open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1952 ел

## Вакыйгалар
* 1 июль — АКШ-да компартия эшчәнлеге тыела.
* 23 июль — Мисыр инкыйлабы, монархияне бетерү.
* 6 сиʜтәбер — Женевада авторлык хокукы турында халыкара конвенция имзалана.

## Туулар

*2 гыйнвар — Гүзәл Вәлиева-Сөләйманова, сәнгать белгече.
*5 гыйнвар — Василий Лихачев, дәүләт эшлеклесе, юрист, Татарстан Дәүләт шурасы рәисе, Россиянең Европа берлегендә даими вәкиле.
* 8 гыйнвар — Валерий Кандилов, ТР социаль-икътисадый мониторинг комитеты рәисе (2017 елдан).
* 9 гыйнвар — Наил Латфуллин, Уфада яшәп иҗат иткән татар рәссамы. 
* 6 февраль — Зәки Үмәров, танылган самбо көрәшчесе.
* 15 март — Николай Колесников, Олимпия чемпионы.
* 16 март — Таһирә Минһаҗетдинова, опера җырчысы, Праһа халыкара консерваториясе профессоры.
* 15 апрель — Нәҗип Бәдретдинов, баянчы, ТР атказанган артисты (1992).
* 7 июнь — Орхан Памук, төрек язучысы.
* 21 август — Ләлә Миңнуллина, драма актрисасы, ТР халык артисты.
* 29 август — Нурия Сәйяр, татар балалар язучысы, журналист.
* 12 сентябрь — Марат Дәүкәев, балет артисты (*[[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]]-[[РФ]]-[[АКШ]]*)
* 7 октябрь — Владимир Путин, икенче Россия президенты.
* 15 октябрь — Зилә Вәлиева, Татарстанның мәдәният министры.
* 16 ноябрь — Асия Минһаҗева, татар шагыйрәсе.
* 26 ноябрь — Асия Миңнуллина, рәссам-сынчы, Тукай премиясе лауреаты (*[[2010 ел|2010]]*).
* 27 ноябрь — Хәйдәр Гайнетдинов, татар шагыйре, язучы.

## Вафатлар

* 5 май — Зәйни Солтан, татар артисты, режиссер, тәрҗемәче. 
* 6 май — Мөхәммәт Гали, язучы, татар әдәбияты белгече.
* 1 июнь — Джон Дьюи, АКШ фәлсәфәчесе, педагог һәм психолог.
* 29 июнь — Мәҗит Илдар (*Әбдүшев*), театр артисты.

Төркем:1952 ел
Төркем:Еллар
1964 ел

## Вакыйгалар
* 25 март – Минзәлә елгасы буендагы нефтьчеләр бистәсенә Җәлил исеме кушыла. 
* 27 март — Аляскадагы җир тетрәүдә 118&nbsp;кеше һәлак.
* 30 апрель — Минзәлә совхоз-техникумы оештырыла.
* 28 май — Фәлестыйнны азат итү оешмасы нигезләнә.
* 30 июнь — беренче тапкыр якыннан Ай фотосурәтләре ясала.
* 16 октябрь — Кытай атом коралының беренче сынавын үткәрде.
* 22 октябрь — Француз фәлсәфәчесе, язучы Жан-Поль Сартр Нобель премиясеннән баш тарта.
* 24 октябрь — Замбия Республикасы бәйсезлеге игълан ителде.

## Туулар

* 4 февраль — Вячеслав Володин, РФ Дәүләт Думасы рәисе.
* 8 февраль — Һерман Греф, РФ Саклык банкы президенты (2007 елдан).
* 20 март — Радий Хәбиров, РФ һәм БР дәүләт эшлеклесе.
* 28 март — Ренат Әюпов, татар театр режиссеры.
* 6 апрель — Дэвид Вудард, Америка дирижеры һәм язучы.
* 7 апрель — Әбүзәр Фәйзуллин, виртуоз баянчы, ТР атказанган артисты (*[[1997 ел|1997]]*).
* 13 июнь — Илдус Мортазин, рәссам.
* 15 июнь — Кортни Кокс, АКШ актрисасы.
* 16 июнь — Рамил Хәйретдинов, тарих галиме, Тукай премиясе (*[[2016 ел|2016]]*).
* 25 август — Салиҗан Шәрипов, космонавт.
* 2 сентябрь — Киану Ривз, АКШ актеры.
* 1 октябрь — Дания Заһидуллина, әдәбият галиме, КФУ профессоры, ТР ФА академигы.
* 18 октябрь — Илсур Һадиуллин, министр урынбасары, ТР атказанган укытучысы.
* 14 ноябрь — Радик Шәймиев, «уңышлы бизнесмен».
* 18 ноябрь — Рәшит Заһидуллин, театр режиссеры.
* 29 декабрь — Фаил Фәтхетдинов, журналист, Кызыл таң мөхәрире (2001 елдан).

## Вафатлар

* 11 февраль — Иван Әлиев, генерал-майор (*[[1943 ел|1943]]*).
* 24 апрель — Ләбиб Айтуганов, танылган җырлар авторы.
* 4 июль — Самуил Маршак, совет шагыйре, драматург.
* 30 июль —  Ләбиб Каран, табиб, татар тарихы буенча хезмәтләр язган галим, шагыйрь. 
* 5 сентябрь — Сара Шакулова, математик-галим һәм мәгариф эшлеклесе.
* 15 октябрь — Коул Портер, АКШ композиторы.
* 18 ноябрь — Шон О’Кейси, ирланд драматургы.
* 29 ноябрь — Рәшит Рәхмәти Арат, тарихчы, Төркия һәм Алмания Фәннәр Академияләренең хокукый әгъзасы.
* 13 декабрь — Петр Сперанский, архитектор, театр рәссамы.

Төркем:1964 ел
Төркем:Еллар
1967 ел

## Вакыйгалар
* 29 март — Беренче француз атом су асты көймәсе суга төшерелә.
* 6 июнь — Берләшкән Гарәб Җөмһүрияте (*[[Мисыр]]*) президенты Сүәеш каналын ябу турында карар кабул итә.
* 31 июль — Нижнекамскнефтехим берләшмәсе беренче продукциясен бирә. 
* 8 октябрь — Боливиядә партизан-инкыйлабчы Че Гевара үтерелде.

## Туулар

* 10 гыйнвар — Зәки Әлибаев, әдәбият галиме, БР язучылар берлеге рәисе (*[[2017&nbsp;ел]]дан*).
* 29 гыйнвар — Салават Әбүзәров, шагыйрь.
* 23 февраль — Айдар Галимов, Башкортстанның һәм Татарстанның халык артисты.
* 13 март — Римма Васильева,
* 5 апрель — Рөстәм Башкуров, татар әдәбияты белгече.
* 11 май — Рөстәм Закиров, популяр татар җырчысы.
* 27 май — Илдус Габдрахманов, Татарстанның халык артисты (*[[2014 ел|2014]]*).
* 1 июль — Памела Андерсон, АКШ кино актрисасы, модель. 
* 12 июль — Люция Хәмитова, Академия театры артисты.
* 16 июль — Илһам Байтирәк, композитор, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2017).
* 26 июль — Зәйнетдин Батманов, урманчы, РФ Каһарманы.
* 14 август — Сергей Галицкий, миллиардер (*«Магнит» кибетләр челтәре хуҗасы*).
* 17 август — Зәйнәп Фәрхетдинова, татар җырчысы.
* 10 сентябрь — Илсөя Төхфәтуллина, драма актрисасы, ТР халык артисты (2016).
* 20 сентябрь — Кристен Җонстон, АКШ киноактрисасы.
* 13 октябрь — Кейт Уолш, АКШ кино актрисасы.
* 28 октябрь — Джулия Робертс, АКШ актрисасы.
* 10 ноябрь — Габдулла Вафин, татар язучысы (*[[Уфа]]*).
* 21 ноябрь — Илдар Халиков, Татарстан Республикасы премьер-министры.
* 21 декабрь — Михаил Саакашвили, Гөрҗистан президенты (*[[2004 ел|2004]]-[[2013 ел|2013]]*).

## Вафатлар

* 15 гыйнвар — Давид Бурлюк, футурист шагыйрь, рәссам.
* 26 май — Александр Кондратьев, язучы, шагыйрь.
* 5 июль — Әюп Гәрәй, шагыйрь.
* 18 сентябрь — Джон Кокрофт, инглиз физигы, Нобель бүләге лауреаты.
* 9 октябрь — Андре Моруа (*чын исеме Эмиль Эрзог*), француз язучысы.

## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары
* Бакый Урманче, татар сынчысы.

## Чыганаклар

Төркем:1967 ел
Төркем:Еллар
1971 ел

## Вакыйгалар

* 30 март — КПСС ХХIV Съездында Леонид Брежнев яңа «советы халкы» һәм «үсешкән социализм» турында сөйләп уза. 
* 5 июль — АКШ-да сайлау хокукы 18&nbsp;яшьтән бирелә башлый (*элек 21&nbsp;яшьтән иде*).
* 14 август — Бәһрәйн бәйсезлеген игълан итте.
* 1 сентябрь — Мисыр, Ливия, Сүрия илләрендә узган референдумларда Гарәб Җөмһүриятләре Федерациясе конституциясе расланды.
* 1 сентябрь — Катар үз бәйсезлеген игълан итә.
* 15 сентябрь — «Гринпис» оешмасы нигезләнә.

## Туулар

* 9 май — Римма Гайсина, драма актрисасы, Татарстан Республикасының Атказанган артисты (2019).
* 15 июнь — Тупак Шәкүр, АКШ рәп стиле башкаручысы (*1971—1996*).
* 13 июль — Ирадә Әюпова, ТР мәдәният министры.
* 3 август — Айдар Сәлимгәрәев, Татмедиа җитәкчесе (2019 елдан).
* 18 август — Шамил Фәрхетдинов, татар артисты.
* 18 сентябрь — Гөлнара Габдрахманова, Архив дәүләт комитеты рәисе (*[[2018 ел]]дан*). ТР атказанган укытучысы (*[[2016 ел|2016]]*).
* 10 октябрь — Гөлназ Әдһәмова, рәссам.
* 22 октябрь — Айдар Тимербаев, җырлар язучы, автор-башкаручы, ТР атказанган артисты (2019).
* 28 ноябрь — Павел Шеремет, беларус тележурналисты.

## Вафатлар

* 1 февраль — Әмәт-Хан Солтан, совет хәрби очучысы.
* 13 февраль — Кәшшаф Патии, шагыйрь, педагог, мулла. Габдулла Тукайның дусты.
* 21 февраль — Ибраһим Гази, татар язучысы, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 15 сентябрь — Никита Хрущев, ССРБ җитәкчесе (*1953—1964*).
* 21 ноябрь — Сөббух Рәфыйков, татар язучысы.

Төркем:1971 ел
Төркем:Еллар
1972 ел

## Вакыйгалар
* 10 апрель — Чаллыда шәһәр һәм КамАЗ төзелеше тарихы музеен ачу турында карар кабул ителә.
* 22 май — Цейлон яңа конституцияне кабул итә һәм бәйсез Шри-Ланка җөмһүрияте буларак игълан ителә.
* 17 июнь — АКШ Япониягә Окинава утравын кайтаралар.
* 17 июнь — АКШ-да Уотергейтс низагы башлана.
* 17 июль-17 август — Казанда Research and Development - USA (*АКШта эзләнүләр һәм эшкәртмәләр*) күргәзмәсе уза. 
* 2 август — Мисыр һәм Ливия бер дәүләткә берләшү турындагы килешүне имзаладылар.
* 26 август — Мюнхенда XX&nbsp;Олимпия уеннары ачылды.

## Туулар

* 6 гыйнвар — Булат Гильванов, рәссам.
* 11 гыйнвар — Аманда Пит, АКШ кино актрисасы.
* 12 гыйнвар — Дилбәр Булатова, татар язучысы, публицист (*[[Башкортстан]]*).
* 18 гыйнвар — Алиса Галләмова, шаһматчы. 
* 19 март — Ренат Вәлиуллин, Татарстан дәүләт эшлеклесе, фән кандидаты.
* 30 апрель — Айдар Хәбетдинов, тарихчы-галим.
* 23 июнь — Зинедин Зидан, Франция футболчысы.
* 1 июль — Фәнис Җиһанша, Г.&nbsp;Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрының артисты, Татарстанның атказанган артисты. 
* 18 сентябрь — Озан Чолаглу, мәшһүр төрекләр композиторы.
* 22 октябрь — Лилия Фәттахова, шагыйрә, прозаик, язучы. Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (2019 елдан).
* 11 декабрь — Искәндәр Сираҗи, журналист. 
* 22 декабрь — Ванесса Паради, Франциянең кино актрисасы, шансон җырчысы, фотомодель.

## Вафатлар

* Александр Алемасов, 1937&nbsp;елның июль-сентябрь айларында ТАССР эчке эшләр халык комиссары. 1937-1942&nbsp;елларда ВКП(б)-ның Татарстан өлкә комитеты 1-нче сәркатибе. Татарстанда массакүләм сәяси репрессияләрне оештыручыларның берсе.
* 1 гыйнвар — Шакир Мөхәммәтҗанов, рәссам-график. 
* 17 гыйнвар — Газиз Мөхәммәтшин. татар язучысы, драматургы.
* 29 март — Сәгыйть Исәнбаев, татар әдәбият галиме.
* 30 март — Александр Ключарев, композитор.
* 24 апрель — Ибраһим Гафуров, драма актеры.
* 6 июнь — Якуб Агишев, татар әдәбият галиме, әдәби тәнкыйтьче.
* 18 сентябрь — Аллаһияр Вәлиуллин, татар композиторы.
* 19 октябрь — Ярми Сәете, БАССР халык чәчәне.
* 4 ноябрь — Петр Шафранов, Советлар Берлеге Каһарманы, генерал-полковник.
* 25 декабрь — Мансур Абдрахманов, татар фәлсәфәчесе.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Фатих Хөсни, татар язучысы.
* Шәүкәт Галиев, татар шагыйре.

## Чыганаклар

Төркем:1972 ел
Төркем:Еллар
Илдус Ахунҗанов

**Илдус Ахунҗанов** — әдәбият тәнкыйтьчесе.

Илдус Ахунҗанов 1930 елның 23 апрелендә Ижау шәһәрендә туа. Мәктәпне тәмамлагач, Казанга килеп, университетның тарих-филология факультетына укырга керә. Биредә укыганда республика газеталарында аның беренче рецензияләре күренә башлый. Ул елларда Казан дәүләт университетында махсус курс алып барган күренекле тәнкыйтьче Гази Кашшаф, яшь егетнең сәләтен күреп, аны «Совет әдәбияты» журналы редакциясенә эшкә ала. 1953-1958 елларда егет татар әдәбиятының штабында «кайный», Нәкый Исәнбәт, Муса Җәлил, Фатих Кәрим, Әхмәт Фәйзи, Сибгат Хәким һ.б.лар турында үзенчәлекле әдәби тәнкыйть мәкаләләре язып чыга.

1958-1964 елларда Илдус Ахунҗанов Татарстан радиосында, телевидениедә һәм Казан хроникаль фильмнар студиясендә эшли. Җитмешенче еллардан башлап И. Ахунҗанов матбугатта берсеннән-берсе кызыклы мәкаләләр бастыра. 1978 елда Татарстан китап нәшриятында аның “Рәссам һәм аның сүзе” дигән әдәби тәнкыйть мәкаләләре җыентыгы басылып чыга.

Илдус Ахунҗанов 1990 елда вафат була.

Төркем:Әдәби тәнкыйтьчеләр
Осло

thumb|Осло шәһәре
**О́сло** (норв. *Oslo*, [↓ʊʂˈlʊ] яки[↓ʊsˈlʊ]) — Норвегиянең башкаласы һәм иң зур шәһәре.

1050 елда Харальд III исемле патша Opslo (яки Oslo) кечкенә торак пунктка нигез салган.

Осло – җәяүлеләр һәм велосипедчылар шәһәре. Биредә автомобил магистральләре җир асты туннельләреннән үтә һәм шул сәбәпле урамнарда күп илләрдәге кебек юл тыгымнарын күрмәссең.

Шәһәрдә скульптуралар бихисап. Китап укый торган кыз, көймәдә бара торган ир-ат, чаңгыга баскан бала, кармакка капкан балык сыннары адым саен. Ослода бөтен дөньяга танылган, тиңе булмаган чаңгылар музее, кораблар музее, шулай ук палеонтология, этнография, минералогия музейлары.
## Тарих
Исланд скальд Сорри Стурлусонның «Җир даирәсе " буенча Ослога 1048 елда Харальд III нигез салучы дип искә алына. Археологик казу вакытында якынча 1000 елга караган христиан күмүләре табылган.
Урта гасырларда шәһәр тора ике кэлгэседэн Королева йозагы һәм Епископ йозагтан тора. Шәһәр диварлары чикләрендә 9 чиркәү, бер госпиталь, 400 гә якын агач йорт сәүдәгәр һәм һөнәрчеләр булган.

Король Хакон V Изге Норвегия башкаласы дип 1299 елда Акерсхус ныгытмасын төзегән. Урта гасырлар югары булган чорда Осло мөһим сәүдә пункты булды, шул исәптән Ганнзей берлеге белән дә элемтәләр булды. Халык саны ике тапкыр 3500 кешегә кадәр арткан.

## Искәрмәләр


*
Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Төньяк диңгез портлары
24 апрель

**24 апрель** — Милади тәкъвимендә дүртенче айның егерме дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 251 көн кала.

#### 

###### 
###### 
*  - ***Әрмәннәр геноциды [[хәтер көне]]*** ().
###### 
* ***Халыкара лаборатор [[хайваннар]]ны саклау көне*** ().
* ***Халыкара [[яшьләр]] солидарлыгы көне*** ().
### [[Апрель#.D0.9A.D0.B8.D2.A3 .D0.B2.D0.B0.D0.BA.D1.8B.D1.82.D0.BB.D1.8B .D1.85.D0.B0.D0.BB.D1.8B.D0.BA.D0.B0.D1.80.D0.B0 .D1.87.D0.B0.D1.80.D0.B0.D0.BB.D0.B0.D1.80|Киң вакытлы халыкара чаралар]]

## 
* 1788 ― Казан дары заводы эшен башлый.
* 1800 — Конгресс китапханәсе нигезләнә.
* 1833 — та газлы су патентлаша. 
* 1884 —  алман колониясе буларак игълан ителә.
* 1944 ― ССРБ хөкүмәте карары белән Казан университетының татар теле һәм әдәбияты кафедрасы ачыла.
* 1968 —  га керә.
* 1970 —  үзен җөмһүрият булып игълан итә.
* 1990 — Хаббл телескопы эшли башлый.

## 

* 1812 — Лазарь Будагов, 
* 1845 — Карл Шпиттелер, 
* 1856 —  Франция маршалы Петэн.
* 1862 — Николай Лихачёв,
* 1872 — Тэффи, *(Наде́жда Алекса́ндровна Лохви́цкая)*, Россия язучысы, шагыйрә, мемуарист, тәрҗемәче.
* 1883 — Тихон, 
* 1883 — Хәлил Дусмөхәммәтов, казакъ җәмәгать эшлеклесе, табиб, мөгаллим.
* 1886 — Иван Палантай, мари совет композиторы.
* 1909 — Хьордис Шимберг, 
* 1910 — Әбүбәкер Госманов, 
* 1910 — Владимир Бургсдорф, 
* 1915 — Усман Әлмиев, татар җырчысы.
* 1923 — Хәмзә Госманов, 
* 1924 — Алексей Чыргал-оол, 
* 1928 — Рәфика Әсфәндиярова, 
* 1929 — Рәис Бохараев, 
* 1930 — Фердинанд Фарсин, татар артисты. 
* 1934 — Яков Дамский, 
* 1938 — Вячеслав Кондратьев, 
* 1940 — Сью Графтон, 
* 1944 — Георгий Чагин, 
* 1944 — Дамир Галимов, башкорт режиссеры.
* 1945 — Сәгыйдулла Хафизов, язучы, әдәбият галиме, тәнкыйтьче.
* 1947 — Роҗер Корнберг, 
* 1947 — Эдуард Дәүләтов, 
* 1949 — Рауис Гәрәев, 
* 1952 — Жан-Поль Готье, 
* 1957 — Бамир Топи, 
* 1968 — Олугбәк Хамдам, 
* 1969 — Илсур Метшин,  мэры.
* 1972 — Сәлим Татаругылы, чечен көрәшчесе.
* 1974 — Илмирә Зарипова, 
* 1985 — Талия Миңнуллина, ТР ИҮА җитәкчесе (*[[2014 ел]]ның [[17 октябрь|17 октябреннән]]*).
* 1997 — Вероника Кадыйрмәтова,

## 

* 1682 — Аввакум Петров, православ дин әһеле.
* 1846 — Карл Фукс, алман табибы, ботаник, этнограф, тарихчы, археолог һәм нумизмат. 
* 1884 — Григорий Глинский, 
* 1896 — Николай Фирсов, 
* 1915 — Владимир Поливанов, 
* 1926 — Александр Архангельский, 
* 1940 — Фанни Брате, 
* 1945 — Миңнехан Мәсәгутев, 
* 1957 — Элизабета Хессельблад, 
* 1960 — Макс фон Лаве, 
* 1962 — Анатолий Мариенгоф, рус шагыйре, драматург, прозаик.
* 1964 — Герһард Домак, 
* 1964 — Ләбиб Айтуганов, танылган җырлар авторы. 
* 1968 — Соломон Вайс, 
* 1972 — Ибраһим Гафуров, драма актеры.
* 1975 — Сәлим Айткулов, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәренең укчысы, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1982 — Гали Зөлкәрнәев, башкорт язучы, тәрҗемәче, мөхәррир.
* 1997 — Мостафа Хәлилов, 
* 2004 — Михаил Симонов, очучы,  Советлар Берлеге каһарманы.
* 2014 — Петр Денисов, тарих һәм этнография галиме, профессор.
* 2019 — Дөрия Рамазанова, татар телчесе, фәннәр докторы, профессор. 
* 2020 — Валерий Грайфер,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:24 апрель
Осетин теле

**Осети́н теле** () — осетиннарның теле, сөйләшүчеләр саны якынча 500 мең кеше. Төньяк һәм Көньяк Осетиядә таралган.

Сөйләшүчеләр саны 450—500 мең кеше санала, аларның арасында Төньяк Осетиядә якынча 300—350 мең кеше яши.

2002 ел җанисәбе буенча осетин телен 9388 рус, 1866 әрмән, 1107 кабарда һәм 737 ингуш белә.

Хәзерге осетин теле кирил әлифбасына нигезләнә. Ул Төньяк Осетиядә 1938 елдан, Көньяк Осетиядә 1954 елдан кертелде. Осетин телендә хәзерге вакытта 42 хәреф керә (хәреф булып *дз*, *дж*, *гъ* кебек диграфлар да санала), шул исәптән алынма сүзләрдә генә кулланучы *ё*, *щ*, *ь*, *я* хәрефләре.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Алан теле клубы 
* «Хурзæрин» газетасы  

Төркем:Иран телләре
Литва теле

**Литва теле** () — литваларның теле, Литваның дәүләт һәм Европа Берлегенең рәсми теле. Бу телдә Литвада якынча өч миллион һәм Литва тышында 170 меңгә якын кеше сөйләшә. Латыш теле белән бергә балтыйк телләре төркеменә керә. Ул латин язмасы белән языла. Литвада 2 955 200 кеше (3460 Липка татарларын кертеп), яки халыкның якынча 86%-ы асаба литва теле сөйләшүчеләре булып тора; Литвада яшәүче башка милләт вәкилләре шулай ук билгеле дәрәҗәдә литва телендә сөйләшә. Дөньяда тулаем литва телендә сөйләшүчеләр саны якынча 3 200 000.

Литва телендә санскрит һәм латин телендә кебек классик телләрдә булган күп таныла торган сүзләр сакланып кала. Бу сүзләр Прото-Һинд-Европа теленнән килеп чыккан. Берничә мисал булып түбәндәге сүзләр тора:
* Литва телендә һәм санскритта  (угыл)
* Литва телендә һәм санскритта  һәм латинча *ovis* (сарык)
* Литва телендә  һәм санскритта *d<sup>h</sup>ūmas* һәм латин телендә *fumus* (төтен)
* Литва телендә  һәм санскритта  (икенче, башка)
* Литва телендә  һәм санскритта *vṛkas* (бүре)
* Литва телендә  һәм латин телендә *rota* (тәгәрмәч) һәм санскрит телендә *rat<sup>h</sup>as* (арба)
* Литва телендә  һәм латин телендә *senex* (карт кеше) һәм санскрит телендә *sanas* (карт)
* Литва телендә  һәм латин телендә *vir* (кеше) һәм санскрит телендә *vīras* (кеше)
* Литва телендә  һәм латин телендә *anguis* (латин телендә елан һәм литва телендә елан төре)
* Литва телендә  һәм латин телендә *linum* (җитен, инглиз телендәгеcompare 'linen' белән чагыштырыгыз)
* Литва телендә  һәм латин телендә *aro* (мин сукалыйм)
* Литва телендә  һәм латин телендә *iungo*, һәм санскрит телендә *yuñje* (mid.), (мин катнашу өчен керәм)
* Литва телендә  һәм латин телендә *gentes* һәм санскрит телендә *jántis* (кабиләләр)
* Литва телендә  һәм латин телендә *mensis* һәм санскрит телендә *masas* (ай)
* Литва телендә  һәм латин телендә *dentes* һәм санскрит телендә *dantas* (теш)
* Литва телендә  һәм латин телендә *noctes* (*nox*-ның күплек саны) һәм санскрит телендә *naktis* (төн)
* Литва телендә  һәм латин телендә *ignis* һәм санскрит телендә *agnis* (ут)
* Литва телендә  һәм латин телендә *sedemus* һәм санскрит телендә *sīdamas* (без утырабыз)
## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Балтыйк телләре
Һельсинки

**Һе́лсинки** (; **Һельсингфо́рс** — ) — Финляндиянең башкаласы һәм иң эре шәһәре, Уусимаа провинциясенең башкаласы. Илнең көньягында, Фин култыгының ярында урнашкан портлы шәһәр. Биредә башлыча ил өчен һәм чит илләргә суднолар төзиләр. Метросы да бар. Шәһәргә 1550 елда нигез салынган. Халкы 583 549 кеше. Чит илдән килеп торучыларның өлеше якынча 10%.
## Искәрмәләр

Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Финляндия шәһәрләре
Тирана

**Тира́на** () — Албания Җөмһүриятенең башкаласы. Илнең сәяси, иҗтимагый һәм икътисади мәркәзе.

1614 елда нигез салына, 1920 елдан алып – башкала.

## [[Дин]]
### [[Ислам]]
* Зур мәчет 
### [[Христианлык]]
#### [[Православие]]
* Гайсә пәйгамбәрнең яңадан тууы соборы
#### [[Католиклык]]
* Изге Павел соборы

## Искәрмәләр

Төркем:Аурупа башкалалары
Төркем:Тирана
Хетт теле

**Хетт теле** — үле тел, фәнгә билгеле булган һинд-аурупа телләре арасында иң борынгысы буларак санала. Чөй язулы истәлекләр буенча билгеле б.э.к. XVIII – XII гасырлар. Кече Азиядә таралган була. Хетт патшалыгының төп теле булып хезмәт иткән.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Анатолик телләр
Төркем:Юкка чыккан телләр
Манҗур теле

**Манҗур теле**(маньчжур теле,   *manju gisun*) — алтай телләре гаиләсенең тунгус-маньчжур төркемчәсенә керүче бүгенге көндә юкка чыгып бетү дәрәҗәсендәге тел. XVII—XIX гасырларда иҗат ителгән күпсанлы язма истәлекләре бар.

Маньчжурларның традицион асаба теле, Кытайның һәм Эчке Азиянең Цинь династиясенең (1636—1912) рәсми телләренең берсе, гәрчә хәзер маньчжурларның күпчелеге мандарин кытай телендә генә сөйләшә. Хәзер берничә мең кеше хөкүмәт башлангыч мәктәпләрендә яки олылар өчен сыйныф бүлмәләрендә яки онлайн дәресләренә рәхмәтле маньчжур теленә икенче тел буларак сөйләшә.

Күпчелек Себер телләре кебек, маньчжур теле агглюнатив тел һәм чикләнгән сингармонизм хасиятләренә ия. Ул чжурчжэнь теленнән килеп чыккан дип күрсәтелә, гәрчә монгол теленнән һәм кытай теленнән алынма сүзләр күп, өлешчә санскрит теле йогынты ясаган. Аның язмасы вертикаль һәм классик монгол язуыннан килеп чыккан (ул үз чиратында уйгыр язуы һәм согд язуы аша арамей язуыннан килеп чыккан).
Маньчжур теле көньяк тунгус теле булып тора.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Тунгус-маньчжур телләре
Көрд теле

**Көрд теле** (كوردی, Kurdî, Köpди) — көрдләрнең теле, иран телләренең көнбатыш төркемчәсенең бер вәкиле. Рәсми булмаган рәвештә Көрдстан дип аталучы өлкәдә кулланылышта.

Чынлыкта рәсми рәвештә диалект дип аталучы берничә телгә бүленгән: курманҗи (төньяк көрдчә), сорани (үзәк көрдчә), келхури (көньяк көрдчә), зазаки, горани. Соңгы икесе бүгенге көндә гадәттә аерым тел буларак санала, көрд теленең төрле диалетлары буларак нигездә беренче өчесен саныйлар.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Көрд телләре
Фарсы теле

**Фарсы теле** (زبان فارسی — *zabän-e färsi*) — иран телләре арасында иң таралганы, Иранның рәсми теле. Фарсы теленең вариантлары шулай ук Әфганстанда (дари́ яки фарси́-кабули́) һәм Таҗикстанда (таҗик теле) дәүләт теле булып тора. Шулай ук Үзбәкстанда һәм Пакьстанда таралган. Фарсы телендә сөйләшүчеләрнең җәмгыятьләр шулай ук Фарсы култыгы илләрендә (Бәһрәйн, Гыйрак, Оман, Йәмән, Берләшкән Гарәп Әмирлекләре) дә яшиләр. Фарсы теле күрше төбәкләрдә һәм аннан да ары башка Иран телләрен, төрки телләрне, әрмән телен, гөрҗи телен һәм Һинд-Арий телләрен кертеп телләргә йогынты ясаган. Иранда, Әфганстанда өстәмә хәрефләр кушып гарәп әлифбасы, ә Таҗикстанда кириллица кулланыла. Фарсы телендә изафә күренеше (сүзләрнең ярдәмчел аваз кулланып кушылуы) бар.

## Тарихы

### Килеп чыгышы
Фарсы теле үз килепчыгышын Ахеменид шаһлыгы (ок. 550–330еллардан б.э.к.) борынгы Фарсы теленнән ала. ул борынгы цивилизацияләре теле. Ислам динен кабул иткәнче

### Үсеше
Хәзерге фарсы теле ул гарәп әбҗәден куллана торган тел.

## Шифәләре
Фарсы телендә берничә шивә(телләре) бар. Алар:

* Фарсы
* Дари теле
* Тәҗик теле

## Фонология

## Нәхвә

## Язуы

Фарсы теле гарәп язуын куллана. Фарсы әбҗәдендә 32 хәреф. Ул: 28 гарәп хәрефе һәм 4 фарсы хәрефеннән тора. Фарсы теленә хас тавышларны урнаштыру өчен өстәмә хәрефләр кертәлә. Өстәмә кертелгән хәрефләр: 

* "ба фарсы" پ
* "җим фарсы" چ
* "за фарсы", ژ
* "кәф фарси" گ

## Фарсы әдәбияты

## Хәләте

## Әдәбият
* *Зайнуллин, Джамиль Габдулхакович*. Словарь арабо-персидских заимствований. — Казань: Магариф, 1994. —143 с. ISBN 5-7761-0243-X

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге
* Урта фарсы теле
* Авеста теле
Төркем:Иран телләре
25 апрель

**25 апрель** — Милади тәкъвимендә дүртенче айның егерме бишенче көне. Ел ахырына кадәр 250 көн кала.

#### 

###### 
* 20px БСО — ***"Бөтендөнья [[малярия]] көне"*** (), 2008 елдан бирле билгеләнә..

###### 
* ,  — ***АНЗАК көне***  ().
*  Италия — ***[[Фашизм]]нан азат булу көне***  ()..
*  Португалия — ***Инкыйлаб көне***  ().
*  Чуашстан — **[[Чуаш теле көне]]** ().

###### 
* ***[[Дезоксирибонуклеин кислотасы|ДНК]] көне*** ().
*  Алмания — ***[[Агачлар утырту көне]]***.
*  /  Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утраулары — ***Азат ителү көне*** ().

### [[Апрель#.D0.9A.D0.B8.D2.A3 .D0.B2.D0.B0.D0.BA.D1.8B.D1.82.D0.BB.D1.8B .D1.85.D0.B0.D0.BB.D1.8B.D0.BA.D0.B0.D1.80.D0.B0 .D1.87.D0.B0.D1.80.D0.B0.D0.BB.D0.B0.D1.80|Киң вакытлы халыкара чаралар]]

## 
* 1990 —  шәһәрендә «Бердәмлек» газетасының беренче саны дөнья күрде.
* 2005 —  һәм  нә керү турындагы килешүне имзалады.

## 
 
* 1823 — I Габделмәҗит, 
* 1848 — Иван Яковлев, чуаш мәгърифәтчесе.
* 1848 — Константин Рукавишников, 
* 1874 — Гульельмо Маркони, радионы уйлап чыгаручы.
* 1875 — Мансур Солтанов, беренче татар музыка профессоры. 
* 1883 — Семён Будённый, совет гаскәр башлыгы.
* 1898 — Александр Таняев, 
* 1898 — Стефания Туркевич, 
* 1900 — Вольфгаң Паули, физика галиме.
* 1900 — Габдерәхим Хуҗабаев, 
* 1908 — Николай Белов, 
* 1910 — Юрий Застела, 
* 1920 — Янина Чайковская-Мошинская, 
* 1921 — Әдһәм Тенишев, дөньякүләм танылган тюрколог-галим.
* 1923 — Анатолий Соболевский, 
* 1926 — Ефрем Соколов, беларус совет дәүләт эшлеклесе.
* 1929 — Асия Галиева, 
* 1932 — Лия Манолиу, 
* 1934 — Рәшит Әлмөхәммәтов,
* 1942 — Вадим Емельянов, 
* 1942 — Нәкыйф Вәлиев, 
* 1946 — Владимир Жириновский, ССРБ һәм РФ сәясәтчесе.
* 1946 — Лия Заһидуллина, актриса, телевидение журналисты, диктор.
* 1947 — Йоһан Крәйф, Нидерландлар футболчысы, милли такымы тренеры.
* 1949 — Галим Хисамов, башкорт журналисты, язучысы, Башкортстан дәүләт эшлеклесе.
* 1952 — Ленар Гайсин, татар химия галиме, уйлап табучысы.
* 1953 — Раил Әсәдуллин, 
* 1953 — Тимур Акулов, ТР президенты киңәшчесе, РФ Дәүләт думасы депутаты.
* 1953 — Халисә Мөдәррисова, татар шагыйрәсе.
* 1956 — Илдус Тимерханов
* 1956 — Светлана Смирнова
* 1958 — Мәләһәт Хәсәнова
* 1960 — Әлфия Юлчурина, 
* 1960 — Илья Артамонов, рәссам, Тукай премиясе (*[[2016 ел|2016]]*).
* 1960 — Хатыйп Фазылов, 
* 1961 — Николай Ларионов, 
* 1961 — Юһа Сипилә, 
* 1963 — Рифнур Сөләйманов, 
* 1966 — Вероника Павленко, 
* 1966 — Игорь Никитин, 
* 1968 — Сергей Юшкин, 
* 1969 — Чулпан Зариф, шагыйрә, әдәбият галиме.
* 1983 — Ренат Хилаҗев,

## 

* 1595 — Тассо Торквато, итальян шагыйре.
* 1938 — Василий Анисимов, 
* 1938 — Николай Гикало, инкыйлабчы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
* 1944 — Николай Беляев, 
* 1949 — Георгий Савандеев, 
* 1954 — Лидия Сейфуллина, 
* 1978 — Зента Мауриня, 
* 1994 — Газизә Насыйрова, 
* 2002 — Галимҗан Ахунҗанов, татар тел галиме.
* 2003 — Вәгыйз Хәмәев, 
* 2015 — Гыйззәтулла Хәяев, 
* 2018 — Әзһәр Мөхәммәдиев, тарихчы галим, КФУ профессоры.
* 2018 — Шөһрәт Габбасов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:25 апрель
1874 ел

## Вакыйгалар
* 9 октябрьдә Бернда (*[[Швейцария]]*) 22&nbsp;ил катнашында Гомуми почта берлеге төзелә.

## Туулар

* 25 гыйнвар — Сомерсет Моэм, инглиз язучысы. 
* 13 март — Яков Турхан, чуаш шагыйре, рухани.
* 25 апрель — Гульельмо Маркони (*Guglielmo Marconi*), радионы уйлап чыгаручы.
* 10 август — Герберт Гувер, 31-нче АКШ президенты.
* 28 сентябрь — Мәхмүт Алмаев, шагыйрь, язучы, журналист, полиграфия белгече.
* 9 октябрь — Н.&nbsp;К.&nbsp;Рерих, рәссам.

## Вафатлар

* 13 июль — Фома Петонди, архитектор.

Төркем:1874 ел
Төркем:Еллар
1813 ел

## Вакыйгалар
* 24 октябрь — Россия империясе белән Фарсы иле арасында Гөлестан тынычлык килешүе имзалана.

## Туулар

* 22 май — Рихард Вагнер (*Richard Wagner*), алман композиторы.
* 13 октябрь — Эдвард Турнерелли, инглиз язучысы, рәссам-график һәм төбәк тарихчысы, Казан университетында эшләгән.

## Вафатлар

* 26 апрель — Михаил Кутузов, танылган рус генералы.
* 19 октябрь — Юзеф Понятовский, Франция маршалы.

Төркем:1813 ел
Төркем:Еллар
1795 ел

## Вакыйгалар
* 29 март — Людвиг ван Бетховен беренче тапкыр Венада концертын бирә.
* 7 апрель — Франциядә озынлыкны үлчәү берәмлеге булып метр кабул ителә.
* 26 апрель — Россия үзенә Курляндияне кушты.
* 15 июль — «Марсельеза» Франция рәсми гимны булды.
* 15 август — Франциядә яңа акча берәмлеге (франк) кертелде.
* 1 октябрь — Бельгия Франциягә кушыла.

## Туулар

## Вафатлар

* 26 август — Алессандро Калиостро, итальян графы, астролог.

Төркем:1795 ел
Төркем:Еллар
Фердинанд Фарсин

**Фердинанд Фарсин** — татар сәхнәсенең остасы, Татарстанның атказанган артисты (1968).

Фердинанд Юныс улы Фарсин 1930 елда Чистай шәһәрендә татар театрының танылган шәхесе Юныс Фарсин гаиләсендә туып үсә. Театр баласы буларак, аның театр училищесына юл тотуы һәм 1951 елда Республика татар күчмә театрына килеп репертуардагы төп рольләрдә чыгыш ясавы бик табигый күренеш буларак кабул ителә. Хатыны Люция Фарсина — искиткеч таланты артистка белән бергә хезмәт итәләр. Күчмә театрда пенсиягә чыкканчы – 1981 елга кадәр эшли. Аны халыкка таныткан рольләрнең берсе – Җ. Җаффарлының “Сулган чәчәкләр” трагедиясендә Баһрам образы була.

Аннан соң да нинди генә рольләр уйнамасын, аңа хас шушы сәхнә сөйкемлелеге гомере буена сузыла – ул уйнаган рольләрнең саны 82гә тула. Сәхнәдәге беренче адымнарыннан ук аңа халык мәхәббәте юлдаш була. Нечкә кичерешләр, тиз тәэсирләнүчән ярсулы табигате Ф. Фарсинны актер буларак тамашачыга тиз таныта. Театр Муса Җәлилгә багышланган спектакль куярга алынгач, бу героик образны иҗат итү аңа ышанып тапшырыла, һәм артист, шагыйрьлек вазифасына тап төшермичә, патриотик рухтагы көрәшче-язучының эчке дөньясын ачуга ирешә.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Хоббит, яки бару һәм кайту

**«Хо́ббит, я́ки бару́ һәм кайту́»** (ингл. *The Hobbit, or There and Back Again*, рус. *Хоббит, или Туда и обратно*) — Дж. Р. Р. Толкин язган хикәя-әкият. Әкият фэнтези жанрында язылган һәм 1937 елда беренче тапкыр бастырылган. Әсәр дәвамы – «Балдаклар хөкемдары китабы».

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми Толкин сайты
* Китапның төрле телләрендәге тышлыклары

Төркем:Джон Толкин
Төркем:Фантастик хикәяләр
Урта Азия

**Урта Азия** (, , , , , , , , ) — океанга чыгышы булмаган Азиянең зур бер өлкәсе. 

Урта Азия аркылы урта гасырларда һәм аңа кадәр Бөек ефәк юлы үтә торган була.

Төркем:Азия
Төркем:Урта Азия
Һинд ярымутравы

**Һинд ярымутравы** ( *Hindustān*, ) — Азиянең көньягында урнашкан ярымутрау. Мәйданы — 2 млн км². Ярымутрауның барлык территориясе Һиндстан дәүләтенә керә.

Көнбатышта Гарәпстан диңгезе, көнчыгышта Һинд океанының Бенгалия култыгы белән чиктәш. Төньяк чиге шартлы рәвештә Һинд елгасы дельтасы белән Ганг елгасы дельтасы арасында үткәрелгән. Ярлары тәбәнәк һәм аз ергаланган. Шактый өлешен Декан яссытаулыгы били. Аның көнбатыш биегрәк өлеше — Көнбатыш Гат таулары Гарәпстан диңгезенә таба текә тау битләре белән өзелә. Көнчыгышта *Көнчыгыш Гат* исеме астында мәгълүм төрле чыгышлы кантарлы массивлар төркем бар. Ярымутрауның иң биек урыны — Анаймуди тавы (2698 м).

Ташкүмер, тимер һәм марганис рудалары чыганаклары бар.

Климаты — субекваториаль климатына күчүче тропик климаты. Төньякта тропик муссонлы, җәй яңгырлы. Уртача температуралар гыйнварда 21...29°, майда 30...40°. Еллык явымнар саны эчке районнарда 500 — 700 мм, төньякка караган җилгә каршы торган тау битләүләрендә 3000 миллеметргача.

Төп елгалар — Нармада, Тапти, Маһанади, Годавари, Кришна һ.б., яңгырлардан туеналар. Су, нигездә, сугару өчен файдаланыла.

Төркем:Азия
Төркем:Һиндстан географиясе
Хәлимә Булатова-Терегулова

**Хәлимә Ибраһим кызы Булатова-Терегулова** — татар музыкасы турында күп мәгълүматлар туплаган кеше.

Хәлимә 1905 елның 26 апрелендә Казанда алдынгы карашлы мәгърифәтче гаиләсендә туа, яштән үк пианинода уйнарга өйрәнә. 1938 елны Мәскәү консерваториясен тәмамлап Казанга кайткач, музыка мәктәбендә, аннан училищеда укыта. 1945 — 1961 елларда Казан консерваториясендә чит ил музыкасы тарихы буенча лекцияләр укый. Х. Булатова-Терегулова “XVI гасырдан алып Октябрьгә кадәр татар музыка мәдәнияты тарихы буенча очерклар” дигән хезмәтен яза, татар музыкасы турында мәгълүматлар туплап, бибилиография төзи. Татарстан композиторлары берлеге әгъзасы буларак, ул татар композиторлары белән аралаша, аларның әсәрләренә рецензияләр яза, Н.Җиһановның беренче опералары турында мәкаләләр бастыра. Кызганычка каршы, аның күп хезмәтләре кулъязма хәлендә калдылар.

Ул 2000 елда вафат була.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Казан өязендә туганнар
Төркем:Казанда туганнар
Альфред Халиков

**Альфред Хәсән улы Халиков** — күренекле археолог, тарихчы, тарих фәннәре доктоpы. Татарлар һәм Татарстан тарихы буенча күпсанлы фәнни хезмәтләр aвтоpы.

## Биография
1929 елның 30 маенда TАССРның Чистай кантоны Кизләү авылында дөньяга килә. 1947 елда урта мәктәпне тәмамлаганнан соң Казан дәүләт универcиᴛеᴛының тарих-филология фаᴋультетына укырга керә. 1952 елда аны кызыл диплом белән тәмамлый.

1951 елда ук ул СССР Фәннәр Академиясенең Казан филиалына караган Телләр, әдәбият һәм тарих институтына эшкә урнаша. Анда ул гади фәнни хезмәткәрдән фәннәр доктоpына һәм пpофессорга кадәр юлны үтә. 30 елдан артык Институтта археология һәм этнография бүлеген җитәкли. Аның тырышлыгы белән 1978 елда универcиᴛеᴛта археология музее яңадан ачыла.

## Дәрәҗәләр һәм бүләкләр
* Татарстан Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1992);
* Татарстан АССР атказанган фән эшлеклесе (1974);
* Татарстан җɵмһүрᴎятенең фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе лауреаты (1994, үлгәннән соң)

## Хәтер

* Казан шәһәр Думасының 2011 елның 3 мартындагы 21-4 санлы карары белән Киров дамбасыннан елга портына хәтле баручы исемез урамга Альфред Халиков исеме бирелгән.
* 2014 елда ачылган Археология институтына исеме бирелгән.
* 2025 елда «Җыен» фонды ярдәме белән Альфред Халиков турында фәнни-популяр җыентык басылган (авторы-төзүчесе Фаяз Хуҗин).

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:ССРБ тарихчылары
Төркем:Россия тарихчылары
Төркем:Татарстан галимнәре
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Төркем:Taᴛapcтaн Aʙᴛoнoмияле Cовет Cоциалистик Җɵᴍhүриᴙте атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Татарстан Фәннәр академиясе мөхбир әгъзалары
Төркем:Тарих фәннәре дyктыpлары
Төркем:Альфред Халиков
Хәлим Җәлалов

**Хәлим Бәдри улы Җәлалов** (Җәл**ә**лов), *сәхнә псевдонимы* **Хәлим Җәләй** (*[[1940 ел]]ның [[27 апрель|27 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Балык Бистәсе районы]], [[Олы Солтан]] ― [[2021 ел]]ның [[5 июль|5 июле]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — драма актеры, Камал театры артисты, Татарстанның халык артисты (1992). «Намус һәм тугърылык» номинациясендә «Тантана» премиясе лауреаты (2021).

## Тәрҗемәи хәле
Хәлим Җәлалов Татарстанның 1940 елның 27 апрелендә Балык Бистәсе районы Олы Солтан авылында туа. Шунда урта мәктәпне тәмамлый. Берничә ел Казан киез итек фабрикасында эшли, тормыш чыныгуы ала.

1961 елда Казан театр училищесына укырга керә. Ш. Сарымсаков, Г. Шамуков, Х. Уразиков кебек мәшһүр артистлардан, укытучы-остазлардан белем ала. Училищены тәмамлаганнан соң Г. Камал исемендәге академия театрына эшкә алына. Хезмәтнең башлангыч чорында иҗат иткән Янгир (Нәкый Исәнбәт “М. Җәлил”), Шәрифҗан (Аяз Гыйләҗев “Җиргә тапшырылган серләр”), Гайфи (Х. Вахит “Күк капусы ачылса”) һ.б. образлар аркылы Х. Җәлалов талантлы артист буларак халыкка таныла.

Х. Җәлалов әдәби әсәрләрне сәнгатьле укуы белән дә тамашачыларга билгеле шәхес. Радио-телевидение фондында сакланучы бик күп язмалар шул хакта сөйли. Үзе дә әдәби әсәрләр иҗат итә, тәрҗемә эше белән дә шөгыльләнә. А.Вампиловның “Провиния мәзәкләре” китабы (1987) аның тәрҗемәсендә дөнья күрде. Моннан тыш балаларга атап чыгарылган “Корчаңгы тай һәм таз малай” (1993), “Шәрә бүре” кебек китаплары да бар. Аның берничә пьесасы Г.Камал исемендәге академия театрында балалар өчен куелды.

2021 елның 5 июлендә Казанда 81 яшендә вафат була. Казанның мөселман зиратында җирләнә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1992 ― Татарстанның халык артисты
* 2016 ― Абдулла Алиш премиясе
* 2021 ― «Тантана» премиясе лауреаты ― «Намус һәм тугърылык» номинациясендә
## Хәтер
* 2023 елда Балык Бистәсе районы Олы Солтан авылы мәдәният йортына исеме бирелгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Камал театры сайтында шәхси бите

## Шулай ук карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Балык Бистәсе районының шәрәфле ватандашлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
27 апрель

**27 апрель** — Милади тәкъвимендә дүртенче айның егерме җиденче көне. Ел ахырына кадәр 248 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Австрия — Икенче җөмһүрият көне.
*  Көньяк-Африка Җөмһүрияте — Азатлык көне.
*  Россия — Нотариат көне.
*  Сьерра-Леоне — Бәйсезлек көне.
*  Того — Бәйсезлек көне.

###### 

*  Россия,  Якутия — Җөмһүрият көне.
#### Киң вакытлы халыкара чаралар

## 
* 1943 — ГУЛАГ системасына кергән Идел тимер юл хезмәт-төзәтү лагере ябыла.
* 1992 — Саха Республикасы (Якутия) — Россия Федерациясендәге суверен җөмһүрият — төзелә һәм аның конституциясе кабул ителә.
* 1992 — Югославиянең таралганнан соң Сербия һәм Черногория яңа Федератив Югославия Республикасын төзеде.

## 
 
* 1737 — Эдуард Гиббон (*Edward Gibbon*), инглиз тарихчысы.
* 1791 — Сэмюэл Морзе, АКШ рәссамы һәм уйлап табучысы.
* 1820 — Герберт Спенсер (*Herbert Spencer*), инглиз фәлсәфәчесе, социолог.
* 1822 — Улисс Грант, 
* 1870 — Николай Яковлев, 
* 1909 — Валентина Гризодубова, 
* 1910 — Виктор Тимаков, 
* 1911 — Борис Алексеев, 
* 1914 — Евстафий Яковлев,
* 1922 — Мидхәт Мөхәррәмов, 
* 1930 — Сафуан Гыйззәтуллин, 
* 1932 — Анук Эме, француз кино актрисасы.
* 1932 — Георгий Садовников, 
* 1935 — Числав Журавлев, 
* 1936 — Родмонга Потапова, 
* 1940 — Светлана Просекова, 
* 1940 — Хәлим Җәлалов, артист.
* 1941 — Фәтхулла Гүлән, язучы, шагыйрь, җәмгыять эшлеклесе.
* 1946 — Айсылу Башкурова-Садыйкова, филолог, публицист, фольклорчы, филология фәннәре докторы, Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре (2003).
* 1948 — Фрэнк Абигнейл, документар иминлек һәм җинаятьләр өлкәсендә АКШ эксперты.
* 1951 — Зөһрә Сәхәбиева, татар җырчысы, мөгаллимә.
* 1951 — Инсаф Фәхретдинов, драма актеры, РФ атказанган, ТР халык артисты.
* 1958 — Тамара Губаева, 
* 1959 — Әндрү Фаер, 
* 1965 — Алвис Херманис, 
* 1969 — Марат Закиров, 
* 1974 — Резида Зарипова, 
* 1986 — Динара Сафина, танылган теннисчы.
* 1987 — Андрей Коробцов, 
* 1992 — Эмин Мәхмудов,

## 

* 1521 — Фернан Магеллан, сәяхәтче (аборигеннар тарафыннан үтерелде).
* 1849 — Вилгельм Крамп, алман архитекторы.
* 1943 — Михаил Стакун, 
* 1972 — Кваме Нкрума, Ганалы фәлсәфәче, сәяси эшлеклесе.
* 1983 — Гариф Гобәй, татар язучысы.
* 1998 — Михаил Стакун, 
* 2002 — Михаил Константинов, 
* 2002 ― Роберт Әбелмәмбәтов,
* 2006 — Аркадий Родыгин, 
* 2009 — Шәех Зәбиров, журналист.
* 2018 — Мая Кулиева, 
* 2018 — Эдуард Черкашин,
* 2025 — Фидан Гафаров,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:27 апрель
1820 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 27 апрель — Герберт Спенсер (*Herbert Spencer*), инглиз фәлсәфәчесе, социолог.
* 25 ноябрь — Михаил Достоевский, рус язучысы.
* 28 ноябрь — Фридрих Энгельс, марксизмга нигез салучыларның берсе.
* 5 декабрь — Афанасий Фет, рус шагыйре.

## Вафатлар

Төркем:1820 ел
Төркем:Еллар
Мин Шабай

**Мин Шабаев**, Мин Гариф улы Шабаев — татар совет прозасында үзенчәлекле лирик хикәяләре белән танылган данлыклы татар язучысы.

## Тәрҗемәи хәле
Мин Шабай 1913 елның 28 апрелендә хәзерге Башкортстан АССРның Кушнаренко районы Каратәкә авылында ярлы крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Сабый чагында ук әтисез калып, алты яшеннән үз көнен үзе күрә башлый: иген ура, тамак хакы өчен кулакка батраклыкка яллана, аннары, ниһаять, бәхет эзләп ил гизәргә чыгып китә. 1931 елда тәмам юлдан язу дәрәҗәсенә җиткән яшүсмерне чекистлар тотып алалар һәм Мәскәү өлкәсендәге Хезмәт колониясенә урнаштыралар. Шуннан аның өчен яңа тормыш башлана: колониядә ул хезмәт тәрбиясен уза, укып белем ала, шунда матур әдәбият белән якыннан таныша. Бераздан аның үзендә дә иҗат дәрте уяна: еллар буе күңелендә җыелып килгән тәэсирләр нигезендә ул «Танып» (елга исеме) дигән озын хикәясен яза. 1934 елны әсәр матбугатта басылып та чыга.

Колониядән соң Мин Шабай Кызыл гаскәрдә хезмәт итә, Казан дәүләт педагогика институтында укый, аннары газета редакциясендә һәм Татарстан радиокомитетында эшли. Бу елларда көндәлек матбугатта аның бер-бер артлы хикәяләре, документаль очерклары басыла, колхоз-совхоз театрларында пьесалары куела. 1941 елны Казанда авторның лирик хикәяләре тупланган «Уйналмаган скрипка» исемле китабы дөнья күрә.

Советы заманында чыккан әдәбиятта аның турында «оялып» дигәндәй язалар: «1941—1954 елларда Мин Шабай Себер якларында һәм Себернең төньяк өлкәләрендә яши». 
Шабайның шул еллардагы чын тормышы турында танылган язучы, сталинизм дошманы Варлам Шаламов (1907-1982) язып калдырган. Аның белән ул 1946 елны Магаданда, ГУЛАГның фельдшерлык курсларында таныша. Шабайны ул контрреволюцион эшчәнлек өчен хөкем ителгән татар язучысы буларак сыйфатлый. Аның урысчаны яхшы белүен билгеләп уза. Срогын тутыргач һәм сөрген шартларына чыгарылгач, Шабайның сәүдә өлкәсенә кереп китүе турында яза. Шабай ике кат хөкем ителә: 1942 һәм 1950 елларда.

Шабай Казанга 1955 елда кайта һәм дәртләнеп әдәби иҗат эшенә керешә. 1959—1964 еллар арасында язучының «Бездә ел буе яз» исемле очерклар китабы, «Тормыш баскычлары», «Тормыш чакыра» исемле хикәя җыентыклары һәм «Уяну» (беренче кисәк) исемле тарихи-социаль романы басылып чыга.

Мин Шабайның хикәяләре, нигездә, авыл темасына багышланган. Аларда революциягә кадәрге, революция чоры, колхозлашу еллары һәм Ватан сугышыннан соңгы татар авылы тормышындагы социаль күренешләр һәм үзгәрешләр, шуларның гади хезмәт кешеләре күңелендәге чагылышлары тасвирлана.

Мин Шабай 1936 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы була.

Ул 1963 елның 5 сентябрендә, илле беренче яшендә, йөрәге туктаудан Казанда вафат булды. 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
1990-еллар

**1990-еллар** — 1990 елда башланган һәм 1999 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1990—1991 — СССР таркалуы.
* 1990 елның 30 августы — Татарстан суверенлыгы турында декларация кабул ителә.
* 1998 елның 17 августы — Русиядә дефолт игълан ителә.

Төркем:Унъеллыклар
1980-еллар

**1980-еллар** — 1980 елда башланган һәм 1989 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1980 — Мәскәүдә Олимпиада уза.
* 1986 — Чернобыль фаҗигасе.

Төркем:Унъеллыклар
1960-еллар

**1960-еллар** — 1960 елда башланган һәм 1969 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1962 елның 14 октябре — Кариб кризисы.

Төркем:Унъеллыклар
1950-еллар

**1950-еллар** — 1950 елда башланган һәм 1959 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1957 — беренче юлдашны җибәрү.

Төркем:Унъеллыклар
1940-еллар

**1940-еллар** — 1940 елда башланган һәм 1949 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1945 — БМО оеша.

Төркем:Унъеллыклар
1930-еллар

**1930-еллар** — 1930 елда башланган һәм 1939 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1939 елның 1 сентябре — Икенче дөнья сугышы башлана.

Төркем:Унъеллыклар
1920-еллар

**1920-еллар** — 1920 елда башланган һәм 1929 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1922 елның 30 декабре — СССР оеша.

Төркем:Унъеллыклар
1910-еллар

**1910-еллар** — 1910 елда башланган һәм 1919 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1912 елның 14 апреле — Титаник лайнеры фаҗигасе.

Төркем:Унъеллыклар
1900-еллар

**1900-еллар** — 1900 елда башланган һәм 1909 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1904 елның 9 феврале — Рус-япон сугышы башлана.
* Икенче инглиз-бур сугышы (1899—1902)

Төркем:Унъеллыклар
1890-еллар

**1890-еллар** — 1890 елда башланган һәм 1899 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1899 елның 11 октябре — Икенче англо-бур сугышы башланды.

Төркем:Унъеллыклар
Рейкьявик

**Рейкья́вик** () — Исландиянең башкаласы һәм иң зур шәһәре. Халык саны — 118 861 кеше (2008). Аның географик киңлеге 64°08' N, бу аны дөньяда суверен дәүләтнең иң төньяк башкаласы итә. Шулай ук, ул популяр турист максаты булып тора. Ул көньяк-көнбатыш Исландиядә, Факса Бугазының көньяк ярында урнашкан. Халыкның саны 120 000 булып (һәм башкала регионында 200 000 нән артык булып) ул Исландиянең мәдәни, икътисади һәм хөкүмәт эшчәнлегенең үзәге блып тора. БМО мәгълүматлары буенча, дөньяның иң чиста һавалы шәһәре.
Рейкьявик, ышанулар буенча Исландиянең беренче даими торак пункты урыны булган урын, ул Инголфур Арнарсон раславы буенча безнең эраның 874-енче елында булган. 19-ынчы гасырга кадәр шәһәр урнашуында шәһәр үсеше булмаган. Шәһәр 1786-ынчы елда рәсми сәүдә шәһәре буларак нигезләнгән һәм дистә еллардан соң даими рәвештә үскән һәм региональ һәм милли сәүдәнең үзәгенә, халык һәм хөкүмәте эшчәнлеге үзәгенә әверелгән.
## Халык

## Климат


## Дин

### [[Христианлык]]
#### [[Исландия чиркәве]]
#### [[Лютеранлык]]
#### [[Католиклык]]
#### [[Православие]]
### [[Алман яңа мәҗүси дине]]
### [[Исландия этик гуманистик ассоциациясе]]
### [[Зуизм]]
### [[Буддачылык]]
### [[Ислам]]
* Рейкьявик мәчете
### [[Бәһаи]]
### [[Һинд дине]]
* Шри Чинмой Үзәге, Ананда Марга оешмасы

## Искәрмәләр


Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Исландия шәһәрләре
Төркем:Рейкьявик
1970-еллар

**1970-еллар** — 1970 елда башланган һәм 1979 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1973 елның 8 апреле — Пабло Пикассо вафат.
* 1977 елның 7 октябре — Яңа СССР конституциясе кабул ителә.
* 1979 елның 1 феврале—1 апреле — Иранда Ислам инкыйлабы уза.

Төркем:Унъеллыклар
XXII гасыр

**XXII (22нче) гасыр** — 2101 елның 1 гыйнварында башланачак, 2200 елның 31 декабрендә тәмамланачак гасыр.

## Көтелгән вакыйгалар
* 239 ай томалуы булырга тиеш.

## Фантастик әдәбиятта
* Аватар фильмында күрсәтелгән вакыйгалар 2154 елда үтәләр.
1883 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 10 гыйнвар — Алексей Николай улы Толстой, язучы, граф, Сталин премиясе иясе.
* 9 март — Камил Мотыгый, журналист, нәшир һәм җырчы.
* 25 март — Һади Сәгъди, татар язучысы, укытучы. 
* 9 апрель — Гомәр Терегулов, сәясәтче, Милли Идарә әгъзасы. 
* 30 апрель — Ярослав Гашек, чех язучысы.
* 16 май — Җәлал Байяр,  Төркия президенты (*[[1950 ел|1950]]-[[1960 ел|1960]]*).
* 3 июль — Франц Кафка, алман һәм чех язучысы.
* 29 июль — Бенито Муссолини, Италия диктаторы, фашизмга нигез салучы.
* 15 декабрь — Әхмәтгәрәй Хәсәни, нәшир, тәрҗемәче, меценат.

## Вафатлар

* 3 сентябрь — Иван Тургенев, рус язучысы, драматург.
* 22 октябрь — Майн Рид, инглиз язучысы.
* 14 ноябрь — Люсьен Оливье, аш-су остасы.

Төркем:1883 ел
Төркем:Еллар
Әхмәт Исхак

**Әхмәт Габдулла улы Исхак** — татар шагыйре һәм тәрҗемәче.

## Тәрҗемәи хәле
Әхмәт Исхак 1905 елның 1 маенда Казан шәһәрендә конторщик гаиләсендә туа. Октябрь революциясенә кадәр ул атаклы «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә белем ала, ә 1919 елда Татар педагогия техникумында укуын дәвам иттерә. Шушы елларда иҗат белән шөгыльләнә башлый. Аның «Кызыл кошлар» исемле беренче шигыре 1923 елда «Кызыл Шәрекъ яшьләре» журналында басыла. Шуннан соң аның шигъри әсәрләре һәм төрле темаларга язган публицистик мәкаләләре, очерклары республика көндәлек матбугатында еш күренә башлый.

1925 елда Исхак Мәскәү Дәүләт кино техникумына укырга җибәрелә. Соңрак ул Мәскәүдә чыга торган «Эшче» газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр булып эшли. Шушы чорда татар әдипләре, бигрәк тә Муса Җәлил, белән якыннан аралаша, күп яза, көндәлек матбугатта еш басыла. 1929 елда Мәскәүдә Үзәк нәшриятта чыккан «Таш урамнар җыры» исемле китабы белән талантлы шагыйрь булып таныла.

1928 елда Әхмәт Исхак Казанга кайта һәм 1939 елга кадәр «Кызыл Татарстан» (бүгенге «Ватаным Татарстан») газетасы һәм «Чаян» журналы редакцияләрендә эшли. 1939-1942 елларда ул СССР Әдәби фондының Татарстандагы вәкиле була.

1942 елда армия сафларына алына, хәрби пехота училищесын тәмамлап, Ерак Көнчыгыштагы һәм Украинадагы хәрби частьларда взвод командиры булып хезмәт итә, соңрак дивизия газетасы редакциясендә эшли.

Сугыштан соң Ә. Исхак тулаем иҗат эше белән шөгыльләнә. 1963-1967 елларда «Чаян» журналында баш редактор булып эшләгәннән соң, тагын язучылык хезмәте.

Ә. Исхак җитмеш елга якын актив иҗат гомерендә зур әдәби мирас калдырган каләм осталарының берсе. Үзе исән чагында аның кырыклап китабы дөнья күрә. Бу китапларда шагыйрьнең шигырьләре, поэмалары, сатирик һәм юмористик әсәрләре, мәсәлләре, балаларга атап язылган әкиятләре, опера либреттолары, Габдулла Тукай һәм Муса Җәлилнең поэтик осталыгын тикшерүгә багышланган әдәби-гыйльми хезмәтләре һәм башка төр әдәби язмалары тупланган. Әдипнең рус классик шагыйрьләреннән, Шәрекъ һәм төрки халыклар поэзиясеннән башкарган тәрҗемәләре генә дә, күләм ягыннан санаганда, йөз мең юлдан артып китә.

1985 елда шагыйрьнең сайланма тәрҗемәләре тупланган «Илһамнар чишмәсе» дигән күләмле китабы басылып чыга.

Әхмәт Исхак 1991 елның 24 июнендә вафат була.

## Гаиләсе
Хатыны Зәйнәп Госман кызы, Шаһвәли Башкировның хатыны Разияның бертуганы.

## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре