open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Манекҗи Сетһ Агиари

**Манекҗи Сетһ Агиари** - ул Һиндстанда, Мумбаида 1735 елда төзелгән борынгылыгы буенча икенче Зәрдөштлек ут гыйбадәтханәсе.  Иң борынгысы булып 1709 елда нигезләнгән Банаҗи Лимҗи Агиарие тора.  Барлык Зәрдөштлек гыйбадәтханәләрендә кебек Парси-булмаганнарга керергә рөхсәт ителми. Бинаның архитектурасы Фарсы һәм Грек Яңарышы стильләре кушылмасы булып тора һәм гыйбадәтханәгә керүне басып торучы ике ламассус саклап тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Атешгяхлар
Ибраһим Идрис

**Ибраһим Сөләйман улы Идрис** — шагыйрь, педагог, нәшир, сәүдәгәр.

1857 елның 11 маенда хәзерге Татарстан Республикасы Арча районы Наласа авылында дөньяга килгән. 1897 елда ул Казанга күченгән һәм көнкүреш товарлар, китаплар белән сату иткән. И. Идрис 1907 елда дин галиме Галимҗан Баруди белән берлектә сәүдә йорты оештырып, китаплар белән сату иткән. 1908 елда исә үзенең “Милләт” дип аталган нәшриятын ачкан. Анда 1917 елга кадәр 1,3 миллионнан артык данә белән 256 китап чыккан. Бу китаплар дин, әдәбият, тарих, медицина, гарәп фәлсәфәсе һәм башка темаларга багышланган. Алар белән беррәттән календарьлар, каталоглар да чыккан.

И. Идрис җәдидчелеккә, педагогикага караган мәсьәләләр белән нык кызыксынган. Иҗатының беренче җимешләренең берсе буларак, 1900 елда М. Чиркова варислары басмаханәсендә И. Идриснең “Тәрбияле ата” исемле хезмәте дөнья күргән. Шунысын әйтергә кирәк: китап тышлыгында ул үз исемен куймаган, авторы ике “әлиф” белән, ягъни “.ا.ا” (И.И.)инициаллары рәвешендә күрсәтелгән, шулай да “И. Идрисовның хәраҗаты илән” дип, ягъни хезмәтнең И. Идрисов хисабына басылганлыгы язылган .  Үгет-нәсыйхәт формасында төзелгән әлеге китапта үрнәк ата булу өчен иң беренче чиратта игътибар ителергә тиешле мәсьәләләр кыскача аңлатылган.

1905 елда И.Н. Харитонов матбагасында бу китап байтак тулыландырылып һәм өлешчә үзгәртелеп, “Тәрбияле ата яки кыйраәт төрки” исеме белән кабат басылып чыккан, тик анда да авторы күрсәтелмәгән, бәлки “И. Идрисовның акчасына басылды” дип кенә язылган . Өченче һәм дүртенче басмаларында анысы да язылмаган . Шунысын да әйтергә кирәк: дүртенчесе “Тәрбияле ата яки тормыш дәресе” дип аталган һәм ул 1900 елгы басмасыннан күләмлерәк һәм шактый аерыла. 

И. Идрис педагог кына түгел, шагыйрь буларак та билгеле.
Аның 1914 елда “Кыз балаларга нәсыйхәт” дип аталган шигырьләр җыентыгы дөнья күргән. Анда “Уку”, “Ислам дине”, “Мәдех”, “Пакьлек бәяне”, “Сәламәтлек”, “Авыруга сабырлык”, “Ашамак бәяне” һ.б. әсәрләре урын алган . И. Идрис үз китапларының титул битендә шигъри юллар язып куюны гадәт иткән.

И. Идрис 1944 елның 31 мартында вафат булып, Казанның Яңа татар бистәсе зиратында җирләнгән.

## Чыганаклар
* Идрис И. Тәрбияле ата яки тормыш дәресе / Басмага әзерләүче А. Гайнетдинов, И. Низамиев. – Казан: Ш. Мәрҗани исем. Тарих институты, 2019.– 32 б.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Төркем:Татар мөгаллимнәре
Төркем:Татар публицистлары
Бугилылар

**Бугилылар** (бугислар, буги) — Көньяк Сулавесиның иң эре этник төркемнәрнең берсе — бу Индонезиянең зурлыгы буенча өченче утравында провинциясендә. Тугандаш Макасарлар белән Сулавеси провинциясенең көньяк-көнбатыш районнарында яшиләр. Австронезия телләр гаиләсенең Сулавеси зонасының Көньяк Сулавеси тармагының Буги телендә сөйләшәләр, XIV—XV гасырлардан бирле үз язмасына, фольклорына, әдәбиятына («Ла Галиго» эпик поэмаларның гаять зур циклы) ия. «Ла Галиго» поэмасын өйрәнү белән Россиядә Юло Сирк мәшгуль булган.
Дине буенча күбесенчә — Ислам, әмма Анимизм һәм Һинд дине ышанулары  бар.
Төп традицион шөгыльләре — җир эшкәртү (дөге, кукуруз, шикәр камышы һ.б.), өлешчә хайван асрау (су үгезе, ат, сыер, кәҗә, сарык тоту), төрле һөнәр, сәүдә.
Европа тарихи әдәбиятында Бугилылар сугышчан халык буларак мәгълүм. Төбәктә иң эре төркем буларак күршеләренә шактый йогынты ясыйлар. 
Бугилыларның борынгы ватаны булып Темпе һәм Сиденренг күлләре өлкәсе булып тора. Бугилыларның бабалары бу җирләрдә безнең эрага кадәр икенче меңьеллык уртасында яши башлаган. 
## Әдәбият
* Народы Юго-Восточной Азии, М., 1966.
## Сылтамалар
* История бугисов и макасаров
Төркем:Әлифба буенча халыклар
Мила Нитич

**Mila Nitich** (26 сентябрь 1990 ел, Стара Сынява) — Украина җырчысы.

## Дискографиясе
* Просто быть счастливой... (2015)

## Чыганаклар
Сөйки мәгарәләре

**Сөйки мәгарәләре** — Татарстанда 1958 елга кадәр булган зур мәгарәләр төркеме.Сөйки тауларында, Сөйки авылы янында, хәзерге Кама Тамагы районы территориясендә урнашкан. Мәгарәләр Куйбышев сусаклагычын тутырганда су баскан һәм соңыннан  сусаклагыч ярларын ныгыткан вакытта җимерелгән.

## Тасвирлама
Идел агымы буенча тәртиптә Сөйки мәгарәләре исемлеге: Исемсез, Змей, Отвай-Камень (Вали-Камень) яки Кладовая, Кызлар (Зур Сөки), Коры (Кече Сөйки), Боз, Удачинская.

Мәгарәләрнең иң зурлары: Олы Сөйки (Кызлар) мәгарәсе, аның  буе 240 м, мәйданы 3205 м², күләме 14515 м³; Кече Сөйки мәгасәсе, аның озын 70 м, мәйданы 128 м², зурлыгы 734 м³, шулай ук Сөйки Ледяная, озынлыгы 45 м. Башка мәгарәләр бик зур түгел, аларның барсына да 1950 елга керү урыны  җимерелгән һәм су белән тутырылган.

Кызлар мәгарәсе Сөкәй тауыннан бер ярым километр чамасы югары урнашкан һәм биш залдан торган. Мәгарә эчендә озынлыгы 90 м, иңе 12 м га кадәр, тирәнлеге 1-2 м булган күл булган, күл суы температурасы җәен һәм кышын даими  6,8 градус булган.

Коры мәгарә Идел агымы буйлап Кызлар мәгарәсеннән 150 м түбәндә урнашкан. Мәгарәләрнең гипс стеналары һәм доломит түшәме булган. 
Мәгарәләрне ел саен Идел суы ташкан вакытта су басан булган, һәм керү юллары берничә тапкыр чүп-чар белән капланган. Бу вакытта мәгарәләргә көймә белән йөзеп кереп йөргәннәр, су шулай ук  бүрәнәләр һәм боз кисәкләре китереп тутырыр булган. Коры мәгарәнең яше Кызлар мәгарәсеннән күпкә яшерәк. 

## Тикшеренү тарихы
Зур Сызма Китабында (Книга Большого Чертежа) "Юрь тауларында, Иделдән ярты тау ераклыгында, бозлы күлле мәгарәләр бар" дип әйтелә. Әмма,билгеле булган Юрь тауларында бозлы күлле мәнаралар юк, бу язма Кызлар мәгарәсендәге күлгә күрсәтә дигән тәкъдимнәр бар. 

Казан университеты галимнәре мәгарәләрдә 1812 елдан бирле йөргәннәр. 1838 елда Идел буйлар сәяхәт иткән вакытта, Сөки мәгарәләренә бертуган рәссам Чернецовлар килгән, алар үлчәү эшләрен башкарган  һәм мәгарә эскизларын ясап калдырганнар.

Мәгарәләрнең соңгы һәм иң җентекле тасвирламасы А.В.Ступишин тарафыннан тупланган.

## Җимерелү
Сусаклагычны тутырганнан соң, мәгарәләр е сезонлы су тирбәлешләре зонасына эләгә. Бу тирбәлешләр тау ишелүгә китерә. Кайбер бәяләүләр буенча, бу участокта сусаклагычның дулкын-су кимәле эшчәнлеге мәгарәләр тирәнлегеннән артып китә һәм аларны, һичшиксез, юкка чыккан дип санарга була.

## Кызыклы фактлар
1918 елда Сөкәй мәгарәләрендә Петр Драверт тарафыннан сирәк очрый торган минерал ольдгамит табыла («дравертин» исеме белән билгеле), ул вакытта Советлар Союзы территориясендә беркайда да мондый минерал табылмаган.

## Шулай ук карагыз
* Юрьев мәгасәсе
* Гипс-1

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Пещеры. «Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998. ISBN 0-9530650-3-0
## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Татарстан мәгарәләреТөркем:Татарстан тарихыТөркем:Юкка чыккан мәгарәләрТөркем:Кама Тамагы районы
Зыя Әминев

**Әминев Зыя Әскать улы** (1914 елның 9 ноябре — 1969 елның 12 марты) — галим-тарихчы, югары мәктәп эшмәкәре. 1939-1947 елларда Бөре укытучылар институтында укыта, ССРБ тарихы кафедрасы мөдире, институт директоры урынбасары. 1950-1965 елларда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтының һәм Башкорт дәүләт университетының ССРБ тарихы кафедрасы мөдире. Тарих фәннәре докторы (1968).

## Биографиясе
Зыя Әскать улы Әминев 1914 елның 9 ноябрендә Россия империясе Уфа губернасының Златоуст өязе (хәзерге БАССР, Салават районы) Лаклы авылында туган.

Карл Либкнехт исемендәге Мәскәү индустриаль-педагогия институтын тәмамлаган (1939), КПСС Үзәк Комитеты каршындагы Җәмәгать фәннәре Академиясендә укыган (1950).

## Хезмәт юлы
1939—1947 елларда Бөре шәһәрендәге Укытучылар институтының олуг укытучысы, ССРБ тарихы кафедрасы мөдире, Укытучылар институты директоры урынбасары.

1950—1969 елларда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтының укыту һәм фән бүлеге буенча директор урынбасары, 1965 елга чаклы ССРБ тарихы кафедрасы мөдире

Башкортстанда Октябрь революциясе һәм Ватандашлар сугышы тарихы буенча монография авторы. 1968 елда докторлык диссертациясе яклый.

Фәнни тикшеренүләре XX гасырның I чирегендә Башкортостанның сәяси һәм иҗтимагый-икътисади тарихына, 1917 елгы Октябрь революциясенә һәм Көньяк Уралдагы Ватандашлар сугышына багышланган. 30га якын фәнни хезмәт авторы.

## Шулай ук карагыз

* Лаклы
* Хамматов Шәрифулла

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Земля салаватка, земля батыра. Уфа, Гилем, 2010, стр. 245-246.

## Әдәбият
* Из истории борьбы за создание Башкирской Автономной Советской Социалистической Башкортостан //Из истории Башкирской АССР. Уфа, 1959; Октябрьская социалистическая ихтилал и гражданская война в Башкирии: (1917-1919). Уфа, 1966.
* Башкортстанда Нче Октябрь. Уфа, 1958; Октябрьская социалистическая ихтилал и гражданская война в Башкирии (1917-1919 гг.). Уфа, 1966.

## Сылтамалар
* Әминев Зыя Әсҡәт улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. —
Шри-вайшнавизм

Шри-Вайшнава традициясе (Шри Вайшнавам, Шри Вайшнава Сампрадайя, кайвакыт шулай ук Тамил Вишнуизмы) ул Вишнуизмның дүрт бөек юнәлешнең берсе. Шри-Вайшнава традициясе нигезе итеп Альварлар сөйләгәнчә Веда, Агама һәм Пураналар күрсәтелә һәм ул Рамануджа фәлсәфәсе һәм теологиясендә дан җырланган булган.

## Тарихы
Борынгы заманның унике бөек тугърысы Шри Вайшнавалар тарафыннан беренче Шри-Вайшнавлар буларак карала. Барлык Альвар галимнәрнең рәтендә беренче вәкил итеп бүген Наммальвар карала. Традициянең беренче булуы б.э. 966 елында Тирупати Гыйбадәтханәсендә язу формасында очрый.
Альвар Мадуракави борынгы заман альварлары һәм урта гасыр альварларын тоташтырган шәхес. Шуннан соң Натһамуни булган.
Рамануджага кадәр галимнәр болар булган:
•	Натһамуни (9 гасыр уртасы);
•	Уйякондар (шулай ук Пундарикакша),
•	Манаккал Намби (шулай ук Рама Мисра),
•	Алавандһар (шулай ук Яманучарья, мөгаен, 980-1060),
•	Периа Намби (шулай ук Паранкуса Даса, мөгаен, 997-1102)
•	Рамануджа (шулай ук Эмперуманар, мөгаен, 1050-1137)
Рамануджадан соң килгән соңрак 8 галим шулай ук беренче галимнәр булып санала, соңгысы Манавала Мамунигал (1370-1450) булган. Шуннан соң хәзерге заманга кадәр баручы сызыктан галимнәр килә. Хәзер мәгълүм актив галимнәр арасында (Ачарья титулы белән) Чиннаджияр Свами, Ядугири Ятхираджа Нараяна Рамануджа Джияр һәм Д.А. Джозеф.

## Хәзерге көн әһәмияте
Шри Вайшнава традициясе Һиндстанда билгеле гыйбадәтханәләр өчен җаваплы. Хәзер билгеле гыйбадәтханәләр арасында ЮНЕСКО Дөнья Мирасында Шрирангамда Шри Ранганатхасвами Гыйбадәтханәсе һәм дөньяда иң күп кеше килә торган Һинд дине гыйбадәтханәләрнең берсе Тирумала Тирупати Гыйбадәтханәсе тора.
Шри-вайшнавизм гыйбадәтханәләре шулай ук Америка Кушма Штатларында, Австралиядә, Канадада, Бөекбританиядә һәм башка илләрдә дә бар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Шри Вайшнава фәлсәфәсенә кереш 

## Сылтамалар
* srivaishnavam.com-Good website on general info
* www.anudinam.org  Шри Вайшнава яңалыклары һәм өйрәнү порталы
* www.antaryami.net  Шри Вайшнава яңалыклары челтәре

## Моны да карагыз

Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине
Раздан (елга)

**Раздан** ( [Hrazdán]), Зангу ( [Zangu]) — Әрмәнстанда елга, Араксның сул кушылдыгы. Озынлыгы 141 км, бассейнының мәйданы 2560 км². Уртача су чыгымы 17,9 м³/сек.

Севан күленнәң агып чыга. Разданда торучы шәһәрләр: Севан, Раздан, Чаренцаван һәм Ереван.

## Моны да карагыз
* Севан-Раздан каскады

## Искәрмәләр

Төркем:Әрмәнстан елгалары
Төркем:Каспий диңгезе бассейны
Селькуплар

**Селькуплар** (Селькуп телендә *сёльӄуп, суссе ӄум, чумыль-ӄуп, шельӄуп, шешӄум*; искергән атамалары — **остяк-самоедлар**) — Көнбатыш Себернең төньягында яши торган халык. 1930-ынчы елларга кадәр аларның **остя́ко-самое́д** атамасы булган.
## Саннары һәм таралышы
Селькуплар Томск өлкәсенең төньягында (1787 кеше), Төмән өлкәсендә (1857 кеше) һәм Красноярск краенда (412 кеше) яшиләр.
## Телләре
Селькуплар Урал телләр гаиләсенең Самоед телләренә кергән Селькуп телендә сөйләшәләр (1994 елда якынча 1570 кеше сөйләшкән).

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Себер халыклары
Әтнә районы гербы

Россия Федерациясе Татарстан Республикасының **[[Әтнә районы|Әтнә муниципаль округы]]** **Гербы** -  Әтнә районы муниципаль берәмлегенең рәсми символы булып хезмәт итүче таныклык һәм хокук билгесе.

Герб 2006 елның 3 мартында Әтнә район Советының 6нчы карары белән расланды. 

Герб 2272нче номерлы теркәлү буенча Россия Федерациясенең Дәүләт Геральдик Реестрына һәм 46нчы номер белән Татарстан Республикасының Геральдик Реестрына кертелә.

## Герб тасвирламасы

«Зәңгәрсу (күк, зәңгәр) кырда чите алтын белән укаланган яшел лалә чәчәге; бөтен буйда сулдан уңга кыя яткан, очы белән аскы каймага терәлгән һәм түбәсе югарыга караган алтын-көмеш төстәге каз каурые урнаштырылган.

## Герб символикасы
Әтнә районы гербы символлар һәм аллегорияләр телендә төбәкнең уникальлеген күрсәтә. Әтнә җире - борыңгы татар культурасы үзәкләренең берсе. Халык йолалары һәм гореф-гадәтләре, татар әдәби теле монда тулысынча сакланган. Традицион милли орнамент элементы - лалә чәчәге җирле халыкның халык традицияләренә тугрылыгын символлаштыра; татарларның матди һәм рухи культурасын саклау һәм үстерүдә Әтнә районының мөһим ролен күрсәтә.

Лалә чәчәгенең конурын төшергән язу каурые - Казан аръягы үзәге булган һәм бик күп бөек кешеләрнең - педагогларның, галимнәрнең, шагыйрьләрнең ватаны  булган күп гасырлык мәгърифәт, рухи культура символы. Монда күренекле галим һәм рухи эшмәкәр Шиһабетдин Мәрҗани, татар шагыйрьләре Габдулла Тукай һәм Сибгат Хәким, күренекле тел белгече Рәшит Рәхмәти-Арат туган. Каурыйның алтын өлеше борыңгы авыл хуҗалыгы традицияләрен һәм заманча югары технологияле авыл хуҗалыгы производствосын - төбәк икътисадының нигезен символлаштыра.

Алтын - уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Көмеш - уйларның һәм омтылышларның чисталыгы, камиллеге, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Яшел төс - табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы. Зәңгәр - намуслылык, вөҗданлык рухилык символы.

## Герб тарихы
Герб идеясы: Хәбибуллин Марат Мәхмүтович (ТР-ның Олы Әтнә авылы)

Герб Россия Геральдистлары Союзы белән берлектә Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан  яңадан каралды:

Рәмил Хәйретдинов (Казан), Радик Сәлихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переводенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү).

## Шулай ук карагыз

* Татарстан районнары Герблары
* Әтнә өлкәсе флагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Әтнә районы
Төркем:Татарстан герблары
Бурнаевлар утары

**Бурнаевлар утары** - Казандагы, Иске Татар Слободасында, Габдулла Тукай урамындагы тарихи биналар комплексы, 83-нче, 85-нче йортлар. XIX гасыр уртасында төзелгән. Мәдәни мирасның ачыкланган объекты  .

## Тарих
Бу милек XIX гасыр башыннан Бурнаевлар гаиләсенә караган. Ул урам буендагы ике бинадан тора — төп йорт (83 нче йорт) һәм флигель (85 нче йорт). Ике катлы төп йорт 1852 елга кадәр булган. 1882  елда аңа антресоль каты  өстәлә. Флигеле 1856  елда агач хезмәт бина урынында төзелгән. 1902 елдан соң, Казанда зур янгыннан соң, Бурнаевлар милеге икегә бүленә. 1930 елда ике бина да архитектор А.Е. Спориус проекты буенча конструктивизм стилендә биш катка кадәр өстәлеп төзелә (төп йорт Юнысов милеге биналары белән бер бина, һәм күрше Хорохов йорты - икенчесе). 2012 елга ике йорт та күчерелә һәм төзекләндерелә. 2012–2013 елларда реставрация вакытында өстәп төзелгән өлеше сүтелә (1995 елда йортларның берсе җирле мәдәни мирас объекты булып танылса да), композициядә табылган Бурнаевлар  утарының иске биналары сакланып калган проект сызымнары һәм сакланган фундамент фрагментлары буенча торгызылган. Реставрация Ф. М. Зәбирова проекты буенча алып барыла .

## Архитектура
Төп йорт классик стильдә бизәлгән.  Аны өч өлештән торган симметрик композиция аерып тора: үзәк өлеш ризалит белән бизәлгән, аны люкар һәм ике вазонлы аттик бәйли. Беренче кат юнылган таштан салынган, тәрәзәләре гади рамкалар белән. Икенче каттагы тәрәзәләр, турыдан-туры сандриклар (үзәк ризалитта ярымтүгәрәк) һәм алъяпкычлар белән профильле. Тәрәзәләр өстендә-киң фриз  бар  .

Флигеле архитектор А.И. Песке  проекты буенча төзелгән, архитектурсы буенча  төп йортка якын. Икенче кат биеклегендә бина почмакларында көрәкләр бүленгән .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
П. В. Дементьев исемендәге Казан авиация-техника көллияте

thumb|300px|логотип
****, кыскача **КАТК** (, ) — 1932 елда оешкан, көллият статусын 2007 елда алган. СССР авиация сәнәгатенең күпьеллык министры Пётр Васильевич Дементьев исемен йөртә. Казан шәһәренең Соцгород микрорайонындагы Копылов урамында урнашкан.

## Тарих
Казан авиация институтында илдә авиация барлыкка килү һәм көчле үсеш чорында оештырыла. Баш Авиапромның 1932 елның 10 апрелендәге боерыгы нигезендә техникум 1932 елның 2 маеннан башлап мөстәкыйль уку йорты буларак эшли.

1946—1947 елларда Казан мотор төзүчеләр берләшмәсе һәм Казан авиация заводы нигезендә 1 нче һәм 2 нче номерлы филиаллар булдырыла.

1959 елда читтән торып уку бүлеге ачыла.

1964 елда икенче филиал Казан вертолёт заводындагы филиал белән Казан кичке авиация техникумы итеп үзгәртелә.

1970—2007 елларда техникум ТАССР Югары Советы Президиумының, КПССның Татарстан Өлкә Комитеты һәм ТАССР Министрлар Советының Мактау грамотасы белән бүләкләнә. ТАССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Рәхмәт хаты, Татарстан Республикасы Президентының Рәхмәт хаты белән бүләкләнгән.

1972—1987 еллар — ТАССР махсус урта уку йорты өчен база техникумы.

1997 елда Казан авиация техникумына Казан кичке авиация техникумы кушыла.

2007 елда дәүләт аккредитациясе нәтиҗәләре буенча техникумга көллият уку йорты төре билгеләнә. Көллияткә ике тапкыр Социалистик Хезмәт Каһарманы, СССР Авиация сәнәгате министры П.В. Дементьев исеме бирелә.

## Бүләкләр

* «Россиянең иң яхшы 100 урта махсус уку йорты» лауреаты;
* «Мәгариф» өстенлекле милли проект конкурсы җиңүчесе (2008, 2009);
* Югары уку йортлары һәм урта махсус уку йортлары арасында гамәли бакалавриат әзерләү буенча конкурс җиңүчесе (2010)

## Шәхесләр
### Директорлар
* Залалов Ильгиз Ирекович

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1932 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Казан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:1932 елда нигезләнгән уку йортлары
Апаковның керемле йорты

**Апаковның керемле йорты** - Казандагы тарихи бина, Иске Татар бистәсендә, Мәскәү һәм Париж Коммуна урамнары почмагында урнашкан, 72/10 йорт. XIX гасырда төзелгән. Төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты.

## Тарих
Бина башта беренче гильдия сәүдәгәре И. И. Апаков кибетләрен урнаштыру өчен  архитектор П. Г. Пятницкий проекты буенча 1833 елда төзелгән. 1859 елда йорт янгыннан соң   П.Т. Жуковский проекты буенча яңадан торгызылган. Апаков үлеменнән соң, 1880  еллар башында, йорт аның кызы Биби-Мәрьям Шамилга һәм икенче гильдия сәүдәгәре Мухаметзян Галеевка бирелгән.

## Архитектура
Бина турыдан-туры почмаклы участокны тыгыз тутырган корылмалар комплексыннан гыйбарәт. Искерәк өлеше, Мәскәү урамы буйлап һәм бина почмагында, классик стильдә төзелгән. 1859 елга караган яңа өлеше Сенная урамы (хәзерге Париж Коммунасы) буенда төзелгән, ул классицизм элементлары булган эклектика стиленә карый. Ике бина да урам фасады буйлап ике катлы, яңа өлеше бераз күтәрелгән. Иске күләм план буенча турыпочмаклы, периметр тирәсендә төзелгән ишегалдына керү өчен арка белән бүленә. Беренче каттагы тәрәзә тишекләре сакланмаган, анда соңгы витрина тәрәзәләре бар. Башта, беренче катта тимер  чатырлы түбә булган, ул сәүдә галереясын формалаштырган (сакланмаган). Югары кат үзенең тарихи күренешен саклый. Аның тәрәзә тишекләре турыпочмаклы, тар формалы яңаклар һәм туры сандрик киштәләр белән, алар астынннан киң билбау уза. Яңа өлештә тәрәзә тишекләре очраклы урнашкан.   Югары катның  тәрәзәләре зур, квадрат диярлек, рам яңакларына ия. Ике өлештә дә катлар төрле биеклектә кәрнизлар белән аерыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Исәнбаевлар йорты

**Исанбаевлар йорты** - Казандагы тарихи бина, Иске Татар Слободасында, Каюм Насыри урамында урнашкан,  33 нче йорт. XIX гасыр ахырында төзелгән. Төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты.

## Тарих
1856 елдан кечкенә генә участок күрше Апанай мәчете мөәзине Мостафа Исәнбаевка карый, анда исән калган йорт 1880 елда төзелгән. 1889  елда бу милекне аның улы Ибраһим мирас итеп алган, ул шул ук мәчетнең мөззине була.   Йорт  2012-2013 елларда С. Ю. Исхакова һәм О. A. Андреева проекты буенча («Татинвестгражданпроект»)  яңартылган.    Хәзерге вакытта йортта көндәлек тормышның кечкенә музее урнашкан

## Архитектура
Бина халык архитектурасы традицияләрендә төзелгән. Планда турыпочмаклы формага ия булган йорт Насыйри урамының кызыл сызыгына карый. Йорт агач, кирпеч ярымподвалдагы, ике катлы түбә астында, шәхси фасадта фронтонга ия. Урам фасадында өч тәрәзә  бар. Хуҗалык функциясе булган ярымподвал тәрәзәләре түбән, җир янында, аларның  декоры юк.   Төп, торак йорт матур бизәлгән: тәрәзә яңаклары  киселгән чемәрләр белән бизәлгән, йортның стеналары һәм почмаклары "чыршы" рәвешле тышланган. Моннан тыш, кәрниз, шулай ук мезонинда кечкенә тәрәзә яңагы  резьба белән бизәлгән.  Декорацияләр куелган фриз гадәттән тыш урнаштырылган. Бу рус агач архитектурасындагы "кызыл тактага" охшаган . Реставрациядән соң, моңарчы коңгырт тон белән буялган йорт, почмакларында һәм фронтонда  "чыршы" нең ачык төсләренә - яшел һәм кызыл төсләр ала

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Кирмән шәһәрчеге

**Кирмәнчек,** **Кирмән** яки **Кирмән шәһәрчеге**  — Татарстан Республикасы Мамадыш районының хәзерге Урта Кирмән һәм Рус Кирмәне авыллары янында урнашкан тарихи шәһәрчек. Болгар, соңрак X—XIV гасырларда булган Алтын Урда ныгытмасының калдыкларыннан гыйбарәт.

## Урнашуы

Омар елгасының сул як кушылдыгы булган Кирмән елгасының уң яры калкулыгында, Урта Кирмән авылыннан көньяк-көнчыгышка таба һәм Рус Кирмәне авылыннан төньяк-көнбатыш юнәлештә урнашкан  . Моннан тыш, якында Кирмен зираты бар, ул XIV гасырдан бирле булган  .

Кирмәнчек янында урнашкан «Ханнар зираты» да мөһим урын булып тора. Анда XIV гасырга караган 27 кабер ташлары һәм аларның калдыклары сакланган.

## Тарихы
Рус елъязмаларында Идел буе Болгарстанының дүрт шәһәре арасында Кирмәнчек турында искәрмәләр бар, шәһәрләрне 1395 елда Звенигород һәм Галицкий кенәзе Юрий Дмитриевичның гаскәрләре яулап ала:
«Они же шедше плениша землю татарскую и взяша град Болгары, и Жюкотин, и Казань, Кеременчюк, и пребыша 3 месяци воююще, и никтоже не помнит толь далече воевала Русь татарскую землю…»— ПСРЛ, IV, с. 102Воскресенск елъязмасында Кермәнчек  1399 елда искә алына:
«…князь велики слышав се, и събра рати многы, посла брата своего князя Юрия Дмитриевича, а с ним воевод, и старейших боаръ и силу многу; он же шед взя город Болгары Великие, и град Жюкотин, и град Казань, и град Керменчюк, и всю землю их повоева, и много Бесермен и Татар побиша, а землю Татарскую плениша; и воевав три месяца взвратися с великою победою и с многою корыстию в землю Русскую»

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* Миннуллин Р. Тайна неизвестного частокола  // Казанские ведомости. — № 131. — 06.09.2012.
* 
* Перфильев Н. Как взять Кирменское городище? // Комсомольская правда, 28.06.2015
* 
* 

## Сылтамалар

* Кирменское городище на карте Google Maps

Төркем:Мамадыш районы
Төркем:Татарстан археологик һәйкәлләре
Төркем:Алтын Урда шәһәрләре
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Казаковлар йорты (Казан)

**Казаковлар йорты** (рәсми рәвештә: **мактаулы нәсел гражданины, беренче гильдия сәүдәгәре, төп хәйрияче Мөхәммәдҗан Назир улы Казаков 1853-1880 елларда яшәгән** йорт) Казанда тарихи бина, Иске Татар Слободасында, Каюм Насыри урамында урнашкан 3 нче бина. XIX гасыр уртасында төзелгән. Төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты.

## Тарих
Йорт Кытайдан чәй белән сәүдә итүгә баеп, сәүдәгәрләр династиясенә нигез салган Мөхәммәдҗан Назир улы Казаков тарафыннан төзелгән. Бина архитектор П.В.Тихомиров проекты буенча 1853 елда төзелгән. 1903 елда мирасчы, Мөхәммәт-Шакир Казаков К. С. Олешкевич проекты буенча йорт төзи, шулай ук хезмәтчеләр өчен флигель (бүгенге көнгә кадәр сакланган), ат абзары, складлар төзи. 2013 елда, Р. Р. Раимов проекты буенча  йорт торгызылган.

## Архитектура
Йорт классик юнәлештәге эклектика стиленә карый. Бина турыпочмаклы формага ия һәм дүрт кырлы түбә белән очланган. Урамга караган фасад бертөрле бизәлгән: 8 күчәрле тәрәзә тишекләре аралар белән чиратлаштырыла, анда беренче катта фигуралы филенкалар, икенче катта пилястралар урнашкан. Башта бина фасад буенча 6 тәрәзәгә ия булган, фасад структураланган. Катлар  профильле таяк белән аерылган. Почмакларда йорт зур күләмле декор белән  бизәлгән. Барлык тәрәзәләрнең яңаклары "бриллиант" поясы белән әйләндереп алынган. Ике катның тәрәзәләре өстендә туры сандриклар бар, ә аскы кат тәрәзәләре өстендә алар тәрәзә ачкычларына караганда киңрәк. Тәрәзәләр өстендә фигуралы такталар да бар   .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Дом, где в 1853-1880 гг. жил почетный потомственный гражданин, купец первой гильдии, крупный благотворитель Казаков Мухаметзян Назирович (неопр.). Центр культурного наследия Татарстана. Дата обращения: 19 июня 2020.

Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Изге Сергий Радонежский чиркәве (Зур Подберезье)

**Изге Сергий Радонежский чиркәве** () — Татарстан Республикасы Кайбыч районы Зур Подберезье авылында урнашкан православие гыйбәдәтханәсе.

## Тарихы
Зур Подберезье авылында православие приходы 1719 елдан бирле килә. 1854 елда биредә мәхәллә кешеләре акчасына изге Сергий Радонежский хөрмәтенә таш ике престоллы чиркәү төзелә. Ул Изге Ана иконасы хөрмәтенә изгеләндерелә. 1901 елда чиркәү үзгәртеп корыла, яңа колокольня төзелә. Совет елларында ул ябыла, ә соңыннан җимерелә.

1994 елда Олы Подберезье авылы диндарларына гыйбадәт йорты урнаштыру өчен элеккеге авыл кибете бинасы тапшырыла. 1996 елда ремонт эшләре төгәлләнгәннән соң гыйбадәт йорты изге Сергий Радонежский хөрмәтенә изгеләндерелә.

2015-2016 елларда Зур Подберезье авылыннан чыккан, Россия Федерациясе авыл хуҗалыгы министрлыгының үсемлекчелек, механикалаштыру, химияләштерү һәм үсемлекләрне яклау департаменты башлыгы П.А. Чекмарев һәм башка хәйриячеләр акчасына Изге Сергий Радонежский хөрмәтенә җимерелгән агач гыйбадәтханә урынында яңа Изге Сергий Радонежский чиркәве төзелгән. Авыл кибете бинасы гыйбадәт йорты булып калган. 

Хәзерге вакытта мәхәлләнең рухание юк һәм Кече Подберезье авылындагы Изге Богородица чиркәвенең руханилыгы тарафыннан карала.

2016 елның 18 июнендә, Троицк ата-аналар шимбәсендә, Казан һәм Татарстан митрополиты Феофан яңа изге храмда Сергиев чиркәвен һәм Илаһи литургияне изгеләндерә. Аны Казан епархия идарәсе секретаре протоиерей Владимир Самойленко, I Казан округы благочинные протоиерей Алексей Чубаков, Казан шәһәренең Изге-введение Кизи ирләр монастыре настоятеле игумен Пимен (Ивентьев), Кайбыч округы благочинные протоиерей Николай Ермолаев һәм Кече Подберезье авылының Изге Ана храмы настоятеле иерей Алексей Колесников югары дәрәҗәле хезмәт күрсәтәләр.

Дмитрий Никитин җитәкчелегендәге Казан руханилар семинариясенең ир-атлар хоры гыйбадәт җырларын башкара. Литургия тәмамлангач, митрополит Феофан җыелганнарга авыл һәм бөтен Кайбыч районы өчен әһәмиятле булган бу көнне бергәләп дога кылулары өчен рәхмәт белдерә. Чарада митрополит Феофан, Татарстан Республикасы премьер-министрының беренче урынбасары А.В. Песошин, Кайбыч муниципаль районы башлыгы А. И. Рәхмәтуллин, П. А. Чекмарев, Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары, төзүчеләр һәм яңа төзелгән гыйбадәтханә хәйриячеләре катнаша.

## Урнашуы

Казаннан Р-241 «Казан-Сембер» автомобиль юлы буенча барып, әйләнмәле хәрәкәт белән кисешкәннән соң (Югары Осланга борылыш) якынча 24 км-дан соң борылышта «Олы Кайбыч» күрсәткече буенча уңга борылырга. Тагын 24 км дан соң Колаңгы авылына кергәндә уңга борылырга, тимер юл кичүе узарга кирәк. Олы Кайбыч һәм Иске Чәчкаб, Корноухово авыллары аша төп юл буйлап барып 3,5 чакрымнан «Зур Подберезье» күрсәткече буенча сулга борылырга. Авыл уртасында, 1,5 чакрымнан соң, чиркәү юлның уң ягында, гыйбадәт йортыннан эчкә таба ерак булмаган ара узгач булачак.

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районы чиркәүләре
Биеш авыл җирлеге

* Биеш авыл җирлеге (Татарстан) — Татарстан Республикасының Апас районында урнашкан җирле административ берәмлек. Үзәге - Биеш авылы.

* Биеш авыл җирлеге (Чуашстан) - Чуашстан Республикасының Ормар районында урнашкан җирле административ берәмлек. Үзәге - Биеш авылы.
Адмиралтия конторасы

**Адмиралтия конторасы комплексының төп бинасы** — XVIII гасыр ахырында Казанның Вахитов районында төзелгән бина. К. Маркс урамының истәлекле урыны, Мәдәни мирас объекты һәм федераль әһәмияттәге архитектура һәйкәле булып тора.

## Тасвирлау
Кирпечтән төзелгән ике катлы бина К. Маркс урамының, Казан Кремленең сак зонасында урнашкан. Төп фасад почмакларында диварлар ныгытылган һәм горизонталь полосалар белән бизәлгән. Портик тәрәзәләре наличниклар белән бизәлгән. Фасадның барокколы бизәлеше фонында аерым детальләрдә классик стиль элементлары кулланылган.

## Тарих
Бина 1774 елда Казан губернасы архитекторы В.И. Кафтырев тарафыннан төзелә, ул 1763 елның 25 июлендәге «Барлык шәһәрләргә, аларны төзүгә һәм махсус планлы урамнарга һәр губерние өчен» турындагы патшабикә Екатерина II Указын үтәү йөзеннән төзелгән, 1768 елгы Казанның беренче даими (генераль) планы авторы булып тора. Бу план 1768 елның 17 мартында «иң югары конфирмацияләнгән» һәм алга таба Казан шәһәрендә төзелеш өчен нигез булып тора.

1836 елдан башлап Адмиралтейство контора комплексында төрле медицина оешмалары урын алып тора:

1836 елдан 1880 елга кадәр бинада Иҗтимагый кабул итү боерыгы урнаштырылган;

1880—1917 елларда — Земство хастаханәсе, анда 1887 елның декабрендә үз-үзенә кул салу омтылышыннан соң Максим Горький дәвалана;

1917—1949 елларда — Беренче Казан эшче хастаханәсе;

1949—1985 елларда — 7 нче номерлы хастаханә;

1985—2012 елларда — Шәһәр кардиология үзәге;

2012 елның февралендә бина, Казан Мэриясе һәм ASG компанияләр төркеме арасында дәүләт-шәхси партнерлык кысаларында, ASG инвестицион компанияләр төркеменә Казан агломерациясен үстерү һәм 2012 елның 16 февралендә төзелгән шәһәрнең тарихи үзәген торгызу һәм реконструкцияләү эшендә ASG катнашу өчен тапшырыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Казань в памятниках истории и культуры / Под ред. С. С. Айдарова, А. Х. Халикова, М. Х. Хасанова, И. Н. Алиева. — Казань: Татарское книжное издательство, 1982.
* Салихов Р., Хайрутдинов Р. Республика Татарстан: Памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII — начало XX веков). — Казань: ФЕСТ, 1995

## Сылтамалар

* Милицын Б. Адмиралтейство —  Казан җиренең горурлыгы

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләре

**Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләре** - Россия Федерациясе субъектының Татарстан Республикасы Хөкүмәте тарафыннан гамәлгә куелган бүләкләр, “Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләре турында” 2004 елның 24 мартындагы 25-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы нигезендә булдырылган;.

Бүләкләр Татарстан Республикасы учреждениеләре, оешмалары һәм предприятиеләре хезмәткәрләрен, хәрби хезмәткәрләрне, көч ведомстволары хезмәткәрләрен, шулай ук Россия Федерациясенең башка гражданнарын һәм чит ил гражданнарын Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен бүләкләү өчен бирелә.

## Бүләкләр исемлеге

### Орденнар
«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены 
Татарстан Республикасы дәүләтчелеген үстерүдә, гражданнарның хокукларын һәм ирекләрен тәэмин итүдә, икътисад, мәдәният, фән, мәгариф, сәламәтлек саклау, сәнгать һәм спортны үстерүдә күренекле казанышлар өчен, җәмәгать тәртибен саклауда күрсәткән батырлык өчен бирелә. Орден белән бүләкләү Татарстан Президенты Указына ярашлы башкарыла.

«Дуслык» ордены Татарстан Республикасының халыкара абруен, Татарстан Республикасы белән чит дәүләтләр, Россия Федерациясенең башка субъектлары арасында дуслык һәм хезмәттәшлекне ныгытудагы аерым казанышлары өчен, 
икътисадый, сәүдә, фәнни, техник, социаль, мәдәни элемтәләрне һәм сәнәгать потенциалын, Татарстан Республикасының чәчәк атуына ярдәм итүче нәтиҗәле инвестицион, хәйрия һәм иҗтимагый эшчәнлекне үстерүгә зур өлеш керкән өчен бирелә. Орден белән бүләкләү Татарстан Президенты Указына ярашлы башкарыла.

### Медальләр
«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале Татарстан Республикасы дәүләтчелеген үстерүдә, гражданнарның хокукларын һәм ирекләрен тәэмин итүдә, икътисад, мәдәният, фән, мәгариф, сәламәтлек саклау, сәнгать һәм спортны үстерүдә аерым казанышлар өчен, җәмәгать тәртибен саклауда, шулай ук тормыш өчен куркыныч белән бәйле шартларда хәрби, граждан һәм хезмәт бурычын үтәгәндә күрсәткән батырлыгы һәм батырлык өчен,  актив иҗтимагый һәм Хәйрия эшчәнлеге өчен бирелә.

«Фидакарь хезмәт өчен» медале Татарстан Республикасының Дәүләт, икътисадый, социаль һәм мәдәни үсеше өлкәсендә, Республиканың икътисадый һәм фәнни потенциалын үстерүдә югары казанышлар, актив иҗтимагый һәм Хәйрия эшчәнлеге өчен бирелә.

«Татарстан Республикасында җирле үзидарәне үстерүдәге казанышлар өчен» медале  Татарстан Республикасында җирле үзидарәне торгызудагы һәм үстерүдәге казанышлар өчен,
* җирле үзидарә органнары эшчәнлегенең нәтиҗәлелеген күтәрү, халык мәнфәгатьләреннән чыгып, тарихи һәм башка җирле традицияләрне исәпкә алып, җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итү өчен бирелә.

### Башка бүләкләр

## Шулай ук карагыз
* Казан шәһәре бүләкләре
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Государственные награды на сайте Президента Республики Татарстан 
## Чыганаклар
* * Награды Республики Татарстан 
 

Төркем:Россия Федерациясе субъектлары бүләкләре
Төркем:Татарстан бүләкләре
Төркем:Татарстанның дәүләт бүләкләре
Babbel.com

Babbel.com - телләр өйрәнүгә багышланган сайт. Сайт түләүле. Биредә испан телен, француз телен, алман телен, итальян телен, португаль телен, рус телен, төрек телен, нидерланд телен, швед телен, норвег телен, лях телен, дания телен, индонезия телен өйрәнеп була.
## Тышкы сылтамалар
babble.com
Төркем:Сайтлар
Казан шәһәре бүләкләре

**Казан шәһәре бүләкләре** — Татарстан Республикасы башкаласы Казанның муниципаль бүләкләре. 2020 елга Казан шәһәренең бүләкләү системасы «Казан бүләкләре турында» 2005 елның 30 мартындагы 3-23 номерлы халык депутатларының Казан советы карары белән җайга салына.

**«Казанның Мактаулы гражданины»** исеме шәһәр халкына, Казанның үсешенә һәм чәчәк атуына, аның Россия һәм халыкара аренада ролен һәм абруен күтәрүгә зур өлеш керткән гражданнарга бирелә.

Мактаулы граждан исемен бирү өчен нигезләр булып тора:

шәһәрнең икътисади, социаль, рухи үсешенә, аның тарихи-архитектура йөзен торгызуга һәм саклауга, биналар һәм корылмалар төзүгә зур өлеш керткән;
шәһәр һәм аның халкы файдасына кылынган гамәлләр һәм эшләр (хәйрия эшчәнлеге, аеруча зур күләмдә иганәләр, социаль әһәмиятле проектларны түләүсез финанслау);
озак вакытлар иҗтимагый, сәяси, фәнни, спорт, мәдәни, хуҗалык, шулай ук Россия Федерациясе, Татарстан Республикасы һәм Казан шәһәре өчен дә, дөньякүләм әһәмияткә ия булган башка эшчәнлек алып барган Казан халкы арасында гражданинның абруе зур.
Исем бирелгән шәхескә Казан Мэры тантаналы шартларда Мактаулы гражданин билгесе һәм аның кечерәйтелгән күчермәсен, 
Грамота һәм Мактаулы гражданин таныклыгын тапшыра.
Шәхес мактаулы гражданнар китабына теркәлә.

**«Казан хакына хезмәт һәм фидакарьлек өчен»** дигән билге белән үз эшчәнлеге өлкәсендә югары профессионал предприятиеләр, берләшмәләр, учреждениеләр, оешмалар хезмәткәрләре, белгечлеге буенча кимендә 7 ел эшләгән, Казанның үсешенә һәм чәчәк атуына зур өлеш керткәннәре өчен, әлеге хезмәт коллективында — кимендә 3 ел эшләгән һәм Казан шәһәре предприятиеләре, берләшмәләре, учреждениеләре, районнары бүләкләренә ия булган югары профессионал хезмәткәрләр бүләкләнә.

Аерымлык билгесе белән бүләкләнгән кешегә билгеләнгән үрнәктәге билге һәм бүләкләү турында таныклык тапшырыла.

Аерымлык билгесе белән бүләкләнгән шәхес аны күкрәкнең уң ягында Россия Федерациясе һәм Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләреннән соң йөртә.

**«Казанның намуслы хезмәте өчен»** дигән билге белән Казан шәһәренең муниципаль һәм дәүләт хезмәткәрләре, муниципаль һәм дәүләт милкендәге учреждениеләр, предприятиеләр, оешмалар хезмәткәрләре, Казан үсешенә зур өлеш керткән күпьеллык (10, 15, 20 яшь) уңышлы эшчәнлеге өчен, Казанның чәчәк атуына һәм казанлыларның тормыш дәрәҗәсен күтәрүгә юнәлдерелгән нәтиҗәле эшчәнлеге өчен бүләкләнә.

## Моны да карагыз
Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләре
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Государственные награды на сайте Президента Республики Татарстан 
## Чыганаклар
* Награды Республики Татарстан 
 

Төркем:Россия Федерациясе субъектлары бүләкләре
Төркем:Татарстан бүләкләре
Төркем:Казан вакыйгалары
Никольский соборы (Лаеш)

**Никольский соборы** - Татарстан Республикасының Лаеш шәһәрендәге иң борынгы таш бина, региональ әһәмияткә ия архитектура һәйкәле. Гыйбадәтханә шәһәрнең иң югары нокталарының берсе.

## Тарих
Чиркәүнең беренче таш бинасы,  1767 елда, Лаешка императрица Екатерина II фаразланган килеүенә төзелә. XIX гасыр урталарында Изге София соборы  туза, шуңа күрә 1853 елда ул сүтелә. 1870 елда төзелеш тәмамлана һәм 20 августта яңа биш таш корбанлы собор изгеләндерелә. Төп чиркәү бүлмәләрендә  Изге Екатерина һәм Ильяс пәйгамбәр корылмалары була, алар  1895 елда изгеләндерелә. Салкын ашханәдә  Николай Могҗизалы Николайның һәм  Казан Мәрьям Ана иконасы корылмалары була, алар  1855 һәм 1858 елларда изгеләндерелгән. Гыйбадәтханәнең көнбатыш подъездында зур кыңгырау манарасы төзелгән. Диварларны танылган Мордовия рәссамы-скульпторы С. Эрзя (С. D. Нефедов) бизәгән. Собордагы иң хөрмәтле гыйбадәтханәләр арасында «энҗе һәм кыйммәтле ташлар белән бизәлгән  һәм анда хәрефләр белән язылган Казан Мәрьям Ана иконасы» була.

Совет власте Лаешка килгәч, күп руханилар фаҗигале язмыш кичергән. Совет властенә каршы һәм Ак гвардиячеләргә ярдәм күрсәткән өчен " гыйбадәтханә настоятеле Л.Е. Скворцов алтарда атып үтерелә. Изге София соборы да шундый ук газап кичерә. Ул 1930 елда ябыла. Кыңгырау шул ук елда алына. 1956 елда собор «Заря» кинотеатрына әверелә.

## Тасвирлау
Собор кызыл кирпечтән византия стилендә төзелгән һәм бер гөмбәзле. Гыйбадәтханә янында кыңгырау бар.

## Искәрмәләр

* История Софийского собора
* первый Собор Николая Чудотворца (Софии, Премудрости Божией), Собор Софии Премудрости Божией в Лаишеве (старый)
* второй Собор Софии, Премудрости Божией (Собор Троицы Живоначальной бывшего Троицкого монастыря),Собор Софии Премудрости Божией в Лаишеве

Төркем:Татарстан чиркәүләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Lingust.ru

**Lingust.ru** - чит телләр өйрәнүгә багышланган русча сайт. Сайтның vk.com белән бәйләнеше бар. Сайтта инглиз теле, алман теле, француз теле, испан теле, португаль теле, итальян теле, Кытай теле, Япон теле, Корея теле, төрек теле, латин теле, грек теле, гарәп теле, иврит, фин теле, лях теле, чех теле, болгар теле, нидерланд теле һәм чит тел буларак рус теле буенча дәресләр бар.
## Тышкы сылтамалар
Лингуст.ру сайты
Төркем:Сайтлар
Җиһанша Усманов йорты

**Җиһанша Усманов йорты (Җ. Б. Усманов — Б. Х. Апанаев йорты)** — Казанның тарихи бинасы, Иске Татар бистәседә К. Насыйри урамы, 40 йорт адресы буенча урнашкан. XIX гасыр уртасында төзелгән. Региональ әһәмияттәге мәдәни мирас объекты.

## Тарих

Йорт 1853 елда архитектор А .И. Пескеның үрнәк проекты буенча сәүдәгәр Җиһанша Бикмөхәммәт улы Усманов өчен төзелә. Йорт белән бергә ишегалды участогында кечкенә сабын кайнату заводы эшләгән булган. 1872 елда йорт һәм заводка сәүдәгәрнең улы Солтан-Габделгазиз варис була. 1898 елда завод бинасы архитектор Б.М. Нилус проекты буенча киңәйтеп эшләнә. Әмма 1900 елда ук инде ярлыланган сәүдәгәр йортны почетлы гражданка Биби-Фатыйма Хәсән кызы Апанаевага сата..

1899 елда бина үзгәртеп корыла һәм анда "Төньяк номерлары" кунакханәсе урнашf. Совет чорында йорт  "Xәй" кибете белән билгеле була, ә 2-3 катта "Совет" кунакханәсе урнашf.

2003-2005 елларда шәхси инвесторлар акчасына «Отель Шаляпин» дип аталган бинаны комплекслы реставрацияләү һәм реконструкцияләү үткәрелде.

Җ. Б. Усманов йорты классицизм стилендәге архитектура һәйкәле, шулай ук республика әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты булып тора. 

## Архитектура
Йортның антресоллары ике катлы, ул үрнәк проект буенча классицизм стилендә төзелгән. Йорт  дүрт скатлы түбә белән капланган. Планда йорт турыпочмаклы, ике төкәтмәле, ишегалды ягыннан ишек һәм баскычлар куелганя. Бу төкәтмәләр  ян яктан урнашкан һәм урамнан күренә. Кызыл сызыкка чыга торган фасад яктан 5 тәрәзә куелган. Декорабның детальләре буялган, беренче кат кытыршы таш белән бизәлгән. Рамлы наличникларда тәрәзәләр, беренче катта - тәрәзә төбендәге куышлар һәм филёнкалар читтән караганда озынайтып күрсәтә. Икенче катта - профиль белән түгәрәкләнгән ярымциркуллы тәрәзәләр. Фасад ике катның да горизонталь тәрәзә төбе, ике катлы һәм венчурлы кәрнизләр белән бүленгән. Йорт ягыннан каймаланган гирлянда бизәкләр өлешләтә сакланган..

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
## Моны да карагыз
* Юнысовлар йорты ‎

Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектларыТөркем:Казан биналары һәм корылмалары
Троица зираты (Алабуга)

**Троица зираты** (*Троица зираты* ансамбле; ) — Алабугада, Югары Шәһәр һәм шәһәр үзәге арасында урнашкан.

## Тарихы
Троица зираты 1770 елда императрица Екатерина II указы белән 1772 елда салына, ул елларда көнбатышка таба  ярты чакрым шәһәр читендә урнаша.  1772 елда зират территориясенә агач чиркәү күчерелә, моңа кадәр ул бетерелгән Троица монастыре янында шәһәрчек сызыгы урынында урнашкан була. Чиркәү исеме белән зират та Троица дип атала башлый.

1824 елда агач Троица чиркәве сүтелә, һәм аның урынында, берничә ел төзелгәннән соң, сәүдәгәр Федор Григорьевич Чернов исәбенә яңа чиркәү салына. Яңа чиркәү бинасы соңгы классикизм стилендә төзелгән; ул ике катлы, аның галереясы һәм кыңгырау манарасы һәм колонналары була

Зиратта Алабуга шәһәренең күренекле кешеләре күмелгән: сәүдәгәр Шишкиннар, Ушков, Стахев, Чернов, Гирбасов, шулай ук рәссам И.Шишкинның әти-әнисе. Монда шулай 1901 елда куелган һәйкәле белән ук атлы кыз Н. А. Дурованың кабере бар. Барлыгы 3 меңгә кадәр кабер ташы бар. XX гасыр башында Алабуга үсә, зират аның эчендә кала. Шуңа күрә ул ябыла, ә яңа зират Алабугадың төньяк өлешендәге Гаринский юлында  ачыла.

1930 елларда зират җимерек хәлдә кала, Троица чиркәве һәм кабер ташларының күбесе җимерелә, зиратның күпчелеге төзелә

Зиратны һәм аның тирәсен торгызу 1990 елларда гына башланган. 1997 елда зиратның исән калган өлеше торгызыла, һәм якындагы Троица мәйданы төзекләндерелә. 2010 елда, Троица зираты территориясенә мемориаль һәйкәл статусы бирелә, һәм зират калдыклары, Троица чиркәве хәрабәләре белән бергә,  «Троица зираты ансамбле» буларак Россия Федерациясенең мәдәни мирасы объектлары исемлегенә кертелә. 1993 елда Троица зиратына керү алдында Н.А Дуровага  һәйкәл куела.

## Галерея

Файл:Троицкое кладбище (Елабуга). Ворота.jpg|Елабугадагы Троица зираты капкасы
Файл:Троицкое кладбище (Елабуга). Надгробия.jpg|Троица зиратындагы кабер ташлары
Файл:Троицкое кладбище (Елабуга). Могила Дуровой.jpg|Троица зиратында Н. А. Дурованың кабере


## Сылтамалар
* Троицкое кладбище. Skorbim.ru 
* Троицкое кладбище. Ассоциация малых туристских городов  
* Мемориальное Троицкое кладбище. Тонкости туризма 

Төркем:Алабуга
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Төркем:Татарстан зиратлары
Троица Живоначальная чиркәве (Бәли)

**Троица Живоначальная чиркәве** () — Татарстан Республикасы Кайбыч районы Бәли авылында төзелеп килә торган православие гыйбәдәтханәсе.

## Тарихы
Казан епархиясенең миссионерлык бүлеге инициативасы белән, «Окрест» динамик үсеш алучы проекты кысаларында Якты седмицеда Кайбыч благочиниесенә чираттагы миссионерлар сәфәре узган. Казан миссионерлар төркеме составына профильле епархия бүлеге җитәкчесе протоиерей Сергей Титов, благочинныйның миссионерлык эше буенча ярдәмчесе, миссионерлар коллегиясе секретаре Алексей Шилов һәм православие диненең миссионерлык бүлеге каршындагы Изге Николай Японский активистлары кергән.

2015 елда торгызыла башлаган гыйбадәтханә проектын эшләүне миссионерлык бүлеге үз өстенә алган. Кыска вакыт эчендә Казан архитекторы, Изге Николай Японскийның миссионерлык туганлыгы әгъзасы Марсель Искәндәров тарафыннан эшләнгән Бәли авылындагы гыйбадәтханә проекты җирле православие җәмгыятенең старостасына 2015 елның апрелендә узган миссионерлык сәфәре барышында тапшырылган.

Җирле дини оешма Татарстан Республикасы Кайбыч районы Бәли авылы Изге Троица чиркәвенең Казан Епархиясе (Мәскәү патриархаты)2018 елның 28 ноябрендә Татарстан Республикасы, Кайбыч районы, Бәли авылы, Кызыл урам, 63 а йорты юридик адресы буенча теркәлгән. Оешма җитәкчесе булып мәхәллә советы рәисе, настоятель Ермолаев Николай Анатольевич тора.

2020 елның гыйнварында чиркәү төзелеше яңартыла.

## Урнашуы

Р-241 Казан-Сембер автоюлы ягыннан көнбатыш юнәлештә Олы Кайбыч ягына борылырга, 22 км дан соң Колаңгы авылына керү юлында уңга борылырга, 350 метрдан соң Колаңгы авылының бер киселешендә кабат уңга, тагын 700 метрдан соң төп юл сулга борыла торган кисешүдә уңга борылырга. 300 метрдан соң Бәли авылы белән Колаңгы авыллары тоташкан территориядә чиркәү юлдан уңга чыгачак.

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районы чиркәүләре
Ислам мәдәнияте музее

**Ислам мәдәнияте музее** — «Казан Кремле» музей-тыюлыгының музей бүлекчәләренең берсе. Музей Казан Кремле территориясендә урнашкан Колшәриф мәчетенең аскы катында урнашкан. Музей 2006 елның 21 февраленнән эшли. Ул  Россиядә Идел буе һәм Урал буе төрки-татар халыкларының ислам тарихына һәм мәдәниятенә багышланган бердәнбер музей.

## Тасвирлама
Музей эшчәнлегенең төп максаты — фәнни-агарту, фәнни-тикшеренү һәм белем бирү эшчәнлеген гамәлгә ашыру, Урта Идел буенда Ислам һәм мөселман цивилизациясе тарихы һәм мәдәнияте буенча музей әйберләрен һәм музей коллекцияләрен ачыклау һәм тулыландыру, аларны өйрәнү һәм халыкка җиткерү. 2014 елның апрелендә яңартылган музей экспозициясе татар халкының ислам динен кабул итү үзенчәлеген һәм татарларның исламның гомуми мәдәниятенә керткән өлешен чагылдыра, ислам мәгариф, мәдәният, бай язма традиция, шулай ук татар милләтен һәм милли тәңгәллекне формалаштыруда мөһим фактор буларак күрсәтелә.

Музейда даими рәвештә күзәтү һәм тематик экскурсияләр, мастер-класслар, квестлар, викториналар һәм барлык яшь категорияләре өчен исәпләнгән башка мәдәни-белем бирү программалар үткәрелә.

## Экспозиция
Музей экспозициясе төп өч бүлектән тора:

* «Идел буе мөселман цивилизациясе: Болгардан Казанга кадәр»;
* «Ислам реформалашу чорыннан хәзерге заманга кадәр (XVIII гасырның икенче яртысы — XXI гасыр башы)»;
* «Татар халкының китап культурасы».

Алар арасында интерактив «Коръән», «XV—XXI гасырларда Казан Кремле» инсталляциясе (3D форматындагы «Казан Кремле»нең архитектур йөзе реконструкциясе), Иске Казан күренешләре булган «Мәгърифәтче кабинеты» интерактив тәрәзәсе, «Мәдрәсәдә дәрес» (шәкертләр азан — намазга чакыруны өйрәнә) проекциясе, «Җырлаучы шамаил» компьютер инсталляциясе бар. Экспозиция составында шулай ук дөньяның төрле телләрендәге Коръәннең бүләк басмалары да бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Музейның рәсми сайты
* Вконтакте социаль челтәрендә
* Ислам мәдәнияте музее Россия музейлары порталында

Төркем:Казан кирмәне
Төркем:2006 елда нигезләнгән музейлар
Төркем:Казан музейлары
Төркем:Әлифба буенча музейлар