open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балтач авыл җирлеге (Азнакай районы)

**Балтач авыл җирлеге** — Татарстанның Азнакай районындагы авыл бистәсе.
Административ үзәге — Балтач авылы.
## Географик урыны
Балтач авылы Азнакай шәһәреннән 14 километрда көньякта урнашкан. Яныннан Стәрле елгасы ага. 
Халкының кырчылык, терлекчелек белән шогельләнә. Сәнәгать тармагы — нефть яткылыгы.
Балалар бакчасы, мәдәният йорты, китапханәсе, мәчете һәм кибетләр бар.
Балтач авыл җирлеге 1 торак пунктын Балтач авылын үз эченә ала. 
## Административ бүленеше
* Балтач авылы
## Хуҗалыгы һәм халкы
Биләмә мәйданы — 5183,0 га, шул исәптән авыл хуҗалыгы билгеләнешендәге җирләре — 98,4 га
«Союз-Агро» ЯАҖ эшли — Хаҗимөхәмәтов Хәлил Хаҗимөгамбәр улы
Авылдагы 190 хуҗалыкта 52кеше яши.
## Сылтамалар
* Балтач авыл җирлеге 
* Тарихе
* Кыскача мәгълумат 
## Күренекле кешеләре
* Галиев Марсель Баян улы — Татарстан Халык язучысы, ике дистәдән артык китап авторы һәм күп кенә бүләкләр иясе.
* Газизуллин Фәрит Зәйдулла улы — Эльбрус биеклекләрен яулаган, 20 еллап Якутиядә геологик экспедицияләрдә катнашкан, һәвәскәр рәссам  
* Хәкимова, Шәмсия Гази кызы (1908 елның 3 июне , Самар губернасының Бөгелмә районының Балтач авылы (Татарстан Республикасының Азнакай районы) - 2003 елның 18 ноябре, Өфе шәһәре) - совет металлургия инженеры, җәмәгать эшлеклесе. Беренче һәм икенче җыелышлары РСФСР Югары Советы депутаты. ВКП (б) әгъзасы.
## Шулай ук карагыз
* Марсель Галиев
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Сергей Бармин

**Сергей Федорович Бармин** (1921 елның 26 ноябре - 9 май, 1989) - совет газ сәнәгате алдынгысы, СССР газ сәнәгате министрлыгының Ленинград магистраль газүткәргечләр идарәсенең баш инженеры, Социалистик Хезмәт Герое (1966).

## Биографиясе
1921 елның 26 ноябрендә Татарстан АССРының Тәтеш кантоны Шонгаты (хәзер Апас районына керә) авылында туган.

1940 елда Кызыл Армия сафларына алына. Бөек Ватан сугышы башланганнан бирле сугышта катнаша. 63 нче гвардия истребитель авиация полкы авиамеханигы, гвардия өлкән сержанты хезмәт итә.

1947 елда хәрби хезмәттән азат ителә. Демобилизацияләнеп, газ сәнәгатенә эшкә урнаша. Хезмәт эшчәнлеге башында «Саратов – Мәскәү» беренче совет магистраль газүткәргеченең Моршан компрессор цехы машинисты булып эшли башлый.

1957 елда Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтында белем ала, «Нефть һәм газ транспорт һәм саклау инженеры» белгечлеге ала.

Биш ел дәвамында Щекин районында эшли. 1957-1958 елларда баш механик булып эшли, 1958-1962 елларда төзелә торган газүткәргечләр дирекциясенең Щекин район идарәсе башлыгы булып эшли. 1962 елда Ленинград магистраль газүткәргечләр идарәсенең баш инженеры вазыйфасына билгеләнә. «Ставрополь – Мәскәү» газүткәргечендә аның катнашында һәм аның җитәкчелегендә газ чыгару практикасы өчен принципиаль яңа компрессор станцияләрен үзләштерү башланды. Аның таләбе буенча кертелгән компрессор станциясен сүндерүче краннар һәр белгечкә-газ транспортына магистраль краннар буларак билгеле.

Газ сәнәгатен үстерүдәге казанышлары һәм җидееллык план биремнәрен үтәгәндә югары техник-икътисадый күрсәткечләргә ирешүе өчен, СССР Югары Советы Президиумының 1966 елның 1 июлендәге указы белән Сергей Федорович Барминга Социалистик Хезмәт Герое исеме, Ленин ордены һәм «Серп и Молот» алтын медале тапшырыла.

1966 елдан башлап гомеренең ахырына кадәр Ленинград магистраль газүткәргечләр идарәсе башлыгы – «Лентрансгаз»газ транспортлау һәм тәэмин итү буенча җитештерү берләшмәсе генераль директоры булып эшли.

Ике фәнни хезмәт авторы: «Магистраль газүткәргечләр хезмәткәре белешмәсе» (1974) һәм «Магистраль газүткәргечләрнең компрессор станцияләре» (1975).

Ленинград шәһәренең иҗтимагый тормышында актив катнашучы. 1969-1971 елларда Ленинград шәһәр Советы депутаты итеп хезмәт ияләре депутаты итеп сайлана. Иҗтимагый җитештерү‐техник тикшеренү бүлеге (ОПТИС) рәисе, шулай ук 1969 елдан 1977 елга кадәр «Магистраль газүткәргечләр хезмәткәрләре китапханәсе» китабын нәшер итү буенча редакция коллегиясе рәисе була.

Ленинград шәһәрендә яши. 1989 елның 9 маенда вафат була. Санкт-Петербургта Кызыл зиратта җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* Бармин С.Ф. 
*
Абалач авыл җирлеге

**Абалач авыл җирлеге** - Россия Федерациясе Татарстан Республикасының Менделеевск районындагы муниципаль берәмек.
Брюшлинское авыл җирлеге (аның белән бергә районның башка өлешеннән аерылган бер эсклав барлыкка китерә), шулай ук Татарстанның Алабуга районы һәм Удмуртиянең  Грахово районы белән чиктәш.
Административ үзәге - Абалач авылы.
## Географиясе
Абалач авыл җирлеге Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 184 чакрым, ә район үзәге Менделеевскидан төньяк-көнбатышка таба 17 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
Авыл торак пунктының статусы һәм чикләре Татарстан Республикасының 2005 елның 31 гыйнварындагы 29-ЗРТ Законы белән билгеләнде "Территорияләр чикләрен билгеләү һәм" Менделеевский муниципаль округы " һәм аның эчендәге муниципалитетлар формалашу статусы турында"  .
## Хуҗалыгы һәм халкы
Абалач авыл җирлегенең гомуми мәйданы — 3792,4 га, шул исәптән дәүләт милегендә — 1991,54 га, торак пунктлар территориясе — 61,2 га (Абалач – 36,01 га, Тагай – 15,41 га
Авыл хуҗалыгы тәгаенләнешендәге җирләр — 1967,69 га, шул исәптән сөренте җирләр – 2800 га, пай фонды җирләре — 1698 га, сугарулы җирләр, көтүлекләр, печәнлекләр — 400 га, урман фонды җирләре – 17,85 га

## Авыл җирлеге составы

## Сылтамалар
* Абалач авыл җирлеге 
* Хокуки мәгълумат порталы 
* Тагай авылы тарихе 
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Әзи авыл җирлеге

**Әзи авыл җирлеге** - Татарстан Республикасының Әгерҗе районының муниципаль берәмлеге. Административ үзәге - Әзи авылы. 

## Географик урыны
Әзи авыл бистәсенең мәйданы 108,294 км², шул исәптән авыл хуҗалыгы җирләре - 56,53 км².  Бистә чикләре Татарстан Республикасы 2005 елның 31 гыйнварындагы  «Әгерҗе муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында» 14-ЗРТ Законы белән билгеләнде.

