open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yan Netsislav Boduen de Kurtene

**Yan Netsislav Boduen de Kurtene** (Poläkçä *Jan Niecisław Baudouin de Courtenay*, Urıslarda *İvan Aleksandroviç*; 1845-1929), tel ğälime, Krakov Fännär Akademiäseneñ xaqıyqıy äğzası (1897), Qazan lingvistika mäktäbe nigzez saluçı. Qazan (1876-1883), Tartu (Derpt) (1883-1893), Krakov (1893-1899), Pitırbur (1900-1918), Warşaw (1918. yıldan) universitetları professorı. Fonem teoriäsen nigezlägän, ğomumi tel beleme üseşenä zur öleş kertkän ğälim.

Төркем:Шәхесләр:Русия империясе
Төркем:Тел белгечләре
Yar Çallı

**Çallı** yäki **Yar Çallı** ul Tatarstannıñ ikençe şähär iseme. Şähär Çulman yılğasında, Qazannan 225*km* yıraqlığında Çığış yaqta, Tuqay idäräsendä urnaşılğan. Çallı ul Tatarstan sänäğäteneñ möxim üzäklärennän berse.

## Tarix

1931. yılda şähär bulıp sanala başlí.

1982.-1988. yıllarda şähär **Brejnev** itep atala.

## Xalıq
2002. yılda yäşäwçe sanı 510 meñgä täşkil itkän ide.

## Sänäğät
KAMAZ yökleklär eşlätmäse urnaşqan.
Alpawıt

**Alpawıt** (*Alpağıt*), borınğı Törki atama, batır mäğnäsendäge "alıp" süzenä nisbätle.

6-13. yözlärdäge törki däwlätlärendä ğäskäri berämlek (alay) başlığınıñ xärbi titulı.

Qazan häm Qasím xanlıqlarda yuğarı däräcäle xärbi, ğäskär başlığı. 16. yöz axırı – 17. yöz başınnan ere cirbiläwçelär qatlamı ataması.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Русия тарихы
Alıp

**Alıp** 
#Törki häm Xäzär qağanlıqlarında, İdel buyı Bolğarında xärbi xezmättäge aqsöyäk qatlam titulı.
#Törki-Tatar xalıq awaz icatında batır, pählewan. Qayber oçraqta ayırım şäxeslärneñ isem däräcäsenä quşımta (Almış, Alıp iltäbär h.b.). Alıp toponimnarda da oçrıy; Tatar häm Çuaş folklorında *Alıp batır* çabata qaqqaç ür-tawlar xasil buluı da surätlänä ("Alıp tawları").

*Alpawıt

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Чуаш мифологиясе
Лондон

**Лондон** () — Бөекбритания һәм Төньяк Ирландия Берләшкән Патшалыгы башкаласы, Британ утрауларының иң зур шәһәре. Халык саны — 7 556 900 кеше, метрополияне исәпләгәндә — 12 300 000—13 945 000. Халык саны буенча дөньяда шәһәр 21 нче урында урнаша. Мегаполис мәйданы 1706,8 км² тәшкил итә. Шәһәр башлыгы — Борис Джонсон, 2016 елның 6 маеннан — Садыйк Хан.

Лондон Бөекбританиянең сәяси, икътисади һәм мәдәни тормышында алдынгы позицияне били. Шәһәрдә Хитроу халыкара һава аланы урнаша. Шәһәр аша гринвич меридианы үтә.

thumb|275px|left

Лондонда куп спектрлы милләтләр яшәгән шәһәре. Зур Лондонда 300 телләрдә сөйләшәләр. Милли статистика офисы мәгълүматы буенча 2014 елда Лондоннын халкы - 8,538,689, Европа Берләшмәсенең халык саны буенча иң эре муниципалитет, һәм Бөек Британиянең 12.5 % халкы. Лондон каласы халык саны буенча Европа Белешмәсендә икенче урында тора, Париждан соң (конвертация 9,787,426 кеше). Зур Лондон 13,879,757 халкы белән Европа Берләшмәсендә иң эре конвертация. 1831 - 1925 елларда Лондон халык саны буенча дөньяда иң эре шәһәр булды.

## Тарихы
Лондон тарихы б.э.к. 43 елда римлылар тарафыннан *Londinium* исемле колония төзүеннән башлана. Хәзерге вакытта Лондонның тарихи һәм административ үзәге Вестминстер дип атала. Эш мәркәзе исә Сити дип йөртелә.
Темза елгасы ярында, римляннар белән якынча 43 елда Ондим дип нигезләнгән, ике гасыр вакытында ул эре туплавык пункты. Лондоннын борынгы ядросы Лондон Сити 2,9 км2 мәйданында урнашкан һәм 2011 елда анда 7,375 кеше яшәгән. 19 гасырдан бирле Лондон термины - борынгы үзәк уратып алган метрополияләр исеме. Бу конкуренциянең зур өлеше Зур Лондон (мәйданы - 1572 км2), Англиянең регионы; Лондон мэры һәм Лондон Ассамблеясы белән идарә ителә.

## Лондонда туган күренекле шәхесләр
* Томас Мор, Англия язучысы-утопияче.
* Һелен Миррен, инглиз кино актрисасы (*Чизуик бистәсендә туган*).

## Истәлекле урыннар
Лондонда дүрт бөтендөнья мирасы объектлары бар:
"Тауэр; 
#Патшабикә ботаник бакчалары; 
#Вестминистр графлыгы: Вестминстер сарае, Вестминстер аббатлыгы һәм Изге Маргарита чиркәве индерә; 
#Гринвич (Гринвич Патшабикә Обсерваториясе беренче 0° Гринвич меридианы үткән урын).

Башка истәлекле урыннар Букингем Сарае, Лондон күзе, Пикадилли мәйданы, Изге Павел Соборы, Тауэр күпере, Трафальгар мәйданы, Шар биек йорты,Британ Музее, Милли Галлерея, Вест Энд театрлары, Тит Модерн һәм Британ китапханәсе.[45] Лондон метрополитен дөньяның беренче булып төзелде.
## Моны да кара
* Лондон килешүләре, Лондон конвенцияләре.

## Искәрмәләр

Төркем:Лондон
Төркем:Европа башкалалары
Yamğurçı

**Yamğurçı xan** (?-1555), Ästerxan xanı (1540-yıllardan). Nuğay morzaları yärädämendä täxetkä utırta. 1554. yılda Urıs basqınnarğa qarşı suğışlarda Xacítarxan şähäre yanında ciñelä häm Terek yılğası artyağına qaçarğa mäcbür itelä. 1555. yılda Nuğaylar belän bäreleştä hälâq bula.

Төркем:Әстерхан ханнары
Төркем:Россия тарихы
Илтәбәр

**Илтәбәр**, хөкемдарлык дәрәҗәсе, идарәче бәк титулы. Урта гасырлар төрки феодаль дәүләтләрендә кулланышта була. Беренче тапкыр *[[Күлтәгингә куелган һәйкәлташ]]та* (732) телгә алына. Хәзәр каһанлыгында илтәбәр каһанга буйсынган ил хакиме титулы. Идел буе Болгарында – дәүләт идарәчесе. 
## Шулай ук карагыз

Төркем:Төрки тарих Төркем:Титуллар Төркем:Дәүләт башлыклары
Äyyüb xan

**Äyyüb xan** (?-1117), Qıpçaqlar berläşmäse idaräçese, Kenäz Yuri Dolgorukineñ qaynatası. Kenäz Andrey Bogolúskineñ babası. Kiev kenäze Vladimir Monomax belän suğışuı mäğlüm. Soñınnan Kiev kenäzläre belän bergä İdel buyı Bolğarına yaw çapqan.

Төркем:Русия тарихы
Үкәк

**Үкәк**, урта гасырдагы (XIII—XIV гасырлар) Алтын Урда шәһәре. Хәзерге Сарытау шәһәре янәшәсендә, Увековка елгасы тамагында урнашкан булган, XIV гасыр башларында мөһим сәүдә һәм сәясәт үзәге. Үкәктә акча сугу йорты булуы мәгълүм.

1395 елда Аксак Тимер гаскәрләре тарафыннан җимерелә. Сарай, мәчет, йорт, һөнәрче остаханәләре калдыклары сакланган.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Алтын Урда
Näft

**Näft**, *neft*, *qaramay*, *cir mayı* — üzenä bertörle isle, qarasu töstäge maysıman yanuçan sıyıqlıq. Ul sudan ciñelräk häm suda eremi.

Neftneñ nigezdä uglevodorodlar qatnaşması buluın täcribädän bik ansat kürergä mömkin. Ägär neftne 26 nçı räsemdäge kebek priborda cılıtsaq, bez anıñ ayırım matdälärgä xas bulğança bilgele ber temperaturada quılmawın, bälki temperaturanıñ kiñ interwalında quıluın kürerbez. Başta, äkren cılıtqanda, kübesençä molekulyar massası keçkenä, ä qaynaw temperaturası tübän bulğan matdälär quıla, annan soñ, temperatura kütärelä başlağaç, molekulyar massası zurraq bulğan matdälär quıla.

Neftneñ sostavı bertörle tügel. Läkin alarnıñ här-qaysı öç törle uglevodorodlardan — parafinnardan (kübesençä normal' tözeleşle), tsikloparafinnardan (naftennar) häm aromatik uglevodorodlardan tora. Bu uglevodorodlarnıñ miqdari çağıştırması törle yatmalarda törleçä. Mäsälän, Manğışlaq nefte çikle uglevodorodlarğa bay bulsa, Baqu rayonındağı neft tsikloparafinnarğa bay.

Neft sostavında, uglevodorodlardan tış, az ğına miqdarda bulsa da kislorod, azot, kükert häm başqa elementlarnı eçenä alğan organiq quşılmalar da bar. Sumala häm asfalt matdäläre kebek yuğarı molekulyar tözeleşle quşılmalar da kerä. Neft şundıy yözlärçä quşılmalardan tora.

Төркем:Нефть
Kamil İsxaqov

**İsxaqov Kamil Şamil ulı** (1949), xakimiät-xucalıq eşleklese. Räsäyneñ toraq-kommunal xucalığı maqtawlı xezmätkäre (2000).

Qazannıñ Yaña Savin bistäsendä tua. Monter bulıp eşlägännän soñ QDUnıñ fizik fakultätenä uqırğa kerä. 1973. yıldan Qazanda komsomol häm Kommunist firqäse eşendä. 1980-1987. yıllarda *Alhoritm* Qazan Fännı-Uqıtu Üzäge berläşmäse direktorı urınbasarı, direktorı, 1987-1988.dä Qazan İsäpläw Texnikası häm Mäğlümat Fänni-Citeşterü berläşmäse general direktorı. 1989-1991.dä Qazan şähäre başqarma komitäte räise. 1991. yıldan Qazan şähäre xakimiäte başlığı häm 1993. yıldan Qazan şähäre xalıq deputatları Şurası räise. 1971-1975, 1991-1995. yıllarda Tatarstan Cömhüriäte Yuğarı Şurası deputatı, 1995-2005. yıllarda Tatarstan xalıq deputatı. 2005. 14. Nöyäberdän Räsäyneñ Yıraq Könçığış Föderal Okrugında Räsäy präzidente wäkile eşendä.

Төркем:Сәясәтчеләр
Ästerxan xanlığı

**[[Ästerxan]] xanlığı** (*[[Xacitarxan]] xanlığı*), Altın Urdanıñ tarqalu çorında barlıqqa kilgän feodal Tatar däwlätlärennän berse. 1460. yıllarda oyışa Berençe, oyıştıruçı xan - Mäxmüd xan. Üzäge – Xacitarxan şähäre. Bilämäse İdelneñ tübän ağımınıñ uñ tarafındağı dala-qırlar, Qaspıy Diñgezeneñ tönyaq-könbatış öleşe, könbatışta – Qırım xanlığına çiktäş cirlär kergän. 

Töp xalqı – Ästerxan Tatarları belän Nuğaylar. Şöğelläre – küçmä terlekçelek (Nuğaylar), hönärçelek, igen igü, säwdä (Tatarlar). Rusiä, Qazan, Qırım xanlıqları belän urta Aziä, Qawqaz artyağı illäre arasındağı tranzit säwdägä Ästerxan xanlığı säwdägärläre aradaşlıq itä. Xanlıqnıñ küçmä feodal qatlamın xan, soltan, bäk häm morzalar täşkil itkän, xalqınıñ qalğan küpçelege – *qara xalıq*. Däwlät dine – İslam.

1530. yıllarda Ästerxan xanlığı kürşe Nuğay Urdası häm Qırım xannarı belän berlektä Urıs kenäzläre cirlärenä yaw çabuda, üzara köräş-bäreleşlärdä dä qatnaşa. 1552. yılda Qazan xanlığı cimerelgännän soñ, Ästerxan xanlığında Mäskäw yoğıntısında bulğan keşelär işäyä. Şular häm Nuğay bäkläre yärdämendä Urıs ğäskäre 1554. yılda Xacitarxannı yawlap ala, xan täxetenä üz tarafdarları Därwiş Ğäli utırta. Qırım xanı yaw belän belän yanağan soñ, 1555. yılda Därwiş Ğäli Mäskäw xakimiätenä qarşı çığa. Ämma 1556. yılda urıs uqçıları häm Kazakları qabat höcüm oyıştırıp, Xacitarxannı basıp alalar, xanlıq Rus däwlätenä buysındırıla.

Төркем:Әстерхан ханлыгы
Ästerxannıñ Mäxmüd

**Mäxmüd xan** (?-1470. yıllar tiräse), Ästerxan xanlığına nigez saluıñ, Keçe Möxämmäd xannıñ ulı. Äxmäd xan belän üzara Olı Urda täxete öçen barğan köräş\bäreleşlärdän soñ Xacítarxanğa qaça häm möstäqil Ästerxan xanlığın nigezli (1460. yıllar). Nuğay Urdası häm Olı Urda belän duslıq mönäsäbätläre urnaştıra. Üz isemennän aqça suqtıra.

## Mäxmüd xan xatı
15. yöz Törki-Tatar yazma istälege. Mäxmüd ämere belän 1466. yılnıñ 10. Äprilendä Törkiä soltanı Fatih Mehmetkä yullanğan. Xatta 2 däwlät arasında diplomatik mönäsäbätlär yañartu kiräklege, 
İstambulğa ilçelär cibärelgänlege bäyän itelä.
Камил Исхаков

**Исхаков Камил Шамил улы** (1949 елның 8 февралендә Казанда туган)&nbsp;— хакимият-хуҗалык эшлеклесе. Россиянең торак-коммуналь хуҗалыгы мактаулы хезмәткәре (2000). Казан шәһәренең шәрәфле ватандашы.

## Биография
Казанның Яңа Савин бистәсендә туа. Армиядән соң КДУ-ның физик факультетына укырга керә. 1973 елдан Казанда комсомол һәм партия эшендә.
 
1980—1987 елларда «Алгоритм» Казан фәнни-укыту үзәге берләшмәсе директоры урынбасары, 1987—1988 елларда Казан исәпләү техникасы һәм мәгълүмат фәнни-җитештерү берләшмәсе генераль директоры.

1989—1991 елларда Казан шәһәре башкарма комитеты рәисе. 1991 елдан Казан шәһәре хакимияте башлыгы һәм 1993 елдан Казан шәһәре халык депутатлары Советы рәисе. 1971—1975, 1991—1995 елларда Татарстан Республикасы Югары Советы депутаты, 1995—2005 елларда Татарстан халык депутаты.

2005 елның 14 ноябреннән 2007 елга кадәр Россияның Ерак Көнчыгыш Федераль округы Россия президенты вәкиле эшендә.

2008 елның 14 июненнән Согуд Гарәбстандагы Джидда шәһәрендә Ислам Конференциясе Оешмасында Россиянең вәкиле. 2016 елның ноябрендә Татарстан президентының ярдәмчесе итеп билгеләнгән.

2015 елдан — Болгар ислам академиясенең ректоры  һәм президенты.

2019 елдан — Казан җәмигъ мәчетен төзү эше белән җитәкчелек итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Казан башлыклары
Төркем:Мэрлар
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
İlsur Metşin

**Metşin İlsur Räis ulı** (1969), xakimiät-xucalıq eşleklese. Tübän Kamada tuğan. 1993. yıldan Qazanda xakimiät-xucalıq eşendä. 1998.dän Tübän Kama rayonı häm şähäre xakimiäte başlığı, Tübän Kama xalıq deputatlarınıñ berläşterelgän Şurası räise. 2005. 17. Nöyäberdän Qazan başlığı.
Останкино манарасы

**Останкино телеманарасы** — ул Мәскәүдәге телевизион һәм радиотапшыру манарасы. Аның биеклеге — 540 м, Торонтодагы Си-Эн Тауэр манарасыннан соң дөньяда иң биек бина, ә Евразиядә иң биеге.

Манараның баш инженеры Николай Никитин, архитекторлары Л. Баталов белән Д. Бурдин. Манара 1963-1967 елларда төзелгән, шундый вакытларда дөньяның иң биек бинасы булган. Төзелештә күп инновация кулланылган, алардан корыч трослар кысылган киерелгән тимербетон. Шундый уйлап табу манараның корылышын гади һәм ышанычлы ясаган. Башка прогрессив фикерләрдән сай фундаментны атап була. Манараның тотрыклылыгын массив нигезе гарантияли: нигез массасы мачта массасыннан кат-кат арттыра.

## Корылыш
* Биеклек — 540 м.
* Фундамент белән авырлыгы — 51 400 т.
* Фунгамент тирәнлеге 4,6 м.
* Конуслы нигез 10 таянычка терәлә. Нигездәге уртача диаметр 60 метр.
* Манара кәүсәсенең боҗралы кисемнәре 149 аркан белән сыгылган.
* Бинаның гомуми күләме 70 000 куб метр.
* Бүлмәләрнең файдалы мәйданы — 15 000 кв. м
* Максималь исәп-хисапланган җил тизлекләредәге теоретик тайпылу 12 метр.
* Төп күзәтү мәданчыгы 337 метр биеклегендә урнашкан.
* Манарада 5 йөк һәм 4 пассажир ташу лифт
## Ресторан
«Седьмое небо» рестораны 328—334 м биеклегендә урнашкан һәм 3 кат ала. Боҗрасыман ресторан киңлеге 40 минут дәвамында бер тулы әйләнеш итә. Манараны төзелеп бетүенән соң күзәтү мәйданчыгына ресторан белән 10 миллион кеше килгән.
## Янгын
2000 елның 27 августында манарада көчле янгын бырлыкка килә. Янгын учагы 460 м биеклегендә булды, 3 кат тулысынча янып бетте. Янгын нәтиҗәсендә янгын сүндерүчеләр командиры Владимир Арсюков, лифтёр Светлана Лосева һәм слесарь-ремонтник Александр Шипилин һәлак булды.
Янгын вакытында зур температурадан тартучы тросларның күпчелеге өзелде, һәм белгечләр фикеләренчә манара таркалу куркынычы алдында торды. Соңрак тросларны торгызалар.

## Моны да карагыз
* Шухов манарасы
* Си-Эн Тауэр манарасы

Төркем:Мәскәүнең истәлекле урыннары
Төркем:Русия манаралары
Ostankino manarası

**Ostankino telemanarası** - ul Mäskäwdäge televizion häm radiotapşıru manarası. Anıñ beiklege - 540 *m*, Torontodağı CN Tower manarasınnan soñ dönyada iñ biek bina, ä Awrasiädä iñ biege.

Manaranıñ baş injenere Nikolay Nikitin, arxitektorları L. Batalov belän D. Burdin. Manara 1963-1967. yıllarda tözelgän, şundí waqıtlarda dönyanıñ iñ biek bínası bulğan. Tözeleştä küp innovasiä qullanılğan, alardan  qorıç troslar qısılğan kierelgän timerbeton. Şundí uylap tabu manara qorılışın ğädi häm ışanıçlı yasağan. Başqa progressiv fikerlärdän say fundamentnı atap bula. Manaranıñ totrıqlığın massiv nigeze garantiäli: nigez massası maçta massasınnan qat-qat arttıra. Bu telemanara Böyek Manaralar Bötendönya Föderasiäseneñ (*World Federation of Great Towers*) äğzası.

## Qorılış
*Bieklek - 540 *	m*. 
*Fundament belän awırlığı - 51 400 *t*. 
*Fundament tiränlege 4,6 *m*. 
*Konuslı nigez 10 tayanıçqa terälä. Nigezdäge urtaça diameter 60 meter. 
*Manara käwsäseneñ bocralı kisemnäre 149 arqan belän sığılğan. 
*Bínanıñ ğomumí küläme 70 000 kub meter. 
*Bülmälärneñ faydalı mäydanı - 15 000 *q. m* 
*Maksimal isäp-xísaplanğan cil tizleklärendäge teoretik taypılu 12meter. 
*Töp küzätü üydançığı 337 meter bieklegendä urnaşqan. 
*Manarada 5 yök häm 4 passajir taşu lift.

## Restoran
"Sedmoye nebo" restoranı 328-334 *m* bieklegendä urnaşqan häm 3 qat ala. Bocrasıman restoran kiñlege 40 minut däwamında ber tulı äyläneş itä. Manaranı tözelep betüennän soñ küzätü mäydançıq häm restoranğa 10 millionnan artıq keşe kilgän.

## Yanğın
2000. Yılnıñ 27. Augustında manarada köçle yanğın barlıqqa kilä. Yanğın uçağı 460 *m* bieklegendä buldı, 3 qat tulısınça yanıp bette. Yanğın näticäsendä yanğın sünderüçelär komandire Vladimir Arsúkov, lifter Svetlana Loseva häm slesar-remontçı Aleksandr Şipilin hälâk buldı.
Ynağın waqıtında zur temperaturadan tartuçı troslarnıñ küpçelege özelde, häm belgeçlär fikerlärençä manara tarqalu qurqınıçı aldında tordı. Soñraq troslarnı torğızdılar.

## Monı da qara
*Şuxov manarası 
*CN Tower manarası

Төркем:Мәскәүнең истәлекле урыннары
Төркем:Русия манаралары
Rayt bertuğannar

**Wright'lar** (*tatar äyteleşe Rayt*), amerikan uylap tabuçılar häm aviakonstruktorlar **Wilbur** (1867-1912) häm **Orville** (1871-1948) (äytelä WİL-bö, O-vil rayt) aviatsiä taríxına **Wright bertuğannar** (*inglizçä Wright brothers*) isemendä qalğannar. Dönyada berençe hawadan awırraq oçqıçnı qorılğan häm anıñ bortında oçağan keşelär bulalar.

Üz-üzene yaratıp, härwaqıt bergäläp eşlilär. Balaçaqta inde oçırğıçlar yaratuçı klubına kerälär. Ozaqlamıy Wright'lar oçırğıçları iñ yaxşı bulıp kilälär. Üzeneñ oçqıçların alar xätta başqa malaylarğa sata bağşlıylar. Bu waqıtlardan alar oçular belän qızıqsınalar.
Ä annan soñ yäş eşmäkärlär uylap tabuçılar bulıp kilälär. 13-yäşle Orville típograf stanogın yasap taşlıy, ä 17-yäşle Wilbur anı kamilläşterä. 1892. Ayırılmas bertuğannar típografiä xucaları, ä soñraq velosipäd ostaxanäse xucaları bulalar.
Berwaqıt alar Alman uylap tabuçı, planerlar tözüçe Otto Lilienthal üleme turında işetälär. İskitkeç, läkin bu häläkät Wright'larnı oçulardan ayırıla almıy. Üz planerlarda täcribälär ütkärep alar qurqınıç astında quyalar. Wright'lar vertikal plankadan toruçı qoyrıq belän horizontal yörtüne uylap tabalar. Annan soñ etärgeç ezläwenä küp köç quyalar. Küp köçe vintkä dä quyalar: vint teoriäse Jukovski tarafınnan distä yıldan soñ eşkärtelä.

1903. yılnıñ 17 dekäberendä Wright'larnıñ "Wrightflyer" aeroplanı hawağa berençe tapqır kütärelä. Bu oçu 59 sekund däwam itä.
Berençe oçuçılar şatlığın da, konkurentlar belän däğwalarnı da kiçerep, alar üz oçuçı maşina keşelekkä iñ zur büläklärdän berse bula ışanıp belälär.

1912. Wilbur Wright ülä. 36 yılğa ozınraq yäşägän Orville bu bu tirän borçıludan soñ ayaqqa basmıy. Abıysız ul oçqıçlarnı hiçber waqıtta tözmi.

## Искәрмәләр

Төркем:Американнар
Төркем:Очучылар
Төркем:Уйлап табучылар
Karacorce

**Karacorce**  (serbça *Karađorđe*, *Карађорђе*; 1762, 16 noyäber? – 1817, 26 iyül) ul Ğosman İmperiäsenä qarşı Berençe Serb Fetnäse citäkçese, Serbiäneñ Karacorceviç näselenä nigez saluçı bulğan.
**Corce Petroviç** (Đorđe Petrović, Ђорђе Петровић) bulıp tua. Qoñğırt çäçle buluı säbäple, Corceğa *Qara* (Törekçä Kara) quşamatı birelä.

Karacorce Vişevtsi (Viševci) awılında tua häm balaçağında kötüçe bulıp eşli. 1787 yılda Törekne üterüdän soñ ul Habsburglar Avstriäsenä qaça häm Fraykorpsqa kerep, 1787-1791. yıllardağı Avstro-Törek Suğışında qatnaşa.
Sistova solıxınnan soñ, ul Serbiägä qayta häm Topolada urnaşıp, mal kötep, säwdä belän şöğellänep, görlep yäşi häm oçraqlı räweştä Hayduklarğa quşa.

XIX ğasır başlarında Serbiägä qarşı Ğosman repressiäläre köçäyälär häm 1804 yılnıñ Ğıynwarında iñ yuğarı däräcäsenä ütep citälär. Yanıçarlar başlıqları, *dahilar*, xakimiät üz qullarına alalar, aqsöyäklärne, ataqaylarnı, ğıysyançılarnı, yoğıntılı säwdägärlärne cäzalap üterälär. Dahilar Karaсorсenı üterergä tırışalar, läkin ul üterergä cibärelgän ike keşeneñ maqsatın tanıp häm alarnı üterep, uñışlı saw qala. Şuña cawap itep, Serblar Oraşatsta 1804-nıñ 14 fevralendä (Yulian täqwimendäge 2 fevralendä) qorıltay ütkärälär, häm Karacorcenı başlıq bulıp saylıylar. Ğıysyançılarğa fetnäne qabızıp cibärergä uñıy, baştan Karacorce suğışçıları dahilar zolımına qarşı, läkin 1805-täge İvankovats suğışınnan soñ soltanğa qarğı köräşällär.

Berniçä möhim suğışlardan, mäsälän Mişar (1805), Deligrad häm Belgrad (1806) suğışlarınnan, ğıysyançılar ciñep çığalar, annan Serblar häm Ğosmannar solıx yazarğa qarar itälär. Ämmä, 1807-dä Karacorce Räsäy İmperiäsenä Töreklärgä qarşı koalisiä tözep quşıla. 1812 yılda, Napoleon'nıñ Fransuz İmperiäse qurqınıçında, Räsäy Ğosmannar belän tizräk solıx tözi. 1813-dä Ğosman İmperiäse Serbiägä zur yaw oyıştıra, häm 21 sentäberdä Karacorce, başqa ğıysyan başlıqları belän Avstriä İmperiäsenä qaça, annan soñ Bessarabiägä küçä, anda Filiki Eteriagä, Ğosmannardan barlıq Xristiannarnı azat itergä cıyınuçı yäşeren Yunan cämğiätenä quşıla. Eteria yärdämendä, Karacorce yalğan passport belän 1817-neñ 28 iyülendä Serbiägä qayta. 1817 24 iyülendä Karacorce Ğosmannarğa buysınğan Miloş Obrenoviçneñ keşeläre tarafınnan üterelä.
Gennadiy Ayği

**Ayği Gennadiy Nikolay ulı** (Çuaş tele *Айхи Геннадий Николаевич*; 1934 21. August - 2006 21. Febräl), Çuaş şäğire häm tärcemäçese.
Çuaşstannıñ Batır rayonınıñ Şaymorza (Çĕнял) awılında **Lisin** familiäsendä tua. 1953-1958. yıllarda Gorki isemendäge Mäskäw Ädäbiät İnstitutında belem ala. 1961-1971 Mayakovski muzeyenda eşli.
Berençe Çuaş telendä şiğerlär 1949 yildan yaza, 1958 yılda üz kitabin çığara. 1960. yıldan Urıs telendä şiğerlär yaza. Çuaş telenä küpläp Urıs häm Awrupa şiğriäten tärcemä itä. 1987 yılğa qädär Sovet Berlegendä Ayğí şiğerläre bastırılmasa da, şul uq waqıtta Ayğí şiğriäte Awrupa tellärenä tärcemä itelä häm böten dönyada dañga qazana.

Andrey Belí büläge laureatı (1987.)

Ulı Aleksey Ayğí tanılğan kompozitor.

## Шулай ук карагыз

Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Рус телле шагыйрьләр
Төркем:Россия шагыйрьләре
Mingrellär

250px|thumb
250px|thumb
**Mingrellär**, yä **Megrellar** (üzataması **Margali**) – Görcestanda (Gruziädä) xalıq, ilneñ könbatış rayonnarında yäşilär. Görcelärneñ ber subetnik törkeme sanlalar. Öydä Megrel telendä söyläşälär. Bu tel qayber oçraqlarda Görce telenä dip qarílar, läkin başqa Görce söylämnärennän ul bik nıq ayırıla (Görcedäge 7 kileş urınına 9 kileş). Bu tel räsmi bulmağan räweştä Görce älifbası qullana. Xäzerge Mingrellar Görceçä dä, Urısça da belälär, Abxazíadä yäşägännär Abxazça da söyläşä alalar. Típik Mingrel familiälär *-ia* (*-iä*), *-aya*, *-ava*, *ua* quşamçılarına betä (*Jvania*, *Şengelaya*, *Eliava*, *Çkadua*). Mingrel familiäläre Abxazlarda oçrílar.

Soñğı Urta Ğasırlarda Mingrellär Görce patşalarınnan autonomiä itep yäşägännär, üze Samegrelo kenäzlegen nigezlänep.Kenäzlegendä Dadiani näsele idarä itkän. 1803. yılda Samegrelo Räsäy İmperiäsenä (Kutaisi gubernasına) kerä, Mingrellär Aleksander I patşağa ant itälär. Dadianilarnı Räsäy aqsöyäklekkä quşalar (1857). 1918. yılda Mingrellar Görcestan Demokratik Cömhüriätenä kerä.

1920. yıllarda Sovetlar Berlegendä Mingrellar mädäni autonomiäne üsterälär (säyäsi autonomiä bulmağanda), Mingrel telendä gäzetlär bastırıp çığalar. Belem aluda häm ädäbiättä Görce teleneñ qullanışı däwam itä. 1950. yıllarda Mingrel Lavrenti Berianıñ säyäsi doşmannarı Mingrel Partiä eşlekleselärgä qarşı *Mingrellär ğämäle* çığaralar, ğämäl näticäsendä Mingrellär ayırım xalıq sanamílar, Mingrel telendä näşer itü tíıla. Stalin ülemennän soñ uzğan reabilitasiägä qaramastan Mingrel tele küxnä tele bulıp qala.

Görcestannıñ berençe präzidente Zviad Gamsaxurdia Mingrel buluı säbäple, bärep töşerelüdän soñ Mingrel başqalsına Zugdidigä qaça. Läkin Zviadistlar ciñelälär, şundí suğış Samergeloğa zían kiterä.

1990. yıllardağı Abxazíada bulğan etnosara konfliktlar näticäsendä Mingrelärneñ ber öleş häläk bula, köpçelege Abxazíadan Räsäygä häm Görcestanğa qaçalar.

Mingrellär sanı 200 000 dän 700 000 gä törlelänä, çönki küp Mingrel üzen Görce bulıp belderälär. Räsäydä  Mingrel millätennän100 keşe isäplänä.

## Kürenekle Mingrellär

*Lavrenti Beria
*Zviad Gamsaxurdia
*Georgi Danelia
*Bulat Okudjava

Төркем:Гөрҗистан халыклары
Atıp üterü

**Atıp Üterü** - üterü törläreneñ berse. Üläçäk keşegä atuçı qoral (mıltıq, avtomat, pistolet belän başına (sirägräk - başqa tän öleşenä) atıla.

Moña birle atıp üterü AQŞ, Qıtay, Törkiä, Törekmänstan häm başqa qayber illärdä qullanıla. Tatarstanda 1994 yıldan birle atıp üterü cazasını moratoriy (tıyu) salınğan.

**Atıp üterelgän şäxeslär**

Musa Cälil - Tatar yazuçısı häm şagire, Sovetlar Berlege häm Tatarstan qaharmanı. 1944. yılda Alman Plötzensee törmäsendä atılğan.

Lavrentiy Beriä - Räsäyneñ Sovet çorı säyäsätçeläreneñ berse, NKVD başı. 1956. yılda atılğan.

Nikolay Çauşesku - rumın diktatorı. 1989. yılda Rumın oppozisiäse tarafınnan uzdırılğan mäxkämä qararı buyınça xatını Yelena Çauşesku belän atılğan.

Төркем:Үлем
Vakuum

**Vakuum** - matdädän buş qalğan fäza.

Texnikada atmosfer basımnan şaqtıy kim basımda bulğan gaz moxite tevnik vakuum dip atala.

λ - gaz molekuları irekle yögerü ozınlığı

d - moxitneñ zurlığı

*\lambda /d \ll 1 tübän vakuum
*\lambda /d \sim 1 urtaça vakuum
*\lambda /d \gg 1 yuğarı vakuum

Vakuumnı U-sıman torbanıñ ber qulına boxarlaşmawçı sıyıqça salıp, östen asqa äyländerep buldırırğa bula, berwaqıt atmosfer basımın da belü mömkin. Ğälämdäge vakum 10−14  Pa qädär citä. Keşe yasağan cíhazlarnıñ iñ yaxşılar 10−10 Pa ğına buldıra ala.

## Texnik vakuum
Tışqı atmosfera basımınnan şaqtıy kim basımdağı gaz texnik vakuum dip atala. Şul xalättä molekulalar üzara bäreleşe tuqtala. Aldan buşanu - **forvakuum** dip atala.

## Fizik vakuum

Kvant fizikasında kvant qırınıñ iñ tübän - töp energiä xaläte (nul' impuls, impuls momentı, bütän kvant sannarı belän) **fizik vakuum** dip atala.

Fizik vakuum buşlıqqa tiñ tügel. Tübän xalättäge qırda kvazikisäkçeklär bulırğa mömkin (virtual' yäki fononnar).

Fizik vakuum matdädän buşatılğan läkin qır belän tutırılğan fäza dip yörtelä. **[[Bilgesezlek mäsläge]] buyınça fizik vakuumda härwaqıt virtual' kisäkçeklär tua häm yuqqa çığa: qırlarnıñ nul' tirbäneşläre baralar.**
### Yalğan vakuum

Qırnıñ kvant teoriäsendä lokäl minimumına turı kilüçe, läkin globäl minimum energiäsenä turı kilmi torğan xalät - yalğan vakuum dip atala. Bu xalät tik bilgelängän waqıt däwamında totrıqlı (metastabil), soñraq ul çın vakuum xalätenä tunnellänä ala.

Qayber teoriälär buyınça bügenge Ğäläm yalğan vakuumda tora häm çın vakuumğa tunnellänep, tarqala ala. Küzätelä torğan Ğäläm öçen metastabil vakuum yäşäw waqıtı 1058- 10241 yıl bäyälänä.

Ğälämneñ inflätsiäse teoriäse buyınça yalğan vakuum xalätennän Ğäläm barlıqqa kilgän häm küptörle metagalaktikalar kilep çıqqannar.

### Eynşteyn vakuumı

## Ğälämi fäza
## Päräwäzdä

* Vakuumlı qaplawçılar, Vakuumlı Kiptergeçlär yasawçı Ferri Vatt Ltd, Qazan.

Төркем:Физика
Глобальләшү

**Глобальләшү** ( — шар сүзеннән алынган) —  

Фәнни-технологик прогресс аркасында барлыкка килгән глобальләшү чорында Җир йөзендәге төрле кешеләр төркемнәре арасында барлыкка килгән кәшефләр һәм башка төр мәдәни белемнең алдынгы үрнәкләре мәгълүмат технологияләре ярдәмендә тиз арада тарала. XX гасырның икенче яртысында социология фәненә глобаль авыл төшенчәсе барлыкка килә, Интернет, социаль челтәрләр һәм башка мәгълүмат технологияләре барлыкка киләчәге, нәтиҗәдә географик урнашуы һәм аралашу өчен кулланылган тел белән чикләнмәгән җәмгыятьләрнең барлыкка киләчәге фаразлана. Бүгенге көндә мәдәни күптөрлелек юкка чыгачагы, урынына глобаль космополит моно-мәдәният барлыкка киләчәге турында фикерләр киң таралган.
## Сыйфатлама

## Мәдәни үзгәрешләр
* Халыкара мәдәни алмашуның үсүе
* Күпмәдәниятчелекның таралуы, төрле мәдәниятләргә ирешунең җиңеләюе, мәсәлән Голливуд фильмнары, татар теленең башка милләт кешеләре тарафыннан өйрәнелүе.
* Халыкара сәяхәт һәм туризмның үсүе.
* Илдән илгә күчү китеше микдарының үсүе.
* Аерым мәдәнияткә хас булган ашларның башка төбәкләрдә таралуы.
* Глобаль элемтә челтәрләрене һәм системнарының үсүе (кесә телефоны, иярчен телевидениесы, интернет, социаль челтәрләр).
* Милләт-ара никахларның (экзогамия) саны үсүе.
* Доминант телләргә күчүнең тизлеге артуы
* Ватандашлыкны алмаштыруларның киң таралулары һ.б.

Глобальләшү китергән мәдәни үзгәрешләрдән канәгәть булмаганнары, чишелеш буларак икътисади, сәяси, иҗтимагый һәм мәдәни мәсьәләләрдә үзирекле изоляция *([[:en:Auto-segregation|en]])* һәм эндогамияне (берәр дин, милләт яки этнос вәкилләре арасындагы гына никахлар, *[[:en:Endogamy|en]]*). тәкъдим итә, этник милләтчелек агымнарын яклый.

## Шулай ук кара
* Антиглобализм хәрәкәте.

## Әдәбият
* Российская социологическая энциклопедия.— M., 1998.— С. 95. 
*Бузгалин А. Постиндустриальное общество // Вопросы философии.— 2002.— # 5. *Глобализация.— 1998.— # 5. 
*Глобализация экономики.— 2001.— # 7. 
*Глобальное управление.— 1998.— # 11. 
*Степин В. Теоретическое знание.— M., 2000. 
*Татары.—M., 2001. 
*Уткин А. Богатые и бедные // Вопросы философии. 2001.— # 1.—С. 19. 
*Хани P. Компоненты глобальной культуры // Глобальные социальные и политические перемены в мире (материалы российско-американского семинара.— M.,- 23—24 октября 1996).— M., 1997. 

## Искәрмәләр

*
Kurów

**Kurów** — ul Polşanıñ könyaq-könçığışında awıl, Puławy belän Lublin arasında, Kurówka yılğasında urnaşqan. Lublin Voyevodalığınıñ Kurów gminasınıñ üzäge. 2005. yılda xalıq sanı 2811.

1431—1442. yıllar arsında awılğa şähär xoquqları birelä, Kurów säwdä üzäge bula. Anda tire häm kün manufakturalar eşlilär. 16. yözdä Kurów Kalvinizm üzäklärdän berse bula, 1660. yılğa qädär xalqınıñ küpçelege Arianizmgä äylänä.
1795.dä, Polşanı Bülüennän soñ, Kurów’nı Austriä basıp ala. 1809. yılda şähär Warşaw Kenäzlegenä kerä, annan soñ 1815. yılda Räsäygä buysınğan Polşa Patşalığına kerä. 1831.neñ Febrälendä, Nöyäber Fetnäse barışında, şähär tire-yağında Kurów suğışı kilep çığa, şundí suğışında Läxlär general Józef Dwernicki citäkçelegendä Urıslarnı tar-mar itälär. 1870. yılda,
Ğínwar Fetnäsennän soñ Kurów şähär xoquqların yuğalta. 1918. yıldan qabat Polşanıñ öleşe.
İkençe Bötendönya Suğışı başında (Polşa Saqlanu Suğışı barışında), 1939.nıñ 9 sentäberendä Luftwaffe şähärne bik nıq bombağa tota. Başqa tsellärdän tış, Almannar sivil hospitalnı bombağa totıp betälär, bik küp keşene üterep. Basıp aludan soñ, şähärdä qol xezmäte lagere oyıştırıla. 1942. yılda Alnmannar getto oyışalar. Läkin totqınnar küpçelege qaçırğa omtılalar, häm uñışlı qaçuçı cirle urman partizannarğa (*Armia Krajowa'ğa*) quşılalar.

Míğmarlıq häykällärdän renaissance çirkäwe (1692. yılda yañartqan), Zbąski ıruğı qäberläre häm Santi Gucci sınnarı (1587) atap çığıp bula. Monnan tış, Kurów Polşa säyäsätçe general Voytsex Yaruzelskiy tuğan urını.

## Xalıq sanı
}
2011 yılda biredä 2 811 keşe yäşägän.

## Galereya

Image:Herb Kurowa.png|Kurów herbı


## İskärmälär

## Tışqı sıltamalar
Räsmi website 

Төркем:Польша торак пунктлары
Baybaq köne

**Baybaq köne** (İnglizçä * Groundhog Day *) – Amerika Quşma Ştatlarda häm Kanadada xalıq bäyräme, yıl sayın 2 fevral könendä bäyräm itelä. Bu köndä önnärdän çığuçı baybaqlarnı küzätälär, alar eşläre buyınça kilüçe yazğa aldan äytü yasıylar. Ägär kön sürän bula, baybaq üz şäwläsen kürmi häm önnän tınıçlap çığa, şunnan ozaqlamıy qış beter dip äytälär. Kön yaqtı bulsa, baybaq şäwläsen kürä, häm, anı qurqınıp, öngä kire qayta. Şunnan tağın 6 atna qış bulır dip uylanıla. Amerika häm Kanadanıñ berniçä qalada meteorolog baybaqlarğa bağışlanğan fistivällär ütkärelälär, bu fistiväl'lär küp turist tarta.

## Tarix
Borınğı Rimda 2. Fevral'dä *Kerpe Köne* bäyräm itelgän. Uyatqan kerpe eşläre buyınça yazlarğa farazlar tözägännär. Könbatış Awrupada başqa Kelt häm German xalıqlarında baybaqlar yä ayularnı şundıy könnärdä (Qışqı Qoyaş Torınlığıdan soñ 40. kön) dä küzätkännär.
2. Fevräldä dä könbatış Xristiannar *Candlemas Day* bäyräm itälär. Başqa mäcüsi bäyrämnär kebek, xalıqta Baybaq köne Xristinalıqqa yaraqlaşqan, häm Amerikada Candlemas Day /Kendlmas Dey/ Baybaq köne kilep çıqtı. Amerikada şundıy Şotland äyteme bik tä populyar: * If Candlemas Day is bright and clear, there`ll be two winters in the year.* (* Candlemas Day yaqtı häm çista bulsa, yılda ike qış bulır*).
Bu bäyräm yolaları Pennsilvaniä'däge Punxsutawney qalasında barlıqqa kilgän. Berençe tapqır 2. Fevrälendä bäyräm itü 1887. yılda telgä alına, läkin Pennsilvania'däge *Franklin and Marshall College* qaramağında Holland Folklorı Üzägendä tabılğan yazmalar şulay dilär: 4. Febräl, 1841 - Morgantown, Berks County (Pennsylvania), kibetçe James Morris'neñ köndälegennän..."Ütkän Sişämbe, 2. kön, Candlemas day buldı, şundıy köndä, Almannarça, Baybaq qış yoqıdan uyatqaç, önnän çığa häm üz şäwläsen kürsä, ul qaytarğa omtıla häm tağın altı atna yoqlıy, läkin kön bolıtlı bulsa, ul qala, çönki hawa torışı yomşarırğa tieş."

## Tanılğan baybaqlar
AQŞta belän Kanadada iñ tanılğan 7 baybaq. Bolar *Punxsutawney Phil*, *Wiarton Willie*, *Staten Island Chuck*, *Shubenacadie Sam*, *Balzac Billy*, *Jimmy the Groundhog* häm *General Beauregard Lee*.

### Puxsutawney Phil'e
Punxsutawney (äytelä pak-sa-to-ni) baybağı - berençe räsmi meteorolog baybaq. Xalıq bäyräme 1887. yılda ütkärelä. Bu şähärneñ danı *Baybaq köne* filme (1993, Bill Murray baş rolendä) taralğan..

### Wiarton Willie'se
Kanadanıñ iñ bigele baybağı Ontario provinsiäsendäge Wiarton awılında yäşi. Anıñ isemenä bağışlanğan festvallär dä şulay uq ütkärelälär.

### Staten Island Zooparkınnan Chuck
New Yorknıñ räsmi meteorolog baybaq Staten utırawındağı zooparkında yäşi (Staten Island Zoo). Yıl sayın, 2. Feмräldä, 7 säğät 30 minutta şähär merı barında faraz birä. 1980. yıldan Chuck'nıñ farazlardan 80% çınğa aştı.

Төркем:Рәсми булмаган бәйрәмнәр
Andorra la Vella

**Andorra la Vella** (yañğırışı: AndOrra la vElya, Katalan telennän tärcemäse - İske Andorra, тат. кир. Андорра-ла-Велья) (2004. xalıq sanı 22 035) Andorra Kenäzlege başqalası. Fransiä häm İspaniä arasında Könçığış Pirineylärdä urnaşa.  Andorra la Vella iseme şähär häm yanıdağı mäxällälärgä qarıy.

Berençel sänäğät – turizm. Keremnärneñ başqa möhim çığanağı – däwlätneñ salım ocmaxı (offshore) buluı. Cihaz häm *brandie* şärabı citeşterelä.

## Cäğrafiä häm Klimat
Andorra la Vella Andorranıñ Könyaq-Çığışında 42°30' Tonyaq, 1°30' Çığış noqtasında urnaşa (42.5, 1.5). http://earth-info.nga.mil/gns/html/cntry_files.html . Diñgez tigezlegennän 1409 m yuğarılıqta urnaşıp, http://www.fallingrain.com/world/AN/0/Andorra_la_Vella.html, ul popular timerayaq kurortı bula. Qışlar salqın, cäylär cılı häm qorı bula (Ğinwarda urtaça temperatur -1&nbsp;°C, iyül ayında – +20&nbsp;°C http://www.atlapedia.com/online/countries/andorra.htm; yılda 808&nbsp;mm yawım-töşem.

## Demografiä häm Tellär
Milli Andorralılar xalıqnıñ %33 genä täşkil itä, küpçelektä İspannar (%43) yäşi, tağı da Portugallar (%11) häm Fransızlar (%7)yäşi. Räsmi tel – Katalan Tele, İspança häm Fransuzça dä söyläşälär. Işanuçılarnıñ kübese Katoliklar. Urtaça ğömer ozınlığı bik yuğarı, 80 yıldan arta.

**Mömkinlegeñ bulğanda Tarix, İqtisad häm Andorrağa qarağan başqa qızıq faktlarnı da Tatarçağa tärcemä itärgä tırış. Aldan räxmät. Wikipediänı tözüçelär.**

Төркем:Шәһәр
Evora Sezariya

— 1941 yılnıñ 27 avgust könendä Kabo Verde'neñ São Visente utırawındağı Mindelo port qalasında tuğan folklor cırçı xatın-qız. Cesaria "Yalanayaqlı diva" isemendä bilgele, çönki ul yarlı häm öysez watandaşlarğa solidarlığınnan säxnädä härwaqıt yalanayaqtan başqara.

Cesária Portugal fado janrınnan kilep çıqqan Kreol-Portugal telendä başqarala torğan *morna* isemle moñlı janr patşası, ul sentimental sağışılı häm moñlı xalıq cırların gitara, cavaquinho, skripka, akkordion häm klarnet akkompanementı belän qatnaştırıp cırlıy. Evora'nıñ Kabo Verde blüzı – ilneñ qatı häm ozın tarixı, izoläsiä häm qollıq tarixı turında, şulay uq ul emigratsiä turında – Kabo Verde xalqınnıñ öçtän ikese çit illärdä yäşi.

Evora'nıñ tawışı – melanxolik häm yağımlı, beraz qarlıqqan, ayırım süzlärenä basıp yasap Cesária'nıñ emosional täğbirene tapşıra. Xättä tamaşaçılar Évora'nıñ telen añlamıylar da, alarnı başqaruına ap-açıq xisläre tarta.

2004 yılda Afrikan cırçısı *Zamança Dönya Muzıkasında İñ Yaxşı Album öçen* Grammy bülägen ciñgän.
### Diskografiä
# La Diva aux pieds nus — 1988
# Distino di Belita — 1990
# Mar Azul — 1991
# Miss Perfumado — 1992
# Sodade, Les Plus Belles Mornas De Cesaria — 1994
# Cesaria — 1995
# Cabo Verde — 1997
# Cafe Atlantico — 1999
# São Vicente de Longe — 2001 
# Cesaria Evora Anthology — 2002
# Live in Paris (DVD) — 2002
# Voz D'amor — 2003
# Club Sodade — Cesaria Evora by... — 2003
# Live D'Amor (DVD) — 2004
# Rogamar — 2006

### Tışqı link
* Complete discography with tracks, some real audio files and lyrics
* French site about this queen
* The International Country of Cesaria Evora 

Төркем:Җырчылар
Sabantuy

right|Saban tuyı, L. Fattaxov

**Saban tuyı**, **Sabantuy**, *Saban bäyräme*) Tatar häm başqa İdel-Ural xalıqlarınıñ borınğıdan kilä torğan bäyräme.

Başta Saban tuyı yazğı çäçügä qädär, ber töbäk awılları çírat belän belän bäyräm itkännär. Aldan uq tradision sport yarışları – köräş, at çabışları öçen mäydan saylağannar, bäyräm uyınnarında häm yarışlarında qatnaşuçılarnı büläkläw öçen, sörän salıp, büläklär cíıp yörgännär. Saban tuyı aldınnan bala-çağanı qarğa botqası belän sılağannar; zíratlarda doğa qılğannar h. b.

XX ğasırdä Saban tuyı Tatar xalqınıñ ğomumi milli bäyrämenä äwerelä. Xäzerge zaman Saban tuyı ike borınğı bäyrämen – Saban tuyı belän Ciyınnı bergä quşıp, här cirdä yazğı çäçüdän soñ uzdırırla. Tatar Saban tuyı xäzer kürşedä yäşäwçe Udmurt, Mari, Çuaş, Başqort, Urıs häm Mordwa xalıqları qatnaşında ütä, Mäskäw, Pitırbur, Taşkent häm başqa Tatar diasporalı şähärlärdä, şulay uq qayber çit illärdä dä ütkärelä.

Saban tuyın  Bötendönya söyläm häm mätdi bulmağan mädäni miras isemlegenä 2007 yılda kertü uylanıla.

Төркем:Татар мәдәнияте
Sen-Dye-de-Voj

left|70 px
thumb|250 px|right|Catedrala
**Señ-Die-de-Voj** (frantsuzça **Saint-Dié-des-Vosges**) - Frantsiä Cömhüriäte Lotaringiä töbäge Vogez departamentında urnaşqan şähär.

## Cäğräfiä
left|60 px
* Xalıq sanı – 22.569 keşe (1999)
* Mäydan : 46,15 km2
* Tiğizlıq : 486/km2

150 px|thumb|Universalis Cosmographia (1507)

## Taríx
1507 yılda   Martin Waldseemüller  üz xaritasında berençe tapqır Amerika qıytğasın Amerigo Vespuççi istälegenä Amerika itep atağan (Universalis Cosmographia ).

## Häykällär

Qızıqlı häykällär:
* Muzeul Pierre-Noël
* Catedrala
* Biserica Saint-Martin 
* Usine Claude et Duval (Le Korbüzie miğmariäte)

thumb|150 px|Universitetı

## Universität
Institut universitaire de technologie (IUT) :
*  Energetik 
*  Texnologik 
* Sanaq beleme
* Totaşu

## Saint-Dié-des-Vosges'da tuğan keşelär
150 px|thumb|Jacques Augustin (1796)
* Vautrin Lud (1448-1527)
* Jacques Augustin (1759-1832)
* Jules Ferry (1832-1893)
* Ferdinand Brunot (1860-1938)
* Fernand Baldensperger (1871-1958) 
* Ivan Goll (1891-1950)
* Jacques Brenner (1922-2001)

## Sıltamalar
* Şähär  
* Universitäte 

Төркем:Элзас-Шампан-Арден-Лотарингия шәһәрләре
Kelt tärese

**Kelt tärese** ul Xristian xaçınıñ ber töre, bu täre kiseşüendä alqa urnaşılğan. Kelt tärese Kelt Xristianlığına xas tamğa bula, läkin ul Xristianlıqtan elek bulğan çığanaqlardan kilä, ixtimal.
 
## Çığanaqlar
İrlandiä häm Britaniäneñ Kelt töbäklärendä ayırım basıp tora torğan vertikal tärelär – yä *biyek tärelär* – iñ kimendä 7 ğasır'da torğızılalar. Qayber tärelärdä runalar yazılğan. Saqlanıp qalğan biyek tärelär Kornwall häm Wels'tä, İona häm Hebrid utrawlarında, häm İrlandiäneñ küp urınnarında oçrıylar. Başqa tärelärne Kumbria häm Şotlandiä çiklärendä oçratıp bula, läkin alardan qayber Anglo-Sakson tärese traditsiälärendä yasalğan. İñ tanılğan Kelt täreläre - Meat öyäzendäge Kells'tägese häm Lout öyäzendäge Monasterboice'tagısı.

Täre belän alqanı totaştıruçı täre surätläre xristianlıqqa qädärge çorlarda da yış oçrıylar. *Qoyaş tärese* atalğan mäcüsi tärelärne Tönyaq-könçığış Awrupada (Borınğı Norvegiäle Odin täñreseneñ tamğası bularaq) häm Pireney yarımutrawında tabıp bula. Şundıy häykällärneñ Xristian xaçları belän bäyläneşe kürenmi. 
Şunısı da qızıq: *täre* İske İnglizçä *rood* bula. Zamança İnglizçädäge *cross* İske Norvegiälelärçä *kross* aşa Latinçanıñ *crux, crucis* süzennän kilä. Şulay itep, mäcüsi basqınnar Vikinglärneñ süze Xristian anglo-saksonnarnıñ töp tamğasına küçkän.

## Säyäsi tamğa

Kelt häm Qoyaş täreläreneñ mädäni assotsiatsiäläre - Xristianlıq, Könbatışlıq häm borınğı Aryannar yolaları arqasında şundıy tärelär, stilläşkän bulıp, 1960 yıllardan ultrauñnarnıñ tamğaları bulıp qalalar. Şundıy, nigezdä Fransiädäge, törkemnär şaqtıy tanılğan *[[Occident]]* häm GUD eçenä alalar.
Soñğı yıllarda Kelt tärese Aq tänle Millätçelek xäräkäte tarafınnan Aq tänle Awrupalılarınıñ tamğası bulıp qabul itelde. Şulay uq ul *Öçençe Pozitsiä* yä *Katolik Millätçelege* tarafdarı, radikal millätçeläre belän oxşatıla. Fransa, İtaliä häm başqa Awrupa illärendä bu yaña simbolizm tärelärneñ borınğı mäğnäsen qapladı.
Kelt tärelären Awrupanıñ keçe Kelt xalıqlarınıñ azatlıq köräşe oyışmaları belän dä bäyläp bula, mäsälän Breton millätçelege.

Төркем:Аурупа мәдәнияте
Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Христианлык
Yumor

**Yumor** - keşe, äyber, xäl häm başqa närsälärneñ kölke, şayartu, küñel tudırırğa säläte.

*Yumor* süze Borınğı Greklarda qullanılğan ide. Tege zamannarda yumor dip keşe sälämätlegen häm xislären qarağan síıqçalar quşılmasın atağannar.

''Yumornıñ qayber törläre:
* Mäzäk
* İronia
* Qara yumor
* Kölke film (Komedia)
* Klawnnar
* Säyäsi mäzäklär
Jaganʻ

**Jaganʻ** /jaGAN'/ (Fransuzça häm Almança *Sagan*) ul Pülşä könbatışındağı qala. Xalıq sanı 26,665 keşe (2004), Jaganʻ öyäze başqalası.

1999. yıldan Lubuş Voivodlığında, ä başta (1975-1998) Zelöna Gora Voyıvodlığında urnaşqan Jaganʻ Sagan isemle qälğä urınında tora. Sagan feodal bilämäseneñ üzäge bula, elekke iäse Alberch von Wallenstein Utız Yıllı Suğışta ğäskär başlığı bula. Annan Sagan danlıqlı Lobkowitzlarğa, Bohemia ıruğına küçä. 1786. yılda Sagan bilämäse Peter Bironğa, Kurlândiä kenäzenä, ä annan Dorothea isemle qızına küçä. Dorothea ire, böyek Fransuz diplomatı Charles Maurice de Talleyrand-Périgord Jaganʻda otstavka yılların ütkärä. 1845. yılda Prussia patşası käğäze Dorothea'nı Sagan herzoginäse nulıp iğlan itä. Napoléon III bu titulnı Fransiädä taní, Doroteya ulı Luis kenäz häm duc de Sagan bulıp kilä. İkelätä titul, Fransuz ta, Pruss ta "duc de Sagan"-ğa İkençe Bötendönya Suğışı waqıtında bitaraflıq saqlarğa bulışa: anıñ Château de Valençay bilämäsendä Fransiäneñ Alman okkupasiäse waqıtında Louvre xäzinäse saqlana.

İkençe Bötendönya Suğışı waqıtında şähärdä az bilgele Nazi Alman Ştalag Luft III xärbi büläge tora.

## İnternettä
* Official town webpage
* Map from mapa.szukacz.pl 
* "Le château de Sagan" (Fransuzça)
* "DEKORGRAF-Picture Postcard ZAGAN" 

Төркем:Польша шәһәрләре
İttifaq âl-Möslimin

**İttifaq âl-Möslimin** (*[[Möselman]]nar berlege*), Räsäy imperiäse Möselmannarınıñ liberal-demokratik yünäleşle säyäsi partiäse. 1906. yılda Berençe Bötenräsäy möselmannar qorıltayı qararı belän oyıştırıla. Programması: konstitusion parlament monarxiäse, demokratik ireklärne tanu, däwlät fondındağı cirlär belän alpawıtlardan mäcbüri sattırılğan cirlärne krästiännärgä bülep birü, barlıq din häm millätlärneñ däwlät aldında tigez xoxuqlılığı öçen köräşü, mäçet-mädräsä mölkätlären Möselmannarğa qaytarıp birüne taläp itü h.b.

Oyıştıruçıları: Ä. Äxtämev, Y. Aqçura, S. Alkin, İsmäğil Gasprinski, R. İbrahimov, Ğ. Tupçıbaşev, S. Canturin, Ä. Maqsudi h.b. Daimi eşläwçe Üzäk Komität häm Üzäk Büro saylana. Däwlät Dumalarında oyışqan Möselmannar fraksiäse eşenä yoğıntısı zur bula.

Firqä äğzaları Dumada Möselmannar mädäniäte häm mäğärife üseşenä tä'sire bulırday qanunnar täqdim itälär. Räsäy säyäsi oyışmaları arasında İttifaq âl-Möslimin Kadetlarğa yaqın mönäsäbättä tora. 1908. yılda partiä tarqaluın beldersä dä, urındağı (mäs., Qazandağı) büleklär eşçänleklären tuqtamílar.

Qazanda basılğan *Äxbär*, *[[Казан мөхбире (газета)|Qazan möxbire]]* gäzetläre İttifaq âl-Möslimin yoğıntısında bula.

1906-1907. yıllarda firqäneñ 3 qorıltayı uzdırıla.

## Şulay uq qarağız
* Tatar Milli Bäysezlek Partiäse İttifaq

## İskärmälär

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Россия сәяси фиркаләре
Малмыж

**Малмыж** () — Киров өлкәсендә шәһәр (1780 елдан), Малмыж районы үзәге.

Халык саны — 8 265 кеше (2010).

## География
Малмыж Шушма елгасыың Нократ елгасына кушылу урыны янында, Кировтан 294 километр төньяктарак урнашкан.

## Тарих
1553 елга кадәр Казан ханлыгына буйсынган Малмыж кенәзлеге үзәге булып тора. Соңгы кенәз исеме — Полтыш.

1780—1929 елларда Вятка губернасының Малмыж өязе үзәге булып торган. 1929 елдан Малмыж районы үзәге.

Михаил Худяковның туган ягы. Малмыж районында гомумән татар авыллары күп - Салкын Чишмә, Смәел һәм башкалар. Таралып беткән татар авыллардан берсе — Алмаата.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
* Ремонтлау-механка заводы
* Спирт заводы
* Май заводы.
## Моны да карагыз
* Малмыж татар укытучылар семинариясе

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Малмыж
Tatar Entsiklopediä Süzlege

**Tatar [[entsiklopediä süzlege]]** (**TES**) - Tatar telendä tatar xalqı häm Tatarstannıñ borınğı zamannarınnan alıp bezneñ könnärgä qädärge tarixın häm yäşäyeşen yaqtırtqan berençe fänni universal basma. Süzlekkä 17 000-gä yaqın mäqälä kerde. Süzlek 2002 yılda kön kürde.

Baş möxärrire Mansur Xäsänov, cawaplı möxärrir Gömär Sabircanov.

Төркем:Татарча энциклопедияләр
Төркем:Татарча сүзлекләр
Afanasiy Şçapov

**Şçapov Afanasiy Prokopyeviç** (Urısça: Щапов Афанасий Прокопьевич; 1831-1876), tarixçı.

İrkutskidän kilgäç, Qazan ruxanilär akademiäsendä belem ala (1852-1856). Annarı alma mater'endä (1856-1860) häm Qazan Universitätendä (1869-1861) uqıta. Biznä krästiännäre quzğalışına bağışlanğan Kurtina çirkäwe panixidasında qatnaşqanı öçen qulğa alına, uqıtu eşennän çitläşterelä (1861.) 1861-1864 yıllarda Sankt-Peterburgta; "Sovremennik" (Современник - Zamandaş), "Russkoye Slovo" (Русское Слово - Urıs Süze) h.b. jurnallar belän xezmättäşlek itä.

1864. yılda tuğan Buryat awılı Angağa (İrkutsk gubernasında) sörgengä ozatıla. Annarı İkrutsk şähärendä yäşi. Xezmätläre Seber tarixın, 17. yöz Zemstvo Soborları eşçänlegen häm Urıs Pravoslaviesendä iske din tarafdarı (*staroverlar*) tarixın yaqtırtuğa qarıy. 1866. yılda Turuxan yaqlarına etnografik ekspedisiäsendä qatnaşa.

1875. yılda tuberkulózdan ülä.

Төркем:Тарихчылар
Төркем:Татарстан тарихы
Biznə krəstiənnəre quzğalışı

**Biznä krästiännäre quzğalışı**, **Biznä fetnäse**, 1861. yılğı krästiän reforması iğlan itelgännän soñ, şul yılnıñ aprel ayında Qazan gubernası krästiännäre quzğalışı.

Quzğalış üzäge – Spas öyäze Urıs Biznäse awılı. Baş kütärergä öndäwçe – Anton Sidorov. Krästiännär alpawıt cirlärendä eşlämäyäçäklären, ul cirlärne xalıqqa öläşergä taläp itülären belderälär. Mondıy taläplärgä yaqın-tirädäge 130lap awıldan 5 meñläp krästiän quşıla.

Baş kütärüne bastıru öçen general-mayor A.S. Apraksin citäkçelegendä xärbi köç qullanıla. Xalıqqa töbäp ut açalar, 350dän artığraq keşe yaralana, 57se häläk bula.

## Monı da qara
* Kurtina çirkäwendäge panixida

## Сылтамалар
* *Федоров В. А.* Конец крепостничества в России: Документы, письма, мемуары, статьи. — М.: МГУ, 1994.
* *Исидор (Тупикин), митр.* Участие студентов Казанской духовной академии в панихиде по крестьянам с. Бездна // Вестник Православного Свято-Тихоновского гуманитарного университета. Серия 2: История. История Русской Православной Церкви. — 2018. — № 82. — С. 23—36.

Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Русия бәрелешләре
Лев Хрщонович

**Лев Казимир улы Хрщонович** () — поляк милләтеннән булган Казан архитекторы. Минск архитекторы Казимир Хрщонович гаиләсеннән туа. 1859 елда Санкт-Петербург Төзүчеләр мәктәбен тәмамлап, Казанга җибәрелә. 1874—1882 елларда Казан губернасы архитекторы, 1883—1907 елларда Казан губернасы баш инженеры. Архитектурада эклектика юнәлеше тарафдары.

Хрщонович проектлары белән Казанда кирха, Болак аркылы таш күпер төзү (*[[1907 ел|1907]]*) һәм католик чиркәве бинасын үзгәртеп кору (*[[1907]]*) эшләре башкарыла.

## Сылтамалар
* Генеалогик база 

Төркем:Казан архитекторлары