open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Табышмак

Табышмаклар – мәкальләр, әйтемнәр, сүз җилемнәре, теләкләр, сынамышлар белән бергә, – халыкның афористик иҗаты составына керәләр. Исеменнән үк аңлашылганча, алар тыңлаучылар алдына асылы читләтеп әйтү аша белдерелгән билгесез әйбер яки күренешне эзләп табу бурычын куялар.       

## Килеп чыгышы
Табышмак, исеменнән күренгәчә, табу, тапмак фигыленнән алынган. Икенче төрле әйткәндә, табышмак бергәләшеп табыла торган әйбер. Бу сүз аның күмәк эчендә башкарылуын да, хәтта аны үзара ярышып, эзләп табу кызыклыгын да күрсәтеп тора. Ул, атама буларак, татар халкында бик нык таралган, табышмакларның үзләрендә дә еш очрый. Мәсәлән: *Тап табышмак, табага ябышмак. (Коймак); Эче куыш, тышы таш, табышмагым орчык баш. (Манара) һ.б.* Бу татарча сүз үзенең мәгънәсе белән дә, хәзерге табышмакларның халыкта тоткан урынына, уйнаган роленә дә бик туры килә.

Табышмаклар конкрет тормыш күренешләренә, еш кына материаль культурага бәйле булалар, шуңа карап тормышта кулланудан төшкән әйберләр белән бергә күп кенә табышмакларның үзләре дә онытылып, телдән төшә баралар. Яңалар туа тора, әмма шул ук вакытта кайбер иске табышмаклар яңа эчтәлек алып, яңа мәгънәгә күчерелеп саклана киләләр.

Табышмак жанрының барлыкка килүенә, бигрәк тә аның борынгы үрнәкләре тууга, берничә төрле башлангыч җирлек булган. Атап әйткәндә, тыю-табуның бер төре булган яшерен тел, мифологик ышанулар, шаманчылык һәм сихер-магия белән бәйләнешле сүзләр, бергә үрелеп, алмаш сүзләргә корылган текстлар буларак гәүдәләнгәннәр, һәм баштарак алар хуҗалык һәм башка төрле гамәли-практик ихтыяҗларны канәгатьләндерү өчен хезмәт иткән булсалар, соңыннан алар, мифологик ышанулардан һәм магик йолалардан аерылып, кешене сынау һәм аңа бәя бирү, зиһененә карап, сыналучыларның хаклымы-хаксызмы яки лаеклымы-лаексызмы икәнлеген билгеләү өчен кулланыла башлаган. Ә инде тагын да соңрак, кешенең тапкырлыгын, зирәклеген, фикер йөртү дәрәҗәсен сынау һәм җавап эзләү процессында, шулай ук халык төзегән үтә тапкыр текстлар мисалында теләсә кемдә шул сыйфатларны үстерү һәм дөньяга сәнгати караш тәрбияләү табышмак жанрының төп функциясе булып әверелә.

## Файдаланылган әдәбият исемлеге

* Татар фольклоры жанрлары / Фәнни ред. Х.Ш. Мәхмүтов, И.Н. Надиров. – Казан: 1978. – 138 б.

Төркем:Фольклор
Төркем:Халык авыз иҗаты

zh-yue:IQ題
Долган теле

**Долган теле** — долганнарның теле. Төрки телләргә керә. Якут теленең бер сөйләме буларак санала. Эвенк теле тәэсире астында үзгәрешкә дучар булган. Красноярск краеның Таймыр районының көньягында һәм көньяк-көнчыгышында таралган. Шулай ук Якутиянең Анабар олысында сөйләшүчеләр бар. Тулаем сөйләшүчеләр саны якынча 5 мең кеше.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Долган теле
Төркем:Якут теле
Джордж Буш

**Джордж Буш:**
* Джордж Герберт Уокер Буш (*Олы Буш*).
* Джордж Уокер Буш (*Кече Буш*).
Джордж Уокер Буш

**Джордж Уокер Буш** ()&nbsp;— АКШ сәясәтчесе, республикан фиркасе әгъзасы, 43-нче АКШ президенты. Шулай ук 1995—2000 елларда Техас штаты губернаторы.

Ул Коннектикут штатының Нью-Хэйвен шәһәрендә 1946 елның 6 июлендә туган. АКШ-ның 41-нче президентның Джордж Герберт Уокер Бушның улы. Шулай ук *Джордж Буш кече* исеме белән танылган.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ президентлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Европеоид раса

**Европеоид раса** (шулай ук **кавказ**, **кавказоид**, **[[Ауразия]]** расасы) – Бөек географик ачышларына кадәр Аурупада, Көньяк-көнбатыш Азиядә, Төньяк Африкада һәм Төньяк Һиндстанда, ә аннан соң бөтен кыйтгаларда таралган раса.

Бу раса вәкилләренә аксыллык, качак саргыл төс хас, туры яисә дулкынланып торган йомшак чәч, озын борын, юка иреннәр, гадәттә куе сакал-мыек хас.

## Чыганаклар

* Сонин Н.И., Сапин М.Р. С63 Биология.Кеше. Ф.Г.Иштирәкова тәрҗемәсе - Казан:Мәгариф, 2002.

Төркем:Расалар
Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы

**Росси́я Сове́т Федерати́в Социали́стик Респу́бликасы** ()&nbsp;— дөньяның беренче социалистик дәүләте.

1922 елдан соң 1991 елга кадәр&nbsp;— ССРБ составында республика, ССРБ республикалар арасынада мәйдан һәм халык саны буенча иң зур республика.

ССРБ таркалудан соң&nbsp;— яңадан мөстәкыйль дәүләт. БМО Иминлек Шурасында һәм башка халыкара оешмаларда ССРБ хокукларның дәвам иттерүче.

## Тарих
1917 елның 25 октябрьдә (7 ноябрьдә), Октябрь революциясе барышында Икенче Советлар Съезды карары нигезендә **Россия Совет Республикасы** игълан ителә.

1918 елның 12 мартында Россиянең башкаласы Петроградтан Мәскәүгә күчерелә.

1918 елның 19 июлендә РСФСР Конституциясе көченә керә; ул дәүләтнең яңа рәсми исемне беркетә&nbsp;— **Россия Социалистик Федератив Совет Республикасы**.

### РСФСР-да ватандашлар сугышы
*Моны карагыз: *'Россия ватандашлар сугышы**'

### Халыкара танылу
РСФСРны Эстония, Финляндия, Латвия һәм Литва таныганнар.

### ССРБ составында

#### [[1920-еллар]]

#### [[1930-еллар]]

#### [[1940-еллар]]

#### [[1950-еллар]]
* 1954 елда «Украина һәм Россия яңадан берләшүнең 300-еллыгы» истәлегенә Кырым өлкәсе Украин ССР составына тапшырыла.
* 1956 елда Карел-Фин ССР-ы Карел АССР-га үзгәртеп корыла һәм РСФСР составына тапшырыла.
* Казакъ ССР белән чиктәш территояләрнең өлеше Казакъ ССР составына кертелгән.

#### [[1990-еллар]]

## Административ бүленеше

## Символика

### Байрак

Файл:Flag RSFSR 1918.svg|РСФСР байрагы (1918—1937)
Файл:Flag of the Russian SFSR 1937-1954.svg|РСФСР байрагы (1937—1954)
Файл:Flag of the Russian SFSR.svg|РСФСР байрагы (1954—1991)
Файл:Flag of Russia 1991-1993.svg|1991 елның 24 августыннан РСФСР милли байрагы, 1991 елның 1 ноябреннән&nbsp;— РСФСР дәүләт байрагы


### Герб

Файл:Emblem of the Russian SFSR (1918-1920).svg|РСФСР илтамгасы (1918—1920)
Файл:Emblem of the Russian SFSR (1920-1978).svg|РСФСР илтамгасы (1920—1978)
Файл:Emblem of the Russian SFSR.svg|РСФСР туграсы (1978—1992)
Файл:Emblem of the Russian Federation (1992-1993).svg|РФ туграсы (1992—1993)


## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР
Колизей

right|thumb|350px
**Колизей** () — Рим шәhәрендә урнашкан мәшһүр тарихи бина. Ул борынгырим амфитеатрларының иң зурысы. Элек *Флавийлар амфитеатры* дип аталган иде. Бина 8 ел төзелгән иде.Травертин белән бизәлгән.

## Фотосурәтләр

Image:Колизей Вид из Фарнезианских садов.jpg|Фарнезий бакчаларыннан күренеш
Image:Colisée.JPG|Колизей
Image:Bundesarchiv Bild 102-12292, Rom, Ansprache Mussolinis an die Jugend.jpg|Колизей алдында Муссолини гаскәрләре
Image:Colosseo 1.JPG|Колизей


Төркем:Борынгы Рим тарихы
Программа

* Мәгълүмати технологияләр өлкәсендә санакларның системаларында кулланылышы өчен - программалау телен карагыз.
* Кешеләрне уку-укыту һәм аларның мөстәкыйль өйрәнү мәсъәләләрендә - Белем алуны карагыз.
Иван Бунин

**Иван Алексей улы Бунин** (рус. *Иван Алексеевич Бунин*, 1870 елның 10 (22) октябре, Воронеж&nbsp; — 1953 елның 8 ноябре) — рус шагыйре, язучысы, академик (1909), Нобель бүләге лауреаты.

Лирик әсәрләрдә рус әдәбиятының классик традицияләрен күрсәткән, иң танылган әсәрләре: «Антоновские яблоки», «Деревня», 1910, «Суходол», 1911, «Господин из Сан-Франциско», 1915. Октябрь Революциясен танымаган һәм кискен тәнкыйтьләгән:  «Окаянные дни» (1918) .
## Чыганаклар
* Иван Бунин Әсәрләре Викиханәдә
* Захаров Н. В. Бунин Иван Алексеевич // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».
* Ivan Bunin in Literary Encyclopedia (2008)

Төркем:Рус язучылары
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2010

**Сигезенче [[Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе]]** 2010 елда  Минскта (Белорусиядә) үткәрелде. Үткәрелү вакыты — 2010 елның 20 ноябре

## Милли сайлаулар
2010 елның февраленнән октябренә кадәр хәрбер катнашкан дәүләттә милли сайлау бәйгеләре узган. Милли сайлау бәйгеләренең финаллары киләсе көннәрдә узганнар:

*  Латвия— 28 февраль
*  Россия— 24—31 май
*  Украина— 31 июль
*  Мальта— 4 сентябрь
*  Әрмәнстан— 5 сентябрь
*  Белорусия— 10 сентябрь
*  Грузия— 12 сентябрь
*  Македония— 25 сентябрь
*  Молдавия— 25 сентябрь (чыгышлар 19—20 сентябрьдә язылганнар)''
*  Сербия— 26 сентябрь
* Литва — 26 сентябрь
*  Бельгия— 1 октябрь
* Нидерландлар — 2 октябрь

## Бәйге барышы

Бәйгене былтыргы елларда җиңгән Ксения Ситник һәм Алексей Жигалкович ачканнар. Соңыннан сәхнәгә Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе]]нең барлык җиңүчеләре чыгып, бер "Попурри-микс" җырлаганнар.
Тавыш бирү вакытында Евгений Олейникның "Йолдызлык" җыры җырланган.

### Катнашучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе
* Бәйге турында
* 

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Луара Айрапетян

**Луара Айрапетян** (әрм. *Լուարա Հայրապետյան*; ингл. *Luara Hayrapetyan*) — җырчы.

## Биография
1997 елның 29 сентябрендә Әстерханда туган.

Луара дүрт яшеннән вокал белән шөгыльләнә. Кече яшенә карамастан, ул берничә тапкыр халыкара һәм Бөтенроссия бәйгеләрендә җиңүгә ирешә.

2003 елда Волгоградта узган "Салават күпере" халыкара фестивалендә "Кечкенә ..." номинациясендә Гран-при яулый. 2006 елда Туапсе шәһәрендә узган Бөтенроссия җыр бәйгесендә шулай ук Гран-прига лаек була.

## Шулай ук карагыз

* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2009
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Әрмәнстан

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесенең рәсми сайты

Төркем:1997 ел
Төркем:Әстерханда туганнар
Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә катнашучылар
Төркем:Мәшһүр балалар
Төркем:Әрмәнстан җырчылары
Билл Клинтон

**Би́лл Кли́нтон** (; тулы исеме **Уи́льям Дже́фферсон Кли́нтон**, ; 1946 елның 19 августында, Хоуп (*Hope*), Арканзас штатында туган) — АКШ сәясәтчесе, Демократик фиркадан АКШның 42 нче президенты (1993—2001). Шулай ук ике тапкыр Арканзас штаты губернаторы булып сайланган иде. «Time» журналының «Ел кешесе».

Уильям Джефферсон Блайт III 1946 елның 19 августында АКШның Арканзас штаты Хоуп шәһәрендә туа. Балачагында тәрбия белән күбесенчә дәү әтисе һәм дәү әнисе — Элдридж һәм Эдит Кэссиди шөгыльләнде. 15 яшендә Билл отчим фамилиясен ала. Мәктәпне тәмамлагач, Билл Вашингтонның Джорджтаун университетында, Оксфордның Университет көллиятендә, Йель университетында укый. Гаиләсендә күп акча булмау сәбәпле, Билл укыганда өч эштә эшли, югары стипендияне ала. Йель университетында ул Һиллари Родэм белән таныша, 1975 елның 11 октябрендә аңа өйләнә.

1978 елда Арканзас штатының губернаторын сайлауларда җиңү яулый. 11 ел эчендә ул штатның дәрәҗәсен күтәрә, популяр булып китә. 1991 елның 3 октябрендә үзен президент намзәтенә тәкъдим итә, сайлауларда җиңү яулый. Аның инаугурациясе 1993 елның 20 гыйнварында була. 1996 елда икенче тапкыр АКШ президенты булып сайлана.

TED конференциясендә чыгыш ясаганы бар.
## Кызыклы фактлар
* «Челси» футбол клубы җанатары, кызын клуб хөрмәтенә атый.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ демократлары
Төркем:АКШ президентлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2004

**Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2004** — Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесенең икенчесе. Ул 2004 елда Лиллехаммерда узган.

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесенең рәсми сайты
* ESCKaz.com сайтында балалар өчен Евровидение

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Кыйсса

**Кыйсса** (гарәпчәдән — хикәя, тарихи вакыйга, риваять) — мөселман Шәрык халыклары фольклоры һәм әдәбиятындагы дастанга якын булган эпик, кайвакыт лироэпик жанр. Гарәп, фарсы һәм төрки телләрдә «кыйсса» атамасы белән хикайәт, повесть, әкият, риваять һ.б. жанрларны атыйлар.

Кыйссада, гадәттә, нинди дә булса гадәттән тыш, кызыклы, мавыктыргыч, драматик, гыйбрәтле вакыйгалар, хәлләр хикәяләнә, бәян ителә. Сюжет үстерелеше кайвакыт лирик кичерешләр, төрле уйланулар белән кушып бирелә. Кыйссада конфликт кискенлеге кайвакытта трагик характерда булуы белән аерылып тора.

Татар әдәбиятында кыйсса жанрындагы әсәрләр XIII гасырдан ук билгеле — Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» әсәре.

## Чыганаклар
* Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Төркем:Татар әдәбияты
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2006

**Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2006** — Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесенең дүртенчесе. 2006 елның 2 декабрендә Бүкрәштә узган.

Бәйгедә Россиядән булган Толмачевлар бертуганнар җиңү яулаганнар.
## Катнашучылар исемлеге

## Тавыш бирү таблицасы

## Сылтамалар
* http://www.junioreurovision.tv/
* http://www.esckaz.com/
## Искәрмәләр

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Эйфель манарасы

**Э́йфель манарасы** () — Парижның иң танылган архитектур истәлекле бинасы, бөтендөньяда Франция симоволы буларак танылган манара. Аны конструктор Густав Эйфель проекты буенча төзегәннәр. Үзе Эйфель аны 300 метрлы манара дип атаган иде.

Манара тарихында аны барлыгы 236 445 812 кеше зыярат итте. Ягъни Эйфель манарасы дөньяның иң популяр туристик объекты.

Манараны төзү процессы 1887 елның 28 гыйнварыннан 1889 елның 31 мартына кадәр дәвам иткән.
Эйфель каланчасы француз революциясенең 100 еллыгы хөрмәтенә сафка баскан, аны төзүдә 7 мең тоннадан артык тимер тотылган.

Төзелеп 20 ел үткәч, ул сүтелергә тиеш булган, әмма аны радио саклап калган. Яңа гына уйлап табылган радиотапшыргычның антеннасы каланчаның 300 метр биеклектәге очына беркетелгән. Франция басып алынгач, Парижга Гитлер килгән. Каланчага күтәрелмәкче булган, ләкин лифт эшләмәгән. Лифтлар эшләтү остасы механизмны хәрәкәтсез калдырган да, шәһәрдән чыгып качкан. Лифтны дүрт ел дәвамында беркем дә төзәтә алмаган. Парижны фашистлардан азат итүнең икенче көнендә үк мастер пәйда булган һәм лифтны эшләтеп җибәргән.

## Фотосурәтләр

Файл:Tour_Eiffel,_July_1888.jpg|Манара төзелеше
Файл:Paris - Eiffelturm und Marsfeld2.jpg|Манара манзарасы
Файл:Paris hotel (Las Vegas)1.JPG|Манара манзарасы
Файл:Eiffel Tower from platform.jpg|Иң югары платформадан төшерелгән фотосурәт
Файл:Tour eiffel at sunrise from the trocadero.jpg|Кояш чыгу фонында
Файл:Eiffelturm1.jpg|Хәзерге күренеш
Tour Eiffel - 20150801 15h30 (10621).jpg


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Рәсми сайт 

Төркем:Манаралар
Төркем:Париж
Төркем:Франция истәлекле урыннары
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Португалия

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Португалия]]** ике тапкыр катнашты. Иң яхшы нәтиҗә - 2006 елда, иң начары - 2007 елда булды. 2008 елдан бәйгедә катнашмый.

## Катнашучылар

## Сылтамалар
* Информация о конкурсе ESCKAZ.com
Джон Кеннеди

**Джон Фицдже́ральд «Джек» Ке́ннеди** (, шулай ук **JFK**; 1917 елның 29 мае — 1963 елның 22 ноябре) — АКШ сәясәтчесе, АКШның 35 нче президенты (1961 — 1963. Кеннеди — АКШның беренче католик президенты, XX гасырда туган беренче президент. Кеннединың икеелык президентлыгы вакытында Кариб кризисы, негрларның хокуклары киңәю, Аполлон космик программа башлану кебек вакыйгалар була.

Гарвард университетында укый. Икенче бөтендөнья сугышында катнаша, бөтен гомеренә җәрәһәт ала.

1947 елдан 1953 елга кадәр — АКШ конгрессы әгъзасы. Аннары Сенатка уза. 1960 елның ноябреннән — АКШның 35 нче президенты. Ике ел эчендә күп кенә җитди адымнар ясый, реформалар үткәрә.

1963 елның 22 ноябрендә Даллас шәһәрендә билгесез кеше тарафыннан ату нәтиҗәсендә вафат була. Полиция җинаятьче дип уйлаган Ли Харви Освальд шулай ук үтерелә. Аның үлеме турында һаман ачыклык юк.

Төркем:АКШ демократлары
Төркем:АКШ президентлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
«Тылсымлы микрофон» дуэты

«Тылсымлы микрофон» дуэты - 2010 нчы елда Рәсәйдән Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә катнашкан дуэт. Ул Александ Лазиннан һәм Елизавета Дроздтан  тора.
## [[Александр Лазин]]

## [[Елизавета Дрозд]]

## Шулай ук карагыз

Төркем:Русия җырчылары
Төркем:Мәшһүр балалар
Елизавета Дрозд

**Елизавета Дрозд** (1999 елның 18 сентябре, , , ) — Балалар өчен Евровидение 2010 җыр бәйгесендә  исеменнән чыгыш ясаган "Тылсымлы микрофон" дуэтның җырчысы. 
## Биографиясе
Унтугызынчы лицейның 4 "А" сыйныфын яхшы бетерде. Шулай ук 15 нче балалар сәнгать мәктәбендә 3 нче сыйныфны яхшы бетерде.

### Музыкаль бәйгеләрдә катнашу
## Шулай ук карагыз

* http://www.lazindrozd.ru/: Елизаветаның биографиясе (рус.)
* YouTube:2010 елгы Балалар өчен Евровидение бәйгесендә чыгышы
* Саша Лазин & Лиза Дрозд дуэты — Вконтакте сәхифәсе
Джордж Герберт Уокер Буш

**Джордж Ге́рберт Уо́кер Буш** (, *[[1924 ел]]ның [[12 июнь|12 июнендә]], Милтон, [[Массачусетс]], [[АКШ]] — [[2018 ел]]ның [[30 ноябрь|30 ноябре]], Хьюстон, [[Техас]], [[АКШ]]*) — АКШ сәясәтчесе, АКШның 41 нче президенты (1989—1993), Рональд Рейган президентлыгы вакытында вице-президент (1981—1989), сенатор, дипломат, Үзәк күзләү идарәсе мөдире.

## Искәрмәләр


Төркем:АКШ президентлары
Төркем:АКШ вице-президентлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Лесото

**Лесото** рәсми рәвештә **Лесото Патшалыгы** - ул тирәли тулысынча Көньяк Африка Җөмһүрияте булган анклав иле. Лесото мәйданы 30000 км²-дан (11 583 кв. миль) артык һәм халык саны якынча 2 миллион. Аның башкаласы һәм иң зур шәһәре Масеру. Рәсми телләр булып сесото һәм инглиз теле тора.
Лесото Берләшкән Милләтләр Оешмасы, Милләтләр Дуслыгы, Африка Берлеге һәм Көньяк Африка Үсеш Җәмәгате әгъзасы булып тора. *Лесото* исемен якынча "Сото җире" дип тәрҗемә итәргә була.

## Диннәр
Лесото Конституциясе *дин тоту иреген* яклый, хөкүмәт тарафыннан әлеге хокук киң һәм тулаем саклана.

Бәяләүләр буенча, Лесото халкының 95 % ы ― христианнар  (католиклар ― 49,1 %, протестантлар ― 18,2 %,  ― 15,4 %, англикан чиркәве тарафдарлары ― 5,3 %, башка христианнар ― 1,8 %). Христиан булмаган (Ислам, җирле традицион, яһүд, Һинд һ. б.) диннәр тарафдарлары ил халкының 1,5 % ын, бернинди дин тотмаучылар 3,5 % ын тәшкил итә .
* Лесотода ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Лесото
Тугра

**Тугра** - шәхси билге. Тугралар төрек солтаннарыннан тарала башлый. Алар аны купшы композиция итеп ясаганнар. Бу ул вакытта ук гади генә тамга булмый, анда Коръән аятьләре, төрле гыйбарәләр дә языла. Ул бөтен кешедә түгел, ә аеруча бай, зур шәхесләрдә генә булган. Татарлар туграны мөһерләрдә XIX гасырда гына куллана башлый. Шиһабетдин Мәрҗәнинең үз туграсы була, Каюм Насыйриның да тугра стилендә ясалган металл мөһере бар музейда.

## Моны да карагыз
* Нәҗип Исмәгыйлев

Төркем:Төрки халыклар
Кече Барханчак

**Кече Барханчак** () — Ставрополь краеның Ипатово районында урнашкан татар авылы. 2008 елда 1230 кеше яши. Кече Барханчак Кече Барханчак авыл җирлегенең (Мало-Барханчакский сельсовет) үзәге (барлыгы дүрт авыл).

## Тарих
Бу авылны Екатерина Икенче указы буенча 1788 елда Нократ һәм Казан губернасыннан килгән ясаклы һәм йомышлы татарлары нигез салган. 1942 елны авылны нацист гаскәре басып алган.

Дала туфрагы коры кебек булса да, биредә игенчелек һәм терлекчелек өчен киң мөмкинлекләр ачылган, Кече Барханчактагы чишмәләрдән тозлы су да, төче су да чыккан. Халык бодай иккән, куй, елкы, сыер малы асраган, умартачылык белән шөгыльләнгән, шәл бәйләгән, тегү теккән. Хәзер дә күпләр шушылар белән шөгыльләнә, әмма авылда эш булмаганлыктан, яшьләр эш эзләп, Ставропольгә, Мәскәүгә китә икән. Авылда, нигездә, карт-коры һәм урта яшьләрдәгеләр яши.

## Халык
2010 елгы җанисәпкә күрә авылда 1994 кеше яшәгән, татарлар исә халыкның 86.4% алып торалар. Кече Барханчак 270 хуҗалыктан торган зур гына авыл, анда урта мәктәп, мәдәният сарае бар, мәчет исә шул клубның бер ягына урнашкан. Авылда барлык йортлар да диярлек саманнан салынган, кирпеч белән тышланган, чөнки монда йортлар салырлык агач та, таш та юк икән.

## Искәрмәләр

* Фәүзия Бәйрәмова Дала уртасында татар авылы

## Моны да карагыз
*Югары Барханчак

Төркем:Ставрополь крае татар авыллары
Төркем:Ипатово районы торак пунктлары
Югары Барханчак

**Югары Барханчак** () — Ставрополь краеның Ипатово районында урнашкан татар авылы.  Кече Барханчак авыл җирлегенә (Мало-Барханчакский сельсовет) керә.

## Тарих
Авылны 1863 елда төрекмән халкы нигезләгән.

## Халык
2010 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча 433 кеше яши. Татарлар - 35%, төрекмәннәр - 65%.

Төркем:Ставрополь крае татар авыллары
Төркем:Ипатово районы торак пунктлары
Эл Серрито

right|250px|thumb|Эл Серрито урнашуы
**Эл Серрито** (ингл. *El Cerrito*) — Колумбиянең Валье-дель-Каука вилаятендә урнашкан муниципалитет-шәһәр. Ул вилаятнең 42 муниципалитетларының берсе.

Муниципалитет һәм шәһәр исеме чыгышы белән испан теленнән. Татар телендә мәгънәсе — «*кече тау*».

1797 елда әлеге вилаять территориясендә урнашкан авылга нигез салына.

Төркем:Колумбия шәһәрләре
Лезгиннар

**Лезгиннар** яки **Ләзгиләр**(үз аталышы: *лезги*, күплек санда *лезгияр*) — Кавказның җирле халыкларының берсе, борынгыдан бирле бүгенге Дагстан һәм Азәрбайҗан территорияләрендә яшиләр.

Саннары якынча 700 мең кеше. Тугандаш табасаран, агул, рутул, цахур һ.б. телләр белән беррәттән лезгин телләре төркеменә керүче лезгин телендә сөйләшәләр.

Тарихи ватаннарыннан тыш шулай ук Казакъстанда (20 мең), Кыргызстанда (14 мең), Төркиядә (25 мең) яшиләр.

Төркем:Дагстан халыклары
Төркем:Кавказ халыклары
Габди

**Габди** — XVII һәм XVIII гасыр әдәбиятларын тоташтыручы, Мәүла Колыйдан алган шигъри эстафетаны үзеннән соң килгән әдипләргә, иң беренче чиратта, Габдессәламгә, Утыз Имәнигә җиткерүче шагыйрь. 

«Габди» — әдипнең тәхәллүсе. Аерым шигырьләрендә ул үзен «Мескен Габди» дип атый. 

Шагыйрьнең тормыш юлы хакында  мәгълүматлар бөтенләй юк диярлек. Шуңа күрә без аның кемлеге хакында әсәрләренә таянып кына фикер йөртәбез. Бер шигырендән аңлаганча, авторга 30 яшь тулган була. Шуңа  карап аның туган елы 1679 ел дип билгеләнә. Ә үлгән елы билгеле түгел. 

Әсәрләреннән Габдинең Казан белән бәйләнешле булуы аңлашыла: «Шәһрең булгай һәм Казан», «Шәһре — Казан, теле —  төрки» һ. б. 

Шагыйрь — үз чорының укымышлы, билгеле кешесе. 

Габдинең безгә билгеле иҗат мирасы зур түгел: 60 тан артык кыска-кыска лирик шигырьләр. Жанр ягыннан алар төрле: хикмәт, робагый, мәдхия, мөнәҗәт һ. б. Бу шигырьләр «Тәгърифнамә» исеме астында  бирелгәннәр.

Габди дә, нәкъ Мәүла Колый кебек, үзенең  уй-кичерешләрен Ислам дине белән тыгыз бәйләнештә белдерә. Чор күренешләрен,  кешеләрнең холык-фигыльләрен, эш-гамәлләрен дә ул нәкъ әнә шул тәгълиматка, дини әхлакка таянып бәяли. 

Шагыйрь яшәгән чор — татар тормышының иң авыр, иң катлаулы еллары. Габди дә кыенлыкны күрә, җәбер-золымда яшәгән халыкка кызгану, теләктәшлек тойгысын белдерә, әмма сабыр итәргә, түзәргә чакыра. Шагыйрь өчен кешеләрнең үзара тату булып, килешеп яшәве мөһим.

Габди, үз элгәрләре Мөхәммәдьяр, Мәүла Колый традицияләрен дәвам итеп, кешеләрдә булырга тиешле матур әхлакый сыйфатларны,  күркәм эш-гамәлләрне тасвирлауга зур урын бирә. Кешене бизи торган сыйфатларның иң изгесе — «сәхилек», ягъни юмартлык, ди ул. 

Шагыйрь тәкәбберлек, масаю, хәрам мал  җыю, кешене рәнҗетү, саранлык кебек күренешләрне кискен тәнкыйтьләп, аларга тыйнаклык,  әдәплелек, юмартлык кебек матур сыйфатларны каршы куя. 

## Чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.
Абилов Ш. Ш. XVIII йөз башы татар шагыйре Габди әсәрләре // Татар теле һәм әдәбияты.— Казан, 1977.— Кит. 6.— 89—98 б.

Абилов Ш. Ш. Поэзиябез тарихына яңа исем // Казан утлары.— 1978.— № 10.— 141—147 б.

Абилов Ш. Ш. Габди // Татар әдәбияты тарихы. Алты томда. 1 т. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1984.— 399—404 б.

Татар поэзиясе антологиясе. 1  к. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1992.— 188 б.

Татарская энциклопедия. В 5 т. Т. 2.— Казань: ИТЭ, 2005.— С. 7.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Осетия

**Осе́тия** (, яки *Ир*) — Кавказ тауларының төп сыртының ике ягында да урнашкан нигездә осетиннар яшәгән үзәк Кавказдагы өлкә. Бүгенге көндә бу өлкәнең Кавказ сыртыннан көньяктарак ятучы өлеше өлешчә танылган Көньяк Осетия Республикасы буларак, төньякта ятучы өлеше исә Россиягә керүче Төньяк Осетия — Алания буларак билгеле.

Гомум мәйданы якынча 11 900 км² тәшкил итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Регионнар
Төркем:Осетия
Лаклар

**Лаклар** (үз аталышы *лак*) — Дагстанның җирле халыкларының берсе. Лакларның Дагстанның Лак һәм Кули районнарында тыгыз булып яшиләр. Лакларның башкаласы — Кумук авылы.

## Тарих
Лакларның иң борынгы дәүләте булып Гумик кенәзлеге санала. Бу дәүләт турындагы беренче истәлекләр б.э. VI гасырына карый. Урта гасырларда эре сәүдә үзәге булып тора. 

 

## Телләре
Төньяк-көнчыгыш Кавказ телләре төркеменә керүче лак телендә сөйләшәләр. Язуда 1928 елга кадәр гарәп әлифбасын, 1928 — 1938 елларда латин, аннары кирилл әлифбасын кулланалар. 

## Лак авыллары

Дагстанның Лак районы: Кумук, Гуйми, Гущи, Чукна, Куба, Кукни, Чара, Ккуркли, Кума, Кунды, Палисма, Камахал, Ницовкра, Караша, Унчукатль, Хуна, Лахир, Хури, Хуты, Читтур, Кубра, Ури, Шовкра, Щара, Хурхи, Хурукра, Кулушац, Чуртах, Хулисма, Бурши, Шахува, Шуни, Мукар.

Дагстанның Кули районы: Кани, Вихли, Кули, Хайхи, Цыйши, Вачи, Кая, Сумбатль, Цушар, Цовкра-2, Хосрех, Цовкра-1.

Дагстанның Яңа Лак районы: Тухчар, Гамиях, Новочуртах, Дучи, Новокули, Новолакское, Чапаево.

Дагстанның башка районнары: Балхар, Уллучара, Кули, Цуликана, Аракул, Шадни, Шалиб, Советское.

Төркем:Дагстан халыклары
Төркем:Кавказ халыклары
Шәриф Хаҗитархани

**Шәриф Хаҗитархани**, **Шәрифи** — Казан ханлыгында иҗат иткән татар шагыйре.

Шагыйрь безгә, иң беренче чиратта, «Зафәрнамәи вилаяти  Казан» («*Казан мәмләкәтенең җиңүе*», «*Казан вилаятенең җиңү язмасы*») әсәре аша мәгълүм. 1550 елда иҗат ителгән бу әсәрнең ахырында автор үзен «Шәриф  Хаҗитархани» дип атый. Димәк, ул билгеле бер дәрәҗәдә Хаҗитархан (Әстерхан)  шәһәре белән дә бәйләнешле: әдип яисә анда туган, яисә шул калада яшәп алган. Кайбер галимнәр бу затның Мөхәммәдшәриф (Мөхәммәд Шәриф) исемле булуын да искәртәләр. Галим Марсель Әхмәтҗанов фикеренчә, Колшәриф белән «Зафәрнамәи вилаяти Казан» авторы — икесе бер үк зат.

Шәрифи әсәренең нигезенә Мәскәү патшасы Иван IVнең 1550 елның февралендә Казанга ясаган һөҗүменә мөнәсәбәтле вакыйга-хәлләр салынган. Казанлылар дошман яуларына каршы искиткеч ныклык күрсәтеп көрәшәләр. Шуның нәтиҗәсендә шәһәр ике атнага сузылган камалыштан котыла, һәм Иван IV, чигенеп, Мәскәүгә кайтып китәргә мәҗбүр була.

Әсәрдә Сафагәрәй, Бибарс (Бәйбарс), Мамай, Нургали, Килдебәк һәм башка тарихи затлар телгә алына. Казан мәмләкәте белән рус гаскәрләре арасындагы каты сугыш шактый җентекле тасвирлана, мәскәүлеләр тарафыннан туплар кулланылуы, аларның кешеләргә ничек тәэсир итүе сурәтләнә.

Галимнәр күрсәтүенчә, «Зафәрнамәи вилаяти Казан»ның бер нөсхәсе XVI йөзнең урталарында төрек солтаны Сөләйман Канунига  җибәрелә. Хәзер ул Төркиядә саклана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казан ханлыгы
Бибинур

Аяз Гыйләҗевнең «Җомга көн кич белән» әсәренә нигезләнеп татар һәм рус телләрендә төшерелгән нәфис фильм.

## Төшерү төркеме
* Режиссер: Юрий Фетинг
* Сценаричылар: Мансур Гыйләҗев, Юрий Фетинг
* Оператор: Максим Дроздов
* Продюсер: Светлана Бохараева
* Җитештерү: «Сабантуй» киностудиясе (Казан)

## Дөнья күрү
2010 елның 19 июнендә Мәскәүдә, Мәскәү Халыкара Кино Фестивалендә килгән.

## Актёрлар

## Сылтамалар
*
Буркина Фасо

**Буркина́ Фасо́** ( ; 1984 елның августына кадәр — **Югары Вольта**) — Көнбатыш Африкада урнашкан дәүләт. Төньякта Мали, көнчыгышта Нигер, көньяк-көнчыгышта Бенин, көньякта Того һәм Гана, көньяк-көнбатышта Кот-д'Ивуар белән чиктәш. Диңгезгә чыгышы юк.

Ил исеме «намуслы кешеләр ватаны» дип тәрҗемә ителә. Башка тәрҗемә версиясе — «лаеклы кешеләр иле».

Дәүләт мәйданы — 274,2 мең км², халык саны — 15,75 млн кеше (2009). Башкаласы — Уагадугу шәһәре.

## Административ-территориаль бүленеш
right|350px|Буркина Фасо өлкәләре
Буркина Фасо 13 өлкәгә, 45 провинциягә, 301 департаментка бүленә.

## Дин
Буркина Фасо Конституциясе *дин иреген* күздә тота. Дәүләт сәясәте, гомумән алганда, дини йолаларның ирекле рәвештә үтәлүенә ярдәм итә. Ислам ― өстенлек итүче дин. Ил халкының (21 млн кеше, 2020 елга) 61,5 % ы ― мөселманнар (күпчелеге Мәлики мәзһәбе сөнниләре, азчылыгы шигыйлар, әхмәдияләр), шулай ук  суфичылык тәрикате тарафдарлары,  бар. 2006 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, ил халкының 23 % ы ― христианнар (19 % ы католиклар, 4 % ы протестантлар). Халыкның 15 % ы җирле традицион диннәргә ышана.
* Буркина Фасода ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Диңгезгә чыгышы булмаган илләр
Төркем:Буркина Фасо
Европа

**Европа** (*Аурупа*, *Ауропа*, )&nbsp;— Көнбатыш Евразия, Евразия кыйтгасында урнашкан дөнья кисәге. Азия белән Евразия кыйтгасын төзи. Европа мәйданы &nbsp;км² һәм халык саны якынча  кеше.

## Этимология
Кыйтга аталышы кебек «Европа» () безгә грек мифологиясеннән кергән. Миф буенча, Европа финикия дәүләтенең патша кызы булган, аны Зевс урлаган һәм Крит утравына алып киткән.

## Чикләр

Борынгы греклар Европа белән Азия аерым кыйтгалар дип уйлаганнар иде. Аларның фикеренчә Азия белән Европа арасын Эгей һәм Кара диңгезләр аердылар. Европа зур кыйтганың кечкенә өлеше булуын белгәч, борынгы авторлар Европа чикләрен Дон елгасы белән аердылар

1720 елда Татищев исемле рус галиме Европаның Көнчыгыш чикләрен Уралга кадәр озынайтырга тәкъдим итте. Яңа чикләрне башта Россиядә, соңарак барлык Европада кабул иттеләр.

Хәзерге вакытта Европаның чикләре:
* Төньякта&nbsp;— Төньяк-Бозлы океан буенча;
* Көнбатышта&nbsp;— Атлантик океан буенча; 
* Көньякта&nbsp;— Урта, Эгей, Мәрмәр, Кара, Азак диңгезләре буенча; 
* Көнчыгышта&nbsp;— Уралның көнчыгыш яклары буенча, Эмба елгасыннан башлап Каспий диңгезенә кадәр, Кума һәм Маныч елгалары буйлап Донга кадәр уза.

Европага шулай ук якында яткан утраулар керә.

## Географик мәгълүмат

Европа Төньяк Боз океаны белән Атлантик океан юыла.

Утрау мәйданы ² артык. Ярымутраулар кыйтганың ¼ кисәген ала.

Урта биеклеге&nbsp;— , югары нокта&nbsp;— Эльбрус: , хәзерге вакыттагы түбән нокта&nbsp;— Каспий ягында төше: -.

## Тарих
## Халык
### Тел
### Дин
### Европа татарлары
## Европа дәүләтләре
*<div class="dablink"> *Төп мәкалә: Европа дәүләтләре''

Европа территориясендә иң зур (Россия) һәм иң кечкенә (Ватикан) дәүләтләр урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Европаның тарихи атласы  (инглизчә)

Төркем:Дөнья кисәкләре
Төркем:География
Бурунди

**Буру́нди** (), **Буру́нди Җөмһүрияте** (, ) — Үзәк Африкада урнашкан зур булмаган дәүләт, дөньяның иң фәкыйрь илләренең берсе. Төньякта Руанда, көнбатышта Конго Демократик Җөмһүрияте, көнчыгышта һәм көньяк-көнчыгышта Танзания белән чиктәш. Диңгезгә чыгышы юк. Көньяк-көнбатышта Танганьика күле белән чиктәш.

Бу төбәктә беренче яшәгән халык дип Тва пигмейлары фараз ителә.

Дәүләтнең бәйсезлеге 1962 елның 1 июлендә игълан ителде. Бәйсезлек көненнән соң илдә күп конфликтлар, граждан сугышы була. Соңгы елларда халыкара көчләрнең илдә булу сәбәпле дәүләттә чагыштырмача тынычлык хасил итә.

Илнең мәйданы 27 830 км² тәшкил итә. Чикләр озынлыгы — 974 км. Климат күбесенчә тропик. Уртача температура 20&nbsp;°C.

Административ яктан дәүләт 17 провинциягә бүленә. Алар, үз чиратында, 117 коммунага бүленә.

Халык саны — 8 856 000 кеше. 80,9 % — хуту милләтеннән, 15,6 % — тутси, 1,6 % — лингала, 1,0 % — пигмейлар. Халык саны — 323,4 кеше/км². Шәһәрләрдә халыкның 10,0 %-ы яши.

## Дин
Ил халкының (11,8 млн кеше, 2020 елга) 90 % ын христианнар (католиклар – 62,1 %, протестантлар – 23,9 %) тәшкил итә. 2 – 5 % ы (305 мең кеше)  ― ислам тарафдарлары .
* Бурундида ислам
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Хөкүмәтнең рәсми сайты  
* Бурунди турында мәгълүматлар 

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Бельгиянең элекке колонияләре
Төркем:Франсузтелле илләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Диңгезгә чыгышы булмаган илләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Шерлок Холмс телесериалы

**«Шерлок Холмс»** () — BBC Wales өчен «Хартсвуд филмс» телеширкәте тарафыннан төшерелгән британ сериалы. Сюжет Артур Конан Дойльның әсәрләренә нигезләнгән, әмма вакыйгалар хәзерге вакытта бара.

Өч сериядән торган беренче сезон BBC One каналында 2010 елның 25 июленнән 8 августына кадәр күрсәтелде. Икенче сезон 2012 елда, ә өченче сезон 2014 елда чыкты. Фильм Лондонда һәм Кардиффта төшерелде. 2011 елда сериал BAFTA премиясенең "Иң яхшы драматик фильм" категориясендә җиңү яулап алды.

## Синопсис
Бу сериал детектив Шерлок Холмс һәм анын кәрдәше Җон Ватсон хакында бара. Ул Артур Конан Дойльнын әсәрләр нигезендә чыга. Вакыйга XIX гасырдан XXI-гә күчерелә. Шерлок Холмс фатирда бергә торучыны эзли һәм шул вакытта доктор Ватсон белән таныша. Ул беренче очрашу вакытында яңа дустына аның хакында сөйли: Афганистанда хезмәт иткән, аның яраланган аягы хакында. Алар Бейкер урамында 221Б Миссис Хадсон өйендә урнашалар. Шерлок һәм Ватсон Скотланд-Ярдка авыр эшләрнә ачырга булышалар.

## Башкару
### Авторлар

### Актерлык составы һәм персонажлар

## Серияләр
# «Ал төсләрдәге этюд»
# «Сукыр банкчы» 
# «Зур уен» 
# «Белгравиядәге скандал» 
# «Баскервиль этләре» 
# «Рейхенбах шарлавыгы» 
# «Буш катафалк» 
# «Өчнең тамгасы» 
# «Аның соңгы вәгъдәсе»
# «Ямьсез ярәшкән кыз»
# «Алты Тэтчер»
# «Шерлок үлем хәлендә»
# «Соңгы проблема»

## Сылтамалар
* BBC One сайтында сериал сәхифәсе 
* «Беренче канал» сайтында сериал сәхифәсе 

;Сериалның персонажларның сайтлары 
* «Дедукция фәне» исемле Шерлок Холмс сайты  
* Доктор Ватсон блогы 
* Молли Хупер блогы
* Конни Принсның сайты

Төркем:Детектив телесериаллар
Төркем:Шерлок Холмс турында фильмнар
Томас Эдисон

**То́мас А́лва Э́дисон** (; 1847 елның 11 феврале, Майлан, Огайо — 1931 елның 18 октябре, Вест Оранж, Нью-Джерси) — дөньякүләм танылган уйлап табучы, эшмәкәр. АКШта ул 1893 патент алган, бөтен башка илләр буенча якынча 3 мең патент. Эдисон телеграфны, телефонны, киноҗиһазларны камилләштергән, электроникага һәм күп кенә электро-җиһазларны уйлап чыгарган, фонографны ясаган. Шулай ук ул телефон сөйләшүе башында «алло» сүзен кулланырга тәкъдим иткән.

1928 елда ул АКШның иң югары бүләге — АКШ Конгрессы милли медале белән бүләкләнә.

Балачакта Томас Эдисон авырулы бала булган иде. Аңа 7 яшь булганда, гаиләсе белән Порт-Гурон-га күчкән. Юл вакытында скарлатина белән авырып киткән, нәтиҗәдә колаклары начар ишетә башлаган.

Мәктәптә Томас Эдисон авыр бала булып саналган. Укытучы аңа хәтта «аңгыра» дип әйткәне билгеле. Өч ай мәктәптә укыганнан соң, әнисе аны мәктәптән алып, үзе укыта башлады.

1860 елдан башлап, Томас сатучы булып эшли башлый. Аннары ул телеграфист буларак эшли, монда ул үз җиһазларын куллана башлый. 22 яшьтә ул үз ширкәтен нигезли, профессиональ рәвештә шөгыльләнә башлый.

## Шулай ук карагыз

Төркем:АКШ уйлап табучылары
Кавказ

right|230px|thumb|Космостан күренеш
**Кавказ таулары** (, , ,, , , , ) — Европа һәм Азия чикләрендә урнашкан таулар. Кара, Азак һәм Каспий диңгезләре арасында урнашкан.

Гадәттә **Кавказ** өч регионга бүленә: Кавказ яны, Төньяк Кавказ һәм Көньяк Кавказ (Кавказ арты). Кавказ территориясе дүрт дәүләт арасында бүленгән: Россия, Әрмәнстан, Гөрҗистан (шул исәптән Абхазия һәм Көньяк Осетия) һәм Азәрбайҗан.

## Этимология

## Халык
### Халыклар

Кавказ халыклары телләре буенча 3 төп төркемгә бүленәләр:
* '''Кавказ тел гаиләсе халыклары''':
** Картвель төркеме: грузиннар (мегреллар, сваннар, лазлар)
** Абхаз-адыгэ төркеме: абазиннар, абхазлар, адыгэлар (кабардиннар, чиркәсләр)
** Нах-дагстан төркеме:
*** Нах телләре: ингушлар, чеченнар
*** Дагстан телләре: аварлар, агуллар, арчиннар, андийлар, ахвахлар, багулаллар, ботлихлар, бежтиннар, будухлар, гинухлар, годобериннар, гунзиблар, даргиләр, дидойлар, каратиннар, крызлар, лаклар, ләзгиләр, рутуллар, табасараннар, тиндиннар, удиннар, хваршиннар, хиналуглар, цахурлар, чамалаллар һ.б.;
* '''Алтай телләре гаиләсе халыклар''':
** Төрки телле халыклар: азәрбайҗаннар, балкарлар, карачайлар, комыклар, ногайлар һәм месхет төрекләре.
* '''Һинд-аурпа телләре гаиләсе халыклары''':
** Иран тармагы: тау яһүдиләре, көрдләр, осетиннар, талышлар һәм татлар;
** Башкалар: әрмәннәр, греклар, руслар;

### Дин
Төп диннәр булып ислам (сөнни һәм шигый) һәм христианлык (православие һәм Әрмән апостол чиркәве) булып тора. Иудаизм (ашкеназлар, лахлухлар, тау яһүдиләре) һәм езидлык (көрдләрнең бер өлеше) динен тотучы халыклар да бар.

Төркем:Кавказ
Төркем:Европа таулар системалары
Мөхәммәт Закиров

**Мөхәммәт Тәфтизани улы Закиров** — Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре, журналист.

## Тәрҗемәи хәл
Мөхәммәт Закиров Караидел районының Дәүләт исемле татар авылында туып үсә. Башкортстан дәүләт университетында белем ала. Аннан төрле елларда татар матбугат басмаларында һәм Башкортстан радиосында хезмәт сала.

Башкортстанның татар телендә чыгучы «Кызыл таң» газетасының әдәбият һәм сәнгать бүлегендә хезмәт итеп шуннан пенсиягә киткән иде.

Мөхәммәт Закировның алты китабы дөнья күрә: «Кылычка кунган сандугач», «Туган йорт» һ.б. 60 яшьлек юбилеена соңгысы нәшер ителгән иде. Башкортстанның Зәйнәп Биишева исемендәге дәүләт "Китап" нәшриятында аның "Туган йорт" исемле шигырьләр җыентыгы 2 мең данәдә басылып чыкты.

Әдәбият һәм туган якны өйрәнү өлкәсендәге уңышлары, иҗатындагы үзенчәлекле яңалыклар өчен, Караидел районының Гаян Локманов исемендәге премиясе һәм лауреат дипломы белән бүләкләнгән иде.
## Сылтамалар
* Уфада яшәүче татар шагыйре юбилеен билгеләп үтә 
* Уфада танылган татар шагыйре Мөхәммәт Закиров вафат

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Мидхәт Гайнуллин

**'
**Мидхәт Фазлый улы Гайнуллинны''' — Башкорт дәүләт университеты галиме, филология фәннәре докторы, профессор, язучы, әдәбият белгече.

Ул Башкортстанның Бүздәк районы Бәләкәй Өчтүбә татар авылында туып үсә. 17 яшендә, үз теләге белән, Чиләбе авиамеханиклар училищесына укырга керә. Аннан соң фронт юлларын үтә. Җиңүне ул Алмания җирендә каршылый. 1946 елда гына ул сугыштан әйләнеп кайта. 1947 елда К.А. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институтының филология факультетына укырга керә. Аннан соң СССР Фәннәр академиясенең Максим Горький исемендәге Дөнья әдәбияты институтының аспирантурасына кабул ителә һәм аны уңышлы тәмамлый.

Атаклы галимнең бар хезмәт юлы Башкорт дәүләт университеты белән бәйле. Биредә ул филологларга һәм журналистларга белем биреп кенә калмый, ә 30 ел буе ректор Шәйхулла Чанбарисовның уку-укыту эшләре буенча урынбасары булып эшли. Шул ук вакытта фәнни һәм әдәби эшчәнлек белән шөгыльләнергә дә вакыт таба.

Г. Хөсәенов белән берлектә «Совет Башкортстаны язучылары» биобиблиографик белешмә авторы (Уфа, 1969)
## Сылтамалар
* Уфада танылган галим Мидхәт Гайнуллинны искә алалар 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Фронтовик язучылар
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Нил

**Нил** ( *an-nīl*, ,  яки ,  (p(h)iaro)) — Африкада аккан елга, озынлыгы буенча дөньяның ике иң озын елганың берсе. «Нил» сүзе елганың «Нейлос» () грек атамасына тоташа. Греклар шулай ук елганы Эгиптос» () дип атаганнар.

Елга Көнчыгыш Африкадан ага башлый, ул Урта диңгез белән тоташ. Элек Нилны дөньяның иң озын елгасы дип атаганнар, хәзерге фәнгә исә мәгълүм булганча, дөньяның иң озын елгасы — Амазонка (9750 км).

Төрле мәгълүматларга караганда, елга бассейны мәйданы — 2,8—3,4 млн км².

Нил елгасы буйлап бөтен Сахра чүле аша диярлек уңдырышлы җирле  сузыла, ул Нил сулары белән сугарыла .

## Искәрмәләр
Бөек Кытай дивары

**Бөек Кытай дивары** () — дөньяның җиде могҗизаларының берсе, архитектур ядкәр. Төньяк Кытай территориясендә 8851,8 км-га сузылган. 
Борынгы Кытай культурасы турында фикер йөртергә мөмкинлек бирә торган истәлек.

„Бөек Кытай дивары", яки „10 мең ли озынлыгындагы дивар“ (2500 км га якын) зур әһәмияткә ия булып тора. Бу грандиоз төзелешне яңарту һәм киңәйтү эшен яңа эраның XIV гасыр ахырына кадәр дәвам иттергәннәр. Бу диварны башта туфрак оелән изелгән балчыктан төзегәннәр, соңрак аны як-яктан кирпеч белән һәм зур таш плитәләр белән ныгытканнар. Ул, Хуанхэ елгасын кисеп чыгып, тигезлекләр һәм таулар буйлап сузыла.

Диварнын биеклеге 10 м га җитә, нигезе янында кинлеге 6 м. Буеннан буена, берсе икенчесеннән билгеле ераклыкта, дурт почмаклы бик зур манаралар күтәреләләр, аларның асларында зур-зур ишекләр бар. Бу дивар төньяктагы күчмә халыкарның (һуннарның) һөҗүменнән сакланыр өчен салынган булган.

## Тарих
Диварның беренче өлеше һуннар күчмә кабиләсенең һөҗүменнән сакланылу максатыннан император Цинь Ши-хуанди әмере буенча 475—221 елларда (б. э. к.) төзелә. Төзелештә Кытай халкының биштән бер өлеше, ягъни миллионнан артык кеше катнаша.

## Фотосурәтләр

Файл:20090529 Great Wall 8185.jpg|
Файл:The_Great_wall_-_by_Hao_Wei.jpg|
Файл:Noel 2005 Pékin 031 muraille de chine Mutianyu.jpg|
Файл:Greatwall-SA14.jpg|
Файл:Great wall of china-mutianyu 3.JPG|
Файл:20090529 Great Wall 8125.jpg|
Файл:Great wall of china-mutianyu 4.JPG|
Файл:GreatWall_2004_Summer_1.jpg|
Файл:GreatWall_2004_Summer_2.jpg|
Файл:GreatWall_2004_Summer_3.jpg|
Файл:GreatWall 2004 Summer 4.jpg|
Файл:Zeď2005.jpg|


## Чыганаклар
Урта мәктәпнең 5-6 нчы класслары өчен дәреслек. проф. А.В.Мишулин редакциясендә. Казан, Татгосиздат, 1941.

Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Төркем:Кытай архитектурасы
Төркем:Архитектура һәйкәлләре
Төркем:Кытай тарихы
Касыйм Йосыпов

**Касыйм Мөхәммәтназиф улы Йосыпов** — татар галиме, икътисад фәннәре докторы, профессор, Россия Табигый фәннәре академиясенең хакыйкый әгъзасы, Россиянең, Татарстанның һәм Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе.

Касыйм Йосыпов Башкорт дәүләт университетының милли икътисад кафедрасы җитәкчесе. Шулай ук ул Россия Фәннәр академиясенең Уфа фәнни үзәгендә докторлык диссертацияләре яклау шурасының төбәк икътисад секциясен җитәкли. Күптомлы «Башкорт энциклопедиясе»н һәм «Татар энциклопедиясе»н әзерләүгә зур өлеш керткән.

Касыйм Йосыповның татар телендә публицистик һәм әдәби китаплары да бар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Уфадагы күренекле татар галиме күркәм юбилеен билгели 
* «Башка гомеремдә дә татар булып туар идем»

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Икътисадчылар
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкортстан галимнәре
Мияссәр Басыйров

**Мияссәр Мәсәгуть улы Басыйров** — Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар язучысы.

Ул Башкортстанның Бакалы районында урнашкан Иске Балыклы исемле татар авылында туып үсә. Җиденче сыйныфны тәмамлагач, колхозда эшли. 1948 елда ФЗОга укырга керә. Бер ел Иркутски өлкәсендә шахтада эшли. 1949—1952 елларда Башкортстан театр училищесында белем ала. Ә 1959 елда Башкорт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый. Аннан соң Мияссәр Басыйровның бар тормышы журналистика һәм язучылык эше белән бәйле була.

Мияссәр Басыйров яшьтән үк әдәби иҗатка тартыла, 1960 нчы еллардан бер-бер артлы яңа әсәрләрен яза. Аның «Мин синеке, тормыш», «Бөркет күтәрелер үргенәм», «Йөрәгем – гомер сәгатем», «Багышлау», «Елларым – җилкәннәрем» исемле шигырь җыентыклары дөнья күрә. Аннан соң ул үзенең атаклы якташы, күренекле татар шәхесе, Чехословакиянең Милли батыры Даян Мурзин хакында “Кара сакаллы генерал” дигән документаль повесть иҗат итә. Мияссәр Басыйров шулай ук әдәби тәрҗемә өлкәсендә дә эшләде.

## Сылтамалар
* Башкортстанда танылган язучы Мияссәр Басыйровны искә алалар 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Бәхетле

* «Бәхетле» — кибетләр челтәре.
* «Бәхетле» — музыкаль төркеме.
«Бәхетле» кибетләр челтәре

**«Бәхетле» кибетләр челтәре** — ашамлыклар тәкъдим итүче Татарстан кибетләр челтәре. Шулай ук Мәскәү шәһәрендә дә 8 кибет бар. Барлыгы 23 супермаркет һәм 1 гипермаркет иясе.

1991 елда андый исемле кечкенә кибет ачылса, 1998 елда инде беренче супермаркет эшли башлый.

Ширкәттә 5 меңнән артык кеше эшли. Ширкәтнең генераль мөдире — Мөслимә Латыйпова.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  
* Компания турында 

Бәхетле
Бәхетле
Ренат Харис

**Ренат Харис** (тулы исеме **Ренат Мәгъсүм улы Харисов**) — күренекле татар шагыйре, публицист, әдәби тәнкыйтьче, әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә РФ дәүләт премиясе (*[[2005]]*), Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләге, Муса Җәлил исемендәге, Державин (*[[2016 ел|2016]]*), Башкортстанның Фатыйх Кәрим исемендәге премияләр лауреаты, Татарстан АССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1972). Татарстанның халык шагыйре (2004).

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1941 елның 6 маенда туа. 1963 елда Казан педагогик институтын тәмамлый, аннан соң Арча педагогик училищесында укыта. 1965—1971 елларда «Татарстан яшьләре» газетасында эшли, аннары «Яшь ленинчы» газетасының җаваплы сәркатибе.

1971—1973 елларда Татарстан язучылар берлегендә җаваплы сәркатиб. 1973—1982 елларда Ренат Харис ТАССР мәдәният министры урынбасары булып эшли. 1982—1989 елларда «Казан утлары» журналының баш мөхәррире.

1990—1995 елларда «Татарстан хәбәрләре» газетасының баш мөхәррире вазифаларын үти. 1995—1999 елларда Татарстан Дәүләт Советы рәисенең урынбасары.

Татар һәм рус телләрендә чыккан 20дән артык китап авторы. 

2018 елда «Сөембикә» операсына либретто яза (композитор Резеда Ахиярова).
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнгән.
* 2004 елда Татарстанның халык шагыйре исеме бирелгән.
* 2005 Йосыф турында риваять балеты авторлары — композитор Леонид Любовский, либретто авторы Ренат Харис, балет артисты Нурлан Канетов әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә  РФ дәүләт бүләгенә лаек була.
* 2016 елда «*Г. Державин. Родники*» китабы өчен Державин премиясе белән бүләкләнә.
* 2020 елда Салават Юлаев ордены белән бүләкләнә.
* 2022 ― «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале ― *Татарстан Республикасының мәдәни-рухи мирасын саклауга һәм арттыруга зур өлеш керткән һәм һөнәри эшчәнлектәге казанышлары өчен*.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ренат Харис 
* Ренат Харис китаплары
* Татар электрон китапханәсе 
* 
* 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Державин премиясе лауреатлары
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Татарстанның халык шагыйрьләре
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Кайнозой

**Кайнозо́й** или **кайнозо́й эрасы, KZ** (от  — «яңа» +  «тереклек») — Җир тарихының бүгенге көндә дәвам итүче геологик эрасы. 66,0 миллион ел элек башланган (бу чик акбур чорындагы төрләрнең күпләп юкка чыгуыннан үткәрелә). Атамасы инглиз геологы Джон Филлипс тарафыннан 1841 елда тәкъдим ителгән.

Бу эрага юкка чыккан сөйрәлүчеләрдән калган күптөрле экологик нишаларны биләп алган имезүчеләр һәм кошларның өстенлек итүе хас. Коры җир үсемлекләре арасында чәчәклеләр өстенлек итә. Океанда балыкларның төп төркеме - нурканатлы балыклар.

## Геологик периодлар
Кайнозой эрасы өч периодка бүленә :
# палеоген
# неоген
# дүртенчел (антропоген, «квартер»).
XIX гасыр — XX гасырның беренче яртысында кайнозойны **[[Өченчел период|өченчел]]** һәм **өченчелдән соңгы** (посттретичный) периодларга бүлеп караганнар.

«Өченчел период» төшенчәсе искергән: хәзерге геохронология шкаласында ул юк. Ул палеоген, неоген һәм антропоген башын үз эченә алган.

## Палеогеография
Бу эрада кыйтгалар хәзерге рәвешләрен алалар. Австралия һәм Яңа Гвинея Гондванадан аерылалар, төньякка таба хәрәкәт итәләр, һәм нәтиҗәдә Көньяк-көнчыгыш Азиягә якынаялар. Антарктида үзенең хәзерге Көньяк полюс районындагы урынын ала. Атлантик океан киңәюен дәвам итә һәм күптән түгел булган чорда Көньяк Америка Төньяк Америкага якыная.

## Кайнозойда тереклек

66 миллион ел элек булган төрләрнең юкка чыгышы Җир шары тарихында бүген дә дәвам итүче яңа кайнозой эрасына башлангыч бирә. Шул чорның афәтле вакыйгалары нәтиҗәсендә җир йөзеннән крокодилдан эрерәк зурлыктагы барлык хайваннар юкка чыга. Ә исән калган кечкенә хайваннар тулаем яңа дөньяда калалар. Кайнозойда кыйтгаларның күчеше (дрейфы) дәвам итә. Аларның һәркайсында үсемлекләрнең һәм хайваннарның аерымланган берләшмәләре төзелә.

Кайнозой — җир өсте, диңгез, күктә очучы хайваннарның югары төрлелеге белән аерылып торучы эра. Ул ябыкорлыклыларның да өстенлек итү чоры булып тора. Имезүчеләр кечкенә примитив формалардан алып дәвамлы эволюция узалар һәм югары төрлелеккә ия булалар. Кайнозойны саванналар, чәчәклеләр һәм бөҗәкләр заманы дип атарга да мөмкин. Кошлар шулай ук шактый үсеш алалар. Үсемлекләр арасында кыяклылар барлыкка килә.

Кайнозой эрасы җирдә беренче аңлы тормыш — акыллы кеше барлыкка килүе белән дә билгеле.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар

* Проф. Н. М. Романов. Недра и геологическое прошлое Горьковской области : Кайнозой
* КАЙНОЗОЙСКАЯ ЭРА
* Кайнозой: наступление криоэры. Новые типы сообществ — тропические леса и травяные биомы. Эволюция млекопитающих и появление человека.

## Моны да карагыз

* Архей
* Протерозой
* Палеозой

Төркем:Геология
Төркем:Геохронология
Төркем:Кайнозой
Пэлем Вудхауз

**Сэр Пэ́лем Грэ́нвил Вудха́уз** (; 1881 елның 15 октябре — 1975 елның 14 феврале) — күренекле инглиз язучысы, драматург. Британ империясе ордены рыцаре. 1915 елдан бирле Пэлем Вудхауз әсәрләре, аеручы кәмитләре, зур уңышлыкка ирешкәннәр, күп авторлар аның иҗатын югары бәяләделәр (шул исәптән Редьярд Киплинг һәм Джордж Оруэлл).

Төркем:Инглиз язучылары
Төркем:Бөекбритания язучы-фантастлары
Төркем:Бөекбритания драматурглары