open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ләйлә Фазлыева

**Ләйлә Ринат кызы Фазлыева** ( яки , *[[1975 ел]]ның [[29 май|29 мае]], [[Кыргыз ССР]], [[Чуй өлкәсе]], Кант районы, [[Кант (шәһәр)|Кант]] бистәсе*) — сәясәтче, 2018 елның 20 февраленнән Татарстан премьер-министры урынбасары. 2014-2018 елларда ТР Президенты ярдәмчесе.

## Тәрҗемәи хәле
1975 елның 29 маенда  Кыргыз ССР Чуй өлкәсе Кант (*[[1998 ел]]дан* Ысык-Ата) районы Кант бистәсендә (*[[1985 ел]]дан* шәһәр) туган. «*Филолог. Рус теле һәм әдәбияты укытучысы*» белгечлеге буенча В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын тәмамлаган (*[[1997 ел|1997]]*).

1996-2004 елларда Казанның Совет районы 126нчы урта мәктәбе рус теле укытучысы, директор урынбасары.

2004-2007 елларда Казанның Совет районы 15нче мәктәп директоры.

2007-2011 елларда Казанның Совет районы администрациясе башлыгы урынбасары.

2011-2014 елларда Казан шәһәре башкарма комитеты рәисенең социаль мәсьәләләр буенча урынбасары.

2014 елның октябреннән 2018 елның 20 февраленә кадәр ТР Президенты ярдәмчесе.

2018 елның 20 февраленнән ТР премьер-министрының социаль өлкәне (*мәгариф, сәламәтлек саклау, мәдәният*) багучы урынбасары.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2009 ― РФ гомуми мәгарифенең шәрәфле хезмәткәре
* 2010 ― РФ Саклану министрлыгының мактау кәгазе
* 2013 ― «РФ ЭЭМ эчке гаскәрләренә 200 ел» медале
* 2014 ― «Казан шәһәре өчен намуслы хезмәт» билгесе
* 2025 ― «Дуслык» ордены ― *Татарстан Республикасының социаль-икътисадый үсешенә зур өлеш кертүе һәм күпьеллык нәтиҗәле эше өчен*

## Санкцияләр
Украина (2023), АКШ (2023), Европа берлеге (2023), Япония, Британиянең (2025) санкцияләр исемлегенә кертелгән. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Ләйлә Ринат кызы Фазлыева 
*   Фазлеева Лейля Ринатовна. Деловой интернет-портал TatCenter

Төркем:Кыргызстанда туганнар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:РФ гомуми мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Гаура Пурнима

**Га́ура Пурни́ма** — Гаудия-вайшнавизмның төп бәйрәмнәренең берсе, бу Һинд дине Бхакти традициясенең нигезләүчесенең Чайтанья Махапрабхуның туган көне (1486—1534). Санскрит теленнән тәрҗемә иткәндә *гаура-пурнима* "тулы алтын ай" дигәнне аңлата. Гаура-пурнима кришнаитларның яңа Гаурабда чорының Яңа Елының билгели, аның исәбе Чайтанья Махапрабхуның Һинд дине Ай календаре туган көненнән алып барыла. Кришнаитлар өчен бу көн Христианлыктагы Раштуа Бәйрәменә тиң.

Чайтанья санкиртана хәрәкәтен башлап җибәргән - бу Ходайга аның изге исемнәрен җырлау аша табыну. Чайтанья Махапрабхуның Вайшнавизмга кертемен кайчак Европа Тарихындагы Реформациягә тиңлиләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Roy, Christian, Traditional Festivals: A Multicultural Encyclopedia, https://books.google.com/books?id=IKqOUfqt4cIC

Төркем:Һинд дине
Төркем:Дини бәйрәмнәр
Төркем:Һинд дине бәйрәмнәре
AliExpress

**AliExpress**&nbsp;— глобаль сәүдә мәйданчыгы, чит ил сатып алучыларына КХР җитештерүчеләренең тауарларын алу мөмкинлеген бирә. Alexa юрамасы буенча, сайт дөньяда иң күп йөрешле веб-ресурслар арасында 47-че урынны били, әмма аннары ул Викимедия Фонды проектларының глобаль спам-исемлегенә кертелгән. Мәйданчыкта тауарлар ваклап һәм вак күмәртә белән сатыла. Тауарлар турында мәгълүмат автоматик төрле телләргә тәрҗемә ителә. Сервисның үзенчәлеге шунда: сатучы акчаны сатып алучыга мал барып җиткәч кенә ала.

## Тарихы
AliExpress 2010 елда эшли башлады. Баштагы мәлне бу мәйданчык сату һәм сатып алулар өчен В2В өлкәсендә эшли иде. Шуннан соң портал B2C, C2C, болыт хисаплаулар һәм түләү сервисларына кадәр киңәя. Әле AliExpress инглиз, испан, нидерланд, француз, итальян, поляк, португал һәм рус телләрендә эшли. Нинди илдә булуына карамастан, клиентлар сайтның инглиз юрамасында бу телләргә автоматик тәрҗемә аша хезмәтләндерелә.

Дөньяда беренче оффлайн шоу-рум AliExpress 2016 елның сентябрендә Мәскәүдә ачыла.

## AliExpress бүген
AliExpress&nbsp;— дөньядагы иң популяр интернет-сайтларның берсе. Ресурс Кытай тауарларын чит илләргә сатуга тәгаенләнгән. Alexa мәглүмәтләре буенча, сайтка керүчеләрнең &nbsp;— Россиядән. Аннары керүчеләр саны буенча: Испания&nbsp;— , Бразилия&nbsp;— , АКШ&nbsp;— , Польша&nbsp;— .

## Милекчеләре һәм җитәкчеләре
Alibaba Group ширкәтенә карый, бу ширкәткә, AliExpress-тан тыш, Кытайның Alibabа.com, Taobao.com һәм башка популяр ресурслары да керә.

## AliExpress Россиядә
TNS мәглүмәтләре буенча, 2017 елның гыйнварында AliExpress Россиядә бик популяр интернет-кибет була. Аның аудиториясе 22,194 миллион кеше тәшкил итә.

AliExpress, башка чит ил интернет-кибетләре белән беррәттән, Россиянең шундый ук яки охшаш тауарлар белән, әмма артык сарыф ничек һәм югарырак өстәмәләр еш сәүдә иткән майданчыкларына җитди конкуренция хасил итә. Җитмәсә, соңгы вакытка кадәр чит ил мәйданчыклары Россия салымнарын һәм пошлиналарны түләми, нәтиҗәдә, ил эчендәге көндәшләре каршында зур сәүдәгәрлек өстенлегенә ия була.

Ил эчендәге көндәшләре белән чагыштырганда AliExpress тауарны адресатка җиткерү җәһәтеннән генә калыша, әмма Россиядә кайбер тауарларны кушу мөддәтен бер-ике көнгә кадәр кыскарткан инфраструктура барлыкка килгән һәм бу мәсьәләне хәл итү җәһәтеннән отышлы чара булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Сайтлар
Алдар белән Зөһрә

**Алдар белән Зөһрә**() — башкорт эпосы (хикәят), халык авыз-тел иҗаты әсәре.

## Тасвир
К. С. Беляев рус телене тәрҗемә иткән. Ул вакытта басып чыгарылмый, әммә кулъязма рус телендә «Минем кичләрем. Башкорт әкиятләре» исеме астында пөхтә калган, аның башлангыч һәм ахыргы битләре юк. Бу кулъязма 1961 елда Россия Милли китапханәсендә табыла һәм әлеге көнгә кадәр анда саклана. Хикәятнең фотокопиясе Уфа фәнни үзәге Гыйльми китапханәсендә саклана.

Эпик әсәрнең тексты 56 өлештән тора һәм чәчмә формасында. Кулъязманың текстын башкорт телене шагыйрь Рәми Гарипов тәрҗемә иткән.

1992 елда Сембер өлкәсендә археологик казынулар вакытында VII гасырның икенче яртысында җирләнгән каберлектә сөяк пластиналар фрагменты табылган. Аларда, археолог В. Г. Котов күзаллаулары буенча, «Алдар белән Зөһрә» хикәятеннән булган эпизодлар төшерелгән. Бу күренеш әлеге башкорт эпосының борынгы чыганагы турында сөйләргә нигез бирә.

## Сюжеты
Хикәятнең сюжетында тол калган матур-батыр Зөһрә турында, ул бала сагынан җәйгәннән ук ату, атланып йөрү белән шөгыльләнә, — бу өлкәдә аңа кыз арасында гына түгел, ир-егетләр арасында да тиңләшүче булмый, Алдар батыр белән очрашуы, аларның мөхәббәте һәм өйләнешүләре турында; аларның кылган батырлыклары турында һ. б. хикәяләнә. «Алдар белән Зөһрә» эпосында борынгы башкортларның иҗтимагый тормышы, холык-гадәтләре, йолалары һәм традицияләре, белемнәре һәм ышанулары киң чагылыш таба. Хикәяттә башкорт кабиләләрен берләштерү һәм эреләндерү идеясе үзенең киләсе үсешен ала.

«Алдар белән Зөһрә» эпосы "Алабирденең" җиңел булмаган язмышы турында хикәя белән башлана, ул тол калып, өч улын югалтып, туганнары кәңәше буенча "Кызрас" кызы Зөһрәгә өйләнергә була. Аллабирде үзенең юлдашы Елкыбай белән караңгылык аша Ирәндеккә барып җитеп, Зөһрә белән очраша.

Ары хикәяттә сүз аның төп героинясе — Зөһрә исеменнән алып барыла. Ул бала сагынан тышкы күренеше һәм холык-гадәтләре белән ирләргә ошарга тырышкан, хәтта җыеннарда егетләр белән ярышкан. Аның матурлыгы батырлыгына тиң булган, ул мәргән җәйгәннән аткан, ә көрәштә һәм атлы йөрүдә аңа тиңләшүче булмаган. Җәнлекләргә ау вакытында һәр вакыт алда була. Бер вакыт батыр-кыз (кыз-батыр) «чиксез дәүмәлле» җиңелмәс ак аю — аюлар башлыгы белән сугыша. Күп кенә батырлар аннан куркалар, шуңа да аны кәләш итеп әйттермиләр. Үзенең киләчәге турында аңлау өчен, Зөһрә Ак-Идел тамагы ягына юллана. Анда пәйгамбәр белән очраша, ул аның булачак кияве турында сөйли.

Биредә Зөһрә дала батыры — "Алдар" батыр менән осраша да инде. Алдар аңа аны эзләве, Кандракүл у Зөһрәнең ата-әсәсе янында булуы турында сөйли. Тиздән алар батыр-кызның ата-әсасенә кайталар. Аның туган ягында зур бәйрәм оештырыла, ат чабышы, батырлар көрәше вакытында Зөһрә белән Алдар көч һәм җитезлектә бер-берсенә тиң дип игълан ителә. Нәтиҗәдә алар өйләнешеп, туй ясыйлар. Туйдан соң алар Алдар батырның туган ягына китәләр.

Төркем:Башкорт мифологиясе
Ирәндек (җыр)

**«Ирәндек»** () — башкорт халык җыры, кыска көй. Дәртле бию көйле борынгы  җыры. Куплет формалы һәм зур булмаган диапазонлы көйгә ачык ритм, югарыга омтылучы интонация һәм җитез темп хас.

## Тарих

Беренче тапкыр С. Габәши язып ала һәм «Башкорт халык җырлары» (1935) җыентыгында бастыра. Бу җыр төрле елларда Л. Н. Лебединский, И. В. Салтыков, Г. З. Сөләймәнов, Хөсәен Әхмәтов тарафыннан язып алынган. Җыр һәм инструменталь көй вариантларын К. М. Дияровтан Ф. Х. Камаев язып ала.

Риваятьларнең берсе буенча, «Ирәндек»не XVIII гасыр уртасында Ирәндек сырты матурлыгына хәйран калган тотучы Болгар иҗат иткән.

## Кызыклы факт
«Ирәндек» җырының сүзләре кантоннар заманында иҗат ителгән «» халык җырында кабатлана. Әлеге җырда линия хезмәтенең һәм хәрби походның авырлыгын үз җилкәсендә татыган исемсез каһарман үзенең ил-йортын сагына, шунда кайтырга ашкына, гомеренең заяга үтүеннән зарлана:
.

## Җырны башкаручылар
«Ирәндек» җырын Р. Ә. Гәрәев, Гали Хәмзин, Ф. Ф. Гәрәев, А. Г. Галимов, Ф. З. Салихов, Г. С. Хәбибуллин, Флюра Килдиярова, Мәүләтбай Гайнетдинов һ. б. башкара.

## Сылтамалар
* http://yir.atspace.com/irendek.htm
* https://bashmusic.net/music/muscollection/folk-art/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/61

## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт халык җырлары
Зәңгәр төс

**Зәңгәр** (, ) — төсләр төркеменең исеме. Спектрда зәңгәр төс диапазоны — 450–495 нм.

RGB системасында төп төсләрнең берсе.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Шәмәхә төс

**Шәмәхә** (, , бор. төрк. *yipgün* *(~җепкен)*) — төсләр төркеменең исеме. Спектрда шәмәхә төс диапазоны — 380–450 нм.

## Атама
Асылда шәмәхә төсендә характерлы бизәкләре булган тукыма атамасы: ул  *шәмахы* дип атала һәм «Шамахыныкы, Азәрбайҗандагы Шамахы шәһәрендә эшләнгән» дигән мәгънәдәге сүз.

## Шулай ук кара

## Искәрмәләр

Төркем:Төс
Күк төс

**Күк** — аксыл зәңгәр яки бераз яшькелт аксыл зәңгәр төсләр төркеменең исеме. Өйлә вакытында күк йөзенең төсе.

## Төсмерләр
**Сыек [[зәңгәрсу төс]]** () — RGB төсләр түгәрәгендә зәңгәрсу һәм яшел-зәңгәр уртасында дүртенчел төс булып тора. Күк төскә тәңгәл килә.

## Попкультурада
Күк — хыял һәм камиллек төсе. Шуңа күрә «күк хыял» төшенчәсе (гүзәл һәм ирешү авыр). Ильф һәм Петровның «унике урындык күк карак (урлаудан соң вөҗдан газабы кичергән карак). Мальвинаның күк чәчләре «Алтын ачкыч, яки Буратино маҗаралары» әкиятеннән һәм «Neon Genesis Evangelion» аниме-сериалыннан Рей Аянами. Күк характеристика — артык идеаль.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Кот-д'Ивуарда Һинд дине

Кот-д'Ивуарда Һинд дине тарафдарлары күп түгел.

Ананда Магрганың Абиджанда мәктәбе бар. Абиджанда Брахмакумари Ашрамы һәм Сатья Саибаба Төркеме бар. Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте (ISKCON) бу илдә шулай ук бар.

## Кот-д'Ивуарда Һиндлеләр
Кот-д'Ивуарда Һиндлеләрнең 250 гаиләсе бар, аларның күпчелеге Синдх һәм Гуҗарати чыгышлы эшмәкәрләр, алар сәүдә һәм җитештерү ширкәтләрендә эшлиләр һәм шулай ук Берләшкән Милләтләр белән эшләүче рәсмиләр бар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Ananda Marga in Ivory Coast 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Даниядә Һинд дине

Даниядә Тамил чыгышлы 7500-8000 Һинд дине тарафдары яши.

**Даниядә Һинд дине** һәм Сикх Җәмәгате түбәндәгедә мәгълүм ителгәнчә теркәлгән International Religious Freedom Report 2006, Denmark. Шулай ук Кришна тугърылары турында мәгълүм ителә. Шулай да Кришнаизм Һинд диненең тармагы булгач, аны аерым язмыйлар.

## Шри Ланкалы Тамил чыгышлы беренче Һинд дине тарафдарларының килүе
Шри Ланкадан беренче Һинд дине тарфдарлары 1983 елда Шри Ланкада конфликт булганнан соң килгәннәр. Болар күбесенчә ир кешеләр булган һәм аларны de facto качаклар төркеменә керткәннәр. Хәзер алар өйләнгәннәр яки гаиләләре бар, Даниядән китәргә туры килгән һәм Тамилларның якынча яртысы Дания гражданлыгына ия булган.

Шри Ланка Тамил чыгышлы Һинд дине тарафдарлары Шри Ланкада якын киләчәктә конфликт чишелмәячәген сизгәч, Даниядә мәдәни һәм дини вәкаләтләрен янә төзегәннәр, шулай итеп алар Дания җәмгыяте традицияләренә дә ияләшкәннәр. Мәсәлән, Танджорда Борынгы Тамил Надуда килеп чыккан бхарата-натьям Тамиллар арасында бик популяр һәм ул Дания җәмгыяте белән яхшы бәйләнештә. 
Шулай ук Даниядә ИСККОН гыйбадәтләреннән тыш Винаякар яки Ганешага багышланган гыйбадәтханә һәм Абирами Алиһәсенә багышланган Һинд дине гыйбадәтханәләре бар.

## Даниядә Һиндлеләр
5,3 миллион халыктан Һиндлеләр җәмәгате саны якынча 5000 (Бу сан Шри Ланка Тамил Һинд дине тарафдарларыннан тыш). Даниядә Һиндлеләр күбесенчә Компьютер Профессионаллары, Докторлар, Киоск һәм ресторан хуҗалары һәм студентлар.

## Тышкы сылтамалар
* Association of Indians in denmark  
* Shakti in Denmark - a focal point for many Tamils in Diaspora 
*ISKCON Centres in Denmark 
*Tamils: a Trans State Nation - Denmark

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Даниядә дин
Алан Касаев

**Алан Касаев** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче), Россия чемпионатларының алтын (2009) һәм бронза (2010) призчысы, Россия кубогы (2011/12, 2014/15, 2016/17) һәм суперкубогы (2010, 2012) иясе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Рөстәм Касыев

**Рөстәм Касыев** (Рөстәм Расыйх улы Касыев, ,  — , ) — цирк әртисе, РФның һәм БАССРның халык әртисе (1992, 1975).
Метрәй Касыймов

**Метрәй Касыймов** (Метрәй Бәчели улы Касыймов, ,  — , ) — совет дәүләт эшлеклесе.

## Хезмәт юлы

* 10.1909-08.1917, 05.1918-09.1918 — әтисе хуҗалыгында эшли.
* 1919-1920 — «Кызыл Ӓлям» гәҗите мөхбире.
* 05.1920-09.1921 — ТАССР милләтләр эшләре халык комиссариаты инструкторы, «Кызыл Ӓлям» гәҗитендә мөхәррир, нәшер итү бүлеге җитәкчесе.
* 06.1922-11.1923 — БСИнең Казан станциясе буенча юл-транспорт бүлеге агенты.
* 05.1924-08.1929 — ББСИнең Мәскәү-Рязань тимер юлының Голутвин, Мәскәү станцияләре буенча юл-транспорт бүлеге вәкаләтлесе.
* 08.1929-09.1932 — ББСИнең Мәскәү-Казан тимер юлы буенча юл-транспорт бүлегендә: 3 нче бүлкечәнең өлкән вәкаләтлесе, 5 нче бүлекчә башлыгы.
* 09.1932-12.1933 — ББСИнең Мәскәү-Киев тимер юлының Мәскәү станциясе буенча юл-транспорт бүлеге бүлекчәсе башлыгы.
* 12.1933-10.1936 — Мәскәү-Курск тимер юлының Мәскәү станциясендә шул ук вазифада.
* 10.1936-05.1939, 05.1939-03.1941, 08.1941-09.1941 — СССР ЭЭХКнең төрле идарәләрендә бүлекчә башлыгы урынбасары, бүлекчә башлыгы.
* 05.1939-07.1940 — ЭЭХКнең Сталинград тимер юлы буенча юл-транспорт бүлеге башлыгы.
* 06.1941-08.1941 — СССР дәүләт куркынчысызлыгы халык комиссариатында бүлекчә башлыгы.
* 09.1941-08.1945 — ЭЭХКнең (ДКХКның) Казан тимер юлы буенча транспорт бүлеге башлыгы.
* 08.1945-10.1945 — Куйбышев тимер юлында шул ук вазифада.
* 10.1945-07.1946 — ДКХКның (ДКМның) Идел буе тимер юлы буенча округ (округ) транспорт бүлеге башлыгы.
* 07.1946-03.1953 — БАССР дәүләт куркынычсызлыгы министры.
* 03.1953-04.1954 — БАССР эчке эшләр министры урынбасары.
Иван Касутин

**Иван Касутин** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (капкачы).
Абрам Кассиль

**Абрам Кассил** (, ,  — , ) — акушир, гинеколог, табиб, РСФСҖнең атказанган табибы.
Карлос Кастро

**Карлос Кастро** (, ,  — , ) — Коста-Рика футболчысы (сакчы), Коста-Рика милли футбол җыелмасы әгъзасы (2000-2007), Коста-Рика чемпионы (1999/00, 2000/01, 2001/02, 2002/03, 2004/05), Россия чемпионатының бронза призчысы (2003), КОНКАКАФ алтын кубогының көмеш призчысы (2002).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Василий Катаринский

**Васили Катарински** (, ,  — , ) — мәгариф эшлеклесе, рус-башкорт һәм башкорт-рус сүзлекләре авторы, Ырынбур уку бүлгесенең башкорт, татар һәм казак мәктәпләре инспекторы(1875-?).
Николай Катин

**Николай Катин** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
Артурас Катулис

**Артурас Катулис** (, ,  — , ) — Литва һоккейчесе (сакчы), Литва (2001) һәм Латвия (2007) чемпионы, Украина чемпионатының бронза призчысы (2012).
Пётр Кащенко

**Пөтр Кащенко** (, ,  — , ) — мәшһүр психиатр, җәмәгать һәм зимства эшлеклесе, Мәскәү һәм Санкт-Петербург психиатрия хастханәләре мөдире.
Марек Квапил

**Марек Квапил** (, ,  — , ) — Чехия һоккейчесе (һөҗүмче), дөнья чемпионы (2010), Чехия чемпионатының көмеш призчысы (2004, 2010), Гагарин кубогы иясе (2012, 2013).
Сергей Качковский

**Сергей Качковски** (, ,  — , ) — Россия Федерациясе каһарманы (1995).
Алексей Квасов

**Алексей Квасов** (, ,  — , ) — Санкт-Петербург, Түбән Новгород, Тверь, Ярославль, Казан, Харковь шәһәрләрендә иҗат иткән архитектор.
Дато Квирквелия

**Дато (Давит) Квирквелия** (, ,  — , ) — Гөрҗистан футболчысы (сакчы), Гөрҗистан милли футбол җыелмасы әгъзасы (2003-2014), Гөрҗистан чемпионы (2002/03), Гөрҗистан кубогы иясе (2002/03, 2003/04), Россия чемпионы (2008, 2009).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Пап Магетт Кебе

**Пап Магетт Кебе** (, ,  — , ) — Сенегал футболчысы (сакчы), Россия чемпионатының бронза призчысы (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Виктор Кейру

**Виктор Кейру** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы (сакчы, һөҗүмче), Россия чемпионы (2008/09, 2009/10)
Борис Келлер

**Борис Келлер** (, ,  — , ) — биолог, геоботаник, туфраклар белгече, үсемлекләр экологиясе өлкәсендә белгеч, СССР ФА (1931) һәм Бөтенсоюз авыл хуҗалыгы фәннәре академиясе (1935) академигы, РСФСРнең һәм Төрекмән ССРның атказнган фән эшлеклесе (1929, 1940).
Төркем:Биологлар
Лев Кертман

**Лев Кертман** (, ,  — , ) — СССР тарихчысы, инглизне өйрәнүче, тарих фәннәре докторы (1961), Пермь дәүләт университетының гомуми тарих (1956-1974) һәм яңа һәм өр-яңа тарих (1974-1987) кафедралары мөдире.
Олег Кваша

**Олег Кваша** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче), 2002 елгы Олимпия уеннарының бронза мидәле иясе.
Соломон Квирквелия

**Соломон Квирквелия** (, ,  — , ) — Гөрҗистан футболчысы (сакчы), Гөрҗистан милли футбол җыелмасы әгъзасы, Россия кубогы иясе (2011/12, 2016/17), Гөрҗистанның иң яхшы футболчысы (2014, 2017).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Төньяк Ирландиядә Һинд дине

**Төньяк Ирландиядә** **Һинд дине** иң тиз үсүче дин, монда 2400 Һинд дине тарафдары яши (2001 елда 825-тән, 188%-ка үсеш), бу илнең халкының 0,13%-ын тәшкил итә (2001 ел халык санын алу буенча 0,05%-тан үсеш)  Белфастта гына хәзерге вакытта 3 Мандир бар: Малоун Роудта Радха-Кришна Гыйбадәтханәсе, Клифтон Урамында Лакшми-Нараян Мандиры һәм Югары Данмарии Юлында Радха Мадхава Мандиры (ИСККОН) Шулай ук Иниш Ратх Утравында 1985 елда нигезләнгән Һаре Кришна Үзәге бар.

## Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төньяк Ирландиядә Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

### Белфаст

*Laxmi-Narayan Mandir, Clifton Street, Carlisle Circus, Belfast
*Radha-Krishna Temple, 9 Malone Road, Belfast BT9 6RY
*Sri Sri Radha – Madhava Belfast Temple (ISKCON), 140 Upper Dunmurry Lane, Brooklands Grange, Belfast BT17 OHE

### Ферманагх
Ферманагхта гыйбадәтханәләр:
*Sri Sri Radha Govinda Govindadwipa Temple Inisrath Island (ISKCON), Lake Island of Inis Rath, Lisnaskea, BT92 2GN

## Шулай ук карагыз
*Ирландиядә Һинд дине
*Берләшкән Корольлектә Һинд дине
**Англиядә Һинд дине
**Шотландиядә Һинд дине
**Уэльста Һинд дине
*Берләшкән Корольлекнең Һинду Шурасы
*Илләр буенча Һинд дине
*Көнбатышта Санскрит
*Һинд дине энциклопедиясе
*Төньяк Ирландиядә Дин

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Төньяк Ирландиядә дин
Зәңгәрсу төс

**Зәңгәрсу төс** (, ) — сыек зәңгәр төс. Якты көндә күк йөзенең төсе.

RGB төсләр түгәрәгендә зәңгәр (*blue*) һәм яшел-зәңгәр (*cyan*) уртасында өченчел төс булып тора.

## Төсмерләр
**Куе зәңгәрсу төс** () — RGB төсләр түгәрәгендә зәңгәр һәм зәңгәрсу уртасында дүртенчел төс булып тора.

**Сыек зәңгәрсу төс** () — RGB төсләр түгәрәгендә зәңгәрсу һәм яшел-зәңгәр уртасында дүртенчел төс булып тора. Күк төскә тәңгәл килә.

## Атама
Рус һәм аурупа телләренә кергән бу төснең атамасы  *лазурд*, ә ул  *лаҗеўәрд* сүзеннән. **Ляҗүрд** сүзе иске татар телендә дә кулланылган.

## Шулай ук кара

## Искәрмәләр

Төркем:Төс
Ал төс

**Ал** (, ) — бераз әфлисун төсе катнаш ачык кызыл төс.

RYB моделендә дүртенчел төс буларак кызыл-әфлисун (*vermilion*) һәм кызыл төсләр арасында урнаша.

## Төсмерләр

**Мәк төсе** (, , ) — бераз әфлисун төсе катнаш ачык кызыл төс. Ал төстән ачыграк.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Кызыл-әфлисун төс

**Кызыл-әфлисун** (, ) — кызгылт әфлисун төс.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Диләвәр Османов (1959)

*<small>Бу язучы турында мәкалә. Җырчы, Кырымның атказанган артисты [[Диләвәр Османов (1955)]] белән бутамагыз.</small>*

**Диләвәр Османов**, Диләвәр Ибраһим улы Османов (, , *[[1959 ел]]ның [[17 июль|17 июле]],  [[Үзбәкстан ССР]], Ташкәнт өлкәсе, [[Бәкабад]]*) — кырым татары шагыйре, публицист, педагог. Кырымтатар язучылары берлеге сәркатибе. 2009 елдан «Йылдыз» журналы баш мөхәррире. 1993 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы. Татарстанның (*[[2003 ел|2003]]*) һәм Кырым АР (*[[2010 ел|2010]]*) атказанган сәнгать эшлеклесе. Азатлык Радиосына Кырым татарлары тормышыннан хәбәрләр җибәреп тора.

## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 17 июлендә Үзбәкстан ССР Ташкәнт өлкәсе Бәкабад шәһәрендә эшче гаиләсендә туган. Кырым татары. Музыка укуханәсен тәмамлап (*[[1979 ел|1979]]*), Казан дәүләт мәдәният институтына укырга керә. Өченче курстан Казан дәүләт консерваториясенә күчә, «*Халык уен кораллары*» белгечлеге буенча 1985 елда тәмамлый. 1984-1989 елларда Казан шәһәре мәктәпләрендә музыка укытучысы булып эшли. Татар иҗтимагый үзәгенең кырымтатар бүлекчәсен җитәкли. 1989 елдан Кырымда яши һәм иҗат итә. 1993 елда аның башлангычы белән Карасубазарда (Белогорск) Бәкер Чобан-задә урамы булдырылган. 1999 елдан Кырым -педагогика университетында укыта, музыка сәнгате кафедрасының өлкән укытучысы. 2009 елдан «Йылдыз» журналы (*[[2015 ел]]дан [[Исмәгыйль Гаспринский|И. Гаспралы]] исемендәге медиаүзәккә кертелгән*) баш мөхәррире.

## Иҗаты
Шигырьләре һәм публицистик язмалары вакытлы матбугатта (*[[Ташкәнт]]та чыга торган «Йолдыз» газетасында*) 1980 елларда күренә башлый. Казанда «Идел» әлманахы һәм «Казан утлары» журналында, 1990 еллардан кырым татар көндәлек матбугатында басыла. Шигырьләре кырымтатар телендәге дәреслекләргә  кергән. Шигърияте һәм публицистикасы иҗтимагый-сәяси әһәмияткә ия. Иҗаты Кырым татар халкы кичергән депортация фаҗигасе, гаделлекне торгызу өчен көрәш тарихына багышланган. Кырымтатар театры өчен пьесалар тәрҗемә итә. «Татар-информ» мәгълүмат агентлыгына һәм республика газета-журналларына Кырым татарлары турында хәбәрләр җибәреп тора.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2003 Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
* 2010 Кырым Автономияле Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек. 2 томда (*төзүчеләре* Р. Н. Даутов һәм Р. Ф. Рахмани).  К.: ТКН, 2009.
# Кайда да йөрәктә. Татарстаннан читтә яшәүче татар әдипләренең иҗаты (*төзүчеләр* И. М. Ибраһимов,  Р. Г. Хәннанов; *кереш сүз* Р. З. Закиров). К.: «Идел-Пресс», 2012. ISBN 978-5-85247-611-1
# *[[Венера Якупова]].*  Крымские татары, или Привет от Сталина!

## Сылтамалар

*  Диләвәр Османов. ТР язучылар берлеге
* Диләвәр Османов.  «Әдипләр» (Әхмәт Дусайлының шәхси порталы).
*  Дилявер Османов.  Книжный форум
*   Диләвәр Османов: «Бүген үзара багланышлар зәгыйфь хәлдә». Татар-информ МА, 01.06.2016

## Моны да карагыз

Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Кырымтатар язучылары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Кырым Республикасының атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Кызыл-шәмәхә төс

**Кызыл-шәмәхә** (*маҗента*, , ) — кызгылт шәмәхә төс.

RYB төсләр түгәрәгендә кызыл-шәмәхә өченчел төс булып тора, кызыл һәм шәмәхә () уртасында урнаша.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Алексей Кибяков

**Алексей Кибяков** (Әләкси Бәчели улы Кибәков, ,  — , ) — СССР физиологы, Казан (1948-1953) һәм 1 нче Ленинград (1956-1974) медицина институтларында нормаль физиология кафедрасы мөдире, СССР ФА КФ Биология институты директоры (1949-1953).
Вера Кивалкина

**Вера Кивалкина** (, ,  — , ) — СССР микробиологы, КВИнең микробиология, вирусология һәм иммунология кафедрасы мөдире (1969-1987).
Ким Дуң Һөн

**Ким Дуң Һөн** (, ,  — , ) — Көньяк Корея һөнәри футболчысы (һөҗүмче), Көньяк Корея милли футбол җыелмасы әгъзасы (2004-2006).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Гиорги Кинкладзе

**Гиорги Кинкладзе** (, ,  — , ) — СССР һәм Гөрҗистан футболчысы (ярымсакчы), Гөрҗистан милли футбол җыелмасы әгъзасы (1995-2005), Гөрҗистан (1992/93, 1993/94, 1994/95) һәм Кипр (2004/05) чемпионы, Гөрҗистан кубогы иясе (1992/93, 1994/95).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Андрей Киреев

**Андрей Киреев** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Тарас Кириллов

**Тарас Кириллов** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән язучы, тәрҗемәче, праваслау рухание, укытучы.
Маҗента (төс)

**Маҗента** (, ) — кызгылт миләүшә төс.

RGB төсләр моделендә маҗента икенчел төс булып тора. RGB төсләр түгәрәгендә маҗента гөлчәчәк () һәм миләүшә () арасында, кызыл һәм зәңгәр уртасында урнаша.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Үзбәкстанда Һинд дине

Халыкара Дини Хөррият 2006-нчы ел мәгълүматы буенча Үзбәкстанда Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте Һинд дине тарафдарлары бар.

Брахма Кумарис тарафдарлары Үзбәкстанда шулай ук бар.

## Үзбәкстанда Һиндлеләр

Үзбәкстанда Һиндлеләр җәмәгате составы еллар узу белән үзгәргән. Яңа килүчеләр күбесенчә халыкара ширкәтләр, банклар һәм кунакаханәләр хезмәткәрләре булган. Алар бухгалтерлар һәм менеджмент консультантлары булып эшлиләр һәм күп акча алалар. Кайберәүләр Каршида нефтехимия комплексында эшлиләр.

Комитет күзаллавы буенча, Үзәк Азиядә Һиндлеләр җәмәгате стратегик һәм икътисади әһәмиятлелек үсеш булганга күрә үсәчәк.

## Үзбәкстанда Һаре Кришна тугрылыклылары
Һаре Кришна Җәмгыятенең Үзбәкстанда шулай ук бер төркеме теркәлгән.

## Тышкы сылтамалар
*Pre–Islamic Vedic culture in Afghanistan,U zbekistan   
*Brahma Kumaris in Uzbekistan 
*ISKCON Centre in Uzbekistan 
## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Үзбәкстанда дин
Габделкәрим Кисси

**Габделкәрим Кисси** (, ,  — , ) — Марокко футболчысы (ярымсакчы), Марокко милли футбол җыелмасы әгъзасы, Африка милләтләре кубогының көмеш призчысы (2004), Россия чемпионатының бронза призчысы (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Сергей Кисляк

**Сергей Кисләк** (, ,  — , ) — Беларус футболчысы (ярымсакчы), Беларус милли футбол җыелмасы әгъзасы, Беларус чемпионатының көмеш призчысы (2005, 2006, 2008, 2009), Россия кубогы иясе (2012).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Коти Кларк

**Коти Кларк** (, ,  — , ) — АКШ һөнәри баскетболчысы (һөҗүмче), Пуерто-Рико чемпионы (2016).
Александр Китаров

**Александр Китаров** (, ,  — , ) — Беларус һоккейчесе (һөҗүмче), Беларус чемпионы (2009, 2010, 2011).
Дмитрий Клеменц

**Дмитрий Клеменц** (, ,  — , ) — этнограф, археолог, географ, шагыйрь, инкыйлабчы-народник, Питырбурдагы этнография музее мөдире (1902-1910).
Карл Клаус

**Карл Клаус** (, ,  — , ) — химик, фармацевт, Санкт-Петербург ФАнең мөхбир әгъзасы (1861), Казан университеты профессоры. Казан химия мәктәбе музеен нигезләүче. Рутений химик элементын ача, аның атом массасын билгели, үзлекләрен тасвирлый. Беренчеләрдән булып (1851) чагыштырма флористикада микъдар ысулын куллана. Хезмәтләре агалтынлы металлар химиясенә, аларны аерып алу һәм чистарту ысулларына карый.

## Моны да карагыз
* Казан химия мәктәбе музее

## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Метин Кливз

**Метин Кливз** (, ,  — , ) — АКШ һөнәри баскетболчысы (сакчы), дөнья чемпионатының бронза призчысы (1998).
Артём Клименко

**Артөм Клименко** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы, Суперлиганың алтын (2013/2014) һәм бронза (2012/2013) призчысы, 2015 елгы Универсиаданың бронза мидәле иясе.
Глеб Клименко

**Глеб Клименко** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), Гагарин кубогы иясе (2009), Беларус чемпионы (2017).
Валерий Климов

**Валерий Климов** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), футбол тренеры, Россия чемпионатының көмеш призчысы (1996), РФ 1 нче дивизионының җиңүчесе (2002) һәм көмеш призчысы (2000).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Евгений Климов

**Евгений Климов** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ психологы, Мәскәү университетының атказанган профессоры (2011), СССР педагогия фәннәре академиясе академигы (1985).
Һерман Клүге

**Һерман Клүге** (, ,  — , ) — төньяк диңгезләрне өйрәнүче, зоолог, Казан университеты укытучысы, Хезмәт каһарманы.
Нота Клячкин

**Нота Кләчкин** (, ,  — , ) — СССР сәламәтлек саклау эшлеклесе, Хезмәт каһарманы (1933).
Эрнест Кнорр

**Эрнест Кнорр** (, ,  — , ) — алман физигы, фәлсәфә докторы, Дерпт, Казан һәм Киев университетлары проессоры.
Юрий Клячкин

**Юрий Кләчкин** (, ,  — , ) — химик, РФАнең мөхбир әгъзасы, РСФСБнең атказанган фән эшлеклесе (1991), СССР дәүләт (1979) һәм РФ хөкүмәте (1998) премияләре лауреаты, Пермьдәге техник химия институты директоры (1985-2000).

Төркем:Химиклар
Дмитрий Княжевич

**Дмитрий Кнәжевич** (, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, Санкт-Петербург вице-губернаторы (1824), Әдис уку буүлгесе назыйры (попечителе, 1837-1844), яшерен киңәшче (1840).
Максим Княжевич

**Максим Кнәжевич** (, ,  — , ) — дәүләт киңәшчесе (18??), Казан губерна прокуроры (1797-1801, 1801-180?).
Андрей Кляшторный

**Андрей Кләшторный** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (капкачы) һәм футбол тренеры, Беларус чемпионатының көмеш призчысы (1992), РФның беренче лигасы җиңүчесе (1995).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Андрей Князев

**Андрей Кнәзев** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (һөҗүмче), 1995 елгы Җәйге Универсиаданың бронза мидәле иясе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Кирилл Князев

**Кирилл Кнәзев** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), Гагарин кубогы иясе (2013), Беларус чемпионы (2006).
Удмуртия (телерадиокомпаниясе)

**«Удмуртия» ДТРК** — Удмуртиянең дүрт каналда (*[[Россия-1|«Россия-1» телеканалы]], «Россия-24», «Россия Радиосы» һәм «Вести ФМ»*) эшләүче дәүләт телевидение һәм радио тапшырулары компаниясе. Телеканалларда Удмурт Республикасында һәм Россиянең башка төбәкләрендә барган вакыйгалар яктыртыла.
Адрес: Удмуртия Республикасы,  Ижау,  ур., 13.

## Тарих
Удмуртиядә телевидение 1956 елда барлыкка килде .

## «Удмуртия» ДТРК төзелеше
* «Россия-1» һәм «Удмуртия» ДТРК
* «Россия-24» һәм «Удмуртия» ДТРК
* «Россия Радиосы» һәм «Удмуртия» ДТРК
* «Вести ФМ» һәм «Удмуртия» ДТРК

## Программа
* «Вести-Удмуртия»
* «Доброе утро, Удмуртия»
* «Иворъёс»
* «Мылысь Кыдысь»
* «Калыклэн Данэз»
* «Финно-Угорский мир»
* «Хәерле кич!»
* «Календарь садовода»
* «Музыка поколений»

## Сылтама
*  «Удмуртия» ДТРК рәсми сайты 
* ВГТРК

Төркем:Әлифба буенча телеканаллар
Тверь

**Тверь** ( (), , 1931–1990 елларда — **Кали́нин**) — Россия шәһәре, Тверь өлкәсенең һәм Калинин районының мәркәзе. Иделгә Тверца һәм Тьмака елгалары кушылган урында, Мәскәүдән 158 километр ераклыкта урнашкан.

2010 ел җанисәбе буенча шәһәрдә 403&nbsp;606 кеше яши.

## Тарих
Елъязмаларда беренче тапкыр 1135 елда телгә алына. 1247 елдан Тверь кенәзлегенең мәркәзе. Борынгы Россиянең икътисади, сәяси һәм мәдәни мәркәзләрдән бере. Алтын Урда дәверендә Русьның үзәге булу өчен Мәскәү белән көндәшлек иткән һәм монголларга каршы хәрәкәтенең үзәге булып торган. 1327 елда шәһәрдә монголларга каршы эре күтәрелеш булган. 1466 елда тверле Афанасий Никитин Һиндстанга сәяхәт кылган.

1485 елдан  Мәскәү дәүләте составында. 1775 елдан Тверь калгайлыгы, 1796 елдан Тверь губернасы үзәге. 1941 елның октябрь-декбарь айларында алман оккупациясе астында булган.
 
Твердә машиналар төзү (вагоннар, экскаваторлар, электр аппаратурасы һ.б.), җиңел, химия (химия җепселләре, ясалма күн әйберләре һ.б.), полиграфия, азык-төлек сәнәгатьләре ширкәтләре бар, төзелеш материаллары да җитештерелә.

## Халык

Милләтләр (2010): руслар — 93,1 %, украиннар — 1,5 %.

## Идарә-җир төзелеше
Шәһәр 4 районга бүленгән:
* Идел аръягы районы
* Мәскәү районы
* Пролетар районы
* Үзәк районы

## Искәрмәләр

Төркем:Тверь
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Михаил Калинин хөрмәтенә аталган объектлар
Һоли

**Һоли** (Хинди телендә, f., होली, holī) Һинд дине традициясеннән килеп чыккан Һиндстанның Яз бәйрәме, ул Пхалгун Аеның (Февраль/Март) беренче тулы Ай көнендә бәйрәм ителә. Бу "буяулар бәйрәме" кимендә ике, Һиндстанның кайбер өлкәләрендә ун көнгә кадәр дәвам итә. 

*Һоли* дип бу бәйрәмне күбесенчә Төньяк Һиндстанда һәм Непалда атыйлар, башка җирләрдә бу бәйрәм башка исемнәр астында мәгълүм. Мәсьәлән, Махараштрада ул "Шимга" дип атала, Гоада "Шигмо", Мадхья-Прадешта "Фага", Көнбатыш Бенгалиядә һәм Ориядә "Дол Ятра". Көньякта бу бәйрәмне "Камадхана" дип атыйлар.

## Үткәрү һәм мәгънәсе
Һоли Һиндстанның иң борынгы бәйрәмнәрнең берсе. Тулы айдан соң биш көн *Рангапанчами* дип атала (Ранга = төс; Панчами = 5. Ай-кояш календарь Көне). Бу көндә барлык касталардан, җенес, яшь һәм иҗтимагый статуслардан кешеләр бәйрәмгә килә. Бу шаян үткәрелә һәм кешеләр бер-берсенә буяулы су һәм буяулы "Гулал" порошогын сибәләр. Барлык үзгәртүләргә карамастан хәзерге Һиндстан җәмгыятендә бу бәйрәмнең сакраль мәгънәсен беләләр, элегрәк буяулы порошоклар дәвалы чәчәкләр, тамырлар һәм үләннәрдән ясалган. Хәзерге заманада еш синтетик буяуларны кулланалар, алар зарарлы булырга мөмкин. 

Беренче көнне Саламнан Һолика җененең символы булган салам фигурны яндыралар. Бу Һолика җене турында төрле риваятьләр бар, шуларның берсендә сөйләнгәнчә:

Балачагында Хираньякашипу улын принц Прахладаны үзенә табынырга өндәгән, ләкин улы бары тик Вишну Ходаена табынуын дәвам иткән. Хәзер Патшасы үзенең улын үтерергә теләгән, ләкин Вишну Ходае гел аны саклаган. Ахыр чиктә патша үзенең уттан сакланган бертуган туташын бала белән утка керергә әмер биргән. Әмма ут баланы кызганган. Соңыннан кешеләр Һолики җенен бетерү символы буларак бу бәйрәмне үткәрә башлаганнар.

Һоли белән шулай ук Кришнаның балачагы һәм яшьлеге турындагы хикәяләр бәйләнгән.

Ул шулай ук буяулар бәйрәмен үзенең юлдашы Радха һәм башка көтүче кызлар белән үткәрә. Монда буяулар уенын Кришна тарафдарлары Кришна лилаларына тиңлиләр.

Яз бәйрәменең сөю характеры шулай ук "Камадхана" бәйрәмендә чагыла, моны Көньяк Һиндстан кешеләре бәйрәм итәләр. Риваятьтә әйтелгәнчә:
"Кайчандыр Сөю Ходае Кама Ходае Шива Ходаеның медитациясен бозырга теләгән. Әмма Шива Ходае ярсуы килеп аны үзенең өченче күзе белән яндырган. Әмма Кама хатынының Ратиның үтенече аны тынычландырган һәм ул аны янә исән иткән. Шуннан соң бу көн Сөю Ходае хөрмәтенә багышланган. 
Барлык бәйрәмнәр кебек Һоли үзенең мәгънәсе буенча бик катлаулы. Рухи дөньяда ул яхшылыкның начарлык өстеннән җиңүен аңлата. Икенче яктан, ул табигатьтә язның кыш өстеннән җиңүен аңлата, чөнки фестиваль табигатьнең чәчәк атуыннан башлана. Шулай ук кешеләр өчен тынычлык урнаштыру мөһим аспект булып тора, бу көнне иске бәхәсләрне бетерергә кирәк.
Еш Холи Бханг дип аталган интоксикантны кулланалар.

Иран традициясендә Һолига охшаш Нәүрүз бәйрәм үткәрелә. АКШ-та шулай ук Һоли кайчак Марди Грас белән бергә үткәрелә.
Һоли Дөньяның төрле төбәкләрендә коммерция чараларына яраша.

## Үткәрелү вакыты

## Сылтамалар
* Webseite mit vielen Fotos
* ''Holi – Das Fest der Farben.'' Indien Aktuell

Төркем:Һинд дине
Төркем:Дини бәйрәмнәр
Төркем:Һинд дине бәйрәмнәре
Aрмен Саркисян

**Армен Саркисян**, Армен Вардан улы Саркисян (*шулай ук* **Саргсян**) (, *[[1953 ел]]ның [[23 июнь|23 июне]], [[Әрмәнстан ССР]], [[Ереван]]*) — Әрмәнстан сәясәтчесе һәм дәүләт эшлеклесе, 2018―2022 елларда ― ил парламенты тарафыннан сайланган Әрмәнстан президенты. 1996-1997 елларда Әрмәнстан премьер-министры. 1992 елдан Әрмәнстанның Европа илләрендәге (*[[Бөекбритания]], [[Бенилюкс]], [[Европа берлеге]], [[Ватикан]]*) илчесе. Физика-математика фәннәре кандидаты.

## Тәрҗемәи хәле

1953 елның 23 июнендә Әрмәнстан ССР башкаласы Ереван шәһәрендә туган. «*Физик*» белгечлеге буенча Ереван дәүләт университетының физика факультетын (*[[1976 ел|1976]]*) һәм шул ук уку йортының аспирантурасын (*[[1978 ел|1978]]*) тәмамлаган. Физика-математика фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган. Инглиз телен камил белә.
	
## Хезмәт юлы
1979-1984 Ереван дәүләт университетының (ЕДУ) физика кафедрасы ассистенты.

1984-1985 Кембриҗ университеты (*[[Бөекбритания]]*) укытучысы.

1985-1992 ЕДУда: теоретик физика укытучысы, 1990-1992 елларда кафедра мөдире.

1992-1993 Ил президенты соравы буенча, Лондонда илчелек ача. Әрмәнстанның Бөекбританиядәге илчесе.

1993-1994 Әрмәнстанның Европада һәм Европа берлегендәге баш илчесе.

1995-1996 Әрмәнстанның Бельгиядәге, Ватикандагы, Люксембургтагы илчесе.

1996-1997 Әрмәнстан премьер-министры. Авыруы сәбәпле, хөкүмәт башлыгы вазифасыннан китә.

1998-2000 Әрмәнстанның Бөекбританиядәге махсус һәм вәкаләтле илчесе.

2000 елдан соң Eurasia House International PLC коммерцияле булмаган оешмасы президенты, «Ереван – минем мәхәббәтем» хәйрия фонды башлыгы, Knightsbridge Group директорлар шурасы рәисе, 2013 елдан Әрмәнстанның Дилижан шәһәрендәге халыкара мәктәпнең багучылар шурасы әгъзасы.

## 2018 елгы президент сайлаулары
2018 елның гыйнварында Әрмәнстан президенты Серж Саргсянның 2015 елда (*илне парламент республикасына әйләндерү буенча*) узган конституция реформасыннан соң беренче мәртәбә үтүче президент сайлауларында хакимияттәге Республика фиркасеннән кандидат булу тәкъдимен кабул итә.

2018 елның 2 мартында Әрмәнстанның Милли җыены (*парламент*) **101 : 90** уңай тавыш белән А. В. Саркисянны илнең (5нче) президенты итеп сайлый. Ул сайлауларда бердәнбер кандидат була.
## Вазифадан китүе
2022 елның 23 гыйнварыннан Армен Саркисян Әрмәнстан президенты вазифасыннан китүен белдерә 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2017 1нче дәрәҗә «Ватан алдындагы хезмәтләре өчен» ордены (*[[Әрмәнстан]]*)
*   Изге Бөек Григорий ордены (*[[Ватикан]]*)

## Сылтамалар
* Армен Саркисян. Әрмәнстан хөкүмәте сайты
* *Константин Фрумкин.*  Российский бизнес армянского экс-премьера Армена Саркисяна.  ko.ru, 12.08.2013

## Искәрмәләр


Төркем:Әрмәнстан президентлары
Төркем:Дәүләт башлыклары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:Ереван дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Илчеләр
Төркем:Дипломатлар
2-че Уфа ТЭЦ-ы

**М.С.Рәҗәпов исемендәге 2-че Уфа ТЭЦ-ы** (, )- Җылылык электр үзәге. Куәтлелеге буенча җөмһүрият ТЭЦ-лары арасында 1-нче һәм ДРЭС-тар арасында 2-нче урында тора. Составына казанлык, турбина, электр, химия, җылылык автоматикасы һәм үлчәүләр, техник хезмәтләндерү, төзәтү-төзелеш цехлары; химик-аналитик лабораториясе керә. 2013 елда 457 кеше эшләгән. Продукциясен кулланучылар – Уфа халкы һәм Уфа моторлар җитештерү берекмәсе. III-че класлы .

ТЭЦта җылылык энергиясе электр энергиясе белән бер вакытта эшләп чыгарыла (энергияне аерым җитештерү белән чагыштырганда җитештерү экономиясе 1,5—2 тапкыр арта).

## Тарих
*1936 елда Черниковкадын Инорс бистәсендә (хәзерге Уфаның Инорс бистәсе) Уфа йотлыгу заводы ТЭЦ-ы (хәзерге Уфа моторлар төзү җитештерү берләшмәсе) буларак нигез салына.
*1940 елда 1-че чираты файдалануга тапшырыла һәм Уфа энергия комбинатының 2-че Уфа ТЭЦ-ы дип үзгәртелә.
*1982 елдан бирле М.С.Рәҗәпов исеме бирелә
*1992 елдан алып "Башкирэнерго" ААҖ филиалы.
*2012 елдан бирле "Башкортстан генерацияләү компаниясе" ЯСЕ филиалы.

Предприятиелә Русиядә башлангыч тапкыр тоз кислотасында регенерацияләү белән химик тозсызландыру куаламас (1995), химик реагентлар файдаланмыйча төче су алу өчен сәгатенә 50 к җитештерүчәнлекле тиз кайнаучы парландыргыч (1999) индерелә. 2013 елда 117657,3 млн кВт•сәгать электр энергиясе эшләп чыгарыла һәм 169,7 млн Гкал җылылык энергиясе җибәрелә. Предприятие белән Рәҗәпов, Я.З.Төхвәтуллин һәм башка эшмәкәрлеге бәйле.

## Моны да карагыз
*1-че Уфа ТЭЦ-ы
*2-че Уфа ТЭЦ-ы
*3-нче Уфа ТЭЦ-ы
*4-че Уфа ТЭЦ-ы

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа ширкәтләре
Төркем:Интер РАО
1-че Уфа ТЭЦ-ы

**1-че Уфа ТЭЦ-ы**(, )- Җылылык электр үзәге.  Башкортстан генерацияләү компаниясе контрольдә, составында. ТЭЦта җылылык энергиясе электр энергиясе белән бер вакытта эшләп чыгарыла (энергияне аерым җитештерү белән чагыштырганда җитештерү экономиясе 1,5—2 тапкыр арта).
## Тарих
*1935 елда Черниковка эшчеләр касабасында (хәзерге Уфаның Черниковка бистәсе) Уфа крекинг заводы ТЭЦ-ы буларак нигез салына
*1938 елда 1-че чираты файдалануга тапшырыла
*1940 елда алып Уфа энергия комбинатының 1-че Уфа ТЭЦ-ы исеме бирелә
*1992 елда — "Башкирэнерго" ААҖ филиалы 
*2012 елда бирле Башкортстан генерацияләү компаниясе филиалы
*2013 елда җитештерү мәйданчыгы буларак 4-че ТЭЦ-ы составына керә.

Составына казанлык-турбина, электр, химия, технологик процеслар автоматлаштырылу идарә итү системасы, техник хезмәтләндерү, кече энергетика эксплуатациясе бар.

## Моны да карагыз
*1-че Уфа ТЭЦ-ы
*2-че Уфа ТЭЦ-ы
*3-нче Уфа ТЭЦ-ы
*4-че Уфа ТЭЦ-ы
*Затон ТЭЦ-ы

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа ширкәтләре
Төркем:Интер РАО
3-нче Уфа ТЭЦ-ы

**3-нче Уфа ТЭЦ-ы** (, )- Җылылык электр үзәге. Башкортстан генерацияләү компаниясе контрольдә, составында. Электр һәм җылылык энергиясен эшләп чыгара.

Составына казанлык, турбина, электр, химия, җылылык автоматикасы һәм үлчәүләр цехлары; төзәтү-төзелеш һәм сипләү участкалары керә. 2013 елда 292 кеше эшләгән. Продукциясен кулланучылар – Уфа халкы һәм предприятиеләр.

ТЭЦта җылылык энергиясе электр энергиясе белән бер вакытта эшләп чыгарыла (энергияне аерым җитештерү белән чагыштырганда җитештерү экономиясе 1,5—2 тапкыр арта).
## Тарих
*1947 елда Черниковкада (хәзерге Уфаның Черниковка бистәсе) нигез салына (илдәге башлангыч югары басымлы электр станцияләренең берсе)
*1951 елда 1-черт сафка индерелә
*1992 елда алып "Башкирэнерго" ААҖ филиалы
*2012 елда бирле "Башкортстан генерацияләү компаниясе" ЯСЕ филиалы

Предприятиелә тармакта тәүгеләрдән булып югары күкертле мазутлы аз һава калдыгы белән яндыруны тәэмин иткән югары куәтле газ-мазут горелкасы индерелә (60 нчы елда). 2013 елда оешма тарафыннан 39141 млн кВт•сәг электр энергиясе эшләп чыгарыла һәм 248,4 млн Гкал җылылык энергиясе җибәрелә.

## Моны да карагыз
*1-че Уфа ТЭЦ-ы
*2-че Уфа ТЭЦ-ы
*3-нче Уфа ТЭЦ-ы
*4-че Уфа ТЭЦ-ы
*Затон ТЭЦ-ы

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа ширкәтләре
Төркем:Интер РАО
4-че Уфа ТЭЦ-ы

**4-че Уфа ТЭЦ-ы** (, )- Җылылык электр үзәге. Башкортстан генерацияләү компаниясе филиалы. Электр һәм җылылык энергиясен эшләп чыгара.

Составына казанлык, турбина, электр, химия, технологик процеслар белән автоматлаштырылган идарә итү системасы, техник хезмәтләндерү, төзәтү-төзелеш цехлары; химик-аналитик лабораториясе; җитештерү мәйданчыгы (1-че Уфа ТЭЦ-ы ) керә.

2013 елда 649 кеше эшләгән.

Продукциясен кулланучылар – Уфа халкы һәм предприятеләре.

ТЭЦта җылылык энергиясе электр энергиясе белән бер вакытта эшләп чыгарыла (энергияне аерым җитештерү белән чагыштырганда җитештерү экономиясе 1,5—2 тапкыр арта).
## Тарих
1954 елда Черниковкада (хәзерге Уфаның Черниковка бистәсе) нигез салына, 1956 елда берничә чираты сафка кертелә, 1992 елда алып "Башкирэнерго" ААҖ филиалы (2012 елда бирле "Башкортстан генерацияләү компаниясе" ҖЧҖ филиалы). 4 нче Уфа ТЭЦ-ы БР-да беренче тапкыр кәрәзле тыгызлагычлар куеп диафрагмалар козырекларын модернизацияләү үткәрелә (1990-елларда). 2013 елда 111429,9 млн кВт•сәг электр энергиясе эшләп чыгарыла һәм 295,6 млн Гкал җылылык энергиясе җибәрелә.

## Моны да карагыз
*1-че Уфа ТЭЦ-ы
*2-че Уфа ТЭЦ-ы
*3-нче Уфа ТЭЦ-ы
*4-че Уфа ТЭЦ-ы
*Затон ТЭЦ-ы

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа ширкәтләре
Төркем:Интер РАО
Интер РАО ЕЭС

**Интер РАО ЕЭС** — Россия энергетик компаниясе. Россиянең иң эре компанияләр исемлегендә 26 урында булды (2012 ел).

Капитализация буенча Интер РАО ЕЭС Россия энергетик арасында алдынгы.

Интер РАО ЕЭС–та 2011 елда 47 мең кеше эшләде.
## Тарих
«Интер РАО ЕЭС» 1997 елда РАО «ЕЭС России» компаниясе дип ачыла. Интер РАО ЕЭСның тәүге максаты – халыкара базарында электроэнергияне сату булды.

2002 елдан компания электроэнергияне РАО «ЕЭС России» ойошмадан аерылып китеп үзе сата. Шушы елдан Ирекле ГРЭС-н арендага алып энергияны җитештерелә башлый.

2003 елда компанияне «Росэнергоатом» сатып ала.

«Интер РАО» 2005 елда түбәндәге актифларның хуҗасы була:
* «Станция Экибастуза ГРЭС-2», Казакъстан (акцияләрнең 50 %)
* , «Северо-Көнбатыш ТЭЦ» ААҖ (25 % + 1 акция)
* TGR Enerjiнең 70 %
* «Молдавская ГРЭС» ЯАҖнең 51 %
Бу елда Интер РАО ЕЭС Тажикстанда 1 нче Сәңтүдә ГЭС оештыра. 2006 елда компания «Электрические сети Армении»нең 100% акцияне ала.

## Хужалар
2012 елның майга Интер РАО ЕЭС-ң эре хуҗалары:
* «ФСК ЕЭС» — 19,95 %
* Россия — 14,79 %
* «Норильск никеле» — 14,19 %
* «Росатом» — 13,42 %
* «„Интер РАО“ Сума» ( «Интер РАО ЕЭС» составында компания) — 9,25 %
* «РусГидро» — 5,28 %

"' Россия генерация активлары "'

"' Чит ил генерация активлары "'


Файл:North-West CHP power station2.jpg|Төнъяк-көнбатыш ТЭЦ
Файл:INTER RAO MICEX APR2013.png |ИНТЕР РАО ЕЭС акциялары 2013 елның март-апрельда үзгәрешле япон шәмнәре белән күрсәтү
Файл:Metsamor aerien.jpg|Әрмән АЭС


Интер РАО ЕЭС шулай ук Әрмән АЭС белән идарә итә. Аның куәте 815 МВт.

Интер РАО ЕЭС Финляндияга, Литвага һәм Беларусьда энергияне сата. Грузиядан һәм Казагстаннан 3 млрд кВт*ч энергияны Россиягә импортлый.

Интер РАО ЕЭС-ң чит илдә сала бүлекчеләр-компанияләр:
* RAO Nordic Oy (Финляндия)
* TGR Enerji (Төркия)
* INTER RAO Lietuva (Литва)
* «Восточная энергетическая компания» Россиядән энергияны Кытайга сата

Интер РАО ЕЭС-ң составында күп компаниялар эчке базарда энергия сата:

## Сылтамалар
* рәсми сайт 
* «Интер РАО» Google Finance сайтта
## Искәрмәләр

Төркем:Интер РАО
Башкортстан генерацияләү компаниясе

**Башкортстан генерацияләү компаниясе** (, ) — Русиянең төбәк энергетик компаниясе, Интер РАО ЕЭС составында. Директор - Симановский Александр Александрович.
## Хәзерге торышы

«Башкортстан генерацияләү компаниясе» «Башкортстан җылылык бүлү челтәрләре» («БашРТС» ЯСЫЙ) ваплылыгы тар җәмгыйәтенең һәм башка кыз предприятиеларның эшләре белән идарә итә һәм көйли.

Аның составында Башкортстан Республикасында урнашкан 18 эре һәм кече электр станцияләре. Оешма электр энергиясе белән Башкортстан Республикасы һәм күрше төбәкләр предприятиеләрен һәм халкын, ә җылылык энергиясе белән — Башкортстанның сигезле кала предприятиеләрен һәм халкын тәэмин итә.

Компания электр станцияләренең гомуми егәрлеге — 4005,6 МВт., гомуми җылылык егәрлеге — 8349,8 Гкал/сәг (2017), «БашРТС» ваплылыгы тар җәмгыйәтенең җылылык бүлү челтәрләре озынлыгы 1480 км. "Башкортстан генерацияләү компаниясе"ның тулай активлары 2015 елның 31 мартына дию 36,8 миллиард сум тәшкил иткән.

Җылылык һәм электрик энергиясы Карман ГРЭС ы (1831,1 МВт., 204 Гкал/сәг), Уфа ТЭЦ-1 (77,74 МВт, 685,8 Гкал/сәг), Уфа ТЭЦ-2 (519 МВт., 1528 Гкал/сәг), Уфа ТЭЦ-3 (95 МВт, 992,8 Гкал/сәг), Уфа ТЭЦ-4 (270 МВт, 792 Гкал/сәг), Салават ТЭЦ ы (180 МВт., 526 Гкал/сәг), Стәрлетамак ТЭЦ ы (320 МВт., 1539 Гкал/сәг), Яңа Стәрлетамак ТЭЦ ы (МВт 255., 1511,2 Гкал/сәг), Уфа янындагы ТЭЦ (210 МВт., 447 Гкал/сәг), Җаек аръягындагы ТЭЦ ы (17,444 МВт., 28,44 Гкал/сәг), ГТЭС «Сибай» (16 МВт., 95,54 Гкал/сәг), Павловка ГЭС ы (166,4 МВт), Йомагуҗа ГЭС Ы (45 МВт.), «Төпкилде» (2,2 МВт), шулай ук берничә кече һәм микро-ГЭС-ларда эшләнә.

Башкортстан Республикасындагы компания составында бар дөньяда күпчелек тәшкил иткән электр энергиясе җитештерү төрләре — ГРЭС-тар, ТЭЦ, ЕЭС (җил электр станциясе), ГЭС, шул исәптән берничә кече һәм микро-ГЭС-тар бар .

«Башкортстан генерацияләү компаниясе» ГРЭС ягулык балансы: табигый газ — 97,73 %, күмер — 1,98 процент, мазут — 0,29 %.

### Гидроэлектростанцияләр

* Карман ГРЭС (1 800 МВт);

### Җылылык электр үзәкләре
#1-че Уфа ТЭЦ-ы
#2-че Уфа ТЭЦ-ы
#3-нче Уфа ТЭЦ-ы
#4-че Уфа ТЭЦ-ы
#Затон ТЭЦ-ы
#Уфа янәшәдә ТЭЦ-ы
#Салават ТЭЦ ы (245 МВт);
#Стәрлетамак ҖЭҮ;
#Яңа Стәрлетамак ҖЭҮ;
#Күмертау ТЭЦ ы;
#Зауральская ТЭЦы;

### Башка электростанцияләр
* дүрт газотурбин мини ТЭЦ-лар:
** Ишембай ГТУ
** ГТУ «Шигали»;
** ГТУ «Агидель»
** ГТУ «Шакша»
* газопоршеньле мини-ТЭЦлар:
** ГПА «Красноусольск»;
** ГПА «Янгантау»;
** ГПА «Юматово»;
** ГПА «Ассы»;
* ике гидроэлектростанцияләр:
** Павловская ГЭС (166,4 МВт, 590 млн кВт•ч в год);
** Йомагужа гидроэлектростанциясе (45,0 МВт, 150 млн кВт•ч в год);
* кече ГЭС-лар
** Лакская ГЭС;
** Мечетлинская ГЭС;
** Дәүләкән ГЭС;
** Абдулкаримова ГЭС;
** Аналыкка микрос;
** Микрос Авзян;
** Микрос Уян;
** Микрос Кага;
* Төпкилде ҖЭС.

## Моны да карагыз
## Тышкы сылтамалар
*
## Искәрмәләр

Төркем:Интер РАО
Миләүшә төсе

**Миләүшә төсе** (*зәңгәр-шәмәхә*, , ) — зәңгәр һәм шәмәхә арасында төс. Спектрда миләүшә төсе диапазоны — 420–450 нм.

RYB моделендә зәңгәр (*blue*) һәм шәмәхә (*violet/purple*) төсләр арасында өченчел төс булып тора.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Удмуртия (мәгънәләр)

**Удмуртия**:
* Удмуртия — Удмуртия Республикасы. 
* «Удмуртия» — телекомпания (*[[Ижау]]*).
* «Удмуртия» — нәшрият (*[[Ижау]]*).

## <small>Моны да карагыз</small>
* «Удмурт дунне» — газета. 1943—1992 елларда  «Советской Удмуртия».
Затон ТЭЦ-ы

**Затон ТЭЦ-ы** яки **5-че Уфа ТЭЦ-ы** (, )- Уфада Җылылык электр үзәге. Башкортстан генерацияләү компаниясе филиалы . Электр һәм җылылык энергиясен эшләп чыгара.

Продукциясен кулланучылар – Уфа халкы һәм предприятеләре.

2018 елда 13-че мартта файдалануга тапшырыла .

## Моны да карагыз
*1-че Уфа ТЭЦ-ы
*2-че Уфа ТЭЦ-ы
*3-нче Уфа ТЭЦ-ы
*4-че Уфа ТЭЦ-ы
*Затон ТЭЦ-ы

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа ширкәтләре