open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Натадзе

**Натадзе** () ― фамилия.
* Реваз Натадзе (1903—1984), психология фәннәре докторы (1939), профессор (1940), Грузия ССР ФА академигы (1969).
----
* Любовь Кемулариа-'''Натадзе''' (1891―1985), ботаник, таксономист, биология фәннәре докторы, профессор.

Төркем:Фамилияләр
Введенский

**Введенский** ― фамилия.
* Александр Введенский (1904—1941), язучы һәм шагыйрь.
* Павел (Введенский) (1866—1937), православие дин эшлеклесе, епископ.
* Ростислав Введенский (1926—2016), тарих фәннәре докторы (1986), профессор.
## Моны да карагыз
* Введенский Бистәсе
* Введенский Бистәсе авыл җирлеге
* Введенский Бистәсе мәчете

Төркем:Фамилияләр
Торстен Хас

**Торстен Хас** (алман. Torsten Haß, 1970 елның 21 ноябрь туды, Ноймүнстер), **Ким Годал** исеме белән дә билгеле) — шагыйрь, драматург, романист, язучы һәм китапханәче.  Ул Людвигшафен университетындагы китапханә мөдире.  

*Bibliotheken für Dummies* авторы. Китап 2019 елның октябрендә дөнья күрә һәм ихтыяҗ зур булганга ике тапкыр бастырыла. 2020 ел ахырына якынча 60 000 китапка ихтыяҗ була.  Китап берничә рецензия ала һәм күп университетларда кулланыла,  шул исәптән Тюбинген университеты китапханәсе, Бохум университеты китапханәсе, Бинген-ам-Рейн Техник университет китапханәсендә кулланылган.

## Китаплары
### Фәнни һәм фәнни-популяр әдәбият
* *[[Китапханә|Bibliotheken]] für Dummies* (2019, икенче басма 2021), белән Детлев Шнайдер-Судерленд (алман. Detlev Schneider-Suderland)
* *Arbeitgebermarke [[Китапханә|Bibliothek]] mit k(l)einem Budget : eine Einführung mit Übungen* (2021)
* *Vahīṅ dekhiye : Festschrift für Hellmut Vogeler* (1996); редактор буларак
* *Das Ende der Gemütlichkeit : Entwurf eines Fundraising-Konzepts für kleinere und mittlere Wissenschaftliche [[Китапханә|Bibliotheken]]* (2021)
* *Dieses Buch ist für die Tonne : Einführung in den klassischen Zynismus (Kynismus)* (2020); белән Максимилиан Спаннбрукер (алман. Maximilian Spannbrucker)
* *Wohnriester und Erbbau : ein aktuelles Fallbeispiel* (2021)
### Нәфис әдәбият
#### Романнар
* *Das Kartenhaus : ein Betrugs-[[Роман|Roman]]* (2002)
* *Der König des Schreckens :  ein Vatikan-Krimi*  (2013)
* *Männchensache : Rechtsfälle zur Vorbereitung im Geschlechterkampf – [[Роман|Roman]]*  (2009)
* *Morddeich : und andere Kurzprosa* (2021)
* *Die Schwarze Zeit : ein Mittelalter-[[Роман|Roman]]* (2006)
* *Die Schwarze Zeit II : Aphrodites Puppen – [[Роман|Roman]]*  (2007)
* *Die Schwarze Zeit III : Metathronos – [[Роман|Roman]]* (2008)
* *Die Schwarze Zeit IV : Agonie – [[Роман|Roman]]*  (2009)
* *Die Schwarze Zeit V : Staub – [[Роман|Roman]]* (2010)
* *Die Schwarze Zeit VI : Terra re-mota – [[Роман|Roman]]* (2011)
* *Totenmelodie : ein Kurpfalz-Krimi* (2017)
* *Totenquintett : ein Kurpfalz-Krimi* (2018)
* *Totentraum : ein Kurpfalz-Krimi* (2019)
#### Драмалар
* *En Nuit : Dramolett* (2021)
* *Omega oder Das Hochzeitsmahl : Drama* (2020)
* *Die Staatsschuld – In a State of Bonds : Drama* (2003)
#### Шигърият
* *Das Christkind taumelt betrunken im Wald, der Weihnachtsmann torkelt nicht minder : [[Кыш|Winter-]] und [[Раштуа|Weihnachts]]-[[Шигърият|Gedichte]]* (2020)
* *Es wiehert der Gaul, es graset das Pferd. Es machte auch nichts, wär’s mal umgekehrt : [[Сөю|Liebes]]-[[Шигърият|Gedichte]] und andere* (2020)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* KVK каталог (Алмания, Австрия, Швейцария Конфедерациясе, WordCat) ,эзләү нәтиҗәләре Torsten Haß
* [KVK каталог ([Алмания], Австрия, Швейцария Конфедерациясе, WordCat), эзләү нәтиҗәләре Kim Godal] 

Төркем:Алман язучылары
Төркем:Алман шагыйрьләре
Төркем:Алмания драматурглары
Санкт-Петербург татар медиафорумы

**Санкт-Петербург татар медиафорумы** (*PTMF медиафорумы*) — Питер.Татар порталы һәм Татарстан Республикасының Санкт-Петербург шәһәрендә һәм Ленинград өлкәсендә даими вәкиллегенең көз көнендә уздыра торган медиафорумы, 2019 елдан бирле ел саен үткәрелә.

Медиафорум татарча медиабазарның алга таба да нәтиҗәле үсешенә һәм татар журналистларының һөнәри дәрәҗәсен күтәрүгә ярдәм итүгә юнәлдерелгән. 

Партнёрлары арасында — Бөтендөнья татар конгрессы, Tatar-inform.tatar һәм Татмедиа Республика матбугат һәм массакүләм коммуникацияләр агентлыгы булып тора.

## Тарихы
### Барлыкка килүе
Форумны оештыручы булып шәһәрнең татар яшьләре хәрәкәте активисты, Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәсе татарларының татар порталына нигез салучы булган Равил Закиров тора.

### 2019
Форум беренче тапкыр 2019 елның 31 октябрендә Санкт-Петербург Милләтләр йортында журналистлар, блогерлар һәм туган якны өйрәнүчеләр катнашында уза. Беренче форумда Татарстан Республикасының Санкт-Петербургтагы һәм Ленинград өлкәсендәге даими вәкиле Ренат Вәлиуллин, мәгълүмат хезмәте идарәсе җитәкчесе, Бөтендөнья татар конгрессының массакүләм мәгълүмат чаралары белән элемтә буенча урынбасары Гөлназ Шәйхиева, Санкт-Петербург милләтләр йорты директоры урынбасары Дмитрий Федотов, татар милли-мәдәни автономиясе рәисе Рәис Яркәев һәм башкалар катнаша. Анда ретроспективалар контекстында «НУР-СВЕТ» газетасын чыгаруны яңарту, Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәсе татарлары порталларын тәкъдим итү, массакүләм мәгълүмат чараларын берләштерү (мәгълүматларны бердәм базага җыю), 2020 елда Татарстан АССРның 100 еллыгын бәйрәм итүгә багышланган мәдәни һәм социаль инициативаларны билгеләү мәсьәләләре һәм башкалар карала.

### 2020
2020 елның 31 октябрендә онлайн-форматта Икенче Петербург татар медиафорумы уза. Оештыручы булып Татарстан Республикасының Санкт-Петербург шәһәрендә һәм Ленинград өлкәсендә даими вәкиллеге һәм Санкт-Петербургның татар журналистлары клубы ярдәмендә Piter.tatar  мәгълүмат порталы торган. 2019 елдагы кебек үк, медиафорумның төп бурычларыннан берсе булып "Нур" татар газетасын хәзерге шартларда чыгару турында фикер алышу була.

### 2021
Өченче тапкыр татар медиафорумы 2021 елның 21 ноябрь көнне «Медиатрендлар һәм милли массакүләм мәгълүмат чаралары» дип аталып уза. Бу юлы татар медиа җәмәгатьчелеге вәкилләрен берләштерү максаты белән уздырылучы әлеге чара, хосусый массакүләм мәгълүмат чараларының тәҗрибәсен өйрәнүгә багышланган. PTMF медиафорумы Татарстан Республикасы матбугать һәм массакүләм коммуникацияләр агентлыгы һәм Бөтендөнья татар конгрессы ярдәмендә ZOOM платформасында узган.

## Шулай ук карагыз
* Татарча эшләүче порталлар (төркемләү категориясе)
* Татарча эшләүче радиолар (төркемләү категориясе)
* Татарча эшләүче телеканаллар (төркемләү категориясе)
* Татарча чыгучы басма матбугат исемлеге (гәҗитләр төркеме журналлар төркеме)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Өстәмә чыганаклар һәм 
* тема буенча аерым чыккан материаллар исемлеге

Төркем:Санкт-Петербург татарлары
Төркем:Татар мәгълүмат чаралары
Төркем:Санкт-Петербург татар медиафорумы
Дренажлы шунтлар

**Ясалма дренажлы шунтлар** — алгы камера һәм субтенон  аралык белән бәйләнешне башкаручы сыгылмалы җиһазлар. Шунтлар имплантның  арткы өлешенә тоташкан көпшәдән тора. Кайберсендә басым төшүенә сизгер һәм  фильтрацияне көйләүче капкачлар була. КЭБ кимү сулы сыекчаның пассив агып  китүе өчен барлыкка килә, бу КЭБ дәрәҗәсенә бәйле.

1.    Молтено имплантаты бер яки ике полипропиленлы тәлинкәгә тоташкан 13 мм  диаметрдагы силиконлы көпшәдән тора (рәс. 13.62).

2.     Бэрвелдт имплантаты барий сеңдерелгән зур мәйдандагы силиконлы тәлинкәгә  тоташкан силиконлы көпшәдән тора.

3.      Ахмед имплантаты полипропиленлы имплантатта силиконлы каплагычка  тоташкан силиконлы көпшәдән тора. Каплавыч механизмы ике силиконлы сыгылмалы  элпәдән тора, алар көпшәсыман камера барлыкка китерә.
## Дәлилләр
•      Антиметаболитлар куллану белән трабекулэктомиядән соң  компенсацияләнмәгән глаукома. 

•      Антиметаболитлар яки аларсыз трабекулэктомиядән соң  уңышлы булмаган операция ясалган икенчел глаукома. Мәсәлән, неоваскуляр  глаукома яки алгы бүлекнең җәрәхәтеннән соң глаукома.

•      Җентекләп кискәләп алу белән юк ителә торган  конъюнктиваның чагылган җөйле үзгәрешләре.

•      Уңышсыз хирургия катнашуларыннан соң (гониотомия,  трабекулотомия, трабекулэктомия) тумыштагы глаукоманың кайбер төрләре.
## Өзлегүләр
Шунтларны чирнең бик авыр барышында кулланалар, шуңа  өзлегүләр саны трабекулэктомиягә караганда күбрәк.

1.    Артык корыту дренажлы көпшә аша сулы сыекчаның фильтрациясе белән  бәйле һәм гипотония һәм алгы камера сайлыгына китерә (рәс. 13.63а).

2.     Имплантат күчүе мөгезкатлау эндотелие яки ясмык белән тоташуга китерә  ала (рәс. 13.63б).

3.     Корытучы  көпшә өлкәсендә ак һәм конъюнктива чиләнүе  (рәс. 13.63в).

4.     Корытучы  көпшәнең ахыры пыяласыман җисем, кан яки төсле катлау тукымасы белән бикләнү  нәтиҗәсендә дренаж  эше бозылу  

5. Нигезе өлкәсендә мендәр капсулалануы корыту кимүенә китерә ала (рәс. 13.63г). Бу якынча 10%  очракта була һәм соңлаган өзлегү буларак карала.
## Нәтиҗәләр
Нәтиҗәләр глаукома төренә бәйле. КЭБ < 21 мм тк. бг.  булса катнашудан нәтиҗә 50-70% очракта була, әмма КЭБ дәрәҗәсен идарә итү  өчен урынлы гипотензив терапия билгеләү еш кирәк була. 33% кимрәк очракта  кирәкле КЭБ дәрәҗәсенә өстәмә дәвалаусыз ирешеп була. Челтәркатлауның көчәюче  халәте начарлану белән күрү сәләтен югалу һәм күз алмасы фтизисы үсеше өчен  ирешкән нәтиҗәнең тотрыклыгы неоваскуляр глаукомада чагыштырмача түбән.  Операция вакытында өстәмә митомицин С куллану дренажлы шунтлаучы хирургиядә  уңыш процентын арттыра, әмма өзлегүләрнең югары дәрәҗәсе белән бәйле.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Дадо Колетти

**Дадо Колетти**,  чын исеме **Риккардо Брокколетти** (1974 елның 27 августында Римда туган), Италия фильм актёры, тавыш актёры һәм радио һәм телевидение журналисты.
## Биография
Ул Энцо Гаринеи мәктәбенә кергән булган, дебютын Театро Систинада ясаган, шуннан соң укуын пантомима һәм дубляж курсларында дәвам иткән.
Балалар телевидениесендә төп каһарман булып, 1991 елда ул Дисней Клубы өчен эшләгән, анда ул 1999 елга кадәр булган.  Шул ук елны ул  RaiUno-да, Big! телевидение программасында эшләгән. Шулай ук ул актёр буларак катнашкан.
Хәзерге вакытта ул Rai Isoradio-да радиотапшыру алып баручысы.
## Фильмография
### Фильмнар
* *[[I laureati]]* (1995)
* *[[South Kensington (film)|South Kensington]]* (2001)
* *[[My Life with Stars and Stripes]]* (2003)
* *[[Buongiorno, mamma!]]* телевидение фильмы (2021)

## Телевидение
* Disney Club Rai Uno программасын алып баручысы
* Uno per tutti Rai uno программасын алып баручысы
* Sereno variabile программасын алып баручысы
## Радио
* Rai Isoradio-да радио алып баручысы.
## Бүләкләр
* Disney Club Rai Uno өчен телемәче (1992)
## Искәрмәләр
  
## Тышкы сылтамалар

*
Төркем:1974 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Италия актерлары
Диодлазерлы циклодеструкция

Коагуляция  нәтиҗәсендә керфексыман эпителийның бүлеп чыгару сәләте кими, бу сулы сыекча  эшләп чыгару һәм КЭБ кимүенә китерә.

Элек  циклодеструкцияне башлыча икенчел неоваскуляр глаукоманың терминаль  стадиясендә авырту синдромын туктату өчен кулланганнар. 
Хәзер күрәсең, циклодеструкцияне шулай ук  яхшы күрү мөмкинлекләре булса да КЭБ тотрыклы итү өчен үткәрү максатчан.

## Техника
а)   перибульбар  яки субтенон анестезия үткәрәләр;

б)   лазерлы  импульсны 1,5-2 секунд экспозиция һәм 1500-2000 мВт көч белән кулланалар;

в)   көчне  «шартлаучы» тавыш барлыкка килгәнче көйлиләр һәм аннары киметәләр;

г)   лимбтан 1,2  мм артка 180° артык өлкә буенча якынча 2 алып 40 кадәр коагулянт салалар, 3  һәм 9 сәгатьтә арткы керфексыман нервларга тимәскә кирәк (рәс. 13.54);

д)   операциядән  соң чорда актив стероидлы терапия билгелиләр: операция көнендә һәр сәгать,  аннары 2 атна дәвамында 4 тапкыр көнгә;

е)   Эчкә СЯКЧ 2  көнгә билгелиләр.
NB КЭБ тәңгәл тикшерү өчен берничә  процедура үткәрү еш кирәк.
## Өзлегүләр
Иң еш өзлегүләр — уртача авыртучанлык һәм алгы бүлек  ялкынсыну билгеләре. Җитдирәк өзлегүләр (тотрыклы гипотония, күз агы юкаруы,  мөгезкатлау дистрофиясе, челтәркатлау һәм хориоидея кубарылу) сирәк очрый.  Процедура максаты авырту синдромын туктату, шуңа күрү мөмкинлекләренә янаган  өзлегүләр гади фильтрлаучы катнашулардан соң өзлегүләр белән чыгыштыргысыз. 
## Нәтиҗәләр
Нәтиҗәләр глаукома формасына бәйле, кайчакта процедура  кабатлавын сорый. Авыртуны туктатып булса да, бу КЭБ нормальләшү белән бәйле  түгел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Конго Республикасында ислам

**[[Конго Республикасы]]нда ислам** (,  ) ― азчылык дине. Илдә мөселман җәмгыяте, бәяләүләр буенча, ил халкының (5,2 млн кеше, 2018 елга ) 1,3 – 2 % ын тәшкил итә.

## Тарих
Конго Республикасы Конституциясе дин тоту иреген күздә тота, һәм хөкүмәт бу хокукны тормышка ашыруда мөмкинлекләр бирә.

Ил халкының 88,5 % ы христиан дине конфессияләренә карый (52,9 % ы католиклар, 27,3 % ы протестантлар, 8,3 % ы башка христианнар), 4,7 % ы җирле африка диннәренә ышанучылар, 3,0 % ы дингә ышанмаучылар, 2,3 % ы башка диннәр (ислам һ. б.) тарафдарлары .

Ислам Конго Республикасына Төньяк Африка илләреннән XIX гасыр уртасында тарала .

2005 елда ил башкаласы  зур яңа мәчет (Temple Mosque) төзелә. Илнең эре шәһәр үзәкләрендә күпчелек эшчеләр – Көнбатыш Африкадан (нигездә, Мали, Бенин, Мавритания һәм Сенегалдан) һәм Ливаннан, шулай ук Төньяк Африкадан килгән мөһаҗирләр. Конго Республикасында яшәүче ливанлылар ― сөнниләр. Илдә шулай ук Чадтан күчеп килгән мөселманнарның зур җәмгыяте яши. Ислам Әхмәдия агымының ил буенча 6000 тарафдары бар дип исәпләнә.

Конго Республикасының төп халкы арасында ислам динен кабул итүчеләр күбәеп бара. Алар аерым җәмгыятьләргә берләшәләр. Ил башкаласы Браззавильнең Уэнзе (Ouenze) микрорайонында төзелгән король Фәйсал мәчетенә йөрүчеләр арасында алар күпчелекне тәшкил итә.

## Бәйрәмнәр
Христиан бәйрәмнәре дәүләт дәрәҗәсендә билгеләп үтелгәндә, мөселман бәйрәмнәре ил күләмендә билгеләп үтелми, әмма аларны хөрмәт итәләр: мәсәлән, эш бирүчеләр милли календарьда күрсәтелмәгән бәйрәмнәрне билгеләп үтәргә теләүчеләргә ял бирә.
 
## Тыюлар
2015 елдан башлап, террорчылык белән көрәшү максатында, эчке эшләр министрлыгы карары белән Конго Республикасында мөселман хатын-кызларга пәрәнҗә ябыну һәм йөзләрен каплап йөрү рөхсәт ителми. Шулай ук үз илләрендә проблемалар булу сәбәпле Конгога чит илләрдән (бигрәк тә, Камерун, Мали, Нигер, Нигерия, Сенегал, Конго Демократик Республикасыннан) килгән мөһаҗирләргә мәчетләрдә төн куну тыелган. Документлары булмаган чит ил мөселманнары илдән чыгарып җибәрелә .

Конго югары ислам советы (Conseil supérieur islamique du Congo) рәисе ― хаҗи Җәбрил Абдулай Бопака (Djibril Abdoulaye Bopaka).

## Моны да карагыз
* Конго Демократик Республикасында ислам
* Африкада ислам
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Конго Республикасында ислам
Баксы сарыны

**Баксы сарыны**, шулай ук **шаман ырымы** () — борынгы казакъ йола шигърияты жанры, сихри көчкә ия импровизацияләнгән җыр. Баксы (татар телендә "багучы" сүзе белән чагыштырып була) сарыны камлау (биюне, шөлдерле барабанга кагуны, әйләнә-тирә кешеләргә гипнотик йогынтысы кергән шаман үзен экстатик халәткә керткән ритуал) вакытында башкарылган. Шаманлык культы хезмәткәренең чит дөнья рухлары белән аралашуда нигезләнгән булган. Догадан чит дөнья көчләренә йогынты, аларны теләнгән гамәлләргә этәрү белән аерылып тора. Шаманнар нигездә кешеләргә, хайваннарга, табигать күренешләренә һәм шулай ук рухларга һәм Илаһларга йогынты ясап авыруларны дәвалау белән мәшгуль булган. Казакъларда шаманлыкны фәнни өйрәнүне Чокан Вәлиханов «Кыргызларда шаманлык эзләре», «Тенгри» («Илаһ») һ.б. мәкаләләрдә башлаган.
## Чыганаклар
*  «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том.
*  Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6

Төркем:Казакъ фольклоры
Төркем:Шаманизм
Төркем:Ырым сүзләре
Инбер Япаров

** Инбер Япаров** (20 сентябрь 1950 ел) — галим-географ, югары мәктәп укытучысы. География фәннәре кандидаты (1990), доцент (1994).

## Биографиясе
Инбер Мөхәммәт улы Япаров 1950 елның 20 сентябрендә БАССРның Дуван районы Кадер авылында туган. Кадер сигезьеллык мәктәбе тәмамлаганнан соң, 1969 елда Мәсәгуть педагогия училищесын кызыл диплом белән тәмамлый.

1974 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый.

1982 елдан Башкорт дәүләт университетында ассистент, өлкән укытучы, доцент, география һәм гидрология, физик география, туган якны  өйрәнү һәм туризм кафедрасында эшли

2007 елдан — география факультеты деканы.

Укыткан дисциплиналары:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Гыйльми эшчәнлеге
Инбер Мөхәммәт улы университетта 35 ел хезмәт  куя. Физик география кафедрасында 30 ел эшли. 

И. М. Япаров югары квалификацияле географлар әзерләүгә зур өлеш кертә, аның җитәкчелегендә бик күп кандидатлык диссертациясе әзерләнеп, яклана.

Инбер Япаров фәнни хезмәтләрен табигать объектларын, башкорт халык авыз иҗатын, этногенетик риваять һәм легендаларын тирән өйрәнеп, аларга нигезләнеп яза.

Инбер Мөхәммәт улы җәмәгать эшендә дә бик актив катнаша. Авыл һәм шәһәрләрдә Башкортстан географиясе һәм геологиясе темаларына лекцияләр укый, еш кына газета -журналларда үз язмаларын бастыра.

«Башкорт энциклопедиясе» фәнни нәшриятының гыйльми-редакцион советы һәм мөхәрририят коллегиясе әгъзасы (рәисе — И. М. Илһамов).

## Хезмәтләре

* Типология и генезис суходольных лугово-пастбищных ландшафтов Западной Башкирии : диссертация … кандидата географических наук : 11.00.01 / Ташк. гос. ун-т им. В. И. Ленина. — Воронеж, 1988. — 276 с. : ил. Физическая география, геофизика и геохимия ландшафтов OD 61 90-11/83
*
*

## Мактаулы исемнәре

* Башкортстан Республикасының Мактау грамотасы (2009)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* https://sibac.info/author/yaparov-inber-muhametovich
* http://www.bashedu.ru/node/554
* https://archive.today/20130416145201/http://www.bashedu.ru/sotrudniki-kafedry-fizicheskoi-geografii-kraevedeniya-i-turizma#selection-660.1-710.3
* https://search.rsl.ru/ru/record/01008269378
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:География фәннәре кандидатлары
Төркем:География фәннәре докторлары
Төркем:Башкортстан галимнәре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:20 сентябрь көнне туганнар
Марс Юлдашев

**Марс Юлдашев** (14 апрель 1937 ел) — галим-хирург, югары мәктәп укытучысы, җәмәгать эшлеклесе. Медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1991). Бөтендөнья башкортлары корылтаеның башкарма комитет әгъзасы һәм корылтайның комиссия җитәкчесе. Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе, Россия Федерациясенең (2003) һәм Башкортстанның (1992) атказанган табибы.

## Биографиясе
Марс Тимербулат улы Юлдашев 1937 елның 14 апрелендә Башкорт АССРның Миякә районы Азнай авылында укытучы гаиләсендә туган.

Урта белем алгач, Башкортстан дәүләт медицина институтына укырга керә. Укуын тәмамлагач, яшь хирургны Якут АССРына (хәзер Якут-Саха республикасы) эшкә җибәрәләр. Башкортостанга кайтып аспирантурага укырга керә.

1972 елдан алып Марс Юлдашев Башкортстан медицина институтында балалар хирургиясе кафедрасында ассистент, доцент, профессор вазифасын башкара.

1 уйлап табуга таныклык, 10 патент, 270 фәнни эш авторы.

Галим төп хезмәтеннән тыш күп еллар җәмәгать эшчәнлеге белән мәшгуль. Ул Бөтендөнья башкортлары корылтае эшендә актив катнаша, республика матбугатында көнүзәк мәкаләләр белән чыгыш ясый. Марс Юлдашев шулай ук оста һәвәскәр җырчы буларак та киң танылу алган, бихисап конкурслар лауреаты. Ул бигрәк тә башкорт халык җырларын үзенчәлекле итеп башкара.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстанның атказанган врачы (1992)
* Россиянең атказанган врачы (2003).

## Җәмәгать эшчәнлеге

Марс Тимербулат улы Юлдашев җәмәгать эшләрендә дә актив катнаша: I, II һәм III Корылтайларга делегат итеп сайлана. Бөтендөнья башкортлары корылтаеның Башкарма комитеты советы әгъзасы, Әлеге вакытта Корылтайның экология, сәламәтлек саклау, гаилә комиссиясе рәисе .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясе — Юлдашев Марс Тимербулат улы   2020 елның 25 июнь көнендә архивланган.
* Ученые России 
* Сайт БГМУ 

## Чыганаклар

* ЮЛДАШЕВ МАРС ТИМЕРБУЛАТОВИЧ Бишбүләк районы сайты 
* На страже здоровья людей (К 75-летию врача и ученого Марса Юлдашева)https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/society/61336

— Подробнее на RB7.ru: https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/society/61336

Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Хирурглар
Төркем:Бишбүләк районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:РФ атказанган табиблары
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:14 апрель көнне туганнар
Коновалов

**Коновалов** ― фамилия.
* Александр Коновалов (1934―2021), химия фәннәре докторы (1974), профессор, РФА академигы (1992), Казан университеты ректоры (1979-1990).
* Андрей Коновалов (1974), футболчы (ярымсакчы), РФ чемпионатларының алтын (1993, 1994, 1996, 1997) һәм бронза (1995, 2003) призчысы.
* Григорий Коновалов (1908―1987), язучы.
* Семен Коновалов (1920—1989), танкист-ас, Советлар Берлеге каһарманы (1943).
----
* Ирина Коновалова (1933—2016), химия фәннәре докторы, профессор (1975).
## Моны да карагыз
* Коновалов урамы

Төркем:Фамилияләр
Михаил Морозов

**Морозов Михаил Михайлович** (1897, 18 февраль, Мәскәү — 9 май, 1952, шунда ук) — совет әдәбият гыйлеме һәм театр белгече, педагог, тәржемәче, бөтен гомерен Шекспир ижатын өйрәнүгә багышлаган, Шекспирны өйрәнү гыйлеменә нигез салучыларның берсе.

## Биографиясе

Морозов Михаил Михайлович фабрикант Морозовлар гаиләсендә туган. Атасы — Морозов Михаил Абрамович (1871-1903) — эшкуар, меценат, сынлы сәнгать коллекционеры («Джентльмен» исеме астында билгеле булган); әнисе — Мамонтова Маргарита Кирилловна (1873-1958). Кече апасы — пианистка Морозова Мария Михайловна (1904-1964). Бөек Британиядә инглиз телен һәм әдәбиятын өйрәнә. Рәсәйгә кайтып, Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый. 1920-нче еллардан алып театр режиссеры була, театр тарихы буенча лекцияләр укый, тәрҗемә белән шөгыльләнә. Соңрак инглиз теле укытучысы булып эшли, инглиз телендә инглиз әдәбияты тарихы буенча лекцияләр укый. Шекспирның "Гамлет"ын инглиз телендә басмага әзерли, аңа җентекле аңлатма бирүдән тыш, аның өчен махсус сүзлек төзи. 30 нчы елларда театрда эшләвен дәвам итә, Шекспирның спектакльләрен куюны консультант сыйфатында гамәлгә  ашыра. 1937 елда Шекспир кабинетын булдыра һәм ВТО карамагындагы  көнбатыш аурупа театрын җитәкли. Бөтенсоюз Шекспир конференцияләре белән җитәкчелек итә. Мәскәү дәүләт университетының филология факультетында шекспир семинарларын алып бара. 1949 елда, космополитизм белән көрәшү вакытында, Шекспир кабинеты ябылганнан соң, Мәскәүдә инглиз телендә чыгарылган News журналының баш мөхәррире итеп тәгаенләнә.

1952 елда вафат була. Введенский зыяратында җирләнгән(10 уч.).

## Гаиләсе

* 1нче хатыны — Туркестанова Варвара Александровна (1896-1941).
** Улы — Михаил Михайлович-(1922-1967).
* 2-нче хатыны — Татьяна Романовна Рогаль-Левицкая.
* 3-нче хатыны — Буромская-Морозова Евгения Михайловна (1909-1996), тол хатын һәм М. М. Морозов мирасын нәшер итеп чыгаручы.

## Морозовның эшләре

* «Шекспир пьесаларына аңлатма» (1941);
* «Шекспир совет сәхнәсендә» (1947);
* «Шекспир» (ЖЗЛ, 1947)
* «Төрле еллардагы шигырлар» (1983)

## Искәрмә

## Әдәбият

* Горбунов А. Н. Морозов о Шекспире // Горбунов А. Н. Шекспировские контексты —  М.:  МедиаМир, 2006. — Б. 299—307. — 364 б. — 500 экз. — .
* Самарин Р. М. М. М. Морозов (1897-1952) // М. М. Морозов. Избранные статьи и переводы —  М.:  ГИХЛ, 1954.
* Шведов Ю. Михаил Михайлович Морозов // М. Морозов. Шекспир, Бернс, Шоу… / Автор вступительной статьи и составитель сборника и редактор Ю. Шведов —  М.:  Искусство, 1967.

## Сылтамалар

* Морозов, Михаил Михайлович // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962-1978.
* Захаров Н. В. Морозов Михаил Михайлович.  Электронная энциклопедия «Мир Шекспира» (2012—). Башлангыч чыганактан архивланган 18 гыйнвар 2020. 18 гыйнвар 2020 сыналган.
Төркем:18 февраль көнне туганнар
Төркем:1897 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:9 май көнне вафатлар
Төркем:1952 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Вадим Сафин

**Сафин Вадим Фәтхи улы** (11 апрель 1933 ел — 7 сентябрь 2021 ел) — галим-психолог, педагог. 1969-2014 елларда Башкорт дәүләт педагогия институты һәм М. Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университеты укытучысы, шул исәптән 1977-1982 елларда психология кафедрасы мөдире. Психология фәннәре кандидаты (1969), профессор (1990). Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2008). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1993). Башкорт АССРның атказанган укытучысы (1990).

## Биографиясе
Вадим Фәтхи улы Сафин 1933 елның 11 апрелендә Башкорт АССРның Зиянчура районының 2нче Назар (хәзер Яңа Чебенле) авылында туган.

Желтое татар-башкорт педагогия училищесында укый. 1958 елда Ырынбур педагогия институтын тәмамлый. 1962 елдан алып Стәрлетамак, 1969 елдан алып Башкорт дәүләт педагогия институтларында укыта. Фәнни хезмәтләренең төп юнәлеше — шәхеснең үзен-үзе билгеләве.

Аның тырышлыгы белән Башкортстанда беренче булып психология кафедрасы (БДПИ, 1976) ачыла. 1995 елда галим ЮНЕСКО-ның Мәскәү бюросы тарафыннан хупланган башкорт мәктәпләре һәм гимназияләр өчен укыту һәм тәрбия концепцияләрен һәм программаларын яза.

В. Ф. Сафин — Американың гуманистик юнәлешле психологлар ассоциациясенең мөхбир әгъзасы (1994) һәм шулай ук Халыкара психология фәннәре академиясенең мөхбир әгъзасы (1996). Аның тарафыннан 160-тан артык фәнни хезмәт язылган.

Галим 2021 елның 7 сентябрендә Уфа шәһәрендә вафат була.

## Хезмәтләре

** Психология самоопределения личности. Свердловск, 1986.
** Введение в психодиагностику личности школьника. Уфа, 1990.
** Психологические отклонения в развитии детей и методы их психокоррекции. Уфа, 1994.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2008).
* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1993).
* Башкорт АССРның атказанган укытучысы (1990).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сафин Вадим Фәтхи улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.

Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстанның атказанган укытучылары
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1933 елда туганнар
Төркем:11 апрель көнне туганнар
Төркем:Психология фәннәре кандидатлары
Төркем:Зиянчура районында туганнар
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2021 елда вафатлар
Төркем:7 сентябрь көнне вафатлар
Станислав Надежкин

**Станислав Надежкин** (4 ноябрь 1940 ел — 26 апрель 2020 ел) — галим-агроном. 1968-2013 елларда Башкортстан авыл хуҗалыгы институты һәм Башкорт дәүләт аграр университеты укытучысы, шул исәптән 1981-1989 елларда агрономия факультеты деканы, 1983-2012 елларда азык җитештерү кафедрасы мөдире. Халыкара аграр белем академиясе академигы, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1995), профессор (1992). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2003).

## Биографиясе
Надежкин Станислав Наумович — 1940 елның 4 ноябрендә Башкорт АССРның Бүздәк районы Бүздәк игенчелек совхозы бүлекчәсе хәзерге Башкортстан Республикасының Бүздәк районы Комсомол авылында туган.1964 елда Башкорт авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаганнан соң, хезмәт юлын Миловка укыту-тәҗрибә хуҗалыгының орлыкчылык буенча агроном булып башлый.1968—2013 елларда Башкорт дәүләт аграр университетында : 1981—1989 елларда агрономия факультеты деканы, 1983—2012 елларда азык җитештерү кафедрасы мөдире вазифаларын башкара.Станислав Наумович күп еллар агрономия факультетының методик комиссиясенә җитәкчелек итә. Азык җитештерү мәсьәләләренә багышланган зона семинарларында, район конференцияләрендә күп тапкырлар чыгыш ясый. Фән үсешенә зур өлеш керткән өчен аңа «Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе» дигән мактаулы исем бирелде.

## Фәнни эшмәкәрлеге һәм хезмәтләре
Галимнең гыйльми тикшеренүләре табигый һәм культуралы азык биләмәләрен кулланып мал азыклары җитештерүнең конвейер системасын булдыруга, мал азыгы культураларын интродукцияләү, мал азыгы  культураларын (амарант, балтырган, көнчыгыш кәҗә үләне, топинсолнечник һ.б.) үстерүнең заманча технологияләре белән бәйле. 260-тан артык фәнни хезмәт һәм 2 уйлап табу авторы.— Конвейерное производство кормов в Башкортостане. Уфа, 1999;— Бобовые травы в севообороте. Уфа, 2002 (автордаш);— Клевер луговой. Уфа, 2006 (автордаш).Авыл хуҗалыгы тармагының югары квалификацияле белгечләрен һәм галимнәрен әзерләгән, хәзерге вакытта Башкорт дәүләт аграр университетында аның укучылары : И. Ю. Кузнецов, Э. Р. Давытов, М. Ю. Саттаров, А. В. Вәлитовлар эшлиләр.

## Мактаулы исемнәре, бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2003).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Надежкин Станислав Наумович // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* БашГАУ/Надежкин Станислав Наумович
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Галимнәр
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре докторлары
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Бүздәк районында туганнар
Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:26 апрель көнне вафатлар
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:4 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Уфада вафатлар
Роберт Авакян

**Роберт Овсепович Авакян** ( ; 1931-2020) — совет һәм әрмән физикы, физик һәм математика фәннәре докторы, профессор , Әрмәнстан ССР Фәннәр Академиясе әгъзасы (1986), Әрмәнстан Милли Фәннәр Академиясенең тулы әгъзасы (1996). Әрмәнстан физика җәмгыяте президенты (1989-2007).

## Биографиясе
1931 елның 28 мартында Әрмәнстан ССРы башкаласы Ереванда туган.

1949 - 1954 елларда Ереван дәүләт университетының физика һәм математика факультетында укыган. 1954 - 1957 елларда Ереван дәүләт университетының гомуми физика кафедрасында лаборатория ярдәмчесе булып эшли.

1957 - 1959 елларда А.И.Алиханьян җитәкчелегендә Әрмәнстан ССР Фәннәр академиясенең Ереван физика институтының аспирантурасында укый. 1959-нчы елдан алып, А.И. Алиханов җитәкчелегендә теоретик һәм эксперименталь физика институтында фәнни эштә  Ереван электрон синхротроны өчен поляризацияләнгән фотон нурларын булдыру буенча фәнни эшне оештыру эшендә катнашкан; сызыклы электрон тизләткечтә поляризацияләнгән фотон нурларын булдыра. 1967-нче елда, Р.А. Авакьян җитәкчелегендә, дөньяда беренче тапкыр 4,7 гигаэлектронвольт энергиясе булган поляризацияләнгән фотон нуры алына. 1960 - 1971 елларда, фәнни эш белән бер үк вакытта, Ереван дәүләт университетында педагогик эш белән шөгыльләнә.

1971 елдан, Ереван физика институтында фәнни эштә: 1971 елдан 2007 елга кадәр тикшеренү лабораториясе мөдире, 2007 елдан шул институтның баш тикшерүчесе. Шул ук вакытта, 1991 - 1999 елларда, Ереван Физика Институтының фәнни төркеме башлыгы буларак, Германиядә DESY тикшеренү үзәгендә  эшли, анда кисәкчәләр физикасы һәм синхротрон нурланыш чыганаклары булдыру һәм тәэмин итү белән шөгыльләнә.

## Төп хезмәтләре

* Исследование поляризации β-электронов в области малых энергий. - Ереван, 1965. - 88 с.
* Исследование излучения электронов и позитронов высоких энергий в кристаллах и его использование в процессах фоторождения. - Ереван, 1980. - 290 с

## Бүләкләре

* Анания Ширакаци медале (2003)

## Искәрмәләр

Төркем:Ереван дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Ереванда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Физиклар
Мөхәммәт Харрасов

**Мөхәммәт Харрасов**,  Мөхәммәт Хәдис улы Харрасов (; *[[1948 ел]]ның [[18 сентябрь|18 сентябре]]*, *[[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Белорет районы]], [[Сәрмән]] ― [[2024 ел]]ның [[9 март]]ы, [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) — галим-физик, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе, югары мәктәп укытучысы. 2000-2010 елларда Башкорт дәүләт университеты ректоры. Башкортстан Республикасының 3 нче һәм 4 нче чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты. Башкортстан  Фәннәр Академиясенең әгъза-корреспонденты (2002), Чечен Республикасы Фәннәр Академиясенең мактаулы академигы (2008), физика-математика фәннәре докторы (1995), профессор (1996).

## Биография
Мөхәммәт Хәдис улы Харрасов 1948 елның 18 сентябрендә Башкорт АССРның Белорет районы Сәрмән авылынды туган.

1966-1971 елларда — Башкорт дәүләт университетының физика факультетында укый.

1971-1972 — лаборант, БДУ.

1972-1975 — Мәскәү дәүләт университеты аспиранты.

1975-1991 — БДУ-ның «Теоретик физика» кафедрасында ассистент, өлкән укытучы, доцент.

1991-1994 — Мәскәү дәүләт университеты докторанты.

1994-1999 — БДУ-ның физика факультеты деканы.

1999-2000 — Башкортстан Республикасының Югары мәктәп һәм фән буенча дәүләт комитеты рәисе.

2000-2010 — БДУ ректоры, «Элемтә» кафедрасы мөдире.

2010-2013 елларда Башкортстан Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты.

2024 елның 9 мартында 76нчы яшендә Уфада вафат.

## Мактаулы исемнәре
*  Башкортстан Республикасының (1997) һәм Россия Федерациясенең (2008) атказанган фән эшлеклесе
*  Россия Федерациясенең мактаулы югары белем бирү хезмәткәре (2001) һәм мәгариф отличнигы (2003).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Харрасов Мөхәммәт Хәдис улы // Башкирская энциклопедия —  Уфа:  ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015-2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* http://www.gsrb.ru/ru/organization/deputats/7967/
* http://www.anrb.ru/blog/Item/249/15

Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Россия Федерациясенең халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан Республикасы Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Белорет районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:18 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Физиклар
Олег Лупанов

**Олег Борисович Лупанов** (1932 елның 2 июне — 2006 елның 3 мае) — совет һәм Россия математигы, Россия Фәннәр академиясе академигы, МДУ механика-математика факультеты деканы (1980—2006), М. В. Калдыш исемендәге Гамәли математика институтының баш фәнни хезмәткәре (1993—2006), Ленин премиясе лауреаты.

## Тормыш юлы
Олег Лупанов 1932 елның 2 июнендә Ленинградта туган.

1955 елда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын математика белгечлеге буенча тәмамлый. 1958 елда А. А. Ляпунов җитәкчелегендә «Контакт схемалар синтезы турында» кандидатлык диссертациясе яклый. Докторлык диссертациясе — «Функциональ элементлардан схемалар синтезының асимптотик закончалыклары турында» (1963).

Функциональ элементлардан булган схемаларны синтезлауның иң яхшы методын — Лупанов методын (Lupanov representation) эшләгән.

Мәскәү дәүләт университетында 1959 елдан укыта, 1960 елдан — өлкән фәнни хезмәткәр, 1967 елдан — профессор. 1980 елдан 2006 елга кадәр МДУның механика-математика факультеты деканы булып тора, 1981 елдан 2006 елга кадәр ул үзе төзегән дискрет математика кафедрасын җитәкли.

1972 елдан ССРБ фәннәр академиясе әгъза-корреспонденты, 2003 елдан Россия фәннәр академиясе хакыйкый әгъзасы. 1993 елда ул Келдыш исемендәге гамәли математика институтының баш фәнни хезмәткәре була, анда 1955 елдан бирле эшләгән.

Мәскәүдә 2006 елның 3 маенда вафат була. Мәскәүнең Хован зиратында җирләнгән.

## Бүләкләр
Фәнни казанышлары өчен Ленин премиясе (1966) һәм Мәскәү дәүләт университетының Ломоносов премиясе (1992) белән бүләкләнгән.

«Хөрмәт Билгесе» (1975), Кызыл Байрак Хезмәт  (1982), Халыклар Дуслыгы (1992) орденнары белән бүләкләнгән.

Атказанган МДУ профессоры (2001), Молдавия фәннәр академиясенең мактаулы әгъзасы (2001).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Страница Олега Борисовича Лупанова на сайте ИПМ РАН 
* Общероссийский математический портал

Төркем:ССРБ математиклары
Төркем:Русия математиклары
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:2006 елда вафатлар
Төркем:3 май көнне вафатлар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:2 июнь көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университеты укытучылары
Төркем:Математиклар
Леонард Хәлилов

**Леонард Хәлилов**,  Леонард Мөхип улы Хәлилов (1 ғинуар 1951 йыл) — галим-физик-химик. 1974 елдан хәзерге Россия Фәннәр академиясе Уфа федераль тикшеренүләр үзәгенең Органик химия институты хезмәткәре, 1981 елдан — өлкән  гыйльми хезмәткәр; 1993 елдан Нефтехимия һәм катализ институтының лаборатория мөдире, бер  үк  вакытта 2002 елдан Башкорт дәүләт педагогия университеты һәм Уфа дәүләт нефть техник университеты укытучысы. Химия фәннәре докторы (1991), профессор (2003). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2011).

## Биографиясе
Леонард Мөхип улы Хәлилов — 1951 елның 1 гыйнварында Башкортстан Республикасының Салават районы Малаяз авылында туган.

1967—1972 елларда Башкорт дәүләт университетының физика факультетында укый.1974—1972 елларда Совет Армиясендә взвод командиры булып хезмәт итә.1974—1992 елларда Органик химия институтында эшли.1981 елдан шул ук институтның өлкән  гыйльми хезмәткәре, кандидатлыкка диссертациясе яклый.1993 елдан белән Нефтехимия һәм катализ институтында лаборант мөдире, бер үк  вакытта 2002 елдан алып Башкорт дәүләт университетында һәм Уфа дәүләт нефть техник университетында укыта.1991 елда докторлык диссертациясе яклый.2003 елдан — профессор.

## Фәнни эшчәнлеге һәм хезмәтләре
Фәнни хезмәтләре ядро-магнит резонансы спектроскопиясе һәм рентген дифрактометриясе ысуллары белән органик берләшмәләрне структур тикшерүгә багышланган.Леонард Мөхип улы тарафыннан хираль системалар теориясе эшләнә, хираль үзәкләре, күчәрләре, яссылыклары булган гликозидлар, пиретроидлар, простаноидлар, органик сульфидлар, терпеннар һәм башка берләшмәләрнең ядро-магнит резонансы спектрларында диастереомер эффектлар (диастереомерлар  парында бер типтагы ядроларның төрле магнит әйләнмәсе) табыла;— Шайтан текәне, сыер теле үләннәреннән алынган берләшмәләр структурасы;— Цирконийлы комплекслы катализаторлар булганда олефиннарның алюминорганик  берләшмәләр белән каталитик реакцияләре механизмы ачыклана.170 тән  артык фәнни хезмәт, 30 уйлап табу авторы.

* Экдистероиды и их аналоги на основе химических трансформаций 20-гидроксиэкдизона. Уфа, 2016 (автордаш).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2011);

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Хәлилов Леонард Мөхип улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Англо-русскоязычный научный  журнал «Бутлеровские сообщения» Халилов Леонард Мухибович 

Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Уфа дәүләт нефть техник университеты укытучылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Галимнәр
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Салават районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1951 елда туганнар
Майя Инджикян

**Майя Грантовна Инджикян** (1930 елның 1 мае, Мәскәү — 2013 елның 13 декабре) — совет һәм әрмән химик-органигы. Химия фәннәре докторы (1966), профессор (1974). Әрмәнстан Республикасының милли фәннәр академиясе академигы (1996), әгъза-корреспондент (1986).

## Тормыш юлы
Майя Инджикян 1930 елның 1 маенда Мәскәүдә туа. 1953 елда Мәскәү дәүләт университетының химия факультетын тәмамлый.

Шул ук елдан бирле Әрмән ССР фәннәр академиясенең органик химия институтында эшли.

Химия фәннәре докторы (1966), профессор (1974). 1970 елдан Әрмәнстан Республикасының милли фәннәр академиясенең органик химия институтының элементоорганик кушылмалар лабораториясе мөдире вазыйфасын башкара. 1971 елдан Ереван дәүләт университеты укытучысы.

Фәнни хезмәтләре дүртенчел аммоний тозлары катнашында су тирәлегендә селтеләнү реакциясен өйрәнү белән бәйле. Бу өлкәдә Инджикян 1961 елда (А. Т. Бабаян белән бергә) аммоний тозларында яңа хезмәттәшлекне ача, ул «яңадан төркемләү-таркату» реакциясе дип атала. Үзара бәйләнеш нәтиҗәсендә туенмаган кетоннар, кислоталар, аларның авыр эфирлары, енаминнары һәм башка матдәләр барлыкка килә.

Мәкаләдә беренче тапкыр фосфор һәм борның органик кушылмалары тикшерелә. Ул туендырылган төркем булган дүртенчел фосфоний тозларының изомериясен, гидролизның һәм термик бүленешнең төп реакцияләрен өйрәнә. Фосфобетаиннарның яңа төрен ала. Үсемлекләрне саклауның кайбер актив чараларын синтезлаган, углерод-элемент (азот, күкерт, кислород, галоген) реакциясе өйрәнгән.

Аның патентлары арасында түбәндәгеләрне билгеләп үтәргә мөмкин: диалкиламиноди(алкил) боран алу ысулы, катнаш формальләр алу ысулы, трибутилбутадиен-1,3-илфосфоний тозын трифенилили алу ысулы, 1,3-бутадиенилдиэтилфосфонатларны алу ысулы, дифенилалкен-2-илфосфиннарны алу ысулы.

«Хөрмәт Билгесе» һәм «Анания Ширакаци» орденнары белән бүләкләнгән (2003).

## Искәрмәләр

Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:2013 елда вафатлар
Төркем:13 декабрь көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:1 май көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Химиклар
Александр Москвитин

**Александр Иванович Москвитин** (1898 елның 12 (24) гыйнвары, Стрельниково авылы, Тамбов губернасы — 1984 елның 16 гыйнвары, Мәскәү) — совет геологы, геология-минералогия фәннәре докторы, РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1970). Дүртенчел геология һәм геоморфология буенча белгеч.

## Тормыш юлы
Александр Москвитин 1898 елның 12 (24) гыйнварында Тамбов губернасының Темниково өязе Стрельниково авылында, мещан Иван Михайлович (1872—1939) һәм Елизавета Алексеевна (1874—1927) Москвитиннар гаиләсендә туа.

1916 елда Темников ирләр гимназиясен тәмамлый һәм Харьков университетының физика-математика факультетына укырга керә.

1917 елның маенда армиягә алына. Прапорщиклар мәктәбен тәмамлагач, Козлов шәһәрендә запастагы 216 пехота полкында хезмәт итә. 1918 елның мартында демобилизацияләнә. 1918 елның 1 октябрендә Кызыл Армия сафларына алына. Ватандашлар сугышы вакытында көньяк (1919 елның язы) һәм көнбатыш (1920 елның җәе) фронтларында хезмәт итә. 1920 елның август ахырында бүлек белән Алманиядә тоткарлана, 1921 елның июнендә Россиягә әйләнеп кайта, 1922 елның 22 августында прапорщик дәрәҗәсендә демобилизацияләнә.

1922—1927 елларда Беренче Мәскәү дәүләт университетында (I-МДУ) физика-математика факультетының туфрак-геология бүлегендә (геология белгечлеге) укый. Аны кызыл диплом белән тәмамлый.

1928 елда Урта Азия дәүләт университетының гидрогеология кафедрасыннан һәм Носово авыл-хуҗалык тәҗрибә станциясеннән экспедицияләрдә эшли.

1928—1930 елларда Беренче МДУ каршындагы Геологик фәнни-тикшеренү институты аспирантурасында укый. 1929 елда Мәскәү тау академиясендә укыта башлый. 1930 елда Беренче МДУда  Г. Ф. Мирчинкта Дүртенчел катламнар курсы буенча ассистент булып эшли.

1935 елның 1 сентябреннән ССРБ фәннәр академиясенең Геология институтында, Г. Ф. Мирчинк чакыруы буенча, югары штаттан тыш хезмәткәр, аннары өлкән фәнни хезмәткәр (1939) булып эшли.

1937 елда аңа диссертация якламыйча «дүртенчел катламнарны өйрәнү өлкәсендәге эшләр җыелмасы буенча» геология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе бирелә. 1947 елда «ССРБның Аурупа өлешендә вюрм чор-неоплейстоцены» темасы буенча геология-минералогия фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсе бирелә.

1949—1950 елларда МДУда «Дүртенчел геология» курсы буенча лекцияләр укый. 1961 елда Польшада INQUA конгрессында катнаша. 1963 елда Чехословакиядә һәм 1964 елда ГДРда — лёсс статиграфия буенча INQUA субкомиссиясе эшендә катнаша.

1965 елда профессор исеме бирелә. 1970 елда пенсиягә чыга, 1980 елга кадәр ССРБ фәннәр академиясенең Геология институтында Геология һәм тарих лабораториясендә өлкән фәнни хезмәткәр-консультант булып эшли.

1984 елның 16 гыйнварында Мәскәүдә вафат була.

## Гаилә
Хатыны — Анна Николаевна:

* Кызлары: Татьяна (1939), Наталья (1944), Ольга (1952).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* А. И. Москвитин 
* Библиография

Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1984 елда вафатлар
Төркем:16 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1898 елда туганнар
Төркем:24 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Эраст Сымонович

**Эраст Алексеевич Сымонович** (1919 елның 18 марты, Петроград — 1983 ел, Иске Русса, Новгород өлкәсе) — совет галим-археологы, тарих фәннәре докторы.

## Тормыш юлы
Эраст Сымонович 1919 елның 18 мартында Петроградта туган.

1937—1941 елларда Ленинград дәүләт университетының тарих факультетында укый. Госпитальләрдә санитар булып эшләп Ленинград камалышыгын кичергән, Бөек Ватан сугышында катнашкан.

Сугыштан соң Ленинград дәүләт университеты аспирантурасында белем алуын дәвам итә. Аның тәмамлангач, 1949 елда «Лука-Врублевецкая җирлеге һәм безнең эраның I меңьеллыгының Подолия археология һәйкәлләре» дигән темага кандидатлык диссертациясен яклый. Ленинград университетында эшен дәвам итә. Соңрак Эрмитажда эшли. 1952 елда Сымонович Мәскәүгә күчеп килә, анда башта А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт сынлы сәнгать музееның (ДССМ) фәнни хезмәткәре булып эшли. 1956 елдан башлап гомер ахырына кадәр ССРБ фәннәр академиясенең Археология институтында эшли (1956—1966 еллар — кече фәнни хезмәткәр, 1966—1983 еллар — өлкән фәнни хезмәткәр). «Безнең эраның I меңьеллыгының беренче яртысында Поднепровье токымнары» темасына докторлык диссертациясен 1971 елда яклый.

Эраст Сымонович черняхов мәдәният өлкәсендә белгеч була. Шулай ук ул Төньяк диңгез арты һәм Кырымдагы соңгыскифлар борынгыларын өйрәнү өчен күп эш башкарган. Херсон өлкәсендәге Золотая Балка шәһәрчегендә Кахов сусаклагычы ярында казу эшләре алып барган. Курск өлкәсендә аның тарафыннан безнең эраның I меңьеллыгының беренче яртысындагы яңа типтагы һәйкәлләр тикшерелә.

1983 елда Иске Руссада вафат була, шунда ук җирләнгән.

Археолог Ольга Мельниковага өйләнгән була.

## Әдәбият

* Историки Курского края: Биографический словарь, 2011. — ISBN 978-5-9765-1144-6.
* Большая курская энциклопедия / [Кур. обл. науч. краевед. о-во и др.; гл. ред. Ю. А. Бугров]. — Курск, 2004—2011 гг. — Т.1: Персоналии. Кн. 3: (С—Я). — 2005. — 279 с.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Сымонович Эраст Алексеевич

Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1983 елда вафатлар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1919 елда туганнар
Төркем:18 март көнне туганнар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар