open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оскар, 2014

**86 нчы «[[Оскар]]» премиясен тапшыру тантанасы** — 2014 елда кинематограф өлкәсендәге иң абруйлы церемония. 2014 елның 2 мартында Лос-Анджелеста үтте. Номинантлар 16 гыйнвар көнне игълан ителде. Тантананы Эллен Дедженерес алып барачак.

## Номинантлар һәм җиңүчеләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

2014
Төркем:2014 ел кинематографта
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Дөбәй

**Дөбәй** ( *дөбәйй*) — Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә иң зур шәһәр. Дөбәй әмирлегенең мәркәзе.

Халык исәбе — 2&nbsp;262&nbsp;000 кеше (2008). Диңгез култыгы (Хур-Дөбәй) белән ике өлешкә бүленгән.

Шәһәрдә ике диңгез порты, ике халыкара аэропорт (Дөбәй һәм әл-Мактум), берничә автобус станциясе, метрополитен бар.

## Галерея

Al Fahidi Fort.jpg|1878 елда салынган әл-Фәһиди кирмәне
Dubai Metro (7).JPG|Метроның кызыл сызыгы
Panorama metro.jpg|Метро сызыгының панорамасы
Night Dubai.jpg|Төндәге Дөбәй
Dubai Marina at Night on 27 February 2007.jpg|Дөбәй Марина төнлә
PalmIslandDubai.JPG|Пальма Җөмәйра
DubaiSkyscrapers2.jpg|Шәех Зайд юлы
Burj Khalifa fountain.JPG|Дөбәй фонтаны
Dubai Monorail 01.jpg|Дөбәй монорельсы
Jumeirah Beach Hotel on 25 December 2007 Pict 1.jpg|Җөмәйра-бич кунакханәсе


Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре шәһәрләре
Төркем:Дөбәй
İohann Gutenberg

**İohann Gensfleiş tsur Laden tsum Gutenberg** (almança  *Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg*, 1397-1468, Maynts) - Almaniä zärkäne häm uylap tabuçı, berençe kitap basuçı.

1440 yılda xäräkät itüçe literalar yärdämendä Awrupanıñ kitap basu ısulın icat itkän, soñraq şuşı alım böten dönyada tarala.

## Tärcemäi xäle

Gutenberg bürger ğailäsendä Maynts şähärendä tuğan.

1434-1444 yılda Strasburg şähärendä zärkän ostası bulıp eşlägän, asıltaşlarnı şomartqan häm közgelärne yasağan.

1440 yılda Gutenberg kitap basu ısulın uylap tapqan.

1450 yılda Mayntsta **İohann Fust** belän kontraktnı imzalağan häm kitapnı basu öçen 800 gulden kreditnı alğan.

1456 yılğa qädär 5 törle şriftnı qoyğan. *Eliy Donat latin grammatikası*, **Mazarini Täwräte** bastırıla.

1455 yılda Gutenberg kreditnı Fustka qaytara almağan häm mäxkämä qararı buyınça anıñ näşriäte Fust yanına küçkän.

1460 yılda Komrad Gumeri yärdämendä "Katolikon" kitabın bastırğan.

1468 yılda kitap basuçı ülgän.

## İstälek

Файл:Printing machine of Johanes Gutenbrg1.jpg|*Gutenbergnıñ kitap basu stanoğı*
Файл:Gutenberg monument.jpg|*Gutenbergka häykäl, Maynts. 1837*


## Ädäbiät

*    Варбанец Н. В. Йоханн Гутенберг и начало книгопечатания в Европе. Опыт нового прочтения материала. М.: Книга, 1980.
*    Проскуряков В. М. Иоганн Гутенберг, 1933. — 140 с. (Жизнь замечательных людей)
*    Капр А. Иоганн Гутенберг. Личность в истории. — СПб.: «Вита Нова», 2010. — с. 546 — ISBN 978-5-93898-306-9 — Серия: Жизнеописания

Törkem:Уйлап табучылар
2008 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2008 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Апрель
* 14 апрель – Кави Латыйп — татар язучысы, фронтовик шагыйрь

## Март
* 18 март — Билсур Габделхаев — дөньякүләм танылган татар галиме.
* 25 март — Мирза Мәхмүтов – танылган педагог-теоретик, шәркыятьче.

## Февраль
* 21 февраль — Марс Шабаев, күренекле татар шагыйре, язучы

## Гыйнвар
* 1 гыйнвар — Шамил Шәйдуллин (68), детектив жанрында иҗат иткән татар язучысы 
* 22 гыйнвар — Хит Леджер, мәшһүр Австралия һәм АКШ актеры.

## Май
* 12 май – Ирена Сендлер, поляк каhарманы.

## Июнь
* 10 июнь – Чыңгыз Айтматов, кыргыз совет язучысы.
* 18 июнь – Наил Әюпов (72), татар актеры.

## Июль
* 23 июль – Алмаз Монасыйпов, (83) татар композиторы.

## Август
* 26 август – Рәшит Ягъфәров (62), фольклорчы-галим, шагыйрь һәм милләтпәрвәр сәясәтче.

## Сентябрь
## Октябрь
* 3 октябрь – Нәҗип Вәлитов (72), дөньякүләм танылган химия галиме.

## Ноябрь
## Декабрь
* 31 декабрь – Шәрига Таһирова (86), татар язучысы.

## Датасыз
* Мәгъсүм Хуҗин — күренекле татар язучысы

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 2007 елда вафатлар исемлеге
* 2009 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Babiy Yar

**Babiy Yar** (ukrainça *Бабин Яр*) - Kiev könyaq-könbatışında urnaşqan tabiği çik, Böyek Watan suğışında **mass-küllämle atıp-üterülär urını**, başlıça - yähüdlärne, çegännärne, qaraimnarnı (törki xalıq), sovet ğäskärilärne.

## Cinäyätlär

Atıp üterülär **[[Stepan Bandera]]** citäkçelegendäge *Ukraina millätçelär oyışması* häm alman faşist okkupatsion ğäskärläre tarafınnan ütkärelä.

Ukraina ğalimnäre buyınça banderovçılar häm alman ğäskärläre Babiy Yarda **150 meñ [[kiev]]le häm Ukrainanıñ başqa şähärlärennän keşe üterelgän**. Läkin 3 yäşlekkä qädär üterelgän nänilär sanalmağan, şuña kürä qorbannar sanı 150 meñnän şaqtıy kübräk. 29 keşe Babiy Yardan qotıla alğan.

Babiy Yarda Holokost qorbannarına berniçä häykällär açılğan.

Berençe zur üterüne 1941 yılnıñ 29-30 sentäberdä ütkärelgän, **Paul Blobel** zonderkomandası, **Melnik** citäkçelegendä Ukrain millätçelär oyışması - *Kiev kuren* 33 771 keşe çoqırda ütergän.

Qayber bäyälär buyınça Babiy Yarda 200 meñ çaması keşe üterelgän.

## Borınğı tarix

Babiy Yar berençe tapqır Altın Urda çorında 1401 yılda telgä alına, tatarça **Xatın Yarı** dip yörtelgän.
## Monı da qarağız
* Holokost
*Osventsim
## Sıltamalar

* Комитет «бабий яр» — общественный комитет для увековечения памяти жертв бабьего яра 
* Государственный историко-культурный заповедник «Бабий Яр»  
* Бабий Яр — Память и беспамятство 
* Бабий Яр, которого мы не знаем  
* Куренёвская трагедия  
* Второй Всемирный форум памяти Холокоста «Жизнь народу моему!»  
* Послание Генерального секретаря ООН в 2006 году 
* Снимки расстрелов в Бабьем Яру 
* БАБИЙ ЯР — ВЕЧНЫЙ ОТЗВУК ХОЛОКОСТА 
* КНИГА ПАМЯТИ: БАБИЙ ЯР / АВТ.-СОСТ. И. М. ЛЕВИТАС. — К., 1999. (перечислены фамилии более 7000 человек)
* Памятники жертвам нацизма

Төркем:Сугыш җинаятьчеләре
Төркем:Һолокост
Төркем:Киев
Төркем:Киев зиратлары
Гаҗман (әмирлек)

**Гаҗман Әмирлеге** ( *имарә ‘әҗман*) — Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең иң кечкенә әмирлеге.

Мәркәзе — Гаҗман шәһәре. Мәйданы 259 км² (дәүләтнең 0,3 %), халык исәбе 372&nbsp;923 кеше (2008) тәшкил итә.

Әмирлек башлыгы — шәех Хөмәйд IV бине Рашид ән-Нөгайми.

Халыкның күпчелеге әмирлекнең мәркәзендә яшиләр. Гаҗман эченә шулай ук ике анклав керә: Мәсфут (көньяк-көнчыгыштарак 110 км) һәм Мәнамә (көнчыгыштарак 60 км). Кораб төзү, энҗе табу, хөрмәчелек. Университет, медицина институты. Туризм.

Якынча 1820 елда Гаҗман әл-Касыйми шәехләрдән азат булды. 1892–1971 елларда Гаҗман Килешү Гоман эчендә булган. 1971 елның 2 декабреннән БГӘ эчендә.

Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре әмирлекләре
Өммел-Кайвәйн (әмирлек)

**Өммел-Кайвәйн Әмирлеге** ( *имарә өмм әл-қәйвәйн*) — Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең бер әмирлеге.

Мәркәзе — Өммел-Кайвәйн шәһәре. Мәйданы 777 км², халык исәбе 69&nbsp;936 кеше (2008) тәшкил итә.

Әмирлек башлыгы — шәех Согуд бине Рашид әл-Мөгалла.

Көньягында Шарҗә әмирлеге белән чикләнә, төньяк-көнчыгышында — Рәэсел-Хәймә белән. Төньяк-көнбатышында 24 км озынлыгылы Фарсы култыгының яр буе урнаша.

Өммел-Кайвәйн азат шәехлеге 1775 елда гарәп нәселе Аль-Мөгалла белән нигезләнгән. 1892–1971 елларда Өммел-Кайвәйн Килешү Гоман эчендә булган. 1971 елның 2 декабреннән БГӘ эчендә.

Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре әмирлекләре
Refat Çubarov

**Refat Ğäbderaxman ulı Çubarov** (qırımtatarça *Refat Abdurahman oğlu Çubarov, Рефат Абдурахман огълу Чубаров*, 22.09.1957, Sämärqand, , ) - qırımtatar säyäsätçese, çämäğät eşleklese. 2013 yıldan Qırımtatar Milli Mäcleseneñ räise.

1995-1998 - Qırım Yuğarı Şurasınıñ räiseneñ  urınbasarı.

1998-2007 - Ukraina Xalqı deputatı. Bötendönya qırımtatar kongressınıñ prezidentı (2009 yıldan).

## Tärcemäi xäle

1957 yılda Üzbäk SSRnıñ Sämärqand şähärendä, sörgendä tuğan.

1968 yılda ğailä Qırımğa qayta.

1983 yılda Mäskäw Däwlät tarixi-mirasxanä institutın tämamlıy.

2014 yılda Qırım krizisında Ukraina bötenlegen yaqladı.

2014 yılnıñ 6 martında Qırım krizisı waqıtında Çubarov belän Tatarstan İlbaşı Röstäm Miñnexanov oçraşa. Söyläşülärdän soñ Çubarov: "Ber ük telgä, yaqın tellärgä häm tarixi uzğanlıqqa iä tatar häm qırım tatar xalıqları arasındağı duslıq belän qarar bolıtlarnı tarqatırğa telibez. Bu duslıqqa kim digändä alar xätle ber-bersenä yaqın bulğan urıs häm ukrain xalıqların berläşterä alabız”, - dip äytte .

## İskärmälär

## Sıltamalar
*"Аралашсак бер-беребезнең кирәклеген тоячакбыз" 
*Акмәчеттә Татарстан вәкилләре Кырымтатар мәҗлесе белән очрашты 
*Татарстан мөфтие: "Кырымга танышу өчен килдек"
* Tatarstan İlbaşı Qırımda
Törkem:Шәхесләр:Кырым

Төркем:Сәмәркандта туганнар
Төркем:Украина сәясәтчеләре
Төркем:Кырым татарлары
Рөстәм Вәлиев (1961)

**Рөстәм Шәрифулла улы Вәлиев** - виртуоз гармунчы, Татарстан Республикасының халык артисты, Русиянең атказанган артисты.

## Тормыш юлы
Рөстәм Вәлиев Самар өлкәсенең Куйбышев шәһәрендә 1961 елның 27 октябрендә туган. Әтисе машина йөртүче булып эшләгән, әнисе балалар (ике ул һәм бер кыз) тәрбияләгән. Рөстәм – гаиләдә олы бала булган. Әти-әнисе сәнгатькә гашыйк булганнар һәм әкренләп балаларына да шул хисне күчергәннәр.

Рөстәм Вәлиев кечкенәдән баянда уйнарга яраткан һәм шәһәрнең сәнгать мәктәбенә укырга кергән.  Унҗиде яшендә (Самар шәһәренең музыка училищесында укыганда) «Ялкынлы яшьлек» ансамбленә килгән. Анда шөгельләнгәндә аның күңелен татар музыкасы тулысынча биләп ала. Өч ел «Ялкынлы яшьлек»кә йөргәннән соң армия хезмәтенә алына. Кайткач, зур сәхнәгә юл Казан аша икәнлеген аңлап, Нәҗип Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясенә укырга керә.

Бер үк вакытта халык уен кораллары факультетында белем ала һәм Татар дәүләт филармониясендә эшли башлый. Күп кенә татар эстрадасы артистлары белән таныша. Җырчы Зөһрә Шәрифуллина группасына керә, соңрак Әлфия Афзалова белән гастрольләргә чыга.

Халыкка танылуны һәм уңышны аңа Илһам Шакиров белән хезмәттәшлек китерә.  Илһам Шакиров – Г. Тукай исмендәге Татар дәүләт филармониясенең әйдәп баручы солисты, гаҗәеп башкаручы. Аның көчле, матур тавышы татар көйләренең тирән эчтәлеген, миллилеген ача. Рөстәм Вәлиев егерме елдан артык Илһам Шакировның аккомпанияторы була, аның белән чит илләргә гастрольләргә чыга. Дөнья гизә.

Рөстәм Вәлиев – төрле музыка уен коралларында уйнаучы гына түгел, ә җыр һәм көй иҗат итүче дә. Аның әсәрләрен татар һәм башкорт эстрада йолдызлары башкара.

Рөстәм Вәлиев үзенең осталыгы белән Татарстан һәм Русиядә генә түгел, ә Америка, Канада, Финляндия, Төркия кебек чит илләргә дә таныш. Бу талант иясе баянда, ике рәтле һәм тальян гармунда, флейта, сорнай, кубыз кебек халык уен коралларында уйный.

Танылган гармунчы Рөстәм Вәлиев 2014 елның 5 март кичендә Казанда вафат булды. Үлеме сәбәбе - кузгалган тромб. Рөстәм Вәлиев 7 март көнне Казанның «Киндери» зиратында җирләнде.

## Бүләкләнү
Татарстан Республикасының халык артисты, Русиянең атказанган артисты.

## Гаиләсе
Улы Ислам Вәлиев (*Malsi Music*, 1990), электрон музыкант, композитор, битмейкер, DJ, саунд-дизайнер.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Виртуоз гармунчы Рөстәм Вәлиев Русиянең атказанган артисты дигән мактаулы исемгә лаек булды 
* И, Рөстәм,гармуныңны кемнәр уйнатыр?

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
David Hilbert

**David Hilbert** (almança *David Hilbert*; 1862-1943) - Almaniä matematigı, matematikanıñ küp tarmaqlarına zur öleş kertkän.

Hilbert küp fundamental' ideyälär matematika tarmaqlarına kertkän, şul isäptän invariantlar teoriäsenä, Yevklid geometriäsenä.

Funktsional' analiz nigezeneñ - Hilbert fäzaları teoriäsen icat itkän.

## Tärcemäi xäle

1862 yılda Prussiädä (xäzerge Kaliningrad ölkäse) tuğan.

1880 yılda *Wilhelm Gymnasium*nı tämamlıy, Königsberg Universitetına kerä.

1895 yılda Göttingen Universitetına kerä, Gauss, Riman eşlägän kafedrada eşli.

1910 yılda funktsional' analiz, Hilbert fäzasın buldıra.

Hilbert Albert Eynşteinğa Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsesen buldıru belän bulışqan.

1943 yılda suğış waqıtında Göttingen şähärendä ülgän.

## Eşçänlek

* İnvariantlar teoriäse (1885-1893)
* Algebra sannarı teoriäse (1893-1898)
* Geometriä nigezläre (1898—1902).
* Dirixle mäsläge (1900—1906).
* İntegral' tigezlämä teoriäse (1902—1912).
* Matematik fizika (1910—1922).
* Matematika nigezläre (1922—1939).

## Hilbert tigezlämäse

:  H(u)(t) = \frac{1}{\pi}\text{v.p.} \int\limits_{-\infty}^{\infty}\frac {u(\tau)} {t-\tau}\, d\tau 

: H(u)(t) = -\frac{1}{\pi}\lim_{\epsilon\to 0}\int\limits_{\epsilon}^\infty \frac{u(t+\tau)-u(t-\tau)}{\tau}\,d\tau.
### Üzleklär
: H(H(u))(t) = -u(t),\,

Furye tigezlämäse belän bäyläneş:

: 
\mathcal{F}(H(u))(\omega) = -i\ \mathrm{sgn}(\omega) \cdot \mathcal{F}(u)(\omega),


biredä  \mathcal{F}(u)(\omega) = \int\limits_{-\infty}^{+\infty} {u}(t) e^{-i\omega t}dt 

: H^{-1} = -H\,

## Ädäbiät

*    Вейль Г. Давид Гильберт и его математическое творчество. // Математическое мышление. — М.: Наука, 1989. — С. 214—256. — ISBN 5-02-013910-6
*    Визгин В. П. Релятивистская теория тяготения (истоки и формирование. 1900—1915 гг.). — М.: Наука, 1981. 352 с.
*    Констанс Рид. Гильберт. — М.: Наука, 1977.
*    Паршин А. Н. Давид Гильберт и теория инвариантов // Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1975. — № 20. — С. 171—197.

Төркем:Алмания математиклары
Алим Госманов

**Алим Госманов** — кырымтатар җырчысы, дирижер, Кырымның атказанган артисты, «Къырым» фольклор ансамбленең оркестры җитәкчесе, халык җырларын башкару остасы.

Алим Госманов бар тормышын музыкага багышлаган. Үзбәкстанда Әндиҗанның балалар музыка мәктәбендә укыткан. 1988 елдан бирле Акмәчетнең музыка мәктәбендә эшләгән. 2000 елдан бирле "Къырым" фольклор ансамбленең баш дирижеры булган.

Музыкант озак авырудан соң 59 яшендә Акмәчеттә вафат була. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ушёл из жизни Алим Османов  
* Смолкли серебристые переливы кларнета Алима Османова 

Төркем:Кырымтатар җырчылары
Төркем:Кырымтатар музыкантлары
Төркем:Шәхесләр:Кырым
Александр Грибоедов

**Александр Сергей улы Грибоедов** (1795, Мәскәү — 1829, Тәһран) — рус дипломаты, драматургы, шагыйре, язучысы, пианисты, композиторы. Дворян. Дәүләт киңәшчесе (Статский советник, 1828).

Бердәнбер танылган китабы — «Горе от ума», әлеге  әсәр мәшһүр гыйбарәләр чыганагы булып тора.

1829 елда Грибоедов һәм 37 рус вәкиле белән берлектә Тәһран шәһәрендә урнашкан Россия илчелегендә фарсы һөҗүмчеләре тарафыннан үтерелгән.

## Шулай ук карагыз

## Әдәбият

* А. С. Грибоедов и его сочинения. СПб, 1858.
* Александр (Заркешев), иг. Посольство А.Грибоедова и его мученическая кончина в Тегеране в 1829 году.
* Айрумян А. А. Донские дороги Грибоедова. 
* Александр Сергеевич Грибоедов в видеопроекте «Библейский сюжет» (серия «Давид и Голиаф»).
* Александр Сергеевич Грибоедов в видеопроекте «Больше, чем любовь» (серия «Александр Грибоедов и Нина Чавчавадзе»).
* Александр Сергеевич Грибоедов в видеопроекте «Клуб до 40» (серия «Поэт Александр Грибоедов»).
* Александр Сергеевич Грибоедов в видеопроекте «Тайны века» (серия «Ослепительно короткая жизнь»).
* Александр Сергеевич Грибоедов в проекте «А. С. Грибоедов и Крым».
* Александр Сергеевич Грибоедов в проекте «Библиотека Мошкова».
* Александр Сергеевич Грибоедов в проекте «Владимирские ведомости».
* Александр Сергеевич Грибоедов в проекте «Фундаментальная электронная библиотека».
* Ашрафи Рад М. Жизнь и творчество А. С. Грибоедова как семиотический объект исследования. Москва, 2011.
* Ведомые гением Грибоедова // Крымская правда. 2012. № 102. С. 3
* Веселовский А. Н. Грибоедов // Энциклопедический словарь /Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона/. Т. 14: Головнин — Гривица. СПб., 1910. С. 918—930.
* Вильк Е. А. Пушкинский конспект «Истории» Карамзина и замысел трагедии о половцах Грибоедова // Пушкин и его современники. Вып. 3 (42). 2002. C. 255—263.
* Грибоедов: читаемый и почитаемый // Литературная газета (+ Курьер Культуры: Крым — Севастополь). 2012. № 12 (111). С. 4.
* Грибоедов и Армения. В Ереване прошли вторые «Грибоедовские чтения».
* Грибоедовские чтения. Вып. 1. Ереван, 2009. 
* «Грибоедовский год». Две рецензии на один спектакль // Литературная газета (+ Курьер Культуры: Крым — Севастополь). 2010. № 2 (77). С. 8.
* Дмитриевская Л. Н. Москва А. С. Грибоедова // Русский язык, литература, культура в школе и вузе. № 2. 2010. С. 17—20.
* Зибунова Т. Н. Заповедник-2 или Хмелитские дневники.
* Кошелев В. А. Блеск и нищета «непреложных истин» // Новое литературное обозрение. 2003. № 6 (64). С. 361—370.
* Магидсон С. А. А. С. Грибоедов.

Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Рус язучылары
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:XIX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Ceyms Coul

**Ceyms Coul**, Ceyms Preskott Coul (; *[[1818]] — [[1889]]*) — ingliz fizigı, termodinamika üseşenä zur öleş kertkän.

Täcribälär häm teoriä yärdämendä cılılıq täbiğäten tiränten tikşergän. Cılılıq belän mexanik eş arasında bäyläneşne kürsätkän, Ğomumi energiä saqlanu qanunın açıp, Termodinamikanıñ berençe nigezen täğbir itä.

* Tomson belän temperaturanıñ absolüt şkalası östendä eşlägän,
* Magnitistriktsiä küreneşen taswirlağan, 
* Coul- Lents qanunın açqan: ütkärgeçneñ elektr qarşılığı häm çığuçı cılılıq arasında bäyläneş
* Küp ülçäw äsbapların eşkärtkän

Coul' xörmätenä energiä berämlege atalğan — **coul**.

## Coul — Lents qanunı

1841—1842 yılda Coul häm **Emil Lents** ütkärgeçneñ elektr qarşılığı häm çığuçı cılılıq arasında bäyläneşne açalar.

### Differentsial' küreneş

: w = \vec j \cdot \vec E = \sigma E^2\!

biredä w - yegärlek tığızlığı, \vec j — ağım tığızlığı, \vec E — elektr qırınıñ köçäneşlelege.

### İntegral' küreneş

: dQ = I^2 R dt\,
: Q = \int\limits_{t_1}^{t_2} I^2 R dt 

biredä *dt* waqıtta çığuçı cılılıq — *dQ*, *I* — ağım köçe, *R* — qarşılıq, *Q* — tulı cılılıq

## Ädäbiät

*    Lamont, A. The great experimenter who was guided by God (англ.). Answers in Genesis, № 15/2 March 1993 (1 March 1993). Проверено 10 мая 2013. Архивировано из первоисточника 13 мая 2013.
*    Гершун А. Г. Джоуль, Джеймс Прескотт // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Бөекбритания физиклары
Rusiäneñ Qara diñgez flotı

**Rusiäneñ Qara diñgez flotı** — Qara diñgezdä urnaşqan Rusiä Federatsiäseneñ Xärbi-diñgez flotınıñ berläşmäse.

SSRB Qara diñgez flotınıñ xoquqlı warisı.

Töp bazalar — Aqyarnıñ xärbi-diñgez bazası, Novorossiysk xärbi-diñgez bazası.

## Tarix

1783 yılda Qırım xanlığı Rusiä tarafınnan basıp alınğannan soñ Rusiäneñ Qara diñgez flotı salına.

1853-1856 yılda Qırım suğışında Qara diñgez flotı Sinop buxtasında ciñä, 15 doşman köymäse yuq itelä.

Aqyar şähären saqlanu 349 kön suzıla.

Qara diñgez flotınıñ qaharmannarı — Uşaqov, Naximov.

1917 yılğa Qara diñgez flotında 177 xärbi köymä bulğan.

Böyek Watan suğışında 1941-1945 yılda Ädis, Aqyar saqlanuında, Keriç-Feodosiä desant operatsiäsendä, Qawqaz saqlanuında, Novorossiyskine azat itüdä qatnaşa. 835 doşman köymäse yuq itelä.

### SSRB tarqalğannan soñ

1992 yıldan Qara diñgez flotı — Rusiä häm Ukraina berläşkän flotı.

1997 yılda Rusiä köymälärendä Andrey bayrağı kütärelä.

Qara diñgez flotınıñ infrastukturası 70 % ı Qırımda urnaşa.

1997 yılda Ukraina häm Rusiä arasında 2017 yılğa qädär kileşü tözelä. Kileşü buyınça Rusiä arenda öçen 97,75 mln dollar ber yılda Ukrainağa tüli.

Qırım krizisı häm Qırım statusı buyınça referendum arqasında Qırım häm Aqyar Rusiä eçenä kerä.

2014 yılnıñ 18 martınnan Aqyar şähärendä urnaşqan Qara diñgez flotınıñ töp bazası Rusiä yürisdiktsiäse astına küçerelä, Xarkov kileşüläre tuqtatıla.

2014 yılğa flot sanı 25 000 keşe täşkil itä.

## Monı da qarağız
*Rusiäneñ Baltıyq flotı
*Rusiäneñ Tın okean flotı
*Rusiäneñ Tönyaq flotı

## Sıltamalar

* Независимое военное обозрение. Неспокойный Севастополь и гибнущий Черноморский флот
* Частный корреспондент. Владимир Воронов. Хроника отложенной смерти. Как умирает Черноморский флот. Часть 1 
* Частный корреспондент. Владимир Воронов. Хроника отложенной смерти. Как умирает Черноморский флот. Часть 2 
* Частный корреспондент. Владимир Воронов. Турецкий гамбит. Если у нас убыло, то у них прибыло…
* Информационный ресурс «Черноморский флот»
* Черноморский флот РФ на Украине
* Севастопольские заложники, «Киевский ТелеграфЪ», Александр Левин, 25 марта 2008 
* Черноморский флот на сайте ВМФ России

Төркем:Кырым
Төркем:Россия хәрби-диңгез флоты
Мөндеш

* Мөндеш (Арча районы) — Татарстанның Арча районында урнашкан торак пункт.
* Мөндеш (Әтнә районы) — Татарстанның Әтнә районында урнашкан торак пункт.
Ceyms Klerk Makswell

**Ceyms Klerk Makswell** (inglizçä *James Clerk Maxwell*; 1831-1879, Kembric, Angliä) - Böyekbritaniä fizigı, matematigı, mexanigı. Şotland millätle.

London patşalıq cämğiäteneñ äğzası (1861).

Makswell klassik elektrodinamikanıñ nigezlären sala - Makswell tigezlämäläre.

Fizikağa taypılma ağım, elektromagnit qır töşençälären kertkän, elektromagnit dulqınnarı buluın,  ut basımın, utnıñ elektromagnit täbiğäten  döres farazlağan.

Makswellnıñ iñ zur açışı - üzgärüçän elektromagnitik qırda taypılma ağım buluı turındağı farazı häm şul faraznı isbatlawı.

Gazlarnıñ kinetik teoriäsenä nigez salğan.

Termodinamikağa häm molekulalar fizikasına zur öleş kertkän.

Tösle fotografiä mäsläkläreneñ avtorı.

Sığılmalılıq teoriäsenä, matematikağa öleş kertkän.

## Fänni qazanışları
### Makswell tigezlämäläre
#### Differentsial' küreneş

İzotrop, berişle, dispersiäsez moxitta Makswell tigezlämäläre:

Turı kilüçe qanunnar:

#### İntegral' küreneş

### Makswell büleneşe
Makswell büleneşe impuls buylap älege temperaturada kisäkçä tabu ixtimallığın taswirlıy.

: 
         \mathrm{d} w =  \frac{1}{(2 \pi m k T )^{3/2}} 
    \cdot 
         \mathrm{exp} \left(- \frac{2mkT} \right) \mathrm{d}p_x \mathrm{d}p_y \mathrm{d}p_z 
    


### Berençe tösle fotografiä

1855 yılda Makswell dönyada berençe tösle fotografiäne yasıy:

### Taypılma ağım
:\operatorname{rot} \mathbf{H}= \mathbf{j}+\frac{\partial\mathbf{D}}{\partial t}

Tigezlämädän kürengänçä, \frac{\partial\mathbf{D}}{\partial t} zurlığı ütkärüçän cisemdäge ağım tığızlı **j** kebek ük magnit qırı xasil itä, şuña kürä \frac{\partial\mathbf{D}}{\partial t} - **Makswell taypılma ağım tığızlığı vektorı** dip atağan.

## Ädäbiät
*В. П. Карцев. Максвелл. — М.: Молодая гвардия, 1974. (Серия «Жизнь замечательных людей»)
*Статьи из приложения к сборнику: Дж. К. Максвелл. Статьи и речи. — М.: Наука, 1968.
*У. Нивен. Жизнь и научная деятельность Дж. К. Максвелла (краткий очерк 1890 года) // Дж. К. Максвелл. Материя и движение. — М.—Ижевск: РХД, 2001. — С. 14—39.
*К. Коулсон. Межатомные силы — от Максвелла до Шрёдингера // УФН. — 1963. — В. 11. — Т. 81. — С. 545—556.
*И. С. Шапиро. К истории открытия уравнений Максвелла // УФН. — 1972. — В. 10. — Т. 108. — С. 319—333.
*Р. П. Поплавский. Демон Максвелла и соотношения между информацией и энтропией // УФН. — 1979. — В. 5. — Т. 128. — С. 165—176.

Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Бөекбритания физиклары
Төркем:Физиклар
Baqçasaray

**Baqçasaray** (qırımtatarça *Bağçasaray*, *Багъчасарай*, rusça, ukrainça *Бахчисарай*) - Qırım üzägendä urnaşqan şähär. Altın Urda çorında möhim idärä üzäge. Baqçasaray - Qırım xanlığınıñ tarixi başqalası.

1532 yılda Säxib I Gäräy xan ike çaqrım yıraqlığında urnaşqan **Salaçıq** şähärennän Baqçasarayğa xan rezidentsiäsen küçerä.

Aqmäscit şähärennän 40 çaqrım aralığında, **Qaça** yılğasınıñ üzänendä urnaşa.

## Tarix

Altın Urda çorında Baqçasaray urınında berniçä şähärçeklär urnaşqan: **Qırıq-Cir** (*Qırq Yer*) yä **Çufut Qala** (qırımtatarça *Çufut Qale*), **Salaçıq**, **İske-Yort** (*Eski Yurt*).

Qırıq-Yer häm Salaçik şähärlärendä Altın Urda çorında idärä üzäkläre bulğan.

Qırım xanlığı çorında XV-XVI ğasırda **Miñle-Gäräy** xan Salaçik şähärendä zur tözeleş başlağan.

1532 yılda Säxib I Gäräy Meñle Gäräy ulı xan ike kilometr yıraqlığında urnaşqan Baqçasaraynı sala. Soñraq Baqçasaray xan sarayı tiräsendä şähär kilep çıqqan.

1736 yılda Minix citäkçelegendä urıs ğäskärläre Baqçasaray şähären tulısınça yandırıp beterä.

1784 yılda Rusiä Qırım xanlığın basıp ala.

Baqçasarayda Qırım suğışı waqiğaları bulğan.

XIX-XX ğasırda Baqçasaray - Qırımtatar xalqınıñ mädäni, ictimäği tormışınıñ üzäge.

1944 yılnıñ 18 mayında Qırımtatar xalqı sörgengä cibärelä.

## Şähärdä tuğan tanılğan şäxeslär
* Ğömär İpçi, qırımtatar yazuçısı.
* Säidä Arifova, dönya täqwası.
*İsmäğil Gasprinskiy, tatar tärcemäçese, mäğrifätçe
*Safa-Gäräy, mäşhür Qazan xanı
* İlyas Boraganskiy, qırımtatar näşire.
* Şäfiqä Gaspıralı
* Rifat Gaspıralı, näşir.
* Sabriye Erecepova, сırçı.

## Sıltamalar
* Карта Бахчисарая 
* Бахчисарай путеводитель 1979 
* Достопримечательности Бахчисарая 

## İskärmälär

Төркем:Кырым
Күк-Дүбә

**Күк-Дүбә** ( — «күк (зәңгәрсу) түбә», ) — Кыргыз Республикасының  Талас өлкәсенең Кара-Бура районындагы авыл. Чалпанбай авыл җирлеге эченә керә.

## Халкы
Халкы — 647 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Кара-Бура районы торак пунктлары
Яңгырчы (Татарстан)

**Яңгырчы** — Татарстан Республикасының Балтач районындагы авыл.
## Географиясе
Яңгырчы Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 109 чакрым, ә район үзәге Балтачтан төньяк-көнчыгышка таба 21 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 15 кеше яши, шул исәптән:
удмуртлар — 93,33%,
урыслар — 6,67%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Erwin Şrödinger

**Erwin Rudolf Yozef Aleksandr Şrödinger** (almança *Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger*; 1887-1961, Vena) - Avstriä fizik-teoretigı, kvant mexanikasın buldıruçılarnıñ berse.

Nobel premiäse laureatı (1933).

Berniçä Fännär Akademiäseneñ äğzası, şul isäptän SSRB Fännär Akademiäseneñ äğzası (1934).

Kvant teoriäsendä berniçä mäsläklärneñ avtorı.

Kvant mexanikasınıñ töp tigezlämäse avtorı: statsionar waqıtqa bäysez Şrödinger tigezlämäse.

Dulqınnar mexanikası taypılışlar teoriäseneñ avtorı. Şrödinger mäçese uydırma paradoksı yärdämendä Kopenhagen añlatmasın tänqitlägän.

Termodinamikağa, statistik fizikağa öleş kertkän. Qır berdäm teoriäsen tözergä tırışqan.

Elekrodinamika, tös teoriäse, ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse tarmaqlarında eşlägän.

## Fänni qazanışları
### Şrödinger tigezlämäse
Şrödinger tigezlämäse yaqtılıq tizlegennän tübänräk xäräkät itüçe spinsız kisäkçälär taswirlıy.

Waqıtqa bäyle Şrödinger tigezlämäse (ğomumi oçraq):
: i \hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi = \hat H \Psi

Relätiv tügel Şrödinger tigezlämäse
m -massa belän, potentsial qırda  V(\vec{r} ,t)  kisäkçä öçen:
: i\hbar\frac{\partial}{\partial t} \Psi(\vec{r} ,t) = \left [ -\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2 + V(\mathbf{r},t)\right ] \Psi(\vec{r} ,t)

yäki:
: - \,\left|\psi(t_0)\right\rangle,

biredä:

*\hat{U}(t,t_0)=e^{-\frac{i\hat{H}t}{\hbar}} — üzgäreş operatorı;
*\hat{H} — Hamiltonian.

Şulay itep, Şrödinger tigezlämäse tübändägeçä yazıla (ğädättäge küreneş):

:i\hbar\frac{\partial \left| \psi_S(t) \right\rangle}{\partial t}=\hat{H}\left| \psi_S(t) \right\rangle.

## Şulay uq qarağız
* Şrödinger mäçese
* Şrödinger mäsläge

## Ädäbiät

*    W. T. Scott. Erwin Schrödinger: an introduction to his writings. — Amherst: University of Massachusetts Press, 1967.
*    M. Jammer. The philosophy of quantum mechanics. — John Wiley & Sons, 1974.
*    М. Джеммер. Эволюция понятий квантовой механики. — М.: Наука, 1985.
*    Д. Хоффман. Эрвин Шрёдингер. — М.: Мир, 1987.
*    Schrödinger: Centenary Celebration of a Polymath / ed. C. W. Kilmister. — Cambridge: University Press, 1989.
*    W. J. Moore. Schrödinger: Life and Thought. — Cambridge: University Press, 1989.
*    Erwin Schrödinger: Phylosophy and the Birth of Quantum Mechanics / ed. M. Bitbol, O. Darrigol. — Editions Frontiers, 1992.
*    Erwin Schrödinger's world view: the dynamics of knowledge and reality / ed. J. Götschl. — Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 1992.
*    W. J. Moore. A Life of Erwin Schrödinger. — Cambridge: University Press, 1994.
*    M. Bitbol. Schrödinger's philosophy of quantum mechanics. — Dordrecht: Kluwer Academic Publishers, 1996.

Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Австрия физиклары
2007 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2007 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Июнь

## Май
* 3 май — Фәния Гайнанова (77), татар тәрҗемәчесе
* 22 май — Фаяз Дунай (71), күренекле татар публицисты, шагыйрь, драматург, тәнкыйтьче

## Апрель
* 23 апрель — Борис Ельцин (76), СССР һәм Россия дәүләт эшлеклесе, Россиянең беренче президенты.
* 27 апрель — Зөлфәт

## Март

## Февраль

## Гыйнвар
* 1 гыйнвар — Джулиус Хедьи (83)

## Июль
* 24 июль — Клара Зинәтуллина (71), татар филологиясе өлкәсендә күркәм эшләр башкарган, татар теле белеме кафедрасы профессоры, күп еллар татар филологиясе факультеты деканы булып эшләгән галимә.
* 30 июль — Ингмар Бергман (89)

## Август
* 11 август — Нияз Акмал (53), татар язучысы, шагыйрь
* 28 август — Рәис Даутов (79), татар язучысы

## Сентябрь
## Октябрь
* 21 октябрь — Назиф Бәхтизин (79), авыл хуҗалыгы галиме

## Ноябрь
* 3 ноябрь — Александр Дедюшко (45), рус актёры.

## Декабрь

## Датасыз
*

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 2006 елда вафатлар исемлеге
* 2008 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Галкино (Баулы районы)

**Галкино** — Татарстан Республикасының Баулы районындагы авыл. 
## Тарих
1930-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): арлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 41 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 34,15%,
урыслар — 29,27%,
удмуртлар — 14,63%,
чуашлар — 14,63%,
мордва — 7,32%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мостафа Җәмилев

**Мостафа Габдеҗәмил улы Җәмилев** (, ; 1943 елның 13 ноябрендә Кырымның Ай-Серез бистәсендә туган) — кырымтатар милли хәрәкәтенең күренекле вәкиле һәм җитәкчеләренең берсе, сәясәтче, хокук яклаучы, совет диссиденты, Кырымтатар Милли Мәҗлесе рәисе (1991-2013). Нансен (1998), Төркиянең Җөмһүрият Ордены (2014), Польшаның «Solidarność» һәм башка премияләр һәм бүләкләр иясе. Украина Каһарманы (2023)

Барлык гомерен Мостафа Җәмилев кырымтатар халкы хокуклары өчен көрәшкә багышлый. Совет чорында үз халкын ватанына кайтару өчен көрәш алып бара, диссидентлар рәтенә кертелә. Советлар Берлеге таркалу алдыннан Кырымга кайта, Кырымтатар Милли Мәҗлесен җитәкли, 2014 елда Кырымның Русиягә кушылганынна кискен каршы чыга.

Ватанпәрвәрлеге өчен Мостафа Җәмилевне «Кырым улы» () дип атыйлар. Аны берничә тапкыр Тынычлык өчен Нобель бүләгенә тәкъдим итәләр (шул исәптән, 2014 елда татар милли хәрәкәте вәкилләре тарафыннан).

## Тормыш юлы
Мостафа Җәмилев 1943 елның 13 ноябрендә Кырымның Ай-Серез бистәсендә дөньяга килә. 1944 елның 18 маенда гаиләсе белән Кырымнан Үзбәкстанга сөргенгә җибәрелә. Анда мәктәпне тәмамлагач, авиация заводында токарь булып эшли. 1962 елда Ташкент ирригация һәм авыл хуҗалыгы инженерлары институтына укырга керә, ләкин аннан куып чыгарыла.

1961 елда Кырымтатар яшьләре берлегенең Ташкент бүлеген оештыруда катнаша, аны җитәкли. 1969 елда «Советлар Берлегендә кеше хокуклары яклауның инициативалы төркем»не оештыруда катнаша. Хокук яклау өлкәсендә актив шөгыльләнүе өчен 1966-1983 еллар аралыгында алты тапкыр кулга алына. Төрмәләрдә барлыгы якынча 15 ел үткәрә. 1975-1976 елларда Омск төрмәсендә 303 көнлек ачлыкны тота. 1986 елда азат ителә.

1989 елда гаиләсе белән Кырымга, Бакчасарай шәһәренә кайта. 1991 елда оешкан Кырымтатар халкы Мәҗлесен җитәкли башлый (бу вазифаны ул 2013 елның ноябренә кадәр башкара). 1998 елдан бирле Украина Югары Радасында депутат.

2014 елның язында Кырымның Русиягә кушылуына кискен каршы чыга. 12 мартта ул Мәскәүдә Миңтимер Шәймиев белән очраша, Владимир Путин белән телефоннан сөйләшү үткәрә. 3 май көнне Җәмилев Кырымга кертелми кала.

Өйләнгән. Кызы һәм ике улы бар.

## Бүләк һәм мактаулы исемнәр
* Сәлҗүк университетының мактаулы хокук докторы (1996, Төркия).
* Нансен премиясе (1998).
* Төркиянең Җөмһүрият Ордены (2014).
* Польшаның «Solidarność» премиясе.
* 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Мостафа Җәмилев: "Мәскәүнең кырымтатарларны Казан түрәләре ярдәмендә буйсындыру сәясәте уңмады"
* "Мостафа Җәмилев – бөтен татар халкының лидеры булырдай шәхес"

Төркем:Кырымтатар милли хәрәкәте
Төркем:Хокук яклаучылар
Төркем:Украина Каһарманнары
Иван Крылов

**Иван Андрей улы Крылов** (1769-1844) - рус шагыйре, мәсәлче, тәрҗемәче, Император Иҗтимагый китапханәсенең хезмәткәре. Дәүләт Киңәшчесе (Статский Советник). Россиянең Императорлы академиясенең әгъзасы (1811).

## Танылуы
Иван Крылов мәсәл язучы булып танылган, 200 артык мәсәл язган. Күп мәсәлләр Лафонтен мәсәлләренең сюжеты буенча язылган.

Крылов мәсәлләре - мәшһүр гыйбарәләр чыганагы булып тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Иван Крылов в Антологии русской поэзии
* Сочинения И. А. Крылова в старой орфографии
* Басни Крылова И. А. в проекте «Хранители сказок»
* Ерофеева Н. Е. «Урок дочкам» И. А. Крылова: жанр комедии «урока»
* Иван Андреевич Крылов. Басни, стихи, библиография, жизнь, воспоминания современников, рисунки 
* Полное собрание сочинений (Гослитиздат, 1945—1946 гг., 3 тома) на сайте русской виртуальной библиотеки
* Крылов Иван Андреевич (1769—1844)
* Алабин П. К биографии И. А. Крылова // Русский архив, 1868. — Изд. 2-е. — М., 1869. — Стб. 860—866. 
* Кеневич В. Лев Андреевич Крылов (брат баснописца) // Русский архив, 1868. — Изд. 2-е. — М., 1869. — Стб. 239—266. 
* Рассказы об И. А. Крылове / Сообщ. В. Ф. Кеневич, С. А. Соболевский // Русская старина, 1870. — Т. 2. — Изд. 3-е. — СПб., 1875. — С. 626—627. 
* Басни Ивана Крылова

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Рус язучылары
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:XIX гасыр шагыйрьләре
Көмеш гасыр

**Көмеш гасыр** - XX гасыр башындагы рус шигърияте тарихындагы чорның исеме. Алтын гасырдагы рус шигърияте  (XIX гасыр) белән охшашлык өчен шулай аталган.

Көмеш гасыр Символизм, Футуризм, Имажинизм, Акмеизм юнәлешләренә бүленә.

Символизм "өлкән" вәкилләре:  Д. С. Мережковский, З. Н. Гиппиус, Ф. К. Сологуб, Н. М. Минский, В. Я. Брюсов, К. Д. Бальмонт.

Символизм "кече" вәкилләре: А. А. Блок, А. Белый, В. И. Иванов.

Акмеизм вәкилләре:  Николай Гумилёв, Сергей Городецкий, Анна Ахматова,  Осип Мандельштам, Михаил Зенкевич, Георгий Иванов.

Футуризм вәкилләре:  Давид Бурлюк, Игорь Северянин, Илья Зданевич, Александра Экстер, Велимир Хлебников, Александр Богомазов, Владимир Маяковский, Николай Асеев, Борис Пастернак.

## Әдәбият

* Воспоминания о серебряном веке / Сост., авт. предисл. и коммент. В. Крейд. — М.: Республика, 1993. — 559 с.
* Маковский С. К. На Парнасе Серебряного века. — М.: Наш дом — L’Age d’Homme; Екатеринбург: У-Фактория, 2000. — 400 с.
* Серебряный век в России / Под ред. В. В. Иванова, В. Н. Топорова, Т. В. Цивьян. — М.: Радикс, 1993. — 340 с.

Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Рус язучылары
Төркем:Русия империясе шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Җуан-Дүбә

**Җуан-Дүбә** ( — «юан түбә») — Кыргыз Республикасының  Талас өлкәсенең Кара-Бура районындагы авыл.

## Халык
Халык исәбе — 1860 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Кара-Бура районы торак пунктлары
Җидә (Кара-Бура районы)

**Җидә** () — Кыргыз Республикасының  Талас өлкәсенең Кара-Бура районындагы авыл.

## Этимология
Җидә — көмеш төстәге яфраклы, хуш исле куак.

## Халкы
Халкы — 1500 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Кара-Бура районы торак пунктлары
Кара-Бура

**Кара-Бура** () — Кыргыз Республикасының  Талас өлкәсе Кара-Бура районындагы авыл.

## Халкы
Халкы — 1323 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Кара-Бура районы торак пунктлары
Әманбаев (авыл)

**Әманбаев** (, ) — Кыргыз Республикасының  Талас өлкәсе Кара-Бура районындагы авыл.

## Халкы
Халкы — 6203 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Кара-Бура районы торак пунктлары
Ак-Җар (Кара-Бура районы)

**Ак-Җар** ( — «ак яр», ) — Кыргыз Республикасының Талас өлкәсе Кара-Бура районындагы авыл. 2000 елга кадәр *Крупское* исемен йөрткән.

## Халык
Халык исәбе — 1200 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Кара-Бура районы торак пунктлары
Ош (Кыргызстан)

**Ош** (, ) — Кыргызстанда республика буйсынуындагы шәһәр, Ош өлкәсенең административ үзәге.

## Халык
2017 елда халык саны 281 900 кеше дип исәпләнгән. Күпчелек халкы (якынча 90 %) үзбәкләр һәм кыргызлар.

## Кардәш шәһәрләр

*  Санкт-Петербург, Россия (20 февраль 2004)
## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Төркем:Төрки дөньяның мәдәни башкалалары
Ярополк Святослав улы

**Яропо́лк Святосла́в улы** (? - 11.06.978) — Бөек Киев кенәзе (972—978), кенәз Святослав Игорь улының олы улы.

### Киев тәхетенә менү
972 елда кенәз Святослав Игорь улының үлүеннән соң Киев Ярополк Святослав улы тарафыннан идарә ителгән.  977 елда Ярополк энеләре белән сугышуга керешә.

### Үзара тынычсызлык һәм үлем

## Искәрмәләр

Төркем:Рюриковичлар
Төркем:Киев кенәзләре
Төркем:Әлифба буенча изгеләр
*
Маймак

**Маймак** () — Кыргыз Республикасының  Талас өлкәсе Кара-Бура районындагы авыл (1950–2012 елларда — штп).

## Халкы
Халкы — 887 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Кара-Бура районы торак пунктлары
Оноре де Бальзак

**Оноре де Бальзак** (,  [ɔnɔʁe də balˈzak]; 1799-1850, Париж) - Франция язучысы, Европа мәдәниятендә реализм юнәлешен нигезләүчеләрнең берсе.

Аның иң күренекле "Кешелек кәмит" әсәрендә француз җәмгыятендә заманча язучының тормышы тасвирлана.

Бальзакның иҗаты зур шөһрәт казанган, Европаның иң бөек әдипләренең берсе булып таныла.

Бальзакның әсәрләре Диккенс, Достоевский, Эмиль Золя, Фолкнер иҗатына тәэсир иткәнннәр.

Бальзакның төп әсәре "Кешелек кәмит"гә күренекле китаплар керәләр:  «Гобсек» (1830), «Полковник Шабер» (1844), «Атакай Горио» (1834-35), "Шигрин күн" («Шагреневая кожа» , 1831).

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Биография О. де Бальзака 
* Бальзак. Утраченные иллюзии — текст романа на русском и французском языках
* Произведения Бальзака в кратком изложении
*Реизов Б. Г. Бальзак. — Л., 1960;
*Цвейг С., Бальзак, 2 изд. — М., 1962;
*Обломиевский Д. Д. Основные этапы творческого пути Бальзака. — М., 1957;
*Моруа А. Прометей, или жизнь Бальзака. — М., 1967.
*Сиприо П. Бальзак без маски. — М.: Молодая гвардия. (Серия «ЖЗЛ»). — 2003. — ISBN 5-235-02516-4.
*Сухотин П. С. Бальзак — 1934 год. — 368 с. (Серия «ЖЗЛ»).

Төркем:Франция язучылары
Төркем:XIX гасыр язучылары
Төркем:Франциядә туганнар
Эмиль Золя

**Эмиль Золя** (, 2 апрель 1840 - 29 сентябрь 1902, Париж) - Франция язучысы, публицист, сәяси эшлекле.

XIX гасырның реализмның иң күренекле вәкилләренең берсе, натуралист хәрәкәтенең юлбашчысы һәм теоретигы. Франциянең XIX гасырдагы әдәбият тормышының үзәгендә торган.

Аның иң танылган әсәрләре: «Ругон-Маккары», "Париж карыны" («Чрево Парижа»), "Иҗат", "Тозак" ("Западня"),  «Жерминаль».

## Әдәбият
* Biblioweb.org/-ZOLA-Emile- 
* Эмиль Золя - романы 
* Западня
* Список экранизаций произведения Э. Золя на IMDB

Төркем:Франция язучылары
Төркем:XIX гасыр язучылары
Төркем:Франциядә туганнар
Шәкәр (авыл)

**Шәкәр** ( — «шикәр») — Кыргыз Республикасының  Талас өлкәсе Кара-Бура районындагы  авыл. Язучы Чыңгыз Айтматовның туган авылы.

## Халкы
Халкы — 3573 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Кара-Бура районы торак пунктлары
Ромен Роллан

**Ромен Роллан** (, 1866-1944) - Франция язучысы, җәмәгать эшлеклесе, галим-музыка белгече.

Советлар Берлеге Фәннәр Академиясенең чит ил шәрәфле әгъзасы (1932).

Әдәбият буенча Нобель премиясенең лауреаты (1915).

Ромен Ролланның иң мәшһүр әсәрләре: «Жан-Кристоф», «Кола Брюньон» 1914—1918, «Дантон», 1899, «Ундүртенче июль», 1902.

## Әдәбият
* Подборка статей А. В. Луначарского о Р. Роллане и их переписка (1915—33гг.)
* Станислав Ретинский. Ромен Роллан о женщине, любви и творческом вдохновении 
* Страница Ромена Роллана в проекте «Классика»
* Страница Ромена Роллана в библиотеке А. Белоусенко 
* Р.Роллан. Из переписки 
* Именем писателя названа улица в городе Харькове (Украина)
* French Association Romain Rolland 
*  Горький М. О Ромэне Роллане
* Ромен Роллан. Биография, творчество 

Төркем:Франция язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Франциядә туганнар
Джон Голсуорси

**Джон Голсуорси** (, 1867-1933) - инглиз язучысы, драматургы, мәшһүр китаплар циклы "Форсайтлар турында сага"ның авторы.

Әдәбият буенча Нобель премиясенең лауреаты (*[[1932]]*).

1921 елда Джон Голсуорси белән Кәтрин Эми Доусон-Скотт ПЕН-клубны оештыралар, аның беренче җитәкчесе.

## Фильмнар
Голсуорси әсәрләре буенча берничә фильм төшерелгән:

*    «Английский вальс» (по пьесе «Джой»; режиссёр Гитис Лукшас), 1982]
*    «Двадцать один день» / 21 days (together) (режиссёр Бэзил Дин), 1940
*    «Нечестная игра» («Грязная игра», «Поигрывание кожей») / Skin Game, The (режиссёр Альфред Хичкок), 1931
*    «Сага о Форсайтах» / That Forsyte Woman США, 1949
*    «Сага о Форсайтах»/ The Forsyte Saga (сериал, 26 серий), Великобритания, ВВС, 1967
*    «Сага о Форсайтах» / The Forsyte Saga (сериал, 20 серий), Великобритания, 2002

## Әдәбият
* Джон Голсуорси: Собственник — на русском и английском языках
* Статья в энциклопедии «Кругосвет» 

Төркем:Англия язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Англиядә туганнар
Rusiäneñ Baltıyq flotı

**Rusiäneñ Baltıyq flotı** yä ike Qızılbayraqlı Baltıyq flotı - Baltıyq diñgezendä urnaşqan Rusiä Federatsiäseneñ Xärbi-Diñgez Flotınıñ operativ-strategik territorrial' berläşmäse. Anıñ sostavına köymälär köçläre, diñgez aviatsiäse, hawa-ğälämi häm hawa höcümenä qarşı saqlanu çaraları, yar buyındağı ğäskärlär kerälär.

## Tarix

Baltıyq flotı 1703 yılnıñ 18 mayında Pötr I tarafınnan nigezlängän. Ul könne Pötr I citäkçelegendä Rusiä flotiliäse Şvetsiä flotın ciñgän.

1700-1721 yıllarda Tönyaq suğışı waqıtında Baltıyq flotı yärdämendä Vıborg, Rövel, Riga, Moozund utrawları, Helsingfors, Abo basıp alına, Gangut (1714), Ezele (1719), Grengam (1720) bäreşlärendä Baltıyq flotı ciñä.

1724 yılğa Baltıyq flotında 141 paruslı köymä.

1904-1905 yılda rus-yapon suğışında Baltıyq flotınıñ Tın Okean flotiliäse qatnaşa, läkin Tsusima bäreleşendä yuq itelä.

1914-1918 yılda Berençe bötendönya suğışında Baltıyq flotı Baltıyq diñgeze öçen Almaniäne ciñä, 100 doşman köymäsen yuq itä.

1941-1945 yılda Böyek Watan suğışında Leningrad saqlanuı operatsiäsendä qatnaşa.

## Urnaşu

* Ştab Kaliningrad
* Baltıyq Xärbi-diñgez bazası
* Leningrad Xärbi-diñgez bazası
** Sankt-Peterburg
** Kronştadt
** Lomonosov

## Monı da qarağız
*Rusiäneñ Qara diñgez flotı
*Rusiäneñ Tın okean flotı
*Rusiäneñ Tönyaq flotı

## Sıltamalar

* Министерство обороны РФ. Балтийский флот 
* Балтийский флот на сайте ВМФ России

Төркем:Россия хәрби-диңгез флоты
Төркем:Балтыйк флоты
Kireç

**Keriç** (rusça *Керчь*, qırımtatarça *Keriç*, *Керич*, elekke isemnär: italiança *Bosphoro Cimmerio, Vospro, Cerchio, Cherz*) - Qırımda, Keriç yarımutrawında, Keriç buğazı yarında urnaşqan şähär. Keriç şähär şurasınıñ üzäge.

Keriç - dönyanıñ iñ borınğı şähärläreneñ berse. Keriç cirendä küp tarixi häykällär urnaşa.

Böyek Watan suğışınıñ Şähär-Qaharmanı.

## Tarix
Keriç cirendä 100-40 meñ yıllıq tabıldıqlar açılğan.

VII b.e.q. Keriç urınında grek kolonistları **Pantikapey** şähären nigezlägän. Akropol tawda urnaşqan bulğan, şul tawı xäzer **Mitridat** dip yörtelä.

370 yıllarda hunnar höcüme näticäsendä qala zur zıyan kürgän.

VI ğasırda qala Rim (Vizantiy) imperiäse xäkimiäte astında bulğan.

İmperator Yustinian I biredä **Bospor** kirmänen tözärgä boyırğan.

VIII ğasırda şähär Xäzär qahanlığı tä'sirenä **Qarşa** yä Çarşa iseme astında kergän.

IX-X ğasırda slavän Tmutarakan' kenäzlege yoğıntısı astında kerä, slavännar qalanı **Korçev** dip atağannar.

XII ğasırda qala yänä Vizantiä tä'sire astına qayta.

1318 yıldan - Genuya koloniäse.

1475 yılda Ğosman imperiäse genuya koloniälären basıp ala.

1701 yılda **Yaña-Qala** (Yeni Kale) kirmäne tözelä.

1774 yılda Rusiä Qırım xanlığın basıp ala.

1783 yılda Keriç Tavriä gubernasına kerä.

**Töp mäqälä [[Qırım suğışı]]*
1855-1856 yılda Qırım suğışında Keriç şähäre ingliz-frantsuz-törek ğäskärläre tarafınnan basıp alına hän talana.

1941-1945 yılda Keriç - qanlı suğışnıñ urını. Böyek Watan suğışı näticäsendä Keriç cimerelä (85% bina). Alman okkupatsiäse näticäsendä 15 meñ keşe üterelgän.

*  1944 yılnıñ 11 aprelendä sovet ğäskäre qalanı azat itä.

*  1973 yılda Keriç şähärenä qaharman-qala iseme, Lenin ordenı  häm Altın yoldız  birelä.

*  1974 yılda Keriç şähärenä berençe däräcädäge Böyek Watan ordenı  birelä.

## Şähär klimatı




## Küreneşlär

|Mitridat tawı
Файл:На раскопках Пантикапея.jpg|Pantikapey
Файл:Kerch ChurchOfStJohn.jpg|İoan Predteça Çirkäwe, X ğasır
Файл:Crimea Kerch Ajimushkay stone quarry WWII memo-05.jpg|Acimuşqay taş çığaru urınınıñ saqlawçılarına häykäl
Файл:Керчь. Обелиск Славы на вершине горы Митридат..jpg|Mitridat tawında urnaşqan Dan häykäle
Файл:Kerch Fortress Kerch gate IMG 2547 1725.jpg|Keriç kirmäne


## Sıltamalar
* Сайт Керченского городского совета 
* Старая Керчь — фотографии, схемы и рисунки Керчи конца XIX — начала XX веков.
* Kerch.me — каталог сайтов города.

Төркем:Кырым шәһәрләре
Төркем:Киреч
Ташкичү (Буа районы, Бик-Үти авыл җирлеге)

**Ташкичү** — Татарстан Республикасының Буа районында урнашкан авыл. Бик-Үти авыл җирлеге составында. Бола елгасы янында тора.
## Демография

Төп милләтләр: татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 147 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 86,39%,
башка халыклар — 1,36%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 12,24%.

## Шәхесләр

* Кадим Нуруллин (1975), Татар дәүләт филармониясе директоры (2003 елдан).
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кабель

**Кабель** (голл. kabel — бау, трос) — герметик тышча эчендә бер яки берничә изоляцияләнгән үткәргеч булган электротехник эшләнмә.

Электр тапшыру кабеле (югары көчәнешле электр энергиясе тапшыру линияләрендә электр энергиясен тапшыру өчен, сәнәгать предпритиеләрен, транспортны һәм коммуналь объектларны, судноларның, очу аппаратларының һ.б. электр җиһазларын электр белән тәэмин итү өчен) һәм элемтә кабеле (калаара, кала һәм авыл элемтә челтәрләрендә, радиобәйләнеш, радиолокация, идарә итү системаларында, төрле радиотехник һәм электрон корылмаларда һ.б. мәгълүматне электр сигналлары ярдәмендә тапшыру өчен) аерыла.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Принтер кабеле

## Сылтамалар

* Локализация дефектов в кабеле. Энциклопедия инструментов.

Кабельләр
Төркем:Электр
Төркем:Элемтә
Төркем:Технология
Кизләү

**Кизләү** (, , )&nbsp;— Кырым ярымутравының урнашкан шәһәр-курорт. Рус телендә бөек Понт патшасы Митридат Евпатор истәлегенә **Евпатория** дип аталган.

## Тарих

Кизләү урынында кешеләр б.э.к.3&nbsp;мең&nbsp;элек торган инде.

Биредә таврлар, киммерийләр, соңрак греклар яшәгәннәр. Каланың борынгы исеме — Керкинитида. III—II гасырда кала скифлар тарафыннан җимерелгән.

Һуннар, болгарлар, хәзәрләр, печенеглар, кыпчаклар Кизләү урынында торганнар.

Алтын Урда чорында Кизләү&nbsp;— сәүдә үзәге.

1475&nbsp;елда Госман империясенә керә, Кизләү (төрекчә *Гөзлөв*) кирмәне төзелә.

1552&nbsp;елда Дәүләт-Гәрәй хан идарә иткән чорда Җомга-Җәмигъ мәчете төзелә.

1774&nbsp;елда Россия Кырым ханлыгын басып ала.

Кизләү каласы рус телендә борынгы гаскәр башлыгы, патша Митридат VI Евпатор истәлегенә **Евпатория** дип аталган.

Кырым сугышы вакытында Кизләү инглиз-француз-төрек гаскәрләре тарафыннан басып алына.

1941&nbsp;елның 31&nbsp;октябреннән 1944&nbsp;елның 13&nbsp;апреленә кадәр фашистлар тарафыннан басып алына.

1944&nbsp;елның 18&nbsp;маенда кырымтатар халкы сөргенгә җибәрелә, 26&nbsp;июнендә әрмәннәр, болгарлар, греклар да сөргенгә җибәрелә.

Сугыш вакытында 12&nbsp;мең кеше атып үтерелгән,  халык саны 45–55&nbsp;%ка кими.

## География
Евпатория Кара диңгез ярында, Кырымның далалы көнчыгыш өлешендә урнашкан.

### Климат




## Халык

Милли состав (*[[2001 ел|2001]]*): руслар&nbsp;— 64,9&nbsp;%, украиннар&nbsp;— 23,3&nbsp;%, кырымтатарлар&nbsp;— 6,9&nbsp;%, белоруслар&nbsp;— 1,5&nbsp;%.

## Кардәш шәһәрләр
*  Янина (Греция) — 1989
*  Фигейра-да-Фош (Португалия)
*  Людвигсбург (Алмания)
*  Закинтос (Греция)
*  Островец-Свентокшиски (Польша)
*  Силифке (Төркия)
*  Мәскәү өлкәсенең Красногорск районы (Россия)
*  Ламби (Греция)
*  Белгород (Россия)

## Транспорт
Евпатория — Россиянең тар уколейлы трамвай йөри торган өч шәһәренең берсе. Башка ике шәһәр: Пятигорск һәм Калининград.

 Файл:71-411 tram on 1st route in Yevpatoria (another photo distance).jpg | 2021 елда Евпаториядә йөри башлаган трамвайлар.


## Шәхесләр
* Пётр Прихожан (1940—2010), шагыйрь.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Евпатория
Төркем:Кырым шәһәрләре
Төркем:Россия курортлары