open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эмине

**Эмине** (XIX гасырда яшәгән) — беренче чуаш хатын-кыз-шагыйре.

## Тәрҗемәи хәле
Эмине тормышы турында аз билгеле. Ул XIX гасырда (башта, яки икенче яртысында) яшәгән. Висьпюрт авылында (хәзерге Комсомол районы) туган. Киявен армиягә алганнан соң, 19 яшендә үз-үзенә кул салган. Эминене «Чуашстан шәүлегәне» дип атаганнар һәм аңа күп кенә халык җырлары авторы дип санаганнар.

Эминеның сайланган шигырьләре «Бөтендөнья әдәбияты китапханәсе» сериясенең 102-нче томына һәм «Балалар өчен дөнья әдәбияты китапханәсе» сериясенең 16-нчы томына кертелгән.

2006 елда Чабаксар районының Покровка авылында Эмине бүлмә-музее ачылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:XIX гасыр шагыйрьләре
Төркем:XIX гасырда туганнар
Төркем:XIX гасырда вафатлар
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Эсватини атналыгы

**Эсватини атналыгы****«Эсватини атналыгы»** — Эсватини, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Эсватини турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Эсватини атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Эсватини һәм Эсватини мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 8 июль — 18 июль 2023

**Кыйбла:** инглиз һәм рус Википедияләрендә Эсватини турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
6 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Эсватини Ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Эсватини атналыгы кысаларында 5 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Эсватини ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 3000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## «Атна» кысаларында барлыкка килгән яңа мәкаләләр

:::**11 июль**
# Эсватини конституциясе
# Бельгиядәге Эсватини илчелеге
#:::**10 июль**
# Свази
#:::**9 июль**
# Лобамба
# Манзини
#:::**8 июль**
# Эсватини парламенты


## «Атна» кысаларында яхшыртылган мәкаләләр

#


## «Атна» кысаларында төзелгән калыплар

#


## «Атна» кысаларында йөкләнгән рәсемнәр

## География

* 
* Лобамба
* Манзини
Бу исемлектәге башка шәһәрләр

## Транспорт

* 
* 

## Фауна

* 
* 
* 
* 
* 

## Сәясәт

* Бельгиядәге Свазилендның илчелеге рус
* Франциядәге Свазилендның илчелеге рус
* 
* 

## Халкы

* Свази рус

### Камилләштерү

* Свази теле

## Шәхесләр

* 
* 
* 
* Сотша Дламини
* 
* 

* Мсвати III
* 
* 
*
Владислав Поляшов

**Владислав Поляшов**, Владислав Сергей улы Поляшов (*[[1995 ел|1995 елның]] [[4 апрель|4 апреле]], [[Россия|РФ]], [[Чуашстан]], [[Чабаксар]]*) — Россия гимнасты, дөнья чемпионы, командада дөнья чемпионатының көмеш призеры. Халыкара класстагы Россия спорт мастеры (2012).

## Казанышлар
Тайбэйда җәйге Универсиадада (2017) өрлектә күнегүдә көмеш медаль яулаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* FIG Халыкара гимнастика федерациясенең рәсми сайтында профиль 
* Россия спорт гимнастикасы федерациясе сайтында профиль 

Төркем:Россия гимнастлары
Төркем:Спорт гимнастикасы буенча дөнья чемпионнары
Төркем:2020 елгы җәйге Олимпия уеннарында гимнастлар
Төркем:Халыкара класстагы Россия спорт мастерлары
Төркем:Спортчылар
Эмлембе

**Эмлембе** тавы — Эсватининың иң югары ноктасы, аның биеклеге 1862 метр тәшкил итә. Ул илнең төньяк-көнбатышында, Көньяк Африка белән чиктә һәм Дракенсберг тау сызыгының көнчыгыш өлешендә урнашкан.

Топоним «bulembu» сүзеннән килеп чыккан, бу җирле свази телендә «пәрәвез» дигәнне аңлата.

Булембу шулай ук иң якын торак пунктларның берсе исеме. 2001 елга кадәр биредә Havelock Asbestos Mine хризотил руднигы эшләгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* (en) John J. Grotpeter, *Historical dictionary of Swaziland*, The Scarecrow Press, Metuchen (N.J.), 1975, p. 36 ()
Төркем:Эсватини таулары
Төркем:Дракенсберг
Төркем:Африка чик буе таулары
Төркем:Эсватини һәм Көньяк Африка чиге
Төркем:Илләр иң югары нокталары
Төркем:Эсватини географиясе
Владимир Матюшин

**Владимир Матюшин**, Владимир Алексей улы Матюшин (*[[1945 ел|1945 елның]] [[9 июнь|9 июне]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Чуаш Автономияле Совет Социалистик Республикасы|ЧАССР]], [[Алатыр]]*) — ССРБ һәм Россия инженеры, техник фәннәр кандидаты (1975). Россия Федерациясе Дәүләт премиясе лауреаты (2001).

## Тәрҗемәи хәле
Алатыр тимер юл техникумын (1963),  (1969), шунда ук аспирантураны (1974) тәмамлаган. 

1975 елның февраленнән Мәскәү метрополитенында —  электродепосында эшләгән.

1977 елда Метро вагонының ышанычлылыгы һәм диагностикасы үзәк лабораториясен оештырган һәм җитәкләгән.

1984 елда Бөтенсоюз тимер юл транспорты фәнни-тикшеренү институтына чакырылган, анда «Метрополитеннар вагоны» лабораториясе мөдире булган. 1987 елдан ул үзе оештырган «Федераль тимер юл транспортында сертификация регистры» белән җитәкчелек итә.

1997 елда 21,5 метр озынлыктагы яңа база вагоны белән 62-233 моделендәге  шәһәр яны электропоездын булдыруда һәм җитештерүне үзләштерүдә катнашканы өчен Россия хөкүмәте премиясен алган.

2012 елда «стальләр эшләү, җитештерү технологияләре, инновацион проектлар комплексын кертү һәм яңа буын вагоннары өчен югары эксплуатация ныклыгындагы тимер юл тәгәрмәчләрен күпләп җитештерүне үзләштерү» проектында катнашканы өчен Россия Хөкүмәте премиясен ала.

## Гаиләсе
Абыйсы — Г. А. Матюшин —  лауреаты (1989), Алатыр шәһәренең мактаулы гражданины (2011).

## Бүләкләре

*  (2007)
* Фән һәм техника өлкәсендә Россия Федерациясе Хөкүмәте премиясеru|Премия Правительства Российской Федерации в области науки и техники}} лауреаты (ике тапкыр: 1997, 2012)
* Россия Федерациясе Дәүләт премиясе лауреаты (2001)
* 
* «Икътисади үсеш лидеры» билгесе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ЧЭ
* Вице-президенту НП «ОПЖТ» В.А.Матюшину 75 лет! // opzt.ru
* Справка

Төркем:Россия Федерациясенең атказанган транспорт хезмәткәрләре
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Фән һәм техника өлкәсендә РФ Хөкүмәте премиясе лауреатлары
Төркем:Мактулы тимер юлчылар
Арсений Карамышев

**Арсений Карамышев**, Арсений Иван улы Карамышев (*[[1900 ел|1900 елның]] [[19 гыйнвар|19 гыйнвары]], [[Россия империясе|РИ]], [[Чабаксар|Чабарксар]] — [[1945 ел|1945 елның]] [[4 октябрь|4 октябре]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Мәскәү]]*) — Эшче-крестьян Кызыл Армиясе генерал-майоры, Бөек Ватан сугышында катнашучы.

## Тәрҗемәи хәле
Арсений Карамышев 1900 елның 19 гыйнварында Чабаксар шәһәрендә туган. 1918 елда Кызыл Армиягә хезмәт итәргә киткән. 

1940 елның 22 июненнән 1941 елның 16 сентябренә кадәр  хәрби комиссары булган. 1941 елның 16 сентябреннән 1941 елның 27 декабренә кадәр 219-нчы укчы дивизиясенең хәрби комиссары булган. 1942 елның 15 феврале — 1942 елның 30 мае —  хәрби комиссары. 1942 елның 30 маеннан 1942 елның 4 ноябренә кадәр  сәяси бүлегендә җитәкче вазифаларда хезмәт иткән. 1942 елның 5 ноябре — 1942 елның 8 декабре —  сәяси бүлеге начальнигы. 1942 елның 8 декабре — 1943 елның 5 августы —  сәяси бүлеге начальнигы. 1943 елның 21 октябре — 1945 елның 3 феврале —  хәрби шурасы әгъзасы. 1945 елның 3 февраленнән  сәяси бүлеге начальнигы.

1945 елның 4 октябрендә вафат булган, Мәскәүнең  җирләнгән.

## Бүләкләре

* Ленин ордены;
* Ике Кызыл Байрак ордены;
* 1 дәрәҗә Ватан сугышы ордены;
* Медальләре.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* *Иванов Н.* Мухтава тивĕçлĕ генерал / Н. Иванов // Коммунизм ялавĕ. – 1978. – 8 апр.
* *Иванов Н.* Салтакран генерала çити / Н. Иванов // Коммунизм ялавĕ. – 1970. – 27 авг.
* *Изоркин А. В.* Карамышев Арсений Иванович / А. В. Изоркин // Краткая чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2001. – С. 204
* *Изоркин А. В.* Карамышев Арсений Иванович / А. В. Изоркин // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2008. – Т. 2 : Ж-Л. – С. 218.
* *Стуриков Н.* Член военного совета / Н. Стуриков // Совет. Чувашия. – 1975. – 19 янв.
Төркем:Чабаксарда туганнар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Генерал-майорлар (ССРБ)
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:«Эшче-крестьян Кызыл Армиясенең XX еллыгы» медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:«Сталинградны саклаган өчен» медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:«Кавказны саклаган өчен» медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:«1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен» медаль белән бүләкләнгәннәр
Төркем:«Праганы азат иткән өчен» медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар (кызыллар)
Төркем:Бөек Ватан сугышы хәрби җитәкчеләре
Төркем:Сталинград сугышында катнашучылар
Төркем:Днепр өчен сугышта катнашучылар
Төркем:БКФ(б) әгъзалары
Төркем:Новодевичье зиратында җирләнгәннәр
Карамышев

**Карамышев** — фамилия.

* Гәрәй Карамышев (*[[1888 ел|1888 елның]] [[8 июль|8 июле]] — [[1922 ел|1922 елның]] [[Сентябрь|сентябре]]*) — Башкорт милли хәрәкәте эшлеклесе. 1919 — 1922 елларда Башкортстан Хәрби-революцион комитеты рәисе урынбасары һәм Башкортстан Халык хуҗалыгы Советы рәисе. Карамышевлар нәселеннән.
* Лотфулла Карамышев (*[[1917 ел|1917 елның]] [[22 октябрь|22 октябре]] — [[1985 ел|1985 елның]] [[27 март|27 марты]]*) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957).
* Мөхтәр Карамышев (*[[1895 ел]] — билгесез*) — Башкорт милли хәрәкәте эшлеклесе.
* Галимҗан Карамышев (*[[1903 ел|1903 елның]] [[4 декабрь|4 декабре]] — [[1977 ел|1977 елның]] [[20 гыйнвар|20 гыйнвары]]*) — Башкорт дәүләт академия драма театры актеры, РСФСРның һәм БАССРның халык артисты (1955, 1940), РСФСРның һәм БАССРның атказанган артисты (1949, 1935).
* Арсений Карамышев (*[[1900 ел|1900 елның]] [[19 гыйнвар|19 гыйнвары]] — [[1945 ел|1945 елның]] [[4 октябрь|4 октябре]]*) — Эшче-крестьян Кызыл Армиясе генерал-майоры, Бөек Ватан сугышында катнашучы.

Төркем:Фамилияләр
Лео Анвельт

**Лео Анвельт** (; чын исеме — **Леопольд Анвельдт** (); 1908 елның 4 сентябре, *[[Россия империясе|РИ]]*, * — [[1983 ел|1983 елның]] [[3 июнь|3 июне]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Эстон Совет Социалистик Республикасы|ЭССР]], [[Тарту]]*) — Эстония язучысы, әдәбият белгечесе һәм фәлсәфәчесе.

## Тәрҗемәи хәле
Анвельт 1926 елдан 1933 елга кадәр Тарту университетында укыган һәм 1936 елда фәлсәфә магистры дәрәҗәсен алган.

Анвельт нигездә психологик романнар һәм хикәяләр язган, фәлсәфи һәм нәфис әдәбиятны тәрҗемә иткән, шулай ук «О. В. Мазинг һәм замандашлар» мәдәни-тарихи тикшеренүләр җыентыгын төзегән (1979).

## Бүләкләре

* 1988 елгы  (үлгәннән соң)

## Әдәбият

* Ants Oras, "Leo Anvelt, Eluhirm" – Looming 1936, nr 7, lk 834–836; loetav ka digiteeritud ajakirjanduse aadressil; ka Ants Orase raamatus "Kriitiku külaskäik", Ilmamaa, Tartu 2009, lk 393–396
* Eesti kirjanduse ajalugu, IV köide, 2. raamat, Eesti Raamat, Tallinn 1984, lk 306–307 ja bibliograafia lk 314, käsitluse autor Rudolf Põldmäe
* Hando Runnel, "Leo Anvelt (4. IX 1908–3. VI 1983" – Looming 1983, nr 7, lk 1006–07; ka Hando Runneli raamatus "Jooksu pealt suudeldud", Ilmamaa, Tartu 1998, lk 299–302
* Eesti kirjanike leksikon, Eesti Raamat, Tallinn 2000, lk 40, artikli autor Peeter Olesk
* Eva Elise Oll, "Ülitundliku natuuri tragöödia" (romaani "Eluhirm" arvustus) – Värske Rõhk 2008, nr 16, lk 89–92

Төркем:Язучылар
Төркем:Эстония язучылары
Аркадаг (мәгънәләр)

**Аркада́г** () ― яклаучы. Arqadag (төрекмәнчә arka „аркa“ + dag „тауʻ“, „химаяче“ дигән мәгънәне аңлата).

* Аркадаг — Төрекмәнстанда яңа шәһәр, Ахал вилаятенең административ үзәге.
* Аркадаг — Сарытау өлкәсендә шәһәр, район үзәге.
* «Аркада́г» — Төрекмәнстанның икенче (2007―2022) Президенты Горбангулы Бәрдемөхәммәдовның рәсми һәм иң киң таралган титулы.
*  ― Төрекмәнстанның икенче (2007–2022) Президенты Горбангулы Бәрдемөхәммәдовка атлы һәйкәл.
* «Аркадаг» ― Төрекмәнстан Дәүләт чик буе хезмәтенең чик буен саклау корабы.
* «Аркадаг» ― Ашхабад шәһәрендәге парк.
Үзбәкстанда президент сайлаулары (2023)

**Үзбәкстанда чираттан тыш Президент сайлаулары** ()  2023 елның 9 июленә билгеләнгән.

Чираттан тыш Президент сайлаулары Үзбәкстан Президентының 2023 елның 8 маендагы Указына ярашлы рәвештә билгеләнгән.  

10 майда сайлау кампаниясе башланган. 

19 майда Үзбәкстан Республикасы Үзәк сайлау комиссиясе сайлауларны уздыру өчен 174 млрд сом (якынча 15 млн 131 мең АКШ доллары) акча бүлеп бирелү турында игълан иткән. 
 
## Тарих
Үзбәкстанда конституцияне үзгәртү буенча  2023 елның 30 апрелендә узган. 

Конституция төзәтмәләре президентлык срогын 5 елдан 7 елга кадәр арттыруны күздә тота һәм президент Шәүкәт Мирзияевка тагын ике җиде еллык срокка сайлауга чыгарга рөхсәт итә (аның хәзерге срогы 2026 елда тәмамланырга тиеш иде). Бу үзгәреш Мирзияевка хакимияттә торуын 2040 елга кадәр озайтырга мөмкинлек бирә. 

2023 елның 1 маенда Үзбәкстан Конституциясенең яңа редакциясе үз көченә кергән.

Узган референдумның төп максаты, күпчелек күзәтүчеләр фикеренчә, Шәүкәт Мирзияевның ике президентлык срогын .

## Кандидатлар
### Тәкъдим ителгән кандидатлар
* Шәүкәт Мирзияев (1957 елгы),  2016 елның 4 декабреннән Үзбәкстан президенты.  /  тәкъдим иткән. 
*  (1962 елгы). 2013―2018 елларда Үзбәкстан мәгариф министры.  тәкъдим иткән.
*  (1973 елгы). Ташкент дәүләт аграр университеты профессоры.  тәкъдим иткән.
*  (1958 елгы). Олий Мәҗлес әгъзасы (сенатор, 2020 елдан).  тәкъдим иткән.
## Нәтиҗәләр

Көтелгәнчә, Мирзияев, чын оппозиция булмаганда, беренче турда ук җиңеп чыга. Сайлаулар нәтиҗәсендә, рәсми мәгълүматлар буенча, Шәүкәт Мирзияев 87,05% тавыш җыеп, яңадан Үзбәкстан президенты итеп сайлана. Иң күп тавыш җыйган иң якын кандидат (4,43%) ― «Адолат» партиясеннән Робахон Махмудова.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Центральная избирательная комиссия Республики Узбекистан 

Төркем:Хәзерге вакыйгалар
Төркем:Үзбәкстанда президент сайлаулары
Төркем:2023 ел сайлаулары
Подольск (Хәйбулла районы)

**Подо́льск** (, ) – Башкортстанның Хәйбулла районындагы торак пункт, авыл.  авыл җирлегенең административ үзәге. 2010 елның 14 октябренә халык саны 1083 кеше. Почта индексы — 453805, ОКАТО коды — 80255840001.

2026 елда Урал тау-металлургия компаниясе структураларының авылның җир астында яткан бакыр-цинк мәгъдәнен чыгару эшләрен башлавы  көтелү сәбәпле, авылда яшәүче меңнән артык кешене яңа урынга күчерү планлаштырыла. 

## Географик урыны
;Ара:
* Район үзәгенә (Акъяр) кадәр ― 24 км
* Якындагы тимер юл станциясенә (Сара) кадәр ― 82 км

## Халкы

; Милли состав
2002 елдагы  мәгълүматлары буенча, күпчелек милләт — башкортлар (90 %) 

## Тарих
1971 елда ачылган   Урал тау-металлургия компаниясе тарафыннан 2026 елда тулаем эшкәртелә башлау сәбәпле, авылда яшәүчеләр өчен куркынычсыз урында яңа микрорайон төзү турында карар кабул ителгән. 

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Хәйбулла районы торак пунктлары
Подольск (мәгънәләр)

**Подо́льск** ― күп мәгънәле сүз, топоним.
;Россия
* Подольск ― Мәскәү өлкәсендәге шәһәр.
* Подольск ― БР Хәйбулла районы авылы.
;Украина
* Подольск ― Одесса өлкәсендәге шәһәр.

## Моны да карагыз
* Каменец-Подольский, шәһәр.
* Подольское, авыл.
Төркем:Топонимнар
Анатолий Канюка

**Анатолий Канюка**, Анатолий Роман улы Канюка (*[[1940 ел|1940 елның]] [[18 ноябрь|18 ноябре]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Черниговка (Диңгез буе крае)|Черниговка]]*) — ССРБ һәм Россия җырчы (тенор), Россия Федерациясенең (2003) һәм Чуваш АССРның (1988) халык артисты, музыка педагогы, профессор.

## Тәрҗемәи хәле
1975 елда Ерак Көнчыгыш дәүләт педагогия сәнгать институтын тәмамлаган. 

1975 елдан — Чуашстан дәүләт опера һәм балет театры солисты.

Чуаш дәүләт педагогика университеты профессоры.

## Бүләкләре һәм исемнәре

* Чуваш АССРның атказанган артисты (1982)
* Чуваш АССРның халык артисты (1988)
* Россия Федерациясенең атказанган артисты (1994)
* Россия Федерациясенең халык артисты (2003)
* «Чуашстан Республикасы алдындагы хезмәтләр өчен» ордены медале

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Журавлев С.* Ӗҫ савӑнӑҫ кӳрет // Тӑван Атӑл. — 2010. — № 10. — Прил.: с. 1-4. — (Сунтал).
* *Данилова И. В.* Канюка Анатолий Романович // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2008. — Т. 2 : Ж-Л. — С. 213.
* *Заломнов П. Д.* Канюка Анатолий Романович // *Заломнов П. Д.* Чувашский государственный театр оперы и балета и ведущие мастера его сцены. — Чебоксары, 2002. — С. 31-32.
* *Илюхин Ю. А.* Канюка Анатолий Романович // Краткая чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2001. — С. 203
* Канюка Анатолий Романович // Вестн. Чуваш. гос. пед. ун-та им. И. Я. Яковлева. — 2005. — № 4 (47). — С. 166.
* Канюка Анатолий Романович // Ученые Чувашского государственного педагогического университета им. И. Я. Яковлева. — Чебоксары, 2010. — С. 181.
* Канюка А. Дальневосточный шкипер пришвартовался в оперном театре / записала В. Снегина // СЧ — Столица. — 1998. — 8 июля. — С. 23.
* *Канюка А.* Две оперы // Экран и сцена. — 1997. — 7-13 апр. (№ 13). — С. 2.
* Канюка Анатолий — королевский тенор Чувашского оперного театра / записала О. Вольская // СЧ — Столица. — 1998. — 18 апр. — С. 6.
* Оперные звезды сделали из Кипра… СССР / записала Е. Чистякова // Ведомости Чуваш. Респ. — 1999. — 27 июля — 2 авг. (№ 29). — С. 6.
* Канюка А. «Человек я взрывной…» / записала О. Демидова // Чебоксар. новости. — 1996. — 11 янв.
* Канюка А. «Я вас любил, любовь еще быть может…» / записал Н. Мышаев // Грани. — 1997. — 4 сент.

## Сылтамалар

* Канюка А. Р. 
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:Җырчылар
Төркем:ССРБ опера җырчылары
Төркем:Россия опера җырчылары
Төркем:XX гасыр опера җырчылары
Төркем:XXI гасыр опера җырчылары
Төркем:Педагоглар
Төркем:ССРБ музыка медагоглары
Төркем:Россия музыка педагоглары
Төркем:XX гасыр музыка педагоглары
Төркем:XXI гасыр музыка педагоглары
Төркем:«Чуашстан Республикасы алдындагы хезмәтләр өчен» ордены медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Ерак Көнчыгыш дәүләт сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Диңгез буе крае музыкантлары
Төркем:Тенорлар
Төркем:Чуаш дәүләт педагогика университеты укытучылары
Төркем:Чуаш АССРның атказанган артистлары
Төркем:Чуаш АССРның халык артистлары
Төркем:Россия Федерациясе халык артистлары
Руслан Габбәсов

**Руслан Габбәсов**, Руслан Салават улы Габбәсов (*Гаппасов*) (; *[[1979 ел|1979 елның]] [[18 июль|18 июле]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[РСФСР]], [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|БАССР]], [[Ишембай районы]], [[Ишембай]]*) — башкорт җәмәгать эшлеклесе, башкорт милли хәрәкәте лидерларының берсе. Башкорт милләтчесе. «Башкорт милли сәяси үзәге» лидеры һәм нигезләүчесе. Чит ил агенты дип танылган.

## Тәрҗемәи хәле
Руслан Габбәсов 1979 елда Ишембайда туган. 2011 елда башкорт милли хәрәкәте активисты булган, «Күк бүре» башкорт  хокук яклау хәрәкәтенә кергән, анда аны рәис урынбасары итеп сайлаганнар. 2014 елда фикердәшләре белән бергә «Башкорт» иҗтимагый оешмасын оештырган, соңрак ул «экстремистик оешма» дип танылган һәм Россиядә тыелган. Бу оешмада Руслан 2020 елга кадәр рәис урынбасары вазифасын биләгән. 2017 елда Башкорт дәүләт университетының тарих факультетын тәмамлаган. 2021 елда Литвада сәяси сыену алган. 2022 елда Башкорт милли сәяси үзәген оештырган.

## Моны да карагыз

* Рәфис Кашапов
* Боляень Сыресь

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
*

Төркем:Башкортстан җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:РФ җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Россиядә «чит ил агентлары» дип танылган шәхесләр
Чулпан (Азнакай районы)

**Чулпан** () ― Татарстан Республикасы Азнакай районында бетерелгән торак пункт. 1930 елдан Тымытык районы  караган. 1930 елда халык саны 150 кеше (татарлар). 1940-еллар ахырыннан соң белешмә басмаларда искә алынмый.
## География
Хәзерге Татарстан Республикасы Азнакай районы территориясендә, Азнакай шәһәреннән төньякка таба 38 км, Бөгелмә тимер юл станциясеннән – 89 км, Чаллы пристаненнан 92 км ераклыкта, Чалпы һәм хәзерге Башкортстанның Бакалы районы Ивановка авылларыннан бертигез ераклыкта (алар арасында) урнашкан була. Авыл урнашкан урын атласларда *урочище Чулпан* дип күрсәтелә. 
## Административ бүленеш
1930 елдан Тымытык районы Чалпы авыл советы составында булган. 
## Тарих
Яңа торак пунктка 1925 елда нигез салынган. Совет власте урнашкач, авыл халкы, 2011 дисәтинә казна җире, 1000 дисәтинә бояр җире алынганнан соң, Чалпыдан тирә-якка аерылып чыга. Чалпыдан 14 хуҗалык,  Шөгер районы Иштирәк авылыннан 25 хуҗалык кечкенә авыл төзиләр, аңа Чулпан дип исем бирәләр. Башлап йөрүче Габделхәй Нәҗип улы Хәкимов булган.
Чулпанда 20 хуҗалык берләшеп оешкан күмәк хуҗалыкка (коммунага) «Париж коммунасы» исеме бирелгән (беренче рәисе Гарифҗан Бакиров). «Кызыл Татарстан» газетасында И. Сталинның «Уңышлардан баш әйләнү» мәкаләсе басылгач, теләмәгәннәр колхоздан чыга. Иштирәктән килгән 25 хуҗалык кире үз якларына кайтып китә. «Фордзон» тракторы килеп, колхоз басуында язгы чәчүне уздыра. 1930 елда оешкан колхозга «Коммунага» исеме бирелгән (рәисе Кыям Тимкин, сугыштан соң Сәгадәт Аппаков). Язгы чәчү алдыннан күмәк хуҗалыкта 310 ат һәм җир эшкәртү коралы берләшә. Берничә дистә савым сыеры булган сыер фермасы барлыкка килә. Кырчылык бригадасы төзелә. Ындыр табагы, симәнә амбарлары, 1939―1942 елларда 200 башлык сарык фермасы салына (сарык фермасы 1966 елларга кадәр эшли, терлекчеләр байтак еллар Чалпыдан төшеп сарык караган). Өйләрнең дә, фермаларның да түбәләре саламнан булган.  
Күмәк хуҗалыкларны эреләндерү башлангач, авыл бетүгә дучар булган. Хуҗалыкларның абсолют күпчелеге Чалпыга күченгән. 1966 елларда фермада сарыкларны бетергәннәр, Чалпыдан таналар төшергәннәр. Терлекләрдә тилчә (ящур) чире чыккач, 1969 елда ферманы бөтенләй таркатканнар.
Чулпанда мәчет тә, кибет тә, мәктәп тә булмаган. Азык-төлекне Чалпы кибетеннән алып кайтканнар, балалар Чалпыга йөреп укыган. Тау башында авыл зираты булган. 
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Рәсимә Шәйхулова*. Чулпан  // Азнакай. Хәтер түрендәге авыллар (җыентык; авторлар коллективы, төзүче М. М. Гарипов). К.: Идел-Пресс, 2016, 298-302нче  бит.
* Чулпан / Исчезнувшие населённые пункты Республики Татарстан: справочник / под ред. Р.В.Шайдуллина. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 320 с. ISBN 978-5-902375-13-5
## Сылтамалар
*  Чулпан. Татарстан Республикасының югалган торак пунктлары
## Моны да карагыз
* Бугаевка
* Каенлы Күл 
* Наратлы
* Урсай Ключ

Төркем:Азнакай районының торак пунктлары 
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Фаевка (мәгънәләр)

**Фаевка** ― топоним.
;Россия
:Татарстан
* Фаевка (Азнакай районы)
;Украина
:Чернигов өлкәсе
* Фаевка (Новгород-Северский районы)
Төркем:Топонимнар
Турборг Недреос

**Турборг Недреос** (; *[[1906 ел|1906 елның]] [[13 ноябрь|13 ноябре]], [[Берген]] — [[1987 ел|1987 елның]] [[30 июнь|30 июне]], [[Несодден]]*) — Норвегия хатын-кыз язучысы. Проза әсәрләре, шигырьләр һәм драматургия авторы.

## Тормышы һәм иҗаты
Чиновник гаиләсендә туган. Белем алгач, 1923 елдан Бергенда музыка укытучысы булып эшләгән. Соңрак  күченгән. Балачакта күп тапкырлар йөргән Лейрвик аның берничә әсәренең вакыйгалар урыны булып тора. Үзенең беренче китабын, *Før det ringer tredje gang* новеллалар җыентыгын, язучы 1945 елда гына бастырган. 1947 елдан Недреос Осло янындагы Несодденда ирекле язучы буларак яшәгән. Әдәби иҗаттан тыш, ул телевидение белән дә хезмәттәшлек иткән. Аның *Av Måneskinn gror det ingenting* романы буенча 1987 елда режиссёр Арильд Бринкман нәфис фильм төшергән.

## Бүләкләре

*  1950
* Доблоуг премиясе 1964
* Төньяк советның әдәби премиясенә номинация 1972
* Норвегия академиясе премиясе 1986

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Hans Bien (изд.): Meyers Taschenlexikon Nordeuropäische Literaturen, Leipzig 1978
* Gerhard Steiner (изд.): BI Taschenlexikon Fremdsprachige Schriftsteller, Leipzig 1980

Төркем:Доблоуг премясе лауреатлары
Төркем:Язучылар
Төркем:Норвегия язучылары
Төркем:Норвегия тәнкыйтьчеләре ассоциациясе әдәби премиясе лауреатлары
БДБ илләре уеннары 2023

**БДБ илләренең II уеннары** — 2023 елның 3 августыннан 15 августына кадәр Минскта (Беларусь Республикасы) узачак халыкара спорт ярышлары.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Рәсми сайт 

Төркем:БДБ илләре уеннары
Төркем:Минскида халыкара спорт ярышлары
Төркем:2023 елда Белоруссиядә спорт
Төркем:2023 елның августы
Трусиклар

**Трусик** — ир-ат һәм хатын-кыз эчке киемнәре төре. Традицион трусиклар торсның аскы өлешен һәм аякларның өске өлешен каплый. Традицион рәвештә мамыктан ясала. Сирәгрәк —  яки җитеннән. Кайвакыт яхшырак утырту өчен  белән тулыландырыла. Хәзерге вакытта ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен күп санлы модельләр бар:

* Ир-ат модельләре — боксерлар, брифлар, транклар, хипстерлар, слиплар, семейниклар;
* Хатын-кыз модельләре — классик труслар, пантолоннар, шорты, танга, тонг, слип

Күпчелек трусиклар модельләре (боксерлардан тыш) тәнгә тыгыз тоташа. Ир-атларда тыгыз тоташкан трусиклар җенси әгъзаларны тотып тора. Трусиклар киемнәрне организмның бүленеп чыгуыннан саклый, шулай ук уңайлылык тәэмин итә. Классик ир-ат трусиклар модельләрендә, кагыйдә буларак,  бар. Гульфик бәдрәфкә йөрү уңайлылыгы өчен хезмәт итә.

Хәзерге трусиклар 1920—1930 еллар чигендә барлыкка килгән. Бу вакытка кадәр ир-атлар кальсон һәм ярымкальсон, шулай ук эчке комбинезоннар кигәннәр. Хатын кызлар исә традицион рәвештә панталоннар кигәннәр. Шул ук вакытта Азия күп кенә илләрендә итәк яки күлмәк астында киелгән озын ыштан хатын-кызлар гардеробының мәҗбүри өлеше булган.

## Галерея

Файл:3-piantagione, Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182.jpg|«Tacuinum sanitatis» XIV гасыр
Файл:Boxer 002.jpg|Хәзерге ир-ат трусиклар-боксерлары
Файл:Knickers1.jpg|Хәзерге хатын-кыз трусиклары


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Розмари Хоторн.* Неглиже. Нескромный взгляд под… — М.: Колибри.
* *Скотт Лесли.* Белье. История и современность. — Изд-во «Кладезь», 2015. — 224 с., илл.
* *Ольга Гурова.* Советское нижнее белье. Между идеологией и повседневностью. — М.: «Новое литературное обозрение», 2008. — 288 с.
* *Энн Хаггар.* Английский метод конструирования и моделирования. Нижнее белье и пляжная одежда. — «Эдипресс-Конлига», 2015. — 271 с, илл.

## Сылтамалар

* *Хайке Мунд, Инга Ваннер* История интима, или 150 лет эволюции нижнего белья. Deutsche Welle, 22.05.2015

Төркем:Трусиклар
Төркем:Эчке кием
Лобамба

**Лобамба** () — Эсватини Патшалыгының тарихи башкаласы. Парламент һәм патша сарае урнашкан урын.

Эсватининың көнбатышында, Хохо округында урнашкан.

## Тарихы
Лобамба дип ике өлкә аталган. Аларның беренчесе, 1750 елда илнең көньягында нигезләнгән, хәзер Иске Лобамба дип атала. Бу мәкаләдә илнең төньяк-көнбатыш өлешендә Собуза II тарафыннан төзелгән торак пункт тасвирлана.

1903 елда, инглиз-бур сугышларыннан соң, Британия хөкүмәте ул вакытта регент идарә иткән Эсватинины үз контроле астына алган. 1921 елда патша Собуза II Британия хөкүмәте контроле астында булган Эсватини башлыгы буларак таҗланган. Патшалык 1968 елның 6 сентябрендә Британия хөкүмәтеннән бәйсез булган. Бу хакта илнең беренче премьер-министры һәм патша Собуза I оныгының улы булган принц Махосини Лобамбада игълан иткән. Бәйсезлек алгач, Эсватини Африка бердәмлеге оешмасы, Британия берләшмәсе һәм Берләшкән Милләтләр Оешмасы тулы хокуклы әгъзасы булган. Ил конституцион монархиягә әверелгән, аны патша резиденциясендә, яки , Лобамба шәһәрендә яшәгән патша Собуза II идарә иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Эсватини торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Манзини

**Манзини** (свази *Manzini*) — Эсватининың үзәк өлешендәге шәһәр, илнең иң зур шәһәре. Шулай ук Эсватининың төп сәнәгать үзәге булып тора. Халык саны — 78 000 (2008), нигездә свази халкы вәкилләре. Шәһәр Манзини округының башкаласы булып тора.

Шәһәр 1890 елга кадәр Британия-бур колониаль штаб-фатиры булган, ләкин 1902 елда инглиз-бур сугышы нәтиҗәсендә җимерелгән, административ үзәк Мбабанега күчерелгән. 1960 елга кадәр шәһәрнең исеме *Бремерсдорп* булган. Матшапа Аэропорты шәһәрдән ерак түгел урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Эсватини торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Хоббихорсинг

**Хоббихорсинг** () — спорт төре, ат баш кадалган агач таякта «ат чабышлары» булып тора. 

## Тарихы
Хоббихорсинг — ат башы белән агач таякта «ат чабышлары» — борынгы тарихка ия. Мәсәлән, алар XIX гасыр китабында ук тасвирланган, анда мондый күңел ачу Англиянең  графлыгындагы  шәһәре балыкчылары арасында традицион беренче май ритуалы булган дип әйтелгән. Әмма озак вакыт дәвамында мондый «ат чабышлары» балаларның күңел ачуы яки әкәмәтлек булып калган. Хәл 2010 елдан үзгәрә башлаган, фин яшүсмер кызы Алиса Аорнимяки башта үзе шундый «ат чабышлары» белән мавыккан, ә аннары социаль челтәрләр аша шундый ук мавыгу буенча дуслар эзли һәм оештыра башлаган. Берничә елдан соң Финляндиядә хоббихорсинг кыз-сөючеләр тулы бер субкультурасы барлыкка килгән. 2015 елдан Алиса яңа спорт төре кагыйдәләрен формалаштыра башлаган. 2017 елда режиссер  *Hobbihorse revolution* фильмы экранда чыккан. Бу фильм Финляндиядә генә түгел, ә башка илләрдә дә барлыкка килгән спорт төренә игътибар җәлеп иткән.

## Тасвирламасы
Хоббихорсингта катнашучылар үз «атларын» атау өчен инглиз сүзләренең транскрипциясен кулланалар — «хоббихорс». Хоббихорсларның күпчелеген катнашучылар үзләре ясый, әмма сәнәгать җитештерүе спорт хоббихорслары да барлыкка килгән — аларның кайберләренә бәяләр 200 еврога җитә.

Хоббихорсинг Финляндиядә иң киң таралган, анда аны 10 000гә кадәр кеше шөгыльләнә. Алар күбесенчә 10—18 яшьлек кызлар, шулай да өлкәнрәк хатын-кызлар да очрый. Хоббихорсинг шулай ук Австралия, Бөекбритания, Дания, Нидерланд, АКШ, Швеция кебек илләрдә таралган. Россиядә Хоббихорсинг федерациясе рәсми рәвештә 2019 елда теркәлгән.

## Хоббихорсинг буенча ярышлар
Финляндиядә, хоббихорсингның туган җирендә, ярышлар 2017 елдан бирле үткәрелә. Беренче турнирда ук 200ләп җайдак катнашкан, ярышларны карарга 1000гә якын тамашачы җыелган. Россиядә хоббихорсинг буенча ярышлар 2019 елдан бирле үткәрелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Спорт төрләре
Төркем:Ат спорты
Галим (мәгънәләр)

**Галим** ― күп мәгънәле сүз, ир-ат исеме, *шулай ук* топоним.  **[[Галим]]** () ― «белүче», «укымышлы», «белекле», «белемле».
;Исем
* '''Галим''' Акчурин
* '''Галим''' Дәүләтов
* '''Галим''' Йосыпов
* '''Галим''' Хисамов
* '''Галим''' Шәймәрданов

;Фамилия
* Әнвәр '''Галим'''

;Топоним
* Галим (Самар өлкәсе)
* Галим (Татарстан)
Төркем:Топонимнар
Эсватини парламенты

**Эсватини парламенты** (свази *Libandla*) — Эсватини Патшалыгы парламенты. 

Эсватини парламенты ике палатадан тора:

* **[[Эсватини Сенаты|Сенат]]** (югары палата)
* **[[Эсватини Ассамблеясе|Ассамблея]]** (түбән палата) 

Парламент бинасы Лобамбада урнашкан.

## Моны да карагыз

* Эсватини сәясәте

## Сылтамалар

* Рәсми сайт

Төркем:Эсватини сәясәте
Төркем:Илләр буенча парламентлар
Төркем:Эсватини хөкүмәте
Төркем:Ике палаталы парламентлар
Ян Скржинецкий

**Ян Скржинецкий**, Ян Зигмунт Скржинецкий (; *[[1787 ел|1787 елның]] [[8 февраль|8 феврале]], [[Седльце]] — [[1860 ел|1860 елның]] [[12 гыйнвар|12 гыйнвары]], [[Краков]]*) — Польша генералы, 1830 елгы фетнә вакытында поляк гаскәрләренең баш командующие.

## Тәрҗемәи хәле
Львов университетында укыган. 1807 елда поляк легионына кергән, Наполеон гаскәрләрендә хезмәт иткән.

1830 елгы поляк фетнәсе вакытында поляклар өчен уңышсыз булган Грохов янындагы сугыштан соң, кенәз Радзивилл урынына поляк гаскәрләренең баш командующие итеп сайланган. Остроленка янында җиңелгәннән соң Дембинскийга урын биргән. Партизан сугышында катнаша, партизаннарны тар-мар иткәннән соң Австриягә качкан.

Прагада яшәгән, аннары Брюссельгә күченгән. Күптән түгел бәйсезлек алган Бельгия армиясенең баш командующие итеп билгеләнгән.

1839 елда Россия, Австрия һәм Пруссиянең уртак дипломатик протестынан соң отставкага китәргә мәҗбүр булган. Шул ук елда Польшага кайткан һәм Краковта яшәгән, шунда үлгән. Раковицки зиратында җирләнгән. 1865 елда аның калдыклары Краков доминикан костёлына күчерелгән. Анда аңа мәрмәр кабер өстенә һәйкәл куелган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Encyclopædia Britannica. Jan Zygmunt Skrzynecki

Төркем:Virtuti Militari ордены командор тәресе кавалерлары
Төркем:Virtuti militari ордены рыцарь тәресе кавалерлары
Төркем:Virtuti Militari ордены алтын билгесе кавалерлары
Төркем:Мактаулы легион ордены офицерлары
Төркем:Мактаулы легион ордены кавалерлары
Төркем:2-нче дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:Франция хәрбиләре
Төркем:1830 елгы поляк баш күтәрүчеләре
Төркем:Бельгия генераллары
Төркем:Львов университетын тәмамлаучылар
Төркем:Краковта җирләнгәннәр
«Българска родна защита» берлеге

**«Българска родна защита» берлеге** () — XX гасырның 20 елларында иң зур йогынтыга ия булган Болгария партияле булмаган фашист оешмасы. Болгариядә фашизм һәм нацизмны популярлаштыруга өлеш керткән иң уңышлы иртә фашист оешмасы дип санала.

## Тарихы
СБРЗ 1923 елның ахырында генерал Иван Шкойнов җитәкчелегендәге элекке офицерлар төркеме тарафыннан нигезләнгән. Бераз иртәрәк төзелгән «Кубрат» Болгар халык берлеге кебек үк, берлек иерархияле хәрбиләштерелгән структурага ия булган, ләкин аннан аермалы буларак җәмгыятьнең киңрәк даирәләрен җәлеп итәргә омтылган. Берлек тарафыннан нәшер ителгән «Родна защита» газетасы Италия фашизмы идеологиясен, кискен милләтчелекне, антикоммунизмны, антисемитизмны, антилиберализмны, антимасонизмны актив пропагандалаган.

1920 еллар ахырында, Болгариянең күпчелек ультрауң оешмалары кебек үк, СБРЗ социаль мәсьәләләргә күбрәк игътибар бирә башлаган. Алар икътисадка дәүләтнең тыкшынуын көчәйтү һәм икътисади протекционизм турында белдергәннәр. 1928 елда оешма үзен рәсми рәвештә фашист дип атый башлаган. Бу вакытта СБРЗ үзенең йогынтысының иң югары ноктасына җиткән, ил буенча йөзләгән җирле оешмаларда 30 000лап әгъза исәпләнгән.

1920 еллар ахырында Демократик килешү хөкүмәте тотрыксызлангач, СБРЗ сәяси тормышта турыдан-туры катнашуга юнәлдерелгән. 1930 елда аның сәяси канаты — Александр Сталийский җитәкчелегендәге Сәяси яңарыш милли кооперативы төзелгән. 1931 елның июнендә Милли кооперативның сайлауларда уңышсызлыгы СБРЗда авыр кризиска китергән. Милли кооператив мөстәкыйль оешмага әверелгән, ә Берлек әкренләп йогынтысын югалткан.

1934 елның Унтугызынчы маенда булган төңкәрештән соң СБРЗ тыелган. Киләсе елда «Звено» хакимияттән читләштерелгәннән соң, ул яңа хөкүмәт тарафыннан легальләштерелгән, әмма 1936 ел башында яңадан тыелган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Алтънков, Н. Нарекоха ги фашисти: Легионери, отцепаисиевци, ратници, бранници, родозащитници, кубратисти. София, Тангра ТанНакРа ИК, 2004. .
* Поппетров, Николай. Фашизмът в България. Развитие и прояви. „Кама“, 2008. .
* Поппетров, Н. (съставител). Социално наляво, национализмът – напред. Програмни и организационни документи на български авторитаристки националистически формации. София, Гутенберг, 2009. .
* Тодоров, В. и др. VІІ състав на народния съд: Едно забравено документално свидетелство за антисемитизма в България през 1941 – 1944 г. София, Изток-Запад, 2013. .

Төркем:Болгария фашист оешмалары
Төркем:Болгариядә антисемитизм
Siberya (җыр)

**Siberya** (*Себер*) — дунай татарларының халык җыры.

Җыр Себер вә Татар халкы өчен җырлана.

## Сүзләр

Siberyada uyumuz quyumuz qaldı,
Siberyada uyumuz quyumuz qaldı.
Siberyanıñ colarıñda onımız qaldı,
Siberyanıñ colarıñda onımız qaldı.

Ey Allahım sen qurtar,
Bĭznĭ Rusnıñ qolıñdan.
Ĭş bĭr waqıt şıqmamız
senĭñ doğrı colıñdan.
Ey Allahım sen qurtar,
Bĭznĭ Rusnıñ qolıñdan.
Ĭş bĭr waqıt şıqmamız
senĭñ doğrı colıñdan.

Siberya dünyanıñ eñ uzaq colı,
Siberya dünyanıñ eñ uzaq colı.
O yerde turt qadar Musluman tolı,
O yerde turt qadar Musluman tolı.

Ey Allahım sen qurtar,
Bĭznĭ Rusnıñ qolıñdan.
Ĭş bĭr waqıt şıqmamız
senĭñ doğrı colıñdan.
Ey Allahım sen qurtar,
Bĭznĭ Rusnıñ qolıñdan.
Ĭş bĭr waqıt şıqmamız
senĭñ doğrı colıñdan.

Ketecekmen bo yerden 
Dawullı toyday,
Ketecekmen bo yerden 
Dawullı toyday.
Tuwğanlarmız qalacaq 
mayraşqan qoyday,
Tuwğanlarmız qalacaq 
mayraşqan qoyday.

Ey Allahım sen qurtar,
Bĭznĭ Rusnıñ qolıñdan.
Ĭş bĭr waqıt şıqmamız
senĭñ doğrı colıñdan.
Ey Allahım sen qurtar,
Bĭznĭ Rusnıñ qolıñdan.
Ĭş bĭr waqıt şıqmamız
senĭñ doğrı colıñdan.

O yerde bĭr waqıt 
oqınmaz Ezan,
O yerde bĭr waqıt 
oqınmaz Ezan.
O zamanlar bĭlmezler 
nedĭ Ramazan,
O zamanlar bĭlmezler 
nedĭ Ramazan.

Ey Allahım sen qurtar,
Bĭznĭ Rusnıñ qolıñdan.
Ĭş bĭr waqıt şıqmamız
senĭñ doğrı colıñdan.
Ey Allahım sen qurtar,
Bĭznĭ Rusnıñ qolıñdan.
Ĭş bĭr waqıt şıqmamız
senĭñ doğrı colıñdan.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*UDTTMR
*Sermin Band

Төркем:Дунай татарлары җырлары
Төркем:Халык җырлары
Георги Владимиров

**Георги Владимиров** — Болгария культурологы һәм тарихчысы. Тарих докторы, мәдәният теориясе һәм тарихы магистры. Болгария галимнәр берлеге әгъзасы.

## Казанышлары һәм бүләкләнүе

* «Проф. Франсиско Герра» халыкара премия лауреаты (2005)
* Югары фәнни казанышлары өчен диплом (2009, 2021)
* Гуманитар фәннәр өлкәсендә фәнни һәм гамәли өлеш керткән өчен Болгария галимнәр берлеге сертификаты.

## Библиография
; Китаплары
*  (Удостоена с благодарствено писмо-грамота от Съвета на Уляновската градска просветителска обществена организация „Булгарское возрождение“, 2012 г.);
* 
*  (Удостоена с Втора награда в раздел „архитектурна книжнина“ на Националния преглед за българска архитектура – 2008 г.);
*  (Номинирана за Националната награда „Христо Г. Данов“ 2008, раздел „Хуманитаристика“.)
*  Второ, допълнено издание, София, изд. „Българска история“, 2021 ISBN 978-619-7496-90-1.
* ; второ издание - 2021.
* 
* Серьги в виде знака вопроса из средневековой Болгарии (XIII-XIV вв.). Казань, ИА АН РТ, 2018;
* Етюди по история и култура на волжките българи. София, Издателство „Изток-Запад“, 2019, ISBN 978-619-01-0473-5;
* Великата България на Волга през средните векове. София, Издателство "Просвета", 2019, ISBN 978-954-01-3933-3. (Носител на Националната награда „Христо Г. Данов“ 2020);
*Обеци с форма на въпросителен знак от средновековна България (XIII-XIV в.) /второ преработено и допълнено издание/. София, „Уникарт“ ЕООД, 2019. ISBN 978-954-2953-91-3.

; Мәкаләләр
* Освен на изброените книги, Георги Владимиров е автор на около 100 статии, студии и проучвания в областта на средновековната история и култура, публикувани в България и зад граница.

; Туплау һәм мөхәррир эше
* Съставител е на първата в България христоматия с писмени източници за Волжка България.
* Научен редактор на монографията на Стивън Рънсиман *„Византийската теокрация“*. УИ „Св. Климент Охридски“, С., 2006.
* Съавтор и научен редактор (заедно с проф. Пл. Павлов) на том II от поредицата „Българска национална история“. Изд. „Абагар“, 2013.

## Искәрмәләр

Төркем:Тарихчылар
Төркем:Болгария тарихчылары
Петр Петров

**Петр Христов Петров** () — мәшһүр Болгария тарихчысы.

## Тәрҗемәи хәле
Вырбешница авылында туган. 1949 елда София университетының тарих факультетын тәмамлаган. 1965 һәм 1967 елларда Югославиядә махсуслашкан.

София университетының фәлсәфә-тарих һәм тарих факультетында ассистент, доцент һәм профессор булып эшли (1952—1989).

Ул эзлекле рәвештә Үзәк совет һәм Болгар тарихи җәмгыяте рәисе урынбасары, оештыру секретаре һәм баш секретаре булган (1964—1985). Македония фәнни институты һәм «Македонски преглед» журналының редакция коллегиясе әгъзасы булып тора.

Мездра муниципаль советының 2018 елгы карары белән Петр Петров «Мездра муниципалитетының мактаулы гражданины» исеменә лаек булган.

## Библиография
* Петров, Петър. „Македония. История и политическа съдба“, в 5 тома, изд. „Знание“, от 1994 г.
* Петров, Петър. „Македония – от романтиката до суровата действителност. Спомени“. Списание „Македонски преглед“, 2015, кн. 1, стр. 73 – 84
* Петров, Петър. „Пет века под ятагана и Корана Т.1: Османската империя – ислямска държава“. София, Университетско издателство „Свети Климент Охридски“, 2012. ISBN 978-954-07-3386-9. с. 662.

## Искәрмәләр

Төркем:Тарихчылар
Төркем:Болгария тарихчылары
Христо Христов

**Христо Христов**, Христо Ангелов Христов () — Болгария тарихчысы һәм академигы.

## Тәрҗемәи хәле
1915 елның 9 гыйнварында Харманли шәһәрендә туган. 1936 елда Климент Охридский исемендәге София университетының тарих факультетын тәмамлаган. 1954—1963 елларда ул БФА Тарих институты директоры урынбасары була. 1963 елдан соң ул аның директоры булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Тарихчылар
Төркем:Болгария тарихчылары
Румен Даскалов

**Румен Дончев Даскалов** () — Болгария тарихчысы һәм антропологы.

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 1 июлендә Стара Загорада туган. 1977 елда Софиядә Инглиз гимназиясен, ә 1984 елда "Климент Орхидски" София университетында белгечлек алган, анда 1988 елда ул кандидат диссертациясен яклаган. Аннары София университетында укыткан, 1999 елдан Будапештта Үзәк Европа университетында укыткан, ә 2005 елдан Софиядә Яңа Болгария университетында укыткан.

## Библиография
* *Въведение в социологията на Макс Вебер*. София: УИ К. Охридски, 1992, (2-ро изд. София: Изток-Запад, 2018, 308 стр. ISBN 978-619-01-0173-4)
* *Нещата наоколо. Наблюдения и размишления за природата*. София: ЛИК, 1998, 278 стр.
* *Оттук-оттам*. София: ЛИК, 2000, 222 стр.
* *Как се мисли Българското Възраждане (историографско проучване)*. София: ЛИК, 2002, 384 стр.
* *Българското общество 1878 – 1939*, том 1 и 2. София: Гутенберг, 2005, 1046 стр.
* *От Стамболов до Живков. Големите спорове за новата българска история*. София: Гутенберг, 2009, 516 стр. ISBN 978-954-617-053-8
* *Чудният свят на древните българи*. София: Гутенберг, 2011, 338 стр. ISBN 978-954-617-121-4
* *Как се мисли Българското възраждане (10 години по-късно)*. София: Просвета, 2013, 320 стр. ISBN 978-954-01-2769-9
* *Големите разкази за Българското средновековие*. София: Рива, 2018, 600 стр. ISBN 978-954-320-626-1

## Искәрмәләр
Төркем:Тарихчылар

Төркем:Болгария тарихчылары
Свази

**Свази** (ама-свази, ама-нгвани) — Африка халкы. Гомуми саны — 1,9 млн кеше.

Төп яшәү илләре: Көньяк Африка Республикасы — 1,2 млн кеше, Эсватини — 660 мең кеше. Шулай ук Мозамбикта яшиләр — 10 меңгә якын кеше. Теле — свати (сисвати, свази). Дине — христианлык, өлеше — традицион ышануларны тарафдарлар.

## Сылтамалар

* Свази хөкүмәте сайты
* Свази — самая маленька страна Южного полушария 

Төркем:Халыклар
Төркем:Нгуни халыклары
Төркем:Көньяк Африка халыклары
Төркем:КАР халыклары
Төркем:Эсватини халыклары
Төркем:Мозамбик халыклары
Лилль фонд биржасы

**Лилль фонд биржасы** — Франция элеккеге биржасы, Лилль шәһәрендә урнашкан. 1991 елда Париж биржасы белән берләшкән. Иске Лилль биржасы бинасы 1652 һәм 1653 еллар арасында Франция төзүчесе, балта остасы һәм скульпторы Жюльен Дестре проекты буенча төзелгән. 1921 һәм 1923 елларда Франциянең тарихи һәйкәле дип танылган.

## Тарихы
1651 елда Лилль шәһәре Испания короле Филипп IV тарафыннан сәүдәгәрләр өчен биржа төзүгә рөхсәт алган. Бер-берсенә тоташтырылган һәм эчке ишегалдын тәшкил иткән 24 бертөрле аерым йорттан торган дүрт почмаклы бина төзелгән. Аның галереяләрендә китап, чәчәк һәм азык-төлек кибетләре урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Тарихи фонд биржалары
Төркем:Лилль икътисады
Төркем:Лилль тарихи һәйкәлләре
Төркем:1653 елда төзелгән биналар һәм корылмалар
Эсватини конституциясе

**[[Эсватини]] конституциясе** — Эсватини патшалыгының төп законы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* «The Final Report of the Constitutional Review Commission» [archive], 27 octobre 2004 (consulté le 21 juillet 2015)

## Сылтамалар

* Конституция тексты )
* Конституция тексты )
Төркем:Эсватини
Төркем:Конституцияләр
Бельгиядәге Эсватини илчелеге

**Бельгиядәге Эсватини илчелеге** — Эсватининың Бельгиядәге рәсми дипломатик вәкиллеге. Брюссельдә урнашкан. Шул ук бинада Эсватининың Франциядәге илчелеге урнашкан. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Service public fédéral Affaires étrangères, «Adresses des ambassades et consulats étrangers en Belgique» (consulté le 19 janvier 2014)
* Service public fédéral Affaires étrangères, «Préséance des Ambassadeurs accrédités en Belgique», 13 novembre 2013

Төркем:Эсватини дипломатик вәкиллекләре
Төркем:Брюссельдәге дипломатик вәкиллекләр
Димитр Косев

**Димитр Косев**, Димитр Константинов Косев  () — Болгария тарихчысы, академигы.

## Тәрҗемәи хәле
1904 елның 5 гыйнварында Грозден авылында туган. София университетында тарих өйрәнгән, ә 1945 елдан университетта ассистент булган. 1947 елда ул доцент, ә өч елдан соң профессор булган.

1951 елдан ул БФА мөхбир-әгъзасы була, ә 10 елдан соң БФА академигы булган.

1962 елдан 1968 елга кадәр ул София университеты ректоры булган.

1950—1962 елларда ул БФА Тарих институтын җитәкләгән. 1969 елда аңа «Социалистик Хезмәт Каһарманы» исеме бирелгән.

1996 елның 15 октябрендә вафат булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Димитър Митев, „Академик Димитър Косев и развитието на българската историческа наука през 60-те години на ХХ век“. – В: *Исторически преглед*, 2014, кн. 1 – 2, стр. 64 – 69.
Төркем:Тарихчылар
Төркем:Болгария тарихчылары
Төркем:Болгария академиклары
Куәтле Елга (мәгънәләр)

**Куәтле Елга**, Куәтле елга ― күп мәгънәле сүз, топоним һәм гидроним.
*  Куәтле Елга, Азнакай районында бетерелгән авыл.
* Куәтле елга, Кәкре елганың (Мәллә, Ык елгалары бассейны) уң кушылдыгы.

## Искәрмәләр

Төркем:Топонимнар
Мирлинд Даку

**Мирлинд Даку** (1998 елның 1 гыйнварында туган) — Косованың һәм Албаниянең профессиональ футболчысы, Казан Рубин клубы өчен форвард булып уйный.

## Искәрмәләр
Марьяна Ро

**Марья́на Ви́ктор кызы́ Рожко́ва** *([[1999 ел|1999 елның]] [[7 октябрь|7 октябре]], [[Россия|РФ]], [[Южно-Сахалинск]]*), **Марьяна Ро** буларак күбрәк танылган, — Россия видеоблогеры, җырчы һәм актриса.

## Тәрҗемәи хәле
1999 елның 7 октябрендә Южно-Сахалинск шәһәрендә туган. Кече апасы Марэся һәм олы абыйсы Мирослав бар. 

15 яшеннән 18 яшьлек видеоблогер Ивангай белән якын мөнәсәбәтләрдә булган. 2016 елның декабрендә аларның аерылышуы билгеле булган.

2017 елның сентябрендә Марьяна Рожкова һәм рэпер Face арасында якын мөнәсәбәтләр турында билгеле булган.

2020 елның июлендә пансексуал буларак каминг-аут ясаган.

2022 елның гыйнваррынан Япониядә яши.

## Иҗаты
2013 елдан YouTube'та видеоблогер булып тора. Күпләр Рожкованың популярлыгының үсүен аның видеоблогер Ивангай белән якын мөнәсәбәтләре белән бәйлиләр.

2015 елның 19 сентябрендә үзенең беренче музыкаль синглын чыгарган, шуның белән музыкаль карьерасын башлаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Ютуберлар
Төркем:Марьяна Ро
Пламен Павлов

**Пламен Христов Павлов** () — Болгария тарихчысы, шагыйрь, журналист, телевидение алып баручысы.

## Бүләкләре
2018 елда ул Васил Левский фонды президенты итеп сайланган. 2018 елның 22 мартында Велико-Тырновоның мактаулы гражданы дип игълан ителгән.

2020 елның 16 ноябрендә беренче дәрәҗә  ордены белән бүләкләнгән. Аның бүләге рәсми рәвештә 2021 елның 11 февралендә Президент Румен Радев тарафыннан тапшырылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Тарихчылар
Төркем:Шагыйрьләр
Төркем:Телетапшырулар алып баручылар
Төркем:Болгария тарихчылары
Төркем:Болгария шагыйрьләре