open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vayno Välyas

**Vayno Välyas** (28 mart 1931, Külaküla, Emmaste vulısı, Hiyyumaa öyäze, Estoniä) — säwit däwlät eşleklese, diplomat.
## Tärcemäi xäle
Kärdla bistäsendä mäktäpne, Tartu däwlät universitentınıñ tarix fakultitın (1955) betergän. 1949 yıldan kamsamul häm partiä eşendä: Hiyyumaa öyäz kämititeneñ bülek mödire, Tartu däwlät universitetınıñ kamsamul oyıştıruçısı (kamsurgı), Estoniä kammunistik partiäseneñ Tartu şähär häm ölkä kämititläre sikritäre, Estoniä leninçıl kammunistik yäşläre berlegeneñ üzäk kämitite berençe sikritäre. 1961 yılda EKP üzäk kämitite äğzası. 1980 yılda millätçel qaraşları öcen partiä eşennän diplomatik xezmätkä küçerelä häm 1980-1988 yıllarda SSRBnıñ Venesueladağı, Trinidad häm Tobagodağı häm Nikaragwdağı ilçese wazıyfaların başqara. 1988 yıldan soñ EKPnıñ berençe sikritäre. Säwitlär Berlege tarqalğaçtın 1995 yılğa xätle Eston demokratik eşçelär partiäse başlığı. 
## Däwlät büläkläre
* Lenin urdinı
* Xezmät Qızıl Bayrağı urdinı (öç märtäbä)
* Xalıqlar duslığı urdinı
* Däwlät iltamğası urdinı (Estoniä)
* Aq yoldız urdinı (Estoniä)
* Azat itüçe urdinı (Venesuela)

Төркем:ССРБ илчеләре
Гиппократ анты

**Гиппократ анты** - табиб тәртибенең төп әдәп-әхлак принципларын чагылдыручы табиблар анты һәм табиб булырга җыенган һәркем кабул иткән гомуми кулланыла торган ант исеме.

Борынгы Греция табибы, «медицинаның атасы» Гиппократ фикерләренә нигезләнгән.

**Татарча Гиппократ анты**

Аполлон, Асклепий табибы, Гигиея, Панакея һәм барлык тәңреләр исеменнән, аларны үземә шаһит итеп, үземнең көчемә һәм фикерләү сәләтемә таянып, түбәндәгеләрне үтәргә ант итәм һәм шуны язма рәвештә белдерәм: мине табиб сәнгатенә өйрәтүчене әти-әниемдәй үз итәргә, үземнең бар булганым белән бүлешергә һәм, кирәк була калса, аңа һәрчак булышырга, аның нәсел дәвамнарын үз туганнарым дип санарга, әгәр алар әлеге медицина: сәнгатен үзләштерергә теләсәләр, бу сәнгатьнең асылына аларны бернинди килешүләрсез ихластан өйрәтергә, уку дәверендәге тәкъдим-киңәшләрне, телдән дәресләрне һәм башка үгет-нәсихәтләрне, медицина канунына бәйле йөкләмәгә һәм антка туры китереп, бары тик үз улларыма, укытучымның улларына, укучыларыма җиткерергә.
Мин, авыруларның хәл - әхвәлләрен яхшырту өчен, үземнең сәләт көчемә һәм белем дәрәҗәмә бәйле рәвештә, төрле авырлыклардан һәм гаделсезлекләрдән йолып калырга, аларга унайлырак шартлар тудырырга юнәлтермен.
Мин үлемгә илтә торган чараларны беркемгә дә бирмәячәкмен, андый уйда торучыларга юл күрсәтмәячәкмен, нәкъ шулай ук баласын төшерергә теләүче бер хатын-кызга да ярдәм кулы сузмаячакмын.
Үземнең көнкүрешемне һәм үз сәнгатемне пакь һәм гадел рәвештә тормышка ашырырмын.
Мин бер очракта да таш авыруын кисеп алу юлы белән дәвалауга алынмаячакмын, моны бу эш белән махсус шөгыльләнүчеләргә тапшырырмын.
Мин кайсы йортка гына керсәм дә, бигрәк тә ирекле һәм кол булган хатын-кызлар һәм ирләр белән ниндидер файданы, мәхәббәт куертуны күздә тотып түгел, ә авыруга ярдәм кулы сузар өчен керәм.
Дәвалау барышында да, аннан тыш та, кешенең шәхси тормышына кагылышлы күренешләрне яки сүзләрне башкаларга кайчан да булса сөйләргә ярамый икән - әйтмим, мин мондый нәрсәләрне сер дип саклыйм.
Миңа - антны тайпылышсыз үтәүчегә - бу ант тормышымда һәм сәнгатемдә бәхет китерәчәк һәм кешеләр күңелендә мәңгелек дан булып торачак; антны үтәмәүчегә һәм аңа хыянәт итүчегә шуның киресе булыр.


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Антлар
Камалетдинов

**Камалетдинов** — татар фамилиясе.  Гарәп теленнән кергән «Кәмаль» («*өлгергәнлек*») сүзеннән ясалган.
* Азат Камалетдинов (24.05.1980), Стәрлетамак шәһәре хакиме урынбасары (2013 елдан).
* Әгъзам Камал (Камалетдинов), шагыйрь.
* Әнәс Камал (Камалетдинов) (1908—1978), актер. Г. Камалның улы.
* Галиәкбәр Камалетдинов (1849—1921), камчатчы.
* Галиәсгар Камал (Камалетдинов) (1879—1933), актер, драматург. Г. К. Камалетдиновның улы.
* Зыя Камали (Пәрвәзетдин Камалетдинов), мәгърифәтче.
* Камал I  (Габдулла Камалетдинов), актер, режисер. Г. К. Камалетдиновның улы. Г. Камалның бертуганы.
* Камал II (Габдрахман Камалетдинов), актер. Г. К. Камалетдиновның улы. Г. Камалның бертуганы.
* Морат Камалетдинов, геолог, БР ФА академигы.
* Фаикъ Камал (Камалетдинов) (1919—1941), актер. Г. Камалның улы.
* Фәррах Камалетдинов, Советлар Берлеге Каһарманы.
* Тәүфикъ Камалетдинов (*[[Тәүфикъ Камалиев|Камалиев]]*, 1940—1980), шагыйрь, «Ялкын», «Социалистик Татарстан»ның әдәби хезмәткәре.
----
* Юрий Камалтынов (11.03.1957), ТР Дәүләт шурасы рәисе урынбасары (2014 елның октябреннән).
----
* Роза Камалетдинова (*[[Роза Мулланурова|Мулланурова]]*, 1946), журналист, язучы, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Эллионора Камалетдинова, фәлсәфә фәннәре докторы, РФ Дәүләт Думасында сектор мөдире.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Камал
* Камалова
* Камалов

Төркем:Фамилияләр
Виктор Маринин

**Виктор Маринин**, Виктор Иван улы Маринин (, *[[1925 ел]]ның [[5 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Чистай]] — [[1943 ел]]ның [[20 февраль|20 феврале]], [[Украина ССР]], [[Донецк өлкәсе|Сталин өлкәсе]], Славян районы, Сергеевка*) — мотоциклчы-разведкачы, Бөек Ватан сугышында катнашып, һәлак булган Советлар Берлеге Каһарманы (31.03.1943, *вафатыннан соң*), Көньяк-Көнбатыш фронтның 3нче танк корпусы 50нче танк бригадасы 50нче танк батальонының мотоциклчылар  командиры, сержант.

## Тәрҗемәи хәле
1923 елның 5 августында Татарстан АССР Чистай шәһәрендә эшче гаиләсендә туган. Милләте — чуаш. Чистай шәһәренең 1нче санлы мәктәбенең 9 сыйныфын тәмамлаган. Чистайда автогараж җиһазлары заводында токарь булып эшләгән. 1941 елның июненнән Кызыл гаскәрдә. Сугышка кадәр үк мотоцикл спорты белән шөгыльләнеп, мотоспорт буенча 1нче разряды була. Һәртөрле коралдан оста ата.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1943 елның гыйнварыннан хәрәкәттәге армиядә. Көньяк-Көнбатыш фронтның 3нче танк корпусы 50нче танк бригадасы 50нче танк батальоны мотоциклчысы булып хезмәт иткән. Украина ССРның Сталин өлкәсен (Донецк өлкәсе) дошманнан азат итү сугышында каһарманлык күрсәтә.
Ворошиловград шәһәрен азат итү өчен «Сикереш» () һөҗүм операциясендә (*[[1943 ел]]ның [[29 гыйнвар]]ы — [[18 февраль|18 феврале]]*), Краматорск шәһәрен беренче азат итү операциясендә  (*[[1943 ел]]ның [[5 февраль|5 феврале]]*) катнаша. Краматорск өчен барган сугышларда 3 мәртәбә разведкага барып, кыйммәтле мәгълүмат белән кайта.

1943 елның 20 февралендә Украина ССР Донецк өлкәсе Славян районы Сергеевка авылында дошман танклары белән  сугышка керә. Танкка каршы ата торган мылтыктан атып, 2 дошман танкын сафтан чыгара, урынын алыштырып, өченчесен дә юк итә. Дүртенче танктагы дошманнар, пулеметтан атып, сержантны  авыр яралый, ләкин унтугыз яшьлек каһарман һаман танкларга каршы атуын дәвам итә. Шул сугышта һәлак була. Сергеевка авылында туганнар каберлегендә җирләнә.
1943 елның 31 мартында Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә (*вафатыннан соң*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (31.03.1943)
* Ленин ордены (31.03.1943)

## Хәтер
* Чистайда урамга исеме бирелгән.
* Чистайда Батырлар аллеясында стела урнаштырылган.
* Чистай шәһәре 1нче санлы мәктәп (гимназия) диварына истәлек тактаташ эленгән.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
#  Татарская энциклопедия. Т.4 (М-П). Казань, 2008. 
#  Чувашская энциклопедия

## Әдәбият
# Трокаев А.А. Подвиг на шахтерской земле. Донецк, 1983.
# Советлар Союзы Геройлары — якташларыбыз. Казан, 1990.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6
# Солдаты Победы. Чистополь, 2010.

## Сылтамалар
*  В.И. Маринин «Ил каһарманнары» сайтында
*  В.И. Маринин «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы социаль челтәрдә

## Искәрмәләр


Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Маринин

**Маринин** — рус һәм чуаш фамилиясе.
* Виктор Маринин (1923-1943), Советлар Берлеге Каһарманы (1943).
* Максим Маринин (1977), спортчы (*фигуралы шуу*), Олимпия уеннары чемпионы.
* Ксения Маринина (1922-2014), кинорежиссер. 
* Александра Маринина (1957), детектив жанрында иҗат итүче рус язучысы.

Төркем:Фамилияләр
ТНВ тапшырулары

## Программада

Яңа Гасырда чыгучы кайбер тапшырулар исемлеге ( — рус  телендә,  — татар телендә):

*  «7 дней» ()
*  «Sиңа Миннән Sәлам!»
*  «» (производство: Студия «Алиен»)
*  «Адымнар»
*  «Адәм белән Һава»
*  «Актуальный Ислам» ()
*  «Ач, шигърият, серләреңне…»
*  «Аулак өй»
*  «Баскет-ТВ» (студия «Блик» и БК «УНИКС»)
*  «Батырлар»
*  «Башваткыч»
*  «Бои по правилам TNA» ()
*  «Без грима» ()
*  «Бизнес Татарстана» ()
*  «В мире культуры» ()
*  «Ватандашлар»
*  «Видеоспорт»
*  «Джазовый перекрёсток» ()
*  «Дорога без опасности» ()
*  «Доброе утро!» ()
*  «Елмай!» ()
*  «Если хочешь быть здоровым» ()

*  «Каламбур» ()
*  «Закон. Парламент. Общество» ()
*  «Канун. Парламент. Җәмгыять»
*  «Кара-каршы»
*  «КВН»
*  «Китап»
*  «Между нами…» ()
*  «Мәдәният дөньясында»
*  «Музыкаль каймак»
*  «Новости Татарстана» ()
*  «Новости Татарстана. В субботу вечером» ()
*  «НЭП: нелегальное экономическое пространство» ()
*  «Нәсыйхәт»
*  «Оныта алмыйм…»
*  «Прогноз погоды» ()
*  «Прямая связь» ()
*  «Полосатая зебра» ()
*  «Путь» ()
*  «Реквизиты былой суеты» ()
*  «Родная земля» ()

*  «Секреты татарской кухни» ()
*  «Страхование сегодня» ()
*  «Среда обитания» ()
*  «Спортландия» 
*  «Соотечественники» ()
*  «ТИН—клуб»
*  «Татарлар»
*  «Татарстан хәбәрләре»
*  «Татарстан. Атналык күзәтү»
*  «ТНВ: территория ночного вещания» ()
*  «Туган җир»
*  «Халкым минем…»
*  «Хәерле иртә!»
*  «Җомга вәгазе»
*  «Җомга киче»
*  «Җырлыйк әле!»
*  «Хочу и худею» ()
*  «Яшьләр тукталышы»
*  «Яшәсен театр!»
*  «Һава торышы»
*
Заманов

**Заманов** — татар фамилиясе.
* Хәсән Заманов (1912-1951), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* Замановлар — Казан сәүдәгәрләре һәм эшмәкәрләре нәселе.
**Гает (*Аит*) Бики (*Бакый*) улы (*1731-1797*), йомышлы морза, сәүдәгәрләр Замановлар һәм Аитовлар нәселләренә нигез салучы,  морза Заманнан килүче нәселнең 11нче буыны. Казанда тире кәсебе белән шөгыльләнгән. Беренче хатыныннан туган балалары (*ике ир бала*) Замановлар, икенче хатыныннан туган балалары (*алты ир бала*) Аитовлар, Яхиннар нәселләренә нигез салалар.
***Исай Гает улы (*?-1812 елдан соңрак*), Гает Замановның 1нче хатыныннан туган улы, сабын кайнату заводы хуҗасы, крестьян сугышын (1773-1775) бастыруда катнашучы.
***Давыт Гает улы (*?-1796*), Гает Замановның 1нче хатыныннан туган улы, шәм ясау һәм сабын кайнату заводлары хуҗасы.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Заман-Татарстан, ZAMAN-ТАТАРСТАН, 1993 елдан Казанда татарча-төрекчә, 2003 елдан урысча да нәшер ителгән халыкара газета.

Төркем:Фамилияләр
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Азәрбайҗан

**[[Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе]]ндә** **[[Азәрбайҗан]]** 2 тапкыр катнашкан.

## Катнашучылар

## Азәрбайҗан тавышлары

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе турында маглүмат Junioreurovision.tv

Төркем:Илләр буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Галләм Морзаханов

**Галләм Морзаханов**, Галләм Гыймади улы Морзаханов, *русча документларында*:  (*[[1925 ел]]ның [[27 март]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]],  [[Зөя кантоны]], [[Татар Наратлысы]] — [[1990 ел]]ның [[25 май|25 мае]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан Советлар Берлеге Каһарманы (07.03.1944), Днепр хәрби флотилиясе строевое, матрос. ТАССР Югары шурасы депутаты (*[[1947 ел|1947]]—[[1955 ел|1955]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1925 елның 27 мартында Татарстан АССР Зөя кантоны (*хәзерге* Яшел Үзән районы) Татар Наратлысы авылында крестьян гаиләсендә туган. Әтисе — Беренче дөнья сугышында катнашкан, көмеш Георгий тәресе белән бүләкләнгән Гыймади Морзаханов. Галләм мәктәптә 4 сыйныф тәмамлаган. Күмәк хуҗалыкта тракторчы булып эшли. 1943 елда Кызыл гаскәргә хәрби хезмәткә алына, ССРБ Хәрби-диңгез флотына эләгә.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1943 елда фронтка алына. Днепропетровск хәрби флотилиясе 66нчы төтен маскировкасы һәм дегазация отряды (хәрбиләр диңгез пехотасы итеп файдаланыла) строевое булып хезмәт итә. Матрос Морзаханов Белоруссия ССРның Пинск шәһәре өчен барган сугышларда каһарманлык үрнәге күрсәтә. 1944 елның июлендә   5 десант операциясендә катнаша, 36 кешедән торган десант дошман ягындагы күперне һәм 300 машинадан торган автопаркны кулга төшерә, дошманның 5 ут ноктасын юк итә, дошман солдатларын әсирлеккә ала. Шунда башы яралана, тылга хастаханәгә дәваланырга озатыла.

1944 елда, сәламәтлеге какшап, хәрби хезмәттән азат ителә.

1945 елның 7 мартында Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелгән. Бүләкләү кәгазендә «5 десант операциясендә (*Скрыгалов, Конковичи, Петриков, Дорошевичи, Пинск*) катнашкан өчен» дип язылган.

## Сугыштан соң
1944 елдан туган авылында яши һәм Яшел Үзән районы «Комсомолец» күмәк хуҗалыгы ревизия комиссиясе рәисе булып хезмәт итә. Пенсиягә чыккач, гаиләсе белән Казанга күченә.

1947—1955 елларда ТАССР югары шурасы депутаты була.

1990 елның 25 маенда Казанда вафат.

## Бүләкләре, мктаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (07.03.1944)
* Ленин ордены (7.03.1944)
* 1нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены (11.03.1985)
* Медальләр

## Хәтер
* Яшел Үзән шәһәре Җиңү паркында (*Вокзал буе урамы*) Каһарманнар аллеясында барельефы корылган.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Герои Советского Союза Военно-Морского флота. 1937-1945. М., 1977.
# Советлар Союзы Геройлары — якташларыбыз. Казан, 1990.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6

## Сылтамалар
*  Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.4 (М-П). Казань, 2008. 
*  Г.Г. Морзаханов «Ил каһарманнары» порталында
*    Г.Г. Морзаханов «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр


Төркем:ССРБ хәрби диңгезчеләре
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Морзаханов

**Морзаханов** — татар фамилиясе. Фарсы теленнән кергән «Мирзад» / «морза» («*әмир затыннан*») һәм кытай теленнән кергән «куан» / «хан» («*идарәче*») сүзләреннән кушылып ясалган.
* Галләм Морзаханов (1925-1990), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944 ел|1944]]*).
* Рамил Морзаханов (22.05.1971), Мөслим үзәк район хастаханәсе баш табибы (*[[2016 ел|2016]], [[июнь]]*).

## <small>Искәрмәләр</small>


Төркем:Фамилияләр
Nikolay Karotamm

**Nikolay Karotamm** (23 üktäber 1901, Pärnu, Lifländiä gubernası - 21 sintäber 1969, Mäskäw) - eston säwit däwlät eşleklese.

## Tärcemäi xäle
Kerästiän ğailäsendä tuğan. 1909-1915 tä Kastna cirkäw-mäxällä mäktäbendä, Pärnu yuğarı mäktäbendä, 1915-1917 häm 1919-1921 dä Rakvere uqıtuçılar siminariäsendä belem alğan. 1921-1923 tä eston ğäskäreneñ saqlaw bätälünendä xezät itkän. 1925 tä Nidirlandqa küçenä häm 1926 da cirle kamunistik partiäsenä kerä. 1926 ta Säwitlär Berlegenä küçenä, 1926-28 dä Yu. Marxlevski is. Könbatış milli azçılıqlarnıñ kamunistik univirsititında uqi. 1928 dän BKP(b) äğzası. 1928-29 tä Estonidä idän astı eşendä. SSRBğa qaytqaçtın uquın däwam itterä, 1931-35 tä Yu. Marxlevski is. Könbatış milli azçılıqlarnıñ kamunistik univirsititınıñ aspiranturasında uqi, ä 1933-36 da şul univirsititta uqıtuçı bulıp eşli. 1936-37 dä Кomintern başqarma kämititeneñ referentı, 1936-37 dä Liningratta jurnal möxärrire. Zur terror waqıtında qısqa waqıtqa qulğa alına. 1938-39 dä Liningrat maşinalar tözü zawutı diriktırı urınabasarı. 1940 ta "BKP(b)nıñ qısqa kursı"n estonçağa tärcemä itä häm eston-urıs süzlegen yasawda qatnaşa.

Estoniä SSRB tärkibenä kergännän soñ, Karotamm Eston Kompartiäseneñ (EKP) Tartu şähär kämititeneñ berençe särkätibe itep bilgelänä. Suğış waqıtında Estoniä partizan xäräkäteneñ üzäk ştabı başlığı bulğan. 1944-1950 dä - EKP üzäk kämititeneñ berençe särkätibe.

1949 da estonnarnı ESSRdan Sebergä meñläp sörülärdä turıdan-turı qatnaşa.

1950 dä "çistartular" kampaniäse barışında "kiräkmägan yomşaqlıq häm burjuaz millätçlelärne yäşerü" öçen wazifasınnan buşatıla.

Wazifasınnan buşatılğaçtın Mäskäwdä SBKF ÜK qarşındagı Cämğiät fännäre akadimiasendä (1950-51) uqığan, annarı SSRB FA qarşındağı İqtisad institutında eşlägän.
## Çığanaqlar
* https://et.wikipedia.org/wiki/Nikolai_Karotamm
Иван Максимов (1924)

**Иван Максимов**, Иван Тихон улы Максимов,  (*[[1924 ел]]ның [[5 август]]ы, [[ТАССР]], [[Мамадыш кантоны]], [[Албай]] — [[1987 ел]]ның [[11 ноябрь|11 ноябре]], [[Казан]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан Советлар Берлеге Каһарманы (29.06.1945), рота командиры, өлкән лейтенант (*сугыш вакытында, соңыннан — полковник*).

## Тәрҗемәи хәле

1924 елның 5 августында ТАССР Мамадыш кантоны (*хәзерге* Мамадыш районы) Албай авылында туган. Татар милләтеннән. Мәктәпнең 8 сыйныфын тәмамлагач, күмәк хуҗалыкта хисапчы булып эшли. 1942 елның августыннан Кызыл гаскәрдә. Сарапулга (*[[Удмурт АССР]]*) күчерелгән Смоленск хәрби пехота укуханәсен тәмамлаган (*[[1943 ел|1943]], [[март]]*).

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1943 елның маеннан хәрәкәттәге армиядә: Калинин, Ленинград, Балтика, Үзәк, 1нче һәм 2нче Белоруссия фронтлары составында Курск дугасында, Люблин-Брест һөҗүм операциясендә, Берлинны алу сугышларында катнаша. Ике тапкыр каты яралана. 2нче Белоруссия фронты 70нче армия 136нчы укчы дивизия 358нче укчы полкның рота командиры булып хезмәт итә.
 
Польшаның Данциг шәһәре читендәге сугышта каһарманлык үрнәге күрсәткән. 1945 елның 30 мартында дошманның ныгытылган саклану сызыгына һөҗүм ясаганда, сугышчыларын беренче булып сугышка күтәрә, ротасы белән Данцигны азат итүдә катнаша. Өлкән лейтенант И. Максимов сугышчылары дошман танкларының 6 контрһөҗүмен кире кага. Висла елгасын кичеп чыгып, төп көчләр килеп өлгергәнче, яуланган плацдармны тотып торган. 
1945 елның 29 июнендә Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелгән.

## Сугыштан соң
* 1947 елда офицерларның составын камилләштерү курсларын тәмамлаган.
* 1954-1977 елларда Казанда Яңа Савин районы хәрби комиссары.
* 1977 елда «полковник» дәрәҗәсендә запаска чыккан.
* 1978-1987 елларда Казанда яши, Мәскәү авиация технологияләре һәм җитештерүне оештыру фәнни-тикшеренү институтының Казандагы филиалында директорның кадрлар һәм режим буенча урынбасары булып эшли.
1987 елның 11 ноябрендә Казанда вафат, Казанның Самосырово зиратында җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (29.06.1945)
* Ленин ордены (29.06.1945)
* Кызыл Байрак ордены (13.02.1945)
* Александр Невский ордены (14.07.1944)
* 1нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены (11.03.1985)
* Кызыл Йолдыз ордены (13.11.1944)
* 3нче дәрәҗә «ССРБ хәрби көчләре сафында Ватанга хезмәт иткән өчен» ордены
* Медальләр

## Хәтер
* Казанның Яңа Савин хәрби комиссариаты бинасы диварына истәлек тактаташы урнаштырылган.
* Мамадышта бюсты ачылган.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Есть на Вятке городок. Казань, 1981.
# Советлар Союзы Геройлары — якташларыбыз. Казан, 1990.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6

## Сылтамалар
*  Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.4 (М-П). Казань, 2008. 
*  И.Т. Максимов «Ил каһарманнары» порталында

## Искәрмәләр


Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:ССРБ офицерлары
Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Максимов

**Максимов** — фамилия.
* Александр Максимов (1891—1976), Казан губернасы халык мәгарифе комиссары (*[[1918 ел|1918]]-[[1919 ел|1919]]*).
* Валерий Максимов (1940), машина төзелеше буенча галим, ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (*[[1994 ел|1994]]*).
* Владимир Максимов (1909), Казан вертолет заводы директоры (*[[1948 ел|1948]]-[[1961 ел|1961]]*).
* Вячеслав Максимов (1908—1975), төзелеш механикасы өлкәсендә галим, профессор.
* **[[Геннадий Максимов]]**:
** **Геннадий Григорий улы Максимов**:
*** Геннадий Максимов (1940), токсиколог, медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1992), БАССР атказанган табибы (1986).
*** Геннадий Максимов (1955), музыкант-баянчы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
* **[[Иван Максимов (мәгънәләр)|Иван Максимов]]** 
** Иван Максимов (1903—1980), һәвәскәр тарихчы, инженер-механик, доцент, фән кандидаты (1955), Ленинград уку йортлары укытучысы. 
** Иван Максимов (1924—1978), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]]*).
** Иван Максимов (1958), рәссам, режиссёр-аниматор.
* Илья Максимов (1963), рәссам, педагог, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2019).
* Кондрат Максимов (1894—1981), ТАССР халык (*[[1960 ел|1960]]*), РСФСР атказанган (*[[1974 ел|1974]]*) рәссамы.
* **[[Николай Максимов]]**:
** Николай Максимов (1880—1952), ботаник, физиолог, СССР Фәннәр Академиясе академигы (1946).
** Николай Максимов (1911—1967) , Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[1966 ел|1966]]*), Казан авиация заводы директоры (1960 елдан).
** Николай Максимов (1956) — Казан федераль университеты доценты.
* Юрий Максимов (1927), актер (Казан ТЮЗы), ТАССР халык артисты (*[[1978 ел|1978]]*).
* Яков Максимов (1941—1997), икътисад фәннәре докторы, ТР атказанган фән эшлеклесе (*[[1993 ел|1993]]*).

## <small>Моны да карагыз</small>
#### <small>Топонимика</small>
* Максимовка — Тәтеш районындагы авыл.
* Максимов Пүчинкәсе — Мамадыш районындагы авыл.
* Максимково — Менделеев районындагы авыл.

Төркем:Фамилияләр
Кызыл Армия (мәгънәләр)

**Кызыл Армия** — күп мәгнәле гыйбарә.
* Кызыл Армия — Кызыл гаскәр.
* «Кызыл Армия» — Үзәк мөселман хәрби коллегиясе чыгарган татар телендәге беренче хәрби газета.
* «Кызыл Армия» — Бөек Ватан сугышы елларында (*[[1942 ел|1942]]-[[1945 ел|1945]]*) 1нче Белоруссия фронтында татар телендә чыккан газета.
* «Кызыл Армия» — Бөек Ватан сугышы елларында (*[[1942 ел|1942]]-[[1945 ел|1945]]*) 1нче Белоруссия фронтында казакъ телендә чыккан газета.

#### <small>Моны да карагыз</small>
* «Кызыл Армеец»  (Qьzьl armies) — 1924 елдан Самарда, 1925-1937 елларда Казанда татар телендә чыгарылган газета. ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты һәм Идел буе хәрби округының инкыйлаби хәрби шурасы сәяси бүлеге органы.
* «Кызыл Армия агитаторы блокноты» — 1943-1945 елларда Мәскәүдә татар телендә чыгарылган журнал. Кызыл гаскәрнең Баш сәяси идарәсе органы. Мөхәррире — А. Абдрахимов.

#### <small>Топонимика</small>
* Кызыл Армия районы — Чуашстандагы район.
* Кызыл Армия районы — Чиләбе өлкәсендәге район.
Кызыл Армия районы

**Кызыл Армия районы** — күп мәгънәле гыйбарә.
* Кызыл Армия районы — Чуашстандагы район
* Кызыл Армия районы — Чиләбе өлкәсендәге район.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Кызыл Армия (мәгънәләр)
Чилилеләр

**Чилилеләр** (испанча *Chilenos*) - Чилидә яшәүче төп милләт, асаба халыклар һәм килгән мөһәҗирләр кушылуы нигезендә формалашкан халык.

Күбесенчә чилилеләр испан чыгышлы аурупалылар һәм асаба халыклар кушылуы нигезендә барлыкка килгән, шулай ук кечкенә өлеше 19-20 гасырда Аурупадан килгән иммигрантлар нигезендә формалашкан.

Халык саны - якынча 18 миллион кеше.

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Чили
Нейтрино тирбәнешләре

**Нейтрино тирбәнешләре** —  бер төр (буын) нейтрино (электрон, мюон, таон нейтриносы) икенче төр (буын) нейтринога яки антинейтринога әйләнү күренеше.

Теория буенча билгеләнгән төр кисәкчекне табу ихтималлыгы кисәкчекне булдырудан соң үткән  үз вакытына бәйле икән.

Нейтрино тирбәнешләре хакында фикер совет-итальян физигы Бруно Понтекорво тарафыннан 1957 елда тәкъдим ителгән.

2015 елда нейтрино тирбәнешләрен тәҗрибәләрдә табу өчен Такааки Кадзита һәм Артур Макдональд Нобель премиясенә лаек була.

Нейтрино тирбәнешләре күренеше Кояш нейтринолары мәсъәләсе өчен бик мөһим.

Нейтрино тирбәнешләре вакуумда - нейтрино массасы булуын дәлилли яки нейтрино↔антинейтрино әйләнүе өчен югары энергиядә лептон саны бозылуын исбатлый.

Стандарт модель әлеге күренешне тасвирлый алмый, шуның өчен лагранжианга махсус нейтрино кушылуы  PMNS-матрицасы кертелә.

Нейтрино тирбәнешләре матдәдә - нейтрино эффектив массасы булуын күрсәтә.

Михеев — Смирнов — Вольфенштейн күренеше Кояшның электрон нейтринолары җитмәвен аңлата.

## Әдәбият

*Материалы по физике нейтрино на сайт НИИЯФ МГУ
*С. М. Биленький Массы, смешивание и осцилляции нейтрино // УФН. — 2003. — Т. 173. — С. 1171—1186. — DOI:10.3367/UFNr.0173.200311b.1171.
*Ю. Г. Куденко Исследование нейтринных осцилляций в ускорительных экспериментах с длинной базой // УФН. — 2011. — Т. 181. — С. 569–594. — DOI:10.3367/UFNr.0181.201106a.0569.
*Ю. Г. Куденко Наблюдение осцилляций мюонных нейтрино в электронные нейтрино в эксперименте Т2К // УФН. — 2013. — Т. 183. — С. 1225–1230. — DOI:10.3367/UFNr.0183.201311d.1225.
*Юрий Куденко. Обнаружение нового типа осцилляций нейтрино. elementy.ru, «Троицкий вариант» №13(82) (5 июля 2011 года). Проверено 18 января 2013.
*G. Bellini, L. Ludhova, G. Ranucci, F.L. Villante Neutrino oscillations (англ.). — 2013. — arXiv:1310.7858.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Сәйфуллин

**Сәйфуллин** — татар һәм башкорт фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Сәеф–Аллаһ («*Аллаһның кылычы*») сүзеннән ясалган.

* Габбәс Сәйфуллин (1887-1951), педагог, «Әлифба» авторы.
* Ганс Сәйфуллин (26.02.1941), баянчы, композитор. 
* Гыйләҗетдин Сәйфуллин (1873-1946), музыка остасы, халык җырларын җыючы.
* Имаметдин Сәйфуллин (1855-1923), педагог, «Яңа әлифба» авторы.
* Инсаф Сәйфуллин (1945), химик, РФ Дәүләт Думасы депутаты (*[[1995 ел|1995]]*).
* **[[Искәндәр Сәйфуллин]]**:
** Искәндәр Сәйфуллин (1861―1920), һөнәри хәрби (офицер), РИ һәм Азәрбайҗанның хәрби хезмәткәре.
** Искәндәр Сәйфуллин (1955), архитектор, Тукай премиясе иясе (2012).
* Равил Сәйфуллин (1936), икътисадчы.
* Рәшит Сәйфуллин (1918-1947), рәссам-график
* Ренат Сәйфуллин (1930), химик-технолог.
* Риф Сәйфуллин (1949), Сибай драма театры артисты, Россиянең атказанган (2022), Башкортстан АССР халык (1988) артисты.
*  Рөстәм Сәйфуллин (1983), подполковник, Россия Федерациясе Каһарманы (2022).
* Мөхәммәтфатих Сәйфуллин (*[[Фатих Сәйфи-Казанлы]]*, 1888-1937), язучы.
* Ташмөхәммәд Сәйфуллин, морза, Себер кадет корпусы татар теле укытучысы.
* Франис Сәйфуллин (1950), III һәм IV чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты. БР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре.
----
;Сәйфуллина
* Гөлшат Сәйфуллина (1927), җырчы (*сопрано*).
* Лидия Сәйфуллина (1889—1954), язучы.
* Хәлимә Сәйфуллина (1928), теш табибы, профессор.

## Моны да карагыз
* **[[Сәйфетдинов]]**

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
BitTorrent (протокол)

**BitTórrent** (инглиз теленнән **бит агымы**) — Интернет аша файллар белән кооператив алышу өчен махсус пиринг (P2P) челтәр протоколы.

Файллар өлешләп җибәрелә, клиент (программа)  һәр кисәкне үзенә ала һәм  башка клиентларга да тарата. Шуның хисабына йөкләнеш киметелә: һәр аерым алган клиент чыганакка йөкләнешне һәм аннан бәйлелекне киметә.

Протоко Брэм Коэн тарафыннан ясалган, элек ул беренче  «BitTorrent» клиентын  Python телендә язган.. Беренче версия  2001 елның 2 июлендә җибәрелә.

Бүгенгесе көндә, файллар белән BitTorrent протоколы аша алышу өчен күп төрле башка клиент-программалар бар.

Төркем:Файллар алмаштыру челтәрләре
Төркем:BitTorrent
Төркем:Файллар алмаштыру протоколлары
Төркем:Интернет
Лотфуллин

**Лотфуллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Лотф-Аллаһ («*Аллаһның рәхимлесе, мәрхәмәт иясе*») сүзеннән ясалган.
* Гасыйм Лотфуллин (*[[Гасыйм Лотфи]]*, 1900-1991), балалар язучысы.
* Илдус Лотфуллин (1938), табиб-терапевт, профессор.
* Наил Лотфуллин (1952-1992), рәссам-график, шагыйрь. «Чыңгыз-хан» рәссамнар берлеген оештыручы.
* Марат Лотфуллин, генерал-майор.
* Шәһит Лотфуллин (Шәһит Таипов) (1937), СССР нефть сәнәгате министрлыгының (1982) һәм «Татнефть» җәмгыятенең (1997) шәрәфле нефтьчесе, Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалеры.

Төркем:Фамилияләр
Xäleb öçen suğış

**Xäleb öçen suğış** (ğäräpçä عركة حلب‎) —  2012 yılda başlağan ber yaqtan Süriä qorallı köçläre, ikençe yaqtan kisken qaraşlı islamistlar, AQŞ yaqlağan "urtaça" islamist qorallı törkemnäre (Süriä irekle ğäskäre) Xäleb tiräsendäge qanqoyğıç bäreleş, Süriä watandaşlar suğışında töp waqiğa.

Xäleb - xalıq sanı buynça Süriäneñ berençe şähäre, şuña kürä anıñ öçen suğış - nizağnıñ xälitkeç bäreleşe bulıp tora.

Xäleb öçen suğışta böyek illär mänfäğätläre bäreleşä, Räsäy Süriä räsmi xäkimiäten yaqlıy, AQŞ häm NATO xäkimiätkä qarşı çıqqan islamisllarnı yaqlıy, Törkiä qärdäş törekmän xalqın yaqlıy häm kördlärgä qarşı suğışa.

2012 yıldan şähärneñ könbatış öleşen Şüriä ğäskäre tota, könçäğış öleşe - islamist törkemnäre kontrole astında.

2016 yılnıñ közennän Süriä xäkimiät ğäskäre Räsäy Xärbi-ğälämi köçläre, şulay uq Löbnan, İran, Ğiraq irekçeläre yärdämendä böten Xäleb şähären islamistlardan azat itä başladı.

Süriä xökümät köçläreneñ uñışların kürep, AQŞ törle yullar belän azat itügä qarşılıq itä başlıy, şul isäptän Suriä cirenä qanunsız interventsiäsen oyıştırıp Süriä ğäskären höcüm itte.

Xäleb öçen suğış turında xalıqara matbuğat çaralarında mäğlümat suğışı başlandı.

2016 yılnıñ 13-14 dekäberendä küp kenä matbuğat çaraları buyınça Süriä qorallı köçläre Räsäy hawa-ğälämi köçläre häm İran ixtıyariläre yärdämendä Xäleb şähären terroristik törkemnärdän azat itä.
## Sıltamalar
* Syria crisis: Assad’s new offensive in Aleppo — Wednesday 8 August
* Алеппо до и во время войны.

Төркем:Ватандашлар сугышлары
Төркем:Низаглар
Төркем:Сүрия тарихы
Yohannes Käbin

**Yohannes Käbin** (1905 yılnıñ 11 (24) sintäbere, Rannu, Wezenberg öyäze, Estländiä gubernası, Räsäy impiriäse — 1999 yılnıñ 25 üktäbre, Tallinn, Estoniä) — säwit partiä-däwlät eşleklese.

## Tärcemäi xäle
1905 yılda eston kerästiännäre ğailsendä tuğan. Yäş çäqta ğailä belän Peterburgqa küçep kitkän. Ätise ülgäçten ğailä Gatçina öyäze Susanino awılında uçastkanı satıp alıp, anda töplänä. 1925-1926 da Karl Libknext is. Liningrat säwit-partiä mäktäben tämamlağan. 1927-1931 dä Peterburg gubernası Gatçina öyäze Susanino awıl şurası räise. 1927 dän BKP(b) äğzası. 1931 dän Liningrat ölkäsendä partiä eşendä. 1936-1938 dä Qızıl Pırafisura institutinda uqığan. 1939-1941 dä İ.M.Gubkin is. Mäskäw nifet institunda marksizm-lininizemneñ ölkän uqıtuçısı. 1941 neñ äprilennän EKP ÜK matbuğat siktırı mödire itep bilgelänä. SSRB häm Öçençe Reyx arasında suğış başlanğaç, ivakuatsiälänä, Yarıslaw ölkäsendä partiä, kamasmul häm säwit aktivı öçen kurıslar belän çitäkçelek itä häm berqädär waqıt Omsk ölkäseneñ Tavriçeskoye rayunında partiä eşendä bula. 1944 tä qaban Estoniägä qaytıp EKP ÜK täşwiqät bülege mödire urınbasarı itep bilgelängän. 1946 dan yaña tözelgän EKP ÜK qarşındağı Partiä tarixı institutı başlığı.

1950 dä EKP ÜK berençe sikritäre urınında Nikolay Karotammnı almaştıra. Başta stalininzem tarafdarı bulıp sanalsa da, waqıt ütüe belän Mäskäwdän bäysezräk säyäsätne alıp bara başlağan. 1978 yılda ESSR Yuğarı Şurası itep bilgelänä häm bu wazıyfada 1983 yılğa qädär eşli.

Estoniä bäysezlege torğızılğaçtın Estoniädä qala. 94 yäştä ülgän.

## Däwlät büläkläre
** Satsialistik Xezmät Qaharmanı (23.09.1975)
** 6 Linin urdinı (20.07.1950; 23.09.1955; 1.03.1958; 23.09.1965; 27.08.1971; 23.09.1975)
** Üktäber İnqilabı urdinı (12.12.1973)
** 2 Xezmät Qızıl Bayrağı urdinı (18.06.1946; 17.06.1981)
** Xalıqlar Duslığı urdinı (23.09.1985)
** Xezmättäge batırlığı öçen midäle (25.12.1959)
**  Vladimir İlyä ulı Linin tuğan könenä 100 yıl tulunı bilgeläp ütü yözennän midäle
** 

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Дельта-функция

**Дельта-функция** яки **Дирак дельта функциясе**, **δ-функция** — нокталы тәэсирне күрсәтүче яки бер ноктада тупланган физик зурлыклар (масса, коргы, көч һ.б.) тыгызлыгын тасвирлаучы гомумиләштерелгән функция.

Мәсәлән бер ноктада а тупланган m массасы тыгызлыгы бер үлчәмле Евклид фәзасында болай күрсәтелә: m\delta(x-a).

Инглиз физигы Поль Дирак тарафыннан кертелгән.

## Тасвир

Бер чын үзгәрмә зурлыктан дельта-функция \delta(x) болай билгеләнә:

* \delta(x)=\left\{\begin{matrix}
   +\infty, & x=0, \\
   0, & x\ne 0; \\
\end{matrix}\right.
* \int\limits_{-\infty}^{+\infty}\delta(x)\,dx=1.

Әлеге билгеләмәдән бик мөһим үзлеге чыгарыла:

: \int\limits_{-\infty}^{+\infty}\delta(x-y)f(x)\,dx=f(y)

Дельта-функциядән чыгарылма һәркайда 0 гә тигез, тик   x=0 ноктасында \pm\infty тигез.

## Үзлекләре
* Нуль белән теләгән интервал буенча дельта-функциядән интеграл 1-гә тигез.
* x\delta^\prime(x)=-\delta(x).
* \delta(f(x))=\sum_k\frac{\delta(x-x_k)}, биредә x_k — f(x). функциясенең нульләре

*  дельта-функцидән баштагы функция - Хевисайд функциясе
: \theta(x)=\left\{\begin{array}{*{35}{l}}
   0, & x0. \\
\end{array}\right.
* Фильтр үзлеге:
\int\limits_{-\infty}^{+\infty}f(x)\delta(x-x_0)\,dx=f(x_0).

* Интеграль күренеше:
: \delta(t)=\frac{1}{2\pi}\int\limits_{-\infty}^{+\infty}e^{i\omega t}\,d\omega.

## Әдәбият

*Дирак П. А. М. Основы квантовой механики / Пер. с англ. — М., 1932 (есть много переизданий).
*Кудрявцев Л. Д. Краткий курс математического анализа. — Том 2. — ISBN 5-9221-0185-4.
*Weisstein, Eric W. Delta Function (англ.) на сайте Wolfram MathWorld.
*Хермандер Л. Анализ линейных дифференциальных уравнений. — Том 1.
*Хермандер Л. Линейные дифференциальные операторы в частных производных.
*Гельфанд И. М., Шилов Г. Е. Обобщённые функции и действия над ними.
*Краснопевцев Е. А. Математические методы физики. Избранные вопросы.

Төркем:Дифференциаль исәпләү
Төркем:Математик анализ
Төркем:Функцияләр
Сазлык сазанагы

**Сазлык сазанагы** () — арчанлылар гаиләлегенә кергән озынча яфраклы, ак чәчкәле куак үсемлек.
Ак тукранбаш

**Ак тукранбаш** - кузаклылар гаиләлегенә кергән тумалак чәчкәле, өчәрләп торган түгәрәк яфраклы үлән; шикәрлелеге 90-100 кг/га; серкәлелеге 26-37 кг/га.
Балтырган

**Балтырган** (лат. *Heracleum*) — чатырчәчәклеләр семьялыгыннан ике яки күпьеллык үләннәр ыругы. Көпшә сабаклы, киң киртләч яфраклы, чатыр чәчкәле күпьеллык үлән.

## Таралуы
70 тән артык төре билгеле, башлыча, Төньяк ярымшарның уртача поясында киң таралган. Татарстанда табигый шартларда бер төре – Себер балтырганы (H. sibiricum) очрый. Дымлы болыннарда, ташландык җирләрдә, елга буйларында, куак араларында үсә.

## Ботаник тасвирлама
80–150 см озынлыктагы үсемлек. Тамыры юан, орчыксыман, тышкы яктан саргылт, эче ак. Сабагы кабыргалы, төкле, өске өлеше ботаклы. Яфраклары каурыйсыман яки өчәрле, пластинкалары 20–50 см озынлыкта һәм шундый ук киңлектә. Чәчәкләре катлаулы чатырда, яшькелт-сары аерчалы. Җимеше – озынча түгәрәк икеорлыкча. Июль ахыры – август башында чәчәк ата. Орлыклардан үрчи (бер үсемлек 8 меңгә якын орлык бирә).

## Куллану
Яфраклары, сабагы һәм яшь бәбәкләре ашарга яраклы. Яшел өлешләре С витаминына, каротин, аксым, шикәр, дуплау матдәләре, тимер, никель, марганец, бакырга һ.б. бай.

Эфир мае булу сәбәпле, балтырганның үзенчәлекле исе бар.

Халык медицинасында аппетитны ачу өчен, гастрит һәм тире авыруларын дәвалаганда файдаланыла.

Декоратив, баллы үсемлек. .

Биеклеге 3 м җитә торган Сосновский балтырганы (H. sosnowskyi) очрый. Ул безнең якларда инвазив үсемлек төре булып, табигый экосистемаларга зур зыян китерә.

## Искәрмәләр
Төркем:Үсемлекләр

Төркем:Ботаника
Төркем:Инвазив төрләр
Төркем:Үләннәр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Дүләнә

**Дүләнә** — розасыманнар гаиләлегенә кергән ак чәчкәле, сары яки кызыл җимешле, эре энәле куак үсемлек; шикәрлелеге 15–17 кг/га.

Элекке заманнарда ук бу куакны русларда «боярыня, боярка, боярышник» дип атап йөрткәннәр.

Әйтергә кирәк, бу исем бик хаклы рәвештә бирелгән, чөнки ул матур да,. гадәттән тыш файдалы да куак, җимешләре дә тәмле, үстерү өчен дә та­ лымсыз. Аның файдалы яклары безнең эраның беренче гасыр башында ук билгеле булган.

Безнең илдә дүләнәнең 70 кә якын төре үсә. Медицинада дүләнәне. төрле йөрәк-кан тамырлары авыруларын дәвалау өчен кулланалар. Аның 1 җимешләрендә организм өчен кирәкле матдәләр комплексы гаҗәп уңай нисбәттә тупланган. Шунысы мөһим: озак кулланганда да бу матдәләр организмда җыелып тормый, вакытында чыгып китәләр. Шуңа күрә бу җимешләр олы яшьтәге кешеләр өчен бигрәк тә файдалы. Дүләнә җиешләрен ашагач, аларның арыган йөрәге көч ала һәм ныгый.

Дүләнә согы гомумчыныктыру үзлегенә ия. Сок ясау өчен, 0,5 кг җитлек­ кән җимешләрне иттарткыч аша уздыргач, ярты стакан су өстәп, болгата- болгата 40-45 градуска кадәр җылытырга. Сөзәргә һәм сыгарга. Бу сокны көненә 3 тапкыр 1 аш кашыгы күләмендә ашар алдыннан эчәргә кирәк.
Сергиополь (мәгънәләр)

**Сергиополь** — торак пункт атамасы.
* Сергиополь — БР Дәүләкән районындагы авыл.
* Сергиополь — Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендәге шәһәр ().

Төркем:Топонимнар
Нарат җиләге

**Нарат җиләге**(лат. *Vaccinium vitis-idaea*) — арчанчалар семьялыгыннан мәңге яшел куакчык. Ялтырап торган яшел яфраклы, алсу чук чәчкәле, вак кына әче кызыл җимешле, җиргә түшәлүче үсемлек; продукциясе 20–25 кг/га.
## Таралуы
Төньяк ярымшарның уртача һәм салкын поясларында таралган.

ТР территориясендә ылыслы, катнаш һәм яфраклы урманнарда үсә.
## Ботаник тасвирлама

25 см га кадәр биеклектәге үсемлек, озын шуышма тамырчалы. Сабагы туры, тармаклы. Яфраклары вак, эллипссыман, итләч, өсте куе яшел, ялтыравыклы, асты ачык яшел, тонык, таркау көрән нокталы. Чәчәкләре аксыл-алсу, иенке чукларда, җиңелчә генә хуш исле. Җимеше – күп орлыклы, шарсыман ачык-кызыл җиләк. Май–июньдә чәчәк ата. Җимешләре август–сентябрьдә өлгерә. Күбесенчә тамырчалардан үрчи.
## Куллану
Җимеш һәм яфракларында органик кислоталар, шикәр, дуплау матдәләре, С һәм Р витамины, эфир мае бар.

Җиләкләре татлы ашамлыклар әзерләүдә файдаланыла.

Халык медицинасында яфрак төнәтмәсе бәвел кудыру һәм антисептик чара, бал белән пешерелгән нарат җиләге үпкә туберкулёзын дәвалауда кулланыла.

Яфрагын тире иләү өчен кулланырга була.

Декоратив, баллы үсемлек.

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
## Искәрмәләр
Аю баланы

**Аю баланы** — аклы-аллы вак кына чәчкә аткан, кызыллы-сарылы кушар-кушар җимеш биргән, аксыл кабыклы куак үсемлек.
Песи үләне

**Песи үләне** — катлаулы чәчкәлеләр гаиләлегенә кергән кыска гына шау яфраклы, сары чук чәчәкле үсемлек.
Кәрешкә

**Кәрешкә** - кузаклылар гаиләлегенә кергән тезмә яфраклы, уралып торган мыеклы, вак кына ирен чәчәкле үсемлек; шикәрлелеге 70 кг/га.
Кандала үләне

**Кандала үләне** — ирен чәчкәлеләр гаиләлегенә кергән нык тармакланып үсүче ак яки сары чәчәк ата торган начар исле үсемлек; шикәрлелеге 100 кг/га.
Кара бөрлегән

**Кара бөрлегән** (лат. *Rubus caesius*)— күгелҗем кура җиләге, розачалар семьялыгыннан ярымкуаклар төре.

## Ботаник тасвирлама
Туры үсә торган, дугасыман яисә түшәлмә сабаклы; күп яктан кура җиләгенә охшаш. Аерым билгеләре — көчле кырлы үрентеләре бар, кызыл шәмәхә төстә һәм эләктереп алучан бөгелгән чәнечкеле; чәчәкләре ике җенесле, эре, күпчелеге ак, озын чукларга җыелган; җимешләре — кара яисә шәмәхә төстә, катлаулы каты җимеш.

## Таралуы
Татарстан территориясендә кыргый төре су баса торган болыннарның дымлы туфракларында, сулыкларның яр буйларында, чокырларда, һәм урман кисентеләрендә очрый, тоташ үтеп чыкмаслык куаклыклар барлыкка китерә.

## Куллану

Кара бөрлегән йорт яны кишәрлекләрендә үстерелә, 4–8 % шикәр, 0,8–1,4 % кислоталар, С витамины, каротин булган эре, тәмле җимешләр бирә. Яңа өлгергән һәм киптерелгән килеш, эшкәртү өчен (кайнатма, джем һ.б.) кулланыла. Кара бөрлегән тамыр үргеннәре һәм үрентеләрдән үрчи. Якынча 300 сорты билгеле, Татарстан шартларына туры сабаклы — «Агавам», «Чероки», «Эльдорадо», «Уфимская местная»; түшәлмә сабаклы «Лукреция», «Гималайя», «Торнлесс Логан», «Максвелл Эрли» сортлары туры килә. Кара бөрлегән кышка чыдам, туфракка таләпчән түгел, элгәреге культураларга органик ашламалар кертү һәм сугаруны ярата. Яз һәм көз көне кыраулар башланганчы утырталар. Рәт аралары 1,5–2 м, рәтләрдә үсемлекләр арасы 0,75 см була. Вегетация чорында плантацияне чүп үләннәрдән чистартып, ашламалар кертеп һәм сугарып торалар.

ТР шартларында кара бөрлегән үсентеләрен кыш көне өшемәсен өчен җиргә бөгеп калдыралар.

Уңышы 1 га дан 50–70 ц.

Кара бөрлегән плантацияләрен хуҗалыкта файдалану вакыты 12–15 ел.
.

## Искәрмәләр
Төркем:Үсемлекләр

Төркем:Ботаника
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Куаклар
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Испәрәк

**Испәрәк** — казаяклылар гаиләлегеннән зәңгәр һәм алсу чәчәкле кыргый яки акча үсемлеге.

## Искәрмәләр
Зелпе

**Зелпе** () — парлап урнашкан вак яфраклы, хуш исле алсу һәм ак чәчәк ата, кара коңгырт төстәге җимеш бирә торган үсемлек.

Әгәр кызылчык соң өлгерә торган җимеш булса,  зелпе иртә өлгерә торганнардан. Аны кипкән килеш озак сакларга була, бу очракта да аның бар файдалы сыйфатлары сакланып калачак. Ә алар  аз түгел. Мәсәлән, анда С витамины лимондагыдан ким түгел. Монда А,  В1 В2, Р витаминнары бар. Зелпе җимешләре төнәтмәсе белән күзләрне юарга, авыз чайкарга була,  ботакларының кайрысы аппетитны ача. Зелпе ашказаны-эчәк трактын  дәвалый, цинга чирен, онкологик авыруларны кисәтә, организм күзәнәкләрен картаюдан саклый. Гипертония авыруы, азканлылык булганда ярдәм итә.  Бу җимештәге микроэлементларның нинди файдасы бар? * Йод. Калкансыман биз авыруларына профилактик чара булып тора.  * Цинк. Тирене сәламәтләндерә. Ашкайнатуны яхшырта, яраларны төзәтә.  * Калий. Кан басымын нормальләштерә, йөрәк һәм кан тамырлары өчен ; файдалы. * Магний. Стресслардан саклый.

Зелпедә тагын алюминий, фосфор, барий, стронций, тимер, кремний, бакыр , һәм кальций бар. Зелпе җимешләре хәтерне яхшырта ала. Алар шулай ук кан ' агуны киметергә, температураны төшерергә, кан тамырларының стенкаларын ныгытырга, иммунитетны яхшыртырга сәләтле. Атеросклероз авыруы, юан эчәк ялкынсынганда (авыртуны киметергә булыша) һәм гастрит авыруы  булганда файдалы. Зелпе организмнан авыр металл тозларын чыгара. Әгәр  ике атна дәвамында экзема яки трофик җәрәхәт белән зарарланган тирене  зелпе согы белән эшкәртсәң, сизелерлек уңышка ирешергә була.  Бөерләр һәм ашказаны авырганда, гипертония булганда дәвалану өчен төнәтмә. 1 стакан кайнар суга 1 аш кашыгы җимеш салып (кипкәне дә ярый), термоста 5 сәгать төнәтергә. Көненә 3 тапкыр 2 аш кашыгы эчәргә.

Шешенүләрне киметү өчен рецепт. 1 стакан салкын суга 1 аш кашыгы зелпе кайрысы салырга. Сүрән утта 15 минут кайнатып сөзәргә. Көненә 3 тапкыр, ашарга 30 минут кала, 1 аш кашыгы эчәргә.

Зелпе кайрысыннан ясалган төнәтмә белән күзләрне юдырырга һәм авыз I куышлыгын чайкарга була. Моның өчен 2 аш кашыгы вакланган кайрыга 1 « стакан салкын су салып, сүрән утта 15 минут кайнаталар. Сөзгәч, төнәтмәне кулланырга ярый. Тамак төбен яфракларының төнәтмәсе белән дә чайкарга була. Тик яфракларны чәчәк ату чорында җыярга кирәк. Рецепты болай: 1 балкашык кипкән яфракка 1 стакан кайнар су салып ярты сәгать тотарга һәм сөзәргә. Бу төнәтмә белән яраларны да эшкәртергә ярый.

## Атама
**Зелпе** сүзе гар. *зөлеф* — «бөдрә толым» сүзеннән.

## Искәрмәләр
Алтынбаш

**Алтынбаш** —  катлаулы чәчәклеләр гаиләлегенә кергән алсу чәчәкле, сары серкәле дару үләне.
Кыңгырау чәчәк

**Кыңгырау чәчәк** () — кыңгырау чәчәклеләр семьялыгыннан бер яки күпьеллык үләннәр һәм ярымкуаклар ыругы. Кечкенә кыңгырауга охшаган шәмәхә яки куе зәңгәр төстәге чәчәкле үсемлек. Кыңгырауларның 400ләп төре бар. Алар уртача климатлы илләрне үз итә.

## Таралуы
400гә якын төре билгеле, Төньяк ярымшарның уртача һәм салкын поясларында таралган. Татарстан территориясендә 12 төре үсә. Каты төкле кыңгырау чәчәк (C. cervicaria), оеш кыңгырау чәчәк (C. glomerata), Себер кыңгырау чәчәге (C. sibirica), кычыткан яфраклы кыңгырау чәчәк (C. trachelium) һәм башка бөтен районнарда очрый. Урманнарда, болыннарда, сөзәклекләрдә, юл буйларында үсә. Күләгәгә һәм салкынга чыдам.
Табигый шартларда алар Кавказда, Себердә, Урта һәм Көнбатыш Азиядә, Ауропада, сирәк кенә Төньяк Америкада очрый.  

## Ботаник тасвирлама
120 см биеклеккә җитүче күпьеллык үсемлек. Сабагы туры, еш кына төкле. Яфраклары чиратлашкан, бөтен. Чәчәкләре ябышып үскән таҗ яфракчыклы, кыңгырау рәвешендә, зәңгәр, күк, сирәк кенә шәмәхә төстә, себеркәч яки чуксыман чәчәк төркемендә. Җимешләре — күп орлыклы тартмачык. Май-августта чәчәк ата. Орлыктан үрчи.

## Төрләре
Суган тамырлы кыңгырау чәчәк (C. rapunculoides), шәфталу яфраклы кыңгырау чәчәк (C. persicifolia) бакчаларда декоратив үсемлек буларак үстерелә.

Ончыл кыңгырау чәчәк, оеш кыңгырау чәчәк, чуклы кыңгырау чәчәк һәм башкалар — баллы.

Киң яфраклы кыңгырау чәчәк (C. latifolia), түгәрәк яфраклы кыңгырау чәчәк (C. rotundifolia), Идел буе кыңгырау чәчәге (C. wolgensis) ТРның Кызыл китабына кертелгән.
Төркем:ҮсемлекләрТөркем:Ауразия флорасыТөркем:Үләннәр

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Эт шомырты

**Эт шомырты** - ак, күгелҗем чәчәкле, чәнечкеле кара кабыклы, йомшак кына кара җимешле тугай куагы.
Катырган

**Катырган** —  иртә язын ак, алсу чәчәк аткан һәм көрәнсу яшел төстәге әчкелтем җимеш биргән чәнечкеле куак.

Аның икенче исеме — «себер винограды». Крыжовник җимешләре — яхшы диетик продукт. Алар симергәндә, матдәләр алмашы бозылганда (бу очракта аны 1 ай буе көн саен 3 стаканга кадәр ашарга тәкъдим ителә) ярдәм итә. Шулай ук сидек куыгы, ашказаны-эчәк трак­ ты, йөрәк, бавыр авырулары, гиповитаминоз вакытында, кан тамырлары үткәрүчәнлеге артканда, азканлылык булганда файдалы. Күз күрү сәләтен яхшырту, шешләрне киметү, кан тамырларын ныгыту өчен кирәк. Крыҗов- ник иммунитетны күтәрә, организмнан авыр металл тозларын чыгара. Анда В группасы витаминнары, А, С, Е, РР витаминнары, фтор, кальций, калий, магний, тимер, күкерт, натрий, бакыр, йод, фосфор, молибден, никель, марганец элементлары, органик кислоталар бар.

Хроник эч кибү һәм азканлылыктан интеккән кешеләргә крыжовник төнәтмәсен эчү файдалы. 2 стакан кайнар суга 2 аш кашыгы җиләк салып, сүрән утта 10 минут тотарга. Сөзәргә. Төнәтмәне суык килеш, ашаганчы, көненә 3 тапкыр чирек стакан күләмендә эчәргә кирәк.

Шикәр диабеты, бөер авырулары, энтерит, ашказаны һәм уникеилле эчәк авырулары белән интегүчеләргә крыжовник белән мавыгырга киңәш ителми.

Элекке заманда крыжовникны сәламәтләнү өчен түбәндәгечә куллан­ ганнар.

Колит, гастрит, энтероклит авырулары белән интегүчеләргә. 1 аш кашыгы  җиләккә 1 стакан кайнар су салып, 10 минут сүрән утта кайнатканнар. Суытып  сөзгәннәр. Төнәтмәне көненә 4 тапкыр чирек стакан күләмендә эчкәннәр.

Экземадан. 1 аш кашыгы җиләккә 1 стакан кайнар су салырга һәм 10 ми- I нут кайнатырга. Сөзеп суытырга. Төнәтмәне авыру урыннарга ышкырга.

Күз төбендәге кара көйгән (күгәргән) урыннарны дәвалау өчен, туң- дырылган җимешләрне бераз гына эретергә, тик алар салкын булып калырга тиеш. 1 минутка күз тирәсенә куярга. Аннан 1 минутка җылы сөткә манчылган кыяр куярга. Процедураны бер-бер атлы 4 тапкыр кабатларга.

## Искәрмәләр

Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Җимеш агачлары
Төркем:Куаклар
Бәдәм

**Бәдәм, бадәм** (миндаль) — гөлчәчәклеләр гаиләлегенә кергән тал яфраклы, ак, алсу чәчкәле, чикләвексыман җимеш биргән көньяк агачы. Көрән, кызгылт-сары кабыклы, Ботаклары өскә тырпаеп тора, кыска ботаклары бар. Яфрак ярганда ук яисә ярганчы чәчәк ата. Җимеше — каты төшле. Орлыкларында хуш исле бадәм мае бар, аны медицинада һәм азык сәнәгатендә кулланалар. Төньяк ярымшарның уртача һәм субтропик поясында  — 40 төре, элекке Союзда, Евпопаның Көнягында, Кырымда, Урта Азиядә, Себердә, Көнчыгыш һәм Көнбатыш Кавказ артында 17 төре үсә. 2 төре кызыл китапка кертелгән.

## Искәрмәләр
7. Биологиядән русча-татарча аңлатмалы сүзлек, 1998.
Тимер тигәнәк

**Тимер тигәнәк** — аксыл миләүшә төсендәге йөзләгән вак чәчәк төркеменнән торган түгәрәк башлы, баллы үсемлек.
Бөтнек

**Бөтнек** (лат. *Mentha*) — иренчәчәклеләр семьялыгыннан күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыруг. Куе яфраклы, вак кына алсу чәчәкле, хуш исле күпьеллык үлән; медицина, парфюмерия, кондитер товарлары хәзерләгәндә һәм аш тәмләткеч сыйфатында кулланыла.

## Таралу
50 ләп төре билгеле, күбрәк Төньяк ярымшарның уртача поясында очрый.

Татарстанда 4 төре бар. Кыр бөтнеге (M. arvensis), озын яфраклы бөтнек (M. longifolia) барлык районнарда һәм урманнарда таралган. Борыч бөтнек (M. piperita) һәм башаклы бөтнек (M. spicata) эфир майлы һәм дару үләне буларак бакчаларда үстерелә.

## Ботаник тасвирлама
Тамыры чуксыман, өстә ята. 15-40 см озынлыктагы үсемлекләр. Сабаклары туры, 4 кырлы, ботакланучан. Яфраклары бөтен, тешле яки тешәүле. Чәчәкләре вак, таҗы аксыл шәмәхә-алсу яки кызыл-шәмәхә төстә, башаксыман чәчәк төркемендә, кыр бөтнегенең чәчәкләре куентык боҗраларында. Җимеше 4 чикләвекчектән гыйбарәт. Июнь-сентябрь айларында чәчәк ата, җимешләре июльдән алып октябрьгә кадәр өлгерә. Вегетатив юл белән (тамырчалардан) үрчиләр.

## Куллану
Җир өстендәге өлешләрендә флавоноидлар, каротин, органик кислоталар, эфир мае бар. Бакчада үстерелә торган төрләреннән ментол алалар, ул валидол, валокордин, Зеленин тамчысы һәм башкалар составында бар.

Халык медицинасында тынычландыру, тир, какырык чыгару өчен, ашказаны авырулары вакытында кулланыла.

Барлык төрләре дә баллы үсемлекләр. 
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
## Искәрмәләр
Төнгеш

**Төнгеш** яки *арыслан койрыгы* — елга кырыйларында, ташландык җирләрдә үсә торган күпьеллык баллы үлән.
Күкебаш

**Күкебаш** — кыярчалар гаиләлегеннән яз үсә торган күк һәм миләүшә төстә чәчәкләре булган үлән үсемлек.