Казан яһүд җәмгыяте

**Казан яһүд җәмгыяте** () — Татарстан Республикасы башкаласы Казанда яшәүче яһүдиләрнең Казан шәһәрендә (*[[Профсоюзлар урамы (Казан)|Профсоюзлар урамы]], 15 йортта*) урнашкан иҗтимагый оешмасы, Казан яһүд җәмгыятенең ()  идарә-офисы, федераль әһәмияткә ия мәдәни мирас объекты, бер үк вакытта Хабад-Любавич синагогасы, хорал синагога.

## Тарих

Казан шәһәрендә яһүдиләр, Россия императорының яһүдиләрне рекрут хезмәтенә ала башлау турындагы 1827 елгы 26 август указы чыккач, төпләнә башлый
* XIX гасыр ахырына кадәр яһүдиләрнең Казанда рәсми теркәлгән җәмгыятьләре булмый.
* 1897 елның 18 мартында аларга гыйбадәтханә ачарга рөхсәт ителә.
* 1897 елның 24 мартында Казан  шәһәрендә яһүд диненең ХVIII гасырның  II яртысында Шнеур Залман нигез салган любавич хасидләре (*любавичский хасидизм*)  дигән үзгә агымы тарафдарлары рәсми дини берләшмә теркәтүгә ирешә. Әлеге агымның башында  Хабад Шнеерсон тора. Синагога шуның исеме белән аталган. 
* Җәмгыять оешкан елларда дини йолалар үтәү өчен шәхси йортлар (*[[1867]]-[[1875 ел]]ларда сәүдәгәрләр Ульянов һәм Заусайлов [[йорт]]лары*) файдаланыла.
* 1913-1914 елларда *80 000* сумга төшереп гыйбадәтханә (синагога) төзелә. Казан губерна идарәсе хакимиятенең аяк чалуы аркасында, гыйбадәтханә рәсми рәвештә 1915 елның 12 мартында гына ачыла.
* 1919 елның 3 апрелендә синагога ябыла.

* 1962 елга кадәр шәһәрдә миньяннарга җыелырга рөхсәт ителә. Яһүди зияраты эшли.
* Озак еллар синагога бинасында Казан шәһәренең Укытучылар йорты урнаша.
* Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦеда үзгәртеп кору сәясәте башлангач, 1988 елда яһүдиләрнең милли яңарышын кайгыртучы инициатив төркем (*Соломон Зельдович, Ефим Бернадский, Лера Гестрина, Илья Мазо, Илья Шалман, Яков Ковтун, Елизавета Галибова, Семен Перель, Александр Раппопорт, Леонид Сонц*) барлыкка килә. 
* 1989 елда әлеге төркем Бөтенроссия мәдәният фондының Татарстан бүлеге каршында Казан яһүд мәдәнияте клубы  (*[[1993 ел]]дан Казан «Менора» мәдәният үзәге*) булып ачыла. Ул медицина хезмәткәрләре йортында (*[[Маяковский урамы (Казан)|Маяковский урамы]], 18*) урнаша.
* 1990 елның мартында Казанда яһүд дини җәмгыяте рәсми теркәлү уза, яһүд диндарлары гыйбадәтханәне кайтарып бирүне сорый 
* 1996 елның декабренда озак ремонттан соң синагога ачыла.
* 1997 елның ноябренда синагоганы яһүд җәмгыятенә кайтару турында указга кул куела.
* Синагога раввины — Ицхак Горелик.

## Юбилей
2015 елның 4 сентябрендә Казан синагогасының бер гасырлык юбилее зурлап билгеләп узыла. Татарстан хөкүмәте бинаны яңартып коруга 30 *млн* сум бүлеп биргән, тагын 30 *млн* сум халыктан кергән. Тантанада Татарстан президенты в.в.б. Рөстәм Миңнеханов, Казан шәһәре мэры Илсур Мәтшин, Россиянең баш раввины Берл Лазар, Россия яһүд җәмгыятьләре федерациясе президенты Александр Борода һ. б. катнаша.

## Бина

Бина Казанның Кече Проломная урамында 1913 елның мартында төзелә башлый. Гыйбадәтханә янәшәдәге йортлардан тышкы кыяфәте белән аерылып тормаска тиеш була: гөмбәзләр кую, эмблема, символлар кую тыела. 1915 елның 12 мартында ачыла .

#### Бинада урнашкан
* Яһүд җәмәгать-иганәчелек «Хэсэд Моше» үзәге
* Россия яһүд конгрессының Татарстан төбәк бүлеге
* Казан яһүд дини җәмгыяте (ФЕОР)
* Казан яһүд җәмгыяте (КЕРООР)
* Якшәмбе мәктәбе
* Россиядәге Сохнут яһүд агентлыгының филиалы

## Казанда яһүдләр саны
* 1861 184
* 1865 300
* 1889 1 972
* 1892 2 500
* 1897 1  467 (шәһәр халкының 1 %)
* 1914 1 609
* 1926  4 156  (шәһәр халкының 2,3%)
* 1970 8 000
* 2015 Казанда 7 000 (Татарстанда 11 000)

## Сылтамалар
* Казан яһүд иҗтимагый үзәге

## Моны да карагыз
* Синагога юбилееннан фотолар 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан гыйбадәтханәләре
Төркем:Дин
Төркем:Яһүдилек
Төркем:Россия синагогалары
Төркем:Дини биналар
Төркем:Гыйбадәтханәләр