open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карел Гавличек-Боровский

**Карел Гавличек-Боровский** ( [ˈkarɛl ˈɦavliːtʃɛk ˈborofskiː] ; *Карел Гавличек*, *Гавел Боровский* псевдонимы ; 1821 елның 31 октябре, хәзерге Гавличкув Брод шәһәре янындагы Борова бистәсе — 1856 елның 29 июле, Прага) — чех сәясәтчесе, шагыйрь, публицист; чех журналистикасына, сатирага һәм әдәби тәнкыйтькә нигез салучыларның берсе. Вацлав Гавел аны беренче чех диссиденты дип атаган.

## Биографиясе
Сәүдәгәр гаиләсендә туган. Немецкий Брод (хәзерге Гавличкув Брод) урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, Прагадагы Чарльз университетында (1838 — 1840), аннары теологик семинариядә укыган, аннан ирекле фикер өчен куылган (1841).

Богемиягә (Чехия) кайткач, ул журналистика белән шөгыльләнә. 1846 елда *Ф. Палацкий* ярдәме белән чех телендәге «Прага газетасы»  (1846 — 1848) һәм аны әдәби өстәмәсе «Чех бал корты» () журналының баш мөхәррире булып китә. Аның беренче мәкаләсе «Славян һәм чех» исеме астында дөнья күрә. Гавличек үзе аны бастыруны «сугыш декларациясе» дип атый.

1848 елгы революция башлангач, ул "Прага" газетасын калдырып, «Халык газетасы» () чыгара башлый, басма Чехия либералларының абруйлы һәм популяр органына әверелә. 1848 елда ул Чехия Сеймына һәм Австрия Парламентына сайлана. Ул Прагадагы Бөтен Славян конгрессын оештыручыларның берсе була, Польша һәм Хорватия язучыларын конгресста катнашырга җәлеп итү өчен Польшага һәм Хорватиягә бара.

Ул илдә оешкан реакцион режимга каршы, *Май заговорында* (Майский заговор (1849)) катнашучы (1849) буларак, ул 1849 елның апрелендә судка бирелә.Шул ук елны, ул мәкаләләрнең эчтәлеген гаепләнгән суд процессында җиңүгә карамастан, кулга алына һәм яшерен рәвештә, хөкемсез һәм тикшерүсез, Бриксенда (Тирол, хәзерге Италиядә Брессанон) сөргенгә җибәрелә.

Туберкулез белән авырган Гавличка Прагага, хатынының җитди авыруы аркасында, 1855 елның апрелендә, үзенең дә үлеме алдыннан (кайтуына хатыны үлгән) кире кайтырга рөхсәт итәләр. Соңгы сәяхәтендә аны биш меңгә якын таланты җанатарлары озатып бара.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Чехия публицистлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XIX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Праһада вафатлар
Төркем:1856 елда вафатлар
Төркем:29 июль көнне вафатлар
Төркем:1821 елда туганнар
Төркем:31 октябрь көнне туганнар
Петровско-Разумовская (метро станциясе)

**«Петровско-Разумовская» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Серпухов-Тимирязев һәм Люблино-Дмитров сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - В. З. Филиппов, С. А. Севастьянов, Н. И. Шумаков, А. В. Некрасов, Г. С. Мун, В. З. Филиппов.

Станцияләр 1991 елның 1 март (Серпухов-Тимирязев юлы) һәм 2016 елның 29 август (Люблино-Дмитров юлы) көнендә ачыла

Мәскәү шәһәренең Тимирязевский районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Савёловская (Серпухов-Тимирязев юлы метро станциясе)

**«Савёловская» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Серпухов-Тимирязев сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - Н. И. Шумаков, Н. В. Шурыгина.

Станция 1988 елның 31 декабрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Бутырский, Марьина Роща районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Полянка (метро станциясе)

**«Полянка» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Серпухов-Тимирязев сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - М. Л. Тренин, С. А. Севастьянов.

Станция 1986 елның 23 январь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Якиманка районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Серпуховская (метро станциясе)

**«Серпуховская» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Серпухов-Тимирязев сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - Н. А. Алёшина, Л. Н. Павлов, Л. Ю. Гончар.

Станция 1983 елның 8 ноябрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Замоскворечье районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Пражская (метро станциясе)

**«Пражская» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Серпухов-Тимирязев сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - Е. Кыллар, З. Холупа, Е. Бржускова, В. А. Черемин.

Станция 1985 елның 6 ноябрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Чертаново Центральное районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Аннино (метро станциясе)

**«Аннино» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Серпухов-Тимирязев сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - А. Ю. Орлов, А. В. Некрасов, соавтор В. О. Сычёва.

Станция 2001 елның 12 декабрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Чертаново Южное районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Вацлав Ганка

**Вацлав Ганка** (   Васлав Ханка ;   , Көниггрец янындагы Горжиневес, хәзерге Градец-Кралове  -   , Прага ) - чех филологы һәм шагыйре, славян, укытучы, милли яңарыш лидеры, ялган Краледворск һәм Зеленогорск кулъязмаларын язучы һәм җитештерүче буларак билгеле. 

Ул Көниггрецтагы мәктәптә укыган  (1806-нчы елдан соң Наполеон I белән союздаш булган Австрия армиясенә чакырылмас өчен җибәрелгән), аннары Прага Карл университетына укырга керә һәм анда чех телен яклау өчен түгәрәк булдыра. Ул Венада хокук өйрәнә һәм анда чех газетасы бастыра.1813 елда ул славян филологиясенә нигез салучы Йосеф Добровский белән таныша.

## Ялган "табышлары"
1815 елда Прага музееның беренче китапханәчесе була һәм гомеренең ахырына кадәр шушы вазифада эшли. Иске славян һәм рус телләрен Карл университетында (Прага) укыта.

Чехларның башка славян халыклары белән мәдәни элемтәләрне ныгытуга ярдәм итә. Ул рус тарихы һәм борынгылары җәмгыяте әгъзасы итеп сайлана. Панславизм тарафдары, актив русофил, моның өчен патша Хөкүмәтеннән акчалата ярдәм һәм бүләкләр алган. Чех теленә украин җырларын, «Слово о полку Игореве»  әсәрен тәрҗемә итә.

Вацлав Ганканы ялган кулъязмалар (Краледворская рукопись,  Зеленогорская рукопись) эшләгән дип гаеплиләр. Әмма славянофилләр бу эшне яхшы ният белән эшләгәндер, дип саныйлар.  XIX гасыр ахырында Ян Гебауэр  бу кулъязмаларны ялганлыкта гаепләп һәм моны филологик анализ ярдәмендә исбатлаган вакытта, фальсификацияләр үз ролен ярты гасыр башкарган инде.

Бәлкем, Ганканың иң "зарарлы" фальсификациясе - 1242 елда Монгол-татарларны Оломук янында  Ярославының җиңүе хикәяседер (Краледвор кулъязмаларының берсе). Бу мифик сугыш бер тарихи әсәрдән икенчесенә адашып йөри, һәм кулъязмалар фаш ителгәннән соң да, ул хәтта ЗСЭның өченче басмасына керә.     

Чех-рус композиторы Игнатий Воячекның Реквиемы (1861) Ганка истәлегенә багышланган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Л. П. Лаптева*. Краледворская и Зеленогорская рукописи и их оценка в России XIX и начала XX вв. // Studia slavica, Budapest, 21, 1975, 67-94.

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:III дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:Праһада вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1861 елда вафатлар
Төркем:12 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1791 елда туганнар
Төркем:10 июнь көнне туганнар
Чулпан (мәгънәләр)

**Чулпан** — күпмәгънәле сүз.
## Кояш системасы
* Чулпан, Зөһрә, Венера — планета.
** Чулпан — Чулпан планетасы кратеры.
## Исем, тәхәллүс
* Чулпан – үзбәк шагыйре Габделхәмит Сөләйман улы Юнысовның тәхәллүсе.
* Чулпан Хаматова
* Чулпан Зариф
* Чулпан Закирова
* Чулпан Харисова
* Чулпан Әхмәтова
## Топоним
* Россия:
** Татарстан:
*** Чулпан – Арча районы авылы.
*** Чулпан – Азнакай районында 1940-елларда юкка чыккан авыл.
*** Чулпан – Әгерҗе районында 1940-еллар ахырында юкка чыккан авыл.
*** Чулпан – Балтач районының юкка чыккан авылы.
*** Чулпан – Зәй районында 1985 елда юкка чыккан авыл.
*** Чулпан – Минзәлә районы авылы.
*** Чулпан – Сарман районының юкка чыккан авылы.
*** Чулпан – Чистай районы авылы.
** Әстерхан өлкәсе:
*** Чулпан – Икряное районы авылы.
** Башкортстан:
*** Чулпан – Авыргазы районы Өршәк авыл советына караучы авыл.
*** Чулпан – Авыргазы районы Талбазы авыл советына караучы авыл.
*** Чулпан – Бишбүләк районы авылы.
*** Чулпан – Бүздәк районы авылы.
*** Чулпан — Ярмәкәй районы авылы.
*** Чулпан – Миякә районы авылы.
*** Чулпан — Салават районы авылы.
*** Чулпан — Стәрлетамак районы авылы.
*** Чулпан — Яңавыл районы авылы.
** Ырынбур өлкәсе: 
*** Чулпан – Куандык районы авылы.
** Пенза өлкәсе: 
*** Чулпан — Пачелма районы авылы.
** Самар өлкәсе: 
*** Чулпан — Камышлы районы авылы.
* Кыргызстан:
** Чулпан-Ата – шәһәр, Эссек-Күл өлкәсе үзәге.

## Мәдәният корылмалары
* Чулпан (мәдәният үзәге) — Казан.
## Дини корылмалар
* Чулпан (мәчет) ― Новокузнецк.

Төркем:Топонимнар
Дмитрий Бугай

**Дмитрий Ефим улы Бугай** (, 26 гыйнвар 1956 ел) — физик-химик. Техник фәннәр докторы (1999), профессор. Нью-Йорк  фәннәр академиясенең тулы хокуклы әгъзасы (1993 елдан).

## Биографиясе
Дмитрий Ефим улы Бугай 1956 елның 26 гыйнварында Уфа шәһәрендә туган. 1978 елда Башкорт дәүләт университетының физика факультетын тәмамлый һәм Уфа дәүләт нефть техника университетында эшли, бер үк вакытта 1985 елдан алып — Аз күләмле химия продуктлары һәм реактивлар ГТИның лаборатория мөдире. Бөтен хезмәт биографиясе Уфа дәүләт нефть техника университетының механика факультеты белән бәйле. 1999 елдан материаловедение һәм коррозиядән саклау кафедрасы профессоры. Д. Е. Бугай җитәкчелегендә кафедрада нефть эшкәртү белән бәйле фәнни эзләнүләр үткәрелә. Докторлык диссертациясен каты җисем физикасы темасы буенча яклый (1999).
УДНТУ каршындагы кандидатлык һәм докторлык диссертацияләрен (Д 212.289.05 и Д 212.289.01) яклау буенча советлар әгъзасы һәм аларның эшчәнлегендә актив катнаша.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни хезмәтләре көмеш коррозиясе һәм ашалу процессларының электрохимик кинетикасы проблемаларына багышланган. Д. Е. Бугай металларның механик-химик үзенчәлекләрен анализлау нигезендә аларның җимерелүенең яңа закончылыкларын ачыклый һәм көчәнеш тәэсирендә коррозия ингибиторларын алу ысулларын эшли. Аларның берничәсе ССРБ Газ сәнәгате министрлыгы предприятиеләрендә (шул исәптән, Башнефть, Оренбурггазпром, Татнефть) куллануга кертелә.

400-дән артык фәнни хезмәт һәм 42 уйлап табу, шул исәптән, 6 монография авторы, Россия Федерациясенең 30-дан артык патентын алган.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Төмән Нефть Компаниясе грантлар конкурсы җиңүчесе (2003).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Бугай Дмитрий Ефимович // Башкорт энциклопедиясе — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. ISBN 978-5-88185-143-9 .

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:1956 елда туганнар
Төркем:26 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Светозар Гурбан-Ваянский

**Светозар Гурбан-Ваянский** (чын исеме һәм фамилиясе **Светозар Гурбан** ) ( словак.  Svetozár Hurban-Vajanský; ; 16 гыйнвар, 1847, Глбоке у Сеницы)авылы) — 17 август, 1916, Мартин ) — словак шагыйре, прозаик, язучы, әдәби тәнкыйтьче, публицист, җәмәгать эшлеклесе, XIX  гасыр ахырында — XX гасыр башында  Словакия әдәби тормышында үзәк фигураларның берсе.

## Биографиясе
Словакия милли яңарышының күренекле шәхесе, сәясәтче һәм язучы Йозеф Милослав Гурбан гаиләсендә туган  .

Ул  үзенең туган шәһәре Глбокеда башлангыч белем алган, аннары Германиядә Модра, Цешин һәм Штендаль  шәһәрләрендә белем алуын дәвам иткән. Ул Банска Бистрица шәһәрендәге гимназияне тәмамлаган. Аннары ул Братислава академиясенә укырга керә, анда хокук фәннәрен өйрәнә һәм Будапештта стажировка үтә.

Шуннан соң ул Трнавада,Будапештта, Братиславада һәм Венада  адвокатлык белән шөгыльләнә.

1878 елдан ул Мартинда чыккан «Národnie noviny» газетасы мөхәррире булып эшли башлый, соңрак ( 1906 елдан ) — бу газетаның баш мөхәррире була. Журналистикада һәм иҗтимагый эшчәнлеге өчен ул берничә тапкыр төрмәгә утыртыла, берничә тапкыр Россия, Прага, Будапешт, Вена, Мюнхен тарафларына сәяхәт кыла.

XIX гасырның 80нче еллар башында Светозар Гурбан-Ваянский сәләтле шагыйрь, прозаик, журналист булып таныла һәм үзен Австрия-Венгрия хакимият элитасы Словакия халкын кысуга каршы  көрәшче итеп күрсәтә. Гурбан-Ваянский, Людовит Штур кебек үк, язучылар һәм милли-мәдәни даирә эшлеклеләре өчен юл күрсәтүче  була.

Чын панславист буларак, ул Словакия халкы өчен "котылуны" бары тик Россия халкыннан гына көткән. Моның өчен ул буржуаз демократлар төркеменнән каты тәнкыйтькә тотылган.

Публицистик әсәрләрендә ул рус теленең гомуми славян әһәмиятен яклый.

Вафат булгач, аны  Мартиндагы Халык зиратына җирлиләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

** Sobrané diela, sv. I-18, Turč. sv. Martin, 1936-49; в рус. пер. — Летящие тени, в кн.: Словацкие повести и рассказы, М., 1953.
** Vlček J., Dejiny literatury slovenskej, Brat., 1953.

## Сылтамалар

* СВЕТОЗАР ГУРБАН-ВАЯНСКЫ (СВЕТОЗÁР ХУРБАН-ВАЖАНСКÝ. 1847-1916).  
*СЛОВАК ӘДӘБИЯТЫ  ... 

Төркем:Псевдоним астында билгеле әдипләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1916 елда вафатлар
Төркем:17 август көнне вафатлар
Төркем:1847 елда туганнар
Төркем:16 гыйнвар көнне туганнар
Илдус Абдрахманов

*<small>Бу [[галим]] турында мәкалә, Камал театры актеры турында [[Илдус Габдрахманов|бу мәкаләдән]] укыгыз</small>*

**Илдус Барый улы Абдрахманов** (2 гыйнвар 1942 ел) — галим, химик. Башкортстан Фәннәр академиясе академигы (2002), Башкорт АССР атказанган фән эшлеклесе (1990).

## Биографиясе
Илдус Барый улы Абдрахманов 1942 елның 2 гыйнварында Башкорт АССРның Учалы районы Котый авылында туган.

Октябрьның 40 еллыгы исемендәге Башкорт дәүләт университетының химия факультетында укыган. 1959—1964 елларда — студент, 1965—1968 елларда — аспирант.

Югары уку йортын тәмамлагач, фән юлын сайлый. Шул ук вакытта бала чагыннан хисле малай инде галим булып киткәч тә шигърият белән мавыга, әдәби иҗат белән дә шөгыльләнергә вакыт таба. Аның берничә шигъри җыентыгы дөнья күргән.

1968—1972 елларда — ассистент, Башкорт дәүләт университетының органик химия кафедрасында өлкән укытучы. 1972—2003 елларда — Башкорт дәүләт аграр университетының гомуми химия кафедрасы мөдире. 1984—1989 елларда — Башкорт дәүләт аграр университетының укыту эшләре буенча проректоры.

1989—1993 елларда — Башкорт дәүләт аграр университетының фәнни эшләр буенча проректоры. 1993—2003 елларда — Органик химия институтының (Россия Фәннәр академиясенең Уфа фәнни үзәге) фәнни эшләр буенча директор урынбасары, нуклеотидларның синтезы лабораториясе мөдире. 2003 елдан хәзергәчә — фармакофор ысуллар лабораториясенең баш фәнни хезмәткәре.

Химик-органик, Башкортстан Республикасы Фәннәр Академиясе академигы, химия фәннәре докторы (1989), профессор, Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1990).

2003—2013 елларда Башкортстан Фәннәр Академиясенең Химик технология фәннәре бүлеге академик-секретаре. Фәнни эшчәнлеге Кляйзен ысулы буенча ароматик аминнарның яңача төркемләнүен комплекслы өйрәнүгә һәм аның нигезендә фунгицид һәм гербицид активлыкка ия төрле гетероциклик берләшмәләр, үсемлекләрнең үсешен тизләтүчеләр, антиоксидантлар, коррозия ингибиторлары алуның яңа репаратив ысулларын уйлап табуга бәйле. Табуы авырлык тудырмаган табигый моносахарид нигезендә синтезлау ысуллары, СПИДка каршы чит илләрдә билгеле препаратларның аналогларын алуның яңа схемалары эшләнә. 250дән артык фәнни хезмәт һәм 35 уйлап табу авторы.

Башкортстан  Фәннәр Академиясенең атказанган Президиум әгъзасы, Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1990).

## Сылтамалар
* Абдрахманов Илдус Барый улы. // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. ISBN 978-5-88185-143-9 
*   Абдрахманов Ильдус Бариевич. Энциклопедия Башкирии 

## Искәрмәләр


Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Учалы районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:2 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Химиклар
Селигерская (метро станциясе)

**«Селигерская» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Люблино-Дмитров сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - билгесез.

Станция 2018 елның 22 март көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Бескудниковский районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Михаил Браун

**Михаил Петрович Браун** (26 февраль 1903 ел — 27 август 1977 ел) — украин совет галиме, техник фәннәр докторы (1953), профессор (1954).

Корыч һәм эретмәләр, комплекслы катнаш корычларны булдыру, фрактографик анализ ысулларын төзү проблемаларына кагылышлы күп кенә хезмәтләр, шулай ук уйлап табулар, һәм патентлар авторы

## Биографиясе
Михаил Петрович Браун 1903 елның 13 февралендә(яңа стиль буенча 26 февраль) Ставрополдә туган

### Белеме
1929 елда *Дон политехник институтын* (хәзерге Көньяк Россия дәүләт политехник университеты) тәмамлый.

1946 елда «Цементирующим стали» дигән темага кандидатлыҡ диссертациясен яклый, ул 1948 елда шул ук исем белән басылып чыккан китапның нигезендә ята. 1952 елда ССРБда тәүге тапкыр ул «Природа излома перегретой стали» темасын ачып, докторлык диссертациясен яклый. 1954 елда диссертация материаллары шул уҡ исемле монографиядә басылып чыга

### Эшчәнлеге
Институтны тәмамлаганнан соң Новочеркасск машиналар эшләү заводында инженер (1929—1931), «Кызыл Октябрь» заводында инженер-тикшеренүче (Сталинград; 1931—1935), Сталинград тракторлар заводында лаборатория мөдире (1935—1942), «Уралмаш» заводының үзәк лабораториясендә җитәкче (Свердловск; 1942—1951) булып эшли. 1930—1931 елларда бер үк вакытта Төньяк Кавказ тау-металлургия һәм Новочеркасск авиация институтларында, шулай ук 1934—1940 елларда Сталинград инженер-техник хезмәткәрләрнең (ИТХ) квалификациясен күтәрү институтында укыта. 1944 елдан КПСС әгъзасы.

Михаил Петрович 1951 елдан алып Киевта яши һәм эшли. 1951—1955 елларда ССРБ Фәннәр академиясе Кара металлургия институты директоры урынбасары; в 1955—1971 елларда — ССРБ Фәннәр академиясе Кою институтының директор урынбасары, 1971—1977 елларда — шунда ук легирлау һәм эретмәләрнең структуралы әверелүе бүлегенең мөдире була. Бер үк вакытта Украина авыл хужалыгы академиясенең металлар технологиясе кафедрасы белән җитәкчелек итә (1955—1971 елларда, хәзер Биоресурслар һәм табигатьне куллану милли университеты). Металларны термик эшкәртү һәм металларны өйрәнүче фән буенча Киев фәнни мәктәбенә нигез сала

1977 елның 27 августында Киевта вафат була. Шәһәрнең Байков зыяратында жирләнә (участка № 33). Улы — Олег Михайлович Браун шулай ук галим-физик, Украинаның Милли фәннәр академиясе әгъзасы, Украина Дәүләт премиясе лауреаты.

Фәндә һәм педагогик эшчәнлегендә югары казанышлары өчен М. П. Браунға УССРның атказанган фән эшчәне дигән исем бирелә (1973). Шулай ук Е. О. Патон исемендәге премиягә лаек була (1974) һәм медальләр белән бүләкләнә.

## Чыганаклар
* Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974—1985.
* *Кондратюк С. Є.* Михайло Петрович Браун // МОМ. 1998. № 1-2.
* *Опальчук А. С.* Браун Михайло Петрович // Вчені у галузях механізації, електрифікації та меліорації. К., 2000.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* БРА́УН Михайло Петрович

Төркем:Киевта вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россия югары уку йортларын тәмамлаучылар
Йозеф Гурбан

**Йозеф Милослав Гурбан** ( словакча. Jozef Miloslav Hurban Йозеф Милошлав Гурбан ; , Бецков -   , Глбоке у Сеницы ) - словак сәясәтчесе, язучы, фәлсәфәче һәм лютеран рухани. 1848 елда Словакиядәге күтәрелештә төп шәхес.

## Биографиясе
Лютеран руханилар гаиләсендә туган. 1835 елдан ул словакларның патриотик хәрәкәтендә катнаша. 1840 елда ул Братиславадагы Лютеран лицейын тәмамлый, һәм ул анда Людовит Штур белән таныша. 

Аны тәмамлагач, ул Брезовой-под-Брадлом шәһәрендә рухани була. 1842 - 1877 елларда ул "Нитра" альманахын бастыра. 1843 елда  Глбокеда Михал Годжа һәм Людовит Штур белән берлектә, әдәбия словак теленең яңа версиясен кодланган. 1848 - 1849 елларда ул революциядә актив катнаша, репрессияләнә. 1861 елда ул Словакия Матицасына нигез салучыларның берсе була.

Йозеф Милослав Гурбан - словак әдәби теленең Штур вариантында беренче китапны нәшер итүче. Людовит Штур һәм Михал Годжа белән берлектә,  Урта Словакия диалектына нигезләнеп, словак әдәби телен кодлады. Нәкъ менә шул тел хәзерге әдәби словак теленең нигезенә әверелде.

Аның улы Светозар Гурбан-Ваянский, Словакия язучысы, шагыйрь, прозаик һәм публицист  .

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*Гурбан Йозеф Милослав // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.

## Сылтамалар
* 

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:XIX гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Әлифба буенча фәлсәфәчеләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XIX гасыр язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1888 елда вафатлар
Төркем:21 февраль көнне вафатлар
Төркем:1817 елда туганнар
Төркем:19 март көнне туганнар
Люблино (метро станциясе)

**«Люблино» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Люблино-Дмитров сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - В. З. Филиппов, С. М. Белякова.

Станция 1996 елның 25 декабрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Люблино районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Кәшшаф Патии

**Кәшшаф Патии**, әдәби псевдоним, чын исеме **Габделкәшшаф Шәриф улы Патиев** (*1884 елның 29 декабрендә туган*
 — *1971 елның 13 февралендә вафат*) — шагыйрь, педагог, мулла. Габдулла Тукайның якын даирәсеннән.

## Тәрҗемәи хәле
1884 елда туган. 1907—1916 елларда Казанда яши, укый һәм иҗат белән шөгыльләнә. Ирекле тыңлаучы булып Казан император университетының медицина факультетына лекцияләргә йөри.

1907 елда язылган беренче «*Әлгасрелҗәдид журналына*» шигыре «Әлгасрелҗәдид» журналының 1907 елның 25 гыйнвар санында басылып чыккан. Әлеге шигырендә К. Патии журналны һәрьяклап мактый, журналны чыгаруда актив катнашкан Тукай турында да искә ала:

Ул тарафта аның кеби  шагыйрь юктыр, 
Һәр шигыре укучыны уйландыра...

Беренче шигырьләр китабын 1910 елда нәшер иткән. 1915 елда «Әшгарь» җыентыгы дөнья күргән. Яшь шагыйрь Кәшшаф Патииның иҗаты татар вакытлы матбугатында югары бәя алган.

## Тукай
Казанда яшәгәндә  (1907—1916 еллар) Габдулла Тукай (1886—1913) белән якыннан аралаша. Медицина факультетында лекцияләр тыңлавын истә тотып, Тукайның иптәшләре Кәшшафны Габдулла Тукайның «сәламәтлек буенча подшефные» итеп билгели. Тукай шигырьләре Кәшшафның үзен дә иҗатка рухландырган.

К. Патии Г. Тукайның үлемен авыр кичерә. Бөек шагыйрьнең вафатыннан соң язылган «Тукайга» дигән шигырендә («Әшгарь» җыентыгына кертелгән) Тукайның иҗатын «җемелдәп торган асылташларга» тиңли, аның «һәр язган сүзе бөек максатка юл ачучы», ди. Әлеге шигырендә «халык һәм тел яшәгәндә Тукай да яшәячәк» дигән өметен белдерә.

## Гаиләсе
Кызы Рауза Патиева.

## Әсәрләре
# К. Патии шигырьләре. Казан, 1910.
# К. Патии. Тукыз чәчәк. Казан, 1912.
# К. Патии. Әшгарь (шигырьләр). Казан, 1915.

## Әдәбият
* Татар шигърияте. XX гасыр башы. К.: Мәгариф, 2004 ел, 200нче бит.
* Татар әдипләре, мәгърифәтчеләре (XX гасыр башы). Библиографик сүзлек. К., 2005 ел, 276нчы бит.

## Сылтамалар
* Татарский энциклопедический словарь (гл. ред. М. Х. Хасанов). К.: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999, с. 429 ISBN 0-9530650-3-0
* Татар поэзиясе антологиясе (төзүчесе Гәрәй Рәхим). I том. К.: ТКН, 1992. ISBN 5-298-00565-9
* *Әскәров М.* Патиевлар. «Ватаным Татарстан», 2000 ел, 11 август.
* *[[Әнисә Алиева]].* Тукай энциклопедиясе. Кәшшаф Патии. «Безнең мирас», 2014 ел, сентябрь, 77нче бит.

## Искәрмәләр


Төркем:Габдулла Тукай
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Сыртланов

**Сыртланов** — фамилия.
* Галиәсгар Сыртланов (1875—1912), сәясәтче.
* Муллаяр Сыртланов (1923—1944), Бөек Ватан сугышында укчы,  Советлар Берлеге каһарманы (1943).
* Рим Сыртланов (1908—1978), Гафури театры актеры, РСФСР атказанган артисты (1955).
----
* Әминә Сыртланова (1884—1939 елдан соң), җәмәгать эшлеклесе, шәфкать туташы.
* Мәгубә Сыртланова (1912—1971), Бөек Ватан сугышында очучы, Советлар Берлеге каһарманы (1946).
## Моны да карагыз
* Сыртлановлар
## Шулай ук карагыз
* Сыртлан, авыл.

Төркем:Фамилиядәшләр
Каракалпакстан гимны

**Каракалпакстан Җөмһүриятенең дәүләт гимны** () — Үзбәкстан составындагы Каракалпакстан Җөмһүриятенең дәүләт символларының берсе.

## Язылу тарихы
Каракалпакстан Җөмһүриятенең дәүләт гимнының көен Каракалпакстанның һәм Үзбәкстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Нәҗимәддин Мөхәммәддинов (, 1937), сүзләрен Үзбәкстанның һәм Каракалпакстанның халык шагыйре, драматург, тәрҗемәче, Үзбәкстан каһарманы Ибрайым Юсупов (, 1929—2008) язган. Гимн 1993 елның 24 декабрендә кабул ителгән.

## Гимн тексты

## Тышкы сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Каракалпакстан дәүләт символлары
Төркем:Каракалпакстан музыкасы
Эльвира Аеткулова

**Эльвира Ринат кызы Аеткулова ** (, *[[19 август]] [[1973 ел]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Башкортстан АССР]], [[Учалы районы]], [[Яңа Байрамгул]]*) — галим-филолог, журналист, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе, югары мәктәп укытучысы. Башкортстан Республикасының V һәм VI чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты. Башкортстан Республикасы Дәүләт Җыелышы — Корылтае рәисе урынбасары . Бөтендөнья башкортлар корылтае (конгрессы) — җәмәгать оешмаларының халыкара берлеге Президиумы рәисе (2019 елдан). Филология фәннәре кандидаты.

## Биографиясе
Эльвира Ринат кызы Аеткулова 1973 елның 19 августында Башкортстан АССРның Учалы районы Яңа Байрамгул авылында туган.

1998 елда Башкорт дәүләт университетының башкорт филологиясе һәм журналистика факультетын тәмамлаган.

1997—2004 елларда «Даирә» иҗат берләшмәсенең хәбәрчесе, комментаторы, җитәкчесе. «Башкортстан» ДТРК һәм «Бөтенрусия дәүләт телевидение һәм радиотапшырулар компаниясе» федераль дәүләт унитар предприятиесе филиалының «ВГТРК Корпункты» сәяси күзәтүчесе.

2004—2010 елларда — «Юлдаш» республика мәгълүмат-музыка радиоканалының баш мөхәррире.

2010-2013 елларда — Башкортстан Республикасының «Башкортстан» телестудиясенең баш мөхәррире.

БДУның рус теле һәм чагыштырма филология кафедрасы ассистенты булып эшли.

## Җәмәгать эшчәнлеге

2013 елда Эльвира Аеткулова Башкортстан Республикасының V чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты итеп сайлана, Мәгариф, мәдәният, спорт һәм яшьләр сәясәте комитеты әгъзасы була. «Бердәм Россия» Бөтенрусия сәяси партиясенең Корылтайдагы фракциясе әгъзасы.

Гомумрусия «Россия өчен» Халык фронты җәмәгать хәрәкәтенең Үзәк штабы әгъзасы, Башкортстан Республикасы төбәк штабы рәистәше.

«Кече ватан мәдәнияте» проекты координаторы, Д. А. Медведевның җәмәгать кабул итү бүлмәсе җитәкчесе.

2019 елның 28 июнендә Бөтендөнья башкортлары корылтае (конгрессы) — җәмәгать оешмаларының халыкара берлеге Президиумы рәисе итеп сайлана.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* Башкортстан Республикасының Мактау грамотасы
* Башкортстан Дәүләт Җыелышы — Корылтайның Почёт грамотасы, күкрәк билгесе
* 2024 ― Салават Юлаев ордены
* 2025 ―  (Россия Федерациясе)

## Гаиләсе
Тормыш иптәше белән ике кыз тәрбиялиләр.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Аиткулова Эльвира Ринатовна
* Депутат Эльвира Ринатовна Аиткулова 
* Журнал Башкортостан кызы 
*  Учитель, жуналист, депутат

Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Учалы районында туганнар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Аеткулов

**Аеткулов**, Айткулов, Гаеткулов () — фамилия.
* Азат Гаеткулов (1956), курайчы. РФ атказанган артисты (1998). Г. Сәләм (1990), С. Юлаев (2000) премияләре лауреаты.
* Сәлим Айткулов (1913—1975), Бөек Ватан сугышында автоматчы, Советлар Берлеге каһарманы (1943).
----
* Эльвира Аеткулова (1973), БКК башкарма комитеты президиумы рәисе (2019 елдан).

Төркем:Фамилиядәшләр
Зеф Юбани

**Зеф Юбани** (    Зеф Джубани ;   ,   , Османлы империясе -   ,   , Османлы империясе ) - Албан шагыйре, тарихчы, фольклорчы, тәрҗемәче, педагог, киң белемле язучы һәм публицист . Албан милли яңарышы эшлеклесе. 

## Биография

Католик сәүдәгәр гаиләсендә туган. Мальтада коммерция мәктәбендә укыган. Ул Шкодерда Британия һәм Франция дипломатик вәкилләренең секретаре булып эшләгән. 1853 елда Бөекбритания вице-консулы ярдәмчесе. Ул гомеренең мөһим өлешен Триестта, Венециядә һәм хәзерге Черногория җирләрендә үткәрә. 

1857 елда ул өйрәнчекләр өчен беренче "Ярдәм җәмгыяте" ("Shoqëri ndimëtare")  эшчеләр оешмасын булдыра. 

Юбани Төньяк Албан фольклорын, халык җырларын җыю белән шөгыльләнә, албан телен төзәтү һәм Албан әдәбиятын популярлаштыру буенча әдәби комиссия төзүдә катнаша. Албан уникаль тел булганлыктан, аның аерым әлифбасы булырга тиеш дип албан теле өчен уникаль әлифба булдыруны яклый, бәхәсләшә һәм албан теленең дәреслек-грамматикасын яза. 

Итальян һәм төрек телләреннән тәрҗемә иткән. 

1871 елда ул "Албан халык җырлары һәм шигырьләре җыентыгы"н бастырып чыгара ("Përmbledhje këngësh popullore dhe rapsodi poamash shqiptare"), XVIII гасыр ахыры - XIX гасыр башы Төньяк Албаниянең тарихи һәм каһарманнар турында эпосын күрсәтә . 

1878 елда ул Венеция һәм Албан җирләре арасындагы сәүдә мөнәсәбәтләре, Османлы империясендә сәүдә практикасы турында китап бастыра. 

«Гьёрг Кастриот тарихлары»  авторы, әсәр Скандербег тормышына һәм иҗатына багышланган (бастырылмаган), икътисади һәм политик темаларга мәкаләләр, патриотик шигырьләр кергән. 

Ул үз мәкаләләрендә католик һәм мөселман руханиларын дини сегрегациягә һәм аермаларга этәрүдә һәм дәртләндерүдә гаепл. Яшьләрне тик итальян телендә генә укыту өчен Италия миссионерларын тәнкыйтьли. Шкодерның иезуит миссионерлары, ахыр чиктә,дингә каршы пропагандистлыкта гаепләп, Зефны хөкем итәләр. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Зеф Джубани    ) 

Төркем:Мәгърифәтчеләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1880 елда вафатлар
Төркем:1 февраль көнне вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1818 елда туганнар
Ак Кыя

**Ак Кыя** (; , ) — Кырымның Карасубазар районында Аккая (*[[Кырым татарлары сөргене|1944 елдан соң]]* Белая Скала) авылы янәшәсендә  елгасы үзәнлегендә урнашкан кыялы тау. 
1981 елдан төбәк әһәмиятендәге табигать һәйкәле.

## Тасвирлама
Ак төстәге вертикаль диварлары Бөек Карасу елгасы үзәне өстендә калкып тора. Үзәнлектән 100 метр, диңгез өсте тигезлегеннән 325 метр биеклектә.

Кыя борынгы океаннан тупланган палеоген акташ, ком һәм акбурдан гыйбарәт. Ак Кыя  акбур һәм палеоген дәверләре известняклары һәм комлыклары эрозиясе һәм ашалу нәтиҗәсендә барлыкка килгән — куэст рельефының ачык мисалы.

Кыяның өске өлешендә  күренеше баганалар, гротлар, овал мәгарәләр хасил иткән. Аскы өлешендә (тау итәгендә) кыя ашалу продуктлары — коелма таш ватыклары, кантар өемнәре, эрозион уйсулыклар туплана. Урыны-урыны белән эрозияне гөлҗимеш һәм грабинник (*Cárpinus*)  үсемлекләре тоткарлый.

Борынгы кешеләр (неандертал,  чоры) яшәгән мәгарәләр сакланган. Кыядагы иң зур мәгарә — Алтын Тишек.

## Климат
Тау Кырымның тау алды зонасында урнашкан. Шуңа күрә аның климаты коры дала климаты һәм тау алды климаты буларак тасвирлана. Явым-төшем парга әйләнергә мөмкин булган дымның яртысыннан күбрәк ява.

Тарихи һава шартлары йомшак: коры дала һәм тау алды климаты. Кыя тирәсенә йомшак кыш һәм җылы, шактый озын җәй хас. Кыш көне һава торышы уңай, нульдән югары. Җәй көне уртача температура: + 24.

Елга ике мең ярымга якын сәгать кояшлы һава күзәтелә. Һава шартлары Урта диңгез климатына якын.

## Кыя белән бәйле тарих
    
Биредә 50 млн ел элек яшәгән китның бик яхшы сакланган скелеты, борынгы кешеләр (неандертал, мустьер чоры) яшәгән мәгарәләрдә мамонт, мәгарә аюы, болан, җәйрән, борынгы үгез, кыргый ишәк, кыргый ат сөякләре табылган.

Борынгы төркиләр (сарматлар) яши башлагач, кыя түренә юлбашчыларын җирли торган булган.

Урта гасырларда Ак Кыя һәм тирә-яктагы уңдырышлы туфраклы үзәнлек  нәселеннән чыккан татарлар кулына күчә.

Биредән Бөек Ефәк Юлы үткән.

XIII гасырда Карасубазарга (*[[Кырым татарлары сөргене|1944 елдан соң]]* Белогорск) нигез салынган.

1620 елда әсир төшкән гетман  упкынга ыргытыр өчен шушы кыяга алып менәләр, бер морза, акча түләп, гетманны коткарып кала.

1777 елда биредә А. В. Суворов штабы урнашкан була.

Совет чорында Ак Кыяда һәм Карасу үзәнлегендә «Человек с бульвара Капуцинов», «Человек без головы», «Вождь краснокожих», «Звезда и смерть Хоакина Мурьеты», «Чипполино» һ. б. кинофильмнар төшерелә.

Ак Кыя исеме һәм андагы мәгарәләр белән күп санлы риваятьләр сакланган.

## Сылтамалар
* *Морад Дусай*. Ак Кыя. «Безнең мирас», 2014 ел, сентябрь, 110нчы бит.
*   Ак-Кая. Електронна версія «Великої української енциклопедії»

## Искәрмәләр


Төркем:Кырым таулары
Төркем:Биеклеге мең метрга кадәр тау түбәләре
Таҗикстан гимны

**Таҗикстан Җөмһүрияте милли гимны** (, *Surudi milliyi Jumhuriyi Tojikiston*) — Таҗикистан Республикасының дәүләт символларының берсе.

## Гимн авторлары

Оркестр башкаруында

Таҗикстан Җөмһүрияте милли гимны Таҗикстанның Югары Шурасы тарафыннан 1994 елның 7 сентябрендә расланган. Гимн сүзләрен Таҗикстанның халык шагыйре **Гөлназар Келди** (таҗикча Гулназар Келди), көен **Сөләйман Юдаков** (таҗикча Сулаймон Юдаков) язган.

## Гимнның тарихы
Кагыйдә буларак, дөньядагы дәүләтләрнең һәм халыкларның хәзерге заманда барлыкка килә торган гимннары өчен иң элек шигырь иҗат ителә. Яисә шул илдәге халыкның фольклорыннан берәр үрнәк алына. Гимн башта сүзсез кабул ителгән булса яки элеккегесенең сүзләрен үзгәртергә туры килсә генә, табигый ки, киресенчә эшләнә. Таҗикстанның хәзерге дәүләт гимны менә шундый “искәрмә”ләрнең берсе буларак дөньяга килгән.
Төгәлләп әйтсәң, аның көе Таҗикстан Совет Социалистик Җөмһүриятеннән мирас булып калган. ТССҖ гимны 1944 елда, әле Бөек Ватан сугышы да тәмамланмаган чорда ук языла башлаган һәм 1946 елда тәмамланып кабул ителгән. Аның тексты — чыгышы буенча Иран көрде булган һәм гаиләсе белән 1922 елда Совет иленә күчеп килгән таҗик шагыйре **Әбелкасыйм Лаһути**ның (таҗикча Абулқосим Лоҳутӣ)  иҗат җимеше.
“Советлар Берлеге, коммунистлар партиясе, Ленин, Россия, туганнарча ярдәм, тигезлек, туганлык, коммунизм” кебек мәҗбүри атамалар шыплап тутырылган шигырьгә музыканы тумыштан Бохара төбәге яһүде Сөләйман Юдаков (урысча Соломон Юдаков) язган. Соломон Александр улы, 1916 елда туып, 12 яшьтә үк ятим калган һәм балалар йортында тәрбияләнгән. Ул инде шул вакытта ук музыкага һәвәслеге белән аерылып торган, берничә уен коралында уйнарга өйрәнгән. Махсус музыка белемен Россиядә, үз милләттәшләре остазлыгы ярдәмендә алган. Ватан сугышы башлангач, Таҗикстанга әйләнеп кайткан. Соңрак ул өч халыкның — Бохара яһүдләре диаспорасының, үзбәкләрнең һәм таҗикларның — сәнгатенә зур өлеш керткән. Шушы ике “яңа таҗик” иҗат иткән гимн 1994 елга кадәр гамәлдә булган. Хәзерге Таҗикстан гимны элеккегесеннән бары тик аранжировкасы һәм уйналышы белән генә азмы-күпме аерылып тора. Автор исә үзе иҗат иткән көйнең икенче кат дөньяга килүен күреп өлгермәгән, 1990 елда вафат булган.
Совет елларында зур сынаулар үтеп яшәвен дәвам иткән көйгә яңа сүзләрне саф таҗик язучысы, шагыйре, журналисты һәм тәрҗемәчесе Гөлназар Келди иҗат иткән. Гөлназар Келдиев 1945 елда, ягъни советчыл гимн әле язылып та өлгермәгән чорда туган. Таҗикстанның һәм ССҖБнең язучылар һәм журналистлар берлекләре әгъзасы иде. Башкарган хезмәтләре, басылып чыккан китаплары күп булса да, Таҗикстанның халык шагыйре исеме һәм бу илнең Рудаки исемендәге дәүләт бүләге аңа 1995 елда, хәзерге гимн текстын язгач кына бирелде. Шуннан соң Гөлназар Келди “Бөтендөнья таҗиклары гимны”на да сүзләр язды. Соңгы елларда аның әдәби һәм җәмәгатьчелек эшчәнлеге халыкара танылуга да лаек булды. Гөлназар Келди улы Келдиев 2020 елның 13 августында Дүшәнбе шәһәренең дәүләт медицина-сәламәтләндерү үзәгендә вафат булды.

## Гимн тексты

## Сылтамалар

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Таҗикстанның дәүләт символлары
Богушевск

**Богушевск** ( ) -  Беларусь, Витебск өлкәсе Сенненский районындагы,  Витебск шәһәренә 54 км,  Оршага - 48 км . Витебск - Орша тимер юлындагы Богушевская станциясе. Халкы - 2598 кеше (2016 елның 1 гыйнварына).

## Тарихы

1924-1931 һәм 1935-1960 елларда Богушевский районының үзәге булган. Богушевскның килеп чыгышының ике фаразы бар. Беренчесе буенча, Богушевскның нигез салынган көне 1879 дип санала. 1917 елгы революциягә кадәр ул берничә дистә агач йорт,корчма һәм бер шәхси кибет булган ташландык кечкенә торак пункт була. Бай кешеләрнең балалары Ског авылында урнашкан башлангыч земство мәктәбенә укырга йөриләр.

Беренче яшәүчеләр Богушевск территориясендә «Изге Маккавей» чиркәве аркасында урнаша башлыйлар. Аның калдыкларын, черегән яшел бүрәнәләр кисәкләрен хәзер дә Богушевск - Застенки юлының сул ягында күрергә мөмкин. Изге Маккавей һәм башка чиркәү бәрәмнәрендә православие рухание монда килеп дога кыла, һәм күрше авыллардан да күп крестьяннар да җыела торган булган.

Берничә эшлекле кеше сәүдә итәр өчен монда урнашырга була. Заборовский (Заблоцкий) корчма ача. Аның янында яһүд Гозин кунак йорты (кунакханә кебек нәрсә) һәм кибет (кибет) ача. Шундый ук кибетне латыш Рэгут та ача (аның токымнары хәзер Богушевскта яши). Бу өчесен Богушевскка нигез салучылар дип санарга мөмкин. Аларның урнашу вакыты - 1879 ел.

Богушевский авыл советының элеккеге председателе Анатолий Николаевич Мергурьев география укытучысы Геннадий Семенович Цветковның иске дәфтәрен тапкан.  Дәфтәрдә язылган Богушевск тарихн журналист И. Лазуке бастырып чыгарган. Менә шулай Богушевскның килеп чыгышының икенче версиясе барлыкка килә.

Бу версия буенча, Бычиха дип аталган урында 1839 елда латыш Реут гаиләсе урнашкан. XIX гасырның 1854–84 елларында монда сыра кайнату заводы эшли. Төп сырачы латышРеут (Регут) була. Беренче күченүчеләр: Крустенсон, Кулик, Лейкин, Гозин. 1901–1904 елларда Витебск - Жлобин тимер юлы төзелеше башлана. Бу урыннарда станция төзү уңайлы, чөнки Орша, Витебск һәм Сенно моннан 40 км ераклыкта гына. Җирнең күпчелек өлеше  ул вакытта Санкт-Петербургта яшәгән җирле җир хуҗасы Дмитрий Васильевич Богушевскийныкы була.

Революция алдыннан Богушевскта синагога салына. Анда белән кайбер яһүд балалары укыган.

Совет хакимияте 1917 елның ноябрендә урнаша. 1918 елның февралендә немец басып алучылары белән көрәшү өчен  Богушевскта отряд (300 кеше) оеша, Кызыл Армия полкына кадәр үскән.

Богушевский районында 1930 елда 415 кече сәнәгать предприятиясе була.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Богушевск// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 3-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*И я отсюда родом: очерк / Кузнецова А.В., Полыковский Л.А., Шульман А.Л., -- Минск: Медисонт, 2013. -- 152 с. - (Библиотека журнала "Мишпоха". Серия "Моё местечко"; вып. 10. ISBN 978-985-6982-86-9.

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Беларусия географиясе
Боголюбово

**Боголюбово** - Рәсәйнең Владимир өлкәсе Суздаль районындагы авыл. Боголюбово авыл бистәсенең административ үзәге. Русиянең тарихи шәһәрләре исемлегенә кертелгән

## Географиясе
Боголюбово *Нерль елгасы* тамагында (Нерльнең  белән кушылган Клязьма урынында), Владимирдан  2 км төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. 

## Тарихы
Боголюбово - Андрей Боголюбскийның элеккеге резиденциясе. Боголюбово (тәүге исеме *Боголюбый*) 1158 елда кенәз Андрей  кушуы буенча нигезләнгән, чөнки Нерль Ока бассейнын Иделнең өске бассейны белән тоташтырган. Боголюбовоның нигезе салыну тарихы руханилар белән кенәз Андрейга Изге Ананың күренеүе турындагы легенда белән бәйләнгән: кенәз Андрей  Изге Ана иконасын Владимирдан Ростовка алып барганда, Владимирга 10 км җитәрәк, атлар туктыйлар һәм алга таба бармыйлар. Бу урында төн үткәрәләр. Бу төнне кенәзгә Изге Ана күренә ,  шул урында Боголюбовоны һәм  монастырь төзегәннәр. 

Андрей кенәз вакытында Боголюбово даими халкы, үзидарә, сәүдә, һөнәрчелек, милиция, посады һ.б. булган шәһәргә, ягъни Төньяк-Көнчыгыш Русиянең чын башкаласына әйләнә  .

Боголюбовоның үсеше Андрей Боголюбский үлеменнән соң туктый. 1177 елда Боголюбово монгол-татарлар, Рязань кенәзе Глеб тарафыннан җимертелгән һәм таланган, аның элеккеге әһәмияте югалган. XVII-XIX гасырларда аның үзәк өлешендә монастырь төзелеше башкарылган.

1945-1965 елларда Боголюбово Владимирский районының үзәге була, 1965 елдан - Суздаль өлкәсенә карый. 1960 елда ул шәһәр тибындагы торак пункт статусын ала  ; 2006 елның 1 гыйнварыннан - Боголюбово авыл бистәсенең административ үзәге  .

## Күренекле кешеләре

Боголюбовода шахмат буенча дөнья чемпионы Элизавета Бикова туган . Танылган рәссам һәм музыка укытучысы, Минск операсы солисты Н. В. Рахчеев та шушы авылдан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Заграевский С. В.* Боголюбовский архитектурный ансамбль: вопросы истории и реконструкции // Новые исследования памятников архитектуры Владимиро-Суздальского музея-заповедника. — М., 2008.
* Книга-спутник по древним городам Владимирской земли. Боголюбово
* 

## Сылтамалар

* Владимиро-Суздальский музей-заповедник
* На сайте «Виртуальный Владимир»
* 

Төркем:Борынгы рус шәһәрләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Раиса Бутенко

**Раиса Георгиевна Бутенко** ( 1920 - 2004 ) - совет галиме, үсемлек физиологы, күзәнәк биологиясе белгече; Биология фәннәре докторы (1963), СССР Фәннәр академиясенең корреспондент әгъзасы (1974), ВАСХНИЛ академигы (1988, 1986 елдан бирле әгъза-корреспондент).  хезмәт авторы, аларның күбесе чит илләрдә басылган. 

«Үсемлекләрнең соматик күзәнәкләренең парасексуаль гибридизациясе (кушылган) вакытында цитоплазманың ген детерминантының икеяклы мирас күренеше» фәнни ачылышының авторы. Аның җитәкчелегендә Бөтенроссия күзәнәк культуралары коллекциясе һәм үсемлек объектларының криобанклары булдырыла.  

## Биографиясе
Раиса Бутенко 1920 елның 13 сентябрендә Смоленск губернасының Бельск өязе Кабылщина авылында туган (башка чыганаклар буенча Ак шәһәрдә  ). 

1942 елда ул Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясен тәмамлый ( MСХA ). 1942-1944 елларда ул Үзбәкстан ССР-ында, Эчке эшләр министрлыгының дәүләт фермасында агроном булып эшләй. 1944 елдан ул Мәскәүдә яшәй һәм эшләй. 1947 елда ул Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясенең аспирантурасын тәмамлый, 1948 елдан биология фәннәре кандидаты. 1947 елдан гомеренең ахырына кадәр Райса Бутенко Фәннәр академиясенең К.А. Тимирязев исемендәге Үсемлек физиологиясе институтында эшләй: 1970 елдан - тукымалар культурасы һәм морфогенез лабораториясе мөдире; 1986-1996 елларда - Күзәнәк биологиясе һәм биотехнология бүлеге мөдире; 1996-2004 елларда - баш фәнни хезмәткәр. Шул ук вакытта, 1971 елдан Бутенко -  Мәскәү университетының биология-туфрак (1973 елдан - биология) факультетының үсемлек физиологиясе кафедрасы профессоры. 

Р. Г. Бутенко Беренче Чайлахян укуларын оештыру комитеты әгъзасы (1993), һәм бу укуларда беренче лекция укый. Беренче Чайлахян укуларының икенче лекциясе авторы - профессор Антон Георгиевич Ланг .  

Раиса Бутенко Мәскәүдә, Мичуринский проспектында, 12, корп. 1 яшәй. 2004 елның 26 мартында Мәскәүдә үлә. Аны Востряковское зиратында җирләйләр .

## Бүләкләре

- Кызыл Хезмәт Байрак орденнары,

- Октябрь Инкыйлабы ордены 

- «Хөрмәт Билгесе» ордены,

- Кыю хезмәт өчен медаль белән бүләкләнә. Владимир Ильич Ленинның 100 еллыгы уңаеннан.
 
- СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1984). 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Бутенко Раиса Георгиевна // Московская энциклопедия. / Гл. ред. С. О. Шмидт. — М., 2007—2014. — Т. I. Лица Москвы: [в 6 кн.].
* Бутенко Раиса Георгиевна на сайте Архивов РАН
* 
Төркем:ССРБ галимнәре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:2004 елда вафатлар
Төркем:26 март көнне вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1920 елда туганнар
Төркем:13 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Биологлар
Фелия Литвин

**Франсуаза Жанна Васильевна Литвинова** (кызлыкта  Шютц), сәхнә исеме Фелия (Фели, Фекла, Фани) Литвин (Félia Litvinne; 31  август (12 сентябрь) 1860, Санкт-Петербург, Россия Империясе -12 октябрь 1936 ел, Париж, Франция ) — җырчы.

## Биографиясе
Әнисе Канадада туган, Шотландия полковнигы Мунро де Фаулның  һәм француз хатын-кызы Лару ханымның оныгы. Бабасы,  полковник Джон Мунроны, Ф. Купер " Последний из Могикан" әсәрендә геройларының берсе итеп ясый  . Музыка һәм  җырга  Италиянең иң яхшы укытучыларында өйрәнә 

15 яшеннән ул Парижда яши, анда өч ел дәвамында Барт-Бандералидан, аннары Полина Виардонан (1880-нче еллар башы) җыр дәресләре ала. 16 яшендә ул беренче тапкыр Парижның "Плейель" залында чыгыш ясый, анда Леонораның ариясен җырлый ( "Трубадур" ). Соңрак ул Бордода, Женевада, Нью-Йоркта (Метрополитен операсы) җырлый. 1886-1887 еллар мизгелендә  Брюссель " Ла Монна " театрында чыгыш ясый. 

1888 елда ул Римда һәм Венециядә җырлый, Парижның "Гранд опера" театры сәхнәсендә чыгыш ясый. Аннары аны Неапольгә (Teatro San Carlo) һәм Mилaнга ( 1890, Teatro alla Scala ) чакыралар. Шул ук елның октябрендә ул Мәскәү Зур театрында беренче тапкыр чыгыш ясый, аннары Санкт-Петербургның Мариинский театрында җырлый һәм Одессаның Италия операсына чакыру ала. 

1892 елда ул Мадридта, 1895 елда Марсельдә, соңрак Миланда, Монте-Карлода җырлый. 

1897 елда Метрополитен операсында уңышлы гастрольләрдән соң, ул АКШ шәһәрләрендә гастрольләрдә була. 

1903 елда ул "Император патшалыгының солисты" исемен ала. 

1915 елда җырчының соңгы спектакле опера сәхнәсендә була (Монте-Карло, Аида, Энрико Карузо белән бергә). 

1917 елда ул Парижның "Гранд опера" театры сәхнәсендә А.де Палигнакның "Джудит " операсында күренә 

Ул Фонтенблодагы консерваториядә (профессор) укыта. Ул Франциянең Мактау легионы белән бүләкләнде ( 1927 ). Парижда һәм Санкт-Петербургта граммофонга 39 әсәре язылган.

## Искәрмәләр

## Сочинение

* Ma vie et mon art. Paris. 1933.
* Литвин Ф. Моя жизнь и мое искусство.  - Ленинград: Музыка,  1967.. - 164 с. : ил.

## Әдәбият

* Свириденко С. Вагнеровские типы трилогии «Кольцо нибелунга» и артисты Петербургской оперы. СПб. 1908. С. 172—174.
* Старк Э. (Зигфрид). Петербургской опера и её мастера. 1890—1910. Ленинград — Москва. 1940. С. 42-50.
* ЛЕВИК С. Ю. Фели Литвина // Советская музыка. № шестой Москва. 1960.
* Гозенпуд AA Фели Литвина. // Литвин Ф. Моя жизнь и мое искусство. Ленинград. 1967. С. 3-26.
* Барковский А. Потомки белорусов Сибири. // Голос времени. № 1. Лондон. 1995. С. 22-24.
* Барковский А. Потомки белорусов в Сибири. // Погоня. Гродно. 3-9 февраля 1995. С. 5

## Сылтамалар

* 
* Литвин Фелия Васильевна — статья из Большой советской энциклопедии. 

Төркем:Почетлы легион ордены кавалерлары
Төркем:Сопранолар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Парижда вафатлар
Төркем:1936 елда вафатлар
Төркем:12 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1860 елда туганнар
Төркем:12 сентябрь көнне туганнар
Йоһанн Бодмер

**Йоһа́нн Я́коб Бо́дмер** (, 19 июль 1698, Грейфензее, Цюрих эргәсендә — 2 гыйнвар 1783, Цюрих) — швейцар язучысы, филолог, әдәби тәнкыйтче.

## Биографиясе

Йоһанн Якоб Бодмер 1968 елның 19 июлендә Цюрих шәһәре янындагы Грейфензее авылында, пастор гаиләсендә туган.Башта дин белгечлегенә өйрәнә, аннары үзен әдәбият һәм тарихка багышлый

1721 елда И.Брейтингер белән бергә  "Дискурс дер малерн" () журналына нигез салган, анда әдәбият мәсьәләләре яктыртылып торган. *И. К. Готшед* белән фәнни бәхәстә, сәнгатьнең асылы турында рационалистик күзаллаулар чикләреннән чыга, халык шигъриятендә хис һәм карашның мөһим ролен бәяли.

1725 елда ул Цюрих гимназиясендә укыта, тарих һәм сәясәт профессоры була.

1737 елда Зур совет әгъзасы була һәм барлык җәмәгать эшләрендә бирелеп катнаша, тик хатыны һәм балалары вафатыннан соң үз имениесенә китә.

Һомерны, инглиз шагыйре, сәясәт эшлеклесе Джон Мильтон тәрҗемә итә, инглиз әдәбиятын пропагандалый, миннезингерла  әсәрләрен,  урта гасыр (XII гасыр ахырында — XIII гасыр башында  язылган) алман эпик поэмасы Нибелунглар турында җырның өлешләрен нәшер итә. Алман телендәге әдәбиятта булган *классицизм* белән көрәшә, чөнки бу стиль жанрларның катгый иерархиясен билгеләп, һәр жанрга тәгаен катгый билгеләр куеп языла, аларны катнаштыру рөхсәт ителми.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Бодмер// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 3-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

* 

Төркем:Швейцария язучылары