелгән йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Санкт-Петербург урамы
Постау мануфактурасы бинасы (Казан)

**Постау мануфактурасы бинасы** — Казанның Санкт-Петербург урамында урнашкан, 18 гасырда төзелгән бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Санкт-Петербург урамы
Эчү йорты (Казан)

**Эчү йорты** — Казанның Санкт-Петербург урамында урнашкан, 18 гасырда Василий Кафтырев проекты буенча төзелгән йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Санкт-Петербург урамы
Казарма бинасы (Казан)

**Казарма бинасы** — Казанның Санкт-Петербург урамында урнашкан, 18 гасыр азагында - 19 гасыр башында төзелгән бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Санкт-Петербург урамы
Татар дәүләт опера һәм балет театры бинасы (Казан)

**Татар дәүләт опера һәм балет театры бинасы** — Казанның Ирек мәйданында урнашкан, 19??-1956 елларда Исмәгыйль Гайнетдинов проекты буенча төзелгән бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Ирек мәйданы
Казан дәүләт циркы бинасы (Казан)

**Казан дәүләт циркы бинасы** — Казанның Меңъеллык мәйданында урнашкан, 1967 елларда Геннадий Пичуев проекты буенча төзелгән бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Меңъеллык мәйданы
Шәһәр утары (Казан)

**Шәһәр утары** — Казанның Болын яны урамында урнашкан, XIX гасырның 1 нче яртысында төзелгән утар.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Болын яны урамы
Лисицын-Емелин йорты (Казан)

**Лисицын-Емелин йорты** — Казанның Пушкин урамында урнашкан, XIX гасырның 1 нче яртысында төзелгән йорт. Фёдор Шаляпин монда туган.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Пушкин урамы
Шри Рама Гыйбадәтханәсе, Рамапурам

**Шри Рама Гыйбадәтханәсе, Рамапурам** Һиндстанда, Керала штатында, Малаппурам һәм Перинтхалманна арасында Рамапурамда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Ходай Вишнуның 7-енче аватары Ходай Рамага багышланган. Бу гыйбадәтхандә шулай ук Ганапати, Шастха һәм Хануман өчен гыйбадәт кылу урыннары бар.

## Шулай ук карагыз
* Керала гыйбадәтханәләре

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Прасанна Йога Анджанейяр Гыйбадәтханәсе

**Прасанна Йога Анджанейяр Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Ченнаида, Чромепетта Мадрас Технология Институты янында урнашкан Хануман Ходаена багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе.

## Тарихы
Хануман поты якынча 1930 елда табылган булган. Аанджанейя Аммал бу районда яшәүче 13-яшьлек кыз булган. Бер төнне аның Ходай бу урында гыйбадәтханә төзелүне теләгән дигән төше булган. Киләсе көнне ул шуның турында гаиләсенә сөйләгән.
Берничә көн соңрак, бирегә Махасвами Шри Чандрашекарендра Сарасвати сәфәр кылган. Аанджанейя Аммал үзенең төшен Свамигал белән уртаклашкан. Свамигал шунда ук аның тирәсендәге кешеләрне хәзерге гыйбадәтханә урына барып карарга кушкан. Кешеләр киңәш ителгәнчә барганнар һәм гаҗәпләнеп шунда җирдә яткан потларны тапканнар. Соңрак Тирумала Тирупати Девастханам иганәсе белән, гыйбадәтханә стандарт спецификацияләр буенча төзелгән булган.

## Хезмәтләр
Һәр көнне пуджа була һәм йөзләрчә яшәүчеләр гыйбадәтханәгә Ходайның алкышлавы өчен киләләр. Гыйбадәтханә эчендә Аанджанейя Аммалның фотосурәтен күрергә була.
Һәр 6 ай, гыйбадәтханәнең хәзерге пуджарисы, Тхиру Рагхаван, Ходайның муртисының Пажакапу (җимешләр белән бизәүне) һәм Веннакапуны (май белән бизәүне) башкара. Бу ритуалның өлеше буларак кызыксынган тугърылардан иганә җыела һәм Пуджа өчен Ходай бизәлә. Кайбер көннәрдә җимешләр кулланыла һәм башкаларында май кулланыла.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Ямашев бульвары (Яр Чаллы)

**Ямашев бульвары**, Хөсәен Ямашев исемендәге бульвар () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Комсомол районындагы урам. Озынлыгы ~ 1 357 м.
Почта индекслары 423800, 423802. ОКАТО коды: 92430000000. 
Координатлар 55.688484°, 52.297326°.

## Тарих
Урамның исеме татар инкыйлабчысы Хөсәен Минһаҗетдин улы Ямашев (*[[1882 ел|1882]]-[[1912 ел|1912]]*) хөрмәтенә аталган. Күп катлы йортлар 1968 елда төзелә башлаган.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Иске шәһәр) Комсомол районы ГЭС бистәсендә 3нче һәм 4нче, 4нче А, өлешчә 9нчы комплексларда урнашкан урам. Гидротөзүчеләр урамыннан башлана. Муса Җәлил проспекты белән киселештә тәмамлана. Бульвар Е. Батенчук (*элекке* Студентлар) урамы, Гайдар тыкрыгы, Столбовая урамы белән кисешә. Муса Җәлил проспектыннан соң, урам Корчагин бульвары буларак дәвам итә.

## Игътибарга лаек объектлар

*  4нче/14А йорт — Муса Җәлил исемендәге Үзәк шәһәр китапханәсе
*  21нче йорт — «Престиж» автомәктәбе
*  33нче йорт — КФУ Яр Чаллы институтының (*филиал*) -төзүче бүлекчәсе бинасы
*  Балалар сәнгать мәктәбе бинасы (*Батенчук урамы, 7*)
*  Ак Барс банкы бинасы(*Батенчук урамы, 18*)
*  Студентлар урамы зираты
*  Сугышчы-интерационалистларга һәйкәл
* Чик сакчыларына һәйкәл
* Чернобыль АЭСы афәтен юк итүчеләргә багышланган сквер
Бульвар башында «Tatarstan» бизнес-отеле (*Ямашев бульвары, 29А / Гидротөзүчеләр урамы, 18А*) урнашкан. Ямашев бульварыннан аңа якын гына урнашкан Чаллы тарих-туган якны өйрәнү музеена (*Гидротөзүчеләр урамы, 16*), Владимир Высоцкий һәйкәленә, 9 Май скверына, Ватан-ана һәйкәленә, Муса Җәлил һәйкәленә үтәргә мөмкин.

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
* Ямашев бульвары Яр Чаллы картасында
*  Урам панорамасы

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Хөсәен Ямашев хөрмәтенә аталган объектлар
Ямашев урамы

**Ямашев урамы** — татар инкыйлабчысы Хөсәен Минһаҗетдин улы Ямашев (*[[1882 ел|1882]]-[[1912 ел|1912]]*) хөрмәтенә аталган урам исеме.
* Хөсәен Ямашев проспекты — Казандагы урам.
* Ямашев бульвары — Яр Чаллыдагы урам.
* Ямашев урамы — БР Бәләбәйдәге урам.
Гхунгру

**Гхунгру** (Хинди телендә - घुँघरू), (Урду телендә - گھنگرو), шулай ук **гхунгхру** яки (Бенгали телендә) **гхунгур** - ул бергә бәйләнгән кечкенә чаңнар, Классик Һинд биючеләренең аяк беләзеге. Гхунгрулар тарафыннан чыгарлар тавышлар тон буенча зурлыгына һәм корылышына карап бик аерыла. Гхунгрулар биюнең ритмик аспектларын ассызыклау һәм җәмәгать катлаулы аяк эшен тыңлый алыр өчен эшләнә. Алар нәкъ ян тубык сөяге һәм медиаль тубык сөяге урыннары арасында урнашкан. Гхунгрулар җебе бергә бәйләнгән 50-дән 200 чаңга кадәр булырга мөмкин. Башлаучы яшь биюче 50-дән башлый ала һәм соңыннан техник сәләте үскәч тагын өстәргә мөмкин. Гхунгру яки салангаилар традицион классик Һиндстан бию формаларында: Бхаратаньям, Катхак, Кучипуди, Лавани, Одисси һ.б. кулланылырга мөмкин.

## Гхунгхру вадан

*Гхунгхру вадан* мәшһүр Һиндстан классик башкаручысы В.Анурадха Сингх тарафыннан эшләнгән музыка стиле. Ул чаңнарны төп музыка инструменты итеп эшләгән һәм күп бию рөхсәт ителмәгән саф музыка фестивальләрендә башкара. *Гхунгхру вадан* кагучы корал итеп бары тик аяк хәрәкәтендә концентрацияләнә.

## Фильмда булу
Meena Kumari in *[[Пакизах]]*та Мина Кумари аның күп муджраларын (классик биюләрен) башкару өчен гхунгрулар кигән. *[[Мугхал-Э-Азам]]*да үзенең "Дҗаб Пьяр Кийя Тоһ Дарна Кья" җыры өчен Мадхубала гхунгрулар кигән.

## Шулай ук карагыз
Чаң (музыка коралы)

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине музыка кораллары
Лесотода Һинд дине

Лесотога Һинд дине тарафдарлары күбесенчә Көньяк Африкага сәүдәгәрләр буларак килгәннәр. Статистика буенча Лесотода Һинд дине тарафдарлары, традицион Африка диннәре тарафдарлары һәм Мөселманнар бергә саналган, алар 10% тәшкил итә.
Һиндстан-Лесото мөнәсәбәтләренә күз салсак, Лесото Джамму һәм Кашмир штатын Һиндстанның интеграль өлеше итеп таный һәм бу мәсьәләдә Һиндстан яклы. Лесото Яңа Дәһлидә резидент миссиясен ачкан.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Урал тау-металлургия компаниясе

**Урал тау-металлургия компаниясе («УТМК») ''([[Рус теле|рус.]] «Ура́льская го́рно-металлурги́ческая компа́ния» (ОАО «УГМК»))*** — [[бакыр]] җитештерүче буенча [[Россия]]<nowiki/>дә беренче һәм дөньяда зурлыгы тугызынчы, [[Свердловск өлкәсе]]<nowiki/>нең [[Югары Пышма]] шәһәрендә штаб-квартирасы булган Россия [[металлургия]] компаниясе.

==Холдинг составы==
Урал тау-металлургия компаниясе мәгълүматларына караганда, холдинг структурасы бизнес юнәлешләре буенча иерархик структура булып тора. Шулай итеп, «УГМК-Холдинг» ҖЧҖ идарәче компаниясе төп активлары белән идарә итү белән шөгыльләнә:

**'Төсле металлургия:** «Майский ГОК», «Урупский ГОК», «Башкорт бакыры», «Сафьяновск бакыры», «Святогор» АҖ (Төньяк бакыр-цинк руднигы, Волковск руднигы), «Учалы ГОК», «Шомур» ЯАҖ (Шәмур ятмасы, Яңа-Шәмур ятмасы)
***Нефть чыгару** комплексы: «Кузбассразуголь»;
***Металлургия комплексы:** «Среднеуральск бакыр эретү заводы», «Медногорск бакыр-күкерт комбинаты», «Уралэлектромедь», «Электроцинк», «Сухоложский завод "Вторцветмет"», «Чиләбе цинк заводы»;
***Чимал комплексы:** «Бурибай ГОК», «Себер-Полиметаллар», «башкорт бакыр-күкерт комбинаты», «Малышевское рудоуправление»,
***Машина төзелеше:** «Шадринск автоагрегат заводы», «Оренбург радиаторы»;
***Авиатөзелеш:** Let Kunovice (Aircraft Industries) ([[Чехия]]);
***Фәнни база: «**Уралмеханобр»;
***Гражданлык һәм сәнәгать төзелеше:** «Ревда кирпеч заводы», «Екатеринбург-сити» ҖЧҖ, «ИСЦ УГМК» АҖ, «Уралмедьстрой», «Програнд» ҖЧҖ, «Шахтостроительное управление» ҖЧҖ, «Свердловскавтодор» АҖ, «Класс-Строй» ЯАҖ;
***Хезмәт күрсәтү өлкәсе:''' «НПФ УГМК-Перспектива», «Уралэлектромедь» кунакханә комплексы, «УГМК-Сәламәтлек»

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:Свердловск өлкәсе
Төркем:Урал тау-металлургия компаниясе
Башкорт бакыр-күкерт комбинаты

**Башкорт бакыр-күкерт комбинаты** ()- Сибай шәһәренең шәһәр төзүче предприятиесе. 1948 елда нигез салынган, яңа Сибай һәм башка ятмаларны полиметалличе руды чыгару һәм баету белән шөгыльләнә. 2004 елда аның җитештерү базасында " Учалин ГОК»ААҖнең Сибай филиалы төзелә. 2004 елда тирәнлектә дөньяда икенче урынны алган карьерадан (500 м) соңгы тоннасы руданың эчтән чыккан. Хәзерге вакытта баета торган фабрика Яңа Сибай ятмасының камаган һәм Түбән җир асты руднигы руднигы руднигында эшли.

Төркем:Урал тау-металлургия компаниясе
Тыгыз йолдыз

**Тыгыз йолдыз** яки **компакт йолдыз** - гадәттәге йолдыз тыгызлыгыннан шактый зуррак тыгызлыгы ия булган йолдыз.

Тыгыз йолдызларга түбәндәге йолдыз төрләре карыйлар:
*ак кәрлә
*нейтрон йолдыз
*кара тишек
*экзотик йолдыз (гипотетик)

Тыгыз йолдызлар эчендә атом-төш реакциясе туктаган, шуңа күрә гравитация тәэсирендә йолдыз бик кысыла.

Ак кәрләләрдә тәлгәшләнгән электрон газ басымы, нейтрон йолдызларда тәлгәшләнгән нейтрон газ басымы гравитация көчләренә каршы тора һәм тигезләнеш халәтенә китерә.

Кара тишектә бик зур гравитация матдә чиксез тызыгызлыгына кыса, сингулярлык килеп чыга.

Тыгыз йолдызлар шулай ук **компакт калдыклар** дип атала, чөнки йолдыз яшәү циклы ахырында формалаша.

## Әдәбият

*http://www.astro.tsu.ru/astrophysics/lecture_10.pdf  Компакт йолдыз
* Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. ''Звёзды: их рождение, жизнь и смерть'', М.: Наука, 1984 
* космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика
*    Шапиро С. Л., Тьюколски С. А. Черные дыры, белые карлики и нейтронные звезды / Пер. с англ. под ред. Я. А. Смородинского. — М.: Мир, 1985. — Т. 1—2. — 656 с.
*    С. Б. Попов, М. Е. Прохоров. Астрофизика одиночных нейтронных звёзд: радиотихие нейтронные звезды и магнитары. — ГАИШ МГУ, 2002.
*    Haensel P., Potekhin A.Y., Yakovlev D.G. Neutron Stars. — N. Y.: Springer, 2007. — Т. 1. — 619 с. — ISBN 978-0-387-33543-8.
*    А. Ю. Потехин. Физика нейтронных звёзд (рус.) // УФН. — 2010. — Т. 180. — С. 1279—1304.

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Molex электр тоташтыргычлары

**Molex электр тоташтыргычлары** —  Molex фирмасы эшләнгән һәм/яки җитештерелә торган электр тоташтыргычлары гомуми исеме.

Төркем:Электр