Разия Тимерханова

**Разия Тимерханова**, Разия Дәүләтша кызы Тимерханова (*ире буенча фамилиясе* Мөхәммәтҗанова, *[[1918 ел]]ның [[18 июнь|18 июне]], [[РСФСР]], [[Казан губернасы]], [[Казан]] — [[1997 ел]]ның [[22 гыйнвар]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — җырчы (*лирик сопрано*), Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленың  солисты (*[[1937 ел|1937]]—[[1962 ел|1962]]*), Татарстан АССР атказанган артисты (*[[1950 ел|1950]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1918 елның 18 июнендә Казанда дүрт балалы музыка сөюче гаиләдә туган. Әтисе Дәүләтша — «Зингер» тегү машиналарын төзәтүче оста, әнисе Гыйззениса — курай, кубыз, гармунда оста уйнаучы. Гаиләнең тамырлары Казан губернасы Тәтеш өязе (*хәзерге* Кама Тамагы районы) Олы Карамалы авылыннан. Исмәгыйль Гаспринский исемендәге мәктәпне тәмамлагач, Казан музыка укуханәсенә укырга кереп, пианино (*Мария Пятницкая классы*) һәм җыр-вокал (*Екатерина Ковелькова классы*) бүлекләрен тәмамлый (*[[1937 ел|1937]]*).

## Иҗаты
1937 елда оешкан Татар дәүләт җыр һәм бию ансамблена башлап җырлаучы - солист итеп 19 яшьлек Разияне композитор Солтан Габәши алып килә. Композиторлар Александр Ключарев, Мансур Мозаффаров, Заһид Хәбибуллин, Җәүдәт Фәйзи ансамбль өчен татар халык җырларын эшкәрткәндә, нәкъ менә Разия Тимерханованың мелизмнарга бай, үзенчәлекле тембрлы көчле *лирик сопрано* тавышы мөмкинлекләрен истә тоталар. Җырчының репертуары үзе эзләп тапкан, баянчы Рокыя Ибраһимова архивында сакланган халык көйләреннән һәм композиторлар (*[[Салих Сәйдәшев]], [[Сара Садыйкова]], [[Әнвәр Бакиров]], [[Александр Ключарев]] һ. б.*) әсәрләреннән тора (*[[Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле|ансамбль]] хоры белән*): «Агач башы», «Бакалы», «Камәр», «Зиләйлүк», «Тәфтиләү», «Сакмар су», «Зөбәрҗәт», «Таң атканда», «Кар суы», «Сибелә чәчәк», «Бөдрә тал», «Салкын чишмә», «Каз канаты», Пуччининың Чио-Чио-сан ариясе һ. б. Сара Садыйкованың «Дөнья матур, дөнья киң» (*[[Гамил Афзал|Г. Афзал]] сүзләре*), «Ак пароход» (*[[Гөлшат Зәйнашева|Г. Зәйнәшева]] сүзләре*),  Җәүдәт Фәйзинең «Разия җыры» (*[[Мөхәммәт Әблиев|М. Әблиев]] сүзләре*) җырларын концертларда башкара. Әлеге җырларның күбесен халыкка беренче тапкыр җиткерүче Разия Тимерханова була. Татар халык җырларын интерпретацияләү белән таныла. Онытылып барган борынгы озын көйләрне барлый һәм тасмага яздыра. «Кәләү Гайшә», «Кылый кантон» — әнә шундыйлардан.

Бөек Ватан сугышы елларында Разия Тимерханова фронтның алгы сызыгындагы хәрбиләр, Казан госпитальләрендә дәваланучы яралы сугышчылар каршында бик күп концертлар бирә. Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле белән Советлар Берлегенең барлык төбәкләрендә гастрольләрдә була: Урта Азия, Кавказ республикалары, Мәскәү, Ленинград, Архангельск, Мурманск, Владивосток һ. б.

1997 елның 22 гыйнварында Казанда вафат. Яңа бистәнең Татар зиратында җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1950 — ТАССР атказанган артисты
* Хөрмәт Билгесе ордены

## Хәтер
* 2004 — Р. Тимерханова тарафыннан радиодан яңгыраган җырлардан төзелгән компакт-дисклар басылып чыга.

## Гаиләсе
Ире Сабир Мөхәммәтҗанов, фирка Казан шәһәр комитеты җаваплы хезмәткәре. Абыйлы-энеле диңгезче Галимҗан һәм Сабир Мөхәммәтҗановлар апалы-сеңелле ике бертуган кыз Мәрзия белән Разиягә өйләнгән.
:Уллары Рәүфәл, *[[Татар академия дәүләт опера һәм балет театры|ТДОһБТ]] директоры*; Фирдүс.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *Раил Сафиуллин*.  Разия Тимерханова. «Шәһри Казан», 2018 ел, 18 май.
# *Эльмира Закирова*. Аккош кебек ак пароход. «Сөембикә», 2019 ел, июль, 30-33нче битләр.

## Сылтамалар

*  Разия Дәүләтша кызы Тимерханова «Милләттәшләр» порталында
* Разия Тимерханова җырлары. Татар җырлары
*  Разия Тимерханова «Мәңге яшисе килә», «Зөбәрҗәт» җырларын башкара. (*аудио, 2:20; 3:23*)

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Сопранолар
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле