open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лейтенант

**Лейтена́нт** ( иске- аша «урынбасар», аннары шулай ук хәрби дәрәҗә сыйфатында кулланыла) — күп кенә илләрнең хәрби көчләрендә кече офицерлык хәрби дәрәҗәсе.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Хәрби дәрәҗә
* Ранглар турында табель
* Россия һәм ССРБ хәрби дәрәҗәсе тарихы

## Тышкы сылтамалар
* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, их эквиваленты в армиях СССР и РФ и знаки их различия

Төркем:Хәрби дәрәҗәләр
Төркем:Россия Хәрби көчләренең хәрби дәрәҗәләре
Xökümät

**Xökümät** - däwlät xakimiätneñ başqarma häm boyıru organı bulıp tora.

Xökümät citäklägän başlıq qayçaqta däwlät başlığı bulıp tora. Törle illärdä törleçä dip yörtelä: **xökümät räise**, **premyer-ministr**.

Xökümätneñ töp burıçı: qabul itelgän qanunnarnı tormışqa aşıru.

Qayber illärdä xökümät qanunnar çığaru xoquqına iä.

## Törlär

Säyäsät belgeçläre törleçä xökümätlär törlären bülgälilär.

AQŞ - prezident respublikası, SSRB - Sovet respublikası. Putin buyınça Rusiä - Federativ respublika, Konstitutsion Mäxkämä räise buyınça - qatnaş respublika, xalıqara belgeçlär buyınça - prezident-parlament respublikası.

## Däwlät idärä itü törläre

*Monarxiä
**Absolüt monarxiä
**Çiklängän monarxiä
***Konstitutsion monarxiä
****Dualistik monarxiä
****Parlament monarxiäse

*Prezident respublikası
*Parlament respublikası
*Qatnaş idärä itü formaları

## Ädäbiät
* Татарстан хөкүмәте 
*    А. Денисов. Правительство // Большая советская энциклопедия: В 65 томах / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1940. — Т. 46 (Пола — Призмы оптические). — С. 624—625. — 816 с. — 45 500 экз.
*    Правительство // Большая советская энциклопедия: в 51 томе / Б. А. Введенский. — 2-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1955. — Т. 34 (Польша — Прокамбий). — С. 348—349. — 656 с.
*    Правительство — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
*    Samuel E. Finer. The History of Government from the Earliest Times (история правительства с древнейших времён), в 3-х тт. Oxford University Press: Оксфорд, 1997 и 1999.
*    Krader, Lawrence (1968). Formation of the State, in Foundations of Modern Anthropology Series. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall. x, 118 p.

Törkem:Хөкүмәт
Крутой Лог (Чиләбе өлкәсе)

**Крутой Лог** () — Чиләбе өлкәсенең Верхнеуральск районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (55%), татарлар (8%), башкортлар (5%), казахлар (31%).

## Искәрмәләр

Төркем:Верхнеурал районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Петухи (мәгънәләр)

**Петухи** — топак пунктлар исеме:
 
## 
* Петухи — село в Ключевском районе Алтайского края.
* Петухи — Киров өлкәсенең Арбаж районында урнашкан авыл.
* Петухи — Киров өлкәсенең Омутнинск районында урнашкан авыл.
* Петухи — Киров өлкәсенең Орлов районында урнашкан авыл.
* Петухи — Киров өлкәсенең Санчурск районында урнашкан авыл.
* Петухи — Кострома өлкәсенең Пыщуг районында урнашкан авыл.
* Петухи — Корган өлкәсенең Шумиха районында урнашкан авыл.
* Петухи — Түбән Новгород өлкәсенең Шаранга районында урнашкан авыл.
* Петухи — Түбән Новгород өлкәсенең Шахунья районында урнашкан авыл.
* Петухи — Пермь краеның Верещагино районында урнашкан авыл.
* Петухи — деревня в Ильинском районе Пермского края.
* Петухи — Пермь краеның Карагай районында урнашкан авыл.
* Петухи — Пермь краеның Усолье районында урнашкан авыл.
* Петухи — деревня в Куньинском районе Псковской области.
* Петухи — Удмуртиянең Завьялово районында урнашкан авыл.
* Петухи — Удмуртиянең Шаркан районы нда урнашкан починок.

## Шулай ук карагыз
* Икенче Петухи - деревня в Октябрьском районе Костромской области
Дунай (Киров өлкәсе)

**Дунай** () — Киров өлкәсенең Фалёнки районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Фалёнки районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Талица (Алтай Республикасы)

**Талица** () — Алтай Республикасының Усть-Кан районында урнашкан авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Кыш озын һәм суык. Җәй кыска һәм кызу була. Июль һәм август айларында еш яшен яшнәүләр күзәтелә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (96%).

## Искәрмәләр

Төркем:Усть-Кан районы торак пунктлары
Төркем:Алтай Республикасы торак пунктлары
Кыр тавыклары

**Кыр тавыклары**, яки **көртлеклеләр** () — тавыксыманнар отрядыннан кыргавыл кошлар семьялыгының кошлар ассемьялыгы.

## Ыруглар
Элек кыр тавыкларыны көртлек кошлар семьялыгы эчендә махсус ассемьялык дип исәпләнделәр.

Хәзерге вакытта бу ассемьялык кыргавыл кошлар арасына керттеләр һәм 22 ыругка бүленәләр:
* Кәкликләр (*Alectoris*)
* Чүл көтлекләре (*Ammoperdix*)
* Яңа Гвинея тау бүдәнәләре (*Anurophasis*)
* Куак көртлекләре (*Arborophila*)
* Бамбук көртлекләре (*Bambusicola*)
* Күзлекле көртлекләр (*Caloperdix*)
* Бүдәнәләр (*Coturnix*)
* Турачлар (*Francolinus*)
* Типкечле көртлекләр (*Galloperdix*)
* Кызыл башлы көртлекләр (*Haematortyx*)
* Кар көртлеге (*Lerwa*)
* Мадагаскар көртлекләре (*Margaroperdix*)
* Кара көртлекләр (*Melanoperdix*)
* Гималай көртлеге (*Ophrysia*)
*  бүдәнәләре (*Perdicula*)
* Көртлекләр (*Perdix*)
* Кыя көртлекләре (*Ptilopachus*)
* Озын томшыклы көртлекләре (*Rhizothera*)
* Таҗдар көртлек (*Rollulus*)
* Уларлар (*Tetraogallus*)
* Кундыклар (*Tetraophasis*)
* Урман көртлекләре (*Xenoperdix*)

## Шулай ук кара
* Урман тавыклары
* Ак көртлекләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Википедия:Викиҗыентыкта иллюстрациясе булмаган организмнар турындагы мәкаләләр

Төркем:Кыргавыл кошлар
Ӓ (кирил әлифбасы)

**Ӓ, ӓ** — кирилл әлифбасы хәрефе, тау чирмеш, хант һәм гагауз телләрендә кулланыла.

Барлык телләрдә югары күтәрелешле, иренләшкән алгы рәт /æ/ сузыгын белдерә (татар телендә бу аваз Ә хәрефе белән белдерелә; Ӓ хәрефе Ә хәрефе мәгънәсендә татар теленең керәшен Ильинский орфографиясендә кулланыла). Башка кириллик әлифбаларда аңа аь диграфы һәм Ә, Ӕ хәрефләре туры килә.

## Кодировка

## Шулай ук карагыз
* Ӕ
* Аь
* Ä
Ruslan Çağayev

**Ruslan Şamil ulı Çağayev** (1978, Andican) - Üzbäkstanda tuğan tatar millätle boksçı-professional.

İñ awır ülçäw buyınça dönyanıñ elekke çempionı (WBA: 2007-2009 yıllarda).

Aziä çempionı (häwäskär arasında, 81–81&nbsp;kg).

Häwäskärlär arasında dönyanıñ  ike tapqır çempionı.

2007 yılda Nikolay Valuyevnı otıp WBA-çempion titulın ala.

2009 yılda Vladimir Kliçko ga qarşı suğışta Ruslannıñ borınınnan qan ağu säbäple suğışı tuqtatıla häm ciñü Kliçko'ga birelä.

2011 yılda Aleksandr Povetkin'ga qarşı suğışta Ruslan oçkolar buyınça ciñelä: xökemdarlar Aleksandrga ciñüne birälär 116—112, 117—113, 117—113.

## Professional eşçänlege

*Suğışlar sanı: 35
*Otular sanı: 32
*Nokaut belän: 20
*Ottırular sanı: 2
## Sıltamalar

* Официальный сайт Руслана Чагаева 
* Матч-реванш Валуева с Чагаевым назначен на 31 мая 
* Руслан Чагаев защитил титул против Мэтта Скелтона 
* Профайл Руслана Чагаева на boxing.de 
* Профайл Руслана Чагаева на boxrec.com 
* Лучшие бои Руслана Чагаева 
* Интервью и видео с Русланом Чагаевым 

Törkem:Татар спортчылары

Төркем:Боксчылар
Ак көртлек

**Ак көртлек** () — тавыксыманнар отрядыннан урман тавыклары ассемьялыгының ак көртлекләр ыругының кошы.

Озынлыгы 35–38 см, авырлыгы 400–700 г.

## Искәрмәләр

Төркем:Урман тавыклары
Чыршы көртлеге

**Чыршы көртлеге** () — тавыксыманнар отрядыннан урман тавыклары ассемьялыгының чыршы көртлекләре ыругының кошы.

Боҗырдан бераз зуррак 40 см чамасы зурлыгындагы кош. Авырлыгы 380–780 г. Төсе кара, аркасында һәм ян-яклап ак таплары бар. Көнчыгыш Себер һәм Ерак Көнчыгышта ылыслы урманнарда очрый.

Төркем:Урман тавыклары
Алдан (шәһәр)

**Алдан** (, ) — Россия шәһәре, Якутия Республикасының Алдан районының административ үзәге.

Халык саны — 21 277 кеше.

2021 елның 10 сентябреннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## География
Алдан Алдан таулыгында, Алдан елгасында, Нерюнгридан 215 километр төньяктарак урнашкан. Тимер юл станциясе.
### Климат



## Тарих
1924 елда *Незаметный* алтын приискы буларак нигензләнгән. 1932 елда шәһәр статусы бирелгән, ә 1939 елда шәһәргә **Алдан** исеме кушыла.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 81,8%, украиннар — 6,6%, сахалар — 2,4%, татарлар — 1,3%.
## Икътисад
Икътисад нигезе — алтын чыгару.

Металл эшкәртү. Төзү материалларны җитештерү.

## Шәхесләр
* Миннехан Шәйдуллин (1939-2017), рәссам. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1999).

## Искәрмәләр

Төркем:Саха Республикасы шәһәрләре
Төркем:Алдан районы торак пунктлары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Озаннар

**Озаннар** () — тавыксыманнар отрядыннан урман тавыклары ассемьялыгының кошлар ыругы.

Иркәк озан — кара, теше чуар төстә була. Озынлыгы 53–57 см, авырлыгы 1,2–1,8 кг. Иркәкнең койрыгы лирасыман. Ауразиянең яфраклы һәм катнаш урманнарында яшиләр. Яз көне кошлар, төркемнәргә җыелып, гөлдерәп чакыру уенын башлап җибәрәләр. Кышын агач бөреләрен һәм каен орлыкларын чүплиләр. Төнлә көпшәк кар астына кереп күмеләләр. Аучылык объекты.

## Төрләр
Ыругка ике төре керә:
* Кавказ озаны (*Lyrurus mlokosiewiczi*)
* Озан (*Lyrurus tetrix*)

## Шулай ук кара
* Суерлар

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Урман тавыклары
Суерлар

**Суерлар** (*урман тавыклары*, ) — тавыксыманнар отрядыннан урман тавыклары ассемьялыгының кошлар ыругы.

Эре кошлар: 56–85 см, авырлыгы 4–5,5 кг. Иркәк яз көне туй җырын башкарганда берничә секудка саңгыраулана. Ауразиянең урман зонасында яшиләр.

## Төрләр
Элек ыругка якынча 12 эре төрне керттеләр.

Хәзер ыругта ике төр:
* Гади суер (*Tetrao urogallus*)
* Ташлык суеры (*Tetrao parvirostris*)

Табигатьтә суер белән озан кушылудан барлыкка килгән һибрид (*Tetrao inedius s. hybridus*) бар. Халыкта арадаш суер дип йөртелә.

## Шулай ук кара
* Озаннар

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Урман тавыклары
Князево (Подосиновец районы)

**Князево** () — Киров өлкәсенең Подосиновец районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: урыслар (97%).

## Искәрмәләр

Төркем:Подосиновец районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Кенәз (Татарстан)

**Кенәз** — Татарстан Республикасының Тукай районындагы авыл.
 
## Географиясе
Кенәз Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 219 чакрым, ә район үзәге Чаллыдан көньяк-көнчыгышка таба 17 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар, татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 172 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 67,44%,
татарлар — 26,74%,
башка халыклар — 5,23%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,58%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Моны да карагыз
*Изге Микулай чиркәве
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Среднеколымск

**Среднеколымск** (, ) — Саха Республикасы шәһәре, Среднеколымск районының административ үзәге, Русиянең иң кече шәһәрләренең берсе.

Халык саны — 3 525 кеше.

## География
Среднеколымск Колыма түбәнлегендә, Колыма елгасының сул ярында, Якутскидан ~1500 километр төньяктарак (һава юлы буенча) урнашкан.
## Тарих
1643 (1644) елда сәяхәтче Михаил Стадухин һәм казак Дмитрий Зырян тарафыннан острог буларак нигезләнгән.

1775 елдан — шәһәр һәм Якутск өлкәсенең Колыма округы үзәге. Сөрген урыны буларак таныш булган.

1930 елдан Среднеколымск районы үзәге булып тора.
## Халык

Милли состав (2002): сахалар — 68,7%, руслар — 25,1%, эвеннар — 2,0%, украиннар — 1,2%.
## Икътисад
Ит-сөт комбинаты, карамай базасы.
## Искәрмәләр

Төркем:Саха Республикасы шәһәрләре
Төркем:Среднеколымск районы торак пунктлары
Малиновка (мәгънәләр)

**Мали́новка** — күпмәгънәле атама:

## Торак пунктлар

### 
{|width="100%"
|-
|width="205"|

: Малиновка () — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан авыл.
: Малиновка () — Башкортстанның Зиянчура районында урнашкан авыл.
Ошлань (елга)

**Ошлань** — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе, Мари Ил биләмәләрендә ага. Елга   Воя елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 40 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010300412111100037891
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111103789
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Төркем:Мари Иле елгалары
Печище (Татарстан)

**Печище** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.
## Географиясе
Печище Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 10 чакрым, ә район үзәге Югары Осланнан төньяк-көнбатышка таба 2 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 754 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 72,81%,
татарлар — 24,93%,
башка халыклар — 1,86%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,40%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Колобово (Коми)

**Колобово** () — Коми Республикасының Луза буе районында урнашкан авыл.

## Климат
Колобово климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Луза буе районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Витебск өлкәсе

**Ви́тебская о́бласть** () — Беларусның көньягында урнашкан өлкә.

Үзәге – Витебск шәһәре.

Халык саны — 1,231 млн кеше. 1938 елның 15 гыйнвардә нигезләнгән.

## География
Мәйданы — 40 100 км².

## Тарих
1938 елның 15 гыйнварендә барлыкка килгән.

## Геральдика

## Администрация
Өөлкә башкаручы комитет әисе Александр Косинец (25.11.2008 елдан).

## Административ бүленеш

### Өлкә буйсынудагы шәһәрләр
* Витебск
* Новополоцк

### Районнар

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Патша Имән

*
Кунжек (елга)

**Кунжек** – Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе, Удмуртия, , биләмәләрендә ага. Елга   Вала елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 15 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Нократ, елга бассейны – Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010300512111100039658
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111103965
* Бассейн коды – 10.01.03.005
* ГӨ буенча  – 11
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Төркем:Удмуртия елгалары
Чернушка (Арбаж районы)

**Чернушка** () — Киров өлкәсенең Арбаж районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Арбаж районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Тархан

**Тархан** — салымнардан һәм йөкләмәләрдән азат ителгән асаба. Төрки дәүләтләрдә өстен катлау.

Дебердеевлар, Байгильдеевлар, Акчуриннар, Давлетки[г]ильдеевлар, Долотказиннар (Дәүләтхуҗиннар) һ.б. - 15-17 гасырда ук Нугай урдасында ук тарханнар булганнар.

Алтын Урда чорында, ваграк җир биләүчеләрнең дәүләт эшендәгеләренә тархан ярлыклары бирелеп, ул тарханнар барча салымнардан азат ителгәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Титуллар
Липино (Свердловск өлкәсе)

**Липино** () — Свердловск өлкәсенең Артёмовский шәһәр округы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Артёмовский шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Свердловск өлкәсе торак пунктлары
Көртлекләр

**Көртлекләр** (*кыр тавыклары*, ) — тавыксыманнар отрядыннан кыр тавыклары ассемьялыгының кошлар ыругы. Сунарчылык объекты.

Ыругның төрләре — урта зурлыктагы көртлекләр. Томшыгы һәм аяклары караңгы төстә. Каурыйларының өске өлеше чуар, коңгырт төсле, янлары һәм койрыгы җирән. Аякларында типкечләре юк. Тешеләр иркәкләрдән аксылрак.

Ауразиянең урта зонасында яшиләр. Соры көртлек АКШ һәм Канадага да күчерелгән.

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Кыр тавыклары
Уларлар

**Уларлар** (*тау күркәләре*, ) — тавыксыманнар отрядыннан кыр тавыклары ассемьялыгының кошлар ыругы. Гәүдә озынлыгы 50–70 см. Азиянең биек таудагы районнарында, Төркиядән Монголия һәм Кытайга кадәр таралганнар.

## Төрләр
* Алтай улары (*Tetraogallus altaicus*)
* Каспий улары (*Tetraogallus caspius*)
* Кавказ улары (*Tetraogallus caucasicus*)
* Гималай улары (*Tetraogallus himalayensis*)
* Тибет улары (*Tetraogallus tibetanus*)

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Кыр тавыклары
Малиновка (Смоленск өлкәсе)

**Малиновка** — Смоленск өлкәсеның Угра районында урнашкан авыл.

## Тарих
1941 елның октябреннән, Бөек Ватан сугышы елларында, авыл гитлер гаскәре тарафыннан оккупацияләнгән була. 1943 елның мартында азат ителә.

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

## Моны да карагыз
Желанья авыл җирлеге

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Угра районының торак пунктлары
Төркем:Смоленск өлкәсенең авыллары
Кызыл Горка (Чуашстан)

**Кызыл Горка** (, ) — Чуашстанның Чуел районында урнашкан авыл.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 85 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (97,26%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чуел районы торак пунктлары
Ключи

**[[Торак пункт]]лар**
:
:: Алтай Республикасы:
* *[[Ключи (Алтай)]]* —  Алтай Республикасының Майма районында урнашкан авыл.
:: Башкортстан:
* *[[Ключи (Аскын районы)|Ключи]]* — Башкортстанның Аскын районында урнашкан авыл.
* *[[Ключи (Благовещен районы)|Ключи]]* — Башкортстанның Благовещен районында урнашкан авыл.
:: Киров өлкәсе:
* *[[Ключи (Кирово-Чепецк районы)]]* — Кирово-Чепецк районында урнашкан авыл.
* *[[Ключи (Кирово-Чепецк районы, авыл)]]* — Кирово-Чепецк районында урнашкан авыл.
* *[[Ключи (Көлмез районы)]]* — Көлмез районында урнашкан авыл.
* *[[Ключи (Кумёны районы)]]* — Кумёны районында урнашкан авыл.
* *[[Ключи (Кумёны районы, авыл)]]* — Кумёны районында урнашкан авыл.
* *[[Ключи (Нема районы)]]* — Нема районында урнашкан авыл.
* *[[Ключи (Слободской районы)]]* — Слободской районында урнашкан авыл.
* *[[Ключи (Уни районы)]]* — Уни районында урнашкан авыл.
* *[[Ключи (Черновское авыл җирлеге)]]* — Шабалино районында урнашкан авыл.
* *[[Ключи (Шабалино районы)]]* — Шабалино районында урнашкан авыл.
* *[[Ключи (Шабалино районы, авыл)]]* — Шабалино районында урнашкан авыл.
::Смоленск өлкәсе:
* *[[Ключи (Смоленск өлкәсе)|Ключи]]* — Угра районында урнашкан авыл.
Чесноки

**Чесноки** — ндәге берничә торак пункты исеме:
* Чесноки () — Калуга өлкәсенең Перемышльнда урнашкан авыл.
* Чесноки () — Киров өлкәсенең Нолинск районында урнашкан авыл.
* Чесноки () — Киров өлкәсенең Пижанка районында урнашкан авыл.
* Чесноки () — Киров өлкәсенең Санчурск районында урнашкан авыл.
* Чесноки () — Красноярск краенең Новосёлово районында урнашкан бистә.
* Чесноки () — Корган өлкәсенең Кетово районында урнашкан авыл.
* Чесноки () — Төмән өлкәсенең Бердюжье районында урнашкан авыл.
Ак көртлекләр

**Ак көртлекләр** () — тавыксыманнар отрядыннан урман тавыклары ассемьялыгының вак һәм урта зурлыктагы кошлар ыругы.

Башка урман тавыкларыннан аермалы буларак ак көртлекләренең үкчәсе һәм бармаклары куе йон белән капланган. Моннан тыш, аларның тырнаклары озынрак һәм ел саен йон коюдан элек алмашыналар.

## Төрләр
Ыругка өч төре керә:
* Ак көртлек (*Lagopus lagopus*)
* Ак койрыклы көртлек (*Lagopus leucurus*)
* Тундра көртлеге (*Lagopus mutus*)

*Lagopus* ыругының төрләре салкын өлкәләрдә яшиләр. Ак көртлек төньяк Поляр түгәрәк янындагы урманнарда яши. Ак койрыклы көртлек Төньяк Америка тауларында яши. Тундра көртлеге исә Ауразия һәм Төньяк Америка арктик һәм тау өлкәләрендә яши.

Элек Советлар Берлегендәге тундра һәм биек тау өлкәләрендә ак көртлек һәм тундра көртлеге яшиләр.


Файл:Ptarmigan9.jpg|Ак көртлек
Файл:White-tailed Ptarmigan.jpg|Ак койрыклы көртлек
Файл:Lagopus muta2.jpg|Тундра көртлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Урман тавыклары
Көнбатыш фронт (Бөек Ватан сугышы)

**Көнбатыш фронт** – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә. Фронт 1941-1944 елларда Үзәк Русиядә һәм Белорусия җирләрендә сугышкан.

## Тарих
22 июньдә Дмитрий Павловның Көнбатыш фронты һәм Пинск хәрби флатилиясы катнашу дә Беларусия стратегия саклану операциясе башлана. Шушы операция эчендә чик янындагы саклану сугыш һәм Борисов һәм Лепель юнәлешләрене контрһөҗүмлар үткәрелдә. (картаны карагыз — Боевые действия на западном фронте. 22 июня — 11 июля 1941 г.).

#### [[Белосток-Минск сугышы]]
9 июльдә 3-нче танк төркеме Көнбатыш Двина һәм Днепр елгалары чигәне якын килде Полоцктан Жлобинга хәтле фронтында, Көнбатыш фронтның 20-нче һәм 22-нче армиялар ялганышы  саклануын ертып, Витебскны басып алды һәм Көнбатыш Двина елгаласының төньяк ярында Десна янында плацдармны алды.

#### [[Смоленск бәрелеше (1941)|Смоленск бәрелеше]]
11 июльне 3-нче танк төркеме Көнбатыш фронтның 22-нче һәм 20-нче армиялар ялганышын саклаун ертып һәм Витебск шәһәрен басып алды. 2-нче танк төркеме Могилевтан төньяграк һәм көньяграк Днепр аша чыкты.

12 июльне Көнбатыш фронтның 22-нче, 19-нче һәм 20-нче армиялар һөжүмгә күчтәләр Витебскны азат итәргә дип бурыч белән. 3-нче танк төркеме

21 июльне Көнбатыш фронтның гаскәрләре контрһөжүм нәтиҗәсендә Великие Луки шәһәрен азат иттеләр

25 июльне Көнбатыш фронтның гаскәрләре контрһөжүмгә Белый шәһәрене көньяграк районнан Смоленск гомуми юнәлешенә күчтә.

26 июльне 3-нче танк төркеме Смоленсктан 40 километр көнчыгышрак Дорогобужга юлны кисеп өздә. Көнбатыш фронтның 16-нчы һәм 20-нче армиялар бәрелешне чолганышта башладылар.

26 июльне совет гаскәрләре Могилёвны калдырдылар (карагыз Могилёвны саклау).

### [[Мәскәү өчен сугыш]]
2 октябрьне «Үзәк» армия төркеме Көнбатыш һәм Резерв фронтлар гаскәрләргә  китереп бәрде.

24 октябрь. Көнбатыш фронт 33-нче һәм 43-нче армиялар гаскәрләре Нара елгасында дошман һөжүмен туктаттылар. Алман 43-нче армия корпусы Ока елгасындагы Биләүны басып алды.

## Командирлар
### Көнбатыш фронтның сәргаскәре
Армия генералы Дмитрий Павлов - 1941 елының 30 июненә хәтле.

## Әдәбият

## Тышкы сылтамалар

* Фронт
* Бөек Ватан сугышы фронтлары

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Күркәләр

**Күркәләр** () — тавыксыманнар отрядыннан кыргавыл кошлар семьялыгының кошлар ыругы. Ике эре төрене эченә ала. Америкада АКШның урта һәм көнчыгыш штатларыннан көньяктарак Гватемалага кадәр очрыйлар.

## Төрләр
Хәзерге вакытта күркәләрне кыргавыл кошларның дүрттән бер ассемьялыгы (*Meleagridinae*) буларак исәплиләр.

Бер ыругка ике төре керә:
* Күркә (*Meleagris gallopavo*)
* Күзлекле күркә (*Meleagris ocellata*)

Йорт күркәләре киекләрдән (*M. gallopavo*) барлыкка килгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Кыргавыл кошлар
Мисыр тавыклары

**Мисыр тавыклары**, яки **Цесарка кошлар** () — тавыксыманнар отрядының кошлар гаиләлеге. Африкада Сахарадан көньяктарак һәм Мадагаскар утравында таралганнар.

43–75 см зурлагындагы кошлар. Башы һәм муены (өлешчә) шәрә, еш кына матур төслеләр. Карасу каурый капламында аксыл таплар яки буй-буй сызыклар бар. Урманнарда, куаклыкларда, саванналарда яшиләр, начар очалар, яхшы йөгерәләр, куакларда кунаклыйлар. Көтү-көтү булып йөриләр. Аучылык объекты.

## Ыруглар һәм төрләр
Хәзерге вакытта кошларны 4 ыругына һәм 6 төренә бүләләр;
* Грифсыман мисыр тавыклары (*Acryllium*) 
** Грифсыман мисыр тавыгы (*Acryllium vulturinum*)
* Карасу мисыр тавыклары (*Agelastes*) 
** Ак түшле мисыр тавыгы (*Agelastes meleagrides*)
** Кара мисыр тавыгы (*Agelastes niger*)
* Бүрекле мисыр тавыклары (*Guttera*) 
** Шома бүрекле мисыр тавыгы (*Guttera plumifera*)
** Маңгай чәчле мисыр тавыгы (*Guttera pucherani*)
* Мисыр тавыклары (*Numida*) 
** Мисыр тавыгы (*Numida meleagris*)

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Тавыксыманнар
Козловаж (елга)

**Козловаж** — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсенең Котельнич районы биләмәләрендә ага. Елга   Боковая елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 9,2 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010300412111100036832
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111103683
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Козловаж (Яраң районы)

**Козловаж** () — Киров өлкәсенең Яраң районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Яраң районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
1-нче танк армиясе (ССРБ)

**1-нче танк армиясе**  — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГның оператив хәрби берләшмәсе.

## Оештырылу
1942 елның июлендә 38-нче армия һәм Сталинград фронты рәт берләшмәләр һәм хәрби частьләр нигезендә оештырылган.

## Тарих

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Радзиевский А. И. Танковый удар. — М.: Воениздат, 1977.
* Ананьев И.М. Танковые операции в наступлении: По опыту Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. // — Москва, Воениздат, 1988, 456 с.
* Люки открыли в Берлине (Боевой путь 1-й гв. танк. армии) // — Москва, Воениздат, 1973
* Катуков М. Е. На острие танкового удара // — Москва, Воениздат, 1974
* Гарин Ф. Я любил их больше всех. // — Москва, «Советская Россия», 1973, 560 с. 
* Великая Отечественная война 1941-1945 гг.: Действующая армия. — М.: Animi Fortitudo, Кучково ноле, 2005.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:Танк гаскәрләре
Каурыйлы киекләр

**Каурыйлы киекләре** (*ау кошлары*) — һәвәскәр, спорт һәм кәсеп аучылыгы объекты булган кошлар.

Элекке Советлар Берлеге фаунасында якынча кошларның 250 төре каурыйлы киекләре дип санала. Гәдәттә, «ау кошы» тәмле иткә ия була. Каурыйлы киекләре иң еш очрый торган аучылык объекты. 2009 елның 4 июльдан Аучылык турында канун буенча:

Каурыйлы киекләрне гадәттә түбәндәге төркемләргә бүләләр:
* Суда йөзүче киек. Казсыманнар отрядының барлык төрләре — үрдәкләр, казлар, аккошлар һәм ушандак кашкалак.
* Сазлык-болын киеге. Барлык шөлдиләр, алардан иң мөһиме — чуллык, гаршнеп, урман үрдәге. Сазлык киегенә шулай ук тартар һәм башка көтүче кошлар (көтүчеләр, кугыч) керәләр.
* Наратлык, яки урман киеге — озан, суер, боҗыр, ак һәм тундра көртлекләре, тәлләтәвеч.
* Кыр һәм дала киеге — бүдәнә, кыргавыллар, соры көртлек, киек күгәрченнәр (әберчен, урман күгәрченнәре).
* Тау киеге — уларлар, кәклик. Урта Азия тауларында, моннан тыш, еш кына тау казы очрый.
* Чүл киеге — дала күгәрченнәре.

Төркем:Аучылык
Төркем:Кошлар
Анггун

**Анггун** (, 1974 елның 29 мартында туган) — индонезияле поп-җырчы һәм R-n-B стилендәге җырлар авторы. Бүгенге көндә Франциядә яши.

Индонезия теленнән тыш француз һәм инглиз телләрендә дә җырлый.

Халыкара әлбүм («Сахара кары») чыгарган беренче Азия җырчысы.

## Тышкы сылтамалар
* Интервью на радиостанции «Эхо Москвы»
* Краткая биография и фрагменты выступлений 
* AnggunWorld — Anggun International Fansite 
* ANGGUN-ID  — Anggun Social Networking Fansite 

Төркем:Евровидение 2012 җыр конкурсы катнашучылары
Төркем:Индонезия җырчылары
Төркем:Җырчылар
Төркем:Франция җырчылары
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Кыр үрдәге

**Кыр үрдәге** (*яшелбаш*, ) — үрдәк кошлар семьялыгыннан елга үрдәкләре ыругының төре.

Атаның гәүдәсе озынлыгы 62 см, ананың — 57 см, авырлыгы 1–1,5 кг җитә.

Ауразия һәм Төньяк Америкада таралган. Татарстанда гадәти кошларның берсе. Язын ата үрдәк яшел башлы, яшел муенлы, ә канатында зәңгәрсу-шәмәхә төстә «көзгесе» була. ана үрдәк карасу-көрән төстә. Аучылык объекты.

Кыр үрдәгеннән йорт үрдәгенең күпчелек токымнары барлыкка килгәннәр. Калганнары — мускус үрдәгеннән.
## Сынамышлар
*Үрдәкләр түбән очса, тары уңар.

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Үрдәк кошлар
Речной (Коми)

**Речной** () — Коми Республикасының Троицко-Печорск районында урнашкан авыл.

## Климат
Речной климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (12%), руслар (77%).

## Искәрмәләр

Төркем:Троицко-Печорск районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Ямное

**[[Торак пункт]]лар**
:
:: Киров өлкәсе:
* *[[Ямное (Кумёны районы)]]* () — Киров өлкәсенең Кумёны районында урнашкан авыл.
* *[[Ямное (Суна районы)]]* () — Киров өлкәсенең Суна районында урнашкан авыл.
Ала чумгалаклар

**Ала чумгалаклар** () — казсыманнар отрядыннан үрдәк кошлар семьялыгының кошлар ыругы.

45 см озынлыгындагы кошлар. Урман күлләре буенда агач куышларныда оялыйлар. Күчмә кошлар.

## Төрләр
Ауразия һәм Төньяк Америкада 3 төре таралган: 
* Ала чумгалак (*Bucephala clangula*)
* Исландия ала чумгалагы (*Bucephala islandica*)
* Кече ала чумгалак (*Bucephala albeola*)

Русиядә ала чумгалак киң таралган. Татарстанда да очрый.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Үрдәк кошлар
Кылкойрык

**Кылкойрык** (*безкойрык*, ) — елга үрдәкләренең күп санлы һәм киң таралган төре.

Озынлыгы 70 см га кадәр. Иркәк үрдәкнең урта койрык каурыйлары тар һәм озын була. Ауразия һәм Төньяк Америкада таралган. Аучылык объекты.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Үрдәк кошлар
Чомга кошлар

**Чомга кошлар** () — суда йөзүче кошлар гаиләлеге, чомгасыманнар () отрядында бердәнбер гаиләлек.

Йөзәргә һәм чумарга җайлашкан уртача зурлыктагы кошлар. Каурыйлары тыгыз, койрыгы кыска — җитлекмәгән, аяклары арттарак урнашкан. Бармак аралары ярылы. Поляр өлкәләрдән башка һәр җирдә киң таралганнар. Йөзеп йөри торган оя ясыйлар. Вак балык, судагы умырткасыз хайваннар белән тукланалар. Итләре ашарга яраксыз.

## Ыруглар һәм төрләр
22 төре билгеле, алардан 3 кырылып беткән. Элекке Советлар Берлегендә 5 төре очрый. Татарстанда 4 төре очрый: зур чомга, кызыл муенлы чомга, соры яңаклы чомга, кара муенлы чомга.

Чомга кошлар (*Podicipedidae*) гаиләлеге хәзерге заман 6 ыругыны һәм 22 төрене эченә ала:
* Ак башлы чомгалар (*Poliocephalus*) 
** Австралия ак башлы чомгасы (*Poliocephalus poliocephalus*)
** Яңа Зеландия ак башлы чомгасы (*Poliocephalus rufopectus*)
* Көнбатыш Америка чомгалары (*Aechmophorus*) 
** Көнбатыш Америка чомгасы (*Aechmophorus occidentalis*)
** Кларк чомгасы (*Aechmophorus clarkii*)
* Кече чомгалар (*Tachybaptus*) 
** Австралия кече чомгасы (*Tachybaptus novaehollandiae*)
** Доминикана кече чомгасы (*Tachybaptus dominicus*)
** Мадагаскар кече чомгасы (*Tachybaptus pelzelnii*)
** Кече чомга (*Tachybaptus ruficollis*)
** Алаутра кече чомгасы (*Tachybaptus rufolavatus*) † 
* Чуар томшыклы чомгалар (*Podilymbus*) 
** Чуар томшыклы чомга (*Podilymbus podiceps*)
** Атитлан чомгасы (*Podilymbus gigas*) †
* Чомгалар (*Podiceps*) 
** Зур чомга (*Podiceps cristatus*)
** Колумбия чомгасы (*Podiceps andinus*) †
** Кызыл муенлы чомга (*Podiceps auritus*)
** Магеллан чомгасы (*Podiceps major*)
** Тачановский чомгасы (*Podiceps taczanowskii*)
** Маңгай чәчле чомга (*Podiceps gallardoi*)
** Көмешсыман чомга (*Podiceps occipitalis*)
** Соры яңаклы чомга (*Podiceps griseigena*)
** Кара муенлы чомга (*Podiceps nigricollis*)
* Ролландлар (*Rollandia*) 
** Ак бүрекле чомга (*Rollandia rolland*)
** Кыска канатлы чомга (*Rollandia micropterum*)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Яңа аңкау кошлары
Тәлләтәвеч

**Тәлләтәвеч** () — шөлди кошлар семьялыгыннан тәлләтәвечләр ыругының кошы.

Гәүдә озынлыгы 35 см чамасы. Саклагыч төсе ана дошманнарыннан саклый. Озын һәм көчле томшыклы. Бөтен Ауразиянең урман зонасында сазлы урыннарда яши. Спорт аучылыгы объекты. Татарстанда да очрый.

## Искәрмәләр

Төркем:Тәлләтәвечләр
Соколовка (Татарстан)

**Соколовка** — Татарстан Республикасының Лаеш районындагы поселок.
## Географиясе
Соколовка Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 23 чакрым, ә район үзәге Лаештан төньяк-көнбатышка таба 37 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 12 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 75%,
татарлар — 25%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Казлар

**Казлар** () — казсыманнар отрядыннан үрдәк кошлар семьялыгынң суда йөзүче кошлар ыругы.

Чагыштырмача озын аяклы, йөзүгә караганда күбрәк йөрүгә җайлашканнар. Үрчү чорында даими парларга бүленәләр. Төньяк һәм урта поясларда таралган кошлар. Йорт казларының күп токымнары соры каздан килеп чыккан.

## Төрләр
Россия җирләрендә түбәндәге төрләр очрыйлар:
* Ак маңгайлы каз (*Anser albifrons*);
* Соры каз (*Anser anser*);
* Ак муенлы каз (*Anser canagicus*);
* Ак каз (*Anser caerulescens*);
* Кытай казы (*Anser cygnoides*);
* Чыелдык каз (*Anser erythropus*);
* Ындыр казы (*Anser fabalis*);
* Тау казы (*Anser indicus*).

Татарстанда очрый торган төрләре: соры каз, ак маңгайлы каз, чыелдык каз, ындыр казы.

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Үрдәк кошлар
Барменки (Семушино авыл җирлеге)

**Барменки** () — Киров өлкәсенең Зуевка районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Зуевка районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Казаркалар

**Казаркалар** () — казсыманнар отрядыннан үрдәк кошлар семьялыгының суда йөзүче кошлар ыругы.

Кечкенә башлы, кыска томшыклы, томшыгы һәм тәпиләре кара төстәге кошлар. Казлардан кечерәк. Озынлыгы 60 см га кадәр, авырлыгы 8 кг га кадәр. Төстә кара һәм ак төсләре кушылмасы. Казаркалар яшәү рәвеше буенча казларга ошыйлар, әмма каңгылдап кычкырмыйлар.

## Төрләре
Ыругка алты төре керә:
* Кара казарка (*Branta bernicla*) 
** Атлантик кара казарка (*Branta (bernicla) hrota*)
** Тын океан кара казаркасы (*Branta (bernicla) nigricans*)
* Ак яңаклы казарка (*Branta leucopsis*)
* Канада казаркасы (*Branta canadensis*)
* Кече Канада казаркасы (*Branta hutchinsii*)
* Кызыл түшле казарка (*Branta ruficollis*)
* Гавайлар казаркасы (*Branta sandvicensis*)

Россия һәм Татарстанда өч төре оялый: кара казарка, ак яңаклы казарка һәм кызыл түшле казарка .

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Үрдәк кошлар
1-нче танк армиясе

* 1-нче танк армиясе (вермахт)
* 1-нче танк армиясе (ССРБ)
* 1-нче гвардия танклар армиясе
Совет гвардиясе

**Совет гвардиясе** — Бөек Ватан сугышы елларныда массакүләм каһарманлык, куәт һәм югары хәрби нәтиҗә күрсәткән хәрби частьләр, кораблар, ССРБ Кораллы көчләре соединенияләре һәм берләшмәләре.

## Әдәбият
* Большая советская энциклопедия (БСЭ), Третье издание, выпущенной издательством «Советская энциклопедия» в 1969—1978 годах в 30 томах;
* 
* 

## Сылтамалар
* «Гвардия Советская» в БСЭ
* Айрапетян Б. В., История знака "Гвардия" 

Төркем:Совет гвардиясе
Төркем:Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ кораллы көчләре
1-нче гвардия танк армиясе

**1-нче гвардия танклар армиясе** () — Бөек Ватан сугышы вакытында һәм аннары ЭККГның һәм ССРБ Кораллы Көчләренең оператив хәрби берләшмәсе. (1944—1991). ГСОВГ (ГСВГ, ЗГВ) составында. Идарә итү — хәрби частьнең кыр почтасы (Х/Ч КП) № 08608 тарафыннан. Штаб-квартирасы — Дрезден. Чакыру — Лира ярдәмендә.Россия Федерациясе Кораллы көчләре составында (1991—1998). Штаб — Смоленск.

## Тарих

1944 елның 25 апрелендә 1-нче танк армиясе нигезендә оештырылган.

1-нче Украин, 1-нче һәм 2-нче Беларус фронтлары составында Львов-Сандомир, Висла-Одер операцияларында катнашты.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* Военный энциклопедический словарь (ВЭС), Москва (М.), Военное издательство (ВИ), 1984 г., 863 стр. с иллюстрациями (ил.), 30 листов (ил.);
* *В. Желтов.* Боевой путь Первой гвардейской танковой армии и её герои. Том 4. Днестровско-Прикарпатская операция. Под общей редакцией Н. К. Попель, М. А. Шалин, А. Г. Журавлев, П. Л. Павловцев. 1945. Рукописное описание боевого пути 1-й гвардейской танковой армии. Хранятся в музее 1-й гвардейской танковой армии в Смоленске.
* 60 лет великой Победе
* Советские танковые войска 1941—1945
* *Ленский А. Г., Цыбин М. М.* «Советские сухопутные войска в последний год Союза ССР. Справочник». С.-Пб., 2001 г.
* *Феськов В. И., Калашников К. А., Голиков В. И.* «Советская армия в годы холодной войны (1945—1991)». — Томск: изд-во Том. ун-та, 2004. — 236 с.

## Сылтамалар

* 1-я гвардейская танковая армия
* Курская битва 
* Страница военно-патриотического клуба «Память» Воронежского Государственного Университета
* ГСВГ.ру 
* 1-я гвардейская танковая армия на сайте Танковый фронт
* Состав 1 ГТА на сайте ГСВГ 

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:Танк гаскәрләре
Төркем:ССРБ танк армиялары Бөек Ватан сугышы вакытында
Төркем:ССРБ танк армиялары
Төркем:Совет гаскәрләре ГДРда

Төркем:Гвардия армиялары
Төркем:1-нче Украин фронты
Төркем:1-нче Беларус фронты
Төркем:2-нче Беларус фронты
Корыхтан

**Корыхтан** () — чуллык кошлар семьялыгының бер төре. **Корыхтаннар** ыругының бердәнбер төре.

Озынлыгы 25 см га кадәр. Язын иркәк корыхтанларның муеннарын төрле төстәге якасыман каурыйлар әйләндереп ала. Ауразиянең тундра һәм урман-тундра зонасында таралган. Күчмә кош. Татарстанда язын, көзен очратырга мөмкин.

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Чуллык кошлар
Песчанка (Коми)

**Песчанка** () — Коми Республикасының Печора районында урнашкан авыл.

## Климат
Песчанка климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (56%), руслар (50%).

## Искәрмәләр

Төркем:Печора районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Яңа Стройка (Диңгез буе крае)

**Яңа Стройка** () — Диңгез буе краеның Пожарский районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (94%), украиннар (5%). Әлеге торак пунктта татарларның өлеше - 0,68%.

## Искәрмәләр

Төркем:Пожарский районы торак пунктлары
Төркем:Диңгез буе крае торак пунктлары
Чуллыклар

**Чуллыклар** () — чуллык кошлар семьялыгының бер ыругы.

Томшыклары бик озын һәм нечкә. Саклагыч төсендәге. Сазланган җирләрдә яшиләр. Вак умырткасыз белән тукланалар. Язын чуллыкларга үзенә бертөрле очыш хас, бу вакытта койрык каурыйлары сарык тавышын чыгара. Аучылык объекты. Дөньяда киң таралганнар (Австралиядә юк).

## Төрләр
* Тау чуллыгы (*Gallinago solitaria*)
* Япония чуллыгы (*Gallinago hardwickii*)
* Малайя чуллыгы (*Gallinago nemoricola*)
* Азия чуллыгы (*Gallinago stenura*)
* Урман чуллыгы (*Gallinago megala*)
* Африка чуллыгы (*Gallinago nigripennis*)
* Мадагаскар чуллыгы (*Gallinago macrodactyla*)
* Зур чуллык (*Gallinago media*)
* Чуллык (*Gallinago gallinago*)
* Вильсон чуллыгы (*Gallinago delicata*)
* Көньяк Америка чуллыгы (*Gallinago paraguaiae*)
* Озын томшыклы чуллыгы (*Gallinago nobilis*)
* Дәү чуллык (*Gallinago undulata*)
* Кордильерлар чуллыгы (*Gallinago stricklandii*)
* Андлар чуллыгы (*Gallinago jamesoni*)
* Шаһ чуллыгы (*Gallinago imperialis*)

Россиядә алты төре очрый: чуллык, Япония чуллыгы, Азия чуллыгы, зур чуллык, урман чуллыгы, тау чуллыгы. Татарстанда чуллык һәм зур чуллык очрыйлар.

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
38-нче армия (ССРБ)

**38-нче армия (38 А)** () — Бөек Ватан сугышында, һәм сугыштан соң да, Эшче-крестьяннар Кызыл армиясе (ЭККА), Совет Армиясе  Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).

## Сылтамалар
* Дислокація військ в Івано-Франківську на кінець 1991&nbsp;р. на '''www.ivfrankivsk.if.ua''' 
* http://www.victory.mil.ru/rkka/units/03/47.html 
* Перечни вхождения соединений и частей РККА в состав Действующей армии в 1939-45 гг.
* 38-я армия
* 38-я АРМИЯ 
* Боевой состав Советской Армии на 1 мая 1945 г. 
* 38 A
* Борьба за Донбасс и Крым 

## Әдәбият
* Справочник А.&nbsp;Г.&nbsp;Ленского и М.&nbsp;М.&nbsp;Цыбина «Советские сухопутные войска в последний год существования СССР»,— Санкт-Петербург: 2001
* В сражениях за Победу. Боевой путь 38-й армии…, Москва, 1974
* Москаленко К. С..На Юго-Западном направлении. Воспоминания командарма. Москва, 1979, 3-е изд.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Аникинцы (Омутниниск районы)

**Аникинцы** () — Киров өлкәсенең Омутнинск районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Омутнинск районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Исаково (Чуашстан)

**Исаково** (, ) — Чуашстанның Кызыл Армия районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 357 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (94%) алып тора.

## Танылган шәхесләр
* Иван Илларионов (1906-1969), чуаш Совет дәүләт эшлеклесе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чуашстанның Кызыл Армия районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Исаково (Чиләбе өлкәсе)

**Исаково** () — Чиләбе өлкәсенең Чиләбе шәһәре составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (90%), татарлар (6%).

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе шәһәре торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Сосново (Чуашстан)

**Сосново** (, ) — Чуашстанның Кызыл Чутай районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429055. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97226815007. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101100005300.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 156 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Кызыл Чутай районы торак пунктлары
Крутое (Красноярск крае)

**Крутое** () — Красноярск краеның Эвенкия районында урнашкан авыл.

Почта индексы — юк.
## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк

## Климат
Крутое континенталь субарктик климат өлкәсендә, тайга урманнары зонасында урнашкан. Кышын температура −60°С кадәр җитә ала. Мондый түбән температуралы кышлар булганга, бу җирлектә 50-200 метрлы мәңгелек туңлыклар хасил булган. Җәй кыска булса да, чагыштырмача җылы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Эвенкия районының рәсми сайты. 

Төркем:Эвенкиянең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Эвенкия районы торак пунктлары
Агеево

* Агеево () — Киров өлкәсенең Санчурск районында урнашкан авыл.
* Агеево () — Киров өлкәсенең Слободской районында урнашкан авыл.
Лаптево

**Ла́птево:**

* Лаптево — шәһәрнең булган исеме Ясногорск.

## [[Киров өлкәсе]]
* Лаптево' () — Киров өлкәсенең Богородское районында урнашкан авыл.
* Лаптево' () — Киров өлкәсенең Санчурск районында урнашкан авыл.
Крутое

**Крутое** — топоним:

### Беларусия
* Крутое () — Гомель өлкәсеның Чечерск районында урнашкан авыл.

### Русия
* Крутое () — Киров өлкәсеның Санчурск районында урнашкан авыл.
* Крутое () — Красноярск краеның Эвенкия районында урнашкан авыл.