open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Свами Мундалияндан

Свами **Мудалияндан** безнең эраның 11-енче гасырында яшәгән Һинду Вишнузим дин әһеле. Ул Шривайшнавизм фәлсәфәсе кодлаштыручысы Шри Рамануджаның энесе булган.
Свами Мудалийяндаан безнең эраның 1027 елында Пачһай Ваарана Перумал Саннидһида туган булган (хәзерге вакытта ул “Назаретһпеттай дип атала), бу Көньяк Һиндстанда Тамилнад штатында Тһондай мандаламда. Аның әтисе Ваадһула Кула Тһилака Шри Ананта Нараяна Дикшитһар һәм әнисе Наачийярамман (Шри Рамануджаның сеңлесе) булган. Даасаратхи Рамануджаның “Прийя Бһагинейя”сы булган. Ул хезмәтенә туган булган һәм Эмберумманаар (Рамануджа) белән махсус мөнәсәбәте булып “Ятһираджа Паадука” буларак мәгълүм.
Әтисе белән өйрәнүен башлап Даасаратхи шуннан соң Кооратһажван белән Эмберумманарны тәэмин итүче багана булып киткән. Шулай да, Эмберумаанар аны төрлечә мәшгуль иткән, чөнки ул сәләтле башкаручы һәм идарәче булган. Соңыннан ул “Шриранганаатха Дивьялайя Нирваһана Дһурандһара” буларак мәгълүм булган, ул Эмберуманаарс өйрәнүе белән даһи рәвештә Шри Ранганатхасвами Гыйбадәтханәсен оештырган .
Ул гыйбадәтханә персоналы белән Сенай Мутһалияр (Шри (Вишваксена)  кебек идарә иткәнгә күрә ул Мутһали-Аандаан исеме бирелгән булган. Ул Шри Ранганатхасвами Гыйбадәтханәсе хроникасы Койил Ожугусында балкучы төшенчәләрдә искә алынган булган: *"muthaliyaandaanum kurattilirunthu koyil kariyaththaiyum uLLe karuvulaka vaasalileyirunthu thirumeni upachaaraththayum, sannathiyile irunthu thiruppavaLa upchaarangaLayum udayavar niyamanappadi aaraaynthu kondu anaiththazhagum kaNdarula paNNIk-kondirunthaar".* (Моның гади сүзләр белән тәрҗемә иткәндә мәгънәсе: Һәм Мутһалийяндан Рамануджа әмерләре буенча түбәндәге белән идарә иткән: гыйбадәтханәләрнең күп эшләрен, Ходайга хезмәтне, һәм изге урынның эшләрен.)
Шри Мутхалияндаан аеручы шушы уеп ясалган сүзләре өчен мәгълүм, алар транслитерация белән бирелә : "*oru malaiyil ninru, oru malaiyil thaavum simha shareeraththil janthukkaL pole bhaashyakaarar samsaaralanganam paNNa avarOdundaana kudalthudakkaale naam udhdheerdaraavuthomenru muthaliyaandaruLi-ch-cheytha paasuram*". Бу якынча шулай дип тәрҗемә ителә: Арслан бер таудан икенчесенә сикергәндә, аның тәнендә яшәүче барлык мәхлукатлар аның белән баралар. Шулай да, Удайяван бу дөньяга трансцендент килеп, аңа бәйле булган барыбыз да моннан табыш алалар.
Аның токымнары хәзер Шри-Вайшнавизм Ачарьялары арасында һәм Мудалийяндан Свами титулларын йөртәләр. Шуларның мәшһүре булып аның улы Шримад Вадула Ковил Кандһадай Аннан Свами тора, аның токымнары Шри Вайшнава сампрадайяның аштадиггаджалары булган, алар Тренначарья агымы тарафдарлары.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Акканатлы акчарлак

**Акканатлы акчарлак** () — акчарлаклар гаиләлегеннән Аурупада таралган кош.

## Характеристикасы

Күгәрченнән кечкенәрәк. Парлашып, елга һәм күл 
тирәсендә  очып йөриләр.  Гомуми төсе яшькелт ялтыравыклы кара. Канатлары аксыл соры, төпкә карый агара бара, ә төбе ап-ак. Томшыгы кара-кызыл, аяклары кызыл. Койрыгы бераз кытыршы, аның өсте ак. Башка акчарлаклар белән бутау мөмкин түгел.

## Тавышы
Тавышы яңгыравыклы: «китики» һәм «кик-кик».

## Яшәү рәвеше
Куаклы сазлыклар, үлән һәм камышлы күлләр янда яши. Сирәк очрый. Күчмә кош. Оясы җирдә, түмгәкләрдә була. Кара көрән тимгелле 1-3 бөртек яшькелт соры йомырка сала.
## Туклануы
Су бөҗәкләре, әкәм-төкәм, сөлек, чикерткә, коңгызлар белән туклана.

## Әдәбият
* Delina, Hakan, Svensson, Lars, "Der Kosmos-Vogelatlas", übersetzt von Peter H. Barthel, ISBN 3-7632-4277-5
* Urs N. Glutz von Blotzheim & Kurt M. Bauer (Hrsg.): "Handbuch der Vögel Mitteleuropas", AULA-Verlag, Wiesbaden 1994; Band 8, Seite 993-1013 ISBN 3-89104-562-X

## Сылтамалар
* http://www.sakhalin.ru/boomerang/sea/b35.htm Жизнь моря

## Искәрмәләр

Төркем:Кошлар
Төркем:Акчарлаклар
Акбаш чыпчык

**Акбаш чыпчык** ()— солы чыпчыклары гаиләлегендәге кошчык.

## Характеристикасы

Чыпчыктан зурырак. Бергәләп җирдән генә йөриләр, агачларга кунмыйлар. Гомуми төсе ак. Кара канатларының очында ак сызыклары бар. Соргылт көрән койрыгының читләре һәм очы ак белән чиккән. Аркасы аксыл. Күзеннән борчак юл үтә. Көрән томшыгының очы кара. Башка чыпчыклар белән бутау мөмкин түгел.

## Тавышы

Тавышы яңгыравыклы: «инь - пинт-пинт».

## Яшәү рәвеше
Су буйларындагы ачык урыннарда йөри. Башлыча үлән орлыклары белән туклана. Идел, Урал ягына тик кышлау өчен генә килә.Октябрь айларында килеп, март урталарында төньякка кайта. Киң генә таралган. Көнчыгыш Аурупада  оя кормый.

## Әдәбият
* Э. Ф. Ишбирзин. Башкортостан коштары китабы. Уфа, 1986 ел.

## Искәрмәләр

Төркем:Солы чыпчыклары
Улус

УЛУС «улус, административная единица; стойбище (в Сибири); страна, государство (в XV–XVI веках.)» – кайбер әдәбиятта олыс дип языла, ләкин сөйләм телендә чагылыш тапмый. К. куман., алт., уйг., чыгт., госм. () улус «кабиләләр берлеге», кар., уйг. улуш «халык, милләт», бор. төрки () uluš «торлак, торган җирең» ~ монг. (> тув., хак.) улус, улс «ил; халык, кешеләр» ~ монг. диал. улур «өлкә», маньч. (сол.) олор, олур «халаек» (к. ), чаг. үзб. () улуз «як, тараф». Дҗ. Клоусон () фикере буенча, улус сүзе монголчадан таралган, монг. телендә исә төрки улуш сүзеннән диләр. Кайбер телчеләр (к. ) улус сүзенең бер варианты итеп нуг., каз., к.-калп., кырг. улут > улт > ŏлт «милләт, халык; дәүләт» сүзен күрсәтәләр, ләкин, безнеңчә, бу сүз гар. әүлад сүзеннән дә булырга мөмкин (һәрхәлдә монда с > т күчеше аңлашылмый). Безнеңчә, хакыйкатькә якут филологлары тәкъдим иткән этимология якын: улус  димәк рус.область "өлеш" = улус =  рус.власть

һәм урус сүзе р) улус сүзеннәндә булу ихтимал.
Карандаш

**Карандаш** — графитка яки башка берәр төрле буяуга агач һәм башка тышча киертелеп ясалган, таякчык формасындагы язу-сызу әсбабы.

## Этимология
Диалектларда кырандаш, кардәш қәләм, қәрендәш қәләм. Рус теле этимологиясендә «қәләм даш» сүзеннән дип күрсәтелә. 

Графит төсе белән каракургашка бик охшаш, шунлыктан аны кургашның бер төре дип уйлаганнар. Графит таякчык – грифель белән төрле өслекләргә б.э. кадәр үк яза белгәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Канцтоварлар
Төркем:Язу
Казак

КАЗАК I и. төрки 1) XV–XVII йөзләрдә крепостной изүдән рус дәүләте чикләренә (Тын, Җаек, Запорожье) качып киткән ирекле кеше, качак. Себердә рус экспансиясенең иң алгы сафында казак төркемнәре баруын да истән чыгармаска кирәк. Ә ул халык һәртөрле качкыннардан, «беткән башлар»дан оешкан булып, иген игү яки мал асрау исәбенә түгел, юлында очраган халыкларны талау исәбенә көн күргән. З.Мифтахов
2) Россиянең XVIII йөзләрдә формалашкан чик өлкәләрендәге (Тын, Кубан, Терек, Ырынбур һ.б.) махсус гаскәри частьларда хезмәт иткән өчен, җирдән ташламалы файдалану хокукы булган хәрби катлау вәкиле.
3) Шул катлау вәкилләреннән төзелгән хәрби частьта хезмәт итүче рядовой.
4) Шул чик өлкәләрдә туып үскән крестьян. Чөнки кәрван кебек төялеп күчүләр, мәшәкатьле булса да, казак өчен бер бәйрәм, уен-көлке кебек бер ихтыяҗ иде. Г.Ибраһимов

## Этимология
КАЗАК[қаºзақ] «казак ; казах», диал. қазақ «вдовый; холостой, холостая; одинокий, солдат» , «вид раскладки снопов» , казак ат «мерин» , казак яту «бездельничать» ~ добр. qazaq «румын», кр.-тат. qazaq «христиан», башк. қазақ қоҙа «шáфер» , чув. хосах, хусах «буйдак; тол», хосах «уенда – качучы», хусах (хосах) лаша «казак ат – алаша», хусах йупа «терәк багана» (к.), ш. ук чув. касак варианты да бар: касак шывĕ «янгын сүндерү өчен су», касак яшки «казак ләкшәсе» – өйрә (); мар. ажак, ожак «буйдак»  йс). Әлеге китап авторларының (алар илле кеше) күбесе әлеге качак вариантын кабатлый һ.б.

Без исә казак сүзенең этимологияләренең иң дөресе нимес тюркологы Аннамари фон Габенныкы дип карыйбыз: казак < казақ < казгак «кышын кар казып үлән ашап йөри торган ат» , моңа өстәмә дәлил итеп төркм. () ғазақый «төрекмән токымлы сарык», үзб. диал. () қазақы «кыргый ат», себ. қасғақ «ерак юлга китүче» , ягъни «казаклыкка, кәсепкә китүче», кр.-тат. қазақташ «сәфәрдәш» сүзләрен китерергә мөмкин. К. К. Казан-у, Кәзәки.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Казак
Баксей Чамкронг

**Баксей Чамкронг** () ул Камбоджада Сием Реапта Ангкор комплексында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Ходай Шивага багышланган һәм анда аның алтын поты бар. Гыйбадәтханәне Ангкор Тһомга көньяк капкага кергәндә сул якта күренергә мөмкин. Ул Ясоварман I-га аның улы Патша Харшаварман I тарафыннан багышланган булган.  Гыйбадәтханә Раджендраварман II (944-968) тарафыннан тәмамланган булган.

## Атамасы
Баксей Чамкронгын атамасының мәгънәсе "Канатлары астында качырта торган кош" һәм ул риваятьтән килә. Ул риваятьтә патша Ангкор камалышта булганда чыкмакчы булган һәм гаять зур кош чыгып аны канатлары астында саклап калган.

## Тасвирлама
Бу гыйбадәтханә кирпеч һәм латерит кебек озак чыдый торган материал һәм комташ бизәлешле беренче гыйбадәтханәләрнең берсе булып тора.  Башта көнчыгыш якта таш гопура белән  пирамида белән уратылган кирпеч корылма хәзер бөтенләй юк диярлек хәлдә. Гыйбадәтханәнең стуккосының күбесе беткән. Төп комташ тоташтыргычлар өч башлы филе Айраватада торучы матур Индра кисеп ясалган сурәте белән бизәлгән. Һәйкәлнең стилен дәвам итеп Индраның һәр ягыннан гирляндалар эманацияли. Ишек юлының һәр ягында язма бар, анда тәфсилләп һәм дан белән Джаяварман II-дән башлап иртә Кхмер патшалары турында сөйләнә, шулай ук иртәрәк риваять патшалар турында да сөйләнә, дәүләтнең бабасы Камбуны да кертеп.

Пирамиданың үлчәмнәре нигезендә 27 метр һәм өстендә 15 метр һәм тулаем биеклеге 13 метр. Төп нокталарда өскә дүрт баскыч алып бара. Комташ нигездә сигез метр квадрат кирпеч изге манара бар, ул көнчыгышта ачык һәм башка якларында гади сукыр ишекләре бар.

## Галерея


File:Baksei Chamkrong 1.png|Планы
File:Baksei Chamkrong 2.png|Ангкор Тһомда урнашу
File:2016 Angkor, Baksei Chamkrong (09).jpg| Манара
File:2016 Angkor, Baksei Chamkrong (12).jpg| Гыйбадәтханә керүе
File:Baksei Chamkrong-3.JPG|Баскыч



## Шулай ук карарга мөмкин
* Пхном Бахенг
* Прасат Бей
* Тһма Бэй Каек

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Агни (Аюрведа)

**Агни** Санскритта
"ут" дигәнне аңлата һәм Аюрведа
буенча Агни кешеләрдә барлык ашкайнату һәм метаболик процесслар өчен җаваплы берлек булып
тора.

## Агниның урнашуы буенча классификациясе

Агни функциональ актив булган
метаболизм баскычына карап, Агни 3 суб-төркемгә бүленә: 'Җатһарагни', 'Бһутагни' һәм 'Дһатвагни'.

 
## Җатһарагни

Җатһарагни ашкайнату трактында ризыкка йогынты ясый һәм аны ашкайнатырлык формага китерсә, Бһутагни ашканайтылган материал абсорбцияләнгәннән соң йогынты ясый.

## Бһутагни

Бһутагни 5 типта була. Боларның һәрберсе абсорцияләнгән 5 тууга кадәр состав өлешләренә йогынты ясый: Җир,
Су, Ут, Һава һәм Пространство. Бу 5 Бһутагни субстратны тукыма дәрәҗәсендә ассимиляцияләнерлек дәрәҗәгә кадәр трансформацияли.

## Дһатвагни

Агниның өченче төркеме Дһатвагни тукыма метаболизмы дәрәҗәсендә йогынты ясый һәм тукыма метаболизмында тукыманы тукландыруда ярдәм итә. Бу туклындаруда ярдәм итә торган 7 типка нигезләнгән.

## Көченә нигезләнгән Агни классификациясе

Дәвам итеп Аюрведа Агниның дүрт функциональ халәтен таный: регуляр, регуляр булмаган, интенсив һәм зәгыйфь.

## Самагни

Самагни нинди дә булса регулярсызлыксыз тиешле вакытта ашалган ризыкның тулаем ашкайнатылуын тәэмин итә. Аның активлыгы бик интенсив та түгел, бик зәгыйфь тә түгел. Ул тиешенчә һәм шулай итеп идеаль. Бу барлык Дошалар һәм Вата-Питтха-Капхалар тигезторышта булганда була.

## Вишамагни

Вишамагни Агниның алдан әйтеп булмаган халәтен чагылдыра, бу Вайюның доминантлыгына күрә. Ул кайвакыт ризыкны тиз эшкәртә, ә кайвакыт моны бик әкрен эшли һәм алдан әйтеп булмауны чагылдыра.

## Тикшнагни

Тикшнагни Питтаның доминантлыгы интенсив булганга күрә була, һәм шулай итеп, ул теләсә нинди авыр ризыкны да кыска вакыт дәверендә эшкәртә.

## Мандагни
Мандагни Тикшнагнига капма-каршы булып тора: ул аның активлыгы белән буйсындырыла. Бу Агни хәттә кечкенә ризык микъдарын да эшкәртә һәм метаболизацияли алмый. Бу Агни халәте Капха доминантлыгының нәтиҗәсе булып тора.

* Сушрута-самхита
* Традицион медицина

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Аюрведа
Бхаскарарья

**Бхаскарарья**
() (1690–1785) Һинд динендә Алиһә Анага табынуга карый торган барлык сораулар буенча абруйлы галим дип таныла.
Ул Андһра-Прадешта туган булган, аны Көньяк Һиндстанда Бһонсле династиясенең патшасы Серфоҗи II рәхим иткән һәм шуннан соң ул Тамилнадта яши башлаган. Шактизм өйрәнүләрендә махсуслаша торган Дин профессоры Дуглас Ренфрью Брукс буенча Бһаскарайя "Шривидьяның шәп тәрҗемәчесе генә түгел, ә энциклопедик язучысы да булган", һәм ул "бармак очларында Тантрик һәм Ведик традицияләренә ия фикер иясе булган". Ул Шакта Тантризмның Каула традициясендә булган.

Бхаскарарайя 40-тан артык язмларның авторы, алар Ведантадан тугърылык шигырьләренә һәм Һинд мантыйгына һәм Санскритына һәм Тантра өйрәнүләренә карый. Шактизм традициясендә билгеле һәм Ана Алиһә культына игътибар күп бирелә:

* *[[Трипура Упанишад]]* һәм *[[Бхавана Упанишад]]* буенча комментарий
* *[[Дэви Маһатмья]]* буенча комментарий, атамасы *[https://sreenivasaraos.com/tag/guptavati/ Guptavati]*. Гуптаватисында Бхаскарарайя Дэви Махатмьяның 579 шигырьләренең 224-енә комментарийлар тәкъдим итә.

**Варивасья Рахасья*, Бу Шри Видья мантраның һәм табынуның комментарие. The *Варивасья Раһасья*да дәвам иткән рәвештә 167 шлока бар. Аның шулай ук авторы Бһаскарарайя булган "Пракаша" атамалы комментарие бар.

**Сетубандһа* ул Тантрик практиканың техник трактаты булып тора. Ул аның *magnum opus*-ы булып тора. Ул Вамакешвара тантраның комментарие булып тора, анда эчке һәм тышкы Шри Трипурасундарига табыну турында әйтелә. Бу эш я безнең эраның 1733 елында, я безнең эраның 1741 елында тәмамланган булган.
**Лалитасаһасранамабһасья* Лалита саһасрамана буенча комментарий (бһасья) булып тора.
Бу эш безнең эраның 1728 елында тәмамланган булган.

Аның Ганеша Саһасранама буенча *Хадьйота*
("Тычкан уты") комментарие Ганапатья буенча абруйлы булып таныла.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Санскрит
Төркем:Шактизм
Линда Джонсен

**Линда Джонсен** (1954 елда
Чикагода туган булган) ул Йога һәм Һинд диненең башка аспектлары буенча китаплар авторы. Ул Шәрыкъ өйрәнүләре буенча магистр дәрәҗәсенә ия һәм Калифорниядә, Берклида Югары Белгечлеләр Теологик Берлегендә Компаратив Дин буенча чыгарудан соң эшен эшләгән. Өстәвенә ул Һиндстанда һәм Төньяк Америкада Шактизм һәм Шиваизм йогиларының Көнчыгыш традицияләрен уннарча еллар өйрәнгән.

## Әдәбият

Джонсенның иншалары күп журналларда бар, аларга Yoga International, Yoga
Journal, Yoga Plus, һәм Mountain Astrologer керә һәм шулай ук күп антологияләр. Аның китаплары бу исемлектә китерелгән:

**Daughters of the Goddess: The Women Saints of India* (1994)

**The Living Goddess* (1999)
**Meditation is Boring? Putting Life in Your Spiritual Practice* (2000)
**The Complete Idiot's Guide to
Hinduism* (2002)

**Alpha Teach Yourself Yoga*
(2003)

**A Thousand Suns* (2004)
**Fearless Living: Yoga and
Faith* (editor, 2005)

**Lost Masters: Sages of Ancient
Greece* (2006)

**Kirtan! Chanting as a
Spiritual Path* (2007) with Maggie Jacobus

**A Thousand Suns: Designing
Your Future With [[Vedic Astrology]]*

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

*
Year-Long Meditation Faculty & Guest Speakers, Himalayan Institute.

* Linda Johnsen on Amazon

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Шиваизм
Төркем:Шактизм
Ихата

ИХАТА и. гар. диал. 1) Йортны, корылмаларны тирәли әйләндереп алган киртә, читән, койма. Кая карама – салам түбә, җимерек каралты-кура, тал чыбыгыннан үреп, балчык белән катырган ихата. М.Хәсәнов

2) Киртә, койма яки читән белән тирәли әйләндереп алынган урын; ишегалды. Сәетҗан абыйларның ихатасы сирәк кенә койма белән аннан-моннан гына әйләндереп алынган иде. М.Маликова

3) Тирәли күз күреме җирләр

## Аңлатма
ИХАТА «ограда; приусадебный участок земли, двор» < гар. ихāт̣а id. хwт «әйләндереп алу, саклау» тамырыннан, шуннан ук к. Мохит .

чаг. ха́та: южн., зап., название типа постройки, отличающейся от ярусного (изба) тем, что она начинается непосредственно на земле;  укр., блр. ха́та, польск. сhаtа.
Әрмәнстанда ислам

**Әрмәнстанда ислам** () — Әрмәнстан территориясендә ислам дине. Рәсми мәгълүматлар буенча, Әрмәнстан халкының (2 957 мең кеше) 0,10  % ы (3 800 кеше) — Ислам дине тарафдары (*[[2020 ел|2020]]*). Хәзерге вакытта Әрмәнстанда Ислам тарафдарлары күп түгел, гәрчә 1747—1828 елларда  территориясендә ислам дәүләт дине дәрәҗәсендә булган.

## Тарих
 
 
Әрмәнстанда ислам Гарәп яулары чорыннан билгеле. 645 елда Әрмәнстан җирләренә беренче тапкыр гарәпләр бәреп керә. Үз хакимиятен ныгыту һәм исламлаштыру процессын тизләтү өчен гарәп хәлифләре басып алынган җирләргә гарәп кабиләләрен күчереп утырта, VII гасырдан башлап Әрмәнстанда гарәпләр саны күбәя.

XI гасырдан башлап, Әрмәнстан территориясе сәлҗүк төрекләре һөҗүменә дучар була.

Төрки-мөселманнарның Әрмәнстанга килүенең яңа дулкыны Монгол империясе, аннары Аксак Тимер эшчәнлеге белән бәйле.

XVI гасырда әрмәннәрне ислам диненә күчерү өчен, исламга күчкән әрмәнгә өстенлекләр бирүче Җәфар кануны кулланыла.
 
Иран шаһы (1587—1629) Габбәс I фәрманы белән әрмәннәрне Иранга күчереп утырталар ().

1826 елда Эриван ханлыгында 90 000 тирәсе мөселман яши. 1828 елда Көнчыгыш Әрмәнстан территориясенең Россия империясенә кушылуы вакытында, якынча 107 мең кешенең 87 меңе мөселман булган. 1831 елда мөселманнар саны 50 меңгә кадәр кимегән. Эриван шәһәрендә 11 400 кешенең 7 000 нән артыгы мөселман булган. 1869 елда Эриван өязе территориясендә 60 мәчет була.

1897 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, ул чактагы Эривань губернасында губерниянең 92 323 кешесеннән 25 218 е мөселман булган (27,3 % ).

XX гасыр башына мөселманнар (азәрбайҗаннар) Эриван өязе халкының 62 % ын тәшкил иткән. Шәһәрдә 7 шигый мәчете булган.
 
Совет чорында мәчетләрнең күпчелеге ябыла. Бүгенге көндә мәчетләрдән бары тик Иран осталары реставрацияләгән Зәңгәр мәчет (Хөсәен Али-хан мәчете) генә гамәлдә.

## Яңа заман
Хәзерге Әрмәнстанда, нигездә, көрдләр һәм фарсылар ислам динен тота. Мөселманнар җәмгыятендә ~4 мең кеше исәпләнә һәм алар, нигездә, Абовян районында яши.  кадәр Әрмәнстанда азәрбайҗаннарның эре ислам җәмгыяте яшәп килгән, әмма аларның барысы да диярлек илдән куып чыгарылган.

## Мәчет
 
Зәңгәр мәчет — Ереванның бердәнбер мәчете. Җәмигъ мәчетен 1766 елда Эриван ханлыгы хакиме Хөсәен Али-хан төзеткән. Мәчетнең мәйданы 7 000 кв. м. Манарасының биеклеге 24 метр. Төзелгән вакытыннан Беренче бөтендөнья сугышы башланганчыга кадәр эшли. Сугыш вакытында сугыш кораллары склады итеп файдаланыла.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң һәм 1995 елга кадәр мәчет территориясендә Ереванның тарих һәм табигать музее урнашкан булган.

## Сылтамалар
*   ЭСБЕ/Эривань
## Моны да карагыз
* Азәрбайҗанда ислам
* Гөрҗистанда ислам
* Кавказ мөселманнары идарәcе
 
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Әрмәнстанда ислам
Төркем:Әрмәнстанда дин
Төркем:СССРда ислам
Бой Джордж

**Бой Джордж** (туганда исеме **George Alan O'Dowd**; 1961 елның 14 июне) – җырчы, композитор, DJ һәм мода дизайнеры. Ул Culture Club поп төркеменең төп җырчысы. Төркемнең даны пигында,  1980-ынчы еллар дәвамында, алар "Karma Chameleon", "Do You Really Want to Hurt Me" һәм "Time (Clock of the Heart)" кебек дөньякүләм популяр җырлар яздырганнар. Джордж үзенең җанлы тавышы һәм андрогин кыяфәте өчен мәгълүм. Ул 1970-енче еллар соңыннан иртә 1980-ынчы еллар башына кадәр пәйда булган Инглиз Яңа Романтика хәрәкәтендә катнашкан.
Бой Джордж Джордж Алан О’Дауд дип Англиядә, Кентта Барнхёрст Хастаханәсендә туган булган (биш баланың икенчесе) һәм Улвичта үскән. Әтисе Дҗерри О’Дауд Ирландия чыгышлы төзүче һәм әнисе  Дублиннан. Гаилә хәле авыр булган.
Аның музыкасы еш зәңгәр күзле соул булып төркемләнә, аңа еш ритм һәм блюз һәм регги йогынты ясый. Ул 1989-1992 еллар чорында  Jesus Loves You-ның җитәкче җырчысы булган. Аның 1990-ынчы һәм 2000-енче эра соло музыкасына Дэвид Боуи һәм Игги Поп кебек гламур рок йогынты ясаган. Соңрак вакытта ул әзрәк музыка язмалар чыгарган һәм вакытын җыр язу, DJ-лык, китаплар язу, киемнәр дизайны арасында бүлгән. 2015 елда, Бой Джордж Британия Музыкасына Аеруча Хезмәтләр өчен Британия Җырчылар, Композиторлар һәм Авторларыннан Айвор Новелло Бүләген кабул иткән.
## Дине һәм карашлары
Бой Джордж 1990-ынчы елдан бирле Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте тарафдары булып тора. Музыкаль журналда интервьюда ул һәр көнне 16 әйләнеш Харе Кришна мантра кабатлый, ит, балык, йомырка ашамый һәм интоксикацияләр кулланмый дип әйтелгән булган. 1992 елда Һиндстанга кылып, ул Кришнага дан җырлый торган Bow Down Mister җырын чыгара.
Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятендә булуы белән илһамланып, ул Һиндстанда дини сәфәр кылу вакытта җыр язган.

## Бүләкләре

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Сопан

**Сант Сопандео** Варкариның Санты һәм Дньянешварның энесе булган.

Сопан (б.э.1277 - б.э. 1296), самдхига Пуне янында Сасвадта ирешкән. Ул 50 яки күбрәк абһанг белән "Бхагавад Гита"ның  Маратхи тәрҗемәсенә нигезләгән *Сопандэви* китабының авторы булып тора.

## Туганнар

#Нивруттинатх: Сопанның абыйсы Ниврутти Натхның фәлсәфәсенең абруе булган. Тугыз Натх гуруларының берсе Гаһининатһ Нивруттины өйрәнчеге итеп кабул иткән һәм Натх сектасына инициацияләгән һәм аңа Шри Кришнага тугърылыкны дәгъва итәргә күрсәтмә биргән. Дхьянешвар абыйсын гуру итеп кабул иткән. Дньянешварның иртә самадһисыннан соң Ниврутти туганы Муктай белән Тапти Елгасы буйлап дини сәфәргә барган, анда алар давылга юлыкканнар һәм Муктай юылып төшерелгән булган. Ниврутти самдһига Трьямбакешварда ирешкән. Ул якынча 375 абханг авторы дип фараз ителә, әмма аларның күбесенең ул язу стиле һәм фәлсәфәсе төрле булуга күрә автор булуы бәхәсле.

# Дньянешвар (1275–1296): Туганнарның икенчесе 13-енче гасыр Маратхи *[[Сант]]-ы*, шагыйре, фәлсәфәчесе һәм Натх традициясе йогины, аның *[[Джнянешвари]]*сы (*[[Бһагавад Гита]]*ның комментарие) һәм *[[Амрутанубһав]]*ы Марахтхи әдәбиятында вакыйга булып торалар.

# Муктабай: аның сеңлесе, Муктабай тормыш буена кырык бер абһанг язган.

## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Велаккай Пиллайяр Гыйбадәтханәсе

**Манипай Велаккай Пиллайяр Гыйбадәтханәсе** ул Джаффна, Манипайда Һинд дине Ходай Муруганга багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Манипайның Шри Ланка Мудалияр Шиваколунду тарафыннан төзелгән булган һәм аның токымнары тарафыннан хәзергәчә идарә ителә. Гыйбадәтханәнең кереме утраудагы башка гыйбадәтханәләргә караганда чагыштырмача түбәнрәк, чөнки ул чагыштырмача кеше аз яши торган урында урнашкан; дәвам итеп аны тоту һәм бәйрәм өчен гыйбадәтханә трасты һәм аларның гаилә әгъзалары түли, аларның барысы да Мудалийяр Шиваколунду әгъзалары.
## Гыйбадәтханәнең вәкаләтле затлары
Гыйбадәтханәнең хәзерге вәкаләтле затлары:
*Шивакумаран Мутхукумарасвами, тынычлык судьясы
*Васантһасенан Раджендран, Джаффнаның район судьясы
*Васантһакумар Раджендран, мөдир
*Шиваскандра Раджендран, эшмәкәр

## Шулай ук карарга мөмкин
*Шри Ланкада Һинд дине 
*Манипай

## Билгеләмәләр

## Тышкы сылтамалар
*http://www.manipayhindu.com/photos/Manipay%20Hindu%20college.doc 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Скандага табыну
Есүгән

**Есүгән**, Есүгән хатын — Чыңгызханның хатыны, татар.

## Тәрҗемәи хәле
Есүгән — татар юлбашчысы Церен-эке кызы булган.  Чыңгызхан аны 1202 елда татарларны җиңгәннән соң, табыш итеп ала.

Есүгән холкы буенча көнләшми торган һәм аның гаилә (туганлык) хисе нык үскән була. Зөфаф төнендә, Чыңгызханның үзенә яхшы каравына ышангач, ул иренә «* исемле чибәр өлкән апасы булуын һәм аның ханның хатыны булырга лаеклы икәнен*» хәбәр итә. Эзләү нәтиҗәсендә, Есуйны урманнан табып, яшь иреннән аерып алып, хан янына алып киләләр, һәм Есуй ханның чираттагы (яшь) хатынына әйләнә. Өлкән апасын күргәч тә, Есүгән үз теләге белән хан хатыны буларак биләгән мактаулы урыныннан түбәнрәк дәрәҗәдәге урынга күчә. Бу акыллы адым Чыңгызханга бик ошаган.

## Сылтамалар
* *Рене Груссе*. «Чингисхан: покоритель вселенной». М.: «Молодая гвардия», 2002. ISBN 5-235-02559-8
*  Татарские сестры в гареме Чингихзана
* *Weatherford, Jack*. (2010). The Secret History of the Mongol Queens. Broadway Paperbacks, New York.

Төркем:XIII гасырда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Чыңгызхан
Хорватиядә ислам

**Хорватиядә ислам** () — Хорватия территориясендә ислам дине. Рәсми мәгълүматлар буенча, Хорватия халкының (4 130 мең кеше) 1,50 % ы (64 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (*[[2020 ел|2020]]*).

## Тарих
Ислам — тарафдарларының саны буенча Хорватиядә христианлыктан соң икенче урындагы дин. 2011 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, илнең 91,06 % халкы — христианнар, 1,47 % халкы — мөселманнар һәм 4,57 % ы — дини булмаган, атеистлар, агностиклар һәм скептиклар булып теркәлгән.

Ислам беренче тапкыр Хорватия җирләренә Госманлы империясе тарафыннан XV—XVI гасырларда, бигрәк тә 1493—1593 елларда дәвам иткән йөзьеллык  вакытында кертелә. Бу чорда Хорватия корольлегенең кайбер өлешләре оккупацияләнә, күп кенә хорватлар (кайберләре әсирлеккә алынганнан соң яисә  сәясәте аркылы) ислам динен кабул итә.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Загреб мөфтие булып торган Исмәт Муфтичны (Ismet Muftić) сугыштан соң партизаннар, фашистларга хезмәт итүдә гаепләп, хөкем итә.

Югославиянең 1974 елгы Конституциясе мөселманнарны милләт буларак рәсми рәвештә тануга рөхсәт бирә. Мәсәлән, Җәмал Биедич (Džemal Bijedić), федераль премьер-министр—коммунист, милләте буенча «мөселман» һәм дингә карашы буенча «атеист» дип игълан ителгән.

## Демография

Хорватия территориясендә мөселманнар 1931 елгы халык санын алу вакытында теркәлгән: аларның 1 239 ы Загребта, Хорватиядә 4 000 гә якын булган.

Мөселманнар санының үсеше:
* 1948 елда 1 077 кеше
* 1953 елда 16 185 кеше
* 1961 елда 3 113 кеше
* 1971 елда 18 487 кеше
* 1981 елда 23 740 кеше
* 1991 елда 43 486 кеше

Югославия таркалганнан соң, Хорватиядә мөселманнарның саны 1992—1996 елларда  вакытында һәм аннан соң  күчеп килгән Босния мөселманнары исәбенә арта.
 
2001 елда Хорватиядә халык санын алу вакытында барлыгы 56 777 Ислам тарафдары (ягъни Хорватия халкының 1,3 % ы) булу ачыкланган.

2011 елда Хорватиядә 62 977 мөселман яши. Милләтләре буенча: босниялеләр (31 479), албаннар (9 594), чегәннәр (5 039), төрекләр (343), македониялеләр (217), каратаулылар (159) һәм башкалар (2 420).

## Оешма
Хорватиянең ислам җәмгыяте (Mešihat Islamske Zajednice u Hrvatskoj) дәүләт тарафыннан танылган.

Ислам мәдәни үзәге җитәкчесе (*[[2012 ел]]дан*) — мөфти Газиз әфәнде Хәсәнович (Aziz ef. Hasanović). Хорватия Ислам җәмгыяте Босния һәм Герцеговина Ислам җәмгыяте бүлекчәсе (*мөфтилек*) булып санала, шуңа күрә Босния һәм Герцеговинаның югары мөфтие (*рәис-үл-голәмә*) Хөсәен Кавазовичны (Husein Kavazović) үз илендә мөселманнарның югары дини һәм мораль абруе буларак таный.

## Мәчет
 
 
Хорватиядә беренче мәчет 1969 елда Гуньеда төзелә. Хорватиядә 4 мәчет һәм 2 ислам үзәге бар (Загребта һәм Риекеда).

Хорватия башкаласы Загребта урнашкан Аурупадагы иң зур мәчетләрнең берсе 1987 елда ачылган. Хорватия җирләре Госманлы империясе кул астында булганда, төрекләр тарафыннан басып алынмаган Загребта мәчет булмаган.

Мәчет проектын Босния архитекторлары Җәмал Селич һәм Мирза Голосе эшләгән. Манараның биеклеге 51 метр.

Риекадагы яңа мәчет 2013 елның маенда ачылган.

## Сылтамалар
* Хорватия ислам җәмгыяте рәсми сайты
*  Загреб мәдрәсәсе
 
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Хорватиядә ислам
Төркем:Хорватиядә дин
Пралайя

**Пралайя** (Санскрит), Һинду космологиясендә “эрү” өчен кальпа төшенчәсе, ул вакытның төрле чорларын билгели, бу вакытта төрле форматлар яки контекстлар буенча активсызлык халәте хөкем сөрә. *Маһапралайя* "Бөек эрү" өчен төшенчә булып тора. Һәр пралайяда түбәнге ун патшалык (лока) җимерелә, шул ук вакытта өске дүрт патшалык Сатья-лока, Тапа-лока, Джана-лока һәм Махар-лока сакланып кала. Һәр Маһапралайя вакытында барлык 14 патшалык да җимерелә.
Классик Һинд фәлсәфәсенең алты мәктәбенең берсендә Самкһья фәлсәфәсендә *пралайя*ның мәгънәсе "булмау", бу өч гуна (халәт принциплары) камил тигезлектә булган халәт. *Пралайя* сүзе Санскрит "эрү" мәгънәсеннән яки "янә эрү, җимерү, аннигиляция яки үлем"нән алынган.
## Популяр мәдәнияттә пралайя
Пралайя сүзе Джеймс Джойсның *[[Улисс]]* эпос-романының Циклоплар бүлегендә очрый. Швеция металл төркеме Dissection, "Маһапралайя" сүзен "Маһа Кали" җырында искә ала.
:en:Fate Grand Order мобиль җайланмалар өчен рольле уенында Арджуна Алтерның Асыл Фантазмы булып Маһапралайя тора.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Хираньягарбһа

## Искәрмәләр



Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Төркем:Һинд дине космологиясе
Атмопадеша Шатака

"**Атмопадеша Шатакам**" ул Нараяна Гуруның рухи формада Малаялам рухи эше. Ул Һиндстанда, Кералада иҗтимагый һәм рухи җитәкчесе булган Нараяна Гуруның классик эше булып таныла. Атаманың әдәби тәрҗемәсе "Үзеңне Өйрәтүнең Бер Йөз Шигыре". "Атмопадеша Шатакам"да 100 шигырь булган, һәрберсендә үз тарафыннан үзең өстеннән башкарыла торган гамәлләр тупланмалары тасвирлана, алар абсолют кыйммәткә трансформация моментларына йогынты ясый һәм аларны таный.
Нараянаның төп өйрәнчеге Натараджа Гуру бу эшне “Үз турында йөз шигырь” атамасы астында инглиз теленә тәрҗемә иткән. Натараджа Гуруның мәшһүр өйрәнчеге Нитья Чайтанья Яти шулай ук аның буенча, "That Alone, the Core of Wisdom: A Commentary on Atmopadesa Śatakam, the One Hundred Verses of Self-Instruction of Narayana Guru" дип аталган комментариен ясаган. Нитья Чайтанья Ятһи шулай дип әйтә: "Бу шигырь белән сез интенсив рухи дисциплинага керә. Һәр шигырьне өйрәнергә һәм һәр көн тормышта кулланырга ихтыяҗ юк. Сез хәттә аны ишетеп оныта аласыз. Оныту ул Сезгә тирәнрәк иңә дигәнне генә аңлата. Сез аны ишеткәч, ул барачак һәм үзе эшләячәк. Йогынты бик нәзек булырга мөмкин. Ул Сез белмичә дә килә  , ул Сез ишеткән нәрсә һәм ул әйберләрне яңа яктылыкта күрергә мөмкинчелек бирә яки билгеле яхшырак рәвештә чишелеш табарга мөмкинчелек бирә.

"Атмопадеша Шатакам" башта "Атмабодһам" буларак нәшер ителгән булган һәм хәзерге формасына 1897 елда ирешкән. Бу эш Арувиппурамда кешеләр төркеме алдында тәкъдим ителгән булган, ул Нараяна Гуру тарафдарларына киңәш формасында язылган практик текст булып тора. Гәрчә ул Санскрит һәм Тамил сүзләрендә язса да, бу эш Малаялам телендә. Аның иртәрәк эшләрнең күбесендә Һинд дине Илаһларына соклану булган һәм алар астында Адвайта Веданта контексты булган. Әмма бу эштә ул турыдан-туры фәлсәфи контекст белән үз реализация ысулларын тасвирлый һәм "Үз" яки "Атман" дип аталган абсолют дәрәҗәне эзли һәм хәзергәчә кадәр моннан тыш Илаһны эзләргә кирәк түгел.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Һинд дине
Тһирувилайядал Пуранам

***Тһирувилайядал Пуранам*** (тамильча: திருவிளையாடல் புராணம்) ул Паранджотһи Мунивар тарафыннан алтмыш дүрт 16-ынчы гасыр Шайвит тугъры эпик кыйссалары. Алар Шиваның Җирдә гамәлләрен (һәм шаяруларын), тугърыларын сынар өчен качып эшләүләрен тасвирлый.
## Кыйссалар
*Тһируилайядалал Пуранам*да алтмыш дүрт хикәя бар.

## Адаптацияләре
1956 ел Тамил фильмы *[[Наан Петра Селвам]]*да шагыйрь Наккирар Шива белән шигырьдә хата буенча бәхәсләшә һәм дөрес һәм ялгыш арасында сиземлелекне ассызыклый. 1965 ел *[[Тһирувилайядал]]* фильмында чыганак материалдан дүрт кыйсса тасвирлана, шулай ук анда Наккеирар эпизоды бар. 64-эпизодлы ТВ сериалы *Тһируилайядал* дип атала, аларны Раадһика эшләгән, ул 2008 елда беренче чыккан булган һәм анда “Пуранам”ның барлык 64 хикәясе адаптацияләнгән булган''.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Словениядә ислам

**Словениядә ислам** () — Словения территориясендә ислам дине. Рәсми мәгълүматлар буенча, Словения халкының (2 078 мең кеше) 3,60  % ы (74 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (*[[2020 ел|2020]]*).

## Тарих
 
Ислам — Словениядә тарафдарлары саны буенча христианлыктан соң икенче урындагы дин. Словениянең 2 миллионнан артык халкының 3, 60 % ын мөселманнар тәшкил итә. Тарафдарлары саны буенча ислам католик диненнән соң икенче дин саналса да, ил территориясендә бер генә мәчет тә булмый. Илдә бердәнбер кечкенә мәчетне 1916 елда Лог шәһәрчегендә Босния мөселманнары төзегән булган. Беренче бөтендөнья сугышы тәмамланганнан соң, мәчетне җимергәннәр.

Словениядә мөселманнар саны 1960 һәм 1970-елларда Югославиянең башка республикаларыннан күченгән эчке мигрантлар исәбенә кисәк арта.

## Оешмалар
Словениядә берничә ислам дини оешмасы эшли: Словения Ислам җәмгыяте () һәм Словениянең мөселман берләшмәсе (). Ике оешма да хәнәфи мәзһәбе кысаларында эшли.

## Мөселманнар милләте буенча

## Мәчет
 
2004 елда Любляна муниципалитеты мәчет төзелешенә рөхсәт биргән, әмма халыкның католик өлеше протесты аркасында төзелешне берничә елга кичектерергә туры килгән. Любляна мәчете — Словения ислам җәмгыятенең, мәчет төзелешенә каршы көчләрне җиңеп, күпьеллык тырышлыгы нәтиҗәсендә төзелгән мәчет. Төркия дин эшләре вакыфы (Diyanet) мәчет төзү өчен биш миллион евро торган җир участогы сатып алуда ярдәм күрсәткән. Төзелеш бәясе 12 миллион евро тәшкил итә. Әлеге сумманың 70% ын Катар әмиренең ислам фонды каплый.

## Сылтамалар
* Словения ислам җәмгыяте рәсми сайты 
*  Resnica-Haq

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Словениядә ислам
Төркем:Словениядә дин
Билалетдинов

**Билалетдинов** — фамилия.
* Динияр Биләлетдинов (1985), спортчы (*футбол*), РФ атказанган спорт остасы (2008). Ринат Билалетдиновның уртанчы улы.
* Зиннәтулла Билалетдинов (1955), спортчы (*хоккей*), тренер. ССРБ атказанган спорт остасы (1978), РСФСР атказанган тренеры (1992).
Олимпия чемпионы (1984).
* Ринат Билалетдинов (1957), спортчы (*футбол*), тренер. ССРБ атказанган спорт остасы (1983), РФ атказанган тренеры (2010).
## Моны да карагыз
* **[[Билалов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Чакли

**Чахкли**
— Саам мифологиясендә Скандинавия гномнарына кардәш мәхлукатлар.

## Мифологиядә
Саам мифологиясендә башка дөнья мәхлукатларына гномнар караган. Алар саамнар кебек
үк, ләкин җир астында яшәгән һәм буйлары күпкә кыскарак булган. Мифларның
берсендә бер карт карт чыршы астында тишектә чаклиларның авылчыгын һәм аларның
балаларының тышка чыгып уйнаганын күреп алган. Киләсе көнне карт урманга барган
һәм кечкенә чаклины тоткан һәм аны карчыгына алып килгән, чөнки аларның үз
балалары булмаган. Малай шаян булган, әмма картлардан һаман көлгән һәм алар
әйткәнен кабатлаган. Бабайга ул эшендә ярдәм иткән, ә карчыкның бөтен эшен
бозган, ул ятьмәләрне төзәткәндә ерткан һәм көлгән. Карчык ирне ул чаклиларны
кире урманга алып китсен дип сорый башлаган, әмма ул үги улын бик кадерле итеп
күргән. Әмма чакля олы булгач, ул үзе туган җирен сагына башлаган һәм үги
әти-әнисе йортыннан киткән.

## Сәнгатьтә

Миф нигезендә 1987 елда Норвегиялеләр тарафыннан «Ofelas»
(«Беренче узган») фильмы төшерелгән булган. Фильмда яшь Саам Чудь халкы
гаскәрен Саам авылларына алып барганы, әмма аларның бөтен гаскәрен тауларда юк
иткәне турында сүз бара. 1988 елда «Эзтабар» «Оскар»
премиясенә иң яхшы чит ил фильмы буларак номинацияләнгән булган. Фильмда төп
рольләрне Саами халкы актёрлары башкара һәм Саам теле яңгырый.

## Әдәбият

*  *Петрухин В. Я*. Мифы финно-угров. —
Издательство «АСТ», 2003. — ISBN 5-17-019005-0

Төркем:Мифология
Төркем:Саам мифологиясе
Төркем:Халыклар буенча фольклор
Төркем:Мифик кәрләләр
Әрбил

**Әрбил** () — Гыйракның Әрбил мөхафәзәсендә урнашкан шәһәр.
## Географиясе
Шәһәр илнең төньяк өлешендә урнашкан.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Гыйрак шәһәрләре
Амнайялар

**Амнайя**лар
 Һинд диненең Тантра мәктәбенең
изге язмалары булып тора. Амнайя (आम्नाय) ул
Санскрит сүзе, аның мәгънәсе кабатлаудан килеп чыккан изге традиция яки хәтергә
багышланган нәрсә.
Амнайя (आम्नाय) Һинд диненең Агама язмаларының Каула классификациясенә карый, күбесенчә
Шайвизм һәм Шактизм эчендә Кула традициясенә караган тантралар.
Дүрт амнайяларның чыганакларда, мәсьәлән, Кубҗикамтатантра,
Мантханабхайраватантра (йогакханда) һәм Самкетанаддһати кебек иң борынгы һәм
киң танылган төркемләштерелүе бар.
Бу дүрт амнайя, һәрберсе юнәлеш һәм юга белән тәңгәл килә:

# Пурвамнайя(көнчыгыш доктрина, Крита-Юга),

# Дакшинамнайя (көньяк доктрина, Трета-Юга),

# Уттарамнайя(төньяк доктрина, Двапара-Юга),

# Пашчимамнайя(көнбатыш доктрина, Кали Юга).

Шулай да,амнайяларның башка төркемләштерелүләре бар, биштән алтыга кадәр, алар бик серле булып тора. Урдһвамнайя Өстә Чирек һәм Ануттарамнайя, Тышта Чирек 
бишенче һәм алтынчы серле Амнайя булып тора. Тантралар буенча алты Амнайя Ходай Шиваның алты йөзе булып тора. Боларның дүртесе җиңел ачыла, әмма бишенче һәм алтынчы йөз качырылган һәм серле булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Төркем:Шиваизм
Инцитат

**Инцитат** (  - Йөгерек, Тизйөрешле, Елдам) Калигула императорының иң яраткан аты, риваять буенча, ул Рим сенаторы итеп билгеләнгән.

## Тарих
Светоний һәм Дион Кассий тарихи әсәрләрнең буенча, Инцитат гражданлыгын һәм сенатор вазифасын алган. Калигула атын консул итеп ясарга дә ниятли, тик өлгерми.

## Мәдәнияттә

«Инцитат» исеме сәясәттә чикләнмәгән хакимиятнең һәлакәтлелек һәм дуамаллык синонимы булган.

Инцитат Грейвз Роберт, Гавриил Державин, Кроули Алистәр, Виктор Гюго һәм башка авторларның әсәрләре персонажы булып тора.

## Заманча фикерләр
Кайбер хәзерге заман тарихчылары бу атны кызык өчен уйлап чыгарылган дип фаразлый. Бер өлеше бу Каллигуланың акылсызлык күренеше түгел, ә сәяси көндәшләреннән көләргә тырышу дип фаразлый..

## Искәрмәләр

Төркем:Борынгы Рим
Төркем:Атлар
Ядунандана Свами

**Ядунандана Свами** (туганда бирелгән исеме: Javier Pera López) Бхактиведанта-колледжның  мөдире, Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятенең
Испаниянең икенче буын санньясиларның беренчесе. Ул GBC идарәсенең
Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте тарафыннан 2009 елның февралендә ИСККОН санньясасы дип расланган булган.

Ул Вайшнава Өйрәтү һәм Белем Бирүнең баштагы курсларының эшләүчеләрнең берсе һәм хәзерге вакытта Белем Бирүне Үстерүнең Идарә Комиссиясенең башкаручы әгъзасы булып тора.

Сатсварупа даса Госваминың өйрәнчеге Ядунандана Свами чыгышы белән Испаниядән. Башка темалар
арасында ул Бхактиведанта Колледжында курслар укыта һәм *Халыкара Кришна Аңы
Җәмгыятенең санньясаның тарихы*нда махсуслаша.

2009 елның
мартында Яуданандана хәзерге Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятенең санньяса министры Праһладананда
Сваминың булуында санньясаны алган, бу церемонияне аның Илаһи туганы  Хриданья Чайтанья Даса башкарган, Кадамба
Канана Свами ут корбанын башкарган һәм Джаядвайта Свами рәсми рәвештә
данда таягын бүләк иткән. Ул  "Халыкара
Кришна Аңы Җәмгыяте тармагында иң яхшы галимнәре"ннән тасвирланган булган. һәм ул Дөнья Диннәренең
парламентында (Маһа Сатсанг) Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятенең башка өлкән санньясисы
Индрадьюмна Свами белән Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте вәкиле булган. Ул Дөнья Диннәренең 2009 Парламентында беренче
сөйләүче булган һәм 2011 Дөнья Йога Көнендә 2011 Дөнья Йога Остазлары Саммитында
Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятенең беренче прокламация сөйләүчесе булган.

## Искәрмәләр һәм билгеләмәләр

## Тышкы сылтамалар

*

* https://web.archive.org/web/20090915234535/http://iskconstudies.org/iskcon-studies-journal-vol-one/a-history-of-education-in-iskcon/%7Carchivedate%3D15 September 2009

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Викрамавардһана

**Викрамавардһана**
Ява патшасы булган һәм Хәйам Вурукның Маҗапаһит империясенең бишенче
монархы буларак варисы булган , һәм 1389 елдан 1429 елга кадәр хөкем сөргән. Ул
һәм Хәйям Вурукның кызын - Кусумавардһанины, хатыныннан алган соң аннан алдан
килгән монархның энесе һәм үги улы булган..  Аның хатыны патшабикә
белән хөкем сөрүен Хәйям Вурукның башка токымы Бһре Вирабһуми чакыру ясаган.
Бһре Вирабһум ул варис булырга күбрәк хакы булачак дип хис иткән, чөнки ул
соңгы монархның бердәнбер угылы булган. Шулай да, Вирабһуминың легитимлыгы
җитеп бетмәгән, чөнки аның әнисе конкубина, ә патшабикә булмаган. Варислык
өчен һөҗүм Парегрег сугышында нәтиҗә булган. Викрамавардһананың сугышта
уңышына һәм Вирабһумины тар-мар итүенә карамастан, гражданнар сугышы Нусантарада
Маҗапаһит гегемониясен җитди зәгыйфьләткән һәм Маҗапаһитның ерак вассал
патшалыкарына кыскычларын бушайткан.

Викрамавардһана
1429 елга кадәр хөкем иткән һәм аның варисы булып аның кызы Суһита булган.

## Искәрмәләр

* Pringle,
Robert. *A Short History of Bali: Indonesia's Hindu Realm*. Crows Nest, NSW:
Allan & Unwin, 2004.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Смоленск-Мәскәү калкулыгы

**Смоленск-Мәскәү калкулыгы** () — урнашкан калкулык. Днепр һәм Идел елгаларын бүлеп тора.

## Шәһәрләр
Смоленск-Мәскәү калкулыгында урнашкан шәһәрләр:
* Орша
* Мәскәү
* Юрьев-Польский
## Географиясе
## Галерея
Шри Венкатешвара Гыйбадәтханәсе, Миннесота

**Sri Venkateshwara Center Inc, SV Center**  Миннесота штатында 2009 елдан бирле
инкорпорацияләнгән. Бу үзәкнең урнашуы 7615 Metro Blvd, Edina, MN 55439 SV Үзәкнең
миссиясе Зур Миннесотада мәдәни, белем бирү, иҗтимагый, рухи һәм дини хезмәткә
ярдәм итү булып тора.

**Шри
Венкатешвара (Балаҗи) Гыйбадәтханәсе Миннесота** ул "Ашталакшми самета
Шри Венкатешвара Свами"сы булган үз төрендә бер гыйбадәтханә. Табынылган
төп Илаһ булып байлыкның сигез чыганаклары белән идарә иткән Лакшми Алиһәнең
сигез форма төркеме Ашталакшми белән Шри Венкатешвара Свами тора. Санскрит
телендә Лакшми муллык, яхшы сәламәтлек, көч, токым, белем һәм куәт формасында
килгән байлыкны аңлата.

Гыйбадәтханәдә
шулай ук  Маһа Шива, Маһа Ганапати һәм
Наваграхалар, Шри Рама париварам һәм Шри Кришна Илаһлары бар.

## Миссиясе

Зур Миннесотада
мәдәни, белем бирү, иҗтимагый һәм дини хезмәтләрне җайлаштыру.

Нигезләүчеләрнең
карашы булып Шри Венкатешвара Свами Гыйбадәтханәсен нигезләп Һинд дине һәм
мәдәниятен алга сөрү.

## Максатлар

Миссиядә
нигезләнгән хезмәтләрне тәэмин итүгә багышланган оешманы барлыкка китерү. Бу
Ходай Венкатешварага багышлаган оешма Шри Венкатешвара (Балаҗи) Гыйбадәтханәсе
дип аталачак.

SV Гыйбадәтханәсе
Миннеаполис – Сент-Полда уникаль Һинд дине оешмасы булып тора, ул балалар
өчен дини, мәдәни һәм белем бирүдә катнаша. Һәр шимбә, якшәмбе балалар өчен
Һинд теле дәресләре, классик музыка дәресләре бирелә. Ял фасылында иганә акча
җыела.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Наваграхаларга табыну
Төркем:Шиваизм
Төркем:Ганапатья
Айяһпанам

**Айяһпанам** - ул Наракада яки тәмугъта алкоголь яки башка исерткеч эчемлек эчкәннәр өчен
җәза, ул Һинд диненең Гаруда-пуранада искә алына.
Эчкән хатын-кыз булган җан эрегән тимер эчертелә, ә ир булган җаннар эрегән лава эчә.

## Шулай ук карарга мөмкин

*Нарака (Һинд дине)
*Һинд дине

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Шри Бһасья

**Шри Бһасья** ул Шри Рамануджаның (1017–1137) иң мәшһүр эше. Бу аның Шри Бадараянаның Веданта Сутра буенча комментарие. Ул аны яше йөз ел булганда тәмамланган. Үзенең комментариендә Рамануджа Упанишадалар,
Бһагавад-гита һәм элеккеге ачарьяларның башка смрти текстларына һәм әлбәттә
Веданта-сутраның үзендә нигезендә Вишитадвайтаның фундаменталь фәлсәфи
принципларын тәкъдим итә. Бу Шанкараның Адвайта Ведантасын һәм аеруча аның
майя теориясен кире кагу ысулы белән эшләнә. Үзенең Шри-Бһасьясында ул
чынлыкның (таттваларның) өч төркемен тасвирлый: Ходай, җан һәм matter (?), алар
соңрак Мадһваны кертеп башка Вайшнава теологлары тарафыннан кулланылган. Азат
ителүгә (мокшага) ысул буларак Бхакти принциплары шулай ук үстерелгән
булган. Рамануджа Веданта-Дипаны һәм Веданта-Сараны Шри Бһасьяның тулаем
аңлаешында язган.
Рамануджа башлангыч шигырендә Бодһьянаның Брахма Сутрасына мөрәҗәгать итә һәм карашлары Бодһьяна кебек иртәрәк остазлар белән туры килә дип раслый.

 

## Тышкы сылтамалар

* Overview of Sribhashya by S.S.
Raghavachar

* Translation of Sribhashya by George
Thibaut

* *[https://archive.org/details/ShrutaPradipika Sruta Pradipika], *Sanskrit
commentary on Sribhashya by Sudarsana Suri with detailed English introduction

* [translation of Sri Bhashya, Ramanuja's commentary on Vedanta Sutras](http://www.bharatadesam.com/spiritual/brahma_sutra/sribhashya_ramanuja/vedanta_sutra_commentary_ramanujaindex.php
A) 

* Classes on Sribhashya
by M.A. Alwar in Tamil

## Искәрмәләр

*Hajime Nakamura and Trevor Leggett, *A History of Early Vedānta Philosophy*, Vol 2, New Delhi, Motilal Banarsidass (1983)

*Advaita Ashrama (2003). Brahma-Sutras According to Sri Ramanuja. 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Төркем:Фәлсәфә
Кешава Бһарати

Шри **Кешава Бһарати** Шанкарит ваз кичкәннәр орденының әгъзасы булган. Ул Чайтанья Махапрабхуга, ул аны сорагач *[[санньяса]]*ны биргән.
*[[Кави-карнапура]]*ның *[[Шри-Гаура-Ганоддеса-дипика]]*сында Кешава Бһарати Сандипани Муниның ''реинкарнациясе булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Этсыманнар

**Этләр** () — имезүчеләр классындагы ерткычлар отрядына караган җәнлекләр.
Бүре, төлке, янут эте, йорт эте кебек җәнлекләрне берләштерә.

Барча 14 ыру һәм 35 тирәсе төр исәпләнә. Русиядә этсыманнардан 4 ыругка кергән 8 төр тереклек итә: янутсыман эт, бүре, Азия шакалы, ак төлке, төлке, карсак.

Этләр Антарктидадан башка барлык материкларда да тереклек итәләр. Кайбер төрләренә тиресе өчен аучылык итәләр. Җәнлекчелек фермаларында махсус асрала һәм токымчылык эшләре алып барылган төрләр дә бар.

## Тышкы төзелеше
Гәүдәләре зифа, уртача яки нык сузылган. Башлары озынча. Колаклары туры, очлы, ак төлкенеке — йомры. Озынлыклары 18-22 (фенек) һәм 50 см озынлыктан (төлке) алып 160 см га кадәр. Авырлыгы 60 кг кадәр.

Күрү, ишетү һәм ис сизү сәләтләре яхшы үскән.

Тешләре яхшы үскән. Ерткыч тешләре башка тешләреннән эрерәк, казык тешләре озын, үткен.

Аяк бармакларына басып йөриләр. Алгы очлыкларына бармаклары — 5, арткылары 4 бармаклы. Тырнаклары үтмәс, эчкә батмаган.

Йон капламы кабарынкы, йоннары бик куе, озын. Төсләре төрле, ак, көрәнсу соры, җирәнсу көрән. Ачык җирән тоннар өстенлек итә. Койрыклары озын, йомшак.
 
Тир бизләре начар үскән. Арт юлы тирәсендә еш кына исле бизләр була, бүлендекләр җәнлекләргә хас ис — «эт исен» көчәйтәләр.

Гадәттә утрак тормыш алып баралар. Кечкенә тукталыш ясыйлар. Ел дәвамында активлар, бер янут эт кенә кышкы йокыга тала.

## Үрчүләре
Күпчелек этләр — моногам.

Буазлык чоры 50-65 көн дәвам итә. Елына 1 тапкыр 2-7 (кайчакта 17— 22‑гә чаклы) бала тудыра. 8-16 ел чамасы яши.
## Яшәү рәвешләре
 
Ел әйләнәсенә, гадәттә тәүлекнең һәркайсы вакытында актив (янут‑эт кыш көне йокыга тала).

Тояклылар, кимерүчеләр, куяннар, кошлар һәм аларның йомыркалары, балыклар, бөҗәкләр, үләксә, өлешчә үсемлек азыгы белән тукланалар.

Урманнарда, далаларда, елга үзәннәрендә тереклек итәләр. Күбесенчә ялгыз йөриләр. Кайберләре өерләре белән яши. Оя эшлиләр. Кайберләре ояларда яши.

## Таралуы
Антарктидадан башка бөтен материкларда да киң таралганнар.

Спорт сунар объектлары, төлке — җәнлекчелек һәм аучылык объекты.
 
Тычкансыман кимерүчеләрне юк итә.

## Шулай ук карагыз
* Бүре
* Эт

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар энциклопедиясе 
* Башкорт энциклопедиясе
*

*
Ак төлке

**Ак төлке, котып төлкесе** () — этләр гаиләсенә караган имезүче.

## Характеристикасы
Төк япмасының төсе буенча ак төлке зәңгәрсу (җәен һәм кышын төтенсу соры) һәм ак (җәен соргылт көрән, кышын ак) була. Йоны куе һәм йомшак. Гәүдә озынлыгы 50-75 см, койрыгы 25-42 см, авырлыгы 7,5 кг кадәр. Гәүдәсе озын, башы йомры, борыны кыска. Колагы кыска, түгәрәк. Аягы кыска, бармакта йөрүче. Койрыгы кабарынкы. Моногам. Җенси яктан 9-10 айда өлгерә. 3-12 (21‑гә чаклы) көчеге була. 8-10 ел яши. Тәүлек әйләнәсенә, кышын башлыча төнлә, актив.

## Яшәеше
Ауразия, Төньяк Америка тундрасы һәм урман‑тундрасында, Төньяк Боз океанның утрауларында таралган. Кышын хайваннарның күпчелек өлеше урман‑тундрага һәм тайгага күчә.

Калку урыннарда тирән эннәрдә яши. Башкортстанда ак төлке үрчетү белән Иглин җәнлекчелек хуҗалыгында һәм шәхси ярдәмче хуҗалыкларда шөгелләнәләр.

## Туклануы
Нигездә, кимерүчеләр, шулай ук кошлар һәм аларның йомыркалары, балык, умырткасызлар, үләксә, җимеш, үлән белән туклана.

## Искәрмәләр

Төркем:Төлкеләр
Дала төлкесе

**Карсак, карсак төлке, дала төлкесе** () — Көньяк Себер, Казакъ далаларында яши торган вак төлке.
Гади төлкегә охшаган. Гәүдәгә зур түгел, колаклары озынча. Гәүдәсе озынлыгы 50-60 см, койрыгы — 25-35 см. Биеклеге 30 см тирәсе. Авырлыгы 4-6 кг. Борыны кыска, очлы, бите киң, колагы киң һәм очлы.

## Искәрмәләр

Төркем:Төлкеләр
Гади төлке

**Төлке**, **гади төлке** яки **җирән төлке** (; ) — этләр гаиләлегенә караган ерткыч. Озынлыгы 60-90 см, койрыгы 40-60 см, авырлыгы 6-10 кг. Төлке кызыл төстә була.

Урманлы далада, далада яши. Төрле азык белән туклана. Тәүлек буена, бигрәк тә кичен актив.

Йөгерү вакыты — гыйнвар-март. Йөклелек вакыты 52-56 көн, 4-6 бала китерә, сирәк кенә — 12. Көзен гаилә таркала, төлке оясын ташлап сукбай йөри башлый.

## Искәрмәләр

Төркем:Төлкеләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар