Александр Дюма

**Алекса́ндр Дюма́** (фр. *Alexandre Dumas, père*) (1802 елның 24 июле, Вилле-Котре — 1870 елның 5 декабре, Пюи) — мәшһүр француз язучысы. Иң күп укылган француз язучыларның берсе. Шулай ук драматург һәм журналист булды.

«Өч мушкетер», «Граф Монте-Кристо», «Патшабикә Марго» кебек данлыклы әсәрләр аның каләме тарафыннан язылган.

## Тәрҗемәи хәле
1802 елның 24 июлендә Франциянең Эн департаменты Вилле-Котре коммунасында республикачы-генерал Александр Тома-Дюма (*рәсми исеме* Дави де ля Пайетри) һәм Вилле-Котре кунакханәсе хуҗасы кызы Мария-Луиза Лабуре гаиләсәсендә туган. Әтисе ягыннан әбисе Гаити утравыннан китерелгән кол хатын булу сәбәпле, А. Дюма квартерон (*мулат һәм ак тәнле баласы*) саналган.
1811-1813 елларда көллияттә укый.
1816 елда Вилле-Котре нотариус конторасында  булып эшли.
1823 елда Парижга килеп, герцог Орлеанлының (*булачак [[Франция]]  [[Луи Филипп I]]*)  хезмәткә урнаша.

## Иҗаты
А. Дюманың иҗат мирасы гаять зур, 1000 әсәрдән артып китә. Әсәрләрен иҗат иткәндә ярдәмчеләр ала, ягъни әдәби лаборатория барлыкка китерә (*Ярдәмчеләрнең берсе — алдан материаллар туплап, булачак әсәрнең планын сызучы О. Маке, дөньякүләм танылган романнарның авторлыгына дәгъва итеп, [[1847 ел]]да А. Дюманы судка бирә, ләкин оттыра*). Романтизм рухында язылган беренче сәхнә әсәрләре үк аңа танылу китерә: «*Генрих III һәм аның әйләнәсе*» пьесасын Комеди-Франсез дәүләт театры 1829 елның 10 февралендә чииратсыз куя. Бер-бер артлы язылган «*Антони*» (*[[1831 ел|1831]]*), «*Нельс манарасы*» (*[[1832 ел|1832]]*), «*Кин*» (*[[1836 ел|1836]]*) пьесаларын сәхнәләштерүдә ул заманның күренекле актерлары катнаша.
Виктор Гюго, А.В де Виньи, Эжен Делакруа белән дуслык элемтәләре урнаштыра.
Швейцария (1832), Италия (1835), Бельгия, Алмания (1838) буенча сәяхәт итә.
А. Дюмага әүвәл француз матбугатында серия яки  булып басылып килгән тарихи-авантюристик романнары дан китерә: мушкетчылар турында трилогия («Өч мушкетчы» (*[[1844 ел|1844]]*), «Егерме ел узгач» (*[[1845 ел|1845]]*), «Виконт де Бражелон» (*[[1848 ел|1848]]-[[1850 ел|1850]]*); дини бәрелешләр турында трилогия (« Марго» (*[[1845 ел|1845]]*), «Графиня де Монсоро» (*[[1846 ел|1846]]*), «Кырык биш» (*[[1847 ел|1847]]-[[1848 ел|1848]]*); «Табиб язмалары» шәкеле («Жозеф Бальзамо» (*[[1846 ел|1846]]*), «Кыйралбикәнең энҗе муенсасы» (*[[1849 ел|1849]]*), «Анж Питу» (*[[1853 ел|1853]]*), «Графиня де Шарни» (*[[1855 ел|1855]]*); «Граф Монте-Кристо»  романы (*[[1844 ел|1844]]-[[1845 ел|1845]]*) һ.б. Проза әсәрләренең кайберләрен пьеса итеп үзгәртеп яза. 
Француз инкыйлабы һәм Наполеон чоры турында трилогия: «Иеһуның көрәштәшләре» (*[[1857 ел|1857]]*), «Аклар һәм күкләр» (*[[1867 ел|1867]]*), «Шевалье де Сент-Эрмин» (*[[1869 ел|1869]]-[[1870 ел|1870]]*, 2005 елда гына табылган һәм басылып чыккан).
Тарихи-авантюристик романнардан тыш, фантастик новелллар һәм әкиятләр дә иҗат итә (*кайберләренең сюжетын әкиятчеләр Э.Т.А. Гофманнан, [[Һанс Христиан Андерсен|Һ.К. Андерсеннан]] алган*): «Мең дә бер өрәк» җыентыгы (*[[1849 ел|1849]]*), «Зур һәм кече балалар өчен әкиятләр» (*[[1860 ел|1860]]*) һ.б.

## Бельгиядә
Франция Милли җыелышына депутат булып сайлану теләге барып чыкмагач, 1851 елгы түнтәрелештән соң Бельгиягә күчә. Сәяси эзәрлекләүдән бигрәк, кредиторларыннан кача. Бельгиядә 22 томлык «Минем истәлекләрем» китабын (*[[1852 ел|1852]]-[[1854 ел|1854]]*) яза.

## Россиядә сәяхәттә
 
1858 елның 15 июненнән 1859 елның 2 мартына кадәр Россия империясендә сәяхәттә була. Россиягә язучы Аурупада сәяхәттә йөрүче ирле-хатынлы граф Кушелев-Безбородколар чакыруы буенча килә. Петербург, Мәскәү, Түбән Новгород, Казан, Әстерхан, Бакы, Тифлис, Поти кебек шәһәрләрдә булып, юл тәэсирләре турында «Россия буйлап сәяхәт» (*икенче исеме* «Париждан Әстерхангача») китабын (*[[1858 ел|1858]]*)   яза.

#### Дюма Казанда
А. Дюма су юлы белән сәяхәт итә. Ул утырган пароход 1858 елның 27 сентябрендә кичке 6 сәгатьтә шәһәрдән 6-7 чакрымда Казансу елгасының тамагына туктап якорь сала. Язучы шәһәр үзәгендә түгел, Адмиралтейство бистәсендә «Меркурий» пароход җәмгыятенең кунакханәсендә туктый.

Генерал-интендант Яблоновский озатуында Казан кирмәнен, Сөембикә манарасын,  Зур Кызыл урамда урнашкан Богородицкий монастырен һәм андагы Казан Изге ана иконасын карый. Ректор *профессо*р П.И. Котельников чакыруы буенча ул вакытта 124 студенты булган Казан университетына, аның анатомик театрына, Родионов затлы кызлар институтына визитлар ясый. Бу көннәрдә язучы Казан җәмәгатенең игътибар үзәгендә була, Казан газеталары аның сәяхәте белән шунда ук таныштырып бара. Күптән түгел Казанда фотография салоны ачылу сәбәпле, аның белән фотога төшәргә теләүчеләр бихисап була.
Казан кирмәне янындагы Кунак йортында булалар. А. Дюма Казанның күн һәм мехлары белән соклана, аучы сумкасы, диван мендәре, патронташ, күн аяк киеме сатып ала. Парижда 400 франк, Мәскәүдә 50 сум торган аю тиресенең Казанда 20 сум (*80 франк*) торуына гаҗәпләнә. Китап кибетләрендә булып, үзенең «Граф Монте-Кристо» китабын күреп сөенә, китапка урнаштырылган үзенә һич ошамаган портреты белән, Парижга кайткач, балаларны куркытып йөрергә вәгъдә итә.
А. Дюманың мәшһүр аучы икәнен белеп, генерал Лан Казаннан 30 чакрымга аны куян ауларга алып чыга, ул көнне эләккән 46 куянның уникесен язучы атып алган була. 

1858 елның 4 октябрендә «Нахимов» пароходында Самар аркылы Әстерханга китеп бара.
Анна Иоанновна, Екатерина II нең җенси тотнаксызлыгы, Петр III һәм Павел I нең үтерелүе турында «Фехтование укытучысының язмалары» (*[[1840 ел|1840]]*) китабы авторы булган француз язучысы артыннан Казанда яшерен күзәтү оештырылуы мәгълүм. Аның сәяхәте турында 4 октябрьдә Санкт-Петербургка жандармнар башлыгы *кенәз* А.В. Долгоруковка, 19 октябрьдә императорга җиткерелә.

## Италиядә
1859 елда Италиягә бара. 1860 елда Джузеппе Гарибальди белән таныша, аның Сицилиягә булган хәрби походында катнаша. Неапольдә милли музейлар директоры булып урнаша.

## Соңгы еллары
1865 елдан Австриядә, Маҗарстанда яши, 1866 елгы Австрия-Пруссия сугышы вакытында Париж газеталарының хәбәрчесе булып эшли, әлеге сугыш турында «*Пруссия терроры*» романын (*[[1868 ел|1868]]*) яза.
1866 елда Италиягә бара.
1867 елда Алмания буйлап сәяхәт итә.
1869 елда Англиядә яши, «Зур кулинария сүзлеге» яза (*вафатыннан соң, [[1873 ел]]да басыла*).
1870 елда авыру А. Дюма улы кече А. Дюманың Дьептан ерак булмаган Пюидагы өендә яши һәм шунда 1870 елның 5 декабрендә вафат була.
2002 елның 30 ноябрендә җәсәде тантаналы рәвештә Пантеонга күчерелә.

## Басмалары
# А. Дюма. Өч мушкетёр. Казан: ТКН, 
# А. Дюма.Собрание сочинений. Т.1-12. М., 1976-1980.
# А. Дюма. Собрание сочинений. Т.1-15. М., 1991.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 9 (Ди-Же). М.: НИ БРЭ, 2007. ISBN 978-5-85270-339-2

## Әдәбият
# Моруа А. Три Дюма. М., 1965.
# Hamel P., Methe P. Dictionnaire Dumas. Montreal, 1990.
# Драйтова Э. Повседневная жизнь Дюма и его героев. М., 2005. 
# Бикбулатов Р. Казань. Знаменитые люди. Книга первая. К.: «Заман», 2003. ISBN 5-89052-016-4

Төркем:Франсуз язучылары
Төркем:Франциядә туганнар