open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Казан бәклеге

**Казан бәклеге (әмирлеге)** — XIII—XIV гасырлар чигендә барлыкка килгән дәүләт.

## Тарих
XIII–XIV йөзләр чигендә Идел буе Болгар дәүләте таркалу нәтиҗәсендә барлыкка килә.

Монголлардан Казан тирәсенә качкан болгар бәкләре нигез салган дип фаразлана (XIII йөз ахыры кабер ташы сакланган). 1420 елларга кадәр Алтын Урда составына керә.

Административ үзәге — Казан.

Төп халкы болгар-кыпчак ырулары нигезендә оеша, үзләрен мөселман һәм Казан татарлары дип атаган төрки телле халык. Нигездә, игенчелек, терлекчелек белән шөгыльләнә; корал, чүлмәк ясау, тимер әйберләр эшләү, зәркәнчелек, тире-күн эшкәртү һ.б. алга китә (Казанда, Иске Казанда, Чаллыда һ.б. шәһәрләрдә). Балтыйк буе илләре һәм рус кенәзлекләре белән сәүдә алып бара.

Төп дине — ислам.

Иң югары хакиме — идарә итүгә Алтын Урда ханнарыннан ярлык алган әмир (аның хакимияте чикләнгән була).

1360 еллардагы Алтын Урдада тәхет чуалышлары вакытында җирле бәкләрдә Казан бәклегенең икътисади һәм сәяси бәйсезлеген ныгыту омтылышы туа. Җирле династия барлыкка килгән, дип фаразлана. Алтын Урдадагы үзара даими тарткалашулар Алтын Урда ханнары һәм рус кенәзләре тарафыннан Казан бәклегенә басымны арттыра. 

1399 елда Болгар бәклегенә һәм Казан бәклегенә Мәскәү кенәзе Юрий Дмитриевич яу белән килә. XV йөзнең 1-нче яртысында Казанда Алтын Урда ханнары исемнәре язылган акчалар сугыла. 1422 дә Казан бәклегендә хакимиятне Гыясетдин яулап ала һәм 1430 еллар ахырынача (башка мәгълүматларга караганда — 1444–45 кә кадәр) үз кулында тота. 1437 елда Биләү (Белёв) янындагы сугышта Василий II не җиңгәч, Олуг Мөхәммәд Идел буена басып керә, Казан бәклеген буйсындыра, Гыясетдинне бәреп төшерә һәм Казан ханлыгының беренче ханы була.

## Әдәбият

* Худяков М. Очерки истории Казанского ханства. К., 1923
* Материалы по истории Татарии. К., 1948
* Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой Орды. Саранск, 1960
* Мухамадиев А.Г. Булгаро-татарская монетная система XII–XV вв. М., 1983
* История Казани. К., 1988. Кн. 1.

## Сылтамалар

* Tatarica онлайн-энциклопедиясе  

Төркем:Татарстан тарихы
Польшалы Рихеза (Маҗарстан патшабикәсе)

**Польшалы Рихеза** (*Рыкса, Аделаида*; *[[1013 ел|1013 елның]] [[22 сентябрь|22 сентябре]] — [[1075 ел|1075 елның]] [[21 май|21 мае]]*) — Маҗарстан патшабикәсе Бела I хатыны буларак.

## Биография
Рихеза Польша короле Мешко II һәм аның хатыны Лотарингияле Рыксаның кызы булган. Аны традицион рәвештә Рихеза дип атыйлар, ләкин хәзерге Поляк чыганаклары бу исемне расламый: хәзерге вакытта аның исеме — Аделаида дип фаразлана.

1039 һәм 1043 еллар арасында ул әтисенең вассалы булган һәм мәҗүси помор кабиләләренә каршы Мешко II кампаниясендә катнашкан Белага кияүгә чыккан.

1048 елда Рихезаның ире Маҗарстанның өчтән бер өлешен (*Tercia pars Regni*) үзенең абыйсы, патша Андраштан, алган. Ир белән хатын Маҗарстанга күченгәннәр. 1060 елның 6 декабрендә Рихезаның ире, абыйсын җиңгәннән соң, Маҗарстан патшасы итеп коронацияләнгән.

Рихезаның Бела I белән никахыннан:

* Геза I, Маҗарстан патшасы
* Ласло I, Маҗарстан патшасы
* Ламперт, Маҗарстан герцогы
* София (1050 елдан соң — 1095 елның 18 июне), маркграф Ульрих I, ә аннары герцог Магнус I Саксонияленең хатыны
* Евфимия (1050 елдан соң — 1111 елның 2 апреле), кенәз Отто I Оломоуцлының хатыны
* Илона (1050 елдан соң — 1091), Хорватия короле Дмитар Звонимирның хатыны

## Әдәбият

* Kristó, Gyula — Makk, Ferenc: Az Árpád-ház uralkodói (IPC Könyvek, 1996)
* Korai Magyar Történeti Lexikon (9-14. század), főszerkesztő: Kristó, Gyula, szerkesztők: Engel, Pál és Makk, Ferenc (Akadémiai Kiadó, Budapest, 1994)
* Magyarország Történeti Kronológiája I. — A kezdetektől 1526-ig, főszerkesztő: Benda, Kálmán (Akadémiai Kiadó, Budapest, 1981)
Төркем:XI гасыр хакимнәренең хатыннары
Төркем:Пястлар
Төркем:Польша принцессалары
Төркем:Маҗарстан патшабикәләре
Габриэль Баторий

**Габриэль Баторий** (; *[[1589 ел|1589 елның]] [[15 август|15 августы]], [[Oradä|Орадя]] — [[1613 ел|1613 елның]] [[27 октябрь|27 октябре]], [[Oradä|Орадя]]*) — Батори нәселеннән Трансильвания кенәзе (1608—1613), наместник Стефан Батори (1553—1601) һәм Сюзанна Бебекның (?—1595) улы.

## Биография

Габриэль Баторий Орадядә туган. 1604 елда Австрия Габсбургларына каршы көрәштә Трансильвания кенәзе Иштван Бочкаига ярдәм иткән.

1606 елда Иштван Бочкаи үлгәч, Габриэль Баторий Трансильвания кенәз тәхетенә дәгъвачыларның берсе булган, аны 1607 елның февралендә Сигизмунд Ракоци биләп алган. 1608 елның мартында баш күтәргән гайдуклар Ракоцины тәхеттән төшерәләр һәм кенәз тәхетенә Габриэль Баторийны куйганнар. Кенәз булып киткәч, Баторий Дунай буе кенәзлекләрен (Трансильвания, Валахия һәм Молдавия) үз хакимлеге астында берләштерергә омтылган. 1608 елның ноябрендә Габриэль Баторийның кенәзлек дәрәҗәсе Порта тарафыннан танылган; Габриэль Истанбулдан хакимият символларын һәм илне өч елга салым түләүдән азат итүне алган. 1610 ел ахырында Баторий Валахия господаре Раду Щербанга каршы хәрби походка чыккан һәм Валахияне басып алган. Шуннан соң ул хәтта берникадәр вакытка Валахия господаре титулын кабул иткән, ләкин 1611 елда Брашов янындагы сугышта Щербаннан җиңелүгә дучар булган.

1613 елның көзендә Госман империясе Баторийга каршы зур җәза походы оештырган. Төркия походында Валахия господаре Раду Михня һәм Молдавия господаре Стефан Томша гаскәрләре катнашкан. Габриэль Баторий 1613 елның октябрендә Орадядә үз офицерлары тарафыннан үтерелгән.

## Әдәбият

* *Иоан-Аурел Поп, Иоан Болован*. История Румынии. — М.: издательство «ВЕСЬ МИР», 2005.

Төркем:Батори нәселе
Төркем:Трансильвания хакимнәре
Төркем:XVII гасырда үтерелгән монархлар
Buçi Emeçeta

**Florens Onebuçi «Buçi» Emeçeta** (; *[[1944 ел|1944 yılnıñ]] [[21 июль|21 iyüle]], [[Лагос|Lagos]] — [[2017 ел|2017 yılnıñ]] [[25 гыйнвар|25 ğinwarı]], [[Лондон|London]]*) — Nigeriä çığışlı yazuçı häm dramaturg. 20dän artıq kitap avtorı. Anıñ berençe romannarınıñ küp öleşe Allison & Busby näşriätında basılğan, anda anıñ möxärrire Margaret Basbi bulğan. Emeçeta balalar qollığı, analıq, xatın-qız bäysezlege häm azatlığı temaların populärlaştırğan. Anıñ eşläre traditsiä häm xäzerge zaman arasındağı qarşılıqnı tikşerä. Anı «Böyekbritaniädä 1948 yıldan soñ yaşägän berençe uñışlı qara tänle xatın-qız-romançı» dip atıylar. 

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Curry, Ginette. *Awakening African Women: The Dynamics of Change*. Cambridge Scholars Press, 2004.
* Umeh, Marie (ed.), *Emerging Perspectives on Buchi Emecheta* (Foreword by Margaret Busby), Africa World Press, 1996. ISBN 9780865434554ISBN 9780865434554.

## Sıltamalar

* Buchi Emecheta Foundation website 
* «Buchi Emecheta — Five books in tribute», *Sunday Trust*, 5 February 2017.
* Buchi Emecheta bio at the BBC Worldwide.
* Buchi Emecheta page at Emory University .
* The Roland Collection of Films & Videos on Art. Writers Talk: Ideas of our Time — Buchi Emecheta speaks with Susheila Nasta.
* Buchi Emecheta page  at *Sable*.
*

Төркем:Британия империясе ордены офицерлары
Төркем:Британия империясе ордены әгъзалары
Төркем:Язучылар
Төркем:Нигерия драматурглары
Төркем:Хатын-кыз-социологлар
Төркем:Гендер социологлары
Төркем:Йель университеты укытучылары
Төркем:Лондон университеты укытучылары
Төркем:Лондон университетын тәмамлаучылар
Төркем:Latinça
Горшков

**Горшков** ― фамилия.
* Владимир Горшков (1949—2012), балет артисты, театр белгече, КДМИ кафедра мөдире.
* Николай Горшков (1912—1995), СССР тышкы разведкасы хезмәткәре.
## Моны да карагыз
* (2723) Горшков, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Артас Менетил

**Артас Менетил** () — Warcraft санак уеннары сериясенең төп персонажларының берсе. Warcraft III: Reign of Chaos, Warcraft III: The Frozen Throne, Warcraft III: Reforged, World of Warcraft: Wrath of the Lich King уеннарында күренә. Шулай ук Артас Arthas: Rise of the Lich King романында төп герой һәм Warcraft: Of Blood and Honor һәм Thrall: Twilight of The Aspects романнарында икенче план персонажы булып тора. Warcraft галәменнән тыш ул Heroes of the Storm кроссовер-уенында күренә.

Принц Артас беренче тапкыр Warcraft III: Reign of Сһаоѕ'да яшь паладин һәм Лордерон патшалыгының варисы принцы буларак күренә. Ул үз халкын кешеләрне җеннәргә әйләндерүче чумадан коткарырга тырыша. Ләкин соңрак Лич-патшаның мәкерле тозагы Артасны Фростморнның рун кылычын алырга, үз җанын югалтырга һәм туган җиренә күп бәла китергән җеннәр хезмәтендә үлем рыцары булырга мәҗбүр иткән. Warcraft III: The Frozen Throne ахырында Артас үзе Лич-патша булган һәм World of Warcraft: Wrath of the Lich King'да һәлак булганчы, җеннәр өстеннән хакимлек иткән.

Артас образы уенчылар һәм тәнкыйтьчеләр тарафыннан уңай бәяләр алган: ул күп тапкырлар видеоуеннарда иң ышандырырлык явызларның берсе дип танылган. Empire киножурналы Артас Менетилны Warcraft тарихында иң фаҗигале шәхес дип атаган.

## Сылтамалар

* *Robin Torres.* BlizzCon Day 2 WoW Lore and Quests panel liveblog . The Lich King. Inside his mind: Genius or madman? (WoW Lore & Quests panel with Chris Metzen and Alex Afrasiabi). wow.joystiq.com (4 август 2007). — «Chris [Metzen] goes over the story of Arthas. He was worn down from his fight vs. the scourge and he lost his morals and merged his spirit with the Lich King».
Төркем:Әлифба буенча персонажлар
Төркем:Уйлап чыгарылган күпләп үтерүчеләр
Төркем:Уйлап чыгарылган рыцарьлар
Төркем:Некромантлар
Төркем:Уйлап чыгарылган патшалар
Төркем:Warcraft персонажлары
Martti Karyalaynen

**Martti (Martiska) Karyalaynen** (karel. *Martti (Martiska) Karjalainen*; *[[1768 ел|1768 yıl]], [[Lonkka]] awılı (xäzerge [[Калевала районы|Kalevala rayonı]]) ― [[1839 ел|1839 yıl]]*) ― karel run cırçısı.

## Biografiä
Run cırçıları ğailäsendä tuğan. Karyalaynennıñ tormışı häm icatı turında tulı mäğlümatlar yuq. 1834 yılda ul Karyalaynen repertuarınnan küp sanlı runnar yazdırğan Elias Lönnrot belän oçraşqanı ğına bilgele. Karyalaynen üzen cırçı-şağir bularaq kürsätkän. Ul üze tirä-yundäge çınbarlıq häm xätta şäxsi tormışı turında runalar icat itkän. Anıñ ulları Maksim häm Teppana da tanılğan run cırçıları bulğan.

## Ädäbiät

* Elias Lönnrotin matkat. Helsinki, 1902. Osa 1
* Suomen kansan vanhat runot. Helsinki, 1908―21. Osa 1. 1―4
* Niemi A. R. Vienan läänin runonlaulajt ja tietäjät. Helsinki, 1921
* Haavio M. Viimeiset runonlaulajat. Helsinki, 1948. Karjalan laulajat. Helsinki, 1968.
Төркем:Рун җырчылары
Төркем:1768 елда туганнар
Төркем:1839 елда вафатлар
Төркем:Latinça
Иван Кяйвяряйнен

**Иван Иван улы Кяйвяряйнен** (*[[1912 ел|1912 елның]] [[30 июнь|30 июне]] ― [[1996 ел|1996 елның]] [[7 октябрь|7 октябре]], [[Петрозаводск]]*) — галим-тарихчы, тарих фәннәре докторы. КАССРның атказанган фән эшлеклесе (1965).

## Биография
Крестьян гаиләсендә туган. 1928—1930 елларда Карелия һәм Ленинград өлкәсе мәктәпләрендә укытучы булып эшләгән. 1934 елда Ленинград педагогия институтын тәмамлаган.

1934—1936 елларда Карелия дәүләт педагогия институтының (хәзерге Карелия дәүләт педагогия университеты) гомуми тарих кафедрасы ассистенты булган. 1937 елның сентябреннән Ленинград дәүләт университетында аспирант булып эшләгән. 1938—1939 елларда кулга алынган, аннары азат ителгән һәм акланган.

Совет-фин сугышында катнашучы. Ленинград дәүләт университетының аспирантурасын тәмамлаганнан соң 1943 елдан 1989 елга кадәр Карел-Фин дәүләт университетында (1956 елдан Петрозаводск дәүләт университеты) эшләгән: гомуми тарих кафедрасы мөдире, тарих-филология факультеты деканы (1947—58 еллар), гомуми тарих кафедрасы профессоры.

22 фәнни хезмәт авторы. Россия финнистикасына нигез салучы. Петрозаводск дәүләт университетында Финляндия һәм Төньяк Европа илләре тарихын өйрәнү буенча махсуслаштыру инициаторы. Медальләр белән бүләкләнгән.

## Әдәбият

* Такала И. Р. И. И. Кяйвяряйнен // Политическая история и историография: От античности до современности: Сб. науч. ст. / Отв. ред. Т. Г. Тюнь. Петрозаводск, 2000.   Вып. 3.

## Сылтамалар

* https://ptzgovorit.ru/encyclopedia/kk/kyaivyaryainen-ivan
Төркем:Галимнәр
Төркем:ССРБ тарихчылары
Төркем:ПетрДУ укытучылары
Төркем:Петрозаводскида вафатлар
Юлия Шапиро

**Юлия Семён кызы Шапиро** (*[[1984 ел|1984 елның]] [[16 декабрь|16 декабре]], [[Россия]], [[Санкт-Петербург]]*) — Россия һәм Исраил фигуристкасы.

## Карьера
Игорь Петров, Алексей Соколов,  белән Россия командасы өчен чыгыш ясаган. Соколов белән бергә 2000 елда юниорлар арасында дөнья чемпионатында өченче булган. 

Соңгы партнер Вадим Аколзин булган. Бергә алар Исраил өчен чыгыш ясаганнар. Шапиро һәм Аколзин — өч тапкыр Исраил чемпионнары (2003—2005). 2005 елда Мәскәүдә узган дөнья Олимпия алды чемпионатында алар квалификацияне үтү һәм Туринда олимпиадада катнашу өчен җитәрлек югары урынны ала алмаганнар. 2005 ел сезоны тәмамланганнан соң пара таркалган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ИСУ сайтында Шапиро/Акользин параның профиле
* Pairs on Ice: Shapiro & Akolzin 

Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:Спортсменнар
Төркем:Россия фигуристлары
Төркем:Исраил фигуристлары
Төркем:Фигуристлар
Lifelover

**Lifelover** — 2005 елда нигезләнгән һәм психоделик рок ягына нык авыш депрессив-суицидаль блэк-метал башкарган Швеция музыкаль төркеме. 2011 елның сентябрендә нигез салучыларның берсе үлгәч таркалган.

## Тарих

## Дискография

### Студия альбомнары

* 2006 — *[[Pulver (альбом)|Pulver]]*
* 2007 — *[[Erotik]]*
* 2008 — *[[Konkurs]]*
* 2011 — *[[Sjukdom]]*

### MCD һәм EP

* 2009 — *Dekadens*

### Демо

* 2005 — *Promo 2005*

## Сылтамалар

*
Пааво Лукин

**Пааво Лукин**, чын исеме **Павел Осип улы Лукин** (; *[[23 сентябрь]], [[1922 ел|1922]], [[Пряжа районы|Пряжа районының]] [[Кала-Яакой]] авылы — [[25 апрель]], [[1988 ел|1988]]*) — карел язучысы.

## Биографиясе
Пааво Лукин 1922 елның 23 сентябрендә Карелиянең Пряжа районы Кала-Яакой авылында туган.

Пааво Лукин Ведлозеро урта мәктәбендә һәм Петрозаводск укытучылар институтында укыган, соңгысын 1941 елда тәмамлаган. Бөек Ватан сугышында катнашкан, аннары Пряжа, Олонец һәм Муезер районнарында мәктәп укытучысы һәм директоры булып эшләгән. 1961 елда ул Карелия педагогик институтын читтән торып тәмамлый.

Лукинның беренче әсәрләре 1930-нчы еллар ахырында карел телендәге Карелия журналында чыга. 1971 елда ул үзенең беренче хикәяләрен фин телендә «Пуналипу» журналында бастыра. Соңрак, Лукин олонец диалектында балалар шигырьләре һәм хикәяләре яза. 1982 елда ул ССРБ Язучылар берлегенә кабул ителә.

## Әдәбият
* Djužev, Ju.I.: *Pisateli Karelii: biobibliografitšeski slovar*, s. 189. Petrozavodsk: Ostrova, 2006. .
* APR: Novelli koulupojasta Voitto Rantalasta ja hänen ystävistään. Petroskoi: Karjala, 1975. Toinen painos, 1983.
* Tuhkimus: Sanelemista karjalan livvin kielel. Petroskoi: Karjala, 1981.
* Mindäh kägöi kukkuu: Suarnua lapsih näh. Petroskoi: Karjala, 1990.
* Iče minä: Karjalaizii runoloi lapsih näh. Petroskoi: Karjala, 1996.

## Сылтамалар

Төркем:1988 елда вафатлар
Төркем:25 апрель көнне вафатлар
Төркем:1922 елда туганнар
Төркем:23 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Карел язучылары
Миллиард.татар

**Миллиард.татар** () — Татмедиа агентлыгының татар интернет-проекты, сайт. Рус телендә эшли.

## Тарихы
Сайт 2021 елның 12 гыйнварында ачыла. Баш редакторы булып Арыслан Минвәлиев тора.

## Сәхифәләре
Проект кысаларында татарларның тарихы, кемлеге, ничек хәзерге вакытта яшәве, киләчәккә прогнозлар сурәтләнә, күренекле татар эшлеклеләре турында мәгълүмат бирелә, татар халкының киләчәге һәм актуаль проблемалар турында фикер алышу материаллары тәкъдим ителә. Проект үзе аңлатканча, анда татарларның һәм Татарстанның төрле брендлары, татарлардда туган сорауларга җаваплар һәм XXI гасырда алар алдында торган төп борчулар җыелган.

## Моны да карагыз

* #МинБезТатар
* #ТатнетЭкосистемасы
* Татнет сәхифәләре исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Татар интернеты
Төркем:Рунет
Төркем:Татар сайтлары
Түбә

**Түбә** — бинаның түбәсе атмосфера тәэсире астында булган өске элементы. Аның төп функциясе — эчке бүлмәләрне атмосфера явым-төшемнәреннән һәм тәэсирләреннән саклау. Түбәнең төп таләпләре — җиңеллек, ныклык, җитештерү һәм эксплуатацияләүдә экономиялелек.

## Әдәбият

* Кровля // Большая российская энциклопедия. Том 16. — М., 2010. — С. 82.

* *Таненбаум А. С.* Кровля // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Төркем:Түбә
Станислав Шакиров

**Станислав Алексей улы Шакиров** (*[[1967 ел|1967 елның]] [[23 март|23 марты]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Башкорт АССР]], [[Бөре районы]], [[Яңа Колчыбай]]*) — мари җырчысы, композитор, Мари Ил Республикасының атказанган артисты (1997), Мари Ил Республикасының халык артисты (2000), Башкортстанның атказанган артисты (2012).

## Биография
1967 елның 23 мартында Башкорт АССРның Бөре районы Яңа Колчыбай авылында туган. 1985 елда Бахтыбай урта мәктәбен тәмамлаган. 1985—1987 елларда армиядә булган. 1988 елда Йошкар-Ола шәһәрендәге Палантай исемендәге музыка училищесының вокал бүлегенә укырга кергән. Музыка училищесында укуын дәвам итеп, 1989 елда Я. Эшпай исемендәге Мари Дәүләт филармониясе солисты булган. Анда ул «Кенеж йуд» («Җәйге төн») эстрада-вокал юнәлеше төркемен оештырган, ул 1990 елда «Мари» төркеме дип үзгәртелгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Писатели Марий Эл: библиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. – Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. – 752 с. С. 399.

Төркем:Музыкантлар
Төркем:Җырчылар
Төркем:Мари Ил Республикасының атказанган артистлары
Төркем:Мари җырчылары
Тадеуш Кондрат

**Тадеуш Кондрат** (; *[[1908 ел|1908 елның]] [[8 апрель|8 апреле]], [[Австро-Венгрия империясе|Австро-Венгрия]], [[Пшемысль]] — [[1994 ел|1994 елның]] [[19 июнь|19 июне]], [[Польша|Ләхстан]], [[Констанцин-Езёрна]]*) — Ләхстан театр, кино, телевидение һәм кабаре актёры.

## Биография
Тадеуш Кондрат 1908 елның 8 апрелендә Пшемысльдә туган. Ул актерлык мәктәпләрендә укымый, әмма 1932 елда актерлык имтиханын тапшыра. 1927 елда Познаньдә театрда дебют ясый, ә аннары Познань, Краков, Луҗ, Катовице һәм Варшава театрларында актёр була. Шулай ук 1954 елда кабареда һәм 1957—1979 елларда «телевидение театры» спектакльләрендә чыгыш ясый. 1994 елның 19 июнендә Констанцин-Езёрна шәһәрендәге «Сколимувта Актёр Йортында» вафат була. Варшаваның «Иске Повонзки» зиратында җирләнгән.

Аның абыйсы — актёр Юзеф Кондрат, улы — актёр Марек Кондрат.

## Бүләкләр

* 1947 — Көмөш Күрсәткән Хезмәт Тәресе.
* 1954 — Польша Яңарыш Орденының кавалер тәресе.
* 1955 — 2-нче дәрәҗә ПХҖ Дәүләт премиясе.
* 1978 — Польша Яңарыш Орденының офицер тәресе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* filmpolski.pl сайтында актёр 
* e-teatr.pl сайтында актёр 
* fototeka.fn.org.p сайтында фотографияләр
Төркем:Актерлар
Төркем:Польша театр актерлары
Төркем:Польша телевидение актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:Польша киноактерлары
Төркем:Пшемысльдә туганнар
Төркем:Констанцин-Езёрнада вафатлар
Ялкайн

**Ялкайн** ― әдәби псевдоним.
* Яныш Ялкайн (*Яныш Ялкаевич Ялкаев*, 1906—1938), чирмеш язучысы, фольклорчы, тәрҗемәче, этнограф, библиограф. 
----
* Надежда Ялкайн (*Надежда Сайфулловна Ялка́ева*, 1916―1987), чирмеш язучысы, тәрҗемәче, укытучы. Яныш Ялкайнның хатыны.
Risen 2: Dark Waters

**Risen 2: Dark Waters** — санак рольле уены, Risen уенының дәвамы.

## Булдыру
2010 елның 1 апрелендә уен турында беренче мәгълүмат барлыкка килгән. Уен санаклар өчен 2012 елның 27 апрелендә чыккан. Консольләр өчен уен 2012 елның августында чыккан.

2011 елның 25 мартында Мүнхенда Risen 2 презентациясе матбугат өчен узган (ябык презентация). Бу презентациядән репортажлар 2011 елның 7 июнендә проекттан мәгълүмат блокадасы алынгач басылып чыккан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт
Төркем:Санак уеннары
Төркем:Piranha Bytes тарафыннан эшләнгән санак уеннары
Төркем:Windows өчен уеннар
Төркем:Xbox 360 өчен уеннар
Төркем:Risen
Төркем:2012 елгы санак уеннары
Төркем:Action/RPG
Татар (мәгънәләр)

**Татар**  ― күп мәгънәле сүз, шул исәптән фамилия һәм топоним.

## Фамилия
* Альфред Татар (1963), Австрия футболчысы (*ярымсакчы*), тренер.
* Нур Татар (1992), Төркия спортчысы (*тхэквондо*), дөнья чемпионы.
* Станислав Татар (1896―1980), Польша хәрбие, бригада генералы.
* Томаш Татар (1990), Словакия хоккейчысы.
* Әрсин Татар (1960), Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте сәясәтчесе.

## Топоним
;Азәрбайҗан
* Татар (Җәбраел)
* Татар (Зәнгилан)
* Татар (Губадлы)
;Польша
* Татар (Лодзь воеводалыгы)
;Төркия
* Татар (Амасья)
* Татар (Сиваслы)
* Татар (Сушеһри)
* Татар (Томарза)
* Татар (Чорум)
## Гидроним
* Татар (Өял кушылдыгы)

## Башкалар
* Татар ― татар милләте вәкиле.
* Татар ― урта гасырлар монгол кабиләсе вәкиле.
* «Татар» ― хип-хоп стилендә уйнаучы монгол музыкаль төркеме.

## Моны да карагыз
* Татар әлифбасы
* Татар дөньясы
* Татар җыры
* Татар радиосы
* Татар теле

## Шулай ук карагыз
* **[[Татарлар (мәгънәләр)]]**
Төркем:ФамилияләрТөркем:Топонимнар
Мирмидоняннар

**Мирмидоняннар** (юнан телендә μυρμιδόνες, “кырмыскалар”)  - юнан мифологиясендә Фессалиядә, Фтиядә торган борынгы кабилә булган.
Борынгы Греция риваятьләре буенча куәтле кабилә булган һәм гаскәриләре көчле булган.
Һомерның "Илиада" эпосында Троя сугышында Ахиллес җитәкчелегендә барганнар дип тасвирланган булганнар.
## Мифологиядә хасиятләре
Борынгы Греция мифологиясе һәм тарих язуы буенча Мирмидоняннар Зевс токымы булган Мирмидон патшадан һәм Эуримедуза дигән патшазадә кыздан килеп чыккан.
Башка юрама Римлы шагыйрь Овидийның "La metamorfosis" поэмасында бар. Анда Зевс хастадан халык булмагач Эгина патшасы ялваруы буенча кырмыскаларны кешеләргә әверелдергән.

## Искәрмәләр

Төркем:Мифология
Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Баймурзин

**Байму́рзин** — татар һәм башкорт фамилиясе.
* Гаяз Баймурзин (1913―1948), ерак арага очучы бомбардировка авиациясе очучысы, гвардия майоры. Советлар Союзы Герое (1944).
* Җәмил Баймурзин (***Ябай Малай***, 1992), башкорт һәм татар эстрадасы җырчысы.
* Хәмит Баймурзин (1955), педагогика фәннәре докторы, Ишембай нефть көллияте директоры (2011).
----
* **[[Баймурзина]]**
Төркем:Фамилияләр
Everlasting Summer

**Everlasting Summer** (; ) — пионерлар лагеры сеттингында эроге элементлары белән визуаль роман жанрындагы санак уены, Soviet Games командасы тарафыннан эшләнгән һәм аның тарафыннан нәшер ителгән. 2013 елның 21 декабрендә персональ санаклар өчен чыгарыла, ә 2014 елның 19 ноябрендә уен Steam платформасында чыгарыла.

## Булдыру
Шунысы игътибарга лаек, уен башта коммерция яки реклама продукты буларак планлаштырылмаган. Уенны Ычан имиджборды энтузиастлары эшләгән. Проектның башы дип 2008 елның маен санау кабул ителгән, әмма нигезенә Project.Namae эшләнмәләре салынган, ул алга таба үсеш алмаган.

Уен бушлай ачык чыганаклы Ren'Py движогы куллана. Ren'Py уенны күп платформаларда башларга мөмкинлек бирә. Мәсәлән, Windows, OS X, Linux, iOS яки Android.

Проектны эшләүдә Арсений Чебынкин (ArseniXC) катнашкан, ул фонларны буяган. Арсений аниме-берләшмәдән тыш иҗаты белән яхшы билгеле.

## Искәрмәләр

Төркем:Визуаль новеллалар
Төркем:Эроге
Төркем:Windows өчен уеннар
Төркем:Linux өчен уеннар
Төркем:MacOS өчен уеннар
Төркем:Android өчен уеннар
Төркем:IOS өчен уеннар
Төркем:2013 елгы санак уеннары
Feastables

**Feastables** — Джимми Дональдсон ясаган азык-төлек маркасы, MrBeast дип аталган. 2022 елның гыйнварында Дональдсон үз компаниясенең "MrBeast Bars" дип аталган шоколад барлары белән старт алган компания төзелүен игълан итте.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:АКШ азык-төлек компанияләре
Ги һәм Эстопа маҗаралары

**«Ги һәм Эстопа маҗаралары»** () — Мариана Калтабиано һәм Mariana Caltabiano Produções компаниясе белән Cartoon Network телевизион канал өчен барлыкка китерелгән Бразилия мультсериалы.

## Рольләрдә

* Мариана Калтабиано — Ги "Игинхо" / Крокет Спаниел / Дона Игилда / Фифивелинха / Рокет Спаниел
* Эдуардо Жардим — Эстопа / Питибурро
* Арли Кардосо — Рибалдо "Риба"

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Мультсериаллар
MrBeast

**Джимми Дональдсон** (; *[[1998 ел|1998 елның]] [[7 май|7 мае]], [[Америка Кушма Штатлары|АКШ]], [[Канзас]], [[Вичита]]*), **MrBeast** псевдонимы белән танылган, Америка видео блогеры, шоу-бизнес- фигурасы, шул ук исемдәге YouTube каналын ясаучы. Ул YouTube-та кыйммәтле трюклар төшерүгә багышланган видео жанрының пионеры булып санала. 2023 елның гыйнварында аның каналына язылучылар саны 130 млн кешегә җиткән, һәм ул платформада язылучылар саны буенча дүртенче булган.

MrBeast проектыннан тыш, Дональдсон Beast Reacts, MrBeast Gaming, MrBeast 2 (элекке MrBeast Shorts) YouTube-каналларын һәм Beast Philanthropy хәйрия каналын алып бара. Элегрәк ул MrBeast 3 каналын алып барган (башта MrBeast 2), ул хәзер актив түгел. Дональдсон 2020 елның иң югары түләнә торган 10 ютуберының берсе була. MrBeast Burger, Feastables, Team Trees һәм Team Seas компанияләренә нигез салучыларның берсе. Дональдсон 2020, 2021 һәм 2022 елларда Streamy Awards тәкәллефендә өч тапкыр Сreator of the Year бүләген алган; ул шулай ук 2022 елда Kids' Choice Awards'да Favorite Male Creator бүләген алган.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1998 елда туганнар
Төркем:7 май көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Erotik

***Erotik*** — Lifelover төркеменең икенче тулы форматлы студия альбомы. 2006 елның сентябрь — декабрендә Стокһольмда яздырылган һәм 2007 елның февралендә Total Holocaust Records тарафыннан CD'да һәм 2007 елның октябрендә Eternity Records һәм Blut & Eisen Productions тарафыннан 500 данә тираж белән винилда чыгарылган.

Пластинка депрессив-суицидаль блэк-метал кысаларында саклана һәм жанрга хас музыкаль стильләрнең катнашлыгының типик үрнәге булып тора.

Erotik альбомын яздыру яңартылган составта узган: төркемгә ритм-гитарачы Хенрик Халдтгрен (H.) кушылган.

## Композицияләр исемлеге
* - 12 нче композициядә төркемнең алдагы альбомы, Pulver'дан, M/S Salmonella җыры бар, ул кире тәртиптә уйнала.

## Катнашучылар

* Ким Карлссон «**()**» — вокал, сөйләшүләр, гитара
* Йонас Бергквист «**B**» — вокал, гитара, бас, фортепиано, лирика
* Хенрик Халдтгрен «**H.**» — гитара
* Йохан Габриэльсон «**1853**» — өстәмә вокал, сөйләшүләр, лирика
* Рикард Остром «**LR**» — вокал (4-нче һәм 7-нче композицияләрдә), лирика

## Искәрмәләр

## Сылатмалар

* Last.fm сайтында ''Erotik''

Төркем:Lifelover'ның альбомнары
Төркем:Музыкаль альбомнар
Төркем:2007 елгы альбомнар
Майкл Наки

**Майкл Сидней Наки** (, 25 декабрь, 1993, Мәскәү, Россия) — Россия политик галиме, блогер һәм стример, хәзерге вакытта Литвада яши. Шул ук исемдәге YouTube каналы авторы.

## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1993 елда туганнар
Төркем:25 декабрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Тәүфыйк (мәчет)

**Тәүфыйк (''Тәүфикъ'') мәчете**:
* Тәүфикъ ― Казанның Авиатөзелеш районы  мәчете.
* Тәүфыйк ― Сарман мәчете.
Youtube авторы бүләкләре

**[[YouTube|Youtube]] авторы бүләкләре** (), элек **YouTube төймәләре** () — билгеле бер абонентка ирешкән канал ясаучыларга YouTube биргән бүләкләр. Аларны иң яхшы видео өчен бүләкләнгән YouTube премиясе белән бутамаска кирәк.

Гомумән алганда, рәсми рәвештә 3 төр премия бар, калган бүләкләр YouTube премиясе сайтында күрсәтелмәгән. Бүләкләр төрле зурлыкларга ия — YouTube каналында абонентлар күбрәк булса, төймә һәм рамка зуррак була.

## Күренеш тарихы
VidCon 2012 еллык видео конференциясендә YouTube генераль директоры Тим Шей YouTube Алтын төймәсен ачты, аның каналлары 1 000 000 абонентка җиткән кешеләр өчен бүләк. Ул вакытта 78 канал бүләк алды, һәм Тим шулай ук 100 000 абоненты булган кешеләргә барган "Көмеш YouTube төймәсе" турында игълан итте. Моннан тыш, алар $ 500 бүләк картасы һәм санлы SLR камерасы алдылар.

VidCon 2015-тә, YouTube VP продукт белән идарә итү Мэттью Глотцбах YouTube Алмаз төймәсе кертелүен игълан итте. Бу каналларның 10,000,000 абонентлары булган кешеләр өчен эшләнгән. Шул мизгелдә 35 канал төймәгә хокук алды. 2018 елның октябренә 10,000,000 артык абонентлы 294 YouTube каналы бар иде.

## Кагыйдәләр алу
Бүләк алу өчен гади абонентлар җитми, берничә икенчел шартлар үтәлергә тиеш:

* Бүләкләнәчәк канал актив булырга тиеш, ягъни алдагы алты ай эчендә эчтәлек йөкләнгән.
* Соңгы 365 көн эчендә канал бернинди Иҗтимагый күрсәтмәләр дә кабул итмәгән булырга тиеш.​
* Канал YouTube хезмәт шартларына туры килә.
* Канал - YouTube Партнер Программасы әгъзасы.
* Канал бетерелмәгән, аның белән бәйле хисап бетерелмәгән.
* Канал спам, алдау һәм алдау кагыйдәләренә туры килә.
* Канал күбесенчә оригиналь эчтәлек бастыра.

Compыю, кыскарту һәм туплау буенча махсуслашкан каналлар бүләкләнми. Башкалар авторлык хокукы булган эчтәлекне киң кулланган каналлар бүләкләнмәячәк. Моннан тыш, бүләкләр кайбер илләргә һәм территорияләргә җибәрелмәячәк.

## Стандартлаштырылган төймәләр
Хәзерге вакытта канал билгеле бер абонентка җиткәч, 3 төрле стандартлаштырылган YouTube төймәләре бар, шулай ук аерым кешеләргә бирелгән кайбер төймәләр:

 Көмеш **төймә** — 100,000 абонентка җиткән каналлар өчен. Никель белән капланган бакыр-никель эретмәсе. 2018 елга кадәр ул металл рамкада эшләнгән. Кнопканың яңа версиясендә рам юк.

Алтын **төймә** — 1 000 000 абонентка җиткән каналлар өчен. Алтын капланган бакырдан эшләнгән. 2018 елга кадәр ул металл рамкада эшләнгән. Кнопканың яңа версиясендә рам юк.

Алмаз **төймәсе** — 10,000,000 абонентка җиткән каналлар өчен. Ул көмеш металлдан, видео уйнау төймәсе формасында зур төссез кристалл кертелгән. Элекке премияләрдән аермалы буларак, кертелгәннән бирле аның рамкасы юк.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Автор бүләкләре
Колбяглар

**Колбяглар** (, бор. скан. *kylfingar,* , визант. *Κουλπίγγων*) — XI—XII гасырлар халкы яки социаль төркеме. Этник чыгышы һәм урнашу өлкәсе төгәл билгеләнмәгән.

## Этимология
М. Фасмер фикеренчә, колбяглар исеме борынгы скандинав *kylfingr* («тәпәч» дигәнне аңлаткан *kylfa* сүзеннән) килеп чыккан.

## Искәрмәләр
Лобков, Павел Альбертович

**Павел Альбертович Лобков** (21 сентябрь, 1967, Сестрорецк, СССР) — Россия журналисты һәм биологы. Dozhd телеканалының алып баручысы һәм язучысы (2012-2019, 2020-2021); Санкт-Петербургтагы "Бишенче канал "(2007-2008) "Павел Лобков белән алгарыш" программасының алып баручысы; алып баручы, корреспондент һәм НТВ телекомпаниясе язучысы (1993-2006, 2008-2011).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
### Интервью

*  (Youtube-канал «вДудь» – Юрия Дудя; 9 ноября 2022)
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1967 елда туганнар
Төркем:21 сентябрь көнне туганнар
Төркем:ТЭФИ премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россия журналистлары
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Суббота!

**«Суббота!»** — Бөтен Россия күңел ачу каналы.

Тест тапшыруларын 2017 елның 15 декабрендә башлады. 2018 елның 1 гыйнварында ул "Супер" исеме белән төп тапшыруга керде, үзен гаилә карау өчен романтик комедия каналы итеп күрсәтте. Максатлы аудитория 14 яшьтән 44 яшькә тамашачылар иде, һәм аның төп өлеше балаларлы яшь гаиләләр иде.

2021 елның 1 февралендә Мәскәү вакыты белән 5.00 сәгатьтә канал исемен “Шимбә” итеп үзгәртте! югары рейтингы аркасында. Максатлы аудитория хатын-кызга үзгәрде.

## Идарә итү

### CEO

* Рубен Оганесян (2017—2020)
* Николай Картозия (2020 елның октябреннән)

### Генераль җитештерүчеләр

* Эдуард Илойан, Виталий Шляппо, Алексей Троцюк, Денис Жалинский (2018-2020)
* Ксения Собчак (2019—2021)
* Максим Бандровский, Александр Жикаренцев (2021 елның 1 февраленнән)

## Бүләкләр

* Gold Digital PromaxBDA Asia "Санны иң яхшы куллану" номинациясендә
* "Көндезге телевизион сериал" номинациясендә " IP Пирогов " сериясе өчен TEFI премиясе 2019

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт
* Газпром-Медиа сайтында бит
Төркем:Тәүлек буе эшләүче телеканаллар
Төркем:Рус телендә эшләүче телеканаллар
Гаилә мәчете (Мияс)

**Гаилә** () ― Чиләбе өлкәсе Мияс шәһәр округының Челән (*Селянкино*) бистәсендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (918 нче мәхәллә мәчете). Мияс шәһәрендә төзелгән беренче мәчет. Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составындагы Чиләбе өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте Мияс округы мөхтәсибәте карамагында.

## Тарих
Мәчет проектын эшләү 2008 елда ук башланган. Әмма акча җитмәү сәбәпле, эш вакытлыча туктатыла. 2012 елда бертуган Насыйровлар тарафыннан мәчет төзеләсе җир участогы Чиләбе һәм Курган өлкәләре мөселманнарының төбәк дини идарәсенә бүләк ителә һәм төзелеш яңадан башлана. Мәчет төзелешендә ярдәм күрсәткән төп спонсор — «ИБК» компаниясе директоры Фәрит Вәлиев. Бу эшнең төп инициаторлары ― Насыйровлар һәм Сәйфетдиновлар нәселе.

2018 елның 22 сентябрендә мәчет ачыла. Мәчетне ачу тантанасында Чиләбе һәм Курган өлкәләре мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте рәисе баш мөфти Ринат хәзрәт Раев, округ башлыгы (ул вакытта ) , Мияс округының имам-мөхтәсибе Әхмәт хәзрәт Хәсәнянов һ. б. катнашкан.  

2023 елда мәчет ишегалдында Коръәнгә үзенчәлекле һәйкәл куела: агач төбе өстендә ачык китап һәм кара савыты, каурый каләм урнаштырылган, китапка Коръәннән аять язылган (идея авторы Әхмәт хәзрәт Хәсәнянов; тимердән коелган скульптур композицияне башкаручылар ― Радик Шаргулла улы һәм Роман Радик улы Газизовлар).  

## Тасвирлама
Мәчет бинасы ике катлы. Бер гөмбәзе һәм керү юлы өстендә бер манарасы бар. Беренче катта ир-атлар, икенче катта хатын-кызлар дога кыла. Шулай ук ислам нигезләрен өйрәтү өчен кабинетлар каралган. Җәй көне биредә балалар өчен җәйге лагерьлар уздырыла. Мәчет ишегалдында балалар мәйданчыгы урнаштырылган.  

Стандарт буенча мәчет ике йөзгә кадәр, зур бәйрәмнәрдә — алты йөзгә якын кеше сыйдыра. Мәхәллә кешеләре ― татарлар, башкортлар һ.б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*    Мусульмане г. Миасса ВКонтакте 
*  Мечет Гаиля. Видео, 3:41

## Моны да карагыз
* Зөләйха мәчете ― Миясның Яр буе () урамында төзелүче мәчет.

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2018 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Чиләбе өлкәсе мәчетләре
Гаилә мәчете

**Гаилә мәчете**:
* Гаилә мәчете (Казан)
* Гаилә мәчете (Мияс)
Исмаил I

**Исмаил I,** тулы исеме **Абу л-Музаффар Исмаил бин Хейдар әл-Сафави** шулай ук **Исмаил Бахадур Шах** яки **Исмаил Сафави** шулай ук **Исмаил Хатай** (17 июль, 1487—23 май, 1524; , ) — Иранның Шахиншасы, бөек командир һәм шагыйрь, Сафавилар династиясенә нигез салучы. 1500-нче елда, Кызылбаш ярдәме белән, ул Азәрбайҗанны яулап ала башлады. 1501—нче елда Баку, Шемаха һәм Тәбризне яулап алганнан соң, ул Азәрбайҗанның Шахиншах традицион титулын, 1502-нче елда — бөтен Иранның Шах титулын кабул итә. Исмаил I вакытында Сафави дәүләте территориясе иң зур күләмгә җитте. Азәрбайҗан әдәбияты классикасы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Abbas Amanat. Iran: A Modern History. — New Haven & London: Yale University Press, 2017. — 992 p. — .
* Adel AIIouche. The Origins and Development of the Ottoman — Safavid Conflict (906—962 / 1500—1555). — Islamkundliche Untersuchungen[de]. — Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 1983. — 202 p. — .
* A. Azfar Moin. The Millennial Sovereign: Sacred Kingship and Sainthood in Islam. — N. Y.: Columbia University Press, 2012. — 368 p. — .
* Andrew J. Newman. Safavid Iran. Rebirth of a Persia. — Great Great Britain, London: I.B. Tauris, 2008. — 281 p. — .
* Barry Wood. The Adventures of Shāh Esmāʿil: A Seventeenth-Century Persian Popular Romance. — Leiden; Boston: Brill, 2018. — 485 p. — (Studies on Performing Arts & Literature of the Islamicate World). — ﻿.
* Cambridge History of Iran. — Cambr.: Cambridge University Press, 1986. — 1138 p. — .
* David Morgan. Medieval Persia, 1048—1797. — N. Y.: Routledge, 2016. — 198 p. — .
* Edward G. Browne. A Literary History of Persia. — Cambr.: Cambridge University Press, 1959. — Vol. IV. — 530 p.
* Ghulam Sarwar. History of the Shah Ismail Safawi. — Aligarh: Muslim University, 1939. — 127 p. — .
* Michel M. Mazzaoui. The origins of the Ṣafawids: Šīʻism, Ṣūfism, and the Ġulāt. — Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1972. — 109 p.
* Percy Sykes. A history of Persia. — L., 1915. — Vol. II. — 568 p.
* Roger Savory. History of Shah Abbas the Great. — Boulder, Colorado: Westiev Press, 1930. — Vol. I. — 544 p. — .
* Roger Savory. Iran under the Safavids. — Cambr.: Cambridge University Press, 1980. — 288 p. — .
* Vladimir Minorsky. Tadhkirat al-mulūk. A manual of Ṣafavid administration, circa 1137/1725. — L.: Luzac, 1943. — 348 p.
* Амир Теймури Мортеза Шахриар. «Джахангуша-и хакан» как источник по истории Ирана и Хорасана первой половины XVI в.. — Душанбе: АН Республики Таджикистан, 2016. — 169 с.

## Сылтамалар

* 

Төркем:Төрки шагыйрьләр
Төркем:Фарсы телле шагыйрьләр
Төркем:Әзери шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1524 елда вафатлар
Төркем:23 май көнне вафатлар
Төркем:1487 елда туганнар
Төркем:17 июль көнне туганнар
Шәех Хейдар

**Шәех Хейдар** яки **Шәех Хәйдәр** (1459, Диярбакир, Ак-Коюнлу — 9 июль, 1488, Табасаран, Ширваншахлар дәүләте) — Сефевие орденының алтынчы лидеры (1460—1488), Персиянең беренче Шах Исмаил I Сафавидның әтисе.

## Искәрмәләр

Төркем:1488 елда вафатлар
Төркем:9 июль көнне вафатлар
Төркем:Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр
Көнчыгыш Карелия

**Көнчыгыш Карелия** (кайвакыт *Рус Карелиясе*) — Карелия тарихи-географик өлкәсенең көнчыгыш өлеше.

## Гомуми мәгълүмат
1617 елда Столбово солыхы төзелгәннән соң территория Россиянеке булып кала. Өлкәнең икенче, көнбатыш өлеше Швеция һәм Швеция лютеран чиркәвенең милке булып кала һәм Швед Карелиясе дип атала (1808 елдан соң Фин Карелиясе дип атала). Хәзерге вакытта Көнчыгыш Карелия — Карелия Республикасының үзәк өлеше.

Көнчыгыш Карелия территориясе шартлы рәвештә көньякта Свирь елгасы, ә көнчыгышта Онега күле (Заонеж ярымутравын исәпкә алмаганда), Выгозеро һәм Ак диңгез белән чикләнә.

Көнчыгыш Карелия тарихи рәвештә мондый төбәкләргә бүленгән:

* Ак диңгез Карелиясе
* Олонец Карелиясе
* Онега буе Карелиясе

## Моны да карагыз

* Карелия (тарихи өлкә)

## Әдәбият

* *Киркинен X., Невалайнен П., Сихво X.* История карельского народа. — Петрозаводск, 1998

## Сылтамалар

* «После столетий рассеяния карелы переживают период культурного подъема»  Эксперт, Северо-Запад #4 (33), 5 март 2001
Төркем:Карелия тарихы
Төркем:Карелия Республикасы географиясе
Авраам Фиркович

**Авраам Самуил (Самойл) улы Фиркович** (, псевд.-акроним **Эвен Решеф** ( − *метеор*)****; *[[1787 ел]]ның [[2 сентябрь|2 сентябре]]**, [[Луцк]] — [[1874 ел]]ның [[17 июнь|17]] [[29 июнь|(29) июне]], [[Чуфут-Кале]]*) — караим галиме һәм сәяхәтчесе, язучы һәм археолог, борынгы кулъязмалар җыючысы, газзан.

## Искәрмәләр

Төркем:Археологлар
Gariko

**Гарегин Нверович Мовсисян** ( , 1995 елның 9 мартында,  Чаренцаван, Әрмәнстан), **Gariko** псевдонимы белән танылган — Рәсәй әрмән җырчысы, музыкант, композитор һәм музыка продюсеры.

## Беренче еллар

### Карьера һәм иҗат башы
Гарегин Новочеркаскта туып үскән, анда 12–4 сыйныфларда 1–4 сыйныфларда укыган. Әни — Магда Андрязовна Аветисян - хуҗабикә, әтисе — Нвер Гарегинович Мовсисян 1980-нче еллардан башлап машина бизнесында.

Гаиләдә бер абый бар: Вахе Нверович Мовсисян. Мәскәүгә күченгәч, ул Грушевская урта мәктәбенә укырга керде, һәм ул 5 нче сыйныфтан 9 нчы сыйныфка кадәр укыды.

Аннары ул Новочеркасс автомобиль транспорты мәктәбенә укырга керә, һәм аны тәмамламыйча 2 нче елдан куып чыгаралар.

13 яшеннән ул төрле компанияләрдә, кукуруз заводларында, машина юуда, җиһаз заводларында эшләде.

Тайпан белән чыгарылган тема күптән элек туган. Ул аларны үз урынына чакырды һәм алар аны җибәрделәр. VK иң яхшы диаграммада 69-нчы санга җитте һәм популярлаша башлады.

## Гаилә һәм шәхси тормыш
Гарегин Зинаида Петоянга өйләнгән. Пар 2015 елда туганнарының туенда таныштылар, аннан соң алар якынча 5 ел таныштылар, 2021 елда улы туды.

## Дискография

## Искәрмәләр
Байгускар

**Байгускар** (, ), икенче атамасы **Тиргәмеш** ― Башкортстан Республикасының Хәйбулла районында урнашкан торак пункт, авыл. 2008 елдан Татыр-Үзәк авыл советына керә. Почта индексы — 453810, ОКАТО коды — 80255823001.
Авыл атамасы торак пунктка нигез салучы кеше исеменнән ( Байгускар Ягафәр улы Мәгашев), икенче атамасы елга исеменнән (Тиргәмеш) алынган.

## Географик урыны
 
Ара: 
* Район үзәгенә (Акъяр) кадәр – 28 км.
* Якындагы тимер юл станциясенә () кадәр – 86 км.

## Тарих
Байгускар (Бай кучкар) – 1816 елда Акназар (аңа кадәр Бабай) авылыннан күчеп утырган Кучкар авылыннан 1858 елда барлыкка килгән өч утар-җәйләүнең (Байгускар, Каръян, Хәйбулла) берсе.  

«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866» дигән китапта шушындый язма бар: *Орск өязе, 2-нче стан, No 774 дер. Байгускарова (Дергамыш, Байкачкар), Дергамыш (Тиргәмеш) елгасы янында, иске трактның уң ягыннан һәм Орскидан Верхнеуральскига кадәр сул почта тракты арасында урнашкан. Өяз шәһәреннән ераклыгы — 152 верста, стан фатирына кадәр ― 52 верста, хуҗалыклар саны — 48, халык саны: ирләр 116 кеше, хатын-кыз 120 кеше. Авылда мәчет бар*. 

2008 елга кадәр авыл Байгускар авыл Советының административ үзәге булып торган, ул аерым авыл Советларын берләштерү һәм торак пунктларны тапшыру белән бәйле рәвештә Башкортстан Республикасының 19.11.2008 елгы 49-з номерлы Законы нигезендә юкка чыгарылган.

## Халкы

; Милли состав
күпчелек милләт ―  башкортлар (99 %).

## Шәхесләр

* Салават Әбделмәнов (1937— 2002), Башкортстанның атказанган укытучысы (1985).
* Җәмил Баймурзин (*Ябай Малай*, 1992), эстрада җырчысы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
* Байгускарово на портале «Генеалогия и Архивы»

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Хәйбулла  районы торак пунктлары
Болгария татарлары

**Болгария татарлары, Болгария кырым татарлары** — күбесенчә Болгариянең Добрич, Варна, Балчык, Татар-Пазарчык шәһәрләрендә таралган милли азчылык. 1853-1856 елләре 60,000 татар Болгариягә күчеп килгән. 

2001 ел җанисәбе буенча Болгариядә 1803 кеше үзен татар дип күрсәткән, 2021 елда 1129 кеше.

Рәсми булмаган мәгълүматларга караганда, бүген үзен татар дип санаган 20,000'гә якын кеше бар дип исәпләнә. Йөзе киң, күзләренең монголоид формасы, яңак сөякләре дип аталган кеше "чын татар" буларак кабул ителә. 

Татар телендә  күп кеше сөйләшми, бу проблем Румыниядә дә күренә. 2011 елга 1372 кеше татарча белгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча татарлар
Төркем:Татарлар
Төркем:Болгария халыклары
Тургут Реис мәчете (Балчык)

**Тургут Реис мәчете** (,  яки *Karagöl Camii*) — Болгариянең Балчык шәһәрендә урнашкан мәчет.

## Тарихы
1293 елда төзелгән.

Төрек адмиралы Тургут Рейс Кара диңгездә көчле давылга эләккән һәм, бу давылдан котылсам, мәчет салырмын, дип дога кылган. Ул Балчык шәһәренә килеп, Тургут Рейс мәчетен салдырган.

## Галерея

Балчик джамия . Balçık . Bulgaria. Mosque doorway, Balchik Oct 1993 (3755749627).jpg

Baltschik_Moschee_1.JPG

Балчик джамия минаре , Bulgaria. Soviet Car action and Minaret, Balchik, Oct 1993 (3755750097).jpg|1993

Moschee in Balchik 1995.jpg|1995

Nicolae Tonitza - Farul din Balcic.jpg

Nicolae Tonitza - Geamie la Balcic.jpg

Balchik_Mosque.jpg|мини|1939 елда Тургут Рейс мәчете



## Искәрмәләр

Төркем:Болгария мәчетләре
Төркем:1877 елда төзелгән мәчетләр
Илбер Ортайлы

**Илбер Ортайлы** () – Төркия тарихчысы һәм Кырым татар тарихы профессоры.   MEF университетында , Истанбулдагы Галатасарай университетында һәм Анкарадагы Билкент университетында укыган. 2005 елда ул 2012-нче елда пенсиягә чыкканчы Истанбулдагы Топкапы музее директоры итеп билгеләнде.

## Искәрмәләр
Фәрид Мифтахов

**Фәрид Фәиз улы Мифтахов** (07.09.1968; Күлбай Мораса, Норлат районы, ТАССР) — эшмәкәр, танылган меценат һәм җәмәгать эшлеклесе, Татарстан Дәүләт Советы депутаты, Бөтендөнья татар конгрессының Казан бүлеге рәисе, «Татнетны үстерү фонды» коммерцияле булмаган җәмгыяте попечительләре әгъзасы. ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (2020 ел).

## Биографиясе
1968 елның 7 сентябрендә ТАССРның Норлат районы Күлбай Мораса авылында туган. Заманча гуманитар институтын (Мәскәү, 2000 ел), Президент «РФ халык хуҗалыгы оешмалары өчен идарәче кадрларны яңадан әзерләү» программасы һәм «Юриспруденция» белгечлеге буенча Казан дәүләт университетын (2004 ел) тәмамлаган.

Хезмәт эшчәнлеген «Тасма» НПОДА суыткыч җайланмалар машинисты сыйфатында башлый, аннары Совет Армиясе сафларында хезмәт итә.
1991 — 1992 елларда АСО Талисман консультанты.

Җиде ел дәвамында «Птд Поволжье» ҖЧҖ һәм «Торг-Инвест» ҖЧҖ директоры урынбасары булып эшли.

2009 елдан 2014 елга кадәр дүртенче чакырылыш ТР Дәүләт Советы депутаты.

2015 елдан ислам динен кабул итүнең 1000 еллыгы исемендәге Казан югары мөселман мәдрәсәсе Попечительләр Советы Рәисе. 2016 елдан Норлат якташлыгы рәисе. 2018 елдан — «Болгар» ТР Милли хәйрия фонды Идарәсе Рәисе.

## Бүләк һәм премияләре
«Алтын йөрәкле кеше» Республика конкурсы лауреаты (2004 ел), «Ел җитәкчесе» республика конкурсы лауреаты (2005 ел), «Хәйрияче 2008» республика конкурсы җиңүчесе, «Аңлаудан ярдәмгә» номинациясендә «алтын йөрәкле кеше» шәһәр конкурсы лауреаты (2006 ел).

«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2005 ел), РФ Мөфтиләр советы тарафыннан II дәрәҗә «Әл-Фәхр» Почет ордены, ТР Президентының Рәхмәт хаты белән бүләкләнгән (2018 ел).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Норлат районында туганнар
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Җәлил Әсәргәп

**Җәлил Әсәргәп** (, 1967 елның 30 августында, Күстәнҗә) - Румыния сәясәтчесе, 2000-2004 һәм 2004-2008 мандатларында Румыния Парламентының элеккеге урынбасары.2008 елның сентябрендә PRMдан киткәч,  Җәлил Әсәргәп Консерватив партия әгъзасы булды. Берникадәр вакыттан соң ул бу партиядән китте һәм UDTTMR президенты булды. 2000 - 2004 закон чыгару органнарында, Җәлил Әсәргәп Казахстан һәм Албания белән дуслык парламент төркемнәре әгъзасы иде, һәм 2004 - 2008 закон чыгару органнарында ул Казахстан Республикасы белән дуслык парламент төркемнәре әгъзасы иде һәм Төркия, Албания һәм Азәрбайҗан Республикасы белән дә.

## Искәрмәләр

Төркем:Румыния сәясәтчеләре
Добрич

**Добрич** (), **Толбухин** (), **Хаҗыоглу Пазарҗык** () яки **Пазарҗык** () – Болгариядә бер шәһәр. Ул Добрич областында булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Болгария
Михаил Лопатинның йорты

**М. И. Лопатин йорты** - Санкт-Петербургның үзәк өлешендәге тарихи дүрт катлы бина. 1866-1867 елларда 1-нче гильдия сәүдәгәре М. И. Лопатин, танылган архитектор М. А. Макаров эшләгән. Бина Невский проспекты белән Марата урамы киселешендә урнашкан. 1907-нче елда өй ишегалдында "Голгофа" (алга таба " Колизей") түгәрәк панорамасының төп бинасы төзелә, ул төрле елларда скейтинг-ринг, кинотеатр һәм хәтта протестант мәхәлләсе өчен чиркәү булып хезмәт итә. Совет елларында Лопатин йортына үзәк фасад аркасы өстендә "Колизей" дип язылган берничә зур билге куелган, шуңа күрә Ленинградерлар арасында Невский 100 кино бинасы белән бәйләнгән.

XXI гасыр башында бина шәһәр төзелеше һәм архитектура һәйкәле статусына лаек булды. 

2011элегерәк ишек подъездында урнашкан зур реклама баннерында "Валя отвали" дигән язма куелган. Аны урнаштырган активистлар хәбәрне губернатор Валентина Матвиенкога җибәрделәр, ул 2003 елдан башлап шәһәр белән җитәкчелек итә һәм бәхәсле инициативалары белән Санкт-Петербургта дан казана. 

Санкт-Петербург үзәгендәге Яндекс картасы сервис схемасында тулы мәгълүмат алган берничә бинаның берсе.