open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Евгений Ткаченко

**Евгений Васильевич Ткаченко** (1938 елның 9 гыйнвары — 2020 елның 12 июле) — совет парашютчысы, очучы. ССРБ атказанган спорт мастеры, парашют спорты буенча Украинаның атказанган тренеры. 1 нче класс очучысы.

## Тормыш юлы
Евгений Ткаченко 1938 елның 9 гыйнварында туган. Урал политехник институтын тәмамлаган.

Парашют белән беренче сикерүне 1955 елның 18 гыйнварында ССРБ спорт мастеры Иван Филиппович Сикорский җитәкчелегендә ДОСААФ Свердловск аэроклубында ПО-2 очкычыннан ясый.

1962 елда АКШта узган VI дөнья чемпионатында 2000 метр биеклектән акробатик сикерүдә алтын медаль яулый (тренеры атказанган спорт мастеры К. Лушников).

Ике елдан ФРГда VII дөнья чемпионатында дөньяның иң көчле акробаты исемен раслый. Тагын ике елдан соң ГДРда VIII чемпионатта янә дөнья чемпионы була.

1967 елда ССРБ халыкларының өченче Спартакиадасында күп төрле ярыш буенча абсолют чемпион була.

1968 елда Австриядә узган IX дөнья чемпионатында дөньяның 129 иң көчле парашютчысы арасында берничә ярышны берләштергән дисциплинада беренчелекне ота. Төгәллеккә төркемле сикерүләрдә өченче дөнья рекорды куя.

1969—1972 елларда парашют спорты буенча ССРБ җыелма командасының өлкән тренеры булган. 1969 елда «Парашютчы әзерләү теориясе һәм практикасы» дәреслеген бастыруда катнаша.

Үзәк берләшкән очу-техник мәктәбен инструктор парашютчы белгечлеге белән, Ленин ордены Дәүләт үзәк физик культура институтын (хәзер — Россия физик тәрбия, спорт, яшьләр һәм туризм дәүләт университеты) тренер-укытучы белгечлеге белән тәмамлаган.

Зур спорттан киткәннән соң, үзен Чкалов исемендәге ССРБ Үзәк аэроклубында инструкторлык эшенә багышлый. Тушинода авиация бәйрәмнәреннән репортажлар алып барган. Алга таба дөнья буенча аэрошоу үткәрү буенча фирма булдырган (Франция, Чехословакия, Болгария, Алмания, Югославия, АКШ).

### Гаилә
Өйләнгән, ике баласы бар. Хатыны, Ткаченко (Мухина) Ирина Борисовна — парашютчы-спортчы, парашют спорты буенча 40 тан артык дөнья рекорды иясе, халыкара класслы спорт мастеры, социалистик чемпионатлары, ДОСААФ һәм ССРБ чемпионатлары чемпионы һәм призёры, ССРБның абсолют чемпионы.

## Казанышлар

* 1968 елда Австриядә абсолют дөнья чемпионы.
* 1962 елда АКШта акробатика буенча дөнья чемпионы.
* 1964 елда ФРГда акробатика буенча дөнья чемпионы.
* 1966 елда ГДРда дөнья чемпионы.
* 1961, 1963, 1965, 1967 елларда ССРБ чемпионы.
* 1967 елда ССРБ халыклары Спартакиадасының абсолют чемпионы.
* Берничә тапкыр парашют спорты буенча дөнья һәм ССРБ рекордчысы (35 тән артык).

## Бүләкләр

* Хөрмәт Билгесе ордены (1969 елның 30 мае);
* «Хезмәт батырлыгы өчен» медале;
* «Хезмәттәге казанышлары өчен» медале;
* Хезмәт ветераны медале.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Рәсми сайт 
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:«Аеруча хезмәт күрсәткән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:12 июль көнне вафатлар
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:9 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Русия физик тәрбия, спорт, яшьләр һәм туризм дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Урал техник университетын тәмамлаучылар
Җәлил бистәсе мәчете

**Җәлил бистәсе мәчете** (), *рәсми атамасы* «Җирле мөселман дини оешмасы ― Сарман районы мөхтәсибәтенең Җәлил бистәсе мәхәлләсе» мәчете. Татарстанның Сарман районы Җәлил шәһәр тибындагы бистәсендә 2000 елның 31 маеннан эшләп килүче мөселман гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Үзәкләшкән дини оешма ― Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте карамагында. Шәһәр тибындагы бистәнең төп истәлекле урыннарының берсе. 
Имам-хатыйп ― Марат Фәнис улы Йосыпов .
Координатлары: 55°1'30"N, 52°44'10"E.

## Тарих
Җәлил шәһәр тибындагы бистәсендә мәчет төзелеше 1994 елда башланган, 2000 елның 31 маеннан бирле эшләп килә. Мәчет каршындагы мәдрәсә бинасы 2001 елда төзелгән, хәләл товарлар белән сәүдә итүче «Бәрәкәт» кибете 2008 елда, Ифтар бинасы 2015-2018 елларда, мәчет каршындагы мәетханә бинасы 2019-2020 елларда төзелгән. Төзелештә «Татнефть» җәмгыятенең әйдәп баручы нефть һәм газ чыгару идарәләренең берсе булган «Җәлилнефть» НГДУ матди ярдәм күрсәтә. .

## Бина
Мәчет аксыл төстәге кирпечтән төзелгән. Мәчетнең бер манарасы бар. Архитектурасы буенча «манарасы түбәдә урнашкан мәчетләр» төренә керә. 

2003 елда  мәчеткә капиталь ремонт ясалган. 2010 елда мәчет яны территориясенә асфальт түшәлгән. 2016 елда мәчет эчендәге тәрәзәләр алыштырылган. 2019 елда намаз уку залына яңа келәмнәр алып җәелгән .

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сарман районы мәчет, мәдрәсәләре һәм дин әһелләре. // Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә (*авторлар коллективы; проект җитәкчесе И. Р. Сахипова*). К.: АО ИД «Казанская Недвижимость», 2020. ISBN 978-5-6044058-7-1
*  Мечеть пгт Джалиль.  Сармановский муниципальный район

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2000 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре
Хәмит Әюпов

**Хәмит Әюпов :**
* Хәмит Әюп улы Әюпов (1908―1980), Татарстан АССР Финанс министры (1957―1969).
* Хәмит Вәли улы Әюпов (1914―1987), ветеринария фәннәре докторы (1969), профессор (1970). БАССР (1964), РСФСР (1974) атказанган фән эшлеклесе.
Олег Фәткуллин

**Олег Фәткуллин**  (26 сентябрь 1936 ел) — конструкцион материаллар өлкәсендә белгеч, техник фәннәр докторы, Россия Федерациясе Инженер академиясенең мөхбир әгъзасы, Россия Федерациясе Технология фәннәре академиясе лауреаты, А. А. Бочвар премиясе лауреаты (2002).

## Биографиясе
Олег Хикмәт  улы Фәткуллин 1936 елның 26 сентябрендә Башкорт АССРның Чишмә бистәсендә  туган.

1958 елда Мәскәү корыч һәм эретмәләр институтының металлургия факультетын тәмамлый, һөнәре — инженер-металлург.

1958-1961 елларда Электросталь авыр машиналар эшләү заводына (мастер, смена  начальнигы) эшли.

1961-1965 елларда аспирантурада укый,  ассистенты булып эшли.

1964 елда — кандидатлык, 1980 елда докторлык диссертацияләрен яклый.

1965нче елдан алып бүгенге  көнгә кадәр — Бөтенрусия җиңел эретмәләр  институтында — төп инженердан башлап ВИЛС-ның генераль директор урынбасары һәм ВИЛС-ның фәнни үзәге директоры урынбасары вазифаларына тикле күтәрелә.

1982-1993 елларда — Мәскәү авиацион технологик институты профессоры, «Порошковые композиционные материалы и защитные покрытия» кафедрасында эшли.

1994 елдан әлеге көнгә кадәр — кафедра мөдире. Мәскәү авиацион институтының «Материаллар гыйлеме» кафедрасы мөдире булып эшли.

### Фәнни һәм җәмәгать эшчәнлеге
Олег Хикмәт  улы Фәткуллин  350дән артык фәнни хезмәт, 12 монография, 60 уйлап табу автордашы.

Металлургия һәм материллар гыйлеме институтының, Мәскәү авиацион институтының һәм Бөтенрусия җиңел эретмәләр  институтының махсуслаштырылган советлары әгъзасы, «Контаклы металлургия» проблемасы буенча Гыйльми совет әгъзасы.

«Порошковая металлургия», «Технология легких сплавов», «Проблемы специальной электрометаллургии», «Реферативный журнал» журналлары мөхәрририяте әгъзасы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2000) — фәнни эшчәнлектәге казанышлары өчен (Россия Федерациясе Президентының «Россия Федерациясенең дәүләт наградалары белән бүләкләү турында» 2000 елның 26 декабрендәге 2088-нче Указы)
* А. Бочвар исемендәге премия (Г. Б. Строганов, О. А. Кайбышев белән берлектә 2002 ел өчен) — «Сверхпластичность при обработке материалов под давлением» һәм «Сверхпластичность и износостойкость в машиностроении» монографияләре өчен.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фәтҡуллин Олег Хикмәт улы РФА рәсми сайтында
* 
* http://fatkullin.ru/Biogr.htm  Биография

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:26 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Чишмә районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1933 елда туганнар
Александр Тихонов (тел белгече)

**Александр Тихонов**  (20 ноябрь 1931 ел — 16 март 2003 ел) — ССРБ һәм Русиянең тел галиме, лексикограф, рус дериватология өлкәсе белгече.

## Биографиясе
Тихонов Александр Николаевич 1931 елның 20 ноябрендә  Авыргазы районында туган.

1947 елдан алып Таҗикстанда рус теле укытучысы булып эшли.

1955 елда А. Навои исемендәге Сәмәрканд дәүләт университетының филология факультетын отличие белән тәмамлый.

1956-1968 елларда Сәмәрканд университетының рус тел гыйлеме кафедрасы доценты булып эшли. 1968 елда Сәмәрканд педагогия институты проректоры була.

1974 елда *«Сүз ясау оясындагы сүзләрнең формаль-семантик мөнәсәбәте» темасына докторлык диссертациясе яклый *.

1978 елда  СССР Фәннәр академиясенең рус телен милләтара аралашу чарасы буларак өйрәнү институтында сектор мөдире итеп сайлана. Рус теле институтында һәм «Төньяк Евразия телләре һәм мәдәнияте» фәнни-уку үзәгендә әйдәүче гыйльми хезмәткәр  булып эшли.

2001 елның 1 мартында аның инициативасы буенча И. А. Бунин исемендәге Елец дәүләт университетында уку лексикографиясе лабораториясе оештырыла

Мәскәүнең «Ракитки» зыяратында (МКАД-тан 10 км ераклыкта Калуга шоссесы) җирләнгән.

## Төп хезмәтләре

** «Лексическое гнездо в современном русском языке»
** «Словообразовательное гнездо в современном русском языке»
** «Русский глагол: проблемы теории и лексикографирования»
** «Морфемно-орфографический словарь»
** «Словообразовательный словарь современного русского языка»
** «Проблемы составления гнездового словообразовательного словаря»
** «Взгляд в будущее словообразовательной лексикографии»
** «Словообразовательная мотивированность однокоренных слов»
** «Современный русский язык (Морфемика. Словообразование. Морфология)»
** «Словарь русских личных имён» (в соавторстве с Л. З. Бояриновой и А. Г. Рыжковой)
**  (в пер.)
** «Словарь-справочник по русскому языку: Правописание, произношение, ударение, словообразование, морфемика, грамматика, частота употребления слов» (в соавторстве с Е. Н. Тихоновой и С. А. Тихоновым)
** «Комплексный словарь русского языка» (в соавторстве с Е. Н. Тихоновой, С. А. Тихоновым, О. М. Чупашевой, М. Ю. Зуевой)
** «Энциклопедический словарь-справочник лингвистических терминов и понятий» (в соавторстве с Г. С. Журавлевой, М. А. Лапыгиным, А. М. Ломовым, Л. В. Рацибурской, Е. Н. Тихоновой, Р. И. Хашимовым)

## Морфологик тикшерүгә (анализга) карашы
Тихоновның морфологик анализга карашы башка тел гыйлеме белгечләренекеннән  аерылып тора . Атап әйткәндә,альтернатив морфологик тикшерүне, анализны Т. Ф. Ефремова һәм А. И. Кузнецова сүзлекләрендә табарга мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:2003 елда вафатлар
Төркем:16 март көнне вафатлар
Төркем:Авыргазы районында туганнар
Төркем:1931 елда туганнар
Төркем:20 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:СССР тел галимнәре
Төркем:Сәмәрканд дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Ан-225

**Ан-225 «Мрия»** (: «Хыял», НАТО кодификациясе буенча:  «Казак») — О. К. Антонов исемендәге ОКБ тарафыннан эшләнгән зур йөк күтәрүчәнлеге булган реактив транспорт очкыч. Дөнья авиациясе тарихында иң зур һәм йөк күтәрүчән очкыч булган.

Очкыч 1984—1988 елларда Киев механика заводында проектланган (проект җитәкчесе — В. И. Толмачев) һәм бердәнбер нөсхәдә төзелгән. Беренче очыш 1988 елның 21 декабрендә була. ССРБда борт номеры СССР-82060 булган, ССРБ таркалганнан соң, Украина милкенә күчә һәм UR-82060 борт номерын ала. Икенче нөсхә төзелеп бетмәгән.

Бердәнбер очыш экземпляры ангарда 2022 елның 25 февралендә Россиянең Украинага бәреп керүе барышында «Антонов» аэропорты өчен барган сугышларда җимерелгән.

## Тарих

Очкыч «Энергия-Буран» совет галәм сәнәгате проекты кысаларында ясалган. Әлеге проект кысаларында очкычның төп билгеләнеше — ракета йөртүче һәм галәм корабланың төрле компонентларын җитештерү урыныннан җыю һәм җибәрү урынына ташу була.

ССРБ Министрлар Советы карары белән проектның баш конструкторы-җитәкчесе итеп Виктор Толмачёв билгеләнә.

1988 елның 21 декабрендә О. К. Антонов исемендәге тәҗрибә-конструкторлык бюросы завод аэродромыннан беренче тапкыр күккә күтәрелә. Очыш сәгать ярым дәвам иткән (12:15 тән 13:45 кә кадәр).

ССРБ таркалганнан соң, 1994 елда очкычның бердәнбер очучы нөсхәсе очуны туктата, аннан «Руслан»да куллану өчен  двигательләрне һәм башка җайланмаларны салдыралар. 2000 елларда аны Украина предприятиеләре көче белән торгызганнар.

2001 елның 23 маенда Дәүләтара авиация комитеты авиация регистры һәм Украинаның дәүләт авиация транспорты департаменты тарафыннан Ан-225 «Мрия»га тибындагы сертификатлар тапшырыла. Бу очкычны йөк ташучы сыйфатында коммерцияле файдалануны башларга мөмкинлек биргән.

2021 елның 24 августында Украина бәйсезлегенең 30 еллыгына багышланган хәрби парадның авиация өлешендә катнаша.

Украинаның «Укроборонпром» оборона-сәнәгать концерны хәбәр иткәнчә, 2022 елның 24 февраленә очкыч Гостомельда Antonov Company мәйданчыгында ремонт һәм регламент эшләрендә булган; ремонт үткәрү өчен двигательләрнең берсе алынган булган, һәм бу көнне очкыч оча алмаган, гәрчә Россия Федерациясе белән кораллы конфликт шартларында тиешле командалар бирелгән була. Нәтиҗәдә, Гостомель шәһәре аэропортының ангарында булган очкыч «Антонов» аэропорты өчен көрәш вакытында җимерелгән.

Украина Президенты Владимир Зеленский, Украина Оборона министрлыгы һәм «Укроборонпром» концерны раслаганча, очкычның бердәнбер экземплярын торгызу берничә ел дәвам итәчәк һәм 3 млрд доллардан артык акча таләп итәчәк.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Антонов очкычлары
Җенси тәрбия (сериал, 2019)

**«Җенси белем»**, яки **«Сексуаль тәрбия»** () —Британия комедия-драма телевизион сериалы, сериал Англиянең уйлап чыгарылган Мурдейл шәһәрендәге урта мәктәптә укучыларның проблемалары турында сөйли.

Сериалның 8 эпизодтан торган беренче сезоны Netflix компаниясе тарафыннан 2019 елның 11 гыйнварында тәкъдим ителә. Беренче сезон Rotten Tomatoes  сайтында тамашачылардан бик уңай бәя ала. Серия сексуаль үзенчәлек, гиперсексуальлек, мәҗбүри тыелу, мастурбация, оялчанлык, яшүсмер сексуальлеге, яшүсмер йөклелеге, куркыныч сексуаль тәртип кебек темаларны үз эченә ала.

2019 елның 2 февралендә Netflix рәсми рәвештә сериалны икенче сезонга суза һәм премьера 2020 елның 17 гыйнварында була . 

2020 елның 10 февралендә сериалның өченче сезонга сузылуы игълан ителә.

Шул ук елның июнь аенда Netflix 3 сезон 17 сентябрьдә чыгарылачагын хәбәр итә. 

2021 елның 26 сентябрендә сериалның дүртенче сезонга сузылуы игълан ителә.

## Сюжеты
Сериалның вакыйгалары Англиянең Мурдейл шәһәрчегендәге урта мәктәптә бара. Сюжетның нигезендә әнисе, сексология һәм мөнәсәбәтләр психологиясе буенча танылган белгеч Джин Милбёрн белән яшәгән Отис Мильбёрн исемле  яшүсмер егет һәм аның классташлары белән бәйле хәлләр ята.  

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Netflix'та Җенси тәрбия.

Төркем:Инглизтелле сериаллар
Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр
Төркем:Бөекбритания сериаллары
Евгений Монин

**Евгений Григорьевич Монин** (1931 елның 20 июле, Харьков, ССРБ — 2002 елның 25 сентябре, Мәскәү, Россия) — совет һәм Россия рәссам-графигы, Россия сәнгать академиясе әгъза-корреспонденты (2001).

## Тормыш юлы
Евгений Монин 1931 елның 20 июлендә Украин ССРның Харьков шәһәрендә туган, Мәскәүдә яшәгән һәм эшләгән.

1950 елда — Мәскәү урта сәнгать мәктәбен, 1956 елда Мәскәү архитектура институтын тәмамлый.

1955 елдан ул Мәскәүнең «Детская литература», «Малыш», «Советская Россия», «Молодая гвардия», «Гослитиздат» нәшриятларында, шулай ук Киевның «Детвидав» нәшриятында, Кишинёвның «Лумина» нәшриятында, Пермь китап нәшриятында эшли.

2001 елда Россия сәнгать академиясе әгъза-корреспонденты итеп сайлана.

Евгений Монин 2002 елның 25 сентябрендә Мәскәүдә вафат була.

## Иҗади эшчәнлек
Евгений Монин «Үрмәкүч Анан-зе» (Африка риваятьләре җыентыгы, 1958), «Тылсымлы эскәтер» (рус әкиятләре, 1970), «Дөньяда нәрсә булмый» (рус әкиятләре, 1973), Гримм бертуганнарның «Әкиятләр» (1976), Юлиан Тувимның «Барлык балаларга хат» (1979), «Минем якларда» (Италия халык әкиятләре, 1981), Н. П. Кончаловскаяның «Данлы шәһәр Мәскәү» (1983), О. Туманянның «Әкиятләр» (1987), С. Я. Маршакның «Храбрецы» (инглиз халык җырлары, 1988), «Биш яхшы дус» (дөнья халыклары әкиятләре, 1989), Я. Акимның «Төрле төстәге йортлар» (1989), «Джек-алпамшаларны җиңүче» (инглиз халык әкиятләре, 1991) китапларын иллюстрацияләү өстендә эшли.

Күргәзмәләр бизи: Варшавадагы «Совет яшьләре» V Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестивален (1955), Брюссельдә узган Бөтендөнья күргәзмәсендә (1957—1958) Совет павильоны залын.

## Бүләкләр

* Россия Федерациясенең халык рәссамы (1998);
* РСФСР Атказанган рәссамы (1980);
* Япониядә Рус сәнгате күргәзмәсендә катнашкан өчен Токио шәһәре губернаторының шәхси юлламасы һәм дипломы (1967);
* Банска-Бистрица шәһәрендә кече график формаларның Халыкара квадриенналы дипломнары (1974, 1977, 1985);
* «Китапларны иллюстрацияләүдә күренекле казанышлар өчен» махсус диплом (1982);
* Литва ССР Югары Советы Президиумының мактау грамотасы (1984).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 
Төркем:Россия Федерациясенең халык рәссамнары
Төркем:РСФСР атказанган рәссамнары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2002 елда вафатлар
Төркем:25 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Харьковта туганнар
Төркем:1931 елда туганнар
Төркем:20 июль көнне туганнар
Төркем:Мәскәү архитектура институтын тәмамлаучылар
Украина байрагы

**Украина дәүләт байрагы** () - Украинаның рәсми дәүләт символы (гербы 
һәм гимны белән бергә), шулай ук украиннарның милли символларының берсе.

Бу ике тигез горизонталь полосадан торган турыпочмаклык: өске өлеше зәңгәр, аскысы сары төсләрдән тора. Флагның киңлегенең озынлыгына нисбәте 2:3.

## Моны да карагыз

* Украина гимны

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча байраклар
Байрак
Усман Гайсин

**Усман Гайсин**  (12 гыйнвар 1954 ел) — тарихчы-галим, югары мәктәп укытучысы. Тарих фәннәре докторы (2000), профессор (2005).

## Биографиясе
Усман Барый улы Гайсин 1954 елның 12 гыйнварында Төрекмән ССРның Байробан авылында туган. Бала, үсмер һәм яшьлек еллары Башкорт АССР  Мәләвез районы Смак авылында үтә. 1985 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый.

1985-1997 елларда һәм 2000 елдан  Уфа дәүләт нефть техник университеты укытучысы, 2002 елдан — Уфа дәүләт авиацион техник университетының тарих һәм культурология кафедрасы мөдире.

## Гыйльми эшләре
Фәнни тикшеренүләре совет дәүләтенең яшьләр сәясәтенә, Җаек яшьләренең Бөек Ватан сугышында катнашуына багышланган. 50-дән артык  фәнни хезмәт авторы.

## Хезмәте

* Вклад молодежи Урала в Великой Отечественной войне. — Уфа, 1999.

## Чыганаклар

* Гайсин Усман Барый улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Уфа дәүләт нефть техник университеты укытучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:12 гыйнвар көнне туганнар
Гыймранов

**Гыймранов** ― фамилия.
* Илгиз Гыймранов (1960), рәссам.
* Мансур Гыймранов (1917—2009), галим-микробиолог, медицина фәннәре докторы (1969), профессор (1970). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1970).
* Ринат Гыймранов (1963), профессор, медицина фәннәре докторы.
----
;Гыймранова
* Дания Гыймранова (1937―2014), театр белгече һәм тәнкыйтьчесе.
* Диләрә Гыймранова (1975), 2004 елдан Ризаэддин Фәхреддин мемориаль музее директоры. 
## Моны да карагыз
* Гыймран, сурә.
* Гыймран, торак пункт.

Төркем:Шәхесләр
Константин Смирнов

**Константин**  **Смирнов** (28 июль 1917 ел — 8 октябрь 1980 ел) — совет археологы, тарих фәннәре докторы, скиф-сармат археологиясе өлкәсендәге белгеч.

## Биографиясе
Константин Федорович Смирнов Тула губернасының Ненашево авылында туа.
1940 елда Чернышевский исемендәге Мәскәү Тарих, фәлсәфә һәм әдәбият институтының Тарих  факультетының археология бүлеген  тәмамлый.

«Көньяк Урал буе һәм Идел буе далаларында сармат курган каберләре» (1946 ел) темасына — кандидатлык һәм «Савроматлар» темасы буенча докторлык диссертациясе яклый (1965 ел). 
1946 елдан гомеренең ахырына кадәр СССР Фәннәр академиясе Археология институтының скиф-сармат археологиясе секторы гыйльми хезмәткәре булып эшли.

1955 елда төзеләчәк Идел ГЭС-ның су астында калачак зонасында казыну эшләре алып барган Сталинград археология экспедиция җитәкчесе итеп тәгаенләнә.

1956-1974 елларда Түбәнге Идел һәм Урал алды территорияләрендә бронза дәвере, сармат, савромат мәдәниятен тикшерүче Көньяк Урал археология экспедициясе җитәкчесе.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни кызыксынулары өлкәсе: сарматлар һәм савроматлар.

Аның җитәкчелегендә Быково һәм Политотдельский  авылларында курган каберлекләре тикшерелә.

Сармат археологиясе проблемаларының күпчелеген эшләүгә зур  өлеш кертә. Озак вакыт дәвамында ССРБ-да фәннең бу юнәлеше буенча бәхәссез лидер булып тора. 100-гә якын хезмәт, шул исәптән:

** «Воо­ру­же­ние сав­ро­ма­тов» (М., 1961),
** «Сав­ро­ма­ты. Ран­няя ис­то­рия и куль­ту­ра сар­ма­тов» (М., 1964),
** «Сар­ма­ты на Иле­ке» (М., 1975),
** «Про­ис­хо­ж­де­ние ин­дои­ран­цев в све­те но­вей­ших ар­хео­ло­ги­че­ских от­кры­тий» (М., 1977; Е. Е. Кузь­ми­на менән авторлыҡта);
** «Сар­ма­ты и ут­вер­жде­ние их по­ли­ти­че­ско­го гос­под­ства в Ски­фии» (М., 1984)  монографияләре авторы.

## Әдәбият

** *Мелюкова А. И., Мошкова М. Г.* Памяти Константина Фёдоровича Смирнова // Советская археология. — 1981. — № 3.
** *Скрипкин А. С.* К. Ф. Смирнов — исследователь савромато-сарматской культуры // История и культура сарматов. — Саратов, 1983.
** *Ко­ре­ня­ко В. А.* К. Ф. Смир­нов как ис­сле­до­ва­тель // Ис­то­ри­ко-ар­хео­ло­ги­че­ские ис­сле­до­ва­ния в Азо­ве и на Ниж­нем До­ну в 1992 го­ду. — Азов, 1994. Вып. 12.
** Мошкова Т. Г. Константин Фёдорович Смирнов — учёный и человек. Материалы VI международной конференции «Проблемы сарматской археологии и истории», Челябинск (неопр.) (видео) (недоступная ссылка) (24 мая 2007). Дата обращения 14 августа 2013. Архивировано 24 февраля 2013 года.
* Смирнов Константин Фёдорович // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .

Төркем:28 июль көнне туганнар
Төркем:1917 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:8 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1980 елда вафатлар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Русия империясендә туганнар
Сиамак

**Сиамак** (Фарсы телендә: سيامک, IPA-fa:sɪjɑˈmæk, кайвакыт Сийамак буларак языла) Зур Иранның милли эпосы Шаһнамәдә персонаж.
Фирдәүсинең бөек эпик поэмасы шул вакытта тау мәгарәләрендә яшәгән һәм  каплан тиресен кигән, кешеләр арасында беренче калыккан патша Кейюмарс хикәясе белән башлана. Ходай (*[[Ахурамазда|Хормазд]]*) аңа патшалар өчен дигән табигатьтән өстен  *[[Хваренаһ|фарр]]* балкышын бүләк иткән. Аның улының исеме Сиамак булган һәм аны шәйтани угылы җитәкчелеге астында армия күтәргән *[[Ангра-Маинью|Аһриман]]* җимерүче рухыннан башка барысы да яраткан. Илаһи фигура Соруш Кеюмарсны кисәткәч, Сиамак үз армиясен җитәкләгән. Сиамак бергә-бер сугышка чакыруны кабул иткән һәм шәйтан кулларында үлгән.
Кейюмарс бер ел матәм тота һәм шуннан соң Соруш аңа Аһриманга каршы тагын бер мәртәбә сугышырга киңәш итә. Сиамакның улы Хушанг буылган һәм башсыз калдырылган Ариманның улына каршы армияне җитәкләгән.
Кейюмарс тәхетне Хушангка калдырып утыз ел хөкемнән соң үлгән.

## Этимология һәм мәгънәсе
Этимология төшенчәләрендә, сүз *сиаһ* (Фарсы теле сүзе: سیاه, мәгънәсе 'кара') + *муу* (Фарсыча: مو, мәгънәсе 'чәч') + *-ак* (Фарсы телендә наз күрсәтү суффиксы) кушылмасы, шулай итеп "яраткан кара чәчле малай" яки "кара чәчкә ия булган" тулаем мәгънәгә ия. Башка мәгънәләр шулай ук тәкъдим ителгән булган; башкалар арасында: "шатлык китерүче" һәм "бөек император".

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

*A king's book of kings: the Shah-nameh of Shah Tahmasp, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF), which contains material on Siamak
Төркем:Мифология
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Шаһнамә
Садриева

**Садриева** ― фамилия.
* Зәйнәп Садриева (1914―1991), татар милләтеннән үзбәк драма актрисасы, Үзбәкстан ССР халык артисты (1952), Хәмзә премиясе лауреаты (1979).
* Лилия Садриева (1962), шагыйрә, ТР Язучылар берлеге әгъзасы (2016 елдан). Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2012).
----
* **[[Садриев]]**
Анатолий Николаев (1940)

**Анатолий Николаев** (27 гыйнвар 1940 ел) — совет һәм Россия галиме, топографик анатомия өлкәсе белгече, медицина фәннәре докторы, профессор. Россия медицина фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты (2007), Россия  Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (2014).

## Биографиясе
Николаев Анатолий Витальевич   1940 елның 27 гыйнварында туган.

1963 елда И.М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина институтын тәмамлый, аннары шунда ук аспирантурада укый.

1973 елдан 1983 елга кадәр ул ЦНИЛда мөдир булып эшли.

1983 елдан оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедрасында, 1988 елдан алып кафедра мөдире булып эшли.

2007 елда Россия медицина фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты итеп сайлана.

2014 елда Россия Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни тикшеренүләренең төп юнәлешләре —коллагенопластика, яраланган вакытта репаратив процессларны өйрәнү, умыртка топографиясе, кече тазның фасциаль-бәйли торган аппараты, яңа мөмкинлекләрнең, шул исәптән видеоторакоскопияләрнең топографик һәм анатомик нигезләнеше.

311 хезмәт авторы, бер ачышның һәм 28 уйлап табу авторы

Аның җитәкчелегендә өч докторлык, 28 кандидатлык диссертацияләре яклана, студентлар һәм укытучылар өчен җиде методик кулланма яза.

2007 елда яңа «Топографическая анатомия и оперативная хирургия»  дәреслеген яза, ә 2009 елда дәреслек ике томда яңадан басылып чыга. Моннан тыш, А.В.Николаев ике монографиянең һәм ике практик кулланманың авторы.

А.В.Николаев «Анналы хирургии» һәм «Медицинский курьер» журналларының редколлегия әгъзасы

## Бүләкләре

* Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2008)
* «ССРБ-ның уйлап табучысы» Хөрмәт  Билгесе
* «И.М. Сеченов исемендәге Беренче Мәскәү дәүләт медицина университеты алдындагы казанышлары өчен» медале
* И.М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академиясенең атказанган профессоры
* И.М. Сеченов исемендәге Беренче Мәскәү дәүләт медицина университеты кафедрасының почетлы мөдире

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль Анатолия Витальевича Николаева РФА рәсми сайтында
* 

Төркем:Россия уйлап табучылары
Төркем:Россия югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:27 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Евгений Асс

**Евгений Викторович Асс** (1946 елның 15 августы, Мәскәү, ССРБ) — совет һәм Россия архитекторы һәм рәссам, МАРШ архитектура мәктәбенә нигез салучы һәм ректоры, Мәскәү архитектура институты профессоры (1995—2013), 1999 елда «Алтын кисмә» премиясе, 2015 елда «Бәллүр Дедал» премиясе лауреаты.

## Тормыш юлы

Евгений Асс 1946 елда Мәскәүдә туган. 1970 елда Мәскәү архитектура институтын тәмамлый, шуннан соң Моспроект-1 Идарәсендә архитектор булып эшли. 1978 елдан Архитекторлар берлеге әгъзасы. 1978—1981 елларда аспирантурада укый. 1986 елга кадәр Мәскәү технология университеты (ВНИИТЭ) шәһәр мохитенең дизайн тикшеренүләре Төркеме җитәкчесе булып тора.

1994 елда Чикаго Арт Институтында «Мәскәү архитектура авангарды» күргәзмәсенең кураторы һәм проектчысы була. Шул ук елны бәйсез «Архитектура лабораториясе» проект-тикшеренү төркеменә нигез сала. 1995 елда рәссам сыйфатында Венеция биенналендә катнаша. 1997 елда үзенең «АСК архитекторлары» проект бюросын (2003 елдан «АСС архитекторлары») ача.

1989 елдан Мәскәү архитектура институтында укыта, 1995 елдан профессор. Эксперименталь Укыту Проектлаштыру Остаханәсе җитәкчесе һәм укытучысы. 1996 елдан 2006 елга кадәр Мәскәү архитекторлары берлегенең беренче вице-президенты була. 2002 елда Аурупа Мәдәни парламенты әгъзасы була. 2004—2006 елларда Венециядә Архитектура биенналында Россия павильонының сәнгать җитәкчесе була. 2011 елның июнендә Россия Архитекторлар берлегененә ачык хат белән чыгыш ясый, анда архитекторлар берлегенең, Берлек әгъзаларының ризалыгын сорамыйча, Гомумроссия халык фронтына керүенә ачулануын белдерә. Башка архитекторлар белән бергә Россия Архитекторлар берлеге җитәкчелегенә ГХФка керүенә каршы Ачык хатка кул куя.

2012 елда МАРШ архитектура мәктәбенә нигез сала һәм аның белән җитәкчелек итә.

2014 елның мартында кайбер фән һәм мәдәният эшлеклеләре белән бергә Кырымда Россия хакимияте сәясәте белән килешмәүләрен белдерә.

2017 елда Мәскәү Архитектура премиясе эксперт советына керә.

### Гаилә

* Бабаның атасы — Диего Яковлевич Эшаппар (Дюбрейль-Эшаппар, якынча 1815—1867), беренче рус инженер-механигы, Флот инженер-механигы корпусы подполковнигы.
* Бабасы — Евгений Львович Асс, Россиядә һәм ССРБда тимер-бетон конструкцияләр буенча беренче белгечләрнең берсе.
* Әтисе — Виктор Евгеньевич Асс (1911—1987), совет архитекторы, рәссам. Йолдыз шәһәрчегенең баш архитекторы (1972—?). РСФСР Атказанган архитекторы.
* Абыйсы — Леонид Евгеньевич Асс (1907—1980), совет архитекторы.
* Улы — Кирилл Евгеньевич Асс (1974 елда туган), Россия архитекторы, рәссам, архитектура тәнкыйтьчесе. Александр Бродский остаханәнең архитекторы (2004 елдан).

## Проектлар һәм корылмалар

* Н. Н. Прямиков исемендәге Таган балалар паркы
* Музеон (парк)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Евгений Асс  archclass.ru сайтында биография
* Евгений Асс asse.ru сайтында биография
* 
* 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Русия рәссамнары
Төркем:Россия Федерациясе архитекторлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:15 август көнне туганнар
Төркем:Мәскәү архитектура институтын тәмамлаучылар
Анатолий Николаев

**[[Анатолий Николаев]] :**
* Анатолий Николаев (1902—1977), неорганик химия белгече, СССР ФА академигы (1966).
* Анатолий Николаев (1940), медицина фәннәре докторы, профессор, Россия Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (2014).
Таммиша

**Таммиша**, шулай ук *Тамиша* яки *Таммише* (Фарсы телендә: تمیشه ,Tamīšeh) — Табаристанда (Иранның төньягы) Алборз тавы астында урнашкан урта гасыр шәһәре. Гарәп яуларына кадәр фарсы шаһзадәләр резиденциясе буларак хезмәт иткән. 

Шәһәр Гурган төбәге белән чиктәш булган. Аның хасияте булып Сасанидлар чорында төзелгән күренекле Таммиша дивары булган — 11 км (6,8 миль) озынлыктагы дивар Горган култыгыннан сузылган булган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 
Төркем:Иран һәйкәлләреТөркем:Фарсы мәдәнияте
Төркем:Иран географиясе
Нина Нисевич

**Нина Нисевич** (,  — , ) — ССРБ һәм Россия педиатры, медицина фәннәре докторы, ССРБ һәм Россия Медицина фәннәре академиясе академигы (1974).

## Биографиясе
1934 елда 2-нче Мәскәү дәүләт медицина институтын тәмамлаганнан соң Свердловск өлкәсендә, Орехово-Зуевода, Ярославльдә табиб-педиатр булып эшли.

1943-1989 елларда — 2-нче Мәскәү дәүләт медицина институтында укытучы, ассистент, доцент, профессор, педиатрия факультеты деканы, балалар инфекция авырулары кафедрасы мөдире (1952-1989).

Ул берничә ел дәвамында  ССРБ Сәламәтлек саклау министрлыгының Баш педиатры, ССРБ Сәламәтлек саклау министрлыгының 4-нче Баш идарәсе Баш педиатры, «Вопросы охраны материнства и детства» журналының баш мөхәррире, ВАК пленумы әгъзасы, совет хатын-кызлары Комитеты әгъзасы була.

Мәскәүдә Кунцево зыяратында җирләнгән.

## Гыйльми хезмәтләре
300-гә якын гыйльми хезмәт, шул исәптән 16 монография авторы. Иң әһәмиятлеләре булып торалар:

** Руководство по желудочно-кишечным заболеваниям у детей (1969)
** Круп у детей (1973)
** Инфекционный мононуклеоз у детей (1975)
** Математические методы в клинической практике (1980)
** Болезни печени у детей (1981)
** Тяжелые и злокачественные формы вирусного гепатита у детей (1982)
** Учебник «Инфекционные болезни у детей» (1985, 1990, 2006)
** Вирусные гепатиты (1994)
** Вирусные гепатиты от А до TTV (2003)

## Бүләкләре
- «Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале

- ике «Хөрмәт Билгесе» ордены (1961, 1978)

- Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1971)

- Ленин ордены (1986)

- «Россия Федерациясе Президенты Эшләр белән идарә итү Медицина үзәге казанышлары өчен» почет билгесе (2001)

- “1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Җиңүгә – 60ел” медале

- II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» ордены медале

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Московская энциклопедия. Том 1: Лица Москвы. Книга 6: А-Я. Дополнения. — М.: ОАО «Московские учебники», 2014

## Сылтамалар

* Нина Ивановна Нисневич 

Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Фән һәм техника өлкәсендә РФ Хөкүмәте премиясе лауреатлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:2008 елда вафатлар
Төркем:30 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Ярыслауда туганнар
Төркем:1911 елда туганнар
Төркем:16 декабрь көнне туганнар
Мирослав Одинак

**Мирослав Одинак** (19 гыйнвар 1946 ел) — ССРБ һәм Россия неврологы, медицина хезмәте полковнигы, Россия Медицина ФА әгъза-корреспонденты (2005), Россия ФА әгъза-корреспонденты (2014).

## Биографиясе
Одинак Мирослав Михайлович 1946 елның 19 гыйнварында УССР-ның Черновцы өлкәсе Кицмань районы Боровец авылында туган.

1969 елда — Сарытау хәрби-медицина институтының хәрби-медицина факультетын тәмамлый.

Югары уку йортын тәмамлаганнан соң, өлкән хәрби табиб булып хезмәт итә — Брянск өлкәсе Сеща бистәсендәге Хәрби-һава көчләре частеның медицина пункты начальнигы .

1973 елдан алып — С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академиясендә эшли, анда нерв авырулар кафедрасы ординаторыннан нерв  авырулар кафедрасы өлкән укытучысына (1990), нерв  авырулары кафедрасы начальнигы — РФ Оборона Министрлыгының Баш невропатологы МО РФ (1994), РФ ОМ Баш неврологы (2006), Хәрби Медицина академиясенең нерв авырулар кафедрасы профессорына (2014 елдан алып) чаклы юл үтә.

1980 елда — кандидатлык диссертациясе яклый, ә 1995 елда «Неврология сочетанной черепно-мозговой травмы»темасына докторлык диссертациясе яклый.

1995 елда — профессор гыйльми исеме бирелә.

2005 ел —РМФА-ның әгъза-корреспонденты.

2014 ел —Россия ФА әгъза-корреспонденты.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни тикшеренүләре хәрби һәм тыныч шартларда үзәк нерв  системасының җәрәхәтләрдән зарарланган, нерв  системасына экстремаль факторларның җәрәхәтләнүдән периферия нервларына йогынтысы белән бәйле.

600-дән артык гыйльми хезмәт  авторы, шул исәптән 11 монография (алар арасында монографияләр «Неврология конузионно-коммуникационных повреждений мирного и военного времени»),  дәреслекләр, уку әсбаплары, методик тәкъдимнәр, белешмәләр (алар арасында «Клиническая диагностика в неврологии» (2007), «Указания по военной неврологии и психиатрии» (2007), «Заболевания и травмы периферической нервной системы» (2008), «Утопическая диагностика заболеваний и трав нервной системы» (2010), «Нервные болезни» (2014).

Аның җитәкчелегендә 42 кандидатлык һәм 20 докторлык диссертацияләре якланган.

## Бүләкләре

* «Хөрмәт Билгесе» ордены
* Россия Федерациясенең Атказанган табибы (1995)
* "Яхшы эшчәнлеге өчен"отличие билгесе
* Хәрби МА мактаулы докторы (2011)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль Мирослава Михайловича Одинака РФА рәсми сайтында


Төркем:19 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:РФ атказанган табиблары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Украинада туганнар
Рамил Мөдәрисов

**Рамил Мөдәрисов**  (18 июль 1956 ел) — галим-тарихчы. Тарих фәннәре докторы, профессор (2003). Югары мәктәп укытучысы.

## Биографиясе
Рамил Зөфәр улы Мөдәрисов 1956 елның 18 июлендә Уфа шәһәрендә туа. 1979 елда Башкорт дәүләт университетын «тарихчы» квалификациясе буенча тәмамлый.

1979-1980, 1983-1989 һәм 1998-2005 елларда хәзерге Россия Фәннәр академиясе Уфа федераль тикшеренеләр үзәгенең Тарих, тел һәм әдәбият институтының гыйльми хезмәткәре, 1989-1997 елларда Башкорт дәүләт педагогия институты һәм М. Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетында укыта.

1987 елда тарих фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә дәгъва итеп, «Развитие горнозаводской промышленности Южного Урала в первой половине XIX века» темасына диссертация яклый. 2003 елда тарих фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә дәгъва итеп,  «Промышленность Южного Урала в первой половине XIX века: 1801-1861 гг.» темасына диссертация яклый.

2005 елдан — Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Финанс университетының Уфа филиалы укытучысы, «Фәлсәфә, тарих һәм хокук» кафедрасы профессоры.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни хезмәтләре тау сәнәгате, алтын казу сәнәгате, тоз кәсепләре, Көньяк Уралның эшче сыйныфы тарихына багышланган. 80‑нән артык фәнни хезмәт, шул исәптән югары уку йортлары өчен дәреслекләр авторы.

## Төп хезмәтләре

** Горнозаводская промышленность Южного Урала в первой половине XIX в. Уфа, 1998;
** Промышленность Южного Урала в первой половине XIX века (1801—1861). Уфа, 2003.

## Шулай ук карагыз

** Винокуренные заводы
** Кожевенные заводы

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

* Мөдәрисов Рамил Зөфәр улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

## Сылтамалар
Профиль Мударисова Рамиля Зуфаровича на официальным сайте «Финансовый университет: Годы и люди» 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Профессорлар
Төркем:Галимнәр
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1956 елда туганнар
Төркем:18 июль көнне туганнар
Магдалина Покровская

**Петровна Магдалина** (1901-1980) — совет бактериологы. Медицина фәннәре докторы, РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1970). Беренче булып чумага каршы тере вакцина булдыра һәм үзендә сынап карый (1934).

## Биографиясе
Покровская Магдалина Петровна 1901 елның 4 августында хәзерге Сарытау өлкәсенең Балашов районына караган Киселевка авылында укытучы гаиләсендә туган. 

1923 елда Сарытау медицина институтын тәмамлый.

1934-1952 елларда Ставропольдә чумага каршы станциядә эшли, микробиология лабораториясен җитәкли. Станция Кавказ һәм Кавказ аръягындагы чумага каршы фәнни-тикшеренү институтына үзгәртеп корылгач, 1952-1953 елларда фәнни эшләр буенча директор урынбасары вазифасын били. Туляремия буенча берничә хезмәт, шул исәптән кешеләрдә һәм хайваннарда авыруны диагностикалау буенча инструкция бастыра (1940, берничә тапкыр яңадан бастырып чыгарыла).

Бөек Ватан сугышы вакытында хәрби медицина мәсьәләләре белән шөгыльләнә, табиблар өчен «Цитология раневого экссудата как показатель процесса заживления раны» (1942, М. С. Макаров белән автордашлыкта) кулланмасын яза, шулай ук яраны бактериофаглар белән дезинфекцияләү мөмкинлеген тикшерү белән шөгыльләнә. 

Үзенең фәнни эшчәнлегендә вакциналар булдыруга аерым игътибар бирә. 1936 елда Совет матбугатының киң игътибарын Покровскаяның чумага каршы вакцина булдыру буенча тәҗрибәсе җәлеп итә,  ул әлеге вакцинаның куркыныч сынавын үзендә үткәрә.. Бу тарих 1939 елда Камерный театр куйган Алиса Коонен белән Марина Страховой куелышында Петр Жаткин һәм Герман Вечораның «Үлемнән көчлерәк» исемле пьесасына нигез була, аның прототибы Покровская була.

Покровская Магдалина Петровнаның ире паразитолог И. Г. Иоффе (Иоффа).

## Бүләкләре
- Хезмәт Кызыл Байрак ордены,

- Кызыл Йолдыз ордены,

- «Бөек Ватан сугышында мактаулы эшчәнлеге өчен» медале.

## Шулай ук карагыз

* Противочумная служба России

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* *Александр Шаров.* Против смерти. — Минск: Госиздат БССР, 1962. — С. 189-200, 208-213.
* Журнал  «Пионер», 1936, № 6, с. 106-107.
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1901 елда туганнар
Төркем:1980 елда вафатлар
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Сарытау медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:4 август көнне туганнар
Владимир Ким

**Владимир Николаевич Ким** (1937 елның 20 феврале, Артём, Диңгез буе крае, ССРБ — 2003 елның 4 июне, Алматы, Казакъстан) — совет, казакъ архитекторы, ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты, Казакъстан ССРның Атказанган архитекторы.

## Тормыш юлы
Владимир Ким 1937 елның 20 февралендә Артём шәһәрендә, 1910 еллар уртасында Россиягә Кореядан Япония оккупацияләгәннән соң күчеп килгән кореялылар гаиләсендә туа.

Балачагы һәм яшьлеге Карагандада уза, анда гаилә 1937 елда депортацияләнә. Әтисе вафатыннан соң әтисе ягыннан бабасы гаиләсендә тәрбияләнә.

1962 елда «архитектура» белгечлеге буенча Мәскәү архитектура институтын тәмамлый. Институтны тәмамлаганнан соң Алматыда яши һәм эшли.

1962 елдан 1974 елга кадәр «Казгорстройпроект» ГГПИ Республика проект институтында архитектор, аннары остаханә җитәкчесе булып эшли. 1989 елда үз проект бюросын — «Проект-1» иҗат остаханәсен оештыра, анда 2003 елга кадәр эшли.

Казакъстан Архитекторлар берлеге идарәсе әгъзасы була.

Владимир Ким Алматы һәм Астана шәһәрләрендә уникаль биналар һәм комплекслар авторы. Астанада хөкүмәт биналары комплексын проектлый.

2003 елның 4 июнендә Алматыда вафат була. Бурундай зиратында җирләнгән.

