open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таҗикстанның республика буйсынуындагы районнары

**Таҗикстанның республика буйсынуындагы районнары** (наһияләре, ) ― Таҗикстан  составындагы беренче дәрәҗә административ-территориаль берәмлек, ул Таҗикстанның 13 наһиясен (районын) берләштерә. Административ үзәге ― Дүшәнбе шәһәре.  
 
 
## География
Республика буйсынуындагы наһияләр (районнар) 28 600 кв. км (Албания мәйданы кадәр) территорияне били, һәм бу күрсәткеч (мәйдан зурлыгы) буенча Таҗикстанда икенче урында тора. Беренче урында ― Таулы Бәдәхшан автономияле вилаяте, мәйданы — 64 100 кв. км (бөтен Таҗикстан территориясенең 45 % ы).

Республика буйсынуындагы наһияләр төньякта Согыд вилаяте һәм Кыргызстан, көнчыгышта һәм көньяк-көнчыгышта Таулы Бәдәхшан автономияле вилаяте, көньякта Хәтлан вилаяте, көнбатышта Үзбәкстан белән чиктәш. 

## Халкы
2016 елга Таҗикстанның республика карамагындагы наһияләрендә 1 971 600 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы – 1 кв.км да 68,9 кеше. Халыкның төп өлешен таҗиклар (85%), ә милли азчылыклардан үзбәкләр (12%) һәм  алып тора. Шулай ук бу наһияләрдә руслар (көнбатышта), татарлар, кыргызлар (төньяк-көнчыгышта),  (көнчыгышта) һәм башкалар яши. Халыкның абсолют күпчелеге сөнни ислам динен тота, шулай ук башка кечкенә ислам агымнары тарафдарлары да аз түгел. Христианнардан православие дине вәкилләре өстенлек итә.

## Состав
Таҗикстан Республикасының Милли бүленеше турындагы законы нигезендә,  республика карамагындагы наһияләр (районнар) составына 4 шәһәр, 13 бистә, 13 наһия һәм 101 җәмгыять керә. 

;Наһияләре
 

## Тарих
 
СССР Югары Советы Президиумының 1955 елның 24 августындагы указы белән 1939-1955 елларда гамәлдә булган  бетерелә, ә аның составына кергән районнар Таҗикстан ССРның турыдан-туры буйсынуына тапшырыла.

## Икътисад
 
«Таҗик алюминий компаниясе» дәүләт унитар предприятиесе (TALCO). төп продукциясе ― беренчел алюминий. Проект куәте ― елына 517 000 тонна. Таҗикстан бюджетына барлык валюта керемнәренең 75% ын һәм ил экспортының өчтән бер өлешен тәэмин итә.

Төбәк үсеш алган авыл хуҗалыгы производствосына ия. 2014 ел нәтиҗәләре буенча, төбәктә бөртеклеләр 239,8 мең тонна, 247,2 мең тонна бәрәңге, 307,5 мең тонна Яшелчә культуралары, 40,8 мең тонна бакчачылык продукциясе  җитештерелгән. . Мамык игү һәм бакчачылык үсеш алмаган диярлек — 2014 елда 9,6 мең тонна мамык-чимал һәм 13,5 мең тонна бакчачылык продукциясе җитештерелгән.  Терлекчелек үсеш алган — 2013 елга 1167,6 мең баш сарык һәм кәҗә һәм 524,6 мең баш мөгезле эре терлек булган. 

## Шәхесләр
* Нөсрәтулла Мәкъсүм (1881―1937), таҗик совет дәүләт эшлеклесе.
* Мирза Торсынзадә (1911―1977), таҗик совет шагыйре. Социалистик Хезмәт Герое (1967).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Флаги областей Таджикистана

## Моны да карагыз
* Таҗикстан Совет Социалистик Республикасы

## Әдәбият
* *Хайитбоева Н. А*.  Анализ производственно-экономического состояния аграрного сектора Республики Таджикистан. Д.:  Кишоварз, 2015.

Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр
Төркем: Таҗикстанның республика буйсынуындагы районнары
Наһия

**Наһия**, нахия  ( *Nāḥiyah*) ― административ бүлек, район; Госман империясендә икенче дәрәҗәдәге административ бүленеш (муниципалитет).

## Тарих
Аерым алганда, Госман империясенең  көньяк славян биләмәләрендә кулланылган. Сербиядә наһияләр паша вәкиле булган  (мөдир) идарә иткән нежиннарга һәм авылларга бүленгәннәр. 1834 елда Сербиядә наһия *округ* дип үзгәртелә, Черногориядә наһияләргә бүленеш 1918 елга кадәр саклана.

Наһия ― шулай ук Азәрбайҗанның һәм Көнчыгышның территориаль бүленешендә тарихи яктан барлыкка килгән административ-территориаль берәмлек. Сәфәвиләр  дәүләтендә ил вилаятьләргә бүленгән. Вилаятьләр белән ханнар яки солтаннар идарә  иткән. Вилаятьләр казаларга (*[[өяз]]ләргә*) бүленгән, алар белән хәкимнәр яки казыйлар җитәкчелек иткән. Казалар  мәхәлләләргә бүленгән. Мәхәлләләрне  наибләр, кайбер очракларда мәликләр җитәкли. Мәхәлләләр наһияләргә  бүленәләр. Наһияләр белән биләр җитәкчелек иткән. Наһияләр авылларга һәм бистәләргә бүленгән.

## Хәзерге заман
Административ берәмлек буларак, Якын Көнчыгыш илләрендә (Иордания, Сүрия, Мисыр, Ливан һәм Гыйракта), Кытай составындагы  Шеңҗан-Уйгыр автономияле районында һәм Таҗикстанда  хәзер дә кулланыла.
Таҗикстанда ул икенче дәрәҗәдәге административ берәмлек, шул ук вакытта Сүрия, Гыйрак, Ливан, Иордания, Синьцзян һәм элеккеге Госман империясендә (анда наһия белән бергә *буҗак* дип аталган) бу ― өченче дәрәҗә яки түбәнрәк административ берәмлек. 

 
Гадәттә, наһиядә  кечкенә шәһәр яки авыллар (кышлаклар) була, берничә наһия зуррак административ берәмлек — вилаять (һәм башка җирле исемнәр) төзи. Наһия үзе вак торак пунктларга (шәһәр, авыл, бистә җәмәгатьләренә) бүленә. Мәсәлән, Таҗикстанда Пәнҗәкәнт наһиясе унөч башка наһия һәм берничә шәһәр белән бергә Согыд вилаяте составына керә һәм, үз чиратында, административ рәвештә 14 авыл җәмәгатенә (таҗ. *ҷамоати деҳот*) бүленә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Район
* Туман
Төркем:Госман империясенең административ бүленеше
Төркем:Административ-территориаль берәмлекләр
Татар юлы

**Татар юлы** () — Польшаның көнчыгышында, Подляск воеводалыгында җәяүлеләр юлы, ул Зур Татар  һәм Кече Татар юлларыннан тора.

## Зур Татар юлы

Юлның озынлыгы 57 км, яшел төс белән билгеләнгән.

Маршруты: Сокулка – Драхле — Боһоники – Стара Камйонка – Вежхлесе – Тальковщизна – Нова Сьвидзялувка – Нетупа – Кружиняна.

Юл Сокулка калкулыклары һәм Кнышин агачлыгы арасында урнашкан. Ул юл Кружинянага 1679 елда Иоанн III Собеский татарларга бүләк иткән элеккеге татар утарлары (Нетупа һәм Тальковщизна) аша алып бара.

## Истәлекле урыннары
* Сокулик төбәге музее (татар җирлегенә багышланган даими экспозиция белән), XVI-XVII гасыр шәһәр базары, һәм аннан чыккан урамнар белән.

* Изге Антоний чиркәве 1848 (1904 елда зурайтылган).

* Изге Александр Невский чиркәве (1830)

* Боһоникида урнашкан Польше мөселманнарының дини үзәге булган татар мәчете — татарлар тарафыннан 1883 елда төзелгән, ярымайлы гөмбәз белән тезелгән агач корылма. Характерлы архитектура җиһазлары һәм элементлары булган мәчет эчендә: изге китаплар, келәмнәр, мөхирләр (Коръәннең буялган яки чигелгән шигырьләре), михраб һәм мөнбәр бар.

* Мизар — татар зираты, Польша Республикасындагы өч гасырлык иң зур һәм гамәлдәге мөселман зираты бар.

* Кружиняна мәчете — Польша Республикасында иң борынгы мәчет, ярымайлы,  манарасы булган агач мәчет XVIII-XIX гасырлар чигендә төзелгән. Гыйбадәтханәдә хатын-кызлар һәм ир-атлар өлешләренә бүленеш бар. Гыйбадәтханәгә аяк киемен салып керәләр һәм келәмнәргә утыралар.

* Кружиняна татар зираты

## Транспорт
Бирегә Белосток ПКП поезды белән барып була:  Белостоктан башта Кузьницяга, аннары Кундзичега кадәр, аннары Орлович ягына.

PKP Белосток поезды: Сокулкадан автобуста Малявиче аша Кузниця юнәлешендә.

Машинада яки велосипедта: Белостоктан Боһоникка кадәр, шулай ук Крушинянга кадәр 50 км, Боһониктан Крушинянга кадәр якынча 35 км, Сокулкадан алып Боһоникка кадәр 10 км-дан кимрәк.

## Кече Татар юлы

Трассаның озынлыгы — 19 км, зәңгәр төс белән билгеләнгән.

Юллар курсы: Кружиняна, Юзефово, Крулёве-Стойло һәм Валили станциясе.

Маршрут Подлясьега (Крушиняны, Юзефово) Татар җирлеге белән бәйле торак пунктларны гыйнвар фетнәсе (Крулёве-Стойло һәм Валили) вакыйгалары белән бәйле шәһәрләр белән бәйли.

## Транспорт
Белостоктан Крушинянга Белосток-Крынки юлы буенча автобуста.

Белосток-Гродек юлы буенча Белостоктан Валилига кадәр автобуста.

## Галерея


Kruszyniany_Mosque.jpg|Крушиняндагы татар мәчете
Tatarian_Cemetery_Kruszyniany_Poland.jpg|Крушинян татар зираты
Interior_Tatarian_Mosque_Bohoniki_Poland.jpg|Боһоники татар мәчете
Bohoniki_cmentarz_muzulmanski_03.jpg|Боһоники татар зираты
St_Antoni_Church_in_Sokółka-9.jpg|Сокулкада Изге Антоний чиркәве
Muzeum_Ziemi_Sokólskiej_14.07.2009_p.jpg|Сокулка төбәк музее
Sokółka_-_cerkiew_prawosławna_św._Aleksandra_Newskiego_01.jpg|Изге Александр Невский чиркәве, Сокулка


## Сылтамалар

* SzlakTatarski.pl – serwis informacyjny prowadzony przez Muzułmański Związek Religijny w RP.
* Podlaski Szlak Tatarski
* Przebieg Szlaku Tatarskiego małego
* ''Słownik biograficzny Tatarów polskich XX wieku,'' „Znad Wilii”, nr 4 (68) z 2016 r., s. 77-82.

Төркем:Липка татарлары
Пуста (Маҗарстан)

**Пуста**, яки **Пушта** () ― Маҗарстанның төньяк-көнчыгышындагы киң дала төбәге,  кыяклылардан торган далалар,  бер өлеше. Көньяк Россия далаларына охшаган комлы кара туфраклы Маҗарстан далалары флорасында кылган формацияләре (каурый кылган, чәчсыман кылган) һәм кыяклылардан *поллиния* өстенлек итә. 

## Тасвирлама
Коры һава торышы, дала үсемлекләре һәм континенталь климат өстенлек итә. Туфракның шактый өлеше комнан тора, ләкин шул ук вакытта грунт суларының шактый өстә булуы җирне зур күләмдә сугару мөмкинлеге бирә, шуңа күрә бүгенге көндә кеше кулы тимәгән даланы аерым урыннарда гына, мәсәлән, Дебрецен шәһәре янында  милли паркында, күреп була. Бу тигез дала урыны-урыны белән я чүлне хәтерләтүче уңдырышсыз комлык мәйданнары, я уңдырышлы туфраклы оазислар белән өзелә. Соңгылары кайчандыр татарлар һәм төрекләр җимергән, чәчәк атып утырган авыллар һәм шәһәрләр урынында барлыкка килгән, дип фаразлана. Элегрәк биредә торак пунктлар бик сирәк очрый торган булган: бары тик көтүчеләр, табунчылар, кайчандыр атаклы булган  ( — "олы юл башкисәре", кайвакыт – уңай мәгънә белән) җыела торган  дала мәйханәләре (,  — «чарда»)  генә очраган.
Пуста буйлап ел әйләнәсендә, көтүчеләр күзәтүе астында зур-зур көтүләр, ат табуннары, эреле-ваклы терлекләр йөргән. Чая табунчы (чикош) еш кына халык әкиятләре һәм җырларының, ә кайчагында әдәби әсәрләрнең герое булып торган. Пуста маҗар кешесенең йөрәгенә якын булган; ул аны үзенең хөр-иркенлеге белән җәлеп иткән. Маҗар шагыйре  иҗатында Пуста даласына бик күп гаҗәеп юллар багышлаган.

Авыл хуҗалыгы үскән саен, дала киңлекләре күбрәк эшкәртелә башлый: биредә үрнәк хуҗалыклар, киң мәйданнарда бодай һәм кукуруз басулары, агач үсентеләре барлыкка килә. Пуста Ауразия даласының эксклавы булып кала.

## Этимология
Этимологик яктан «Пуста» сүзе славян тамырлы: рус телендә «пусто», «пустырь», «пустыня», хорват телендә  pust, pusta, pusto, словак телендә púšť һ. б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* National Park Hortobágy - The Puszta 

## Әдәбият
*   Пуста. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Маҗарстан географиясе
Төркем:Далалар
Төркем:Ауразия даласы
Эксклав

**Эксклав** ( «– нан, – нән» +  «ачкыч» сүзләреннән) — илнең төп территориясеннән аерылган һәм башка (бер яки берничә) дәүләт территориясе белән әйләндереп алынган суверен булмаган төбәк. Бер үк  территория үзе буйсынган ил өчен эксклав һәм шул ук вакытта үзе буйсынмаган, ләкин аның территориясе белән әйләндереп алынган дәүләт өчен анклав булып тора. Диңгезгә чыгу юлы булган эксклав **ярымэксклав** дип атала.  буенча, башка илләр флотына ярымэксклавка керү юлын томалау рөхсәт ителми..

## Эксклав мисаллары
### Халыкара
* Азәрбайҗан Республикасына караучы Нахчыван Автономияле Республикасын Әрмәнстан, Иран, Төркия территорияләре уратып алган.
* Үзбәкстанның Фәрганә вилаятенә караучы Шаһимәрдән эксклавы һәм Сох туманы Кыргызстан эчендә.
* Италиянең Ломбардия төбәгендә урнашкан Кампионе-д’Италия торак пункты  Швейцария территориясе белән уратылган.
* Испаниянең Жирона провинциясендә урнашкан Льивия муниципалитеты Франция территориясе белән уратылган.
* Россиянең Брянск өлкәсе Вышков шәһәр җирлегенә караучы Медвежье-Саньково авылы Беларусиянең  Гомель өлкәсе Добруш районы эчендә.
* Азәрбайҗанның Башкәнд авылы эксклав булудан туктаган.
 
### Ярымэксклавлар
* Польша, Литва белән чиктәш Калининград өлкәсенең (Россия) Балтыйк диңгезенә чыгу юлы бар.
* Конго Җөмһүрияте, Конго Демократик Республикасы белән чиктәш Кабинда провинциясенең  (Ангола) Атлантик океанга чыгу юлы бар.
* Канада белән чиктәш  Аляска штаты ― АКШның ярымэксклавы.
* Малайзия территориясе белән уратылган Тембуронг округының  (Бруней) Көньяк Кытай диңгезенә чыгу юлы бар.
* Индонезия территориясе белән уратылган Окуси-Амбено округының (Көнчыгыш Тимор) Һинд океанына чыгу юлы бар.
* БГӘ территориясе уратып алган Мүсәндәм мөхәфәзәсенең (губернаторлык, Оман) Фарсы һәм Оман култыкларына чыгу юлы бар.
* Африка кыйтгасында (Марокко белән чиктәш) урнашкан автономияле Мелилья һәм Сеута шәһәрләренең (Испания) Урта диңгезгә чыгу юлы бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Анклав
Төркем:Халыкара хокук
Төркем:Эксклавлар
Төркем:Дәүләт
Алмаз Батанов

**Алмаз Батанов** (07.02.1999; Татарстан, Казан — 13.03.2022; Украина) — хәрби, Батырлык ордены иясе.

## Биографиясе
Батанов Алмаз Руслан улы 1999елның 7 февралендә Татарстан Республикасы башкаласы Казан шәһәрендә туган.

Алмаз 2006 елга кадәр Казан шәһәренең 92 номерлы балалар бакчасына йөри.

2006 - 2013 елларда Казан шәһәренең Киров районында урнашкан 15 нче номерлы татар гимназиясендә белем ала. 

2013-2017 елларда Хант-Манси автономияле округындагы Когалым шәһәрендә 7 нче номерлы мәктәптә укый, урта мәктәпне шунда тәмамлый. Мәктәптә укыганда Алмаз иң актив укучыларның берсе була, төрле конкурсларда катнаша, җиңүләр яулый.
2017 елда Кызыл Байраклы Жуков орденлы Казан югары танк команда училищесына укырга керә. 2019 елда училищеда укыганда ук тырышлыгы һәм профессиональ осталыгы өчен, РФ оборона министры Сергей Шойгу имзалаган Грамота белән бүләкләнә. Алмаз Батанов фотосы танк училищесының Мактау тактасында эленеп тора.
Училищены тәмамлаганнан соң, 2021 елның июлендә ул юллама буенча Бурятия Республикасының Улан-Удэ шәһәрендә 46108 нче хәрби частьның Тацинск Кызыл Байраклы Суворов орденлы 5 гвардия танк бригадасында хезмәт итә.

2022 елның 24 февралендә Украинадагы махсус операциягә җибәрелә.

Алмаз Батанов 2022 елның 13 мартында Украинада махсус операция вакытында һәлак була.

Казан шәһәренең Самосырово мөселман зиратында җирләнә. Алмаз Батанов үлгәннән соң Батырлык ордены белән бүләкләнә. 

## Хәтер

Иске Тәрбит авылындагы бер урамга Алмаз Батанов исеме бирелә, чөнки Алмазның бала чагы каникулларда Иске Тәрбит авылында әби-бабасы карамагында үтә.

## Гаиләсе
* Әтисе – Батанов Руслан Владимирович ( 24.02.1977) Татарстанның Кайбыч районы Иске Тәрбит авылыннан.
* Әнисе – Сарвардинова Нурзидә Равил кызы (18.07.1981) 
* Энекәше – Адель (06.05.2003)
* Бабасы – Батанов Владимир Иванович (01.11.1941)
* Әбисе – Батанова Мәүлиха Габделвәли кызы (13.10.1938)

## Мактаулы исемнәре, бүләкләре

* РФ саклану министрының Мактау кәгазе
* Батырлык ордены

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Кайбыч районы Иске Тәрбит мәктәбе музеенда “Күренекле шәхесләр” альбомы.

## Сылтамалар
* Памяти лейтенанта- танкиста Батанова Алмаза.. | Движение "ЮНАРМИЯ" Республики Татарстана.

Төркем:Казан танк университетын тәмамлаучылар
Төркем: Казанда туганнар
Төркем:Батырлык ордены кавалерлары
Төркем:Украинада вафатлар
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Анклав

**Анкла́в** ( ― „ябылган“ яки „бикләнгән“) ― дәүләтнең тулысынча башка дәүләт территориясе белән әйләндереп алынган бер өлеше. Кайсы да булса дәүләтнең башка (бер) ил белән тулысынча уратып алынган өлеше **тулы анклав** дип атала. Территория төшенчәсе коры җир территориясен дә, территориаль суларны да үз эченә ала. 

Дәүләтләргә анклав төшенчәсе икенче (бер) ил белән тулысынча чолгап алынган һәм диңгезгә чыгу юлы булмаган очракта гына кулланыла. Бу очракта «эксклав» төшенчәсе бөтенләй кулланылмый. Мондый дәүләтләр өчәү: Италия эчендә Ватикан һәм Сан-Марино, Көньяк Африка Республикасы эчендә – Лесото. Италия эчендә территориясе-анклавы булган  шулай ук дәүләтчелекнең берничә билгесенә ия.

**Ярыманкла́в** ― дәүләтнең коры җирдә башка дәүләтнең территориясе белән әйләндереп алынган, ләкин диңгезгә чыгу юлы булган өлеше. Бу төр анклавлар шулай ук **яр буе анклавлары** дип атала. Ярыманклав дәүләтләргә мисаллар – Малайзия һәм Көньяк Кытай диңгезе белән уратылган Бруней, шулай ук Испания һәм Атлантик океан белән уратып алынган Португалия. Мальта территориясендәге Мальта орденына караучы  бер өлеше шулай ук ярыманклав. Төп территориясе ярыманклавтан читтә урнашкан дәүләтләрдә ярыманклавлар территориясе ярымэксклав дип атала. Мондый ярыманклав (ярымэксклав) диңгез һәм башка берничә ил белән әйләндереп алынырга мөмкин. 

## Анклавларга мисаллар
*   (Италия эчендәге анклав)
*  (Италия эчендәге анклав)
*  (КАР эчендәге анклав) 
*  (Малайзия белән уратылган ярыманклав)
*  (Индонезия белән уратылган ярыманклав)
*  (Сенегал белән уратылган ярыманклав)
*  (Франция белән уратылган ярыманклав)
*  (Испания белән уратылган ярыманклав)
*  (Алмания белән уратылган ярыманклав, Швеция белән диңгез аера)
*  (АКШ белән уратылган ярыманклав, Гренландия (Дания), Сен-Пьер һәм Микелон (Франция) белән диңгез аера)
*  (Согуд Гарәбстаны белән уратылган ярыманклав, Бахрейн һәм  БГӘ белән диңгез аера) 
*  (КХДР белән ярыманклав, Япония белән диңгез аера)
*  (Индонезия белән уратылган ярыманклав, Австралия һәм Сөләйман утраулары белән диңгез аера)
*  –  (үзара ярыманклав)
*  –  (Франция белән диңгез аера, үзара ярыманклав)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Evgeny Vinokurov. Papers on Enclaves and Exclave

## Моны да карагыз
* Эксклав

Төркем:Халыкара хокук
Төркем:Дәүләт
Төркем:Анклавлар
Сабын чәчәге

**Сабын чәчәге** (лат. Lychnis chalcedonica; рус. Зорька обыкновенная) – канәферчәләр семьялыгыннан туры сабаклы, ланцетсыман яфраклы, кызыл чәчәкле, сапонинга бай тамырын киптереп сабын урынына кулланыла торган күпьеллык үләнчел үсемлек; сабын чәчәге.

## Исеме
Чыганакларда түбәндәге исемнәр очрый: зорька, халцедон лихнисы, хәләл лихнис, хәләл, бакча күгәрчене, барс сабыны, татар сабыны, эт сабыны.

Халык исемнәре: бояр җырлары, кыр гвоздикасы, кызларның матурлыгы, гүзәллеге, американ чибәре, кызыл тәре, ут төсе, сабын савыты (Кузбассның төньягы) һ. б.

## Ботаник тасвирлама
Сабын чәчәге – күпьеллык тамырчыл үләнчел үсемлек. Стеналар туры, аз тармаклы, каты йонлы, 0,5 м дан 1 м га кадәр биеклеккә җитә.

Тамыр яфраклары көрәксыман. Сызыклы ланцет яфракларыннан күкәй формасына кадәр, буе 12 см га кадәр, ике якта да йон белән капланган, кырыйда һәм аскы ягыннан уртача төкле яфраклар.

Чәчәкләр бәбәк очындагы ачык төстәге чәчәкләргә 10-50 шәр см, утырма диярлек, диаметрында 1-1,5 см җыелган. Чашкасы көпшәсыман, тар, тешле кырыйлы. Венчик гадәттә ачык алсу, сирәгрәк ак яки алсу, таҗ яфраклары ике өлешкә бүленгән. Тычинкалары касәләрнең озынлыгы буенча тигез

Җимеш - диаметрында 1 см га кадәр күкәй тартмасы, ул биш көпшә белән ачыла. Факелсыман, кызгылт-көрән орлыклар.

Хромосомалар саны 2n = 24.

## Тарату
Гадәти Сабын чәчәгеның табигый ареалы – Россиянең Европа өлеше һәм якын дәүләтләр.

## Мәгънәсе һәм куллану
Сабын чәчәге элек-электән Европада һәм Төньяк Америкада декоратив бакча үсемлекләре сыйфатында үстерелә, анда еш кына кыргыйлана.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләрТөркем:КанәферчәләрТөркем:Ауразия флорасыТөркем:Декоратив үсемлекләр
I Бертони (Перуҗа)

**I Бертони ** — Италиянең Умбрия төбәге  өязендә урнашкан торак пункт.

## Географиясе
I Бертони Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.

## Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Gino Moliterno, ур. (2003). Encyclopedia of Contemporary Italian Culture. Routledge; Routledge World Reference. ISBN 0415285569.
* Catherine B. Avery, ур. (1972). The New Century Italian Renaissance Encyclopedia. Simon & Schuster. ISBN 0136120512.
* Италия // Италия — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).

Төркем:Умбрия төбәге торак пунктлары
Төркем:Италия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Кәҗә сакалы

**Кәҗә сакалы** (лат. Tragopógon, рус. Козлобородник) – оешмачәчәклеләр семьялыгыннан сары яки аксыл сары чәчәкле, сөтсыман сыекча бүлеп чыгара торган икееллык үләнчел үсемлек; кәҗәсакал. 

## Исеме
Нәселнең фәнни атамасы башка грек теленнән алынган. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрон җирле рус атамасын китерә – чёртова борода.

## Тарату
Козлобородник ыруының үсемлекләре Европада, шулай ук уртача климатлы Азия төбәкләрендә киң таралган.

## Биологик тасвирлама
Бу төр үсемлекләрнең сабаклары ялгыз яки тармакланган; яфраклары - кыяклылар, алар киңәйгән, өске катта киптерелгән. Чәчәк - кәрзин, бәбәк очларында үсә. Чәчәкләр бары тик тел, сары яки алсу төстә генә. Өлге яфраклары бер рәт. Җимешләр - югары аэродинамик сыйфатларга ия мамык паппуслы семянкалар

## Куллану
Козлобородникларның тамырларын һәм яфраклы яшь сабакларын азык итеп кулланалар. Берьеллык үсемлекләрнең тамырларын көз көне (прикор яфраклары белән генә) казырга кирәк. Тозлы суда пешергәндә, чи тамырларга хас әче тәм юкка чыга. Пыялаларны әче сулыктан арындыру өчен уч аралары арасында йөртергә тәкъдим ителә
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с англ. = Botanica / ред. Д. Григорьев и др. — М.: Könemann, 2006 (русское издание). — С. 895. — 1020 с. — ISBN 3-8331-1621-8
* Чертова борода // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:ҺиндыбалыларТөркем:Ауразия флорасыТөркем:Африка флорасы
Каз тәпие

**Каз тәпие** (лат. Potentilla anserina, рус. лапчатка гусиная или гусиная лапка) – гөлчәчәклеләр семьялыгыннан төкле сабаклы, вак яфраклы, сары чәчәкле тәбәнәк күпьеллык үләнчел үсемлек; каз үләне, казтабан.

## Ботаник тасвирлама

Каз тәпие - озынлыкка 80 сантиметрга җитә торган кызыл өстәлләре буйлап сузылган үлән сабаклы үсемлек.

10-20 сантиметр озынлыктагы яфраклар, бертигез парлы булмаган, өстә яшел, шома, аста ак, нык бөгелгән, яфракларга 2-5 см озынлыктагы һәм 1-2 см киңлектәге яфраклар. Чәчәкләрне шулай ук сабак һәм өстәлләр каплый, шуның аркасында үсемлек көмешсыман күренә, бу аның инглиз телендә Silverweed (көмешсыман үлән) дигән атамасында чагыла.

Диаметры 1,5-2,5 сантиметр, бишесе, сирәгрәк, алты яки җиде сары яфраклы, 5-15 сантиметр озынлыкка җиткән аерым сабаклы үсентеләр.

Җимеш - күп чикләвек.

### Тарату

Бөтен Җир шары буйлап уртача зонада очрый.

Каз тәпие күбесенчә комлы яки ташлы, балчыклы туфракларда, юл читләрендә, болыннарда һәм бушлыкларда, чокыр һәм канауларда очрый, анда ул тиз арада тамырланып килүче ашханәләр белән тиз арада үрчи ала. Үсемлек халык өчен типик.

#### Мәгънәсе һәм куллану

Хайваннар белән туклануда агулану китереп чыгара, ул ашказанының аппетитын югалту һәм бозылуы белән бергә бара. Бигрәк тә нечкә атлар. Көтүлеккә начар бара яки бөтенләй бармый.

Җир асты һәм җир өсте органнарында имән матдәләр бар. Клуб буенча ару-талу крахмалга бай.

Бакыр бал кортларын чәчәкләрдән нектар һәм серкә җыялар.

Дару үсемлек буларак кулланыла. Бу максат белән гадәттә яфраклар җыялар, шулай ук кыя һәм чәчәкләрне сирәгрәк хәзерлиләр. Каз бәбкәсенең кәбестә казнасының капма-каршы, кан әйләнеше белән бәйле, антисептик, көчле какшамау һәм сидек эшчәнлеге белән шөгыльләнә. Халык медицинасында каз чабатасының ашказаны әйләнешендә кулланыла торган нәтиҗәле ашказаны чарасы буларак билгеле. Эчпошыргыч авырулар вакытында тамак куышлыгы һәм авыз куышлыгы өчен, ә тәмләткечләрне - җәрәхәтләр, кисүләр, төрле тире ялкынсынулар, сыпчыклар, канлы яралар өчен кулланалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сүзлек. Электронный фонд словарей.

## Әдәбият

* Губанов И. А. 742. Potentilla anserina L. — Лапчатка гусиная, или Гусиная лапка // Иллюстрированный определитель растений Средней России : в 3 т. / И. А. Губанов, К. В. Киселёва, В. С. Новиков, В. Н. Тихомиров. — М. 
* Товарищество науч. изд. КМК : Ин-т технол. исслед., 2003. — Т. 2 : Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 378. — 666 с. — 3000 экз. — .

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Розачәчәклеләр
I Платани (Порденоне)

**I Платани ** — Италиянең Фриули-Венеция-Җулия төбәге  өязендә урнашкан торак пункт.

## Географиясе
Ярданг

**Ярданг**, ярдаң (*[[төрки телләр]]дән — «текә төшкән», «текә түтәл»*) ― рельеф формасы; җил өрдереп ясалган коридорлар һәм шундый ук формадагы һәм зурлыктагы калдык түтәлләрдән торган дефляцион рельеф. Балчыксыл һәм комсыл яшь күл, сирәгрәк аллювиаль утырмалар өстендә көчле җилләр өстенлек алган юнәлештә хасил була. Мәсәлән, Лобнор күленең төньяк төбе (Үзәк Азиядә), вертикаль стеналы коридорның, тирәнлеге 10-12 метр, түтәлләрнең киңлеге берничә дистә метр, озынлыгы 10 км чамасы ярданглардан тора.

Ярданглар Үзәк Азия чүлләренә хас. Шулай ук  платосында һәм Аризонада Феникс һәм Уиндоу-Рок торак пунктлары янында очрый. Ярданглар шулай ук Марс планетасында да бар. 

«Ярданг» сүзе төрки телләрдән кергән.  Бу терминны Швеция географы Свен Һедин (1903) Көнбатыш Кытайдагы Лобнор күле янында табылган кыя формаларын сурәтләгәндә кулланган. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
## Моны да карагыз
* Сахра
* Чүл
* Таш гөмбә

Төркем: Рельефның эол формаларыТөркем:Геоморфология
Бархан

**Бархан**, *чүлдәге дюна* ― 1) чүлләрдәге ачык калган (*үсемлек капламсыз*) комнарны аңлаткан гомуми термин (*бархан түтәлләре, бархан чылбыры, бархан пирамидасы һ. б.*); 2) җил тарафыннан китереп өелгән ураксыман формадагы сибелмә комнар. 

Өемнең җилгә каршы яткан битләве озын һәм сөзәк (5-14°), җил уңаендагы ягы кыска (тар) һәм текә (30-33°), алга юнәлгән мөгезләре очлы һәм акрынлап тәбәнәгәя бара.

Барханнар берәмләп һәм төркемләп очрый. 

**Гади барханнар** (биеклекләре 15 – 30 м һәм артыграк) һәм **катлаулы барханнар** (150 м биеклектә һәм артыграк) була. Барханнар җил белән бер урыннан икенче урынга күчәләр: биек булмаганнары – елына берничә дистә һәм берничә йөз метрга, биекләре ― акрынрак күчә. Беркетелмәгән барханнар формасын үзгәртә һәм елына берничә сантиметрдан йөз метрга кадәр тизлек белән хәрәкәт итеп, юлларны, кырларны, көтүлекләрне, кечкенә торак пунктларны күмеп китә ала. Бу күренеш белән көрәшү өчен *комны тоткарлау* алымы кулланыла. XIX гасыр башында ук Россиядә һәм чит илләрдә барханнарның җил ягына үләнле үсемлекләр һәм куакларны утырту юлы белән ком хәрәкәтен акрынайту яки туктату буенча уңышлы экспериментлар үткәрелеп килгән. 
    
Марста барханнар  күзәтелә, андагы  атмосфера ком һәм тузанны хәрәкәт иттерерлек көчле җилләр тудыра ала. *Диңгез барханнары* диңгез төбендә ком хәрәкәт иткәндә су астында барлыкка килә.

Бу төрки сүзне фәнни әдәбиятка 1881 елда рус географы  алып керә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* [Положительные формы рельефа](http://www.glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RPurumoylr;t:l!(uws:!wlr;l(g)
* 
* PaleoKazakhstan.com: Высочайшие барханы мира

## Моны да карагыз
* Сахра
* Чүл
* Таш гөмбә
Төркем:Рельефның эол формалары
Таш гөмбә

**Таш гөмбә** (, ) ― калдык тау (кайчандыр биек булган тау илендә, җимерелеп бетмичә калган аерым калкулык, таучык), чүл климаты шартларында кыялы массивларның җил белән ашалудан вертикаль ярыкларга бүлгәләнеп, денудацияләнүе нәтиҗәсендә, гөмбәләргә охшаган формалар (баганалар) булып калуы. Денудация (*[[латин теле]]ндә denudation - «ялангачлану»*) — тышкы көчләр тәэсиреннән җимерелгән тау токымнары продуктларының бер урыннан икенче урынга күчерелү процессы.

Таш гөмбәләрнең формалашу механизмы төрле булырга мөмкин: эрозия, җилдә ашалу, бозлык тәэсире, әйләнә-тирә токымның таркалуы.

Таш гөмбәләр күп илләрдә очрый. Россиядә  елгасы үзәнлегендә (Алтай) таш гөмбәләр яхшы билгеле. Кырымның көньяк ярында Алуштадан ерак түгел Сотер үзәнлегендә  «Таш  Гөмбәләр» табигать һәйкәле-тыюлыгы  бар. 

## Фотогалерея

File:AIS Kraakenes - Panorama Kannestein Zoom 2.jpg|Бәрмә дулкын белән ясалган таш гөмбә, Норвегия.
File:Mushroomsp.JPG|Таш гөмбә. Канзас, АКШ 
File:Yehliu - Mushroom Rock 02.jpg|Тайвань таш гөмбәләре 
File:Кам'яний гриб в долині р. Сатера.JPG|Кырымда таш гөмбә
File:Le Peyro Clabado - Sidobre.JPG|Францияда таш гөмбә
File:White desert.jpg|Җил ашаган таш гөмбә, Ак сахра, Мисыр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Pilzfelsen - Lexikon der Geowissenschaften
* Ciudad Encantada - Visitor information
* Mushroom Rock State Park, Ellsworth County, Kansas

Төркем:Рельефның эрозияле формалары
Төркем:Рельефның эол формалары
Эол рельеф формалары

**Эол рельеф формалары** ( — җилләр Алласы Эолдан алынган) ― җилнең ком һәм тузан кисәкчәләре аша җимергеч яки аккумулятив (өемгә җыйнау, туплау) эшчәнлеге белән формалашкан рельеф формасы.   

## Тасвирлама
Кисәкчәләрне җил белән күчерү, җилнең тизлегенә һәм кисәкчәләрнең зурлыгына карап, һавада эленгән хәлдә яки җир өстеннән тәгәрәтеп ясала. Эленгән хәлдә балчыклы, тузанлы һәм вак комлы кисәкчәләр күчерелә. Комлы кисәкчәләр күбесенчә җир өслеге буенча тәгәрәтеп-әйләндереп күчерелә, кайвакыт кечкенә биеклектә дә хәрәкәт итә ала.
Җил тизлеге кимегәндә һәм башка уңайлы шартлар килеп чыкканда, күчерелә торган материалның утырымы (аккумуляция) хасил була ― җил (эол) утырмалары барлыкка килә.

## Классификация
### Скульптур
* баганалар
* өстәлләр
* казанлыклар
* җилләнү киштәләре
* күзәнәкле һәм кәрәзле өслекләр

### Аккумулятив
* *[[Дюна]]лар* ― елга, диңгез яры буйлап ниндидер киртәләр (куаклар, рельеф тигезсезлекләре, биналар һ. б.) тирәсендә җил белән ком ташылу нәтиҗәсендә барлыкка килә. Болар ― 20-40 метр һәм аннан да күбрәк биеклектәге калку формадагы ком тупланмалары. Дюнаның бер үзенчәлеге ― ком бөртекләрен калкулыкның бер ягыннан икенче ягына җил белән тәгәрәтеп хәрәкәт иттерү. Дюнаның материк эченә таба хәрәкәт тизлеге бу җирлектә хакимлек итүче җил көче белән билгеләнә һәм елына 0,5-1 дән 20-22 метрга кадәр тирбәлә. Дюналар, гадәттә, калкулыклар чылбыры хасил итә. 
* *[[Бархан]]нар* ― бер юнәлештә генә көчле җил исүче чүлдә барлыкка килә. Өемнең җилгә каршы яткан битләве озын һәм сөзәк (5-14°), җил уңаендагы ягы кыска (тар) һәм текә (30-33°), алга юнәлгән мөгезләре очлы һәм акрынлап тәбәнәгәя бара. Чүлләрдә барханнарның биеклеге уртача 60-70 метрга җитә. Аларның хәрәкәт тизлеге җил көченә, җилнең исү вакытына һәм барханның зурлыгына бәйле. Аерым торучы барханнар ― иң җитезе. Алар елына 5-6 метрдан башлап 50-70 метрга кадәр тизлек белән күченә ала. Катлаулы барханнар чылбыры аз тизлектә хәрәкәт итә, кешеләр аны сизми диярлек.
* *[[Ком тезмәләре]]* () ― буйга сузылган ком түтәлләре, алар ярым ныгытылган ком чүлләрендә өстенлек итүче җилләр юнәлешендә барлыкка килә. Түтәлләрнең озынлыгы берничә дистә км га, киңлеге йөә метрга, биеклекләре 80 метрга кадәр җитә. Урта Азия, Казакъстан, Җунгар тигезлеге, Һиндстан, Австралия чүлләрендә таралыш алган.

Башка хәрәкәтчән комнар ― үсемлекләр белән беркетелмәгән һәм җил тәэсирендә җиңел хәрәкәт итә. Хәрәкәтчән комнар үзенең хәрәкәте белән куркыныч тудыра. Хәрәкәт иткәндә, алар басу, оазис, канал, юл, бина, авыл һәм хәтта шәһәрләрне ком белән күмеп китәләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* The Bibliography of Aeolian Research
* Aeolian Research (the Journal)

Төркем:География терминологиясе
Төркем:Рельефның эол формалары
Папамобиль

**Папамобиль** () — папаның формаль сәяхәтләр өчен махсус машина. Бу сүз "папа" һәм "автомобиль" сүзләрен өстәп барлыкка килә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Папалык
Төркем:Автомобильләр
Алас (мәгънәләр)

**Алас** ― күпмәгънәле сүз.
* Алас ― Саха-Якутия һәм Төмән өлкәсе тигезлекләре өчен типик рельеф формасы.
* Алас – Индонезиянең Төньяк Суматра провинциясендә яшәүче халык. 
* Алас ― Индонезия акваториясендә, Ломбок һәм Сумбава утрауларын аеручы бугаз.
* Алас – хакасларның дезинфекция һәм начар рухлардан саклану өчен бинаны билгеле бер үлән төтене белән төтәсләү йоласы.
* Арнольд Алас (1911–1990), эстонияле архитектор, «Бронза солдат» һәйкәлен төзүдә дә катнашкан. 
* Хайме Алас (1989), Сальвадор футболчысы, ярымсакчы.

## Моны да карагыз
* Алас-и-Серк – Испаниядә муниципалитет.
Алас (рельеф формасы)

**Ала́с** (),  башка төрки телләрдә: алан, ялан ― Үзәк Якутия һәм Төмән өлкәсе тигезлекләрендә киң таралган геология күренеше һәм рельеф формасы. 

Алас ― диаметры берничә километрга кадәр булган һәм 30 метр тирәнлектәге *овал* формадагы сөзәк битләүле ярымтүгәрәк һәм яссы төпле уйсулык (иңкүлек). Алас ― автоном биотоп. Торф туплану белән характерлы. Аласның коры тирәлеге гадәттә авыл хуҗалыгы җирләре буларак кулланыла.

Аласлар ― күпьеллык туңлыклы өлкәләрдә Җир катламнарындагы бозлар эрү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметрлары берничә дистә метрдан алып, берничә дистә километрга кадәр җиткән яссы төпле казанлыклар. Аласларда еш кына, су җыелып, күл һәм сазлык яки болыннар хасил була. 

Аласларның иң типик ясалу урыны – Лена-Амга елга арасы, Якутиянең елга аръягы районнары (Мегино-Кангалас, Усть-Алдан, Татта, Чурапчы, Амга улуслары (районнары). Иң зур алас ―  Якутиянең Усть-Алдан улусында урнашкан. Кайбер мәгълүматлар буенча, әлеге аласның әйләнәсе 80 километрдан артык. Аның территориясендә улус үзәге —  авылы урнашкан. 2002 елда Мюрюда Лена елгасыннан 73 километрлы торба үткәрелгән һәм кечкенә табигый күл елга суы белән тутырылган.

Үзәк Якутия аласларының хуҗалык итүдә әһәмияте зур. Сахаларның җирләре, нигездә, аласта урнашкан була. Революциягә кадәрге чорда сахалар өчен аласлы-дисперслы күчерү системасы ― һәр гаиләгә үз аласы ―  характерлы булган. Совет власте елларында, элекке тормыш рәвешен җимереп, эре авыллар барлыкка килгәннән соң, аларның күбесе аласта урнашуын дәвам итә. Әмма күп кенә аласлар ташландык хәлгә килә, аларда җәйге тораклар (), фермалар һәм башка объектлар сакланса да, берәү дә даими яшәми.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Как образуется алас, фотографии
## Моны да карагыз
* **[[Алан]]**
* 
Төркем:Саха географиясе
Төркем:Төмән өлкәсе географиясе
Төркем:Аласлар
TOGG

**TOGG** (, ) — уртак предприятия буларак 2018-нче елда оешкан Төркия автомобиль җитештерүчесе.

Компания беренче интеллектуаль машинасын 2023 елга массакүләм җитештерүгә чыгаруга әзер булачагын игълан итә. Төркия Президенты Рәҗәп Тайип Эрдоган 2019 елның декабрендә спорт машинасы, седан һәм C-сегмент модельләре  прототипларын тулысынча электр двигательле буларак тәкъдим итә.

TOGG 2030 елга кадәр биш төрле машина моделе җитештерәчәк дип бара.

Күпләп кроссовер машиналары җитештерү 2022-нче елда башланса, аннары седаннар җитештерәчәк.

## Модельләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:Автомобиль сәнәгате компанияләре
Төркем:Togg
Төркем:Төркия компанияләре
(514107) Каэпаокаавела

**(514107) Каэпаокаавела** (Kaʻepaokaʻāwela) — ретроград троян астероиды.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча астероидлар
Төркем:Юпитер
Төркем:2015 ел
Зөфәр Галиуллин

**Зөфәр Галиуллин**, Зөфәр Шәйдулла улы Галиуллин (*[[1957 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― дин эшлеклесе, мөфти, Россия Үзәк Диния нәзарәте составындагы Киров өлкәсе мөселманнарының төбәк дини идарәсе (Вятка мөфтияте) рәисе (2013 елдан). Колшәриф мәчетенең беренче сайлап куелган имамы (1997―2010). Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (2012).

## Тәрҗемәи хәле
1957 елның 1 гыйнварында Казанда туган.

1974 елдан 1977 елга кадәр «Теплоконтроль» заводында механик җыю эшләре слесаре булып эшләгән.

1977 елдан 1981 елга кадәр Казан дәүләт мәдәният институтының мәдәни-агарту факультетында укыган, аны тәмамлаганнан соң, Казан телевидениесендә эшләгән.

1984 елдан СПТУ-11дә укыту-тәрбия эшләре буенча директор урынбасары булып эшләгән.

1987 елдан  газүткәргечен салуда эшләгән.

1988 елдан Казанның «Әл-Мәрҗани» мәчетендә казначы булып эшләгән. 1989 елда Идел буе Болгарында Ислам динен кабул итүгә 1100 ел тулуны уздыру өчен җаваплы була.

1989 елдан 1992 елга кадәр Бохара шәһәрендә «Мир-Гарәп» мәдрәсәсендә укыган. 

Югары мөфти Тәлгать Таҗетдин билгеләве буенча, 1992 елдан Казанның «Борнай» мәчетендә имам-хатыйб булып эшләгән.

1994-1997 елларда Багдад шәһәрендә (Гыйрак) Ислам университетында укый.

1997 елда Казан имамнары тарафыннан, төзелеп килүче «Кол Шәриф» мәчете имамы итеп сайлана, анда  2010 елга кадәр эшли.

Унике ел Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте Президиумы составына керә, анда көч структуралары белән элемтә өчен җаваплы була. Казан шәһәренең 18нче колониясендә укыта.

2007-2011 елларда Казандагы Россия Ислам университетының теология бүлегендә укый.

2011 елда Татарстан Республикасы мөфтиен сайлауда кандидат була (мөфти итеп  Илдус Фәизов сайлана). 

2013 елның 29 сентябреннән – Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составындагы Киров өлкәсе мөселманнарының төбәк дини идарәсе (Вятка  мөфтияте) рәисе итеп сайлана (үз теләге белән вазыйфасыннан киткән Габденнур Сәлим улы Камалетдин урынына). 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 ― «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* «Иман һәм Игелек өчен» медале 
* 2012 – Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (Кол Шәриф мәчетенең архитекторлар төркеме белән бергә) ― *«[[Кол Шәриф мәчете]]» архитектура комплексын иҗат иткән өчен (иҗат төркеме эчендә)*

## Гаилә хәле
Өйләнгән. Өч бала тәрбияли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Муфтий Кировской области Зуфар Галиуллин. ЦДУМ России

Төркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:Россия ислам институтын (Казан) тәмамлаучылар
Төркем:Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Ислам дине әһелләре
Төркем:Мөфтиләр 
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Юлчы (мәчет, Малмыж районы)

**«Юлчы»** ― Киров өлкәсе Малмыж районы Калинино авылында 2022 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе. Мәчет Идел буе Болгар дәүләтендә ислам динен кабул итүнең 1100 еллыгы уңаеннан ачылган.

## Тарих
Киров өлкәсе Малмыж районының Р169 (Киров — Малмыж — Нократ Аланы) трассасында урнашкан Калинино авылында әлегә кадәр намаз уку өчен урын булмаган,  юлчыларга намаз уку өчен 1997 елда ачылган ягулык салу станциясе янәшәсендәге 2003 елда ачылган кунакханәдә бер бүлмә генә булган. 2022 елда әлеге станция, кунакханә һәм юл өстендәге хәләл кафеның хуҗасы Илдар хаҗи Гомәров (*2011 елда [[хаҗ]]га барган*) башлангычы, Малмыж районы башлыгы Эдуард Леонидович Симоновның  ризалыгы, Киров өлкәсендә  күперләр төзү белән шөгыльләнүче эшмәкәр ― төп иганәче Газинур Кильмакаев тырышлыгы белән өч айда мәчет бинасы сафка баса. Гыйбадәтханәне төзүдә авыл халкы да, иганәчеләр дә ярдәм иткән.

Мәчет юл буендагы кунакханә карамагында. «Юлчы» ― зур мәчет түгел, монда җомга намазлары үткәрелми. Юлдагы кешеләр өчен барлык уңайлыклар бар.

2022 елның 10 ноябрендә узган мәчетне ачу тантанасында Россия мөфтиләр шурасы составындагы Киров өлкәсе Диния нәзарәте үзәкләшкән дини оешмасы рәисе, Киров өлкәсе мөфтие Нияз хәзрәт Кашапов, ҮДН составындагы Киров өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте (Вятка мөфтияте) рәисе мөфти Зөфәр хәзрәт Галиуллин, Балтач үзәк мәчетенең имам-хатыйбы, Ислам кабул ителүнең 1000 еллыгы исемендәге Казан Югары мөселман мәдрәсәсенең Балтач филиалы директоры Рамил хәзрәт Бикбаев, Малмыж районы администрациясе вәкилләре, мәчет имамнары һ. б. катнашкан. 

2010 елгы Бөтенроссия халык исәбен алу мәгълүматлары буенча, Калинино авылында 2560 кеше яшәгән, шуларның 35 % ы ― татарлар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Гөлүзә Ибраһимова*. Киров өлкәсендә юл буенда беренче мәчет ачкан Илдар Гомәров: «Гарәфә тавында ниятләдем». Интертат, 27.11.2022
* В Кировской области на трассе Вятские Поляны-Малмыж-Киров открылся молельный дом для путников-мусульман. Первый Малмыжский ВКонтакте, 10.11.2022

Төркем:2022 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Киров өлкәсе мәчетләре
Төркем:Малмыж районы
Георгий Мурзин

**Георгий Мурзин**, Георгий Александр улы  Мурзин (, *[[1996 ел]]ның [[3 июнь|3 июне]], [[РФ]], [[Свердловск өлкәсе]], [[Екатеринбург]]*) ― гражданнар авиациясе очучысы, Россия Федерациясе Каһарманы (2019).  2019 елның 15 августында «Урал һава юллары» авиаширкәтенең Airbus A321 очкычының икенче пилоты буларак, һәлакәткә эләккән очкычны Жуковский янында кукуруз кырында исән-сау утыртуда катнаша, барлык юлчылар һәм экипаж исән калган. Күрсәткән батырлыгы, кыюлыгы, 233 кешене (*226сы ― пассажир, 7се ― экипаж әгъзалары*) коткарган өчен (очкыч командиры Дамир Йосыпов белән бергә) 2019 елның 16 августында Россия Каһарманы мактаулы исеменә лаек булган.

## Тәрҗемәи хәле

1996 елның 3 июнендә Екатеринбургта «Урал һава юллары» авиаширкәте хезмәткәрләре гаиләсендә туган. Әти-әнисе очкычта бортпроводниклар булып эшли. 

2013 елда Екатеринбургның 86нчы мәктәбен тәмамлаганнан соң, очучылар әзерләүче училищега укырга керә. 

2017 елда П. Ф. Еромасов исемендәге Богырыслан гражданнар авиациясе очучыларын әзерләү училищесын  (Санкт-Петербург дәүләт гражданнар авиациясе университеты филиалы) тәмамлаган. «Урал һава юллары» авиаширкәтенә эшкә 2018 елда кабул ителгән. 2019 елның 15 августына гомуми очыш вакыты 600 сәгатьтән артык тәшкил иткән. 

Россия Президентының 2019 елның 16 августындагы указы белән экстремаль шартларда хезмәт бурычын үтәгәндә күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен Мурзин Георгий Александровичка (шулай ук һава судносы командиры Дамир Йосыповка) Россия Федерациясе Герое исеме бирелгән. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Русия очучылары
Төркем:Россия Федерациясе Каһарманнары
Төркем:Санкт-Петербург гражданнар авиациясе университетын тәмамлаучылар
Рәсим Яхин

**Рәсим Яхин**, Рәсим Ринат улы Яхин (Азәрбайҗанда: **Rasim Rinatoviç Yaxin**, *[[Азәрбайҗан]], [[Баку]]*) — Азәрбайҗан Кораллы көчләре хәрби хезмәткәре,  илнең Эчке эшләр министрлыгы эчке гаскәрләренең махсус билгеләнештәге бүлекчәсе прапорщигы. Икенче Карабах сугышында (2020) катнашучы. Азәрбайҗанның Паралимпиада атлетика җыелма командасы әгъзасы. 

 (29 октябрь - 8 ноябрь, 2020) сул күзен һәм сул кул чугын югалткан. «Азәрбайҗан Байрагы» ордены, «Хәрби хезмәтләренә күрә» медале һәм Азәрбайҗанның Фүзули, Кәлбәҗәр, Җәбраел һәм Шуша районнарын азат итүдә катнашкан өчен медальләр белән бүләкләнгән. 

## Тәрҗемәи хәле
Азәрбайҗан башкаласы Бакуда туган. Милләте буенча татар.  162нче урта мәктәбен тәмамлагач, хәрби хезмәткә алынган – Милли гвардиянең (*Президент гвардиясе*) махсус билгеләнештәге отрядында хезмәт иткән. Эчке эшләр гаскәренең Югары хәрби мәктәбен тәмамлаган. 2011 елдан эчке эшләр гаскәрендә хезмәт итә. 

Прапорщик Рәсим Яхин  (44 көн барган Ватан сугышы) беренче көннәрендә үк фронтка китә. Муров биеклеген, Җәбраел, Фүзули, Хоҗавәнд (Мартуни),  Һадрутны һәм Шуша шәһәрен азат итү өчен сугышчан операцияләрдә катнаша. Карабах энҗесе булган Шуша өчен соңгы көрәш герой өчен иң катлаулысы булган, дошман ягы минометтан утка тотканнан соң, авыр җәрәхәтләр алган, үзенең сугышчан иптәше Исмаил Гасабовны (Газах районы Чайлы авылыннан), өлешчә күрү сәләтен  һәм сул кул чугын югалткан.. 

Шушада авыр яралангач, Эчке эшләр министрлыгы эчке гаскәрләре хәрби госпиталендә өч мәртәбә операция кичергән. Хәрби академиядә реабилитация узган. Дәвалангач, Азәрбайҗан хөкүмәте өр-яңа биопротезлар, ике бүлмәле фатир биргән. Ветеран «Хәрби хезмәтләренә күрә» медале белән бүләкләнгән.

## Спорттагы уңышы
2022 елның маенда Азәрбайҗанның Паралимпиада атлетика җыелма командасы әгъзасы Рәмис Яхин Ноттвильда (Швейцария) Гран-прида уңышлы чыгыш ясаган: ядрә этәрү (спортчы F46 категориясендә чыгыш ясаган, анда өске очлыкларын югалткан атлетлар керә) ярышларында ул 11,71 метр нәтиҗә күрсәтә һәм алтын медаль яулый.

## Гаиләсе
Өйләнгән, кызлары Алсу, Әминә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2021 – «Азәрбайҗан Байрагы» ордены – «*дәүләтнең бәйсезлеген һәм территориаль бөтенлеген тәэмин итүдәге аерым казанышлары өчен, шулай ук хезмәт вазыйфаларын башкарганда аерылып торган өчен»* 
* «Хәрби хезмәтләренә күрә» медале  
* Җәбраел, Фүзули, Хоҗавәнд (Мартуни), Һадрутны һәм Шушаны азат итән өчен медальләре 
* 2022 ― «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Боевой путь Расима Яхина.  YouTube видео, 3:30

## Моны да карагыз

Төркем:Азәрбайҗан хәрбиләре
Төркем:Азәрбайҗан татарлары
Төркем:«Азәрбайҗан Байрагы» ордены кавалерлары
Төркем:«Шушаны азат иткән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Икенче Карабах сугышында катнашучылар
Юлчы мәчете

**«Юлчы» мәчете**:
* Юлчы (мәчет, Малмыж районы)
* Юлчы (мәчет, Сокуры)
Белем радиосы

**«Белем радиосы»** ― 2022 елның 26 августыннан Казанда эшләүче билингваль белем бирү һәм мәдәни-агарту балалар һәм яшүсмерләр интернет-радиосы. РФ Президенты каршындагы Мәдәни инициативалар фонды гранты нигезендә тормышка ашырылучы социаль проект. Бөтендөнья пәрәвезе киңлекләрендә татар һәм рус телләрендә эшли. 

## Оештыручылар
* Идея авторы һәм проект  җитәкчесе – Раил Гатауллин.
* Радио директоры – Алмаз Миргаязов.
* Эфирга чыгаручы редактор – Лилия Хисмәтова.
* Программалар редакторлары – Рәмилә Мансурова, Гөлназ Әхмәдиева.
* Тавыш режиссёры – Ильяс Мадәминов.
* Техник редактор – Раил Вафин.
* Алып баручылар – Гөлшат Нуриева, Александр Михеев, Әнвәр Мөхетдинов, Камилә Вәлиева, Алсу Касимова.

## Тарих
Татнетны үстерү фонды оештыручысы һәм башкаручы директоры Раил Мәүлет улы Гатауллин инициативасы һәм Россия Президентының мәдәни башлангычларга ярдәм күрсәтү фондының финанс ярдәме белән оештырылган.

Балалар һәм яшүсмерләр өчен (мәктәп яшендәгеләр өчен) радио эфирыннан тапшырыла торган махсус файдалы контент аз булу сәбәпле, радионы оештыручылар әлеге мәсьәләдә ныклы аналитика ясаган һәм республикада яшь буын өчен әлеге радионың кирәк булуын билгеләгән. 

## Максаты
Социаль проектның максаты:
* киләчәк буын үзаңында милли мәдәни мирас белән гаилә кыйммәтләрен саклау, татар мәгарифен һәм мәдәниятен үстерү, уңышлы татар яшүсмере образын популярлаштыру, аларның иҗади үсешенә ярдәм күрсәтү 
* интернет челтәренең татар сегментын баету, тулыландыру юнәлешендә эшчәнлек алып бару;
* сыйфатлы контент булдыру.

## Эчтәлек
Радио – билингваль, ул ике телдә – татар һәм рус телләрендә эшли. «Белем радиосы»нда һөнәр сайларга ярдәм итә, уңышка омтылу хисе уята, белемнәрне арттыра һәм дөньяны күзаллауны киңәйтә торган мәгълүмати тапшырулар әзерләнә. «Белем радиосы»нда теге яисә бу өлкәдә уңышка ирешкән һәр яшүсмер үз талантын күрсәтә, үз таланты турында сөйли ала. «Белем радиосы» ― яшь буынга үзләрен алып баручы буларак сынарга, әлеге өлкәгә беренче адымнарын атларга мөмкинлек бирүче мәйданчык.

## Тапшырулар
* Сәламәт тәндә – сәламәт акыл
* Читать или не читать
* Үз юлым
* Бездә кунак 
* Кичә, бүген, иртәгә 
* Әдип сүзе
* Абый, у меня серьёзный вопрос
* Күңел түреннән
* Һөнәрләр иленә сәяхәт
* Әдәби дәрья

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Гөлназ Әхмәдиева*. Белемле радио. «Идел» журналы , 2022 ел, ноябрь, 8-9нчы бит.

## Сылтамалар
*  Рәсми сайт 
*  Радио Белем - Белем радиосы. Вконтакте
*  Белем радиосының Telegram'да рәсми төркеме

## Шулай ук карагыз

* Татнет
* Рунет
* Рус телле радиолар

Төркем:Татар телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Рус телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Балалар радиосы
Төркем:Татар интернеты
Төркем:Рунет
Төркем:Мәгърифәтчелек
Төркем:Татарстан радиокомпанияләре
Александр Штанько

**Александр Алексеевич Штанько** (, 25 октябрь , 1988, Алма Ата, Казахстан ССР, СССР) — Россия юристы, хокуклары, БМО UPF Тынычлык илчесе. «Advokat» компаниясенә нигез салучы һәм аның директоры ().

## Биография

### Беренче еллар

Александр 1988 елның 25 октябрендә Алма Ата шәһәрендә гади гаиләдә туган. 2001 елда ул әти-әнисе белән Белгородка күченде. Александр мәктәп елларында хатын-кызларда Белгород һәм Кырым чемпионы булды. 2006 елда ул Белгородтагы 32 нче лицейны тәмамлады, 2011 елда, Белгород дәүләт милли тикшеренү университетының хокук факультетын тәмамлады, һәм анда юриспруденция, дәрәҗә дипломы алды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ВКонтакте рәсми бит

Төркем:1988 елда туганнар
Төркем:Илчеләр
Төркем:Россия юристлары
Alexander Dei-Russ

**Александр Анатолиевич Кандауров** (, 1990 елның 23 июлендә туган Воронеж, Воронеж өлкәсе, Россия), аның сәхнә исеме белән танылган **Alexander Dei-Russ** — рус җырчысы, музыкант, кино актеры, театр актеры, модель, музыка продюсеры.

Россия Язучылар Союзы әгъзасы, Анимацияле Тавышлы Рәсемнәр Союзы әгъзасы, сценарий авторы, Алтын ТВ каналындагы Музыка тартмасындагы автор программасының директоры һәм алып баручысы, "Ел шагыйре" милли әдәби премиясенә кандидат, "Россия офицерлары" бөтен Россия иҗтимагый оешмасы әгъзасы.

## Китаплар

### Сәнгать әсәрләре

* 2017 — «Веселое живём»

* 2018 — «Горе Горькое в Крыму…Горе!»
* 2020 — «Господа, простите музыканта»
* 2022 — «Масленица-зазывалочка»

### Шигырь

## Искәрмәләр

Төркем:Театр актерлары
Төркем:Актерлар
Төркем:Россия музыкантлары
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Россия җырчылары