open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кигәвеннәр

**Бөгәлчәннә́р** яки **кигәвеннәр** - ике канатлы бөҗәкләр отрядыннан өч семьялык: ашказаны бөгәлчәннәре (Gasterophilidae), борын-бугаз бөгәлчәннәр (Oestridae), тире асты бөгәлчәннәр (Hypodermaticae). 100 гә якын төре билгеле.

Гәүдәсе төкләр белән капланган, кайберләре төксез дә була. Җитлеккән бөгәлчәннәрнең авыз органнары үсеш алмаган, һәм алар тукланмый. Озак яшәмиләр. Күп төрләренең личинкалары - кеше һәм имезүчеләрнең эндопаразитлары. Татарстан территориясендә 3 төре киң таралган. Ашказаны ат бөгәлчәне (G.intestinalis) - гәүдәсенең озынлыгы 12-15 мм; йомыркасын терлекнең иреннәре белән кагыла торган урыннарына сала. Личинкалар турыдан-туры яки азык белән ашказанына үтә, җитлеккәнче шунда кала; тышкы якка экскрементлар белән чыга. Борын-бугаз сарык бөгәлчәне (O. ovis) - гәүдәсенең озынлыгы 10-12 мм; сарыкларда һәм кәҗәләрдә паразитлык итә. Тереләй тудыручы ана затлар личинкаларын терлекнең борын тишегенә сиптерә. Личинкалар баш эченә (маңгай куышлыгы, йоткылык өстенә) үтеп керә, аларның паразитлык итүе терлекнең бик нык арыклануына китерә. Тире асты үгез бөгәлчәне (H. bovis) - гәүдәсенең озынлыгы 12-14 мм; мөгезле эре терлектә паразитлык итә. Йомыркасын терлекнең төкләренә беркетә.

Личинкалар хайван организмына тире капламы аша керә һәм анда үсә. Йон кою алдыннан, икенче стадиядә, терлек аркасындагы җитлеккән личинкалар, тишек тишеп, тире астыннан тышка чыгалар һәм курчакка әйләнү өчен җир астына төшәләр.

Көндез чебеннәр һәм бөгәлчәннәр (слепень) активлаша. Алар җәй  ахырында бик агрессив булалар. Август уртасында, юеш-болытлы көннәрдә вак бөгәлчәннәр интектерә. Гадәттә бөгәлчәннәр кызу көннәрдә 12-17 сәгатьләр аралыгында һөҗүм итәләр. Нәкъ менә шул вакытта терлекләр г һәм кешеләр «хуш исләр»не максималь рәвештә бүлеп чыгаралар, ә бу ана  бөгәлчәннәрне үзенә тарта. Бу канэчкеч паразитның тешләве авырттыра  һәм организмны агулый, тешләгән урын авырта, кычытып кызарып чыга,  шешә, хәтта температура да күтәрелергә мөмкин. Кайвакыт тешләгән урындагы яра эренли һәм бик озак авыртып йөри.

Халыкта кигәвеннәр кешегә һөҗүм итә дигән ялгыш фикер таралган.  Бу канатлы паразит атлар, сыерлар белән генә кызыксына һәм аларның ; тиресе астына личинкаларын сала. Бик сирәк очракта гына личинка кешегә : эләгә һәм тирене зарарлый. Бу чир температура күтәрелү, бавыр, лимфа : төеннәре үсү белән характерлана.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Паразитлар
Бөркет

**Бөрке́т** () — карчыга кошлар гаиләлегеннән эре ерткыч кош. Төньяк ярымшарның барлык урыннарында диярлек таралган. ТР территориясендә 20 йөзгә кадәр гадәти төр булып саналган, 1990 еллар ахырында 10 лап пар оя кора. Апрель аеннан октябрь аена кадәр очрый.