## Тарихы
1922 елда Нократ губернасы Алабуга өязенең Салауш волосты кысаларында Әзи хезмәтчәннәр депутатлары авыл советы төзелде, аның территориясендә Әзи һәм Арзамасцево торак пунктлары урнашкан. 1959 елда, авыл советларының киңәюе аркасында, Волковский авыл советының Кондозлы авылы, һәм, Куләгәш авыл советы таркатылганнан соң, Ташлы авылы кушыла.

## Авыл җирлеге составы
Әзи авыл җирлеге составына түбәндәге торак пунктлар керә: 
* **[[Әзи (Татарстан)|Әзи]]** авылы
* Ташлы авылы
* Кондызлаы авылы
* Чәчкә авылы

## Демографиясе
2002 елдагы Бөтенрусия халык санын алу буенча, 668 кеше, шуларның 154 кешесе 16 яшькә кадәр, 354 кеше эшкә сәләтле, 160 кеше пенсионер. 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Төркем:Билгеләнми торган ил (телефон коды)
Чәк-чәк музее

**Чәк-чәк музее** Татарстан Республикасының Казан шәһәренең Иске Татар бистәсендә урнашкан.

Музей сәүдәгәр Вафа Бигаев йортында (19 гасыр башы архитектура һәйкәле) Казан, Париж Коммунасы, 18 адресы буенча урнашкан.

Музейдагы экскурсияләр Идел Болгарыннан бүгенге көнгә кадәр чорларны колачлый, әмма XIX гасыр азагы — XX гасыр башы чорына аерым игътибар бирелә.

Музейда XIX гасыр азагы — XX гасыр башы татар тормыш-көнкүреше торгызыла. Казан һәм Казан арты татар йортлары интерьерларының чын фотосурәтләре нигезендә, ул чордагы көнкүреш, кием-салым, хезмәт кораллары үрнәкләрен кулланып торгызыла. Бу музейның үзенчәлеге шундый: барысын да куллар белән тотып карарга һәм гамәлдә сынап карарга була.

Музей составына музей сәүдәсе да керә, анда борынгы рецепт буенча торгызылган чәк-чәк, бавырсак һәм XIX гасырның тагын бер ризыгын татып карарга мөмкин.

## Тарих
Музей 2014 елның сентябрендә музейны оештыручылар — Дмитрий Полосин һәм Раушания Сөләйманова акчасына ачыла.

## Бүләкләр

* Татарстан Республикасының Туризм буенча Дәүләт комитеты үткәрә торган «Туризм — XXI гасыр» XIV республика конкурсы. Чәк-чәк музее — «Ел ачышы-2014» номинациясендә җиңүче;
* «Ял» номинациясендә Kids-friendly Business Award Казан 2014 премиясе җиңүчесе;
* «Туристлык сувениры» Бөтенроссия конкурсында 1 урын (2015, 2016, 2017);
* «Туристлык сувениры» Бөтенроссия конкурсы Гран-прие (2018);
* Tour-taste халыкара конкурсында «Ел бренды», «иң яхшы тәэсир өчен», «иң яхшы төргәкләү», «традицияләрне саклау» номинацияләрендә җиңүче;
* Музей Казан шәһәре мэриясе һәм Татарстан Республикасының Туризм буенча комитеты исеменнән дәүләт бүләкләре белән бүләкләнә;
* Музей җитәкчеләре дәүләт бүләкләре белән бүләкләнә.

## Рейтинглар һәм популяр тапшырулар музей турында

* National Geographic Россия Россиянең гастрономик мирасы белән таныштырган 5 төп урыннан торган «тәмле карта»ны төзегән. Алар арасында Чәк-чәк музеендагы чәк-чәк тә бар.
* Adme.ru Россиянең иң кызыклы 18 музееннан торган коллекция җыя, Чәк-чәк музее турында алар болай язалар: «Бу гаҗәеп урын, анда сез татар халкының тарихын һәм гореф-гадәтләрен белә аласыз, берничә төр чәк-чәк татып карыйсыз һәм татар халкының милли ризыгын әзерләү серен ача аласыз.»
* «Аргументы и Факты» газетасы версиясе буенча «Казанда күрергә кирәк булан 14 урын» исемлегенә керә.
* Жанна Бадоева «Орёл и решка» сәяхәтләр турында программа кысаларында Чәк-чәк музеенда чәк-чәк әзерләгән.
* Вилле Хаапасало, Татарстан турында тапшыруны төшергәндә, музейга нигез салучыларның берсе белән аралашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Ашамлык-эчемлек музейлары
Төркем:Казан музейлары
Төркем:2014 елда нигезләнгән музейлар
Төркем:Әлифба буенча музейлар
Исәнбай авыл җирлеге

**Исәнбай авыл җирлеге** — Россия Федерациясе Татарстанның Әгерҗе районындагы муниципаль берәмлеге.

Административ үзәге — Исәнбай авылы.

## Географик урыны
Әгерҗе муниципаль районына керүче Исәнбай авыл җирлеге район үзәге Әгерҗе шәһәреннән 90 километрда урнашкан.
Исәнбай авыл җирлеге составына 1 торак пункт Исәнбай авылы керә. Исәнбай авыл җирлеге биләмәсе Әгерҗе районының Кадыбаш, Бимә авыл җирлекләре, Удмуртстанның Киясовский районы Каракүл территорияләре белән чиктәш.

Авыл территориясе буйлап Иж елга бассейнына караучы Бимә елгасы ага, Бимә Пелемеш, Кырыкмас елгаларына коя. Бу урын җир асты сулары, вак таш, кызыл балчыкка бай. 1974 елда монда кирпеч етештерү сәнәгате оештырыла. Бөтә җирләренең 90%ы авыл хуҗалыгында файдаланыла, туфрагын аеруча уңдырышлы дип атап булмый: 60% — кәсле-көлсу, 37% — соры урман, 3% — каратуфрак.
Урман биләмәләренең 320 гектары Красноборский урман хуҗалыгына карый.

## Тарихе
Авыл җирлеге чикләре һәм статусы Татарстан Республикасы 2005 елның 31 гыйнварындагы «Әгерҗе муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында» 14-ЗРТ Законы белән билгеләнде  .

## Халкы
Исәнбай авыл җирлеге муниципаль берәмлегенең территориясе – 7150,9 га, шул исәптән авыл хуҗалыгы алып бару өчен тәгаеньләнгән мәйдан — 6055 га.
Численность постоянного населения (по данным Всероссийской переписи населения 2002 г.) составляет 1001 человек, в т.ч. в возрасте:
моложе трудоспособного – 204 чел., трудоспособном – 461 чел. , старше трудоспособного – 336 чел.

## Авыл җирлеге составы

## Сылтамалар
- Исәнбай авыл җирлеге 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Кадыбаш авыл җирлеге

**Кадыбаш авыл җирлеге** - Россия Федерациясенең Татарстанның Агрыз районындагы муниципалитет.

Административ үзәк - Кадыйбаш авылы.
## Географик урыны
Әгерҗе муниципаль районы составындагы Кадыбаш авыл җирлеге район үзәгеннән 100 чакрымда урнашкан.

Кадыбаш авыл җирлегенә 3 торак пункт: Кадыбаш, Касай, Яңа Эсләк авыллары керә.

## Тарихе
Торак пункты статусы һәм чикләре Татарстан Республикасы 2005 елның 31 гыйнварындагы «Әгерҗе муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында» 14-ЗРТ Законы белән билгеләнде  .

## Хуҗалыгы һәм халкы
Муниципаль берәмлек территориясе мәйданы – 6353,5 га, шул исәптән авыл хуҗалыгы тәгаенеләнешле җирләр — 5936 га.
2002 елгы халык исәбен алу мәгълуматлары буенча, даими халык саны — 653 кеше, шул исәптән, хезмәткә яраклы яшькә тиклем – 107кеше, хезмәт кешеләре – 300 кеше,олы яшьтәгеләр – 246 кеше.
 

## Авыл җирлеге составы

## Сылтамалар
* Кадыбаш авыл җирлеге 
* Хокуки портал 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Көчек авыл җирлеге

**Көчек авыл җирлеге** - Татарстан Республикасының Әгерҗе районы муниципаль берәмлеге. Административ үзәге - Көчек авылы. Адресы: 422210, Татарстан Республикасы, Әгерҗе районы, Көчек авылы, Ленин упамы, 12нче йорт.

## Географиясе
Көчек авыл җирлеге Татарстанның Әгерҗе муниципаль районында урнашкан. Район үзәге Әгерҗе шәһәреннән  40 км ераклыкта урнашкан. Муниципаль берәмлек  биләгән территориянең мәйданы - 8315,2 гектар, авыл хуҗалыгы җирләренең мәйданы - 5902 гектар.

## Тарихы
Казан дәүләт университетының архив документлары буенча, Бетсемәс авылы Көчек авылына караганда 100 ел алдарак барлыкка килгән. 1919 елда Нократ губернасы Алабуга өязенең Мушак волосты составында Көчек авыл советы оешкан. 1921 елда, милли автономияләр формалашу белән бәйле, бу территория Татар АССРның Алабуга кантонына керә. 1921 елның декабрендә Алабуга кантоныннан Әгерҗе кантоны аерылып чыга, һәм 1924 елда аңа кире кушыла. Әмма 1927 елда бу территория кабат Алабуга кантоныннан чыгып, Әгерҗе районына керә.

## Хуҗалыгы һәм халкы
Муниципаль берәмлек территориясе мәйданы — 8315,2га, шул исәптән хуҗалык тәгаеләнешле җирләр — 5902 га.

Халкы (2002 елгы Бөтенрусия Халык санын алу мәгълүматлары буенча) - 1120 кеше, шул исәптән 219 - эшкә ярай торган яшькә кадәр; эшкә сәләтле - 585 кеше; олыраклар - 316 кеше.

## Авыл берәмлеге составы
Көчек авыл җирлегенә:

* Көчек авылы
* Бәркләт- Бадья авылы
* Рус-Шаршада авылы карый

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Көчек авыл җирлеге 
* Хокуки портал 
* Портал муниципальных образований Республики Татарстан 
* КУЧУКОВО OFFICIAL GROUP (vk.com)

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Аксу авыл җирлеге

**Аксу авыл җирлеге** — Россия Федерациясе Татарстан Республикасының **Буа** районындагы муниципаль берәмлек.
Административ үзәге — Аксу авылы.
## Географиясе
Аксу авыл җирлеге Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 94 чакрым, ә район үзәге Буадан төньяк-көнбатышка таба 27 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Географик урыны
Аксу авыл берәмлеге Буа шәһәреннән төньяк-көнбатышка 30 чакрым аралыкта, Чуаш республикасы белән чиктәш урнашкан. Көнчыгыштан Апастовский районы белән янәшә.
## Тарихы
Торак пункты статусы һәм чикләре Татарстан Республикасы 2005 елның 31 гыйнварындагы «Буа муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында» 17-ЗРТ Законы белән билгелә .
## Хуҗалыгы һәм халкы
Аксу авылы мәйданы — 95 га, 678 кеше яши. Авыл хуҗалыгы производствосында 102 кеше эшли, эшчеләр — 57, бюджет тармагында — 51, пенсионерлар һәм зәгыйфьләр — 224, балалар — 135 (укучылар — 92, мәктәпкәчә яшьтәге балалар — 43).

Аксу авылында авыл хуҗалыгы предприятиесе — «Бола» ЯЙҖ, авыл җирлеге идарәсе, урта мәктәп, балалар бакчасы, авыл мәдәният йорты, китапханә, саклык банкы, почта, медпункт, «Галиә» мәчете һәм мәдрәсәсе бар.
Авыл читендә берничә чишмә бар.
## Авыл җирлеге составы

## Сылтамалар
* Аксу авыл җирлеге 
* Хокуки портал 
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Tally counter store

**Tally counter store** - Электроникада, кликлар санау, спорт белән шөгыльләнгәндә, процессларны күзәткәндә һәм гыйльми өйрәнү мөмкинчелекләре булган сайт. Биредә онлайн санагыч бар. Шулай ук төрле бәяләрдән ишек санагычлары, спорт санагычлары һ.б. әсбаплар тәкъдим ителә.
## Тышкы сылтамалар
* Tally counter store

Төркем:Сайтлар
Төркем:АКШ сайтлары
Сугышлы авыл җирлеге

**Сугышлы авыл җирлеге** — Россия Федерациясе Татарстанның Лениногорск районындагы муниципаль берәмлек.

## Тарихы
Торак пунктының статусы һәм чикләре Татарстан Республикасы 2005 елның 31 гыйнварындагы «Лениногорск муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында» 34-ЗРТ Законы белән билгеләнде .

## Халкы

## Авыл бистәсе составы

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Курск

**Курск** () — Россия Федерациясенең Курск өлкәсендә урнашкан шәһәр һәм аның административ үзәк. Сейм елгасы һәм аның Тускарь кушылдыгы буенда урнашкан.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Беренче мәртәбә 1032 елда телгә алынган. 2007 елда шәһәргә Хәрби дан шәһәре дәрәҗәсе бирелә.

## Халык

## Административ бүленү
190px|thumb|right
Курск 3 округына бүленә:
# Үзәк округ
# Тимер юл округы
# Сейм округы

## Мәгариф
* Курск дәүләт медицина университеты

## Кардәш шәһәрләр
*  Чернь, Кәфә Россия
*  Донецк, Измаил, Сумы Украина
*  Гомель, Поставы Беларусия
*  Виттен, Шпайер, Алмания
*  Сухум, Пицунда Абхазия
*  Тчев, Дембно Польша
*  Ниш, Ужице Сербия
*  Чичестер, Бөекбритания
*  Биржай, Литва
*  Тирасполь, ДМҖ

## Тышкы сылтамалар
* glava-kurska.ru Сайт главы города и Курского городского собрания 
* kurskadmin.ru Администрация города Курска  
* old-kursk.ru Сайт «Курск дореволюционный» 
* kurskmget.by.ru Музей городского электротранспорта города Курска  
* «Малая Курская Энциклопедия». Курская онлайн-энциклопедия 
* Сайт Курской областной научной библиотеки им. Н. Н. Асеева 
 
## Искәрмәләр

*
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Борынгы рус шәһәрләре
Төркем:Хәрби дан шәһәрләре
Петр һәм Павел чиркәве

**Петр һәм Павел чиркәве**:
* Петр һәм Павел чиркәве (Әлмәт)
* Петр һәм Павел чиркәве (Казан)
* Петр һәм Павел чиркәве (Ләке, Сарман районы)
* Петр һәм Павел чиркәве (Иске Тәрбит)
* Петр һәм Павел чиркәве (Зур Колаңгы)
Казан шәһәр Думасы

**Казан шәһәр Думасы** — Казан шәһәр муниципаль берәмлегенең вәкиллекле органы, 5 елга сайлана торган 50 депутаттан тора. Думаның төп эш формасы — сессия. Дума сессияләре Казан Ратушасында, 3 айга бер тапкырдан да ким булмаган күләмдә уздырыла. Казан шәһәр Думасы законнар кабул итә һәм Мэрны сайлый, барыннан да ешрак ул җиңүче партия лидеры була.

## Формалашу
Депутатлар кушма система буенча сайлана: партия исемлекләре буенча 25 депутат һәм бер мандатлы округ буенча 25 депутат.

## Сайлаулар

### III чакырылыш
2015 елның 13 сентябрендә Казан шәһәр Думасының III нче чакырылышына сайлаулар  узды. Казан шәһәре Думасына сайлаулар фальсификация турында хәбәрләр белән үрелеп барды.

### IV чакырылыш
2020 елның 13 сентябрендә Казан шәһәр Думасына чираттагы сайлаулар узды. Аларда җиңүне Бердәм Россия яулады.

## Депутатлар

### Бердәм сайлау округы буенча

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сайлау нәтиҗәләре 

Төркем:Казан җәмгыяте
Николай Балешев

**Николай Федорович Балешев** (1947 елның 26 гыйнвары, ТАССР, Югары Ослан районы, Ташкабак авылы — 2002 елның 21 октябре, Казан, Татарстан) — совет хуҗалык, дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. КПСС әгъзасы. Төрекмәнстан ССР Совет милли-территориаль округы Ашхабад шәһәре халык депутаты. Төрекмәнстан ССР коммунистлар пртиясенең Ашхабад шәһәре комитетының беренче серетаре. 

## Биографиясе
Николай Федор улы Балешев 1947 елның 26 гыйнварында ТАССРның Югары Ослан районы Ташкабак авылында туган. 

Хезмәт эшчәнлеген 1963 елда слесарь, аннары Казан моторлар төзү җитештерү берләшмәсендә бригадир булып башлый. Совет Армиясендә хезмәт иткәннән соң, Казан авиация институтының фәнни-тикшеренү институтында механик булып эшли һәм бер үк вакытта Казан авиация институтында укый. 1972 елдан алып 1987 елга кадәр Казанда комсомол һәм партия эшендә була, «Спартак» аяк киемнәре берләшмәсенең партком секретаре урынбасарыннан алып КПССның Казан шәһәр комитетының сәнәгать-транспорт бүлеге мөдиренә кадәр юл үтә. Тәҗрибәле һәм перспективалы җитәкче буларак, 1987 елда Н. Ф. Балешев Казаннан Ашхабадка җибәрелә. Ул Төрекмән ССР башкаласы Ашхабад шәһәр комитетының икенче, беренче секретаре, Төркмәнстанның үк оештыру-партия һәм кадрлар эше бүлеге мөдире булып эшләгән. 

1990 елда Николай Федор улы Балешев Татарстанга кайта һәм партиянең Татар өлкә комитеты икенче секретаре булып эшли. 1995 елдан алып гомеренең соңгы көннәренә кадәр ул «Казан текстиле» ААҖ генераль директоры була. 

Николай Федорович Балешев Балешеваның күпьеллык хезмәте дәүләт бүләкләре — «Почет Билгесе» ордены, медальләр, Татарстан Республикасы Мактау грамотасы белән билгеләп үтелгән. Николай Федорович Балешев Балешев СССР халык депутаты итеп сайлана.

«Казан текстиле» ААҖ генераль директоры вазифасында хезмәт иткәндә Николай Балешев 2002 елның 21 октябрендә Казанда авырудан соң вафат була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* © «Республика Татарстан», № 212-213 (24768-24769) 24 октября 2002. 

Төркем:КПСС әгъзалары
Төркем:КПСС өлкә комитетларының беренче сәркатипләре
Төркем:Югары Ослан районында туганнар
Калуга

**Калуга** () — Россия Федерациясенең Калуга өлкәсендә урнашкан шәһәр һәм аның административ үзәге. Ука елгасы һәм аның Ячёнка кушылдыгы буенда урнашкан. Мәскәүдән 961 километр еракта урнашкан.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Беренче мәртәбә 1371 елда телгә алынган. Эллеке Калуга губернасынең үзәге, 1796-1929 еллар.

## Халык

## Административ бүленү
thumb|250px|Калуга шәһәренең округлары<br>
Калуга 3 округына бүленә:
# Ленин округы
# Мәскәү округы
# Октябрь округы

## Мәгариф
* К. Э. Циолковский исемендәге Калуга дәүләт университеты

## Кардәш шәһәрләр
*  Зуль, Алмания
*  Лаһти, Финляндия
*  Панорама, Греция
*  Минск, Беларусия
*  Биньчжоу, КХҖ
*  Ялта, Россия
## Шәхесләр
* Заһид Шамил (1868―1920), нашир, журналист, библиограф. Имам Шамил оныгы.

## Тышкы сылтамалар
* Калужская городская управа  
* Расчет расстояний между городами по автодорогам 
* Городская Дума города Калуги 
* Жизнь, культура, выходные в Калуге  
* Калужский информационный сервер Kaluga.ru 
* Ежемесячные климатические данные для городов России. Калуга. Гидрометцентр России 
* Традиции Калуги. Информационный портал «Калуга-Поиск»  
 
## Искәрмәләр

*
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Рудольф Нуриев исемендәге классик балет фестивале

**Рудольф Нуриев исемендәге Халыкара классик балет фестивале** (Нуриев фестивале) () — 1987 елдан башлап, ел саен  Казанның Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры сәхнәсендә үткәрелә торган балет фестивале. Фестиваль ел саен май аенда үткәрелә.

## Тарих
Казанда классик балет фестивале 1987 елда Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры сәхнәсендә үткәрелә торган Шаляпин фестивале моделе буенча оештырыла. 1993 елдан башлап, XX гасырның күренекле биючесе Рудольф Нуриевның шәхси ризалыгы белән, Казан балет фестивале аның исемен йөртә.

2020 елда коронавирус пандемиясе сәбәпле фестиваль 17—26 декабрьдә үткәрелә.

## Катнашучылар
Фестивальдә катнашучылар арасында төрле вакытларда Рудольф Нуриев, Ирек Мөхәммәтов, Ульяна Лопаткина, Владимир Васильев, Надежда Павлова, Светлана Захарова, Николай Цискаридзе, Нина Капцова, Юлия Махалина, Денис Матвиенко, Леонид Сарафанов, Анжелина Воронцова һәм башка балет сәхнәсе йолдызлары катнашканнар.

#### Рудольф Нуриев Казанда
1992 елда Татар опера һәм балет театры директоры Рәүфәл Мөхәммәтҗанов чакыруы буенча Рудольф Нуриев ике тапкыр Казанга килә. 1992 елның 21 маенда Нуриев П. И. Чайковский музыкасына куелган «Щелкунчик» спектакленең дирижёры була (авыру сәбәпле Нуриев бию карьерасын тәмамлап, соңгы елларда дирижёр буларак чыгыш ясый). Спектакль Казанда балет фестивале кысаларында Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет академия театры сәхнәсендә уза. Спектакльдән соң Нуриев Казан фестиваленә үз исемен бирергә ризалык бирә.

Үз интервьюсында ул: *«Казан — искиткеч, бик бай шәһәр. Монда борынгы әйберләр күп! Сез — миллионерлар!.. Минем мондагы гастрольләрем тулысынча опера театры директоры Мөхәммәтҗанов әфәнде казанышы. Ул миңа сезнең сәхнәдә уңайлы булган теләсә кайсы вакытта һәм теләсә кайсы амплуада чыгыш ясарга тәкъдим итте. Мин бу кеше* дип әйткән.

Нуриевка киләсе Казан балет фестиваленә (1993 елның май аенда) килергә тәкъдим ителә, әмма биюче 1993 елның 6 гыйнварында вафат була.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Ф. И. Шаляпин исемендәге халыкара опера фестивале

## Сылтамалар

* Фестиваль турында Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры сайтында бүлек
Төркем:Әлифба буенча фестивальләр
Төркем:Казан фестивальләре
Казан (гаилә үзәге)

**«Казан» гаилә үзәге** (сөйләмдә — **«Чаша»**) — Казан шәһәрендәге никахлашу сарае. Шәһәрнең төп истәлекле урыннарының берсе. Бинаның түбәсендә Казан кирмәнен, Кирмән яр буен һәм тирә якны күзәтү мәйданчыгы урнашкан.

«Казан» гаилә үзәге 2013 елның 5 июлендә ачыла. Ачылыш тантанасында Татарстан республикасы Премьер-министры Илдар Халиков һәм Казан мэры Илсур Метшин катнаша.

## Урнашуы
Казансу елгасының уң як ярындагы ярымутрауда, Кремль дамбасының төньяк өлешендә, шәһәрнең уртасында һәм Яңа Савин районында урнашкан.

## Архитектура
Бина үзенчәлекле архитектурага ия һәм казанны — ут өстендәге традицион азиат коелма котёлны хәтерләтә. Бинаның гомуми мәйданы 6200 квадрат метр тәшкил итә, өч залдан тыш, бинада кияү һәм кәләш бүлмәләре, фуршет һәм котлау заллары бар, ә өске катта 1200 квадрат метрдан артык мәйданлы күзәтү мәйданчыгы урнашкан, аннан Казанга панорамалы күренеш ачыла. Бинада елга дәрәҗәсеннән 32 метр биеклектә урнашкан күзәтү мәйданчыгына алып баручы өч лифт бар.

Тантаналы залларда үзенчәлекле орнамент һәм төсләр белән бизәлгән индивидуаль интерьерлар бар. Түбән катта Идел буе Болгары стилистикасында эшләнгән холл урнашкан. Өченче кат Казан ханлыгы чорын символлаштыра.

Бинаның авторы — бурят скульпторы һәм архитекторы Даши Намдаков.

## «Казан» гаилә үзәге тирәсе
2016 елда гаилә үзәге янында Даши Намдаковның «Он и Она» скульптура композициясе куела, ул пар Зилант (шәһәр символы) һәм балалар белән барслар (Республика символы) рәвешендә ясалган. Скульптуралар тугрылык, никахлашкан гаиләләрнең ныклыгын һәм гаилә кыйммәтләре сагында торуын символлаштыра.

Шулай ук гаилә үзәге тирәсендә газоннар, юллар һәм коймалар белән урап алынган яр буе урнаштырылган. Алар шәһәрлеләрнең һәм туристларның ял итү урыны булып тора, шулай ук Республика һәм Шәһәр көнен, мәдәни, спорт һәм башка массакүләм чараларны уздыру урыннарының берсе булып тора.

## Галерея

Файл:Центр семьи "Казан"(HDR).jpg
Файл:Казан ночью (Kazan at night) - panoramio.jpg


## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Яңа Савин районы
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Казан мәдәнияте
Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Ризван Ибраһимов

**Ризван Ибраһимов (Алуши)** (*[[1883 ел]], [[Биги]] авылы, [[Сарытау губернасы]], [[Россия империясе]] – [[1938 ел]], [[Уфа]]*) – педагог, мөгаллим, язучы, журналист, тарихчы. Җәдидче, укытуда яңа ысуллардан файдалана, Әчинск мәдрәсәсендә кызлар белән малайларны бергә укыта башлый. Ф.Әмирханның якын дусты.

## Биография
Сарытау губернасы Кузнецк өязе (хәзерге Пенза өлкәсенең Неверкин районы) Биги авылында туа.
Башлангыч белемне үз авылында ала. «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе шәкерте (1896-1903).
«Мөхәммәдия» шәкертләренең «Иттихад» яшерен җәмгыяте әгъзасы, кулъязма «Әл-мәгариф» газетасы сәркатибе, «Әл-ислах» комитеты әгъзасы. 
Казан губернасы Ташбилге авылында (Татарстанның хәзерге Әлки районы) (1903-1905), Себердә Ачинск (1905-1907), Чита (1907-1912), Хабаровск (1912-1914), Чиләбе (1915-1917) мәдрәсәләрендә укытучы. 
1906 елдан «Фикер», «Казан мөхбире», «Сибирия», «Вакыт» газеталарында, «Шура» журналында Себер татарлары, мөселман уку йортларының торышы, укытучыларның тормыш шартлары турында мәкаләләре басыла.  «Әл-ислах»  газетасының үзхәбәрчесе була.
Эстәрлетамакта «Мәгариф эшләре» журналын оештыручы (1920), 1920 елларда «Яңа авыл» газетасында, «Белем» журналында эшчеләр мәктәпләре, укытуның төрле ысуллары турында мәкаләләрен бастыра.
«Башкортстан кооператоры» журналы мөхәррире (1922-1924). 
Мәгариф халык комиссариатының әдәбият-нәшрият бүлеге мөдире, Свердловск педагогия институты каршындагы Татар-башкорт рабфагы (1932-1934), Уфа театр техникумы укытучысы (1934-1938).

## Аның турында
* Әмирхан Ф. Әсәрләр. Т. 4. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. — 221-240, 249, 255-256, 261-266, 272, 274, 276, 283, 289 б.
* Әмирхан Р. Иманга тугрылык. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1997. — 217 б.
* Татар энциклопедиясе. В 5 т. Т. 1. — Казань: ИТЭ, 2002. — С. 120.
* Ибраһимова Ф.  Ризван Алуши // Татар әдипләре, мәгърифәтчеләре (ХХ йөзбашы): Биобиблиографик сүзлек. — Казан, 2005. — 14-17 б.
* Ахметова Д.И. Фатих  Амирхан в  фотографиях. — Казань: ИЯЛИ, 2016. — 72 с.
* Татар педагогик фикере антологиясе: ике томда. 1 т. (борынгы төрки чор – XX гасыр башы). — Казан: Татар. кит. нәшр., 2014. — Б.134-137.
* Кудаш А. Фатих Әмирхан хатлары турында бер-ике сүз // Казан утлары. 1960. № 3.
* Байчура Ш. Татар яшьләре хәрәкәте һәм Фатих Әмирхан (Истәлекләр буенча) // Казан утлары. 1961. № 1.
Лобач (тау)

**Лобач** (шулай ук җирле исем **Обач** , , җирле исем   ) - тау, ландшафт тыюлыгы (1991 елдан) Татарстанның Кама Тамагы районында, Идел елгасының уң ярында, Чулман елгасы кушылган урында урнашкан.

## Физик һәм географик үзенчәлекләр
Тау Кама Тамагы авылыннан көньяк-көнчыгышка таба  136 м  биеклектә. Кайбер чыганакларда ул Богородское тауларына карый. Тыюлыкның мәйданы 241 гектар.

Иделнең текә ярларында югары Пермьдәге тамыр токымнары табыла, алар арасында доломитлар һәм известняклар, загипсланган доломитлар, аргиллитлар һәм мергельләрне күрергә мөмкин.  Көнчыгыш һәм төньяктан Лобач белән чиктәш 3 км ярның 2 кмнан артыгы җир кишәрлекләренә туры килә. 1937  елда Лобач тавы янындагы ярда мамонтларның 2 тулы скелеты табылган. 13 билгеле археологик казылма бар: палеолит чорының һәм безнең эраның 1 меңьеллык  борыңгы кешеләре стоянкасы .

Тауда сирәк үсемлек төрләре үсә: исле гөл, акбур мәкә үләне, үпкә бабасыр уты, сары мәтрүш  .

Тау янында тагын бер табигать тыюлыгы — Антон чокырлары, шулай ук Юрьесвкий  мәгарасе бар - ул  Урта Идел буенда һәм  Идел буенда иң озыны

## Тарих
1870 елда тау тирәсендә Илья Репин «Бурлаки на Волге» картинасына эскизлар яза  .

1918 елның көзендә Гражданнар сугышы вакытында Лобач районында Идел һәм Камада сугышлар бара, озак вакыт тауда окоплар системасы сакланып кала .

Лобач Кама Тамагы районы  байрагында 2006 елдан бирле сурәтләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Кама Тамагы районы
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Төркем:Википедия:Викиҗыентыкка мәкаләдә турыдан-туры сылтама булган мәкаләләр
Салих тавы

**Салих тавы** () — Татарстан Республикасының Баулы районында Салих авылыннан 4 км төньяк-көнчыгышка таба урнашкан региональ әһәмияттәге табигать һәйкәле. Җәен кибеп баручы Кандыз  елга кушылдыгының сул яры буенда 3 км озынлыктагы калкулыклар тезмәсеннән гыйбарәт.

## Тарих
Татарстан АССР Министрлар Советының 1989 елның 24 апрелендәге 167 номерлы карары белән Татарстан АССРның Баулы районы территориясендә Салих  авылы янындагы калкулыклар чылбыры региональ әһәмияттәге табигать һәйкәле дип таныла. 29,93 гектарны биләгән һәйкәлдән тыш, аның тирәсендә 30 метрлы саклау зонасы да бүлеп бирелгән.

## Тасвирлау
Кандыз елгасы үзәнендә 3 км озынлыкта  известьташ калкулыклары  (нигездә көньяк)   Татарстанда сирәк булган дала үсемлекләре белән капланган һәм анда  умырткасыз  җәнлекләр яши. Авышлыктарда таш, куак һәм болын даласы үсемлек төркемнәре киң таралган  .

Табигать һәйкәле территориясендә 225-дән артык көпшә үсемлекләре табылган, шуларның 72 төре Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән: татар катраны, зур чәчәкле гөл, ике очлы эфедра, альп кашкарые һ.б. Моннан тыш, Татарстан территориясендә сирәк сакланган төр — сырлы вайда очрый.

Салих  тавы территориясендә яшәүче күбәләкләрнең сирәк төрләренә автоноя, аретуза, ферула, бризеид бархатницасы, шулай ук Республиканың Кызыл китабына кертелгән галатея һәм дриада  керә. Тау астындагы урман билбауда аю  бик күп очрый.

Объектның фәнни әһәмияте чагыштырмача аз мәйданда сирәк төр үсемлекләр һәм хайваннарның югары концентрациясе белән билгеләнә.  Биредә үз ареаллары чигендә булган сирәк төрләрне торгызу структурасын һәм системаларын өйрәнү аларның Көньяк-Көнчыгыш Кама аръягында таралуын табигый чикләүче сәбәпләрне билгеләргә мөмкинлек бирә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации : Ч. 2 : Приволжский федеральный округ, Уральский федеральный округ, Сибирский федеральный округ, Дальневосточный федеральный округ. / Н. А. Потапова и др.. — Москва: ВНИИприроды [и др.], 2006. — 363 с. — .
* Постановление Совета министров Татарской АССР от 24 апреля 1989 г. N 167 "О признании природных объектов памятниками природы регионального значения".

Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Чатыр тау

**Чатыр тау** () — комплекслы профильле региональ әһәмияттәге дәүләт табигый тыюлыгы, Татарстанның иң югары нокталарының берсе. Исеме татарча чатыр сүзеннән килә. 321,7 м биеклектә һәм Азнакай шәһәреннән 7 км биеклектәге сөзәклекне били. 

«Чатыр тау» еш кына географик карталарда Татарстандагы бердәнбер тау итеп билгеләнә, ләкин килеп чыгышы белән ул тау калдыгы, ягъни ландшафт тектоник күтәрелешләр аркасында түгел, ә тирә үзәннәрнең эрозиясе нәтиҗәсендә сырт формасын ала. 

## Фауна

Тау астында гади (дала) байбагы колониясе, шулай ук гади сукыр тычкан, Эверсман әрләннәре, соры әрлән һәм дала әрләне яши, һәм «Чатыр тау» аларның ареалларының төньяк чиге булып тора.

## Тарих
XVIII гасырда тау битләрендә бакыр чыга. 1772  елда биредә үткән П.С. Паллас  язган: "Чалпыдан 10 чакрымдан соң без авылга һәм Сугоят елгасына килеп җиттек, ул кызыл ләмнән торган  ярлары арасыннан  известьташ катламнары өстендә ага. Монда  Уфа һәм Казан татарлары яшиләр һәм авылда мәчет бар. Бераз алгарак без кечкенә Сугоятка, аннары Сәпәй аулына, Вердшель елгасы янында урнашкан  мәчетле зур татар авылына барып җиттек.  Бу илдә, юлның сул ягында һәм күрсәтелгән авылдан туры көнчыгышка, биек катламлы тау күренеп тора, ул Шатыр тауга күтәрелә ... "Көчле күк күкрәүгә карамастан, Паллас тау башына менгән һәм аның бакыр шахталарында булган

«Чатыр тау» — Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 18 июлендәге 353 нче карары нигезендә комплекслы әһәмияткә ия дәүләт табигать тыюлыгы.

«Чатыр тауның» көнбатыш кырлары күп чүплек өемнәре белән капланган. 57 штольня кадастрга кертелгән, берничә дистә чокыр һәм кечкенә шахталарның шешкән кратерлары һәм разведка чокырлары билгеләнгән. Урман зонасында урнашкан урыннарның берсендә штольняга ачык, ләкин бик юылган керү урыны табылган.

Риваятьләр буенча, Емельян Пугачёв үзенең гаскәре белән бу тауда басып тора; борынгы корал арсеналы сакланган тау биеклегендәге мәгарәләр турында легендалар бар

«Чатыр тау» кырлары параглидерлар өчен популяр

## Экотуризм
* 2022 ― «Чатыр тау» итәгендә глэмпинг-шәһәрчек (затлы кемпинг) төзелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Википедия:Викиҗыентыкка мәкаләдә турыдан-туры сылтама булган мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча саклана торган табигый территорияләр
Төркем:Татарстанның сакланган табигать территорияләре
Ф. И. Шаляпин исемендәге халыкара опера фестивале

**Ф. И. Шаляпин исемендәге Халыкара опера фестивале** (Шаляпин фестивале) — Казанда ел саен уздырыла торган Халыкара музыка фестивале. Россиядә иң борынгы фестивальләрнең берсе, 1982 елдан Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры сәхнәсендә үткәрелә.

## Тарих
1982 елда Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры директоры Рәүфәл Мөхәммәтҗанов һәм театрның баш дирижёры Виталий Куценко (1979 — 1982 елларда) инициативасы буенча оештырыла. Фестиваль 1873 елда Казанда туган рус опера һәм камера җырчысы Фёдор Иванович Шаляпин исемен йөртә.

Фестиваль ел саен февраль аенда Татар академия дәүләт опера һәм балет театры сәхнәсендә үткәрелә. 1985 елда фестиваль Бөтенроссия статусына, ә 1991 елда халыкара статуска ия була.

2012 елда 30 нчы юбилей фестивале уза. Анда Михаил Плетнёв, Валерий Гергиев һәм Мариин театры коллективы, бас Рене Папе һәм дөнья опера сәхнәсенең башка йолдызлары катнашкан.

Төрле елларда фестивальдә катнашучылар арасында күренекле вокалистлар һәм дирижёрлар була. Фестиваль спектакльләрендә һәм концертларында: Ирина Архипова, Булат Минжилкиев, Дмитрий Хворостовский, Мария Биешу, Ирина Богачёва, Любовь Казарновская, Анатолий Кочерга, Ольга Бородина, Сергей Лейферкус, Паата Бурчуладзе, Ольга Гурякова, Хибла Герзмава, Николай Путилин, Альбина Шаһиморатова, Владимир Васильев һәм башка танылган башкаручылар һәм дирижёрлар катнашканнар.

## Фестиваль моделе
Фестивальнең профиле — башкару. Һәр фестиваль афишасында бары тик театрның үз спектакльләре генә тәкъдим ителә, әмма һәрвакыт төп партияне барлык спектакльләрдә төрле илләрне яки Россиянең иң зур театрларын тәкъдим итүче солистлар башкара.

Фестиваль программасына Татар академия дәүләт опера һәм балет театрының соңгы премьералары,  һәм Ф. И. Шаляпин репертуарындагы опералар кертелә. Фестиваль, гадәттә, «опера шоу» форматындагы гала-концерт белән тәмамлана.

## Шулай ук карагыз

* Рудольф Нуриев исемендәге халыкара классик балет фестивале

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Раздел о фестивале на сайте Татарского академического театра оперы и балета имени Мусы Джалиля
* О фестивале на Operanews
* О фестивале на ПТЖ
* О фестивале в Независимой газете
Төркем:Казан фестивальләре
Юрьев мәгарәсе

**Юрьев мәгарәсе** - Татарстан Республикасында иң танылган мәгарәләрнең берсе. Мәгарә  Кама Тамагы районында   Тенеш торак пунктыннан көньяк-көнчыгышка таба, Богородское  тауларында урнашкан. 1986 елдан ул төбәк әһәмиятенең табигый һәйкәле дип игълан ителде ( МСОП III категория).

## Тикшеренү тарихы
Мәгарә беренче тапкыр 1953 елда А.В.Ступишин тарафыннан тикшерелгән. Мәгарәнең үлчәмнәре: озынлыгы - 20 метр; мәйданы - 58 м². 1971 елның маенда, Казан спелекциясенә яңа килгәннәр, мәгарәгә баргач, таш өемнәрен сүтәләр һәм озынлыгы 360 метрдан артык булган яңа өлешкә үтеп керә алалар .

2008—2009  елда НГСС (Яр Чаллы ) спелеологлары, Урал Спелеологлары ассоциациясе катнашында мәгарәнең барлык танылган өлешләрен яңадан төшергәннәр. Аның үлчәмнәре 507 м җиткән.

2010 елда казыну нәтиҗәсендә Казан секциясе спелеологлары мәгарәнең яңа эре участогына чыга ала. Юрьев мәгарәсе-Урта Идел буенда иң озын табигый мәгарә (Идел буенда озынлыгы буенча икенче). Мәгарәнең озынлыгы, 2010 елның сентябренә алынган мәгълүматларга караганда, 990 м тәшкил итә  .

1986 елда ул төбәк әһәмиятенең табигый һәйкәле дип игълан ителә ( МСОП III категориясе)  .

; Геология

Мәгарә эре һәм яңгыр суларының вертикаль әйләнешенең гидродинамик зонасында барлыкка килгән, алар ташларны юк итә һәм эретә, доломитлардагы ярыклар аша мәгарәгә үтеп керә. Мәгарә формалаштыруга гравитация процесслары өлешчә йогынты ясаган, шуның нәтиҗәсендә түшәм җимерелгән.

Мәгарәгә гипс 4 м тирәнлектә һәм  0,5 м диаметрга кадәр сукыр кое, сталактитларны хәтерләтүче гипс калдыклары, һәм төрле биеклектәр  өстендә эленеп торган прилавкалар формасында  выступлар хас.  . Диаметры 3,5 һәм биеклеге  м булган коелар һәм чыганаклар бар. Мәгарәнең мондый морфологиясе гипс эретү үзенчәлекләре белән билгеләнә

## Туризм
Юрьев мәгарәсе - Татарстандагы туризм өчен бердәнбер мәгарә. Региональ дәрәҗәдә туристларны җәлеп итү өчен күрше территорияне яхшырту турында карар кабул ителгән .

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Ильинский водопад
* Сюкеевские пещеры

* 
Төркем:Кама Тамагы районы
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Г. Сабитов утары

**Г. Сабитов утары** — Казандагы тарихи биналар комплексы, Иске Татар бистәсендә, Габдулла Тукай урамында, 31 нче йорт. Тарихи биналар комплексы XIX гасырның икенче яртысында төзелгән.  Ачыкланган мәдәни мирас объекты.

## Тарих
Төп йорт 1906—1907 елларда мануфактура товарлары белән сәүдә итүче, түбәтәй, калфак һәм кәләпуш җитештерүче Гайнетдин Сабитов өчен төзелгән. Утар составына шулай ук ике симметрик агач флигель, ярымташлы флигель һәм хуҗалык корылмалары керә.  Соңгысы төп йортка караганда иртәрәк, XIX гасырның икенче яртысында төзелгән һәм гаиләнең хатын-кыз өлеше өчен эшләнгән. Сул флигель 1990 елларда юкка счыккан. Төп йорт 2013 елда яңартылган .

## Архитектура
Эклектика стилендә классицизм элементлары белән бизәлгән ике катлы төп йорт XIX гасыр ахырында төзелгән һәм урамга озын фасад белән чыга. Аскы кат сәүдә бүлмәләре, өске кат  торак өчен төзелгән. Ишегалдыннан аерым подъезд өске катка алып килгән. Урам һәм ян карнизларында көнчыгыш колоритын тудыручы күп баскычлы «сталактитлар» аерыла. Өйнең уң ягында кирпеч капкалары баганалары бар. Капка өйне сакланган агач флигельдән  аера (33 нче йорт). Урамның кызыл линиясендәге йорт белән бергә торучы Флигель ике яклы түбә белән капланган, ул өчпочмаклы фронтон барлыкка китерә. Өй ишегалдындагы ике катлы канатның фасады, төп йортка караганда начаррак сакланган. Ике тәрәзәле фасадның  үзәк өлеше кечкенә ризалит белән аерылган. Флигель  баскычлы кәрниз һәм ялган люкарна белән псевдо-барокко  аттик белән очланган  .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
https://prokazan.ru/news/view/105473

Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Урман (күл, Лаеш районы)

Урман күле - Татарстан Республикасы Лаеш районының Олы Кабан авыл җирлеге территориясендә күл.

## География
Лаеш районында кызыклы табигать һәйкәле - Урман күле, аның тирәсендә беркайчан да урман булмаган. Ул Олы Кабан авылыннан 6 км төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.  Урман күле — суффозион-карст чыгышындагы чиксез сулык.. Татарстанның Лаеш районы  Олы Кабан авылыннан 6,0 км төньяк-көнчыгышта урнашкан. Сулык озын формага ия. Күл чагыштырмача кечкенә: озынлыгы 470 м, максималь киңлеге 100 м. Көзге мәйданы 1,65 гектар. Урта тирәнлек 5 м, максималь тирәнлек 12 м тәшкил итә.

Шунысы кызык, аның янына машинада йөрү бераз кыенрак. Көчле яңгырлар, бигрәк тә язын юлдагы чокырлар су белән тула, юллар юыла һәм һәр сәяхәтче монда коенырга яки балык тотарга әзер булмый.

Шуңа күрә Урман күленең яр буе зонасы һәм суы аерым чисталык белән аерылып тора.

## Гидрология
Күлнең күләме 120 мең м³. Туклану катнаш, җир асты һәм атмосфера. Төссез һәм иссез су, катылыгы 1 ммоль/лдан кимрәк, минерализациясе 85 мм/л, үтә күренмәлелеге 120 см. Суның химик төре - гидрокарбонат-магнийлы.  Күлдә  сулыклар өчен гадәти балык бар, үз торакларын төзекләндерүче ондатраны күрергә мөмкин

## Икътисади куллану

Күл терлекләр өчен су кебек хуҗалык әһәмиятенә ия.

Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25нче номерлы карары һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644нче номерлы карары белән төбәк әһәмиятендәге табигать һәйкәле дип танылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Татар энциклопедиясе: 6 томда / Ч. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. КЕРЕМ. Сабирзянов. - Казан: Татар энциклопедиясе институты

## Сылтамалар

* 
* 
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре

Төркем:Лаеш районы күлләре
Озату төрмәсе (Казан)

**Озату төрмәсе** - Казандагы тарихи бина, Казан Кремле янында, Батурин урамында урнашкан. XVIII гасыр башында төзелгән. Федераль әһәмияткә ия мәдәни мирас объекты.

## Тарих
Бина сәүдәгәр И.А. Михляевның (Микляев) тукымалар фабрикасы өчен төзелгән. 1722  елда заводка Пётр I килә. XVIII гасыр ахырында фабрика корпуслары казна тарафыннан сатып алынган, киңәйтелгән һәм озату төрмәсенә әйләндерелгән .

Төрмә бинасында башка кешеләр белән беррәттән, декабристлар да булган, 1827 елның июнендә декабрист А.М. Гриневицкий төрмәдә үлә. 1863 елда анда революцион түгәрәкләрдә катнашучылар һәм «Земля и воля» җәмгыяте әгъзалары урнаша.  Күпмедер вакыт төрмәдә 1887 елның 4 декабрендә студентлар җыенында катнашучылар була, алар арасында В. И. Ульянов та була. 1889—1890 елларда илдә беренче Маркс түгәрәкләре оештырган Н. Е. Федосеевны һәм  танылган рус социологы, публицист, икътисадчы һәм беллетрист, 1860-1890 елларда иҗтимагый хәрәкәтләрдә катнашучы Василий Берви - Флеровскийны да төрмәдә тоталар.
Октябрь революциясеннән соң, Казан  төрмәсе турыдан - туры билгеләнеше буенча-законны бозучылар һәм власларга яраксыз «элементларны» җәмгыяттән изоляция  өчен кулланылуын дәвам итә.

Төрмә 1876 елда капиталь ремонтланган. Комплекс 1960 елларга кадәр төрмә буларак кулланылуын дәвам итә, шуннан соң бинада онкология диспансеры урнаштырыла.  2015—2016 елларда бина фәнни институтларны урнаштыру өчен реставрацияләнгән һәм җайлаштырылган .

## Архитектура
Кремль дивары борылышына якын булган ике һәм өч катлы корпуслар комплексы  төньяктан көньякка сузылган ишегалды тирәсендә бер бинага берләшкән. Ишегалдына керү төньяк ягыннан төзелгән, зур капкалы арка белән бизәлгән. Фасад штукатурланган һәм агартылган, декорсыз диярлек, бу бинаның максатына туры килә   .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
Төркем:Казан кирмәне
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Дала (тыюлык, Татарстан)

**Дала тыюлыгы** - Татарстанның Лениногорск районында урнашкан региональ әһәмияткә ия дәүләт табигый комплекслы заказник.

## География

Тыюлык  һәм Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы һәм  Шөгер тауларында урнашкан, мәйданы 58,3 км²  булган 31 дала һәм урман-дала кишәрлегеннән тора. Рельефның абсолют билгеләре 90 - 340 м. Рельефның үзенчәлеге-аның елга үзәннәре, чокырлар  челтәре белән бүленеше.  Тыюлыкның текә калкулыклар буенча һәм кайбер тау биеклегендә сакланган дала участоклары аеруча әһәмияткә ия. Тыюлык территориясендәге далалар берничә төркемгә карый – болын, таш һәм куак далалары

## Тасвирлау

Тыюлык территориясендә флористик төрлелек бар. Рус  подмареннигы, яшел җиләк, Маршалл кымызы, мамык үләне, типчак, каурый үлән өстенлек итә . Тамыр үсемлекләренең 90-тан артык төре тәкъдим ителә, Татарстан Республикасының Кызыл китабында күрсәтелгәннәрдән сызыклы суган, озын яфраклы гербилс һәм алсу сары скабиоза бар Урманнар имән, юкә, каен, уса, нарат һәм чаган  белән күрсәтелә

Кошлар дөньясы төрле. Гомумән алганда, тыюлык территориясендә 68 кош төре теркәлгән. Бигрәк тә сабан тургае киң таралган. Сары чәперчек, бытбылдык, болын көйгәнәге, кыр тургае очрый. Районда шулай ук Татарстан Республикасының Кызыл китабында күрсәтелгән 9 төр кош яши: каракош, бытбылдык, көртлекләр, кыза, болын көйгәнәге, колаклы ябалак, ябалак, алтын щурка, яшел тукран.

Зур булмаган чиста елгалар һәм салкын су белән чишмәләр тыюлыкның горурлыгы булып санала. Нәкъ менә шундый елгаларда инеш форелен күрергә мөмкин. Елгаларда шулай ук чуртан, сабан, карас, окунь һ. б. балык төрләре бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Татарстанның табигый тыюлыклары
Төркем:Лениногорск районы
Ягъфәров

**Ягъфәров**, Ягафәров — фамилия.
* Азат Ягъфәров (1961), «Татнефть» ГАҖ генераль директоры урынбасары (2003―2021); VIII чакырылыш Россия Дәүләт думасы депутаты (2021 елдан).
* Аллабирде Ягъфәров (1886—1922), БАССР халык мәгарифе комиссары (1919).
* Әнвәр Ягъфәров (1926—1972), фирка-хуҗалык эшлеклесе.
* Баязит Ягафәров  (1956), ВЛКСМ Бөрҗән райкомы бүлек мөдире, икенче һәм беренче секретаре (1978―1982).
* Илдар Ягъфәров (1971), кинематографист. Р. Ф.  Ягъфәровның улы.
* Мәхмүт Ягъфәров (1926—), химик, фән докторы (1988).
* Рәшит Ягъфәров (1946—2008), фольклорчы-галим, шагыйрь, милләтпәрвәр сәясәтче.
* Сабит Ягъфәров (1935—1980), нефтьче-бораулау остасы,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1975).
* Юныс Ягъфәров (1925—1994), кошчылык-нәсел үрчетү заводы директоры (1963—1994, Бөгелмә районы).
----
* Дамира Ягъфәрова (1939), педагог, фән докторы (1991), профессор (1992), ректор.

Төркем:Фамилияләр