Әфлисун

**Әфлисун** () — цитруслардан булган җимеш агачы. Рутачалар семьялыгының Цитрус ыругына караучы биологик төр һәм шул агачның җимеше.

Әфлисун — дөньяның барлык тропик һәм субтропик өлкәләрендә иң киң таралган цитрус культурасы.

Мандарин (Citrus reticulata) һәм помело (Citrus maxima) гибриды .

Үсемлек Кытайда безнең эрага кадәр 2,5 мең ел элек үк культивацияләнә. Әфлисун турындагы иң элекке язмалар б.э.к. 314нче елгы Кытай чыганагында күрсәтелә. . 
Европага Португалия диңгезчеләре тарафыннан китерелә. Шуннан соң әфлисун агачларын үстерү модасы киң тарала; моның өчен оранжерея ( — «әфлисун») дип аталучы махсус пыяла корылмалар төзи башлыйлар. Әфлисун агачлары Урта диңгезнең буеннан-буена, шулай ук Үзәк Америкада үсәләр. .

## Этимология
«Әфлисун» сүзе нидерланд теленнән алынган () (хәзер ешрак sinaasappel,  формалары кулланыла).  (турыдан-туры — «Кытай алмасы») калькасы да бар, хәзер бу исем  сүзе тарафыннан кысрыкланган).

Гарәпләр әфлисунны Португалиядә күргәннәре өчен аны البرتقالي – әл-буртакал дип атаганнар. Моннан: юнан (грек.): пορτοκάλι, макед.: портокал, румын.: portocaliu, төрекчә: portakal. 

Рус телендә әфлисун элек "фарсы алмасы" яки "төрек алмасы" дип аталган (бу атамалар астында ул 1654нче елгы "Даруханә дарулары исемлеге"ндә күрсәтелә. "Апельсин" атамасы беренче тапкыр 1700нче елда голланд теленнән алынма буларак кулланыла. .

## Ботаник тасвирлау

Цитруслар трибасының Рутачалар семьялыгы, Померанецлылар (Aurantioideae) ассемьялыгына караучы шактый биек агач.. Күпъеллык катлаулы бөтен яфраклары канатлы сапчыклары белән киң буын аша тоташалар. Ак чәчәкләре алтышарлап урнаша, биш өлешле таҗны, күпсанлы серкәлекләрне һәм бер җимшәнне үз эчләренә алалар (бу чәчәкләр «fleurs d’orange» дип тә атала).Чәчәк формуласы: .

Җимеше — күп оялы, күп орлыклы, калын ике катлы кабыклы гесперидий яки померанец. Йомшагы өлешләргә җиңел бүленә, һәр оясы бер яки ике орлыкка ия.

Тәме буенча аеруча юка кабыклы, сусыл, эре Мальта, Генуэз, Малага, Сицилия әфлисуннары аеруча югары дәрәҗәдә исәпләнә. Кайбер агачлары 100-150 ел яши, елына 38 000гә кадәр җимеш бирергә сәләтле.. Вегетация чоры дәвамында әфлисунның төрле климат шартларында 2—3 үсеш чоры булуы мөмкин. Яфраклары даими алышынып тора, алар- ның уртача гомере 2,5 ел. Язгы вегетация чоры һаваның җылылыгы 10— 12° булып урнашкач башлана. -6° булганда — яфраклары, -8—9° бул­ганда җир өсте өлеше үлә. Ялганган үсемлекләр утыртканнан соң 3—4 ел үткәч җимеш бирә башлый. Чәчәкләре дүртенче яки аннан да өстәрәк ботакларда барлык­ка килә. Җимешләре ел саен, икенче елын үскән ботакларда була. Әйбәт елларда уңыш 1 га дан 20—25 тонна алына.

## Кулланылыш

Витаминнарга, эфир майларына һәм башка биологик актив матдәләргә бай булу сәбәпле бу җимешләрне гиповитаминозлар, бавыр, йөрәк, кан тамырлары, матдәләр алмашы авыруларын дәвалауда кулланалар. Составындагы пектиннар ашкайнатуны яхшырта, калын эчәкнең эшчәнлегенә уңай тәэсир итә. Әфлисун суы - цинга авыруының профилактика чарасы. 

Әфлисун җимешләрендә 12% ка кадәр шикәр; 0,6—2% лимон кисло­тасы, 6 мг% ка кадәр аскорбин кислотасы, шулай ук Р, А, Вь В: вита­миннары, пектин, буяу матдәләре, фитонцидлар, минераль матдәләрдән калий (197 мг%), кальций, фосфор; җимешләрнең кабыгында, чәчәкләрендә һәм яфракларында эфир майлары бар. 

Әче әфлисунның яфракларында һәм яшь җимешләрендә гесперидин, аурантамарин, карингтин гликозидлары, С, А, В һәм Р витаминнары бар. Франциянең көньягында аның чәчәкләреннән парфюмерия өчен эфир майлары алалар. Англиядә дә эфир маен даруларны һәм азык- төлекне хуш исле итү өчен кулланалар. 

Кабыгыннан төнәтмәләр, кайнатмалар, ликёр, цукатлар, әфлисун мае ясыйлар. Әфлисун суы ресторан һәм кафеларда киң таралган эчемлек.

Тиз бозылулары сәбәпле алар саклау һәм еракка илтү өчен махсус шартлар таләп итә. Аларны пешмәгән килеш агачтан өзеп, тартмаларга 200-500 данәдән урнаштырып, һәрберсен кәгазьгә төреп урнаштыралар. 

## Икътисад өчен мәгънәсе

Әфлисуннар үстерү АКШ (Флорида һәм Калифорния штатлары), Бразилия, Мексика, Пакистан, Кытай, Һиндстан, Италия, Иран, Мисыр, Төркия икътисадында зур урын алып тора. Испания, Көньяк Африка һәм Греция өчен әһәмияте бераз түбәнрәк...

1974нче ел белән чагыштырганда 2004нче елда әфлисуннар җитештерү 99,8 %ка арткан.



## Җимеш составы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* Жизнь растений, т. 5, ч. 2 
* 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Лимон
* Мандарин
* Грейпфрут

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Җиләк-җимеш
Төркем:Цитруслар