Чистай районы

**Чистай районы ** – Татарстан Республикасы составындагы административ-территориаль берәмлек һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район). Татарстанның үзәк тигезлегендә, Кама елгасының сулъяк ярында урнашкан. 2020 ел башына район халкының саны 75 675 кеше..
Административ үзәге – Чистай шәһәре.
Хәзерге Чистай районы территориясендә беренче җирлекләрне искә алуны X гасырга карый. Шунда ук биредә борынгы Джукетау шәһәре урнашкан. Район тагын шуның белән дә билгеле: Бөек Ватан сугышы елларында ССБР Язучылар берлеген бирегә эвакуацияләгәннәр, шуңа күрә берничә ел Чистайда Борис Пастернак, Леонид Леонов, Александр Фадеев һәм башка танылган совет авторлары яшәгән.
Чистай районында авыл хуҗалыгы үсеш алган. 2017 елда административ үзәк ТОСЭР (Алга киткән үсеш территориясе)  статусын алды.
## Географисе
Чистай районы Көнбатыш Чулман аръягында, Татарстанның үзәк тигезлекләрендә, Чулманның сул ярында урнашкан. Көнбатышта Алексеевск районы белән, төньяк-көнбатышта — Балык Бистәсе районы белән, төньяк-көнчыгышта — Мамадыш районы белән, көнчыгышта — Түбән Кама районы белән, көньяк-көнчыгышта - Яңа Чишмә районы һәм көньякта - Татарстанның Аксубай районнары белән чиктәш. Гомуми мәйданы 1823 км². Районның төньяктан көньякка таба сузылуы — 50 км, көнбатыштан көнчыгышка таба — 58 км. Районда нефть, ташкүмер һәм башка файдалы казылмалар запаслары бар. Климат уртача-континенталь, гыйнварның уртача температурасы -13 °C, июль +19.5°C.
## Герб һәм флаг
Хәзерге символиканың нигезенә 1781 елгы Казан губернасының Чистай өяз шәһәре тарихи флагы һәм гербы алынган. Чистай районы Советы 2007 елның 24 гыйнварында хәзерге герб һәм флагны раслады. «Сыек зәңгәргә һәм яшеллеккә бүленгән җирлектә — тар көмеш пута; барысы өстендә — өске кыршавы һәм кырые арасында Россиянең күләгә төсендәге кече дәүләт бөркете (Екатерина II заманындагы) урнаштырылган алтын, икмәк үлчәве — дүрт бүлемле савыт (өч кыршаулы һәм боҗралы ике элмәкле кисмәк рәвешендә)». Герб районның икътисади, табигый һәм тарихи үзенчәлекләрен чагылдыра. Гербның яшел өлеше районның исемен чагылдыра, төс язны, сәламәтлекне, табигатьне һәм уңдырышлылыкны чагылдыра. Вак елгалар көмеш төс белән чагылган. Чулман елгасы аксыл-зәңгәрсу төскә буялган, ул күтәренке омтылышларны, намусны, дан-шөһрәтне, тугрылыкны, үлемсезлекне символлаштыра. Флагның турыпочмаклы тукымасы өч тигезсез горизонталь полосага бүленгән — зәңгәр, ак һәм яшел (9:2:9 нисбәтендә), үзәктә шулай ук сары икмәк үлчәме — чирек пута сүрәтләнгән..
## Тарихы
### Борынгы тарихы
X гасырда Идел буе Болгары барлыкка килгәндә, хәзерге Чистай чигенең көнбатыш чиге янында Җүкәтау шәһәре урнашкан. XIII гасырда монгол явыннан соң ул мөстәкыйль князьлек башкаласы була. Халыкның төп шөгыльләре чүлмәк эшләү һөнәре һәм тимерчелек эше булган. Чулманның икенче ягында новгородлылар урнашкан. Күршеләр арасында даими конфликтлар булып торган, һәм 1391 елда новгородлылар Җүкәтауны талап чыга. 1431 елда кенәз Фёдор Пёстрый поселокка кискен һөҗүм итә һәм шәһәрнең барлык халкы акрынлап Казанга качып китә. Чулман ярында җирләр XVII гасырга кадәр буш тора. 1646 елда хәзерге Чистай районы территориясендә рәсми исемсез авыл торганлыгы билгеле. Соңрак аңа "Саввин городок" исеме җир хуҗасы исеме һәм икенчесе — Жукотино исеме беркетелгән (рус телендә Джакетау шулай дип атаганнар). Соңыннан документларда авылны Жукотино дип атаганнар..
XVII гасырда хәзерге Чистай шәһәре барлыкка еилгәнгә кадәр, «Чистое Поле» авылы барлыкка килә. Исемнең бер версиясе шунда: җирлеккә качак крестьяннар нигез салган, ләкин тиздән аны яндырганнар. Яңадан туган авыл бушлык исеме алды. Петр I указы буенча авыл тирәли актив төзелеш башлана. Анда крестьяннарны эчке губерналардан күчерәләр: Булдырь, Сарсаз, Елантово, Толкиш авыллары әнә шулай барлыкка килгән. 1781 елда «Чистое Полего» өяз шәһәре статусы бирелә, шул ук вакытта аның хәзерге атамасы барлыкка килә. Чистайны өяз шәһәре сыйфатында сайлау аның икмәк үсерүче буларак Кама аръягындагы географик урыны белән бәйле була: XX гасыр башында шәһәр бөртекле ашлык белән сәүдә итүче эре үзәк була..
Чистай районы, мөстәкыйль субъект буларак, 1930 елның 10 августында оеша, аңа 19 волость составына керә. 1942 елда Чистай республика буйсынуындагы шәһәр статусын ала, ә район сугыш вакытында Мәскәү заводларын эвакуацияләү урынына әверелә, союз язучыларын да бирегә күчерәләр. Эвакуацияләнгән заводлар арасында Чистайны бөтен дөньяга таныткан популяр сәгать предприятиесе — «Восток». 1958 елның 16 июлендә ТАССРның юкка чыккпн Кызыл Армия районының күпчелек өлеше районга кушыла.
## Хәзерге заман
2000 елларда районның үсешен республиканың элеккеге төзелеш министры Марат Хөснуллин белән бәйлиләр, чөнки шәһәрнең эре компанияләренең яртысы аның йогынтысында барлыкка килгән, ә Хөснуллинның хатыны «Чистое Поле» эре агросәнәгать комплексы милекчесе булган. Бу компанияләрнең күбесенең банкротлыгы Марат Хөснуллин  Мәскәүгә киткәч башланды..
2000-2010 елларда Чистай районын Вячеслав Козлов җитәкли, аны Илдус Әхмәтҗанов алыштыра, ә 2015 елның октябреннән муниципаль район башлыгы булып Дмитрий Алексеевич Иванов тора.
.
## Халык
2020 ел башына Чистай районында 75 675 кеше яши, шәһәр шартларында (админсиратив үзәк) - 77,82 %. Милли состав буенча халык түбәндәгечә бүленә: татарларның 40,1 %ы, рус халкының 55,4 %ы һәм башка милләт вәкилләренең 4,5 %ы.

### Милли cостaв

### Районда туган танылган шәхесләр
* Пётр Новиков (*[[1907 ел|1907]], [[Югары Кондрата]] — [[1944 ел|1944]], [[Өченче рейх]]*), генерал-майор.
* Касыйм Ситдыйков (*[[1913 ел|1913]], [[Мөслим (Чистай районы)|Мөслим]] — [[1945 ел|1945]], [[Маҗарстан]]*), Советлар Берлеге Каһарманы, капитан.
* Гали Шәмсетдинов (*[[1915 ел|1915]], [[Яуширмә]] — [[1944 ел|1944]], [[Украина]]*), Советлар Берлеге Каһарманы, танк ротасы командиры.
* Әгъзам Вәлиев, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
* Габделәхәт Вәлиев (*1910-1944*), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Павел Миронов (*1919-1945*), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Гаяз Исхакый (1878, Яуширмә *—* 1954), язучы.
* Флера Тарханова (1947, Яуширмә *—* 2018), шагыйрә, язучы, тәрҗемәче.
## Муниципаль-территориаль бүленеш
Чистай муниципаль районында 1 шәһәр һәм 23 авыл җирлеге һәм аларның составындагы 61 торак пункт. Административ үзәк - Чистай шәһәре
.

## Икътисад
### Сәнәгать
Чистай - моношәһәр. Төп шәһәр төзүче предприятие булып XX гасыр уртасында хәрби эвакуациядән соң калган «Восток» сәгать заводы санала. Сугыш вакытында завод оборона заказларын үти, ә сугыш тәмамланганнан соң, даими рәвештә тышкы базар өчен тыныч продукция җитештерә. 2010 елда завод банкротлык турында игълан итә, әмма учредителләр өч ел эчендә компанияне  үзгәртеп коралар. Хәзерге вакытта предприятиедә 450 гә якын кеше эшли. 2016 елда керем 756 млн сум.
Икенче эре төбәк предприятиесе энергия ресурсларын исәпләү приборларын җитештерүче — «Бетар» компаниясе. 2016 ел мәгълүматлары буенча, аларның кереме 2,2 млрд сум тәшкил иткән. Предприятиедә хезмәткәрләр саны — 600 гә якын кеше, ягъни Чистай халкының 1 %ы..
### Авыл хуҗалыгы
Районда сабан һәм көзге бодай, көзге арыш, арпа, солы, борчак үстерәләр. Терлекчелекнең төп тармаклары — ит-сөт терлекчелеге, дуңгызчылык, кошчылык, сарык үрчетү һәм җәнлекчелек. 2020 елда «Ак барс» холдингы аны ит җитештерүгә яңадан җиһазландыру өчен Чистай йомырка фабрикасын сатып алган. Игълан ителгән куәт - 14 корпус. Әлегә «Ак Барс кошчылык комплексы» Европа кроссы чебиләрен үстерә, шуннан соң чебилёр Питрәчтә икенче этапка китәләр..
Чистай районы территориясендә «Красный Восток Арго», «Хузангай», «Волга-Селект» компанияләренең сөрүлекләре урнашкан. 2020 елда «Чистай» агрофирмасы 39,1 мең тонна ашлык җыеп алды, бу районга Татарстан Республикасы районнары рейтингында уңыш буенча 13нче урын алды. Ә 2020 елда «Зеленодольск сөт эшкәртү комбинаты» компаниясенең Чистай филиалы «Русиянең 100 иң эре сөт компаниясе» рейтингына керде. Шулай ук район сөт эшкәртүчеләрнең бөтенрусия рейтингында җиңүче булып чыкты..
Татарстан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы авыл хуҗалыгы секторының кече һәм урта эшкуарлыгына, мәсәлән, яшелчәчелектә яисә азык культуралары үстерүеләргә грантлар бирә.
### Инвестицион потенциал
2011 елда районда 292 гектар җирдә «Чистай» индустриаль паркы төзелә башлады. Проектка федераль бюджеттан 592 млн һәм төбәк бюджетыннан 41,5 млн акча бүленде. Парк резидентларын төзелеш һәм проект куәтенә чыгу чорында җир салымыннан һәм җиргә арендадан азат иттеләр (7 елга кадәр), мөлкәткә салымны 0,1% ка кадәр киметтеләр (2,2% урынына), шулай ук табышка салымны 13,5% ка кадәр киметтеләр (20% тан башлап).).
Паркның беренче резиденты — 2013 елда «Дельрус» медицина җиһазлары җитештерү компаниясе булды. Беренче этапта проектка 60 млн сумга якын акча салынган. Икенче чиратның ачылышын исәпкә алып, инвестицияләрнең гомуми күләме якынча 700 млн сум.. В 2018-м китайское мясоперерабатывающее предприятие «Цзин Фэн» заявило о международном партнёрстве с парком «Чистополь». Компания намеревалась открыть на 6 га своё производство, вложив 80 млн рублей.
2018 елда Кытайның "Цзин Фэн" ит эшкәртү предприятиесе "Чистай" паркы белән халыкара партнерлык турында белдерде. Компания 6 га үз производствосын ачарга ниятли, үзеннән 80 млн сум да кертә.
2017 елның декабрендә Россия премьер-министры Дмитрий Медведев Чистайда ТОСЭР оештыру турындагы карарларга кул куйды. Инвестиционные проекты этой программы реализуются с 2018 года. За два года с помощью резидентов было создано более 500 рабочих мест. На первый квартал 2020-го у ТОСЭР 16 резидентов, годовой объём привлечённых инвестиций составил 650 млн.
### Транспорт

2020 ел башына Чистай районының региональ һәм муниципальара әһәмиятле автомобиль юлларының озынлыгы 171,5 км тәшкил итте. Район территориясе буенча федераль әһәмияттәге Р-239 «Казан - Ырынбур» автомобиль юлы һәм «Ауропа - Көнбатыш Кытай» тиз йөрешле автомобиль магистрале участогы уза. Тимер юллар район территориясендә юк. Чистайдан иң якындагы тимер юлы станциясе 125 км ераклыкта (Норлат). Район үзәгеннән «Казан» халыкара аэропортына кадәр ераклык 115 км тәшкил итә. Шәһәр территориясендә Камада һәм Чишмәдә пассажир һәм йөк причаллары булган елга порты бар, җәйге вакытта пассажир маршрутлары Кызыл Ярга һәм Соколокка кадәр уза..
"Чистай" аэропорты - шәһәрдән көньяк-көнбатышка таба 7 км ераклыкта, элегрәк урындагы авиалинияләргә хезмәт күрсәткән. Хәзерге вакытта урындагы аэроклуб кулланыла.
## Экология

2015 елда ике эре предприятие үз автотранспортын (1100 берәмлектән артык) газ ягулыгына күчерде, бу елына 5 тоннага кадәр зарарлы чыгарып ташлаулар санын киметергә мөмкинлек биргән. «Чистай җылылык челтәрләре предприятиесе» казаннарны ремонтлады, бу шулай ук елына 16 тоннага кадәр һаваның пычрануны киметте.
Чистай территориясе буйлап Чулманның дүрт кушылдыгы уза: Ерыкла шәһәренең көнчыгыш чигендә (озынлыгы 7 км), Водников бистәсенең торак территорияләре аша Ржавец ага (5,5 км), шәһәрнең үзәк өлеше аша Берняжка (5 км), шәһәрнең көнбатыш читендә - Килевка (7 км) ага. Районда даими рәвештә яр буе территорияләрен чүп-чардан чистарту буенча волонтёр чаралары уза.. 2019 елда Килёв елгасында су төсе үзгәрүнең сәбәбе (Крутая Гора бистәсеннән ерак түгел) "Чистай-Водоканал" урындагы компания гаебе билгеләнгән, аны пычраткыч матдәләр агызып чыгуны бетерү бурычы куелган.
## Социаль өлкә

Чистай районында биш урта-махсус уку йорты эшли: Чистай медицина училищесы, Чистай педагогика училищесы, 5нче һөнәр училищесы, 102нче һөнәр лицее, Чистай авыл хуҗалыгы техникумы һәм Туполев исемендәге КДТУ Көнчыгыш факультеты.
Районда 43 мәдәният йорты, 40 китапханә һәм өч музей ачылды. Бөек Ватан сугышы вакытында шәһәрдә яшәгән Борис Пастернакның элеккеге фатиры урынында 1980 елдан язучының чын эш өстәле һәм кайбер шәхси әйберләр булган музей ачылды. Нәкъ менә Чистайда язучы "Доктор Живаго" романы өстендә эшли башлаган. Пастернак шәһәрне яратуын күп тапкырлар язган, аның хатыннан өзек: «Минем йөрәгем өчен Чистайга кадерле, анда кыш та, анда яшәүчеләр дә, йортлар да, 1941 елның кышында, эвакуацияләнгән гаиләгә кайткач, аны күргән идем. Урамда таныш булмаган кешеләр белән очрашу, шәһәрнең гомуми күренеше, сырлап эшләнгән тәрәзә  капкачлары. Болар барысы да ошый, мине рухи туендыра иде".
2013 елдан Чистай районында мәдәни мирасны һәм тарихи ядкәрләрне саклау эшләре башланды. Зур игътибар Чистай үзәгендә (*Кара*: Чистай дәүләт тарихи-архитектура һәм әдәби музей-тыюлыгы). 2019 елда шәһәрдә 56 объект булуы ачыкланган: яртысы федераль реестрга кертелгән, калганнары буенча тарихи-мәдәни экспертиза алып барыла.
Регион туристлык юнәлешен актив үстерә. Шәһәрнең административ үзәге Татарстан һәм Самар өлкәсе туристлары белән алмашу буенча уртак проект кысаларында эшләнгән «1000 һәм ял көннәрендә бер рәхәтлек» программасы маршрутына керә (әлеге проекттан керемнәр урындагые бюджетта кала).
2019 елда билгеле булганча, Чистай 2025 елга кадәр барачак кече тарихи шәһәрләрне торгызу буенча Россия Мәдәният министрлыгы программасы кысаларында масштаблы ремонт-реставрация эшләренә 3,2 млрд сум акча алачак. Тикшерү эшләре 2020 елда узарга тиеш иде, әмма эшкә пандемия комачаулады. Проект туристлык комплексын төзүне һәм шәһәргә килүчеләрне 10 тапкырдан да күбрәк җәлеп итүне күздә тота. Татарстан проектны финанслауга ярдәм итәргә тиеш. Чыгымнарның төп маддәсе - теплоходлар өчен пассажир пристане төзү..

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Чистай өязе
* Чистай өлкәсе
 

Төркем:Татарстан районнары