open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Австриялеләр

**Австриялеләр** () — һинд-аурупа телләренең герман телләр төркеменә кергән халык. Австриянең төп халкы.

Алман телендә сөйләшәләр. Халык саны — якынча 7,5 млн кеше.

## Сылтамалар

* Austrian Culture 

Төркем:Европа халыклары
Төркем:Австрия халыклары
Төркем:Алмания халыклары
Сириус

**Си́риус** (; Зур Эт α, Зур Эт альфасы) — күк йөзенең иң якты йолдызы, Зур Эт йолдызлыгына керә. Иң төньяктагыдан тыш аны Җирнең төрле өлкәләреннән күрергә була. Сириус Кояш системасыннан 8,6 яктылык елы ераклыкта урнашкан һәм иң якын йолдызларның берсе.

## Тикшеренүләр тарихы
1844 елда Ф. Бессель Сириусның куш йолдыз булуын әйтә. 1862 елда А. Кларк йолдыз-иптәшне ача, ул Сириус B исемене ала. Күренүчән йолдызны кайвакыт Сириус A дип атыйлар. Ике йолдыз гомуми масса үзәге тирәсендә 50 ел эчендә әйләнеп чыгалар. 1915 елда Маунт-Вильсон обсерваториясе астрономнлары Сириус B ак кәрлә булуын ачалар. 

## Йолдыз тарихы
Сириусның яше хәзерге тикшеренүләр буенча якынча 230 млн. ел (200 дән 300 млн. елга кадәр) тәшкил итә. Әүвәл Сириус ике зур A спектр сыйныфылы күк йолдыздан гыйбарәт була. Беренче әгъзаның массасы Кояшныкы 5 масса, ә икенченең — 2 масса тәшкил иткән (Сириус B һәм Сириус A). Аннары көчлерәк һәм массалырак әгъза Сириус B янып бетә һәм ак кәрләгә әверелә. Хәзер исә Сириус A массасы Кояшныкыннан ике тапкыр зуррак, Сириус В — бераз кимрәк.

## Йолдызның төп хасиятләре
Сириус −1,47 йолдызча зурлыктагы Зур Эт йолдызлыгының иң якты йолдызы. Төньяк ярымшарда ул Кышкы өчпочмак түбәсе булып тора (аның башка түбәләре — якты Бителҗәүза һәм Прокион). Сириусның күренмә зурлыгы аның якын ераклыкта урнашуы сәбәпле беренче урында тора. Сириус бездән 8,6 яктылык елы ераклыкта тора. Сириуска иң якын система — Процион, ул аңардан 5,24 яктылык елы ераклыкта тора. Хәзерге вакытта Сириус Кояш системасына 7,6 км/с тизлек белән якынлаша.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Зур Эт йолдызлыгы
Әбу Зәрр әл-Гыйфари

**Әбу Зәрр әл-Гыйфари** (; ? - һ. 32, 651 ел) Мөхәммәд галәйһиссәләмнең билгеле сәхабәләренең берсе. Чын исеме:**Җундуб ибне Җәнада**.

Әбу Зәрр Мәккәдән ерак түгел булган Ваддан үзәнлегендәге Гыйфар кабиләсеннән була. Әлеге кабилә вәкилләре җирләреннән үтүче кәрваннардан ясак җыю белән шөгыльләнгәннәр.

Әбу Зәрр исламга кадәр үк потларга табынудан баш тарта, ә бераллалыкка өндәүче пәйгамбәр килгәнен ишеткәч, энесе Әнисне аның янына дине турында белешергә җибәрә, ә аннары үзе Мәккәгә килә, ләкин беркемгә дә шәһәргә килү максатын әйтми. Ул Мөхәмәмәд галәйһиссәләмне Кәгъбә янында көтә. 3 төнне Әбу Зәрр Гали ибне Әбү Талиб йортында үткәрә, ә аңа шәһәргә килү сәбәбәен әйткәч, Гали аны Мөхәммәд галәйһиссәләм янына алып бара. Әбү Зәрр Мөхәммәд галәйһиссәләмне "Әссәләмү галәйкүм" дип сәләмләгән беренче кеше була, шуннан соң бу сәләмләү киң тарала. Әбү Зәрр, бераз Мәккәдә торгач, кире кабиләсенә кайтып, аларны исламга чакыра башлый. Кабиләсенең күп өлеше аңа иярә, ә калган өлеше, Мәккәне ачудан соң, ислам динен кабул итә.

Чокыр сугышыннан соң, Әбү Зәрр Мәдинәгә күчә. Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменнән соң, ул шам җирләренә китә, анда Әбу Бәкер һәм Гомәр хәлифә булган вакытта яши. Госман, хәлиф итеп сайлангач, аны Мәдинәгә чакыра, ә бераздан шәһәр янындагы әр-Рабзә авылына җибәрә.

Әбү Зәрр һ. 32 елда вафат була.

## Сылтамалар
* ӘБҮ ЗАРР ӘЛ-ГИФАРИ (тат.)
* АБУ ЗАРР АЛЬ-ГИФАРИ (рус.)
* Ислам энциклопедия сүзлеге 

Төркем:Сәхабәләр
Джеймс Кэмерон

**Джеймс Кэ́мерон** (сирәк *Джеймс Ка́мерон*, ; , Капускасинг, , Канада) — Канада кинорежиссёры, сценаристы, продюсеры. Ике иң зур фильм төшергән: 11 «Оскар» премиясе алган «Титаник» (1997), 3 «Оскар» премиясе алган «Аватар». Шулай ук Терминаторны да ул уйлап чыгарган. TED конференциясендә чыгыш ясаганы бар.

Төркем:«Оскар» премиясе лауреатлары
Төркем:«Сатурн» премиясе лауреатлары
Төркем:«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Төркем:Аватар
Әдәбият

[thumb|right|300px|Иске [китаплар]]
right|300px|thumb|Татар китаплар
**Әдәбият** (,  сүзеннән) – киң мәгънәдә теләсә нинди язма текстлар. Бу термин киң кулланыла һәм еш кына тулысынча аңлашылып бетмәскә мөмкин, ул китап (әсәр) эчтәлегенә бәйле рәвештә төрле мәгънәгә ия.

## Әдәбият төрләре
# Нәфис әдәбият
# Фәнни һәм фәнни-популяр әдәбият
# Белешмә әдәбият
# Уку әдәбияты
# Техник әдәбият

## Шулай ук карагыз
* Әдәби тел
* Викикитап
* Викиөземтә
* Китапханә
* Электрон китап
* Электрон китапханә
* Татар әдәбияты

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әдәбият
Иң якты йолдызлар исемлеге

Исемлектә Җирдән күренеп торган күренмә йолдызча зурлык буенча иң якты йолдызлар китерделәр. Катлаулы йолдызлар өчен тулы йолдызча зурлык бирелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 300 иң якты йолдыз исемлеге  (данные на основе первоначальной версии каталога «Hipparcos» 1997 года)
* 26 иң якты йолдыз   (1989 елдагы мәгълүматлар)

## Моны да карагыз
* Иң якын йолдызлар исемлеге
* Иң эре йолдызлар исемлеге
* Йолдызлыклар буенча йолдызлар исемлеге
* Йолдызча зурлык

Төркем:ЙолдызларТөркем:Исемлекләр:Фән
Тирасполь

**Тирасполь** ( (Тираспол), ) - көньяк-көнчыгыш Аурупада, Днестр елгасының сул ягындагы урнашкан шәһәр. Приднестровье Молдован Җөмһүриятенең башкаласы, Молдавиядә халык саны буенча икенче урында. 
## Исем
Шәһәр аталышы грек *Tyras* (Днестр) һәм *polis* (шәһәр) сүзләреннән кушылып ясаган. 
## География
Шәһәр Днестр елгасында, Әдистән 105 километр ераклыкта, Кишенәүдән 75 километр ераклыкта урнашкан.
### Климат



## Галерея

image:Presidentiraspol.jpg|Тираспольдәге парламент йорты

image:Sheriff stadium.jpg|Стадион

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
Мәкаләи махсуса

**«Мәкаләи махсуса»** () - Габдулла Тукайның 1912 елда язылган мәкаләсе.
## Тарих
Мәкалә «Ялт-Йолт» журналының 1912 ел 40 нчы (1 июль)  санында «Хакыйрь Шүрәле» имзасы белән басылган; ахырга *«Тройски, [[20 май]], [[1912 ел|1912 сәнә]]»* дип куелган. Икенче кисәгенең I-V бүлекләре журналның шул ук елгы 41 (15 июль) санында «Сәяхәте көбралар ясаучы Шүрәле»  имзасы белән, VI-IX бүлекләре 45 нче (5 ноябрь) санында «Шүрәле» имзасы белән басылган. Беренче тапкыр Тукай әсәрләренең «Яңалиф» басмасының 3 нче томына (1931) кертелгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Тукай прозасы
Төркем:Тукай публицистикасы
Биләл ибне Рабәх

**Биләл ибне Рабәх әл-Хәбәши** (гарәп. بلال بن رباحة الحبشي; ? - һ. 20/641 ел) - Мөхәммәд галәйһисәләмнең билгеле сәхабәсе, аның мөәзине. Иң беренче ислам кабул итүчеләрнең берсе.

Биләл Хәбәшстаннан була. Әтисенең исеме - Рабәх, әнисе - Хамәмә. Биләл корәеш башлыкларының берсе Умәйә бин Хәләфнең колы була. Биләл ислам кабул иткәч, хуҗасы аны бик каты җәберли башлый. Әбу Бәкер аны сатып алып Умәйәдән коткара, һәм иреккә җибәрә.

Биләл башка мөселманнар белән Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Ул анда исламның беренче мөәзиненә әйләнә. Бу вазифаны аңа пәйгамбәр галәйһиссәләм үзе йөкли. Биләл Мәдинә чорында мөселманнарның барлык сугышларында да катнаша.

Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменнән соң, Әбү Бәкер һәм Гомәр идарә иткән чорда Сүриядә яши, византиялеләргә каршы сугышта катнаша. Кодысны алгач, хәлифә Гомәр белән шәһәргә керә.

Һ. 20 елда Биләл Сүриядә 60 яшендә вафат була.

Төркем:Сәхабәләр
Җәбир ибне Габдуллаһ

**Җәбир ибне Габдуллаһ** (; ? - һ. 77, 696 ел)- Мөхәммәд пәйгамбәрнең сәхабәләренең берсе. 

Җәбир Мәдинәдә туа. Хәзрәҗ кабиләсеннән була. Җәбирнең әтисе ислам кабул итә һәм Өхед сугышында үлә. Җәбир Мөхәммәд пәйгамбәр вакытында 19 сугышта катнаша. 

Җәбир билгеле хәдис тапшыручы, ул 1540 хәдис тапшыра. Җәбир Пәйгамбәр мәчетендә белем биргән. Ул һ. 77 елда 95 яшендә вафат була. Аның Мәдинәдә вафат булган соңгы сәхабә икәнлеге турында хәбәр бар.

## Чыганаклар
*Ислам энциклопедия сүзлеге 

Төркем:Сәхабәләр
Euronews

**EuroNews** (инглизчәдән — *Европа хәбәрләре*, рәсми француз атамасы — *la Chaîne Européenne Multilingue d’Information euronews*) — тәүлек буена 24 сәгать эшләүче Европа мәгълүмати телеканалы. Дөнья вакыйгалар видеотасмасын 10 тел комментарийлары белән бирә. Барлыгы 150 илдә карала (кабель, иярчен һәм эфир тапшыру).

1992 елда, Гыйрактагы сугышны нейтраль булмаган караш белән тапшыру вакытында, Европаның үзенең мәгълүмати каналын булдыру карар ителгән. Телевизион тапшыру 1993 елның 1 гыйнварында башлана.

## Тапшыру телләре
2010 ел халәте буенча Евроньюс 10 телдә даими тапшырулар алып бара:
* 1993 елның 1 гыйнварыннан: инглиз, француз, испан, алман, итальян.
* 1999 елда алтынчы тел өстәлгән: португаль.
* 2001 ел сентябреннән: рус.
* 2008 елдан: гарәп.
* 2010 елдан: төрек һәм фарсы.

Шулай ук украин һәм румын телләрендә кыска хәбәрләр чыгарылышлары бар.

## No Comment Tv
No Comment рубрикасы — каналның бренды. Аның кысаларында «үз үзе өчен сөйләгән» кыска роликлар чыга.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  
* Рәсми сайт  
* Youtube.com сайтында EuroNews агымы

Төркем:Рус телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Инглиз телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Франсуз телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Итальян телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Төрек телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Испан телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Алман телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Португал телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Фарсы телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Украин телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Румын телендә эшләүче телеканаллар
Нәҗип Мәхфүз

**Нәҗип Мәхфүз** ( 
1911 елның 11 декабре, Каһирә — 2006 елның 30 августы, Каһирә) — киң билгеле Мисыр язучы-романисты, драматург, сценарист. 1988 елгы Әдәбият буенча Нобель премиясе лауреаты.
## Биография
Нәҗип Мәхфуз 1911 елда Каһирәдә, түрә гаиләсендә туа. Ул Каһирә университетында фәлсәфә һәм әдәбиятны өйрәнә, 1934 елда университетның фәлсәфә факультетын тәмамлый.

1972 елга кадәр дәүләт хезмәтендә була, башта министрлыкта (Ministry of Mortmain Endowments) эшли, аннары Сәнгатьләр бюросының цензура буенча директоры, Кино Фонды директоры һәм ахырда Мәдәният министрлыгының мәдәният эшләре буенча консультанты булып тора.

Мисырлылар санавынча, Нәҗип Мәхфуз либераль автор була һәм аның китаплары исламчыларга ошамаган. 1994 елда язучыга пычак белән фанатик һөҗүм итә һәм аны нык яралый. Бу хәлдән соң Мәхфузнең сәламәтлеге нык какшый, ләкин ул язуын дәвам итә 2006 елның июлендә Мәхфузне хастаханәгә салалар һәм ул үлеменә кадәр шунда ята.

Нәҗип Мәхфуз 2006 елның 30 августында вафат булды.
## Иҗат
Нәҗип Мәхфүзнең беренче әсәрләрендә гадәти милли кыйммәтләр сурәтләнә. Аларны «Әл-мәҗәллә әл-җәдидә» журналында аның мөхәрире Сәләмә Муса нәшер итә. Муса яшь Мәхфүзкә көчле йогынты ясый һәм аңа язуын дәвам итәргә тәкъдим итә.

Беренче новеллалар җыентыгы (Акылсызлык җиле) 1938 елда нәшер ителә. Моннан соң фиргавеннәр чорына багышланган, романтик тарихи романнар языла.

Европа әдәбият сөючеләренә Мәхфүз 1950-еллар ахырында, аның «Каһирә трилогиясе» («Бәйн әл-Касрейн», «Кәср әш-Шөүк» һәм «әс-Суккарийә») нәшер ителгәч таныла. Каһирә гаиләсенең өч буын тормышын тасвирлап, язучы Мисыр тарихының социаль һәм сәяси вакыйгаларын ачып бирә.

1960-елларда Мәхфуз иҗатында үзгәрешләр була. Ул кече формаларга (хикәя) тартыла һәм әсәрләрендә күп урынны билгегә (символга) калдыра. Кеше үзен ялгыз итеп тоя торган җәмгыятьнең эволюциясе китереп чыгарган һәрдаим борчылу һәм газап чигү авторның «Карак һәм эт» (1961), «Иләһ яктылыгы» (1963), «Бытбылдык һәм көз» (1964), «Юл» (1964), «Фәкыйрь» (1965), «Нил янында гәпләшү» (1966), «Баллы ай» (1971) кебек әсәрләрендә чагыла.

Нәҗип Мәхфүз якынча 50 роман һәм повесть, 100 дән артык хикәя язган.

Язучының соңгы китабы 2005 елда нәшер ителә: ул үлемнән соң тормыш турында хикәяләр җыентыгы «Җиденче күк» була.

1988 елда Нәҗип Мәхфүзкә «реализм һәм бөтен кешелек өчен әһәмиятле гарәп хикәяләренең төсмер байлыгы өчен» Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе тапшырыла.

Романнарның яртысыннан артыгы экранизацияләнгән. Фильмнар гарәп дөньясында бик популяр.

Каһирәдәге Мөхәндисин районында аңа бронзадан ясалган һәйкәл куелган.
## Сылтамалар
* Нәҗип Мәхфузның биографиясе һәм сурәте 
* Нәҗип Мәхфузның биографиясе  
* Произведения Нагиба Махфуза для чтения и скачивания  
* Мошков китапханәсе Мәхфуз турында 
* Мәхфуз Нобель комитеты сайтында 
* Энциклопедия «Кругосвет» о Махфузе  
* Нагиб Махфуз. Шахразада (сборник рассказов)  

Төркем:Гарәп язучылары
Төркем:Мисыр язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:XXI гасыр язучылары
Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Монархия

**Мона́рхия** (,  — «хакимиятнең бер кулда булуы»:  — «бер, бердәм» һәм  — «идарә, хакимият») — дәүләтнең бөтен югары идарә итү хокукы бер кешедә - монархта (ханда, кыйралда, царьдә, императорда, герцогда, эрцгерцогда, солтанда, эмирда) булуы һәм ул хокук нәсел буенча бирелү хас булган дәүләт белән идарә итү формасы.

Тарихта, патшалык төрле шартлар аркасында барлыкка килергә мөмкин. Ул кабилә башыннан үсеп чыгарга мөмкин, бу очракта патшалар (монархлар) титулы нәселдән-нәселгә күчә. Нәтиҗәдә нәсел династияләре яки "өйләр" барлыкка килә, бигрәк тә җитәкче акыллы һәм кабилә белән идарә итәргә сәләтле булганда. Шулай ук патшалык җирле җәмәгатькә каршы үтеп керүче төркем тарафыннан көч акты кулланганнан соң һәм җәмәгатьнең хокукларың традицияләр өстеннән узурпациясе соң барлыкка килергә мөмкин. Узурпаторлар төркеменең җитәкчесе еш үзен патша дип игълан итә.

Концепция шулай ук үзгәртелешләргә дучар булып, конституцион монархиядә чагылыш тапкан. Бу очракта патша титулы күбесенчә церемониаль булып кала, аның сәяси көче я бөтенләй булмый, я бик чикләнгән була.

Хәзерге вакытта, дөньяның 44 дәүләтен монарх җитәкли. Абсолют монархлар Бруней, Оман, Катар, Согуд Гарәбстаны, Свазиленд һәм Ватикан белән идарә итә.

Төркем:Монархия
Төркем:Дәүләт формалары
Төркем:Политология
Ахирнәр

**Ахирнәр** ( *ахир ән-нәһр* — «елганың ахыры»; Эридан *α*, Эридан альфасы, *α* Eri) — Эридан йолдызлыгының +0,5 йолдызча зурлыктагы иң якты йолдызы һәм яктырыш буенча күк йөзендә тугызынчы урында тора. Йолдызлыкның көньяк кырыенда урнаша.

## Физик хасиятләр
 
Ахирнәр — якты күк йолдыз, аның массасы 6–8 Кояшныкына тигез. Ул Кояштан меңәр тапкыр яктырак һәм Кояш системасыннан якынча 144 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Якты йолдызлардан Ахирнәр — иң аз йомры. Ул үз күчәре тирәсендә бик тиз әйләнә, шуңа күрә аны ямьшәйтә һәм аның экватор диаметры котып диаметрыннан 50 % артыграк.

## Тарих
Клавдий Птолемей дәверендә Эридан *θ* «Елганың» иң ахыргы йолдыз булган, чөнки калган йолдызлар офыктан калкмаганнар һәм грек утрауларында күзәтә алмаганнар. Хәзерге вакытта исә «Елганың ахыры» Эридан *α* йолдызында урнаша, ә Эридан *θ* Акамәр ( *ахир ән-нәһр*; ) исемене йөртелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Эридан йолдызлыгы
Сүрия (мәгънәләр)

* **[[Сүрия]]** — Азиядә урнашкан дәүләт.
* **[[Сириус|Сүрия]]** — Сириус йолдызының атамасы.
Гаммәр ибне Ясир

**Гаммәр ибне Я`сир** (гарәп.عمار بن ياسر;?-һ. 37, 658 ел)- Мөхәммәд галәйһиссәләмнең билгеле сәхабәсе.

Гаммәрнең әтисе Йәмәннән була, ә аннары Мәккәгә күчә, Гаммәр шунда туа. Гаммәр ислам кабул итә. Аның белән бергә әти-әнисе дә ислам кабул итәләр. Беренче мөселманнарның күбесе кебек үк, Гаммәрнең гаиләсе дә җәберләүләргә бучар була. Аның әтисе Мәккә кешесе булмаганга, ә әнисе хезмәтче булу сәбәпле, аларның хәле башка мөселманнарныкына карганда авыррак була. Мәккәлеләр, аларны исламнан баш тарттырырга теләп, бик каты җәзалыйлар, һәм, нәтиҗәдә, Гаммәрнең әти-әнисе үтерелә. Сүмәйә - Гаммәрнең әнисе Исламдагы беренче шәһит санала.

Гаммәр беренчеләрдән булып Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Ул анда ислам дәүләтенең ныгуына үз өлешен кертә, дошманнар белән Бәдердән Табукка хәтле барлык сугышларда катнаша.

Әбу Бәкер хәлифәлеге чорында Йәмәмәдә баш күтәрүчеләргә каршы сугыша. Икенче хәлиф Гомәр аны Куфә идарәчесе итеп билгели. Бу вазифаны ике ел башкара, аннары аны Әбу Муса ал-Әшгари алыштыра. 
Госман хәлифә булганда, аның якын кешеләренең берсе була.

Гаммәр Сиффин сугышында үтерелә.

## Чыганаклар
* Ислам энциклопедия сүзлеге 

Төркем:Сәхабәләр
Ацтеклар

**Ацтеклар** - Мексикада яшәүче, бигрәк тә науатль теле туган теле булган халык. *Ацтек* (*Ацтекатль*) науатль телендә «берәү Ацтланнан» дигәнне аңлата. Ацтлан - шул вакытның науатль телендә сөйләшүче халык мәдәнияте өчен мифологик урын.

Ацтеклар цивилизациясе XIV - XVI гасырларда, Месоамерика хронологиясендә соңгы пост-классик периодында Урта Американың шактый зур өлешен биләп торган.

Мехикаларның ышанулары буенча Мехико-Теночтитлан күл уртасындагы утрауда, Ацтланда урнашкан, һәм аның халкы ацтекатль дип аталган. Моннан ацтек сүзе килеп чыккан. Еш кына "ацтек" төшенчәсе Теночтитлан (хәзерге вакытта Мехико шәһәре урынында) Мехика кешеләрен аңлата.

Кайвакыт төшенчә шулай ук Теночтитланның ике мөһим шәһәр-дәүләтен - Тешкокодагы Аколюа һәм Тлакопандаг Тепанекны үз эченә ала, бу шәһәрләр бөтенесе бергә ацтекларның өчлек альянсын - "Ацтек империясен" тәшкил иткән.

13-нче гасырдан башлап, Мехико Үзәне Ацтек цивилизациясенең йөрәге булып торган: монда Тешкоко Күлендәге утрауларда ацтекларның өчлек альянсының башкаласы Теночтитлан урнашкан. Өчлек альянсының сәяси гегемониясе Мехико үзәненнән бик ерак җирләргә кадәр җиткән.

Халык какао эчемлеген яраткан, шуннан тыш какаоны төрле ризыклар ясауда кулланган. Ацтекларда акча ролен дә какао орлыклары үтәгәне билгеле. Хәтта акчаны ялганлап җирдән, яки балчыктан ясау очраклары да булган. Мисал өчен: бер корбан өчен «сыйфатлы» колның бөясе 4000 какао орлыгы булган.

1521 елда, Эрнан Кортес күп санлы науатль телендә сөйләшүче союздашлары белән бергә, Теночтитланны яулап ала һәм ацтек өчлек альянсын тар-мар итә. Ацтекларның башкалалары урынында яңа шәһәргә - Мехикога нигез салына.

## Чыганаклар
* Какао Месоамерика индейцлары мәдәниятендә 

## Сылтамалар
* Aztecs at Mexicolore : даими яңартыла торган җитди барлык буын өйрәнүчеләр өчен махсус ацтекларга багышланган уку-укыту сайты.
* Aztecs / Nahuatl / Tenochtitlan: 
* http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/mxpoprev/table2.htm 
* Pre-columbian Aztec Collection : ацтек эш һәм сугыш кораллары фотосурәтләре


Төркем:Урта Америка индейцлары
Төркем:Мексика халыклары
Днестр буе Молдавия Республикасы

**Днестр буе Молдован Республикасы** (, , ), **Днестр буе** яки **Транснистрия** (, ) — көньяк-көнчыгыш Европада урнашкан танылмаган дәүләт. Рәсми мәгълүмәт буенча дәүләт Молдавия территориясендә урнаша.

Башкаласы - Тирасполь шәһәре.

## Дин
;Православие
;Яһүд дине
;Ислам
* Днестр буе Молдавия Республикасында ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Танылмаган дәүләтләр
Төркем:Әлифба буенча дәүләтләр
Төркем:Көнчыгыш Европа илләре
Төркем:Днестр буе Молдавия Республикасы
Сәгъд ибн Әби Вәккас

**Сәгъд ибн Әби Вәккас** (;? - һ. 55, 675 ел) - Мөхәммәд пәйгамбәрнең якын сәхабәсе, исән вакытында ук җәннәт вәгъдә ителгән ун сәхабәнең берсе, Хәлифәтнең гаскәр башлыгы һәм дәүләт эшлеклесе.

Сәгъд беренчеләрдән булып ислам кабул итә, аңа бу вакытта 17 яшь була.

Мөселманнар белән бергә Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Бәдер, Өхед, Хәндәк һәм башка сугышларда катнаша.

Әбү Бәкер һәм Гомәр хәлифәлеге чорында Хәлифәтне ныгытуда катнаша. Византия һәм Иранга каршы сугышларда гаскәр башлыгы вазифасын били. Аның җитәкчелегендә Кадиссия сугышында мөселманнар фарсыларны җиңәләр.

Гомәр аны үзеннән соң хәлифәлеккә алты кандидатның берсе итеп калдыра, ләкин шурада Госман хәлифә итеп сайлана. Госман идарә иткән чорда Сәгъд Куфә идарәчесе булып билгеләнә, ә аннары Госман аның урынына башканы билгели.

Хәлифәттәге фетнә вакытында сәяси роль уйнамаган.

Сәгъд һ. 55 елда вафат була.

## Чыганаклар

* Ислам энциклопедия сүзлеге 

Төркем:Сәхабәләр
Газараэ

**Газараэ** ( *әл-‘әҙара’* — «гыйффәтле кызлар»; Зур Эт *ε*, Зур Эт эпсилоны, *ε* CMa) — Зур Эт йолдызлыгының куш йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +1,51 тәшкил итә һәм ул Җирдән 430 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Иң яхшы күренүчәнлек шартлары кышын була. Россиянең көньяк өлкәләрендә күренә.

## Йолдыз системасы
**Газараэ A** — +1,5 күренмә йолдызча зурлыктагы B2 спектр сыйныфылы күк зур йолдыз. Аның өслегенең температурасы 25&nbsp;000 К тәшкил итә, ә яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 20&nbsp;000 тапкыр артыграк. Аның массасы 10 Кояшныкына тигез. Бу йолдыз ультрашәмәхә нурланышның көчле чыганагы.

**Газараэ B** — +7,5 йолдызча зурлыктагы йолдыз, A йолдыздан 7,5 почмакча секунд ераклыкта тора.

## Тарих һәм исемнәр
Әл-Әхсаси әл-Мөвәккыйт якынча 1650 елда тәмамланган зайичәсендә Зур Эт ''ε'' — **Әүвәл әл-Газраэ** (Беренче Кыз), ''ο''² — Сани әл-Газраэ (Икенче Кыз), ''δ'' — Салис әл-Газраэ (Өченче Кыз), ''η'' — Рабигъ әл-Газраэ (Дүртенче Кыз) гарәп исемнәре йөртәләр, ә берлектә — **әл-Газараэ** (Гыйффәтле Кызлар).

## Моны да карагыз
* Иң якты йолдызлар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Зур Эт йолдызлыгы
Газраэ (мәгънәләр)

**Газраэ** () — «гыйффәтле кыз».

* **[[Сөмбелә йолдызлыгы|Газраэ]]** () — Сөмбелә (Кыз) йолдызлыгы
* **[[Әлгазраэ]]** () — Зур Эт этасы
* **[[Газараэ]]** () — Зур Эт эпсилоны
* **[[Зур Эт йолдызлыгы #Әл-Газараэ яки «Гыйффәтле Кызлар» йолдызлар төркеме|Әл-Газараэ]]** () — Зур Эт *ε*, *ο*², *δ* һәм *η* йолдызлар төркеме

## Искәрмәләр
Риҗел

**Риҗел** ( *риҗл әл-җәббар* — «Орионның аягы»; Орион *β*, Орион бетасы, *β* Ori) — +0,18 күренмә йолдызча зурлыктагы Орион йолдызлыгының аклы-күкле үтә зур йолдыз.

Риҗел 773 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Бу B8I-a спектр сыйныфылы йолдыз. Аның массасы 17 Кояшныкына тигез. Аның өслегенең температурасы 11&nbsp;200 К тәшкил итә, ә яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 85&nbsp;000 тапкыр артыграк. Димәк бу Галактиканың иң көчле йолдызларыннан берсе.

## Тарих һәм исемнәр
Клавдий Птолемей «Әлмагест» китабында аны «сул табан очында якты йолдыз» дип атады. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны «сул табанның яктысы» дип атады. Тулы исем *Риҗелелҗәббар* булуы сәбәпле **Әлҗәббар** исеме да сирәк куллана.

## Моны да карагыз
* Иң якты йолдызлар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Орион йолдызлыгы
Бителҗәүза

**Бителҗәүза** ( *ибт әл-җәүза’* — «Бәйленең култык асты», Орион *α*, Орион альфасы, *α* Ori) — Орион йолдызлыгында кызыл үтә зур йолдыз, ярымдөрес үзгәрмә йолдыз, аның ялтыравы +0,2 дән +1,2 гә кадәр үзгәрә һәм уртача +0,7 тигез. Бу астрономларга мәгълүм булган иң зур йолдызлардан берсе йолдыз Җирдән 643 ± 146 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Бителҗәүза Кояштан якынча 140&nbsp;000 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан якынча 1180 тапкыр зуррак.

## Тарих һәм исемнәр
Клавдий Птолемей «Әлмагест» китабында аны «уң иңбашта якты кызгылт йолдыз» дип атады. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны «уң иңбашта» йолдыз дип атады. Хәзерге  *мәнкиб әл-җәүза’* — «Бәйленең иңбашы». Шуңа күрә Бителҗәүза («Бәйленең култык асты») исеме, бәлки, хаталар нәтиҗәсе.

## Моны да карагыз
* Иң якты йолдызлар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Орион йолдызлыгы
Әлрагый

**Әлрагый** ( *әр-ра‘и* — «көтүче»; Кефей *γ*, Кефей гаммасы, *γ* Cep) — Кефей йолдызлыгының куш йолдызы. +3,22 йолдызча зурлыктагы йолдыз Җирдән 45 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Йолдыз системасы
*Әлрагый A* — K1IV спектр сыйныфылы кызгылт-сары субзур йолдыз. Аның яктыртучанлыгы 8,2 Кояшныкына тигез.

*Әлрагый B* — M1V спектр сыйныфылы кызыл кәрлә йолдыз. A йолдызы тирәсендә якынча 68 ел эчендә әйләнеп чыга, орбитаның зур ярымкүчәр якынча 20 а.б., сузылган (эксцентриситет 0,41).

*Әлрагый Ab* — планета. A йолдызы тирәсендә 903 көн (2,5 ел) эчендә әйләнеп чыга, орбитаның зур ярымкүчәр 2,04 а.б., аз сузылган (эксцентриситет 0,115). Планетаның массасы кимендә 1,59 Юпитерныкы тигез.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кефей йолдызлыгы
Акбүзат

**Акбүзат** (*Кәүкәб*, Кече Җидегән *β*, Кече Җидегән бетасы, *β* UMi) — Кече Җидегән йолдызлыгының яктырыш буенча икенче йолдызы. Җирдән 126 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Б.ч.к. 1900 елдан б.ч. 500 елгача бу йолдыз күк йөзенең төньяк котыбына иң якын йолдыз булган һәм котып йолдызы сыйфатыны башкарган. Бу хәл, бәлки, аның гарәп исемендә сурәтләнгән.

Акбүзат +2,07 йолдызча зурлыктагы кызгылт-сары зур йолдыз. Аның өслегенең температурасы якынча 4000 К тәшкил итә.

## Тарих
Татарларда бу йолдызны Акбүзат дип атыйлар. Башка халыкларда бу йолдызны **Кәүкәб** ( *әл-кәүкәб әш-шимали* — «төньяк йолдыз», ) дип атыйлар. Клавдий Птолемей «Әлмагест» китабында аны «киләсе якның көньяк йолдызы» дип атады. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны «турыпочмакның икенче кырның көньяктагы» һәм «Ике Бозаудан яктырагы» дип атады.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кече Җидегән йолдызлыгы
Беренче япон-кытай сугышы

**Беренче япон-кытай сугышы** ( *Jiǎwǔ Zhànzhēng*;  *Nisshin Sensō*) — 1894-1895 елларда Япониянең маньчжур Цин империясенә каршы алып барылган сугыш. Низаг максаты — Япониянең Корея белән идарә итү һәм Маньчжурия белән Кытайга чыгу.

Географик яктан Япониягә якын урнашкан Корея җирләре инде күптән ил өчен куркыныч тудырган. Башта регионда инкыйлаб үткәреп, аны үз контроле астына алырга теләгән японнар уңышка ирешә. Регионнан кытай гаскәрләре куыла башлый һәм хәрби чаралар башлана.

1894 елның 17 сентябрендә япон гаскәрләре көрәштә җиңәләр, сугыш Кытай җирләренә күчә. 1895 елның 17 апрелендә Япония Цин өчен тынычлык килешүчәрен тәкъдим итә, җиңелүче як аны имзалый. Корея Кытайдан бәйсез ил булып санала башлый, Пенху һәм Тайвань Япония җирләре булып санала башлый.

Төркем:Япония сугышлары
Төркем:Кытай сугышлары
Төркем:XIX гасыр сугышлары
Брэд Питт

**Уильям Брәдли «Брәд» Питт** (; , Шауни, , АКШ) — америка актёры һәм продюсеры. 1995 ел эчен «Алтын глобус» премиясе лауреаты («Унике обезьян»), ике тапкыр «Оскар» премиясенә номенант булган.

«Көрәш клубы» культ фильмында Тайлер Дёрден ролен башкара.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
Төркем:«Вольпи кубокы» премиясе лауреатлары
Төркем:«Сатурн» премиясе лауреатлары
Илдус Хәниф улы Әхмәтҗанов

*[[Чистай районы]] башлыгы, сенатор [[Илдус Тәлгат улы Әхмәтҗанов|Илдус Әхмәтҗанов]] белән бутамагыз*

**Илдус Әхмәтҗанов**, Илдус Хәниф улы Әхмәтҗанов (*Ильдус Ханифович Ахметзянов; [[1950 ел]]ныңның [[19 июнь|19 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Баулы районы]], [[Татар Кандызы]]*) — драма актеры, 1973 елдан Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты. М. Җәлил (1988) һәм Г. Тукай (2000) исемендәге дәүләт премияләре лауреаты, Татарстан Республикасының халык (1996), Россия Федерациясенең атказанган (2013) артисты.

## Тормыш юлы
Илдус Әхмәтҗанов 1950 елныңның 19 июнендә Баулы районы Татар Кандызы авылында туа. 1973 елда Ленинград театр институтын (ЛГИТМиК) тәмамлый һәм Татар академия театрында эшли башлый. Сәхнә эшчәнлеге белән бергә татар теленә пьесалар тәрҗемә итә, нәфис сүз остасы. Көчле төрле драматик һәм көлкеле рольләр иҗат итүче артист.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1988 ― Муса Җәлил исемендәге премия
* 1996 ― Татарстан Республикасының Халык артисты
* 2000 ― Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе
* 2013 ― Россия Федерациясенең атказанган артисты
* 2025 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале ― *театр сәнгатен үстерүдәге аерым казанышлары һәм күпьеллык нәтиҗәле иҗади эшчәнлеге өчен* 

## Рольләре
* Педро — «Канлы күләгәләр» (Г.Боровик)
* Рәүф — «Ике килен килендәш» (Х.Вахит)
* Дионис — «Ташлама утны, Прометей!» (М.Кәрим)
* Максим — «һаваларда йолдыз» (М.Горький буенча)
* Шәйхел — «Татар хатыны ниләр күрми» (Г.Ибраһимов)
* Закир — «Банкрот» (Г.Камал)
* Габдулла Тукай — «Без китәбез, сез каласыз» (Т. Миңнуллин)
* Бостан — «Ахырзаман» (Ч.Айтматов)
* Ялчыгол — «Ай тотылган төндә» (М.Кәрим)
* Бәдри — «Галиябану» (М.Фәйзи)
* Әхмәтҗан — «Зөләйха» (Г.Исхакый)
* Ислам — «Әни килде» (Ш.Хөсәенов)
* Гаделша — «Су төбендә сөйгәнем» (З.Хәким)
* Субра — «Идегәй» (Ю.Сафиуллин)
* Задорожный — «Урланган мәхәббәт» (И.Франко)
* Диоген — «Баскетболист» (М.Гыйләҗев) һ.б.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Ильтани Илялова|Илялова И.И.]]* Галиәсгар Камал театры артистлары. Биографик белешмәлек. Тулыландырылган икенче басма. Татарстан китап нәшрияте, Казан, 2005 ел.

## Сылтамалар
*  Ахметзянов Ильдус Ханифович.  kamalteatr.ru

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Русиянең атказанган артистлары
Төркем:Габдулла Тукай ролен башкарган артистлар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт театр сәнгате академиясен тәмамлаучылар
Төркем:«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләнүчеләр
Күкбүзат

**Күкбүзат** (Кече Җидегән *γ*, Кече Җидегән гаммасы, *γ* UMi) — Кече Җидегән йолдызлыгындагы ак якты зур йолдыз, +3,03 йолдызча зурлыктагы йолдыз. Калкан ''δ'' сыман үзгәрмә йолдыз булуы сәбәпле аның йолдызча зурлыгы 3,43 сәг. эчендә 0,05m кә үзгәрә.

## Тарих
Татарларда бу йолдызны Күкбүзат дип атыйлар. Башка халыкларда бу йолдызны **Фәркад** ( *фәрқәд* — «бозау», ) дип атыйлар. Клавдий Птолемей «Әлмагест» китабында аны «киләсе якның төньяк йолдызы» дип атый. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны «икедән төньяктагы» дип атый.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кече Җидегән йолдызлыгы
Көньяк Америка

мини|300px|Көньяк Америка ярымшар харитасында
**Көньяк Америка** (, , , , , , ) — Америкадагы көньяк кыйтга, ул Җир планетасының күбесенчә Көнбатыш һәм Көньяк ярымшарларында, өлешчә Төньяк ярымшарда урнашкан. Көнбатышта Тын океан, көнчыгышта Атлантик океан тарафыннан юыла, төньякта Төньяк Америка белән чикләшә, ике Америка арасында чик Панама муены һәм Кариб диңгезе аша үтә.

Көньяк Америка составына шулай ук күбесе континент илләре составында булучы төрле утраулар керә. Кариб территорияләре исә Төньяк Америкага карый. Кариб диңгезе белән чикләшүче Көньяк Америка илләре — Колумбия, Венесуэла, Гайана, Суринам һәм Француз Гвианасын кертеп — **Кариб Көньяк Америкасы** буларак билгеле.

«Америка» атамасын бу континент исемендә беренче тапкыр Мартин Вальдземюллер куллана: ул Христофор Колумб ачкан җирләр Һиндстанга бөтенләй кагылмыйча, әле аурупалыларга билгеле булмаган Яңа Дөнья булуы турында фикер белдергән Америго Веспуччиның латинлаштырылган исемен харитага яза.

Континент мәйданы — 17,8 млн км² (континетлар арасында 4 нче урын), халык саны — 385 742 554 (континентлар арасында 4 урын)
## Кырый нокталар
* Төньяк — Гальинас борыны 
* Көньяк (кыйтга) — Фроуорд борыны 
* Көньяк (утрауда) — Диего-Рамирес 
* Көнбатыш — Париньяс борыны 
* Көнчыгыш — Кабу-Бранку борыны 
## Сәяси бүленеш
thumb|Көньяк Американың 1700-1975 елларда сәяси тарихы

Төркем:Көньяк Америка
Төркем:Кыйтгалар
Бенджамин Франклин

**Бе́нджамин Фра́нклин** (; 1706 елның 17 гыйнвары — 1790 елның 17 апреле) — күренекле АКШ дәүләт эшлеклесе, галим, журналист, нәшер, дипломат. Массонлык хәрәкәте әгъзасы. АКШ бәйсезлеге өчен сугыш җитәкчеләренең берсе.

АКШка нигез салган иң абруйлы кешеләр исемлегенә керә. Шул кешеләр арасында фәкать аның имзасы 3 төп документта тора: АКШ бәйсезлеге турында декларация, АКШ Конституциясе, 1783 елгы Версаль тынычлык килешүе.

1928 елдан бирле Бенджамин Франклин рәсеме 100 АКШ доллары банкнотасында урын ала. Банкнотада урын алса да, ул АКШ президенты булмаган.

Дәүләт эшлеклесе булудан тыш, Франклин әле күренекле галим дә. Аның ярдәмендә күп кенә ачылышлар ясалган.

## Фотосурәтләр

Файл:Benjamin Franklin by Jean-Baptiste Greuze.jpg|1777 елда ясалган портрет
Файл:Benjamin Franklin (1706–1790) MET DT2883.jpg|Франклин сыны
Файл:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|АКШ бәйсезлеге турында декларацияне имзалау


## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франклин автобиографиясе

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:АКШ галимнәре
Төркем:АКШ фәлсәфәчеләре
Төркем:АКШ инкыйлабчылары
Төркем:АКШ журналистлары
Төркем:Масоннар
Төркем:Акчадагы шәхесләр
Төркем:Франсуз академиясе әгъзалары
Төркем:АКШ мәгърифәтчеләре
Корбин Блю

**Корбин Блю** (ингл. *Corbin Bleu*; 21 февраль 1989) — мәшһүр АКШ поп-җырчысы, биюче, җырлар авторы.

## Фильмография
* High Incident (1996)
* ER (1996)
* Malcolm & Eddie (1998)
* Soldier (1998)
* Beach Movie (1998)
* Family Tree (1999)
* Mystery Men (1999)
* Galaxy Quest (1999)
* Cover Me: Based on the True Life of an FBI Family (2000)
* The Amanda Show (2001)
* Catch That Kid (2004)
* Flight 29 Down (2005)
* Ned's Declassified School Survival Guide (2006)
* High School Musical (2006)
* Hannah Montana (2006)
* Flight 29 Down: The Movie (2007)
* The Secret of the Magic Gourd (2007)
* Jump In! (2007)
* High School Musical 2 (2007)
* High School Musical 3: Senior Year (2008)
* Free Style (2009)
* Phineas and Ferb (2009)
* Beyond All Boundaries (2009)
* The Beautiful Life: TBL (2009)
* I Owe My Life to Corbin Bleu (2010)
* The Good Wife (2010)
* The Little Engine That Could (2010)
* Sugar (2011)
* Terror Bytes (2011)
* Renee (2012)

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  
* IMDB 

Төркем:АКШ җырчылары
Бал (мәгънәләр)

**Бал**

* Бал - бал кортлары тарафыннан чәчәкләр нектар җыеп ясалган куе баллы ризык төре. Бал төрләре:
** Арчан балы
** Юкә балы
** Алтай балы
** Башкорт балы

* Бал (фильм) - төрек режиссеры Сәмиһ Капланоглу тарафыннан төшерелгән фильм. 2010 елда Берлин кинофестивалендә «Алтын аю» бүләгенә лаек була.

## Шулай ук карагыз
* Әчебал
Сәгыйть Исәнбаев

**Сәгыйть Гыйльметдин улы Исәнбаев** – татар әдәбият галиме, укытучы.
## Биография
Сәгыйть Исәнбаев 1895 елның 8 ноябрендә хәзерге Татарстанның Әлки районы Исәнбай-Карамалы авылында туа. Аның фамилиясе Карамалы авылын нигезләгән Исәнбай бабайдан калган.

Яше җиткәч, мәдрәсәдә укып, ул аны 1915 елда тәмамлап чыга һәм 1916 елда укытучылык эшенә керешә. 1917 еллардан соң ул Арчада педагогия училищесын тәмамлый. 1923 елда Урта Азиядә, Кукан шәһәрендә укытучы булып эшли. Бу вакытта аның гаиләсе була, хатыны Мәрзия Гыймади кызы Исәнбаева да укытучы буларак хезмәт итә.  1923 елның августында аларның беренче балалары Фәргат туа.

Исәнбаевлар гаиләсе үзбәк халкына мәгърифәт таратучылар булып яшәгәннәр. Кайбер хәбәрләргә караганда, алар  педтехникум яки пединститутта эшләп, югары белемле педагоглар хәзерләүгә өлеш керткәннәр. Исәнбаевларның икенче балалары Фирдәүс исемле кыз, шулай ук Куканда 1925 елда туган, соңрак Казанда СССР Фәннәр Академиясенең Казан филиалы физика-техника институтында техник фәннәр кандидаты булып эшләгән.

Сәгыйть Исәнбаев 1933 елда гаиләсе белән Казанга  күчеп кайта. Аннан кайткач, аларның 1952 елгача Казанда Каюм Насыйри урамындагы 38 нче йортта яшәүләре төгәл мәгълүм. Казанда Сәгыйть белән Мәрзиянең тагын бер улы туган .

Сәгыйть Исәнбаев Таткниготорг кибетендә мөдир булып эшли, ә 1952 елны аны Таткниготоргның өлкән товароведы итеп күтәрәләр.

1956 елда аны Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтына лаборант итеп эшкә алалар. Бу эштә ул нигездә  татар әдәбиятының борынгы әсәрләрен гарәп имласыннан кириллицага күчерергә, шәрехләр һәм авыр аңлаешлы сүзләргә аңлатма-сүзлекчәләр төзергә тиеш була. Ул эшне тырышып башкара һәм моны күреп, аңа 1958 елның 25 февралендә кече фәнни хезмәткәр дигән фәнни дәрәҗә бирәләр.

Галим 1972 елның 29 мартында вафат була.
## Хезмәтләре
Сәгыйть Исәнбаев Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф», әл-Харәзминең «Мәхәббәтнамә», Сайядинең «Дастане Бабахан», Кандалый шигырьләре текстларын гарәп имласыннан кириллицага күчерә, аларга сүзлекләр төзи. Бу хезмәтләр «Борынгы заман татар әдәбияты» китабы булып нәшер ителәләр (1963). Шулай ук ул 1966 елда Тукайның 80-еллыгы уңаеннан аңа багышлап альбом төзи. 1970 елда «Тукай тормышының хроникасы» дигән хезмәтен тәмамлый.

## Чыганак

## Искәрмәләр

Төркем:Тукай иҗатын өйрәнүчеләр
Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Татар укытучылары
Роза Хафизова

**Роза Сәет кызы Хафизова** (1929 елның 6 феврале, Бөгелмә – 2005 елның 20 августы, Казан) – күренекле татар балалар язучысы.
## Биография
Роза Хафизова 1929 елның 6 февралендә Татарстанның Бөгелмә шәһәрендә хезмәткәр гаиләсендә туган. Ул 1947-1951 елларда Казан дәүләт университетының татар филологиясе бүлегендә югары белем ала. 1951-1952 елларда Төмән өлкәсенең Тубыл шәһәрендәге урта мәктәптә татар теле һәм әдәбият фәннәрен укыта.

Роза Хафизованың шуннан соңгы хезмәт юлы журналистика белән бәйле. 1952-1960 елларда ул «Яшь сталинчы» (хәзерге «Татарстан яшьләре»), «Сталин байрагы» (Чистай өлкә газетасы), аннары Казандагы күп тиражлы завод газетасы редакцияләрендә әдәби хезмәткәр, Татарстан китап нәшриятында мөхәрир булып эшли. 1962-1986 елларда, лаеклы ялга киткәнче, Роза Хафизова «Ялкын» республика татар балалар журналының баш мөхәррире була.

Роза Хафизова 2005 елның 20 августында вафат була.

## Иҗат
Роза Хафизова үзенең иҗатын тулысынча балаларга багышлаган әдибә була.  Язучының нәниләр өчен әкиятләр һәм тәрбияви эчтәлектәге хикәяләреннән тупланган «Кыңгыраулар җыры» исемле беренче китабы 1967 елда басылып чыша. Шуннан соң аның 20 дән артык китабы дөнья күрә. Роза Хафизованың «Курай-малай маҗаралары», «Кирлемән», «Кашкарыйлар озын гомерле», «Әкиятләр», «Без әле кайтырбыз», «Сак-Сок тавышы», «Киек каз юлы», «Актәпи ник моңая», «Карурманда ниләр булмас» кебек китаплары яшь укучылар арасында популярлык казана. Аның аерым әсәрләре рус, үзбәк, казакъ, украин һәм башка телләргә тәрҗемә ителә.

## Бүләкләр
Матбугат һәм балалар әдәбияты өлкәсендәге зур хезмәтләре өчен  Роза Хафизовага 1974 елда Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре, 1983 елда исә РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исемнәр бирелде. 2002 елда ул балалар әдәбияты өлкәсендәге казанышлары өчен Татарстан Язучылар берлегенең А. Алиш премиясенә лаек булды.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Казан утлары» журналы, №11, 2005 ел.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Татар әдибәләре
Төркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Андромеда йолдызлыгы

**Андроме́да йолдызлыгы** () — күк йөзенең төньяк ярымшардагы йолдызлыгы. Андромедада 2 нче дәрәҗә зурлыктагы өч йолдыз һәм гади күз белән күренеп торган бормалы галактика (Андромеда Томанлыгы) бар.

## Андромеда Томанлыгы
Йолдызлыкның иң мөһим объект — Андромеда Томанлыгы (M31) бормалы галактикасы үзенең иярченнәре — М32 и M110 кәрлә галактикалары белән. Айсыз төндә ул гади күз белән Андромеда *ν* йолдыздан көнбатыштарак 1° почмакча ераклыкта күренеп тора. Андромеда Томанлыгыны фарсы астрономы әл-Суфи әле X гасырда күзәтеп алса да, Европа астрономлары аны тик XVII гасырның башында табып ачтылар. Бу безгә иң якын бормалы галактика 2,2 млн. яктылык елы ераклыкта тора. Аның яссылыгы безгә карата 15° авышкан, шуңа күрә ул озынча түгәрәк кебек күренә. Әмма ул, бәлки, безнең Галактикага ошый һәм 300 млрд. йолдыз эченә ала, аның диаметры 220 мең яктылык елы тәшкил итә.

## Йолдызлар
thumb|400px|none|Андромеда йолдызлыгы (гадиләштерү схема)
**Андромеда ''α*** — [[Әлфәрәс]] ( *сөррәт әл-фәрәс* — «атның кендеге», «Пегасның кендеге» күздә тотыла; ), +2,02...2,06 [[йолдызча зурлык]]тагы [[Тазылар α² сыман үзгәрмә йолдыз|Тазылар *α*² сыман]] [[үзгәрмә йолдыз]], 96,7 тәүлек әйләнәле [[куш йолдыз]], B8 спектр сыйныфылы аклы-күкле [[субзур йолдыз]]. Әлфәрәс 97 [[яктылык елы]] ераклыкта урнашкан.

*'Андромеда *γ*** — [[Әлганак]] ( ''әл-‘әнақ әл-’ард'' — «каракал» (чүл [[селәүсен]]е); ), +2,26 [[йолдызча зурлык]]тагы [[катлаулы йолдыз]]. Әлганак 350 [[яктылык елы]] ераклыкта урнашкан.

== Тарих һәм исемнәр ==
Йолдызлыкның гарәп исеме **Мәрьәтел-Мөсәлсәлә*' ( *әл-мәр’әт әл-мөсәлсәләһ'' — «богаулы хатын»).

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлыклар
Әлфәрәс

**Әлфәрәс** (шулай ук *Сөррә*,  *сөррәт әл-фәрәс* — «атның кендеге»; Андромеда *α*, Андромеда альфасы, *α* And) — Андромеда йолдызлыгының иң якты йолдызы. Әлфәрәс 97 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Физик хасиятләр
Әлфәрәс — +2,02...2,06 йолдызча зурлыктагы Тазылар ''α''² сыман үзгәрмә йолдыз, 96,7 тәүлек әйләнәле куш йолдыз. *Әлфәрәс A* — B8 спектр сыйныфылы аклы-күкле субзур йолдыз. Аның өслегенең температурасы 13000 К тәшкил итә һәм ул *Әлфәрәс B* йолдыздан якынча 10 тапкыр артыграк яктыны тарата.

## Тарих
Йолдызның гарәп исеме «Пегасның кендеге» белдерә. XVII гасырга кадәр бу йолдыз бер үк вакытта Андромеда һәм Пегас йолдызлыкларга кергән, һәм Пегас *δ* исеме дә йөртелгән. 1928 елдан Халыкара Астрономия Берләшмәсенең катгый карары буенча ул Андромедага керә. Хәзер исә Пегаста *δ* йолдызы юк.

Әлфәрәс Сагыйд (Пегас *β*), Мәркәб (Пегас *α*) һәм Әлҗәнеб (Пегас *γ*) йолдызлары белән беррәттән Зур дүртпочмак астеризмына керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Андромеда йолдызлыгы
Пьер Ришар

**Пьер Риша́р Мори́с Шарль Леопо́льд Дефе́** (; , Валансьен, Нор) — француз киноактёры һәм режиссёры.

## Кызыклы фактлар
* Үзенең беренче зур ролен Ришар 33 яшендә ала.
* ТВЦ телеканалына биргән  интервьюда Пьер Ришар бабаеның актер булуы турында сөйли. Ул аңа 12 яшь булганда үлгән.
## Шулай ук карагыз
* Жерар Депардьё
* Жан Рено
* Кристиан Клавье
* Луи де Фюнес
* Бурвиль
* Колюш
* Мишель Галабрю
* Джейн Биркин

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* 
* Пьер Ришар - фоторепортаж  — Новосибирскта иҗади очрашу (2011 елның 4 марты)
* Пьер Ришар - видеорепортаж  — Новосибирскта иҗади очрашу (2011 елның 4 марты)
* Пьер Ришар - фоторепортаж  — Новосибирскта спектакль алдыннан пресс-конференция (2011 елның 4 марты)
* Пьер Ришар - фоторепортаж — Краснодарда спектакль алдыннан пресс-конференция (2011 елның 4 марты)

Төркем:Франция актерлары
Төркем:Франция кинорежиссёрлары
Төркем:Франция комиклары
Төркем:«Сезар» премиясе лауреатлары
Төркем:Мемуаристлар
Эмма Уотсон

**Эмма Шарлотта Дьюерре Уотсон** (; , , Франция) — британ актрисасы, Гарри Поттер турыдагы фильмнарда **[[Гермиона Грейнджер]]** ролен уйнаучы. Ул рольне аңа 9 яшь булганда йөкләгәннәр.

## Шулай ук карагыз
* Дәниел Редклифф
* Руперт Гринт
* Том Фелтон

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* «Emma Wtribute»  
* 
* 
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча фотомодельләр
Троицк (Чиләбе өлкәсе)

**Троицк, Троицк** () – Россиядә, Чиләбе өлкәсендә урнашкан шәһәр (1784 елдан), Троицк районы административ үзәге.

Шәһәргә 1743 елда Иван Неплюев – Ырынбур төбәге наместнигы нигез сала.

Шәһәр Уй (Тобол кушылдыгы) һәм Өял елгалары кушылган урында, Чиләбедән 121 чакрым ераклыкта урнашкан.

Шәһәр берничә райончыкка бүленгән. Татарлар башлыча «Амур»да яшиләр. Бу микрорайонда Тукай урамы да бар. Мемориаль тактасы булмаса да, бер йорт «Тукай тукталган йорт» буларак мәгълүм.

Уку йортларыннан Чиләбе ДУ филиалы, медучилище, педучилище, авиация колледжы эшли. 
## Кызыклы фактлар
Шәһәр халкының күпчелеге үз йортлары белән яши. Дөрес, шәһәр читендә тугыз катлы йортлар да төзелгән. Ләкин алар бармак белән генә санарлык. Хакимият, уку йортлары, тәртип саклау органнары, гомумән, барлык учреждениеләр дә диярлек шундый борынгы йортларда урнашкан.

## Танылган шәхесләр
#### Татарлар
* Фатиха Аитова
* Сәрвәр Әдһәмова
* Исхак Әхмәров
* Чыңгыз Әхмәров
* Нәҗип Гайнуллин (1912―1969), актер, режиссер. *[[ТАССР халык артисты|ТАССР халык]] (1950), РСФСР атказанган (1957) артисты.*
* Исмәгыйль Илялов
* Исхак Илялов
* Һаҗәр Илялова
* Дамир Хәйруллин
* Габдулла Шөнаси

## Моны да карагыз
* Троицк татар театры
* «Акмулла» журналы
* Троицк татар-башкорт педагогика училищесы
* Троицк педагогика көллияте
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Шәһәр хакимиятенең рәсми сайты 
* Троицк «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
* Троицк гербы тарихы
* "МойгородТроицк" рәсми булмаган хәбәрләр порталы
* «Троицк74.ру» - Троицк шәһәре сайты
* Троицк Британника Энциклопедиясендә

Төркем:Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Троицк (Чиләбе өлкәсе)
Үз-үземә (шигырь)

**«Үз-үземә» шигыре** – татар шагыйре Габдулла Тукайның 1906 елда язылган шигыре.
## Тарих
Шигырь беренче тапкыр «Әл-гасрел җәдит» журналының 1906 ел 11 санында (15 ноябрь) «Гъ. Т.» инициаллары белән басылган, аннары беркадәр үзгәртелеп, «Габдула Тукай шигырьләре» җыентыгына («4 нче дәфтәр»)  кертелгән, Тукайның «Мәҗмугаи асарь» җыентыгында бирелгән. 
## Эчтәлек
Шигырьнең исеме астына: «Пушкинның бер шигыреннән мөкътәбәс» дип куелган. Ачыкланганча, Тукай бу шигырендә Александр Пушкинның «Про себя» (Үзем турында) шигырен кулланган. Ул шигырь:

Төркем:Тукай шигърияте
Кама

## Qama (татар латин әлифбасында)
* **[[Кама (җәнлек)|Кама]]**  (tat.lat. **Qamá**) (*Lutra lutra*) — сусар гаиләлегенә караган имезүчеләр ерткыч кыйммәтле тиреле җир-су җәнлеге.
* Кама (tat.lat. **Qáma** - Qazan+Maldbrand) - Казан шәһәре янында булдырылган алман танк мәктәбе, Версаль килешүләре (1919) шартларын алдау өчен нигезләнгән танк үзәге.
## Kama (татар латин әлифбасында)
* Кáма (елга) (tat.lat. **Kàma**) — рус телендә Чулман елгасының атамасы.
* Кама — Удмуртиянең Камбарка районындагы авыл
* Кама —  Россия территориясеннән ага торган елга. Тум өлкәсе, Красноярск крае биләмәләрендә ага. 
* Кама — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе, Пермь крае  биләмәләрендә ага. 
* Кама — Россиянең Хант-Манси автономияле округының Кондинское районына керүче авыл.
## Моны да карагыз
* Чулман (мәгънәләр)
Кызылъяр районы

**Кызылъяр районы** () — Казакъстанда Төньяк Казакъстан өлкәсенең районы. Идарә үзәге — Бишкүл авылы. Районның халык исәбе 49&nbsp;393 кеше тәшкил итә (2010).

## География
Район Төньяк Казакъстан өлкәсенең төньягында Ишем елгасы ярлары буенда урнаша. Көньякта Есил районы, көнбатышта — Мәмлүт районы, көнчыгышта — Аккаен һәм Мәгъҗан Җомабаев районнары, төньякта — Россия Федерациясе Төмән өлкәсе белән чикләнә. Район үзәгеннән өлкә үзәге Кызылъяр шәһәренә кадәр ераклыгы 10 км тәшкил итә. Климат — кискен континенталь.

Район 10 авыл округыннан һәм 72 торак пунктыннан гыйбарәт.

## Сылтамалар
* Кызылъяр районының иҗтимагый-икътисадый паспорты 

Төркем:Төньяк Казакъстан өлкәсе районнары
Украина татарлары

**Украина татарлары**&nbsp;— Украинада яшәүче татарлар. Хәзерге вакытта Украинада  татар яши.

Шактый татарлар Кырымда инде XIX—XX гасырларда яшәгән, ә кайберләре XIX—XX гасырларда Россиядән Украинага күчеп килгән. Әлеге татарлар бүгенге Украина татарларын тәшкил итә.

Украина татарларының зур өлеше Донецк шәһәрендә яши. Казан татарлары бу җирләрдә инде XIII гасырдан бирле яши дип санала.

## Тарих
XIX гасырның азагында&nbsp;— XX гасырның башында элекке Запорожье һәм Дон чирүләре җирләренең сәнәгый үсеше шартларында Көнбатыш Украина җирләренә күп санда татарлар күчеп утыра.

1920 елда Харьков шәһәрендә Халык мәгарифе комиссарлыгы кармагында милли азчылыклар шурасы составында татар секциясе оештырылган. Ул Украина, аеруча Донбасс татарларның белем дәрәҗәсен күтәрү өчен зур көч салган: мәсәлән, 1928 елның башында Донбасста 28&nbsp;мәктәп, 5&nbsp;клуб, 2&nbsp;китапханә эшләгән.

## Киевта яшәүче татарлар
Киевта яшәүче татарлар яки **Киев татарлары**&nbsp;— татар халкының Украинаның башкаласы Киев шәһәрендә яшәүче территориаль төркеме. Украина татарларының бер өлеше булып торалар.

Киевта татарларның яшәве X гасырдан ук билгеле, мәсәлән XI гасырда Тугорхан ханның биредә резиденциясе булган.

Киев татарларының Киев татарлары милли-мәдәни үзәге каршында эшләүче мәчетләре бар.

XIX гасырга кадәр татарлар Киевта сәүдә эшендә катнашканнар. Бу татарларның дәвамчылары Киевта әле дә яшиләр әле. Шулай ук Киев Университетына белем алырга килгән татарлар да монда төпләнеп калган, алар арасында, мәсәлән, татар язучысы Галимҗан Ибраһимов та бар.

Бөек Ватан сугышына кадәр Киевта ике татар мәктәбе эшләп килгән.

## Кызыклы фактлар
* Рәсми мәгълүматларга караганда, Украинаның иң бай кешесе&nbsp;— милләте буенча татар булган Ринат Әхмәтов .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Украина бәйсезлегенә багышланган чарада Украина татарлары
* Украина татарлары  
* Туган тел оешмасы  
* http://www.tatar-history.narod.ru/kiev_tatar.htm 
* Киевские татары. Александр Москалец. 

Төркем:Илләр буенча татарлар
Төркем:Украина халыклары
Төньяк Казакъстан өлкәсе

**Төньяк Казакъстан өлкәсе** () — Казакъстанның 14 өлкәсенең берсе. Мәркәзе — Кызылъяр шәһәре.

Россия Федерациясенең өч өлкәсе һәм Казакъстанның өч өлкәсе белән чикләнә:

* төньякта — Россиянең Корган, Төмән һәм Омск өлкәләре белән;
* көньяк-көнчыгышта — Казакъстанның Павлодар өлкәсе белән;
* көньякта — Казакъстанның Акмола өлкәсе белән;
* көнбатышта — Казакъстанның Костанай өлкәсе белән.

## Идарә-җир төзелеше

Өлкә 13 районнан һәм 204 авыл округыннан гыйбарәт. Өлкәгә 5 шәһәр һәм 11 поселок керә. Мәркәзе — Кызылъяр шәһәре.

### Районнар
* Аертау районы
* Аккаен районы
* Акъяр районы
* Валиханов районы
* Габит Мусирепов районы
* Есил районы
* Җамбыл районы
* Кызылъяр районы
* Мәгъҗан Җомабаев районы
* Мәмлүт районы
* Таинча районы
* Тимирязев районы
* Шал акын районы

## Халык
Халык исәбе — якынча 597 мең кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Төньяк Казакъстан өлкәсе
Мәмлүт

**Мәмлүт** (, ) — Казакъстанда шәһәр (1969 елдан), Төньяк Казакъстан өлкәсенең Мәмлүт районының идарә үзәге. Көньяк Урал тимер юлының Мамлютка станциясе. 

## Тарихы

Шәһәрне 1786 елда Төмән округыннан килгән татар крестьяны Мәүлүт Валгузин нигезли. 

## Халкы

Халык исәбе 8,3 мең кеше (2008) тәшкил итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Төньяк Казакъстан өлкәсе
Төркем:Казакъстан шәһәрләре