## Тасвирлау
Гәүдәсенең озынлыгы 90 см га кадәр, канат җәеме 2 м га җитә, авырлыгы 6,5 кг га кадәр. Ана кошлар ата кошларга караганда шактый зуррак. Куе көрән, корсак тирәсе ачыграк төстә. Башы һәм муены алтынсыман җирәнрәк. Койрыгы озын, түгәрәк, яшьләренеке - ак. Аяклары нык, бармакларына кадәр төкле, каты тырнаклы. Биек карт агач башларында оялый. Көрән тимгелле 1-2 аксыл йомырка сала. Тоткынлыкта үрчи ала. Имезүчеләр (куяннар, йомраннар, кайвакыт төлке һәм этләр), үләксә, сирәк кенә кошлар белән туена. Кимерүчеләрне юк итүе белән файда китерә.

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. — Казан, 2008. 

Төркем:Кошлар
Төркем:Каракошлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Вак балыклар

**Вак балыкла́р** (**тюлькалар**, ) — сельдьлеләр балык гаиләлегенең ыругы. Өч төре билгеле. Каспий (аларны килька дип атыйлар), Кара һәм Азак диңгезләрендә яшиләр. ТРда бер төре - чархаль сельде - Каспий вак балыкларның Идел түбәнлекләреннән Идел һәм Кама сусаклагычларына төче сулыкларда яши торган формасы (C.cultriventris) үтеп кергән.

Зур балыкларның озынлыгы 14 см га кадәр, авырлыгы 15 г чамасы. Тәңкәләре циклоидалар рәвешендә, вак, тыгыз урнашкан. Бугазыннан аналь ярыгына кадәр киль сузыла. Авызы кечкенә, тешсез. Арка йөзгече артында май йөзгече бар. Яшәвенең 1 нче елында җенси җитлегә. Май ахыры - июньдә су температурасы 14-18&nbsp;°C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 5-60 мең бөртек уылдык. Зоопланктон, шулай ук маймычлар белән туена. 1-2 ел яшиләр.

## Төрләре

* *[[Clupeonella cultriventris]]* — Каспий килькасы
* *[[Clupeonella abrau]]* — Абрау вак балыгы
* *[[Clupeonella engrauliformis]]* — Анчоуссыман килька
* *[[Clupeonella grimmi]]* — Зур күзле килька
* *[[Clupeonella tscharchalensis]]*

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Гагаралар

**Гага́ралар, сигезсуналар** (Gavia) - гагарасыманнар гаиләлегеннән су кошлары ыругы. 4 төре билгеле, Европада, Азия һәм Төньяк Америкада очрый. ТРда 2 төре - кызыл бүксәле гагара (G. stel­lata) һәм кара бүксәле гагара (G. arc­tica) бар. Кара бүксәле гагаралар Көләгәш сазлыгында һәм Мишә елгасы тамагында оялаган (1932 һәм 1947), хәзер исә көзге һәм язгы күчеш вакытларында очрый. Түбән Кама сусаклагычында, Агыйдел елгасы тамагы тирәсендә 1000 ләп гагара төркем булып җыела. Гәүдәсе 100 см, канат җәеме 150 см га кадәр. Муены озын, сыгылмалы. Башы кечкенә, томшыгы озын, туры, хәнҗәрсыман. Каурыйлары тыгыз, куе. Коры җирдә, бәкәл сөягенә таянып, шуышып кына йөри ала. Төп азыгы - балык, эре су умырткасызлары. Кызыл бүксәле гагара Татарстан терр-ясендә юкка чыккан хайваннарның «кара исемлеге»нә, кара бүксәлесе ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Кошлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Гади тузбаш

**Гади́ тузба́ш** (Natrix natrix) - еланнар отрядының тузбашлар гаиләлегеннән сөйрәлүчеләр төре. ТР территориясендә барлык районнарда да таралган. Күбрәк елга һәм күл буендагы куе куаклыкларда яки куаклар үскән сазлыкларда, дымлы туфраклы урманнарда очрый.

Озынлыгы 80-110 см. Гәүдәсенең өске ягында куе көрән яки куе соры төстәге, ачык булмаган рәсемнәр күрергә мөмкин. Башының як-ягы сары яки кызгылт сары таплы. Арка һәм ян тәңкәләренең ачык кабырчалары бар. Коры җирдә тиз шуыша, әйбәт йөзә һәм чума, агачларга җиңел менә. Кояшлы сөзәклекләрдә, аланнарда һәм кисенделәрдә апрель ахыры - май башында парлашалар. Ул вакытта тузбаш еланнарны төркемләп, ягъни 50-150 ләп очратырга мөмкин. Июль аенда ана гади тузбаш йомшак калын кабыклы тышчага 10 нан алып 28 гә кадәр йомырка сала. Инкубация чоры 40-60 көн дәвам итә. Августта 12-14 см озынлыктагы тузбашлар туа. Гади тузбаш көндез аулый, төнлә ышык урыннарга - агачларның тамыры һәм төбендәге бушлыкларга, кимерүчеләрнең өннәренә кача. Сентябрь ахырында кышкы йокыга тала. Кышны имезүчеләрнең өннәрендә, агач төпләрендә һәм тирес өемнәре астында үткәрә. Нигездә, бакалар, вак балыклар, кәлтәләр, тычканнар һәм кыр тычканнары, вак кошлар белән туклана.

Гади тузбаш - кеше өчен зарарсыз һәм куркынычсыз. Клоаналь бизләреннән бик тәмсез исле сары-көрән сыекча сиптереп дошманнарыннан саклана. Бу ис төлкеләргә, чәшкеләргә һ.б. ерткычларга тузбаш еланнарны ашарга комачауламый.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Еланнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Гидралар

**Ги́дралар** (Hydrida) - чагучылар яки эчәккуышлылар тибындагы умырткасыз хайваннар отряды. 10 лап төре мәгълүм. Татарстан территориясендә өч төре бар; һәр җирдә очрый. Ялгыз тереклек итүчеләр, скелетсыз полиплар, хәрәкәт итә ала торганнар. Ара-тирә вакытлы колонияләр тәшкил итәләр.

Гәүдәләре 1-3 см озынлыкта, озынча яки капчыксыман. Полипның конуссыман авыз читендә 6-8 куыш кармавычы бар. Кармавычлар саны һәм озынлыгы гәүдә озынлыгына бәйле. Бүленеп тә, җенси юл белән дә үрчиләр. Гермафродитлар һәм аерым җенеслеләре була. Җенси юл белән көзен үрчиләр, аталанган күкәйләр нык тышча белән каплана һәм кышлый. Аталанганнан соң гидралар үлә, ә язын күкәйләрдән яңа буын чыга. Дафнияләр, циклоплар, бөҗәкләрнең вак личинкалары, суалчаннар белән тукланалар. Кармавычлар кагылганда агулы капсулалар (типның үзенчәлекле билгесе) корбанның хәрәкәтләнүен туктата, аннан соң кармавычлар аны авызга таба юнәлтә. Гадәттә, гидралар - күл, буа, су үсемлекләре (элодея, мөгезъяфрак, су кәбестәсе) белән капланган елга буйларында табаннары белән берегеп яшиләр. Гаять киң таралган төре - гади гидра (Hydra vulgaris). Гәүдәсенең арткы өлешендә урнашкан сабакчыгы белән башкалардан аерылып торган сабаклы гидра (Pelmatohydra oligactis) һәм бер күзәнәкле хлорелла суүсеме белән симбиозда яшәүче яшел гидра (Chlorohydra viridissima) төре сирәк очрый.

Лаборатор тәҗрибәләр һәм практикумнар объекты. Әйләнә-тирә мохиттә индикатор буларак та кулланылырга мөмкиннәр.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Гидралар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Горчак

**Горча́к** () — карплылар семьялыгына керүче балык. Европа һәм Азия елгаларында таралган. ТРда Куйбышев сусаклагычында очрый. Әкрен агымлы һәм агымсыз елгаларның тугайлы, суүсемнәр белән капланган өлешләрендә яшиләр.

Гәүдәсенең озынлыгы 10 см, ян-яктан кысылып, эре тәңкәләр белән капланган. Сыртындагы йөзгече 8-10 тармаклы нурлардан тора. Башлыча, суүсемнәр белән туклана. Яшәвенең икенче елында җенси яктан өлгереп җитә, уылдык чәчү язгы-җәйге айларга туры килә. Шул вакытка ана балыкларның уылдык салгычы үсә (кайчакта гәүдә озынлыгын да узып китә), аның ярдәмендә ике кабырчыклы эре моллюскларның мантия куышлыгына уылдык бөртекләрен сала. Уылдык бөртекләренең 300 гә якыны үрчемле. Кәсепчелек өчен әһәмияте юк, аквариумнарда тотыла.

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Гөбләләр

**Гөбләлә́р** (Aphidinea) - тигезканатлылар отрядыннан бөҗәкләр асотряды. Якынча 2,5 мең төре билгеле, башлыча, уртача поясларда яши; Русиядә берничә йөз төре билгеле.

Озынлыгы 0,5-0,6 мм; корсагы кыска, кабарынкы, күбесенчә балавыз катламы белән капланган. Үсемлекләрдә колонияләр булып яшиләр. Үрентеләрнең очына тупланып, яшь үсемлекләр сыекчасы белән тукланалар. Яфракларның бөгәрләнүенә, үренте очларының формасы үзгәрүгә, авыру үсентеләр - галлар (кутырчыклар) үсүгә китерәләр. Күп гөбләләр төрле азык белән туклана: аерым сезонда бер төр үсемлекләрдә яшиләр, аннан соң икенче төргә күчәләр. Елына берничә буын үрчиләр. Гөбләләрнең үсеш циклы катлаулы, җенесле һәм җенессез буыннар чиратлашып үрчи. Аталанган күкәйләр кышлыйлар, яз көне алардан канатсыз, аталанмыйча үрчи торган (партогенетик) ана бөҗәкләр чыга. Җәй көне яңа колонияләр барлыкка китерүче аталанмыйча үрчи торган ана-бөҗәкләр (мигрантлар) барлыкка килә. Гөбләләр бүлеп чыгарган баллы сыекчалар белән (баллы чык) кырмыскалар туклана, умарта кортлары аларны чык балына әйләндерә.

Гөбләләр бакча һәм паркларга, урманнарга һәм культуралы үсемлекләргә шактый зыян китерәләр. Гөбләләр белән зарарланган үсемлек ботаклары начар үсәләр, күбесенчә үләләр; Гөбләләрнең кайбер төрләре йогышлы авырулар таратучылар. Татарстан территориясендә иң зарарлылары: яшел алмагач гөбләсе (Aphis pomi), алмагач һ.б. орлыклы җимеш агачларын, бигрәк тә яшь үсентеләрне нык зарарлый; чөгендер гөбләсе (A. fabae), озынлыгы 2 мм, кара төстә, шикәр чөгендерен нык зарарлый тамырлы үсемлекләрне башкаларга алыштыру белән үрчи (балан, ясмин, кабар агачы, үләнчел үсемлекләр); борчак гөбләсе (Acyrthosipphon pisum) - кузаклы культуралар корткычы (люцерна, тукранбаш, борчак, кәрешкә һ.б.); кыяклылар гөбләсенең төрле төрләре - авыл хуҗалыгы үсемлекләре корткычлары (үсемлекләрнең зарарланган өлеше саргая, бөтерелә һәм үләләр).

Гөбләләр белән көрәш чаралары: культурага гөбләләргә бирешмәүче сортларны кертү, үсемлекләрне бөҗәк үтергечләр белән эшкәртү, кузаклыларны иртә чәчү, агротехник чаралар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Җәһәннәм

**Җәһәннәм** (*тәмуг*) — күп кенә диннәрдә (гадәти христианлык конфессияләрендә, зороастризмда, исламда), мифология һәм ышануларда - үлемнән соң булган гөнахчыларның җәза урыны. Җәһәннәм җәннәткә капма-каршы булып, җәфалану белән ассоцияцләшә.

«Тәмуг» сүзе дә, «җәһәннәм» сүзе дә татар теленә ислам дине тәэсирендә гарәп теленнән кергәннәр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Җәһәннәм
Төркем:Дин
Төркем:Мифология
Җәннәт

**Җәннәт** — диндә һәм фәлсәфәдә: мәңгелек, рәхәт тормыш (яшәү, гомер) торышы. Исламда дөнья тереклегендәге имтиханны уңышлы үткән, Аллаһның кушканнарын үтәгән, тыйганнарыннан тыелган, нинди генә авырлыклар килсә дә, диненнән ваз кичмәгәннәргә Аллаһның тәкъдире, әзерләп куйган урыны дип санала.

Җәннәт – ул хуш һәм иркен урындыр, чөнки ул – тәкъва мөселманнарга ахирәт тереклегендә сөенечтә яшәсеннәр өчен билгеләнгән урын. Анда керүчеләр 33 яшьтә була, кайгы-хәсрәт, авырулар белми, тәннәреннән бернинди дә нәҗес бүлеп чыгармый, Аллаһның дидарын күрә һәм мәңге сәгадәттә була.

Җәннәттә дә дәрәҗәләр төрле була. Барысы 8 җәннәт бар: хәләл, сәлам, мәәва, хәмил, вәсилә, нәгыйм, фирдәвес һәм гаден җәннәтләре, һәр җәннәттә 100 әйләнә бар, дип әйтәләр.

## Чыганаклар
*Дин hәм тормыш. Җәннәт.

Төркем:Дин
Төркем:Җәннәт
Мөрәле МТСы

**Мөрәле МТСы** (Мөрәле Машина-Трактор Станциясе, ) — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы үле торак пункт. 
## Тарихы
Мөрәле МТСы 1932 елда нигезләнә. Бу райондагы ике МТСның берсе була.
Авыл 1944 елда Фёдоровское авылы җирлегенә кергән.
Мөрәле МТСы 20 гасырның икенче яртысында юкка чыга.
## Халкы

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Морозов Аланы

**Морозов Аланы** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы үле торак пункт. 
## Тарихы
Авыл 1944 елда Кече Мәме авылы җирлегенә кергән.
Морозов Аланы 1979 елдан соң искә алынмый. 
## Халкы

Морозов Аланы 20 гасырда колхозлаштыру чорында нигезләнгән була.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Нәби Зарипов

**Нәби Зарип улы Зарипов ** - татар язучысы һәм шагыйре.
 
## Тәрҗемәи хәле
Нәби Зарипов 1917 елның 5 февралендә хәзерге Башкортстанның Караидел районы Подлуб авылында туа. Урюш урта мәктәбен тәмамлап Казан педагогика институтына укырга керә.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1940 елда әрмегә алына. Нәби Зарипов бөтен сугышны рота, батальон командиры буларак үтә. Ике тапкыр яралана, бер тапкыр контузия кичерә.

## [[Бөек Ватан сугышы|Сугыш]]тан соң
Сугыштан соң һава десанты батальоны командиры булып хезмәт итә. Подполковник хәрби дәрәҗәсендә отставкага китә.

## Иҗаты
Беренче китабы «Бикбатыр Җанбатыр хәйләләре» 1940 елда чыга. «Йолдыз-маяк» дигән шигырьләр җыентыгын 1965 елда чыгара. 1980 елда «Огненные тропы» фронт язуларын бастыра.

1986 елда  «Шелковый купол» хикәяләрен һәм «Матур чак-батыр чак» поэма-шигырьләр җыентыгын бастыра.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар хәрбиләре
Болдыр

[thumb|[Ызба|изба яныда болдыр]]

**Болдыр** — йорт эченә кергән турыда урнашкан тышкы корылма. Әгәр ишек өстәрәк урнашса болдырның баскычы да була. Болдырлар йортны ишек аша явым-тешем керүдән саклый. Шулай ук йортның матурлыгы, бизәлеше өчен дә кулланыла.

## Моны да карагыз
* Подъезд
* Балясина
* Балюстрада

Төркем:Корылмалар
Дала кошы

**Дала́ кошы́** (лат. *Tetrax tetrax*) - дүдәксыманнар семьялыгындагы кош. 

## Таралу
Евразия, Төньяк-көнбатыш Африкада таралган. 1920 елларга кадәр Татарстан территориясендә сирәк очрый торган, оя коручы төр, хәзер сирәк кенә көньяк-көнчыгыш районнарга очып керә.

## Тасвирлама
Гәүдә озынлыгы 50 см га, авырлыгы 1 кг га кадәр. Ата кош ана коштан зуррак. Сырты кара бизәкле соргылт-кызыл, корсагы ак, парлашу чорында ата кошларның муеннарында кара һәм ак сызыклар барлыкка килә. Аяклары өч бармаклы, бармаклары кыска. 

## Экология
Бик тиз оча. Аерым парлар булып оялыйлар. Ояларын куе дала үсемлекләре арасында җирдә кора. Үрчү чорыннан башка вакытта төркем булып яши. Кара таплы зәйтүнсыман яшел төстә 2-5 йомырка сала. Орлыклар, бөҗәкләр, моллюсклар белән туклана. Кышларга сентябрь-октябрьдә очып китә.

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Кошлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Су борчалары

**Су борчалары** (Daph­nia) - тармакмыеклы кысласыманнар ыругы. 26 төре билгеле. Татарстан территориясендә дафнияләр pulex, дафнияләр magna, дафнияләр cristata, дафнияләр longispina, дафнияләр cucullata һ.б. очрый. Төче сулыклар планктонында күп.

0,5-6 мм озынлыкта (аталары аналарыннан ваграк); яннарын каплаган үтә күренмәле кабырчык алгы якта томшыксыман орыга күчә, өскә тырпаеп, ишү органы ролен уйнаучы бер пар тармаклы мыекчасы бар. Башында кечкенә мыекчалар пары (кыска мыекчалар) һәм өзлексез хәрәкәтчел катлаулы зур күз урнашкан. Арка ягында, тән һәм кабырчык арасында, йомырка җитлегә торган оя камерасы бар. Дафнияләр аерым җенесле. Ана затлар җәйге чорда партеногенез ысулы белән (аталанудан башка) үрчиләр һәм берничә буын бирәләр. Ата затлар, гадәттә, уңай булмаган шартлар башлангач яки көзен күренәләр. Аталанудан соң ана дафнияләр калын тышча белән капланган 1-2 йомырка сала. Язын алардан ана дафнияләр җитлегә. Дафнияләр бактерияләр, беркүзәнәкле суүсемнәр, иң түбән төзелешлеләр һәм үсемлек детриты кисәкчәләре белән тукланалар.

Балыклар өчен яхшы азык; аквариумчылар тарафыннан үрчетелә. Дафнияләр magna биотест үткәрүдә кулланыла.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Кыслалар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Балык үрчетүчелек
Дрейссеналар

**Дрейссе́налар** (Dreissena) - ике кабырчыклы моллюсклар ыругы. 10 нан артык төре билгеле, Татарстан территориясендә ике: күпрәвешле дрейссеналар (D. polymorpha) һәм Буг дрейссеналары (D. bugensis). Дрейссеналар кабырчыгы яшькелт-сары төстә, 3-5 см озынлыкта, алгы өлеше очланган. Личинкалары - иркен йөзүче велигерлар. Су асты предметларына беркетелү өчен биссус сыекчасы бүлеп чыгаручы махсус бизләре белән башка кабырчыклы моллюсклардан аерыла. Үрчемле, нык булулары аркасында дрейссеналар, 1 м2 га 16 меңгә кадәр үрчеп, 10 м тирәнлеккә кадәр колонияләр барлыкка китерә.

