open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хәнифә Гыйсмәтуллина

**Хәнифә Гыйсмәтуллина** (XIX гасырның икенче яртысы, Томск - XX гасырның беренче яртысы) - мөгаллимә, педагогика теоретигы, мәгърифәтче, язучы, публицист һәм шагыйрә. Хәнифә Гыйсмәтуллина — татар хатын-кызлардан беренче булып үз китабын чыгарган кеше (1895 ел). Беренче татар шагыйрәләренең берсе.
## Тәрҗемәи хәле
Хәнифә Гыйсмәтуллина Томск шәһәрендә мөдәррис гаиләсендә туа, ирләр мәдрәсәсендә укытыла торган дәресләрне атасыннан ала. Укудан соң Сембер губернасының Гурьевка авылында (хәзер - Барыш шәһәренең бер өлеше) Акчуриннар фабрикасы арасында кызлар өчен мәктәптә укыта. Хәнифә Гыйсмәтуллина кыз балаларны укыту мәсьәләсенә зур әһәмият бирә. Ул кызларны яңача укыта башлый. Укучыларны классларга бүлеп укыта, хәреф-аваз методын куллана. Хәнифә  Гыйсмәтуллина педагогикада  эре теоретик булып танылды. Ул уку белән кызларны җәлеп итү өчен бик күп көч куйды.  Дәресләрне мавыктыргыч, шатлыклы һәм күңелле итәргә тырышты.  Бу вакыт өчен мондый эш зур яңалык булды.

Хәнифә Гыйсмәтуллина шулай ук үзенең шигырьләрен язган һәм бастырган (бәлки, ул шигырьләрне үз исеме астында бастырган беренче татар хатыны булгандыр). Аның шигъри иҗатына иренең иртә үлүе зур йогынты ясый. Риза Фәхретдинов үзенең «Мәшһүр хатыннар» дигән хезмәтендә Хәнифә Гыйсмәтуллина турында: «Мәмләкәтемездә әсәре мәтбугъ улан хатыннарның әүвәлегесе бу заттыр... Зәүҗе вафат улмакла тол калып, җөмлә гомерене тәгълим юлына сарыф әйләмешдер», — дип яза.
## Хәниф Гыйсмәтуллинаның китаплары
### Педогогик теория
*«Мәгъдәнел-мәсаил» («Сораулар чишмәсе») 1890 елда басылган.
*«Гакыйдәтел-әһлехак» («Дөреслек яклыларның ышанулары») — 1895 елда басылган.
* «Тәргыйб» («Кызыксындыру») — 1898 елда басылган.
### Шигырьләр
*«Тәгъзия» («Юаныч») исемле лирик шигырьләр җыентыгы — 1897 елда басылган.
## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Татар педагоглары
Төркем:Хатын-кыз язучылар
Төркем:Хатын-кыз шагыйрьләр
Төркем:Хатын-кыз педагоглар
Каценеленбоген

**Каценеленбоген** - алман шәһәре һәм урта гасыр графлыгы атамасы буенча яһүд фамилиясе.
## Танылган йөртүчеләр
* Давид-Тевель Герцелевич Каценеленбоген (1847-1930) - раввин.
* Яков Шолом Каценеленбоген (1877-1904) - яһүд язучысы һәм педагог, журналист.
* Николай Давидович Каценеленбоген (1879-1943) - архитектор һәм граждан инженеры.
* Тамара Давыдовна Каценеленбоген   (1896-1976) - архитектор, 1920-30 нчы еллардагы эре торак комплекслары авторы.
* Михаил Ефимович Михайлов (Каценеленбоген, 1902-1938) - совет дәүләт эшлеклесе.
* Шира Каценеленбоген (שירה קצנלנבוגן) (туды 1979) - израиль актрисасы.
## Искәрмәләр
Анастасия Макарцева

**Анастасия Ивановна Макарцева** (1926-1986) — совет  авыл хуҗалыгы производствосында җитештерү алдынгылары, бринадир. Социалистик Хезмәт Каһарманы (1976).
## Тәрҗемәи хәле
Анастасия Макарцева 1926 елның 15 июлендә Мәскәү өлкәсенең Люберцы шәһәрендә туган, җиде классны тәмамлаган, Бөек Ватан сугышы вакытында ата-анасыз калган.

1942 елдан А.В. Ухтомский исемендәге Люберцы заводында башта лабораториядә, аннары төп цехта  фрезерлаучы операторы булып эшли, заводта миналар корпусын эшли. Сугыш тәмамланганнан соң берничә станокны хезмәтләндерә. Фрезер, токарь һәм бораулау станокларының гомуми санын җиде станокка җиткереп, күп станокчы булып эшли. 1960 елда А. И. Макарцева хезмәттәге казанышлары өчен  ССБР Югары Советы Президиумы Указы белән Ленин ордены белән бүләкләнә..

Озак еллар дәвамында А.И.Макарцева ундүрт кешедән торган бригада белән җитәкчелек итте, бригада югары темпларга ирештеләр һәм "Коммунистик Хезмәт" бригадасы дигән исем алды..

1976 елның 14 мартында ССБР Югары Советы президиумының "9 нчы бишьеллык заданиеләрен үтәүдә, Социалистик йөкләмәләрне арттырып үтәүдә һәм яхшы сыйфатлы продукция чыгаруда ирешелгән  хезмәт уңышлары өчен» Указы белән Анастасия Ивановна Макарцева Социалистик Хезмәт Каһарманы исеменә лаек булды, ул Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» медале белән бүләкләнде.

1976-нчы елда  КПССның XXV конгрессы делегаты итеп сайланды.

Анастасия Ивановна Макарцева Люберцы шәһәрендә яшәде, 1986 елның 9 маенда вафат булды.

## Бүләкләре
* «Урак һәм Чүкеч» медале (4.03.1976)
* Ике Ленин ордены (1960, 1976)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Дубов В. В. Гордость рабочего: Об А. И. Макарцевой, работнице Люберец. з-да с.-х. машин им. Ухтомского / Москва : Моск. рабочий, 1979 г. — 72 с.

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Клавдия Краснова

**Клавдия Федоровна Краснова** (туган. 1925) — авыл хуҗалыгы производствосында совет алдынгысы. Социалистик Хезмәт Каһарманы (1949).
## Тәрҗемәи хәле
Клавдия Федоровна Краснова 1925 елның 2 маенда Алтай краеның Глинка авылында туа. 1930 елда биш яшендә ятим  кала һәм балалар йортында тәрбияләнә, анда башлангыч белем ала.

1942 елда сугыш чорында, Клавдия Краснова хезмәт эшчәнлеген Совет районының В. И. Ленин исемендәге колхозында башлый. 1948 елда бөртекле культуралар үстерү буенча кырчылык звеносын җитәкли һәм 27 гектар мәйданда бодайдан 29,7 центнер уңыш ала.

1949 елның 20 маенда СССР Югары Советы Президиумының «1948 елда бодай һәм арыштан югары уңыш алганы өчен» Указы белән Клавдия Федор кызы Краснова Социалистик Хезмәт Каһарманы исеменә лаек була, ул Ленин ордены һәм  «Урак һәм Чүкеч» медале белән бүләкләнә.

1953 елдан 3 еллык край авыл хуҗалыгы мәктәбен тәмамлаганнан соң, агроном белгечлеге алып, «Путь к коммунизму» колхозында бакчачылык бригадиры, 1961 елдан «На страже мира» колхозында эшли.

К.Ф. Краснова Алтай крае халык депутатлары Советы депутаты итеп сайлана. Пенсиягә чыккач К. Ф. Краснова Томск өлкәсенең ябык шәһәрендә яши..

## Бүләкләре
* «Урак һәм Чүкеч» медале (20.05.1949)
* Ленин ордены (1949)
* «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале»
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Трудовая слава Алтая* / В. М. Самотохин. - Барнаул : Алт. кн. изд-во, 1985 г. — 223 с.
Төркем:Социалистик Хезмәт КаһарманнарыТөркем:Ленин ордены кавалерларыТөркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Гыйсмәтуллин

**Гыйсмәтуллин** — фамилия. Гарәп теленнән кергән «гыйсмәт» — «намус, йөз суы, пакълек; начар эшләрдән тыелу» сүзеннән ясалган.
* Габдулла Гыйсмәтуллин (*[[Габдулла Гыйсмәти]]*, 1883—1938), дәүләт эшлеклесе, педагог, журналист, БАССР мәгариф халык комиссары (1926-1928), ХХШ рәисе (1928-1929).
----
* Хәнифә Гыйсмәтуллина (XIX гасыр ахыры—XX гасыр башы), мөгаллимә, беренче татар шагыйрәләренең берсе. 
## Моны да карагыз
* Гыйззәтуллин
* Гыймаев
* Гыймадиев
* Гыймазетдинов
* Гыйматдинов

## Искәрмәләр


Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Карте Парван

**Карте Парван** ул төньяк-көнбатыш Кабул, Әфганстанда бистә, анда Сикһ Гурдвара Карте Парван, Ширно Джуниор Хай, Хотел Интер-Континеталь Кабул һәм Багһ-э Бала Пэлэс урнашкан. Бу урын Әфган Һинд дине тарафдарлары һәм Әфган Сикхчылык җәмәгатьләре өчен үзәк булып тора. Ул Кабул эшмәкәрлек бистәсеннән 3-тән 5 км-га кадәр ераклыкта урнашкан һәм Саланг Ватт юлы аның өлешен кисеп уза. Бу урын берничә югары дәрәҗәле йорты өчен мәшһүр. Яшәүчеләрнең күпчелеге таҗик халкы.
Бу бистәдә Кабулда Пакистан илчелеге урнашкан.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Бирла Мандир, Шаһад

**Бирла Мандир** - ул Һиндстанда, Махараштрада, Улһасангар Талукада, Шаһадта Сенчури Район Ширкәте янында урнашкан Витһоба Һинд дине гыйбадәтханәсе. Бирредә шулай ук күп Боливуд фильмнары төшерелгән булган, мәсьәлән, *[[Tere Naam]]*, *[[Prem Granth]]*, *[[Suhaag (1979 film)|Suhaag ]]* (Old), **, һ.б. Ул Һиндстанның 61 Милли Шоссесында (Кальян-Мурбад-Нагар-Нандед-Адилабад) һәм Махараштрада Кальяннан 4 км ераклыкта гына урнашкан.
## Барып җитү ысулы
Мумбаидан яки Кальяннан Асангаонга(An),Титвалага(Tl) яки Касарага(N) поездка утырырга һәм Шаһадта (кальян янында) төшәргә.
Көнчыгышта Шаһадтан  һәм Кальяннан Бирла мандирга рикшалар бар. Бирла мандир бик сәхнә һәм тыныч урын булып тора.
Янәшәдәге бакчада (Шиваҗи удьян) балалар өчен кече поезд бар, ул кичләрен эшли.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Documentary Film on Birla Mandir by Makshi Infotech
Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Вак колак ярканатлар

**Вак колак ярканатлар** () — шома борынлы ярканатлар гаиләлегенә караган имезүчеләр заты.

## Сыйфатлама
Вак колак ярканатның гәүдә озынлыгы 3,2—5,1 см, авырлыгы 3-8 г, канатлары тар, колачы 18-22 см. Аркасының төсе көрән-җирәннән алып соры-балавыз сарыга кадәр, корсагы ачыграк төстә. Натузиус вак колак ярканатның гәүдә озынлыгы 4,6—5,8 см, авырлыгы 5-12 г, канатларының колачы 23-25 см. Аркасының төсе көрән-балавыз сарыдан алып кызгылт төсмерле җирәнсу-куырга кадәр, корсагы көрән-соры. Йоны кыска, куе, төпләре кара. Колаклары зур түгел, очлы. Канатының яртысы арткы аягының тышкы бармагындагы аскы өлешенә беркетелгән. Койрыгы кыска.

## Үрчүе
Йөклелеге 40-60 көн дәвам итә. Гадәттә елына 1 тапкыр 1-2 бала тудыра. 3-7, кайвакыт 16 елга кадәр яши.

## Яшәеше
Эңгердә актив. Төзелешләрдә, агач куышларында, кыя ярыкларында яши.

## Туклануы
Нигездә бөҗәкләр белән туклана, табышын һавада тота.

## Таралышы
Якынча 40 төре билгеле. Евразидән алып Көньяк Африкага һәм Австралиягә кадәр таралган. Көньяк Уралда кәрлә вак колак ярганат һәм Натузиус вак колак ярганат очрый.

Җаек алды көньягында очрый.

## Искәрмәләр

Төркем:Ярканатлар
Солтан Гомәр Гали Сәйфетдин мәчете

**Солтан Гомәр Гали Сәйфетдин мәчете** (, Jawi: مسجد عمر علي سيف الدين)) — Бруней башкаласы Бәндәр-Сери-Бегаван шәһәрендә урнашкан мәчет — илдә ислам дине һәм мөселман мәдәниятенең символы. Аны еш кына Азия — Тын океан төбәгендә иң матур мәчетләрнең берсе дип саныйлар. Бу мәчет — мөселман җәмгыяте өчен табыну урыны һәм Брунейның танылган туристлык үзәге.
## Тарих
Мәчет Брунейның 28нче солтаны Гомәр Гали Сәйфетдин III хөрмәтенә аталган. Мәчет Брунейда ислам дине символы булып тора.

1949 елда милли мәчет төзү мөмкинлеген өйрәнү өчен комитет төзелә.

1952 елның декабрендә яңа мәчетне урнаштыру өчен тәкъдим ителгән беренче урын — Паданг.

Бина 1958 елда төзелгән һәм хәзерге заман ислам архитектурасының матур үрнәге булып тора.

## Архитектурасы
Мәчет архитектурасында ислам һәм Италия стильләренең йогынтысы сизелә. Мәчет архитектурасы Могол архитектурасы һәм Малайя стилен берләштерә. Бина Италия архитекторы һәм скульпторы Рудольфо Нолли тарафыннан проектланган. Төзелеш өчен чыгымнар якынча 7,7 — 9,2 миллион долларга бәяләнгән.

Мәчет елга яр буе янында ясалма лагунада төзелгән. Мәрмәр манаралары һәм алтын гөмбәзләре бар. Мәчет комплексына, эчке ишегаллары һәм фонтаннар белән тулган бакчалар керә.

Төп гөмбәзе чиста алтын белән капланган. Мәчетнең биеклеге 52 метрга җитә. Ул Бәндәр-Сери-Бегаванда ориентир булып хезмәт итә ала. 
Төп манарасы — мәчетнең үзенчәлеге. Анда Ренессанс стиле һәм Италия архитектура стиле гәүдәләндерелгән.

Намаз залы интерьеры пыяла мозаикага бай, анда шулай ук аркалар һәм мәрмәр баганалар күп. Бина төзелешендә кулланылган бөтен материал диярлек башка илләрдән кайтарылган. Мәсәлән, Италиядән мәрмәр, Шанхайдан гранит, Англиядән бәллүр люстрлар һәм Согуд Гарәбстаныннан келәмнәр кайткан.
## Галерея

File:Sultan Omar Ali Saifuddien Mosque; 2002.jpg|Мәчет күренеше
File:Sultan Omar Ali Saifuddin Mosque 02.jpg|   Мәчет һәм көймә төнлә
File:Omar Ali Saifuddin Mosque, BSB.JPG|  Мәчет төнлә


## Сылтамалар
* *Rozan Yunos*.   SULTAN OMAR ALI SAIFUDDIEN MOSQUE. The Brunei Times, 5.05.2007

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Бруней мәчетләре
Төркем:Сөнни мәчетләре
Ятчә

**Ятчә** () — сусарлар гаиләсенә караган имезүче.

## Сыйфатлама
Гәүдә озынлыгы 13-28 см, авырлыгы 40-100 г. Гәүдәсе озын, сыгылмалы. Төсе кышын ак, җәен аркасы көрән, корсагы ак. Йоны куе, кыска. Башы кече, муены озын. Колагы кыска, киң. Аягы һәм койрыгы кыска. Полигам. Җенси яктан 10-11 айда өлгерә. 3-12 (ешрак 4-7) колак тишеге капланган сукыр бала тудыра. 

## Таралышы һәм яшәеше
Евразияда, Төньяк Америкада таралган. 
Башлыча төнлә, кайвакыт көндез актив. 

Вак кимерүчеләр, сирәгрәк кошлар, җир-су хайваннары һ.б. белән туклана.

Урман, алан-кырларда, басуда, убыр очрый; кимерүчеләрнең иңнәрендә, эскертләрдә, таш араларында, агач тамырлары астында, торак янында яши, тычкан кебек кимерүчеләрне юк итә.

## Чыганаклар
* Ласка // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Сусарлар
Дайна шкафы

**Дайна шкафы,** шулай ук **җырлар шкафы** () — латыш фольклорчысы Кришьянис Барон тарафыннан булдырылган *дайна* латыш халык җырлары тупланмасы. Латыш халкының милли үзаңында иң мөһим урыннарның берсен биләп тора, кайбер чакта *милли гыйбадәтханә* дип тә исемләнә.

## Тарих
Кришьянис Барон рус алпавыты Иван Станкевич гаиләсендә укытучы булып эшли һәм бу елларда латыш көйләрен, шул исәптән дайналарны да туплауга керешә. 218.000 дайна тәшкил иткән тупланманы күп томда нәшер итә.

Шкаф 1880 елда Мәскәүдә Кришьянис Барон тарафыннан үз сызымнары нигезендә төзелә.

Фольклорчы үлгәннән соң, шкаф аның туганнанрында саклана, ә 1941 елда латыш фольклор саклау урынына тапшырыла. 1946 елда Латвия ССРның Әдәбият, фольклор һәм сәнгать институтына күчерелә, 1998 елда Латвия университетының Әдәбият, фольклор һәм сәнгать институтына тапшырыла.1998-2006 елларда дайналар цифрлаштырыла, рәсми сайтта урнаштырыла һәм 2014 елдан Латвия милли китапханәсендә саклана башлый. 2001 елда ЮНЕСКО тарафыннан "Җир истәлеге" исемлегенә кертелә.

## Тасвирлама
Шкафның зурлыгы биеклеккә 160 см, озынлыкка 42 см һәм киңлеккә 66 см тәшкил итә. Шкаф ике өлештән тора. Һәр өлеш 20 бүлектән торган 35 тартмадан гыйбарәт. Һәр тартмада 3 × 11 см зурлыктагы 150-200 кулъязма урнаштырылган. Төптә урнашкан 3 тартмада хатлар һәм кешеләр исемлеге саклана. Шкаф тупланмасы 268 815 данә язма тәшкил итә. Дайналардан тыш, бу кәгазьләрнең кайберсендә табышмаклар һәм әйтемнәр теркәлгән.

Бүгенге көндә шкафның ике копиясе бар: берсе Рига шәһәренең Барон музеенда, икенчесе Белгород өлкәсенең Мухоудеровка авылында саклана.

## Шулай ук карагыз

* Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы
* Матди булмаган мәдәни мирас

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

* 
* Latvijas enciklopēdija. Том II. — Рига: Valērija Belokoņa izdevniecība.
* Eintrag zu den Dainas  auf den Seiten des Latvijas Institūts
* 
* 
* 

## Сылтамалар
* dainuskapis.lv — Дайналар шкафы рәсми сайты
* Dainu Skapis - Cabinet of Folksongs unesco.org
Төркем:Латвия мәдәнияте
Ирена Попова

**Ирина Ольгердовна Попова** (1912 елның 22 июне — 2008 елның 3 мае) — совет авыл хуҗалыгы алдынгысы, Красноярск краеның Кан районы «Заветы Ильич» колхозы агрономы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1949).

## Тәрҗемәи хәле
Ирина Ольгердовна Попова 1912 елның 22 июнендә Харьков губернасының Харьков шәһәрендә Харьков таможнясы чиновнигы — поляк гаиләсендә туа..

1918 елның җәеннән башлап, Ватандашлар сугышы чорында Винница өлкәсендә туганнары янында яши. 1919 елда әтисе вафат була, ә олы абыйсы яшерен рәвештә туган җирен ташлап китәргә омтыла, ләкин тотыла. 1930 елда бөтен гаиләне Себергә Кан районына спецпоселениега җибәрәләр. Авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлап, Ирена Төньяк машина-трактор станциясендә, ә аннары Кан районының тәҗрибә станциясендә эшли башлый..

1947 елдан "Заветы Ильича" колхозында агроном булып эшли, эш нәтиҗәләре буенча Ленин ордены белән бүләкләнә.

1948 елгы эш нәтиҗәләре буенча ул бөртеклеләрне ун кырлы чәчү әйләнешенә ирешә, бу шунда ук бөртеклеләрнең югары уңышына китерә — һәр гектардан уртача 30,8 центнер бодай алына. Гомуми чәчү мәйданы 287,3 гектар тәшкил итә.

ССРБ Югары Советы Президиумының 1949 елның 21 февралендәге Указы белән авыл хуҗалыгында югары нәтиҗәләргә ирешкәне һәм уңышны җыеп алуда рекорд күрсәткечләре өчен Ирена Ольгердовна Поповага Социалистик Хезмәт Каһарманы исеме бирелә, ул Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» медале белән бүләкләнә.

Авыл хуҗалыгында артабан да эшләвен дәвам итә. Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәләрендә даими катнаша. 1958 елның декабрендә Саратов өлкәсенә күчеп килә, Энгельс тирмән (**?**) комбинатында агроном-орлыкчы булып эшли башлый. 1961 елдан бирле районның авыл хуҗалыгы идарәсендә эшли. 1967 елда лаеклы ялга чыга..     
Ирина Ольгердовна Попова Энгельс шәһәрендә яшәгән, 2008 елның 3 маенда вафат була.

## Бүләкләре
* «Урак һәм Чүкеч» медале  (21.02.1949)
* Ленин ордены (12.04.1948, 21.02.1949)
* башка медальләр
## Чыганаклар
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Агрономнар
Лолей

**Лолей** (Кхмер телендә:ប្រាសាទលលៃ) 
ул Камбоджада, Ангкорда 9-ынчы гасыр ахырында өч соң Ролуос гыйбадәтханәләренең иң төньякта урнашканы, башкалар булып Преаһ Ко һәм Баконг тора. Лолей Ролуоста кайчандыр чәчәк аткан Һариһаралайя шәһәренең өлеше буларак төзелгән һәм 893 елда Кхмер империясе патшасы Ясоварман I аны Шивага һәм патша гаиләсе әгъзаларына багышланган. "Лолей" атамасы хәзерге заман борынгы "Һариһаралайя" исеменең хәзерге кыскартылмасы дип фикер йөртелә, ягъни "Һариһара шәһәре". Кайчандыр утрау шәһәре булып Лолей үзәктән бераз төньяктарак утрауда урнашкан, хәзер корыган Индрататакада. Аның төзелеше Ясоварманның әтисе һәм алдан килүчесе Индраварман I хөкеме вакытында тәмамланган булган диярлек. Галимнәр фикеренчә гыйбадәтханәне утрауда, сулык уртасында урнаштыру аны символик рәвештә, Һинд дине риваятьләрендә дөнья океаннары белән әйләндереп алынган, Илаһлар йорты, Меру Тавы белән идентификацияләргә мөмкинчелек биргән.
## Урнашуы
Лолей терасада бергә төркем итеп ясалган дүрт кирпеч гыйбадәтханә манарасыннан тора. Патша Лолейны бабалары өчен төзегән. Берсен дәү әтисе өчен, берсен дәү әнисе өчен, берсен әтисе өчен һәм берсен әнисе өчен. Алдагы ике манара ир кешеләр өчен, шул ук вакытта арттагы ике манара хатын-кызлар өчен. Ике биегрәк манара бабалар өчен, ә ике кыскарак манара әти-әниләр өчен. Башта манаралар тирәли тышкы стеналар булган, алар аша керү гопура аша булган, әмма хәзерге вакытка кадәр стена да, гопура да сакланып калмаган. Хәзерге вакытта гыйбадәтханә монастырь янында, ул 9-ынчы гасырда ашрам янында булган кебек.
Гыйбадәтханәләр бизәк элементлары өчен мәгълүм, аларга фальш-ишекләр, кисеп ясалган фронтон, дэваталар һәм дварапалар, алар чын һәм фальш ишекләр тирәли торалар. Тоташтыргычларда һәм башка комташтан кисеп ясалган сурәтләр арасында күк Илаһы Индра, ул Айравата филенә атланган, макаралар дип аталган елансыман хайваннар, һәм күп-башлы Нагалар.
 
## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* Michael Freeman and Claude Jacques, *Ancient Angkor* (Bangkok: River Books, 1999.)
* Helen Ibbetson Jessup, *Art & Architecture of Cambodia* (London: Thames & Hudson, 2004.)
## Шулай ук карарга мөмкин
* Ангкор
* Камбоджа архитектурасы
* Баконг
* Преаһ Ко

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шиваизм
Әл-Фатих мәчете (Манама)

**Әл-Фатих мәчете** () — Бәһрәйн башкаласы Манама шәһәрендә урнашкан мәчет — илдә ислам дине һәм  мөселман мәдәниятенең символы. Иң зур мәчетләрнең берсе (берьюлы 7 мең кешене сыйдыра ала). Бәһрәйннең танылган туристлык үзәге (җомга һәм дини бәйрәм көннәреннән башка көннәрендә керү ирекле).

## Тарих

Мәчет 1987 елда Бәһрәйн әмире Гайсә ибн Сәлмән Әл-Хәлифә тарафыннан планлаштырылган һәм 1988 елда төзелеп беткән. Мәчет — хәзерге заман ислам архитектурасының матур үрнәге.

Бәһрәйннең идарә итүче династиясенә нигез салучы, беренче хәким (1783—1796)  (Әхмәд Яулап алучы) хөрмәтенә мәчеткә «Әл-Фатих» исеме бирелгән.

## Архитектурасы
Мәчетнең төп гөмбәзе  ясалган һәм 60 тоннадан артык авырлыкта. Әл-Фатих мәчете комплексына җәмәгатьчелек өчен 2006 елда ачылган яңа Милли китапханә керә.

## Галерея

File: MainPrayerHallAlFatehMosque-sadoonsphotography.jpg|Төп намаз залы
File: MainEntrance GateAlFatehMosque-sadoonsphotography.jpg| Мәчет капкалары
File: Grand mosque in Bahrain.jpg | Мәчет төнлә


## Сылтамалар
*  Ahmed Alfateh Islamic Center 
*   آل محمود: تجمع الفاتح الدرع الأول للبحرين ومنع سيل الدم باك مشين . alwatannews.net
*    Ahmed Alfateh Islamic Center в 2020
*    Al Fateh Grand Mosque  
## Шулай ук карагыз
 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Бәһрәйн мәчетләре
Төркем:Сөнни мәчетләре
51 нче мәктәп (Казан)

**** — Казанның нда, нда урнашкан белем бирү оешмасы.
## Тарих

## Уку-укыту эшчәнлеге
 балага  Укыту рус телендә алып барыла. Шуннан тыш, татар һәм инглиз телләре өйрәнелә.
## Мәктәп белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Казан мәктәпләре
Галимә Рәхмәтуллина

**Галимә Рәхмәтулла кызы Рәхмәтуллина** (XIX гасырның икенче яртысы — XX гасыр башы) - мәгърифәтче, язучы, беренче татар шагыйрәләренең берсе.
## Иҗат
Галимә Рахматуллинаның тормышы турында аз билгеле. Ул үзе яшәгән вакытта басылган ике китап ярдәмендә билгеле. Беренче китап - 1903 елда Ырынбурда басылган зур булмаган шигырьләр җыентыгы. Җыентык «Яднамә» дип аталган. Төрле чыганакларда төрле исемнәр күрсәтелә: «Аналарга яднамә» яки «Яднамә (Хатын вә кызлар өчен)»

Беренче Рәсәй инкыйлабыннан соң, цензура йомшарган вакытта, Галимә Рәхмәтуллина Казанда зур булмаган «Иҗмагъ ишеге» исемле  хикәяләр җыентыгын бастырып чыгара алды. Китабында көнчыгыш әдәбиятыннан файдаланып язылган бер хикәя урнаштыра. Вакыйгалар уйлап чыгарылган илдә бара. Хакыйкатьне эзләүче геройлар бөтен җирдә гаделсезлек һәм тигезсезлек белән очрашалар: социаль тигезсезлек һәм хакимиятнең гаделсезлеге, милли тигезсезлек һәм гендер тигезсезлек белән. Автор кешеләр чыгышлары һәм җенси буенча түгел, ә бу кешенең халык өчен эшләгән булуына карап фикер йөртергә чакыра: «Адәм балалары бердәй күрелеп, бәндә үзен башка милләтләрдән вә яки җенесләрдән артык күрмәсен. Мәгыйшәт, дөнья тереклегендә аларга якын, дус булсын... Нәсел аермасы вә җенес үзлеге игътибарга алынмасын. Мәгәр хезмәт ияләре йөзендә аларның күркәм сыйфатлары, ягъни иҗтиһат, ният, гамәлләре - халык файдасына хезмәтләре игътибарга алынмак лазим»

## Чыганаклар
*Бурнашева З. Татар хатын-кызлары хәрәкәте тарихыннан.— Казан: Татар. кит. нәшр., 1971.— 35—37 б.; 
*Гайнуллин М. Татарская литература XIX века.— Казань: Татар. кн. изд-во, 1975.— С.156—157; Татар энциклопедия сүзлеге.— Казан: ТЭИ, 2002.— 518—519 б. 
*Шәймәрданов Р., Хуҗиәхмәтов Ә. Татар милли педагогикасы.— Казан: Мәгариф, 2007.— 83—84 б.
*Татар педагогик фикере антологиясе: ике томда. 1 т. (борынгы төрки чор – XX гасыр башы).– Казан: Татар. кит. нәшр., 2014. б. 311 ISBN 978-5-298-02383-2

## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Хатын-кыз язучылар
Төркем:Хатын-кыз шагыйрьләр
Төркем:Татар феминизм эшлеклеләре
Маунт Сома

**Маунт Сома** (Сома тавы) ул Америка Кушма Штатларында Төньяк Каролинада Блю Ридж Тауларында 2011 елда нигезләнгән мәйданы 435 акр васту шастра җәмәгате.

## Тасвирламасы
Сома тавында зиярәт кылучылар үзәге, медитация залы һәм Ведик Шри Сомешвара гыйбадәтханәсе бар. Гыйбадәтханә 46 тонна кул белән кисеп ясалган Һинд гранитын кулланып һәм Васту архитектурасы буенча төзелгән булган. Гыйбадәтханәдә кулдан киселгән гранит Наваграхалар (тугыз планета) һәм 20 фут биеклегендә Ходай Хануман поты бар.
## Тышкы сылтамалар
* Official website
## Искәрмәләр

Төркем:АКШта Һинд дине
Төркем:Медитация
Төркем:Наваграхаларга табыну
Төркем:Хануманга табыну
Ләйлә вә Мәҗнүн (Фөзүли)

**Ләйлә вә Мәҗнүн** (, لیلی و مجنون) — XVI гасырның бөек шагыйре Мөхәммәт Фөзүли тарафыннан 1536 елда әзери телендә иҗат ителгән лиро-эпик шигъри әсәр. Шагыйрьнең иң даһи әсәре булып санала. Әсәр Багдадның госманлы хакиме Өвәйс пашага багышланган. Әсәр 3096 бәеттән гыйбарәт. Бу әсәр нигезендә 1907 елда Өзәер Хаҗибәев тарафыннан беренче опера иҗат ителә.

## Ачыклама
Фөзүли әсәре әзери халык авыз иҗаты мотивларына нигезләнгән һәм Шәрыкъ классиклары традицияләрен дәвам итә. Бу җәһәттән әдипләрдән беренче булып фарсы классик шагыйре Низами Гәнҗәви исеме ассызыклана. Низами Гәнҗәви беренче булып гарәп легендалары нигезендә  "Ләйлә вә Мәҗнүн" әсәрен иҗат итә. Мөхәммәт Фөзүли әсәренең төп аермасы буларак 22 газәл. 2 мөрәббә, 2 мөнәҗәт кертүе билгеләнә.

Әсәрнең төп каһарманы Кәйс исемле шагыйрь тормышының мәгънәсен мәхәббәттә эзли. Сыйнфый-дини кагыйдәләр аның юлында киртә булып баса. Үзе яшәгән даирә кешеләре тарафыннан Кәйс тилергән булып күрелә һәм аңа "Мәҗнүн" дигән кушамат тагыла. Әсәрнең төп бәрешеле буларак, Кәйснең сылу Ләйләгә карата мәхәббәте аркасында нык гаеплүе ята. Әсәр ахырында мистик агымнар көчәйсә дә, автор чын кешелекле мәхәббәт хисләрен тирән тасвирлауга ирешә.

Россия Фәннәр Академиясенең Шәркыять институтында  «Ләйлә вә Мәҗнүн» кулъязмаларының 12 исемлеге саклана.

## Ләйлә вә Мәҗнүн дөньясы
Әйләнә-тирә Фөзүли әсәрендә тирән һәм киң сурәтләнә.

* Төрле ландшафтлардан сахраларга әһәмият бирелә.
* Терлекләрдән ут күбәләге (*pərvanə*), былбыл (*bülbül*), күгәрчен (*kəbutər*), йор (*qəzal*), болан (*gəvəzn*), бүре (*gürg*), төлке (*rubah*), арыслан (*arslan*, *şir*), юлбарыс (*pələng*) и каплан(*qaplan*) тасвирлана;
* Үсемлекләрдән — роза (*gül*), лалә (*lalə*), нәргис (*nərgis*), самшит (*şümşad*) һәм кипарис (*sərv*);
* Илләрдән — Рум (*Rum*), Шәм (*Şam*), Согуд Гарәбстаны (*Nəcd*), Хиҗаз (*Hicaz*), Иранның Хорасан өлкәсе (*Xorasan*);
* Планеталардан — Чулпан, Юпитер (*Müştəri*, *Bərcis*), Меркурий (*Ütarid*), Мәрих (*Bəhram*) и Сатурн (*Keyvan*);
* Йолдызлыклардан — Хәмәл (*Həməl*), Гакрәп (*Əqrəb*) и Өлкәр (*Sürəyya*);
* Халыклардан: төркиләр (*тürk*) һәм гарәпләр (*ərəb*).

## Галерея

Файл:Mejnun in the desert.png|Мәҗнүн сахрада. Азәрбайҗан милли гыйлем академиясенең Кулъязмалар институты
Файл:Miniature for Leyli and Majnun poem by Fuzuli 2.jpg|Фөзүлинең "Ләйлә вә Мәҗнүн"енә караган XVIII гасыр миниатюрасы
Файл:Fuzuli. leyli ve mecnun2.png|Ләйлә вә Мәҗнүн, Фөзүли
Файл:Məhəmməd Füzulinin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-arxa.gif|Мәҗнүн төшерелгән тәңкә (Азәрбайҗан). Фөзүлинең 500 еллына багышланган.


## Чыганаклар

* *Дмитриева Л. В.* Исторические и поэтические тюркоязычные рукописи и их творцы (по материалам собрания Института востоковедения Академии наук СССР) // Советская тюркология. — 1982. — № 5.
* http://www.iranica.com/articles/fozuli 
* Мифический камень Йада в литературе и фольклоре тюрских народов www.academia.edu

## Искәрмәләр


## Шулай да карагыз

* Мөхәммәт Фөзүли
* Низами Гәнҗәви

Төркем:Азәрбайҗан әдәбияты
Төркем:Шәрык әдәбияты
Гыйззениса Таҗетдинова

**Гыйззениса Таҗетдинова**(1894, Казан губернасы,Татар Әйшәсе - 1970) -  басмаханә эшчесе, инкыйлабчы, профсоюз, дәүләт һәм фирка эшлеклесе, хатын-кыз хокуклары өчен көрәшче.
## Тәрҗемәи хәле
Татар Әйшәсендә ярлы крестьян гаиләсендә туган. Ике ел туган авылда остазбикәсендә укыды. Җир җитмәү сәбәпле, аның әти-әнисе 1908 елда Казанга күченә. Гыйззениса Кәримовлар матбагасында китап төпләүче булып эшләгән. Анда ул булачак ире белән танышкан, аңа 1912 елда кияүгә чыккан.

Беренче Бөтендөнья сугышы башланганнан соң аның ирен фронтка чакыралар. Гыйззениса өч бала белән кала, типографиядә эшләвен дәвам итә. Солдатның хатыны буларак ул азык-төлек паегы ала иде. Паек чиратында күп сәгать торганда,  Гыйззениса башка солдат хатыннарына "Йолдыз" гәзитәсен укыган. Бу полиция һәм революционерларның игътибарын җәлеп итте.

1917 елның мартында аның ире фронттан туберкулезның авыр формасы белән кайткан. Аннан туберкулез балаларга да йоккан. Яз көне, иренең дусты чакыруы буенча, Гыйззениса профсоюз җыелышларына йөри башлады һәм китап төпләүчеләрнең профсоюзына керде. Сентябрьдә Гыйззениса РСДЭФ(б)га кабул ителгән иде. Шул ук елның ноябрендә аның ире үлгән. Озакламый туберкулездан Гыйззенисаның ике баласы үлде.
Гыйззениса Таҗетдинова Казан советына сайланды. 1919 елда ул Мәскәүгә укырга китә. 1925 елда Казанга әйләнеп кайта һәм ТАССРның хатын-кыз бүлеген җитәкли. Бу постта булганда, хатын-кызлардан профессионаллар әзерләүгә зур игътибар бирде.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ сәясәтчеләре
Төркем:Татар революционерлары
Төркем:Марксистлар
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Татар феминизм эшлеклеләре
Төркем:Профсоюзларны эшлеклеләре
Төркем:Хатын-кыз сәясәтчеләр
Төркем:Хатын-кыз революционерлар
Нәүрүзов

**Нәүрүзов**, *шулай ук* Нәүрузов, Нәүрүзев — фамилия.
* Вәгыйзь Нәүрүзев (XIX гасыр — 1920 елдан иртә түгел), журналист, мөхәррир.
* Равил Нәүрүзев (1946—1999), ССРБ футболчысы (һөҗүмче) һәм футбол тренеры, Казан «Рубины»ның баш тренеры (1989).
----
;Нәүрүзова
* Диләрә Нәүрузова (1970), рәссам.
----
* Фатыймаи-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова (1889—1914), журналист, укытучы, мәгърифәтче, публицист, мөхәррир, феминизм эшлеклесе. 
## Моны да карагыз
* Нәүрүз

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Сатралар

**[[Сатра]]лар** алар Шанкардэв (безнең эраның 1449-1568), Мадһабдэв, Дамодардэв һәм аларның өйрәнчекләре тарафыннан Ассамда һәм якындагы урыннарда нигезләнгән Экашарана монстырьлары. Сатраның җитәкчесе  *Сатрадһикар* дип атала.  Гадәттә Сатралар мәдәни артифактлар хәзинәләре булып тора.
## Сатралар исемлеге

## Искәрмәләр

||Sri Sri nachanipar satraor|| Lakhimpur|| Mahapurux Sri Sri Gupaldev||
## Тышкы сылтамалар
* The Satras at atributetosankaradeva.org.
* SATRA CULTURE : A Brief Introduction at enajori.com.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Тиеннәр

**Тиеннәр** () — кимерүчеләр отрядына караган, агач куышына оялый торган кечкенә җәнлекләр. Моннан тыш тиеннәр дип "Sciurus" ыруына караган кызыл тиеннәр, пальма тиеннәре гаиләсен һ. б. атыйлар.

Ылыслы һәм катнаш урманнарда яши, үсемлек азык белән туклана. Тиен кышкылыкка агач чикләвекләрен әзерли. Чикләвек агач куышына, җиргә күмеп яшерә. Кайбер тиеннәрнең начар хәтерле булуы, урманны саклауда булышлык итә: җиргә күмелгән чикләвекләрдән яңа үсентеләр үсеп чыга. Агач куышында оя ясый. Ана тиен елына ике-өч тапкыр унлап бала китерә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Русские названия по книге Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие» Кн. 2 = The New Encyclopedia of Mammals / под ред. Д. Макдональда — М.: «Омега», 2007. — С. 441. — 3000 экз. — ISBN 978-5-465-01346-8.
* Соколов В. Е. Пятничный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова — М.: Рус. яз., 1984. — С. 143. — 10 000 экз.

Төркем:Тиеннәр
Чурчхела

**Чурчхела** (, []) — гөрҗиләр милли ризыгы. Йөзем согы, чикләвек һәм оннан ясала. Бадәм, әстерхан чикләвеге, фундук, шоколад, йөзем җепкә тезеп куела, йөзем согына манып алына һәм шәм шәкелендә киптерелә. Гөрҗистанның Кахети өлкәсендәге Чурчхела ризыгын хәзерләү ысулы 2015 елда *Гөрҗестан [[Матди булмаган мәдәни мирас|матди булмаган мәдәни мирасы]]* буларак таныла.

## Тасвирлама
Гадәттә, ризык, кирәкле шикләвек-җимешләр өлгерүе һәм җыелуы белән көз көне өйләрдә хәзерләнә. Борынгы заманнардан ризыкны хатын-кызлар үзләренең сугышта көрәш алып барган ирләренә җибәргән. Тыгызлык һәм катылык сыйфатлары һәм уңай зурлыгы аркасында чурчхела төрле шартларда озак сакланган. Гадәттә, Яңа ел һәм Раштуа бәйрәмнәренә кадәр саклана һәм табыннарда иң мөһим тәм-том азык урынын били.

Чикләвек-җимешләр җепкә тезелеп кертелгәч, алар өчен он белән куетылган махсус сок хәзерләнә. Бу сокның ике төрләре Татара һәм Феламуши кулланыла. Гадәттә, сокка манылып алынган чикләвек-җимеш җебе кояшта киптерелгән. Шәраб туган ягы булып саналган Кахети өлкәсе шулай ук иң яхшы чурчхела ризыгы ясавы белән танылган.

Ризыкның исеме колх телендәге ике сүздән гыйбарәт: «чхур» — салкын, «чхер» — кайнар.

## Башка илләрдә
Чурчхела башка төрле халыкларда да популярлык яулаган, шулар арасында: Азәрбайҗан, Әрмәнстан, Кипр, Греция, Россия өлкәләре, Украина, Иран һәм Төркия. Фарсыларда ризыкка карата "татлы йөзем согы" () дигән атама кулланыла. Әрмәннәрдә (, *кагтср суҗук*), юнаннарда (, *сутзуки*), төрекләрдә (, җевизли суҗук) *баллы колбаса* дип исемләнә.



## Галерея

File:Naschmarkt Wien 2009 PD 20091008 035.JPG
Making of Churchkhela (6253776040).jpg
File:Tschurtschchela.jpg
File:Churchkhela (4).jpg
File:Churchxela.jpg
File:Churchkhela.jpg


## Шулай да карагыз

*Гөрҗиләр
*Ризык

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* 

* 
* 
* 
* 
* 
*  
* Procook.ru:Чурчхела 
*
*
*Чурчхела: что это такое, калорийность, польза и пошаговый рецепт  *sevgb2.ru*
*
*Кавказская кухня 
*
Төркем:Милли ризыклар
Боҗонгменҗе

**Боҗонгменҗе** ул Индонезиядә, Көнбатыш Явада, Бандунг регентлыгында, Ранчаэкек суб-районында 7-енче гасыр   Һинд дине чандисы (гыйбадәтханәсе) хәрабәләре. Боҗонгменҗе Көнбатыш Явада табылган берничә гыйбадәтханәләрнең берсе.
## Тарихы
Гыйбадәтханә хәрабәләре 2002 елның 18 августында асаба кешеләр тарафыннан текстиль фабрикасы артында зиратта табылган булган. Бер ай узгач археологлар такымы казылманы алып барганнар һәм уңышлы итеп гыйбадәтханә пьедестал нигезен тапкан, ул гыйбадәтханә калдыклары булган.
## Корылмасы

Гыйбадәтханә Прианган күтәрелгән җирендә диңгез дәрәҗәсеннән 698 метр биеклектә урнашкан. Гыйбадәтханә төзелеш материалы буларак  андезит таштан ясалган. Гыйбадәтханәнең планы квадрат нигезе һәм яклары озынлыгы алтышар метр. Гыйбадәтханәнең бина формасы гади һәм стеналары бары тик бер каттан барельефтан һәм бизәлештән башка итеп ясалган. Гыйбадәтханә ташының геологик өйрәнүе Боҗонгменҗе гыйбадәтханәсе 5-енче гасырдан 7-енче гасырга кадәр караганына ишарә итә. Боҗонгменҗе урынында археологик табылдыкларга нигезләнеп, гыйбадәтханә 7-енче һәм 8-енче гасыр арасында төзелгән дип фараз ителә. Ягъни Боҗонгменҗе гыйбадәтханәсе Ява Утрауларында иң борынгы гыйбадәтханәләрнең берсе, ул Үзәк һәм Көнчыгыш Ява гыйбадәтханәләреннән борынгырак яки кимендә Үзәк Явада Диенг гыйбадәтханәләре бер үк чорга карый.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Батуджайя
* Чангкуанг
* Индонезия чандисы
## Билгеләмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Паракала Матт

**Браһматантра Сватантра Паракала Матха** ул Карнатакада нигезләнгән Вишнуизм монастыре (матһа). Ул Һинд дине җәмгыятенең Вайшнавизм традициясенең Вадакалай деноминациясенең беренче урта гасыр монастыре. Шри Шри Шри Браһматантра Сватантра Паракала Матһа беренче мәртәбә Шри Шри Браһматантра Сватантра Җияр, Шри Веданта Дэсика Свамин өйрәнчеге тарафыннан нигезләнгән булган.
Матһа исемен Шри Тирумангаи Альвардан алган, ул шулай ук Шри Паракалан буларак мәгълүм. Матһаның штаб-фатиры Майсорда. Матһаның 1399 елдан бирле Майсор Патшалыгы монархлары белән тыгыз бәйләнеше бар, шуңа күрә Майсор Сарае Матһа янында урнашкан. Майсор патшалары Матһаны рәсми гурукулы итеп тотканнар. Әле хәзер дә патша варислыгының Матһага якын мөнәсәбәте бар. Хәттә хәзер дә барлык патша церемонияләрен Матһа карап тора.
Паракала Матһа Шри Рамануджаның факелын тотучы буларак Шри Веданта Дэсика тарафдарлары оешмалары арасында. Башкалары булып Аһобила Матһа, Шрирангам Шримад Андаван Ашрамам һәм Шри Поундарикапурам Андаван Ашрамам тора.
Әлегә кадәр 36 күрүче (башлары) булган. Бу Матһаның җитәкчесе булып Вудейяр династиясенең мирас ачарьясы тора. Биредә Хайягрива потына табыналар һәм аны  Веданта Дэсика биргән дип ышаныла.

## Җитәкчеләре
Шри Паракала Матһаның Ачарья парампарасы түбәндәгечә:

## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Sri Vaishnavism
* :en:Ramanuja
* :en:Vedanta Desika
* :en:Ahobila Matha
* :en:List of Heritage Buildings in Mysore
## Искәрмәләр

Төркем:Вишнуизм
Төркем:Шри-вайшнавизм
Төркем:Һинд дине
Говинд Дэв Җи

Вайшнава **Говинд Дэв Җи** гыйбадәтханәсе Һиндстанда Раджастхан штатында Җайпур районында урнашкан. Ул Җайпурның Сити Пэлэсы комплексында урнашкан. Муртины җиңел итеп Сити Сараеннан күреп була. Гыйбадәтханә Говинд Дэв Җига (Ходай Кришнага багышланган). Бу гыйбадәтханә Вриндаванның 7 Тһакур гыйбадәтханәләре арасында - Радһаваллабһ җи, Шри Бэнки Биһари Җи, Шри Говинда Дэв Җи һәм тагын дүртесе. Илаһның поты (муртисы) бирегә Вриндаваннан Җайпур нигезләүчесе Раджа Саваи Җаи Сингһ II тарафыннан китерелгән булган. Популяр риваять буенча гыйбадәтханәдә Ходай Кришнаның сурәте Кришнаның Җирдә инкарнациясе вакытында формасына охшаш.
## Риваять
Риваять буенча, Ходай Говинд Дэвҗиның сурәте шулай ук "Баҗракрит" булрак атала, бу аның Баҗранабһ тарафыннан ясалганын күрсәтә - бу Ходай Кришнаның оныгының угылы. 5000 ел элек Шри Баджранабһка якынча 13 ел булганда, ул дәү әнисеннән Ходай Шри Кришнаның кыяфәте ничек булганы турында сораган; шуннан соң ул аннан бирелгән күрсәтмә буенча сурәт ясаган. Шулай да ул, потның табаннары гына Ходай Шри Кришнаныкына охшаш дип әйткән. Ул башка сурәтне эшләгән, шулай да аңа күкрәге Ходай Шри Кришнаныкына охшаш дип әйтелгән булган. Шуннан соң, ул өченче сурәтне ясаган һәм аңа карап ул тыйнаклыгын күрсәтер өчен йөзен вуаль белән каплаган һәм пот нәкъ Ходай Шри Кришна кебек булганына ишарә иткән.
Беренчесе "Мадан Моһанҗи" буларак мәгълүм булган. Икенчесе Ходай "Гопинатһҗи" дип аталган булган һәм өченчесе Кришна Ходаена охшаш булганы ХОДАЙ "Говинд Дэвҗи" дип атала. Гасырлар узу белән Һинд мәдәниятенең даны онытылган булган һәм вакыт комнары җыелган булган. Һәр башка әйбер белән бу дәрәҗәле илаһи сурәтләр кешеләр хәтирәсеннән шулай ук югалтылган булган. 500 ел элек тирәсе, риваять буенча Шри Чайтанья Махапрабху өйрәнчекләрнең берсен Говинда потын казып чыгарырга сораган, ул Могол мародёрларыннан яклау өчен күмелгән булган.
Говинд дэвҗи гыйбадәтханәсендә югары тере рухи атмосфера, ул тугърыларның йөрәкләрен яшь итә һәм Ходай Кришнаның яратучы энергиясе аларны материализм эффектларыннан бушата һәм җанны тынычлыкның олырак патшалыкларына алып китә.
Вайшнавитлар өчен, аеруча Ходай Кришна тарафдарлары өчен, бу Вриндаваннан тыш иң әһәмиятле гыйбадәтханәләрнең берсе булып тора.
'Аартилар' һәм 'Бһог' көненә җиде мәртәбә Илаһның пәрдәсе  'Даршан' өчен ачылганда җиде мәртәбә тәкъдим ителә. Меңнәрчә тугърылар гыйбадәтханәгә көн саен киләләр һәм Джнамаштами вакытында хәттә тагын да күбрәк тугъры килә.
## Аартида Говинд Дэв Җиның вакытлары

Говинд Дэв Җи Гыйбадәтханәсендә көненә 7 аарти бар һәм шул вакытта тугърылар Ходай Говинд  даршанына ия була алалар

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Раджастхан туризм веб-сайты 
* Говинд Дэв Җи Гыйбадәтханәсенең рәсми веб-сайты

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары

**Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары** — Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе белән бүләкләнгән шәхесләр.

Исемлектә хронологик тәртиптә бөтен Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе ияләре тәкъдим ителгән (237).

## [[1950-еллар]]

## [[1960-еллар]]

## [[1970-еллар]]

## [[1980-еллар]]

## [[1990-еллар]]

## [[2000-еллар]]

## [[2010-еллар]]

## [[2020-еллар]]

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Тукай премиясе лауреатлары (1958—1981)

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе
Виктор Герасименко (мәгънәләр)

**Виктор Герасименко**:
* Виктор Герасименко (1933—2005), экскаватор һәм кран машинисты, новатор, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1963).
* Виктор Герасименко (1949), театр рәссамы, РФ атказанган рәссамы (2005), Тукай премиясе иясе (2020).

Төркем:Шәхесләр
Герасименко

**Герасименко** — фамилия.
* **[[Виктор Герасименко (мәгънәләр)|Виктор Герасименко]]** 
** Виктор Герасименко (1933)
** Виктор Герасименко (1949)
* Иван Герасименко (1913—1942), матросовчы.
## Моны да карагыз
* Герасимов

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Герасимов

**Герасимов** — фамилия.
* Александр Герасимов (1975), спортчы (волейбол) һәм тренер, Россия чемпионы (1998/99).
* Алексей Герасимов (1881—1952), химик, фән докторы, профессор, ТАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1939).
* Валерий Герасимов (1955), ССРБ һәм РФ хәрби эшлеклесе, РФ атказанган хәрби белгече (2009), РФ каһарманы (2016).
* **[[Виталий Герасимов]]:**
** Виталий Герасимов (1941―), химик-технолог, фән докторы, профессор, ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1995).
** Виталий Герасимов (1977), Россия хәрби башлыгы, генерал-майор.
* Геннадий Герасимов (1930—2010), ССРБ һәм РФ дипломаты, журналист, РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Марк Герасимов (1873—билгесез), керәстиян, Казан губернасыннан РИнең 1 нче Дәүләт думасы депутаты.
* **[[Михаил Герасимов]]**
** Михаил Герасимов (1885—1944), чирмеш телендә иҗат иткән язучы, Хезмәт Каһарманы (1924).
** Михаил Герасимов (1907—1970), антрополг, археолог, сынчы, фән докторы, ССРБ Дәүләт бүләге иясе (1950).
* Николай Герасимов (1898—1952), геолог, фән докторы, профессор.
* **[[Сергей Герасимов]]** :
** Сергей Герасимов (1906―1985), кинорежиссёр, СССР халык артисты (1948), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1974).
** Сергей Герасимов (1915―1944), хәрби очучы, Советлар Союзы Каһарманы (1944)
** Сергей Герасимов (1967), спортчы (дзюдо), тренер, , самбо буенча РФ атказанган тренеры (1995).
## Моны да карагыз
* **[[Герасименко]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Без һәм безнең таулар (һәйкәл)

***Без һәм безнең таулар'',''' шулай да ***Без вә безнең таулар**''  (, ''менк энк мер сарери;'' '') —'' [[Ханкәнде]]**' *(Степанакерт)* шәһәренә керү урынындагы калкулыкта урнашкан һәйкәл. Җирле халыкта "Карт белән карчык" (, *татик-папик*) атамасы кулланыла. 

## Тарих
Һәйкәл Әрмән ССР халык рәссамы, скульпторы Саргис Багдасарян һәм архитектор Юрий Акопян тарафыннан 1967 елда кызыл октембрян (армавир) туфыннан ясала.  Азәрбайҗан ССР хакимияте каршы булуына карамастан, Таулы Карабаг өлкә башкарма комитет рәисе Мушег Оганҗанян ярдәме белән, һәйкәл Ханкәнде шәһәре янында урнаштырыла.

Һәйкәлдә карт белән карчык сурәтләнгән. Авторның теләге буенча, һәйкәл постаментка түгел, ә җиргә урнаштырылган. Бу алынма ярдәмендә һәйкәл җирдән үсеп чыккан сыман, ягъни калкулыкның дәвамы буларак күзалланырга тиеш.

"Правда" газетасы хәбәр итүе буенча, "Без вә безнең таулар" озын гомерле кешеләргә багышланган дөньядагы иң беренче һәйкәл булган. Шаген Мкртчян, 1983 елгы чыганакларга нигезләнеп, һәйкәл урнашкан Таулы Карабаг регионы СССР заманында "планетаның озын гомерле кешеләр эпицентры" булуын ассызыклый. СССРның иң күп йөз яшьтән узган олы кешеләр саны бу җирләрдә яшәгән.

Һәйкәл танылмаган Таулы Карабаг Республикасы байрагында, 5 Таулы Карабаг драмы ( ) һәм Әрмәнстан истәлекле тәңкәсендә сурәтләнгән.

2024 елның ноябрендә Telegram социаль челтәрендә һәйкәлнең алгы ягында да, арткы ягында да вандализм актлары төшерелгән фотосурәтләр һәм видеолар бастырылган. Кайбер язуларда әрмәннәргә һәм Әрмәнстанга кимсетүле мөнәсәбәт сизелә. Һәйкәл тирәсендәге территория дә зыян күргән. Азәрбайҗан Хөкүмәте һәйкәлне сүтү мөмкинлеген дә карый.

## Галерея

Файл:Emblem of the Republic of Artsakh.svg|Таулы Карабаг Республикасы илтамгасы. Уртасында "Без вә безнең таулар" һәйкәле сурәтләнгән.
Файл:Coat of Arms of Stepanakert.gif|Ханкәнде шәһәре туграсындагы дүрт сурәтнең берсендә "Без һәм безнең таулар" һәйкәле күрсәтелгән.
Файл:AM 25 dram Ag 1994 Artsakh b.png|Әрмәнстан истәлекле тәңкәсенә төшерелгән "Без вә безнең таулар" һәйкәле - Арцах.
Файл:Nagorno 5 dram 2.jpg|5 Таулы Карабаг драмы тәңкәсенә төшерелгән һәйкәл сурәте.


## Шулай да карагыз

* Таулы Карабаг Республикасы
* Әрмәнстан 

## Чыганаклар

* Бакинский рабочий - Бакы, 1983 - 10 февраля (№ 34)
*Бегларян Ашот. Путешествие по Арцаху
* Мкртчян Ш. М. Историко-архитектурные памятники Нагорного Карабаха (перевод с армянского) = Լեռնային Ղարաբաղի պատմա-ճարտարապետական հուշարձանները / Арутюнян В. М., Улубабян Б. А. Перевод с армянского: Багдасарян Л. Р., Петросян Г. Л., Аракелян Н. А.. — Ереван: «Айастан», 1988. — С. 153. — 360 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-540-00402-7.
*Нагорный Карабах - Баку, 1983.
*"Правда" газетасы, Мәскәү, 1976 - 31 декабря (№ 365)
* 
* «Մենք ենք, մեր լեռները». նորոգումից հետո բացվեց Արցախի գլխավոր խորհրդանիշը 
* Արցախ, Հայոց աշխարհ  
*  

## Искәрмәләр

Төркем:Таулы Карабаг
Төркем:Әрмәннәр
Разия Котлыярова

**Разия Таҗетдин кызы Котлыярова** (Биби-Разия Таҗетдин кызы Котлыярова, кияүгә чыккач - Сөләйманова) (1866, Касыймов, Рязань губернасы, РИ - 1923, Ырынбур(?), РСФСР ) - Беренче татар хатын-кызы-табиб, Россия империясендә хатын-кыз-мөслимәләре арасында беренче табиб, җәмәгать эшлеклесе, феминизм эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
### Табиблык эшчәнлек
Касыймда, 1866 елда туган, хатын-кызлар гимназиясен бик яхшы тәмамлаган. 1886 елда табиб ярдәмчеләре һәм фельдшерларының Санкт-Петербург курсларына укырга керә. Билгеле булганча, 1890 елның җәендә ул Исмәгыйль белән Зөһрә Гаспралыларда кунак булган. "Тәрҗеман" газитәсендә гигиена турында мәкалә бастырган. 1891 елда ул фельдшерлар курсын тәмамлый. Ә 1892 елда, императрица Мария Федоровна ярдәме белән, хатын-кыз-табиб исеме ала. Бу махсус очрак иде. Россия югары уку йортлары хатын-кызга 1902 елдан бирле генә табиб дипломын бирә башлаган (Санкт-Петербург хатын-кызлар медицина институты), ләкин ул христиан дине затлары өчен генә билгеләнгән булган. Икенче тапкыр хатын-кыз татар табибы исеме 1898 елда гына (Әминә Батыршина) ала. 1893 елдан Касыйм өязенең земство хастаханәсендә эшли, анда ул үзен аямыйча тимгелле тиф һәм холера эпидемияләре белән көрәшә, үзе тиф белән авырый, ләкин исән кала. 1902 елда Ырынбурга күченеп, анда шәхси практика ачкан һәм 1904 елга кадәр мөселман хатын-кызларын дәвалаган. 1904-1905 елгы рус-япон сугышы вакытында. Разия ханым яраланган кешеләргә ярдәм күрсәтә һәм Кызыл Хач Җәмгыяте белән хезмәттәшлек итә, моның өчен медаль белән бүләкләнә. Сугыштан соң Ырынбурга әйләнеп кайта, табиблык практикасын дәвам итә. Ырынбурның татар хатын-кызлар мәктәбе укучыларын бушлай дәвалаган.

### Иҗтимагый эшчәнлек
Гимназиягә керергә теләүче татар кызлары өчен әзерлек курслары ачты. 1912 елның мартында, Разия тырышлыгы белән Уфада хатын-кызлар мәктәбе ачыла. 1912 елның маенда Ырынбур мөселман хатын-кызлары хәйрия җәмгыяте ачырга рөхсәт ала. Бу җәмгыятьнең советына Разия Сөләйманова да сайланды. Җәмгыять ярлы мөселманнар хатын-кызларга һөнәрчелек мәктәпләре төзи, лекцияләр, кинокүрсәтүләр, спектакльләр үткәрә һәм хатын-кызларга сайлау хокукы бирүгә ирешә. 1917 елда ул Оренбург мөселман хатын-кызлар комитеты рәисе була, беренче Бөтенроссия мөселманнар съезды делегаты була (1917 елның маенда). 1917 елның мартында Оренбург хәйрия җәмгыяте Разия ханумның табиблык эшчәнлеге юбилеен (25 ел) бәйрәм итә. Моның хөрмәтенә, табибка укырга теләгән мөселман хатын-кызларга, аның исемендәге стипендия булдырылды.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар феминизм эшлеклеләре
Төркем:Хатын-кыз табиблар
Анна Волкова

**Анна Фёдор кызы Волкова** (?-1876) — рус химигы. Химик дипломын алган дөньяда беренче хатын (1870), химия буенча фәнни эш бастырган дөньяда беренче хатын-кыз — Рус Химия җәмгыяте әгъзасы.
## Тәрҗемәи хәле
1869 елдан Петербург урман институтында А. Н. Энгельгардтның лабораториясендә, 1870 елдан П. А. Кочубей лабораториясендә эшли. Д. И. Менделеев җитәкчелегендә Петербург гавами курслары тыңлаучылары белән практик дәресләр дәрес биргән.

1870 елда Волкова мәкалә басыла, анда ул беренче тапкыр саф килеш орто-толуольфокислота, аның хлорангидриды һәм амидын (алга таба хлорангидрид һәм амид шикәр җитештерү өчен нигез буларак кулланыла башлый) алуын тасвирлый. Сульфокислоталар эретеп, А. Ф. Волков селте белән толуол тиешле крезоллар алды, шулай итеп, сульфокислоталар төзелешен ачарга ярдәм итте. Аның белән пар-крезолдан беренче тапкыр пар-трикрезолфосфат алына, соңыннан аны пластмасса өчен компонент-пластификатор буларак киң куллана башлыйлар. Өч ел эчендә (1870-1873) Рус Химик җәмгыяте журналында Волкова тарафыннан тикшерелгән ароматик сульфокислоталар амидлары һәм аларның кайбер җитештерүләры турында ике дистәгә якын мәкалә бастырыла.
### Фәнни казанышлар
*Чиста килеш ххортотолуолсульфокислотаъъ табу, шулай ук аның хлорангидриды һәм амиды (1870);
*Паракрезолфосфаттан паратрикрезолфосфат табу;
*Толуол сульфокислоталарының төзелешен билгеләү (аларны селте белән эретеп);
*Амидларда водород атомы сульфокислотасын сульфокислота белән алмаштырганда, аммиак калдыгы кислота калдыгы (мәсәлән, бензой кислотасы калдыгы) белән кислоталарның барлык реакцияләрен күрсәтә торган җитештерү амидлары табылу, шулай ук бу кислоталарга җавап бирүче хлорангидрид һәм амидларның табу фактын ачу.

## Истәлек
Чулпандагы кратерларның берсе Анна Волкова хөрмәтенә аталган.
## Сылтамалар
*Трифонов Д. Н. Беренче хатын-кызлар — Россия химиклары.
## Шулай ук карагыз
Юлия Лермотова
## Искәрмәләр


Төркем:Хатын-кыз химиклар
Төркем:XIX гасыр Хатын-кыз галимәләре
Төркем:Химиклар