open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Серик Әхмәтов

**Серик Әхмәтов**, Серик Нигъмәт улы Әхмәтов,  (*25.06.1958*) — икътисад фәннәре докторы, Казакъстан саклану министры (*[[2014]]*), Казакъстан премьер-министры (*[[2012]]-[[2014]]*), Караганда өлкәсе хәкиме (*[[2009]]-[[2012]]*), Казакъстан транспорт һәм коммуникацияләр министры (*[[2006]]-[[2009]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 25 июнендә Казакъстан ССР Караганда өлкәсе Тимертау шәһәрендә туган. «*инженер-металлург*» белгечлеге буенча Караганда металлургия комбинаты каршындагы югары уку йортын (*[[1985]]*), Мәскәүдә Россия идарә академиясендә аспирантура (*[[1993]]*) тәмамлаган. Икътисад фәннәре докторлыгына диссертация яклаган. 1976-1978 елларда армиядә хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
* 1975 Караганда металлургия комбинатында токарь өйрәнчеге, токарь. Армиядән дә шушы комбинатка кайта.
#### Фирка эшчәнлеге
* 1983 Караганда металлургия комбинаты ВЛКСМ комитеты сәркатибе.
* 1985 Казакъстан ЛКСМ Тимертау шәһәр комитеты беренче сәркатибе.
* 1986 Казакъстан ЛКСМ Караганда өлкә комитеты беренче сәркатибе.
* 1989 Казакъстан КП Караганда өлкәсе комитеты җаваплы оештыручысы.
* 1993 Караганда металлургия комбинатының маркетинг бюросы, соңрак тышкы икътисадый элемтәләр бүлеге башлыгы.
* 1994 «Футау» уртак ширкәте башлыгы.
* 1995 Казакъстанның «Киң дала» агросәнәгать биржасы (*[[1996 ел]]дан* тауар биржасы) генераль директоры.
* 1998-2001 Казакъстан президенты хакимиятенең оештыру- бүлеге дәүләт инспекторы.
* 2001-2003 Тимертау шәһәре хәкиме.
* 2003-2004 Алматы шәһәре хәкименең беренче урынбасары.
* 2004-2005 Казакъстан президенты хакимиятенең оештыру-нәзарәт эше һәм кадрлар сәясәте идарәсенең дәүләт инспекциясе мөдире.
* 2005-2006 Казакъстанның гомуммилли «Атамәкән» эшмәкәрләр һәм эш бирүчеләр берлеге башкаручы директоры (*соңыннан* идарә рәисе).
* 2006-2009 Казакъстанның транспорт һәм коммуникацияләр министры.
* 2009 Казакъстан премьер-министры урынбасары, бер үк вакытта «Казакъстан Инжиринг» директорлар шурасы рәисе.
* 2009-2012 Караганда өлкәсе хәкиме.
* 2012-2014 Казакъстан премьер министры (2012, гыйнвар-сентябрь беренче урынбасар). 2 апрельдә үз теләге белән отставкага китә
* 2014, апрель-октябрь  Казакъстан саклану министры.

## Кулга алыну
Казакъстан җинаять кодексының 4  буенча (*чит мөлкәтне үзләштерү яки туздыру, зур күләмдә [[ришвәт]] алу һ.б.*) гаепләнә.

Караганды шәһәренең район суды, Казакъстан җинаять кодексының 176 маддәсенә яраклы, өй сагына алу турында карар чыгара

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Парасат ордены
* Хөрмәт ордены (*Qurmet ordeny*)

## Чыганаклар

## Сылтамалар
*   Казакъстан премьер-министры сайты 
*  С.Н. Әхмәтов «Нур» интернет порталында

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Казакъстан дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Казакъстан премьер-министрлары
Төркем:Караганда өлкәсе башлыклары
Төркем:Казакъстан ССР сәясәтчеләре
Алба-Юлия

**Алба-Юлия** (, , ) — Румыниянең Алба өязендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 63536 кеше (2011).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Алба-Юлия Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Тарих
Шәһәр статусын 1097 елдан йөртә.
## Халык

Милләтләр (2002): румыннар — 94,3%, маҗарлар — 3%, чегәннәр — 2,1%.

## Искәрмәләр

Төркем:Алба өязе шәһәрләре
Бухарест

**Бухарест** (, ) — Румыния башкаласы.

Халык саны — 1883425 кеше (2011).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Бухарест Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Добруҗа татарлары

Румыниядәге 25-40 меңлек татарлар иң оешкан диаспора санала. 2017 елда Румыниянең вице-премьеры итеп татар хатыны Севил Шайдә  сайланган. Румыниянең элекке һәм хәзерге парламентында татар депутатлары булуы, Севил Шайдәнең узган елдан бирле төбәкләр үсеше һәм дәүләт идәрәсе министры булуы Румыния татарларының сәяси һәм иҗтимагый тормыштагы урынын күрсәтә.

Румыниядә иң күп татарлар Кара диңгез буендагы Күстәнҗә,  Добруҗа  якларында яши. Соңгы елларда яхшырак эш эзләп яшьләр башкала Бухарестка китә.

## Тарих
Шәһәр статусын 1459 елдан йөртә.
## Шәхесләр
* Кэлин Джорджеску (1962), сәясәтче, 2024 елда Румыния президентлыгына кандидат.

## Халык

Милләтләр (2002): румыннар — 97%, чегәннәр — 1,4%.

## Искәрмәләр

Төркем:Румыния шәһәрләре
Калки

Ка́лки (санскр. कल्कि, kalkī IAST) - Һинд динендә мессия - Вишнуның аватары, аның унынчы чагылышы.

Бу аватарада Вишну ак булып кара атта яки киресенчә кара булып ак атта тасвирлана. Аның кулында янучы кылыч бар, ул кылыч белән дошманнарны кыра, дөньяны торгыза һәм дхарманы торгыза, шуның белән киләчәк торгызуны әзерли. Бу киләчәк аватара һинд хронологиясе буенча Кали юганың ахырында булачак. Кали юганың башы б.э.к. 3102 елга туры килә. Кали юганың озынлыгы 432 мең ел тәшкил итә. Бу югаларның иң начары. Кешеләр үзенең золымлы хисләренә бирешүчән, кешеләр өстеннән явызлык, курку, наданлык, күрә алмау һәм башка начарлыклар хөкем сөрә.

 Сәгать сугачак һәм ике мәртәбә туган кеше барлыкка киләчәк, аның исеме Калки Вишнуяшас булачак, ул бик көчле һәм акыллы булачак. Ул ихтирамлы брахманнар гаиләсендә Самбхала авылында туачак һәм рух көче белән корал һәм төрле хәрәкәтләнү  машиналарын торгызачак, сугышчы киемнәрен, панцирьларны торгызачак. Бу дхарма белән җиңүче патша югары хакимиятне үзенә алачак һәм тынычсыз дөньяга тынычлык китерәчәк. Фикерләре белән югары ялтыраучы брахман дөньяга килеп, юк итүгә чик куячак. Шулай итеп, күп кешеләрнең кырылуы яңа юганың башы булачак. Бу ике мәртәбә туган кеше брахманнар белән бергә таралган млеччха төркемнәрен юк итәчәк.

— Махабхарата, Араньякапарва өченче китабы (Урман китабы), 188-енче өлеш, «Маркандея әңгәмәләре турында хикәяләр».

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илаһлар
Plank temperaturası

**Plank temperaturası** - zamança fizikada **[[temperatura]]nıñ iñ yuğarı çige**, alman fiziğı Maks Plank xörmätenä atalğan, TP dip bilgelänä.

Plank berämlekläreneñ berse, kvant mexanikasında fundamental' çik bulıp tora.

Gravitatsiä kvant teoriäse eşkärtelmägängä kürä zamança fizika esseräk berär närsäne taswirlıy almıy.

Plank temperaturadan yuğarıraq oçraqta kisäkçälär energiäse şundıy zur bula, şuña kürä kisäkçälär arasında üzara tä'sir iteleşe bütän fundamental' tä'sir iteleşlär belän çağışrılıp bula. Ul temperatura Ğälämneñ Zur Şartlaw berençe mizgelendä (Plank waqıtı) temperaturası bulğan:

:T_P = \frac{m_P c^2}{k} = \sqrt{\frac{\hbar c^5}{G k^2}}

biredä

:*m*P — Plank massası, 
:*c* — vakuumdağı yaqtılıq tizlege, 
:*ħ* — Dirak daimie, 
:*k* — Boltsman daimie, 
:*G* — gravitatsion daimi.

Tigezlämägä şunı quyıp, isäpläp çığarabız:

** Kelvin**

## Sıltamlar
* NIST: Планковская температура. (Англ.)
* Какова противоположность абсолютному нулю? (Англ.) 

Төркем:Физик зурлыклар
Төркем:Термодинамика
Төркем:Квант механикасы
Трнава

**Трнава** (, , ) — Словакиянең Трнава төбәгендә урнашкан шәһәр.

## Географиясе
Мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Трнава Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Тарих
Беренче мәртәбә 1211 елда телгә алынган.

## Халык




## Искәрмәләр

## Әдәбият
* ŠVEDA, Dušan; PETRLOVÁ, Marcela; RÚŽIČKA, Zdenko; KRIŠKA, Peter. Nové územnosprávne členenie a organizácia miestnej štátnej správy. Bratislava : Epos, 1996. 224 s. ISBN 80-88810-59-0.
* ZUBRICZKÝ, Gabriel; KOREC, Pavol; LAUKO, Viliam; TOLMÁČI, Ladislav; MIČIETOVÁ, Eva. Kraje a okresy Slovenska : Nové administratívne členenie. 1. vyd. Bratislava : Q111, 1997. 392 s. ISBN 80-85401-58-4.
* VOLKO, Viliam; KIŠ, Miloslav, ed. Stručný prehľad vývoja územného a správneho členenia Slovenska. Bratislava : Ministerstvo vnútra SR, 2007. Dostupné online.

Төркем:Словакия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Трнава төбәге шәһәрләре
Камалиев

**Камалиев** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Кәмаль» («*өлгергәнлек*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әмир Камалиев (*Аманулла*) (29.05.1960), артист, драматург.
* Әскар Камалиев (24.12.1979), Казан шәһәр шурасы депутаты, «АртТехСтрой» ААҖ финанс директоры.
* Галимҗан Камалиев (1919-1993), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944]]*).
* Зыя Камали (1873-1942), мәгърифәтче, Галия мәдрәсәсен нигезләүче (*[[1906]]*).
* Илфат Камалиев (1973), Кариев театры актеры, Татарстанның халык артисты (2019).
* Тәүфикъ Камалиев (Камалетдинов) (1940—1980), шагыйрь, «Ялкын», «Социалистик Татарстан»ның әдәби хезмәткәре. 
----
* Энҗе Камалиева (1975), Кариев театры актрисасы, Татарстанның атказанган артисты (2009). Актер Илфат Камалиевның хатыны.
* Лилия Камалиева

## <small>Моны да карагыз</small>
* Камал
* Камалова
* Камалов

Төркем:Фамилияләр
Камалов

**Камалов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Кәмаль» («*өлгергәнлек*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Абрик Камалов, галим.
* Азат Камалов (1937—2007), филолог-тел белгече, филология фәннәре докторы.
* Барлас Камалов, язучы.
* Ильяс Камал (Камалов) музыкант, композитор.
* Миңлегали Камалов (1928—1998), медицина фәннәре кандидаты (1959). БАССР сәламәтлек саклау министры (1960-1987), БАССР атказанган табибы (1980). 
* Мөхәммәтзакир Камалов (1804-1893), Чистай мәчете имамы.
* Муса Камалов (1994), драма актеры, җырчы.
* Раил Камалов (1932—1989), чөгендер игүче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1965).
* Рәзил Камалов (1989), баянчы, җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2025).
* Ринат Камал (Камалов), язучы.
* Рөстәм Камалов, ТР табигатьне саклау баш инспекторы.
* Сабир Камалов, Үзбәкстан ССР дәүләт эшлеклесе.
* Хәмит Камалов, РФ генерал-лейтенанты.
* Хисам Камалов, язучы.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Камал
* Камалова
* Камалиев
* Камалетдинов

Төркем:Фамилияләр
Илья Осипов

**Илья Тимофей улы Осипов**  — Бөек Ватан сугышының катнашучысы, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).

## Тәрҗемәи хәле
1922 елда Алтай губернасы (хәзерге Алтай крае) Сарык авылында татарлар гаиләсендә туган.  1941 елдан хәрби хезмәттә була.

1943 елда пристаньны ясап паромны торгыза да авыр техниканы елга аша чыгаруда катнаша.

1944 елда билгесез югалган.

## Чыганаклар
* *[http://www.az-libr.ru/index.shtml?Persons&EH8/fd853203/index Осипов Илья Тимофеевич]* 
* Осипов Илья Тимофеевич .
* Кряшеноведение .
Христиан Раковский

**Христиан Георгий улы Раковский** (чын фамилиясе **Станчев**, , , ; , Котел, Госман империясе — , Орёл өлкәсе, ССРБ) — Совет дәүләт эшлеклесе, дипломат.
## Тәрҗемәи хәле
Хәзерге Болгариядә алпавыт гаиләсендә туган. Болгар милләтеннән. 1890 да Женевага күчеп китә, 1897 дә җирле универистетны тәмамлый. Октябрь инкыйлабына хәтле Балкан илләрендә (Сербия, Болгария) һәм Рәсәйдә инкыйлаби эшчәнлек белән шөгыльләнә. Болгариядән, Алманиядән, Франциядан һәм Россия империясеннән берничә мәртәбә сөрелгән булган.

* 1917 дән инкыйлаби эштә (Петроград, Әдис), аннары Украинада контрреволюция белән көрәшү буенча югары коллегия рәисе.
* 1919—1923 тә УССР Халык Комиссарлары Шурасы рәисе. 
* 1923 тән — ССРБның Бөекбританиядә тулы вәкәләтле вәкиле, 1925—1927 елларда — Францияда шул ук вазыйфада, бер үк вакытта 1923 тән ССРБ тышкы эшләр халык комиссарының урынбасары. 
* Троцкийчы оппозициясендә катнашканы өчен 1927 дә Б(б)КФдән чыгарылган. 1928—1934 тә Костанайда, Әстерханда һәм Барнавылда сөргендә булган. 
* 1934 тә фиркадә торгызыла һәм РСФСР сәламәтлек саклау халык комиссарлыгында эшли.
* 1937 нең 27 гыйнварында дә кабат фиркадән чыгарыла һәм кулга алына. РСФСР Җинаять кодексының 581а, 582, 587, 588, 589 һәм 5811 маддәләрдә каралган җинаятьләрдә гаепләнеп, ССРБ Югары мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән 20 елга иректән мәхрүм итүгә һәм тагы биш елга сәяси хокуклардан мәхрүм итүгә хөкем ителгән. Орёл төрмәсендә утырган. 1941 нең 8 сентябрендә, Орёлга вермахт чәстләре керер алдыннан, шул ук Хәрби коллегия карары белән үлем җәзасына хөкем ителгән. Хөкем карары 11 сентябрьдә гамәлгә ашырылган.

1988 нең 4 февралендә ССРБ Югары Мәхкәмәсе пленумы карары белән акланган.

## Чыганаклар
* http://www.hronos.ru 

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Григорий Зиновьев

**Григорий Евсей улы Зиновьев** (чын исеме *Евсей-Гершон (Һирш) Арон улы Радомысльский*, , , Россия империясе — , Мәскәү, ССРБ) — Россия инкыйлабчысы, совет сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
Херсон губернасы Елисаветград шәһәрендә сөт фермасы хуҗасы гаиләсендә туган. Яһүд милләтеннән. Берн университетында укыган (1906 да Россия инкыйлабында катнашыр өчен укуые ташлый). Февраль инкыйлабына кадәр Швейцариядә яши. 
* 1917—1926 да Петроград (Ленинград) шурасы рәисе, бер үк вакытта 1919—1926 да Коминтерн  рәисе, 1918 нең гыйнвар—мартында  рәисе. Зиновьев һәм Каменев Октябрь инкыйлабының яшерен датасын матбугатта һәм Вакытлы хөкүмәткә фаш итә, шуның өчен Ленин Зиновьевны һәм Каменевны "сатлык җаннар" дип атый, соңрак Сталин бу вакыйганы еш искә төшерә һәм нәтиҗәдә кичерми.
* 1927 дә беренче мәртәбә фиркадән чыгарыла.
* 1928 дә фиркадә торгызыла һәм Казан университетында ректор булып эшли. 1931 дән РСФСР Мәгариф халык комиссарлыгы коллегиясе әгъзасы. 
* 1932 дә янә фиркадән чыгарыла, кулга алына һәм Костанайга сөрелә. 
* 1933 дә фиркадә торгызыла, «Большевик» журналының мөхәррирләр коллегиясендә эшли.

1934 нең декабрендә кулга алына һәм фиркадән чыгарыла. 1935 нең 16 гыйнварында ССРБ Югары Мәхкәмәсенең хәрби коллегиясе тарафыннан 10 ел иректән мәхрүм итүгә хөкем ителгән; 1936 ның 24 августында *«Берләшкән шура хакимиятенә каршы троцкий-зиновьевчылар үзәге»* эше буенча үлем җәзасына хөкем ителгән, икенче көнне атып үтерелгән.

1988 нең 13 июнендә ССРБ Югары Мәхкәмәсе плнеумы карары белән акланган.

## Гаиләсе
* Беренче хатыны — Сарра Наум кызы Равич (1879, Витебск — 1957). 1903 елдан РСДЭФ әгъзасы. Дүрт мәртәбә кулга алынган (1934, 1937, 1946, 1951). Сәламәтлеге какшавы сәбәпле 1954 тә иреккә чыгарылган.
* Икенче хатыны — Злата Ион кызы Лилина (1882, Вильно губернасы —1929, Ленинград). 1902 елдан РСДЭФ әгъзасы. 1927 дә (ире белән бер үк вакытта) фиркадән чыгарылган, 1928 дә кире торгызылган. Үпкә рагыннан үлгән.
* Икенче хатыныннан улы — Стефан Григорий улы Радомысльский (1908, Женева —1937), кулга алынган һәм атып үтерелгән. Аның атыны Берта Җафарова (Левина) ике мәртәбә кулга алынган, сөргендә, ябылуда булган.
* Өченче хатыны — Евгения Яков кызы Ласман (1894—1985). 1936—1954 дә төрмәдә һәм сөргендә булган.

## Хәтер
* Кировоград шәһәре 1924—1934 елларда *Зиновьевск* дип аталган булган.

## Моны да карагыз
* Лев Каменев

## Чыганаклар
* http://www.hronos.ru 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Санкт-Петербург башлыклары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Отто Куусинен

**Отто Вилһелм улы Куусинен** (, ; , , Васа губернасы, Финляндия бөек кенәзлеге, Рәсәй империясе — , , ССРБ) — Финляндия, РСФСР һәм ССРБ сәясәт эшлеклесе, язучы, марксизм теоретигы, ССРБ ФА академигы.
## Тәрҗемәи хәле
Тегүче гаиләендә туган. Фин милләтеннән. Ювәскүлә шәһәрендә гимназияне, Һелсингфорста университетны (1905) тәмамлый.
* 1921 гә хәтле Финляндиядә фирка эшендә. 
* 1921-1939 да Коминтерн Президиумы әгъзасы һәм башкарма комитетының сәркәтибе.
* 1939—1940 дә курчак *«Фин Демократик Җөмһүрияте»*нең хөкүмәте рәисе.
* 1940 дан Карел-Фин ССР Югары Шурасы рәисе. 
* 1957 г. СБКФ ҮК сәркәтибе. 
ССРБ ЮШ депутаты (1-6 чакырылышлары). Мәскәүнең Кызыл мәйданында җирләнгән.
## Гаиләсе
Отто Куусинен өч мәртәбә өйләнгән булган. 1902 дә Сайма-Паулина Дальстрөмгә өйләнгән (1924 тә аерылышканнар). Балалары: кызы Һертта-Элина (1904—1974), фин сәясәтчесе; улы Эса (1906—1949), журналист һәм тәрҗемәче, 1937 дә төзәтү-хезмәт лагерена хөкем ителгән, 1939 да азат ителгән;
кызы Рийкка (1908—?); улы Һейкки (1911—?), физик, Һелсинки университеты доценты; улы Танели (1913—?), пианист.

1923 тә Айно Туртиайненгә (1880—1970, 1930-елларда Коминтерн хезтмәкәре) өйләнгән. 1937 дә ул 8 ел лагерьләргә хөкем ителгән, 1947 дә янә кулга алынган, 1955 тә иреккә чыгарылган. Сорау алуларда иренә каршы ялган  бирүдән баш тартса да, ул [Куусинен] аны яклап та кармаган.

1936 дан Мария Амирагова белән яшәгән.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Хәсәния мәдрәсәсе

**Хәсәния мәдрәсәсе**, «Хәсәния» мәдрәсәсе — Уфада татар җәмәгатьчелегеннән җыелган акчага салынган мөселманнар өчен икенче махсус урта уку йорты. Нигезләүче — Уфаның 3 нче җәмигъ мәчете имамы Мөхәммәтсабир хәзрәт Хәсәнов. Мәдрәсә 1903-1920 елларда гамәлдә була.

## Нигезләнү тарихы
1903 елның көзендә, кадимчеләр мәктәпләрдәге һәрбер заман рухындагы яңалыкка һәм үзгәрешкә аяк терәп каршы торган вакытта, ачыла. Мәдрәсәне нигезләүче һәм мөдәррисе - Мөхәммәтсабир Мөхәммәтҗан улы Хәсәнов (*[[1865]]-[[1924]]*(?) чыгышы белән Самара губернасы Богырыслан өязе авылыннан. Гарәпчә, төрекчә яхшы белгән. Шәкерт вакытыннан ук казакълар арасында абруй казанган. Дөнья әдәбияты һәм Аурупа педагогикасы нигезләре белән таныш булган. 2 нче чакырылыш Россия Дәүләт думасының (*20.02.-03.06.1907*) мөселман фракциясендә «*Мөселман хезмәт таифәсе*» төркеме әгъзасы.
Мәдрәсә халыктан алынган керемнәр исәбенә нигезләнә һәм яши. Аерым химая итүчеләре — Фазлулла сәүдәгәр һәм Әхиярулла сәүдәгәр.

## Бина
Татар җәмәгатьчелегеннән җыелган акчага салынган ике катлы бинада (Уфаның *хәзерге* Нуриманов һәм Лесопильная урамнары чаты, *адресы:* Лесопильная ур., 34) урнаша. Мәдрәсәнең аскы катында ике сыйныфтан торган 4 еллык башлангыч мәктәп була. Өске катта — өч сыйныфлы 3 еллык урта мәктәп. Шунда ук шәкертләр торагы һәм Мөхәммәтсабир хәзрәтнең дәресханәсе.

## Инкыйлаб
1905-1907 елгы инкыйлаб вакытында мәдрәсә халык тарафыннан киң таныла башлый. мөдәррис мәдрәсәдә укыту-оештыру ягыннан берникадәр үзгәрешләр керткән. Схоластика бераз йомшартыла. Татар теле укытыла башлый. Дөньяви фәннәр (*хисап, [[география]], [[тарих]], [[анатомия]] һ.б.*) өйрәнелә. Иҗекләп уку ысулы аваз ысулы белән алмаштырыла, уку башы һәм азагы (*дәресләп укыту*) билгеләнә, дәресләр арасында тәнәфес ясау, уку тәмамлангач, имтиханнар үткәрү гамәлгә кертелә. Гарәп графикасында нәшер ителгән китаплардан тупланган бай китапханәсе була.

## Мәдрәсәне тәмамлаучылар
«Хәсәния» мәдрәсәсен тәмамлап, мәдәният һәм мәгариф өлкәсендә танылган шәхесләр арасында Татарстанның халык язучысы Нәкый Исәнбәт, Уфа югары уку йортларында эшләгән галим Мәгъдән Мәһәдиев һ.б. бар.

## Ябылу
Бина 1920 елның маенда Уфа шәһәр халык мәгарифе бүлеге карамагына тапшырыла. Монда 1923 елга кадәр I баскыч (*башлангыч*) татар  мәктәбе эшли. 1923 елда, татар мәктәбе ябылгач, бинада татар китапханәсе оештырыла. Хәзер бинада — балалар спорт мәктәбе һәм шәһәр китапханәсе урнашкан, Башкортстан диния нәзарәте бинага дәгъва итә.

## Чыганаклар
# Ислам (*белешмә-сүзлек*) (*төзүчесе* Заһид Шәфигый). Казан, 1993. ISBN 5-298-00949-2
# Хабутдинов А. Ю. Формирование нации и основные направления развития татарского общества в конце XVIII – начале XX веков.  Казань, 2001.

## Сылтамалар
* Исламның милләт язмышында тоткан урынына яңача карау кирәк. «Мәдинә» нәшрият йорты сайтында
* «Хәсәния мәдрәсәсе» Башкорт белешмәлегендә

## Искәрмәләр

Төркем:1903 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Башкортстан мәдрәсәләре
Төркем:Уфа уку йортлары
Төркем:Ябылган уку йортлары
Славяннар

**Славяннар** яки **ыслаулар** (тат.лат. **ıslawlar**) (, , , , , , , , , , , , иске тат. *آسلاولار, ыслаулар*) - Аурупаның эре милли-тел уртаклыгы.

Хәзерге вакытта славяннар Көньяк, Үзәк, Көнчыгыш Аурупада һәм Ерак Көнчыгышка кадәр тора. Славян кимчелеге Көнбатыш Аурупада, Америкада, Кавказ арты төбәгендә, Үзәк Азиядә яши.

Славяннар гомум халык саны 300-350 млн кеше.

*Көнбатыш славяннар - ләхләр, чехлар, словаклар, силезлеләр, моравиялылар, кашублар, сорблар
* Көнчыгыш славяннар - белоруслар, русиннар, руслар, украиннар
* Көньяк славяннар - Дунай болгарлары, сырблар, хорватлар, бошнаклар, македоннар, словеннар, каратаулылар/монтенегролылар.

Бер караш буенча *словѣне* - безнеңчә сөйләшүче халык дигән сүз (алманнардан аермалы буларак, немец - ят телдә сөйләшүче халык).

## Тарих

Славяннар чыгышы хакында төрле һәм каршылыклы карашлар бар. Ләкин тарихи тел белеме буенча VI—VII гасырда славяннар Эльба, Одер елгаларыннан Днестр, Днепр елгаларына кадәр торган.

Көньякта һәм көньяк-көнчыгышта балтлар һәм фин-угырлар белән чиктәш, көнчыгышта татар халкы бабалары - болгарлар, хәзәрләр, скифлар, сарматлар белән чиктәш, көньякта юнаннар, римлылар, иллириялеләр, фракиялеләр белән чиктәш булган.

Соңрак славяннар һөҗүм яулары нәтиҗәсендә көнчыгышка киң таралган.

## Сылтамалар
* Энциклопедия «Кругосвет». Лев Пушкарев. Славяне
* ''Ларичев Ю. А.'' «Славянский излом»
* ''Седов В. В.'' «Славяне в раннем средневековье» 
* ''Седов В. В.'' «Этногенез ранних славян» 
* Славянская мифология и эпос(подборка статей)
* *Доннерт Э.* Западнославянские племена и народы в источниках эпохи Оттонов X-го и начала XI-го вв. // Zeischrift für Slavische Philologie. — Bd. 32. № 6. — 1987. — S. 892—896.
* Славянская история и новейшие исследования по теме (подборка статей)
* ''Abstract «High-Resolution Phylogenetic Analysis of Southeastern Europe».''
* ''Височные украшения древних славян — хронология, типология, символика''
## Искәрмәләр

Төркем:Славян халыклары
Gravitatsion daimi

**Gravitatsion daimi** yäki **Nyuton daimie** (*G* itep bilgelänä) — gravitatsion tä'sir iteşüneñ fundamental' fizik konstantası.

Nyuton Bötendönya tartım qanunı buyınça:

: F=G\frac{m_1 m_2}{r^2}.

Bu tigezlämädä proportsionallek koeffitsientı Gravitatsion daimi dip yörtelä.

Sİ Xalıqara berämleklär sisteması buyınça:

:  = 6,67428(67)·10−11 m3·s−2·kg−1, yäki N·m²·kg−2,

2014 yılda CODATA tögällek kertä:

:  = 6,67408(31)·10−11 m3·s−2·kg−1, yäki N·m²·kg−2.

Berençe märtäbä **Kavendiş täcribäse**ndä ülçänä, xäzer atom interferometrı yärdämendä bilgelänä.

Astronomik küzätülär buyınça G berniçä million yıl däwamında üzgärmägän, çağıştırma üzgäreşe 10−11 - 10−12 keçeräk bula.

## Sıltamalar
* Милюков В. К. Гравитационная постоянная // Физическая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1988. — Т. 1. — С. 523.
*Speake C., Quinn T. The search for Newton’s constant // Physics Today. — 2014. — Vol. 67, № 7. — P. 27—33.
*Иванов И. Гравитационная постоянная измерена новыми методами // Элементы. — 22.01.2007.

Төркем:Гравитация
Төркем:Физик константалар
Анастас Микоян

**Анастас Иван (Һованес) улы Микоян** (; , Санаин саласы, Борчалы өязе, Тифлис губернасы (Аллабирде ш., Лори өлкәсе, Әрмәнстан) — , Мәскәү) — Рәсәй инкыйлабчысы, ССРБ дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1943).
## Тәрҗемәи хәле

Балта өстасы гаиләсендә туган. Әрмән милләтеннән. Авыл мәктәбен тәмамлап, Тифлис рухани академиясенә укырга керә. Беренче бөтендөнья сугышы башлагачтын, әрмән дружинасына язылып фронтка китә. 1915 тә, маләрия белән авыруы сәбәпле, Тифлиска кире кайта һәм РСДЭ(б)Фка кушыла.

* 1917 дән фирка эшендә (Тифлис, Бакы). 1918 нең сентябрендә Красноводскидә кулга алына һәм 1919 ның февраленә кадәр төрмәдә тотыла. 
* 1919 ның артыннан фирканең Кавказ төбәк комитеты Бакы бюросы рәисе. 
* 1920 нең июнь-октябрендә Азәрбайҗан һөнәри берлекләре шурасы рәисе. 
* 1920 дән БК(б)Фнең Түбән Новгород губерна комитетында бүлек мөдире, аннары җаваплы сәркәтиб. 
* 1922-1924 тә РК(б)Ф ҮК Көньяк-Көнбатыш бюросы сәркәтибе, 1924 тән — фирканең Төньяк Кавказ край комитеты сәркәтибе. 
* 1926 дан ССРБ тышкы һәм эчке сәүдә халык кәмисәре, 1930 дән ССРБ тәэминат кәмисәре, 1934-1938 дә ССРБ азык-төлек сәнәгате кәмисәре. 
* 1938-1949 да ССРБ тышкы сәүдә кәмисәре (министры), бер үк вакытта 1937-1955 елларда ССРБ ХКШ (ССРБ ЮШ) рәисе урынбасары. 
* 1953 нең март-августында ССРБ тышкы һәм эчке сәүдә министры, аннары сәүдә министры. 
* 1955-1957 һәм 1958-1956 тә ССРБ МШ рәисе беренче урынбасары, 1957-1958 дә ССРБ МШ рәисе урынбасары. 
* 1964 дән ССРБ ЮШ президиумы рәисе, 1965-1974 тә әгъзасы. 
* 1974 тән пинсәдә.
Совет заманында халыкта Анастас Микоян турында мондый шаяртулы әйтем йөри иде: "Яшәде Ильичтан Ильичка, бирешми инфаркт-параличка". Аның Лениннан алып Брежнев заманына кадәр хакимияттә булуына ишарә.

БҮБК һәм ССРБ ҮБК әгъзасы, ССРБ ЮШ депутаты (1-8 чакырылышлары). 
Мәскәүнең Новодевичье зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Plank berämlekläre

**Plank berämlekläre** - fundamental' konstantalar nigezendäge berämleklär sisteması.

1899 yılda Maks Plank yaqtılıq tizlege c, gravitatsion daimi G, Plank daimie nigezendä yaña ülçäw berämleklären täqdim itä.

1900 yılda Maks Plank yaña nurlanış qanunın täqdim itä, ä 1906 yılda *c, G, h, k* daimiläre nigezendä Plank berämlekläre sisteması täqdim itelä.

Töp konstantalar:
* \hbar ~ = h/(2) Dirak häm Plank daimie
*  \ c ~ — yaqtılıq tizlege
*   \ G ~ — gravitatsion daimi
*  \ k ~ — Boltsman daimie
* \frac 1 {4 \pi\varepsilon_0} ~ — Kulon qanunında koeffitsient, \varepsilon_0 ~ — elektrik daimi

Fundamental' konstantalar nigezedä **Plank berämlekläre** çığarıla:

* **[[Plank massası]]  <math>m_\text{P} = \sqrt {\frac {\hbar c}  G}
\cong 2{,}176470(51) \times 10^{-8}
~</math> kg**
* **[[Plank ozınlığı]]  <math>l_\text{P} = \frac \hbar  {m_\text{P} c} 
= \sqrt {\frac {\hbar G} {c^3}} 
\cong 1{,}616229(38) \times 10^{-35}    
~</math> metr**
* **[[Plank waqıtı]]  <math>t_\text{P} = \frac {l_\text{P}} c 
= \sqrt {\frac {\hbar G} {c^5}} 
\cong 5{,}39116(13) \times 10^{-44}
~</math> sek**
* **[[Plank temperaturası]] <math>T_\text{P} = \frac {m_\text{P} c^2} k 
= \sqrt {\frac {\hbar c^5} {k^2 G}}
\cong 1{,}416808(33) \times 10^{32}
~</math> Kelvin**
* **[[Plank qorğısı]] <math>q_\text{P} = \sqrt{4 \pi\varepsilon_0 \hbar c} = \sqrt{2 c h \varepsilon_0} = \frac{e}{\sqrt{\alpha}}
\cong 1{,}8755459 \times 10^{-18}
~</math> Kulon**
* **Plank poçmaqça yışlığı  <math>\omega_\text{P} = \frac{1}{t_\text{P}} = \sqrt{\frac{c^5}{\hbar G}} \approx</math> 1,85487 s<sup>−1</sup>**,
biredä:
e ~ — elementar elektrik qorğı,
\alpha ~ — neçkä strukturanıñ daimie,
h ~ — Plank daimie

Plank berämlekläre teoretik fizikada qullanıla, dönyanıñ fundamental' üzleklären kürsätä, kvant gravitatsiäse teoriäsen eşkärtüdä qullanıla.

## Sıltamalar
* Томилин К. А. Планковские величины // 100 лет квантовой теории. История. Физика. Философия : Труды международной конференции. — М.: НИА-Природа, 2002. — С. 105—113.
* Томилин К. А. Фундаментальные физические постоянные в историческом и методологическом аспектах.  М.: Физматлит, 2006, 368 с, страницы 209, 215—218, 222, 223, 271, 311. (djvu)

Төркем:Физик зурлыклар
Төркем:Квант механикасы
Нурания Җамали

**Нурания Җамали**, Нурания Мөхәммәтхан кызы Җамалиева — телевидение һәм кино режиссеры, сценарийлар авторы. Татарстанның атказанган артисты. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[2011]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1955 елның 5 июнендә Казанда туган. Әти-әнисе Арча районы Кәче һәм Наласа авылларыннан.
Казан шәһәренең 113 мәктәбен, Казан театр училищесын, Казан дәүләт университетының татар филологиясе факультетын тәмамлаган. Театр училещесындә  Ш. Әсфәндиярова, П. Исәнбәт, А. Хәйруллина,  Д. Сираҗиевта укый. Төркемдәшләре — Харис Төхфәтулов, Мансур Ибраһимов, Рушания һәм Николай Юкачевлар, Сәкинә Минханова.

## Хезмәт юлы
* Мәктәпне бетергәч, Казанның «Тасма» заводында эшли. 
* Театр училещесын тәмамлагач, К. Тинчурин исемендәге театрга билгеләнә. А. Гайдар исемендәге пионерлар сараенда режиссер, Казан балалар иҗаты үзәгендә педагог булып эшли.
* 1990 елдан телевидениегә күчә, «Әлли-бәлли-бәү» тапшыруының алып баручысы һәм мөхәррире.
* Телевидениедә чирек гасыр хезмәт итә.
* 1996 елдан ТНВ өчен фильмнар төшерә.

## ТВ режиссеры
Беренче фильмы  «Су кызы» әкияте (*авторы* Нурия Сәйяр) буенча эшләнгән. «Тиен малае Тим-Тим» (*авторы* Фәнис Яруллин), «Уңган куян балалары», «Кар чәчәге», «Хан кызы Нурсолтан» кебек телеспектакльләре дөнья күргән. Гөлшат Зәйнашеваның «Тузган торактан күчкәндә» әсәре буенча телефильм төшерә. «Утырып уйлар уйладым», «Әнкәмнең догалары», «Китап», «Шигъри мизгеләр», «Ач, шигърият, серләреңне» тапшыруларына нигез сала.

А. Хәлим повесте буенча төшерелгән «Өч аяклы ат» фильмы 2008 елда узган «Алтын мөнбәр» (халыкара) мөселман кинофестивалендә иң яхшы 10 фильм исемлегенә керә.

## Фильмографиясе

* «Тузган торактан күчкәндә»
* «Яңа елда бергә булыйк»
* «Кешечә яшик»
* «Китәм димә»
* «Яланаяклы кыз»
* «Ерактагы йолдызым»
* «Сөю көтә йөрәк»

* «Ышанасы килә»
* «Бәхетлеме син?»
* Язышлардан узмыш юк
* «Кияү балакай»
* «Сөюләрем сине хак минем»
* «Уеннан уймак»
* «Нәгыймә»

## Фильмга  төшкән авыллар
* «Кешечә яшик» — Биектау районы Зур Кавал авылы 
* «Яланаяклы кыз» — Кайбыч
* «Өч аяклы ат» — Биектау
* «Тузган торактан күчкәндә» — Арча районы Наласа авылы 
* «Уеннан уймак» – Югары Әлки

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган артисты
* 2011 Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Айгөл Әхмәтгалиева. Нур иясе. Мәйдан-Чаллы, 2015 ел, 9 нчы сан.

## Сылтамалар

* Н. Җамали белән әңгәмә 
*   Н. Җамали «Татар киносы» сайтында 

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Режиссёрлар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Мөхәммәт Габдеһү

**Мөхәммәт Габдеһү**, ,  (*[[1849]]-[[1905]]*) — Мисырда мөселман яңарышының күренекле галиме, нәшир. Хәзерге заман Коръән тәфсиренең күренекле  берсе. Шәригатькә реформа ясауга зур тырышлык куя. Мисырның баш мөфтие (*[[1899]]-[[1905]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1849 елның 1 гыйнварында Мисырның Нил елгасы дельтасында урнашкан Танта шәһәре янындагы Шаһшир-әл-Һисса авылында төрекмән гаиләсендә туган. 13 яшендә Әхмәдия мәчетендә укый башлый, суфичылык белән мавыга.  Әл-Әзһар университетында укыган (*[[1866]]-[[1870]]*). Үзлегеннән Аурупаның мәдәни мирасын өйрәнгән. Панисламизмга нигез салучы, *сәет* Җамалетдин Әфганинең (*[[1839]]-[[1897]]*) шәкерте һәм көрәштәше.

## Аурупада
1882 елда *полковник* Гарәби паша (*[[1842]]-[[1911]]*) фетнәсен яклавы өчен, 6 елга илдән сөрелә. Ливан, Франция, Бөекбританиядә яши. 1884 елда Парижда Җамалетдин әл-Әфгани белән бергә «*Әл-урват әл-вуска*» (* берлек*) исемле яшерен җәмгыять төзи. Мөселман зыялылары арасында тәэсирле булган «*Әл-Урват әл-вуска*» газетасы да нәшер итә.

## Мисырда
* 1888 елда Мисырга кайтып, казый, Мисыр матбугат департаменты башлыгы, хөкүмәт газетасының баш мөхәррире, канун чыгару шурасы әгъзасы булып эшли. Әл-Әзһар  мөдәррис була, шулай ук  һәм дин гыйлеменнән лекцияләр укый. Университетта хисап, тарих, география фәннәрен укытуны кертә.
* 1898 «Әл-» дини оешмасын нигезли.
* 1899 елдан вафатына кадәр Мисырның баш мөфтие була.
* 1876-1905 еллар аралыгында «*Әл-вакаи әл-Мисрия*» () газетасында чыккан мәкаләләре хәзерге заман гарәп әдәбияты, публицистикасы һәм гарәп теле үсешенә зур йогынты ясый.

## Хезмәтләре
Шәригать һәм дини  буенча 30 дан артык хезмәт язган.
«Рисалә әт-тәүхид» (*Аллаһының берлеге турында трактат*) (*[[1897]]*), «Тәфсир әл-Коръән әл-хәким» (*[[Коръән]] тәфсире*) (*[[1898]]-[[1905]]*). Хезмәтләрендә исламга реформа ясарга, аны җәмгыятьтәге яңа мөнәсәбәтләргә яраклаштырырга омтылыш ясый. Дини йолаларны гадиләштерергә тәкъдим итә.

## Реформатор эшчәнлеге
* Ислам догматларын акылга ятышлы һәм заман таләпләренә туры китереп аңлатырга тырыша.
* Тәкъдир турындагы өйрәтүләрне кире кагып, табигатьнең һәм җәмгыятьнең үсеш закончалыкларын таный.
* Табигать закончалыкларын «Аллаһы акылының чагылышы» итеп карарга өнди.
* Мөселман халыклары конфедерациясе рәвешендә ислам хәлифәтен торгызу идеясен күтәреп чыга.
* Мөселманнарга кеше һәм хайваннар сурәтләрен ясарга рөхсәт бирүче, банкларга акча салып, алардан файда күрергә, аурупача баш киеме кияргә һ.б. рөхсәт бирүче фәтвалары бик популяр була.

## Шәкертләре
* Зыя Камали (*[[1873]]-[[1942]]*), «Галия» мәдрәсәсе оештыручысы һәм ректоры (*[[1906]]-[[1918]]*).

## Чыганаклар
# Ислам (*белешмә-сүзлек*) (*төзүчесе* Заһид Шәфигый). Казан, 1993. ISBN 5-298-00949-2

## Сылтамалар
*  М. Габдеһү «Кругосвет» фәнни-популяр белешмәлегендә 

## Искәрмәләр

Төркем:Мөдәррисләр
Төркем:Әл-Әзһар университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казыйлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Мөфтиләр
Boltsman daimie

**Boltsman daimie** (***k*** itep bilgelänä) — temperatura häm energiä arasındağı bäyläneşne bilgeläwçe fizik daimi.

Statistik fizikağa zur öleş kertkän Lüdwig Boltsman xörmätenä atalğan.

Sİ Xalıqara berämleklär sistemasında:

: k=1{,}380\,648\,52(79)\times 10^{-23} Coul/Kelvin

Universal' gaz daimie Avogadro sanı häm Boltsman daimie tapqırçığışına tigez:

R=kN_\mathrm{A}

## Temperatura häm energiä

Beriş ideal' gazda absolüt temperaturada *T* här alğa bara torğan xäräkät irek däräcäsenä kT/2=2{,}07\times 10^{-21} *Coul* energiä turı kilä.

Beratomlı gazda här atom 3 irek däräcäsenä iä, şuña kürä ber atomğa \frac 3 2 kT energiä turı kilä.

## Entropiä

Termodinamik sistemanıñ entropiäse törle mikroxalätlär sanınnan Z  natural' logarifmına tigez:

: S=k\ln Z.

Proportsionallek koeffitsientı - Boltsman daimie

Bu tigezlämä mikroskopik xalätlär (Z) häm makroskopik xalätlär (S) arasındağı bäyläneşne bilgeli häm statistik mexanikanıñ töp nigezen kürsätä.

## Sıltamalar
* On the possible future revision of the International System of Units, the SI Resolution 1 of the 24th meeting of the CGPM (2011)
*Big Step Towards Redefining the Kelvin: Scientists Find New Way to Determine Boltzmann Constant

Төркем:Статистик физика
Төркем:Физик константалар
Григорий Петровский

**Григорий Иван улы Петровский** (, , , Печенеги, Волчанск өязе, Харьков губернасы — , Мәскәү) — инкыйлабчы, ССРБ фирка һәм дәүләт эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
 гаиләсендә туган. Украин милләтеннән. Харковь рухани семинариясендә ике ярым ел укыган, акча җитмәве сәбәпле укуын дәвам иттерә алмаган. 1898 дән РСДЭФ әгъзасы. Ике мәртәбә кулга алынган булган (1900, 1903). Беренчы рус инкыйлабы вакытында ыстачкы комитетын җитәкли.

1912 дә Мариупольдәге «Провиданс» заводы  Григорий Петровский Екатеринослав губернасы эшчеләр куриясеннән IV Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана. Бер үк вакытта «Правда» гәзитенең рәсми нәшире.

1914 тә кулга алына, 1915 тә Туруханск төбәгенә гомерлек сөргенгә хөкем ителә; 1916 дә Якутск өлкәсенә күчерелә.

Февраль инкыйлабыннан соң азат була. Июньгә хәтле Якутия комиссары, һәм Якутск Ватандашлар куркынычсызлыгы комитеты рәисе. Аннары фирка әмере белән Донбасска җибәрелә; РСДЭФның Екатеринослав губерна комитетының рәисе, Екатеринослав шәһәр думасы һәм Россия Җөмһүрияте Вакытлы Шурасы әгъзасы.
 
* 1917 нең ноябреннән — РСФСР эшке эшләр халык кәмисәре.
* 1919—1938 дә УССР ҮБК рәисе, бер үк вакытта 1922 дән ССРБ ҮБК рәисләреннән берсе, 1938—1939 гг. заместитель Председателя Президиума Верховного Совета ССРБ.
* 1939 дә *«халык дошманнары эшчәнлегенә юл куючылык»*та гаепләнеп фиркадән чыгарыла һәм барлык вазыйфалрдан читләштерелә.

1940 тан үлгәнчегә хәтле ССРБ инкыйлаб музее директоры урынбасары. БҮБК һәм ССРБ ҮБК әгъзасы, ССРБ ЮШ депутаты (1 чакырылыш).

Мәскәүнең Кызыл мәйданында җирләнгән.

## Гаиләсе
Балалары: Леонид (1902—1941) — совет хәрби эшлеклесе, сугышта һәлак булган; Пётр (1899—1941) — репрессияләр корбаны.
## Хәтер
* Әлеге вакытта Петровский исемен Луганск өлкәсендәге Петровское (Луганск өлкәсе) шәһәре йөртә.
## Тышкы сылтамалар
* http://www.hronos.ru 

Төркем:Патша Думасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Plank ozınlığı

**Plank ozınlığı** (\ell_P \  itep bigelänä) - Plank berämlekläre sistemasında ozınlıq fundamental' berämlege, Sİ Xalıqara berämleklär sistemasında 1,6 m tigez.

Plank ozınlığı - ozınlıq tabiği berämlege, çönki aña fundamental' daimilär kerä:

:  \ell_P =\sqrt{\frac{\hbar G}{c^3}} 

biredä

:*c* — vakuumdağı yaqtılıq tizlege, 
:*ħ* — Dirak daimie, 
:*G* — gravitatsion daimi.
Küzätelä torğan Ğälämneñ radiusı 46 mlrd yaqtılıq yılı yä 4,4 m, dimäk 2,7 plank ozınlığı.

Plank massalı qara tişekneñ Şvartsşild radiusı (anıñ kompton dulqın ozınlığı) yaqınça Plank ozınlığına tigez.

Plank ozınlığındağı tögällek belän fizik obyektlarnıñ urnaşu urının ülçäp kürsätep bulmıy, çönki foton dulqın ozınlığı Plank ozınlığına tigez bulğan oçraqta, foton energiäse şundıy zur bulırğa tieş häm ul mikroskopik qara tişekkä äylänä.

Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse häm kvant mexanikasınıñ bilgesezlek mäsläge Plank ozınlığınnan yuğarıraq tögällek belän ülçäwlärneñ mömkinsezlegen kürsätä. Şuña kürä kvant gravitatsiäse teoriäsendä Plank ozınlığınnan keçeräk masştabında fäza-waqıtqa ğädättäge  qaraşlar qullanılmıy.

Qıllar teoriäsendä östämä 6 (yä 7) ülçäneş Plank ozınlığınnan keçeräk yıraqlarda törelgän häm täcribälärdä tabılıp bulmıy.

## Üzleklär

*Plank ozınlığında Evklid geometriäse bozıla
*Plank ozınlığı - yıraqlıq tübän çige, azraq masştabında fäza häm aralıq töşençäläre betä.
*Ber faraz buyınça ägär fäza kvantlansa, fäzanıñ kvantı Plank ozınlığına tigez bula. Läkin älegä täcribädä dälillänmägän.

## Sıltamalar
* Томилин К. А. Планковские величины // 100 лет квантовой теории. История. Физика. Философия : Труды международной конференции. — М.: НИА-Природа, 2002. — С. 105—113.
* Томилин К. А. Фундаментальные физические постоянные в историческом и методологическом аспектах.  М.: Физматлит, 2006, 368 с, страницы 209, 215—218, 222, 223, 271, 311. (djvu)
* Max Camenzind. Compact Objects in Astrophysics: White Dwarfs, Neutron Stars and Black Holes. — Springer Science & Business Media, 2007. — P. 588. — 706 p. — ISBN 3540499121, 9783540499121.

Төркем:Физик зурлыклар
Төркем:Квант механикасы

Төркем:Гравитация
Печ

**Печ** (, , , ) — Маҗарстанның Баранья өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Печ Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Халык

Милләтләр (2011): маҗарлар — 97,2%.

## Моны да карагыз
* Каталин Сили, мэр

* Гази Касыйм паша мәчете

## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
## Искәрмәләр

Төркем:Баранья өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Печ
Дьёр

**Дьёр** (, , , ) — Маҗарстанның Дьёр-Мошон-Шопрон өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Дьёр Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Тарих
Аррагона дип аталган беренче зур авыл БЭК 5 гасырда барлыкка килгән; төп халкы кельтләр булган. Аррагона исеме сигез гасыр буе кулланылып килгән, ә аның кыскартылган формасы алман һәм словак телләрендә хәзер дә кулланыла. БЭ 10 елда шәһәрне римлылар басып алганнар. 4 гасырда шәһәр ташландык хәлгә килгән.

5 гасырда Дьёр әтрафында славяннар, лангобардлар яшәгәннәр, 568 дә Рааб Авар каганлыгына кушылган, 9 гасыр башында, аварлар франклар тарфыннан тар-мар ителгәчтен, Франклар империясе кулына төшкән. 10 гасырда бирегә маҗарлар күченеп килә һәм шәһәр хәзерге исемен йөртә башлый.

## Халык

Милләтләр (2011): маҗарлар — 95,2%.
## Кардәш шәһәрләр
* Куопио, Финландия
*  Эрфурт, Алмания
* Зинделфинген, Алмания 
*  Ingolstadt, Алмания
*  Кольмар, Франция
* Брянск, Россия
* Брашов, Романия
*  Назаре-Иллит, Исраил
*  Үһән, Кытай
*  Познань , Ләхстан
*  Монтевидео, Уругвай

## Рәсми сайт
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Дьер-Мошон-Шопрон өлкәсе шәһәрләре
Кечкемет

**Кечкемет** (, ) — Маҗарстанның Бач-Кишкун өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Кечкемет Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Тарих
Кечкемет 13 гасырда Монгол яулары дәверендә вәйран ителгән авыл урыныда барлыкка килгән. 1368 дә Маҗарстан кыйралы Бөек Лайош Кечкеметка шәһәр статусын биргән.

## Халык

Милләтләр (2011): маҗарлар — 95%.
## Кардәш шәһәрләр

## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
## Искәрмәләр

Төркем:Бач-Кишкун өлкәсе шәһәрләре
Gravitatsion radius

**Gravitatsion radius** yäki **Şvartsşild radiusı** - massalı sferanıñ üzençälekle radiusı, ul massiv sferanıñ öslegennän taşlap kitü tizlege (ikençe ğälämi tizlek) yaqtılıq tizlegenä tigez. Böten massa sfera eçendä simmetrik räweştä büleneşep tora.

Şulay itep gravitatsion radiusqa iä bulğan massiv sferadan xättä yaqtılıq taşlap kitä almıy, häm ul sfera qara bularaq kürenä, näq şul obyekt qara tişek bulıp tora.

Gravitatsion radius:

:r_g = 2Gm/c^2

biredä
**G* — gravitatsion daimi,
* *с* — vakuumdağı yaqtılıq tizlege,

yäki

:r_g \approx m1,\!48 \times 10^{-27}
yäki
:r_g \approx 2,\!95 (m / M_\odot) km, biredä M_\odot - Qoyaş massası

1784 yılda **Con Miçell** berençe tapqır bu zurlıqnı telgä ala, läkin tik 1916 yılda **Karl Şvartsşild** Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse qısalarında Gravitatsion radiusnı isäpläp çığara.

* Gravitatsion radius Cir öçen: **0,884 sm**
* Gravitatsion radius Qoyaş öçen: **2,95&nbsp;km**

Bu radiuslı sferağa böten massa qısılsa ide, Cir yäki Qoyaş qara tişekkä äyläner ide.

Neytron yoldızlar gravitatsion radiusları yoldız radiusınnan 1/3 täşkil itä.

## Gravitatsion kollaps

Massiv yoldızlar (2-3 Qoyaş massası) atom-töş yağulığın totıp betergännän soñ, gravitatsion kollapsnı kiçerä: yoldız gravitatsion radiusqa qısıla häm bernindi nurlanış, kisäkçälär tışqa çığa almas inde.

Gravitatsion radiusqa yaqınlaşa torğan yoldızlarda waqıt bik äkren bara.

Gravitatsion kollapsnı kiçergän häm gravitatsion radiusqa citkän yoldızlar qara tişek dip yörtelä.

Äylänmi torğan qara tişekneñ gravitatsion radiusı waqiğalar ofığına tigez.

Galaktikanıñ (Kiek Qaz Yulı) üzägendä urnaşqan ütä massiv qara tişekneñ gravitatsion radiusı **16 mln km** täşkil itä.

Böten Ğälämneñ  gravitatsion radiusı küzätelä torğan öleşennän zurraq bula.

## Sıltamalar
*     Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж. Гравитация. — М.: Мир, 1977. — Т. 1—3.
*    Шапиро С.Л., Тьюколски С.А. Черные дыры, белые карлики и нейтронные звезды / Пер. с англ. под ред. Я. А. Смородинского. — М.: Мир, 1985. — Т. 1—2. — 656 с.

Төркем:Астрофизика
Төркем:Гравитация
Waqiğalar ofığı

**Waqiğalar ofığı** - fäza-waqıtta maxsus çik, bu çiktän tış waqiğalar torıp küzätüçegä yoğıntı yasıy almıy Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä). Bütän süzlärdä  bik köçle gravitatsiä bu çiktän taşlap kitü mömkinlegen birmi.

Waqiğalar ofığı bar waqiqiğalrnı ike öleşkä bülä: ütkän waqiğalar ofığı häm kiläçäk waqiğalar ofığı. Kiläçäk waqiğalar ofığı waqiğalarnı belenä torğan waqiğalarğa häm belenmi torğan waqiğalarğa ayıra.

## Qara tişek

Sferik, simmetrik qara tişekneñ waqiğalar ofığı gravitatsion radiuslı zurlığına iä.

Waqiğalar ofığı astında telägän cisem tik qara tişek eçendä xäräkät itä ala häm berqayçan tışqı fäzağa kire qayta almıy.

Qara tişekkä taba töşä torğan küzätüçe öçen yaqtılıq här yünäleşkä tarala ala, läkin waqiğalar ofığın kisep ütkännän soñ, yaqtılıq berqayçan ofıqtan tış çığa almıy.

Waqüğalar ofığı eçenä eläkkän cisem - yırtıla häm singulärlıqqa elägä.

Läkin kvant küreneşe säbäple qara tişektän Hoking nurlanışı tarala.

## Sıltamalar
** The Universe in a Nutshell * by  Stephen Hawking 
*
*Abhay Ashtekar and Badri Krishnan, “Isolated and Dynamical Horizons and Their Applications”, Living Rev. Relativity, 7, (2004), 10; Online Article, cited Feb.2009.

Төркем:Астрофизика
Төркем:Гравитация
Карл Густаф Маннерһейм

**Карл Густаф Эмиль Маннерһейм** (, ; , Виллнәс (Аскайнен), Або-Бьөрнеборг губернасы, Финляндия Бөек кенәзлеге, Рәсәй империясе — , Лозанна, Швейцария) — фин дәүләт һәм хәрби эшлеклесе, маршал (1933).
## Тәрҗемәи хәле
[thumb|260px|left| Курманжаның тирмәдә. Сулдан уңга: [Поль Пеллио, Курманжан датка, аның оныгы, Густав Маннерһейм]]
Нәселле дворяннар гаиләсендә туган. Һелсингфорс университетын (1887) һәм Санкт-Петербургдагы Николай атлы гаскәр училещесын тәмамлаган. Рәсәй армиясе составында рус-япун һәм Беренче бөтендөнья сугышларында катнашкан, атлы гаскәр дивизиясе белән командалык иткән.

Рәсәйдә инкыйлаб башланганнан соң, Финляндиягә кайта. 1918 нең 16 гыйнварында фин гаскәре  итеп билгеләнгән. 1918-1919 да Финляндия регенты. 1919 дә президент сайлауларында җиңелгән.

1931 дә Дәүләт саклануы шурасы рәисе, 1933 тән Карел муентыгында ныгытылган сызык («Маннерһейм сызыгы») төзү белән шөгыльләнгән. Икенче Бөтендөнья сугышы дәверендә  фин гаскәре сәргаскәре булган. 1944 нең августында президент итеп сайланган. 1946 да истигъфага чыккан.

1951 нең 27 гыйнварында Лозаннада вафат булган.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.hronos.ru 

## Искәрмәләр

Төркем:Финляндия сәясәтчеләре
Төркем:Шәхесләр:Финляндия
Төркем:Финляндия президентлары
Пенсия

**Пе́нсия**  (,  түләү) — даими һәм тәртипле рәвештә (*гадәттә- [[ай]] саен*) түләнә  торган акча.
* Пенсия яшенә җиткән (*картлык буенча*)
* Инвалидлык алган
* Туйдыручысын югалткан кешеләргә түләнә.

## Тарих
* 1673 елда Франция хәрби-диңгез флоты офицерлары өчен пенсия белән тәэмин итү кертелә.
* 1790 елда Бөек Франция инкыйлабы чорында 50 яшенә җиткән һәм 30 ел хезмәт иткән дәүләт хезмәткәрләре өчен пенсия түләү турында канун кабул ителә.
* 1889 елда рәсми дәүләт пенсиясенә алман канцлеры Отто фон Бисмарк нигез салган.
* 1908 елда Бөекбритания һәм Австралия кушыла.

#### Россиядә
* Россия империясендә пенсияне Петр I кертә. Аңа кадәр патша хезмәтендәгеләргә җир яисә тун бүләк иткәннәр. Пенсиягә офицерлар гына лаек була. 25 ел хезмәт иткән солдатларга пенсия каралмый.
* Инкыйлабтан соң 1918 елда пенсияне Кызыл Армия инвалидларына билгелиләр.
* 1923 елда отставкага чыккан большевикларга бирелә башлый.
* 1928 елдан кайбер завод хезмәткәрләренә пенсия билгеләнә.
* 1937 елдан гади халык та пенсия турында ишетә.

#### Башкортстанда
* 2015 елның 1 октябренә Башкортстанда 1 136 788 кеше (*эшләүчесе* 381 962) пенсия ала. 
* Уртача пенсия  күләме — 11 430 сум (~191 $). 
* Социаль пенсия күләме — 8 253,6 сум (~137 $).

## Пенсия яше
Күп илләрдә пенсиягә 65 яшьтән чыгалар. Япониядә генә пенсия яше 70 яшь дип билгеләнгән (*илдә гомер озынлыгы – 82 ел*).
Россиядә хатын-кызлар 55 яшьтән, ир-атлар 60 яшьтән чыга.

## Пенсия төрләре
* Бүлү пенсиясе
* Шартлы-туплау пенсиясе
* Туплау (*җыелып бару*) пенсиясе
2002 елдан Россиядә уздырылучы пенсия реформасы пенсияне ике өлешкә бүлде: страховой өлеше һәм туплау өлеше.

## Пенсия күләме
* I    —  (аена 3000 $)
* II   —  (аена 1900 $)
* III  — 
* IV   —  Израиль
* V    —  
* VI   — 
* VII  —  (аена ~1164 $)
* ...
* XVIII —  (~280 $)

## Кызыклы факт
Кытайда пенсияне дәүләт хезмәткәрләренә генә түлиләр.
Таиланд һәм Төрекмәнстанда өлкәннәрне балалары кайгыртырга бурычлы дип санала.

## Әдәбият
* Валентин Роик. Обязательное и добровольное пенсионное страхование. М.: Альпина Паблишер, 2014 ISBN 978-5-9614-2235-1
* Пенсия:кайда, күпме? Ирек мәйданы, 19 ноябрь, 2015 ел, № 21 (277)

## Искәрмәләр

Төркем:Эш белән тәэмин ителү
Төркем:Социаль өлкә
Төркем:Финанс
Bu (agregat xalät)

**Bu** yäki **par** — matdäneñ sıyıq yäki qatı agregat xaläte belän totrıqlı räweştä bulğan gaz fazası.

Sıyıq yäki qatı fazadan bu xasil bulu - **bu yasalu** dip yörtelä. Kire protses **quyıru** yäki **sıyıqçağa äylänü** dip atala.

Tübän basımda häm yuğarı temperaturada bu üzlekläre ideal' gaz üzleklärenä yaqınaya.

Ğädättä bu töşençäse astında su buı telgä alına.

Bu häm toman töşençälären butamasqa kiräk. Bu - optik beriş sistema, ä toman - geterogen (berişsez) yaqtılıqnı çäçä torğan sistema.

## Törlär

Çista matdälärneñ bu törläre:
* Tuyındırılmağan bu
* Tuyındırılğan bu

**Tuyındırılmağan bu** - üz sıyıq xaläte belän totrıqlılıqqa citmägän bu. Bilgelängän temperaturada tuyındırılmağan bu basımı haman tuyındırılğan bu basımınnan azraq bula.

Sıyıqça öslege östendäge  tuyındırılmağan bu bulğan oçraqta, bu yasalu protsesı quyıru protsessınnan östen bula, häm waqıt ütü belän sıyıqça buğa äylänä.

Törle sıyıqçalarda bu belän dinamik totrıqlı xalät törle bu tığızlığında bula, çönki molekulärara tä'sir iteşü köçläre aırılıp tora.

Misal öçen terekömeştä molekulärara tartım köçläre bik zur, şuña kürä dinamik totrıqlı xalät bunıñ keçe tığızlığında xasil bula inde.

## Su buı

Su buı - sunıñ gazsıman xaläte.

Su buı üzençälekle üzlekläre säbäple keşelär eşçänlegendä kiñ qullanıla:

* Sänäğättä cılılıq taşuçı bularaq bu yörtkeçlärendä, turbinalarda qullanıla
* Ut sünderü öçen bu sündergeç qullanıla
* Aş xäzerläwdä törle rizıq peşerü öçen

## Sıltamalar

*Перельман Я. И. Занимательная физика. — Москва: Наука, 1979. — Т. 2.
* Элементарный учебник физики / Под ред. Ландсберг Г. С.. — Изд. 8-е. — М.: Наука, 1972. — Т. 2. — С. 230—268.
* Новый политехнический словарь / Под ред. Ишлинский А. Ю.. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2003. — С. 671. — ISBN 5-7107-7316-6.

Төркем:Су
Төркем:Термодинамика
Төркем:Газлар
Мостар

**Мостар** (, , ) — Босна һәм Һерцеговинаның Босна һәм Һерцеговина Федерациясендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 113169 кеше (2011).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Мостар Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Халык

## Шәхесләр
* Җамал Биедич (1917-1977), Югославия дәүләт эшлеклесе.

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]

## Искәрмәләр

Төркем:Босна-Һерцеговина шәһәрләре