Ганеша Чатуртхи

**Ганеша Чатуртхи** (IAST: ), яки ул шулай ук **Винаяка Чатуртхи** () буларак мәгълүм — ул Ганеша Ходаена табына торган Һинд дине бәйрәме. Ун көн дәвам итә торган бәйрәм Һинд дине ай-кояш календареның Бхадрапада аена туры килә, бу Грегориан Август яки Сентябрь айларына туры килә. Бу фестиваль вакытында өйләрдә, яки җәмәгать урыннарында махсус эшләнгән пандалларда (вакытлы сәхнә) Ганешаның балчык сыннарын урнаштыралар. Бәйрәм итү вакытында Ведик гимннарны яки "Ганапати Упанишад" кебек Һинду текстларны җырлыйлар, дога укыйлар һәм "врата" (ашаудан тыелулар) үтиләр. Пандалдан җәмәгатькә *[[прасад]]* өләшелә, боларга фил башлы Ходайның яраткан ризыгы дип саналган модакалар керә, ягъни Көньяк Азия татлы ризыклары. Фестиваль ун көн узгач бетә, шул вакытта сынны җәмәгать процессиясе белән музыка уйнатып һәм төркемләп җырлап алып баралар һәм якындагы сулыкка (елгага яки океанга) салалар, шуннан соң балчык сын эри һәм Ганеша Ходай Парвати һәм Шива янына Кайлаш тавына кайта дип ышаналар.

Бәйрәм барышында Ходай Ганешага Яңа Башлангычлар Ходаена кебек яки Киртәләрне Бетерүчегә буларак табыналар һәм шулай ук акыл Ходаена буларак табыналар. Аны бөтен Һиндстан буенча бәйрәм итәләр, бигрәк тә Махараштра, Гоа, Телангана, Гөҗәрат һәм Чхаттисгархта һәм гадәттә шәхсән өйләрдә Карнатака, Тамил Наду, Андхра Прадеш һәм Мадхья Прадеш штатларында бәйрәм итәләр.  Ганеша Чатуртхи шулай ук Непалда бәйрәм ителә һәм Һинд дине тарафдарлары диаспорасы аны Тринидад, Суринам, Фиджи, Маврикий, АКШ һәм Европада бәйрәм итә. Шулай ук Тенерифеда бәйрәм ителә..

Җәмәгать үзәкләрендә, текстларны уку һәм бергәләп ашау белән бергә, шулай ук атлетик һәм хәрби сәнгать ярышлары үткәрелә.

## Тарихы

Бәйрәм кайчан килеп чыкканы мәгълүм түгел, ул Көньяк Азия чыгышлы булырга мөмкин, әмма тарихтан билгеле булганча ул төп иҗтимагый һәм җәмәгать чарасы булып Шиваджи тәэмин итүе белән Могол-Маратха сугышларыннан соң булып киткән һәм янә 19-ынчы гасырда Локманья Тилак Һиндстан хөррият өчен сугышчысы тарафыннан ул Британия хөкүмәтенең 1892 елда чыккан җәмәгать җыелышларына каршы законга каршы көрәшкән.

### Ганеша
Хәзер Ганеша яки Винаяка буларак мәгълүм "Ганапати" беренче мәртәбә "Ригведа"да очрый. Ул "Ригведа"да ике мәртәбә очрый, беренче мәртәбә 2.23.1 гимнында очрый һәм шулай ук 10.112.9 гимнында очрый.  Бу ике гимнда да "Ганапати"ның роле "багучылар арасында багучы, чарасыз мул итеп ризык бирүче, картлар арасында рәис һәм чакыру Ходае" дип әйтелә, шулай ук гимнның 10-ынчы мандаласында "Ганапати"сыз бернәрсә дә эшләнергә мөмкин түгел дип әйтелә.

*Ганапати* Грхья Сутралар кебек пост-Ведик текстларда очрый һәм шуннан соң "Ваджасанейи Самхита", "Яджнавалкья Смрити", һәм "Махабхарата" Санскрит телендәге текстларда "Ганешварас" һәм "Винаякалар" буларак очрый. "Ганеша" урта гасыр Пураналарында "Уңыш Ходае һәм киртәләрне юк итүче" буларак очрый. Бигрәк тә аңа "Сканда Пурана", "Нарада Пурана" һәм "Брахма Вайварта Пурана"да дан укыла.  Текст интерпретацияләре, археологик һәм эпиграфик шәһадәтнәмәләрдә Ганеша безнең эраның 8-енче гасырына кадәр популяр булып киткән һәм аның 7-енче гасыр һәм иртәрәк чорга карый торган күп сурәтләре бар. Мәсәлән, Эллора Мәгарәләре кебек Һинд дине, Буддизм һәм Джайн гыйбадәтханәләрендә 5-енче һәм 8-енче гасырлар арасында кисеп ясалган сурәтләр Ганешаны ихтирам итеп төп Һинд дине Алиһәләрнең берсе (Шакти) белән утырып күрсәтәләр.

### Бәйрәм
Гәрчә Ганеша Чатуртхи кайчан (һәм ничек) бәйрәм ителгәне мәгълүм булмаса да, фестиваль Пунеда Шиваджи (1630-1680 ел, Маратхалар Империясе нигезләүче) чорында җәмәгать тарафыннан бәйрәм ителгән. Британия Раджы башланганнан соң, Ганеша фестивале дәүләт тәэмин итүен югалткан һәм Махараштрада шәхсән өйләрдә бәйрәм ителгән, аны Һиндстан хөррият өчен көрәшүче һәм иҗтимагый реформатор Локманья Тилак торгызганчы. Фестиваль, җәмәгать һәм шәхси бәйрәм буларак процессияләр белән бергә Мумбаида (ул вакытта Бомбей дип аталган) модада булган, моның турында Италия Санскрит профессоры Ангело де Губернатис язган:


Мин зур кызыксыну белән чиксез күп Ганеша Ходае сыннарын алып баручы процессия артыннан бардым. Шәһәрнең һәрбер кварталында, тарафдарлары белән һәрбер гаиләсендә, һәрбер кечкенә почмагында дип әйтергә була, үз процессиясе булган, иң ярлылар гади паланкинда папье машедан ясалган кечкенә потны алып баралар ... Халык күпләп, яки бераз азрак җыелып, потны алып бара, кул чаба һәм куанычтан кычкыра, шул ук вакытта кечкенә оркестр уйный.  
– Angelo de Gubernatis, *Bombay Gazette* (1886)


Башкалар мәгълүматы буенча, мәсәлән, Каур буенча, фестиваль җәмәгать чарасы булып соңрак 1892 елда булып киткән, ул вакытта Бхаусахеб Лакшман Джаваль (шулай ук Бхау Рангари буларак мәгълүм) Пунеда беренче "сарваджаник" җәмәгать сынын урнаштырган. 1893 елда Һиндстан хөррият өчен көрәшүчесе Локманья Тилак үзенең Кесаригазетында "сарваджаник Ганеша утсав" бәйрәм итүен мактаган һәм үзенең көчләрен ел саен өйдә үткәрелә торган фестивальне зур, яхшы оештырылган җәмәгать чарасына әверелдерүенә багышлаган. Тилак Ганешаның "һәркем өчен Ходай" буларак мөрәҗәгатен таныган, һәм Роберт Браун буенча ул Ганеша Ходаен "Браминнар һәм Брамин булмаганнар арасындагы ара"ны кечерәйтер өчен сайлаган.

Башка галимнәр фараз итүенчә Британия Империясе, 1870 елда фетнә җыеннарыннан куркып, Британия Һиндстанында 20-дән артык кеше җыелуга каршы закон чыгарган, ләкин Һиндстан Мөселман җәмәгате басымы астында Җомга догалары өчен мәсҗедкә җыелышларны рөхсәт иткән. Ул Ганешаның зур җәмәгать сурәтләрен Бомбейда урнаштыручыларның беренчесе булган.

Ричард Кэшмен буенча, Тилак халыкны Ганеша Ходаена өндәгән һәм 1893 ел Бомбейда Һинду-Мөселман җәмәгать каршылыгыннан соң һәм Декан фетнәләре булган, һәм 4-енче барон Джордж Харрис астындагы Британия Һиндстан Хөкүмәте Һинд дине тарафдарларына карата гаделсез булган. Тилак фаразы буенча, Ганешага табыну һәм процессияләр авыл һәм шәһәр Һиндстан халкы арасында популяр булган, 18-енче гасырда Барода, Гвалиор һәм Пунеда һәм Маратха төбәгендә иҗтимагый касталар һәм сыйныфлар арасында популяр булган. 1893 елда Тилак Ганеша Чатуртхины массакүләм җәмәгать чарасына һәм яшерен сәяси эшчәнлек, шигърият уку, уйнау, концертлар һәм халык биюләренә киңәйтергә ярдәм иткән.

Гоада Ганеша Чатуртхи Кадамба чорына кадәр килә. Гоа Инквизициясе Һинд дине фестивален тыйган һәм Христиан диненә күчмәгән Һинд дине тарафдарларын эзәрлекләгән. Шулай да Һинд динен тотучы Гоалылар үзләренең динен тотуын дәвам иткән. Күп гаиләләр Ганешага "патри" формасында табыналар (Ганеша һәм башка Ходайларга табыну өчен яфраклар кулланыла). Кайбер гаиләләрдә Ганеша потларын яшерәләр, бу инквизиция заманнарыннан калган.

## Бәйрәмне каршы алулы

Бәйрәм өчен әзерләнүләр күп айлар алдан башлана. Җирле Мандапа яки Пандаллар гадәттә җирле яшәүчеләр яки ширкәтләр тарафыннан акчага куела. Махараджада Муртины ясау гадәттә "Падья пуджа"дан башлана, бу Ганешаның табаннарына табыну. Муртилар "пандал"ларга бәйрәм көнендә яки аңа кадәр булган көндә китерелә. Пандаллар матур итеп бизәлгән һәм яктыртылган.

Өйдә, фестиваль әзерләнүенә Пуджа өчен әйберләр сатып алына. Ганеша мурти өйгә Ганеша Чатуртхи көнендә яки аңа кадәр көндә китерелә. Гаиләләр потны урнаштырганчы өйнең матур, чиста өлешен чәчәкләр белән бизиләр. Фестиваль көнендә, балчык "мурти"ны урнаштырганда көннең игелекле вакытында изге мантраларны һәм бхаджаннарны кертеп пуджаны үткәрәләр.

Изгеләштерү церемониясе вакытында, каһин Прана Пратиштханы Ганешаны кунак буларак чакыру өчен үткәрә. Моннан соң 16 адым Шодашопачара ритуалы үткәрелә, аның вакытында потка пальма шикәре, "модак"лар, "дурва" үләне һәм кызыл гибискус чәчәкләре тәкъдим ителә. Шулай ук Нарада Пуранадан Ганеша стотра (догасы) җырлана. Махараштрада һәм шулай ук Гоада, дуслар һәм гаилә белән Аартилар үткәрелә гадәттә иртә белән һәм кичен.

### Һиндстан

Һиндстанда, Ганеша Чатуртхи беренче чиратта өйдә бәйрәм ителә яки Мадхья Прадеш, Махараштра, Гөҗәрат һәм Гоа һәм Карнатака, Керала, Андхра Прадеш, Телангана, Тамил Наду һәм Одишаның көнчыгыш штатларында җәмәгать тарафыннан бәйрәм ителә.

#### Өйдә
Махараштра өйләрендә гаиләләр бәйрәм вакытында табыну өчен кечкенә балчык сыннар урнаштыралар. Муртига иртән чәчәкләр, яшь үлән, гуҗия һәм модаклар (татлы әйберләр) биреп табыналар. Табыну Ганешаны һәм башка Ходайларны һәм Изгеләрне хөрмәт итү өчен "аарти"ны җырлау белән бетә. Махараштрада 17-енче гасыр изгесе Самартх Рамдас уйлап чыгарган "Суханакарта Духанакарта" "аарти"сын җырлыйлар.
Бәйрәмне төрле гаиләләрдә төрле вакытта бетерәләр. Өйдә бәйрәм итүләр , 3, 5, 7 яки 11 көннән соң бетә. Ул вакытта Мурти церемониаль рәвештә сулыкка китерелә (мәсәлән, күлгә, елгага яки диңгезгә) һәм шунда аны чумдыралар. Махараштрада, Ганешотсавка шулай ук башка фестивальләр керә, атап ук әйткәндә Тидж һәм Гаури фестивальләре.

Гоада, Ганеша Чатуртхи Конкани телендә Чаватх буларак мәгълүм (яки Параб яки Парва)  ул Бхадрапада ай календаре аеның өченче көнендә башлана. Бу көндә Парвати һәм Шивага ашаудан тыелучы хатыннар табыналар. Ритуаллар вакытында гхумотлар, цимбаллар (ताळ(taal)) һәм пахавадж (Һиндстанның мичкә формасындагы, ике башлы барабаны) кебек музыка кораллары кулланыла. Уңыш бәйрәме, Навьячи Панчам, киләсе көнгә бәйрәм ителә; басулардан (яки гыйбадәтханәләрдән) дөге алып киләләр һәм пуджа үткәрелә.

Карнатакада Ганеша Чатуртхига кадәр Гоури фестивале уза, һәм штат буенча кешеләр бер-берсенә алкышлар телиләр. Андхра Прадешта өйләрдә балчыктан Ганеша Муртиларына ("Матти Винаякуду") яки куркумадан Ганеша Муртиларына ("Сиддхи Винаякуду") табыналар.

#### Җәмгыятьтә

Фестивальне җәмәгатьтә киң бәйрәм итәләр, аларны яшь кешеләр төркемнәре, күршеләр яки эшмәкәрләр төркемнәре оештыра. Җәмәгать фестивале өчен акча ассоциация әгъзаларыннан, ширкәтләрдән җыела. Ганеша һәм аның юлдашлары сыннары вакытлы мандаплар яки пандаллар буларак билгеле сыену урыннарында урнаштырыла. Фестивальләргә җырлау, театр һәм оркестр уйнату кебек мәдәни чараланы керә һәм шулай ук җәмәгать гамәлләре, мәсәлән, бушлай медицина тикшерүләре, кан бирү урыннары һәм ярлыларга хәер бирелә. Ганеша Чатуртхи үзенең дини аспектына өстәп Мумбаи, Сурат, Пуне, Хәйдәрабад, Бангалор һәм Ченнайда әһәмиятле икътисади эшчәнлек булып тора. Күп җырчылар, ширкәтләр һәм эшмәкәрләр башлаучы җырчылар өчен сәхнә булган фестивальдән күп акча җыялар.

Потларны шулай ук  һәм башка органик продуктлардан ясыйлар. Аларга шулай берничә көн пандалларда табыналар һәм шулай ук киләсе якшәмбе көнне Бенгалия Култыгында чумылдыралар. Кералада фестиваль шулай ук "Ламбудхара Пираналу" буларак мәгълүм, ул Чингам аена туры килә. Тхируванантапурамда процессия Пажавангати Ганапати Гыйбадәтханәсеннән Шанкумугхам Пляжына органик продуктларыннан һәм сөттән ясалган биек Ганеша сыннары белән бара һәм аннан соң аны суга маналар.

### Башка илләрдә

Ганеша Чатуртхины Берләшкән Корольлектә анда яшәүче Британия Һинд дине тарафдарлары бәйрәм итәләр. Саутэнд-он-Сида Гөҗәрати кешеләре төркеме оештырган башка чарада 18 000 тугъры килгән. Ел саен бәйрәм итүләр шулай ук Ливерпульдә Мерсей Елгасында була.

Филадельфия Ганеша Фестивале Төньяк Америкада иң популяр Ганеша Чатуртхи Бәйрәмнәрнең берсе, шулай ук ул Канадада, Маврикийда, Малайзиядә һәм Сингапурда бәйрәм ителә. Маврикийда ул 1896 елдан бирле бәйрәм ителә һәм Маврикий хөкүмәте аны җәмәгать бәйрәме иткән.. Малайзиядә һәм Сингапурда фестиваль күп-санлы Һинду азчылыгы булуына күрә Винаягар Чатуртхи буларак мәгълүм.

Метрополия Франциядә Ганеша Чатуртхи төп Һинд дине дини фестивале булып тора. Континенталь Франциядә Ганешага багышланган беренче Һинд дине гыйбадәтханәсе 1985 елда ачылган һәм беренче процессия 1995 елда булган. . Шуннан соң, ел саен, Парижда Ля Шапель Кварталында меңнәрчә дини сәфәр кылучылар һәм караучыларның процессиясе уза. Оешма күбесенчә Шри Ланка чыгышлы Тамил Һинд дине тарафдарлары һәм азрак дәрәҗәдә Маврикийдан килгән Һинди телендә сөйләшүче Һинд дине тарафдарлары тарафыннан үткәрелә.

## Ризыклар
 
Фестиваль вакытында төп татлы ризык булып *[[модак]]* тора (Маратхи һәм Конкани телендә *modak*, Телугу телендә *modakam* яки *kudumu*, Каннада телендә *modaka* яки *kadubu*, Малаялам телендә *kozhakatta* яки *modakkam* Тамил телендә *kozhukattai* яки *modagam*. *Modak* ул дөге яки бодай оныннан ясалган чумар, эченә туралган , пальма шикәре, киптерелгән җимешләр һәм башка тәмләткечләр салалар. Башка популяр татлы ризык булып *karanji* тора (яки Каннада телендә *karjikai*), ул составы буенча *modak*ка охшаш ләкин ярымтүгәрәк формасында. Бу татлы ризык Гоада "Неври" дип атала.

Андхра Прадешта һәм Теланганада *modak*, *laddu*, *vundrallu* (пешерелгән, эре кисәкләп вакландырылган дөге оныннан шарлар), *panakam* (пальма шикәре, кара борыч һәм кардамон тәмле эчемлек), *vadapappu* (суда тотылган Мунг ногыт борчаклары) һәм *чаливиди* (пешерелгән дөге оныннан һәм пальма шикәреннән катнашма) ризыкларын Ганешага тәкъдим итәләр. Бу тәкъдим итүләр "найведья" буларак мәгълүм һәм "modak" салынган тәлинкәдә гадәттә 21 данә татлы әйбер була. Гоада *modak* һәм idli (*[[Sanna]]*) ризыклары популяр.

Панчакаджджая бәйрәм вакытында Карнатаканың өлешләрендә Ходай Ганешага тәкъдим ителә. Ул киптерелгән , кыздырылган Бенгалия грам порошогы, шикәр, ги һәм сезам катнашмасы. Панчакаджджаяның төрле вариантлары ясала. Кыздырылган Бенгалия грамы, яшел грам, кыздырылган чана дал (путани) яки авал кулланылырга мөмкин.

## Әйләнә-тирә мохиткә тәэсире
Мадрас Югары Мәхкәмәсе 2004 елда Ганешаны суга чумылдыру законсыз дип карар чыгарган, чөнки алар уйлавынча химикатлар суны пычраталар.  Гоада гипс Ганеша сыннарын сату тыелган һәм бәйрәм итүчеләр традицион кәсепчеләр ясаган сыннарны сатып алалар. Хәйдәрабадта традицион балчык Ганеша сыннарын ясауны торгызалар.

Әйләнә-тирә турында борчылулар булганга күрә, күп гаиләләр сулыкларга бармыйча балчык сыннарын өйдә су мичкәсендә эретәләр. Берничә көннән соң, балчыкны өй бакчасында тараталар. Кайбер шәһәрләрдә җәмәгать, экодустанә сынны чумылдыру процессы кулланыла.

## Галерея

File:Ganesh spgya 2009.jpg|Хәйдәрабадта җәмәгать пандалында Ганеша сыны
File:Clay Ganesh Murti, Ganesh Chaturthi.JPG|Фестиваль вакытында өйдә Ганеша сыны
Lalbaug_cha_raja.jpg|Мумбаида процессия
File:Guruji Talim Mandal.JPG|Пунеда процессия
Ganesh visarjan surat 2009.jpg|Суратта процессия
File:Foreshore-Ganesh.jpg|Ченнай, диңгезгә чумылдыру
File:Immersion-de-Ganesh.jpg|Бангалорда сынны чумылдыру


## Шулай ук карагыз
* Филләрнең мәдәни сурәтләре
* Дурга Пуджа
* Көнбатыш Бенгалиядә Дурга пуджа
* Суратх
* Гарх Джунглилары
* Мантрапушпанджали
* Ганеша Джаянти

## Искәрмәләр

### Әдәбият
* John A., Ganapati: Song of the Self, 1995, State University of New York Press  
* Michael, S. M., The Origin of the Ganapati Cult, journal=Asian Folklore Studies, volume=42,year=1983

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Дини бәйрәмнәр
Төркем:Һинд дине бәйрәмнәре