open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ырынбур казак гаскәрендә татарлар

**Ырынбур казак армиясендә татарлар** — ырынбур казаклары составында  мөселман - татар төркеме. Татар халкының казак катламы крайда 1799 елда теркәлгән. Ырынбур татар казаклары тарихы 1920-елда казакларны бетерү белән тәмамлана.
## Тарихы

1744 елда Сакмар елгасы буена  Сәет Хаялин җитәкчелегендәге 176 татар гаиләсе (меңгә якын кеше) килеп утыра һәм Каргалы бистәсен нигезли, аларның күпчелеге Казан өязеннән булалар. Башка халыклар  белән катнаш торак пунктлары да барлыкка килә. 1799 елның 12 октябрендә император Павел I-нең  Сенатка указы чыга. Указ буенча Оренбург округы татарлары җан башыннан алына торган ясактан азат ителеп, Оренбург казаклары гаскәренә теркәлә.

1802 елда Каргалы бистәсендә яшәүчеләрнең бер өлеше Чесноковка авылына һәм Никольский һәм Гирялский редутына күчә. Ләкин, төбәкнең сәүдәгә ихтыяҗы 1819 елның 5 гыйнварындагы указ белән чикләнә. Каргалы бистәсенәндәге кайбер казаклар казак дәрәҗәсеннән чыгарыла һәм салым салына торган катламга әверелә.

Кочуровлар һәм Дашкиннар — казак гаскәрендәге татар дворяннары фамилиялары.

## Исәбе
Ырынбур губернасында татарлар саны әкренләп үсә. Аларның исәбенә мишәрләр һәм типтәрләр кертелмиләр.

* 1866 - 19 765 кеше
* 1891 - 21 581 кеше (6%)

## Моны да карагыз

* Дон казак армиясендә татарлар
* Нагайбәкләр

## Сылтамалар

* Иностранцы и иноверцы в Оренбургском казачестве
* Татары в Оренбургском казачьем войске.
* Бөтендөнья татар когрессы 

## Әдәбият

* Семенов, Владимир Геннадьевич. "Татары в Оренбургском казачьем войске." *Евразийское ожерелье* 1 (2001): 166
*Аминов, Рустем Равилевич. *[https://old.chuvsu.ru/images/stories/dissovety/212.301.05/ARR/Aminov_RR-disser.pdf Татары-казаки в составе Оренбургского казачьего войска (1748-1917 гг.)]*. Institut istorii im. Š. Mardžani AN RT, 2017.

Төркем:Йомышлы татарлар
Төркем:Ырынбур казак гаскәре
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Татар тарихы
Леонид Ярош

**Леонид Владимирович Ярош** (1957 елның 22 июне, Горица, Менск районы, Чернигов өлкәсе, Украин ССР, ССРБ) — совет, Россия шахмат композиторы.

## Тормыш юлы
1957 елның 22 июнендә Украинаның Чернигов өлкәсе Менск районы Горица авылында туа.

Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлый.

Казанның  Рәшит Нәҗметдинов исемендәге Шахмат һәм шашка сараеның беренче директоры.

Валерий Карпов һәм Станислав Галиәкбәровның укучысы.

## Шахмат композициясендә казанышлар

**1.а7** һәм төп вариантлар: 
**1…abФ 2.abФ Ф:b2 3.Ф:b3 Ф:а1 4.Л:f4#,** 
**1…abЛ 2.abЛ Л:b2 3.Л:b3 Kр: c4 4.Фa4#,** 
**1…abС 2.abС Сe4 3.С:f4 С:a8 4.Сe3(e5)#,** 
**1…abК 2.abК К:d2 3.Фc1 Кe4 4.Кc6#.**

1983 елда дөньяда беренче булып ортодоксаль композиция өчен иң авыр темаларның берсенә легаль мәсьәлә барлыкка китерә — «таск Бабсон», ул 100 ел дәвамында чишелмичә торган. Соңрак бу темага тагын берничә композиция төзи. Шул ук 1983 елда басылып чыккан мәсьәлә дөнья шахмат композициясендә иң яхшыларның берсе дип таныла.

Леонид Ярош 60 шахмат композициясен барлыкка китерә, кайбер эшләр ФИДЕ Альбомына кертелә.

Россия җыелма командасы составында дөнья чемпионы (1992, 2004).

Россия җыелма командасы составында V команда дөнья чемпионатының бакыр призёры (V WCCT) (1993—1997).

Россия җыелма командасы составында ССРБ чемпионы (1992) һәм ССРБ команда чемпионатының бакыр призёры (1989), .

РСФСРның 8 нче шәхси чемпионатында 4 нче урынны ала. 17 нче ССРБ шәхси беренчелеге финалында катнаша, анда XX гасыр рекордына 1—2 нче урын бирелә. РСФСР шәхси беренчелегенең 9 нчы вице-чемпионы.

Спорт җәмәгатьчелеге, массакүләм мәгълүмат чаралары һәм спорт структуралары карары буенча Татарстан Республикасының иң яхшы ун спортчысы исемлегенә керә.

Татарстан Республикасының атказанган спорт мастеры.

«Могҗизалар кыры — 64» китабы авторы (Казан, 2003).

## Әдәбият

* *Ярош Л. В.* «Поле чудес — 64».— Казань: Татарское кн. изд-во, 2003.— 327 с.— ISBN 5-298-01177-2

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* PDB-серверда Леонида Ярош композицияләре
Төркем:Татарстан спортчылары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Украинада туганнар
Төркем:1957 елда туганнар
Төркем:22 июнь көнне туганнар
Камил Ногаев

**Камил Әсгать улы Ногаев** ( яки , 2.12.1956, Иске Рәҗәп, Куйбышев районы, , , ) — Татарстан Республикасының Атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре. Татарстан Республикасы Дәүләт Советында «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы, Бюджет, салымнар һәм финанс комитеты рәисе урынбасары,  Бердәм Россия Бөтенроссия сәяси партиясенең (Татарстан региональ бүлеге) әгъзасы. ТР Спас муниципаль районының Мактаулы гражданины.

## Биографиясе
Ногаев Камил Әсгать улы 1956 елның 2 декабрендә Татарстан АССРның Куйбышев районы (1991 елдан Спас районы) Иске Рәҗәп авылында туган.  1978 елда «агрономия» белгечлеге буенча Казан авыл хуҗалыгы институтын, 1999 елда  «дәүләт һәм муниципаль идарә» белгечлеге буенча Идел буе дәүләт хезмәте академиясен  тәмамлый.

## Хезмәт һәм иҗтимагый эшчәнлеге
* 1978-1980 елларда — Балык Бистәсе районының «Ленинская искра» совхозының баш агрономы.
* 1980-1982 елларда — Чапаев исемендәге колхозның баш агрономы. 
* 1982-1985 елларда — КПССның Куйбышев райкомы авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире.
* 1985-1988 елларда — «КИМ»нәсел заводы директоры.
* 1988-1995 елларда — РАПО рәисе, районның авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәсе башлыгы, администрация башлыгының беренче урынбасары.
* 1995-2005 елларда — ТР халык депутатларының Спас район Советы рәисе — район Хакимияте башлыгы.
* 2006 елдан 2019 елга кадәр — Татарстан Республикасының «Спас муниципаль районы» муниципаль берәмлеге башлыгы.
* 2000-2004 елларда — икенче чакырылыш ТР Дәүләт Советы депутаты.
* 2019 елның сентябреннән — алтынчы чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты.

## Мактаулы исемнәре, бүләкләре
* ТР Спас муниципаль районының Мактаулы гражданины
* «Россия халыклары мирасына өлеш керткән өчен»  медале (2002, 2004)
* «Бөтенроссия халык саны алуны үткәрүдәге казанышлар өчен» медале (2003) 
* «Хезмәт ветераны» медале (2004)
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2005) 
* «Фидакарь хезмәт өчен» медале (2006) 
* "Бөтенроссия авыл хуҗалыгы исәбен алуны үткәрүдәге казанышлар өчен" медале(2006) 
* «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены (2014) 
* II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале (2022) ― *ирешкән хезмәт уңышлары һәм күпьеллык намуслы хезмәте өчен*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Нугаев Камиль Асгатович — Татцентр.ру
* / Депутатлар корпусы 

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Идел буе дәүләт хезмәте академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Төркем:Спас районының мактаулы гражданнары
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Пробуждение (Зәй районы)

**Пробуждение** () — Татарстан АССР Зәй районы Төги авыл советына караган, 1980-еллар башында юкка чыккан торак пункт (авыл).
## География
Авыл Батрас елгасының уңъяк кушылдыгы булган Чумарлы инеше ярында, Гулькин авылыннан  5 км, Зәй тимер юл станциясеннән 35 км ераклыкта урнашкан булган. Координаталары: киңлек 55.107287, озынлык 51.716453.
## Демография

Төп халык — руслар.
## Шәхесләр

## Тарих
Яңа торак пункт 1929 елда Гулькин, Кече Батрас, Алексеевка авылларыннан аерылып чыккан крестьяннар тарафыннан нигезләнгән. Аларга 273 га сөрүлек һәм башка төрле авыл хуҗалыгы җирләре бүленеп бирелгән. 20 хуҗалыкта 110 кеше яшәгән .
Күмәк хуҗалыклар төзелә башлагач, авылда 1931 елда «Пробуждение» (Уяну) авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырыла.
Бөек Ватан сугышы фронтларына (1941—1945 еллар) авылдан киткән 6 кеше әйләнеп кайтмаган (һәлак булган яки хәбәрсез югалган).
1930 елга кадәр авыл Татарстан АССР Чаллы кантоны Кузай волостена (Троицко-Юсупкино волосте), 1930 елдан Акташ районына, 1944 елдан Ямаш районына, 1957 елдан яңадан Акташ районына, 1959 елдан Зәй районына,  1962 елдан Әлмәт районына, 1972 елдан яңадан Зәй  районына караган.
1950 елда, колхозларны эреләндерүнең беренче дулкынында, 3 күмәк хуҗалыктан – «Пробуждение» (Пробуждение), «Большевик» (Гулькин), «Октярьнең 13 еллыгы» (Кече Батрас) бер эреләндерелгән колхоз — «Победа» (Җиңү)  төзелә. 1950-еллар ахырында «Победа» эреләндерелгән Энгельс исемендәге күмәк хуҗалыкка (үзәге Алексеевка), 1959 елдан «Рассвет» (үзәге Төги) күмәк хуҗалыгына кушыла. Эреләндерелгән колхозның рәисе булып И. П. Мазанкин, Н. Я. Бабатов эшли.
Мөстәкыйль хуҗалык итү мөмкинлеге калмагач, авыл халкы тарала башлый. 1980-еллар башында, Төги авыл советына караган Водоохранный, Соколка авыллары белән бер вакытта, Пробуждение авылы да яшәүдән туктый .
Авыл турында чишмә, тау битендәге зират кына искә төшерә.
## Әдәбият
* Пробуждение. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 195.
## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Майдере

**Майдере** — алтай халкы мифологиясендә — Үлген тарафыннан барлыкка китерелгән һәм аның тарафыннан дөньяның баш хөкемдары итеп куелган һәм бөтен дөнья белән хөкем итәргә, кеше язмышларын белергә куелган батыр.
Майдере беренче хатын-кызны Ульгень аны үзен барлыкка китергән кебек барлыкка китергән. Сөякләрен ул камыштан, ә тәнен балчыктан ясаган һәм аның мәхлукаты таралмасын өчен Майдере аны махсус эргын-элэн үләне ярдәмендә беркетеп куйган. Бу үләнне ул учларында изгән, аңа өргән, шуннан елан барлыкка килгән, аның белән ул хатынның тәнен бәйләп куйган. Мәхлукатын ул эткә сакларга кушкан, әмма Майдере булмаганда Эрлик килгән, этне тун һәм ашамлык белән вәсвәсә иткән һәм хатынны тереләйткән. Ул аның борынына һәм колакларына өргән һәм шулай итеп аңа җанны һәм акылны салган. Әмма бу кеше ул булырга тиеш кебек булмаган. Хатын-кызның җаны елан шикелле усал булган, акылы тотрыклы булмаган, шуңа күрә Ульген тарафыннан барлыкка китерелгән ирләрнең берсе дә аңа өйләнергә теләмәгән. Майдере Эрликны һәм шул хатыннан туган халыкны бергә ике диңгез арасында булган, Кояш та, Ай да яктыртмаган җиргә куган. Майдере үзе Алтын тауга (Алтын-туу) киткән һәм ярдәмчеләре итеп Ульген барлыкка китергән җиде кешенең өчесен алган, аларны ул ярдәмчеләре һәм язучылары иткән. Майдере исеме Буддачылыкта мәшһүр персонаж киләчәк Будда Майтрея белән туры китерелергә мөмкин.

## Искәрмәләр
 
Төркем:Алтай халкы мифологиясе
Төркем:Мифология
Подгорный

**Подгорный** — күп мәгънәле сүз.
## Фамилия
* Николай Подгорный (1903—1983), СССР Югары Советы Президиумы рәисе (1965—1977).

## Топоним
### Россия
;Татарстан
* Подгорный ― Бөгелмә районы авылы.
* Подгорный ― Зәй районында юкка чыккан авыл.
* Подгорный ― Ютазы районы авылы.

;Башкортстан
* Подгорный ― Ишембай районы авылы.

;Киров өлкәсе
* Подгорный ― Мураши районында юкка чыккан авыл.

;Свердловск өлкәсе
* Подгорный ― Полевской шәһәр округында юкка чыккан авыл.

;Чиләбе өлкәсе
* Подгорный ― Нагайбәк районы авылы.
* Подгорный ― Уйелга районы авылы.

;Ерак Көнчыгыш крае
* Подгорный ― Николаевск районында юкка чыккан торак пункт.

## Моны да карагыз
* **[[Подгорное]]**

Төркем:ТопонимнарТөркем:Фамилияләр
Подгорное

**Подгорное** — топоним.

## Россия
;Алтай Республикасы
* Подгорное ― Майма районы авылы.

;Башкортстан
* Подгорное ― Күгәрчен районы авылы.

;Диңгез буе крае
* Подгорное ― Кировский районы авылы.

;Киров өлкәсе
* Подгорное ― Слободской районы авылы.

;Мари Ил
* Подгорное ― Юрино районы авылы.

;Чиләбе өлкәсе
* Подгорное ― Троицк районы авылы.

## Казакъстан
;Акмола өлкәсе
* Подгорное ― Жаксы районы авылы.

;Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе
* Подгорное ― Күкпекте районы авылы.
* Подгорное ― Үръяр районы авылы.

;Кустанай өлкәсе
* Подгорное ― Денисов районы авылы.

;Төньяк Казакъстан өлкәсе
* Подгорное ― Кызылъяр районы авылы.

## Моны да карагыз
* **[[Подгорный]]**

Төркем:Топонимнар
Башкорт (мәгънәләр)

* **[[Башкорт]]** () — төрки халык, башкортларның үзатамасы.

* **[[Башкортлар (этноним)|Башкорт]]** — Идел-Урал халыклары арасында IX—XIX гасырларда кулланылган тарихи этноним, бу очракта этноним язу һәм әйтү формалары бер-берсеннән аерыла.

* **[[Башкорт (гәҗит)|Башкорт]]** — гәҗит. Башкорт өлкә шурасы органы. 1917 елның 14 июненнән 1918 елның мартына кадәр Ырынбур, 1918 елның мартыннан шул ук елның августына кадәр Чиләбе шәһәрләрендә татар телендә нәшер ителә.

## Антропонимнар

* **Башкорт** — башкорт ханының исеме. XI гасыр гарәп язучысы Гәрдизи үз язмаларында башкорт ханы Баджуртны (Башкорт, Башкир) искә ала, аңа хәзәр ханы кыргыз-хәзәр конфликтын чишүдә арадашлык сорап мөрәҗәгать иткән дип яза. 

## Шулай ук карагыз

* 
* 
* 

## Искәрмәләр
Мария Акимова

**Акимова Мария Степановна** (21 март 1915 ел — 1 ноябрь 1971 ел) — СССРның галим-антропологы, тарих укытучысы. Тарих фәннәре кандидаты (1942), МДУ антропология кафедрасының доценты.

## Биографиясе
Мария Степановна Акимова 1915 елның 21 мартында Россия империясе Владимир губернасының Глухово авылында туа.

1940 елда Мәскәү дәүләт университетында биология факультетын тамамлый .1944 елда шунда ук укыта башлый. Бөек Ватан сугышы вакытында Бишкек шәһәрендә Кыргыз ССРның Халык Комиссарлары Советы каршындагы Фәннәр комитетында эшли.

Гыйльми эшчәнлеге Идел буе, Көньяк Урал һәм Урал  аръягындагы халыкларының расогенезы һәм этногенезы мәсьәләләренә багышланган. БАССРга һәм Чиләбе сферасына антропологик экспедицияләр (1963-1965, 1967) оештыручы һәм дерматоглифик, серологик, соматологик программалар буенча 1200 тирәсе башкорт кешесен өйрәнүче.

Галим башкортларны дүрт антропологик типка бүлә, палеоантропологик материаллар нигезендә башкортларның Көньяк Уралда 1‑нче мең еллыкта яшәгән халыкның генетик токымы  булган дигән нәтиҗәгә  килә.

50гә якын гыйльми эше бар. 1971 елның 1 ноябрендә Мәскәүдә вафат була.

## Гыйльми хезмәтләре

* Антропология древнего населения Приуралья. Мәскәү, 1968
* Палеоантропологические материалы с территории Чувашской АССР // Краткие сообщения ИЭ АН СССР. 1955. Вып. 23;
* Антропология древнего населения Приуралья. М., 1968
* Этногенез башкир по данным антропологии // Археология и этнографии Башкирии. Том 4. Уфа, 1972

## Әдәбият

* Башкортстан халыклары. Энциклопедия. Уфа, 2014
* *Войно М. С.* М. С. Акимова истәлегенә // Антропология мәсьәләләре. 1972. Вып. 41
* *Юсупов Р. М.* М. С. Акимова һәм башкортлар антропологиясе // Сравнительная антропология башкирского народа. Уфа, 1990

## Сылтамалар

* Акимова Мария Степановна // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:XX гасыр тарихчылары
Төркем:ССРБ тарихчылары
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:1971 елда вафатлар
Төркем:1 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1915 елда туганнар
Төркем:21 март көнне туганнар
Пробуждение

**Пробуждение** (Уяну) — топоним.

## Россия
;Татарстан
* Пробуждение — Зәй районындагы юкка чыккан авыл.
* Пробуждение (*[[Алан (Сарман районы)|Алан]]*) — Сарман районы авылы.
* Пробуждение — Түбән Кама районы авылы.

;Самар өлкәсе
* Пробуждение — Олы Глушица районы авылы.

;Сарытау өлкәсе
* Пробуждение — Энгельс районы торак пункты.

## Казакъстан
;Төньяк Казакъстан өлкәсе 
* Пробуждение — Мамлют районында 2014 елда юкка чыккан авыл.

## Кырым
*Украина белән РФ арасында бәхәсле территория, де-факто РФ кул астында*
* *Пробуждение* — Җанкөй районы ***Курт-Ички*** авылының 1948 елдан соң атамасы.

Төркем:Топонимнар
Алевтина Алаторцева

**Алаторцева Алевтина Ивановна** (7 март 1935 ел — 21 август 1993 ел) — СССР һәм Россия тарихчысы. Тарих фәннәре докторы (1991).

## Биографиясе
Алевтина Ивановна Алаторцева 1935 елның 7 мартында Башкорт АССРның Стәрлетамак шәһәрендә туган.

1958 елда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тәмамлый.

Югары белем алгач, Мәскәүдә СССР Фәннәр академиясенең СССР тарихы институтында эшли башлый.

1993 елдан төп гыйльми хезмәткәр вазифасын башкара.

Гыйльми эшчәнлеге Советлар Союзында тарих фәненең тарихына багышланган.

Галим 1993 елның 21 августында Мәскәүдә вафат була.

## Гыйльми хезмәтләре

* Изучение истории СССР в советской историографии. Мәскәү, 1985
* Очерки истории исторической науки в СССР. Т.5. Мәскәү, 1985 (автор.)
* Советская историческая периодика 1917 — середины 1930‑х гг. Мәскәү, 1989

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Алаторцева Алевтина Ивановна // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:XX гасыр тарихчылары
Төркем:Урыс тарихчылары
Төркем:ССРБ тарихчылары
Төркем:Стәрлетамакта туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:1993 елда вафатлар
Төркем:21 август көнне вафатлар
Төркем:1935 елда туганнар
Төркем:7 март көнне туганнар
Владимир Алексеев

**Алексеев Владимир Михайлович** ( — ) — совет математигы.

## Биографиясе
Владимир Михайлович Алексеев 1932 елның 17 июнендә Мәскәү өлкәсенең Быково бистәсендә туган.

Әтисе — Алексеев Михаил Владимирович, музыкант, әнисе — Мария Ивановна (кыз фамилиясе Сергеева), крестьян гаиләсеннән чыккан.

1950 елда Мәскәүдә XV математиклар олимпиадасында җиңү яулый, шул ук елда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты студенты була. 1953 елдан бирле А. Н. Колмогоров җитәкчелеге астында эшли башлый. 1955 елда Мәскәү дәүләт университетын тәмамлый, 1959 елда «Некоторые качественные результаты в задаче трех и многих тел» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. 1969 елда "Квазислучайные динамические системы" темасына докторлык диссертациясе яклый.

Президенты И. М. Гельфанд булган чорда Мәскәү математика җәмгыятенең секретаре була.

## Фәнни эшчәнлеге
Төп хезмәтләре динамик системалар теориясенә,  символик динамикага багышлаган.

Егерме ел чамасы Я. Г. Синай белән бергә динамик системалар теориясе буенча фәнни семинарга җитәкчелек итә. В. А. Егоров белән күк механикасы буенча семинарны җитәкли, М. И. Зеликин һәм В. М. Тихомиров белән экстремаль мәсьәләләр теориясе буенча семинар алып бара.

Владимир Михайлович Алексеев шулай ук лектор һәм педагог буларак билгеле, В. М. Тихомиров һәм С. В. Фомин белән бергә «Оптимальное управление» (М., Наука, 1979) монографиясенең авторы.

## Матбугат хезмәтләре

* *Алексеев В. М., Тихомиров В. М., Фомин С. В.* Оптимальное управление. Учебник для вузов. — М.:, Наука, 1979. Изд. 2-е, перераб. и доп. — М.:, Физматлит, 2005, Изд. 3-е, М.:, Физматлит, 2007
* *Алексеев В. М., Галеев Э. М., Тихомиров В. М..* Сборник задач по оптимизации. Теория. Примеры. Задачи. М., Наука, 1984. Изд. 2-е, М.: Физматлит, 2005
* *Алексеев В. М.* Символическая динамика. XI Математическая школа. Киев, 1976
* *Алексеев В. М.* Лекции по небесной механике. — Ижевск: «Регулярная и хаотическая динамика», 1999

## Сылтамалар

* 
* *Аносов в. д. һ. б.* Алексеев Владимир Михайлович (некролог), УМН, 1981, шул 36, выпуск 4(220)
## Искәрмәләр

Төркем:17 июнь көнне туганнар
Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:1 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1980 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Математиклар
Алексей Алёхин

**Алехин Алексей Петрович** (1930, 17 май, Троицкое авылы, Ливенский районы, Орел өлкәсе — 2018, 18 май) — юрист, совет һәм русия административ хокукы белгече; Мәскәү юридик институтын тәмамлаган (1954); юридик фәннәр докторы (1981), профессор (1985) һәм МДУ юридик факультетының административ һәм финанс хокукы кафедрасы мөдире (1987-2018); Мәскәү университетының атказанган профессоры (2015) һәм РФның атказанган юристы (2000).

## Биографиясе
Алексей Алехин 1930 елның 17 маенда Орел өлкәсенең Ливенский районы Троицкое авылында туган. 1954 елда ул Мәскәү юридик институтының көндезге бүлеген тәмамлый, аннары шул ук елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетындагы аспирантурага укырга керә. 1962 елда ул «СССР тимер юл транспорты белән идарә итү» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. Мәскәү дәүләт университетында эшли: кече гыйльми хезмәткәр, өлкән гыйльми хезмәткәр (1969), аннары — өлкән  укытучы, доцент (1973), профессор (1985) була. 1966 елдан 1978 елга кадәр чорда юридик факультетның чит ил укучылары белән эшләү буенча декан урынбасары вазифасын били.

1981 елда Алексей Петрович Алехин «Җитештерү предприятиесенең тармакка идарә итү системасы звеносы буларак административ-хокук статусы» темасына докторлык диссертациясен уңышлы яклый. 1986 елдан алып  вафатына кадәр Алехин Алексей Петрович М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында административ хокук кафедрасы мөдире булып эшли. Бу кафедра 2006 елның сентябренә кадәр «административ һәм финанс хокукы кафедрасы» дип атала.

А. П. Алехин 2018 елның 18 маенда Мәскәүдә вафат була һәм Хованский үзәк зиратында җирләнә.

## Хезмәтләре

* «Ответственность за нарушения налогового законодательства» (соавт., 1992)
* «Разделение властей: история и современность» (соавт., 1996)
* «Административное право. Общая и Особенная части» (соавт., 1968)
* «Советское административное право» (соавт., 1973)
* «Административное право РФ» (соавт., 1994)
* «Административное право России. Основные понятия и институты» (соавт., 2004)
* «Административное право России» (соавт., 2012)
* «Управление железнодорожным транспортом в СССР» (1963)
* «Сборник задач по советскому административном праву» (соавт., 1965)
* «История юридического факультета Московского государственного университета им. М. В. Ломоносова в 3-х т. Т. 2. История развития юридических наук и их преподавания в Московском университете: 1755-2005» (соавт., 2005).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

* 

Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:17 май көнне туганнар
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:18 май көнне вафатлар
Төркем:2018 елда вафатлар
Төркем:Россия юристлары
Төркем:Россиядә туганнар
Нугаев

**Нугаев**, Ногаев — фамилия.
;**Нугаев**
* Мәһди Нугаев (1921—2016), социолог, фәлсәфә фәннәре докторы (1978), профессор (1979), ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1981).
* Нәҗип Нугаев (1910—1946),  Советлар Берлеге Каһарманы (1943).
* Рәис Нугаев (1931), тау инженеры, БР ФА мөхбир әгъзасы (1991), техник фәннәр докторы (1989), профессор (1992), БАССР атказанган нефтьчесе (1976).
* Рәшид Нугаев (1927—), икътисадчы, ТР ФА мөхбир әгъзасы (1992), ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1984). М. Г. Нугаевның энесе.
* Ринат Нугаев (1953), философ, фәлсәфә фәннәре докторы (1990), профессор (1993). М. Г. Нугаевның улы.
----
;**Ногаев**
* Камил Ногаев (1956), агроном, Спас районы башлыгы (1995—2019), ТР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, VI чакырылыш ТР ДШ депутаты.

Төркем:Фамилияләр
Липатовка (Зәй районы)

**Липатовка** () – Татарстан АССР Зәй районы Поповка авыл советына караган, 1967 елда  юкка чыккан торак пункт (авыл). 

## География
Авыл советы үзәге Поповка авылыннан 2,5 км көньяк-көнбатышка, Зәй тимер юл станциясеннән 9 км ераклыкта  урнашкан булган. Координаталары: киңлек 55.375520, озынлык 52.113733. 
## Демография

Төп халык – татарлар (керәшеннәр).
## Тарих
Яңа торак пункт 1923 елда Түңылҗа авылыннан аерылып чыккан крестьяннар тарафыннан нигезләнгән. Беренче күчеп килүчеләр тарихта билгеле: М.  Зингаров, Ф. Матюшкин, Ф. Корнилов.  Авылның исеме беренче күчеп килүчеләргә зур ярдәм күрсәткән шәхес исеме белән бәйле.
Күмәк хуҗалыклар төзелә башлагач, авылда 1929—1930 елларда «Дуслык» (Дружба) авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырыла. Беренче рәисе итеп Ф. Корнилов сайлана.
Авыл нигезләнгәч ачылган башлангыч мәктәптә озак еллар З. М. Некратова эшли. Мәктәп 1958 елда ябыла.
Бөек Ватан сугышы фронтларына (1941—1945 еллар) авылдан киткән 14 кеше кире әйләнеп кайтмый (һәлак була яисә хәбәрсез югала).
1950 елның июлендә 328 га җире булган «Дуслык» колхозын «Трактор» (үзәге Поповка) авыл хуҗалыгы артеле белән берләштерәләр, эреләндерелгән хуҗалыкка «Дуслык» исеме бирелә.
1959 елда «Дуслык» хуҗалыгы бетерелә, аның авыл хуҗалыгы җирләре һәм Липатовка, Винокуровка, Поповка авыллары «Завет Ильича» артеленә (үзәге Иске Зәй) кушыла. Мөстәкыйль хуҗалык итү мөмкинлеге калмагач, авыл халкы тарала башлый. Күпчелек гаилә Димитровкага күченә, кайберләре Зәй шәһәренә барып төпләнә.
1930 елга кадәр Татарстан АССР Чаллы кантоны Зәй волостена, 1930 елдан Чаллы районына, 1944 елдан Ямаш районына, 1957 елдан Акташ районына, 1959 елдан Зәй районына, 1962 елдан Әлмәт районына караган.
1967 елда Липатовка авылы яшәүдән туктый .
## Әдәбият
* Липатовка. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 144.
## Сылтамалар
*  Из истории исчезнувшего поселка Липатовка Заинского района. Туганайлар, 19.02.2021
 
## Искәрмәләр



Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Липатовка (мәгънәләр)

**Липатовка** — топоним.
;Юкка чыккан торак пунктлар:
* Липатовка – Татарстанның Зәй районы авылы.
* Липатовка (*[[:ru:Липатовка|ru]]*) – Орел өлкәсе Верховский районы авылы.
 

Төркем:Топонимнар
Галина Андреева (1924)

**Галина Андреева** (Галина Михаил кызы Андреева, ,  — , ) — СССР һәм РФ социаль психологы, фәлсәфә фәннәре дуктыры, Россия мәгариф академиясенең хакыйкый әгъзасы (1993).

## Искәрмәләр
Александр Гаглоев

**Александр Сергеевич Гаглоев** (1990 елның 13 декабре, Цхинвал, Грузия ССР) — Россия футболчысы, КАМАЗ клубы ярымсакчысы.

## Карьера
«Алания» футбол клубында профессиональ карьерасын башлап җибәрә, аның өчен 2007 ел сезонында беренче дивизионда дебют ясый һәм сезонда 4 матчта уйный. 2009 елгы сезон нәтиҗәләре буенча, «Алания» Премьер-лигага чыгуга ирешә, тик югары лигада Гаглоев уйнамый һәм 2010 ел сезон башында Түбән Каманың «Нефтехимик» клубына арендага бирелә.

2011/12 сезонын шулай ук Ырынбурның «Газовик» ФНЛ клубында арендада үткәрә. Аренда тәмамланганнан соң, «Алания»дән китеп, «Биолог-Новокубанск» ПФЛ клубына күчә һәм анда ярты ел үткәрә. Аннары «Сахалин» клубы белән контрактка кул куя. Аның составында 2013/14 сезонында 11 гол кертеп, «Восток» зонасының иң яхшы бомбардиры була, шулай ук команда белән бергә зона җиңүчесе була һәм Беренче дивизионга чыга. Киләсе сезон нәтиҗәләре буенча, «Сахалин» ФНЛда 16 нчы урынны ала һәм кире ПФЛга китә. Анда 2015/16 сезонда Гаглоев янә «Восток» зонасының иң яхшы бомбардиры була, ул барнавылның «Динамо»сы һөҗүмчесе Владислав Аксютенко белән 12шәр гол кертә.

2016/17 сезонын «Нефтехимик»та уздыра, тик сезон узгач, «Сахалин»га әйләнеп кайта, анда 13 гол кертеп, карьера дәвамында өченче тапкыр «Восток» зонасының иң яхшы бомбардиры була һәм клуб составында янә әлеге зонаның җиңүчесе була, әмма «Сахалин» ФНЛ лицензиясен рәсмиләштерми һәм ПФЛда чыгыш ясавын дәвам итә. 2018/19 сезон нәтиҗәләре буенча «Сахалин» янә «Восток» зонасында беренче урынны яулый, әмма 21 июньдә Россия футбол берлеге бәхәсләрен хәл итү буенча палата «Сахалин»нан өч очконы ала, шуның нәтиҗәсендә клуб титулсыз кала.

2019 елда Гаглоев КАМАЗга күчә. Аның составында 2020/21 сезонында ПФЛның 4 нче төркемен ота.

## Казанышлар

### Команда өчен
 **«Сахалин»**

* ПФЛ беренчелеге җиңүчесе («Восток» зонасы): 2013/14, 2017/18

 **КАМАЗ**

* ПФЛ беренчелеге җиңүчесе (4 нче төркем): 2020/21

### Шәхси

* «Восток» ПФЛ зонасының иң яхшы бомбардиры (3): 2013/14 (11 гол), 2015/16 (12 гол), 2017/18 (13 гол)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Transfermarkt сайтында профиле
* FootballFacts.ru сайтында профиле

Төркем:Русия футболчылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1990 елда туганнар
Төркем:13 декабрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Кирилл Новиков

**Кирилл Александрович Новиков** (1981 елның 14 гыйнвары, Мәскәү, ССРБ) — Россия футболчысы, тренер. Спорт мастеры (1997 елдан). Региональ категорияле футбол судьясы. 2021 елдан Түбән Каманың «Нефтехимик» клубының баш тренеры.

## Тормыш юлы
Мәскәүнең «Динамо» клубы сакчысы Александр Новиковның улы. Олимпия резервы балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе Мәскәү «Динамо» тәрбияләнүчесе (тренеры — В. Р. Шалин). 1996 елда Мәскәү җыелмасы өчен чыгыш ясый, 1997—2001 елларда 16 яшькә кадәрге, 18 яшькә кадәрге, 21 яшькә кадәрге яшүсмерләр җыелма командалары өчен уйный. 18 яшькә, 20 яшькә кадәрге Европа чемпионатларында катнашучы (1999—2001), Бөтендөнья яшүсмерләр уеннары чемпионы (1998). 1997 елдан — «Динамо» дубле уенчысы. 2000—2002 елларда — Россия чемпионатында 26 уен үткәрә, 2001—2002 елларда — Россия яшьләр җыелма командасы уенчысы.

Авыр җәрәхәтләнү сәбәпле (тәре бәйләвечен өзү) футболчы карьерасын тәмамларга мәҗбүр була. 2001 елда Мәскәү дәүләт физик культура академиясен тәмамлый (тренер-укытучы). 2007 елдан — Л. И. Яшин исемендәге Мәскәү «Динамо» ЦПФ тренеры (1997 елгы команда (баш тренер); 1994 елгы команда (баш тренер ярдәмчесе)).

2017 елның 14 июненнән Санкт-Петербургның «Динамо-2» футбол клубының — ул чакта «Динамо» (Санкт-Петербург) футбол клубының икенче командасының (фарм-клубы) баш тренеры булып эшли. Клуб 2016 елгы өченче дивизион футбол клублары арасында Россия беренчелегендә («Төньяк-Көнбатыш» МРО) катнашу өчен яшьләр командасыннан («Динамо»-М) «Динамо-2» буларак үзгәртелгән була (2017/18 сезон нәтиҗәләре буенча команда «Төньяк-Көнбатыш» зонасында 7 нче урынны ала; 2018 елда дубль төп команданы бетерү һәм аның Сочига күчүе белән бәйле рәвештә таратыла).

2019 елның маеннан — «Динамо» яшьләр командасының баш тренеры. 5 октябрьдә Дмитрий Хохлов отставкага киткәннән соң «Динамо»ның баш тренеры вазыйфаларын башкаручы итеп билгеләнә. 2019 елның 8 ноябрендә сезон ахырына кадәр баш тренер итеп раслана. 2019 елның 20 декабрендә килешү 2021 елның җәенә кадәр озайтыла. 2020 елның 28 сентябрендә, 2020/21 Европа Лигасында тбилисның «Локомотив»ыннан һәм «Химки»дан җиңелүләрдән соң, клубтан китә.

2021 елның 13 гыйнварында Түбән Каманың «Нефтехимик» клубының баш тренеры итеп билгеләнә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Мәскәү дәүләт физик тәрбия академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Россия футболчылары
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1981 елда туганнар
Төркем:14 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Селькуп теле

**Селькуп теле** селькупларның теле Урал телләр гаиләсе телләренең самоед төркеменә керә. Бу телдә Себердә Обь елгасы һәм Енисей елгасы арасында төбәктә якынча 1570 кеше (1994 ел фаразы) сөйләшә. Селькуп теле атамасы Таз диалектында кулланылган асаба атамага шӧльӄумыт әты *šöľqumyt әty* нигезләнгән, туры мәгънәдә. *урман кешесе теле*. Төрле диалектлар төрле исемнәрне кулланалар.
Селькуп теле киң диалект континуумына бүленгән, аның очлары бүтән үзара аңлаешлы түгел. Өч төп юрама булып Таз елгасы (төньяк) диалекты, ул 1930-ынчы елларда селькуп язма теленең нигезе булган, Тым елгасы диалекты һәм Кет елгасы диалекты тора. Ул кет теленә бәйле түгел.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Даргин теле

**Даргва теле** (, *dargan mez*) яки **даргин теле** Россиянең Дагъстан җөмһүриятендә даргин халкы тарафыннан сөйләшелә торган төньяк-көнчыгыш Кавказ теле. Ул даргин телләрен тәшкил иткән диалект континуумының әдәби һәм төп диалекты.
Бу диалект континуумында дүрт башка тел (Кайтак, Кубачи, Итсари һәм Чираг) еш Даргва теленең юрамалары булып таныла. Коржаков (2012) көньяк-көнбатыш даргва теле кайтак теленә төньяк-үзәк даргва теленә караганда якынрак дигән нәтиҗә ясый.
Даргва телендә кириллица язуы кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Бухори

**Бухори теле** (үзатамасы: *Бухори*, еврей язмасында: בוכארי, кириллицада: бухорӣ, латин язмасында: *Buxorī*) Бохара еврейләре тарафыннан тарихи рәвештә сөйләшелә торган еврей-фарсы диалекты. Ул фарсы теленең таҗик тармагыннан килеп чыккан һәм аның белән үзара аңлаешлы. Бухори классик фарсы теленә нигезләнгән, шулай ук ивриттан һәм үзбәк теле һәм рус телен кертеп тирәдәге телләрдән алынма сүзләр күп.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Парья теле

**Парья теле** — Һинд-арий теле, Һинди һәм хәзерге чегән телләре арасында торышны алып тора. И. М. Оранский тарафыннан ачылган һәм тасвирланган. Парья телендә сөйләшүчеләр Гиссар үзәнендә (Таҗикстан) һәм Сурхандәрья өлкәсендә (Үзбәкстан) яшиләр.

## Грамматика

### Саннар

## Искәрмәләр

## Әдәбият
**Оранский И. М.* Предварительное сообщение об обнаруженном в Средней Азии индийском диалекте // Советское востоковедение. — 1956. — № 4.
**Оранский И. М.* Об обнаруженном в Средней Азии индийском диалекте. — М.: Вост. лит., 1960. — 17 с. — (XXV Междунар. конгресс востоковедов: Докл. делегации СССР).
**Оранский И. М.* Индийский диалект группы парья: (Гиссар. долина). Материалы и исслед. — Вып. I. Тексты (фольклор). — М.: Наука, 1963 (аннотация и оглавление).
**Оранский И. М.* К этнографии индоязычной группы парья: (Гиссар. долина) // Страны и народы Востока. — Вып. XII: Индия — страна и народ. Кн. 2. — М.: Наука, 1967. — С. 219 — 233.
*
**Оранский И. М.* Таджикоязычные этнографические группы Гиссарской долины: (Сред. Азия): Этнолингвист. исслед. — М.: Наука, Глав. ред. вост. лит., 1983.
**Зограф Г. А.* Два замечания к грамматике языка парья // Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. — XVIII годич. науч. сессия ЛО ИВ АН СССР: (Докл. и сообщ.), 1983—1984. — Ч. II. М.: Наука, ГРВЛ, 1985. — С. 49 — 52.
**Оранская Т. И.* Парья язык // Языки Российской Федерации и соседних государств: Энцикл. — М., 2001. — Т. 2.
**Marushiakova E., Popov V.* Gypsies of Central Asia and Caucasus / Elena Marushiakova and Vesselin Popov. — London: Palgrave Macmillan, 2016.
## Сылтамалар
*Парийский язык
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Пашто теле

**Пашто теле** (), кайвакыт **Пухто** яки **Пахто** дип языла, Һинд-Европа телләр гаиләсенең Көнчыгыш Иран теле. Ул фарсы әдәбиятында **әфгани** (, ) буларак мәгълүм.
Асаба тел буларак этник пуштуннар тарафыннан сөйләшелә, Әфганстанның ике рәсми телләренең берсе булып тора. Пакистанда сөйләшүчеләр саны буенча икенче региональ тел булып тора, күбесенчә төньяк-көнбатыш Хайбер-Пахтунхва провинциясендә һәм Бәлүҗистан провинциясенең төньяк районнарында сөйләшелә. Шулай ук ул дөнья тирәли пуштун диаспорасының беренчел теле булып тора. Пашто сөйләшүчеләренең тулаем саны кимендә 40 миллион, гәрчә кайберәүләр 60 миллион дип фараз итәләр.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Шугни теле

**Шугни теле** яки **хугни теле** (асаба телдә: хуг̌ну̊н зив, *khughnön ziv*; таҗик телендә: шуғнонӣ, ()), Көньяк-көнчыгыш Иран телләр төркеменең Памир телләренең берсе.
Шугни-Рушани SOV (субъект - объект - фигыль) сүз тәртибенә ия, исемнәрдә һәм кайбер сыйфатларда һәм шулай ук фигыльләрнең өченче затында ир-ат җенесен һәм хатын-кыз җенесен аера. Гадәттә Совет мәктәбе галимнәре рушани телен шугнига якын, әмма аерым тел дип саный, шул ук вакытта Көнбатыш мәктәбе галимнәре рушани телен шугни теленең диалекты дип саныйлар, чөнки Әфганстан рушани теле сөйләшүчеләре Бадахшан провинциясенең Шигнан районында торалар.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Рушан теле

**Рушани** Әфганстанда һәм Таҗикстанда сөйләшелә торган Памир телләренең берсе. 
Рушани якынча барлык башка Памири телләр суб-төркеменә якын, шугни теле булса да, язгулам теле булса да, сариколи яки орошори теле булса һәм алар белән күп уртак грамматик һәм сүзлеге охшашлыгы белән ия, аеруча шугни теле белән һәм шулай итеп кайбер галимнәр аны шугни теленең диалекты дип таныйлар.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Хуфи теле

**Хуфи теле** Таҗикстанның Таулы-Бадахшан автоном регионының Памир телләренең берсе. Ул шугни теленә бәйле һәм кайвакыт аның диалекты дип санала, әмма шактый ерак. Ул Худара елгасы (Бартанг елгасыннан көньякта Рушан шәһәре һәм Рушан сыртыннан һәм агып төшкән Пәнҗ елгасының уң кул кушылдыгы)  тарлавыгында авылларында сөйләшелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Вахан теле

**Ваха́н теле** — Памир халыкларының берсе ваханнарның теле. Көнкүреш аралашу теле буларак Таҗикстан һәм Әфганстан арасында чиктә Пәнҗ елгасының югары агымында (тарихи Вахан провинциясендә), Пакистанның төньяк районнарында һәм Көнчыгыш Памирның Кытай өлешендә (Шенҗаң-уйгыр автономияле районы) таралган. Вахан телләрендә сөйләшүчеләрнең гомуми саны — 50—75 мең кеше (2005, фараз), боларга Таҗикстанда — 10—20 мең кеше, Әфганстанда — 9—15 мең кеше, Пакистанда — 20—30 мең кеше, Кытайда — 2—10 мең кеше керә.
Вахан теле ский язык образует отдельную группу в составе Көнчыгыш Иран телләре составында аерым төркем тәшкил итә һәм  и входит в ареальное объединение Памир телләренең даирә берләшмәсенә керә. Вахан телендә 2 төп сөйләш аерыла — югары һәм түбән. Кытайның вахан теле югары сөйләш хасиятләренә ия. Төньяк Пакистанда ваханлылар теле аерым сөйләш булып тора.
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Дмитрий Крылов

**Дмитрий Крылов Михайлович** (1906—1968) — совет галим-медигы, медицина фәннәре докторы, профессор, Бөек Ватан сугышында катнашучы, медицина хезмәте полковнигы.

35  фәнни эш авторы, Мәскәүдә, Ленинградта, Якутскта һәм ССРБ-ның башка шәһәрләрендә гыйльми конференцияләрдә 50-нән артык докладлар белән чыгыш ясый.

## Биографиясе
Крылов Дмитрий Михайлович 1906 елның 22 сентябрендә Орел губернасының Багриново авылында туган, хәзер Орёл өлкәсенең Болхов районы.

1926 елда мәктәпне тәмамлап, Ленинградка килә, анда Карл Маркс исемендәге металлургия заводында эшче булып эшли. 1927 елда 2нче Ленинград медицина институтына укырга керә (И. И. Мечников исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина академиясе) һәм аны 1931 елда елда тәмамлый. Хирургия туберкулезенең Ленинград институтында аспирантурада укуын дәвам итә, аны 1934 елда тәмамлый. «Клинико-рентгенологии и патолого-анатомические изменения в таможенном суставе» темасына диссертацияне шул ук елда яклый. 

Дмитрий Крылов 1937 елдан бүлек мөдире, 1939 елдан — директор урынбасары, ә 1940 елдан хирургия туберкулезенең Ленинград институтында директор булып эшли. Бөек Ватан сугышы елларында блокадалы Ленинградта, хәрби табиб булып хезмәт итә. Бер вакытта Ленинград шәһәр фирка комитеты әгъзасы буларак җәмәгать эше белән шөгыльләнә.

1944 елның Крылов «Специфические изменения в костном мозгу и синовиальных оболочках при гематогенных формах туберкулеза» темасына докторлык диссертациясе яклый. 1947 елда аңа профессор исеме бирелә. 1953 елда РСФСР Сәламәтлек саклау министрлыгы  тарафыннан Якутияга җибәрелә, анда ССРБ Медицина фәннәре академиясенең фән буенча Якут туберкулез институты филиалының директор урынбасары итеп тәгаенләнә, кала туберкулез дәваханәсенең сөяк бүлеге мөдире була.

1956 елда, Якут дәүләт университетының ачылуы елында (ЯГУ, хәзер М.К. Аммосов исемендәге Төньяк-Көнчыгыш федераль университеты), профессор Крыловны уку йортында медицина факультетын оештыру өчен эшкә чакыралар.  Ул табигый факультет деканы сыйфатында эшли, ә аннары бу факультетның медицина бүлеге мөдире була. 1960 елда эшмәкәрлеге аркасында бүлек базасында Якут дәүләт университетында медицина факультеты ачыла. 1956 елдан 1959 елга кадәр Крылов табигый факультетның деканы була, 1961 елдан 1965 елга кадәр — медицина факультеты деканы.

1968 елның 25 гыйнварында вафат була.

## Казанышлары

* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1945) һәм медалләр белән бүләкләнгән, алар арасында «Ленинградны обороналаган өчен» (1943) һәм «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале (1945).
* РСФСР-ның атказанган табибы, Якутия АССР-ның атказанган табибы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профессор Д. М. Крылов и высшее медицинское образование Якутии 
* Они были участниками освобождения блокадного Ленинграда 
* История ЯГУ
Төркем:22 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1906 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:25 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1968 елда вафатлар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:Полковниклар (ССРБ)
Төркем:СБКФ әгъзалары
Стелла Базазьянц

**Стелла Борисовна** **Базазьянц** ( 9 май 1932 ел — 11 сентябрь 2009 ел) — сәнгать  буенча белгеч, хәзерге заман совет һәм Россия сәнгате буенча белгеч; Мәскәү дәүләт университетының тарих факультеты сәнгать фәне бүлеген тәмамлаучы (1958); 1989 елдан 1992 елга кадәр  «Декоративное искусство СССР» журналының баш мөхәррире була; РФ сәнгатенең атказанган эшлеклесе һәм Россия Сәнгатьләр академиясенең академигы; 1991 елдан 1997 елга кадәр Мәскәү Галереялары ассоциациясе президенты (АМОГ).

## Биографиясе
Стелла Базаньянц  1932 елның 9 маенда Мәскәүдә туган; 1952 елда М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (МДУ) тарих факультетының сәнгать фәне бүлегенә укырга керә. 1956 елда профессор Юрий Коллинскийның фәнни җитәкчелеге астында башкарылган диплом эшен яклый. 1963 елда Стелла Борисовна  СССР рәссамнарының Мәскәү Берлеге әгъзасы булып тора.

Стелла Борисовна «Декоративное искусство СССР» журналында эшли башлый: 1957-1976 елларда журналның бүлек мөдире булып тора; 1976 елдан 1989 елга кадәр  баш мөхәррир урынбасары вазифасын били, ә 1989 елда баш мөхәррир булып тора — бу вазифада 1992 елга кадәр кала. 1991-1997 елларда Мәскәү галереялары ассоциациясе президенты вазифасын били (АМОГ). 1988 елда «РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре» исемен ала; аннары Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе исеменә лаек була..

2012 елда сәнгать белеме бүлеге буенча Россия сәнгатьләр академиясенең академигы була. 2019 елның 11 сентябрендә Мәскәү шәһәрендә вафат була.

## Эшләре

** «Художник, пространство, среда». М., 1983;
** «А. В. Васнецов». Монография, М., 1989;
** Каталог «Московские галереи», 1995;
** Каталог о галеристах. М., 1993;
** Статья в каталоге выставки «Гиперреализм и его окрестности». М., 2007;
** Статья в каталоге выставки «Русская метафора». М., 2007;
** Статья «Rara avis» (о художнике Сергее Есаяне). ДИ. М., 2008;
** Серия статей по современному интерьеру в журнале-газете «Стиль жизни» — «Место встречи изменить нельзя», «Москва обречена на любовь», «Музей современного искусства»: № 22, 23, 29 — 1998; 31,32 — 1999; 40 — 2000.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* (недоступная ссылка)

Төркем:Россия югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:9 май көнне туганнар
Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:11 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:2019 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Борис Малкин

**Борис Залманович Малкин** (1939 елның 6 июне, Казан, ТАССР, ССРБ) — Совет һәм Россия физигы, Казан федераль университетының теоретик физика кафедрасы профессоры. Конденсацияләнгән мохитнең магнит һәм оптик үзенчәлекләре теориясе өлкәсендә белгеч, ул С.А. Альтшулер нигез салган магнит радиоспектроскопиясе буенча Казан университеты мәктәбе вәкиле, ССРБ Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты булып тора. «Остазлык өчен» билгесе иясе (2025). 

## Тормыш юлы
Борис Малкин 1939 елның 6 июнендә Казан шәһәрендә танылган Казан терапевты, Залман Израиль улы Малкин гаиләсендә туа. 1956 елда мәктәпне тәмамлый. Шул ук елны Казан федераль университетына укырга керә. Фәнни эшчәнлеген Семён Альтшулер җитәкчелегендә башлый.

Борис Малкин кандидатлык диссертациясен 1965 елда яклый. Ә 1984 елда докторлык диссертациясен яклый. 1963 елдан хәзерге вакытта кадәр Казан университетының теоретик физика кафедрасында эшли. Бу кафедрада 1987 елда профессор исемен ала. 2000—2005 елларда кафедра мөдире була.

Аның тикшеренүләре Казан университетының магнит радиоспектроскопиясе буенча торгызылуына һәм алга таба үсешенә зур өлеш керттеләр. Аның искиткеч нәтиҗәләре арасында 70 нче елларда эшләнгән алмашу зарядлары моделе аерым игътибарга лаек. Бу модель, бердәм күзлектән караганда, статик кристалл кырлары табигатен дә, парамагнит кристалларында электрон-фон багланышлары белән бәйле эффектларны да интерпретацияләргә мөмкинлек бирә, ул киң танылу ала һәм бөтен дөньяда күп кенә тикшеренүчеләр тарафыннан уңышлы кулланыла.

Борис Малкин совет, Россия һәм чит ил журналларында 150дән артык эш бастырган. Аның «Physical Review» журналындагы беренче мәкаләсе 1975 елда басылып чыга. 90 нчы еллар азагыннан алып хәзерге вакытка кадәр ул әлеге журналда 32 мәкалә, шулай ук 5 мәкаләне «Physical Review Letters» абруйлы журналында бастыра. Шулай ук Nature төркеме журналында — «Nature Nanotechnology» журналында аның бер мәкалә бастырылган. Борис Залманович шулай ук ул күпсанлы бөтенроссия һәм халыкара конференцияләрдә дә чыгыш ясаган.

## Бүләкләр

* Фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе (2006);
* Е. Ф. Гроссның Д. С. Рождественский исемендәге оптика җәмгыяте медале (2016);
* С. И. Вавиловның Д. С. Рождественский исемендәге оптика җәмгыяте медале (2019);
* Д. С. Рождественский исемендәге премия (Марина Попова белән берлектә, 2019 ел өчен) — «Сирәк җирле ионнар булган кристалларның югары разрешение спектроскопиясе» эшләре циклы өчен.

## Әдәбият

* Динамика и кинетика электронных и спиновых возбуждений в парамагнитных кристаллах, 2008 год Аминов Л. К., Малкин Б.З
* Малкин Б.З., Байбеков Э.И. Квантовая теория парамагнетизма: Конспект лекций. 2015 год

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:6 июнь көнне туганнар
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:Русия физиклары
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Физиклар
Төркем:«Остазлык өчен» аерымлык билгесе белән бүләкләнүчеләр
Хәлил Барлыбаев

**Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы** (5 гыйнвар 1944 ел — 18 март 2020 ел) — галим-икътисадчы, югары мәктәп, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе. Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия дәүләт хезмәте академиясе укытучысы. 1992-1995 елларда Башкортстан Республикасының Дәүләт милке белән идарә итү буенча дәүләт комитеты рәисе. Россия Федерациясенең 3нче чакырылыш Федераль Җыелышының Дәүләт Думасы депутаты (1999-2003). Икътисад фәннәре докторы (1992), профессор (1994). Башкортстан Республикасының атказанган икътисадчысы (1993).

## Биографиясе
Хәлил Әбүбәкер улы Барлыбаев Башкорт АССРның Баймак районы Йомаш авылында 1944 елның 5 гыйнварында туган.

1972 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының икътисад факультетын тәмамлаган.

Озак еллар Башкорт дәүләт университетының укытучысы булып эшли. Аннары Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия дәүләт хезмәте академиясе профессоры, Россия  фәннәр академиясенең Фәлсәфә институтының гыйльми хезмәткәре була.

Хәлил Барлыбаев 2020 елның 18 мартында Мәскәүдә кинәт вафат була

## Җәмәгать эшчәнлеге

* Россия Шахмат федерациясенең ревизия комиссиясе рәисе

## Гыйльми хезмәтләре

* Экономика Башкортостана (баш мөхәррир) (1988, 2003, 2007)
* Приватизация на пользу народа (1994)
* Путь человечества: самоуничтожение или устойчивое развитие (Издание Госдумы, 2001)
* Общая теория глобализации и устойчивого развития (Издание Госдумы, 2003)
* Глобализация: за или против устойчивого развития (Изд-во РАГС, 2006)
* Человек, глобализация, устойчивое развитие (Изд-во РАГС, 2007)
* Человек в потоке универсальной эволюции (Изд-во РАГС, 2008)
* Интеллектуально-гуманистическая (ноосферная) формация — закономерное будущее человечества (Изд-во РАГС, 2010)
* Истина и справедливость как системообразующие ценности (2014)

## Сылтамалар

* Барлыбаев Хәлил Әбүбәкер улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

## Искәрмәләр

Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:18 март көнне вафатлар
Төркем:Баймак районында туганнар
Төркем:1944 елда туганнар
Төркем:5 гыйнвар көнне туганнар