open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ç

**Ç** (*ç*)  (tat. lat. Ç xärefe) — латин әлифбасының хәрефе, татар латин әлифбасында бишенче. **Ç** хәрефе кирилл әлифбасының **Ч** хәрефенә туры килә.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча расланган. Интертат, Татар-Информ , Безнең гәҗит , TRT-Tatar  гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла.

## Бүтән телләрдә
Ç Франция, Португалия әлифбасында һәм Төрки имләсендә (Төркия, Әзәрбайҗан) кулланыла.

Төрки имләсендә (Төркия, Әзәрбайҗан, Татарстан, Кырым Татарлары) **Ç** хәрефе **Ч** (кайчакта - щ) авазына туры килә.

Киңәйтелгән латин имләсенә керә, Көнбатыш Европа (West Europe) шрифтлары.

## Кодлар
 

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* Ч
* Щ

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Ь

**Ь** (*нечкәлек билгесе*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында утыз алтынчы хәреф.

Татар телендә  буларак, һәмзәне билгеләү, алдагы килүче иҗектәге авазларның нечкә әйтелешле икәнен күрсәтү өчен кулланыла.

1920-1930-еллардагы латинизация чорында латин әлифбаларында (мәсәлән, Яңалифта) кулланылган һәм [ы] авазын белдергән.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.

## Шулай ук карагыз
*Ъ
*Ҍ
*Ѣ
*Ы
*Љ
*Њ
* Й
* Ј

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Ы

**Ы** (*ы*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында утыз бишенче хәреф. 

Татар телендә, рус теленнән аермалы буларак, сүз башында да кулланыла. Татарчада ике төрле авазны белдереп килә: «кыска ы» һәм «озын ы» (алынмаларда). «Й» алдыннан килгәндә «Ì» авазын белдерәләр.

Иске славян әлфбасында башта **ЪІ** булып язылган.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.
Э

**Э** (*э*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында утыз җиденче хәреф.

Татар телендә тагын һәмзәне билгеләү өчен дә кулланыла, [ē], [e] һәм  авазларын белдерә.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.
Ю

**Ю** (*йу, йү*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында утыз сигезенче хәреф.

Татар телендә «йу», «йү» буларак һәм алынмаларда «у» буларак кулланыла.

Латин әлифбасында аерым хәреф туры килми.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.
Я

**Я** (*йа, йә*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында утыз тугызынчы, соңгы хәреф.

Татар телендә «йа», «йә» буларак һәм алынмаларда [ā], [ә] буларак кулланыла.

Латин әлифбасында аерым хәреф туры килми, ләкин диграф «ya», «yä» туры килә. Мәсәлән: яшьлек - yäşlek, ямь - yäm, ял - yal, оял - oyal, гаять - ğayät, алынмалар да өчен: Шаляпин - Şalyapin.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.
Џ

**Џ џ** (дже) — кирилл әлифбасының хәрефе, серб, македон, һәм абхаз телләрендә кулланыла. Серб һәм македон телләрендә /ʤ/ яңгырау постальвеоләр аффрикатаны белдерә (татар теленең [җ] авазына охшаш); абхаз телендә /ɖʐ/ яңгырау ретрофлекс аффрикатаны белдерә. Башка кириллик әлифбаларда аңа **дж**, **чж** диграфлары һәм Җ, Ӂ и Ҷ хәрефләре туры киләләр.

## Кодлар таблицасы

## Шулай ук карагыз
* Dž
* J
* Җ
* Ӂ
* Ҷ
* Ҹ
* Ӝ
Песи (коммуна)

**Песи** () — Франциянең Сена һәм Марна департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Сена һәм Марна департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Абрау вак балыгы

**Абрау вак балыгы** () — сельдьлеләр гаиләсендәге төче су балыгы. Озынлыгы  9,5 см га кадәр һәм 10 г авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Яшәвенең беренче елында җенси җитлегә. Май — октябрьда су температурасы 22&nbsp;°C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 30 мең бөртек уылдык. 2 ел яшиләр.

Абрау вак балыгы зоопланктон, кысласыманнар белән туклана.

Рәсәйнең Кызыл китабына кертелгән.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Позвоночные животные России: абрауская тюлька 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Мәче

**Мәче** (*песи*) — эт белән бер рәттән иң таралган йорт хайваннарының берсе, «компаньон-хайван».. Ерткычлар отрядының мәчеләр гаиләсенә керә. Элек аерым биологик төр булып саналаса, бүгенге көндә исә урман мәчесенең астөре дип исәпләнә.

Мәче аралашканда киң диапозонлы тавыш сигналлары, феромоннар, хәрәкәт кулланып социаль хайван булып тора. Мәче үзе генә ауга йөрүче хайван, нигездә кимерүчеләрне һәм башка вак хайваннарны аулый.

Бүгенге заманда җирдә 600 млн йорт мәчесе бар дип санала, алар 265 төргә бүленә.

Мәчеләр инде ун мең ел буе кеше тарафыннан яхшы бәяләнәләр, чөнки алар кимерүчеләрнең төп дошманнары булып торалар..

## Искәрмәләр

Төркем:Йорт хайваннары
Төркем:Мәчеләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
I

**I** (*ı*)  (tat. lat. Noqtasız I) — латин әлифбасының хәрефе, татар латин әлифбасында уникенче. **"I ı"** хәрефе татар кирилл әлифбасының **"Ы ы"** хәрефенә туры килә, нечкә **е** авазына каты ише булып тора, рус **ы** авазыннан **э** авазына якынрак. Каты сүзләрдә кирилл әлифбасының сүз башыннан һәм сузыктан соң барган очракта **е** хәрефе латин әлифбасында **yı** туры килә, мәсәлән: **ел - yıl , ерак - yıraq , елан - yılan , буенча - buyınça , каен - qayın , сыер - sıyır , уен - uyın **.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча расланган. Интертат, Татар-Информ , Безнең гәҗит , TRT-Tatar  гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла. 
## Искәрмә
Татар телендә **ый** - **ıy** диграфы аерым авазны -  **и** авазына каты ишен билгели, Заманалиф әлифбасында **ый** - **ıy** авазына аерым хәреф **í** туры килә.

Яңалиф-1 әлифбасында "I i" кирилл әлифбасының "И и" хәрефенә туры килә иде, кирилл әлифбасының "Ы ы" хәрефенә Яңалиф-1та махсус хәреф "Ь, ь" туры килә иде.

## Бүтән телләрдә
Ноктасыз I ı  Төрки имләсендә (Төркия, Әзәрбайҗан, Кырым татарлары) кулланыла.

Киңәйтелгән латин имләсенә керә, Көнбатыш Европа (West Europe) шрифтлары.

## Кодлар

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* Ы
* Ь

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
İ

**İ** (*i*)  (tat. lat. Noqtalı İ) — латин әлифбасының хәрефе, татар латин әлифбасында унөченче. **"İ i"** хәрефе татар кирилл әлифбасының **"И и"** хәрефенә туры килә, "İ" транскрипциядә [ий] авазына туры килә, шуңа күрә татар латиницада **"İ i"** хәрефтән соң "й"-"y" хәрефе язылмый, "ия", "ие", "ию" диграфлары "iä", "ie", "iü"  диграфларына әверелә, мәсәлән **киен - kien , тиеш - tieş, мәдәният - mädäniät , полиция - politsiä, бию - biü, дию - diü, нәшрият - näşriät**.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча расланган. Интертат, Татар-Информ , Безнең гәҗит , TRT-Tatar  гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла.

## Искәрмә
Татар телендә **ый** - **ıy** диграфы аерым авазны -  **и** авазына каты ишен билгели, Заманалиф әлифбасында **ый** - **ıy** авазына аерым хәреф **í** туры килә.

Яңалиф-1 әлифбасында "I i" кирилл әлифбасының "И и" хәрефенә туры килә иде, кирилл әлифбасының "Ы ы" хәрефенә Яңалиф-1та махсус хәреф "Ƅ, ƅ" туры килә иде.

## Бүтән телләрдә
Нокталы "İ i"  Төрки имләсендә (Төркия, Әзәрбайҗан, Кырым татарлары) кулланыла.

Киңәйтелгән латин имләсенә керә, Көнбатыш Европа (West Europe) шрифтлары.

## Кодлар

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* И

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Ӳ

**Ӳ, ӳ** (*ике катлы акут белән [[У]]*) — кирилл әлифбасы хәрефе, чуаш телендә генә кулланыла.

Чуаш телендә /y/ югары күтәрелешле, иренләшкән алгы рәт сузыгын белдерә (татар телендә бу аваз Ү хәрефе белән белдерелә). Башка кириллик әлифбаларда аңа уь диграфы һәм Ү, Ӱ хәрефләре туры килә.

## Кодировка
HTMLда: &amp;#1266; &amp;#1267;

## Шулай ук карагыз
* Уь
* Ү
* Ӱ
* Ü
* Y
* Ű
Ҥ

**Ҥ ҥ** — кирилл әлифбасының хәрефе, чирмеш, саха, һәм алтай телләрендә кулланыла. /ŋ/ арткы аңкау борын тартыгын белдерә (татар телендә бу аваз Ң хәрефе белән белдерелә).

Н һәм Г хәрефләрне берләштерү нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Башка кириллик әлифбаларда аңа **нь**, **нъ** диграфлары һәм Ң, Ӈ и Ӊ хәрефләре туры килә.

## Кодировка

## Шулай ук карагыз
* Ң
* Ӈ
* Ӊ
* Ŋ
* Ꞑ
Илдар Ханов (1940)

right|250px|thumb|Галәм гыйбадәтханәсе
**Илдар Мәснәви улы Ханов** — татар рәссамы, сынчы, архитектор, җәмәгать эшлеклесе. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе иясе (2010).

Ул 1940 елда Аракчино бистәсендә туа. 1960 елда Казан сәнгать мәктәбен, 1968 елда Суриков исемендәге Мәскәү сәнгать институтын тәмамлый. 1970 еллар башында ул Казанга кайта. Теләге Кирмәннән хәрби бүлекне чыгару, анда күргәзмәләр, сәнгать галереялары, музейлар һәм мәчет төзү була. Шул проектны тәкъдим иткәндә, аның белән танышкан бер генерал авторны дәваларга яки атарга, ә проект төшерелгән планшетларны яндырырга кирәк, дип белдерә. Бер тәүлек эчендә Казаннан сөрелгән Илдар Ханов Чаллыга барып урнашып, яшь шәһәрдә яңа рухлы сыннар ясый.

1994 елда Илдар Ханов «Галәм гыйбадәтханәсе» төзелешен башлый. Ул аны 16 ел дәвамында төзи. Биредә мөселман мәчете манарасы, православ дине гөмбәзе, католиклар чиркәве, яһүдләр синагогасы, Будда гыйбадәтханәсе һәм башка диннәрнең рухын чагылдырган биналар төзелгән. Мондый сәнгать һәм архитектура шедеврын төзү өчен бик зур иҗат төркеме, берничә төзелеш оешмасы, заманча техника һәм әлбәттә бай спонсор яки дәүләт финанславы кирәк булса да, бу могъҗизави шәһәрчекне хасил итүче — Илдар Ханов үзе һәм аның якын дуслары.

2010 елда сынчы Татарстан шәһәрләрендә һәм районнарында сыннар һәм монументаль-бизәү композицияләре, шул исәптән «Ату» рельефы (Казан), «Ватан-ана» һәйкәле, «Тормыш агачы» сыны (Чаллы), «Шигърият агачы» сыны (Арча районы) өчен Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясенә лаек була.

Илдар Ханов 2013 елның 9 февралендә Мәскәү шәһәрендә вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  
* Татар сынчысы галәмне берләштерә
* Сынчы-рәссам Илдар Ханов вафат

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Татар сынчылары
Төркем:Татарстан скульпторлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Суриков исемендәге рәсем институтын тәмамлаучылар
Казан дәүләт энергетика университеты

250px|thumb|Эмблемасы
250px|thumb|right|Казан дәүләт энергетика университетының төп, «В» бинасы
**Казан дәүләт энергетика университеты** (кыскача *Энергоуниверситет*, ) — Идел буе төбәгендә энергетика өлкәсендә белем бирүче бердәнбер профильле югары уку йорты.

Россиядә энергетика өлкәсендә махсуслашкан 3 югары уку йортының берсе (калган икесе Иваново һәм Мәскәүдә).

## Тарих
Мәскәү энергетика институтының Казан филиалы буларак 1968 елда барлыкка килде. Казан энергетика институтына университет дәрәҗәсе 2000 елда бирелде.

## Белем бирү
Казан дәүләт энергетика университеты нигезендә җылылык һәм электр энергиясе, электротехника һәм электроника, тирә-мохитны саклау, табигать ресурсларыннан рациональ файдалану мәсьәләләрен хәл итү буенча фәнни-тикшеренү эшчәнлеге алып барыла. Әлеге тикшеренүләрне гамәлгә ашыру буенча Казан энергетика университеты Россиядәге иң яхшы уку йортлары арасында тора.

Университетта уку-укыту процессында һәм фәнни тикшеренү эшләрендә уңышлы файдаланылган заманча корпоратив мәгълүмати-хисаплау челтәре һәм китап бастыру комплексы бар.

Университетның халыкара эшчәнлеге берничә төрле юнәлеш буенча алып барыла. Казан дәүләт энергетика университетында кадрларны әзерләү һәм өстәмә белем бирү буенча 3 халыкара фәнни-гамәли лаборатория эшли. Алар эре халыкара компанияләр белән бергәлектә оештырылган: DANFOSS (Дания), Siemens, Шнейдер Электрик.

## Студент тормышы
Университет Татарстан Республикасының, Россия Федерациясенең, якын һәм ерак чит илләрнең энергосистемалары өчен белгечләр әзерли. Бүгенге көнне уку йортында Россиянең башка төбәкләреннән, БДБ, Азия һәм Африка илләреннән 10 меңнән студент һәм аспирант белем ала.

Югары уку йортында физкультура һәм спорт белән шөгыльләнү, сәламәтләндерү дәресләре алып бару өчен барлык мөмкинлекләр дә булдырылган. 2009 елдан бирле «Шылаңгы» спорт-сәламәтләндерү лагере базасында ел саен Татарстан югары уку йортлары спорт лагирләре арасында спартакиада оештырыла. Шулай ук университет студентлары шәһәр, республика һәм Россия күләмендәге ярышларда, эстафеталарда, Россиянең энергетика югары уку йортлары спартакиадасында актив катнаша.

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр
* 1968-1971 — Геннадий Быстрицкий 
* 1971-1976 —  
* 1976-1994 — Форель Тинчурин 
* 1994-2003 — Юрий Нәзмиев
* 2003-2011 — 
* 2011-әлегә — Эдвард Габдуллаҗанов

### Укытучылар

Уку йортының укытучы-профессорлар составы 535 фәнни хезмәткәрдән (аларның 304е – фәннәр кандидаты, 66сы – фәннәр докторы) гыйбарәт.

Университетта белем бирүче мөгаллимнәрнең 24% фән докторы һәм профессор, 84% төрле дәрәҗәдәге галим. Университет галимнәре арасында Россия фәннәр академиясе һәм Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе әгъза-корреспондентлары бар.

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганак
* kazan1000.ru сайты. «Бүгенге Казан» 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Казан университетлары
Төркем:Техник югары уку йортлары
Төркем:Казанның Киров районы
«Югары нефть мәктәбе» Әлмәт дәүләт технология университеты

**** (, ) — Әлмәттә эшләүче, нефть сәнәгате өчен кадрлар әзерләүче югары уку йорты.

## Тарих
1956 елда Әлмәттә И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть һәм газ институтының читтән торып уку бүлеге ачыла. Алга таба ул институтның филиалы буларак эшли башлый. 1992 елның июлендә исә уку йорты базасында мөстәкыйль институт булдырыла. 2003 елдан бирле уку йорты Әлмәт дәүләт нефть институты буларак эшли.

## Гөмүм күрсәткечләр
Бүген институтта 6000нән артык студент, тыңлаучы һәм аспирант белем ала. Уку йортының укытучы-профессорлар составы 350 югары квалификацияле фәнни хезмәткәрдән  гыйбарәт. Аларның күбесе фәнни дәрәҗәгә ия фән кандидатлары һәм фән докторлары.

Әлмәт дәүләт нефть институты галимнәре һәм студентлары Россиядә генә түгел, чит илдә үткәрелә торган конкурсларда һәм конференцияләрдә актив катнашалар.

## Студент тормышы
Югары уку йорты студентлар, укытучылар һәм институт хезмәткәрләре арасында сәламәт яшәү рәвешен пропагандалау өчен максатчан эш алып бара. Институтта «Сәламәтлек марафоны» дигән программа эшли. «Буревестник» спорт клубында 11 спорт секциясе булдырылган.

## Шәхесләр
### Ректорлар
* 1956-???? — ???
* ????-???? — ???
* ????- — Александр Анатолий улы Дьяконов

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Универсииада  2013 сайты

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Татарстан югары уку йортлары
Төркем:1956 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Нефть һәм газ юнәлешле югары уку йортлары
Төркем:Әлмәт мәгарифе
Є

**Є, є** — кирилл әлифбасының хәрефе, украин һәм хант телләрендә кулланыла. XIX гасырына кадәр серб телендә кулланылган.

Украин телендә рус *[[е]]*сы кебек укыла.

1920-1930-еллардагы латинизация чорында коми һәм коми-пермәк әлифбаларында кулланылган һәм /ʈ͡ʂ/ саңгырау ретрофлекс аффрикатаны белдергән. Хәзерге коми әлифбасында аңа **тш** диграфы туры килә.

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
* Е
* Ё
* Э
* Ԑ
* E
Мордовия дәүләт университеты

**** (, , , ) — Мордовия республикасы башкаласы Саранск шәһәрендә урнашкан классик югары уку йорты, илкүләм тикшеренү университеты.

## Тарих
Мордовия дәүләт университеты тарихы 1931 елда нигез салынган Мордовия дәүләт педагогик институтыннан башлана. 2010 елда уку йортына «Илкүләм тикшеренү университеты» дәрәҗәсе бирелә.

## Бүген

Университет төрле юнәлешләр (белгечлекләр) буенча югары һәм югары уку йортыннан соңгы профессиональ белем бирү программаларын тормышка ашыра, төрле фәннәр буенча фундаменталь һәм гамәли фәнни тикшеренүләр башкара.

Университет карамагында 21 спорт корылмасы бар.

## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Универсиада 2013 сайты

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:1931 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Саранск оешмалары
Ярцево

**Ярцево** () — Смоленск өлкәсенең Ярцево районы үзәге, Смоленскидан 63 км ераклыкта, Мәскәүдән 350 км ераклыкта, Вопь елгасы (Днепр кушылдыгы) буенда урнашкан.

Халык саны — 47 853 кеше (2010).

## Тарих
Шәһәргә 1610 елда нигез салына. 1954 елда шәһәр статусын ала.

Югары Сәргаскәрлек приказы 1943 елны **«Ярцево»** хөрмәтле исемә бирелә:
* 82-нче укчы дивизиясенә;

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 91,5%, украиннар — 1,8%, әрмәннәр — 1,3%, белоруслар — 1,2%.

## Икътисад
Киҗе-мамык,  комбинатлары, металл кою һәм прокатлау заводы.
## Кардәш шәһәрләр
*  Штендаль, Алмания
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Смоленск өлкәсе шәһәрләре
Ş

**Ş** şŞ хәрефе

{{Портал|Тел|Тел белеме|Татар теле|Тарих
=Бүтән телләрдә==
Ş Румыния әлифбасында һәм Төрки имләсендә (Төркия, Әзәрбайҗан, Курд теле, Гагауз теле, Төрекмәнстан теле, Кырым татар теле) кулланыла.

Киңәйтелгән латин имләсенә керә, Көнбатыш Европа (West Europe) шрифтлары.

## Кодлар
 

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
*Ш

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Ярцево районы

**Ярцево муниципаль районы** () — Смоленск өлкәсенең уртасында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 1618,93 км². Район үзәге — Ярцево шәһәре.

Халык саны: 55,8 мең кеше

## География

Төп елгалар — Вопь, Днепр.

## Тарих

Ярцево районы 1929 елда оештырыла.

## Халык

Милли состав:руслар — 91,9%, украиннар — 1,7%, әрмәннәр — 1,2%, белоруслар — 1,2%.

## Административ бүленеш
Бүгенге көндә Ярцево районында 63 торак пункт һәм 12 авыл җирлеге урнашкан:

# **[[Ярцево|Ярцево шәһәр җирлеге]]**
# **[[Зайцево авыл җирлеге]]**
# **[[Капыревщина авыл җирлеге]]**
# **[[Кротово авыл җирлеге]]**
# **[[Львово авыл җирлеге]]**
# Мирополье авыл җирлеге
# Михейково авыл җирлеге
# Мушковичи авыл җирлеге
# Подроща авыл җирлеге
# Петрово авыл җирлеге
# Репино авыл җирлеге
# Суетово авыл җирлеге

## Демография
Ярцево районының иң зур торак урыны – Ярцево шәһәре. Ярцево шәһәрендә район халкының 50,1 мең кеше яши.

## Сылтамалар


## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Смоленск өлкәсе районнары
Төркем:Ярцево районы
Ӱ

**Ӱ, ӱ** — кирилл әлифбасы хәрефе, чирмеш, хакас, алтай, хант һәм гагауз телләрендә кулланыла.

Барлык телләрдә югары күтәрелешле, иренләшкән алгы рәт /y/ сузыгын белдерә (татар телендә бу аваз Ү хәрефе белән белдерелә; Ӱ хәрефе Ү хәрефе мәгънәсендә татар теленең керәшен Ильинский орфографиясендә кулланыла). Башка кириллик әлифбаларда аңа уь диграфы һәм Ү, Ӳ хәрефләре туры килә.

## Кодировка

## Шулай ук карагыз
* Уь
* Ү
* Ӳ
* Ü
* Y
* Ű
Ҕ

**Ҕ, ҕ** — кирилл әлифбасының хәрефе, якут һәм абхаз телләрендә генә кулланыла.

Яңгырау кече тел өрелмәле /ʁ/ тартыгын белдерә (татар телендә бу авазы өчен арым хәреф юк, /ɡ/ авазы белән берләштерелеп, Г хәрефе белән күрсәтелә).

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
*Г
*Ғ
*Ґ
*Ğ
*Ƣ
*Ԡ
*Ԣ
Ӵ

**Ӵ, ӵ** — кирилл әлифбасының хәрефе, ар телендә генә кулланыла.

Ар телендә /ʈ͡ʂ/ саңгырау ретрофлекс аффрикатаны белдерә (коми телендә аңа Тш диграфы туры килә).

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
* Ч
* Тш
Ӕ

**Ӕ, ӕ** — кирилл әлифбасының хәрефе, осетин телендә генә кулланыла. 

А һәм Е хәрефләрнең берләштерелүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 

Түбән күтәрелешле, иренләшмәгән алгы рәт /æ/ сузыгын белдерә (татар телендә бу авазы Ә хәрефе белән белдерелә).

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
* Æ
* Ә
* Ԙ
Ҡ

**Ҡ, ҡ** — кирилл әлифбасының хәрефе, башкорт телендә генә кулланыла. 

/q/ саңгырау кече тел тартыгын белдерә ( татар кирил әлифбасендә бу авазы өчен арым хәреф юк, /k/ авазы белән берләштерелеп, К хәрефе белән белдерелә, татар латин әлифбасында аерым Q хәрефенә туры килә).

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
* Q
* Қ
* Ӄ
* Ԟ
* Ԛ
Төркем:Башкорт теле
Макар Евсевьевич Евсевьев исемендәге Мордовия дәүләт педагогика университеты

**** (, , ) — Мордовия республикасы Саранск шәһәрендә урнашкан укытучылар әзерләү юнәлешле югары уку йорты.

## Тарих
Мордва дәүләт педагогика институтына 1962 елда нигез салынган. 1972 елда институтка Идел буе халыклары арасында мәдәни-агарту эшләре алып барган мәгърифәтче Макар Евсевьев исеме бирелә.

## Бүгенге көне
Бүген институтта 5000нән артык студент белем ала. Уку йортының укытучы-профессорлар составы 375 фәнни хезмәткәрдән (аларның 30ы – профессор, 32се – фәннәр докторы) гыйбарәт.

Институт эре федераль фәнни проектларда һәм мәгариф программаларында катнаша, АКШ, Германия, Япония һәм башка чит ил уку йортлары белән хезмәттәшлек итә.

## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Универсиада 2013 сайты

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Россия университетлары
Төркем:Саранск
Төркем:Россиянең педагогика югары уку йортлары
Төркем:1962 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Карцинома

**Карцинома** ( — «краб»,   — «шеш», **яман шеш**) — эчке органнар, тән тиресе, лайлалы тышчаларның Эпителий күзәнәкләреннән үсеп чыгучы яман шеш. Кабул ителгән терминология буенча рак чиренең рәсми атамасы. Аннан аермалы буларак яман шеш — җыелма термин. Бу төр авыруны өйрәнә һәм дәвалый торган медицина өлкәсе — онкология. 

«Карцинома» (кысла) сүзен борынгы грек табибы Гиппократ беренче булып керткән. Ул чирнең берничә төрен тасвирлап язган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Яман шеш — хәзер үлем карары түгел
* “Гомерне озайтыйм дисәң, аны кыскартмаска кирәк” 

Төркем:Онкология
Q

**Q** (*q*)  (tat. lat. Q xärefe) — латин әлифбасының хәрефе, татар латин әлифбасында ун алтынчы. **Q** хәрефе кирилл әлифбасының К хәрефенә (каты сузык алдында, каты сүзләрдә) һәм къ дифтонгына туры килә. Мәсәлән: **икътисад - iqtisad , хокук - xoquq , укырга - uqırğa ,  кагыйдә - qağidä , нәкъ - näq , ядкарь - yädqär , куәт - qüät **.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча расланган. Интертат, Татар-Информ , Безнең гәҗит , TRT-Tatar  гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла.

## Бүтән телләрдә
Q, q бөтен Америка, Австралия, Көнбатыш Европа дәүләте әлифбасында кулланыла.

Төрки имләсендә ( Әзәрбайҗан, Татарстан, Кырым Татарлары, Үзбәкстан, Төрекманстан) **Q** хәрефе /q/ саңгырау кече тел тартыгын белдерә.

## Кодлар
 
Стандарт латин клавиатурасына керә.

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* К
* Ҡ
* Қ

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Иван Палантай

**Иван Палантай** (*Иван Степанович Ключников*, 12 (24) апрель 1886 — 11 июнь 1926) — мари совет композиторы.

## Биография
Иван Палантай Казан губернасы Чабаксар өязенең Кокшамары авылында (хәзер Мари Илнең Звенигово районына карый) крестьян гаиләсендә туа.

1905 елда Казан музыкаль училищесы карамагындагы регент (дирижёр) курсларга укырга керә. 1906 елда, революцион демонстрациядә катнашу сәбәпле кулга алына һәм Казан төрмәсенә ябыла, ярты елдан соң Вологда губернасы Вельск шәһәренә сөргенгә сөрелә. Анда ул сәяси тоткыннардан һәм җирле халыктан хор оештыра.

1909—1915 елларда Пермь губернасының Усолье һәм Ылыс шәһәрләрендә тора.

1918 елда Краснококшайскига кайта, 1919 елда урындагы укытучылар семинариясендә музыка һәм җыр укытучы урынына билгеләнә.

1919—1926 елларда хор өчен күп әсәрләрне язган.

1926 елның 11 июньдә вафат була. Мәскәүнең Ваганьково зиратында күмелә, 1972 елда Йошкар-Оланың Туруново зиратында яңадан күмелә.

## Истәлек

* Йошкар-Олада Палантай исемен урам һәм музыкаль училищесы йөртә. Шуның өстенә, Палантайга Йошкар-Олада һәйкәл куелган.

## Моны да карагыз
* Эрик Сапаев
* Яков Эшпай

## Чыганаклар
* http://vmariel.ru/4685-ivan-palantaj.html 

Төркем:Чирмеш композиторлары
Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Россия империясе композиторлары
Төркем:Мари Иле тарихы
Ӹ

**Ӹ, ӹ** — кирилл әлифбасының хәрефе, таулы мари телендә генә кулланыла.

Югары күтәрелешле, иренләшмәгән арткы рәт /ɯ/ сузыкны белдерә (татар телендә аңа Ы хәрефе туры килә).

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
* Ы
* Ноктасыз I
* Ь
Василий Шорин

**Василий Иван улы Шорин** *(Василий Иванович Шорин, [[26 декабрь]] [[1870]] ([[7 гыйнвар]] [[1871]]) — [[29 июль]] [[1938]])* — Кызыл армия командирларыннан берсе.

## Биография
Василий Шорин 1870 елның 26 декабрьдә (1871 елның 7 гыйнварда) Тверь губернасы Калязин шәһәрендә һөнәрче гаиләсендә туган. Тиздән Шоринлар гаиләсе Казанга күчә.

1892 елда Шорин Казан пехота юнкер училищесын тәмамлый. 1904—1905 еллардагы рус-япон сугышында — подпоручик, рота командиры.

Беренче бөтендөнья сугышында башта батальон командиры, 1915 елның июльдән — 338-нче Глазов җәяүле гаскәр полкында подполковник, 1917 елдан — 102-нче Вятка полкында полковник. 1918 елның гыйнварында 26-нчы җәяүле гаскәр дивизиясенең командиры булып сайлана.

1918 елның сентябрьдә ирекле рәвештә Кызыл Армиягә керә.

1918 елның сентябрьдән 1919 елның июльгә кадәр — ЭККА Көнчыгыш фронтында 2-нче армиясенең командиры, 1919 елның июльдән — ЭККА Көньяк фронтының Аерым төркеме командиры, 1919 елның ноябрьдән — ЭККА Көньяк-Көнчыгыш фронты командиры, 1920 елның гыйнвардан — ЭККА Кавказ фронты командиры.

1920—1921 елларда — Кораллы көчләр сәргаскәренең Себер буенча ярдәмчесе, антисовет фетнәләр бастыруда катнашкан, 1920 елның февраль-ноябрьдә — ЭККА Төркистан фронты командиры. 1923—1925 елларда — Ленинград хәрби округы сәргаскәренең ярдәмчесе. Яше тулып, 1925 елда ЭККА исемлегендә гомерлеккә калу белән запаска җибәрелә.

Пенсияга чыккач, Ленинградта Осоавиахим эше белән җитәкчелек итә.

1938 елда репрессияләнә. Беренче мәгълүмәтләр буенча, атып үтерелә, икенче мәгълүмәтләр буенча, мәхкәмәгә кадәр төрмәдә үлә.

## Бүләкләр
* 2 дәрәҗә Станислав ордены (1911)
* 2 дәрәҗә Изге Анна ордены (1912)
* Георгий коралы (ВП 10.06.1915)
* 4 дәрәҗә Изге Георгий ордены (21.08.1915).
* Кызыл Байрак ордены (1919)
* Мактаулы революцион коралы (1919)
* Хорезм халык республикасы хәрби ордены (1923).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Шорин Василий Иванович // Уральская историческая энциклопедия
Ӟ

**Ӟ, ӟ** — кирилл әлифбасы хәрефе, ар телендә генә кулланыла.

ар телендә яңгырау  альвеола-палаталь /d͡ʑ/ аффрикатасын белдерә ([дҗ]-га охшаш).

Коми телендә аңа Дз диграфы туры килә.

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
* З
* Дз
Ԙ

**Ԙ, ԙ** — кирилл әлифбасының хәрефе, мукшы телендә 1924—1927 елларда гына кулланылган. 

Я һәм Е хәрефләрнең берләштерелүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 

Түбән күтәрелешле, иренләшмәгән алгы рәт /æ/ сузыгын белдергән (татар телендә бу авазы Ә хәрефе белән белдерелә). Хәзерге мукшы телендә Я яки Э хәрефләре белән күрсәтелә.

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
* Æ
* Ә
*Ԕ
*Ԗ
Ԕ

**Ԕ, ԕ** — кирилл әлифбасының хәрефе, мукшы телендә 1924—1927 елларда гына кулланылган. 

Л һәм Х хәрефләрнең берләштерелүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 

Саңгырау альвеоляр латераль /l̥/ спирантны белдергән. Хәзерге мукшы телендә **лх** яки **льх**  белән күрсәтелә.

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
*Ԙ
*Ԗ
Зайцево авыл җирлеге

**Зайцево авыл җирлеге** — Смоленск өлкәсеның Ярцево районына керүче муниципаль берәмлек. Идарә үзәге — Зайцево авылы. Әлегә муниципаль статусы — муниципаль берәмлек (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 1782 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 215800.

Муниципаль берәмлектә 1782 кеше яши.

## География

Төп елгалар — Вопь, Царевич.

## Административ бүленеш
Бүгенге көндә Зайцево авыл җирлегенда 5 торак пункт урнашкан:

# **[[Зайцево авылы]]** — идарә үзәге
# **[[Колковичи]] [[авыл]]ы**
# **[[Приселье]] [[авыл]]ы**
# **[[Скачихино]] [[авыл]]ы**
# **[[Шишкино (Смоленск өлкәсе)|Шишкино]] [[авыл]]ы**

## Демография
Халык динамикасы:

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Смоленск өлкәсенең авыл җирлекләре
Зайцево (Ярцево районы)

**Зайцево авылы ** – Смоленск өлкәсе Ярцево районы составына кергән авыл. Колковичи, Приселье, Скачихино, Шишкино авыллыры белән берлектә Зайцево авыл җирлеген төзи. Әлегә муниципаль статусы — авыл (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 564 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 215800.

Авылда 564 кеше яши.

## География
Аул Царевич hәм Лойна елгалар арасында урнаша.
Ярцеводан 13 километр төньяктарак урнашкан.
Аулдан читтә – М1 «Беларус» Мәскәү–Смоленск–Беларус федераль автомобиль трассасы уте. Аулдан көньяктарак Мәскәү–Минск тимер юлы уза.

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

## Моны да карагыз
Зайцево авыл җирлеге

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Ярцево районының торак пунктлары
Төркем:Смоленск өлкәсенең авыллары
Вельск

**Вельск** () — Архангельск өлкәсендә шәһәр, Вельск районының административ үзәге.

Халык саны — 23 885 кеше.

## География
Шәһәр Вагага, аңа Вель елгасы кушылган урында, Архангельскидан 545 километр көньяктарак урнаша. Төньяк тимер юлының *Вельск* станциясе. Шәһәр аша М8 «Холмогоры» (Мәскәү — Ярославль — Вологда — Архангельск — Северодвинск) автоюлы бара.

### Климат

* Уртача еллык температура — +2,7&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 1,5 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 77,7%



## Тарих
Беренче тапкыр 1137 елда чиркәү ясагы җыю пункты буларак телгә алына. 1397 елда *Вель* волосте буларак телгә алына.

1462 елдан — Мәскәү кенәзлеге составында. 1550 елдан — *Вель посады*.

1783 елда Вельск шәһәр статусын ала һәм Вельск өязенең үзәгенә әйләнә.

XIX гасырның 80-еллардан сәяси сөрген урыны буларак таныш.

1929 елдан Вельск районы үзәге булып тора.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Вельск — агач эшкәртү һәм урман химиясе сәнәгатьләренең эре үзәге.

Машиналар төзү заводы, икмәк комбинаты, ит комбинаты, сөт комбинаты.

## Югары уку йортлары
* Заманча һуманитар академиясенең филиалы

## Искәрмәләр

Төркем:Архангельск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Вельск районы
Террор

**Террор** – ул кешелеккә карата эшләнгән җинаять. Нәтиҗәсендә бер гаепсез кешеләр зарар күрер. Максаты – кешеләрне үтереп һәм имгәтеп, җәмгыять эчендә курку тудыру, һәм бу газап һәм куркуны кулланып, төрле вәхши сәяси максатларга ирешү.

Бу көнгә кадәр төрле идеологияләр террор ысулларын кулланганнар:

Француз инкыйлабын тормышка ашырган Якобинчылар меңнәрчә кешене гильятин аша үткәреп “Бөек террор чоры” белән терроризм төшенчәсен иң беренче буларак кулландылар.

АКШта барлыкка килгән кавемче Ку Клукс Клан оешмасы 1870ләрдән алып бик күп гаепсез кешене бары тик кара тәнле булганнары өчен мәрхәмәтсез рәвештә газаплады һәм үтерде.

Кавемче террор 1930ларда фашист Алманиясендә дәүләт сәясәте хәленә килде. Фашистлар үзләренә каршы булган һәркемгә карата канлы террор алымнарын кулланды.

Шул ук елларда, бер башка идеология дә дәүләт террорын куллана иде. Ленин чорында, Октябрь инкыйлабыннан соң башланган Россия ватандашлар сугышы вакытында Кызыл террор сәясәте алып барыла. Сталин тарафыннан канлы режим аркылы юнәтелгән Советлар Берлегендә якынча кырык миллион кеше бары тик коммунист идеологиягә каршы булганлыкларыннан үтерелде.

«Сул» террор 1960ларда исә Аурупада уртага чыкты. Дәүләткә дошман булучы коммунист оешмалар кан түгә башладылар. Италиядә Кызыл Бригадалар, Алманиядә Кызыл Гаскәр төркеме күп тапкырлар шартлауларны, кораллы һөҗүмнәрне һәм җинаятьләрне тормышка ашырды.

«Сул» террорның бүлүчелеккә таянган сәяси максатлар өчен берләшүе тагын да канлы террор оешмаларын тудырды. Испаниядә уртага чыккан ЭТА оешмасы, яки Төркиядә барлыкка килгән һәм 30 мең кешене рәхимсез рәвештә үтергән ПКК коммунист һәм бүлүче террорчыл оешмаларның иң канлылары.

## Шулай ук карагыз
* Сталин репрессияләре 
* Сталинның үтерү исемлекләре 
* Зур террор  
* Сандармох
* Катынь җинаяте

## Чыганаклар
* Һарун Яхъя Ислам террорны ләгънәтли

Төркем:Террор
Төркем:Оештырылган җинаятьчелек
Төркем:Сәясәт
Қ

**Қ, қ** — кирилл әлифбасының хәрефе, казакъ, таҗик, үзбәк, каракалпак һәм абхаз телләрендә кулланыла.

/q/ саңгырау кече тел тартыгын белдерә (татар кирил әлифбасында бу авазы өчен арым хәреф юк, /k/ авазы белән берләштерелеп, К хәрефе белән белдерелә, татар латыйн әлифбасында аерым Q хәрефенә туры килә), абхаз телендә /kʰ/ авазны белдерә.

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
*Ӄ
*Ҡ
*Ԛ 
*Ԟ
*Q
Дмитрий Фурманов

**Дмитрий Андрей улы Фурманов** *(Дмитрий Андреевич Фурманов, чын фамилиясе — Фурман, [[26 октябрь]] ([[9 ноябрь]]) [[1891]] — [[15 март]] [[1926 ел]])* — рус совет язучысы, революционер.

## Биография

Дмитрий Фурманов 1891 елның 26 октябрьдә (9 ноябрьдә) Кострома губернасы Нерехта өязенең Середа авылында (1941 елдан — Фурманов шәһәре) крестьян гаиләсендә туган. Тиздән Фурмановлар гаиләсе Иваново-Вознесенскига күчә.

1900—1903 елларда Фурманов шәһәр училищесында белем ала. 1908 елда Киңәшмә рельный училищесының 5 класска укырга керә. 1912 елда Мәскәү университетының юридик факультетына укырга керә, ләкин тиздән тарих-филология факультетына күчә. 1915 елда укуны тәмамлый һәм Беренче бөтендөнья сугышында Кызыл Крестының шәфкать бертуганы буларак катнаша.

1916 елда Иваново-Вознесенскига кире кайта, анда социалистов-революционерлар һәм анархистлар оешмаларында катнаша.

Октябрь инкыйлабыннан соң, Иваново-Вознесенск губернасы башкарма комитетының рәисенең урынбасары (рәисе — Михаил Фрунзе). 1918 елның июньдә БКП (б)га керә. Иваново-Вознесенск полкының составында, Ватандашлар сугышының фронтына китә. Моннан соң — Василий Чапаевның 25-нче укчылар дивизиясенең комиссары, Төркистан фронтының сәяси идарәсенең башлыгы, Җидесу өлкәсендә Революцион Хәрби Советы вәкиле, Епифан Ковтюх җитәкчелегендәге Кубаньга десантының комиссары.

1924—1925 елларда — Мәскәү пролетар язучылар берләшмәсенең секретаре.

1926 елның 15 мартында менингиттан үлә. Новодевичье зиратында күмелә.

## Бүләкләр
* Кызыл Байрак ордены (1922)

## Төп әсәрләр
* 1922 — «Красный десант»
* 1923 — «Чапаев»
* 1923 — «В восемнадцатом году»
* 1925 — «Мятеж»

## Истәлек
* 1941 елда Середа шәһәренә **Фурманов** исеме бирелә.
* Элекке ССРБ шәһәрләрендә (Иваново, Иркутск, Липецк, Салават, Екатеринбург, Винница, Алматы, һ.б.) Фурманов исеме белән аталган урамнар бар.

## Тышкы сылтамалар
* http://slovari.yandex.ru/Фурманов,%20Дмитрий%20Андреевич/БСЭ/Фурманов%20Дмитрий%20Андреевич
* http://lib.ru/RUSSLIT/FURMANOW/
* Биография

Төркем:Рус язучылары
Төркем:Революционерлар
Төркем:Октябрь инкыйлабы
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Иске татар теле

**Иске татар теле** (*Идел буе төрки теле; [[иске имлә]]: *'ايسكى تاتار تلى*')* — кайбер этник кардәш халыкларның — татар, башкорт, өлешчә казакъ һәм нугайларның гомуми язма әдәби теле булган. Бүгенге татар һәм кырымтатар телләре Алтын Урда чорында формалашкан иске татар теле нигезендә килеп чыкканнар.

## Тарих
Иске татар теле Идел буе Болгар дәүләтендә һәм Алтын Урдада кулланылган борынгы төрки әдәби теленең җирле төре нигезендә барлыкка килә.

XI-XIV гасырлардагы әдәби тел иске татар әдәби теле формалашуының башлангыч башлангыч чоры итеп карала. Ул матур әдәбиятта (Кол Гали, XIII гасыр) халык аваз иҗатында, дини әдәбиятта вә кайбер ташлары язмаларында киң чагылыш таба.

İске татар әдәби теле Казан һәм Әстерхан ханлыгы чорында формалашып бетә һәм 15. йөздән 19. йөзнең уртасы кәдәр Татар халкының төрле иҗтимаги өлкәләрендә кулланыла. Бу телдә Мөхәммәдяр поеммалары, (16. йөз), Мәүла Колый хикмәтләре (17. йөз), Кадыйргәли бәкнең тарихи әсәрләре (17. йөз башы), "Дәфтәре Чыңгызнамә" (17. йөз) һәм башка әсәрләр языла. Ул чордан калган матур әдәбиат әсәрләрендә, фәнни әдәбиатта, иҗтимаги-публицистик язмаларда, рәсми эш кәгәзләрендә һәм башка жанрдагы язмаларда болгар-кыпчак сөйләшенә һәм уйгыр-угыз телләренә хас үзенчәлекләр саклана. Бу – төрки язма традициаларының дәвам итүе һәм İдел буенда, ш.и. İдел буе Болгар дәүләтвендә төрле этник кәрдәш халыкларның аралшуы һәм кушылып китүе белән дә аңлатыла.

İске татар әдәби теле Латыйф Җәләй, Мирфатыйх Зәкиев, Вахит Хаков, Фазыл Фасиев, Фәһимә Хисамова һәм башка гәлимнәр тарафыннан өйрәнелә.

## Сүзлекләре

* «Лəһҗəи-татари» Каюм Насыйри 1895 ел Иске татар теленең беренче аңлатмалы сүзлеге булып тора

## Моны да кара
* Чагатай теле

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Хәсәнов З. Ф. КОЛ ГАЛИНЕҢ «КЫЙССАИ ЙОСЫФ» ПОЭМАСЫНЫҢ ТЕЛЕ ҺӘМ «ВАТАНЫ»  //Редакционная коллегия. — 2015. — С. 232.
* Бәширова И. Б., Нуриева Ф. Ш., Кадирова Э. Х. ИСТОРИЯ ТАТАРСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА (XIII-начало XX века). — 2015.
* Бәширова И. Б., Баширова И. Б. Иске татар теле: Г. Тукайның башлангыч чор иҗаты //ББК 83.3 (2Рос= Тат) я43 Г 12. — 2016. — С. 74.
* Батыршина Г. Г. и др.  ТАТАР ТЕЛЕНЕҢ БЕРЕНЧЕ АҢЛАТМАЛЫ СҮЗЛЕГЕ. — 2016.

Төркем:Татар теле
Төркем:Төрки телләр
A

**A** (*a*)  (tat. lat. A xärefe) — латин әлифбасының хәрефе, татар латин әлифбасында беренче. **A** хәрефе кирилл әлифбасының **А** хәрефенә туры килә. Язылышта *A* кулланып була.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча расланган. Интертат, Татар-Информ , Безнең гәҗит , TRT-Tatar  гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла.

## Бүтән телләрдә
A, a бөтен Америка, Австралия, Көнбатыш Европа дәүләте әлифбасында кулланыла.

## Кодлар
 
Стандарт латин клавиатурасына керә.

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
*А

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Няндома

**Няндома** () — Архангельск өлкәсендә шәһәр, Няндома районының административ үзәге.

Халык саны — 22 354 кеше.

## География
Шәһәр Няндома калкулыгында , Архангельскидан 347 километр төньяктарак урнаша. Төньяк тимер юлының *Няндома* станциясе. Шәһәр аша Р2 «Холмогоры» (Долматово — Няндома — Каргополь) автоюлы бара.

### Климат

* Уртача еллык температура — +1,5&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,9 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 79,2%



## Тарих
Няндома Вологда — Архангельск тимер юлы төзелүе сәбәпле станция янындагы бистә буларак оешты.

1925 елда шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә; 1929 елдан Няндома районы үзәге булып тора.

1939 елда Няндомага шәһәр статусы бирелә.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Локомотивлар депосы, урман һәм азык-төлек сәнәгатьләренең предприятеләре.

## Искәрмәләр

Төркем:Архангельск өлкәсе шәһәрләре
Ӧ (кирил әлифбасы)

**Ӧ, ӧ** — кирилл әлифбасының хәрефе, чирмеш, алтай, коми һәм удмурт телләрендә кулланыла.

Чирмеш һәм алтай телләрендә урта күтәрелешле, иренләшкән алгы рәт /œ/ сузыгын белдерә (татар телендә бу аваз Ө хәрефе белән белдерелә; Ӧ хәрефе Ө хәрефе мәгънәсендә татар теленең керәшен Ильинский орфографиясендә кулланыла). Коми телендә урта күтәрелешле, урта рәт /ə/ сузыгын белдерә; ар телендә урта күтәрелешле, иренләшмәгән арткы рәт /ʌ/ сузыгын белдерә.

## Кодировка

## Кызыклы фактлар
* Сыктывкар шәһәрендә *Ӧ* хәрефенә һәйкәл куелган.

## Шулай ук карагыз
* О
* Ө
* Оь
* Ö

## Искәрмәләр
J

{{Портал|Тел|Телләр|Тел белеме|Татар теле|Тарих
= Бүтән телләрдә ==
J, j бөтен Америка, Австралия, Көнбатыш Европа дәүләте әлифбасында кулланыла.

## Искәрмә
Яңалиф-1 әлифбасында "J" хәрефе "Й" авазына туры килә иде.

## Кодлар
 
Стандарт латин клавиатурасына керә.

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* Ж
* Й
* Ј

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Диалектика

**Диалектика** ул — һәрьяклы бәйләнеш һәм үсеш турындагы тәгълимат. 

«Диалектика» сүзен фәнни кулланышка кертүче дип Сократны атыйлар. Платон, Сократның шәкерте буларак, үзенең кайбер хезмәтләрен әнә шул Сократ стилендәрәк, бәхәс шәкелендә язып калдырган. Платон диалектиканы әйберләрнең барлык сыйфатларын туплаган идеяләрне танып белү турындагы гыйлем дип санаган. Аристотель исә «Платон идеяләрен» әйберләрнең формаларына «әверелдерә», диалектика төшенчәсен, башлыча, галәмгә бәйләп куллана. Диалектиканың аерым принциплары Дж. Бруно (капма-каршылыкларның бердәмлеге), Декарт (галәми сузулыкның төрлелеге), Спиноза (зарурлык белән иреклелек мөнәсәбәте) хезмәтләрендә чагылган. Алман классик философиясендә диалектика универсаль теория һәм танып белү методы турындагы гыйлем дәрәҗәсенә күтәрелә. Бу күренеш бигрәк тә Һегель хезмәтләрендә урын таба. Ләкин аның диалектикасы объектив реальлектә түгел, бәлки аның идеаль чагылышында гәүдәләнә. Ф. Энгельс үзенең «Анти-Дюринг» хезмәтендә (1877), Һегельнең идеалистик концепциясен тәнкыйть итеп, диалектиканы һәрьяклы бәйләнеш һәм алгарыш турындагы тәгълимат дип бәяли, аның төп кануннарын характерлый. 

Ф. Энгельс, беренче буларак, диалектиканы ике баскычта торган күренеш икәнлеген күрсәтә: материаль дөньяның үзендә булган бәйләнешләр — объектив диалектика; шушы бәйләнешләрнең кеше башында чагылышы — субъектив диалектика. Шуларны өйрәнә торган фән дә ике бүлеккә аерыла: объектив диалектика бүлеге һәм субъектив диалектика бүлеге. 
## Чыганак
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек. бит348 

Төркем:Диалектика
Ӣ

**Ӣ, ӣ** — кирилл әлифбасы хәрефе, таҗик телендә генә кулланыла.

Югары күтәрелешле, иренләшмәгән алгы рәт /iː/ озын сузыкны белдерә.

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
* Ӥ
* И
* Й
* Ī
Ӛ

**Ӛ, ӛ** — кирилл әлифбасы хәрефе, хант телендә генә кулланыла.

Урта-югары күтәрелешле, иренләшмәгән урта рәт /ɘ/ сузыгын белдерә.

## Кодировка

## Шулай ук карагыз
* Ә
* Ə
* Ӗ
Чиләбе метеориты вакыйгасы

|метка8 = Число&nbsp;экземпляров
|текст8 = }

|метка9 = Тип
|текст9 = 

|метка10 = Место&nbsp;хранения
|текст10 = }

|метка11 = Комментарий
|текст11 = }
}}

**[[Чиләбе]] янындагы метеорит шартлавы** 2013 елның 15 февральдә сәгать 9:25тә (Мәскәү вакыты буенча — 7:25) килеп чыккан. Метеорит Чиләбе шәһәр өстеннән 30-50 километр югарылыкта шартланган.

Бәрмә дулкыннан барлыгы 1200га якын кеше яраланган. Метеорит төшүдән иң зур зыянны Еманжелинск, Копейск, Коркино, Южноуральск, Чиләбе, Эткүл шәһәрләре күргәннәр.

Метеоритның һава катламына кереп көчле балкыш белән януын Чиләбе, Свердловск, Төмән өлкәсе, Башкортстанда, Казакъстанның төньяк өлешендә һәм Идел буе федераль бүлгесендә кайбер урыннарда да күргәннәр.

Метеорит Чибәркүл шәһәре янындагы Чибәркүл күленә төшкән.

## Галерея
### Фотосүрәтләр

File:Chelyabinsk meteor trace 15-02-2013.jpg|
Ekaterinburg view of 2013 meteor event.jpg|
Цинковый завод Чиләбеа.jpg|Чиләбедәге тутыя заводы метеорит төшкәннән соң
Цинковый завод.jpg|


### Видео


VOA News in Russian 2013-02-15 - Chelyabinsk meteorite - we are powerless.ogv|


## Моны да карагыз
* Тунгуска метеориты

## Тышкы сылтамалар
* Метеорит төшүдә яраланган бер кеше Мәскәүгә китерелде
* Куда упал метеорит

## Искәрмәләр

Төркем:Метеоритлар
Төркем:2013 ел
Фәрваз Миңнуллин

**Фәрваз Мөхәммәдулла улы Миңнуллин** — татар язучысы, тәрҗемәче, әдәби тәнкыйтьче, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1984).

Ул 1934 елның 5 августында Арча районы Ишнарат авылында игенче гаиләсендә туа. Башлангыч һәм җидееллык мәктәпләрендә укый, аннары Арча педагогия училищесында (1950—1954) һәм Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә (1954—1959) махсус урта һәм югары филологик белем ала. 1959—1961 елларда «Совет әдәбияты» (хәзерге «Казан утлары») журналы редакциясендә бүлек мөдире булып эшли. 1961—1964 елларда ул Казан университеты каршындагы аспирантурада укый, аспирантураны тәмамлагач, берникадәр вакыт Татарстан мәдәният министрлыгының сәнгать бүлегендә өлкән инспектор хезмәтен башкара, ә 1965 елның маенда «Казан утлары» журналы редакциясенә кире кайтып, 1976 елның ахырына кадәр анда тәнкыйть бүлеген җитәкли. 1977 елда әдипне Татарстан Язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе итеп сайлыйлар. 1978 елдан ул Идарә рәисенең урынбасары, ә 1984 елның июленнән Татарстан китап нәшриятының матур әдәбият редакциясе мөдире хезмәтендә.

Әдәбиятка Фәрваз Миңнуллин 1960 еллар башында килә. Шул чорда көндәлек матбугатта басылган беренче әдәби тәнкыйть мәкаләләре, рецензияләре белән үзен нечкә зәвыкле, әдәби әсәрне дәлилле рәвештә анализлый һәм аның идея-эстетик кыйммәтен төгәл күрсәтә белгән сәләтле әдәбиятча итеп таныта. Тәнкыйтьченең поэзия, шагыйрьләр турында язган һәм классик әдипләр иҗатына багышланган: “Җыр йөрәктә туа” (Хәсән Туфан), “Чишмәләргә юл ачып...”(Сибгат Хәким), “Узаман” (Галимҗан Ибраһимов), “Ир язмышы - ил язмышы” (Рафаил Төхфәтуллин), “Яшьлекне сагыну” (Мөхәммәт Мәһдиев) кебек мәкаләләре бар.

Фәрваз Миңнуллинның 1975 елда “Якты юллар”, 1983 елда “Прозаның гражданлык йөзе”, 1984 елда “Талантлар юлы”, 1990 елда “Затлылык”, 1994 елда “Балта явызлар кулында”исемле әдәби тәнкыйть мәкаләләре тупланган җыентыклары басылып чыкты .

Ул — «Якты юллар» (1975), «Прозаның гражданлык йөзе» (1984), «Талантлар юлы» (1984), «Затлылык» (1989), «Балта явызлар кулында» (1994) исемле китаплар авторы.

Фәрваз Миңнуллин гомуми белем мәктәбенең җиденче сыйныф укучылары өчен татар әдәбияты буенча дәреслек авторларыннан берсе буларак та билгеле. Ул шулай ук әдәби тәрҗемә эше белән дә актив шөгыльләнә. Аның тәржемәсендә Герберт Уэллсның «Күренмәс кеше» (1979) һәм Джек Лондонның «Мартин Иден» (1982) романнары басылып чыкты.

Фәрваз Миңнуллин 1973 елдан СССР (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы. Ул 1984 елда Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исемгә лаек була.

Фәрваз Миңнуллин 1994 елның 11 декабрендә вафат була һәм туган авылында җирләнә.

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 2 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Арча педагогия укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Балакау

**Балакау** () — Россия шәһәре, Балакау районының административ үзәге.

Халык саны — 199 573 кеше буйсындырылган торак пунктлары белән — 200 862 кеше.

## География
Балакау Идел елгасының сул ярында, Сарытаудан 161 километр төньяк-көнчыгыштарак урнаша.

Идел буе тимер юлының *Балакау* станциясе. Елга порты. Шәһәр аша Р226 (Волгоград — Сарытау — Самар) автоюл бара.

### Сәгать поясы
left|100px
Сарытау халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

### Климат
* Уртача еллык температура — +6,4&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 4,1 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 65,3%




## Исемнең килеп чыгышы
Өч версия бар:
#  сүзеннән.
# *бурлак* сүзеннән
#  сүзеннән
## Тарих
280px|thumb|right|Мальцев йорты
XVIII гасырның башында *Балаков-Юрт* казаклар кордоны телгә алына.

Балакау авылы 1762 елда староверлар тарафыннан нигезләнә.

1856 елда Балакауда 2 чиркәү һәм 357 йорт булган.

XIX гасырның ахырында Балакау Самар губернасының халык саны буенча икенче торак пункт булган.; 1911 елда аңа шәһәр статусы бирелә.

1919—1924 елларда — Самар губернасы Балакау өязе үзәге. 1928—1934 елларда Түбән Идел крае, 1934—1936 — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе составында.

1956—1970 елларда Сарытау ГЭСы төзелә, 1985 елда Балакау АЭСның беренче энергоблокы эксплуатациягә тапшырыла.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 91,0%, украиннар — 2,2%, татарлар — 1,7%.

## Икътисад
Теплоэлектроцентраль, Сарытау ГЭСы, атом электростанциясе.

Сүс әйберләр заводы, вагоннар төзү заводы, «Балакаурезинотехника» заводы, суднолар ремонтлау заводы, металлургия комбинаты, һ. б.

## Мәдәният
Василий Чпапевның музей-йорты; Сарытау Алесандр Радищев исемле сәнгать музее филиалы, Сарытау өлкәне өйрәнү музее филиалы.

### Югары уку йортлары
* Юрий Гагарин исемле Сарытау дәүләт техника университетының филиалы
* Сарытау дәүләт иҗтмагый-икътисади университетының филиалы
* Сарытау дәүләт хокук академиясенең филиалы
* Пётр Столыпин исемле Идел буе дәүләткә хезмәт итү академиясенең филиалы
* Заманча һуманитар академиясенең филиалы

## Кардәш шәһәрләр
*  Трнава, Словакия
*  Пабьянице, Польша
*  Бакы, Азәрбайҗан
*  Череповец, Россия
*  Загреб, Хорватия
*  Скрентон, АКШ

## Танылган шәхесләр
* Василий Чапаев, Сергей Захаров — вакытлыча торалар
* Денис Майданов (*1975—*) — биредә туган

## Галерея

BalakovoNPP3.jpg|Балакау АЭСы
Саратовская ГЭС.jpg|Сарытау ГЭСы
Balakovo building.JPG|
Balakovo-blocks.JPG|
Holy Trinity Orthodox Church, Balakovo.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Сарытау өлкәсе шәһәрләре
R

**R** (*r*) (tat. lat. R xärefe) — латин әлифбасының хәрефе, татар латин әлифбасында егерме дүртенче. **"R"** хәрефе кирилл әлифбасының "Р" хәрефенә туры килә.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча расланган. Интертат, Татар-Информ , Безнең гәҗит , TRT-Tatar  гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла.

## Бүтән телләрдә
R, r бөтен Америка, Австралия, Көнбатыш Европа дәүләте әлифбасында кулланыла.

## Кодлар
 
Стандарт латин клавиатурасына керә.

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* Р

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Gʻ

**G‘, g‘** — латиница хәрефе, үзбәк телендә генә кулланыла.

/ɣ/ яңгырау арткы аңкау спирантын белдерә (татар телендә бу аваз өчен аерым хәреф юк, /ɡ/ авазы белән берләштерелеп, Г хәрефе белән белдерелә). Башка латин әлифбаларда аңа Ƣ, Ğ хәрефләре туры килә; кирилл әлифбаларында аңа Ғ, Ҕ хәрефләре һәм Гъ диграфы туры килә

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
* Г
* Ғ
* Ґ
* Ğ
* Ƣ