open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
.tatar

**.tatar**&nbsp;— югары дәрәҗәле милли домен. Аңардан татарларга бәйле сайтларга мәйданчык бирәчәге көтелә.

## Тарих
2012 елның 12 гыйнварыннан ICANN оешмасы югары дәрәҗәле доменнар теркәү өчен гаризалар кабул итә башлаган. Ru-Center оешмасы исеменнән **.tatar** доменына да гариза бирелгән. 2013 елның 24 июнендә Icann югары дәрәҗәле .tatar доменын теркәргә рөхсәт итте. Яңа домен эчендә теркәлергә 2014 елдан башлап була, дип фаразланган булса да, ел ахырында Татарстан хөкүмәте бу нияттән кире кайткандай булды. 27 декабрьдә узган журналистлар белән очрашуда Татарстан мәгълүматлаштыру һәм элемтә министры Роман Шәйхетдинов *.tatar* доменына карата үз фикерен белдерде. Аның сүзләренчә, доменны эшләтү елга 7-8 млн сумга төшәчәк. «Бюджетта моңа акча юк, шуңа күрә хәзер проектны коммерцияләштерү кирәк»,&nbsp;— ди ул.

Ниһаять, 2014 елның сентябрендә *.tatar* доменында приват-теркәлү башлау турында игълан ителде.
27 октябрьгә кадәр дәвам итәчәк этапта өстенлеккә ия булучылар, ягъни бөтен дөньяга танылган брендлар теркәлү үтә.

Икенче этапта дәүләт органнары, Татарстанның җирле үзидарә һәм дәүләт учреждениеләре, дәүләтнең бюджеттан тыш фондлары теркәлү уза ала. Бу этапны 5—25 ноябрь көннәрендә уздырыру ниятләнә.

Өченче этап товар билгеләре булганнарга һәм ММЧларга “.TATAR” доменында теркәлү узу мөмкинлеге бирә. Әлеге этап 1—21 декабрьгә билгеләнгән.

Бу өч этап тәмамланганнан соң, югары бәяле, ягъни премиаль теркәлү башланып китә. Соңгы этап үзе берничә өлештән торачак: 3—9 февраль, 13—19 февраль, 25 февраль—3 март, 10—16 март.

23 марттан ирекле теркәлү старт ала. Анда үз сайтын Интернетта әлеге домен астында тәкъдим итәргә теләгән һәр кеше 700 сумга теркәлү узарга мөмкин.

2016 елда Белем җәүһәрләре бәйгесенең «.tatar домены&nbsp;— җәүһәрләр чыганагы» номинациясендә беренчелекне Татар-информ сайты яулый.

## Статистика
2019 елның 8 сентябренә 980 домен исемнәре .tatar доменында теркәлгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* .tatar Югары дәрәҗәдәге милли домен
* .tatar Югары дәрәҗәдәге милли домен
* .tatar Югары дәрәҗәдәге милли домен
* WHOIS
* Татарларга доменлы булуга бер адым калды
* Точка сайт 
* ДОМЕННУЮ ЗОНУ .TATAR ЗАРЕГИСТРИРУЮТ УЖЕ ОСЕНЬЮ 2014 ГОДА 
* 
* IANA — .tatar Domain Delegation Data

tatar
Төркем:Татар интернеты
Тулаем эчке продукт

:*«[[ТЭП]]» монда китерә.*

**Тулаем эчке продукт** яки **ТЭП** (, ) —   билгеләнгән вакыт эчендә теге яки бу илдә рәсми килеш кабул ителгән барлык җиштерелеп ителгән продукт һәм хезмәтләрнең кыйммәтен билгеләгән базар бәясе. Кеше башына саналган ТЭП еш илдәге яшәү стандартын тасвирлаучы күрсәткеч буларак кабул ителә; Кеше башына ТЭП шәхси керем күрсәткече түгел.  Яшәү стандарты һәм ТЭП бүлеген карагыз.  Икътисад теориясе буенча, кеше башына исәпләнгән ТЭП кеше башына тулаем эчке керемгә туры килә.

ТЭПтан аермалы буларак, тулаем милли продукт (ТМП) күрсәткече җитештерүне җитештерелгән милекнең хуҗасы буенча күрсәтә.

## Шулай ук карагыз

* Кеше потенциалы үсеше индексы (КПҮИ)
* Джини коэффициенты	 
* Бәхетле планета индексы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

### Глобаль
* World GDP Chart (since 1960)
* Australian Bureau of Statistics Manual on GDP measurement
* GDP-indexed bonds
* GDP scaled maps
* Euro area GDP growth rate (since 1996) as compared to the Bank Rate (since 2000)
* World Development Indicators (WDI)
* Economist Country Briefings
* UN Statistical Databases 
* Is Life Getting Better : What is GDP?  Pamphlet describing the basic idea of GDP, from OECD's Measuring Progress project.

### Мәгълүмат
* Thermal Maps of the World Nominal GDP in US$ purchasing power parity from the EIU 2007–2010 
* Bureau of Economic Analysis: Official United States GDP data
* Historicalstatistics.org: Links to historical statistics on GDP for different countries and regions
* Historical US GDP (yearly data), 1790–present
* Historical US GDP (quarterly data) , 1947–present
* OECD Statistics
* Google – public data: GDP and Personal Income of the U.S. (annual): Nominal Gross Domestic Product

### Мәкаләләр һәм китаплар
*  Stiglitz JE, Sen A, Fitoussi J-P. Mismeasuring our Lives: Why GDP Doesn't Add Up, New Press, New York, 2010.
* What's wrong with the GDP? 
* Limitations of GDP Statistics by Schenk, Robert. 
* [whether output and CPI inflation are mismeasured, by [Nouriel Roubini] and David Backus, in Lectures in Macroeconomics]
* Fengbo Zhang – the founder of China GDP
*Chapter 22 of Dr. Roger A. McCain's Essential Principles of Economics: A Hypermedia Text 
* Rodney Edvinsson, 
* Clifford Cobb, Ted Halstead and Jonathan Rowe. "If the GDP is up, why is America down?" The Atlantic Monthly, vol. 276, no. 4, October 1995, pages 59–78.
* Jerorn C.J.M. van den Bergh, "Abolishing GDP"
* GDP and GNI in OECD Observer No246-247, Dec 2004-Jan 2005
* Stiglitz, JE,  Progress, what progress? in OECD Observer No272 March 2009

Төркем:Икътисади күрсәткечләр
Төркем:Тулаем эчке продукт
Куянсыманнар

**Куянсыманнар** () — плаценталы имезүчеләр отряды. Аңа 65 төр керә. Куянсыманнар Антарктидадан тыш барлык кыйтгаларда яшиләр.

Куянсыманнарның төп билгесе — өске казналыкта ике рәткә урнашкан ике пар кискеч булуы. Тышкы кискечләр эрерәк. Кискечләр һәм урт тешләр хайванның гомере буена үсәләр.

Куянсыманнар отрядында ике гаилә бар:
* куяннар
* чыелдыклар

## Искәрмәләр


Төркем:Имезүчеләр отрядлары
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Халыкара һуманитар хокук

[right|200px|thumb|[1907 елгы Һааг конференциясе утырышы]]
**Халыкара һуманитар хокук** () яки **кораллы низаг хокукы** — сугыш корбаннарын яклый торган, сугышны алып бару ысулларын чикли торган халыкара хокукый кануннар системасы. Халыкара һуманитар хокук БМО Генераль Ассамблясе резолюцияләре, 1899 һәм 1907 елгы Һааг конвенцияләре һәм декларацияләре, сугыш корбаннары турында Женева Конвенцияләре кебек документларда теркәлгән.

Хокукый яктан түбәндәге төшенчәләрне билгели:
* Сугыш халәте
* Сугышны игълан итү
* Агрессия
* Нейтралитет

## Сылтамалар
* Һуманитар хокук буенча документлар җыентыгы  

Төркем:Хәрби хокук
Төркем:Халыкара һуманитар хокук
Үзәк күзләү идарәсе

**Үзәк күзләү идарәсе** - (ҮКИ, ингл. *Central Intelligence Agency, CIA*) - Төп функциясе буларак, чит ил оешмалары һәм ватандашлары турында мәгълүмат туплау белән шөгыйлләнгән АКШның федераль хөкүмәте агентлыгы. 

### Сылтамалар
* ҮКИнең рәсми сәхифәсе

Төркем:Җасуслык оешмалары
Төркем:Вашингтон
Әхсән Фәтхетдинов

**Әхсән Сарыйм улы Фәтхетдинов** — татар рәссамы, сынчы, Татарстанның халык рәссаме, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1939 елның 7 июнендә Татарстанның Чирмешән районы Үтәмеш авылында туа. Авыл мәктәбен тәмамлаганнан соң, ул Куйбышев өлкәсенең Камышлы татар педучилищесында белем ала. Аннан соң берникадәр вакыт укытучы булып эшли. Түбән Тагил педагогия институтының сәнгать-графика факультетында белем алып, 1969 елда Татарстанга кайта һәм 30 елдан артык биредә, Түбән Кама шәһәрендә яши һәм иҗат итә.

Әхсән Фәтхетдинов иҗатының башлангыч этабы агачтан уеп декоратив-нәкыш ясауга һәм Түбән Каманың архитектура ансамбльләре интерьерларында манументаль рәсемнәр иҗат итүгә багышлана. Әхсән Сәрим улы иҗат иткән әсәрләр Түбән Каманың үзенчәлекле символы  булып торалар. Ул күп кенә объектларны, җәмәгать биналарын бизәкләп эшләүдә катнаша. Алар арасында – музыка училищесы, энергетика-төзелеш техникумы, «Бигеш» аэропорты, «Кама» кунакханәсе, атракционнар паркы, «Әкият» кафесы, балалар бакчалары бар.

Ә.Фәтхетдиновның иҗаты уникаль (сирәк очрый торган) һәм үзенә бер төрле. Әсәрләрендәге төп темаларның берсе – Габдулла Тукай тормышы һәм иҗаты. Аның бик күп рәсемнәре һәм скульптур композицияләрендә шагыйрь, аның әсәрләре геройлары урын ала. Ә.Фәтхетдинов үзенең үзенчәлекле дөньясын булдырып, шуны татар мәдәниятенең табигый бер өлешенә әйләндерә. Агач, пластика һәм рәсем сәнгатенең башка өлкәләрендә иҗат ителгән хезмәтләрендә татар халкының бай мифологик мирасы һәм сынлы сәнгатьнең бүгенге чаралары уңышлы үрелә.

2012 елның 15 июлендә якты дөнья белән хушлаша.

## Өземтәләр

## Хәтер
* 2016 елда Түбән Камада музее ачыла.
* 2022 елда Татарстан китап нәшрияты Равил Фәйзуллинның «Әхсән хатлары» китабын нәшер иткән. Тиражы 1 000 данә. Аның нигезен рәссамның 1970-елларның урталарыннан башлап Равил Фәйзуллинга язган хатлары (барысы 36 хат) тәшкил итә. Китап рәссамның әсәрләре, фоторәсемнәр белән бизәлгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Авылыбызның күренекле шәхесе 
* Шәһәрдә Әхсән Фәтхетдинов күргәзмәсе ачылды
* Әхсән Фәтхетдинов рәсемнәре
* Фәлсәфәче рәссам
* Скончался народный художник, почетный гражданин Нижнекамска Ахсан Фатхутдинов
* Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре. 2014 .

## Моны да карагыз

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Татар сынчылары
Төркем:Татарстан скульпторлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Төркем:Түбән Тагил педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркия авазы

**«Төркия авазы»** () — кыска дулкыннарда, Turksat 3A иярчене аша һәм интернетта тапшыруларын таратучы Төркия дәүләт радиосының халыкара хезмәте.

## Тарих
Беренче халыкара төрек тапшыруы 1937 елның 8 гыйнварында Ankara Radio Corporation тарафыннан алып барыла. Трансляция Хатай низагын чишү максатыннан әзерләнә. Ул гарәп телендә булган. Даими рәвештә халыкара тапшыру 1938 елның 28 октябрендә башлана.

Бүгенге көндә Төркия авазы Төркиянең TRT телерадиокомпаниясе нигезендә эшли.

## Тапшыру
Төркия авазы тапшырулары чит илләрдә яшәүче төрекләр һәм Төркиядә яшәүче чит халыклар өчен әзерләнә.

Төркия авазы көн саен 26 телдә тапшырулар чыгара:

## Шулай ук кара
* Төркия авазы — Татарча

## Сылтамалар
* Төркия авазы — Татарча 
* Voice Of Turkey  

Төркем:Төркия радиостанцияләре
Төркем:Халыкара радиостанцияләр
Төркем:Рус телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Төрек телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Франсуз телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Инглиз телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Итальян телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
Төркем:Татар телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркия авазы — Татарча

right|300px|thumb|Төркия авазы татар хезмәтенең сайты
**«Төркия авазы — Татарча»** — Төркия авазы радиосының татар тапшырулары хезмәте. Төркиядә яшәүче татарларга юнәлгән. Көн саен эфирга 25 минутлык тапшыру чыгара. Тапшыруларның текстлары интернетта урнаштырыла. Сайт тулысынча латин әлифбасында алып барыла.

Төркия авазы радиосының татар телендәге тапшырулары нигездә Төркиягә һәм анда барган вакыйгаларга багышлана. Шул ук вакытта Татарстан, татар халкы һәм төрки дөнья хәбәрләре дә чагылыш таба.

## Тарих
Беренче халыкара төрек тапшыруы 1937 елның 8 гыйнварында Ankara Radio Corporation тарафыннан гарәп телендә алып барыла. Даими рәвештә халыкара тапшыру 1938 елның 28 октябрендә башлана.

## Тапшырулар
Төркия авазы татар бүлеге көн саен эфирга 25 минуттан торган тапшыру әзерли. Һәр көнне соңгы хәбәрләр, төрек һәм дөнья матбугатына күзәтү тапшырулары яңгырый. Калган эфир вакытында күпсанлы тапшырулар чыгарыла: «Төрки дөнья хәбәрләре», «Бу дөнья барыбызның», «Ауразия көнүзәге», «Анадолу риваятьләре», «Дин вә әхлак», «Җөмһүрият галереясе», «Иң мөһиме — кеше», «Төрек театры», «Төрекчә өйрәнәбез», «Дуслык күпере» һәм башкалар.

Ай саен радиода «Айның соравы» бәйгесе уйнала. Бирелгән сорауга дөрес җавап биргәннәр арасында җирәбә үткәрелеп, 3 кеше бүләкләнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Төркия авазы — Татарча

## Моны да карагыз

Төркем:Татар телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Төркия радиостанцияләре
Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
Олы Кайбыч авыл җирлеге

**Олы Кайбыч авыл җирлеге** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районы составына керүче муниципаль берәмлек. Административ үзәге — Олы Кайбыч авылы.
  
Олы Кайбыч авыл җирлеге составындагы дүрт торак пунктта - 850 хуҗалык исәпләнә һәм анда барлыгы - 2320 кеше яши. Олы Кайбычта - 595 хуҗалыкта - 1710, Иске Чәчкабтагы – 146 хуҗалыкта - 463, Афанасьевкада - 50 хуҗалыкта - 148, Симәкидәге - 30 хуҗалыкта – 93 кеше гомер кичерә. Авыл җирлегендә яшәүчеләрнең күбесе район үзәгендә урнашкан оешма-учреждениеләрдә эшли. Авыл җирлеге территориясендә авыл хуҗалыгы предприятиеләре дә урнашкан. Аерым алганда, Иске Чәчкабта “М. Закиров” исемендәге җәмгыятьтә - 46 кеше эшли, Афанасьефка, Симәки авылларын үз эченә алган ООО «Золотая Нива» филиалы “Садовод” җәмгыятендә - 28 кеше хезмәт куя. Бездә шулай ук - 47 шәхси эшмәкәр һәм ялланып эшләүче - 30 кеше бар. Олы Кайбычта урта гомумбелем бирү мәктәбендә - 343, Иске Чәчкаб мәктәбендә - 55 укучы белем ала. Район үзәгендәге “Миләшкәй” балалар бакчасына - 126, Иске Чәчкаб балалар бакчасына - 16 бала йөри. Өч торак пунктта халыкка мәдәният хезмәте күрсәтелә. Олы Кайбычта - район мәдәният йорты, үзәк китабхәнә эшли. Балалар сәнгать мәктәбендә 106 укучы фортепьяно, баян, хореография классларында шөгыльләнә. Иске Чәчкаб, Афанасьевка авылларында мәдәният йорты, клуб, китапхәнәләр эшли.

Олы Кайбычта район үзәк сырхауханәсе урнашкан, Иске Чәчкаб, Симәкидә фельдшер - акушерлык пунктлары халыкка хезмәт күрсәтә.

Олы Кайбыч авыл җирлегендә 25 сәүдә предприятиясе халыкка хезмәт күрсәтә. Шуларның 19-ы шәхси эшмәкәрләрнеке, алтысы – “Кайбыч кооператоры” җәмгыятенеке. Элекеге универмаг бинасындагы ябык базарда промышленность һәм азык – төлек товарлары сатыла. Шәхси эшмәкәр Сөләйман Гафиятуллин тырышлыгы белән якшәмбе ачык базары заман таләпләре буенча әйбәт кенә эшләп килә.

Олы Кайбыч авыл җирлеге ун округка бүленгән, һәрберсендә сайланган депутатлар бар.

Татарстан Республикасының 2005 елның 31 гыйнварында № 25-ЗРТ «„Кайбыч муниципаль районы“ һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең статуслары һәм территорияләре чикләрен билгеләү» кануны нигезенедә оеша (2008 елның 29 декабрь үзгәрешләре белән).

Җирлеккә дүрт авыл керә:

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районы авыл җирлекләре
Тулаем милли продукт

:*ТМП монда китерә.*

**Тулаем милли продукт** (**ТМП**) – илдә яшәүче кешеләрнең милке һәм үз көчләре кулланылышы нәтиҗәсендә бер ел эчендә барлык җитештерелгән продуктлар һәм хезмәтләрнең кыймәтен билгеләүче базар бәясе күрсәткече. Җитештерүне географик урнашуы буенча билгеләүче тулаем эчке продукт (ТЭП) күрсәткеченнән аермалы буларак,  җитештерүне милкен хуҗасына карата исәпли. 

## ТМП vs. ТЭП

## Кулланылышы

## Илләрнең номиналь ТМП буенча исемлеге (Атлас методы) (миллион [[АКШ доллары]]) (Top 10)

## Шулай ук карагыз

* Илләрнең байлык бүленеше буенча исемлеге
* Сатып алу мөмкинчелеге паритеты (САМП)
* Джини коэффициенты	 
* Кеше потенциалы үсеше индексы (КПҮИ)
* Бәхетле планета индексы
* Тулаем эчке продукт

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Christian Leipert (March, 1987) "A Critical Appraisal of Gross National Product: The Measurement of Net National Welfare and Environmental Accounting". *Journal of Economic Issues*, Vol. 21, No. 1, pp.&nbsp;357–373
* England, RW "Alternatives to Gross National Product: A Critical Survey", in *Human Wellbeing and Economic Goals* (Island Press, 1998) please refer it 

## Сылтамалар
* Historicalstatistics.org: Links to historical national accounts and statistics for different countries and regions

Төркем:Икътисади күрсәткечләр
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Сатып алу мөмкинчелеге паритеты

**Сатып алу мөмкинчелеге паритеты** (**САМП**) - акчаларның чагыштырмача кыйммәтен билгеләү өчен кулланылган икътисади теория һәм техникасы; һәр бер илдә аның акча берәмлекләренә караганда продукт яки хезмәт сатып алу мөмкинчелеге эквивалент дәрәҗәсендә булуы өчен исәпләнелгән акчаларының арасындагы тиңлек мөнәсәбәтенә кертелергә тиешле булган үзгәрешләрнең дәрәҗәсен САМП буларак күрсәтәләр.
### Биг Мак индексы

### Starbucks (Старбакс) кафеларында сатылучы "зур латте" эчемлеге бәясе индексы

### ның чагыштырмача бәяләр дәрәҗәләре

### Үлчәү мәсьәләләре
### Сәүдә барьерлары һәм сәүдәгә кертелмәүче җитештерү
### Гадел көндәшлеккә юл куймау
### Куллану үзенчәлекләрен һәм бәяләр дәрәҗәсен үлчәүдәге аермалары
## САМП һәм глобаль хәерчелек сызыгы
## Шулай ук карагыз

* Илләрнең байлык бүленеше буенча исемлеге
* Сатып алу мөмкинчелеге паритеты (САМП)
* Джини коэффициенты	 
* Кеше потенциалы үсеше индексы (КПҮИ)
* Бәхетле планета индексы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Penn World Table 
* Explanations from the U. of British Columbia  (also provides daily updated PPP charts)
* OECD Purchasing Power Parity estimates  updated annually by the Organization for Economic Co-Operation and Development (OECD)
* Purchasing power parities as example of international statistical cooperation from Eurostat - Statistics Explained
* World Bank International Comparison Project provides PPP estimates for a large number of countries
* UBS's "Prices and Earnings" Report 2006  Good report on purchasing power containing a Big Mac index as well as for staples such as bread and rice for 71 world cities.
* "Understanding PPPs and PPP based national accounts"  provides an overview of methodological issues in calculating PPP and in designing the ICP under which the main PPP tables (Maddison, Penn World Tables, and World Bank WDI) are based

Төркем:Икътисади күрсәткечләр
Төркем:Халыкара икътисады
Төркем:Тулаем эчке продукт
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Багай авыл җирлеге

**Багай авыл җирлеге** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районы составына керүче муниципаль берәмлек. Административ үзәге - Багай авылы.

Арыслан авыл Советы 14.02.1927 елда барлыкка килә , 1991 елда исеме Багай авыл Советына үзгәртелә. 1995 елдан Багай авыл Советы исемен үзгәртеп Багай җирле узидарә Советы исемен йортә башлый , 2006 елдан Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы Багай авыл җирлеге исемен йортә башлый, аның берлегенә Багай,Салтыган, Арыслан, Кулабердин авыллары керә. Багай авыл җирлегендә 228 хуҗалык теркәлгән, халык саны 665 кеше, төп халык татарлар һәм руслар. Төп нигез булып ҖЧҖ “Алтын Кырлар” авыл хуҗалыгы базасы тора . Багай авыл җирлегендә: 2 башлангыч мәктәп, 3 авыл клубы, 2 китапханә, 3 фельдшер-акушерлык пункты, 1 мәчет, 1 чәсәүнә, 6 кибет урнашкан.

Татарстан Республикасының 2005 елның 31 гыйнварында № 25-ЗРТ «„Кайбыч муниципаль районы“ һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең статуслары һәм территорияләре чикләрен билгеләү» кануны нигезенедә оеша (2008 елның 29 декабрь үзгәрешләре белән).

Җирлеккә дүрт авыл керә:

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районы авыл җирлекләре
Экологик факторлар

Тирәлекнең организмга тәэсир итүче компонентлары **экологик факторлар** яки **физик факторлар** дип атала.

Алар барысы да организмга бер төрле тәэсир итми. Кайберләре организм өчен кирәкле, алардан башка орга­низм яши алмый, икенчеләре, киресенчә, зарарлы, ә кай­берләрен организм бөтенләй сизми.

Экологик факторларны өч төркемгә бүләләр: 
* **Терек булмаган табигать факторлары**, яки **физик факторлар**: аларга яктылык, дымлылык, җылылык, җил, яңгыр, боз, туфракның һәм суның тозлылыгы, газлар составы һ. б. керә. 
* **Терек табигать факторлары** тере организмнарның эшчәнлеге белән бәйле. 
* **Кеше эшчәнлеген**, аның таби­гатькә йогынтысын аерым фактор итеп бүләләр.

## Чыганаклар
* Н.И. Сонин, "Биология", Казан, «Мәгариф» нәшрияты.

Төркем:Экология
Ерткычлар

**Ерткычлар**  — этсыманнар һәм мәчесыманнар асотрядларын берләштерүче плаценталы имезүчеләр отряды.

Отряд составына 16 исән һәм берничә юкка чыккан гаиләлек керә..

Ерткычлардан бөтен дөнья буенча таралган 280нән артык төр, шул ук вакытта 300ләп казылма ыру барлыгы билгеле.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Ерткычлар
Фагоцитоз

**Фагоцитоз** (грекча *«фагео» — йоту, «цитоз» — күзә­нәк*) — күзәнәкнең органик матдәләрнең эре молекула­ларын, хәтта тулы күзәнәкләрне йотуы. 

Бу процесста турыдан-туры плазматик мембрана катнаша. Фагоцитоз юлы белән иң түбән төзелешлеләр тукланалар. Умырт­калы хайваннарның кайбер күзәнәкләре генә фагоци­тозга сәләтләрен саклаган. Мәсәлән, кешедә ак кан тәнчекләре — лейкоцитлар. Авыру тудыручы микроорга­низмнарны эләктереп алып, «ашап», алар безне күп кенә инфекцияләрдән саклыйлар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Н.И. Сонин, "Биология", Казан, «Мәгариф» нәшрияты.

## Сылтамалар

Төркем:Кан
Төркем:Күзәнәкләр
Дәүләтләр башкалалары исемлеге

Түбәндәгесе дөнья кисәкләре буенча әзерләнгән дәүләтләр башкалалары исемлеге.

## [[Аурупа]]

## [[Азия]]

## [[Африка]]

## [[Америка]]

## [[Австралия һәм Океанлык]]

## Шулай ук карагыз
* Башкала

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр исемлекләре
Төркем:Илләр буенча шәһәрләр
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Бәрле (Бәрле кушылдыгы)

**Бәрле**  (рус. *Берля*) — Татарстан Республикасы Кайбыч районы аша агучы кечкенә елга. Озынлыгы 17 км, бассейнының мәйданы 122 км². Елга башы Плетени авылыннан көньяк-көнбатыштарак, тамагы Олы Кайбыч авылыннан 3 км төньяк-көнчыгыштарак.  Бәрле бассейнында ТРның табигать истәлеге — Кайбыч имәнлекләре урнашкан.

Елганың уртача киңлеге 8-10 метр булса, тирәнлеге — якынча бары 0,2-0,5 метр чамасы гына, язгы ташулардан соң буылып буага әйләндерелә. Елга аз сулы булганлыктан хуҗалык эшләрендә кулланылмый диярлек.

## Этимология
Исеме "бүре" һәм "иле" сүзләренең кушылуыннан яки фин-угырчадан "берлинга" — колмак дигәннән килеп чыккан.

## Географик мәгълүмәт
Елга башының абсолют биеклеге 160 м, тамагыныкы — 78 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 30%. Бәрле елгасының 0,3 тән алып 6,8 км га кадәр озынлыктагы 8 кушылдыгы бар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,49 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле 0,11-0,5 л/с•км². Елганың гидрологик режимы ташу вакытында су мул һәм җәен бик сай булуы белән характерлы. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 116 мм, ташу агымы катламы 90 мм. Язгы ташу, гадәттә, март ахырында башлана. Елга ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,11м³/с. Ел дәвамында суы чагыштырмача каты (3-6 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 200-300 мг/л, кышын һәм җәен 400-500 мг/л. Су ресурслары сугару өчен кулланыла

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ.

Төркем:Кайбыч районы елгалары
Яңа Усы (Бакалы районы)

**Яңа Усы** — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан авыл.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Илдус (Арча районы)

**Илдус** — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.
 
## Тарих
1920-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 57 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 94,74%,
урыслар — 5,26%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Германия Федератив Республикасы (1949-1990)

**Германия Федератив Республикасы, (FRG)**  - 1949-1990.

*[[Демократик Алмания Җөмһүрияте]], (DDR)* белән 1990 елның 3 октябрь берләшүләре нигезендә бүген яшәүче *[[Алмания Федератив Җөмһүрияте]], (DEU)* дәүләте барлыкка килә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Алмания
Төркем:Федератив дәүләтләр
Ишәй (Баймак районы)

**Ишәй** — Башкортстанның Баймак районында урнашкан авыл.
ᴨyчты индексы — 453664, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 326 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарих
Авыл 19 гасырның азагында — 20 гасырның башында Кананикольcкᴎ авылы кешеләре тарафыннан утар буларак нигезләнгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Дөнья шәһәрләренең халык саны буенча исемлеге

Астагысы шәһәр чикләрендә яшәгән халык саны буенча иң эре шәһәрләр исемлеге — 10 миллион кеше яшәгән  төзмәсе. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Шәһәр
* Шәһәр агломерациясы
* Мегаполис
* Мегалополис
* Шәһәр агломерацияләренең халык саны буенча исемлеге
* Илләрнең миллионлы шәһәрләренең саны буенча исемлеге
* Россиянең миллионлы шәһәрләре

Халык саны
Төркем:Шәһәрләрнең халык саны буенча исемлекләре
Төркем:Торак пунктлары төрләре буенча исемлек
Төркем:Демография
Төркем:Демографик исемлекләр
Төркем:Җанисәпләр
Төркем:Илләр буенча шәһәрләр
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Германия Демократик Республикасы

**Германия Демократик Республикасы** (**Көнчыгыш Германия**; ) - Көнчыгыш Аурупага кергән, 7 октябрь 1949 — 3 октябрь 1990 арасында яшәгән дәүләт.

Көнбатыш Аурупадагы Германия Федератив Республикасы (1949-1990) белән берләшү нәтиҗәсендә бүген дәвамчысы булган яңа бердәм Германия Федератив Республикасына нигез салучы ил.

## Сылтамалар

* МЕТАМОРФОЗЫ ВОСТОЧНОЙ ГЕРМАНИИ. Научно-образовательный проект сайта «Европейские исследования» 
* ГДР: строительство социализма в эпоху Ульбрихта (1945—1971) 
* Конституция ГДР на Sovetika.ru — сайте о Советской эпохе
* 17. Juni 1953  Библиографическая база данных международной литературы 
* Сайт Группы Советских войск в Германии 

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Социалистик дәүләтләр
Сарайлы (Благовар районы)

**Сарайлы** — Башкортстанның Болгавар районында урнашкан татар авылы.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сəʙиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ирмәш (Илеш районы)

**Ирмәш** — Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — 452260, 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Илләрнең миллионлы шәһәрләренең саны буенча исемлеге

**Илләрнең миллионлы шәһәрләренең саны буенча исемлеге** дөньяның төрле илләрдә миллионнан артык кеше яшәгән шәһәрләрнең исемнәрен күрсәтә.

## Илләрнең миллионлы шәһәрләренең саны буенча исемлеге

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Ил
* Дәүләт
* Шәһәр
* Илләрнең әлифба буенча исемлеге
* Илләрнең ТЭП буенча исемлеге
* Телләрнең сөйләшүчеләр саны буенча исемлеге
* Дәүләтләр исемлеге

* Дәүләт башкалалары исемлеге
* Дөнья шәһәрләренең халык саны буенча исемлеге
* Шәһәр агломерацияләренең халык саны буенча исемлеге
* Дәүләт герблары исемлеге
* Илләрнең халык саннары буенча исемлеге
* Илләрнең миллионлы шәһәрләренең саны буенча исемлеге
* Россиянең миллионлы шәһәрләре

* Дәүләт телләренең исемлеге

## Сылтамалар
* Население городов мира
* Данные по населению стран и городов
* Department of Economic and Social Affairs Population Division
* A portal to the countries of the world.
* Города с населением >1 млн человек

Төркем:Илләр буенча халык саны
Төркем:Шәһәрләр исемлекләре
Төркем:Илләр буенча шәһәрләр
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Шәһәр агломерацияләренең халык саны буенча исемлеге

Астагысы 2012 елга дөньяның иң эре шәһәр агломерацияләренең халык саны буенча җыелган исемлеге. Саннар ''Demographia'' тарафыннан тупланылган.

## Билгеләмәләр һәм сораулар

Түбәндәге таблисада халык саны фаразлары һәм территория бәяләмәләре хәрефләр белән күрсәтелгән.
:**A**: Милли җанисәп оешмасының рәсми мәгълүматлары (территория яки халык саны).
:**B**: Харита яки иярчен фотосурәтләр анализы нигезендә *Demographia* тарафыннан ясалган фараз.
:**C**: Түбәнрәк дәрәҗә юрисдиксияләрдән алынган мәгълүматлар нигезендә *Demographia*  тарафыннан ясалган халык саны фаразы.
:**D**: БМОның агломерация өчен халык саны фаразы.
:**E**: Милли җанисәп оешмаларының мәгълүматлары нигезендә *Demographia* ясаган халык саны фаразы.
:**F**: Халык саны турында башка чыганакларга нигезләнгән *Demographia* фаразы, мәсәлән рәсми булмаган җирле отчетлары.
:**L**: Җирле үзидарә оешмаларының мәгълүматларына нигезләнгән *Demographia* ясаган халык саны фаразы.
:**N**: Шәһәр агломерацияның өлешләре өчен милли җанисәп оешмасы билгеләгән саннарны берләштерү нәтиҗәсе.

## 2012 Халык саны фаразлары нигезендә яшәгәннәр саны 2 000 000 кешедән күбрәк булган шәһәр агломерацияләр исемлеге

## 2012 Халык саны фаразлары нигезендә яшәгәннәр саны 2 000 000 кешедән артык булган шәһәр агломерацияләрнең илләр буенча бүленүе

## Яшәгән халык саны 2 000 000 кешедән арткан шәһәрләшкән агломерацияләрнең кыйтгалар буенча бүленеше
205 areas in total 

## 2012 елга яшәгән халык 500 000 кешедән артык булган шәһәрләшкән агломерацияләрнең (саны
Тулаем алганда — 841 агломерация. 

## Шулай ук карагыз
* Шәһәр
* Шәһәр агломерациясы
* Мегаполис
* Мегалополис
* Дөнья шәһәрләренең халык саны буенча исемлеге
* Илләрнең миллионлы шәһәрләренең саны буенча исемлеге
* Россиянең миллионлы шәһәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*UN Demographic Yearbook
**UN World Urbanization Prospects (2007 revision) 
**UN World Urbanization Prospects (2005 revision)
*e-Geopolis project Research Group, University Paris-Diderot 
*''Demographia''
*Th. Brinkhoff: The Principal Agglomerations of the World
*The World Gazetteer
*Institut National de la Statistique et des Études Économiques
**insee.fr — Geopolis study of urban areas
*Gridded Population of the World 

Төркем:Шәһәр
Төркем:Демография
Шәһәр агломерацияләре
Төркем:Илләр буенча шәһәрләрТөркем:Илләр буенча исемлекләрТөркем:Исемлекләр:Икътисад
Лашчы тимер юл разъезды поселогы

**Лашчы тимер юл разъезды поселогы** — Татарстан Республикасының Буа районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — поселок(федераль классификатор буенча).
## Географиясе
Лашчы тимер юл разъезды поселогы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 99 чакрым, ә район үзәге Буадан төньяк-көнбатышка таба 10 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 275 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 74,55%,
урыслар — 16,36%,
чуашлар — 7,27%,
башка халыклар — 1,82%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яшәү

**Яшәү** (шулай ук **барлык**,  **хәят**, *искечә* **вөҗүд**) — дөньяны безнең тойгылар нигезендә танып белүебез, әмма ул алардан башка да саклана ала. Шулай ук, дөньяда булган бар әйберләр дип тә атап була.

Аеруча зур урынны кешенең яшәве, кешенең яшәеше - **[[экзистенция]]** - алып тора. Экзистенция — ул кеше яшәвенең уникальлеге. Ул экзистенциаль фәлсәфәчеләр (Киркегор, Ясперс, Хайдеггер, Сартр, Марсель, Камю һ.б.) тарафыннан өйрәнелгән.

## Шулай ук карагыз
* Тормыш
* Чынбарлык
* Экзистенциализм
* Асыл

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Майданский А. Д. Категория существования в «Этике» Спинозы // Вопросы философии. 2001. № 1. С. 161—174 

## Сылтамалар

Төркем:Онтология
Төркем:Метафизика
Яшәеш

**Яшәеш** (*искечә* **булмыш**) — иң киң мәгънәсендә - яшәү дигәнне аңлата.

Яшәеш — онтология фәне тарафыннан өйрәнелә. Мартин Хайдеггер фундаменталь онтологиясендә яшәеш - асылдан аермалы буларак, *[[булу|бар булган әйбер]]* дигән төшенчәгә туры килә. Әгәр асыл «Нәрсә ул булу?» дигән сорауга җавап бирсә, яшәеш исә «барның булуы нәрсә?» дигәнгә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* А. Л. Доброхотов. Категория бытия в классической западноевропейской философии. М.: Издательство Московского университета. М., 1986.
* Гайденко П. П. Бытие и разум.// Вопросы философии.1997.№ 7.
* Исаев А. А. Проблема обоснования категорий «бытие» и «существование» в истории философии // Философская жизнь Урала. Екатеринбург, 1999. С. 200—2006.
* Солодухо Н. М. Бытие и небытие как предельные основания мира //Вопросы философии, № 6, 2001.
* Цывелев В. Р. Категория бытия в русской философии: (от Вл. Соловьева к С. Л. Рубинштейну) // Ученые записки МГПИ.- Мурманск, 2002.-Вып.1.- С. 64-72.
* Введение в философию / под ред. Фролова. М., 1989.

## Сылтамалар

* Статья «Бытие»  в Новой философской энциклопедии на сайте Института Философии РАН

Төркем:Онтология
Төркем:Метафизика
Төркем:Яшәеш
Барлык

**Барлык** () — Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 312 кеше яши, шул исәптән:
казакълар — 75 %,
урыслар — 23,08 %,
башка халыклар — 1,92 %.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ торак пунктлары
Яшь (мәгънәләр)

**Яшь** сүзенең татар телендә бернияә мәгънәсе бар:

***[[Яшь]]** - кешенең туганнан алып бүгенгәчә булган яшәү озынлыгы.
***[[Күз яше|Яшь]]** - имезүчеләрнең күз яше бизләре бүлеп чыгарган сыекча.
* **[[Яшь (Румыния)|Яшь]]** - Румынияда урнашкан торак пункт.
***Яшь** - яшь кешене билгеләүче сыйфат.

***[[Яшьләр]]** - кешеләрнең яшь белән билгеләнгән төркеме.
***[[Яшьлек]]** - кешеләрнең яшь белән билгеләнгән тормыш дәвере.

## Шулай да карагыз

* Яшьлек (мәгънәләр)<br />
Тормыш

**Тормыш** — тере организмда тереклекне тәэмин итүче һәм терелеген күрсәтүче процесслар күплеге. Тормыш өчен матдәләр алмашы хас. 

Тормыш киңлектә актив яки сүлпән күченүләр белән дә, тикторыш халәтендә тору белән дә характерлана ала.

## Кеше тормышы

Кеше тормышы - ул кешенең яшәве, гадәти көндәлек эшчәнлеге һәм ялы. Тормыш әйләнә-тирә мохит белән даими бәйләнешләрдә уза. Уңайлы әйләнә-тирә үзлекләре кешегә иң яхшы тормыш дәрәҗәсе ясарга уңайлыклар тудыра.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Биотөрлелек
* Тереклек
* Язмыш
* Гомер

Төркем:Тормыш
Төркем:Биология
Төркем:Метаболизм
Төркем:Кеше
Америка хыялы

**Америка хыялы** () — АКШның уртача яшәүче кешесенең идеал тормышын чагылдыручы сүзтезмә. Уильям Сефайрның «Яңа сәяси сүзлек»ендә (Safire’s New Political Dictionary. Random House, New York, 1993):

- дип әйтелә.

«Америка хыялы» сүзтезмәсенең чыганагы булып Бөек депрессия заманында язылган Джеймс Адамсның «Америка эпосы» (, 1931) тарихи тракты санала:

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Марк ЛАПИЦКИЙ, доктор исторических наук, старший научный сотрудник Института сравнительной политологии РАН. От «плавильного котла» к «салатнице»

Төркем:Идеология
Төркем:Хыял
Төркем:АКШ мәдәнияте
Һомер (мәгънәләр)

* Һомер — грек язучысы.
* Һомер — библия патриархы, Иафет улы.
* Һомер Симпсон — «Симпсоннар» мультсериалы персонажы.

## Моны да карагыз
* Гомер — кешенең тормыш дәвере.
Язмыш

**Язмыш** (шулай ук **тәкъдир**, **күрәчәк**, **насыйп**) — кеше, халык һәм башкалар яшәешенә тәэсир ясаучы һәм аны алдан билгеләүче вакыйгалар, күренешләр күплеге; вакыйгаларның, кыланышларның алдан билгеләнүе; күрәчәк, югары көч.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Судьба // Статья из православной энциклопедии
* А. М. Карапетъянц. Концепция судьбы у древнекитайских философов  // Понятие судьбы в контексте разных культур. М., 1994, с. 84-91
* М. Б. Пиотровский. Ислам и судьба  // Понятие судьбы в контексте разных культур. М., 1994, с. 92-97

## Сылтамалар

Төркем:Магия
Төркем:Дин
Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Этика
Төркем:Онтология
Илтамга

**Илтамга** (дәүләт тарафына кулланыла) яки **тугра** (махсус аерым билге) яки чит ил алынмасы **герб** (алман сүзеннән чыга, *Erbe* — мирас дигән сүз) ( —  ) — билге, тамга, тугра, эмблема, хуҗасын (кеше, катлам, ыруг, шәһәр, ил һәм башкаларны) тасвирлап торучы сурәтен ташыган, буыннан буынга тапшырылып килүче, аеручы билге. Гербларны өйрәнү белән геральдика фәне шөгыльләнә.

## Тарих һәм терминология

Татар тарихында тугра һәм тамга сүзләре кулланылган. Һәр хан, әмир, хәттә морза һәм бәк үз тамгасына, туграсына ия булган. Кайберләре рус геральдик туграларына күчкән, мәсәлән Юсупов (Йосыпов) кенәзләренең туграсына ярымай сурәтләнгән.

Татарстан Илтамгасының үзәгендә акбарс сурәтләнә, акбарс — Идел буе Болгары дәүләтенә кергән кабиләләренең берсе — барсилләр төп туграсы булган, болгарларның туграсы — Яңарыш тамгасы (Кубрат ханның тамгасы) булган, Төрки каһанлыгының туграсы — бүре, Алтын Урданың туграсына ярымай кергән булган, әлеге бар тугралар татар халкының тарихи тамгалары була.

## Татар тарихи тугралары

Bolgar tamgase.jpg|Идел буе Болгарына кергән өч төп кабиләнең берсе - болгарларның туграсы - Яңарыш тамгасы 
Ashina.png|Төрки каһанлыгы байрагында сурәтләнгән тугра - бүре (Ашина тамгасы) 
Irbis4.JPG|Ак барс - Идел буе Болгарына кергән өч төп кабиләнең берсе - барсилләрнең туграсы 
Golden Horde flag 1339.svg|Алтын Урда байрагында сурәтләнгән тугра 


Аланнар һәм төрки халыкларда ыруг билгеләре һәр аристократ нәселгә бирелүче тамга шикелле булганнар.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Геральдика
* Дәүләт герблары исемлеге
* Тамга

## Сылтамалар

* Герб // Большая советская энциклопедия.
* 
* Герб, эмблема, символ: в чем разница?
* Геральдика как эмблематическая система: история становления (статья из «Словаря средневековой культуры»)
* Основные принципы оформления личного герба в современной России
* Дворянская геральдика России вчера и сегодня


Төркем:Үрнәкләр:Шәһәрләр буенча герблар
Тәкъдир

**Тәкъдир** – булачак нәрсәне
алдан ук билгеләү дигәнне
аңлата.

## Ислам динендә
Дөньяда булачак
нәрсәләр һәм башкарылачак
һәрбер эш Аллаһы Тәгаләгә
алдан ук билгеле. Аллаһы
Тәгалә һәрбер нәрсәне һәм
һәрбер эшне алдан ук тәкъдир
кылган. Дөньяда бөтен (булган,
була торган, булачак) эшләр
Аллаһы Тәгаләнең тәкъдире
буенча эшләнә.

Кешеләр
гамәлләрне үз ихтыярлары
белән сайласалар да, аларга
көч-куәт бирүче Аллаһы Тәгалә
булып тора.
була торган, булачак) эшләр
Аллаһы Тәгаләнең тәкъдире
буенча эшләнә. Кешеләр
гамәлләрне үз ихтыярлары
белән сайласалар да, аларга
көч-куәт бирүче Аллаһы Тәгалә
булып тора.

Төркем:Каһинлек
Төркем:Футурология
Төркем:Дин
Бистә

**Бистә** яки **касәбә**, **посёлок**&nbsp;— Россия, Украина, Беларус, Казакъстанда торак пункт атамасы. Татар теленә фарсы теленнән килеп кергән. Фарсы телендәге *бәст* сүзе «йорт», «киртәләп алынган урын» дигәнне аңлата. Чит сәүдәгәрләр яши торган урынны белдергән.

Бистә авыл һәм шәһәр тибында була ала. Халык санын алу барышында да авыл бистәләре авыл халкы исәбенә, ә штпларда яшәүчеләр шәһәр халкы исәбенә кертелә.

Бистә дип тагын шәһәрләрнең үзгәрәк районнарын да атыйлар, мәсәлән Казандагы Дәрвишләр бистәсе. Еш кына алар шәһәргә кушылганчы аерым торак пункт булып саналганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Бистәләр
Төркем:Торак пункт
Бистә (тарих)

**Бистә**&nbsp;— Россия, Украина, Беларус тарихларындагы яшәү урыны атамасы. Бистә аерым торак булып та, шәһәрнең бер районы булып та саналган. Татар теленә фарсы теленнән килеп кергән. Фарсы телендәге *бәст* сүзе «йорт», «киртәләп алынган урын» дигәнне аңлата. Чит сәүдәгәрләр яши торган урынны белдергән.

Шәһәрләрдә бистәләр үз идарәләре булган районнар булып саналганнар. Мәсәлән Казанда кайчандыр Иске һәм Яңа Татар бистәләре булган.

Татар бистәләре, шулай ук, Мәскәүдә, Алма-Атада, Тумда, Санкт-Петербургда һәм башка шәһәрләрдә дә булган.

## Моны да карагыз
* Ак бистә һәм Кара бистә

## Әдәбият
# *Романюк С. К.* По землям московских сёл и слобод. — М.: Сварог, 1999. публикация
# Большая Советская Энциклопедия, второе издание/ Б. А. Введенский. — М: Большая Советская Энциклопедия, 1956 г. — Т. 39. — Т-00723.
# Архитектурные ансамбли Москвы XV — начала XX веков/ Т. Ф. Саваренская. — М.: Стройиздат, 1997 г. — ISBN 5-274-00908-5.

## Искәрмәләр

Төркем:Торак пункт
Төркем:Шәһәр
Төркем:Бистәләр
Бистә (мәгънәләр)

**Бистә** (&nbsp;— «урын» сүзеннән килеп чыккан дип уйланыла) сүзенең татар теленә берничә мәгънәсе бар:

* **[[Бистә (тарих)|Бистә]]**&nbsp;— Россия, Украина, Беларус тарихларындагы яшәү урыны атамасы. Бистә аерым торак булып та, шәһәрнең бер районы булып та саналган.
* Бистә ()&nbsp;— Россия, Украина, Беларус, Казакъстанда торак пункт атамасы.
Ир-ат

**Ир-ат** яки **ир кеше** (шул ук мәгънәне аңлатучы *ар* сүзеннән килеп чыккан) - ата җенесле кеше.  *Ир-ат* термины гадәттә өлкән кеше өчен, малай термины - ата җенесле бала, ә егет — үсмерләр өчен кулланыла. Шулай да, *ир-ат* термины ата җенесле кешене яшенә игътибар итмичә билгеләү өчен кулланыла ала. 

Ир-ат символы булып — ♂ (Марс символы тора).

## Сылтамалар
* Указатель «Мужчина в прицеле библиографии»
* Developmental Endocrine Influences on Gender Identity (PDF-document) 

Төркем:Җенес
Төркем:Ир-ат
Артуриана

**Артуриана** ( — *Британия риваятьләре*) — Бөекбритания, аның легендар кыйраллары һәм аеруча Король Артур белән Түгәрәк өстәл рыцарьлары турында риваятьләр һәм әсәрләр җыелмасы.

Әлеге риваятьләрдә Король Коль, Утер Пендрагон, Амброзий Аврелиан һәм башка күренекле шәхесләр телгә алына. Аеруча зур игътибар Король Артур һәм аның тирәлегенә бирелгән: Мерлин, Джиневра, Түгәрәк өстәл рыцарьлары, Фея Моргана һәм башкалар.

## Киноларда
* 1953 — «Түгәрәк өстәл рыцарьлары» (*Knights of the Round Table*). Төп рольләрдә: Мел Феррер һәм Ава Гарднер.
* 1963 — «Таштагы кылыч» (*The Sword in the Stone*), Уолт Дисней мультфильмы.
* 1967 — «Камелот» (*Camelot*), бродвей мюзиклы экранизациясе.
* 1981 — «Эскалибур».
* 1988 — «Король Артур янында яңа янки маҗаралары». Артур ролендә — Альберт Филозов.
* 1995 — «Беренче Рыцарь» (*First Knight*). Төп рольләрдә: Шон Коннери һәм Ричард Гир.
* 1998 — «Мерлин» (*Merlin*). Төп рольдә: Сэм Нил.
* 2001 — «Авалон томаннары» (*The Mists of Avalon*). Мэрион Зиммер Бредли китабы нигезендә телефильм.
* 2004 — «Король Артур» (*King Arthur / Knights of the Roundtable*).
* 2007 — «Соңгы Легион» (*The Last Legion*).
* 2007 — «Артур һәм минипутлар» (*Arthur et les Minimoys*) — Люк Бессонның балалар өчен фильмы.
* 2008 — «Мерлин» (*Merlin*) — британ фэнтези телесериалы. Риваятьләргә нигезләнсә дә, традицион мифлардан нык аерыла. Сериалда яшь Мерлин һәм Артур тасвирлана.
* 2011 — Камелот (телесериал)

Төркем:Бөекбритания тарихы
*
Йосыф китабы

**Йосыф Китабы** Татар халык китаби дастаны. Коръәннең Йосыф сүрәсе һәм Кол Галинең "Кыйсаи-Йосыфка" нигезләнгән. "Кыйсаи-Йосыф" китабыннан аермалы буларак күбесенчә шигъри юллар белән язылмаган. Дастан Пәйгәмбәр булган Якуб һәм Йосыф тарихын һәм язмышын тасфирлый.

## "Йосыф китабыннан" өзек
Якуб бүрегә караган да сорау ала башлаган

*Якуб әйтер: Йосыфыңны нәтә җидең,*

*Күлмәгеңне ертмадың, бөтен куйдың?*

*Нәма ниндән Халикъдан куркумадың?*

*Пәйгамбәрне мәхрүм, мәхзүн куйдың имди.*

Бүре телгә килгән.

*Әйтер вәллаһ, Йосыфыңны мән күрмәдем,*

*Һәм дәхи кайдалыгын мән белмәдем.*

## Әдәбият

* 

Төркем:Дастаннар
Көньяк Африка

**Көньяк Африка** кыйтганың Конго (Заир) — Замбези елгаларының субүләреннән көньякка таба яткан өлешен алып тора. Көньяк Африка яссы таулыгы үзәк өлешендә түбәнәя, һәм казанлыкта Калахари чүле ята. Читләренә таба яссы таулык акрынлап күтәрелә, ә көнчыгышта Дракон тауларына күчә. Иң көньякта җыерчыклы-кантарлы Кап таулары күтәрелеп тора, алар Көньяк Африканың барлык калган өлешенә караганда яшьрәк. Көньяк Африканың зур өлешен саванналар алып тора. Дымлылык шартлары бертигез булмаганлыктан, саванналар бик тә күптөрле.

Көньяк Африканың мәйданы - 6,605,628,1 км².

БМО буенча Көньяк Африкага түбәндәге дәүләтләр керә:

* Ботсвана
* Лесото
* Намибия
* Свазиленд
* Көньяк Африка Җөмһүрияте

Географик яктан караганда аңа шулай ук түбәндәге илләр керә:

* Ангола
* Замбия
* Зимбабве
* Комор утраулары
* Маврикий
* Мадагаскар
* Майотта
* Малави
* Мозамбик
* Реюньон
* Сейшель утраулары

*
Төркем:Африка регионнары
Түгәрәк өстәл рыцарьлары

right|300px|thumb|Король Артур һәм аның түгәрәк өстәл артында утырган рыцарьлары
**Түгәрәк өстәл рыцарьлары** () яки **король Артур рыцарьлары** — король Артур турындагы британ эпосы һәм соңрак чыккан романнар һәм фэнтэзи каһарманнары. Кайбер риваятьләр буенча аларның саны 150 кешегә кадәр җиткән. Кайбер рыцарьларның тарихи прототиплары да булырга мөмкин.

Түгәрәк өстәл рыцарьлары төрле әсәрләрнең каһарманнары булган, шуңа күрә аларның төгәл санын билгеләү мөмкин түгел. Шулай булса да, әсәрләрдә даими очраган рыцарьларны санап була:
* Гавейн, Артурның туганы, аның «уң кулы».
* Ланселот, җиңә алмаслык рыцарь, ләкин корольлек аның сәбәпле һәлак була.
* Галахад, Ланселотның улы, Изге Граальне эзләүче.
* Парцифаль, Изге Граальне эзләүче.
* Борс, Изге Граальне эзләүче.
* Кей, Артурның туганы.
* Мордред, Артурның туганы, аңа хыянәт итә. Нәтиҗәдә алар Артур белән бер-берсен үтерә.
* Бомейн, Гавейнның кардәше.
* Уриен, Артурның туганы.
* Ивейн, явыз сихерче Моргана улы. 
* Оуэн, фонтан графы.
* Бедивер, Каммлан янындагы сугыштан соң исән калган соңгы рыцарь.
* Гахерис, Гавейнның кардәше.
* Агравейн, Гавейнның кардәше.

## Сылтамалар

* Түгәрәк өстәл рыцарьлары турында риваятьләр  

Төркем:Артуриана
*
Кристиан Бэйл

**Кри́стиан Чарльз Фи́лип Бэйл** () — британ киноактеры, тумышы белән Велстән. 2010 елда АКШ ватандашлыгын ала. «Көрәшче» фильмында икенче пландагы роле өчен «Алтын глобус» һәм «Оскар» премияләре лауреаты. Күбрәк Кристофер Ноланның «Бэтмен» трилогиясендә Бэтмен ролен башкаруы белән танылган.

1974 елның 30 гыйнварында Велс көнбатышындагы Пембрукшир каласында туа. Балачагы Бөекбритания, Португалия һәм АКШта үтә. Актерлык карьерасын 9 яшеннән, 1983 елдан рекламадан башлый.

Дөньякъләм танылу Кристиан Бэйлга 1987 елда чыккан Стивен Спилбергның «Кояш империясе» фильмы алып килә. 1992 елдан башлап актер Лос-Анджелеста яши.

Кристиан Бэйл төшкән танылган фильмнар арасында «Эквилибриум», «Бэтмен» трилогиясе, «Престиж», «Терминатор: котылу», «Джонни Д.», «Көрәшче», «Америка психопаты» кебек фильмнар бар.

## Искәрмәләр


Төркем:«Оскар» премиясе лауреатлары
Төркем:«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
Кристофер Нолан

**Кри́стофер Джо́натан Джеймс Но́лан** () — күренекле инглиз һәм американ кинорежиссеры, сценарийлар язучы, продюсер. Танылуны үзенең психологик триллерлары ярдәмендә яулый.

1970 елның 30 июлендә Лондонда туа. Балачагы Англия белән АКШта үтә. Лондон университетының инглиз әдәбияты бүлегендә укый. Шул вакытта кыскаметражлы фильмнар белән мавыга. 1998 елда үзенең беренче тулыметражлы «Эзәрлекләү» фильмнын төшерә.

Кристофер Ноланның психологик триллерлары дөньякүләм танылу яулый. Алар арасында «Бэтмен» трилогиясе, «Престиж», «Inception» кебек фильмнар бар.

Өйләнгән, дүрт баласы бар.

Төркем:АКШ режиссёрлары
Төркем:АКШ сценаристлары
Ашлы

**Ашлы** (*[[Рус теле|рус]]. Ошель*) - Идел буе Болгарының иң атаклы шәһәрләреннән санал­ган.

Аның калдыклары Иделнең уң ягында Тәтеш районының Богдашкино авылы янында сакла­на. Шәһәр балчык үрләр һәм агач стеналар белән ныгытылган ике өлештән торган. Аның гомуми мәйданы 77 гектар чамасы.

Ар­хеологик казу эшләре әле күптән түгел генә башланган, шуңа күрә борынгы шәһәрне күз алдына китерү хәзергә кыен. Ашлыны 1220 елда рус гаскәрләре басып алалар һәм яндыралар. Моны ишетеп Ашлыга Олуг шәһәрдән  зур гына бол­гар гаскәре килә, тик ярдәм итәр­гә соң була инде.

## Чыганаклар
*Татарстан тарихыннан хикәяләр. Даулатшин Г.М., Хужин Ф.Ш., Измайлов И.Л.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Юкка чыккан шәһәрләр
Кашан

**Кашан** - Идел буе Болгарының иң эре калалары рәтенә керүче шәһәр. 

Ул хәзерге Лаеш районының Шуран  һәм Балык Бистәсе районының Саескан Тавы авыллары арасында, Чулман суының уңъяк ярында ур­нашкан. Мәйданы 100 гектардан артып китә. 

Элекке шәһәр уры­нында сугыш кораллары, алтын-көмештән һәм асылташлардан ясалган бизәнү әйберләре, үлчәү герләре һәм акчалар, савыт-саба ватыклары һәм башка әйберләр та­была. Кашан шул төбәктәге болгарлар­ның сәүдә һәм һөнәрчелек үзәге булган.

## Моны да карагыз
*Кашан бәклеге.

## Чыганаклар
*Татарстан тарихыннан хикәяләр. Даулатшин Г.М., Хужин Ф.Ш., Измайлов И.Л.

Төркем:Татарстан тарихы Төркем:Идел буе Болгары Төркем:Юкка чыккан шәһәрләр