open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Финляндия президентын сайлаулар (2024)

**Финляндия президентын сайлаулар** (, ) – 2024 елның 28 гыйнварында (беренче туры) һәм 11 февральдә (икенче туры) уздырыла. Сайлаучылар алты елга Финляндия Президентын сайлый.

2012 елдан бирле илне ике срок рәттән җитәкләгән Финляндия Президенты Саули Ниинистө яңадан сайлануга дәгъва итә алмый һәм отставкага китә.

Әгәр яңа президент 28 гыйнварда беренче тавыш бирүдә гамәлдәге тавышларның яртысыннан күбрәген җыеп сайланса, аның мөддәте 2024 елның 1 февралендә башлана. Әгәр сайлаулар 11 февральдә икенче тавыш бирүгә күчерелсә, срок 2024 елның 1 мартында башлана.

Финляндия Конституциясенең 54 статьясының беренче пункты нигезендә, президентлыкка кандидат Финляндия гражданы булырга тиеш. Сайлау көнендә 18 яшьтән ким булмаган барлык Финляндия гражданнары сайлауларда тавыш бирергә хокуклы. Яшәү урыны тавыш бирү хокукына тәэсир итми.

Беренче тур сайлауларда алдан тавыш бирү Финляндиядә 17-23 һәм чит илләрдә 2024 елның 17-20 гыйнварында уздырылган.

## Кандидатлар
2023 елның 8 июнендә Финляндиянең тышкы эшләр министры Пекка Һаависто (1958 елгы)  партиясе съезды алдыннан үз кандидатурасын тәкъдим иткән. Элегрәк ул 2012 һәм 2018 елларда президент вазыйфасына кандидат булган, тавыш бирү нәтиҗәләре буенча Саули Ниинистө җиңгән. 2024 елгы сайлауларда Һаависто партиядән түгел, сайлаучылар берләшмәсеннән (ким дигәндә 20 мең сайлаучы) сайлана.

21 июньдә  генераль директоры Олли Рен (1962 елгы) президент сайлауларында катнашуы турында белдерә.

7 июльдә  партиясе Финляндия парламенты (Эдускунта) спикеры Юсси Халла-ахоны (1971 елгы) кандидат итеп күрсәтә.

3 августта сайлаучылар берләшмәсе политолог Мика Аалтоланы (1969 елгы) тәкъдим итә.

15 августта  партиясе Александр Стуббны (1968 елгы) президентлыкка кандидат итеп тәкъдим итә.

24 августта  партиясе партия рәисе, илнең  авыл хуҗалыгы һәм урман хуҗалыгы министры Сари Эссайяны (1967 елгы) тәкъдим итә.

15 октябрьдә  партиясе Ли Андерссонны тәкъдим итә

2 декабрьдә  Ютта Урпилайненны тәкъдим итә.

 партия рәисе бизнесмен Һарри Һаркимоны тәкъдим итә.

## Нәтиҗәләр
Беренче турда катнашучылар саны 74,9 % тәшкил иткән.

Тавышларны алдан исәпләү буенча, «Милли коалиция» партиясеннән кандидат Александр Стубб сайлауларның беренче турында бирелгән тавышларның 27,2 % ын, сайлаучылар берләшмәсе кандидаты Пекка Һаависто («Яшелләр берлеге» партиясе) 25,8% ын җыйган. Алар арасында сайлауларның икенче туры үткәрелә. Яңа президентлык срогы 1 мартта башлана. 

Алдан тавыш бирү 2024 елның 31 гыйнварыннан 6 февраленә кадәр Финляндиядә һәм 31 гыйнварыннан 3 февраленә кадәр чит илләрдә үткәрелә.

Александр Стубб сайлауларның 11 февральдә узган икенче турында 51,6% тавыш җыеп, җиңеп чыга.
## Искәрмәләр

Төркем:Финляндия сәясәте
Төркем:2024 ел сайлаулары
Индонезия президентын сайлаулар (2024)

**2024 елда Индонезия президентын сайлаулар** () ― 2024 елның 14 февраленә билгеләнгән, парламент сайлаулары белән бергә үтүче сәяси чара. Президент сайлауларында илнең дәүләт башлыгы һәм вице-президенты сайлана.

Хәзерге президент Җоко Видодо, Индонезия Конституциясе белән билгеләнгән сроклар буенча чикләүләр аркасында, өченче тапкыр сайланырга хокуклы түгел.

 

## Кандидатлар
### Үзгәрешләр коалициясеннән кандидатлар

### «Алдынгы Индонезия» коалициясеннән кандидатлар

### Партияләр альянсыннан кандидатлар

## Нәтиҗәләр

## Искәрмәләр

Төркем:Индонезия сәясәте
Төркем:2024 ел сайлаулары
Иван Кузнецов

**Иван Кузнецов** :
* Иван Кузнецов (1906―1991), язучы, профессор, тарих фәннәре докторы.
* Иван Кузнецов (1918―1986), БАССРның МШ рәисе урынбасары (1970―1978).
* Иван Кузнецов (1920—1992), актер (Бөгелмә тетры), ТАССР халык артисты (1979).
Тайвань президентын сайлаулар (2024)

**2024 елда Тайвань (Кытай Республикасы) президентын сайлаулар** () ― 2024 елның 13 гыйнварында парламент сайлаулары белән бер үк вакытта узган. Сайлауларда илнең яңа президенты һәм вице-президенты сайланган. Хәзерге президент  инде бу вазифада ике срок булганга күрә, сайлауга кандидатурасын куя алмаган.

Сайлауларда 40,05 % тавыш җыйган, идарә итүче Демократик прогрессив партиядән кандидат Лай Циндэ җиңгән, ул Тайвань бәйсезлеге һәм АКШ белән якынаю тарафдары буларак билгеле. Президент инаугурациясе 2024 елның 20 маена планлаштырылган.

## Сайлау системасы
Кытай Республикасының 40 яшьтән ким булмаган гражданы Президент итеп сайланырга мөмкин. Шул ук таләп бер үк вакытта сайлана торган вице-президентка да кагыла. Президентның вәкаләтләре дүрт ел тәшкил итә, һәм бер үк кеше бер тапкыр яңадан сайлана ала.

Тайваньның йорт хуҗалыклары реестрында тавыш бирү хокукы булган гражданнарны исәпкә алу автомат рәвештә алып барыла. Әгәр дә граждан чит илдә яшәмәсә, тавыш бирү өчен аерым теркәлергә кирәк түгел. Тавыш бирү мөмкинлеге 20 яшьтән бирелә.

## Кандидатлар
Билгеләнгән вакытка кандидатлар буларак өч кеше теркәлгән. Президентлыкка барлык кандидатлар да элек махсус округлар мэрлары вазифаларын биләгәннәр. Сайлауларда Тайваньның иң зур партияләреннән өч кандидат катнаша: Демократик прогрессив партиядән Лай Циндэ, Гоминьдан партиясеннән Хоу Юи һәм Тайвань халык партиясеннән Кэ Вэньчжэ.
### Демократик прогрессив партия
**Кандидатлар:**
* Лай Циндэ, Тайвань (Кытай Республикасы) вице-президенты (2020—); Тайвань (Кытай Республикасы) премьер-министры (2017—2019); Тайнань мэры (2010—2017). Сәяси карьерасын башлаганчы табиб булып эшләгән.

### Гоминьдан
**Кандидатлар:**
* **Хоу Юи**, Яңа Тайбэй мэры (2018—). Сәяси карьерасын башлаганчы полициядә эшләгән.

### Тайвань халык партиясе
**Кандидатлар:**
* **Кэ Вэньчжэ**, «Тайвань халык партиясе»н нигезләүче һәм рәисе (2019—); Тайбэй мэры (2014—2022). Сәяси карьерасын башлаганчы табиб булып эшләгән.

## Нәтиҗәләр

## Искәрмәләр

Төркем:Тайвань сәясәте
Төркем:2024 ел сайлаулары
Рәшитов

**Рәшитов** ― фамилия.
* Әхмәт Рәшитов (*Әхмәт Рәшит*, 1936—2020), татар шагыйре, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1986), ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1995).
* Улугбәк Рәшитов (2002), Үзбәкстан тхэквондочысы.
* Урал Рәшитов (1961), композитор, җырчы, музыкаль продюсер. Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.  
## Моны да карагыз
* Рәшидов
Төркем:Фамилияләр
Это пройдёт

**Это пройдёт** («Бу узачак») — Россиянең Порнофильмы панк төркеменең тугызынчы студия альбомы, 2020 елның 28 гыйнварында «Союз» музыка маркасы тарафыннан чыгарылган .

## Альбомны төзү

2019 елның җәендә митинглардан соң төркем «Бу узачак» альбомындагы титул җырын Интернетка урнаштырды; Владимир Котляров үзенең мәгънәсен үзенең Инстаграмында аңлатты: "Без чыннан да бик авыр чорда яшибез. Минем уйлавымча, Рәсәй, хакимиятне тартып алган гопникларның һәр яңа усаллыгы белән, тагын да тирәнрәк суга төшүен аңлый. Мин үземне беркемне дә митингларда катнашырга дәртләндерергә яки ышандырырга хокуклы дип санамыйм. Кайбер кешеләр бар нәрсә белән дә канәгать, икенчеләре үз хокукларын искә төшерү өчен урамга чыга. Бу сайлауны үзегез ясагыз. Бу бөтен фикер. Changeзгәрешләр кешеләр моны чын күңелдән теләгәндә һәм үз вакытларын һәм көчләрен сарыф итәргә әзер булганда, шул исәптән тормышларын куркыныч астына куярга һәм кушуы буенча килмәгәндә генә була.

Альбомның титул җыры «Бу узачак» 2023 елның 13 октябреннән цензура астында булды Моны башлап җибәрүче «Билгесез дәүләт органы», мөгаен, Генераль прокуратура булган.

## Яздыруда катнашучылар
* Котляров Владимир — вокал
* Вячеслав Селезнев — гитара
* Александр Русаков — гитара
* Руслан Саберов — барабаннар
* Александр Агафонов — бас

## Җырлар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Порнофильмы альбомнары
Төркем:Музыкаль альбомнар
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Якутия атналыгы

**«Якутия атналыгы»** — Якутия, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Якутия турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Якутия атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Якутия һәм Якутия мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 4 — 14 февраль 2024

**Кыйбла:** саха, инглиз Википедияләрендә Якутия турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
15 төзелгән һәм 1 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Якутия ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Якутия атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Якутия ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

* Михаил Скрябин ru
* Николай Тарабукин (язучы) sah
* Николай Неустроев sah
* Тереза Пачеко–Чавес ru
* Афанасий Мунхалов sah

### Якут мәдәниятендә хатын-кыз
4000 байт һәм 400 сүздән арткан мәкаләләр Халык мәдәнияте һәм хатын-кыз бәйгесендә дә туры киләләр:

* Тангалай ru
* Валентина Гаврильева ru
* Анна Неустроева ru
* Ариадна Борисова ru
* Айта (фильм) ru
* Карачкы (фильм, 2020) ru
* Үтерүчем (фильм, 2016) ru
* Елга (фильм, 2002) ru
* Огдо Аксёнова ru
* Бастынга ru
* Саргылана Игнатьева ru
* Надежда Мирошниченко ru
* Саина ru
* Валентина Савина ru
Тегермән анасы

**Тегермән анасы** — татар мифлогиясендә изге рух, ия. Ышанулар буенча, иген уңышы, он, икмәк муллыгы шушы Тегермән анасы ихтыярында, ул тегермән тирәсендәге явыз рухларны икмәккә, онга якын җибәрмичә, боздырмыйча саклый. Шулай ук тегермән тартырга килгәннәрнең дә сакчысы, яклаучысы булып тора, дип уйлаганнар.

## Кыяфәте
Тегермән анасының кыяфәтен төрлечә сурәтлиләр. Әмма күбрәк аны ак онга буялган, чәч, керфекләренә, йөзенә он тузаны кунган кечкенә карчык итеп күзаллаганар.

Башкортстанның төньягында яшәүче, аеруча Янаул, Тәтешле районнарында яшәүче татарлар мифологиясендә карчык кыяфәтедәге генә изге рух буларак буларак еш очрый, шул ук вакытта башка Казан татарларында Тегермән иясе дигән мифик зат, ап-ак йонга чумган бер карт кыяфәтендә сурәтәнә.

## Ышанулар
Элек тегермәннәр су яки җил ярдәмендә эшләгәннәр. Тегермән анасының көче-егәре шул су, җилнең көче, егәре белән дә чагыштырылган. Тегермән анасы Су анасы белән Җил анасын (Җилбәгәй, Буран анасы) никадәр үз ихтыярында тота ала, тегермән шулкадәр яхшы эшли икән дигәнәр. Тегермән бозылса яисә җил бетеп, тегермән буасы саекса, моны Тегермән анасының Су анасы белән татулыгы бетү белән бәйләгәннәр.

Тегермән улагында тартылган онның бераз өлешен калдырып Тегермән анасына да өлеш чыгарганнар. Бу онны, су тегермәне булса, суга, җил тегермәне булса, җилгә сипкәннәр, шул рәвешле, аларга сәдака биргәннәр. Тегермәннең ашлык сала торган казаны бервакытта да буш торырга тиеш түгел дип саналган. Соңгы ашлык тартып киткән кеше үзеннән соң бер уч булса да ашлык калдырган. Буш казанлы тегермәнне Тегермән анасы ташлап китә дип ышанганнар. Бер дә җилсез көндә җил тегермәненең канатлары әйләнә башласа, Тегермән анасы эшкә тотына дип уйлаганнар, бу вакытта тавышланрга, кычкырырга, сүгенергә ярамаган.

Тегермән анасы явыз ниятле, мәкерле кешеләрне бик тиз сизә, начар кешәрнең оннары кара, ярмалы, кибәкле була. Яхшы кешеләренең оннарын ап-ак, саф, чиста итеп тарттыра дип саналган.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар мифологиясе
Таңалай

**Таңалай** (**таналай**) () — саха традицион милли хатын-кыз киемнәренең берсе. Бүгенге көнә билгеле якут милли киемнәреннән иң борынгыларыннан берсе булып санала.

Ул сыер тиресеннән (ровдугадан) ясалган кием булган һәм җиңенең өске өлешендә тире куелган булган. Биле металл бизәкләр белән бизәлгән, ян-ягын кисеп ертыклый торган булганнар. Хәзерге вакытта андый костюмнар киеп йөрмиләр.

Аның киң кулланылу вакыты XVI—XVIII гасырларга, ахырына туры килә. XVIII гасырда тангалай саха традицион киеменең яңа төрле кыяфәт белән кысрыкланып чыгарыла. XIX гасырда Вилюй улусларында тангалайның аерым экземплярлары сакланган, ләкин алар көнкүреш киемнәре буларак түгел, ә күбрәк раритет буларак югары бәяләнгән. Бу әйберләр кадерләп сакланган, мирас итеп тапшырылган. XX гасыр башына алар кулланыштан бөтенләй диярлек төшеп калган. Тангалайларның вариативлыгы XVIII—XIX гасыр тикшеренүчеләренең сакланып калган рәсемнәрендә һәм археологик казу материалларында күренә. Әмма тангалайларның бердәм стилистикасы, ерак араларга карамастан, сахалар яшәгән бөтен территориядә бердәм мәдәни горизонт турында сөйли.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Константинов И. В. *Материальная культура якутов 18 века (по материалам погребений)*/ Якутский филиал СО АН СССР. ─ Якутск: Якутское книжное издательство, 1971. 212 с.
* Носов М. М. *Эволюционное развитие якутской одежды с конца XVIII до 1920-х годов*// Сб. науч. ст. ЯКМ. — Якутск: Кн. изд-во, 1957. Вып.2. С. 116─152.
* Носов М. М. Художественные бытовые изделия якутов XVIII-начала XX в. Альбом / Ред.-сост. и авт.предисл. И. А. Потапов. ─ Якутск: Кн. изд-во, 1988. ─ 103 л.ил.
* Петрова С. И. *Свадебный наряд якутов: традиции и реконструкция* — Новосибирск: Наука, 2006. — 104 с.
* Смоляк А. В. *Традиционное хозяйство и материальная культура народов Нижнего Амура и Сахалина*. — М.: Наука, 1984. 248 с.
* Петрова С. И. «Традиционная одежда и мировоззрение наших предков» Учебно-методическое пособие . Якутск: Бичик,1999. С 28-38.

Төркем:Кием-салым
Төркем:Якут милли киемнәре
Мачин

**Мачин** (**мичин, мацин** — борынгы төрки телдә *бичин, бишин* — маймыл атамасыннан) — себер татарлары мифологиясендә генә очрый торган явыз рух.

## Кыяфәте
Аны кеше кыяфәтле маймыл, урман иясе дип күз алдына китергәннәр. Ул килбәтсез гәүдәле, ямьсез йөзле, таралган озын чал чәчле карчыкны хәтерләтә, шулай да күбрәк аның маймылга тартымлыгын әйтәләр. Себер татарлары аны Мәчкәй әби дип тә йөрткәннәр. Бу явыз рухның хатын-кыз затыннан булуы шуннан күренә.

Урман белән бәйле бу рух кеше күзенә зур гәүдәле, озын куллы, бөкр, озын, куе йонлы маймыл кыяфәтендә күренә. Күбрәк ташландык аучы йортларында яши. Урманга ялгыз килгән кешеләрне чыгып булмаслык куе әрәмәлекләргә ияртеп керә, урман чоңгылларына алып төшә һәм шунда аларның җаннарын ала. Еш кына куе урман төпкелендә адаштырып калдыра, соңыннан бу корбанын да һәлак итә.

Аның бигрәк тә балаларны яратуы билгеле. Ул аларны ата-ана йортыннан урлап китеп интектереп үтерә дип уйлаганнар. Авылга килеп, караклык белән дә шөгыльләнә алган. Мачин бигрәк тә кыш көннәрендә, ачы, салкын бураннар вакытында, тимер тазга утырып, балалар аулап йөри дигәннәр.

## Башка халыкларда
Мачин (маймыл) елы белән бәйле календарь культы монголларда да («мечин жил»), алтайлыларда да («мечин дъыл») бар. Бу елны төркиләр куркыбрак каршы алганнар. Чөнки Мачин елында корылык килә, зәһәр суыклар көчәя, хайваннар-маллар хәтәр авырулардан күпләп үлә дп ышанганнар. Мачин — кара көчләр вәкиле. Шуңа күрә аның күкне иңләп йөрүе зәһәр салкыннарга сәбәп була, дип уйлаганнар.

Себер татарларында Урман иясе буларак блгеле Мачин Идел буе халыклары мифологиясендә киң таралган Шүрәлене дә хәтерләтә, тик Мачин хәйләкәр, явыз булуы белән аерылып тора. Себер татарлары яши торган кайбер авылларда Шүрәлегә якынрак торган икенче бер рух — Пицен (Пичан, Пицин, Печан, Бичен). «Пачин» дигән исем астында казан татарларында да очрый. Чуашларга «Упaтe» («Упаче») атамасы рәвешендә кереп калган.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар мифологиясе
Кирмән чыршысы (Мәскәү)

**Кирмән чыршысы** () — һәр елны Мәскәү Кирмәнендә үткәрелә торган Яңа ел тамашасы.

*Чараның төп вакыйгасы* — балаларның Кыш Бабай белән очрашуы. Тамашаның сюжеты билетлар сатыла башлаганчы сер булып саклана, гадәттә, октябрь аена кадәр.

Чыршы бәйрәме  уза. Манарага керү юлы пыяла павильон аша. Метродан чыгу юлында тамашага бару юлын күрсәтә торган такталар урнаштырыла.

## Тарих
Яңа елга Кирмән мәйданын чыршылар белән бизәү гадәте 300 ел элек, Петр I идарә иткән вакытта башлана. Үз фәрманнарында император Яңа елны бәйрәм итү вакытын 1 сентябрьдән 1 гыйнварга кадәр билгели һәм Мәскәүнең Собор мәйданына ылыслы агачлар утыртырга әмер бирә.

1996 елдан Яңа елга агачларны яңадан Никольская мәйданында урнаштыралар. Беренче Кирмән чыршыларын 1990 еллар ахырында Кыш Бабайның Туган ягы — Бөек Устюгтан алып кайталар.

Һава һәм спутник элемтәсе ярдәмендә җәй ахырында Яңа ел агачын эзләү башлана. Мәскәү өлкәсенең барлык урманчылыкларыннан 50-70 агач сайлап алына; Яңа ел чыршысына төп таләпләр — тигез кәүсә һәм шома ябалдаш.

## Үткәрү
Традицион рәвештә Яңа ел тамашалары көн саен декабрь ахырында һәм гыйнвар башында уза. 2023/24 елларда тамаша 26 декабрьдан 8 гыйнварга кадәр дәвам итә, ял көне — 1 гыйнвар. Кремль Сараенда шулай ук Патриарх чыршы бәйрәме — якшәмбе мәктәпләре, приют һәм балалар йортларында тәрбияләнүче балалар өчен хәйрия акциясе үткәрелә. Билетлар бу тамашаларга сатылмый, аларны тиешле учреждениеләрдә тәрбияләнүчеләр ала.

Төп бәягә утыру урыны гына кертелә, бүләк өчен аерым түләнелә. Һәр тамашачы үз билетын алырга тиеш. Билгеләнгән үрнәк буенча һәр билет 1 тамашачыга ясала — ачыкланмаган үрнәктәге теләсә нинди чакыруны Мәскәү Профсоюзлар федерациясе чыршыга бару хокукын бирми торган ялган чакыру билеты дип таный.

Чыршы тамашасы ике өлештән тора: беренчесе — күңел ачу программасы, икенчесе — куелыш. Бер көнгә өч тамаша әзерләнә: 11:00, 14:30, 18:00. Беренче бүлек тамаша башланганчы 1 сәг. 15 мин. та ачыла. Спектакль бер сәгатькә якын дәвам итә, тамаша алдыннан күңел ачу программасы 45 мин тирәсе бара.

14 яшькә кадәрге балаларны өлкән кешеләрдән башка кертмиләр. Сурдо-тәрҗемәгә мохтаҗ тамашачылар өчен махсус сеанс үткәрелә; сәламәтлекләре чикле булган коляска ярдәмендә хәрәкәтләнүче балаларга тамаша залына керергә ярдәм итәләр һәм алар өчен аерым урын бирелә.

## Ташламалар
Чыршы бәйрәменә бушка түбәндәге кешеләр керә:
* Профсоюзлар әгъзалары. Кирмән чыршысы Мәскәү Профсоюзлар федерациясе тарафыннан оештырыла. Шуңа күрә профсоюз әгъзалары булган кайбер ата-аналар билетларны бушлай, ташлама белән яки билет бәясенең бер өлешен түләп ала.
* Күп балалы гаиләләр һәм башка ташламаларга ия булган кешеләр. Чыршы тантанасына бушка билетлар җирле социаль яклау бүлекләрендә бирелә.
* «Бишле» билгеләренә генә укучылар. "Гомумроссия чыршысы"нда укудагы уңышлары өчен — уку алдынгылары һәм олимпиада җиңүчеләре катнаша. Балалар чыршы тантанасына укытучылары белән бергә килә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Бәйрәм
* Илләр буенча бәйрәмнәр исемлеге
* Истәлекле көннәр исемлеге
* Халыкара истәлекле период

Төркем:Яңа ел
Төркем:Бәйрәмнәр
Шәрипова

**Шәрипова**

* Алсу Шәрипова (1980) ― мәгариф хезмәткәре, филология фәннәре докторы (2023)
* Венера Шәрипова — җырчы (лирик-колоратур сопрано), Татарстан АССР (1964), РСФСР (1970) халык артисты
* Гөлчәчәк Шәрипова — башкорт театр актеры, Башкортстан Республикасының халык артисты (2008)
* Зәйтүнә Шәрипова — галим-әдәбият белгече, югары мәктәп укытучысы, балалар язучысы, телевизион тапшырулар авторы һәм алып баручысы
* Ирина Шәрипова — Россия топ-моделе. «Татарстан Гүзәле» 2010, «Дөнья Гүзәле 2010» конкурсында Россияне тәкъдим иткән беренче «вице-мисс Россия» 2010
* Резедә Шәрипова — татар шагыйрәсе һәм журналисты.
* Тәкыя Шәрипова
* Чулпан Шәрипова — Сәләтле балалар өчен гуманитар гимназия-интернатның татар теле һәм әдәбияты укытучысы
Нигина Амонкулова

**Нигина Амонкулова** (, ''1986 елның'' ''30 гыйнвар'' *[[Пәнҗәкәнт]]*, *[[Согыд вилаяте]]*, ''Таҗик ССР'') — таҗик эстрада җырчы, таҗик халык җырларын һәм ретро стилендәге җырларны башкаручы. Җырчы композитор Сироджиддин Фозилов, Сәидкул Билолов һәм Шәриф Бедаков белән эшли, Студия эшендә тавыш режиссерлары Алишер Зариков, Олим Ширинов белән хезмәттәшлек итә.

## Биографиясе
Амонкулова 1986 елның 30 гыйнварында Пәнҗәкәнтта. Нигинаның дүрт абыйсы бар: Хурсид бизнесмен, Хусрав җырчы, Хайям агачтан уеп ясаган, Хамиджон. Нигина Панджакентның 1 нче урта мәктәбен тәмамлый һәм Панчакент медицина көллиятенә өч еллык укырга керә. Мәктәптә һәм университетта укыганда ул берничә вокал конкурсында җиңү яулый.

## Дискография

* Ишки Туйи
* Асири Нигох
* Ретро
* Борон
* Соддадил
* Дилнома
* Golden Top Collection
* Бадахшан

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1986 елда туганнар
Төркем:30 гыйнвар көнне туганнар
Февронья Баишева

**Февронья Баишева**, Февронья Алексеевна Баишева (, *[[1925 ел]]ның [[8 июль|8 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Якут АССР]], Меге-Кангалас районы, Нуорагана ― [[2017 ел]]ның [[24 сентябрь|24 сентябре]], [[РФ]], [[Саха Республикасы]], [[Якутск]]*) ― совет һәм россияле хор дирижеры һәм хормейстеры, Якутия музыка-сәнгать училищесының дирижерлык-хор бүлегенә нигез салучыларның берсе. РСФСРның атказанган (1958), Саха (Якутия) Республикасының халык артисты.

Беренче профессиональ якут хор дирижеры булган.

## Тәрҗемәи хәле
1925 елның 8 июлендә Якут АССР Меге-Кангалас районы Нуорагана торак пунктында туган.

Җидееллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, Якутск фельдшер-акушерлык мәктәбенә укырга керә, ләкин акчасы булмау сәбәпле укуын калдырырга мәҗбүр була. 1941 елда Февронья  музыкаль-вокаль коллективына хор артисты итеп кабул ителә.

1951 елда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясенең дирижерлык-хор факультетының милли бүлеген тәмамлаган. Якутиягә кайткач, Февронья Баишева Якутия музыка-сәнгать училищесының дирижерлык-хор бүлегенә нигез салучыларның берсе һәм беренче укытучысы, бер үк вакытта Якутия радиокомитеты хоры җитәкчесе була.1956―1961 елларда Мәскәү консерваториясендә танылган хор эшлеклесе, профессор  классында квалификациясен күтәрә.

Хормейстерлык эшеннән тыш, мәгърифәтчелек эшчәнлеге алып бара, музыка турында радио һәм телетапшыруларда катнаша, «Белем» җәмгыяте лекторы сыйфатында чыгыш ясый. 1965 елдан 1987 елга кадәр Якутия республика хор җәмгыятенең алыштыргысыз рәисе була. 1951―1988 елларда ― телевидение һәм радиотапшырулар буенча Дәүләт комитеты хорының баш хормейстеры һәм сәнгать җитәкчесе. 1966―1968 елларда ― республика мәдәният министрының сәнгать буенча урынбасары. 1992 елдан 1994 елга кадәр ― Якутия халыклары музыкасы һәм фольклоры музеенда лектор. Рус һәм саха телләрендә нәшер ителгән китаплар авторы.

2017 елның 24 сентябрендә Якутскида вафат булган  .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хөрмәт Билгесе ордены
* «Хезмәт ветераны» медале
* РСФСРның атказанган артисты (1958)
* Саха (Якутия) Республикасының халык артисты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Дирижер человеческих голосов
* Памяти «феи музыки» Февронии Баишевой

 
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Дирижёрлар
Төркем:Хореографлар
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Саха Республикасының халык артистлары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Шәхесләр:П. А. Ойунский исемендәге академия театры
Чадра

**Чадра** () — ак, зәңгәр яки кара төстәге хатын-кызның җиңел япмасы. Өйдән чыкканда киенә һәм хатын кыз фигурасын башыннан аякларына кадәр каплый. Күп кенә мөселман хатын-кызлары тарафыннан мәдәни-дини сәбәпләр аркасында киелә. Кәнәфи-алгы яктан ачык булган, бөтен тән озынлыгы буенча ярымтүгәрәк тукыма. 

Кием баш аша сузыла һәм йөртүче тарафыннан алгы яктан тотыла; чадраның куллар, төймәләр яки йозаклар өчен тишекләре юк. Аны шулай ук ябык тотарга мөмкин. Классик фарсы телендә бу сүз теләсә нинди тукыманы, яулыкны яки хәтта чатырны билгеләү өчен кулланылырга мөмкин. Бу билгеләмә нигездә Көнчыгыш фарсы таҗик һәм дара телләрендә сакланып калган, алар гадәттә теләсә нинди тукыманы яки шарфны билгеләү өчен chadar рефлексын кулланалар, шул исәптән Иран фарсы телендә чадра дип атау урынсыз булыр иде.

## Тарих

### Борынгы һәм иртә Ислам чоры
Фадва эль-Гинди борынгы Месопотамиядә яулыкның килеп чыгышын аңлата, анда «югары дәрәҗәле затлы ир-атларның хатыннары һәм кызлары яулык белән капланырга тиеш булган». Вуаль катлам статусын билгеләде, һәм бу кием коды люкс законнары белән көйләнде.

Чадраның беренче сурәтләренең берсе Инглиз скульптураларында һәм фарсы Анатолиясеннән сатрапа саркофагында очрый. Брун/тилке үзенең «Костюмның рәсемле тарихы» (1941) китабында безнең эрага кадәр V гасырның ахеменид рельефыннан күчерелгән рәсем китерә, анда йөзенең аскы өлеше баш тирәсенә уралган озын тукыма белән яшеренгән кеше сурәтләнгән. Кайберәүләр аны хатын-кыз дип ялгыш уйлыйлар, ләкин ул чыннан да Мәдинә солдаты. Ахеменид хатын кызлары сәнгатьтә һәрвакыт диярлек капланмаган булганнар Чадр турында иң беренче язма телгә алуны алтынчы гасырның пехлевий язмаларында табарга мөмкин бу зороастрий хатын — кызлары кигән хатын-кыз баш киеме.

Күрәсең, яулык белән каплау гадәте Селевкидлар, парфяннар һәм Сасанидлар чорында да сакланып калган. Яулыкны затлы хатын-кызлар гына кия алмаган, аны Фарсы патшалары да кулланган. Юнаннар һәм Византиянең югары сыйныф хатын-кызлары да чит күзләрдән яшеренгәннәр. XVIII һәм XIX гасыр Европа туристлары чадра һәм озын ак яулык кигән хатын-кызларның фотосурәтләрен калдырган.

### Пехлевилар
XX гасыр Пехлеви хакиме Реза шаһ 1936 елда хиҗаб кофесы вакытында чадруны һәм барлык хиҗабларны тыйган, чөнки аның модернизация амбицияләренә туры килми. МирХоссейни сүзләренчә,"полиция чадра кигән хатын-кызларны кулга алган һәм көчләп төшергән". Бу сәясәт шигый ике дистәле руханиларны, шулай ук гади ир-атларны һәм хатын-кызларны ачуландыра, алар өчен «халык алдында япмасыз күренү шәрәлеккә тиң». Әмма, ул дәвам итә, «бу адымны җәмгыятьнең югары катламнарыннан булган көнбатышлаштырылган ир-атлар һәм хатын-кызлар хуплый, алар аны либераль терминнарда хатын-кызларга аларның хокукларын бирүнең беренче адымы итеп карыйлар».
## Искәрмәләр

## Әдәбият

*
Хатын-кызлар тикшеренүләре

**Хатын-кызлар тикшеренүләре** (, шулай ук **феминология**) — билгеле бер тарихи чорда билгеле бер җәмгыятьтә яки мәдәнияттә хатын-кызларның дөнья дәрәҗәсендәге статусын һәм урынын өйрәнү белән шөгыльләнүче фәнни дисциплина. Фәнни эшчәнлегенең бу юнәлешендә хатын-кызларның тормыш тәҗрибәсе социаль һәм мәдәни чынбарлык системасында карала.

Хатын-кызлар гендер тикшеренүләре, феминист тикшеренүләре һәм сексуальлек тикшеренүләре белән бәйле, ә киңрәк мәгънәдә мәдәният тикшеренүләре, этник тикшеренүләр һәм Африка-Америка тикшеренүләре белән бәйле. Хатын-кызлар тикшеренүләре курслары бүген АКШның җиде йөздән артык уку йортында һәм дөньяның кырыктан артык илендә тәкъдим ителә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Головашенко, І. О. (2004). Становлення теорії ґендеру. Основи теорії ґендеру: Навчальний посібник (с. 79—108). Київ: «К.І.С.».
Төркем:Хатын-кыз
Төркем:Феминизм
Mixail Skräbin

**Mixail Skräbin**, Mixail Arxip ulı Skräbin (; *[[1946 yıl]]nıñ [[28 dekäber|28 dekäbre]], [[Xañalas olısı]] — [[2011 yıl]]nıñ [[6 may]]ı, [[Якутск|Yakutsk]]*) — saxa çığışlı SSRB häm Räsäy teatr häm kino aktörı, Yakutiä kinematografistları berlege äğzası.

## Biografiäse
1946 yılnıñ 28 dekäbrendä tuğan.

1974 yılda Räsäyneñ Keçe teatrı qarşındağı M. S. Şçepkin isemendäge YTUnıñ öçençe Yakutsk aktörlıq studiäsen tämamlağan. Saxa Respublikası Nürba küçep yörüçe drama teatrında eşlägän. 1992 yıldan P. A. Oyunskiy isemendäge Saxa akademiä teatrı aktörı.

Aktör 2011 yılnıñ 6 mayında wafat bulğan.

## Filmografiäse

* 1986 — «Qağidäsez çığarmalar» kinoalmanaxı — *epizod*
* 2002 — Xoday (qısqa metrajlı)
* 2002 — Yılğa — *Canga*
* 2007 — Yök 200 — *Sunka*
* 2010 — Koçegar — *Yakut*

Skräbin şulay uq saxa rejissörı Eduard Novikov belän xezmättäşlek itkän. Novikovnıñ «Xoday» filmı Skräbin belän töp roldä İspaniädä «İzge Anna» festivalendä kürsätelgän.

## Tanıluwı
«Koçegar» filmındağı role öçen «Aq fil» premiäsenä nominatsiälängän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Михаил Архипович Скрябин. Биографическая справка 

Төркем:28 декабрь көнне туганнар
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:6 май көнне вафатлар
Төркем:2011 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Якутскида вафатлар
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Россия актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:XXI гасыр актерлары
Төркем:Щепкин театр укуханәсен тәмамлаучылар
Хатын-кыз киеме

**Хатын-кыз киеме** — хатын-кызлар өчен кием. Стил тенденцияләре төрле илләрнең мәдәниятләре йогынтысында һәм төрле стильләрнең берләшүен күздә тота, этник хатын-кыз киемнәренә, мәсәлән, казак хатын-кызларының милли костюмы керә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
Төркем:Хатын-кыз киемнәре
Nikolay Tarabukin (yazuçı)

**Nikolay Tarabukin**, Nikolay Savva ulı Tarabukin (*[[1910 yıl|1910 yılnıñ]] [[26 oktäber|26 oktäbere]], [[Якутск өлкәсе|Yakutsk ölkäse]] — [[1950 yıl|1950 yılnıñ]] [[14 dekäber|14 dekäbere]], [[Якут Автономияле Совет Социалистик Республикасы|YaASSR]], [[Мома районы|Moma rayonı]]*) — even sovet yazuçısı häm şağire.

## Biografiäse
1910 yılnıñ 26 oktäberendä tuğan. 1928—1932 yıllarda Yakutskida eşçe fakultetında uqığan.

1937 yılda Leningradta Tönyaq xalıqları institutın tämamlağan. Uqunı tämamlağannan soñ Ust-Yana rayonında even tele uqıtuçısı, Moma olısında izba-çitalnä mödire bulıp eşlägän.

Uqu yıllarında basıla başlağan. 1936 yılda «Minem balaçağım» avtobiografik povesten bastırğan.

1945—1947 yıllarda — Fännär akademiäseneñ Yakutsk filialında keçe xezmätkär, folklor cıyu belän şöğellängän, şiğirlär yazğan.

1950 yılnıñ 14 dekäberendä wafat bulğan.

## Äsärläre

* Песни тайги: Индигирские стихи.
* Моё детство. Повесть.
* Полёт золотой девушки: Эвенкийские стихи.
* Моя жизнь: Стихи и проза. — Магадан, 1959. — 144 с.
* Северное сияние: Стихи и проза.
* *Тарабукин, Николай Саввич. Кунгарапу* / Николай Тарабукин. — Магадан: Кн. изд-во, 1982. — 78 с.
* *Тарабукин, Н. С. Куйарапу* / Николай Тарабукин. — Л.: Детиздат, 1936. — 76,[4] c. : ил.
* *Тарабукин, Николай Саввич. Мин бинив* / Николай Тарабукин. — Магадан: Кн. изд-во, 1959. — 128 с.
* *Тарабукин, Николай Саввич. Мэнгэн асаткан дэгэдекэн: эвэдыл икэл* / Николай Тарабукин. — Л.: Гослитиздат, 1937. — 48 с.: ил.
* *Тарабукин, Николай Саввич. Хиги икэлни: Индьигиир икэлни* / Николай Тарабукин; В. И. Левин. — Л.: Гослитиздат, 1936.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* ''Комановский Б. Л.'' Тарабукин, Николай Саввич // Краткая литературная энциклопедия. М., 1972. Т. 7. Стб. 385.

## Sıltamalar

* 

Төркем:26 октябрь көнне туганнар
Төркем:1910 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:14 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1950 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Эвен язучылары
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Якутия шагыйрьләре
Röhey Uçida

**Röhey Uçida** (; *[[1874 yıl]]nıñ [[11 fevral]]e, [[Фукуока (префектура)|Fukuoka]] — [[1937 yıl]]nıñ [[26 iyül]]e*) — Yaponiä säyäsätçe-ultramillätçese, 1901—1937 yıllarda üze nigez salğan  (*Kokurükay*) citäkçese.

## Biografiäse
Uçida Fukuoka prefekturasında tuğan. Keçkenädän ük Yaponiäneñ traditsion köräş sänğätläreneñ küp törläre, şul isäptän , , cudo häm , belän qızıqsınğan. 1893 yılda ul Toho Kökay urıs tele mäktäbenä uqırğa kergän, ä 1897 yılda Sebergä säyäxät yasağan.

Yaşlegendä Uçida  millätçe törkemenä quşılğan häm tizdän anıñ nigezläwçese  töp şäkerte bulğan. Genyosä aktiv räweştä aqça cıyu belän şöğellängän häm materik Aziägä qarata agressiv tışqı säyäsät öçen agitatsiä yasağan. 1894 yılda Koreyada  başlanğaç, Uçida baş kütärüçelärgä yärdäm itär öçen Koreyağa kitkän.

1901 yılda Yaponiägä qaytqaç, ul Räsäygä qarata köçle tışqı säyäsät häm Koreya häm Mancuriägä qarata Yaponiä ekspansionizmı yaklı bulğan , ultramillätçe cämğiätne oyıştırğan. 1903 yılda ul Räsäygä qarşı suğış öçen çığış yasawçı Tayro Dosikay säyäsi törkemenä quşılğan. Räsäyne Yaponiä öçen töp qurqınıç dip sanap, ul Räsäygä qarşı propagandanıñ zur külämnären yaza häm bastıra, Räsäyneñ Aziädäge eşçänlege turında razvedka mäğlümatları cıyu öçen Vladivostokqa kilgän häm Räsäy agressiäsenä qarşı bufer sıyfatında Amur yılğası basseynına Yaponiä ekspansiäse öçen çığış yasağan. Räsäy-Yaponiä suğışı tämamlanğannan soñ Uçida Tokioda Portsmut kileşüenä qarşı qatı protestlar uyatuda töp figura bulğan. Portsmut kileşüe, Uçida fikerençä, Yaponiägä adekvat bulmağan taşlamalar täqdim itkän.

Räsäy ciñelgännän soñ Uçida üz iğtibarın Koreya anneksiäsen aqlawğa yunältkän. 1906 yılda ul Koreyanıñ yapon general-gubernatorı İto Hirobumi apparatında wazifa alğan häm bu wazifanı tärtipsezleklär tudıru häm Koreyanı tulısınça anneksiäläw öçen agitatsiä öçen qullanğan. 1907 yılda Uçida Koreyada proyapon  säyäsi partiäseneñ sponsorlarınıñ berse bulğan, häm öleşçä Uçida tırışlığı belän anneksiä axır çiktä 1910 yılda ireşelgän.

1920 häm 1930 yıllarda Uçida liberalizmnı aktiv tänqitlägän. Ul 1925 yılda Yaponiä premyer-ministrı  häm Yaponiä imperatorın üterüne planlaştıruda şiklänelep qulğa alınğan, läkin kiläse yılda aqlanğan. 1931 yılda ul Böyek Yaponiä citeşterü partiäsenä nigez salğan häm anıñ prezidentı bulğan, ä 1932 yılda ul  ilhamlandıruçılarınıñ berse bulğan digän imeş-mimeşlär yörägän. 1934 yılda ul Şova Şinseykay xäräkäteneñ vitse-prezidentı bulğan.

Uçida 1937 yılnıñ 26 iyülendä wafat bulğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* 
* Beasley, W.G. (1991). Japanese Imperialism 1894—1945. Oxford University Press. ISBN 0198221681.
* Duus, Peter (1998). The Abacus and the Sword: The Japanese Penetration of Korea, 1895—1926. University of California Press. ISBN 0520213610.

Төркем:11 февраль көнне туганнар
Төркем:1874 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:26 июль көнне вафатлар
Төркем:1937 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Япония сәясәтчеләре
Төркем:Япония милләтчеләре
Төркем:Япон милләтчелеге
Нургали Фәткулов

**Нургали Фәткулов**, Нургали Гыйззәт улы Фәткулов (, *[[1900 ел]], [[РИ]], [[Якутск өлкәсе]], [[Якутск]] ― билгесез*) ― совет партия һәм хуҗалык эшлеклесе, Якут АССР Халык Комиссарлары Шурасы рәисе (1938―1940), 1944―1946 елларда Якутск шәһәр башкарма комитеты рәисе, беренче чакырылыш СССР һәм Якут АССР Югары Советлары депутаты.

## Тәрҗемәи хәле
1900 елда Якутскида туган. Якутск реаль училищесын тәмамлаган.

1918 елдан хуҗалык, иҗтимагый һәм сәяси эштә. 1918―1955 елларда —  элемтә идарәсенең телеграф конторасы башлыгы, 1927―1930 елларда Бөтенсоюз профсоюзлар Үзәк Советы каршындагы профсоюз хәрәкәте югары мәктәбе курслары укучысы, Якут өлкә элемтә хезмәткәрләре   советы секретаре, ВКП(б) Якут өлкә комитетының оештыру бүлеге мөдире, ВКП(б)ның Якут өлкә контроль комиссиясе рәисе, Якут АССР эшче-крестьян инспекциясе халык комиссары, ВКП(б) Якут өлкә комитетының сәүдә бүлеге мөдире, ВКП(б)ның  комитетының 1нче секретаре, Якут АССР Халык Комиссарлары Шурасы (ХКШ) рәисе (1938―1940), Якут АССР коммуналь хуҗалык халык комиссариатының «Якутстрой» тресты идарәчесе, Якутск шәһәр советы башкарма комитеты рәисе (1944―1946), Дәүләт балык трестының () идарәчесенең кадрлар буенча ярдәмчесе, СССР Фәннәр Академиясенең Якутск филиалында Фәнни китапханә мөдире.

СССР Югары Советының 1нче чакырылыш депутаты итеп сайланган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хөрмәт Билгесе ордены.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Фаткулов Нургали Гизетович. Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991

Төркем:Якут АССР хөкүмәте җитәкчеләре
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Саха Республикасы сәясәтчеләре
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Нью-Йоркның радикаль хатын-кызлары

**«Нью-Йоркның радикаль хатын-кызлары»** () — 1967—1969 елларда АКШта эшләгән феминистлар Төркеме. 1967 елның көзендә Нью-Йоркта Феминистлар , пэм Аллен һәм Робин Морган тарафыннан нигезләнгән. Башта аңа «» тарафдарлары булган 20ләп хатын-кыз керә. Алар арасында, аерым алганда,  һәм  кебек феминистлар хәрәкәтенең танылган эшлеклеләре булган.

Нью-Йоркның радикаль хатын-кызлары феминизмның «икенче дулкыны» вәкилләре булганнар. Алар хатын-кызларны азат итү хәрәкәтенең беренче зур демонстрациясендә һәм 1968 елның 7 сентябрендә Атлантик-Ситида «» конкурсына каршы протест акциясендә катнашалар. 1969 елга идеологик каршылыклар аркасында төркем радикаль-феминистик һәм социалистик-феминистик фракцияләргә таркала (соңгысы төркем төзи Women’s International Terrorist Conspiracy from Hell, кыскача W.I.T.C.H.).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ''Notes from the First Year''. June 1968.
* ''Notes from the Second Year: Women's Liberation''. 1970.
* ''Notes from the Third Year: Women's Liberation''. 1971.

Төркем:Феминизм
Төркем:Хатын-кыз
Марина Попова

**Марина Попова**, Марина Константиновна Попова (, *[[1926 ел]]ның [[4 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Якут АССР]], Меге-Кангалас районы, Холгума ― [[2014 ел]]ның [[16 июль|16 июле]], [[РФ]], [[Саха Республикасы]], [[Якутск]]*) ― җырчы, Якут АССРның атказанган (1965) һәм халык (1972) артисты. Саха (Якутия) Республикасының Мактаулы гражданы (2012).

## Тәрҗемәи хәле
1926 елның 4 мартында Якут АССРның Меге-Кангалас районы Холгума торак пунктында туган. 1946 елдан Якутск музыкаль театр-студиясе хорында җырлый башлаган. 

1948―1951 елларда Якутск радиокомитеты хоры артисты булган.

1956 елда М. П. Мусоргский исемендәге  (Свердловск) милли опера студиясен тәмамлаган.
 
1956 елдан П. А. Ойунский исемендәге Якутия дәүләт музыкаль-драма театрының опера солисты, 1971 елдан Якутск музыка театры солисты.

1961 елдан 40 елдан артык концерт эшчәнлеге алып бара, 500 дән артык концерт биргән.

## Иҗаты
Аның репертуарында 100 дән артык вокаль әсәр булган. Г. Григорян, Г. Комраков, П. Иванов һ.б. җырларын беренче башкаручы булган.
### Театрда башкарган партияләре
* *Ларина, Ольга, Няня* (П. И. Чайковский «Евгений Онегин» операсы (1949)
* *Кыыс Кыскыйдаан, Аан Алахчын хотун* ( һәм Генрих Литинский «Ньургун Боотур»)
* *Алгыма һәм Чычып-Чаап* ( «Лоокуут һәм Ньургуһун»)
* *Сата* (Герман Комраков белән Эдуард Алексеев «Манчаары туһунан ырыа» (Манчаары турында җыр) 
* *Аксинья* (Тихон Хренников «В бурю»)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Якут АССРның атказанган артисты (1965)
* Якут АССРның халык артисты (1972)
* Саха (Якутия) Республикасының П. А. Ойунский исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1998)
* Якутск шәһәренең Мактаулы гражданы (2002)
* Саха (Якутия) Республикасының Мактаулы гражданы (2012) 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Попова Марина Константиновна
* Попова Марина Константиновна — Эдьиий Марыына.  «Якутия», 18.7.2014, №124
* *Татьяна Маркова*. Ырыаһыт буолбутум — дьолум. Саха Сирэ, 28.12.2006
* *Михнаса Атласова*. Марина Попова — Эдьиий Марыына ырыа тылларын уларыппат. Саха Сирэ, 13.9.2007

Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:Россия җырчылары
Төркем:XX гасыр җырчылары 
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:Саха Республикасының мактаулы гражданнары
Төркем:Якутскиның мактаулы гражданнары
Төркем:Якут АССРның атказанган артистлары
Төркем:Якут АССРның халык артистлары
Төркем:Урал консерваториясен тәмамлаучылар 
Төркем:П. А. Ойунский исемендәге премия лауреатлары
Төркем:Шәхесләр:П. А. Ойунский исемендәге академия театры
Рэкидзё

**Рэкидзё** (, «тарихи хатын-кыз») — бу Япон термины, тарихны яраткан һәм тарихи вакыйгалар булган туристик урыннарга йөргән хатын-кызларны аңлата. Башта хатын-кыз отакусын сурәтләү өчен кулланылган, тарих сөючеләр һәм Япония тарихының аерым шәхесләренә игътибар итүчеләр; алар үз-үзләрен тотышларында Япониягә кадәрге Япониянең сөйләмен һәм тәртипләрен кулландылар һәм тайга драмалары белән бәйле урыннарга сәяхәт иттеләр. Хәзерге вакытта япон һәм дөнья тарихын яраткан һәм тарихи туристик урыннар белән мавыгучы барлык хатын-кызларны шулай дип атыйлар. Рэкидзе белән бәйле икътисади эшчәнлек ел саен якынча 750 миллион АКШ доллары китерә.

## Мәдәнияттә һәм сәнгатьтә

### Манга һәм аниме

*  — канаданың оэ геройларының берсе, ракидзе, традицион япон киемнәре, Борынгы Япон сарай этикеты һәм япон шигърияте фанаты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Reki-jo» or «History Girls»
* «Who Are These „History Girls“ From Japan and What Are Their Interests?» archive
* «Tracks, magazine musical» archive
* 歴☆女子会
* 城ガール隊

Төркем:Япония
Төркем:Япония мәдәнияте
Матрёна Слепцова

**Матрёна Слепцова**, Матрёна Васильевна Слепцова (*кыз фамилиясе* Кузьмина, , *[[1916 ел]]ның [[11 апрель|11 апреле]], [[РИ]], [[Иркутск губернасы]], [[Якутск өлкәсе]], Олекминск округы, Уолбут ― [[1995 ел]]ның [[27 май|27 мае]], [[РФ]], [[Саха Республикасы]], [[Якутск]]*) ― драма актрисасы, РСФСРның (1962) һәм Якут АССРның (1952) халык артисты. 

## Тәрҗемәи хәле
 
 
1916 елның  (11 апрелендә) Иркутск губернасы Якутск өлкәсе Олекминск округы (хәзерге Саха Республикасының ) Уолбут торак пунктында ярлы крестьян гаиләсендә туган. Әтисе ― Василий Егорович Кузьмин, әнисе ― Параскева Николаевна (Дорофеева).

Олекминск районы Кыллах һәм II Нерюктяй мәктәпләрендә укыган. 15 яшеннән сәхнәдә сәләтен күрсәтә башлаган, юмористик һәм сатирик хикәяләр белән чыгыш ясаган, тамашачыларның сокланулы хуплавын яулаган. Аеруча монологлары һәм инсценировкалары уңышлы чыккан. 1932 елда Мәскәүгә  укырга җибәрәләр ( (1891―1981) классы, педагоглары профессор Е. Ф. Сарычева, К. Я. Тупоногов).

1936 елдан  уйнаган. Йөздән артык роль башкарган.

## Гаиләсе
Ире ―  (1916―1989), драма актеры, РСФСРның халык артисты.
кызы Айталина (1940―2014), укытучы; улы Марк (1942―2007), пианист  ; кызы Светлана (1946―2007), музыка педагогы; улы Валерий; улы Александр (1954―2021).

## Театрдагы рольләре
* «Ятьмәләрнең өзелүе» Н. Мординов — *Пелагея
* «Яшенле яңгыр» А. Островский — *Феклуша
* «Урман» А. Островский — *Улита
* «Талантлар һәм баш иючеләр» А. Островский — *Домна
* «Котырган акчалар» А. Островский  — *Чебоксарова
* «Тормыш төбендә» М. Горький — *Василиса
* «Егор Булычов һ.б.» М. Горькоий — *Меланья
* «Чия бакчасы» А. Чехов — *Раневская
* «Отелло» У. Шекспир — *Эмилия
* «Ябырылу» Л. Леонов — *Анна Николаевна
* «Онытылмас 1919 ел» В. Вишневский — *Мария Буткевич
* «Платон Кречет» А. Корнейчук — *Мария Тарасовна
* «Балан әрәмәсе» А. Корнейчук — *Наталия Ковшик
* «Терезаның туган көне» Г. Мдивани — *Тереза
* «Мәкер һәм мәхәббәт» Ф. Шиллер — *Леди Мильфорд
* «Бертуганнар» С. Ефремов — *Варвара
* «Сайсары» С. Омоллоон — *Сайсары
* «Кояш чыгар алдыннан» С. Омоллоон — *Норо
* «Манчары» В. Протодьяконов — *Мария
* «Лена иртәсе» И. Гоголев — *Аан Далбар
* «Тундра кызылтүше» И. Бочкарёв — *Олера
* «Тарабукиннар гаиләсе» Заболоцкий — *Елена

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Якут АССРның атказанган артисты (1941).
* Якут АССРның халык артисты (1952).
* РСФСРның атказанган артисты (1956).
* РСФСРның халык артисты (1962).
* Хөрмәт Билгесе ордены (1952).
* Хөрмәт Билгесе ордены (1957).
* медальләр,
* РСФСР һәм Якут АССР Югары Шуралары Президиумнарының Мактау грамоталары 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Стрекаловский Н.* Талантливая актриса. С«оциалистическая Якутия», 1957, 1 дек., № 258; Якут. гос. муз.-драм. т-р им. П. А. Ойунского, Якутск, 1957.
* Театральная энциклопедия. Том 4/Глав. ред. П. А. Марков - М.: Советская энциклопедия, 1965. - 1152 стб. с илл., 76 л. илл.

## Сылтамалар
* 
* 

 
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Якут АССРның халык артистлары
Төркем:Якут АССРның атказанган артистлары
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:П. А. Ойунский исемендәге академия театры
Төркем:Якут АССР Югары Шурасы депутатлары
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Удмуртия атналыгы

**«Удмуртия атналыгы»** — Удмуртия, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Удмуртия турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Удмуртия атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Удмуртия һәм Удмуртия мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 15 — 25 февраль 2024

**Кыйбла:** удмурт, инглиз Википедияләрендә Удмуртия турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
24 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Удмуртия ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Удмуртия атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Удмуртия ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр
* Аркаш Багай udm
* Тимофей Шмаков ru
* Алексей Холмогоров ru
* Пётр Чернов udm
* Игорь Семёнов udm
*Григорий Данилов (язучы) ru
*Генрих Перевощиков udm
*Иван Кудрявцев ru
*Владимир Свечников udm
*

### Символика

* Удмуртия илтамгасы udm
Фёдор Шаляпин исемендәге республика премиясе

**Фёдор Шаляпин исемендәге республика премиясе** () ― 2023 елда Татарстан Республикасында гамәлгә куелган, музыка сәнгатендәге яшь башкаручылар өчен премия.
 

## Тарих
Федор Иванович Шаляпин исемендәге республика премиясе Татарстан Республикасы Хөкүмәте тарафыннан 2023 елда бөек артистның тууына 150 ел тулу уңаеннан гамәлгә куелган .

## Регламент
* Федор Шаляпин исемендәге республика премиясе шәхси характерда һәм ике елга бер мәртәбә тапшырыла. Премия һәр лауреатка 200 мең сумны тәшкил итә (2024 ел).
* Федор Шаляпин исемендәге республика премиясе 18-35 яшьтәге (35 яшькә кадәрге) Россия Федерациясе гражданнарына ― яшь талантлы иҗатчыларга (башкаручыларга һәм музыкантларга) «музыка һәм вокал сәнгате өлкәсендәге казанышлары, башкару осталыгы, шулай ук җыр мәдәнияте традицияләрен саклау һәм популярлаштыру, музыкаль мәдәниятне үстерү буенча актив эшчәнлеге өчен» тапшырыла .
* Премия, кагыйдә буларак, Фёдор Шаляпинның туган көнендә Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры сәхнәсендә тапшырыла.
* Шаляпин премиясен тапшыру конкурсы шартлары буенча, лауреатларның иҗаты бөек җырчы репертуарын чагылдырырга тиеш .
 
## Лауреатлар
* *Моны да карагыз: [[:Төркем:Шаляпин премиясе лауреатлары]]*

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз

Төркем:Сәнгать өлкәсендә премияләр
Төркем:Музыкаль премияләр
Төркем:Фёдор Шаляпин
Төркем:2023 елда барлыкка килгән бүләкләр
Удмурт Республикасы Дәүләт премиясе

**Удмурт Республикасы Дәүләт премиясе** () —  тарафыннан фән һәм технологияләр, сәнгать, әдәбият һәм мәгариф өлкәсенең күренекле казанышлары өчен бирелә торган премия. Башта 1967 елда Удмурт АССР Дәүләт премиясе буларак булдырыла.

Премияләр фән технологияләр өлкәсендә (дүрт премия), сәнгать, әдәбият һәм мәгариф өлкәсендә (ике премия) булдырылган һәм һәркайсы 50 мең сум күләмендә акчалата бүләкләүне күздә тота. Премиягә лаек булган кешеләргә «Удмурт Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты» исеме бирелә, диплом, күкрәк билгесе һәм акчалата бүләк тапшырыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Удмуртия сәнәгать һәм сәүдә министрлыгының фән һәм технологияләр өлкәсендә Удмурт Республикасы Дәүләт премияләренә эшләрне тәкъдим итү өчен материаллар төзү буенча методик киңәшләре. 

## Әдәбият
* Лауреаты Государственной премии Удмуртии // Удмуртская правда, 5 ноября 1972
* Удмурт АССР-лэн 1975 арын Государственной премиезлэн лауреатъёсыз: лауреаты премии 1975 г. // Дась лу!, 13 ноября 1975
* О лауреате Государственной премии Удмуртской АССР за 1978 год // Удмуртская правда, 4 ноября 1978
* О присуждении Государственной премии Удмуртской АССР за 1981 год // Удмуртская правда, 4 ноября 1981
* Об учреждении и награждении дополнительной государственной премией в области литературы, искусства и архитектуры в 1994 году // Известия Удмуртской Республики, 5 ноября 1994
* Кун премия сётэмын: о лауреате премии 2002 г. А. С. Зуевой-Измайловой // Кенеш, № 1, 2003. — стр. 90-91
* Удмуртские писатели — лауреаты государственных, литературных и общественных премий. Государственная премия Удмуртской Республики // Книжная выставка: традиции и инновации. Библиотечное краеведение Удмуртии, Выпуск 9. — Ижевск: Национальная библиотека Удмуртской Республики, 2010. — 52 с. — стр. 32-36

Төркем:Әлифба буенча бүләкләр
Төркем:Удмуртия бүләкләре
Пётр Чернов

**Пётр Чернов**, Пётр Константин улы Чернов (, 1936 елның 13 июле, Алнаши районы,  — 2000 елның 24 августы) — рус һәм удмурт язучы, публицист һәм прозаик. Удмурт Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты (1990). Удмуртиянең халык язучысы.

## Биографиясе
1936 елның 13 июлендә Алнаш районының Дятлево авылында крестьян гаиләсендә туган. Алнаш урта мәктәбен, ә 1959 елда Мәскәү дәүләт университеты журналистика факультетын тәмамлый. Студентлык вакытында ул удмурт теленә  балалар хикәяләрен «язгы көннәр» () җыентыгы өчен тәрҗемә итә, Михаил Петровның берничә хикәясен һәм очеркын рус телендә чыгару өчен тәрҗемә итү өстендә эшли, шулай ук Михаил Шолоховның «Кривая стежка» хикәясен һәм Максим Горькийның Ленин турында эшен тәрҗемә итә.

## Үлем
Петер 2000 елда вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Чернов Пётр Константинович / удмурт әдәбияты UDM
* Чернов Пётр Константинович 

Төркем:2000 елда вафатлар
Төркем:24 август көнне вафатлар
Төркем:Алнаш районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:13 июль көнне туганнар