open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тсвана теле

**Тсва́на** (**сетсвана**, искергән. **чуана**, **чвана**) — Банту төркеменең (Сото-тсвана субтөркеме)нең теле, күбесенчә Көньяк Африкада таралган. Тсвана халкы вәкилләре  Ботсванада гына түгел, ә шулай ук күрше дәүләтләрдә дә яшиләр, хәтта Көньяк Африка Җөмһүриятендә алар Ботсванадан күбрәк халык яшиләр. Тсвана халкы кабиләсе бөтенесе дә бу телдә сөйләшмиләр: Көньяк Африкада якынча 20 000 Тсвана Африкаанс теленә күчкәннәр. Телнең язуы Латин әлифбасына нигезләнгән. Көньяк Африканың башка Банту телләрендә кебек үк, Сетсванада чирткеч тавышлар бар ("кликлар"), алар Койсан телләреннән алынган. Язуда алар Латин әлифбасы хәрефләре белән күрсәтелә. Бу тел Төньяк һәм Көньяк Сото телләренә һәм шулай ук Кгалагади теленә һәм Лози теленә якын. Ботсванада рәсми тел һәм lingua franca булып тора. Көньяк Африка Җөмһүриятендә бу телдә иң күбе Гаутенг (якынча 11%) һәм Төньяк Кап һәм Төньяк Көнбатыш (70%-тан артык) Провинцияләрендә сөйләшәләр.

## Язуы

Хәзерге Тсвана язуы Латин әлифбасына нигезләнгән, боларга берничә диакритика өстәлә һәм берничә диграф һәм триграф өстәлә.

* Өтер аша төрле фонемалар бирелә, авышлы сызык аша - бер фонеманың аллофоннары.

Лабиальләшкән тартыклар «w»: gw, tshw, nyw, һ.б. өстәве белән чагылыш таба.

1937 елның реформасына кадәр š, tš, tšh графемалары sh, c, ch, дип язылганнар, гәрчә мондый язылыш (бигрәк тә sh) окказиональ рәвештә хәзер дә саклана.

### Тарихы
Язуны барлыкка китерүдә зур кертемне Инглиз миссионеры Роберт Моффет ясаган. Тсвана телендә беренче бәйсез Африка газетасы булып "Коранта я Бекоана" ("Бечуана газетасы") булган. Аның мөхәррире булып Соломон Плааки булган - бу Тсвана халкы арасында беренче мәгариф таратучылар һәм журналистларның берсе булган.

## Әдәбият
* Cole D.T. An Introduction to Tswana Grammar. London; New York: Longmans, Green,1955.
* Creissels D. Présentation du tswana // Lalies, 23 (2002), pp.&nbsp;5–128.
* Matumo Z.I. Setswana English, English Setswana dictionary. Gaborone (Botswana): Macmillan Botswana, 1993.
* Mistry K.S. An introduction to Spoken Setswana. Washington: Center for Applied Linguistics, 1987.
* Peace Corps Botswana: An Introduction to the Setswana Language. 2008.

## Сылтамалар

* Тсвана-русская практическая транскрипция
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Африка телләре
Төркем:Лингвистика
Төркем:Ботсвана телләре
Төркем:КАҖ телләре
Төркем:Намибия телләре
Төркем:Зимбабве телләре
УЕФА Аурупа чемпионаты

**УЕФА Европа чемпионаты** (, ) — УЕФА тарафыннан 1960 елдан башлап дүрт елга бер тапкыр үткәрелә торган турнир.

Төркем:УЕФА
Известьташ

**Известьташ** (, ) — гадәттә (*күбесенчә*), кальциттан яки организмнарның кальцитлы скелет калдыкларыннан, сирәгрәк, арагониттан торучы утырма тау токымы. Кайбер очракларда доломит минералы, балчык кисәкчекләре  белән катышкан була. Метаморфизм  нәтиҗәсендә мәрмәргә әйләнә. Карстлашуга сәләтле.
 
   
## Известьташның исемнәре
Известьташның исемнәре составындагы компонентлар яки төзелеше структурасы буенча аталып йөртелә:
* оолитлы известьташ
* төерле известьташ
* кристаллик известьташ
* кисәкле известьташ һ. б.
## Барлыкка килүе буенча төрләре
* биоген известьташ
* хемоген известьташ
* яңадан кристаллашкан известьташ
* кисәкле известьташ
* катнаш генезислы известьташ һ. б.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Известняк.  Энциклопедия Кругосвет

Төркем:Скульптура материаллары
Төркем:Табигый ташлар
Төркем:Утырма тау токымнары
Plank waqıtı

**Plank waqıtı** - Plank berämlekläre sistemasında waqıt fundamental' berämlege, Sİ Xalıqara berämleklär sistemasında  s tigez.

: t_{\text{P}} = \sqrt{\frac{\hbar G}{c^5}} 
:biredä

:*c* — vakuumdağı yaqtılıq tizlege, 
:*ħ* — Dirak daimie, 
:*G* — gravitatsion daimi.

## Fizik mäğnäse

Plank waqıtı däwamında yaqtılıq tizlege belän xäräkätlänüçe dulqın yäki massasız kisäkçek Plank ozınlığın uza.

Zur Şartlaw teoriäse buyınça başlanğıç waqıt mizgelendä barlıq fundamental' tä'sir iteşülär berläşkän bulğan. Soñraq fäza-waqıt ütä tığız qaynar xalätennän kiñäyä başlağan häm ber Plank waqıtı ütkännän soñ gravitatsion köçlär bütän köçlärdän ayırılğan.

Zur Şartlawdan soñ ütkän waqıt = (4,3 s) = 8 Plank waqıtına tigez.

Zamança täcribälärdä iñ qısqa waqıt  10−18 s ülçänep bula, ul 1026 Plank waqıtına turı kilä.

## Sıltamalar
* Томилин К. А. Планковские величины // 100 лет квантовой теории. История. Физика. Философия : Труды международной конференции. — М.: НИА-Природа, 2002. — С. 105—113.
* Томилин К. А. Фундаментальные физические постоянные в историческом и методологическом аспектах.  М.: Физматлит, 2006, 368 с, страницы 209, 215—218, 222, 223, 271, 311. (djvu)
* Max Camenzind. Compact Objects in Astrophysics: White Dwarfs, Neutron Stars and Black Holes. — Springer Science & Business Media, 2007. — P. 588. — 706 p. — ISBN 3540499121, 9783540499121.
## İskärmälär


Төркем:Физик зурлыклар
Төркем:Квант механикасы

Төркем:Гравитация
АФК Азия кубогы

**АФК Азия кубогы** () — АФК тарафыннан 1956 елдан башлап дүрт елга бер тапкыр үткәрелә торган турнир. 2004 елга кадәр җөп санлы елларда үткәрелсә, 2007 елдан так санлы елларда үткәрелә башлаган.

Төркем:АФК
Җыерчык (геология)

**Җыерчык** — тектоникада тау токымнары катламнарындагы бөгелеш (*кәкрәю*). Җыерчыклар, гадәттә, катламнарның тоташ ятылышын үзгәртмичә барган тектоник деформация нәтиҗәсендә барлыкка килә. 
 
## Төрләре
Җыерчыклар формасы, пространстводагы урыны, ясалышы (*хасил булуы*) белән аерыла.

* **Беренче рәт җыерчыклар**. Алар — иң эре җыерчыклар. Озынлыклары йөзәр, киңлекләре уннарча километрга сузылган структуралар.
** *Антиклиналь җыерчык* ( - *каршы*,  - *авышу*). Тау токымнарының җыерчыкланып, өскә таба бөгелеп күтәрелгән өлеше. Кабарынкы җыерчыкның үзәге борынгырак тау токымнарыннан хасил була.
** *Синклиналь җыерчык* ( – *авышам*). Катламнар бөгелеп, кабарынкы ягы аска караган җыерчык. Үзәге яшьрәк  утырмалардан ясала.
* **Икенче рәт җыерчыклар**. Алар рәтенә эрерәк структураларны катлауландыручы җыерчыкларны кертеп исәплиләр.

## Аерым элементлары
Җыерчыкларларның аерым элементларының  үз атамалары бар:
  
***үзәк (төш)***  — җыерчыкның эчке өлеше.

***йозак*** — җыерчыкның югары яки түбән өлешенең иң бөгелгән (*кәкрәйгән*) урыны.

***канатлар*** — җыерчыкның ян-ягы, анда бөгелеш (*кәкрелек*) сыйфатын үзгәртә.

***шарнир*** — йозак үзәге янында җыерчык бөгелә торган сызык (*линия*). Күчәр өслеге күрше катламнарның шарнирлары белән барлыкка килә. Күчәр өслегенең горизонталь яссылык (*гадәттә, Җир өслеге*) белән кисешүе  барлыкка китерә.

## Сылтамалар
* *А. Б. Кирмасов.*  Складчатые дислокации.  Большая российская энциклопедия.
* *David D. Pollard; Raymond C. Fletcher.*  Fundamentals of Structural Geology. Cambridge University Press, 2005 ISBN 0-521-83927-0.

## Искәрмәләр


Төркем:Структур геология
Аслан Масхадов

**Аслан Масхадов** (, *[[1951 ел]]ның [[21 сентябрь|21 сентябре]], [[СССР|ССРБ]], [[Казакъ ССР]], Караганда өлкәсе, Шокай — [[2005 ел]]ның [[8 март]]ы, [[РФ]], [[Чечня]], Толстой-Юрт*) — Чечен Ичкерия Җөмһүриятенең хәрби, сәяси, дәүләт эшлеклесе.  Чечен Ичкерия Җөмһүриятенең президенты (*[[1997 ел]]ның [[12 февраль|12 феврале]] — [[2005 ел]]ның [[8 март]]ы*). 1969—1991 елларда ССРБ Кораллы көчләрендә хезмәт итә, полковник.

## Тәрҗемәи хәле
1951 елның 21 сентябрендә Казакъ ССР Караганда өлкәсе Осакаров районы Шокай бистәсендә туган. Гаиләсе 1944 елда чеченнәр һәм ингушлар сөргене вакытында Казакъстанга сөрелгән булган. 1957 елда гаиләсе белән Чечен-Ингуш АССР Надтеречный районы Зебир-Юрт авылына кайта.
 
Совет чорында яхшы хәрби карьера ясый. Надтеречный авылы урта мәктәбен (*[[1957 ел|1967]]*), Тифлиста югары артиллерия команда укуханасен (*[[1972 ел|1972]]*), Ленинградта М. И. Калинин исемендәге хәрби-артиллерия академиясен (*[[1981 ел|1981]]*)  тәмамлый. Тифлис хәрби уку йортын тәмамлагач, 1972-1977 елларда ССРБ-Кытай чигендәге Ханка күлендә, Ленинград хәрби уку йортын тәмамлагач, 1981-1986 елларда Маҗарстанда, 1986-1992 елларда Вильнюста   хезмәт итә. 1990 елда ул җитәкләгән хәрби округ сугышчан һәм сәяси әзерлектә иң яхшы нәтиҗәләр күрсәтә.

## Чечен Ичкерия Җөмһүрияте
1992 елда «полковник» дәрәҗәсендә отставкага чыга. Д. Дудаевның ышанычлы көрәштәшенә әйләнә: 1992 елдан Чечняның  башлыгы, 1994 елдан Чечен Ичкерия Җөмһүриятенең Кораллы көчләре баш сәргаскәре.

**[[Беренче чечен сугышы]]** вакытында А. Масхадов чечен кораллы көчләренең иң эре хәрби хәрәкәтләрен планлаштыра һәм тормышка ашыра. 1996 елның 31 августында  генерал А. Лебедь белән «*[[РФ]] белән [[Чечен Ичкерия Җөмһүрияте|Чечня Җөмһүрияте]] арасында мөнәсәбәтләрнең нигезләрен билгеләүче Принципларны эшләү турында*» Хасавюрт килешүләрен имзалый.

1997 елның 27 гыйнварында, сайлаучыларның 59,3 % тавышын җыеп, Чечен Ичкерия Җөмһүриятенең президенты итеп сайлана.

1997 елның маенда РФ Президенты Борис Ельцин белән «*[[РФ]] белән [[ЧИҖ]] арасында солых һәм мөнәсәбәтләр нигезләре турында килешүне*» имзалый.

Сайлаулардан соң ярты ел үткәч, А. Масхадов ЧИҖ премьер министры итеп Шамил Басаевны билгели.

**[[Икенче чечен сугышы]]** башлангач, А. Масхадов ЧИҖ Дәүләт саклану комитеты (Мәҗлис–әл-Шура) җитәкчесе вазифасын ала.

2004 елның 8 сентябрендә РФ ФСБсы Ш. Басаев белән А. Масхадовны тотарга (юк итәргә) ярдәм итүче мәгълүмат өчен 300 млн сум түләргә вәгъдә итә.

2005 елның 8 мартында махсус операция вакытында үтерелә. 
## Гаиләсе
Беренче хатыны (1972 елдан) —  Кусама Семиева, телефончы. Балалары: улы Анзор (1979), кызы Фатыйма (1981). Икенче хатыны (2002 елдан), бер баласы. Масхадов үтерелгәч, гаиләсе Финляндиядә сәяси сыену урыны алган. 2016 елда Кусама Семиева Чечняга кайта.

## Әдәбият
# Икесе - хәрби, берсе – төзүче. «Татарстан яшьләре», 29.11.2018
## Сылтамалар
*  Уничтоженные чеченские боевики. Справка
*  Аслан Масхадов Лентапедиядә
## Искәрмәләр


Төркем:Шәхесләр:Чечня
Төркем:Полковниклар (ССРБ)
Төркем:Үтерелгән сәясәтчеләр
Төркем:Президентлар
Төркем:Беренче чечен сугышында катнашучылар
Төркем:Икенче чечен сугышында катнашучылар
Төркем:Чечен шәхесләре
Патриарх

**Патриарх** - мөстәкыйль православие чиркәүнең башлыгы, православие чиркәүләрендә иң зур дини дәрәҗә. Чиркәү җыены тарафыннан сайлап куела.

Төркем:Чиркәү чиннары
Төркем:Дин
Дәлия

**Дәлия** (георгин, ) — кашкарыйлар нәселе үсемлекләр гаиләлегенә  керә

## Этимология
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Макс фон Лаве

**Макс фон Лаве** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1914).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Җыерчык

**Җыерчык**:
* Җыерчык — *тектоникада*: тау токымының бөгелгән катламы.
* Җыерчык — *дерматологиядә*: кешенең тән тиресендәге күзгә күренә торган буразначык.
Уэли Маурер

**Уэли Маурер** (, *[[1950 ел]]ның [[1 декабрь|1 декабре]], [[Швейцария]], [[Цюрих]] кантоны, Ветцикон*) — швейцарияле дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. 2013 елда һәм 2019 елның 1 гыйнварыннан 31 декабренә кадәр Швейцария президенты. Швейцариянең уң консерватив Халык фиркасе вәкиле.

## Тәрҗемәи хәле
1950 елның 1 декабрендә Швейцариянең Цюрих кантоны Ветцикон шәһәрчегендә керәстиян гаиләсендә туган. Бухгалтер белеме алган.
 
1983 елда Цюрих кантон парламентына, 1991 елда ил парламентына сайлана.

1996—2008 елларда илнең иң эре фиркасе — Швейцариянең халык фиркасе рәисе.

1994—2008 елларда Цюрих кантоны авыл хуҗалыгы продукциясе җитештерүчеләре берлеге җитәкчесе.

2008 елда Швейцариянең Федераль шурасына (*хөкүмәт*) сайлана: башта илнең оборона, халыкны саклау һәм спорт министрлыгын җитәкли, 2016 елдан финанс министры, 2013 елда илнең президенты, 2018 елда вице-президент.

## 2019 елга президент сайлау
Федераль шураның ике палатасының  2018 елның 5 декабрендә узган уртак җыелышында 2019 елга  президенты итеп сайлана. 2019 елга вице-президент итеп юстиция һәм полиция министры Симонетта Соммаруга ханым сайланган (*Швейцариянең дүрт фиркале коалицион хөкүмәтендә Социал-демократик фирка вәкиле*). Сайлаулар барышы онлайн-режимда парламент сайтында трансляцияләнә.

## Швейцария президенты
Швейцариядә ил президенты һәм вице-президенты вазыйфаларын 7 министрдан торучы Федераль шура (*хөкүмәт*) әгъзалары чиратлап үти. Президент һәм вице-президентны сайлау хөкүмәткә керүче эре фиркаләр консенсусы белән билгеләнә, шуңа күрә ил президентын һәм вице-президентын алыштыру илнең эчке һәм тышкы сәясәтенә сизелерлек үзгәреш кертә алмый: көнүзәк әһәмиятле мәсьәләләр хөкүмәттә коллегиаль рәвештә чишелеш таба. Швейцария президенты дәүләт башлыгы булып исәпләнми. Әлеге вазифа — коллектив Федераль шура (*хөкүмәт*) прерогативасы. Президент хөкүмәт утырышларында рәислек итә, тавыш биргәндә, аның тавышы хәлиткеч көчкә ия. Ул шулай ук Швейцариягә визит белән килгән чит ил башлыкларын кабул итә.

## Гаиләсе
Өйләнгән, алты баласы бар.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Президентом Швейцарии на 2019 год стал Уэли Маурер. tass.ru, 5.12.2018
*   Швейцария парламенты сайтындагы профиле

Төркем:Швейцария сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Швейцария президентлары
Катлам (геология)

**Катлам** (, ) — катламлы тау токымнарының элементар өлеше. Ул бертөрле үзлекләргә ия булган, бер үк төрле егәрлеге (*калынлыгы*) булган һәм шактый мәйдан биләгән һәм күпмедер дәрәҗәдә параллель рәвештә ятучы өслекләр белән чикләнгән була. 

Азмы-күпме параллель рәвештә ятучы өслекләрнең өскесе ***түбә*** дип, аскысы ***табан*** дип атала.

Катламның калынлыгы **' һәм **' арасындагы иң якын ара белән билгеләнә.

Гадәттә, катламнарга исемне аларны тәшкил итүче тау токымына карап бирәләр.

## Манзара

## Моны да карагыз
* Тамыр
* Фация
* Линза

## Сылтамалар
*    Stratification / geology. *Encyclopedia Britannica*
## Искәрмәләр


Төркем:Тектоника
Катлам (мәгънәләр)

**Катлам**:
* Катлам — *геологиядә*: катламлы тау токымнарының элементар өлеше.
* Катлам — *археологиядә*: кеше эшчәнлеге эзләре, мәдәни катлам. 
* Катлам — *тарихта*: катлау, сословие.
Гаффаров

*<small>Игътибар: [[Гафаров]] фамилиясе белән бутамаска</small>*

**Гаффаров** — фамилия.
* Габделәхәт Гаффаров (*[[Әхәт Гаффар]]*, 1948), язучы, *[[ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (1990).* 
* Барый Гаффаров (*[[Барый Тарханов]]*, 1892–1935), татар театрына нигез салучыларның берсе, *[[ТАССР атказанган артисты]] (1926).* 
* Ренат Гаффаров (*[[Ренат Гаффар]]*, 1951), язучы. Әхәт Гаффарның энесе.
* Сөләйман Гаффаров (1909-1982), фирка-хуҗалык эшлеклесе. 
* Харис Гаффаров (1935-), табиб-эпизотоолог, фән докторы, *[[ТР атказанган фән эшлеклесе]] (1994).* 
* Хәйдәр Гаффаров (1941-), табиб-ортопед, ТР ФА мөхбир-әгъзасы.
----
* Гафифә Гаффарова (1948), шагыйрә.
## Моны да карагыз
* Казый Гаффари (*Әхмәд ибне Мөхәммәд әл-Казвини*, ?-1567), фарсы тарихчысы.
* Габделвәли Габделгаффаров (?-1891) Гаффария мәдрәсәсе мөдәррисе (1849-1888).
* Хисаметдин Габделгаффаров (1849-1923), Гаффария мәдрәсәсе мөдәррисе (1888-1918). Г. Г. Габделгаффаровның улы.
## Шулай ук карагыз
* Гаффария мәдрәсәсе
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Бәйрәмов

**Бәйрәмов** — фамилия.
* Әхнәф Бәйрәмов (1923-2010), язучы, *БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1983).*
* Вәис Бәйрәмов (1964), композитор, музыкант, җырчы, автор-башкаручы, Татарстанның халык артисты (2024).

* Владимир Бәйрәмов (1980), спортчы (*[[футбол]]*) (*[[Төрекмәнстан]]*). 
* Камил Бәйрәмов (1942), Әтнә театры актеры.
* Назар Бәйрәмов (1982), спортчы (*[[футбол]]*) (*[[Төрекмәнстан]]*).
* Фәрит Бәйрәмов (1947), механика белгече, фән докторы.
----
* **[[Бәйрәмова]]**
** Гөлзадә Бәйрәмова (1963), язучы. *[[Саҗидә Сөләйманова премиясе|С. Сөләйманова премиясе]] (2018).* Ф.Ә.Бәйрәмованың сеңлесе.
** Луиза Бәйрәмова (1935-), тел галиме, фән докторы. *[[ТР атказанган фән эшлеклесе]] (1993).*
** Фәүзия Бәйрәмова (1950), язучы, фән кандидаты, хаҗия.
** Сылу Бәйрәмова, драма актрисасы, Әтнә татар дәүләт драма театры артисты.
## Моны да карагыз
* Бәйрәм
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Барокко

**Барокко** - итальян телендәге "сәер" дигән сүзеннән. Ауропада XVII-XVIII гасырларда сәнгатьнең иң  таралган стиль юнәлеше.

Төркем:Сәнгать
УЕФА Аурупа лигасы

**УЕФА Яypyпa лигасы** () — УЕФА канаты астында үткәрелә торган Яypyпa клубара турниры. 1971/72 — 2008/09 елларда *УЕФА ᴋупьıсы* исемен йөрткән.

Төркем:УЕФА клуб ярышлары
Аршын

**Аршын** () — искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге.

* 1 аршын = 1/3 сажин = 4 сөям = 16 вершок
* 1 аршын = 28 дюйм = 0,7112 метр

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Сажин

**Сажин** ( — «колач») — искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге. Башта бер кулның бармак очларыннан икенче кулның бармак очларына кадәр озынлык.

* 1 сажин = 1/500 чакрым = 3 аршын = 12 сөям = 48 вершок
* 1 сажин = 7 фут = 84 дюйм = 2,1336 метр

## Шулай ук карагыз
* Колач

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Дисәтинә

**Дисәтинә** () — искергән Россия мәйдан үлчәве берәмлеге, якынча бер гектарга тигез.

Башта дисәтинә ( — «уннан бер өлеш») 1/10 чакрым яклы квадрат булган, димәк 2500 квадрат сажинга тигез булган. «Казна» дисәтинәсе 2400 квадрат сажинга тигез булган һәм 2 түтәрәмгә тигезләнгән. Бу дисәтинә 80 × 30 сажин («утызлык») яки 60 × 40 сажин («кырыклык») яклы турыпочмаклык булган. Моннан тыш берничә төрле дисәтинә булган.

* 1 дисәтинә = ½ җир = 2 түтәрәм = 4 почык = 6 җәриб = 2400 кв. саж.
* 1 дисәтинә ≈ 10 925,4 м² ≈ 109,3 ар ≈ 1,09 га

Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Төркем:Мәйдан үлчәве берәмлекләре
ФИФА Дөнья чемпионаты

**ФИФА Дөнья чемпионаты** (, ) — ФИФА тарафыннан 1930 елдан башлап дүрт елга бер тапкыр үткәрелә торган турнир.

Дөнья чемпионаты, дөнья футболы белән идарә итүче орган - FIFA – тарафыннан үткәрелә, һәм анда барлык континентлардан FIFAга кергән ил әгъзаларында исәпләнгән ир-ат җыелма командалары да катнаша ала.

Дөнья чемпионатының соңгы турнирлары, Олимпия уеннары кебек үк, 4 ел саен үткәрелә, ләкин  региональ турнирларны исәпкә алсак, һәр мундиаль чемпионаты 3 елдан артык дәвам итә. 2018нче ялда дөнья чемпионатына сайлану ярышларында 209 команда көч сынашты. 1998 елдан бирле дүрт елга бер уза торган финал турнирында, бер ай буе чамасы алдан ук сайланылган чемпионатны кабул итүче илдә 32 команда катнаша (сайланма турнир нәтиҗәсендә мондый хокук 31 командага, һәм , 1938 елдан алып, кабул итүче илнең җыелма командасы да).

Турнирны бер ук вакытта берничә илдә үткәрү тыелмаган, тик моңа карамастан 85 елдан артын  тарихында ФИФА бер генә тапкыр ДЧ үткәрүне ике илгә тапшырганы булды. Соңыннан, оешма берничә тапкыр турнирны ике һәм аннан артык илләрдә үткәрергә җыенмаганын ачыклады (мәсәлән, шул ук УЕФАдан аермалы буларак, соңгысы Евро-2000нән башлап, берничә тапкыр Ауропа чемпионатын берничә илгә ышанып тапшырган). Шулай да, 2018 елның 13 июнендә 2026 елгы Дөнья чемпионаты өч илдә узуы билгеле булды.

1938 елдан алып 2002 елга кадәр узган Дөнья чемпионаты ярышы җиңүчесе финал турнирда квалификацияне расламыйча уйнады; 2006 елдан башлап, узган Дөнья чемпионаты җиңүчесе дә гомуми квалификацияне башка командалар белән беррәттән  раслый.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

## Искәрмәләр

Төркем:ФИФА
Пот

**Пот** () — искергән Россия авырлык үлчәве берәмлеге.

* 1 пот = 40 кадак
* 1 пот = 16,3804964 кг

Төркем:Авырлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Муттумари Амман Гыйбадәтханәсе, Негомбо

**Шри Муттумариамман Гыйбадәтханәсе** (Тамил телендә: ஸ்ரீ முத்துமாரியம்மன் கதிர்வேலாயுத சுவாமி கோவில்) Негомбода иң мәшһүр Мариамман гыйбадәтханәләренең берсе, сызыклары белән Дравид архитектурасына охшатылып ясалган. Гыйбадәтханә һаман борынгы модалы торышында кала бирә. Гыйбадәтханәнең гранит архитектурасында уеп ясалган язмалар буенча Негомбо Тамилларының иң мәшһүр гыйбадәтханәләренең берсе, монда җәмәгатькә алкышлар бирелеп пуджалар һәм тәкъдимнәр башкарыла.

## Интерьер
Гыйбадәтханәнең интерьеры Мариамман поты булуы белән башлана. Бу пуджалар, тәкъдимнәр (абхишекам) һәм сангаабхишекам башкарылган урын. Башка урыннарда Ходай Вайрава, Ходай Ганеша, Кали Амман, Ходай Муруган потлары бар. Гыйбадәтханә финанс ягыннан күп Һинд дине тарафдарлары тарафыннан иганә бирелә, шулай итеп җәмгать Ходайны канәгатьләндерә.

## Финанс Тәэмин ителеше
Гыйбадәтханә хәзерге вакытта Негомбо финанс инвесторлары тарафыннан тәэмин ителә.

## Шулай ук карагыз
Негомбо
Мариамман

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Густав Һерц

**Густав Һерц** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1925).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Күчеш (геология)

**Күчеш**, Шуышулы күчеш (, ) — тау токымнарының тектоник күчү формасы, җимерелү тибы. Тектоник хәрәкәтләр нәтиҗәсендә, тау токымнары ятышының үзгәрүе күзәтелә. Әлеге үзгәрешләр бер төрле тау токымы массасының  буйлап икенче тау токымына карата шуышуы (*этелүе*) белән характерлана. Шул рәвешле, ярыкның өске ягында ятучы катламнар өскә таба, ярыкның түбәнге ягында булганнары – аска таба этелә. Беренче блок *асылынып (эленеп) торучы блок* дип, икенчеләре *ятып торучы блок* дип атала.

## Төрләре
Ярык горизонтка таба зур булмаган почмак белән авышкан була, киресенчә булганда, аны *күчеш* дип түгел, ә *күтәрелмә* () дип атыйлар. Алар арасындагы чикне, гадәттә, 45° (сирәгрәк 60°) почмак зурлыгы буенча үткәрәләр. Кайбер күчешләрнең бу почмагы нульгә якын. Күчү яссылыгының авышлык почмагы буенча ***сөзәк*** һәм ***текә*** күчешләр була.

  
Күчешләр җир кабыгы кысылганда (*сузылганда*) барлыкка килә. Еш кына алар ятма җыерчыклардан үсә. Бу очракта  җыерчыкны формалаштырган пластик деформация ярык китереп чыгара, күчеш барлыкка килә.

## Исемнәре
Кайбер күчешләрнең махсус исемнәре бар. Нык сөзәк, зур күләмле, шул исәптән горизонталь булган күчеш (*өске блокның калынлыгы йөз метрдан башлана һәм берничә чакрымлы күчеш  зурлыгы белән*) шарьяж исемен йөртә.

## Сылтамалар
*  Надвиг. Геологическая энциклопедия

## Моны да карагыз
* Җимерелү
* Өзелү

## Искәрмәләр


Төркем:Тектоника
Төркем:Структур геология
Төркем:Сейсмология
Трофимов

**Трофимов** — фамилия.
* Александр Трофимов (1903―1980), фирка-дәүләт эшлеклесе.
* Анатолий Трофимов (1937―2011), галим-географ, фән докторы. *[[ТАССР атказанган фән эшлеклесе]] (1987).*
* Валерий Трофимов (1959), шәһәр шурасы башлыгы (*[[Уфа]]*).
* Геннадий Трофимов (*[[Геннадий Юмарт]]*, 1938), шагыйрь, әдәбият галиме. *ЧАССР дәүләт премиясе (1980).*
* Иван Трофимов (1907—1991), табиб-ветеринар, фән докторы. *[[ТАССР атказанган фән эшлеклесе]] (1967).*
* Роман Трофимов (1989), спортчы (чаңгыда трамплиннан сикерүче).
* Фёдор Трофимов (1938―2009),  Башкортстанның атказанган рәссамы (2003).
----
* Татьяна Трофимова (1912—1984), антрополог, фән докторы (*[[Мәскәү]]*).
## Моны да карагыз
* Трофимовская
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Трофимовская

**Трофимовская** — күп мәгънәле сүз, топоним һәм һидроним.
## Топоним
* Трофимовская — Коми Республикасының Корткерос районындагы авыл.
## Һидроним
* Трофимовская — РФ (Тум өлкәсе, Красноярск крае) территориясеннән ага торган елга.
## Моны да карагыз
* Трофимов

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Тукаев

**Тукаев** — фамилия.
* Габдулла Тукаев (*[[Габдулла Тукай]]*, 1886-1913), шагыйрь. 
* Газыйм Тукаев (1909-1981), Гафури театры актеры, *БАССР (1954), РСФСР (1969) халык артисты ([[Уфа]]).* 
* Камил Тукаев (1961), театр һәм кино актеры, Россия Федерациясенең халык артисты (2022).
* Касыйм-Җумарт Тукаев (1953),  сәясәтчесе, Казакъстан Республикасы президенты (2019).
* Марс Тукаев (), «Стәрлебаш чишмәләре» гәҗите баш мөхәррире (1987–1996).
* Мөхәммәтгариф Тукаев (1824—1886), указлы мулла. Габдулла Тукайның әтисе.  
* Мөхәммәтшакир Тукаев (1862-1932), мөдәррис, ахун, РИ дәүләт думасы депутаты. 
* Нигъмәтулла Тукаев (1773-1844), мөдәррис, имам-хатиб.
* Рафаэль Тукаев (1929―1995), 1972―1978 елларда «Татнефть» җитештерү берләшмәсенең «Җәлилнефть» НГДУ башлыгы.
* Рифкәт Тукаев (1923-1995), укытучы,  Дан орденының тулы кавалеры (*[[Әндиҗан]]*).
* Харис Тукаев (1810-1870), мөдәррис, имам-хатиб.
## Моны да карагыз
* Тукай, *[[топоним]]*.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Сварга

**Сварга** (Санскрит телендә:स्वर्ग) яки **Сварга [[Лока]]** буларак мәгълүм, Һинду космологиясендә эзотерик планның иң олы сигез локаларның (*Вьяртхилар*) берсе. Сигез лока Бху лока, Бхувар лока, Сварга лока, Махар лока, Джана лока, Тапа лока, Сатьялока (Брахмалока) һәм иң олысы Голокадан тора.

Сварга Лока Меру Тавында һәм аның өстендә дөньяларның тупланмасы, монда киләсе инкарнациягә кадәр хаклылар тора. Һәрбер пралайя (бөек җимерү) вакытында өч патшалык - Бху лока (Җир), Бхувар лока һәм Сварга лока җимерелә. Җиде өске патшалык астында Паталаның астагырак патшалыклары ята, аскы дөнья һәм түбәнге дөнья.

## Тасвирламасы
Сварга тормышында яхшы эшләр кылган, әмма мокшага ирешмәгән һәм Риг Веда буенча Иң Олы Сыену урыны, Ходай Вишнуның сыену урыны Вайкунтхага ирешмәгән хаклы җаннар өчен урын булып карала. (Риг Веда  (1.22.20) шулай дип раслый,

:*"Oṃ tad viṣṇoḥ paramam padam sadā paśyanti sūrayaḥ"* 
:"Барлык суралар (ягъни, дэвалар - Ходайлар) Ходай Вишну табаннарына иң Олы Сыену урынына кебек карыйлар."

Сварганың башкаласы Амаравати һәм аның керүен Айравата саклый. Сваргада Дэваларның җитәкчесе Индра рәис булып тора.

## Шулай ук карагыз
* Дэвалока
* Җиде Логалар
* Сатьялока
* Вайкунтха
* Нарака (Һинд дине)
* Хираньягарбха
* Сварог

## Искәрмәләр

*The Garuda Purana (Wood and Subrahmanyam translation, 1911) at sacred-texts.com

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Арулмигу Карумариамман Гыйбадәтханәсе

Себаранг Джаяның **Арулмигу Карумариамман Гыйбадәтханәсе** ул Көньяк Һиндстан стилендагы Һинд дине гыйбадәтханәсе, ул төп пот манарасы Малайзиядә - раджагопурамы бик зур булу өчен мәшһүр. Ул 72 фут (22 м) биеклектә тора. Аның керүе 21 фут (6,4 м) һәм киңлеге 11 фут (3,4 м), бу шулай ук Малайзиядә иң зур.

Малайзиядә күп Һинд дине гыйбадәтханәләре кебек үк, Арулмигу Карумариамман Гыйбадәтханәсе кимендә йөз ел барлыкка килгән, бу утар гыйбадәтханәсе булган, ул Перайда Падума Биләмәсендә яшәүче утар эшчеләре мохтаҗлары өчен булган. Утар урнашкан урын 1970-енче елларда Себаранг Джаяның яңа шәһәрчегенә әверелеп, нәтиҗәдә бу урында ике гыйбадәтханә башка җиргә күчерелгән. Шулай да, яшәүчеләрнең соравы буенча Пенанг Дәүләт Хөкүмәте Һинд дине гыйбадәтханәсе бинасы өчен җир өлеше бүлеп биргән.

Яңа гыйбадәтханә өстендә эш 1996 елда башланган. Эшләр министры Сами Веллу гыйбадәтханәнең нигез ташын 1997 елның 16 февраленда салган. Гыйбадәтханә төзелеше 2,3 миллион рупия суммага тәмамланган булган һәм Арулмигу Карумариамман Алиһәсенә багышланган булган, бу Көньяк Һиндстан авыл яшәүчеләре арасында ана Алиһә булган.

## Шулай ук карагыз
*Малайзиядә Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Тигезлек (геология)

**Тигезлек** (, ) — мәйданы буенча шактый зур булган коры җир өслеге, диңгез һәм океаннар төбе, ай өслеге рельефының иң әһәмиятле элементларының берсе. Җир өслегенең авышлыксыз диярлек (*5° ка кадәр авышлык белән*) һәм биеклекләре аз (*200 метрга кадәр*) тирбәлүе белән сыйфатланучы тигез урыны.
 
Күпчелек тигезлекләр платформа өстендә формалаша. Кайбер тигезлекләр таулы өлкәләрнең тау аралары һәм тау аллары иңкүлекләрендә хасил була. Су асты тигезлекләреннән океан ятагында, шельфта, кырый диңгезләрнең казанлыкларында ясалган *[[абиссаль]]* тигезлекләр күбрәк таралган.

Тигезлекләр, таулар кебек үк, зур булмаган градиентлы (*1-2 м/км кадәр*) тектоник хәрәкәтләргә дучар була. Гомумән алганда, тигезлекләр коры җир өслегенең 65 % ын тәшкил итә. Дөньяның иң зур тигезлеге: Амазонка түбәнлеге (*5 млн км2 артык*).
  
## Классификация
### [[Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек]] буенча төрләре
 
* диңгез өслегеннән түбән (*[[Каспий буе түбәнлеге]]*) 
* 0 метрдан 200 метрга кадәр (*[[Көнбатыш Себер тигезлеге]]*) 
* 200-500 метр биеклектәге (*[[Устюрт платосы]]*) 
* 500 метрдан биегрәк урнашкан (*[[Иран]] таулыгының эчке өлешләре*)
 
### Өслек формасы буенча төрләре
* горизонталь тигезлекләр
* авыш тигезлекләр
* батынкы тигезлекләр

### Морфологиясе буенча төрләре
 
* калкулыклы тигезлек
* дулкынсыман тигезлек
* тәбәнәк таулы тигезлек
* түтәлле тигезлек
* яссы тигезлек
 
### Экзоген процесслар өстенлек итү буенча төрләре
* денудацион тигезлек (*[[плато]]*)
* аккумалятив  тигезлек (*аллювиналь, диңгез утырмалары, күл, боз , вулканик утырмалар белән капланган тигезлек*)

## Моны да карагыз
* Болын 
* Дала
* Коры җир
* Көтүлек
* Кыр
* Прерия
* Саванна
## Манзара

## Әдәбият
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. М.: НИ БРЭ, 2010. ISBN 5-85270-320-6

## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Тигезлекләр
Төркем:Далалар
Төркем:Җир төзелеше
Бәхтияров

**Бәхтияров** — фамилия.
* Әхмәтвафа Бәхтияров (*Вафа Бәхтияров*, 1891-1960), «Әл-ислах» нашире, мөхәррире (1907-1909).
* Камил Бәхтияров (1934-), фәлсәфәче, фән докторы (*[[Мәскәү]]*).
* Мөхәммәтзыя Бәхтияров (1877-1974), мулла, тарихчы, мөгаллим.
* Равил Бәхтияров (1926-2001), слесарь-монтажчы һәм эретеп ябыштыручы, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
----
* **[[Бәхтиярова]]**
** Сания Бәхтиярова (1949-2022), рәссам (*[[Санкт-Петербург]]*).
** Чулпан Бәхтиярова (1926-2013), музыка белгече, *[[ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (1977).*
## Моны да карагыз
* Бәхтияри
* Бәхтиев
* Бәхтизин
* Бәхтиозин
## Шулай ук карагыз
* Бәхтияр, *[[топоним]]*.
* Бахтиярова Юрта, Свердловск өлкәсе авылы.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Бәхтизин

**Бәхтизин** — фамилия.
* Альберт Бәхтизин (1975), икътисад фәннәре докторы, РФ ФА мөхбир әгъзасы (2016).
* Әхтәм Бәхтизин (1897-1943), , полковник.
* Назиф Бәхтизин (1927-2007), авыл хуҗалыгы галиме, БР ФА мөхбир-әгъзасы (1991) (*[[Уфа]]*).
* Рамил Бәхтизин (1955), математик, фән докторы (*[[Уфа]]*).
----
* Әминә Бәхтизина (1906-), җырчы.
## Моны да карагыз
* Бәхтиев
* Бәхтияров
* Бәхтиозин
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Бәхтияр (мәгънәләр)

**Бәхтияр** — топоним.
* Бәхтияр — Әтнә районындагы авыл.
* Бәхтияр — Мари Илнең Медведево районы авылы.
* Бәхтияр — Волгоград өлкәсе Ленинск районы авылы.
* Бәхтияр — Чуашстанның Янтык районы авылы.
## Моны да карагыз
* Яңа Бәхтияр 
## Шулай ук карагыз
* Бәхтияров

Төркем:Топонимнар
Балида Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

## Чандилар (борынгы Һинд дине гыйбадәтханәләре) исемлеге
* Candi Gunung Kawi
* Candi Tebing Kerobokan
* Goa Garba
* Candi Tebing Kelebutan
* Goa Gajah
* Candi Tebing Tegallinggah
* Candi Tebing Jukut Paku
* Relief Yeh Pulu
## Пуралар (Бали Һинд дине гыйбадәтханәләре) исемлеге
* Пура Бесаких, Karangasem Regency (Балида иң зур Бали Һинд дине гыйбадәтханәсе)
* Pura Ulun Danu Bratan
* Pura Luhur Ulu Watu 
* Pura Kehen, southern slope of Bangli hill
* Pura Makori, Bali
* Pura Ulun Danu Batur, Karanganyar Batur village, Kintamani
* Pura Watukaru, Wangaya Gede village, Tabanan 
* Pura Puncak Penulisan, Kintamani
* Pura Pancering Jagat, Trunyan village, Kintamani
* Pura Jagadnatha, Jalan Mayor Wisnu, Puputan Square
* Pura Maospahit Denpasar, Banjar Gerenceng
* Pura Tanah Lot, Marga
* Pura Goa Lawah
* Pura Tirtha Empul
* Pura Sakenan, Klungkung Regency
* Pura Taman Ayun
* Pura Taman Saraswati, Ubud
* Pura Pengerebongan, Kesiman, Denpasar
* Pura Bolo, Tegallalang, Gianyar
* Pura Penataran Sasih, Pejeng village, Gianyar
*Pura Griya Sakti Manuaba (Пура Грийя Шакти Мануаба)

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Анжела Мелилло

**Анжела Мелилло** (Итальян телендә: Angela Melillo), Италиядә, Румда, 1967 елның 20 июненда туган - Италия моделе, кино һәм театр актрисасы.

## Фильмографиясе


## Искәрмәләр

Төркем:Актрисалар
Эдвард Виктор Әплтон

**Эдвард Виктор Әплтон** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1947).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Төркем:Астрономнар
Каштабханджандей Хануман Мандир

**Шри Хануман Мандир, Сарангпур** Гуджаратта, Сарангпурда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе һәм ул Сваминараян Сампрадайяның Вадтал Гадисына карый. Ул төп табыну Ходае Сваминараян яки Кришнаның Муртилары булмаган бердәнбер Сваминараян Гыйбадәтханәсе. Ул "Кастбханджан" формасындагы (кайгыларны җимерүче) Хануман Ходаена багышланган.

## Тарихы һәм тасвирламасы

Бу гыйбадәтханә Сваминараян Сампрадайсында иң мәшһүрләрнең берсе. Хануман поты Садгуру Гопалананд Свами тарафыннан куелган булган. Автор Рэймонд Вильям буенча Садгуру Гопалананд Свами Хануман потын куйганда аңа тимер таяк белән орынган да пот терегә әйләнгән һәм хәрәкәт итә башлаган. Бу кыйсса бу гыйбадәтханәдә башкарылган сәламәтләндерү ритуалы өлеше булган. Монда Хануманның поты матур мыеклы көчле фигура, ул аяклары астында хатын-кыз җенесле шәйтанын җимерә һәм тешләрен күрсәтә, ул җимешләр тотучы маймыл ярдәмчеләре белән ябыштырылып ясалган үсемлекләр арасында тора.  1899 елда Вадталның Котхари Гордхандасы Шастриджи Махараджны мандирның эшләре белән идарә итү өчен куйган; бу вакыт дәверендә Шастри Яджнапурушдас урынны яңарттырган, якын торган бунгалоны төзегән һәм хәзерге халәттә ясау өчен комплекс өчен күбрәк җир алган.

## Дәвам итүе

Бу гыйбадәтханәнең күренеше шулкадәр көчле ки, хәтта аңа карагач та кешеләрдән явыз рухлар чыгачак дип әйтәләр. Шимбә махус ритуал өчен билгеләнгән көн (Шимбә Хануманга багышланган) бу акыл авырулары һәм башка сырхаулары булганнар өчен көн. Алар гыйбадәтханәгә алып киленәләр һәм сурәтне кую церемониясе вакытында аларга Садгуру Гопалананд Свами тарафыннан кулланылган тимер таяк белән орыналар. Бу таяк көмеш белән капланган. Гыйбадәтханә администрациясе бу ритуалны башкару өчен каһин буларак эшләр өчен Браминны чакырган. Моннан соң шәхес гыйбадәтханә тирәли әйләнеп чыгарга тиеш һәм даршанны эшләгәннән соң моны кабатларга тиеш. Кайбер кешеләр моны билгеле мәртәбә моны эшләү яки моның дәверендә Сваминараян Махамантраны җырларга махсум вәгъдә бирәләр.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Sarangpur Hanumanji Maha Aarti 
* Official website Kastbhanjan Hanumanji temple 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Хануманга табыну
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Микеле Плачидо

**Мике́ле Пла́чидо** (Итальян телендә: Michele Placido); 1946 елының 19 маенда туган, Асколи-Сатриано, Италия) — Италия актёры һәм кинорежиссёры.

Төркем:Актерлар
Җайпур

**Җайпур** (,  ) — Һиндстан шәһәре, Раҗастан провинциясенең  административ үзәге.
## Тарих
1727 елда нигезләнгән.
## Демография

2011 ел халык санын алу буенча Һинд дине тарафдарлары шәһәрнең 77,9%-ын тәшкил иткәннәр, Мөселманнар 18,6%-ын, Җәйничелек тарафдарлары - 2,4%-ын һәм башкалар 1,2%-ын тәшкил иткәннәр.

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Һинд дине
Галимҗанов

**Галимҗанов** — фамилия.
* Айрат Галимҗанов (1962), шагыйрь, тәрҗемәче
* Әнис Галимҗанов (1959),  КФУ укытучысы, физика-математика фәннәре кандидаты. 
* Әсгать Галимҗанов (1936-2016),  хәйрияче.
* Денис Галимҗанов (7.3.1987), спортчы (*велосипедта узышу*) (*[[Свердловск]]*).
* Сәлимҗан Галимҗанов (1915-2005), Советлар Берлеге Каһарманы (1943).
* Флүр Галимҗанов (1932-2010), Уфа моторлар төзү җитештерү берләшмәсе әйдәүче , Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971). 
* Фуат Галимҗанов (1929), гидродинамика белгече, фән докторы, профессор (1989) (*[[Уфа]]*).
* Хәлил Галимҗанов (1950―2021), медицина фәннәре докторы (1998), Әстерхан дәүләт медицина университеты ректоры (2007―2018).
## Моны да карагыз
* Галимов
* Галимуллин
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Антарикша

**Анта́рикша** (Борынгы Һинд телендә: *antariksa* — һава пространствосы) — Ведада һәм Һинд динендә билгеләмә, бу һава пространствосы дигәнне аңлата, ул җир һәм күк арасында Галәм зонасы дигәнне аңлата. Кайвакыт *раджас* («караңгылык») һәм *самудра* («диңгез») төшенчәләре белән билгеләнә.
Антарикшаның структурасы Һинд диненең төрле трактовкаларында төрлешчә. Кайбер фикерләр буенча, антарикша 3 өлештән тора, шуларның икесе - астагылар - кеше аңлый торганнар, ә өченчесе, җитәрлек булмаганы Вишну биләмәсе. Башка трактовка буенча ике өлешкә бүленә: аскысы - "җир" һәм "күк". Шул ук вакытта "Ригведа"ның кайбер урыннары буенча җир астында булырга мөмкин һәм Кояшның (Савитараның) төнлә урыны белән тәңгәл торырга тиеш.
Антарикшада гандхарвалар, апсаралар, якшалар яши; аның белән шулай ук Индра, Рудра, марутлар, Парджанья, Ваю, Апас, Трита Аптья, Ахи Будхнья, Аджа Экапад, Апам Напат, Матаришван бәйле.

## Әдәбият
* С. А. Токарев, Мифы народов мира. Энциклопедия в 2-х томах., Москва, Советская  энциклопедия, 1987-1988

Төркем:Һинд дине
Араньяни

**Араньяни** (Борынгы Һинд телендә: *Aranyani* — «урман») — Һинд динендә Алиһә, илаһландырган урманның шәхес образы. Аның исеме борынгы Һинд телендәге «aranya» — «урман»нан килә.
Араньяни Алиһәсе урман хайваннарының анасы булып тора, ул шулай ук агачлар култына бәйле; гәрчә җир урмаса да, ул ризык белән бай, хуш исле мазь исен тарата, төрле тавышлар чыгара. Аңа урманда адашкан юлчылар ялвара.

«Атхарва-веда» һәм «Риг-веда»да искә алына.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* С. А. Токарев, Мифы народов мира. Энциклопедия в 2-х томах., Москва, Советская  энциклопедия, 1987-1988

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Бхаджана-кутир

**Бха́джана-кути́р** — Һинд диненең кайбер традицияләрендә, хосусан Гаудия-вайшнавизмда монах-аскетларның сыену урыны һәм дини табыну урыны. Мәшһүр Кришнаит изгеләрнең Бхаджана-кутирлары Һиндстанның гаудия-вайшнавизм традициясе киң таралган төбәкләрендә очратырга була. Беренче чиратта бу Уттар-Прадешта (Төньяк Һиндстан) Матхура һәм Вриндаван районы, Көнчыгыш Һиндстанда Орисса һәм Көнбатыш Бенгалия. Кагыйдә буларак мәшһүр изгеләрнең бхаджана-кутирлары дини сәфәр кылу урыннары һәм үзенә күрә музейлар булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Галимова

**Галимова** — фамилия.
* Әлфия Галимова (1922―2015),  җырчы. *[[ТАССР халык артисты]] (1985).*
* Дания Галимова (1932-), дуңгыз караучы. *[[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1971).* 
* Резеда Галимова (1966), җырчы (*лирик сопрано*). *[[ТР халык артисты|ТР халык]] (2011), РФ атказанган (2018) артисты.*
* Эльмира Галимова (1982), композитор. *[[Муса Җәлил премиясе]] (2013).*
----
* **[[Галимов]]**
## Моны да карагыз
* Галимҗанов
* Галимуллин
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Панча-махаяджна

**Па́нча-маха́яджна** (турыдан-туры мәгънәдә — «биш бөек Яджна (корбан)») — Һинд динендә "ике туган"нарга, ягъни Брахманнар (каһиннәр), Кшатрийлар (сугышчылар) һәм Вайшьялар (кәсепчеләр һәм сәүдәгәрләр) көн саен үтәргә тиеш ритуаллар:
* брахма-яджна (Брахмага корбан) — Ведик мантраларны өйрәнү һәм кабатлау;
* питри-яджна (бабаларга корбан) — бабаларга агызу, ризык һәм су бирү:
* дэва-яджна (Ходайларга корбан) — гаилә учагына май агызу;
* бхута-яджна (рухларга корбан) — йорт бусагасы тышында орлыклар һәм ашамлык калдыкларын ыргыту;
* манушья-яджна (кешеләргә корбан) — кунакларны кабул итү һәм садака өләшү.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Альбедиль М. Ф., Панча-махаяджна, Индуизм. Джайнизм. Сикхизм, М., Республика, 1996, 576 бит, 5—250—02557—9

Төркем:Һинд дине
Хәйдәрабад

**Хәйдәрабад** (, , ) — Һиндстан шәһәре, Телангана провинциясенең  административ үзәге.
## Тарих
1592 елда нигезләнгән.
## Демография

2011 ел халык санын алу буенча Зур Хәйдарабадның 64,9%-ы Һинд дине тарафдарлары, 30,1%-ы Мөселманнар, 2,8%-ы Христианнар, 0,3%-ы Җәйничелек тарафдарлары, 0,1%-ы Буддачылык тарафдарлары булган.

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Һинд дине
Свами

**Сва́ми** (Санскрит телендәːस्वामी) - турыдан-туры мәгънәдә "әфәнде" яки "туташ", "ханым" дигән сүз) — Һинд динендә ихтирамлы титул. Бу мөрәҗәгать ирләргә дә, хатын-кызларга да кулланыла.

Санскрит телендәге "үзе белән ия" яки "хисләрдән ирекле" дигәнне аңлата. Шулай дип мөрәҗәгать иткәч, Йогның осталыгы ассызыклана, бу үз-үзеңне Ходайга яки рухи остазга (гуруга) багышлау. бәңгәл телендә шулай ук өстәмә мәгънәгә ия - "ир".

Төркем:Һинд дине
Турвашлар

**Турваш**лар (Санскрит телендәː तुर्वश), (Turvaśa)) Риг Ведада һәм соңрак текстларда искә алынган биш төп халыкның (*панчаджана*, *панчакриштья* яки *панчамануша*) берсе. Алар Сарасвати елгасы төбәгеннән көньяк-көнчыгышка таба яшәгәннәр. Алар биш Ригведик кабиләләрнең берсе, башка дүртесе Яду, Друхью, Ану һәм Пуру. Бу кабиләләр Яятиның биш угылларыннан килеп чыкканнар, шулардан Яду һәм Турвасу Дэваянидан туганнар, ә башка өчесе Шармиштхадан туган булганнар.

Пураналар буенча Көньяк Һиндстанның династияләре, шуларга Чолалар, Пандьялар, Чералар керә, Турвашалардан килеп чыкканнар.

## Искәрмәләр

*Frawley David: The Rig Veda and the History of India, 2001.(Aditya Prakashan), 

Төркем:Һинд дине
Җон Бардин

**Җон Бардин** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1956).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Сәләник

**Сәләник** (, ) — Греция шәһәре, Үзәк Македония пеифериясенең административ үзәге.
## Тарих
Б.э.к. IV гасырда нигезләнгән.
## Демография

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Греция
Талипов

**Талипов** — фамилия.
* Айрат Талипов (1949), күмәк хуҗалык рәисе (1984-1995) (*[[Ютазы районы]]*).
* Сәлимҗан Талипов (1906-), ТАССР авыл хуҗалыгы министры (1943-1948).
* Флорит Талипов (*Рид Талипов*, 1948-2011), театр режиссеры, Я. Колас исемендәге театрның сәнгать җитәкчесе (2009-2011) (*[[Минск]]*). 
* Эмиль Талипов (1984), Камал театры актеры, *[[ТР атказанган артисты]] (2018).*
----
* Вәсимә Талипова (*[[Вәсимә Хәйруллина]]*, 1943), шагыйрә, *РСФСР атказанган укытучысы (1991).*
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Кадыш (мәгънәләр)

**Кадыш** — күп мәгънәле сүз, топоним һәм һидроним.
## Топоним
* Кадыш — Казанның Авиатөзелеш районы бистәсе (*1998 елдан*), 1998 елга кадәр Биектау районы авылы.
* Кадыш — Тәтеш районы авылы.
* Кадыш — БР Белорет районы авылы.
* Кадыш — Мари Илнең Таулы Мари районы авылы.
* Кадыш — Сембер өлкәсенең Карсун районы авылы.
* Кадыш — Сембер өлкәсенең Майна районы авылы.
* Кадыш — Чуашстанның Урнар районы авылы.

## Һидроним
* Кадыш — Агыйдел кушылдыгы.
## Моны да карагыз
* Иске Кадыш
* Яңа Кадыш
## Шулай ук карагыз
* Кадышева
* Кадыш урамы

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Әхмәдия мәдрәсәсе

**«Әхмәдия» мәдрәсәсе, Лаклы мәдрәсәсе** — Уфа губернасының Лаклы авылының собор мәчете (1828?) кырында (1870-1919 елларда гамәлдә булган мәдрәсә.

Ахун һәм шул мәдрәсәнең мөдәррисе Әхмәтсафа Баһаветдинов исемен йөрткән.

## Тарихы
Мәдрәсә XIX гасырда Златоуст өязенең Лаклы авылы «Әхмәдия» мәчете кырында ачыла.
 
ХХ гасыр башында мәдрәсә бер ничә йортта урнаша: ике залда мәчет, бер ничә уку йорто, пансионат, аш бүлмәсе һәм башҡа ярдәмче хуҗалык бүлмәләре була. 
Документлар буенча, Лаклы мәдрәсәсенең бөтә Златоуст өязе мосылманнарын хезмәтләндергән. Монда Нәсибаш, Түбәнге Кыйгы, 2-че Әйле, Балакатай, Олы Кошчы улуслары, Тырнаклы улусының күпчелек өлеше кергән. Дыуан-Мәчетле, Морзалар һәм Тырнаклы улусының өч авылы — Арый авылы мәдрәсәсенә караган.
 
1912 елда урындагы хакимият тарафыннан Әхмәдия мәдрәсәсе эргәсендәге хәйрия оешмасының уставы кире кагыла.
 
Совет заманында мәдрәсә йортында «крестьян яшьләре мәктәбе» оештырыла. Мондый мәктәпләр Башкорт АССР-ының Мәсәгуть кантонында икәү була. Соңыннан шул ук бинада 7 еллык мәктәп эшләгән.

1968 елда авыл мәчете йорты «архитектура комарткысы» дип таныла.

## Укыту
Әхмәдия мәҙрәсәсенең укыту программасы Троицк, Казан һәм Ырынбур шәһәрләрендәге шушындый ук уку йортларының программаларына ошаган була.
 
Әгәр 1908 елга тиклем Лаклы мәдрәсәсендә белем алыу 4 ел булса, яңа уку бинасы төзелгәннән соң — 7 йыл була. «Әхмәдия» мәдрәсәсендә белем алу ике баскычтан торган: беренче баскыч — мәктәптә яки рус-башкорт мәктәбендә уку — 4 ел, ә икенче баскыч — аерым класларда уку (шәкертләр өч төркемгә бүленгән). Икенче баскычта укучы шәкертләр мәдрәсәнең пансионатында яшәгән

## Укытучылары
* Әхмәтсафа Баһаветдинов (мөдәррис);
* Шакирьян Габделвәлиев;
* Мәхмүтьян Солтангәрәев;
* Рәхимгол Габделвәлиев;
* Мөхәмәтсадыйкгәрәй Сәйфитдияров.

## Сылтамалар
* Көньяҡ Урал һәм Урал алды мәҙрәсәләре: тарих һәм заман: Хрестоматия / төҙөүсе Т. М. Аминов — Өфө: БГПУ нәшриәте, 2010. — 429 б. — ISBN 978-5-87978-659-0.
* Юнусова А. Б. Ислам в Башкортостане — М.: Логос, 2007. — 95 б. — ISBN 978-5-98704-224-0.
* Зинуров Г., Бәдретдинов С. Ахмедсафа Багаутдин и медресе «Ахмадия» // Ватандаш. — 2008. — № 8. — С. 180—194. — ISSN 1683-3554.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан мәдрәсәләре
Шри Гопинатх Гаудия Матх

**Шри Гопина́тх Гауди́я Матх** (ШГГМ) (Инглиз телендә:Sri Gopinatha Gaudiya Math) — Һиндстанда, Орисса штатында Пурида Бхакти Прамод Пури Госвами тарафыннан 1989 елда нигезләнгән Һинд дине Гаудия-вайшнавизм оешмасы.
Башта Гаудия-матхның эшлеклесе Бхакти Прамод Пури Госвами өйрәнчекләрне бик соң кабул итә башлаган, шул ук вакытта ул үзенең монахлар оешмасын нигезләгән. 1999 елдагы үлеменнән соң, Шри Гопинатх Гаудия Матхны Бхакти Бибудха Бодхаян Госвами җитәкләгән.
Русиядә ШГГМ 1994 елдан бирле. 1998 елда Мәскәүдә "Шри Винода Ванисевабхаван" ашрамы ачылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Иваненко С. И., Вайшнавская традиция в России: история и современное состояние. Учение и практика. Социальное служение, благотворительность, культурно-просветительская деятельность, М., Философская книга, 2008, 320, isbn =978-5-902629-41-2, тираж =2000
* Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания, Отв. ред. М. Бурдо, С. Б. Филатов, М., Логос, 2005, том III, страниц 464, isbn=5-98704-044-2, тираж=2000, Современная религиозная жизнь России. Т. III

## Сылтамалар
* 
* Шри Гопинатх Гаудия Матх на Украине

Төркем:Һинд дине
Тимерҗанов

**Тимерҗанов** — фамилия.
* Зәки Тимерҗанов (1926-2013), «Татнефть» бораулаучысы, *[[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1971).* 
* Ифрат Тимерҗанов (1931-1993), спортчы, тренер (*[[авыр атлетика]]*), *ССРБ атказанган тренеры (1989).*
* Тимур Тимерҗанов (31.01.1987), спортчы (*[[автоузыш]]*), *Европа чемпионы (ралли-кросс буенча, 2010, 2012, 2013).*
----
* Мәдинә Тимерҗанова (1956), Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре
* Гөлнара Тимерҗанова (1975), җырчы.  
## Моны да карагыз
* Тимер
* Тимербулатов
* Тимергалиев
* Тимергалин
* Тимеркәев
* Тимерханов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Прастханатрайя

**Прастханатрая** (prasthānatrayī — өч җибәрү *ноктасы*) — Һинд дине фәлсәфәсе каноник текстлары төркеме өчен гомуми атама, бигрәк тә Ведантага карый торган мәктәпләрдә. Прастханатрая түбәндәгеләрдән тора:
# **[[Мукхья]]** — (упадеша прастхана)дан мәҗбури текстлар;
# **[[Брахма-сутра]]**лар — (ньяя прастхана)дан логик текст;
# **[[Бхагавад-гита]]** — практик текст (садхана прастхана).

Ведантаның өч теп мәктәпләренең нигезләүчеләре — Шанкара, Рамануджа һәм Мадхва — Прастханатаряга үз комментарларын (бхашьяларын) калдырганнар. Ведага һәм Ведантага караучы фәлсәфи мәктәпләргә һәм аларга үз юнәлешен "Ведик" дип саналу өчен бөтен Прастханатраи каноны өчен үз комментарларга ия булу мәҗбури.:

Үзе турында Ачарья дип игълан итүче һәм яңа фикер мәктәбен ачарга теләүче теләсә нинди укытучы бу өч иң әһәмиятле китапка комментар язарга тиеш.
*[[Свами Шивананда]] (1887—1963), «Гьяна йога»*

Шулай ук Вишнуизмның эре фәлсәфәчеләре Нимбарка һәм Валлабха тарафыннан язылган Прастханатраяга комментарлар мәгълүм.

## Шулай ук карагыз
* Мукхья Упанишадалар
* Веданта-сутралар
* Бхагавад-гита

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Дэлавэрдан Ширди Саи

**Дэлавэрдан Ширди Саи** - ул Америка Кушма Штатларында Һинд дине гыйбадәтханәсе. Төп Ходай булып Ширдидан Саи Баба булып тора. Ул 1639 South Old Baltimore Pike, Newark, New Castle County, Delaware адресы буенча урнашкан.

## Шулай ук карагыз
* Америка Кушма Штатларында Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* Yelp
* Yellowpages

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Ширдидан Саи Баба
Рамдас Катхиабаба

**Рамдас Катхиабаба** (19-ынчы гасыр башы - 1909) Һинд дине Нимбарка Сампрадайяның  Двайтадвайтаваадиның Һинд дине изгесе булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре