open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ченсу Табоне

**Винсент «Ченсу» Табоне** (; 1913 елның 30 марты, Виктория, Мальта — 2012 елның 14 марты, Сан-Джильян, Мальта) — Мальта дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Мальта Президенты (1989—1994).

## Тормыш юлы

### Мәгариф һәм фәнни-табиблык эшчәнлеге
1933 елда фармацевтика өлкәсендә белем алып,  тәмамлый. 1937 елда медицина докторы була. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Мальта Король артиллериясендә полк хирургы булып хезмәт итә, ә аннары — Мартфа шәһәрендә хәрби госпитальдә окулист сыйфатында хезмәт итә. 1946 елда Оксфорд университетының табиб-офтальмологы дипломын алгач, медицина белеме алуын тәмамлый. Шулай ук Король хирургия көллиятенең окулист дипломына ия була. 1953 елда аңа Лондон Даруханәчеләре җәмгыятенең докторлык дәрәҗәсе бирелә.

Мальтага кайтканнан соң, ул берничә ел илнең төрле хастаханәләрендә табиб-офтальмолог буларак эшли. Бер үк вакытта берничә ел дәвамында конъюнктивит учакларында эшләү буенча ВОЗ эксперты булып тора. Бу сыйфатта ул Тайваньда, Индонезиядә һәм Гыйракта эшләгән. 1954 елда илнең медицина ассоциациясенә нигез сала һәм аның күпьеллык президенты була. 1957 елдан — Мальта университетының клиник офтальмология профессоры.

### Партия эшчәнлеге
1960 еллар башыннан бирле Табоне актив сәяси эшчәнлек башлый.

* 1961 ел — башкарма комитет әгъзасы;
* 1962—1972 еллар — генераль секретарь;
* 1972—1977 елларда — беренче вице-рәис;
* 1977—1985 елларда — Милли партия Башкарма комитеты рәисе. 1978—1987 елларда бер үк вакытта партиянең халыкара эшләр буенча рәсми вәкиле була.

### Дәүләт эшчәнлеге

* 1966—1989 елларда — Вәкилләр палатасы әгъзасы, шулай ук Европа Советының төрле комиссияләрендә актив эшли.
* 1966—1971 елларда — мәшгульлек, хезмәт һәм социаль тәэмин итү мәсьәләләре буенча министр. Бу сыйфатта 1968 елда ул БМО игътибарын халыкның картаю проблемасына юнәлттә.
* 1987—1989 елларда — Мальта тышкы эшләр министры. Климат үзгәрү проблемалары буенча БМО Конвенциясен кабул итү өчен актив чыгыш ясый.
* 1989—1994 елларда — Мальта президенты.

## Фактлар

* Винсент «Ченсу» Табоне 99 яшькә кадәр ике атна яшәмичә кала.
* Дөньяда иң өлкән дәүләт башлыклары һәм хөкүмәт җитәкчеләренең берсе булган.

## Бүләкләр

* Мальта бүләкләре





* Чит илләр бүләкләре



## Искәрмәләр



Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2012 елда вафатлар
Төркем:14 март көнне вафатлар
Төркем:1913 елда туганнар
Төркем:30 март көнне туганнар
Александер Чеферин

**Александер Чеферин** (; 1967 елның 13 октябре, Любляна, ЮСФҖ) — Словения юристы һәм спорт функционеры, УЕФАның 7 нче президенты (2016 елның 14 сентябреннән).

## Карьера
Александр Чеферин Любляна университетында юриспруденция өлкәсендә югары белем ала. Аннары гаилә адвокатлар конторасында эшли, анда профессиональ спортчыларның һәм спорт клубларының хокукларын яклау белән кызыксына. Соңрак әтисеннән идарә итү хокукын кабул итә һәм фирма директоры була. 1991 елда Словениянең территориаль оборонасы ягында Ун көнлек сугышта катнаша.

### Идарә эшчәнлеге
Словения футболында Чеферин эшчәнлеге 2005 елда, Словениянең әйдәп баручы футзал клубларының берсе булган  «Лития» клубы идарәсе белән хезмәттәшлек итә башлагач башлана. 2005 елдан — «Любляна Лойерс» һәвәскәрләр командасы башкарма комитеты әгъзасы, 2006 елдан 2011 елга кадәр Люблянаның «Олимпия» командасы идарәсе әгъзасы.

2011 елдан — Словения футбол берлеге президенты, 2015 елның февралендә икенче срокка яңадан сайлана. Шулай ук 2011 елдан 2016 елга кадәр УЕФА юридик комитеты вице-рәисе.

### УЕФА президенты
2016 елның 14 сентябрендә УЕФА 7 нче президенты итеп сайлана. Аның кандидатурасы мөмкин булган 55 тавыштан 42 тавыш җыя. Автомат рәвештә Чеферин Футбол Ассоциацияләренең Халыкара Федерациясе (ФИФА) вице-президенты була.

2017 елның апрелендә УЕФА Чеферин тарафыннан намуслы идарә итү өлкәсендә тәкъдим ителгән кайбер чараларны, шул исәптән УЕФА президенты һәм УЕФА башкарма комитеты әгъзалары вәкаләтләренең максималь вакытын чикләүне кертеп, шулай ук УЕФА Башкарма комитетындагы урынга кандидатлар үз ассоциацияләрендә актив пост алып торырга тиеш дигән шартын раслый (президент, вице-президент, генераль секретарь яки башкарма директор).

2019 елның 7 февралендә Чеферин яңа срокка сайлана. Аның кандидатурасы мөмкин булган 55 тавыштан 55ен җыя.

2021 елның апрелендә төзелгән Суперлиганың хәлиткеч көндәше була һәм проектны катгый тәнкыйтькә дучар итә.

## Шәхси тормыш
Словен, инглиз һәм итальян телләрен белә. Өйләнгән, өч бала тәрбияли.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* УЕФА сайтында биография

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1967 елда туганнар
Төркем:13 октябрь көнне туганнар
Душан Вемич

**Душан Вемич** (; 1976 елның 17 июне, Задар, ЮСФҖ) — серб теннисчысы.

## Карьера
Профессиональ карьерасын 1995 елда башлый. 1997 елда Өскептә «челленджер» сериясе турнирын ота. 1998 елның апрелендә  турында дебют ясый. Бу Монте-Карлода узган турнирда була, анда ул парлы разрядта чыгыш ясый. Ялгыз разрядта дебют 1998 елның май башында Римда була. Беренче раундта ул Франсиско Клаветка 2-6, 4-6 исәбе белән оттыра. Көзен ул Мальоркада узган турнирның беренче раунды матчында Клаветаны отып, реванш ала, әмма икенче раундта ул төшеп кала. 

1999 елда парлы разрядта беренче тапкыр ATP турниры финалына чыга. Бу вакыйга Алексей Калатрава белән парда Кицбюэлда узган турнирда була. 2000 елда Брэндон Куп белән парда Австралиянең ачык чемпионатында Зур шлем сериясе турнирында катнаша. Шул ук елны парлы рейтингта беренче тапкыр йөзлеккә күтәрелә. 2000 елның көзендә Вемич Сиднейда узган Олимпия уеннарында (Ненад Зимонич белән парда) парлы разрядта чыгыш ясый, әмма беренче раундта төшеп кала.

2001 елда Скоттсдейлдагы турнирда уйный. 2003 елның маенда «фьючерс» ялгыз турнирында җиңү яулый. Шул ук елны Ньюпортта Марди Фишаны җиңеп, турнирның икенче раундына чыга. 2003 елның октябрендә «фьючерс»та тагын бер җиңү яулый. 2005 елда Ньюпортта узган турнирда ул беренче тапкыр ялгыз разрядта чирекфиналга чыга. 

2006 елның июнендә парлы разрядта Уимблдон турнирының өченче раундына кадәр җитә (Ираклий Лабадзе белән). 2006 елның июлендә Вемич Кицбюэлдагы турнирда өченче раундка чыга ала. Ялгыз разрядта карьерада беренче һәм соңгы тапкыр 2007 елда Франциянең ачык чемпионатында Зур шлем турнирының төп сеткасында чыгыш ясый. Беренче раундта ул ватандашы Янко Типсаревичка оттыра 6-7(3), 4-6, 6-4, 3-6. Нәкъ бер елдан Франциядә ул ир-атлар арасында парлы разрядта  турнирның ярымфиналына җитә ала (Бруно Соарес белән). Шул ук елның августында Лос-Анджелеста америкалы Трэвис Пэрротт белән үз карьерасында ATP турнирының икенче финалына чыга. Аннары АКШның ачык чемпионатында ул Сорес белән бергә чирек финалга барып җитә. 

2010 елда Австралия чемпионатында Иво Карлович белән бергә ярымфиналга чыга. Соңгы тапкыр 2011 елның августында Ванкувердагы «челленджер»да чыгыш ясый.

## ATP турнирларында чыгышлар

### Финалларда җиңелүләр (2)

#### Парлы разряд (2)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ATP сайтында профиле 
* ITF сайтында профиле  
* Дэвис Кубогы сайтында профиле 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1976 елда туганнар
Төркем:17 июнь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Теннисчылар
Төркем:Сербия теннисчылары
Тото Вольфф

**Торгер Кристиан «Тото» Вольфф** (; 1972 елның 12 гыйнвары, Вена, Австрия) — Австрия инвесторы, автоузышчы, Mercedes-Benz автоспорт бүлекчәсе башкарма директоры.

## Узышчы карьерасы
Вольфф узышчы карьерасын 1992 елда Австриянең Форд Формуласында башлый, ә 1994 ел сезонында Алманиянекенә күчә. Шул ук елны үз категориясендә 24 сәгать Нюрбургринг узышында җиңүче була. 2002 ел сезонын Вольфф NGT категориясендә алтынчы урында тәмамлый һәм FIA-GT чемпионатында бер җиңү яулый. 2003 елда Вольффф Италиядә узган узышта GT1 классында җиңү яулый. Карл Вендлингер белән бергә 2004 елда FIA-GT чемпионатында чыгыш ясый. 2006 елда Вольфф ралли буенча Австрия чемпионатында ил вице-чемпионы һәм 24 сәгать Дөбәй узышында җиңүче була.

2006 елның апрелендә Porsche 997 GT3 RSR руле артында Нюрбургрингның төньяк петлясында Тото Вольфф турбодвигательсез автомобильләр өчен яңа рекорд куя. Ул аны 7 минут 3 секунд эчендә уза.

## Эшмәкәрлек эшчәнлеге
1998 елда Тото Вольфф Marchfifteen венчур компаниясенә, ә 2004 елда Marchsixteen Investments акционерлык җәмгыятенә нигез сала. Беренче инвестицияләр интернет-компанияләргә һәм югары технологияләр белән шөгыльләнүче предприятиеләргә юнәлдерелгән. 2003 елдан Вольфф сәнәгать һәм листинг компанияләренә инвестицияләрне арттыра. Кертемнәр, башка нәрсәләр белән беррәттән, Алманияның HWA акционерлык җәмгыятенә юнәлтелгән. Анда директорлар советында 2013 ел башына кадәр Тото Вольфф AMG рәисе һәм нигез салучысы Ганс Вернер Офрехтның урынбасары булган. 2007 елда Вольфф компания акцияләрен биржага чыгара. Башка инвестицияләү объекты — BRR Rally Racing — Аурупа территориясендә ралли серияләрендә иң эре дилерларның берсе.

Киләчәктә Тото Вольф Мика Хаккинен белән Бруно Спенглер, Александр Према һәм Вальттери Ботас кебек яшь узышчыларны күтәргән спорт компаниясенең хуҗаларының берсе була. 2009 елның ноябрендә Вольфф акцияләр пакетының бер өлешен сатып ала һәм Williams Формула-1 Британия командасының директорлар советына керә. 2011 елның февралендә Вольфф беренче тапкыр биржага Формула 1 командасын чыгара (Williams Grand Prix Holding PLC). 2013 елның 21 гыйнварында Тото Вольфф Норберт Хаугны Mercedes-Benz автоспорт бүлекчәсе башкарма директоры вазыйфасында алыштыра. 2013 елдан Вольфф директорлар советында башкарма директор булып тора. Башкарма булмаган директор вазыйфасын Ники Лауда биләгән, шул ук вакытта Вольфф Mercedes-Benz акцияләренең өчтән бер өлеше иясе булып тора.

## Шәхси тормыш
Тото Вольффф һәм аның хатыны Шотландия узышчысы Сьюзи Вольфф Эрматингенда Боден күлендә Швейцариядә яши.

Вольфф алман, инглиз, француз, итальян һәм поляк телләрендә иркен сөйләшә.

## Искәрмәләр


Төркем:Венада туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1972 елда туганнар
Төркем:12 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Автоузышчылар
Смбат Шах-Азиз

**Смбат Симонович Шах-Азиз (Шахазизян)** (; 1840 елның 17 сентябре — 1908 елның 5 гыйнвары) — әрмән шагыйре, публицист һәм педагог.

## Тормыш юлы
1840 елның 17 сентябрендә Эриван губернасы Эчмиадзин өязе Аштарак шәһәрендә рухани гаиләсендә туа; алты абыйның кечкенәсе була.

10 яшькә кадәр ул өйдә, аннары өяз мәктәбендә укый, аннан соң Мәскәүгә  җибәрелә. Институтны тәмамлагач, анда заманча һәм классик әрмән телен укыту өчен, бер үк вакытта үз белемен дәвам итәргә әзерләнер өчен кала. 1867 елда ул Санкт-Петербург университетында көнчыгышны өйрәнү кандидаты дәрәҗәсен (көнчыгыш телләр буенча) ала. Шуннан соң 1897 елда отставкага киткәнче — утыз биш ел дәвамында Лазарев институтында укытучы булып эшли.

1893 елда ул мохтаҗ язучылар өчен Абов-Назар фондына нигез сала. 1898 елда пенсиягә чыкканнан соң, Мәскәүдә 1894—1896 елларда әрмәнәрне күпләп үтерү аркасында (Хәмидия кырылышы) ятим калган балаларны карау һәм тәрбияләү буенча комитет оештыра. Ул патша Россиясе режимының әрмәнәргә каршы позициясен һәм Төркия дипломатиясенең ике төрлелеген фаш итә.

1908 елның 5 гыйнварында Мәскәүдә вафат була. Мәскәүдә Әрмән зиратында җирләнгән.

## Иҗат
Смбат студент елларында яза башлый һәм әрмән шагыйрьләре Рафаэль Патканян һәм Хачатур Абовян йогынтысында була. 1861 елдан ул «Юсис апайл» («Төньяк балкышы», Степан Назарян нигез салучы) журналы белән 1864 елда басылу беткәнче хезмәттәшлек итә. 1860 елда Шах-Азиз үзенең беренче «Азатутян жамер» («Ирек сәгатьләре») шигырьләр җыентыгын бастыра, ул хәзерге заман һәм классик әрмән телендә язылган утыз өч шигырьдән тора.

Аның шигъри әсәрләре арасында: «Ял сәгатьләре» (1858, шигырьләр җыентыгы), «Леон кайгысы» (1865, поэма); проза арасында: «Публицист тавышы» (1881), «Вардан бәйрәме уңаеннан истәлекләр» (1901), «Минем укучыларга берничә сүз» (1903).

## Хәтер

* Аштарак шәһәрендәге 2 нче урта мәктәп Смбат Шах-Азиз исеме белән атала (2014 елда ачылган).
* ССРБда аның 50 ел тулу уңаеннан почта конверты чыгарыла.
* Әрмән шагыйре Смбат Шах-Азиз турында беренче рус монографиясе Юрий Веселовский тарафыннан языла.
* Аның әсәрләре Ольга Чюмина, Изабелла Гриневская, Лев Уманец, Сергей Головачевский һәм башкалар тарафыннан рус теленә тәрҗемә ителгән.

## Әдәбият

* *Веселовский Ю. А.* Армянский поэт Смбат Шахазиз. М., 1905.
* Поэзия Армении с древнейших времен до наших дней, под ред. В. Я. Брюсова. М., 1916.
* *Ерканян В. С.* Армянская культура в 1800-1917 гг. / Пер. с арм. К.С. Худавердяна. Ер., 1985.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* "Хайазг" Фонды сайтында биографиясе
* "Кругом-весна". Русские переводы поэзии Смбата Шах-Азиза 
* Շահազիզ Սմբատ  

Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1908 елда вафатлар
Төркем:5 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1840 елда туганнар
Төркем:17 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Шагыйрьләр
Кече Кайбыч татар зираты

**Кече Кайбыч татар зираты** () — Татарстанның Кайбыч районы Кече Кайбыч авылында урнашкан татар-мөселман зираты, XVI гасырның беренче яртысына караган федераль әһәмияттәге археология һәйкәле.

Авылдан төньяк-көнчыгышка таба 200 метр ераклыкта, «Изгеләр зираты» дип аталган иске зират янында ХIV гасырга хас язулы 110га 28 сантиметрлы таш кабер сакланган. Монда ук кирпеч бинаның фундаменты калдыклары күрсәтелә. 

Әлеге каберлектән 700 метр арада тагын бер иске зират урнашкан, анда рельефлы 3 кабер сакланган. Ташлар  1519, 1520, 1524 елгы даталарга ия.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Археология и древняя история Апастовского района. Мало-Кайбицкое надгробие, ХIV – ХVI веков.

Төркем:Кайбыч районы зиратлары
Төркем:Татар зиратлары
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Әхәтов

**Әхәтов** ― фамилия.
* Айдар Əхәтов (1957), эколог, икътисад фәннәре докторы. Г. Х.  Әхәтовның улы.
* Габделхәй Әхәтов (1927―1986), лингвист-тюрколог, филология фәннәре докторы (1965), профессор (1970).
* Искәндәр Әхәтов (1956), физик-механик, фән докторы (1990), профессор (1992), БР ФА мөхбир әгъзасы (2002), БР атказанган фән эшлеклесе (2002).
* Нәфыйк Әхәтов (1927―1989), 1957―1985 елларда Ленин исемендәге колхоз (Балтач районы) рәисе, РСФСР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1980).
* Хәмит Әхәтов (1955), тренер (*[[чаңгы спорты]]*), РФ атказанган тренеры (1994), РСФСР халык мәгарифе отличнигы (1993). 
* Шәүкәт Әхәтов (1922―2020), «Уралсибнефтепровод» генераль директоры (1970-1983), фән кандидаты (1975), УНИ доценты (1981), БАССР атказанган нефтьчесе (1975). 
----
* Альбина Әхәтова (1976), спортчы (*[[биатлон]]*), эстафетада Олимпия чемпионы (2006), дөнья чемпионы, РФ атказанган спорт мастеры (1998). Х. Ф. Әхәтовның кызы.
* Ираида Әхәтова (1946), галим-зооинженер, БР ФА мөхбир әгъзасы (2012), фән докторы (1994), профессор (1995). БР атказанган фән эшлеклесе (1998). 

Төркем:Фамилияләр
Кычытканлы авыл җирлеге

**Кычытканлы авыл җирлеге** ( ) — Россия Федерациясендәге Татарстанның Норлат районы муниципалитеты.
Административ үзәге — Кычытканлы авылы.
## Географиясе
Кычытканлы авыл җирлеге Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 141 чакрым, ә район үзәге Норлаттан төньяк-көнбатышка таба 45 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Торак пункты статусы һәм чикләре Татарстан Республикасы 2005 елның 31 гыйнварындагы «Норлат муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында» 17-ЗРТ Законы белән билгеләнә.
## Халык саны

## Авыл җирлеге составы

## Сылтамалар
* Кычытканлы авыл җирлеге 
* Хокуки портал 
## Моны да кара
* Кычытканлы

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Ибраһим Гәрәев

**Гәрәев Ибраһим Сәхипгәрәй улы** (25 декабрь 1918 ел — 3 октябрь 1997 ел) — хуҗалык эшлеклесе. 1957-1980 елларда Борай районы В. И. Ленин исемендәге колхоз җитәкчесе. Бөек Ватан сугышында катнашучы. Башкорт АССР-ының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1973). Ленин (1971), 2‑нче дәрәҗә Ватан сугышы (1985), Кызыл Байрак Хезмәт (1966) орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Ибраһим Сәхипгәрәй улы Гәрәев 1918 елның 25 декабрендә Уфа губернасы Бөре өязе (хәзерге Башкортстанның Борай районы) Кече Бадрак авылында туган.

1935 елдан Борай районында авыл хуҗалыгы тармагында эшли.

Бөек Ватан сугышында катнаша.

1947-1951 һәм 1982-1984 елларда Борай районы Бадрак авыл Советы рәисе була.

1951-1957 елларда Борай районы А. А. Жданов исемендәге колхоз рәисе вазифасын башкара.

1957-1980 елларда Борай районы В. И. Ленин исемендәге колхоз рәисе була. Ибраһим Гәрәев җитәкчелек иткән В. И. Ленин исемендәге колхоз үсемлекчелектә югары күрсәткечләргә ирешә: 1976-1980 елларда ашлык культуралары уңдырышлылыгы 30-35 ц/га кадәр арта, ә күпъеллык үләннәр печщне — 35-40 ц/га барып җитә.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Хезмәт Кызыл Байрак ордены кавалеры (1966)
* Ленин ордены кавалеры (1971)
* Башкорт АССР-ның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1973)
* 2‑нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалеры (1985)

## Чыганаклар

* Бәхтизин Н. Р., Шафиҡов Ф. З. Гәрәев Ибраһим Сәхипгәрәй улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Күмәк хуҗалык җитәкчеләре
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1997 елда вафатлар
Төркем:3 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1918 елда туганнар
Төркем:25 декабрь көнне туганнар
Илһам Галин

**Галин Илһам Илүс улы** (16 ноябрь 1969 ел) — биналар төзүдә кулланылган төзелеш материалларын, азык-төлек җитештерү буенча шәхси эшкуар, бер мандатлы 17-нче сайлау округынан Башкортстан Республикасының 4-нче һәм 5-нче чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты.

## Биографиясе
Илһам Илүс улы Галин 1969 елның 16 ноябрендә Башкорт АССР-ының Борай районы Борай авылында туган.

## Хезмәт юлы
1991 елда Краснокама районының Ленин исемендәге колхозында баш инженер булып хезмәт юлын башлый.

2000 елдан Нефтекама каласындагы «Башнефтьстрой» ЯСҖ-ендә эшли.

2006 елдан – «Башнефтьстрой» ЯСҖ-енең генераль директоры.

Россия Федерациясе Коммунистлар партиясенең фракция әгъзасы.

Парлы, кыз тәрбияли.

17-нче бер мандатлы сайлау округыннан Башкортстан Дәүләт Җыелышы — Корылтайның 4-нче һәм 5-нче чакырылыш депутаты. Дәүләт төзелеше, хокук саклау һәм хөкем мәсьәләләре буенча Комитет һәм депутат этикасы буенча комиссия эшләрендә катнаша. Ярдәмчесе — Журавлев Виктор Александрович.

## Сылтамалар

* Депутат Ғәлин Илһам Илүс улы тураһында мәғлүмәт 
* Ғәлин Илһам Илүс улының Бәйләнештәр селтәрендәге шәхси бите
* Социаль селтәрҙәге «Депутаттар» тигән биттән
* Россия депутатлыҡҡа кандидаттар тураһында энциклопедиянан 

Төркем:16 ноябрь көнне туганнар
Төркем:1969 елда туганнар
Төркем:Борай районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Ачуми

Халык **Ачуми** () яки **хезмәтчеләр** () - этник төркем Фарсы расасы; Алар көньякта Иран, ягъни провинцияләрнең көньягында Фарс һәм Керман, провинциянең көнчыгыш өлешендә Бушер һәм бөтен провинциядә Хормозган яшиләр.

Моннан тыш, аларның күбесе Фарсы култыгы илләрендә озак еллар яшәделәр, шул исәптән: Берләшкән Гарәп Әмирлекләре, Бахрейн, Кувейт, Катар һәм Оман һәм алар туганнар санала.

  Аларның күбесе сөнниләр һәм азчылыклар Шигыйчылык да алар арасында күренә, бу кешеләр телдә сөйләшәләр *Ачуми*; (Борыңгы Фарсы теленә хәзерге Фарсыга караганда якынрак).
Төркем:Һинд-аурупа халыклары
Төркем:Ирантелле халыклар
Төркем:Мөселман халыклар
Төркем:Иран халыклары
Төркем:Азия халыклары
Төркем:Милләтләре буенча шәхесләр
Төркем:Калыплар:Тарих
Австрия империясе

**Австрия империясе** () — Венада башкаласы булган дәүләт берәмлеге; Габсбурглар монархиясенең 1804 елда империя дип игълан ителгәннән алып, 1867 елда дуалистик Австро-Венгриягә үзгәргәнче исеме. Габсбургларның мирас биләмәләрен: төрле чыгыш һәм дин кешеләре яшәгән Чехия, Маҗарстанны Словакия белән, Карпат Русь, Банат, Хорватия, Трансильвания (Румыния), Галиция, Буковина һәм Төньяк Италиянең шактый өлеше (Ломбардия-Венеция корольлеге) халыкларын берләштергән.

## Барлыкка килү
Австрия империясе 1804 елда император Франц II тарафыннан Наполеон Бонапартның Франция императоры игълан итүенә җавап итеп Наполеон империясенә каршы буларак барлыкка килә. 1806 елда Наполеон басымы астында Изге Рим империясе бетерелә, аның монархы, гадәттә, Габсбург монархиясе хөкүмәте булган. Австриялеләр француз гаскәрләреннән берничә зур җиңелүгә дучар була, тик ахыр чиктә Наполеон сугышларында җиңүчеләр булып чыгалар (VI һәм VII Франциягә каршы коалицияләре составында) һәм Вена конгрессын үзендә кабул итәләр.

Бу чорда Изге Рим империясе Көнбатыш Европада монарх император титулын йөрткән бердәнбер дәүләт булганга күрә, ул еш кына «Империя» буларак билгеле була. XVIII гасыр Россия документларында шулай ук «Цессария» исеме дә кулланылган. XIX гасырда, Австрия империясе төзелгәннән соң, шул ук династия хакимиятендә булганга, бу исем аңа рәсми булмаган рәвештә күчерелә.

## 1848—1849 елгы революция

1848 елның мартында, икътисади кризис чорында, Венадагы дулкынланулар канцлер Меттернихның отставкасына китерә. Яңа конституция радикаль лидерлар өчен демократик булмаган булып чыга. Алар 1848 елның 15 маенда массакүләм чыгыш ясыйлар. 1835 елда вафат булган Франц Iне алыштырган император Фердинанд I Иннсбрукка йөгерә, соңрак престолдан баш тарта. Австрия империясенең төрле өлешләрендә революция башлана, шулай ук «Халыклар язы» дип атала, чөнки алман булмаган җирләрендә (бигрәк тә Маҗарстанда) ул шулай ук милли-азатлык характерына ия була.

1848 елның декабрендә тәхеткә Фердинандның 18 яшьлек туганнан туган энесе Франц Иосиф I утыра.

Маҗарстан революциясе 1849 елда бастырыла, шул исәптән ул вакытта Австрия империясенең кыска вакытлы союздашы Россия гаскәрләре ярдәме белән дә.

## Австро-Венгрияне төзү
Милли таләпләрне канәгатьләндерергә омтылып, Австрия хакимиятләре яңа, федераль конституцияне тәкъдим итә, тик бу соңарган адым була һәм 1867 елда алга таба җиңелүләрдән соң хакимият маҗарлар белән компромисска килә. Австрия империясе ике яклы монархия — Австрия (Цислейтания) һәм Маҗарстан (Транслейтания) коронасы җирләренә бүленгән Австро-Венгриягә үзгәртелә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Австрийская империя в 1815 г. Социально-политический и экономический портрет
* Водовозов В. В. Австрия или Австрийская монархия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Аурупа империяләре
Иоганна Байштайнер

**Иоганна Байштайнер** (; 1976 елның 20 феврале, Винер-Нойштадт, Австрия) — Австрия классик гитарачысы.

## Тормыш юлы

Иоганна Байштайнер Винер-Нойштадттагы Йозеф Маттиас Хауэр исемендәге музыка мәктәбендә тугыз яшендә укый башлый. 1992 елда ул Венаның Музыка һәм башкару сәнгате университетына гитара классына укырга керә. Моннан тыш, Байштайнер музыканы өйрәнә һәм 2005 елда шунда ук «Фигуралы шуу, синхрон йөзү һәм нәфис гимнастикада классик музыка» () дигән докторлык диссертациясен яклый.

Иоганна Байштайнер ренессанстан алып безнең көннәргә кадәр киң репертуарга ия. Аның башкаруында композиторлар Роберт Гули, Рубен Пачэ һәм Эдуард Шафранский әсәрләренең дөньякүләм премьералары була. Гитарачы шулай ук үз әсәрләрен иҗат итә. Байштайнер Сочи симфоник оркестры, Мальта филармония оркестры, Маҗарстан радиосының симфоник оркестры, Грац камера филармониясе, Будапешт кыллы камера оркестры, дирижёрлар Олег Солдатов, Мишель Кастеллетти, Бела Драхош, Ахим Голуб, Аргентина тангосы биючесе Рафаэль Рамирес белән хезмәттәшлек иткән.

2017 елда Байштайнер Валлеттада Халыкара барок музыкасы фестиваленә, Маноэль театрында, шулай ук Мальта Милли китапханәсендә концертлар бирү өчен чакырыла.

Иоганна Байштайнер Мадрид остасы Паулино Бернабе концерт гитарасында уйный.

## Бүләкләр һәм мактаулы исемнәр
* 2008 — *Конкордия Театрының 200 еллыгы* бәллүр трофей, (Монте-Кастелло-ди-Вибио, Италия)
* 2011 — Хоэншёнхаузен Замогы җәмгыятендә мактаулы әгъза (Берлин, Алмания).
* 2016 — 2016 елгы Делла Конкордия Театры бүләге үзенең *Минкусның Дон Кихот балеты темалары өчен Хыял* әсәре өчен**.

## Дискография

### Компакт-дисклар

* *Dance Fantasy* (2001)
* *Salon* (2002)
* *Between present and past* (2004)
* *Virtuosi italiani della chitarra romantica* (2007)
* *Austrian Rhapsody* (2012)
* *Don Quijote* (2016)

### DVD

* *Live in Budapest* (2010)

### Нәфис фильмнарга музыка

* *Truce/Килешү* (АКШ 2004, режиссёр: Мэтью Маркони)
* *S.O.S Love! С.O.С. Мәхәббәт!* (Маҗарстан 2007, режиссёр: Тамаш Шаш)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Иоганна Байштайнерның рәсми сайты 
* GRAMY Records лейблы сайтында Иоганна Байштайнер дискографиясе  
* Biography *Kultur Tirol*. сайтында Иоганна Байштайнер биографиясе. 2011.
* ''Австрийская гитаристка впервые в Сочи.'' Телевизион хисап, декабрь 2013 ел
* ''Впервые в Сочи выступит гитаристка европейского уровня.'' Телевизион хисап, декабрь 2013 ел
Төркем:20 февраль көнне туганнар
Төркем:1976 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Чавакано теле

**Чавакано** яки **Чабакано теле** ул Филиппиннарда сөйләшелә торган Испан теленә нигезләнгән креол теле юрамалары төркеме. Бу юрамада көньяк Филипинның Минданао утрау төркемендә урнашкан Замбоанга шәһәрендә сөйләшәләр, анда сөйләшүчеләр иң күбе. Башка хәзер булган юрамалар Кавите шәһәрендә һәм Тернэйтта, бу Лусон утравының Кавите провинциясендә. Чавакано Азиядә Испан теленә нигезләнгән бердәнбер креол теле.
Чаваканоның төрле юрамалары сүзлек кебек билгеле аспектларда аерылып торалар, әмма алар төрле юрамалар сөйләшүчеләре тарафыннан үзара аңлаешлы, аеруча күрше юрамаларда сөйләшүчеләр тарафыннан. Күпчелек Чавакано лексикасы Испан теленнән алынган булса, аларның грамматика структурасы гомумән алганда Филиппин телләренеке. Башка Филипин телләре арасында ул Австронезия теле булмаган бердәнбер тел, әмма Малайя-Полинезия телләрендә кебек анда редупликация кулланыла.
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Хронометрия

**Хронометрия** (Грек теленнән χρόνος *хронос*, "вакыт" һәм μέτρον *метрон,* "үлчим") — вакытны үлчәү турында фән. Үлчәүдән тыш шулай ук, күп һәм төрле фән өлкәләре өчен мөһим ориентир булып хезмәт итеп, вакытны стандартлаштыру өчен кулланыла.

### Геохронометрия
Кояш сәгате

**Кояш сәгате** - вакытны, аның гномоннан күләгә озынлыгы һәм циферблат йөреше үзгәрүе буенча, үлчәү өчен җайланма. Бу сәгатьнең барлыкка килүе, кешенең кояш күләгәсенең озынлыгы һәм кайда торганлыгының теге-бу предметлар һәм кояшның күктәге торышы белән бәйләнешенә төшенү мизгеле белән бәйле.
Авса (Кобарид)

**Авса ** — Словениянең  җәмгыятендә урнашкан авыл.

## Географиясе
Мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Словения // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Словения // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.

Төркем:Словения торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Роберт Шәрәфиев

**Роберт Шәрәфиев**, Роберт Гарәфи улы Шәрәфиев (*[[1947 ел]]ның [[20 июнь|20 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Ворошилов районы (Татарстан АССР)|Ворошилов районы]], [[Теләнче-Тамак]]*) – техник фәннәр докторы (1999), Уфа дәүләт нефть техника университеты (УДНТУ) профессоры. РФ Табигый фәннәр (2001) һәм Технология фәннәре (2003) академияләренең хакыйкый әгъзасы. Россия Федерациясенең мактаулы машина төзүчесе (2001).

## Тәрҗемәи хәле
1947 елның 20 июнендә Татарстан АССР Ворошилов (*хәзерге* Тукай) районы Теләнче-Тамак авылында туган. Теләнче-Тамак урта мәктәбен тәмамлагач (1966), 1966―1969 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә.

«Инженер-механик» белгечлеге буенча Уфа нефть институтын тәмамлаган (УНИ, 1974). 1976―1979 елларда ― УНИның студентлар профкомы рәисе.

1980―1983 елларда аспирантурда укыган. Техник фәннәр кандидатлыгына (1983) һәм докторлыгына (1999) диссертацияләр яклаган. Докторлык диссертациясенең темасы: «».
 
1986 елдан ― РСФСР Минвузы карары белән УНИда яңа оештырылган «Нефть аппаратлары төзелеше технологиясе» кафедрасында өлкән укытучы..

2001―2002 елларда ― Россия Хәрби фәннәр академиясе профессоры.

2002 елдан ― РФ Технология фәннәре академиясенең Башкортстандагы бүлеге президенты.

2003 елдан ― УДНТУның Нефть-газ машина төзелешендә металл технологиясе кафедрасы профессоры.

## Фәнни кызыксынулар өлкәсе
Сәнәгать куркынычсызлыгын тәэмин итү, катлаулы техник системалар элементларының калдык ресурсын бәяләү өлкәсендә белгеч. Аның җитәкчелегендә эксплуатациядә булган торбаларның яраклылыгын контрольдә тоту һәм бәяләү, сынау һәм эксплуатацияләү параметрлары буенча җиһазлар ресурсын бәяләү методикалары һ. б. эшләнгән. Башка авторлар белән берлектә 250 басма эш, шул исәптән 15 монография язган. 6 уйлап табу авторы

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2001 – Россия Федерациясе сәнәгать, фән һәм технологияләр министрлыгының мактаулы машина төзүчесе

## Әдәбият
* Шәрәфиев Роберт Гарәфи улы. // Сарман районы энциклопедиясе (төзүче-мөхәррире Дамир Гарифуллин). Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2004 ел, 339нчы бит.

## Сылтамалар
*   Шарафиев Роберт Гарафиевич.  wiki02.ru

## Искәрмәләр


Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Башкортстан галимнәре
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:Инженерлар
Төркем:Уфа дәүләт нефть техник университеты укытучылары
Гривац

**Гривац** () — Сербиянең Шумади округы  җирлегендә () урнашкан торак пункт.

## Географиясе
Балкан ярымутравының төньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Климаты
Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Урта температура - 11&nbsp;°C. Уртача еллык явым-төшем саны – 896 мм.

## Демография

2022 елгы җанисәп буенча биредә 278
кеше яши.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Никифоров К. В. Сербия на Балканах. XX век. — Москва: Индрик, 2012. — 176 с. — ISBN 978-5-91674-209-1.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* Љубоја, Бранко. Организација власти у локалној самоуправи у Републици Србији. — Београд: Стална конференција градова и општина — Савез градова и општина Србије, 2013. — 57 с. — ISBN 978-86-88459-08-2.
* Ђурић В., Танасковић Д., Вукмировић Д., Лађевић П. Етноконфесионални и језички мозаик Србије. — Београд: Републички завод за статистику, 2014. — 209 с. — ISBN 978-86-6161-126-1.

Төркем:Шумади округы торак пунктлары
Төркем:Сербия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Инари-саам теле

**Инари-саам теле** (үзатамасы — anarâškielâ) Саам телләренең берсе. 

Урал телләре гаиләсенең фин-угыр тармагының саам төркеменең көнчыгыш субтөркеменә карый.

Инари-саам телендә Финляндиядә Инари җәмәгатендә 300 - 400 кеше сөйләшә. 

Тел яңарышы тырышулары аркасында сөйләшүчеләр саны арта.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Виша (Румыния)

**Виша** — Румыниянең Клуж жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Клуж жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Кандал (Португалия)

**Кандал** — Португалиянең Визеу округына керә торган фрегезия.  муниципалитетына карый.

## Географиясе

 районнары белән чиктәш. Кандал Португалиянең башкаласы Лиссабоннан төньяк-көнчыгышка таба 250 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Португалия // Все страны мира / авт.-сост. Т. К. Варламова. М.: РИПОЛ классик, 2008. — 608 с. — (Библиотека энциклопедических словарей). ISBN 9785386009687 С. 120

Төркем:Визеу районнары
Төркем:Португалия фрегезияләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Ицхак Герцог

**Ицхак Герцог** (), *[[1960 ел]]ның [[22 сентябрь|22 сентябре]], [[Израиль]], [[Тель-Авив]]*) – яһүд сәясәтчесе һәм дәүләт эшлеклесе, 2021 елның 2 июненнән  Израильнең Кнессет тарафыннан яшерен тавыш бирү юлы белән сайланган (унберенче) президенты. 9 июльдә вазифасына керешә . Израильнең Авода фиркасе рәисе, Кнессетта оппозиция лидеры булган. Фәләстыйн – Израиль конфликтын «ике халык өчен ике дәүләт» принцибы буенча тыныч җайга салу тарафдары.

## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 22 сентябрендә Тель-Авивта туган. Әтисе Хаим Герцог 1983―1993 елларда Израильның алтынчы президенты була. Бабасы Ицхак Айзик Герцог Ирландиянең һәм Израильның баш раввины булган.

Ицхак Герцог Тель-Авив университетында һәм Нью-Йоркның Корнелл университетында юриспруденция өйрәнгән. Израиль хәрби разведкасының «8200 бүлекчәсе»ндә хезмәт иткән. Запастагы майор.

## Дәүләт эшчәнлеге
1999―2001 елларда премьер-министр Эхуд Барак хөкүмәтенең секретаре булып эшли.

2000―2003 елларда – Наркотикларга каршы көрәш буенча милли идарә рәисе.

2003 елда Кнессетка сайлана. 2005 елда Израильның төзелеш министры вазифасына билгеләнә.

2007―2011 елларда – Израильның социаль тәэминат министры. 2011 елның 17 гыйнварында министр вазифасыннан китә.

2013 елның 22 ноябреннән – «Авода» фиркасе рәисе, Кнессетта оппозиция лидеры.

2018 елдан башлап, Израильның «Сохнут» яһүд агентлыгын җитәкли, ул Израильгә репатриация белән шөгыльләнә.

2021 елның 2 июнендә Кнессет утырышында яшерен тавыш бирү юлы белән Израильның унберенче президенты итеп сайланган.

## Карашлары
Президент булып сайланганнан соң беренче чыгышында И. Герцог Израиль җәмгыяте эчендә күперләр төзергә һәм яһүд диаспорасы белән элемтәләрне ныгыту өчен, эшмәкәрлекне хупларга, «антисемитизм һәм Израильгә карата нәфрәт белән көрәшергә» һәм «демократия нигезләрен сакларга» ниятләвен әйтә.

Герцог ― «ике халык өчен ике дәүләт» принцибы буенча Фәләстыйн – Израиль конфликтын тыныч җайга салу тарафдары. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Ицхак Герцог избран новым президентом Израиля. msn.com
*   Ицхак Герцог. Страница на русском языке в портале Кнессета

Төркем:Израиль президентлары
Төркем:Исраил сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Дәүләт башлыклары
Төркем:Корнелл университетын тәмамлаучылар
Дольф Лундгрен

**Дольф Лундгрен** (Һанс Лундгрен, күбрәк **Дольф Лундгрен** буларак билгеле) Швеция актёры, режиссёры һәм сугыш сәнгатьләре остасы.
Лундгрен 1980-нче еллар башында Патша Технология Институтында Химия инженериясендә дәрәҗә алган һәм 1982 елда Сидней Университетында химия инженериясендә магистр дәрәҗәсенә ия булган.
Дольф Лундгрен швед һәм инглиз телендә камил сөйләшә һәм берникадәр дәрәҗәдә француз, алман, итальян һәм испан телләрен белә.
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Химиклар
Марат Салават улы Гатин

*<small>Бу [[Казан]] [[тарих]]чысы турында мәкалә, Россотрудничество хезмәткәре турында [[Марат Илшат улы Гатин|моннан]] укыгыз</small>*

**Марат Гатин**, Марат Салават улы Гатин (*[[1976 ел]]ның [[3 июль|3 июле]], Маҗарстан*) ― тарих фәннәре кандидаты (2006), Казан (Идел буе) федераль университеты доценты (2008 елдан).

## Тәрҗемәи хәле
1976 елның 3 июлендә Маҗарстанда, әтисе капитан Салават Ибраһим улы шул илдә хәрби хезмәттә булганда туган. Әнисе Нурсинә Габсәләм кызы Чирмешән районы Туймәт авылыннан. Сеңлесе Алсу Салават кызы (29.08.1982), Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаган табиб-перфузиолог.

Марат Салават улы Маҗарстан һәм Сембер мәктәпләрендә һәм Казан дәүләт университетының тарих факультетында (1993―1998 еллар) белем алган. КДУ аспирантурасын тәмамлаган. Профессор Искәндәр Гыйләҗев һәм доцент Р. А. Шәйхиев җитәкчелегендә фән белән шөгыльләнеп, татар халкының Алтын Урда чорыннан соңгы тарихын өйрәнә. 2006 елда тарих фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган. Диссертация исеме: «XIX-XX гасырлар алман тарихи язмаларында Җучи олысы һәм Көнчыгыш Аурупаның Урдадан соңгы  дәүләтләре тарихы проблемалары» ().

2001―2003 елларда ― Татарстан китап нәшриятында фәнни-популяр әдәбият редакциясе җитәкчесе.

2003 елдан ― Казан дәүләт университетының татар халкы тарихы һәм мәдәнияте кафедрасы (2011 елдан КФУ Халыкара мөнәсәбәтләр институтының Тарих фәннәре һәм Бөтендөнья мәдәни мирасы югары мәктәбенең Татарстан тарихы кафедрасы) доценты.

2013 елның 12 апреленә кадәр – Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институты М. А. Госманов исемендәге Алтын Урда һәм татар ханлыгын тикшерү үзәге фәнни хезмәткәре.

## Фәнни кызыксынулар өлкәсе
Тарих, мәдәният, чыганаклар белән эшләү, төрки-татар дәүләтләренең тарихы. 40 тан артык фәнни хезмәт авторы. Бертольд Шпулерның Мәңге Тимер турындагы  китабын алман теленнән тәрҗемә иткән.

## Әдәбият
* Гатин Марат Салават улы. // *Ясәви Шәмсетдинов*. Туймәтем – туган ягым. К.: «Идел-пресс», 2010 ел, 211нче бит. ISBN 978-5-85247-370-7
 
## Сылтамалар
*  Гатин Марат Салаватович.  Сайт КФУ
*  Гатин Марат. facebook.com

## Искәрмәләр


Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татарстан галимнәре
Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Татарстан тарихчылары
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казан университеты укытучылары
Биш (Словения)

**Биш** — Словениядә урнашкан община (җәмгыять).

## Географиясе
Мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Словения // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Словения // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.

Төркем:Словения торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Лингала теле

**Лингала теле** (Нгала) ул Конго Демократик Җөмһүриятенең төньяк-көнбатыш өлешендә һәм Конго Республикасының зур өлешендә сөйләшелә торган Банту теле. Әзрәк дәрәҗәдә ул Анголада, Үзәк Африка Җөмһүриятендә һәм Көньяк Суданда сөйләшелә.
## Тарихы
1980-енче елга кадәр Бобанги Конго елгасының көнбатыш өлешендә, төгәлрәк Стэнли Пул һәм Конго һәм Убанги елгалары кушылуына кадәр әһәмиятле сәүдә теле булган. 1880-енче елларда беренче Аурупалылар һәм аларның Көнбатыш һәм Көнчыгыш Африка гаскәрләре Бельгия патшасы өчен сәүдә постлары нигезли башлаганда алар Бобангиның киң кулланылышын һәм престижын күргәннәр.
## Әлифба
Лингала теле әлифбасында 35 хәреф һәм диграф. *r* һәм *h* хәрефләре алынма сүзләрдә кулланыла.

Тоннар хәреф өсте диакритик тамгалар белән билгеләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Марат Гатин (1976)

**Марат Гатин**:
* Марат Илшат улы Гатин (25.09.1976), Россотрудничество хезмәткәре.
* Марат Салават улы Гатин (3.07.1976), тарихчы, КФУ доценты.
Һава күренешләре

**Һава күренешләре** яисә ***Атмосфера күренешләре*** — Җирнең һава тышчасында (атмосферада) булган катлаулы физикохимик процессларның күренеп торган күренеше.

## Әдәбият
* Атмосфера күренешләре.  Классификация һәм тасвирлау. 
* Атмосфера күренешләре. Төрле атмосфера күренешләре турында мәкаләләр
* Гидрометеорология станцияләре һәм постлар өчен кулланма. 3 чыгарылыш, 1 өлеш. Ленинград, Гидрометеоиздат, 1985.
* *Антонов В.С.* Метеорологиянең гомуми курсы. Чернивци, 2004
* *Колесник П.И.* метеорология (семинар). Киев, 1986
Төркем:Метеорология
Төркем:Атмосфера күренешләре
Бөре – Мамадыш коммерцияле тракты

**Бөре ― Мамадыш коммерцияле тракты** () ― Кама аръягында XVII гасырның II яртысында сафка баскан олы юл, тракт. Трактның башлангыч пункты ― Агыйдел елгасы ярында урнашкан Бөре шәһәре (Уфадан 99 км читтә). Ахыргы пункты ― Нократ елгасы ярында урнашкан Мамадыш шәһәре. Трактның гомуми озынылыгы ― 320 км. Якынча 200 ел хезмәт иткән.

## Маршрут
«1870 ел мәгълүматлары буенча торак пунктлар исемлеге. Уфа губернасы» () дигән документта «Бөре ― Мамадыш коммерцияле тракты Матвеевка янында Минзәлә – Бөре почта трактыннан аерылып чыга һәм Останково → Иске Теләнче → Түбән Биш → Иске Тәкмәк → Иске Пәлчикәү → Зәй елгасы тамагы → Кама елгасы кичүе → Соколка → Нократ елгасы яры буйлап өяз шәһәре Мамадышка кадәр бара» дип күрсәтелгән. Тракт буеннан-буена Агыйдел һәм Кама елгаларына параллель рәвештә, елгалар ярыннан 20-50 чакрымга гына ераклашып бара. Бөре – Мамадыш коммерцияле тракты Иске Тәкмәк авылында Бәтке коммерцияле тракты белән кисешә. Борынгы Тәкмәк авылы бер тракттан икенче трактка йөкне бушату-төяү базасы булып хезмәт иткән. Биредән тауарлар дүрт якка юл тоткан: төньякка ― Бәтке аша Алабугага, көньякка ― Бөгелмә аша Ырынбурга, көнчыгышка ― Бөре аша Уфага, көнбатышка ― Зәй, Мамадыш аша Казанга. 

Бөре ― Мамадыш коммерцияле тракты буенча Урал белән Себер ягыннан көнбатышка, Казанга: мех, киез һәм тукылган әйберләр, войлок, аяклы мал, Урал заводларында җитештерелгән металл китерелсә, кирегә тимердән ясалган көнкүреш әйберләре, тукыма, кәгазь һ. б. тауарлар җибәрелгән. Тракт кыш көне аеруча җанланган. Тракт янәшәсендә урнашкан авыллар, шул исәптән Түбән Биш, Әхмәт авылы кешеләре Бөре ― Мамадыш һәм Бәтке коммерцияле трактларында кыш көне йөк ташу (кышкы олаучылык) белән шөгыльләнгән.

Кар-бураннан саклану өчен, юлның ике ягыннан каен һәм өрәңге агачлары утыртканнар. Сәүдә тракты һәрвакыт караулы булган. Мәсәлән, 1886 елда Минзәлә өяз земство җыены трактның Иске Пәлчикәү авылы янындагы буа җимергән өлешен яңарту өчен алпавыт В. Е. Пальчиковтан билгеле суммада акча алырга дигән карар чыгарган.

1870 елда сәүдәгәрләр Попов, Полетаев, Исаев Агыйдел елга пароходчылыгына () нигез сала. XIX гасыр ахырында – XX гасыр башында Агыйдел һәм Кама елгалары буенча Уфа ― Казан ― Түбән Новгород маршруты буенча даими йөк һәм пассажир ташучы пароходлар йөреше җайга салына. Пароходчылык үсеш алган саен, Бөре – Мамадыш коммерцияле трактының әһәмияте кими бара.

## Әдәбият
* Бирско―Мамадышский коммерческий тракт. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). Казань: Издательство «Реноме», 1994, стр. 24-25.

## Моны да карагыз
* Бәтке коммерцияле тракты
## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Казан губернасы
Төркем:Уфа губернасы
Төркем:Сәүдә юллары
Төркем:Тарихи юллар
Төркем:Халыкара сәүдә
Төркем:Русия транспорты
Олена Токар

**Олена Токар** (21 июнь 1987 ел, Новотошкивське) — Украина опера җырчысы (сопрано).

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Украина җырчылары
Эстремадура теле

**Эстремадура теле** - ул Эстремадурада һәм Саламанка провинциясенең күрше төбәкләрендә сөйләшелә торган, Астурлеон теленә якын роман диалектлары төркеме. Эстремадураның күбесендә эстремадура теле һәм испан теле арасында төгәл чик ясап булмый.
## Диалектлары
Лингвистикада тел өч тармакка бүленәː төньяк ("югары"), үзәк ("урта") һәм көньяк ("түбән"). Төньяк диалект тел үзе булып санала һәм Эстремадура автоном регионының төньяк-көнбатышында һәм Кастилья һәм Леон автоном регионы провинциясе Саламанканың көньяк-көнбатышында сөйләшелә. Үзәк һәм көньяк диалектлар Эстремадураның башка урыннарында сөйләшелә һәм кимендә 18-енче гасырдан бирле испан теле диалектлары булып санала.
Төньяк Эстремадура теле шулай ук Саламанканың берничә авылында сөйләшелә һәм "palra d'El Rebollal" буларак мәгълүм.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Әхәт Салихов (1966)

*<small>Бу [[Уфа]] [[тарих]]чысы турында мәкалә, [[Казан]] галиме турында [[Әхәт Салихов (1938)|моннан]] укыгыз</small>*

**Әхәт Салихов**, Әхәт Гобәй улы Салихов (, *[[1966 ел]]ның [[12 июнь|12 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Күгәрчен районы]], [[Бикеш (Күгәрчен районы)|Бикеш]]*) ― тарихчы-галим, тарих фәннәре кандидаты (2003), Россия Фәннәр академиясе Уфа федераль тикшеренү үзәгенең Тарих, тел һәм әдәбият институтының Көнчыгыш кулъязмалары бүлеге мөдире (2014 елдан), Мәҗит Гафури, Мифтахетдин Акмулла (2013), Шәһит Ходайбирдин (2018) исемендәге премияләр лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 12 июнендә БАССР Күгәрчен районы Бикеш авылында туган. Стәрлетамак дәүләт педагогика институтының (хәзер БДУ Стәрлетамак филиалы) тарих-педгогика факультетын тәмамлаган.

1992―2006 елларда ― Россия Фәннәр академиясе Уфа гыйльми  үзәгенең Тарих, тел һәм әдәбият институтында стажер-тикшеренүчедән институтның гыйльми секретаре вазифасына күтәрелә.

1997 елда ― Мимар-Синан исемендәге университетның Социаль фәннәр институтында (*[[Истанбул]], [[Төркия]]*) магистрлык  диссертациясен, 2003 елда ― тарих фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган. Диссертация темасы: «Әхмәтзәки Вәлидиның 1908-1920 еллар фәнни һәм иҗтимагый-сәяси эшчәнлеге».

2006―2014 елларда ― БР мәдәният министрлыгының ТӨРКСОЙ оешмасындагы вәкиле.

2014 елдан ― Россия Фәннәр академиясе Уфа федераль тикшеренү үзәгенең Тарих, тел һәм әдәбият институтының Көнчыгыш кулъязмалары бүлеге мөдире.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Мәҗит Гафури исемендәге премия
* 2013 ― Мифтахетдин Акмулла премиясе ― *фәнни-агарту эшчәнлеге һәм М. Акмулланың иҗади мирасын халыкара дәрәҗәдә таратуга зур өлеш кертүе өчен* 
* 2018 ― Шәһит Ходайбирдин премиясе (Күгәрчен районы)
* «ТӨРКСОЙның 20 еллыгы» истәлек медале
* «Әхмәтзәки Вәлиди Туган» истәлек медале
* БР мәдәният министрлыгының Мактау грамотасы 
* ТР мәдәният министрлыгының Рәхмәт хаты
* ТӨРКСОЙ оешмасының Рәхмәт хаты

## Сылтамалар
*  Ахат Салихов ― Известные люди Кугарчинского района

## Искәрмәләр


Төркем:Тарихчылар
Төркем:Башкортстан галимнәре
Төркем:Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Мифтахетдин Акмулла премиясе лауреатлары
Төркем:Мәҗит Гафури исемендәге бүләк лауреатлары
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Әхәт Салихов (1938)

*<small>Бу [[Казан]] галиме турында мәкалә, [[Уфа]] галиме турында [[Әхәт Салихов (1966)|моннан]] укыгыз</small>*

**Әхәт Салихов**, Әхәт Салих улы Салихов (*[[1938 ел]]ның [[3 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Арча районы]], [[Наласа]]*) ― авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты (1970), Казан дәүләт аграр университеты профессоры һәм гомуми игенчелек кафедрасы мөдире (2002 елдан), ТАССР атказанган агрономы (1982), ТР атказанган фән эшлеклесе (1995), ТР фән һәм технка өлкәсендә Дәүләт премиясе лауреаты (2005).

## Тәрҗемәи хәле
1938 елның 3 мартында Татарстан АССР Арча районы Наласа авылында  колхозчы крестьян гаиләсендә туган.

Наласа җидееллык мәктәбен (1952), Ключищи авыл хуҗалыгы техникумын (1956), Казан авыл хуҗалыгы институтының агрономия факультетын (1961) тәмамлаган. «Татарстанның төньяк зонасы шартларында чәчү әйләнешенең кайбер буыннарына агротехник бәя бирү» темасына авыл хуҗалыгы фәннәре кандидатлыгына (1970)  диссертация яклаган.

1961 елдан Казан авыл хуҗалыгы институтында эшли: 1961―1963 елларда ― институтның уку-тәҗрибә хуҗалыгы баш агрономы. 1963 елдан ― гомуми игенчелек кафедрасы доценты в. б., 1976 елдан ― институт парткомы секретаре. 1984 елдан ― институтның фәнни эшләр буенча проректоры.

1988―2002 елларда ― «Нива Татарстана» фәнни-җитештерү берләшмәсе (*хәзерге* Татарстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты, ТатНИИСХ) генераль директорының фәнни эшләр буенча урынбасары.

2002―2009 елларда ―  Казан дәүләт аграр университеты профессоры һәм гомуми игенчелек, үсемлекләрне яклау һәм селекция кафедрасы мөдире.

2005 елдан ― «Татарстан шартларында No-Till системасы буенча (туфракны эшкәртмичә) һәм туфракны минималь эшкәртеп авыл хуҗалыгы культураларын үстерүдә югары нәтиҗәле технологияләр куллану» инновацион проектын тормышка ашыру һәм эшләү буенча галимнәрнең иҗади төркеме җитәкчесе.

130 фәнни һәм укыту-методик эшләре, шул исәптән монография авторы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1982 – ТАССР атказанган агрономы
* 1983 – СССР Югары уку йортлары министрлыгының «Хезмәттәге уңышлары өчен» билгесе
* 1995 – ТР атказанган фән эшлеклесе
* 2002 – ТР Президентының Рәхмәт хаты
* 2005 – ТР иъктисад һәм сәнгәгать министрлыгының һәм «Казан ярминкәсе» ААҖ көмеш дипломы
* 2006 – ТР фән һәм техника өлкәсендә Дәүләт премиясе ― *«Татарстан Республикасында игенчелекнең биологик факторлары нигезендә ашлыкны җитештерүнең ресурс саклаучы технологияләрен эшләү һәм гамәлгә кертү» эше өчен*
* ТР ФА һәм инвестиция-венчур фонды призы һәм дипломы
* РФ Авыл хуҗалыгы фәннәр академиясенең Мактау грамотасы 
* 2013 – авыл хуҗалыгы фәннәре өлкәсендә В. П. Мосолов исемендәге премия

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Гасырларны кичкән Наласа (мөхәррир-төзүче Исрафил Насыйбуллин). Казан: «Ихлас» нәшрияты, 2012 ел, 193-194нче бит.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татарстан галимнәре
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан АССР атказанган агрономнары
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре кандидатлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары