open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәүлид (мәчет, Екатеринбург)

**«Мәүлид» җәмигъ мәчете** () ― Свердловск өлкәсе административ үзәге Екатеринбург шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе.  Мөселманнарның Урал башкаласында ачылган беренче гыйбадәт йорты. Урал мөселманнары Диния нәзарәте (Урал мөфтияте) карамагында. 

## Тарих

Екатеринбургның «Мәүлид» җәмигъ мәчете ― Урал мөселманнары Диния нәзарәтенең (Урал мөфтияте) үзәк мәчете. Мәчет Екатеринбургның Ленин районы Воронеж тыкрыгындагы («Чегән бистәсе») элекке шәхси йорт урынында төзелгән, йортны 1982 елның 3 маенда Свердловскиның (1991 елдан Екатеринбург) өлкән яшьтәге мөселманнары ― кайчандыр Свердловск заводларында һәм фабрикаларында хезмәт куйган өлкәннәр ― Бөек Ватан сугышы ветераннары сатып алган. Россиянең булачак беренче президенты (1976-1985 елларда КПССның Свердловск өдкә комитеты беренче секретаре) Б. Н. Ельцин әлеге мәсьәләдә ураллыларга ярдәм күрсәткән. Бу шәхси йортта беренче гыйбадәт йорты, шәһәрнең беренче мөселман җәмгыяте (мәхәллә) оештырыла. «Мәүлид» җәмигъ мәчете ― мөселманнарның Урал башкаласында ачылган беренче гыйбадәт йорты.  Җирле мөселманнар Свердловск шәһәр Советы башкарма комитетыннан җиргә, манара һәм таш мәчет төзергә рөхсәт алган. Уртак тырышлык белән яңа таш мәчет проекты булдырылган. Аллаһы йортын төзегәндә җирле мөселманнар кулдан килгәннең барысын да эшләгәннәр: кемдер җыйган акчасын китергән, күпләр төзелешкә үзләре килгән һәм иртә таңнан кояш баеганчы эшләгән. Җирле предприятие җитәкчеләре, эш башлаучы бизнесменнар төзелеш материаллары, автотранспорт, автокран белән булышкан.
1992 елда мәчет бинасы Главсвердархитектура белән килешенеп, үзгәртеп корыла. Төзелеш 1995 елда Свердловск мөхтәсибәте (Свердловск өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте итеп үзгәртелгән) җитәкчесе вазифасына билгеләнгән Сибәгатулла Сәйдуллин вакытында тәмамлана. 

2008 елда Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте рәисе югары мөфти шәйхелислам Тәлгат Сафа Таҗетдин Сибәгатулла хәзрәт Сәйдулинны Свердловск өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте () башлыгы вазифасыннан төшерә. Отставка белән ризалашмыйча, С. Сәйдуллин аерым дини оешма ― Урал мөселманнары Диния нәзарәте (Урал мөфтияте) оештыра. Екатеринбургтагы иң борынгы мәчет булган «Мәүлид» мәчетен яңа төзелгән дини оешма  үзендә калдыра, РДУМСОга документларын тапшырмый.

Мәчет тирәсендә алып барылучы яңа төзелешләр бинага төзәтеп булмый торган зыян китерә. Чөнки даими эшләүче авыр йөк техникасы, котлованнар казу һәм күп катлы йортлар өчен субай сугу мәчетне какшата, ярыклар хасил була, штукатурка коела. 

Мәчет каршында якшәмбе мәктәбе эшли.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Мы просим Вашей помощи!  Духовное Управление мусульман Урала
Төркем:Екатеринбург мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1982 елда төзелгән мәчетләр
Мәүлид мәчете

**«Мәүлид» мәчете**:
* Мәүлид (мәчет, Казан) (Казанның Залесный бистәсе, Селянская, 23, Киров һәм Ленин районы мөхтәсибәтенә карый)
* Мәүлид (мәчет, Екатеринбург)
* Мәүлид (мәчет, Салехард)
## Моны да карагыз
* Мәүлид бәйрәме
Aua

**Аuа** (şulaj uq **Awa** häm **Ava** dip transkriptsijälänä) (jaqınça 1870, İglulik dairäse - 1922 jıldan soñ )  Grenlandijä  antropologı  Knud Rasmussenğa antropologik kerteme öçen mäşhür İnuit *[[angakkuq]]*ı (däwalauçısı) bulğan. 1920-nçe jıllarğa qadär praktikalauçı  ruxi däwalauçı bularaq Aua Xristianlıq kertelü  waqıtında İnuit mifologijäse bujınça perspektivanı tä'min itkän. Aua "Böjek Cir" cırı äle dä popular bulğan kuzinasınıñ änise Uvavnuknıñ xikäjäsen söjlägän.

Aua Oruloğa  öjlängän bulğan häm alarnıñ dürt balası bulğan.
Anıñ Danijä tikşerüçese belän oçraşuı **-nı prodüsirlağan İnuit törkeme  tarafınnan 2006 jıl filmı *[[The Journals of Knud Rasmussen]]*-da ujdırma itep säxnäläşterelgän bulğan.

## Çığanaqlar
* Penny Petrone. *Northern Voices: Inuit Writing in English*. University of Toronto Press, 1992. ISBN 9780802077172 . Pg 21.

## İskärmälär

Төркем:Шаманизм
Серафим Патканов

**Серафим Кероп улы Патканов** (* Дондагы Нахичевань, 1860 елның 28 июле (Юлиан календаре буенча) яки 9 август (Грегориан календаре буенча); † 1918) Россия статистигы, икътисадчысы һәм этнографы булган.
Санкт-Петербургта 1888 елдан 1893 елга кадәр аның эше (*Материалов для изучения экономического быта крестьян и инородцев Западной Сибири*) чыгарылган булган.

Аның *Иртыш Остяклары һәм аларның халык шигърияте* (Санкт-Петербург 1897–1900, русча) Шаманизмны өйрәнү өчен иң әһәмиятле чыганак булып санала.

## Әдәбият
* J. Mandrika. *S. K. Patkanow. Ostjazkaja molitwa.* In: *Lukitsch.* Nr. 3, Oktober 1998. Softdisain, ISBN 5-88709-108-8, S. 3–15. (PDF-Datei; 2,1&nbsp;MB ). (русча)

## Сылтамалар
* Патканов, Серафим Керопович Биографиясе (русча)
* Патканов, Серафим Керопович Кертем: Тюмень журналларның электрон китапханәсе (русча)

## Искәрмәләр

Төркем:Шаманизм
Төркем:Этнологлар
Төркем:Икътисадчылар
Төркем:Статистиклар
Әй, гүзәл Кырым

**Әй, гүзәл Кырым** () — кырым татар халык җыры. Җыр, гадәттә, кырым татарлары арасында танылган һәм кырым татарлары концертларында еш яңгырый.

## Тарихы
Җыр сөргендәге кайгылы тормыш, югалган Ватанны сагыну турында сөйли. Җырның килеп чыгышы билгеле түгел, ул кырым татарлары депортацияләнгәннән соң билгесез кеше тарафыннан язылган дип санала. Ләкин, кайбер чыганаклар буенча, бу җырны башта депортациядән соң Әндиҗанда яшәгән кырым татарлары Фатма Хәлилова һәм Шукри Османов 1968 елда Алуштаны күрергә барган вакытта язган, шуннан соң җыр Кырым татарлары яшәгән Үзбәкстанда тарала башлаган дип уйланыла.

Җырның бер өлеше Джамаланың «1944» җырына да кертелгән, бу җыр белән ул Евровидение 2016-да Украинаны тәкъдим итеп җиңү яулый.

## Тексты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Кырымтатар мәдәнияте
Төркия конституциясе

**Төрек җөмһүрияте конституциясе** (), **1982 конституциясе** буларак та билгеле — Төркиянең төп кануны. Дәүләт корылышын һәм аның үз гражданнарына карата вазыйфаларын, гомумән, идарә итүнең принципларын һәм кагыйдәләрен билгели. Гражданнарның хокукларын һәм бурычларын аңлата.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Моны да карагыз

## Сылтамалар
 
 

Төркем:Конституцияләр
Төркем:Төркиянең дәүләт төзелеше
Милли Кабызу Җайланмасы (АКШ)

**Милли Кабызу Җайланмасы** (инглизчә *National Ignition Facility*, *NIF*) яки **Лазер термотөш реакцияләре милли комплексы** - АКШ Калифорния штаты Ливермор шәһәрендә урнашкан инерциаль термотөш синтезын тикшерү лабораториясе. Җитәкчесе - Эдвард Мозес.

Токамак реакторыннан аермалы буларак бу ысулда кечкенә мишень бик көчле лазер тарафыннан нурланып кабыза һәм анда бик югары температурага җитеп, термотөш синтезы башлана.

2022 елның 5 декабрендә тарихта беренче тапкыр термотөш синтезында мишень эчендә энергиянең уңай чыгышы күзәтелгән: мишеньгә җиткән лазер нурланышы 2,05 МДж, синтезда чыгарылган энергия 3,15 МДж, ләкин лазер системасын тутыру энергиясе 400 МДж тәшкил иткән (Уңай тәэсир күрсәткече - *КПД* - әлегә кечкенә).

Әлеге фәнни комплекс 1997 елда салынган, $4 млрд акча сарыф ителгән. Нибары 2018 елда термотөш реакциясен  кабыза алган, энергия чыгышы 3,6% булган, 2021 елда энергия чыгышы  70% җиткән.

## Төзелеш

Әлеге җайланмада идарә ителә торган инерциаль термотөш синтезы тикшерелә. Термотөш ягулыгы белән капсула шундый бик тиз җылытыла,  югары температура һәм басым күтәрелә һәм протоннар Кулон этәрү көчен җиңеп, төшләр кушыла башлана.
 
Deuterium-tritium fusion.svg | Дейтерий-тритий термотөш реакциясе
NIF output over 10 years.png | 2011–2021 елларда термотөш реакциясендә энергия чыгуы

Әлеге ысул термотөш бомбасында кулланыла, ләкин анда литий дейтеридын җылыту һәм кысу башлангыч атом-төш шартлавы ярдәмендә ясала.

Әлеге җайланмада мишень-цилиндр эчендә 15 Кельвинга кадәр суытылган кечкенә металлик сферада дейтерий-тритий катнашмасы куелган. Махсус формада инфракызыл лазер импульсы 192 нурга аерыла, һәр нур лазер көчәйткече аша 4 тапкыр үтеп бара, нәтиҗәдә инфракызыл нурланыш - көчәйтелгән ультрашәмәхә нурланышка әйләнә, ул мишень эченә юнәлә, эчке дивардан рөнтген нурланышлы фотоннар чыгып, термотөш ягулыгы белән сфераны җылыта һәм кыса, 10 наносекундада мишень 3 миллион градуска җылына, капсуланың тышкы катламнары очып чыга, эчке катламнарына кыса һәм 2 наносекундада 200 миллиард атмосфера басымына җитә, мишень 30 тапкырда кысыла, аның тыгызлыгы 1–1,3 кг/см³ була, мишень үзәгендә берничә дистә пикосекунда дәвамында термотөш синтезы бара.

Лазер җайланмасы егәрлеге 500 ТВт, ультрашәмәхә нурланыш дулкын озынлыгы 351 нм, мишень үзәгендә температура 100 миллион градус, дейтерий-тритий катнашмасы басымы 300 миллиард астмосфера, термотөш реакциясе:
: {}^{2}_{1}\mbox{H} + {}^{3}_{1}\mbox{H}  \rightarrow {}^{4}_{2}\mbox{He} + {}^{1}_{0}\mbox{n} + 17,6 \mbox{ MeV}. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Science о долгожданном прорыве в термоядерном синтезе 
* Сайт проекта 
* Как NIF работает 
* Создана мощная лазерная установка для запуска термоядерной реакции

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Төш реакцияләре
Төркем:Төш физикасы
Зомби

**Зомби** ( , төньяк мбунду *nzumbe*) — хәзерге массакүләм культураның мистик архетипаль персонажы,  тере мәет. Зомби җанлы мәетне аңлата яки зомбиланган тере кеше, яки үзе һәм тәне белән идарә итүен бөтенләй югалткан яки кемнеңдер боерыгына буйсынган кеше. Образлы мәгънәдә, бу сүз ниндидер ышану, хобби яки җимергеч культның йогынтысы астында булган кешене аңлата ала.

2022 ел ахрында климат үзгәрү сәбәпле, эрүче бозларда яңа вирус табылган, галимнәр Себердәге туңган күлдә 48 500 ел яшеренеп яткан амебалар өчен куркыныч «зомби-вирус»ны ачыклавы билгеле була. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ркаил Зәйдулла. Зомбилык. Татарстан яшьләре. № 66.
* Зомбилар хасил булса? 
* 

Төркем:Зомби
Төркем:Мифология
Төркем:Фэнтези
Зур Китәк

* Зур Китәк (рус. «Большая Китячка») — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсенең Малмыж районы, һәм Татарстанның Кукмара районы[1] биләмәләрендә ага.
* Зур Китәк (рус. Большой Китяк) — Киров өлкәсенең Малмыж районында урнашкан авыл.
Дҗонатан Һорвиц

**Дҗонатан Һорвиц** — антропология буенча гуманитар фәннәр магистры, 1972-нче елдан бирле шаман практигы. Майкл Һарнерның Шаманизмны өйрәнү Фондында (АКШ) сигез ел эшләгән. Индейләрнең Сиу (Sioux), Киккапу (Kikkapoo) һәм Помо (Pomo) кабиләләре һәм ерак Төньякта Саамнар (Saami) кабиләләре шаманнары белән яшәгән һәм эшләгән.

1986 е. — Скандинав Шаманизмны өйрәнү үзәгенең оештыручысы булып тора.
1986 елдан бирле Дҗонатан Һорвиц шаман консультанты булып эшләгән, Англиядә, Даниядә, Швециядә, Норвегиядә, Ирландиядә, Көнчыгыш Европада һәм Россиядә шаман практикалары өйрәнү курсларын алып барган. 2007 елдан бирле Швециядә ретрит-үзәк белән идарә итә.

## Башкарылган семинарлар темалары
* «Җанны кайтару»
* «Шаман дәвалавы»
* «Шаманның киңәш бирүе»
* «Дөнья һәм Көч»

## Библиография

### Шаманизм өйрәнү темасы буенча мәкаләләр
*  «Shamanism, Death, and Life»  
*  «All Life is connected»  
*  «Coming Home»  
*  «We Are all Connected» 
*  «Shamanic States of Consciousness» 
* *Empowerment — our Shamanic Inheritance*, «Sacred Hoop» #64 2009

### Рус теленә тәрҗемәләр
* «В жизни все связано»  Статья по базовому шаманизму
* «Возвращение домой»  Статья по базовому шаманизму
* «Сила в твоей руке»  Статья по базовому шаманизму
* "Памятка для путешествующих"  Статья по базовому шаманизму
* "Мы все взаимосвязаны". Интервью журналу Caduceus  
* "Смерть и жизнь" 
* Шаманское состояние сознания или Что я здесь делаю?
* Активный шаманизм

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Фонд изучения шаманизма»

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шаманизм
Төркем:АнтропологларТөркем:Шаманизмны өйрәнүчеләр
Харарит

**Харарит** (Иврит телендә: הררית) — Израильдә, көнбатыш Галилеядә бистә.

## Тарих
Түбән көнбатыш Галилеядә Нетофа тавында урнашкан бистә 1982 елда Израиль Хезмәт Фиркасе әгъзасы Нисим Звили инициативасы буенча нигезләнгән булган. Анда Трансценденталь медитация практикалаучы 60 гаилә тора башлаган.. 2000 елга бу яңа дини хәрәкәтнең тарафдарлары булып бистә яшәүчеләрнең яртысыннан кимрәге булган.

## Халкы
Израилнең Үзәк статистик бюросы бирелгән мәгълүматы буенча 2020 елга халык саны 333 кеше булган.

## Икътисад
Бистәнең икътисады туризмга нигезләнә (берничә зур булмаган кунакханә бар).

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Израиль торак пунктлары
Су кызы (сын)

**Су кызы** (Дания телендә - Den Lille Havfrue) - Дания башкаласы булган Копенһаген шәһәренең портында урнаштырылган сын. Бу һәйкәл Һанс Христиан Андерсенның "Су кызы" әкиятенең төп героена куелган. Сынның биеклеге - 1,25 м, авырылы - 175 кг. 
Һәйкәлнең авторы - Даниянең сынчычы Эдвард Эриксен. Сын 1913 елның 23 августында ачылган. Дөньяда бу сын Копенһагенның иң билгеле символларның берсе буларак кабул ителә.

## Тасвирлама
## Сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Ринат Садыйков

**Ринат Садыйков**:
* Ринат Садыйков (1957―2008), хәрби спортчы.
* Ринат Садыйков (1986), министр.

Төркем:Фамилияләр
Шринатхдҗи Гыйбадәтханәсе, Бәхрәйн

Шринатхдҗи Гыйбадәтханәсе Манамада 1817 елда нигезләнгән мирас Һинду гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә җиде яшьлек бала буларак манифестацияләгән Кришна формасы Ходай Шринатһдҗига багышланган. Гыйбадәтханә Бәхрәйннең башкала шәһәре Манамада урнашкан.

## Тарих
Гыйбадәтханә 1817 елда Һиндстан бүленүенә кадәр Синдһтан күчкән Тһаттаи Һинду җәмәгате тарафыннан төзелгән булган.

## Мөһим зиярәт кылучылар

2019 елда Һиндстан премьер-министры Нарендра Моди гыйбадәтханәгә килгән һәм гыйбадәтханәне янә төзекләндерү өчен $4.2 миллион планын башлап җибәргән.

## Галерея


File:Manama Sri Krishna Temple Courtyard 01.jpg|Шринатһдҗи Гыйбадәтханәсе бинасы
File:Manama Sri Krishna Temple Door.jpg|Гыйбадәтханә ишеге
File:Manama Sri Krishna Temple Courtyard 02.jpg|Ике кат бина
File:Manama Sri Krishna Temple Courtyard 04.jpg|Тәфсилле чәчәк һәм рәшәткә эше
File:Manama Sri Krishna Temple Courtyard 05.jpg|Капюшонлы филләр һәм Калаш
File:Manama Sri Krishna Temple Courtyard 06.jpg|Утыру даирәсе
File:Manama Sri Krishna Temple Courtyard 07.jpg|Гыйбадәтханә сарай яны
File:Manama Sri Krishna Temple Courtyard 09.jpg|Кришна һәм Баларама
File:Manama Sri Krishna Temple Courtyard 10.jpg|Шринатһдҗи
File:Manama Sri Krishna Temple Courtyard 11.jpg|Радһа Кришна
File:Manama Sri Krishna Temple Courtyard 12.jpg|Гыйбадәтханәнең алгы ягы, күрше тирәсе
File:Manama Sri Krishna Temple Interior.jpg|Гыйбадтханә интерьерлары


## Шулай ук карарга мөмкин
* Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә, Абу Дабида BAPS Шри Сваминараян Мандир Абу Даби
* Оманда, Маскатта Шива Гыйбадәтханәсе, Мускат

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Татар телендә уйналган нәфис фильмнар исемлеге

**Татар телендә уйналган нәфис фильмнар** (**татар нәфис фильмнары**, **татарча нәфис фильмнар**, **татарча кинолар**, **татар уен фильмнары**) **исемлеге**: 

## Әз генә татарча сөйләшү булган фильмнар

* Халима
* Дилемма

## Татар артистлары уйнаган, оригиналь тавышлары яздырылмаган яки сөртелгән, татарча тавышландырылган фильмнар

* Хуҗа Насретдин мәзәкләре

## Моны да карагыз
Башкорт телендәге уен фильмнары исемлеге

## Искәрмәләр

*
Төркем:Телләр буенча сериаллар
Векшин

**Векшин** ― фамилия.
* Иван Векшин (*[[Айво Иви]]*, 1892―1963), удмурт язучысы.
----
* Акилина Векшина (*[[Ашальчи Оки]]*, 1898―1978), удмурт шагыйрәсе.

Төркем:Фамилияләр
Андоррада Һинд дине

Һинд дине Христианнар күпчелекне тәшкил иткән Андоррада азчылык дин булып тора. Ул шулай ук илдә тарафдарлар саны буенча Христианлыктан һәм Исламнан соң өченче дин булып тора. 2015 елда Андоррада 390 (0.5%) Һинду булган. Илдә Һинд дине тарафдарларының күпчелеге эш, бизнес максатлары өчен килгән Һиндстан иммигрантлары булып тора.
## Демография

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Андоррада дин
Аги

**Аги** — татар фамилиясе.
* Әмрулла Аги — татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе.
* Фәрит Аги — күренекле татар журналисты.
_______________________________________________________________

* Аги — Нигерның Маради төбәгендә урнашкан авыл. 
* АГИ яки Абдул Гафар Ибраһим — малайзия шагыйре.
* АГИ — совет авиагоризонты, гироскопик прибор.

## Моны да карагыз

* Агиев
Агиев

**Агиев** — татар фамилиясе.

* Фәхрелислам Агиев — татар балалар язучысы, мөгаллим, журналист, нәшир.
* Әмрулла Агиев — татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе.
* Фәрит Аги — күренекле татар журналисты.

## Моны да карагыз
* Аги
Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ

*Оюун-Эрдэнэ ― исеме, Лувсаннамсрайн ― атасының исеме, фамилия түгел*

**Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ** (, *[[1980 ел]]ның [[29 июнь|29 июне]], [[Монголия|Монголия Халык Республикасы]], [[Улан-Батор]]*) ― Монголия сәясәтчесе, дәүләт эшлеклесе, 2021 елның 27 гыйнварыннан  Монголия премьер-министры. Монголия халык фиркасе ҮК рәисе (2021 елның 25 июненнән). 

## Тәрҗемәи хәле
1980 елның 29 июнендә Монголия Халык Республикасы башкаласы Улан-Батор шәһәрендә туган, Хэнтий аймагында бабасы янында үскән. 1998 елда урта мәктәпне, 2001 елда «журналист» белгечлеге буенча Бэрх шәһәре институтын, 2008 елда Улан-Баторда  «юриспруденция» белгечлеге буенча Монголия милли университетының юридик факультетын тәмамлаган. 2015 елда Гарвард университетынң Джон Ф. Кеннеди исемендәге Дәүләт идарәсе институтында магистр дәрәҗәсен алган.

21 яшендә Оюун-Эрдэнэ сәяси карьерасын Монголия көнчыгышындагы Хэнтий аймагы Батноров сомоны  шәһәре губернатор канцеляриясе башлыгы вазифасында башлаган. Соңрак ул World Vision International' да Аурупа төбәгеннән акча җыю өчен җаваплы зона директоры булып эшләгән.

Оюун-Эрдэнэ 2008 елдан, Улан-Баторның иң эре административ районы – Баянзурх муниципаль районының социаль үсеш департаменты башлыгы итеп билгеләнгәннән бирле, сәясәттә актив катнаша. Ул шулай ук Монгол халык партиясендә (МХП) сәяси бүлек башлыгы булып һәм партия яшьләр оешмасы Социал-демократик Монгол яшьләр ассоциациясе президенты булып эшләгән.

Үзенең беренче «Күзаллау» () китабын 2005 елда язган.  2015 елда Гарвард университеты институтын тәмамлаганнан соң, 35 яшендә ул үзенең икенче китабын – «Дәүләт — Азия юртагы» () яза, анда Монголиянең 30 еллык үсеш сәясәтенә мөрәҗәгать итә. Шул ук елны  «Дәүләт – Азия юртагы» милли сәяси тикшеренүләр институтын булдырган.

2016 елда  депутаты итеп сайлана.

2020 елда Оюун-Эрдэне Монголиянең алдагы 30 еллык сәяси үсеш программасы проектын («Күзаллау-2050») эшләү процессын башлап җибәрә һәм аны җитәкли, программа Бөек дәүләт хуралында (парламентта) хуплау таба. . Бу программа документы 2021 елның 1 гыйнварыннан үз көченә кергән.

2021 елның 27 гыйнварыннан, 41 яшеннән, Монголиянең 32нче премьер-министры вазифасында.

2021 елның 25 июненнән ― Монгол милли фиркасе рәисе.

Монголия премьер-министры конституцион реформа үткәрергә тәкъдим итә, ул «классик парламент республикасына күчәргә кирәк», дип саный. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Монголия милли университетын тәмамлаучылар
Төркем:Гарвард университетын тәмамлаучылар
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Монголия сәясәтчеләре
Төркем:Монголия премьер-министрлары
Әмрулла Аги

**Әмрулла Аги** (Әмрулла Хөсәен улы Агиев; 22.01.1912, Пенза губернасы, Нагур авылы — 05.01.2001, Нью-Йорк, АКШ) — татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе.

## Биографиясе
Әмрулла Хөсәен улы Агиев 1912 елның 22 гыйнварында Пенза губернасының Краснослободск өязе Нагур (хәзерге Мордовиянең Кыштору авылының өлеше) авылында туа.

1916 елда Корея һәм Кытайда сәүдә белән шөгыльләнүче Әмрулланың әтисе Хөсәен Агиев, ябылган чиктән үтә алмыйча, Россиягә кире кайтмый кала, аның хатыны Гайниҗамал Әмрулла белән баштан Благовещенскига, 1925 елның 10 маенда Сахалин аша Кытайга (Манҗуриягә) ире янына күченә.

1919–1923 елларда Благовещенск шәһәрендә милли башлангыч мәктәптә укый, 1925–1927 елларда Харбин югары башлангыч училищесын тәмамлый. Сәүдәгәр булып эшли, «Харбин [Шоокай]» дигән кибет тоткан.

Әмрулла Кытайда 1945 елга кадәр яши, гаилә кора, өч баласы туа. Сәясәтче һәм язучы Гаяз Исхакый белән бергә Харбиндагы татар җәмгыятен гамәлгә куюда, татар иҗтимагый тормышында актив катнаша, биредә татар класслары ача, мәдәни кичәләр, үзешчән театр спектакльләрен оештыра, гәҗит нәшер итүдә катнаша.

1945 елда, Совет гаскәрләре Харбинга кергәч, кулга алынып Кытайның Чәнчун шәһәреннән Себергә җибәрелә. Әмрулланы 58 маддә буенча шпионажда гаепләп, 10 елга хөкем итәләр. Җәза лагерьларында 10 ел утыргач, 10 ел җирле поселениядә яши. Тик кулга алуның чын сәбәбе булып татар иҗтимагый тормышында катнашуы торган.

Агилар гаиләсе 1952 елга кадәр Хайлар, Чән-Чүн шәһәрләрендә яшәгән, аннары Төркиягә күченәләр. 1965 елда гаиләсе белән Төркиядә күрешә, аннары башка татар иммигрантлары белән бергә АКШка күчеп китә. Төркиядә татар иҗтимагый эшчәнлегендә катнаша, Казан журналларында Төркиядәге татар яңалыклары турында мәкаләләре басылып торган.

Соңгы көннәренә кадәр Әмрулла Аги Кушма штатларының көнчыгыш ягы татар җәмгыятенең активисты булып тора.

Ул 2001 елның 5 гыйнварында Нью-Йоркта вафат була.

## Гаиләсе

Хатыны — Шәмсенур Аги (1916 елның 25 сентябрендә туган). Балалары: Фоат (1940 елгы) белән Рәшид (1938 елгы) инженерлар, Нью-Йоркта яшиләр, кече улы Фәрит Европада яши.

III Бөтендөня татар конгрессы делегаты, журналист, «Азатлык» радиосы директоры Фәрит Иделле буларак билгеле Фәрит Аги Төркиядә, Германиядә яши, 2018 елда Мүнхенда вафат була.

## Әдәбият
* Emrulla Agı, Hatip Halidi // Kazan (Ankara). – № 21 (1978). – S. 58–59.
* Эмрулла Аги. Жизнь одного человека: Незаверш. автобиограф. повесть. – Казань: Магариф, 2003. – 175 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Пенза губернасында туганнар
Төркем:Шәхесләр:Мордовия
Төркем:Шәхесләр:Төркия
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Мексикада Һинд дине

Мексикада Һинд дине азчылык дине булып тора. 2020 елда Мексикада якынча 12601 (0,01%) Һинд дине тарафдары булган.

## Һинд дине халкы саны һәм демография

## Мексикада Һинд дине тарафдарларының статусы
Илдә Һинд дине тарафдарлар күбесенчә эшмәкәрләр яки һөнәр ияләрe. Аларның күбесе теге яки бу башка халыкара оешма яки халыкара ширкәт белән эшли. Алар арасында шулай ук академиклар һәм галимнәр бар. Алар Һиндстан һәм алар килгән ил арасында күбрәк үзара аңлау барлыкка китерергә ярдәм итә.

Диаспораның күпчелек әгъзалары Испан телендә сөйләшә һәм чит ил мохитендә торуга шактый җайлашканнар.

## Мексикада гыйбадәтханәләр
Мексико шәһәрендә Саи Баба гыйбадәтханәсе һәм Сангам Оешмасы тарафыннан Вайшнав гыйбадәтханәсе төзелгән булган.

## Һаре Кришна
Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятенең Мексикада 8 үзәге бар. 

* 1 Үзәк - Guadalajara, Pedro Moreno No. 1791, Sector Juarez, Jalisco.
* 2 Үзәк - Mexico City, Tiburcio Montiel 45, Colonia San Miguel Chapultepec, D.F, 11850.
* 3 Үзәк - Monterrey, Av. Luis Elizondo No. 400, local 12, Col. Alta Vista.
* 4 Үзәк - Saltillo, Blvd. Saltillo No. 520, Col. Buenos Aires.
* 5 Үзәк - Tulancingo, (mail:) Apartado 252, Hildago.
* 7 Үзәк - Веракруста авыл җәмәгате.
* 8 Үзәк - Веракруста өстәмә ресторан, Restaurante Radhe, Sur 5 No. 50, Orizaba, Ver.

## Саи оешмасы

Хәзер Мексикада 29 Саи үзәге бар.

Мексикада ике Саи мәктәбе бар, берсе Чиһуаһуада һәм башкасы Куэрнавакада.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Көньяк Америкада Һинд дине
* Илләр буенча Һинд дине
* :en:Encyclopedia of Hinduism
* :en:Hindu eschatology

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
*
* Indian Diaspora in South America

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Мексикада дин
Нартианг Дурга Гыйбадәтханәсе

**Нартианг Дурга Гыйбадәтханәсе** ул төньяк-көнчыгыш Һиндстанда Мегһалайяда Көнбатыш Җайнтиа Калкулыклары районында урнашкан 600 ел борынгылыгы булган гыйбадәтханә. Ул 51 Шакти Питхаларның берсе һәм Һинд диненең Шактизм сектасының тугърылары өчен иң изге урыннарның берсе булып тора. Мегһалайяның Җайнтия Калкулыклары Һиндулары бу гыйбадәтханә Дурга Алиһәсенең даими сыену урыны дип ышаналар. Гыйбадәтханә Дурга Пуджа вакыйгасына бөтен илдән зур сан пилигримнарны җәлеп итә. Нартианг Дэви изге урынының Шактисы Дҗаянти буларак табыныла һәм Бһайрава Камадишвар буларак.

## Әһәмияте

Нартианг Дэви Гыйбадәтханәсе Шакти Питһасы дип ышаныла, Шактизмның иң изге урыннарының берсе, чөнки Шакти Питһалар Шактиның изге сыену урыннары булып тора. Шакти Питһалар *Дакша ягна мифологиясе һәм Сатиның үз корбаны*ннан килеп чыккан, Шива Сати Дэвиның гәүдәсен алып барган һәм гәүдәнең 51 тән өлеше ул барган юлга төшкән. Һәр гыйбадәтханәдә Шакти өчен һәм аңа туры килгән ир-ат энергия коллегасы Калабхайрава өчен изге урыннар бар. Нартианг Дэвиның "Шакти"сы "Дҗаянти" буларак һәм "Калабхайрава" "Камадишвар" буларак мөрәҗәгать ителә. Сати Дэвиның боты монда төшкән дип ышаныла.

## Тарих
Дэвиның сул боты Нартиангта Дҗаинтиа Калкулыкларында төшкән дип ышаныла. Шулай итеп, Алиһә Дҗайнтешвари буларак мәгълүм. Дҗайнтиа патшасы Дҗасо Маник (1606–1641) Һинду Коч патшасы Нара Нараянаның кызы Лакшми Нараянага өйләнгән булган. Дҗаинтиа Патшалыгына Һинд динен кабул итәргә тәкъдим итүче Лакшми Нараяна булган дип ышаныла. Патша Дһан Маник Нартиангны якынча 600 ел элек Җаинтиа Патшалыгының җәйге башкаласы иткән. Бер төнне, Алиһә аңа төшендә килгән һәм урынның әһәмияте турында игълан иткән һәм аның хөрмәтенә гыйбадәтханә төзергә сораган. Моннан соң, Нартиангда Дҗайнтешвари гыйбадәтханәсе нигезләнгән булган. Гыйбадәтханәнең стратегик урнашуы һәм туп булуы гыйбадәтханә Дҗаинтиа патшаларының фортының өлеше булган икәнен фараз итәргә мөмкинчелек бирә.

## Табыну
Гыйбадәтханәдә ритуаллар үзәннәрдә кебек шартлы рәвештә түгел, ә Һинду һәм борынгы башкарылмый Кһаси традицияләре кушылмасы булган уникаль ысул белән башкарыла. 

## Хәзерге вакытта
Мегһалайяда Һинд дине җәмәгатенең рәсми вәкиле Үзәк Пуджа Комитеты гыйбадәтханәне карап тора. Ул гыйбадәтханә тоткан көндәлек финансларның төп өлешен финанслый һәм гыйбадәтханә бинасында үсеш эшчәнелеген алып бара. Ул бу борынгы гыйбадәтханәдә алып барылган Дурга Пуджа популяризациясе өчен җаваплы булып тора. Дурга пуджа һәр көзне Бенгалия һәм Кһаси-Җаинтиа Калкулыклары мәдәнияте кушылуы белән уникаль ысулда башкарыла. Кһаси Илаһларның һәм Алиһәләрнең сыннар сурәтләренең кулланмау йоласы буенча Дурга сурәте бархатцы чәчәкләре белән бизәлгән плантан кәүсәсе буларак сурәтләнә. Йөрү арасында, якында Шива гыйбадәтханәсе, анда берәү гыйбадәтханә эчендә үткәннән борынгы туп калдыкларын күрә ала. Хәзерге вакытта якында Һинд дине гыйбадәтханәсе урнашкан һәм анда практикалаган каһиннәр Җаинтиапурдан килгән иң элек каһиннәрнең токымы булып тора.

2017 елда берлек министры Кирен Риджиджу гыйбадәтханә мирас урыны дип игълан ителәчәк дип әйтте.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине
Фәүзия Ибраһим

**Фәүзия Ибраһим** (1887-1985) - татар мөгалимәсе, журналист.  Атасы - данлыклы татар сәясәтчесе, дин әһеле Габдрәшит Ибраһимов.
Берлин университетында белем алган. 1917 елда Берлин шәһәреннән Төркиягә күченеп килә, 1920 елда Топкапыда әтисе төзегән мәктәптә укыта һәм озак еллар дәвамында мөдирлек итә. «Asar-i Nisvan» («Kadın Yazıları») журналына, Томск шәһәрендә дөнья күргән «Сибирия» газетасына, «Шура» журналына мәкаләләр яза. 1909 елда Казан шәһәрендә «Аш остасы. Ханымнарга һәдия» исемле китабы басыла. 1915 елда ул кабат басыла. 1918 елда Берлинда татарларны гарәп графикасы нигезендә укырга өйрәтү өчен «Әлифба» китабы басылып чыга.

## Чыганаклар
* Педагог, журналист һәм мәгърифәтче Фәүзия Габдрәшит кызы Ибраһим эшчәнлеге  Л. Р. Мортазина, "Гасырлар авазы - Эхо веков", 2022/№1

## Сылтамалар
## Искәрмәләр
Белгород байрагы

**[[Белгород]] байрагы** — Белгородның рәсми символларынын берсе (герб белән бергә). Байрак — шәһәрдә яшәүчеләрнең бердәмлеге һәм үзара бәйләнеше символы.

Хәзерге байрак 1999 елның 22 июлендә Белгород шәһәр Депутатлар Советы карары белән расланды һәм 2002 елда 978 теркәлү номеры белән Россия Федерациясенең Дәүләт Геральд Реестрына кертелгән..

## Тасвирлау
Белгород шәһәре байрагы (төбендә ак полоса белән зәңгәр киндер) арткы аякларында басып торган сары арыслан сурәтләнә, өстендә ак бөркет. Шәһәр символлары 300 елдан артык һәм Пётр I идарә иткән вакытта барлыкка килгән. Рус патшасы Белгород кешеләренә Төньяк сугышның хәлиткеч Полтава бәрелешендә швед гаскәрен җиңү хөрмәтенә герб бүләк иткән. 1712 елда герб дошманны җиңгән Белгород полкы байрагында сүрәтләнгән һәм 1727 елда ул  символына әверелде.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Белгород өлкәсе байраклары
Төркем:Белгород
Төркем:Россия регионнары байраклары
Ли

**Ли** — фамилия.
* Чарлз Ли 
* Кристофер Ли
* Роберт Ли 
* Брюс Ли

Төркем:Фамилиядәшләр
Нурминский

**Нурминский** – фамилия һәм тәхәллүс.
* Альберт Нурминский (чын исеме **Альберт Шәрәфетдинов**, 1994) — хип-хоп башкаручы җырчы.
* Сергей Нурминский (1839—1914) — әдәбиятчы, этнограф, мари мәгърифәтчесе, халык мәгарифен оештыручы.  

Төркем:Фамилияләр
Алнаши (мәгънәләр)

**Алнаши** (*Алнаш*) ― географик атама.

Топоним
* Алнаши ― Удмуртиядә авыл, район үзәге.
* Алнаши ― Удмуртиядә тимер юл станциясе.
Гидроним
* Алнаши ― елга, Тойма кушылдыгы.

Төркем:Топонимнар
Чиялек (Актаныш районы)

**Чиялек** ― топоним.
;Актаныш районында:
*  Чиялек (Аккүз авыл җирлеге)
* Чиялек (Иске Айман авыл җирлеге)
* Чиялек (Иске Байсар авыл җирлеге)
Төркем:Топонимнар
Александр Мартынович

**Александр Владимир улы Мартынович** ( ; 26 август, 1987, Минск, Беларус ССР, СССР) - беларус футболчысы, Рубин футбол клубы сакчысы, Беларусь җыелма командасы капитаны. Беларусь халыкара спорт мастеры.

## Искәрмәләр
Раевка

**Раевка** ― күпмәгънәле сүз, топоним.

Топоним
;Россия
* Раевка (Әлшәй районы)
* Раевка (Стәрлебаш районы)
* Раевка (Туймазы районы)
* Раевка (Мишкә районы)
;Казакъстан
* Раевка (Акмола өлкәсе)
Гидроним
* Раевка (елга)
## Моны да карагыз
* Раёвка 

Төркем:Топонимнар
Сергей Миров

**Сергей Миров** () (22 декабрь, 1958 ел, Мәскәү) — СССР һәм Россия музыканты, шагыйре, режиссеры, продюссеры.

Aksenov-fest фестиваленең идея авторы һәм продюсеры. Тынычлыкның яратылышы фестиваленең идея авторы һәм генераль продюсеры.

## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәүдә туганнар
Мотыйгия мәдрәсәсе

**«Мотыйгия» мәдрәсәсе** —  XIX гасыр уртасында Җаек шәһәренең Кызыл мәчет (*Татар мәчете*) каршында ачылган дини уку йорты, җәдиди мәдрәсә, XIX гасырның танылган мөселман уку йортларының берсе. Мәдрсә белән мәчетнең имам-хатыйбы Мотыйгулла Төхфәтуллин (1845―1920) җитәкләгән. 

## Тарихы
«Мотыйгия» мәдрәсәсе XIX гасыр уртасында Җаек шәһәренең Татар бистәсендә, Кызыл мәчет каршында мәчетнең имам-хатыйбы Мотыйгулла Төхфәтуллин (1845―1920) тарафыннан Мортаза бай Гобәйдуллин акчасына нигезләнгән, ул ук мәдрәсәнең мактаулы назыйре булып торган.

Мәдрәсәдә «Гыйльми мәҗлес» әдәби түгәрәге эшләгән. Әл-мәгариф кулъязма газетасы басылган, «Әл-гасыр әл-Җәдид» кулъязма журналы нәшер ителгән. Мәдрәсә каршында өч еллык рус мәктәбе дә ачылган.

Биредә XIX йөзнең ахырында Мотыйгулла хәзрәт Төхфәтуллин  мәдрәсәдә укыту программасын заманлаштыра, кайбер җәдиди реформалар үткәрелә, хатыны кызлар өчен мәдрәсә ача, 1908 елда кызлар һәм ирләр мәдрәсәләрен берләштерә. Кызлар хоры оештыра, җырлар яза. Фәлсәфә, астрономия буенча лекцияләр укый, шәкертләрне Гомәр Хәйям, Фирдәүси һәм борынгы заманның башка күренекле шагыйрьләре хезмәтләре белән таныштыра.

1917 елдан соң ябыла.

Мөгаллимнәре арасында Камил Мотыйгый, Фәтхетдин Рәхмәтуллин, Гомәр Хөсәенов, Әхмәтша Сираҗетдинов бар.

«Мотыйгия» мәдрәсә­се­нең нигезе сакланып калмаган. «Мотыйгия» мәдрәсәсе хәзерге 8 Март урамындагы 42нче йортта урнашкан булган.

## Күренекле укучылары

Мәчет каршындагы мәдрәсәдә 1895-1907 елларда Габдулла Тукай укыган.

«Мотыйгия» мәдрәсәсендә җырчы (баритон), журналист, нашир, жырлар авторы Камил Мотыйгый укый, 1902–1907 елларда мәдрәсәдә укыта.

Шулай ук, Мирхәйдәр Чулпаный, Ярулла Моради, Әхмәтсафа Байтирәков һ. б. биредә белем алган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча мәдрәсәләр
Төркем:Ябылган уку йортлары
Төркем:Җаек биналары һәм корылмалары
Юрий Дюпин

**Юрий Юрий улы Дюпин** (17 март, 1988, Барнаул, СССР) — Россия футболчысы, Рубин футбол клубы һәм Россия җыелма командасы капкачысы.

## Искәрмәләр
Сокол (футбол клубы, Сарытау)

**«Сокол»** - Саратовның Россия футбол клубы, Россиянең икенче футбол лигасында уйный. 2000 ел сезонында Беренче лига алтын медале иясе. 2001-2002 елларда ул Премьер-лигада, 1992-2000, 2003-2005 елларда һәм 2014/15 - 2016/17 еллар сезоннарында - Беренче лигада уйнаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Сарытау спорт клублары
Нәфис (футбол клубы)

**«Нәфис»** — Татарстанның Казан шәһәре футбол клубы. Клуб 3000 кеше сыйдыра ала торган "Электрон" стадионында үз матчларын уйный. Татарстан чемпионаты һәм Россия кубогында уйный.

Нәфисчеләрнең өй кием комплекты кызыл өс, кызыл шорты һәм кызыл носкидан тора. Бу комплект 2021 елда оешканнан бирле кулланыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан спорт клублары
Әсфәндияров

**Әсфәндияров**, Әсфәндиярова ― фамилия.
* Әнвәр Әсфәндияров (1934―2014), тарих фәннәре кандидаты (1970).
* Закир Әсфәндияров (1918—1977), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
----
* Әминә Әсфәндиярова (1961), УДСИ ректоры (2013 елдан).
* Җәмилә Әсфәндиярова (1969), Татарстанның халык артисты (2008).Ш. И. Әсфәндиярованың кызы.
* Рәфика Әсфәндиярова (1928―2003), Социалистик Хезмәт Герое (1971).
* Рима Әсфәндиярова (1938―2007), РСФСР атказанган артисты (1977).
* Шәхсәнәм Әсфәндиярова (1926—1996), ТАССР халык (1970) һәм РСФСР атказанган (1977) артисты, Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (1967).

Төркем:Фамилияләр
Идегәй (спектакль, 2023)

**Идегәй** — татар халкының тарихи «Идегәй» дастаны буенча куелган спектакль. Ул Алтын Урда таркалу чорында Туктамыш хан һәм Идегәй әмир турында язылган күпсанлы риваять һәм легендалардан гыйбарәт, дастанындагы вакыйгалар XIV гасыр азагы — XV гасыр башында Алтын Урда дәүләтендә тәхет тирәсендә барган канлы көрәшнең дәүләтне таркатуга китергән кискен бер чорын сурәтли. 

## Тарихы
Спектакль беренче тапкыр 2023 елда, өч тапкыр - 26 һәм 27 гыйнварда һәм 9 февральдә Казанның Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры сәхнәсендә уйнала. Идел буе Болгар дәүләтендә ислам динен кабул итүгә 1100 ел тулуга багышланган. Режиссеры Туфан Имаметдинов.

Тамашалар алдыннан театр музеенда «Идегәй» дастанына һәм эпосның реконструкцияләнгән тексты авторы Нәкый Исәнбәткә багышланган күргәзмә оештырылган.

## Төп каһарманнар
* Идегәй
* Туктамыш хан
* Шаһ Тимер
* Котлыкыя
* Яникә
* Субра
* Җантимер би
* Аңгысын 
* Чапкын
* Бодайби 
* Кадыйрбирде
* Киң Җанбай
* Морза
* Таңгысын 
* Дөрмән би 
* Чакмагыш би 
* Чичән 
* Идегәйнең әнисе 

## Кыскача эчтәлеге
Эпоста сәнгати формада татар халкының формалашу чоры тасфир ителә. «Идегәй» дастаны буенча куелган спектакльнең нигезендә үзара бәйлелекнең никадәр зарарлы булуы, көчле шәхесләрнең дәүләт мәнфәгатьләре дәрәҗәсендә көрәшү, яки көнкүрешкә бәйле рәвештә кешеләрнең бер-берсе белән мөнәсәбәтләре бозылу идеясе ята. Эпосның да, «Идегәй» спектакленең дә төп мотивлары – батырлык, туган җиргә мәхәббәт, дошманнарга нәфрәт, дуслык һәм үз-үзеңне корбан итү, намуслылык һәм гаделлеккә дан җырлаудан гыйбарәт.
## Тәнкыйть
Спектакль белгечләрдә, аерым алганда, тарихчыларда һәм әдәбиятчыларда зур сораулар тудырган.

## Искәрмәләр

  

Төркем:Әлифба буенча спектакльләр
Төркем:Татарча спектакльләр
Акъяр (мәгънәләр)

**Акъяр** – торак пунктлар атамасы.
;Россия Федерациясе
:Кырым
* Акъяр, Севастополь.
:Башкортстан
* Акъяр (Миякә районы)
* Акъяр (Хәйбулла районы)
:Татарстан
* Акъяр (Яңа Чишмә районы)
;Казакъстан
* Акъяр (Җамбыл өлкәсе)
* Акъяр (Ойыл районы)
* Акъяр (Тарбагатай районы)
* Акъяр (Хромтау районы)
;Төркия
* Акъяр (Герҗүш)
* Акъяр (Османие)
* Акъяр (Сэлим)
* Акъяр (Тавас)
## Искәрмәләр

Төркем:Топонимнар
Иске Собхангол

**Иске Собхангол** :
* Иске Собхангол (Бөрҗән районы)
* Иске Собхангол (Туймазы районы)

## Моны да карагыз
**[[Собхангол]]**:
* Собхангол (Авыргазы районы), авыл.
* Собхангол (Белорет районы), авыл.
* Собхангол  (Туймазы районы), авыл (1946-2006 елларда штб)
## Шулай ук карагыз
* Яңа Собхангол

Төркем:Топонимнар
Собхангол

**[[Собхангол]]**:
* Собхангол (Авыргазы районы), авыл.
* Собхангол (Белорет районы), авыл.
* Собхангол  (Туймазы районы), авыл (1946-2006 елларда штб)
## Моны да карагыз
**[[Иске Собхангол]]** :
* Иске Собхангол (Бөрҗән районы)
* Иске Собхангол (Туймазы районы)
## Шулай ук карагыз
* Яңа Собхангол

Төркем:Топонимнар
Vinilatsetat

**Vinilatsetat**, CH3COOCH=CH2 — sеrkä kislotasınıñ vinil efirı; tössez sıjeqlık. Molar massası 86,09, qajnau temperaturası  73°, tığızlığı  934,2&nbsp;kg/m3 (20°ta). Ğadi organik eretüçelärdä jaxşı  eri, suda erüçänlege 2,0—2,4 %. Sänağätttä vinilatsetat palladiy tozların eşläüdä, kislorodlı moxittä serkä kislotasına etilen täʼsir itterep alına. Polimerlau julı belän vinilatsetattan plastmassa, lak, cilem häm organik pıjala eşlänä.
## Ädäbijat
•	OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Төркем:Химик кушылмалар
Ациклик кушылмалар

**Ациклик кушылмалар**  (алифатик кушылмалар) — углерод атомнары үзара ачык звено хасил итеп береккән органик кушылмалар. Ациклик кушылмалар табигый газ һәм нефтьтә очрый. Биологик процессларда зур роль уйный. Ациклик кушылмаларга барысы да липидлар һәм аларның метаболизм тәхсиләтләре, шуннан аксымнар составындагы күпчелек аминокислоталар һәм башкалар керә. Күпчелек үсемлекләрнең эфир майлары составында ациклик эфирлар, альдегидлар, спиртлар һ. б. була. Югары молекулалы ациклик кушылмалар температура тәэсирендә түбән молекулалы кушылмаларга бүленә, һәм катализаторлар булганда бу түбәнрәк температурада да була. Сәнагатьтә күпчелек ациклик кушылмаларны синтезлау өчен олефиннар, ацетилен һәм углекислый газ башлангыч матдә сыйфатында эшләтелә. Күпчелек ациклик кушылмалар синтетик каучук, сәнәгый җеспел, пластмассалар, дару ясауда һ.б. хасил булган матдәләрне табуда файдаланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Химик кушылмалар
Төркем:Биохимия
Дихлорэтан

**Дихлорэтан**, **этиленхлорид** SN2S1—SN2S1 — зәһәр исле төссез сыеклык, аннан хлороформ исе килә. 

## Сыйфатлары
Моляр массасы - 98,97. Кайнау температурасы - 83,5°, тыгызлыгы 1,253 г/см3. 

Суда эреми, спирт һәм эфирда эри. Су белән азеотроп кушылма (кайнау температурасы 71,6°; составы 91,8% D. һәм 8,2% N2O) хасил була.

## Булдырылуы
Сәнәгать өчен кирәкле күләмнәрдә хлор белән этилен реакциясе юлы булдырыла. 

## Кулланылышы
Дихлоретан техникада экстракция ярдәмендә, эретүче сыйфатында, лак-буяу сәнәгатендә, күп кенә органик кушылмалар синтезында,  әзерләүдә, фумигант сыйфатында, дистиллярлауда һ.б. максатларында кулланыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Сылтамалар
 
 

## Моны да карагыз

Төркем:Химик кушылмалар
Винилиденхлорид

**Винилиденхлорид**, 1,1-дихлорэтилен, CH2=CCl2 — төссез сыеклык; исе хлороформ исенә охшаган. Моляр массасы 96,94; кайнау температурасы 31,7°, тыгызлыгы 1212 кг/м3. 

## Сыйфатлары
Суда эреми, органик эретүчеләрдә яхшы эри. Һавада әкренләп полимерлана, шуның өчен ингибиторлар, мәсәлән, гидрохинон булуда саклана. 1,1,2-трихлорэтанны дегидрохлорлау юлы белән табалар. 

## Кулланылыш
Винилденхлорид сополимерлар, поливинилиденхлорид, метилхлороформ һәм башка органик кушылмалар эшләп чыгаруда кулланыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Сылтамалар
 
 

## Моны да карагыз

Төркем:Химик кушылмалар
Чакмагыш (авыл)

**Чакмагыш** (, ) ― авыл, Башкортстан Республикасы Чакмагыш   районының һәм Чакмагыш авыл җирлегенең административ үзәге. Халык саны – 10164 (*[[1989 ел|1989]]*), 11382 (*[[2010 ел|2010]]*), 12412 (*[[2013 ел|2013]]*) , 13024 кеше (*[[2021 ел|2021]]*).

Почта индексы — 452200, 452201. Автомобиль коды: 02, 102. ОКАТО коды — 80256870001. 

## Урнашуы
Авыл республиканың төньяк-көнбатыш өлешендә, республика башкаласы Уфа шәһәреннән 111 км ераклыкта, Калмаш елгасы кушылдыгы булган Чакмагыш елгасы буенда  урнашкан.

## Транспорт
Авылдан Чакмагыш ― Бүздәк ― Дәүләкән автомобиль юлы уза. Районны Кушнаренко ― Бакалы һәм Дүртөйле ― Бүздәк автомобиль юллары кисеп үтә. 

Куйбышев тимер юлының иң якын тимер юл станциясе ― Бүздәктә, ул 74 км ераклыкта урнашкан..

## Тарих
Чакмагыш авылына 1675 елда нигез салынган.  1738, 1739, 1745 елларда йомышлы татарлар (мишәрләр), соңрак типтәрләр килеп урнаша. 1747 елда 17 хуҗалыкта ир-ат җенесеннән 57 кеше яшәве мәгълүм.

1866-1930 елларда авыл ― Чакмагыш волосте үзәге.

1930 елда БҮБК президиумы карары белән кантоннар системасы бетерелгәч, 1930 елның 20 августында Бәләбәй кантоны  Чакмагыш һәм Рәҗәп волосьтлары территориясендә барлыкка килгән Чакмагыш районының  үзәге итеп сайлана.

1931 елның июлендә Чакмагыш машина-трактор станциясе оеша.

## Халкы

## Милли состав
2002 елгы җанисәп буенча, төп милләтләр — татарлар (72,1 %), башкортлар (23,1 %).

## Дин
  
XX гасыр башында Чакмагышта 4 җәмигъ мәчете, ике мәдрәсә эшләгән. 
* Әдһәм-Бикә үзәк мәчете. 2010 елда төзелгән. 
* Мостафа мәчете, 2022 елда элекке сәүдә бинасын үзгәртеп  ачылган. 

## Икътисад, социаль өлкә
Сыйфатлы, конкуренциягә сәләтле продукцияне Чакмагыш механика заводы, Чакмагыш кирпеч заводы, «Чакмагыш сөт заводы» һәм «Чекмагуш-молоко» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыятьләре, «Чакмагыш» сәүдә-җитештерү берләшмәсе кулланучылар җәмгыяте җитештерә.

Чакмагыш авылында 85нче санлы Чакмагыш һөнәри лицее, Бөре кооператив техникумының Чакмагыш филиалы, Балалар иҗаты үзәге һәм Балалар сәнгать мәктәбе, "Олимпиец" физкультура-сәламәтләндерү комплексы, Яшьләр үзәге эшли.

1964 елда Чакмагыш авылында туган якны өйрәнү музее оештырыла, анда 4 меңгә якын экспонат бар. 

## Шәхесләр
* Марат Азаматов (1941―2002), «Салават Юлаев» хоккей клубы тренеры (1990-1991).
* Гыйлемдар Баембәтов (1886―1933), публицист, җәмәгать эшлеклесе.
* Ильмир Баянов (1966), физика-математика фәннәре докторы (2007),  профессоры (2009).
* Рим Баянов (1930―1996), актер, режиссер. БАССР халык артисты (1980).
* Канзафар Усаев (1738-1804), дин әһеле-мулла (1757), Пугачев  (1774). 
* Гөлназ Хатунцева (*Бадыйкова*, 1994), спортчы (*велосипед спорты*), Аурупа чемпионы (2021).
* Равмер Хәбибуллин (1933―2011), КПССның Башкортстан өлкә комитеты беренче секретаре (1987-1990).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Администрация сельского поселения Чекмагушевский сельсовет муниципального района Чекмагушевский район Республики Башкортостан
* Чекмагушевский район Республики Башкортостан. ВКонтакте
*   История села Чекмагуш.  Татары без границ

 
Төркем:Чакмагыш  районы торак пунктлары
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Алмашу реакциясе

**Алмашу реакциясе, метатезис реакциясе** (рус телендә: Реакция обмена) — ике берләшмә, ике реагент, реакция төркемнәре яки ионнар арасында бер-берсенең состав өлешләрен алмашу белән барган химик реакция

: \mathrm{A{-}B\ +\ C{-}D\longrightarrow A{-}D\ +\ C{-}B}

## [[Органик булмаган химия]]
Органик булмаган химиядә алмашу реакциясе вакытында, мәсәлән, ике тоз катионнары үз анионнарын алмаштыра:

: \mathsf{AgNO_{3(aq)} + NaCl_{(aq)} \longrightarrow AgCl_{(s)} + NaNO_{3(aq)}}
: Нитрат-ионнарны су эретмәсендә хлор ионнарына алмаштырганда көмеш хлориды утырмасы төшә.

## [[Органик химия]]
Органик химиядә метатезис реакциясендә радикаллар катнаша. Реакцияне беренче тапкыр 1950 елда этиленны полимерлаштырганда Карл Циглер күзәтә. Француз нефть институтыннан Ив Шовинның эшләре бу реакцияләрнең механизмын һәм аларны сәнәгатьтә куллануны ачыклый.

Реакция XX гасырың 70-енче елларыннан ук сәнәгать масштабында кулланыла (мәсәлән, Royal Dutch Shell Shell Higher Olefin Process-та).

Катлаулы органик синтез 1990-ынчы елларда Роберт Груббс һәм Ричард Шрокның тотрыклы катализаторлары үсеше белән эшләнә.

Нефть химиясендә гадәти реакцияләр үткәрү белән беррәттән, яңа катализаторлар ярдәмендә гормоннар, антибиотиклар, феромоннар, гербицидлар җитештерү өчен катлаулы циклик берләшмәләр синтезында алмашуның катлаулы боҗра реакцияләрен үткәрү мөмкинлегенә ия була.

Роберт Груббс, Ричард Шрок һәм Ив Шовин металл карбен комплекслары химиясе өстендә эшләгәннәре һәм метатезның каталитик олефин реакцияләрендә кулланганнары өчен 2005 елда Нобель премиясенә лаек булалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Alois Fürstner: Eine stille Revolution — die Metathese von Alkenen und Alkinen
* 

Төркем:Химия
Полиолефиннар

**Полиолефиннар** — олефин рәте (этилен, пропилен, бутиленнар һ.б.)дагы туенмаган углеводородларның полимерлануыннан хасил булган синтетик полимерлар. Полиолефиннарның физик-механик һәм химик хасиятләре аларның табигатенә һәм алыну ысулына бәйле. Полиолефиннарны эшләп чыгару күләме һәм төрле сәнәгать тармакларында кулланылуына күрә синтетик полимерлар арасында беренче урында тора (шулай ук карарга мөмкин Полиэтилен, Полипропилен, Полиизобутилен).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Сылтамалар
 
 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Полимерлар
Vinilxlorid

**Vinilxlorid**, CH2=CHCl — monoxloretilen, tössez gaz. Molar massası 62,50; qajnau temperaturası — 13,8°, sıjeqlanu temperaturası —158,4°, tığızlığı 983&nbsp;kg/m3 (15°ta). Xloroform, dixloretan häm efirda jaxşı, suda naçar eri. Vinilxlorid digaloidlı  xasijätlärdän ber molekula vodorod galogenidın tartıp alu häm atsetilen uglevodorodlarına ber molekula vodorod galogenid berekterü julı belän alına. Vinilxlorid nigezdä polivinilxlorid, törle sopolimerlar, vinilidenxlorid häm metilxloroform eşläp çığaruda häm material sıjfatında qullanıla.
## Ädäbijat
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Төркем:Химик кушылмалар
Казан йортлар салу комбинаты

**Казан йортлар салу комбинаты** 1932 нче елда «Авиастрой» оешмасы буларак нигезләнә. 1930–2000 елларда төрле исемнәр йөртә: 14 нче төзелеш тресты, 734 п/я оешмасы , 1 нче төзелеш-урнаштырып-кую тресты, 1 нче эре панелле йортлар салу тресты, 1990-елларда  «Инвестжилстройсервис» исемен йөртеп алган. 2012 елда банкротлыкка очрап эшчәнлеген туктаган.
Вешпаркар

**Вешпаркар** - Согд атмосфера һәм җил Ходае. Ул Авеста Вайу Ходаена туры килә. Үзәк Азиядә Вешпаркар шулай ук Һинд дине Шива Ходае белән ассоциирланган булган.
Пәнҗикәнт, Сәмәрканд, Бохара астында Варахши, Шәһрестан (Сәмәрканд Согдыннан төньяк-көнчыгышына таба Согдиялеләр тора торган Уструшана хөкемдары резиденциясе) гыйбадәтханәләрендә, сарайларында һәм йортларында Ходайларга табынуның күпсанлы сәхнәләре VI-VIII гасырларга карый.
Шива иконографиясе йогынтысы астында нык Һиндичәлештерлгән Җил Ходае Вешпаркар кебек Согд Ходайлары образларын бар очракта да культы Бактриягә һәм Согдка үтеп кергән Шиваның үзенең сурәтләреннән аерып булмый.

"Җәядән атучы торышы"нда биюче Ходай асаба киемле асаба ритуаль әйберләр - күчереп була торган ут алтаре һәм ботаклар бәйләме (барс) белән тарафдарлар белән типик Согд культ сәхнәсенә кертелгән булса, Шива һәм Парвати белән искә алынган булган төркем исә, Согд элементлары булса да, гомуми Иран (сүзнең киңрәк мәгънәсендә) интерпретациясен кулланырга мөмкинчелек бирми.
Пәнҗикәнтнең стена живописендә Согд Вешпаркар Ходае басып торган килеш итеп сурәтләнгән, аның тәнен шөлдерләр белән бау әйләндереп үрә. Н. Н. Негматов әфәнде буенча Вешпаркар язмасы Санскрит сүзе Вишвакарманның Согд тапшыруы булып тора һәм аның мәгънәсе "бөтен нәрсәнең барлыкка китерүчесе". Атка атланган, дүрт куллы һәм өч башлы ир-ат буларак сурәтләнгән Вешпаркар - Вишвакарман Ислам дине таралганга кадәр Уструшанада өч төп табыну объектларының берсе булган. Вешпаркарның Уструшана сурәте Вишвакарманның Һинд дине һәм Буддачылык сурәтләреннән Пәнҗитнекеннән күбрәк аерылып тора: күп һинд башлангычлары юкка чыккан, юлдаш буларак хатын-кыз бите юк, куллары әзрәк, иңбашларында алтын юк, ә иңбаш тирәсендә хайван башлары юк.
Б. И. Маршак әфәнде раславынча Согд Буддачылык тарафдарлары һәм Пәнҗикәнт адептларыннан кала, Вешпаркарга шулай ук Манихейчылык тарафдарлары табынган булган. Сакланып калган сурәтләр микъдары буенча, Вешпаркар барлык Согд Ходайлары арасында өченче урынны алып тора.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Кахкаха (шәһәрлек)
* Согдиана
* Фирганә (тарихи өлкә)
* Шаш (өлкә)
## Әдәбият
* 
* 
Төркем:Илаһлар
Бхакти Бхагаватамрита Кешава Свами

**Бха́кти Бхагаватамрита Кешава Свами** (**Кешава Свами**; IAST: Bhakti Bhagavatāmrita Keśava Svāmī; монахлыкка кадәр исеме — **Вивасва́н(а) Да́с(а)**, IAST: Vivasvān Dāsa; туганнан соң бирелгән исеме — **Владимир Валентин улы Ивлев**, 1967 елның 28 апрелендә, Ставрополь краенда, Зеленокумскта туган булган) — Кришнаит дин әһеле, Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте (ИСККОН) рухи җитәкчеләренең берсе, 1999 елдан бирле Россиянең Көньяк регионының көнчыгыш өлешендә төбәк сәркатип хезмәтен кабул иткән.
2014 елда Е.С. Бхакти Вигьяна Госвами Махараджтан санньясага кабул итүне алып бишенче Россия санньясисы булган һәм Бхакти Бхагаватамрита Кешава Свами исемен алган.
Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте идарә шурасының әгъзасы, ИСККОН-ның «инициацияләүче гуру»ларның берсе. 
Джон Фэйворс исемендәге кулланылышлы рухи технологияләр институтының остазы.
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Казаньстройтранс

**Казаньстройтранс** - автомобиль транспорты берләшмәсе. 1963 елда «Главсредневолжскстрой» тресты каршында оештырыла. 1966 дан «Татстрой» берләшмәсенә, 1997-2007 елларда Казан йортлар салу комбинатына буйсына, 2007 елдан мөстәкыйль оешма. 204 кеше эшләгән (2007). 2012 елда банкротлыкка  чыгып ябыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре