open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бакыев

**Бакыев** — фамилия. *Бакый* () - *«калучы, калдык; мәңге яшәүче, мәңгелек»* сүзеннән ясалган.
* Әхмәт Бакыев (1939-2016), галим.
* Надия Бакыева (1912-1999), педагог, педагогия фәннәре докторы (1969), профессор (1970).
Балык Бистәсе агротехник техникумы

**Балык Бистәсе агротехник техникумы** () —– Татарстанның Балык Бистәсе районы үзәге Балык Бистәсе шәһәр тибындагы бистәсендә (*[[2004 ел]]дан [[шәһәр тибындагы бистә]]*) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. 
Гамәлгә куючысы  (*[[2013 ел]]дан*) — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы.

## Тарих
1955 елда ССРБ министрлар шурасы каршындагы хезмәт ресурслары баш идарәсе фәрманы белән Корноухово авылында (*[[1946 ел|1946]]-[[1954 ел]]ларда [[Корноухово районы|район]] үзәге*) авыл хуҗалыгын механикалаштыру училищесы ачыла. Уку йорты өчен ике катлы 2 агач йорт бүленә. Укытучы-осталар булып 7нче Куйбышев һөнәри училищесы (*[[Болгар]]*) (*Иделдә су басу зонасында калган*) укытучылары күчеп килә. Җитәкче итеп Николай Александр улы  Чадов билгеләнә.

1972 елда Балык Бистәсендә 21нче һөнәри-техник укуханә ачыла. Уку йорты ташчылар, штукатур–буяучылар, балта осталары, сантехниклар әзерли. Шул ук елларда авыл хуҗалыгы өчен белгечләр әзерләячәк 17нче укуханә төзелә башлый. 1977 елда ике укуханәне берләштереп, 85нче авыл урта һөнәри-техник училищесы (**ССПТУ-85**) төзелә. Директор итеп Л. Лопатюк билгеләнә. 1981 елдан уку йорты директоры А. Писарев, 1994 елдан С. Парфенов, 2010-2016 елларда В. Төхвәтуллин.

2013 елда ТР министрлар кабинеты карары белән Балык Бистәсе аграр көллияте Балык Бистәсе агротехника техникумы итеп үзгәртелә.

## Белгечлекләр
2017-2018 уку елына Балык Бистәсе агротехник техникумына ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **70** студент кабул ителә:
* «*Аш-су остасы, кондитер*» белгечлегенә — 20 кеше
* «*Авыл хуҗалыгын механикалаштыру*» белгечлегенә — 25 кеше
* «*Авыл хуҗалыгы җитештерүе тракторчы-машинисты*» белгечлегенә — 25 кеше

Уку йортына бирелгән лицензия буенча белгечлекләр:
* Авыл хуҗалыгын механикалаштыру (*техник-механик*)
* Автомобиль транспортын техник файдалану  һәм ремонтлау (*техник*)
* Агрономия (*агроном*)
* Икътисад һәм бухгалтер исәп-хисабы (*бухгалтер*)
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе тракторчы-машинисты (*тракторчы-машинист, автомобиль йөртүче*)
* Аш-су остасы, кондитер (*пешекче, кондитер*)

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1955-1977 — Николай Александр улы Чадов
* 1977-1981 — Л. Лопатюк 
* 1981-1994 — А. Писарев, 
* 1994-2010 — С. Парфенов,
* 2010-2016 — В. Төхвәтуллин
* 2017– — Мансур Гомәр улы Мәннанов

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

60 ел эчендә республика агросәнәгате өчен 20 меңнән артык белгеч әзерләнгән. 1961 елда укуханәне Ю. Бекиев, 1962 елда С. Гыйздетдинов, 1964 елда Х. Идрисов, 1974 елда Илһам Вәлиев (*[[Балык Бистәсе районы|район]] башлыгы*), 1982 елда В. Банницын, И. Закиров һ.б. тәмамлаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
* Уку йортының Вконтактедагы төркеме
*   Балык Бистәсе агротехникумының бай тарихы бар. Авыл офыклары (газета), 31.10.2016 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1955 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы юнәлешле урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Балык Бистәсе районы
Эмилия Балалыкина

**Эмилия Балалыкина** (Эмилия Агафон кызы Балалыкина, )  (, ) — тел белгече, филология фәннәре докторы (1986), профессор (1988). 1960 елдан Казан университетында, 1982 елдан чит ил укучылары өчен рус теле кафедрасы мөдире, 1992 елдан - заманча рус теле кафедрасы мөдире.  Хәзерге һәм чагыштырма-тарихи сүзъясалуга караган фәнни хезмәтләр авторы.
Гөлшат Бардина

**Гөлшат Бардина** (Гөлшат Абдулла кызы Бардина, , , ) — педиатр, сәламәтлек саклау эшлеклесе. РСФСРның һәм Татарстанның атказанган табибы (1989, 1992). 1962 елдан Казанның медицина учрежденияләрендә, 1979-1995 елларда Татарстан сәламәтлек саклау министры урынбасары. 1995-? елларда Казан медицина көллияте директоры урынбасары. ТР дәүләт премиясе лауреаты (1996).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган табиблары
Евгений Бариев

**Евгений Бариев** (, ) — шаһматчы, халыкара гроссмейстер (1989). Спорт мәктәп-интернаты (Мәскәү) тәрбияләнүчесе. Дөнья чемпионы (1982, яшүсмерләр арасында), ССРБ һәм Россия җыелма такымы составынада Бөтендөнья шаһмат олимпиадасы (1990, 1994, 1996, 1998), Аурупа такым чемпионаты (1992, 2003), һәм Дөнья такым чемпонаты (1997, 2015) җиңүчесе.
## Искәрмәләр
Нургали Бариев

**Нургали Бариев** (,  — , ) — Социалистик хезмәт каһарманы (1966). 1952-1970 елларда Әтнә районы «Үрнәк» калхузы рәисе. 1963-1967 елларда РСФСР югары шурасы депутаты.
## Биографиясе
1919 елның 1 гыйнварында Татарстан Республикасының Арча районы Көек авылында крестьян гаиләсендә туа. Татар. Бариевлар гаиләсе колхозны оештыруда актив катнаша һәм беренче булып аңа керә. 7 сыйныфны һәм 1938 елда Зөя шәһәрендә авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлый. Техник-землеустроитель булып эшли.

1939 елда Кызыл Армия сафларына алына. Бөек Ватан сугышы ветераны.

Демобилизациядән соң өенә тыныч тормышка әйләнеп кайта. Туган Арча районында мелиорация бүлегенең өлкән агрономы булып эшли.

1952 елда "Үрнәк" колхозы рәисе итеп сайлана. Яңа рәис колхоз активын берләштерә, биремнәрне даими рәвештә үтәүгә ирешә, җитештерү алдынгыларын бүләкләү системасын кертә. Бариев рәислеге башында хуҗалыкның кереме 50 мең сумга якын булса, ике елдан соң ул Татарстанда беренчеләрдән булып миллионер колхозга әйләнә.

СССР Югары Советы Президиумының 1966 елның 22 мартындагы карары белән терлекчелекне үстерүдә, ит, сөт, йомырка, йон һәм башка продукция җитештерүне һәм әзерләүне арттыруда ирешкән уңышлары өчен Социалистик Хезмәт Герое исемен, Ленин ордены һәм «Серп и Молот» алтын медале белән бүләкләнә. Хуҗалык белән 1971 елга кадәр җитәкчелек итә. 1971-1977 елларда авыл советы рәисе булып эшли.

Колхоз, район, республиканың иҗтимагый тормышында да актив катнаша. РСФСР Югары Советы депутаты, колхозчылар Бөтенсоюз җыены делегаты, КПСС РК әгъзасы, район советы депутаты итеп сайлана. Көек авылында яшәгән. 1998 елның 8 августында вафат була.

## Чыганаклар

* Герои Социалистического Труда и полные кавалеры ордена Трудовой Славы наши земляки. Казань, 2003
* Исмагилов И. Герои татарского народа. Казань, 2006
* Хакимов М., Сафаров М. Татары. Воины. Труженики. Патриоты. Москва, 2006
## Искәрмәләр
Ка-50

}
|-

|}

**Ка-50** (НАТО буенча - **Hokum A**) яки **Кара акула** (көнбатышта «**Werewolf**») — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе/Россия бер урынлы һөҗүм итүче боралагы, бронетанк һәм механик техника, һава тәмекләрен һәм гаскәриләрне бетерү максатыннан сугыш кырында кулланыла.

Телекод элемтәсе ябык каналы буенча махсус мәгълүмат килгәнче Ка-50 *бараж* итеп хәрәкәт итә. **Бараж итү** (фр. *barrage*) - иң озак очышка туры килүче тизлекне  тәэмин итүче махсус очу режимы.

Ка-50 боралагында махсус мәгълүмати такта бар, анда боралакның урнашу урыны, җир рельефы, тәмек координаталары турында мәгълүмат күрсәтелә.  

Боралак тәмекне тидерә һәм шул ук вакытта һава һөҗүменә каршы саклану чараларының тигезү  зонасыннан китә.

Боралак Камов ОКБда, баш конструктор  Сергей  Михеев җитәкчелегендә эшкәртелгән, 1995 гаскәрдә кабул ителгән.

2009 елда серияләп җитештерелү туктатыла, киләчәктә яңартылган ике урынлы Ка-52 җитештереләчәк.

## Очу сыйфатламалары
* Тизлек:
** керәйсер тизлеге: 265 км/сәг
** иң зур: 310 км/сәг

*Очыш озынлыгы: 520-1160 км

## Сылтамалар
* http://www.arms-expo.ru/049049057050124052048050056.html 
* «Чёрная акула» вновь пошла в серию

Төркем:Боралаклар
Төркем:Ка боралаклары
Канатлы ракета

**Канатлы ракета** - бер тапкыр җибәрү өчен пилотсыз очу аппараты, аның очыш юлы канатның аэродинамик күтәрү көче, йөрткечнең тарту көче һәм авырлык көче белән билгеләнә.

Кайчандыр интихарчы-пилотлар белән идарә ителгән очу аппаратлары да булган.

Элек очкыч сыман канатлы ракета - **очкыч-снаряд** дип аталган, хәзер бу атама искергән.

## Бүтән ракета төрләре белән чагыштыру
### Яхшы сыйфатлары
* Ракетаның очыш юлын үзгәртеп була һәм һава һөҗүменә каршы саклану чарасына кыенлыклар тудыра.
* Кече биеклектә очу һәм рельефны читләтеп үтү  мөмкинлеге 
*Заманча канатлы ракеталар югары төгәллек белән тәмекләрне тидерә ала.
### Начар сыйфатлары
* Чагыштырмача кече тизлеге (тавыш тизлеге якынча - 1152 км/сәг)
* Югары бәясе
* Шартлау корылмаларының чагыштырмача кече егәрлеге (атом-төшнекеннән тыш)

## Төрләр
Иң егәрлекле һәм танылган канатлы ракеталар: Россиянең «**[[Калибр (канатлы ракета)|Калибр]]**» һәм АКШның **Томаһавк** ракеталары.

Россиядә шулай ук Термит, Москит, Аметист, Малахит, Базальт, Гранит (корабларга каршы ракета), Оникс, Вулкан, Уран, Гранат, Калибр.

Хәзер канатлы ракеталар корабларда, катерларда, су асты көймәләрендә урнаштырыла. 2015 елда Россия Каспий диңгезеннән Яшел Үзәндә ясалган  кораблардан  "Калибр" канатлы ракеталары белән Сүриядәге ИГИЛ көчләрен тидергән.

## Сылтамалар

*Крылатая ракета // «К-22» — Линейный крейсер / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1979. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 4).
*Werrell, Kenneth P. The Evolution of the Cruise Missile. — Maxwell Air Force Base, Alabama: Air University Press, 1985. — 289 с.
*Краснов А., Бессарабов Н. Применение крылатых ракет и борьба с ними истребителей ПВО (рус.) // Зарубежное военное обозрение. — М., 1995. — № 6. — С. 30-33. — ISSN 0134-921X.

Төркем:Канатлы ракеталар
Төркем:Ракеталар
Төркем:Кораллар
Ринат Бариев

**Ринат Бариев** (,  — , ) — физик, физика-математика фәннәре докторы (1985), профессор (1993). 1975 елдан РФА КФҮ физика-техника институтында, 1993 елдан баш фәнни хезмәткәр. Назари һәм математик физика буенча фәнни хезмәтләр авторы.
Төркем:Физиклар
Спас тармак технологияләре техникумы

**Спас тармак технологияләре техникумы** () — Татарстанның Спас районы үзәге Болгар шәһәрендә (*элекке Никольское, Чертыково авылы, [[1781 ел]]дан [[Спас өязе|Спас өяз]] шәһәре, [[1926 ел]]дан Спас-Татарский, [[1935 ел]]дан Куйбышев, [[1991 ел]]дан Болгар*) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Казан илкүләм тикшеренү технология университетының фәнни-белем бирү кластерына керә .
Гамәлгә куючысы (*[[2013 ел]]дан*) — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы.
Директор (*[[2017 ел]]дан*) — Надежда Алексей кызы Гришина.

## Тарих
1944 елда ТАССР халык комиссарлары шурасы карары белән Куйбышев шәһәрендә элекке районара колхоз мәктәбе базасында  авыл хуҗалыгын механикалаштыру мәктәбе ачыла. 1944-1945 елларда уку йортының директоры — Анатолий Никита улы Горбунов, 1946-1952 И.С. Караульный, *соңрак* Николай Василий улы Назаров, Михаил Александр улы Кривошеев, Иван Ефим улы Непомнющий, Николай Василий улы Юнысов, Ленард Әскар улы Фәйзуллин, Морат Салих улы Фәритов.

1954 елда 5нче Куйбышев авыл хуҗалыгы механизаторлары училищесы яңа Куйбышев шәһәренә күчә. Соңрак исеме 73нче СПТУ, 73нче һөнәри лицей итеп үзгәртелә, 2010 елдан Спас тармак технологияләре техникумы.

1972 елда яңа уку корпусы, 1974 елда лаборатор-практик эшләр корпусы, 1975 елда 260 урынлык тулай торак төзелә. 1983 елдан уку йортында пешекчеләр, кондитерлар, авыл хуҗалгы җитештерүе бухгалтерлары, тегүчеләр, тәрбичеләр, клуб хезмәткәрләре әзерләнә башлый. 65 ел эчендә уку йорты 27 меңнән артык белгеч: 23 мең механизатор, армия өчен 2 461 машина йөртүче, 240 машина белән сыер саву остасы, 574 пешекче, 390 бухгалтер, 202 тегүче, 23 агроном әзерләгән.

## Белгечлекләр
2017-2018 уку елына Спас тармак технологияләре техникумына ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **146** студент кабул ителә
* Автомеханик — 20
* Официант, бармен — 20
* Җәмәгать туклануы азык-төлек технологиясе — 20
* Автомобиль транспортын техник файдалану һәм ремонтлау — 20
* Автомобиль транспортын техник файдалану һәм ремонтлау (читтән торып уку) — 12
* Коммерция — 15
* Коммерция (*читтән торып уку*) — 12
* Кунакханә сервисы — 15
* Кунакханә сервисы (*читтән торып уку*) — 12

## Сылтамалар
*  Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе
*  Создавая рабочую элиту. «Элита» (журнал), 10.05.2012 .
*  Нас назовут рабочими по праву. «Известия Татарстана», 11.03.2016 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Спас районы
Риза Бариев

**Риза Бариев** (,  — ) — фәлсәфәче, фәлсәфә фәннәре докторы (1996). 1959-1978 елларда совет гаскәрендә хезмәт иткән. 1979 елдан Ленинградның хәрби ЮУЙларында укыткан, 1987 елдан — Хәрби элемтә академиясендә, профессор (1993). Болгарлар этногезының фәлсәфи проблемнарына карган фәнни хезмәтләр авторы.
Эльвира Батыева

**Эльвира Батыева**, Эльвира Салих кызы Батыева (, , ) — химик, Татарстан ФА мөхбир әгъзасы (1994). ТССРның атказанган фән эшлеклесе (1990). 1965 елдан РФА КФҮ органик һәм физик кимиясе инситиутында, профессор (1985), 1981-1991 елларда директор урынбасары, 1991 елдан фосфор һәм күкерт органик кушылмалар лабораториясе мөдире. Фосфор органик кушылмалар кимиясенә караган фәнни хезмәләр авторы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Химиклар
Ирек Батыршин

**Ирек Батыршин** (Ирек Гариф улы Батыршин, , ) — авыл хуҗалыгы кәсәбәсе җитәкчесе. РСФСРның атказанган авыл хуҗалыгы эшлеклесе (1983). 1964-1975 елларда Аксубай районы «Үсәр» калхузы рәисе, 1978-1986 елларда Югары Ослан районы «Луч Октября» савхузы директоры.
Рамил Бәхтизин

**'

**Рамил Бәхтизин''' (Рамил Назиф улы Бәхтизин, , ) — математик, физик-математика фәннәре докторы (1992). профессор (1993). 1983 елдан Уфа нефть техника университетында, 1994 елдан математик моделләштерү кафедрасы мөдире, 1999 елдан икътисад һәм менеҗмент кафедрасы мөдире, 2007 елдан математика кафедрасы мөдире. 2011-2015 елларда - Башкортстан ФА президенты. 2015 елдан Уфа дәүләт нефть техника университеты ректоры. Дифференциял тигезләмәләрне төркемләп анализлау һәм кире биремнәр  буенча фәнни хезмәтләр авторы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2026 ― РФ Югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Математиклар
Төркем:РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
124нче санлы Ютазы һөнәри укуханәсе

**124нче санлы Ютазы һөнәри училищесы**, 2012-2016 елларда Бөгелмә аграр көллиятенең 1нче санлы филиалы () — Татарстанның Ютазы районы Ютазы авылында 1983-2016 елларда эшләгән махсус урта белем бирүче уку йорты.

## Тарих
1983 елның октябрендә Баулы районы (*[[1991 ел]]дан* Ютазы районы) Ютазы авылында 82нче санлы Баулы урта һөнәри училищесынең филиалы ачыла. Киң  тракторчы-машинист һәм «В»,  «С» категорияле машина йөртүчеләр әзерләүче беренче төркемгә 16 кеше кабул ителә.

1992 елның декабрендә мөстәкыйль 124нче санлы һөнәри укуханә оештырыла. Киң профильле станокчылар, пешекче-кондитерлар, авыл хуҗалыгы оешмалары бухгалтерлары, электр һәм газ белән эретеп ябыштыручылар әзерләнә башлый. Беренче директоры — Камил Гали улы Шаһалиев, 1995 елдан Павел Алексей улы Кулагин, 1999 елдан Ралит Мәрван улы Хәйдәров, 2013-2016 елларда Мансур Гайнулла улы Вәлиуллин.

2006 елдан Казан «Элекон» заводының бүлекчәсе булган «Электросоединитель» заводы өчен белгечләр (*токарьлар*) әзерләнә.

2012 елда 124нче санлы Ютазы һөнәри училищесы ТР министрлар кабинеты карары белән Бөгелмә аграр көллиятенең 1нче санлы филиалы итеп үзгәртелә.

2016 елда ТР министрлар кабинет карары белән филиал ябыла, укучылар уку елын Бөгелмә аграр көллиятендә укып бетерәләр.

## Белгечлекләр
2014-2015 уку елында Ютазы филиалына **105** укучы кабул ителгән:
* Аш-су остасы, кондитер — 35
* Эретеп ябыштыручы( электр һәм газ белән) — 35
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе тракторчы-машинисты — 35

## Сылтамалар
*  Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Ябылган уку йортлары
Төркем:Ютазы районы
Сания Бәхтиярова

**'

**Сания Бәхтиярова''' (Сания Мифтах кызы Бәхтиярова, , ) — рәссам, 1979 елдан Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы, 2019 елдан Татарстан Рәссамнар берлеге әгъзасы; натюрмортлар, портретлар ясаучы. «Татар халкының йолалары һәм традицияләре» циклы (1986-1990), портретлар («Тукай», 1983, «Җәлил», 1984, һ.б.) авторы.

2022 елның 3 августында вафат .
## Искәрмәләр
Бәширов

**Бәширов** — фамилия:
* Александр Бәширов (1955), кино, телевидение актеры, кинорежиссер, сценарист, продюсер.
* Әнвәр Бәширов (1924—2000), сынчы.
* Габит Бәширов (1902―1963), Якутск шәһәр советы башкарма комитеты рәисе (1935―1937).
* Гомәр Бәширов (1901—1999), язучы, Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (1996).
* Зәүр Бәширов (1945—2006), радиоэлектроника гыйлеме белгече.
* Марат Бәширов (1964), политтехнолог.
* Мәсгут Бәширов (1908—1978), композитор, педагог. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1967).
* Нурмөхәммәт Бәширов (1891—?), совет режимы репрессияләре корбаны.
* Радик Бәширов (1931—2006), Петропавловск-Камчатскинең диңгез сәүдә порты башлыгы (1979-1995).
* Радик Бәширов (1935), галим.
* Фәрит Бәширов (1958—2009), татар әдәбият галиме, тәнкыйтьче.
----
* **[[Бәширова]]**
**  Зәйнәп Бәширова (1903—1984), татар шагыйрәсе.
**  Фирдәвес Бәширова (1945), шагыйрә.
Әнвәр Бәширов

**Әнвәр Бәширов** (Әнвәр Кәлимулла улы Бәширов, ,  — , ) — сынчы, станук һәм скульптур портретлары остасы. Металлдан һәм таштан бизәү композицияләре, монументлар, скульптуралар авторы. Төп әсәрләр: В.И. Ленин портреты (1969, агач), Тукай портреты (1982, тимер белән тышланган бакыр), Муса Җәлил һәйкәл-бүсте (Сарман районы Җәлил бистәсе, 1964), Алабугадагы һәлак булган сугышчылар монументы (1970-еллар, бетон)
## Искәрмәләр
Урыссу ГРЭСы

**Урыссу ГРЭСы**, «Урыссу ГРЭСы» ябык акционерлык җәмгыяте  () — Татарстанның көньяк-көнчыгышында, Ютазы районы Урыссу шәһәр тибындагы бистәсендә (*[[1947 ел]]дан [[шәһәр тибындагы бистә]]*) Ык елгасында 1944-2016 елларда эшләгән җылылык электр станциясе. 2017 елның 1 маенда ябылган.

## Тарих
1942 елда, Бөек Ватан сугышы барган көннәрдә, Туймазы тирәсендә «Девон» яткылыгында нефть чыгаруны тизләтү өчен җылылык электростанциясе төзү бурычы куела. Көнчыгыш төбәкләр нефть сәнәгате министрлыгы () ГРЭСны проектлауга Гипроэнергонефть, Гипроспецнефть һәм Энергопроектнефть институтларын җәлеп итә. ГРЭС өчен Ык елгасы белән Бөгелмә-Уфа тимер юлы кисешкән урын сайлап алына. Украинадан эвакуацияләнгән Власов ГРЭСы җиһазлары сүтеп алынып файдаланыла.

1943 елның мартында «Туймазыэлектроток» дәүләт төзелеш кантуры (*дирекциясе*) оештырыла. кантур идарәчесе итеп Н.Т.  Черкасов билгеләнә. 1943 елның 10 апрелендә төзелеш башлана. Төзелештә  чакырылганнар, хәрби әсирләр, тоткыннар, махсус күчерелгәннәр эшләтелә. 1944 елның җәендә төзелешне тизләтү өчен «Томсон» фирмасының 5 МВт куәтле энергопоезды килә. 1944 елның көзенә станциянең беренче чираты әзер була. ГРЭСта эшләүче персонал җиде сыйныф бетергән хатын-кызлардан туплана.

1944 елның ноябрендә беренче турбоагрегаты, 1945 елның декабрендә икенче агрегат файдалануга тапшырыла. 1950 елда Урыссу ГРЭСының ике чираты файдалануга тапшырылгач, «Туймазыэлектроток» «Урыссу энергокомбинаты» (УЭК) итеп үзгәртелә һәм ССРБ электр станцияләре министрлыгына тапшырыла. УЭК (Урыссу ГРЭСының) беренче директоры — И.В. Мишин.

1958 елның 22 июленнән ССРБ Бердәм энергосистемасына кушыла.

1957 елда 6нчы чираты сафка басканнан соң, ГРЭСның куәтен арттыру күздә тотылмый.  Нефтькә бай «Ромашкино» яткылыгы ачылгач, республиканың энергиягә булган ихтыяҗларын Зәйдәге ГРЭС, Түбән Кама, Яр Чаллыдагы ТЭЦлар кебек яңа буын станцияләр канәгатьләндерә башлый.

Проект куәте 214 МВт итеп исәпләнгән булган. 1996 елда, турбина сүтелгәч, проект куәте 161 МВт булып калган.

Еллык электр энергиясе җитештерү  күләме — 512, 7 млн КВт.сәг. булган. Файдалануга тапшырылганнан бирле ГРЭСта 54.1 млрд КВт.сәг. электр энергиясе җитештерелгән.

#### Ябылу
2007 елда «Татэнерго» составыннан чыгарыла, ТР «Генерирующая компания» ААҖ (*җитәкчесе* Илшат Фәрдиев) үзенең филиалы булган ГРЭСны шәхси кулларга (*Mountside Estate Corp, [[Британ Виргин утраулары]]ндагы офшор компаниясе һ.б.*) сата .
 
2016 елның 6 июненнән юкка чыгаруга дучар ителә..

2017 елның 1 маенда ГРЭС эшчәнлеген туктата.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
*  Рәсми сайт 
* Вконтактедагы төркеме

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан электр станцияләре
Төркем:Татарстан ширкәтләре
Төркем:Татарстан икътисады
Төркем:Ябылган ширкәтләр
Төркем:Ютазы районы
Зәүр Бәширов

**Зәүр Бәширов** (Зәүр Әхмәдулла улы Бәширов, ,  — , ) — радиоэлектроника гыйлеме белгече, техник фәннәр докторы (1993), профессор (1995). 1971-1975 елларда Казан радиоэлектроника фәнни-тикшеренү институтында, 1975 елдан Казан техник университетында, 1996 елдан Мәскәү энергетика университетының Казан филиалында электротехника нигезләре кафедрасы мөдире. Имитация системнарын, очраклы вибрация процессларын анализлауны тикшерү һәм эшкәртүгә караган фәнни хезмәтләр авторы. ТР дәүләт премиясе лауреаты (1996).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз
Радик Бәширов (1935)

**Радик Бәширов** (Радик Миңнехан улы Бәширов, , ) — механика өлкәсендә галим, техник фәннәр докторы (1981), профессор (1983). БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1980). 1965 елдан Башкорт дәүләт аграр университетында: 1973-1984 елларда проректор, 1988-1999 елларда ректор, 2005-2009 елларда автотрактор йөрткечләре һәм җылылык техникасы кафедрасы мөдире. Фәнни тикшеренүләре һидравлик аккумуляторлы системнарда ягулык бирү процессын исәпләү ысулиятен һәм теориясен, пунжер парларының һәм кысучы клапаннарның ныклыгын тикшерүнең яңа алымнарын һәм приборларын эшләү белән бәйле.
Камил Бәхтияров

**'

**Камил Бәхтияров''' (Камил Ибраһим улы Бәхтияров, , ) — фәлсәфәче, фәлсәфә фәннәре докторы (1989), техник фәннәр нәмзәте, профессор (1991). 1971 елдан Мәскәү авыл хуҗалыгы җитештерүе мөһәндисләре институтында. Мантыйк буенча фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Гөлнар Балтанова

**Гөлнара Балтанова** (Гөлнара Равил кызы Балтанова, ) (, ) — фәлсәфәче, фәлсәфә фәннәре докторы (1994), профессор (1994). 1984 елдан Казан техника университетында, 1995-98 елларда һуманитар мәгариф кафедрасы мөдире. Ислам белеме, дин социологиясе буенча фәнни хезмәтләр авторы.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Андрей Яблоков

**Андрей Поликарп улы Яблоков** ( — ) — дин эшлеклесе, тарихчы, өлкәне өйрәнүче, археолог. 1892-1918 елларда  кафедраль җәмигы (Зөя шәһәре) настоятеле, Казан аеклык җәмгыяте комитеты әгъзасы. Зөя шәһәре архитектура һәйкәлләре турында фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Василий Яблоков

**Василий Яблоков** (Василий Андрей улы Яблоков, ,  — ) — математик, ТАССРның атказанган фән эшлеклесе. 1923 елдан Казан университетында, профессор (1931), 1949-1960 елларда югары математика кафедрасы рәисе.
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Юрий Яблоков

**Юрий Яблоков** (Юрий Василий улы Яблоков, ,  — ) — физик, физика-математика фәннәре докторы (1975), профессор (1980), Татарстанның атказанган фән эшлеклесе (1993). 1959-20?? елларда РФА КФҮ физика-технология институтында (1979 елдан каты җисемнең электрон парамагнит резонансы лабораториясе мөдире, 1993-2000 елларда – молекуляр радиоспектроскопиясе лабораториясе баш фәнни хезмәткәре. Тормышның соңгы елларда Польша ФА молекуляр физикасы инситутында (Познань) эшләгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Бари Явышев

**Бари Явышев** (Бари Габдулла улы Явышев, ) — биофизик, биология фәннәре докторы (1991). 1971-1974 елларда ССРБ ФА КФда биология институтында, 1974 елдан Казан университетында, 1990 елдан әйдәп баручы фәнни хезмәткәр. Үсемлекләр физиологиясенә, су алмашуына, цитогенетикага һәм биологик процессларны фоторегуляцияләүгә караган фәнни хезмәтләр авторы.
Михаил Жаков (1893)

**Михаил Жаков** (Михаил Пөтр улы Жаков, ,  — ) — инкыйлабчы, профессор. «Урта уку йортлары укучылары социалистик төркеме» җитәкчеләреннән берсе (1908-1910). 1911-1912 елларда РСДРПның Казан төркеме җитәкчесе, 1918 елда Казан шәһәре мәгариф бүлеге башлыгы, РК(б)Фнең Казан губерна комитеты сәркәтибе; РК(б)Фнең Бауман районы комитеты җаваплы сәркәтибе (дикәбер 1918). 1919 елда Донецк-Кривой Рог җөмһүрияте мәгариф халык комиссары. 1929 елдан Мәскәүдә фәнни-педагогик эшендә. Троцкизмда гаепләнеп, кулга алынган һәм атуга хөкем ителгән.
Михаил Жаков (1928)

**Михаил Жаков** (Михаил Степан улы Жаков, ,  — , ) — патологик анатомияче, профессор,  фәннәре докторы (1967), профессор (1968). Беларус ССР атказанган фән эшлеклесе (1978). 1951-1957 елларда Казан  институтында. 1958 елдан Витебск зоо инситутында, 1968-1995 елларда аның ректоры, 1971-2002 елларда патологик анатомия һәм гистология кафедрасы мөдире. Авыл хуҗалыгы хайваннарының инфекцион һәм инфекцион булмаган авырулар иммуноморфологиясе һәм иммунопатологиясенә караган фәнни хезмәтләр авторы.
Габделгани Җамалетдинов

**Габделгани Җамалетдинов** (Габделгани Гафиятулла улы Җамалетдинов, ,  — , ) — инженер-электромеханик. 1948 елдан авиация сәнәгате предприятияләрендә, 1973 елдан «Алмаз »ракета-космик комплексы әйдәп баручы конструкторы. Канатлы ракеталар булдыруда, «Салют-2», «Салют-3» һәм «Салют-5» орбиталь пилотланмалы стансаларын очышка әзерләүдә һәм очыруда катнашкан.
## Искәрмәләр
Ка-52

}
|-

|}

**Ка-52 «Аллигатор»**, татарча **Ка-52 "Тимсах"** (эшләнмә «800.06», НАТО буенча **Hokum B**) — Россиянең яңа буын күзләү-һөҗүм итүче боралагы.

Боралак броньланган һәм броньланмаган техника,  гаскәриләр һәм һава тәмекләрен сугыш кырында тидерә ала. Ка-50 "Кара акула" моделен үстерелгән боралак булып тора.

Ка-50 боралагын җитештерү вакытында, Ка-52 - харби һава көчләренең командир боралагы булган, ул хәрби боралаклар төркеме белән идарә иткән.

**Ка-52К** - кораблар өчен боралак, анда көчлерәк ракеталар һәм радиолокацион җайланма урнаштырылган.

**«Жук-АЭ»** радиолокацион  системасы 200-300 км өлкәсендә тәмекләрне таба.

Боралакта урнаштырылган **Гермес-А ракеталар комплексы** 30-100 км ераклыгында бронетехника тидерә ала.

Ка-52 боралаклары Франциядә җитештерелгән "Мистраль" боралак ташучысында урнаштырылырга тиеш иде, ләкин әлеге боралак ташучы санкцияләр сәбәпле Россиягә сатылмаган.

2016 елда  "Адмирал Кузнецов" авиаташучысында Ка-52 урнаштыруы турында карар ителә.

Камов боракларының төп үзлеге - **күчәрдәш ротор системасы** (руль винты юк, ике ротор бер үк күчәрдә урнаштырыла һәм төрле юнәлешләрдә әйләнә, шуннан импульс саклану кануны буенча стабиль очыш тәэмин ителә).

## Очу сыйфатламалары
* Тизлек:
** керәйсер тизлеге: 260 км/сәг
** иң зур: 300 км/сәг

*Очыш озынлыгы: 460-1110 км
*Экипаж - 2 кеше
## Сылтамалар
* 
* 
* http://www.arms-expo.ru/049049057050124052048050056.html 
* «Чёрная акула» вновь пошла в серию

Төркем:Боралаклар
Төркем:Ка боралаклары
Василий Жарков

**Василий Жарков** (Василий Никифор улы Жарков,  — ) — җырчы (бас). РСФСРның атказанган артисы (1957). 1950-1980 елларда Татар опера һәм балет театры солисты. Партияләр: Б.Годунов («Борис Годунов», М. Мусоргский), Мефистофел («Фауст», Ш.Ф.Гуно), Дон Базилио («Севилья чәчтарашы», Җ. Россини), һ.б.
Иван Жарков

**Иван Жарков** (Иван Степан улы Жарков, ,  — , ) — 1 нче гилдияле Мәкәрҗә һәм Казан сәүдәгәре, җәмәгать эшлеклесе, иганәче. Сыра кайнату һәм сабын кайнату заводлары хуҗасы. 1782-1784, 1803-1805 елларда Казан шәһәре башлыгы. Мари төбәгендә беренче пыяла фабрикасына нигез салучы. Болак аша күпер салуга (күпер булган җирдә истәлек тактаташы урнаштырылган),  реставрацияләүгә акча иганә иткән.
Игорь Жарков

**Игорь Жарков** (Игорь Василий улы Жарков, ,  — , ) — зоолог, биология фәннәре докторы (1968), профессор (1970). Идел-Чулман төбәк промысел биология стансасында (1934-1936), Кавказ (1936-1941, 1946-1949), Куйбышев (1949-1951, фән бүлеге мөдире), Воронеж (1953-1969, 1955 елдан директор урынбасары) тыюлыкларында эшләгән. 1969-1974 елларда Һомел унивеситетында зоология кафедрасы мөдире. Зоология, аучылык белеме, тыюлык эше буенча фәнни хезмәтләр авторы.
Әкрам Җафаров

**Әкрам Җафаров** (Әкрам Җафар улы Җафаров, , , ) — математик, физика-математика фәннәре докторы (1989), профессор (1991), Россия мәгариф академиясе мөхбир әгъзасы (1992).

19 елда Арзамас педагогика институтын тәмамлый. Өлкә мәктәпләрендә математика укыта (шул исәптән 1963-64 елларда Питрәксе урта мәктәбендә). 1969 елдан Новосибирск дәүләт педагогика университетында: 1972 елдан геометрия һәм математика укыту ысулияте кафедрасы мөдире, 1981-2009 елларда фән эшләре буенча проректор. Математик кибернетикага караган фәнни хезмәтләр, мәктәп дәреслекләре авторы.

## Сылтамалар
* Жафяров Акрям Жафярович: библиографический указатель / сост. библиографический информационный центр — Новосибирск, 2014. – 56 с.

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Кызыл Октябрь районында туганнар
Төркем:Математиклар
Ринат Жданов

**Ринат Жданов**, Ринат Ибраһим улы Жданов (*Ренад Ибрагимович Жданов*; ) — биохимик, химия фәннәре докторы (1986), профессор (1993), Татарстан ФА академиге (2008). Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге иясе (2024).

1970 елдан ССРБ ФА табигый кушылмалар химиясе институтында. 1973 елдан Химик кушылмаларны биологик сынау дә. 1985 елдан  сәнәгате министрлыгының Биотехнологияләр институтында лаборатория мөдире, генерлаь директор урынбасары. 1995 елдан РТФА биомедицина химиясе дә ген терапиясе лабораториясе мөдире (Мәскәү). Дару препаратларын һәм ген терапевтик чараларын булдыру турында фәнни хезмәтләр авторы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Химиклар
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Сергей Жданов

**Сергей Жданов** (Сергей Василий улы Жданов, ,  — , ) — зоолог, биология фәннәре докторы (1948), профессор (1951), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1960). Казан ветеринария инстиутының зоология кафедрасы мөдире (1935-1972). Нәселле умартачылыкка караган фәнни хезмәтләр авторы.

## Искәрмәләр

Төркем:Биологлар
ФИФА Конфедерацияләр кубогы

**Конфедерацияләр кубогы** () — ФИФА карамагында үткәрелә торган футбол турнирларының берсе. Конфедерацияләр кубогы дүрт елга бер тапкыр уздырыла. Кубокта , гамәлдәге дөнья чемпионы һәм үз кыйтгасындагы (Европа, Көньяк Америка, Төньяк һәм Үзәк Америка, Африка, Азия һәм Океания) турнирда җиңүче булган 6 җыелма катнаша.

Төркем:Футбол кубоклары
Кыйтгаара баллистик ракета

**Кыйтгаара баллистик ракета** - "җир-җир" төрендәге идарә ителешле баллистик ракета, очыш ераклыгы кимендә 5500 км тәшкил итә.

Гадәттә әлеге төр ракеталар атом-төш тидерү өлешләре белән ясала, ерактагы кыйтгаларда, зур аралыкта урнашкан мөһим стратегик объектларны бетерү өчен кулланыла.

1957 елда ССРБ беренче кыйтгаара баллистик ракета **Р-7** сынап караган, 1960 елда ул гаскәрдә кабул ителгән.

1958 елда АКШ үзенең кыйтгаара баллистик ракетасы **SM-65 Atlas** уңыш сынап караган.

Хәзерге вакытта  кыйтгаара баллистик ракеталар Россиядә, АКШта, Бөекбританиядә, Франциядә һәм Кытайда бар. Исраил бу коралның булу-булмавын расламый да инкяр итми.

Һиндстан, Пакстан, Төньяк Корея үз  кыйтгаара баллистик ракеталарын эшкәртә.

Иранда ракета-йөртүче **Сафир-2** бар, ул суборбиталь орбитада җибәргәндә 4000-5000 км ераклыгына җитә ала.

Наци Алманиядә Вернер фон Браун җитәкчелегендә 1942 елдан әлеге корал эшкәртелә булган.

## Тасвир

Кыйтгаара баллистик ракеталар сыек һәм каты ягулыкта бар. Икенче төр ракеталар гадирәк һәм иминлерәк, җибәрүгә һаман әзер.

1970 елдан ССРБда бүленүче тидерү өлешләре белән ракеталар ясала башлаган. 1988 елда  ССРБда 211-тонналы иң авыр **Р-36М2** ракетасы ясалган, анда 10 тидерү блогы, һәрбересе 750 кг атом-төш коргысын илтә, очыш ераклыгы 16 000 км тәшкил итә.

## Төрләр

Баллистик ракеталар түбәндәге җайланмалардан җибәрелә:
* җир өстендәге стационар җибәрү җайланмасыннан: **Р-7, Атлас**
* шахта җибәрү җайланмасыннан: **РС-18, PC-20, «Минитмен»**;
*тәгәрмәчле мобиль  җибәрү җайланмасыннан: **"Тирәк" (Тополь), Миҗитмен**
*тимер юл  җибәрү җайланмасыннан: **РТ-23УТТХ**;
* су асты көймәләреннән: **«Булава», «Трайдент».**
*диңгезләр һәм океаннар төпләреннән: **Скиф**

Шулай ук баллистик ракеталар йөртүче ракета буларак кулланыла, алар галәми аппаратларны Җир янындагы түбән орбиталарга китерә, мәсәлән Атлас, Титан.

## Сылтамалар

*«Ракеты и люди» — Б. Е. Черток, М: «Машиностроение», 1999г, — ISBN 5-217-02942-0;
*«Байконур. Королёв. Янгель.» — М. И. Кузнецкий, Воронеж: ИПФ «Воронеж», 1997г, ISBN 5-89981-117-X;
*«Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни» События и факты — А. И. Осташев, Королёв, 2001 г.[1];
*«Оглянись назад и посмотри вперёд. Записки военного инженера» — Ряжских А. А., 2004 г. Кн. первая, издательство «Герои Отечества» ISBN 5-91017-018-X.

Төркем:Ракеталар
Төркем:Корал
Төркем:Галәми кораблар
Гөлсем Жданова

**Гөлсем Жданова** (Гөлсем Газиз кызы Жданова, ,  — , ) — педагог, педагогия фәннәре докторы (1988), ТАССРның (1973) һәм РСФСРның (1977) атказанган мәктәп укытучысы. 1963-1965 елларда РФ мәгариф министрлыгы милли мәгариф проблемнары институтының Татар филиалында, 1984 елга хәтле мөдир. Татар мәктәбендә рус телен укыту ысулиятенә караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Валентин Жегалов

**Валентин Жегалов** (Валентин Иван улы Жегалов, , ) — математик, физика-математика фәннәре докторы (1988), профессор (1991). 1958 елдан Казан университетында, 1991 елдан дифференциал тигезләмәләр кафедрасы мөдире. Дифференциал тигезләмәләр  караган фәнни хезмәтләр авторы.

## Сылтамалар
* КФУ сайтындагы профиль 

Төркем:Математиклар
Евгений Железняков

**Евгений Железняков** (Евгений Василий улы Железнов, ) — слесарь-ремонтчы. 1969 елдан «Серго исемендәге завод» җитештерү берләшмәсендә. Махсус билгеләнешле эшләнмәләрне камилләштерү һәм аларны эшләп чыгару прогрессив технологияләрен булдыру өчен ССРБ дәүләт премиясе белән бүләкләнгән (1983).
Семен Жеманов

**Семен Жеманов** (Семен Яков улы Жеманов, ,  — , ) — инкыйлаби хәрәкәт эшлеклесе. 1863 елгы Казан заговорында катнашучы. 1865 елдан мөһаҗирлектә, 1868-1870 елларда «Народное дело» гәзите мөхәррире, 1870-1872 елларда I Интернационалның рус секциясе әгъзасы. I Интернационалның басмаларын мөхәррирләүдә һәм Рәсәйгә җибәрүдә катнашкан.
Евгений Жеребцов

**Евгений Жеребцов** (Евгений Петр улы Жеребцов, , ) — нефтьче, ТССРның (1991) һәм РФның (1992) атказанган нефть һәм газ сәнәгатьләре эшлеклесе. 1963-1991 елларда «Альметьевнефть» нефть-газ чыгару идарәсендә. 1991 елдан «Татнефть»тә, баш мөһәндиснең беренче урынбасары.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз
Николай Жеребцов

**Николай Жеребцов** (Николай Георгий улы Жеребцов, ,  — , ) — спортчы (авыр атлетика), цирк артисты, көрәшче. ТАССРның атказанган артисы (1969). 1 нче Бөтенсоюз спартакиадасы призеры (1928), штанганы ике кул белән салмак күтәрү буенча СССР һәм дөнья рекордын куючы (1928). 1919-1928 елларда Казан циркында. «» көч аттракционы, «» татар цирк коллективын булдыручысы. 1980 елдан Казанда ел саен үткәрелә торган гер спорты турниры Жеребцов исемен йөртә.
Владимир Живетин

**Владимир Живетин** (Владимир Борис улы Живетин, , ) — мәгълүмат эшкәртү һәм очышлар белән идарә итү өлкәләрендә галим, техник фәннәр докторы (1995), профессор (1996). 1966 елдан Казан техник университетында, 1996-2000 елларда Түбән Кама муниципаль институты ректоры, 2002 елдан Риск проблемнары институты (Раменское) ректоры. Очыш режимнары турында фәнни хезмәтләр авторы.
Юрий Жигалко

**Юрий Жигалко** (Юрий Павел улы Жигалко, ,  — , ) — механика өлкәсендә галим, физика-математика фәннәре докторы (1989), профессор (1991). 1962-? елларда Казан университетында (1975 елга хәтле математика һәм механика ФТИдә). Юка пластиннар деформациясе һәм тышкы кырлар тәэсирендәге тышлыклар  караган фәнни хезмәтләр авторы.
Светлана Җиһанова

**Светлана Җиһанова** (Светлана Нәҗип кызы Җиһанова, ,  — , ) — вокал педагогы, җырчы, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1979). 1963-1966 елларда Казан педагогия институтында, 1966 елдан — Казан консерваториясендә укыткан (1990 елдан — кафедра мөдире, 1998 елдан — профессор).
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Владимир Жигунин

**Владимир Жигунин** (Владимир Данил улы Жигунин, ,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (1990), профессор (1991). 1970 елдан Казан университетында, 1986 елдан гомуми тарих кафедрасы мөдире, 1991 елдан борынгы дөнья һәм урта гасырлар тарихы кафедрасы мөдире. Эллинизм тарихы, антик тарихнамәгә караган фәнни хезмәтләр авторы.
Londonda terror ğämäle (iyün, 2017)

**Londonda terror ğämäle**  - 2017 yılnıñ 3 iyünendä kiçke 22:08 säğättä üzäk Londonda höcümnär seriäse.

London küperendä aq mikroavtobus zur tizlektä berniçä cäyäwlelärne taptatıp ütergän. Pülisä rayonnı evakualägän. "London küpere" metro stansiäse yabılğan.

Soñraq *Boro* bazarında 4 keşe pıçaq belän yaralanğan (*bistro* kafesı London küpereneñ könyaq öleşendä urnaşqan). Bazarda atış başlanğan.

Terror höcümnäre näticäsendä 7 keşe häläk bulğan, 48 keşe yaralanğan, 3 terrorçı pülisä tarafınnan üterelgän.

Terror ğämäle öçen cawaplılıqnı İGİL alğan

Terror höcümendä Pakstanda tuğan 27 yäşlek Huram Batt häm Liviä-Marokko çığışlı 30 yäşlek Raşid Reduan şiklänelä.

## Sıltamalar
* https://www.azatliq.org/a/28526776.html Лондонда һөҗүмдә җиде кеше һәлак булды

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2017 ел
Төркем:3 июнь
Төркем:Англия тарихы
Елена Жилина

**Елена Жилина** (Елена Ефим кызы Жилина, ,  — , ) — актриса. ТАССРның һәм РСФСРның халык артисткасы (1944, 1957). 1921-1936 һәм 1942-1962 елларда Казан зур драма театры артисткасы.
## Искәрмәләр
Геннадий Жиляев

**Геннадий Жиляев** (Геннадий Георгий улы Жиляев, ) — химик-технолог, техник фәннәр докторы (1987), профессор (1988). ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1990). 1962 елдан Казан химия фәнни тикшеренү институтында, 1963-? елларда директор урынбасары. Татарстан дәүләт премиясе лауреаты (1997). Полимер конструкцион материалларының физик химиясенә һәм җылылык физикасына караган фәнни хезмәтләр авторы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Химиклар
Георгий Жирицкий

**Геогрий Жирицкий** (Георгий Сергей улы Жирицкий, ,  — , ) — , техник фәннәр докторы (1937), профессор (1925). ТАССРның (1953) һәм РСФСРның (1961) атказанган фән һәм технка эшлеклесе. 1918-1929 елларда Киев политехника инситутында, аннары Мәскәү югары техника укуханәсендә (1929-1932), Мәскәү энергетика институтында (1932-1937), Казан авиация инсититутында (1945-1966) кафедра мөдире. Пар җылылык техникасына, пар турбин төзүчелегенә, газ турбиннарына караган фәнни хезмәтләр авторы. Жирицкий исемен Айдагы кратерларның берсе йөртә.
## Искәрмәләр
Григорий Житков

**Григорий Житков** (Григорий Василий улы Житков, ,  — , ) — рәссам. Жанр картиннарын, портетларны, пейзажларны язган. 1939 елдан Казанда. «Иске Казан йөкчеләре» (1941), «Балачактагы Тукай» (1945), М. Горький тормышының Казан дәверенә багышланган картиннар, «Беренче кар» (1951) пейзажы авторы. Эшләре ТР дәүләт сынлы сәнгать музеендә, Максим Горький музеендә (Казан) саклана.
Владимир Житлов

**Владимир Житлов** (Владимир Василий улы Житлов, , ) — тренер (Фехтование). РСФСРның (1970) һәм ССРБның (1974) атказанган тренеры. РСФСРның һәм Татарстанның (1985,1994) атказанган физик мәдәният эшлеклесе, Казан шәһәренең шәрәфле ватандашы (2012).

1963-1971 елларда Казан педагогия институтында, 1983-1989 елларда Казан университетының физик тәрбия кафедрасы мөдире. 1989-1990 елларда «Динамо» ИСҖ өлкә тренеры. 1976 һәм 1980 елгы Олимпия уеннарында ССРБ рапирада фехтование буенча хатын-кызлар җыелма командасы баш тренеры. Укучылары арасында Олимпия һәм дөнья чемпионнары Валентина Никонова, Ольга Князева, Наилә Гыйләҗева.

1990 елдан 3 нче санлы дә, 1994-1997 елларда аның директоры.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:РСФСР атказанган тренерлары
Төркем:ССРБ атказанган тренерлары
Төркем:Татарстанның атказанган физик тәрбия хезмәткәрләре
Төркем:РСФСР атказанган физик тәрбия хезмәткәрләре
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Франсуа Жоржон

**Фраңсуа Жоржоң** (, , ) — франсуз тарихчысы. 1979 елдан Франция милли фәнни тикшеренүләр үзәгендә, фәнни тикшеренүләр бүлеге мөдире, 2008 елдан баш фәнни хезмәткәр. XIX гасыр азагы — XX гасыр башы төрки халыклар тарихына, Йосыф Акчурага, Галимҗан Ибраһимовка багышланган фәнни хезмәтләр авторы.
Пантелеймон Жузе

**Пантелеймон Жузе (Җәүзи)** (Бәндәли бин Сәлибә әл-Җәүзи, ,  — , ) — шәрекъ белгече, праваслау миссионеры.

Праваслау гарәпләр гаиләсеннән. 1899-1916 елларда Казан рухани семинариясендә (гарәп теле һәм «мөселманлыкны фаш итү» кафедрасында). 1916-1919 елларда Казан университетында, 1920 елдан − Әзербаҗан университетында.

Үз туган теленнән тыш, рус, франсуз, юнан, татар һәм әзербайҗан телләрен белгән. Ике томлы рус-гарәп сүзлеге (1903) авторы.
Наилә Гыйләҗева

**'
**Наилә Гыйләҗева''' – фехтованиече, Олимпия уеннары чемпионы, тренер, ССРБ атказанган спортчысы.

12 тапкыр ССРБ чемпионы, күп тапкыр Европа кубогы иясе, 7 тапкыр дөнья чемпионы, ХХI җәйге Олимпия уеннары чемпионы (Монреаль, 1976) һәм 1980 елгы җәйге Олимпиаданың (Мәскәү) көмеш медале иясе. 
Тренеры — Владимир Житлов.

Бүген ул Казанда фехтование буенча олимпия резервындагы балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбендә (Казан фехтовкалау мәктәбендә) тренер булып эшли, яшь рапирачы кызларны фехтовкалау нигезләренә өйрәтә. ТР спорт министрлыгының «Спорт әзерлеге үзәге»ндә дә хезмәт куя.

## Гаиләсе
ире — Фәрит Мөбәрак улы Әскаров. Кызлары Дилбәр, Нәргиз, оныклары.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Осененная перстом Афины  

## Моны да карагыз

Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:ССРБ чемпионнары
Борис Железнов

**Борис Железнов** (Борис Леонид улы Железнов, , ) — юрист, юридик фәннәр докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй һуманитар һәм иҗтимагый фәннәр һәм Рәсәй юридик фәннәр академяләре әгъзасы, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе (1993). 1948-1956 елларда ТАССР прокуратурасында. 1956-1961 елларда Татарстан китап нәшрияты өлкән мөхәррире. 1961 елдан Казан университетында. 1991-2000 елларда — Татарстан конституцион күзәтү комитеты әгъзасы. Хезмәтләре Татарстанда милли дәүләт төзелеше тарихына карый.
Жданов

**Жданов** — фамилия.
* **[[Александр Жданов]]** :
** Александр Жданов (1858—1914), астроном, Санкт-Петербург Император университеты ректоры (1903—1905).
** Александр Жданов (1904—1969), физик, совет атом бомбасын төзүдә катнашучы.
* Андрей Жданов (1894-1948), совет дәүләт эшлеклесе.
* Гөлсем Жданова (1923-1997), педагог.
* Ринат Жданов (1944), биохимик.
* Сергей Жданов (1900-1972), зоолог.

Төркем:Фамилияләр
Иван Жуков (1914)

**Иван Жуков** (Иван Василий улы Жуков,  — ) —  җырчы (баритон). Казакстан ССРның атказанган артисы (1947), ТАССРның халык артисы (1957). 1938-1950 елларда Казакъ академия опера һәм балет театрында (Алматы), 1950-1959 елларда – Татар опера һәм балет театрында, 1959-1962 – Мордовия музыкаль драма театрында (Саранск). Партияләр: Андре («Җәлил», Н. Җиһанов), Мазепа, Роберт («Мазепа», «Йоланта», П. Чайковски), Жермон («Травиата», Җ. Верди), һ.б.
Иван Жуков (1801)

**Иван Жуков** (Иван Петр улы Жуков,  — 1847 елдан соң) — декабрист, штабс-ротмистр. Казан дворяннары нәселеннән. 1817 елдан хәрби хезмәттә. Көньяк җәмгыятенең Васильков управасы әгъзасы. 1826 елда кулга алынган; Архангилгә, аннан Кавказга күчерелгән. 1833 елдан Казан губернасы Лаеш өязе Сергиевски авылында, 1836 елдан Казандә яшәгән.
Леонид Жуков

**Леонид Жуков** (Леонид Алексей улы Жуков, ,  — , ) —  балет артисы, балетмейстер. РСФСРның атказанган артисы (1933). 1944-1947 елларда Татар опера һәм балет театрында баш балетмейстер. Казандагы куелышлар: «Шүрәле» (Ф.Яруллин, 1945, Г. Таһиров белән бергә), «Жизель» (А.Адан, 1945), «Бакчасарай фонтаны» (Б.Асафьев, 1946), «Аккош күле» (П.Чайковский, 1947).
Tähranda terror ğämäle (2017)

**Tähranda terror ğämäle** - 2017 yılnıñ 7 iyünendä irtänge 10:30 säğättä Tähranda urnaşqan İran parlamentına häm Xömäyni törbäsenä höcümnär.

Matbuğat beldergänçä terror höcüme näticäsendä 17 keşe häläk bulğan, 42 yaralanğan.

Terror ğämäle öçen cawaplılıqnı İGİL alğan.

Baştaraq 4 terrorçı parlament binasına kerep, saqçını häm bütän keşelärne ütergän, ber terrorçı üz-üzen şartlatqan.

Terrorçılar xatın-qız kiemendä kiengän bulğan, AK-47 avtomatın qullanğan, soñraq barısı üterelgän.

İkençe terror törkeme Xomeyni törbäsenä höcüm itkän. Ber terrorçı qız pülisä bülegenä kergänçe, üz-üzen şartlatqan.

İran xakimiäte terror ğämälen oyıştıruda Soğud Ğäräbstanın ğäyepli. Qayber belgeçlär çın suğış ixtimallığın faraz itä.

## Sıltamalar
*https://www.azatliq.org/a/28533107.html Террорчылар Иран парламентына һәм Хөмәйни төрбәсенә һөҗүм итте

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2017 ел
Төркем:7 июнь
Төркем:Иран тарихы
Мәскәү дәүләт юридик университеты

**О. Е. Кутафин исемендәге Мәскәү дәүләт юридик университеты  ** — федераль дәүләт югары белем учреждениесе (югары уку йорты). Академиясе тарихы 1931 елда башланды. 1937 елда икенче Бөтенсоюз юридик читтән торып уку институты (ВЮЗИ) итеп үзгәртелә, ә 1990 нчы елда Мәскәү юридик институтын (МЮИ) итеп үзгәртелә. 2016 елда университетка Дәүләт идарә университеты структур бүлекчәсе буларак индерелде.

Университет бүген: 17000 студент,
27 кафедра,
1 РФА академигы,
1 РАН әгъзасы,
100 дән артык табиблар һәм 300 кандидатлар,
14 атказанган фән эшлеклеләре, 15 РФ атказанган юристлары.
## Танылган тәмамлаучылар
* Казакевич, Даниил Васильевич (1902-1988) — совет хәрби эшлеклесе, генерал-лейтенант, Советлар Союзы Герое.
* Степаненко, Павел Никитович (1923) — полковник, Советлар Союзы Герое.
* Филонов Александр Григорьевич (1920-1995) — майор, Советлар Союзы Герое.
* Даян Мурзин (1921-2012), партизан, Чехословакиянең Милли батыры
* Листов Борис Павлович - Россия икътисадчысы, Россельхозбанк башлыгы 2018 елның июненнән.https://fedpress.ru/person/3152917 https://rg.ru/2022/12/05/boris-listov-rasskazal-o-roste-pokazatelej-apk.htmlhttps://profile.ru/profil/boris-listov-rshb-gotov-k-formirovaniju-novyh-podhodov-v-realizacii-strategii-razvitiya-apk-1122950/
### Ректорат
**Ректор — к.ю.ф. д., **Блажеев Виктор Владимирович
*Беренче проректоры* — профессор, юридик фәннәр докторы Грачева Елена Юрьевна, финанс, хокук һәм бухгалтерлык учеты кафедрасын җитәкли. 
### Филиаллар
* Оренбург институты (филиалы) (Ырынбур, Комсомол урамы, 50), 1941 елда оеша;
* Төньяк-Көнбатыш институты (филиалы) ( Вологда, Тынычлык урамы, 32), 1968 елда оеша;
* Волго-Вятка институты (филиалы) ( Киров, Ленин урамы, 99 — баш корпусы, Мәскәү ур., 30 — юридик адрес), 1971 елда оеша;
* Магадан филиалы (Магадан, Мәктәп, 3), 1973 елда оеша;
* Махачкала институты, 1996 елда оеша.
## Башка хокук уку йортлары
* РФ юстиция Министрлыгының Россия хокук академиясе
* Россия  дәүләт гадел хөкем университеты
* Россия Федерациясе Президенты каршындагы дәүләт хезмәт Академиясе 
## Искәрмәләр

Төркем:1931 елда нигезләнгән уку йортлары
Павел Жуковский

**Павел Жуковский** (Павел Тимофей улы Жуковский, ,  — , ) — архитектор. 1854-1869 елларда Казан губерна мигмары. Католик костелы (Горький һәм Толстой урамнары киселеше, 1858) бинасы, психиатрик хастаханә бинасы, һ.б. йортлар проектлары авторы. Эклектика вәкиле.
Борис Журавлев

**Борис Журавлев** (Борис Леонид улы Журавлев, ,  — , ) — химик-технолог, химия фәннәре докторы (1993), профессор (1996), Татарстанның атказанган фән эшлеклесе (1997). 1969-? елларда Казан технология университетында. Электр химиясенә, металлны коррозиядән саклауга караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Иван Журавлев (1833)

**Иван Журавлев** (Иван Игнатий улы Журавлев, ,  — , ) — рәссам, педагог. 1876-1873 елларда Казан укытучылар институтында һәм башка уку йортларында укытучылык иткән. Реалистик психологик портрет остасы («Капитан В.П. Филлиппович» портреты, 1871, «Г.И.Панаева портреты», «Малай портреты», һ.б.)
Иван Журавлев (XIX гасыр)

**Иван Журавлев** (Иван Николай улы Журавлев,  — , ) — Казан сәүдәгәре, эшмәкәре,  шәрәфле ватандаш, җәмәгать эшлеклесе. Ярма (Адмираллык бистәсенең Адмираллык урамы) һәм шәраб (Усад) заводлары хуҗасы. 1873 елдан Казан шәһәр Думасы гласные. Казан сәүдәгәрләр биржасы рәисе. 1886 елда бертуганы Михаил белән «» сәүдә йортын оештырган. Казанда түләүсез төн куну йортын (Бауман урамы, бинасы 2003 елда юк ителгән) төзүгә һәм карап тотуга акча иганә иткән (1885).
Тихон Журавлев

**Тихон Журавлев** (Тихон Конон улы Журавлев, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы. Алман-совет сугышына кадәрге елларда һәм сугыш елларында хәрби гәҗитләрдә эшләгән. 1949 елдан Казанда. Әсәрләр: «Комбайнелар» повесте (1955), «Курган» (1955) романы, «Хәрби повестьләр» (1958), «Юлда һәм өйдә» (1983) җыентыклары.