open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ядернә районы

**Ядернә районы** () — Чуашстанның көнбатышындагы муниципаль район.

Административ үзәге — Ядернә каласы.

## Җәгъpафия
Ядернә районы Чуашстанның көнбатышында урнашкан. Район территориясе 897,5 дүрᴛᴋел ᴋиламитер. Төньякта  Мари Ил, көнчыгышта Моргауш, көньякта Кызыл Чутай вә Алик районнары, көнбатышта Ηижгаp өлкәсе белән чиктәш.

## Халык
Халык саны 30 488 кеше (2010 елга).

Милли cастaфы: чуашлар — 84%, руслар — 15%, шулай ук чирмешләр да яши.

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 1 шәһәр җирлеге, ә 17 авыл жирлегендә 125 авыл урнашкан.

## Икътисад
Сәнәгать: агач эшкәртү, спирт, азык, pимуʜлау фабрикалары һәм ɜавуᴛлары.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, бәрәңге, яшелчә, колмак җитештерү.

## Танылган шәхесләр
* Анисим Асламас (*1924-2000*) - композитор, Pəcəᴎ̆ Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте (*1976*), ЧАССР (*1970*) атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Моны да карагыз
* Ядернә өязе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Ядернә районы
Дуңгызчылык

**Дуңгызчылык** — авыл хуҗалыгында терлекчелекнең дуңгызлар үрчетү белән шөгыльләнүче бер тармагы. Күбрәк Көнчыгыш Азиядә таралган, шул исәптән Кытайда дөньяда җитештерелгәннең яртысы, Аурупада - 25,6 %ы, Америкада - 10,3%ы.

## Таралышы

Мөселманнар күпчелек тәшкил иткән илләрдә һәм Исраилдә дуңгызчылык таралмаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Дуңгыз, аның характеристикасы. 

Төркем:Терлекчелек
Шәнгә

**Шәнгә**  — бик борынгы ашамлык, аны бигрәк тә Себер татарлары яратып әзерли, руслар да пешерә. Шәнгә ачык пәрәмәч рәвешендә була, тик аның кырыйларын күтәреп бөрмиләр. Шәнгәне арыш һәм бодай оныннан, күбрәк чүпрә белән изгән ачы камырдан пешерәләр. Ул төрле зурлыкта - чынаяк тәлинкәсе кадәр дә, бөтен таба кадәр дә була. Шәнгәне бәрәңге, эремчек, киндер орлыгы, кишер, чөгендер белән пешерәләр.

## Бәрәңге шәнгәсе

Ачы камырны, 80-100 г лы кисәкләргә бүлеп, бармак калынлыгында чынаяк тәлинкәсе кадәр җәяләр, майланган калайга бер-берсенә тиеп тормаслык итеп тезеп кабарталар.
Бәрәңгене әрчеп, юып тозлы суда пешерәләр, суын агызып, төерләр калмаслык итеп төяләр, кайнар сөт, йомырка салалар, тоз өстиләр. Бәрәңге үзле, йомшак булырга, таралып тормаска тиеш.

Камыр кабаргач, бәрәңгене, җылы килеш, камырга салып тигезләп ягалар һәм, өстенә сөткә тугланган йомырка сарысы сөртеп, мичкә тыгалар. Шәнгә 20-25 минут пешә. Мичтән алгач, өстен сары май белән майлыйлар, каплап 5-10 минут тоталар, зур булса, кисеп табынга чыгаралар. Шәнгәне чәй янында майга манып ашыйлар, каймак белән бирсәң дә ярый.

1 шәнгәгә: 80-100 г камыр, 80 г бәрәңге, 20 г сөт, 1/4 йомырка, тоз, майларга 5 г май.

## Эремчек шәнгәсе

Эремчек шәнгәсен дә, бәрәңге шәнгәсе кебек үк, ачы камырдан ясыйлар.

Башта эремчекнең суын саркытып, агач кашык белән баскалап, иләк аша уздыралар, йомырка сытып, шикәр комы, май, ванилин салып, яхшылап болгаталар һәм камыр өстенә ягалар.
Ясап бетергәч, шәнгә өстенә сөткә тугланган йомырка сарысы сөртеп, мичкә тыгалар. Ул 20-25 минут пешә. Мичтән алгач, сары май белән майлыйлар.
Шәнгә янына каймак яисә май куялар.

1 шәнгәгә: 80-100 г камыр, 50 г эремчек, 1/3 йомырка, 10 г шикәр комы, 10 г май, ванилин, тоз.

## Чыганак
Татар халык ашлары. Ю.Ә.Әхмәтҗанов Казан "Раннур" нәшрияты 1999 ел.

## Сылтамалар
* Минем йорт  - Шәнгә.

Төркем:Татар ризыклары
Гайнан Кормаш

**Гайнан Нури улы Кормашев** (Гайнан Кормаш, ,  — , ) – җәлилче, Идел-Урал легионында яшерен оешма җитәкчесе.

Ул 1919 елның 27 февралендә Казакъ ССРның Актүбә өлкәсендә туа. Аннары Мари Иленең Бәрәңге районында педагогика техникумын тәмамлый һәм шул ук районда Куянавыл җидееллык мәктәбендә математика, география, физика фәннәреннән укыта, соңрак Актүбәгә мәктәп директоры булып кайта.

1939 елда Кызыл Армия хезмәтенә алына. Кече командирлар мәктәбен тәмамлагач, Гайнан Кормашка лейтенант дәрәҗәсен бирәләр. Финляндия сугышында катнаша. Бөек Ватан сугышы башлангач, Кормашны, яхшы әзерлекле һәм ышанычлы әфисәр буларак, махсус эчке җимерү максатларында дошман тылына җибәрәләр. Ул, әсирлеккә төшеп, “Идел-Урал легионы”на эләгә.

Гайнан Кормаш, музыкаль капелла җитәкчесе булып китә һәм башка көрәштәшләре белән бергә Алмания карамагындагы концлагерьларда “Идел-Урал” легионына җәлеп ителергә тиешле татар һәм мөселман тоткыннары арасында үзенә совет разведкасы тарафыннан куелган бурычны үти: легионның булачак солдатларын фронтта совет гаскәрләренә каршы сугышмаска өнди. Аны һәм Абдулла Алишне көрәштәшләре яшерен оешманың идеологы булган Муса Җәлилнең “лачын канатлары” дип атыйлар. Гайнан Кормаш сугышчан бишлекләр әзерли, аларның концлагерьлардагы яшерен эшен оештыра, легионга кертелгән тоткыннардан Ватанга турылыклылык антын кабул итә.

Нәтиҗәдә "Идел-Урал" легионыннан Алманиянең көнчыгыш фронтына җибәрелгән биш батальонның берсе дә совет гаскәрләренә каршы сугышка керми: йә партизаннар сафына баса, йә фронт аша чыгып совет гаскәрләренә кушыла, ә бөтенләй таралып бетә. Фронт аша совет ягына үткәннәрнең күбесе репрессиягә эләгә һәм сөргенгә озатыла.

Башка батальоннарны фашистлар үзләре тарата, тоткыннарны фронттан ераграк, Көнбатыш Европа илләрендә тимер юлларны торгызырга озаталар. Ләкин татарлар һәм башка мөселманнар арасында анда да җирле партизаннар һәм каршылык көчләре тарафына күчүчеләр була.
1944 елның 25 августында, көндезге 12 cәгать 6 минутта, фашистик Алманиягә каршы көрәшнең төп оештыручысы буларак, аны беренче булып җәллад балтасы астына кертәләр. Үлем җәзасына шаһит булган католик рухание Георгий Юрытко әйтүенчә "татарлар әҗәлне елмаеп каршы алды".
## Хатирә
* Казан үзәгендә Кремль янында Муса Җәлилгә һәйкәл һәм антифашист каршылыгы катнашучыларына хәтер барельефлары ачылган.
* 2005 елның 15 февралендә Мари Илнең Бәрәңге районы Куянавыл авылында Гайнан Кормашка багышланган мемориаль такта ачылган.
* Казакъстанның Актүбә шәһәренең Көньяк-көнбатыш районында бер урам герой хөрмәтенә аталган.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Җәлилчеләр. Кыюлык гасырларда сакланачак. 

## Искәрмәләр

Төркем:Җәлилчеләр
Төркем:Физика укытучылары
Төркем:Мәктәп директорлары
Татлы

**Татлы** - татар халкында чәй янына еш кына хуш исле помада. 
## Әзерләү
Аны кайнаган кайнар сөткә шикәр салып, болгата-болгата, 20-30 минут пешерәләр. Әзер булу-булмавын бал кашыгы белән алып салкын суга салып карыйлар, шар сыман булып катса - ул әзер. Аксыл көрән татлыны калайга яки табага 2 см калынлыгында җәяләр, каткач, шакмаклап (кыек шакмаклап, өчпочмаклап һ.б.) кисеп, шикәр савытына салып чыгаралар.

Тәме һәм исе әйбәтрәк булсын өчен, татлыга бал (алган шикәрнең 10-15 % кадәр) өстәргә мөмкин. Башта балны җылыталар, шикәр белән сөт кайнап чыккач салалар.
Пешеп җитәрәк кирәгенчә (1-3 г) җиләк-җимеш эссентсыясе өстиләр.

1 кг шикәргә (рафинадка): 350 г сөт

## Җиләк белән күпертелгән [[йомырка]] татлысы

400 г каен яисә кура җиләген юып, изәләр дә, марля капчыкка салып, суын сыгалар. 200-300 г шикәр комы салып, әйбәтләп болгаталар.
6-8 йомырканың агын сарысыннан аералар һәм агын күпертәләр. Күперткән йомырка агына җиләк суын салып, әйбәтләп болгаталар һәм майлы тирән табага бушатып, өстенә шикәр оны сибәләр, 10-20 минут мичтә пешерәләр. Пешергәндә татлы шактый кабара, өсте кызаргач, мичтән алып суыталар һәм табынга бирәләр.

## Татлы төш

Кәстрүлгә бал, шикәр комы һәм су салып акрын гына ут өстендә татлы кайнатыла. Өлгергәнме-юкмы икәнлеген белү өчен татлыны салкын суга тамызып карыйлар. Шартлап сынарлык булып катса, татлы өлгергән була. Татлыны ут өстеннән алмыйча гына киптерелгән чикләвек төше (төшне башта элпә сыман кабыгыннан уып чистартырга кирәк) салып яхшылап болгатырга һәм, 2-3 минут ут өстендә таткач, майланган табага 1,5-2 см калынлыгы итеп җәяләр. Җәеп бетергәч, ике бармак киңлегендәге шакмаклар рәвешендә кисеп, салкын урында катыралар. Татлы төш чәй янына бирелә.

1 кг чикләвек төшенә: 500 г шикәр комы, 600-700 г бал һәм 100 г су

## Чыганак
Татар халык ашлары. Ю.Ә.Әхмәтҗанов Казан "Раннур" нәшрияты 1999 ел.

## Сылтамалар
* Минем йорт  - Татлы.

Төркем:Татар ризыклары
Шомырша районы

**Шомырша районы** () — Чуашстанның көньяк-көнчыгышындагы муниципаль район.

Административ үзәге — Шомырша авылы.

## Җәгъpафия
Шомырша районы Чуашстанның көньяк-көнчыгышында урнашкан. Район территориясе 799,1 дүрᴛᴋел ᴋиламитер. Төньякта  Комсомол, көнчыгышта һәм көньяктаТатарстанның Буа, көнбатышта Алатыр  районнары белән чиктәш.

## Халык
Халык саны 14 356 кеше (2010 елга).

Милли cастaфы: чуашлар — 78%, татарлар — 11% һәм руслар — 6,9%.

Татарлар чуашлар һәм башка халыклар белән катнаш авылларда яшиләр: Байтирәк, Асан, Баскак, Көчек, мaрдьıва Төкесе, Муллалы, Өч Балтай авылларында.
### Күренекле кешеләре
* Валерий Яковлев — чуаш, рус ᴛияᴛырлары режиссеры.

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 9 авыл жирлегендә 33 авыл урнашкан.

## Икътисад
Сәнәгать: җиһаз, кирпеч, тегү, азык, pимуʜлау фабрикалары һәм ɜавуᴛлары.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, бәрәңге, яшелчә, колмак җитештерү.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Шомырша районы
Олан (Кайбыч районы)

250px|thumb|right|Кайчандыр Олан авылы урнашкан тау

**Олан** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы юкка чыккан торак пункт. Авыл Иске Чәчкаб авылыннан төньякка таба якынча 1, Колаңгы тимер юл станциясеннән 22 км ераклыкта ераклыкта урнашкан булган.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Тарихы
Авылга нигезне XVII гасырда (1640нчы елларда ) Сарытау якларыннан рус басып алучылары тарафыннан күчерелгән, христиан динен кабул итү тәэсирендә инде тулысынча руслашкан, керәшен татарлары нигез сала. Ә авыл яшәгән вакытта, биредә иң күбе 200ләп йорт, башлангыч мәктәп, кибет, күмәк хуҗалык булган.
1927 елдан — Кайбыч районы Өлҗән авыл советы, 1944 елдан — Подберезье районы Өлҗән авыл советы, 1964 елдан Апас районы Өлҗән авыл советы составында була.
Авыл 1980 елдан соң тулысынча таркалып бетә. Күпчелек халкы Өлҗән авылына һәм якындагы калаларга (Яшел Үзән, Казан) тарала. Иң актык күченүче Антон исемле кеше була. Авылның җирләре тулысы белән Өлҗән авылы җирлегенә күчә.
Бүгенге көндә авылдан бары йорт нигез ташлары, зират һәм җиләк-җимеш бакчалары гына сакланып калган.
## Халык саны

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Пәри

200px|thumb|right|Пәринең каучуктан ясалган сыны.
**Пәри** - татар мифологиясендә, тылсымлы әкиятләрдә һәм язма әдәбиятта бигрәк тә урта гасырларда киң таралган хатын-кыз кыяфәтендәге шактый каршылыклы персонаж.

Килеп чыгышы ягыннан Борынгы Иран мифологиясенең нигезен тәшкил иткән Изге китап Авестага һәм зәрдөштлеккә барып тоташа: атама тудыру, бу дөньяга китерү мәгънәсендәге *пер* тамырыннан ясалган. Авестадагы тулы исеме — *Паирика* (күплек санында).

Иран мифологиясе мәгълүматлары буенча, Паирика төрле куркыныч җәнлек һәм хайваннардан тычкан, ярканат һ.б. кыяфәтләргә дә керә ала. Паирика башка халыкларга күчкәндә, күрәсең, аның тышкы кыяфәте һәм атамасы билгеле бер үзгәрешләр кичереп, пәри дип атала башлый. Шул исем белән пәри образы Кече һәм Урта Азия, Казакъстан, Төньяк Кавказ һәм Идел буе төрки халыкларында киң тарала. Аның исеме һәм аерым гамәлләре бик күп әсәрләрдә телгә алына.

## Әсәрләрдә
*«Алтын балык» әкияте,
*«Өч сандык» әкияте,
*Татар-башкорт халыкларында билгеле булган «Түләк» дастаны,
*«Йир Төшлек» дастаны,
*«Өч күгәрчен» әкияте.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
Урманче Ф., Татар мифологиясе: Энциклопедик сүзлек. 2 том.

Төркем:Татар мифологиясе
Җаек өлкәсе (Россия империясе)

**Җаек өлкәсе** (, ) — Россия империясе составында административ-территориаль берәмлек.

Өлкә үзәге — Җаек (, ) шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Административ бүленеш

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Губернаторлар

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Зимбабве

**Зимба́бве** ( , 1980 елга кадәр **Көньяк Роде́зия**) — Көньяк Африкада, Виктория шарлавыгы һәм Замбези белән Лимпопо елгалары арасында урнашкан дәүләт. Көньяктан КАҖ, көнбатышта Ботсвана, төньякта Замбия һәм көнчыгышта Мозамбик белән чиктәш.

Ил атамасы шул территорияләрдә урнашкан беренче дәүләткә мөнәсәбәт булуын күрсәтә — Мономотапа мәмләкәтеАның төп халкы гокомерелар булган, бүген шона халкының борынгы бабалары.

Гринвич вакыты белән аермасы — 2 сәгать.

## География
Зимбабве территориясенең күпчелек өлеше 1000—1500 м биеклектә урнаша. Илнең иң югары ноктасы — Иньянгани тавы (2592 м).

Эре хайваннардан Зимбабведа һаман филләр, антилопалар, зебралар, жирафлар, арысланнар, крокодиллар күп. Мөгезборыннар, гепардлар, питоннар саны әз. Ил территориясеннең 10 %ын тыюлыклар һәм милли парклар алалар.

## Халык
2010 елның июленә Зимбабвенең халык саны 11,7 млн дип саналды.
## Дин

Ил халкының 84,1 % ы ― христианнар ( 69,2 % ы ― протестантлар, 14,9 % ы ― башка христианнар), 10,2 % ы ― бернинди дә дин тотмаучылар яки атеистлар, 4,5 % ы ― җирле традицион диннәргә ышанучылар, 1,2 % ы ― башка диннәр вәкилләре (ш. и. ислам (0,9 %), буддизм (<0,1 %), индуизм (< 0,1%) һәм яһүдиләр (<0,1 %)).
* Зимбабведа ислам
* Зимбабведа Һинд дине
## Шәхесләр
* Кирсти Ковентри (1983),  2025 елның 23 июненнән  президенты. Тарихта бу вазыйфага сайланган беренче хатын-кыз һәм Африканың беренче вәкиле.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Зур Зимбабве

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Зимбабве
Малмыж өязе

**Малмыж өязе** (, ) — Вятка  һәм Вятка губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Малмыж шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Малмыж өязе 1780 елда Вятка  (1796 елдан — губернасы) эчендә барлыкка килә.

1929 елда Вятка губернасы өязләре белән юкка чыгарыла, Малмыж өязе территориясендә Түбән Новгород крае Нолинск округы Малмыж районы оештырыла.

## Административ бүленеш
1913 елда 30 вулыска бүленгән.

1926 елда 7 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча)

## Искәрмәләр

Төркем:Нократ губернасы
Бөре өязе

**Бөре өязе** (, ) — Уфа губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Бөре өязе 1781 елда Уфа наместниклыгы эчендә оештырыла.

1796—1865 елларда Ырынбур губернасы составында, 1865 елдан — Уфа губернасы составында.

Халык комиссарлары Шурасы рәисе В.И. Ленин кул куйган АТССР оештыру турындагы дикретта Бәләбәй һәм Бөре өязләренең Татарстанга кушылу-кушылмау мәсәләсе халыкның ачык демократик тавыш бирү юлы белән хәл ителергә тиеш булган, ләкин референдум үткәрелмәгән. 1922 елда Уфа губернасы бетерелә, күпчелек татарлар яши торган төбәкләр Башкортстанга калдырыла.

## Административ бүенеш
Идарә итүнең кантун системы кертелгәчтен, өяздә 10 нчы башкорт һәм 4 нче мишәр кантоннары оештырыла. 1800 елда өяздә 496 торак пункт була, XIX гасыр азагында — 1784. 1865 елда өяз 5 ыстанга бүленә. 1873 елдан вулыслар саны — 45, 1922 елдан — 43 вулыс.

## Халык

Туган тел буенча (1897 елдагы җанисәп буенча) һәм милләт буенча (1920):

## Икътисад
Бөрө өязе төньяк өлеше халкы башлыча урман кәсепләре, үзәк һәм көньяк өлеше игенчелек, малчылык һәм умартачылык белән шөгыльләнә. XX гасыр башында өяз халкының 84%‑ы авыл хуҗалыгында мәшгуль була. 1904 елда сөрүлек җирләр мәйданы (мең дисәтинә) 416,4 тәшкил итә, шул исәптән арыш чәчүлеге — 193,4, солы — 106,2, карабодай — 46,7, тары — 22,9, борай — 16,8, бодай — 8,7, борчак — 9,5, бәрәңге — 5; сыер малы саны — 45415 баш, елкы — 37133, сарык — 85351, кәҗә — 7743, чучка — 8255. XIX гасыр азагында 2 аркан ишү, 6 дегет кайнату, 18 кирпеч сугу һәм 13 поташ заводы эшли. Бөредә, Абдулла, Айбүләк, Андреевка, Борай, Дүртөйле, Истәк, Яркәй, Касев, Можар, Мәскәү, Николо‑Берёзовка, Усы‑Степановка, Сәйтәк, Яңа Троицкий ауылларда ярминкәләр үткәрелә. 1858 елда Агыйделдә парахут бәйләнеше ачыла. 1865 елда 312 мәчет, 26 чиркәү һәм 31 чәсәүнә исәпләнә. 

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа губернасы
Халыкара язучы көне

**Халыкара язучы көне** — 3 март көнне билгеләнгән һөнәри бәйрәм. Ул язучыларны демократик басмаларның негатив аспектларыннан, ялган язмалар, фальсификацияләрдән, чынбарлыкны шәхси максаттан үзгәртеп сурәтләүдән һ. б. тискәре күренешләрдән ерак торырга чакыра.

1921 елда ПЕН-клуб ( — *Poets, Essayists and Novelists*) оештырыла. 1986 елда аның 48 нче халыкара конгрессында 3 мартны Халыкара язучы көне дип билгеләргә тәкъдим ителде.

## Шулай ук кара
* Халыкара балалар китабы көне

Төркем:Һөнәри бәйрәмнәр
Төркем:Рәсми булмаган бәйрәмнәр
Төркем:Халыкара көннәр
Төркем:Әдәбият
Төркем:ПЕН-клуб
Буа өязе

**Буа өязе** (, ) — Сембер губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз шәһәре — Буа шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Буа өязе 1780 елда Сембер  эчендә барлыкка килә. 1796 елдан — Сембер губернасы составында.

1920 елда юкка чыгарыла, ә аның территориясе Татарстан АССРның *Буа кантон*ына кертелә.

## Административ бүленеш
1913 елда 18 вулыска бүленгән.

## Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Моны да карагыз
* Буа районы

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер губернасы
Төркем:Татарстан тарихы
Глазов

**Глазов** (*Кала*, , ) — Удмуртиянең төньягында урнашкан шәһәр, Глазов районының административ үзәге.

Халык саны — 95 835 кеше (2010).

## География
Глазов Чүпченең сул ярында, Ижаудан 180 километрдан көнчыгышка таба урнаша.

Шәһәрнең мәйданы — 6916 га (69 км²).

### Климат



## Тарих
200px|thumb|left|Глазов, Ирек мәйданы
*Глазово* авылы беренче тапкыр 1678 елда телгә алына.

1780 елда Екатерина II указы буенча, 13 өяздән торган Вятка  оештырыла; Глазово авылы Глазов өязенең үзәге була һәм шәһәр статусын ала.

1796—1818 елларда шәһәрнең башлыгы Пётр Фёдор улы Чайковский (Петр Илья улы Чайковскийның бабасы) булган.

1879 елда Владимир Короленко Глазов шәһәренә сөргенгә җибәрелгән.

1898 елда Глазов аша Себер аша магистрале узган.

1921 елның гыйнвар—июньдә Глазов Вәтәк автономияле өлкәсенең башкаласы булган.

Бөек Ватан сугышы вакытында Глазовка Ленинградтан тәмәке фабрикасы, 2нче Ленинград пехота училищесы, 544 номерлы патрон заводы эавкуацияләнәләр. Сугыштан соңгы елларда патрон заводы нигезендә уран җитештерү предприятиесы төзелә (киләчәктә — Чүпче механика заводы).

## Мәгариф

* В. Г. Короленко исемендәге Глазов дәүләт педагогик институты
* Глазов инженер-экономка институты (Ижау дәүләт техник университетының филиалы)
* УдДУның хокук, иҗтимагый идарә итү һәм иминлек институтының Глазовта филиалы
* Глазов техник колледжы
* Россия мәгариф академиясе университетының Глазовта филиалы

Шулай ук шәһәрдә медицина училищесы, техниум, 3 профессиональ-техник училищесы, 18 мәктәп, 3 гимназия, 1 лицей, сәнгать һәм музыкаль мәктәпләр бар.

## Икътисад

### Транспорт
Глазов аша Горький тимер юлның тармагы уза, Глазов — Ижау трассасы Ижауга һәм Пермьгә чыгуны таэмин итә.

Шәһәр эчендә унөч автобус маршрут эшли.

### Сәнәгать
thumb|right|Чүпче механика заводы идарәсе

Шәһәрнең төп предприятиеләр:
* Чүпче механика заводы
* ААҖ «Глазовский завод „Металлист“»
* ОАО «Глазовский» ликёр-аракы заводы
һ.б.

## Шәһәрдә туганнар
* Виталий Абдуллов - кино артисты
* Татьяна Барамзина — Советлар Берлеге Каһарманы.
* Вячеслав Наговицын — Бурятия президенты
* Дамир Сәлимҗанов (1968), театр режиссеры, Удмуртиянең атказанган сәнгать эшлеклесе (2015).
## Дин

;Православие
;Ислам
* Җәмигъ мәчете
## Фотогалерея

Вокзал. Глазов.jpg|Вокзал
Ледовый.Глазов.jpg|«Прогресс» спорт сарае
Чепца.Глазов.jpg|Глазов янында Чүпче елгасы
Centre of glazov.jpg|
Советская. Глазов.jpg|Советская урамы


## Тышкы сылтамалар
* http://udmmap.narod.ru/Glazov.htm
* Рәсми сайт

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия шәһәрләре
Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Төркем:Глазов
Олыкүл (Кырмыскалы районы)

**Олыкүл** — Башкортстанның Кырмыскалы районындагы татар авылы. Карлыман авыл советы үзәге. 2009 елның 1 гыйнварына 4713 кеше яши.  
Хәзерге Олыкүл ике торак ноктасыннан формалаша. Беренчесе – татар-типтәр авылы *Олыкүл*, икенчесе – *Карлыман станциясе*.
## Тарихи белешмә
Олыкүл авылына 1752 елда мишәрләр нигез сала. 1760 елда авылга яңа партия йомышлы татарлар килеп утыра. 
18 гасыр уртасында мишәрләр 3нче мишәр кантонына караганнар. Башкортлар 8нче башкорт кантонга караганнар. Типтәрләр Уфа өязенең 2нче типтәр командасына буйсынганнар. 
## Карлыман тимер юл станциясе
Карлыман ст. – Куйбышев тимер юлының мөһим төене. Уфадан баручы линия биредә икегә бүленә: берсе Агыйдел буйлап көньякка – Стәрлетамак, Салават, Мәләвез һәм Күмертау ягына, икенчесе Урал аръягына – Белоретка таба китә. Cтанса 1936 елда барлыкка килә. 1977 елда Карлыман-Белорет юнәлешендә поездлар йөри башлый.

## Демография

Биредә 1859 елда 81 йортта 666 кеше яшәгән, иҗтимагый составы: башкортлар, мишәрләр, типтәрләр. 1870 елгы җанисәп буенча, 81 йортта 576 башкорт яшәгәне билгеле .

1920 елда һәм 1926 елларда авыл халкы типтәрләр буларак, 1959 һәм 1970 еллардагы сан алулар буенча татарлар буларак теркәлгән. Ялгышлык белән 1979 елда тоташ,  2002 елда өлешчә башкортлар итеп яздырылган. 2002 ел җанисәбенә күрә авылда 43% татарлар, 31% башкортлар яши.

## Икътисад
Олыкүлдә зур җитештерү предприятиеләре бар. Карлыман элеваторының 77 мең тонна икмәк сакларлык амбары бар. Кырмыскалы РТПсы, Кырмыскалы катнаш азык заводы, Карлыман ДУП “Башоптсбыт”, ҖЧҖ “Стройбытсервис” эшлиләр.
## Танылган кешеләр

* Сабирҗан Кунакбаев – селекционер 
* Хәмит Сәмихов – журналист, язучы
* Нәҗип Хәмитов (1898-1943), полковник (1940), корпус командиры, Бөек Ватан сугышында һәлак булган (1943).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Авыл тарихы UfaGen сайтында
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Замбия

**За́мбия** ( ) — Үзәк Африкада урнашкан, диңгезгә чыгу юлы булмаган дәүләт. Төньякта Демократик Конго Җөмһүрияте белән, төньяк-көнчыгышта Танзания белән, көнчыгышта Малави, көньякта Мозамбик, Зимбабве, Ботсвана һәм Намибия, көнбатышта Ангола илләре белән чиктәш.

Башкаласы һәм иң Эре шәһәре — Лусака.

## География
Замбия — тропик климатлы ил, диңгезгә чыгу юлы юк. Күбесенчә платода урнаша. Мәйданы буенча дөньяда 38 урынны били. Илнең көнбатыш һәм көньяк чикләре буйлап аккан Замбези елгасы бассейны илнең дүрттән өч өлешен ала.

Замбия белән Зимбабве чигендә күп кенә шарлавыклар урнаша, шул исәптән атаклы Виктория шарлавыгы.

## Халык
Халык саны — 12,1 млн (2010 елның июленә).

Урта гомер дәвамлыгы — 38,9 ел (2010, дөньяда 223 нче урын).

Укый-яза белгән кешеләр — 80 % (15 елдан өлкәнрәк булганнар исәпкә алынган).

Шәһәр халкы 35 % тәшкил итә (2008).

### Дин

Христианлык (католиклар, лютераннар, англиканнар, адвентистлар һәм башкалар) һәм христиан-африкан культлар — 50-75 %. Мөселманнар саны якынча 5 %-ны тәшкил итә. 1996 елгы Конституция нигезендә, Замбия рәсми рәвештә христианнар (4/5 өлеше протестантлар, 1/5 өлеше католиклар) дәүләте булса да, илдә дин иреге таныла һәм яклана. Азчылык диннәр тарафдарлары (күпчелеге шәһәрләрдә яши): Ислам ― 5 %, Бәһаи ― 1,5 %,  индуистлар ― 0,5 %, аз санлы яһүдләр (ашкенази) җәмгыятьләре эшчәнлек алып бара.
* Замбиядә ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Замбия хөкүмәте 

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Замбия
Хәлеб

250px|thumb|Хәлебкә кальгадан күренеше
**Хәләб** ( *Хәләб*, ) — Суриянең иң зур шәһәре. Халык исәбе 2&nbsp;301&nbsp;570 кеше тәшкил итә (2005).
## Мәчет
* Хәлеб Бөек мәчете

## Искәрмәләр

Төркем:Сүрия шәһәрләре
Төркем:Бөтендөнья мирасы
Козьмодемьянск

**Козьмодемьянск** (*Күзмәдимән*, *Көҗмәдимьян*, , тау мари телендә *Цикмӓ*, болын мари телендә *Чыкма*, ) — Мари Илнең көньяк-көнбатышында урнашкан шәһәр, Таулы Мари районының районының административ үзәге.

Халык саны — 21 262 кеше (2010).

## География
Шәһәр Иделнең (Чабаксар сусаклагычы) биек уң ярында, Йошкар-Оладан 104 километрга көньяк-көнбатышка таба урнаша. Республикасының сул як ярдагы өлеше белән Козьмодемьянскны борамлы кичү тоташтыра. 
### Климат




## Тарих
Козьмодемьянск крепость буларак 1583 елда нигезләнгән.

1708 елда, Россияне сигез губернага бүленү вакытында, Козьмодемьянск Казан губернасына беркетелгән. 1727 елдан — өяз шәһәре.

1791 елда монда мари краенда беренче халык училищесы ачыла. XIX гасырның ахырында Козьмодемьянскта биш уку йорты булган: өчкласслы училищесы, хатын-кызлар училищесы (1862 елда ачылган), мари хатын-кызлар мәктәбе, ике чиркәү-мәхәллә мәктәбе.

1861 елда шәһәрдә стационар шифаханәсе ачыла.

1917 елда шәһәрдә совет хакимияте урнаштырыла.

1920 елда Козьмодемьянск һәм өязе Түбән Новгород губернасына кертелә. 1921 елда Мари Автономияле өлкәсенә кертелә; 1936 елдан — Мари АССР составында.

## Халык

Милли состав: руслар — 65,7%, чирмешләр — 28,8%, татарлар — 1,0%, чуашлар — 0,8%.

## Транспорт
Тимер юл элемтәсе юк, иң якындагы станцияләр Чабаксар (ераклык — 86 км) һәм Йошкар-Ола (120 км).

Автобус элемтәсе: Мәскәүгә, Түбән Новгородга, Йошкар-Олага автобуслар баралар.
## Истәлекле урыннары
* Александр Григорьев исемле сәнгать-тарихи музее
* Этнографик музее
* Остап Бендер музее
һ.б.

## Шәһәрдә туганнар
* Андрей Эшпай — композитор.

## Фотогалерея

Chasovnya Kozmodemjansk.jpg|
Kozmod museum.jpg|Этнографик музеенда җил тегермәне
Kozmodemyansk. Church of the Theotokos of Smolensk before renovation. 1980s.jpg|
Coat of Arms of Kozmodemiansk (Mariy El) (1970).png|Козьмодемьянск гербы (1970—2005)
борам через Волгу СП-26.jpg|Козьмодемьянск — Коротни борам белән чыга торган кичүдә борам


## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле шәһәрләре
Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Чуел

**Чуел** ( искечә — *Цывильск*, ) — Чуашиядә шәһәр, Чуел районының административ үзәге.

Халык саны — 13 478 кеше (2010).

## География
Чуел шәһәре Зур һәм Кече Чуел елгалар кушылган урынында, Чабаксардан 36 километрга көньяк-көнчыгышка таба урнаша. Шәһәрдә M7 (Түбән Новгород — Казан) һәм A151 (Чуел — Сембер — Сызран) автомобиль юллары кисешәләр. Чуелдан 6 километр ераклыкта Канаш — Чабаксар тимер юл тармагы үтә.

## Тарих
Чуел 1583 елда Мәскәү дәүләтенең терәк пункты буларак элекке *Сюрбеево* *(Ҫӗрпӳ)* чуаш авылы урынында нигезләнгән. Исеменә караганда, монда сотня кенәзе яшәгән ( — йөз кешедән торган гаскәрнең командиры, йөзбашы).

1781—1927 елларда — Чуел өязенең үзәге, 1927 елдан Чуел районы үзәге булып тора.
## Халык

Милли состав (2002): чуашлар — 76,8%, руслар — 21,5%.

## Икътисад
Шәһәрдә авторемонт заводы, эксперименталь-тәҗрибә «Чуелхмельмаш» заводы, азык-төлек предприятиелар, сүс җитештерү заводы, колмак заводы, кирпеч заводы.

## Мәгариф
2 урта мәктәп, 2 коррекцион мәктәп, балалар һәм яшүсмерләр иҗат үзәге, балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбе (БЯСМ).

## Фотогалерея

Tsivilsk COA (Kazan Governorate) (1781).png|Герб (1781)
Holy Trinity Cathedral in Tsivilsk.jpg|
Цивильск. Собор Троицы Живоначальной.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Чуашстан район үзәкләре
Төркем:Чуел районы
Төркем:Чуашстан шәһәрләре
Златоуст өязе

**Златоуст өязе** () — Уфа һәм Чиләбе губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз шәһәре — Златоуст шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Златоуст өязе 1865 елда барлыкка килгән.

1919 елда өязенең көнбатыш өлеше Башкорт АССР составына кертелә. 1922 елда Чиләбе губернасы составына кертелә, ә 1923 елда Урал өлкәсе составындагы *Златоуст округы*на үзгәртеп корылган.

## Административ бүленеш
1870 елда 17 вулыска, 1913 елда 30 вулыска бүленгән.

## Халык
1871 елда 118,7 мең кеше, 1912 елда — 272,4 мең кеше яшәгән.

Туган тел буенча (1897 елдагы җанисәбе буенча) һәм милләт буенча (149 095 кеше, 1920):

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа губернасы
Ядернә

**Ядернә** — (, тау мари телендә *Йӓдӹрнӓ*, болын мари телендә *Ядырна*, ) — Чуашиянең төньяк-көнбатышында урнашкан шәһәр (1781 елдан), Ядернә районының административ үзәге.

Халык саны — 9 614 кеше (2010).

## География
Шәһәр Сыры елганың ярында, Чабаксардан 77 километр ераклыкта урнаша. Шәһәр янында  <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М7</span> «Идел» (Мәскәү — Уфа) мәгистрәле уза. Иң якындагы тимер юл станциясе — Шөмерлә (59 км).

## Тарих
Ядернә 1590 елда нигезләнә.

Халык этимология буенча, «Ядрин» исеме «ядро» (ядрә) сүзеннән чыккан, ләкин бу версия дөрес түгел. Хәзерге этимология шәһәрнең исемне *Етĕрне/Едьрне* (шәһәр барлыкка килгән җирнең хуҗасы) исеменнән чыккан, яки *Етерне* чуаш авылы белән (бигрәк ихтимал версиясе) бәйли.

Ядернәнең беренче яшәүчеләр тупчылар, укчылар һәм башка хәрби хезмәткәрләре булган.

1781 елда Ядернә бер үк исемдәге өязенең үзәге була һәм шәһәр статусын ала.

1791 елда кече (1804 елдан — өяз училищесы) халык училищесы ачыла, 1817 елда училище каршында китапханә ачыла.

1927 елдан — Ядернә районының административ үзәге.

## Халык

Милли состав: чуашлар — 66,6%, руслар — 31,2%.

## Икътисад
Акционерлар җәмгыятьләре: "Ядринский промкомбинат", "Ядринский пищекомбинат", "Ядринмолоко". Спирт заводы, ит эшкәртү предприятиесе, машзавод.

Ядернә янында Чуаш ат заводы урнаша.

Балчык чыганаклары бар.

## Шәхесләр
* Глеб Абакумов (1930), галим.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/chuvashsk_r/jadrin/index.html
* http://gov.cap.ru/main.asp?govid=78
* Ядрин старше и его название не связано с ядрами

Төркем:Ядернә районы
Төркем:Чуашстан шәһәрләре
Төркем:Чуашстан район үзәкләре
Златоуст

**Златоуст** — Чиләбе өлкәсендә урнашкан шәһәр (1865 елдан), халык саны буенча Чиләбе өлкәсенең өченче шәһәре.

Халык саны — 174 985 кеше.

2022 елның 15 ноябреннән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.
## География
Шәһәр Әй елгасыда, Чиләбедән 110 километр (тимер юл буенча 160 км), Мәскәүдән 1750 километр (тимер юл буенча 1941 км) ераклыкта урнаша. Златоуст аша Көньяк Урал тимер юлы һәм <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М5</span> «Урал» мәгистрәле уза.

### Климат




## Тарих
Златоуст 1754 елда тимер ясау, бакыр эретү һәм чуен кою заводлары янында бистә буларак нигезләнгән.

1773—1775 елларда завод эшчеләре Пугачёв күтәрелешендә катнашканнар.

1815 елда монда корал фабрикасы төзелә, 1857 елда корыч кою фабрикасы төзелә.

1865 елдан Златоуст бер үк исемдәге өязенең үзәге була һәм шәһәр статусын ала.

1917 елның декабрендә шәһәрдә совет хакимияте урнаштырыла; 1918 елның июльдә Кызыл Армия частьләре Златоустны ташлыйлар. 1919 елда, Златоуст операциясе нәтиҗәсендә, Көнчыгыш фронтының 5нче армия частьләре шәһәрне азат итәләр.

1980 елда Златоуст Октябрь Революциясе ордены белән бүләкләнгән.

## Халык

## Икътисад
Шәһәрнең төп предприятиеләре:

* Металлургия заводы
* Машиналар төзү заводы
* Локомотивлар депосы
* Корал фабрикасы

## Югары уку йортлары
* Көньяк Урал дәүләт университетының филиалы
* Урал дәүләт элемтә юллары университетының филиалы
*  филиалы

## Шәһәрдә туганнар
* Шапошников Борис (1882—1942) — ССРБ маршалы.
* Карпов Анатолий (1951) — халыкара гроссмейстер, шахматлар буенча 12нче дөнья чемпионы.
* Александр Алемасов (1902-1972) - сәясәтче. ТАССРда массакүләм репрессия оештыручы.
#### Татарлар
* Рәис Фәтхетдинов (1938-2009) - икътисадчы-галим, профессор.

## Фотогалерея

Gerb Zlatoust.png|Герб (1966)
Zlatoust station.JPG|Вокзал
Златоуст.jpg|1910 елдагы фотография
North-west of Zlatoust by Sergey Prokudin-Gorsky.jpg|
Zlatoust engineer house.jpg|
Saint Seraphim of Sarov church, Zlatoust.JPG|


## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Mordoviä

**Mordoviä Cömhüriäte** (moqşa tele häm erzä telendä *Мордовия Республикась*; rus. Республика Мордовия) - Rusiä Federatsiäse subyektı.

Respublika başqalası - Saransk şähäre.

## Çiktäşlek

## Tarix

1928 yılnıñ 16 iyülendä - Mordva ölkäse;

1930 yılnıñ 10 ğinwar - Mordva avtonom ölkäse;

1934 yılnıñ 20 dekäberendä - Mordva Avtonomiäle Sovet Sotsialistik Cömhüriäte;

1991 yıldan — Mordva Sovet Sotsialistik Cömhüriäte;

1993 yıldan — Mordoviä Cömhüriäte.

## Xalıq

Respublikanın töp xalqı - ruslar (60%). Mordvalar - 32% çaması. Tatarlar - 5%-tan artıq. Qalğan xalıqlarga 2% qala.

### Toraq punktlar

## Admninistrativ-terrirorial büleneşe

# Ardatov rayonı
# Atu̦ryevo rayonı
# Ätäş rayonı
# Olı Berezniki rayonı
# Olı Ignatovo rayonı
# Dubönki rayonı
# Yelniki rayonı
# Zubova Poläna rayonı
# İnsar rayonı
# İc̦alki rayonı
# Kadoşkino rayonı
# Kovılkino rayonı
# Koc̦kurovo rayonı
# Krasnoslobodsk rayonı
# Lämber rayonı
# Ruzayevka rayonı
# Romodanovo rayonı
# Olı Şaygovo rayonı
# Temnikov rayonı
# Tenguşevo rayonı
# Torbeyevo rayonı
# Çamzinka rayonı

## İskärmälär

*
Боз карау

**Боз яки ташу карау** яки **Боз багу**&nbsp;— татарларда язның беренче бәйрәме. Бу йола елгалардан боз китү (зин китү) белән бәйле.

Татар авылларының күбесе су буйларында урнашкан, шуңа да  аларда язның иң беренче бәйрәме булып Боз карау торган. Боз китүен карарга, гадәттә, бар халык җыелган. Яшьләр исә, елгадан боз китүне җигүле атларда килеп гармун уйнап, җырлап каршы алганнар.

Халык йөзеп баручы боз кисәкләрендә салам яккан. Бу күренеш төнге аяз язгы кичтә аеруча матур күренгән.

Төркем:Татар бәйрәмнәре
Орлык чыгару

**Орлык чыгару** — татарларда чәчү башлануга багышланган йола.

Язгы йола һәм бәйрәмнәр циклы чәчү башлануга багышланган йолалар белән төгәлләнгән. Теге яки бу формада алар Урта Идел һәм Урал татарларының барысына да хас булган.

Казан татарларының күпчелегенә алар орлык чыгару йоласы рәвешендә үткән.

Татарларда "орлык чыгару” йоласы түбәндәгечә үткәрелгән:

Иң башта мунча якканнар. Урамга чыккач, беренче очраган кешегә, юл уң булсын дип, йомырка биргәннәр. Чәчкән вакытта туфракка орлык белән бергә йомыркалар да ашлаганнар, ә беренче чәчү көнендә, басуга чыккан балалар ул йомыркаларны җыя барганнар.

Бераздан, җиргә ашъяулык җәйгәннәр һәм бергәләшеп йомырка, өйдән алып килгән башка ризыкларны ашаганнар.

Ашап-эчкәннән соң: "Хәерле янгырлар булсын, еллар тыныч булсын, йомырка кебек түгәрәк булсын!” – дип теләк теләгәннәр.

Төркем:Татар бәйрәмнәре
Константин Иванов

**Константин Иванов** — чуаш мәгърифәтчесе, чуаш әдәби теленә нигез салган, чуаш әлифбасын төзешкән шагыйрь.

## Тәрҗемәи хәл
Константин Иванов бик кыска, әмма эчтәлекле гомер кичергән. 1902 елда авылындагы мәктәпне тәмамлый. Бәләбәй шәһәр училищесына укырга керә. Аны тәмамлап, Сембердә чуаш «Яковлев» мәктәбенә әзерләнү курсларына урнаша. Ике елдан, 15 яшьтә беренче сыйныфка алына.
## Нарспи
Константин Иванов иҗат иткән «Нарспи» поэмасын (1908) революциягә кадәрге Россиядә чуаш халкының тормыш энциклопедиясе дип атыйлар. “Нарспи” геройлары — ике гашыйк: ирек сөюче Нарспи һәм батыр йөрәкле Сетнер.

Чуаш композиторы Григорий Хирбю, поэмага нигезләнеп, чуаш музыкасының классикасына әверелгән  «Нарспи» операсын иҗат иткән .

Шәрәф Мөдәррис поэманы татар теленә тәрҗемә иткән (1941 елдан да соңга калмыйча) һәм бу тәрҗемә берничә тапкыр басылып чыккан. 2008 елда Ренат Харис поэманың яңа тәрҗемәсен эшләгән.

Чуаш дәүләт академия драма театры Константин Иванов исемен йөртә.

Туган авылы Слакбашта егерменче гасыр башында ук төзелгән йортында шагыйрьнең музее урнашкан.

## Сылтамалар
* Иванов К. Нарспи/ Шәрәф Мөдәррис тәрҗемәсе - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1958. - 82 б.

## Чыганак
* Онытылмас тәэссоратлар калдырды
* Чебоксарцы устроили митинг в честь чувашского поэта 
* Слакпуç ялĕнчи сăвăçăн музей-çурчĕ
* К. В. Иванов çуралнăранпа 120 çул
* Константин Иванов 
* В. Иванов çурални 100-çул çитнĕ ятпа ЮНЕСКО хăйĕн XXV сессинче 1990 çула Константин Васильевич Иванов çулĕ тесе палăртнă
* Чăваш Енĕн паллă çыннисем: Иванов Константин Васильевич 
*  Константин Васильевич Иванов 
* «Нарспи» аудиокӗнеке шорт-листа кӗнӗ

## Искәрмәләр

Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Windows 8

**Windows&nbsp;8** (МФА: ) — хәзерге вакытта ясалучы операцион системаның шартлы исеме. Әлеге ОС Microsoft Windows ОС гаиләсенә керә һәм Microsoft транснациональ корпорациясе тарафыннан ясала.
* 13 сентябрь, 2011 ел — Developer Preview юрамасына чыгарыла. Windows 8 бүгенгесе вакытата киң таралыш алган Windows 7 ОС’ның дәвамчысы булып тора. Ләкин анардан аермалы буларак уү өчен ике бизәлешне ала: сенсорлы экраннар өчен ясалган яңа Metro-бизәлеш һәм элеккеге юрамаларда кулланылган Windows Aero бизәлеше. Шулай ук Intel һәм AMD тарафыннан чыгарылучы x86-64 процессорлары белән беррәттән ул ARM архитектурасында да эшләүне тәэмин итәчәк.
* 29 февраль, 2012 ел — Mobile World Congress конференциясе чараланрында Windows 8’нең беренче бета-юрамасы (Consumer Preview) тәкъдим ителә.
* 14 март, 2012 ел — Windows 8’нең Татар телендәге версия тәкъдим ителә.

## Система сораулары

## Логотип
2012 елның 18 февралендә Microsoft корпорациясе үзенең яңа Windows өчен яңа логотип чыгаруын дәлилли. Тышкы күренеше буенча логотип тулысынча яңартылачак һәм үзе белән компаниянең яңа бизәлешкә юл алун курсәтәчәк. Элеккеге байрак формасындагы логотип дүрт панелле тәрәзә формасын алды, ул бары тик бер төле генә булачак һәм кулланучының нинди бизәлеш алуыннан үзенең төсен алмаштырачак.
## Искәрмәләр

Төркем:Microsoft Windows
Төркем:Операцион системалар
Төркем:Санак
Глазов өязе

**Глазов өязе** (, ) — Вятка калгайлыгы, Вятка губернасы һәм Удмурт автономияле өлкәсе эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Глазов шәһәре.

## География
300px|thumb|right|Глазов өязе (1923)
### Чиктәшлек

## Тарих
Глазов өязе 1780 елда Вятка  эчендә барлыкка килгән; бер үк вакытта Глазово авылы шәһәр статусын ала.

1920 елның 4 ноябренда Вәтәк автономияле өлкәсе оештырыла, ә 1921 елның гыйнварында Глазов өязенең өлеше аның составына кертелә. Өязенең калган өлешендә Вятка губернаның Омутнинск өязе оештырыла.

1929 елның 1 августында юкка чыгарыла.

## Административ бүленеш
1917 елда — 45, 1921 елда — 26, 1924 елда — 15 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча)

## Искәрмәләр

Төркем:Нократ губернасы
Төркем:Удмурт автономияле өлкәсе
Теглайн

**Теглайн** () — тавар турында кыскача мәгълүмат йөртүче реклама слоганы.

* Кинода, ешрак, теглайн афишаларда, киноның девизы буларак, кулланыла. Мисал: 
* Интернетта күберәк сәхифәнең эчтәлеген чагылдыра.

Төркем:Реклама
Төркем:Кинематограф
Исмәгыйль Гайнетдинов

**Исмәгыйль Гайнетдинов** – татардан чыккан беренче һөнәри архитектор, профессор (1967). 
## Тәрҗемәи хәле
Исмәгыйль Галәветдин улы Гайнетдинов 1908 елны Казан губернасының Олы Мәңгәр авылында (хәзер Әтнә районына керә) дөньяга килгән. Чиләбедә җидееллык №2 мәктәптә укый (1924-1927). Мәктәпне тәмамлагач, Казанга индустрияле техникумга документларын тапшыра. Укып йөргән арада техникум институка үзгәртелә. Казан коммуналь төзелеш инженерлары институтын тәмамлый(1931). Шунда укыта.

1934 елдан Казан башкарма шурасы каршындагы конторда архитектор. 1936 елда СССР архитектура академиясенең аспирантурасында. 1939 елдан Академиянең шәһәрләр төзү институтында фәнни хезмәткәр. 1949 елдан Мәскәү архитектура институтында (МАРХИ) укыта.

1977 елда Мәскәүдә вафат була. Васыяте буенча кабере Казанның Яңа бистә зиратында.
## И. Гайнетдинов проектлаган һәм төзегән корылмалар
* Мәскәүдәге авыл хуҗалыгы күргәзмәсенең Татарстан павильоны авторы (1939, 1965 елда сүтелгән).
* Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры (1956, башлангыч дәвердә архитекторы сугышта вафат булган Скворцов)
*Казан елга порты (1962, М. Константинов б/н берлектә)
* КХТИ А корпусы
* Казан коммуналь төзелеш инженерлары институты (1935) биналары
* Очучы-герой Н. Столяров (сынчысы В. Мухина)
* Уфадагы Салават Юлаев һәйкәле (сынчысы С. Тавасиев)


М. Җәлил ис. опера һәм балет театры.jpg
Kazan-khti-main.jpg
Stamp of USSR 1871.jpg
Rachport.jpg
Salavat Yulaev.jpg



## Чыганак
* Гайнетдинов И.Г. Казан архитекторы, профессор 

Төркем:Татар архитекторлары
Төркем:Әлифба буенча архитекторлар
Канаш (шәһәр)

**Канаш** (, , ) — Чуашиядә шәһәр, Канаш районының административ үзәге. Исеме чуашчадан "совет, киңәш" дигәнне аңлата.

Халык саны — 45 608 кеше (2010). Шулардан 11,5%ын татарлар алып тора (2010).

## Тарих
Шәһәргә 1892 елда нигез салына. Ләкин аңа кадәрле дә монда Шәһран () авылы булганы билгеле. Бу авылга 1588 елда шәех-Ран дигән кеше нигез салган була.

## Халык

Милли состав (2002): чуашлар — 56,7%, руслар — 31,6%, татарлар — 9,3%.

## Шәһәрдә туган күренекле кешеләр
* Ринат Халитов (1957), Казан дәүләт консерваториясе профессоры (2001), дирижер.

## Мәгариф

### Югары уку йортлары
* Чуаш дәүләт университеты (Канаш филиалы)
* Казан социаль һәм гуманитар белем институты (Канаш филиалы)

### Урта һәм башлангыч белем бирү йортлары
* Канаш педагогик көллияте
* Канаш финанс көллияте
* Канаш медицина көллияте  (Чабаксар филиалы)
* Петров көллияте
* Профессиональ училища

## Икътисад
left|thumb|200px|Канаш станциясендә
Канаш шәһәре Чуашиянең зур сәнәгать үзәге булып тора. Монда 6600 млн сум тавар әйләнелүче Чуашиядәге иң зур тимер юллар чуалышы урнашкан.

Биредәге 12 зур һәм 12 урта вә кечкенә предприятияда халыкның 30%ы (5,9 мең кеше) эшли.

* Канаш  технологик оснастика заводы
* Канаш вагоннар ремонтлау заводы
* Канаш электртөягечләр заводы
* Канашавтоагрегат заводы
* Канаш лак-буягыч заводы
* АвтоСпецТехника-Канаш
* Тәрзә фабрикасы
* Канаш элеваторы  һ.б.

## Фотогалерея

файл:Kanash administration 2008.jpeg|Канаш администрациясе бинасы
файл:Kanash's WoW monument.jpeg|Мәңгелек ут монументы


## Искәрмәләр

Төркем:Канаш районы
Төркем:Чуашстан шәһәрләре
Төркем:Чуашстан район үзәкләре
Төркем:Канаш районы торак пунктлары
Акмәчет

**Акмәчет** (, ) — Кырым ярымутравының көнбатышында урнашкан курорт-бистә. Кырым Республикасына керә. Акмәчет районы үзәге булып тора.

## Тарихы
*Каланың беренче кешеләре булып юнанлылар санала. Алар монда б.э.к 4нче гасырда килеп урнашып Калос Лименга нигез салалар.
*Б.э.к. 3нче гасырда кала скифлар кулында була. Тик соңрак бу җирләр ташлап кителә.
*Кырым ханлыгы чорында бу җирдә Акмесджит Лиман каласына нигез салына. Элек монда шулай ук Шәехләр торак пункты да була,ләкин соңрак бу ике торак пункт берләшеп бер шәһәр барлыкка китерәләр.
*Россия империясе чорында бу кала граф Войновичка бирелә.
*1824 елда кала Новороссийск губернаторы граф Воронцовка күчә.
*1944 елда каланың исеме Черноморскоега алмаштырыла.
*Бөек Ватан сугышы чорында биредә флот оеша. ССРБ таркалгач флот Украинага күчә.

## Халык үзгәреше
* 1926 ел — 1369 кеше (1179 украин, 164 рус, 4 белорус, 3 әрмән, 2 грек, 1 кырым татары)
* 1939 ел — 2512 кеше
* 1989 ел — 11 978 кеше
* 2001 ел — 11 643 кеше
* 2006 ел — 11 000 кеше
* 2011 ел — 10 991 кеше

Туристик айларда биредә халык саны 60-75 мең кешегә җитә.

## Һәйкәлләр

*Акмәчеттә Калос Лимен антик торак пункты урнашкан. Аны 1985 елдан өйрәнәләр.
* шәһәр уртасын БВС каһарманнарына куелган һәйкәл бизи.
*1970 елларда Ленин мәйданында В.Ленинга һәйкәл куела.
*2006 елда һәлак булга акмәчетле әфганчыларга һәйкәл куела.

## Искәрмәләр

Төркем:Акмәчет районы
Төркем:Кырым шәһәрләре
Өрҗем өязе

**Өрҗем өязе** (, ) — Казан һәм Вятка губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Өрҗем шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Өрҗем өязе әле XVII гасырда бар булган. 1708 елда ул юкка чыгарыла һәм Казан губернасына кертелә. 1719 елда Казан губернаның Казан провинциясе составында *Өрҗем дистрикты* оештырыла; 1727 елда дистриклар юкка чыгарылалар, һәм Өрҗем дистрикты Өрҗем өязенә үзгәртеп корыла.

1780 елдан — Вятка  (1796 елдан — губерна) составында.

1928 елда Өрҗем өязе юкка чыгарыла, ә аның территориясендә Түбән Новгород краеның Нолинск округының Өрҗем районы оештырыла.

## Административ бүленеш
1913 елда 22 вулыска, 1926 елда 5 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча)

## Искәрмәләр

Төркем:Нократ губернасы
Кырым административ бүленеше

Кырым Республикасы 25 административ — территориаль бүленештән тора: авыл халкы өстенлек иткән 14 район һәм шәһәрләргә буйсынган 11 территория (шәһәр округы). Башкаласы — Акмәсҗит шәһәре.

## Районнар һәм шәһәр шуралары

## Калалар

Төркем:Кырым
Өрҗем (Санчурск районы)

**Өрҗем** () — Киров өлкәсенең Санчурск районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Санчурск районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Яраң

**Яраң** (, мар. *Яраҥ*) — Киров өлкәсенең көньяк-көнбатышында урнашкан шәһәр.

Халык саны — 17 252 кеше.

## География
Шәһәр Яраң елгасында, Кировтан 215 км ераклыкта урнаша.

## Тарих
Яранск 1584 елда крепость буларак нигезләнә.

1601 елның июльдә — августта монда киләчәк патшасы Михаил Фёдоровичның абые Василий Никитич Романов сөргендә булган.

1711 елда Яранскның читендә Төньяк сугышы барышында пленга төшкән 500 швед урнаштырыла.

1780 елдан — Яраң өязенең үзәге; шул ук елда шәһәр статусын ала.

1832 елда шәһәрдә метеорологик станция, 1895 елда зимства музее, 1918 елда — авыл хуҗалыгы технкиумы ачыла.

1929 елдан — Яраң районының үзәге.

## Халык

### Милли состав

## Фотогалерея

Троицкий-собор-Яранска.jpg|
Yaransk central library.jpg|
Дом купцов Носовых.png|
Духовно-просветительский центр Яранской епархии.png|
Street mark Yaransk.JPG|
Coat of Arms of Yaransk (Kirov oblast) (1781).png|Герб (1781)
Coat of Arms of Yaransk (Kirov oblast) (1971).jpg|Герб (1971)


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Яраң панорамалары 
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Сөмбелә (бәйрәм)

**Сөмбелә** ( *сөнбелә* — «башак») — татарларда көзге көн-төн тигезлеге (22-23 сентябрь), яучылык һәм уңыш бәйрәме. Заманалар, чорлар аша сакланып калып «Сөмбел» «сөнбел-сөнбеләгә», бүгенге «Сөмбелә»гә әйләнгән.

Зодиак календарендә 23 августтан 23 сентябрьгә кадәр вакытны, алтынчы айны Cөмбелә дип тә атаганнар. Гарәпләр йолдыз кебек янып торган кызгылт-сары һәм сап-сары төстәге лалә чәчәген дә һәм күпсанлы вак чәчәкләре башакка охшаган тәлгәшкә берләшеп торучы үсемлекне дә (гиацинт) «сөнбел» дип йөртәләр.

Башак — ул үрчем-уңыш белән бәйләнгән, димәк биредә хатын-кыз башлангычы бар дигән сүз.

Татарларда Юлиан календаренә кадәр зодиак календарь кулланылган һәм сигезенче ай «Сөмбелә» дип йөртелгән. Бу күренеш мәкальләрдә яхшы сакланган:
* Сөмбелә туса, су суыныр
* Сөмбеләдә өелеп килер
* Сөмбеләдә урып ал, арышыңны чәчеп кал

Нәүрүз бәйрәме язның башы булса, Сөмбелә көзне түгәрәкләү ае, чөнки бу вакытта урып-җыю эшләре һәм уҗымга сөрү төгәлләнә, ашлык сугылып келәт-амбарларга тутырылган.

«Сөмбелә» табыны камыр ашларына бай була, муллык билгесе булган бавырсак пешерелгән.

«Сөмбелә» гомер-гомергә уңыш бәйрәме булган. Сөмбелә ул шундый бәйрәм җәйне көздән белдерә.

## Чыганаклар
* «Туган тел» исемле Самара өлкә татар җәмгыяте
* Самара шәһәренең татар милли-мәдәни мохтарияте

## Моны да кара
* Сөмбелә йолдызлыгы
* Нардуган
* Карга боткасы
* Нәүрүз
* Сабантуй
* Җыен

## Искәрмәләр

Төркем:Татар бәйрәмнәре
Габдулла Шөнаси

**Габдулла Шөнаси** (*Шнаси, Шинаси*), чын исеме **Габдулла Салих улы Ибраһимов** — татар галиме, күренекле мөгаллим.

1909-1912 елларда «Хөсәения» мәдрәсәсендә укыта. 

1917 елның 20―27 апрелендә Казанда узган Бөтенроссия мөселман укытучыларының беренче корылтае утырышларында рәислек итә.

1920-1930 елларда мөгалимлек эшен Казан университетында, Көнчыгыш педагогик институтта, Казан авыл хуҗалыгы һәм урманчылык институтында алып бара.

1930-1938 елларда ул ТАССР мәгариф Наркоматында эшли.

Татар телендә төрле фәннәргә багышланган (химия, физика, биология, медицина) хезмәтләр авторы. Хәмид Мөштәри белән физика буенча оригиналь (тәрҗемә итлмәгән) китаплар язу белән шөгыльләнә.

Нахакка гаепләнеп, 1938 елның 3 ноябрендә репрессияләнә. 1958 елда реабилитацияләнә.

## Чыганаклар
* Шәмсетдинова Р.Р. Габдулла Ибраһимов-Шинаси – танылган педагог, галим, терминолог һәм җәмәгать эшлеклесе. (Габдулла Салих улы Ибраһимовныц тууына 120 ел) // Гасырлар авазы — Эхо веков. — 2004 — № 2.
* Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с., илл

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татар мөгалимнәре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар