Польша-Литва татарлары

right|250px|thumb|Польша Татарлары. Татар гаскәриләр Варшава яклавында, 1919 ел
right|250px|thumb|Һенрик Сенкевич, Нобель лауреаты — Польша Татар вәкиле, 1915 ел
[right|250px|thumb|Бөек Британия тәхете мирасчысы, Велс шаһзадәсе [Чарльз (Велс шаһзадәсе)|Чарльз Польша татарлары белән очраша һәм бергә җырлый. «Британия өчен сугыш»та (1940-1943) катнашкан татар хәрби очучыларына багышланган чаралары. Кружиняны, Польша, 2010 ел.]]
right|250px|thumb|Боһоники Мәчете, 18 гасыр
[right|250px|thumb|Татар зираты, [Польша, Боһоники]]
**Польша-Литва татарлары** (тат.гарәп. ﭘِوُﻟﺷﺎ-ﻟﻳﺗوﺎ ﺗﺎﺗﺎﺭﻟﺎﺭئِ*, *липкалар*, *липка татарлары*, *Беларусь татарлары*)&nbsp;— [[XIII гасыр|XIII]] ([[XIV гасыр|XIV]]) гасырдан [[Литва]], [[Беларусь]]тә, [[Польша]]да, [[Балтыйк буе]]нда яшәүче [[татарлар]]. 

Гомуми санннары&nbsp;— 26 меңнән артык кеше ([[1993]]): 10 меңнән артык [[Беларус]]та, 5 меңнән артык [[Польша]]да, 4 мең Литвада яши. Аерым вәкилләре [[Россия]]дә, [[Украина]]да һәм башка дәүләтләрдә гомер кичерә. 

Диннәре: сөнни [[мөселман]]нар, христианнар ([[православие|православ]], [[католицизм|католик]], [[протестантлык|протестант]]). 

Телләре: [[Поляк теле|поляк]], [[беларус теле|беларус]], [[татар теле|татар телләре]]. Язулары [[латин әлифбасы|латин]], [[Кириллица|кирил]] һәм [[Гарәп әлифбасы|гарәп әлифбалары]] нигезендә.
[[Рәсем:Belarusian Lipka Tatar Flag.svg|right|250px|thumb|Беларус Татарлары Байрагы]]

== Тарих ==
[[1242 ел|1242]]—[[1256 ел]]ларда [[Batu xan|Бату хан]] Көнчыгыш Аурупаны буйсындырып, татар тәэсире Польшада ныгыткан. [[Tuqtamış xan|Туктамыш хан]] һәм Нугай әмире бәрелешләреннән соң Туктамыш гаскәренең өлеше Бөек Литва кенәзлегенә китәргә мәҗбүр булган. [[XV гасыр]]да Литвага вассал өч татар кенәзлеге оеша: [[Мансур кенәзлеге]], [[Җагалдай ханлыгы]] һәм [[Курск төмәнлеге]].

=== Җәләл-әд-Дин гаскәре ===
Әмир [[İdegäy|Идегәй]] [[Tuqtamış xan|Туктамыш]] хан өстеннән җиңүдән сон [[Tuqtamış xan|Туктамыш]] улы&nbsp;— [[Cələletdin|Җәләл-әд-Дин]] үзенең гаскәре белән Литвага күчкән. Литва бөек кенәзе [[Витовт]] аны яклаган һәм үзенең дәүләтенда татарларга яшәргә рөхсәт биргән.

=== Грүнвальд сугышы ===
[[Grünwald suğışı|Грүнвальд сугышы]]нда Татар Гаскәре [[Cələletdin|Җәләл-әд-Дин]] җитәкчелегендә катнашкан, гомуми литва-татар-славян җиңүендә хәлиткеч роль уйнаган.

Витовт [[Grünwald suğışı|Грүнвальд сугышы]]нда татар хәлиткеч булышуы өчен татарларга Литвада җир хокукы һәм мәчетләр төзүе рөхсәт биргән. Шул вакыттан башлап татарлар Литваның ([[1569 ел]]дан [[Речь Посполита]]) чикләрен саклаганнар.

[[1557 ел|1557]]—[[1558 ел]]арда язылган «Risāle-yi Tatar-i Leh» кулъязмасы буенча Польшада мәчетле 100 татар авылы булган.

=== Гаскәри катлау ===
Татарлар Речь Посполитаяда гаскәри катлау булган. [[Польша Татар Гаскәре]] [[1683 ел]]да [[Вена шәһәре|Вена]] шәһәренә сугышында катнашкан.

[[1667 ел]]да Польша Сеймы татар дини иреклеге чикләгән, [[1672 ел]]да Татар Гаскәре бу дини чикләүләргә каршы Подолиядә баш күтәргән, [[1679 ел]]да Польша Сеймы Татар дини иреклеге һәм өстен хокукларын кире кайтарырга дучар булган. [[Польша]] патшасы Ян III Собеский ([[1674 ел|1674]]—[[1696 ел|1696]]) «Таҗ биләмәләрендә» [[Брест]], [[Гродно]], [[Кобрина]] шәһәрләре янында татарларга җир биргән: 0,5-7,5 км². хәрби дәраҗә тәңгәллеге буенча. Соңгы татар гаскәрләре Польшага [[1691 ел]]да кайткан. 

[[1775 ел]]да Польша Сеймы татар өстенлелекләрен раслаган. Татар җиңел атлы гаскәре бөтен Аурупада билгеле булган һәм татар сүзе огълан&nbsp;— улан махсус Польша атлы гаскәренә исеме бирелгән. Польша татар полковнигы Александр Улан (Aleksander Ułan) Саксон сугышларында катнашканнан соң, аның даны бөтен Польшада танылган булган һәм бөтенесе татар гаскәрләрен «Уланнар» дип йөртелә башлаган. 

[[Австрия мираслыгы өчен сугышы]]нда ([[1740 ел|1740]]—[[1748 ел|1748]]), [[Җидееллык сугыш]]та татар уланнары катнашканнар.

=== Польша хезмәтендә татар морзалары фамилияләре ===
[[XVII гасыр]]да Польша хезмәтендә татар морзалары фамилияләре: 

Альдукевич, Барановский, Базаревич, Халецкий, Яблоньский, Крычиньский, Кржечовский, Ледзиньский, Лось, Селецки, Михаловский, Муха, Олеёвский, Поплавский, Рудзиевич, Северин, Скирнут, Смольский, Соколовский, Тальковский, Вильчиньский, Заблоцкий (*полякча Aldukiewicz, Baranowski, Bazarewicz, Chalecki, Jabłoński, Kryczyński, Krzeczowski, Ledziński, Łoś, Sielecki, Michalowski, Mucha, Olejowski, Popławski, Rudziewicz, Seweryn, Skirnut, Smolski, Sokolowski, Talkowski, Wilczyński, Zabłocki*).

[[XVIII гасыр]] регистры : Александрович, Ассанович, Азулевич, Бучацкий, Давлашeвич, Муравский, Ясиньский, Романовский, Сафаревич, Соболевский, Сулимович (*полякча Aleksandrowicz, Assanowicz, Azulewicz, Buczacki, Dawlaszewicz, Murawski, Jasiński, Romanowski, Safarewicz, Sobolewski, Sulimowicz*).

=== Польша бүленүе ===
[[Польша]] бүленгәннән соң [[Пруссия]], [[Австрия]], [[Россия]] тарафыннан 1772-1775 елларда татарлар берничә дәүләттә яши башлаган. Һәр дәүләттә татарлар хәрби хезмәт үтәгәннәр.

=== Россиядә ===
[[Россия Империясе]]ндә Литва-татар атлы полкы [[1797 ел]]да барлыкка килгән (1168 кеше), [[1803 ел]]да тагыда Татар атлы гаскәре барлыкка килгән.

=== Наполеон Бөек Гаскәрендә ===
[[Рәсем:Lithuanian Tatars of Napoleonic army.JPG|right|300px|thumb|Татар оланнары Наполеон гаскәрендә]]

[[1812 ел]]да [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] [[Вилнүс|Вильно]] шәһәрендә Татар эскадроны Мостафа Мирза Ахмат улы җитәкчелегендә оештырган. Мостафа Мирза Ахмат улына Франция Гвардия 1-нче Татар атлы Гаскәре майоры булып билгеләнгән. [[1812 елгы Ватан сугышы|Бородино сугышында]] татар гаскәрләре ике яктан да катнашканнар.

=== Польша дәүләтендә (1918—1939) ===
[[1919 ел|1919]]—[[1939 ел]]ларда [[Польша]] бәйсез дәүләте торгызганнан соң татарлар яңадан Польша гаскәрендә хезмәт итә башлаган. [[1919 ел]]да «Мостафа Әхмәт улы исемендәге Җиңел атлы полкы» (), [[1920 ел]]да «Татар оглан полкы» () оештырылган. Байрагы&nbsp;— бунчук була. [[1920 ел]]да 13-нче Вилен татар улан полкы () оештырылган.



==== Татарлар Варшаваны коткара ====
Совет-Польша сугышы вакытында , [[1920 ел]]да, Тухачевский җитәкчелегендәге Кызыл Гаскәр [[Варшава]]га һөҗүм иткән. Польша маршалы [[Юзеф Пилсудский]] Татар Улан гаскәрләренә Тухачевский гаскәре артыннан һөҗүм итәргә боерык биргән. 14 августта, сугышның хәлиткеч мизгелләрендә, Татар Уланнары Тухачевский гаскәрләренә һөҗүм иткәннәр һәм Кызыл Армия качып китәргә мәҗбүр була. Шулай итеп Польша мөстәкыйльлеген якланган. Пилсудский маршалы рәсми рәвештә татарларга хөрмәт тапшырган.

[[1938 ел]]да Польшада 17 мәчет һәм 2 дога кылу йорты эшләгән.
<div style="font-size:88%">

</div>

=== Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында ===
[[1939 ел]]да [[Польша]] дәүләтенә [[Фашистлар Германиясе]] һөҗүм иткән. Соңрак [[СССБ]] үз гаскәрләрен Польшага җибәргән. Татар улан полкы батырлык күрсәтеп фашистларга каршы сугышкан, соңрак көтмәгәндә партизанча фашист гаскәренә һөҗүм иткән.

==== Татар эскадроны ====
[[1936 ел]]ның язында Польша Гаскәрендә Татар эскадроны, 13-нче Вильно полкы оешкан. [[1939 ел]]ның сентябрь ахырында фашистлар каршы Медыка янындагы сугышта Татар эскадроны батырлык күрсәтеп чигенергә дучар булган. Фашистлар һөҗүмнәренә карамастан Татар эскадроны өлеше фашист чолганышыннан чыгып котылган, ләкин бүтән Татар эскадроны өлеше Фашист һәм Совет әсирлегенә эләккән.

[[Варшава]]ны буйсындырганнан соң алман фашистлары татарлардан үч алганнар: Варшава Татар зиратын мәсхәрәләгәннәр, аның урынына танк ангары оештырганнар, фашистлар Варшава Татар мәчетен җимергәннәр, Татар мөфтияте бай архивын юк иткәннәр, Польша Татар китапханәсен яндырганнар. Күп Татар эскадроны гаскәриләре Польша, бүтән Европа дәүләте антифашист каршылыгына кушылган.

Күп татарлар Британия өчен сугышында хәрби очучы булып катнашканнар. Британия тәхете мирасчысы, Велс шаһзадәсе Чарльз [[2010 ел]]да Польша татар авылында "Кружиняны"да була һәм татар очучысы батырлыгы хәтере өчен рәхмәт белдерә.

==== Антифашист хәрәкәте ====
Польша Татарлары Антифашист Каршылыгында катнашканнар. Гомер Акмулла Адаманов — Польша антифашист Каршылыгы данлыклы партизан отряды сардары. [[1943 ел]]ның 1 июнендә Юзефово шәһәре яшәүчеләрен коткарганда Гомер Акмулла Адаманов һәм аның партизан отряды батырларча һәлак булган. Һәр 1-нче июньдә Юзефово шәһәре Бургомистры Истәлек чаралары үткәрә.

==== Катынь җинаяте ====

Совет оккупациясе заманында Польшада берничә Татар мәчете җимерелгән.

Совет әсирлегенә эләккән Польша Татар эскадроны гаскәриләре гомуми Польша әсирләре язмышы НКВД лагерьләрендә кичергәннәр.

1940 елда Польша әсирләре Катынь урманында атып үтерелгән (4 421 кеше). Бүтән урыннарда: [[Старобельск]], [[Осташков]]ск, Украина, Беларус лагерьләрендә 21 857 Польша офицерлары, зыялылары атып үтерелгән. Үтерелгән Польша гаскәриләре арасында татар офицерлары да булган.

Һәрбер Катынь Хәтер гыйбадәтендә татар мөселман рухание катнаша.

== Польша-Литва татарлары бүген ==
=== Польша-Литва татарларының мәдәнияте һәм әдәбияте ===
Липкаларның [[туган тел]]ләре [[XVI гасыр]]да ук юкка чыккан. Дини әдәбият әкренләп [[белорус теле]]нә күчкән. Туган телнең бетү сәбәпләре турында төрле фаразлар бар. Биредә татарның гореф-гадәтләре дә әллә ни сакланмаган. Мәчетләре дини бәйрәмнәрдә генә ачыла. Польшада нибары 3 мәчет бар. Мәчетләре бик үзенчәлекле, архитектура ягыннан [[католиклар]] гыйбадәтханәсен хәтерләтә. Күп еллар яшәү дәвамында мондагы татарлар җирле халыкның тормыш рәвешен сеңдергәннәр. Милләт күрсәткече булып мөселманлык тора.

Липка татарлары мәдәнияте урта гасырларда Ислам кануннарында нигезләлә. Кызганычка каршы, бай Мөфти китапханәсе фашист тарафыннан юк ителгән . Күренекле Польша татар шагыйре [[Сәлим Хазбиевич]] () үз шигырендә болай язган:

Сугыштан соң Польша Татар әдәбияте Көнбатыш һөм Шәрык мәдәнияте тоташтыруы нигезендә булдырылган.

=== Беларус һәм Литва ===
 
[[Йомышлы татарлар|Йомышлы татар]] авыллары [[Вилнүс]], [[Каунас]], [[Тракай]], [[Новогрудок]], [[Гродно]], [[Лида]], [[Брест]] шәһәрләре тирәсенә туплана. XIX гасырда һәм авылда һәм шәһәрдә мәчетләр эшләгән. Имамнар [[Бакчасарай]]дагы Таврия Диния нәзаратына буйсына. Әлеге вакытта татар мәхәлләсе [[Өе]] (Ивье), [[Новогрудок]], [[Каунас]] шәһәрләрендә, [[Немеж]], [[Кырык Татар]] һәм [[Райз]] авылларында сакланып калган.

=== Польша ===
Икенче бөтендөнья сугышыннан соң ССРБ тарафыннан аннексияләнгән җирләрдән кайбер татарлар Польшаның [[:Pl:Ziemie odzyskane|яңа көнбатыш территорияләренә]] ([[Вроцлав]], [[Олесница]], [[Зелёна-Гура]], [[Згожелец]]) күчеп урнаша. Иң зур диаспораларның берсе [[Гожув-Велькопольски]]да оеша: [[Новогрудок|Новогрудектан]] күчеп килгән шәһәрнең Янице районына килеп төпләнә. Татарларның күпчелеге Гожувтан [[Варшава]]га яисә [[Подлясье воеводалыгы|Подлясьегә]] күчеп китсә дә, җирле халык ул районны әле дә *Татарские-Гурки* дип атый.[[Рәсем:Tatarhaykale.jpg|right|300px|thumb|Татар гаскәриенә һәйкәл, [[Гданьск]] шәһәре, [[Польша]]. [[:pl:Park Oruński#Kultura tatarska|Орунски паркындагы]] *Татар халкы мәдәни үзәге* буенда урнашкан.]]

Польшаның [[Подлясье воеводалыгы]]нда ике авылда ([[Боһоники]] һәм [[Крушиняны]]) татарлар тупланып гомер итә, авылга нигез салучылар да - татарлар. Шуларның берсендә — 5, икенчесендә — 2 генә татар гаиләсе калган. Элегрәк татарлар бу авылларда күпләп яшәгәннәр, ләкин, тора-бара, зур шәһәрләргә күченеп киткәннәр. 

[[1992]] елда *Польша Татар Берлеге* () оешкан, ул [[Życie Tatarskie]] (*Татар тормышы *) исемле журналны бастырып чыгара. 

[[Балтыйк диңгезе]] ярлары буенда урнашкан [[Поморье воеводалыгы]] административ үзәге [[Гданьск]] шәһәрендәге [[Леон Крычиньский]] ис. *Татар халкы мәдәни үзәге* () истәлек чараларны, [[Сабан туе]]н һәм башка бәйрәмнәрне үткәрә. Рәисе — [[Ежи Шахуневич]]. 

[[Przegląd Tatarski (журнал)|«Przegląd Tatarski»]] („Татар күзәтүе”) һәм „Muzułmanie Rzeczypospolitej” («Мусульмане Республики Польша») басмалары чыгып тора, [[2014]] елда *Польша татарлары елъязмасы* () яңадан чыга башлады. Татар җыр һәм бию ансамбле "Бунчук" бар. 

Польша татарлары [[Бөтендөнья татар конгрессы]]нда катнашалар. 

==== Татар гаскәриенә һәйкәл ====
2010 елның 25 ноябрендә Гданьск шәһәрендә "Речь Посполитая Татарына" һәйкәле ачылган. Ачылу тантанасында Польша Президенты Бронислав Коморовский, аның әнисе Ядвига Коморовська (татар нәселеннән), Польша хөкүмәте әгъзалары, Беларус, Украина, Россия, Татар оешмалары вәкилләре катнашкан. Польша Президенты үз чыгышында болай әйткән:


<div style="overflow:auto"></div>
Президент әнисе Ядвига Коморовська һәйкәл Ачылуы тантанасында үз чыгышында 
дип әйткән.

== Мәшһүр липка татарлары ==
*[[Рәсем:Jakub Szynkiewicz.png|right|250px|thumb|Якуб Шинкевич]][[Чарльз Бронсон]] (Каролис Бучинскис — Америка Һолливуд актёры, әтисе — татар нәселеннән).
[[Рәсем:Hassan Konopacki.jpg|right|200px|thumb|[[Хәсән Канапацкий]] ]]
* [[Һенрик Сенкевич]] — Польша язучысы, [[Нобель бүләге]] иясе, мәшһүр романы «Крестоносцы», «Потоп», «Quo Vadis» авторы. (әтисе — татар нәселеннән).
* [[Хәсән Канапацкий]] — сәясәтче, полковник.
* [[Якуб Шинкевич]] — мөфти.
* [[Ибраһим Канапацкий]] — беларус сәяси, мәдәни эшлеклесе.
* [[Лука Беганский]] — Варшава герцоглыгы һәм Польша Патшалыгы армияләре җитәкчесе.
* [[:en:Aleksander Jeljaszewicz|Александр Еляшевич]] — поляк армиясе майоры.
* [[:be:Бекір Міхайлавіч Смольскі|Бекир Михайлович Смольский]]
* [[:ru:Туган-Барановский, Михаил Иванович|Михаил Туган-Мирза-Барановский]] — россия, украины тарихчысы.
* [[Давид Туган-Мирза-Барановский]] — хәрби эшлекле.
* [[Александр Базаревский]] — Россия империясе армиясе генералы, Совет хәрби эшлеклесе, полковник.
* [[:ru:Юзефович, Яков Давидович|Яков Юзефович]] — Россия генералы.
* [[Ежи Идегәй|Ежи Эдигей]] — Польша язучысы.
* [[Сөләйман Сулькевич]] — Россия генералы
* [[Искәндәр Тальковски (1858)|Искандер Осман улы Тальковский]] — Россия һәм Совет хәрби эшлеклесе
* [[Искәндәр Тальковски (1894)|Искәндәр Искәндәр улы Тальковский]] — Совет гаскәр башлыгы
* [[Яков Юзефович]] — Россия генералы.
* [[Ежи Идегәй|Ежи Эдигей]] — Польша язучысы.
* [[Леон Крычиньский]] — Польша татар язучысы, галиме, җәмәгать эшлеклесе, антифашист хәрәкәтендә катнашучы.
* [[Виктор Янукович]] — Украина Президенты (әтисе — Липка татарлары нәселеннән)
* [[Александр Романович]] — Россия империясе армиясе һәм Польша армиясе генералы.
* [[Искәндәр Сулькевич|Искәндәр Мирза Хузман Бәк Сулькевич]] — Польша сәясәтчесе.
* [[Марта Стюарт]] — америкалы язучы, телевизион алып баручы, эшкуар.
* [[Бруно Абаканович]] — литвалы математик, уйлап табучы һәм [[инженер]]-электрик.
* [[Магдалена Абаканович]] — поляк сынчысы.
* [[Лука Беганский]] — Варшава герцоглыгы һәм Польша Патшалыгы армияләре җитәкчесе.
* [[Сәлим Хазбиевич]] — поляк язучысы, укытучы-профессор.
* Витольд Михаловски — поляк [[инженер]]е.
* [[Степан Александрович|Степан Хусейнович Александрович]] — беларус язучысы.
* [[Дмитрий Смольский]] — беларус композиторы.
* [[Ибраһим Канапацкий]] — беларус сәяси, мәдәни эшлеклесе.
* [[Агафангел Крымский]] — украина совет язучысы.
* [[Михаил Туган-Мирза-Барановский]] — россия, украины тарихчысы.
* [[Давид Туган-Мирза-Барановский]] — хәрби эшлекле.
* [[Бронислав Коморовский]] — Польша президенты (әнисе липка татары).
* [[Муса Чахоровский]] (, 1953), шагыйрь, журналист, тәрҗемәче, нашир. «Przegląd Tatarski» (Татар күзәтүе) иҗтимагый-мәдәни журналының баш мөхәррире. Шигъри җыентыклар авторы.
* [[Галина Мишкинене]] (1966), фән докторы, профессор, Литва теле институтының әйдәүче фәнни хезмәткәре ([[Вильнюс]], [[Литва]]).
* [[Степан Туган-Барановский]] (1849―*1906 елдан соң''), Россия империясе армиясе артиллерия генерал-майоры (1906).

## Моны да карагыз
* Катынь җинаяте
* Литва мәчетләре
* «Чишмә» татар-башкорт мәдәни мирасы халыкара иҗтимагый берләшмәсе (Беларусь)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Литва татарлары 
* ПОЛЬША ПОМНИТ И ЧТИТ ПАМЯТЬ О ВОИНАХ ТАТАРАХ,ЗАЩИЩАВШИХ ЕЁ НЕЗАВИСИМОСТЬ 
* Крушиняны — Польшада татар авылы
* Польские татары: традиции, религия, судьба
* Татарлар
* ТАТАРЫ ПОЛЬШИ в Санкт-Петербурге 
* Открытие памятника «Татарин Речи Посполитой» в Гданьске 
* Kryczyński, Stanisław. Tatarzy litewscy: próba monografii historyczno-etnograficznej. 1938, Warszawa
* Przegląd Tatarski — Польша татарларына багышланган журнал
* Słownik biograficzny Tatarów polskich XX wieku

Төркем:Липка татарлары
Төркем:Кырым татарлары
Төркем:Татарлар
Төркем:Татар мәдәнияте