Сербларның традицион тораклары

**Сербларның традицион тораклары** - сербларның борынгы торак архитектурасы, ул XX гасырга кадәр авыл җирлегендә киң таралган.

Торак төрләре теге яки бу табигый һәм тарихи өлкәләргә бәйле рәвештә аерылды. Югославиянең традицион торакларын өйрәнү белән Й.Цвиич һәм Б. Койич исемле галимнәр шөгыльләнә.

## Төзелеш техникасы һәм материаллар
Торакларның архаич төрләренә землянкалар һәм буралар керә. Землянка (серб. *земуница) һәм [[Землянка (Маралиха кушылдыгы)|ярымземлянка]] -* примитив торак пункт*,* аларның беренчесе — Воеводинада һәм Сербия якларында, икенчесе-тау терлекчелеге районнарында таратылган. Йортны планлаштыру буенча, нигездә, бер үлчәмле, кечкенә ишек һәм тәрәзә,  ике катлы салам яки дерннан түбәсе булган. Кайвакыт землянка янында күкерт үрүләреннән кечкенә өй төзегәннәр.

Брвнара (серб. брвнара) — шулай ук бер бүлмәле, түшәмсез, ачык учаклы, кайчагында нигезсез булган торак пункт. Мондый йортлар яңа яшәү урынына җиңел ташыла торган булганнар. Киселгән гөмбәләрне хәтерләткән өйчекләр корганнар (серб. *плетара*). Примитив йортларның бу төрләре XIX гасырның икенче яртысыннан акрынлап юкка чыга башлады. Косова һәм Метохиянең хәерче халкы күпмедер вакыт мондый өйләрдә (серб. крбуљача) яшәвен дәвам итте.

Төркия Урман иле вакытында Сербиядә зур мәйданнар биләгән Белград шулкадәр урман белән сугарылган ки, аларга "Шумадия" исеме беркетелгән (шума-урман). Агач брвнаралар сербларда да, черногориялеләрдә дә, боснийлылар да, хорватлар һәм словенцевларда да таратылган. Брвнараны башта нигезсез яки түбән фундаментта (җирдән 50 см) итеп ясаганнар. Бүрәнәләр "почмагына" яки "касәгә" җәелә иде. Нигездә ике катлы (дүрт катлы) түбә башта сохларда (баганаларда), XIX гасыр азагыннан стропилларда төзелә.

Беркүпме вакыттан соң Брвнарлар каркас йортлары белән алмаштырыла (серб. *плетара*). Морав йортлары- бер катлы каркас корылмалар, күбесенчә квадрат формада. Агач каркаска үрмәдән стеналар ясалган. XIX-XX гасырлар чигендә каркас йортлар алмашына акрынлап кирпеч һәм таш йортлар килә. 1950 елларда Шумадиядә каркас йортлары сакланып кала. Воеводинада XVIII гасырдан бирле глинобитлы йортлар төзелә.


File:Old house in Vrbno, Herzegovina.jpg|*Требина Районында таш йорт (Герцеговина)*
File:Milošev konak.jpg|* Милош Обренович өе (Үзәк Сербия)*
File:Court-yard in front of the Vuk Karadjic's house.JPG|*Йорт каршындагы ишегалды, Караджич(Көнбатыш Сербия)*
File:Kamena kuca u Pokreveniku.jpg|* [[:sr:Покревеник|Покревеник]]авылнда коры кладка техникасы белән төзелгән таш йорт,(Пирот тирәсе , Көньяк-Көнчыгыш Сербия)*
File:БРАНКОВИНА,ВАЉЕВО,СРБИЈА...,..,.jpg|*[[:sr:Бранковина|Бранковина]]авылында музей-тыюлыкта традицион йортлар, ([[Валево]]дан йорак түгел, Көнбатыш Сербия)*



File:Maketa brvnare alpskog stila u Etnografskom muzeju u Beogradu, 6.jpg|Брвнара
File:Maketa kosovske prizemljuše u Etnografskom muzeju u Beogradu, 14.jpg|Бер катлы йорт
File:Maketa kamene kuće prizemljuše u Etnografskom muzeju u Beogradu, 21.jpg|Коры кладка техникасы белән төзелгән таш йорт
File:Maketa kamene spratne kuće u Etnografskom muzeju u Beogradu, 22.jpg|Ике катлы таш йорт
File:Maketa moravske starije kuće u Etnografskom muzeju u Beogradu, 17.jpg|Морав тибындагы йорт
File:Maketa pirotske kuće u Etnografskom muzeju u Beogradu, 12.jpg|Пирот йорты
File:Maketa panonske kuće u Etnografskom muzeju u Beogradu, 10.jpg|Паннон тибындагы йорт (Воеводина)
File:Maketa šumadijske bondučare u Etnografskom muzeju u Beogradu, 16.jpg|Шумадий йорты
File:Maketa polubrvnare-polučatmare u Etnografskom muzeju u Beogradu, 19.jpg|Сельск ишегалды, йорт яртылаш брвнара һәм яртылаш мазанка булып тора
File:Maketa moravske razvijene kuće u Etnografskom muzeju u Beogradu, 11.jpg|Морав авыл ишегалды
File:Maketa dinarske brvnare u Etnografskom muzeju u Beogradu, 4.jpg|Динар авыл ишегалды
File:Gradska kuća istočnobalkanskog tipa u Etnografskom muzeju u Beogradu, 57.jpg|Шәһәр йорты


## Чыганаклар


Төркем:Сербия
Төркем:Торак пункт
Төркем:Сербия тарихы