open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Урак өсте йоласы

Урак өсте  йоласы - милли йолаларыбызның берсе.Ул август башында ,урак башланыр алдыннан үткәрелгән.

## Элекке вакытларда игеннәр өлгерүен, уракка чыгарга вакыт җиткәнме, юкмы икәнлеген авылның өлкән, тәҗрибәле картларыннан сорашып, белешеп торганнар.Урак башлануның үз ырымы булган.Кулы ,,җиңел” кеше кырга чыгып, уракны беренче булып башлап куярга тиеш, дигәннәр.Уракны бер кешедән,уңганрак кешедән башлатканнар. Кайсы кеше кичатна көнне, кайсы базар көнне уракны башлаган.Усал кешеләр караңгыдан чыгып башлап куйганнар. Андый беренче башлап куючылар турында авыр куллы булды, дигәннәр.
    Гадәттә кызлар урак урып барса, егетләр көлтә бәйләп, чүмәлә ясап торган. Кояш баемыйча урактан кайтмаганнар.Тугыз көлтә бәйләп, берсен башына кигереп куйганнар. Урактан кайтканда, күмәкләп җырлап кайтканнар.
    Элек, аерым хуҗалык чакта, эшләргә кешесе булмаган, ялгыз яки ярдәмчесез кешеләр урак урырга өмәгә чакыра торган булганнар. Пермь өлкәсе татарлары шундый өмәне ,,Урак пумич” дип  атаганнар.
 Өмә (пумич) буласы йортны бөтен авыл белсен өчен, теләгән кеше өмәгә катнаша алсын өчен түбәндәгечә эшлиләр: ишегалдындагы тал башына яхшы сөлге меңгереп элгәннәр. Ул ботен авылга күренеп торган. Ак чолгаулар, чабаталар киеп килгәннәр. Ярышып эшләгәннәр. Бер көндә урып бетергәннәр. Эшли торган җирләре урылып бетсә,куршедә  ярдәмгә мохтаҗ бабайларга да  булышканнар.  Тал тобендэ сарык итенннэн аш  , ботка пешерелгән.Өмәгә беренче булып килгән кешене ,, пумич башлык” дип атаганннар. Аңа аерым игътибар , хөрмәт була. Килүенә ,  кишер, бәрәңге, эремчек салып ,шәңгә эзерләгәннәр.Кызык булган. Миңа да бүлеп бир әле , диешкәннәр.Пумич беткәч, пумич башлыкны сикерткәннәр.Алдан эшләп чыкканнарга ,ашаганда, сарыкның түшен биргәннәр
   Кырда урак урганда ,,җир хакы” бирү, ,,җир иясенә”, ,,кыр атасы”н ризалату кебек борынгыдан килгән ышанулар белән бәйле йолалар да булган. Кырда урак урып бетергәндә, җир башында берничә тотым ашлыкны урмыйча калдыру гадәте булган. Аларны ,,җир иясен”, ,,кыр атасына” дип атап калдыралар, имеш. Урмыйча калдырылган берничә тотым ашлыкны ,,кыр сакалы”, ,,җир сакалы” дип тә атаганнар. Аны үреп куйганнар, җир сакалы дип.Киләсе елга уңыш  теләп торсын, дип.Чәч үргән кебек үрәләр дә, җир сакалы калдыралар. 
 Җир өлеше. Хөзер бабай өлеше. .  Җир хакы. Җир колачы .Урмый калдырылган җирләрне  болай атау хәзер дэ бар.

## Хезмәт калыплары
Петр Чекмарев

**Петр Александрович Чекмарев** (1961, Олы Подберезье, Кайбыч районы, , , ) — игенчелек һәм үсемлекчелек өлкәсендә Россия хуҗалык эшлеклесе һәм галим, туфрак белгече. Россия Федерациясе Президенты каршындагы Чуваш Республикасының вәкаләтле вәкиле (2019 елдан).

Россия фәннәр академиясе академигы (2013), Россия авыл хуҗалыгы фәннәре академиясе академигы (2012), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (2007), Россия Федерациясенең 2 класслы хакыйкый дәүләт киңәшчесе (2014). Россия Федерациясенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (2014).

Татарстан Республикасы Кайбыч районының Олы Подберезье авылында туган. Казан дәүләт аграр университетының агрономия факультетын тәмамлаган (1983). 1983-1984 елларда армиядә хезмәт итә. Хезмәт эшчәнлеген агроном-орлыкчы булып башлый.
1986 елдан 1997 елга кадәр туган районында «Подберезье» колхозы рәисе, аның алдыннан рәис урынбасары.

1985-1986 елларда туган авыл халык депутатлары Советы рәисе 1997-1999 елларда Татарстан Республикасы Президенты Аппаратында. 1999-2006 елларда Татарстан Республикасы Тәтеш районы администрациясе башлыгы. 2006-2007 елларда «Чиста кыр» агросәнәгать корпорациясе генераль директоры.

2007 елдан башлап Россия Федерациясе Авыл хуҗалыгы министрлыгының Үсемлекчелек, механикалаштыру, химияләштерү һәм үсемлекләрне яклау департаментында директор булып шул ук елда эшли башлаган һәм хәзерге вакытта ул булып тора. Сезонлы кыр эшләрен уздыруга бәйле мәсьәләләрне карау һәм Россия Федерациясе субъектларының АПК идарәсе органнарына оператив ярдәм күрсәтү буенча ведомствоара комиссия әгъзасы. 2017 елда Россия Федерациясендә бакчачылык һәм питомник үрчетү буенча төзелгән эш төркеме җитәкчесе.
Фәнни һәм иҗтимагый эшчәнлек «АгроЭкоИнфо», «Үсемлекләрне яклау һәм карантин», «Игенчелек», «Бәрәңге һәм яшелчә» журналларының редколлегия әгъзасы, «Бакчачылык һәм виноградчылык» журналларының редколлегия әгъзасы.

Селекционерлар һәм орлыкчылар милли берлеге советы рәисе. Татарстан Республикасының билбау көрәше федерациясе Президиумына керә. Россия Гуманитар Фәннәр Академиясенең хакыйкый әгъзасы.

2016 елда П. А. Чекмарев илнең азык-төлек иминлеген тәэмин итү өчен терлекчелек һәм үсемлекчелек продукциясен тулаем җитештерүне арттырырга кирәк, һәм бу импортны алыштыру өчен селекция һәм орлыкчылык өлкәсендә үзебезнең галимнәрнең эшләнмәләреннән файдаланырга, орлык материалының сыйфатын арттырырга, Россия кырларында алдынгы технологияләр кертергә кирәк, дип күрсәтте. 120дән артык фәнни эш, биш монография бастырган. Докторлык диссертациясе — "Бәрәңге продуктлылыгын арттыруның фәнни нигезе һәм Идел буе урман-дала шартларында аны үстерүнең агротехник алымнарын эшләү».

Гаилә һәм шәхси тормыш Россия Федерациясенең биш медале, аерым алганда, «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале, Россия Федерациясе Авыл хуҗалыгы министрлыгы һәм Россия Авыл хуҗалыгы Академиясе Мактау грамоталары белән бүләкләнгән. Тәтеш муниципаль районының Мактаулы гражданины (2015).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Тимер юл күпере (Минзәлә)

**Тимер юл күпере** - ХХ гасыр башында төзелгән сәнәгать архитектурасы һәйкәле. Бу күпернең төп үзенчәлеге - аңа тимер юл килеп җитмәгән һәм бер поезд да узып карамаган..

## Тарихы
Ике таш багана арасынан үткән бер аралы тимер күпер шәһәрнең көнчыгыш читендә урнашкан. Минзәлә елгасы аша салынган күперне төрлечә атыйлар: кемдер «Екатерина күпере» ди, кемдер «Патшабикә күпере» ди. Ни өчен шулай дип атыйлар, чөнки 1773-1775 еллардагы Крестьян восстаниясеннән соң Екатерина II Минзәлә аша Уфага  барырга тели һәм Минзәлә халкы бу вакыйгага мәһабәт күпер төзергә теләгән.  Әммә бу патшабикә Минзәләгә килеп җитә алмый.
Икенче бер ышану буенча, хәзерге көнгә кадәр Минзәлә елгасында торган шул ук күпер 1912 елда төзелгән һәм аның бер заклепкасы чиста алтыннан, имеш.  Русиядә ярминкәләр зур популярлык казану сәбәпле, бирегә тимер юл тармагын салыу ихтыяжы туа. Әммә Беренче бөтендөнья сугышы төзелешне тоткарлый. 
Бүген әлеге тимер юл күпере шәһәр символына әверелгән. Әмма аның терәүләрен су ашый һәм күпергә җимерелү куркынычы яный. Аны саклап калу өчен, нинди генә проектлар тәкъдим итмиләр, ахырда күчерү идеясе туа. Әмма корылманы сүтәргә җөрьәт итмиләр. Шулай да минзәләлеләр тарихи һәйкәлне саклап калу өметен югалтмый.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан истәлекле урыннары
Төркем:Минзәлә районы
Төркем:Татарстан күперләре
Рәйхана Зәйнуллина

**Рәйхана Зәйнуллина**, Рәйхана Рәхим кызы Зәйнуллина (*[[1947 ел]]ның [[21 октябрь|21 октябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яшел Үзән районы]], [[Бакырчы (Яшел Үзән районы)|Бакырчы]]*) — педагог,  «Мин көзләргә гашыйк», «Бакырчымда таңнар ата» китаплары авторы.

## Тәрҗемәи хәле
Зәйнуллина Рәйхана Рәхим кызы 1947 елның 21 октябрендә  Яшел Үзән районы Бакырчы авылында колхозчы гаиләсендә туган. Бакырчы башлангыч, Акъегет сигезьеллык, Норлат урта мәктәбен тәмамлагач,  Казан җиңел промышленность техникумында укый.

1968 елда педагогик эшчәнлеген Күгәй мәктәбендә башлый. Читтән торып Казан дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетында белем ала. Акъегет мәктәбендә эшләгән вакытта мәктәпнең профсоюз комитеты рәисе булып эшли. Мәктәп коллективын Мәскәү шәһәренә алып бару бәхетенә ирешә. 

Математика укытучысы булып 22 ел эшләгәннән соң, Бакырчы тулы булмаган гомуми белем бирү мәктәбенә күчә. Укыту һәм тәрбия эше бүлеге мөдире, мәктәп директоры вазифаларын башкара.

2002 нче елда – лаеклы ялга чыгуга карамастан, мәктәптәге эшчәнлеген дәвам итә.

## Иҗаты
Акъегет, Бакырчы мәктәбендә укытканда укучылар белән әдәби «Таң» түгәрәген алып бара. Укучыларда әдәбиятка, шигърияткә, сәнгатькә мәхәббәт тәрбияли. Үзе дә бу чорда газета-журналларда язган хикәя-шигырьләрен, тәрбия темасына булган мәкаләләрен бастыра. Укучылары да кызыксынып район газетасына, «Ялкын» журналына язмаларын, шигырьләрен бастыралар.

Рәйхана Зәйнуллинаның авыл тарихына багышланган бик күп язмалары газета укучылары арасында зур кызыксыну уята.

2016 елның декабрендә «Мин көзләргә гашыйк» исемле китабы дөнья күрде.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
40 еллык педагогик хезмәтендә мәктәпнең, районның «Мактау грамота»лары, РСФСР мәгариф министрлыгының Мактау грамотасы белән бүләкләнә. «Халык мәгарифе отличнигы», «Хезмәт ветераны». I категорияле укытучы.

Яшел Үзән районының ЦБС ның 35 еллыгы уңаеннан үткәрелгән «Минем китапханәм» конкурсында хикәяләр номинациясендә I урынны, шигырьләр буенча I I урын яулап, мактау грамоталары һәм кыйммәтле бүләкләргә лаек булды.

Фаил Шәфигуллин иҗатына багышланган «Шаян сүз» бәйгесендә шигырьләре өчен I урын яулады.

Республика ветераннар оешмасының «Балкыш» фестивалендә Норлат зонасы, Идел аръягы зонасы (Буада үтте) һәм Яшел Үзәндә үткән бәйгеләрдә дипломнар белән бүләкләнде.

= Cылтамалар =
*   Вконтакте сәхифәсе

## Искәрмәләр


Төркем:Укытучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Шәхесләр:Яшел Үзән районы
Молоствовлар

**Молоствовлар** — рус дворян нәселе,  Новгородта барлыкка килә һәм XV гасырда күтәрелә. В XIX гасырда     Казан губернасы , зур утарлар тотучы, алар арасында Никольское, Долгая Поляна, Куралово. Бу губернанең шәҗәрәләр китабының VI өлешенә кертелгән. Дмитрий Иван улы Молоствов Уфада стольник (1692) һәм  воевода булган.   Владимир Порфирий улы Молоствов (1794—1863) казан укыту өлкәсенең карап үстерүчесе булган, аннары сенатор. Аның бер улы, Владимир Владимир улы, Венада хәрби агент булган; аның изге кенәзбикә Л. А. Суворова белән никахтан туган өлкән токымы изге князләр Италийскийлар, граф Суворовлар-Рымникскилар майорат утарының варисы булган.

## Гербның тасвирламасы
Көмеш калканның уң ягында зәңгәр һәм дулкынсыман кылыч каешы. Анарда бер-бер артлы өч алтын балык. Кылыч каешының өске сул ягында зәңгәр уңга караган ярымай   Кылыч каешы астында зәңгәр өзәңге.
Калкан өстендә борынгы рус корналаштырган уңга караган башлык.  Башлык өсте: ике көмеш бөркет канаты. Намёт: уңда  — көмеш-зәңгәр, сулда —  алтын-зәңгәр. Башлыкны тотып торучылар: ике кортлаган күзле һәм телле  көмеш ат. Молоствовлар токымы гербы Бөтенроссия дворян токымы гомуми герблар китабының 14нче өлешенә 13нче биткә кертелгән.

## Танылган вәкилләр

* Молоствов, Владимир Порфирий улы (1794—1863) —  Ырынбур казак гаскәренең наказлы атаманы, генерал-лейтенант, сенатор. •	 
* Молоствов, Михаил Михаил улы  (1934—2003) — россия хокук сакчысы, икътисад эшлеклесе,  фәлсәфәче, публицист. РФ Дәүләт думасы депутаты. 
* Молоствов, Святослав Владимир улы  (кушам. Астафьев; 1907—1990) — совет театр актёры һәм  режиссёр, РСФСРның халык артисты. 
* Молоствов, Сергей Михаил улы  (1874—1915) — рус офицеры, Беренче бөтендөнья сугышы герое.

## Әдәбият

* Молоствовлар  //  Брокгауз һәм Ефронның энциклопедик сүзлеге  :  86 т. (82 т. һәм 4 өст.). — СПб., 1890—1907
* Лодыженский И. Н.  Молоствовларның шәҗәрәсе (Санкт-Петербург, 1909). Бизәлгән герб белән.
## Искәрмәләр

Төркем:Дворянлык
Лядский бакчасы

**Лядский (Лядской) бакчасы** -  Казан паркы. Шәһәрнең Вахитов районында Щапов, Мөштәри, Горький һәм Гоголь урамнары киселешендә урнашкан. 
## Тарихы
Парк тарихы XVIII гасырдан башлана. Казан үзәгендә генерал-майор Алексей Петрович Лецкийның (1725-1800 еллар) бер катлы йорты була, анда 1798 елда император Павел I туктый һәм кунакчыллыгы өчен генералга рәхмәт йөзеннән янәшәдәге  урамга (хәзер – Горький урамы) аның исемен атарга боера. Генерал Лецкий йорты янында бакча оештыра. Бакчада агачлар утыртыла, төнлә яктырту өчен 600 шәмгә исәпләнгән өч  фонарь урнаштырыла, шулай ук Казанда беренче суүткәргеч ачылу уңаеннан кулларында кувшин тоткан кызның бронза скульптурасы рәвешендәге фонтанчык урнаштырыла. Лецкий дип аталган бакча шәһәрнең югары җәмгыять вәкилләренең очрашу урынына әйләнә һәм биредә дөньяви раутлар үткәрелә. Тик Лецкий бакчасын халык Лядский дип атый һәм акрынлап ул шушы исем белән аталып йөртелә башлый.

Совет чорында Лецкий йорты сүтелә, ә 1950 елда аның урынына Горький һәйкәле (скульптор М. К. Аникушин, архитектор А. А. Любимов) урнаштырыла, 1999 елда һәйкәл Горький урамы башына күчерелә. 1970 елларда кыз скульптурасы сүтелә, аның урынында халык телендә алма дип аталган шар формасындагы яңа фонтан ачыла.

2003 елда парк үзгәртеп корыла: биредә утыртылган агач аралары чистартыла, юллар яңадан салына, паркка кергән урында Державинга 1847-1932 елларда Казанда булган һәйкәл күчермәсе куела.
2015 елда сквер төзекләндерелә, анда фонтан торгызыла. Скверда агачларда ике тиен яши. Балалар мәйданчыгы янында Винера Абдуллинаның «әбики» скульптурасы барлыкка килә. Лядский бакчасы территориясендә Казанның  географик үзәге урнашкан. Шул ук вакытта «Казанның географик үзәге» истәлекле тамгасы Бауман һәм Кави Нәҗми урамнары киселешендә гамәлдәге географик үзәктән бер километр ераклыкта урнашкан.

Kazan, Lyadskoy garden.jpg|Фонтан



## Искәрмәләр

Төркем:Казан парклары
Төркем:Татарстан истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Мөштәри урамы
Төркем:Казанның Горьки урамы
Төркем:Казанның Гоголь урамы
Төркем:Казанның Щапов урамы
Хөсәен Байбикев

**Хөсәен Байбикев** — җәмәгать эшлеклесе, Мәскәү сәүдәгәре, Мәскәү мөселман хәйрия җәмгыяте җитәкчесе (1906-1916), «Тәрбиятел-әтфаль» журналы нашире һәм мөхәррире; Милләт Мәҗлесе депутаты (1917-1918).
## Искәрмәләр
Вил Байбурин

**Вил Байбурин** — математик, физика-математика фәннәре докторы (1985), профессор  (1987), РФның атказанган фән эшлеклесе (1991). 1980 елдан Сарытау дәүләт техника университетында, 1991 елдан кафедра мөдире.
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Наил Баһаветдинев

**Наил Баһаветдинев** — спортчы, РФның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1997), ТРның атказанган транспорт хезмәткәре (2011). 1992 елдан бирле «КамАЗ-мастер» командасы әгъзасы.

## Искәрмәләр
Рифкать Баһаветдинев

**Рифкать Баһаветдинев** — рәссам-монументалист, график. 1965-1969 елларда Сембер шәһәренең баш рәссамы. 1972 елдан башлап зона, бөтенсоюз күргәзмәләрендә катнашкан.
## Искәрмәләр
Яка чылбыры

**Яка чылбыры** - хатын-кызларның бизәкле изү каптырмасы. Ул ике өлештән – изү каптырмасы белән күкрәккә төшеп торган асылмалардан гыйбарәт. Асылмалар урта өлешләрендә фигуралы ваграк, очларында эре ялтыравык җиз тәңкәләр тезелгән чылбырлардан хас.

## Төзелеше
Каптырма хатын-кыз күлмәгенең утыртма якасына тегелгән. Яка үзе муенга аерым киелгән яки уем тирәли тегеп куелган. Бизәк, нигездә, көмештән яки алтын йөгертелгән материалдан эшләнгән. Асылмаларсыз каптырма рәвешендә дә ясалган. Аларны бәйрәмнәрдә, кунакка барганда, бай хатын-кызларының яше дә, карты да кигән. Өч чылбырлы яка үсмер һәм җиткән кызларныкы, биштән алып тугызга кадәр чылбырлысы, гадәттә, тормыштагы хатыннарныкы саналган. Биш асылмалысы – классик яка, ул үзенең нәфислеге белән аерылып тора. Үреп ясалган тәңкәләргә уелган асылташлар аларны тагын да матуррак, күркәмрәк итә, ямь өсти.

## Төрләре
Каптырма күп төрле була ала,мәсәлән, түгәрәк, дүртпочмаклы, йөрәк һәм яфрак сыман һәм бик куп башка формада. Үреп-челтәрләп ясалган бизәкләр, гадәттә, эре асылташ тирәсендә туплана. Яссы үрелеш белән бергә, түбән һәм югары рельефлы бизәкләр дә киң таралган. Соңгылары кыйммәтле бизәнү әйберләренә хас. Әйтик, каптырмаларның ярым капкачлары уртасына аметист куелган, ул исә вак фирүзә ташлары белән тирәләнгән.

Чылбырлардагы  җиз ялтыравыклар үзләренең тышкы сызыклары белән характерлы. Алар, нигездә, яфракны хәтерләткәннәр, үзара боҗралар ярдәмендә ялтыравыклы чылбырлар олы тәңкәле асылмалар белән төгәлләнгәннәр. Тәңкәләрдәге эре асылташлар, каптырмадагы кебек үк  ваграклары белән әйләндерелгән. Топаз, сердолик, төсле пыяла, астына төсле фольга куелган гади пыяла да зәркәннәр тарафыннан яратып куелган.

## Тарих
XVIII гасыр уртасында һәм икенче яртысындагы яка чылбырлары аерым бер нәфислек, нечкә зәвыклы эшләнешләре белән игътибарны җәлеп итә. Бу чорда үреп-челтәрләп эшләнгән бизәкләр аеруча кыйммәт булган. Купшы үрү өчен кулланылган чыбыклар гаҗәеп нечкә, зәркән осталыгы бәяләп бетергесез була. Кулланылган тәңкәләргә карап, аларның “туган елларын” билгеләп була. XIX гасыр азагында яка чылбыры гамәлдән чыга.

Яка чылбырының XVIII гасыр башында ук кулланылышта булуы билгеле, әмма килеп чыгу тарихы мәгълүм түгел. Бу хакта галимнәр арасында төрле фикер йөри. Берәүләр аны керәшеннәрнең тәңкә белән эшләнгән муенсалары нигезендә барлыкка килгән дип уйлый. Икенчеләре исә Идел буе болгарларының фибула-каптырмаларыннан үзгәреш алган дип исәпли. Мондый төр каптырмаларның шулай ук Идел буе халыкларына керүче чуваш, мордва, мари һәм Үзәк Азия төрки халыклары кыргыз, казах, төрекләрдә дә булуы мәгълүм. Татар зәркәннәре исә аны гаҗәеп нәфис, матур, бай һәм биниһая кыйммәтле бизәү әсбабы – яка чылбыры дәрәҗәсенә күтәрә алган.

## Шулай ук карагыз
* Муен һәм күкрәк бизәнү әйберләре

## Тышкы сылтамалар
* ВНЕШНИЙ ОБЛИК ЧЕЛОВЕКА
* Украшения как часть комплекса татарской женской одежды

## Искәрмәләр

Төркем:Татар киемнәре
Сканда

**Ска́нда** (Санскрит телендә: स्कन्द — «коелган»), **Кумара**, **Карттикея**, **Муруган** (Тамил телендә: முருகன், Малаялам телендә: മുരുകന്‍) —  Һинд динендә Ходайлар гаскәре җитәкчесе, сугыш Ходае. Еш алты башлы, унике куллы һәм аяклы яшүсмер итеп сурәтләнә. Башка исемнәре:*Шаравана, Махасена, Гуха, Субрахманья*. Аның атрибутлары - җәя, сөңге һәм әтәч сурәте белән байрак. Аның ваханасы (атлана торган хайваны) - тавис. Шулай ук Сканда гаскәриләргә генә түгел, ә каракларга да ярдәм итә торган итеп санала.
Исемнең килеп чыгышына тууы турындагы риваятьләрнең берсенә рәхмәтле. Бу риваять буенча Агни Ходае җиде олы фикер иясе хатыннары белән кушылырга теләгән, ә Сваха Агнига дәрте уянып, чират буенча аларның образын алган (иренә аеруча тугъры булган берсенең ул ала алмаган). Кушылудан соң һәр вакыт, ул Агниның орлыгын алган, кош булып әверелгән, югары тауга менгән һәм алтын савытка салган. Берникадәр вакыт узгач алты башлы Сканда туган.
Башка риваять буенча Сканда Шива һәм Парватиның улы булган, ул Брахма сүзләре буенча Шива улы тарафыннан гына үтерелә алган Тарака шәйтанын үтерү өчен туган булган. Яратылу вакытында Шиваның орлыгы утка төшкән, әмма ут Ходае Агни аны тота алган һәм күк елгасы Гангага ыргыткан. Шуннан соң Ганга орлыкны Химават тавына алып барган, анда туган малайны Криттиклар тәрбияләгән - Плеядалар йолдызлыгы чагылышы. Аның башка исеме - Карттикея. Вакыт узу белән Сканда күк гаскәрен җитәкләгән, Тараканы һәм башка шәйтаннарны үтергән.
Махсус Каумара агымы формасындагы Сканда культы Көньяк Һиндстанда киң таралган, анда аның образы Дравид сугыш Ходае Муруган белән тәңгәлләштерелә.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Ходай Муруган Поты

## Искәрмәләр
Булич С. К. Картикея // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Әдәбият
* Zvelebil K.V. Tiru Murugan. — Madras: Ulakat Tamilaraycci Niruvanam, 1981.

## Сылтамалар
*История Картикеи (комикс) 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Скандага табыну
Эдурумонди

**Эдурумонди** Һиндстанда, Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Мачилипатнам бүлгесенең Нагаяланка мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган. Авыл Кришна Елгасы тамагында урнашкан, ул Бәңгәл култыгына коя.

## Демографиясе

2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча, Эдурумондиның халык саны 5979 кеше булган. Биредә 3126 ир кеше һәм 2853 хатын-кыз булган - 913 хатын-кызга 1000 кеше туры килә. 638 кеше 0-6 яшь төркемендә, шуларның 346-сы малайлар һәм 292-се кызлар - 884-кә 1000 нисбәт. Уртача укый-яза белү дәрәҗәсе 60.78%, шуларның 3246 укый-яза белүчеләр, бу штатта уртача 67.41% дәрәҗәдән шактый түбән.

## Шулай ук карагыз
*Нагаяланка мандал

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Элапролу

**Элапролу** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Виджаявада бүлгесенең Ибраһимпатнам мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган.

## Шулай ук карагыз
*Кришна районында авыллар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Эндапалле, Кришна районы

**Эндапалли** Һиндстанда, Кришна районында Педанада, Крутһивенну мандалында авыл. Биредә Телугу теле таралган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Этимога

**Этимога** Һиндстанда, Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Манчилипатнам бүлгесендә Нагаяланка мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган. Авыл Кришна елгасы тамагында урнашкан, ул Бәңгәл култыгына коя.

## Демографиясе

2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча Этимога халкы 4076 кеше булган. Тулаем халык арасында 2111 ир-ат һәм 1965 хатын-кыз булган - җенес нисбәте 931 хатын-кызга 1000 ир кеше. 373 бала 0-6 яшь төркемендә, шуларның 215-се малайлар һәм 158-е кызлар - 735 кә 1000 нисбәте. Уртача укый-яза белү дәрәҗәсе 60.19%, шуларның 2229-ы укый-яза белә торганнар, бу штатта уртача 67.41% дәрәҗәдән шактый түбәнрәк.

## Шулай ук карагыз
*Нагаяланка мандал

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Этуру

**Этуру** Һиндстанның Андһра Прадеш штатының Кришна районында авыл. Ул Виджаявада бүлгесенең Чандарлападу мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган. Ул Андһра Прадеш Башкала Регионының өлеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Эдлаланка

**Эдлаланка** яки Едлаланка яки Эдланка Һиндстанда, Андһра Прадешта, Кришна районында Аванигадда Мандалында авыл. Аның пин-коды 521121.

## Географиясе
Эдлаланка 16°0'20"N һәм 80°54'7"E-да урнашкан.
Ул Кришна елгасында авыл һәм Дивисимадан чиннареву тарафыннан аерылган. Авылда су басуларыннан сакланыр өчен ярлар юк.

### 2009 су басулары һәм коткарынып карау
Кришна елгасында су басу бөтен утрауны баскан, берничә кесә генә калган. Авылдагыларның күбесе Аванигаддага эвакуацияләнгән булган. Бу процесста көймәләрнең берсе әйләнеп төшкән һәм 2 бала гомере өзелгән.

### 2005 су басулары
Авыллар 2005 ел су басулары вакытында эвакуацияләнгән булган.

## Демографиясе
Эдланка Авылы Халык Санын Алу (2005)

*Йортлар: 256
*Тулаем Халкы: 894
*Ир-атлар: 426
*Хатын-кызлар: 468
*6 яшькә кадәр балалар: 134
*6 яшькә кадәр малайлар: 50
*6 яшькә кадәр кызлар: 84
*Укый-яза белүчеләр: 380
*Тулаем алганда укый-яза белмәүчеләр: 514

## Хөкүмәт
Авылда эчү суын транспортлау өчен тиешле җайланмалар юк. Авыл ARWSP  нормаларына туры килми.

## Мәшһүр шәхесләр
* Падмашри Майнени Харипрасада Рао (Галим)
* Шарвананд (Актёр)

## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Гогулампаду

**Гогулампаду** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында, Кришна районында Нузвид янында авыл.

Төркем:Һинд дине
Голлапалем

**Педда Голлапалем** Һиндстанда, Андһра Прадешта, Бенгаль Култыгы диңгез яр буенда Кришна районында, Крутхивенну мандалында Нидамарру авылчыгы янында авыл.

## Тарихы
Авыл 1905 елда нигезләнгән булган һәм ул Бһимаварам шәһәрчегенә якын. Ике бертуган Чинна Голладу һәм Педда Голладу бу авыл белән идарә иткән дип ышаныла. Британия хөкүмәте дәверендә төзелгән бунгало бар, хәзер ул чоутри дип атала, ул Авыл Панчаяты тарафыннан идарә ителә.
Авылда 1995 елда юллар төзелгәнче башка авыллар белән тоташтыручы юллар булмаган. Авыл кешеләренең төп керем чыганагы булып "Каллу" тора, ул пальма агачларыннан чыгарыла торган эчемлек. 1988 елда авылга Америка Кушма Штатларыннан Джейн Мак Брайд килгән һәм ул Авыл Балалары Йорты һәм Мәктәбен нигезләгән.

## География
Педаголлапалем Һиндстанның көньяк-көнчыгыш ярында һәм Андһра Прадешның көнчыгыш ярында урнашкан.

## Искәрмәләр
http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-corporate/maytas-secures-mandate-for-machilipatnam-port/article1613478.ece

Төркем:Һинд дине
Бату Хасиков

**Бату Хасиков**, Бату Сергей улы Хасиков (, *[[1980 ел]]ның [[28 июнь|28 июне]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Мәскәү]]*) — сәясәтче, һөнәри спортчы, кикбоксинг буенча профессионаллар арасында дөнья чемпионы, халыкара класслы спорт остасы, самбо буенча РФ спорт остасы, Калмыкия Республикасының атказанган физик тәрбия һәм спорт хезмәткәре. 2019 елның 21 сентябреннән  Калмыкия Башлыгы (*[[2019 ел]]ның [[20 март]]ыннан — *).

## Тәрҗемәи хәле

1980 елның 28 июнендә Мәскәүдә туган, Калмыкиянең Лагань шәһәрендә үскән. Әтисе Сергей Санжигоряевич (*[[1952 ел|1952]]*), калмык, -технолог. Әнисе Фирүзә Шәрифулла кызы, татар, мәктәптә чит тел укытучысы. Энесе Аюка (*[[1983 ел|1983]]*), белеме буенча дизайнер, Элистадагы спорт академиясе директоры; сеңлесе Иляна, балалар психологы.

Бату Лагань шәһәренең 3нче санлы мәктәбен (*[[1997 ел|1997]]*), Мәскәү педагогия дәүләт  университетының физик тәрбия факультетын (*[[2003 ел|2003]]*), РФ Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясендә аспирантура тәмамлаган. Әлеге академиядә «*Россия дәүләтенең физик тәрбия һәм спорт өлкәсендәге сәясәте: булдыру һәм тормышка ашыру проблемалары*» темасына
сәясәт фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган (*[[2011 ел|2011]], җитәкчесе профессор Клавдия Калинина*). 2016 елда сәясәт фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсеннән мәхрүм ителә.

## Спорт карьерасы
2005 елдан кикбоксинг (*лоу-киклы фулл-контакт төре*) белән җитди шөгыльләнә. 2005—2010 елларда өч мәртәбә РФ чемпионы (WAKO), Европа чемпионы (WAKO) була. 2011 елдан кикбоксингның К-1 төренә күчә. Ноябрьдә грек спортчысы Майк Замбидисны җиңеп, W5 версиясе буенча дөнья чемпионы титулына ия була. 2012 елның октябрь аенда Иран көрәшчесе Мөхәммәт-Риза Назарины җиңеп, WAKO-Pro версиясе буенча К-1 төркемендә дөнья чемпионы була (*75 кг кадәр авырлыкта*). 2014 елның 24 мартында Майк Замбидисны янәдән җиңгәч, спорттан китүен белдерә. Көндәшләре белән барлыгы 200 алыш уздырган.

## Дәүләт хезмәте
2003—2008 елларда милиция өлкән лейтенанты чинында эчке эшләр органнарында хезмәт итә.

2008 елның мартында Калмыкия парламентына (Халык хуралына) депутат булып сайлана.

2012-2014 елларда Калмыкия башкарма хакимиятеннән РФ Федераль Мәҗлесенең Федерация Шурасында вәкил.

2017 елның июленнән Яшьләр эшләре буенча федераль агентлык (*Росмолодёжь*) башлыгының киңәшчесе.

2019 елның 20 мартында Калмыкия Башлыгы  итеп билгеләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Калмыкия Республикасының атказанган физик тәрбия һәм спорт хезмәткәре

## Гаиләсе
Хатыны Елена (*кыз фамилиясе* Щур), модельер. Улы һәм кызы бар. Хасиковлар буддачылык дине тарафдарлары.
 
Бату Хасиков берничә фильмда уйнаган, телешоуларда катнашкан.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*  batukhasikov.com . Рәсми сайт
*  Бату Хасиков. Instagram.com
* Бату Хасиков. Вконтакте сәхифәсе

Төркем:Мәскәү дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Россия чемпионнары
Төркем:Дөнья чемпионнары
Төркем:РФ Федераль шурасы әгъзалары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Каратечылар
Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:Калмыкия башлыклары
Төркем:Әнисе татар, әтисе башка милләттән булган шәхесләр
Инквизиция

**Инквизиция**. Католик чиркәвенең яшерен суды инквизиция дип аталган. Ул Көнбатыш Европаның күп кенә дәүләтләрендә 13 нче гасырдан алып 19нчы гасырның башына кадәр яшәп килгән. Чиркәү яшәп килгән феодаль стройны һәм эре җирбиләүчеләр хакимлеген яклап һәм ныгытып килгән. Башында Рим папасы торган чиркәү әһелләре үзләре дә зур җир мәйданнары биләгәннәр һәм бик күп крестьян тотканнар, аларны рәхимсез эксплуатацияләгәннәр. Шәһәр һәм авылда яшәүчеләр чиркәүгә авыр салымнар түләп торганнар. Халык арасында ризасызлык арта барган. Ризасызлык белдерүчеләрне эзәрлекләү, аллага сукырларча ышандыру, халыкны буйсындырып, куркытып һәм наданлыкта тоту өчен инквизиция булдырылган.
Инквизиция шымчылары бөтен җирдә дә иснәнеп йөргәннәр. Әгәр берәр кеше чиркәү өйрәтмәләреннән башкача уйларга һәм фикер йөртергәбатырчылык итсә, кем дә булса князь һәм попларга каршы сүз әйтсә яки үзен чолгап алган дөнья һәм кешенең үзе ничек төзелгән икәнлеген аңларга омтылса,андый кыю кешене инквизиторлар тотып алганнар, төрмәгә япканнар һәм аны еретик – алла каршында җинаятьче дип игълан иткәннәр. Йомшаграк кешеләр, җәзалауларга түзә алмыйча “тәүбә иткән”, көчлерәкләр үз сүзләрендә торырга тырышкан. Ләкин инквизиция тырнагына эләккән һәр кешене дә кагыйдә буларак, бер үк язмыш көткән: инквизитор судьялар еретикка карата каты хөкем чыгарганнар – җәзалап үтерүгә, гомерлеккә ябылуга яки читкә куылуга хөкем иткәннәр.
Чиркәү әһелләренең кагыйдәләре буенча кеше канын коярга ярамаган. Инквизиторлар шуңа күрә үз корбаннарын гадәттә учакта яндырып үтерүгә хөкем иткәннәр. Бу  - җәза бирүнең шәфкатьле ысулы – “кан коймыйча” гына җәзалау дип исәпләнгән. Инквизиторлар еш кына бернинди дә гаебе булмаган кешеләрне үтергәннәр. Төрмәгә утырту өчен, нинди дә булса бер явызның әләкләве дә җиткән. Әләкләүче хөкем ителгән кеше мал-мөлкәтенең бер өлеше аңа бүләк итеп биреләсен белгән; калган өлеше чиркәү файдасына тартып алынган, бу хәл исә инквизиторларны тагын да ныграк тырышуга этәргән.
Инквизиция галимнәрне тагын да ярсыбрак эзәрлекләгән: бөек астроном һәм философ Джордано Бруноны яндырып үтергәннәр; Галилейны, җәза белән куркытып, Коперник тәгълиматыннан ваз кичәргә һәм Җирне Галәмнең үзәге дип танырга мәҗбүр иткәннәр. Учакта галимнәр белән бергә аларның китаплары да яндырылган.
Бары тик феодаль строй җимерелгәч кенә инквизиция юкка чыгарыла.
Җиһангир Байбурин

**Җиһангир Байбурин** — җәмәгать эшлеклесе, Бөтенрусия мөселманнар җыеннарында катншучы (1905-1906), Уфа губернасыннан III нче РИ Дәүләт Думасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Патша Думасы депутатлары
Рөстәм Бәйкиев

**Рөстәм Бәйкиев** — биохимик, медицина фәннәре докторы (1994), профессор (1996). 1980 елдан КМИдә, 1994 елдан башлап биохимия кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Җәлал Байкин

**Җәлал Байкин** — драма актеры, режиссер, педагог. «Сәйяр» (1913-1914), «Ширкәт» (1916) труппалары әгъзасы. 1917-1922 елларда Әстерхан татар театрында, 1922 елда Беренче күрсәтмә татар театрында (Казан). Шуннан соң Әстерхан, Бакы, Акмәсҗит театрларында хезмәт иткән. Рольләре: Зыя («Яшьләр», Ф. Әмирхан), Тихон («Яшен», А. Островский), Сибгатулла, Бәдри («Галиябану», М. Фәйзи), Солтанбәк («Аршин мал алан», Г. Хаҗибәков), һ.б.
## Искәрмәләр

Төркем:«Сәйяр» актерлары
Төркем:«Ширкәт» актерлары
Изгеләр зираты (Олы Әтрәч)

**Изгеләр зираты** () — Татарстан Республикасы территориясендәге ислам диненә караган изге урыннарның берсе, Тәтеш районының Алабирде авылы җирлегендә кабер калдыклары, археологик истәлек.

## География
Олы Әтрәч авылыннан 200—300 м чамасы көнчыгыштарак урнашкан. Мәйданы 7600 кв.м.

## Гомуми мәгълүмат
Зират, риваятьләргә караганда, «Мең Өйле Шонгатыныкы» булган. 19 гасыр ахырында биредә 41 ташбилге булу теркәлә,1949 елда — 22, 1961 елда — 16 ташбилге сакланып кала. 1943 елның көзендә галим Әхмәт Булатов бу ташбилгеләрне фотога төшереп ала һәм өйрәнә. Аларның күпчелегендә рельефлы яки чокып ясалган куфи язмалары булуы ачыклана. Ташбилгеләргә язылган текстларның бер өлеше "Введение в булгаро-татарскую эпиграфику"китабында басылып чыга. 1961 елда җир казу эшләре вакытында 1361 елга караган ташбилге куелган хатын-кыз кабере табыла. 2009 нчы елда күренекле җәмәгать эшлеклесе, танылган язучы, Татарстанның Югары Советы депутаты Туфан Миңнуллин инициативасы белән зират сакланып калган бер гектар мәйдан тимер рәшәткә белән әйләндереп алына, капка куела, биредә мең ярым агач утыртыла. Бүгенге көндә мөселман динен тотучыларның изгеләргә табыну урыны булып тора. Җирле халык арасында бу урын белән бәйле төрле риваятьләр саклана.
Зират янындагы чокырда «Изгеләр чишмәсе» дигән чыгыш бар. 2007 елның 1нче июлендә чишмәгә һәйкәл һәм чардуган куела.

## Әтрәч укулары
2012 елдан бирле җәй башында Изгеләр зираты янында «Әтрәч укулары (Шәфкать-Шәриф бәйрәме)» оештырылып, әрвахлар рухына дога кылына. Бу чарага төрле төбәкләрдән килгән мөселманнар җыела. Әлеге җыенның башлаучылары —  Туфан Миңнуллин һәм авыл тарихчысы, җәмәгать эшлеклесе Мөнир Вәлиев.

## Шулай ук карагыз
* Олы Әтрәч

## Искәрмәләр

## Кулланылган әдәбият
* Объекты культурного наследия Тетюшского района/ Панягина Н. Г., Гарустович Н. Г., Старшинина Н. Г. -Тетюши, 2000

## Тышкы сылтамалар
* http://xn--80aagie6cnnb.xn--p1ai/
* http://minjust.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/971151.htm 
* http://dumrt.ru/news/news_6902.html 
* https://tatar-inform.tatar/news/2018/06/21/166343/ 

Төркем:Тәтеш районы зиратлары
Төркем:Татарстан истәлекле урыннары
Төркем:Татар зиратлары
Зөлкарнәй Байкин

**Зөлкарнәй Байкин** — драма актеры, режиссер. Әстерхан татар (1907-?, 1931-), Акмәсҗит кырымтатар, Сәмәрканд һәм Ташкәнт үзбәк театрларында (1921-1931) хезмәт иткәнлеге билгеле.
## Искәрмәләр
Хәситә

**Хәситә** - озынлыгын 30-40 см,киңлеге 5-12 см булган тукыма бәйләвеч. Аны κүлмәк өстеннән сул беләк аша үткәреп, уң култык астына кигәннәр. Хәситә тукымасына коръән яисә бөти савыты тегелгән. Кешенең җаны тәненнән уң култык асты аша чыгып китә дигән инануларны да исәпкә алып, хәситәнең нинди зур максатка хезмәт итүе аңлашыла. Ул хуҗасының җан сакчысы булган. Хәситәгә төрле тәңкәләр,  асылмалар, кыйммәтле ташлар hәм йомры сәдәфләр тагылган. Аларны хәситәнең бөтен буена рәт-рәт итеп тезгәннәр. Бишәр-алтышар тезмәле хәситәләр аеруча затлы күренгән.

Тукыма хәситәләрдән тыш, бай шәһәр хатыннарының коелган яисә сәркә тәңкәләрдән ялгап эшләнгән тоташ метал хәситәләре киюе дә билгеле. Аларына
төсле ташлар белән бизәлгән асылмалы тәңкәләр тагылган.

Хәситә узе нинди генә нигездә эшләнсә дә, аның бизәлешендә алыштыргысыз урынны махсус коелган төрле тәңкәләр, асылмалар, өстәмәләр биләгән. Тәңкәләрне, үз чиратында, төсле ташлар куеп эшләгәннәр. Tүгәpәк яисә овал оячыкларга аметист, гранат, аквамарин, тау бәллүре hәм башка ташлар урнаштырылгын. Тәңкәләрнең алтын яисә көмештән коелган сәрке өслеге, фактур кампа-каршылык хасил итеп, ташларны аеруча балкытып торган.

Хәситәнең түбәнге өлешенә коръән савытлары яссы көмештән, кайчагында бизәкләп тә ясалганнар. Күп очракта кечкенә генә кыйммәтле ташлар- фирузә, топаз, аметист куеп бизәлгәннәр. Коръән савытларында, борынгы йолаларга туры китереп эшләнгәнгә курә, болгар чорларыннан ук килгән сәнгать традицияләре сакланып калган. Савытларның формасы, бизәу hәм төсле ташлар урнаштыру ысуллары бөтенләй үзгәрмәгән диярлек. Коръән савытларында, кечкенә генә Коръәннәр йөртсәләр, бөти савытларына – төрле догалыклар, шулай ук бизәнү әйберләре, эскәк, кайчы, буяу кебек вак-төяк тә салганнар.

## Тарих
Хәситәләрнең нигезендә Казан татарларында hәм төрекмәннәрдә өлешчә генә сакланып калган металл бәйләвечләр ятадыр, мөгаен.  Шундый ук бәйләвечләр болгарлардан чувашларга, Идел буендагы фин-угыр халыкларына да  күчкән. Әмма XIX гасыр ахырына хәситәләр кулланылыштан чыга башлый. Нигездә аларны кияудәгe хатын-кызлар төрле тантаналы очракларда гына кияләр. Аеруча затлы хәситәләргә Казанда яшәуче бай хатыннары ия булганнар. Татарларның төрле этник группалары- мишәрләр hәм керәшеннәрдә, шулай ук башкорт халкында акча-тәңкәләрдән генә тезелгән хәситәләр кигәннәр. Тәңкәләрнең төрле бәядәгеләре, көмешләре, сирәк кенә алтыннары да файдаланылган. Андый хәситәләрнең 1742-1746 нчы елгылары безнең көннәргәчә килеп җиткән.

## Шулай ук карагыз
* Татар милли киемнәре
* b:Татар милли киемнәре турында

## Тышкы сылтамалар
* Украшения как часть комплекса татарской женской одежды
* Украшения как часть комплекса татарской женской одежды (сер. XIX – нач. XX вв.) – Суслова С. В.

## Искәрмәләр
Гөлчәһрә Байкина

**Гөлчәһрә Байкина** — драма актрисасы, ТАССРның атказанган артисты (1957). Әстерхан татар (1920-1921), Акмәсҗит кырымтатар, Сәмәрканд, Бохара һәм Ташкәнт үзбәк (1921-1931), Бакы азәрбайҗан, Камышин рус театрларында, Мамадыш, Казанның татар театр коллективларында (1931-1945), Татар академия театрында (1945-1959) хезмәт иткән. Рольләре: Галиябану («Галиябану», М. Фәйзи), Мәйсәрә («Зәңгәр шәл», К. Тинчурин), Зөбәрҗәт («Хуҗа Насретдин», Н. Исәнбәт), һ.б.
## Искәрмәләр
Хатыйп Сафиуллин

**Җәлилләргә тиң батырлык**

    Бөек Ватан сугышы тәмамлануга дистә еллар үтсә дә , илебез әле һаман батыр улларын барлый. Туган  илен яклап, фашист тоткынлыклары аша үткән, Муса Җәлилгә тиң батырлыклар күрсәткән якташларыбыз арасында Сафиуллин Хатып Нәбиулла улы да бар. 
     Хатыйп Нәбиулла улы сугышка кадәр туган авылы Олы Тормыда мәктәп директоры булып эшли. 1939 нчы елда  армиягә алына. Бөек Ватан сугышы башлануга, фронтка китә. 1941 нче елдан разведротада хезмәт итә, пленга эләгә, Норвегиядәге концлагерьга җибәрелә.
    Икенче бөтендөнья сугышында  гитлерчылар Норвегияне басып ала.  Күп кенә совет тоткыннарын  бу илгә китерәләр. Бу ил халкы тоткыннарга теләктәшлек белдерә, ярдәм итә, ач үлемнән коткарырга омтыла. 
    Норвегия халкы фашист илбасарларына буйсынырга теләми, көрәшкә күтәрелә, партизан отрядлары оеша. Өлкәннәр генә түгел, хәтта балалар да Каршылык хәрәкәтенә кушыла. Норвегиялеләр белән берлектә совет тоткыннары да гитлечыларга каршы көрәшә. Чәнечкеле тимерчыбык артында тоткыннарның үз каршылыгы бара. Алар яр ныгытмалары торгызу, юл төзелеше,  су асты көймәләре өчен бункерлар ясаудан  баш тарталар,  бу эшләрне тоткарларга тырышалар. 
    Сугыш елларында Осло шәһәрендә яшерен антифашист оешма төзелә. Сафиуллин Хатыйп Нәбиулла улы әлеге оешма җитәкчесе Хелмер Мадсен белән Эттерсада фашист концлагере тоткыннары арасында элемтәче була.  Аның яшерен оешмадагы исеме -“Ябалак”.  Өч ел буе, фашистларның борын төбендә, алар көрәш алып бара. Күп кенә тоткыннарны коткаруга ирешәләр. Бу хакта М.Искринның “Норвежские были” китабында  языла.  Әлеге басма – дәһшәтле сугыш елларында халыклар бердәмлегенә дәлил, ә Норвегиянең Салтфьелет кыясына уелган йолдыз – халыклар дуслыгы символы.
Рус-швед сугышлары

## Хронология

* 1142—1164 —  шведларның Ладога күлен яулап алыр өчен берничә омтылышы новгород  гаскәрләре тарафыннан кире кайтарыла . (Беренче швед тәре сәфәре)
* 1187 — шведская башкаласы Сигтуна карел-новгород гаскәрләре тарафыннан яуланыла һәм җимерелә
* Икенче швед тәре сәфәре

: 15 июль, 1240 — Нева сугышы, Александр Невскийның швед гаскәрләрен тар-мар итүе.
: 1246—1250 — Ярль Биргер II җитәкчелегендәге швед гаскәрләренең хәрби сәфәре
:

* Өченче швед тәре сәфәре: 1293—1295 — хәрби швед гаскәрләренең Карел перешеек һәм Карелиягә сәфәре. Шведлар тарафыннан Карел перешеегы, Выборг ныгытмасының нигезен, Корел ныгытмасын яулап алу.(1322 нче елда кире кайтарылу ). Нева елгасында утыртылган Ландскрон ныгытмасының нигезләнүе (130 1нче елда новгород гаскәрләре тарафыннан җимерелгән).
* 1311—1323 — Рус һәм швед гаскәрләренең берничә хәрби сәфәре. Орехов тынычлык солыхы нигезендә чик буе беркетелә (12 август, 1323).
* 1348—1349 — Магнуса VII патша җитәкчелегендәге дүртенче тәре сәфәре. 1348 нче елнын августында Орешек ныгытмасы яулана (1349 нчы елнын февралендә кире кайтарыла).1351 нче елның җәендә Новгородның җавап сәфәре, Выборгны камап алу. Орехов тынычлык солыхын раслау.
* 1375—1396 —мөһим булмаган чик кораллы бәхәс, Новгородның Эстербния провинциясен югалтуы.&#x5B;*[[Википедия:Чыганакларны күрсәтү|<span style="" title="не указан источник на утверждение (6 ноября 2015)">чыганак күрсәтелмәгән 1244 көне</span>]]*&#x5D;.
* 1397 — Швеция Калмар униясенә керә. 1397 нче елдан башлап 1495 нче елга кадерге чорында, Шведция белән Новгород арасында озакка сузылган бернинди дә сугыш бәхәсе күзәтелми.  Әмма,ике яктан да мөһим булмаган рейдлар дәвам итә: 1410 нчы елларда Кәкесалымга Перешеек, яки Корелга,Ладога күленең төн ягында,Новгород өчен мөһим булган терәк пункты була. Кәкесалым форпосты булган Тиуру(Тверск) ныгытмысы һәм сәүдә үзәге бу юлда урнашкан була. 1411 нче елда аны яулап алдылар,ә Новгород Выборг тирә юнен талап алды, тик ул чаганак бу эш белән генә төгәлләнмәде. 1468 нче елда Выборгта Орехов тынычлык солыхы озайту турындагы килешү төзелде.&#x5B;*[[Википедия:Чыганакларны күрсәтү|<span style="" title="не указан источник на утверждение (6 ноября 2015)">чыганак күрсәтелмәгән 1244 көне</span>]]*&#x5D;.

*
Вил Байкин

**Вил Зөлкарнәй улы Байкин** (,  — , ) — техник-технолог, актер. Әстерхан татар театры спектакльләрендә катнашканлыгы билгеле. 1937-1941 һәм 1951-1955 елларда Әстерхан, Акъяр, Казан шәһәрләрендә җыр һәм бию әнсәмбле биючесе.
## Искәрмәләр
Сарман мәгарифе тарихы

Сарман районы мәгариф  үсеше тарихы, һичшиксез, кызыклы һәм гыйбрәтле. Белем бирү агартуда данлы эшләр, исемнәр һәм вакыйгалар булган.

## Тарих
1552 нче елда Явыз Иван Казанны басып алганнан соң, башка җинаятьләре белән бер рәттән, татар халкының рухи нигезен барлыкка китерүче мәчет һәм мәдрәсәләрне дә юкка чыгарта.

Сарман җирлегендә мәгърифәткә яңадан үсә башлауга XVIII гасыр азакларында мөмкинлек туа. Екатерина II (Әби патша)нең рөхсәте белән мәчетләр яңадан торгызыла, алар каршында мәдрәсәләр ачыла. Ләкин аннан соңгы патшалар заманында мәгърифәткә, мәдәнияткә игътибар бөтенләй бетә диярлек.

## Беренче мәктәпләр
1905-1907 нче елгы буржуаз революция татар халкына да күпмедер дәрәҗәдә ирек һәм мөмкинлекләр бирми калмады. Беренче театрлар, татар телендә газета-журналлар барлыкка килә:мәдәният, мәгърифәт өлкәсендә алга китү сизелә. Карамалы, Сарман волостьларына кергән авылларда мәктәпләр ачыла башлый. Петровка б/к да(1905), Ләкедә(1905), Петровка-заводта(1910), Александровкада (1914) мәктәпләр ачыла. Күренгәнчә, бу авылларда христиан динендәге балаларны чукындыруның бер чарасы дип караганнар, һәм бу фикерләрдә күпмедер дәрәҗәдә дөреслек тә булган. Өч сыйныфлы югарыда саналган мәктәпләрдә бер үк бинада укытучылар өчен 2-3 бүлмәле фатирлар да төзелгән.

1918 нче елда 7 беренче баскыч мәктәп оеша, аларда дин нигезләре укытыла һәм укырга өйрәтелә.

1925 нче елда район территориясендә мәктәпләр саны 15 кә , 1930 нчы елда 20 гә җитә. Мәктәпләр саны арту Совет дәүләте сәясәтенә кагыла. Рус булмаган халыкларның үз телләрендә уку мөмкинлекләре  барлыкка килә.

## Алфавит
1927 нче елга кадәр укулар гарәп алфавиты нигезендә алып барыла. Ә 1928 нче елда ,,Яңалиф”латин графикасы кертелә. Татар һәм башка милләтләрнең меңәр  еллык тарихы искелек калдыгы дип игълан  ителә. Алфавит ны үзгәртү тарихны оныттыруның иң эффектлы юлы  була. Ә яңадан 10-11 елдан алфавит тагын үзгәртелә. Нәтиҗәдә, элек укый-яза белгән, хәтта үзләре мөгаллим-мөгаллимә вазифаларын башкарганнар да, укый-яза белмәүчеләр рәтенә кертелеп, һәр кичне укырга һәм язарга тиеш булалар. Ә  өйдә гарәп алфавиты белән язылган китапларны, бигрәк тә Коръәнне саклаучылар  социализмның сәяси дошманнарына тигезләнәләр. Нәтиҗәдә, бик күп китаплар юкка чыга.

## Сарман авылында мәктәп ачылу

1917 нче елның декабрендә Сарманда беренче баскыч мәктәп ачыла. Аны оештыручы Айдашев Фатыйх, ә мөгаллимнәр Газдал Хаҗый улы һәм Гыймазетдин Борһановлар була. Дин  дәресләре белән бергә фән нигезләре дә бирелә башлый. Ә мәктәп итеп Миргасим мулланың бәрәннәр сарае файдаланыла. Башта  укырга гына өйрәтсәләр, аннан язарга  өйрәтергә дә күчәләр.

  1920 нче елда Совет дәүләте тарафыннан Сарман авылында дәүләт башлангыч мәктәбе ачыла. Бу 3 бүлмәле кечкенә генә бинага урнаша. Үзенең исемен дә язарга  өйрәнә алмыйча, белемнең барлык төрләреннән мәхрүм калган агайлар үзләренең балаларын ,җитәкләп ,мәктәпкә китерәләр. Башлангыч мәктәптә парталар арасында 13-14 яшьлек малайлар һәм кызлар утыралар.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

Төркем:Сарман районы
Төркем:Татарстан мәгарифе
Солтан Яруллин

**Солтан  Сөнгатулла улы  Яруллин** (1914нче елның 25нче июле, Агайбаш —  1998нче елның 13нче марты, Тәтеш) — совет  атучысы һәм стендлы ату буенча тренер. СССРның атказанган тренеры. Тәтеш шәһәренең мактаулы гражданины (2001,үлгәннән соң)

## Биография
Солтан Сөнгатулла улы  Яруллин 1914нче елның 25нче июлендә Казан губернасы Лаеш өязе Агайбаш авылында туган.1937нче елда Ленинград  1нче артиллерия училищесын тәмамлый. Бөек Ватан сугышында катнаша.
Подполковник исемендә запаска чыккач, 1955нче елдан Солтан Сөнгатулла улы тренер булып эшли.ДСО “Уңыш” ярдәмендә Тәтештә стендлы ату буенча махсус балалар яшүсмерләр стендлы ату мәктәбен (БЯСАМ) оештыра. 1961нче елдан 1986нчы елга кадәр аның җитәкчесе була. 1964нче елда СССРның спорт мастеры нормативын үти. Аның кулы астында тәрбияләнгән укучылары арасыннан иң югары дәрәҗәгә ирешкәннәре: 
* Светлана Дёмина (Якимова) — 2000нче елгы Олимпия уеннарының көмеш призеры, дөньяның дүрт тапкыр чемпионы (1982, 1983, 1986, 1990)
* Людмила Никандрова (Володина) —1986нчы елның Европа чемпионы.

Солтан Сөнгатулла улы  Лидия Филип кызы Яруллина белән никахта торган (1928—2009) .
1998нче елның 13нче мартында Тәтеш шәһәрендә үлгән.
## Истәлек
2000нче елда Яруллин исеме белән Тәтеш шәһәре урамы аталган.

2001нче елда, үлгәннән соң, Солтан Сөнгатулла улына “Тәтеш шәһәренең мактаулы гражданины” исеме бирелгән.
Яруллин исемен йөрткән Балалар яшүсмерләр стендлы ату мәктәбе янында, 2004нче елда аның бюсты урнаштырылган. Һәр елны Яруллин  истәлегенә багышланган стендлы ату буенча ярышлар үткәрелә.
 
## Исемнәре һәм бүләкләре
*Кызыл Байрак ордены
* II дәрәҗәле Ватан сугышы ордены (1985).
* Кызыл Йолдыз ордены (ике тапкыр).
* “РСФСРның Мактаулы тренеры” мактаулы исеме(1974).
* “СССРның мактаулы тренеры” мактаулы исеме(1988).
* Тәтеш шәһәренең мактаулы гражданины  (2001, үлгәннән соң).
Габбас Хәмәдиев

**Габбас Канәфиевич Хәмәдиев** — сугыш һәм хезмәт ветераны, иҗтимагый активист.

## Бөек Ватан сугышында
Сугышның утлы давылларын башыннан кичереп, Латвия җирен фашистлардан азат иткәндә бер күзен калдырган  пулеметчы солдатны  туган ягына  озак җибәрмиләр әле, хәрби хезмәткә яраклы дип саныйлар. Шулай итеп, Габбас абый Германия һәм Япония сугышларын ахырынача үтеп,күкрәгенә орден-медальләр тагып,туган авылы Иске Кармәткә (Аксубай районы) кайтып төшкәндә 1949 нчы елның язы була. Шулай алты ел узып киткән.Сугышка мыек та чыкмыйча алынган егетебез таза, нык бәдәнле ир-ат булып җитешкән.

## Сугышта соң
* Габбасны  иң артта калган сөтчелек фермасына мөдир итеп куялар. Ул җиң сызганып эшкә тотына, яхшы нәсел төркемен туплый,терлек азыгы базасын ныгыта һәм берничә елдан ферма колхозда гына түгел, районда алдынгылар сафына чыга. ”Маяк” колхозының Кармәт фермасы уңышлары хәтта Мәскәүгә ВДНХ күргәзмәсенә барып җитә.
* 1978 елның җәендә Габбас Хәмәдиев,туган авылын ташлап, КамАЗ яны зонасына “Ворошиловский”  совхозына килеп төпләнә. Совхоз директоры Петр Фомич карары белән Габбас Канәфиевичны хуҗалыкта яңа гына оештырылган нәселле таналар фермасына җитәкче итеп җибәрә.
* Габбас ага лаеклы ялга чыгуга совхоз ветераннары, алар 700 гә якын, аны үз оешмаларының җитәкчесе итеп сайлыйлар. Бер җыелышта Бәтке авылы мөселман картлары мәчет төзү мәсьәләсен күтәрәләр. Элек-электән рус авылы Бәткедә бары чиркәү булган, аны җимергәннәр, хәзер аны православие динен тотучыларга торгызалар. Ә мөселманнарга? Бу хакта Габбас Хәмәдиев совхоз директоры Галимҗан Зарипов һәм авыл Советы рәисе Владимир Борзихин белән сөйләшә, алар мәчет урынын сайлап алырга кушалар. Габбас ага мәчет макетын ясатып, халыкка ярдәм сорап мөрәҗәгать итә. Шулай итеп, акча туплана башлый, 19 миллион сумлап акча җыела. Мәчет урынына нигез салынып, блоклар урнаштырыла.
“Челныгорстрой” оешмасы проектын әзерли. Бәткедәге оешмалар да кулдан килгәнче ярдәм итәләр.

## Наградалар
* Сугыш ветераны
* Хезмәт ветераны

## Искәрмәләр