open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Малоярославец районы

**Малоярославец районы** () — Россиянең Калуга өлкәсендәге административ-территориаль берәмлек (район) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район).

Административ үзәге — Малоярославец шәһәре.

## География
Мәйданы — 1 547 км² (районнар арасында 2 нче урын). Калуга өлкәсенең Боровск, Жуков, Ферзиково, Дзержинск, Медынь һәм Таруса районнары белән чиктәш.

Төп елгалар — Лужа, Суходрев. 
### Чиктәшлек

## Тарих
Малоярославец районы 1929 елда оештырылган.

## Халык саны

 (2010):
* шәһәр халкы — 58,0 %;
* авыл халкы — 42,0 %.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальный сайт Администрации Малоярославецкого района 
* Малоярославецкий информационный портал 
* Газета «Малоярославецкий край», новости Малоярославецкого района
* Малоярославецкий укреплённый район
* 

*
Бәкләрибәк

**Бәкләрибәк** (بکلربکی) татарча "бәкләр бәге" - өлкә, эчке олыс белән идарә итүче. Алтын Урдадагы административ идарә итү вазифасы.

Бәкләрибәк вазифаларына гаскәрләр, тышкы эшләр, югары мәхкәмә белән җитәкчелек итү кергән.

## Мәшһүр бәкләрибәкләр

* Нугай ибн Татар - Ак Кирмән идәрәчесе, Үзбәк хан хәрби бәге (төмән башлыгы).
* Мамай мирза - Кырым Йорты идәрәчесе.

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* Фәхретдинов, Р. Г. "Татар халкы һәм Татарстан тарихы." *Казан: Мәгариф* 287 (2001).

Төркем:Алтын Урда
Төркем:Вазифалар
Интернет-кибет

**Интерне́т-[[кибет]]** ( яки )&nbsp;— Интернет челтәрендә тауарлар яки/һәм хезмәтләр сату/алу мөмкинлеген бирүче сервис, бөтендөнья пәрәвезендә бер веб-сайт буларак эшли.

Сәхифәсенә кергән кулланучы, үз гизгеченнән кирәкле тауар яки хезмәткә заказ ясый, заказны алу һәм түләү ысулын сайлый, түләү картасы яки башка төр электрон акчалары белән шуннан&nbsp;ук түли&nbsp;дә ала.

Бүгенге көн иң эре онлайн сәүдә ширкәтләре&nbsp;— Кытайның Alibaba Group *<small>([[:en:Alibaba Group|en]])</small>* һәм АКШ-ның  Amazon.com *<small>([[:en:Amazon.com|en]])</small>* һәм  *<small>([[:en:eBay|en]])</small>* булып торалар.
Төшенчә 1979&nbsp;елда инглиз уйлап табучы Майкл Алдрич *<small>([[:en:Michael Aldrich|en]])</small>* тарафыннан барлыкка китерелә&nbsp;— аның Videotex *<small>([[:en:Videotex|en]])</small>* системасы транзакцияләр ясаучы санакка стандарт телефон челтәре аркылы бәйләнә торган үзгәртелгән гади телевизорлардан тора иде.

Интернет-кибете шулай ук Кибернетик кибет, Kibet-Shop яки Пәрәвез-кибете дип йөртелә. «Пәрәвез» сүзен монда «Бөтендөнья пәрәвезеннән» («Всемирная паутина») алып куйганнар күрәсен, әмма «Бөтендөнья пәрәвезе» — мәгълүмат системасы, ә «Интернет» — санаклар челтәре, аларны бер-берсе белән бутарга ярамый.

## Искәрмәләр

Төркем:Электрон сәүдә
Боровск районы (Калуга өлкәсе)

**Боровский район**  — Калуга өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Боровск шәһәре.

## География
Районның мәйданы 759,56 км²

### Чиктәшлек

Төп елгалар — Протва, Истья, Руть, Лужа.

## Халык саны

* шәһәр халкы —  %.
* авыл халкы —  %.

## Искәрмәләр

*
Титаник (фильм, 1997)

**«Тита́ник»** ()&nbsp;— бөтен дөньяга танылган «Титаник» исемле пароходның һәлакәте турындагы 1997 елда чыккан фильм-катастрофа. Төп рольләрдә Кейт Уинслет (Роза Дьюитт Бьюкейтер) һәм Леонардо Ди Каприо (Джек Доусон) катнашты. Җәмгыятьтәге дәрәҗәләре төрле булса да, фильмның геройлары, 1912 елда беренче тапкыр ерак сәфәргә чыккан шушы корабта танышып, бер-берсенә гашыйк була.

Фильмның премьерасы Америка Кушма Штатларында 1997 елның 19 декабрендә, ә Россиядә 1998 елның 20 февралендә үтте. Аның дистрибьюторы Төньяк Америкада&nbsp;— Paramount Pictures ширкәте, а дөньяның калган җирләрендә&nbsp;— 20th Century Fox ширкәте иде. Фильмның бюджеты 200 миллион АКШ доллары тәшкил итә.

2012 елның 5 апрелендә, Титаник корабының һәлакәте уңаеннан, фильмның 3D һәм IMAX 3D форматларында премьерасы үтте.

## Шулай ук карагыз

* Кинематограф
* Оскар (премия)

## Сылтамалар

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Титаник (мәгънәләр)

**Кораблар:**
* **[[Титаник]]** — 1912 елда айсбергка бәрелеп, океанда баткан Бөек Британия корабы.
* Титаник II — төзелә торган океан корабы, беренче Титаникның төгәл копиясе.

**Фильмнар:**
* 1912 — «Титаник»та котылган — Этьен Арно режиссерының фильмы.
* 1997 — Титаник — Джеймс Кэмерон режиссерының блокбастеры.
* 2010 — Титаник 2 — Шейн Ван Дайк режиссерының фильмы. Снят студией The Asylum, 2010.

**Музыка:**
* Титаник — «Nautilus Pompilius» музыкаль төркеменең тугызынчы альбомы. 
* Титаник на Фонтанке — «Nautilus Pompilius» музыкаль төркеменең сигезенче альбомы.
Россия Халык депутатлары җыены

**Россия Федерациясе Халык депутатлары җыены** (1991 елның 25 декабренә кадәр — *РСФСР Халык депутатлары җыены*, ) — 1990-1993 елда Россиянең иң югары дәүләт хакимияте органы. Гомуми, тигез һәм турыдан-туры сайлау хокукы нигезендә, яшерен тавыш бирү юлы белән 5 елга сайланылган.

Аның беренче һәм бердәнбер составы 1990 елның 4 мартында сайланылган. 1993 елның 21 сентябрендә РФ президентының «Этаплы конституцион ислахы (реформасы) турында» фәрманы буенча Югары Шурасы һәм Халык депутатлар җыенының вәкаләтләрне туктаткан булганнар. Әмма Конституцион мәхкәмәсе бу фәрманны үзене «Конституциягә кашы килүче» дип таныды. Халык депутатлар һәм алар тарафдарларның каршылыгына карамастан, Россия Югары Шурасы һәм Халык депутатлар җыены 1993 елның 4 октябрендә корал һәм бронетехника куллану белән таратылган.

Югары Шурасы 1993 елгы Конституциясе белән юкка чыгарылган.

Россия Федерациясе Халык депутатлары җыены бу чорда Россия тарихынының иң мөһим вакыйгалар өчен җаваплы булган, мәсәлән, РСФСР дәүләт суверенитеты турында декларациясе, 1990-еллардагы икътисади реформалар.

Төркем:РСФСР дәүләт төзелеше
Төркем:Россия Федерациясе дәүләт төзелеше
Төркем:Юкка чыккан кануннар чыгару органнары
Россия Федерациясенең Федераль Мәҗлесе

**Россия Федерациясенең Федераль Мәҗлесе** () — Россия Федерациясенең парламенты — РФ вәкаләтле һәм канун чыгару органы булып тора.

РФ Контстуциясенең 100 маддәсе буенча, Федераль Мәҗлесенең вазифалары һәм вәкаләтләре ике пулат арасында бүленгән: Дәүләт Думасы (түбән) һәм Федерация Советы (югары).

Пулатлар төрле биналарда утырыш үткәрәләр, әмма кайбер очракларда (РФ Президенты чыгышларын, РФ Конституцион Мәхкәмәсе , чит ил җитәкчеләре чыгышларын тыңлау өчен) бергә җыелырга  мөмкиннәр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясенең Федераль Мәҗлесе
Тыва Халык Җөмһүрияте

**Тыва Халык Җөмһүрияте** () — Көньяк Себердә урнашкан булган өлешчә танылган дәүләт (ССРБ (1924 елда һәм Монголия (1926 елда) тарафыннан танылган) 1921—1944 елларда гамәлдә торган. 1921—1926 елларда аның рәсми исеме **Танну́-Ту́ва** (Таңды Тыва) булган. Күпчелек дәүләтләр ТХҖны Кытай Җөмһүриятенең өлеше буларак таныганнар. 1944 елда ССРБ составына Тыва автономияле өлкәсе рәвешендә кергән.
## Искәрмәләр
Хәким Гыйләҗев

**Хәким Гыйләҗев** (*тулы исеме* Локман-Хәким Габдрахман улы Гыйләҗев, ) – Бөек Ватан сугышында катнашкан башкорт язучысы. С. Юлаев исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (1973).

## Тәрҗемәи хәле
1923 елның 1 мартында БАССР Бәләбәй кантоны (1930 елдан Бүздәк районы) Каңлы-Төркәй авылында туган. Туган авылында җидееллык мәктәпне, Дәүләкән педагогика укуханәсен (1940) тәмамлый. Урта мәктәптә укыта. Дәүләкән районы газетасында әдәби хезмәткәр, мәгариф бүлегендә инспектор, МТС сәяси бүлегендә башлык ярдәмчесе булып эшли.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
Сугыш башлангач, Х. Гыйләҗев Стәрлетамакта Кызыл Армиянең  сәяси җитәкчеләрен камилләштерү курсларында укый, Уфада хәрби училище тәмамлый. Взвод башлыгы сыйфатында алгы сызыкта була. Буг елгасы буендагы каты сугышларның берсендә яралана. I дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә.

1945-1949 елларда Уфа педагогия институтында укый.

1949-1951 елларда Стәрлетамак укытучылар институтында укыта.

Уфада тел, тарих һәм әдәбият фәнни институтында гыйльми хезмәткәр, «''Совет Башкортстаны''» газетасында бүлек мөдире.

1955-1968 елларда  «''Ағиҙел''» журналының җаваплы мөхәррире.

1968-1972 елларда БАССР язучылар берлеге рәисе.

## Иҗаты
Х.Гыйләҗевның беренче шигырьләре матбугатта 1938 елдан күренә башлый.
 
Шагыйрь булып үсүе Бөек Ватан сугышы елларына туры килә.

Беренче шигырьләр китабы «*Яшен утлары*» (1948) совет кешеләренең яудагы батырлыгын, патриотик тойгыларын чагылдыра. Аннан соң басылып чыккан китаплары белән үзен хисләргә бай, поэтик фикергә мул шагыйрь итеп танытты: «*Сүз – безнеке*» (1952), «*Кул кысу*» (1956), «*Лирика*» (1959), «*Кырык алтынчы солдат*» (1962), «*Чапай кылычы*» (1964, *[[бала]]лар өчен*) һ.б.

«*Погонсыз солдатлар*» (1965) романы сугыштан соңгы авыл тормышына багышланган.

Тәрҗемә белән дә шөгыльләнә: А.С. Пушкин, Н. А. Некрасов, У. Шекспир әсәрләрен тәрҗемә итте.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* С. Юлаев исемендәге премия (1973) – «*Язларым саналмаган*» шигырьләр китабы өчен.
* РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре (1983).
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1971).
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1944).
* ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1950).

## Хәтер
Уфадагы урам, Каңлы-Төркәй мәктәбе шагыйрьнең  исемен йөртә.

## Әдәбият
Наҗар Нәҗми. Аралар. Ағиҙел, 1983, № 3.

## Чыганаклар
1. Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

2. Утлы еллар авазы (*җыентык, төзүчесе Г. Байбурин*). Уфа. 1985.

3. Җыр сафта кала (*җыентык, төзүчесе [[Суфиян Сафуанов|С. Сафуанов]]*). Уфа, 1961.

4. Окопта язылган шигырьләр (*җыентык, төзүчесе Г. Байбурин*).Уфа, 1971.

## Сылтамалар
*    Уфа.гид сайты
*   Кыскача әдәбият энциклопедиясе 
*    БР мәдәният дөньясы 
*   С. Синенко блогы

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашкан язучылар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Язучылар берлеге рәисләре
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Индира Ганди

**Инди́ра Приядарши́ни Га́нди** (;  1917 елның 19 ноябре —  1984 елның 31 октябре) — Һиндстан сәясәтчесе,   1966—1977 һәм 1980—1984 елларда Һиндстанның премьер-министры. Җаваһарлал Неруның кызы, Раҗив һәм Санҗайның әнисе.

1917 елда Аллаһабад шәһәрендә дөньяга килә.  Швейцария, Англия һәм Һиндстанның уку йортларында белем ала. 1955 елда әтисе белән бергә Артекка булып китә.
Гаиләсе Һиндстан бәйсезлеге өчен көрәштә катнаша.

1966 елда Һиндстан премьер-министры булып сайлана. Дәүләтләштерү сәясәтен үткәрә.

1984 елда үз тән сакчылары (Сатван Сингх, Балбар һәм Кехару Сингх) тарафыннан үтерелә, үтерүчеләр сикх нәселеннән булган. Индира Гандиның гәүдәсеннән 20 пуля алына. Аның мәете Җамна елгасының ярында яндырылган, калган көл Гималаи (Һималай) тауларында таратылган.

## Сылтамалар
* Биография Индиры Ганди — Железная леди Индии  
* Борец за независимость своей страны, Индира Ганди 
* Индира Ганди. Биография
* Индира Ганди (фотолар)

Төркем:Һиндстан сәясәтчеләре
Төркем:Хатын-кызлар — дәүләт һәм хөкүмәт башлыклары
Җидегәнчелек

**«Җидегәнчелек»** — 1930 елда бер төркем татар әдәбиятчыларына карата контрреволюцион, милләтчел берләшмә төзүдә гаепләүгә нигезләнгән сәяси эш.

Яла ягу, талантлы язучыларны пычрату эшен журналист М. Парсин башлап җибәрә: “Җидегән” — 1928 елда Уфада оешкан татар язучылары оешмасы. Оештыручылары: фабрикант улы Кутуй, сәүдәгәр улы Минский һәм динче-милләтче шагыйрь Ченәкәй. Бу оешмага член булып мулла малае Нәкый Исәнбәт һәм мәгълүм Зыя Камалиның кияве Сәйфи Кудаш керәләр...”.

1930 елның 13 августында Т.Ченәкәйнең «Башкортстан» гәзитендә «Җидегән» турында объектив булмаган, «үзтәнкыйть» мәкаләсе чыга. Бу мәкалә авторга дивиденд бирмәсә дә, анда исемнәре аталган татар язучылары ОГПУ оператив күзәтүенә эләгәләр.

1930 елның 31 августында ТАПП (Татарская ассоциация пролетарских писателей — Пролетар язучыларының Татарстан ассоциациясенең) гомуми җыелышы булып, анда бик иркенләп «җидегәнчелек» мәсьәләсе тикшерелә һәм «тиешле» карар кабул ителә. Төп докладчы Г.Гали була. Җыелышта Т.Ченәкәйнең «Башкортстан», Ф.Мобарьнең «Кызыл Татарстан» гәзитләрендә чыккан мәкаләләре, Г.Кутуйларның аңлатма язулары тикшерелә. «Җидегән» оешмасы яшерен һәм контрреволюцион буларак сыйфатлана. Нәтиҗәдә Исәнбәт, Кудаш, Кутуй, Минский РАППтан чыгарылалар (Ченәкәйне инде аңарчы «чистарттылар»), әдәби эшчәнлектән читләштерделәр.

«Җидегән» исеме, имеш, аның составында җиде язучы булганга күрә бирелгән. Ләкин канга сусаган журналистлар, партия эшлеклеләре, «без — эшчедән чыккан» дип күкрәк киереп, шигырь, роман язган булып йоргән талантсызлар җиде белән генә канәгатьләнергә теләмиләр. «Без — пырлитар язучылары» дип күкрәк сугып йоргән уртакул язучы Л.Гыйльми, мәсәлән, аларның санын тугызга җиткерә: Г.Рәхим, Н.Исәнбәт, Т.Ченәкәй (псевдонимы — Сәмави), М.Бөдәйли, Ф.Бурнаш, Г.Кутуй, Н.Гальгаф, Г.Минский, С.Агиш. Кайбер әләкләрдә бу исемлеккә журналист З.Галине дә кертәләр.

1931 елның 7 февралендә Казанда Кутуй, Исәнбәт, Ченәкәй һәм Минский кулга алыналар. Аларны контрреволюцион оешма төзүдә гаеплиләр. 8 ай буена барган тикшерү көрчеккә терәлә. Минский белән Исәнбәт 15 апрельдә азат ителәләр («под подписку о невыезде»). Кутуй белән Ченәкәйне 16 сентябрьдә дәлилләр җитмәү сәбәпле прокуратура иреккә чыгара.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Вәлиев Р.К. “Чын бђяне тарих њзе бирђ”. Өзелгән дога. Татарстан китап нəшрияты, 2007 ел. бит186-187 .

Төркем:Татар әдәбияты
Төркем:Сталин репрессияләре
Төркем:ССРБ милли сәясәте
Зөлкәрнәев

*Бу фамилия белән [[татар]]ча Википедиядә берничә [[шәхес]] бар:*
* Артур Зөлкәрнәев (1995), билбаулы көрәш буенча Россиянең атказанган спорт мастеры (2019).
* Гали Зөлкәрнәев  *(1905-1982)* – язучы, БАССР язучылар берлеге рәисе.
* Гали (*Имамгали*) Зөлкәрнәев, Али Карнай *(1904-1943)* – язучы, Бөек Ватан сугышында һәлак була.
* Ләис Зөлкарнәев (*Харрасов*, 1962), шагыйрь, Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (2024).
* Фәиз Зөлкәрнәев *(1951-1997)* – язучы,  «Идел» журналы мөхәррире.
----
;Зөлкәрнәева
* Камилла Зөлкәрнәева (*Елисеева*, 1998), билбаулы көрәш буенча Россиянең атказанган спорт мастеры (2020).
Гали Зөлкәрнәев

**Гали Зөлкәрнәев** (Гали Камал улы Зөлкәрнәев, ) – язучы, тәрҗемәче, мөхәррир. БАССР язучылар берлеге рәисе (1945-1946).

## Тәрҗемәи хәле
1905 елның 20 мартында хәзерге Чиләбе өлкәсе Коншак районы Сарыкүлмәк авылында туган. Бик яшьли көтүче булып ялланып эшли. 1922-1924 елларда Уралда урман хуҗалыкларында, 1925 елда Кәсле заводында кара эшче булып урнаша. Әлеге заводта кичке мәктәпне тәмамлый.

1928 елда туган ягына кайтып, вулыс уку йорты мөдире, вулыс башкарма комитеты рәисе була.

Уфада коммунистчыл университетта (1931-1934), Мәскәүдә пропагандистларның югары мәктәбендә (1935-1937) укый. Коммунистлар фиркасенең  Хәйбулла районы комитетында, Уфа шәһәр комитетында, китап сату идарәсендә эшли.

1940-1945, 1948 - 1969 елларда «''Ҡыҙыл Башҡортостан''» («*Кызыл Башкортстан*») газетасында: (1940-1944 *баш мөхәррире*),

1945-1946 елларда БАССР язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе (*рәисе*),

1946-1948 елларда  «''Октябрь''» журналының мөхәррире булып тора.

## Иҗаты
Г. Зөлкәрнәевның журналистлык эшчәнлеге 1920 елларда, заводта эшләгән чорда башлана. Кәсле заводыннан «''Башкурдистан''» газетасына завод тормышы турында хәбәрләр җибәреп тора.

1944 елда «*25 ел эчендә [[БАССР|җөмһүрият]] матбугаты*» дигән хезмәт бастырып чыгара.

1945 елдан тәнкыйтьче һәм тәрҗемәче буларак таныла башлый. Аерым язучылар турында 50 дән артык  мәкалә язып, матбугатта бастыра. *«[[Мәҗит Гафури]] иҗатында империализмга каршы көрәш мотивлары»*, «*Поэзиядә халыклар дуслыгы* *идеяләренең чагылышы*», «*[[Бөек Ватан сугышы|Сугыштан]] соңгы прозада [[эшче]] образы*», «Габдулла Амантай» һ.б. хезмәтләре аеруча игътибарга лаек.

1955 елда «*[[БАССР]] совет язучылары*» исемле белешмә китапны төзеп бастыра.

Г. Зөлкәрнәев тәрҗемә эше белән дә шөгыльләнде. В. Панованың «*Юлдашлар*» (1948), Н. Островскийның «*Корыч ничек чыныкты*» (1951), «*Давылда туганнар*» (1980); Л.Н. Толстойның «*[[Севастополь]] хикәяләре*»*н* (1950), И.С. Тургеневның «*Сунарчы язмалары*»*н* (1952), А.М. Горькийның «*[[Италия]] хикәяләре*»*н* тәрҗемә итте.

1954 елдан ССРБ язучылар берлеге әгъзасы.

## Әдәбият
Низамов, Р. Гали Камалович Зулькарнаев / Р. Низамов // Кунашак - земля предков. - Чиләбе, 2000.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
   Башкортстан (белешмәлек) 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Язучылар берлеге рәисләре
Ерак Көнчыгыш Җөмһүрияте

**Ерак Көнчыгыш Җөмһүрияте** () — Россиянең Ерак Көнчыгышында һәм Байкал аръягында игълан ителгән бәйсез һәм демонкратик, икътисадта капиталистик тәртип булган дәүләт. Фактик рәвештә — Совет Россиясе һәм Япония арасындагы буфер дәүләте.. РСФСР тарафыннан гына танылган.

Башкаласы башта Верхнеудинскида, соңрак Читада урнашкан булган.

ЕКҖ территориясеннән япон гаскәрләре киткәннән соң, ул РСФСР составына Ерак Көнчыгыш крае буларак керә.
## Искәрмәләр

Төркем:Россия тарихындагы тарихи дәүләтләр
Юхнов районы

**Юхнов районы** () — Калуга өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Юхнов шәһәре.

## География
Мәйданы — 1332,5 км²

### Чиктәшлек

## Тарих
Юхнов районы 1929 елда оештырылган.

## Халык саны

* шәһәр халкы —  %;
* авыл халкы —  %.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
Сулык бассейны

thumb|Елга бассейнының схематик сурәте. Зәңгәр юллар белән су агымы, как пунктир белән - бассейн чикләре күрсәтелгән.
**Сулык бассейны** (шулай ук *суҗыяр*) — бер сулыкка коючы өслек (кушылдыкларны да исәпләп) һәм туфрак сулары территориясе. Гадәттә елгаларның бассейннары турында сүз алып барыла.

Су асты суҗыярының мәйданын билгеләү практик яктан бик катлаулы мәсьәлә булганга күрә, гадәттә, бассейн буларак, су өсте бассейнын гына кабул итәләр. Аерым сулыкларның бассейннары арасында чик субүләр буенча уза.

Бассейннар агымлы һәм агымсыз бассейннарга бүленәләр.

## Дөньяның төп суҗыяр бассейннары


### Дөнья океанының суҗыяр бассейннары картасы
thumb|center|800px|


Төркем:Гидрология
Агиш Гыйрфан

**Агиш Гыйрфан** (*псевдоним, чын исеме* Агиш Шәех улы Гыйрфанов, ) – язучы, журналист. БАССР *([[1978]])* һәм  РСФСР *([[1988]])* атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1928 елның 14 апрелендә БАССР Мәсәгуть кантоны (хәзерге Салават районы)  Тәйми (Таймый, Атау) авылында туган. Язучы Һади Сәгъдинең һәм әдәбият галиме Габдрахман Сәгъдинең якын туганы.

1942-1945 елларда Мәсәгуть педагогика укуханәсендә укый.

1950 елда Уфа педагогия институтын тәмамлый.

1950-1951 елларда Учалы районы Наурыз мәктәбендә укыта.

1951-1954 елларда хәрби хезмәттә.

1954-1959 елларда Әбҗәлил районында Таштимер мәктәбе директоры.

1959-1964, 1984-1989 елларда «''Һәнәк''»(*Сәнәк*) журналында бүлек мөдире, радио комитетында балалар өчен тапшырулар мөхәррире.

1966-1984 елларда китап нәшриятында матур әдәбият мөхәрририяте мөдире.

## Иҗаты

1950 елларда журналистика аша әдәбиятка килә, үзенчәлекле прозаик булып таныла. «''Һәнәк''» (*Сәнәк*) журналы битләрендә иҗатының юмор һәм сатира юнәлешен камилләштерә. 
* «*Дан туртасы*» романында (1970) искелек калдыкларын, кода-кодагыйлыкны фаш итә. 
* «*Арткы ишектән*» (1968), «*Тыныч йокы*» (1973), «*Могҗиза*» (1977), «*Яшәрү сере*» (1984), «*Серле бетү*» (1998)  китапларына кергән повесть һәм хикәяләрендә дә тормыштагы демагогия, күз буяу, дан артыннан куу кебек зәгыйфь күренешләрне тәнкыйтьли, колоритлы сатирик образлар тудыра.
* «*Язлар ике килә*» (1982)  романында авыл тормышының, табигать һәм кешеләрнең үзара мөнәсәбәтен мавыктыргыч итеп тасвирлый.
* Тәрҗемә белән дә шөгыльләнә: Лев Толстой, Антон Чехов, Николай Носовның аерым әсәрләрен тәрҗемә итә.
* Драматургия өлкәсендә дә өлеше бар. «*Үзән буйлары ямьле*» пьесасы Уфа театрларында куелды.
* Байтак әсәрләре рус һәм башка телләргә  тәрҗемә итеп басылган.
* 1971 елдан ССРБ язучылар берлегендә тора.

## Мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1978).
* РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре (1988).

## Әдәбият
1. С. Поварисов. Сатира уты белән .  Ағиҙел, 1971, № 2.

2. Р. Баемов. «*Дан туртасы*» дигән китабына кереш сүз. Уфа, 1988.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*  Башкорт энциклопедиясе  
*  Библиография.ру сайты  
*   Башкортстан (белешмәлек)  
*    БР мәдәният дөньясы сайты 
*  Уфа  шәһәре сайты  

## Моны да карагыз
 Таймый авылы тарихы 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Фирдәвес Гарипова

**Фирдәвес Гарипова** — татар ономастикасы, топонимиясе һәм гидронимиясе өлкәләрен өйрәнгән, педагоглар әзерләгән олуг галимә. Филология фәннәре докторы (1992), профессор (1993). Татарстанның һәм Россиянең атказанган фән эшлеклесе (1995, 2003).

Фирдәвес Гариф кызы Гарипова 1941 елның 7 декабрендә ТАССРның Биектау районы Кодаш авылында туган, гаиләдә сигезенче бала була. Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын 1965 елда тәмамлаганнан соң, Биектау районы Ямаширмә урта мәктәбендә укыта ул. 1966-70 елларда Республика фәнни китапханәсендә китапханәче булып эшләп ала. 1974 елдан – СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм тарих институтында. Исем-атамасын 1996 елдан алыштырган әлеге фәнни учреждениедә – ТР Фәннәр академиясенең Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында 40 еллап фәнгә хезмәт итә, гомерен җәмгыятебезнең шушы әһәмиятле өлкәсенә багышлый. Институтының лексикология һәм диалектология бүлеге баш фәнни хезмәткәре булып хезмәт куя. 1976 елдан Казан дәүләт педагогия институтында студентларга хәзерге заман татар әдәби теле (лексикология), татар әдәби теле тарихы, татар теленең тарихи грамматикасы буенча белем бирә, югары уку йортлары өчен дәреслекләр, методик ярдәмлекләр яза. 1991 елда "Татарстан гидронимиясе" дигән темага докторлык диссертациясе яклый.

Фирдәвес Гарипова татар авыллары тарихын (ә алар 900дән артып киткән), сулыкларның географик атамаларын өйрәнеп, аларның исемнәренең килеп чыгышы турындагы күп санлы китаплары һәм массакүләм мәгълүмат чараларында язмалары һәм чыгышлары белән танылган, гомумән, татар ономастикасы, топонимиясе һәм гидронимиясе өлкәләрендә абруйлы белгеч, 2 дистәдән артык монография һәм сүзлек язып бастырган.

Фирдәвес Гарипова 2014 елда, 4 ноябрьдә Казанда вафат булган. Биектау районының Олы Битаман авылы зиратында җир куенына иңдерелде.

## Китаплары, фәнни хезмәтләре
* 1994 ел - Исемнәрдә - ил тарихы, Казан, ТКН
* 1995 ел - Инешләрдән иңгән моңнар бар. китап
* 2003 ел - "Хәтеремнән чыкмый һич тә...", Казан, ТКН
* 2005 ел - Рухи башкалабыз: Мәшһүр татар авыллары, Мәгариф нәшрияты.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Филология фәннәре докторы, профессор Фирдәвес Гарипованың гомер сәгате туктады...
* 900дән артык татар авылын өйрәнгән Фирдәвес Гарипова вафат
* Татар ономастикасы галимнәренең сафлары сирәгәя

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар теле галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Ан-148

**Ан-148**&nbsp;— якынмагистраль тарфүзеләжлы төбәкара юлчы очкычы, Антонов Конструкторлык бүросында эшкәртелгән. Воронеж авиатөзелеш заʙуты (лицензия буенча) һәм Авиант авиаширкәтендә (Киев) җитештерелә. Югарыплан.

2014 елга 34 данә ясалган. 2013 елда 9 очкыч җитештерелә. 2012 елда Аэрофлот очкычның кулланышыннан баш тарта.

## Тарих
Очкыч Сәвит заманында эшкәртелә башлый инде, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе таркалганнан соң Антонов бүросы үз көчләренә таянып, очкычны тулысынча эшкәртеп тәмамлый. 2007 елда Халыкара Авиация комитетыннан очар өчен рөхсәт алына.

## Төрләр

## Очу-техникалык бәяләмәләре
Икемоторлы турбореактив очкыч, канатлар югарыда урнашкан (югарыплан).

## Авиаһәлакәтләр
* 2018 елның 11 февралендә Домодедово һава аланыннан Орски шәһәренә юл тоткан «Саратов һава юллары» ширкәтенең АН-148 юлчы очкычы һәлакәткә тарыган. Очкычта 65 юлчы һәм 6 экипаж хезмәткәре һәлак булган.

## Күренешләр

Image:Antonov_An-148.jpg
Image:Antonov148 MAKS2009.jpg|Ан-148 МАКС-2009-да
Image:Antonov148_MAKS2009_1.jpg
Image:Antonov-148.jpg|Ан-148 Ле Буржеда


## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Ан-158
* Ту-334
* Superjet-100
* COMAC ARJ21 Xiangfeng
* Bombardier CRJ
* BAe 146
* Mitsubishi Regional Jet

Төркем:Украина очкычлары
Төркем:Гомуми эшкә билгеләнгән очкычлар
Төркем:Антонов очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Vivyen Li

**Vivyen Li**, **ledi Olivye** (inglizçä *Vivien Leigh*; tumışta Vivian Meri Hartli, inglizçä *Vivian Mary Hartley*, 1913-1967, London) - ingliz aktrisası, **ike Oskar** büläge iäse, berençese  **"Cil belän kitkännär"** (inglizçä *Gone With The Wind*) filmında *Skarlet O'Hara* role öçen (1939), ikençese **"Teläk trämvayı"** filmında  *Blanş Dübua* role öçen (1959).

Yış qına üz ire Lourens Olivye belän eşli, töşerelä. 30 yıllıq xezmät däwamında Ofeliä, Kleopatra, Culyetta, ledi Makbet rollären uynıy.

## Tormış yulı

1913 yılda Hindstanda Darciling şähärendä qatnaş ğailädä dönyağa kilä. Ätise - ingliz atlı ğäskär ofitserı, änise irland, frantsuz, ärmän näselennän çıqqan.

1920 yılda Angliägä küçep, käşişxanägä kerä. Annarı Awrupada belem ala.

1935 yılda rejissör, aktör Lourens Olivye belän tanışa.

1939 yılda "Cil belän kitkännär" filmında üz iñ tanılğan rolen uynıy. (Oskar)

Tormış buyı tuberkulöz çirennän integä, ber tuberkulöz öyänägennän wafat bula.

## İcat
Saylanğan filmnar isemlege:
*1935 —   The Village Squire
*1935 —   Look up and Laugh
*1935 — Things are Looking up
*1936 —  Fire Over England  
*1937 —  Dark Journey
*1937 —  Storm in a Teacup
*1938 —  A Yank at Oxford  
*1938 —   21 Days  
*1938 —   Sidewalks of London 
***1939 —   "Cil belän kitkännär" - Gone With The Wind**  
*1940 —   Waterloo Bridge  
*1941 — **  Ledi Hamilton - That Hamilton Woman**  
*1945 — Caesar and Cleopatra
*1948 —  Anna Karenina 
***1951 —  "Teläk isemle trämvay" - A Streetcar Named Desire**  

## Ädäbiät

*    Утилов В. А. Вивьен Ли. — М.: Искусство, 1963. — 160, [32] с. — (Мастера зарубежного киноискусства).
*    Edwards, Anne. Vivien Leigh, A Biography, Coronet Books, 1978 edition. ISBN 0-340-23024-X
*    John Russell Taylor. Vivien Leigh, Elm Tree Books, 1984. ISBN 0-241-11333-4
*    Vickers, Hugo. Vivien Leigh Little, Brown and Company, 1988 edition.
*    Walker, Alexander. Vivien, The Life of Vivien Leigh, Grove Press, 1987. ISBN 0-8021-3259-6
*    Berg, A. Scott. Goldwyn. London: Sphere Books, 1989. ISBN 0-7474-0593-X.
*    Briggs, Asa, ed. A Dictionary of Twentieth Century World Biography. London: Book Club Associates, 1992. ISBN 978-0-19211-679-6.
*    Coleman, Terry. Olivier, The Authorised Biography. London: Bloomsbury Publishing, 2005. ISBN 0-7475-8306-4.
*    Fury, David. Maureen O’Sullivan: No average Jane. Minneapolis, Minnesota: Artist’s Press, 2006, ISBN 0-924556-06-4.
*    Haver, Ronald. David O. Selznick’s Hollywood. New York: Bonanza Books, 1980. ISBN 0-517-47665-7.
*    Hartnoll, Phyllis, The Concise Companion to the Theatre. Peachtree City, Georgia, USA: Omega Books, 1972. ISBN 1-85007-044-X.
*    Holden, Anthony. Olivier. London: Sphere Books Limited, 1989. ISBN 0-7221-4857-7.

Törkem:Актрисалар
Umberto Eko

**Umberto Eko** (italiança *Umberto Eco*; 1932, Alessandriä, İtaliä - 2016) - İtaliä ğalime, fälsäfäçe, urta ğasırlar tarixı belgeçe, semiotika buyınça belgeç, ädäbi tänqitçe, yazuçı.

## Tormış yulı

İtaliädä, Turin yanında urnaşqan Alessandriä şähärendä dönyağa kilä.

İkençe Bötendönya suğışı waqıtında ğailäse Pyemont tawlarında urnaşqan awılğa  küçä.

1954 yılda Turin Universitetın tämamlıy.

Televideniedä, "Espresso" (it. *L’Espresso*) digän bik zur gäcittä eşli, törle universitetlarda sänğät teoriäse uqıta.

Şäräfle legion Ordenı kavalerı (2003). Qızı häm ulı bar.

## İcat

İñ tanılğan äsärläre:
* "Gölçäçäk iseme" (*Il nome della rosa*, 1980)
* "Fuko mayatniğı" (*Il pendolo di Foucault*, 1988)
* "Ber kön elek bulğan utraw" (*L’isola del giorno prima*, 1994)
* Baudolino, 2000
* "Loana patşabikäneñ serle yalqını" (*La misteriosa fiamma della regina Loana*, 2004)

## Ädäbiät

*  Публицистика Умберто Эко  
* Несколько публицистических работ Умберто Эко.
* Умберто Эко в Рунете
* 
*  От Интернета к Гутенбергу: текст и гипертекст (архив)  

Törkem:Италия язучылары
Елизово

**Елизово** () — Россия Федерациясенең Камчатка краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
1964 елдан — шәһәр тибындагы бистә, 1975 елдан — шәһәр.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар — 86,9%, украиннар — 3,5%, кореялылар — 1,5%.

## Шәхесләр
* Марат Әхмәтшин (1980-2016), Сүрия сугышында катнашучы, РФ каһарманы.

## Тышкы сылтамалар
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Камчатка крае шәһәрләре
Rey Bredberi

**Rey Bredberi**, tulı isem **Reymond Duglas Bredberi** (inglizçä *Raymond Douglas (Ray) Bradbury*; 1920-2012, AQŞ, Los-Anceles) — AQŞ yazuçısı, **«Farenheyt buyınça 451 gradus»** antiutopiäse, «Marsian waqiğalar tarixı», «Tuzğanaq şärabe» äsärläre  belän mäşhür.

Berniçä roman, yöz artıq xikäyä, distä pyesa, küp kenä mäqälälär, şiğerlär avtorı. Anıñ äsärläre buyınça berniçä film töşerelä.

## Tormış yulı

Bredberi 1920 yılnıñ 22 avgust könendä İllinois ştatı, Yokigan şähärendä dönyağa kilä.

1937 yılda Los-Anceles "fänni fantastlar ligası"na kerä.

1951 yılda iñ tanılğan «Farenheyt buyınça 451 gradus» äsären yaza.

Yış qına Bredberi «fantastika metrı» dip yörtelä.

«Kük kükräde» äsärendä **«kübäläk effektı»**n taswirlıy.

2012 yılnıñ 5 iyünendä Los-Ancelestä wafat bula.

## Ädäbiät

## Sıltamalar
* Рэй Брэдбери. Ру — Русский сайт
* 
* «Позвольте людям узнать, что вы любите» — фрагменты выступления Рэя Брэдбери на Los Angeles Times Festival of Books (2005) на сайте «Газета. Ru». 
* Рэй Брэдбери на сайте The Electronic Literary Database (ELDb) 
* Books, Stores, Media
* Бережной С. «Живые машины времени, или Рассказ о том, как Брэдбери стал Брэдбери» (статья)
* Рэй Брэдбери — Творчество писателя 
Törkem:АКШ язучы-фантастлары‎
Törkem:АКШ язучылары
Чехословакия

**Чехослова́кия** (, ) —  Үзәк Аурупадагы дәүләт (1993 елга кадәр бар булган). 1918 елда Австрия-Маҗарстан  империясенең таркалуы натиҗәсендә чех һәм словак халыклары җирләрендә барлыкка килгән. 1938 елның октярбрь — 1939 елның мартында Өченче рейх тарафыннан басып алынган. 1945 елның маенда Чехословакия территориясе азат ителгән; 1948 елда халлык демократик җөмһүрияте игълан ителгән. Хакимият башында Чехословакия коммунистик фрикасе торган (1989 елга кадәр). 1960—1990 елларда Чехословакия Социалистик Җөмһүрияте (ЧССҖ) дип аталган. 1968 елдан сәяси системаны үзгәртү омтылулары 1968 елда Варшава килешүе илләре (ССРБ, Болгария, Маҗарстан, АДҖ, Польша) көчләре тарафыннан бастырылган. 1990 елдан *Чех һәм Словак Федератив Җөмһүрияте* (ЧСФҖ) исемен йөрткән. 1992 елның ноябрендә Чехословакия парламенты 1993 елның 1 гыйнвардан чехословак федерациясе туктатылганлыгы һәм ул Чехия һәм Словакия җөмһүриятләренә аерылганлыгы турында федерал канун кабул итте.
## Искәрмәләр

Төркем:Чехословакия
Таруса районы

**Таруса районы** () — Калуга өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Таруса шәһәре.

## География
Мәйданы — 715 км² (өлкәнәң иң кече районы).

### Чиктәшлек

 — 

## Тарих
Жиздра районы 1929 елда оештырылган.

## Халык саны

* шәһәр халкы —  %;
* авыл халкы —  %.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
Дмитрий Шостакович

**Дмитрий Дмитрий улы Шостакович** (1906, Санкт-Петербург - 1975, Мәскәү) - совет көйязары, пианист, укытучы, җәмәгать эшлеклесе, ССРБ Халык артисты (1954), Социалистик хезмәт каһарманы (1966), 5 Сталин премиясе иясе (1941, 1942, 1946, 1950, 1952), Ленин премиясе иясе (1958). XX гасырдагы иң күренекле көйязарларның берсе.

Бөек Ватан сугышында камап алынган Ленинградта иҗат ителгән Җиденче симфония - Ленинград симфониясе белән мәшһүр.

## Тәрҗемәи хәл

Шостакович нәселе Беларустан чыга, аның карт бабае Вильно медицина академиясен тәмамлагач, 1858 елда Казан шәһәренә күчә, аннары әтисе Санкт-Петербургга китә.

1906 елда Дмитрий Шостакович Санкт-Петербург шәһәрендә дөньяга килә.

1918 елда Петроград консерваториясенә керә. Ватандашлар сугышында әтисе вафат була, Шестакович үзе бик авырта.

### Ленинград симфониясе

Бөек Ватан сугышының башлангыч чорында Ленинград симфониясен яза башлый, беренче һәм икенче өлеше камап алынган Ленинградта языла. 
Шулай ук Шостакович Ленинградның һава һөҗүменә каршы саклануында янгын сүндерүче булып эшли. 1941 елның октябрендә Куйбышев каласына эвакуацияләнә, биредә 27 декабрьдә симфония тәмамлана.

Премьера 1942 елның 5 мартында Куйбышевта, 19 июлендә Нью-Йоркта, 9 августында камап алынган Ленинградта уза.

## Сугыштан соң
1948 елда Шостаковичка каршы эзәрлекләүләр һәм пычрату чаралары уздырыла. Жданов җитәкчелегендәге Шостаковичка каршы кампания нәтиҗәсендә көйязар Мәскәү һәм Ленинград консерварияләреннән куыла.

1957 елдан Шостакович рәсми совет хакимияте белән якынлаша, Көйязарлар Берлеге һәм Коммунистик фиркагә керә.

1975 елда үпкә яман шешеннән вафат була, васыятькә карамастан Мәскәүнең Новодевичье зиратында күмелгән.

## Әдәбият

* Официальный сайт Дмитрия Шостаковича — биография, документальная хроника, фотоальбом, каталог сочинений, дискография, публикации, письма, Архив Д. Д. Шостаковича.
* Официальный сайт издательства «Дмитрий Шостакович» («DSCH»)  — каталог полного собрания сочинений Д. Д. Шостаковича, прокат нотных материалов.
* «Свидетельство». Воспоминания Дмитрия Шостаковича, записанные и отредактированные Соломоном Волковым (обратный перевод с английского)
* Список сочинений, библиография, дискография 
* Дмитрий Шостакович. Биография, характеристика произведений, портреты
* Сумбур вместо музыки // «Правда», 28 января 1936 года
* Балетная фальшь // «Правда», 6 февраля 1936 года
* Коллекция документов и фотографий
* *Захарова О. А.* Шостакович Дмитрий Дмитриевич // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».
* Shostakovich: the string quartets. Характеристика пятнадцати струнных квартетов Шостаковича. Анализ взаимосвязей с его пятнадцатью симфониями и событиями в личной жизни. Страница на английском.
*Лукьянова Н. В. Дмитрий Дмитриевич Шостакович. — М.: Музыка, 1980.

Төркем:Композиторлар
Төркем:Социалистик хезмәт каһарманнары
Төркем:Сталин премиясе ияләре
Төркем:ССРБ халык артистлары
Польша Җөмһүрияте (1918—1939)

**Польша Җөмһүрияте** (, ) — 1918 елда торгызылган поляк дәүләте. *Rzeczpospolita* исеме Речь Посполитая (1569—1795) дәүләте белән тарихи дәвамчылыкны күрсәтә.

Дәүләт теле — поляк теле. Акча берәмлеге — Польша кронасы, 1924 елдан — Польша маркасы. 1937 елдагы хәленә, көнчыгышта Советлар Берлеге, төньяк-көнчыгышта Литва, төньякта Алмания (Көнчыгыш Пруссия), көнбатышта Алмания, көньякта Чехословакия белән һәм көньяк-көнчыгышта Румыния белән чиктәш булган.

1939 елда Өченче рейх һәм Советлар Берлеге тарафыннан юк ителде.
## Моны да карагыз
* ЭККГ Польша явы
## Искәрмәләр

Төркем:Польша тарихы
ЭККГ Польша явы

**Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренең Польша явы** (17—29.09.1939) — Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренең 1921 елның Рига килешүе нәтиҗәсендә Польша составына кергән көнбатыш өлкәләрендә һәм Вильно төбәгендә хәрби операциясе. Фактик рәвештә — һөҗүм итмәү турындагы килешүнең яшерен беркетмәсе буенча Польшаны ССРБ һәм Алмания арасында бүлү.

Операция нәтиҗәсендә Көнбатыш Украина җирләре Украин ССРына, Көнбатыш Белаурсия җирләре Беларус ССРына кушылган, Вильно төбәге, *«Литва Җөмһүриятенә Вильно шәһәрен һәм Вильно өлкәсен тапшыру вә Советлар Берлеге һәм Литва арасында үзара ярдәм турында»* килешүе нигезендә Литвага тапшырыла. ССРБ территориясе 196 мең км²га киңәйгән (Польша җирләренең 50,4% өлеше), халык саны исә 13 млн кешегә арткан.
## Галерея

Polishborder17091939.jpg|Совет гаскәриләре Польша чиген үтеп чыгалар
Lviv 1939 Sov Cavalry.jpg|Совет тантана чаралары Илбау (Львов) шәһәрендә, 1939 ел
Jeńcy1.jpg|Польша әсирләре

## Моны да карагыз
* Керзон сызыгы
* Катынь җинаяте
* Вермахтның Польша кампаниясе

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышының операцияләре һәм бәрелешләре
Төркем:1939 ел
Төркем:Польша тарихы
Төркем:ССРБ Икенче дөнья сугышында
Рәдүт (Ырынбур өлкәсе)

**Рәдүт** () — Ырынбур өлкәсе, Сарыкташ районындагы татар авылы. Авылны көнчыгыш, төньяк hәм көнбатыштан Сакмар елгасы урата. 

## Тарихи белешмә
1742 елның сентябрендә Никитинский редут буларак нигезләнә. Ырынбурдан Сакмар кальгасе аша узгач 59-нчы чакрымда — Пречистинский, ә аннан ары 47-нче (Ырынбурдан — 106) чакрымда Олы Иек тамагы тәңгәлендә Воздвиженский кальгасе. Шул сузымда ике хәрби ныгытма редут та эшләнә: Пречистинскийдан 23-нче чакрымда — Никитинский, ә Воздвиженскийдан үрдәрәк 30-нчы чакрымда Чуртанлы елгасы тамагында аны уң яклап — Желтый редуты.

Никитинскийга солдатлар Татарстанның Чишмә крепостеннән күчерелә. Соңрак солдат халкы казачийлар катлавына билгеләнә. 1768 елда яңа кешеләр: Казан губернасыннан Солтанавыл нугайлары килеп утыра.

Авылда яшәүче ир-ат халкы сакчылар хезмәтенә билгеләнә. Алар чикләрне казак урдасыннан саклый, 1812 ел сугышында катнаша. Рәдүттән 5 чакрым булган Каравыл, 6 чакрымдагы Маяк тауларына кадәрге җиргә хуҗа булалар. Черкас волостенә карый.

Авыл тиз үк ике  мәчеткә дә ия булып ала. Хәлле казакларның ир балалары Ырынбурда, ә кыз балалар Каргалыда укый башлый. Ярлылар исә барлык фәнни, дини гыйлемнәрдән ерак булып, надан калалар. 
Совет власте урнашканнан соң, 1919 нчы елның сентябреннән башлап, мәдрәсә мәктәпкә әверелеп, башта ШКМ, аннары Рәдүт урта мәктәбе булып китә. 1937 елны мәчетнең манарысы төшерелеп, ул районның балалар ял йорты (пионерлар лагере) ителә.

## Танылган шәхесләр

* Гобәйдулла Рәдүди (1885-1912) — татар шагыйре.
* Төхфәт Ченәкәй (1893-1959) — татар шагыйре. 
----
* Алсу Байгильдина — 11нче Халыкара «Татар кызы-2024» конкурсында җиңүче дип табылган .
## Искәрмәләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Туган ягым — яшел бишек». Авторлар: Макаева Раниля, Сулеев Муса
* Авыл тарихы 

Төркем:Ырынбур өлкәсе татар авыллары
Айрат Сибагатуллин

**'
**Айрат Миңнемулла улы Сибагатуллин*' ― [[Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы|Татарстан Республикасының мәдәният министры]] (2011―2018).

== Тормыш юлы ==
Сибагатуллин Айрат Миңнемулла улы [[Татарстан Республикасы]] [[Саба районы]]ның [[Байлар Сабасы]] авылында туган. [[Казан дәүләт педагогия институты]]н «тарих» белгечлеге буенча тәмамлый.

1977 елдан – [[Чистай суднолар ремонтлау заводы]]ның радиооператоры.

1985-1989 елларда - [[Казан дәүләт педагогия институты]]ның студентлар һөнәри комитеты рәисе.

1989-1991 елларда – партиянең Бауман район комитеты инструкторы.

1991-1993 елларда – фильмнарны прокатка бирү буенча вәкил, «Киноцентр» Бөтенсоюз җитештерү-иҗат берләшмәсенең Татарстан бүлеге директоры урынбасары.

1993–1997 елларда – кинематография буенча Татарстан Республикасы Дәүләт комитеты рәисе урынбасары.

1997–1998 елларда – [[Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты|ТР Министрлар Кабинеты]] Аппаратының мәдәният һәм сәнгать бүлеге башлыгы.

1998–1999 елларда – Татарстан Республикасы Премьер–министры киңәшчесе. 1999–2002 елларда – “Татарстан” Дәүләт телерадиотапшырулар компаниясе рәисенең беренче урынбасары.

2002 елда – «“Яңа гасыр” телерадиокомпаниясе» ААҖ генераль директоры урынбасары.

2002 ел ноябреннән 2011 елның март аена хәтле - «Татарстан» Дәүләт телерадиокомпаниясе рәисе.

2011 -2018 елларда – [[Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы|Татарстан Республикасы мәдәният министры]].

2018 елның апреленнән 2020 елның 6 февраленә кадәр — «[[Татарстан — Яңа Гасыр]]» телеканалының башкаручы директоры һәм баш мөхәррире.

2020 елның 6 февраленнән (*Татарстан Иҗтимагый палатасы рәисе итеп сайланган Зилә Вәлиева урынына'') 2021 елның ноябренә кадәр — «Казан кремле» тарихи-архитектура музей-тыюлыгы җитәкчесе.

2021 елның ноябреннән ― ТНВ кино департаменты җитәкчесе .

## Гаилә хәле
Өйләнгән, ике улы бар.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Багажник

**Багажник** (йөксалгыч, ) — йөкне ташу өчен козау яисә пассажир салонында урнашкан бүлекчә.

Ике - яисә беркүләмле "универсал", һәчбәк, купе-һәчбәк, микровән, компактвән, минивән, вән козаулары белән җиңел автомобилләрдә багажник салоннан структур рәвештә аерылмаган, аңа юл козауның арткы өлешендә урнашкан ишек аша ашырыла.

Өчкүләмле козаулы (седан, седан-хардтоп, лимузин, купе, родстер кебек) автомобилләрдә багажник — пассажир салоныннан аерылган бүлек, аерым ябыла торган ишек белән.

Төркем:Автомобиль
O. Henri

**O. Henri** (inglizçä *O. Henry*, çın iseme **William Sidney Porter**, inglizçä *William Sydney Porter*, 1862-1910, Nyu-York) - AQŞ yazuçısı, kölke xikäyälär tanılğan avtorı.

## Tärcemäi xäle

William Porter 1862 yılda AQŞ Tönyaq Karolina ştatında tabib ğailäsendä dönyağa kilä. Öç yäşlek tulğaç, anıñ änise ülä, häm anı tätäse tärbiyäli başlıy.

Mäktäptän soñ daruxanädä eşli, öç yıldan Texasqa küçä, anda küp törle xezmätlärdä eşli.

1894 yılda Porter Ostin şähärendä *«The Rolling Stone»* digän üz kölke jurnalın bastırıp çığara başlıy.

1895 yılda Porter bank eşennän çığarıla, öskä çıqqan aqça öçen mäxkämägä tartıla.

Öskä çıqqan aqça cinäyätenä ğäyeplängännän soñ, Porter Honduras, soñraq Könyaq Amerikada yäşerenep yäşi.

### Törmä
AQŞqa qaytqaç, qulğa alına, mäxkämädä ğäyeplänä häm Kolumbus törmäsenä cibärelä. Törmädä öç yıl utıra (1898–1901).

Törmädä Porter xastaxanädä eşli, xikäyälär yaza häm O. Henri täxällüsen uylap çığara.

Tormış axırında bawır tsirrozı häm diabettan integä, 1910 yılda Nyu-Yorkta wafat bula.

## O. Henri büläge

Wafatınnan 8 yıldan soñ yazuçı xörmätenä O. Henri büläge buldırıla, yıl sayın öläşä. 

## İcat
Xikäyälär cıyıntıqları
*    «The Four Million» («Четыре миллиона»), 1906
*    «The Trimmed Lamp» («Горящий светильник»), 1907
*    «Heart Of The West» («Сердце Запада»), 1907
*    «The Gentle Grafter» («Благородный жулик»), 1908
*    «The Voice Of The City» («Голос большого города»), 1908
*    «Roads Of Destiny» («Дороги Судьбы»), 1909
*    «Options» («На выбор»), 1909
*    «Whirligigs» («Коловращение»), 1910
*    «Strictly Business» («Деловые люди»), 1910
*    «Sixes And Sevens» («Шестёрки-семёрки»), 1910
*    «Rolling Stones» («Под лежачий камень»), 1910
*    «Waifs And Strays» («Остатки» или «Всего понемножку»), 1910

## Ädäbiät

* 
* О. Генри — о творчестве писателя 

Törkem:АКШ язучылары
Тула өлкәсенең халкы

кеше. (). Халык тыгызлыгы —  кеше./км2. Шәһәр халкы —  кеше (78,98 %).

.

## Урбанизация
:

## [[Милләт|Милли]] төзелеше

## Гомуми харита
Харита легендасы :

## Искәрмәләр

Төркем:Тула өлкәсе
Габделхак Игебаев

**Габделхак Игебаев** (*тулы исеме* Габделхак Хаҗмөхәммәт улы Игебаев, ) – язучы, БР халык шагыйре (2010), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1991).

## Тәрҗемәи хәле
1930 елның 2 июлендә БАССР Җылаер кантоны (хәзерге Башкортстанның Баймак районы) Күсәй авылында туган. Балалар йортында тәрбияләнә. Темәс педагогика укуханәсен (1946), Уфа педагогия институтын (1950), Мәскәүдә әдәбият институтын (1971) тәмамлый.

1950-1969 «''Кызыл таң''», «''Совет Башкортстаны''» газеталарында, «*Пионер*» журналында әдәби хезмәткәр,
 
1971-1990  «''Агыйдел''» журналында бүлек мөдире булып эшли.

2016 елның 27 сентябрендә Уфада вафат.

## Иҗаты
Шигырьләре 1948-1949 елларда республика газеталарында күренә башлый. Беренче китабы – «*Яшьлек җыры*» шигырьләр җыентыгы (1954).

А. Игебаев - лирик шагыйрь, шуңа күрә  аның беренче шигырьләренә яшьлек дәрте белән сугарылган лиризм, юмор хас. Соңрак язылган әсәрләре югары  гражданлык пафосы, хис-тойгылар тирәнлеге белән аерылып тора.

Билгеле поэмалары: «*Корея кызы*», «*Гаилә шатлыгы*», «*Ирәндек бөркете*», «*Урал тавышы*», «*Оран сала Җир-ана*» рус, украин, кыргыз, татар, казакъ, үзбәк, якут телләренә тәрҗемә ителгән.

#### Китаплары
* Яшьлек җыры (1954)
* Туган җир (1956)
* Яңа чалымнар (1957, *очерклар*)
* Минем сеңелем (1958)
* Ирәндек бөркете (1959)
* Акбүзат (1960)
* Елмаегыз, йолдызлар (1964)
* Алтын дулкыннар (1966)
* Җиз кыңгырау (1968)
* Урал тавышы (1969)
* Сагына белә икән ташлар да (1972)
* Кайда сайрый сандугачкай (1974; 2010)
* Беләм җирем-суым кадерен (1976)
* Кар өстендә учак кабыздым (1978, *«Тәлгәшләр» җыентыгында*)
* Бәләкәч дусларыма (1979, *[[бала]]ларга*)
* Шигырьләр, поэмалар (1980)
* Гөлләр сибәрдәй булам (1984)
* Яшьлек илендә калам (Казан, 1997)
* Сайланма әсәрләр.2 томда (2004-2005)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Салават Юлаев премиясе (1991) – «*Әйтелмәгән сүзләр*» җыентыгы өчен
* Г. Сәләм исемендәге премия (1968) – «*Оран сала Җир-ана*» патетик поэмасы өчен
* Батыр Вәлит исемендәге премия
* РСФСР *([[1991]])* һәм БАССР *([[1980]])* атказанган мәдәният хезмәткәре 
* Салават Юлаев ордены (2005)
* БР халык шагыйре (2010)

## Әдәбият
# М. Кәрим. Каләмдәш иптәшләргә хатлар. – Абдулхак Игебаевка. *китапта*: Күтәрелгән кояшка карап. Уфа, 1960, 78-83 бб.
# Г. Рамазанов. Юл тынгысызларны ярата. Ағиҙел, 1975, № 12.

## Чыганаклар
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
;Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
*     Әдәбият картасы сайты
*    Башкорт энциклопедиясе
*     Уфа шәһәр сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Башкортстан халык шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Жуков районы (Калуга өлкәсе)

**Жуков районы** () — Калуга өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Жуков шәһәре.

## География
Мәйданы —  км2.

### Чиктәшлек

 — 

## Тарих
Жуков районы 1929 елда оештырылган.

## Халык саны

* шәһәр халкы —  %;
* авыл халкы —  %.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
Т-18

**Т-18** (**МС-1** — 1920-елларгы совет җиңел танкы. Француз танкы FT-17 нигезендә 1925-1927 елларда җитештерелгән беренче совет танкы.

1928-1931 елларда серияләп ясала, барлык 959 данә җитештерелгән.

Кытай хәрби тимер юлындагы низагта 1938-1939 елларда катнаша. Бөек Ватан сугышының башлангыч чорында кулланыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Танклар
Төркем:Әлифба буенча корал
Әҗәт

**Әҗәт, карыз** яки **заём**  — йөкләмәле мөнәсәбәтләрнең бер төре. Аның буенча бер як (карыз бирүче) икенче якка (карыз алучыга) акча яки төр билгеләре  (сан, авырлык, үлчәү берәмлеге) белән билгеләнгән башка әйберләрне милеккә бирә, ә карыз алучы карыз бирүчегә шул ук акча сумманы яисә шул ук төрле һәм шул ук сыйфатлы башка әйберләрнең тигез санын кайтарырыга вәгъдә итә. Башка затка кулланылышка тапшырылган әйбер (күрсәтелгән хезмәт) өчен түләү еш соңгысының кыйммәтенең проценты буларак исәпләнә һәм шартлары гамәлдәге кануннар белән билгеләнә.

Бүгенге финанс-икътисади системасының төп төшенчәләреннән берсе. Кредит алганда бирелгән вәгъдәләрне үти алмаган кеше банкрот дип игълан ителә.

## [[Ислам]]да заем
Ислам динендә, вакытлы кулланылышка бирелгән/алынган товар өчен каршылык буларак соңрак акча түләү рөхсәт ителсә, бирелгән/алынган акча өчен соңрак өстәмә акча түләү вәгъдәсен (*риба*) алу яки бирү гөнаһ дип санала. Бу, Ислам тәгълиматында акча - кыйммәте (ценность) һәм бәясе (стоимость) вакыт узуы белән үзгәрә алмаган, товар буларак кабул ителмәгән **инвестицияләү инструменты** (ягъни *абстракт кыйммәтнең матди үлчәме*) буларак кабул ителүен күрсәтә.

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад
Хисмәт Юлдашев

**Хисмәт Юлдашев** (Юлдашев Хисмәтулла Хәсән улы) — башкорт шагыйре.

Юлдашев Хисмәтулла Хәсән улы 1957 елның Казакъ Совет Социалистик Республикасының Кустанай өлкәсе Амангилде районы Өрпәк авылында туган. Балалык һәм үсмер чак еллары Ырымбур өлкәсе Александровка районы Исәнгилде авылында үтә. Монда сигез еллык мәктәпне тамамлагач, күрше авыл Карл Маркста урта мәктәп бетерә. Мәскәүдә М.Горький исемендәге Әдәбият иниститутында югары белем ала. Хисмәт Юлдашев Г. Сәләм исемендәге премия лауреаты. 1989 елдан БР һәм РФ Язучылар берлеге әгъзасы.

## Китаплары
* Себер еле : шиғырҙар / Хисмәт Юлдашев. - Өфө : Китап, 2012. - 183 с. : ил.; 17 см

## Чыганаклар
* Утябаев А. Щит Урала // Йәшлек. 1990
* Бикбаев Р. Обновление. Уфа: Башкнигоиздат, 1994
* Азнагулов Р. В темноте зажглась звезда // Башкортостан. 2004

Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан
Төркем:Шәхесләр:Ырынбур өлкәсе