open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taşlı Yar

**Taşlı Yar** – Mamadış yanında urnaşılğan ber awıl.
İsemennän küräbez, ul yılğa yarında urnaşılğan, häm ul çınlap ta taşlı. Yılğanıñ iseme – Şía. Urıslar awılğa «Novoe Motçalkino» isemen quşqannar, ämma anda yäşän Keräşen Tatarları anı barıber iskeçä yäğni «Taşlı Yar» dip atílar. Sovet çorında urıslar awıl yanında duñğız férmısın yasarğa ämer birgännär, häm şunnan soñ ğına awılda torğan Keräşen Tatarları duñğıznı asrí başladı. Moña xätle alar duñğızlarnı asramağannar.
İslam ädäbe

**Ädäp** – Ğäräp süze, ğädätne añlata, moña tärbiä, yaxşı xolıq, üz-üzeñne tota belüçänlek, keşelär belän aralaşa belü töşençäläle kerä.

İslam qabul itelgän soñ ütkän ike ğasır dawamında «ädäp» süze ictimağıy ähämiätkä iä bula. Süzneñ tamırı ğäcäyep närsäne yäki bäyrämne añlata. Bu mäğnädä «ädäp», bädäwilärneñ tomanalıqlarına qapma-qarşı bularaq, totnaqlılıq, xörmät itü, näzäqätlelekne añlatqan «urbanitas» digän Latin süzenä yaqın. Şulay itep, ädäp qaywaqıt yaxşı ğädätlärne añlata. Ädäp süze küplek mäğnäsendä alına. Şunlıqtan İslam ädäbe İslamda bulğan, anıñ öyrätülärennän häm kürsätmälärennän çığuçı yaxşı sıyfatlarnı belderä.

## İslam ädäbeneñ bülekläre

# Çığanaqlar
# Maqsatlar
# İgeleklelek wä Yomşaqlıq
# Başqalarnı xörmät itü
# İctimağıy mönäsäbät
# Dini taba
# Ruxıy taba
# Sixät wä Pöxtälek tabaları
# Milli iqtisadqa bulışu
# Öylänü wä ğäilä
# Censi mönäsäbät
# Xatın-qıznıñ xäle
# Tärtip
# Keşeneñ iminlege turında
# Möselmannarnıñ berdämlegen saqlaw
# Çit ğädätlärenä mönäsäbäte
# Üz-üzeñne totu

## Täfsirle büleklär

# Tänneñ wazıyfaları
# Saflıq wä Pöxtälek
# Östäl yanında
# Kiem-salım
# Öy cihazları
# Ğäilädä üz-üzeñne totu
# Qör'änne öyränü häm yattan uqu
# Mäçet
# Comğa kön tärtipläre
# Möselman bäyrämnäre
# Öylänü
# Bala tuu
# İsem quşu
# İctimağıy tormış
# Törle xällärdä üz-üzeñne totu
# Mäyet kümü
# Ziratlarnın tözeleşe
# Säyäxät itü
# Sport
# Xaywannarğa mönäsäbät

Төркем:Ислам
İdel-Ural Ştatı

**İdel-Ural** berlege (İdel-Ural ştatı)  1917-1919 yıllarda Könçığış Awrupada xäzerge öç Törki-Tatar (Tatarstan, Başqortstan, Çuaşstan) häm öç Fin-Uğır (Mari İl, Mordoviä häm Udmurtiä) cömhüriätlären berläştergän. Millät Mäclesendä täqdim itelä (1918). Bulaçaq däwlät çikläre Ğälimcan Şäräf citäklägän kämisiä tarafınnan eşlänä. Territoriäsenä Qazan häm Öfä gubernaları, Wätke, Irınbur, Pirem, Samar häm Sember gubernalarınıñ törki-tatarlar küpläp yäşägän töbäkläre kerergä tieş bula. Yaña milli cömhüriätne oyıştıru eşlären başqaru öçen *İdel-Ural Ştatın ğämälgä kertü häy'äte* tözelä.

## Tarix

1917 yılnıñ iyül ayında Törki-Tatarlar İdel-Ural däwläteneñ nigeze salına. Waqıtlı Milli İdärä yasala, ul öç näzärättän tora:
* Mäğärif näzäräte 
* Mäliä näzäräte
* Diniä näzäräte

Milli Xäzinä oyıştırıla, anda 1 million sum çaması aqça cıyıla.

1917 yılnıñ 20 noyäberendä Sadri Maqsudi Millät Mäcleseneñ utırışın uzdıra. İdel-Ural Ştatınıñ yasaluı iğlan itelä, ul Qazan xanlığınıñ däwamı bulırğa tieş.

Millät Mäclese Sadri Maqsudinı İdel-Uralnıñ berençe prezidentı itep saylap quya.

1918 yılnıñ 5 ğinwarında Sadri Maqsudi Milli İdäräneñ räise bulıp saylana.

1918 yılnıñ 10 ğinwarında Xärbi İdäräneñ 3000 ğäskäre Ufa uramnarında, «İdel-Ural!» şiğären qıçqırıp, milli tantanalı çığış yasıylar wä Milli İdäräneñ räise Sadri Maqsudi bu tantananı qabul itä.

1918 yılnıñ 14 ğinwarında Xärbi İdäräneñ 2 cıyılışınıñ 14 utırışında Sadri Maqsudi cämğiätne, berläşkän millät bulırğa häm milli mänfäğätlärne onıtmasqa, çaqırğan.

Millät Mäclese wäkilläre Sovet xäkimiäte belän söyläşü alıpbaruınnan baş tartıp, Milli İdäräseneñ cirle büleklärne yasawın däwam itälär: alar salımnarnı cıyalar.

Ştatnıñ ğämälgä kerüen räsmi iğlan itü Bötenrusiä möselman ğäskäriläreneñ ikençe qorıltayınıñ 1918 yılnıñ 1 nçe martına bilgelängän utırışına yöklängän bula. Säwit xakimiäte qarşı bulu säbäple, proyekt ğämälgä aşmıy qala.

## Miras

Xäzerge waqıtta qayber Tatarstan, Başqortstan, Çuaşstan h.b. - İdel buyı Bolğarı milli köçläre İdel-Ural bayrağın qullanalar.

## Monı da qara
* Bolaq artı respublikası
* Tatar-Başqort Sävit Cömhüriäte
* Sadri Maqsudi
* Möhämmäd Ğayaz İsxaqıy
* İsmäğil Gaspıralı

## Päräwezdä
* Azatlıq.org: İdel-Ural'dan yañalıqlar
* Dmoz.org: İdel-Ural'ğa bağışlanğan belem 

Төркем:Татарстан тарихы
Yunıs Mirğäziän

**Yunıs Mirğäziän** (Mirğäziän Zakır ulı Yunısov, 1927-2014) — dönyanıñ törle qıytğalarında, okeannarında, diñgezlärendä bulğan, yözlägän danlı qalalarnı üz küze belän kürgän ädip.
 
Mirğäziän Yunıs tatar uquçısın bötenläy yaña dönyağa alıp kerde. Anıñ äsärlären uqığan keşe üzen bütän dönya keşese dıp xis itä kebek. Bu äsärlärdän tuğan telne, tuğan ilne-cirne sağınu, yaratu xise börkelep tora.

M. Yunıs 1927 yılda Tatarstannıñ Bawlı yağında tua. 1944. yılda armiägä alına häm xärbi aviatiä mäktäbendä uqıy, annarı eskadriliada xezmät itä. 1955. yılda xärbi xezmättän azat itelä häm Mäskäw Universitätenä uqırğa kerä. Ul çittän torıp tel beleme bülegendä uqí. Şul uq yıllarda Qara diñgez paraxodçılığında, säwdä qorablarında kapitan yärdämçese bulıp eşli. 1968–1977. yıllarda Mäskäwdäge diñgez transportı fänni-tikşerenü institutında ğilmi xezmätkär, "Наука и религия (Nauka i religiya)" jurnalında bülek mödire bulıp eşli. Läkin diñgez anı üzenä haman çaqırıp tora: 1977. yılda yañadan säwdä qorablarında yözä başlí. 

Dönya kürü, yaña tä'sirlär, tormış üze anı ädäbi dönyağa alıp kerä: ul ber-ber artlı povestlär yaza ("Tozlı cil", "Teläp alğan dawıl", "Tañda Bospor aşa"). Äsärläreneñ isemnäre ük mawıqtırğıç: "Timer fil", "Zanzibar zäñgär bolıtlar artında"... 

Yazuçınıñ "Tabu häm yuğaltu", "Şämdällärdä genä utlar yana", "Yulda uylawlar" kebek äsärläre – oçuçı, diñgezçe xezmäte turında. 

Mirğäziän Yunıs sınlı sänğät belän dä mawığa. Anıñ sınnarı ("Bezneñ yıraq babalarıbız", "İrdäwkä", "Diñgezçe cirsüe" h.b.) tamaşaçını uylandıra, yıraq taríxıbıznı iskä töşerä.

## Päräwezdä
* Kitapxänädä äsärlär

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шәхесләре
Zölfät

**Zölfät** (Ðölfät Malik'ov) 1947. yılnıñ Ğínwarında Tatarstannıñ Möslim yağında tuğan. Üniversitättä uqığan, "Yäş Lenin'çı" gäzetendä, Yazuçılar berlegendä eşlägän. Bügenge köndä «Çayan» jurnalında eşli.

Anıñ böten ícatı tuğan yağına bäyle. Ni turında yazsa da, xisläreneñ tamırı – tuğan yağında – Möslimdä.

Basılğan cíıntıqlarınnan "Yazmışlar yarında", "Utlı bozlar", "Adaşqan bolıt", "İke urman arası" isemle şiğer kitapların kürsätergä mömkin. Urıs telendä basılğan kitapları "Osennie kostrı (Közge uçaqlar)", "Sozvezdie Súyumbike (Söyembikä yoldızlığı)" dip atala.

"İke urman arası" häm "Yörägemne bılbıl çaqtı" şiğer kitapları öçen Zölfät Tatarstannıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät bülägenä layıq buldı.

Zölfätneñ küp kenä lirik şiğerlärenä cırlar yazılğan:
*"Haman yaratam" (F. Xatíp'ov köye)
*"Sağınuğa däwa yuq" (Z. Ğíbadulla'in köye) kebek cırların xalıq yaratıp tıñlí.

Zölfät ädäbiät, sänğät söyüçelärgä tärcemäçe bularaq ta tanış.

## Päräwezdä
*Kitapxänädä äsärlär

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шәхесләре
Mödärris Äğlämov

### (1946. yılda tuğan)

Mödärris Äğläm'ov 1946 yılnıñ 13 oktäberendä Tatarstannıñ Zäy yaqlarında awıl eşçese ğäiläsendä tuğan.

Urta mäktäpne tämamlağannan soñ Qazan Däwlät Universitäteneñ «Tatar tele häm Ädäbiäte» bülegendä uqí. 1968-1973. yıllarda – taríx uqıtuçısı, annarı Çallı şähäredäge Xalıq Theaterında rejissór yärdämçese bulıp eşli. 1974. yıldan Qazanda yäşi, ädäbi icat eşe belän şöğellänä.

M. Äğläm'ovnıñ berençe şiğerläre 1959. yılda basılıp çığa. Şiğer söyüçelärneñ íğtíbarın M. Äğläm'ov "Yıraqqa kitep qara" isemle cíıntığı belän cälep itä. 1970. yılda "Qıñğıraw" isemle kitabı dönya kürä. Xäzer M. Äğläm'ov – unar şiğri kitap yazuçısı.

Mödärris Äğläm'ov "Onıtma, Awrupa!..", "Tuqaydan xatlar" h. b. poémalar autorı bularaq ta tanıldı.

"Kiläçäkkä qaytu" (1989), "Min äytem" (1991) isemle şiğri tuplamaları öçen ul 1992. yılda Tatarstannıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät bülägenä layıq buldı.

## Päräwezdä
*Kitapxänädä äsärlär

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шәхесләре
Ğömär Bäşirov

### (1901 – 1999)

Ğömär 1901. yılnıñ 7. Ğínwarında xäzerge Tatarstannıñ Arça yaqlarında tua. Awıl mädräsäsendä belem alıp, ul uqutuçı bulıp eşli. Annan soñ Grajdannar Suğışına kitä. Şuğıştan soñ xalıq qazísı bula.

1930. yıllardan başlap Ğömär Bäşir törle gäzet-jurnalarda, kitap näşriätendä eşli häm böten ğömeren ädäbiätkä bağışlí.

Ädip ícat itkän äsärlär – "Siwaş", "Namus", "Cidegän çişmä" romannarı, "Tuğan yağım - yäşel bişek" autobiografílı äsär, "Tuqsan tuğız mäzäk", "Meñ dä ber mäzäk" cíıntıqları, küpsanlı xikäyälär, publiçistik mäqälälär.

Ğömär Bäşir'ovnıñ "Namus" romanı küp tellärgä tärcemä itelgän. Şuşı äsärgä nigezlänep tanılğan tatar kompozitorı Näcip Cihan'ov "Namus" operasın ícat itkän. Anıñ librettosın Äxmät İsxaq yazğan.

"Namus" romanı öçen Ğömär Bäşir'ovqa SSSR'nıñ Däwlät premise birelä.

Yazuçınıñ ícadí eşçänlege yuğarı bäyälänä, häm aña xökümät tarafınnan ordén, kükräk bilgeläre tapşırıla.

Ğömär Bäşir'ov – Tatarstannıñ xalıq yazuçısı.

## Päräwezdä
*Kitapxänädä äsärlär

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шәхесләре
Näcip Cihanov

**Näcip Ğayaz ulı Cihanov** (1911-1988), kompozitor, pädagog, cämäğät eşleklese. Sovet Berlegeneñ xalıq artistı (1957), Sosialistik Xezmät Batırı (1981).

1941-1943. yıllarda Tatar Opera häm Balet Teatrınıñ sänğät citäkçese, 1939-1977dä Tatarstan Kompozitorlar berlegeneñ idarä räise; 1945-1988. yıllarda Qazan däwlät konservatoriäse rektorı, prafisır (1953).

Äsärläre: 8 opera (ş.i. *Altınçäç* häm *Cälil*), 3 balet, 17 simfoniä, simfonik poemalar, uvertüralär, süitlär, ş.i. *Qırlay* poema-äkiäte, *Tatar temalarına süita*, *Näfisä* uvertüra-poeması, *Simfonik novellalar*, *Simfonik cırlar*, kamera-instrumental äsärlär, romanslar, cırlar.

Sovet Berlegeneñ Däwlät (1948, 1950, 1970), TASSRnıñ Ğabdulla Tuqay Däwlät büläkläre (1958) laureatı.

RSFSR (1951-1959, TASSR (1963-1967, 1917-1988), Sovet Berlege (1966-1970) Yuğari Şuraları deputatı.

2000. yıldan Qazan däwlät konservatoriäse anıñ isemen yörtä.

Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Татар композиторлары
Trolleybus

[230px|thumb|Skoda 9Tr trolleybus, [Aqmäscit.]]
мини
**Trolleybus**, relssez yöri torğan şähär elektr transportı. Dvigatellärne eşlätä torğan daimi ağımlı kontakt çeltärennän sirtmäle (prujınlı) *trolleylär* aşa kilä. Tramway häm avtobusnıñ uñay yaqların üzendä berläşterä. Dvigatel köçe 170 *kW*, yörü tizlege 70 *km/säğ*.

Tatarstanda trolleybus xäräkäte 1948. yılda Qazanda, 1976. yılda Älmättä açıla. Trolleybus sızıqlarınıň ozınlığı ike yänäşä yulnı quşıp sanağanda 95,9 *km*. 2001. yılda 161,9 mln keşe yörtelä. Trolleybuslar sanı – 333.

Төркем:Транспорт чаралары
Төркем:Электр транспорты
Төркем:Җәмәгать транспорты
Möxämmät Mähdiev

**Möxämmät Mähdiev** (1930-1995) - Tatar xalqınıñ iñ yaratqan yazuçılarınıñ berse.

Möxämmät Mähdiev 1930. yılnıñ 1. Dekäberendä Arça yaqlarında tua.

Arçada mäğärif buyınça hönäri mäktäben tämamlağaç, dingezdä xärbi xezmät itä. Annan soñ un yılğa yaqın tarix uqutuçısı bulıp eşli.

Qazan Däwlät Mäğärif İnstitutında uqıy, Qazan Däwlät Universitetında aspiranturnı tämamlıy. Şunnan soñ ozaq yıllar Universitetta tatar ädäbiätennän leksiälar uqıy, tatar ädipläre turında fänni xezmätlär yaza. Tatar ädäbiätendä ul "Bez – qırıq berençe yıl balaları", "Frontoviklar", "Qaz qanatları" romannarı, "Keşe kitä – cırı qala", "Tornalar töşkän cirdä", "İsänme, Käşfi abıy!", "Bäxilläşü" äsärläre belän tanıldı.

"Mäñgelek yaz", "Bäxilläşü" äsärläre öçen Möxämmät Mähdievkä Tatarstannıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät bülege birelde.

Anıñ här äsäre – tormış turında zur açış. Ul xalıq tormışın, könküreşen yaxçı belä, anı sänğätçe tögel, açıq küreneşlär, detällär aşa taswirlıy.

Uqıtuçı, ğälim, Tatarstannıñ xalıq yazuçısı Möxämmät Mähdiev – zur sälät iäse, qızıqlı şäxes bularaq küpsanlı uquçılarnıñ yörägendä tirän ez qaldırdı.

Tuğan awılda Göberçäktä ädipneñ muzeyı açıldı.

## Päräwezdä
*Kitapxänädä äsärlär

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шәхесләре
Arça

**Arça** şähäre. Arça Rayonınıñ üzäge. Tatarstannıñ tönyaq-könbatış töbägendä (Qazannan 65 *km*), Qazansu yılğası buyında urnaşqan. Qazan-ägerçe timer yulında stansiä.

## Borınğı tarixı
13. yözdä nigez salına. 13.-16. yözlärdä Bolğar-Tatar qalası, Qazansunıñ uñ yarındağı ürdä urnaşqan. 15.-16. yözlärdä Arça Daruğası bilämäse üzäge. Qazan Xanlığı säyäsätendä Arça yağı bäkläre bilgele ber röl' uynağan. Rus ğäskärläre Qazannı yawlağan waqıtta Yapança bäkneñ atlı ğäskäre tuplanğan urınnarnıñ berse. 1552. yılnıñ Sentäberendä Rus kenäze Andrey Kurbskiy ğäskäre tarafınnan yandırıla. Anıñ arxeologik qaldıqları xäzerge Arça urınında.

## Yaña Tarixı
1781.-96. yıllardan öyäz şähäre, 1920.-30. yıllarda kanton , 1930. yıldan rayon üzäge, 1938-2003 yıllarda şähär tibındağı bistä.

## İxsa
Xalqı – 1989. yılda 13,9 meñ keşe (Tatarlar – 83,7%, Ruslar 15%), 200 yılda 16,2 meñ keşe. Ciñel sänäğät (*Arça Milli Ayaq Kiemnäre Citeşterü Berläşmäse*, mex eşkärtü fabrikası)., azıq-tölek sänäğäte (söt kombinatı, kraxmal zavodı, elevator) şikärtläre, kirpeç suğu zavodı, tözü materialları kombinatı, remont-mexanik zavodı. 3 urta mäktäp, 1 tulı bulğan urta mäktäp, 1 başlanğıç mäktäp, gimnaziya, pädogojik kölliät (kolledj), hönär mäktäbe. 2 mädäniät yortı. Klub. Rayon üzäk xastaxanasä. Mäçet. *Voskresenie*, *Poqraw* çirkäwläre – 19. yözneñ 2. yartısı miğmariät istälege.
Robert Miñnullin

Balalar şağire *'Robért Miñnullin* 1948 yılnıñ 1 avgustında Başqortstannıñ İleş yağında tua. Urta mäktäpne tämamlağaç, cirle gäcit redaktsiäsendä eşli.

1973 yılda Qazan Däwlät Universitäteneñ «Tarix wä tel» bülegen tämamlıy. Annan soñ "Yäş Lenin'çı" gäcite, "Qazan utları" jurnalı redaktsiälärendä,  televideniyesendä eşli. Ozaq yıllar "Sabantuy" gäzete baş möxärrire bula.

Robert Miñnullinıñ "Bäxetle bulığız!" isemle berençe şiğer 1976 yılda dönya kürä. Bügenge köndä isä anıñ ike distädän artıq kitabı basılıp çıqqan. Şäğirneñ äsärläre şulay uq rus, başqort, udmurt, ukrain, eston, belarus häm başqa tellärdä dä basıla.

Ädäbi eşçänlege öçen Robert Miñnullin birelgän:
*Tatarstannıñ Musa Cälil isemendäge premise;
*Hans Xristian Andersen isemendäge xalıqara maqtaw diplomı;
*A. Aliş isemendäge premilärgä layıq buldı. 
*1998 yılda "Küçtänäç" digen şiğerlär kitabı öçen şağirgä Tatarstannıñ Ğabdulla Tuqay Däwlät büläge birelde.

Bolardan tış R. Miñnullin ul populär cırlar autorı da:
*"Änkäy" – S. Sadıyqova köye
*"Bäxetle bulığız!" – R. Äxyarova köye
*"Änkäyneñ doğaları" – İ. Zakirov köye
*h.b.

## Päräwezdä
*Kitapxänädä äsärlär

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шәхесләре
Tatarstan rayonnarı

Tatarstan 45 rayonğa 1927.neñ 27. Febräldän bülänä. Soñraq rayon sanı  70kä citä, 1963.tä 17gä qala. Xäzer Tatarstanda 43 administrativ rayon. Qazanda  7 şähär rayonı ğämäldä.

Tatarstan rayonnarı:

:__NOTOC__

## A
Alabuğa rayonı – Alekseyevski rayonı – Apas rayonı – Aqsubay rayonı – Aqtanış rayonı – Arça rayonı

## Ä
Ägerce rayonı – Älki rayonı – Älmät rayonı – Ätnä rayonı

## B
Baltaç rayonı – Balıq Bistäse rayonı – Bawlı rayonı – Biektaw rayonı – Bögelmä rayonı – Bua rayonı

## Ç
Çirmeşän rayonı – Çístay rayonı – Çüpräle rayonı

## K
Kama Tamağı rayonı - Kukmara rayonı

## L
Layış rayonı – Leninogorsk rayonı

## M
Mamadış rayonı – Mendeleyev rayonı – Minzälä rayonı – Möslim rayonı

## N
Nurlat rayonı (1997.gä qädär Öktäber)

## P
Piträç rayonı

## Q
Quqmara rayonı – Qaybıç rayonı

## S
Saba rayonı – Sarman rayonı – Spassk rayonı (1991. qädär Kuybışev)

## T
Täteş rayonı – Teläçe rayonı - Tuqay rayonı – Tübän Kama rayonı

## Y
Yaña Çişmä rayonı – Yäşel Üzän rayonı – Yuğarı Oslan rayonı – Yutazı rayonı

## Z
Zäy rayonı

## Réspublika qaramağında şähärlär:
* Alabuğa
* Aznaqay
* Älmät
* Bawlı
* Bögelmä
* Bua
* Çallı
* Çístay
* Leninogorsk
* Nurlat
* Qazan - Tatarstannıñ başqalası
* Tübän Kama
* Yäşel Üzän
* Zäy

### Qazan rayonnarı
* Aviatözeleş rayonı
* İdel buyı rayonı
* Kirov rayonı
* Mäskäw rayonı
* Soviet rayonı
* Yaña Savin rayonı
* Waxitov rayonı

Төркем:Татарстан
Layış rayonı

**Statistige**
Administrativ üzäge:Layış ş.t.b.
Mäydanı:2169,5 km&sup2;
Xalqı:36,7 meñ keşe*(2000)*
Toraq punktları sanı69
Gäzetläre"Kama yağı", "Камская новь"
MillätläreUrıslar - 60,7%, Tatarlar - 36,9%*(1989)*
**Lidere**
Rayon başı 
 ?
**Xarítası**



**Layış Rayonı** (Urısça: *Лаишевский район (Laişevskiy rayon)*).

## Taríxı

1708.-1920. yıllarda: Layış öyäze. 1920.-1927 yıllarda: Layış kantonı.

TRnıñ üzägendä urnaşqan. 1927. yılnıñ 14. Febrälendä oyıştırıla. 1963. yılnıñ 1. Febrälendä rayon tarqatıla, bilämäse Piträç rayonına birelä. 1965. yılnıñ 12. Ğínwarında yañadan torğızıla.

## Geografiäse

Layış rayonı cire tönyaqtan könyaqqa awış tigezlektän tora (bieklege 75 – 190 m). Könbatış häm könyaq çikläre Kuybışev susaqlağıçı yarları buylap ütä. Mişä häm Bırıs yılğaları ağa. Cirläre kübesençä aqsıl sorı, sorı häm qarası sorı urman, käsle-kölsu tufraqlı. Territorísınıñ 16.6%ında urmannar. İzvesttaş, dolomit, mergel, torf yatmaları oçrí. İdel-Kama saqlawlığınıñ Saral bülege Layış Rayonına kerä.

## Íqtísadı

Layış bistäsendä sänäğät citeşterüläre, urman xucalığı bar.  2002. yılda awıl xucalığı 94.3 meñ ha cir bili, ş. i. 732 meñ ha sörü cire. Saban bodayı häm közge boday, arış, solı, tarı, borçaq igelä, bäräñge, yäşelçä üsterelä. Mögezle ere terlek asrala, qoş-qort ürçetelä. Rayon cirendä Qazan aeroportı urnaşqan; Qazan-Orenburg aftamabil yulı uza.

## Mädäniäte

2000. yılda 37 ğomumí belem birü mäktäbendä 6111 uquçı, hönär mäktäbendä 158 uquçı uqí. 35 kitapxanä, 43 klub, 255 urınğa isäplängän 3 xastaxanä bar.
Alisä Ğällämova

**Ğällämova Alisä Mixail qızı** (1972), şahmatçı, xalıqara grossmeister (1988).

Profsoyuzlar fizkultura-sport cämğiätendä tärbiälänä (Qazan). 1987. yılda (16 yäşkä qädär qızlar arasında), 1988 yılda (20 yäşkä qädär qızlar arasında), dönya, 1992. yılda (Ukraina cıyılma taqımı sostavında), Awrupa çempionı.

Bötendönya şahmat olimpiadaları büläk iäse: SSRB cıyılma taqımı eçendä 1.-2. urınnar (1990); Ukraina cıyılma taqımı sostavında 2. urın (1992); RF cıyılma taqımı sostavında 2.13. urınnar (1996).

RF çempionı (1997), xatın-qızlar arasında dönya berençelegen däğwalawçılar yarışında (1997) ciñüçe, dönya çempionı isemen alu yarışı finalında uynawçı (1997). Rüssiä çempionatı büläk iäse (1998, 2. urın), dönya çempionı matçında qatnaşuçı (1999., Qazan – Pekiñ).

Төркем:Шахматчылар
Төркем:18 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1972 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Yosıp Sämitev

**Sämitev Yosıp Yunıs ulı** (1925-87), fizik, fiz.-mat. fän. doktorı (1967), prafisır (1970). TASSRnıñ atqazanğan fän eşleklese (1985). 1954. yıldan Qazan Däwlät Universitätendä, 1957.-85. yıllarda organik quşılmalar tözeleşen öyränü labaratorí mödire. Ber ük waqıtta 1965.-70.tä SSSR FAneñ Qazan filialı Organik häm Fizik Ximiä İnstitutında. SSSRda berençelärdän bulıp organik ximiädä tikşerenülär öçen TMP qullana. Xezmäte yuğarı sífatlı TMP spektroskopiäsenä qarí.

## İskärmälär

## Sıltamalar

## Şulay uq qarağız
 

Төркем:Физиклар
Födor Şaläpin

**Födor Şaläpin**,  Födor İvan ulı Şaläpin (rusça *Фёдор Иванович Шаляпин*, 1873-1938) - cırçı (bas), Respublikanıñ xalıq artistı (1918). Ämät bistäsennän. 

## Tormış yulı

1890 yılğa qädär Qazanda yäşi, çirkäw xorlarında cırlıy, opera häm dram spektaklläre statistı, opera xorı cırçısı bula. 

Pötr İlyiç Çaykovskiynıñ Qazan muzık söyüçelär tügäräge quyğan *[[Yevgeniy Onegin]]* spektaklendä Zaretski partiäsen başqara. 

1895-1922 yıllarda Sankt-Peterburgtağı Mariinsky häm Mäskäwdäge Zur Teaterlärdä, Mäskäw Xosusıy Rus Operasında cırlıy. 1897, 1899 häm 1909 yıllarda Qazanda gastrollärdä bula. 

1922. dän çit ildä yäşi. 1982. yıldan Qazanda F. Şaläpin isemendäge opera festivale ütkärelä. 1999. yılda Qazanda aña häykäl quyıdı. (Skulptorı – A. Balaşov)

## Sıltamalar
*    Котляров Ю., Гармаш В. Летопись жизни и творчества Ф. И. Шаляпина. В 2-х книгах.. — Л.: Музыка, 1985. — 15 000 экз.
*    Шаляпин, Федор Иванович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Шаляпин Ф. И. «Маска и Душа. Мои сорок лет на театрах» (автобиография).
*    Шаляпин Ф. И. «Страницы из моей жизни» (совместно с Максимом Горьким).
*    А. В. Оссовский, Ф. И. Шаляпин, в кн: А. В. Оссовский, Музыкально-критические статьи (1894—1912), «Издательство Музыка» Ленинград, 1971, стр. 174—177.
*    Лесс А. Л. Рассказы о Шаляпине. — М., «Советская Россия», 1973. — 174 с.
*    Петелин В. В. «Восхождение, или Жизнь Шаляпина (1894—1902)». М.: Центролиграф, 2000, 2004.
*    Пружанский А. М. Отечественные певцы 1750—1917. Словарь.. М.: «Композитор» (2000). Проверено 9 января 2010. Архивировано из первоисточника 8 февраля 2012.
*    Фёдор Иванович Шаляпин. Альбом-каталог из фондов ГЦТМ им. А.А. Бахрушина / С.В. Семиколенова. — М: ГЦТМ им. А.А. Бахрушина, 2012. — 408 с. — (Бахрушинская серия). — 1000 экз. — ISBN 978-5-901977-56-9.
*    «Этот гений — Фёдор Шаляпин. Воспоминания и статьи», ГЦММК им. М. И. Глинки, дом-музей Ф. И. Шаляпина, фортепианная школа «Клавир». М., 1995.
*    Янковский М. Шаляпин и русская оперная культура. — Л.; М.: Искусство, 1947.
*    Дмитриевский В. Н. Шаляпин. — М.: Молодая гвардия, 2014. — 543[1] с. — (Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1448). — 5000 экз. — ISBN 978-5-253-03667-3.

Төркем:Җырчылар
Төркем:Баслар
Төркем:Фёдор Шаляпин
Кев Салихов

**Салихов Кев Миңнулла улы** (1936), физик, ТР ФАнең хакики әгъзасы (1992.), РФАнең мөхбир әгъзасы (1997). РФнең атказанган фән эшлеклесе (1995). 1963-88 елларда СССР ФА Себер бүлегенең Химия кинетиге һәм яну институтында (Новосибирски ш.), профессор (1981), 1988 елдан РФАнең КГҮнең Физик-Техник Институты директоры. Бер үк вакытта 1989 дан Казан дәүләт университетыында химия физикасы кафедра мөдире, 1992 дән ТР ФАнең вице-президенты. Хезмәтләре химия физикасына һәм радиоспектроскопиягә карый. Ленин бүләге лауреаты (1998). *[[Applied magnetic resonance]]* журналының баш мөхәррире (1990 елдан).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1985 Ленин бүләге лауреаты 
* 2018 3 дәрәҗә Ватан алдында казанышлары өчен ордены
* 2020 — «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале
 
## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Физиклар
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Россия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Татарстан галимнәре
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Gerhard fon Mende

**Gerhard von Mende** /fon MENde/ (1904-1963), Alman tarixçısı, türkolog.1936-1940. yıllarda Berlinnıñ *Çit illärne Öyränü yuğarı mäktäbe* häm 1940. yıldan Berlin universitetı professorı, ber ük waqıtta 1941. yıldan Poznan universitetı professorı. 1941-­1944 yıllarda Almaniänıñ okkupatsilanğan Könçığış cirlär ministerlegendä "Qawqaz Milli Aradaşıq" (ş.i. *[[Tatar aradaşlığı]]*) häm "Çit xalıqlar" bülekläre citäkçese. "İdel-Ural Legionın* tuplawda, *İdel-Ural Törki-Tatarlarınıñ körüş berlegen* oyıştıruda qatnaşa. [[1950-yıllar]]da [[Düsseldorf]] şähärendä ([[Almaniä]]) [[SSRB|Sovet ilen]] häm xalqın öyränü üzägenä – "Könçığış Awrupa* oyışmasına citäkçelek itä. Xezmätläre Könçığış Awrupa Törki xalıqlarına, ş.i. Tatarlar tarixına qarıy.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Төркем:Шәхесләр:Өченче рейх
Төркем:Шәхесләр:Берлин
Төркем:Шәхесләр:Познань
Qaban külläre

[thumb|300px|Qaban [Qazan Däwlät Universitäte bínasınnan]]
**Qaban** külläre, *[[Birge Qaban]]*, *[[Arğı Qaban]]* häm *[[Yuğarı Qaban]]* külläre sisteme. Qazan eçendä urnaşqan. Karst upqınnarınnan xasíl bulğan çoqırlarnıñ qatlawlanuı nätiçäsendä İdelneñ elekke su yulı urınında barlıqqa kilgän. TR territorísındağı iñ zur yomıq sulıq, ğomumí mäydanı 186 *ha* tar buğaz belän totaşqan Birge häm Arğı Qabannıñ ozınlığı 5575 *m*, Yuğarı Qabannıñ ozınlığı 1030 *m*. Ğomumí su küläme 11,8 mln. *m³*. Yawım-töşemnär här cir astı suları isäbenä tuyınalar. Töbenä läm qatlamı utırğan.

* Bolaq
İbn Fadlan

**İbn Fadlan** yäki **Äxmäd ibn äl-Ğabbas ibn Räşid äl Bağdadi** (ibne Fađlan) - 10 ğasır ğäräp mäşhür säyäxätçese häm yazuçı. Bağdad xälifäse âl-Moqtädir sarayında xezmät itkän. 921-922. yıllarda Bağdad xälifäse âl-Moqtädir ilçelege särkätibe (Bolğarğa âl-Moqtädir ilçelege). Säyäxätnamäsendä Urta Asía, İdel belän Ural töbägendä yäşäwçe Bolğar, Xäzär, Başqort, Törekmän, Rus (Viking), Komi häm başqa xalıqlarnıñ tormışı häm ğöref-ğädätläre xaqında qimmätle mäğlümatlar tuplanğan. R. Fäxretdin ibne Fazlannıñ yazmaların 20. yöz başında Tatar telenä tärçemä itä (1993. yılda näşär itelä). Säyäxätnamäneñ tulıraq nösxäsen Äxmätzäki Wälidi 1923. yılda İrandağı Mäşhäd şähäre kitapxanäsendä taba.

Äxmät ibne Fazlan süräte **The 13th Warrior** Hollywood filmendä gäwdäländergän. Aktórı – Antonio Banderas.

Төркем:Сәяхәтчеләр
Төркем:Гарәп тарихчылары
Almış Cäğfär ibn Şilki

**Almış (Almas) iltäbär** yäki Almış ämir, Almuş, Almas, Almış mälik, Almış patşa, Almış (Abdallah) Cäğfär ibn Şilki (9. yöz axırı – 10. yöz urtaları), İdel buyı Bolğarı idaräçese (*iltäbäre*). Möselmanlıqta alğan iseme *Cäğfär bine Abdallah*. Şilkineñ ulı. 10. yöz başında Xäzär qağanlığına buysınğan Urta İdäldäge il-bäklek xakime. Xäzär qağanlığına buysınudan qotılu teläge belän Bolğar qäbilälären berläşterü öçen köräşä. Bağdad xälifäsenä ilçelä cibärä. 922. yılda âl-Moqtädir xälifä ilçeläre Bolğarğa kilä. Almış iltäbär idaräse waqıtında İdel buyı Bolğarı möstäqil däwlät bulıp oyışa.

## İslam dine qabul itüe

Almış, Bağdad xälifätenä ilçelär cibärep, üz ilendä islam tärtiplären urnaştıruda yärdäm itü häm bolğarlarğa möselman dinen öyrätü öçen üzenä fäqeyh—şäriğät xoquqların yaxşı belüçe keşe cibärüne ütengän.
Bolğar bieneñ üteneçe qänäğätländerelgän.
### Bağdadtan ilçelege

922 yılda Bağdadtan Urta Aziä aşa bolğarlarğa ilçe Susan är-Rassi häm ilçelekneñ särqätibe Äxmät ibne Fadlan citäkçelegendäge wäkillek kilep citkän. Näq menä ilçelekneñ asılda töp wazifasın ütäwçe İbne Fadlan Bağdadqa äylänep qaytqannan soñ üzeneñ «Risalä»sen yazğan. (Risalä—berär mäqälä, keçeräk kitap digän süz.)

İlçelek borınğı bolğarlar ilenä hicri belän 310 yılnıñ 121 möxärrämendä ayaq basa. Bu bezneñçä yıl isäbe belän 922 yılnıñ 12 mayına turı kilä.

Bolğar patşası Almış (İbne Fadlan anı, däwlät başlığı bularaq, «mälik» dip atıy, ğäräpçä patşa digän süz) ilçelekne ifrat zur tantana belän qabul itkän. Ğäräplär aña qimmät büläklär häm xälifäneñ yaqlawı bilgese itep däwlät bayrağı tapşırğannar. Berniçä könnän, comğa könne, tantanalı töstä ğibadät qılğannar, xötbä, yağni comğa namazı uqığannar.

## İslam dine räsmi räweştä iğlan itüe

İke aydan soñ, böten bolğar xalqı qorıltayın cıyıp, şul uq Bağdad ilçeläre aldında Almas islamnı qabul itüne räsmi töstä böten xalıq isemennän iğlan itkän.

Şul räweşçä, däwlät dine itep islamnı qabul itü bolğar häm alarğa qärdäş qäbilälärne berläşterüne tögällär çorı, tönyaqta bolğarlarnıñ üzäkläşterelgän yaña däwläteneñ—İdel Bolğarınıñ tämam oyışıp citü waqıtı bulıp sanala.

Almış İslam dine qabul itkännän soñ Abdallah iseme alğan. Ämir Abdallah Cağfar ibn Şilki - berençe Bolğar ämire bulğan.
## Monı da qarağız
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar çigä asılması
* Bolğar
* Ağa bazar
* Böyek Bolğar ile
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
* İdel buyı Bolğar däwläte
* Qazan yanındağı suğış (1506)
* Möxämmät-Ämin xan
* Tuqtamış xan

## Tışqı sıltamalar
* Bolğar däwläte
* Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2.
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.

Төркем:Тарих
Төркем:Дәүләтара мөнәсәбәтләре
Төркем:Татарстан тарихы
Искәндәр Зөлкарнәйн

**Искәндәр Зөлкарнәйн**, яки **Александр Македонияле** (,  356 б.э.к —  323 б.э.к), **Александр III Бөек** — Борынгы Македониянең мәшһүр патшасы, гаскәр җитәкчесе, дөньякүләм империяләрнең (Македония империясе) берсенә нигез салучы. Мөселман халыкларында күбесенчә *Искәндәр* дип йөртелә. Көнбатыш фәнендә *Александр Бөек* дип атала. Инде борынгы заманнан ук аны тарихта иң уңышлы гаскәр башлыгы дип атаганнар.

Татар фольклорында Искәндәр тиңдәшсез каһарман, Идел буе Болгары дәүләтенең кайбер шәһәрләренә нигез салучы дип тасвирлана.

Б.э.к. 334 елда Искәндәр Зөлкарнәйн, Кече Азия ярымутравын һәм Ахеменидлар империясен яулап алып, Һинд субконтинентының (*[[:ru:Индийский субконтинент|ru]]*) төньяк-көнбатыш чикләренә кадәр барып җитә. Гидасп янындагы сугышта Пор патшаны җиңгәннән соң ул Пенджабның зур өлешен буйсындыра. Күп кенә македонияле гаскәрне яулап алынган җирләрдә калдырып ул үзе көньяк-көнбатышка китә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Борынгы дөнья
Төркем:Македония патшалары
Täñre

**Täñre**, borınğı Törkilärdä küktäge baş alla. Bolğarlarda Täñre il, xalıq, däwlät yazmışı belän idare itüçe, kük qoyaş, at häm börket sífatlarına iä bulğan ilâhi zat bularaq küzallana. Täñre töşençäse, allağ möräcäğät itü räweşe bularaq, Tatarlarda soñğı däwerlärdä dä saqlana.

Төркем:Илаһлар
Allah

**Allah** (Ğäräpçä ﷲ), İslamda yuğarı ilähi zat, aña birelgän 99 atamanıñ iñ äwwälgese.

Qor'ändä Allah ber häm berdänber olähi köç, dönyanı yaratuçı häm axırzaman xökemdarı. Möxämmäd isä cir yözendä anıñ soñğı päyğämbäre (näbi) häm ilçese (räsül). 

Allah dönyanı, mäxlüqätne (can iälären), tabiğätne, bändälärne yaratuçı. 

Allah cir yözendäge barça bändälärne bergä cıyıp, ülelärne tereltep xökem itär, yä tämuğqa-cähännämgä yäisä mäñgelek ocmax-cännätkä yullar. Keşelärgä Allah üzeneñ barlığın ğämälläre belän kürsätä häm belderä. Dönyadağı här närsä – Allah moğcizası. 

**[[Qor'än]]** dä Allah moğcizalarınnan. Allah turındağı täğlimät – İslam dineneñ asılı. Allah'nıñ barlığı häm berdänberlege turındağı öyrätmä (*täwxid*) İslamnıñ töp qanunı.

## Monı da qara
* Allahnıñ 99 iseme

:Ислам
Boris Yeltsin

**Yeltsin Boris Nikolayeviç** (Urısça:*Ельцин Борис Николаевич*) (1 fevral' 1931-23 aprel 2007), däwlät eşleklese, berençe Räsäy Prezidentı. 1955. yıldan xucalıq häm partiä eşendä, 1976-1985. yıllarda SBKFnıñ Swerdlaw Ölkä Komitetı 1. särkätibe, 1985.-86. da SBKF ÜK särkätibe, 1985-1987. dä Mäskäw Şähär Komitetıniñ 1. särkätibe. 1987-1989. da SSRB Tözeleş Däwlät Komitetı räiseneñ 1. urınbasarı – SSRB ministrı. 1989-1990. da SSRB YŞnıñ Tözeleş häm Arxiterktura Komitetı räise. 1990-1991. RSFSR YŞ räise. 1991-1999. da Räsäy Prezidentı. 1981-1990. da SBKF ÜK äğzası, 1986-1988. dä ÜKnıñ Säyäsi bürosına äğzalıqqa kandidat. 1978-1989. da SSRB YŞ deputatı. 1989-1991. dä SSRB xalıq deputatı. 1994. yılda *[[Räsäy Federatsiäse Däwlät Xakimiäte Organnarı belän Tatarstan Respublikası Däwlät Xakimiäte Organnarı arasında Eşlär Büläşü häm Üzara Wäqälätlär Almaşu turında şartnamä]]gä* qul quya.

Annan kiläse prezident - Vladimir Putin

Төркем:РФ президентлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Ekaterina II

thumb|right|Ekaterina II
**Ekaterina II Alekseyevna** (**Yekaterina II Aleksey qızı**, tumıştan **Sophie Augusta Fredericka of Anhalt-Zerbst**, Tatarlarda – **Äbi Patşa**) (1729. – 96.), Räsäy imperatritsası (1762. yıldan). 1767. yılda Qazanda bula. Yekaterina II idarä itkändä Rusiä İmperiäsendä yäşäwçe Tatarlar tormışında uñay üzgäreşlär küzätelä: 1783. yıldan möselmannarğa din irege iğlan itelä, dini ezärlekläw çiklänä, 1788.dän möselmannar öçen Diniä Näzaräte oyıştırıla; üz xoquqların dälilli alğan Tatar morzaları Rus aqsöyäkläre belän xoquqi yaqtan tigezläşterelä (1784.), Tatarlarğa irekle säwdä itü häm säñäğät-citeşterü belän şöğellänü xoquqı h. b. mömkinleklär birelä.

Төркем:Сәясәтчеләр
Yozef Litrov

**Littrow Joseph Johann** (*Литтров Иосиф Антонович*) (1781.-1840.), astronom, Peterburg FAneñ möxbir äğzası (1813.). İ. M. Simonov häm N. İ. Lobaçevskineñ ostazı. 1807.-09. yıllarda Krakow, 1810-16 da Qazan universitätlärendä uqıta, 1819. yıldanñ Wena observatorísı direktorı. Qazan Şähär Astronomí Observatorísına nigez sala (1814.). Xezmätläre astronomíğa häm kük mexanigına qarí. Aydağı ber kratergä anıñ iseme birelä.

Төркем:Галимнәр
Төркем:Физиклар
Болгарга әл-Моктәдир илчелеге

**Болгарга әл-Моктәдир илчелеге** — Багдад хәлифәлегенең 921-23 елларда Идел буе Болгары илчелегенә (Бохарага һәм Багдадка Алмыш хан илчелеге) җавап рәвешендә җибәрелгән сәяси миссиясе. Ниятләре: Хәзәр каганлыгына каршы бердәмлек килешүен төзү, хәлифәлекнең дәрәҗәсен күтәрү, ислам йогынтысын җәелдерү. Илчелек җитәкчесе Сәхсән әр-Рәсиби, сәркәтибе Ибне Фазлан, әгъзалардан төрки телле хәрбиләр Тәкин белән Барс булган. Илчеләр Болгарлар җиренә 922 елның 12 май көнендә килеп җитә, каршы алучы Алмыш ханга хәлифәнең хатын һәм бүләкләрен тапшыра. Илчелек исламны Болгарда рәсми дин дип игълан итүдә катнаша.

## Тышкы сылтамалар
*  БОЛГАРГА әл-МОКТӘДИР ИЛЧЕЛЕГЕ (921-23) 

Төркем:Идел буе Болгары
Bilär awılı

**Bilär** awılı Tatarstannıñ Alekseyevskiy cirlegendä, anıñ üzägennän 50 *km* Könyaq–Çığışraq, Keçe Çirmeşän yılğasınıñ sul quşıldığı Bilär Suı buyında urnaşılğan.
## Tarix
Urıslar, 16. yözdä Tatar ciren basıp aludan soñ, Bolğar däwläte däwerendäge Bilär şähäre urınında 1654. yılda üz awılın salalar.
19. yözdä çülmäk yasaw käsepçelege belän mäğlüm.
1930.–1963. yıllarında TASSR'nıñ Bilär Rayonı'nıñ üzäge bularaq tora.
Bügen awılda Bilär tarix, qazış häm tabiğät muzey-saqlawlığı oyıştırılğan.
## Xalıq
Bü köngä awılda Urıslar yäşi. Alarnıñ sanı:
* 1989. yılda – 2083 keşe
* 2000. yılda – 2270 keşe.
Xalqınıñ töp şöğele - igençelek häm terlekçelek.
Awılda urta mäktäp, mädäniät yortı häm xastaxanä bar, Sovet çorında A.Y.Arbuzov'qa bağışlanğan muzey oyıştırılğan.
## Monı da qara
* Bilär
Arça rayonı

**İxsa**
İdärä üzäge:Arça ş.
Mäydanı:1843,7 km&sup2;
Xalqı:50,8 meñ keşe*(2000)*
Toraq punktları sanı128
Gäzetläre"Arça Xäbärläre", "Арский вестник"
MillätläreTatarlar – 90,3%, Ruslar – 8,4%*(1989)*
**Xakimiät**
Rayon başı 
 ?
**Xaritası**



**Arça Rayonı** (Rus: *Арский район (Arskiy rayon)*).

## Tarixı
Arça Daruğası (15.-18. yöz), Arça Öyäze (1708.-96.), Arça Kantonı (1920.-1930.)

Rayun 1930 nıñ 10 awgustında oyıştırıla. Oyışqan waqıtında Arça rayonına 63 awıl şurası, 64136 keşe (tatarlar - 48799, urıslar - 15312, başqa xalıqlar - 25) yäşägän 113 toraq punkıt kerä. Rayunnıñ çikläre häm mä'müri büleneşe berniçä tapqır üzgärä. 1940 ta mäydanı - 1087&nbsp;km², xalqı - 54,3 meñ keşe, 34 awıl şurası, 112 toraq punkıt bula. 1944 neñ 19 fiwrälendä Arça rayunınıñ ber öleşe yaña oyıştırılğan Çürile rayunına birelä (1956 nıñ 14 mayında kire qaytarıla). 1960 ta rayon 1095,5&nbsp;km² cir bili, tärkibendä bistä şurası, 16 awıl şurası, 111 toraq punkıt isäplänä. TASSR da mä'müri berämleklärne ereländerü säbäple, 1963 neñ 1 fiwrälendä Arça rayunına Baltaç, Tuqay rayunnarı häm Biektaw rayunınıñ ber öleşe quşıla. Rayunnıñ mäydanı - 3681&nbsp;km², xalqı - 120,2 meñ keşe, 54 awıl şurası, 296 toraq punkıt bula. TASSR da mä'müri-tiritariäl büleneş üzgärü säbäple, 1965 neñ 12 ğinwarınnan rayun tirrituriäse 2527&nbsp;km² ğa qädär kimi, xalqı - 87,2 meñ keşe, 38 awıl şurası, 208 toraq punkıt qala. 1990 nıñ 25 üktäbrennän Arça rayunınnan Ätnä rayunı ayırılıp çığa. 2005 yılnıñ 26 ğinwarında munitsipal rayon dip üzgärtelä.

## Cäğrafiäse
TRnıñ tönyağında urnaşqan, Mari Respublikası belän çiktäş.

Öske yöze – qalqulıqlı tigezlek (bieklege – 170-266 *m*), yılğa üzännäre belän bülgälängän. Qazansu yılğası (quşıldıqları Atı, Biräzä, İä, Kesmäs), Aşıt, Şuşma yılğaları ağa. Cirläre kübäsençä aqsıl sorı urman, käsle kölsu häm köränsu sorı tufraqlı. Bilämä-urında 12,3% urmannar belän qaplanğan. Balçıq, but taşı, burtaş, qom, torf yatmaları bar.

## İqtisadı

Arçada şänäğät şirkätläre eşli.Yaña Kenär awılında ağaç eşkärtü häm yäşelçä kipterü zavodları, rayonda urman xucalığı. 2002. yılda awıl xucalığı 149,0 meñ *ga* cir bili, ş.i. 127,4 meñ *ha* sörü cire. Saban bodayı, arış, arpa, solı, borçaq igelä, bäräñge üsterelä. Mögezle ere terlek, sarıq asrala. Arça rayonı cirennän Qazan-Yekaterinburg timer yulı, Qazan-Permʻ, Olı Ätnä-Arça, Arça-Yaña Kenär automobil yulları uza.

## Mädäniäte

2000. yılda 106 ğomumi belem birü mäktäbendä 8945, 2 hönär mäktäbendä 464 uquçı uqıy. 61 kitapxanä, 89 klub, 305 urınğa isäplängän 3 xastaxanä bar.
Hunnar

thumb|300px
**Hunnar** (Ğunnar) Törki qäbilälär berläşmäse. 2.-4. yözlärdä Könçığış Ural töbägendä Üzäk Asiädän çıqqan Hunnular belän cirle Sarmat häm Uğır qäbiläläre qatnaşında oyışa. 370. yıllarda Hunnarnıñ könbatışqa taba xäräkät itä başlawı Xalıqlarnıñ oluğ küçeneşenä etärgeç bula. Qarşılıq kürsätkän qäbilärne yawda ciñä-ciñä Könbatış Awrupağa barıp citälär, üz bilämälären İdeldän başlap Dunay yılğası buylarına qädär cäyelderälär. Ayıruça dan-şöhrät qazanu çorları Attila citäkçelege däwerenä turı kilä. Anıñ wafatınnan soñ (435.) Hunnar qäbiläläre berläşmäse berniçä öleşkä tarqala.

Төркем:Халыклар
Aqtanış

**Aqtanış** bistäse bügenge Tatarstannıñ cirle idärä (Aqtanış Rayonı) üzäge. Bistä Tatarstannıñ Çığış töbägendä, Qazannan 381 *km* yıraqlığında, Başqortstan çigendä, Ağidel yılğasınıñ tübän ağımı buyında urnaşqan. Qazan-Yekaterinbur timer yulındağı Qambar stansiäsennän 66 *km* Könyaqtaraq. Hawa alanı bar.
## Tarix
Bistä 1715. yıldan mäğlüm bulıp kilä. 
1930.-1963. yıllarda wä 1965. yıldan soñ cirle üzäk sanala.
1988.-1991. yıllarda şähärdäy bistägä äwerelä.
## Xalıq
Bistä yäşäwçeläreneñ barısı da Tatarlar diärlek.
Xalıq sanı:
*1989. yılda – 6867 keşe
*2000. yılda – 8367 keşe
Xalqınıñ töp şöğele bularaq igençelek wä terlekçelek. Bistädä awıl xucalığı teknige, tözü şirkätläre bar. 
## Mädäniät
Bistädä 2 urta mäktäp, hönäri mäktäp bar. Mädäniät yortı. Cirle taríx öyränü muzéyı. Cirle üzäk xastaxanäse. Mäçet. 
Aqtanış cırçı Älfiä Afzal'ovanıñ tuğan awılı da.
## Läñkerlär
*Aktanish.ru  – cirle idäräneñ räsmi säxifäse
Wikimedia

**Wikimedia Foundation Inc.** ul Wikipedia, Wikisüzlek, Wikiözek, Wikikitap, Wikixanä, In Memoriam 9/11 häm Nupedia säxifälärne tudırğan oyışma. Ul nıñ  qanunnarı buyınça tabışsız oyışma bularaq törkälğän. Anıñ barlıqqa kilüe 2003 yılnıñ 20 iyülendä iğlan itelgän.

Bu oyışmanıñ maqsatı bularaq, Wiki nigezendä açıq eçtälekle säxifälärne yasaw wä eşlätterü ide. Wikipedia atlı küptelle entsiklopediä yasalğaç, anıñ yanına şulay uq açıq, irekle, küptelle Wikisüzlek atlı süzlek, Wikiözek atlı özeklär tuplaması, Wikikitap atlı e-kitap tuplaması häm tağın berniçä säxifä açıldı. Yaña säxifälärne açu *Wikimedia Foundation*'nıñ ximäyälärne cíuğa bäyle. Wikimedia Foundation monnan tış grandlar sıman başqa aqça tabu yullarnı da ezläp tora.

«*Wikimedia*» isememen 2003 yılnıñ mart ayında *Sheldon Rampton* İnglizça Wikipedia'nıñ xat kündermäsendä täqdim itte. Bi isem Wikipedia isemenä yaqın bulğaç, anıñ beläm tuqtaldıq ta.

## Päräwezdä
* Wikimedia Foundation säxifäse
* Töp nigez mäsläklär

Төркем:Оешмалар
Wünsdorf lagere

**Wünsdorf lagere**, 1915 yılda Berençe Bötendönya Suğışı waqıtında Rusiä, Böyek Britaniä, Fransa h.b. illärneñ äsir töşkän möselman ğäskäriläre öçen Almaniädä (Berlinnän 40 *km* könyaqta urnaşqan Wünsdorf stansiäse yänäşäsendä) oyıştırılğan lager. Xäzerge waqıtta Zossen şähäre sostavına kerä.

İke öleşkä bülengän: Yözemtawdağı lagerda (*Weinberglager*) nigezdä Tatarlar, Qavqaz möselmannarı, Yarımay lagerenda (*Halbmondlager*) İngliz, Fransa ğäskärlärendä xezmät itkän Törki, Ğäräp häm Hindstanlı äsirlär tuplana.

15 meñläp äsir öçen mäçet, kitapxanä, xalıq uyın qoralları orkestrı eşli, Almança häm qayber Qavqaz xalıqları telendä – *"Qavqaz"*, Tatar häm Rus tellärendä – *"âl-Cihad"*, Tatarça *"[[Tatar İle]]"* gäzitläre çığarıla.

1916 yıldan lagerneñ ğomumi citäkçese Ğ. İdrisi bula. Lager 1922 yılda räsmi räweştä yabıla, läkin mäçet 1928 yılnıñ Avgustına qädär eşli.

## Ädäbiät
* *Gefangene Bilder. Wissenschaft und Propaganda im Ersten Weltkrieg*. Benedikt Burkard (ed.). Petersberg, Imhof Verlag, 2014. ISBN 9783731900696 (Exhibition catalog Historisches Museum Frankfurt in Kooperation mit dem Frobenius-Institut an der Goethe-Universität Frankfurt und dem Institut français d'histoire en Allemagne / On occasion of an exhibition held at Historisches Museum Frankfurt, September 11, 2014 - February 15, 2015)

Төркем:Алмания
ISO 639

**ISO 639** ul ber xalıqara standard wä anda tel isemnärenä qısqa kodlar birelgän.

ISO säxifäsendä ISO 639 standardın ike tördä kürep bula:

* ISO 639-1:2002 — *Codes for the representation of names of languages — Part 1: Alpha-2 code* (Tel isemnäreneñ 2-xärefle qısqartmaları)
* ISO 639-2:1998 — *Codes for the representation of names of languages — Part 2: Alpha-3 code* (Tel isemnäreneñ 3-xärefle qısqartmaları)
* ISO 639-3 — (bäxäsläşüdä: http://xml.coverpages.org/Nx74Clews-part3.pdf )

Bu ike tezmäne dä İnglizçädäge :en:ISO 639 mäqäläsendä kürep bula.

Tatar tel isemeneñ töp 2-xärefle qısqartma "tt" bula. Ädäbi Tatar tel isemeneñ qısqartması "tat", Qırım Tatar tele – "crh".

## Päräwezdä
* http://www.loc.gov/standards/iso639-2/ — ISO 639-2/RA Yortbite 
* http://www.loc.gov/standards/iso639-2/normtext.html 
* http://www.loc.gov/standards/iso639-2/codechanges.html — ISO 639-2/RA Üzgärtü İskärtmäläre 
* http://www.loc.gov/standards/iso639-2/langcodes.html — Tulı kodtezmä (xärefle tezü)

Төркем:ISO standardları
Törek tele

**Törekçä** ul Törki tellärneñ berse. Söyläşüçeläreneñ 70 millionı Törkiädä yäşi.

## Dönyada taralu

### Räsmi tel bulu

### Söylämnär

## Yanğırış

## Yazu

= Törek tele tatar tele belän çağıştıru =
## Sayılar / İsäp

### Kaç? / Niçä, küpme?

### Kaçıncı? (Hangisi?) / Niçänçe? (Qaysı?)

## Renkler / Töslär

## Sıfatlar / Sıyfatlar

## Zamirler / Almaşlıqlar

## Dil / Tel

## Selâmlaşma / Sälämläşü

## Tanışmak / Tanışu

## Teşekkür / Räxmät

## Vedalaşma, dilek bildirme / Xuşlaşu, teläk belderü

## Vücut organları / Tän öleşläre (organnarı)

## İç organlar / Eç orğannar

## Özür dilemek / Ğafu ütenü

## Monı da qara
* Törek älifbası
* Tel beleme
* Törek-Tatar añlaşlığı

## Tışqı sıltamalar
* http://tugan-tel.at.tt/suezlek/tt-tr  – Tatarça-Törekçä süzlek

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Төрки телләрТөркем:Угыз телләре
Xalıqara Standartlaw Oyışması

**Xalıqara Standartlaw Oyışması** (*International Organization for Standardization* – ISO) 1947 yılda oyıştırıldı, wä bötendönya sänäğät/eşmäkärlek standardların çığara.

ISO üz eşen elektır cíhazlarnı standartlawda cawaplı bulğan Xalıqara Elektro-Texnik Kiñäşmäse (IEC) belän bergä itä.

Bu oyışma könle söyläşüdä ISO iseme belän yöri *(eye-so äytelä)*. ISO süze qısqartma tügel, ul Yunan *isos* süzennän buldı, yäğni *tiñ*.

ISO standardları san buyınça tezelgän, wä isem qalıbı şundí: *"ISO nnnnn:yyyy: İsem"*, qayda *"nnnnn"* ul standard sanı, *"yyyy"* ul çığarılu yılı, wä *"İsem"* ul standard täswire.

## Monı da qara
* ISO standartları isemlege
* Standardlaw
* Tasma tizlegen ISO bäyäläwe

## Tışqı sıltamalar
* http://www.iso.org/ — ISO'nıñ räsmi säxifä
* ISO Standard Süznämäse

Төркем:Халыкара оешмалар
Төркем:Оешмалар
Төркем:ISO
ISO 8859-9

**[[ISO]] 8859-9**, şulay uq **Latin-5**, "Turkish", "Turkic" iseme belän yörtelä torğan 8-bítlı bilgelämä ISO 8859 standardnıñ öleşe bula. Ul bar Törki tellär öçen maxsus yasaldı wä ISO 8859-3 standardına qarağanda kübräk qullanıla. Bu **ISO 8859-9** bilgelämäse **[[ISO 8859-1]]** bilgelämäsennän çığarıldı, alarnıñ ayırması Íslandçada bulğan 6 xäreflärne Törki awazlarnı bilgeli torğan xäreflärgä almştıruında ğına: 
*D0*:**Ð/Ğ**, 
*DD*:**Ý/İ**,
*DE*:**Þ/Ş**,
*F0*:**ð/ğ**, 
*FD*:**ý/ı**,
*FE*:**þ/ş**.

]]||~
|-
!8x
|rowspan="2" colspan="16" class="empty"|*qullanılmí*
|-
!9x
|-
!Ax
|class="special"|NBSP||¡||¢||£||¤||¥||¦||§||¨||©||ª||«||¬||­||®||¯
|-
!Bx
|°||±||²||³||´||µ||¶||·||¸||¹||º||»||¼||½||¾||¿
|-
!Cx
|À||Á||Â||Ã||Ä||Å||Æ||Ç||È||É||Ê||Ë||Ì||Í||Î||Ï
|-
!Dx
|Ğ||Ñ||Ò||Ó||Ô||Õ||Ö||×||Ø||Ù||Ú||Û||Ü||İ||Ş||ß
|-
!Ex
|à||á||â||ã||ä||å||æ||ç||è||é||ê||ë||ì||í||î||ï
|-
!Fx
|ğ||ñ||ò||ó||ô||õ||ö||÷||ø||ù||ú||û||ü||ı||ş||ÿ
|}

**20**. urın alğan bilge ul BUŞLIQ bilgese, **A0** – ÖZELMÄSLEK BUŞLIQ. **AD** – YOMŞAQ KÜÇERÜ bilgese, wä ul browserlarda bötenläy kürsätelmi.

**00**-**1F**, **7F**, wä **80**-**9F** urınnarı ISO/IEC 8859-9 standardında qullanılmí.

## Windows-1254

Törki telgä caylanğan **Microsoft Windows** ğädättä ISO 8859-9 urınına kiñäytelgän ISO/IEC 8859-9 qullana, ämma ul ISO 8859-9 bilgelämäsennän ayırıla, anda 80-9F arasındağı idärä bilgeläre urınında kürsätelä torğan bilgelär aurnaştırıldı. Windows'ta ul **ANSI** itep atala. Dönyawí qullanuda ul **CP1254** bulıp yöri, IANA isä aña **Windows-1254** isemen birde.

Windows-1254 bilgelämä tözeleşe (ISO 8859-9 bilgelämäse belän ayırmalar yaqtırtılıp kürsätelgän):

**20**. urınnı BUŞLIQ bilgese alğan, **A0** – ÖZELMÄSLEK BUŞLIQ. **AD** – YOMŞAQ KÜÇERÜ bilgese, wä ul browserlarda bötenläy kürsätelmi.

**81**, **8D**, **8F**, **90** wä **9D** urınnarı qullanılmí. Bu kod biteneñ aldağı yuramalarında Éuro bilgese yuğíı.

Төркем:ISO standardları
Төркем:Хәрефләр
Törek älifbası

Xäzerge **Törek älifbası** Törek telendä yazu öçen 1928. yılda Kemal Atatürk xökem itkän waqıtında Ğäräp älifbasın almaştırdı. Bu älifba Latin älifbasısına nigezlänä wä berniçä östämä xäref alğan.

## Xäreflär

:Aa, Bb, Cc, Çç, Dd, Ee, Ff, Gg, Ğğ, Hh, İi, Iı, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Öö, Pp, Rr, Ss, Şş, Tt, Uu, Üü, Vv, Yy, Zz

Kürüebezçä, Törek älifbasında **q**, **w** wä **x** xärefläre kertelmägän, alar urınına **k**, **v** wä **ks** yazıla. Älifba 29 xäreftän tora.

Suzıq awazlarnı bu xäreflär bilgelilär: a/e, o/ö, u/ü, ı/i. Başqa xäreflär tartıq awzlar öçen.

## Batış tellärdä bulmağan xäreflär

Batış tellär xärefläre ISO-8859-1 (yä ki Latin-1) bilgelämäse eçendä bar, wä aña **Ö/ö**, **Ü/ü**, **Ç/ç** xärefläre dä kerä. Keçe **ı**, böyek **İ**, **Ğ/ğ**, **Ş/ş** xärefläre isä ISO-8859-9 (yä ki Latin-5) bilgelämäsenä kertelde.

## Monı da qara
* Törek tele
* Törki tellär
* Tel beleme

## Tışqı läñkerlär
* Törek älifbası 
* Online Turkish 
* TDK imlâ qullanması 

Төркем:Латин әлифбасы
Төркем:Тел белеме
Төркем:Төрек теле
ISO 8859-3

**[[ISO]] 8859-3**, şulay uq **Latin-3** wä "Kön Awrupalı" iseme belän yörtelä torğan 8-bítlı bilgelämä ISO 8859 standardnıñ öleşe bula. Ul Törki, Malta tele wä Esperanto öçen maxsus yasaldı. Törki tellär öçen tağın ber ISO 8859-9 standardı da yasaldı.

ISO 8859 standardnıñ başqa öleşlärendä kük, asqı 7 bítlar ASCII standardnıñ kebek.

]]
|~
|class="empty"| 
|-
!8x
|class="empty" rowspan="2" colspan="16"|*qullanılmí*
|-
!9x
|-
!Ax
|class="special"|NBSP
|Ħ
|˘
|£
|¤
|class="empty"| 
|Ĥ
|§
|¨
|İ
|Ş
|Ğ
|Ĵ
|­
|class="empty"| 
|Ż
|-
!Bx
|°
|ħ
|²
|³
|´
|µ
|ĥ
|·
|¸
|ı
|ş
|ğ
|ĵ
|½
|class="empty"|&nbsp;
|ż
|-
!Cx
|À||Á||Â||class="empty"| ||Ä||Ċ||Ĉ||Ç||È||É||Ê||Ë||Ì||Í||Î||Ï
|-
!Dx
|class="empty"| ||Ñ||Ò||Ó||Ô||Ġ||Ö||×||Ĝ||Ù||Ú||Û||Ü||Ŭ||Ŝ||ß
|-
!Ex
|à||á||â||class="empty"| ||ä||ċ||ĉ||ç||è||é||ê||ë||ì||í||î||ï
|-
!Fx
|class="empty"| ||ñ||ò||ó||ô||ġ||ö||÷||ĝ||ù||ú||û||ü||ŭ||ŝ||˙
|}

**20**. urın alğan bilge ul BUŞLIQ bilgese, **A0** – ÖZELMÄSLEK BUŞLIQ. **AD** – YOMŞAQ KÜÇERÜ bilgese, wä ul browserlarda bötenläy kürsätelmi.

Bu **00**-**1F**, **7F**, **80**-**9F**, **A5**, **AE**, **BE**, **C3**, **D0**, **E3** wä **F0** urınnarı ISO/IEC 8859-3 standardında qullanılmí.

Төркем:ISO standardları
Төркем:Хәрефләр
ISO 8859-1

**[[ISO]] 8859-1**, tögälräk äytkändä **ISO/IEC 8859-1**, wä **Latin-1** iseme belän dä yöri torğan standard ul ISO tarafınnan çığarılğan ISO/IEC 8859 standardnıñ 1. öleşe bula. Ul Latín yazulı tellär öçen 1. sanlı Latín älifbası atala, üzendä 191 xäref tota, wä alarnıñ härese 8-bítlı bäyä belän bilgelängän. Bu bilgelämä mondí Awrupa telläre öçen yarí: Albança, Basqıça, Katalança, Dança, Dutch, İnglizçä, Färösçä, Finçä, Almança, Íslandça, İrişçä, Ítalíança, Norwegiçä, Portugalça, Rhaeto-Romanic, Scottish, Íspañíolça, İswäcçä. Bolardan başqa Afrikança wä Swahili öçen dä qullanıla. Yäğni bu bilgelämä Amerika kontinentı, Batış Awrupa, Australia wä Afrika cirlärendä şaqtí kiñ qullanuda yöri.

ISO/IEC 8859-1
x0x1x2x3x4x5x6x7x8x9xAxBxCxDxExF

0x*unused*
1x
2xSP!"#$%&'()*+,-./
3x0123456789:;<=>?
4x@ABCDEFGHIJKLMNO
5xPQRSTUVWXYZ[\&#93;^_
6x`abcdefghijklmno
7xpqrstuvwxyz{pipe}~
8x*unused*
9x

Ax
NBSP
&#161;
&#162;
&#163;
&#164;
&#165;
&#166;
&#167;
&#168;
&#169;
ª
&#171;
&#172;
&#173;
®
&#175;


Bx
°
&#177;
²
³
&#180;
&#181;
&#182;
&#183;
&#184;
¹
º
&#187;
¼
½
¾
&#191;

CxÀÁÂÃÄÅÆÇÈÉÊËÌÍÎÏ
DxÐÑÒÓÔÕÖ×ØÙÚÛÜÝÞß
Exàáâãäåæçèéêëìíîï
Fxðñòóôõö÷øùúûüýþÿ


**20**. urın alğan bilge ul BUŞLIQ bilgese, **A0** – ÖZELMÄSLEK BUŞLIQ. **AD** – YOMŞAQ KÜÇERÜ bilgese, wä ul browserlarda bötenläy kürsätelmi.

Bu **00**-**1F**, **7F**, wä **80**-**9F** urınnarı ISO/IEC 8859-1 standardında qullanılmí.

## Päräwezdä
*ISO/IEC 8859-1:1998  bu standardnıñ tämam yurama (PDF)
*Windows KodBitläre
*ANSI, ISO-8859-1 wä MacRoman Bilgelämälär arasında bulğan ayırmalar 
*Xäref Biremlege
*ASCII - ISO 8859-1 bilgelämä HTML Entity İsemnäre belän 

Төркем:ISO standardları
Төркем:Хәрефләр