open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Альфред Лепа

**Альфред Лепа**, ,  – ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатибе (1933-1937). РСДРП (б) әгъзасы (*[[1914 ел]]ның [[гыйнвар]]ыннан*).

## Тәрҗемәи хәле

1896 елның 24 июлендә (*[[5 август]]та*)  Ригада туган. Әлеге шәһәрнең реальный укуханәсендә укыган. Риганың идән асты инкыйлаб оешмасында 1914 елның гыйнварында РСДРП (б) фиркасенә кабул ителә. 1914 елның 21 августында кулга алынып, Нарым краена (*Енисей губернасы*) сөргенгә озатыла. Төрмәдән качу оештыруы (1916, сентябрь) уңышсыз тәмамлана. 1917 елның мартында амнистия буенча иреккә чыгарыла .

## Октябрь инкыйлабы
Екатиринбурда фирка комитетында азык-төлек комиссары итеп билгеләнә. Уралның сәнәгать үзәкләрен азык-төлек белән тәэмин итү өчен катгый чаралар күрүдә (*продразверстка*) катнаша.

## Ватандашлар сугышы
Сугышта Уралда атаман Дутовның ак казаклар гаскәренә, Колчакка каршы көрәшүче Көнчыгыш фронтның 3 нче армиясенең, 30 нчы укчы дивизиянең сәяси бүлеге җитәкчесе буларак катнаша.

## Фирка эшчәнлеге
* 1920, гыйнвар-1920, май  РКП (б) үзәк комитеты эш башкаручысы.
* 1920-1921  РКП (б) үзәк комитетының Төркистан бюросы сәркатибе, Төркистан коммунистлар фиркасенең Җидесу өлкә комитеты җаваплы сәркатибе.
* 1921-1924  РКП (б) үзәк комитетының хисаплау бүлеге мөдире урынбасары.
* 1924, гыйнвар ССРБның Польшадагы вәкиллеге 1 нче сәркатибе.
* 1924-1926  РКП (б) (*[[1925 ел]]дан  [[КПСС|ВКП (б)]]*) Себер край комитетының хисаплау бүлеге мөдире, соңыннан 2 нче сәркатибе.
* 1926-1928  ВКП (б)  Курск губерна комитеты җаваплы сәркатибе.
* 1928-1929 ВКП (б)  Вятка губерна комитеты җаваплы сәркатибе.
* 1929 ВКП (б)  Түбән Новгород край комитеты сәркатибе.
* 1929-1933 Үзбәкстан коммунистлар фиркасе үзәк комитетының 2 нче сәркатибе.
* 1933-1937 ВКП (б)  Татарстан өлкә комитеты 1 нче сәркатибе.

## Сәяси золым корбаны
1937 елның 5 октябрендә кулга алына. 1938 елның 9 маенда Казанда атып үтерелә . 1955 елда аклана.

## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

## Әдәбият
# Лепа А. К. Боевые задачи большевиков Татарии. Казань, 1934.

## Чыганаклар
# Борцы за счастье народное. 2 нче китап. Казан: ТКН, 1983.
# Политические лидеры Вятского края. Век XX. Биографический справочник. CD. ГАСПИ КО, Киров, 2006.

## Сылтамалар
* Коммунистлар фиркасе һәм Шуралар берлеге тарихы буенча белешмәлек 1898-1991
* Татар энциклопедиясе 

## Искәрмәләр

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Тамбов губернасы

**Тамбов, Тамбов губернасы** () —  Россия империясенең, РСФСРның һәм ССРБның административ берәмлеге.

## Географиясе
Тамбов губернасы төньякта Владимир һәм Түбән Новгород губерналары белән, көнчыгышта Пенза һәм Сарытау губерналары белән, көньякта Воронеж губернасы белән, көнбатышта Воронеж, Орёл, Рязань һәм Тула губерналары белән чиктәш булган.

## Тарих
XVIII йөзнең башына кадәр бу җирләр Казан сарае приказы карамагында булганнар. 1708 елда беренче  губерналарга  бүлү нәтиҗәсендә Ялатма, Кадым һәм Төмән Казан губернасына каратылганнар, Тамбов, Шацк, Козлов, Добрый, Сокольск, Лебедянь, Романов, Демшинск, Усман һәм Борисоглебск исә Азак губернасына каратылганнар. 1719 да бөтен Тамбов төбәге Азак губернасы составына кертелә һәм ике вилаятькә (Тамбов һәм Шацк) бүленә. Тамбов вилаяте Тамбов, Козлов, Добрый һәм Борисоглебскны үз эченә алган, Шацк вилаятенә баш шәһәреннән тыш Төмән, Кадым һәм Ялатма кергән булганнар. Лебедянь Елец вилаяте составында, Усман һәм Демишинск — Воронеж вилаяте составында булган. 1779 елда 15 (Борисоглебск, Гвозды, Ялатма, Кадым, Кирсанов, Козлов, Лебедянь, Липецк, Моршанск, Новохопёрск, Спасск, Тамбов, Төмән, Усман, Шацк) өяздән гыйбарәт булган Тамбов калгайлыгы (наместниклыгы) оештырылган.

Тамбов губернасы 1796 елда Тамбов калгайлыгын үзгәртеп кору юлы белән барлыкка килгән. 1803 дән 1923 елга кадәр губерна чикләре һәм эчке бүленеше үзгәрешсез булып кала биргән. 1923 елда Ялатма, Спасск һәм Шацк өязләре Рязань губернасына күчкән, Төмән (Темников) өязе исә Түбән Новгород, Пенза һәм Рязань губерналары арасында бүленгән, Усман өязе һәм Борисоглебск өязенең 1 вулысы Воронеж губернасына күчерелгән; губернас составына Задонск өязенең 3 вулысы һәм Новохопёрск өязенең 9 вулысы кертелгән.

1920–1921 елларда биредә Ватандашлар сугышының бер өлеше булган көчле крестьян күтәрелеше булып үткән. Аны бастырыр өчен, Тухачевский җитәкчелегендәге ЭККГ чәстләре баш күтәрүчеләргә каршы хәтта химик корал (тончыктыргыч газ) да кулланган.

1928 дә губерна бетерелгән, территориясе Үзәк кара туфраклы өлкәсе составына кертелгән.

## Халык

Туган тел буенча , 1897: рус теле — 95,48&nbsp;%, мордва телләре — 3,34&nbsp;%, татар теле — 0,63&nbsp;%, украин теле — 0,22&nbsp;%.

Дини состав, 1897: православлар — 98,52&nbsp;%, мөселманнар — 0,63&nbsp;%, искейолачылар — 0,55&nbsp;%.

Милли состав, 1926: руслар — 99,13&nbsp;%, украиннар — 0,47&nbsp;%.

## Эчке бүленеш

## Губернада туган танылган татар шәхесләре
* Һади Такташ (Спасск өязе Сыркыды авылы, 1901–1931) — язучы.
* Фәхрелислам Агиев (Төмән өязе Тенеш авылы, 1887–1938) — балалар язучысы.
* Мөхәммәтша Мамин (Спасск өязе Горенка авылы, 1905–1943) — язучы, әдәби тәнкыйтьче.
* Әмин Тынчеров (Ялатма  өязе Бостан авылы, 1907–1980) — сәяси эшлекле, ТАССР Халык кәмисәрләре Шурасы рәисе (1938–1940).
* Хафиз Палютин (Төмән  өязе Югары Пешли авылы, 1896–1937) — сәяси эшлекле, ТАССР прокуроры-юстиция халык комиссары (1926–1928).

## Искәрмәләр
Леонид Барышев

**Леонид Барышев**,  — бизнесмен-ширкәт җитәкчесе, «Эссен-Продакшн АГ» ЯАҖ хуҗаларының берсе, Татарстан Республикасы Дәүләт шурасы депутаты. Алабуганың шәрәфле ватандашы.

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 3 ноябренда Алабугада туган. «*Гомумтехник фәннәр укытучысы*» белгечлеге буенча Алабуга дәүләт педагогия университетының технология факультетын  (*[[1996]]*), Кама политехника институтының  (КамПИ) менеджмент һәм идарә факультетын (*[[1998]]*), Мәскәү тышкы сәүдә академиясен тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1990-1998 Алабуга җиңел машиналар заводында автомат линияләр операторы өйрәнчеге. Мәскәү 1 нче подшипниклар заводында автоматчы.
* 1998 елдан бизнес белән шөгыльләнә.
* 2001 елның октябреннан  «Эссен Продакшн» АГ ЯАҖ  генераль директоры һәм хуҗаларының берсе.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 2009-2014, 2014 елдан Татарстан Республикасының IV, V чакырылыш Дәүләт Шурасы депутаты.
* 2007 елда балалар-яшүсмерләр спортын үстерү максатында «МахеевЪ» хәйриячелек фонды оештыра.
* 2011 елның октябренннан хатын-кызларның «Динамо-Казан» волейбол командасы (*[[Казан]]*) президенты.

## Бизнесмен белән әңгәмәдән

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Эссен гипермаркетлар челтәре сайты 
* Равил Моратов vs Леонид Барышев
* Л.Барышев белән әңгәмә (*видео*)

## Моны да карагыз

Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Төркем:Алабуга дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Хәйриячеләр
Төркем:Алабуганың шәрәфле ватандашлары
Николай Барышев (1898)

**Николай Барышев**,  (1898-1937) – РКП (б)  Татарстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе (*[[1921]]*). РСДРП (б) әгъзасы (*[[1916 ел]]ның [[октябрь|октябреннән]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1898 елның 13 ноябрендә  (*[[25 ноябрь|25 ноябрендә]]*) Уфа губернасы Стәрлетамак шәһәрендә туган. 4 класслы шәһәр мәктәбен тәмамлагач, Казанга китә, Казан сәнгать укуханәсенә укырга керә. Укуын тәмамламыйча, Мәскәүгә күчә, «*Копейка*» газетасына корректор булып эшкә урнаша. Шанявский исемендәге халык университетында шөгыльләнә, авыл хуҗалыгы академиясендә ирекле тыңлаучы була. 1917 ел башында армиягә алына, Чистайга прапорщиклар мәктәбенә җибәрелә.

## Октябрь инкыйлабы
* 1919 Казан губернасы Чистай өязе халык мәгарифе бүлеге мөдире.
* 1919-1921 РКП (б) Чистай өяз комитеты рәисе була. Бераз вакыт Тәтештә, Минзәләдә эшләп ала.
* 1921, март-1921, июль РКП (б) Татарстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе. Биредә эшләгәндә ачлыкка каршы көрәш, тәрбиясез калган балаларны урнаштыру, завод-фабрикаларны чимал белән тәэмин итү, транспортны көйләү, наданлыкны бетерү мәсьәләләрен чишүдә катнаша.
* 1921–1924 Украина коммунистлар фиркасенең Сумы округ комитеты җаваплы сәркатибе.
* 1924-1926  Украина коммунистлар фиркасенең Кара диңгез округ комитеты инструкторы, соңыннан җаваплы сәркатибе.
* 1926-1928, июнь  ВКП (б) Кубань округ комитеты җаваплы сәркатибе.
* 1928-1930  ВКП (б) Якутия өлкә комитеты җаваплы сәркатибе.
* 1930-1935  ВКП (б) үзәк комитеты аппаратында эшли. Мәскәү өлкәсе башкарма комитеты рәисе урынбасары, Мәскәү шәһәр комитетының мәдәният һәм пропаганда бүлеге мөдире. Кызыл профессура институтында укый. ССРБ җир эшләре халык комиссариатының Үзәк кара туфраклы өлкәсендә сәяси сектор башлыгы булып тора.
* 1935-1937 ВКП (б) Сарытау край комитеты икенче сәркатибе, соңыннан Сарытау башкарма комитеты рәисе.

## [[Сталин репрессияләре|Репрессия]]
1937 елның 24 июнендә кулга алына. «Инкыйлабка һәм фиркагә каршы уң троцкийчы оешма әгъзасы булу, фирка-дәүләт башлыкларына каршы  теракт әзерләү»дә гаепләнеп, ССРБ югары суды хәрби коллегиясе тарафыннан хөкем ителә, 1937 елның  30 октябрендә Мәскәүдә атып үтерелә. 1956 елда аклана.

## Чыганаклар
# Борцы за счастье народное. Казан: ТКН, 1983.

## Сылтамалар
* Коммунистлар фиркасе һәм Шуралар берлеге тарихы буенча белешмәлек 1898-1991

## Искәрмәләр

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Барышев

**Барышев** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Николай Барышев, 1921 елда РКП (б) Татарстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе.
* Сергей Барышев (03.10.1963), театр һәм кино актеры.
* Леонид Барышев (03.11.1973), бизнесмен (*[[Алабуга]]*), «Эссен-продакшн» АГ ЯАҖ генераль директоры, ТР Дәүләт Шурасы депутаты. 
* Леонид Барышев, бизнесмен (Казан),  «АртОтдел» концерт-гастроль агентлыгы җитәкчесе, «Мураками» төркеме солисты Диләрә Ваһапованың  ире.
----
* Дилә Барышева (1962), рәссам, батик остасы.
## <small>Моны да карагыз</small>
#### <small>Топонимнар</small>
* Барыш — Сембер өлкәсендәге шәһәр, Барыш районы үзәге.
* Барыш районы — Сембер өлкәсендәге административ берәмлек.

Төркем:Фамилияләр
Шырпы

**Шырпы** — башына тиз кабынып китүчән күкертле матдә буялган кечкенә генә таякчык формасындагы ут кабызу әйбере.

Шырпыны бары тик усак агачыннан гына ясыйлар. Усак шырпы тигез янып китә, тиз кабына, төтенләп янмый. Эшкәртү өчен дә уңайлы. Шырпының саламын машиналар эшли. Усак агачын "шырпы" калынлыгы итеп теләләр, аннары "шырпы" озынлыгы итеп кисәләр. Киселгән шырпы саламнарын селкенеп торучы, конуссыман төпле тартмага салалар. Алар селкенә-селкенә, бер-беренә тиеп шомаралар һәм тартма төбендәге ярык-тишектән, кирәкле размерга җиткәч, аска коелалар. Бер-берсенә орынып бары тик усак кына шулай шомара ала. Шомарган саламга янучан матдә сылыйсы гына кала.

## Сылтамалар
* Габдуллаҗан Нигъмәтҗанов. Усак // “Әтнә таңы” газетасы.  №39, 20 май, 1998 ел

Төркем:Ут
Дмитрий Орлов

**Дмитрий Орлов**,  (*[[1894]]-[[1938]]*) – РКП (б) Татарстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе (*[[1920]]-[[1921]]*). РСДРП (б) әгъзасы (*[[1914 ел]]ның [[август]]ыннан*).

## Тәрҗемәи хәле
1894 елның  5 (*[[13 март|13]]*) мартында Пенза шәһәрендә укытучы гаиләсендә туган. 1909 елда гаиләсе Тверь шәһәренә күченә. Тверь гимназиясен тәмамлагач, Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетына укырга керә. 1915 елда  Д. Орловны идән асты басмаханәсендә листовкалар бастырганда кулга алалар, 10 ай Таганка төрмәсендә тоткач, Иркутск губернасы Черемхау авылына, аннан Малышевка, Тулун авылларына  мәңгелек сөргенгә сөрәләр. Февраль инкыйлабы сөргеннән азат иткәч, Мәскәүгә кайта, шәһәрнең  Лефортово районы шурасында эшли. 1917 елның августында армиягә алынып, 192 нче пехота полкына языла. Ул полкның командиры, соңыннан комиссары була. Ватандашлар сугышында Көньяк һәм Көнчыгыш фронтлар гаскәрләрендә сәяси хезмәткәр була, батырлыгы өчен исемле сәгать белән бүләкләнә.

## Казанда
* 1919 елда башта Алатырьда, соңыннан Казанда урнашкан запастагы полкның сәяси бүлек җитәкчесе була.
* 1920, декабрь – 1921, гыйнвар РКП (б) Татарстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе.
* 1921-1923 Татарстан АССР һөнәри берлекләре өлкә шурасы () сәркатибе.
* 1922 елның маеннан «''Известия Татцика''» газетасының җаваплы мөхәррире.
* 1923-1925 РКП (б) (*[[1925 ел]]дан [[КПСС|ВКП (б)]]*) Пенза өлкә комитеты җитәкчесе.
* 1925-1928 ВКП (б) Урал өлкә комитеты җитәкчесе.
* 1928 елда Мәскәүдә ВКП (б) үзәк комитеты аппаратында эшли.
* 1929-1933 Үзәк кара туфраклы өлкәсенә җир бүлеге башлыгы итеп җибәрелә. 
* 1934-1937 Воронеж өлкә шура башкарма комитеты рәисе урынбасары, соңыннан рәисе була.

## [[Сталин репрессияләре|Репрессия]]
1937 елның 22 августында кулга алына. 1938 елның 16 гыйнварында атып үтерелә.

## Чыганаклар
# Кто руководил Воронежской областью. Воронеж, 2005.
# Борцы за счастье народное. Казан: ТКН, 1983.

## Сылтамалар
* Коммунистлар фиркасе һәм Шуралар берлеге тарихы буенча белешмәлек 1898-1991

## Искәрмәләр

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Орлов (мәгънәләр)

**Орлов** — күп мәгънәле сүз.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
;Фамилия
* Алексей Орлов (1967) — сәясәтче, Екатеринбург башлыгы (2021 елдан).
* Василий Орлов (1975) — сәясәтче, Амур өлкәсе губернаторы (2018 елдан).
* Владимир Орлов (1856—1915) — Россия табибы.
* Дмитрий Орлов (1894—1937) — РКП (б) Татарстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе (1920—1921).
* Галимҗан Орлов (10.10.1929) — тарихчы, фәлсәфә фәннәре кандидаты.
* Георгий Орлов (29.03.1925) — чуаш язучысы, «*Ялав*» журналы баш мөхәррире, Мишши Сеспель премиясе лауреаты (*[[1970]]*).
* Роман Орлов (1981—2003) — рядовой, Икенче чечен сугышында террорчылыкка каршы операцияләрдә катнашкан.
* Федот Орлов (1913—1988) — Советлар Берлеге каһарманы (1942).

;Топоним
* Орлов — Киров өлкәсендә урнашкан шәһәр, Орлов районы (*[[1929]]—[[1991]] Халтурин районы*) үзәге.
* Орлов районы — Киров өлкәсендә урнашкан район.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Имән

**Имә́н** () — бүкчәләр семьялыгыннан агач яисә куак ыругы. 500 гә якын төре билгеле. Төньяк ярымшарның уртача һәм тропик поясларында таралган. ТР территориясендә бер төре - сабакчалы имән яки гади имән (Q. robur) үсә. 18-40 м биеклектәге яфрак коючан агач, кәүсә юанлыгы 1-1,5 м. Тамыр системасы үзәкле, 5 м га кадәр тирәнлеккә китә. Күп ботакланган, төзек булмаган ябалдашлы агач. Яфраклары калаксыман, ботакларның очында урнашкан. Чәчәкләре вак, җил белән серкәләнә, ата чәчәкләр - яшькелт, асылынып торучан озынча алкаларда, ана чәчәкләр - берле яки 2-3 ле, матур түгел, утырма яисә озынча чәчәк сабында. Җимеше тышына озынча буйлар төшкән коңгырт-көрән чикләвек, үз озынлыгының 1/3 е кадәр кәшәнкә белән әйләндереп алынган. Яфрак яру беләнбер үк вакытта, апрель ахырыннан июнь башына кадәр чәчәк ата. Җимешләре сентябрьдә өлгерә. Төптән чыккан үсентедән һәм коелган орлыклардан үрчи, чәчү культурасында чикләвеген чәчеп үстерәләр. Имән 400-500 ел, аерым агачлар 1000 елга кадәр яши. Чагыштырмача җылылык яратучы үсемлек.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Тайга

**Тайга** — ылыслы карурманнар өстенлек итүче табигый зона.

Алтай телләрендә *тайға*, *тайыға* «тайга, тау урманы» сүзеннән.

Иң зур урынны биләп торучы тайга зонасы барлык урман мәйданының 80% ын тәшкил итә. Ул тоташ полоса булып, Русиянең көнбатышыннан Тын океан ярларына кадәр сузылган. Русиянең төп агач запасының 50%ы тайгага туры килә.

Тайга бер яруслы агачлардан, кара һәм нарат җиләге куакларыннан, хәтфә кебек җиргә түшәлгән мүк катламыннан тора.

Климат шартлары көнбатыштан көнчыгышка таба кырыслана. Туфрагы ярлы – чөнки ылыс коелып черемәгә әйләнергә өлгермичә су белән юылып төшә. Көнбатышта тайга караңгы – монда чыршы, ак чыршы үсә, ә кискен континенталь климатлы һәм мәңгелек туң булган урыннарда карагайлар өстенлек итә. Көньякка киткән саен җылылык арта, җәй озаграк, кыш йомшаграк була бара. Тайга әкренләп катнаш һәм киң яфраклы урманга алышына. Мондый урман үсеше өчен һава температурасының кимендә 4 ай + 10 градустан да түбән булмавы, явым-төшем тиешенчә булу зарур.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Мусина Гөлнара Миркасыйм кызы. Теләкәй төп гомуми белем бирү мәктәбе. Тема: Урман һәм кеше.

Төркем:Урманнар
Юкә

**Юкә** () — хуш исле вак саргылт чәчәкле, кабыгыннан мунчала алына торган яфраклы агачлар ыругы.

Җир шарының төньяк ярымшарында 25, БДБ илләрендә 10 төрле юкә үсә. Безнен якларда биеклеге 30 метрга, ә диаметры бер метрга җиткән вак яфраклы юкә (*липа мелколиственная*) дигән төре таралган. Яшь агачларның, ботакларның кайрысы шома, кызгылт-көрән, ә карт юкәнең төптәге кайрысы карасу, җыерчыклы, тирән буразналы. Юкә уңдырышлы туфракны ярата, күләгәгә, салкынга, җилгә чыдам агач. Ул урманда ак һәм кара чыршы күләгәсе астында да үсә ала. Акрын үсә. Юкә 400 елга кадәр, ә кайберләре 700 елга кадәр яши.

Юкә безнең яктагы барлык агачлар яфрак ярып бетергәч, иң соңыннан гына яфрак яра башлый. Яфракларны озак вакыт бөредә төреп тота да, көн җылыну белән бик тиз яфрак формалаша башлый. Юкә майда уртасында яфрак яра башлый һәм 20 көн эчендә яфрак пластинкасы тулысынча формалаша.

Безнең якларда үсүче агач һәм куаклардан иң соңгысы булып, көннәр эсселәнгәч, юкә чәчәк ата. Уртача 2 июльдә ул саргылт-ак хуш исле чәчәккә төренә. Әйләнә-тирәгә юкә чәчәге бал исе тарала. Юкәне бал кортлары чолгап ала, агач бал кортлары ярдәмендә серкәләнә. Ул шулай ике атна дәвамында хуш искә күмелеп утыра. Бер төп юкә агачы бер гектар карабодай басуы биргән кадәр бал бирә. Зур юкә чәчәк ату чорында 12 кг кадәр, ә бер гектар юкә урманы бер тоннадан артык бал бирә.

Медицинада юкә чәчәге чәен салкын тиюне тир белән чыгару өчен файдаланалар. Халык медицинасы яшь юкә кабыгын, бөресен һәм яфракларын да файдалана. Юкә чәчәген ликер һәм коньяк хәзерләгәндә кулланалар.

Көз ахырында чәчәкләрдән, эчендә бер-ике орлыгы булган, борчак кадәр түгәрәк чикләвекләр өлгереп җитә. Башка агачлар орлыгын җәй көне койса, юкә ашыкмый, көз ахырында яки кыш башында коя башлый. Орлык кыш буе коела. Моның да үзенә күрә сере бар. Коелган орлыклар кар өстеннән җил ярдәмендә, кайсы да булса бер урында тоткарланганчы хәрәкәт итәләр. Җилдә яхшы хәрәкәт итү өчен һәр орлыкта канатчыклар бар. Орлык яз көне су белән дә агып китәргә мөмкин. Уңайлы шартлар булганда орлыктан яңа үсемлек — юкә үсеп чыга. Ләкин миллионлаган орлыкның санаулысы гына яңа агачка әй-ләнә. Аның каравы, салкын кыш көне, юкә орлыклары күп кенә кошларга, кайбер җәнлекләргә азык хезмәтен үтиләр. Юкәнең вак кына орлыкларында миндаль маена охшаган ашарга яраклы май була (12% кадәр).

## Хуҗалык әһәмияте
Яшь юкә кайрысыннан кәрзин, башмак, чабата, бау үрәләр. 1889 елны гына Русиядә 500 миллион пар чабата ясалган. Бер чабата өчен 3-4 яшь юкәне каезларга кирәк.
30-50 яшьлек юкәләрнең кабыкларыннан мунчала алалар. Юкә кабыгын бер-ике ай тын елгаларда, буаларда, күлләрдә тоталар. Җебегән юкә кабыгыннан мунчала чыга. Мунчаладан бау ишкәннәр, чыпта сукканнар, чыпта капчык эшләгәннәр. Чыптаны салкын кермәсен өчен ишекләргә куялар, чыпта капчыкларга тутырып агач күмере ташыйлар иде.

Юкә — утын буларак җылылыкны аз бирә. Нәзек юкә бүкәннәр утынга тиз ярылса, ә юан юкәләр бик авырлык белән генә ярыла. Туры, ботаксыз юкә бүрәнәләрне төзелештә кулланырга була. Коры урында алар озак тора, ә юешкә, дымга бер дә чыдамый.

## Чыганаклар
* Габдуллаҗан Нигъмәтҗанов. Юкә. “Әтнә таңы” газетасы. 6 ноябрь, 1998 ел
Паслен ыругы

**Паслен ыругы**, яки **Эт карагаты ыругы** () — пасленчалар гаиләлегенең иң ишле ыругы. Ул якынча 1700 төрне үз эченә ала. Ике ярымшарның да тропик, субтропик һәм уртача өлкәләрендә киң таралган, шулай да үзәге — Көньяк Америка. Алар — күпьеллык, сирәгрәк берьеллык үләнчел үсемлекләр, ярымкуак, кайчак зур булмаган агачлар да. Җимеше — 2 оялы күп орлыклы җиләк.

## Паслен ыругының төп төрләре
Бүлбеле паслен, яки бәрәңге (*S.tuberosum*) — аеруча әһәмиятле культуралы үсемлек.

Паслен ыругының тагын бер әһәмиятле вәкиле — баклажан (*S.melongena*). Ул — биек сабаклы, эре яфраклы, шәмәхә чәчәкле һәм түгәрәк, грушасыман яки цилиндрсыман җимешле күпьеллык үләнчел үсемлек. Җимешләре еш кына шәмәхә төстә. Кәсә җимеш өлгергәндә чәнечкеле. Баклажанның кыргый төре Һиндстанда һәм Бирмада үсә. Беренче булып Һиндстанда культуралаштырыла, аннан башка илләргә дә тарала.

Томат, яки помидор ыругы (*Lycopersicon*). Көньяк Американың Тын океан яр буйларында (Колумбия, Чили, Перу) һәм Галапагосс утрауларында 7 төре очрый.

Культуралы, яки ашарга яраклы томат (*L. esculentum*) 60—80 см биеклегендәге тармакланучан сабаклы берьеллык үсемлек. Яфраклары өзекле парсыз каурыйсыман. Чәчәкләре озын санлы, бөтеркә чәчәк төркеменә җыелган. Таҗы сары төстә. Җиләге ачык кызыл төстә, эре, күн оялы. Барлык илләрдә дә күн кенә сортлары куль-туралаштырыла. Испания һәм Португалиядә томатны «алтын алма» дип атыйлар. «Помидор» дигән (pomo d’oro) исеме шуннан алынган.

Пасленчалар семьялыгыннан гади физалис та (*Physalis alkekengi*) азык буларак әһәмиятле; аның куыксыман кабарган кәсәсе җимеш өлгергәндә бигрәк тә зурая һәм ачык төскә керә; яшелчә борычы, кузаклы борыч (Capsicum annuum) шулай ук күп илләрдә үстерелә, аның җимешләре A һәм C витаминнарын туплавы буенча яшелчә үсемлекләре арасында беренче урынны алып тора. Пасленчалар арасында дару үләннәре дә күп. Тилебәрән үләне ыругы (Hyosciamus) Канар утрауларында, Европа, Төньяк Африка, Көнбатыш һәм Урта Азиядә үсүче 20 ләп төрне берләштерә.

«Дару үләне буларак, белладонна, яки гади эт җиләге (*Atropa bella-donna*) культуралашкан. Аның барлык өлешендә алкалоидлар бар, агулы үсемлек. Тәмәке ыругы (Nicotiana) да хуҗалыкта зур әһәмияткә ия. Ул нигездә Төньяк Америкада таралган 70 ләп төрне үз эченә ала.

## Татарстан табигатендә
Татарстанда 2 кыргый төре очрый. Бу — әчкелтем-татлы паслен (*S.dulcamara*) — шәмәхә чәчәкле һәм ачык кызыл җимешле ярымкуак  һәм кара паслен (*S.nigrum*) — ак чәчәкле һәм кара җимешле берьеллык үлән. Алар — агулы үсемлекләр.

## Чыганаклар
* Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: Югары уку йортлары өчен дәреслек. Автор: Мәүлүдова Л.Г. Нәшрият: Мәгариф, 2002 ел. 448 бит
Алабутачалар

**Алабутачала́р** () — канәферчәләр рәтендәге ике орлык өлешле үсемлекләр (ас)гаиләлеге. 
Күбесенчә күпьеллык үләннәр, ярым куакчыклар һәм куаклар. 100 дән артык ыругы һәм 1,5 меңләп төре билгеле, бөтен җир шары буйлап, күбрәк уртача һәм субтропик поясларның тозланган урыннарында таралганнар.

Тамыры, нигездә, үзәк, киң тармаклы. Кайбер ыругларның тамыры үсеп җәелүгә, юанаюга сәләтле, мәсәлән, чөгендер. Орчыксыман һәм бүлбесыман тамырлар бассиядә, алабутада очрый. Сабаклары күбесенчә туры. Яфраклары чиратлашкан, гади, төпчек яфраклары юк, формасы буенча бик күп төрле - безсыман һәм кыяклы каты яфраклардан алып киң, оваль, итләч, тешле читлеләргә кадәр. Чәчәкләре бер яки ике җенесле, вак, ямьсез, яшел яки сары төстә, ялгыз, башаксыман, чуксыман яки себеркәчсыман чәчәк төркеменә җыелган аз чәчәкле йомгакларда. Чәчәк тирәлеген 1-5 яшькелт яки аксыл-элпәсыман яфракчыклар тәшкил итә. Җимеше - чикләвекчек, кайбер төрләренең (чөгендер, шпинат) җимешләре тәлгәштә кушылып үсә. Алабутачалар хуҗалыкта зур әһәмияткә ия. Иң әһәмиятле төре булып чөгендер санала, техник (шикәр алу өчен төп чыганак), яшелчә һәм терлек азыгы буларак файдаланыла. Алабутачалар арасында көтүлек (тозлак, дөя үләне), дару (алабута), декоратив (чыбык үлән) үсемлекләр бар. Алабута һәм онлычаларның кайбер төрләре - басу һәм бакчалардагы чүп үләннәр.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
Касыйм Шамил

**Касыйм Шамил**, Касыйм Шамил улы Шамилов (1892-1981) — татар театрына нигез салучыларның берсе. Әстерхан театрының (*[[1933 ел]]га кадәр*), Казан татар яшьләр театрының (*[[1933]]-[[1934]]*) баш режиссеры. Татарстан АССР халык артисты (*[[1940]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1892 елның 30 августында (*[[11 сентябрь]]дә*) Әлмәт авылында туган.

## Хезмәт юлы
1909 елда «Сәйяр» труппасында эшли башлый. 1913 елда  «Нур» труппасына күчә. Ватандашлар сугышы елларында фронт бригадаларында һәм Казанның «Аң» труппасында эшли.

1920 еллар башыннан «Бишбалта», «Елга аръягы», Татар яшьләре театрында артист һәм режиссер була. Татар театр техникумында укыта. Мамадышта «Сабанчы» труппасын җитәкли, Уфада, аннары Казанда Татар академия театрында эшли. 1920 еллар ахырыннан 1933 елга кадәр Әстерхан татар театрының баш режиссеры, 1933-1934 елларда Казан татар яшьләр театрынынң баш режиссеры. 1934 елдан Камал театрында .

## Иҗаты
К. Шамил төрле образлар, бигрәк тә тискәре образлар, иҗат итә. Тышкы кыяфәткә, хәрәкәтләргә игътибар биреп, төрле вак детальләр аша рольнең эчке халәтен оста ачып бирүче актер.

#### Уйнаган рольләре
* *Сираҗетдин* — «Банкрот»  Г. Камал
* *Динмөхәммәт* — «Яшә Зөбәйдә, яшим мин»  С. Рәмиев
* *Кулигин* — «Яшенле яңгыр» (*Гроза*)  А. Островский
* *Перчихин* — «Мещаннар» (*Мещане*) М. Горький
* *Лука* — «Тормыш төбендә» (*На дне*)  М. Горький
* *Полоний* — «Гамлет» У. Шекспир
* *Шамакай* — «Король Лир»  У. Шекспир
* *Маркиз* — «Мирандолина» Клод Гольдони
* *Бартоло* — «Фигароның өйләнүе» Пьер Бомарше
* *Әхтәри* — «Ташкыннар» Таҗи Гыйззәт
* *Таймасов* — «Таймасовлар» Таҗи Гыйззәт
* *Суфый* — «Шәмсекамәр»  М. Әблиев
* *Дәрвиш* — «Хуҗа Насретдин»  Н. Исәнбәт
* *Мөхәммәтхан* — «Мулланур Вахитов» Н. Исәнбәт
* *Пастор* — «Салют, Испания!» А. Афиногенов
* *Хаҗи* — «Миңлекамал»  М. Әмир
* *Шәйхулла* — «Тормыш җыры»  М. Әмир
* *Рәхимҗан* — «Якты юл»  Р. Ишморат
* *Конюков* — «Көннәр һәм төннәр» (*Дни и ночи*) К. Симонов
* *Земляника* — «Ревизор»  Н. Гоголь
* *Җиһанша* — «Әбли авылы»  Ф. Хөсни

## Матбугатта чыккан хезмәтләре
Шамил К. Тукай һәм татар театры. «Габдулла Тукай», 1948, 103 б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
1940 Татарстан АССР халык артисты.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. Казан: ТКН, 1996. ISBN 5-298-00708-2
# Мәхмүтов, Һ., Илялова, И., Гыйззәт, Б. Октябрьгә кадәрге татар театры: очерклар.- Казан: ТКН, 1988.

## Сылтамалар

* К. Шамил «Милләттәшләр» сайтында

## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Шамил (мәгънәләр)

**Шамил** — исем һәм фамилия. Гарәп теленнән кергән «Шамил» (شامل «*бөтенесен эченә алучы*») сүзеннән.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
;Шамил (фамилия)
* Касыйм Шамил (1892-1981) — татар театрына нигез салучылардан. ТАССР халык артисты (*[[1940]]*).
* Шами́л, имам (1797—1871) — Кавказ таулыларының сугыш хәрәкәтләре (*[[1817]]-[[1864]]*) вакытында хәрби җитәкче.
----
* Нәфисәт Шамил
## <small>Моны да карагыз</small>
* Шамил
* Шәмил йорты
* Тукай музее (Казан) (Шамил йорты) — архитектура истәлеге булган бина (*[[1902]]*).

## <small>Искәрмәләр</small>

Төркем:Фамилияләр
Malvaceae

**Мальвачалар** () — мальвалар () рәтеннән гаиләлек. Мальвачалар — берьеллык һәм күпьеллык үләннәр, куаклар, я тәбәнәк агачлар. Башлыча субтропик һәм тропик өлкәләрдә үсәләр, ике ярымшарның да уртача җылы төбәкләрендә очрый. Мальвачалар семьялыгында 85 ыруг һәм 1600 төр билгеле. Татарстанда кыргый флорада 3 ыругы һәм 7 төре үсә.

Үсемлекнең барлык өлешендә дә лайлалы куышлыклар һәм гади, бизле, я йолдызсыман төкчәләр бар. Яфраклары чиратлашып урнаша, төпчек яфраклы, бар-максыман бүленмәле, я бармаксыман аерчалы, сирәк кенә тоташ. Чәчәкләре актиноморф, гадәттә ике җенесле, 5 әгъзалы. Күпчелек ыругларына чәчәк нигезен чолгап алучы кәсә асты хас, ул якынайган чәчәк яны яфракларыннан барлыкка килә. Чын кәсә ирекле, я кушылып үскән 5 яфракчыктан тора.

Таҗның һәр яфракчыгы төбе белән серкә көпшәсенә берегә, нәтиҗәдә таҗ тоташ кебек була. Мальвачаларны нигездә бөҗәкләр серкәләндерә, читтән серкәләнүгә протоандрия булыша. Тропикларда күпчелек мальвачаларны — колибри, ә төнлә чәчәк атучыларны ярканатлар серкәләндерә. Мальвачаларның җимеше — тартмачык, я чикләвекчек, сирәк кенә җиләк. Җимешләрне тарату өчен төрле җайланмалары (төкчәләр, чәнечке, канатчык һ. б.) бар.

Мальвачалар кеше тормышында гаять зур әһәмияткә ия. Күпчелек мальвачалар нык юкәр җепсел (техник сүс) бирә, алардан каты тукыма (брезент, киндер) тукыйлар, бау, аркан ишәләр. Мамык үсемлеге (Gossyperae) — мөһим техник культура, дөньякүләм җитештерелгән сүснең 50% ын тәшкил итә.
Сүс өчен кенаф () үсемлеген Африка, Көньяк Азиядә борынгыдан ук игәләр. Үзбәкстанда үстерелә. Кытайда шулай ук Теофраст арканчыгы () киң игелә. Мальвачаларның күпчелеге — декоратив үсемлекләр. Бүлмәдә һәм оранжереяда — «Кытай розасы» () бакча һәм паркларда эре, төрле төстәге чәчәкле алсу штокроза () сортлары киң үстерелә, аларны гадәттә «мальвалар» дип атыйлар.

«Күпчелек мальвачалар нык юкәр җепсел (техник сүс) бирә, алардан каты тукыма (брезент, киндер) тукыйлар, бау, аркан ишәләр. Алар арасында кенаф (Hibiscus cannabinus) үсемлеге иң билге-лесе. Аны Африка, Көньяк Азиядә борынгыдан ук игәләр. Үзбәк-станда үстерелә. Кытайда шулай ук Теофраст арканчыгы (Abutilon theophrasti) киң игелә. Мальвачаларның күпчелеге — декоратив үсемлекләр. Бүлмәдә һәм оранжереяда — «Кытай розасы» (Hibiscus posa-sinensis) бакча һәм паркларда эре, төрле төстәге чәчәкле алсу штокроза (Alsea ро-sea) сортлары киң үстерелә, аларны гадәттә «мальвалар» дип атыйлар. Дару алтее (Althaea officinalis) тамырларыннан, ютәлне йомшарту өчен, дарулар ясыйлар. Мальвачаларның күп кенә төрләре — рудераль чүп үләннәр. Мальвачалар семьялыгында 85 ыруг һәм 1600 төр билгеле. Татарстанда кыргый флорада 3 ыругы һәм 7 төре үсә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: Югары уку йортлары өчен дәреслек
Пасленчалар

**Пасленчалар** () - *Scrophulariales* рәтенә кергән үсемлекләр гаиләлеге. Пасленчалар гаиләлегенә тропик, субтропик һәм уртача өлкәләрдә, күбесенчә Үзәк һәм Көньяк Америкада киң таралган 90 ыруг һәм 2500 ләп төр керә. 
Пасленчалар — үләнчел үсемлекләр, ярымкуак һәм куаклар, ә тропикта хәтта тәбәнәк агачлар да очрый. Пасленчаларның яфраклары гади, тоташ яки бүлгәләнгән, төпчек яфраксыз, гадәттә чиратлашып урнашкан. Чәчәкләре ике җенесле, цимоз чәчәк төркемнәрендә (гадәттә бөтеркәдә), актиноморф яки җиңелчә генә зигоморф. Кәсә гадәттә 5 аерчалы яки 5 бүлемле, ул җимеш барлыкка килгәндә зурая. Таҗ тәгәрмәч формасыннан алып көпшәсы-манга кадәр, 5 аерчалы. Серкәчләр гадәттә 5, нектар дискы яхшы үсеш алган. Гинецей 2 җимшән яфрагыннан тора, баганачык авызчыгы гадәттә 2 аерчалы. Өске җимшән, 2 оялы яки ялган 3—5 оялы. Җимеше — җиләк яки тартмачык.

Пасленчаларның халык хуҗалыгында әһәмияте зур. Кеше тормышында төп урынны, әлбәттә, гаиләлекнә иң ишле паслен ыругы (*Solanum*) алып тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* [Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: Югары уку йортлары өчен [дәреслек]. Автор: Мәүлүдова Л.Г. Нәшрият: Мәгариф, 2002 ел. 448 бит]
Рязань губернасы

**Рязань губернасы** () —  Россия империясенең, РСФСРның һәм ССРБнең административ берәмлеге.

## Географиясе
Рязань губернасы төньякта Владимир губернасы, төньяк-көнбатышта Мәскәү губернасы белән, көнчыгышта һәм көньякта Тамбов губернасы белән, көнбатышта Тула губернасы белән чиктәш булган.

## Тарих
Рязань губернасы 1796 елда Рязань калгайлыгын үзгәртеп кору юлы белән барлыкка килгән. 1802 дә яңа өч өяз оештырыла һәм 1919 га кадәр губернаның эчке бүленеше үзгәрешсез булып кала.

1919 елда Спас-Клепики районы (1921 елдан — өяз) оештырылган. 1923 дә Егорьевск өязе Мәскәү губернасына күчерелә; 1924 елда губерна составына Ялатма һәм Шацк өязләре күчерелә, Данков, Ялатма, Михайлов, Пронск, Спасск һәм Спас-Клепики өязләре бетерелә. 1928 дә Раненбург өязе Үзәк кара туфраклы өлкәсе составына күчерелә.

Рязань губернасы БҮБК Президиумының 1929 елның 14 гыйнварындагы карары нигезендә шул ук елның 1 октябрьдә бетерелгән.
## Халык

Туган тел буенча , 1897: рус теле — 99,36%, татар теле — 0,27%, украин теле — 0,10%.

Дини состав, 1897: православлар — 98,56%, искейолачылар — 0,92%, мөселманнар — 0,27%, католиклар — 0,10%.

Иҗтимагый төркемнәр, 1897: керәстияннәр — 93,2%, мишчәннәр (мещане) — 4,3%, дин әһелләре — 0,8%, нәселле дворяннар һәм аларның гаилә әгъзалары — 0,6%, шәхси дворяннар, дворян булмаган мәэмүрләр һәм аларның гаилә әгъзалары — 0,4%, сәүдәгәрләр һәм аларның гаилә әгъзалары — 0,3%, нәселдән килгән һәм шәхси мактаулы ватандашлар вә аларның гаилә әгъзалары — 0,25%, башкалар — 0,13%.

Милли состав, 1926: руслар — 99,37%, татарлар — 0,44%.
## Эчке бүленеш

## Шулай ук карагыз
* Касыйм ханлыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Рязань өлкәсе тарихы
Төркем:Россия империясе губерналары
Рево Идиятуллин

**Рево Идиятуллин**, Рево Рамазан улы Идиятуллин – сәясәтче, КПССның Татарстан өлкә комитетының беренче сәркатибе (1990-1991).

## Тәрҗемәи хәле

1938 елның  2 октябренда Казанда туган. «Радиоинженер» белгечлеге буенча Казан дәүләт авиация институтын тәмамлаган. 1958-1961 елларда хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
* 1956-1958 слесарь–җыючы.
* 1961-1967 423 нче почта тартмалы оешмада слесарь–җыючы, инженер-технолог, баш инженер-технолог.
* 1967-1969 КПССның Идел буе (*[[Казан]]*) район комитетында транспорт-сәнәгать бүлеге инструкторы,  бүлек мөдире.
* 1969-1973 Казанның «Теплоконтроль» зоводында фирка комитеты сәркатибе.
* 1973-1980 КПССның Казан шәһәр комитетында пропаганда һәм үгетләү бүлеге мөдире.
* 1980-1983 КПССның Идел буе (*[[Казан]]*) район комитеты беренче сәркатибе.
* 1983 КПССның Вахитов районы комитеты (Казан)  беренче сәркатибе.
* 1983-1985 КПССның Казан шәһәр комитетының икенче сәркатибе.
* 1985-1988 Казан шәһәр шурасы  башкарма комитеты рәисе.
* 1988-1990 КПССның Татарстан өлкә (*[[1990 ел]]ның [[4 март]]ыннан* республика) комитеты сәркатибе. 
* 1990, сентябрь-1991, август КПССның Татарстан республика комитетының беренче сәркатибе. «Татарстан ССР дәүләт суверенитеты турында декларация»не әзерләү һәм кабул итү, Башкортстан  җитәкчеләре (*Башкортстан ССР министрлар шурасы рәисе урынбасары [[Мансур Әюпов]], [[КПСС]]ның Башкортстан республика комитеты беренче сәркатибе [[Роберт Янбарисов]]*) белән «Башкортстан ССР дәүләт суверенитеты турында декларация» һәм «Союз килешүе»нә кул кую шартлары турында сөйләшүләрдә катнаша.
* 1994 елдан Татарстан-Россия-Төркиянең «Татурос» уртак ширкәте җитәкчесе (*президенты*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РТ президенты Рәхмәте

## Сылтамалар
*  Россия регионнары. Хроника һәм җитәкчеләр 
* ТР архив хезмәте 

## Искәрмәләр

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Идиятуллин

**Идиятуллин** — фамилия. Гарәп теленнән кергән «Һидият» / «Идият» сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Рево Идиятуллин (02.10.1932) – КПССның Татарстан республика комитеты беренче сәркатибе (1990-1991), «Татурос» ширкәте президенты (1994 елдан).
* Артур Идиятуллин – ТР Дәүләт Шурасы аппаратының  оештыру идарәсе башлыгы. Рево Идиятуллинның улы.
* Рамил Идиятуллин — «Яңавыл таңнары» газетасы баш мөхәррире.
* Рим Идиятуллин (1940—2018) — шагыйрь, журналист, БР атказанган мәдәният хезмәткәре.
## <small>Моны да карагыз</small>
* **[[Һидиятуллин]]**
** Шәүкәт Һидиятуллин (Шәүкәт Галиев) (1928-2011) — шагыйрь, Тукай бүләге иясе (*[[1972]]*).
** Вәгыйз Һидиятуллин (03.03.1959) — спортчы (*футбол*), ССРБ атказанган спорт остасы (*[[1988]]*).
** Айрат Һидиятуллин (*рәпер* Айрат) (1981) — рәп җырлаучы.

Төркем:Фамилияләр
Ылыслылар

**Ылыслылар** ( яки *Coníferae*) — 13-14 биологик бүлекләрнең берсе.

Хәзерге ачыкорлыклылар арасында ылыслылар — иң күп санлы төркем. Алар — иртә карбонда барлыкка килгән гаять борынгы үсемлекләр классы. Ул ике аскласска: кордаитларга (Cordaitidae) һәм ылыслыларга (Pinidae) бүленә. Кордаитлар (*Cordaitidae*) асклассы — тулысынча үлеп беткән үсемлекләр. Алар, иртә карбон, хәтта девон азагында ук барлыкка килеп, пермь чорының азагына кадәр яшәгән.

Ылыслылар асклассы (*Pinidae*) — хәзерге заман ачыкорлыклыларның иң киң таралган һәм күн санлы төркеме. Ылыслы үсемлекләрнең асклассында 7 семьялык, 55 ыруг һәм якынча 500 төр исәпләнә. Табигатьтә һәм кеше тормышында әһәмияте буенча ылыслылар чәчәкле үсемлекләрдән кала икенче урында. Ылыслы урманнарда органик матдәләр биомассасы күн күләмдә туплана. Ылыслыларның үзагачы сәнагатьнең күп тармаклары әчеп кыйммәтле чимал булып хезмәт итә.

