open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лениногорск районы флагы

**Лениногорск районы флагы** — Татарстан Республикасы «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Флаг 2005 елның 4 июлендә Лениногорск халык депутатлары берләштерелгән Советының 41 нче карары белән расланган.

Флаг 1946 нчы номер белән Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 18 нче номер белән кертелгән.

## Тасвирлама

«Киңлеге озынлыгына 2:3 нисбәттәге туры почмаклы яшел тукыма, нигезе белән флаг сабы ягында яклары эчкә бөгелгән һәм очына таба тарайган кара каймалы өчпочмак сурәтләнгән; кара кайма тукыманың кызыл һәм яшел өлешләреннән ак контур белән бүленгән. Өчпочмакның очы буш читкә тукыма озынлыгының 1/27 өлеше кадәр барып җитми, кайманың максималь киңлеге (контурлардан башка) — тукыма озынлыгының 2/9 өлеше, контурларныкы — 1/45 өлеше».

## Символиканы нигезләү
Лениногорск районының хәзерге тарихы 1940 нчы елларда беренче чиратта, Татарстанның көньяк-көнчыгыш өлешендә  Ромашкино нефть чыганагын ъзләштерә башлау бәйле. Геральдик фигураның гербтагы символикасы күп мәгънәгә ия: фигура сызыклары төп табигый байлык булган нефть фонтанының агымнарын хәтерләтә;сурәтләп ясалган ике яшел калкулык районның үзенчәлекле ландшафтын күрсәтә — биеклекләрне тасвирлап, елга үзәне платосы белән каймаланган биек текә ярларны чагылдыра; төзелеш аллегорик рәвештә салмак кына тарала торган юллар тармагын күрсәтә - районда транспорт челтәре үсеш алган, монда республика һәм өлкә әһәмиятендәге тимер юл линияләре һәм автомобиль трассалары уза.

Лалә чәчәгенең һәм яфракларының стильләштерелгән сурәте хәзерге вакытта да сакчыллык белән саклана торган тирән милли традицияләрне күрсәтә. Шулай ук лалә чәчәге һәм кырның яшел төсе җирле флора һәм фаунаның байлыгын һәм төрлелеген күрсәтә.

Геральдикадагы сары алтын төс  байлык, тотрыклылык, хөрмәт, интеллект символлаштыра.

Ак көмеш төс — камиллек, вөҗданлылык, чисталык, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Флагтагы кызыл төс — батырлык, шатлык, оптимизм, хезмәт һәм матурлык символы.

Яшел төс — табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы.

Кара төс — мәңгелек, зирәклек, Ирек символы
## Моны да карагыз
Лениногорск районы гербы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России
*  Бушканец Г. М. Территориальная геральдика Татарстана. XVI—XX вв. Журнал «Гербовед» № 82. апрель, 2005.

Төркем:2005 ел байракларыТөркем:Әлифба буенча байракларТөркем:Татарстан байракларыТөркем:Лениногорск  районы
Мамадыш районы гербы

**Мамадыш районы гербы** — Татарстан «Республикасы Алабуга муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Герб 2006 елның 2 ноябрендә Мамадыш муниципаль районы Советының № 10-8 карары белән расланган.

Герб Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 2734 номер белән һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 80 номер белән кертелде.

## Гербның тасвирламасы

«Дулкынсыман аркылы көмеш һәм сыек зәңгәр (зәңгәр, күк) белән киселгән дулкынлы очлык өстендәге яшел җирлектә бер-берсенә каратылган ике көмеш урак арасында җете кызыл (кызыл) тасма белән бәйләнгән алтын икмәк көлтәсе».

## Герб символикасы

Мамадыш районы гербы Казан губернасының Мамадыш өязе шәһәре Мамадыш гербы нигезендә эшләнгән, ул 1781 елның 18 октябрендә расланган: «Въ верхней части щита гербъ Казанскій, въ нижней — два серебряные серпа и въ срединѣ оных золотой снопъ пшеницы въ зеленомъ полѣ, въ знакъ изобилія сей страны всякого рода житомъ».  «Калканның өске өлешендә — Казан гербы, аста — ике көмеш урак, алар уртасында яшел җирлектә бодай көлтәсе — бу илнең ашлык муллыгы»

Кырның яшел төсе табигатьне, өмет, яз һәм сәламәтлек символлаштыра.

Алтын көлтә — көчләрнең һәм рухи омтылышларның, уңдырышлылыкның һәм байлыкның традицион символы. Кызыл тасма белән бәйләнгән көлтә шулай ук район составына керүче шәһәр һәм авыл җирлекләренең аерылгысыз бәйләнешенә аллегорик рәвештә күрсәтә. 

Алтын — байлык, ныклык, киң күңеллелек, тотрыклылык символы. Кызыл төс — көч, батырлык, Хезмәт, матурлык һәм бәйрәм символы.
Көмеш ураклар Мамадыш районының авыл хуҗалыгы юнәлешен һәм аның халкының хезмәт сөючәнлеген символлаштыра.

Район тормышында су ресурслары зур роль уйный, бу зәңгәр төгәллек һәм көмеш дулкынлы бил белән чагылдырылган. Зәңгәр билбау Кама елгасын һәм башка кечкенә елгаларны символлаштыра. Зәңгәр төс — намус, намуслылык, рухият символы.

Көмеш юуй аллегорик рәвештә Нократ елгасына күрсәтә: Нократ — татар телендә  «көмеш елга» дигәнне аңлата. Көмеш — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.
## Герб тарихы
Район гербын эшләү Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика советының һәм Россия геральдистлар берлегенең автор төркеме тарафыннан башкарылган:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү), Павел Смирнов (Мамадыш) һәм Рамил Миңнеханов (Мамадыш) катнашында.
## Моны да карагыз
Мамадыш районы флагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Мамадыш районы
Саҗидә Сөләйманова исемендәге Әлмәт үзәк китапханәсе

Саҗидә Сөләйманова исемендәге Әлмәт үзәк китапханәсе- Үзәкләштерелгән китапханәләр берләшмәсенең төп бинасы. Әлмәт шәһәренең С. Сөләйманова урамында 20 йортта урнашкан.

Эчтәлек

1.Тарихы

2.Китапханә  турында

3.Бүләкләре

4.Чыганаклар

5.Сылтама 

**Тарихы**

Әлмәт үзәк китапханәсе 1958 елда  Чехов урамында урнашкан “Пионер йорты” бинасының 2 бүлмәсендә ачылган.  Аннан 1960 елның 10 июнендә китапханә Ленин урамы 22 йортка күчерелгән. 1990 елда үзәк китпаханә С.Сөләйманова урамы 20 йортка яңа бинага күчә һәм бүгенге көнгә чаклы шушы бинада эшләп килә. 1991 елны китапханәгә татар шагыйрәсе Саҗидә Сөләйманова исеме бирелгән (Татарстан Республикасының мәдәният  министрлыгы боерыгы №87  07.03.1991 е. «Әлмәт үзәк китапханәсенә С.Г.Сөләйманова исеме бирелү турында”).

2006 елда ОАО “Татнефть”шагыйрә С. Сөләманова исемендәге әдәби премия булдырды. Ел саен 25  октябрьдә әдәбият өлкәсендә хезмәт куйган язучы, шагыйрьләргә әлеге бүләкне тапшыралар. Премияне Әлмәт дәүләт драма театрында тапшыралар, аңа чаклы үзәк китапханә каршындагы шагыйрә бюсты янында митинг уза, китапханәнең уку залында профессиональ һәм яшь шагыйрь, язучылар белән әдәби бәйге уза. Тагын бер матур гадәт булып “Яшь талантлар!” бәйгесе тора. Ул инде 23 тапкыр үзәк китапханәдә уздырыла.

**Китапханә  турында**

Үзәк китапханә бүлекләре

1.Хезмәт күрсәтү бүлеге

2.Мәгълүмати- библиографик бүлек

3.Китаплар туплау бүлеге

4.Методик ярдәм бүлеге

Җитәкчесе Дугаева Наталья  Сергей кызы (2001 елдан)

Китапханәнең мөдире Гөбәйдуллина  Газилә Летфулла кызы

Китапханә фонды 61 мең китап тәшкил итә,7000 китап татар телендә. Елдан-ел яңа китаплар белән фонд тулыланып тора. 

Бүгенге көндә китапханәнең вакытлы матбугат бүлегендә 45 төрле газета-журналлар белән танышырга була. Елдан -ел укучы соравына, теләгенә яраклаштырып газета- журналларга язылу планнаштырыла.

Уку залы бар. Анда ел дәвамында китап күргәзмәләре тәкъдим ителә, төрле чаралар, әдәби- музыкаль кичәләр, китап тәкъдим итү кичәләре һ.б чаралар уздырыла.

Уку залында тарих клубы, хатын-кызлар  клубы һәм интеллектуаль клуб эшләп килә.

2017 елдан укучыларга бердәм уку билеты тапшырыла, һәм китап бирү электрон рәвештә башкарыла. Укучылар шулай ук “Татарстан Республикасының милли электрон китапханәсе белән дә куллана ала.() 

**Бүләкләре**

Лидер премиясе (2006)

“Саҗидә бакчасы” ПАО “Татнефть» Гранты (2017)

“Китапханә эшчәнлегендә яңа мәгълүмати технологияләр. Китапханәдә RFID-технологияләр”номинациясендә ТР Хөкүмәте Грантына лаек булды (2017)

МБУ “ҮКС” җитәкчесе Дугаева Н.С. “Иң яхшы җитәкче” номинациясендә ТР Хөкүмәте Грантына лаек булды(2018) 

**Чыганаклар**

Библиотечный вестник-2018 №2(46)

**Сылтама**
Василий Виноградов

Татар музыка сәнгатендә зур эз калдырган композитор **Василий Иванович Виноградов** 1874 елның 7 гыйнварында Казан губернасы **Алабуга** шәһәрендә врач гаиләсендә туа.әмма аның балачагы һәм яшьлеге, әтисенең хезмәтенә бәйле, Уфа шәһәрендә үтә. Музыка белән кызыксыну анда кечкенәдән үк башлана. Ул гимназиядә укый, скрипка һәм музыка теориясе буенча дәресләр ала.
    Гимназияне тәмамлагач, ул музыка буенча белемен консерваториядә тирәнәйтергә ниятли, әмма гаиләдә, шулай ук гимназия укытучылары да моңа каршы киләләр. Шуңа күрә ул 1893 елда Мәскәү университетының юридик факультетына укырга керә. Музыка белән дә шөгыльләнүен туктатмый, башкалада атаклы музыкантлар белән аралаша, алардан дәресләр ала. Шундыйларның берсе консерватория профессоры И.В.Грижимали була. Композитор А.А.Литвинов җитәкчелегендәге Мәскәү университеты студентларының симфоник оркестрында уйный. 
    Студент чагында ук ул кыллы квартет, симфоник оркестр өчен вальс, фортепиано өчен пьесалар яза.
1899 елда Уфага кайта, юрист булып эшли. Музыкаль тормышның үзәгендә була: төрле түгәрәклә, хор белән җитәкчелек итә, түләүсез музыка мәктәбе ачтыру артыннан йөри.
     1921 елда Татарстан хөкмәте аны Казанга чакыра, ул монда музыка өлкәсендә эшчәнлеген җәелдерә. 1921 елда ТАССР төзелүгә багышланган концертта В.И.Виноградовның татар халык көйләренә нигезләнеп язылган симфоник поэмасы башкарыла. Аның икенче зур әсәре **“Шихан”** исемле симфоник картина була.
Татарстан республикасының биш еллыгы **“Сания”** операсының премьерасы белән билгеләп үтелә. Бу операның авторлары: Солтан Габәши (вокаль партияләрне, хор фрагментларын яза, өлешчә гармонизация ясый), В.И.Виноградов (фактураны, оркестровканы эшли, күренешләрне бәйләүче фрагментларны яза), Газиз Әлмөхәммәтов (аның өстендә либретто һәм вокаль партияләр була)
     1930 елларда В.И.Виноградов Татарстан радиокомитетында дирижёр була, Казан музыка училищесында укыта, фольклор комитетында эшли. А.С.Ключарев белән берлектә татар халык җырларының беренче җыентыгын чыгара.
     Бөек Ватан сугышы елларында Ә.Исхак сүзләренә **“Алга”** дигән җырын яза. 
     Рус милләтеннән булып, татар музыкасын үстерүгә гомерен багышлаган Василий Иванович Виноградов 1948 елның 12 ноябрендә Казанда вафат була.

**Чыганак** 
    **Наил Вәлиев, Рим Салихов. Әдәби Алабуга. – Алабуга: АДПУ нәшрияты, 2005. – 400б.**
Мамадыш районы флагы

**Мамадыш районы флагы** — Татарстан Республикасы «Мамадыш муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Флаг 2006 елның 2 ноябрендә Мамадыш халык депутатлары берләштерелгән Советының 11-8 нче карары белән расланган.
Флаг 2735 нчы номер белән Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына  кертелгән.

## Тасвирлама
«Киңлеге озынлыгына 2:3 нисбәттәге өч — яшел (габарит киңлеге — тукыманың 7/9 өлеше), дулкынлы ак — киңлекнең 1/10 өлеше һәм күк горизонталь буйлардан торучы туры почмаклы тукыма; яшел буй уртасында район гербы фигуралары сурәтләнгән: кызыл тасма белән бәйләнгән сары көлтә һәм ян-якта очлары көлтәгә каратылган ике ак урак».

## Символиканы нигезләү
Мамадыш районы флагы, 1781 елның 18 (29) октябрендә расланган Мамадыш өяз шәһәренең тарихи гербы нигезендә эшләнгән гербны исәпкә алып, барлыкка килгән. Тарихи гербның чын тасвирламасы:
«Въ верхней части щита гербъ Казанскій, въ нижней — два серебряные серпа и въ срединѣ оных золотой снопъ пшеницы въ зеленомъ полѣ, въ знакъ изобилія сей страны всякого рода житомъ».  «Калканның өске өлешендә — Казан гербы, аста — ике көмеш урак, алар уртасында яшел җирлектә бодай көлтәсе — бу илнең ашлык муллыгы»

Кырның яшел төсе табигатьне, өмет, яз һәм сәламәтлек символлаштыра.

Алтын (сары) көлтә — көчләрнең һәм рухи омтылышларның, уңдырышлылык һәм байлыкның традицион символы. Кызыл тасма белән бәйләнгән көлтә шулай ук район составына керүче шәһәр һәм авыл җирлекләренең аерылгысыз бәйләнешенә аллегорик рәвештә күрсәтә.

Алтын (сары төс) — байлык, ныклык, киң күңеллелек, тотрыклылык символы.

Кызыл төс — көч, батырлык, Хезмәт, матурлык һәм бәйрәм символы.

Көмеш (ак) ураклар Мамадыш районының авыл хуҗалыгы юнәлешен һәм аның халкының хезмәт сөючәнлеген символлаштыра.

Район тормышында су ресурслары зур роль уйный, бу зәңгәр һәм көмеш (ак) буй белән чагылдырылган. Зәңгәр билбау Кама елгасын һәм башка кече елгаларны символлаштыра. Зәңгәр төс — намус, намуслылык, рухият символы. Көмеш буй Нократ елгасына аллегорик рәвештә күрсәтә: Нократ — татар телендә «көмеш елга» дигәнне аңлата.

Көмеш (ак төс) — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Флагны эшләүче авторлар коллективы:
Р.Хәйретдинов, Р.Салихов һәм И.Миңнуллин (Казан), К.Мочёнов (Химки), О.Афанасьева (Мәскәү), К.Переходенко (Конаково), П.Смирнов һәм Р.Миңнеханов (Мамадыш).

## Моны да карагыз
Мамадыш районы гербы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России
*  Бушканец Г. М. Территориальная геральдика Татарстана. XVI—XX вв. Журнал «Гербовед» № 82. апрель, 2005.

Төркем:2006 ел байраклары
Төркем:Әлифба буенча байраклар
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Мамадыш районы
Әлфия Зыятдинова

**Зыятдинова Әлфия Рәшит кызы** (21 сентябрь 1963, Балтач, Балтач районы, ТАССР, РСФСР, ССРБ) – спорт остасы.

## Тәрҗемәи хәле
	1963 елның 21 сентябрендә Татарстан Республикасы Балтач бистәсендә туа. 1981 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлый. Мәктәптә укыган елларда ук спортны ярата. Мәктәп һәм район күләмендә уздырылган волейбол, баскетбол, чаңгы, җиңел атлетика ярышларында теләп катнаша. Урта белем алгач, хезмәт юлын “Салават күпере” балалар бакчасында тәрбияче буларак башлап җибәрә. Гаиләле булуга карамастан спорттан  аерылмый. 1993 елда Әлфия үзлегеннән кул көрәше белән  шөгыльләнә башлый һәм бу үҗәтлек аңа сабан туенда, район бәйгеләрендә зур җиңүләр китерә.
1995 ел аңа зур уңыш китерә. Ул Республика чемпионатында катнашып, беренче мәртәбә  көмеш һәм бронза медальләргә ия була. Алдагы елларда ул бу дәрәҗәгә күп мәртәбә ирешә. Тверь шәһәрендә Россия чемпионатында уң һәм сул куллары белән көрәшеп, икенче, өченче урыннарны алуга ирешә. Бу уңышлары аңа Россиянең спорт мастеры исемен алырга ярдәм итә һәм дөньякүләм ярышларда катнашырга мөмкинлек бирә. Ул Мәскәүдә  узган Европа беренчелегендә катнашып  халыкара спорт мастеры исемен ала. Европа һәм дөньякүләм җыелма командалар арасында оештырылган ярышта көмеш кубок яулый. Екатеринбургта, Владикавказ шәһәрләрендә узган Россия чемпионатларында призлы урыннарга ия була. 
1997 елда Азов шәһәрендә Бөтенроссия җәйге спорт уеннарының чемпионы була. Шул ук елда Һиндстанда узган дөнья чемпионатында уң һәм сул куллары белән көрәшеп, көмеш һәм бронза медальләр яулый. 
Әлфия Зыятдинова Татарстанның һәм Россиянең командалары составында күп чыгышлар ясап гомуми җиңүгә зур өлеш кертте.	 Үз осталыгын яшьләргә, балаларга бирүгә зур көч куя. Аның шәкертләре арасында район, республика чемпионнары, призерлары бар. 1999 елда “Факел” спорт клубында балалар өчен кул көрәше секциясе ачты. 2007 елда “Хыял” яшьләр үзәгендә тренер булып эшли башлый. Хәзерге көндә дә хезмәт юлын шунда дәвам итә.

## Бүләкләр
“Хезмәт ветераны”, “Татарстан Республикасының атказанган физик культура хезмәткәре” исемнәренә ия.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# https://baltasi.ru/news/baltasi/91666/  .
# “Хезмәт” Балтач район газетасы,
# https://baltasi.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/663403.htm
Артыш (агач, берләштерү)

**Артыш (гади артыш)** – яшел ылыслы агач.

          Артыш агачы (можжевильник) куак яки зур булмаган агач булып үсә. Ул - ике өйле куак. Ботаклары 1-1,5 см.лы ылыс белән капланган. Артышның җиләге башта яшел төстә була, өлгергәч шәмәхә-кара төскә әйләнә. Көзгә таба - август, сентябрь айларында өлгерә.
          Артыш җиләгенең дәва үзлекләре күптәннән билгеле. Аның составында пинен, кардинен, терцинеол һәм башка кушылмалар булган эфир мае (20% кадәр), шикәр (40% ка кадәр), сумала (9% кадәр) һәм органик кислоталар, шулай ук глюкозаидлар, танин, пектиннар бар. 
           Медицинада артыш җиләгенең бөерләрдән һәм сидек юллары авыруларыннан сидек кудыргыч һәм дезинфекцияләү чарасы буларак файдаланыла.  Артыш җиләгенең организмга булган файдасы әле моның белән генә бетми. Ул күп төрле авыруларга дәва. Ләкин һәр очракта да табиб белән киңәшләшү зарур. 
            Артыш җиләген терлекчелектә дә кулланалар. Аның төнәтмәсе терлекләрнең тәнендәге бөҗәкләрне чыгарганда файдаланыла. 
            Артыш агачы/куагы орлыктан үрчи.  Ул Татарстанның “Кызыл китабы”на кертелгән. Аны Татарстан Республикасының төрле районнарында, шул исәптән  Балтач районы территориясендә дә еш очратырга мөмкин. Артыш агачы катнаш урманнар эчендәге куаклыкларда, аланлыкларда, тау битләрендә үсә. Районда артыш җиләген күпләп җыеп, кәсеп итүчеләр бар. 
            Артыш җиләген җыю бераз уңайсызрак. Җыйганда куакның төбенә җәймә җәяләр, чүпрәк перчатка киеп шул җәймәгә артыш җиләкләрен сыпырып төшерәләр. Аннары чүпләрен чистартып, күләгәле урында саклыйлар. Артыш җиләкләрен мичтә киптерергә ярамый, чөнки аның дәвалау үзлекләре югала. Кипкән артыш җиләген 3 ел сакларга ярый.

## Чыганаклар
# https://travniki-sibiri.ru/catalog/a/artysh-shaman-trava-rossypyu.html 
# “ Дару үсемлекләре”. Төзүче һәм тәрҗемәче Миргалим Харисов “Раннур” нәшрияте, 1999 ел.
Чирмеш зиратлары

## Тарихи фаразлар

Хәзерге Балтач районы төбәгенә кергән татар һәм удмурд авылларының күпчелегендә “чирмеш зираты” дип аталган урыннар бар. Чирмешләр дип халык телендә мариларны атаганнар. Кайбер авылларда мари атамалары елга-тармаекларда, авыл исемнәрендә сакланып калган. Мәсәлән, Шода авыылы исеме марича “шуди-шуди” – киттек-киттек дигәнне аңлата. Куныр авылы атамасы – зур басу, Шеңшеңәр – Черек Яр, Пыжмара – Бияләем кала һ.б. Хәзерге көшкәтбаш авылы XVIII гасырда гына да Юринер дип йөртелгән. Борыңгы карталарда шулай язылган. Картада Көшкәтбаш дип хәзерге субаш авылы күрсәтелгән. Юринер мари атамасы булып тора. Көшкәтбаш авылында һәм Яңгул авылында чирмешләр нәселеннән дип йөртелгән нәселәр дә бар. Мәсәлән Түнтәр авылында Әҗмән атамалы коры елга бар. Әҗмән атамасы да мари сүзе, кеше исеме дип раслаучылар бар. Шушма елгасының атамасы да марича “Яз” дигәнне аңлата икән. Мари кабиләләренең культуралашкан вәкилләренең үзәге хәзерге Малмыж шәһәре урынында булган. 

## Мари халкы турындагы тарихтан
Безнең төбәктә Явыз Иван гаскәрләренә каршы чирмеш сугышлары 1575 елга кадәр дәвам иткән. Марилар кенәзлеге турында түбәндәге язмалар бар:

«Марийское княжество ведёт свою историю от основателей, марийских князей Алтыбая, Урсы и Ямшана (1-я половина — середина XIV века), колонизировавших эти места после прихода со Средней Вятки. Расцвет княжества — в период правления князя Полтыша (1-я четверть XVI века). В период расцвета в его состав входили Пижмари, Ардаял, Адорим, Постников, Буртек (Мари-Малмыж), Русское и Марийское Бабино, Сатнур, Четай, Шишинер, Янгулово, Салауев, Балтасы, Арбор и Сизинер. К 1540-м годам районы Балтасы, Янгулово, Арбор и Сизинер были овладены татарами”. 

Чирмеш зиратлары дип аталган урыннар һәрбер авылда текә яр буенда тау битендә урнашкан. Борынгы әби-бабайлар сөләп калдырган буенча безнең авыллар урынында чыннан да мари халкы яшәгән. Әмма фаразлар буенча алар агачтан йортлар салмаганнар. Тау бите, яр буенда куыш казып шул куышларда яшәгәннәр дип фаразлана. Бу тирәләргә татарлар (Идел буе Болгарстаныннан  Болгар дәүләте таркалгач) күченгәннән соң мариларның бер өлеше татарлашкан, икенче бер өлеше төньяк-көнбатышка таба күченгән булырга мөмкин дип фаразлана. Әмма тарихи язмаларда һәм әби-бабайлардан калган сөйләмнәрдә чирмешләр белән татарлар (мөселманнар) арасында каршылыклар, сугышлар булу турында бернинди мәгълүмат та юк. Явыз Иван бу төбәкләрне үзенә буйсындырганчыга кадәр безнең төбәктә яшәгән удмуртлар да, марилар да мәҗүсиләр булганнар. Хәтта  чукындыру чорыннан соң да мәсәлән Тагашур дигән авылда бер урам халкы мәҗүсилектә калганнар

## Чыганаклар:
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008

М.Мөхәммәтҗанов Әрәмәләр шавы, 2010

Төркем:Татарстан зиратлары
Минзәлә районы флагы

Татарстан Республикасы Минзәлә муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
## Тасвирлама
"Флаг киңлегенең озынлыгына 2:3 нисбәтеннәнбулган туры почмаклы зәңгәр тукымадан гыйбарәт. Өске ягында кызыл полоса тукыманың 1/4 өлешен алып тора, ә зәңгәр өлешнең уртасында район гербыннан сары очкыч сурәте».
## Символиканың нигезләнүе
Район флагы Минзәлә өязенең 3 (14) июль 1782 елда расланган тарихи гербына нигезләнгән гербны исәпкә алып эшләнгән, аның тасвирламасы күрсәтелгән:


«Въ верхней части щита гербъ Уфимскій. Въ нижней — летящій золотой кречетъ, въ знакъ изобилія таковаго рода птицъ, въ голубомъ полѣ».


Хәзерге район флагы күп буыннарның дәвамчанлыгын һәм тарихи традицияләрне саклап калуын раслый.

Флагның мактаулы фигурасы-югары як буйларындагы кызыл полоса җирле халыкның хезмәт сөючәнлеген, көчен, батырлыгын гәүдәләндерә. Ул район халкы ирешкән уңышларның үз куллары белән, аерым мәхәббәт һәм хөрмәт белән башкарылуын күрсәтә.

Зәңгәр төс-намус, намуслылык, рухият, аяз күк символы.

Сары төс (алтын) - муллык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

## Чыганаклар
* 
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Минзәлә районы
Менделеевск районы флагы

Татарстан Республикасы «Менделеевск муниципаль районы» муниципаль берәмлеге флагы — муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

Флаг 2007 елның 5 мартында расланган һәм 2007 елның 29 маенда, теркәү номеры 3189 белән, Россия Федерациясенең Дәүләт геральдика регистрына кертелгән.
## Тасвирлама
"Менделеевск районы флагы киңлеге озынлыгына 2 гә 3 булган турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт, ул ике тигез өлешкә бүленгән — өске өолешендә урнашкан ике өчпочмак рәвешендәге ак; һәм түбән яктагы зәңгәр өчпочмак. Тукыманың ак участокларының һәрберсендә кызыл лилия сурәте, зәңгәр өлешендә ак белән сары төстәге өзәклек һәм дага сурәте күрсәтелгән.»
## Символиканың нигезләнүе
Флаг район гербы, символлар һәм аллегорияләр теле нигезендә эшләнгән. Ул Менделеевск районының табигый, икътисади һәм тарихи үзенчәлекләрен чагылдыра.

Флагның зәңгәр өлеше (өчпочмак) район икътисадының алдынгы тармагын — химия сәнәгатен символлаштыра, шулай ук алга таба хәрәкәтне, алгарышка омтылышны аллегорик рәвештә чагылдыра.

Моннан тыш, зәңгәр фигура төсе аллегорик рәвештә Кама сусаклагычы ярларында урнашкан район тормышында мөһим роль уйный торган зур суларга күрсәтә.

Лилия чәчәге районның табигый байлыкларын, андагы урыннарның матурлыгын символлаштыра.

Өзәклек һәм дага Менделеевлар нәселендәге гаилә гербыннан алына. Бу элементларда районның тарихи үткәненә, аерым алганда, бөек галим — Менделеев Дмитрий Иванович мирасына карата хөрмәт ассызыклана.

Ак төс-ачыклык, ачыклык, татулык символы.

Зәңгәр төс (лазурь) — югары омтылышлар, намус, дан, тугрылык, үлемсезлек символы.

Кызыл төс-батырлык, көч һәм матурлык, бәйрәм символы.

Сары төс-уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Менделеевск районы
Әлфия Корбанова

Әлфия Корбанова (кыз фамилиясе Хикмәтуллина) 1952 нче елның 7 нче декабрендә Олы Кайбыч авылында хезмәткәрләр гаиләсендә туган.

## Тормыш юлы
Кечкенәдән район мәдәнияте тормышы белән танышып үскән, мәктәптә бик яхшыга гына укып, җәмәгать эшләре активисты, өлкән пионервожатый, дружина Советы рәисе, мәктәп комсомол оешмасы секретаре вазифаларын башкарган Әлфия, урта мәктәпне тәмамлап олы тормыш юлына аяк баскач, үзенең тормыштагы урынын мәдәният дөньясында күрә. Башта китапханәдә, аннары Казан геология экцпедициясендә сызымчы-картограф булып эшләп алганнан соң, Казанда әле яңа ачылган мәдәният институтының хор дирижерлары әзерләү бүлегенә укырга керә.  Институтны тәмамлагач, Буа районы мәдәният йортында җыр һәм бию ансамбленең җитәкчесе булып урнашкан яшь билгечкә биредә озак эшләргә туры килми: ул район мәдәният йорты каршында эшләп килүче татар халык театрының  яшь үзешчән артисты буларак, театр куйган "Хаҗи әфәнде өйләнә" спектаклендә уйнаганда үзе кебек үк үзешчән артист, шагыйрь Рафис Корбанов белән танышып, яратышып, гаилә корып җибәрәләр һәм, озак та үтми, Казанга әйләнеп кайталар. Тормыш кушканча, аңа балалар табып, ике кыз үстереп, балалар бакчасы тәрбиячесе, китапханәче, күптиражлы газета редакторы вазифаларын башкарып алырга туры килә. 1991 нче елда ул Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгында сәнгать бүлегендә эшли башлый. Аңа министрлык өчен әле яңа булган милләтара мәдәни элемтәләрне урнаштыру вазифасын йөклиләр. Бу кызыклы, ләкин бер үк вакытта зур җаваплылык сорый торган эшкә Әлфия Әһлиулловна бик мавыгып, җиң сызганып керешә. Аңа төрле республикаларда, өлкәләрдә яшәүче милләттәшләребез белән  мәдәни элемтәләр урнаштыруда, аларга мәдәни һәм матди ярдәм күрсәтүдә башлап йәрүче ролен башкарырга туры килә. Бу елларда Татарстан Республикасы белән Санкт- Петербург һәм Екатеринбург шәһәрләре, Ульяновск, Самара, Түбән Новогород, Төмән, Пермь, Пенза, Омск, Чиләбе, Свердловск, Әстерхан, Ленинград, Архангельск, Кемерова өлкәләре, Чувашия, Мари-Эл, Удмуртия, Башкортостан республикалары һәм Казахстан, Украина кебек БДБ илләре, Россия Федерацияясе Мәдәният министрлыгы арасында мәдәни элемтәләр буенча килешүләр төзүдә Әлфия Әһлиулловнаның тырышлыгы һәм өлеше гаять зур була. Мәсәлән, Казахстанда аның тырышлыгы белән Җидепулат шәһәрендәге татар музыка мәктәбе ябылуыннан коткарып калына, ике республика Президентларының элемтәләрен урнаштыруда зур өлеш кертә. Ул шулай ук мәдәният өлкәсендә һәм республикаларның милли-мәдәни мөхтәриятләре белән элемтәләр урнаштыруда, Россиянең төрле төбәкләрендә "Татарстан" сәүдә йорт"ларны оештыру һәм эшен башлап җибәрүдә зур активлык күрсәтә.    

1995 нче елда Мәскәүдә узган Татарстан көннәрен оештыруда һәм үткәрүдә турыдан-туры катнашып, Әлфия Әһлиулловна әлеге чараның координаторы вазифасын башкаручыларның берсе була. Әлеге вакыйгалар һәм Татарстан көннәрен оештыручылар турында республикабызның матбугат битләрендә мактап язылды. Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты исеменнән Ә.Корбановага һәм координаторларга кыйммәтле бүләкләр бирелде.

## Чыганак

* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.
Питрәч районы флагы

Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
## Тасвирлама
Флаг киңлегенең озынлыгына 2 гә 3 нисбәтеннән турыпочмаклы кызыл тукымадан гыйбарәт, ул аскы як буенча тукыманың 2/9 киңлегендә яшел полосадан тора һәм уртасында район гербындагы сыннарны гәүдәләндерә: ак һәм соры төсләр белән сары күвшин тоткан ике чәшке һәм өстендә торучы шул ук төстәге әтәч.
## Символиканың нигезләнүе
Флаг районның тарихи, мәдәни һәм икътисади үзенчәлекләрен чагылдырган район гербы нигезендә эшләнгән.

Төп фигура-ашлык белән тутырылган алтын кувшин.

Питрәч районы элек-электән үсеш алган һөнәрләре белән билгеле. Район халкы ювелир, күн, агач һәм металл эшкәртү белән шөгыльләнә. XVI гасырда киң үзләштерелгән, аннан соң югары квалификацияле нәфис-орнаментланган керамика җитештерүгә күчерелгән чүлмәк җитештерүе аеруча үсеш алган. XX гасыр башындагы рус гончарларының бизәү өчен татар милли орнаментларын  куллануы зур танылу алды. Питрәч керамикасы Казан, Мәскәү, Санкт-Петербург, Әстерхан һәм башка шәһәр ярминкәләрендә тәкъдим ителде. Чүлмәк промыселы традицияләре хәзерге вакытта да дәвам итә.

Кувшин төбәкнең һәм аның һөнәрләренең бай тарихын гәүдәләндерә, кеше тормышының бер символы, районның матди һәм рухи мирасы аллеясы булып тора.

Күвшиндагы ашлык Питрәч районының авыл хуҗалыгы районы булуын күрсәтә.

Әтәч уяулык һәм батырлык символы, көн хәбәрчесе булып тора. Моннан тыш, әтәч район икътисадының авыл хуҗалыгы юнәлешен символлаштыра: биредә яңа технологияләр нигезендә кошчылык, ат үрчетү, ит-сөт җитештерү, балыкчылык актив үсеш ала.

Кувшинга ярдәм итүче чәшкеләр район икътисадының алга киткән юнәлешләреннән берсе-мех җитештерүне символлаштыра.

Тулаем алганда, хайваннар Питрәч районы байлыкларына сак карашны, аның матди һәм рухи мирасын саклауны символлаштыра.

Кызыл төс-хезмәт сөючәнлек, батырлык, көч, матурлык һәм бәйрәм символы.

Яшел төс-яз, сәламәтлек, табигать, уңдырышлылык символы.

Сары төс (алтын) — уңыш, байлык, кояш энергиясе һәм җылылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Ак төс (көмеш) - ачыклык, татулык, гаепсезлек символы.
## Чыганаклар
* 
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Питрәч районы
Балык Бистәсе районы флагы

Татарстан Республикасы Балык Бистәсе муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

Флаг 2006 елның 13 октябрендә расланган һәм теркәү номеры 2633 нче белән Россия Федерациясенең Дәүләт геральдика регистрына, шулай ук 75 нче теркәү номеры белән Татарстан Республикасының Дәүләт геральдика реестрына кертелгән.
## Тасвирлама
"Балык Бистәсе муниципаль районы флагы киңлегенең озынлыгына 2 гә 3 нисбәтеннән турыпочмаклы зәңгәр тукымадан тора, ә ркөмеш балык ятьмәсе һәм аның фонында сары кырпы балыгы — районның гербыннан алынган ».
## Символиканың нигезләнүе
Флаг герб нигезендә эшләнгән, ул район исемен, аның тарихи, табигый һәм икътисади үзенчәлекләрен чагылдыра.

"Балык Бистәсе авылы" муниципаль берәмлеге үзәге Борис Годунов указы буенча XVI гасыр ахырында барлыкка килә. Бистәне Россия дәүләтенең тышкы чикләрен ныгыту өчен төзелгән утрау янында, Кама елгасының уң ярында төзиләр. Балык Бистәсе исеме биредә киң таралган балык кәсебеннән алган, бу тарихи һәм табигый — географик яктан бәйле. Балык тоту белән шулай ук хәзерге вакытта муниципаль районга керүче Кама буе авылларында яшәүчеләр дә шөгыльләнгән.
Зәңгәр кыр район өчен аеруча мөһим булуын ассызыклый: районның табигый чиге булып Кама елгасы (Куйбышев сусаклагычы) тора, ә өч елга — Бәтке, Әшнәк һәм Шумбут (район территориясеннән үтүче) елгалары табигать һәйкәлләре дип игълан ителде. Зәңгәр, зәңгәрсу төс шулай ук намус, намуслылык, рухият символы булып тора.

Ятьмәне челтәрле бизәү район өчен гадәти булган үрү һәм зәркән һөнәрләрен күрсәтә. Балык Бистәсе челтәре геометрик бизәкләр өстенлек иткән төгәл рәсем белән аерылып торган.

Сары төс (алтын) — уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Ак төс (көмеш) — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Балык Бистәсе районы
Алабуга халык китапханәсе

**А. С. Пушкин исемендәге Алабуга шәһәре Халык китапханәсе**

Алабугада беренче Халык китапханәсе 1896 елның 4 февралендә ачыла һәм аңа А. С. Пушкин исеме бирелә. Аның нигезе булып 1888 елда ачылган үзәк укытучылар китапханәсе тора. Ә аңа кадәр өяз училищесында 1862 елда уку кабинеты ачылган була. Әлбәттә, Халык китапханәсен ачу фикере инде 1850 елда ук туган була, һәм аны ул вакытта өяз училищесында ачарга уйлыйлар. Ләкин 1850 елда шәһәрдә булган зур пожар (бу вакытта 300дән артык йорт, училищеның бөтен агач биналары янып бетә) бу эшне шактый озак елларга тоткарлый. Бәлки шуңадыр, күптән көтелгән китапханәне ачуда бөтен шәһәр интеллегенциясе катнаша, ә Спас соборының протоиерие А. И. Вечтомов үзенең чыгышында алабугалыларга бу китапханәнең икмәк кебек кирәклеге турында әйтә. Китапханәнең мөдире килгән кунакларны китапханәнең барлыкка килү тарихы, эш тәртибе, фондның составы белән таныштыра. Китапханә ачылганда, анда күбесенчә иганәчеләр тапшырган 1150 (кайбер чыганакларда 1244 китап дип бирелә) китап була. (Мәсәлән, В. И. Ушков 196 том, А. Г. Крылов — «Атна» («Неделя») газетасының 1896 елгы еллык комплектын, А. А. Юферов — 42 китап бүләк итә). Китапханә ачылу көнендә спектакль куела һәм анда 107 сум акча җыела (аның 14 сумын төрмә китапханәсенә бирәләр), ул акчага да китаплар алына. Китапханә күп кенә газета һәм журналлар алдыра, мәсәлән, 1896 елда 22 айлык журнал, 12 атналык һәм 6 көндәлек газета алдырыла. 1896 елда китапханәнең Попечительләр комитетына реаль училищеның директоы В. В. Павловский, Н. Н. Коцинский, М. С. Антропов, В. И. Башкиров, Я. Г. Кощеев, Н. В. Ватеркампф, М. И. Епанешников кертелә, китапханәче итеп В. Н. Блинова билгеләнә. Алдагы елларда комитетка Г. В. Стахеев, С. В. Гирбасов, ВВ.Стахеев кебек билгеле сәүдәгәрләр дә керә. Алабуга шәһәр Думасы ел саен китапханәгә 300 сум бүлә, әмма бу гына җитми, китапханә даими рәвештә иганәчеләргә мөрәҗәгать итә.

Китапханә эшенә ныклы анализ ясала. Мәсәлән, беренче елда укылган китапларга анализ ясалганда, шундый кызыклы фактлар китерелә: алабугалылар рус язучыларының әсәрләрен чит ил язучыларының әсәрләренә караганда 3,6 тапкыр күбрәк укыйлар, иң популяр язучылар А. Ф. Писемский, Л. Н. Толстой, Д. Н. Мамин-Сибиряк, И. А. Гончаров була, ә менә А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, В. А. Жуковский әсәрләре сирәк укыла.

1998 елда Алабуганың Үзәк китапханәсендә китап тарихы музее эшли башлады, аның фондында 1896—1917 елларда тупланган 1322 раритет исәпләнә.

## Чыганаклар
Валеева Н. Г. Елабужское земство и Россия: Гуманно-просветительская деятельность Елабужского земства (1867—1917)/ предисл. И. Р. Гафурова. — М:, Аграф, 2002, — 240с.
История Елабуги. Учебное пособие для 7 класса общеобразовательных учреждений, Казань, «Магариф-вакыт», 2012

Төркем:Татарстан китапханәләре
Төркем:Алабуга
Фрат Сөләйманов

Сөләйманов Фрат Госман улы - капитан дәрәҗәсендәге күренекле очучы, вертолет ярышларында катнаша, СССРның атказанган спорт мастеры дәрәҗәсенә ирешә, Германиядәге Совет гаскәрләре чемпионы, Чернобыль АЭСта аварияне бетерүдә катнаша, күпсанлы орден һәм медальләр иясе.

## Тормыш юлы
Сөләйманов Фрат Госман улы Татарстан Республикасы Кайбыч районында туган. Балачагы туган ягында үтә. Ул кече яшьтән үк очучы булырга хыяллана. 1958 нче елда Кайбыч урта мәктәбен тәмамлап, Сызрань авиация хәрби училищесына укырга керә. Хәрби училищены "бик яхшы" билгеләренә тәмамлый, хәрби очучы, лейтенат дәрәҗәсе ала. Очучы һавага күтәрелгәч, иксез-чиксез күктә очкычы белән икәүдән-икәү генә кала. Зәңгәр күк үзенең сихри матурлыгы белән ничек кенә тартып тормасын - ул бернәрсәгә дә таяныч була алмый. Биредә очучы үзенең осталыгы белән алдыра.

1962 нче елда Азәрбайҗан Республикасы чикләрен сакларга җибәрелә, бригада командиры вазифасын башкара, 1 нче класслы очучы дәрәҗәсенә күтәрелә, капитан чины ала.

1966 нче елда яшь офицерны Германиягә күчерәләр. Ул анда 15 ел хәрби антына тугрылыклы хезмәт итә.

Фрат Госман улы Сөләйманов, оста очучы буларак, вертолет ярышларында катнаша, Германиядәге Совет гаскәрләре чемпионы, Төрекмәнстан ССР чемпионы, СССРның атказанган спорт мастеры дәрәҗәсе ала.

1986 нчы елда Сөләйманов Фрат Госман улын Чернобыль АЭСда аварияне бетердүдә катнашкан очучыларның штаб начальнигы урынбасары итеп билгелиләр. Ул аварияне бетерүдә батырларча, үзен-үзе аямый катнаша, сәламәтлеген югалта.

Хөкүмәт Фрат Госман улы Сөләймановның хәрби эшчәнлеген югары бәяли. Ул күпсанлы орденнар һәм медальләр белән бүләкләнә. 1999 нчы елда дөньядан китеп бара.

## Чыганак

* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.
Зөфәр Сафин (1926)

**Зөфәр Казыйхан улы Сафин** — полковник дәрәҗәсенә ирешкән милиционер.

## Тормыш юлы
Зөфәр Казыйхан улы Сафин 1926 елда Кайбыч районы Кече Кайбыч авылында туа. Кече Кайбыч башлангыч мәктәбендә Сабирҗан абый сыйныфында укый. 1941 елда 7 сыйныфны тәмамлый. Бөек Ватан сугышы башлану, башка бик күпләрне кебек үк, аны да тормыш арбасына тартып кертә.

Шул ук елның декабрендә, колхоз амбарларында кладовщик булып эшләгән әтисе, фронтка киткәндә, амбар ачкычларын 15 яшьлек улы Зөфәргә тапшырып китәргә мәҗбүр була.  Шул рәвешле 1943 елның октябренә кадәр ул, «Кече Кайбыч» колхозында кладовщик булып, әтисенең эшен лаеклы дәвам итә. Шушы ук елның ноябрендә 18 яшь дә тулып җитмәгән егетне Кызыл Армия сафларына алалар, Япония чикләренә җибәрәләр. Япония белән сугыш башланганчы һәм сугыш вакытында да ул пехота гаскәрләрендә хезмәт итә.

Сугыш беткәч тә, 1950 елның апреленә кадәр хәрби хезмәтен Тын океан флотында дәвам итә. Аннан, Казанга кайтып, милициягә эшкә урнаша. Моряк булып хезмәт итүен истә тотып, тәртип урнаштыру өчен, аны Казанның иң катлаулы дип саналган Үзәк базары районына участок милиционеры итеп билгелиләр. Милициядә эшләү белән бергә, ул башта кичке мәктәпне, аннан, читтән торып, Казан дәүләт университетының юридик факультетын тәмамлый. 

1954—1956 елларда Ленинградта икееллык партия мәктәбендә укып кайта. Анда ул МВД министры Япеев тарафыннан җибәрелә. Бу мәктәпне тәмамлап кайткан чорда МВДда замполит вазифасы ябылганлыктан, аңа МВДның җинаятьләрне  ачу бүлегендә эшләргә туры килә. Монда да сынатмый Сафин. Милиция хезмәтен сержант дәрәҗәсе дә булмыйча башлаган егет бу еллар эчендә майор дәрәҗәсенә күтәрелә.

1965 елда Ленин районы милиция бүлегенең беренче урынбасары итеп билгеләнә. Ленин районы белән Мәскәү районнары бүленгәч, ул Мәскәү районында шушы ук дәрәҗәдә кала. Пенсиягә китәр алдыннан, 1981—1983 (84) елларда, ул полковник дәрәҗәсенә күтәрелә.

Зөфәр Казыйхан улы Сафин 1985 елның 19 нчы февралендә икенче инфракттан соң дөнья куя.

## Чыганак

* Туган җирем — Кайбычым. (Кайбицы — край мой родной). Автор-төзүче Р. А. Гарәфетдинов. — Казан: Идел-Пресс, 2007. — 656 бит.

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Казанда вафатлар
Акбаш авылы китапханәсе

Ютазы районына кергән Акбаш авылының мәдәни тормыш елъязмасы 20нче гасырның 50 нче елларыннан, якын-тирәдәге берничә авылны берләштергән «Жданов» исемендәге күмәк хуҗалык барлыкка килгәч, алып барыла башлый.

Авылда беренче клуб иске мәчет бинасында урнашкан булган, андагы кечкенә бер бүлмәдә, бер шкафка сыеп беткән китаплары белән —  китапханә. Кышкы салкыннарда ягып та җылынмый торган, язгы-көзге яңгырларда су үтә торган китаплар йорты 2 тапкыр йорттан-йортка күчә. 1976 елда төзелгән мәдәният йорты бинасы  бар яклап та уңайлы булып, эшкә рухландырып тора торган мәдәни учакка әйләнә.

Беренче китапханәче итеп Мусифуллина Мотаха апаны искә ала өлкән яшьтәге авылдашлар. Нибары 3 ел хезмәт куйган китапханәчене 1956 елда Алабуга агарту училищесын тәмамлап кайткан Гәрәева Венера апа алыштыра. Махсус белемле китапханәче бар тырышлыгын яратхан һөнәренә бирә — даими рәвештә китаплар санын арттыруга ирешә, вакытлы матбугат басмаларын күпләп яздыра. Тынгысыз авыл халкы мәдәни чараларда актив катнашып тора, ял сәгатьләрен күңелле үткәрә, китап укып, рухын, белемен күтәрә.

1994 нче елда, Гараева Венера апа лаеклы ялга киткәч, аның эшен Миннушина Эльмира Салих кызы кабул итә. Эстетик яктан зәвык белән бизәлгән, кызыклы һәм мавыктыргыч күргәзмәләре күп булган, гөлләргә бай китапханә һәрвакыт китап укучыларны үзенә тартып тора. Авыл халкы, мәктәп укучылары, яшьләр өзелми китапханәдән.

1996 елда Акбаш авылында туып-үскән шагыйрь, мәгърифәтче, укытучы Сәхаутдин Миңлекәйгә 100 яшь тулу уңаеннан, китапханә һәм клуб хезмәткәрләре юбилей кичәсе уздыралар. Кичәдә танылган шәхеснең кызы Чәчкә Тукаева да катнаша. Ул шагыйрьнең тормышыннан кызыклы истәлекләр белән  уртаклаша, шигырьләрен укый, әтисенең гаилә архивында сакланган кулъязма хикәяләр, мәкаләләрен китапханәгә бүләк итә.

2015 нче елда Татарстан Республикасының  «Авыл клублары» программасы буенча, Акбаш авылында яңа мәдәни үзәк сафка баса. Авыл халкына китапханәче Камаева Гөлнар Рәшит кызы хезмәт күрсәтә башлый.

Бүгенге көндә китапханә фонды 8519 басма әдәбият тәшкил итә. 21 исемдәге вакытлы матбугат басмасын укучыларга тәкъдим итә.

Төркем:Татарстан китапханәләре
Шахмат клубы (Әлмәт)

**Шахмат клубы**-Бу-кешеләр арасында шахмат, шашка һәм нардалар уенын оештыру өчен клуб. Әлмәт шәһәре Тимирязев урамы, 33 нче йорт адресы буенча урнашкан. 423450.
Җитәкчесе: Ковалев Владимир Александрович.

## Тарих
Шахмат клубы төзелеше кыска вакыт эчендә: 2004 елның августыннан 2005 елның маена кадәр бара.

2005 елның 8 маенда шәһәр шахмат клубының тантаналы ачылышы булды.

2011 елның мартыннан «шахмат клубы» муниципаль учреждениесе «Татарстан Республикасы Әлмәт муниципаль районының шахмат буенча балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе»муниципаль бюджет өстәмә белем бирү учреждениесе дип үзгәртелде.

2019 елның сентябреннән Татарстан Республикасы Әлмәт муниципаль районының шахмат буенча балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбе" Муниципаль Бюджет Учреждениесе Татарстан Республикасы" Әлмәт муниципаль районының шахмат буенча "Спорт мәктәбе" муниципаль бюджет учреждениесе дип үзгәртелде.

## Бина
Бинаның гомуми мәйданы – 491,7 кв.м. бинада 3 уку сыйныфы, 2-турнир залы, тренер бүлмәсе, инструктор бүлмәсе, хуҗалык бар.бүлмә, электр-щит, гардероб, 1 катта 2 бәдрәф, 2 – нче катта.- үз котельный, директор һәм президент кабинеты бар.

Балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә 80нән 100гә кадәр кеше йөри. Уку һәм «шахмат буенча балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә» бару бушлай.

Җиһазландырылган уку сыйныфларында мәктәпкәчә һәм мәктәп яшендәге балалар, шулай ук студентлар шөгыльләнә. Шулай ук "шахмат буенча балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбенә" шахмат, шашка, нардалар уйный ала торган төрле яшьтәге шахмат сөючеләр дә йөри.
## Ярыш
Турнир залларында төрле дәрәҗәдәге спорт ярышлары, "Татнефть" ГАҖ бүлекчәләре арасында ярышлар, шәһәр һәм республика күләмендәге яшьләр арасында ярышлар, "Уңыш"," Сәламәтлек " авыл районнары арасында беренчелек һ. б. үткәрелә.

## Чыганаклар
1.Татарстан Республикасы Әлмәт муниципаль районының" шахмат буенча спорт мәктәбе " муниципаль бюджет учреждениесе 

2.Әлмәт районы 

3.Шахмат буенча балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе, Әлмәт

4. Әлмәт энциклопедиясе 

5.Әлмәт Шәһәренең Истәлекле Урыннары
Хәмит чишмәсе

**Хәмит  чишмәсе**

Хәмит Мәхмутов (1910-1971) Актаныш районында танылган мич чыгаручы булган. 1941 елда яшь ирне сугышка алалар. Җиңүне ул чит җирләрдә каршылый, исән-сау туган җирләренә әйләнеп кайта. 

Сугыштан соң ул үзенең хезмәтен дәвам итә, кешеләргә мич чыгара, өйләргә нур кертә. Хәмит бабай гаиләсе белән Яна Кадермәттән 1951 елда Актанышка күчеп килә, 1953 елда поселокка йорт салалар. Ул елларны су проблемасы бик көчле була. Урамнарда сирәк кенә кое, ә колонкалар бөтенләй булмый. Хәмит җизнәй "Бүләк" урманының тау астында чишмә бәреп чыкканын абайлап, бу урынны әйбәтләп чистарта,өеннән мичкә алып килеп куя, чүмеч белән су алмалы итеп көйләп куя. Бераз вакыттан соң ул чишмәгә улак та ясый. Шул еллардан башлап Хәмит җизнәй тау астындагы кечкенә чишмәне чистартып, су алырлык итә. Су чокырга  бик озак җыелган, аны гел чүмечләп кенә чиләккә тутырганнар.

“Чишмәне исән чагында гел Хәмит карады“,- ди авылның олы апалары. Шуннан бирле чишмә халык телендэ “Хәмит” чишмәсе  булып кала. Әтиләре үлгәч, чишмәне карау олы улы  Фәнискә кала.

1990 нчы елларда район нефтьчеләре тарафыннан  чишмә яңартып, матурлап куела. Чишмәгә “Хәмит чишмәсе” исеме тантаналы рәвештә кушыла. Чишмә юлына асфальт салалар, яңа улаклар куела, су алучыларга барлык уңайлыклар тудырыла. Чишмә бик матурлап койма белән әйләндереп алына. Актаныш авыл җирлегетарафыннан чишмәгә ремонт ясала, самавыр, пар аккошлар өстәлә. Сугышта һәлак булганнарның һәйкәленә чәчәк салганнан соң, гаилә корган яшь парлар чишмә янына килеп, аның хәер фатихасын алулары традициягә кереп китә. Райондашларыбыз Лилия Шәйгәрданова, Инсаф Хәбибуллин  тарафыннан “Актаныш чишмәләре” дигән бик тә матур җыр туа.
     Җырлыйлар  Хәмит, Мәликә
     Җидегән  изгеләре.
     Моңнары белән юата
     Актаныш чишмәләре...                                                                                                                           

“Хәмит” чишмәсе көнен дә, төнен дә алты дистә ел буе челтерәп ага, ә аңа бәйле тормышлар да шулай чишмәнең үзе кебек гөрләп, буыннар алыштырып, алга таба дәвам итә. Үзенә карата ихтирам һәми игътибар булганда “Хәмит” чишмәсе яшәр дип өметләнәсе килә.
                                             
## Кулланылган әдәбият
1.Актаныш-туган җирем.Ф.Муратов, Й.Хуҗин.- Казан:Идел-Пресс,2003.
2.Изге дога булып ирешсен иде.,"Актаныш таңнары" газетасы,18.04.2002.№51

Төркем:Татарстан чишмәләре
Илья Шульгин

**Шульгин Илья Вячеславович**  (16 октябрь 1972 ел, Казан ) - Россия дәүләт эшлеклесе һәм сәясәтчесе. Татарстан Республикасының сәнәгать һәм сәүдә министрының беренче урынбасары (2020 елдан)  .

## Биография
1995 елда ул В.И.Ульянов-Ленин исемендәге  Казан дәүләт университетын химия белгечлеге буенча тәмамлый.  2001 елда Россия Федерациясенең Үзәк Банкының Казан банк  мәктәбен «Банк эше» белгечлеге буенча   тәмамлый. Университетны тәмамлагач (1995 елдан 2004 елга кадәр) ул НПФ «Гектор» ҖЧҖ да эшли: мәгълүмат бүлеге начальнигы, башкаручы директор, НПФ «Гектор» ҖЧҖ  (Казан) коммерция проблемалары буенча генераль директор урынбасары. 2004 ел ахырыннан 2007 елга кадәр сатып алу буенча генераль директор урынбасары - OҖО «Сода» сатып алу бүлеге начальнигы булып эшли

2007 елдан 2016 елга кадәр «ТРАК ЦЕНТР» ҖЧҖ генераль директорының киңәшчесе, "Татарстан Республикасы Инвестиция-венчур фонды «ДНО проектлар белән идарә итү менеджеры, «Васильево пыяла заводы» ЯАҖ генераль директорының үсеш буенча урынбасары булып эшли. 2013-2016 елларда «Салават катализатор заводы» ҖЧҖ техник директоры.  

2016 елның сентябреннән 2017 елның апреленә кадәр — Киров өлкәсе төзелеш һәм торак - коммуналь хуҗалык министры вазыйфаларын башкаручы. 2017 елның апреленнән сентябрь аена кадәр  — Киров өлкәсе Хөкүмәте Рәисе урынбасары, Киров өлкәсе сәнәгать һәм энергетика министры вазыйфаларын башкаручы, 2017 елның сентябреннән - Киров өлкәсе Хөкүмәте Рәисе урынбасары, Киров өлкәсе төзелеш һәм Төзелеш һәм Торак-коммуналь хуҗалык министры

2017 елның 31 октябрендә Киров шәһәр Думасы карары белән Киров шәһәре администрациясе башлыгы вазыйфасына билгеләнә 

2020 елның 29 гыйнварында депутатлар аның отставкага китүе турында карарын кабул итәләр

2020 елның 26 октябрендә хезмәт вазифаларыннан явызларча файдалану турында җинаять эше буенча кулга алына 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1972 елда туганнар
Төркем:16 октябрь көнне туганнар
Гөлнар Җиһаншина

Җиһаншина Гөлнар Дамир кызы - танылган җырчы.

## Тормыш юлы
Җиһаншина Гөлнар Дамир кызы 1965 нче елның 28 нче апрелендә Казахстан Республикасының Рудник поселогында дөньяга килә. 1969 нчы елны аның гаиләсе әтисенең туган авылы Олы Кайбычка кайта. Олы Кайбыч урта мәктәбендә белем ала, шул ук вакытта музыка мәктәбенә дә йөри. Аны беренче тапкыр баян төймәләренә басарга өйрәтуче укытучысы Фатыйхова Флера Әхмәт кызы була. Тавышны кую буенча нота грамотасы серләрен өйрәнудә Данилова Светлана Егор кызының да өлеше зурдан була. Мәктәпне тәмамлагач, Казан Дәуләт педагогия институтының музыка факультетына укырга керә. Узенә генә хас булган тавышы тиз арада тамашачыны узенә җәлеп итә. 

Гөлнар Дамир кызы яшьтән ук музыка иҗатында кайный. Җырга-моңга мәхәббәте бала чагыннан ук килә. Куп кенә җыр конкурсларында катнаша, лауреат исеменә дә лаек була. Ул туган якка, аның матур авылларына, кешеләренә, табигатенә багышланган җырларны йөрәге аша халык куңеленә утеп керерлек итеп башкара. Ул узе менә ниләр сойли: "Мин кечкенәдән ук безнең татар халык көйләренә, алтмышынчы-җитмешенче елларда язылган композиторларыбызның җырларына гашыйк. Белмим, ник шулайдыр, ләкин минем ул җырларны башкарганда, тыңлаучыны җырның көе, эчтәлеге аша эчке бер рух һәм моң сәяхәтенә алып кереп китәсем килә. Моның өчен, әлбәттә, коры тавыш кына җитми, тамашачыны үз артыңнан ияртә алырлык җыр образы тудырырга кирәк. Шуңа курә мин җыр өйрәнергә тотынсам, иң элек аның образын табарга, заманча музыкаль бизәлешләр кертеп, аны баетырга һәм халык куңеленә җиткерергә тырышам. Шуны әйтәсем килә: һәр кеше талантлы булып туа. Купме җырчы, язучы, рәссам, пешекче, оста чигученең таланты вакытында ачылып, тиешле дәрәҗәгә җитмәгән. Минем сәләтемне әнием вакытында куреп, үстергән. Хәзер яраткан һөнәрем өчен мин аңарга бик рәхмәтлемен! Гореф-гадәтләребез турында сөйләүче, уткәнебезгә мәхәббәт тәрбияләуче киңәшчем, сердәшем дә ул – минем әнием идем. Минем әнием шулай ук җырга-моңга гашыйк кеше иде. Киләчәктә халкыбызның һәм проффессиональ композиторларыбызның, матур-матур җырларын җырлап, тамашачыда җыр сәнгатенә җырлы, яхшы караш тудырасым, җырларым аша эстетик ләззәт бирәсем килә."

## Чыганак

* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.