Арам Хачатурян

**Хачатурян Арам Ильич** **(Хачатрян)** (әрм. Արամ Եղիայի Խաչատրյան, 6 июнь 1903 ел, Тифлис (хәзер Тбилиси) шәһәре янындагы Коджоры авылы — 1 май 1978 ел, СССР, Мәскәү) — әрмән совет композиторы, дирижер, педагог, музыка-җәмәгать эшлеклесе. СССРның халык артисты (1954), Социалистик Хезмәт Герое (1973). Дүрт тапкыр Сталин премиясе (1941, 1943, 1946, 1950), Ленин (1959) һәм СССРның Дәүләт премиясе (1971) лауреаты. Әрмән ССРның Дәүләт гимны авторы (1944). Әрмән ССРның Фәннәр академиясе академигы (1963). XX гасыр музыка әһелләренең берсе. 1943 елдан Советлар Союзы Коммунистлар партиясе әгъзасе.

## Биографиясе
Арам Ильич Хачатурян Грузиянең Тифлис (Тбилиси) шәһәре янындагы Коджоры авылында, әрмән гаиләсендә дүртенче малай булып туган. Бала чагыннан музыканы яраткан, мәктәп капелласында фортепиано, быргы һәм трубада уйнаган, әмма ата-анасы бу мавыгуын хупламагач, 19 яшендә генә җитди шөгыльләнә башлаган.

1921 елда 18 яшьлек Хачатурян бер төркем  әрмән яшьләре белән Мәскәүгә килә, монда аның агасы *Сурен Хачатурян* яшәгән һәм театр режиссеры булып эшләгән. Ул Мәскәү университетының физика-математика факультетының биология бүлегенә укырга керә, ләкин бер ел үткәч, Гнесин музыкаль училищесына укырга керә, анда виолончель һәм фортепианода уйнарга өйрәнә, композиция дәресләрен алган. Михаил Гнесин сәләтле студентка ярдәм итә. Училищены Хачатурян 1929 елда тәмамлый.

1926—1928 елларда Мәскәүнең Әрмәнстан мәдәният йортында эшли.

1929 елда Хачатурян Мәскәү консерваториясенә укырга керә, анда композиция классы буенча башта *M. Ф Гнесин*да, соңыннан *Н. Я. Мясковский*да белем ала; аның инструментовка буенча остазлары *Р. М. Глиэр* һәм *С. Н. Василенко* була. 1934 елда ул консерваторияне кызыл диплом белән тәмамлый  һәм ике ел дәвамында шунда ук  аспирантурада Н. Я. Московскийда белемен камилләштерә. Студент елларында ук әсәрләр яза башлый, алар арасында: скрипка һәм фортепиано өчен җыр-поэма (1929), альт һәм фортепиано өчен сюита (1929), фортепиано өчен токката (1932), фортепиано, скрипка һәм кларнет өчен трио (1932),   Беренче симфония (1934), оркестр белән фортепиано өчен концертлар (1936), скрипка (1940), виолончель (1946). 1944 елда Әрмән ССРның гимн музыкасы авторы була. Мәскәү консерваториясендә Арам Хачатурян исеме уку йортын иң яхшы тәмамлаучылар исемлегенә кертелә.

Бөек Ватан сугышы елларында Арам Хачатурян Бөтенсоюз радиосында эшләп, патриотик җырлар һәм маршлар яза.

1939 елда ул «Бәхет» исемле беренче әрмән балетын иҗат итә, әмма, җитешсезлекләрен табып, музыкасының күп өлешен үзгәртеп яза.   Бөек Ватан сугышы елларында «Гаянэ» балетын иҗат итә. Бу хакта композитор болай ди: «Мин Пермьнең „Үзәк“ кунакханәсендә 5-нче катта яшәдем. Ул вакытларны искә алганда, мин кат-кат кешеләргә нинди авыр булуын уйладым. Фронтка корал, икмәк, махорка кирәк иде... Ә сәнгатькә — рухи азыкка барысы да мохтаҗ булды, — фронт та, тыл да. Без — артистлар һәм музыкантлар моны яхшы аңладык һәм бөтен көчебезне бирдек. «Гаянэ»ның 700 битлек партитурасын мин ярты ел эчендә салкын кунакханә бүлмәсендә яздым, анда бер пианино, урындык, өстәл  һәм карават кына бар иде. Шулар белән бергә «Гаянэ»ның чирек гасыр буе сәхнәдән төшмәгән бердәнбер совет балеты булуы минем өчен үтә дә кыйммәт...».

«Спартак» балеты Хачатурянның сугыштан соң иң күренекле  хезмәте була. Партитура 1954 елда тәмамлана, ә 1956 елның декабрь аенда премьерасы була. Шушы вакыттан «Спартак» балет труппаларының репертурына ныклап  керде һәм дөньяның иң яхшы сәхнәләрендә куелды. Аны Л. Якобсон, И. Моисеев, Ю. Григорович, Е. Чанга һәм башка күренекле балетмейстерлар куйды.

Бер үк  вакытта Хачатурян театрда кино өлкәсендә эшли, егермедән артык кинофильмга музыка яза. 30-50-нче елларда Хачатурян спектакльләрне музыкаль яктан бизи.

1950 елдан Арам Хачатурян дирижер буларак еш чыгыш ясый, уңышлы гастрольләре белән СССР һәм чит илләр буйлап йөри. 1950 елдан алып Мәскәү консерваториясендә һәм Гнесиннар институтында   укыта (1951 елдан — профессор).

Оештыру комитеты рәисе урынбасары (1939-1948), 1957 елдан — СССР Композиторлар берлеге секретаре. Латин Америкасы илләре белән дуслык һәм мәдәни хезмәттәшлек Совет ассоциациясе президенты (1958 елдан). Совет тынычлыкны яклау комитеты әгъзасы (1962 елдан), Әрмән ССР  фәннәр академиясе академигы.

Әрмәнстан башкаласы Ереванда Комитас исемендәге парк пантеонында җирләнгән.

А. И. Хачатурян әсәрләре үлгәннән соң Мәскәүдә басылып чыккан.

## Хәтер

* Композитор исемен йөрткән урыннар: Мәскәү төньягында, Симферопольдә һәм Астанада урамнар.
* 2006 елның 31 октябрендә Мәскәүдә Арам Хачатурян һәйкәле ачылган (скульптор Георгий Франгулян, архитекторы Игорь Воскресенский). Гранит һәйкәл Ереван үзәгендә, бөек композитор исемен йөрткән Зур концерт залы каршында тора.
* Әрмәнстан Республикасының башкаласы Ереван үзәгендә композиторның йорт-музее ачылган.
* Хачатурян музыкасы фильмнарда күп файдаланыла. Алар арасында — «2001: Космическая одиссея» (С. Кубрик), «Калигула» (Т. Брасс), «Подручный Хадсакера»  (бертуган Коэндар), «Покаяние» (Т. Абуладзе), «Игры патриотов», «Прямая и явная угроза» (Ф. Нойс), «Чужие» (Дж. Кэмерон), «Олдбой» (Чхан Ук Пак), британия телесериалы «Линия Онедина»  (1971-1980).
* «Аэрофлот» авиакомпаниясе Airbus A319-112 самолет (борт номеры VQ-BCO) А. И. Хачатурян исемен йөртә
* А. И. Хачатурян хөрмәтенә почта маркасы чыгарылган:


Файл:1983 CPA 5394.jpg|СССР почта маркаһы,  1983 йыл
Файл:ArmenianStamps-284.jpg|Әрмәнстан почта маркаһы,  2003 йыл
Файл:StampRussia845.jpg|Россия почта маркаһы,  2003 йыл


## Арам Хачатурян исемендәге халыкара конкурс
Арам Хачатурян исемендәге халыкара конкурс Ереванда 2003 елдан 6-14 июньдә ел саен үткәрелә. Беренче тапкыр бу проект бөек композитор тууына 100 ел тулуга багышланган чаралар белән оештырылган.

Конкурс өч бүлек — «фортепиано», «скрипка» һәм «виолончель» буенча үтә, яшь исемнәрне барлауга юнәлтелә.

Катнашучылар географиясе бик киң: БДБ илләре, АКШ, Канада, Мексика, Франция, Алмания, Испания, Италия, Бельгия, Бөекбритания, Кытай һәм башка күп илләр.

## Әсәрләр исемлеге

### Балетлар

** Маскарад (1939)
** «Гаянэ» (1942, икенсе редакция 1957)
** «Спартак» (1956, икенсе редакция — 1958, өченче — 1968)

### Оркестр әсәрләре

* Бию сюитасы (1933
* Симфония № 1 (1934)
* «Валенсианская вдова» пьесасы өчен музыкадан сюита (1940)
* «Гаянэ» балеты өчен музыкадан 1-нче сюита(1943)
* «Гаянэ» балеты өчен музыкадан 2 нче сюита (1943)
* «Гаянэ» балеты өчен музыкадан 3-нче сюита(1943)
* Икенче симфония «Кыңгырау белән симфония» ((1943), икенче редакция — (1944)
* «Маскарад» пьесасы өчен музыкадан  сюита (1944)
* «Русская фантазия» (1944)
* Өченче симфония «Симфония-поэма» (1947)
* Ода памяти Ленина» (1948)
* «Сталинградская битва» фильмы өчен музыкадан сюита (1950)
* «Торжественная поэма» (1950)
* «Спартак» балетыннан 1-нче сюита (1955)
* «Спартак» балетыннан 2-нче сюита (1955))
* «Спартак» балетыннан 3-нче сюита (1955) 
* «Спартак» балетыннан симфоник сурәтләр (1955)
* «Приветственная увертюра» (1958)
* «Лермонтов» пьесасы өчен музыкадан сюита (1959)

### Концертлар

* Фортепиано белән оркестр өчен концерт (1936)
* Скрипка белән оркестр өчен концерт (1940)
* Оркестр белән виолончель өчен концерт (1940)
* Скрипка белән оркестр өчен концерт-рапсодия (1961)
* Виолончель белән оркестр өчен концерт-рапсодия (1963)
* Фортепиано белән оркестр өчен концерт-рапсодия (1968)

### Вокал һәм хор музыкасы

* Сталин турында поэма (Ашуг җыры) катнаш хор һәм оркестр өчен (1938)
* Әрмән ССРның дәүләт гимны катнаш хор һәм оркестр өчен (1944)
* Өч концерт ариясе сопрано һәм оркестр өчен (1946)
* «Шатлыкка мәдхия» меццо-сопрано, катнаш хор, скрипкачылар ансамбле, ун арфа һәм оркестр өчен (1956)
* «Ватан турында баллада» бас һәм оркестр өчен (1961)

### Фортепиано өчен әсәрләр

* Поэма (1925)
* Анданте (1926)
* Вальс-капри " биюе (1926)
* Вальс-этюд (1926)
* Балалар альбомы, беренче өлеш (1926-1947)
* Поэмасы (1927)
* Җиде речитатив һәм фуг (1928-1966)
* Сюита (1932)
* Токката (1932)
* Хореографик вальс (1944)
* Ике фортепиано өчен сюита, (1945)
* Вальс (1952, «Маскарад» пьесасы өчен музыка)
* Сонатина (1959)
* Соната (1961)
* Балалар альбомы, икенче өлеш (1965)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 

## Сылтамалар

* 
* Произведения Хачатуряна на сайте Classical Connect Бесплатная библиотека классической музыки на Classical Connect
* Виртуальный музей Хачатуряна  (әрм.)
* Спартак  2009 йылдың 12 февраль көнөндә архивланган. — либретто и фотографии балета в постановке Театра классического балета п/р Н. Касаткин и В. Василева
* ''Ю. Сепер''. Путь Ашуга. 
* ''Г. Маргарян''. Арам Хачатурян: Кәмит-рапсодия для фортепиано с оркестром   2016 елның 16 февраль көнендә архивланган.

Төркем:Азәрбайҗан ССР халык артистлары
Төркем:Сәнгать фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Балет композиторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әрмәнстан дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Әрмәнстан ССР халык артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Мәскәүне саклау өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:XX гасыр композиторлары
Төркем:Әрмәнстан композиторлары
Төркем:Россия композиторлары
Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1978 елда вафатлар
Төркем:1 май көнне вафатлар
Төркем:1903 елда туганнар
Төркем:6 июнь көнне туганнар