open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
АКШ Дәүләт департаменты

**АКШ Дәүләт департаменты** (инг. *United States Department of State*) -1789 елда төзелгән АКШның тышкы сәясәте буенча дәүләт органы. Беренче АКШ Дәүләт сәркәтибе Томас Джефферсон булган.

Департаментта АКШ гербы – АКШ зур мөһере саклана.

Оешма Россия Чит ил эшләре министрлыгы һәм башка илләрдә булган чит илләр буенча министрлыклар аналогы булып тора.

Вашингтонда урнашкан.

## Җитәкчелек
АКШ Дәүләт сәркәтибе (инг. United States Secretary of State) – АКШның Дәүләт департаменты җитәкчесе. Дәүләт департаменты − 1789 елда төзелгән илнең тышкы сәясәте буенча илнең дәүләт органы.

Төркем:АКШ сәясәте
Федор Казин

**Федор Казин** (Федор Нил улы Казин, ,  — , ) — җәмәгать эшлеклесе, 4 нче чакырылыш РИ дәүләт думасы депутаты (җир һәм җирле үзидарә комиссияләре әгъзасы).
Гази морза

**Гази морза** ( — ) — Кече Нугай урдасына нигез салучы. Урак морзаның улы, Алчагыр морзаның оныгы. Рәсәй белән якынаю сәясәтенә каршы булган. 1550-елларда Көнбатыш Кавказ алдына һәм Тын елгасына күчеп китеп үзен Кече Нугай урдасы бие дип игълан иткән. Кырым ханлыгы багынлыгын кабул иткәннән соң Кырым ханнарының Әстерхан (1569) һәм Мәскәү (1570, 1571) һәм Кавказ халыкларына каршы яуларында катнашкан.
Владимир Кайгородов

**Владимир Кайгородов** (Владимир Роман улы Кайгородов, ,  — , ) — физик, физика-математика фәннәре докторы (1981), профессор (1982), ТРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1997), КФУның ихтималлык  һәм гравитация кафедрасы мөдире (1975-2000).
## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Рөстәм Кайдрәкев

**Рөстәм Кайдрәкев** (Рөстәм Гали улы Кайдрәкев, ,  — , ) — химик-технолог, химия фәннәре докторы (1988), профессор (1989), ТРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1997), РФнең атказанган фән эшлеклесе (2004). 1969 елдан КХТИдә, 1989 елдан электрохимик җитештерүләр кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Александр Калаганов

**Александр Калаганов** (Александр Виктор улы Калаганов, ,  — , ) — актер, ТРның халык артисты (1995). 1969-1970 елларда Советск шәһәре театрында, 1970-1981 елларда Казан, 1981-1983 елларда Киров  труппасында, 1983-1999 елларда Казан зур драма театры, 2000 елдан Түбән Тагил театры актеры.
## Искәрмәләр
Жужа Какук

**Жужа Какук** (Zsuzsa Kakuk, ,  — , ) — маҗар шәркыятьчесе, профессор (1970), Маҗарстан ФАнең шәркыятьчелек комитеты рәисе (1986 елдан). Маҗарстан төркиятчлеге тарихына, татар теле, татар фольклоры, төрек теле диалектларына турында фәнни хезмтләр авторы. Игнац Кунош тарафыннан җыелган татар фольклоры җыентыкларын (**' (1980), **' (1989)) нәшер иткән.
Россия тимер юллары

**Россия тимер юллары** — публик акционерлар җәмгыяте, Россия Дәүләт вертикаль интеграцияләнгән компаниясе, гомуми файдаланудагы инфраструктура хуҗасы, хәрәкәт составының шактый өлеше һәм Россия тимер юллары челтәренең мөһим операторы. 2003 елда Россия элемтә юллары Министрлыгы базасында оештырыла.

2012 елга булган мәгълүматларга караганда, дөньяның эре транспорт компанияләре өчлегенә кергән. Россиянең иң эре эш бирүче. 2018 елга компаниядә 737 мең кеше эшли, бу Россия икътисадында мәшгуль кешеләрнең гомуми санының 1% ын тәшкил итә.
### Филиаллар
Россия тимер юлларының 16 филиалы бар:

## Искәрмәләр

Төркем:Россия тимер юллары
Россия фәннәр академиясенең Казан фәнни үзәге

**[[Россия фәннәр академиясе]]нең Казан фәнни үзәге, РФА КФҮ** () — Россия фәннәр академиясенең Казан шәһәрендәге төбәк фәнни үзәге. 1945 елның 13 апрелендә ССРБ Фәннәр акдемиясенең Казан филиалы буларак оештырылган. РФА КФҮ составына 5 институт (Органик һәм физик химия инсититуты, Казан физикка-техника институты, Казан биофизика һәм биохимия институты, Механика һәм машиналар төзү институты, Энергетика проблемалары тикшеренү үзәге) керә.
## Институтлар
Россия фәннәр академиясенең Казан фәнни үзәге составына түбәндәге академик институтлар керә:
* А.Е. Арбузов исемендәге органик һәм физик химия институты

Россия Фәннәр академиясенең Идел буенда иң эре физик-химик һәм химик-биологик тикшеренү үзәге. Эшчәнлекнең төп юнәлешләре — фосфор химиясе, гетеро- һәм макроциклик кушылмалар, углерод һәм элементоорганик нанокластерлар; биологик актив препаратлар төзү; нефть химиясе һәм геохимия; молекуляр, супрамолекуляр һәм наноүлчәмле системаларның стереохимия һәм кристаллохимиясе; функциональ материаллар диагностикасы. Органик һәм физик химия институты Россиядә дарулар сыйфатына дәүләт контроле буенча беренче төбәк үзәге булдырылган. Институт фосфорорганик химия өлкәсендә Халыкара Арбузов премиясен алуга кандидатлар сайлауда актив катнаша.

* ;Е.К. Завойский исемендәге Казан физик-техник институты

Казан физик-техник институтының эшчәнлеге түбәндәгеләрдән гыйбарәт: конденсацияләнгән мохитләрне, шул исәптән үткәргечләр һәм сыек кристалларны тикшерү; тиз ага торган процессларны тикшерү өчен яңа магниторезонанс, оптик һәм акустик ысулларны; микроэлектрониканың физик һәм физик-химик нигезләрен, каты җисемнәрнең өслеген диагностикалау, яңа буын медицина приборларын тикшерү.

* Казан биохимия һәм биофизика институты
Ул институтта үсемлек күзәнәкләренең сигнал системалары һәм аларның җайлашу һәм иммунитетта роле; үсемлек күзәнәкләрен үстерү һәм дифференциацияләү механизмнары; ферментларның структурасы, динамикасы һәм функцияләре; нейромедиациянең һәм хеморецепциянең молекуляр механизмнары; хайваннарда һәм үсемлек күзәнәкләрендә транспорт процесслары механизмнары өйрәнелә.

* Механика һәм машина төзелеше институты

Тикшеренүләрнең төп юнәлешләре булып йока стеналы конструкцияләрнең механикасы, гидро- аэро- сыгылмалы һәм дулкын системаларының механикасы.

* Энергетика проблемаларының тикшеренү үзәге (Академэнерго)

Жылылык массасы алмашы, энергетикада һәм сәнәгатьтә термодинамика; ресурс һәм энергияне сак тоту технологияләрен һәм җайланмаларын эшләү; органик чималдан энергия җитештерү һәм әйләнә-тирә мохитне саклау өлкәсендәге тикшеренүләр; үсеш стратегиясен комплекслы тикшеренүләр үткәрә фәнни үзәк.

## Сылтанмалар
* Рәсми сайт
## Моны да карагыз
* Россия фәннәр академиясе

## Искәрмәләр

Төркем:Россия фәннәр академиясенең Казан фәнни үзәге
Санкт-Петербург дәүләт тау эше университеты

**Санкт-Петербург дәүләт тау университеты** — Санкт-Петербургның иң төп һәм зур вузларының берсе, Русиянең беренче югары техник уку йорты, Русиянең милли тикшеренү университеты.

## Тарих
1773 елның октябрендә Екатерина II карары белән нигезләнгән.

Аны ачылу башлангычы тулысынча башкорт сәнәгатьчесе Исмәгыйль Тасимов исеме белән бәйле. Ул үз акчасына төзелеш эшләрен башлый.
1773 елның 21 октябрендә (яңа ысул буенча 3 ноябрдә) Екатерина II Русиядә беренче югары техник мәктәбен булдыру турында Сенат карарын раслый. Ул кадет корпусы дип түгел, ә «мирза балаларыннан тыш, башкалар да укый алсын өчен» Тау училищесы дип атала. Тау кадет корпусын тәмамлаучы академик Дмитрий Соколов 1830 елда үз хезмәтләренең һәркайсында: «Төп авылдан ярты кыргый башкорт Тау корпусына башлангыч нигез ташы салуына ышанырлык түгел», — дип яза.

Тау институтының 100 еллык юбилеенда институтны ташламаучы, хөкүмәт киңәшчесе Петр Алексеев Тау институты коллективына, Исмәгыйл Тасимовның образын мәңгеләштергән тезмә юллары менә мөрәҗәгать итә:

       Сто лет тому назад тогдашний горный мир
       Приятно изумил безграмотный башкир.
       Он подал от своих товарищей прошение -
       В России учредить такое заведение,
       Чтоб рудокопам — им, безграмотным, как сам,
       Давать указчиков по рудным их делам!

2009 елдан университет милли тикшеренү университеты статусын конкурс аша алды.

1990-елларда бу университетта Владимир Путин, Виктор Зубков кандидатлык диссертацияларын яклыйлар.

## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Россия университетлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:1773 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Нефть һәм газ юнәлешле югары уку йортлары
Төркем:Санкт-Петербург университетлары
Ярсу ат

**Ярсу ат** () (5 сентябрь 1840 — 1877) — Америка индейцларының Олада ыруының хәрби башлыгы. Җиде нәсел иттифагына (Лакота) керә. Америка Кушма Штатлар Хөкүмәте белән килешүләр төзүгә каршы була.

Ярсу ат Рапид-Крик елгасы якын-тирәдә, Көньяк Дакота территориясендә 1840 елда туган. Аның әтисе - шаман, туган ана вафат була.

Төркем:АКШ тарихы
АКШ федераль башкарма департаментлары

**АКШ федераль башкарма департаментлары** () — Америка Кушма Штатлары Хөкүмәтенең башкарма влач органнары. Күпчелек илләрдәге министрлыклар аналогы.

Күпчелек департаметлар башында сәркатиб тора; юстиция департаментын Баш прокурор җитәкли.
Баш прокурор АКШ Президенты һәм АКШ Сенаты тарафыннан тәгаенләнә. Беренче департаментлар 1789 елда төзелә.

## АКШ федераль башкарма департаментлар
* АКШ авыл хуҗалыгы департаменты (Department of Agriculture, USDA)
* АКШ сәүдә департаменты (Department of Commerce, DOC)
* АКШ саклау департаменты (Department of Defense, DOD)
* АКШ мәгариф департаменты (Department of Education, ED)
* АКШ энергетика департаменты (Department of Energy, DOE)
* АКШ сәламәтлек саклау һәм социаль хезмәтләре департаменты (Department of Health and Human Services, HHS)
* АКШ эчке иминлек департаменты (Department of Homeland Security, DHS)
* АКШ-ның Торак төзелеше һәм кала үсеше департаменты (Department of Housing and Urban Development, HUD)
* АКШ юстиция департаменты (Department of Justice, DOJ)
* АКШ эш департаменты (Department of Labor, DOL)
* АКШ Дәүләт департаменты (Department of State, DOS)
* АКШ эчке эшләр департаменты (Department of the Interior, DOI)
* АКШ финанс департаменты (Department of the Treasury)
* АКШ транспорт департаменты (Department of Transportation, DOT)
* АКШ ветераннар эшләре буенча департаменты (Department of Veterans Affairs, VA)
## АКШ департаментлар эмблемалары
 
Image:Seal of the United States Department of Agriculture.svg| АКШ авыл хуҗалыгы департаменты
Image:US-DeptOfCommerce-Seal.svg| АКШ сәүдә департаменты
Image:United_States_Department_of_Defense_Seal.svg| АКШ саклау департаменты
Image:US-DeptOfEducation-Seal.svg| АКШ мәгариф департаменты
Image:US-DeptOfEnergy-Seal.svg| Энергетика
Image:US-DeptOfHHS-Seal.svg|  
Image:Seal of the United States Department of Homeland Security.svg| 
Image:US-DeptOfHUD-Seal.svg| 
Image:US-DeptOfTheInterior-Seal.svg| Эске эшләр
Image:US-DeptOfJustice-Seal.svg| Юстиция
Image:US-DeptOfLabor-Seal.svg| эш департаменты
Image:US-DeptOfState-Seal.svg| АКШ Дәүләт департаменты (Department of State, DOS)
Image:US-DeptOfTransportation-Seal.svg| Транспорт
Image:US-DeptOfTheTreasury-Seal.svg|Финанс
Image:Seal of the United States Department of Veterans Affairs (1989–2012).svg|

## Шулай ук карагыз
* АКШ федераль агентлыклар

Төркем:АКШ сәясәте
Аксён агросәнәгать көллияте

**Аксён агросәнәгать көллияте** дәүләт бюджет һөнәри белем бирү учреждениесе () — 1896 елда нигезләнгән Башкортстанның Әлшәй районы Ким саласында урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Гамәлгә куючысы — Башкортстан мәгариф министрлыгы.

Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Әлшәй районы
Башкорт архитектура, төзелеш һәм коммуналь хуҗалык көллияте

**Башкорт архитектура, төзелеш һәм коммуналь хуҗалык көллияте**, «Башкорт архитектура, төзелеш һәм коммуналь хуҗалык көллияте» дәүләт автоном һөнәри белем бирү учреждениесе () — 1961 елда нигезләнгән Башкортстанның башкаласы Уфа шәһәрендә урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Гамәлгә куючысы — Башкортстан мәгариф министрлыгы.

Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Бүздәк авыл хуҗалыгы көллияте

**Бүздәк авыл хуҗалыгы көллияте**, «Бүздәк авыл хуҗалыгы көллияте» дәүләт бүтжит һөнәри белем бирү учреждениесе () — 1960 елда нигезләнгән Башкортстанның Бүздәк районы Каран авылында урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Гамәлгә куючысы — Башкортстан мәгариф министрлыгы.

Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Марина Калайда

**Марина Калайда** (Марина Лев кызы Калайда, ,  — , ) — һидробиолог, эколог, биология фәннәре докторы (1998). 1980-2002 елларда КДУда, 2002 елдан КДЭУда, 2007 елдан су ресурслары һәм су мәдәнияте кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Люция Каламкарова

**Люция Калмакарова** (Люция Исхак кызы Каламкарова, ,  — , ) — санитария гигеначысы, медицина фәннәре докторы (1988), профессор (1990). 1975 елдан Казакъстан туклану академиясендә: бүлек мөдире, лаборатория мөдире.
## Искәрмәләр
Анатолий Калашников

**Анатолий Калашников** (Анатолий Степан улы Калашников, ,  — , ) — ССРБ каһарманы (1944), подполковник (1960). Алман-совет сугышы вакытында эскадрилья командиры урынбасары.
## Искәрмәләр
Михаил Калашников (1935)

**Михаил Калашников** (Михаил Анатолий улы Калашников, ,  — , ) — әсбаплар төзү өлкәсендә галим, техник фәннәр докторы (1988), профессор (1995). 1972-1988 елларда (тәнәфесләр белән) КХТИдә, 1988-1995 елларда Мәскәү энергетика университетының Казан филиалында, 1991-1995 елларда кафедра мөдире.
## Искәрмәләр
Галина Калашникова

**Галина Калашникова** (Галина Сергей кызы Калашникова, ,  — , ) — балет артисы, педагог, ТАССРның халык артисы (1964). 1956-1976 елларда ТОһБТ солисты, бер үк вакытта балалар балет студиясе педагогы (1961-1976) һәм балет труппасы репетитор-педагогы (1968-1976). Партияләр: Жизел («Жизел», А. Адан), Одетта-Одилия («Аккош күле», П. Чайковский), Никия («Баядерка», Л. Минкус), Зәримә («Бакчасарай фантаны», Б. Асафьев), Сөембикә («Шүрәле», Ф. Яруллин), һ.б.
## Искәрмәләр
Рафаил Кәлимуллин

**Рафаил Кәлимуллин** (Рафаил Гомәр улы Кәлимуллин, ,  — , ) — генерал-майор (1991). 1966-1969 елларда Кемерово шәһәрендә комсомол эшендә, 1971 елдан дәүләт куркынычсызлыгы органнарында, 1987-1993 елларда ТАССР дәүләт куркынычсызлыгы комитеты рәисе.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Новосибирск өлкәсендә туганнар
Төркем:Шәхесләр:Кемерово
Төркем:Шәхесләр:Татарстан
Төркем:Шәхесләр:Мәскәү
Хәсрәтле ана мемориалы

**«Хәсрәтле ана» мемориалы** (, ) — Башкортстанның локаль хәрби конфликтларда һәлак булган яугирләренә багышланган мемориал.

## Тарих
Уфа шәһәренең Җиңү паркы каршында, Комаров урамында, 2003 елның октябрендә ачылган. Мемориалның авторы — Николай Александровича Калинушкин (25.01.1948 — 20.05.2004).

## Тасвирлама
Һәйкәл — локаль хәрби конфликтларда һәлак булган башкортстанлыларга багышланган мемориалның бер өлеше. Гыйбадәтханә гөмбәзен хәтерләткән истәлекле корылманың эчке өлешендәге аскуймада - баласын югалткан бар әниләрнең кайгысын чагылдырган бронза сын.

Һәйкәл янында кара граниттан (*габбро*) 60 шакмак такта — 1951 елдан 2003 елга кадәр Башкортстаннан солдатка киткән һәм хәрби конфликтларда һәлак булган 685 егетнең исемнәре язылган. Гөмбәзнең фронтонына тонык алсу төстәге буй-буй пыяла сызыклар урнаштырылган.

Ана басып торган гөмбәзнең ике ягындагы кара мәрмәр диварга рус һәм башкорт телләрендә шигырьләр уеп язылган. 

*[[Татар теле|Тәрҗемәсе]]*:

Язмаган безгә бәхетләр:
Без — сөелеп туймаганнар.
Тик аналар һаман көтә,
Өметләрен җуймаганнар.
Сискәнәләр, бездер диеп,
Җилләр какса ишек-капка,
Улым тере, тере, диеп,
Ышанмыйча "кара" хатка.
Хәтерләрдә яшәгәндә
Ябылмаслар кайтыр юллар,
Татлы төшләргә керербез —
Шәһит булып калган уллар.
Талпынып, җаныбыз очар,
Әниләр, сез калган якка.
...Безне үлем ала алмый
Хәтер тере тоткан чакта.

*[[Рус теле|Русча]]*:

А нам с тобой не повезло: 
К любимым нам не возвратиться. 
Но матери всему назло
В толпе все ищут наши лица.
Все ждут, что мы придем домой,
Привычно постоим у двери.
Что мы убитые с тобой —
Они до смерти не поверят.
Вы верьте, мамы, мы живем,
Совсем вы нас не хороните.
Мы в добрых снах домой придем,
Вы только ждите, ждите, ждите...
Придем, обнимем нежно вас.
И слезы радости прольются.
Пускай не сами в этот час,
Пусть души наши к вам вернутся.

*[[Башкорт теле|Башкортча]]*:

Яҙмаған беҙгә бәхеттәр: 
Беҙ — һөйөлөп туймағандар.
Тик әсәләр һаман көтә, 
Өмөттәрен юймағандар.
Һиҫкәнәләр, беҙҙер тиеп, 
Елдәр ҡаҡһа ишек-ҡапҡа, 
Улым тере, тере, тиеп, 
Ышанмайса “ҡара” хатҡа. 
Хәтерҙәрҙә йәшәгәндә 
Ябылмаҫтар ҡайтыр юлдар, 
Татлы төштәргә инербеҙ — 
Шәһит булып ҡалған улдар. 
Талпынып, йәнебеҙ осор, 
Әсәйҙәр, һеҙ ҡалған яҡҡа. 
...Беҙҙе үлем ала алмай 
Хәтер тере тотҡан саҡта.

*<small>Русчадан тәрҗемә:<br/> Гүзәл Ситдыйкова</small>*

## Сылтамалар
*  Памятники монументального искусства Уфы  
*   Панорама мемориала 
*   «Бельские просторы», № 2, 2007 г. 
* *Ситдиҡова Гүзәл.*  Беҙҙе үлем ала алмай хәтер тере тотҡан саҡта.   «Башҡортостан», 2013, 23 февраль. 

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Уфа һәйкәлләре
Ишембай нефть көллияте

**Ишембай нифет көллияте**, «Ишембай нифет көллияте» дәүләт автоном һөнәри белем бирү учреждениесе () — 1932 елда нигезләнгән Башкортстанның Ишембай шәһәрендә урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Гамәлгә куючысы — Башкортстан мәгариф министрлыгы.

Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Урал арты агросәнәгать көллияте

**Урал арты агросәнәгать көллияте**, «Урал арты агросәнәгать көллияте» дәүләт бүтжит һөнәри белем бирү учреждениесе () — 2013 елда нигезләнгән Башкортстанның Баймак шәһәрендә урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Гамәлгә куючысы — Башкортстан мәгариф министрлыгы.

2025 елда көллияткә 1962―1986 елларда Башкортстан АССР Министрлар Советы Рәисе булып эшләгән Зәкәрия Шәрәфетдин улы Акназаров исеме бирелгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Җәүдәт Сөнәгатуллин

**Җәүдәт Омурзак улы Сөнәгатуллин** () (12 июнь 1924 — 29 сентябрь 2007) — Бөек Ватан сугышында катнашучы, Советлар Берлеге Герое (1944).

Сөнәгатуллин Җәүдәт Омурзак улы 1924 елның 12 июнендә Башкорт АССР-ы Тамъян-Катай кантонының (хәзерге Башкортстан Учалы районының) Имангол авылында туган. Милләте — башкорт.

Сигезле сыйныф белем ала. 1940-1942 елларда Учалы районының "Коммунар" колхозында эшли.

1942 елда Учалы районы хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армиясе сафына алына. 1943 елның маеннан алып Бөек Ватан сугышының Воронеж, 2-се Украина һәм 2-се Белоруссия фронтларында хезмәт итә.

Воронеж фронтына караган 52-се армиянең 254-се укчылар дивизиясе составындагы 933-нче укчылар полкының штаб начальнигы элемтәчесе булган гади Җәүдәт Омурзак улы Сөнгатуллин 1943 елның 2 октябрендә Украина ССР ы Черкассы өлкәсенең Крещатик авылы янында Днепр елгасы аша чыкканда күрсәткән батырлыгы өчен "Советлар Берлеге Герое" исеменә лаек була.

1946 елда демобилизацияләнә. 1946-1949 елларда К.А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтында белем ала. Учалы районы эчке эшләр бүлегендә паспортист булып эшли. Милиция майоры званиесендә хаклы ялга китә. Учалы урта мәктәбендә укыта һәм директор булып эшли.

Сөнәгатуллин Җәүдәт Омурзак улы 2007 елның 29 сентябрендә Уфада вафат була, Учалы шәһәрендә җирләнә.

## Батырлыгы
"1943 елның 13 ноябрендә иптәш Сөнәгатуллин тәүгеләрдән булып Днепрның көнбатыш ярына су аша чыга һәм батальон командиры фәрманына ярашлы, караңгылыктан файдаланып, бер дошман кыргавылының алгы чигенә бара һәм постарның кая куелганын ачыклый. Бу мәглүмәтләрне куллану сөземтәсендә дошман корганлыгы көтелмәгән һөҗүм белән алына. Свитов авылы өчен алышларда Сөнәгатуллин, батырлык һәм кыюлык күрсәтеп, граната белән танкны һәм йөкле автомашинаны шартлата. Моңа өстәп пулеметны һәм аны хезмәтләндерүчеләрне юк итә. Автомат уты белән 14 фашисты дөмектерә".

ССРБ Югары Советы Президиумының 1944 елның 22 февралендәге Указына ярашлы, командованиенең хәрби заданиесен якынча үтәгәне, күрсәткән каһарманлыгы һәм кыйыулыгы өчен гади Сөнәгатуллин Җәүдәт Омурзак улына Ленин ордены һәм "Алтын йолдыз" мидалы (№ 5134) тапшырылып, "Советлар Берлеге Герое" исеме бирелә.
Кушнарин күппрофильле һөнәри көллияте

**Кушнаренко күппрофилле һөнәри көллияте**, «Кушнаренко күппрофилле һөнәри көллияте» дәүләт бүтжит һөнәри белем бирү учреждениесе () — 1928 елда нигезләнгән Башкортстанның Кушнаренко саласында урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Гамәлгә куючысы — Башкортстан мәгариф министрлыгы.

## Кызыклы факт
* 2021 елның декабрендә көллият ихатасында халыктан җыелган акчага (иганәчеләр акчасына) 1938 елда Кушнаренко педагогия училищесын тәмамлаган Даян Мурзинга бюст куелган .

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Салават Юлаев (опера)

**Салават Юлаев** — Баязит Бикбай либреттосына Заһир Исмәгыйлев язган 4 акттан, 7 пәрдәдә торган опера. Башкорт халкының милли батыры Салават Юлаев турында тарихи-героик музыкаль драма.

Операның беренче редакциядагы премьерасы 1955 елның 15 апрелендә Башкорт дәүләт опера һәм балет театрында куела. Дирижеры — В. В. Великовский;

Режиссеры-куючылар: СССР-ның халык артисты Арыслан Мөбәрәков Һәм А. Н. Бакалеев

Балетмейстеры — Гаскәров Фәйзи Әдһәм улы.

Хормейстеры — Л. Х. Исхакова;

Рәссамы — Мөхәммәт Нуриәхмәт улы Арсланов.

1955 елда Мәскәүдә үтәчәк Башкортстан әдәбияты һәм сәнгате декадасы астына "Салават Юлаев" операсын комиссиягә тапшыру була. Анда Салават Юлаев партиясен Мәскәү консерваториясенең башлангыч Башкорт студиясы карлыгачларының берсе, беренче башкорт опера җырчысы, РСФСР-ның атказанган артисты Хәбир Галимов башкара.

Салават ролен РСФСР-ның халык артисты Мәгафүр Хисмәтуллин башкара.

Көнбикә ролен РСФСР-ның халык артисты Сәлигаскәрова Мәгәфүрә Галиулла кызы башкара. 1955 елда Мәскәүдә Башкорт әдәбияты һәм сәнгате декадасында уңышлы күрсәтелә.
## Музыкаль язмалар

* Салауат ариясе
* Опера увертюрасы.

Төркем:Опералар
Салават Юлаев (мәгънәләр)

Салават Юлаев — башкорт халкының милли батыры.

*Салават Юлаевка һәйкәл — Уфа шәһәрендә 1967 елда куелган һәйкәл.
*Салават Юлаев премиясе - Башкортстанның сәнгать өлкәсендә (әдәбият, сынлы сәнгать, музыка сәнгате, театр сәнгате, хореография, кино сәнгате, архитектура) бирелә торган иң югары дәүләт бүләге. 1967 елдан бирле тапшырыла.
*Салават Юлаев — хоккей клубы.
*Салават Юлаев проспекты — Уфа каласындагы үзәк урамнарның берсе (проспект).
*Салават Юлаев ордены — Башкортстан Республикасының дәүләт наградасы.
*"Салават" — Петроградта 1919-1920 елларда Башкорт аерым атлы дивизиясенең сәяси бүлеге нәшер иткән багана.
*Салават Юлаев — теплоход.
*Салават Юлаев — йомшак бодай сорты.
*Салават Юлаев — сирень сорты.
*"Салават Юлаев" — рус совет сәясәтче Степан Злобин романы.
*"Салават Юлаев" — Степан Злобин романы буенча режиссер Яков Протазанов төшергән киң форматлы рәсем, 1941 елда экраннарга чыга.
*Салават Юлаев (опера) — композитор Заһир Исмәгыйлев иҗат иткән беренче башкорт милли операсы (1955).
*Салават (станция) — Куйбышев тимер юлы Башкортстан бүлекчәсенең Башкортстан Салават каласындагы тимер юл станциясе.
Айгөл Сагынбаева

**Айгөл Сагынбаева** – эстрада җырчысы.

## Тормыш юлы
1983нче елның 6 июнендә Башкортстанның Учалы районы Илчегол авылында туа.

Молдакай урта мәктәбен белән Комсомол музыкаль мәктәбендә укый.

Мәктәптән соң Уфа сәнгать училищесында белем ала, аннары Казан Дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетында укый.

Айгуль Сагынбаева “Башкортстан йолдызчыклары” исемле музыкаль бәйгенең җиңүчесе, “Ирәндек моңнары” бәйгесе дипломанты.

2004нче елда Айгуль “Татар җыры” халыкара фестивалендә дипломга лаек була.
Шул ук 2004нче елда ул “Алтын барс” исемле халыкара конкурсы лауреаты була.
“Ягымля яз-2004” конкурсында Айгөль Сагынбаева Гран-при ала.
2005нче елда Айгөл Илһам Шакиров исемендәге халык җырлары башкаручылары бәйесендә җиңә.
2006нчы елда Айгөл “Көмеш сандугач” бәйгесе дипломанты булып чыга.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Артистлар
Рифкать Кәлимуллин

**Рифкать Кәлимуллин** (Рифкать Кәлимулла улы Кәлимуллин, ,  — , ) — инженер-механик, техник фәннәр нәмзәте (1967), Социалистик хезмәт каһарманы (1951), ТАССРның атказанган авыл хуҗалыгы механизаторы (1967).

1960-1962, 1966-1969 елларда Казан авыл хуҗалыгы институтында, 1962-1966 елларда «Сельхозтехника» берләшмәсенең машина-трактор паркы баш инженеры, 1969-1987 елларда Татарстан авыл хуҗалыгы фәнни тикшеренү институтында бүлек мөдире.

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Илгиз Кәлимуллин

**Илгиз Кәлимуллин** (Илгиз Нурулла улы Кәлимуллин, ,  — , ) — шагыйрь, тәрҗемәче. Рус телендә иҗат иткән. Әсәрләр:  (1956),  (1975),  (1977),  (1989) шигырьләр җыентыклары, һ.б.н. Х. Туфан, М. Хөсәен әсәрләрен рус теленә тәрҗемә иткән.
Әхмәт Кәлимуллин

**Әхмәт Кәлимуллин** (Әхмәт Закир улы Кәлимуллин, ,  — , ) — балет артисты, балетмейстер, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1958). ТАССР җыр һәм бию әнсәмбле артисты (1938-1940), балетмейстеры (1958-1967), 1946-1954 елларда Татар опера һәм балет театры артисты.
Салихҗан Кәлимуллин

**Салихҗан Кәлимуллин** (Салихҗан Миңсабир улы Кәлимуллин, ,  — , ) — авыл хуҗалыгы  җитәкчесе, РСФСРның атказанган авыл хуҗалыгы инженеры (1983), ТР дәүләт премиясе лауреаты (2000). 1968-1978 елларда Әлки һәм Питрәч районы күмәк хуҗалыкларында җитәкче вазифаларында, 1978-1985 елларда «Сельхозтехника» Питрәч район берләшмәсе идарәчесе, 1985-1987 елларда Питрәч район халык депутатлары шурасы рәисе. 1987 елдан «Татагропромхимия» ҖБ (1997 елдан «Татагрохимсервис» ААҖ) рәисе. ТР ЮШ (1990-1995), 1-3 чакырылышлары ТР Дәүләт Шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 
* http://info.tatcenter.ru/whoiswho/12/722/ 

## Моны да карагыз
Сәмигулла Кәлимуллин

**Сәмигулла Кәлимуллин** (Сәмигулла Мәсифулла улы Кәлимуллин, ,  — , ) — театр рәссамы, БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1955). Баймак колхоз-совхоз театры директоры (1940-еллар), 1946-1974 елларда М. Гафури ис. Башкорт академия драма театрында куючы рәссам. 30 дан артык спиктәклен бизәгән, шулар арасында «Отелло» (В. Шекспир, 1954), «Тере мәет» (1958, Л. Толстой), «Ул кайтты» (1960, Ә. Атнабаев), «Онытылган ант» (1967, И. Абдуллин), һ.б.
Һадый Галиев

**Һадый Галиев**, Һадый Гали улы Галиев (*[[1908 ел|1908]], [[РИ]], [[Казан губернасы]], [[Тәтеш өязе]], Зур Таяба вулысы, [[Багыш]] — [[1989 ел|1989]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Казан]]*) — фирка-хуҗалык эшлеклесе,  Мөслим (*[[1943 ел|1943]]―[[1947 ел|1947]]*), Баулы (*[[1947 ел|1947]]―[[1952 ел|1952]]*), Зәй (*[[1952 ел|1952]]―[[1955 ел|1955]]*) районнары җитәкчесе (*район башкарма комитеты рәисе, КПСС райкомының беренче сәркатибе*), Татарстан АССР Югары шурасы президиумы сәркатибе (*[[1955 ел|1955]]―[[1967 ел|1967]]*). ТАССР табигатьне саклау җәмгыятенең беренче рәисе.
## Тәрҗемәи хәле
1908 елда Тәтеш өязендә керәстиян гаиләсендә туган. Яшьли ятим кала һәм Тәтештә интернатта тәрбияләнә. Тәтештә җидееллык мәктәпне, Тәтеш педагогия техникумын тәмамлый. Апас районында башлангыч мәктәп мөдире, район халык мәгарифе бүлеге инспекторы, район башкарма комитеты сәркатибе булып эшли. Янәдән укыту эшенә кайта: башта җидееллык авыл мәктәбе, соңыннан Апас урта мәктәбе директоры булып эшли. Сугыш алдыннан Апас районы мәгариф бүлеге мөдире, фирка район комитетынынң кадрлар буенча сәркатибе вазифасында була. Сугыш чорында һәм сугыштан соңгы елларда (*[[1943 ел|1943]]―[[1947 ел|1947]]*) Мөслим районы башкарма комитеты рәисе. Мөслимнән соң, 1947―1952 елларда Баулы һәм 1952―1955 елларда Зәй районнарын җитәкли (КПСС райкомы беренче сәркатибе вазифасында). 1955―1967 елларда Татарстан АССР Югары шурасы президиумы сәркатибе, ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе урынбасары. 1947―1967 елларда Татарстан АССР Югары шурасы депутаты. Пенсиягә чыккач,  республика табигатьне саклау җәмгыятен оештыра һәм аның беренче рәисе була. 1989 елда Казанда вафат.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* Хөрмәт Билгесе ордены
## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
## Әдәбият
# *[[Әхмәдулла Әхмәтгалиев]]*. Мөслим төбәге. Тарихи сәхифәләр. Чаллы: «Яр Чаллы типографиясе» ДУП , 2003.
# *[[Флүр Баһаутдинов|Ф.Н. Баһаутдинов]]*. Без Мөслим балалары. К.: Идел-пресс, 2006. ISBN 5-85247-005-4
## Сылтамалар
* Һ.Г. Галиев «Милләттәшләр» сайтында
## Искәрмәләр

Төркем:Тәтеш педагогика укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Район башлыклары
Төркем:КПСС әгъзалары
Марат Галиев

**Марат Галиев**, Марат Һадый улы Галиев (*[[1946 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ы, [[ТАССР]], [[Мөслим районы]],  [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]]*) — икътисадчы, I—VI чакырылыш Татарстан Дәүләт шурасының (даими эшләүче) депутаты, Татарстанның атказанган икътисадчысы. Икътисад фәннәре кандидаты (*[[1978 ел|1978]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 1 гыйнварында ТАССР Мөслим районы Мөслим авылында район башкарма комитеты рәисе Һ. Г. Галиев гаиләсендә туган. Әтисен Баулыга күчерү сәбәпле, Мөслимнән китә, аннан соң Зәйгә, Казанга күчәләр. «*Икътисадчы*» белгечлеге буенча Казан дәүләт финанс-икътисад институтын (*[[1968 ел|1968]]*), Мәскәүдә аспирантура тәмамлаган. Икътисад фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган.

## Хезмәт юлы
1963—1968 елларда — Казан мотор төзү заводы эшчесе.

1968—1970 елларда — Татарстан АССР финанс министрлыгында икътисадчы.

1970—1979 елларда — Казан дәүләт педагогия институтында укытучы.

1990—1991 елларда — КПССның Татарстан республика комитетының идеология буенча сәркатибе.

1991—1995 елларда — ТР икътисад һәм прогнозлау буенча Дәүләт комитеты рәисенең урынбасары.

1995—2000 елларда — Татарстан Дәүләт Шурасы депутаты, ТР Дәүләт шурасының икътисади үсеш һәм реформалар буенча даими комиссиясе рәисе.

2000—2004 елларда — икенче чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты.

2004—2009 еларда — өченче чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты, «Татарстан–Яңа гасыр» депутат төркеме җитәкчесе.

2009—2014 еларда — дүртенче чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты, ТР Дәүләт шурасының икътисад,  инвестицияләр һәм эшмәкәрлек буенча комитеты рәисе.

2010 елның октябреннән — ТР Президенты каршындагы халыкара финанс оешмалары белән элемтәләр буенча шура әгъзасы. ТР Дәүләт шурасының «РФ ватандашларына — комфортлы торак» милли проектын тормышка ашыру өстеннән күзәтчелек итүче комиссия рәисе.

2014—2019 еларда — бишенче чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты. Бердәм Россия фракциясе әгъзасы.

2019 елның 9 сентябреннән — алтынчы чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган икътисадчысы
* 2005 — «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* 2011 — Дуслык ордены (РФ)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# *[[Әхмәдулла Әхмәтгалиев|Ә. Ә. Әхмәтгалиев]]*. Мөслим төбәге. Тарихи сәхифәләр. Чаллы: «Яр Чаллы типографиясе» ДУП , 2003.
# *[[Флүр Баһаутдинов|Ф. Н. Баһаутдинов]]*. Без Мөслим балалары. К.: «Идел-пресс», 2006. ISBN 5-85247-005-4

## Сылтамалар

*   Марат Һадый улы Галиев.  «Чикләрсез татарлар» сайты
*  Марат Һадый улы Галиев.  ТР эшлекле үзәге сайты

## Моны да карагыз
* Һадый Галиев
* Айвенго Галиев

Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Татарстанның атказанган икътисадчылары
Стәрлетамак индустриаль-сәнәгать көллияте

**Стәрлетамак индустрияль-сәнәгать көллияте**, «Стәрлетамак индустрияль-сәнәгать көллияте» дәүләт бүтжит һөнәри белем бирү учреждениесе () — 1941 елда нигезләнгән Башкортстанның Стәрлетамак шәһәрендә урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Гамәлгә куючысы — Башкортстан мәгариф министрлыгы.

Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Йосыф Гайсә Хәлим

**Йосыф Гайсә Хәлим** (, ,  — , ) — татар шагыйре, педагогы һәм тел белгече, беренче румын-төрек сүзлеге авторы (1930).
Хәлиулла Кәлимуллин

**Хәлиулла Кәлимуллин** (Хәлиулла Кәлимулла улы Кәлимуллин, ,  — , ) — авыл хуҗалыгы  җитәкчесе, Октябрь районы «Правда» (1950-1954), Аксубай районы Вахитов исемендәге (1954-1964) һәм Октябрь районы Ульянов исемендәге (1964-1978) күмәк хуҗалыклары рәисе, 1978-1982 елларда Норлат элеваторы директоры.

## Сылтамалар
* https://www.youtube.com/watch?v=AVmudlY7KdU
Юныс Кәлимуллин

**Юныс Кәлимуллин** (Юныс Нәгыймулла улы Кәлимуллин, ,  — , ) — физиолог, биология фәннәре докторы (1991), профессор (1992), 1973 елдан КВМАдә, 1990-2000 елларда терлекчелек кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Мәгъсүмә Кәлимуллина

**Мәгъсүмә Садрый кызы Кәлимуллина** (1913 елның 17 июне,  — 1969 елның 30 августы, ) — Социалистик хезмәт Каһарманы (1961). 1964 елдан Апас районы «Ракета» күмәк хуҗалыгында: сарык үрчетүче, савымчы, бозау караучы.

## Тормыш юлы
Мәгъсүмә Кәлимуллина 1913 елның 17 июнендә Казан губернасының Болын-Балыкчы авылында (хәзер Татарстанның Апас районы) күп балалы крестьян гаиләсендә туа, шуның аркасында иртә эшли башларга туры килә.

Җирле җидееллык мәктәпне тәмамлагач, әле оештырылган җирле колхозга эшләргә керә, Мәгъсүмә Садриевнаның гомере аның белән бәйле була. 1935 елда кияүгә чыга. Бөек Ватан сугышы елларында фермада сарыклар һәм бозаулар карый, терлек азыгы әзерләү һәм биналарны ремонтлау белән бәйле бөтен эшне башкара.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1966 елның 22 мартындагы Указы белән терлекчелекне үстерүдә, ит, сөт, йомырка, йон һәм башка продукция җитештерүне арттыруда ирешкән уңышлары өчен Мәгъсүмә Кәлимуллинага Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» алтын медале белән Социалистик хезмәт Каһарманы исеме бирелә.

Ире Гашыйк белән ул алты бала үстергән. 1969 елның 30 августында вафат була. Болын-Балыкчы авылында һәм Апасның район үзәгендә аның исеме белән урамнар атала.

## Бүләкләр

* 1966 — Ленин ордены;
* 1966 — «Урак һәм Чүкеч» алтын медале.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Евгений Калинин

**Евгений Калинин** (Евгений Павел улы Калинин, ,  — , ) — сәясәтче. 1905-1907 еллар инкыйлабында катнашучы. 1917 елда Петроград эшче һәм салдат депутатлары шурасы әгъзасы, шул ук елның 16 августыннан Вакытлы хөкүмәтнең Казан хәрби бүлгесендәге кәмисәре. Казанда Совет хакимияте урнаштырылганда кыска вакытка кулга алынган. 1917 елның октябреннән Совет хакимиятенә каршы сугышкан.
Туймазы индустриаль көллияте

**Туймазы индустриаль көллияте**, «Туймазы индустриаль көллияте» дәүләт автоном һөнәри белем биру учреждениесе () — 1962 елда нигезләнгән Башкортстанның Туймазы шәһәрендә урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Гамәлгә куючысы — Башкортстан мәгариф министрлыгы.

Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Николай Калинин

**Николай Калинин** (Николай Филипп улы Калинин, ,  — , ) — археолог, тарихчы. 1914-1921 елларда Чар, Сембер, Тәтеш, Казан шәһәрләре уку йортларында тарих укыткан 1921 елдан ТАССР дәүләт музеендә, 1942 елдан ССРБ ФА КФ Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында. Казан шәһәре, Болгар, Иске Казан шәһәрлекләре, Рус Урматы  территорияләрендә археологик казу эшләре белән җитәкчелек иткән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Всё музеи Казани. Справочник путеводитель. Казань, 2004. ISBN 5-89052-025-3
Tesla (ülçäw berämlege)

**Tesla** - Si sistemasında magnit induktsiäseneñ ülçäw berämlege, 1 Tesla magnit qırına perpendikulär bulğan 1 metr ozınlıqlı 1 amper elektr ağımı köçe ütkän turı ütkärgeçkä 1 Nyuton köç tä'sir itä.

Si sistemasında 1 Tesla = kg·s−2·A−1 yäki Wb/m2


1 Tesla = 10 000 Gauss

## Qayber kürsätkeçlär
*Tışqı ğälämdä magnit induksiäse 10−10 - 10−8 Tesla täşkil itä.
*Suıtqıçtağı suvenir magnitı 5 10−3 Tesla buldıra
*Qoyaş taplarında 10 Tesla
*Keşe buldırğan iñ zur daimi magnit qırı 100.75 Tesla
*Atomnarda magnit qırı 103 - 104 Tl
*Neytron yoldız öslegendä 106 - 108 Tl
*Magnetar öslegendä 108 - 1011 Tl

## Ädäbiät
*    Ампер А. М. Электродинамика. — М.: АН СССР, 1954. — 492 с. — 5000 экз.
*    Максвелл Дж. К. Избранные сочинения по теории электромагнитного поля. — М.: ГИТТЛ, 1952. — 687 с. — 4000 экз.
*    Максвелл Дж. К. Статьи и речи. — М.: Наука, 1968. — 423 с.
*    Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству. — М.: АН СССР, 1947—1959. — Т. I—III.
*    Maxwell J. C. A dynamical theory of the electromagnetic field // Philosophical Transactions of the Royal Society of London. — 1865. — Т. 155. — С. 459—512.
*    Maxwell J. C., A Treatise on Electricity And Magnetism — Volume 1 — 1873 — Posner Memorial Collection — Carnegie Mellon University
*    Maxwell J. C., A Treatise on Electricity And Magnetism — Volume 2 — 1873 — Posner Memorial Collection — Carnegie Mellon University
*    Maxwell J. C. On Physical Lines of Force // Philosophical Magazine : Ser. 4. — 1861,1862. — Т. 11,13. — С. 161—175, 281—291, 338—347; 12—23, 85—95.
*    Maxwell J. C. On Faraday's Lines of Force // Transactions of the Cambridge Philosophical Society. — 1856. — Т. 10. — № 1. — С. 155—229.

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Геннадий Калистратов

**Геннадий Калистратов** (Геннадий Григорий улы Калистратов, ,  — , ) — спортчы (көймәләр модельләштерү спорты). ССРБның атказанган спорт остасы (1983), ССРБ (1971-1990), Европа (1975, 1977), һәм дөнья (1979, 1981, 1986) чемпионы.
## Искәрмәләр
Юрий Калинин

**Юрий Калинин** (Юрий Павел улы Калинин, ,  — , ) — спортчы (академик ишкәк ишү). ССРБның спорт остасы (1961), ТАССРның һәм РФның атказанган табибы (1991, 1996), медицина фәннәре нәмзәте (1999). Россия чемпионаты (1957-1960), РСФСР халыклары спартакиядасы (1956, 1963, 1967, ТАССР җыелмасы составында), яшьләр арасында ССРБ чемпонаты (1959), «Спартак»ның үзәк шурасы беренчелеге (1965, 1967), халыкара регаталар (1961, 1966) җиңүчесе. 1968-1984 елларда Мамадыш үзәк район хастаханәсе баш табибы урынбасары
## Искәрмәләр
Анатолий Калмыков

**Анатолий Калмыков** (Анатоли Николай улы Калмыков, ,  — , ) — зоотехник, селекцияче, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1992), профессор (1993). 1973 елдан Казан ветеринария институтында, 1993-1996 елларда зоотехника кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Уфа дәүләт технология һәм дизайн көллияте

**Уфа дәүләт технология һәм дизаен көллияте**, «Уфа дәүләт технология һәм дизаен көллияте» дәүләт бүтжит һөнәри белем бирү учреждениесе () — 1957 елда нигезләнгән Башкортстанның Уфа шәһәрендә урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Гамәлгә куючысы — Башкортстан мәгариф министрлыгы.

Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Сәет Кәлмәтев

**Сәет Кәлмәтев** (Сәет Гани улы Кәлмәтев (Кальметов), ,  — , ) — язучы, драматург. Әсәрләр: «Безнең кияү» (1947), «Тын алан шаулый» (1950), «Соңгы очрашу» (1956), скечләр, юморескалар.

Төркем:Татар язучылары
Фәтхелкадыйр Кәлмәтев

**Фәтхелкадыйр Кәлмәтев** (Фәтхелкадыйр әл-Казани, ,  — , ) — , таш уючы. Аның тарафыннан ясалган кабер ташлары Олы Мәңгәр, Казанчы Бигәнәй авыллар зиратларында сакланган.
Учалы авыл хуҗалыгы көллияте

**Учалы авыл хуҗалыгы көллияте**, «Учалы авыл хуҗалыгы көллияте» дәүләт автоном һөнәри белем бирү учреждениесе () — 1947 елда нигезләнгән Башкортстанның Учалы районы Учалы саласында урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Гамәлгә куючысы — Башкортстан мәгариф министрлыгы.

Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Владимир Климов

**Владимир Климов** (Владимир Яков улы Климов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1940, 1957).
Василий Баландин

**Васили Баландин** (Васили Пөтр улы Баландин, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1945).
Петр Лаврентьев

**Пөтр Лаврентьев** (Пөтр Денис улы Лаврентьев, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1945).
Нина Абрамычева

**Нина Абрамычева** (Нина Иван кызы Абрамычева, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
Тихон Алехин

**Тихон Алөхин** (Тихон Егор улы Алөхин, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
Банат Батырова

**Банат Батырова** (Банат Хәйрулла кызы Батырова, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
## Искәрмәләр
Әкмал Вахитов

**Әкмал Гыйльфан улы Вахитов** (1900 елның 15 мае,  — 1957 елның 21 ноябре, ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).

## Тормыш юлы
Әкмал Вахитов 1900 елның 15 маенда Казан губернасының Шыгай авылында туа. Белеме — башлангыч.

1914 елда Тула корал заводыднда извозчик булып эшли башлый. 1916—1917 елларда Кавказ аръягы нефть промыселлары тартальщигы булып эшли. 1918 елда Кызыл Армия сафларына алына. Көнчыгыш фронтның 5 нче армиясе 26 нчы дивизиясе составында сугыша, Ватандашлар сугышында катнаша.

1923 елдан «Старогрознефть» трестының (Грозный) промыселында бораулау эшчесе, тормозчы, бораулаучы ярдәмчесе, бораулаучы, ключник, мастер булып эшли. 1937 елдан — Башкорт АССРның «Ишембайнефть» трестының ключнигы, мастеры, скважиналарны җир асты ремонты буенча өлкән мастеры.

А. Г. Вахитов тәкъдиме буенча җитештерүгә 20 дән артык рационализаторлык тәкъдимнәре кертелә.Алар арасында — тирән нефть пробаларын алу юлы белән скважинаның эксплуатацион колоннасына су үткәрү урыннарын билгеләү ысулы, нефть чыгаруның компрессор ысулы белән пластта һава калдыгына каршы скважина колоннасына «башмак» урнаштыру, насосның тузган шарик клапаннарын шлифлау өчен станок эшләү.

Трестта эшләү дәверендә А. Г. Вахитов нефть скважиналарын җир асты ремонты профессияләренә 28 кеше өйрәткән.

Нефть чыгаруны арттыруда, яңа нефть ятмаларын эзләүдә һәм нефть скважиналарын бораулауда зур казанышлары өчен ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1948 елның 8 маендагы Указы белән А. Г. Вахитовка  Социалистик Хезмәт Каһарманы исеме бирелә.

«Ишембайнефть» трестында 1957 елга кадәр эшли. 1957 елның 21 ноябрендә вафат була.

## Бүләкләр

* Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948)
* Ике Ленин ордены һәм ССРБ медальләре белән бүләкләнә.

## Хәтер
Ишембай шәһәрендә урамга исеме бирелгән.

## Әдәбият

* Герои труда. Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трёх степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — .
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. .; науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

## Искәрмәләр


Төркем:Нефтьчеләр
Төркем:Русия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Солтан Гыйрфанов

**Солтан Гыйрфанов** (Солтан Гыйрфан улы Гыйрфанов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).

## Биографиясе
Солтан Гыйрфан улы Гыйрфанов 1913 елның 3 июлендә Башкортстан Республикасының хәзерге Кыйгы районы Еланлы авылында туган. Татар. Урта белемле.

Хезмәт юлын 1930 елда Кыйгы районының Киров исемендәге колхозында башлый, аннан соң көтүче булып эшли. 1938 елда колхозның кыр караучысы бригадасына бригадир итеп билгеләнә. 1939-1940 елларда совет-фин сугышында, 1941-1942 елларда — Бөек Ватан сугышында катнаша. Фронттан кайтканнан соң, туган колхозында, саулыгы какшау сәбәпле, кыр караучылар бригадасында бригадир булып эшли. 1945-1946 елларда Думадагы бер еллык елкычылык мәктәбендә укый, аны бетерү белән, Солтан Гыйрфан улын колхозның елкычылык фермасына мөдир итеп билгелиләр.

Ветеринария, анатомия, физиология һәм авыл хуҗалыгында малларны тукландыру өлкәсендәге нигезле белеме нәтиҗәәсендә, С. Г. Гыйрфанов фермада хезмәтне оста оештыра һәм кыска вакыт эчендә елкычылыкны үстерүдә югары хезмәт күрсәткечләренә ирешә. Ике ел эчендә малларның саны ике тапкыр арта.  Ат малларын карауның санитар-гигиена шартларына, аларны ашату рационына, терлекчелек корылмалары торышына аерым игътибар бүленә. Елкычылык фермасындагы эшләрнең оста оештырылуының нәтиҗәсе булып, елкыларның саны артуы һәм тайларның иминлегенә югары күрсәткечләр тора: С.Г. Гыйрфанов җитәкләгән фермада 1947 елда 28 биядән 28 колын алынган һәм үстерелгән.

1947 елда югары артымлы авыл хуҗалыгы продуктларын сатуга мәҗбүри чыгару планын үтәгәне һәм малчылыкны үстергәне өчен ССРБ Югары Советы Президиумының 1948 елның 27 июль Карары белән С.Г. Гыйрфановка Социалистик Хезмәт Герое исеме бирелә.

1949 елда Киров исемендәге колхоз рәисе итеп сайлана. 1954 елда «Кызыл Урал» колхозында агроном булып эшли, 1966 елда Еланлы авыл советы рәисе итеп тәгаенләнә. 1971 елда пенсияга чыга.

1989 елның 31 мартында вафат.

## Искәрмәләр
Степан Кувыкин

**Степан Кувыкин** (Степан Иван улы Кувыкин, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
Иван Куприянов

**Иван Куприянов** (Иван Дмитри улы Куприянов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
Николай Ломодуров

**Николай Ломодуров** (Николай Зинови улы Ломодуров, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
Гыйният Насыйров

**Гыйният Насыйров** (Гыйният Гаиләкбәр улы Насыйров, ,  — , ) — агроном, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
Дмитрий Нестеров

**Дмитрий Нестеров** (Дмитрий Леонтий улы Нестеров, ,  — , ) — агроном, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
## Искәрмәләр
Федор Павлов

**Фөдор Павлов** (Фөдор Максим улы Павлов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
Федор Рябов

**Фөдор Рәбов** (Фөдор Андрей улы Рәбов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
Василий Солонин

**Васили Солонин** (Васили Степан улы Солонин, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
Александр Стоянов

**Александр Стоянов** (Александр Васили улы Стоянов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
Николай Тарасенко

**Николай Тарасенко** (Николай Евдоким улы Тарасенко, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
Борис Титов

**Борис Титов**:
* Борис Титов (1903-1992), агроном, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948) (*[[Свердловск өлкәсе]]*).
* Борис Титов (1960), 2018 елгы РФ президентын сайлауларда кандидат.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Анисья Ожегова

**Анисья Ожегова** (Анисья Павел кызы Ожегова, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1949).
Арыслан Кирәев

**Арыслан Кирәев**, Арыслан (*Арысланбәк*) Һидият улы Кирәев (*,  — , *) — комбайнчы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1951).
## Искәрмәләр
Хәким Мөхетдинов

**Хәким Мөхетдинев** (Хәким Галиәкбәр улы Мөхетдинев, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1951).
Фәйзрахман Фәезов

**Фәйзрахман Фәезев** (Фәйзрахман Вәлетдин улы Фәезов, ,  — , ) — күмәк хуҗалык рәисе (БАССР Чишмә районы), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1951).
## Искәрмәләр
Кәрам Җәббаров

**Кәрам Җәббаров** (Кәрам Хәлиулла улы Җәббаров, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1956).
Николай Батанов

**Николай Батанов** (Николай Яков улы Батанов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957).
Лотфулла Карамышев

**Лотфулла Карамышев** (Лотфулла Гыйбадулла улы Карамышев, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957).
Павел Надькин

**Павел Надькин** (Павел Николай улы Надькин, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957).
Михаил Ферин

**Михаил Ферин** (Михаил Алексей улы Ферин, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957).
Миңнегол Биголов

**Миңнегол Биголов** (Миңнегол Солтан улы Биголов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1958).
Алексей Иноземцев

**Алексей Иноземсев** (Алексей Михаил улы Иноземсев, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1958).
Константин Кузнецов

**Константин Кузнесов** (Константин Пөтр улы Кузнесов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1958).
Александр Новиков

**Александр Новиков** (Александр Григори улы Новиков, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1958).
Вәфир Тайсин

**Вәфир Тайсин** (Вәфир Нурислам улы Тайсин, ,  — , ) — игенче, БАССР Әбҗәлил районында тракторчылар бригадасы бригадиры, чирәм җирләрне эшкәртүче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957).
## Искәрмәләр
Гобәй Фәтхуллин

**Гобәй Фәтхуллин** (Гобәй Сәлим улы Фәтхуллин (Фәткуллин), ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957).
## Искәрмәләр
Ричард Аллаяров

**Ричард Аллаяров** (Ричард Хәйрулла улы Аллаяров, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1959).
Мәхмүт Әминев

**Мәхмүт Әминев** (Мәхмүт Шәймардан улы Әминев, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1959).
Миңнеәхмәт Гайфуллин

**Миңнеәхмәт Гайфуллин** (Миңнеәхмәт Зиннәт улы Гайфуллин, ,  — , ) — нефтьче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1959).
Федор Креков

**Фөдор Креков** (Фөдор Андрей улы Креков, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1959).
Мифтахетдин Шәймөхәммәтов

**Мифтахетдин Шәймөхәммәтов** (Мифтахетдин Бәдретдин улы Шәймөхәммәтов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1959).
## Искәрмәләр
Любовь Волкова

**Любовь Волкова** (Любовь Григорий кызы Волкова, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1960).
## Искәрмәләр
Рәмзия Гайфуллина

**Рәмзия Гайфуллина** (Рәмзия Мөдәррис кызы Гайфуллина, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1960).
Федор Гарин

**Фёдор Гарин** (Фёдор Данил улы Гарин, ,  — , ) — төзелеш-монтаж поездының юл эшчесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1960).
## Искәрмәләр
Гомәр Теләшев

**Гомәр Теләшев** (Гомәр Гариф улы Теләшев, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1960).
Мидхәт Габитов

**Мидхәт Габитев** (Мидхәт Исмәгыйль улы Габитев, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1961).
## Искәрмәләр
Гайнетдин Моратов

**Гайнетдин Моратов** (Гайнетдин Габдерахман улы Моратов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1959).
Ләйлә Мәрданшина

**Ләйлә Мәрданшина** (Ләйлә Хәниф кызы Мәрданшина, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1959).
Әһлиулла Суфиянов

**Әһлиулла Суфиянов** (Әһлиулла Гыйбәт улы Суфиянов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1961).
## Искәрмәләр
Николай Воробьев (1913)

**Николай Воробьов** (Николай Алексей улы Воробьов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1964).
Айрат Хәлиуллин

**Айрат Хәлиуллин** (Айрат Нәсыйбулла улы Хәлиуллин, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1964).
Раил Камалов

**Раил Камалов** (Раил Исмәгыйль улы Камалов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1965).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Хәбибулла Габдүшев

**Хәбибулла Габдүшев** (Хәбибулла Бәхтегәрәй улы Габдүшев, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
Флүрә Әминева

**Флүрә Әминева** (Флүрә Миргали улы Әминева, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
Исмәгыйль Әхияруллин

**Исмәгыйль Әхияруллин** (Исмәгыйль Әхияр улы Әхияруллин, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).