Рәйхана Гыйльманова

**Рәйхана Гарифулла кызы Гыйльманова** (*кыз фамилиясе* — Мәсагутова; ; *[[1954 ел]]ның [[25 гыйнвар]]ы, [[Өчбүләк (Федоровка районы)|Өчбүләк]], [[Федоровка районы]], [[Башкорт АССР]], [[СССР]]*) — журналист, Башкортостан Республикасының матбугат һәм массакүләм мәгълүмат чараларының атказанган хезмәткәре (2001), Россия журналистлар союзы әгъзасы, берничә массакүләм мәгълүмат чаралары мөхәррире. 1987-1993 елларда Башкортстанда иҗтимагый экологик һәм протест хәрәкәтендә актив катнашучы. Ачык җәмгыять институтының () мәдәният проблемалары турында язган журналистларның Бөтенрусия конкурсы лауреаты (1997), качаклар проблемалары турында иң яхшы басмалар өчен Бөтенрусия «Бергә» () конкурсында җиңүче (2002), Бөтенрусия журналистика «Алтын Гонг» («Золотой Гонг») конкурсы лауреаты (мәдәни сораулар буенча иң яхшы материал — 2002), «Көч куллануны туктатыйк» () дигән Беренче Бөтенрусия милли конкурс лауреаты (2003).

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 25 гыйнварында Башкорт АССР Федоровка районының Өчбүләк  авылында туган.

1971 — Бала-Чытырман урта мәктәбен тәмамлый.

1975 — Стәрлетамак дәүләт педагогика институтының филология факультетын тәмамлый (2012 — Башкорт дәүләт университетының Стәрлетамак филиалы).

1975-1977 – Федоровка район гәзите «Җиңүгә» (2007 — «Ашкадар таңнары») бүлек мөдире.

1979 — ВЛКСМ ҮКның Югары Комсомол мәктәбенең (ВКШ при ЦК ВЛКСМ — Мәскәү, хәзергә — Мәскәү гуманитар университеты) журналистика бүлеген тәмамлый, анда ул танылган Россия журналистларының (Инна Руденко, Лидия Графова, Ярослав Голованов, Симон Соловейчик һәм башкалар) махсус курсларын тыңлый.

1979-1985 — Стәрлетамак дәүләт педагогика институтының рус теле кафедрасы ассистенты.

### [[Өфе]]дә журналист эшчәнлеге
1985-1991 — «Вечерняя Уфа» гәзите хәбәрчесе.
Август путчы көннәрендә (1991 елның 18-21 августы) һәм аннан соң бер атна Рәйхана Гыйльманова «Волга-Урал» гәзите нигезендә ике битле A5 форматындагы   «В последний час» («Соңгы сәгатьтә») дигән гәзит бастырып чыгарды. Гәзит активистлар төркеме белән бөтен шәһәр буенча таратылды.
1991 елда Рәйхана Гыйльманова «Уфимская воскресная газета»сының (1992 — «Воскресная газета») нигез салучы һәм баш мөхәррире урынбасары булды. Гәзит тиражы беренче елларда  100000 данәдән артты  — региональ гәзит өчен бу бик зур тираж.

1994 елда Өфе мэры М.А.Зайцев чакыруы буенча мэриянең матбугат үзәге җитәкчесе булып эшләде. Бу постта ул шәһәр өчен Өфе сәнгать галереясе бинасының төп өлешен саклап кала алды (бинаның бер өлеше элегрәк коммерция милегенә күчкән иде). 1995 елда ул мэриянең матбугат үзәге җитәкчесе вазифасыннан китте һәм «Воскресная газета»ның баш мөхәррир урынбасары булып кайтты. Шул ук елны ул гәзитнең медицина темасы кушымтасы «Будь здоров — не болей!»ның («Сәламәт бул — авыру булма!») нигез салучы һәм мөхәррире булды.

[thumb|left|200px|Рәйхана Гыйльманова (сулда) һәм [Лидия Графова]]
2002 елда ул Россиянең әйдәп баручы журналистлары өчен Халыкара журналистика үзәге ICFJ (Журналистлар өчен халыкара үзәк) тарафыннан оештырылган «Яңа офыклар: медиа менеджерлар өчен уңыш ачкычлары» («Новые горизонты: ключи к успеху для медиаменеджеров») семинарында укыды һәм, үз проектын яклап, халыкара сертификатын алды.
2000-нче елларда «Воскресная газета» Башкортостанда төбәк, шәһәр бюджетына яки зур бизнес акчасына бәйле булмаган бердәнбер гәзит иде. 2006 елда редакциянең бер өлеше гәзитне ООО «Альтернативное подписное агентство по РБ»га сатырга булды. Бу карар белән риза булмаган журналистлар, шул исәптән Рәйхана Гыйльманова, эштән киттеләр. 2008 елда «Воскресная газета» чыгудан туктый.
2006-2007 — «Охрана труда и промышленная безопасность» республика гәзитенең баш мөхәррире.
2007-2012 — «Уфимская неделя (гәзит)» гәзитенең мөхәррире.
2013 — «Наша Версия (гәзит)» гәзитенең региональ кушымтасының баш мөхәррире.
Бу чорда гәзит эчә торган су чыганагының санитар саклау зонасында агач эшкәртү заводы төзелешенә каршы торучы «Антикроношпан» иҗтимагый хәрәкәтенә актив ярдәм күрсәтте. Башкортостанның шиханнарын яклап материаллар бастырды. Гәзит республиканың кискен экологик проблемаларын актив тикшерде һәм ачты. Ятимнәргә, инвалидларга һәм сугыш ветераннарына торак бүлүдәге хокук бозулар буенча тикшерүләр дә бастырылды.[thumb|200px|Рәйхана Гыйльманова һәм [Михаил Горбачев]]
2014 – «Башмедиа» мәгълүмат агентлыгы редакторы.
Рәйхана Гыйльманова социаль һәм сәяси, мәдәният, сәламәтлек саклау, мәгариф темаларын, мигрантлар һәм мәҗбүри күчерелгән кешеләрнең проблемаларын яктырта. Ул гәзит укучыларының чиновникларның эшлексезлеге, хезмәт законнарын, гражданнарның хокукларын бозу турындагы мөрәҗәгатьләре белән эшли.

Гыйльманова күренекле Россия сәясәтчеләре һәм танылган мәдәният эшлеклеләре белән очраша һәм интервью ала. Алар арасында ул вакытта хурланган Б.Н. Ельцин, СССР халык депутатларының Беренче съездында Михаил Горбачевка альтернатива итеп СССР Югары Советы Рәисе вазифасына үз кандидатурасын тәкъдим иткән А.М. Оболенский, Валерий Фокин, Алексей Козлов һәм башкалар.

## Журналист тикшерүләре
Рәйхана Гыйльманованың бер белгечлеге — тикшерү журналистикасы. Аларның берсе «Вечерняя Уфа»да бастырылган. Журналист Өфенең Ленин районында социаль торак бүлүдә зур хокук бозулар ачыклаган.
Рәйхана Гыйльманованың тагын бер тикшерүе нәтиҗәсе — Өфедә архитектура һәйкәлләренең җимерелүенә китергән республика хакимиятенең җинаять алдавын ачыклау. 2009 елның 2 декабрендә Башкортостан хакимияте Республика тарихи-мәдәни агач архитектура музеен булдыру турында 1345-Р боерыгын кабул итте. Музей булдыру вәгъдә ителгән программа кысаларында дистәләгән агач биналар сүтелде, аларның күбесе дәүләт тарафыннан сакланган һәйкәлләр иде. Массакүләм мәгълүмат чаралары 10 гектарда Өфе агач архитектурасы һәйкәлләре һәм «халыкара авыл» урнаштырылачагы турында яздылар. Музей хезмәткәрләре һәм җитәкчелеге булдырылды.
Тикшерү барышында Рәйхана Гыйльманова агач архитектураның бу уникаль һәйкәлләренең череп беткән калдыкларын складларда түгел, ә ачык күк астындагы чүлдә тапты. Гыйльманованың «Дәүләт башка сакламый» («Государством больше не охраняется») мәкаләсен бастыру нәтиҗәләре буенча тикшерү үткәрелде. Фактлар дөрес дип таныла; музей дирекциясе таркатыла. Ләкин республика прокуратурасы җинаять эше кузгатмады.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
Рәйхана Гыйльманова — Башкортостандагы экологик һәм протест хәрәкәтендә катнашучы. Төбәкара атомга каршы хәрәкәттә катнашты, бу хәрәкәт эшчәнлеген яктыртты. 1989 елда Башкортостан сайлаучылар һәм депутатлар ассоциациясе (БАИД) нигезләүчеләрнең берсе — Ф.Р.Нигматуллин, В.Л.Радзиевский, И.И.Безымянников, Б.Н.Мисенжников, В.И.Прокушев, А.В.Шаронов, Н.И. Кашников, Л.М.Ильясова, И.З.Фархутдинов белән бергә. Ассоциациянең уставы һәм программасы авторларының берсе һәм БАИД идарәсе әгъзасы. БАИД барлык дәрәҗәдәге депутатларның беренче демократик сайлауларын оештыруда актив катнашты. Ассоциация — Башкириянең иҗтимагый оешмалары комитетын булдыру инициаторларының берсе һәм аның коллектив әгъзасы. Яңа оештырылган комитет 3-7 мең кешене җыйган берничә митинг үткәрде. 1990 елда «Уфахимпром» ачык акционерлык җәмгыяте (ОАО «Уфахимпром») гаебе аркасында Өфе су белән тәэмин итү системасына зур күләмдә фенол эләкте. Моңа җавап итеп Иҗтимагый оешмалар комитеты «Яшел чылбыр» («Зеленая цепочка») массакүләм кампания оештырды: куллар тоткан кешеләр чылбыры бөтен шәһәргә сузылды. Халык басымы астында техноген авария чыганагы консервациялана.
1995 елда Рәйхана Гыйльманова бер мандатлы 5-нче сайлау округы буенча Дәүләт Думасына депутатлыкка кандидат итеп күрсәтелгән. Ул 9 кандидат арасыннан икенче урынны алды, бизнесмен һәм милләтчелеклы «Рус» иҗтимагый берләшмәсе лидеры Александр Арининга оттырды.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Ачык җәмгыять институты» () үткәргән мәдәни сораулар турында язучы журналистларның Бөтенрусия конкурсы лауреаты — 1997.
* «Башкортостан Республикасының матбугат һәм массакүләм мәгълүмат чараларының мактаулы эшчесе». – 2001.
* Берләшкән Милләтләр Оешмасының Качкыннар буенча Югары Комиссары аппараты тарафыннан оештырылган «Бергә» ( качаклар турында иң яхшы басмалар өчен Бөтенрусия конкурсында җиңүче. – 2002. Мәкаләләр "И в стране своей родной кто сегодня не чужой?"// «Воскресная газета», 04-10.04.2002; "Мигранты – жупел в руках политиков?"//«Воскресная газета», 23-29.05.2002 өчен.
* «Алтын гонг»() Бөтенрусия журналистика конкурсы лауреаты (мәдәни сораулар буенча иң яхшы материал) – 2002.
* «Көч куллануны туктатыйк» () дигән беренче бөтенрусия милли конкурс (хатын-кызларга карата көч куллануга каршы юнәлдерелгән) лауреаты — 2003. Мәкаләләр "Мы чьи теперь, страна?"//«Воскресная газета», 17-23.10.2002; "Беззаконие. Женщинам расплачиваться?"//«Воскресная газета», 19-25.12.2002 өчен.
*«Медицинада яшь галим: казанышлар һәм проблемалар» («Молодой ученый в медицине: достижения и проблемы») дигән Беренче Бөтенрусия массакүләм мәгълүмат чаралары конкурсында җиңүче — 2012. Мәкалә "Можно и нужно лечить"//«Уфимская неделя», 16 сентября 2010 года, № 38.өчен

Шәһәр һәм республика вакыйгаларын яктырту буенча конкурслар җиңүчесе дип кат-кат танылды.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар феминизм эшлеклеләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәрләре
Төркем:Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Хатын-кыз журналистлар