Алексей Толстой (1883)

*[[Алексей Толстой|Алексей Константин улы Толстой]] белән бутамагыз*

**Алексей Толстой**, Алексей Николай улы Толстой (, *[[1882 ел]]ның [[29 декабрь|29 декабре]] ([[1883 ел]]ның [[10 гыйнвар]]ы), [[Самар губернасы]], [[Пугачев (шәһәр)|Николаевск]] — [[1945 ел]]ның [[23 февраль|23 феврале]], Мәскәү*) — рус совет әдәбияты классигы, прозаик, драматург, публицист, җәмәгать эшлеклесе, ССРБ ФА академигы (*[[1939 ел|1939]]*). 1936-1938 елларда СССР язучылар берлеген җитәкли. Рус язучылары  Л. Н. Толстой (*[[1828 ел|1828]]-[[1910 ел|1910]]*) һәм  А. К. Толстой (*[[1817 ел|1817]]-[[1875 ел|1875]]*) белән борынгы бабалары (*[[Петр I]] нең иярчене булган граф П. А. Толстой*) уртак. Өч мәртәбә беренче дәрәҗә Сталин премиясе (*[[1941 ел|1941]], [[1943 ел|1943]], [[1946 ел|1946]] — вафатыннан соң*) лауреаты. 1нче чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты.

## Тәрҗемәи хәле
    
1882 елның 29 декабрендә (1883 елның 10 гыйнварында) Самар губернасы Николаевск (*хәзерге* Сарытау өлкәсе Пугачев) шәһәрендә туган. Самар  әйдәүчесе булган әтисе граф Николай Александр улы Толстой (*[[1849 ел|1849]]-[[1900 ел|1900]]*) баласын үстерү-тәрбияләүдә катнашмый, чөнки декабрист Н. И. Тургеневның туганнан туган оныгы, язучы һәм гыйлемле хатын-кыз булган әнисе Александра Леонтий кызы Толстая (*кыз фамилиясе* Тургенева, *[[1854 ел|1854]]-[[1906 ел|1906]]*), иренең кырыс-авыр холкына түзә алмыйча, өч өлкән баласын иренә калдырып, биш айлык көмәне белән иреннән аерылып китә һәм ярлы алпавыт, губерна чиновнигы булып хезмәт итүче Алексей Аполлон улы Бостром (*[[1852 ел|1852]]-[[1921 ел|1921]]*) белән язмышын бәйли. Булачак язучының балачагы үги әтисенең Сосновка хуторындагы (*хәзерге* Самар өлкәсе Красноармейски районы Павловка бистәсе) утарында уза. Үзара яхшы мөнәсәбәтләр хөкем сөргән, әдәбият белән кызыксыну көчле булган гаиләдә Алексей өй шартларында үз заманына күрә яхшы белем-тәрбия ала. Үги әтисе йогынтысында 10 яшеннән Н. А. Некрасов,  Л. Н. Толстой, И. С. Тургенев иҗаты белән таныша. Балачагы узган Сосновка хуторындагы тормышы турында соңрак «Никитаның балачагы» (, *[[1922 ел|1922]]*) повестен яза. 1897-1898 елларда әнисе белән Сызран шәһәрендә яши, реальный укуханәдә укый. 1898 елдан Самарда яши.

Беренче рус инкыйлабын (*[[1905 ел|1905]]*) Алексей Толстой Петербург технология институты (*[[:ru:Санкт-Петербургский государственный технологический институт|ru]]*) студенты буларак каршылый. Укучы яшьләрнең инкыйлаби хәрәкәтендә катнаша, шул ук вакытта иҗат кешеләре белән якыннан таныша, театрга мәхәббәте уяна. Символизм белән мавыга. Аурупага (*[[Алмания]], [[Италия]]*) барып кайту һуманитар фәннәрне яратуын арттыра. Институтны тәмамлаганда, ул үзенең алга таба инженер түгел, ә язучы булачагын аңлый.

## Иҗаты
А. Н. Толстой әдәбиятка шагыйрь буларак аяк баса. 1907 елда «Лирика» исемендә өйрәнчек, ияреп язылган беренче шигырьләре тупланган  китабы басылып чыга. 1911 елда басылып  чыккан «Зәңгәр елгалар артында» () китабында рус  халык авыз иҗаты сюжетларын һәм каһарманнарын кулланып язылган шигырьләре урын ала. Башлап язучы яшь шагыйрьне рус символистлары (бигрәк тә Валерий Брюсов) матбугатта хуплап каршы алалар. Ләкин А. Н. Толстой шигърияттән читләшә, прозага тартыла.
Прозадагы беренче тәҗрибәсе дип, язучы кырыклап рус халык әкиятен эшкәртеп язылган «Саескан әкиятләре» ()  җыентыгын (*[[1910 ел|1910]]*) атый.

1910 елда Идел арты (*[[Самар губернасы|Самар]] һәм [[Сембер губернасы|Сембер]] губерналары*) алпавытлары тормышына багышланган «Повестьлар һәм хикәяләр» җыентыгы басылып чыга (соңрак чыккан басмаларда китапның исеме «Идел аръягы» (), совет чорында «Карт юкәләр астында» () дип үзгәртелә). Әлеге китапка беренче булып Максим Горький уңай бәя бирә.

1911 елда «Чудаки» (баштагы исемнәре — «Ике тормыш» (), «Җир хәзинәләре» ()) романы басылып чыга. 1912 елда «Аксак алпавыт» () романы чыга (баш каһарманның прототибы итеп үги әтисе А. А. Бодромны алган). Әлеге романнарында автор мәхәбәтне «*кешене яхшы якка үзгәртергә сәләтле рухи кыйммәт*» итеп күрсәтә. Инкыйлабка кадәр Мәскәү театрларында А. Н. Толстойның элек үзе язган повесть һәм хикәяләре сюжетларына нигезләнгән җиде пьесасы уйналып килә: «Көчләүчеләр» (, Мәскәүнең Кече театры, *[[1913 ел|1913]]*), «Касатка» (*[[1915 ел|1915]], «Грибоедов премиясе» ала*) һ.б.

Беренче бөтендөнья сугышы башлану язучыны публицистика жанрына мөрәҗәгать итәргә мәҗбүр итә. «Русские ведомости» газетасының хәрби хәбәрчесе буларак, хәрәкәттәге армиядә булып, 1914-1915 елларда «Волынь буйлап» (), «Галиция буйлап» (), «Кавказда» () кебек очерклар циклын һәм «Гади кеше» (), «Тауда» (), «Су астында» () хикәяләрен яза. Әлеге әсәрләрендә язучы сугышны халык өчен фаҗига итеп күрсәтә, хәрбиләр арасындагы иҗтимагый каршылыкларны күреп, язучының тормышка карашы да үзгәрә. 1915 елда  декадентлыкка, ясалма сәнгатькә каршы юнәлтелгән «Гаваньдә» (), «Төнге күренешләр» (), «Вернисажда» (), «Егор Абозов» (*соңыннар автор роман итеп үстерә*) хикәяләрен бастыра. 1914 елда «Правда» газетасы аның исемен М. Горький, Иван Бунин исемнәре белән янәшә куеп, «*әсәрләрендә чын тормышны күрсәтә*», дип язып чыга.

Февраль һәм Октябрь инкыйлаблары тәэсирендә «Үтеп баручы кеше хикәясе» (, *[[1917 ел|1917]]*), «Беренче террорчылар» () очеркы, «Күз алды томалану» (, *[[1918 ел|1918]]*), «Петрның көне» (, *[[1918 ел|1918]]*) кебек хикәяләре языла.

## Мөһаҗирлектә
1918-1923 елларда мөһаҗирлеккә китә, Истанбулда, Берлинда, Парижда яши, иҗат белән шөгыльләнә. Советлар Союзына кире кайту үтенечен большевиклар хуплап каршы ала, илдә аңа яшәү һәм иҗат итү өчен зур мөмкинлекләр тудырыла.

1922-1941 елларда «Михнәтле заман» () трилогиясен яза.

1929-1945 елларда «Петр патша» () тарихи романын яза.

1922-1923 елларда «Аэлита» һәм 1925-1927 елларда «инженер Гаринның гиперболоиды» () фәнни фантастика классикасына әверелгән әсәрләрен яза.

Бөек Ватан сугышы елларында 60 тан артык публицистик әсәр яза.

1935 елда балалар өчен «Алтын ачкыч, яки Буратино маҗаралары» әкиятен (Карло Коллоди (*[[:it:Carlo Collodi|it]]*) әсәре буенча) яза.

1945 елның февралендә Мәскәүдә үпкә рагыннан вафат була. Новодевичье зиратында җирләнгән.

## Гаилә хәле
* 18 яшьтә өйләнгән беренче хатыны (*[[1901 ел|1901]]-[[1907 ел]]ларда*) Юлия Рожанская, *уллары* Юрий (*биш яшендә вафат*).
* Икенче хатыны яһүдә (*соңрак [[православие]] диненә күчә*) рәссам Софья Дымшиц, *кызлары* Марианна.
* Өченче хатыны (*[[1914 ел|1914]]-[[1935 ел]]ларда*) Наталья Крандиевская, *уллары* Никита, Дмитрий.
* Дүртенче хатыны (*[[1935 ел|1935]]-[[1945 ел]]ларда*) Людмила Крестинская-Баршева.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1938 Ленин ордены
* 1943 Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* 1939 Хөрмәт Билгесе ордены
* 1941 Сталин премиясе — «Петр I» тарихи романының 1-2 кисәкләре өчен
* 1943 Сталин премиясе — «Михнәтле заман» трилогиясе өчен
* 1946 Сталин премиясе (*вафатыннан соң*) — «Иван Грозный» пьесасы өчен

## Хәтер
РФ язучылар берлеге тарафыннан А. Н. Толстой исемендәге әдәби премия булдырылган.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 32 томах. Том 32 (Те-Ул). М.: НИ БРЭ, 2016.ISBN 978-5-85270-369-9
# Русские писатели. Библиографический справочник (*под редакцией П. А. Николаева*). В 2-х частях. Ч. 2 (М-Я). М: «Просвещение», 1990. ISBN 5-09-003934-8

## Әдәбият
# Полное собрание сочинений. В 15 т. М., 1946-1953.
# Собрание сочинений. В 10 т. М., 1958-1961.
# Собрание сочинений. В 8 т. М., 1972. 
# Собрание сочинений. В 10 т. М,. 1982-1987.

## Китаплар

### Татар теленә тәрҗемәләр

## Сылтамалар
* *Вера Викторова*. Граф-акробат. «Спид-инфо», 2017, декабрь (№ 26), стр. 26.
* Толстой, Алексей Николаевич
* Толстой, Алексей Николаевич

## Искәрмәләр

Төркем:Рус язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Россия шагыйрьләре
Төркем:Россия драматурглары
Төркем:Россия журналистлары
Төркем:Россия язучы-фантастлары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Әкиятчеләр
Төркем:Академиклар
Төркем:Мөһаҗирләр
Төркем:Тарихи романнар авторлары
Төркем:Фантастлар
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары