open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гусиха вулысы

**Гусиха вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ширбәт, Пичкас, Матак, Күзничиха һәм Йорткүл вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 8779 кеше яшәгән.
1920-елларның беренче яртысында бетерелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Мораса вулысы

**Мораса вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Биләр, Иске Әлмәт (Чистай өязе), Пүләнке, Рамадан, Әлки вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 11112 кеше яшәгән.

1924 елда бетерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Матак вулысы

**Матак вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Пичкас, Гусиха, Рамадан, Әлки һәм Күзничиха вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 15760 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, күпчелек территориясе Әлки районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Пичкас вулысы

**Пичкас вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Богородски (Тәтеш өязе), Саралы, Алексеевски (Лаеш өязе), Ливашув, Матак, Гусиха, Рамадан һәм Ширбәт вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 14778 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Рамадан вулысы

**Рамадан вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ливашув, Полянка, Мораса, Әлки, Матак һәм Пичкас вулыслары белән чиктәш булган (1890). 17 торак пунктта 9751 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Полянки вулысы дип аталган. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Өчкүл вулысы

**Өчкүл вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Пролей-Каша, Кызыл Алан, Сөйки (Тәтеш өязе), Ширбәт, Йорткүл һәм Жедяевка вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 14761 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, күпчелек территориясе Ыспас районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Жедяевка вулысы

**Жедяевка вулысы** (, ) — Казан һәм Самар губерналарына кергән административ-территориаль берәмлек.

Кременки, Иске Майна (Самар губернасының Ыстарапул өязе), Пролей-Каша (Тәтеш өязе), Йорткүл һәм Өчкүл вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 10463 кеше яшәгән.

1920 елда Самар губернасы составына күчерелә; шул ук елда бетерелә. Аның территориясендә Матвеевка һәм Волостниковка вулыслары барлыкка килә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Кузнечиха вулысы

**Кузнечиха вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Рождествено, Хмелөвка (Самар губернасының Ыстарапул өязе), Йорткүл, Гусиха, Матак, Әлки һәм Юхмачы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 18 торак пунктта 14977 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, күпчелек территориясе Ыспас һәм Әлки районнарына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Ширбәт вулысы

**Ширбәт вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Өчкүл, Пичкас, Гусиха һәм Йорткүл вулыслары белән чиктәш булган (1890). 10 торак пунктта 11055 кеше яшәгән.
1924 елда бетерелә, территориясе Ыспас вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Йорткүл вулысы

**Йорткүл вулысы** (, ) — Казан һәм Самар губерналарына кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Майна, Памрәс, Зур Кандалы (Самар губернасының Ыстарапул өязе), Күзничиха, Гусиха, Ширбәт, Өчкүл, Жедяевка вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 8564 кеше яшәгән.

ТАССР барлыкка килгәннән соң Самар губернасының Мәләкәс өязенә күчерелә. 1924 елда бетерелә, территориясе Матвеевка вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Самар губернасы
Төркем:Казан губернасы вулыслары
Веб

**Веб** ( — пәрәвез) — интернет-киңлек:
* Веб — Интернетка тоташтырылган санакларда сакланучы һәм бер-берсенә бәйле булган документлардан гиперсылтамалар ярдәмендә файдаланырга мөмкинлек бирә торган үзара бүленешле система.
** Веб 1.0
** Веб 2.0
* Веб- — «Бөтендөнья пәрәвезнә» катнашкан сүзләргә куела торган сүз өлеше. «Веб-» белән башлана торган сүзләр.
* Dr.Web — антивируслар гаиләсе.
Архангелски вулысы

**Архангелски вулысы** (, ) — Сембер губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Астрадам (Алатыр өязе), Үрәнтамак (Карсун өязе), Языков, Яңа Никулин, Югары Тимерчән (Сембер өязе), Гарадишчы һәм Памай вулыслары белән чиктәш булган (1890). 33 торак пунктта 9030 кеше яшәгән.
ТАССР барлыкка килгәннән соң Сембер губернасының Сембер өязенә күчерелә. 1921 елның 21 сентябрендә Татар Шатрашаны авылы ТАССР составына күчерелә. 1924 елда бетерелә, территориясе Астрадам вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Батыр вулысы

**Батыр вулысы** (, , ) — Сембер губернасына, Чуаш АӨгә һәм Чуаш АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Яңа Шимкус, Әлки (Казан губернасының Тәтеш өязе), Кәшәл (Казан губернасының Чуел өязе), Шыгырдан, Шомырша һәм Янтуган вулыслары белән чиктәш булган (1890). 29 торак пунктта 17087 кеше яшәгән.
1920 елда Чуаш АӨ составына күчерелә. 1927 елда бетерелә, территориясе Батыр һәм Ялчык районнарына кушыла.

## Искәрмәләр
Борындык вулысы

**Борындык вулысы** (, ) — Сембер губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Пролей-Каша, Олы Шәмәк, Зур Фырул (Казан губернасының Тәтеш өязе), Олы Тархан, Сөендек (Сембер өязе), Иске Суыксу вулыслары белән чиктәш булган (1890). 52 торак пунктта 19378 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, күпчелек территориясе Буа районына кушыла.

## Искәрмәләр
Гарадишчы вулысы

**Гарадишчы вулысы** (, ) — Сембер губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Югары Тимерчән (Сембер өязе), Архангелски, Памай, Шамкай, Мунчәли, Чүпрәле һәм Үби вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 13077 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Чүпрәле районына кушыла.

## Искәрмәләр
Мунчәли вулысы

**Мунчәли вулысы** (, ) — Сембер губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Шамкай, Тархан, Шомырша, Яңа Кәкерле, Чүпрәле һәм Гарадишчы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 9906 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Морат вулысы

**Морат вулысы** (, ) — Сембер губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Кәшәл (Казан губернасының Чуел өязе), Алатыр өязе, Хумабаш-Батыр, Батыр, Шыгырдан һәм Тархан вулыслары белән чиктәш булган (1890). 42 торак пунктта 14717 кеше яшәгән.
1920 елда Чуаш АӨ составына күчерелә. 1927 елда бетерелә, территориясе Епрәч һәм Алатыр районнарына кушыла.

## Искәрмәләр
Яңа Кәкерле вулысы

**Яңа Кәкерле вулысы** (, ) — Сембер губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Шомырша, Мунчәли, Чүпрәле һәм Үби вулыслары белән чиктәш булган (1890). 5 торак пунктта 10737 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Шульгин урамы (Казан)

**Шульгин  урамы**, Борис Шульгин урамы () — Казанның Киров районында урнашкан квартал эче урамы. Элек  исеме булмаган. Казанда туып-үскән, дары заводы ФЗӨ мәктәбен тәмамлаган, заводта электрообмотчик булып эшләгән,  Советлар Берлеге Каһарманы генерал-лейтенант Борис Шульгин (*[[1905 ел|1905]]-[[1962 ел|1962]]*) исемен йөртә.

## Тарих
2005 елда Казанның Киров районындагы Димитров һәм С. Халтурин урамнары арасындагы квартал эчендәге исемсез урамга Шульгин урамы исеме бирелгән.

## Игътибарга лаек обьектлар
* Урам атамасына багышланган истәлек ташы (*50нче гимназия территориясендә*) 
* 19нчы йорт - 50нче гимназия

## Галерея

Файл:Шульгин_урамы_1.jpg|Урам атамасына багышланган истәлек ташы. *Фото: vsedomarossii.ru*


## Сылтамалар
* ''Гараева Ильсия.''  В каком состоянии казанские улицы, названные в честь героев войны? «Казанские ведомости», 23.04.2015 
*  Улица Бориса Шульгина. kznportal.ru, 20.10.2011 
*   Борис Шульгин урамы Казан картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Ырынгы вулысы

**Ырынгы вулысы** (, ) — Сембер губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Әлки (Казан губернасының Тәтеш өязе), Тимбай, Иске Суыксу вулыслары белән чиктәш булган (1890). 37 торак пунктта 14396 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Тархан вулысы

**Тархан вулысы** (, ) — Сембер губернасына, Чуаш АӨгә һәм Чуаш АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Алатыр өязе, Морат, Шыгырдан, Шомырша, Мунчәли һәм Шамкай вулыслары белән чиктәш булган (1890). 74 торак пунктта 16638 кеше яшәгән.
1920 елда Чуаш АӨ составына күчерелә. 1927 елда бетерелә, территориясе Батыр, Шомырша һәм Алатыр районнарына кушыла.

## Искәрмәләр
Үби вулысы

**Үби вулысы** (, ) — Сембер губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Югары Тимерчән, Олы Чынлы (Сембер өязе), Иске Суыксу, Янтуган, Шомырша, Яңа Кәкерле, Чүпрәле һәм Гарадишчы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 25 торак пунктта 12183 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Чүпрәле районына кушыла.

## Искәрмәләр
Хомбаш-Батыр вулысы

**Хомбаш-Батыр вулысы** (, ) — Сембер губернасына, Чуаш АӨгә һәм Чуаш АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Тучы (Казан губ. Ядернә өязе), Карамалы, Кәшәл (Казан губ. Чуел өязе), Сиява (Алатыр өязе), һәм Морат вулыслары белән чиктәш булган (1890). 38 торак пунктта 6559 кеше яшәгән.
1920 елда Чуаш АӨ составына күчерелә. 1927 елда бетерелә, территориясе Карамалы вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Кышкы Олимпия уеннары 2018

**Пхёнчхан 2018** (, ) — 2018 елның 9 февраленнән 25 февраленә кадәр Кореянең Пхёнчхан шәһәрендә узачак халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар
* Пхенчхан көндәлеге

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Шыгырдан вулысы

**Шыгырдан вулысы** (, ) — Сембер губернасына, Татарстан АССРга, Чуаш АӨгә һәм Чуаш АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Морат, Батыр, Шомырша һәм Тархан вулыслары белән чиктәш булган (1890). 6 торак пунктта 10883 кеше яшәгән.
1920-1921 елларда ТАССР составында була, 1921 елда Чуаш АӨ составына күчерелә. 1927 елда бетерелә, территориясе Батыр районына кушыла.

## Искәрмәләр
Лиллехаммер 2016

**Лиллехаммер 2016** () — 2016 елның 1 февраленнән 21 февраленә кадәр Норвегиянең Лиллехаммер шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Яшьлек Олимпия уеннары
Олы Тархан вулысы

**Олы Тархан вулысы** (, ) — Сембер губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Кременки (Самар губернасының Ыстарапул өязе), Пролей-Каша (Казан губернасының Тәтеш өязе), Борындык (Буа өязе), Сөендек һәм Ундыр вулыслары белән чиктәш булган (1890). 20 торак пунктта 13586 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Тәтеш һәм Буа районнарына кушыла.

## Искәрмәләр
Олы Чынлы вулысы

**Олы Чынлы вулысы** (, ) — Сембер губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Үби, Иске Суыксу (Буа өязе), Югары Тимерчән, Нагаткин, Покрау һәм Сөендек вулыслары белән чиктәш булган (1890). 17 торак пунктта 10079 кеше яшәгән.
1920 елда ТАССРга кушыла, ләкин 1921 елда бөтен вулыс (Олы Чынлы, Иске Шәйморза һәм Яңа Шәйморза авылларын исәпкә алмаганда) кире Сембер губернасына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер губернасы
Югары Тимерчән вулысы

**Югары Тимерчән вулысы** (, ) — Сембер губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Архангелски, Гарадишчы, Үби (Буа өязе), Яңа Никулин, Нагаткин һәм Олы Чынлы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 16825 кеше яшәгән.
1924 елда бетерелә, территориясе Нагаткин вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Сөендек вулысы

**Сөендек вулысы** (, ) — Сембер губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Борындык (Буа өязе), Олы Чынлы, Покрау, Ундыр һәм Олы Тархан вулыслары белән чиктәш булган (1890). 13 торак пунктта 13076 кеше яшәгән.

1918 елда вулыс составыннан Кайсар вулысы аерылып чыгарыла. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Ундыр вулысы

**Ундыр вулысы** (, ) — Сембер губернасына  кергән административ-территориаль берәмлек.

Архангелски (Самар губернасының Ыстарапул өязе), Олы Тархан, Сөендек, Покрау һәм Шумовка вулыслары белән чиктәш булган (1890). 25 торак пунктта 11049 кеше яшәгән.
1924 елда бетерелә, территориясе Шумовка вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Алтынов урамы (Казан)

**Алтынов урамы**, Николай Алтынов урамы () — Казанның Киров районындагы урам. Элек  урамының бер өлеше булган. Урман-парк тыкрыгы, Интернат, Таганрог, Чик буе урамнары белән кисешә.  Советлар Берлеге Каһарманы Николай Алтынов (*[[1924 ел|1924]]-[[1997 ел|1997]]*) исемен йөртә.

## Тарих
2005 елда Казанның Киров районындагы  урамының 57нче мәктәптән башлап «Залесный-Юдино» шоссесына кадәрге өлеше Алтынов урамы итеп үзгәртелә.

## Игътибарга лаек объектлар
* 4нче йорт — элекке Тимер юл транспорты техникумы (2007 елдан Самара тимер юллар дәүләт университеты филиалы)
* 2нче йорт — 57нче рус-татар мәктәбе

## Галерея

Файл:Алтынов_урамы,_4.jpg|Тимер юл транспорты техникумы (СамГУПС филиалы)
Файл:Алтынов_урамы,2.jpg|57нче рус-татар мәктәбе


## Сылтамалар
*  Алтынов урамы картада

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Boston

**Boston** - AQŞ Massaçusets ştatınıñ iñ zur şähäre häm başqalası. Yaña Angliä töbägeneñ iñ ere şähäre häm AQŞnıñ iñ iske häm bay şähärläreneñ berse.

Xalıq sanı 636 meñ, Boston ölkäseneñ xalıq sanı 5,8 mln artıq.

Şähärneñ quşamatı - *Beantown* (Borçaq qalası).

## Tarix

1630 yılnıñ 17 sentäberendä Massaçusets koloniäseneñ puritannarı şähärgä nigez sala. Berniçä yıldan AQŞnıñ berençe kölliäte - Harward salına.

XVIII qädär Boston - Britan Amerikasınıñ iñ ere şähäre, soñraq Nyu-Yorkka urın birä.

1773 yılda "Boston çäy eçüe" waqiğaları näticäsendä AQŞ bäysezlege öçen suğış başlana.

Suğıştan soñ Boston - qollıqqa qarşı köräş üzägenä äwerelä.

Bostonğa küp möhäcirlär - irlandlar, almannar, livannar, fransuz kanadlıları, italiannar, läx häm urıs yähüdläre kilä başlıy.

1970 yılda Bostonda yaña iqtisadi üseş başlana.

XXI  ğasırda Boston AQŞnıñ texnologik, säyäsi üzäge xaläten yänä qaytara.

## Mäğärif häm Fän

Bostonda mäşhür Harvard Universitetı, Massaçusets texnologik institutı, Boston universitetı urnaşqan.

Bostonda Aleksandr Bell telefonnı uylap çığara.

1944 yılda Eyken häm Hopper berençe tsifrlı sanaqnı uylap çığara.

## Şähär klimatı



## Халык саны

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:АКШ шәһәрләре
Төркем:Массачусетс шәһәрләре
Бостон

**Бостон** — Америка Кушма Штатларының Массчусетс штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Бостон шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Массчусетс шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Түбән Сөн вулысы

**Түбән Сөн вулысы** (рус. *Нижне-Сунская волость*) — 1796 елдан 1920 елга кадәр гамәлдә булган Казан наместиклыгының һәм Казан губернасының юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Мамадыштан Көнбатышка 30 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньяк өлешендә урнашкан. Административ үзәк - Түбән Сөн авылы.

## Тарих
Түбән Сөн вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгы Казан патшалыгында урнашкан.

1796 елда Казан губернасы Мамадыш өязенең административ-территориаль берәмлеге буларак барлыкка килә.

1796 елдан 1920 елга кадәр Казан губернасының Мамадыш өязе составына керә.

1920 елның 25 июнендә Татарстан АССРның Мамадыш кантоны составына керә.

## Административ бүленеш
1883 елда Түбән Сөн вулысында 13 община, 13 торак пункты (Түбән Сон, Катмыш, Владимирово һ.б.) һәм 1603 йорт хуҗалыгы булган. Крестъян җиренең мәйданы 26,1 км², сөрү җирләре 142,3 км² тәшкил иткән.

1890 елда вулыста 14 торак пункты һәм 1949 йорт хуҗалыгы булган. Вулысның мәйданы 167,9 км² тәшкил иткән.

## Халык
1883 елда халык саны 9417 кеше тәшкил иткән, шул исәптән ир-атлар - 4667 җан, хатын-кызлар - 4750.

1890 елда халык саны 11833 кеше тәшкил иткән, шул исәптән ир-атлар - 5942 җан, хатын-кызлар - 5891.

1897 елда халык саны 8616 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар.

## Шулай ук карагыз

* Мамадыш өязе
* Мамадыш кантоны

## Сылтамалар

* Список селений Казанской губернии 1908.pdf / Облако Mail.ru
* ГПИБ | Вып. 4. : Губернии Нижне-Волжской области. &#91;Казанская, Симбирская, Саратовская, Самарская, Астраханская&#93;. - 1883.
* ГПИБ | Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - (Статистика Российской империи; 15).
* [ТҮБӘН СӨН ВУЛЫСЫ (Нижне-Сунская волость) — Милләттәшләр](http://www.millattashlar.ru/index.php/ТҮБӘН_СӨН_ВУЛЫСЫ_(Нижне-Сунская_волость))

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. - 27 см.; 
# Волости и гмины 1890 года. - СПб. : Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел, 1892. - (Статистика Российской империи). Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - 380 с. разд. паг. - (Статистика Российской империи; 15).
# Волости и важнейшие селения Европейской России : По данным обследования, произведенного стат. учреждениями М-ва вн. дел : Вып. 1 - 8. - СПб. : Центр. статист. комитет, 1880 - 1886. - 8 т. Вып. 4. : Губернии Нижне-Волжской области. [Казанская, Симбирская, Саратовская, Самарская, Астраханская]. - 1883. - VI, 247 с.
# Берстель, К.П. Список селений Казанской губернии : изд. Казан. Губерн. Зем. Управы / К.П. Берстель. - Казань : Типо-лит.И.В.Ермолаевой, 1908 .- 264с.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Төркем:ТАССР
Сарман вулысы

**Сарман вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Яңа Спас, Иске Кәшер, Александр-Карамалы, Язикәү һәм Нөркәй вулыслары белән чиктәш булган (1890). 17 торак пунктта 12403 кеше яшәгән.

Октябрь инкыйлабына кадәр Әлмәт-Мулла вулысы дип йөртелгән. 1930 елда бетерелә, территориясе Сарман районына кушыла.

## Искәрмәләр
Әмәкәй вулысы

**Әмәкәй вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Нугайбәк, Бакалы, Корыч (Бәләбәй өязе), Илеш (Бөре өязе), Бугударов, Пучы һәм Байсар вулыслары белән чиктәш булган (1890). 17 торак пунктта 12158 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Мөслим районына кушыла.

## Искәрмәләр
Сафин урамы (Казан)

**Сафин урамы**, Нәкыйп Сафин урамы () — Казанның Киров районындагы (* торак массивы*) кечкенә урам.  урамы белән киселештә башланып, квартал эчендә, Совхоз тыкрыгы белән киселештә тәмамлна. Советлар Берлеге Каһарманы   Нәкыйп Сафин (*[[1921 ел|1921]]-[[1987 ел|1987]]*) исемен йөртә.

## Тарих
Элекке исеме — Совхоз урамы. 2005 елда, Казан шәһәре администрациясе башлыгы карары белән, Советлар Берлеге Каһарманы, ике Ленин ордены, Ватан сугышы ордены белән бүләкләнгән, Яшел Үзән районында совхозда директор булып эшләгән һәм әлеге урамда яшәгән Сафин Нәкыйп Сафа улы истәлегенә Совхоз урамы атамасы Сафин урамы дип үзгәртелә.

## Сылтамалар
*   Улица Сафина.  kznportal.ru, 22.09.2011 
* Сафин урамы Казан картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Мәсгут Латыйпов урамы (Казан)

**Мәсгут Латыйпов урамы** () — Казанның Вахитов районындагы (*элекке* Калуга бистәсендәге) урам. Әбҗәлилов урамы белән киселештә башланып, квартал эчендә, Яңа Пугачев урамы белән киселештә  тәмамлана.  Пугачев, Аркылы-Хоровод урамнары белән кисешә. Бөек Ватан сугышында  Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнгән татар композиторы, хәрби оркестр дирижёры Мәсгут Латыйпов (*[[1913 ел|1913]]-[[1987 ел|1987]]*) исемен йөртә.

## Тарих
Элекке исемнәре — ТатЦИК урамы (1920-елларның икенче яртысыннан 2005 елга кадәр), Калуга һәм Столыпин урамнары (1920-елларның икенче яртысына кадәр). 2005 елда Казан шәһәре администрациясе башлыгы карары белән Бөек Ватан сугышында катнашкан һәм Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнгән татар композиторы, дирижёр, хәрби тынлы орекстрлар оештыручы, хәрби маршлар, кантаталар авторы Мәсгут Латыйпов (*[[1913 ел|1913]]-[[1987 ел|1987]]*) истәлегенә ТатЦИК урамы атамасы Мәсгут Латыйпов урамы дип үзгәртелә.

## Игътибарга лаек объектлар
* 60нчы йорт — «3нче Казан икмәк заводы» АҖ
* КХТИның 2нче тулай торагы

## Шәхесләр
* Максим Глухов-Нугайбәк

## Сылтамалар
* М. Латыйпов урамы Казан картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Афанас вулысы

**Афанас вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Казиле, Ликарив (Вәтке губернасының Алабуга өязе), Сухаревски, Тәкмәк, Әхмәт һәм Бәтке вулыслары белән чиктәш булган (1890). 17 торак пунктта 10611 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Чаллы районына кушыла.

## Искәрмәләр
Акташ вулысы

**Акташ вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Варварин, Әлмәт, Урсалы (Самар губернасының Бөгелмә өязе), Ырысби, Троицки, Зәй, Иске Кәшер һәм Яңа Спас вулыслары белән чиктәш булган (1890). 11 торак пунктта 13420 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Акташ районына кушыла.

## Искәрмәләр
Актаныш вулысы

**Актаныш вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Яңа Каенлык, Илеш (Бөре өязе), Байсар һәм Шәрип вулыслары белән чиктәш булган (1890). 8 торак пунктта 9435 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Актаныш районына кушыла.

## Искәрмәләр
Әхмәт вулысы

**Әхмәт вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Афанас, Бәтке, Чаллы, Бәшенде-Останкау, Язикәү, Зәй һәм Тәкмәк вулыслары белән чиктәш булган (1890). 23 торак пунктта 14854 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Сарман, Чаллы, Ширәмәт һәм Акташ районнарына кушыла.

## Искәрмәләр
Байсар вулысы

**Байсар вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Илеш (Бөре өязе), Әмәкәй, Пучы, Өшәр, Шәрип һәм Актаныш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 27 торак пунктта 16377 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Актаныш, Минзәлә һәм Мөслим районнарына кушыла.

## Искәрмәләр
Мәләкәс вулысы

**Мәләкәс вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ликарив, Трехсвят (Вәтке губернасының Алабуга өязе), Афанас, Әхмәт һәм Чаллы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 11822 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Бәтке вулысы дип йөртелгән.

## Искәрмәләр
Олы Аксакау

**Олы Аксакау** — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 163 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Танылган шәхесләр

* Александр Евстигнеев (1894-1945), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ырысби вулысы

**Ырысби вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Күтәмә (Казан губернасының Ыспас өязе), Мордва Карамалысы, Варварин (Самар губернасының Бөгелмә өязе), Троицки-Йосып вулыслары белән чиктәш булган (1890). 10 торак пунктта 8690 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Зәй вулысы

**Зәй вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ерыклы (Казан губернасының Чистай өязе), Тәкмәк, Әхмәт, Язикәү, Яңа Спас, Акташ һәм Троицки-Йосып вулыслары белән чиктәш булган (1890). 19 торак пунктта 14267 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Ширәмәт, Сарман һәм Акташ районнарына кушыла.

## Искәрмәләр
Ирәкте вулысы

**Ирәхтә (Ирәкте) вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Нугайбәк (Бәләбәй өязе), Александр-Карамалы, Нөркәй, Богодаровски һәм Пучы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 9001 кеше яшәгән. 1924 елда бетерелә.

## Тарих
Мәлләтамак авылы элек ике авылдан торган: Мәллә елгасының уң ягындагы Мәлләшәриптә башкорт катламы, елганың сул ягындагы Мәлләтамакта типтәрләр яшәгән. Вулыс үзәге Мәлләшәрип авылында урнаша. Соңрак ике авыл берләшә, Мәлләтамак булып кала.

Ярты гасырга якын вулыс старшинасы булып Шәриф Киеков эшләгән. Ш. Киеков Пугачев явы вакытында Екатерина IIгә тугъры хезмәт иткән, җәзалау отряды башлыгы булган, зур көмеш һәм алтын медальләр алган, Гайнә һәм Ирәхтә вулысларының баш старшинасы итеп билгеләнә. Шагыйрь Гали Чокрый — Шәриф Киековның оныгының оныгы.

Октябрь инкыйлабы алдыннан Ирәхтә вулысы старшинасы булып, Рус Шуганы авылыннан укымышлы Федор Фролов эшләгән .

## Искәрмәләр
Күзкәй вулысы

**Күзкәй вулысы** (, ) — 1796-1865 елларда Ырынбур губернасына, 1865-1920 елларда Уфа губернасының Минзәлә өязенә һәм 1920-1930 елларда Татарстан АССРның Минзәлә кантонына кергән административ-территориаль берәмлек.

Әсән, Салагыш (Вәтке губернасының Алабуга өязе), Иске Мәлкән, Балтай, Бәшенде-Останкау, Чаллы һәм Макарьев вулыслары белән чиктәш булган (1890). 18 торак пунктта 15577 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Минзәлә районына кушыла.

## Искәрмәләр
Илбакты вулысы

**Илбакты вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Трехсвят, Куракау (Вәтке губернасының Алабуга өязе), Күзкәй һәм Чаллы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 9241 кеше яшәгән.

1924 елда бетерелә.

## Искәрмәләр
Матвеев вулысы

**Матвеев вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Пучы, Бугудар, Иске Маҗын, Иске Мәлкән, Өшәр вулыслары белән чиктәш булган (1890). 19 торак пунктта 5577 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Минзәлә вулысы

**Минзәлә вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Балтай, Иске Мәлкән, Матвеев, Бугудар һәм Нөркәй вулыслары белән чиктәш булган (1890). 13 торак пунктта 6520 кеше яшәгән.
1896 елга кадәр Иске Маҗын вулысы дип аталган. 1930 елда бетерелә, территориясе Минзәлә районына кушыла.

## Искәрмәләр
Чаллы вулысы

**Чаллы вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Трехсвят (Вәтке губернасының Алабуга өязе), Күзкәй, Илбакты, Бәшенде-Останкау, Әхмәт, Бәтке вулыслары белән чиктәш булган (1890). 9 торак пунктта 8668 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Чаллы районына кушыла.

## Искәрмәләр
Яңа Ыспас вулысы

**Яңа Ыспас вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Зәй, Язикәү, Әлмәт-Мулла, Иске Кәшер һәм Акташ вулыслары белән чиктәш булган (1890). 21 торак пунктта 8734 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Яңа Шуган вулысы

**Яңа Шуган вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Мәлкән, Иске Маҗын, Нөркәй, Бәшенде-Останкау һәм Күзкәй вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 4781 кеше яшәгән.
1896 елга кадәр Балтай вулысы дип аталган. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Нөркәй вулысы

**Нөркәй вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Бәшенде-Останкау, Язикәү, Әлмәт-Мулла, Александр-Карамалы, Ирәхтә, Бугудар, Балтай һәм Иске Маҗын вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 13510 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Сарман районына кушыла.

## Искәрмәләр
Пучы вулысы

**Пучы вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Бугудар, Матвеев, Өшәр, Байсар, Әмәкәй һәм Ирәхтә вулыслары белән чиктәш булган (1890). 22 торак пунктта 15887 кеше яшәгән. Милләтләр (1920 ел мәгълүматы, 1925 елгы чикләрдә): татарлар – 89,5%, чирмешләр – 8,3%, руслар – 2,5%.

1921 елда вулысның 14 торак пунктыннан (Әтрәкле, Иске Калтак, Яңа Калтак, Иске Иркәнәш, Яңа Иркәнәш, Чүплек, Чупай, Татар Мөшегесе, Рус Мөшегесе, Сасыборын, Симәк, Торыш, Чирмеш Баяры) Калтак вулысы төзелә.

1930 елда бетерелә, территориясе Минзәлә, Актаныш һәм Мөслим районнарына кушыла.

## Искәрмәләр
Britan Könçığış Hindstan şirkäte

**Britan Könçığış Hindstan şirkäte** yäki **Britan Ost-İnd şirkäte** (inglizçä *East India Company*), 1707 yılğa qädär **İngliz Könçığış Hindstan şirkäte** - 1600 yılnıñ 31 dekäberendä ingliz patşabikäse Yelizaveta I färmäne belän buldırılğan aksionerlıq cämğiät häm Hindstanda säwdä itsen öçen zur östen xoquqlar alğan kompaniä.

Könçığış Hindstan şirkäte yärdämendä Böyekbritaniä Hindstanda häm küp kenä Şäreq illärendä kolonial' säyäsätne ütkärgän.

Patşabikä färmäne şirkätkä Hindstanda monopoliä xoquqların birgän.

Baştaraq şirkätneñ 125 aksiä iäse bulğan, ä kapital 72 meñ funt täşkil itkän.

Şirkät gubernator häm direktorlar şurası belän idärä itelgän. Soñraq säwdä şirkäte xökümät häm xärbi wazifaların ala, läkin 1858 yılda alarnı yuğalta.

Holland Könçığış Hindstan şirkäte artınnan Britan Könçığış Hindstan şirkäte dä birjada üz aksiälären tarata başlıy.

Şirkät Hindstannan tış ta üz mänfäğätlären yaqlağan.

1620 yılda KAC cirlärendä Aş tawın basıp alırğa tırışqan, soñraq İzge Yelena utrawın yawlap alğan.

Näq Britan Könçığış Hindstan şirkäteneñ ğäskärläre  İzge Yelena utrawında Napoleonnı törmädä tota.

Boston çäy eçüe waqiğaları waqıtında şirkätneñ produktlarına höcüm itelä, şunnan AQŞ bäysezlege öçen suğış başlana.

Britan Könçığış Hindstan şirkäteneñ verfläre Pitırbur öçen ürnäk bulğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar
*Фурсов К. А. Держава-купец: отношения английской Ост-Индской Компании с английским государством и индийскими патримониями. М.: Товарищество научных изданий КМК, 2006.
*Фурсов К. Ост-Индская Компания: история великого олигарха / К.Фурсов // Новое время. — М., 2001. — № 2-3. — С. 40-43.
*Фурсов К. А. Отношения английской Ост-Индской компании с Могольским султанатом: проблема периодизации // Вестник Московского Университета. Серия 13: Востоковедение. — 2004. — № 2. — С. 3-25.
*Ефимов, Е. Г. Концепция «субимпериализма» английской Ост-Индской компании П.Дж. Маршалла / Е. Г. Ефимов // X региональная конференция молодых исследователей Волгоградской области, 8-11 нояб. 2005 г. : тез. докл. Вып. 3. Философские науки и культурология. Исторические науки / ВолГУ [и др.]. — Волгоград, 2006. — C. 180—181.
*Ефимов, Е. Г. Английская Ост-Индская компания во второй половине XVIII века: вопрос о национальной идентичности (к постановке проблемы) / Е. Г. Ефимов // XI региональная конференция молодых исследователей Волгоградской области, 8-10 нояб. 2006 г. Вып. 3. Философские науки и культурология. Исторические науки : тез. докл. / Волгоградский гос. ун-т [и др.]. — Волгоград, 2007. — C. 124—126.

Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:Бөекбритания компанияләре
Төркем:Англия тарихы
Төркем:Һиндстан тарихы
Төркем:Азия тарихы
Төркем:АКШ тарихы
Останкау вулысы

**Останкау вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Әхмәт, Язикәү, Нөркәй, Балтай, Күзкәй һәм Чаллы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 7623 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Бәшенде-Останкау вулысы дип йөртелгән.

## Искәрмәләр
Иске Кәшер вулысы

**Иске Кәшер вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Урсалы, Әлки, Мәсәгуть (Самар губернасының Бөгелмә өязе), Акташ, Яңа Ыспас, Әлмәт-Мулла һәм Александр-Карамалы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 20 торак пунктта 10059 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Бугудар вулысы

**Бугудар вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Нугайбәк (Бәләбәй өязе), Иске Маҗын, Матвеевка, Әмәкәй һәм Ирәкте вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 6285 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Сухрау вулысы

**Сухрау вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Богородски (Казан губернасының Чистай өязе), Казиле (Вәтке губернасының Алабуга өязе), Афанас һәм Тәкмәк вулыслары белән чиктәш булган (1890). 18 торак пунктта 10007 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Тәкмәк вулысы

**Тәкмәк вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ерыклы (Казан губернасының Чистай өязе), Сухрау, Әхмәт, Зәй һәм Афанас вулыслары белән чиктәш булган (1890). 19 торак пунктта 12062 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Такталачык вулысы

**Такталачык вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Яңа Каенлык (Бөре өязе), Актаныш, Байсар һәм Өшәр вулыслары белән чиктәш булган (1890). 21 торак пунктта 11707 кеше яшәгән.
XX гасырның башына кадәр Шәрип вулысы дип йөртелгән. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Кузай вулысы

**Кузай вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ерыклы, Күтәмә (Казан губернасының Чистай өязе), Зәй, Акташ һәм Ырысби вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 8199 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Троицки вулысы дип йөртелгән. 1930 елда бетерелә, территориясе Акташ районына кушыла.

## Искәрмәләр
Гарәп аты

**Гарәп аты** ( *хисар ‘әрәби*) — борынгы менге атлар токымы. Асыл атлар токымнарыннан берсе. Гарәп ярымутравында китереп чыгарылган. Төсе бүз, туры һәм җирән. Атлар зур түгел, җилкә биеклеге 151–153, гәүдә кыек озынлыгы 152–153, күкрәк колачы 177–179, уч колачы 18,5–19,5 см. Талымсыз, ерак араларда чыдам атлар. Элек Советлар Берлегендә иң югары йөгереклек: 1000 м — 1 мин 8 с, 1600 м — 1 мин 48,8 с, 2400 м — 2 мин 41 с, 4000 м — 4 мин 42,3 с. Гарәп атын Карпатлар, Кавказ, Урта Азия җирле токымнарын яхшырту өчен кулланалар. Гарәп атын асыл менге атны, орлов юртагын һәм башка токымнарны китереп чыгарганда кулланганнар.

## Гарәп атлары сәнгате

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Иске Мәлкән вулысы

**Иске Мәлкән вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Салагыш, Пьянобор (Вәтке губернасының Алабуга өязе), Чоганды (Вәтке губернасының Сарапул өязе), Күзкәй, Балтай, Иске Маҗын, Матвеев һәм Өшәр вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 10001 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Әбдекәй вулысы

**Әбдекәй вулысы** (, ) — Самар губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Дала Дурасовы, Смагин (Богырыслан өязе), Шонталы, Чатырлы, Спиридун, Елизаветин вулыслары белән чиктәш булган (1890). 12 торак пунктта 7124 кеше яшәгән.
ТАССР барлыкка килгәннән соң Богырыслан өязенә күчерелә. 1924 елда бетерелә, территориясе Шонталы вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Азнакай вулысы

**Азнакай вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Әлки, Стәрлетамак, Чәкән, Сумарук һәм Микулин вулыслары белән чиктәш булган (1890). 11 торак пунктта 7774 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Тымытык районына кушыла.

## Искәрмәләр
Кырым-Сарай вулысы

**Кырым-Сарай вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Төмәнәк, Югары Бәшенде (Уфа губернасының Бәләбәй өязе), Баулы, Ыспас, Сумарук һәм Чәкән вулыслары белән чиктәш булган (1890). 29 торак пунктта 9491 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Әлки вулысы (Бөгелмә өязе)

**Әлки вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Кәшер (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Урсалы, Мәсәгуть һәм Микулин вулыслары белән чиктәш булган (1890). 7 торак пунктта 6907 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Тымытык һәм Әлмәт районнарына кушыла.

## Искәрмәләр
Әлмәт вулысы

**Әлмәт вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Акташ (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Урсалы, Микулин, Каратай, Мордва-Ивановски, Варварин вулыслары белән чиктәш булган (1890). 6 торак пунктта 9077 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Әлмәт районына кушыла.

## Искәрмәләр
Өшәр вулысы

**Өшәр вулысы** (, ) — Уфа губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Чоганды (Вәтке губернасының Сарапул өязе), Кәсәү (Бөре өязе), Шәрип, Байсар, Пучы, Матвеев һәм Иске Мәлкән вулыслары белән чиктәш булган (1890). 27 торак пунктта 14636 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Актаныш районына кушыла.

## Искәрмәләр
Баулы вулысы

**Баулы вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Югары Бишенде, Ярмәкәй (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Александровски, Ыспас, Димескәй, Ивановски вулыслары белән чиктәш булган (1890). 10 торак пунктта 7048 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Баулы районына кушыла.

## Искәрмәләр
Симонов урамы (Казан)

**Симонов урамы**, Михаил Симонов урамы () — Казанның Авиатөзелеш районындагы урам. Шатура урамының Челюскин урамы белән киселешеннән башлана, Годовиков урамы белән киселештә тәмамлана. Ленинград, Лукин,  Кече Печёра, Чапаев урамнары белән кисешә.  Советлар Берлеге каһарманы очучы-сынаучы Михаил Симонов (*[[1913 ел|1913]]-[[2004 ел|2004]]*) исемен йөртә.

## Тарих
Элек Шатура урамының бер өлеше булган. 2005 елда Казан шәһәр администрациясе башлыгы карары белән Казанның Авиатөзелеш районындагы Шатура урамының Годовиков һәм Челюскин урамнары арасындагы өлешенә Советлар Берлеге каһарманы, Хәрби-Һава көчләре полковнигы, сугыштан соң очучы-сынаучы, С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация җитештерү берләшмәсендәге очучылар отряды  командиры булып эшләгән Михаил Васильевич Симонов (*[[1913 ел|1913]]-[[2004 ел|2004]]*) истәлегенә Симонов урамы исеме бирелә.

## Игътибарга лаек объектлар
* 5нче йорт — 62нче урта мәктәп 
* 17нче йорт — 33нче урта мәктәп

## Галерея

Файл:Симонов_урамы,_5.jpg|33нче урта мәктәп
Файл:Симонов_урамы,_17.jpg|62нче урта мәктәп 


## Сылтамалар
*  Симонов урамы Казан картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Авиатөзелеш районы урамнары
Михайлау вулысы

**Михайлау вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Яңа Писмән, Микулин, Спас, Димескәй, Спиридун, Схуднив вулыслары белән чиктәш булган (1890). 18 торак пунктта 6636 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Богоявленски вулысы дип аталган. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Борискин вулысы

**Борискин вулысы** (, ) — Самар губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Сок-Карамалы, Байтуган (Богырыслан өязе), Добрин, Димескәй, Борисоглебски вулыслары белән чиктәш булган (1890). 6 торак пунктта 5991 кеше яшәгән.
ТАССР барлыкка килгәннән соң Богырыслан өязенә күчерелә. 1923 елда бетерелә, территориясе Сок-Карамалы вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Бәйрәкә вулысы

**Бәйрәкә вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

43 торак пунктта 13736 кеше яшәгән.

1919 елда барлыкка килә. 1930 елда бетерелә, территориясе Тымытык һәм Баулы районнарына кушыла.

## Искәрмәләр
Секретарка вулысы

**Секретарка вулысы** (, ) — Самар губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Сок-Карамалы, Дмитри (Богырыслан өязе), Кершәле, Салих, Иванау, Борискин һәм Димескәй вулыслары белән чиктәш булган (1890). 21 торак пунктта 6375 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Борисоглебски вулысы дип аталган. ТАССР барлыкка килгәннән соң Богырыслан өязенә күчерелә. 1928 елда бетерелә.

## Искәрмәләр
Кичү вулысы

**Кичү вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Акташ, Ырысби (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Әлмәт, Мордва-Ивановски, Мордва-Карамалы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 7 торак пунктта 6448 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Варварин вулысы дип йөртелгән. 1924 елда бетерелә.

## Искәрмәләр
Михаил Симонов (1913)

**Михаил Симонов**, Михаил Василий улы Симонов (, *[[1913 ел]]ның [[1 август]]ы, [[Украина]] — [[2004 ел]]ның [[4 апрель|4 апреле]], [[Казан]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1942 ел|1942]]*), Хәрби-Һава көчләре полковнигы, 1950-1961 елларда очучы-сынаучы, С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация җитештерү берләшмәсендәге очучылар отряды командиры.

## Тәрҗемәи хәле
1913 елның 1 августында хәзерге Донецк өлкәсе Амвросиевка районы Кутейкино бистәсендә туган. Украин милләтеннән. Җидееллык мәктәпне (*[[1926 ел|1926]]*), 3нче берләшкән гражданнар һава флоты очучылары һәм авиатехниклары хәзерләү мәктәбен тәмамлаган (*[[Балашау]], [[1935 ел|1935]]*). Хабарауда гражданнар һава флоты идарәсендә очучы булып эшләгән.

1941 елның июненнән Бөек Ватан сугышында. Ерак араларга очу авиациясе 3нче авиация дивизиясе 2нче гвардия авиаполкы  звено командиры, капитан М.В. Симонов дошман тылына 278 очыш ясый, шуның 150се 1942 елның октябренә кадәр ясалган. 1942 елның 31 декабрендә аңа Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелгән.

1947 елда офицерлар составын камилләштерү курсларында укыган.

1950-1961 елларда очучы-сынаучы. С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация җитештерү берләшмәсендәге очучылар отряды командиры булып эшли. 1961 елдан полковник Симонов, запаска чыгып, Казанда яши. 2004 елның 24 апрелендә вафат.   зиратында җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
*  Советлар Берлеге каһарманы (*31.12.1942*)
* Өч Ленин ордены
* Өч Кызыл Байрак ордены
* Ике 1нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* Кызыл Йолдыз ордены

## Хәтер
* 2005 елда  Казан шәһәр администрациясе башлыгы карары белән Казанның Авиатөзелеш районындагы Шатура урамының Годовиков урамы белән Челюскин урамнары арасындагы өлешенә Симонов урамы исеме бирелә.
* Казанның Авиатөзелеш районы 62нче мәктәбе (*Симонов урамы, 5нче йорт*) диварына М.В. Симоновка истәлек тактасы беркетелгән .

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Подвиги их бессмертны. Хабарау, 1983.
# *Трокаев А.А.* Герои пламенных лет. Донецк: Донбасс, 1985.
# Герои Советского Союза. М., 1988.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6

## Сылтамалар
*  М.В. Симонов «Ватан каһарманнары» порталында

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Очучылар
Симонов

**Симонов** — фамилия.
* Иван Симонов (1794―1855), астроном, КДУ ректоры (*[[1845 ел]]дан*).
* Константин Симонов (1915―1979), рус совет шагыйре.
* **[[Михаил Симонов]]** 
** Михаил Симонов (1913―2004), очучы-сынаучы, Советлар Берлеге каһарманы.
** Михаил Симонов (1929―2011), авиаконструктор, КАИда СКБ җитәкчесе  (*[[1953 ел|1953]]-[[1967 ел|1967]]*)
* Юрий Симонов (17.03.1923), географ, фән докторы.

## <small>Моны да карагыз</small>
*  Симоновка — Киров өлкәсе Нагорск районындагы авыл.
* Симоновск — Мари Илнең Мари-Төрек районындагы авыл.

Төркем:Фамилияләр
Добрин вулысы

**Добрин вулысы** (, ) — Самар губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Байтуган (Богырыслан өязе), Елизаветин, Схуднив, Богоявленски һәм Борискин вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 5136 кеше яшәгән.
ТАССР барлыкка килгәннән соң Богырыслан өязенә күчерелә. 1924 елда бетерелә, территориясе Сок-Карамалы вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Модификатор-төймәләр

**Модификатор-төймәләр** ()&nbsp;— санак төймәсарының төймәләре, алар үзләре берни&nbsp;дә эшләмиләр, әмма башка төймәләр белән тиңдәшлектә шушы төймәләрнең тәртипләрен үзгәртәләр.

Мәсәлән, күп төрле төймәсар җәеменәрендә  төймәсенә басу «а» хәрефен кертә, ә&nbsp; төймәләр тиңдәшлегенә басу&nbsp;— баш хәрефен: «А».  төймәсенең нинди эшкә билгеләнүе программадан карый, ә&nbsp; төймәләр тиңдәшлеге&nbsp;— агымдагы тәрәзәне яба.  һәм  төймәләрнең үзләренә генә басу бернәрсә&nbsp;дә эшләми (*яисә ярдәмче вакыйгалар эшләргә мөмкин әле*).

Джеф Раскин (*интерфейслар буенча белгеч*), режимнарны чын күчерүдән аермалап, модификатор-төймә басылган чакны «квази-режим» (*«quasimode»*) дип атый.

## Тарих
Язу машинкаларындагы чүкеччеккә икешәр литера урнаштырып була икәнлеге ачыкланган. Бер литера белән, аннары икенчесе белән алмаш-тилмәш бастыру өчен, каретканы аз&nbsp;гына өскә күчергәннәр&nbsp;— шушыннан  төймәсенең исеме чыккан: «күчерү».

Видеотерминалларның беренче көннәрендә андагы гади челтәрләр беркетмәләрен (*протоколларын*) кул белән маташтырырга кирәк булган&nbsp;— ә&nbsp;моның өчен идарә итү символларын кертергә кирәк иде. Моның белән  төймәсе шөгыльләнгән (&nbsp;— «идарәче»).

Эшлекле санакларга күп төрле төймәләр тиңдәшлекләре кирәк икәнлеге ачыкланган&nbsp;— шуңа күрә төймәләр тиңдәшлекләренә махус итеп IBM&nbsp;PC-га (1981)  төймәсен өстәгәннәр.

ZX-Spectrum дигән шактый очсыз дешевом йорт санагында 40&nbsp;төймә генә булган. Аның үзенең модификатор-төймәсе булган&nbsp;— , символларны кертү.

Ауропаның төймәсар җәемнәрендә Alt төймәләренең берсе  (*альтернатив график*) сыман эшли башлаган.

График интерфейсларда беренче юл салучы булган IBM-га ярашлылыксыз төрле санаклар&nbsp;— Apple, Sun, Amiga&nbsp;— операцион система функцияларын гына эшли торган төймәләрне өстәделәр: , , . Мода артыннан куып Microsoft 1995&nbsp;елда үзенең система төймәсен ясады&nbsp;— .

## Персональ санакларда

## Башка җайланмаларда
Модификатор-төймәләр санлы фотоаппаратларда киң кулланылалар. Мәсәлән:
* Төшерү төймәсенә башка төймәләр белән тиңдәшлектә яртыбасу&nbsp;— экспозицияне яки фокусны теркәли.
* Дискны әләндерү&nbsp;— экспозицияны алмаштыра; «ISO» төймәсенә басу&nbsp;+ дискны әйләндерү&nbsp;— фотоаппаратның сизгерлеген алмаштыра.
* Җыйнак фотоаппаратларда «MF» төймәсенә басу&nbsp;+ дискны әйләндеру&nbsp;— кул белән фокусировка.
Кайбер фотографлар тәнкыйтьләйләр бу төзелешне, башкалар&nbsp;— рәхәтләнеп төймәләр белән файдаланалар.

## Сылтамалар
* Bucky bits in the Jargon file. 2017 елның 14 августында тикшерелгән.
* K.&nbsp;Kimura (2001-04-15). "SandS機能お試しアプレット" (*[[Япон теле]]ндә*). Төп нөсхәдән 2002 елның 15 февралендә архивланган. 2017 елның 14 августында тикшерелгән.
* «At home modifier&nbsp;– Home». 2017 елның 14 августында тикшерелгән.

Төркем:Төймәсар төймәләре
Карабаир аты

**Карабаир аты** — менге һәм йөк йөртә торган атлар токымы. Токым Үзбәкстанда борынгы җирле аргамаклар һәм монгол, төрекмән, гарәп аты токымнары нигезендә барлыкка килде. Төсе бүз, туры яки җирән, кайвакыт кара. Токымда 3 төре бар: калын (җигелә торган), менге, менге һәм йөк йөртә торган. Атлар көтүдә йөртеп асрау өчен яраклы. Иң югары йөгереклеге: 1000 м — 1 мин 14 с, 1600 м — 1 мин 53 с, 2400 м — 2 мин 52 с. Токымны Үзбәкстанда һәм Таҗикстанда үрчетәләр.

## Атама
Карабаир сүзе өч нигездән гыйбарәт: төрки *кара* «кара, авыр» (эш турында) һәм фар. *бар* «йөк», *гир* «алу, күтәрү» (фар. *баргир* «йөк күтәрүче» > төр. *бәйгир* «йөк аты, йөк алашасы»).

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Ат токымнары
Төркем:Урта Азия ат токымнары
Юртаклар узышы

**Юртаклар узышы** — юртак атлар юыртып йөгерү йөгереклеген сынап карау.

Гадәттә атлар узыш арбаларына җигелгән булып йөгерәләр. Кайвакыт (мәсәлән, Франциядә) юртаклар иярдә йөгерәләр. АКШ һәм Канадада аерым юргалар узышы оештыралар.

## Шулай ук карагыз
* Ат чабышы

Төркем:Атчылык
Чирмешән вулысы

**Чирмешән вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Күтәмә, Котыш, Сидилкин (Казан губернасының Чистай өязе), Ырысби (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Мордва Әфүнкәсе, Темәш, Варварин, Мордва Карамалысы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 8 торак пунктта 9163 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Югары Карамалы вулысы дип йөртелгән. 1930 елда бетерелә, территориясе Беренче Май районына кушыла.

## Искәрмәләр
Ат чабышы

**Ат чабышы** (*бәйге*) — атлар елдамлыгын сынап карау.

Төркем:Атчылык
Димескәй вулысы

**Димескәй вулысы** (, ) — Самар губернасы кергән административ-территориаль берәмлек.

Богоявленски, Спас, Баулы, Ивановски, Борисоглебски, Борискин вулыслары белән чиктәш булган (1890). 13 торак пунктта 4832 кеше яшәгән.

ТАССР барлыкка килгәннән соң Богырыслан өязенә күчерелә. 1924 елда бетерелә, территориясе Секретарка вулысына кушыла.
## Искәрмәләр
Келәүле вулысы

**Келәүле вулысы** (, ) — Самар губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Дала Дурасавы, Байтуган (Богырыслан өязе), Әбдекәй, Добрин, Спиридун, Схуднив вулыслары белән чиктәш булган (1890). 13 торак пунктта 4169 кеше яшәгән.
1919 елга кадәр Елизаветин вулысы дип аталган. 1925 елда вулыс составына ТАССР составыннан Ерыклы авылы күчерелә. 1928 елда бетерелә.

## Искәрмәләр