open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мансура Речапова

** Речапова Мансура Абдрахман кызы** (1923 — 2014) — совет авыл хуҗалыгы продукциясен җитештерү алдынгысы. Социалистик Хезмәт Герое (1971).

## Биографиясе
Мансур Абдрахман кызы Речапова 1923 елның 21 августында Омск өлкәсенең Седельников районындагы Юрто-Уйск авылында бохара татарлары гаиләсендә туган.

Авыл мәктәбендә дүрт классны тәмамлагач, Мансура Абдрахман кызы Речапова колхозда эшли башлый. 1940 елда Седельников районының Богдановка авылына тракторчылар курсына укырга җибәрелә.

1941 елдан алып 1945 елга кадәра, Бөек Ватан сугышы елларында, Мансура Абдрахман кызы Речапова Избышев исемендәге колхозга караган Седельниково авылында трактористка булып эшли.

1945 елдан алып 1977 елга кадәр шул ук Избышев исемендәге колхозда тракторчы булып эшләвен дәвам итә, авыл хуҗалыгында югары хезмәт күрсәткечләренә ирешә.

1971 елның 8 апрелендә чыккан ССРБ Югары Советы Президиумының Указына карата «Авыл хуҗалыгы продуктларын җитештерү һәм аларны дәүләткә сату планын үтәүдә күрсәткән бөек казанышлары өчен» Мансура Абдрахман кызы Речаповага Социалистик Хезмәт Герое исеме бирелә һәм аңа Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» алтын мидалы тапшырыла.

1977 елдан алып данлыклы трактористка хаклы ялда. 2014 елның 29 маенда Мансур Абдрахман кызы Речапова Омск өлкәсе Седельниково авылында вафат була

## Бүләкләре

* «Урак һәм Чүкеч» алтын медале (8.04.1971)
* Ленин ордены (8.04.1971)
* Седельников районының мактаулы гражданы (4.07.2008)

## Әдәбият
*Третьякова А. * Золушка из Юрты-Уйска // Сибирский труженик. — № 32 (7844). — 16.08.2013 г.
Төркем:21 август көнне туганнар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:29 май көнне вафатлар
Төркем:2014 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Омск өлкәсендә туганнар
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Рәфика Әсфәндиярова

**Әсфәндиярова Рәфика Абдулхәмит кызы** (; 24 апрель 1928 ел — 18 сентябрь 2003 ел) — авыл хуҗалыгы эшлеклесе. Социалистик Хезмәт Герое (1971).

## Биографиясе
Әсфәндиярова Рәфика (Рәфига) Абдулхәмит кызы 1928 елның 24 апрелендә Сарытау губернасы Пугачев өязе (хәзерге Сарытау өлкәсе Пугачев районы) Жестянка авылында авылдаш гаиләсендә туган. Милләте — башкорт.

1932 елда гаиләсе белән Перелюб районы Күлбай авылына күчә. Бөек Ватан сугышы башлангыч мәктәпне тәмамлап өлгерми, атасы белән бергә «Первомайский» совхозында көтүче булып эшли. Кышкы буран вакытында сарык көтүен коткара, бының өчен сәгать белән бүләкләнә.

1959 елдан Зеленый (иске Дохов) утарында кошчылык фермасында эшли. 7-нче биш еллык (1959-1965) эш исемлекләре буенча Хезмәт Кызыл Әләм ордены белән наратлыда. Берничә тапкыр Мәскәүдә ССРБ Халык хуҗалыгы казанышлары (ВДНХ) күргәзмәсендә катнаша.

1971 елның 8 апрелендәге ССРБ Югары Советы Президиумы указына яраклы, авыл хуҗалыгы производствосы үсешендә күренекле уңышлары һәм дәүләткә игенчелек һәм терлекчелек продуктларын сату буенча биш еллык планны үтәгән өчен Социалистик Хезмәт Герое исеменә, Ленин орденына һәм «Урак һәм Чүкеч» алтын медаленә лаек була.

Кошчылык фермасы ябылганнан соң, Перелюб районы Калинин бистәсенә күчә һәм хаклы ялга чыкканга чаклы бозау караучысы булып хезмәт итә.

2003 елның 18 сентябрендә вафат булган. Перелюб районы Кунакбай авылы зиратында җирләнә.

## Мактаулы исемнәре

* Социалистик Хезмәт Герое (1971),
* Ленин ордены (08.04.1971),
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (22.03.1966),
* Перелюб районының мактаулы гражданы.

## Хәтер

* Пугачев шәһәренең Хезмәт батырлары аллеясына бюсты куела.
* Стерликов утарында аның хөрмәтенә урам аталган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Не за тридевять земель. Тасвирлама вечны ценностей Саратовской Губернии [Сүзләр]. Вып. 1. — Саратов : Б. и., 2013. — 120 с.
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2003 елда вафатлар
Төркем:18 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1928 елда туганнар
Төркем:24 апрель көнне туганнар
Маргарита Асланова

**Асланова Маргарита Семен кызы** (1910-1984) — силикат производствосы өлкәсендә эшләгән совет галиме. Социалистик Хезмәт Герое. Сталин премиясе лауреаты.

## Биографиясе
1910 елның 10 23 июнендә Мәскәүдә туган.

1934 елдан бирле дәүләт эксперименталь пыяла институтында элек махсус техник пыяла бүлегендә, аннары пыяла сүс җитештерү өчен кырлау синтезлау төркемендә эшли.

1941 елда «Исследование основных физико-технических свойств волокна, нити и ткани из стекла» темасына кандидатлык диссертациясе яклый.

1943 елның октябреннән Үзәк фәнни-тикшеренү лабораториясенең (НИЛ) физик-химик лабораториясе җитәкчесе, 1946 елдан алып — пыяла сүс Бөтен Союз фәнни тикшеренү институтында.

1955 елда «Физико-химические свойства механических, электрических и адгезион свойств стеклянных волокон» темасына докторлык диссертациясе яклый. Профессор (1960).

1956 елдан — пыяла пластика һәм пыяла сүс Бөтен Союз гыйльми-тикшеренү институтының (ВНИТИСП) бүлек мөдире, 1974 елдан — баш химигы һәм гыйльми эш буенча директор урынбасары.

1984 елда вафат була. Москва Кунцево зыяратында җирләнгән.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
1. Социалистик Хезмәт Герое (ССРБ Югары Советы Президиумының 1980 елның 13 августындагы указы) — химия фәне үсешендә зур казанышлары һәм күп еллык гыйльми-педагогик эшмәкәрлеге өчен.

2. Өченче дәрәҗә Сталин премиясе (1941) — тоташ пыяла сүстән җеп һәм тукыма җитештерүнең сәнәгать ысулын уйлап тапкан өчен.

3. ССРБ дәүләт премиясе

4. РСФСР-ның атказанган фән һәм техника эшмәкәре.

5. ССРБ-ның мактаулы химигы.

6. Ике Ленин ордены (17.6.1961; 13.8.1980

7. Октябрь Революциясе ордены (12.8.1976)

8. Ике Хезмәт Кызыл Әләм ордены (28.5.1965; 24.12.1970)

9. «Мактаулы Билгесе» ордены (23.6.1951)

## Чыганаклар

* Фото http://www.liveinternet.ru/users/kakula/post393247913/
* Фото http://img0.liveinternet.ru/images/attach/c/5/123/421/123421260_Aslanova_MS.jpg
* Маргарита Семеновна Асланов. Хим. 1910-1984. Нер. // 1) М. — 1985. — No 2. — 64 б.; 2) К. — 1985. — No 2. — 33 б.: портр.; 3) Х. — 1984. — 10 К., No6,- 745. С.
* http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=20086
* Маргарита Семеновна Асланова [Сүзләр] : (100-летию со дня рождения) // керамик һәм Пыяла. — 2010. — № 5. — С. 42 : 1 фот.
Төркем:23 июнь көнне туганнар
Төркем:1910 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:26 март көнне вафатлар
Төркем:1984 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча химиклар
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Химиклар
Римма Байкова

**Байкова Римма Ивановна** (10 гыйнвар 1925 ел) — ССРБ-ның театр актеры. 1946 елдан ССРБ Театр эшмәкәрләре берлеге әгъзасы. 1953-1996 елларда — Башкортстан Рус дәүләт академиягә драма театры актеры. РСФСР‑ның (1974) һәм Башкорт АССР‑ының (1966) атказанган артисты. (1946). Өченче дәрәҗә Сталин премиясе (1951) лауреаты, Хезмәт Кызыл Әләм ордены кавалеры (1971).

## Биографиясе
Римма Ивановна Байкова 1925 елның 10 гыйнварында Ульяновскида туа.

Пенза драмтеатры драма студиясен тәмамлаганнан соң (1951), А. В. Луначарский исемендәге драмтеатрда актриса булып эшли (1951-1953). 1953 елдан хәзерге Рус дәүләт академиягә драма театрында (Уфа) эшли.

## Театрдагы рольләре

* «Таня», А. Н. Арбузов— *Таня*
* «Последние», Максим Горьковское — *Надежда Коломийцева*
* «На дне». М. Горьковское — *Настя*
* «Без вины виноватые», А. Н. Островский — *Елена Ивановна Кручинина*
* «Трактирщица», К. Гольдони — *Мирандолина*
* «Похищение девушки», Мостай Кәрим — *Туктабикә*
* «Соседи» Әсгат Мирзаһитов — *Хөрмә*
* «Вороний праздник», Сөендек Сәетов — *Бәйрәмбикә*

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1971)
* Башкорт АССР-ның атказанган артисты (1966)
* РСФСР-ның атказанган артисты (35.11.1974)
* Өченче дәрәҗә Сталин премиясе (1951) — П. Г. Маляревский «Канун грозы» спектаклендә Иркутскиның Н. П. Охлопков исемендәге академиясе драма театры сәхнәсендә рольләр башкарган өчен

## Сылтамалар

* Байкова Римма Ивановна // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Сембердә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Русия актерлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1925 елда туганнар
Төркем:10 гыйнвар көнне туганнар
Вазифа Байтурина

**Байтурина Вазифа Хәмит кызы** (25 гыйнвар 1939 ел — 21 апрель 2005 ел) — комсомол, фирка, дәүләт һәм җәмәгать эшмәкәре. 1982-1990 елларда Башкорт АССР ы Министрлар Советы Рәисе урынбасары. Ике Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1981, 1986) һәм Хөрмәт Билгесе ордены (1976) кавалеры.

## Биографиясе
Вазифа Хәмит кызы Байтурина 1939 елның 25 гыйнварында Башкорт АССР-ының Баймак районы Ольховка авылында туган. Күп балалы гаиләдә Вазифа — иң кечесе, ягъни унынчысы, була. Әнисе авылда абруйлы кешеләрдән санала, авыл Советына да сайлана. Старатель булып эшләгән атасы, кыз беренче класта укый башлагач, вафат була. Ольховка авылында дүрт сыйныф тәмамлаганнан соң, Баймакта урта белем ала.

Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын (1962), ВЛКСМ-ның Үзәк Комитеты каршындагы Югары комсомол мәктәбен (1966), Свердловск фирка мәктәбен (1971) тәмамлый.

1962-1965 елларда БАССР-ның Баймак районы Җылаер урта мәктәп-интернатында рус теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли. 1965 елда ВЛКСМ-ның Баймак райкомына секретарь вазифасына тәкъдим ителә. Ике елдан Уфага, ВЛКСМ-ның Башкортстан өлкә комитетының бүлек мөдире урынбасары итеп куела(1966-1971).
1971-1976 елларда — ВЛКСМ-ның Башкортстан өлкә комитеты секретаре.
Ары фирка органнарында эшли: 1976-1977 елларда — КПСС-ның Уфа шәһәр комитетының пропаганда һәм агитацион бүлеге мөдире,
1977-1982 елларда — КПСС-ның Уфа шәһәр комитеты секретаре. 1977 елдан алып РСФСР-ның «Белем» җәмгыятенең Башкортстан җөмһүрият оешмасы идарәсенең президиумы әгъзасы (1985 елга кадәр), 1980-1985 елларда — БАССР-ның X чакырылыш Югары Советы депутаты.
1982 елдан 1990 елга кадәр — БАССР-ның Министрлар Советы рәисенең урынбасары.
1985-1990 елларда — БАССР-ның XI чакырылыш Югары Советы депутаты.
1990-1997 елларда — Башкортстан Республикасының Дәүләт җыелышы — Корылтай секретариатында оештыру бүлеге мөдиренең урынбасары.

Берничә ел Башкортстан Республикасының Хатын-кыз берлеге идарәсе әгъзасы була. 

Вазифа Хәмит кызы Байтурина 2005 елның 21 апрелендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Ике Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1981, 1986)
* Хөрмәт Билгесе ордены (1976)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* БАЙТУРИНА — ВИДНЫЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ДЕЯТЕЛЬ НАШЕЙ БАШКОРТОСТАН
* Вазифа Байтурина никогда не сидела без дел...
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:2005 елда вафатлар
Төркем:21 апрель көнне вафатлар
Төркем:Баймак районында туганнар
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:25 гыйнвар көнне туганнар
Саламык күле

**Саламык күле** — Татарстанның Лаеш районында урнашкан күл.
## География
Саламык күле - чыгышы белән карст процесслары нәтиҗәсендә барлыкка килгән сулык. Татарстанның Лаеш районында Саламык авылы янында урнашкан. Текә ярлы озынча формалы күл. Күлнең озынлыгы 1880 м, максималь киңлеге 180 м. Су өсте көзгесенең мәйданы 19,8 гектар. Уртача тирәнлеге 4 м, максималь 9 м.
## Гидрология
Күлнең күләме 800 мең м³. Җир асты сулары белән  тотрыклы туена. Суы  сары төстә, исез, катылыгы 1 ммоль/л дан кимрәк, минерализациясе 64 мг/л, үтә күренмәлеге 80 см. Суның тибы  гидробонатлы кальций. Язын кар эрегән вакытта, Саламык күлендә су биеклеге арта һәм аның көньяк чигеннән инеш агып чыга.

## Хуҗалык тарафыннан файдалану
Су яткылыгы терлекләргә су эчерү, үсемлекләргә су сибү һәм балык тоту өчен кулланыла.
Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25 номерлы карары һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644 номерлы карары белән региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл дип танылган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Тышкы сылтамалар
* 
* 
Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Лаеш районы күлләреТөркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Түбәтәйле (уен)

**Түбәтәйле**  — татар халык уены, кешенең спорт тәҗрибәсен һәм физик үсешен тәэмин итә торган уен.  

## Уйнау тәртибе
Әтәчле уенын уйный башлар алдыннан уртага 5-6 урындык куела, урындыкларга түбәтәйләр куела. Балалар урындыклар тирәли басалар, көй башлануга, җиңелчә йөгерә башлыйлар. Көй туктауга, түбәтәйләрен кияләр, шул арада урындыкларга утырып өлгерергә тиешләр. Кем урынсыз кала, шул уеннан чыга. Икенче мәртәбә уйнаганда, уртада өч урындык кала, уйнаучылар саны артыграк була. Соңга таба берурындык калдыралар. Шулай итеп, иң игътибарлы, җитез бала билгеләнә.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.

Төркем:Татар уеннары
Гөлсем Аскарова

**Аскарова Гөлсем Зәйнулла кызы** (20 гыйнвар 1942 ел) — хезмәт ветераны, 1966-1998 елларда Стәрлетамак районының Салават исемендәге колхозы савымчысы. ССРБ-ның Х чакырылыш Югары Советы депутаты (1979-1984). Хезмәт Кызыл Әләм (1986), II (1981) һәм III (1975) дәрәҗә Хезмәт Даны орденнары кавалеры. Башкортстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1997), Стәрлетамак районының мактаулы гражданины (1997).

## Биографиясе
Гөлсем Зәйнулла кызы Аскарова 1942 елның 20 гыйнварында Башкорт АССР-ының Авыргазы районы Семенкино авылында күп балалы крестьян гаиләсендә туа. Урындагы җидееллык мәктәпне тәмамлаганнан соң Нуриман МТС-ына бала караучы булып урнаша. 1959 елда Стәрлетамак районының Түбән Уҫылы авылы егете Әнвәр Аскаровка кияүгә чыга. Шул ук елда Стәрлетамак районының Салават исемендәге колхозында эшли башлый. 1966 епдан 1998 елга кадәр хуҗалыкның Түбән Уҫылы сөт фермасында савымчы булып, хаклы ялга чыга..

1979 елда ССРБ-ның Х чакырылыш Югары Советына депутат итеп сайлана, Союз Советының мандат комиссиясе әгъзасы була.

Шулай ук хезмәтчәннәр депутатларының Стәрлетамак район Советы депутаты итеп тә сайлана..

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1986)
* II дәрәҗә Хезмәт Даны ордены (1981)
* III дәрәҗә Хезмәт Даны ордены (1975)
* «Якынча хезмәт өчен» медале
* ССРБ ВДНХ-ның көмеш һәм алтын медальләре
* «Бишьеллык ударнигы» (9 нчы, 10 нчы һәм 11 нче)
* «Социалистик ярышта җиңүче» (1973, 1974, 1977, 1978, 1979, 1980)
* Башкортстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1997)
* БАССР Югары Советы Президиумының Мактаулы грамотасы (1977)
* Стәрлетамак районының мактаулы гражданины (1997)

## Искәрмәләр

Төркем:Авыргазы районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:«Аеруча хезмәт күрсәткән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:20 гыйнвар көнне туганнар
Гашия Абызгилдина

**Абызгилдина Гашия Баязит кызы** (4 май 1910 ел — 22 декабрь 1994 ел) — башкорт совет театр актеры. 1954 елдан ССРБ Театр эшмәкәрләре берлеге әгъзасы. Башкорт АССР-ының халык артисты (1963). Хезмәт Кызыл Байрак ордены кавалеры (1949).

## Биографиясе
Гашия Баязит кызы Абызгилдина 1910 елның 4 маенда Уфа губернасы Бәләбәй өязе (хәзерге Башкортстан Әлшәй районы) Кыпчак-Аскар авылында туган.

1931 елда Башкорт сәнгать техникумын тәмамлаган. 1931-1932 елларда Башкорт дәүләт драма театрында, 1933-1972 елларда Сибай драма театрында эшли. 1939-1954 елларда, зур булмаган өзеклекләр белән, бу театрны җитәкли.

Якты үзенчәлекле актриса. Абызгилдина башкорт, рус һәм чит ил драматурглары әсәрләре буенча 200-дән артык әсәр ролен сәхнәләштерә. Шулар арасында төп рольләр — Караубикә (Д.Юлтый, «Карагол»), Нәгыймә (А.Таһиров, «Боргыч»), Үлмәсбикә һәм Гарифә (С.Мифтахов, «Сакмар» — «Дуслык һәм күңел», «Зимагорлар»), Галәм һәм Сафия (Х.Ибраһимов, «Башмагым», «Кияүкәй»), Зөләйха һәм Туктабикә (М. Кәрим, «Ялгыз каен», «урлау»), Киленбикә һәм Шәмсия (И.Абдуллин, «Баҗалар», «Йөрәк менән шаярмайзар»), Фекла Ивановна (Н. В. Гоголь, «Кавышу»), Бессонная (А. Н. Островский, «На бойком месте») һәм башкалар. Шулай ук актрисаның эше классик, хәзерге заман рус һәм татар драматургиясе персонажлары аша да күренә.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:ССРБ актрисалары
Төркем:Русия актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:1994 елда вафатлар
Төркем:22 декабрь көнне вафатлар
Төркем:Бәләбәй өязендә туганнар
Төркем:1910 елда туганнар
Төркем:4 май көнне туганнар
Руслан Сәләхетдинов (галим)

**Руслан «Русс» Сәләхетдинов** (Россия) — татар милләтеннән Канада галиме, Карнеги-Меллон университетының Компьютер фәннәре мәктәбенең машина белән укыту департаменты профессоры. Apple Inc. корпорациясендә ясалма интеллект тикшеренүләре буенча директор. 2000 еллар уртасында ул хезмәттәшләре белән бергә тирән машина белән укытуга яңа алымнар формалаштыра, алар ясалма нейросеть технологияләре өлкәсендә заманча үсеш ала.

## Биография

2001 елда Руслан Сәләхетдинов Төньяк Каролина штатында (АКШ) Хай-Пойнт университетында компьютер фәннәре һәм математика бакалавры дәрәҗәсен ала.

2003 елда ул Торонто (Канада) университетында магистр дәрәҗәсен ала һәм шунда ук 2010 елда «Глубинное обучение генерирующих моделей» темасына докторлык диссертациясен яклый. Докторлык диссертациясен язганда аның фәнни җитәкчесе Джеффри Хинтон була.

2009—2011 елларда ул Массачусетс технологик университетында ясалма интеллектны өйрәнә. 2011—2016 елларда Торонто университетының компьютер һәм статистик фәннәр департаментында эшли. Анда ImageNet компьютер күзе конкурсында ике тапкыр өстенлек алган Джеффри Хинтон командасында катнаша.

2016 елның февраленнән Пенсильвания штатындагы Питтсбургта (АКШ) Карнеги — Меллон университетының ясалма интеллектны һәм компьютер фәннәрен өйрәнү департаменты профессоры була.

Сәләхетдинов Байесов машина белән укыту программасын эшләве белән таныла. Ул ясалма интеллект, статистик тирән белем бирү, график мөмкинлекле модельләр һәм зур масштаблы оптимальләштерү өлкәсендә эшли. Суммада ул йөздән артык фәнни публикация чыгара, 2009 елдан машина белән белем бирү буенча гына 42 эш бастыра. Соңгы елларда Сәләхетдинов тикшеренүләренең төп темасы — компьютерларга әйләнә-тирә дөньяны кеше кебек, рәсемнәрдәге объектларны яки видеороликлардагы гамәлләрне танып, күрү сәләте бирү була.

Грантлар рәвешендәге тикшеренүләр Google, Microsoft, Apple һәм Samsung корпорацияләре тарафыннан финанслана.

2016 елның 17 октябреннән ул Apple компаниясенә ясалма интеллект тикшеренүләре буенча департамент директоры буларак кушыла. CIFAR хезмәткәре.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:АКШ вузларын тәмамлаучылар
Төркем:Канада галимнәре
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Русиядә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XX гасырда туганнар
Җамалетдин Юмаев

**Юмаев Җамалетдин Гыймалетдин** яки **Хәлиулла улы** (1892—1940) — татар шагыйре, мәгърифәтче.

## Биографиясе
Якынча 1892 елда Ырынбур губернасы Чиләбе өязенең (хәзерге Курган өлкәсенең ) Эчкен вулысы Әлмән авылында туган.

Троицк шәһәрендә «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә укый. 1913 елда шул ук шәһәрдә рус-татар училищесын тәмалый.

1913 елдан Петропавловск шәһәре янында казакъ авылларында укытучылык белән шөгыльләнә.

1916 елдан Уфада яши һәм «Тормыш» газетасында эшли.

1917 елгы Октябрь революциясенән соң Чиләбе өязендә халык мәгарифе органнарында эшли.

1920 елларда Урта Азияга чыгып китә. Аның киләсе язмышы билгесез.

## Иҗаты
Әсәрләре 1910 елларда «Акмулла», «Шура», «Тормыш» һәм башка татар журналларында басыла башлый. Ямалетдин Йомаев иҗатында XX гасыр башын шигъриятенең романтик агымы чагыла. Аның башлангыч шигырьлщренщ чынылыкта кире кагучы пессимистик мотивлар хас («Хәят», «Күңел», «Әнием кабере янында» һ. б.). Ә 1913—1915 елларда язылган бүтән әсәрләрендә («Мин», «Вәгъдә», «Әгәр мин кош булсам» һәм башкалар) социаль гаделлек өчен көрәш темасы ачыла. «Кыз бала», «Кадак кызына», «Яшь кызга» һәм «Язгы төнлә» әсәрләрендә хатын-кызларның хокуклары һәм иреге проблемасы күтәрелә. Ә «Ярлылык вә хәзинә» һәм «Бүре белән сарык» әсәрләрендә комсызлык белән дан-шөһрәткә омтылучылык тәнкыйтләнә.

Ул «Ямалетдин Йомаев шигырьләре» (1913), «Әдәби шигырьләр» (1915), «Илһам» (нәшер ителмәгән) шигырьләр җыентыклары авторы. М. Ю. Лермонтов һәм А. С. Пушкин шигыйрьләрен төрки телләргә тәрҗемә итә, шулай ук И. А. Крыловның «Квартет» мәсәлен, гарәп һәм төрек шагирларның бүтән әсәрләрен дә тәрҗемәли.

## Әдәбият

* *[[Вафа Әхмәдиев|Әхмәдиев В. И.]]* Буыннар бәйләнеше. Уфа, 1985.
* Башкорт әдәбияты. ХХ гасыр башы. 2 китапта. 1‑се әнә. Шигърият. Уфа, 1983.
* Җаек литературный. // А. А. Шмаков, К. А. Шмакова. — Челябинск, 1988.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Надергулов М. Х. Емаев Ямалетдин Гималетдин улы // Башкирская энциклопедия —  Уфа:  ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015-2020. — .
* *Надергулов М. Х. * Юмаев Ямалетдин Гимадетдинович.// Гербы: краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.

Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:1892 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Русия империясе шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Уфа
Төркем:Татар шагыйрьләре
Римма Лощенкова

**Лощенковага Римма Хәлиулла кызы** (15 июнь 1955 ел) — педагог‑методист. Фәлсәфә фәннәре кандидаты (2010), профессор (2011). Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2001). Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы (1990). «Халык иҗаты — Россия профсоюзларының 100 еллыгына күрә» («Народное творчество — 100‑летию профсоюзов России») Бөтенроссия фестивале лауреаты (Уфа, 2005).

## Биографиясе
Лощенковага Римма Хәлиулла кызы 1955 елның 15 июнендә хәзерге Курган өлкәсе Әлмән районының Әлмән авылында туган.

1977 елда Лек Вәлиев курсы һәм «Драма режиссурасы» һөнәре буенча Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлый.

1976 елдан Башкорт АССР‑ының Телевидение һәм радиотапшырулар буенча дәүләт комитетында режиссер ассистенты булып эшли.

1981 елдан Уфа дәүләт сәнгать институтында укытучы булып эшли.

1983 елда А. В. Луначарский исемендәге Дәүләт театр сәнгате институтының сәхнә телмәре кафедрасында стажировка үтә. 1993 елда Б. В. Щукин исемендәге Югары театраль училищесының сәхнә телмәре кафедрасы буенча ассистентура-стажировканы белем ала. «Ораторское искуство как социокультурные феномен» (гыйльми җитәкчесе З. Й. Рәхмәтуллина) темасына диссертация яклый.

## Фәнни эшчәнлеге
Римма Хәлиулла кызы башлыча сәхнә телләрен укыту методикасына, ораторлык осталыгына багышланган 20-дән артык фәнни хезмәт авторы булып тора. Шулай ук театрларда әдәби‑нәфис программалар авторы һәм режиссеры.

## Хезмәтләре

* Сүз өстендә эш: методика һәм тәҗрибә. — Уфа, 1989.
* Могущество слова. Первоначальные упражнения для развития речевого голоса : Учеб. пособие. — Уфа, 2002. — 96 с.
* Ораторское искусство как социокультурный феномен : диссертация … кандидата философских наук : 09.00.11. — Уфа, 2009. — 165 с.
* Работа над дикии: методика и тәҗрибә. Сөйләм өстендә эш: методика һәм тәҗрибә / Р. Х. Лысенкова, Х. Г. Утяшева. — Уфа : УГИИ им. Загира Исмаилова, 2016. — 122 с.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Хәйбуллина Т. Н. Лощенкова Римма Хәлиулла ҡыҙы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Россия фәлсәфәчеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:15 июнь көнне туганнар
Төркем:Әлмән районында туганнар
Руслан Сәләхетдинов

**Руслан Сәләхетдинов**:
* Руслан Сәләхетдинов (1996), футболчы.
* Руслан Сәләхетдинов (?), галим (Питтсбург, Пенсильвания, АКШ).
Мөҗип Вахитов

**Вахитов Мөҗип Вәхит улы** (24 сентябрь (6 октябрь) 1916 ел — 11 октябрь 2000 ел) — педагог, туган якны өйрәнүче, комсомол һәм җәмәгать эшлелесе, Троицк шәһәре татар-башкорт китапханәләре идарәсе рәисе.

## Биографиясе
Мөҗип Вәхит улы Вахитов 1916 елның 24 сентябрендә (яңача белән 6 октябрьдә) хәзерге Курган өлкәсенең Сафакүл районы Карасу (*Карасево*) авылында туган. 

1930-1933 елларда колхоз яшьләренең Сафакүл мәктәбендә, соңыннан укытучылар курсында укый. Балалар йортында тәрбияче булып эшли. 

1941-1943 елларда Сафакүл район хәрби комиссариатында эшли. 

1944 елның гыйнварыннан 1946 елның июненә кадәр комсомол район комитетының беренче секретаре. Комсомолда эшләгән чорында фронтовикларның балаларына ярдәм оештыра, шуның өчен И. В. Сталин имзалаган хөкүмәт телеграммасын ала. Халык депутатларының Троицк шәһәр Советы әгъзасы итеп сайлана. 

1946 елның гыйнварыннан ВКП(б) әгъзасы. 1947 елдан Троицк шәһәрендә комсомол эшендә. Соңыннан мәдәни-мәгърифәтчелек бүлеге мөдире, Троицк шәһәр Советы башкарма комитетының халык мәгарифе бүлеге мөдире булып эшли. 

1953 елда Чиләбе дәүләт укытучылар һәм 1960 елда Чиләбе педагогия институтларын тәмамлый. 

1959 елдан Троицк педагогия училищесы директоры булып эшли,ары шәһәр мәктәпләрендә тарих укыта. 

Ул татар-башкорт китапханалары идарәлеге рәисе, шәһәрнең ветераннар советы әгъзасы була. «Вперед» газетасында ватан тарихы, шәһәр һәм районның тарихи комарткылары турында мәкаләләр бастыра. 

Үзенчәлекле документлар, фотоматериаллар, китап һәм вакытлы басма архивына күп материаллар, зур нумизматик җыелма туплый. 

РСФСР Мәдәният министрлыгының, мәйдан һәм шәһәр халык мәгарифе бүлектәренең, Бөтенрусия тарих һәм мәдәният комарткыларын саклау җәмгыйәтенең, Бөтенроссия филателистлар җәмгыйәтенең күп грамоталары һәм дипломнары белән бүләкләнә.

Мөҗип Вәхит улы Вахитов 2000 елның 11 октябрендә вафат була. Троицк шәһәрендә җирләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Укытучылар
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:2000 елда вафатлар
Төркем:11 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Курган өлкәсендә туганнар
Төркем:1916 елда туганнар
Төркем:24 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Татар җәмәгать эшлеклеләре
Ринат Раев

**Раев Ринат Афраем улы** (26 июнь 1966 ел) — татар һәм башкорт җәмәгать эшлеклесе, мөселман дин әһеле. Чиләбе һәм Курган өлкәләре мөселманнары Төбәк Диния нәзарәте рәисе (2005 елдан), Уфадагы Россия Ислам университеты ректоры (2003-2015). 2008 елдан Урал федераль округының баш мөфтие.

## Биографиясе
1966 елның 26 июнендә Курган өлкәсе Сафакүл районы Карасу авылында туган. 1983 елда Мансур авылы урта мәктәбен тәмамлый.

1983 елда Троицк зооветеринария техникумына укырга керә. 1984-1986 елларда Совет армиясе сафында хезмәт итә. 1988 елда Троицк зооветеринария техникумын тәмамлый.

1993 елда «Ветеринария» һөнәре буенча Троицк ветеринария институтын тәмамлый. 1993-1995 елларда Троицк шәһәрендә мәдрәсәдә белем ала, имам-хатип булып китә.

1995 елдан Уфада Россия мөселманнары Үзәк Диния нәзарәте Баш мөфтиенең җаваплы сәркәтибе, эшләр идарәчесе булып эшли.

1996-1999 елларда «Теология» һөнәре буенча Ризаэтдин Фәхретдин исемендәге мәдрәсәдә укый. Бер вакытта мәдрәсәдә укыта һәм уку бүлеге буенча мөдире була.

1999-2003 елларда Ризаитдин Фәхреддин исемендәге Россия Ислам институты директоры була, институтны университетка үзгәртеп коруда катнаша.

2005 елдан Чиләбе Ак мәчетенең баш имам-хатыйбы.

2003-2015 елларда Россия мосолмандары Үзәк Диния назаратының Россия Ислам университеты ректоры була.

Бер вакытта 2005 елдан – Чиләбе һәм Курган өлкәләре мөселманнары Төбәк Диния нәзарәте рәисе (мөфтие), «Һилал» гәҗитенең мөхәррире. 2006-2007 елларда Урал федераль округының баш мөфтие. Чиләбе өлкәсе Җәмәгать палатасы, Чиләбе өлкәсе Законнар чыгару җыелышы Җәмәгать советы, Чиләбе өлкәсе Эчке эшләр дәүләт идарәлеге каршындагы Җәмәгать советы әгъзасы.

2007 елның ноябреннән Россия мөселманнары Үзәк Диния нәзарәте Баш мөфтиенең мәгариф һәм кадрлар әзерләү буенча урынбасары.

Сафакүл авылында мәдрәсә ачу проектын күтәрә.

2008 елдан Урал федераль округының баш мөфтие.

## Искәрмәләр

Төркем:Мөфтиләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1966 елда туганнар
Төркем:26 июнь көнне туганнар
Мариан җирлеге

Мариан иңкүлеге - Җирдәге иң тирән урын. Аның тирәнлеге диңгез өсте тигезлегеннән 10 994 метр тәшкил итә. Ярым ай формасында,озынлыгы 2540 км чамасы һәм уртача киңлеге 69 км. Траншеялар төбендә суның өске баганасына 1086 бар басым ясый, бу диңгез тигезлегендә стандарт атмосфера басымыннан 1071 тапкырга артык. Мондый басым вакытында суның тыгызлыгы 4,96%ка арта. Аста температура 1 дән 4 кә кадәр тәшкил итә.

Мариан иңкүлегенең иң тирән ноктасы - “Бездна Челленджера”. Ул иңкүлекнең көньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан, Гуам утравыннан 340 км көньяк-көнбатышта.2011 елгы үлчәүләр буенча, аның тирәнлеге диңгез өсте тигезлегеннән 10 994 метр, ә 2021 елгы үлчәүләр буенча аның тирәнлеге 10 028 метр тәшкил иткән.

## Тикшеренүләр :
Мариан иңкүлегенең беренче үлчәмнәре 1875 елда Британиянең өч мачта "Челленджер" корветыннан үткәрелгән. Ул чагында, тирән сулы лот ярдәмендә, 8367 метр тирәнлекне урнаштырдылар. 1951 елда "Челленджер" фәнни-тикшеренү судносында инглиз экспедициясе эхолот ярдәмендә 10 863 метрның максималь тирәнлеген терки. 1957 елда "Витязь" совет фәнни-тикшеренү судносының 25 нче рейсы вакытында Алексей Добровольский җитәкчелегендәге галимнәр төркеме тарафыннан үткәрелгән үлчәүләр нәтиҗәләре буенча, Мариан иңкүлегенең максималь тирәнлеге - 11 022 метр. Соңыннан нәкъ менә 11 022 метрның әһәмияте совет уку-укыту һәм энциклопедия әдәбиятында Мариан иңкүлегенең максималь тирәнлеге өчен күрсәтелә. 

Үлчәүнең кыенлыгы шунда ки, суда тавыш тизлеге аның төрле тирәнлекләрдә төрлечә булган үзлекләренә бәйле, шуңа күрә бу үзлекләр шулай ук берничә горизонтта махсус приборлар ярдәмендә билгеләнергә тиеш, һәм эхолот күрсәткән тирәнлекнең мәгънәсенә төзәтмәләр кертелгән. 1995 елгы тикшеренүләр күрсәткәнчә, ул якынча 10 920 м тәшкил итә, ә 2009 елгы тикшеренүләр - 10 920 метр. 2011 елгы тикшеренүләр 10 994 метр төгәллек белән 40 метр әһәмияткә ия. Шулай итеп, «Бездной Челленджера» дип аталган иңкүлекләрнең иң тирән ноктасына таянып, Эверест тавы түбәсенә караганда диңгез өсте тигезлегеннән ераграк урнашкан.

## Йөкләнешләр :
1.- Мариан иңкүлеге төбенә кешенең беренче чумуы 1960 елның 23 гыйнварында АКШ Хәрби-диңгез көчләре лейтенанты Дон Уолш һәм тикшеренүче Жак Пикар була.Жак Огюст Пикар тарафыннан проектланган "Триест" батискафында башкарылган. Приборлар рекордлы тирәнлекне теркәде - 11 521 метр. Су төбендә тикшеренүчеләр көтмәгәндә камбалага охшаган 30 см га кадәр зурлыктагы сытык балыклар очрата. 

2.- 1995 елның 24 мартындагы иң тирән чокырлар районына төшерелгән "Кайко" япон зонды 10 911,4 метр тирәнлекне теркәде. Алынган зоналарда ләм пробаларында тере организмнар - фораминиферлар табыла. 

3.- 2009 елның 31 маенда Мариан иңкүлеге төбенә "Неря" автомат су асты аппараты төялде. Аппарат видеоны төшергән 10 902 метр тирәнлеккә төште, берничә фотография ясады, шулай ук су төбендә утыру үрнәкләрен җыйды.
Морты районы

**Морты районы** () — 1944 елдан 1954 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Алабугадан Көнбатышка 25 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньяк-Көншчыгышында урнашкан. Административ үзәк — Костенеево (1944 елның 8 июненә кадәр) һәм Морты авлылы.

## Тарих
Район территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгының Казан патшалыгында, 1708 елдан 1781 елга кадәр Казан губернасында, 1781 елдан 1796 елга кадәр Нократ наместниклыгы Алабуга өязе Казиле һәм Черкас вулысларында, 1796 елдан 1917 елга кадәр Нократ губернасында, 1917 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасында, 1920 елдан 1921 елга кадәр Нократ губернасының Вотяк автономияле өлкәсе Кастнинәй вулысында, 1921 елдан 1928 елга кадәр Алабуга кантоны Кастнинәй вулысында, 1928 елдан 1930 елга кадәр Чаллы кантоны Кастнинәй вулысында, ә 1930 елдан 1944 елга кадәр Алабуга районында урнашкан.

1944 елның 19 февралендә Костенеево районы буларак барлыкка килә. 1946 елның 8 июнендә исеме Морты районына үзгәртелә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Казан өлкәсе составына, ә 1953 елның 21 февралендә Чистай өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1954 елның 19 ноябрендә Морты районы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Алабуга районына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1948 елның 1 гыйнварына районда 19 авыл советы булган: Илмәт, Яңа Анзирка, Атиаз, Олы Әрәмәле, Олы Елау, Вотский Юраш, Костенеево, Котловка, Морты, Яңа Мурзиха, Покровское, Свиногорье, Иске Күклек, Иске Юраш, Татар Дөм-Дөме, Үмәк, Чиркәс, Чыршы, Яковлево. Район мәйданы 739 км² тәшкил иткән.

## Шулай ук карагыз

* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Сылтамалар

* http://www.millattashlar.ru/index.php/МОРТ_РАЙОНЫ_(Мортовский_район)
* https://www.kremnik.ru/node/425948

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. — 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. — Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. — 27 см.; ISBN 978-5-902375-04-5

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Алинә Ибраһимова

**Алинә Ринат кызы Ибраһимова** (1985 елның 28 сентябре, Полевской, Свердловск өлкәсе, ССРБ) — Россия-Британия скрипкачысы. Танылган контрабасист Ринат Ибраһимовның кызы.

## Биография
Алинә Ибраһимова 1985 елның 28 сентябрендә Свердловск өлкәсенең Полевской шәһәрендә туа. Скрипкада 4 яшьтән уйный башлый. 5 яшендә Гнесиннар исемендәге Мәскәү музыка училищесына укырга керә, ә 6 яштән төрле оркестрлар, шул исәптән Зур театр оркестры белән уйнап, карьерасын башлый.

1996 елдан башлап, әтисен Лондон симфоник оркестрында беренче контрабасист вазыйфасына билгеләнгәч, Бөекбританиядә яши. 1997 елдан Ибраһимова Иегуди Менухина мәктәбендә укый башлый.

Иегуди Менухина мәктәбен тәмамлаганнан соң, бер елга Гилдхолл Музыка һәм драма мәктәбенә, ә аннары Королева музыка көллиятенә укырга керә.

1998 елның декабрендә Парижда ЮНЕСКО штаб-квартирасында Кеше хокуклары гомум декларациясенең 50 еллыгына багышланган тантаналы чыгыш ясау Ибраһимованың карьерасында беренче зур уңыш булып тора. Никола Бенедетти белән бергә Иоһанн Себастьян Бахның ике концертын башкара. Өч айдан соң Ибраһимова һәм Бенедетти әлеге концертның акрын өлешен Вестминстер аббатлыгында Менухин истәлегенә мемориаль концертында башкаралар. Алга таба Ибраһимова әйдәп баручы Британия һәм континенталь оркестрлар белән чыгыш ясый, Джанандреа Нозеда, Валерий Гергиев, Чарльз Маккеррас кебек дирижерлар белән эшли, Зальцбургта һәм Вербьерда музыкаль фестивальләрдә катнаша. 

2007 елда Ибраһимованың беренче альбомы «Карл Амадей Хартманның барлык скрипкалы әсәрләре»  чыга. 

Алинә Ибраһимова, Швейцария миллиардеры Георг фон Опель тәкъдим иткән, 1775 елгы Венеция скрипка остасы Ансельмо Беллозио скрипкасында уйный.

## Бүләкләр
* 2015 елда музыка алдындагы хезмәтләре өчен Британия империясе Ордены кавалеры була.

* Патша Филармония Җәмгыятенең яшь артисты премиясе (2010);
* Эмили Андерсон премиясе (тарихта иң яшь җиңүче);
* Борлетти-Буитони фонды премиясе (2008)

## Гаилә
2015 елда Ибрагимова язучы һәм классик музыка тәнкыйтьчесе Том Сервиска кияүгә чыга, аның белән ул «The Guardian» өчен интервью алганда таныша.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Рәсми сайт  
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1985 елда туганнар
Төркем:28 сентябрь көнне туганнар
Гусан Миңнегулов

**Гусан Миңнегулов** (1898 елның 15 мае, хәзерге Татарстан Республикасы, Россия Империясе — 1974 елның 16 июне, Артемовски, Свердловск өлкәсе, РСФСР, ССРБ) — шахтер, ССРБ көнчыгыш районнары күмер сәнәгате министрлыгының Свердловск өлкәсендәге «Свердловскуголь» комбинатының 2 нче шахта забойщигы.

## Биография
Гусан Миңнегулов 1898 елның 15 маенда хәзерге Татарстан Республикасы территориясендә туа. Татар.

15 яшьтән Богословск күмер шахталарында (хәзерге Карпинск шәһәре) кононон булып эшли . Ватандашлар сугышында катнаша.

1921 елдан — Егоршино күмер копиларының шахтасында (соңрак — «Уралуголь» комбинатының «Егоршинуголь» трестының 2 нче шахтасы, 1942 елдан — «Свердловскуголь» комбинаты) забойщик.

Ел саен күмер чыгару буенча җитештерү биремнәрен арттырып үтәгән. ССРБ Югары Советы Президиумының 1948 елның 28 августындагы указы белән күмер чыгару, күмер шахталарын торгызу һәм төзү эшендә күренекле уңышлары һәм хезмәт җитештерүчәнлеген шактый арттыруны тәэмин итә торган алдынгы эш методларын гамәлгә кертүе өчен, Ленин орденын һәм «Урак һәм Чүкеч» алтын медален тапшырып, Социалистик Хезмәт Каһарманы исеменә лаек була.

1948 елда пенсиягә чыга. 1974 елда Артемовски шәһәрендә вафат була. Артемовски шәһәренең мөселман зиратында җирләнә.

## Бүләкләр

* Ленин ордены - ике тапкыр (08.28.1948; 09.04.1948)
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (04.14.1942)
* «Мактаулы шахтер» билгесе
* Артемовски шәһәренең мактаулы гражданины (1972)
* Егоршино күмер копиларының мактаулы шахтеры (1948)

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998. — 703 с., илл
* *Исмагилов И.* Герои татарского народа. — Казань, 2006.
* *Хакимов М., Сафаров М.* Татары. Воины. Труженики. Патриоты. — М., 2006.
* Шахтёры — Герои Социалистического Труда. — М., Углтехиздат, 1949.

## Сылтамалар

* 

Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:1974 елда вафатлар
Төркем:16 июнь көнне вафатлар
Төркем:1898 елда туганнар
Төркем:15 май көнне туганнар
Масуди Әл Булгари

**Масуди Әл Булгари**  — мәшһүр татар астроном. 

Аның гомере турында мәгълүматлар бик аз. Булгар шәһәрендә озак яшәве мәшгълүм.
Аның ярдәмендә шәһәр зур астрономия үзәгенә әверелде. 
Масуди Әл Булгари планета хәрәкәте, кояш һәм ай тотылуны вакытын, ничек билгеләргә белә иде.

Давлетшин Г.М.:  

## Hәйкәл

Ульяновскида яшәүче бер ир-ат Болгар астрономына 2012 елда һәйкәл куярга тәкъдим итте. Бүгенге көндә һәйкәл куелмаган.

## Чыганаклар
* Масуди Аль-Булгари
* Памятник Масуду Аль-Булгари 

## Искәрмәләр

Төркем: Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар галимнәре
Даяна Юшкова

**Даяна Азат Кызы Юшкова** (1999 елның 6 гыйнвары, Яшел Үзән, Татарстан, Россия) — Россия чирәмдәге хоккейчысы, «Динамо-Гипронииавиапром» клубы һөҗүмчесе. Россиянең спорт мастеры (2019).

## Биография
Даяна Юшкова 1999 елның 6 гыйнварында Яшел Үзәндә туа. «Динамо-УОР» олимпия резервының махсуслаштырылган балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе шәкерте . 2015 елдан «Динамо-Гипронииавиапром» клубы өчен чыгыш ясый. 79 уенда 22 тапкыр аерыла. 2018 елгы Россия чемпионы, соңгы турда аның голы Казан клубына «Динамо-Электросталь» ны җиңәргә һәм тарихта беренче титулны алырга ярдәм итә.

21 яшькә кадәр Россия җыелма командасы составында 5 тапкыр аерыла һәм 2 гол кертә. Төп җыелма команда составында 10 уен үткәрә һәм 3 гол кертә. 2020 елгы Олимпиадага квалификация этабы буларак, Япониядәге Дөнья сериясе этабында катнашучы. Мексика капкасына алты гол кертә, шулай ук турнирда Чили капкасына гол кертә (җиңү 5:2). 2019 елгы Европа чемпионатына игълан ителә (5 матч уйный, Россия 7 нче урынны ала)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль на сайте Федерации хоккея на траве России 
* 

Төркем:Яшел Үзәндә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1999 елда туганнар
Төркем:6 гыйнвар көнне туганнар
Тәкәнеш районы

**Тәкәнеш районы** () — 1930 елдан 1932 елга һәм 1935 елдан 1963 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Мамадыштан Төньяк-Көнбатышка 44 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньягында урнашкан. Административ үзәк - Түбән Тәкәнеш авылы.

## Тарих
Тәкәнеш районы территориясе 1920 елга кадәр Казан губернасының Мамадыш өязе Петропавловск вулысында, 1920 елдан 1930 елга кадәр Мамадыш кантуны Тәкәнеш вулысында, ә 1932 елдан 1935 елга кадәр Мамадыш һәм Кукмара районнарында урнашкан. 

Беренче тапкыр 1930 елның 10 августында Мамадыш кантуныннан бүленеп чыгару юлы белән барлыкка килә. 1932 елның 1 гыйнварында район юк ителә, ә аның территориясе Мамадыш һәм Кукмара районнарына тапшырыла. 1935 елның 10 февралендә яңадан торгызыла.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Казан өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1963 елның 4 гыйнварында Тәкәнеш районы тулысынча юкка чыгарыла, ә аның территориясе Мамадыш һәм Кукмара районнарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1945 елга районда 88 торак пункты, 33 авыл советы булган: Әбде, Важашур, Васильево (Әҗмәк), Вахит, Югары Өскебаш, Югары Шөн, Гурьевка, Ишки, Кәркәүч, Келәүш, Түбән Арбаш, Түбән Биләт, Түбән Өскебаш, Түбән Козгынчы, Түбән Үрәс, Түбән Тәкәнеш, Түбән Оча, Түбән Шүләңгер, Никифорово, Олыяз, Пуйкә, Танькино, Татар Толбасы, Ташлы Елга, Тугыз, Тулбай, Төркәш, Өркеш, Үрәсбаш, Чаксы, Чарлы, Шәдче, Ятмас Дусай. Район мәйданы 1000 км² тәшкил иткән.

## Халык

1939 елда халык саны 48282 кеше тәшкил иткән, шул исәптән татарлар - 67,5%, руслар - 22,9%, удмуртлар - 8,4%.

## Танылган кешеләр

* Вахит Саматов - «Инфекцияле авырулар» шәһәр махсуслаштырылган медицина берләшмәсе баш табибы, Татарстан Республикасының Атказанган табибы.

* Наил Хадиев - «Татарстан Милли иминият компаниясе» ААҖ президенты, икътисадый фәннәр кандидаты.

## Шулай ук карагыз

* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Сылтамалар

* http://www.millattashlar.ru/index.php/ТӘКӘНЕШ_РАЙОНЫ_(Таканышский_район)
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Таканышский_район
* http://istmat.info/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_rsfsr.pdf 

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр
Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Майтһили

**Майтһили** ул Һиндстан субкыйтгасы өчен асаба Һинд-Арий теле, күбесенчә Һиндстанда һәм Непалда сөйләшелә. Һиндстанда ул Биһар һәм Джаркханд штатларында сөйләшелә һәм Һиндстанның 22 рәсми танылган телләренең берсе булып тора. Непалда ул көнчыгыш Тераида сөйләшелә һәм Непалның икенче иң превалент теле булып тора. Язма Майтһили өчен төп язма булып элек Тирһута торган. Әзрәк дәрәҗәдә ул Кайтһиның асаба юрамасында язылган булган. Хәзер ул Деванагари язмасында языла.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Тельман районы

**Тельман районы** () — 1935 елдан 1958 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Норлаттан Төньяк-Көнбатышка 30 чакрым ераклыкта, Татарстанның Көньягында урнашкан. Административ үзәк - Мамык авылы.

## Тарих
Тельман районы территориясе 1920 елга кадәр Казан губернасының Чистай өязе Иске Мукшы вулысында, 1920 елдан 1930 елга кадәр Чистай кантонында, ә 1930 елдан 1935 елга кадәр Аксубай, Биләр һәм Октябрь районнарында урнашкан. 1935 елның 10 февралендә Аксубай, Биләр һәм Октябрь районнарыннан бүленеп чыгару юлы белән барлыкка килә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Чистай өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1958 елның 16 июлендә Тельман районы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Аксубай, Биләр һәм Октябрь районнарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1948 елның 1 гыйнварына районда 21 авыл советы булган: Яңа Әмзә, Ялаур, Карасу, Кирпичный, Кычытканлы, Кече Сөнчәле, Мамык, Михайловка, Яңа  Әлмәт, Октябрь, Сәләнгеш, Иске Әлмәт, Иске Мукшы, Сөнчәле, Татар Сөнчәлесе, Чуаш Тимерлеге, Трудолюбово, Тукай, Торнаяз, Төрнәс, Шәрбән. Район мәйданы 1069 км² тәшкил иткән.

## Халык
1939 елда халык саны 30507 кеше тәшкил иткән, шул исәптән татарлар - 34,85 %, руслар - 41,78 %, чувашлар - 22,1 %.

## Танылган кешеләр
Рифкат Богданов - математик, физика-математика фәннәре докторы, профессор.

## Шулай ук карагыз

* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Сылтамалар

* http://www.millattashlar.ru/index.php/ТЕЛЬМАН_РАЙОНЫ_(Тельманский_район)
* https://istmat.info/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_rsfsr.pdf 

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Кабартма

**Кабартма** — татар ризыкларының бер төре. Кабартма әзерләүнең ике төрле юлы бар: фритюрда кыздыру яисә духовкада пешерү.

Камыр әзерләү өчен кирәкле ингредиентлар:

* 2 чынаяк сөт
* 2 йомырка
* 1 кашык чүпрә
* 900—1000 грамм он
* 2-3 кашык шикәр
* 1 чәй кашыгы тоз
* 50 грамм атланмай
* үсемлек мае.

Җылы сөттә шикәрне, тозны, чүпрәне эретегез. Эретелгән майга йомырка өстәгез һәм болгатыгыз. Онның бер өлешен камырга өстәгез һәм шулай ук болгатыгыз. Калган онны өлешләп салыгыз. Нәтиҗәдә йомшак, сыгылмалы камыр килеп чыгырга тиеш. Шушы камырны шар формасында әвәләгез һәм савытка салыгыз. Шуннан соң аны элпә белән каплагыз һәм җылыда 1,5 сәгатькә калдырыгыз. 1,5 сәгать узуга камырны 80 грамм авырлыктагы (яисә 17 кисәккә) тигез кисәкләргә бүлегез. Әлеге кисәкләрдән кечкенә шарчыклар әвәләгез һәм 10 минутка калдырыгыз. Шушы вакыт өчендә фритюраны җылытыгыз. Фритюра җылынганнан соң утны киметегез һәм кабартмаларны кыздыра башлагыз. Кабартманы ике яктан алсу төскә кадәр кыздырыгыз. Әзер булган кабартмаларны кәгазь тастымалга куя барыгыз. Кабартма каймак, кайнатма яки бал белән бирелә.

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р. Х. Камалова,, В. Р. Шәрипова тәрҗемәсе. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. — 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.
* *[[Юныс Әхмәтҗанов]].* Татар халык ашлары. К.; ТКН, 1969 ел.
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өченче томда) Казан, 1977.

## Моны да карагыз
* Татар милли ризыклары
* Бәлеш
* Кыстыбый
* Катлама

## Искәрмә

Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Ризыклар
Төркем:Ашамлыклар
Төркем:Азык-төлек һәм эчемлекләр
Яңа Авыл (Әстерхан)

**Яңа Авыл** () — 1957 елдан Әстерхан шәһәренең Ленин районына керә торган карагаш татарлары авылы.

## Географиясе
Яңа Авыл Прямая һәм Кривая Болда елгалары барлыкка китергән утрауның көньяк-көнбатыш читендә урнашка. Төньяк-көнбатышка таба аннан элеккеге Ирекле бистәсе, көнчыгышка таба — «Болдинское», «Ивушка», «Лилия», «Портовик», «Прожектор» һәм башка бакчачылык ширкәтләре урнашкан. Әстерхан үзәгенә кадәр ераклык турыдан — туры 7 километрдан азрак, ә автоюллар буенча 10 километрга якын.

## Халкы

Бүгенге көндә Әстерхан шәһәренә керә торган авылда әстерхан татарларының этник төркеме булган карагаш татарлары яши.

## Инфраструктурасы
Район, нигездә, шәхси сектор итеп төзелгән, Ерак һәм Валдай урамнары арасында урнашкан совет чорындагы күп фатирлы йортларның кечкенә генә кварталы бар. Яңа Авыл территориясендә шәһәрнең 3нче һәм 71нче мәктәпләре, берничә супермаркет эшли.

## Транспорт
Яңа Авыл шәһәрнең башка өлешләре белән 19с номерлы автобус маршруты һәм 93нче номерлы маршрут таксие белән бәйле.

## Искәрмәләр

Төркем:Әстерхан
Төркем:Әстерхан өлкәсе татар авыллары