open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Калий перманганаты

**Калий перманганаты** (, KMnO4) — антисептик матдә. Куе шәмәхә төсле ялтырак кристалл. Суда яхшы эри. Эремә кызгылт-шәмәхә төсле. Калий перманганаты тукымаларга төшкәндә, ул үзеннән әче тудыргыч бүлеп чыгарып, кытыклаучы һәм кыздыручы тәэсир итә, кайвакытта бүленеп чыгарыла торган әче тудыргыч хисабына микробларга каршы тәэсир күрсәтә. Органик һәм анорганик химиядә оксидлаучы, табибияттә судагы эремәсе яраларны юу, авыз һәм тамакны чайкау, гинекология һәм дә урология гамәлиятендә антисептик васитә сыйфатында кулланыла.

## Физик үзлек

## Искәрмәләр

Төркем:Химик матдәләр
Кураре

**Кураре** —  көчле зәһәр. Күбесенчә Strychnos toxifera (зәһәрле стрихнос) үсемлегеннән хәзерләнә. составында курарин алкалоидлары бар. Канга төшсә, нерв фалиҗләнә (параличләнә).

Көньяк Американың җирле халыклары курарены ук очын зәһәрләү өчен кулланган. Кураре яки кураресыман матдәләрне дәва яки тәдкыйкәт максатында куллану кураризация дип атала. Табибияттә, нигездә, синтезлап аланган кураресыман матдәләр кулланыла.

## Тарих
1617 елны инглиз сәяхәтче һәм язучы Уолтер Рэли тасвирлый.

Төркем:Фармакология
Төркем:Токсикология
Брайан Грин

**Бра́йан Рэ́ндолф Грин** (, 9 февраль 1963 ел) — физик-теоретик һәм кыл теориясе буенча иң күренекле белгечләрнең берсе, 1996 елдан башлап Колумбия университетының профессоры.

## Тормыш юлы
Брайан Грин Нью-Йоркта туа. Ул бик иртә математикага сәләтлелеген күрсәтә. Брайанның математика өлкәсендә сәләте шул дәрәҗәгә җитә ки, ул 12 яшендә Колумбия университеты укытучысыннан шәхси дәресләр ала башлый. Шул вакытка инде ул мәктәп программасын үзләштергән була. Стайвесант мәктәбен тәмамлаганнан соң ул 1980 елда Гарвард университетының физика бүлегенә укырга керә һәм аннан бакалавр дәрәҗәсен алып чыгуга ирешә. Родс стипендиясен алуга ирешеп ул укуын Оксфорд университетында дәвам итә һәм 1987 елда докторлык дәрәҗәсенә (PhD) ирешә.

1996 елда Грин Колумбия университетына күчә һәм бүгенге көнгәчә шунда эшләп килә. Грин университетның Кыллар, космология һәм астрофизика институты (ISCAP) директордашы булып килә һәм институтның кыллар теориясенең космология проблемаларын чишүдәге кулланылышларына багышланган эзләнү программасын җитәкли. Аңа кадәр 1990 елдан Грин Корнелль университетының физика факультетында эшли. Анда ул 1995 елда профессор була.

Брайан Грин балачагынна вегетариан һәм 1997 елдан веган.

## Фәнни эшчәнлеге
Брайан Грин ике төрле Калаби-Яу пространствосын бәйләүче көзге симметриясен өйрәнү белән шөгыльләнә. Шулай ук ул электрон кара тишекләре фикерен үстерә. Бүгенге көндә Грин кыл космологиясен өйрәнү белән шөгыльләнә.

## Фәнне популярлаштыру
Брайан Гринның «Элегант Галәм. Суперкыллар, яшерен үлчәнешләр һәм соңгы теорияне эзләү» (1999) китабы кыллар теориясен популярлаштыру буенча беренче адым була. Аның икенче китабы «Космос тукымасы: Пространство, вакыт һәм реальлек текстурасы» (2004) аның беренче китабының тагын да популяррак версиясе була.

## Шулай ук кара
* Суперсимметрия
* Кыллар теориясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* TED — Брайан Грин кыллар теориясе турында 
* Брайан Гринның университет сәхифәсе
* PBS каналында «Элегант Галәм» минисериалы сәхифәсе

Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Әлифба буенча физиклар
Төркем:Космологлар
Төркем:XX гасыр физиклары
Төркем:XXI гасыр физиклары
Төркем:Кыллар теориясе
Мишәр диалекты

**Мишәр диалекты** яки **көнбатыш диалект** — татар теленең төп өч диалектларының берсе.

## Таралышы



## Мишәр диалектының төп сөйләшләре
* сергач сөйләше (Түбән Новгород өлкәсе);
* чистай сөйләше (Татарстан һәм Самара өлкәсе);
* чүпрәле сөйләше (Татарстанның Идел аръягы һәм Чувашия);
* күршә (Тамбов өлкәсе);
* мәләкәс сөйләше (Ульяновск өлкәсе);
* хвалын сөйләше (Ульяновск өлкәсе);
* темников (төмән) сөйләше (Мордовия, Пенза, Тамбов өлкәләре);
* ләмбрә сөйләше (Мордовиянең көньяк-көнчыгышы);
* күзнәй сөйләше (Пенза өлкәсе);
* алтата сөйлөше (Сарытау өлкәсе);
* байкыбаш сөйләше (Башкортстанның төньяк-көнбатышы);
* шарлык сөйләше (Ырынбур өлкәсендә);
* стәрлетамак сөйләше (Башкортстанның көнбатышы, Татарстанның көнчыгышы).
* карсун (Ульяновск өлкәсе);
* мордва-каратай (Татарствнның Кама Тамагы һәм Лаеш районнары);
* чистай керәшеннәре (Татарстанның Кама аръягы);
* тау ягы керәшеннәре (Татарстанның Кайбыч районы);
* кострома (Кострома шәһәре Татар бистәсе);
* волгоград (Волгоград, Әстерхан өлкәләре, Ставрополь крае, Төньяк Кавказ).
* әҗе (Рязань өлкәсе)

## Мишәр диалектына хас фонетик үзенчәлекләр
а) ҡ, ғ авазлары к, г булып әйтелә яисә төшеп кала: гадәт — адәт, гафу — афу, гали — али; 

ә) а авазы иренләшми, саф кала; 

б) өй, ай, әй дифтонглары монофтонглаша — бер аваз булып әйтелә: өй — ү, кайнар — каняр, сөйлә — сүлә; 

в) ц, ч, дҗ аффрикатлары бар: цәй, чиләк, дҗиләк;

г) сүз башында җ авазын й ләштерү хас: җил — йил, җир — йир.

Тел галиме, академик Мирфатыйх Зәкиев болай дип яза: «Татар әдәби теленең фонетикасы нигезендә урта (Казан) диалект ятса, морфологик системасын мишәр диалекты тәшкил итә».

Финляндия татарларының кулланган язма Мишәр татарчасына күрә, бер сүзнең беренче алгы авазы кайвакыт арткы аваз булып чыгуы мөмкин. Бу хәл мөхтәрәм урынына *мохтәрәм*, хәзер урынына *хазер*, һәм рәхмәт урынына *рахмәт* кебек формаларга китерә. Шул ук тенденция шәхес исемнәрендә дә күзәтелә; мәсәлән, Мөхәммәт урынына *Мохаммәт*, Хәлимә урынына *Халимә* формалары кулланылырга мөмкин.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ФЛЕРА БАЯЗИТОВАНЫҢ “МИШӘР ДИАЛЕКТЫ” КИТАБЫ 

Төркем:Татар теле диалектлары
Ягымлы яз (фестиваль)

**«Ягымлы яз» фестивале**, Студентларның «Ягымлы яз» ачык Казан милли иҗат фестивале () — Казанда яз айларында (апрель, май) уза торган татар студент яшьләренең милли иҗаты ачык фестивале. 1993 елдан башлап  үкәрелә.

## Максаты
* Студент яшьләр арасында татар мәдәниятен үстерү; 
* Казан шәһәре, Татарстан Республикасы, Россия Федерациясе һәм чит илләрнең югары һәм урта махсус уку йортлары студентларының милли сәнгать коллективлары арасында дуслык мөнәсәбәтләрен урнаштыру һәм үстерү; 
* студент яшьләргә иҗади яктан үз-үзләрен күрсәтү өчен шартлар тудыру; 
* башкару осталыгын күтәрү, үзешчән иҗат коллективларының репертуарын баету; 
* иҗат коллективларына һәм башкаручыларга стимул бирү һәм бүләкләү; 
* студент яшьләрнең милли үзешчән сәнгать коллективларын эзләп табу һәм аларга ярдәм итү; 
* милли мәдәниятне һәм гореф-гадәтләрне популярлаштыру һәм пропагандалау.

## Катнашучылар
Казан, Татарстан һәм Россиянең башка регионнары, чит илләрдән  югары һәм махсус урта уку йортлары талиплары.

## Ярыш турлары
Ярыш ике турда уза. Сайлап алу туры (Казаннан читтә яшәүчеләр иҗатлары турында видеоязма җибәреп катнаша ала), икенче тур, гала-концерт.

## Оештыручылар
Казан мэриясе, Казан башкарма комитетының телләрне үстерү һәм иҗтимагый оешмалар белән бәйләнеш бүлеге, «Идел» яшьләр үзәге дәүләт оешмасы, Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты.

## Юнәлешләре
#### Музыка юнәлеше
* Номинацияләр: *ялгыз җыр*, *вокаль ансамбльләр*, *милли уен коралларында уйнаучылар*.
#### Хореография (ялгыз бию, иҗади төркем)
* Номинацияләр: *татар халык биюе*, *эстрада биюе*, *заманча татар биюе*. 
* 1 чыгыш — татар биюе, 2 чыгыш — дөнья халыклары биюе.
#### Театр
* Номинацияләр: *театр*, *конферанс-нәфис сүз*.
#### Мода театры
1– чыгыш — татар милли киеме (*заманча тупланма*), 2- чыгыш — дөнья халыклары киеме (*заманча тупланма*).
#### Мисс «Ягымлы Язбикә»
* 16-22 яшьлек, татар телен белүче  студент кызлар катнаша.
#### Шагыйрьләр бәйгесе
* Номинацияләр: *шигырь*, *җыр сүзләре*.
* 14-30 яшьлек авторлар ике мәртәбә татар телендә 4 минутлык чыгыш ясый.

## Җиңүчеләрне билгеләү
Җиңүчеләрне оештыру комитеты, танылган артистлар, композиторлар, мөгаллимнәр, шагыйрьләр, продюсерлар, режиссёрлар, җурналистлар, фестиваль химаячеләреннән сайлап алып, билгеләгән **жюри** сайлый. Лауреатлар һәм диплом ияләре чыгышы 5-10 баллы бәя белән билгеләнә.
* «Ягымлы яз» лауреатлары диплом, акчалата бүләк, кыйммәтле бүләк ала. Жюри шулай ук махсус призлар билгеләргә дә хокуклы.
* «Ягымлы яз» лауреатлары һәм диплом ияләре башкаруындагы җырлардан компакт-диск чыгару мөмкинлеге каралган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Фестивальне үткәрү турында Нигезләмә  
*  Татарстанның РФдәге вәкиллеге сайты  
* Афәрин «Ягымлы яз» җиңүчеләренә  
*  Самара татарлары рәсми сайты

Төркем:Казан фестивальләре
Төркем:Татар музыкасы
Александр Бурзянцев

**Александр Бурзянцев** (Александр Данила улы Бурзянцев, ) – рәссам, С. Юлаев премиясе лауреаты (1986), БАССР халык (1979), РСФСР атказанган (1987) рәссамы. ССРБ рәссамнар берлеге әгъзасы (1958).

## Тәрҗемәи хәле

1928 елның 19 октябренда БАССР Җылаер кантоны (хәзерге Җылаер районы) Яңа Преображенский (Баракал) хуторында туган. Гаиләсе белән Магнитогорскига күченеп, яңадан кире кайтканнар. Әтисе Бөек Ватан сугышында һәлак була. Бертуганнары Николай белән Виктор шулай ук рәссамнар.

Александр кечкенәдән рәссам булырга хыяллана. К.А. Савицкий исемендәге Пенза сәнгать укуханәсен (1951) (*Иван Силыч Горюшкин-Сорокопудов сыйныфы*) тәмамлый һәм Җылаерда урта мәктәптә рәсем укыта. 1952 елда Уфага күчеп килә, «Башрәссам» иптәшлеге»ндә эшли башлый.
 
## Иҗаты
Рәссам үзенең иҗатында  рус пейзаж мәктәбе алымнарын дәвам итә, *пейзаж* жанрында эшли. Әсәрләренең күпчелеге  Урал табигатенә багышланган: «Сим шәһәре» (*Сим-городок*) (1957),  «Иске Урал шәһәрчеге» (*Старый уральский городок*) (1959),  «Бианка елгасында» (*На реке Бианке*) (1960),  «Кандракүлдә» (*На озере Кандрыкуль*) (1966),  «Ак кар» (*Белый снег*) (1966).

1970 елларда С. Есенин, С. Аксаковка багышланган картиналары иҗатына яңа тема алып килә: «Язгы көн. Шагыйрь  бакчасы» (*Весенний день. Сад поэта*) (1970),  «Есенин өендә» (*В доме Есенина*) (1970),   «Т.Ф. Есенина истәлегенә» (*Памяти Т. Ф. Есениной*) (1980);  «Агыйделдә боз ага» (*Ледоход на Белой*)  (1989),  «С. Аксаков туган җир» (*Место, где родился С. Т. Аксаков*) (1989), «Буран» (1990).
 
Сүздәл (1968), Переделкино (1974), Келәшкә (1987) иҗади сәяхәт кылу рәссамга яңа картиналар ясауга юл ача, тематикасын баета, аңа *портрет* жанрын өсти. 1980 еллардан башлап, Уфа шәһәренә багышланган сурәтләр шәлкеме ясый.

Иҗади мирасы Третьяков галереясендә, Рус музеенда, Уфада Нестеров исемендәге сәнгать музеенда саклана.

## Катнашкан күргәзмәләре
1953 елдан башлап республика, зона, бөтенрусия, чит илләрдәге күргәзмәләрдә катнашып килә. Шәхси күргәзмәләре Мәскәүдә (1977, 1979), Пензада (1979), Рязань өлкәсе Константиновка авылында (1974), Уфада (1980, 1988, 1995), Нефтекамск, Бәләбәй,  Салават (1995) шәһәрләрендә уздырыла.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Салават Юлаев премиясе (1986).
* РСФСР атказанган рәссамы (1987).
* БАССР халык рәссамы (1979).
* БАССР атказанган рәссамы (1966).

## Хәтер
Уфаның Нагаево бистәсендәге урамга исеме бирелгән.

## Чыганаклар
*  Р. Шәкүр. Салават Юлаев премиясе лауреатлары (Иҗат портретлары). Уфа, 1987.     
*  А. Баһуманов, Ф.Фәизова. Салават Юлаев премиясе лауреатлары. Уфа: Китап, 1999. 

## Сылтамалар
*  Ул тормышны сөяргә васыять итте
*   БР рәссамнар берлеге сайтында
*   А. Бурзянцев турында Мирас галереясе сайтында 
*   А. Бурзянцевның кояшлы лирикасы 

## Искәрмәләр

.

Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР атказанган рәссамнары
Төркем:БАССР халык рәссамнары
Төркем:БАССР атказанган рәссамнары
Төркем:Пенза сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Ruby

**Ruby** ( — рубин, якут; *ру́би* дип әйтелә) — динамик, интерпретацияләнүче, югары дәрәҗәле һәм  объект-юнәлтелгән программалау теле. Әлеге телдә операцион системага бәйсез күпагымлылык гамәлгә ашырылган. Шулай ук тел катгый типизация, чүп җыю һәм башка мөмкинлекләргә ия. Синтаксис үзенчәлекләре белән ruby Perl һәм Эйфель телләренә, обект-юнәлтелү мөнәсәбәте буенча Smalltalk теленә якын. Телдәге кайбер алымнар Python, Lisp һәм Dylan программалаштыру телләреннән алынган.

## Барлыкка килү һәм үсеш тарихы
Rubyны ясаучы — Юкихиро Мацумото (Matz) — студент чагыннан программалау телләре белән кызыксына, ләкин яңа тел ясау фикере соңрак туа. Ruby 1993 елның 23 февралендә эшләнә башлый һәм 1995 елда дөнья күрә.

Яңа телне ясауның масаты "чын" объект-юнәлтелгән, куллануда җиңел, интерпретацияләнүче программалаштыру телен булдыру була.

## Үрнәкләр
Телләр белән танышуны башлый торган программа ruby-да

```ruby
# комментарий - # тамгасыннан башлап юл ахырына кадәр
                      # «"» - тамгасы эчендә тел чаралары белән манипуляцияләнә торган юл
                      # puts - метод,
                      # бирелгән объектта to_s методын чакырып, кайтарылган кыйммәтне экранга чыгара
  puts "Hello World"  #=> Hello World
```


Ruby-да үзенчəлекле, башка киң таралган телләрдә сәрәк яисә бөтенләй очрамый торган, алымнар аз түгел. Шуларның берсе, теләсә кайсы класска гына түгел, теләсә кайсы объектка да метод өстәү мөмкинлеге. Мәсәлән, алдан билгеләнгән юлга () теләсә ниниди метод өстәп була.


```ruby
str = "Сәлам"    # монда String тибындагы, str үзгәрешлесе ясала
                   # def - функцияне игълан итү өчен
  def str.bye      # str. методның кемнеке икәнен күрсәтә (әйтелмәсә Object)
                   # bye - методның исеме, аның артыннан мәҗбүри булмаган, түгәрәк җәяләр
                   # эчендә, функциянең параметрлары исемлеге килә ала
    "Хуш!"         # методтан соңгы исәпләнелгән кыйммәт кайтарыла
  end              # Ruby-да күпчелек инструкцияләр end сүзе белән тәмамлана
                   # str.bye - str объектының bye методына мөрəҗəгать итү
                   # bye методыннан кайтрылган кыйммәт, puts методына бирелә,
  puts str.bye     #=> Хуш!
```


Төркем:Программалау телләре
Елизавета II (мәгънәләр)

**Елизавета II** — омоним:

* Елизавета II () (1926—2022) — идарә иткән патшабикә һәм Бөекбритания һәм Ирландия кушылган патшалык дәүләтенең башлыгы.
* Елизавета II — ананас җиләге сорты.
* RMS Queen Elizabeth 2 — океан лайнеры.

## Шулай ук карагыз
* Елизавета
* Елизавета (мәгънәләр)
* Елизавета I (мәгънәләр)
Li Kuan Yu

**Li Kuan Yu** (inglizçä *Lee Kuan Yew*, *Lee Kwan-Yew*; qıtayça *李光耀*, pinyin  *Lǐ Guāngyào*) (1923-2015) - Singapur däwlät eşleklese, Singapur Cömhüriäteneñ berençe premyer-ministrı, Singapur "iqtisadi moğciza"sın buldıruçılarnıñ berse.
## Tormış yulı

1923 yılda qıtay ğailäsendä dönyağa kilä.

Telok Kurau häm Rafflz-kolec (bügenge Milli universitet), soñraq Kembric universitetın tämamlıy (1945-1949).

1949 yılda Watanğa qayta, advokat bulıp eşli, profsoyuz xäräkätendä qatnaşa.

1954 yılda "Xalqı eş itü" firqäseneñ general' särqätibe bulın saylana, 1959 yılda xäkimiätkä kilä.

1959-1990 yıllarda premyer-ministr bulıp eşli.

1990-2004 yılda **Go Çok Toñ** xökümätendä baş ministr.

2004 yıldan üz ulı **Li Sänlu**n xökümätendä ministr-mentor (**ostaz**) wazifasın başqara.

Tatarstan prezidentı Röstäm Miñnexanov belän berniçä tapqır oçraşa. Singapur üseşe häm iqtisadi moğcizası modele Tatarstan öçen ürnäk bulıp qarala.

MGİMO şäräfle doktorı, Skolkovo mäktäbe bağuçı şurasına kerde.

2015 yılnıñ 23 martında pnevmoniädän ülä.

## Qazanışlar

Li Kuan Yu idärä itkän çorda Singapur "öçençe dönya"nıñ yarlı ilennän iñ bay däwlätlär bersenä äwerelä.

Li Kuan Yu xakimlege - Singapur iqtisadi moğcizası bulıp tanılğan.

## Ädäbiät
* Сингапурская история: из «третьего мира» — в «первый» (1965—2000) 
* Отец сингапурского чуда Ли Куан Ю полагает, что России надо набраться терпения, чтобы преуспеть
* Суровые истины во имя движения Сингапура вперед (2011) 
* Ли Куан Ю: «Если неправильно управлять страной, все умные люди уедут» 
*  Time Magazine  — Lee was chosen as Asia’s 100 most influential persons of the century by TIMEAsia magazine.
* War of Words  Alejandro Reyes, Asiaweek.com, September 25, 1998. Retrieved 2004-12-08

Төркем:Сингапур премьер-министрлары
Якут (мәгънәләр)

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:

* Якут — Башкортстанның Куергазы районындагы авыл.
* Якут - кыйммәтле таш.
* Якутлар - якут халкы вәкиле.
Гали Хәмзин

**Гали Хәмзин** (Гали Габбәс улы Хәмзин, ) –  эстрада җырчысы, БАССР халык артисты (1988), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1997).

## Тәрҗемәи хәле
1950 елның 12 июнендә БАССР Белорет районы Козгын-Әхмәр авылында туган. Сәрмән урта мәктәбен, Белоретта һөнәри техник укуханәне тәмамлаган. Хәрби хезмәттән кайткач, авылда машина йөртүче, комсомол комитеты сәркатибе булып эшли. Уфа сәнгать институтының башта икееллык әзерлек курсларын, аннары  вокал бүлеген (*М. Алкин сыйныфы*)  (1981) тәмамлый.

## Иҗаты
1981 елдан Башкорт дәүләт филармониясендә яңа оешкан  «Ядкәр» фольклор ансамбленә солист булып килә һәм 25 ел иҗат гомерен шул коллектив белән бәйли, ансамбльнең җитәкчесе була.  «Ядкәр» ансамбле белән республика, Россия, якын һәм ерак чит илләрдә (АКШ, Канада, Алмания, Төркия, Дания, Испания, Швеция, Австралия) гастрольләрдә була.
## Әзерләгән программалары
* «Халык җырлары- илһам чыганагы»
* «Халкыма хат»
* «Тере хәтер»

## Репертуар
Җырчының репертуары бай һәм күпкырлы. Анда озын көйләрдән «Урал», «Каһым-түрә», «Сибай», «Зөлхиҗҗә», «Сандугач», халык җырларыннан «Любизар», «Ирәндек», «Курайчы егет», «Хан кызы», «Карагай», «Алатау», «Карачай-кыз», «Хәйрүлләкәй», күп кенә рус һәм татар халык җырлары урын алган. Бердәй осталык белән композиторларның  (З. Исмәгыйлов, А. Кобагышев, Н. Даутов, Т. Шәрипов) романсларын һәм халык көйләренә тартым җырларын башкара. Глинка, Чайковский, Доницетти («Сөю шәрабы» операсы, Неморино ариясе),  Шуберт операларыннан арияләр кергән программасы да бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Бөтенроссия халык җырларын башкаручылар конкурсы (1985, Мәскәү), I премия.
* Г. Әлмөхәммәтов исемендәге республика яшь башкаручылар конкурсы,  лауреат.
* Халыкара «Дуслык» фестивале, дипломант.
* БАССР атказанган артисты (1986).
* БАССР халык артисты (1988).
* Салават Юлаев премиясе (1997) — «югары башкару осталыгы һәм республика музыка сәнгате үсешенә керткән зур хезмәте өчен».

## Чыганаклар
*  Р. Шәкүр. Салават Юлаев премиясе лауреатлары (Иҗат портретлары). Уфа, 1987.     
*  А. Баһуманов, Ф. Фәизова. Салават Юлаев премиясе лауреатлары. Уфа: Китап, 1999.

## Сылтамалар
*   Башкортстанның тарихы һәм мәдәнияты сайты 
* БР халык артисты Гали Хәмзин вафат 

## Искәрмәләр

Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:Башкорт җырчылары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Романс башкаручылар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Ансамбль җитәкчеләре
Рафаэль Хәмзин

**Рафаэль Хәмзин** (Рафаэль Зөфәр улы Хәмзин) – Россия техник регуляция һәм метрология буенча федераль агентлыгының (Росстандарт) Идел буе  терриориаль идарәсенең  Башкортстандагы бүлеге (*инспекциясе*) башлыгы.

## Тәрҗемәи хәле
1976 елның 12 августында Ырынбур өлкәсе Медногорск шәһәрендә туган. Уфада авыл хуҗалыгы институтын, БР президенты каршындагы дәүләт хезмәте һәм идарә академиясен тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 2012 Россия техник регуляция һәм метрология буенча федераль агентлыгының (Росстандарт) Идел буе  территориаль идарәсенең  Башкортстандагы бүлеге (*инспекциясе*) башлыгы.

## Эш юнәлешләре
* Үлчәмнәрнең бердәйлеген тәэмин итү өлкәсендә дәүләт күзәтчелеге булдыру.
* Техник регулировкалау өлкәсендә техник регламентлар таләпләре үтәлешен дәүләт күзәтчелегенә алу һәм назыйрлык итү.
* Кулланучылар хокукларын яклау өлкәсендә гражданнарның тормышын һәм саулыгын саклауга, әйләнә-тирә мохитне, дәүләт һәм муниципаль милекне, физик һәм юридик затларның милекләрен, хайваннарның һәм үсемлекләрнең гомерләрен саклауга хезмәт итүче дәүләт стандартларының катгый таләпләрен үтәүне тәэмин итү.
* Техник регламентны бозу нәтиҗәсендә китерелгән зыян турында мәгълүматларны  җыю  һәм эшкәртү.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 3 класслы БР дәүләт гражданлык хезмәте киңәшчесе.
* 3 класслы РФ дәүләт гражданлык хезмәте киңәшчесе.

## Сылтамалар
*  Кто есть кто В РБ ? 
*   «Чикләрсез татарлар» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Чиста һәм гамәли химия халыкара берлеге

**Чиста һәм гамәли химия халыкара берлеге** (, ) — химия өлкәсендә 1919 елдан эшләп килүче халыкара оешма. Берлеккә катнашучы илләрнең милли оешмалары керә. Химик кушылмаларны исемләү өлкәсендә стандартларны уйлап табу һәм тарату белән шөгыльләнә. Халыкара фән буенча шура () әгъзасы булып тора.

**Штаб-фатир**ы Цюрихта (Швейцария), IUPAC сәркатибаты Төньяк Каролина штатында (АКШ) урнашкан.

Чиста һәм гамәли химия халыкара берлеге **президенты** - Кацуюки Тацуми, **башкаручы директоры** -  Джон Д. Петерсен (2012 елдан).

## Тарих
* 1860 елда  Карлсруэда (Алмания) химиягә багышланган беренче халыкара очрашу уза.
* 1892 елда  Женевада берничә очрашу уза.
* 1911 елда халыкара сәүдә һәм фәнни эзләнүләрнең уңышы өчен үлчәм, символ, атамалар бердәй булуның әһәмиятен аңлаган химик җәмгыятьләрнең әгъзалары  Парижда җыелып, яңа берлек оештырырга һәм анда түбәндәге мәсьәләләрне карарга килешәләр:
** Органик һәм  химия номенклатурасы.
** Атом массасын стандартлаштыру
** Физик константаларны стандартлаштыру.
** Матдә үзлекләре җәдвәлен мөхәррирләү.
** Эш барышын күзәтүче комиссия оештыру.
** Басылган хезмәтләрнең форматын стандартлаштыру.
* 1918 елда Бөекбритания һәм Франция химия сәнәгате оешмалары президентлары **IUPAC** ка нигез сала.

## [[СССР|ССРБ]] IUPACта
ССРБ әлеге халыкара оешмага 1931 елда кабул ителә. IUPAC - ССРБ фәннәр академиясен әгъзалыкка кабул иткән беренче халыкара оешма.

#### [[СССР|ССРБ]] вәкиле IUPAC президенты булган еллар
* 1968-1969 В.Н. Кондратьев, академик.
* 1988-1989 В.А. Коптюг, академик.

#### [[РФ]] вәкиле IUPAC президенты булган еллар
* 1994-1995  К.И. Замараев, академик.
* 2014-2015  Н.П. Тарасова, IUPAC вице-президенты. 
* 2016-2017  Н.П. Тарасова, IUPAC президенты (*булачак*). 
* 2018-2019  Н.П. Тарасова, IUPAC паст-президенты (*булачак*). 
Татарстаннан берлек әгъзасы — Наил Зәбиров, химия фәннәре докторы, «Плезир» компанияләр төркеме директорлар шурасы рәисе.
## Эшчәнлеге
IUPAC дәүләтләрнең милли оешмалары берлеге булып тора. Төрле илләрдән  1 400 галим, берлектә комитет, подкомитет, эшче төркемнәргә берләшеп, фәнни эш белән шөгыльләнә, бәяләмәгә тәкъдим ителгән  фәнни эшләрне карый, хуплый, раслый. Бер гасырга якын вакыт эчендә берлек барлык дөньяда химия фәне өлкәсендә бәйләнешләрне булдыру һәм ныгыту өстендә эшли, химиягә караган фән, сәнәгать һәм дәүләт оешмалары арасында уртак тел табуда ярдәм итә.

## Әдәбият
# Fennel R.W.  IUPAC тарихы. 1919–1987.  Blackwell Science, 1994.  ISBN 0-86542-878-6.
# Frank Greenaway. IUPAC тарихы. Cambridge University Press, 2006.  ISBN 9780521028103.

## Сылтамалар
*  IUPAC рәсми сайты 
*  IUPAC Менделеев таблицасында 3 яңа элемент исемен раслады   
*   Химиклар стандартларны киредән караячак 
*   Кацуюки Тацуми белән әңгәмә

## Искәрмәләр

Төркем:Фәнни оешмалар
Төркем:Халыкара оешмалар
Паскаль (программалау теле)

**Паскаль** () — иң танылган программалау телләренең берсе, мәктәпнең өлкән сыйныфларында һәм югары уку йортлының беренче курсларында программалаштыруны өйрәтүдә киң кулланыла. Шулай ук башка телләргә нигез булып тора.

## Тарихы
Паскаль телен Никлаус Вирт 1968—1969 елларда, Алгол-68 телен ясау комитетында канашканнан соң, яссый. Телгә исем, дөньядагы бернче кушу машинасы ясаган, танылган француз математигы, физигы һәм фәлсәфәчесе Блез Паскаль хөрмәтенә бирелгән. Виртның тел турында беренче мәкаләсе 1970 елда басыла. Мәкаләдә ясалу максатын автор зур булмаган һәм эффектив тел булдыру дип атый. Шулай ук телгә, структуралы программалаштыру алымын кулланып, яхшы программалаштыру стиленә өйрәтү вазифасы йөкләнә.

### Hello, world!
Паскальда программалар махсус `program` сүзеннән һәм анын артыннан баручы программаның исеме белән нокталы өтердән башлана(кайбер диалектларында мәҗбүри түгел). Паскальда блоклар `begin` һәм `end` сүзләре белән бүленә. Операторлар нокталы өтер белән аерыла. Соңгы `end`тан соң, программаның тәмамлануын күрсәтүче, нокта куела. Баш яки язма хәрефләр Паскальда аерылмыйлар.

Паскаль телендә иң гади программа:

```pascal
program p;
begin
end.
```

Программа бер гамәл дә башкармый (операторлар блогы буш).

Экранга «Hello, world!» юлы чыгаручы программа үрнәге:

```pascal
begin
  writeln('Hello, World!');  { юллар чыгару операторы }
end.
```


## Искәрмәләр

Төркем:Программалау телләре
Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Адоль Хәмзин

**Адоль Хәмзин** (Адоль Сагман улы Хәмзин, ) — балет артисты, педагог. РСФСР атказанган артисты (1966). А.Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академиясе (Петербург)  профессоры.

## Тәрҗемәи хәле
1934 елның 7 февралендә Уфада туган. Ленинград хореография укуханәсенең башкару факультетын  (*А.И. Пушкин сыйныфы*) (1953), Ленинград югары һөнәри мәдәният мәктәбен (1981) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1953-1974 М.П. Мусоргский исемендәге Ленинград Кече опера һәм балет театры солисты. 
* 1974-1980 «Ленинград боздагы балеты» сәнгать җитәкчесе. 
* 1963 елдан  А.Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академиясе (Петербург) классик бию һәм дуэт укытучысы, классик һәм дуэт-классик биюне укыту методикасы кафедрасы профессоры. 
* Уинстон-Саллем бию академиясендә  (Төньяк Каролина штаты, АКШ),  Маҗарстан бию академиясендә (Будапешт) укыткан.
 
## Иҗаты
Академик стильдәге балет биючесе, лирик каһарманнар образларын оста башкара. Дуэт биюе остасы. 43 илдә гастрольләрдә булган. Шәкертләре арасында — ССРБ халык артисты Л. Семеняка, РСФСР халык артисты Г. Мезенцева һ.б. Балетмейстерлар П. А. Гусев, Б. А. Фенстер, Л. В. Якобсон, К. Ф. Боярский, Н. А. Долгушин куйган балетларда төп партияләрне башкара.

#### Төп партияләре
* 1953 *Франц Мензер* «Җиде гүзәл» (*Семь красавиц*) К.А. Караев (**дебют**).
* 1959 *Эрос* «Эрос» К. Ф. Боярский.
* 1959 *Паоло* «Франческа да Римини» П.И. Чайковский.
* 1961 *Солист* «Классик симфония»  (*Классическая симфония*) С. Прокофьев.
* 1962 *Орфей* «Орфей» И. Стравинский.
* 1962 *Иван-шаһзадә* «Ялкын-кош» (*Жар-птица*) балетмейстер М. М. Фокин.

#### Партияләр
* 1952 *Олаф* «Сольвейг» Э. Григ, балетмейстер Л. В. Якобсон.
* *Дафнис* «Дафнис һәм Хлоя» М. Равель. 
* *Зигфрид, Принц* «Аккош күле» (*Лебединое озеро*) П.И. Чайковский. 
* *Солор* «Баядерка» Л.Ф. Минкус.
* *Гран па, Кавалер* «Пахита» Л.Ф. Минкус, М. Петипа, К.Ф. Боярский.
* *Олаф* «Сольвейг» Э. Григ. 
* *Али* «Корсар».
* *Франц* «Коппелия».
* *Иван-шаһзадә* «Ялкын-кош» (*Жар-птица*) 
* *Яшүсмер* «Сөю турында баллада» (*Баллада о любви*). 
* *Орфей* «Орфей һәм Эвридика» Журбин.
* *Франц*  «Зәңгәр Дунай» (*Голубой Дунай*)  И. Штраус, Б. Фенстер.
* *2 нче егет* «Очрашу» (*Встреча*)  Д.  Шостаковичның IX симфониясе музыкасына К.Ф. Боярский куйган балет.
* *Иржик* «Унике ай» (*Двенадцать месяцев*) Б. Л. Битов.
* *Иван* «Бөкре ат»  (*Конек-Горбунок*) Р. Щедрин, балетмейстер И. Бельский.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестивале (Бүкрәш, 1953) — дипломант.
* Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестивале (Мәскәү, 1953) — I премия лауреаты.
* РСФСР атказанган артисты (1966).

## Чыганаклар
Балет: энциклопедия (баш мөхәррире Ю. Н. Григорович).  Мәскәү: СЭ, 1981,

## Сылтамалар
*   Башкортстан (''белешмәлек'') 
*  Ваганова академиясе рәсми сайты 
*  А. Хәмзин Бельканто сайтында

## Моны да карагыз
*  Фотоларын карарга

## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Ленинград хореография укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Профессорлар
Хәмзин

**Хәмзин** – татар һәм башкорт фамилиясе. «Хәмзә» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Алмаз Хәмзин — язучы, мөхәррир.
* Мөхәммәт Хәмзин (1915-2002) — драма артисты.
* Гали Хәмзин (1950-2009) — җырчы, Салават Юлаев премиясе лареаты (1997).
* Адоль Хәмзин (1934) — балет артисты, педагог, РСФСР атказанган артисты (1966).
* Рафаэль Хәмзин (1976) — Росстандартның БР буенча дәүләт инспекциясе башлыгы.
* Шамил Хәмзин (1915-1991) — совет разведчигы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Миокард

**Миока́рд** (  «мускул» һәм  «йөрәк»)тән

**Миокард**, йөрәк мускулы — йөрәкнең урта мускул каты. Күбесенчә аркылы-буйлы мускул тукымасыннан төзелгән, йөрәк диварының төп өлеше. Организмның бөтен яшәве дәвамында үз-үзеннән ритм белән кыскарып тора. Миокардның ялкынсынуы миокардит дип атала.

Төркем:Кардиология
Тонзиллит

**Тонзиллит** ( «бадәмсыман бизләр» ?, «миндальсыман бизләр») — медицинада бадәмсыман бизләрнең ? ялкынсынуы авыруы.
 
## Төрләре
Каты (ангина) һәм дәвамлы (хроник) тонзиллитны аералар.

## Авыру сәбәпләре
Хроник тонзиллитка ангина белән авыру, шулай ук, борын аша кыенлык белән сулыш алу, борынга якын урнашкан куышлыкларның ялкынсынуы, черегән тешләр сәбәп була.
 
## Симптомнары
Авыру тамагына берәр нәрсә кадалган кебек хис итә, тамак төбе авырта, әчешә, кайвакыт авырту колакка үтә. Хроник тонзиллитта тән кызышу (37,3—37,5°С га кадәр) озаклап (атналап, хәтта айлап) дәвам итә, шуның белән бергә авыру хәлсезләнә, анда баш авырту күзәтелә, эш кабилияте түбәнәергә мөмкин.

## Чирне дәвалау
#### Терапия ысулы
Тонзиллитны фәкать табиб-белгеч дәвалый: дезинфекцияләүче эремәләр белән тамакны чайкаталар, бадәмсыман бизләр ? каналлары юыла, аннан соң йод-гөлсирин катнашмасы сөртелә вә физиотерапевтик мөгаләҗәләр (процедуралар) уздырыла.
 
#### Гамәлият юлы
Авырудан йөрәк һәм бөер эшчәнлегенең бозылуы яки  буыннарда авырту пәйда булу кебек өзлегүләр калуы мөмкин. Шул өзлегүләрне кисәтү өчен гамәлият (операция) юлы белән бадәмсыман бизләр ? алып ташлана.

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Оториноларингология
Бадәмсыман бизләр

**Бадәмсыман (миндальсыман) бизләр** — кеше вә умырткалы хайваннар лимфа системасының әгъзалары, лимфоид тукымалар тупламы. Авыз куышлыгы вә тамакның лайлалы тышчасында урнашкан. аңкау, тел (телның арткы ягында), борын-йотыклык гөмбәзендә һәм торбасыман (ишетү тобаларның тишекләрендә) бадәмсыман бизләре бар. Алар бугазда урнашкан лимфа фолликуллары белән бергәлектә химая итә торган киртә — лимфаденоид бугаз боҗрасын хасил итә. аңкау бадәмсыман бизләре шәкеле бадәмгә охшаш (аны гланда дип тә атыйлар) һәм аңкауның һәр ике ягында урнашкан. аңкау бадәмсыман бизләрендә бик күп очрый торган хроник ялкынсыну (тонзиллит, ангина) җәрәянендә (процессында) аларның химая итү хосусыяте бозыла һәм алар организм өчен хәвефле эрен хасил итә торган микроблар учагына әйләнә. Бадәмсыман бизләрнең зурлыгы аларның функциональ халәтенә бәйле түгел. Бадәмсыман бизләрдә лимфоцитлар хасил була һәм бу җирдә өлешчә лимфа агымына, өлешчә авыл белән бугаз куышлыгына чыга. Бадәмсыман бизләр организмны авыруны тудыручы микроорганизмнардан химаялау һәм иммунитет хасил итүдә катнаша.
Елизавета

**Елизаве́та** (, *Элише́ва* — сүзгә-сүз «Делай минет — ант», «Ходайны хөрмәтләүче», «Ходай белән ялваручы») — яһүдләрдан чыккан хатын-кызлар исеме.

Беренче рухани Ааронның хатыны да шул исемне йөрткән.

## Шул исем ияләре
* Елизавета Йорктан
* Елизавета Петровна — Романовлар династиясеннән Россия императорбикәсе.
* Елизавета I — Англия патшабикәсе.
* Елизавета II — Бөекбритания патшабикәсе.
* Елизавета Батори — маҗар графбикә-үтерүчесе.

## Изге дип танылган Елизаветалар

Елизавета, исем бәйрәме: 7 март, 18 июль, 13 август, 12 сентябрь, 18 сентябрь, 21 октябрь, 31 октябрь, 4 ноябрь, 14 ноябрь, 20 ноябрь

## Искәрмәләр

Төркем:Рус хатын-кызлар исемнәре
Иоахим Мюрат

**Иоахи́м Мюра́т** (дөрес әйтелеш: фамилиясе () — *Мюра́*; исеме (): традицион әйтелештә — *Жоаше́н*, хәзергедә — *Жоаки́м*); ( — ) — наполеон маршалы, 1806—1808 елларда Берга бөек герцог, 1808—1815 елларда Неаполитан корольлекның короле.

1767 елның 25 мартында — француз хәрбие,  маршалы **Иоахим Мюрат** туа.

## Тәрҗемәи хәл
### Яшь еллар
1767 елның 25 мартында Иоахим Мюрат туа

### Карьера башлангычы

## Мюрат гаиләсе

Мюрат һәм Каролина Бонапартның 4 баласы булган:
* *Наполеон-Ашиль Мюрат* (Napoléon Achille Murat, 1801—1847) — олы улы,
* *Мария Летиция Жозефина Мюрат* (1802—1859)
* *[[Мюрат, Люсьен|Люсьен Шарль Жозеф Наполеон Мюрат]]*, принц Понте-Корво (Napoleon Lucien Charles Murat, 1803—1878) — икенче улы,
* *Луиза Юлия Каролина Мюрат* (1805—1889)

## Библиография
* *Тюлар Ж.* Мюрат, или пробуждение нации / Пер. с франц. — М.: Терра, 1993. — 382 с.
* Léonard Gallois, *Histoire de Joachim Murat*, Paris. Schubart, 1828.
* Jean Tulard, *Murat*, Fayard, 1999, ISBN 2-213-60372-3
* Jean Tulard (dir.), *Dictionnaire Napoléon*, Fayard, 1999
* Frédéric Hulot, *Murat*. La chevauchée fantastique. Présenté par Son Altesse le Prince Murat. (Paris, Ed. Pygmalion, Gérard Watelet)1998 ISBN 2-85704-536-0
* *Mémoires du général Griois [[1792]]—[[1822]], Éditions du Grenadier, [[2003]]
* Marcel Dupont, *Murat, Cavalier, Maréchal de France, Prince et Roi'', Éditions Copernic, 1980, ISBN 2-85984-050-8.
* Jean Prieur, Murat et Caroline, Paris (Éditions Fernand Lanore) 1985, ISBN 2-85157-011-0.
* Alexandre Dumas, «Crimes célèbres», Éditions Phébus, Tome 2, (2002)
* Charles Schmidt, Das Großherzogtum Berg 1806—1813 (Le Grand-Duché de Berg)- Eine Studie zur französischen Vorherrschaft in Deutschland unter Napoleon I.- Aus dem Französischen übersetzt von Lothar Kellermann und mit Beiträgen von Burkhard Dietz, Jörg Engelbrecht und Heinz-K. Junk, hrsg. von Burchardt Dietz und Jörg Engelbrecht (Bergische Forschungen, Band XXVII). Neustadt/Aisch 1999. ISBN 3-87707-535-5.
* Gerold Schmidt, Zum 50jährigen Bestehen des Landes Nordrhein-Westfalens: Der historische Beitrag des Rheinlandes zur Entstehung Nordrhein-Westfalens, in: Rheinische Heimatpflege, Köln 33.Jahrgang 1996, .

## Сылтамалар

* Биография Мюрата: статья С. Захарова
*
Вәлитов

**Вәлитов** – татар һәм башкорт фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Вәлит»/«Вәлид» («*бала*») исеменнән ясалган.
**Вәлидов** варианты да бар.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Газиз Вәлитов (Газиз Айдарский ) (1898-1933), драма артисты, режиссёр.
* Заһир Вәлитов (1940-2019), драма артисты, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1981).
* Марсель Вәлитов (1937), фән докторы (1991), профессор, «Профсоюзы и экономика» журналы баш мөхәррире, РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (2005).
* Нәҗип Вәлитов (1936-2008), химия фәннәре докторы (1978).
* Раил Вәлитов (1940-2023), техник фәннәр докторы (1979), уйлап табучы.
* Шамил Вәлитов (1955-2016), Казан финанс-икътисад институты ректоры.
----
* Әхмәтзәки Вәлиди (Вәлидов), автоном башкорт җөмһүриятенә нигез салучы.
----
* **[[Вәлитова]]**
:Нәбилә Вәлитова (1928-2006), балетмейстер, РСФСР халык артисты (1966).
:Рәмзия Вәлитова, мөгаллим, «Әлифба» авторларынң берсе.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Елизавета I (мәгънәләр)

**Елизавета I**
* Елизавета I (Англия әби патшасы)
* Елизавета I (мини-сериал) — 2005 елгы британия-америка телевизион сериалы, кайда Хелен Миррен әби патша ролен башкарган.
* Елизавета Петровна — Романовлар династиясеннән Россия император хатын.

## Шулай ук карагыз
* Елизавета
* Елизавета (мәгънәләр)
* Елизавета II (мәгънәләр)
Илексаз авыл җирлеге

**Илексаз авыл җирлеге** — Сарман районы муниципаль берәмлеге. Үзәк авылы — Илексаз. Авыл җирлегенә Илексаз, Морбаш, Игәнәбаш авыллары керә.

## Халык

## Икътисад
Авыл җирлегендә ферма, механикалаштыру цехы, ындыр табагы (*зерноток*) һ. б. бар.

## Белем бирү
Белемне: МБББУ "Илексаз төп гомуми белем бирү мәктәбе", МБМББУ "Илексаз балалар бакчасы" бирә.

## Идарә
Җирлекне авыл башлыгы җитәкли.

## Җирдәге торышы
Россия Федерациясе, Татарстан Җөмһүрияте, Сарман районында урнашкан. Нефть һәм башка табигый чыганакларга, урманга һәм сабан җирләренә бай.

## Эчке торыш
Илексаз, Морбаш һәм Игәнәбаш авылларыннан тора.

### Илексаз
Үзәк авыл. Авыл киңәше, мәдәният йорты һәм башка оешмаларның биналары урнашкан.

### Морбаш
Халык саны буенча 2 нче урында. Төп милләт — татарлар.

### Игәнәбаш
Халык саны буенча 3 нче урындагы авыл. Төп милләт — татарлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Сарман районы авыл җирлекләре
Дәште Кыпчак

thumb|300px|Азиянең XII гасырдагы харитасы, кыпчак җирләрен һәм аларның күршеләрен күрсәтә

**Дәште кыпчак** (, , , , ; ; ; фарсы теленнән тәрҗемә иткәндә «кыпчак даласы») — Ауразиядәге Дунайдан Сырдәрья һәм Балхаш күленә кадәр җәелеп ятучы тарихи өлкә.

Беренче тапкыр «Дәште кыпчак» атамасы фарсы язучысы Насыйр Хөсрәү әсәрләрендә XI гасырда очрый. Бу вакытта кыпчаклар Иртыш буеннан күчеп килеп, 1030 елдан Харәзмнең күршеләре булалар һәм бүгенге Казакъстан җирләрен һәм Идел буендагы далаларны билиләр.

Бүгенге көндә кыпчак даласы Россия, Украина, Казакъстан, Молдова һәм берникадәр дәрәҗәдә Румыния арасында бүленгән.

## Халык
Монгол яуларына кадәр бу җирләрне нигездә кыпчак кабиләләре били торган була. Алар бу җирләрдә күчмә дәүләт коралар, шәһәрләр төзиләр, аларның җирләре аша сәүдә юллары уза. Монгол яуларыннан соң кыпчак җирләре Алтын Урданың нигезе булып китәләр. Монголлар кыпчак ассимиляциясенә дучар булалар. Кыпчак теле бүгенге көндәге шушы җирләрдә яшәүче төрки халыклар телләренең нигезендә ята (татарча, башкортча, нугайча, кыргызча, казакъча, кумыкча, алтайча һәм каракалпакча).

## Шулай ук кара
* Бөҗәнәкләр
* Команнар
* Кыпчаклар
* Алтын Урда

Төркем:Ауразия даласы
Төркем:Алтын Урда
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Кыпчаклар
Төркем:Далалар
Эбола бизгәге

**Эбола геморрагик бизгәге** (, EHF яки , EVD; ) — кешеләр һәм башка имезүчеләрдә очрый торган авыру. Авыруның симптомнары вирус йоктырудан соң 2 көннән 3 атнага кадәр булган мөддәттә башлана. Гадәттә температура күтәрелүе, тамак авырту, мускуллар һәм баш авыртуы күзәтелә. Моннан соң косу, эч китү һәм аллергияләр, бавыр һәм бөер эшләвенең көчсезләнә төшүе күзтелә. Бу вакытта авыручыда эчке һәм тышкы кан йөгерүләре башлануы мөмкин. Авыручылар гадәттә симптомнар башланганнан соң 6—16 көн мөддәттә, нигездә күп сыеклык югалту аркасында килеп чыккан түбән кан басымы сәбәпле үлә.

## Искәрмәләр
Резус-фактор

**Резус-фактор** (Rh) — кешеләр һәм бәңгәл макакалары эритроцитларында булган антиген.

РФ бар яки юклыгына карап уңай резуслы (Rh+, кешеләрнең 85%) вә кире резуслы (Rh—, кешеләрнең 15%) организмнарга аерылалар. Кан җибәрүдә резус-фкторның гамәли әһәмияте зур. Кире резуслы кешеләргә уңай резуслы кешеләрнең каны җибәрелсә яки кире резуслы хатынның бала яралгысы уңай резуслы булса, иммун авыруның барлыкка килүе мөмкин. Мондый халәтләрне аныклау һәм дәвалау хәзер яхшы юлга куелган. Бала тудыру вакытында, шулай ук, кан җибәрүдә кан төркемен кебек, резус-факторны да, әлбәттә, исәпкә алу шарт.

## Сылтамалар
* О резус-факторе в BGMUT медицинской базе данных о мутации антигена группы крови в НЦБИ, NIH  
* Статья в Нью-Йорк Таймс о первом упоминании резус-фактора  

Төркем:Кан
Миозит

**Миозит** — скелет мускулларының ялкынсынуы.

Каты һәм хроник була. Миозитның инфекцион, паразитар, токсик, травматик, һөнәри һәм башка төрләре бар. Миозитта аяк, кул, тән мускуллары әрнеп авырта, хәрәкәтләнгәндә авырту зурая; кайвакыт мускулларда төенчәләр барлыкка киләләр. Имгәнгән тире аркылы инфекция төшүе яки башка органнардан мускулга үтүе эренле миозитка сәбәп була. Миозитта, гадәттә, бөтен мускуллар системасы зарарлана (полиомиозит). Кайвакыт мускуллар белән бергә тире дә имгәнә (дерматомиозит). Миозитны кисәтү өчен суыктан, авыр йөк күтәрүдән саклану, хәвефсезлек техникасы кагыйдәләрне үтәү, спорт белән шәгыльләнү, мускул системасын чыныктыру бик мөһим.

Дәвасы: миозитка сәбәп булган гамилләр (факторлар) юк ителәләр, витаминнар, авыртуны баса торган чаралар, физиотерапия һ.б. нәрсәләр боерыла.

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Ревмокардит

**Ревмокардит** — ревматизм нәтиҗәсендә килеп чыга торган йөрәк авыруы. Монда йөрәкнең эчке (эндокардит), мускуллы (миокардит) һәм тышкы (перикардит) катларының ялкынсынуы мөмкин. Авыручы дәрмансызлана, температурасы күтәрелә, йөрәге авырта, тын алу кыенлаша. Ревмокардиттан соң күбесенчә йөрәк зәгыйфьлекләре (пороклары) килеп чыгалар. Ревмокардит җиңел үткәндә (буыннар ялкынсынмый, авыру билгеләре ачыктан-ачык күренми) авыру авыручыны бик бимазаламый, үтеп китүе дә мөмкин, шуңа карамастан да йөрәктә җитди патоморфологик үзгәрешләр килеп чыга. Шуның өчен дә ревматизмның беренче галәмәтләре барлыкка килгәндә дәрхәл (шунда ук) табибка мөрәҗәгать итәргә кирәк.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Кардиология
Азамат Гафаров

**Азамат Гафаров**, Азамат Фидан улы Гафаров (*[[1974 ел]]ның [[19 июнь|19 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Уфа]]*) — драма артисты, җырчы, Уфа дәүләт «Нур» татар театрының (1993―1996), М. Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театрының (1996 елдан) әйдәүче артисты, Башкортстан Республикасының атказанган (2004) һәм халык (2014) артисты.

## Тәрҗемәи хәле

1974 елның 19 июнендә  Уфада күренекле драма артисты Фидан Сафа улы Гафаров (1947) гаиләсендә туган. Уфаның 35нче санлы мәктәбен, Уфа дәүләт сәнгать институтын (1996) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1993― 1996 елларда ― Уфа дәүләт «Нур» татар театры.
* 1996― ― Гафури театры.

## Иҗаты
#### Репертуары
* *Сергей Сергеич Паратов* ― «Бирнәсез кыз» А. Н. Островский. 
* *Сәлим* «Хыялый» ― С. Әбүзәров.
* *Тимерхан* ― «Нәркәс» И. Юмагулов.
* *Шер-Хан* ― «Маугли» Р. Киплинг — А. Әбүшахманов, И. Казакбаев.
* *Каһым-түрә* ― «Каһым-түрә»  Б. Бикбай. 
* *Хәбир* ― «Сөю гөнаһмы ?»  Т. Миңнуллин. 
* *Азнагул* ― «Мәхәббәт һәм нәфрәт»  З. Биишева.
* *Илшат* ― «Атыңны биреп тор!» Р. Кинҗәбаев.
* *Ричард Галин* ― «Айгөл иле»  М. Кәрим.
* *Миловзоров* ― «Гаепсездән гаеплеләр» А. Островский.
* *Ильяс* ―  «Гүзәлем Әсәл»  Ч. Айтматов һ.б.

## Фильмографиясе
* 2003 ― «Әрлән көне»(*День хомячка*) реж. В. Мөхәммәтҗанов (*Русское Счастье Энтертеймент,  Башкортстан киностудиясе,  Муха студиясе*)  — *Менеджер*.
* 2007 ― «Рәхмәт» Реж. Ә. Райбаев.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2004 ― БР атказанган артисты 
* 2014 ― БР халык артисты 
* 2024 ― «Хезмәт каһарманлыгы өчен» медале
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Гафури театры рәсми сайты 
*    Шәхси сайты
*  «Мой мир»да шәхси бите

## Моны да карагыз
*  Җырларын тыңларга (''аудио'')

Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Нур театры актерлары
Төркем:Гафури театры актерлары
Алсу Галина (Гафарова)

**Алсу Галина (Гафарова)** (Алсу  Вәнзир кызы Галина (Гафарова)) — драма артисты, җырчы, Гафури театрының  (Уфа)  әйдәүче артисты, БР атказанган артисты (2006).

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 3 мартында БАССР Балтач районы Иске Балтач авылында туган. Балтач районы үзәге Иске Балтачның  1- санлы мәктәбен (1990), Уфа дәүләт сәнгать институтын (1996) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1996 елдан М. Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры артисты.

## Иҗаты
2009 Туфан Миңнуллинның «Сөю гөнаһмы ?» спектакле премьерасы белән (Әнисә ролендә) төрки халыкларның IX Нәүрүз театр фестивалендә (Казан) катнаша.

## Репертуар
* *Төрек кызы*, *Башкорт кызы* «Әхмәтзәки Вәлиди Туган»  Н. Асанбаев.
* *Җәмилә* «Мактымсылу, Әбләй һәм Кара юрга»  Т. Гарипова — О. Ханов.
* *Йолдыз* «Хыялый» С. Әбүзәров.
* *Әнисә* «Сөю гөнаһмы ?»  Т. Миңнуллин.
* *Таңсылу* «Гафу ит мине» И. Герман.
* *Валентина* «Мин –хатын-кыз» Т. Миңнуллин — И. Казакбаев.
* «Җырларда яшьлегебез» ретро—фантазия.

## Сылтамалар
*  «Сыйныфташлар» сайтында шәхси бите
*   Гафури театры рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстан артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Гафаров

*<small>Игътибар: [[Гаффаров]] фамилиясе белән бутамаска</small>*

**Гафаров** – татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Гафар» / «Гаффар» («*кичерүче*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Азамат Гафаров (1974) — БР халык артисты (2014). Фидан Гафаровның улы.
* Айрат Гафаров (1936) — татар галиме.
* Әбләким Гафаров (1907—1976) — совет фирка, хуҗалык эшлеклесе, ССРБ министры урынбасары, генерал-лейтенант.
* Булат Гафаров (1938—2003), педагогия фәннәре кандидаты (1978), профессор (1995). БАССР  (1984), РФ (1996) атказанган укытучысы.
* Измаил Гафаров (1875—?) — сәяси золым корбаны.
* Ильяс Гафаров (1987), продюсер, Yummy Music лейблын нигезләүче, «Иттифакъ» рэп-төркеме катнашучысы (Jahffar), Tat Cult Fest  оештыручысы.
* Иршад Гафаров (1942) — тарихчы-галим, профессор.
* Марат Гафаров (1987) — чирәмдәге хоккейчы (капкачы).
* Мөхәммәдҗан Гафаров (1888—?) — сәяси золым корбаны.
* Рөстәм Гафаров (1965), 2020 елның октябреннән Казан шәһәре Башкарма комитеты җитәкчесе.
* Фидан Гафаров (1947―2025) — РСФСР халык артисты (1984), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1981).
* Шамил Гафаров (1969) — ТР хөкүмәте вице-премьеры – ТР министрлар кабинеты идарәсе башлыгы (2020 елдан).
----
;Гафарова
* Алсу Галина (Гафарова) — БР атказанган артисты (2006).
* **[[Гүзәл Гафарова]]:**
** Гүзәл Гафарова (1992). Тинчурин театры актрисасы.
** Гүзәл Гафарова (1994), Әтнә театры актрисасы.
* Илмирә Гафарова (1934—1993) — АзССР һәм Азәрбайҗан дәүләт эшлеклесе.
* Сахибә Гафарова (1955), Азәрбайҗан парламенты рәисе.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Михаил Ломоносов

** Васи́льевич Ломоно́сов** — рус табигать өйрәнүче галим, рус әдәби теленә нигез салучы, шагыйрь, рәссам, тарихчы.

## Тәрҗемәи хәл
Мәскәүдә, Киевта (1734), соңрак Петербург академия университында укыган (1735). 1736 елдан Германиянең Марбург һәм Фрайбург университетларында химия һәм металлургия фәннәреннән тәгълим алган. Петербург фәннәр академиясенең беренче академигы (1745). 1748 елда Россия ФА каршында беренче химия лабораториясенә нигез салган. 1755 елда Ломоносовның инициативасы белән Мәскәү университеты булдырылган. Матдәләрнең атом-молекуляр төзелеше хакындагы төшенчәләрне эшкәрткән, химик реакцияләрдә массаның сакланыш канунын тапкан (1756), корпускуляр (атом-молекуляр) тәгълиматы нигезләрен тәкъдим иткән (1741 — 50). Венера планетасының атмосфера барлыгын ачыклаган (1761). Фәлсәфи һәм гражданлик рухындагы рус одасының иҗаткяре. Шигырьләр, трагедияләр һәм һөҗүи (сатирик) әсәрләр, фундаменталь филологик тәдкыйкатьләр һәм рус теленең гыйльми грамматикасы авторы. Төсләр хакындагы теориясен алга сөргән. Берничә оптик әсбаплар ясаган. Мозаика сәнгате үсешенә, смальталар эшләп чыгаруга зур өлеш керткән, шәкертләре белән бергә изразец нәкышләрнең яңа төрләрен тәкъдим иткән.

Швеция ФА (1760), Болонья ФА (1764)ларның фәхри әгъзасы.

### Үлем
1765 елның 15 апрелендә, Михаил Ломоносов, рус галиме, тарихчы, шагыйрь, үпкәләр ялкынсынуыннан, үлә.

## Фәнни-техник эшчәнлеге
1754 елны М.В. Ломоносов җитәкчелегендә ике винтлы беренче вертолёт моделе (аэродинамик машина) төзелә.
## Гаиләсе

### Гаилә агачы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Йөрәге халкы өчен сыктаган (Атаклы кешеләр тормышыннан) – № 66 (11701), 1 декабрь, 2011 

## Китаплары
# *Ломоносов М.* Краткое руководство к красноречию. — Кн. 1: В коей содержится Риторика… — СПб.: Имп. Акад. наук, 1748. — 327 с.

### Библиография
# Материалы для биографии Ломоносова. Собраны экстраординарным академиком Билярским. Санкт-Петербург. В типографии Императорской Академии Наук. 1865

Төркем:Рус галимнәре
Төркем:Оптиклар
Төркем:Химиклар
Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Ирина Годунова

Патшабикә **Годунова Ирина Фёдор кызы** (1557 (?) — 29 октябрь 1603) — Борис Годуновның сеңлесе һәм Россия патшасы Фёдор I Иоанновичның хатыны.

## Тәрҗемәи хәл
Аның туу вакыты һәм туу урыны турында мәгълүмат юк. Ул патша сараена 8 яшендә алына һәм кияүгә чыкканчыга кадәр анда тәрбия ала..

### Патшабикә
1584 елда Иван IV патша үлә. Аның үлеменнән соң Фёдор I Иоаннович патша була. Ләкин Ирина аңа варис малай тудыра алмый. Аларның бердән бер кызлары Феодосия 1592 елның 29 маенда туа һәм бала чагында ук вафат була. 
thumb|Патша Фёдор I

### Тол хатын
1598 елның 7 гыйнварындә патша Фёдор I Иоаннович үлә һәм үзеннән соң васыять калдырмый.

## Риваять
Риваять буенча 1589 елда нигезләнгән Царицын шәһәренә атаманы Фёдор Иоаннович хатыны Ирина хөрмәтенә бирә.

## Аңлатма

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Россия патшалары
Сафина

**Сафина** — татар һәм башкорт фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Сафа» (*«кәеф», «сафлык»*) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Алсу Сафина (27.06.1983) — җырчы, Татарстанның халык артисты (2010), Евровидение (2000, Швеция) лауреаты.
* Дина Сафина (29.09.1989) — драматург, «Алтын битлек» премиясе лауреаты (2021).
* Динара Сафина (27.04.1986) — спортчы (*теннис*), РФ атказанган спорт остасы.
* Лилиана Сафина (13.11.1983) — галим, күренекле педагог, журналист, җәмәгатьчелек фикере әйдәмәне.
* Нәҗибә Сафина (2.03.1949 ― 11.01.2025) — шагыйрә.
* Фәридә Сафина (1957) — Татарстанның халык артисты (2015)
----
* Сафин

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр