open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Себер федераль университеты

**** (, ) — Красноярскида урнашкан федераль университет.

## Тарих
СДУ 2006 елда Красноярск шәһәренең 4 югары уку йорты (Красноярск дәүләт университеты, Красноярск архитектура-төзелеш академиясе, Красноярск дәүләт техника университеты һәм Төсле металлар һәм алтын дәүләт университеты) берләштерү нәтиҗәсендә барлыкка килгән.

2012 елда СДУ составына Красноярск дәүләт сәүдә-икътисади институты һәм «Кристалл» фәнни-тикшеренү инженер үзәге кертелгәннәр.
## Структура
Университет 20 институттан тора; вузда 36 500 студент укый, аларга якынча 3 300 укытучы белем бирә.

Шуның өстенә, Әчинскидә, Железногорскида, Минусинскида, Шарыпта, Лесосибирскида (педагогика институты), Абаканда (Хакас техника институты) филиаллар, ә Мәскәүдә, Санкт-Петербургда, Томскида, Дивногорскида, Заозёрныйда һәм Канскида вәкиллекләр эшлиләр.

## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:2006 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Красноярск
Төркем:Россия федераль университетлары
Borınğı İran

**Borınğı İran** tarixı berniçä tarixi çorğa bülenä:

*Proto-elam çorı (3200—2700 b.e.q.)
*Ciroft (3000-500 b.e.q.)
*Elam (2700-539 b.e.q.)
*Manna (1000-700 b.e.q.)
*Midiä (728-550 b.e.q.)
* Axämenid Däwläte (550 b.e.q. — 330 b.e.q.)
* Selevkid Däwläte (312-64 b.e.q.)
* Parfiä patşalığı - Arşakid Däwläte (227 b.e.q.-227)
* Sasanidlar Däwläte (224-652)

Төркем:Иран тарихы
Төркем:Борынгы дәүләтләр
Axämen

**Axämen** (*Xaxamaniş*, borınğı farsı *Haxāmaniš*) (?-675 b.e.q.) - farsı qäbiläläre belän idärä itkän riwäyättäge xakim, Axämenid dinastisenä nigez saluçı. 

Borınğı avtorlar buyınça Axämen - Pasargada qäbiläse başlığı.

Axämen ulı **Teisp** citäkçelegendä farsılar Midiä xäkimiätennän azat itelälär.

## Ädäbiät
*Schmitt, Rüdiger. "Achaemenid dynasty". Encyclopaedia Iranica. vol. 3. Routledge & Kegan Paul.
*Dandamayev, M. "Achaemenes". Encyclopaedia Iranica. vol. 3. Routledge & Kegan Paul.
*Schlerath, Bernfried (1973). Die Indogermanen. Inst. f. Vergl. Sprachwiss. ISBN 3-85124-516-4.
*Tavernier, Jan (2007). Iranica in the Achaemenid Period (ca. 550-330 B.C.): Linguistic Study of Old *Iranian Proper Names and Loanwords, Attested in Non-Iranian Texts. Peeters Publishers. ISBN 90-429-1833-0.

Төркем:Иран тарихы
Төркем:Ахәменид дәүләте
Marafon suğışı

**Marafon suğışı** (grekçä *Μάχη τοῦ Μαραθῶνος, Machē tu Marathōnos*)(12 sentäber, 490 b.e.q.) - farsı-grek suğışlarınnan iñ zur bäreleşläreneñ berse, **Marafon** grek şähäre yanında bulğan.

Marafon suğışında farsı ğäskäre kisken ciñelä.

Grek ğäskär başlığı **Miltiad** citäkçelegendä afinalı-plateyäle berläşkän ğäskär küp farsı ğäskärilären üterä.

Elinnar öçen Marafon suğışı - Axämenid imperiäse ğäskäre östendä berençe ciñü.

Farsılar öçen Marafon yanında ciñelü bik ähämiätle bulmağan, çönki Axämenid Däwläte çäçäk atu däwerendä bulğan.

Ciñelüdän soñ Farsı İmperiäse patşası Dariy I Yunanstan ciren buysındırır öçen yaña ğäskärne cıya başlıy. Läkin Misırda kütäreleş 486 b.e.q. şuşı niätenä qomaçawlıy.

Dariy I ülgännän soñ täxetkä Kserks I utıra, häm Yunanstanğa qarşı yawnı äzerlärgä däwam itterä.

## Riwäyätlär

Plutarx riwäyäte buyınça grek ğäskär başlığı **Miltiad** Afinalar şähärenä **Evkl** isemle xäbär yörtüçene cibärgän. Lukian buyınça xäbär yörtüçe iseme **Fidippid** bulğan.

Evkl 40 km. yögergännän soñ afinalılarğa: **"Şatlanığız afinalılar, sez ciñdegez"** dip qıçqırğaç häm ülgän.

Ülgän xäbär yörtüçe istälegenä Marafon yögereşe oyıştırılğan.

## Ädäbiät
*Дельбрюк Г. Сражение при Марафоне // История военного искусства в рамках политической истории. — М.: Директмедиа Паблишинг, 2005.
*Курциус Э. История Древней Греции. — Мн.: Харвест, 2002. — Т. 2. — С. 215—232. — 416 с. — 3000 экз. — ISBN 985-13-1119-7
*Рунг Э. В. Греция и Ахеменидская держава: история дипломатических взаимоотношений в VI—IV вв. до н. э.. — СПб.: Факультет филологии и искусств СПбГУ, 2008. — 484 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-8465-0851-4
*Сергеев В. С. Глава IX. Греко-персидские войны // История Древней Греции. — М.: АСТ, 2008. — 926 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-17-052484-6
Суриков И. Е. Клеомен I: «рождение личности» в Спарте // Античная Греция: политики в контексте эпохи: архаика и ранняя классика. — М.: Наука, 2005. — С. 212—269. — 351 с. — ISBN 5-02-010347-0
*Суриков И. Е. Глава V. Мильтиад, или осужденный победитель // Античная Греция: политики в контексте эпохи: архаика и ранняя классика. — М.: Наука, 2005. — С. 271—325. — 351 с. — ISBN 5-02-010347-0
*Davis P. 100 Decisive Battles. — Oxford: University Press, 1999. — ISBN 1-57607-075-1
*Green P. The Greco-Persian Wars. — University of California Press. — 1996. — ISBN 0-520-20313-5
*Holland T. Persian Fire: The First World Empire and the Battle for the West. — New York: Doubleday, 2005. — ISBN 0-385-51311-9
*Lazenby J. F. The Defense of Greece 490–479 BCE. — Aris & Phillips Ltd, 1993. — ISBN 0-85668-591-7
*Lloyd A. Marathon: The Crucial Battle That Created Western Democracy. — Souvenir Press, 2004. — ISBN 0-285-63688-X
Төркем:Борын
Төркем:Иран тарихыТөркем:Греция тарихы
Афина (алиһә)

**Афина** яки **Афина алиһәсе**  (борынгы грекчә *Ἀθηνᾶ*) - борынгы грек мифлары буенча оештырылган сугыш, хәрби стратегия, зирәклек алиһәсе.

Борынгы Греция иң хөрмәтле алиһәләренең берсе, Афина шәһәре яклаучысы.

Моннан тыш, белем, сәнгать, һөнәр алиһәсе, сугышчы-кыз, шәһәрләр, илләр, фәннәр, кәсеп, акыл, җитезлек, уйлап табучанлык яклаучы.

## Әдәбият
*    Элиаде М. История веры и религиозных идей, § 94. / Пер. с фр. В 3 т. Т.1. М., 2001. С.256-258, 416—417.
*    Грейвз Р. Мифы древней Греции. / Пер. с англ. (Гл. 8 (Рождение Афины); Гл. 25 (Происхождение и деяния Афины).
*    Зайцев А. И. Греческая религия и мифология. М.-СПб, 2005. С.90-96.
*   Лосев А. Ф. Афина Паллада. // Лосев А. Ф., Тахо-Годи А. А. Греческая культура в мифах, символах и терминах. СПб, 1999. С.227-328 (статья впервые опубликована в 1953 году, в примечаниях: Лосев 1999)
*    Протопопова И. Афина-Коронида и третья птица из трагедии Еврипида «Ион»
*    В. В. Латышев. Афинские праздники

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Төркем:Борынгы юнан аллалары
Яңа Җир (муниципаль берәмлек)

«Яңа Җир» муниципаль берәмлеге () — Россия Федерациясенең Архангельск өлкәсе составындагы муниципаль берәмлек. Шәһәр округы хокукларын йөртә.

Административ үзәк — Белушья Губа шәһәр тибындагы бистәсе.
## География
Яңа Җир архипелагы территориясендә урнашкан.
## Тарих
Муниципаль реформасы барышында (2004 ел) Яңа Җир муниципаль район, ә 2006 елда — шәһәр округы статусын алган.

## Халык
2010 халык санын алу буенча биредә 2 429 кеше яши, шул исәптә 2120 рус (89,8%), 118 украин (5,0%), 42 белорус (1,8%), 27 татар (1,1%) яши.

## Шулай ук карагыз
* Яңа Җир 
## Искәрмәләр

Төркем:Архангельск өлкәсе шәһәр округлары
Төркем:Яңа Җир
3-нче танк төркеме (Вермахт)

**3-нче танк армиясе** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.
## Тарих
### Икенче бөтендөнья сугышы
#### [[Балтыйк буе стратегик саклану операциясе]]
22 июньне. Вилнүс юнәлешендә «Үзәк» армия төркеменең 3-нче танк төркеме һәм 9-нчы армиясы Төньяк-Көнбатыш фронтының 11-нче армиясының саклаун ертып, Неман аша барлык өч күперен басып алы һәм Алитус һәм Меркине районындарында елга аша чыкты.

#### [[Белосток-Минск сугышы]]
25 июньдә Готның 3-нче танк төркеме Воложины алды һәм Минск районындагы биекләренә чыкты. Гудерианның 2-нче танк төркеме Слонимны алды һәм Барановичика барды.

27 июньдә төндә Готның 3-нче танк төркеме Минск — Мәскәү шоссесы Смолевичьнә басып алды.

28 июньдә Готның 3-нче танк төркеме Минскка төньяк-көнбатыштан бәреп керде, ә Гудерианның 2-нче танк төркеме — көньяктан.

1 июльде Готның 3-нче танк төркеме Старо-Борисовка бәреп керде, ә Гудерианның 2-нче танк төркеме Бобруйскка бәреп керде, Свислочь кырында Березина аша күперне алды һәм плацдармны алды.

3 июльне 3-нче танк төркеме көннең уртасында Полоцктан төньяк-көнбатышрак Көнбатыш Двинага чыкты. 2-нче танк төркеме Березина аша чыкты. 3 июльне 2-нче һәм 3-нче танк төркемнәрдән Клюгеның 4-нче танк армиясе оештырыла.

8 июльдә 3-нче танк төркеме Сенноны басып алды, Көнбатыш Двинаны

9 июльдә 3-нче танк төркеме Көнбатыш Двина һәм Днепр елгалары чигәне якын килде Полоцктан Жлобинга хәтле фронтында, Көнбатыш фронтның 20-нче һәм 22-нче армиялар ялганышы  саклануын ертып, Витебскны басып алды һәм Көнбатыш Двина елгаласының төньяк ярында Десна янында плацдармны алды.

#### Смоленск бәрелеше
10 июльне 4-нче танк армиясының 2-нче һәм 3-нче танк төркемнәре Витебск районнан Духовщина ягына һөжүмгә күчте

11 июльне 3-нче танк төркеме Көнбатыш фронтның 22-нче һәм 20-нче армиялар ялганышын саклаун ертып һәм Витебск шәһәрен басып алды. 2-нче танк төркеме Могилевтан төньяграк һәм көньяграк Днепр аша чыкты.

12 июльне Көнбатыш фронтның 22-нче, 19-нче һәм 20-нче армиялар һөжүмгә күчтәләр Витебскны азат итәргә дип бурыч белән. 3-нче танк төркеме

16 июльне 3-нче танк төркеменең 57-нче мотокорпус Невельны басып алды.

20 июльне 3-нче танк төркеме Великие Лукины басып алды.

26 июльне 3-нче танк төркеме Смоленсктан 40 километр көнчыгышрак Дорогобужга юлны кисеп өздә. Көнбатыш фронтның 16-нчы һәм 20-нче армиялар бәрелешне чолганышта башладылар.

26 июльне совет гаскәрләре Могилёвны калдырдылар (карагыз Могилёвны саклау).

#### Мәскәү өчен сугыш
14 октябрьне 3-нче танк төркеме Калининны басып алды.

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* 1940 елның 16 ноябреннән — җәяүле гаскәр генералы, 1940 елның 19 июленнән — генерал-полковник Герман Гот, 1939 елның 10 ноябреннән 1941 елның 5 октябреннә хәтле.
* Георг Райнхардт

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Yohannesburg

**Yohannesburg** (afrikaans telendä *Johannesburg* [joˈhɑnəsbʏrx], inglizçä *Johannesburg* [dʒoʊˈhænɪsbɜrɡ], zulu *iGoli*) - Könyaq Afrika Cömhüriäteneñ iñ zur şähäre.

Quşımtaları - "Yoburg", "Yozi", "Yegoli".

KAC iñ bay töbäge - Gauteng töbäge üzäge. 

2010 yılda Futbol buyınça Dönyanıñ bäygese şähärdä ütkärelä.

Xalıq sanı 4 434 827 keşe (2011), qala yanı belän - 7 860 781 keşe (2011).

Yohannesburg şähärendä KAC Konstitutsiä Mäxkämäse urnaşa.

Yohannesburg - altın, almaz belän säwdä üzäge.

## Tarix

XIII ğasırda **buntu qäbiläläre** biregä küçep kilä.

XVIII ğasırda **buşmen qäbiläläre** qırıp beterelä häm soto-tswana qäbiläläre kilälär.

XIX ğasırda  **zulus qäbiläläre** üz höcümen başlıylar.

1886 yılda Avstraliä ezläwçe C. Harrison biredä altın çığanağın taba.

**Burlar** üz ekspansiäsen XIX ğasırda başlıylar.

Şähär berençe miğmarları - **Yohan Risika, Yohan Yubert**, alar istälegenä qala Yohannesburg dip atalğan.

1895 yılda Britaniä altın çığanaqların alır öçen höcüm itä.

1899—1902 yıllarda İngliz-Bur suğışı.

1930 yıldan aktiv iqtisadi üseş.

1948-1994 yıllarda Aparteid tärtibe, *Aq Keçelek idärä tärtibe*.

1994 yıldan soñ - Aparteid bärep töşerelgännän soñ şähär eşlek üzäge taşlana, cinäyätçelek häm antisanitariä däräcäse kütärelä, küp küktırnawda banditlar, narkomannar yäşi başlıylar.

## Rasa büleneşe
* Qara Afrikalı	64.2%
* Tösle	13.9%
* Aziäle 	6.7%
* Aq 	13.9%
* bütän	1.3%

## Şähär klimatı




## Administrativ büleneş

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:КАҖ шәһәрләре
Карга кошлар

**Карга кошлар** () — чыпчыксыманнар отрядының бер гаиләлеге. 23 ыругка кергән 120 артык төре бар. Җир йөзенең бөтен җирендә (Яңа Зеландия һәм кайбер океан утрауларын исәпкә алмаганда) таралган. Күбесе төркемләшеп яшиләр. Татарстанда очрый торган төрләре: козгын, ала карга, кара карга, чәүкә, саескан, эрбетче, күкканат, күкшә. Урта һәм эре зурлыктагы кошлар күренекле тышкы охшашалыкка ия булалар. Күпләр кара төсле, әмма чуар төрләр дә бар. Күбесенчә бөҗәкләр, өлешчә бөртекләр белән тукланалар. Зур төньяк төрләре моннан тыш башка кошларның күкәйләрене һәм балаларыны, үләксә ашыйлар.

## Ыруглар
* Куак күкшәләре (*Aphelocoma*) 
* Саескан күкшәләре (*Calocitta*)
* Циссалар (*Cissa*)
* Каргалар (*Corvus*) 
* Урман саесканнары (*Crypsirina*)
* Зәңгәр күкшәләр (*Cyanocitta*)
* Чуар күкшәләр (*Cyanocorax*)
* Мексика күкшәләре (*Cyanolyca*)
* Зәңгәр саесканнар (*Cyanopica*)
* Агач саесканнары (*Dendrocitta*) 
* Күкканатлар (*Garrulus*)
* Көнбатыш күкшәләре (*Gymnorhinus*)
* Эрбетчеләр (*Nucifraga*)
* Күкшәләр (*Perisoreus*)
* Саесканнар (*Pica*)
* Бүрекле малайя күкшәләре (*Platylophus*)
* Мәтем саесканнары (*Platysmurus*)
* Саксаул күкшәләре (*Podoces*)
* Кара саесканнар (*Ptilostomus*)
* Таулы каргалар (*Pyrrhocorax*)
* Ракета койрыклы саесканнар (*Temnurus*)
* Күк саесканнар (*Urocissa*)
* Куак козгыннары (*Zavattariornis*)

Төркем:Чыпчыксыманнар
Aparteid

**Aparteid** (afrikaans telendä *apartheid* - **"ayırılu"**) - rasa ayırıluı (segregatsiäse) räsmi säyäsäte, 1948-1994 yılda Könyaq Afrika Cömhüriätendä Milli firqä ütkärgän säyäsät.

## Nigez

Könyaq Afrika Cömhüriäte aparteidı **buntu** xalıqlarına ayırım maxsus rezevatsiälärdä torırğa boyıra.

Rezervatsiädän çığu häm zur şähärlärgä kerü maxsus röxsäte buyınça ğına xoquq birelä.

Könyaq Afrika Cömhüriäte qara tänle yäşäwçeläre watandaşlar xoquqınnan mäxrüm itelä.

Aq tänle bulmağan keşelär Awrupa koloniälärendä bik yış säyäsi häm watandaşlar xoquqlarınnan mäxrüm itelä, läkin Afrikanı dekolonizatsiädän soñ aparteid säyäsätenä äwerelä.

## Köräş

Aparteidka qarşı köräş BMO häm ayıruça Sovet Berlege citäkçelegendä 1970 yıllardan başlana.

Köräştä xoquq yaqlawçı xäräkäte, KAC dissidentları qatnaşa.

Aparteidka qarşı köräştä Afrika Milli kongressı häm Nelson Mandela zur röl' uynıy.

Soñraq şuşı köräş öçen Nelson Mandela Nobel premiäsenä layıq bula.

Aparteid simvolı - "Roben-Aylend törmäse", aparteid bulğan çaqta anda säyäsi totqınnar utıralar.

## Töşerü

Afrika Milli kongressı köräşe, rasaçılıq rejimın xalıqara izolätsiäse häm aq tänle xalıq sanı kimüe 21% tän  (1940) - 11% ka (1990) näticäsendä aparteid tärtibe 1994 yılda töşerelä.

## Ädäbiät
* ЮАР. Апартеид 
* Становление и крушение системы апартеида в Южной Африке. Развитие ЮАР в 1990-е — начале XXI века
* *Жуков Д.* Апартеид. История режима
* *Гармсон Б.* Стив Бико и значение его личности в южноафриканском сопротивлении 
* *А. Ривз.* Шарпевильский расстрел — водораздел в истории Южной Африки
* Shosholoza Песня борцов с апартеидом
* Апартеид  на сайте «Про ЮАР»
* Андрей МАНЧУК Страх и ненависть апартхейда 

Төркем:КАҖ тарихы
Panama kanalı

**Panama kanalı** (ispança *Canal de Panamá*) - köymälär yöreşle kanal, Tın okean Panama qultığın häm Atlantik okean Karib diñgezen totaştıra.

Panama muyınında, Panama ilendä urnaşa.

Ozınlığı - 81,6 km., şul isäptän 65,2 km qorı cirdä, 16,4 km Panama häm Lomon limanı töşendä.

1914 yılnıñ 12 avgustında açıla. Räsmi töstä 1920 yılnlñ 12 iyünendä açıla.

Zur geosäyäsät ähämiätkä iä.

Panama kanalı yärdämendä Nyu-Yorktan San-Fransisko şähärenä yul 22,5 meñ km.dan 9,5 meñ km. ga qädär qısqartıla.

Törle köymälärne ütkärä (xosusıy yaxtadan ere tanker häm konteyneryörtüçegä qädär).

Urtaça ütep yörü yulı waqıtı - 9 säğät, iñ azı - 4 säğät.

Kertü säläte - 48 köymä täwlektä.

Kanal aşa 203 mln. tonna yök här yılda ütkärelä.

2002 yılğa qädär 800 meñ köymä uza.

## Sıltamalar

* Меж двух океанов: Ворота Посейдона на сайте журнала «Популярная механика» 
* Панамский канал Статья из Технической Энциклопедии 1927-34 гг.: 
* Официальный сайт администрации Панамского канала
* Веб-камеры Панамского канала

Төркем:Әлифба буенча каналлар
Төркем:Панама
5-нче танк армиясе (Вермахт)

**5-нче танк армиясе** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Тарих
5-нче танк армиясе 

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
**Африкада:**
* 1942 елның декабреннән — генерал-лейтенант Хайнц Циглер
* 1943 елның мартыннан —  танклар гаскәрләре генералы Густав фон Ферст

**Көнбатыш фронтта:**
* 1944 елның 5 августыннан — танклар гаскәрләре генералы Хайнрих Эбербах
* 1944 елның 29 августыннан — СС гаскәрләре генерал-полковникы Йозеф Дитрих
* 1944 елның 10 сентябреннән— танклар гаскәрләре генералы Хассо фон Мантойфель
* 1945 елның 9 мартыннан — генерал-полковник Йозеф Харпе

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Каргалар

**Каргалар** () — карга кошлар семьялыгыннан бер ыруг.

## Төрләр
* Ак җилкәле козгын (*Corvus albicollis*)
* Чуар козгын (*Corvus albus*)
* Беннет козгыны (*Corvus bennetti*)
* Америка козгыны (*Corvus brachyrhynchos*)
* Кап козгыны (*Corvus capensis*)
* Төньяк-көнбатыш козгыны (*Corvus caurinus*)
* Козгын (*Corvus corax*)
* Карга (*Corvus corone*)
* Ала карга (*Corvus cornix*)
* Австралия каргасы (*Corvus coronoides*)
* Юан томшыклы карга (*Corvus crassirostris*)
* Ак муенлы карга (*Corvus cryptoleucus*)
* Даурия чәүкәсе (*Corvus dauuricus*)
* Сомали каргасы (*Corvus edithae*)
* Кече козгын (*Corvus enca*)
* Флорес козгыны (*Corvus florensis*)
* Кара карга (*Corvus frugilegus*)
* Зур козгын (*Corvus fuscicapillus*)
* Гавай козгыны (*Corvus hawaiiensis*)
* Мексика козгыны (*Corvus imparatus*)
* Ямайка козгыны (*Corvus jamaicensis*)
* Гуам козгыны (*Corvus kubaryi*)
* Антилия козгыны (*Corvus leucognaphalus*)
* Зур томшыклы карга (*Corvus macrorhynchos*)
* Бугенвиль каргасы (*Corvus meeki*)
* Көньяк Австралия каргасы (*Corvus mellori*)
* Чәүкә (*Corvus monedula*)
* Яңа Каледония козгыны (*Corvus moneduloides*)
* Куба козгыны (*Corvus nasicus*)
* Австралия козгыны (*Corvus orru*)
* Балык козгыны (*Corvus ossifragus*)
* Пальма козгыны (*Corvus palmarum*)
* Кыллы карга (*Corvus rhipidurus*)
* Чүл козгыны (*Corvus ruficollis*)
* Синалоа каргасы (*Corvus sinaloae*)
* Ялтыравык козгын (*Corvus splendens*)
* Тасмания козгыны (*Corvus tasmanicus*)
* Муенчаклы козгын (*Corvus torquatus*)
* Соры козгын (*Corvus tristis*)
* Сулавеси козгыны (*Corvus typicus*)
* Бангай каргасы (*Corvus unicolor*)
* Малуку козгыны (*Corvus validus*)
* Ак томшыклы козгын (*Corvus woodfordi*)

## Русиядә очрый торган төрләр

Файл:Corvus_corax_(FWS).jpg|Козгын
Файл:Brown-necked_raven.jpg|Чүл козгыны
Файл:Corvus_corone_Rabenkr%C3%A4he_1.jpg|Карга
Файл:Wrona Siwa.jpg|Ала карга
Файл:Rook_-_Corvus_frugilegus_(476445950).jpg|Кара карга
Файл:Corvus_macrorhynchos_Tokyo_6.jpg|Зур томшыклы карга
Файл:Corvus monedula Lithuania 6784.jpg|Чәүкә
Файл:Dwlhany.jpg|Даурия чәүкәсе


## Искәрмәләр

Төркем:Карга кошлар
Савинский (мәгънәләр)

**Савинский** — рус фамилиясе.
## Торак пунктлар
* Савинский (Татарстан) — Татарстанның Алексеевск районында урнашкан торак пункт.
* Савинский (Архангельск өлкәсе) — Архангельск өлкәсенең Плесецк районында урнашкан торак пункт.
* Савинский (Волгоград өлкәсе) — Волгоград өлкәсенең Суровикино районында урнашкан торак пункт.
* Савинский (Орёл өлкәсе) — Орёл өлкәсенең Болхов районында урнашкан торак пункт.
Плесецк районы

**Плесецк районы** () — Россия Федерациясенең Архангельск өлкәсе составындагы муниципаль берәмлек.

Район үзәге — Плесецк шәһәр тибындагы бистәсе.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Плесецк районы 1928 елның 23 июльдә Төньяк краеның Архангельск округы составында оештырыла.

1936 елдан — Төньяк өлкәсе, 1937 елдан — Архангельск өлкәсе составында.
## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Плесецк|Плесецк шәһәр җирлеге]]**
# **[[Емца|Емца шәһәр җирлеге]]**
# **[[Обозерский|Обозерский шәһәр җирлеге]]**
# **[[Оксовский|Оксовский шәһәр җирлеге]]**
# **[[Пуксоозеро|Пуксоозеро шәһәр җирлеге]]**
# **[[Савинский (Архангельск өлкәсе)|Савинский шәһәр җирлеге]]**
# **[[Самодед|Самодед шәһәр җирлеге]]**
# **[[Североонежск|Североонежск шәһәр җирлеге]]**
# Кенозеро авыл җирлеге
# Конёво авыл җирлеге
# Почозеро авыл җирлеге
# Тарасиха авыл җирлеге
# Ундозеро авыл җирлеге
# Федово авыл җирлеге
# Холмогорская авыл җирлеге
# Ярнема авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Архангельск өлкәсе районнары
*
3-нче моторлаштырылган корпус (Вермахт)

**3-нче моторлаштырылган корпус** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Тарих
*3-нче моторлаштырылган корпус* 1941 елның 21 мартында оештырылган. 1942 елның 21 июненнәне 3-нче танклар корпусы итеп яңадан оештырылган.

## Командирлар
### Корпусның сәргаскәре
* кавалерия генералы Эберхард фон Макензен

## Әдәбият
* Georg Tessin: *Verbände und Truppen der Deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945*. Biblio-Verlag, Bissendorf 1973, ISBN 3-7648-0871-3

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында алманияның корпуслары
Ала карга

**Ала карга** () — каргалар ыругыннан кошлар төре.

Кайвакыт карганы һәм ала карганы бер төрнең төрчәләре дип исәплиләр, болай булгач карганы *Corvus corone corone* дип атыйлар, ә ала карганы — *Corvus corone cornix*.

## Таралган җир
Көнчыгыш Европа, Скандинавия, Кече Азия, Россиянең көнбатышыннан Енисей елгасына кадәр. Утрак-күчмә төр.

## Төрчәләр
Кайчак бер уртак төр чыгаралар — *Corvus corone*, аның эчендә:
* *Corvus corone cornix* гади ала карга
* *Corvus corone sharpii* көнчыгыш ала каргасы
* *Corvus corone corone* гади карга
* *Corvus corone orientalis* көнчыгыш каргасы
* *Corvus cornix cappella* Елга арасында һәм Көньяк Иракта очрый.

Төркем:Каргалар
Карга

**Карга** (*кара карга*, ) — каргалар ыругыннан кошлар төре.

Кайвакыт карганы һәм ала карганы бер төрнең төрчәләре дип исәплиләр, болай булгач карганы *Corvus corone corone* дип атыйлар, ә ала карганы — *Corvus corone cornix*.

## Таралган җир
Көнбатыш, Урта Европа һәм Көнчыгыш Азиядә оялый. Россиядә Көнчыгыш Себер һәм Ерак Көнчыгышта яши.

Төркем:Каргалар

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Кошлар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Төркем:Хайваннар
Казанда Boeing 737 авиаһәлакәте

2013 елның 17 ноябрендә «Татарстан» һава юлларының 19:25тә Мәскәүдән Казанга кайткан Boeing-737-500 очкычы Казан һава аланында төшеп утырганда төшеп җимерелә. Очкычта 52 кеше була (46 пассажир һәм 6 экипаж вәкиле). Очкычтагыларның берсе дә исән калмый.

Россия гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Татарстан идарәсе вәкиле Андрей Родыгин әйтүенчә, очкыч җиргә төшеп утырганда шартлаган.

«Интерфакс» агентлыгы башка бер чыганакка таянып, җиргә төшеп утыру омтылышы уңышсыз булганнан соң яңадан күтәрелеп китәргә теләгәндә очкыч җиргә тигән һәм төшеп җимерелгән, дип хәбәр итә. Шуннан соң очкычка ут капкан, әмма ул тиз арада сүндерелгән.

Россия мәхкәмә медицинасы экспертиза үзәге хезмәткәрләре Татарстандагы белгечләргә ярдәм итү өчен Казанга җибәрелә.

Россия президенты Владимир Путин каза сәбәпләрен тикшерү өчен хөкүмәткә тиз арада тикшерү комиссиясе төзергә куша.

Корбаннар арасында Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов улы Ирек вафат була .
## Авиаһәлакәт корбаннары исемлеге
### Экипаж
* Салихов Рөстәм Габрахман улы — һава судносы командиры
* Гуцул Виктор Никифор улы — икенче пилот
* Зәрифуллина Нурия Дәфиәт кызы — өлкән бортпроводник
* Гарифуллина Инга Рафаил кызы — бортпроводник
* Кабанова Ольга Станислав кызы — бортпроводник
* Хәйдәров Дамир Фәрдәт улы — бортпроводник
### Пассажирлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Боинг-737-500 VQ-BBN  // Дәүләтара авиация комитеты сәхифәсе, 19.11.2013 
* "Внимание!" () Авиакомпания «Татарстан». 17.11.2013. 
* Казанда очкыч казасында 50 кеше һәлак булды

Төркем:Татарстанда авиаһәлакәтләр
Төркем:2013 ел
Хвалынск

**Хвалынск** () — Сарытау өлкәсендәге кече шәһәр, Хвалынск районының административ үзәге.

Халык саны — 13 094 кеше (2010).
## География
Шәһәр Идел елгасының уң ярында, иң якын тимер юл станциясеннән — Кулаткыдан 24 километр ераклыкта, Сарытаудан 232 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан.
## Тарих
1556 елдан Иделнең Сосновый утравында рус каравыл пункты буларак нигезләнгән. 1606 елда хәзерге урынына күчерелә, аңа *Сосновый Остров* исеме кушылган.

1780 елда Сарытау губернасының **Хвалынск** өяз шәһәренә үзгәртеп корылган.

1856 елда Хвалынскида 5 чиркәү, 1128 йорт һәм 132 лавка (кибет) булган.

1928 елдан Хвалынск районының үзәге булып тора.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 89,2%, татарлар — 6,8%, украиннар — 1,1%.
## Икътисад
Май заводы, май сыгу заводы, шәраб заводы.

Сарытау электр машиналар төзү заводының филиалы, гидроаппаратура заводы.

## Галерея

Khvalynsk Quay of Volga.jpg|Иделнең яр буе
Khvalynsk Vozdvizhenskaya cerkov.jpg|Изге Хач торгызу (Воздвижение) чиркәве


## Искәрмәләр

Төркем:Сарытау өлкәсе шәһәрләре
3-нче армия (Румыния)

**3-нчы армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында, һәм аңаргача да, Румыния Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Тарих
### 1941 елның 22 июненә хәл
Полесьедан Кара диңгезгә кадәр 1 300 километрлы фронтта Герд фон Рундштедт җитәкчелеге астында армияләрнең «Көньяк» төркеме (44 алман, 13 румын дивизиләре, 9 румын һәм 4 маҗар бригадасы, 4-нче һава флоты һәм румын авиация ярдәме белән) урнашкан. Берләшмә 1-нче танк төркеме *(Эвальд фон Клейст)* , 6-нче *(ком. [[Фридрих Паулюс]])*, 11-нче *(ком. Ойген фон Шоберт)* һәм 17-нче *(ком. Карл-Хайнрих фон Штюльпнагель)* алман армиясе, 3-нче *(ком. Петре Думитреску)* һәм 4-нче *(ком. Никлоае Чуперка)* румын армияләре һәм маҗар корпусы.

## Командирлар
### Армияның сәргаскәрә
* Петре Думитреску

### Армия эчендә
**Армия эченә керделәр:**

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Румынские войска на начальной стадии войны 
* Действия 3-й румынской армии на территории Украины 
* Действия 3-й румынской армии на Кавказе 
* Румынские войска в Сталинградской битве 

Төркем:Румыния кораллы көчләре
Төркем:Илләр буенча Икенче бөтендөнья сугышы кораллы көчләре
3-нче армия

**3-нче армия** — төрле дәүләтләрдә кораллы көчләрнең армияның исеме.

* 3-нче армия (Аклар)
* 3-нче армия (Алмания, Беренче бөтендөнья сугышы)
* 3-нче армия (Алмания, Икенче бөтендөнья сугышы)
* 3-нче армия (Италия, Икенче бөтендөнья сугышы)
* 3-нче армия (Госман империясе)
* 3-нче армия (ЭККА) — ватандашлар сугышы вакытында оештырылган
* 3-нче армия (Россия империясы)
* 3-нче румын армиясе
* 3-нче армия (ССРБ) — Бөек Ватан сугышында, аңаргача, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә
* 3-нче ударная армия
* 3-нче бөтен гаскәр армиясе
* 3-нче гвардия армиясе — Бөек Ватан сугышында, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә

**3-нче һава армиясе**

* 3-нче һава армиясе (ССРБ) — Бөек Ватан сугышында, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә

**3-нче танклар армиясе**

* 3-нче танклар армиясе (Алмания)
* 3-нче танклар армиясе (ССРБ) — Бөек Ватан сугышында, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә
* 3-нче гвардия танклар армиясе — Бөек Ватан сугышында, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә
Babur

**Zähir äd-din Möhämmäd Babur** (ğäräpçä ﻇﻬﻴﺮ ﺍﻟﺪﻳﻦ *محمد بابر‎‎*, "Babur" - "**arıslan**, barıs, ğäskär başlığı" digän süz, farsı süzennän "babr"-"yulbarıs" kilep çığa) (14 fevral' 1483 - 26 dekaber 1530) - Hindstan häm Äfğänstan timurid xakime, Böyek Mogollar İmperiäsenä nigezläwçe (1526).

Şağir häm yazuçı bulıp tanılğan.

## Çığış

1483 yılda Färğana ämire ğailäsendä, Ändican şähärendä tuğan. Umar-Şäyex morza II ulı.

Aqsaq Timer näselennän çığa.

Çağatay törki häm farsı telendä söyläşkän.

## Säyäsi tarix

* Färğana xakime  (1494—1504)
* Qabul xakime (1504-1526)
* Maveranahr xakime (1497—1498, 1511—1512)
* Qandahar xakime (1512-1526)
* Hindstan padişahı (1526-1530)

## Babur äsärläre
*Бабур-наме. Записки Бабура. Пер. М. Салье. — Ташкент, 1958; Лирика. — М., 1957.

*    Бабурнома. Записки Бабура. Одно из первых изданий «Бабур-наме» издано в 1857 году великим русским тюркологом Н. И. Ильминским в Казанской типографии.

*Бабур. Рубаи. Перевод Наума Гребнева и Льва Пеньковского. Сувенирное издание. Изд-во Г. Гуляма, Ташкент, 1981. (1—19 перевод — Л. Пеньковского, 20—120 — перевод Н. Гребнева.) Тираж 1 000 экз.
*Бабур. Избранная лирика. Перевод на русский язык. Издательство ЦК Компартии Узбекистана. Ташкент, 1982. 126 с.
Törkem:Һиндстан тарихыTörkem:Пакьстан тарихыTörkem:Әфганстан тарихыTörkem:Иран тарихы
Törkem:Үзбәкстан тарихы
Raca

**Raca** yä **radja** (sanskrit *राज, rāja*  - **xakim**) - Hindstan cir biläwçe, patşa, kenäz titulı. Zamana hindi tellärendä  *rāj* - **rac** dip yañğırıy, "xakim" digän süz. Hind dine buyınça kşatriy varnasınnan bulırğa tieş.

Aziä qayber xalıqları - İndoneziä, Malayziä, Tailand häm bütän - *raja* süzen üzläştergännär.

Xatınnar öçen titul iseme - **rani** (yä maharani).

Bügenge Britan İndiä warisları - İndiä, Paqstan, Bangladeş illärendä  racalar mirasçıları östenleklärdän mäxrüm itelgännär läkin alar şuşı titulların saqlıylar.

Malayziädä qayber monarxiä berämlekläreneñ xakimnäre raca (*raja*) dip yörtelä.

## Monı da qarağız
* Mähäräcä

## Ädäbiät
*    Derrett, J.D.M. "Rajadharma." The Journal of Asian Studies, Vol. 35, No. 4 (Aug., 1976), pp.&nbsp;597–609
*    Drekmeier, Charles. Kingship and Community in Early India. Stanford: Stanford UP, 1962.
*    Kane, Pandurang Vaman. 1968. History of Dharmaśāstra: (ancient and Mediæval Religious and Civil Law In India). [2d ed.] rev. and enl. Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute.
*    Lariviere, Richard W. 1989. "The Naradasmrti." University of Pennsylvania Studies on South Asia.

Törkem:Һиндстан тарихы
Törkem:Һинд дине
Кара карга

**Кара карга** () — каргалар ыругыннан кошлар төре.

Гәүдә озынлыгы 45–47 см. Каурыйлары кара, шәмәхә төсмерле. Томшыгы озын, төбендә каурыйсыз. Кара каргалар төркем-төркем булып урман буйларында, шәһәр паркларында, агачлыкларда оялыйлар. Төрле азык белән тукланалар.

## Таралган җир
Кара карга Ауразиядә Скандинавиядән көнчыгышка Тын океан яр буена кадәр таралган. Таралган җирнең төньяк өлешендә кара каргалар күчмә кошлар, көньяк өлешендә — утрак.

Төркем:Каргалар
Akbar

**Böyek Akbar**  yä **Äbül-Fatx Cälälätdin Möhämmäd Akbar** (hindi *जलालुद्दीन मुहम्मद अकबर*, ğäräpçä *جلال الدين أبو الفتح محمد أكبر‎‎*) (1542-1605) - Böyek Mogollar İmperiäse öçençe padişahı, Babur onığı.

Mogollar dinastiäse xäkimiäten nığıtqan, däwlät çiklären kiñäytkän.

Buysındırular näticäsendä 1605 yılğa Böyek Mogollar İmperiäsenä Tönyaq häm Üzäk Hindstanı kertelgän.

Akbar däwläti, xärbi, dini üzgäreşlärne ütkärgän.

Akbar Böyek idärä itkän çorda Hindstan mädäniäte häm sänğäte çäçäk atuına ireşä.

## Tarix

Akbar ätise Xümayun Çausa suğışında (1539) häm Kanauca suğışında (1540) **Şer-şah**ka ciñelä.

Ciñelüdän soñ Xümayun farsı şah yanına qaçarğa mäcbür bulğan.

Şer-şah ulı **İslam-şah** ülgännän soñ Xümayun Dähli şähären kire qaytara.

Xümayun ülgännän soñ **Bäyräm-xan** yäş Akbarnı tärbiäli häm il belän regent bularaq idärä itä.

1556 yılda Akbar şahinşah itep iğlan itelä.

1556 yılda täxettä utırğaç Akbar Bäyräm-xannı qua.

1556 yılda **Xem** hindi padişahnı ciña.

İke distä yıl däwamında Racputana, Gucarat, Bengaliä, Kaşmir töbäklären buysındıra.

Salımnar reformasın ütkärä.

1605 yılda Akbar dizenteriä awıruınnan ülgän.

Agra şähärendä kümelgän.

## Ädäbiät
*    Абу-л-Фазл Аллами. Акбар-наме
*    Акбар Джелаль-ад-дин — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание). К. А. Антонова
*    Акбар // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Törkem:Һиндстан тарихыTörkem:Пакьстан тарихыTörkem:Әфганстан тарихыTörkem:Иран тарихы
Törkem:Үзбәкстан тарихы
Boeing 737 юнәлеш руле сораулары

1991 елдан Boeing 737 төре очкычында юнәлеш рульләре (**rudder**)  белән эчке сәбәпләр аркасында коммандасыз хәрәкәтләр күзәтелә.

Руддер - юнәлеш руле двигатель җайланмасы Power Control Unit (PCU) тарафыннан йөртелә.  Двигатель җайланмасы Power Control Unit (PCU)  эчендә булган гидравлик сыек системасы ярдәмендә юнәлеш руле йөртелә.

PCU җайланмасын Parker Hannifin ширкәте җитештерә.

## Һәлакәтләр
*1991 ел Колорадо Спрингс, United Airlines Flight 585, a 737-200, 25 кеше вафат
*1994 ел - Питтсбург,  USAir Flight 427, a 737-300, 132 кеше вафат.

Тикшеренүләр PCU клапан термик проблемаларын исбатлаганнар. Ватык нәтиҗәсендә юнәлеш руле кәнтрүлсез рәвештә каршы юнәлешкә авыша.

## Яхшырту

2002 елда гына FAA руддерлар белән проблемалар танып Boeing 737 юнәлеш руле йөртү системасын төзәтергә боерган.

## Сылтамалар
* http://seattletimes.com/news/local/737/part02/
*http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19971219-0 
*http://www.airmech.co.uk/forums/showthread.php/2599-US-Jury-Blames-Rudder-Not-Pilot-For-1997-Silkair-Crash 

Төркем:Boeing очкычлары
Самар өязе

**Самар өязе** () — Россия империясе һәм РСФСР административ-территориаль берәмлеге. 1780—1928 елларда гамәлдә торган.

Өяз үзәге — Самар шәһәре.

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Өяз 1780 елда Сембер наместнилыгы эчендә барлыкка килә. 1796 елдан — Сембер губернасы составында.

1851 елда яңа оешкан Самар губернасы составына күчә.

1928 елда юкка чыгарыла, территориясе Урта Идел өлкәсенең Самар округына кертелә.
## Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Искәрмәләр

Төркем:Самар губернасы
Күкканат

**Күкканат** (*бараба, күкшә*, *урман саесканы*, *[[имән]] каргасы*, ) — карга кошлар семьялыгыннан күкканатлар ыругына керүче кош.  

## Ареал һәм яшәү рәвеше
Ауразиянең урман зонасында таралган. Ояларын агачта коралар. Кышка имән чикләвекләре җыеп калдыра.

## Кыяфәте
Канатлары көзгесыман зәңгәрсу каурыйлар белән капланган. Гәүдә төсе җирәнсу коңгырт, канатлар, койрык, кайбер төрчәләрдә башының өсте дә — кара, койрык өсте ак, иңбаш каурыйлары күк төсендәге тар кара буйлар белән. Себер күкканатларында башы җирән, ә Аурупадагында — аксыл буй көрән таплары белән. Күкшәдән ак койрык өсте һәм кара койрык белән аерыла. Җиткән кошларның буе 15 см, гәүдә озынлыгы (койрык белән) 25–40 см, авырлыгы 150–200 г.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Күкканатлар
18-нче армия (Вермахт)

: *[[18-нче армия (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 18-нче алманнар армиясе]] белән чуалмагыз *

**18-нче армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Тарих
### Бөек Ватан сугышы
25 июньне 4-нче танк төркеме Екабпилска  һәм Даугавпилска һөжүмне дәвам итте, ә алман 18-нче армиясе — Ригага.

1 июльне 18-нче алман армиясе Риганы басып алды

#### Ленинград саклану операциясе
19 июльне «Төньяк» армия төркеме Ленинградка һөжүмне туктатты 18-нче армия Луга чигенә якынаюга кадәр һәм 4-нче танк төркеменең частьларын тәртипкә китерү өчен.

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* Генерал Георг фон Кюхлер (5 ноябрь 1939 — 16 гыйнвар 1942)
* Генерал-полковник Георг Линдеман 16 гыйнвар 1942 — 29 март 1944
* Артиллерия генералы Герберт Лох 29 март 1944  — 2 сентябрь 1944
* Пехота генералы Эренфрид Бёге 5 сентябрь 1944 — 8 май 1945

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
18-нче армия

**18-нче армия** — төрле дәүләтләрдә кораллы көчләрнең армияның исеме.

* 18-нче армия (Вермахт)
* 18-нче армия (ССРБ)

**18-нче һава армиясе**

* 18-нче һава армиясе (ССРБ)
Күкканатлар

**Күкканатлар** () — чыпчыксыманнар отрядыннан карга кошлар семьялыгының кошлар ыругы.

* Гади күкканат (*Garrulus glandarius*)
* Гималай күкканаты (*Garrulus lanceolatus*)
* Япония күкканаты (*Garrulus lidthi*)

Төркем:Карга кошлар
Күкшә

**Күкшә** () — карга кошлар семьялыгыннан күкшәләр ыругының бер төре. Гәүдә озынлыгы 30 см, койрыгы — 14 см. Күксел-коңгырт төстә, башы — куе көрән, канатлары һәм койрыгы — җирән. Күкшә — чын урман кошы. Татарстанда сирәк очрый.

Төркем:Күкшәләр
Күкшәләр

**Күкшәләр** () — карга кошлар семьялыгының кошлар ыругы.

* Канада күкшәсе (*Perisoreus canadensis*) — Төньяк Америкада яши;
* Себер күкшәсе (*Perisoreus infaustus*) — кукша — Ауразиянең төньягында яши;
* Кара башлы күкшә (*Perisoreus internigrans*) — тик Кытайда яши.

Төркем:Карга кошлар
Аву (авиация)

**Аву** авиациядә (tat. lat. ''Awu'', инглизчә *Stall* , русча *Сваливание*)  -  күтәрү көче кискен төшүе, очкыч канатын һава агымы белән уратып алып узганда нормаль шартлар бозылу нәтиҗәсендә килеп чыга.

Очкыч канатын һава агымы белән уратып алып узганда нормаль шартлар булганда күтәрү көче очкыч тотрыклы очып йөрү өчен җитәрлек була.

Очкыч канатын һава агымы белән уратып алып узганда нормаль шартлар бозылу нәтиҗәсендә күтәрү көче кискен төшә һәм очкыч агымнан чыга (ава) - тангаж, янтаю почмаклары үзеннән-үзе үзгәрәләр: очкыч борынын күтәрә, төшерә,  янга янтая.

Зур ихтималлык белән аву штопорга кертә ала.

## Аву сәбәпләре
* һөҗүм почмаклары артыру 
* очкыч тизлеге төшү 
* рүл эше
* һава агымы тыгызлыгы һәм юнәлеше үзгәреше.
## Борылышта аву

Рәсем аңлатмасы.
Көчләр:
*Яшел - күтәрү көче
*Зәңгәр - авырлык
*Кызыл - үзәктән куу көче
*шәмәхә - Гомуми көч

## Тирән аву

Т-гәүдәле стабилизаторлы очкычларда була (мәсәлән Ту-154).  Биеклек рүлләре канатлар күләгәсендә булганга күрә эштән туктый. Шул торышы тотрыклы булып та, аннан чыгарырга кыен була.

## Сылтамалар
* Аву тасвиры
*Benjamin Gal-Or, "Vectored Propulsion, Supermaneuverability, and Robot Aircraft", Springer Verlag, 1990, ISBN 1990, ISBN 0-387-97161-0, ISBN 3-540-97161-0
*USAF & NATO Report RTO-TR-015 AC/323/(HFM-015)/TP-1 (2001
*Anderson, J.D., A History of Aerodynamics (1997). Cambridge University Press. ISBN 0-521-66955-3 Chapter 4, "Slow Flight, Stalls, and Spins," in the *Airplane Flying Handbook. (FAA H-8083-3A)
*Clancy, L.J. (1975), Aerodynamics, Pitman Publishing Limited, London. ISBN 0-273-01120-0
*Stengel, R. (2004), Flight Dynamics, Princeton University Press, ISBN 0-691-114-7-2
*Alpha Systems AOA Website for information on AOA and Lift Reserve Indicators [1]

Төркем:Очкычлар
Тангаж

**Тангаж** (tat. lat. ''Tangaj'' , французча *tangage*  - *буйга чайкалу*) - очучы аппарат яки судноның төп күчәргә (горизонталь) карата почмак хәрәкәте.

**Тангаж почмагы** - очучы аппарат яки судноның буй күчәре һәм горизонталь яссылык арасындагы почмак.

Тангаж почмагы θ (тета) хәрефе белән билгеләнә.

## Авиациядә
*Уңай тангаж (борынны күтәрү) - **кабрирование**
*Тискәре тангаж (борынны төшерү) - **пикирование**.

Очучы аппарат авышлыгын күрсәтүче өч почмакның берсе (янтаю, тангаж, борылу). 

Көймәләр өчен тангаж урынына "**дифферент**" термины кулланыла.

## Сылтамалар
* Тангаж // БЭ Терра 
* Кабрирование // БЭ Терра
* Пикирование // БЭ Терра

Төркем:Очкычлар
Янтаю

**Янтаю** (tat. lat. ''Yantayu'', французча *carène* - киль: судно корпусының аскы буе) - объектның (көймә, очкыч, фундаментныӊ)  буй күчәре тирәсендә борылышы.

Очучы аппарат авышлыгын күрсәтүче өч почмакның берсе (янтаю, тангаж, борылу). Эйлер почмакларының берсе.

Очкыч янтаюы элероннар эше белән ясала.

180 градуска буй күчәре тирәсендә борылыш - **оверкиль** дип йөртелә.

## Инглиз телендә

* Roll — янтаю
* Bank — янтаюга туры килүче Эйлер почмагы
* List — статик янтаю
* Heel — вакытлы статик янтаю, мәсәлән көчле ян җиле сәбәпле.

## Сылтамалар
*  Введение в авиационную технику и технологию. Конспект лекций

Төркем:Очкычлар
Divan (cihaz)

**Diwan** yaki **divan** - könküreştä qullanıluçı cihaz. Artı bar..

Ul utıru yä keşe yatu, yal öçen qullanıla. Şulay uq interyer  kürke bulıp ta tora.

Diwan süze farsı telennän kergan ham iske qäğäz öyemen añlata.

## İskärmälär

Төркем:Йорт җиһазлары
Очып төшү

**Очып төшү, утыру** - очучы аппарат очышының җиргә кайту өлеше.  Очып менүгә каршы була.

Очып төшү төрләре:

*Йомшак очып төшү
*Каты очып төшү
*Мәҗбүри очып төшү
*Һәлакат очып төшү

Очкыч очып төшү 15 м  биеклектә, очып менү-төшү юллары өстендә башлана һәм туктау юлы белән тәмамлана.

Очышның иң авыр дәвере.

Очкыч очуы җиргә төшкәнче очып төшүгә керә.

## Очып төшүгә керү

Очып төшүгә керү вакытында шасси, алгы канатчыклар, арткы канатчыклар чыгарыла, очкыч тизлеге утырту тизлегенә кадәр төшерелә.

Очып төшүгә керү һәм очып керү глиссадада бара.

Очкыч очып төшүе 400 м  биеклеге очып менү-төшү юллары өстендә башлана.

Очып төшүгә керү тизлеге 30% **[[аву]] тизлеге**ннән зуррак булырга тиеш.

Очып төшүгә керү йә очып төшү, йә **икенче очып төшү түгәрәгенә керү** белән тәмамлана.

## Очып төшү өлешләре

Очып төшү турында карарны пилот "карарны кабул итү биеклеге"ндә кабул итәргә тиеш.

Очып төшү һава өлеше 6-10 секунда дәвамында сузыла. Очып төшү өлешләре:

* **Тигезләү** - 5-8 м биеклектә төшү вертикаль тизлеге нульга азая диярлек.
* **Тоту** - 0,5-1 м биеклектә очкыч салмакча төшә башлый, тизлеге азая, һөҗүм почмагы кирәкле утырту тигезлегенә кадәр арта.
* **парашютирование** - канатның күтәрү көче азая, вертикаль тизлек арта.
* **җиргә утырту** - җир өслеге белән контакт.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Авиация: Энциклопедия / Гл. ред. Г. П. Свищёв. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — 736 с. — ISBN 5-85270-086-X
* В. В. Ершов — «Раздумья ездового пса»

Төркем:Очкычлар
8-нче армия (Италия)

**8-нче армия** (, шулай ук **8-нче  итальян армиясе**, **Русиядагы итальян армиясе**, ,  1942 елның 1 апреленнән — *«Русиядагы экспедиция итальян корпусы»*, ) – Икенче бөтендөнья сугышында, һәм аңаргача да, Италия Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Тарих

## Командирлар
### Армияның сәргаскәрә
* генерал Адальберто дука ди Бергамо (1940)
* генерал Итало Гарибольди (1942—1943)

### Армия эчендә
**Армия эченә керделәр:**

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* НВО, Виктор Мясников, Свои, которые хуже чужих. Пришлые итальянцы вызывали жалость, а собственные предатели – ненависть, 2012-10-19

Төркем:Италия Кораллы көчләре
Төркем:Илләр буенча Икенче бөтендөнья сугышы кораллы көчләре
2-нче армия

**2-нче армия** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә армияның исеме.

* 2-нче армия (Ак хәрәкәт)
* 2-нче армия (ЭККА)
* 2-нче армия (Маҗарстан)
* 2-нче армия (Польша гаскәре)
* 2-нче армия (Алман империясе)
* 2-нче армия (Вермахт)
* 2-нче армия (Италия)
* 2-нче армия (Госман империясе)
* 2-нче армия (Россия империясе)
* 2-нче армия (Россия)
* 2-нче армия (ССРБ)
* 2-нче гвардия армиясе
* 2-нче бәру армиясе
* 2-нче армия (Франция)

**2-нче һава (авиация) армиясе**
* Ааерым эшкә билгеләнгән авиация армиясе (АОН-2)
* 2-нче һава армиясе (СССР)

**2-нче атлар армиясе**

* 2-нче атлар армиясе — ЭККАны атлар армиясе

**2-нче танклар армиясе**

* 2-нче танклар армиясе (Вермахт)
* 2-нче танклар армиясе (ССРБ)
Карлы (елга)

**Карлы** — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстан, Чуашстан биләмәләрендә ага. Елга  Зөя елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 91,5 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Чуашстан елгалары
Сиртмәкойрык

**Сиртмәкойрык**, **чәперчек** яки **чәберчек** () — сиртмәкойрык кошлар семьялыгына керүче сайрар кошлар ыругы.

Күчмә кош булып тора. Гадәттә сулыклар тирәсендә оя корып, шунда гаиләләп яки үзләре генә дә яшиләр. Җирдә яки агач куышында оя кора. Йөгереп хәрәкәт итә.

Бары бөҗәкләр белән генә туклана.

## Төрләре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Искәрмәләр
8-нче армия

**8-нче армия** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә армияның исеме.

* 
* 8-нче армия (Алман империясе)
* 8-нче армия (Вермахт)
* 8-нче армия (Италия)
* 8-нче армия (НОАК)
* 8-нче армия (Госман империясе)
* 8-нче армия (Россия империясе)
* 8-нче армия (ЭККА)
* 8-нче армия (ССРБ)
* 8-нче гвардия армиясе
* 8-нче сапёрлар армиясе

**8-нче һава армиясе**

* 8-нче һава армиясе (ССРБ)
2-нче армия (Маҗарстан)

**2-нче армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында, һәм аңаргача да, Маҗарстан Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).

## Тарих

## Командирлар
### Армияның сәргаскәрә
* Генерал-полковник Густав Яни

### Армия эчендә
**Армия эченә керделәр:**

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Leo W. G. Niehorster: *The Royal Hungarian Army, 1920–1945*, Axis Europa Books, Bayside, NY, 1998.
* Lajos Vollner: *Woronesch: Das Schicksal ungarischer Soldaten am Don/Russland zwischen 1942/43.* Bauer-Verlag, Thalhofen 2011. ISBN 978-3941013-73-5.

## Сылтамалар

Төркем:Маҗарстан кораллы көчләре
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Эрбетче

**Эрбетче** (*эрбет чыпчыгы*, ) — карга кошлар гаиләлегеннән эрбетчеләр ыругының кошы.

## Тышкы кыяфәт
Чәүкәдән аз гына кечерәк. Гәүдә озынлыгы 30–35 см, койрыгы — 11 см, авырлыгы 125–190 г. Куе көрән төстә, баш һәм муен артын исәпләмәгәндә, бөтен җирендә зур-зур таплары бар. Койрык асты ак, койрык каурыйларының (ике урта каурыйны исәпләмәгәндә) очлары ак. Теше иркәктән аз аерыла: ул ачыграк төстә һәм ак таплар азрак беленеп тора.

## Таралган җир
Аурупа һәм Азия тайга урманнарында Скандинавия һәм Альп тауларыннан Камчатка, Курил утраулары, Диңгез буе, Япония һәм Кытайга кадәр таралган. Татарстанда сирәк очрый. Эрбетче Себердә эрбетне бердәнбер масса-күләм таратучы булып тора.

## Туклану
Күбесенчә пешкән эрбет чикләвекләре белән туклана. Өстәвенә имән һәм бук чикләвекләре, чыршы һәм нарат орлыклары, җиләкләр һәм бөҗәкләр белән туклана.

## Үрчү
Бу кошлар тик иң куе һәм кара урманнарда оялыйлар. Апрель яисә мартта теше 3–4 озынча аксыл яшел күкәй сала. Күкәйләрдә тик теше утыра, иркәк аны ашата.

Төркем:Эрбетчеләр
Эрбетчеләр

**Эрбетчеләр** () — карга кошлар гаиләлегенең кошлар ыругы.

Ыругка ике төр керә:
* Эрбетче (*Nucifraga caryocatactes*) — Ауразиядә яши;
* Америка эрбетчесе (*Nucifraga columbiana*) — Төньяк Америкада яши.

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Карга кошлар
Oçıp menü-töşü yulı

**Oçıp menü-töşü yulı**, **OMTY**  - oçuçı apparatlar oçıp menü, oçıp töşü öçen äzerlängän maxsus cir öslegeneñ mäydanı. Yasalma häm tufraq tüşämäle bulalar.

## Bilgelär

Oçıp menü-töşü yulı sanı urnaşu urınınıñ magnit kursına turı kilä.

Kurs sanı distälärgä tügäräklänä häm 10 ğa bülenä.

Nul' kursı - **360°**.

Mäsälän Qazan Xalıqara hawa alanında oçıp menü-töşü yulı-1 kursı **292°** ka tigez, anıñ bilgese **OMTY 29**. Härber OMT yulı ike yaqqa yünälgän, alar ayırması  180° ka tigez. Şulay itep qapma-qarşı kurs - 112°.

Şulay itep Qazan Xalıqara hawa alanında berençe yul - **OMTY 11/29** dip bilgelänä.

Hawa alanında yullar parallel töstä yış urnaştırıla, şuña kürä sanğa xäref östälä: **L - S (sul), C - Ü (üzäk), R - U (uñ)**. Mäsälän Qazan Xalıqara hawa alanında yullar tulı bilgese: **11R/29L, 11L/29R**.

Oçıp menü-töşü yulı zurlığı 300 m - 5,5&nbsp;km bula.

Yasalma tüşämäläre - graviy, asfalt, beton.

## OMTY yaqtılığı

Yuğarı intensivlıqlı utlar - 500–700 m ozınlıqlı strobalar ğädättä aq utlar belän bilgelänä.

OMTY başı strobalar sızığına perpendikulär yäşel utlar belän bilgelänä.

OMTY çitläre sarı utlar belän bilgelänä.

Signal utları:

* **Yaqınaytu utları** daimi häm impulslı: yul sızığı däwamında urnaştırıla.
* **Ofıq utları** - yasalma ofığın buldıra.
***Kerü utları** - yäşel tösle, OMTY başın bilgelilär.
*Oçıp töşü bilge utları - aq tösle, 150–300 m aralıqta, OMTY çigennän urnaştırıla, yul kşçärenä perpendikulär bula.
* Çik utları - qızıl tösle, OMTY oçın bilgelilär.

## Sıltamalar
* Приказ Росаэронавигации от 28 ноября 2007 г. № 119 «Об утверждении Федеральных авиационных правил „Размещение маркировочных знаков и устройств на зданиях, сооружениях, линиях связи, линиях электропередачи, радиотехническом оборудовании и других объектах, устанавливаемых в целях обеспечения безопасности полетов воздушных судов“»
* Руководство по эксплуатации гражданских аэродромов Российской Федерации (РЭГА РФ-94.) Часть 1.
* Руководство по эксплуатации гражданских аэродромов Российской Федерации (РЭГА РФ-94.) Часть 2.
* Статья про Идентификаторы и магнитный курс ВПП

Төркем:Һава аланнары
4-нче армия (Румыния)

**4-нчы армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында, һәм аңаргача да, Румыния Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).

## Тарих
### 1941 елның 22 июненә хәл
Полесьедан Кара диңгезгә кадәр 1 300 километрлы фронтта Герд фон Рундштедт җитәкчелеге астында армияләрнең «Көньяк» төркеме (44 алман, 13 румын дивизиләре, 9 румын һәм 4 маҗар бригадасы, 4-нче һава флоты һәм румын авиация ярдәме белән) урнашкан. Берләшмә 1-нче танк төркеме *(Эвальд фон Клейст)* , 6-нче *(ком. [[Фридрих Паулюс]])*, 11-нче *(ком. Ойген фон Шоберт)* һәм 17-нче *(ком. Карл-Хайнрих фон Штюльпнагель)* алман армиясе, 3нче *(ком. Петре Думитреску)* һәм 4-нче *(ком. Никлоае Чуперка)* румын армияләре һәм маҗар корпусы.

## Командирлар
### Армияның сәргаскәрә
* Константин Константинеску-Клапс

### Армия эчендә
**Армия эченә керделәр:**

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Румынские войска на начальной стадии войны 
* Румынские войска в Сталинградской битве 

Төркем:Румыния кораллы көчләре
Төркем:Илләр буенча Икенче бөтендөнья сугышы кораллы көчләре
Тәүде (мәгънәләр)

## Елгалар

*Тәүде - Тубыл кушылдыгы.
*Тәүде - Конда кушылдыгы.

## Торак пунктлар
*Тәүде - шәһәр.