Ылыслылар күбесенчә Төньяк ярымшарда таралган. Алар еш кына бер төрдән торган киң урманнар тәшкил итә. Борынгы һәм эндемик ыругларның күбесе Тын океан бассейны буенча, бигрәк тә Көньяк-көнчыгыш һәм Үзәк Кытай, Япония, Төньяк Америка, Чили, Яңа Зеландия, Көнчыгыш Австралиядә таралган. Болар — мәсәлән, секвойя (Sequoia), мета-секвойя (Metasequoia), криптомерия (Cryptomeria), араукария (Araucaria), агатис (Agathis) ыруглары. Бу исә Тын океан өлкәләре климатының мезозой чорына карата аз үзгәреше белән аңлатыла. Мондый климат кайчандыр ылыслыларның гөрләп үсешенә китергән.

Ылыслылар асклассының хәзерге вәкилләрен Голландия ботанигы A. Паул 1950 елда тәкъдим иткәнчә, биш рәткә: араукарияләр (Araucariales), наратлар (Pinales), кипарислар (Cupressales), подокарплар (Podocarpales), тисслар (Taxales) рәтләренә бүләләр.
## Искәрмәләр
Наратлар (тәртип)

**Наратлар**, шулай ук **ылыслылар** (, шулай ук — *Coniferales*) — *[[Pinopsida]]* сыйныфының биологик тәртибе, үз эченә безнең көнгә килеп җиткән барлык ылыслы үсемлекләрне колачлаган: кедр (эрбет агачы), нарат, чыршы, ак чыршы (пихта), карагач, секвойя, кипарис, артыш һәм тиле нарат (тис).

Наратлар рәтенә (*Finales*) — наратчалар гаиләлеге (Pinaсеае) гына керә. Бу — ылыслылар арасында иң эре гаиләлек. Алар, киң таралуы һәм зур күләмдә биомасса туплау буенча, чәчәкле үсемлекләр семьялыкларын да уздыра. Семьялыкта 10 ыруг һәм 250 гә якын төр исәпләнә. Ареалы — нигездә Төньяк ярымшар. Бары тик Меркуза нараты (Pinus mercusii) гына экватор аша Көньяк ярымшарга үтеп керә. Наратчалар — мәңге яшел, кайбер төрләре яфрагын кою-чан, агаччыл, яки куакчыл үсемлекләр (82 рәс.) Яфраклары энәсыман, кабырчыксыман, сирәк кенә тар ланцентсыман формада. Бәбәктә 2—7 ел утыра. Яфракларның зурлыгы төрлечә. Мәсәлән, ак кайрылы ак чыршының (Abies nephrolepis) яфраклары бик вак була, ә сазлык наратының (Pinus palustris) ылыслары 45 см га кадәр җитә.

## Искәрмәләр
Нарат

**Нара́т** () — ылыслы агачларның наратчалар (Pinaceae) гаиләлегенең мәңге яшел ылыслы агачлар, сирәк кенә куаклар ыругы.

## Таралуы
100 гә якын төре билгеле, Төньяк ярымшарның уртача поясындагы урманнарда һәм субтропик зонаның таулы өлкәләрендә таралганнар.

Татарстан территориясендә бер төр — гади нарат (P. sylvestris) бар.

## Ботаник тасвирлама
Биеклеге 35 м га, кәүсәсенең диаметры 1 м га кадәр җитә. Тирәнгә китүче үзәк тамырлы һәм киң булып ян-якка таралган тамыр системасы яхшы үсеш алган. Ябалдашы җыйнак, яшь агачлар конуссыман, боҗрадагы ботаклары горизонталь рәвештә як-якка китә, үсә-үсә түгәрәк форма ала. Яшел яки күгелҗем ылыслар (яфраклар) бәйләме бәбәкләрдә утыра. Ылыслары тар, чәнечкеле (энәсыман), агачта 2–9 ел сакланалар.

Сары яки кызгылт ата күркәчекләр агымдагы ел бәбәгенең төбендә урнашалар һәм күпсанлы тәңкәсыман серкәчләрдән торалар. Ана күркәчекләр, гадәттә, агач башында һәм үсүче бәбәкләр очында ялгыз яки төркем булып үсәләр. Орлыклары чикләвексыман канатчалы; икенче елны өлгерәләр. Нарат орлыктан үрчи.
## Табигатьтә һәм кеше тормышында урыны
Урман барлыкка китерүче төп токымнарның берсе. Идел, Кама, Вятка елга террасаларының комлы һәм балчыксыл комлы туфракларында нарат урманнарының аеруча зур массивлары сакланган. Наратлыкларның гомуми мәйданы 180 мең га дан артык. Кама аръягында һәм Идел алдында күпләп үстерелә.

Нык һәм җиңел сумалалы үзагачы торак һәм гидротехника төзелешендә, авиация һәм суднолар төзелешендә, агач җиһазлары җитештерүдә кулланыла.

Сагызыннан (чәереннән) канифоль һәм скипидар алалар.

Нарат урманнары мөһим санитар-гигиеник функция үти. Нарат һаваны авыру барлыкка китерүче микроорганизмнардан саклаучы фитонцидлар бүлеп чыгара.

Нарат бөресе какырык чыгару, бәвел кудыру һәм дезинфекция чарасы буларак кулланыла.

Нарат комнарны ныгытуда файдаланыла.
## Авырулар
Төп корткычлары — май коңгызлары, зур нарат филчеге, нарат ябалакчыгы һәм башкалар.

Сирәк кенә Себер нараты яки Себер эрбете (P. sibirica) үстерелә.
.

## Искәрмәләр
Төркем:ҮсемлекләрТөркем:АгачларТөркем:Ауразия флорасы

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Фәхрениса Сәмитова

**Фәхрениса Сәмитова** — татар театрына нигез салучыларның берсе. «Сәйяр», «Нур», «Ширкәт» труппалары, Уфа дәүләт Татар-башкорт күрсәтмә театры, Стәрлетамак татар драма театры артисты. 
Хезмәт Батыры (*[[1926]]*). 
Башкортстан АССР атказанган артисты.

## Тәрҗемәи хәле

1890 елда туган.

## Хезмәт юлы
1907 елның ахырында «Сәйяр» труппасына килә. 1912 елдан «Нур» труппасында. Ватандашлар сугышы елларында (*[[1918]]-[[1919]]*) Беренче армия һәм Төркистан армиясе сәяси бүлекләре каршындагы фронт театр бригадаларында чыгышлар ясый.

Соңыннан Стәрлетамак татар драма театрында (1919), 1920-1922 елларда Уфа дәүләт Татар-башкорт күрсәтмә театрында (*хәзерге* *[[Башкорт дәүләт академия драма театры|М. Гафури исемемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры]]*) эшли.

## Иҗаты
Ф. Сәмитова — төрле характердагы образларны халыкчан итеп башкаручы буларак танылган артист.

#### Уйнаган рольләре
* *Камилә* — «Бәхетсез егет»  Г. Камал
* *Шәрифә* — «Яшь хатын»  Д. Таҗдаров
* *Сәгыйдә* — «Галиябану»  М. Фәйзи
* *Галимә* — «Хаҗи әфәнде өйләнә»   Ш. Камал
* *Мәрьям* — «Тукай»  Ә. Фәйзи һ. б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1926 Хезмәт Батыры 
* БАССР атказанган артисты

## Чыганаклар
# И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. Казан: ТКН, 1996. ISBN 5-298-00708-2
# Мәхмүтов Һ., Илялова И., Гыйззәт Б. Октябрьгә кадәрге татар театры: очерклар. Казан: ТКН, 1988.
# С. Гыйззәтуллина-Волжская турында истәлекләр. Казан, 1982.

## Сылтамалар
*  Камал театры сайты

## Искәрмәләр

Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Хезмәт Батырлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Төркем:«Ширкәт» актерлары
Нәгыймә Таҗдарова

**Нәгыймә Таҗдарова**, Нәгыймә Әхмәдулла кызы Әхмәдуллина (Таҗдарова, ,  — , ) — татар театрына нигез салучыларның берсе. Уфа дәүләт татар-башкорт күрсәтмә театры, Камал театры артисты. ТАССР халык (*[[1939]]*), РСФСР атказанган (*[[1940]]*) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1888 елда Казан губернасы Казан өязе (*хәзерге* Арча районы) Утар-Аты авылында туган.

## Хезмәт юлы
1914 елда «Сәйяр» труппасында эшли башлый. Ватандашлар сугышы елларында (*[[1918]]-[[1919]]*) Беренче армия һәм Төркистан армиясе сәяси бүлекләре каршындагы фронт театр бригадаларында чыгышлар ясый.
 
1922–1926 елларда — Уфа дәүләт Татар-башкорт күрсәтмә театрында (*хәзерге [[Башкорт дәүләт академия драма театры|М. Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры]]*). 1926 елның көзеннән  Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында.

## Иҗаты
Тормышчан, ышандыргыч образлар иҗат иткән зур талантка ия булган күренекле артистка. Каһарманнарының күңел дөньясын бөтен тирәнлеге белән ачып бирә. Ул иҗат иткән образлар нечкә күңелле, нәзакәтле булулары белән аерылып торалар.

#### Уйнаган  рольләре
* *Һаҗәр* — «Ямьсез тормыш»  Ф. Сәйфи-Казанлы
* *Рокыя* — «Тигезсезләр»   Ф. Әмирхан
* *Мария Антоновна* — «Ревизор»  Н. Гоголь
* *Сәгыйдә* — «Күмелгән кораллар»  Һ. Такташ
* *Татьяна* — «Сыну» (Разлом) Б. Лавренев
* *Ләйлә* — «Миркәй белән Айсылу»  Н. Исәнбәт
* *Оксана* — «Эскадра һәлакәте» А. Корнейчук
* *Каринкина* — «Гаепсездән гаеплеләр» А. Островский
* *Айсылу* — «Наёмщик» Т. Гыйззәт
* *Хөбәйбә* — «Мактаулы заман» Т. Гыйззәт
* *Гөлниса* — «Ташкыннар» Т. Гыйззәт
* *Саҗидә* — «Шәмсекамәр»  М. Әблиев һ. б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1939 ТАССР халык артисты
* 1940 РСФСР атказанган  артисты

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. Казан: ТКН, 1996. ISBN 5-298-00708-2
# Мәхмүтов Һ., Илялова И., Гыйззәт Б. Октябрьгә кадәрге татар театры: очерклар. Казан: ТКН, 1988.
# С. Гыйззәтуллина-Волжская турында истәлекләр. Казан, 1982.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Нәфыйга Арапова

**Нәфыйга Арапова**, Нәфыйга Мөхәммәтгалим кызы Арапова,  (*[[1900]]-[[1943]]*) — татар театрының беренче актрисаларның берсе. Уфа дәүләт Татар-башкорт күрсәтмә театры, Әстерхан татар театры, Татар дәүләт академия театры артисткасы. Татарстан АССР атказанган артисты (*[[1939]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1900 елда Казанда туган.

## Хезмәт юлы
1917 елдан «Сәйяр» труппасында эшли башлый. Ватандашлар сугышы елларында (*[[1918]]-[[1919]]*) Беренче армия һәм Төркистан армиясе сәяси бүлекләре каршындагы фронт театр бригадаларында чыгышлар ясый. Сугыштан соң Уфа дәүләт Татар-башкорт күрсәтмә  театры,  Әстерхан татар театры, Казан татар академия театрында эшли.

## Иҗаты
Гаять үзенчәлекле артистка. Хәтердә калырлык рольләр иҗат иткән.

#### Уйнаган рольләре
* *Мәгъри* — «Бәхетсез егет» Г. Камал 
* *Нәгыймә* — «Банкрот» Г. Камал
* *Җиһан карчык* — «Башмагым» И. Хәбибуллин
* *Хәдичә* — «Зәңгәр шәл» К. Тинчурин
* *Нәфыйга* — «Беренче чәчәкләр» К. Тинчурин
* *Рокыя* — «Җилкәнсезләр» К. Тинчурин
* *Айтуган* — «Наёмщик»  Т. Гыйззәт
* *Кукушкина* — «Төшемле урын» (*Доходное место*) А. Островский
* *Люся* — «Салют, Испания!» А. Афиногенов
* *Бәдыйга* — «Галиябану» М. Фәйзи
* *Гадилә* — «Шәмсекамәр» М. Әблиев
* *Анфиса Тихоновна* — «Бүреләр һәм сарыклар» (*Волки и овцы*) А. Островский
* *Зөләйха* — «Бишбүләк» Т. Гыйззәт һ. б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1939 Татарстан АССР атказанган артисты

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. Казан: ТКН, 1996. ISBN 5-298-00708-2
# Мәхмүтов Һ., Илялова И., Гыйззәт Б. Октябрьгә кадәрге татар театры: очерклар. Казан: ТКН, 1988.
# С. Гыйззәтуллина-Волжская турында истәлекләр. Казан, 1982.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Рәфкать Сәфәров

**Рәфкать Сәфәров**, Рәфкать Хәбибулла улы Сәфәров,  — атомчы-галим, физика-математика фәннәре докторы (*[[1982]]*), профессор.

## Тәрҗемәи хәле
1933 елның   1 маенда Нәмәнгәндә туган. Әти-әнисе Ырынбур өлкәсе Куандык районы Ильинка авылыннан Урта Азиягә качкан була. «*Физик-теоретик*» белгечлеге буенча Сәмәрканд дәүләт университетының физика-математика факультетының физика бүлеген тәмамлаган (*[[1957]]*).
 
«*Атом-төшенең төзелеше*» темасына физика-математика фәннәре  кандидатлыгына диссертация (*фәнни җитәкчесе* В.Г. Соловьев, *[[Дубна]]*) (*[[1967]]*), «*Әйләнешнең атом төшенә тәэсире*» темасына докторлык диссертациясе (*[[1982]]*) яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1957 Ташкәнттә яңа ачылган атом-төш институтында эшли башлый.
* 1969-1991 Сәмәрканд дәүләт университетында укыта, 1969-1975 теоретик физика кафедрасы мөдире, 1982 елдан профессор.
* 1991 елдан Казан дәүләт педагогика университетының гомуми физика кафедрасы  профессоры.
* 2012 елга кадәр  КФУ профессоры.

## Шәкертләре
Үзбәкстан тарихында беренче булып атом-төш физикасы буенча махсуслашуны башлап җибәрә. Сәмәркандта кафедра мөдире булганда 10 шәкерте кандидатлык, 4 шәкерте физика-математика фәннәре докторлыгына  диссертация (*алар сафында [[Рәшит Низаметдинов]] бар*) яклаган.

## Хезмәтләре
150 дән артык фәнни хезмәте, дәреслекләре дөнья күргән.

#### Казанда басылган
* Сәфәров Р.Х. Атом төше һәм элементар кисәкчәләр физикасы. Казан, 2008 .

## Кызыклы факт
Үзбәкстан ССР КП ҮК беренче сәркатибе Ш.Р. Рәшидовның 2 киявен физика-математика фәннәре докторы итәр өчен күп көч түгәргә туры килә, диссертация яклау чиратын аларга бирә.

## Әдәбият
# Хәмзә Бәдретдинов. Татарстаннан читтәге татар галимнәре. 1- китап. Йошкар-Ола: Мари ПНК, 1999 ISBN 5-87898-139-4

## Сылтамалар
* Казан федераль университеты сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Русия физиклары
Төркем:Сәмәрканд дәүләт университетын тәмамлаучылар
Сәмитова

**Сәмитова** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Самит» / «Сәмит» («*тавышсыз*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Фәхрениса Сәмитова (1890-1939) — татар театрына нигез салучыларның берсе, Хезмәт Батыры (*[[1926]]*), БАССР атказанган артисты.
* Гөлнара Сәмитова (Галкина-Сәмитова) (09.07.1978, Чаллы) — олимпия чемпионы, җиңел атлетика буенча РФ атказанган спорт остасы.

Төркем:Фамилияләр
.