open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Солтан Кабус мәчете

**Солтан Кабус  мәчете ** () — Оман башкаласы Маскат шәһәрендә урнашкан җәмигъ мәчете, шәһәрнең төп мәчете.

## Тарих
Оман дәүләтендәге иң зур мәчетне Оман солтаны (1970—2020)  1992 елда башлап җибәрә. 1993 елда мәчет проектына конкурс игълан ителә. 1995 елда төзелеш башлана. 2001 елда, 6 ел 4 айдан соң,  төзелеш эшләре тәмамлана. Архитектор — Кариллион Әләви (Carillion Alawi).

## Архитектурасы
Гомуми мәйданы — 416 000 квадрат метр. Төп гөмбәзенең биеклеге ~50 метр, төп манарасының биеклеге ~90 метр, ян-яктагы дүрт манараның биеклеге 45,5 метр.

Мәчетнең төп намаз уку бүлмәсе 6 500 ир-атны, 750 хатын-кызны сыйдыра ала. Ишегалдында 8 мең кеше намаз укый ала.

Төп залда 35 люстра эленгән. 14 метр диаметрлы иң зурысы Австриядә эшләнгән. Идәнгә җәелгән 70 х 60 м фарсы келәменең авырлыгы 21 тонна.

Мөселман булмаганнарга, җомга көннән башка көннәрдә, иртән 8.30—11.00 сәгатьләр арасында бинага керегә рөхсәт ителә.

## Сылтамалар
*       Sultan Qaboos Grand Mosque 
* Sultan Qaboos Grand Mosque 

## Моны да карагыз
* Оманда ислам

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Оман мәчетләре
Төркем:2001 елда төзелгән мәчетләр
Косово әдәбияты

**Косово әдәбияты** албан, серб, босния һәм төрек телләрендә Косово әдипләре тарафыннан иҗат ителгән әдәби әсәрләрдән гыйбарәт.

## Тарих
Госман империясе хакимияте 1912 елга кадәр албан телен язма рәвештә кулланудан тыя. Әмма бу чорда барыбер әдәби әсәрләр иҗат ителә һәм тел белгечләре тарафыннан *Госман чоры әдәбияты* буларак колачлана. Албан телен тыю сәясәтен серблар хакимияте Икенче бөтендөнья сугышына кадәр дәвам итә.

1940 еллар ахырында яшерен албан телендә иҗат һәм нәшер ителгән әдәбият тарала башлый. Сугыштан соң да мәктәпләрдә уку серб телендә генә алып барыла. Албан телендәге «Rilinja» газетасып сатып алган һәркем яшерен полиция исәбенә алына. 1949 елда «Jeta e re» әдәби журналы барлыкка килү белән, Югославиянең албан телле авторлары үз язмалары өчен мәйданчык табалар. Аерым монографияләр 1950-елларда нәшер ителә. 1960-елларда Косово албаннарының әдәбияты актив рәвештә басыла башлый. Албан теле һәм мәдәнияте 1974 елда яңа Югославия Конституциясен игълан итү белән чагыштырмача тулы хокукларга ирешә. Бу вакыйга Косово албан әдәбияты һәм мәдәнияте өчен зур этәргеч була.
1970-1980 елларда Косово язучылары, ягъни серб һәм албан язучыларына бертигез, Косово язучылары берлегенә керү мөмкинлеге бирелә. 1980-еллар азагында этник конфликт кискенләшү белән серблар бу оешмадан китә һәм шуннан бирле Косов язучылар берлеген албан авторлары гына тәшкил итә. Бу оешма Косовоның сәяси тормышында мөһим роль уйный, аның әгъзаларының күбесе, шул исәптән Ибраһим Ругова, соңрак Косово Демократик лигасына нигез сала.

## Тасвирлама
Косово албаннарының поэзиясе зур популярлык казана. Аның чишмә башы халык традицияләренә барып тоташа. Элеккеге Югославия территориясендә хәзерге албан шигъриятенә нигез салучы булып Әсәд Мәкули санала. Хәзерге заманның башка күренекле шагыйрьләре арасында Әкрәм Баша, Бәсим Бокши, Рахман Дәдәй, Мирко Гаши, Әнвәр Гыйрҗык, Фәхретдин Гунга, Габдулла Конушевци, Дин Мәхмәти, Гали Подримия һәм Газим Шкрәли.

Төбәктәге серб әдәбиятының традицияләре шактый озын тарихка ия һәм XIII гасырга барып тоташа. XX гасыр Косово серб әдәбиятында романист Вукашин Филиппович, шагыйрә Даринка Еврич, язучы Радосав Стоянович, шагыйрь һәм прозаик Петр Сарич, шагыйрь Лазар Вукович төп урынны тәшкил итәләр.

"Җитди проза" Косовода 1950-елларның икенче яртысында барлыкка килә. Ул вакытта бу жанрда Митровицаның Хивзи Сөләймани, Приштинаның Адәм Дәмачи һәм Призренның Антон Пашка кебек авторлар иҗат итә.

## Шулай ук карагыз

* Косово Җөмһүрияте
* Косово Милли китапханәсе
* Косово фәннәр һәм сәнгать академиясе

## Чыганаклар

* 
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Косово мәдәнияте
Төркем:Илләр буенча әдәбият
Мифтахетдин Корбангалиев

**Мифтахетдин Корбангалиев**, Мифтахетдин Зәйнетдин улы Корбангалиев (Курбанский) — Бөек Ватан сугышы ветераны.
 
Корбангалиев  Мифтахетдин  1903 елның 16 июнендә хәзерге Әгерҗе районы Мордыбый авылында туа. Мордыбый авылы мәдрәсәсендә укый. Егерменче елларда Казанда укытучылык һөнәрен үзләштерә. Скрипкада бик яхшы уйнаган егетне Сәхипҗамал Волжская, Фатыйма Ильская кебек күренекле артистлар үзләре белән гастрольләргә алалар. Шул чакта ул  дә әлеге күренекле шәхесләр үрнәгендә Корбангалиев фамилиясен Курбанский  дип үзгәртә.

1930 елларга кадәр Урта Азиядә басмачларга каршы көрәштә катнаша. Семипалатинск шәһәрендә ятим балалар йортында эшли. 1933 елда туган ягына әйләнеп кайта. 1933 елдан алып 1941 елга кадәр  Тирсә мәктәбендә математика укыта. 1941 елдан алып 1946 елга кадәр Бөек Ватан сугышында  катнаша. Ул Сталинград, Воронеж һәм 4 Украина фронтларында батырларча көрәшә.  Сугышта  дүрт тапкыр яралана, ике тапкыр контузия ала. Ул  туган авылы Мордывыйга күкрәк тулы медальләр белән кайта.  Сугышта күрсәткән батырлыклары өчен “Сталинград оборонасы өчен”, “Батырлык өчен”, “Германияне җиңгән өчен”, "Украинаны азат иткән өчен", "Сугышчан казанышлары өчен"  медальләре  белән һәм Бөек Ватан сугышы юбилей медальләре белән бүләкләнә.

1946 елны яңадан туган ягына кайта һәм 1963 елга хәтле Тирсә  мәк­тәбендә математика укытучысы булып эшли. Укыту һәм тәрбия эшендәге хезмәтләре өчен  1949 елны “За трудовую доблесть” медале белән, Алабуга районы Мактау язуы һәм Әгерҗе районы РОНОсы грамотасы белән бүләкләнә. 1968 елда  вафат була.

## Чыганаклар
Прасат Краван

**Прасат Краван** (Кхмер телендә:ប្រាសាទក្រវាន់) ул Камбоджада, Ангкорда Сраһ Сранг дип аталган ясалма күлдән көньяктарак бер уртак террасада биш кызгылт кирпеч манарадан торган 10-ынчы гасыр гыйбадәтхнә. Аның баштагы Санскрит атамасы мәгълүм түгел. Кхмер телендәге хәзерге исеме "Прасат Краван"ның атамасы *[[artabotrys odoratissimus]]* гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә ишек яңагында язма буенча 921 елда Вишнуга багышланган булган. 
Урынны үсемлекләрдән 1930-ынчы елларда  Анри Маршал һәм Джордж Трув тарафыннан чистарткан. Шуннан соң манаралар Бернар Филип Грослие инициативасы 1962 елдан 1966 елга кадәр төзекләндерелгән булган, яңа кирпечләр өстәлгән булган, алар "CA" дип билгеләнгән булган (ягъни "Conservation Angkor", Саклау Ангкор).
Гыйбадәтханә көнчыгышка юнәлгән һәм кечкенә арык белән әйләндерелеп алынган. Аның экстерьеры классик сызыклары һәм симметриясе өчен шаккатыргыч. Үзәк һәм көньяк манараның өс-корылмасы бар, алар гади ярусларны кечерәйтү гади ысулы ярдәмендә фальш перспектива ярдәме өстенлеген кулланып ясалган. Санктуарийның интерьерлары зур кисеп ясалган Вишну һәм Лакшми сурәтләре өчен мәшһүр, алар кызгылт кирпеч стеналарда кисеп ясалган һәм үсемлекләр белән тоташтырылган. Бу сынчылык эшләре Чампа гыйбадәтханәләрендә еш очрый, әмма Кхмер һәйкәлләрендә сирәк очрый.
## Барельефлар
Үзәк манараның эчке стеналарында барельеф ул Вишну чагылышлары. Бөтенсе өч:
* Four-armed Vishnu sits astride his vehicle  Атланган кошы Гаруда өстендә дүрт куллы Вишну ул стандарт атрибутларын тота: глобус, кабырчык, диск һәм чукмар.
* Янә стандарт хасиятләрен тоткан дүрт куллы Вишну зур адым ясый. Бу сурәт Вамана инкарнациясендә Вишну хикәясен сурәтли, кәрлә  асура Балидан дөньяны алыр өчен өч бик зур адым ясый.
* Сигез куллы Вишну сын позициясендә төз итеп баскан. Аның тирәли йөзләрчә кечкенә тугърылар һәм крокодил яки кәлтә бар. Аның әһәмияте мәгълүм түгел булып тора.

Иң төньяк манараның интерьер стеналарында бер пар Вишнуның хатыны Лакшми барельефлары, як-якларында тугърылар:
* Сурәтләрнең берсендә Алиһә Шиваның өч япьле сөңгесен һәм Вишнуның дискын тоткан Алиһә, мөгаен ул аны Шайва һәм Вайшнава табынуның дуальлеген трансценденцияли торган бөек Алиһә итеп билгели.
* Каршы стенада Лакшминың лотосларны тотып торган күбрәк традицион сурәте.
## Галерея

File:Prasat Kravan, Angkor, Camboya, 2013-08-16, DD 01.JPG
File:Prasat Kravan Temple.jpg
File:Prasat Kravan - Vasters 0341 (6597697955).jpg
File:Prasat Kraven - Laksmi (4189746689).jpg
File:Prasat Kraven - Laksmi (4189746407).jpg
File:Prasat Kraven- Vishnu en 2014.jpg


## Искәрмәләр

## Билгеләмәләр
*
*

## Тышкы сылтамалар
*photos of details of Prasat Kravan, M.A. Sullivan on Bluffton University website

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Бишьянатх Гыйбадәтханәсе

**Бишьянатх Гыйбадәтханәсе** ул Бангладешның Майменсингһ районында Ходай Шивага багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул районда иң билгеле гыйбадәтханәләрнең берсе.
Гыйбадәтханә пагода-сыман архитектурасы өчен уникаль.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Фране Булич

**Фра́не Бу́лич** (; 4 октябрь 1846,  — 29 июль 1934, ) — Хорватия билгеле археологы, галим, сәнгать белгече,  тарихчы, катулик рухание, сәясәтче.

Фране Булич 1846 елның 4 октябрендә Хорватинең Враниц шәһәрендә туган. Вена университетын тәмамлый. Хорватия фән һәм сәнгать академиясендә эшли.

1883 - 1920 елларда — Сплиттагы археологик музей директоры итеп тәгаенләнә һәм Император Диоклетиан сарае гореф-гадәтен саклаучы булып эшли. Борынгы Рим һәм урта гасырлар буенча  белгеч булып таныла.

Далмациядә борыңгы Хорватия һәм борыңгы һәйкәлләрне, шул исәптән борыңгы Рим Солин шәһәре хәрабәләрен археологик тикшеренүләр аның башлангычы белән башлап җибәрелде.

1926-нчы елда Булич Загребның мактаулы резиденты исеменә лаек булды.

1934 елның 29 июлендә Загребта вафат була.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Шәхесләр:Католиклык
Лакшми Нараян Мандир, Дһака

**Лакшми Нараян Мандир** ул Һинд дине байлык Алиһәсе Лакшмига багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Бангладешта, Дһакада, Навбпур Юлында Навабпур Юлы, 31-дә урнашкан.
Гыйбадәтханәгә якынча 300 ел. Ул Бенгали календаренең 1056 елында нигезләнгән булган.
Бөтен гыйбадәтханә Һинд дине риваятьләреннән сәхнәләр белән сурәтләр белән бизәлгән. Гыйбадәтханә эчендә шәхси йорт урнашкан. Хәзерге вакытта шәхси  гыйбадәтханә булып тора. Ул күбесенчә ике катлы гыйбадәтханә булып тора. Бу борынгы мандирның гөмбәзе юк. Бөтен гыйбадәтханә гипстан ясалган һәм тыштан күренә. Гыйбадәтханәнең чирәпле стеналарында Һинд дине Илаһларының һәм Алиһәләрнең рәсемнәре бастырылган. Гыйбадәтханәнең сурәтләре Җайпурдан китерелгән мәрмәрдән. Гыйбадәтханәнең керүендә ташта чокылган Һинд дине әйтеме рәхим итә. Гыйбадәтханәнең башка капкасында чаң бар. Ул гыйбадәтханәгә керү алдыннан һәм китү алдыннан чаңны кагу ритуал булып тора.
## Искәрмәләр

* Sirajul Islam, *Banglapedia*(2009), Asiatic Society of Bangladesh, Pg 254.
* Muntasir Mamun, *Dhaka Sriti Bishmritir Nagori* Ananna Publication, pg 146.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Свами Багх Гыйбадәтханәсе

**Свамибагһ Гыйбадәтханәсе** - ул Бангладешның башкаласы Дһакада мәшһүр Вайшнав мәдәнияте Һинд дине гыйбадәтханәсе. Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте тарафыннан идарә ителгән күп гыйбадәтханәләр һәм ашрам бар, шулардан Бангладешта Свамибагһ гыйбадәтханәсе иң мәшһүре булып тора. Һәр елны ел саен Джаганнатх Ратх Ятра фестивале моннан башлана һәм Дһакешвари Милли Гыйбадәтханәсенә таба бара.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Джаганнатхка табыну
Мөхәммәт Гали-паша мәчете

**Мөхәммәт Гали-паша  мәчете** () — Мисыр  башкаласы Каһирә шәһәрендә урнашкан борынгы мәчет. 1831 елда Төркия хакимлегеннән баш тартып, Мисыр белән мөстәкыйль идарә итә башлаган  хөрмәтенә аталган.

## Тарих
Мәчет Каһирә  төзелгән биек калкулыкларның берсендә урнашкан. Төзелеш 1830 елда Мөхәммәт Гали-паша идарә иткәндә башлана, 1848 елда Габбәс Һилми-паша идарәсе вакытында тәмамлана.

1831 елда Мөхәммәд Али төрек хакимлегеннән баш тарта һәм Мисыр белән мөстәкыйль идарә итә башлый.

Архитекторы — Боснияле Йосыф.

## Архитектурасы
Мәчет төзелешендә, Каһирәдә Мөхәммәт Гали-паша төзеткән башка биналар кебек үк, XVIII гасырда Истанбулда гамәлдә булган барокко һәм рококо стиле кулланылган.

Намаз бүлмәсенең мәйданы — 1600 квадрат метр. Гөмбәзенең диаметры — 21 метр, биеклеге — 52 метр, ике манарасының биеклеге — 82 метр. Калкулыкта урнашканга, мәчет манаралары Каһирәнең теләсә кайсы почмагыннан яхшы күренә.

  
## Сылтамалар
*       مسجد محمد علي
 
## Моны да карагыз
* Мисырда ислам

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Мисыр мәчетләре
Төркем:Сөнни мәчетләре
Төркем:1848 елда төзелгән мәчетләр
Иван Максимов (мәгънәләр)

**Иван Максимов**:
* Иван Максимов (1903—1980), һәвәскәр тарихчы, инженер-механик, доцент, фән кандидаты (1955), Ленинград уку йортлары укытучысы. 
* Иван Максимов (1924—1978), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]]*).
* Иван Максимов (1958), рәссам, режиссёр-аниматор.
## <small>Моны да карагыз</small>
#### <small>[[Топоним]]нар</small>
* Максимовка — Тәтеш районындагы авыл.
* Максимов Пүчинкәсе — Мамадыш районындагы авыл.
* Максимково — Менделеев районындагы авыл.

Төркем:Шәхесләр
Үтәмеш (мәгънәләр)

**Үтәмеш** — топоним.
* Үтәмеш, Апас районы авылы.
* Үтәмеш, Тәтеш районы авылы.
## Моны да карагыз
* Үтәмеш мәчете (Апас районы).
## Шулай ук карагыз
* Үтәмеш-Гәрәй
* Үтәмишев
* **[[Үтәшев]]**

Төркем:Топонимнар
Җәмил Зәйнуллин

**Җәмил Габделхак улы Зәйнуллин** - гарәп теле белгече, филология фәннәре докторы, профессор. Татарстан Республикасының Атказанган фән эшлеклесе (2004).
## Биографиясе
Габделҗәмил Зәйнуллин 1946 елның 11 июлендә ТАССР Беренче Май районының Иске Кади авылында туган. Мөселман руханилары гаиләсеннән чыга, исеме бабасы хөрмәтенә бирелә.

1974 елда В. И. Ленин исемендәге Ташкент дәүләт университетының Көнчыгыш факультетын тәмамлый. Әле студент чагында ук, 1972-1973 елларда Суданга тәрҗемәче итеп җибәрелә. 1974-1981 елларда Гыйракта була; 1975 елның маенда А. Н. Косыгинның Сәддам Хөсәен белән рәсми очрашуында синхрон тәрҗемәче булып хезмәт итә.

Казан дәүләт университетында 1977 елдан бирле эшли. Филология фәннәре кандидаты (1988, диссертация темасы: «Калила и Димна в татарской литературе»), филология фәннәре докторы (1999, «Татарская богословская литература XVIII — начала XX веков и её стиле-языковые особенности» темасына фәнни доклад рәвешендә диссертация). 1994 елда Казан университетының татар филологиясе һәм тарихы факультетының көнчыгыш телләре кафедрасы мөдире итеп сайлана, 2000 елда көнчыгышны өйрәнү институтына нигез салучы һәм беренче директоры була (2011 елның сентябренә кадәр). Бер үк вакытта Көнчыгыш телләр кафедрасы мөдире һәм Конфуций институты директоры вазыйфасында эшли. 2011 елның сентябреннән-КФУ ИВМОның гарәп филологиясе кафедрасы мөдире (2013 елга кадәр) һәм Русия ягыннан Конфуций институты директоры.

2020 елның 15 маенда  вафат. Казанның мөселман зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Күренекле гарәп теле белгече Җәмил Зәйнуллин вафат "Шәһри Казан" газетасы, 15 май 2020
## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия / Гл. ред. М. Х. Хасанов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2005. — Т. 2. — С. 417.

Төркем:Казан универcиᴛеᴛы укытучылары
Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Төркем:Бәет башкаручылар
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Лоранд Этвөш

**Лоранд Этвөш** (, ,  — , ) — маҗар физигы, инженер, сәясәтче һәм педагог.

Язучы Йожеф Этвөш гаиләсендә туган. Будапешт, Көнигсберг һәм Һайделберг университетларында белем алган. 1871 елдан Будапешт университеты профессоры.1889-1905 тә Маҗарстан ФА президенты, 1891 дән Маҗарстан физика һәм математика җәмгыте президенты. 1891-1892 дә Будапешт университеты ректоры, 1894-1895 тә Маҗарстан дин һәм халык мәгарифе министры.

Гравитацион вариометрны (Җирнең гравитацион кыры параметрларын үлчи торган җиһаз) уйлап тапкан.  Инерт һәм гравитация массаларының тигез булуын эксперимент белән исбат иткән. Капиллярлык теориясенә, гравитациягә, геофизикага караган фәнни хезмәтләр авторы.

## Искәрмәләр

Төркем:Маҗарстан сәясәтчеләре
Төркем:Маҗарстан физиклары
Төркем:Маҗарстан инженерлары
Төркем:Физиклар
Эстебан Эчеверрия

**Эстебан Эчеверрия** (, ,  — , ) — баск һәм испан чыгышлы Аргентина шагыйре, иҗтимагятьче, фикер иясе, язучы, Аргентина тарихнамәсенең прогрессив-радикаль юнәлешенә нигез салучы.

Буэнос-Айрес һәм Париж шәһәрләрендәге уку йортларда белем алган. Франсадан кайткачтын Буэнос-Айрес провинциясе хакиме Хуан Мануэл де Росас хакимиятен бәреп төшерү максат итеп куйган «Май берләшмәсе» исемле яшерен җәмгыять төзүдә катнаша. 1841 елдан Уругвайда мөһаҗирлектә.

Төп әсәрләре: **' (1846); **' (1837), **', **' (икесе дә 1849) исемле романтик поэмалар; ** реалистик новелласы (1838-1840).

## Искәрмәләр

Төркем:Аргентина шагыйрьләре
Төркем:Аргентина сәясәтчеләре
Төркем:Аргентина язучылары
Рохинҗалар

**Рохинҗалар** ( *rui hang ja*) — Мьянманың Ракхайн (икенче атамасы — Аракан) штатында яшәүче, рохинҗа телендә сөйләшүче азчылык мөселман халкы.

## Тарих

Рохинҗалар — Мьянманың (элекке Бирманың) Аракан штатында яшәүче җирле халкы. Диннәре буенча мөселманнар. Якынча 2,5%-ы Һинд дине тарафдарлары. 2012 елда Бирмада 800 мең рохинҗа яшәгән. БМО рохинҗаларны «дөньяда иң нык эзәрлекләнүче азчылык халык», дип атаган.

Җирле халык белән рохинҗалар арасында дини каршылык Бирма Британия кул астында булган заманнан килә. 1942 елда британнар коралландырган рохинҗалар белән буддачылык динендәге араканнар арасында сугыш була, төбәктә милли дошманлык көчәя. 1948 елда Бирма бәйсезлек алганда, рохинҗалар күпләп яшәгән Аракан (Ракхайн) штатының мөселман халкы Бирмадан аерылып чыгу хәрәкәтен башлый. Бирмада хакимият башына килгән хәрби режим рохинҗаларны ил гражданнары итеп танымый. Аларны Бангладешка күчерү планы барып чыкмый – Бангладеш аларны кабул итми.

Мьянма хөкүмәте рохинҗаларны ил территориясендә канунсыз (легаль булмаган хәлдә) яшәүче бенгалиялеләр дип атый. Алар миллионнан артык. Барлык ислам дәүләтләре Мьянманы кеше хокукларын бозган өчен гаепли, әмма бу дәүләтләрнең берсе дә аларга сыену урыны бирми.

2012 елның июнендә Көнбатыш Бирманың Аракан штатында мөселман рохинҗаларга карата көч кулланыла. Дини бәрелешләр нәтиҗәсендә Мьянманың 200 кешесе һәлак була, 140 мең рохинҗа качакка әверелә.

2016 ел азагында Мьянма Кораллы Көчләре һәм экстремист буддачылар мөселман-рохинҗаларга каршы репрессияләр уздыра: бу хәл билгесез кешеләр тарафыннан чик буе полициясе лагерьларына һөҗүм итүгә җавап итеп үткәрелә. Берләшкән Милләтләр Оешмасы, Amnesty International хокук яклау төркеме, АКШ Дәүләт департаменты Мьянма хакимиятен каты тәнкыйтьли .

## Моны да карагыз
* Мьянмада ислам
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Мьянма халыклары
Төркем:Пакистан халыклары
Төркем:Бангладеш халыклары
Янгон бөек мәчете

**Янгон бөек  мәчете ** () — Мьянманың элекке (1948—2005 елларда) башкаласы Янгон (1989 елга кадәр Рангун)  шәһәрендә урнашкан сөнни җәмигъ мәчете.

## Тарих
Мәчет Янгондагы күп мәчетләрнең берсе һәм ул Мьянманың Британия колониаль чорында (1824—1948) төзелгән. Мәчетне төзүчеләр — Бенгалиядән килгән һиндстанлы мөселман җәмгыяте әгъзалары.

## Архитектурасы
Бенгал сөнни мәчете традицион ислам стилендә Һиндстан йогынтысы белән төзелгән. Ике манарасы бар. Фасадының бизәкләре һәм үзенчәлекле манаралары белән аерылып тора. Мәчет комплексы — шәһәрнең танылган һәм туристлар йөри торган урыннарының берсе.

## Фотогалерея

File:Bengali Sunni Jameh Mosque, Yangon.jpg
File:Minaret (8395711555).jpg


## Сылтамалар
* Румын Википедиясе материалы

## Моны да карагыз
* Мьянмада ислам
* Рохинҗалар

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Мьянма мәчетләре
Төркем:Сөнни мәчетләре
Негара мәчете

**Негара  мәчете ** ( — Малайзия башкаласы Куала-Лумпурда урнашкан сөнни җәмигъ мәчете. 1963 елдан илнең милли мәчете исемен (Masjid Negara Malaysia) йөртә.

## Тарих
1957 елда Малайзия Бөекбританиядән бәйсезлек алгач, яңа хөкүмәт икътисад, социаль өлкә һәм архитектура өлкәләрендә үсеш программаларын актив гамәлгә ашыра башлый. Үсеш программалары Малайзиянең яңа прогрессив мәдәниятен һәм демократиянең казанышларын күрсәтергә тиеш була. 1957 елда ил бәйсезлеге символын гәүдәләндерүче милли мәчет төзү идеясе туа. 1958 елның мартында яңа мәчетне бәйсез Малайзия Федерациясенең беренче премьер-министры  хөрмәтенә *Тунку мәчете* дип атарга карар ителә, тик ул баш тарта һәм мәчетне *Негара мәчете* (Masjid Negara, Милли мәчет) дип атарга тәкъдим итә.

## Архитектурасы
Мәчет төп намаз залында 8 мең, барлык комплекста 15 мең кешене сыйдыра һәм җомга көннәрендә аеруча тулы була. Мәчетнең 73 метр биеклектәге манарасы һәм 16 кырлы йолдыз формасындагы гөмбәзе бар.

## Фотогалерея

File:National Mosque KL 2007 pano.jpg
File:National Mosque KL.jpg
File:Malaysia National Mosque inside.jpg 


## Сылтамалар
*   Masjid Negara
## Моны да карагыз
* Малайзиядә ислам
* Путра мәчете
* Индонезиянең милли мәчете

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Малайзия мәчетләре
Төркем:Сөнни мәчетләре
Төркем:1965 елда төзелгән мәчетләр
Вайтим

**Вайтим ** () zrb **гема **(, гег диалектендә *gjâmë*) — албаннарда үлгәннәрне матәм елау  йоласы, шулай ук аның белән бәйле фольклор жанры.
## Көньяк Албаниядә
Көньяк Албаниядә, гадәттәгечә, бу йоладә хатын-кызлар гына катнашкан, аларның берсе шигъри текстны язып, мәрхүмне үлекләктән терелтүне үтенә һәм аның нәрсәгә ия булуын сәйли, ә хор шуның артыннан рефрен башкара. Элегерәк хәлле гаиләләр профессиональ елаучыларны яллаган. 1670 елда Госман сәяхәтчесе Эвлия Челеби Гирокаструда булганда бу йоланың шаһиты була[:

Вайтимның аерым бер төре —  (), албан изополифоник җырлауның бер төре,  Лаберия өчен хас..

## Төньяк Албаниядә
*Gjâma e Burrave* (), Төньяк Албаниягә хас ( Шкодра өлкәсендә) һәм Косовоның кайбер төбәкләре, ирләр генә башкарган һәм ир-атларны кайгыртканда гына башкарыла.. Черногория албаннары, йолада катнашмыйлар, Төньяк Албаниядән профессиональ елаучыларны (gjâmatarë) яллыйлар..Бу йолада ким дигәндә ун кеше катнаша. Алар күкрәгенә сугалар һәм битләрен тырнап, кабатладылар: "O i mjeri unë për ty o biri / nipi / miku jem" (Альб. - "Ах, мин бәхетсез, о, улым / бертуган / дустым").

'Gjâma e Burrave' барлыкка килүен 1468 елда Скандербег үлеме белән бәйлиләр. Бу версия Марина Барлетиның Лека Дукагининың милли герой өчен кайгы-хәсрәттән чәчләрен һәм сакалларын йолкып алуы турындагы сүзләренә нигезләнгән..

'Gjâma e Burrave' традициясе албан католиклары арасында мөселманнарныкына караганда күбрәк таралган, чөнки ислам нигезендә, ир-атларга үлгәннәрне елау тыела.

Коммунистик режимда бу гадәт тыелган, ә 1990 елдан соң аны яңадан торгызу эшләре башланган.

Үлгәннәрне елау традициясе албан сугышчыларының албан җырларында lf чагыла[5.

## Искәрмәләр

Төркем:Албания мәдәнияте
Төркем:Ритуаллар
Әгъзам Мусин

**Әгъзам Мөбәрәкша улы Мусин** (1924 нче елның 2 нче ноябре, ТАССР, Апас районы, Югары Балтай авылы  — Бөек Ватан сугышы ветераны һәм инвалиды (Сталинград янындагы кул сугышыда кулын өздерә). Сугышта күрсәткән батырлыгы өчен I дәрәҗә Ватан сугышы ордены, I дәрәжә Дан ордены, «1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән, тыныч тормышта Хөрмәт Билгесе ордены, «Хезмәттәге батырлыклары өчен» медале белән бүләкләнгән.

## Биографиясе
Әгъзам Мөбарәкша улы 1924 елның 2 ноябрендә Югары Балтай авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа.

Кечкенәдән атлар белән җенләнә. 1931 елда алар Югары Балтай башлангыч мәктәбенә укырга керә. 1934 елны Урта Балтай мәктәбенә укырга төшә. Анда да үзен бары яхшы яктан гына күрсәтә. 1938 елда ул мәктәптән 7 класс белемле булып чыга. Аны шунда ук Крупская исемендәге колхозга хисапчы итеп алалар. Математиканы яхшы белгәнгә, аңа эшләү авыр булмый.

Бөек Ватан сугышы башлана. 1942 елда сугышка алына. 1943 елның 23 гыйнварында  Сталинград шәһәрендә булган бәрелешләр вакытында каты яралана. Госпитальдә ятканда үзенә урын таба алмый. “Иптәшләрем фронтта, ә мин госпиталь койкасы саклап ятам”, - дип сыкрана ул. Госпитальдән чыгып, фронтка китү аның өчен зур бәйрәм кебек була. Ләкин бу шатлыгы озакка бармый. Шул ук Сталинград янындагы кул сугышы вакытында кулын өздерә.

“I дәрәҗә Бөек Ватан сугышы ордены”, ” “I дәрәжә Дан ордены”, “Германияне жиңгән өчен” медале, һ.б медальләр белән бүләкләнә.

1943 елның май аеннан колхоз бухгалтеры булып эшли башлый. 1960 елга кадәр Куйбышев исемендәге Кызыл Балтай колхозында һәм Крупская колхозында бухгалтер булып эшли.

1960 елның июнь аеннан 1980 елның март аена кадәр Урта Балтай авыл советы башкарма комитеты рәисе булып эшли. Әлеге  чорда ул, индивидуаль сектордан дәүләткә авыл хужалыгы продукциясен (ит, йомырка, сөт, йон, бәрәңге) әзерләү планын һәр елны арттырып үтәп бара. Шунын өчен авыл советы 3 тапкыр республика  күләмендә, 9 мәртәбә район күләмендә 1, 2 нче урыннарны яулап, Мактау гармотасы белән бүләкләнә.

Колхозда эшләгән чорында “Почет билгесе ордены”, “Хезмәттәге батырлыклары өчен“ медале, бик күп мактау кәгазъләре һәм кыйммәтле бүләкләр белән бүләкләнә.

1980 елда ул пенсиягә чыга. Ә шулай да эшеннән туктамый, колхозның жаваплы эшләрендэ эшли.

## Чыганаклар
* I дәрәҗә Ватан сугышы иясе Мусин Әгъзам Мөбәрәкша улы турында белешмә.

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Салават Кәримов (мәгънәләр)

**Салават Кәримов**:
*  Салават Кәримов (*бүләкләү кәгазьләрендә* Карымов) (1914-1986), Советлар Берлеге Каһарманы (1942).
* Салават Кәримов (03.01.1960), язучы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы баш мөхәррире-директоры.
## Искәрмәләр


Төркем:Шәхесләр
Моабит төрмәсе

"Моабит" — элеккеге Берлин төрмәсе, 1888 елда төзелгән. Веер формасында тоташтырылган биш катлы корпустан торган комплекс.

## Тарихы
1945 елда бомбардировкалардан нык зыян күрә, 1962 елда ремонтлана. Моабит төрмәсе – Берлин үзәгендә урнашкан. 2001 елдан Митте округы составына керә. Элекке заманда бу төрмә мәрхәмәтсез шартлары белән аерылып торган, тоткыннар түзмәслек газапларга дучар ителгәннәр.

## Бүген
Хәзерге вакытта "Моабит" — суд карары буенча 21 яшькә җиткән һәм аннан өлкәнрәк ир-атлар өчен алдан тыю учреждениесе. "Моабит" та ике атнага бер тапкыр (ә кирәк очракта аерым тоткыннарга ешрак та) күрешүләр рөхсәт ителә. Рөхсәтне судья яки прокурор бирә. Адвокат белән әңгәмә вакытында сөйләшүләр һәм аның белән язышу цензурага тартылмый. Суд яки прокуратура карары буенча, тоткыннарны исәпкә алу яңадан рәсмиләштерелергә тиеш. Барлык тоткыннарга телевизор карарга һәм радио тыңларга рөхсәт ителә. Тоткыннар хәтта билгеле бер  чикләрдә үз камераларын декорацияләү буенча тәкъдимнәр кертә ала (электр приборлары һәм санитар җиһазлардан тыш). Тикшерү астындагы зат "Моабит"та үзенә китап һәм периодикага заказ бирә ала.

## Танылган тоткыннар
Россия тоткыннары анда еллар буе утырган. 
* 1911-1912 елларда — танылган разведчик, Россия империясе хәрби көчләренең генераль штабы капитаны Михаил Костевич?
* 1941-1945 елларда — СССРның интернирацияләнгән гражданнары-дипломатлар – белгечләр, совет хәрби әсирләре, немец концлагерьлары тоткыннары; 
* Болгар коммунисты Георгий Димитров Рейхстаг бинасына ут төрткән өчен хөкем ителгән. 
* Үзгәртеп кору елларында, Берлин дивары җимерелгәннән соң, Моабитка элеккеге ГДР башлыгы Э.Хонеккер килеп эләгә. 
* Советлар Союзы герое — шагыйрь Муса Җәлил икенче бөтендөнья сугышы вакытында әсирлеккә эләккәннән соң әлеге төрмәгә эләгә. "Моабит дәфтәре" диеп исемләнгән шигырьләр циклын шагыйрь нәкъ биредә яза.

Төркем:Берлин
Төркем:Төрмәләр
Җомга мәчете (Мәдинә)

**Җомга мәчете** () — Согуд Гарәбстанының Мәдинә шәһәрендә урнашкан сөнни җәмигъ  мәчете. Мәчет төзелгән урында беренче җомга намазы укылган дигән фараз бар.

## Тарих
Мәккәдән Мәдинәгә һиҗрәт вакытында Мөхәммәд пәйгамбәр һәм мөһаҗирләр дүрт көн юлда тоткарлана. Җомга көнне алар Мәдинәгә барып җитә һәм Вади-Рануна районында туктап, беренче тапкыр җомга намазын укый. Әлеге урында Җомга мәчете төзелгән.

## Тасвирлама
Беренче мәчет таштан төзелгән булган. Соңыннан берничә тапкыр үзгәртеп корылган. Соңгы реконструкция 1988 елда Согуд Гәрабстаны вакыфлар министрлыгы тарафыннан башкарыла. Иске мәчет сүтелә һәм яңа мәчет төзелә.

Мәчет комплексына имам һәм мөәзин бүлмәләре, китапханә, Тәхфид әл-Коръән мәдрәсәсе һәм тәһарәтханә  керә. 1991 елда мәчет дин тотучылар өчен яңадан ачыла һәм 650 хаҗины сыйдыра ала.

Җомга мәчете Пәйгамбәр мәчетеннән 6 км ераклыкта урнашкан. Аның биш (бер зур, дүрт кечкенә) гөмбәзе, бер манарасы бар.

## Сылтамалар
*   History of Al-Madinah Al Munawarah

## Моны да карагыз
* Әл-Харам мәчете 
* Мәсҗиден-Нәбәви
* Согуд Гарәбстанында ислам

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Согуд Гарәбстаны мәчетләре
Төркем:Сөнни мәчетләре
Җомга мәчете (мәгънәләр)

**Җомга мәчете** — мәчет атамасы, җәмигъ мәчете.
* Җомга мәчете — Мәдинә мәчете.
* Җомга мәчете — Казан мәчете.
## Моны да карагыз
* Җомга намазы
* Мәчет
Мансур Нәбиуллин

**Нәбиуллин Мансур Латыйп улы** (14 август, 1922) — Бөек Ватан сугышы катнашучысы.

## Тормыш юлы

Әгерҗе районы Чишмә авылында беренче бала булып дөньяга килә. Туган авылында башлангыч , Тирсә авылында 7 еллык белем ала. Мәктәпне тәмамлагач, Әгерҗегә тимер юлга ФЗОга укырга керә. Укып бетергәч, 2 ел депода слесарь булып эшли.

Сугыш башлануның беренче көннәреннән үк армия сафларына алына. Аны 79 махсус чаңгычылар батальонына разведчик итеп билгелиләр. Ул Калинин фронтында, Мәскәү тирәсендәге каты бәрелешләрдә катнаша. Аның  аяклары йөрми башлагач, госпитальгә эләгә. Аның аяк бармакларын кисәләр. Ул Мәскәү, Тамбов, Астрахань госпитальләрендә дәваланганнан соң туган якларына кайта. Аны Воткинскийга 235 Хәрби заводка эшкә җибәрәләр. 1947 нче елга кадәр ул пушкаларга детальләр ясаган. Шул ук елны  “Батырлык өчен”  медале белән бүләкләнгән. Авылга кайткач, 45 ел колхозда тимерчелектә эшли. 1985 елны  II дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә.  Озак еллар Чишмә авылы имам хатибы булып тора.

## Чыганаклар

Төркем:Имамнар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Насыйбулла Әймәлиев

**Әймәлиев Насыйбулла Әймәлиевич** (17 март 1910 - 13 июнь1987) - Бөек Ватан сугышчысы, 46 нчы аерым гвардия саперный батальонда хезмәт итә.  "Батырлык өчен" медале (№177 /801) һәм юбилей медальләре, орденына ия (1985).

## Тормыш юлы
Ике тапкыр өйләнгән: беренче хатыны - Маһирә Гайнәтулла (Гайниятулла) кызы (1908 - 26.6.1958). Балалары: Мәгъзүрә Гыйниятова (1928), Кылмакчыда; Хәсәнова Мәръям (1934 - 1989); Яруллина Яүһәр (1939); Мөслимә Ханнанова (1949), Чаллыда; Хәмидулла (1946 - 1947); Сәмигулла (1937 - 1939). Икенче хатыны - Кадыйрова Фатыйма  Нәҗип кызы (1923 - 2.4.1997) Балалары: Мәҗидулла (1960), Мөнирә Мосратуллина (1961), Тәбрис (1963 - 1991), Мәүлет (1965 - 2008).

Насыйбулла гаиләсе да яңа оешкан “Яңа Тормыш” колхозына беренчеләрдән булып 1931 елны ук керә.

Егет кече яшьтән үк балта эшенә өйрәнә. Армия сафларында да хезмәт итеп, туган колхозына кайта. Кичү елгасы аша күпер салалар, амбарлар төзиләр, орлык салыр өчен ике катлы агач здание (глубинка) салалар. Кизләү янына сыер, бозау фермалары төзүдә катнаша. Үзен бригадир итеп тә сайлыйлар, биш ел завхоз булып та эшли. Ләкин тыныч хезмәтне сугыш өзә.

1941 елны ук илне сакларга китә. 6 ай полковая школада укыталар. Ә Балахна шәһәрендә 46-нчы Кызыл  Байраклы гвардия дивизиясе формалаша. Ул шушы дивизиянең саперный  батальонына отделение командиры  итеп билгеләнә. Аның отделениесенә  хәзерге вакытта таралган күрше  Мураш авылыннан Сушков Алексей  да эләгә. Сугышка беренче  Мәскәү астында Клин, Волоколамск юнәлешендә керә. Күперләрне саклыйлар, шанцевый инструментлар ташыйлар.

Мәскәү асты авылларын, Украина җирләрен азат итүдә катнаша. 1943 елны партиягә керә. Икенче Украина фронты составында Бессарабияне, Румыния, Венгрия, Австрияне азат итүдә катнаша. Берлинга барып җитә. Сугышны Чехословакияне азат итеп, Прага шәһәрендә тәмамлый.

Насыйбулла абый 1945 елның октябрендә генә өенә  кайта ала. Сугышта “За отвагу”  медале белән бүләкләнә. Партия  секретаре да, председатель урынбасары да, бригадир итеп тә (барысы 18 ел бригадирлыкта) сайлыйлар үзен.

“Хезмәт ветераны” медале белән бүләкләнгән, сугыш медальләре бар.

## Чыганаклар
Гәрәев Хаҗиәхмәт Мингәрәй улы

**Хаҗиәхмәт Гәрәев** 1907 елның 26 мартында  Әлки районы Карга авылында дөньяга килә.

1939 елның көзендә Фин сугышына алына. Маннергейм саклау линиясендә барлыгы өч ай ярым барган сугышта катнаша. Бәрелешләр каты була. Күп югалтулар белән бу барган сугышта җиңәләр. Исән калганнар хәрби хезмәттән китәләр, өйләренә кайталар. Аларга ярты елга бронь бирелә.

1942 елның август аенда Ватан сугышына алына. Хәрби званиесе: гвардия рядовой, вазифасы: кавалерияче 567 миномёт полкында хезмәт итә. Смоленск, Ржев өчен барган сугышларда катнаша. Исән калучылар бик аз була.

1943 елга кадәр Ленинград блокадасы сугышының авырлыкларын күрергә туры килә. “Тормыш юлы”н саклый. Ладога күленең бозлы суларыннан исәнлеге нык какшый. Ленинград блокадасын өзгәч, аларны тараталар.

Шуннан соң ул 3 нче Украина фронты составында Курск,  Белгород,, Харьков, Полтава, Кременчуг, Смела шәһәрләрен фашистлардан  азат итә. Сугышларның берсендә ул каты яралана. Фашист пулясы йөрәк янында ашадан-аша чыга. Госпитальдә дәваланырга туры килә. Авыр минометлар ташый алмагач, аны, терелеп беткәнче, повар итеп куялар.

Сәламәтләнеп чыккач, сугышны тагын дәвам итә.  Румыния, Венгрия Австрияне азат итүдә катнаша. 1945 елның 26 мартында батырлык кылганга “Сугышчан батырлыклар өчен” медале белән бүләкләнә.  Җиңүне Австриянең башкаласы Венада каршы ала. Туган авылына 1946 елның гыйнвар аенда исән-сау әйләнеп кайта.

“Ленинград оборонасы өчен”,  «Юбилей медальләре» белән бүләкләнә.

1981 елның 13 февралендә вафат була.
Миргасим Сәяхов

**Миргасим Сәях улы Сәяхов** (13 апрель, 1925, Ташлы авылы, Ютазы районы, ТАССР — 19 июнь, 1971 (46 яшь) Александровка авылында, Баулы районы, ТАССР  — Бөек Ватан сугышында катнашучы.

## Биография
Миргасим Сәях улы Сәяхов 1925 елның 13 апрель Татарстан АССРның Ютазы районы Ташлы авылында  гади эшчән гаиләдә туа.

1938 елда Ташлы авылынын 7-еллык мәктәбенең 6 классын тәмамлый һәм Акбаш с/с колхозында эшли башлый.

1943 елда, ноябрь аенда 18 яшендә Совет Кызыл Армия сафларына, 149 укчылар полкына, гади укчы сыйфатында эләгә.

1944 елның 22 февралендә 80 укчылар девизиясендә булганда снайпер сыйфатында, Нарва шәһәре астында һөҗүмнәрдә, дошманның ут ноктасын бастыра. Бөек Ватан сугышы фронтларында сугыш вакытында 5 тапкыр яраланган.

1945 елда декабрьдә туган ягына кайта.

"Сугышчан хезмәтләре өчен" медаль белән бүләкләнде.

## Сугыштан соң
1945 елны Туган авылына кайткач, колхозында тракторчы булып эшли башлый. Эш бик авыр булгач экрен генә яралар ачыла башлый, шуның Ютаза районның хастаханәсенә эләгә, шуннан язылып чыккач Челәбегә эшкә юл сала Һәм шунда Абдулла кызы Хаҗәр белән танышып, Александровка авылында гаилә тормыш юлына басалар һәм 4 бала тәрбиялиләр.

1971 елның 19 июнь аенда Баулы районы Александровка авылында Сәяхов Миргасим Сәях улы вафат була. Ташлы авылы зиратында җирләнә. 

Хәзерге вакытта 13 оныгы һәм 18 оныкчыгы бар.

## Чыганаклар

* Память народа сайты.
* Память народа сайты.
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Сугышчан хезмәтләре өчен медале белән бүләкләнүчеләр
Хәмит Савкуев

**Хәмит Савкуев**, Хәмит Владимир улы Савкуев (, *[[1964 ел]]ның [[20 июль|20 июле]], [[ССРБ]], [[Казакъстан ССР]], [[Тараз]])* — рәссам-монументалист, график, сынчы, педагог, Кабарда-Балкария республикасының халык рәссамы, РФ сәнгатьләр академиясенең () мөхбир-әгъзасы (2008), академигы (2019) 

## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 20 июлендә Җамбылда (*1997 елдан* Тараз), Кабарда-Балкариядән  гаиләсендә туган. 1979 елда гаилә туган иленә, Нальчикка әйләнеп кайта. Сәнгать буенча башлангыч белемне рәссам-монументалист Анатолий Сундуков остаханәсендә алган. Ставрополь педагогика институтының (*1996 елдан* Ставрополь дәүләт университеты, *2012 елдан* Төньяк-Кавказ федераль университеты составында) сәнгать-графика факультетын, И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург дәүләт сынлы сәнгать, скульптура һәм архитектура институтын (*А. Мыльников остаханәсе, [[1995 ел|1995]]*) тәмамлаган. 1996 елдан бирле үзе тәмамлаган институтта (*чиркәү тарихы сынлы сәнгать остаханәсендә*) укыта.

## Иҗаты

Картиналарында туган кабарда халкының көнкүреше, тереклек итүе чагылыш таба, шуның аша туган халкының рухи куәте, тырышлыгы, холкының ныклыгы сурәтләнә. Әсәрләрендә туган халкының архаик-этник кыйммәтләрен яктырта.

Картиналары композициясенең тирәнтен фәлсәфи чишелеше, гармония кануннарына туры килгән төсләре, кыю ракурслары белән аерылып тора. Бөек Ватан сугышы темасына язылган «Солдатлар» сериясенә кергән картиналары соклану уята.

Рәссамның зур күләмле дивар паннолары да бар. Алар Нальчик этнография институтында («Кәләш» картон-эскизы), Кабарда-Балкария хөкүмәте бинасында («Игенчеләрнең чыгуы» панносы) урын алган. Бронзадан иҗат ителгән сыннары аерым игътибарга лаек.

Рәссамның шәхси күргәзмәләре РФ (Мәскәү, Санкт-Петербург) һәм чит ил (АКШ, Испания, Нидерланд) күргәзмә залларында уза.

Картиналары РФ (Рус дәүләт музее), Алмания, Нидерланд, Испания (Каталония президенты сарае), Кытай (Пекинның заманча сынлы сәнгать музее) дәүләт һәм шәхси музей һәм галереяларында саклана. 1999 елда Мәскәүдә  бизәү эшләрендә катнаша.

## Әдәбият
# *Зилә Нигъмәтуллина*. Корыч холыклылар. «Сөембикә», 2020 ел, май, 64-65нче бит. ISSN 0869-1398
 
## Сылтамалар
*  Все интересное в искусстве и не только.  livejournal.com
*  Хамид Савкуев. Издательство «Вита Нова»
*  Творчество Хамида Савкуева. ВКонтакте
 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Кабарда-Балкариянең халык рәссамнары
Төркем:Ставрополь дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Репин исемендәге институтны тәмамлаучылар
Төркем:Россия сәнгатьләр академиясе академиклары
Төркем:Вуз укытучылары
Утпала (астроном)

**Утпала** яки **Бһаттотпала** (*[[Бһатта]]-утпала)* ул *Вараха Миһира*ның *[[Бриһат Самхита]]*ның 10-ынчы гасыр Һинд комментаторы. *Брихат Самхита* ул Джйотиша (Һинд астрологиясе һәм астрономиясе) буенча Самхита тексты. Самхита ул Джйотишаның өч тармакларының берсе (Самхитаның Джйотишадан башка күп мәгънәләре бар).
Ул сакланып калган юрамасында  *[[Сурья Сиддһанта]]*дан алты шигыре цитаталары өчен мәшһүр.  Бу алты шигырь Э.Бургесс ясаган Сурья Сиддхантаның тәрҗемәсенең С.Җайнның “Кереш сүзе”ндә бар.
Ул шулай ук Брахмагуптаның * Ханда-хадьяка*сы (7-енче гасыр) буенча комментарий авторы. Монда ул Пртһудаканың варисы һәм Амараджаның алдан килүчесе булып тора.
Ошбу галим Кашмирдан булган.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Һинд дине фәне һәм технологиясе
*Һиндле математиклар
*Һинду астрономиясе
## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* David Pingree, *The Beginning of Utpala's Commentary on the Khaṇḍakhādyaka*, Journal of the American Oriental Society (1973).
*B. Chatterjee (trans.), *The Khandakhadyaka (an astronomical treatise) of Brahmagupta; With the commentary of Bhattotpala*, 2 vols., Calcutta (1970).
*Surya Siddhānta (Text with translation and Notes) [A Text-Book of Hindu Astronomy], translation by E.Burgess, with Sanskrit text and edited by S.Jain. Oriental Book Centre,5824 New Chandrawal, Near Shiv Mandir, Jawahar Nagar, Delhi-110007,2005; ISBN 81-8315-017-9.
* Yoga Yatra Vivritti of Bhattotpala
* Brihat Jatak Vivritti of Bhattotpala

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Һинд дине астрономиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Астрономнар
Шеваки

**Шеваки** (Фарсы телендә:شيوکى) ул Әфганстанның Һиндаки даирәсендә, Коһ е Һиндаки таулары һәм Мунар э Чакари янында (Чакари, Әфганстан белән бутамаска) урнашкан авыл.
Шеваки иң олы Һинд дине Ходае Шива исеменнән алынган.
## Гыйбадәтханәләр
Шеваки Әфганстанның төп Һинд дине мандирлары Шаһбаһар урыны. Шаһбаһар Кушаннар династиясе вакытында Буддачылык ступасы булган һәм Кабул Шаһи вакытында Һинд дине гыйбадәтханәсе булган.
## Шаһбаһар яки Патша Виһарасы буларак Шэваки-Ступасы хәрабәләре рәсемнәре
* [Stupas in [Kabul Province]]
* Shewaki Stupa
* Shewaki Stupa 
* Minar e Shewaki 
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине
Мирһади Разов

**Мирһади Разов**,  Мирһади Мирзаян улы Разов (*[[1960 ел]]ның [[22 октябрь|22 октябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]], [[Аеш]]*) — шагыйрь, журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, 1996 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 22 октябрендә Татарстан АССР  Актаныш районы Аеш авылында туган. Туган авылында сигезьеллык мәктәпне, Актанышта урта мәктәпне тәмамлаган. Мәктәптә укыганда ук иҗат белән кызыксына, шигырьләре районның «Игенче даны», Казанда «Татарстан яшьләре», «Яшь ленинчы», «Социалистик Татарстан» газеталарында һәм «Ялкын» журналы битләрендә басылып чыга.

1979 елда Чаллы шәһәренә килеп урнаша һәм КамАЗның агрегат заводында эшли башлый. Читтән торып Казан дәүләт университетының журналистика факультетында укый. Вакытлы матбугатта шигырьләре басыла тора. Хәрби хезмәттә булып кайта.

Чаллыда «Нур» газетасы чыга башлагач, яшь журналист биредә әдәбият-сәнгать бүлеген җитәкли. Бер бәйләм шигырьләре «Беренче карлыгачлар» (1988, ТКН), «Ләйсән» – моңлы бишегебез» (2009) исемле күмәк җыентыкларда дөнья күрә. 1984 елда республикакүләм шигърият бәйгесендә 3нче урын ала.

1995 елда «Чаллы-ТВ» телерадиокомпаниясендә эшли башлый. Чаллы телевидениесендә башта яңалыклар редакциясендә эшли, соңрак тематик тапшырулар хезмәтен җитәкли. «Кыйбла», «Әйлән-бәйлән», «Чаллы утлары», «Шигъри дулкын» кебек дини-мәдәни һәм әдәби темаларны яктырткан тапшырулар алып бара. 2010 елда «Кыйбла» тапшыруы коллективы, Диния нәзарәте белән берлектә, Чаллының Ак мәчетендә Коръән укучыларның 15нче бәйгесен оештыруда катнаша. «Шәһри Чаллы» газетасының баш редакторы булып хезмәт итә. Чаллы шәһәр телерадио үзәгенең әдәби-музыкаль телетапшырулар редакциясендә өлкән мөхәррир хезмәтен башкара.

Популяр җырлар авторы. 300 җырга сүзләр язган. 1997 елда Казанда УНИКС залында иҗат кичәсе уза. Аның сүзләренә язылган җырларны Салават Фәтхетдинов, Ренат Ибраһимов (репертуарында М. Разовның 20 җыры), Зәйнәп Фәрхетдинова, Айдар Галимов, Хәния Фәрхи, Гөлдания Хәйруллина, Виталий Агапов һ. б. җырчылар үз репертуарына керткән.

## Төп басма китаплары
* «Моңлы биләү»: шигырьләр (КамАЗ нәшрияты, 1993) 
* «Җиләкле җәй»: җырлар (ноталары белән, 2003)
1997 елда «Бизнес-Рекордс» студиясе «Чаллы сиреньнәре» исеме белән җырлары тупланган аудиокассетасын чыгара.

## Гаиләсе
Хатыны Әлфия, Чаллы педагогика көллияте мөгаллиме, уллары Айдар, кызлары Миләүшә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Ягъсуф Шәфыйков]]*. В роли себя. *Китапта*: Актаныш – начало пути. К.: «Слово», 2010, 176-177нче бит. ISBN 978-5-98356-105-2

## Сылтамалар

*   Мирһади Разов. «Яр Чаллы шәһәре Үзәкләштерелгән китапханәләр челтәре» муниципаль бюджет учреждениесе
*  Мирһади Разов. ТР Язучылар берлеге сайты
 
## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Сюняев

**Сюняев**, шулай ук **Сөнәев**, **Сүнәев** — фамилия. «*Сөнгатулла*» исеменнән кыскартылып ясалган «*Сөнәй*»дән барлыкка килгән.
* Заһидулла Сюняев (1929—2001), нефтьче химик, фән докторы (1970), профессор (1970), БАССР (1967), РСФСР (1974) атказанган фән һәм техника эшлеклесе (*[[Мәскәү]]*).
* Рәшит Сюняев (1943), астрофизик, РФ ФА академигы (1992), БР (1992), ТР (1995) Фәннәр академияләренең шәрәфле әгъзасы (*[[Мәскәү]]*).
** Али Сюняев (1981), информатика профессоры (*[[Карлсруэ]], [[Алмания]]*). Р. А. Сюняевның улы.
** Шамил Сюняев (1971), медицина профессоры (*[[Гарвард университеты]]*). Р. А. Сюняевның улы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Пинда

**Пиндалар** пешерелгән дөгедән һәм/яки арпа оны белән гһидан (эретеп катырылган майдан) һәм кара сезам орлыкларыннан бавырсаклар, алар бабаларга Һинд дине соңгы юлга озату йолалары (Антьести) һәм бабалар табынуы (Шраддха) вакытында тәкъдим ителә. Кайбер Һинду традицияләре буенча, күптән түгел киткән җанга пинданы тәкъдим итү җанга бабалар белән ярдәм итә. Пиндалар күптән түгел киткән шәхеснең кулларына һәм аякларына соңгы юлга озату юлында салынырга мөмкин. Пиндалар ана ягы бабаларына да, ата ягы бабаларына да тәкъдим ителә. Пиндалар тәкъдимен ясаганда, беренчесе әтигә тәкъдим ителергә мөмкин (or for widow's, their husband), 2-нчесе әтисенең әтисенә, өченчесе әтисенең әтисенең әтисенә, 4-енчесе аларның әнисенә, 5-енчесе әтисенең әнисенә, 6-ынчысы әтисенең әнисенең әнисенә һәм шулай дәвам итеп гаиләнең бөтен якларыннан бөтен бабаларны керткәнчегә кадәр. 
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Прасад
Владимир Соколов (мәгънәләр)

**Владимир Соколов**:
* Владимир Соколов (1871—1921), Казан университеты профессоры, юрист.
* Владимир Соколов (1939—2017), спортчы (*[[велоузышу]]*), дөнья чемпионы (1970).
* Владимир Соколов (1952), физика‑математика фәннәре докторы (1990), профессор (1997).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Соколов

**Соколов** — фамилия.
* **[[Александр Соколов]]** : 
** Александр Соколов (1825—1975), юрист, профессор.
** Александр Соколов (1903—1967), фирка-дәүләт эшлеклесе, Башкорт авыл хуҗалыгы институты директоры (1954-1964).
** Александр Соколов (1950), юридик фәннәр кандидаты (2001), Хабаровск мэры (2000—2018).
** Александр Соколов (1970), Киров өлкәсе губернаторы вазыйфаларын вакытлыча башкаручы.
* Антоний (Соколов) (1767—1827), Казан руханилар академиясе ректоры (1800-1808).
* Афанасий (Соколов) (1801—1881), Казан һәм Зөя (1856-1866) архиепискобы.
* **[[Борис Соколов (мәгънәләр)|Борис Соколов ]]** 
** Борис Соколов (1942), төзелеш механикасы белгече, фән докторы, профессор (1991).
** Борис Соколов (1944), театр һәм кино актеры, режиссер, РФ халык артисты.
* Вадим Соколов (1971), спортчы (*[[футбол]]*).
* **[[Владимир Соколов (мәгънәләр)|Владимир Соколов]]** 
** Владимир Соколов (1871—1921), Казан университеты профессоры, юрист.
** Владимир Соколов (1939—2017), спортчы (*[[велоузышу]]*), дөнья чемпионы (1970).
** Владимир Соколов (1952), физика‑математика фәннәре докторы (1990), профессор (1997).
* Григорий Соколов (1888—1951), хәрби эшлекле.
* Денис Соколов (1977), спортчы (*[[хоккей]]*).
* **[[Дмитрий Соколов (мәгънәләр)|Дмитрий Соколов]]** 
**  Дмитрий Соколов (1788—1852), геолог, РИ ФА академигы (1839).
**  Дмитрий Соколов (1985), спортчы (*[[баскетбол]]*).
* Ефрем Соколов (1929-2022), беларус совет дәүләт эшлеклесе.
* **[[Иван Соколов (мәгънәләр)|Иван Соколов]]**
** Иван Соколов (1865—1939), тарихчы, Византия тарихы белгече, чиркәү тарихы докторы (1904).
** Иван Соколов (1812—1873), математик, фәлсәфә докторы (1839), Новороссия университеты ректоры (1865-1869).
* Игорь Соколов (1958), спортчы (*хәрәкәт итә торган мишеньнарга атучы*). 1980 елгы Олимпия чемпионы, дөнья чемпионы (1979, 1982).
* **[[Леонид Соколов (мәгънәләр)|Леонид Соколов]]** 
** Леонид Соколов (1908—1981), Советлар Берлеге Каһарманы (1943).
** Леонид Соколов (1903—1984), Казан авиация заводы директоры, ССРБ Дәүләт бүләге иясе (1949).
* Максим Соколов (1972), спортчы (*[[хоккей]]*).
* **[[Михаил Соколов (мәгънәләр)|Михаил Соколов]]** 
** Михаил Соколов (1914—), ТАССР Дәүләт план комиссиясе рәисе (1960-1966).
** Михаил Соколов (1925—2003), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Николай Соколов (1882—1963), хирург, фән докторы, профессор, ТАССР (1939), РСФСР (1940) атказанган фән эшлеклесе.
* **[[Сергей Соколов]]**
** Сергей Соколов (1913—1983), генерал-лейтенант, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
** Сергей Соколов (1897—1971),  биология фәннәре докторы (1938), профессор, РСФСР атказанган фән эшлеклесе.
----
* **[[Соколова]]**
** Екатерина Соколова (1911-), пианист, педагог, ТАССР атказанган артисты (1957).
** Лина Соколова (1940—2003), рәссам, Россия Федерациясенең халык рәссамы (2001).
** Нина Соколова (1916—1995), энтомолог һәм гидробиолог, биология фәннәре докторы (1975), Мәскәү дәүләт университеты профессоры.

Төркем:Шәхесләр 
Төркем:Фамилияләр
Дмитрий Соколов (мәгънәләр)

**Дмитрий Соколов**:
* Дмитрий Соколов (1788—1852), геолог, РИ ФА академигы (1839).
* Дмитрий Соколов (1985), спортчы (*[[баскетбол]]*).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Леонид Соколов (мәгънәләр)

**Леонид Соколов**:
* Леонид Соколов (1908—1981), Советлар Берлеге Каһарманы (1943).
* Леонид Соколов (1903—1984), Казан авиация заводы директоры, ССРБ Дәүләт бүләге иясе (1949).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр