open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зөлфия Камалова

**Зөлфия Камалова**, Зөлфия Нәҗип кызы Камалова, Zölfiä Näcip qızı Kamalova, Австралиядә: **Zulya Kamalova** (*[[1969 ел]]ның [[8 август]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Удмурт АССР]], [[Сарапул]] ― [[2024 ел]]ның [[18 сентябрь|18 сентябре]], [[Австралия]]*) — җырчы. Австралиядә яшәп иҗат итә. World music стилендәге музыка конкурслары лауреаты. Австралиянең «Ел җырчысы-2001». Татарстанның атказанган артисты (*[[2012]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1969 елның 8 августында Удмуртиянең Сарапул шәһәрендә татар гаиләсендә туган. Урта мәктәпне, Пермь университетының чит телләр факультетын (*[[1991]]*) тәмамлаган.

1991 елда студентлар алмашу программасы буенча Калифорниягә (*[[АКШ]]*) китә, Австралия егетенә кияүгә чыга, Тасмания утравында Хобарт шәһәрендә яши башлый.

Җырчы 2024 елның 18 сентябрендә яман шеш авыруыннан вафат була.
## Иҗаты
Австралиядә үз музыка төркемен ***Zulya and The Children of the Underground*** булдыра. Башкару стиле катлаулы: татар мотивлары, джаз элементлары, француз шансоны, популяр музыка, фолк, этностиль катнашкан. Һәрвакыт тере тавышка җырлыйлар.

1997 елда Австралиядә 1 нче альбомын яздыра. Анда рус, чегән, француз, португал, испан, инглиз телләрендә башкарылган җырлары кергән.

2007 елда «3 Nights» альбомы дөнья күрә. Анда татар, рус, инглиз телләрендә башкарылган җырлары тупланган. Әлеге альбом Австралия тавыш яздыру сәнәгате берлеге премиясенә (Австралия «Грэмми»е) лаек була. Австралияле башкаручылардан беренче буларак, З. Камалова җырларыннан торган җыелма Европа музыка чартларының беренче унлыгында  16 атна буе саклана.

Австралиядә егерме ел яшәү дәверендә эре фестивальләрдә катнашып килә: Брисбен (2010, 2013), Сидней (2010), Мельбурн (2009), Квинсленд (2005), Мәскәү (Кызыл мәйдан), Таулы Алтай, Вена (Австрия).
Казанда «Дөнья яратылышы» (*Сотворение мира*) I фестивалендә (2008) татар җырлары белән катнаша.

#### Төркем музыкантлары
* Lucas Michailidis 
* Anthony Schulz
* Andrew Tanner 
* Justin Marshall
* Eamon McNelis

## Дискография
* 1997  «Тавыш сәяхәте» («Journey of Voice»)
* 1999  «Әллүки» («Aloukie»)
* 2002  «Elusive» (2007дә яңадан бастырылган)
* 2005  «Бушлык вальсы» («The Waltz of Emptiness»)
* 2007  «3 төн» («3 Nights»)
* 2010  «Tales of Subliming» Европада чыга
* 2014  Kosmostan 
* 2015  On Love and Science
* 2019 Алты көн ярату

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2002 The Best LIVE
* 2005 National Archive Award — «Бушлык вальсы» альбомы өчен
* 2007 Австралия тавыш яздыру сәнәгате берлегенең  ARIA премиясе — «3 төн» («3 Nights») өчен
* 2010 Мельбурн Music awards 
* 2012 Татарстанның атказанган артисты

## Гаиләсе
Ире Andrew (Эндрю) Tanner, музыкант. Кызлары Зифа (2006).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Шәхси сайты  
*  Музыка төркеменең сайты 
*   Австралиялеләргә татар музыкасы якын
*  Чикләрсез татарлар сайты 
*   Җырчы белән тәфсилле әңгәмә 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Австралия татарлары
Төркем:Пермь дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Австралия музыкантлары
7 номерлы лицей-интернат

**7 нче номерлы лицей-интернат** (*элекеге исеме 7 нче татар-төрек лицее*) — Казанның иң абруйлы һәм алдынгы мәктәпләрнең берсе. Лицей 1994 елда Татарстан һәм Төркия хөкүмәтләре тарафыннан ачылган.

## Гомуми мәгълүмат
Лицейда 7 сыйныфтан башлап укыйлар. Лицей үзенчәлеге – интернат, ягъни укучыларның күпчелеге атна буена махсус бинада яшиләр. Биредә гендерлы укыту кулланыла, укучылар ир-ат җенесеннән.

Укыту 4 телдә алып барыла: татарча, төрекчә, инглизчә, урысча. Лицейны тәмамлаучыларның 100% диярлек Татарстан, Россия һәм чит ил университетларына укырга керәләр. Лицей укучылары Татарстан, төбәк һәм Россия бәйге/олимпиадларында зур уңышларга ирешәләр. Балалар лицейга 6 нчы сыйныфтан соң, март-июнь айларында уздырылган махсус имтиханнар нәтиҗәседә кабул ителәләр.

## Уңышлар
* Олимпиада нәтиҗәләре буенча лицей Казанның 10 иң яхшы мәктәбе исемлегенә керә. 
* 2012 елда БДИ нәтиҗәләре буенча Казан мәктәпләре рейтингында 8 урынга лаек булды. 
* 2013 елда “Татарстан Республикасының иң яхшы 100 гомуми белем бирү мәктәпләре” исемлегендә 8 нче урын алды. 
* 2014 елда шул ук рейтингта 3 нче урынга күтәрелде. Федераль тикшерү нәтиҗәсендә, социаль-экономик белем бирү профиле буенча, лицей Россиянең 100 иң яхшы мәктәпләре исемлегенә керә.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Казан мәктәпләре
Мукагали Макатаев

**Мокагали Макатаев** () — казакъ-совет шагыйре, язучы һәм тәрҗемәче.

## Тәрҗемәи хәле
Мокагали Макатаев 1931 елның 9 февралендә РСФСР Казакъ АССР-ның (*[[1936 ел]]дан [[Казакъстан ССР]]*)  Алматы өлкәсе Нарынкол районы (*хәзерге* Раембәк районы) Карасаз авылында дөнья күргән. 1952—1969 елларда Казакъ Радиосында диктор булып, «Советтік шекара» (*Совет чиге*), «Социалистік Қазақстан» (*Социалистик Казакъстан*), «Мәдениет және тұрмыс» (*Мәдәният һәм тормыш*) гәзитләрендә һәм «Жұлдыз» (*Йолдыз*) журналында эшләде. 1970 елдан Казакъстан ССР Язучылар берләшмәсенең әгъзасы.

## Иҗаты
Мукагали Макатаев әсәрләре 1948 елдан республика газеталарында басыла башлады. «Апассионата» (*[[1962]]*) поэмасын язганнан соң, киң халыкка  мәгълүм булды. Уильям Шекспирның сонетларын, Уолт Уитменнең шигырьләрен, Дантеның «Илаһи кәмитен» казакъ теленә тәрҗемә итте.

Макатаев 1976 елның 27 март көнне Алматы шәһәрендә вафат булды. 1999 елда аңа, вафатыннан соң, Казакъстан хөкүмәте Казакъстан Җөмһүриятенең Дәүләт бүләген тапшырды.

## Хәтер
* Туган авылында йорт-музее булдырылган.
* Алма-Ата шәһәрендә урамга, мәктәпкә исеме бирелгән.
* 2002 Алматы шәһәрендә һәйкәл куелган (*скульптор* — Н. Далбай)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1999 Казакъстан Җөмһүриятенең Дәүләт бүләге (*вафатыннан соң*) 
* «Гасыр шагыйре» исеме

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъ язучылары
Төркем:Казакъ шагыйрьләре
Төркем:Казакъ драматурглары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Казакъ дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казакъстан Дәүләт премиясе лауреатлары
Рәис Фәтхетдинов

**Рәис Фәтхетдинов** (Рәис Әхмәт улы Фәтхетдинов) – галим-икътисадчы, профессор, дәреслекләр авторы, икътисад фәннәре докторы. РФ атказанган фән эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле

1938 елның 26 июнендә Чиләбе өлкәсе Златоуст шәһәрендә туган. Копейск шәһәре тау техникумын, Донецк политехника институтын (1966) тәмамлаган. Тау мастеры, конструктор, фәнни хезмәткәр булып эшләгән. «Сыйфатны планлаштыру һәм икътисад» темасына кандидатлык (1972), «Машиналарның эффектлылыгын күтәрү» темасына докторлык (1989) диссертацияләре яклый.

## Хезмәт юлы
*  Хәрби хезмәттә була.
* Донецк дәүләт университетында доцент булып эшли.
* Уфа авиация институтында эшли.
* 1977-1989 Краснодар төбәк фәнни-тикшеренү институтында бүлек мөдире.
* 1989 елдан Мәскәү дәүләт инженер экологиясе дәүләт университетында (МИХМ), ВЗФЭИ, МАИ, инновацияләр менеджменты академиясендә, РФ президенты каршындагы Россия дәүләт хезмәте академиясендә кафедра мөдире, Мәскәү финанс-сәнәгать академиясендә профессор булып эшли.

## Фәнни хезмәтләре
40 еллык гыйльми эшчәнлеге чорында икътисад һәм фәнни-техник алгарыш белән идарә итү, стратегик маркетинг, көндәшлелек, менеджмент төрләре, оешмаларның көндәшлеге белән идарә итү  буенча 310 фәнни хезмәт, 10 дәреслек (*320* *мең* тираж белән)  язган.

## Кызыклы факт
Нәшер ителгән дәреслекләренең саны, аларның тиражы һәм башка авторларның алардан өземтәләр китерүе буенча Россия буенча лидер санала.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РФ атказанган фән эшлеклесе.
* РФ хөкүмәте премиясе
* Иван Ильин исемендәге премия.
* РФ сәүдә-сәнәгать пулаты дипломы һәм шәрәфле тамгасы.
 
## Сылтамалар
  Р. Фәтхетдиновның шәхси бите 

## Искәрмәләр

Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Профессорлар
Равил Фәтхетдинов

**Равил Фәтхетдинов** (Равил Һилал улы Фәтхетдинов) – химия өлкәсендә галим-оештыручы, химия фәннәре кандидаты, өлкән фәнни хезмәткәр. Казан химия фәнни-тикшеренү институты генераль директоры (1998 елдан).

## Тәрҗемәи хәле
1955 елның 13 мартында Удмуртиянең Сарапул шәһәрендә  туган. Казан химия-технология институтының махсуслашкан факультетын (1978), шул ук уку йортында аспирантура (1987) тәмамлаган. Химия фәннәре кандидатлыгына диссертация яклый.

## Хезмәт юлы
* 1978-1982 Казан химия сәнәгате фәнни-тикшеренү институтында инженер, өлкән инженер, комсомол комитеты сәркатибе.
* 1982-1984 ВЛКСМ Татарстан өлкә комитетында инструктор.
* 1988-1992 Казан химия фәнни-тикшеренү институтында кече фәнни хезмәткәр, фәнни хезмәткәр.
* 1992-1996 «Альфа-Сервис» фәнни-сәнәгать оешмасы ААҖ директоры.
* 1996-1998 Казан дәүләт технология университеты (КХТИ) проректорының икътисад буенча урынбасары.
* 1998-201?  Казан химия фәнни-тикшеренү институты генераль директоры.

## Фәнни хезмәтләре
Нитробәйләнешләр химиясе буенча 40 тан артык фәнни хезмәт язган. Экстремаль шартларда кешене саклау чаралары (КСЧ) турында хезмәтләре бар. Дары һ. б. шартлаткыч матдәләрне тикшерү һәм ясау, КСЧ буенча күп санлы (12) патентлар һәм авторлык таныкнамәләре авторы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* ССРБ ВДНХ (РФ бөтенрусия күргәзмә үзәге) медальләре.
* РФ сәнәгать министрлыгы мактау кәгазьләре.
* ТР мактау кәгазе.

## Сылтамалар
*  КазХимНИИ рәсми сайты
*  Чикләрсез татарлар сайты 

## Моны да карагыз
 Р. Фәтхетдинов «Эш бирүчеләрнең кара исемлеге»ндә

## Искәрмәләр

Төркем:Химия фәннәре кандидатлары
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Төркем:Өлкән фәнни хезмәткәрләр
Фәтхетдинов

**Фәтхетдинов** – татар фамилиясе. «Фәтхетдин» (Фәтхи) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Салават Фәтхетдинов (10.01.1960), җырчы, РФ атказанган артисты, Тукай премиясе лауреаты (2008).
* Әхсән Фәтхетдинов (1939-2012), рәссам, Тукай премиясе лауреаты (1993).
* Хәсән Фәтхетдинов (1895-1982), мәгърифәтче, мөгаллим.
* Дамир Фәтхетдинов (1933-1991), геолог, ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1984).
* Зөфәр Фәтхетдинов (06.09.1940), язучы, хокук белгече.
* Рәис Фәтхетдинов (1938-2009), галим-икътисадчы, РФ атказанган фән эшлеклесе.
* Равил Фәтхетдинов (13.03.1955), химик, КазХимНИИ генераль директоры (1998 елдан).
----
* Ләйсән Фәтхетдинова

## Моны да карагыз
* Фәтхуллин
* Фәтхиев

Төркем:Шәхесләр
Камалова

**Камалова** – татар фамилиясе. «Камал»  исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Алисә Камалова (1979), медицина фәннәре кандидаты (2006), БДМУ доценты.
* Зәйнәп Камалова (1899-1977), театр актрисасы, ТАССР атказанган артисты (1957).
* Зөлфия Камалова – Австралиядә яшәп иҗат итүче татар җырчысы.
* Гәүһәр Камалова – Г. Камал исемендәге театр артисты.
*Рушания Камалова – журналист, "Казань" журналының җитештерү буенча мөхәррирнең элекке урынбасары һәм Сөембикә журналының элекке җаваплы сәркатибе.
* Тереза Камалова –  хәйрияче, Казан мэры Камил Исхаков кызы.
* Фидания Камалова (1952), Татарстан Республикасының Атказанган укытучысы (2011).
## <small>Моны да карагыз</small>
* **[[Камал]]**
* **[[Камалиев]]**
* **[[Камалов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Тереза Камалова

**Тереза Камалова** (Тереза Камил кызы Камалова) – эшмәкәр, җәмәгать эшлеклесе, хәйрияче,  «Йөрәктән йөрәккә» хәйрия фонды президенты, «Мама» халыкара хәйриячелек берлеге әгъзасы. Казан мэры (1995-2005) Камил Исхаков кызы. «Казан Нуры» мәчете имамы Шамил Исхаков оныгы.

## Тәрҗемәи хәле

1970 елның 30 сентябренда Казанда туган. Казанның 121- санлы урта мәктәбен (1986), Казан дәүләт университетының тарих факультетын (1993) тәмамлаган. «Россия эшлекле яшьләре» гомумроссия иҗтимагый хәрәкәтендә катнаша.
15 яшендә чукрак-телсез балалар йортында җыештыручы булып, 17 яшендә «Кызыл Хач» җәмгыятендә волонтёр булып  эшли. Кызы Карина American University in Dubai студенты.

## Хезмәт юлы
* 1997-2006 «Белла-Карина» балалар мода театры оештыра.
* 2003-2005 «Эфир» телекомпаниясендә «Фам-ТВ», 2004 елдан «Домашний» телеканалында «Время добра» тапшыруы алып баручысы.
* 2006 Россия хәйриячеләре ассоциациясе президенты.
* 2006 Амур өлкәсе губернаторы киңәшчесе.

## Эшмәкәрлек
* «Маэстро» кафесы (2000).
* «Принцесса»  кофейнясы (2001).
* «LADY BOSS» гүзәллек йорты (2002).
* «Белен йорты» кафесы.
* «НТПН» корпорациясе ААҖ дә (Ханты-Манси АО) өлеше бар.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1998-2006 ТР ятим балалары һәм инвалид балалары өчен ел саен үткәрелүче хәйрия чараларында катнаша. Дербышка бистәсендәге балалар йортына, инвалид балалар шәһәр үзәкләренә, Казанның 1-, 2- санлы балалар йортына,  «Гаврош» приютына, «Здравушка» реабилитация үзәгенә ярдәм күрсәтә.
* 2005 елдан «Йөрәктән-йөрәккә» хәйриячелек фонды президенты.
* «Дин энҗесе» мөселман йорты (Казан) оештыра.
* «Мәктүб К»  халыкара ислам үзәге ААҖ  (Казан) (2010) оештыра.
* Түгәрәк өстәлләр, бәхәс клублары, хәйрия марафоннары үткәрүне оештыра.
* 2006 елда Россия Дәүләт думасына сайлауларда  Амур өлкәсеннән  «Бердәм Россия» фиркасе исемлегенә кертелә, ләкин төшеп кала.
* Лаеш районы Шуран авылында мәчет салдыра (2012).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Кырым дулкыннары» халыкара ачык конкурс-фестивале дипломы.
* «Кеше-Алтын Йөрәк» республика конкурсы (Казан) лауреаты (2002, 2004).
* «Мама» халыкара хәйриячелек ассоциациясе алтын медале (2006).
* «Рухи бергәлек» өчен медале (Россия мөфтиләр шурасы) (2006).
* Мәскәү һәм Бөтенроссия патриархы Алексий II «Владимир Изге Анасы» иконасы белән бүләкләгән (2006).
* «Версаль» конкурсы лауреаты («Елның иң зәвыклы хатын-кызы» номинациясендә).
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале.
* Казан шәһәр хакимияте мактау кәгазьләре.

## Сылтамалар
*   «Время добра» сайты 
*    «Классташларда» шәхси сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Хәйриячеләр
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Cögrä

300px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır
**Cögrä xan** (Җөгрә хан, جگره)- Altın Urda xanı (1414-1416), elek Seber Olısı Çıñğı Tura xakime (1407-1413).

Cögrä xan Tuqa Timer näselennän çıqqan. J. Sabitov buyınça anıñ çığışı: Çıñğızxan - Cuçi - Tuqa Timer -Üz Timer - Abay - Meñğasır - Aqmul - Cögrä.

## Tarix

1404 yılda Aqsaq Timer ğäskäre belän Qıtayğa qarşı yawda qatnaşqan.

**İohan Şiltberger** buyınça İdegäy Cögräne Altın Urda täxetenä çaqırğan. Cögrä Görcistan, Şirwan, Därbänt aşa İdegäygä kilgän häm anıñ belän Seber yawında qatnaşqan.

Qayber çığanaqlar buyınça Cögrä İdegäy yärdämendä Seber täxenendä utırğan. Tuqtamış xan Çıñğı Tura yanında häläk bulğan häm Cögrä täxettä utırğan.

Qayber tarixçılar Cögrä xannı başqa şäxes **Çıñğız oğlan** belän tiñlilär.

1414 yılda İdegäy yärdämendä Cögrä Altın Urda täxetendä Tuqtamış xan ulı Käbäk xannı alıştırğan. Käbäk xan  ciñelgännän soñ, anıñ bertuğanı Kärimbirde qüate nığayğan häm İdegäy Cögrä xan belän aña qarşı 2 yıl däwamında köräşkännär, Urdanıñ könbatış öleşen bireşkännär.

Cögrä xan isemennän Saray, Bolğar, Xaci-Tarxan, Azaq, Bäk-Bazar şähärlärendä täñkälär suğılğan (1414-1416).

**Abd ar-Razzaq Samarqändi** buyınça 1416 yılda Cögrä xan Cäbbär Birde tarafınnan bärep töşerelgän, Cögrä häläk bulğan.

Sabitov buyınça 1416 yılda Cögrä häm İdegäy arasında nizağ kilep çıqqan häm İdegäy başqa xannı täxetkä utırtqan, ä Cögrä ber olıs xäkime bulıp qalğan.

Läkin räsmi yurama buyınça Cäbbär Birde Altın Urda täxetendä utırğan.

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
* Сабитов Ж. М. Генеалогия Торе. — Алма-Ата, 2008. — С. 52, 66. — 326 с. — 1,000 экз. — ISBN 9965-9416-2-9
* Абд-ар-раззак Самарканди Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Посёлок Льнозавода (Новодугино районы)

**Посёлок Льнозавода** — Русиянең Смоленск өлкәсе Новодугино районы составына керүче бистә. Извеково авыл җирлеге составына керә. Халык саны — 152 кеше (2007 ел). Почта индексы — 215210.

Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Новодугинодан 6 километрга көньяк-көнбатыштарак урнашкан,  автоюлыннан 3 километрга көнбатыштарак Смоленск — Дорогобуж — Вязьма — Зубцов юлында тора, Вазуза елга ярында. Авылдан 6 километрга төньяк-көнчыгышырак Вязьма — Ржев сызыгында Новодугино тимер юлы станциясе урнашкан.

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941 елның октябрь аенда, авылны фашист гаскәрләре басып алалар, кире 1943 елның мартында азат ителә.

## Халык

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Сәгать поясы

## Искәрмәләр

Төркем:Новодугино районы торак пунктлар
Илдар Зәбиров

**Илдар Зәбиров**, Илдар Үзбәк улы Зәбиров (*[[1956 ел]]ның [[12 гыйнвар]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Стәрлетамак]]*) — дәүләт эшлеклесе. БР президентының (*[[2015 ел]]дан [[БР башлыгы]]ның*) администрациясе дәүләт гражданлык хезмәте һәм кадрлар сәясәте идарәсе башлыгы (*[[2012 ел]]дан*). Социология фәннәре кандидаты (*[[2009 ел|2009]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1956 елның 12 гыйнварында БАССР Стәрлетамак шәһәрендә туган. Уфа дәүләт нефть институтын (хәзер Уфа дәүләт нефть техник университеты) тәмамлаган. Уфа дәүләт университетында «Сәнәгать оешмаларында җитәкчеләрнең карьера мобильлеге факторлары» темасына социология фәннәре кандидатлыгына диссертация (2009) яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1978-1982 КПССның ХХ съезды исемендәге Уфа НПЗда: слесарь, ВЛКСМ комитеты сәркатибе.
* 1982-1986 БАССР химия һәм нефть химиясе сәнәгате тармак һөнәри берлеге, һөнәри берлекләрнең БАССР өлкә комитеты  инструкторы.
* 1986-1987 «Башкортстан автоюллары» оешмасы башлык урынбасары.
* 1987-1998 БАССР (БР) министрлар кабинетында: министлар шурасы рәисенең беренче урынбасары ярдәмчесе, ТЭК үсеше бүлеге әйдәүче белгече, баш белгече.
* 1998-1999 Д.А. Черняев исемендәге «Урал-Себер магистраль нефть үткәргечләре» ААҖ генераль директоры урынбасары.
* 1999-2001 БР министрлар кабинеты эшләр идарәсе башлыгы.
* 2001-2012 «Башкортстан икенчел чималы» ААҖ башлыгы.
* 2012- 201? БР президенты (2015 БР башлыгы) администрациясе дәүләт гражданлык хезмәте һәм кадрлар сәясәте идарәсе башлыгы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР мактау кәгазе
* «Россия һөнәрмәнде» ордены (Россия һеральдика пулаты иҗтимагый бүләге)

## Сылтамалар
*   Зур биография белешмәлеге
*   Чикләрсез татарлар сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Социология фәннәре кандидатлары
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Төрки дәүләтләр оешмасы

**Төрки дәүләтләр оешмасы** (2009―2021 елларда Төрки шура) - төрки телле дәүләтләрне берләштерүче халыкара оешма. Оешманың төп максаты булып әгъза илләренең үзара һәръяклап хезмәттәшлеге тора. Төрки шура 2009 елның 3 октябрендә Нахчыван шәһәрендә корыла.

2021 елның 12 ноябрендә Истанбул шәһәрендә Төрки телле дәүләтләрнең хезмәттәшлек Советы саммитында «Төрки шура» атамасы **«Төрки дәүләтләр оешмасы»** итеп үзгәртелгән.
## Әгъзалар

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* Төрки дәүләтләр хезмәттәшлек шурасын кору турындагы Нахичевань килешүе 

Төркем:Халыкара оешмалар
Төркем:Казакъстан тышкы сәясәте
Төркем:Азәрбайҗан тышкы сәясәте
Төркем:Кыргызстан тышкы сәясәте
Төркем:Төркия тышкы сәясәте
Төркем:Үзбәкстан тышкы сәясәте
Төркем:Төрекмәнстан тышкы сәясәте
Төркем:Истанбул
Төркем:Бакы
Төркем:Нурсолтан
Наил Зәбиров

**Наил Зәбиров** (Наил Гали улы Зәбиров) – галим-химик, оештыручы, профессор (2004), химия фәннәре докторы (1995). «Плезир» компанияләр төркеме холдингы генераль директоры. Муса Җәлил премиясе лауреаты. ССРБ уйлап табучысы.

## Тәрҗемәи хәле
1953 елның 5 сентябренда Казанда туган. Утыз Имәни нәселеннән. Казан дәүләт университетының химия факультетын (1975), шул ук уку йортында аспирантура (1979) тәмамлаган. Кандидатлык (1979), докторлык (1995) диссертацияләре яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1980-1994  Казан дәүләт университетында: кече фәнни хезмәткәр, 1986 өлкән фәнни хезмәткәр, өлкән укытучы, 1995-2007 әйдәүче фәнни хезмәткәр. 
* 1991 елдан «Плезир» ААҖ оештыручысы, генераль директоры.
* 2002 елдан «АгрохимКомпани» ААҖ генераль директоры. 
* 2007 елдан «Плезир» компанияләр төркеме директорлары шурасы рәисе.
* Казан дәүләт университетының, Казан дәүләт технология университетының, А.М. Бутлеров исемендәге химиия институтының  гыйльми шурасы әгъзасы.

## Хезмәтләре
300 фәнни хезмәте, 40 патенты һәм уйлап табу таныкнамәсе бар. Чит ил һәм Россия махсуслашкан матбугат чараларында фәнни мәкаләләре белән даими катнаша.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* «Киләчәк буынын булдыру» хәйрия фонды президенты.
* «Плезир» компанияләр төркемен оештыру.
* Америка химия җәмгыяте әгъзасы.
* Чиста һәм гамәли химия халыкара берлеге (*International Union of Pure and Applied Chemistry, IUPAC*) әгъзасы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Муса Җәлил премиясе (фән һәм техника өлкәсендә)
* ССРБ ВДНХ көмеш медале
* II дәрәҗә Миротворец ордены

## Сылтамалар
*  Шәхси сайты 
*   Чиксез татарлар сайты 
*  business-gazeta, 04.05.2009

## Моны да карагыз
  Н. Зәбиров белән бизнес турында тәфсилле әңгәмә

## Искәрмәләр

Төркем:Өлкән фәнни хезмәткәрләр
Төркем:Химия фәннәре кандидатлары
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Төркем:Химиклар
Зәбиров

**Зәбиров** – татар фамилиясе. «Зәбир» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Илгизәр Зәбиров (1923-), табиб-фармаколог, фән докторы (*[[Чимкәнт]]*).
* Илдар Зәбиров (12.01.1956), БР дәүләт эшлеклесе.
* Наил Зәбиров (05.09.1953), химия фәннәре докторы.
* Рамил Зәбиров (1946-2015), табиб-хирург, фән докторы (*[[Ырынбур]]*).
* **[[Рөстәм Зәбиров]]**
** Рөстәм Зәбиров (1961), Казан кирмәне комплексы баш мигъмарчысы, *[[Тукай премиясе]] лауреаты ([[2012]]).*
** Рөстәм Зәбиров (1966), Үзбәкстан спортчысы (*[[футбол]]*).
* Хәбибрахман Зәбири (1881-1937), мөгаллим, нәшир.
* Шәех Зәбиров (*Миншәех Зәбиров*, 1932-2009), журналист. *[[ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре]] (1986).*
----
* **[[Зәбирова]]**
** Зөлфия Зәбирова (1973), спортчы (*велосипедта узышу*), Олимпия уеннары чемпионы (1996).
** Фәридә Зәбирова (11.02.1954), мигъмарчы, реставратор.
** Хәлидә Зәбирова (1914-1979), җырчы.

## Моны да карагыз
* Забирово, *авыл*.

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997, 103нче бит.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Вазуза

**Вазу́за** — Россиянең Смоленск һәм Тверь өлкәләре аша аккан елга, Иделнең уң кушылдыгы.

## Гидрология
Елга озынлыгы — 162 км, бассейн мәйданы — 7120 км². 

## Вазузаның төп кушылдыклары:
* Слуя.
* Гжать — елганың уң кушылдыгы
* Амчасна — елганың сул кушылдыгы

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан.

## Вазуза буенда урнашкан шәһәрләр, бистәләр һәм авыллар
* Зубцов
* Боково (Смоленск өлкәсе) — елганың уң ярында.
* Задняя Пустошка
* Посёлок Льнозавода (Новодугино районы).
* Медведки (Новодугино районы).
* Петровское (Новодугино районы)
* Хлепень
* Сычёвка

## Фотографиялар

Изображение:Vazuza river.jpg|Вазуза Зубцов алдыннан, .
Изображение:Vazuza, Sychyovka.jpg|Вазуза Сычёвкадә.
Изображение:Вазуза в Сычёвке.JPG|Вазуза Сычёвкадә.


## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 
* 

Төркем:Тверь өлкәсе елгалары
Төркем:Смоленск өлкәсе елгалары
Ботния култыгы

**Ботния култыгы** (, ) — Балтыйк диңгезенең төньяк өлеше, Швеция һәм Финляндия арасында.

Мәйданы 117 мең км². Озынлыгы 668 км, киңлеге 240 километргача. Иң тирән урыны төньякта 112 м, көньякта 290 м. Һидрологик режимы диңгезнекегә охшаш. Суның тозлылылгы төньякта 2—3‰, көньякта 5‰ га кадәр. Октябрь—июньдә боз белән капланган. Ботния култыгына керү төшендә Аланд утраулары урнашкан. Төп портлар: Васа, Оулу (Улеаборг), Пори (Финляндия); Лулео, Сундсваль (Швеция).

Төркем:Балтыйк диңгезе култыклары
Төркем:Швеция култыклары
Төркем:Финляндия култыклары
Фәридә Зәбирова

**Фәридә Зәбирова** (Фәридә Мөхәммәт кызы Зәбирова) – мигъмарчы, Татарстанның атказанган архитекторы. Казан дәүләт архитектура-төзелеш университетының өлкән укытучысы. Татарстан мигъмарчылар берлеге идарәсе рәисе. Россия архитектура мирасы академиясе мөхбир-әгъзасы (2000). Россия архитектура-төзелеш академиясе киңәшчесе (2009). ТР җәмәгать пулаты әгъзасы (2012).

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 11 февралендә Казанда туган. Әтисе мулла булган. Энесе ― Казан кирмәненең баш архитекторы Рөстәм Зәбиров.

Казан төзүче-инженерлар институтының архитектура факультетын тәмалаган (1976).

## Хезмәт юлы
* 1977-1980 Татарстан махсуслашкан фәнни-реставрация остаханәсендә мигъмарчы.
* 1981-2001 Казан шәһәр шурасы башкарма комитетының баш архитектура-планлаштыру идарәсендә: бүлекчә мөдире, бүлек мөдире, ядкәрләрне саклау идарәсе башлыгы.
* 2001-2009 ТР төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгында: архитектура һәм шәһәр төзелеше идарәсендә, 2005 елга кадәр мирасны саклау идарәсе башлыгы.
* 2005-2009 ТР төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгында архитектура һәм проект документациясен килештерү бүлеге киңәшчесе.
* 2008 елдан Казан дәүләт архитектура-төзелеш университетының шәһәр төзелеше һәм авыл торак пунктларын планлаштыру кафедрасы өлкән укытучысы.
* 2009 «Зәбир» ААҖ директоры.

## Хезмәтләре
* 1977-1979 Биләрдәге Кәрван-сарай һәм җәмигъ мәчетен консервацияләү (А.Х. Халиков,  С.С. Айдаров җитәкчелегендә)
* 1977-1978 Казан кирмәнендә Казан ханнары мавзолейларын консервацияләү.
* 1979 Биләр шәһәрлеге ядкәрләрен саклау зонасы проекты.
* 1988 Казан тарихи һәм мәдәни ядкәрләрен саклау проекты.
* 1990-1996 Казан кирмәне, Иске Татар бистәсе, Зөя утрау-шәһәрен саклау һәм үстерү концепциясен эшләүчеләр төркеме җитәкчесе.
* 2007-2010 Казан, Алабуга, Чистай, Лаеш, Биләр, Болгар генераль планнарында тарихи-мәдәни мирасны саклау бүлеген язу.
* 2012 Болгар шәһәрлеген, Зөя утрау-шәһәрен саклау проекты.
* 2012- 2013 Чистай, Алабуга, Тәтеш, Лаеш мәдәни мирасы ядкәрләрен саклау проекты.
* 1993-2013 Казан кирмәнендә губернатор сарае, туп ишегалды комплексларын яңадан кору проектларын эшләү. Кекин йорты, Мәрҗани мәчете, Адмиралтейство, Каменев, Бәхтиев, Дротаевский йортлары, Урванов, Юнысов, Борнаев, Хохорин утарларын торгызу проектлары белән җитәкчелек итү.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган архитекторы
## Вафаты
2021 елның 27 июнендә Казанда коронавирустан вафат булган. Казанның Яңа бистә татар зиратында җирләнгән.
## Сылтамалар
*  Зур биография белешмәлеге
*  КГАСУ сайты

## Моны да карагыз
 Ф. Зәбирова белән әңгәмә

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстанның атказанган архитекторлары
Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Туишева

**Туишева** — татар фамилиясе.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Зәкия Туишева (29.12.1919), театр артисты, режиссёр, ТАССР халык артисты (1969).
* Ания Туишева (1946), җырчы, Татарстанның халык артисты (1993).
----
* Туишев
* Фәйзулла Туишев (1884-1958), гармунчы-виртуоз, ТАССР халык артисты (1929).

Төркем:Шәхесләр
«Россия һөнәрмәнде» ордены

**«Россия һөнәрмәнде» ордены** ()– Россия һеральдика пулатының иҗтимагый бүләге. Үз һөнәре буенча күренекле уңышларга ирешкән Россия ватандашларына һәм чит ил ватандашларына бирелә.

## Тарихы
Россия һеральдика пулаты тарафыннан үз һөнәрләре, вазифалары, компетенцияләре кысаларында  ил күләмендә уңышка ирешкән физик затлар (шәхесләр) – Россия ватандашлары һәм чит ил ватандашлары бүләкләнә.

## Статуты
Орден белән бүләкләү турында карарны Россия һеральдика пулатының бүләкләр буенча шурасы (*Наградная Дума*) чыгара.

## Тасвирламасы
Орден көмештән эшләнә. Сигез кырлы йолдыз шәкелендә. Йолдыз уртасында Санкт-Петербург фәннәр академиясе бинасы фонында Россиянең атаклы механигы-уйлап табучысы И.П. Кулибин сурәте. Алгы планда дагаланган борча сурәтле ретонта.

## Орден белән бүләкләнгән шәхесләр
* 2005    Тамара Гвердцители
* 2007    Филипп Киркоров
* Илдар Зәбиров

## Сылтамалар
 Россия һеральдика пулаты рәсми сайты

Төркем:Россия иҗтимагый бүләкләре
Төркем:Бүләкләр
Төркем:Орденнар
Mauser C96

**Маузер К96** ( дән) — үзлегеннән корыла торган алман пистолеты, 1895 елны эшләнгән.

## Тарихы
Пистолет «Маузер» компаниясендә бертуган Федерлелар тарафыннан эшләнгән.

## Модификацияләре
Бүгенге көндә пистолет 22 төрле модификациядә җитештерелгән.:

Алманиядә:

* Маузер К-96 1896 елгы моделе.
* Маузер К-96 1899 елгы моделе,
* Маузер К-96 1899 елгы моделе(?) «флэт»,
* Маузер К-96 1904 елгы.
* Маузер К-96 1905 елгы,
* Маузер К-96 1912 елгы төзелеш.
* Маузер К-96 1916 елгы төзелеш
* Маузер К-96 1920 елгы төзелеш («Боло» — «Большевик»)
* Маузер К-96 1932 елгы төзелеш 712 «Schnellfeuer» моделе

Испаниядә:

* «Astra»

Кытайда:

* *Һаньян К-96*.
* *«Шаньси 17 төре*.

## Искәрмәләр
Cäbbär Birde

300px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır
**Cäbbär Birde** (جبار بردی) - Altın Urda xanı (1416-1417).

Tuqtamış xan ulı.

## Tarix

1416 yılda Cögrä xan häm bäkläribäk İdegäy arasındağı nizağ näticäsendä Tuqtamış xan ulı Cäbbär Birde  Yaña Saray täxetendä utırğan.

Läkin ber yıldan İdegäy bütän täxetkä däğwaçı Därwiş xannı xäkimiätkä kitergän.

1417 yılda Därwiş xan Altın Urda täxetendä utırğan.

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
* Абд-ар-раззак Самарканди Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Рүкү утраулары

**Рүкү утраулары** (), *шулай ук* Нансэй утраулары ( Нансэй-сёто, «Көньяк-көнбатыш утраулар») — Япониядагы утраулар архипелагы, Күшү (Кюсю) һәм Тәйвән утраулары арасында. Көнчыгыш Кытай диңгезен Тын океаннан аерып тора.

Төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка дуга формасында 1 200 километрга сузылган. 6 төркемгә (Осуми, Токара, Амами, Окинава, Мияко һәм Яэяма) бүленгән 98 утрауны үз эченә алган. Гомуми мәйданы 4,8 мең км². Эре утраулар — Окинава ва Амами.

Утрауларның көньяк-көнчыгыш өлеше нигездә мезозойның карстлы известьташларыннан, төньяк-көнбатышы вулкан токымнарыннан тора. Сейсмик актив зона, җир тетрәүләр еш була, 3 гамәлдәге һәм берничә сүнгән янартау бар. Җир өсте плато һәм тәбәнәк таулардан (бикелеге 300–500 м) һәм тәбәнәк яр буе террасалардан гыйбарәт. Иң биек ноктасы 1935 м (Яку утравы). 29° төньяк киңлегеннән көньякта утраулар мәрҗән рифлары белән уралган. Фосфорит һәм ташкүмер чыганаклары бар.

Климат төньякта субтропик, көньякта тропик, муссонлы (еллык явым 2000–3500 мм), августтан гарасатлар еш була. Уртача температура гыйнварда +14...+18°, июльдә +27...+28°. Мәңге яшел тропик урманнар бар. Дөге, батат,  игелә. Балык тотыла. Ефәк эшкәртелә. Иң зур шәһәр — Наһа.

Төркем:Тын океан утраулары
Амбар

**Амбар** ( *ambar, anbar* - саклау урыны) — матди байлыкларны саклау корылмасы.

Тапшыру һәм сорау  өчен кирәкле матди байлыкларны туплау вазифасын башкара.

Логистиканың төп элементы булып тора.

## Саклау логистикасы
Склад хуҗалыгы (склад хуҗалыгы яки склад логистикасы белән идарә итү) — җитештерү һәм логистиканың төп өлкәләренең берсе, товар-матди запасларны саклау (склад) бурычы белән шөгыльләнә һәм матди агымнар белән идарә итүнең состав өлеше булып тора.

## Искәрмә

## Сылтамалар

* 
* 
* Классификация складских помещений 
* Гражданский кодекс РФ Часть 2 от 26.01.1996 г. N 14-ФЗ Глава 47. Хранение
* ОНТП 01-86 Общесоюзные нормы технологического проектирования складов тарно-штучных и длинномерных грузов
* ВНТП 02-85 Ведомственные нормы технологического проектирования общетоварных складов
* НТП-АПК 1.10.17.001-03 Нормы технологического проектирования баз и складов общего назначения предприятий ресурсного обеспечения

Төркем:Хуҗалык корылмалары
Төркем:Логистика
Төркем:Сәүдә
Борис Немцов

**Бори́с Ефи́м улы Немцо́в** (; 1959 елның 9 октябре, Сочи — 2015 елның 27 феврале) — Россия сәясәтчесе, дәүләт эшлеклесе, "Теләктәшлек" (*«Солидарность»*) хәрәкәтенең оештыручыларының берсе, «РПР-ПАРНАС» фиркасенең җитәкчеләренең берсе, Россия опозициясе вәкиле.

1959 елның 9 октябрендә Сочида туа. Түбән Новгородда белем ала, 1997 елда Мәскәүгә күченә, физика фәне белән шөгыльләнә, кандидатлык диссертациясен яклый.

1991 елда ул Түбән Новгород өлкәсенең беренче губернаторы булып сайлана. Эшен Россия хөкүмәтендә ягулык һәм энергетика министры буларак дәвам итә, 1997-1998 елларда хөкүмәт башлыгының беренче урынбасары була.

1998 елда "Уң эш" (*«Правое дело»*) һәм «Уң көчләр берлегенә» нигез салган "Яшь Россия" (*«Россия молодая»*) исемле либераль хәрәкәтне оештыра.

Борис Немцов берничә мәртәбә Россия парламентына сайлана. 1993 елда Федерация шурасы әгъзасы була. Соңгы елларда «Теләктәшлек» һәм «РПС-ПАРНАС» фиркаләре рәистәшләренең берсе, Россия оппозициясенең координация шурасы әгъзасы.

2015 елның 27 февралендә билгесезләр тарафыннан Мәскәүнең нәкъ үзәгендә атып үтерелә.

## Үтерү
27 февраль кичендә Борис Немцов атып үтерелә. Аңа узып баручы машинадан берничә мәртәбә атканнар.
Борис Немцовны соңгы юлга озату чарасы сишәмбе, 3 мартта, Мәскәүнең Сахаров үзәгендә үтә. Немцов шул ук көнне Троекуров зиратында җирләнә. Кешеләр ул үтерелгән урынга чәчәкләр китерә.

## Гаилә һәм шәхси тормыш
Хатыны — Рәйсә Әхмәт кызы Немцова — Волгоград татары, бергә аларның Жанна исемле кызлары бар, ул журналист, РБК каналында икътисади күзәтүче булып эшли. Немцов беренче хатыны белән рәсми аерылмаса да, алар 2000 еллар башыннан бирле аерым яши.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Немцов 2007 елда "Азатлык"ка: Россия бердәм дәүләт булырга тиеш
* Михаил Касьянов: "Ил упкынга таба тәгәри"

## Сылтамалар

Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе губернаторлары
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Пейджер

**Пе́йджер** — шәхси чакырып алу радиоалгычы.

## Өстенлек
* элемтә арзанлыгы;
* иминлек:
* үзидарәлек:

## Тарих
1921 елны беренче тапкыр радио аша хәбәрләмә принцибын Детройт полициясе  куллана.

## Искәрмәләр

## Сылтамала

Төркем:Пейджинг
Саҗидә Сөләйманова премиясе

**Саҗидә Сөләйманова премиясе** (Саҗидә Сөләйманова исемендәге әдәби премия) – Татарстан язучылар берлеге һәм «Татнефть» ААҖ тарафыннан тапшырыла торган әдәби бүләк. Шагыйрә, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре  Саҗидә Сөләйманова (1926-1980) исемен йөртә.

## Тарих

2006 елда шагыйрәнең 80 еллыгына Татарстанның язучылар берлеге һәм һәм «Татнефть» ААҖ тарафынан компаниянең «Рухият» рухи яңарыш фонды кысаларында булдырылган.
 
2017да 12 нче мәртәбә тапшырылды.
 
## Статут
* Һәр елны ТР язучылар берлеге әгъзаларыннан 6 кешегә премия (3 төп премия, 3 кызыксындыру премиясе) тапшырыла. 1 премияне әдәби түгәрәккә тапшыру мөмкинлеге дә каралган. Әдәбият өлкәсендә үзләрен күрсәткән 10 студентка ел буе Сөләйманова стипендиясе түләнә.
* Премиягә намзәтләрне ТР язучылар берлеге идарәсе тәкъдим итә, «Татнефть» ААҖнең «Рухият» рухи яңарыш фонды советы раслый.
* Соңгы ике елда басылган проза, поэзия, драматургия әсәрләре кабул ителә.
* Акчалата бүләк күләме үзгәреп тора: төп премия 2017 елда 50 000 сум, кызыксындыру премиясе 25 000 сум, стипендия елына 24 000 сум тәшкил итә.
*  әдәби премиянең күләме – 150 мең сум, ул өч язучыга тапшырыла. Шулай ук өч кешегә 75 мең сум кызыксындыру бүләге буларак бирелә. Һәм 10 студентның һәрберсенә 60 мең күләмендә (бер мәртәбә) стипендия түләнә. Гомуми приз фонды – 1 млн 275 мең

## С. Сөләйманова премиясе лауреатлары

## Сылтамалар
*  «Татнефть» премия булдырды
*  Әлмәттә С. Сөләйманова премияләре тапшырылды
*  САҖИДӘ СӨЛӘЙМАНОВА ИСЕМЕНДӘГЕ ХII ӘДӘБИ ПРЕМИЯ ЛАУРЕАТЛАРЫ ҺӘМ СТИПЕНДИАТЛАРЫ БИЛГЕЛЕ 

## Моны да карагыз
*  С. Сөләйманова исемендәге «Тормыш, исәнме !» республика студентлар иҗат фестивале

## Искәрмәләр


Төркем:Әдәби премияләр
Төркем:Татарстан әдәбияты
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Татнефть
Төркем:Татарстан премияләре
Медведки (Новодугино районы)

**Медведки** — Русиянең Смоленск өлкәсе Новодугино районы составына керүче бистә. Извеково авыл җирлеге составына керә. Халык саны — 49 кеше (2007 ел). Почта индексы — 215210.

Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Новодугинодан 6 километрга көньяк-көнбатыштарак урнашкан,  автоюлыннан 3 километрга көнбатыштарак Смоленск — Дорогобуж — Вязьма — Зубцов юлында тора, Вазуза елга ярында. Авылдан 7 километрга көнчыгышырак Вязьма — Ржев сызыгында Новодугино тимер юлы станциясе урнашкан.

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941 елның октябрь аенда, авылны фашист гаскәрләре басып алалар, кире 1943 елның мартында азат ителә.

## Халык

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Сәгать поясы

## Искәрмәләр

Төркем:Новодугино районы торак пунктлар
Мольгино

**Мольгино** — Русиядә торак пунктлар атамасы:

* Мольгино — Псков өлкәсенең Палкино районы авылы.
* Мольгино — Псков өлкәсенең Пустошка районы авылы.
* Мольгино — Смоленск өлкәсенең  Новодугино районы составына керүче авылы.
Михаил I

**Михаи́л Фёдорович Рома́нов** (1596—1645) — Романовлар династиясеннән ның беренче патшасы (1613 елның 27 мартыннан патшалык иткән).

## Тәрҗемәи хәл
Романовлар нәселе
Михаил 1596 елның 22 июлендә туган.

1605 елны Лжедмитрий I хәкимияттә була.

1613 елның Земский җыенында Михаил Романов  патша итеп сайлана. Михаил Романов заманында руслар Көнчыгыш Себерне үзләштерә башлыйлар һәм Тын океанга чыгалар. 1654 елда Россия составына Украина керә.

Әтисе — патриарх Филарет (Федор Никитич Романов).
Әнисе — инокиня Марфа (Ксения Ивановна Шестова).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* И. Д. О русском войске в царствование Михаила Феодоровича и после его, до преобразований, сделанных Петром Великим 
* Морозова Л. Е. Михаил Фёдорович // Вопросы истории. 1992. № 1.
* Савелов Л. М. Из истории сношений Москвы с Крымом при царе Михаиле Федоровиче на сайте «Руниверс»
* Скрынников Р. Г. // Третий Рим
* https://archive.is/20130411040251/www.istrodina.com/rodina.php3?year=2013&num=2
* Утвержденная грамота об избрании на Московское государство Михаила Федоровича Романова . 1614 год. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории».
* Прижизненная парсуна (1639 г.) Михаила Феодоровича из коллекции дома-музея Петра I (Таллин, филиал городского музея)

Төркем:Россия патшалары
Мансуров

**Мансуров** – татар фамилиясе. «Мансур» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Гасыйм Мансуров (1894-1955) – Татарстан АССР ХКШ рәисе урынбасары (1924).
* Фуат Мансуров (1928-2010) – дирижёр, Тукай премиясе лауреаты (1994).
* Зиннур Мансуров (15.07.1949) – шагыйрь, Тукай премиясе лауреаты (2009).
* Булат Мансуров (1937-2011) – кинорежиссёр, РФ халык артисты (2003).
* Зыя Мансур (1916-1965) – шагыйрь.
* Борһан Мансуров (1889-1942) – дәүләт эшлеклесе.

Төркем:Шәхесләр
Шәймәрдәнов

**Шәймәрдәнов**, шулай ук **Шәймәрданов** — татар фамилиясе. Фарсы теленнән кергән «Шаһимәрдән» (*ир-егетләр шаһы*)  исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Барый Шәймәрданов (1903—1944), фирка эшлеклесе, штраф батальоны комиссары.
* Галим Шәймәрданов (*Галимҗан Шәймәрданов*, 1917—2003), эшче, рационализатор,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1977).
* Зәки Шәймәрданов (1923—1967),  Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* Илдар Шәймәрданов (1963), спортчы (*рапира*), тренер.
* Наил Шәймәрдәнов (1958), җырчы һәм композитор. БР халык артисты (2019).
* Равил Шәймәрдәнов (1940), РФ һәм ТАССР атказанган табибы.
* Рәхмәт Шәймәрдәнов (1961—2004), бурят шагыйре, тәрҗемәче.
* Роберт Шәймәрдәнов (23.01.1963), Минзәлә театры директоры (*[[1992 ел]]дан*), ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Фәрһат Шәймәрдәнов (1929), техник фәннәр докторы, профессор, БАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1982) (*[[Уфа]]*).
* Шәйгардан Шәймәрдәнов (1890—1939), дәүләт эшлеклесе, ТАССР ХКШ рәисе (1927—1928).

Төркем:Шәхесләр
Сәләх Низамов

**Сәләх Низамов** (Сәләх Низам улы Низамов) – Татарстанның совет фирка һәм дәүләт эшлеклесе, Татарстан АССР Югары шурасы президиумы рәисе (1952-1959).

## Тәрҗемәи хәле
1905 елда Казан губернасы Лаеш өязе (хәзерге ТР Теләче районы)  Шәдке авылында туган. Казанда Татар югары коммунистчыл авыл хуҗалыгы мәктәбен (1937) тәмамлаган.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1941-1946 елларда фронтта батальон командирының сәяси бүлек буенча урынбасары була. Батырлыгы өчен Кызыл Йолдыз ордены, I дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнгән.

## Хезмәт юлы
Туган авылында кулак хуҗалыкларында батрак булып эшләгән. 1925 елда Иваново өлкәсенә торф чыгару эшенә китә, Иваново шәһәрендә туку фабригында эшли. 1928 елда ТАССРга кайта, туган ягы Шәдкедә авыл советы сәркатибе була.
* 1928-1931 Шәдке уку йорты мөдире, авыл советы сәркатибе.
* 1931-1935 ВКП(б) Балык Бистәсе райкомында сәркатиб ярдәмчесе, эш башкаручысы.
* 1937-1938 ВКП(б) Беренче май райкомы инструкторы.
* 1938-1941 Казанның ВКП(б) Сталин  райкомында фирка кабинеты мөдире, пропаганда һәм агитлау бүлеге мөдире, сәркатиб.
* 1946 елдан Казанның ВКП(б) Дзержинский  райкомында: 1946 сәратиб, 1950 икенче сәркатиб, 1950-1952 беренче сәркатиб
* 1952-1959 ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1951-1959 ТАССР Югары шурасы депутаты
* 1955-1959 РСФСР Югары шурасы депутаты

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Кызыл Йолдыз ордены
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены

## Сылтамалар
  ТР Дәүләт шурасы рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Шәйгардан Шәймәрдәнов

**Шәйгардан Шәймәрдәнов** (Шәйгардан Шәймәрдән улы Шәймәрдәнов) – дәүләт эшлеклесе, 1925-1927 елларда ТатҮБК президиумы рәисе, 1927 елда ТАССР ХКШ рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1890 елның 15 сентябрендә Уфа губернасы Минзәлә өязе (хәзерге ТР Актаныш районы)  Иске Байсар авылында ярлы крестьян гаиләсендә туган. 1906 елда авыл мәдрәсәсен тәмамлый. Кибеттә йомышчы малай, авылда батрак булып эшли. 1911 елда хәрби хезмәткә алына һәм тупчы һөнәрен үзләштерә. 1918 елның гыйнваренда  хәрби хезмәттән азат ителеп, туган авылына кайта. Анда җир комитетына сайлана, мартта авыл шурасы рәисе итеп сайлыйлар. Ярлыларга байлардан тартып алынган җирләрне бүлү белән шөгыльләнә. 1918 елның июнендә вулыс башкарма комитеты рәисе итеп сайлана, вулыс хәрби комиссары итеп билгеләнә. Минзәлә өязенә ак чехлар якынайгач, кызылгвардиячеләр отряды оештырып, аларга каршы көрәшә. Әтисен акгвардиячеләр 1918 елның августында атып үтерә. 1919 елда Колчак һөҗүме вакытында Минзәлә өязе совет оешмаларын күчерүне оештыра. Үзе дә Көнчыгыш фронтның 5- санлы армиясе бүлгесендә сугыша. 1920 елда сәнәкчеләргә каршы көрәштә катнаша.
1921-1924 елларда Минзәлә кантонында фирка эше белән җитәкчелек итә.

## Казанда
1924 елда ТатҮБК рәисе урынбасары итеп күтәрелә, ССРБ конституциясен кабул иткән ССРБ шуралары II корылтаенда катнаша, анда ССРБ БҮБК әгъзасы итеп сайлана. 1924 елның декабрендә ТатҮБК президиумы рәисе итеп сайлана. 1927 елның сентябрендә ТАССР халык комиссарлары шурасы (ХКШ) рәисе итеп билгеләнә.

## Мәскәүдә
1928-1930 елларда ВКП (б) җаваплы инструкторы, РСФСР финанс халык комиссариаты әгъзасы булып эшли. Тышкы сәүдә академиясен тәмамлый. ССРБ-Әфганстан сәүдә оешмасында эшли.  ССРБның Тыва Халык Җөмһүриятендәге тулы вәкаләтле илчесе була. «Союззаготпушнина» берләшмәсе рәисе урынбасары итеп куела.
 
Ш. Шәймарданов сәяси золым корбаны була. 1939 елның 23 августында ул кулга алына. 1940 елның 27 гыйнварында атып үтерелә.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
Ш. Шәймәрдәнов ТатҮБК җитәкчесе булган вакытта эшче һәм крестьяннар арасыннан милли кадрлар әзерләүгә игътибар бирә. Эш кәгазьләрен татар телендә тутыруны гамәлгә кертә. Татар коммунистчыл университеты, татар телен гамәлгә кертү үзәге каршында курслар оештырыла. ТАССР конституциясе языла, ләкин ССРБ БҮБК тарафыннан расланмый кала.

## Хәтер
* Иске Байсар авылындагы күмәк хуҗалыкка исеме бирелгән.
* Туган авылында бюст куелган.
* «Шәймәрдәнов комиссар» җыры язылган (Сара Садыйкова көе, Мостафа Ногман сүзләре).

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар
#   ТР Дәүләт шурасы рәсми сайты 

## Моны да карагыз
* Зур террор

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Нәҗип Сөнәгатов

**Сөнәгатов Нәҗип Мингали улы** - татар уйлап табучысы, Уйлап табучылык hәм рационализаторлык отличнигы, Россия Федерациясенең Татарстанда беренче патент ышанычлысы, Евразиянең Татарстаннан беренче патент ышанычлысы, Татарстан Республикасының Иҗтимагый югары фән сыйдырышлы технологияләр академиясе академигы.

## Тормыш юлы
Сөнәгатов Нәҗип Мингали улы 1940 елның 18 апрелендә Ырынбур өлкәсенең Северный районында урнашкан татар авылы Сәүрештә туа. Әтисе Мингали яу кырында ятып кала. Нәҗип район үзәге Северноедагы урта мәктәпне тәмамлый.
Хәрби хезмәттән соң ул Казанга кайта һәм Казан авиация институтына керә. Ул анда диплом эшен «бик яхшы» билгесенә яклый һәм Әлмәт  шәhәрендәге радиоприборлар заводында сигез ел эшли. Эшләу дәверендә Нәҗип Мингали улы бюро башлыгыннан берләшмәнең баш конструктор дәрәҗәсенә кадәр усә. Ә аннан соң Сөнәгатовлар гаиләсен язмыш Яр Чаллыга алып килә. Анда Нәҗип Сөнәгатов КАМАЗның патент-уйлап табучылык булеге дигән яңа службаны төзәргә hәм җитәкләргә алына. Үзенең кырык еллык  хөзмәт юлының соңгы 25 елында Нәҗип Мингали улы шушы хезмәтне җитәкли, аны төзи һәм камилләштерә.
Шуның белән беррәттән Нәҗип Сөнәгатов Чаллы патент институтын тәмамлый, Россиянең интеллектуаль милек институтын тәмамлап, «Югары категорияле патент белгече» исемен ала. Соңрак Россия Федерациясенең Татарстанда беренче патент ышанычлысы була,  Евразиянең җәмhүриятебездән беренче патент  ышанычлысы итеп сайлана. Өч ел рәттән Алмания, Франция, АКШның патент ведомстволарында стажировка уза, тиешле сертификатлар ала.
Юридик, икътисадый  hәм уйлап табучылык белән рационализаторлык эшендәге башка оештыру мәсьәләләрен ул шундый камил итеп өйрәнә ки, КАМАЗда новаторлар белән эшләү чирек гасыр буе үрнәк итеп куела. Ул хәзер Татарстан Республикасының патент-лицензия hәм уйлап табучылык эше буенча Чаллы шәhәр Советы рәисе.  Ул Татарстан Республикасының уйлап табучылар һәм рационализаторлар җәмгыятенең активисты.

## Казанышлары
Нәҗип Сөнәгатов үзенең ике иҗат эшенә Бөтендөнья ачышлар салонының «Эврика-2000» (Брүсселдә) ачышларның бер алтын, бер көмеш медальләренә лаеклы була. «Уйлап табучылык hәм рационализаторлык отличнигы» исеменә лаек (2003 ел).

## Чыганаклар
* Общество изобретателей и рационализаторов Республики Татарстан и инновационная деятельность в Республике. - Казань: Отечество, 2013. - 340 с. (211-214 битләрдә).

## Сылтамалар
* 21 нче гасыр Кулибиннары
* Изобретатель по призванию 

Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Романов

**Романов** - рус фамилиясе, *[[Роман]]* исеменнән.

### А
* Александр I (23 декабрь 1777 ел,  — 1 декабрь 1825 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.
* Александр Николаевич Романов (*Александр II*; 1818—1881) — Романовлар династиясеннән Россия императоры (1855—1881).
* Александр III (10 март, 1845 ел  — 1 ноябрь 1894 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.
* Романов, Алексей Михайлович (1629—1676) — рус патшасы.

### Б
### В

### И

### М
* Михаи́л Фёдорович Рома́нов (1596—1645) — Романовлар династиясеннән беренче  *[[патша]]сы* (1613 елның 27 мартыннан патшалык иткән),

### Н
* Николай I ( 6 июль1796 ел,  - 6 июль1796 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.
* Николай II Александр улы (18 май 1868 ел,  - 17 июль 1918 ел ) – Бөтенроссия императоры, Польша Патшасы һәм Финлянд Бөек Кенәзе, Россия империясенең соңгы Императоры (20 октябрь (1 ноябрь) 1894 ел – 2 (15) март 1917 ел).

### П
* Па́вел I Беренче (**Па́вел Петр улы**) — Россия империясе императоры. Мальта ордены бөек магистры, Петр III һәм Екатерина II улы.
* Петр I (*Пётр Алексеевич*, 1672 елның 30 мае (9 июне)  – 1725 елның 28 гыйнвары (8 феврале)),  патшасы (1682 елдан),  императоры (1721 елдан).
* Петр II Алексей улы — Романовлар династиясеннән Россия императоры.
* Пётр III (21 февраль 1728 ел,  - 17 июль 1762 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

### Ф
* Фёдор III Алексеевич

## 

## Топоним

## Шулай ук карагыз
* Романовы