open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ваҗиб

**Ваҗиб** ( *ваҗиб*) — Ислам дине төшенчәсе, үтәлергә тиешле дини эш.

Ислам буенча бәндәләрнең гамәлләре сигез төрле була: фарыз, **ваҗиб**, сөннәт, мөстәхәб, мөбах, хәрам, мәкруһ, мөстәкрәһ. Иң беренче чиратта *фарыз*, моның соңында *ваҗиб*, аннан соң *сөннәтләр* килә һ.б.

Ваҗиб — эшләнүе мәҗбүри, шиксез үтәлергә тиешле, эшләнми калмаска тиешле эш, бурыч. Ваҗиб мәҗбүри үтәлергә тиеш, аны кылган кеше саваплы булыр, кылмаганы гөнаһлы булыр. Ваҗибларга ышанмаган кеше зур гөнаһлы булыр, дип санала.

Ваҗиб гамәлләрнең кайберләре: витер намазын уку, гает намазларын уку, фитыр сәдакасын бирү, корбан чалу һ.б.

## Ваҗиб сүзе әдәби әсәрләрдә
Мәҗит Гафури язган «Диңгез буенда» шигыреннән өзек:

«Таш күңелләр йомшап, яңгыр булып
Ява торган вакыт — бу зур эш;
Ярдәм кулын сузу ушбу көндә
Ваҗиб кына түгел, фарыз эш…»

Габдулла Тукайдан өзек:

«Сезгә ваҗибдыр миңа ярдәм кылу»


## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Шигърият.ru
* Нәрсә ул фарыз?

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Ислам төшенчәләре
Куганакбаш

**Куганакбаш** — Башкортстанның Стәрлебаш районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 845 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

* Марат Ишмияров (1947), техник фәннәр кандидаты, БР атказанган икътисадчысы, РФ атказанган эшкуары (2002―2005).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Hind tele

**Hind tele** yäki **Hindi** (üzataması हिन्दी) — hind-ariy törkemenä kergän tel. Kübesençä Hindstannıñ tönyäk häm üzäk rayonnarda taralğan. Urdu telenä yaqın.

Ğomumi söyläşüçelär sanın äytü qıyen, tuğan tel däräcäsendä 490 mln keşe söyläşä.

Dialektlarnı ayeru şulay uk qıyen. Ğadättä barlıq dialektlar ike törkemgä berläşälär:
* Könbatış hind
* Könçığış hind

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге
* Урду теле
* Авадһи теле

## Sıltamalar

* Süzlek  
* ingliz-hind-rus süzlege 

Törkem:hind tele
Törkem:Hindstan telläre
Маргарита (Булгаков персонажы)

**Маргарита**- Михаил Булгаковның "Мастер һәм Маргарита" романында әдәби персонаж.
## Тасвирлама
 
Роман текстыннан аның бары исем һәм әтисенең исеме генә билгеле - Маргарита Николаевна. Матур Мәскәү кызы. Бик көчле һәм тәвәккәл хатын-кыз. Өй эшләрен генә карый, Мәскәү үзәгендә яши, ире билгеле һәм бай хәрби инженер, ул бөтенләй аны яратмый һәм аларның балалары да юк. Бай фатирда яши. Романның төп вакыйгалары барышында аңа 30 яшь. Сюжет барышында ул мастерга гашыйк була, иблис балы мәликәсе һәм хуҗасы булып тора һәм ахыр чиктә бу дөньяны убырлы йөзендә ташлап калдыра һәм мастер белән аның соңгы яшәү урынына китә.

Булгаковны өйрәнүчеләр фикеренчә, Маргарита образының прототипы - бер версия буенча - 20 гасыр башындагы танылган рус актрисасы Мария Андреева, икенче версия буенча Елена Булгакова, авторның хатыны. 
## Маргарита образы
* Анна Дымна - 1989 елгы минисериал (Польша)
* Анастасия Вертинская - 1994 елгы фильм (Россия)
* Анна Ковальчук - 2005 елгы телесериал (Россия)
## Сылтамалар
* Булгаков энциклопедиясендә

Төркем:Булгаков персонажлары
Урал телләре

**Урал телләре** — үз эченә фин-угор һәм самодий телләр төркемнәрен керткән телләр гаиләсе. Әлеге телләр уртаклыгын Эмиль Сетәлә дәлилләгән.

Урал телләре зур территорияләрдә таралган. Барлыгы өч фин-угор дәүләте бар — Фиʜлəʜдиᴙ, Маҗарстан һәм Эстония. Башка фин-угор һәм самодий халыклары Россия җирендә яши.

## Классификация
Фин-угыр телләре түбәндәге төркемнәргә бүленә:
* балтик буе-фин төркеме — фин, ижор, карел һәм вепс, эстон, водь, лив телләре.
* идел буе төркеме — мaрдьıва (мокшан һәм эрзән), шулай ук марий һәм алан марий теле.
* Πиреᴍ төркеме — ар, коми телләре: коми-зырән, коми-пермәк һәм коми-язьвин.
* угор төркеме — ханты һәм манси, шулай ук венгер теле;
* саам төркеме — саам теле.

Самодий телләре исә ике төркемгә бүленә:
* төньяк — ненец, нганасан, энец телләре.
* көньяк — селькуп, һәм үле камасин, мaтьıp, сойот, тайгий, карагас, койбаль телләре.

## Шулай ук карагыз


Төркем:Авразия телләре
Оскар, 2009

**81 нче «[[Оскар]]» премиясен тапшыру тантанасы** 2009 елның 22 февралендә Лос-Анджелеста үтте. Номинантлар 22 гыйнвар көнне игълан ителгән. Тантананы Австралия актеры Хью Джекман алып барган.

«Бенджамин Баттон хикмәтле тормышы» фильмы 13 номинациягә тәкъдим ителсә дә, «Тузган торак миллионеры» (*«Slumdog Millionaire»*) фильмы иң күп бүләкне — 8 оскарны яулады.

## Җиңүчеләр исемлеге
* Иң яхшы фильм — «Slumdog Millionaire»
* Иң яхшы режиссер эше — Дәнни Бойл («Slumdog Millionaire»)
* Иң яхшы ир-ат роле — Шон Пенн («Харви Милк»)
* Иң яхшы хатын-кыз роле — Кейт Уинслет («The Reader»)
* Иң яхшы анимацион тулыметражлы фильм — «ВАЛЛ-И»
* Иң яхшы икенче пландагы ир-кеше роле — Хит Леджер («Караңгы ритсер»)
* Иң яхшы икенче пландагы хатын-кыз роле — Пенелопа Крус («Вики Кристина Барселона»)
* Иң яхшы чит телдәге фильм — «Departures» (Япония)
* Иң яхшы адаптияләнгән сценарий — «Slumdog Millionaire»
* Иң яхшы оригиналь сценарий — «Харви Милк»

## Сылтамалар
* Киносәнгать академиясе рәсми сайты 
* Оскар ярышында һинд киносы җиңде

2009
Төркем:2009 ел кинематографта
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Норманд теле

**Норманд теле** яки **норманд-француз теле** — ойль роман телләренә кергән тел.

Нормандиядә киң таралган, ләкин рәсми статусы юк, региональ тел булып санала. Шулай ук Норманд утрауларында таралган.

Джерсий, гернсий һәм саркс диалектлары бар дип санала.

## Кайбер сүзләр

## Шулай ук карагыз

* Норманд инглиз теле

Төркем:Роман телләре
Төркем:Франция телләре
Төркем:Аурупа телләре
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Нидерландлар

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Нидерландлар 8 тапкыр катнашты. 2009 елда Ральф Макенбах *Click Clack* җырын җырлап җиңү яулады. 2007 елда бәйге Роттрдамда узды. Алып баручылар - Сипке Ян Бусема һәм Ким-Лиан ван дер Мейдж.

## Катнашучылар

## Тавыш бирү тарихы
Иң күп баллар биргәннәр:

Иң күп баллар алганнар:

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесенең рәсми сайты
* Бәйге турында мәглүмәт ESCKAZ.com
Иске Калкаш

**Иске Калкаш** — Башкортстанның Стәрлебаш районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 349 кешенең яшәве мәгълүм.
ᴨyчты индексы — 453171, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Мөхәммәтдәмин

**Мөхәммәтдәмин** — Башкортстанның Стәрлебаш районында урнашкан авыл. 2009 елның 1 гыйнварына биредә  99 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## [[География]]
**Мөхәммәтдәмин** Уфадан 167 километр алыс . Административ территориаль телү  буенча Эстәрлебаш муниципаль районына керә.

 
## Демография

 
## Шәхесләр

## [[Климат]]
Климат континенталь: **-15&nbsp;°C** (25 декабрь — 5 февраль); **+ 18&nbsp;°C** (25 июнь — 5 август). Туллы еллык төшеме 499 мм*.
 
** — интерполяция Шеппард инверс дистанция дигән метод буенча.* 
 
## Этнохисап
* 2002 елгы  буенча: башкортлар — 85%;
 
## Искәрмә

Төркем:Башкортстан авыллары
Стәрлебаш

**Стәрлебаш** — авыл, Башкортстанның Стәрлебаш районы үзәге.

## Географиясе
Уфадан 160 километр алыс. Административ территориаль телү буенча Эстәрлебаш муниципаль районына керә.

## Халык саны

2002 елгы җанисәп буенча татарлар (71 %) яши.

## Күренекле кешеләре

* Спартак Әхмәтов (1949), техник фәннәр кандидаты, 1992—2007 елларда Стәрлетамак шәһәре шәһәр округы хакимияте башлыгы.
* Равил Шаммасов, язучы.
* Илгиз Халиков, филолог

## Мәгариф системасы
Бүгенге көндә Стәрлебаш авылында өч белем бирү оешмасы бар: ике урта һәм бер башлангыч мәктәп.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Кордон Лесной

**Кордон Лесной** — Башкортстанның Стәрлебаш районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 32 кешенең яшәве мәгълүм.
### [[География]]
Уфадан 167 километр ераклыкта урнашкан.

### [[Климат]]
Климат континенталь: **-15&nbsp;°C** (25 декабрь — 5 февраль); **+ 18&nbsp;°C** (25 июнь — 5 август). Туллы еллык төшеме 503 мм*.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

### Этнохисап
* 2002 елгы  буенча: руслар — 29%; башкортлар — 53%;
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Яңа Айтуган

**Яңа Айтуган** — Башкортстанның Стәрлебаш районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 203 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## [[География]]
Уфадан 196 километр ераклыкта урнашкан.

### [[Климат]]
Климат континенталь: **-15&nbsp;°C** (25 декабрь — 5 февраль); **+ 18&nbsp;°C** (25 июнь — 5 август). Туллы еллык төшеме 565 мм*.
 
** — интерполяция Шеппард инверс дистанция дигән метод буенча.* 
## Тарихи белешмә
1836 елда генерал Дурасов борынгы урыннарыннан куып, өйләрен яндырып, каршы килгәннәрне җәзалап, туган авылларын, җирләрен ташлап китәргә мәҗбүр иткәч, 60 ел төрлесе төрле якта яшәп, 1896 елда гына, инде өченче буын алмашканда, яңа урынга җыелалар һәм авылларын Яңа Айтуган дип атыйлар. 
## Мәгариф
Күченеп килгән халык, йортлар салу белән беррәттән, балаларның киләчәген, мәдәният мәсьәләсен дә кайгырта. 1902 елда мәдрәсә салалар, мулла итеп Тәтер-Арслан авылыннан Габбас Шәриповны чакыралар.
Аннары Яңа Айтуган халкы мәктәп ачу турында уйлый. Айтуган бабай токымында белемле кешеләр булу мәгърифәт эшен җайга салуда зур ярдәм була. 1908 елда Яңа Айтуганда 3 класслы “земская школа” ачыла. Мәктәп тарихы шуннан башлана. Беренче укытучы һәм директор итеп Авыргазы районының Атҗитәр авылында туган Юныс Маминны китерәләр. 1912 елда аны Казаннан килгән Исмәгыйль Бикчурин алыштыра. 
## Демография

### Этнохисап
* 2002 елгы ревизия буенча: татарлар — 29%; башкортлар — 70%;
 
## Чыганак
* Яңа Айтуган мәктәбенә — 100 ел
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Макс Планк

**Макс Карл Эрнст Людвиг Планк**(; 23 апрель 1858, Киль — 4 октябрь 1947, Гёттинген) — атаклы немец физигы. Квант механикасына нигез салучы буларак, XX гасыр физикасы үсешенең төп юнәлешен билгели.

## Биография
Макс Планк хокук белгечләре һәм галимнәр гаиләсендә туа. Аның картбабасы Готлиб Якоб Планк (1751 — 1833) һәм бабасы Генрих Людвиг Планк (1785 — 1831) Геттингенда дин белеме галимнәре булалар. Атасы Мюнхенда хокук белеме профессоры була.

Мюнхенда гимназия тәмамлый. Үзен тырыш һәм тәртипле укучы буларак күрсәтә. Физикадан башка шулай ук фәлсәфәгә һәм музыкага тартыла.

Диссертация яклаганнан соң 1885 елдан 1889 елга кадәр Киль шәһәрендә, аннары 1889 елдан 1926 елга кадәр Берлинда укытучылык белән шөгыльләнә. 1930 елдан 1937 елга кадәр Планк Кайзер Вильгельм җәмгыятен җитәкли.

## Фәнни эшчәнлеге
Эзләнүләрен нигездә термодинамика өлкәсендә алып бара. 1900 елда «абсолют кара җисем»нең спектрын аңлата алуыннан соң шөһрәт казана.

Нурланышның квант табигате турында тәгълиматны беренче булып тәкъдим итә. Бу теория буенча нурланыш энергия зурлыгы
: E  = h \cdot \nu,
тигез булган квантлар буларак тарала һәм йотыла. Монда \nu — нурланыш ешлыгы (Гц), h — Планк даимие, 
: h = 6,626\,\times\,10^{-34}\, Дж·c.

Төркем:Физиклар
Йолдызлар сибелгән тупланышы

**Йолдызлар сибелгән тупланышы** — йолдызлар йомры тупланышына караганда йолдызлары чагыштырмача күп булмаган йолдызлар тупланышы; еш кына дөрес булмаган рәвешле. Безнең һәм безнекенә охшаш галактикаларда сибелгән тупланышлар күмәк әгъзалар булып торалар һәм яссы ассистемага керәләр.

Иң эре тупланышлар (мәсәлән, Өлкәр) борынгы заманнардан мәгълүм. Башкалар исә, тонык таплар рәвешендә мәгълүм булганнар. Бары тик телескоп уйлап табу белән аларны аерым йолдызларга бүлү мөмкинлеге туа.

Галактиканың бормалы тармаклар белән бәйләнешле яшь сибелгән тупланышларның составлары үзенчәлекле. Тупланышлар эчендә кызыл һәм сары зур йолдызлар сирәк очрый, кызыл һәм сары үтә зур йолдызлар исә очрамый. Шул ук вакытта йолдызларының сирәк төрләре — ак һәм күк зур йолдызлар сибелгән тупланышларда шактый еш очрыйлар. Шулай ук Галактиканың башка урыннарыннан ешрак, сибелгән тупланышларда тагын да сирәк йолдызларны — ак һәм күк үтә зур йолдызларны, ягъни безнең Кояш яктыртуыннан йөз меңнәрчә һәм миллионнарча тапкыр көчлерәк һәм чиктән тыш югары яктыртучанлык һәм температурага ия булган йолдызларны, очратырга мөмкин.

## Моны да карагыз
* Катлаулы йолдыз
* Йолдызлар берләшмәләре
* Йолдызлар йомры тупланышы

Сибелгән тупланыш
Йолдызлар йомры тупланышы

**Йолдызлар йомры тупланышы** — йолдызлар сибелгән тупланышына караганда күп йолдызлы йолдызлар тупланышы, төгәл сызылган сферага якын симметрик рәвешле, тупланыш үзәгенә таба йолдызлар куелыгы арттыруы белән. 

Йомры тупланышлар диаметрлары 20–60 пк була, массалар — 104–106 Кояш массасы була. Безнең галактикада йомры тупланышлар күмәк әгъзалар булып торалар һәм аның йомры ассистемага керәләр. Алар галактиканың масса үзәге тирәсендә бик сузылган орбиталарда ≈200 км/с тизлек белән һәм 108–109 ел периодлы әйләнәләр. Безнең галактиканың йомры тупланышлары яше аның яшенә якын. Башка галактикаларда (мәсәлән, Магеллан Болытларында) чагыштырмача яшь йомры тупланышларны күзәтәләр.

## Моны да карагыз
* Баш эзлеклелек
* Йолдызлар сибелгән тупланышы

Төркем:Йолдызлар тупланышлары
Хәлекәй

**Хәлекәй** — Башкортстанның Стәрлебаш районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 350 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

* Фәйзи Гомәров (1926―2002), татар журналисты һәм шагыйре.
* Риф Мозаһитов (1932―2016), театр актёры, БАССР халык артисты.
* Равил Шаммасов (1930―2024), БР халык шагыйре.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Йолдызлар тупланышы

**Йолдызлар тупланышы** — гомуми килеп чыгу белән тартылу белән бәйләнгән йолдызлар төркеме. Тупланышның йолдызлары галактиканың тартым кырында бер бөтен буларак хәрәкәт итәләр. Кайбер тупланышлар шулай ук газ һәм/яки тузан болытларыны эченә алалар.

Төзелеш буенча йолдызлар тупланышлары ике төргә — йомры һәм сибелгән тупланышларга бүләләр.

Гомуми килеп чыгу белән, әмма тартымлы бәйләнмәгән яки көчсез бәйләнгән яшь йолдызлар төркемнәрене йолдызлар берләшмәләре дип атыйлар.

## Моны да карагыз
* Йолдызлар берләшмәсе
* Йолдызлар сибелгән тупланышы
* Йолдызлар йомры тупланышы

*
Гиадалар тупланышы

**Гиадалар** (C41,  — «яңгырлы») — Сәвер йолдызлыгында гади күз белән күренүчән йолдызлар сибелгән тупланышы. Тупланышның иң якты йолдызлары Сәвернең иң якты йолдызы — кызгылт-сары Әлдәбәран белән «V» хәрефкә охшашлы фигураны тәшкил итәләр. Әлдәбәран үзе тупланышка керми.

Гиадалар Җирдән 150 яктылык елы ераклыкта урнашалар һәм иң якын сибелгән тупланыш булып торалар. Тупланышның диаметры 75 яктылык ел тәшкил итә, ә тупланышның йолдызлары үзәк төркеме 10 яктылык елы диаметрлы сфераны тутыралар. Һерцшпрунг–Рассел диаграммасы буенча тупланышның яше 625±50 млн. ел тәшкил итә. Гиадалар һәм Утлык тупланышлары бер тузан болытыннан килеп чыктылардыр.

Тупланышка Гиадалар исеме борынгы греклар мифлардагы нимфалар Гиадалар — Атлантның биш кызлары һәм Плеядаларның үги апа-сеңгелләре хөрмәтенә куштылар.

Төркем:Йолдызлар тупланышлары
Төркем:Сәвер йолдызлыгы
Оскар, 2008

**80 нче «[[Оскар]]» премиясен тапшыру тантанасы** 2008 елның 24 февралендә Лос-Анджелеста үтте. Тантананы комик Джон Стюарт алып барды. Иң яхшы фильм булып «No Country for Old Men» («*Картларга монда урын юк*») фильмы танылган.

## Төп җиңүчеләр
* Иң яхшы фильм — «No Country for Old Men» («*Картларга монда урын юк*»)
* Иң яхшы режиссер — Коэн бертуганнар («No Country for Old Men»)
* Иң яхшы ир-ат роле — Дәниел Дэй-Льюис («Нефть» фильмы)
* Иң яхшы хатын-кыз роле — Марион Котияр («La Vie en rose»)
* Иң яхшы тулыметражлы анимацион фильм — Рататуй

## Сылтамалар
* Киносәнгать академиясе рәсми сайты 

2008
Төркем:2008 ел кинематографта
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Иң яхшы тулыметражлы анимацион фильм өчен «Оскар» премиясе

**Иң яхшы тулыметражлы анимацион фильм өчен «[[Оскар]]» премиясе** — 2001 елдан бирле Америка кинематограф сәнгате һәм фәннәре академиясе тапшырган премия. Әлеге премияне беренче булып «Шрек» мультфильмы яулаган. Моңа кадәр 1991 елда Beauty and the Beast мультфильмы Иң яхшы фильм номинациясенә тәкъдим ителгән иде, ә берничә башка мультфильмнарга Махсус «Оскар» премиясен тапшырганнар.

Барлыгы өчтән башлап бишкә кадәр фильм номинациягә тәкъдим ителә. Ләкин, алдагы елда 8дән әзрәк анимацион фильм чыкса, премия тапшырылмый.

## Номинацияләр һәм җиңүчеләр исемлеге

## Сылтамалар
* «Оскар» премиясенең рәсми сайты


Төркем:Мультипликация
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Гамбия

**Га́мбия** (, ), **Гамбия Җөмһүрияте** () — Көнбатыш Африкада урнашкан дәүләт. Африканың кыйтга өлешендә иң кечкенә ил. Төньяк, көнчыгыш һәм көньякта Сенегал белән чиктәш, көнбатышта Атлантик океан белән юыла. 1965 елның 18 февралендә Бөекбританиядән бәйсезлек алып, Милләтләр Дуслыгына керә. Дәүләт башкаласы — Банжул.
## Демография
Халык саны 1 700 000 кеше тәшкил итә. Шуның 99 % — африканнар. 

2020 елга ― 2, 2 млн кеше.
## Дин

Гамбия Конституциясенең 25нче  гражданнарның теләсә нинди динне үз теләге белән тоту хокукларын яклый . Ил халкының (2,2 млн кеше, 2020 елга) 96 % ы Мәлики мәзһәбендәге сөнни мөселманнар . Шигый мөселманнарның күпчелеге ― Ливаннан һәм башка гарәп илләреннән күчеп килгән мөһаҗирләр . Гамбиянең ислам тарафдарлары арасында шулай ук әхмәдиячеләр бар, суфичылык йогынтысы сизелә. Ураза бәйрәме һәм Корбан бәйрәме кебек төп мөселман бәйрәмнәре вакытында Гамбиядәге бөтен сәүдә эшчәнлеге туктала диярлек. Җирле  Гамбия мөселман җәмгыятендә шактый эз калдырган: «Тобаски», «Гамо», «Корите» һәм «Вери Кор» кебек җирле мөселман фестивальләренең атамалары Серер диненнән алынган.

Христиан җәмгыяте ил халкының 3 % ын тәшкил итә. Христианнарның күпчелеге Рим Католик Чиркәвенә карый. Ил халкының 1 % ы традицион Африка диннәренә ышана. Көньяк Азиядән күчеп килгән мөһаҗирләр арасында индуистлар һәм Бәһаи дине тарафдарлары бар .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Гамбия
Буш күплек

**Буш күплек** дип математикада бер элементы да булмаган күплек атала.

## Буш күплекнең билгеләнмәсе
Гадәттә буш күплек ~ \varnothing, ~ \emptyset и ~ \{\} билгеләре белән билгеләнә.

## Буш күплекнең кайбер үзлекләре
Теләсә кайсы *A* күплеге өчен түбәндәгеләр дөрес:
* Буш күплек *A* күплегенең күплекчәсе булып килә:
*: \forall A: \varnothing \subseteq A\, .
* *A* күплегенең буш күплек белән берләшмәсе *A* күплегенә тигез:
*: \forall A: A \cup \varnothing = A\, .
* *A* күплегенең буш күплек белән кисешүе буш күплеккә тигез:
*: \forall A: A \cap \varnothing = \varnothing\, .

Төркем:Күплек теориясе
Иске Сикияз

**Иске Сикияз** — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 226 кешенең яшәве мәгълүм.
ᴨyчты индексы — 452845, 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Башкыбаш

**Башкыбаш**  - Тәтешле районы үзәгеннән еракта урнашкан авылларның берсе һәм бердәнбер мари авылы. Аңа 1742 елда күченеп килгән чирмешләр нигез салган.
Башкибаш елгасы буенда барлыкка килгән бу авыл зур үсеш ала. 1920 елда үткән җанисәп документларыннан күрененгәнчә, ул чакта монда 121 хуҗалыкта мари милләтеннән булган 602 кеше яшәгән.
Гражданнар сугышы, утызынчы еллардагы күмәк хуҗалыклар төзү чоры авыл халкына зур кыенлыклар китерсә дә, мондагы чирмешләр ата-бабалары сайлап алган төбәкне ташлап китмәгән.
Бөек Ватан сугышына башкыбашлар 85 ир-егет озаткан, аларны 30ына гына туган төбәгенә әйләнеп кайту насыйп булган.
Әле монда 250ләп кеше яши (Кызыл таң битләреннән).
### [[География]]
Уфадан 153 километр еракта урнашкан.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Чургылды

**Чургылды** — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 488 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## [[География]]
Уфадан 156 километр еракта. 
## Тарихи мәгълүмат
Борынгы заманнарда Чургылды авылы утырган җирләрне кара урман каплаган булган. 1831 елда бу җирләргә Аксәет авылыннан Рәимкол бабай килеп урнашкан. Аннан соң Мөкел, Садыйк картлар килгәннәр. 1834 елда Ибраhимгалим бабай килеп урнашкан. Йорт хуҗалары арта барган. Тагын Фазыяхмәт, Шаhимәрдән, Галиулла, Ситдыйк бабайлар килгән. Шушы бәләкәй генә авыл Вәҗит дип аталган. Ә авылның әлеге исемен Садыйк бабай чургылып, ургылып чишмә агуыннан Чургылды дип атаган.
Чургылдыда беренче тапкыр 1849 елда мәчет салына. 1831-1896 елларда авылда йортлар саны 40ка җитә. Авылда иң беренче мәктәпне Зәйнәшев Карам салдыра. Ә 1911 елда Чургылдыда Газиз мулла мәктәп төзетә. Мәктәп елга буенда урнашкан була. Анда Бакиров Гани, Киеков Лотфирахманнар, хатын-кызларны Шакир мулла укыта.
Чургылды авылыннан сугышка 138 кеше киткән, 46 кеше исән сау әйләнеп кайткан. Миңнулла Бәдретдинов (1901 - 29.09.1943) — Советлар берлеге герое исеменә лаек була. Сугыштан соң Текән авылыннан килеп төпләнгән Габделхәй Сәетов (1924-2000) — шундый ук исемгә лаек була.
Чургылдының 8 урамы бар: Әтәч урам, Төрепкә, Бака, Бушкилде, Сулмаш, Урта Карамал hәм Урта урамнары. Сигезенче булып, 1999 елдан Сәетов урамы төзелә башлый.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр
* Рәзил Камалов (1989), баянчы, җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2025).

* Габделхәй Сәетев
* Миңнулла Бәдретдинов
* Рәзил Камалов

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Аксәет

**Аксәет** — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан татар авылы.
## Демография

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 794 кешенең яшәве мәгълүм. 
Авылда татарлар яши. Рәсми яктан башкорт авылы булып исәпләнә, чөнки 2002 елда сан алганда биредә 97% башкорт яшәве ачыклана.
## Мәгариф
Аксәет урта мәктәбендә дәресләр татарча алып барыла. Анда бүген 183 бала укый, аларга 25 укытучы белем бирә.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q16714969|Мөхәммәтгали Хуҗин]]*
* Рәмзи Гарифуллин
* Салават Фәтхетдинев
* Әдип Мәликев
* Әнгам Атнабаев

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Күплек теориясе

**Күплек теориясе** — күплекләрнең гомуми үзлекләрен өйрәнүче математика бүлеге. Күплек теориясе математикадагы күпчелек юнәлешләрнең нигезендә ята.

## Төп төшенчәләр
Күпчелек теориясе нигезендә ''күплек'' һәм *элементы булу* сыман беренчел төшенчәләр ята. Чыгарылма төшенчәләр арасында иң мөһимнәре түбәндәгеләр:
* ''Буш күплек'';
* ''Күплекчә'' һәм ''өскүплекчә'';
* ''Күплекләр гаиләсе'';
* ''Конституента''.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Мантыйк
*
Югары Тәтешле

**Югары Тәтешле** (; ) — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан татар авылы. 
## География
Авыл Уфадан 237 километр төньяктарак урнашкан.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q4425762|Аркадий Собенин]]*
* *[[:d:Q4105790|Ведерников Николай Степанович]]*
* *[[:d:Q111582993|Ғарипов Марсель Исмәғил улы]]*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Бестселлер

**Бестселлер** ( — «иң яхшы сатылган») — иң яхшы сатылганнар исемлегенә кертелгән популяр китап яки башка тиражлы басма. Төшенчә 1890 еллардан кулланыла башлый, беренче булып бестселлерлар исемлеге «The Bookman» журналында 1895 елда чыга. 

Бестселлер китапның югары сыйфаты турында сөйләми, ул бары тик популярлык тамгасы. 

Төрле илләрдә бестселлер дип нәрсәне санарга дигән сорауга төрле фикерләр бар. Мәсәлән, Бөекбританиядә атнага 4000 данә сатылырга тиеш булса, Канадада бу сан — 5000.

## Шулай ук карагыз
* Блокбастер

## Әдәбият
* Бестселлер // Әдәбият белеме: терминнар һәм төшенчәләр сүзлеге. Казан: «Мәгариф», 2007.

Төркем:Әдәбият төшенчәләре
Иске Шәрдәк

**Иске Шардак** — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 85 кешенең яшәве мәгълүм.
ᴨyчты индексы — 452834, 
### [[Җәгърафиᴙ]]
Өфəдан 174 километр алыс . Административ территориаль телү  буенча Тәтешле муниципаль районына керә.
 
### Демография

 
### [[Климат]]
Климат континенталь: **-15&nbsp;°C** (25 дикәбеp - 5 фиврәᴫ); **+ 18&nbsp;°C** (25 июнь - 5 аугыc). Туллы еллык төшеме 679 мм*.
 
** - интерполәция Шеппард инверс дистaʜса дигән метод буенча.* 
 
### Этнохисап
* 2002 елгы  буенча: башкортлар - 93%;
## Авыл белән бәйле шәхесләр

### Искәрмә

 
## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Тәтешле районы
Күрдем

**Иске Күрдем** — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1095 кешенең яшәве мәгълүм.
### [[География]]
Уфадан 171 километр еракта, Әри елгасы буенда урнашкан. Административ яктан Тәтешле муниципаль районына карый.
Иске Күрдем () буларак та билгеле, ләкин Яңа Күрдем авылы Искесе белән кушылганлыктан, икесенә бер исем генә калдырылган. 2009 елда 994 кеше яшәве билгеле. Рәсми рәвештә чиста башкорт авылы (97% - 2002 ел).
## Мәгариф
Инкыйлабка кадәр Күрдем мәдрәсәсе бик билгеле булган. Мәдрәсәне Иске Чокырдан Гали Чокрый улы Гарифулла Киеков 1889 елда килеп җитәкчелек итә. 1894 елда ул биредә мәчет төзетә. Аның кабере дә Күрдем зиратында. 
Күрдем урта мәктәбендә заманында шәркыятьче галим Равил Үтәбай-Кәрими (1933-2005) һәм Башкортстанның халык шагыйре Әнгам Атнабаев укытканнар.
Авылдашлары Әнгам Атнабаевка багышланган мәдәни чаралар оештыралар. Берничә ел рәттән Күрдемдә «Күрдем чишмәләре» дип аталган район шигърият фестиваль-бәйгесе үткәрелә.
2014 елда Күрдем урта мәктәбендә 258 укучы белем алган. Мәктәптә 35 педагог бар, шуларның 29ы – югары, 8е – махсус урта белемле.
Күрдемннән күренекле татар режиссеры Байрас Ибраһимов чыккан. Туймазы дәүләт татар драма театры сәнгать җитәкчесе (2007 елдан).
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Байрас Ибраһимов
* Гарифулла Киеков
* Зинирә Атнабаева
* Каһим Әүхәтов
* Әнгам Атнабаев

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
* Башкортстанныњ халык шагыйре Єнгам Атнабаевныњ тууына — 80 ел

Төркем:Башкортстан авыллары
Кәлтәү (Башкортстан)

**Кәлтәү** (, ) — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 573 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q107191180|Mukhamatzagir Abzaltdinov]]*
* *[[:d:Q105627270|Нуғаев Азамат Ҡотләхмәт улы]]*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Сәүкияз

**Сәүкыяз** — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 249 кешенең яшәве мәгълүм.
 
### [[География]]
Уфадан 155 километр еракта урнашкан. Административ территориаль бүленеш буенча Тәтешле муниципаль районына керә.
## Тарихи белешмә
Сәүкияз авылына нигез узган гасыр башында гына салынган. Моңа кадәр бу урын шушы тирәдәге 12 авылның уртак файдаланыштагы җирләре, урманнары була. Әмма XIX гасыр азагына авылларда кешеләр арту, җир җитмәү бу төбәктә яшәүчеләрнең тормыш шартларын кискенләштерүгә китерә. Шул сәбәпле Тушкыр, Усак, Мәнәгәз авылларында яшәүче берничә гаилә Сәүкияз елгасы буена яңа урынга күченеп килә. Дөрес, уртак җирдән кемнеңдер файдалануы күпләргә ошап бетми, әмма монда төпләнүчеләр үткер кешеләр булган, 1904 елда үткән җыенда шушында яшәү рөхсәте алуга ирешкәннәр. Бу урын “Усак пөченкәсе” дип атала башлый.
### Демография

 
### [[Климат]]
Климат континенталь: **-15&nbsp;°C** (25 декабрь - 5 февраль); **+ 18&nbsp;°C** (25 июнь - 5 август). Туллы еллык төшеме 652 мм*.
 
** - интерполяция Шеппард инверс дистанция дигән метод буенча.* 
 
### Этнохисап
* 2002 елгы  буенча: башкортлар - 81%;
 
### Искәрмә

## Шәхесләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
 

Төркем:Тәтешле районы
Төркем:Башкортстан авыллары
Юрмиязбаш

**Юрмиязбаш** — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 72 кешенең яшәве мәгълүм.
ᴨyчᴛьı индексы — 452842, 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Фарсы култыгы

**Фарсы култыгы** (,  *хәлиҗ-е фарс*) — Иран һәм Гарәп ярымутравы арасындагы култык.

Фарсы култыгының ярында Оман, Берләшкән Гарәп Әмирлекләре, Согуд Гарәбстаны, Катар, Бәхрәйн, Күвәйт, Гыйрак һәм Иран дәүләтләре урнашканнар. Фарсы култыгына Тигр һәм Евфрат елгалары коя.

Култыкның мәйданы — 251000 км², озынлыгы — 989 км, киңлеге — 56 км, уртача тирәнлеге — 50 м, иң зур тирәнлеге — 90 м.

Төркем:Азия култыклары
Зөлфәт Зиннуров

**Зөлфәт Зиннуров** — татар җырчысы, радио һәм телевидениедә тапшырулар алып баручы.

Тамашачыга күбрәк **Зиннур** псевдонимы астында чыгыш ясаучы җырчы буларак таныш.

## Тормыш юлы
Зөлфәт Зиннуров 1982 елның 19 ноябрендә Татарстанның Теләче районында туа. Мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетының журналистика факультетына укырга керә. Радио һәм телевидениедә эшли. Хәзерге вакытта "Яңа гасыр" каналында "Син - минеке, мин - синеке" романтик тапшыруын алып бара.

Зөлфәт Зиннуровның беренче җыры - "Тукта, конвой". Соңрак җырчы ике җырына клип төшерә, беренчесе - "Тукта, конвой", икенчесе - "Халкым минем". Соңгысы татар халкы, аның бербөтен булып яши алмавы турында язылган.

Зиннурның күпчелек җырлары шансон жанрында. Аның фикере буенча: "Популяр музыка җырчысыннан аермалы буларак, шансон җырчысы үзенең тормышы, үзенең хисләре турында гына сөйләп калмыйча, тыңлаучысын нәрсәгә дә булса өйрәтә ала. Шуңа күрә шансон безнең эстрадабызга кирәк, аның үз тыңлаучылары бар."

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Зөлфәт Зиннуровның рәсми сайты 

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:19 ноябрь көнне туганнар
Төркем:1982 елда туганнар
Йолдызлар берләшмәсе

**Йолдызлар берләшмәсе** — гомуми килеп чыгу белән, әмма тартымлы бәйләнмәгән йолдызлар яки көчсез бәйләнгән яшь (уннарча миллион елга кадәр) йолдызлар төркемнәрене.

Йолдызлар берләшмәләрене 1948 елда В.А. Амбарцумян ачты һәм аларның таркалышны алдан әйтте. Яшь сибелгән тупланышлардан аермалы буларак йолдызлар берләшмәләре зуррак (уннарча парсек, сибелгән тупланышлар зурлыгы — берәмлекләр парсек) һәм аларның тыгызлыгы кимрәк: йолдызлар исәбе — уннарчадан йөзләрчәгә кадәр (сибелгән тупланышларда — йөзләрчәдән меңнәрчәгә кадәр). Йолдызлар берләшмәләренең чыгышы молекулалы болытлар өлкәләре белән бәйле.

Йолдызлар берләшмәләренең түбәндәге төрләрене аералар:

* OB-берләшмәләре — **O** һәм **B** спектр сыйныфылы массалы йолдызлары белән;
* Т-берләшмәләре — Сәвер Т төрендәге массалы булмаган үзгәрмә йолдызлары белән;
* R-берләшмәләре (R — reflection сүзеннән) — кайтаргыч газтузанлы томанлыклар уратып алынган **O**–**A2** спектр сыйныфылы йолдызлары белән.

## Моны да карагыз
* Йолдызлар барлыкка килүе
* Йолдызлар сибелгән тупланышы

Төркем:Йолдызлар тупланышлары
Уразгилде (Башкортстан)

**Уразгилде** () — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 471 кешенең яшәве мәгълүм.
ᴨyчᴛьı индексы — 452838, 
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Павел Никитин
* *[[:d:Q25686003|Фөдор Миңнегәрәев]]*
*Фатихьян Сагадиев

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Шулган

**Шулган** — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 925 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Тарихи белешмә
Шулган авылындагы Габделвәли Гәрәев сөйләве буенча, Шулган авылына чуралар (батырлар) заты нигез салган. Алар: Аккуз чура һәм анын энекәшләре Байчура, Ятим чура, Фәкыйр чура. Калтасы районы Иске Бөртек авылыннан килгән Гәрәй житәкчелегендә Шулган, Кашкак, Тау авылларына нигез корганнар. Соңрак бу заттан, яңа килгән затлы нәселләр белән аралашып, Тубал заты, Гали заты, Талкар заты, Талкан заты, Әр заты, Кафер-тафер заты, Казанбай заты һ.б. нәселләр хасил булган.
Кафер-тафер затынын тарихын болай сөйлиләр: Пугачев явы тар-мар ителгәч, бу якларга качкан марҗа килеп төшкән, үзен Пугачевнын хатынымын дип таныштырган. Патша гаскәрләре аны эзәрлекләп, куып баралар икән. Шулгандагы Фәйзулла исемле бер кеше аны өенә керткән, чәчләрен алдырып, битләрен корым белән буяган һәм марҗага бөтенләй сөйләшмәскә, авызыннан селәгәй генә агызып торырга кушкан. Эзәрлекләп килүче патша хезмәтчеләре моны Фәйзулланын тиле кызы дип уйлап, ары киткәннәр. Бу марҗа азак Фәйзуллага гашыйк була һәм алар бергә яши башлыйлар, балалары туа. Бу нәселне Кафер заты дип йөртә башлыйлар....
Шулган халкынын тагын бер үзенчәлеге: алар элек-электән милли хәрәкәтләрдә, азатлык очен көрәшләрдә актив катнашып килгән. Гражданнар сугышында да Зәки Вәлиди җитәкләгән башкорт дивизиясенә дә утызлап кеше Казанга, татар дивизиясенә дә киткән.
Урман - Гәрәй олысы старшинасы Җомакай Әскәров Шулган авылында туып усә. Архив белешмәләре буенча, ул - татар һәм Салават Юлаев, Емельян Пугачев кебек батырларның иң якың яудашларынын берсе була. Анын җитәкчелеге астында баш күтәрүчеләр 1773 елнын декарбрендә Уса шәһәренең, Бөре каласын яулап алалар, шушы ук елның июнь аенда Әңгәсәк заводларын җимерәләр... Салават Юлаев та крестьян сугышы вакытында Бөре, Уса, Көңгер крепостьларына яу чапканда берничә тапкыр Тәтешле районы аша үтә. Аеруча озакка ул биредә 1774 елда туткала. Шулган авылында сакланган риваять буенча, ул Җомакай Әскәров белән Тәкмән-тау астына хәзинә күмеп калдыра.....
Гомумән, Шулган җирендә күренекле шәхесләрнең якты эзе бүген дә саклана. Халык шагыйре Әнгам Атнабаев Шулганда укытучы булып эшли, үзенең беренче пьесаларын Шулган сәхнәсенә алып чыга. Шулай ук күренекле шагыйрә Саҗидә Сөләйманова да биредә 1944-1946 елларда балалар укыта. Аның тыйнаклыгын, ихласлыгын, якты күңеллелеген чиксез сагыну белән сөйлиләр....
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Саҗидә Сөләйманова
* Әнгам Атнабаев

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Азазелло

**Азазелло** (романның беренче редакцияләрендә Фиелло) - Михаил Булгаковның "Мастер һәм Маргарита" романында персонаж, демон, Воланд иярченнәренең берсе.
## Тасвирлама
Азазелло кечкенә буйлы, ләкин гаҗәеп киң җилкәле, казык тешләре чыгып тора, чәчләре ялкынлы-җирән төстә. 

Романда Азазеллоның чын йөзе дә тасвирланган: аның ике күзе дә бер төрле, буш һәм кара; ә йөзе ак һәм салкын. 

Азазелло күбесенчә явыз эшләрне (үтерү-агулау, куып җибәрү һ.б.) башкара, ул - салкын коралларны уйлап табучы зат, Булгаков романда аның турында "демон-убийца" дип әйтә 
## Килеп чыгыш
Иске Васыятьтә Азазель дигән фәрештә турында искә алына. Шундый ук очрак Исламда да бар: Газазил исемле фәрештәгә ләгънәт төшә һәм ул Җиргә Иблис исеме белән куыла.

Романда Азазелло күбесенчә начар, чынлап торып начар эшләр башкара: Степан Лиходеевны Мәскәүдән Ялтага күчерә, Михаил Берлиозның агасы Поплавскийны Начар фатирдан куып чыгара, револьвер белән атып Барон Майгельны үтерә.
## Шулай ук карагыз
* Воланд иярченнәре
## Сылтамалар
* Азазелло Булгаков энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Булгаков персонажлары
Люксембург (шәһәр)

**Люксембург** шәһәре — Көнбатыш Европада урнашкан кечкенә (мәйданы 2 586 км²) дәүләтнең — Люксембургның башкаласы.
## Табигый шартлар
Шәһәр диңгез биеклеге өстеннән 344 м биеклектә, ике зур булмаган елга — Альзет (Сирның көньяк кушылдыгы) һәм Петрус кушылган урында урнашкан.

Климат уртача, диңгезнекеннән континентальга күчүче. Кыш көне җылы, күбесенчә уңай температура була. Ә җәй салкынча, температура +20 градустан сирәк артып китә. Аяз һава торышы сирәк була, ә яңгыр рәвешендәге явым-төшемнәр елның теләсә кайсы фасылында ява.

Флора һәм фауна континенталь, шәһәр буйларында имән һәм бүк урманнары, аларда тиеннәр, кыр кәҗәсекыр кәҗәләре яши. Шәһәрнең бакча һәм паркларында җылылык яратучы үсемлекләр үстерелә.
## Халык, тел, дин
Люксембургның халкы күп түгел (86 мең кеше), бу ил халкының 1/6 тәшкил итә. Шәһәр халкын ике этник группага бүләргә мөмкин — алманнарга һәм французларга, аларның һәрберсе үз туган телендә сөйләшергә хокуклы. Шулай ук люксембург теле дә бар. Шәһәрнең күпчелек кешеләре католицизм динендә.

## Шәһәр тарихы
Люксембург турында язма чыганакларда беренче тапкыр искә алулар 963 елга карыйлар. Шәһәр статусы һәм хокукларын исә Люксембург 1244 елда гына ала. Шәһәр берничә тапкыр кулдан-кулга күчкән: 1606-1684 һәм 1697-1724 елларда Испаниягә буйсынган, 1684-1697 һәм 1794-1815 елларда Франция составында була, ә 1714-1794 елларда Австрия кул астында яши. 1815 елда шәһәр мөстәкыйльлек ала. Беренче һәм икенче бөтендөнья сугышлары вакытында Алмания тарафыннан яулап алына. Сугыштан соңгы чорда шәһәр актив үскән, һәм хәзерге вакытта Европада иң кыйммәтле шәһәрләрнең берсе булып тора.
## Мәдәни әһәмияте
Люксембург — бик матур шәһәр. Альзет елгасы аны ике өлешкә — Югары һәм түбән шәһәргә бүлә. Шуңа күрә шәһәр күперләргә бай. Люксембургның ике өлеше Адольф күпере һәм Бөек Герцогиня Шарлотта күперләре ярдәмендә тоташалар. Түбән шәһәрнең йөзе, күренеше шәһәрнең Европа берлегендә үтәгән функцияләренә бәйле. Монда күп санлы банклар, компания идарәләре, сыра заводлары урнашкан. Ә Югары шәһәр исә архитектура һәйкәлләренә бик бай борынгы люксембург кирмәне булып тора.
 
Люксембургның көньяк өлешендә атаклы Люксембург Алла анасы Соборы урнашкан.

## Шәһәрнең сурәтләре

image:Luxemburg-Petrussetal-Viaduc.jpg|Адольф күперенең төньяк өлешеннән күренеш
image:Luxembourg BW 2016-09-15 14-36-51.jpg|Люксембург Алла анасы Соборы
image:Adolphe Bridge post 2017 renovation works - 7 August 2018.jpg| Адольф күпере
image:Place_d'Armes_Luxembourg.jpg|
image:Bahnhof_Luxemburg_bei_Nacht.jpg|Төнге Люксембург
Image:Luxembourg0059.JPG|
Image:Luxembourg0060.JPG|
Image:Luxembourg0080.JPG|Дәүләт банкы бинасы


Төркем:Европа башкалалары
Азәрбайҗанча Википедия

**Азәрбайҗанча Википедия** () — нең азәрбайҗан телендәге бүлеге. 2015 елга кадәр Азәрбайҗанча Википедиядә мәкаләләр латин һәм гарәп графикаларында язылса, 2015 елның декабрендә гарәп графикасы нигезендә язылган азәрбайҗанча Википедия латинча язылган Азәрбайҗан Википедиясеннән аерылып чыга.

2002 елда ачылса да, 2004 елда гына эшли башлый.

2010 елда азәрбайҗан телендә Википедия турында энциклопедия чыга.

## Статистика
Хәзерге вакытка Азәрбайҗанча Википедиядә **** мәкалә бар.
* 2011 ел 29 июль — 75 000 мәкалә
* 2014 ел 25 март — 100 000 мәкалә

## Фотосурәтләр

Файл:6 Aralık 2009 Bakü toplantısı.jpg|Азәрбайҗанча Википедия активистлары
Файл:50000 məqalə-az.wikipedia.png|50 мең мәкаләгә багышланган логотип
Файл:Wikipedia book irada.jpg|Википедия турында энциклопедия тышлыгы


## Моны да карагыз
* Татар Википедиясе

## Сылтамалар
* Азәрбайҗанча Википедия 
* Википедия турында язма 

Төркем:Әзери теле
Баск теле

**Баск теле** (үзатамасы *Euskara*) — басклар теле, Басклар Иле һәм Наварраның рәсми теле. Башка Европа телләреннән аермалы буларак баск теле һинд-аурупа яки башка телләр гаиләләренә керми, ул изолят тел дип санала. Гомуми сөйләшүчеләр саны — якынча 700 мең кеше. Күпчелек басктеллеләр Басклар Илендә, калганнары Европа, Америка һәм Австралиянең төрле регионнарында яши.

Баск телендә беренче китап — Linguae Vasconum Primitiae, ул 1545 елда чыга. 1982 елдан бирле баск теле Басклар Иленең рәсми теле.

## Язу
Баск теле латин әлифбасына нигезләнә. Аның әлифбасы 22 хәрефтән тора: а, b, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ñ, o, p, r, s, t, u, x, z. Басым сүз башыннан икенче иҗеккә куела.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Баскча-русча һәм русча-баскча онлайн сүзлек  
* Баск теле. Аудио 

Төркем:Авразия телләре
Төркем:Испания телләре
Төркем:Франция телләре
*
Кавказ телләре

**Кавказ телләре** — аерым телләр гаиләсен тәшкил иткән телләр җыелмасы. Кавказда таралган.

## Классификация
Үз эчендә кавказ телләре өч төркемгә бүленә:
* абхаз-адыг телләре
* нах-дагестан телләре
* картвель телләре

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Нах телләрендә әдәбият 


Төркем:Авразия телләре
Яктылык елы

**Яктылык елы** — системадан тыш озынлык берәмлеге, яктылык бер елында узган ераклыгына тигез.

Халыкара астрономия берлеге билгеләмәсе буенча, яктылык елы яктылык тартылу кырлары тәэсире булмаган вакуумда бер юлиан елында узган  ераклыгына тигез.

## Санча кыйммәтләре
Яктылык елы:
* 9\,460\,730\,472\,580{,}82 километрга тигез
* 63\,241{,}1 астрономия берәмлегенә (а.б.) тигез
* 0{,}306\,601 парсекка тигез

Төркем:Астрономия
Воланд (Булгаков персонажы)

**Воланд** - Михаил Булгаковның Мастер һәм Маргарита романында персонаж.

## Тасвирлама
Воландка һәм аның иярченнәренә күпмедер күләмдә гариплек хас булып тора. Воландның тешләре ясалма сул яктан платина, уң яктан алтын; авызы кыек, бер күзе яшел, икенчесе кара, һәм ул аксый. Буе зур, ул  кыйммәтле соры кәчтүм кигән.

## Воланд образы сәнгатьтә
* Ален Кюни - 1972 елгы фильм
* Густав Холубек - 1989 елгы телесериал (Польша)
* Валентин Гафт -  1994 елгы фильм (Россия)
* Олег Басилашвили - 2005 елгы телесериал (Россия)

## Шулай ук карагыз
* Велунд
* Воланд иярченнәре
* Волан-де-Морт

## Сылтамалар

* Воланд Булгаков энциклопедиясендә

Төркем:Булгаков персонажлары
Англиянең административ бүленеше

**Англиянең административ бүленеше** катлаулы. Беренче чиратта ул **[[Англия регионнары|регионнардан]]** тора. Регионнар үз чиратында **церемониаль графлыкларга** бүленә. Церемониаль графлыклар икекатламлы (графлыклар һәм районнар) һәм беркатламны (унитар берәмлекләр) территорияләргә бүленә. Соңгы дәрәҗәдә исә **җәмгыятьләр** тора.

## [[Англия регионнары|Регионнар]]

Регионнарга бүленеш 1994 елда Джон Мейджор хөкүмәте тарафыннан кертелгән.
# Зур Лондон
# Көньяк-Көнчыгыш Англия
# Көньяк-Көнбатыш Англия
# Көнбатыш Мидленд
# Төньяк-Көнбатыш Англия
# Төньяк-Көнчыгыш Англия
# Йоркшир һәм Хамбер
# Көнчыгыш Мидленд
# Көнчыгыш Англия

## Шулай ук карагыз
* Бөекбритания административ бүленеше

Төркем:Англия административ бүленеше
Язу

**Язу** — теге яки бу мәгълүматларны формалаштыру, үзләштерү һәм җиткерү өчен кулланылган знаклар системасы. Язу — тел яшәеше формаларының берсе. Язу кешелек тарихында иң зур казанышларыннан берсе булып санала.

## Төп этаплар
Хәзерге язу, әлеге халәткә килгәнгә кадәр, шактый озак һәм катлаулы үзгәрешләргә дучар булды. Галимнәр түбәндәге чорларны аералар:
* Әйбер язуы
* Пиктографик язу
* Иероглифлар язуы
* Иҗек язуы
* Әлифба язуы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Тел гыйлеменә кереш 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Тел
* Палеография
* Язу системасы

*
Саха Википедиясе

**Саха Википедия** — нең саха телендәге бүлеге. 2008 елның май аенда ачыла.

## Статистика
Хәзерге вакытта Саха Википедиясендә **** мәкалә бар.

## Тарих
2006 елның 21 декабрендә на саха телендә википедия бүлеге ачу турында гариза языла. 2007 елның 8 гыйнварында беренче мәкалә языла. Вики-интерфейсны саха теленә тәрҗемә итү башлана. 2008 елның 18 маенда Фондның Тел Шурасы проектны раслый һәм мәкаләләр төп хостинг-мәйданга күчереләләр. 2009 елның 1 гыйнварында 1000енче мәкалә барлыкка килә. 10 октябрьда 5000 мәкалә чиге узыла. 

Төркем:Саха теле
Кашкак

**Кашкак** — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 481 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Валлетта

**Валле́тта**, **Ла-Валетта** (, ) — Мальта башкаласы, дәүләтнең икътисади һәм сәяси үзәге. Атамасы ритсер Жан Паризо де ла Валетта хөрмәтенә бирелә.

## Географик мәгълүмат
left|200px|thumb
Валлетта Мальта утравының төньяк-көнчыгыш ярында урнаша. Өлешчә Скиберрас тауларында ята.

Җәй көннәрен эссе, коры һава өстенлек итә (+36 градуска кадәр). Кыш көннәрен исә башкалада йомшак, яңгырлы һава торышы була (+4 градустан салкынрак түгел).

Шәһәрдә, илдә кебек үк, елгалар юк. Авыл хуҗалыгы өчен су яңгырлар ярдәмендә җыела. Үсемлекләр шулай ук юк дәрәҗәсендә.

## Тарих
Хәзерге Валлетта җирендә беренче торак пункты инде б. э. к. IX гасырда булганы билгеле. Шушы вакытта утрауда финикиялеләр колониясе урнашылды.

## Халык саны
Шәһәрдә 6 315 кеше яши дип исәпләнә (2005). Күбесенчә бу — мальталеләр, финикиялеләрдән формалашкан халык. Шәһәр халкы мальта һәм инглиз телләрендә сөйләшә. Халыкның әпсәлүт күпчелеге католицизм динендә.

## Сылтамалар

* Шәһәр шурасы сайты

Төркем:Мальта шәһәрләре
Төркем:Аурупа башкалалары
Фагот (Коровьев)

**Фагот**, шулай ук **Коровьев** - Михаил Булгаковның "Мастер һәм Маргарита" романында персонаж, Воланд иярченнәренең берсе
## Тасвирлама
Фаготның буе бер сажин тирәсе, ләкин җилкәсе нечкә, ул коточкыч ябык. Мыеклары тавык каурыйлары кебек; күзләре бәләкәй, ироник һәм ярым  исерек. Ул жокей картузы, шакмаклы пинҗәк, шулай ук шакмаклы чалбар кигән.

Фагот-Коровьев - шайтан, "кара магия" кулланылган күп бүлекләрнең катнашучысы.

Фагот гадәттә Воланд үзе башкарырга  теләмәгән гамәлләрне - явызлык, җәза бирү, хәтта яхшы эшләрне  үти.

Чын сыйфатында исә Фагот караңгы һәм елмаймый торган йөзле караңгы-шәмәхә ритсер. Шайтан-гаер сыйфатында эшләргә мәҗбүр булуы аның кайчандыр әйткән яктылык һәм караңгылык турында бик уңышсыз каламбурына бәйле. 
## Сылтамалар
*  Фагот Булгаков энциклопедиясендә
## Шулай ук карагыз
*Воланд иярченнәре
* Воланд
* Мәче Бегемот

Төркем:Булгаков персонажлары
Полтыш

**Полтыш** (, як. 1513—1553) — чирмеш кенәзе, Малмыж кенәзлегенең хөкемдары, чирмеш тарихының иң күренекле шәхесләреннән берсе.

## Исем
«Полтыш» сүзе чирмеш теленнән тәрҗемәдә *төймә, җиз тәңкәне* аңлата.

## Гаилә
Ишко исемле кенәз аның дәвамчысы була, энесенең Токтауш исемле булуы билгеле.

Төркем:Чирмеш кенәзләре
Төркем:Чирмешләр тарихы
Картвель телләре

**Картве́ль телләре** (*көньяк-кавказ телләре*) — Көньяк Кавказ көнбатышында, нигездә Грузиядә таралган телләр гаиләсе (төркеме). Генетик яктан башка телләр белән мөнәсәбәтләре ачык түгел. Гадәттә, картвель телләрен Кавказ телләре гаиләсенә кертәләр, ләкин соңгы елларда әлеге тәгълиматны кире кагалар.

Картвль телләрендә җенес төрләнеше юк.

## Төркемләү
* Көньяк картвель ботагы:
** грузин теле
** Зан (колхид) төркеме:
*** мегрель теле
*** лаз теле
* сван теле

Әлеге телләр төркеменә шулай ук борынгы грузин телен кертәләр. Грузин яһүдләре теленең картвель төркеменә керүе бәхәсле.

Бүгенге көндә картвель телләре арасында фәкать грузин теленең үз язуы бар. XIX гасырдан бирле лаз һәм мегрель телләре өчен язуны булдыру эше алып барыла, ләкин әлегә бу эш нәтиҗәсез.

## Шулай ук карагыз


Төркем:Авразия телләре
Оскар, 2007

**79 нчы «[[Оскар]]» премиясен тапшыру тантанасы** 2007 елның 25 февралендә Лос-Анджелеста үтте. Тантананы Эллен ДеДженерес алып барган. Номинантлар 23 февраль көнне игълан ителгәннәр.

## Төп җиңүчеләр
* Иң яхшы фильм — «The Departed» («*Чигенүчеләр*»)
* Иң яхшы режиссер — Мартин Скорсезе («The Departed»)
* Иң яхшы ир-ат роле — Форест Уитакер («Шотландиянең соңгы короле» фильмы)
* Иң яхшы хатын-кыз роле — Хелен Миррэн («Патшабикә»)
* Иң яхшы анимацион тулыметражлы фильм — Happy Feet

## Сылтамалар
* Киносәнгать академиясе рәсми сайты 

2007
Төркем:2007 ел кинематографта
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Анд таулары

**Андлар**, *Анд Кордильерлары* () — Көньяк Америкадагы 9000 кмга сузылган таулар. Уртача биеклеге — якынча 4000 м.

Андлар җиде дәүләт (Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Чили һәм Аргентина) арасында бүленгән.

Төркем:Таулар
Төркем:Көньяк Америка
Төркем:Аргентина географиясе
Төркем:Боливия географиясе
Төркем:Венесуэла географиясе
Төркем:Колумбия географиясе
Төркем:Перу географиясе
Төркем:Чили географиясе
Төркем:Эквадор географиясе
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Гөрҗистан

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Гөрҗистан]]** дүртенче тапкыр катнаша. 2008 елда Гөрҗистан җиңү яулады.

## Катнашучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе турында маглүмат ESCKaz.com
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Испания

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Испания]]**  дүрт тапкыр катнашкан. 2004 елда Maria Isabel «Antes muerta que sencilla» җырын җырлап җиңү яулады.

## Катнашучылар

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе турында маглүмат ESCKaz.com
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Македония

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Македония]]** 8 тапкыр катнашкан.

## Катнашучылар

## Сылтамалар
* Бәйге турында маглүмат ESCKAZ.com
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Мальта

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Мальта]]** 8 тапкыр катнашкан. 

## Катнашучылар

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе турында маглүмат ESCKaz.com

Төркем:Илләр буенча Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Молдавия

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Молдавия]]** 1 тапкыр гына катнашкан
## Катнашулар

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Молдова ESCKAZ.com