Саин Моратбәков

**Саин Моратбәков**, Саин Моратбәк улы Моратбәков (, *[[1936 ел]]ның [[15 октябрь|15 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Казакъ АССР]], [[Алматы өлкәсе]], Таллыкурган районы, Конгыр — [[2007 ел]]ның [[13 март]]ы, [[Казакъстан]], [[Алматы]]*) — совет казакъ язучысы, журналист. М. Әвәзов исемендәге Әдәби (1990), Казакъстан Республикасының Дәүләт (2006) премияләре лауреаты. Казакъстанның атказанган эшлеклесе (1997).

## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 15 октябрендә Алматы өлкәсе Таллыкурган (хәзерге Ескелде) районы Коңгыр авылында туган. Әтисе Сәфәргали найман кабиләсеннән. Әнисе Разия  1942 елда үлгән. 6 яшьлек бала бабасы Моратбәк тәрбиясендә калган. Әтисе сугыштан кайткач, Сәхипҗамал исемле, медик белемле  татар кызына өйләнгән .

Таллыкурганда мәктәпне тәмамлаганнан соң, Сарболак совхозында укытучы булып эшли. Газеталарда басыла башлый. 1959 елдан — «Коммунизм таңы» газетасының әдәби хезмәткәре. Казакъ дәүләт университетының журналистика бүлегенә керә алмагач, Театр институтында бер ел укый.

1963 елда С. М. Киров исемендәге Казакъ дәүләт университетының журналистика бүлеген тәмамлый..

1962—1972 елларда — «Қазақ әдебиеті» газетасы, «Жұлдыз» журналы редакцияләрендә бүлек мөдире, Казакъстан Язучылар берлегенең сәнгать әдәбиятын пропагандалау бюросы директоры.

1971 елда Мәскәүдә СССР Язучылар берлеге каршындагы Югары әдәби курсларны тәмамлый.

1972—1977 елларда — Казакъстан компартиясе ҮК мәдәният бүлегендә инструктор һәм сектор мөдире.

1977 елда Олжас Сөләйманов белән бергә Мәскәүдә А. М. Горький исемендәге Әдәбият институты каршындагы язучылар—халыкара хәл белгечләре курсларын тәмамлый.

1977—1980 елларда «Қазақ әдебиеті» газетасының баш мөхәррире булып эшли.

1980—1984 елларда — Казакъстан ССР Язучылар берлеге идарәсе секретаре, 1984—1986 елларда — «Жазушы» нәшрияты директоры, 1988—1991 елларда — Казакъстан ССР Язучылар берлегенең икенче секретаре.

КПСС әгъзасы, ХІ чакырылыш (1984—1989) Казакъстан ССР Югары Советы депутаты итеп сайлана.

Соңгы елларда Саин Моратбәков каты авырый. Кызының вакытсыз вафат булуы, инсульт кичерүе һәм башка җитди авырулары сәламәтлегенә зыян салган .

## Иҗаты
Совет казакъ колхозының катлаулы тормышын, гади кешеләрнең — авыл зыялыларының, чабаннарның, мәктәп укучыларының көндәлек мәшәкатьләрен һәм хезмәтен гәүдәләндергән авыл прозасы юнәлешендә повесть һәм хикәяләр авторы буларак билгеле. Аның игътибар үзәгендә — омтылыш һәм гамәлләренең никадәр дөрес булуын ачыкларга мөмкинлек бирүче төрле шартларда кешеләрнең үз-үзләрен тотышы. 

«Минем сеңелем» исемле беренче хикәяләр җыентыгы 1961 елда чыга. Аннан соң «Авыл утлары» (1964), «Кыр» (1967), «Яшьләр йорты» (1968), «Кыргый алмагач» (1972) һ. б. хикәяләр һәм повестьлар китаплары басыла.

«Күсен-Күсәкә» хикәясендә чабан Күсен язмышы аша язучы казакъ даласының тормышын, аның халкының тыныч хезмәт сөючәнлеген, көндәлек көнкүрешенең аскетизмын, бәйрәмнәренең колачлы булуын күрсәтә алган. Хикәя герое чабан Күсен, тормышта күпне күргән кеше, фронтовик булса да, барыбер дала баласы, беркатлы булып калган адәм җәй буе эшләгән акчасын алырга район үзәгенә китә. Акчасының бер өлешен балаларына җибәрә, әмма кайбер намуссыз туганнары һәм «дуслары» колхозчының гадилегеннән һәм ярдәмчел булуыннан файдалана, нәтиҗәдә, чабан Күсен акчасын әлеге адәмнәрнең «ихтыяҗларына» сарыф итә һәм өенә бер тиенсез әйләнеп кайта.

«Кыргый алмагач» повестенда сугыш еллары авылы тормышы Кокинай кушаматлы эт язмышы аша тасвирлана: сугышка кадәр аның өе дә, йорты да, Басен исемле хуҗасы да була, үзе дә тирә ― юньдә иң яхшы аучы эте санала, ләкин сугыш тыныч тормышны җимерә — хуҗасы фронтка китә. Эт хуҗаның туганнарына бармый, кыргый алмагач янында үзенә урын таба һәм Басенның сугыштан кайтуын көтәргә кала. Әмма явыз кешеләр аның көчекләрен үтерә, шуннан соң ул юкка чыга, авыл халкына ләгънәт төшә.

Язучының әсәрләре СССР һәм чит ил халыкларының телләренә тәрҗемә ителгән. «Әрем исе» Казанда татар телендә басылып чыккан.

## «Әрем исе»
Язучыга танылу 1942 елда әтисен сугыштан көтүче малай – Аянның тормышын тасвирлаучы, 1976 елда «Халыклар дуслыгы» китапханәсендә чыккан «Әрем исе» («Жусан иісі») автобиографик повесте аша килә. Әрем исе балалар өчен фронтка киткән әтиләре һәм абыйларының символына әверелә . М. О. Әвәзов исемендәге  Әдәбият һәм сәнгать институты Гыйльми советы тарафыннан расланган «Казакъ әдәбияты китапханәсе» сериясендә басылып чыга . 2014 елда повесть «Бер ил — бер китап» республика акциясе барышында бердәм уку өчен китап итеп сайланган .

## Экранлаштыру
* 1975 елда режиссер Сапар Сөләйманов «Минем сеңлем» һәм «Җәйге төн» хикәяләре мотивлары буенча «Сөеклем» () исемле кыскаметражлы фильм төшерә.
* 1977 елда Саин Моратбәков сценарие буенча режиссер Шәрип Бейсембаев «Казахфильм» киностудиясендә «Улы кайту» () фильмын төшерә.
* 1983 елда режиссер Сәкен Нарымбетов «Ленфильм» киностудиясендә Саин Моратбәковның шул исемдәге хикәясе буенча «Көзге бормалы юллар» фильмын төшерә .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1981 – Хөрмәт Билгесе ордены (СССР)
* 1990 – М. Әвәзов исемендәге Әдәби премия
* 1997 – Казакъстанның атказанган эшлеклесе
* 2003 – «Тарлан» бәйсез премиясе — *милли казакъ әдәбиятын үстерүгә зур өлеш керткәне өчен*
* 2006 – Казакъстанның Дәүләт премиясе
* Хөрмәт ордены (Казакъстан)

## Хәтер
* 2017 елда Алматыда Саин Моратбәков яшәгән йорт диварына истәлек тактасы урнаштырылган .

## Сылтамалар
* Духовный мир Саина Муратбекова // Сайт Северо-Казахстанской областной универсальной научной библиотеки им. Сабита Муканова
* *Абильмажинова Б.* Читаем Саина Муратбекова // Северный Казахстан. - 2014. - 5 апреля. - С.5
* *Владимиров В.* Возвращение к истокам: Правдивое слово о прекрасной жизни и вечных книгах моего друга и побратима Саина Муратбекова. //Нива.-2008.-№ 12.-С.92-124.
* *Владимиров В.* Свет и тепло его сердца: Саину Муратбекову - 70 лет. //Казахстанская правда. - 2006.-24 ноября.
* *Кошелева Т.* Ещё одна жемчужина в литературном наследии // Дружные ребята. - 2014. - 10 июня (№ 23). - С. 6
* Саин Муратбеков // Писатели Казахстана: Справочник / Сост. М.Ауэзов и др.-Алма-Ата: Жазушы, 1982.-280 с.

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Казакъ язучылары
Төркем:Казакъстан язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:«Құрмет» ордены кавалерлары
Төркем:Казакъстан Дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Казакъстанның атказанган эшлеклеләре
Төркем:Казакъ дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар