open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Флюра Булатова

**Флюра Булатова**, Флюра Әскар кызы Булатова-Аббате, ,  (09.09.1963) — совет һәм итальян спортчысы (*[[өстәл теннисы]]*), ССРБ атказанган спорт остасы (*[[1982]]*), Европа чемпионы (*[[1982]], [[1985]], [[1988]], [[1980]], [[1984]], [[1988]]*), ССРБ чемпионы (*[[1982]], [[1983]], [[1985]]*). Европа беренчелегенең бронза призы  иясе (*[[1982]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1963 елның 9 сентябрендә Сәмәркандта туган. 1965 елда гаиләсе белән Ташкәнтка күчеп килә. Әти-әнисе Ташкәнтның 186 нчы мәктәбендә укыталар. Ф. Булатова да әлеге мәктәпне, соңрак Россия физик тәрбия, спорт, яшьләр һәм туризм дәүләт университетын () тәмамлаган.

Мәскәү «Спартагы» өчен чыгыш ясый. 1981 елда яшүсмерләр (*кызлар*) арасында  Европа беренчелегендә җиңү яулый, ССРБның  хатын-кызлар җыелмасына кабул ителә.

## Спортта уңышлары
Халыкара дәрәҗәле спорт остасы, Европа беренчелегенең 6 мәртәбә җиңүчесе, дөнья беренчелегенең 2 мәртәбә бронза медале иясе (*җыелма эчендә*), *ТОР-12* турнирының 2 мәртәбә җиңүчесе, Европа Гран-приен яулаучы (1987), Европаның өстәл теннисы берлеге бәяләмәсе буенча: **континетның беренче ракеткасы** (1987/1988 елгы сезон).
#### Европа беренчелеге
* 1982 Европа чемпионы (*Инна Коваленко белән бергә*)
* 1985 Европа чемпионы (*Елена Ковтун белән бергә*)
* 1988 Европа чемпионы (*шәхси беренчелек*)
* 1980, 1984, 1988 Европа чемпионы (*команда эчендә*)
#### ССРБ беренчелеге
* 1985, 1987 ССРБ чемпионы (*шәхси беренчелектә*)
* 1982, 1986, 1988 ССРБ чемпионы (*парлап уйнау*)
* 1983 ССРБ чемпионы (*Игорь Солопов белән, катнаш пар*)
#### ТОР-12 турниры
* 1985, 1988 турнир җиңүчесе
* 1988 Олимпия уеннары (Сеул) бишенче урын.
Тренеры – Станислав Гомозков (03.08.1948), атказанган спорт остасы.

## Җыелмадан китүе
Үз теләге белән гариза язып, ССРБ җыелма командасыннан чыгаруларын сорый
  
1994-1996 елларда Италия командасы өчен чыгыш ясый.

1997 елда тренеры С. Гомозковка (*[[:ru:Гомозков, Станислав Николаевич|ru]]*) кияүгә чыга, Италиядә яши. Ике улы: Александр, Дмитрий (Мәскәүдә яшиләр).

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар
* Флюра Булатова
*  Ф.Ә. Булатова «Милләттәшләр» сайтында
* Ф.Ә. Булатова «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә

## Искәрмәләр


Төркем:Европа чемпионнары
Төркем:ССРБ чемпионнары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Теннисчылар
Төркем:Россия өстәл теннисы уенчылары
Төркем:ССРБ өстәл теннисы уенчылары
Төркем:Италия өстәл теннисы уенчылары
Төркем:Россия физик тәрбия, спорт, яшьләр һәм туризм дәүләт университетын тәмамлаучылар
Әшрәф Синәева

**Әшрәф Синәева**, Әшрәф Гатаулла кызы Синәева (*кыз фамилиясе* Халитова, *[[1892 ел]], [[РИ]], [[Рязань губернасы]], [[Касыйм]] ―[[1925]]*) — татар театрына нигез салучыларның берсе. Мәскәүдә рус театрында, «Сәйяр» төркемендә, Казанда татар театрында уйнаган.

## Тәрҗемәи хәле

1892 елда Рязань губернасы Касыйм шәһәрендә туган. Император Александр театры каршындагы театр мәктәбен тәмамлаган (*[[Петроград]], [[1917]]*).

## Иҗаты
Актер буларак беренче адымнарын Мәскәүдә, рус театрында ясый. 1917 елда «Сәйяр» труппасына чакыралар, әлеге төркемдә төп рольләрдә уйный  башлый. Ватандашлар сугышы вакытында фронт театр бригадаларында уйный. Соңыннан Казанда Кызыл Октябрь исемендәге беренче татар дәүләт үрнәк драма театрында эшли.

Иҗатына рус театрының тормышчан мәктәбе үрнәге һәм «Сәйяр» труппасының эшчәнлегендә катнашкан Н. Зимовой, А. Михайленко, А. Загорский, М. Громов һ. б. рус режиссерлары йогынтысы көчле була. «Татар театрының иң мәдәниятле һәм талантлы актрисасы».

## Уйнаган рольләре
Амплуасы — яшь кыз рольләрен башкару була.
* *Галиябану* — «Галиябану»  М. Фәйзи
* *Зөһрә* — «Таһир-Зөһрә»  Ф. Бурнаш
* *Елена* — «Мещаннар» (*Мещане*)  М. Горький
* *Рокыя* — «Тигезсезләр»  Ф. Әмирхан
* *Ольга* — «Соңгы сәлам»  К. Тинчурин
* *Аня* — «Чия бакчасы» (*Вишневый сад*)  А.П. Чехов

## Гаилә хәле
Ире (*1923 елга кадәр*) — Ситдыйк Айдаров, актер, җырчы..

## Чыганаклар

# Татарский энциклопедический словарь. Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999.
# Татарская энциклопедия. Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14

## Әдәбият
# И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. Казан: ТКН, 1996. ISBN 5-298-00708-2
# Мәхмүтов, Һ., Илялова, И., Гыйззәт, Б. Октябрьгә кадәрге татар театры: очерклар. Казан: ТКН, 1988.
# С. Гыйззәтуллина-Волжская турында истәлекләр. Казан, 1982.

## Сылтамалар
*  Камал театры сайты
* Ә.Г. Синәева «Милләттәшләр» сайтында
 
## Искәрмәләр


Төркем:Татар артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Лешно

**Лешно** (, ) — Польшаның Бөек Польша воеводалыгында урнашкан шәһәр.

Халык саны — 64432 кеше (2011).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Лешно Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Тарих
Шәһәр статусын 1547 елдан йөртә.
## Халык




## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Польша воеводалыгы шәһәрләре
Än-Nüsrä Cäbhäse

**Än-Nüsrä Cäbhäse** yäki **Front äl-Nüsrä** (ğäräpçä  جبهة النصرة لأهل الشام —  äş-Şäm xalqına yärdäm frontı, **[[Äl-Qağidä]] Süriädä,** 2016 yılnıñ iyünennän Cäbhät Fätax Äş-Şam) — Süriä häm Löbnan illärendä "Äl-Qağidä" xalıqara islamist terroristik oyışmasınıñ bülekçäse.

2012 yılnıñ 23 ğinwarında Süriä watandaşlar suğışı waqıtındä Än-Nüsrä Cäbhäse digän törkem oyışa. Şul waqıttan iñ köçle fetnä itüçe törkem bulıp sanala.

BMO, Räsäy, AQŞ, Böyekbritaniä, Törkiä, Avstraliä Än-Nüsrä Cäbhäse törkemen terroristik oyışma bulıp tanıylar.

Baştaraq Bäşär Äsädkä qarşı suğış itüçe Süriä azat ğäskäre häm Än-Nüsrä Cäbhäse xezmättäşlek itä. Läkin Süriä azat ğäskäre dönyawi oyışma bularaq buldırıla, ä Front äl-Nüsrä Äl-Qağidä büläkçäse bulıp kisken qaraşlı dini oyışma bula, şuñä kürä alar arasında nizağ başlana.

Än-Nüsrä Cäbhäse küp cinäyätlär qıla, şul isäptän äsirlärne häm tınıç watandaşlarnı cäzalap üterä.

Süriädäge Räsäyneñ xärbi çaraları qısalarında Räsäy oçqıçları Front äl-Nüsrä oyışmağa höcüm itä.

Qayber könbatış illär bu törkemne Süriä xökümätenä "urtaça oppozitsiä" bulıp sanıylar häm Räsäy höcümnärenä qarşı protest belderälär.

## Iskärmälär

## Sıltamalar
*  http://www.terrorism-info.org.il/Data/articles/Art_20573/R_076_13_1848868291.pdf Фронт аль Нусра («Фронт поддержки»): джихадистская организация салафитского направления, действующая под эгидой аль Каиды...
*   Рейтинг террористических организаций, признанных таковыми российскими судами.

Төркем:Хәрби оешмалар
Төркем:Террор оешмалары
Төркем:Сүрия
Радом

**Радом** () — Польшаның Мазовия воеводалыгында урнашкан шәһәр.

Халык саны — 222496 кеше (2011).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Радом Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Тарих
«Радом» исеме астында 1115 елдан телгә алына башлый. Шәһәр статусын 1350 елдан йөртә. 1364 елда Магдебург хокукын ала. 1404 дә биредә Тевтон орденына каршы булган беренче Польша-Литва униясе төзелә. 1505 тә Радомда Польша кыйралына шляхта ризалыгыннан башка яңа кануннарны кабул итәргә тыйган *Nihil novi* кануны тәсдыйк ителә. 17 гасыр Радом өчен казалы була: 1628 дә янгын бөтен шәһәрне диярлек юкка чыгара, ә 1660 та шәһәрне швед гаскәре талап бетерә.

Польшаны өченече мәртәбә бүлүдән соң шәһәр Австрия кулына күчә, Наполеон сугышларыннан соң Россия империясе составында Сандомир (1815-1844) һәм Радом (1844-1915) губерналары үзәге.

Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Австрия-Маҗарстан тарафыннан оккупацияләнә. 1918 дән бәйсез Польша составында. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында алманнар тарафыннан оккупацияләнә, 1945 тә ЭККГ чәстләре шәһәрне азат итә. 1976 да Радомда коммунистик режимына каршы эш ташлаулар үткәрелә.

## Халык




## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

Төркем:Мазовия воеводалыгы шәһәрләре
Lataqiä

**Lataqiä** yäki **Äl-Ladiqiä** (ğäräpçä اللاذقية‎‎, yunança *Λαοδικεία*) - Süriäneñ Urta diñgezdäge töp portı.

Xalıq sanı — 554 000 keşe.

1971-1991 yıllarda biredä SSRB Xärbi-diñgez flotınıñ Urta diñgez eskadrası urnaşqan bulğan, xäzer ul torğızıla.

Lataqiädä iñ küp alavitlar yäşi. Küp pläjlar urnaşqan.

Şähärdän 25 çaqrım arada Lataqiä hawa alanı urnaşqan.

## Tarix

Finikiä çorınnan **Ramita** ataması astında bilgele.

Soñraq ul urınında yunan şähäre bulğan.

İskändär Zölqärnäynneñ ğäskär başlığı  **Selevk I Nikator** yañadan şähärgä nigez salğan häm **Laodikeya** dip quşqan.

494 häm 555 yılda şähär cir teträw näticäsendä cimerelgän.

638 yılda ğäräplär qalanı yawlap alalar.

1097 yılda täre yörtüçelär şähärne basıp ala.

1188 yılda Säläxetdin Äyübi şähärne täreçelärdän azat itä.

XVI ğasırda 1914 yılğa qädär Ğosmanlı imperiäse eçenä kerä.

**Fäysäl** patşasın bärep töşergännän soñ, fransuz xäkimiäte astında.

1936 yılda Süriägä kerä.

2011 yılda Süriä xökümät ğäskäre häm fetnäçelär arasında bäreleşlär bula. Süriä watandaşlar suğışı başlana.

## Monı da qarağız
* Süriä watandaşlar suğışı.
* Süriädäge Räsäy xärbi-diñgez bazası

## Sıltamalar

* Räsmi sayt 

Төркем:Сүрия шәһәрләре
Hawa transportı buyınça federal' agentlıq

**Hawa transportı buyınça federal' agentlıq** (qısqartma — **Rosaviatsiä**) — Räsäy Federatsiäse transport ministrlığına buysınğan Aviatsıä tarmağında küzätü buyınça federal' başqarma xakimiät organı.

2004 yılda oyışqan.

Elekke Räsäy Mintrans xezmätenä Rosaviatsiä, Rostransküzätü, Räsäy mintransı kerä ide.

## Wazifalar

*Federal' maqsatçan programmalarnı tormışqa aşıru
* Xalıqara häm eçke oçışlarnı tä'min itü, transport çaralarına häm ifrastrukturağa iminlek tä'min itü.
* Räsäy qanunnarı nigezendä xoquqıy aktlarnı çığaru

## Sıltamalar
* Официальный сайт Федерального агентства воздушного транспорта России 
* Межрегиональное управление Росавиации по ОВД и АКПС в Центральном федеральном округе 
* Межрегиональное управление Росавиации по ОВД и АКПС в в Южном и Северо-Кавказском федеральных округах 
* Межрегиональное управление Росавиации по ОВД и АКПС в Уральском федеральном округе 
* Межрегиональное управление Росавиации по ОВД и АКПС в Сибирском федеральном округе 

Төркем:Россия Федерациясе федераль агентлыклары
Төркем:Авиация
Сату-Маре

**Сату-Маре** (, **Са́тмар**, ) — Румыниянең Сату-Маре өязендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 102411 кеше (2011).

## Географиясе
Сату-Маре Румыниянең төньяк-көнбатышында, Румыния-Маҗарстан чигеннән 13 км ераклыкта, Румыния-Украина чигеннән 27 километр ераклыкта урнашкан.

### Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Сату-Маре Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Тарих
Gesta Hungarorum хроникасында бәян иткәнчә, 10 гасырда Сату-Маре урынында *Castrum Zotmar* дип атлаган кальга урнашкан булган.

Шәһәр статусын 1213 елдан йөртә.

Австрия-Маҗарстан дәүләте таркалганнан соң, 1919 нең 15 апрелендә румын гаскәрләре тарфыннан басып алынган. 1920 да төзелгән Трианон килешүе шәһәрнең Румыниягә караганын рәсмән раслаган. 1940 та Икенче Вена арбитражы Төньяк Трансильванияне, шул исәптә, Сату-Марены Маҗарстанга кайтара. 1944 елда шәһәр Кызыл Гаскәр тарафыннан азат ителгән.
## Халык

Милләтләр (2011): румыннар — 57,5%, маҗарлар — 39,8%.
## Кардәш шәһәрләр
*  Зүтфен,  Нидерландлар
*  Волфенбүттел, Алмания
* Ньиредьһаза, Маҗарстан
* Берегово, Украина
*  Жешув, Польша

## Искәрмәләр

Төркем:Сату-Маре өязе шәһәрләре
Bu yörtkeçe (maşina)

**Bu yörtkeçe** — su buı energiäsen mexanik eşkä äyländerüçe tışqı yanulı cılılıq yörtkeçe. Peşkäkneñ qaytmalı yöreş xäräkäten valnıñ äylänü xäräkätenä äwerelä.

Kiñ mäğnädä bu maşinası - su buı energiäsen mexanik energiäsenä äyländerüçe telägän cılılıq yörtkeçe.

## Tarix

Berençe ğasırda Heron Aleksandriädän bu caylanmasın taswirlağan.

XVI ğasırda törek astronomı, fizik häm injener **Takiyüddin äş-Şämi** çın bu turbinasın uylap çığara.

1629 yıda İtaliä ğalime **Covanni Branka** oxşaş maşinanı täqdim itä.

XVII ğasırda fransuz uylap tabuçısı **Papen** berençe bu maşinasın yasıy. Ul eşlägän maşinada tsilindr eçendäge peşkäkne su buı öskä kütärä, su buı suınıp quyırğaç peşkäk asqa töşä.

1705 yılda **Severi** häm **Nyukomen** oxşaş ısulda yasalğan bu maşinaları mäğdän uçağınnan su suırıp çığarğan.

1769 yılda **[[Ceyms Watt]]** bu maşinasın kamilläşterä, şunıñ öçen yegärlek Wattlarda ülçänä.

## Eşläw mäsläge

Bu qazanında bu maşinasın häm bu turbinasın eşlätü öçen yuğarı temperatura häm zur basımlı su buı barlıqqa kilä.

Barlıqqa kilgän bu peşkäkkä basım yasap, xäräkätkä kiterä, anıñ xäräkäte bütän mexanizmnarğa tapşırıla.

Peşkäk xäräkäte ştok (peşkäk belän nığıtıp berketelgän kendek), şuuçı kisäk - polzun, şatun, krivoşip yärdämendä maxovik berketelgän töp valğa tapşırıla. Maxovik maşinalarda mexanizmnıñ ritm belän eşläwen tä'min itüçe zur tägärmäç.

Töp valğa quyılğan ekstsentrik bu bülgeç zolotnik bu klapanı belän idärä itä. Tsilindr eçendäge bu hawağa taşlana yäki kondensatorda cıyıla.

Tsilindr eçendä cıyılğan bu kiñäyep peşkäkne küçerä. Peşkäkneñ qaytmalı yöreş xäräkäten krivoşip-şatun mexanizmı äylänmä xäräkätkä kiterä.

## Faydalı ğämäl koeffitsientı

Cılılıq yörtkeçeneñ faydalı ğämäl koeffitsientı faydalı mexanik eşneñ yağulıqta bulğan cılılıq miqdarına çağıştırmasına tigez.

: \eta_{th} = \frac{W_{out}}{Q_{in}} ,

:biredä 
:: *W<sub>out</sub>* — mexanik eş, Coul'
:: *Q<sub>in</sub>* — totılğan cılılıq miqdarı

Ğädättä bu yörtkeçe Faydalı ğämäl koeffitsientı - FĞK 1-8 % tigez, kondensator häm ağımnıñ maxsus kiñäymäse belän bu yörtkeçeneñ FĞK 25% qa citä.

Bu-gaz maxsus caylanmasında FĞK 50-60% qa ireşa ala.

## Ädäbiät

*    Паровые машины. История, описание и приложение их. 1838 г., СПб.: тип. Эдуарда Праца и Ко. — 234 с.
*    Брандт А. А. Очерк истории паровой машины и применения паровых двигателей в России, СПб., 1892.
*    Тонков Р. Р. К истории паровых машин в России. — «Горный журнал», № 6, 1902 г.
*    Лебедев В. И. Занимательная техника в прошлом. Ленинград: «Время», 1933 г. — 198 с.
*    Люди русской науки: Очерки о выдающихся деятелях естествознания и техники / Под ред. С. И. Вавилова. — М., Л.: Гос. изд-во техн.-теоретической лит-ры, 1948 г.
*    Конфедератов И. Я. Иван Иванович Ползунов. — М. — Л.: Госэнергоиздат, 1954 г. — 296 с.
*    Паровые машины // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Йөрткеч
Кайман утраулары

**Кайман утраулары** — Кариб диңгезендә, Вест-Индиядә Бөекбританиянең диңгезарты территориясе.

Биләмә Зур Кайман, Кече Кайман һәм Кайман-Брак утрауларыннан гыйбарәт. Гомуми мәйданы 264 км. Халык саны — 54 397 кеше (2010, мулатлар, ак тәнлеләр, негрлар). Халыкның 80%-ы Зур Кайман утравында яши.

Административ үзәк — Җорҗтаун шәһәре. Рәсми тел — инглиз теле.  Халкының төп шөгыльләре — туристларга хезмәт күрсәтү, ташбакларны үстерү. Эре оффшор үзәге.

Утрауларны 1503 елда Xристофор Колумб ачкан.
## Диннәр
Кайман утрауларында христианнар күпчелекне тәшкил итә (67,8 % ы ― протестантлар, 14.1 % ы ― католиклар), атеистлар ― 9 %, башка диндәгеләр (Ислам, Яһүд дине, Һинд дине, Бәһаи һ. б.) ― 7 %.  Кайман утраулары кешеләре диндарлыгы белән аерылып тора: портлар якшәмбе һәм христиан бәйрәмнәрендә ябылалар. Ил башкаласы  яһүд җәмгыятенең гамәлдәге синагогасы, мөселманнарның җайлашкан бинада мәчете, Бәһаи һәм Һинд динендәгеләрнең гыйбадәт кылу өчен урыннары бар .
* Кайман утрауларында ислам
* Кайман утрауларында Һинд дине
## Искәрмәләр


Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Бөекбританиянең диңгезарты территорияләре
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Архангельск губернасы

**Архангельск  губернасы** () — Россия империясенең, Россия җөмһүриятенең һәм РСФСРның (1929 елга кадәр) административ берәмлеге.

## Тарих
Архангельск  губернасы 1796 елда оештырылып, 1926 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 85,1%, коми теле — 6,7%, карел теле — 5,6%, ненец теле — 1,1%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 97,4%, искейолачылар — 1,8%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Архангельск  губернасы 9 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Әстерхан губернасы

**Әстерхан губернасы** () —  Рәсәй империясенең, РСФСРның һәм ССРБның  административ берәмлеге.

## Тарих
Әстерхан губернасы 1717 һәм 1796 еларда оештырылып, 1785 һәм 1928 елларда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 40,8%, «кыргыз-кайсак» теле — 25%, калмык теле — 13,8%, украин теле — 13,3%, «татар» теле — 5,3%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 52,8%, мөселманнар — 32,7%, буддачылар — 13,7%, искейолачылар — 1,6%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Әстерхан губернасы 7 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әстерхан губернасы
Бессарабия губернасы

**Бессарабия губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Бессарабия губернасы 1872 елда оештырылып, 1917 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: молдав теле — 47,6%, украин теле — 19,6%, яһүд теле — 11,2%, рус теле — 8%, болгар теле — 5,3%, алман теле — 3,1%, төрек теле — 2,9%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 82,7%, яһүдиләр — 11,8%, лютераннар — 2,8%, искейолачылар — 1,5%, католиклар — 1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Бессарабия губернасы 8 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Вильно губернасы

**Вильно губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Вильно губернасы 1796 һәм 1801 елларда оештырылып, 1797 һәм 1921 елларда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: белорус теле — 56,1%, литва теле — 17,6%, яһүд теле — 12,7%, поляк теле — 8,2%, рус теле — 4,9%.

Дини состав, 1897: католиклар — 58,8%, праваслаулар — 26,1%, яһүдиләр — 12,9%, искейолачылар — 1,6%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Вильно губернасы 7 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Төркем:Литва тарихы
Витебск губернасы

**Витебск губернасы** () —  Россия империясенең һәм БССРның административ берәмлеге.

## Тарих
Витебск губернасы 1802 елда оештырылып, 1924 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: белорус теле — 53%, латыш теле — 17,7%, рус теле — 13,3%, яһүд теле — 11,7%, поляк теле — 3,4%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 55,4%, католиклар — 24%, яһүдиләр — 11,8%, искейолачылар — 5,6%, лютераннар — 3,1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Витебск губернасы 11 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Владимир губернасы

**Владимир губернасы** () —  Россия империясенең, РСФСРның һәм ССРБның  административ берәмлеге.

## Тарих
Владимир губернасы 1796 елда оештырылып, 1929 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 99,7%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 97,2%, искейолачылар — 2,5%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Владимир губернасы 13 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Гродно губернасы

**Гродно губернасы** () —  Россия империясенең һәм БССРның административ берәмлеге.

## Тарих
Гродно губернасы 1801 елда оештырылып, 1919 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: белорус теле — 44%, украин теле — 22,6%, яһүд теле — 17,4%, поляк теле — 10,1%, рус теле — 4,6%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 57,4%, католиклар — 24,1%, яһүдиләр — 17,5%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Гродно губернасы 9 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Дон гаскәре өлкәсе

**Дон гаскәре өлкәсе** () —  Россия империясенең, РСФСРның административ берәмлеге.

## Тарих
Дон гаскәре өлкәсе 1786 елда оештырылып, 1920 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 66,8%, украин теле — 28,1%, алман теле — 1,4%, калмык теле — 1,3%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 90,3%, искейолачылар — 5,1%, буддачылар — 1,3%, әрмән-григорианнар — 1,1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Дон гаскәре өлкәсе 9 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Екатеринослав губернасы

**Екатеринослав губернасы** () —  Россия империясенең, УССРның һәм ССРБның  административ берәмлеге.

## Тарих
Екатеринослав губернасы 1802 елда оештырылып, 1925 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: украин теле — 68,9%, рус теле — 17,3%, яһүд теле — 4,7%, алман теле — 3,8%, юнан теле — 2,3%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 90,1%, яһүдиләр — 4,8%, лютераннар — 1,9%, католиклар — 1,5%, менонитлар — 1,1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Екатеринослав губернасы 8 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Киев губернасы

**Киев губернасы** () —  Россия империясенең, УССРның һәм ССРБның  административ берәмлеге.

## Тарих
Киев губернасы 1708 һәм 1781 елларда оештырылып, 1796 һәм 1925 елларда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: украин теле — 79,2%, яһүд теле — 12,1%, рус теле — 5,9%, поляк теле — 1,9%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 83,8%, яһүдиләр — 12,2%, католиклар — 3%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Киев губернасы 12 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Ковно губернасы

**Ковно губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Ковно губернасы 1842 елда оештырылып, 1920 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: литва теле — 37,2%, жемайт теле — 28,8%, яһүд теле — 13,7%, поляк теле — 9%, рус теле — 4,7%, белорус теле — 2,5%, латыш теле — 2,3%, алман теле — 1,4%.

Дини состав, 1897: католиклар — 76,2%, яһүдиләр — 13,8%, лютераннар — 3,8%, праваслаулар — 3%, искейолачылар — 2,1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Ковно губернасы 7 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Курляндия губернасы

**Курляндия губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Курляндия губернасы 1796 елда оештырылып, 1920 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: латыш теле — 75,1%, алман теле — 7,8%, яһүд теле — 5,6%, рус теле — 3,8%, поляк теле — 2,9%, литва теле — 2,5%, белорус теле — 1,8%.

Дини состав, 1897: лютераннар — 75,3%, католиклар — 11,1%, яһүдиләр — 7,6%, праваслаулар — 3,7%, искейолачылар — 1,3%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Курляндия губернасы 10 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Лифләндия губернасы

**Лифляндия губернасы** (, , , ) —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Лифляндия губернасы 1796 елда оештырылып, 1918 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: латыш теле — 43,4%, эстон теле — 39,9%, алман теле — 7,6%, рус теле — 5,2%, яһүд теле — 1,8%, поляк теле — 1,2%.

Дини состав, 1897: лютераннар — 79,3%, праваслаулар — 14,6%, католиклар — 2,4%, искейолачылар — 1,3%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Лифляндия губернасы 9 өязгә бүленгән булган:

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Минск губернасы

**Минск губернасы** () —  Россия империясенең һәм БССРның административ берәмлеге.

## Тарих
Минск губернасы 1793 һәм 1796 елларда оештырылып, 1795 һәм 1920 елларда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: белорус теле — 76%, яһүд теле — 16%, рус теле — 3,9%, поляк теле — 3%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 72,6%, яһүдиләр — 16,1%, католиклар — 10,2%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Минск губернасы 9 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Мәскәү губернасы

**Мәскәү губернасы** () —  Россия империясенең, РСФСРның һәм ССРБның  административ берәмлеге.

## Тарих
Мәскәү губернасы 1708 елда оештырылып, 1929 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 97,6%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 93,5%, искейолачылар — 4,1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Мәскәү губернасы 13 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Могилев губернасы

**Могилев губернасы** () —  Россия империясенең һәм БССРның административ берәмлеге.

## Тарих
Могилев губернасы 1772, 1796 һәм 1802 елларда оештырылып, 1777, 1796 һәм 1920 елларда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: белорус теле — 82,4%, яһүд теле — 12,1%, рус теле — 3,5%, поляк теле — 1%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 83,1%, яһүдиләр — 12,1%, католиклар — 3%, искейолачылар — 1,4%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Могилев губернасы 11 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Олонец губернасы

**Олонец губернасы** () —  Россия империясенең һәм РСФСРның административ берәмлеге.

## Тарих
Олонец губернасы 1801 елда оештырылып, 1922 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 78,2%, карел теле — 16,3%, вепс теле — 4,4%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 98,2%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Олонец губернасы 7 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Подолия губернасы

**Подолия губернасы** () —  Россия империясенең, УССРның һәм ССРБның  административ берәмлеге.

## Тарих
Подолия губернасы 1796 елда оештырылып, 1925 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: украин теле — 80,9%, яһүд теле — 12,2%, рус теле — 3,3%, поляк теле — 2,3%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 78,1%, яһүдиләр — 12,3%, католиклар — 8,7%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Подолия губернасы 12 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Таврия губернасы

**Таврия губернасы** () —  Россия империясенең һәм РСФСРның административ берәмлеге.

## Тарих
Таврия губернасы 1802 елда оештырылып, 1921 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: украин теле — 42,2%, рус теле — 27,9%, «татар» теле — 13,6%, алман теле — 5,4%, яһүд теле — 3,8%, болгар теле — 2,9%, юнан теле — 1,3%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 73,9%, мөселманнар — 13,2%, яһүдиләр — 4,2%, лютераннар — 3%, католиклар — 2%, менонитлар — 1,8%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Таврия губернасы 8 өязгә һәм 2 шәһәрбашлыклыгына бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Херсон губернасы

**Херсон губернасы** () —  Россия империясенең, УССРның һәм ССРБның  административ берәмлеге.

## Тарих
Херсон губернасы 1803 елда оештырылып, 1921 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: украин теле — 53,5%, рус теле — 21,1%, яһүд теле — 11,8%, молдав теле һәм румын теле — 5,4%, алман теле — 4,5%, поляк теле — 1,1%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 80,2%, яһүдиләр — 12,4%, католиклар — 3,5%, лютераннар — 2,1%, искейолачылар — 1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Херсон губернасы 6 өязгә бүленгән булган.

## Губернада туган танылган шәхесләр
* Лев Троцкий

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Тверь губернасы

**Тверь губернасы** () — Россия империясенең, РСФСРның һәм СССРның административ берәмлеге.

## Тарих
Тверь губернасы 1796 елда оештырылып, 1929 елда юкка чыгарылган.

## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 92,8 %, карел теле — 6,7 %.

Дини состав, 1897: православлар — 98,7 %.

## Идарә-җир төзелеше
1897 елда Тверь губернасы 12 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Чернигов губернасы

**Чернигов губернасы** () —  Россия империясенең, УССРның һәм ССРБның  административ берәмлеге.

## Тарих
Чернигов губернасы 1802 елда оештырылып, 1925 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: украин теле — 66,4%, рус теле — 21,6%, белорус теле — 6,6%, яһүд теле — 5%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 92,7%, яһүдиләр — 5%, искейолачылар — 1,9%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Чернигов губернасы 15 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Эстләндия губернасы

**Эстляндия губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Эстляндия губернасы 1783 елда оештырылып, 1920 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: эстон теле — 88,7%, рус теле — 5%, алман теле — 3,9%, швед теле — 1,4%.

Дини состав, 1897: лютераннар — 89,7%, праваслаулар — 9,2%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Эстляндия губернасы 4 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Ярыслау губернасы

**Ярославль губернасы** () —  Россия империясенең, РСФСРның һәм ССРБның  административ берәмлеге.

## Тарих
Ярославль губернасы 1796 елда оештырылып, 1929 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 99,4%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 98,6%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Ярославль губернасы 10 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Варшава губернасы

**Варшава губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Варшава губернасы 1837 елда оештырылып, 1917 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: поляк теле — 73,5%, яһүд теле — 17,5%, рус теле — 4,6%, алман теле — 4%.

Дини состав, 1897: католиклар — 71,5%, яһүдиләр — 18,2%, праваслаулар — 5,4%, лютераннар — 4,6%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Варшава губернасы 14 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Калиш губернасы

**Калиш губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Калиш губернасы 1837 һәм 1867 елларда оештырылып, 1844 һәм 1917 елларда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: поляк теле — 83,9%, яһүд теле — 7,6%, алман теле — 7,3%.

Дини состав, 1897: католиклар — 82,9%, яһүдиләр — 8,5%, лютераннар — 7,4%, праваслаулар — 1,1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Калиш губернасы 8 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Ломжа губернасы

**Ломжа губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Ломжа губернасы 1867 елда оештырылып, 1917 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: поляк теле — 77,3%, яһүд теле — 15,7%, рус теле — 4,8%.

Дини состав, 1897: католиклар — 77,1%, яһүдиләр — 15,7%, праваслаулар — 5,5%, лютераннар — 1,4%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Ломжа губернасы 7 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Люблин губернасы

**Люблин губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Люблин губернасы 1837 елда оештырылып, 1917 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: поляк теле — 62,9%, украин теле — 16,9%, яһүд теле — 13,4%, рус теле — 4,1%, алман теле — 2,2%.

Дини состав, 1897: католиклар — 62,6%, праваслаулар — 21,4%, яһүдиләр — 13,5%, лютераннар — 2,3%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Люблин губернасы 10 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Бакы губернасы

**Бакы губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Бакы губернасы 1859 елда оештырылып, 1920 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: «татар» теле — 58,7%, тат теле — 10,8%, рус теле — 8,9%, әрмән теле — 9,3%, ләзги теле — 5,8%, талыш теле — 4,2%, лак теле — 1,4%, яһүд теле — 1%.

Дини состав, 1897: мөселманнар — 81,8%, праваслаулар — 6,8%, әрмән-григорианнар — 6,4%, искейолачылар — 2,7%, яһүдиләр — 1,5%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Бакы губернасы 6 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Дагстан өлкәсе

**Дагстан өлкәсе** () —  Россия империясенең һәм РСФСРның административ берәмлеге.

## Тарих
Дагстан өлкәсе 1860 елда оештырылып, 1921 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: авар теле — 27,8%, дарги теле — 21,3%, ләзги теле — 16,6%, лак теле — 13,4%, комык теле — 9%, «татар» теле — 5,6%, рус теле — 2,3%, яһүд теле — 1,2%.

Дини состав, 1897: мөселманнар — 94,6%, праваслаулар — 2,9%, яһүдиләр — 1,8%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Дагстан өлкәсе 9 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Елизаветполь губернасы

**Елизаветполь губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Елизаветполь губернасы 1868 елда оештырылып, 1917 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: «татар» теле — 60,8%, әрмән теле — 33,3%, ләзги теле — 1,7%, рус теле — 1,6%.

Дини состав, 1897: мөселманнар — 62,9%, әрмән-григорианнар — 34%, праваслаулар — 1,2%, искейолачылар — 1,1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Елизаветполь губернасы 8 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Сувалки губернасы

**Сувалки губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Сувалки губернасы 1837 елда оештырылып, 1920 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: литва теле — 52,3%, поляк теле — 23%, яһүд теле — 10,1%, алман теле — 5,3%, белорус теле — 4,6%, рус теле — 4,2%.

Дини состав, 1897: католиклар — 76,5%, яһүдиләр — 10,2%, лютераннар — 6,4%, праваслаулар — 5,7%, искейолачылар — 1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Сувалки губернасы 7 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Карс өлкәсе

**Карс өлкәсе** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Карс өлкәсе 1877 елда оештырылып, 1917 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: әрмән теле — 25,3%, төрек теле — 21,9%, көрд теле — 14,8%, карапапах теле — 11,6%, юнан теле — 11,2%, рус теле — 7,7%, төрекмән теле — 2,9%, украин теле — 1,8%, поляк теле — 1,1%.

Дини состав, 1897: мөселманнар — 50,2%, әрмән-григорианнар — 24,5%, праваслаулар — 17%, искейолачылар — 4,3%, католиклар — 1,5%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Карс өлкәсе 4 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Кубан өлкәсе

**Кубан өлкәсе** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Аңлатма

Кубан сузе куман, коман атамасыннан булу ихтимал

## Тарих
Кубан өлкәсе 1860 елда оештырылып, 1917 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: украин теле — 47,4%, рус теле — 42,6%, чиркәс теле — 2%, карачай теле — 1,4%, алман теле — 1,1%, юнан теле — 1,1%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 91,1%, мөселманнар — 5,4%, искейолачылар — 1,3%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Кубан өлкәсе 7 өязгә бүленгән булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Кутаис губернасы

**Кутаис губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Кутаис губернасы 1846 елда оештырылып, 1920 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: гөрҗи теле — 32,5%, имерети теле — 25,6%, мегрел теле — 22,6%, абхаз теле — 5,6%, төрек теле — 4,1%, әрмән теле — 2,3%, рус теле — 1,8%, сван теле — 1,5%, юнан теле — 1,4%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 85,1%, мөселманнар — 11,1%, әрмән-григорианнар — 1,8%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Кутаис губернасы 10 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Тифлис губернасы

**Тифлис губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Тифлис губернасы 1846 елда оештырылып, 1917 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: гөрҗи теле — 44,3%, әрмән теле — 18,7%, «татар» теле — 10,2%, рус теле — 7,5%, осетин теле — 6,4%, авар теле — 3,3%, юнан теле — 2,6%, төрек теле — 2,4%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 55,6%, әрмән-григорианнар — 20%, мөселманнар — 18%, әрмән-григорианнар — 1,9%, искейолачылар — 1,5%, католиклар — 1,1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Тифлис губернасы 9 өязгә һәм бер бүлгегә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Кара диңгез губернасы

**Кара диңгез губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Кара диңгез губернасы 1896 елда оештырылып, 1918 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 42,9%, украин теле — 16,1%, әрмән теле — 10,9%, юнан теле — 10,4%, чиркәс теле — 3,4%, чех теле — 2,2%, яһүд теле — 1,7%, гөрҗи теле — 1,7%, молдав теле — 1,6%, эстон теле — 1,4%, алман теле — 1,3%, поляк теле — 1,3%, белорус теле — 1,2%, төрек теле — 1,1%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 74,9%, әрмән-григорианнар — 10,7%, мөселманнар — 5,4%, католиклар — 4,2%, лютераннар — 2,5%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Кара диңгез губернасы 3 бүлгегә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Ирәван губернасы

**Ирәван губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Ирәван губернасы 1849 елда оештырылып, 1917 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: әрмән теле — 53,2%, «татар» теле — 37,8%, көрд теле — 6%, рус теле — 1,6%.

Дини состав, 1897: әрмән-григорианнар — 52,1%, мөселманнар — 42,2%, праваслаулар — 2%, башка христиан булмаган ышанулары — 1,7%, әрмән-католиклар — 1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Ирәван губернасы 7 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Янәсәй губернасы

**Енисей губернасы** () —  Россия империясенең, РСФСРның һәм ССРБның  административ берәмлеге.

## Тарих
Енисей губернасы 1822 елда оештырылып, 1925 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 83%, «татар» теле — 7,7%, украин теле — 3,8%, поляк теле — 1%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 93,8%, искейолачылар — 2,1%, католиклар — 1,1%, яһүдиләр — 1,1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Енисей губернасы 5 бүлгегә һәм бер крайга бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Байкал арты губернасы

**Байкал арты губернасы** () —  Рәсәй империясенең һәм Ерак Көнчыгыш Җөмһүриятенең административ берәмлеге.

## Тарих
Байкал арты губернасы 1851 елда оештырылып, 1922 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 65,1%, бүрәт теле — 26,7%, «тунгус» теле — 4,5%, яһүд теле — 1,2%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 65,9%, буддачылар — 25,9%, искейолачылар — 5,5%, яһүдиләр — 1,2%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Байкал арты губернасы 8 бүлгегә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Русия империясе губерналары
Иркутск губернасы

**Иркутск губернасы** () —  Россия империясенең, РСФСРның һәм ССРБның  административ берәмлеге.

## Тарих
Иркутск губернасы 1763 һәм 1796 елларда оештырылып, 1783 һәм 1926 елларда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 73,1%, бүрәт теле — 21,2%, яһүд теле — 1,4%, «татар» теле — 1,4%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 83,3%, башка христиан булмаган ышанулары — 10,1%, буддачылар — 2,3%, мөселманнар — 1,5%, яһүдиләр — 1,5%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Иркутск губернасы 5 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Ставрополь губернасы

**Ставрополь губернасы** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Ставрополь губернасы 1847 елда оештырылып, 1924 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 55,3%, украин теле — 36,6%, нугай теле — 2,3%, төрекмән теле — 1,7%, калмык теле — 1,2%, калмык теле — 1%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 91,1%, мөселманнар — 4,4%, яһүдиләр — 1,2%, буддачылар — 1,2%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Ставрополь губернасы 4 өязгә һәм күчмә халыклар территориясенә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Терек өлкәсе

**Терек өлкәсе** () —  Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Терек өлкәсе 1860 елда оештырылып, 1920 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 29%, чичән теле — 23,9%, осетин теле — 10,4%, кабарда теле — 9%, ингуш теле — 5,1%, украин теле — 4,7%, нугай теле — 3,9%, комык теле — 3,4%, «татар» теле — 2,9%, авар теле — 1,7%, әрмән теле — 1,3%, алман теле — 1%.

Дини состав, 1897: мөселманнар — 52,4%, праваслаулар — 39,5%, искейолачылар — 3,7%, әрмән-григорианнар — 1,6%, лютераннар — 1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Терек өлкәсе 7 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Сахалин бүлеге

**Сахалин бүлеге** () —  Рәсәй империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
Сахалин бүлеге 1884 елда оештырылып, 1909 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 56,2%, украин теле — 8,4%, нивх теле — 7%, поляк теле — 5,8%, «татар» теле — 5,4%, айн теле — 5,1%, «тунгус» теле — 3,2%, алман теле — 1%.

Дини состав, 1897: праваслаулар — 69,5%, башка христиан булмаган ышанулары — 12,5%, мөселманнар — 6,6%, католиклар — 6,6%, лютераннар — 1,8%, буддачылар — 1,6%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Сахалин бүлеге 3 бүлгегә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Русия империясе
Акмола өлкәсе (Россия империясе)

**Акмола өлкәсе** () —  Россия империясенең һәм РСФСРның административ берәмлеге.

## Тарих
Акмола өлкәсе 1868 елда оештырылып, 1920 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: «кыргыз-кайсак» теле — 62,6%, рус теле — 25,5%, украин теле — 7,5%, «татар» теле — 1,6%, мордва телләре — 1,6%.

Дини состав, 1897: мөселманнар — 64,3%, праваслаулар — 34,1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Акмола өлкәсе 5 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Каспий арты өлкәсе

**Каспий арты өлкәсе** () —  Россия империясенең һәм РСФСРның административ берәмлеге.

## Тарих
Каспий арты өлкәсе 1881 елда оештырылып, 1924 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: төрекмән теле — 65%, казакү теле — 19,4%, рус теле — 7,3%, фарсы теле — 2,1%, украин теле — 1,3%, әрмән теле — 1,1%, поляк теле — 1%.

Дини состав, 1897: мөселманнар — 88,1%, праваслаулар — 8,9%, католиклар — 1,3%, әрмән-григорианнар — 1,1%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Каспий арты өлкәсе 5 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Сәмәрканд өлкәсе (Россия империясе)

**Сәмәрканд өлкәсе** () —  Россия империясенең һәм РСФСРның административ берәмлеге.

## Тарих
Сәмәрканд өлкәсе 1887 елда оештырылып, 1924 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: үзбәк теле — 59%, таҗик теле — 26,8%, «кыргыз-кайсак» теле — 7,3%, уйгыр теле — 2,3%, сарт теле — 2,1%, рус теле — 1,5%.

Дини состав, 1897: мөселманнар — 97,5%, праваслаулар — 1,6%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Сәмәрканд өлкәсе 4 өязгә бүленгән булган.

## Моны да карагыз
* Сәмәрканд өлкәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Фирганә өлкәсе (Россия империясе)

**Фирганә өлкәсе** () —  Россия империясенең һәм РСФСРның административ берәмлеге.

## Тарих
Фирганә өлкәсе 1876 елда оештырылып, 1924 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: сарт теле — 50,2%, башка төрки телләр — 16,6%, «кыргыз-кайсак» теле — 12,8%, үзбәк теле — 9,8%, таҗик теле — 7,3%, уйгыр теле — 1%.

Дини состав, 1897: мөселманнар — 99%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Фирганә өлкәсе 5 өязгә бүленгән булган.

## Шулай ук карагыз
* Фәрганә үзәне
* Согыд өлкәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Гирш Олькеницкий

**Гирш Шмуль улы Олькеницкий** () — совет дәүләт эшлеклесе.
## Tәрҗемәи хәл
1893 елда Вильно губернасы Лида өязе Лида шәһәрендә туган.

Петргорад психоневрология институтында белем алган. 1915 тә Казан университетына укырга керә, әмма 1916 да укудан чыгарылган.

1915 елдан РСДРП(б) әгъзасы. 1916 да кулга алына, Чистай шәһәренә  сөргенгә сөрелә. 1917 нең 6 (19) мартында ярлыкау (амнистия) буенча иреккә чыккан.

1917 маеннан 1918 ның июненә кадәр — ВКП(б)ның Казан губерна комитетынең сәркәтибе. 1917 ның октябрь-ноябрендә — Казан хәрби-инкыйлаби комитеты әгъзасы.

1918 нең гыйнварыннан үлеменә кадәр — Казан губерна  тикшерү комиссиясенең рәисе.

1918 нең 23 июнендә Займище (Раифа?) саласы тирәсендә һәлак булган. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Тимур Юнысов

*
*'Тимур Илдар улы Юнысов**, сәхнә тәхәллүсе **Тимати''' (1983, Мәскәү) — Россия җырчысы, музыкаль продюсер, актёр, эшкуар. Чичән Җөмһүриятенең атказанган артисты (2014). "Йолдызлар фабрикасы 4"  тәмамлаучысы.  Хип-хоп, R’n’B жанрында җырлар башкара.

Казанның Җәйге Универсиадасы 2013 илчесе.

"Татар халык әкиятләре" дигән аудиокитапларда "Ак елан", "Унике яшьлек малай",  "Камыр-Батыр" һ.б. әкиятләрендә башкаручы.

Snoop Dogg, Баста Раймс, Дидди, аның төркеме Diddy – Dirty Money, Xzibit, Марио Уайнэнс , Fat Joe, Ив, Крейг Дэвид, Тимбалэнд, Flo Rida АКШ башкаручылары белән хезмәттәшлек итте.

«Welcome to St. Tropez (DJ Antoine Remix)» дигән җырны YouTube та 133 миллион кеше карады, «Давай Досвидания» дигән җырның 33,5 миллион караучылары булды.

## Гаилә

Әтисе - Илдар Юнысов, татар, газлы эчемлекләр буенча зур эшмәкәр. Әнисе - Симона Яков кызы Червоморская, яһүд нәселеннән. Бабасы Вахит Юныс (1930-2006), дипломат, татар язучысы.

## Китаплар

Аудиокитаплар

* 2009 — «Audio про Audi. История бренда»
* 2010 —  «Татар халык әкиятләре» - башкаручы
*2012 — «Унике яшьлек малай. Татар халык әкияте» - башкаручы
*2012 — «Ак елан. Татар халык әкиятләре» - башкаручы
*2012 — «Камыр-Батыр. Татар халык әкиятләре» - башкаручы

## Дискография

*2006 — Black Star
*2009 — The Boss
*2012 — SWAGG
*2013 — 13
*2014 — Reload (только для Японии) 
*2014 — Аудиокапсула EP 
*2015 — ГТО
*2016 — Олимп

## Сылтамалар
* Официальный сайт
## Искәрмәләр

Төркем:Җырчылар
Фәрит Галимов (төзүче)

**Фәрит  Галимов**, Фәрит Хәбибрахман улы Галимов, ,  (11.12.1940) — Казакъстанның дәүләт-хуҗалык эшлеклесе, Казакъстан Республикасы парламенты сенаторы (*[[2002]]-[[2008]]*), Казакъстан ССР дәүләт төзелеш комитеты рәисе (*[[1990]]*), Казакъстан Республикасы төзелеш, торак һәм җирлекләр корылышы министрының  беренче урынбасары (*[[1993]]-[[1996]]*), Акмола (*[[1998 ел]]дан* Астана) шәһәре мэрының () беренче урынбасары (*[[1998]]-[[2002]]*), «Казакъстан тимер юлы» () милли компаниясе АҖ президенты киңәшчесе (*[[2009 ел]]дан*), Казакъстан Республикасы инженер академиясенең мөхбир-әгъзасы (*[[1992]]*), Казакъстан-Россия университетының шәрәфле профессоры.

## Тәрҗемәи хәле
1940 елның  11 декабрендә Казакъстан ССР Петропавловск шәһәрендә туган.
«*Төзүче-инженер*» белгечлеге буенча С.М. Киров исемендәге Урал политехника институтын  (*[[1968]]*), ССРБ халык хуҗалыгы академиясе каршындагы Халык хуҗалыгы белән идарә итү  институтын (*[[Мәскәү]], [[1982]]*) тәмамлаган.
 
ССРБ кораллы көчләрендә хәрби хезмәт үтә.

## Хезмәт юлы
* 1959-1960 «Төзелеш материаллары» тресты тимер-бетон заводында слесарь-җыючы, бетончы.
* 1960-1975 «Петропавловскстрой» тресты төзелеш-монтаж идарәсендә буяучы, мастер, прораб, җитештерү-техник бүлек башлыгы, баш инженер, идарә башлыгы.
* 1975-1990 «Күкчәтаустрой» җитештерү-төзелеш берләшмәсендә баш инженер, трест идарәчесе, берләшмә башлыгы.
* 1990 Казакъстан ССР дәүләт төзелеш комитеты () рәисе
* 1991-1993 «Казакъстанстрой» дәүләт-акционерлык ширкәте президенты.
* 1993-1996 Казакъстан Республикасы төзелеш, торак һәм җирлекләр корылышы министрының урынбасары, соңрак беренче урынбасары.
* 1996-1998 Казакъстан Республикасының югары һәм үзәк хакимияте оешмаларын Акмолага күчерү буенча дәүләт комиссиясе рәисе.
* 1998-2002 Акмола (1998 елның маеннан Астана) шәһәре мэрының () беренче урынбасары.
* 2002-2008 Казакъстан Республикасы парламенты сенаторы: сенатта икътисадый һәм региональ сәясәт комитеы әгъзасы.
* 2009 елдан «Казакъстан тимер юлы» () милли компаниясе АҖ президенты киңәшчесе.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1980-1990 Күкчәтау () өлкә һәм шәһәр халык депутатлары шурасы депутаты.
* 2004 Казакъстан Республикасының йорт салучылар берлеге президенты.
* 2002-2008 Казакъстан Республикасы парламенты сенаты депутаты (Астана шәһәреннән).

## Китаплары
# Организация управления капитальным строительством в условиях рыночной экономик. Алматы, 1992.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1986 Хөрмәт Билгесе ордены
* 2006 «Құрмет» ордены (Казакъстан)
* 2007 «Астана шәһәренең хөрмәтле азаматы» ()
* Казакъстанның атказанган эшлеклесе
* Казакъстанның шәрәфле төзүчесе

## Сылтамалар
* Астана тарихы.kz сайты 
* Ф.Х. Галимов zakon.kz сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:«Құрмет» ордены кавалерлары
Төркем:Казакъстанның атказанган эшлеклеләре
Төркем:Казакъстанның шәрәфле төзүчеләре
Төркем:Астананың хөрмәтле азаматлары
Төркем:Казакъстан дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Төзүчеләр
Сырдәрья өлкәсе (Россия империясе)

**Сырдәрья өлкәсе** () —  Россия империясенең һәм РСФСРның административ берәмлеге.

## Тарих
Сырдәрья өлкәсе 1867 елда оештырылып, 1924 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: «кыргыз-кайсак» теле — 64,4%, башка төрки телләр — 10,7%, сарт теле — 9,8%, каракалпак теле — 6,3%, үзбәк теле — 4,3%, рус теле — 2,2%.

Дини состав, 1897: мөселманнар — 96,4%, праваслаулар — 2,9%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Сырдәрья өлкәсе 5 өязгә һәм бер бүлеккә бүленгән булган.

## Моны да карагыз
* Сырдәрья өлкәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Җидесу өлкәсе (Россия империясе)

*Казакъстан составындагы [[Җидесу өлкәсе (Казакъстан)|Җидесу өлкәсе]] белән бутамагыз*

**Җидесу өлкәсе** () —  Россия империясенең һәм РСФСРның административ берәмлеге.

## Тарих
Җидесу өлкәсе 1867 елда оештырылып, 1924 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: «кыргыз-кайсак» теле — 80,5%, рус теле — 7,8%, уйгыр теле — 5,7%, украин теле — 1,9%, сарт теле — 1,5%, кытай теле — 1,4%.

Дини состав, 1897: мөселманнар — 90,1%, праваслаулар — 9,8%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Җидесу өлкәсе 6 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре