open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уэльс һимны

**Hen Wlad Fy Nhadau** () (*Ата-бабамның борынгы иле*) — Уэльсның милли һимны. Һимн сүзләрен Эван Джеймс (**Evan James**) 1856 елда улы Джеймс Джеймс (**James James**) көенә вализ телендә язган. Уэльсның Понтиприд (Pontypridd) шәһәрендә авторларга күмәк һәйкәл куелган.

## Тарих
гимн башлыча җирле вализ телендә башкарыла, ләкин аның инглиз телендәге тексты да (**Land of my Fathers**) рәсми рәвештә кабул ителгән. Өч куплеттан тора. Гадәттә аның беренче куплеты гына башкарыла, ә җирле милли-мәдәни һәм сәяси чараларда беренче ике яки өч куплеты җырлана.
Җырның өченче куплеты тулысынча вализ теленә һәм мәдәниятенә багышланган, аның тәрҗемәсе: ***"Дошманнар илем туфрагын таптаса да, Кымру теле исән-имин. Һәм сатлык җанның кулы комачаулый алмый: минем илемнең арфасы беркайчан да тынып калмас".***
Соңрак бу көй шулай ук Франциядәге Бретань провинциясенең һәм Бөекбританиядәге Корнуэл төбәгенең вализларга тугандаш халыклары тарафыннан да үз гимннарына нигез итеп алынган. Аларның атамалары – *Bro gozh ma zadoù* һәм *Bro Goth Agan Tasow*. гимннарның исемнәре генә түгел, эчтәлекләре дә бер-берсенә охшаш.

### Вализ телендәге текстка якынлаштырылган тәрҗемә
**1.** Ата-бабам иле миңа кадерле.
Бардлар, җырчылар, данлыклылар иле;
Кыю көрәшче, затлы ватандарлар
Ирек өчен кан койганнар.
КУШЫМТА:
Илем, турылыклы мин аңа;
Саф-пакь диңгез Ватан сагында —
Борынгы тел яшәр тагын да.

**2.** Чын оҗмах бу үзән-тау бардларына,
Күмелгән ил халкымның моңнарына,
Чишмә чылтыравы, дулкыннар шавы —
Һәр җырда алар шаңдавы.
КУШЫМТА.

**3.** Күпме дошман җиреңне таптап изгән,
Ә борынгы Кымру телебез исән;
Сатлык җан аңа һич комачау булмас,
Илемнең арфасы тынмас.
КУШЫМТА.

## Икенче-өченче куплетлары
Hen Gymru fynyddig, paradwys y bardd,
Pob dyffryn, pob clogwyn, i'm golwg sydd hardd;
Trwy deimlad gwladgarol, mor swynol yw si
Ei nentydd, afonydd, i mi.
:Gwlad, gwlad, pleidiol wyf i'm gwlad.
:Tra mor yn fur i'r bur hoff bau,
:O bydded i'r hen iaith barhau.

Os treisiodd y gelyn fy ngwlad tan ei droed,
Mae heniaith y Cymry mor fyw ag erioed,
Ni luddiwyd yr awen gan erchyll law brad,
Na thelyn berseiniol fy ngwlad.
:Gwlad, gwlad, pleidiol wyf i'm gwlad.
:Tra mor yn fur i'r bur hoff bau,
:O bydded i'r hen iaith barhau.

## Карагыз
* Милли гимннар исемлеге

## Сылтамалар

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Велс
Җитен мае

**Җитен мае**  (лат. *oleum lini*) — җитен орлыгыннан чыгарыла торган үсемлек мае.

## Тасвир

Җитен мае тиз кибә торган майларга карый. Шушы үзенчәлеге туендырылмаган майлы әчелекләрнең югары барлыгы белән аңлатыла: линолен әчелеге (Омега-3) 44-61%, линолик әчелек (Омега-6) 15-30%, олеин әчелеге (Омега-9) 13-29%. Туендырылган әчелекләр 9-11% тәшкил итә.

Җитен маенда күп токоферол (Е витамины), фолик әчелек (В9 витамины), эстроген сыман фитогормоннарга ия.

Кинематик үзлелеге  15,5·10−6 м²/сек  (20&nbsp;°C), йод саны 175-204.

## Кулланылыш

Җитен мае мөһим техник әһәмияткә ия, аннан лаклар, олифа, сыек сиптергечләр, буяулар, линолеум җитештерелә.

### Файдасы
Җитен мае файдалы Омега-3 һәм Омега-6 барлыгы өчен ашамлык һәм дару буларак кулланыла. Кеше организмы үзе шушы матдәләрне ясый алмый һәм җитен мае шифалы майлы әчелекләрнең чыганагы булып тора.

Җитен маенда Омега-3 барлыгы балык маендагына караганда 2 тапкыр күбрәк. Җитен маеның бу үзлекләре холестеринны, кан үзлелеген киметә, кан тамырлары сыгылмалылыгын арттыра, бавыр эшчәнлеген яхшырта, иммунитетны ныгыта.

Ләкин кайбер тикшеренүләр буенча җитен маенда күп фитоэстрогеннар булуы зыян китерә ала.

Җитен мае тиз бозыла, шуңа күрә аны ябык шешәдә, караңгы урында сакларга кирәк. Җитен маенда кыздырырга ярамый, чөнки анда эпоксидлар, кетоннар, альдегидлар барлыкка килә һәм зыян китерә ала.

Ачык шешәдә торган җитен мае ике атнадан файдалы үзлекләрен югалта.

**Төзелеш**:

## Сылтамалар
* http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2368.html XuMuK.ru — Льняное масло — Химическая энциклопедия
*http://www.gabris.ru/gabris/health/flax/oil/ 

Төркем:Майлар
Ирландия һимны

**Amhrán na bhFiann** []; engl. **The Soldier’s Song ("Яугирләр җыры")** —  Республикасының дәүләт гимны.

## Тарих
гимнның инглиз телендәге текстын Пядар Кирни (Peadar Kearney), танылган драматург Брендан Беһанның (Brendan Behan) оныгы, 1907 елда ук язган булган. Шигырь 1912 елда Ирландия матбугатында басылып чыккан. Ирланд теленә ул 1926 елда гына тәрҗемә ителгән (Лиам О’Ринн – Liam Ó Rinn). гимнның көен Пядар Кирни һәм Патрик Һини (Patrick Heeney) иҗат иткән.
гимнның җыйнак версиясе һәм рәсми башкарыла торган өлеше дип, аның теге яки бу куплеты түгел, бары тик боларның кушымтасы гына санала. Гадәттә аның ирланд теленә тәрҗемәсе җырлана.
Amhrán na bhFiann җырының элгәре дә булган — ***God Save Ireland''' (''"Ходай, Ирландияне сакла"'').'' Аны [[Тимоти Дәниел Салливан]] (Timothy Daniel Sullivan) [[1867]] елда Ирландия бәйсезлеге өчен көрәшкән өч ватанпәрвәр Англиядә җәзаланганнан соң һәм шул вакыйганы нигез итеп алып язган. Бу җыр, [[1916]] елдагы "[[Пасха баш күтәрүе]]" (инг. '''Easter Rising''', ирл. '''Éirí Amach na Cásca***)* дип аталган вакыйгадан соңгы милли күтәрелеш чорында һәм [[1926]] елда Ирландия Республикасының бәйсезлеге тәгаен булганча, илнең рәсми булмаган гимны итеп башкарылган.<br>


*Amhrán na bhFiann* бары тик Ирландия Республикасында гына рәсми рәвештә кулланыла, ә [[Бөекбритания]] карамагында калган [[Төньяк Ирландия]] рәсми чараларда [[Берләшкән Кыйраллык]]ның ***God save the Queen*** гимныннан файдалана. Бәйсез Ирландия белән Төньяк Ирландиянең уртак гамәлләре өчен *'''Ireland’s Call'''* ("Ирландия чакыруы") дип атала торган тагын бер гимн бар. Әйтик, бүленгән илнең регби буенча бердәм җыелма такымы чыгыш ясаганда стадионнарда нәкъ шул рухландыргыч "чакыру" яңгырый. Аны еш кына "Ирландиянең регби гимны" дип тә атыйлар. Кайвакыт аңа Ирландия Республикасының үз гимны да өстәлә. "Ирландия чакыруын" хәзер илнең  крикет, корфбол, ирланд һоккее федерацияләре дә ярышларда куллана.<br>
Халыкара чараларда гадәттә гимнның кушымтасы гына башкарыла, югарыдагы аудиофайлдагы шикелле.

== Яугирләр җыры ==
(***гимнның рәсми башкарыла торган беренче куплеты һәм кушымтасы***)


== Ирландия чакыруы ==
 *'Irelands Call**
 (***Irish rugby Anthem***)

 Come the day and come the hour,
 Come the power and the glory,
 We have come to answer
 Our Country's call,
 From the four proud provinces of Ireland.
 ***Chorus (2):***
 Ireland, Ireland,
 Together standing tall,
 Shoulder to shoulder
 We'll answer Ireland's call,
 We'll answer Ireland's call.

Килде бу көн, җитте сәгать,<br>
Өстәлде көч, иреште дан,<br>
Ирландия чакыруын ишетеп, килдек<br>
Илнең дүрт горур кыйтгасыннан.<br>
***Кушымтасы (2):*'''
Ирландия, Ирландия,
Иңгә иңне куеп,
Бастык бүген без янәшә —
Кайтарыйк дип җавап
Ирландия чакыруына.

## Сылтамалар

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Ирландия
Әлҗәзаир һимны

**Әлҗәзаир һимны** яки “**Къәссәман**” (, КӀэссэмэн; "Ант итәбез") – Әл-Җәзаир дәүләт һәм милли һимны.

## Тарих
Әлҗәзаир һимны 1963 елда, Франциядән бәйсезлек игълан иткәннән соң, рәсми рәвештә расланды, һәм ул “Марсельеза” ны алыштырды. Аның биш куплетлык текстын "инкыйлаб шагыйре" буларак танылган Мүфди Зәкәрия (1908-1977) Әлҗәзаир әле Франция колониясе булган һәм азатлык сугышы (1954-1962) барган чорда, Сәркаҗи-Барберус төрмәсендә утырганда язган. Шигырьне Мисыр композиторы Мөхәммәд Фәүзи көйгә салган (генерал Мөхәммәд Фәүзи түгел, башка кеше!).

## Сүзләр
### Гарәпчә сүзләре
Рәсми чараларда гадәттә аның беренче куплеты гына уйнала. Хор башкаруында, һәр куплетның беренче ике юлы кабатлана.

### Татарча версиясе

## Сылтамалар
* Nationalanthems.info

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Әлҗәзаир
Гарәп теленең латин әлифбасы

**Гарәп теленең латин әлифбасы** яки **[[гарәп теле]]н романлаштыру** (مناظرة الحروف العربية‎ mounatharat al-horouf al-ʻarabiyya) — гарәп имләсенә туры килүче латин әлифбасы.

XX гасырда гарәп телен романлаштырырга берничә тапкыр тырыштылар, ләкин бернинди система һәркем куллана торган әлифбага әйләнмәде.

Бу мәкаләдә  татар латин әлифбасы (Заманәлиф) нигезендә гарәп телен романлаштыру тәкъдим ителә. Рәсми  татар латин әлифбасына берничә махсус хәрефләр өстәлә (бу хәрефләр ISO халыкара фәнни траслитерациясеннән алынган):

## Шулай ук карагыз
* Заманәлиф
* Кытай теленең латин әлифбасы

## Сылтамалар

* Гиляревский Р. С. (ред.) Практическая транскрипция фамильно-именных групп. — М.: Физматлит, 2004. Стр. 46—59.
* Инструкция по передаче на картах географических названий арабских стран / Сост.: В. И. Савина, С. С. Цельникер; Ред. Н. М. Наджарова. — М.: Наука, 1966.
*  ALA-LC Romanization Tables: Transliteration Schemes for Non-Roman Scripts. Randal K. Berry (ed.). Library of Congress, 1997.
*  Anleitung zur Transkription des Arabischen . Fachschaft Asiatisch-Orientalische Kulturwissenschaften, Universität Bonn, No date.
* Araabia / ‘Arabīy.   / Institute of the Estonian Language. KNAB: Kohanimeandmebaas / Place Names Database, 2003-02-08.

Төркем:Гарәп теле
Uber

**Uber** — taksi yäki şäxsi maşına yörtüçelärne ezläw, çaqırıp alu häm alarğa tüläw öçen mobil quşımta buldırğan San-Fransiskodağı xalıqara şirkät. Quşımtadan 68 ildä häm dönyanıñ 409 şähärendä, şul isäptän Qazanda, Ufada, İstanbulda, Baqıda, Mäskäwdä, Peterburda, faydalanıp bula. Uber quşımtası yärdämendä yomış birüçe keşe üzeñä şoför belän maşınanı taba häm anıñ kiräkle urınğa yöreşen küzätä ala, bank kartası yärdämendä tüli ala. Küp oçraqta maşına yörtüçelär üz häm şulay uq taksi parklarındağı maşınaların qullana. Ğädättägeçä, tüläw summasınıñ 20 %-ı şoförgä küçerelä, 80 %-ı Uber isäbenä küçerelä. Dara Xosrovşahi 2017 yılnıñ avgust ayında Ubernıñ yaña baş icraçı direktorı itep bilgelände.https://shahrebours.com/%d8%af%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%d8%ae%d8%b3%d8%b1%d9%88%d8%b4%d8%a7%d9%87%db%8c-%da%a9%db%8c%d8%b3%d8%aa%d8%9f-%d8%a8%db%8c%d9%88%da%af%d8%b1%d8%a7%d9%81%db%8c/ 

## Tarix

Uber (elek UberCab) Travis Kalanik belän Garret Kamp tarafınnan 2009 yılda nigezlände. Şul uq yılnıñ cäyendä isemdäş quşımta da çığarıldı. Baştan Uberdä qatnaşuçı şoförlärdä tik *Lincoln Town Car*, *Cadillac Escalade*, 7 seriäle *BMW*, *Mercedes-Benz S550* kebek maşınaların qullanırğa röxsät bar ide, 2012 yılda isä ekonom-klass maşınaların qullanu röxsät itelde (yaña xezmätkä *UberX* iseme birelde) häm şirkätneñ xalıqara üsüe başlandı.

## Sıltamalar
* Кэбы против смартфонов: лондонские таксисты протестуют против мобильного приложения // RT Russian, 12 июня 2014
* Таксисты заблокировали дороги в аэропорты Парижа в знак протеста против Uber // Медуза, 25 ИЮНЯ 2015
* Как доказать инвестору, что стартап «выстрелит» именно сегодня  // Компьютерра, 22 марта 2013: «В России идею Uber воплощает „Яндекс. Такси“.»

## İskarmalar



Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:АКШ компанияләре
Нидерланд гимны

**Het Wilhelmus** (Вилһелм җыры) — ның (Нидерланд Патшалыгының) дәүләт гимны, дөньяда иң борынгы дәүләт гимннарының берсе. Һәрхәлдә, Аурупада ул иң беренче һәм барлыкка килү тарихы бәхәссез булган дәүләт гимны дип санала. Унбиш куплеттан торган бу җыр беренче заттан, Нидерландларның Оран йорты, Нассау тармагы угланы, тарихка “Аз сүзле” кушаматы белән кереп калган **Вилһелм I** (Wilhelmus van Nassouwe, 1533-1584) исеменнән бәян ителә. гимн бүген дә шул рәвештә башкарыла.

Нассаулар нәселеннән нидерланд кыйралы, 1702 елда варислык җебе өзелгәннән соң күп еллар үткәч, 1815 елда гына кабат тәхеткә утыра. Ә ул үзе илдә Испания илбасарлары хакимлек иткән һәм милли бәйсезлек өчен көрәш барган елларда яши, аның нәселе XVI гасырда, рәсми рәвештә Испания кыйралы Филипп II гә буйсынган хәлдә, Нидерландларның Оранж кенәзлеге белән идарә итә.

thumb|left|Адриан Валериус һәйкәле

Ул замандагы җирле нидерланд хакимнәре нигездә Испания кыйралы вассаллыгына тыныч мөнәсәбәттә була, алар бары тик, салымнар җыю тәртибен үзгәртергә, сәяси һәм дини эзәрлекләүләрне бетерергә кирәк, дигән таләп кенә куялар. Ләкин испаннар бу кадәресен дә күпсенәләр. Һәм 1560 нчы елларда илгә испан гаскәрләре басып кергәч һәм Вилһелм белән бергә тагын берничә кенәз җитәкчелендә баш күтәргән нидерландлылар уңышсызлыкка тап булгач, ван Нассау 1567 елда Алманиягә качып китәргә мәҗбүр була. Гыйсьянчыларның башка ике җитәкчесе испаннар кулына эләгә, аларны җәзалап үтерәләр.
 
“Һет Вилһелмус” җыры нәкъ шул чорда, 1568-1572 еллар арасында барлыкка килә. Шигырьне нидерланд дипломаты, гаскәр башлыгы һәм талантлы язучы, Сент-Альдегонд хакиме **Филипп ван Марникс** (1538-1598) язган. Текст акростих жанрында иҗат ителгән: 15 куплетның беренче хәрефләрен бергә кушсаң, “Willem van Nassov” (хәзерге замандагы язылышы – Wilhelmus van Nassauwe) сүзләре барлыкка килә. Шигырьнең беренче-унбишенче, икенче-ундүртенче, өченче-унөченче һ.б.ш. тәртиптәге куплетларының эчтәлеге бер-берсенә “симметрияле” охшаш, ә “гимнның йөрәгендәге” дип аталучы сигезенче куплетта кенәз Вилһелм дини китаплардан мәгълүм булган Дауыт пәйгамбәр белән чагыштырыла.

Гимнның көе шул замандагы француз солдат җырыннан алынган дип санала. Соңрак аны шагыйрь һәм халык җырларын туплаучы **Адриан Валериус** (1575-1625) эшкәрткән булган. XX гасырда Вальтер Бур мелодияне тагын бер кат заманчалаштыра, аның сүзләрен дә аз-маз төзәткәлиләр. 1932 елда “Һет Вилһелмус” Нидерландлар кыйралы указы белән рәсми рәвештә дәүләт гимны буларак раслана. Рәсми шартларда гимнның йә беренче, йә беренче-икенче, йә беренче һәм алтынчы куплетлары гына башкарыла.

Шигырьнең алман, инглиз һәм француз телләренә тулы һәм җырланышлы тәрҗемәсе бар.

## Беренче һәм алтынчы куплетлары

**гимнның тулы тексты:**

## Сылтамалар

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Нидерландлар
«Ирландия чакыруы»

**Ireland’s Call** (Ирландия чакыруы) — Ирландия регби-гэль футболы берлегенең (IRFU Irish Rugby Football Union)  үз җыелма такымы үткәргән халыкара уеннар алдыннан гимн буларак башкарыла торган җыры.

## Башкару традицияләре

Берлек бу традицияне 1995 елда гадәткә кертте. Җырның көен композитор Фил Култер (Phil Coulter) язган. Соңрак IRFU башлангычын Ирландиянең милли хоккей (hurling), корфбол һәм крикет буенча җыелма такымнары да күтәреп алды.

Алай гына да түгел: аны хәзер инде бөтен кельт халыкларының һәм диаспораларының да уртак мирасы дип санарга мөмкин. Әйтик, ул Celtic Thunder ирланд-шотланд ансамбленең репертуарында даими урын алып тора.

Әлеге спорт төрләре буенча  Җөмһүрияте үз җыелма такымнарын бәйсезлеккә ирешкәннән соң  Ольстерның Бөекбританиядә калган өлеше — Төньяк Ирландия белән бергә туплый. Уеннар Ирландия Җөмһүриятендә үткәрелгән очракта, Ireland's call дәүләт гимныннан соң (Amhrán na bhFiann — "Яугирләр җыры") җырлана.
Башка такымнар, халыкара мәйданда бары тик Ирландия Җөмһүрияте данын гына яклаганга күрә, дәүләт гимны белән чикләнәләр.

## Ирландия чакыруы

Гадәттә, кушымтасы белән бергә, беренче куплет кына җырлана. Кушымта югарырак тональлектә тагын бер кат башкарыла, азакта аның соңгы юлы кабатлана.
 
  **Irelands Call**(***Irish rugby Anthem***)Ireland! Ireland!Come the day and come the hour,Come the power and the glory,We have come to answerOur Country's call,From the four proud provinces of Ireland.***Chorus:***Ireland, Ireland,Together standing tall,Shoulder to shoulderWe'll answer Ireland's call.Ireland, Ireland,Together standing tall,Shoulder to shoulderWe'll answer Ireland's call,We'll answer Ireland's call.

Ирландия! Ирландия!
Килде бу көн, җитте сәгать,
Өстәлде көч, иреште дан,
Ирландия чакыруын ишетеп, килдек
Илнең дүрт горур кыйтгасыннан.
***Кушымтасы:***
Ирландия, Ирландия,
Бастык без янәшә,
Иңгә иң куеп,—
Ирландия дәшә,
Ирландия дәшә!

## Тулы тексты

Ireland! Ireland!
Come the day and come the hour, 
Come the power and the glory,
We have come to answer
Our country's call
From the four proud provinces of Ireland.

*Chorus:*

**Ireland, Ireland**
**Together standing tall**
**Shoulder to shoulder**
**We'll answer Ireland's call**

Ireland! Ireland!
From the mighty Glens of Antrim,
From the rugged hills of Galway,
From the walls of Limerick
And Dublin Bay,
From the four proud provinces of Ireland.

*Chorus.*

Ireland! Ireland!
Hearts of steel
And heads unbowing
Vowing never to be broken
We will fight, until
We can fight no more
For the four proud provinces of Ireland

*Chorus.*

Ireland! Ireland! 
Forever Ireland!

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Гимннар
Төркем:Ирландия мәдәнияте
Төркем:Регби
Янутлар

**Янутлар** () — янутлылар гаиләлегенә керүче ерткыч җәнлекләр ыругы. Америкада таралган. Ауразия территориясендә чайкаучы янут төре генә уңышлы интродуцияләнгән (урнаштырылган).

## Гомуми мәгълүмат
Янутлар - бөтен нәрсәне ашаучан хайваннар. Алар җитез куллы һәм шактый алга киткән акыллы. Аларның арткы аяклары, кешеләрне һәм аюларны кебек, табанларга таяна. Янутлар кеше җирлекләренә җиңел яраклашалар һәм еш кына корткычларга әйләнәләр.

Янутлар 4,5 килограммнан 16 килограммга кадәр авырлыкта. Иркәкләр гадәттә  тешедән эрерәк. 15 ел яшькә кадәр яши алалар, ләкин табигатьтә 6 елдан озаграк сирәк яшилар.

## Бүтән төрләре
Янутлар ыругында 3-4 төр бар:

* Чайкаучы янут (*Procyon lotor*) — 22 астөр
**Барбасосс януты
**Тресмариас януты
**Багам януты
* Кысла ашаучы янут
*Косумел януты
*Гваделупа януты

## Искәрмәләр


Төркем:Янутлар
Рәфис Кашапов

**Рәфис Рафаил улы Кашапов** (*[[1958 ел]]ның [[2 июль|2 июле]], [[Азнакай районы]], [[Тымытык]] авылы*) — Бөтентатар Иҗтимагый Үзәгенең Яр Чаллы бүлекчәсенең рәисе, 2014 елда сәяси чыгышлар өчен кулга алынган, Мемориал хокук яклаучы оешмасы буенча сәяси тоткын. Россия тарихында "сепаратизмга чакыру" өчен беренче хөкем ителгән тоткын.

Рәфис Кашапов *"ВКонтакте"* социаль челтәрендә "Кайда Россия, шунда яшь һәм үлем",  "Украинаны һәм бөтен төрки дөньяны саклыйк", Путинны Гитлер белән чагыштырган мәкаләләрен, Кырымның Россиягә кушылуына каршы язуларын бастырган өчен 2014 елның декабрендә кулга алынган.

Тикшерү юрамасы буенча Кашапов үз язмаларында "Алар/агрессор", "ярымутрауның яңа танылмаган хакимияте", "Россия җәза бирүчеләре",  "Владимир Путин", "урыслар" категориясенә  карата нәфрәт хисләрен кузгата. Шуның өчен 2015 елның 16 сентябрендә Яр Чаллы шәһәренең мәхкәмәсе Кашаповны өч еллык төрмә җәзасына хөкем итә.

Төрмәдә Кашаповка карата төрле җәберләү чаралары кулланылган дип белдерелә.

2016 елның гыйнварында Кашапов Россия мәхкәмәсе карарына Европа кеше хокуклары мәхкәмәсенә шикаять җибәрә.

"Мемориал" хокук яклаучы оешмасы һәм "Сәяси тоткыннарга теләктәшлек берлеге" Кашаповны сәяси тоткын буларак таныйлар. Россия хөкүмәте яклы матбугатында Кашапов татар милләтчесе дип йөртелә.

2017 елның 27 декабрендә иреккә чыгарыла. 
2018 елда Р.Кашапов Бөекбритания хөкүмәтеннән сәяси сыену сораган. Хәзерге вакытта Лондонда яши. 

2022 елдан Киевта теркәлгән «Азат Идел-Урал» хәрәкәтен җитәкли.

2023 елның гыйнварында Русиянең Юстиция министрлыгы Рафис Кашаповны ят агент итеп таныган.

## Моны да карагыз
* Боляень Сыресь

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кашапов штрафизоляторда, гаиләсе белән очрашуга рөхсәт бирмиләр
*  Правозащитный Центр «Мемориал»

Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Сәяси активистлар
Төркем:Сәяси тоткыннар
Төркем:Россиядә «чит ил агентлары» дип танылган шәхесләр
Фәза тишеге

**Фәза тишеге** яки **корт тишеге**, **тычкан өне** (инглизчә *wormhole*,  сүздән сүз тәрҗемәсе *корт тишеге* - чит телдәге фәнни әдәбияттә очрый) — фараз ителә торган фәза-вакытның топологик үзенчәлеге, вакытның һәр мизгелендә фәзада "түнил" (тишек)  булып тора.

Бердәм фәзаның өлешләре "корт тишеге"ннән тыш та тоташтырылып булалар, ә аерым ераклашкан фәзалар тик "корт тишеге" ярдәмендә бәйләнгән була алалар.

## Фәза тишеге Гомуми чагыштырмалылык теориясендә

Гравитацион кырны тасвирлаучы Гомуми чагыштырмалылык теориясендә шушы "корт тишекләре" булырга мөмкин, ләкин үтәрлек корт тишеге булуы өчен ул энергиянең тискәре тыгызлыгы белән экзотик матдәдән торырга тиеш.

Шушы энергия тискәре тыгызлыгы гравитацион этешү көчен булдыра  һәм корт тишегенә кысылып юкка чыгарга бирми.

Квант гравитациясенең берничә вариантларында да корт тишекләре сыман чишелеше килеп чыга, ләкин гравитациянең бердәм квант теориясе әлегә эшкәртелмәгән.

Фәза тишегенең иң тар өлеше "авыз" дип йөртелә.

Корт тишекләре "галәм эчендәге" (*intra-universe*) һәм "галәм ара" (*inter-universe*) төрләргә бүленә. Галәм эчендәге корт тишегенең "авыз"ын кисеп үтмичә, керүләрен сызык белән тоташтырып булмый, ә галәмара корт корт тишегенең "авыз"ын кисеп үтмичә, керүләрен сызык белән тоташтырып була.

Шулай ук фәза тишекләре **үтәрлек** һәм **үтмәслек** төрләргә бүленә. Үтмәслек корт тишеге бик тиз кысылып юкка чыга, яктылык тизлегеннән кечерәк тизлеге белән хәрәкәтләнүче сигнал бер керүдән икенче керүгә җитә алмый, тишек коллапслый.

Үтмәслек фәза тишегенең мисалы - Эйнштейн-Розен күпере киңәйтелгән Шварцшильд метрикасында.

Үтәрлек фәза тишеге - Моррис-Торн корт тишеге.

## Вакытта сәяхәт мөмкинлеге

Үтәрлек, галәм эчендәге фәза тишеге вакытта сәяхәтнең фараз ителүче мөмкинлеген бирә: әгәр корт тишегенең бер керүе я бүтән керүенә карата тиз хәрәкәтләнсә, я көчле гравитацион кырда торган  очракта (анда вакыт узышы әкренәя), вакыт корт тишегенең төрле керүендә төрлечә бара.

Шулай ук корт тишеге йолдызара сәяхәткә гипотетик мөмкинлекне бирә, бик ераклашкан йолдызлар фәза тишеге ярдәмендә тоташтырылып була, шушы ысул фәнни фантастикада еш тасвирлана.

## Корт тишегенең метрикасы

Корт тишеге метрикасы теорияләре фәза-вакытның геометриясен тасвирлыйлар һәм вакытта сәяхәт өчен теоретик модельләр булып торалар.

Мәсәлән, **үтәрлек корт тишегенең метрикасы**:
: ds^2= - c^2 dt^2 + dl^2 + (k^2 + l^2)(d \theta^2 + \sin^2 \theta \, d\phi^2).

**Үтмәслек корт тишегенең метрикасы** бер мисалы - Шварцшильд чишелеше:

: ds^2= - c^2 \left(1 - \frac{2GM}{rc^2}\right)dt^2 + \frac{dr^2}{1 - \frac{2GM}{rc^2}} + r^2(d \theta^2 + \sin^2 \theta \, d\phi^2).

## Мәдәнияттә

Корт тишеге төшенчәсе күп кенә фантастик фильмнарда кулланылган:  Интерстеллар, Йолдызча капка, Контакт, Йолдызлар юлы, Мәскәү-Кассиопея, Чернобыль - читләштерү зонасы һ.б.

## Моны да карагыз
*Фридман Галәме
*Метрика
*Гравитацион радиус
*Кара тишек
*Ак тишек

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 
* 
* 


Төркем:Вакыт-фәза
Төркем:Топология
Ольстер

**Ольстер** (инг.***Ulster***, ирл. ***Cúige Uladh*** [] яки ***Ulaidh*** []) − Коннахт (Connacht), Ленстер (Leinster) һәм Манстер (Munster) белән бергә, Ирландиянең тарихи провинцияләреннән берсе. Ирландия Берләшкән Патшалык (Бөекбритания) составында булганда тугыз тарихи графлыкка (инг. counties) бүленгән булган.

Өч графлык − Ирландиянең төньяк-көнбатышындагы Донегал (ирл. Dún na nGall) һәм эчке өлешендәге Каван (ирл. An Cabhán) һәм Монаган (ирл. Muineachán) – Ирландия Җөмһүриятенә 1926 елда, ил Бөекбританиядән бәйсезлек алгач, кергән.

Алты графлык – Антрим (ирл. Aontroim), Арма (ирл. Ard Mhacha), Дерри (ирл. Doire), Даун (ирл. An Dún), Фермана (ирл. Fear Manach) һәм Тайрон (ирл. Tír Eoghain) – бүген дә Төньяк Ирландия һәм, димәк, Берләшкән Патшалык составында. Әмма 1972 елдан башлап Төньяк Ирландия тарихи графлыкларга түгел, районнарга бүлеп идарә ителә. 2015 елга кадәр 26 район бар иде, хәзер аларны "эреләндерделәр" – 11 район ясадылар. Ирландия Җөмһүриятендә төбәкләргә тарихи бүленеш сакланып калды. Тарихның хәтерен җуярга тырышу – файдасыз гамәл.

Ольстерның гомуми мәйданы – 21882 км² (Төньяк Ирландия — 13 795 км², Ирландия Җөмһүрияте — 8087 км²). 2011 ел мәгълүматлары буенча, Ольстерда 2 млн. 100 меңнән артык кеше яши (Төньяк Ирландиядә — 1 млн. 800 меңнән күбрәк, Ирландия Җөмһүриятендә — 300 меңгә якын. Иң зур шәһәре — Белфаст (500 меңнән артык кеше).

Тормышта һәм идарәдә инглиз теле өстенлек итә, ирланд теле дә рәсми рәвештә танылган. Ирландия Җөмһүриятендә ирланд теле мәктәпләрдә өйрәнелә. Төньяк Ирландиядә халыкның уннан бер өлеше генә ирланд телен азмы-күпме белә, дип санала. Моңардан тыш, тарихи төбәкнең кайбер урыннарында инглиз теленең "ольстер-шотланд теле" (инг. Ulster Scots яки Ulstèr-Scotch) дип аталган диалекты та сакланып калган.

## Сылтамалар

Төркем:Ирландия
Праймериз

**Праймериз**, кайчакта **(фирка эчендә) алдан тавыш бирү** () — сәяси дән бердәм  сайлана торган тавыш бирү төре ул. Сайланган намзәтләр арасында гади тавыш бирү үткәрелә. Праймериз уздыруның мәгънәсе бер фиркагә керүче намзәтләрнең бер-берсеннән тавыш тартып алуын булдырмау.

Праймериз ачык (һәркем тавыш бирә ала) һәм ябык типтагы (фирка әгъзалары гына тавыш бирә ала) була. Шуннан тыш төрле вариантлар булырга мөмкин, мәсәлән, праймеризнең икенче турында берьюлы иң күп тавыш җыйган ике намзәтнең катнашуы.

Праймериз ешрак Америка Кушма Штатларында кулланыла, башка илләрдә - күпкә сирәгрәк.

## Сылтамалар
* Kendall, Kathleen E. ''Communication in the Presidential Primaries: Candidates and the Media, 1912—2000'' (2000) 
* ''Primaries: Open and Closed'' 
* Palmer, Niall A. ''The New Hampshire Primary and the American Electoral Process'' (1997) 
* Ware, Alan. ''The American Direct Primary: Party Institutionalization and Transformation in the North'' (2002) , the invention of primaries around 1900

Төркем:Сайлаулар
Гравитацион коллапс

**Гравитацион коллапс** — гравитацион көчләр тәэсирендә массив җисемнәрнең катастрофик тиз кысылуы.

Кояш массасыннан өч тапкыр зуррак булган йолдызлар эволюциясе гравитацион коллапс белән тәмамлана ала. Термотөш реакцияләре өчен ягулык беткәннән соң, шул йолдыз үз механик тотрыклылыгын югалта һәм үзәгенә югары тизлеге белән кысыла башлый.

Әгәр арта бара торган эчке басым гравитацион кысылуны туктатса, йолдызның үзәге үтә тыгыз нейтрон йолдызга әверелә, шулай ук йолдызның тышчасы ташланып була һәм үтә яңа йолдыз шартлавы күренә.

Әгәр йолдыз массасы Оппенгеймер-Волков чигеннән (2,5—3 Кояш массасыннан) зуррак булса, гравитацион коллапс дәвам итә һәм йолдыз кара тишеккә әйләнә.

## Моны да карагыз
*Ак кәрлә
*Чандрасекар чиге
*Нейтрон йолдыз
*Кара тишек
*Фәза тишеге
*Ак тишек

## Сылтамалар

* «Гравитационный коллапс» в Физической энциклопедии

Төркем:Гравитация
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Оппенгеймер-Волков чиге

**Оппенгеймер-Волков чиге** — нейтрон йолдыз массасының иң югары чиге, шул кысаларда тәлгәшләнгән нейтрон газ басымы гравитацион көчне тиңләштерә ала һәм йолдызга кара тишеккә коллапсларга бирми.

Шулай ук Оппенгеймер-Волков чиге  - йолдызлар эволюциясе барышында барлыкка килгән  кара тишек массасының иң кечкенә чиге булып тора.

Нейтрон йолдызлар үзәгендә матдәнең тыгызлыгы атом-төш тыгызлыгыннан югарырак (~ 1014 г/см³, бу сан ~108 га тапкыр ак кәрлә тыгызлыгыннан зуррак) була. Бик тыгыз барион матдәнең төгәл үзлекләре әлегә билгесез, шуңа күрә Оппенгеймер-Волков чигенең төгәл кыйммәте дә әлегә билгесез.

Оппенгеймер-Волков чигенең заманча бәяләре **2,5—3** кысаларында тора.

## Күзәтелгән объектлар

* Бүгенге вакытка ачылган **иң массив нейтрон йолдыз** J0348+0432 **2,04 [[Кояш]] массасына** ия
* 2001 елда ачылган  **иң кече массив [[кара тишек]]**  XTE J1650-500 **3,8±0,5 Кояш массасына** ия.

## Моны да карагыз
*Ак кәрлә
*Чандрасекар чиге
*Нейтрон йолдыз
*Кара тишек
*Фәза тишеге
*Ак тишек
*Тәлгәшләнгән газ
## Сылтамалар

* Stergioulas, N., «Rotating Stars in Relativity», Living Reviews in Relativity, Vol. 6, (2003), No. 3.
* Обнаружена рекордно тяжелая нейтронная звезда

Төркем:Гравитация
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Vlog

**Vlog**, qayçaqta **videoblog** () — video töşerelgän blog töre. Vlog web-TVneñ ber forması bulıp tora. Vlogtağı yazmalar üz eçlärenä video häm berär tekst yäisä surät alalar. Andıy yazmalar ber kisäk yäki berniçä kisäktän torırğa mömkin. Vloglar YouTube-kanalda bik populyar.

## Sıltamalar
*A Certain Tendency in Videoblogging and Rethinking the Rebirth of the Author, academic essay on videoblogging
*A Post-Cinema of Distractions: On the Genealogical Constitution of Personal Videoblogging, academic essay on videoblogging 

Төркем:Сайтлар
Сәргаскәр

**Сәргаскәр**, кайчакта **Командующий** - Хәрби эштә .

Кораллы көчләрдә сәргаскәрләрнең түбәндәге төркемнәре була:
*  *сәргаскәре*;
* Гаскәр төркеме *сәргаскәре*;
* Гаскәрләр төркеме *сәргаскәре*;
* Флотилия *сәргаскәре*;
* Гаскәр төре *сәргаскәре*;
* Көчләр төре *сәргаскәре*;
*  гаскәрләре *сәргаскәре*;
* Фронт гаскәрләре *сәргаскәре*;
* Флот *сәргаскәре*;
* Хәрби гамәлләр театры *сәргаскәре*.

## Сылтамалар
* Словарь военных терминов. / Составители А. М. Плехов, С. Г. Шапкин. — : Воениздат, 1988.
* *Бычевский Б. В.* Командующий фронтом (О Маршале Советского Союза Л. А. Говорове). Штаб и командующий.  // Сайт «Ленинград Блокада Подвиг».
* Сайт боокол.ру, Документальная литература, Биографии и Мемуары, Колбасьев Сергей Адамович, Хороший командующий.

Төркем:Хәрби дәрәҗәләр
Мәҗбүри медицина иминияте федераль фонды

** Мәҗбүри медицина иминияте федераль фонды ** — Россия Федерациясе гражданларын медицина хезмәтләндерү өчен төзөлгән бюджетсыз дәүләт фонды. Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгына буйсына.

1993 елда ачыла.

Түләүсез, дәүләт гарантияләгән медицина ярдәме әлегә гамәлдә түләүле хезмәт формасын ала. Нәкъ менә шундый мөнәсәбәт табиб һәм пациент арасындагы ышанычны югалтуга китерә дә инде.
## Искәрмәләр

Төркем:Сәламәтлек
Мирас (журнал)

**«Мирас» журналы** — айлык Бөтендөнья татарларының халыкара фәнни-популяр, иҗтимагый-сәяси һәм әдәби-нәфис академик журналы. Казанда 1991-2009 елларда чыгып килгән.

«Мирас» журналы 1991 елда иҗтимагый-матди «Татар мирас фонды» һәм Түбән Кама «Нефтехим» җитештерү берләшмәсенең матди ярдәме белән чыга башлый. Миңнәхмәт Сәхапов журналның редакция советы рәисе һәм баш мөхәррире итеп раслана. 1994 елда аның наширлеге-мөхәррирлегендә нәниләр өчен татар һәм рус телләрендә «Сабыйга» исемле төсле рәсемле журналга нигез салына.

Укучылар, галим-голәма арасында абруй казанган «Мирас» журналы, ЮНЕСКО һәм ТӨРКСОЙ кебек халыкара оешмаларның реестрына теркәлеп, халыкара әһәмияткә ия булган үзенчәлекле милли-рухи һәм мәдәни-интеллектуаль басма статусын алды.

Даими рубрикалары: «Милли мәгариф», «Халык иҗаты», «Шигърият», «Тарихи мирас», «Сәяси мирас», «Археологик мирас», «Сәнгать белеме мирасы», «Борынгы бабаларыбыз тарихы», «Алтын Урда тарихы», «Казан ханлыгы тарихы», «Төрки халыклар дөньясы», «Мирас» энциклопедиясе, «Мирас» почтасы» һ.б. Журнал битләрендә татар халкының тарихи-мәдәни мирасы истәлекләре басыла, аларны саклау һәм өйрәнүнең мөһим мәсьәләләре тикшерелә. Журнал татар халкының, Русиянең башка халыкларының мәдәни мирасын пропагандалау буенча зур эш башкара, җәмгыятьнең рухи-әхлакый нигезен булдыру һәм үстерүдә катнаша. «Мирас»та атаклы язучы һәм публицистларның мәкаләләре басыла, журнал белән Татарстан, РФ һәм чит илләр галимнәре, мәдәният эшлеклеләре хезмәттәшлек итә. 1992 дә редакция Кол Гали исемендәге Халыкара бүләк булдыра. 2010 да чыгудан туктый. 2012 дән «Чын мирас», 2014 тән «Безнең мирас» булып чыга башлый.

“Мирас” журналының авырлыклары 2009 елның 6-7-нче саннарында “Барбаросс” инкыйразы” исемле яңа тарихи драма басылып чыккач башлана. Бу әсәрне “Мирас” журналы мөхәррире Әхмәт Сәхапов һәм драматург Эсфир Яһүдин иҗат иткәннәр. Драма каһарманы итеп әсәргә кертелгән Адольф Һитлерның патриот шагыйрь буларак танылган Муса Җәлилне кабул итү күренеше кайсыбер әдәбиятчыларда ризасызлык уятты. Алар тырышлыгы белән югары даирәләрдә ыгы-зыгы куптарыла. Муса Җәлилнең Мәскәүдәге гаиләсе шикаяте буенча баш мөхәрриргә җинаять эше кузгатыла. Баш мөхәррирне Татарстан язучылар оешмасыннан чыгаралар. Татмедиа оешмасы журналны бюджет финаславыннан читләштерә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Т.4. Казан, 2014.
* Татарстан язучылар берлеге сайты

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Ябылган журналлар
Төркем:2009 елда чыгудан туктаган басмалар
Түгәрәк уен (журнал)

**«Түгәрәк уен»** — Казанда татар телендә нәшер ителүче, татар халык иҗатын яктыртучы мәгълүмати-популяр журнал (әлманах).
Өч айга бер, 64 битле булып чыга.
2012 елдан журналга Россиянең барлык төбәкләрендә дә язылырга мөмкин.
Баш мөхәррир — Илсөяр Иксанова.

## Тарих

* Журнал 2011 елда Казанда Татар фольклоры үзәгендә (*[[2011 ел]]дан* Республика традицион мәдәниятне үстерү үзәге) хезмәт куючы фольклорчы галимнәрнең үз матбагаларын булдыру тырышлыгы нәтиҗәсендә барлыкка килә.
* Бөтенроссия «Түгәрәк уен» татар фольклор фестивальләре уздыру (2008 елда Сембер өлкәсе Иске Кулаткы районында, 2009 елда Төмәндә, 2010 елда Екатиринбурда, 2011 елда Пермьдә) әлманах тууга этәргеч бирә.
 
## Басманың максаты
* Татар халкының гасырлар дәвамында фондларда, архивларда тупланып килгән фольклор мирасын дөньяга чыгару, энҗе бөртекләрен табу, барлау. 
* Онытылып барган уен, йола-бәйрәмнәребезне чыганаклардан күтәреп, хәтердә торгызып, тормышыбызга кире кайтару.
* Яшь буынны милли традицияләргә якынайту.
* Мәгариф һәм мәдәният хезмәткәрләре өчен ярдәмлек булу.
* Һәр санда татар классик язучыларының (*[[Каюм Насыйри]], [[Габдулла Тукай]] һ.б.*) милли яшәяшебезне, рухи кыйммәтләребезне чагылдырган әсәренә мөрәҗәгать  итү.

## Фикер

## Иҗат төркеме
* Гөлсинә Хәмидуллина
* Алсу Тимергалина
* Лилия Сәлимуллина
* Мөнирә Кузиева

## Редколлегия

* Марсель Әхмәтҗанов
* Марсель Бакиров
* Зилә Вәлиева
* Разил Вәлиев
* И.З. Гайсин (*[[Мари Ил]]*)
* В.А. Деникаева (*[[Сембер]]*)
* Дания Заһидуллина

* Э.Р. Каюмова
* А.Х. Локманов (*[[Башкортстан]]*)
* Айрат Сибагатуллин
* В.С. Ташкалова (*[[Төмән]]*)
* М.Р. Тукаев
* Р.Г. Шәрәфиева
* Фәрит Юсупов

## Сәхифәләре

## Кызыклы факт
«Түгәрәк уен» басмасына язылучы абүнәчеләр саны буенча биш ел (*[[2011]]-[[2016]]*) дәвамында Саба районы (*мәдәният бүлеге җитәкчесе Рөстәм Заһидуллин*) беренчелекне бирми.

## Сылтамалар
* Басманың рәсми сайты 
*  Халык иҗаты журналы дөнья күрә

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Солтан ибн Салман әс-Согуд

**Солта́н ибн Салма́н ибн Габдел-Гази́з әс-Согу́д** (гарәпчә سلطان بن سلمان بن عبد العزيز آل سعود‎; 27 июнь, 1956, Әр-Рияд, Согуд Гарәбстаны) — согуд хәрби очучысы, астронавт, иҗтимагый һәм сәяси эшлекле. Гарәпләрдән, мөселманнардан, Согуд Гарәбстаны ватандашларыннан һәм  нәселеннән космоста булып кайткан беренче кеше.

## Нәсел-нәсәбе
Корользадә Солтан — Әс-Согуд корольлары династиясеннән, король Салман ибн Габдел-Газиз әс-Согудның улы Согуд Гарәбстанына нигез салган король Габдел-Газиз ибн Согудның оныгы. Димәк, корользадә Солтан биш согуд корольының (Согуд, Фәйсал, Халид, Фәһед һәм Габдулла әс-Согудларның) туганы булып тора.

## Белеме
* Әр-Риядта урта мәктәп тәмамлаган.
* АКШның Сиракуза университетында укып, сәяси фәннәр магистры дәрәҗәсен алган.

## Тәрҗемәи хәле

1982 елда Согуд Гарәбстаны мәгълүмат министрлыгында халыкара мөгамәләләр бүлеге тикшеренүчесе итеп билгеләнгән. Согуд Гарәбстанының тышкы дөнья белән мәгълүмат алмашынуы өчен ясалма иярченнәрдән файдалану мәсьәләләрен хәл иткән.

1984 елда Лос-Анджелес Олимпиадасында Согуд Гарәбстаны делегациясе җитәкчесенең урынбасары булган. Шул ук елны Согуд Гарәбстанының мәгълүмат министрлыгы карамагында булдырылган реклама бүлегенең башкарма директоры итеп билгеләнгән. Согуд Гарәбстанында кәсәбәчелек телевизиясен үстерү мәсьәләләре белән шөгыльләнгән.

1985 елның 17-26 июнендә "Дискавери" галәм корабында STS-51G миссиясе програмы буенча гамәли йөк белгече буларак космоска очышта катнашкан. Ул биредә Arabsat космос оешмасы вәкиле рәвешендә Arabsat-1B иярченен Җир орбитасына чыгару буенча җаваплы кеше булган. Космоста очышы 7 тәүлек 1 сәгать 38 минут 52 секундка сузылган. Шул ук елны үз иленең хәрби-һава көчләре подполковнигы дәрәҗәсен, хәрби һәм гражданлык авиациясенең  берничә төр очкычы пилоты квалификациясен алган.

1989 елда (һәм шулай ук 1992 елда да) Согуд Гарәбстанының инвалид балалар хәйрия ассоциациясендә идарә рәисе һәм әтисе, Әр-Рияд әмире Салманның инвалидлар мәсьләләре буенча иҗтимагый-тикшеренү үзәгендә хәйриячеләр шурасы башлыгы булып торган.

1991 елда Согуд санакчылык җәмгыятенең шәрәфле рәисе итеп билгеләнгән. 1993 елда Әл-Умран ассоциацисенең (архитектура һәм торак төзелеше белгечләре берләшмәсенең) шәрәфле рәисе итеп сайланган. 2000 елдан бирле Согуд Гарәбстанының туристлык министрлыгын (Югары комиссиясен) дә җитәкли.

### Хәрби дәрәҗәсе
Согуд Гарәбстаны хәрби-һава гаскәренең отставкага чыккан полковнигы.

## Очучылык квалификациясе
АКШ гражданлык авиациясе очучысы сертификатын (1976), реактив авиация очучысы квалификациясен алган.

## Сылтамалар
* Космическая энциклопедия

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:27 июнь көнне туганнар
Төркем:1956 елда туганнар
Төркем:Шәхесләр:Согуд Гарәбстаны
Төркем:Галәмчеләр
Иммунофермент анализы

**Иммунофермент анализы** (**ИФА**, ) - антиген-антитәнчекләр нигезендә түбәнмолекуляр макромолекулаларны, вирусларны табу өчен кулланылучы лаборатор иммунологик ысул.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Егоров А. М., Осипов А. П., Дзантиев Б. Б., Гаврилова Е. М. Теория и практика иммуноферментного анализа. 1991, Москва: Высшая школа.
# Tijssen P., Practice and theory of enzyme immunoassays. 1985, Amsterdam ; New York: Elsevier ; New York, USA : Sole distributors for the USA and Canada, Elsevier Science Pub. Co. 502.

Төркем:Медицина
Иксанов

**Иксанов** — фамилия. Татар теленә гарәп теленнән кергән Ихсан («*ярдәм*») исеменнән ясалган **Ихсанов** фамилиясенең фонетик варианты.

*[[Татар Википедиясе]]ндә, әлеге фамилияне кулланып, түбәндәге мәкаләләр ясалган*:
* Анатолий Иксанов (Таһир Гаделҗан улы Иксанов), *2000-2013 елларда Зур театр (*Мәскәү*) директоры*.
* Мөхтәр Иксанов, *[[Сталин репрессияләре|репрессия]] корбаны*.
* Фатыйх Иксанов  (1935—1992), актёр, режиссёр, БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1986).
----
* **[[Иксанова]]** : 
** Айсылу Иксанова, *2009 елдан  опера һәм балет театры (*Уфа*) режиссеры*.
** Илсөяр Иксанова, *шагыйрә*.

## Моны да карагыз
* **[[Ихсанов]]**
* Иксан — Чиләбе өлкәсе Коншак районы авылы.

Төркем:Фамилияләр
Лужники (стадион)

**Лужники** — Мәскәүнең Үзәк административ бүлгесендә урнашкан стадион. Стадионның сыйдырышлыгы — 78,360 кеше (2012). Стадион төөзелеше 1954 елда башланып, 1956 елда бетте; Стадион ачылышы тантаналы рәвештә 1956 елның 31 июлендә үтте. 1996—1997 һәм 2001—2004 елларда яңартып корылган.

1980 елгы Олимпия уеннарының ачылышы һәм ябылышы тантаналары нәкъ биредә узган, моннан тыш стадион 2018 елгы дөнья футбол чемпионаты узачак корылмалар исемлегенә дә кертелгән.

Төркем:Стадионнар
Төркем:Мәскәү икътисады
Төркем:Мәскәүнең истәлекле урыннары
Төркем:2018 елгы дөнья футбол чемпионаты
Dron

**Dron** yäki **pilotsız oçu apparatı** *( — sorıqort)* — robot törendäge apparat. Oçu öçen täğäyenlängän bu apparat maxsus program buyınça avtonom (möxtäri) räweştä eşli.

## Törläre
Pilotsız oçu apparatları berniçä törgä bülenä:
* "mikro" - 10 kilogrammğa qädär, oçu waqıtı 1 säğätkä qädär häm 1&nbsp;km bieklegenä qädär;
* "mini" -  50&nbsp;kg qädär, oçu waqıtı berniçä säğätkä qädär häm 3–5&nbsp;km bieklegenä qädär;
* urta ("midi") - 1000 kilogrammğa qädär, oçu waqıtı 10-12 säğätkä qädär häm bieklege 9–10&nbsp;km qädär;
* awırları - bieklege 20&nbsp;km qädär häm oçu waqıtı 24 säğätkä häm tağın kübräk.

## Sıltamalar
* http://theaviationist.com/2013/11/13/heron-hacked-afghanistan/
* http://www.ctie.monash.edu/hargrave/rpav_usa.html 

Төркем:Авиация
Төркем:Робототехника
Түбән Яке

**Түбән Яке** — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы авыл.
## Географиясе
Түбән Яке Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 123 чакрым, ә район үзәге Мамадыштан көньяк-көнбатышка таба 24 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
## Демография
Әле 1990 елларда авылда 600дән артыгырак кеше яшәгән булса, 2010 елда авылда 463 кеше яшәве билгеле.
Авылның милли составы татарлардан гыйбәрәт.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 401 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 91,77%,
башка халыклар — 4,99%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 3,24%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Идел тимер юл хезмәт-төзәтү лагере

**Идел тимер юл хезмәт-төзәтү лагере** () — ГУЛАГ системасына кергән хезмәт-төзәтү лагере.

1942 елның 22 февралендә оештырылган. Лагерь идарәсе Казанда урнашкан булган. Тоткыннар саны — 5342 кеше (01.07.42), 2457 кеше (01.10.42), 1942 кеше (01.01.43), 519 кеше (01.01.44). Тоткыннар Зөя—Сембер тимер юлын төзүдә һәм Сакко һәм Ванцетти исемендәге совхозда (Чардаклы тирәсендә) эшләгәннәр. Төзелеш бетү сәбәпле лагерь 1943 елның 27 апрелендә ябыла, аның милке исә 1944 елның 7 гыйнварында Идел буе хезмәт-төзәтү лагеренә тапшырыла.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.memo.ru/history/NKVD/GULAG/r3/r3-61.htm

Төркем:ГУЛАГ
Җәйничелек

**Җәйничелек** яки **Джайнизм** (जैन, jaina*** IAST*** जिन, jina*** IAST***, *"җиңүче"*) — Б.Э.К IX—VI гасырларда Һиндстанда барлыкка килгән дин; үз тәгълимәте буенча җәйничелек һәр вакыт булган. 
Нигез төзеүче, кайсы бер фаразлар буенча борынгы гореф-гадәтне саклаучы) булып кшатрий Вардхамана яки Джина  Махавира исәпләнә.

Җәйничелектә дөньядагы тереклек ияләренә зыян итмәскә дип нәсыйхәт әйтелә. Җәйничелек фәлсәфәсе һәм гамәле иң беренче чиратта зур ләззәтлек кичерүгә китерүче үз-үзеңне камилләштерүгә нигезләнә. Нирванага ирешүче, гәүдәне калдырып китүче җан джинна дип атала. Борынгы кулъязмаларда  җәйничелек *джайн дхарме* һәм *шраман дхарме* белән беррәттән кулланыла. Хәзерге вакытта җәйничелек, Һиндстанда 5-6 миллион кешене берләштергән, иң зур һәм көчле дини  җәмгыять булып санала.  Җәмгыять Төньяк Америка, Көнчыгыш Европа, Ерак Көнчыгыш, Австралия дәүләтләреннән һәм башка тарафлардан килгән иммигрантлар хисабына тулылана.
Җәйниче китапханалары Һиндстанда иң борынгы китапханалар.

Җәйничелек һәркайсы мәхлүк индивидуаль һәм мәңгелек җан булып тора дип исәпли. Җан сансарадан аерылгач мокшага әверелә. Тик аның өчен дәрвиш булырга кирәк, шуның өчен аскетизмга зур  игътибар бирелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Костюченко В.С. Диалектические идеи в философии джайнизма. // Философские науки. — 1975. — № 6. — С. 90-98.
* Бонгард-Левин. Г.М. Древнеиндийская цивилизация. Философия, наука, религия. М., Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1980.
* Терентьев А.А. Джайнские представления о сущности человека. — Новосибирск, 1983.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Дин
Төркем:Җәйничелек
Орион (мифология)

**Орион** () — борынгы грек мифологиясендә атаклы аучы, сылулыгы һәм буе белән аерылып торган, аны алып дип атаганнар.

Орион турындагы сюжетлар бик буталчык. Аның үлем урыны дип Белян да, Делосы да, Хиосны да, Криттны да, Евеяне да атыйлар.

Миф буенча, Орион йолдызлыгы аның барлыкка килүе белән бәйле.

## Әдәбият

* Fontenrose J. Orion. The myth of the hunter and huntress. — Leyde, 1981.
* Мифы народов мира. М., 1991—1992. В 2 т. Т.2. С.262
* Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.2. С.501

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Медуза Горгона

**Медуза Горгона** ( — "сакчы, яклаучы, хаким") — өч кардәш горгонаны иң билгелесе, хатын-кыз йөзле һәм елан чәчле гыйфрит. Аның карашы кешеләрне ташка әйләндергән.Персей тарафыннан үтерелә. "Одиссей"да телгә алына.

Кыркылган Медуза горгонаны башы карашы белән кешеләрне ташка әйләндерү сәләтен югалтмый. Персей диңгезе гыйфрите Кето (Ким) белән көрәштә Медуза горгонаны башын файдалана. Кето горгонаны әсәсе була. Посейдон урныпны юк итәргә җибәргән була. Персей гыйфритне Медуза горгонаны җиңеп кайтып барганда күрә. Ул каяга богауланган патша кызы Андромеданы ашарга килгән була. Андромеданы әсәсе Кассиопея, мин нерларга караганда да сылурак, дип мактанган булган. Гарләнгән алиһәләр Почетында Кассиопея бу сүз өчен үч алуын үтенгәннәр. Посейдон диңгезе гыйфритен ебәрә. Кефей батшалыгы гыйфриттән юк итү куркынычы астында кала. Оракул Аммон, алисәләрнең ярсуын басар өчен Кефей кызы Андромеданы гыйфриткә корбан итәргә тиеш, дип игълан итә. Кефей башлыгының халкы Кефей батшаны бу корбанны китерергә мәҗбүр итә. Андромеданы каяга богаулап, гыйфриткә калдыралар. Бу хәлдә аны Персей кебек кала. Персейның Андромеданы сылулыгына хушы китә. Персей, әгәр Андромеда аңа кияүгә чыгырга риза булса, гыйфритны үтерәчәген хәбәр итә. Атасы шат ризалыгын бирә, Персей гыйфриткә Медуза горгонаны башын күрсәтә. Гыйфрит ташка әверелә. Диңгезе гыйфритен үтергәннән соң Персей канны Еппа шәһәренең сусаклагычында юа, су кызылга әйләнә. Туй барганда Кассиопеянең агасы Андромеданы иске кияү егете белән килеп керә. Персей көндәшенә Медуза горгонаны башын күрсәтеп, аларны ташка әйләндерә. Артык Персей горналар утравы янында зәңгәр йөзен иңнәрендә тотып торган титан Атлант ташка әверелдерә. Титан Асыл тавына әверелә, тау хәзерге Мароккода урнашкан.

Сейфка килгәч Персей әсәсе Дадаян храмда таба, анда ул Политиктан качкан була. Персей шулай ук әсәсен эзәрлекләгән Политек батшага һәм аның ярдәмчеләренә да Медуза горгонаны башын күрсәтеп, аларны ташка әйләндерә һәм Никтич утравының хакиме булып китә. Медузаның башы Афинаның эгидасында ("Афинаның күкрәге"нә) урнаштырыла — сәнгатьтә әлеге башлы алисәнең яу киеменең урынында я аның күкрәгендә сүрәтлиләр.

Павсаний фаразы буенча,Медузаның башы Аргос мәйданы янында җир бала ята.
Бөек Кытай тигезлеге

**Бөек Кытай тигезлеге** (Төньяк Кытай тигезлеге) —Кытайныкы өлешендә урнашкан тигезлек. Көнчыгышазия иң зур тигезлек.

География

Мәйданы якынча 325 мең км2. Көнчыгышта Сары һәм Көнчыгыш Кытай диңгезләре белән юыла, төньякта — Яшь таулары, көнбатышта — Тайнань сертәм Цилин сыртының көнчыгыш камытлары, көньяк-көнбатышта Тунбаш салабаштан сыртлары белән чикләнә, көньякта Янцзының түбән агымы тигезлегенә күчә. Тигезлекнең үзәк өлешендә Шаньдунь тауларындакар[1].

Тигезлек куе елга челтәре белән капланган, биредә шулай ук күп санлы күлләр ирригацион һәм каналлар бар. Төп елгалары:Хуанхэ, Хайхэ, Хуайхэ. Елгаларда бату дамбалар, буалар, сусаклагычлар һ.б. төзелгән. Иң зур күлләре — Вэйшу, Хуху, Гаоу, Чоху, Тайху. Тигезлекле төньяктан көньякка карый Бөек канал кисеп үтә.

Климаты уртача муссонлы, көньякта субтропик муссонлы. Кыш салкын һәм коры, җәй эссе һәм яңгырлы. Уртача температурасы — гыйнварда төньякта -6 °С тан көньякта 2°С ка кадәр, июльдә 26-28 °С. Даими кар япмасы булмый. Еллык явым-төшем күләме төньякта 500-600 мм дан көньякта 800-1000 мм га кадәр барып җитә[1].

Бөек Кытай тигезлеге — дөньяда халыкның иң тыгыз утырган урыннарының берсе (600-800 кеше/км2). Тигезлектә бату авыл һәм кала тибындагы туплавык пунктлар урнашкан (иң зурлары — Pekin, Тяньцзинь, Шицзячжуан, Цзинань, Нанкин,Şanxay һ.б.). Тигезлектә карамай (Даган, Жэнь), ташкүмер, тимерле кварцит (Одн), алтын рудалары (Аньшань); боксит (Цзы), бари (Наньшан, Донь), гали (Тану, Дагу), графит (Дань) яткылыклары бар. Халык игенчелек (дөге, бодай, мамык, җир чикләвеге, тәмәке, тары,  һ.б. культураларын үстерү) белән шөгыльләнә.

Төбәктә кыргый хайваннар бөтенләй сакланмаган диярлек. Тигезлектә 20 резерват бар, аларның гомуми мәйданы якынча 400 мең га. Иң зурлары — Хуанхэ-Синьчжу, Гу-Хуайнань, Хуанхэ-Ди. Хуанхэ елгасының түбән агымында бөтендөнья мирасы исемлегенә кергәнен урнашкан тавы

Төркем:Кытай географиясе
Төркем:Әлифба буенча тигезлекләр
Юннән-Гуйҗоу таулыгы

**Юньнань-Гуйчжоу (Юннән-Гуйҗоу) таулыгы** (кыт. 云贵高原) — Көнчыгыш Азиядәге плато.

Кытайның көньяк өлешендә, Юннән һәм Гуйҗоу провинцияләрендә урнашкан. Озынлыгы — 1000 км, киңлеге — 400 км га кадәр, мәйданы — якынча 500 мең км². Платоны ике өлкәгә — көнбатышта Юннән һәм көнчыгышта Гуйҗоуга аералар.

Көнбатыш өлешендә уртача биеклекләре 2000 метр (түбәләре 4000 метрга барып җитә) тәшкил иткән һәм төньякта Син-Тибет тауларына күчкән сыртлар урнашкан. Көнчыгыш өлешен елга үзәннәре белән ергаланган түбән массивлар кече һәм сыртлар (биеклекләре 1200 метрга чаклы) били.

Таулык эрозиягә җиңел бирелә торган төрле кристаллик токымнар һәм лардан тора.

Төркем:Юннән географиясе
Төркем:Гуйҗоу географиясе
Төркем:Кытай таулыклары
Төркем:Плато
Титикака

**Титикака** (, , ) — Көньяк Америкада төче су запаслары буенча иң зур һәм мәйданы буенча икенче (*[[Маракайбо]]дан соң*) күл.

Анд тауларында җәенке таулыгында, Боливия чигендә урнашкан.

Мәйданы 8300 км², су кимәленең биеклеге 3821 м (*буенча заман үзгә нык*), уртача тирәнлеге 140-180 м, максималь тирәнлеге 281 м. Күлнең уртасында суның температурасы гамәлдә үзгәрми һәм 10-12&nbsp;°C тәшкил итә, әмма яр күл ярында төнлә туңа еш кына.

Күлгә бозлыклардан агып төшүче 300’дән кичү елгалар коя һәм Нәсәгәдер елгасы агып чыга. Үз чиратында Нәсәгәдер елгасы Боливиядә урынлашкан тын күлендә коя.

Испаннар тарафыннан кушылган Титикака атамасы кечуалар телендә артабангы аңлатыла: кака — «кыя» сәмит — «пума» (*[[кечуа]] кабиләләренең изге хайваны*). Аймара кечуа һәм халыклары арасында күл «Мамакта», ә унаенда элек «Пукин күле» (*ягъни пукин халкы илендәге күл*) дип аталган.

Титикака кулен Аурупада тәүгеләрдән булып испан хронисты Педро Сьеса де Леон 1554 елда сурәтли.

Яр буендагы кала иң зур — Пуно. Күл тирәсендә пемра кечуа һәм халыкларының бату тораклары урнашкан. Халыкның бер өлеше Рус (*Uros*) йөзүче камыш утрауларында яши.

Төркем:Күлләр
Төркем:Боливия географиясе
Төркем:Перу географиясе