Тригонометрия тарихы

Өчпочмакларны иртә өйрәнүе эзләре безнең эрага кадәр 2-нче меңьеллыкта Мисыр математикасында (Рһинд Математика Папирусы) һәм Вавилон математикасында. Тригонометрия Куш Патшалыгында математикасында шулай ук превалент булган.
Тригонометрик функцияләрнең систематик өйрәнүе  Элленистик математикада башланган һәм Һиндстанга Элленистик астрономия өлеше буларак җиткән. Һиндстан астрономиясендә тригонометрик функцияләрне өйрәнү  Гупта чорында чәчәк иткән, аеруча Арьябһатага рәхмәтле (безнең эраның алтынчы гасыры), ул синусоида функциясен ачкан. Урта Гасырларда тригонометрияне өйрәнү  Ислам математикасында Әл-Харәзми һәм Әбу әл-Вафа кебек математиклар тарафыннан дәвам иткән. Ул бөтен алты тригонометрия функциясе дә билгеле булган Ислам дөньясында бәйсез дисциплина булып киткән. Гарәп һәм Грек текстларының тәрҗемәсе тригонометриянең Латин Көнбатышында фән буларак кабул ителүенә китергән һәм Ренессанс Regiomontanus белән башланган. Хәзерге тригонометриянең үсеше Мәгърифәтчелек Чорында үзгәргән һәм 17-енче гасыр математиклары (Исаак Ньютон һәм Джеймс Стирлинг) белән башланган һәм хәзерге формасына Леонард Эйлер белән 1748 елда җиткән.
## Этимологиясе
*Тригонометрия* төшенчәсе Борынгы Юнан теле  *trigōnon*, "өчпочмак" һәм  *metron*, "үлчәү"дән алынган.
Хәзерге заман "sine" сүзе Латин теле *sinus* сүзеннән алынган, аның мәгънәсе "култык", "куыш" яки "бөрмә" һәм ул турыдан-туры түгел рәвештә Һинд, Фарсы һәм Гарәп тапшырылуы аша Грек төшенчәсе *[[khordḗ]]*дан алынган "җәя кылы, хорда". Санскрит телендә синус өчен Һинд дине төшенчәсе *[[җья]]*  "җәя кылы", Һиндулар башта өч тригонометрик функцияне керткәннәр һәм кулланганнар *җья, коти җья һәм уткрама-җья.*  Һиндулар бу функцияләрне почмакның түгел, ә дуга яки әйләнә функцияләре буларак билгеләгәннәр, шуннан аларның җәя кылы белән ассоциациясе һәм шуннан дуга өчен "хорда дугасы" “җәя” (dhanu, cāpa) дип атала. Аның синонимнары jivā, siñjini, maurvi, guna, һ.б. Синус функциясе соңрак *[[җива]]* юрамасында кабул ителгән булган.
Санскрит *jīvā* сүзе Гарәп теленә *jiba* буларак кабул ителгән булган, ул *jb* جب дип языла.
Бу шуннан соң элек тә булган Гарәп сүзе *jayb* буларак интерпретацияләнгән, аның мәгънәсе  "куыш, култык", я Гарәпләр үзләре, я Честер Роберты кебек тәрҗемәчеләр хатасы булу сәбәпле, ул *jayb* сүзен Латинчага *синус* дип тәрҗемә иткән. Аеруча Фибоначчиның *[[sinus rectus arcus]]* төшенчәсе  *синус* төшенчәсен нигезләүдә әһәмиятлеген исбатлаган.  "Минута" һәм "секунда" сүзләре Латин фразалары *[[partes minutae primae]]* һәм *[[partes minutae secundae]]*дан килеп чыккан. Болар якынча "беренче кечкенә өлешләр" һәм "икенче кечкенә өлешләр" буларак тәрҗемә ителә.

## Үсеш
### Борынгы Якын Көнчыгыш
Борынгы Мисыр математиклары һәм Вавилон математиклары күп гасырлар буена охшаш өчпочмаклар яклары нисбәтләре теоремаларын белгәннәр. Шулай да пре-Элленик җәмгыятьләр почмак үлчәүләрнең концепцияләре җитмәгән булса, алар шуның урынына почмакларның якларын өйрәнүгә чикләнгән булган.
Вавилон астрономнары  йолдызларның калкуы һәм батуы буенча планеталарның хәрәкәте, Кояш һәм ай тотылулары буенча тәфсилле язмаларны тотканнар, аларның барысы да күк сферасында үлчәнгән  почмак араларын белүне таләп иткән. Плимптон 322 тактада чөйязмага (як. Безнең эрага кадәр 1900 ел) нигезләнеп, кайберәүләр хәттә борынгы Вавилонлыларның секанслар таблицасы булганын фараз иткәннәр. Шулай да ул Пифагор өчлекләре, квадрат тигезләмәләр чишелеше яки тригонометрик таблица икәне турында күп бәхәс алып барыла.
Мисырлылар икенче яктан безнең эрага кадәр 2-нче меңьеллыкта пирамидалар төзү өчен тригонометриянең примитив формасын кулланганнар. Мисыр язучысы Аһмес (як. б.э.к 1680–1620 еллар) тарафыннан язылган Ринд Математика Папирусында тригонометриягә караган түбәндәге мәсьәлә бар:

Әгәр пирамиданың биеклеге 250 кубит (үлчәү берәмлеге) булса һәм ягы озынлыгы 360 кубит булса, аның *[[секед]]ы* (ян авышлыгы) күпме?
Аһмесның мәсьәләнең чишелеше ул пирамиданың нигезенең янының яртысының биеклегенә нисбәте. Башка сүзләр белән *секед* өчен табылган микъдар ул почмакның пирамидага һәм аның нигезенә котангенсы һәм аның яны.


### Классик антик чор

Борынгы Грек һәм Элленистик математиклар хорданы кулланганнар. Әйләнәдә дуга һәм әйләнә булып, хорда ул арканы тартучы сызык. Хорданың перпендикуляр биссектрисасы әйләнәнең үзәге аша уза һәм почмакны ике тигез почмакка бүлә. Икегә бүленгән хорданың бер яртысы ул икегә бүленгән почмакның бер яртысының синусы, ул,

: \mathrm{chord}\ \theta = 2 r\sin \frac{\theta}{2}, 

Һәм шулай итеп синусоида шулай ук *ярым-хорда* буларак мәгълүм. Бу нисбәт буенча хәзерге заманда билгеле тригонометрик идентиклыклар һәм теоремалар шулай ук Элленистик цивилизация математикларга билгеле булган, әмма эквивалент хорда формасында.
Гәрчә сүзнең төгәл мәгънәсендә Евклид һәм Архимед эшләрендә тригонометрия булмаса да, махсус тригонометрик законнарга яки формулаларга эквивалент булган геометрик ысулда (ә тригонометрик ысулда түгел) тәкъдим ителгән теоремалар бар. Мисал өчен, *Элементлар*ның икенче китабының уникенче һәм унөченче тәкъдимнәре тәңгәл килгән рәвештә җәенке һәм үткен почмаклар өчен косинуслар законнары булып тора. Хордалар озынлыклары буенча теоремалар синусларның законнары кулланышлары булып тора.  Һәм Архимедның ватык хордалар теоремасы почмакларның суммалары суммасына эквивалент. Хордалар таблицасы җитмәвен компенсацияләү өчен Самос Аристархы вакыты математиклары кайвакытта хәзерге заман билгеләмәләре белән 0°&nbsp;
: sin²(x/2) = (1 - cosx)/2 
Птолемей бу нәтиҗәләрне тригонометрик таблицаларны барлыкка китерү өчен кулланган, әмма бу таблицаларның Гиппархның эшеннән алынганмы, әллә юкмы икәне мәгълүм түгел.
Гиппарх таблицалары да, Птолемей таблицалары да хәзерге көнгә кадәр сакланып калмаган, гәрчә башка борынгы авторлар тасвирламалары аларның кайчандыр булганы турында әз икеләнү калдыра.
Пифагор тригонометрик функцияләр төшенчәләре буласыларның күп хасиятләрен ачкан. Пифагор теоремасы
p2 + b2 = h2 фундаменталь тригонометрик тәңгәллеге sin2(x) + cos2(x) = 1 чагылышы. 1 озынлыгы теләсә нинди турыпочмаклы өчпочмакның гипотенузасы һәм гипотенузаларының озынлыклары sin(x) һәм cos(x), шул ук вакытта x ике туры почмак булмаган почмакларның берсе булып тора. Шуны исәптә тотып тригонометрия шунда нигезләнгән тәңгәллек Пифагор теоремасы булып чыга.

### Һиндстан математикасы
Тригонометриянең кайбер иртә һәм бик әһәмиятле үсеше Һиндстанда булган. Сиддһанталар буларак мәгълүм 4-енче – 5-енче гасырдан әһәмиятле эшләр (шулардан бишесе булган, шуларның иң әһәмиятлесе Сурья Сиддһанта) синусны беренче мәртәбә хәзерге аңлавында ярым почмак һәм ярым хорда нисбәтендә билгеләмәсен биргән, шулай ук косинус, синус-верзус, һәм арксинус билгеләмәсе бирелгән булган.  Шуннан соң бераз гына вакыт узгач башка Һиндстан математигы һәм астрономы, Арьябһата (безнең  эрага кадәр 476 - 550 ел), Сиддһанталарның үсешен *[[Арьябһатия]]* дигән әһәмиятле эштә җыйган һәм киңәйткән.  *Сиддһанталар*да һәм *Арьябһатийя*да 3.75° интервал белән 0°-тан 90°-ка кадәр, төгәллеге вакланмалы өлешенең 4-енче тәртибенә кадәр синус һәм синус-верзус дәрәҗәләре китерелгән. Алар синус өчен *[[җья]]* сүзен, косинус өчен *[[коҗья]]* сүзен, синус-версус өчен *[[уткрама-җья]]* сүзен һәм арксинус өчен *открам җья* сүзен кулланганнар. *[[Җья]]* һәм *[[коҗья]]* сүзләре ахыр чиктә элегрәк тасвирланган дөрес тәрҗемә итмәүдән соң *синус* һәм *косинус* булып киткәннәр.
7-енче гасырда Бһашкара I таблица кулланмыйча очлы почмакның синусын табу өчен Бһашкара I-нең синус аппроксимация форрмуласын китергән. Ул шулай ук sin(*x*) өчен түбәндәге аппроксимация формуласын китергән, аның чагыштырмача хатасы 1.9%-тан кимрәк:
: \sin x \approx \frac{16x (\pi - x)}{5 \pi^2 - 4x (\pi - x)}, \qquad \left(0\leq x\leq\pi\right).
Соңрак 7-енче гасырда, Брахмагупта формуланы янә үстергән
: \ 1 - \sin^2(x) = \cos^2(x) = \sin^2\left (\frac{\pi}{2} - x\right )
(шулай ук өстә китерелгәнчә чыгарыла) һәм синус дәрәҗәләрен исәпләү өчен Брахмагупта интерполяция формуласын китергән.
Тригонометрия буенча башка соңрак Һинд авторы 12-нче гасыр Бһашкара II булган. Бһашкара II сферик тригонометрияне үстергән һәм күп тригонометрик нәтиҗәләрне ачкан.
Бһашкара II  \sin\left(a + b\right) өчен беренче булып ачкан һәм  \sin\left(a - b\right) :
* \sin\left(a + b\right) = \sin a\cos b + \cos a\sin b
Кебек тригонометрик нәтиҗәләрне беренче булып ачкан.
Сангамаграма Мадһавасы (як. 1400) тригонометрия функцияләр һәм аларның чиксез рәтләре өчен һәм математик анализта беренче адымнар ясаган. Ул дәрәҗә рәтләре һәм Тейлор рәтләре өчен кагыйдәләр эшләп чыгарган һәм синус, косинус, тангенс һәм арктангенс өчен дәрәҗә рәтләрен эшләгән. Синус һәм косинус өчен Тейлор рәтләре аппроксимацияләрен куллынып ул вакланмалы өлеше 12 разрядка кадәр төгәллек белән синус таблицасын һәм вакланмалы өлеше тугыз разрядка кадәр төгәллек белән косинус таблицасын төзегән. Ул шулай ук π һәм почмакның, радиусның, диаметрның һәм түгәрәкнең әйләнә озынлыгының дәрәҗә рәтләрен биргән. Аның эшләре XVI гасырга кадәр Керала астрономия һәм математика мәктәбеннән тарафдарлары тарафыннан үстерелгән булган.



Һинд Юктибһаса текстында  синус һәм косинус функцияләрен тарату өчен исбатлау һәм Мадһава тарафыннан табылган инверс тангенс өчен дәрәҗә рәтләре бар. Юктибһасада сумманың синуслар һәм косинуслар суммасы һәм аермасын табу өчен кагыйдәләр бар.
### Кытай математиклары

Кытайда, Арьябһатаның синуслар таблицалары Кытай математиклары *[[Кайюан Эрасы Астрология буенча трактаты (Kaiyuan Zhanjing)]]* китабына тәрҗемә ителгән булган, алар Танг Династиясе вакытында безнең эраның 718 елында тупланган булган. Гәрчә кытайлар башка математика даирәләрендә алдынгы булсалар да, мәсәлән, стереометриядә, биномиаль теоремасында һәм катлаулы алгебраик формуларда, тригонометриянең иртә формалары иртәрәк Юнан, Элленистик, Һинд һәм Ислам дөньяда кебек киң танылмаган булган. Аның урынына Кытайлар *чонг ча* буларак мәгълүм булган эмпирик алмашны кулланганнар, шул ук вакытта синусны, тангенсны, һәм секансны кулланып яссы тригонометрия мәгълүм булган. Шулай да Кытай тригонометриясенең эмбрионик халәте Сонг Династиясе (960 - 1279) вакытында үзгәрә һәм алга сөрелә башлаган, биредә Кытай математиклары календарь фәнендә һәм астрономик исәпләүләрендә сферик тригонометриядгә зуррак йогынты кичерә башлаганнар. The Универсаль Кытай галиме, математик һәм рәсми Шен Куо (1031 - 1095) хордалар һәм дугаларның математик мәсьәләләрен чишәр өчен тригонометрик функцияләрен кулланган. Виктор Дж. Катц язганча Шенның формуласында "кисешүче әйләнәләр техникасы" формуласында ул бирелгән диаметрлы *d* әйләнә өчен  arc*s* аппроксимациясен, дуганы тотучы хорданың sagitta-сын (дуганың үзәгеннән нигезенең үзәгенә кадәр араны) *v*, һәм озынлыгын *c*, аның озынлыгын ул шулай дип аппроксимацияләгән

: s = c + \frac{2v^2}{d}.

Сал Рестиво әйләнәләрнең дугалары озынлыклары буенча Шенның эше 13-енче гасырда математик һәм астроном Гуо Шоуҗинг (1231 – 1316) барлыкка китергән сферик тригонометрия өчен нигез булган. Тарихчылар Л.Гашет һәм Джозеф Нидһам раслаганча, Гуо Шоуҗинг исәпләүләрендә сферик тригонометрияне Кытай календарен һәм Кытай астрономиясен камилләштерү өчен кулланган. Гуо исбатлауларының соңрак 17-енче гасыр Кытай иллюстрацияләре белән Нидһам шулай дип раслый:

Гуо дүртпочмаклы сферик пирамиданы кулланган, аның нигезе бер экваториаль һәм бер эклиптик дугадан торган, алар белән ике меридиан дуга, шуларның берсе Кояш торгынлыгы ноктасы аша узган...Шундый ысуллар ярдәмендә ул du lü табуга ирешкән (эклиптика градусларына тәңгәл килгән экватор градуслары), шулай ук ji cha (бирелгән эклиптик дугалар өчен хордалар дәрәҗәләре), һәм cha lü (1 градуска аерылып торган дугалар арасында хордалар аермасы.

Шенның һәм Гуоның тригонометрия буенча ирешүләренә карамастан, Кытай тригонометриясе буенча башка әһәмиятле эш 1607 елга кадәр чыкмаган, шул ук вакытта Кытай рәсмие һәм астрономы Сю Гуанси (1562 – 1633)  һәм Италия Иезуиты Маттео Риччи (1552 – 1610) тарафыннан *[[Евклид Элементлары]]* икесенеке дә чыккан булган.

### Урта гасыр Ислам дөньясы

Элегрәк эшләр урта гасыр Ислам дөньясында күбесенчә фарсы һәм гарәп чыгышлы мөселман математиклары тарафыннан тәрҗемә ителгән һәм киңәйтелгән булган, алар күп теоремаларны игълан иткәннәр, бу тригонометрия фәнен тулаем   дүртпочмакка бәйлелектән азат иткән, бу Эллинистик математикада Менелай теоремасына күрә шулай булган. Э.С.Кеннеди буенча, мөселман математиклары үстерүләреннән соң "беренче чын тригонометрия барлыкка килгән, шул вакытта сферик яки яссы өчпочмак, аның яклары һәм почмаклары." буларак өйрәнү объекты барлыкка килгән.
Сферик өчпочмаклар белән эш ысуллары шулай ук мәгълүм булган, аеруча Александрия Менелаеныкы, ул сферик проблемалар белән эшләү өчен "Менелай теоремасы"н уйлап чыгарган. Шулай да, Э.С.Кеннеди күрсәткәнчә Исламга кадәр математикларның хордалар таблицасын һәм Менелай теоремасын кулланып сферик фигураның зурлыкларын исәпләү мөмкинчелеге булса да, теореманы сферик проблемалар өчен куллану практикада бик катлаулы булган.
Вакытлары Ай фазалары белән билгеләнгән Мөселман календаренең изге көннәрен тоту өчен астрономнар башта Ай һәм йолдызларның урынын исәпләү өчен Менелай ысулын кулланган, гәрчә бу ысул җайсыз һәм катлаулы булса да. Аңа ике үзара кисешүче турыпочмаклы өчпочмакны коруны керткән; Менелай теоремасын кулланып алты якның бер ягын табарга мөмкин булган, әмма бары тик башка бишесе мәгълүм булса гына. Мәсьәлән, Кояшның биеклегеннән вакытны әйтү өчен, Менелай теоремасының кабатланган кулланулары кирәк булган. Урта гасыр Ислам астрономнарына гадирәк тригонометрик ысул табуга ачык чакыру булган.
Безнең эраның 9-ынчы гасырында Мөхәммәд ибн Муса әл-Харәзми төгәл синус һәм косинус таблицаларын һәм беренче тангенслар таблицасын төзегән. Ул шулай ук сферик тригонометриядә беренче булган. Безнең эраның 830 елында Хәбәш әл-Хәсиб әл-Маруази беренче булып котангенслар таблицасын барлыкка китергән. Мөхәммәд ибн Җабир әл-Харрани әл-Баттани (Альбатениус) (безнең эраның 853-929 елы) секанс һәм косеканс үзара функцияләрен ачкан һәм 1°-тан 90°-ка кадәр һәр градус өчен беренче косеканслар таблицасын эшләгән.
Безнең эраның 10-ынчы гасыры мөселман математигы Әбу әл-Вафа әл-Бузҗани эшендә барлык алты тригонометрик функция дә кулланылган булган. Әбу әл-Вафаның 0,25° инкрементлы синуслар таблицасы булган, 8 унарлы төгәллек урынга кадәр һәм тангенс дәрәҗәләренең төгәл таблицалары булган. Ул шулай ук түбәндәге тригонометрик формуланы уйлап чыгарган:
:\ \sin(2x) = 2 \sin(x) \cos(x)  (Птолемей почмакка кушу формуласының махсус очрагы; өстә карарга мөмкин)
Оригиналь текстта Әбу әл-Вафаа шулай дип раслый: "Әгәр дә кирәк булса, без бирелгән синусны косинус минутларына тапкырлыйбыз һәм нәтиҗә булып икеләтә почмакның яртысы була". Әбу әл-Ваша шулай ук почмак кушуын нигезләгән һәм аерма тәңгәллекләре тулаем исбатлаулар белән язылган булган:

:\sin(\alpha \pm \beta) = \sqrt{\sin^2 \alpha - (\sin \alpha \sin \beta)^2} \pm \sqrt{\sin^2 \beta- (\sin \alpha\sin \beta)^2}

:\sin(\alpha \pm \beta) = \sin \alpha \cos \beta \pm \cos \alpha \sin \beta 
Икенчесе өчен текстта шулай дип раслана: "Без ике дуганың һәрберсенең синусын башка *минутлар*ның косинусына тапкырлыйбыз. Әгәр дә безгә сумманың синусы кирәк булса, без нәтиҗәләрне кушабыз, әгәр дә аерманың синусы кирәк булса, без аларның аермасын алабыз".
Ул шулай ук сферик тригонометрия өчен Синуслар законын ачкан:

:\frac{\sin A}{\sin a} = \frac{\sin B}{\sin b} = \frac{\sin C}{\sin c}.

Шулай ук безнең эраның 10-ынчы һәм 11-енче гасырларында Мисыр астрономы Ибн Юныс күп бик төгәл тригонометрик исәпләүләрне башкарган һәм түбәндәге тригонометрик идентиклыкны күрсәткән:

:\cos a \cos b = \frac{\cos(a+b) + \cos(a-b)}{2}

әл-Андалусның  Әл-Җәййани (989 - 1079) *Сфераның мәгълүм булмаган хордалары китабы*н язган, ул "сферик тригонометрия буенча беренче трактат" дип таныла. Анда махсус турыпочмаклы өчпочмаклар өчен формулалар, гомуми синуслар законы һәм поляр өчпочмак ярдәмендә сферик өчпочмакны чишү бар". Трактат соңрак "Европа математикларына көчле йогынты ясаган", һәм аның "барлык яклар мәгълүм булмаганда нисбәтләрнең саннар буларак билгеләмәсе" һәм "барлык яклары мәгълүм булмаганда сферик өчпочмакны чишү ысылы" Регимонтануска йогынты ясаганга охшаган.Триангуляция ысулы беренче мәртәбә Мөселман математиклары тарафыннан ачылган булган, алар аны практик кулланылышларда кулланганганнар, мәсәлән,  тикшерүдә һәм Ислам географиясендә, иртә 11-енче гасырда Әбу Рәйхан әл-Бируни тарафыннан тасвирланганча. Бируни үзе Җир үлчәвенә һәм төрле урыннар арасында араны үчләүге триангуляцияне керткән, 11-енче гасыр ахырында Гомәр Хәйям (1048-1131) тригонометрик таблицаларда якынча сан чишелешләрен кулланып кубик тигезләмәләрне чишкән. 13-енче гасырда Насир әл-Дин әл-Тулси тригонометрияне астрономиядән аерым математик дисциплина буларак караган булган һәм хәзерге формада сферик тригонометрияне барлыкка китергән. Ул сферик тригонометриядә һәм *Сектор Фигурасы буенча* эшендә алты турыпочмаклы өчпочмаклар исемлеген китергән, яссы һәм сферик өчпочмаклар өчен синуслар законын раслаган, сферик өчпочмаклар өчен тангенслар законын ачкан һәм бу ике закон өчен дә исбатлаулар тәэмин иткән. Насир әл-Дин әл-Тулси үз чиратында тригонометрияне математик дисциплина буларак барлыкка китерүче буларак тасвирланган булган.
15-енче гасырда Җәмшид әл-Каши триангуляция өчен яраклы формада косинуслар законының беренче тәфсилле расламасын тәэмин иткән. Франциядә косинуслар законы һаман да *[[:fr:Théorème d'Al-Kashi|Әл-Каши теоремасы]]* дип атала. Ул шулай ук синус функциясенең аргументның 1°-ы өчен аермалары 1°-ның һәр 1/60  өлеше өстәлгән итеп дүрт һексадецималь разрядка (бу сигез унарлы разрядка эквивалент) таблицаларын биргән. Улуг Бек шул ук вакыт тирәсендә шулай ук синуслар һәм тангенслар өчен 8 унарлы разрядка кадәр төгәл таблицаларын бирә.

### Европа Ренессансы һәм шуннан соң
1342 елда Герсонид буларак мәгълүм Лев ибен Гершон, *Синуслар, Хордалар һәм Дугалар* буенча эш язган, аеруча яссы өчпочмаклар һәм биш фигуралы синус таблицаларын биргән.
Гадиләштерелгән тригонометрик таблица "*[[toleta de marteloio]]*", 14-енче – 15-енче гасырларда диңгезчеләр тарафыннан  Урта диңгездә  навигацион юнәлешләрне исәпләү өчен кулланылган булган.  Ул 1295 елда Майорканың Рамон Ллуллы тарафыннан тасвирланган булган һәм 1436 елда Венеция капитаны Андреа Бианко атласында китерелгән булган.
Региомонтанус мөгаен Европада тригонометрияне аерым дисциплина буларак караган беренче математик булган, 1464 елда үзенең *De triangulis omnimodis*-да һәм шулай ук *Tabulae directionum*-да атамасыз тангенс функциясе китерелгән булган.
Коперникның өйрәнчеге Георг Иоахим Ретикусның *Opus palatinum de triangulis*-ы мөгаен Европада тригонометрик функцияләрне әйләнәләр урынына турыпочмаклы өчпочмаклар төшенчәләрдә, ә әйләнә төшенчәләрендә билгеләмә биргән беренче булган, шулай ук барлык алты тригонометрик функцияләрнең таблицалары китерелгән булган; бу эш Ретикусның өйрәнчеге Валентин Отһо тарафыннан 1596 елда тәмамланган булган.
17-енче гасырда, Исаак Ньютон һәм Джеймс Стирлинг тригонометрия функцияләре өчен гомуми Ньютон–Стирлинг интерполяция формуласын барлыкка китергән.
18-енче гасырда, Леонард Эйлер-ның *Introductio in analysin infinitorum* (1748) Европада тригонометрик функцияләр белән эш итү өчен күбесенчә җаваплы булган, аларның чиксез рәтләре чыгарылган булган һәм "Эйлер формуласы" тәкъдим ителгән булган "&nbsp;*e**ix*&nbsp;=&nbsp;cos&nbsp;*x*&nbsp;+&nbsp;*i*&nbsp;sin&nbsp;*x*.  Эйлер хәзергегә якын кыскартылмаларны *sin.*, *cos.*, *tang.*, *cot.*, *sec.*, һәм *cosec.*-ны кулланган. Моңа кадәр, Роджер Коутс үзенең *Harmonia Mensurarum*-ында (1722) синусның чыгарылма функциясен исәпләгән.
Шулай ук 18-енче гасырда, Брук Тейлор гомуми Тейлор рәтләрен билгеләгән һәм барлык алты тригонометрик функция өчен рәт экспансияләрен биргән. 17-нче гасырда Джеймс Грегори һәм 18-енче гасырда Колин Маклаурин эшләре тригонометрик рәтләрне үстерүдә шулай ук бик зур йогынты ясаганнар.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Греция математиклары
* Математика тарихы
* Тригонометрик функцияләр
* Тригонометрия
* Птолемейның хордалар таблицасы
* Арьябһатаның синуслар таблицасы
* Рациональ тригонометрия
## Цитаталар һәм билгеләмәләр

## Искәрмәләр
*
*Gauchet, L. (1917). *Note Sur La Trigonométrie Sphérique de Kouo Cheou-King*.
*
*
*
*
*
*Needham, Joseph (1986). *Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth*. Taipei: Caves Books, Ltd.
*O'Connor, J.J., and E.F. Robertson, "Trigonometric functions", *[[MacTutor History of Mathematics Archive]]*. (1996).
*O'Connor, J.J., and E.F. Robertson, "Madhava of Sangamagramma", *[[MacTutor History of Mathematics Archive]]*. (2000).
*Pearce, Ian G., "Madhava of Sangamagramma" , *[[MacTutor History of Mathematics Archive]]*. (2002).
*Restivo, Sal. (1992). *Mathematics in Society and History: Sociological Inquiries*. Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. ISBN 1-4020-0039-1.
Төркем:Математика
Төркем:Математика тарихы