Артхашастра

***Артхашастра*** (Санскрит телендә:अर्थशास्त्र, IAST3:Arthaśāstra) - ул дәүләт төзелеше, икътисади сәясәт һәм хәрби стратегия буенча борынгы Һиндстан санскрит трактаты.  Каутилья шулай ук Вишнугупта һәм Чанакьяны идентификацияләгән, ул традицион рәвештә текст авторы дип ышаныла. Икенчесе Такшашилада галим булган, Чандрагупта Маурьяның остазы һәм сакчысы. Кайбер галимнәр ышануы буенча ул шул ук шәхес булган, шул ук вакытта күп кешенең бу идентификация белән сораулары туган. Текст гасырлар буена берничә авторның эше булырга мөмкин дип охшаган. Безнең эрага кадәр 2-нче гасыр һәм безнең эраның 3-енче гасыр арасында тезелеп, киңәйтелеп һәм мөхәррирләнеп, Артхашастраның 12-енче гасырда йогынтысы булган, шул вакытта ул юк булган. Ул 1905 елда Р. Шамасастри тарафыннан янә ачылган булган, ул аны 1909 елда нәшер иткән. Беренче инглиз теленә тәрҗемәсе 1915 елда нәшер ителгән булган.
"Артхашастра" атамасын еш "сәясәт фәне" дип тәрҗемә итәләр, әмма *Артхашастра* китабының диапазоны киңрәк. Аңа хөкүмәт, закон, гражданлык һәм җинаять суды системалары, әхлак, икътисад, базарлар һәм сәүдә, министрларны күзәтү ысуллары, дипломатия, сугыш теорияләре, тынычлык табигате һәм патшаның вазыйфалары һәм үтәргә тиеш әйберләре. Текстта Һинд дине фәлсәфәсе китерелгән, анда авыл хуҗалыгы, минералогия, шахта эше һәм металлар, хайваннарны тоту, урманчылык һәм кыргый табигать турында борынгы икътисади һәм мәдәни детальләр бар.
*Артхашастра* җәмгыять байлыгы, җәмгыятьне бергә тота торган коллектив әхлак, төбәкләрдә ачлык, эпидемия һәм шундый табигать бәла-казалары, яки сугыш булганда патшага киңәш бирү, ул ирригация арыклары барлыкка китерергә яки төп стратегик корылмалар һәм шәһәрчекләр тирәли кальгалар төзергә һәм зыян күргәннәрне салымнардан арындырырга тиеш. Текст шуннан соң булган башка Һинд дине текстларга йогынты ясаган, мәсьәлән, патша, хөкем сөрү һәм Манусмритида кертелгән хөкүмәт һәм закон процедуралары бүлеге.

## Кулъязмалар тарихы
Текст колониаль чор галимнәр тарафыннан 1905 елда кулъязма табылганга кадәр, югалтылган дип фараз ителгән. Пальма яфракларында язылган Санскрит телендә Артхашастра копиясе, Танжордан Тамил Брамин тарафыннан  Бенжамин Льюис Райс җитәкләгән Майсор Шәрыкъ Китапханәсенә тәкъдим ителгән булган. Текстны китапханәче Рудрапатнам Шамасастри *Артхашастра* дип идентификацияләгән. During 1905-1909 елларда Шамасастри инсталляцияләрдә *[[Indian Antiquary]]* һәм *Mysore Review* кебек журналларда текстны нәшер иткән.

1923-1924 елларда, Һиндстан белгечләре Юлиус Җолли һәм Ричард Шмидт текстның яңа басмасын нәшер иткән, ул Бавария Дәүләт Китапханәсе Малаялам язмасы кулъязмасына нигезләнгән булган. 1950-енче елларда *Артхашастра*ның төньяк Һиндстан юрамасы Дэванагари кулъязмасы формасында Гөҗаратта, Патанда Җәйничелек китапханәсендә табылган булган. Бу кулъязмага нигезләнгән яңа басма Муни Җина Виҗай тарафыннан 1959 елда нәшер ителгән булган. 1960 елда Р. П. Кангле текстның тәнкыйди юрамасын ирешүдә булган кулъязмаларга нигезләнеп нәшер иткән. Шуннан соң текстның күпсанлы тәрҗемәләре һәм интерпретацияләре нәшер ителгән булган.
Текст безнең эрага кадәр беренче меңьеллыкта Санскрит телендә язылган, кодифицирланган, тыгыз һәм Инглиз теленең һәм Санскрит теленең грамматикасы һәм синтаксисы аерылып торганга күрә төрле ысулларда интепретацияләнергә мөмкин.  Ул Патрик Оливэлл тарафыннан—аның тәрҗемәсе 2013 елда Oxford University Press тарафыннан нәшер ителгән булган—"мин башкарган иң авыр тәрҗемә проекты" дип аталган булган, текстның өлешләре бер гасыр гыйльми өйрәнүдән соң һаман ачык түгел, һәм Каутилья әсәренең тәрҗемәсе һаман интрига булып тора һәм сәяси текст канәгатьләндерми торган була.
## Авторлык, язу датасы һәм структурасы
Язманың авторлыгы һәм датасы мәгълүм түгел һәм сакланып калган кулъязмалар оригинал булып тормыйлар һәм тарихта модификацияләнгән, әмма мөгаен хәзерге формада безнең эрага кадәр 2-нче гасыр һәм безнең эраның 3-енче гасыр арасында тәмамланган булган. Оливелл раслаганча Артхашастраның сакланып калган манускриптлары кимендә өч катламны керткән юллама булып тора, алар бергә 15 китап, 150 бүлек һәм 180 темадан гыйбарәт. Китапның беренче бүлеге борынгы эчтәлек таблицасы, шул ук вакытта соңгы китапның соңгы бүлеге 73 шигырь эпилогы, ул барлык утыз ике “юкти” – дөрес уйлау ысуллары элементлары – текстны барлыкка китерү өчен кулланылганын күрсәтә.  

Трактатның билгеле структурасы булып бүлекләрнең күбесенчә прозада булуы, һәрберсе ахырына таба шигъри формага билге буларак күчә, бу күп Һинду Санскрит текстларында булган стиль, анда үзгәрүчән шигъри ысул яки язу стиле секция яки бүлек беткән дигәнне аңлаткан сигнал буларак синтаксис коды. Барлык 150 бүлек шулай ук chapters of the text also end with a колофон белән бетә, ул китап шуныкы булган титул, шул китапта булган темалар (индекс кебек), китапта титулларның тулаем саны һәм текстта китаплар. Ахыр чиктә *Артхашастра* текстында дәвам итеп 180 тема һәм ул яңа бүлек яки яңа тема башланганда янә башланмый.
Оливэлл буенча 15, 150 һәм 180 китапка, бүлеккә һәм темага бүленеш очраклы булмаган, чөнки төп Һинду текстларның борынгы авторлары билгеле саннарны яратканнар, мәсьәлән, Маһабһаратамда 18 Парва кебек. Иң зур китап булып икенчесе тора, анда 1285 җөмлә, иң кечкенәсе унберенчесе, 56 җөмлә белән. Бөтен китапта сәясәт, идарә итү, икътисад, баш рәсмиләрне һәм патшаны саклау, дошман дәүләтләр турында шпион мәгълүматы җыю, стратегик альянсларны формалаштыру, сугыш алып бару турында 5300 җөмлә бар, бу аның эчтәлеге таблицасын һәм соңгы эпилог стилендәге китапны кертеп.
Оливэлл буенча 15, 150 һәм 180 китапка, бүлеккә һәм темага бүленеш очраклы булмаган, чөнки төп Һинду текстларның борынгы авторлары билгеле саннарны яратканнар, мәсьәлән, Маһабһаратамда 18 Парва кебек. Иң зур китап булып икенчесе тора, анда 1285 җөмлә, иң кечкенәсе унберенчесе, 56 җөмлә белән. Бөтен китапта сәясәт, идарә итү, икътисад, баш рәсмиләрне һәм патшаны саклау, дошман дәүләтләр турында шпион мәгълүматы җыю, стратегик альянсларны формалаштыру, сугыш алып бару турында 5300 җөмлә бар, бу аның эчтәлеге таблицасын һәм соңгы эпилог стилендәге китапны кертеп. 
### Авторлыгы
Сакланып калган кулъязмаларның кайбер секцияләрендә анда гасырлар буена берничә авторларның эшләре кертелгән булуны фараз итәргә мөмкинчелекне бирә. Оливьелл раслаганча, Артхашастрада безнең эраның 300-нче елында яки иртәрәк “һичшиксез төзәтүләр, хаталар, өстәүләр һәм мөгаен хәттә алып ташлаулар” да булган. 
Авторның тексты өчен өч исем төрле тарихи чыганакларда кулланыла:
; Каутилья яки Кауталья
: Текст авторны "Каутилья" яки аның юрамасы "Кауталья" исеме буенча идентификацияли: ике төрле язылыш та кулъязмаларда, комментарийларда һәм башка борынгы текстларга сылтамаларда очрый; боларның кайсысы автор исеменең оригиналь язылышы билгеле түгел. Бу шәхес мөгаен *Артхашастра*ның оригиналь юрамасының авторы булган: бу юрама мөгаен иртәрәк язучылар эшендә нигезләнгән, бу Артхашастраның ачылу шигырендә тәкъдим ителә, анда әйтелгәнчә автор яңа трактатны язар өчен шулай аталган "Артхашастра"ларга мөрәҗәгать иткән.
: Висакхадаттаның *[[Мудраракшаса]]*сы Каутильяны *кутила-мати* ("һәйләкәр акыллы") дип атый, ул "Каутилья" сүзе *kutila*-дан алынганына ишарә итә, бу the Sanskrit word for "һәйләкәр" өчен Санскрит сүзе. Шулай да, шундый килеп чыгыш грамматик мөмкин түгел һәм Вишхадатта аны гади ысулда каламбур өчен куллана. "Каутилья" яки "Кауталья" сүзе готра (сызык) исеме булырга мөмкин һәм ул шул мәгънәдә соңрак әдәбиятта һәм язмаларда кулланыла.
; Вишнугупта
: Текст ахырында шигырь авторны "Вишнугупта" (IAST:Viṣṇugupta) дип идентификацияли һәм Вишнугупта үзе текстны да аның комментарийны да “трактатларда комметаторлар тарафыннан күп шигырьләрне” искә алганнан соң тезгән дип раслаган. Р.П.Кангле теориясе буенча Вишнугупта Чанакьяның (IAST:Cāṇakya) шәхси исеме аның готраның исеме булган. Башкалар, мәсьәлән, Томас Барроу һәм Патрик Оливелл күрсәткәнчә Чанакьяга карый торган иртә чыганакларның берсе дә"Вишнугупта" исеме юк. Бу галимнәр буенча "Вишнугупта" авторның шәхси исеме булырга мөмкин булган, аның готра исеме"Каутилья" булган: бу шәхес, шулай да, Чанакьядан башка булган. Тарихчы К С Оҗһа теориясе буенча Вишнугупта текстның соңгы юрамасының мөхәррире булган.
; Чанакья
: *Артхашастра*ның соңгы параграфында трактатның авторы булып илне  Нанда патшаларыннан саклаган шәхес торган дип раслана, гәрчә анда төгәл итеп шәхес исеме күрсәтелми.  Маурья Империясенең премьер-министры Чанакья Нанда династиясен бәреп төшерүдә төп рольне уйнаган. Берничә соңрак текст Чанакьяны Каутилья яки Вишнугупта белән идентификацияли: Иртәрәк чыганаклар арасында, *Мудрракаша* өч исемне куллана торган бердәнбер булып тора - Каутилья, Вишнугупта һәм Чанакья – алар бер шәхескә карый. Башка иртә чыганакларда Чанакья исеме кулланыла (мәсьәлән, *[[Панчатантра]]*), Вишнугупта (мәсьәлән, *[[Нитисара]]*), Чанакья һәм Вишнугупта да (Дандин-ның *[[Дашакумарачарита]]*сында), яки Каутилья (мәсьәлән. Банабһаттаның *[[Кадамбари]]*сында). Пураналар - (*[[Вишну-пурана]]*, *[[Вайю пурана]]*, һәм *[[Матсья пурана]]*) Маурья премьер-министрын тасвирлар өчен "Каутилья" исемен кулланган бердәнбер борынгы текстлар арасында (киңрәк кулланылган "Чанакья" урынына).
: Р.П.Кангле кебек галимнәр теориясе буенча текстның авторы булып Маурья премьер-министры Чанакья булган. Башкалар, мәсьәлән, Оливелл һәм Томас Траутманн раславынча бу шигырь соңрак өстәү һәм Чанакьяны Каутильяга идентификацияләү Гупта Империясе вакытында булган чагыштырмача соңрак үсеш булган. Траутманн күрсәтүенә иртәрәк чыганакларның берсендә дә *Артхашастра*ның авторы дип Чанакья күрсәтелгән. Оливелл Гупталарны Маурьялрның законлы варислары дип күрсәтеп карап, Гупталар шуның буенча эш иткән сәяси трактатның авторы Маурья премьер-министры белән идентификацияләнгән булган.
### Хронологиясе
Оливелл раслаганча текстның борынгы катламы "Каутилья чыганаклары" безнең эрага кадәр 150 ел – безнең эраның 50-нче елына карый. Эш эволюциясенең киләсе фазасы "Каутилья Каравы", безнең эраның 50–125 елына карый дип әйтергә була. Ахыр чиктә "Шастрик мөхәррирләнгән юрама" (ягъни без хәзер ия булган текст) безнең эраның 175–300 елы чорына карый.
*Артхашастра* төньяк көнбатыш Кытайның, Әфганстанның һәм төньяк көнбатыш Пакистанның күмелгән манускрипт фрагментларында шигырьләрдә укырга мөмкин. Боларга Кытай янында Кизил мәгарәләрендә табылган Шпицер кулъязмасы (безнең эраның якынча 200 елы) һәм каен тузы төргәкләре хәзер Баҗаур Тупламасы өлеше (безнең эраның 1-енче гасырдан 2-нче гасырга кадәр) ул Һарри Фалк һәм Инго Страух раслаганча 1999 елда Хайбер Патунхва Буддачылык урынында табылган булган.

### География
*Артхашастра* авторы авыл рәсмиен яки җитәкчене тасвирлар өчен *грамакута* төшенчәсен куллана, ул Томас Барроу буенча ул төбәкнең асаба яшәүчесе дигәнне аңлата, ул төбәк хәзерге көн Гөҗаратны һәм төньяк Махараштраны үз эченә ала. Бу теорияне шулай ук башка шәһадәтләр тәэмин итә: текстта Кояш сәгатенең Ашадһа аенда (июнь-июль) юк була дип әйтелгән, һәм көн һәм төн Чайтра (март-апрель) һәм Ашваюджа (сентябрь-октябрь) айларында тигез дип әйтелә. Бу бары тик Кысла тропигы буйлап ятучы даирәләрдә мөмкин, ул үзәк Һиндстан аша көнбатышта Гөҗараттан көнчыгышта Бәнгәлгә кадәр уза.
Текстның авторы Аванти (Борынгы Һиндстан) һәм Ашмака тарихи төбәкләре белән иң таныш булып күренә, аңа хәзерге көн Гөҗарат һәм Махараштра керә. Текстта шул тарихи төбәкләр өчен ел саен яңгыр яву саннары китерелә. Шуңа өстәп, ул диңгез сәүдәсе белән таныш булуын күрсәтә, ул Гөҗарат-Махараштра төбәгендә Сопара кебек  борынгы диңгез портлары булулары белән аңлатыла. Ахыр чиктә, готра исеме Каутилья әле дә Махараштрада бар.

## Исеменең тәрҗемәсе
Төрле галимнәр "артһашастра" сүзен төрлечә тәрҗемә иткән.
* Р.П. Кангле: "Артһа ул кешеләрнең тормышын тәэмин итү һәм артхашастра ул артхага барып килү ысуллары фәне" "science of politics";
* А.Л. Башам: "сәясәт турында трактат"
* Д.Д. Косамби: "материаль ирешү фәне"
* Г.П. Сингһ: "сәясәт фәне"
* Роджер Боэше: "сәяси икътисад фәне"
* Патрик Оливэлл: "сәясәт фәне"
Артха (муллылык, байлык, максат, мәгънә, икътисади саклылык) Һинд динендә тормышның дүрт максатларының берсе (Пурушартха), башкалары булып дхарма (законнар, вазифалар, хокуклар, хасиятләр, яшәү рәвеше) булып тора, кама (мәхәббәт) һәм Мокша (Һинд дине) (рухи азат ителү) тора. Шастра "кагыйдәләр" яки "фән" өчен Санскрит сүзе булып тора.
## Тезелеше
*Артхашастра* 15 китап атамасына, 150 бүлеккә һәм 180 темага түбәндәгечә бүленгән:

# Белем алу темасына, 21 бүлек, 1-18 темалар
# Супер-интендантлар эшчәнлеге буенча,36 бүлек, 19-56 темалар (иң зур китап)
# Гаделлек турында, 20 бүлек, 57-75 темалар
# Кергән шырпыларны бетерү, 13 бүлек, 76-88 темалар
# Серле үз-үзеңне тотыш турында, 6 бүлек, 89-95 темалар
# Түгәрәк нигезе, 2 бүлек, 96-97 темалар
# Алтылы стратегия буенча, 18 бүлек, 98-126 темалар
# Бәлаләр темасына, 5 бүлек, 127-134 темалар
# Патша сугышка маршлаганда әзерләнгәндә,7 бүлек, 135-146 темалар
# Сугыш буенча, 6 бүлек, 147-159 темалар
# Конфедерацияләрга таба үзеңне тотыш, 1 бүлек, 160-161 темалар
# Зәгыйфьрәк Патша буенча, 5 бүлек, 162-170 темалар
# Кальганы яулап алу ысуллары, 5 бүлек, 171-176 темалар
# Эзотерик практикалар буенча, 4 бүлек, 177-179 темалар
# Фәнни трактат ничек оешкан булуы, 1 бүлек, 180 тема
## Эчтәлеге

### Закон, икътисад һәм хөкүмәткә ихтыяҗ
Борынгыы Санскрит тексты Китапның 2 бүлегендә ачыла (беренче бүлек эчтәлек таблицасы булып тора), анда белем даирәләренең тиеш булырга һәм җитәрлек саны турында төрле теорияле берничә сакланып калган мәктәп булу турында сөйләнә һәм анда шул даирәләр арасында хөкүмәт фәне берсе булганы турында раслана. Мисал өчен *Бриһаспати*, *Усаналар* мәктәбе, *Ману* мәктәбе үзе һәм *Каутилья* китерелә.

Текстта расланганча *Усаналар* мәктәбе карашы буенча бары тик бер җитәрлек белем бар, хөкүмәт фәне, чөнки башка фән ансыз яшәп кала алмый. *Брихаспати* мәктәбе раслаганча Артхашастра буенча ике генә тармак белем бар, хөкүмәт тарамагы һәм икътисад тармагы (авыл хуҗалыгы, мөгезле хайваннар һәм сәүдә *Варта*сы), чөнки бөтен башка фәннәр интеллектуаль һәм кешенең вакытлыча тормышыннан чәчәк ата. *Ману* мәктәбе карашы буенча Артхашастра раслаганча өч белем тармагы бар, Ведалар, хөкүмәт фәне һәм икътисад фәне (авыл хуҗалыгы, мөгезле хайваннар тоту һәм сәүдә *Варта*сы), чөнки бу өчесе бер-берсен тәэмин итәләр һәм башка фәннәр Ведаларның махсус тармагы булып тора.
Артхашастра шуннан соң дүрт белергә кирәк белем тармагы бар икән дип раслый, Ведалар, *Анвикшаки* (*Самкхья*, *Йога* һәм *Локаята* фәлсәфәсе), хөкүмәт фәне һәм икътисад фәне (авыл хуҗалыгы, мөгезле хайваннар һәм сәүдә *Варта*сы). Бу дүрттән чыгып белем, мал һәм кеше муллылыгы килеп чыга. Шуннан соң Каутилья текстта Ведалар Дхарма (хокук, әхлак) һәм адхарма (дөрес эшләмәү, әхлаксызлык) нәрсә булганы турында сүз йөртә, *Варта* байлыкны нәрсә тудыра һәм байлыкны нәрсә җимерә икәнен аңлата, хөкем сөрү фәне *Ньяя* (гадел хөкем, тиешлелек, тиешле) һәм *Аньяя* (гадел булмаган, тиешле түгел) һәм *Анишваки* (фәлсәфәсе) нәрсә турында сүз йөртә, бу фәннәрнең яктылыгы, шулай ук бөтен белемнең чыганагы алкышларга күрсәтмә һәм барлык гамәлләрнең ысулларына күрсәтмә булып тора. Ул гомумән хөкүмәт турында сөйли:

### Раджа (патша)
Иң яхшы патша ул *Раджа-[[риши]]*, олы фикер иясе патша.
*Раджа-риши*ның үз контроле бар һәм ул сиземнәрнең вәсвәсәсенә төшми, ул даими өйрәнә һәм фикерләрен үстерә, ул ялганнан һәм ялагайланып киңәшчеләрдән арына һәм аның урынына хакыйкать сөйләүче һәм ирешүләре булган өлкәннәр белән сөйләшә, ул оста рәвештә саклыкны һәм кешеләренең байлыгын тәэмин итә, ул кешеләрен баета һәм куәтен үстерә, ул аһимсаны практикалый (барлык җан ияләренә карата көч кулланмау принцибы), ул гади тормыш белән яши һәм зыян китерүче кешеләрдән яки гамәлләрдән арына, ул кеше хатыныннан ерак һәм башка кешеләрнең малына омтылмый. Патшаның башка дошманнары башкалар түгел, ә бу алты: шәһвәт, ярсулык, саран булу, буш дан артыннан куу (тщеславие), тәкәбберлек һәм җилкуарлык (лихачество). Гадел патша кешеләренең намуслыгын ота, патша булуына күрә түгел, ә гадел булуына күрә.
### Рәсмиләр, киңәшчеләр һәм хөкүмәтне тикшерүләр
Текстның 1 китабы һәм 2 китабында таҗ принцы ничек өйрәнелергә тиеш һәм патша үзе ничек өйрәнергә тиеш икәне турында  сүз бара, шулай ук ничек итеп ул төп *Мантри* (министрларын), рәсмиләрне, хөкүмәтне, сарай яны персоналын, магистратны һәм судьяларны ничек җыю турында.
Артхашастраның 2 темасы яки 1 китапның 5 бүлеге патшаның даими өйрәнүенә һәм үсешенә багышланган, анда текст аларның ирешүләрен белгән һәм хөрмәт иткән төрле фән даирәләреннән өлкәннәр киңәшмәсен тәэмин итәргә киңәш итә. Текстның 4 темасы министрларны һәм төп рәсмиләрне сайлау процессын тасвирлый, ул раславы буенча патшаның аларның намуслыгы һәм сыйдырышлыгы белү турында шәхси белемендә нигезләнергә тиеш. Каутилья беренче мәртәбә хәзер булган галимнәр арасында дәүләт рәсмиләре ничек сайланырга тиеш турында төрле исемлекләрне китерә, *Бһрадваджа* намуслык һәм белем сайлау өчен калкан булырга тиеш икәнен тәкъдим итә, *Каунападанта* тәкъдим иткәнчә варислык күбрәк уңайлы, *Висалакша* тәкъдим иткәнчә патша зәгыйфьлекләрен куллана ала торганнарны ялларга тиеш, *Парасара* зәгыйфьрәк кешеләрне яллауга каршы чыккан, чөнки алар патшаның зәгыйфь урыннарын кулланып шуның урынына аны үз кулайлыгы өчен эшләтәчәкләр һәм шулай ук беренчел сайлау критерие булып тәҗрибә, ә теоретик квалификация түгел дип раслый торган берәү булып тора.
Каутилья рәсмиләрне ничек сайларга турында конфликтлаучы карашларны тасвирлаганнан соң, патша  *Аматйаһ*ларны (министрларны һәм олы рәсмиләрне) үткән эшләрендә нәрсә күрсәткәннәре, характерлары һәм рольләренә тәңгәл итеп дәрәҗәләре буенча сайларга тиеш. Артхашастра раслаганча *Аматйаһ*  *Аматья-сампат* белән булырга тиеш: яхшы өйрәтелгән, алдан күрүчәнлеге белән, көчле хәтере белән, күренекле, яхшы сөйләшә торган, дәртле, экспертиза тармагында камиллеге булган, теоретик һәм практик белеме булган, саф характерлы, яхшы сәламәтлеге булган, юмарт һәм филантропик, прокрастинациядән азат, акылы үзгәрүчәнлектән азат, күрә алмаудан азат, дошманлыктан азат, ярсудан азат, һәм дхармага тугъры. Бу хасиятләрнең берсе яки берничәсе җитешеп бетмәгәннәр администрациядә урта яки түбәнрәк позицияләр өчен каралып өлкәнрәк рәсмиләр карамагы астында эшләргә тиеш. Текст төрле *Аматья-сампат* өчен сынауларны тасвирлый.
Артхашастрада 6 темада патшалыкта барлык министрларның һәм югары рәсмиләрнең бердәмме, әллә юкмы турында серле тикшерүләр һәм даими үлчәүләр тасвирлана. Бердәмлеге булмаган рәсмиләр арестланырга тиеш. Законны бозучаннар граждан һәм җинаять судларында эшләргә тиеш түгел. Финанс эшләрендә бердәмлеге булмаган һәм акчага бирешүчәннәр хәзинәче яки салым җыючылар булмаска тиеш һәм җенси мөнәсәбәтләрдә интегральлеге булмаганнар *Виһара* хезмәтләренә билгеләнелергә тиеш түгел. Министрларның иң олы дәрәҗәсе сыналырга тиеш һәм барлык төр хәлләрдә һәм барлык төр чакыруларда үзләрен бөтен төр вәсвәсәгә бирешмәгән итеп уңышлы күрсәтергә тиеш.
1 китапның 9 бүлеге патша киңәшмәне һәм үз киңәшмәсе өчен Пурохитны (капелланы, рухи җитәкчене) тәэмин итәргә тиеш. Текстта расланганча “Пурохит”   Веданы һәм алты *Анга*ны яхшы өйрәнгән булырга тиеш.
### Кешеләр арасында фәкыйрьләнү, мотивация булмау һәм дус булмау сәбәпләре

7 китапның 109 темасында Артхашастра кешеләр арасында дус булмау, мотивация булмау һәм икътисади бәлаләр күбәю сәбәпләре исемлеген китерә. Ул “кайда булса да яхшы кешеләрге өстен итеп карасалар һәм явыз кешеләрне кочакласалар” бәлаләр арта дип раслау белән ачыла. Кайда булса да рәсмиләр яки кешеләр гамәлләрдә яки сүзләрдә рәхимсезлек инициацияләсәләр, кайда булса да хокуксыз рәхимсезлек гамәлләре булса дус булмау арта. Патша Дхарманы инкарь итсә, ул "эшләнмәскә тиеш һәм эшләрнергә тиеш бирелергә тиеш нәрсәне бирми һәм бирелмәскә тиешне бирә", патша кешеләрен борчылу итә һәм алар аны яратмый башлыйлар.
“Артхашастра” 7.5.22 шигырьдә раслаганча кешеләргә алар тартылырга тиеш булмаганда салым салынган яки алар җәзага тартылган булсалар, җәзага тартылырга тиеш булганнар җәзага тартылмасалар, тиешле булмаган кешеләр арестланса патша һәм аның рәсмиләре бәла һәм дус булмауга сәбәп була. Рәсмиләр талаучыларга каршы яклау тәэмин итү урынына урлауда катнашса, кешеләр фәкыйрьләнә, рәсмиләрнең ихтирамы кими һәм аларга дустанә мөнәсәбәт булмый.
*Артхашастра* тексты 7.5.24 - 7.5.25 шигырьләрендә раслаганча, каһарман гамәле турында гайбәт сөйләгән урында ирешүләрнең сыйфаты түбән итеп күрсәтелә, беренче башлаучыларга зыян китерәләр, намуслы кешеләргә ихтирам белән карамыйлар, лаеклы кешеләргә бүлек бирелмәгән урында, ә аның урынына фаворитизм һәм ялган булган урында, шул урында мотивация булмый, бәла кичерәләр, борчулы булалар һәм лояль булмыйлар.
7.5.33 шигырендә борынгы текст ашау һәм яшәп калуга караган фәкыйрьлек бөтен нәрсәне җимерә, ә башка төр фәкыйрьлекне бөртек һәм акча биреп адресларга мөрәҗәгать итәргә була.

### Граждан, җинаять законы һәм суд системасы

Траутманн буенча Артхашастраның 3 китабы граждан законына багышланган, эш бирүченең һәм эшкә урнашучының икътисади мөнәсәбәтләре, партнёрлык, сатучылар һәм сатып алучылар секциясен кертеп. 4 китап җинаять законы буенча трактат, анда патша я аның өчен гамәл кылучы рәсмиләр инициативаны алалар һәм җинаятькә каршы суд процессын башлыйлар, чөнки җинаять дәүләт кешеләренә каршы. Траутманн күрсәткәнчә бу система башка тарихи системалар белән чагыштырып карганда Европа җинаять законына охшаш, чөнки дәүләттә Европа (һәм Артхашастра) системасы җинаять статусы астында булган хөкем процессларын инициацияли, чөнки соңрак системаларда зыян күргән як башкалар арасында үтерү, көчләү, тән җәрәхәте очрагында гариза инициацияли.
Борынгы текстта судларның җинаять очракларны алып бару өчен өч *прадештри* (магистраты) бар дип фикер йөртә һәм бу панель граждан суды панеленнән аерым һәм бәйсез, бу Һинд дин патшалыгы өчен махсус. Текстта күрсәтелгәнчә гадел җәза ул җинаятькә пропорциональ булган, ул күп секцияләрдә 1 китапның 4 бүлеге белән башлана  һәм кабат бу принципны җәзаларны аерып күрсәтүдә куллана, мәсьәлән, темада бу 4 китапның 2 бүлеге. Артхашастра раслаганча икътисади җинаятьләр, мәсьәлән, сәүдәгәрләр яки һөнәр ияләре төркеме тарафыннан сөйләшеп кую шәхсән эшләнгән күбрәк җәза бирелә, чөнки сөйләшеп кую кешеләрнең яхшысы өчен систематик зыян булып тора.
### Тыюлыклар һәм урманнар
Артхашастра раслаганча урманнар сакланырга тиеш эш өчен бик карт, я авыру, я җәрәхәтләнгән булган атларны һәм филләрне ашатыр өчен дәүләт хәзинәсе сарыф ителергә тиеш. Шулай да, Каутилья киңәш иткәнчә уңышларга зыян китерә торган кыргый хайваннар дәүләт ресурслары белән чикләнергә тиеш. 19 темада, 2 бүлектә тект шулай дип тәкъдим итә:

Патша [салымнардан] азат итәргә тиеш
  Дошман патша яки кабилә тарафыннан тар-мар ителгән төбәккә,
  Авыру яки ачлык бәласе булган төбәккә.
Ул авыл хуҗалагын саклап торырга тиеш
Аңа зур салымнар, аһимса булмаган хезмәт, законнар һәм хайван көтүләре
Аларга караклар, явыз хайваннар, агу, крокодиллар яки авыру янаганда
Ул сәүдә юлларын ачык тотарга тиеш
Аларга теләсә кем янаса - офицерлар, талаучылар яки чик җитәкчеләре басым ясаса
Аларны ферма хайваннары тузган рәвешкә китерсә
Патша элек нигезләнгән урманнарны, фил урманнарын, резервуарларны һәм шахталарны
Сакларга тиеш һәм яңаларны нигезләргә тиеш.

### Шахталар, фабрикалар һәм супер-интендантлар
Артхашастрада 30 темадан 47 темага кадәр шахталарны һәм фабрикаларны, җайланмаларны, урман җитештерүенә, баланслар һәм авырлык үлчәмнәре стандартларына, озынлык һәм вакыт үлчәмнәре стандартларына, йолаларга, авыл хуҗалыгына һ.б. багышланган. 
### Шымчы булу, пропаганда һәм мәгълүмат буенча
Артхашастрада күп бүлекләр серле хезмәтләрнең ихтыяҗларына, ысулларына һәм максатларына һәм дәүләт эше өчен шпионнар челтәрен ничек төзәргә һәм шуннан соң кулланырга икәненә багышлый. Текстка расланганча рольләр алу һәм качу өчен шпионнар өйрәтелгән булырга тиеш, шулай ук мәгълүматны тапшыру өчен кодлы телне кулланырга һәм нәтиҗәләре буенча бүләк ителергә тиеш.
Артхашастра буенча *Вьяджнана* (кыяфәт) агентлары өчен киңәш ителгән рольләр һәм качуларга аскетлар, урман дәрвишләре, фәкыйрьләр, докторлар, астрологлар, куллану йорт хуҗалары, тамашачылар, биючеләр, хатын-кыз агентлар һәм башкалар керә. Биредә бу һөнәрләрдән әгъзалар серле хезмәт өчен эзләнергә тиеш дип тәкъдим ителә. Текстта расланганча, алдан күрүчее дәүләт, аның дошманнары мәгълүмат эзлиләр һәм территория эчендә мәгълүмат эзлиләр һәм пропаганда тараталар дип уйларга тиеш һәм шуннан чыгып шундый дошман шымчы операцияләре өчен ул икеләтә агентларны өйрәтергә һәм аларга акча бирергә тиеш.
Артхашастра буенча серле хезмәтнең максатлары хөкүмәт рәсмиләрнең бердәмлеген тикшерү, картельләрне һәм халыкны конспирация өчен тикшерү, сугышка әзерләнә торган дошман патшаларны яки шулай ук сугыш вакытында, дошман дәүләтләр тарафыннан шымчы һәм пропаганда сугышларын тикшерү һ.б. Артхашастраның 5.2.69 шигырендә расланганча шымчы операцияләре һәм аларның максатлары "хыянәт итүчеләргә һәм хокук бозучыларга карата, ә башкаларга карата тиеш" башкарылырга тиеш.
### Сугыш һәм тынычлык турында
Артхашастрада 7 китап һәм 10 китап сугышка багышланган һәм сугыш өчен күп сценарийлар һәм сәбәпләр күрсәтелә. Ул сугышны өч киң төргә төркемли – ачык сугыш, ябык сугыш һәм тавышсыз сугыш. Анда шуннан соң бүлекләр төрле сугышларга багышлана, ничек бу сугышларда катнашырга һәм ничек сугышның капланыш астында яки тавышсыз сугыш максаты икәнен белергә турында. Текстта патша эшләп караганның сугыш алып бару һәм тынычлыкка омтылганда прогрессны белергә тиеш. Текстта шулай дип раслана:

Артхашастрада Каутилья дәүләт һәрвакыт адекват рәвештә фортификацияләнгән булырга тиеш, аның кораллы көчләре әзер булырга тиеш һәм сугыш гамәлләренә каршы торырга сәләтле булырга тиеш дип өйрәткән. Каутилья сугыш ысулы өстеннән тынычлык ысулын яхшырак күрә, чөнки ул күп хәлләрдә тынычлык кешеләрнең байлыгына, муллылыгына һәм якланган булуына китерә. Артхашастра тынычлык дәрәҗәсенең һәм тынычлык төшенчәсен, Брекке раслаганча, as "сәнәгатьтә эш нәтиҗәләренә ирешеп карау һәм эштән алынган нәтиҗәләр ләззәтенә дулкынлану булмау".
### Көйләүләр һәм салымнар турында
Артхашастра катнашкан икътисад турында сүз йөртә, биредә шәхси ширкәтләр һәм дәүләт ширкәтләре бер-берсе белән авыл хуҗалыгында, урман җитештерүендә, шахталарда, җитештерүдә һәм сәүдәдә. Шулай да, патша статуслары һәм рәсмиләр шәхси икътисади эшчәнлекне көйлиләр, кайбер икътисади эшчәнлек дәүләт монополиясе булып тора һәм супер-интендент шәхси һәм дәүләт ширкәтләренең шул ук көйләнүләр буенча эшләвен күзәткән. Шахталар дәүләт карамагында булган, әмма текстның 2.12 бүлеге буенча шәхси ширкәтләргә арендага бирелә. Артхашастра раслаганча кулланучыны яклау патшаның рәсмиләре өчен әһәмиятле приоритет булырга тиеш. 

Шәхси җирдә авыл хуҗалыгы 16,67% дәрәҗәсендә булырга тиеш, әмма салым ачлык, эпидемия һәм яңа культивацияләнмәгән кырларга күченү вакытында алынмый. Яңа җәмәгать проектлары, мәсьәлән, су арыклары һәм су эшләре салымнардан биш елга азат ителә. Гыйбадәтханә һәм *[[гуру]]кул* җирләре салымнардан, штрафлардан азат ителә. Патшалык чикләреннән тыш сәүдәгә салымнар яки үтәлергә тиеш бурычлар куелган. Салымнар сәнәгать кешеләре өчен 10%-тан 25%-ка кадәр аерелып торган һәм алар җитештергән әйбер (продукт), хезмәт яки акча белән түләнергә тиеш булган.
## Тәрҗемәләр һәм өйрәнү
Текст Шамашастри, Кангле, Траутманн һәм башкалар тарафыннан тәрҗемә ителгән һәм интепретацияләнгән булган. Күптән түгел булган тәрҗемәләргә һәм интерпретацияләргә Патрик Оливеллныкылар керә  һәм МакКлишныкы керә.
## Йогынтысы һәм кабул ителүе

Галимнәр раслаганча Артхашастраның Азия тарихында йогынтысы зур. Аның фикерләре Көньяк Азиядә иң зур империяләрнең берсен төзергә ярдәм иткән, ул Парфия Империясе чикләреннән Һиндстан суб-континентының башка ягында Бенгалиягә кадәр җирне колачлаган, аның башкаласы Паталипутра император Марк Аврелий астындагы Римнан ике мәртәбә күбрәк булган.
Каутильяның яклаучысы Чандрагупта Маурья аның улы Биндусара һәм оныгы Ашока тарафыннан мирас итеп алынган империяне берләштергән.
### Макиавелли белән чагыштыру
1919 елда яңа табылган Артхашастра кулъязмасы беренче нәшер ителгәннән соң Макс Вебер шулай дип раслаган:

Соңрак өйрәнүләр *Артхашастра*ны "Макиавеллианизм" белән чагыштыру белән дөрес түгел дигән карашта. Мәсәлән, Пол Брайанс раслаганча, Макиавеллиның *The Prince* әсәрендә патша һәм аның түгәрәге үзләре өчен монархның куәтен сакларга тырышалар, әмма *Артхашастра*да патша "крестьяннарны кертеп гражданнарны якларга һәм бай итәргә тырышырга" тиеш. Каутилья Артхашастрада раслаганча, "патшалыкның байлыгының соңгы чыганагы булып кешеләрнең сакланган булуы һәм кешеләрнең байлыгы" тора, бу караш Макиавеллиның текстында беркайчан да искә алынмаган. Текст Брайанс раслаганча "җир реформасы" яклы, анда җире булган, әмма озак бернәрсә дә үстерми торган җир ияләреннән һәм фермерлардан  алына һәм фәкыйрьрәк, әмма җире булмаган фермерларга бирелә.
Артхашастра күп очракларда ниндидер патшалыкта көчсез һәм зәгыйфьләргә ярдәмне игълан итә, бу хис Макиавеллида юк; Артхашастра Брайанс раслаганча "патша ятимнәргә, картларга, зәгыйфьләргә, газапланучыларга һәм ярдәмсезләргә матди ярдәм күрсәтергә тиеш. Ул шулай ук ярдәмсез хатыннарны алар йөкле булганда һәм алар тудырган балаларны азык белән тәэмин итәргә тиеш". Шулай ук текстта кеше тормышы гына түгел, ә хайван тормышы турында сүз бара һәм 2 китапта тәкъдим ителгәнчә атларга һәм филләргә карт булудан, авырудан яки сугыштан соң эшли алмаган халәткә килгәч азык бирелергә тиеш.
### Дәүләтнең роленә карашлар
Анализы өчен 1969 елда Кангле тәрҗемәсенә тулаем таянган Роджер Боэше раслаганча Кангле юрамасының проблемалары бар, чөнки ул комментарий буларак ялгыш текстка таянган; ул 2013 ел юрамасында төзәтүләрне төзәткән һәм Рангараджанның 1992 ел альтернатив тәрҗемәсен тәнкыйтьләгән, Артхашастраны "борынгы дөньяның бөек сәяси китабы" дип атаган.
### Хасияткә һәм милеккә карашлар
Томас Траутманн раслаганча *Артхашастра* in chapter 3.9 бүлектә җиргә ия булу хокукларын танымый һәм патша шул хокукны талап алудан яки бозудан сакларга тиеш. Артхашастра раслаганча берәү җирне сатарга тели икән, хуҗаның туганнары, күршеләре һәм кредиторлары, шул тәртиптә беренче сатып алу хокукына ия һәм алар җирне гадел көндәшлектә бәягә сатып алырга теләмәгән очракта, башкалар һәм чит кешеләр сатып алырга тәкъдим итәргә мөмкин. Дәвам итеп, бәя шәһидләр алдында игълан ителергә, язып куелырга һәм салымнары түләнергә тиеш, чөнки сату-сатып алу оештырулары дәүләт тарафыннан танылырга тиеш.
Текстта  3 китаптан 4 китапка кадәр икътисади законнарга һәм суд системасының икътисади, контрактларга һәм базарга карган бәхәсләрдә суд системасының күзәтү темасына багышланган. Текст шулай ук мөрәҗәгать системасын тәэмин итә, анда өч *дһармастһа* (судьялар) ике фирка арасында контракт бәхсәләрен карыйлар һәм клиентлар җинаятьне ялганлар өчен ялгыш таләпләрне һәм спекуляцияләрне карый. Траутманн раслаганча текст базар алмашуын алдан күрә һәм функцияләве өчен фрэймворкны тәэмин итә.
### Барлык сценарийларны алдан күрүче стратегия буенча китап
Сиһаг раслаганча, текст дәүләт ничек икътисади үсешкә омтылырга тиеш һәм ул “икътисади башкаруның тиешле үлчәвен” ассызыклый, әхлакый кыйммәтләр җәмгыятьне тоташтыра торган һәм икътисади үсешне тәэмин итә торган җилем дип таный.
### Реализм
Һиндстанның элеккеге Милли Саклау Киңәшчесе Шив Шанкар Менон раслаганча: "Артхашастра дәүләтне ничек төзергә, дәүләт белән ничек идарә итәргә, олырак максат турында мәгълүм булып күрсәтмәләрне ачыклау һәм төгәлләү, дәүләт белән идарә итүнең практик тәҗрибәсенең нәтиҗәсе. Ул норматив текст кына түгел, ә дәүләт белән идарә итү сәнгатенең реалист тасвирламасы". Менон буенча текст файдалы, чөнки ул "без хәзер яшәгән дөнья Каутилья эшләгән дөньясына охшаш". Ул китапны укуны стратегик мәсьәләләргә карау өчен киңәйтү өчен киңәш иткән.
## Популяр мәдәнияттә
* *[[Blue Bloods (TV series)|Blue Bloods]]* телешоуының 5 фасылының 22 эпизодында искә алына
* *[[iZombie (TV series)|iZombie]]* телешоуының 3 фасылның 1 эпизодында искә алына
* Ашвини Сангһиның *[[Chanakya's Chant]]* романы
* Брэд Тһорның *Blowback* романы
* *[[Чандрагупт Маурья]]*ның *[[Sony Entertainment Television]]*да Һинди сериалында искә алына
* *[[Dear White People]]* телешоуының 3 фасылның 5 эпизодында искә алына
* Дэйвид Кристианның *[[Origin Story, A big history of everything]]* китабында искә алына
* Һенри Киссинджерның *[[World Order (book)|World Order]]* китабында искә алына

## Шулай ук карарга мөмкин
*:en:Artha һәм :en:Purushartha – Һинд фәлсәфи концепцияләре
*:en:Hindu philosophy
*:en:History of espionage
*:en:Nitisara
*:en:Rajamandala
*:en:Tirukkural
*:en:Machiavelli
*Ману законнары
## Билгеләмәләр

### Әдәбият

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
**Arthashastra-Studien*, Dieter Schlingloff, Wiener Zeitschrift für die Kunde Süd- und Ostasiens, vol. 11, 1967, 44-80 + Abb. 1a-30, ISSN 0084-0084.
* Ratan Lal Basu and Raj Kumar Sen, *Ancient Indian Economic Thought, Relevance for Today*, ISBN 81-316-0125-0, Rawat Publications, New Delhi, 2008
* Shoham, Dany, and Michael Liebig. "The intelligence dimension of Kautilyan statecraft and its implications for the present." *Journal of Intelligence History* 15.2 (2016): 119-138. 

## Тышкы сылтамалар
* (First English translation, 1915 by R Shamasastry)
*''Arthashastra'' (English) (Another archive of 1915 R Shamasastry translation)
*''Arthaśāstra'' (Sanskrit, IAST-Translit) , SARIT Initiative, The British Association for South Asian Studies and The British Academy
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине сәясәте