Алан (ансамбль)

**«Алан»** (), Төньяк Осетиянең Халыклар дуслыгы орденлы «Алан» дәүләт академия бию ансамбле () — Төньяк Осетиянең башкаласы Владикавказ шәһәрендә иҗат итүче, дәүләт карамагындагы сәнгать коллективы. 1968 елдан «Алан» исемен йөртә. «Академия ансамбле» дәрәҗәсе бирелә (*[[1997]]*). Төньяк Осетиянең Коста Хетагуров исемендәге дәүләт премиясе (*[[1989]]*), РФ хөкүмәте премиясе (*[[2005]]*) лауреаты.

*Сәнгать җитәкчесе* (*[[2011 ел]]дан*) — Эльбрус Кубалов, РФ атказанган артисты.

Ансамбльнең исеме үзгәреп тора:
* 1938-1966  Төньяк Осетиянең дәүләт җыр һәм бию ансамбле.
* 1966-1968  Төньяк Осетиянең дәүләт халык биюе ансамбле. 
* 1968-1997 «Алан» дәүләт халык биюе ансамбле. 
* 1997-2012 «Алан» дәүләт академия халык биюе ансамбле. 
* 2012 елдан «Алан» дәүләт академия бию ансамбле

## Тарих

* 1938 елда осетин композиторы Татаркан Кокойтыга Төньяк Осетиянең җыр һәм бию ансамблен оештырырга кушыла. Беренче артистлары — үзешчән артистларның республика бәйгесендә җиңүче төрле һөнәр ияләре була. Сәнгать җитәкчесе — Ахполат Аликов.
* 1939 — Чит өлкәләрдә (Украина ССР, РСФСР) беренче чыгышлары.
* 1941-1942 — Бөек Ватан сугышы башлангач, ансамбль эшчәнлеген туктатып торырга мәҗбүр була.
* 1943—1945 — Е. Колесников җитәкчелегендә эшчәнлеген торгыза. Гөрҗистан ССР, Азәрбайҗан ССР, Дагстан АССР, РСФСРның Биштау, Кисловодск, Ессентуки шәһәрләрендә чыгышлары була.
* 1946—1949 — Ерак Көнчыгышта, Урта Азия республикаларында, Идел буе шәһәрләрендә гастрольләре уза. 
* 1952-1967 — Чит илдә (*[[Алмания|АДР]]*) беренче гастрольләре. Мәскәүдә «Осетин мәдәнияте һәм әдәбияты ункөнлеге»ндә, Ленинградта «Осетин мәдәнияте көннәре»ндә чыгыш ясый. Урта Азиядә, Казакъстан ССРда гастрольләре уза.
* 1974—1976 — Ленинград, Көнчыгыш һәм Көнбатыш Себер, Уралда, Идел буе, Кавказ арты төбәкләрендә чыгышлары оештырыла. 
* 1977—1985 — Берлин, Лейпциг, Дрезден, Амстердам, Праһа, София, Стокһольм, Кабул, Бәйрут, Бельгия, Үрдүн, Гыйрак, Италия шәһәрләрендә,  Вьетнамда (*[[1987]]-[[1990]]*) гастрольләре.
* 1990—1996 — «Биш кыйтганың халыкара фестивале» (*Дижон, [[Франция]]*) — алтын медаль. Халыкара фестиваль (*Аттина , [[Италия]]*) — кубок. 
* 2003—2004 — Кытайда, Россия шәһәрләре буйлап гастрольләре.
 
2012 елның 9 декабренда Казанда, Муса  Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры сәхнәсендә концерты уза .

## Сәнгать җитәкчеләре

* 1939 Ахполат Аликов.
* 1943-1945 Е. Колесников.
* 1946-1949 Татаркан Кокойты.
* 1950-1951 А. Максимов.
* 1952-1967 Г. Гуржибеков, Дудар Хаханов, А. Ачеев, В. Темиряев.
* 1968-1974, 1987-1990 Хаджисмел Варзиев.

* 1974-1976 Ж. Кабоева.
* 1976-1977 Ю. Бараков.
* 1985 Альбина Баева, РСФСР халык артисты.
* 1996-1997 О. Хубаев.
* 2000 Л. Цебоева.
* 2011 елдан Эльбрус Кубалов.

## Репертуар

* «Симд»  (*күмәк бию*)
* «Салмак бию» (*ялгыз бию*)
* «Чакыру биюе» (*Хонгæ кафт*) (*өч пар биюе*)
* «Алан биюе» (*Аланты кафт*) (*күмәк ирләр биюе*)
* «Көтүчеләр биюе» (*Фыййауты кафт*) (*күмәк ирләр биюе*)
* «Кызлар биюе» (*Чызджыты кафт*) (*күмәк кызлар биюе*)
* «Бергә бер көрәш» (*Уæлахизон*) (*ялгыз бию*)
* «Тау халкы биюе» (*Хохаг ерысы кафт*) (*күмәк ирләр биюе*)
* «Хәнҗәрләр белән бию» (*Хъаматимæ кафт*)
* «Лачыннар кабиләсе» (*Цæргæсты цæгат*)
* «Доул белән бию» (*Долтимæ кафт*)
* «Уацамонг касәсе» (*Уацамонгæйы къус*)

* «Шакылдавык белән бию»
* «Абхаз биюе» 
* «Авар биюе» (*күмәк кызлар биюе*)
* «Мирзаи возгалы» азәрбайҗан биюе (*күмәк кызлар биюе*)
* «Ган да Ган» аҗар биюе
* «Картули» гөрҗи биюе (*парлы бию*)
* «Кафа» кабарда биюе
* «Лезгин биюе»
* «Шой» (*йола биюе*)
* «Уңмаган гашыйклар» шаян биюе
* «Болгар биюе»

**Кайсын Кулиев**:

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* Бөтенроссия смотр-бәйгесе җиңүчесе.
* VI (*[[Мәскәү]]*), IХ (*[[София]]*), ХII (*[[Мәскәү]]*, *[[1985]]*) Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестивальләре —— лауреат.
* 1988 Халыклар дуслыгы ордены.
* 1989 Төньяк Осетиянең Коста Хетагуров исемендәге дәүләт премиясе.
* 2000 сәнгать өлкәсендәге «Алтын Аполлон» (*Золотой Аполлон*) премиясе.
* 2005 РФ хөкүмәте премиясе.

## Әдәбият
# Л.Н. Грикурова. Осетинские танцы. Орджоникидзе: «Ир», 1963.

## Сылтамалар
*   «Алан» ансамбленың рәсми сайты
*  «Алан» ансамбле ТО мәдәният министрлыгы сайтында 

## Моны да карагыз
*   «Алан» ансамбле башкаруында «Симд» күмәк биюе (*видео*)

## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать коллективлары
Төркем:Ансамбльләр
Төркем:Россиянең халык биюләре ансамбльләре
Төркем:Төньяк Осетия мәдәнияте