open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Никиткин

**Никиткин** () — Пенза өлкәсенең Пачелма районына кергән татар авылы. Үзәге Татар Никольское авылы булган Кашаевка авыл советына карый.

## Сыйфатлама
Татаро-Никольский һәм Никиткин авылларына 17 гасыр ахырында нигез салынган дип исәпләнә. Нигезләүчесе йомышлы татар Ибраһим Тугушев. Рус дәүләтенең татарларны чугындыруның беренче көчле басымыннан качып хәзерге Рязань өлкәсенең Кадым, Ирмеш тирәләреннән татар морзалары монда киләләр. Татаро-Никольский авылында татар князләре Маминнар торса, Никиткинда татар морзалары Бегловлар торган. Мәсәлән, 1917 елның кагазләре буенча Татаро-Никольскийда 177 хуҗалык булган. Шуларның 127сендә гел Маминнар торган. Никиткин авылында 1917 елда 38 хуҗалык булган, шулардан 27 хуҗалыкта Бегловлар яшәгән. Көрше рус авылларында яшәүчеләр көбесе Маминнарның һәм Бегловларның крепостной крестьяннары нәселеннән. 18 гасырның беренче яртысында, Петр Беренче фәрманнары белән татар князләрен һәм морзаларын чугындыру көчәйгәч, бу рус крепостнойлар коллыктан азат ителгән. Шул вакытларда күп кенә Маминнар һәм Бегловлар татарларны изъ сәясәтеннән котылырга теләп хәзерге Башкортстан территориясенә къчеп киткәннәр. Никиткин һәм Татаро-Никольский авылларыннан совет заманасында да, аеруча 30нчы һәм 50 елларда, күп татарлар чыгып киткәннәр – кем Ленинградка, кем Мәскәүгә, кем Ростовка.

1978 елда халык санын алганда уңайлырак булсын сылтавы белән авыл рәсми рәвештә Кече Кашаевка авылы эчендә исәпләнә башлый.

## Чыганаклар
* Irek Bikkinin. Penza ölkäsendä tatar awılı "yuğalğan"
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Нурлы Таң (Пачелма районы)

**Нурлы Таң** () - кайчандыр Пенза өлкәсенең Пачелма районына кергән татар авылы.  Нугай авылы җирлегенә кергән була.

1960 елда нигезләнеп 1979-89 елларда бетә.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Пенза өлкәсе татар авыллары

Пачелма районы
* Рәшәтен 
* Никиткин – Кашаевка авылына беркетелгән
* Татар Никольскоесы
Каменка районы
* Тәләтен 
* Кикино
* Кабылкин
* Мачали
* Ятмис
Белинский районы
* Качкару 
Вадинск районы
* Мачали
Спас районы (элекке Беднодемьяновский)
* Аккүл-Тараклы
* Шалдавыч
Сосновоборск районы
* Индерка
* Әлмәш
* Сәләмәс
Городище районы
* Югары Әләзән (Аембура)
* Урта Әләзән
* Түбән Әләзән
Исса районы
* Салман
* Кәмәнәк
* Плетневка
Күзнәй районы
* Бистән
* Ялгаш (Зур Труев)
* Пәлдәнге
* Әләзән бистәсе
* Татар Кынадысы
* Дәхтәрни (Кече Труев)
* 2нче Тарлак
Лунино районы
* Шыкша (*Синорово*)
Шемышейка районы
* Оз
Лопатин районы
* Карлыган
* Иске Вершаут
* Селәү
* Берлек
Неверкин районы
* Неверкино
* Али авылы
* Биги
* Дөмавыл
* Җәлил (элекке Чирчим)
* Исәкәй
* Колчура
* Мансур
* Мазарлы (Октябрьское)
* Бикмуса
* Кырнавар
* Син Йел
* Сарбай, Сөләйман
* План
Пенза районы
* Засечное

**Картадан юкка чыккан авыллар**
* Абдрахман (Неверкин районы)
* Али (Неверкин районы)
* Азорки
* Берлек (Пенза өлкәсе)
* Клявлино
* Кынады-Минәш
* Лапа арты
* Нади
* Нариман (Неверкин районы)
* Никиткин
* Нурлы Таң (Каменка районы)
* Нурлы Таң (Пачелма районы)
* Отчаянка
* Полчаниновка
* Пчелка
* Сталин (Каменка районы)
* Чудовка
* Чулпан (Пачелма районы)
* Якты Юл (Пенза өлкәсе)
* Яңа Али

## Чыганаклар
* 1989 елгы халык санын алу буенча Пенза өлкәсендәге татарлар. 

Төркем:Пенза өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Камка

[thumb|left|[Егерме ике нокталы камка]]
[thumbnail|left|[Кортның уртанчы стадиясы]]
[thumb|left|[Күкәйләре]]
**Камкалар** () — аяклары өч буынтыклы сыман күренгән *[[коңгыз]]лар* гаиләсе (өченче, бик кечкенә буынтыгы, дүртенченең яртысы белән икеаерчалы икенче буынтыгының буразнасында яшеренү сәбәпле).

### Икътисади әһәмияте
Авыл хуҗалыгында күпчелек корткычлар өчен энтомофаг буларак ерткыч ханымнар иң мөһиме. Алар корткычларны олылар һәм личинкалар хәлендә үтерә ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Бөҗәкләр гаиләләре

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Әлмәш

**Әлмәш** () — Пенза өлкәсенең Сосновоборск районына керүче татар авылы.

Авылда 2004 елда 92 йортта 111 кеше яшәгән.

Авылны Усман авылыннын чыккан кешеләр нигезләгәннәр. Авыл халкы сал агызу белән шөгыльләнгәннәр. 19 гасырда тимер юллар төзелеше үскәч әлмәшлеләр башка эшләргә күчәләр.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Индерка

**Индерка** яки **Госман** () — Пенза өлкәсенең Сосновоборск районына керүче зур татар авылы. Сура (*Сыры*) елгасы буенда урнашкан. Сосновоборск районының татар мәдәнияты үзәге булып тора.

Авылда 2007 елда 4261 кеше яшәгән.

Индеркада 5 мәчет (берсендә мәдрәсә), 2 мәктәп (урта һәм музыка), 15 кибет, почта, мәдәният йорты, хастаханә, картлар йорты бар.
## Тарихи мәгълүмат

Авыл атамасы - Усман дигән кеше исеменнән чыккан. Икенче исеме Индер - йә ындырдан, йә чуаш исеме Индердән, дөрестән дә бу якларда кайчандыр болгар-бортаслар яшәве билгеле.

Госманны 1720 елларда лашманчы татарлар нигезләгән.
## Төп фамилияләр
*   Акчуриннар – 54 гаилә;                      11.Ернеев – 24 гаилә;
*    Баишев – 52 гаилә;                        12.Гафаров – 24 гаилә;
*    Абдуллин – 41 гаилә;                    13.Кәримов – 23 гаилә;
*    Куликов – 35 гаилә;                      14.Казаев – 23 гаилә;
*    Зәбиров – 34 гаилә;                       15.Аббясов – 22 гаилә;
*    Кафтаев – 33 гаилә;                       16.Козырев – 22 гаилә;
*    Мельзетдинов – 31 гаилә;             17.Әхмәтов – 21 гаилә;
*    Мишкин  – 28 гаилә;                     18.Еникеев – 21 гаилә;
*    Имангулов – 26 гаилә;                  19.Купаев – 21 гаилә.

## Искәрмәләр

## Танылган шәхесләр

* Таһир Ильяси, гарәп теле һәм әдәбияты белгече, математик.
## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары
* Татар халык риваятьләре һәм легендалары / С.М. Гыйләҗетдинов. – Казан: Раннур, 2000 

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Сәләмәс

**Сәләмәс** () — Пенза өлкәсенең Сосновоборск районына керүче татар авылы.

Авылда 2004 елда 93 йортта 228 кеше яшәгән.

Авылны 1684 елда темников татарлары нигезләгәннәр.

Сәләмәс сүзе сыромястан чыккан (ә сыромяс исә, сырма - чуашчадан чокыр дигәннән).

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Аккүл-Тараклы

**Аккүл-Тараклы** () — Пенза өлкәсенең Спасск районына керүче татар авылы.

Авылда 2004 елда 42 йортта 77 кеше яшәгән.

Авылны тараклы токымлы нугай татарлары нигезләгән була. Тараклы сүзе шуннан чыккан. Ә азорки дигәне - мордвачадан *азор ки* - патша юлы. Бу юл 13-14 гасырларда авыл аша үткән.

Совет чорында авылга Аккүл исемен бирәләр.

Бу авылда мәшһүр драматург һәм режиссер Кәрим (Мөхәммәткәрим) Тинчурин (1887-1937) дөньяга килгән.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Пчелка

**Пчелка** — Башкортстанның Куергазы районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 2 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Почу

**Почу** () — Пенза өлкәсенең Түбән Ламу районына керүче татар авылы.

Авылда 2004 елда 41 йортта 106 кеше яшәгән.

Авылны 1636 елда Переяславль-Рязанск өязе татарлары нигезләгән була.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Шыкша (авыл)

**Шыкша** () — Пенза өлкәсенең Лунино районына керүче татар авылы. Шыкша елгасы Сыры елгасына кушылган урыннан ерак түгел урнашкан.

Авылда 2004 елда 121 йортта 310 кеше яшәгән. Шыкча авылы — катнаш милләтле. Татарлар - 288 (якынча 93%) кеше.

Авылда китапханә һәм ял итү үзәге эшли, мәчет бар. Мәктәпне күптән түгел генә укучылар азлыктан, дип, япканнар, ә балаларны күрше авылда итеп укыталар. Катнаш никахтагы гаиләләр балаларын Синоровода татар телендә укытмасыннар өчен күрше рус авылында укытсыннар, дип яздырганнар. Шунардан чыгып мәгариф идәрәсе барлык балаларны күрше авылга йөртергә карар кылганнар. Күрше авылда татар теле укытылмый. Советлар вакытында Синоровода татар теле 9 класска кадәр укытылган.

Авылны 1665 елда 52 Түбән Ламу өязе татары нигезләгән була.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары
* Лунино районындагы Синорово авылында очрашу. 

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Ялгаш

**Ялгаш** () — Пенза өлкәсенең Күзнәй районына керүче татар авылы. Күзнәй районның өч зур татар авылы бер-берсенә орынып тора: Дәхтәрни, Ялгаш, Татар Кынадысы. Әле көнбатыштан Сембер өлкәсе ягында Курмаевка белән Черкели авыллары башлана.

Ялгашта 2004 елда 506 йортта 1775 кеше яшәгән.

Авылны 1701 елда татарлар нигезләгән була.

Ялгаш Гадел Кутуйның «Тапшырылмаган хатлар»ында тасвирлана.

Ялгаш урта мәктәбе 1971 елда төзелгән бинада эшли. Укучылар саны - 429, шул исәптән башлангыч сыйныфларда - 107, уртанчыларда - 220, өлкән сыйныфларда - 99 бала укый.. Беренче сыйныфтан башлап татар теле укытыла.

## Шәхесләр

* Габбас Измайлов (1920-1992), Дан орденының тулы кавалеры.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Әләзән

** Әләзән** () — Пенза өлкәсенең Күзнәй районына керүче татарлар яши тоган тимер юл бистәсе.

Авылда 2004 елда 225 йортта 606 кеше яшәгән, 44 эшсез исәптә торган.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Лебяжье районы (Киров өлкәсе)

**Лебяжье районы** () — Киров өлкәсендә ураншкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Лебяжье шәһәр тибындагы бистәсе.

Район 1929 елда барлыкка килгән.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих

Район 1929 елда барлыкка килгән. 1959 елның 14 августта район бетерелә, 1965 елның 6 сентябрьдә торгызыла.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш

# **Лебяжье шәһәр җирлеге**
# Ветошкино авыл җирлеге
# Вотское авыл җирлеге
# Изиморка авыл җирлеге
# Индыгойка авыл җирлеге
# Кокорево авыл җирлеге
# Красное авыл җирлеге
# Кузнецово авыл җирлеге
# Лаж авыл җирлеге
# Михеевщина авыл җирлеге
# Окунёво авыл җирлеге

## Районда туганнар
* Михаил Бронников — ССРБ Герое, генерал-майор.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Район тарихы
* http://www.kirovreg.ru/region/regionmap.php?rajon=20 

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Кынады-Минәш

**Кынады-Минәш** (*минәш - мордвача сыгылма*, ) — Пенза өлкәсенең Күзнәй районына кергән татар авылы.

Авылда 1930 елда 465 кеше яшәгән. Хәзер Татар Кынадысы составында.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Шалдавыч

**Шалдавыч** () — Пенза өлкәсенең Спасск районына керүче татар авылы. Шалдавыч елгасы буенда урнашкан.

Авылда 2004 елда 48 йортта 117 кеше яшәгән.

Авылны касыйм, шацк татарлары нигезләгән була.

Шалдавычта Пенза өлкәсенең әйләнә-тирә яктагы татар авыллары (Почу, Аккүл-Тараклы, Татар Шуриновкасы, Мачали, Щербаковка) һәм Мордовиянең Зубова Поляна районы авыллары өчен бердәнбер мәчет эшли.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Азорки

**Азорки** () - кайчандыр Пенза өлкәсенең Спасск районына керүче татар авылы. 1960 елларда Аккүл-Тараклы авылына кушыла.

Авылны тараклы токымлы нугай татарлары нигезләгән була. Таракановка сүзе шуннан чыккан. Ә азорки дигәне - мордвачадан *азор ки* - патша юлы. Бу юл 13-14 гасырларда авыл аша үткән.

19 гасырда авылда 2 мәчет, мәдрәсә булган.
## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Татар Кынадысы

**Татар Кынадысы** () — Пенза өлкәсенең Күзнәй районына керүче татар авылы. Пенза өлкәсенең иң көнчыгыш ноктасында урнашкан. Ялгаш һәм Дәхтәрни белән «милли» авыл советын тәшкил итә. Тагын 7 км аша Сембер ягында зур Черкели авылы урнашкан. Бу авыллар инкыйлабка кадәр бер җәмгыять тәшкил иткәннәр.

Авылда 2004 елда 759 йортта 2402 кеше яшәгән.

1701 елда мондагы җирләр Пешлә авылының йомышлы татарларына һәм ясаклы мукшыларга бирелгән була. Мукшылар авылның Менәш ягында торганнар, хәзер татарлашканнар.

## Күренекле кешеләре

* Гадел Кутуй туган авылы Татар Кынадысында аның музей-йорты бар һәм анда укытучы Талия Хәбибуллинаның тырышлыгы белән бик яхшы экспозиция эшләп куелган.
* Җафәс Яфаров (1976–2000), спецназ офицеры, лейтенант, Россия Федерациясе Каһарманы (2000 елның 7 июле, һәлак булганнан соң).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Дәхтәрни

**Дәхтәрни** () — Пенза өлкәсенең Күзнәй районына керүче татар авылы, Труев елгасы буенда.

Пенза өлкәсенең Сембер өлкәсе белән кисешкән урынында Күзнәй районы урнашкан. Бу районда бер-берсенә тоташ өч татар авылы җәелеп ята: Дәхтәрни, Кынады, Ялгаш авыллары.

Дәхтәрнидә 2004 елда 382 йортта 1314 кеше яшәгән.

Авылны Ялгашлылар нигезләгән була. Дәхтәрнидә дегет чыгарганнар, исеме шуннан килә.

2026 елда Пенза өлкәсендә узачак Бөтенроссия авыл Сабан туе Кузнецк районының Дәхтәрни (Кече Труев) авылында уза.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары
300px|thumb|left|2009 ел, мәчет ачылышы

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Пәлдәнге

**Пәлдәнге** () — Пенза өлкәсенең Күзнәй районына керүче татар авылы.

Авылда 2004 елда 119 йортта 368 кеше яшәгән.

Авылны 1685 елда татарлар нигезләгән була.

Шактый бай, ишле авыл була. 1859 елда биредә 3 мәчет, постау фабрикасы эшли.

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Габдулла Бичурин
* Йосыф Байгилдин
* Шамил Госманов
* Якуб Агишев

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Якты Юл (Пенза өлкәсе)

**Якты Юл** () - кайчандыр Пенза өлкәсенең Күзнәй районына кергән татар авылы.

1920 елларда нигезләнә, 1987-88 елларда бетә.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Пенза өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Берлек (Пенза өлкәсе)

** Берлек ** () — Пенза өлкәсенең Лопатино районына керүче татар авылы.

Авылда 2004 елда 42 йортта 138 кеше яшәгән.

Авылны 1926 елда искекарлыганлылар нигезләгән була.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Иске Карлыган

** Иске Карлыган ** () — Пенза өлкәсенең Лопатино районына керүче татар-мордва авылы. 90 % халкы татарлар.

Авылда 2004 елда 199 йортта 778 кеше яшәгән.

Авылны 1700 елда темников татарлары нигезләгән була. Тарихтан билгеле, 1800 елда Пакаевка, Иске Вершаут һәм Карлыган татарлары аларның җирен басып алган Столыпин алпавыт белән бәхәсләшкәннәр. Мәхкәмәдә татар вәкилләре бәхәсле ышна аларга Петр Беренче тарафыннан 1704 елны нәселгә бирелгәнне исбатлаганнар. Гасыр ахырында иң яхшы җирләргә рус алпавытлары дәгъва итә башлаган.

## Танылган шәхесләр

* Шиһап Рамазанов (*1887-1948*) — лингвист
* Мөнир Мазунов (*1918-1987*) — шагыйрь
*Кадыйр Хәеров

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Селәү

**Селәү** () — Пенза өлкәсенең Лопатин районына керүче татар авылы. Селәү, Уза кушылдыгы буенда урнашкан. Атама да шуннан килә.

Авылда 2004 елда 361 йортта 1297 кеше яшәгән. Мәчет һәм ике мәдрәсә бар.

Авылны 18 гасырда ясаклы татарлар нигезләгән була.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Икътисад

*Бу [[кеше]]ләр һәм [[юридик зат]]лар арасындагы [[финанс]] мөнәсәбәтләрен аңлатучы феномен турында мәкалә. [[Иҗтимагый фәннәр]]нең берсе өчен *Икътисад (фән) мәкаләсен карагыз.*

*'Икътисад** - илнең яки башка бер [[зона]]ның **икътисади системаларыннан*' торучы [[феномен]]; шул [[регион]]дагы [[эш хакы]], [[капитал]] һәм [[җир (икътисад)|җир]] [[ресурслары]]; [[җитештерү]], [[сәнәгать]], [[сәүдә]], [[мал]] һәм [[сервис]] [[хезмәт]]ләрнең [[бүлү (икътисад)|бүленеше]]  һәм [[куллану (икътисад)|кулланылышы]]. 
 
Һәр аерым икътисадны [[билгеләү]]че төп [[фактор]]лар булган  [[технологик эволюция]]се, [[тарих]]ы һәм [[җәмгыяви оешма]]сы, шулай ук аның [[география]], [[табигый чыганаклар]]га [[байлык|байлыгы]], һәм [[экология]] шул [[як]]тагы [[кеше]]ләр [[җәмгыять|җәмгыят]]енең [[хәл]]ен билгеләүче процессларның [[нәтиҗә]]се.

Бүгенге көндә иң алдынгы төре буларак [[белем икътисады]] булып тора.


== Икътисади күрсәткечләр ==
Илнең икътисади эшчәнлеген үлчәү методлары:

* [[Кулланучыларның чыгымнары]]
* [[Акчалар алмаштыру ставкасы]]
* [[Тулаем эчке продукт]]
* [[ТЭП кеше башына]]
* [[ТМП]]
* [[Хиссәләр базары]]
* [[Процент ставкасы]]
* [[Милли бурыч]]
* [[Инфляция|Инфляция дәрәҗәсе]]
* [[Эшсезлек]]
* [[Сәүдә балансы]]

==2012 елда ТЭП күрсәткече буенча иң эре икътисадлар==


== Шулай ук карагыз ==

* [[Экологик икътисад]]
* [[Акча тарихы]]
* [[Макроикътисад]]
* [[Микроикътисад]]
* [[Тәкъдим һәм сорау]]
* [[Термоикътисад]]
* [[Дөнья икътисады]]

== Искәрмәләр ==


==Чыганаклар==
* Википедиянең иңглиз телле бүлегендәге игезәк мәкаләсе
==Сылтамалар==

* [http://minfin.tatarstan.ru/tat/index.htm Татарстан Республикасы финанс министрлыгы] 
* [http://mert.tatarstan.ru/tat/index.htm Татарстан Республикасының икътисад министрлыгы] 
* [http://mpt.tatarstan.ru/tat/index.htm Татарстан Республикасы сәнәгать һәм сәүдә министрлыгы] 

== Өстәмә әдәбият ==
* Friedman, Milton, *Capitalism and Freedom*, 1962.
* Galbraith, John Kenneth, *The Affluent Society*, 1958.
* Keynes, John Maynard, *The General Theory of Employment*, Interest and Money, 1936.
* Smith, Adam, *An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'', 1776.

Төркем:Икътисад
Төркем:Икътисад фәне
Төркем:Икътисади системалар
Белем алу

**Белем алу** (яки *өйрәнү*) - яңа гыйлем, сәләтләр, күнекмәләр, кыйммәтләр үз итү яки булганны үзгәртү процессы. Бу үзгәрешләр дәвамында төрле мәгълүмат төрләре дә тудырыла ала. Өйрәнүгә, кешеләрдән тыш, хайваннар һәм кайбер машиналар да сәләтле.

Белемне башка кешеләргә үзләштерергә ярдәм итү мәгариф дип атала. Бүгенге мәгариф системалары мәгърифәтчеләр тырышлыгы аркасында барлыкка килә башлады. Күп диннәрдә, шул исәптән Исламда да, белем алу иман иткән шәхесләргә тиешле гамәлләрдән берсе дип санала.

## Гыйлем эстәү төрләре
### Гади ассоциатив булмаган өйрәнү
### Ассоциатив өйрәнү
### Импринтинг
### Күзәтеп өйрәнү
### Уен
### Энкультурация
### Эпизодик өйрәнү
### Мультимедиа ярдәмендә өйрәнү
### Электрон системалар ярдәмендә һәм киңәйтелгән өйрәнү
### Кабатлау юлы белән өйрәнү
### Мәгънәле өйрәнү
### Формаль булмаган өйрәнү мохите
### Оештырылган гыйлем эстәү
[right|225px|thumb|Бүгенге көнгә кадәр эшчәнлеген туктатмыйча дәвам итүче дөньяның иң борынгы университетларыннан [Аурупаның **Болонья [[университет]]ы**, , ]]

### Оештырылмаган гыйлем эстәү
### Диалогик гыйлем эстәве

## Гыйлем эстәү сфералары
thumb|270px|In XXI c.
Бенджамин Блум гыйлем эстәү өчен өч сфераны тәкъдим итте:
* Когнитив – To recall, calculate, discuss, analyze, problem solve, etc.
* Психомотор – To dance, swim, ski, dive, drive a car, ride a bike, etc.
* Аффектив – To like something or someone, love, appreciate, fear, hate, worship, etc.

Бу сфералар кисешә. Мәсәлән, in learning to play chess, the person will have to learn the rules of the game (cognitive domain); but he also has to learn how to set up the chess pieces on the chessboard and also how to properly hold and move a chess piece (psychomotor). Furthermore, later in the game the person may even learn to love the game itself, value its applications in life, and appreciate its history (affective domain).

## Гыйлем трансферы
Гыйлем трансферын бер контекстта өйрәнелгән белемне яңа контекстларга күчерү дип билгеләп була.

## Актив гыйлем эстәү
Кеше үзенең гыйлем туплау тәҗрибәсен үз кулына алуы актив гыйлем эстәү диелә. Гыйлем эстәүнең төп аспекты мәгълүматны аңлау һәм белем үзләштерү булу сәбәпле, өйрәнүчеләрнең нәрсәне аңлаганнары һәм нәрсәне аңламаганнарны танулары мөһим. Шулай төрле белемне үз итүләре дәрәҗәсен күзәтә алалар. Актив гыйлем эстәү өйрәнүчеләрне аңлаганнарын эченнән аңлатуны (эчке диалог) алып барырга этәрә.

## Шулай ук карагыз
* Освего хәрәкате
* Белем икътисады

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
*  

## Сылтамалар

Төркем:Белем алу
Төркем:Когнитивистика
Төркем:Уку-укыту психологиясе
Төркем:Үсеш психологиясе
Төркем:Акыл
Төркем:Нейропсихологик бәяләү
Төркем:Системотехника
Али (Неверкин районы)

**Али авылы** () — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче татар авылы.

## Сыйфатлама
386 хуҗалыкта 1305 кеше яши (2011). Шул исәптән эш яшендәге 670 кеше, 298 пенсионер, 152 мәктәп баласы, 89 мәктәпкәчә яшьтәге бала. Ел саен уртача 12-16 бала туа. 2008 елда хәтта 22 сабый дөньяга аваз салган.

Авыл 70% газландырылган, 30% Интернетланган. Авылда 100 кеше эшли торган хуҗалык бар. Җир азлыгы (3 мең га) комачау итми. 10-15 км якын-тирәдәге авылларда җирне арендага алалар. Фермада 298 баш мөгезле эре терлек, хуҗалыкларда тагын 306 испәпләнә.  Фермерларга эшне җәелдерергә шул ук җирсезлек комачаулый. Аның каруы эшмәкәрлек үсеш алган. 6 сату ноктасы, 1 АЗС, 3 такта яру җайланмасы.

1789 елны тартып алынган дворянлык титулларын кайтарырга йөргән сәүдәгәр Әхсән Еналеев гаризасында Илим-Кыдады елгасы башындагы җирләрне 1680 елда рус патшасы аның бабаларына бүләк ителүен раслаган борынгы ярлыклар турында язылган. 1747 елда Али авылындагы 279 җан Адмиралтействога беркетелгән. Аларга лашманчылык йөкләтелгән.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Сөләйман Габдрәшитов

## Чыганаклар
* Татар авыллары әле исән

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Йорт хезмәтчесе

Эш бирүченең өе эчендә эш эшләүче хезмәткәргә **йорт хезмәтчесе** диелә. Йорт хезмәтчеләре шәхес яки гаилә өчен күп төрле хезмәт күрсәтә - балаларны һәм өлкәннәр артыннан караудан башлап, чистарту, җыештыру һәм башка өй буенча хезмәтләр. Шулай ук җаваплылыгына ашарга пешерү, кер җуу һәм үтүкләү, ашамлыкларны сатып алу һәм башка кирәкле визитлар ясау керә ала. Кайбер йорт хезмәтчеләре эшләгән өйләрендә яши ала.

## Тарих

Йортта хезмәт күрсәтү, яки кешеләргә эш бирүченең өе эчендә түләүле эш бирү еш "хезмәт" кенә дип йөртелә иде.

## Дөньядагы хәзерге заман хәле

2011 елгы июль аенда, Халыкара хезмәт оешмасының еллык Халыкара хезмәт конференциясе делегатлары *Йорт хезмәтчеләре турындагы конвенциясе*н (C189) кабул иттеләр - 396 яклады, 16 каршы, 63 тавыш бирмичә торды. Бу халыкара конвенция йорт хезмәтчеләренә барлык хезмәткәрләрнең булган хокукларын таратты. Конвенция текстын ILO вебсайтында табып була.

## Йорт хезмәтчесе булып эшләгән балалар

Балаларны йорт хезмәтчеләре буларак куллану Дөньяның кайбер өлешләрендә гадәти хәл булып кала - аеруча Көньяк Америка һәм кайбер Азия илләрендә.

## Униформа
Эш бирүченең өйендә хезмәт күрсәткән йорт хезмәтчеләренә кайвакыт униформа кию таләп ителә.

## Яшәү
Күп йорт хезмәтчеләре шул ук өйдә яшәүче хезмәтчесе буларак тора. Еш аерым бүлмәләрдә яшәсә дә, гадәттә йорт хуҗалары яки гаилә вәкилләренә бирелгән бүлмәләргә караганда түбәнрәк сыйфатында. Кайбер очракларда, алар аш пешерү бүлмәсе (кухня) яки кайбер кечкенә бүлмәчекләрдә (базда яки чарлакта урнашканнары да очрый) яшәргә мәҗбүр.

## Хөрмәтле өй эшчеләре

## Шулай ук карагыз
* Йорт хезмәтчеләре турындагы конвенция
* Өй эшләре
* Асрау кыз
* Изге Зита, йорт хезмәтчеләрнең яклаучысы
* Охшаш эш өй эчендә түгел, ә мәсәлән, круиз корабларында да күрсәтелә

## Искәрмәләр

## Әдәбият
:en:Domestic Worker

Төркем:Хезмәт күрсәтү тармагы
Төркем:Һөнәрләр
Гөлнара Абитова

**Гөлнара Әюп кызы Абитова** (*Гөлнара Илалиева*) — татар артисткасы, Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры актеры, Татарстанның атказанган артисты (2009), Татарстан Театр Әһелләре Берлеге әгъзасы.

Ул 1970 елның 19 апрелендә Казанда туа. 1989 елда Казан театр училищесын тәмамлый. 1992 елның 29 маеннан башлап ул — Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисткасы.

## Рольләре
- Куян – "Тозакка төшкән Аучы" (Н. Дәүли),

- Лилия – "Хыялдагы дөнья" (Ф. Галиев),

- Нурсәнә – "Беренче мәхәббәт" (Х. Вахит),

- Баян, Роза – "Оят төне" (Б. Мукаев, Н. Сафин тәрҗ.),

- Луиза – "Мәкер һәм мәхәббәт" (Ф. Шиллер, Г. Шамуков тәрҗ.),

- Суфия – "Кырларым-тугайларым" (Т. Миңнуллин),

- Сәрвәр – "Башмагым" (Т. Гыйззәт либреттосы, Җ. Фәйзи муз., 1995 елда сәхнәләшерелгән),

- Хәдичә – "Үп мине, Зәйтүнә!" (Н. Кәримова),

- Мәрьям – "Бер күрешү үзе бер гомер" (Ф. Яруллин),

- Марина – "Шау-шулы көн" (В. Розов),

- Санфирова О., Руднева Ж. – "Кызлар-йолдызлар" (Ш. Рәкыйпов, Ф. Хәбибуллин инс.),

- Питт – "Кояш нуры" (А. Попеску, Р. Яппарова тәрҗ.),

- Нечкәбил – "Борын-борын заманда" (Аманулла),

- Кар кызы, Зөһрә – "Кар кызының бәхете" (Г. Гыйлманов),

- Марианна – "Тартюф" (Ж.-Б. Мольер, Н. Исәнбәт тәрҗ.),

- Аппаксылу – "Гүзәл Аппаксылу" (Р. Сәгъди),

- Барби – "Иске курчакларда яңа ел" (Р. Сәгъди),

- Миләүшә – "Кыю кызлар" (Т. Гыйззәт),

- Тәмлетамак – "Гашыйк буласым килә" (Т. Миңнуллин),

-Зәринә – "Амазонка һәм Айдар" (И. Зәйниев),

- Регана – "Король Лир" (В. Шекспир, Н. Исәнбәт тәрҗ.),

- Ида Борисовна – "Умырзая" (Р. Харис),

- Алмабану – "Ничек миллионер булырга?" (М. Гыйләҗев),

- Бьянка – "Тискәрегә – авызлык" (В. Шекспир; П. Мелкова, Зөлфәт тәрҗ.),

- Зөһрә – "Тапкыр егет" (Д.Аппакова),

- Кыз – "Алмачуар" (Ф.Галиев),

- Бәндерша, шәфкать туташы – "Печән базары" (Р.Әюпов),

- Килмешәк – "Килмешәк" (Х.Ибраһим),

- Биембикә – "Җиде кыз" (Н.Исәнбәт),

- Сәрия – "Нигез ташлары" (Т.Миңнуллин),

- Эсэс (Серафима Семеновна) – «Казан ятиме» (Р.Зәйдулла),

- Алена – Super Светофор» (Аманулла),

- Юха – «Айрыз батыр» (Р.Әюпов, Р.Зәйдулла),

- Хәдичә — «Артист» (Р.Зәйдулла).- Рәйсә Идрисовна – "Мәхәббәт күгәрченнәре" (В.Гуркин, тәрҗ.Х.Ибраһим);

- Миләүшә Бариевна – "Ут чәчәге" (З.Хөснияр);

- Ландыш - "Шәй-бу! Шай-бу!" (К. Кәримов, 2019);

- Поши - "Питер Пэн" (Дж. М. Барри, Р. Нәҗмиев инсц.).

- Мәймүнә - "Корт" (Ф.Галиев, 2020)

## Бүләкләре

* Татарстан Республикасының атказанган артисты (2009 ел)
* Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Рәхмәт хаты (2019)

Чыганак
https://intertat.tatar/news/culture/27-09-2020/50-yasht-hatyn-kyz-yashi-gen-bashlyy-tyynak-g-lnara-abitovany-shau-shuly-yubilee-5774532
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Кариев театры сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Кариев театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Адилә Вәлиева

**Адилә Рөстәм кызы Вәлиева** (*Адилә Әхмәдуллина*) — татар артисткасы, Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры актеры.

Ул 1987 елның 7 апрелендә Татарстанның Казан шәһәрендә туа. 2009 елны Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлый. 2009 елның 5 ноябреннән башлап ул — Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисткасы.

## Сылтамалар
* Кариев театры сайты

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Кариев театры актерлары
Рафил Галимуллин

**Рафил Ризван улы Галимуллин** — татар артисты, Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры актеры.

Ул 1988 елның 1 июлендә Татарстанның Саба районы Түбән Шытсу авылында туа. 2009 елны Казан театр училищесын тәмамлый. 2009 елның 10 августыннан ул — Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты. Хатыны - Гөлназ Галимуллина, шулай ук Кариев театры артисты.

## Сылтамалар
* Кариев театры сайты

.

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Кариев театры актерлары
Борындык

**Борындык**:

*Борындык - тиеннәр гаиләсенә керүче кимерүче хайван.
*Борындык - Кайбыч районындагы авыл.
*Борындык - Чүпрәле районына керүче тимер юл станциясе.
*Борындык - 1480-1511 елларда идарә иткән казакъ ханы.
*Борындык - Кырымда Карасубазар районында урнашкан авыл.
Алтавыл

**Алтавыл** — Пенза өлкәсенең бер төркем татар авылларын берләштергән атама.

Пенза өлкәсенең Алтыавыл диеп аталган татар авыллары төркеме күп кешегә билгеле. Моннан татарларның күп күренекле кешеләре чыккан – язучы һәм мәгърифәтче Муса Акъегет (Акҗигитов), язучы Заһир Бигиев, аның энесе, дин белгече Муса Бигиев, әдипләр Хәсән Шабанов һәм Азат Вергазов, Советлар Союзы Герое Азиз Акҗигитов һәм башкалар. Кикин авылы шул Алтыавылның иң зур авылы дип санала. “Алтыавыл” дигәннән, чынында исә монда 8 татар авылы һәм алар бөтенесе бер зур урманның төрле якларында урнашкан – Белинский районына кергән Кутеевка (татарча Качкару), Пачелма районына кергән Решетино (татарча Рәшәтен) һәм Чулпан авыллары, Каменка районына кергән Кикин авылы, Мочалейка (татарча Мачали), Кобылкино (татарча Кабылкин), Кочалейка (татарча Ятмис) һәм Телятино (татарча Тәләтен). Шулай ук бу группага Каменка районының Батрак авылында яшәүче татарлар да керә. Әмма бу авылда күпчелекне руслар тәшкил итә. 
Кевдо-Мельситово дигән күрше рус авылы да кайчандыр Алтыавыл системасын караган, ләкин аның халкы чукындырылган һәм соңыннан руслашкан.

1826-1920 елларда Алтыавыл Чамбар өязенең Мачали волостенә буйсынган. Пенза өлкәсе төзелгәндә, татар авыллары өч районга таратылган.

Бу авылларны риваятьләр буенча Арслан Полкаев нигезләгән. Авыл атамаларыннан күренгәнчә, элек аларга рус помещиклары хуҗа булган. Арслан Акҗигитов (Полка улы) исә Петр Беренче гаскәрендә хезмәт иткән һәм Азак ныгытмасын алганда батырлыклар күрсәткән тарихи шәхес.

## Чыганаклар
* Penza ölkäse Kikin awılında Färit Aqyeget bülägenä yögerü yarışları ütkärelde 
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Абдрахман (Неверкин районы)

**Абдрахман** () - кайчандыр Пенза өлкәсенең Неверкин районына кергән татар авылы.

1930 елларда Биги авылы составына кертелгән.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Биги

**Биги** () — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче татар авылы.

2004 елда авылда 140 хуҗалыкта 476 кеше яшәгән.

Авыл атамасы аны нигезләгән кеше исеме Бигидән килә.

1930 елларда авыл эченә Абдрахман һәм Клявлино авыллары керә.

## Шәхесләр

* Мөнир Агишев

## Сылтамалар
* Бигеево

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Ходай

*Бу мәкалә монотеизм һәм [[һенотеизм]] [[контекст]]ында "Ходай" турында. Төп политеист кулланышы өчен - [[Тәңре]] төшенчәсен карагыз. Бу төшенчәнең [[гарәп]] [[версия]]се өчен [[Аллаһ]] битен карагыз. Башка [[мәгънә]]ләр өчен - "Ходай (disambiguation)"*

**Ходай** — монотеизмда бердән-бер тәңре яки политеизмда монист илаһине билгеләүче термин. Ходай галәмне тудырган һәм тәртибен күзәткән табигатьтән өстен җан иясе (зат) дип сурәтләнә.

## Ходайга ышану таралышы

2000 елга, дөнья халкының якынча 53% өлеше төп өч Авраамик дин (33% Христианлык, 20% Ислам, <1% Яһүдилек), 6% - Буддизм, 13% - Һинд дине, 6% - Гадәти Кытай ышанычлары, 7% - төрле башка диннәр белән бәйләнешен күрсәткән иде. Үзләренең дини ышанычлары булмаганлыгын 15% кеше белдерткән иде. Бу дини ышанычларның күпчелегендә ходай яки илаһиләр төшенчәсе бар. Христианлык, Ислам һәм Яһүдилектән тыш, Авраамик диннәргә тагын Бахаи, Самаританизм, Растафари харәкәте, Язидизм, һәм Берләштерү чиркәве керә.)

## Шулай ук карагыз
* Ходай (ир җенесле тәңре)
* Буддизмда Ходай
* Христианлыкта Ходай
* Һинд динендә Ходай
* Исламда Ходай
* Җәйничелектә Ходай
* Яһүдилектә Ходай
* Сикх динендә Ходай
* Бахаи динендә Ходай
* Көнбатыш сәнгатьтә Ата Ходай
* Ата Ходай
* Илаһиләр исемлеге
* Пантеон (тәңреләр)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Concept of God in Christianity 
* Concept of God in Islam 
* God Christian perspective
* Hindu Concept of God 
* Jewish Literacy 
* Mystical view of God
* Relation of God to the Universe

## Моны да карагыз

Төркем:Яратучы илаһиләр

Төркем:Рухият
Лидия Галиева

**Лидия Дилфас кызы Галиева** (*Лидия Нәфыйкова*) — татар артисткасы, Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры актеры, Татарстан Театр Әһелләре Берлеге әгъзасы.

Ул 1978 елның 5 сентябрендә Татарстанның Актаныш районы Актаныш авылында туа. 1997 елны ул Казан театр училищесын тәмамлый. 1997 елның 14 февраленнән ул — Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисткасы.

## Сылтамалар
* Кариев театры сайты 

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Кариев театры актерлары
Альбина Гайзуллина

**Альбина Шамил кызы Гайзуллина** — татар артисткасы, Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры актеры, Татарстан Театр Әһелләре Берлеге әгъзасы. Татарстанның атказанган артисты (2021). «Тантана» премиясе лауреаты (2025).

## Тәрҗемәи хәле
1983 елның 1 декабрендә Украинада, Ворошиловград өлкәсенең Лисичанск шәһәрендә туа. 1990 елда аның гаиләсе Татарстанның Биектау районы Дөбъяз авылына күчеп килә. Урта мәктәптә укыганда җыр белән мавыгып китә. Казанның Химиклар мәдәният сараенда уздырылган «Сандугач керде күңелгә» фестивалендә дә катнаша, авылларда концертлар куеп йөри. 9 нчы сыйныфны тәмамлагач, Казан театр училищесына укырга керә, 2003 елда тәмамлый. 2003 елның 5 августыннан ул — Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисткасы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2021 ― Татарстанның атказанган артисты
* 2024 ― Кариев театрының Гадел Кутуй әсәренә нигезләнеп куелган «Рөстәм маҗаралары» спектакле (*режиссеры [[Тимур Кулов]], спектакльдә 2 актер уйнаган: Альбина Гайзуллина, [[Булат Гатауллин]]*) «Алтын битлек» фестивале жюриеның «Ил язмышына катнашлык һәм милли герой эзләү өчен» махсус премиясенә лаек булган
* 2025 — «Тантана» премиясе лауреаты ― «Икенче пландагы иң яхшы хатын-кыз роле» номинацииясендә ― Тинчурин театрында куелган  «Куркак батыр» спектаклендә Әни роле өчен

## Шәхси тормышы
Артист Рөстәм Гайзуллинда кияүдә, ике малай үстерәләр.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кариев театры сайты 

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Кариев театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Бикмуса

**Бикмуса** () — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче татар авылы, авыл советы үзәге. Район үзәгеннән 6 км читтә, төньяк-көнчыгышка таба урнашкан. 1721 һәм 1747 еллар арасында нигез салына. Темников йомышлы татарлары авылы. Якындагы Бикбулат авылы белән кушылып беткән.

2004 елда авылда 179 хуҗалыкта 606 кеше яшәгән.

Авыл атамасы аны нигезләгән кеше исемнәреннән Мусадан һәм Бикбулаттан килә. Кайчандыр бу кешеләр ике авылны нигезләп ике төрле атама йөрткәннәр, соңрак авыллар кушылып бер атамага калган.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Дөмавыл

**Дөмавыл** () — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче татар авылы. 1709 елларда нигезләнгән.

2004 елда авылда 327 хуҗалыкта 993 кеше яшәгән.

Атаклы Сембер байлары Акчуриннарның туган авылы. 
## Танылган шәхесләр

* Мәхбүбҗамал Акчурина (1869-1948) — татар язучысы
* Микъдәт Борындыков (*1896-1965*) — Татарстан АССР дәүләт эшлеклесе. 
## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Җәлил (Неверкин районы)

**Җәлил** () — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче татар авылы. 1725 елларда татар морзалары тарафыннан нигезләнгән. Беренче кеше Тәфкил атлы касыйм татары. Чырчым елгасы буенда урнашкан.

2004 елда авылда 126 хуҗалыкта 360 кеше яшәгән.

1960 елга кадәр авыл Янган Чырчым дим аталган, соңрак Муса Җәлил хөрмәтенә исеме алыштырыла.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Исәкәй (Неверкин районы)

**Исәкәй ** () — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче татар-чуаш авылы. Чырчым елгасы буенда урнашкан. 1720 елларда йомышлы чуашлар тарафыннан нигезләнгән. Авыл өч авыл берләштерелеп ясалган: Шомалык, Исакай, Югары Чырчым.

2004 елда авылда 59 хуҗалыкта 172 кеше яшәгән.

Авыл атамасы аны нигезләгән кеше исемнәреннән чуаш милләтле Изекейдан килә.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Пенза өлкәсе чуаш авыллары
Син Йел

**Син Йел** (, , шулай ук **Яңа Чуртанлы**) — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче чуаш-татар авылы. 2007 елда 143 хуҗалыкта 450 кеше торды. Күбесе чуашлар, татарлар 55 кеше.

Чуашлар 1830-елларда хәзерге Сембер өлкәсе ягыннан Степановка (Тугай) атлы җирдән килеп урнашалар. 
1970 елларда авыл составына күрше татар авылы Аделша (Яңа Чуртанлы) керә. Ул 1747 елда Төмән өязе Салмановка авылыннан күченеп килүче татарлар авылы буларак искә алына.

2004 елда авылда 159 хуҗалыкта 448 кеше яшәгән. Татарлар - 20%, чуашлар - 80%.

Авыл атамасы чуашчадан яңа авыл дигәнне аңлата, Кадады буендагы Бикморза иске авыл булып санала. Анда чуашлар гына яши.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Пенза өлкәсе чуаш авыллары
Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Кырнавар

**Кырнавар** () — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче татар авылы. Риваять буенча чуашлар тарафыннан нигезләнгән. Авыл атамасы "харенвар" - чуашча кипкән чокыр дигәнне аңлата.

2004 елда авылда 236 хуҗалыкта 818 кеше яшәгән.

2011 елда Кырнавар урта мәктәбендә 128 бала укыган.
## Танылган шәхесләр

* Мөдәрис Мостафин, Советлар Берлеге каһарманы. 
* Азат Вергазов, татар язучысы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Колчура (Неверкин районы)

**Колчура** () — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче татар авылы. 1959-1979 елларда Дөмавыл эченә кертелгән. Авылны 18 гасырда татар морзалары нигезләгән.

2004 елда авылда 124 хуҗалыкта 335 кеше яшәгән. Татарлар - 88%, руслар - 22%.

Авыл атамасы аны нигезләгән чуаш яки татар кешесе исеменнән - Колчурадан. Элек монда чуашлар гына яшәгән була, соңрак темников татарлары күченеп килә.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Мансур (Неверкин районы)

**Мансур** () — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче татар авылы. Кырнавар авыл советына карый.

2004 елда авылда 127 хуҗалыкта 431 кеше яшәгән.

1725-1745 елларда күрше Мазарлы авылы татарлар тарафыннан нигезләнгән. Авыл атамасы кеше исеме Мансурдан килә. Мансур халкы элек Али һәм хәзер Сембер өлкәсенә керүче Морат авылы белән бер җәмгыять тәшкил иткәннәр.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Тәгълимат

**Тәгълимат** (лат. Доктрина) - белем яки ышанулар системалары өйрәткән кыйммәтләр, төшенчәләр, карашлар һәм позицияләр берлеге, яки кодификациясе. 

## Шулай ук карагыз

* Идеология
* Ышану
* Хакыйкать

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Ышану
Сарбай (Кенәле кушылдыгы)

**Сарбай** –  Олы Кенәле елгасы кушылдыгы.  Самар өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 81 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел бассейн бүᴫгeында урнашкан. Кече елга бассейны – Асбассейн юк, елга бассейны – Куйбышев сусаклагычыннан алып Каспийга койганчыга кадәр Идел елгасы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 11010000812112100008531
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 112100853
* Бассейн коды – 11.01.00.008
* ГӨ буенча  – 12
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Самар өлкәсе елгалары
Мазарлы

200px|thumb|right|Мазарлы урамы
**Мазарлы** (, ) — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче татар авылы. 
2004 елда авылда 599 хуҗалыкта 1924 кеше яшәгән. Кыдады елгасының сул ягында, буйга 5 чакрым, иңгә – 2 чакрым чамасы.

## Сыйфатлама

[200px|thumb|left|[Кыдады елгасы аша күперчек]]

Авылда ФАП, спортзал, мәктәп, стадион, 3 мәчет, акушерлык пункты, мәдәният йорты, китапханә, 7 кибет бар. Шулай ук, Ерыклы археология мәдәниятына караучы  б.э.к. 1-2 меңеллыклардан калган мордва курганнары, авыллары калдыклары бар.

Авылда нигездә бер-берсенә охшаш игезәк бүрәнә йортлар утыра. Барысының да тәрәз капкачлары милли бизәкле. Калай, кирпеч белән төрелгән каралты-кура юк диярлек. Һәр йорттан да спутник тәлинкәләре калкып тора. Баксаң, авыл халкы ТЯГ каналын карау өчен генә махсус шул тәлинкәне сатып ала икән.

Күпчелек ирләр Мәскәүдә төзелештә эшли. Әле 3-4 ел элек кенә авылда мебель җитештерүче эшмәкәрләр (“Элна мебель” фабрикасы) булган, тик алары да хәзер Күзнәйдә (Кузнецк шәһәре) хезмәт куя.

## Тарихи белешмә
Бу авыл 1712 елда килеп утырган. Каян килеп утыруы ачык билгеле түгел, ләкин бабайлар болай сөйли иде: Безнең Мазарлы авылының Хантимер мирза исемле кеше исеменә Петр Беренчедән указ булган: «Бу татарларга, рус дәүләте сугышларында (Кырым сугышында булса кирәк) хезмәт күрсәтүләре өчен, 182 кешегә үзләре теләгән төштән җир бирергә һәм аларны бөтен түләүләрдән коткарырга. Илле ике гаиләгә иллешәр четверть кыр, мең купня чабарлык печәнлек җир бирергә. Калганнарына (йөз утыз хуҗалыкка) егерме биш четверть кыр, биш йөз купня чабарлык җир бирелсен»,— дигән. Безнең бабайлар җир эзләп кереп, шушы Мазарлы авылы тирәсенә килеп, җирне шушы тирәдән сайлап алганнар. Бу урында Әзәркә Том исемле чуаш авылы булган. Татарлар Петр Беренче указы буенча монда килеп утырганнар. Ләкин чуашлар, Петр Беренче указына буйсынмыйча, морзаларны куып җибәргәннәр. Шуннан соң Хантимер морза үзенең бер иптәше белән яңадан Петр Беренче янына киткән. Петр Беренче Казан округы наместникларына «гаскәр, солдат алып, земләмир җибәреп, шул татарларга җирне алып бирергә», дип, указ бирә. Казан наместнигы гаскәр, земләмир биреп Хантимер морзаларны монда җибәрә. Алар, отряд белән килеп, мондагы чуашларны куып җибәрәләр һәм шушы урынга утыралар. Безнең авыл уртасында соңгы елларга хәтле чуаш зираты каберлекләре чыга иде. Төрле сөякләр, борынгы киемнәр. Шуннан бу авылны Мазарлы дигәннәр. Бу авылдан Дума авылы, Сарбай (Сулеймановка) һәм Тарлаку авылы аерылып чыккан. Ул авылда руслар һәм татарлар. Алар унике чакрымнан килеп Мазарлы җирендә чәчтеләр.

## Танылган шәхесләр

* Барый Муса улы Еналиев, Советлар Берлеге каһарманы.
* Хәсән Зәбиров, Горький тимер юлы башлыгы (1999-2005).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары
* ТЯ. Мазарлыда бер көн. 2012 ел, 18 август 

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Бикбулат (Неверкин районы)

**Бикбулат** () - кайчандыр Пенза өлкәсенең Неверкин районына кергән татар авылы.

1897 елда Бикмуса авылы составына кертелгән.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Аделша

**Аделша** (, **Яңа Чуртанлы**) - Пенза өлкәсенең Неверкин районына кергән татар-чуаш авылы. 1960 елдан Син Йел авылының бер өлеше.

Аны Яңа Али (шулай ук Аделша исемен йөртә), хәзер Али авылы чигенә кереп калган авылдан аерырырга кирәк.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Бакалы (Чиләбе өлкәсе)

**Бакалы** яки **Фершампенуаз** () - Чиләбе өлкәсенең Нагайбәк районына кергән татар (нагайбәк) авылы. Район үзәге.

Авыл атамасы Фер-шампенуаз француз авылыннан алынган. Чөнки 1814 елгы сугышта биредәге нагайбәкләр бу сугышта катнашкан булалар.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (45%), нагайбәкләр (37%), татарлар (9%),, казахлар (6%) украиннар (2%), башкортлар (1%).

## Искәрмәләр

Төркем:Нугайбәк районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе татар авыллары
Төркем:Чиләбе өлкәсе нагайбәк авыллары
Төркем:Чиләбе өлкәсе район үзәкләре
Рим империясе

thumb|

right|200px|thumb|Рим империясе
**Рим (Рум) империясе** — Борынгы Рим цивилизациясенең үсешендәге этап. Аңа автократик идарә итү формасы хас. Территориаль яктан Ауразия киңлекләрендә урнаша.

## Чорларга бүлү мәсьәләсе
* Принципат
* Доминат

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе

Төркем:Рим империясе
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Богородское районы

**Богородское районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Богородское шәһәр тибындагы бистәсе.

## География
### Чиктәшлек

Төп елгалар — Воя (Нократ кушылдыгы), Лобань (Көлмез кушылдыгы), Коса (Чүпче кушылдыгы).

## Тарих
Район 1929 елда барлыкка килгән.

1959 елда район бетерелә, территориясе Зуевка районы составына кертелә. 1965 елда район яңадан оештырыла.

## Халык
Киров өлкәсе районнары арасында Богородское районы халык саны буенча соңгы урында тора.

Милли состав (2002): руслар – 95,5%, арлар – 1,1%.

## Демография

## Административ бүленеше
# Богородское шәһәр җирлеге
# Караульское авыл җирлеге
# Ошлань авыл җирлеге
# Рождественское авыл җирлеге
# Спасское авыл җирлеге
# Ухтым авыл җирлеге
# Хороши авыл җирлеге
# Чирки авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ako.kirov.ru/region/regionmap.php?rajon=8 
* http://www.bogorodskoe.vyatka.ru/
* http://www.ako.kirov.ru/power/local/glav_pos.php
* http://www.archidesignfrom.ru/bogorodskoe/ 

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Халыкара балалар китабы көне

**Халыкара балалар китабы көне** Һанс Христиан Андерсенның туган көнендә, 2 апрель көнне  билгеләнә. 1967 елдан бирле Балалар китабы буенча халыкара оешмасы тарафыннан билгеләнә.

Билгеләү инициативасы алман язучысы Йелла Лепманга карый.

## Сылтамалар
* Международнный день на сайте IBBY 
* Совет по детской книге России 

## Искәрмәләр

Төркем:Әдәбият
Төркем:Халыкара көннәр
Яһүдләр

[right|thumb|200px|[Яһүд дине гадәтләре буенча киенгән ир кеше]]
**Яһүдләр** - борынгы семит халкы.

## Шулай ук карагыз

* Яһүдилекнең кыска аңлатмасы
* Антисемитизм
* Ашкенази яһүдләре
* :Төркем: Яһүди этник төркемнәре
* :Төркем: Яһүди тарих илләр буенча
* Яһүдилектә динара никах
* Исраил
**Исраилның төп кануннары
**Кайту кануны
**Исраил сәясәте

* Яһүди диаспора
* Яһүдләрнең үзаңлаешы
* Яһүд телләре
** Иврит теле
** Идиш теле
* Яһүд халкы шәһәр һәм шәһәр территорияләре буенча
* Яһүдилек
* Яһүдләр исемлекләре
* Мизрахи яһүдләре
* Погром
* Сефарди яһүдләре

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Baron, Salo Wittmayer (1952). *A Social and Religious History of the Jews,* Volume II, *Ancient Times*, Part II. Philadelphia: Jewish Publication Society of America.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Lewis, Bernard (1984). *The Jews of Islam*. Princeton: Princeton University Press. ISBN 0-691-00807-8
* Lewis, Bernard (1999). *Semites and Anti-Semites: An Inquiry into Conflict and Prejudice*. W. W. Norton & Co. ISBN 0-393-31839-7
* 
* 
* Poliakov, Leon (1974). *The History of Anti-semitism.* New York: The Vanguard Press.
* Ruderman, David B. *Early Modern Jewry: A New Cultural History* (Princeton University Press; 2010) 326 pages. Examines print culture, religion, and other realms in a history emphasizing the links among early modern Jewish communities from Venice and Kraków to Amsterdam and Smyrna.
* 
* Stillman, Norman (1979). *The Jews of Arab Lands: A History and Source Book*. Philadelphia: Jewish Publication Society of America. ISBN 0-8276-0198-0
* 

## Сылтамалар
;Төп мәгълүмат
* Jewish Virtual Library
* Judaism 101
* Maps related to Jewish history 
* The Future of Judaism series at Patheos

;Дөньяви оешмалары
* American Jewish Committee
* American Jewish Congress
* Anti-Defamation League
* B'nai B'rith International
* Hillel: The Foundation for Jewish Campus Life
* Jewish Federations of North America

;Дини оешмалары

* Aish HaTorah (Orthodox)
* ALEPH: Alliance for Jewish Renewal (Renewal)
* American Sephardi Federation  (Sephardic)
* Chabad Lubavitch (Chabad)
* Jewish Reconstructionist Federation (Reconstructionist)

* The Karaite Korner (Karaite)
* The Orthodox Union (Orthodox)
* Society for Humanistic Judaism (Humanistic)
* Union for Reform Judaism (Reform)
* The United Synagogue of Conservative Judaism (Conservative)

;Сионист оешмалары

* Ameinu
* Hadassah: the Women's Zionist Organization of America
* The Jewish Agency for Israel 

* Religious Zionists of America
* World Mizrachi Movement
* Zionist Organization of America


Төркем:Борынгы халыклар
Төркем:Якын Көнчыгыштагы этник төркемнәр
Төркем:Этно-мәдәни билгеләүләр
Төркем:Этнодини төркемнәр
Төркем:Көнбатыш Азия җирле халыклары
Төркем:Дини үзаңлаеш
Төркем:Семит халыклары
Район

**Райо́н** ( — *радиус*, *нур*) — элеккеге ССРБ илләренең кайберләрендә территориаль берәмлек бүленеше төре.

Район, шулай ук, административ бүленешнең икенче дәрәҗәле бүленеше булып та тора ала.

Районнар беренче тапкыр 1923 елда ССРБда барлыкка килә.

## Моны да карагыз
* Муниципаль район

Төркем:Районнар
Төркем:Административ-территориаль берәмлекләр
Җәмгыять

**Җәмгыять** () — тарихи вакыйгалар нигезендә билгеле бер кызыксынулар нигезендә берләшкән, бер-берсе белән тыгыз даими мөнәсәбәтләрдә торган кешеләр төркеме. Бу кешеләр билгеле бер территориядә дә, шулай ук виртуаль дөньяда да берләшә алалар. 

Җәмгыять кешеләрне төрле-төрле темаларда берләштерә ала - «Студентлар җәмгыяте», «Табигать яратучылар җәмгыяте» һ.б.

## Шулай ук карагыз
* Мәдәни күптөрлелек

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Социология
Төркем:Җәмгыять