open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Хорватия

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Хорватия]]** 4 тапкыр катнашкан.

## Катнашучылар

## Сылтамалар
* бйге турында ESCKAZ.com
Церера (кәрлә планета)

**Церера** (*1 Ceres*, символ: ) — астероид төрендәге кәрлә планета. Церераны 1801 елның 1 гыйнварда кичен Палермо астрономия обсерваториясендә итальян астрономы Джузеппе Пьяцци ача. Бу астероидлар поясындагы иң массалы күк җисеме, һәм ул зурлыгы буенча зур планеталарның иярченнәреннән зуррак. Озак вакыт Церера планета булып санала, аннары аны астероид дип карый башлыйлар, ә 2006 елның 24 августында Халыкара астрономия берлегенең XXVI генераль ассамблеясендә аны кәрлә планеталар исемлегенә кертәләр. 950 км диаметрлы буларак, Церера хәзерге вакытта астероидлар поясындагы иң зур һәм массалы җисем, һәм ул пояс массасының 32 % тәшкил итә. Күптән түгел генә булган күзәтүләр буенча, ул, күпчелек кече җисемнәрдән аермалы буларак, йомры рәвештә. Церераның өслеге, мөгаен, су бозы һәм гидратланган минераллар (карбонатлар һәм балчыклар) катнашмасыдан гыйбарәттер. Церера, чамалаулар буенча, таш төш, боз мантиясе, һәм, ихтимал, кайбер урыннарда кабык астында сыек су океаннарына да ия.

Җирдән Церераның ялтыравы 6,7 дән 9,3 кадәр йолдыз зурлыгы тәшкил итә. Шуңа күрә аны гади күз белән күреп булмый. 2007 елның 27 сентяберендә НАСА Веста (2011–2012) һәм Церераны (2015) тикшерү өчен Dawn (КА) зондын очырган иде. Соңгысы аның өслеген җентекләп фотога төшереп алды. Американнар, бу фотоларны бер-бер артлы тезеп куеп, видеофильм ясаганнар.

## Орбита
Церераның орбитасы Марс һәм Юпитер орбиталары арасында урнашкан һәм бик «планетасыман»: эклиптика яссылыгына карата орбитаның авышлыгы 10° тәшкил итә, эксцентриситет — 0,08. Кояш тирәсендә 4,6 ел период белән әйләнә. Перигелийдә Кояштан 2,54 а.б. ераклыкта, афелийдә — 2,98 а.б.

## Физик хасиятләр

Церера 975×909 км зурлыклы сфероид рәвешле. Аның массасы 9,43×1020 кг тәшкил итә, бу зурлык Җирнең массасыннан якынча 6300 тапкыр кимрәк. Церераның шактый зур массасы сәбәпле, бу күк җисеме, үзенең тартылышы тәэсирендә, йомры рәвешле.

## Искәрмәләр

Төркем:Кәрлә планеталар
Оскар, 2006

**78 нче «[[Оскар]]» премиясен тапшыру тантанасы** 2006 елның 5 мартында Лос-Анджелестә үтте. Тантананы Джон Стюарт алып барды. 3 фильм өчешәр оскар алдылар: «Brokeback Mountain», «Crash», «King Kong».

## Төп җиңүчеләр
* Иң яхшы фильм — «Crash» («*Һәлакәт*»)
* Иң яхшы режиссер — Энг Ли («Brokeback Mountain»)
* Иң яхшы ир-ат роле — Филип Хоффман («Capote»)
* Иң яхшы хатын-кыз роле — Риз Уизерспун («Walk the Line»)
* Иң яхшы анимацион тулыметражлы фильм — Уоллес һәм Громит

## Сылтамалар
* Киносәнгать академиясе рәсми сайты 

2006
Төркем:2006 ел кинематографта
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Оскар, 2005

**77 нче «[[Оскар]]» премиясен тапшыру тантанасы** 2005 елның 27 февралендә Лос-Анджелеста үтте. Тантананы Крис Рок алып барды. Номинацияләр саны буенча The Aviator фильмы лидер булган.

## Төп җиңүчеләр
* Иң яхшы фильм — «Million Dollar Baby»
* Иң яхшы режиссер — Клинт Иствуд («Million Dollar Baby»)
* Иң яхшы ир-ат роле — Җейми Фокс («Ray»)
* Иң яхшы хатын-кыз роле — Хилари Суонк («Million Dollar Baby»)
* Иң яхшы анимацион тулыметражлы фильм — «Супергаилә»

## Сылтамалар
* Киносәнгать академиясе рәсми сайты 

2005
Төркем:2005 ел кинематографта
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Мәче Бегемот

**Мәче Бегемот** - Михаил Булгаковның "Мастер һәм Маргарита" романында персонаж, Воландның шуты һәм мәче-убырлы,  шайтан.
## Тасвирлама
Бегемот Воланд иярченнәренең берсе. Ул, теләсә бик зур кара мәче рәвешендә, яки мәчегә охшаган симез ир-ат рәвешендә була ала.  Мәче образында ул "кавалеристларча мыеклы, арткы аякларында йөрүче бик зур кара мәче". Ә кеше рәвешендә "ертык кепка кигән кечкенә буйлы симез ир-ат".

Бегемот интеллигентлар кебек фикер йөртергә, фәлсәфә белән шөгыльләнергә сәләтле, тик шул ук вакытта ул "жулик" һәм еш кына агрессив.  Ул бик күпләрне кешеләр генә башкара ала торган гамәлләрне җиңел генә үтәве белән гаҗәпләндерә. 
## Мәче Бегемот образы
* Виктор Павлов - 1994 елгы фильм (Россия)
* Александр Баширов - 2005 елгы телесериал (Россия)
## Шулай ук карагыз
* Воланд иярченнәре
* Чешир мәчесе

Төркем:Булгаков персонажлары
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Бөек Британия

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Бөек Британия]]** 3 тапкыр катнашкан.

## Катнашулар

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2003 ESCKaz.com
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2004 ESCKaz.com
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2005 ESCKaz.com
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Греция

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Греция]]** 6 тапкыр катнашкан.

## Катнашулар

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе турыда ESCKaz.com
* Балалар өчен Евровидение 2008 җыр бәйгесендә Греция ESCKaz.com

Төркем:Греция тарихы
Төркем:Греция мәдәнияте
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Дания

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Дания]]** 3 тапкыр катнашкан. 2006 елдан катнашмый.

## Катнашулар

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе турыда ESCKaz.com
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2003 ESCKaz.com
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Болгария

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Болгария]]** 2 тапкыр катнашкан. Дебют - 2007 ел

## Катнашулар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Болгария ESCKaz.com
Һьюго премиясе

**Һьюго премиясе** () - фәнни фантастика өлкәсендәге әдәби премия. 1953 елда оештырыла, исеме Һьюго Гернсбек - беренче махсус фәнни-фантастик журналлар ачучы хөрмәтенә бирелә.

Премия ел саен инглиз телендә басылган фантастика жанрындагы әсәрләр өчен, фантастика яратучыларның Worldcon Бөтендөнья конвентлары катнашучыларының тавыш бирү нәтиҗәсендә тапшырыла  (шуңа күрә премия "укучыларныкы" дип  санала).

Лауреатларга очып китүче ракета сурәтләүче статуэтка бирелә.

Премия түбәндәге номинациялар буенча тапшырыла :
* Иң яхшы роман *(Best Novel*)
* Иң яхшы повесть (*Best Novella*)
* Иң яхшы кыска повесть (*Best Novelette*)
* Иң яхшы хикәя (*Best Short Story*)
* Фантастика турында иң яхшы китап (*Best Related Book*)
* Иң яхшы куелыш (*Best Dramatic Presentation*; 2002 елга кадәр  тапшырылды)
: * Иң яхшы куелыш, эре форма *(Best Dramatic Presentation, Long From;* 2003 елдан бирелә)
: * Иң яхшы куелыш, кече форма. *(Best Dramatic Presentation, Short Form;* 2003 елдан тапшырыла)
* Иң яхшы профессиональ редактор *(Best Professional Editor)*
* Иң яхшы профессиональ рәссам  *(Best Professional Artist)*
* Иң яхшы ярым-профессиональ журнал *(Best SemiProzine)*
* Иң яхшы фэнзин *(Best Fanzine)*
* Иң яхшы фэн-язучы *(Best Fan Writer)*
* Иң яхшы фэн-рәссам *(Best Fan Artist)*
## Лауреатлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Һьюго премиясенең рәсми сайты
* Hugo outzone.ru да 

Төркем:Һьюго премиясе
Төркем:Фантастларга премияләр
Төркем:Әдәби премияләр
Юпитер иярченнәре

**Юпитер иярченнәре** — Юпитер планетасының табигый иярченнәре. Бүгенгесе көнгә галимнәргә планетаның 63 иярчене мәгълүм; Кояш системасы планеталары арасында бу иң зур күрсәткеч. Моннан тыш, Юпитерның боҗралар системасы да бар.

Басылып чыккан хезмәтләрдә иярченнәрне шулай ук Юпитер айлары дип тә атыйлар.

1610 елда Галилео Галилей, Юпитерны телескоп аша күзәткән вакытта, иң зур дүрт иярченне — Ио, Европа, Ганимед һәм Каллистоны ача. Аларны хәзер «Галилей иярченнәре» дип атыйлар. Алар якты һәм планетадан шактый ерак орбиталар буенча әйләнәләр, шуңа күрә аларны кыр бинокле аша да күрергә була. Ачышта беренчелекне шулай ук соңрак иярченнәргә грек мифларындагы исемнәрене бирүче алман астрономы Симон Мариус та дәгъвалаган.

Юпитер системасын җир өстеннән күзәтүләр сәбәпле, 1970 еллар ахырында 13 иярчен мәгълүм була. 1979 елда «Вояҗер-1» галәми аппараты, Юпитер тирәсендә очып үтү вакытында, тагын өч иярченне таба.

1999 елдан башлап, яңа буын җир өсте телескоплары аша Юпитерның тагын 47 иярчене ачыла, аларның күпчелеге 2–4 км диаметрлы.
Ереван

**Ерева́н** ( ) — Әрмәнстанның башкаласы. Аракс елгасының сул ярында, Арарат үзәнлегендә урнашкан. Халык саны буенча Әрмәнстанның иң эре шәһәре. Халык саны 1&nbsp;121&nbsp;900 кеше тәшкил итә. Шәһәрнең мәйданы — 300 км².

Ереван илнең иң мөһим транспорт төене булып һәм шулай ук сәяси, икътисади, мәдәни һәм фәнни үзәге булып тора. Шәһәрнең ике аэропорты бар. 1981 елдан башлап метрополитен эшли.

## Тарих
### Нигезләнүе
thumb|left|250px|Эребуни ныгытмасы харәбәләре
Әрмән риваятьләре буенча шәһәрнең нигезләнүен Нухка барып тоташа.
Шәһәрнең нигезләнү датасы буларак хәзерге Ереванның көньяк читендә урнашкан Урарту шәһәре Эребунига нигез салу датасы булган б.э.к. 782 ел исәпләнә.

### Урта гасырлар
### Госманлы-сәфәви дәвере
### Россия хакимияте дәвере
### Совет чоры
### Әрмәнстан Республикасы башкаласы

## Күренекле кешеләре
* Регина Казарян, рәссам.
* Рубен Мирзаханян (1959), «Текеян» мәдәни союзы рәисе, Хачатур Абовян исемендәге Әрмән дәүләт педагогия университеты ректоры.
* Елена Алексанян (1933—2008), әдәбият белгече һәм тәрҗемәче, филология фәннәре докторы, профессор.

## Тугандаш һәм партнер шәһәрләр

## Моны да карагыз
* Эребуни — музей.

## Чыганаклар


Төркем:Әрмәнстан шәһәрләре
Булат Мансуров

**Булат Багаутдин улы Мансуров** — режиссер һәм продюсер, сценарист, артист, Россиянең халык артисты.

Ул 1937 елда Төрекмәнстанда дөньяга килә. Педагогик институтын тәмамлый. 1963 елда Бөтенроссия дәүләт кинематография институтының режиссерлык факультетын тәмамлый. Күп кенә премияләр һәм бүләкләр лауреаты.

Ул 2011 елның 11 мартында инсульттан Мәскәүдә вафат булды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Мәскәүдә режиссер, артист һәм сценарий язучы Булат Мансуров вафат булган 

Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Марс иярченнәре

**[[Фобос]]**  һәм **[[Деймос]]**  ( — «куркыныч»,  — «имәнеч») — Марс планетасының ике иярчене.

Һәр ике иярчен үз күчәләре һәм Марс тирәсендә бер периодта әйләнәләр, шуңа күрә алар планетага һәрвакыт бер яклары белән карыйлар. Марс үзенең тартылышы белән Фобосның хәрәкәтене акрынайта; бу киләчләктә аның Марс өслегенә төшүенә китерәчәк. Деймос, киресенчә, Марстан ераклаша.

Һәр ике иярчен өч күчәрле эллипсоид рәвешендә, Фобос (26,6×22,2×18,6 км) Деймостан (15×12,2×10,4 км) бераз зуррак.

## Сылтамалар
* Марс иярченнәре фотосурәтләре

Төркем:Марс
Төркем:Кояш системасы иярченнәре
Төркем:Әлифба буенча планеталар һәм иярченнәр
Газлы планета

**Газлы планеталар** (*зур планеталар*) — шактый зур өлеше газдан (нигездә су тудыргыч һәм гелийдән) гыйбарәт планеталар. Кояш системасында Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун газлы планеталар булып торалар. Иң зур мәгълүм булган газлы планета - TrES-4b.

Газлы планеталарның үз күчәрләре тирәсендә әйләнү периодлары бик зур түгел — 9–17 сәг.

Төркем:Кояш системасы
Оскар, 2004

**76 нчы «[[Оскар]]» премиясен тапшыру тантанасы** 2004 елның 29 февралендә Лос-Анджелестә үтте. Тантананы Билли Кристал алып барды. Тантанада «Балдаклар хөкемдары: король кайтуы» фильмы 11 «Оскар»ны алып «Титаник» фильмы рекордын кабатлаган.

## Төп җиңүчеләр
* Иң яхшы фильм — «Балдаклар хөкемдары: король кайтуы»
* Иң яхшы режиссер — Питер Джексон («Балдаклар хөкемдары: король кайтуы»)
* Иң яхшы ир-ат роле — Шон Пенн («Серле елга»)
* Иң яхшы хатын-кыз роле — Шарлиз Терон («Monster»)
* Иң яхшы анимацион тулыметражлы фильм — «Немоны эзләгәндә»

## Сылтамалар
* Киносәнгать академиясе рәсми сайты 

2004
Төркем:2004 ел кинематографта
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Француз Википедиясе

**Францу́з Википе́диясе** () — нең француз телендәге бүлеге. Мәкаләләр саны буенча Инглиз һәм Алман Википедияләреннән соң өченче урында тора.

## Статистика
* 2001 ел 23 март - 1 мәкалә.
* 2003 ел 15 май - 10 000 мәкалә.
* 2004 ел 29 август - 50 000 мәкалә.
* 2005 ел 21 апрель - 100 000 мәкалә.
* 2005 ел 4 декабрь - 200 000 мәкалә.
* 2006 ел 10 июнь - 300 000 мәкалә.
* 2006 ел 24 ноябрь - 400 000 мәкалә.
* 2007 ел 28 май - 500 000 мәкалә.
* 2007 ел 28 декабрь - 600 000 мәкалә.
* 2008 ел 30 август - 700 000 мәкалә.
* 2009 ел 6 май - 800 000 мәкалә.
* 2010 ел 14 гыйнвар - 900 000 мәкалә.
* 2010 ел 14 сентябрь - 1 000 000 мәкалә.
* ел  -  мәкалә.

Төркем:Франсуз теле
Гелла (Булгаков персонажы)

**Гелла** - Михаил Булгаковның Мастер һәм Маргарита романында әдәби персонаж, хатын-кыз вампир, Воланд иярченнәренең берсе. 
## Тасвирлама
Җирән чәчле һәм зәңгәр күзле кыз. Исеме кызыклы риваятькә бәйләнгән: Лесбос дигән утрауда Гелла дип вакытсыз һәлак булып, үлемнән соң вампирга әйләнгән кызларны атаганнар (бу риваятьне Булгаков Брокгауз һәм Эфронның Энциклопедик сүзлегендәге "Чародейство" мәкаләсе аша белә).

Бөтен роман дәвамында Гелла берничә тапкыр катнаша һәм Воландның бик тырыш  хезмәтчесе булып күрсәтелә. Булгаковедлар  Гелла иярченнәр иерархиясендә иң түбән баскычында, дип саныйлар. Моны бу персонажның иярченнәр чын йөзләренә кергән вакытта - очу вакытында - катнашмавы дәлилли.
## Гелла образы
* Александра Захарова - 1994 елгы фильм
* Татьяна Школьник -  2005 елгы телесериал

Төркем:Булгаков персонажлары
Хаумеа (кәрлә планета)

**Хаумеа** (*136108*, , символы: ) — кәрлә планета, плутоид, Нептун арты объекты. Плутон зурлыгына якын зурлыкка, бик сузылган формага ия. Үз күчәре тирәсендә әйләнү вакыты - 4 сәг. Аның 18 һәм 49 тәүлек әйләнә периодлы ике иярчене бар. Планетага Һавайи ундырышлылык һәм бала тудыру Хаумеа санәме исеме буенча исеме кушалар.

Зур иярченнең (Хииака) диаметры 350 км тәшкил итә, әйләнеш периоды — 48,9 тәүлек, орбита радиусы — 49,9 мең км. Кече иярчен (Намака) беренчесеннән ике тапкыр кечерәгрәк, Хаумеа тирәсендә 18 тәүлекле период белән әйләнә, орбитасының зур ярымкүчәре 25,6 мең км тигез.

## Искәрмәләр

Төркем:Кәрлә планеталар
Карачай-балкар Википедиясе

**Карача́й-балка́р Википе́диясе** () — нең карачай-балкар телендәге бүлеге.

## Статистика
Бүгенге көнгә карачай-балкар Википедиясендә **** мәкалә бар.
Кискеч

**Кичкеч** (, ) - металлны һәм ташны эшкәртер өчен сугып кисүче эш коралының исеме. Кискечнең сага (койрык) кыйсмына чүкеч, киянкә, шулай ук пневматик тапаучы һәм чабучы чүкечнең, бетонваткычның һәм перфораторның бәргече белән суккач, кискечнең кисү сыры эшкәртелүче матдәне кисеп яисә ватып, аңа тәэсир итә. Кискеч аерым бер корал була алган кебек, шулай ук берәр коралның (*мәсәлән, [[һава корал|һава]] яисә [[май корал]]ларының*) ярдәмче өлеше булып тора ала.

## Кискечнең төзелеше
Кискеч, гомумән, кисеме түгәрәк, турыпочмаклык, овал яисә күппочмаклык булган озынча сөнге шәкелле була. Һава һәм май корал кискечләренең кисеме һәрвакыт диярлек түгәрәк була, койрыгы янында исә коралда кискечне беркетер өчен "итәге" бар, койрыкның кисеме - түгәрәк яки алтыпочмаклык.
Кискечнең бер очы (эш кыйсмы) үткенләнә, койрыгы чүкеч белән яки коралның бәргече белән сугу өчен кулланыла.

Кискечнең кисү очы (эш кыйсмы) һәм койрыгы мотлака эсселек белән эшкәртелергә тиеш. Гомумән, кисү сырының катылыгы *54-58 [[HRC]]* шартлы берәмлегеннән ким булмаска тиеш.

Кискечнең эшләү шартларына күрә корал түбәндәгечә матдәләрдән ясала:
* Металларны кисү өчен кулланылган углеродлы корал тимерләре (У7, У8, У9, У7А, У8А, 6ХС, 9ХС).
* Ташны чабу өчен кулланылган катыэретмәле кластиналы конструкцион тимерләр (45, 50, 40Х, 60С2).

Кискечне куллану шарталарына күрә төрле озынлыкта ясау мөмкин.

## Кискеч төрләре
Кискечләр эш кыйсмы буенча түбәндәгечә бүленә:
# Очлы, яисә сөнге башлы кискеч
# Тешле кискеч
# Көрәк башлы кискеч

## Искәрмәләр

## Чыганак
# Кискечләр 
# Һава коралларның өлешләре  

## Сылтамалар

Төркем:Кисүче кораллар
Төркем:Сәнәгый кораллар
Төркем:Слесар кораллар
Төркем:Металл эшкәртү
Карга, карга

**Карга, карга** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылардан берсе карга, берсе әнкә-тавык, калганнары чебешләр булалар. Чебешләр барысы да әнкәләре артына бер-бер артлы тезеләләр.

Карга кырыйга баса. Ул тавыкның чебешләрен тотып алырга тырыша. Тавык бирмәскә карый. Карга, чебешләр әнкәләре артында торган чакта, аларны барып тота алмый. Ул тавыкка: «Кар, кар, чебешеңне алам, синең күзең болай гына, минем күзем болай. Кар, кар-р!» ди. «Синең күзең» дигәндә бармагы берлә кечкенә итеп, «минем күзем» дигәндә кулларын җәеп, зур итеп күрсәтә. Тавык: «Көш-көш бирмим, күзеңнән дә курыкмыйм, кыт-кытыйк!» — ди һәм койрыгын бутаган тавык кебек селкенә башлый. Аның артыннан чебешләр дә койрык әйләнгән якка чайкалалар. Барысы бергә әле бер якка, әле бер якка күчәләр. Карга шул вакытта бер чебешен эләктереп калырга тырыша. Тота алса, оясына алып китә. Аннан соң яңадан килә. Шулай чебешләрне алып бетергәнче кабатлый. Актык чебешне алып киткәч, тавык үзе дә карга оясына бара һәм чебешләрен өйдән ияртеп чыга. Аннан, башка балаларны тавык һәм карга итеп, уенны яңабаштан уйныйлар.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Ком калач

**Ком калач** — татар балалар уены.

## 1нче вариант
Балалар бер көтүче сайлап куялар һәм үзләре аллы-артлы тезелешеп, бер-берсенә тотынышкан хәлдә сыңар аякта тыраклап торалар. Көтүче белән иң беренче торган кыз арасында шундый әйтешү була:

— Ком калач, ком калач, Артыңда нинди кызлар бар?
— Бәкчәр күзле кызлар бар.
— Аның берсен миңа бир. Көчең җитсә, сатып ал!
— Алам, алам, аксак кыз.
— Бирәм, бирәм, туксак кыз!

Шулай әйтешеп, көтүче кызларны берәм-берәм йолкып алып бетерергә тиеш. Кызлар алынып беткәч, уен яңадан башлана.
## 2нче вариант
Кызлар аллы-артлы тезелеп басалар. Алда торганы башлык була. Артка тезелгән кызларның берәрсен яулап алу өчен каршыларына көчлерәк бер кыз баса. Башлык аны үз артына чыгармаска, кызларын бирмәскә тырыша. Әйтеш һәм тартыш башлана:

— Ком калач, ком калач, Артыңда нинди кызлар бар?
— Бәкчәр күзле кызлар бар.
— Аның берсен миңа бир!
— Көчең җитсә, сатып ал!
— Алам, алам аксак кыз!
— Бирәм, бирәм туксак кыз!

Яуланган кызлар аның ягына күчәләр. Уен бер як җиңгәнче дәвам итә.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Тәүбә

**Тәүбә** () - ул тугызынчы сүрә, Аллаһтан курку сәбәпле, гөнаһны калдыру, аны кылганга үкенү һәм аңа бүтән кайтмаска ният итүне аңлатучы ислам термины. Ул теләсә-нинди гөнаһның кичерелүенең һәм аларның савабка әйләнүенең сәбәбе булып тора. Мөхәммәд галәйһиссәләм әйткән: "Гөнаһтан тәүбә итүче кеше гөнаһны эшләмәгән кеше сыман".Тәүбә - гыйбадәтнең бер төре.

Ибн Тәймия әйтүенчә, тәүбә ике төрле була: таләп ителә торган һәм мәҗбүри булмаган. Беренчесе Аллаһ кушкан һәм тыйганнарын үтәмәүдән булса, икенчесе - сөннәт гамәлләрне үтәмәүдән һәм мәкрухтан тыелмаудан.

## Тәүбә шартлары

Тәүбә кабул ителсен өчен түбәндәге шартлар бар:
* Гөнаһ кылудан туктау
* Гөнаһ эшләгәнгә чын күңелдән үкенү
* Аллаһтан гафу үтенү
* Бүтән гөнаһка кайтмаска ныклы ният

Әгәр дә эшләнгән гөнаһ ничек тә булса башка кеше хокукларын бозса, саналган шартларга тагын берсе өстәлә:
* Гаделсезлеккә дучар булган кеше алдында гаепне төзәтү.

## Тәүбә вакыты

Тәүбә ике вакыйгадан соң кабул ителми:
* Гаргарә (үлем алды хырылдавы) башлангач
* Кояш көнбатыштан чыккач (Кыямәт көне алдыннан булачак вакыйга).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* soliha.com сайты (рус.)
* Камәл Зант сайты
*  Тыңла «Тәүбә» сүрәсен wav форматында 

## Шулай ук карагыз

* Тәүбә намазы
* Әт-Тәүбә сүрәсе

Төркем:Ислам төшенчәләре
Михаил Александрович Берлиоз

**Михаил Александрович (Александр улы) Берлиоз** - Михаил Булгаковның Мастер һәм Маргарита романында әдәби персонаж.
## Тасвирлама
Дәһри һәм моның белән горурлана. Аллага ышанмаучылыкка Иван Бездомныйны да өйрәтә. Ул беренче тапкыр әсәрнең иң башында күренә: Иблиснең юклыгын инкяр иткәч, Воланд аңа ничек үләчәге турында әйтеп бирә, һәм озакламый, нәкъ күрәзәдәгечә, Берлиоз һәлак була. Соңрак ул Иблис балы вакытында барлыкка килә: Воланд аның касәгә әйләнгән башыннан вино эчә.

Михаил Берлиоз Олы Бакчалы урамы, 302 бис, 50 фатир адресы буенча, коммуналь фатирда яши. (бу фатир романда күп тапкыр "начар фатир" дип әйтелә).  Берлиоз сау-сәламәт була, эшләрдә уңышка ирешә, ләкин гаилә буенча бәхетсез (хатыны аннан балетмейстер белән качып китә), балалары булмый (бердәнбер милек варисы - Киевта яшәүче агасы Поплавский)

Берлиозның прототибы Леопольд Авербах булган.
## Берлиоз образы
* Михаил Данилов - 1994 елгы фильм (Россия)
* Александр Адабашьян - 2005 елгы телесериал (Россия)
## Шулай ук карагыз
* Начар фатир

Төркем:Булгаков персонажлары
Тышкы сәясәт

**Тышкы сәясәт** (*[[дәүләт]]нең тышкы [[эш]]ләре*) — илнең халыкара эшләрдә тоткан гомуми юлы. Тышкы сәясәт билгеле бер дәүләтнең башка дәүләтләр белән мөнәсәбәтләрен аның принциплары һәм төрле юллар белән чынлыкка ашырылучы максатларыннан чыгып билгели. Тышкы сәясәтнең иң мөһим әсбабы булып дипломатия тора.

Тышкы сәясәт эчке сәясәт белән тыгыз бәйләнешкә ия.

Төркем:Тышкы сәясәт
Эчке сәясәт

**Эчке сәясәт** — дәүләтнең үз эчендәге эшләргә турыдан-туры бәйле булган карарлар, кануннар һәм программалардан гыйбарәт. 

Эчке сәясәт карарлар гадәттә дәүләт халкының тарихын һәм тәҗрибәсен, аның иҗтимагый һәм икътисади шартларын, ихтыяҗларын һәм халык әһәмият биргән әйберләрне һәм хөкүмәтнең асылын чагылдыра. Эчке сәясәт еш кына үзенә карата төрле җәмгыять катламнарында ризасызлык тудыру үзлегенә ия.

## Шулай ук карагыз
* Тышкы сәясәт

Төркем:Эчке сәясәт
Дьяволиада

**Дьяволиада** — Михаил Булгаковның повесте.

## Тарих
Дьяволиада повесте 1923 елда язылган була. Беренче тапкыр ул «Недра» альманахында (Мәскәү, 1924. 4-нче китап) басыла. Ә Булгаков үзе исә әсәрен И. Г. Лежневка — «Россия» журналы мөхәриренә тәкъдим иткән була, әмма анысы әсәрне нәшер итүдән баш тарта.

## Сюжет
Повестьнең астисеме бар: « Игезәкләрнең эш башкаручыны һәлак итүе турында повесть». Әсәрдә совет бюрократик машинасының корбанына әйләнгән «бәләкәй кеше» проблемасы ачыла. Бу «бәләкәй кешенең», эш башкаручы Коротковның башында бюрократик машина «шайтани көч» белән ассоциацияләшә. Эшеннән алынган хезмәткәр, бу «көч» белән көрәшә, аны җиңә алмыйча, акылдан яза һәм милиция хезмәткәрләреннән качканда, күп катлы бина түбәсеннән сикерә.

## Сылтамалар
* «Дьяволиада» Булгаков энциклопедиясендә

Төркем:Михаил Булгаковның повестьләре
Һава коралы

right|Һава кораллары
Һава (*пневматик*) коралы - (, ) - гомумән, һава компрессоры тәэмин итүче кысылган һава ярдәмендә эшли торган кораллар төркеменең исеме. Шулай ук, ташынучы баллоннарда кысылган карбондиоксид CO<sub>2</sub> газы ярдәмендә эшли ала. Һава кораллары үзенең электрик игезәкләреннән күпчелек очракта арзанрак һәм иминрәк, шул ук вакытта зурлыгы кимрәк булган хәлдә егәрлеге күбрәк. Шулай итеп, кечкенәрәк һәм егәрлерәк корал шундый ук эшне башкара ала.

## Һава коралының төрләре
* Шөрепборгыч
* Сугучы гайкаборгыч
* Шакылдавык
* Тапаучы чүкеч
* Чабучы чүкеч
* Сәдәфләүче чүкеч
* Бетонваткыч
* Шомартучы машина
* Беләүче машина
* Тыгызлаткыч
* Пычкы
* Буягыч
* Иткискеч
* Степлер
* Кадагыч
* Перфоратор
* Тишкеч
* Тау боравы
* Качы
* Сыр ясаучы машина
* Станок кыстыргычы
* Бору моментын тапкырлаучы

## Үлчәм берәмлекләре
Һава коралларын тасвирлаучы төп үлчәм беремлекләре:
* Һава кулланышы, вакыт берәмлеге эчендә корал аша үтүче һава микъдарын тасвирлый. Үлчәме: л/мин, м<sup>3</sup>/мин
* Егәрлек. Үлчәме: Вт
* Басым. Үлчәме: бар, атмосфера
* Әйләнешләр саны. Үлчәме: әйл/мин
* Авырлык. Үлчәме: кг
* Патрон диаметры (тишкечләр өчен). Үлчәме: мм
* Орчык дүрткеле (гайкаборгычлар, шөрепборгычлар өчен). Үлчәме: дюйм, мм
* Тарту моменты (гайкаборгычлар, шөрепборгычлар өчен). Үлчәме: Нм
* Кысыр йөреше. Үлчәме: әйл/мин
* Сугу көче. Үлчәме: Дж
* Сугу ешлыгы. Үлчәме: сугу/сек, Гц
* Тәгәрмәч диаметры (шомартучы, беләүче машиналар өчен). Үлчәме: мм
* Куәт. Үлчәме: кгс
* Сәдәф диаметры (сәдәфләүче чүкечләр өчен). Үлчәме: мм

## Русиядәге һава коралларын ясаучы кайбер ширкәтләр
* ҖЧҖ В.В. Вахрушев исемендәге Тум Электромеханик Заводы (ТЭМЗ)
* ҖЧҖ Конаково Механизланган Кораллар Заводы
* ҖЧҖ ЯШ Резолит
* ФЯШ Технопласт
* ҖЧҖ Кузнецов Тум Заводы
* ҖЧҖ ЯШ Стин
* ЯАҖ Катран-Пневмо
* ААҖ Мәскәү һава кораллары заводы
* ААҖ Пневмостоймашина Мәскәү Заводы
* ҖЧҖ Выкса Механҗыю Заводы
* ҖЧҖ Төзү Кораллары Заводы

## Дөньяда һава кораллары киң таралган кайбер ширкәтләр
* Fuji Air Tools Co.,LTD
* Daewoo
* TNT-Air
* Atlas Copco
* Chicago Pneumatic
* Norbar
* Master Air Tool
* Sumake
* Yato

## Чыганак
Һава кораллары 

Төркем:Һава кораллары
Төркем:Сәнәгый кораллар
Төркем:Металл эшкәртү
Төркем:Машина ясау
Пилат һәм башкалар

**«Пилат һәм башкалар»** () — поляк режиссёры Анджей Вайданың Михаил Булгаковның Мастер һәм Маргарита романындагы «инҗилчә» сәхнәләр буенча төшерелгән фильмы. Ул Алмания телевидениясенең Икенче каналы өчен төшерелгән.

## Сюжет
Фильм «Мастер һәм Маргарита» романы буенча төшерелсә дә, монда бары Понтий Пилат һәм Иешуа Га-Ноцри катнашкан бүлекләр генә катнаша һәм алар хәзерге вакытка күчерелгәннәр. Фильмда кызыклы сценарий табылдыклары күп. Мәсәлән, Левий Матфей (Даниэль Ольбрыхский) Голгофадан репортаж алып баручы хәзерге заман журналисты итеп күрсәтелгән, ә Яһүдә Искариот (Ежи Зельник) Иешуа турында телефон-автомат аша хәбәр итә; ул трубканы куйганда, автоматтан утыз көмеш тәңкә коела. Га-Ноцри исә үзенең тәре юлын Франкфурт-Майнада урамнары аша үтә.

## Премьера
Картина Алмания Федератив Җөмһүриятендә 1972 елның 29 мартында, Пасха алдыннан беренче тапкыр күрсәтелә.

## Рольләрне башкаручылар
* Войцех Пшоняк (Иешуа Га-Ноцри)
* Ян Кречмар (Понтий Пилат)
* Анджей Лапицкий (Афраний)
* Даниэль Ольбрыхский (Левий Матфей)
* Ежи Зельник (Яһүдә Искариот)
* Владислав Шейбал
* Марек Перепечко
* Анджей Вайда (репортёр)

## Сылтамалар
* Фильмнан кадрлар
* Анджей Вайдага багышланган сайтта фильм турында сәхифә 

Төркем:Польша фильмнары
Төркем:Анджей Вайда фильмнары
Төркем:Михаил Булгаков әсәрләренең экранизацияләре
Иван Бездомный

**Иван Бездомный (Йортсыз)** (чын исеме **Иван Николаевич Понырев**) — Михаил Булгаковның "Мастер һәм Маргарита" романында персонаж.
## Тасвирлама
Иван Бездомный — шагыйрь, МАССОЛИТ әгъзасы. Ул Гайсә Мәсих турында дәһри поэма яза. Аның нәфис журнал мөхәрире Берлиоз белән әңгәмәсеннән роман башланып китә. Ә Берлиоз исә Гайсә Мәсих турында дингә каршы поэмага заказ биргән була.  Әңгәмә шул поэмада Гайсә образы турында дискуссиядән гыйбарәт : Иван  әсәрендә реаль кешене сурәтли, ә Берлиоз әдәби геройның мифик булуын тели.

Бездомный Воланд белән әңгәмәдә исә аны чит ил кешесе, шымчы, акылдан язган профессор  дип бәяләп, аңа каршы сөйләшә. Соңрак Берлиоз үлеменең шаһиты була. Шуннан соң  һәм Воланд артыннан куганнан соң, ул Стравинский клиникасына килеп эләгә, анда Мастер белән очраша.

Мастер белән күпсанлы сөйләшүләрдән соң ул шигырь баш тартырга карар карар кыла. Эпилогта Иван Николаевич Понырёв — тарих һәм фәлсәфә институты хезмәткәре, профессор.
## Прототиплар
* Александр Безыменский — рус шагыйре 
* Иоганн Гётеның "Фауст" трагедиясеннән студент.
## Иван Бездомный образы
* Сергей Гармаш — 1994 елгы фильм, 1994 (Россия)
* Владислав Галкин — 2005 елгы телесериал
## Шулай ук карагыз
* МАССОЛИТ
* Начар фатир
* Михаил Александрович Берлиоз
## Искәрмәләр

Төркем:Булгаков персонажлары
Никанор Иванович Босой

**Никанор Иванович Босой** (романның беренче редакцияләрендә - **Никодим Григорьевич Поротый**) - Михаил Булгаковның "Мастер һәм Маргарита" романында персонаж, "Начар йорт" урнашкан  Олы Бакчалы урамы, 302-бис йортында яшәүчеләр берләшмәсе рәисе. 
## Тасвирлама
Бик эмоциональ, тиз кызып китүчән кеше. Саран, романдагы вакыйгалар алдыннан яшәүчеләр берләшмәсе кассасыннан акча урлый.

Коровьев аның белән вакытлыча торак алып тору турында килешү төзи, ришвәт бирә, соңрак Босой ул ришвәт турында "букчага үзе кергән" дип әйтә. Аннары Коровьев тапшырылган сумнарны долларларга әйләндерә һәм күршеләр исеменнән ЭЭХКга яшерелгән валюта турында хәбәр бирә.

Үзен күпмедер күләмдә аклар өчен, Босой ришвәт алуы һәм башка охшаш җинаятьләрне таный, өстәвенә, аларның кайберләре Босойның кул астындагы эшчеләр тарафыннан кылынган була, шуңа күрә яшәүчеләр берлегенең бөтен әгъзалары да кулга алына. Соңрак, сорау алуда үз-үзенең тотышы аркасында, Босой тилеләр йортына эләгә, анда еш кына бастырыла - төшләрендә аны валюта тапшырырга мәҗбүр итәләр.
## Сылтамалар
* Булгаков энциклопедиясендә 
* Литсовет сайтына  
* Библиотекарь сайтында  

Төркем:Булгаков персонажлары
Ак төннәр

**Ак төннәр** — чиктән түбән булмаган табигый яктыртылу белән төннәр, төн буе эңгер-меңгер була. Котып түгәрәкләр тирәсендә (тышкы яктан) бу күренеш кояш торгынлыгы чорында була (төньяк ярымшарда — июньдә, көньяк — декабрьдә).

Кояш, күк йөзе буйлап үзенең тәүлек эчендәге хәрәкәтендә офык астына 17½° тан да түбәнрәк китми торган киңлек сызыкларында кичке шәфәкь яктысы бетеп тә өлгерми, төнне ярты сәгатьтән дә артык суздырмыйча, таң нурлары балкып чыга.

Россиядә ак төннәр зонасының көньяк чиге Полтава киңлеге, ягъни 49° төньяк киңлеге сызыгы (66½−17½°) аша үтә. Биредә елда бер тапкыр — 22 июньдә ак төн була. Бу киңлектән башлап, төньякка таба киткән саен ак төннәр яктырак һәм аларның чоры озынрак була бара. Самарда да, Казанда да, Кировта да һәм Енисейскида да ак төннәр була, ләкин бу шәһәрләр Санкт-Петербургдан көньяктарак булганлыктан, алардагы ак төннәр ул кадәр якты булмыйлар һәм аларның чоры да кыска була (22 июнь тирәсендә).

## Чыганаклар һәм әдәбият
* *Перельман, Я.И.* Кызыклы астрономия. Русча 8 нче басмадан тәрҗемә. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1958. — 232 б.

Төркем:Табигать күренешләре
1311 ел

## Вакыйгалар
* 15 март — Алмирос сугышы, нәтиҗәсе буларак Афиннар Герцоглыгы юкка чыга.

## Туулар

## Вафатлар

* әш-Ширази — фарсы астрономы, математигы, фәлсәфәчесе һәм табибы.

Төркем:1311 ел
Төркем:Еллар
1313 ел

## Вакыйгалар
* Гыйнвар — Үзбәк ханның Алтын Урдада ханлык итә башлавы.
* Новгородлыларның Финляндиягә һөҗүме өчен үч буларак шведлар Ладоганы яндыралар.

## Туулар

* 16 июнь — Джованни Бокаччо, итальян язучысы, «Декамерон» авторы
* Уильям Хейтсбери

## Вафатлар

* Болад — монгол дәүләт эшлеклесе.

Төркем:1313 ел
Төркем:Еллар
Корткаяк

**Корткаяк** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен кызлар арасында уйнала. Иң беренче балалар ана, Корткаяк сайлап куялар. Калганнары бакчар (сыерчык) була. Кызлар аллы-артлы тезелешеп, бакчар булып, «ана»лары артына басалар. Каршыларыннан килгән Корткаяк (әби карчык) ана артында торучы сыерчыкларны йолкып алырга тырыша. Тарткалашканда ике арада мондый әйтеш була:

— Әй, Корткаяк, Корткаяк, аркаңда ниләр бар?
— Бакчар, бакчар балалар бар.
— Аның берсен бирсәнә!
— Кара җаның алсана! 
Әй, Корткаяк, Корткаяк, 
Ике кулың утка як!

Уен сыерчыкларны Корткаяк алып бетергәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Әби, ач

**Әби, ач!** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар бер «карак» сайлап куялар. Калганнары бер рәткә тезелеп басалар. Алда торган бала «әби» була. Аның янына «карак» килә:

— Әби, ач! Бер балаңны миңа бир!
— Алыр булсаң, үзең ач!
— Алырмын, алырмын, Ак сандыкка салырмын.
— Ала алмассың, ала алмассың, Ак сандыкка сала алмассың.

Шул урында «әби» белән «карак» арасында ызгыш китә. Карак бер баланы «йолкып алып» китә. Уен шул рәвешле карак балаларны алып бетергәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Җөмадиәл-ахыр

**Җөмадиәл-ахыр** ( *җөмада әл-ахир*) — Һиҗри тәкъвимнең алтынчы ае.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Һиҗри
Рабигыль-ахыр

**Рабигыль-ахыр** ( *раби‘ әл-ахир - "соңгы яз", яки ربيع الثاني раби́' әс-са́ни* (гарәп. — *икенче яз*)) — Һиҗри тәкъвимнең дүртенче ае.

## Башы
Һиҗри тәкъвим ай календаре буенча төзелә һәм айлар күктә яңа ай сызыгы барлыкка килүе белән башланып китә. Ай елы Кояш елыннан 11,5 көнгә кыскарак булганлыктан, Рабигыль-ахир ел саен 11 яки 12 көнгә иртәрәк килә. 

### 1 көне

* Һиҗринең 11нче елы (632 ел, 27нче июнь) — Усама ибне Зәед җитәкчелегендәге мөселман гаскәре Хәлифәт чикләрен румлылар һөҗүменнән саклау өчен Гарәбстан ярымутравының төньягына чыгуы.
* Һиҗринең 1046нчы елы (1636 ел, 2нче сентябрь) - фарсылар Мәхрән сугышында госманлыларны җиңә. 

### 3 көне

* Һиҗринең 125һнче елы (1835 ел, 28 июль) — Мөхәммәт Гали патша Мисыр музее һәм Борынгы әйберләр хезмәте төзү турында боерык чыгара. 

### 11 көне

* Һиҗринең 561нче елы (1166ел, 21 февраль) - Багдадта 91 яшендә бөек Ислам әһеле, мөгаллим, мулла шәех Габделкадыйр Гыйләни вафат була. 

### 19 көне

* Һиҗринең 583нче елы (1187 ел, 4 июль) — Хәттин янында сугыш.  Бу көнне Сәлахетдин солтан җитәкчелегендә мөселман гаскәрләре (аны ауропалылар Саладдин дип тә атыйлар) Фәләстиндәге Хәттин дип аталучы урында тәре йөртүчеләр өстендә җиңү яулый.

### 27 көне

* Һиҗринең 1033нче елы (1624 ел, 10 декабрь) - бөек галим һәм укытучы Әхмәд Сирхинди вафат була, аны Раббани имам исеме астында да беләләр. Шулай ук аны Мөҗәдид әлфи әс-саный, ягъни икенче меңъеллыкның иманын яңартучы дип атыйлар. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Һиҗри
Әпәй (уен)

**Әпәй** — татар балалар уены. Уен җәй көне ачык һавада ир балалар арасында да, кыз балалар арасында да уйнала.

## Уйнау тәртибе
Иң элек санашу юлы белән «әби» белән «көтүче» сайлана. Әби башка балаларны әпәй итеп тезеп утырта да үзе чыбык белән җир казып утыра. Көтүче аңа килә дә алар түбәндәгечә сөйләшәләр:

— Әби, нәрсә казыйсың? 
— Арпа-көрпә казыймын. 
— Арпа-көрпәң аш булсын, Тамагыңа таш булсын. 
Олы киленең малай тапсын, 
Әби, миңа бер әпәең бир әле. 
— Ала алсаң йолкып ал!

Шулай дигәч, көтүче бер әпәйне үз өенә алып китә һәм тагын әби янына килә. Шул рәвешле көтүче барлык ипиләрне ташып бетерә һәм уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Ат карагы (уен)

** Ат карагы** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Өлкәнрәк яшьтәге малайлардан берсе ат карагы, икенчесе йорт хуҗасы булып уйный. Калган яшьрәк малайлар атлар ролен башкаралар. Ат карагы хуҗаның ишеген шакый:

— Тук-тук-тук! 
— Кем бар анда? 
— Мин бер юлчы. Ерактан кайта идем. Кундырып чыгармассыңмы? 
— Бик кундырыр идем дә, өем тар шул. Йокла шунда атлар янында, салам өстендә. 
— Ярар, алайса.

Хуҗа ята да «йокыга китә». Ат карагы да йоклаганга салышып хырлап-хырлап куя. Әледән-әле, хуҗа йоклады микән, дип сыңар күзен ачып карый. Хуҗаның «йоклаганына» тәмам ышангач, «атларның» берсен эләктерә дә (күлмәк итәгеннән тотып) чыгып чаба. «Аты» да кешнәгән була. Хуҗа куа чыга, әмма каракны тота алмый.

Ә бераздан «карак» киемнәрен әйләндереп кия дә янәдән «хуҗа» йорты янына килә. Өстәвенә әле чатанлаган була.

— Әй, абзый, өеңә кертче. 
— Бу караңгы төндә ат урларга йөрисеңдер әле. 
— Юк, абзый, юк, ерак-ерак җирләрдән кайтып килешем. Бик туңдым, керт инде. 
— Кара аны, атларга тиясе булма. Бер көнне дә бер юлчыны керткән идем, иң әйбәт атымны урлап качты. 
— Шулаймыни?! Берәү бик шәп атка атланып Иделне чыгып бара иде — шулдыр әле, мөгаен.

Сүз шул характерда дәвам итә. Бераздан «хуҗа» да, «карак» та йокыга талалар. «Карак» янә бер атны урлап кача. Шулай төрле-төрле «хәйләләр» белән килә-килә, «карак» «хуҗа »ның барлык атларын берәм-берәм урлап бетерә. Аннан Ат карагы Хуҗа, Хуҗа Ат карагы роленә кереп, уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Хан (уен)

**Хан** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар араларыннан берсен «хан» итеп сайлап куялар. Үзләре читкә китеп берәр төрле эш турында уйлап хан янына киләләр дә: 
— Исәнмесез, хан хәзрәтләре! — диләр. Хан боларга: 
— Исәнмесез, балакайларым! Кайда йөрдегез? — ди. Балалар: 
«Чит илләрдә йөрдек, авыл арасында йөрдек, Казанга бардык, Ыстанбулга бардык, Тройскидан киләбез һ. б.» дип үзләре сүз берләшкәнчә сөйләп бирәләр. Ханның: «Анда ни белән вакыт уздырдыгыз?» — дип соравына бар да алдан уйлаган эшләрен ымлап куллары белән күрсәтерләр. Хан бу ымлаулардан берни дә аңлый алмаса, уен яңадан башлана. Уен шулай өчкә тикле кабатланырга мөмкин. Хан ни эш икәнен белеп дөрес әйтсә, барысы да таралышып йөгерәләр. Хан боларның кайсын куып тотса, шуны хан итеп, уенны яңадан башлыйлар.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Мастер һәм Маргарита (фильм, 1972)

**«Мастер һәм Маргарита»** ()&nbsp;— Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романының экранизациясе булган кинофильм. МКФ бүләге һәм милли премия лауреаты. 16 яше тулмаган балаларга һәм яшүсмерләргә карау тәкъдим ителми.

## Эчтәлеге
Фильмның сюжеты романныкыннан бик нык аерыла: шул ук авторның «Театраль роман» романының баш герое драматург Максудов «Понтий Пилат» атлы пьеса яза һәм аны театрда куя. Фильмда пьесаны куюга әзерлек моментлары күрсәтелә.

## Актёрлар

## Шулай ук карагыз
* Мастер һәм Маргарита
* Пилат һәм башкалар
* Мастер һәм Маргарита (фильм, 1989)
* Мастер һәм Маргарита (фильм, 1994)
* Мастер һәм Маргарита (телесериал)

## Сылтамалар
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Италия фильмнары
Төркем:Югославия фильмнары
Төркем:Михаил Булгаков әсәрләренең экранизацияләре
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Кипр

участвовала в Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Кипр]]**  6 тапкыр катнашкан. 2010 елдан катнашмый

## Катнашулар

## Сылтамалар
* Бәйге турында маглүмәт ESCKAZ.com
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Норвегия

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Норвегия]]** 3 тапкыр катнашкан. 

## Катнашулар

## Сылтамалар
* Бәйге турында маглүмәт ESCKAZ.com
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Швейцария

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Швейцария]]** 1 тапкыр катнашкан. (2004 елда).

## Катнашулар

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2004 ESCKAZ.com
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Румыния

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә **[[Румыния]]** 7 тапкыр катнашкан.

## Катнашулар

## Сылтамалар
* Бәйге турында маглүмәт ESCKAZ.com
Иешуа Га-Ноцри (Булгаков персонажы)

**Иешуа Га-Ноцри** - Михаил Булгаковның "Мастер һәм Маргарита" романында әдәби персонаж. 
## Тасвирлама
Бу образның прототибы булып тора Гайсә Мәсих тора, ләкин Булгаков сюжеты Инҗилнекеннән нык аерылып тора.

Иешуа - Иисус (Гайсә) исеменең яһүдчә әйтелеше. Булгаков роман лексикасында инҗилчә исем һәм атамаларны оригиналь, гыйбрани яңгырашка якынайтырга омтылган (Ершалаим, Вар-равван һ.б.) Ә Талмудта (Яңа Гаһеднең Синодаль тәрҗемәсендә "Назареялы" )искә алынган  "Га-Ноцри" кушаматының мәгънәсе анык түгел һәм Иешуаның туган җиренә бәйле булырга мөмкин. 

Иешуа - романның иң төп геройларының берсе, Воландның антиподы. Әсәр башында ул Мастер романы эчендә барлыкка килә, тик чын роман ахырында төп сюжет линиясендә катнаша. Соңгысында ул Яктылык көчләре хөкемдары буларак характерлана. Мастер романын укып чыккач, ул Воланд янына Левий Матвейны Мастер һәм Маргаритага тынычлык бүләк итү турында үтенеч белән җибәрә.  Бу күренешнең мәгънәсе - романда эпиграфның үзеннән бирле үк күрсәтелүче тема: бергә һәм бәйсез рәвештә бердәм тарихи процесста катнашучы пассив Яхшылык һәм актив Явызлыкның капма-каршы куелуы.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Сылтамалар
* *Евгения Хилькевич.* Опыты литературного анализа романа М.Булгакова «Мастер и Маргарита». 
* Иешуа Га-Ноцри. Булгаковская энциклопедия . 
* Энциклопедия «Религия». ЙЕШУА ѓа-НОЦРИ . 

Төркем:Булгаков персонажлары
Дөньякүләм диннәр

thumb|400px|Дөньяда диннәрнең таралуы

**Дөньякүләм дин** — төрле халыклар арасында һәм кыйтгаларда таралган дин. 

Бүгенге көндә бу төшенчә гадәттә өч дингә карата кулланыла:
* Буддизм
* Христианлык
* Ислам

Дөнья диннәре энциклопедиясе (Британника нәшрияты) бу термин XIX гасырда пәйда булуын һәм башта ул фәкать буддизм, христианлык һәм исламга карата кулланганын белдерә. Соңрак бу рәтенә шулай ук конфуцийчылык (даосизм белән бергә), һинд дине, яһүдилек һәм синтоизм өстәлә. Бу чыганак әлеге терминның искергәнен белдерә.

Милли һәм дәүләт диннәреннән аермалы буларак, дөньякүләм диннәр милләт, дәүләт һәм тел аермаларына бәйсез рәвештә ышанучыларны берләштерәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Диннәр
Буяу сатыш

** Буяу сатыш** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Балалар үз араларыннан «ана», «Аксак мәче», «елан» билгеләп куялар. Аннары җиргә чыра белән сызып «өй» ясыйлар.

«Буяулар» һәм «ана» өй эченә керәләр. Ә «елан» ишек бусагасына ятып тора. «Аксак мәче» өйдән читтәрәк тора. Ана өйдәге балаларының һәрберсенә, «Аксак мәче»гә ишетелмәслек итеп, буяу исемнәре атап чыга. Шуннан соң ишекне «Аксак мәче» килеп шакый. Ана белән мәче арасында мондый диалог була: 
— Тук-тук! 
— Кем бар? 
— Аксак мәче. Кертәсезме? 
— Ишек төбендә елан бар.

«Аксак мәче» чатанлап өйгә керергә, ә «елан» аны кертмәскә, тотып калырга тырыша. Кергәч «мәче» «ана»га әйтә: 
— Миңа кызыл буяу бир әле!

Шул вакыт кызыл буяу исеме аталган бала өйдән чыгып йөгерә. «Аксак мәче» аны куып тотарга тиеш. Ишектән чыкканда, мәчене елан да тоткарлый. Әгәр ул «кызыл буяу»ны куып тотса, тотылган бала «Аксак мәче» булып кала. Әгәр «буяу» аңа тоттырмыйча кире өйгә кереп кала алса, ул тагын үз ролендә була. Тегеләй дә, болай да уен яңадан башлана.

### II вариант
Бу уен урамда, ишек алларында, болыннарда уйнала.

Балалар арасыннан «буяу сатучы» һәм «буяу алучы» билгеләнеп куела. Калганнары «буяулар» булып тезелеп торалар. Аларга «сатучы» һәрберсенә буяу төсләре әйтеп чыга.

Бераздан буяу алучы килә һәм сатучы белән болай сөйләшәләр: 
— Дөбер-дөбер... 
— Кем бар? 
— Миңа буяу кирәк иде. 
— Нинди? 
— Ак.

Үзенең төсе әйтелгән «буяу» йөгереп китә. Буяу алучы аны куып китә. Әгәр тотса, ул «черек бәрәңге» була һәм уеннан чыгарыла. Шул рәвешчә барлык буяулар да алынып беткәч, буяу сатучы алучыга килә: 
— Син минем буяуларымны бир! 
— Мә, бирәм буяуларыңны, тик бер шарт белән, син аларның сәдәф төсен белергә тиешсең...

Шул вакыт барлык «черек бәрәңге — буяулар» сәдәпләрен яшерәләр. Буяу сатучы, «буяу»ларның сәдәф төсләрен искә төшереп әйткәч, алучы аларны биреп җибәрә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Алоизий Могарыч

**Алоизий Могарыч **- Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романында әдәби персонаж, Мастер өстеннән ялган донос язып, аның өен алган журналист.
## Тасвирлама
Алоизий Могарыч кайчандыр Мастерның дусты булган. Мастер үзе Иван Бездомныйга Алоизий турында сөйли. Алоизий Могарыч берүзе генә кысан өйдә яши, Мастерда еш кунак булса да, аны үзенә кунакка чакырмый. Алоизий Мастер романын тулысынча тыңлап чыга. үзенчә киңәшләр бирә, төрле фикерләр белдерә. Тик Маргаритага бу дус бераз гына да ошамый.

Әмма тәнкыйтьче Латунскийның Мастер турындагы мәкаләсен укыгач, ул аның турында «өендә тыелган әдәбият саклый» дип, ялган шикаять яза. Мастер клиникага эләккәч, ул аның Арбат тирәсендәге өен үзенә ала.

Роман ахырында подвал-өй Мастерга кире кайтарыла, ә Алоизийны өйдән Азазелло куып чыгара (әйтергә кирәк, Маргарита Воландтан моның турында үтенә, һәм кууда үзе дә өлешчә катнаша).

## Прототип
Алоизий Могарычның прототибы булып Булгаковның дусты драматург Сергей Ермолинский санала. Бу кеше Булгаковның якын дусты була, ул язучының ул чактагы хатыны Л. Е. Белозерскаяга ошамаган һәм билгеле булганча, Ермолинский Булгаковка карата шикаять яза.

## Сылтамалар
* Алоизий Могарыч Булгаков энциклопедиясендә 

Төркем:Булгаков персонажлары
Мастер һәм Маргарита (фильм, 1989)

**«Мастер һәм Маргарита»** ()&nbsp;— Мацей Войтышконың «Мастер һәм Маргарита» романы буенча дүрт серияле телефильмы. Фильм тамашачылар һәм тәнкыйтьчеләр арасында уңай фикерләр тудырган. Премьерасы 1990 елның 20 мартында булган.

## Эчтәлеге
Мастер&nbsp;— 1930-елларда, Мәскәүдә яшәүче талантлы язучы. Ул Понтий Пилат турындагы роман кулъязмасы өстендә эшли. Иблис&nbsp;— Воланд һәм аның иярченнәре Мастерны эзәрлеклиләр, аны күзәтәләр һәм куркыталар. Шуның аркасында Мастер паранойя белән авырый башлый һәм психиатрия клиникасына эләгер алдыннан кулъязманы утка ыргыта. Аның ярдәмчесе һәм музасы Маргарита Иблиснең гадәттән тыш сәләтләрен Мастерны коткару өчен куллана.

## Фильм турында
Поляклар, гомумән, Михаил Булгаковны укырга яраталар. Мәсәлән, аның күп кенә әсәрләрен алар 20—30 елларда поляк басмасында укыганнар. Бу фильм да «Мастер һәм Маргарита» романының беренче поляк экранизациясе түгел. 1971 елда ук Анджей Вайда романның тарихи бүлекләрен «Пилат һәм башкалар» фильмында күрсәткән була.

Бу фильм&nbsp;— телевизион фильм, ул телеспектакль рәвешендә төшерелгән. Шунысы кызык, Анджей Вайда фильмыннан аермалы буларак, монда махсус эффектлар кулланылмый диярлек, ләкин Мацей Войтышко бик яхшы актерлар составы тапкан. Поляк тәнкыйтьчеләренә бу фильм бик хуш килгән.

Телефильм 4 сериядән тора:
# *«Кара магия сеансы»*
# *«Мастер»*
# *«Маргарита»*
# *«Саубуллашу»*

## Актёрлары

## Сылтамалар
* 
* Filmweb
* Spekulant 

Төркем:Польша фильмнары
Төркем:Михаил Булгаков әсәрләренең экранизацияләре
Әл-Хәрәзми

**Мөхәммәт ибн Муса Хәрәзми** (, як. 783 — як. 850) — мәшһүр фарсы математигы, астроном, географ, классик алгебрага нигез салучы.

Аның гомере турында мәгълүматлар бик аз. Багдад шәһәрендә озак яшәве мәгълүм. Соңгы тапкыр аның турында хәбәр 847 елга карый.

Беренче чиратта Әл-Хәрәзми үзенең «Әл-Җәбр» хезмәте белән мәшһүр. Әлеге хезмәт исеменнән алгебра сүзе барлыкка килә. Шулай ук аның алгебрага багышланган башка хезмәтләре, географиягә һәм астрономиягә багышланган хезмәтләре дә шушы фәннәргә нык тәэсир итә, аларның үсешендә гаять әһәмиятле роль уйный.

Урта Азиядә яшәү сәбәпле төркиләр дөньясына да тәэсир итә.

## Сылтамалар
* 

Төркем:IX гасыр математикларлары
Төркем:IX гасыр астрономнары
Төркем:Урта гасырлар Шәрык математикларлары
Төркем:Урта гасырлар Шәрык астрономнары
Төркем:Урта гасырлар Шәрык географлары
Төркем:Фарсы галимнәре
Барон Майгель

**Барон Майгель** - Михаил Булгаковның "Мастер һәм Маргарита" романында персонаж. Беренче тапкыр  23 нче бүлектә күренә. Иблис каршындагы балда корбан була: аның каны Воландның литургия касәсенә салына.
## Прототиплар
Барон Майгель образы бик җыелма, булгаковчылыкта өч реаль прототипны аерып күрсәтәләр:
* элеккеге барон Борис Штейгер , Киевта туган, 20-нче һәм 30-нчы елларда Мәскәүдә РСФСР Мәгариф Халык комиссариаты Коллегиясенең тышкы бәйләнешләр буенча вәкиле булып эшләгән. Ул чит ил кешеләренең совет гражданнары белән багланышларын күзәткән һәм чит ил дипломатларыннан совет куркынычсызлык органнарын кызыксындырган мәгълүматларны табарга тырышкан. Штайгер 1938 елда репрессияләнә.
* Петропавловск крепосте коменданты барон Егор Майдель. Зыялы, телләр белүче һәм әңгәмәдә яхшы кеше барон Майгель донослар корбаннарына бик рәхимсез. Майдельда нәкъ шундый: граф алдында аңа карата уңай фикер тусын өчен күп тырышып, төрмәдәгеләрне бик җәзалый.
* Ленинград әдәбиятчысы Михаил Майзель.
## Сылтамалар
* Майгель Булгаков энциклопедиясендә

Төркем:Булгаков персонажлары
Призма (оптика)

**Призма** — оптикада: үтә күренмәле материалдан ясалган, яссы шомартылган кырлы геометрик призма формасындагы оптик элемент. Яктылык нуры призмада сына.

## Призма төрләре
### Дисперсион призмалар

Дисперсион призмаларны спектраль җиһазларда төрле озынлыктагы дулкыннар нурланышларын пространствода аеру өчен кулланалар.
* Гади өчкырлы призма
* Броунинг-Рузерфорд призмасы
* Аббе дисперсион призмасы
* Амичи призмасы

### Кайтаручы призмалар
Кайтаручы призмаларны нурлар, оптик күчәр һәм визирләштерү сызыгы юнәлешләрен үзгәртү өчен кулланалар.
Кайтаручы призмалар берничә сыйфат буенча бүленәләр:
* призмадагы кайтарылулар саны
* «түбә» булу яки булмау
* призма конструкциясе характеры
* оптик күчәр сыну почмагы
Шулай ук һава аралыгы белән аерылган берничә өлештән торучы призмалар да кайтаручы призмалар арасында билгеле урында торалар.
Кайсыбер киң таралган призмалар үз исемнәрен алалар:
* Пентапризма
* Порро призмасы
* Аббе-Порро призмасы
* Аббе призмасы
* Пехан-Шмидт призмасы
* Дове призмасы
* «Түбәле» призмалар
* Дихроид призма

Призма исеме сызык аша язылган ике яки өч хәреф һәм сан белән билгеләнә. Беренче хәреф кайтаручы кырлар (кайтарылулар) санын күрсәтә(«А» — бер, «Б» — ик, «В» — өч һ.б.). «Түбә», шартлы рәвештә, бер кыр булып санала, һәм аны билгеләр өчен беренче хәрефтән соң «к» индексын куялар (мәсәлән, Ак, Бк)
Икенче хәреф конструкция характерына күрсәтә («Р» — тигезьяклы, «П» — пентапризма, «У» — ярымпентапризма, «С» — ромб рәвешле, «М» — ераклык үлчәү тибындагы, «Л» — Леман призмасы). Сызык аша язылган саннар оптик күчәр сыну почмагын күрсәтәләр(0°,90°,180°). Мәсәлән, «ВкР-45°» — өч кайтаручы кырлы һәм түбәле тигезьяклы призма, күчәр сыну зурлыгы - 45°.

Җыелма призмалар үз исемнәре һәм күчәр сыну зурлыклары буенча билгеләнәләр. Мәсәлән, «А-0°» — Аббе призмасы, «Бк-90°» — түбәле башмакча призма, «К-0°» — призма-куб.

### Поляризацион призмалар
* Николь призмасы
* Волластон призмасы
* Аренс призмасы
* Глан-Фуко призмасы
* Глазебрук призмасы
* Рошон призмасы

## Сылтамалар
* 

## Шулай ук карагыз
* Гризма

## Тышкы сылтамалар
* Geometry of Two Prism Spectroscopes 
* Java applet of refraction through a prism

Төркем:Оптик системалар
Призмалар