open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тантал (мифология)

**Тантал** — борынгы грек мифологиясендә Фригиядәге Сипила мәңгелек газапка дучар ителгән патшасы.

## Газаплары
Грек мифологиясенең атаклы герое Гераклга үзенең уникенче (һәм соңгы) батырлыгын күрсәтү өчен Тартарга - җир астындагы үлекләр патшалыгына төшәргә туры килә. Анда Геракл гаять куркыныч һәм сәер тамашаларга тап була. Менә ул көмештәй саф сулы, ярларында төрле-төрле җимеш агачлары үскән елга буена килеп чыга. Күрә: су эчендә бер кеше басып тора. Үзе ачлыктан хәлсезләнгән, сусаудан иреннәре кибеп, яргаланып беткән. Елганың тирәнлеге аның иңбашыннан булса да, ул эчмәкче булып түбәнрәк иелсә, су шул мизгелдә үк аска китеп юкка чыга. Йөзенә тиярлек булып асылынып торган татлы җимешләргә үрелсә, агач ботаклары шунда ук буй җитмәслек биеклеккә менеп китәләр.

Геракл бу кешенең Фригия патшасы Тантал икәнлеген танып ала. Мифларда ул Лидия, яисә Сипил патшасы дип тә телгә алына. Кайчандыр Тантал аллаларның бик якын кешесе була, хәтта аларның сый мәҗлесләрендә дә катнаша. Аллалар табынында гына була торган нектар, амброзия кебек мәңгелек яшьлек китерүче могҗизалы эчемлекләрне Тантал кешеләргә дә бүләк итәргә тели. Моның өчен аллалар аны өстә тасвирлаган җәзага дучар итәләр.

Менә шушы миф нигезендә, максат бик якын күренеп тә, аңа ирешеп булмаудан туа торган кыенлыкларга «Тантал газаплары» диләр. Бу әйтем, гомумән, авырлык, газап чигү мәгънәсендә дә кулланыла. Татар телендә башлыча тәрҗемә текстларда очрый. Мәсәлән, танылган җәмәгать эшлеклесе А.Калмыкова (1849-1926) белән В.Ленин үзара язышкан хатларның берсендә мондый юллар бар:

«Дәрәҗәгә күтәрелү көнен каһәрләргә мөмкин дип, яки безнең үткәндәге бөтен эшебез мәңгегә Тантал газабы булып калыр иде дип әйтү дөрес түгел.»

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Мифология
Татар Буасы авылы музее

**Татар Буасы авылы музее** — Буа районы Татар Буасы авылында җәмәгатьчелек тарафыннан оештырылган музей.

## Тарих
Безнең илдә авыл җирлекләрендә үзенең чын тарихын һәм мәдәниятен оныту өчен үз өлешләрен хуплаган кешеләрнең булуы сөендерә.Музейны торгызу идеясе Татар Буасы авылы китапханәчесе Хәсәнова Флера Мөнир кызыныкы. Бу Идея 2017 елның яз башында безнең авыл клубы мөдире Павлова Татьяна Николаевна тарафыннан бәян ителде . Ә авыл музеен үстерү буенча баш мие штурмы белән сәнгать җитәкчесе-Хәсәнова Илнара Илсур кызы шөгыльләнде. Башта Татар Буасы авылы тарихы һәм музей экспозициясе проекты, аннары ул үзе дә әлеге баш мие штурмының нәтиҗәсе булды. Музей белән авыл китапханәчесе,хәзерге вакытта клуб мөдире Юнысова Гүзәлия Вазыйх кызы,авыл клубының сәнгать җитәкчесе җитәкчелек итә. Бу идея авыл халкына ошады,барысы да бик кызыксындылар, актив кушылдылар. Биредә йортлар һәм аларда яшәүчеләрнең тарихы җыелган, авыл тормышындагы кирәк-ярак тәкъдим ителде.Яңа кызыклы экспонатлар барлыкка килде: йон өрли торган, XIX гасыр бишеге, кулдан эшләнгән борынгы матрас, кулдан эшләнгән тукыма станогы, салам өчен агач ыргак, кул тегермәне, агач тагарак, комган, борынгы кәрҗиннәр, ашлык суктыру өчен цеп, агач сәнәк, 1905-1950 еллардагы кулдан чигелгән сөлгеләр, көянтә, келәм тукыма юлы, тимер карават ,гармун, борынгы сәгать, сандык , көзге ,күмер утюгы. Яңа витриналарда тәкъдим ителгән берничә экспонат реставрацияләнде.

Татар Буасы авылы музее яши, үсә, алда безне күп кенә кызыклы проектлар көтә. Кунакка килегез һәм барысын да үз күзләрегез белән күрерсез!

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча музейлар

Төркем:Буа районы музейлары
Шинник (парк, Түбән Кама)

**«Шинник» паркы** () — Түбән Кама шәһәрендә Гагарин һәм Менделеев урамнары кисешүендә урнашкан парк. 2010 елда барлыкка килә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Әлифба буенча парклар һәм бакчалар
Төркем:Түбән Кама парклары
Әхмәт Шәкүров

**Шәкүров Миннахмәт (Әхмәт) Заки улы (**1920-1997) — Бөек Ватан сугышы герое, фронтовик-разведчик, хезмәт ветераны, педагог, парторг һәм мәктәп директоры.

## Тәрҗемәи хәле
Шәкуров Миннәхмәт Зәки улы Яңа Писмән районы (хәзер Ленингорск районы) Зәй-Каратай авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туган. Урта мәктәпне тәмамлагач, 1936-1938 елларда Бөгелмә педучилещесында укый, шушы чорда Хади Атласиның һәм бертуган Туйкиннарның шәкертләре, шул ук вакытта Ютазы районы Таш-Кичү авылында мәктәп мөдире һәм укытучы булып эшли башлый. 1939 нчы елны Кызыл Армиягә алына һәм 1940 елдан ук Сугыш хәрәкәтләренә эләгә.

Яңа Писмән районы хәрби комиссариаты аша 1940 елда Армия сафларына алына. Сугышны хәрби киемдә каршы ала. Бөек Ватан сугышында артиллерист, взвод командиры урынбасары. Гвардияче старшина. 1945 елда авылга кайта. Зәй-Каратай урта мәктшбендә укытучы булып эшли. Ике Кызыл Йолдыз, 2 нче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары, “Батырлык өчен”, “Кенигсбергны алган өчен”, “Германияне җиңгән өчен”, юбилей медальләре белән бүләкләнә.

Шәкуров Миннәхмәт Зәки улы фронттан 1945 елның 20 ноябрендә кайта.

Сабирова Рәйсә Сабир кызы белән гаилә корып, 3 бала тәрбияләп үстерделәр: Хәсәнҗанова Клара Миннәхмәт кызы, Музафарова Роза Миннәхмәт кызы, Шәкуров Сирень Миннәхмәт улы.

## Чыганаклар

* Җәүдәт Хәлимов. Зәй-Каратай каһарманнары. Казан. 2020.

Төркем:Шәхесләр:Лениногорск районы
Рәсим Хәбибулла

**Рәсим Хәбибулла** — язучы. Шамил Бикчурин исемендәге "Чишмә" региональ әдәбият һәм сәнгать иҗтимагый иҗат оешмасына җитәкчесе.

## Тәрҗемәи хәле
Түбән Чыршылыда туган, Габдерахим Утыз Имәнинеңбишенче буын оныгы.

## Библиография

* "Җиннәткә мәҗбүрләү юк"
* "Коръән тәфсиренә сәяхәт"
* "Түбән Чыршылы-гыйлем чишмәсе"
* Хәятел ислам вә бәянел хак. Казан. 2013

## Чыганаклар

* Шамил Бикчурин исемендәге "Чишмә" иҗат оешмасына 60 ел. "Чишмәләр ургылып аксыннар". 2018.

Төркем:Шәхесләр:Лениногорск районы
Роза Солтанова

**Роза Солтанова** - данлыклы Әлмәт төбәгендә яшәүче танылган мөгаллимә, шагыйрә, Татарстан Язучылар берлегенең Әлмәт бүлегендә булдырылган күренекле фронтовик-әдип премия лауреаты, Россия Язучылар берлегенең төбәкара (региональ) бүлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле

Ул укытучы, кырык өч ел буена Әлмәт төбәгендә балаларга белем-тәрбия биргән. Хәзер лаеклы ялда. Ике баласын яшьли югалта.

## Библиография

* Сагыну-сагышларым, югалту-табышларым. Казан. 2007
* 
* Һәр тамчының=Үз язмышы. Казан. 2014
* 
* Чеби нигә очмый? Балалар өчен шигырьләр. Казан. 2015 һ.б.

## Чыганаклар

* Роза Солтанова. Һәр тамчының үз язмышы. Казан. 2014.

Төркем:Шәхесләр:Әлмәт районы
Төркем:Татар язучылары
Җәмит Рәхимов

**Җәмит Гата улы Рәхимев** (1935-1996) - төбәк язучысы, чәчмә әсәрләр остасы, тарихчы.  Татарстан нефтьчеләре, аларның фидакарь хезмәте турында дистәләрчә очерклар иҗат итеп, матбугатта нәшир итте.
## Тәрҗемәи хәле
1935 елның 13 гыйнварында Лениногорск районы Иске Шөгер авылында туа. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, аны-моны уйламыйча гына, Җәмитебез нефть чыгару оешмаларына кереп эшли, Казан университетында филология белеме алганнан соң, Лениногорскидагы нефть техникумына кереп укый. Әдәбиятка Җәмит Рәхимев бик соң килә, утыз-кырык яшендә генә. 
Хатыны  - Галия.  
## Истәлек
Лениногорск районы Керкәле мәктәбе Галия һәм Җәмит Рәхимевлар исемен йөртә.
## Библиография
* "Якташларым". 1972 
* 
* "Батырлык чакрымнары". 1976
* 
* "Өлешемә тигән көмешем". 1978
* 
* "Тәвәккәл таш яра".
* 
* "Девон хәбәрчесе".
* 
* "Шөгер төбәге-хәзинәләр чишмәсе".
* 
* "Сайланма әсәрләр". 2008
## Чыганаклар
* Җәмит Рәхимев. Сайланма әсәрләр. Казан. 2008.
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Шәхесләр:Лениногорск районы
Ибраһим Йосфи

**Ибраһим Йосфи ( Ибраһим Йосыф улы Кушаев)** — Гражданнар сугышы чоры шагыйре.

Башкортстан белән чиктәш төбәкләрнең берсендә авылда туып үсә (туган урыны төгәл билгеле түгел), мәдрәсәдә белем ала. Революция алды елларында авыл укытучысы, ике ел ( 1914,1916) театр труппаларында артист булып йөри. Октябрь революциясеннән соң, 1917 нче елның декабрендәүзе теләп кызыл гаскәргә языла. Казанда кавалерия командирлары хәзерләү курсларында укый, аны тәмамлагач,взвод һәм эскадрон командиры сыйфатында, Көньяк, Көнчыгыш фронтларда совет илен дошманнардан саклауда актив катнаша, беренче тапкыр яралана. Армиядә чагында, 1918 нче елда октябрендә партия сафына алына.

1921 нче елның мартында И.Йосфины Төркстан фронты политик идарәсе карамагына җибәрәләр. Кайбер истәлекләргә караганда ул Урта Азиядә басмачларга каршы сугыш хәрәкәтендә катнаша һәм,шул вакытта тропик бизгәк белән авырып китеп, госпитальгә эләгә һәм шунда вафат була. 

И.Йосфи актив әдәби иҗат эшчәнлеге  белән нигездә Казанда яшәгән һәм хәрби курсларда укыган чорда шөгыльләнә. 1918-1920 нче еллар арасында Үзәк Мөселман хәрби коллегиясенең матбугат органы «Кызыл Армия» газетасы битләрендә (бу газета әүвәл Мәскәүдә, ә 1918 нче елның сентябреннән Казанда чыга) аның шактый күп санда шигырьләре басыла. Яңа  тормыш пафосы һәм иске дөньяга ярсулы нәфрәт хисе белән сугарылган, хезмәт халкын революция дошманнарына каршы көрәшкә күтәрелергә өндәгән бу шигырьләр шул чор татар поэзиясенең идея-эстетик юнәлешен билгеләүдә, аны яңа иҗтимагый эчтәлек, темалар белән баетуда сизелерлек роль уйныйлар.
  
## Чыганаклар

* Госман Х. Ибраһим Йосфи биографиясе ачыклана. - Сов.әдәбияты, 1960, №8, 153-154 б.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Нух

**Нух пәйгамбәр** — төрле диннәрдә, аеруча Яһүд дине, Христианлык, Ислам, Мандаизм һәм Бәһаи диннәренең  тәгълиматларында телгә алынган тарихи шәхес, пәйгамбәр.

## Риваятьләр
Дини риваятьләрдә өйтелгәнчә, Нух пәйгамбәр ,имештер, 950 яшькә җитеп вафат булган Ул әле туфаннан соң да 350 ел яшәгән диләр. 

Менә шушы җирлектә дөньяда  бик озак тереклек кылучы «Нух гомере» дип атау кабул ителгән. Төрки әдәби телдә шактый борынгыдан кулланылып килә. Әйтелмә бүгенге татар поэзиясендә дә саклана. 

### Шигърияттә

* Галишир Нәваи: Фәрхад вә Ширин. - Казан, 1948, 27 нче бит

Әгәр дә булса да Нух гомере бездә, 

Озаграк торса да рух гәүдәбездә,

Газапларның иге юк һәм чиге юк, 

Бу хезмәтнең бетү мөмкинлеге юк, -

* Рәдиф Гаташ: Гөлләр су сорый. - Казан, 1998, 148 нче бит
   
Әйтсә сеңлең: ,,Гаташ ничә яшендә?

Карт тугелдер, дулкын-кара чәче дә...

Җавап бир:   - Чын Нух гомере - җанында!
   
Йосыф аһы хисендә -күз яшендә!

## Шулай ук карагыз
* Нух сурәсе

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Ислам пәйгамбәрләре
Рабига Газизуллина

**Рабига Шамил кызы Газизуллина** — җирле төбәк шагыйрәсе.

## Тәрҗемәи хәле

## Иҗаты

## Чыганаклар
* "Якты юл" газетасы. 2002 ел. №25.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Академик Королёв урамы (Казан)

**Академик Королев урамы** — Казанның Мәскәү районында урнашкан урам.

## Урнашуы
Академик Королёв урамы Казан шәһәрендәге Мәскәү районының көнчыгышыннан көнбатышка таба магистраль Ибрагимов проспекты белән кисешкән урыннан уза һәм Урицкий бистәсендә тәмамлана, Урицкий исемендәге паркның урман паркы зонасына керә. Урамның озынлыгы 1836 метр тәшкил итә.

Академик Королёв урамы Ибрагимов проспекты белән Декабристов урамын тоташтыра, транспорт агымын параллель рәвештә Гагарин урамын кисеп үтә.

Академик Королёв урамы моннан тыш 6 урам белән кисешә: Әнвәр Кәримов урамы, Декабристлар урамы, Восход, Ибраһимов проспекты, профессор Мөхәммәдьяров урамы, Хәсән Туфан урамнары.

## Урамда урнашкан объектлар

Гагарин, Хәсән Туфан һәм Академик Королёв урамнары киселешендә Урицкий исемендәге парк белән «Мәскәү» мәдәният һәм спорт Үзәге  урнашкан  .

## Исемнең килеп чыгышы
Урам совет галиме, СССР ракета-космос техникасы һәм ракета коралы җитештерүне конструктор һәм оештыручы, практик космонавтикага нигез салучы академик Сергей Павлович Королёв  хөрмәтенә үз исемен ала, Сергей Королёв  1938 елның 27 июнендә НКВД тарафыннан кулга алынган  һәм соңрак 10 ел төрмәгә хөкем ителгән. 1942 елның 19 ноябрендә  С.П. Королёв яңа бәяләмә пунктына — Казан шәһәренә, ОКБ № 16 моторлар төзү заводына килә.  Сугыш елларында бу ОКБ коллективы поршень самолетлары өчен ракета двигательләрен эшли.

Казанда  Королёв Сергей Павлович Лядов урамындагы 5нче йортта яши, ә Королёвның гаиләсе Урицкий бистәсенең Союз урамындагы  13-нче йортта яшәгән (хәзерге Академик Королёв урамы, 26) . Сергей Королёв 1944 елның июлендә азат ителә, Җиңү көнен  Казанда каршылый

## Транспорт
академик Королёв урамында  җәмәгать транспорты юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Төркем:Казан урамнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Гүзәлия Галләмова

**Галләмова Гүзәлия Хәмидулла кызы** - шагыйрә. Рафаил Төхвәтуллин исемендәге премия лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле

1960 елның 25 октябрендә Әлмәт районы Сөләй авылында туа. Илтән-Бута, Тайсуган авылы мәктәпләрендә математика фәнен укыта. Хәзерге вакытта Габдрахман авылы "Ландыш" балалар бакчасында нәниләргә тәрбия һәм белем бирә. Шигырьләре "Хәзинә", "Әлмәт таңнары" һәм республиканың төрле газета-журналларында басылып тора. "Матур булып үсегез", "Җиләкле җәй" һәм "Яфраклар биюе" дигән китаплар авторы. Әлмәт язучылар оешмасы каршында эшләр килүче "Кызыл каурыйлар" әдәби берләшмәсенең актив әгъзасы.

## Библиография

* "Матур булып үсегез".
* "Җиләкле җәй".
* "Яфраклар биюе".

## Чыганаклар
* Туган яктан илһам алып. Казан. "Рухият". 2016.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Әлмәт районында туганнар
Гыйльмиҗамал Зарипова

## Биографиясе

Зарипова Гыйльмиҗамал Гариповна 1908 елда Балтач районы Түнтәр авылында крестьян-һөнәрче гаиләсендә туган. Балачагы шушы авылда үҗкән. Түгтәр мәдрәсәсендә башлангыч белем алган.

Авылда совет власте урнашканнан соң. авыл аквисты булган, җәмәгать эшләрендә актив катнашкан. 1934 елда авылда Шәкүр исемлекле егеткә кияүгә чыккан. Авылда "Үрнәк" исемле колхоз төзелгәч, аларның гаиләсе беренчеләрдән булып колхозга керү турында гариза язган. Гыйльмиҗамал колхозда төрле эшләрдә актив катнашкан. 1933 елда колхозның яшелчә бригадиры буларак, Татарстан колхозчы ударникларның май аенда Казанда үткәрелгән съездында делегат булып катнашкан.

## Тимерче буларак эшчәнлеге
Бөек Ватан сугышы башлангач, ире Шәкүр фронтка киткән.Гыйльмиҗамал ике яшь бала һәм өченче бала белән авырга узган килеш калган. Өстәмәсенә аның карамагындагы тәрбиядә өйдә 80 яшьлек сукыр булып утырган Зариф бабай белән (Шәкүрнең әтисе) дә булган. 1942 елның мартында колхоз идарәсе Гыйльмиҗамалны тимерче хезмәтенә чакырган. Чөнки тимерчеләр фронтка киткән. Гыйльмиҗамалның әтисе Гарифтан яшүсмер вакытта тимерчелек эшенә өйрәнеп калган булган. Колхозлар саен чираттан Блинов фамилияле кеше өйрәнчекләрне тимер эшенә өйрәткән. Түнтәргә килеп ул бер ай дәвамында Гыйльмиҗамалның да тимерчелек эшчәнлеген үстергән. Алҗы айлык имчәк баласы булуга карамастак Гыйльмиҗамал тимерче булып эшли башлаган. Ул вакытта ат-арба, тырма-сука, уру, сугу, җилгәрү эшләрен хәзерләү, көйләү барысы да тимерче хезмәте белән башкарылган. Г.Зарипова 4 ел дәвамында 1946 ел ахырына кадәр, бер карусыз колхозның тимер остасы булып эшләгән. Бик күп яшьләрне кувалда белән чүкеч сугучы эшенә (молотобоец) өйрәткән.

Фронттан элекке тимерче кайтып үз эшенә керешкәч, Гыйльмиҗамалга ферма мөдире хезмәте тапшырганнар. Ул бу хезмәтне дә зур җаваплылык белән башкарган.

1952 елдан ат җигеп район үзәгеннән почта ташучы итеп куйганнар. Тырыш, үзенчәлекле хезмәте өчен 1946 елда авылда беренчеләрдә булып "1941-1945 еллардагы фидакарь хезмәт өчен" медале белән бүләкләнгән. 1985 елда бакыйлыкка күчте һәм Түнтәр зиратында җирләнде.

## Чыганаклар:
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021
Яңа Үргәагар мәчете

**Яңа Үргәагар мәчете** — Татарстан Республикасының Әлки районындагы Яңа Үргәагар авылындагы мөселман гыйбадәт йорты (мәчет).
 
## Тарих

Беренче мәчет Иске Үргәагар авылында салына. 1833 нче елның 4 нче декабреннән мәчетнең имам-хатибы булып Фәхретдин Галләмшин торган. Революциягә кадәр Мортаза Сәгетдинов, Ризаэтдин Мозаффаров авыл имамнары булганнар.

1905 елның 19 июлендә икенче мәчетне төзергә рөхсәт алалар. Гадиулла Сафин һәм мулла Хәбибрахман Сиразетдинов авылда икенче мәчетне  төзү өчен Казанга барып   халыктан акча жыярга рөхсәт алалар.

Манара башындагы аеннан һәм калай түбәсеннән кала бөтен җире милләтебезнең яшел төсенә буялган әлеге мәчет Абдулла Мансуров исемле кешенең проекты буенча халык акчасына салына.

Коллективизация елларында мәчетләрнең манараларын кисеп ашлык  саклау  өчен кулланалар. Соңрак, сүтеп мәктәп бинасын зурайтып салалар. Совет власте  елларында республикабызда 17 мәчет арасыннан берсе Спас, Әлки, Алексеевск районарының өчесенә бер мәчет сакланып кала. Ул да булса Әлки районының  Үргәагар авылы мәчете  була.

Мәчеткә 2005 елның 18 июлендә 100 яшь тула.  Анда бер гасырдан артык бер дә тукталмыйча  намаз укылган һәм укылып килә. Рамазан айларында һәр  көнне бабайлар  тәравих укыйлар, гает бәйрәмнәрендә авылда яшәүче яисә авылдан читтә яшәүче бабайлар, барлык ир-атлар иртәңге намазга киләләр, һәр көнне манарасыннан бишәр тапкыр азан яңгырый.

### Имам–хатиплары
* 1905-1930   Сибагатулла бабай.
* 1930-1961   Бикмулла бабай.
* 1961-1982   Рәхмәтулла бабай.
* 1982-2007   Гиляҗев Әнвәр бабай
* 2007-2020  Фәттахов Нурулла Нуретдин улы.
* 2020 елдан Фәхриев Илдар

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Әлки районы мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Габдрахман Зарифов (тулылвндыру)

## Биографиясе

Габдрахман Зарифов 1917 елда Борнак авылында туган. Әтисе Закир Борак авылы мулласы һәм вак сәүдәгәр була. Әнисе – Түнтәр авылы кызы Гарифәбану. Революция кануннары буенча 1918 елда Закир мулла авыл җыеннарында катнашудан, сайлау хокукыннан мәхрүм ителә. 1930 елда әлеге гаиләнең бар мөлкәте тартып алына үзләренә «кулак» ярлыгы тагылып Себергә, Краснояр краена сөрелә. Габдрахман Төньяк Енисей поселогында урта мәктәпне тәмамлый, аннары Краснояр педагогия институның физика-математика факультетына укырга керә. 1941 елда физика укытучысы дипломы алып, Краснояр шәһәренең 43- мәктәбендә укыта башлый. Әмма гомеренең максаты итеп сайлаган эшендә аңа озак эшләргә туры килми—Бөек Ватан сугышы башлана. Г.Зарифов армиягә алына һәм Барнаул шәһәрендә хәрби төзелеш батальонында хезмәт итә. 1941 елның декабрендә хәрби округ приказы белән демобилизацияләнә һәм Краснояр краеИлан районы Прокопьевск мәктәбенә укытучы итеп җибәрелә. 1942 елның апрелендә Г.Зарифов фронка китә. Ул сугышның ахырынача фронтта булып, авыр, газаплы юл үтә, ике мәртәбә яралана. Әсирлеккә эләгә, аннан иптәшләре белән качып котыла. Фронтта күрсәткән батарлыклары өчен Беренче дәрәҗә Ватан сугышы, «Кызыл Йолдыз» орденнары, 2 тапкыр орденга тиң булган «За боевые заслуги» медалена лаек була. 1946-48 елларда Г. Зарифов Краснояр мәктәпләрендә математика һәм физика фәннәрен укыта, район мәгариф бүлегендә инспектор булып эшли.

## Казанга кайткач эшчәнлеге
1948 елда Г.Зарифов Казан шәһәренә кайта һәм 94-мәктәптә физика һәм математика укыта башлый. Аның кырык еллык педагогик хезмәтенең иң күп өлеше шушы мәктәпкә багышланган. Үзе укыта торган фәннәрне, аның методикасын тирән белүе, энциклопедик киң карашы, балаларны яратуы аңа авыр һәм җаваплы эшендә иң югары нәтиҗәләргә ирешергә мөмкинлек бирә. Ул укыткан балалар тирән белемнәре белән аерылып торалар, Казан, Мәскәү һәм башка белем үзәкләренең престижлы югары уку йортларына җиңел керәләр, фән юлыннан ышанычлы атлыйлар. Бер үк вакытта Г.Зарифовозак еллар дәвамында физика укытучыларының методик берләшмәсен җитәкли. Алдынгы укыту алымнарын Казан шәһәре укытучыларына тарату буенча нәтиәле һәм күпкырлы максатчан эш алып бара. Ул физика укытучыларының укытучысы дәрәҗәсен зур абруй белән йөртә.

Укытучы-остазга 1963 елда РСФСРның атказанган мәктәп укытучысы исеме бирелә. Г.З.Зарифов 1968 елда Мәскәү шәһәрендә узган  укытучыларның Бөтенсоюз съездында кунак булып катнаша. Съезд барган көннәрдә Кремльдә аңа Социалистик Хезмәт Героеның алтын медале һәм Ленин ордены тапшырыла. Габдрахман Закир улы хезмәттәшләре арасында үтә тыйнак, гаиләдә ышанычлы ир булып яши. Хатыны Мөршидә ханым белән алар үрнәк гаилә тормышы корганнар. Уллары Шамил Зарифов үзен дәрәҗәле дәүләт эшлеклесе итеп таныла. Г.З.Зарифов 1984 елда Казан шәһәрендә вафат булды. Хәзерге вакытта Казанның 94 мәктәбендә физика укытучы Г.Зарифовка багышланган мәктәп музее эшли.

## Чыганаклар:
Чтобы помнили, “Элита Татарстана” журналы, 2017

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе, 2 том, 2010

Р.Зарипов Әби-бабаларыбыз рухына бер дога
Яңа Үргәагар мәктәбе

**Яңа Үргәагар мәктәбе** — Татарстан Республикасының Әлки районы Яңа Үргәагар авылындагы белем бирү учреждениесы (мәктәп).
2021 елга урта мәктәптә 12 укучы укый. Укыту татар телендә.

## Тарихы

Революциягә кадәр Иске Үргәагарда (1906) һәм Яңа Үргәагарда (1916) мәчетләр каршында инде ике мәдрәсә булган. Беренче мәдрәсәдә белемне Әсәдулла шәкерт, Гөбәйдуллин Сибгәтулла, Хәлиулла, Хәбибуллин Шәһидуллалар, ә икенче мәдрәсәдә Исмагилов Гариф, Гөбәйдуллин Гайнуллалар бирәләр.

Үргәагар мәктәбенең элеккеге бинасы 1929 елда салына башлаган.  

* 1929-39 елларда башлангыч мәктәп булган. 
* 1939-1940 елларда Үргәагарда җидееллык мәктәп ачыла. 
* 1952-1954 елларда мәктәпкә Яңа Үргәагарның ике мәчетеннән ике бинаны ялгап салалар.
* 1961-1962 елларда мәктәп сигезъеллык дип атала башлый.
* 1987 елдан мәктәп тулы булмаган урта мәктәп дип йөртелә башлый. 
* 2003 елның беренче сентябрендә авылның бизәге булып яңа мәктәп ачылды. Хәзер анда башлангыч сыйныф укучылары белем ала.

## Мөдирләре
* 1929-1932 Югары Әлки авылыннан Хафиз исемле кеше булган.
* 1932-1938 елларда мәктәп мөдире булып Абдул Салман авылыннан Хәсәнов Сәлих эшләгән.
* 1939-1941 елларда мәктәпнең директоры Көек авылыннан Нотфуллин Харис була. 
* 1941-1942 елларда Кузнецов
* 1942-1946 елларда мәктәп мөдире булып Гыйләҗева Зөләйха билгеләнә.
* 1946-1950 елга кадәр директор булып Арсланов Мөбәрәкша эшли.
* 1950 – 1982 елларда мәктәпне Гатауллин Мәхмүт абый җитәкли.
* 1983-1993 елларда мәктәп директоры булып Аглиуллина Саймә Фәсих кызы эшли. 
* 1993-2011 уку елында мәктәп директоры Сафиуллин Әсхәт Самат улы билгеләнә.
* 2011 елдан бирле мәктәп директоры Яруллина Фәридә Госман кызы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлки районы мәктәпләре
Казан укытучылар мәктәбе (бүлеп берләштерү)

Татар укытучылар мәктәбе бинасын Яков Бутягин XVIIIнче гасыр азагы XIX гасыр башында салдыра. 1876-1917 нче елларда бу бинада Татар укытучылар мәктәбе эшләп килә.Укытучылар мәктәбен 16 яше тулган татар егетләре өчен ачалар. Уку программасында урыс теле өстенлек иткән әлеге дүртьеллык мәктәпне бетергәч ,егетләр Казан губернасының татар авылларындагы мәктәпләргә башлангыч сыйныф  укытучысы итеп җибәреләләр.

Булачак яшь мөгаллимнәргә биредә яңача укыту алымнарын өйрәтәләр.Аларга күренекле мәгърифәтчеләр Мөхәммәтгали Мәхмүдов ,Шиһаб Әхмәров, урыс педагогларыннан М.Пинегин,А.Горы,академик Радлов,Богородицкийлар белем бирә.Шулай ук күп кенә дәресләрне һәм педагогик практиканы галим -эниклопедист Каюм Насыйри да алып бара.

Һәр уку елында Татар укытучылар мәктәбендә туксаннан артык егет укыган.Моннан яшь  мөгаллимнәр генә түгел, ә алдынгы карашлы милли-демократик хәрәкәт активистлары да тәрбияләнеп чыга.Бөтен татар дөньясының горурлыгы булган язучы һәм җәмәгать эшлеклесе Гаяз Исхакый да шушы мәктәпне тәмамлый.Бу уку йортын тәмамлаучылар арасында II һәм  III Дәүләт Думасы депутаты Садри Максуди ,большевиклар Х.Ямашев белән Г.Сәйфетдинов, татар милләтенең киләчәге өчен фидакарь көрәшүчеләрдән Мирсәет Солтангалиев,язучылар Гафур Коләхмәтов, Сәгыйт Сөнчәләй,генерал-лейтенант Якуб Чанышев, татар театрына нигез салучыларның берсе Ильяс  Кудашев-Ашказарский һәм тагын бик күп күренекле шәхесләр дә була.

Билгеле булганча ,Октябрь инкыйлабы Казанга да зур үзгәрешләр алып килә.Укытучылар мәктәбе ябыла.Ләкин бина барыбер белем учагы-җидееллык мәктәп булып кала.Ә Бөек Ватан сугышы башлангач,аны госпиталь итеп үзгәртеп,4 ел буе шул максатта файдаланалар.Сугыш беткәч кенә 1945 нче елның 1 сентябреннән ул яңадан мәктәпкә әйләнә.1969 нчы елга кадәр 90 нчы номерлы сигезьеллык мәктәп булып тора.1970-1978 нче елларда биредә Ваһитов районы балалары өчен Пионерлар йорты эшли.Ә 1979-1987нче елларда бу бинада  балалар шахмат уйнау серләренә өйрәнәләр.Әлеге шахмат мәктәбен ябып, Теплоконтроль филиалын күчерәләр.1994 ел азагына заводка бинаны бушатырга туры килә.1995 нче елның 23 нче февралендә әлеге бинаны үзенең элек булган максатларында файдалану бәхетенә ирешәләр.Казан шәһәре мәгариф бүлеге карары белән монда 30 нчы номерлы татар малайлары лицее ачыла.Ул татар телендә эшли башлый.Күп фәннәрне татарча үзләштерүче егетләр гуманитар һәм икътисади юнәлештә белем алалар.Ләкин ул да ябыла.Бүгенгесе көндә бу бинада медиина фармацевтлар колледжы эшли.
Харис Фәйзрахманов

Харис Фәйзрахман улы Түнтәр авылында 1916 елда туган. Шунда җидееллык белем алган. Аның үсмер һәм яшьлек еллары тынгысыз, илдә зур үзгәрешләр, яңарышлар барган чорга туры килә. Харис беренчеләрдән булып туган авылында оешкан комсомол ячейкасына керә. 1933 елда аны авыл Советының секретаре итеп сайлыйлар. Ана колхоз төзелешендә актив катнашырга туры килә. Шушы ук чорда комсомол ячейкасының секретаре итеп сайлана. 

1937 елда Харис Кызыл Армия сафларына алына, акфиннаргә каршы сугышта катнаша.

Шушы сугыш тәмамлангач, ул туган ягына кайта һәм район Советы башкарма комитетының финанс бүлегендә инспектор булып эшли башлый. Әмма озак эшләргә туры килми —Бөек Ватан сугышының беренче көннәреннән хәрби хезмәткә

чакырыла. Хәрби хәзерлек  үткәннән соң танкист буларак алгы сызыкка җибәрелә. 1943 елның башында ул инде танк взводы командиры. X. Фәйзрахмановка илебезнең күп өлкәләрен фашистлардан азат итәргә, Чехословакия җиреннән дошманнарны куарга туры килә. Братислава шәһәрен азат итүдә катнаша. Украинаның Днепропетровск өлкәсен азат итү өчен барган авыр сугышларның берсендә ул үзенең взводы белән зур батырлыклар күрсәтә. Алар дошманның берничә танкын яндыралар. Әмма дошман снаряды аның үз танкына да эләгә. Командир тоташ ут астында яна торган танк эченнән үзенең яраланган йөртүчесен алып чыга һәм аның гомерен саклап кала, үзе сугыш белән командалык итүен дәвам итә. Алдагы сугышларда аңа берничә мәртәбә янган танк эченнән чыгарга туры килә. Менә шундый очракларның берсендә 1945 елның 1 апрелендә ул авыр яралана,

озак дәваланганнан соң туган ягына кайта.

Сугыш юлларындагы батырлыклары өчен X. Фәйзрахманов ике орден һәм медальләр

белән бүләкләнә. СССР Саклану министрлвгв архивы документлары буенча ул командирлар тарафыннан Советлар Союзы Герое исеменә тәкъдим ителгән. Моны раслап, өч генерал кул куйган. Әмма документта дүртенче генералның имзасы юк. 1944 елның 13 сентябрендә СССР Югары Советы Президиумы указы белән ул Ватанның иң югары бүләге — Ленин орденына лаек була. Савыгып кайткач X. Фәйзрахманов район финанс бүлегендә эшләвен дәвам итә. 1965 елда аны яна оештырылган Азнакай районына финанс бүлеге мөдире итеп билгелиләр. Лаеклы ялга чыкканчы аның хезмәт юлы шушында уза. Бераз Азнакайда яшәгәннән соң ветеран балалары янына — Яр Чаллы шәһәренә күченә һәм шунда вафат була.

Чыганаклар:

Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 2 том, 2010.

СССР Саклану министрлыгы архивы материаллары.
Рузилә Кашапова

**Кашапова Рузилә Кашаф  кызы** (25.10.1947, Түнтәр - 2.11.2002, үлем урыны билгесез, Түнтәрдә җирләнгән) — җирле үзидарә эшлеклесе, СССР Югары Советы депутат.

## Хезмәт юлы
* 1966 елда Чепья урта мәктәбеннән урта белем алып чыга. 
* 1966-1968 - Түнтәр авыл мәдәният йорты директоры, 
* 1968-1969 - «Дружба» колхозында сыер савучы,
* 1969-1989 - Урта Көшкәт авылы халык депутатлар советыының башкарма комитеты рәисе, 1989 елдан - секретаре 
* 1970 елдан Советлар Берлеге коммунистик фиркасе әгъзасы 
* 1974 елда *404 номерлы [[Кукмара]] сайлау округыннан* СССР Югары Советының тугызынчы чакырылыш (1974-1978) Берлек Шурасы депутаты итеп сайланды, Канунбирү тәкъдимнәр комиссиясе әгъзасы булды.

## Катнашкан чаралар
* 1978 елда укытучыларның өченче Бөтенсоюз съезды, 
* 1980 елда Мәскәүдә Татарстан Республикасының 60 еллыгы уңаеннан үткәрелгән Татарстан көннәре.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Р.Зарипов «Тирән тамырлы Түнтәрем», 2008
* Г.Мөхәммәтшин һ.б. «Балтач энциклопедиясе» / Кашапова Рузилә Кашаф кызы  (Р.Зарипов туплаган материал) 1 том, 2010

## Шулай ук кара
* КПССның Татарстан өлкә комитеты

Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
Төркем:Шәхесләр:ТАССР
Төркем:Балтач районында туганнар
Гөлсирә Әхмәдуллина

**Әхмәдуллина Гөлсирә Сәгъдулла кызы** – Герой-ана.

## Биографиясе
1927 елда Түнтәр авылында туган. Шушында җиде сыйныф белем алганнан соң Казан шәһәренә китә һәм алты ел дәвамында хәрби продукция җитештерә торган заводта эшли. Туган авылына кайтып сөт-май заводында лаборант була.

1947 елда Гөлсирә Смәел егете фронтовик Габделхәй Әхмәдуллин белән гаилә кора. Ун бала тәрбияләп үстергән сирәк гаиләләрнең берсе бу дус, тырыш, тату гаилә. Ун баланың һәрберсе үз халкыбызга хас булган иң күркәм сыйфатларны күңелләренә сеңдереп, булдыклы, күркәм шәхесләр, хезмәт кешеләре булып үсеп, кешеләргә, илгә игелекле хезмәт итәләр, үзләре гаилә корып әти-әниләре кебек үк игелекле балалар үстерәләр. Өлкән уллары Ринат – туган авылында, хуҗалыкның алдынгы комбайнчысы. Икенче уллары – Ришат Малмыж шәһәрендә яши, газ эксплуатацияләү берләшмәсендә эшли. Рифат – Төмән өлкәсенең Түбән Варта шәһәрендә төзүче. Раиф – Малмыж шәһәрендә газ эксплуатацияләү идарәсе инженеры. Рәфис – Төмән өлкәсендә нефтьче. Гөлшат – Можга шәһәрендә кулинар. Гөлүсә Мәскәү шәһәрендә тәрбияче, балалар бакчасында эшли. Фирдәүсә Яшел Үзән районында шулай ук балалар бакчасы тәрбиячесе.

Кече уллары Фәнис – туган авылы Смәелдә, хуҗалыкның булдыклы тракторчысы. Гөлсирә апа һәм Габделхәй абый туган нигезләрендә уллары Фәнис гаиләсендә яшиләр, оныклар үстерәләр.

Г. Әхмәдуллина районның хатын-кызлар хәрәкәтендә актив катнаша. Ул хатын-кызларның Республика съезды делегаты булды. 1973 елда аңа «Герой-ана» алтын медале тапшырылды. Ул «Ана даны» медаленең тулы өч дәрәҗәсе кавалеры.

Смәел авылында вафат булды һәм Смәел зиратында җирләнде

## Чыганаклар:
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Сарман типография тарихы

Район газетасы чыгару типография ачылуга да сәбәпче була. Типография күп еллар район газетасы типографиясе дип атала. Анда берничә хәреф җыючы, газетасы басу машинасын әйләндерүче эшли. Нәтиҗәле эш оештыру, аның сыйфатын тәэмин итү өчен, әлбәттә, типография өчен җаваплы булган мөдир кирәк була. Беренче мөдир итеп баш газета басучы Ислам Солтановны билгелиләр. Әмма мөдирлеккә смета буенча акча каралмаган дип, 1938 нче елның 1нче июлендә мөдирлек штаты бетерелә. Шулай да өч айда тагын аерым мөдир итеп шул ук Ислам Солтановны сайлыйлар. Ул бу вазифаны күп еллар намус белән башкара.

   1939 нчы елның 15 нче гыйнварыннан мөдирлекне типографиядә эшләүче Вәҗи Гаделшин алып бара. Ул 1940 нчы елның 10 нчы февралендә хәрби сборга китә. Аның урынына Хәсән Минһаҗев кала. Күп еллар типографиядә мөдирлекне үз эшчеләре арасыннан берәү алып бара.

    1960 еллар башында гына типография үз башына аерым предприятие булып эшли башлый. Район газетасы бетерелеп, газета Минзәләдә чыга башлагач, редакция бинасы тулысынча типографиягә кала. 1963нче елның мартында районда яңа оештырылган ”Ленинчы” газетасы редакция типография бинасындагы шул элекке бүлмәләренә урнаша.

    Типография мөдирләре һәм директорлары булып Җәүһәр Шакирова, Нүрсинә Рәхмәтуллина, Нәҗип Камалетдинов, Риф Тәхабиев, Альбина Яруллина, Роберт Хәйруллин эшлиләр.

1976-1981 елларда типография җитәкчесе булып Альбина Яруллина эшләгән, типографиягә янкорма төзелә. Директор, бухгалтерия өчен аерым бүлмәләр булдырыла. Типография шул чордагы яңа техника белән җиһазландырыла, эшчеләргә уңай шартлар тудыру буенча да күп эш башкарыла. Бу чорда типография республикада алдынгы урыннарга чыга, ел саен диярлек күчмә Кызыл Байракка ия була.

      Типография тарихында Роберт Гыйззәтулла улы Хәйруллин махсус урын тота. Ул монда чирек гасырдан артык эшли. Типографиянең бөтен тузган техникасын ул эшләтеп килә. Бинаның җылылык системасы үзгәртеп корыла, типография газ белән җылытала башлый. 2000 нче елның апрель аенда яңа типтагы газета басу техникасы кайтарыла. ”Сарман” газетасы 0,75 табак күләмендә менә шунда басыла. Типография эшчеләре арасында үз хезмәтен яратып башкаручы, күп еллар шунда эшләгән байтак кеше бар. Хәсән Минһаҗев, Газиз Нурыев, Гамирҗан Фәретдинов, Бари Галиев, Нурдидә Әхмәтшина, Гөлҗиһан Минһаҗева, Сорур Шәйхелисламова, Тәбрия Уразаева, Нурҗамал Галимҗанова-Фәретдинова, Хөршидә Бадыйкова, Гөлсинә Галимҗанова, Бәһиҗә Хайруллина, Мәдинә Хәсәншина-Нәҗметдинова, Сәмига Шәрәфетдинова, Мәхтүмә Кәрамова, Бибиҗиһан Вилданова, Минҗиһан Талыйпова, Люция Галиева, Рәзинә Хәертдинова, Фәһимә Хәйруллина, Рево Мортазин, Фатыйх Шәрәфетдинов, игезәкләр Рамил, Раил Зариповлар һәм башка дистәләгән эшчеләр - әнә шундыйлардан.

Чыганак: Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. - Казан: Сарман муниципаль районы Башкарма комитеты, Төбәкне өйрәнүчеләр җәмгыяте, 2020. - 384 б.
Тәлгать Айдаров

**Айдаров Тәлгат Кәрамәтулла улы** — галим, химия фәннәре кандидаты.

1916 елның 20 октябрендә Пермь шәһәрендә туган. Нәселе буенча ТР Балтач районы Түнтәр авылыннан. Әнисе Латыйфа абыстай Түнтәрнең билгеле шәхесе Ишмөхәммәт хәзрәт Динмөхәммәтов (Ишми ишан) кызы. Латыйфа Пермь мулласына кияүгә чыккан. 1930 елда гаиләсе белән сөргенә куылган. Әлеге гаиләнең ике улы: Җәүдәт белән Тәлгать Сәмарканд шәһәрендә детдомда үскәннәр.

Тәлать Айдаров Сәмәрканд шәһәрендә урта мәктәпне бик яхшы билгеләргә генә  тәмамлый һәм Горький университетының химия факультетына укырга керә. Университетны тәмамлагач шушында ук аспирантурада укый һәм, химиядә спектраль анализ проблемаларына багышланган фәнни эшчәнлеге нигезендә диссертация яклап, химия фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала. Бөек Ватан сугышына кадәр Ленинградтагы прикладной оптика фәнни-тикшеренү үзәгендә фәнни эшчәнлеген дәвам итә. 1942 елда завод Казанга эвакуацияләнә һәм Т.Айдаров аның белән бергә Казанга килә, дәүләт оптика институтында эшләвен дәвам итә,бер үк вакытта Казан оптика-механика заводында әйдәп баручы белгеч-галим була.

Фән һәм сәнәгать өлкәсендәге хезмәтләре өчен аңа РСФСРның атказанган уйлап табучысы дигән мактаулы исем бирелде, күпсанлы медальләр белән бүләкләнде.

КОМЗ заводында эшләгәндә дә ул зур абруйга ия була. Производствода күптөрле яңалвклар кертә.

#### Россия Дәүләт китапханәсендә аның уйлап табу эшчәнлеге турында түбәндәге мәгълүмат саклана: “Карточка
**Айдаров, Талгат Карматулович.**

Аппаратура для спектрального анализа методом пламенной фотометрии [Текст] : (Обзор) / Т. К. Айдаров, Е. С. Сафонова. — Москва : [б. и.], 1963 обл. 1964. — 75 с. : ил.; 21 см.

FB Б 64-77/136"

Т.Айдаров 2001 елда вафат булды. Үзенең васыяте буенча Түнтәр авылы зиратына күмелде.

Чыганаклар:

Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.

Россия Дәүләт китапханәсе документлары.
Йосыф Баязитов

**Баязитов Йосыф Нәҗметдин улы** — сугыш һәм хезмәт (мәгариф) ветераны.

## Биографиясе
1898 елның 21 гыйнварында Арча районының Каратай авылында туган. Аның әтисе шушы авылда мулла була һәм башлангыч белемне дә ул әтисеннән ала. Аннан соң  данлыклы Кышкар мәдрәсәсен тәмамлый, Малмыжга барып рус-татар мәктәбендә белем ала. Малмыж өязе мәгариф бүлегендә вак милләтләр бүлеге инструкторы булып эшли. 1921-1924 елларда Мәмсә волостенда балалар йорты директоры була.

## Түнтәрдә Икенче баскыч мәктәбен оештыручы
1924 елда Арчада һәм Түнтәр авылында Арча кантонында беренчеләрдән булып Икенче баскыч (9 еллык) мәктәп ачарга карар кылына. Балтач төбәгендә мондый мәктәп ачу өчен сайлап алу гаҗәп түгел. Биредә революциягә кадәр данлыклы мәдрәсә булу , Түнтәр авылының бу төбәктә мәдәни үзәк булуы искә алынган. Бу чорларда Икенче баскыч мәктәпне тәмамлаучылар Казан университетының рабфагына кабул ителгәннәр һәм алга таба Университет студентлары булганнар. Й.Баязитов яңа ачылган Түнтәр мәктәбенең директоры итеп билгелиләр—ул мәктәпнең оештыручысы, директоры вазифасын башкара. Укытучылар коллективы туплый. 5 сыйныфка Балтач төбәгендәге төрле авыллардан сәләтле балалар кабул ителә. Й.Баязитов физика-математика фәннәрен укыта, биредә 1927 елга кадәр эшли. Музыкага, рәсемгә сәләтле була, балаларны да шуның белән мавыктыра. 1932-1935 елларда Карадуган мәктәбендә, 1935-1942 елларда Балтач урта мәктәбендә директор урынбасары була.

1942 елда Й.Баязитов Кызыл Армия сафларына алына һәм сугышның ахырына кадәр фронтта була, орден йәм медальләр тагып кайта. Сугыштан соң да ул укытучы хезмәтен дәвам итә—соңгы чорда үзенең туган районы Арчада эшли.

Үзенең тырыш педагогик хезмәтләре өчен 1949 елда «Почет билгесе», 1954 елда—Хезмәт Кызыл Байрагы орденнары белән бүләкләнә.

Гомеренең соңгы елларында Й.Н.Баязитов Казан шәһәрендә яшәде һәм 1971 елда шунда вафат булды.

## Чыганаклар:
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Ткуарчал

**Ткуарчал** яки **Ткварчели**, **Ткварчал** (, , ) — Абхазия шәһәре. Ткуарчал районының үзәге.

## География
Сухумдан 80 километр ераклыкта, Галидзга елгасының ярларында урнашкан. Таш күмер чыгару үзәге.

## Тарих
thumb|200px|Ткуарчал шәһәренең Акармара микрорайоны
Шәһәр статусын 1942 елдан башлап йөртә. Абхазия Республикасы каһарман шәһәре (2008).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ткварчельский форум 
* сайт города Ткварчели 
* Фотографии Ткварчели разных времен 
* Фото из поездки в Ткварчели 
* Города-призраки 

Төркем:Абхазия шәһәрләре
Ткуарчал (мәгънәләр)

**Ткуарчал** — топоним.
* Ткуарчал — Абхазиядә шәһәр.
* Ткуарчал — Абхазия тимер юлның составына керүче тимер юл станциясе.
* Ткуарчал — Абхазиядә авыл.
Буа районы Норлат авылы китапханәсе

**Норлат авылы китапханәсе** — Буа районы Норлат авылы халкына мәдәни-агарту хезмәтен күрсәтүче мәдәният тармагы учреждениесе (китапханә). 1924 елның 1 августында оеша.

## Тарих

1924нче елда Норлат авылында уку йорты ачыла. Кайбыч авылы китапханәсенә Норлатның Ильясов Кашаф дигән кешене куялар. Шул ук елның 1 августында Кайбыч китапханәсенең барлык инвентарьләре белән Норлат авылына күчеп эшли башлый. Аны мәктәпкә укытырга күчергәч 1924нче елның 1-декабрьнән Измайлов С. дигән кеше эшли.

1926 елда Бадамшина дигән хатын-кыз эшли. Аны 1927 елның 18 февралендә Иске Суыксу йортына күчерәләр, ә Норлатка Иске Суыксу уку йортыннан Шарафутдинов дигән кеше килә. Аннан соң Бикмиев Хатыйп эшли. Аны 1930 елның 15 сентяберендә Колчуган мәктәбенә җибәрәләр. Бу елларда уку йортлары КОНОга (Контонный отдел народного образования) буйсыналар.

1930 елда РИК (Районный исполнительный комитет) каршында Норлат уку йорты ачыла.

1930-1931 елларда Минкашев С. эшли. Аны Янтуган авылына күчерәләр һәм 1932 елнын 15 апрелендә Гарипов мәктәптән кыскартылып уку йортына куела. Шул ук елны ул яңадан мәктәпкә күчә.

### Китапханәчеләре
* 1924 елның 1 августыннан - Ильясов Кашаф
* 1924 елның 1 декабреннан - Измайлов С.
* 1926нчы елда Бадамшина дигән хатын-кыз эшли. 
* 1927нче елның 18 февралендә Иске Суыксу уку йортыннан Шарафутдинов дигән кеше килә. 
* Аннан соң Бикмиев Хатыйп эшли. 
* 1930нчы елның 15 сентябереннән 1931нче елларда (15.04.1932?) Минкашев С. эшли.
* 15.04 - 18.10.1932? Гарипов? 
* 1932нче елның 18 октябреннән Салахиев Хатыйп эшли.
* 1935-1936нчы елларда Нәмәтов Гайфи эшли.
* 1937-1938нче елларда Мустаев Ә. эшли.
* 1939нчы елның 15 июнендә яңадан Гиниятуллин (Нәмәтов) Гайфи куелган.
* 1941-1946нчы елларда Хасанова Ф. Эшли.
* 1945нче елда Ахмадуллина М.
* 1946-1947нче елларда Салахиева Г.
* 1948-1950нче елда Черкен кызы Хәҗәр.
* 1951-1953нче еллардаа Ибрагимов Х.
* 1954-1956нчы елларда Габитова Х.
* 1957-1959нчы елда Тенкәш авылы кызы Ахметова Г.
* 1960-1961нче елда Хасанова Т.
* 1962-1964нче елда Шарафутдинова С.
* 1965-2005нче елларда Зиатдинова Раия эшләде.
* 2005 елның 18 июленнән бирле китапханәче булып Афлиева Резедә эшли. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
* https://kitap.tatar.ru/ru/site/42217938-26/  
* https://stat.rgdb.ru/component/method/?view=library&Itemid=0&id=9427&stat=true
* https://buinsk.tatarstan.ru/30032017-v-biblioteke-nurlatskogo-selskogo.htm 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча китапханәләр
Төркем:Буа районы китапханәләре
Түнтәрнең танылган механизаторлары

Әлеге бит Татарстанның Балтач районы Түнтәр авылы танылган механизаторлары исемлеге булып тора.

* Вәлиуллин Тәлгат Вәлиулла улы — хезмәт ветераны.
* Мәгъсүмов Рәкыйп Мәгъсүм улы  — хезмәт алдынгысы.
* Рәхмәтуллин Габдулла Рәхмәтулла улы — сугыш һәм хезмәт ветераны. 
* Шәфигуллин Наил Шәфигулла улы — хезмәт алдынгысы.

## Чыганаклар
* Р.Зарипов. Тирән тамырлы Түнтәрем. 2008.
* Р.Зарипов. Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога. 2021.
* Г.Мөхәммәтшин. Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат). 1 том. 2006.

Төркем:Исемлекләр:Шәхесләр
Йосыповлар (Түнтәр)

Түнтәрнең **Йосыповлар** династиясе үзләрен танылган Йосыф морза (Сөембикәнең әтисе) нәселеннән дип саныйлар. Идегәй (1352-1419) – Норадын морза – Оказ морза (Акас яки Ак Каз булырга мөмкин) – Муса морза – Йосыф морза (1556 елда вафат) – Илморза – Чин морза – Гәрәй морза – Турай (1740) – Муса – Садретдин – Минһаҗетдин – Хәсән – Мифтахетдин – Закир (1916 елда вафат) – Әмин – Тәлгать. Язучылар Рабит Батулла һәм Мөсәгыйть Хәбибуллин раслаганча, Йосыф морза 1552 елда Казанны саклаучыларга ярдәмгә килгән булган. 7 улының берсе, Ил исемлесе, чыннан да үз гаскәре белән мари урманнарында калган. Әлеге мөхтәрәм язучылар, татарның Казан ханлыгы тарихын тирәнтен өйрәнгән шәхесләр буларак, югарыда китерелгән шәҗәрәнең дөреслеккә якын булуына шик белдермәделәр.

* Мифтахетдинов Мөхәммәтзакир Мифтахетдин улы — дин эшлеклесе. 
* Йосыпов Әхмәдулла Мөхәммәтзакир улы — хәрби хезмәткәр, полковник.
* Йосыпов Габделкадыйр Мөхәммәтзакир улы — юрист. Аның 1920-1925 елларда кызыл комиссар буларак басмачыларга каршы көрәштә актив катнашуы мәгълүм.
* Хәмитова (Йосыпова) Җәвәһирә Мөхәммәтзакир кызы — мәгариф хезмәте ветераны.
* Йосыпов Мөхәммәтәмин Мөхәммәтзакир улы —Балтач районының беренче киномеханигы, Бөек Ватан сугышы ветераны. Күп медальләргә һәм мактаулы исемнәргә лаек булган.

## Чыганаклар
* Р.Зарипов. Тирән тамырлы Түнтәрем. 2008.
* Р.Зарипов. Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога. 2021.
* Г.Мөхәммәтшин. Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат). 1 том. 2006.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Балтач районы
Кушкапка

**Кушкапка** — хәзерге  Биектау районынының төньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан авылларында, XVIII гасырда киң таралган кичке уеннар.

## Тарихы
Кушкапка уеннары беренче тапкыр бу төбәктә эзләнүләр алып барган немец галиме Карл Фукс хемәтләрендә чагылыш ала. Немец галиме 1817 елда "Казанские ведомости" газетасы битләрендә  (№ 78, № 86) «О татарских праздниках» дигән мәкалә яза: 

«…Жителями окрестных деревень (Битаман Олы, Асень, Турнеясь, Дубьясь, Большой Алат, Сулабаш, Рясь, Кульбаш, Киек и т.д.) весной, по пятницам в продолжении 7-ми недель справляется «Жыен», под названием «Кушкапка уеннары».

## Атамасы
"Кушкапка" ике сүздән торган атама: "куш" - икәү, ягъни пар, "капка" - ике якка ачыла торган киртәле авыл капкасы. Бу очракта капка авылга кагылышлы җирләрнең чикләрен билгеләү өчен кулланылган. Яшьләр шул авыл чигендә, кичке уенга җыелганнар.

## Йола
Кушкапкага яшьләр, язгы чәчү эшләре бетеп, печән өстенә кадәр һәр җомга, 7 атна дәвамында, җомга көннәрне җыелганнар. Бу җыенга яшьләр үзләренә пар күзләү максаты белән килгәннәр. Кушкапкада танышып, вәгъдәләр куешканнары көзгә яучылар җибәргән. Шулай авыллар бер-берсе белән катышкан.

## Хәзергесе
Кушкапка уеннары Сабантуйлар уздырыла башлагач, акрынлап югалган. 2012 елда, Яшел Үзән районы Осиново авылы мәдәният йортында эшләп килүче "Җәүһәр" фольклор төркеме, бу уеннарны торгызу эшен башлый. 2020 елда "Кушкапка уеннары" фестиваль рәвешендә 5-нче тапкыр уздырыла.

## Чыганаклар
# Татар халык иҗаты: тарихи һәм лирик җырлар. Казан, 1988.
# *[[Фирдәүс Гарипова|Гарипова, Фирдәүс Гариповна]]*. Авыллар һәм калалар тарихыннан. Казан: Матбугат йорты, 2001.
# Бала бишеге - гомер ишеге. Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2000.
# О татарских праздниках. Газета «Казанские ведомости» за 1817 год (№ 78, № 86).
# Дневник жительницы Казани Галеевой Гульчиры Бариевны (1925 г.р.), уроженки д. Б. Битаманы Высокогорского района.
# Рассказы старожилов деревень Зеленодольского района Кульбаш, Яки, Бишня и Высокогорского района Б. Битаманы, Казаклар.

Төркем:Татар бәйрәмнәре
Төркем:Биектау районы
Төркем:Яшел Үзән районы
Төркем:Татарстан тарихы
Алнас (предприятие)

**«Алнас» ачык акционерлык җәмгыяте** — нефть чыгару өчен электр үзәк яру насосларының тулы комплектлы җайланмалары җитештерү предприятиесе. ЧТПЗ төркеменең нефть сервисы дивизионы булган «Римера» компанияләр төркеменә керә.

## Предприятие тарихы
Алнаска 1978 елда Әлмәт шәһәрендә нигез салына. 1979 елда заводта беренче электр двигательләре җыелган. 1981 елда кою цехы, гидроаклагыч җитештерү буенча механик җыю цехы һәм озын үлчәмле детальләрнең механик цехы ачыла. 1982 елда «АЗПЭН» клеймы белән төшкән беренче электр насосының (Әлмәт су астына төшүче электр насослары заводы) беренче маркасын серияләп чыгару башлана.

1987 елда завод модульле башкаруда чуму электр насослары җитештерүне үзләштерә. Бу конструкция ярдәмендә тәүлегенә 15-1000 м3 нефть чыгаруны тәэмин итә торган җайланмалар җитештерә башлауга ирешкәннәр.

1989 елда «Алнас» 25 меңлек УЭЦН чыгара.

1994 елның 1 гыйнварыннан завод «Алнас» АҖ ачык типтагы акционерлык җәмгыятенә әверелә. 1997 елның апрелендә «Әлмәт су астына төшүче электр насослары заводы — АЛНАС» ачык акционерлык җәмгыяте «Әлмәт насос заводы» ААҖ дип үзгәртелә.

2008 елда «Алнас» Римера нефть сервисы компаниясе составына керә. 2014 елда 250 меңенче насос чыгару буенча тантаналы чарада Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов катнаша. Татарстан һәм ЧТПЗ төркеме социаль-икътисадыи хезмәттәшлек турында килешү төзегщн. «Алнас» үзенең эшләгән чорында өч тапкыр Россиянең иң яхшы машина төзелеше компаниясе дип таныла.

## Эшләнмәлщр
«Алнас» нефть һәм ЭЦН чыгару өчен электр двигательләре җитештерә. Шулай ук завод җиңел автомобильләргә һәм микроавтобусларга автокомпонентлар һәм алгы тормоз дискларын җитештерә. «Римера»ның «Алнас» башка предприятиеләре белән берлектә «Ак скважина» проектын тормышка ашыруда катнаша.

## Җитештерүне модернизацияләү
2010 елдан 2016 елга кадәр заводта җитештерү куәтләрен модернизацияләү үткәрелгән. 2011-2016 елларда «Алнас» җиһазларын яңартуга юнәлтелгән ЧТПЗ төркеме инвестицияләренең гомуми суммасы 2,5 млрд.сум тәшкил иткән, модернизация нәтиҗәләре буенча «Алнас» елына 7500 электр насослары җайланмасын җитештерү күләмен 25% ка арттырыр дип көтелә.

## Чыганаклар
* Официальный сайт группы компаний Римера
* Татарстан и группа ЧТПЗ заключили соглашение о социально-экономическом сотрудничестве
* Нефтегазовые компании назвали группу ЧТПЗ лучшим производителем трубной продукции 2014 года 
* Президент Республики Татарстан Рустам Минниханов и акционер Группы ЧТПЗ Андрей Комаров обсудили итоги и перспективы социально-экономического развития предприятия «Алнас»
* «Газпром», «Лукойл» и «Башнефть» назвали альметьевский «Алнас» одним из лучших производителей оборудования для нефтяной отрасли 
* Нефтегазовые компании назвали группу ЧТПЗ лучшим производителем трубной продукции 2014 года

Төркем:Татарстан оешмалары

Төркем:Әлмәт оешмалары