open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Югары Ослан районы гербы

**Югары Ослан районы гербы** — Татарстан Республикасы «Югары Ослан муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Герб Югары Ослан муниципаль районы Советының 5-59 номерлы карары белән 2006 елның 14 мартында расланган.

Герб Россия Федерациясенең Дәүләт геральдика регистрына 2301 номеры астында һәм Татарстан Республикасының Дәүләт геральдика реестрына 48 нче номер белән кертелгән.
## Гербның тасвирламасы
«Дулкынлы сыек зәңгәр (зәңгәр, күк) очлык өстендәге җете кызыл (кызыл) җирлектә — сулдан чыгып торучы яшел өслекле көмеш текә яр, аның өстендә уңга карап канатларын җәйгән алтын томшыклы һәм тәпиле көмеш лачын утыра»
## Герб символикасы

Герб символлар һәм аллегорияләр теле белән районның табигый, тарихи һәм мәдәни үзенчәлекләрен чагылдыра.

Гербта сурәтләнгән Югары Ослан (ослан — биеклек, югары урын) район исемен күрсәтә. XVI гасырда Югары Ослан җирләре Казан ханлыгының аерым бер өлешен — тау ягын тәшкил иткән. Биредә, Иделнең уң як ярында, Казан Кремле һәм Зөя храмнары төзелгән Ак таш — известьташ ташын чыгару эшләре алып барылган.

Районның бай тарихы бар. Казан крае Рус дәүләте составына кергәч, бу җирләр Сарай ведомствосы составына кергән, эре монастырьлар, алпавытларныкы булган. Ханлык заманында да, соңрак та биредә лачынлы аучылык киң таралган булган, гербтагы лачын сурәте шуны күрсәтә. Очышка әзер кош заманның бәйләнеше, халыкның киләчәккә омтылышы турында сөйли. Лачын — кыюлык, акыл, матурлык, омтылыш символы.

Хәзерге заман районы чикләренең зур өлеше Идел (Куйбышев сусаклагычы) һәм Зөя елгалары агымы буенча уза. Район территориясендә Карст күл һәм Сөлчә елгасы урнашкан, алар гербта махсус фигура — зәңгәр дулкын белән чагылдырылган.

Көмеш төс — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Алтын төс — байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Кызыл төс — батырлык, көч, хезмәт, матурлык символы.

Яшел төс — табигать, сәламәтлек, уңдырышлылык, тормыш үсеше символы.

Зәңгәр, сыек зәңгәр — намус, зыялылык, рухият символы.

## Герб тарихы
Герб Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика советының һәм Россия геральдистлар берлегенең автор төркеме тарафыннан эшләнгән:
Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Галина Русанова (Мәскәү).
## Моны да карагыз
Югары Ослан районы флагы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Югары Ослан районы
Югары Ослан районы флагы

**Югары Ослан районы флагы** — Татарстан Республикасы «Югары Ослан муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

Флаг 2006 елның 14 мартында расланган һәм теркәү номеры 2302 белән Россия Федерациясе Дәүләт Геральдик регистрына һәм теркәү номеры 49ны биреп, Татарстан Республикасы Дәүләт Геральдик регистрына кертелгән.

Флаг Югары Ослан муниципаль районының рәсми символы булып тора. 
## Тасвирлама
«Киңлеге озынлыгына 2:3 нисбәттәге, аскы чиге буйлап график рәвештә дулкыннар сурәтләнгән дулкынлы зәңгәр буйга (тукыма киңлегенең 1/5) тоташкан туры почмаклы кызыл тукыма; буйга терәлеп буш яктан чыгып торучы яшел (яки ак текә читле) яр, аның кырыенда канаты җәелгән сары томшыклы һәм тәпиле ак лачын утыра».
## Символиканы нигезләү
Район флагы Югары Ослан районы гербы нигезендә эшләнгән, флаг символлар һәм аллегорияләр теле белән төбәкнең табигый, тарихи һәм мәдәни үзенчәлекләрен чагылдыра.

Флагта күрсәтеогән текә яр — Югары Ослан  (Ослан — биеклек, калкулык, тауга яки тау астына, биек урын) район исемен күрсәтә. XVI гасырда Югары Ослан җирләре Казан ханлыгының аерым бер өлешен —тау ягы тәшкил итә. Биредә, Иделнең уң як ярында, Казан Кремле һәм Зөя храмнары төзелгән Ак таш — известьташ ташы чыгару эшләре алып барылган.

Төбәкнең бай тарихы бар. Казан крае Рус дәүләте составына кергәч, бу җирләр Сарай ведомствосы составына кергән, эре монастырьлар, алпавытларныкы булган. Ханлык заманнарында да, артабан да, биредә лачын ауы киң таралыш алган, моңа лачын фигурасы да күрсәтә.

Очышка әзер булган кош чорларның бәйләнешен, халыкның киләчәккә омтылуын күрсәтә. Лачын — кыюлык, акыл, матурлык, омтылыш символы.

Хәзерге заман районы чикләренең зур өлеше Идел (Куйбышев сусаклагычы) һәм Зөя елгалары агымы буенча уза. Район территориясендә Карст күл һәм Сөлчә елгасы урнашкан, алар саклана торган гидрологик һәйкәлләргә карый, елгалар флагта зәңгәр дулкынлы буй белән чагылдырылган.

Ак төс (Көмеш) — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Сары төс (алтын) — байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Кызыл төс — батырлык, көч, хезмәт, матурлык символы.

Яшел төс — табигать, сәламәтлек, уңдырышлылык, тормыш үсеше символы.

Зәңгәр төс (лазурь) — -намус, намуслылык, рухият символы.

## Моны да карагыз
Югары Ослан районы гербы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:2006 ел байракларыТөркем:Әлифба буенча байракларТөркем:Татарстан байракларыТөркем:Югары Ослан  районы
Галләм Саттаров

Галләм Саттаров

## Биографиясе
Галләм Саттаров 1894 елның 27 июлендә дөньга килә. 1903-1906 елларда авыл мәдрәсәсендә белем ала.

1913 елдан башлап, төрле һәвәскәр теартларда катнаша. Оренбургта Кудашев – Ашказарский оештырган труппада, аннан соң “Сәйяр” һәм “Фаҗига вәмөсәккин ислямия” труппаларында эшли. 1917 елда ул инде профессиональ театр актеры. 20 еллар башында Петроград татар театрында, Уфада татар-башкорт һәм Ленсовет исемендәге Мәскәү театрында эшли. Мәскәүдә театр сәнгате техникумында уку елларында (1924-27 еллар) Газиз Айдарский оештырган “Эшчеләр театры”нда аеруча уңышлы иҗат итә. Труппада шул елларда ук тамашачы мәхәббәтен яулап өлгергән күренекле артистлар Сара Садыйкова, Асия Измайлова, Мәкәрим Мәһдиев, Рәфгать Фәйзи, Галләм Саттаров һәм башкалар була. “Эшчеләр театры” Мәскәү шәһәрендә, Мәскәү өлкәсе шәһәрләрендә, Донбасс һәм Идел, Урал сәхнәләрендә зур иҗади уңышларга ирешә.

Узган гасырның 24 елында бер төркем татар театр артистлары Донбасска гастроль белән киләләр. Донбасс шахталарына бәхет эзләп килгән татарлар күп булган ул вакытларда. Революция шаукымы тематикасына язылган пьесаларны сәхнәләштерү ул елларда популяр була.

Галләм Саттаров 1929 елда Уфага килә. Ул Башкортстанда һәм Россиядә милли театр сәнгатенә нигез салучыларның берсе. Уфада Мәҗит Гафури театрында ул актер, режиссер булып 35 ел иҗат итә. 1930-32 елларда театр директоры хезмәтен дә үти. Шулай ук 1929-53 елларда Башкорт театр сәнгате техникумында укыта. Аның укучылары арасында атаклы актерлар – Гата Арсланов, Фәтхелислам Гәләүтлинов, Зәкия Арсланова, Г. Камал театрында иҗат итеп, “СССРның халык артисты” исемен алган Габдулла Шамуков һәм башка бик күп сәхнә осталары.

Галләм Саттаров 1938 елдан бирле Театр эшлеклеләре союзы әгъзасы, 50 елларда Бөтенроссия театр оешмасының Башкортстан бүлеген җитәкли.
Аның иҗаты күпкырлы. Югарыда әйтеп узылганча, ул – актер, режиссер, педагог, театр эшлеклесе. Галләм Саттаров төрле жанрдагы образларда 500 дән артык рольдә уйнаган. Ул иҗат иткән образлар рус классикасы, чит илләр һәм милли театр сәнгате үрнәкләрен тәшкил итә.

Театр сәнгәтендә зур казанышларга ирешкәне өчен Галләм Саттаровка 1943 елда “Башкортстанның атказанган артисты” исеме бирелә, 1955 елда “Почет билгесе” ордены белән бүләкләнә.Башкортстанда Галләм Саттаров тууына 110,120 еллыкларын бик зурлап үткәрелә.

Иҗади тормышын Санкт-Петербургта башлаган Галләм Саттаров тормышының соңгы елларын, Уфадан Санкт-Петербургка күчеп, шунда яшәп, 1986 елның 16 ноябрендә 94 яшендә вафат була

## Чыганаклар

Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Түбән Чыршылы мәктәбе

**Түбән Чыршылы мәктәбе** — Татарстанның Лениногорск районы торак пункты Түбән Чыршылы авылында эшләп килүче урта гомумбелем бирү учреждениесы.

## Тарихы
  1930 – 1931  уку елында Түбән Чыршылыда районда беренчеләрдән булып крестьян яшьләре мәктәбе ( соңрак колхоз яшьләре мәктәбе  ШКМ ачыла: башта бишенче, аннан – алтынчы, ниһаять җиденче сыйныфлар./ Җәмит Рәхимев “Сайланма әсәрләр ( авыллар тарихы)”К.: Рухият, 2008, 158 б./ 
  1934 елдан  - 7 еллык мәктәп
  1960 елдан – 8 еллык мәктәп
   Колхоз көче белән 1961 елда яңа мәктәп бинасы салу эшенә керешәләр. Мәктәп төзү өчен беренче материаллар шул елның март аенда кайтарыла башлый. Авыл балаларына төпле гыйлем бирүче мәдрәсәнең ташлары яңа мәктәпнең нигезенә салына. Мәктәпне төзү эшен башлап җибәреп, ахырына чаклы башкаручы – ул вакытта “Спартак” колхозы рәисе Хафиз әфәнде  Хәлимов була. Төзү эшләрен колхозның Хәтиф Сафин  җитәкләгән төзелеш бригадасы башкара.. Ул вакытта авыл Советы рәисе  Гатуф Фәхриев  һәм сәркатибе Гаяз Фәтхетдиновлар да төзелеш материаллары табуда ярдәм күрсәттеләр. 
   Унтугыз айдан  калай түбәле таш мәктәп 1962 елның октябрендә файдалануга тапшырыла. Күп кенә мәктәпләр кебек, Түбән Чыршылы мәктәбе дә  “п” хәрефе рәвешендә салынды. Мәктәпнең кечкенә генә булса да спортзалы, пионер бүлмәсе, төрле тәҗрибәләр үткәрү өчен химия – физика лабораториясе, буфет, директор һәм укытучылар бүлмәләре бар иде. / “Түбән Чыршылы – гыйлем чишмәсе” Рәсим Хәбибулла китабыннан.62 б./
    1966 - 1967 уку елыннан башлапи 1978 елга кадәрге чорда, мәктәп барысы 617 егеткә һәм кызга урта белем бирә. Шуның 80 укучысы кичке урта мәктәпне тәмамлый.
    1974 елдан башлап укыту хезмәт белән бергә бәйләп алып барыла. Укучылар  җәйге айларда күмәк хуҗалык җитештерүчәнлегенең  төрле тармакларында эшлиләр. 9 – 10 сыйныфларда машина йөртергә өйрәнү дәресләрендә укучыларга трактор, комбайн  һәм башка авыл хуҗалыгы машиналарында эшләү күнекмәләре бирелә.
    1980 – 1990 елларда һәр  елны диярлек  15 – 20 укучыга тракторист – машинист  һөнәре алганлыгы турында таныклык бирелә.
       1986 елда Сафина Розалия Солтан кызы укытучылар коллективы ярдәме белән мәктәп музеен оештыра.   
   Мин дә ун класс белемне шушы мәктәптә алдым ( 1977 – 1987 еллар). Ул вакытта укыткан беренче укытучым Әхмәдиева Мөслимә Зиннур кызына, урта һәм зур сыйныфларда сыйныф җитәкчесе , математика, геометрия фәненә мәхәббәт уятучы Шафигуллин Рәфкать Зинәтулла улына аеруча рәхмәтем зур.
   XX гасыр азагында мәктәп директорыбыз Гафурова Сәлия Галим кызы яңа  мәктәп төзү юлында йөри башлады. Ул төрле киртәләргә очраса да, яңа мәктәп эше “кузгалып китте”.
   ...Ниһаять  2001 елның 1 сентябере, яңа мәктәп ачу тантанасы. Түбән Чыршылы мәртәбәле кунакларны каршы ала: Дәүләт Советы рәисе Фәрит Мөхәммәтшин, мәгариф министры  Ф.Ф. Харисов,  Азнакай  район җитәкчесе, авылдашыбыз Ә.Г.Исхаков һәм бик күп башкалар. 

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Түбән  Чыршылы төп гомуми белем бирү мәктәбе музееннан.

## Сылтамалар

Төркем:Лениногорск районы мәктәпләре
Иске Тәрбит урта мәктәбе музее

**Иске Тәрбит мәктәбе музее** — Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы Иске Тәрбит урта мәктәбендә урнашкан музей.

## Географиясе

Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы Иске Тәрбит урта мәктәбе. Адресы: 422337 Татарстан Республикасы, Кайбыч районы, Иске Тәрбит авылы, Совет урамы, 27нче йорт.

### Тарихы
Иске Тәрбит урта мәктәбендә музей ачу идеясе 1981 елда шул мәктәпнең чыгарылыш укучысы, Советлар Союзы Герое Михаил  Кузьминга бюст ачылганнан соң туа. 

Музейны оештыручы һәм җитәкчесе - сугыш һәм хезмәт ветераны, рус теле һәм әдәбияты укытучысы, ул вакыттагы мәктәп директоры Овечкин Леонид Ефремович. Аның җитәкчелегендә укучылар, укытучылар эзләнү эшләрен башлап җибәрә. Мәктәп, авыл, колхоз, пионер оешмасы, авыл советы тарихлары турында мәгълүмат туплана. Бердәм тырышлык нәтиҗәсендә бик күп материаллар, тарихи экспонатлар җыела. Герой Михаил  Кузьминның тормыш иптәше Евгения Михайловна һәм Кузьминның полк командиры подполковник Н.Косагорский белән элемтә булдырыла. 

Тиз арада авыл һәм тирә-яктагы авыл халкыннан борынгы эш кораллары, милли киемнәр, өй җиһазлары, бизәнү-ясану, көнкүреш һ.б. әйберләр җыела. Шулай итеп музей рәсми рәвештә 1983нче елда ачыла. Музей бүлмәсе итеп Герой Михаил Кузьмич Кузьмин белем алган класс сайлана. Музейны бизәүдә, фоторәсемнәр белән баетуда Захаров Григорий Кузьмич, Никифоров Петр Никифорович, Скворцова Галина Ивановна күп көч куя. Васильев Анатолий Григорьевич, Шоркина Валентина Ивановна,  Семенова Галина Александровна, Русова Любовь Александровна,Евграфова Вера Ивановна һ.б укытучылар тарафыннан авыл, мәктәп, колхоз тарихлары турында бик күп мәгълүмат тупланган.
2006 нчы елда музей урнашкан агач бина авария хәлендә булу сәбәпле сүтелә. Музей 2003нче елда төзелгән мәктәпнең икенче катына күчерелә. Туган якны өйрәнү музее өчен бер бүлмә бирелә. Аның мәйданы 28 кв.м. тәшкил итә. Экспонатларны урнаштыру өчен стеллажлар алуга 1973нче елгы чыгарылыш укучысы Степанов Юрий Алексеевич матди ярдәм күрсәтә.

Бу музейда 412 экспонат бар: эш кораллары, көнкүреш кораллары, төрле җайланмалар, өй җиһазлары, бизәнү әйберләре. Мәктәп, авыл тарихы, пионер, комсомол оешмалары, колхоз алдынгылары, Әфганстан сугышында катнашучылар турында стенд һәм 100 гә якын альбом урын алган. 

Иң кыйммәтле экспонатларның берсе - 1940 нчы елдан хронологик тәртиптә тупланып барылган чыгарылыш  сыйныф укучыларының фотосурәтләр елъязмасы. Бу альбомны туплауда Захаров Григорий Кузьмич аеруча зур тырышлык күрсәтә. 

“Сугышчан дан музее” шулай ук мәктәпнең икенче катында оештырыла. Аның мәйданы 56 кв.м. тәшкил итә. Бу  музейның  күрке – Советлар Союзы Герое, якташыбыз М.К.Кузьминга багышланган почмак. Биредә Герой турында искиткеч бай мәгълүмат тупланган. “Сугышчан дан музее”ның икенче ягында Бөек Ватан сугышында һәлак булган якташларыбызга багышланган “Алар Ватан өчен көрәштеләр”, исән кайтучылар турында “Алар Җиңү белән кайттылар” стендлары урын алган.

## Чыганаклар
* Иске Тәрбит мәктәбе музеендагы "Музей тарихы" альбомы.

Төркем:Кайбыч районы музейлары
Төркем:Әлифба буенча музейлар
Хәбибрахман Фәйзрахманов

**Хәбибрахман Фәйзрахманов** *([[1913]], [[Татар Баганалысы]], [[Чистай өязе]], ,  — [[11 октябрь]] [[1944]], [[Печенга районы]], [[Мурманск өлкәсе]], )* — счетовод, Бөек Ватан сугышы катнашучысы.

1931нче елда әтинең әнисе – Рәхимә әби белән гаилә корып җибәргәннәр. 1941 нче елда сугышка озатканда, 3 баласы була (төпчегенә 1 яшь 3 ай).

Хәбибрахман бабай сугышта кече сержант булып хезмәт итә. Командир урынбасары булып тора. Хәрби юлны ул 95 нче укчы полкы 14 нче укчы дивизиясе составында үтә.

1944 нче елның 26 нчы февралендә полк командиры боерыгы белән, Фәйзрахманов Хәбибрахман бабай “Батырлык өчен” медале белән бүләкләнә. СССР Югары Советы Президиумы исеменнән бирелгән бүләкләү исемлегендәге юлларда түбәндәге сүзләр язылган:
“Укучы рота бүлекчәсенең командир урынбасары, кече сержант Фәйзрахманов Хәбибрахман, 1944 елның 18 нче февралендә Бөек Ватан сугышының артиллерия-миномет һөҗүме вакытында үзен кыю, тәвәккәл командир итеп күрсәтә алды. Фашистларга каршы көрәшкәндә яраланса да, сугыш кырыннан китмичә, дошманга каршы көрәш алып барды. Оборонаның алгы рәтендә булып, фашистларны юк итте. Ватан өчен сугышта 3 тапкыр яраланды”.

1944 нче елның 11 нче октябрендә һәлак була. Кабере Мурманск өлкәсендә кала.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

https://pamyatnaroda.ru/heroes/podvigchelovek_nagrazhdenie20192647/

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашкан татар шәхесләре
2 нче гимназия (Чистай)

**Чистай шәһәренең 2 нче гимназиясе** —- Россия Федерациясенең Татарстан Республикасы Чистай муниципаль районының муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе. 1992 уку елында эшли башлый.

## Тарихы

### Җитәкчелек

## Мәктәп тормышы

### Уку-укыту эшчәнлеге

### Түгәрәкләр

### Иҗтимагый тормыш

## Шулай ук карагыз

* :Төркем:Татарстан мәгарифе

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр
Төркем:Чистай районы мәктәпләре
Төркем:Татар телле мәктәпләр
Нариман урамы, 65 (Чистай)

Татарстан Республикасының Чистай каласы үзәгендә, Нариман урамы 65 нче йортта хәзер 2 нче гимназия урнашкан. 

Әлеге бина 1912-1914 нче елларда Казан архитекторы П.И. Абрамычев проекты буенча кызлар гимназиясе итеп төзелә. Ул тарихка бердәнбер татар мәктәбе буларак кереп калган. Бу бина бик күп тарихи вакыйгаларны үз эченә алып тора. 1914 – 1917 нче елларда Беренче бөтендөнья сугышы башлану сәбәпле бирегә Рига шәһәреннән күчерелгән прапорщиклар әзерләү мәктәбе урнаша. 1917 нче елда икенче баскычтагы мәктәп булып эшли башлый. Революциядән соң бу бинада партия мәктәбе оештырыла. 1917 нче елдан 1930 нчы елга кадәр башлангыч мәктәп була. 1930 нчы елда җидееллык мәктәп ул вакытта Карл Маркс урамындагы балалар йорты бинасында урнаша.

       1931 – 1934 нче елларда бинада Дәүләт эшчеләр факультеты үзенең хокукын ала. 
       1941 нче елда бу бинага Мәскәүдән эвакуацияләнгән сәгать заводы урнаша.
       Күп кенә укытучылар һәм шушы мәктәпне тәмамлаган укучылар Бөек Ватан сугышы елларында туган ил азатлыгы өчен фронтка китәләр. Алар арасында директор З.Я.Төхвәтуллиннан башлап, укытучылары С.З.Камалов, З.А.Мостаев, З.А.Арсланов, Ф.А.Усманов, М.Хуҗиәхмәтов, З.М.Нуруллин, З.Х.Сибгатуллина һәм мәктәпне тәмамлаган укучылар ике туган Хәмит һәм Мәҗит Хәсәновлар, Х.Сабитов, З.Ибраһимов, Г.Ишморатов, Хәйруллин, Ч.Заһирова, И.Мөхетдинов, З.Юмаев, Х.Яхин, В.Сиговларны  атарга була. 
1952 нче елда сәгать заводы мәктәп бинасын капиталь ремонт ясап бушата. 1954 нче елның 17 нче маенда актлар залы тантаналы рәвештә ачыла. 1956-1958 нче елларда мәктәп масштабы күренерлек үзгәрә.Укучыларга һөнәри белем бирү кертелә.Мәктәптә токарь, слесарь, столяр мастерскойлары җиһазландырыла һәм укучылар расписание нигезендә бу һөнәрләргә өйрәнәләр. 1957 нче елда теплица ачыла. Районның «Чапаев» колхозы шефка алына. Анда укучыларның хезмәт һәм ял итү лагере ачыла.

     	Мәктәпне тормыш проблемалары белән бәйләүне күздә тотып, балаларга өч профиль – трикотаж әйберләре әзерләү, машина төзелеше һәм мәктәпкәчә тәрбия  эше буенча һөнәр бирелә.
1992 нче елда икенче урта мәктәп татар мәктәп гимназиясе исемен ала, 1998  нче елдан татар гимназиясе итеп йөртелә башлый, ә 2006 нчы елдан 2 нче номерлы гимназия итеп үзгәртелә.

## Шулай ук карагыз
* Арча шәһәренең 3-енче мәктәбе бинасы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Чистай биналары һәм корылмалары
Биектау районы гербы

**Биектау районы гербы** — Татарстан Республикасы «Биектау муниципаль районы» муниципаль берәмлегене рәсми символы булган танып-белү-хокукый билге.

Герб Биектау муниципаль районы Советының 90 нчы номерлы карары белән 2006 елның 6 декабрендә расланган.

Герб 2881 номеры белән Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм 82 номерлы Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына кертелгән.

## Гербның тасвирламасы
«Кара төс белән беркетелгән алтын ташлардан җыелган пута белән чолганган яшел калкулык өстендәге сыек зәңгәр (зәңгәр, күк) җирлектә — өч аяклы алтын аскуймага урнаштырылган, ике ягында тоткалы шундый ук металл казан».
## Герб символикасы

Район гербында аның тарихи, табигый һәм социаль-хуҗалык үзенчәлекләре чагылдырыла.

Биектау районы Татарстан—Казан аръягының тарихи — мәдәни төбәгенең бер өлеше булып тора. Биредә борынгы заманнардан бирле төрле халыклар, мәдәният һәм диннәр актив хезмәттәшлек иткән. Район территориясендә күп кенә археологик, тарихи-архитектура, эпиграфик һәм этнографик һәйкәлләр сакланган. Биредә Татарстан тарихы өчен уникаль һәйкәл — Казан ханлыгының урта гасыр административ, икътисади һәм мәдәни үзәкләренең берсе — Иске Казан калдыклары урнашкан. Моның билгесе итеп гербта Алтын Казан сурәтләнгән.

Казан хәзерге район составына кергән җирләрнең бай тарихын, җирле халыкның буыннан-буынга тапшырыла торган традицияләрен символлаштыра.

Казан калкулыкта тора. Гербтагы калулык аллегорик рәвештә район исеме  Биектау икәнен күрсәтә, бу символ район гербын аңлаешлы итә. Таштан һәм кирпечтән салынган өем аллегорик рәвештә Иске Казан шәһәре янындагы ныгытма калдыкларына күрсәтә, шулай ук районның бай археология мирасын символлаштыра.

Зәңгәр һәм яшел төсләрдән торган гербның төс гаммасы Биектау районының уникаль табигать объектларын һәм табигать һәйкәлләрен символлаштыра: Казансу елгасы, «Зәңгәр күлләр» табигать тыюлыгы, Кара күл, Мунчала күле, Кәрәкәле күле, Эстачи (Остачы) сөзәклеге, Семиозёрка урманы. 

Гербта сүрәтләнгән зәңгәр төс — чиста күк йөзе һәм суның үтә күренмәлелеге, рухилык, намус һәм зыялылык символы.
Яшел төс — табигать, сәламәтлек, яшьлек, үсеш символы.
Сары алтын төсе — байлык, уңыш, тотрыклылык, зыялылык һәм хөрмәт билгесен күрсәтә.

## Герб тарихы
Гербның идеясе: Н. в .Минһаҗева (Биектау районы)

Герб Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә эшләп бетерелде:
Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Галина Русанова (Мәскәү).
## Моны да карагыз
Биектау районы флагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Биектау районы
Изге Касыйм чишмәсе

**Изге Касыйм чишмәсе**




 — Татарстанның Яшел Үзән районы Татар Исламы авылындагы чишмә.

Яшел Үзән районының Татар Исламы авылында бөтен республикага танылган Изге Касыйм чишмәсе чылтрап ага. Чишмәнең составында көмеш бар, беркайчан да бозылмый. Авыру кешеләрне дәвалый,салкын тидерми торган хикмәте дә бар.

Минем дәү әнием, Мөхәммәтшина Роза Каюм кызы, бу авылда яшәгән һәм чишмә турында күп  хикәятләр ишеткән.

Беренчесе мондый: Карашәм авылында бер изге кеше вафат була. Аны җирләргә барганда, мәет һавага күтәрелеп очып китә һәм шушы чишмә янына килеп төшә. Шуннан соң халык бу чишмәне изгеләштерә.Икенче риваять мондый: Карашәм авылында яшәгән Касыйм вафат булла,авыл халкы картны җирләргә барганда, бер ак күгәрчен килеп чыга, кешеләр мәетне күтәреп аның артыннан баралар, кош урман аркылы очканда агчлар  як-якка авып китә һәм юл ачылып бара, шуннан соң күгәрчен туктагач мәетне кайсы җирдә күмәргә кирәклекне чукып күрсәтә. Картны шул урынга җирлиләр. Ул күмелгән урын янында чишмә була. 

Изге Касыйм чишмәсенең зур көчкә ия булуы турында мондый риваятләр дә бар: бер ир-ат бирегә авыру баласын Сахалиннан алып килә, биредә бер атна яши һәм бала шифалы су ярдәмендә терелә. 

Бер кеше бик чирләгән чагында,терелсәм бу чишмәгә бура ясаттырам диеп үзенә амәнәт биргән була. Бу кеше терелә һәм бураны төзетә.

Өлкән яшьтәгеләр чишмәгә дога һәм чиста ният белән килергә кирәк дип сөйлиләр, су җыйганнан соң, бу урында бераз утырырга кирәк.

Яшьләр туган авылларын калдырып еракларда яшәсәләр дә, туган ягын онытмый – чишмәләр тарта аларны күрәсең. Бирегә ераклардан- Камчаткалардан,Владивостоклардан кайталар.Кышкы салкын көннәрдә дә чишмәгә юл өзелеп тормый. Мәктәп укучылары һәм авыл кешеләре чишмәне язын һәм көзен чистартып,тәртипкә китереп торалар. Бүгенге көндә чишмә тарихи-мәдәни мирас буларак дәүләт тарафыннан саклана.

Чыганаклар
Марсель Әхмәтҗанов "Касыйм шәйех - газиз".- Казан:2008.

## Шулай ук карагыз
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Яшел Үзән районыТөркем:Татарстан чишмәләре
Биектау районы флагы

**Биектау районы флагы** — Татарстан «Республикасы Биектау муниципаль районы» муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Флаг 2006 елның 14 мартында деквбрендә расланган һәм теркәү номеры 2302 белән Россия Федерациясе Дәүләт Геральдик регистрына һәм теркәү номеры 49ны биреп, Татарстан Республикасы Дәүләт Геральдик регистрына кертелгән.

Флаг Биектау  муниципаль районының рәсми символы булып тора.

## Тасвирлама
 «Киңлеге озынлыгына 2:3 нисбәттәге, аскы чиге буйлап өстән аска яшел, сары һәм яшел буйларга (тукыма киңлегенең 1/6, 1/10 һәм 1/18 өлешләре киңлегендә) тоташкан һәм өске яшел буйга терәлеп гербтагы сары казан сурәте урнаштырылган туры почмаклы күк тукыма».

## Символиканы нигезләү
Флаг Биектау район гербы нигезендә эшләнгән.

Биектау районы Татарстан-Казан аръягының тарихи—мәдәни төбәгенең бер өлеше булып тора. Биредә борынгы заманнардан бирле төрле халыклар, мәдәният һәм диннәр актив хезмәттәшлек иткән. Район территориясендә күп кенә археологик, тарихи-архитектура, эпиграфик һәм этнографик һәйкәлләр сакланган. Биредә Татарстан тарихы өчен уникаль һәйкәл — Казан ханлыгының урта гасыр административ, икътисади һәм мәдәни үзәкләренең берсе — Иске Казан калдыклары урнашкан. Моның билгесе итеп Флагта Алтын Казан сурәтләнгән. Казан хәзерге район составына кергән җирләрнең бай тарихын, җирле халыкның буыннан-буынга тапшырыла торган традицияләрен символлаштыра.

Флагның зәңгәр һәм яшел төсләрдән торган төс гаммасы Биектау районының уникаль табигать объектларын һәм табигать һәйкәлләрен символлаштыра: Казансу елгасы, «Зәңгәр күлләр» табигать тыюлыгы, Кара күл, Мунчала күле, Кәрәкәле күле, Эстачи (Остачы) сөзәклеге, Семиозёрка урманы.

Сары буй районның бай археология мирасын символлаштыра.

Зәңгәр төс — чиста күк һәм үтә күренмәле су, рухият, намус һәм намуслылык символы.

Яшел төс — табигать, сәламәтлек, яшьлек, тормыш үсеше символы.

Кызыл төс — батырлык, көч, хезмәт сөючәнлек, матурлык һәм бәйрәм символы.

Сары (алтын) төс-байлык, уңыш, тотрыклылык, акыл һәм хөрмәт символы.

## Моны да карагыз
Биектау районы гербы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:2006 ел байракларыТөркем:Әлифба буенча байракларТөркем:Татарстан байракларыТөркем:Биектау районы
Чүпрәле районы гербы

**Чүпрәле районы гербы** — Татарстан «Республикасы Чүпрәле муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

Герб Чүпрәле муниципаль районы Советының 6/3 номерлы карары белән 2006 елның 9 мартында расланган.

Герб 2289 номерлы теркәү номеры астында Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 44 номерлы астында кертелгән.

## Гербның тасвирламасы
 «Өстәрәк аркылы, түбәндә буйга бүленгән көмеш, яшел һәм алтын җирлектә — очлары җете кызыл (кызыл) белән чигүле көмеш сөлге өстенә урнаштырылган алтын икмәк белән көмеш тоз савыты; икмәк артында — күтәрелүче җете кызыл шар».

## Герб символикасы

Чүпрәле районы Татарстан Республикасының көнбатыш читендә урнашкан, ул район гербында кызыл диск — кояш белән күрсәтелгән. Кояш — озын гомер, активлык, көч, хезмәт сөючәнлек символы.

Яшел һәм алтын өлештән торган гербның символикасы күп мәгънәгә ия:  районның катнаш халкы: монда татарлар һәм чувашлар күпләп яши,  сөлге башындагы бизәкләр дә шул турыда сөйли. Милли бизәкләр төшерелгән сөлге аллегорик рәвештә район халкының республика мәдәниятенә, фән, сәнгать һәм әдәбиятына зур өлеш кертүен  сүрәтли.

Милли бизәкләр булган сөлге шулай ук республиканың мәдәният, фән, сәнгать һәм әдәбият үсешенә зур өлеш керткән район халкын аллегорик рәвештә символлаштыра. Биредә Чуаш драматургиясенә нигез салучы Николай Ефремов, Татарстан Республикасының халык артисты Һидаят Солтанов, шагыйрьләр һәм язучылар — Шәрәф Мөдәррис, Тал — Морза, Зәки Нури туган һәм эшләгән. Социалистик Хезмәт каһарманнары, колхоз рәисләре Әхмәтгәрәй Әбдриев һәм Лазарь Дергунов, ике тапкыр Социалистик Хезмәт герое, СССР Авиация сәнәгате министры Петр Дементьев һ.б. туган районын югары хезмәт казанышлары белән данладылар. Сөлге — рухи чисталык һәм хөрмәт символы.

Яшел төс— табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы.

Алтын — уңыш, байлык, тотрыклылык һәм хөрмәт символы.

Тозлы икмәк район икътисадының юнәлешен күрсәтә. Төбәк Аграр һәм республиканы ашлык, кузаклы культуралар, шикәр чөгендере, ит, сөт кебек авыл хуҗалыгы продукциясе һәм чималы белән тәэмин итә. Район предприятиеләренең төп эшчәнлеге шулай ук авыл хуҗалыгы продукциясенә хезмәт күрсәтүгә һәм эшкәртүгә юнәлдерелгән.

Сөлге, ипи һәм тоз бергәләп җирле халыкның ачык йөзле һәм кунакчыллыгын символлаштыра.

Көмеш — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Кызыл төс — батырлык, көч, хезмәт, ышаныч һәм матурлык символы.

## Герб тарихы
Гербның идеясе: Җәүдәт Гафуров, Айрат Субаев (ТР Чүпрәле районы).

Герб Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә эшләп бетерелә:
Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Галина Русанова (Мәскәү).

## Моны да карагыз
Чүпрәле районы флагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Чүпрәле районы
Чүпрәле районы флагы

**Чүпрәле районы флагы** — Татарстан Республикасы «Чүпрәле муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

Флаг 2006 елның 9 мартында Чүпрәле муниципаль районы Советының 6/4 нче карары белән расланган һәм 2290 нчы теркәү номеры белән Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына кертелгән.

## Тасвирлама
 «Киңлеге озынлыгына 2:3 нисбәттәге, горизонталь буенча тигез ике — буйлар чигенә терәлеп урнаштырылган кызыл ярымтүгәрәкле өске ак һәм вертикаль буенча тигез ике — яшел һәм сары өлешләргә аерылган аскы буйларга бүленгән туры почмаклы тукыма. Тукыма уртасында — икмәк белән тоз савыты, икмәк астында кызыл бизәкле ак сөлге сурәтләнгән».

## Символиканы нигезләү
Чүпрәле районы флагы Чүпрәле районы гербы нигезендә эшләнгән, ул символлар һәм аллегорияләр теле белән төбәкнең мәдәни һәм икътисадый үзенчәлекләрен чагылдыра.

Чүпрәле районы Татарстан Республикасының көнбатыш читендә урнашкан, бу район флагында кызыл диск — Кояш белән күрсәтелгән. Кояш — озын гомер, активлык, көч, хезмәт сөючәнлек символы.

Флагның яшел һәм алтын (сары) өлештән торган кыры символикасы күп мәгънәле һәм районның катнаш халкын күрсәтә: монда татарлар һәм чувашлар күпләп яши; бу хакта сөлге очендагы бизәкләр сурәте дә сөйли. Милли бизәкләр булган сөлге шулай ук республиканың мәдәният, фән, сәнгать һәм әдәбият үсешенә зур өлеш керткән район халкын аллегорик рәвештә символлаштыра.

Гербтагы милли бизәкләр төшерелгән сөлге, шулай ук, республиканың мәдәният, фән, сәнгать һәм әдәбият үсешенә зур өлеш керткән район халкын аллегорик рәвештә сөйли. Чүпрәле районында Чуаш драматургиясенә нигез салучы Николай Ефремов, Татарстан Республикасының халык артисты Һидаят Солтанов, шагыйрьләр һәм язучылар — Шәрәф Мөдәррис, Тал — Морза, Зәки Нури кебек билгеле артислар, язычылар, шагыйрьлар туган һәм эшләгән. Социалистик Хезмәт каһарманнары, колхоз рәисләре Әхмәтгәрәй Әбдриев һәм Лазарь Дергунов, ике тапкыр Социалистик Хезмәт герое, СССР Авиация сәнәгате министры Петр Дементьев һ.б. туган районын югары хезмәт казанышлары белән данладылар. 

Сөлге — рухи пакьлек һәм хөрмәт символы.

Яшел төс— табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы.

Алтын — уңыш, байлык, тотрыклылык һәм хөрмәт символы.

Ипи белән тоз район икътисадының юнәлешен күрсәтә. Төбәк Аграр һәм республиканы ашлык, кузаклы культуралар, шикәр чөгендере, ит, сөт кебек авыл хуҗалыгы продукциясе һәм чималы белән тәэмин итә. Район предприятиеләренең төп эшчәнлеге шулай ук авыл хуҗалыгы продукциясенә хезмәт күрсәтүгә һәм эшкәртүгә юнәлдерелгән.

Сөлге, ипи һәм тоз бергәләп җирле халыкның ачык йөзле һәм кунакчыллыгын символлаштыра.

Көмеш төс — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Кызыл төс — батырлык, көч, хезмәт, ышаныч һәм матурлык символы.

## Моны да карагыз
Чүпрәле районы гербы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:2006 ел байракларыТөркем:Әлифба буенча байракларТөркем:Татарстан байракларыТөркем:Чүпрәле районы
Пётр Никифоров

## НИКИФОРОВ ПЕТР НИКИФОРОВИЧ  (1926-2008)

### Хәрби хезмәткә  чакырылу көне: 07.11.1943

### Хәрби часте: 12 омпмб 1 УкрФ

### Чакырылу урыны: ТАССР,  Кайбыч районы хәрби комиссариаты

### Хәрби исеме:  кызылармияче

### Батырлык күрсәткән  дата: 28.01.1945-30.01.1945

#### Биография:
НИКИФОРОВ   ПЕТР   НИКИФОРОВИЧ  1926 елда  Кайбыч  районы  Иске Тәрбит авылында крестьян гаиләсендә туа.  7 нче классны тәмамлагач, колхозда эшли. 

1943 елның  ноябрендә  Кызыл Армия  сафларына  алына . Аның сугышчан юлы беренче Украина фронтының понтон күперләр салучы батальонда понтонёр булып хезмәт итүдән башлана. Көнбатышка таба барган сугыш хәрәкәтләрендә  Висла,  Одер,  Шпрее һ.б. елгаларны форсировать итүдә катнаша ул,  Прага, Варшава һ.б. шәһәрләрне азат итүдә катнаша.

  1950 нче елның октябрь аенда гына туган авылына әйләнеп кайта. Сугыштан кайткач,  Мәлкидә МТСта электр белән эретеп ябыштыручы, 1957нче  елдан Разин исемендәге колхозда тимерче булып эшли. Тырыш, эшчән, уңган ирне 1961нче елда Иске Тәрбит урта мәктәбендә хезмәт дәресләрен укытырга чакыралар. Бик күп малайларга агач һәм тимер эшләренең серен өйрәтә ул. Мәктәп өчен кирәкле булган күп җиһазларны, агачтан, тимердән эшләнгән әйберләрне  укучылар катнашында мәктәп мастерскоендагы күп төрле станокларда ясыйлар.

Балта, көрәк саплау, чалгы таптау, пыяла кисү, тәрәзә рамнары ясау, калай эше дисеңме-барысын да булдыра.. Элек авылда пластик тәрәзәләр  барлыккак килгәнче, бик күп кеше тәрәзә рамнары һәм челтәрләре ясауны сорап, Петр Никифоровичка мөрәҗәгать итә. 

Сугыш тәмамланып, озак еллар үткәч, фронттагы батырлыклары өчен III дәрәҗә Богдан Хмельницкий ордены белән бүләкләнүе ачыклана. Бу бүләкне аңа тантаналы төстә, лаеклы ялга чыккач, 1997 елда гына  тапшыралар.

Өйләнгән. Тормыш иптәше Серафима апа белән 2  кыз,  1 ул үстергәннәр.

#### Бүләкләре:
1.               III дәрәҗә Богдан Хмельницкий ордены, Подразделение боерыгы: 1нче Украина фронты, №: 52/н  14.04.1945.

2.               ”Праганы азат иткән өчен” медале

3.               “Батырлык өчен” медале

4.               “Германияне җиңгән өчен” медале 

## Чыганак:
1. https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie42704502/

2. Иске Тәбит мәктәбе музеендагы "Наши земляки орденоносцы" альбомы
Иван Макаров

**Иван Матвеевич Макаров** (15 август 1898 ел,  Соляново, Чабаксар вулысы, Чабаксар өязе, Казан губернасы, Россия Империясе — 11 сентябрь 1979 ел, Одесса, Украина ССР, СССР) — совет хәрби башлыгы, майор (1943 г.). ).

## Биография
Макаров Иван Матвеевич Чабаксар өязенең Соляново авылында (хәзер Чабаксар чатында) крестьян гаиләсендә туган. Беренче бөтендөнья сугышында, Россиядә гражданнар сугышында катнаша. 1920 елда кызыл командирларның Петроград курсларын тәмамлый. 1921 елдан Кызыл Армиядә (башка мәгълүматлар буенча — 1918 елдан ).

1941 елда, Бөек Ватан сугышы башланганда-4 нче танк дивизиясенең артиллерия начальнигы (майор, 42 нче гаубица артиллерия полкы, 42 нче танк дивизиясе).  1941 елның августында командованиенең хәрби биремнәрен үрнәк үтәгәне һәм шул ук вакытта күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнә. 344 нче укчылар дивизиясе артиллериясе белән командалык итә, 1942 елның 28 маеннан 1943 елның 5 декабренә кадәр полковник И. М. Макаров  (1943 елның 27 гыйнварыннан генерал-майор) — 116 нчы гвардия укчылар дивизиясе командиры (элгәр — полковник Самсонов Василий Акимович). 116 дивизия командиры, генерал-майор Макаров Иван Матвеевичның бүләкләү кәгазеннән болай әйтелә:«Иптәш Макаров 1942 елның маеннан 116 нчы укчылар дивизиясе белән җитәкчелек итә. Сталинград янындагы сугышларда дивизия белән командалык итеп, иптәш Макаров хәзерге сугышта дивизия частьләре белән идарә итә белүен күрсәтә». 1943 елда ул каты яралана. Сәламәтләнгәч — Әстерхан  хәрби мәктәбе мөдире, соңрак Петрозаводск хәрби мәктәбе мөдире. 1948 елдан 1952 елга кадәр Одесса хәрби округының штабында хезмәт итә.

## Бүләкләр
Ленин ордены;
Кызыл Байрак ордены (дүрт тапкыр: 1941 елның августы, 1943 елның августы);
Александр Невский ордены (1943) ;
медальләр: "Сталинградны саклау өчен" (1943), "Мәскәү оборонасы өчен" (1944) ,

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комдивы. Военный биографический словарь. Командиры стрелковых, горнострелковых дивизий, крымских, полярных, петрозаводских дивизий, дивизий ребольского направления, истребительных дивизий. (Ибянский — Печененко). — М.: Кучково поле, 2015. — Т. 4. — С. 681-684. — 330 экз. — .

## Сылтамалар

* Изоркин А. В. Макаров Иван Матвеевич // Электронная Чувашская энциклопедия.

Төркем:Бөек Ватан сугышында дивизия командирлары
Төркем:Генерал-майорлар (ССРБ)
Төркем:«Мәскәүне саклау өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Александр Невский ордены (ССРБ) кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1979 елда вафатлар
Төркем:11 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Чабаксар өязендә туганнар
Төркем:1898 елда туганнар
Төркем:15 август көнне туганнар
Пицунда

**Пицунда** (, ,  [Бичвинта]) — Абхазияның Кара диңгез ярындагы курорт шәһәр. Гагра районы cоставына кертелә.

## География
Гаградан 25 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

## Тарих
thumb|right|Пицунда чиркәве
Безнең эрага кадәр IV гасырда шәһәр территориясендә антик грек Питиунт колониясе буларак барлыкка килгән. Шәһәр тибындагы бистә статусын 1963 елдан, шәһәр статусын 2007 елдан башлап йөртә.

## Истәлекле урыннар
thumb|right|250px|Медея һәм аның балалары сыны
* Пицунда реликт агачлыгы

## Дин
### Христианлык
* Пицунда чиркәве

## Кардәш шәһәрләр
*  Курск, Дмитров Россия

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Официальный сайт. Пицунда.ru  
* Веб-камера. Пицунда on-line  
* Дельфинарий в Пицунде 

*
2 нче гимназия музее (Чистай)

**2 нче гимназия музее** — Чистай шәһәре һәм тирә-якның тарихына багышланган этнографик мәктәп музее.

## Тарихы
Чистай шәһәренең 2 нче гимназиясенең мәктәп музее 2000 нче елда ачыла.

## Экспозиция
Музей бүлмәсе бик зур булмаса да, бик күп материал сыйдырган.
      Ул хронологик яктан ХIХ гасырның азагын hәм ХХ нче гасырның 30 нчы елларын үз эченә алган экспонатлар туплаган. Әби-бабаларыбызның төп шөгыле игенчелек, терлекчелек булган. Йорт тирәсе читән белән әйләндереп алынган булган.Укучылар бик кызык экспонатлар алып килгәннәр: ике, өч, дүрт япьле сәнәкләр, борынгы үлчәүләр, урак, күмер үтүкләре, тимер үтүк, мичтән ипи алу өчен агач көрәк, җилпүч, чуен тоткычлар, тешле бәләк, тәпәннәр hәм башкалар. Өйләр 20 нче гасырның беренче яртысына кадәр керосин лампалары белән яктыртылган. Музейда авыл өенең түрендә торган сандык та бар. Сандыкта  буыннан-буынга тапшырыла торган иң кадерле истәлекле әйберләр сакланган. Татар хатын-кызлары  ашъяулыкларны, кызыл башлы сөлгеләрне үзләре тукып чиккәннәр. Ачык йөзле татар халкының сый-хөрмәтле өстәленең түрендә һәрвакыт күмер самоварлары җырлап утырган. Самовар янында балчыктан эшләнгән чүлмәкләрне бабаларыбыз үз куллары белән ясаганнар. Аны сөт салу өчен кулланганнар.  Милли киемнәр дә үзенчәлекле булган. Хатын-кызны бәби итәкле күлмәк, чигелгән алъяпкыч, чигүле калфак, кыйммәтле ташлар белән бизәлгән беләзекләр, йөзекләр бизәгән.Ә  ир егетләр чигелгән түбәтәй һәм камзул киеп йөргәннәр. 

## Мәктәп тормышында
Гимназистлар  һәм укытучылар коллективы экспонатлар туплауны бүген дә дәвам итәләр.
Үз халкыбызның тарихын өйрәнү - безнең  бурычыбыз, чөнки ул зиһенне баета, дөньяга карашны киңәйтә.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча музейларТөркем:Мәктәп музейларыТөркем:Чистай музейлары
Яр Чаллы ҖЭҮ

**Яр Чаллы [[Җылылык электр үзәге|ҖЭҮ]]** — Яр Чаллы шәһәренең энергетика предприятиесе, «Татэнерго» АҖ составына керә. Җылылык энергиясен шәһәрнең Автозавод һәм Үзәк районыннарының торак массивлары, КамАЗ заводлары куллана. 2012 елның 30 ноябреннән башлап станция директоры булып Хаҗиев Әнвәр Мәгъсүм улы тора.

## Төп үсеш этаплары

* 1969 ел — Кама автомобиль заводын һәм Яр Чаллы шәһәрен электр һәм җылылык энергиясе белән тәэмин итү өчен СССР Министрлар Советының 1969 елның 7 октябрендәге 796 нчы номерлы Карары белән КамАЗның җылылык электр үзәген төзү турында карар кабул итә. ҖЭҮн проектлаштыру «Теплоэлектропроект» институтының Львов бүлегенә йөкләнә. ҖЭҮнең электр куәте 820 МВтка билгеләнгән була. Станциянең территориясе Автозавод промкомзонасы җирләрендә урнашкан һәм Яр Чаллы шәһәренең сәнәгать үзәгенең генераль планы белән тыгыз бәйләнгән .

* 1970 елның 13 гыйнварында КамАзның ҖЭҮ буенча яңа төзелгән СМУ-42 ТЭС-1 эшли башлый.

* 1970 елның 2 июне — төп корпусның беренче колоннасы күтәрелә.

* 1971 елның 5 ноябре — ПТВМ-100, 1 нче ст. су җылыткыч казаны ябыла. Яңа шәһәрнең җылылык челтәренә су бирелә, бу исә анда беренче торак микрорайоннарны төзүгә керешергә мөмкинлек бирә. Ноябрь ахырында 2 нче һәм 3 нче ст. казаннары да эшли башлый.

* 1979 ел — ҖЭҮнең беренче чиратын төзү эшләре тәмамлана, аның куәте проект зурлыгына җитә — 820 МВт электр энергиясе һәм 2822 Гкал/сәгать җылылык. Әмма Яр Чаллы шәһәренең һәм Кама Автомобиль заводының җитештерү куәтләренең тиз үсүе сәбәпле, 1979 елның августында «Теплоэлектропроект» институтының Львов бүлегендә станцияне киңәйтү проектын эшләү йөкләмәсе бирелә.

* 1993 ел — станцияне киңәйтү проектын тәмамлау. Яр Чаллы җылылык электр үзәгенең электр куәте 1180 МВтка, җылылык куәте 4092 Гкал/сәг җитә.

* 1994 ел — «Татэнерго» план-икътисад бүлеге боерыгы белән КамАЗ ҖЭҮ Яр Чаллы ҖЭҮнә үзгәртелә.

## Музей
1985 елда Яр Чаллы ҖЭҮндә музей ачыла. Аның экспозициясен Чаллы җылылык станциясенең җентекләп әзерләнгән макеты ачкан.

## Төп җиһазлар исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Яр Чаллы ҖЭҮ «Татэнерго» сайтында
Төркем:Татарстан электр станцияләре
Төркем:Әлифба буенча электр станцияләре
Төркем:Яр Чаллы оешмалары
Абхазиянең җиде изге урыны

**Абхазиянең җиде изге урыны** () яки абхазларның җиде изге урыны — Абхазия территориясендә Абхаз традицион дине тарафыннан изге буларак ихтирам ителгән җиде урын. Абхазиянең җиде изге урыны күпчелек этник абхазлар тарафыннан шул исәптән христианнар һәм мөселманнар тарафыннан ихтирам ителә.

Һәр изге урынның үз каһиннәр ыруы (фамилиясе) бар. Мәсьәлән, Дыдрыпш-ныха изге урынының каһин ыруы булып күрше Ачандара авылыннан Чибча крестьян фамилиясе вәкилләре тора, Лых-ныха изге урынының — Шакрыл дворян фамилиясе вәкилләре тора.
Тарихи гомум-абхаз булган җиде изге урыннан башка, практик рәвештә һәр абхаз ыруының үз кечкенә изге урыны (абх. *ажьыра*) бар, кагыйдә буларак, ул ыру дога кылуларының урыны булып тора.

Абхазлар карашлары буенча изге урын алдында ялганлаган тиздән мәҗбури рәвештә җәза алачак, шуңа күрә Абхазиянең закон саклау органнары изге урыннарны еш «судья»лар буларак куллана.

Күпчелек абхазлар төп изге урын буларак — Дыдрыпшны таныйлар. Лашкендар тавында дога кылулар изге рәвештә 1990-ынчы еллар уртасында янә башланган булган.
Дәүләтнең беренче шәхесләре шулай ук еш дога кылуларда катнашалар. 1992 елда грузин-абхаз сугышы вакытында Дыдрыпш-ныха тавында дога кылуны изге урыннан Абхазияне яклауны сорап шәхсән  Абхазия җитәкчесе Владислав Ардзинба башкарган.

2012 елның 3 августында Сухумда оештыру җыелышында Абхазия каһиннәре Киңәшмәсе янә оештырылган булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Милли диннәр
Төркем:Абхазия географиясе
Төркем:Абхазиядә дин
Петр һәм Павел часовнясы (Иске Тәрбит)

**Петр һәм Павел часовнясы** — часовня, Иске Тәрбит авыл җирлеге составына керүче Камыллы, Соравыл, Иске Тәрбит авыллары халкына хезмәт күрсәтә.

## Географиясе
Часовня Татарстан Республикасы Кайбыч районы Иске Тәрбит авылында урнашкан.

## Тарихы
Иске Тәрбит  җирлегендә 19нчы гасырда ук чиркәү булган, әмма аның  язмышы башка җирләрдәге кебек аяныч төгәлләнгән. Иске Тәрбит авылында  изге апостоллар Петр белән Павел хөрмәтенә агач чиркәү 1888 ел­да ук салынган. 1897 елда анда чиркәү-приход мәктәбе дә ачылган.

1930 елларда чир­кәүнең чаңын алып атканнар. Бинасы 1972 елга кадәр авыл клубы вазифасын үтәгән. Шушы ел­ны элеккеге чиркәүне бө­тенләй сүтәләр һәм бүрә­нәләреннән яңа урында клуб тө­зиләр. Кызганычка каршы, 2003 нче  ел­да ул клуб янып көлгә әйләнә, һәм чиркәүнең соңгы истәлекләре дә юкка чыга.

Иске Тәрбит җирлегенә кергән  авыл халкы 12 чакрым ераклыкта урнашкан Турминскийдагы Изге Троица чиркәвенә йөри башлый. Өлкән яшьтәге кешеләргә службага бару өчен ул араны узу җиңел түгел. Халыкның  теләге – үз җирлегендә  часовня булдыру була.

2013 елда узган авыл җирлеге җыелышында шул мәсьәлә күтәрелә. Инициатив төр­кем җитәкчесе итеп шул авылда туып үскән отставкадагы подполковник Семенов Петр Иванович  билгеләнә. Часовня төзеләчәк участокка истәлек ташы  куела. Часовня төзеләсе урынны Изге Троицк чиркәвенең дин әһеле Николай Ермолаев изгеләндерә.

Нәкъ бер ел дигәндә авылга кергән җирдә ялтырап торган нарат бүрәнәләрдән бик матур гыйбадәт йорты калкып чыга.

2014 елның 21 нче июлендә часовня ачыла. Авыл халкы өчен бу  зур вакыйга була. Әлеге часовняны торгызуда башыннан ахырына кадәр оештыру эшен Семенов Петр Иванович башкара. Аңа ярдәмгә  озак еллар урман хуҗалыгында хезмәт куючы Иске Тәрбиттә  туып үскән Евграфов Виталий Павлович һәм аның гаиләсе, П.И. Семеновның туганнан туган энесе Нижневартовскида яшәүче Макаров Рамил Николаевич кушыла. 

Ул вакыттагы агрофирма җитәкчесе Зәйнуллин Минзаит Минсагир  улы техника белән, Иске Тәрбит авылында туып-үскән, авыл хуҗалыгында озак еллар баш бухгалтер булып эшләгән  Владимирова Лариса Борисовна, һәм техника белән дә, һәм акчалата да булыша. Тумышлары белән  бу төбәктән булган Мәскәүдә яшәүче   авылдашлар Григорьев М.И., Комаров Ю.В.  һ.б. ярдәм кулы суза. Төзелеш  барышында авыл халкы да читтә калмый. 

Изге эшне тормышка ашыруда башлап йөргән Петр Семеновка "Районның Мактаулы граҗданы" дигән исем бирелә.

## Шулай ук карагыз
* Иске Тәрбит урта мәктәбе
* Иске Тәрбит урта мәктәбе музее
* Иске Тәрбит авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# «Кайбыч таңнары» газетасы, 16.07.2014;
# «Кайбыч таңнары» газетасы, 21.07.2014

Төркем:Кайбыч районы часовнялары
Сария Вәлиуллова

**Сария Вәлиуллова** *([[3 март]] [[1939]], [[Иске Суыксу]], [[Буа районы]], , , )* — сыер савучысы, шагыйрә.

## Тәрҗемәи хәле
Вәлиуллова Сария Вахит кызы 1939 елның 3 мартында Иске Сукысу авылында туган. Әти-әнисе олы  хөрмәткә лаек дини кешеләр була. Әтисе биш вакыт намазын укыган, дин тыелган вакытта да азан әйтеп, авыл халкын шатландырган. Колхоз эшеннән дә калмаганнар.

 “Мәктәпне бик яхшы билгеләргә генә тәмамладым. Укытучыларыма сүзем дога булып барсын”, -дигән рәхмәт сүзләрен еш кабатлый ул. Сугыш чоры баласы ул, җиденче сыйныфны бетереп, теләсә нинди эшкә яраклы колхоз эшчеләре булган алар. Укыган вакытта ук башак җыйган, көлтә бәйләүдә катнашкан балалар сафында ул. Бер башак та кадерле  чакларны еш искә ала Сария апа.  Соңрак  арыш суккан, ат җиккән .

   Шулай итеп җиткән кыз булып, 1963 елның 3 мартында Яңа Суыксу авылы егете Рәискә  тормышка чыга. Иптәше дә сугыш елы баласы. Кайнатасы сугышта үлгән, кайнанасы   биш бала белән тол  калган .

    Фермага эшкә урнаша Сария апа,  иптәше шофёр булып эшли. Шулай икәү тырыша торгач, йорт салалар.  Сария апа һаман хезмәттә, кайнанасы  балалар үстерергә булыша . Ул чакта 25 әр сыерны кул белән савалар,  40 литрлы бидоннарны җилкәләренә күтәреп ташыйлар .   Бер урында эшләп 43 еллык стаж белән 1994 елда пенсиягә чыга ул.

## Иҗтимагый тормышы
. .. Гомернең узганы сизелми  дә, хәзер инде  80 яшенә якынлаша.  Бала чакта әтисеннән өйрәнеп  гарәп хәрефләре  дини  китаплар укырга нигез була.   Авыл китапханәсенең дә кадерле кунагы ул,  әдәби китаплар күп укый, шигырьләр, бәетләр яза. Күбесе юбилейларга, туган көннәренә котлаулар, якыннарына бәет язуны сораучылар  да шактый. “Кайбер чакларымда төнлә дә торып язам”,-дип искә ала Сария апа.  Күп еллар китапханәдә шигърият сөючеләр өчен оештырылган “Каурый каләм” клубына йөри. Туган авылын  бик ярата, авылыма багышлап язган “Суыксума” дигән шигыре 2007 елда  “Байрак” район газетасында  басыла. 

Суыксуыма.

Суыксуым бит бик борынгы авыл,

Иксез-чиксез иген кырлары.

Сабан туйларында мәйдан тота

Суыксуымның батыр уллары.

 Суыксуларда тудым, монда үстем.

 Һәр кешесе- минем туганым.

  Һәрберсе-эшкә уңган халык,

 Начарлары бездә юк аның.

Иген чәчә халык, иген ура,

Эштә талмый халкым куллары.

Кырлар корабында иген суга

Авылымның батыр уллары.

Авылымның якын киләчәге

Булса иде уңган кулларда.

Яшьләребез- киләчәккә терәк,

Ялгышмаслар барыр юлларда.

Иртә таңда азан ишетәбез,

Авылыбызга иңә бәрәкәт.

 Халкым күңеленә иман иңә,

 Күңелебез дә була сәламәт.

 Шушы шигырем сәлам булсын иде

Авылымның барлык халкына.

Тыныч еллар,сәламәтлек телим

Суыксуымның яше-картына.