Чокан Вәлиханов

**Чокан Вәлиханов**, Чокан (*тугач кушылган исеме* Мөхәммәт-Хәнәфия) Чыңгыз улы Вәлиханов (, *[[1835 ел]]ның [[ноябрь|ноябре]], [[Россия империясе|РИ]], [[Омск өлкәсе]], Аманкарагай округы, Кошборын  — [[1865 ел]]ның [[10 апрель|10 апреле]], [[Җидесу]], Алтынәмәл*) — тарихчы, этнограф, фольклорчы, сәяхәтче, РИ Генераль штабы офицеры (*штабс-ротмистр, [[1860 ел|1860]]*). Беренче казакъ галиме. Казакъ ханлыгы ханы  (*[[1711 ел|1711]]-[[1781 ел|1781]]*) нәселеннән (*[[чыңгызлылар|чыңгызлы]]*).  Хезмәтләрен рус телендә яза.

## Тәрҗемәи хәле
1835 елның ноябрендә РИ Омск өлкәсе  Аманкарагай тышкы округы (*хәзерге* Кустанай өлкәсе Сарыкүл райоы) Кошборын кышлагында округның өлкән солтаны гаиләсендә туган. Себер кадет корпусын тәмамлагач (*[[Омск]], [[1853 ел|1853]]*), Көнбатыш Себер генерал-губернаторлыгында хезмәт итә. Урта Азиягә һәм Кытайга оештырылган берничә экспедициядә катнаша. 1857 елдан РИ географик җәмгыяте () әгъзасы. 1860-1861 елларда Санкт-Петербургта яши, РИ Фәннәр академиясе белән хезмәттәшлек итә, рус демократ  белән аралаша. Галим-мәгърифәтче булып китүенә рус фәне һәм мәдәнияте вәкилләре Г. Н. Потанин, И. Н. Березин, Ф. М. Достоевский һ. б. тәэсире зур була.
 
## Гыйльми эзләнүләр өлкәсе
Гыйльми хезмәтләрен рус телендә яза. Гыйльми эзләнүләр өлкәсе киңкырлы була: тарих, этнография, география, лингвистика, археология, сәяси икътисад. Ч. Вәлиханов, Үзәк Азия халыклары тарихы һәм мәдәнияте буенча эзләнүләр алып барып, РИ көнчыгышны өйрәнү фәненә сизелерлек өлеш кертә: «Җунгария турында очерклар» (, *[[1861 ел|1861]]*), «Кыргызлар» (, *[[1958 ел]]да басылган*), «Абылайхан» (, *[[1861 ел|1861]]*), «Себер ведомствосы кыргызларында суд реформасы турында язмалар» (, *[[1904 ел]]да басылган*), «Кытай империясенең көнбатыш төбәге һәм Голҗа шәһәре» (, *[[1958 ел]]да басылган*) һ. б. Кыргыз эпосы «Манас»ны язып ала һәм бер өлешен (*беренче мәртәбә*) рус телендә бастырып чыгара. Казакъ халкының «Кузый Күрпәч белән Баян сылу» эпик поэмасын язып ала. Казакълар мифологиясе буенча материаллар, тарихи риваятьләр җыя. 1860 елларда казакъ фольклоры буенча мәкаләләр бастыра: «Абылай турында җыр» (), «Урак җырлары» (), «XVIII йөз батырлары турында тарихи риваятьләр» (), «Зур Кыргыз-Кайсак Урдасы риваятьләре һәм легендалары» (). Акыннарның импровизация үзенчәлекләрен, казакъ халык җырларын, казакъ шигыренең ритмикасын өйрәнә. Фәнни эшләре һәм көндәлек язмалары өчен үзе рәсемнәр дә (*портретлар, пейзаж күренешләре*) ясый. Акварель кулланып ясаган «Зур Урда казакълары» картиналар циклы бар.

## Хәтер
* 1966 елдан башлап Казакъстан ССР Фәннәр академиясе (*[[2003 ел]]дан «Казакъстан Милли фәннәр академиясе» иҗтимагый оешмасы*) Ч. Вәлиханов исемендәге премия тапшыра.
* Күкчәтау дәүләт университетына () исеме бирелгән.
* Казакъстанның Акмола, Павлодар өлкәләрендәге торак пунктларга исеме бирелгән.
* 1969 елда Алматыда Казакъстан ССР Фәннәр академиясе бинасы каршында һәйкәл куелган (*сынчы* Хәкимҗан Нәүрүзбай, **' Ш. И. Вәлихан).
* [[1971 ел]]да Күкчәтау шәһәрендә һәйкәл куелган (''сынчы'' Түләгән Досмагамбетов, **' К. Әбдалиев).
* 2000 елда Казакъстан саклану министрлыгының кадет корпусына исеме бирелгән.
* Алматы, Нурсолтан, Атбасар (*[[Казакъстан]]*), Омск (*[[РФ]]*) шәһәр урамнарына исеме бирелгән.

## Галерея

File:Chokan Valikhanov age 12 1847.jpg|1847, Омск кадет корпусы киемендә
Файл:Stamps of Kazakhstan, 2010-17.jpg|Казакъстан почта маркасы, 2010
File:Russian scientist and traveller Shokan Valikhanov during his visit in Saint-Petersburg in 1860.jpg| И. А. Кардовский. «*Чокан Вәлиханов портреты*». Санкт-Петербург, 1860 (*?*)
File:USSR_stamp_Ch.Valikhanov_1965_4k.jpg|Ч. Вәлиханов. 1965 елгы ССРБ почта маркасы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 4 (Бо-Ве). М.: НИ БРЭ, 2006. ISBN 978-5-85270-333-8

## Әдәбият
# Чокан Валиханов в воспоминаниях современников. Алматы, 1964.
# Ч. Ч. Валиханов. Собрание сочинений. Т. 1-5. Алматы, 1984-1985.
# *Стрелкова И. И.* Валиханов. М., «Молодая гвардия», 1983; 2004 (3-е изд.)

## Сылтамалар
*   Виртуальный музей Чокана Валиханова 

Төркем:Омск кадет корпусын тәмамлаучылар
Төркем:Россия тарихчылары
Төркем:Россия сәяхәтчеләре
Төркем:Россия империясе этнографлары
Төркем:Россия империясенең Көнчыгышны өйрәнүчеләре
Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Төркем:Казакъ тарихчылары
Төркем:Чыңгызлылар
Төркем:Шәхесләр:Омск