## Хезмәтләр

* Пушкин исемендәге Республика ачык китапханәсе (хәзерге Казакъстан Республикасы Милли китапханәсе) (авторлар коллективы — архитекторлар: В. Ищенко, В. Тютин, К. Кальной, В. Ким, Е. Кузнецов, инженерлар: В. Ангельский, Т. Бухарбаев, А. Деев, Г. Калиш, В. Михалищев, Г. Стулов)
* Ленин исемендәге Сарай (хәзерге Республика Сарае) (авторлар коллективы — архитекторлар: Н. Рипинский, Л. Ухоботов, В. Ким, В. Алле, Ю. Ратушный, А. Соколов; инженерлар: В. Кукушкин, Б. Делов, В. Сушенцев) — республика әһәмиятендәге тарих һәм мәдәният һәйкәле. 2010 елда бинаның үзенчәлекле архитектур кыяфәте уңышсыз реконструкция аркасында юкка чыккан.
* 28 гвардеец-панфиловец исемендәге паркта Дан мемориалы һәм округ офицерлары йорты комплексы (авторлар коллективы — архитекторлар: В. Ким, Т. Басенов, Р. Сейдалин, Э. Цой; скульпторлар: А. Артимович, В. Андрющенко)
* Республика пионерлар сарае (авторлар коллективы — В. Ким, А. Зуев, Т. Абильдаев; инженерлар: Ю. Локтев, Е. Средников, Н. Верной, Б. Мосоргалиев, А. Алексеев, С. Касканов)

Файл:Library-almaty.jpg|Пушкин исемендәге Республика ачык китапханәсе (Казакъстан Милли китапханәсе), Алматы
Файл:Pioner-almaty.jpg|Республика пионерлар һәм укучылар сарае, Алматы


## Бүләкләр

* ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты (1971)
* Казакъ ССРның Атказанган архитекторы (1984)

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* [Ким, Владимир Николаевич](https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_3_of_5_(2005).pdf&page=220) // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. III. — ISBN 9965-9746-4-0

Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Алматыда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2003 елда вафатлар
Төркем:4 июнь көнне вафатлар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:20 февраль көнне туганнар
Төркем:Мәскәү архитектура институтын тәмамлаучылар
Юрий Пиголкин

**Юрий Пиголкин**  (23 март 1952 ел) — ССРБ һәм Россия галиме, суд медицинасы өлкәсендә белгеч, Россия Медицина фәннәре академиясенең (2002) һәм Россия  Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (2014).

## Биографиясе
Юрий Иванович Пиголкин 1952 елның 23 мартында Владивостокта туган.

1975 елда Владивосток медицина институтының дәвалау факультетын тәмамлый, аннары Приморье хөкем-медицина экспертизасы бюросында эшли.

1978 елдан 1995 елга кадәр Владивосток медицина институтының суд  медицинасы кафедрасында укыта, анда ассистенттан алып профессорга кадәр юл үтә.

1991 елда «Функциональная морфология нервного аппарата кровеносных сосудов спинного мозга в норме и при механической травме»  темасына докторлык диссертациясе яклый.

1993 елда профессор гыйльми исеме бирелә.

1994 елдан 1995 елга кадәр Диңгез буе краеның Хөкем-медицина экспертизасы бюросы начальнигы.

1995 елдан 2004 елга кадәр —Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгының суд-медицина экспертизасы үзәгендә эшли: танатология  бүлеге мөдире, фән эше буенча директор урынбасары (1996), директор (2003-2004).

2001 елдан алып әлеге көнгә кадәр — И.М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академиясенең суд медицинасы кафедрасы мөдире.

2002 елда Россия медицина фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты булып сайлана.

2014 елда Россия Фәннәр әгъза-корреспонденты.

## Фәнни эшчәнлеге

Гыйльми эшенең төп юнәлешләре — күп билгесез мәрхүм шәхесләрне идентификацияләү буенча алымнарны булдыру; эчке органнарын һәм сөяк тукымаларын гистологик тикшерү нигезендә яшен билгеләү; наркотиклар белән кискен агулануның суд-медицина диагностикасы критерийларын төзү.

21 монография, 3 атлас, 13 дәреслек,10 уку әсбабы, «Судебная медицина и судебно-медицинская экспертиза» методик кулланма, Сәламәтлек саклау министрлыгының 3 методик тәкъдиме, 4 яңа медицина технологиясе, 225 фәнни мәкалә, 10 уйлап табу, шулай ук шәхесне идентификацияләү диагностикасының яңа алымын булдырганы өчен патент авторы.

Россия югары аттестация комиссиясе эксперт составының әгъзасы, «Судебно-медицинская экспертиза» һәм  «Вестник судебной медицины» журналларының мөхәрририят әгъзасы

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең атказанган табибы (2003)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль Юрия Ивановича Пиголкина РФА рәсми сайтында

Төркем:Россия югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:23 март көнне туганнар
Төркем:1952 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:РФ атказанган табиблары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Россиядә туганнар
Мариуполь мәчете

**Мариуполь җәмигъ мәчете**, Сөләйман солтан һәм Роксолана исемендәге Мариуполь Җәмигъ мәчете () ― Украинаның Донецк өлкәсе / Донецк Халык Республикасы Мариуполь шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*) һәм шул ук исемдәге ислам мәдәни үзәге. Донецк Халык Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте – Донбасс мөхтәсибәте карамагында.

## Тарих
2007 елның 15 октябрендә Төркиядән килгән дәрәҗәле кунаклар катнашында тантаналы рәвештә ачылган: Төркия төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалыгы министры Фарук Нафиз Озак, өч урынбасары, парламент депутатлары, Төркиянең төрле провинцияләре губернаторлары һәм мэрлары белән бергә килгән булган.

Мәчет һәм ислам мәдәнияте үзәге төзелешен Мариуполь үзәк базары директоры Салих Җиһан һәм шәһәрнең азәрбайҗан җәмгыятенең башка әгъзалары финанслаган.

## Архитектура
Мариуполь җәмигъ мәчете архитектурасы үрнәге итеп  Истанбулдагы госманлы стилендә корылган  архитектурасы алынган.

Мәчет һәм манара туй фотографияләре өчен популяр урынга әверелгән.

2022 елның 12 мартында мәчет бинасыннан 700 метр читтәрәк ракета төшеп, шартлау булган, мәчеттәге мөселманнарга зыян килмәгән.

## Галерея

Файл:Маріупольська мечеть1.jpg|Эчке ихата
Файл:Маріупольська мечеть2.jpg|Михраб
Файл:Маріупольська мечеть3.jpg|Мөнбәр
Файл:Маріупольська мечеть4.jpg|Гөмбәз
Файл:Mariupol mosque in winter 1.jpg|Манара кыш көне


## Сылтамалар
* Вереникин В.Н. Мариуполь и мариупольское Приазовье. Путеводитель. 2014 г., 188 стр 
* Имам мариупольской мечети рассказал о том, чем живут мусульмане. 0629.com.ua. Сайт города Мариуполя. 20 июля 2018
* Мечеть Сулеймана и Роксоланы в Мариуполе. Ислам на Украине. 07 апреля 2016

## Моны да карагыз
* Донбасс мөхтәсибәте
* Украинада ислам

## Искәрмәләр


Төркем:2007 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Украина мәчетләре
Төркем:Мариуполь бина һәм корылмалары