Татарстанда дрейссеналар елга тамакларында, Куйбышев һәм Түбән Кама сусаклагычларында очрый. Дрейссеналар колонияләре гидротехник корылмаларның - су агызгычлар, торбалар эшен кыенлаштыра.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Моллюсклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Дрозофилалар

**Дрозофи́лалар** (Drosophila) - җимеш чебеннәре семьялыгы ыругы. Латинча (латин теленнән) дрозофилалар - чык, дым яратучы. 1200 дән артык төре билгеле. Татарстан территориясендә melanogaster drosophila, funebris drosophila, virilis drosophila торак, яшелчә һәм җиләк-җимеш складларында тереклек итүче синантроп төрләре гадәти санала. Үсемлекләр согы, черек органик матдәләр, личинкалары микроорганизмнар белән туклана. Дрозофилалар ареалының киңәюе кешеләрнең чебеннәрне яшелчә һәм җиләк-җимешләр белән бергә күчерүенә бәйле. Олы затлары кышлый. Аеруча җимеш чебеннәре melanogaster drosophila киң таралган.

Соры төстә, озынлыгы 3 мм га якын, күзләре - ачык кызыл. Дрозофилалар генетиканың классик объекты булып тора.

ТР Фәннәр академиясе Табигать системалары экологиясе институтында мониторинг һәм биоиндикация системасында кулланыла торган melanogaster дрозофилалар (500 буыннан артык) чебеннәрнең берничә лаборатор линиясе 20 елдан артык эшләп килә.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Чебеннәр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Торак пункт

**Торак пункт (т.п.)** — кешеләр яшәүче урын (тораклык), корылмалар урнашкан җир өлеше, кешеләрнең беренчел таралышы берәмлеге (кала, бистә, авыл һ.б.).

Торак пунктның мәҗбүри төп билгесе - анда даими рәвештә кешеләр яшәргә тиешлеге. Кагыйдә буларак дәүләтләрдә, административ берәмлекләрдә бер торак пункт башкала (мәркәз) яки үзәк статусына ия.

Төркем:Торак пункт Төркем:География
Административ үзәк

**Административ үзәк** — теләсә нинди беренчел, икенчел йә өченчел административ берәмлекнең рәсми баш торак пункты. Административ үзәктә еш кына дәүләт идарәсе оешмалары урнаша, шул исәптән:

* территория башлыгы (губернатор, префект) резиденциясе; 
* территориаль канун чыгару органы (җирле парламент);
* дәүләт министрлыклары һәм ведомстволары җитәкчеләре.

Административ үзәк аны башка торак пунктлар белән бәйләүче инфраструктурага ия, шуңа да күп кенә илләрдә административ үзәк - ул төбәкнең иң зур каласы.

Төркем:Торак пункт
Дулкынчалар

**Дулкынчала́р** (Lymantriidae) - төн күбәләкләре семьялыгы. 3000 гә якын төре бар. Татарстан территориясендә 15 кә якын төре билгеле. Һәр җирдә таралганнар.

Эре һәм уртача зурлыктагы, зур гәүдәле төкле күбәләкләр. Канатлары бер төстә генә - ак, сары, сирәк кенә яшел; канат колачы - 20-70 мм. Хортумчыгы рудиментар. Еш кына җенси диморфизм күзәтелә - кайбер төрләренең ана затлары канатсыз. Эңгер-меңгердә һәм төнлә активлар. Көндез ата күбәләкләр аналарны эзләп очалар һәм исләре буенча эзләп табалар. Гусеницалары төк белән капланган, шунлыктан кошлар өчен ашарга яраксыз. Агач яфраклары белән тукланалар. Урман һәм бакчаларга зур зыян китерергә мөмкиннәр. Аеруча еш очрыйлар: парсыз ефәк күбәләге; монах ефәк күбәләге (Lymantria monacha) - алгы канатлары сорырак, зигзагсыман дүртәр кара сызыклы, арткылары - аксыл-соры, гусеницасы ылыслы агачларда үсә; алтынкорсак (Euproctis crysorrhoea) - корсак очы кызыл көрән яки алтынсыман төкләр учмасыннан тора (исеме шуннан), гусеницасы - соргылт кара, җимеш агачларында, имән, юкә һ.б. агачларда туклана.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Күбәләкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар


Төркем:Зоология
Төркем:Хайваннар
Төркем:Бөҗәкләр
Дүдәк

**Дүдә́к** (Otis tarda) - дүдәксыманнар семьялыгындагы кош. Азия, Европа, Төньяк Африка далаларында яши. ТР территориясендә 1930 елларга кадәр Идел алды һәм Кама аръягы төбәкләрендә оялый, соңгы унъеллыкта ара-тирә көньяк районнарга да очып килә.

Гәүдәсенең озынлыгы 50-120 см, авырлыгы 12-16 кг га кадәр. Төсе чуар, ата дүдәк анасыннан җирән бүксә һәм авыз кырыендагы тар каурыйлардан торган ак «мыеклар» белән аерыла. Аяклары озын, өч бармаклы, арткы бармагы юк. Оясын җирдә ясый. Ачык булмаган көрән тимгелле зәйтүнсыман яшел 2-3 йомырка сала. Нигездә, үсемлекләр, шулай ук бөҗәкләр һәм моллюсклар белән туклана.

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Кошлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Елак карчыгалар

**Ела́к карчыгала́р** () — карчыга кошлар гаиләлегеннән ерткыч кошлар ыругы. 25 төре билгеле, Европа, Азия, Африка һәм Америкада таралганнар. Татарстан территориясендә 3 төре яши: гади елак карчыга (*B. buteo*), төкле аяклы елак карчыга (*B. lagopus*), курган елак карчыгасы (*B. rufi­nus*). Күчмә кошлар.

Гади елак карчыга катнаш якты урманнарда яши. Гәүдә озынлыгы 50 см га кадәр, иркәкнең авырлыгы 600–800 г, тешенең — 800–1200 г. Канатлары киң, чагыштырмача кыска. Койрыгы кыска, түгәрәкләнгән. Каурый капламының өске өлеше кара коңгырт, асты кызгылт-көрән. Язын, апрельнең икенче яртысында очып килә. Ояны агачларда ясый. Коңгырт тимгелле 2-3 яшькелт ак йомырка сала.

Төкле аяклы елак карчыга октябрьдә килә һәм декабрьгә кадәр тоткарлана, кайвакыт кышларга да мөмкин. Иркәкнең авырлыгы 850 г, тешенең — 1100 г тирәсе. Аркасы кара-коңгырт, каурыйлары соры куныклы. Күкрәгендә тамчысыман тимгелләре бар. Канатлары киң. Койрыгы ачык төстә, түгәрәкләнгән. Төп аерымлык билгесе аякларының шүре өлешенең бармакларга кадәр диярлек йонланган булуы. Ояны җирдә, кайвакыт агачларда ясый. Кызыл-сары тимгелле 2–7 ак йомырка сала.

Курган елак карчыгасы — очраклы очып килүче төр, Нурлат районында очрый. Каурый капламы чуар. Гәүдә озынлыгы 65 см га кадәр, авырлыгы 1000 г га кадәр. Балчыксыл текә ярларда, агачларда оялый. Барлык төрләре дә тычкансыман кимерүчеләр, гомумән алганда, кыр тычканнары, шулай ук җир тычканнары, сукыр тычканнар, сирәк кенә кошлар (миләш чыпчыклары, вак чыпчыклар) белән тукланалар.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. — Казан, 2008. 


Төркем:Кошлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Елга каракошы

**Елга́ каракошы́** (*аккойрык бөркет*, Haliaeetus albicilla) - карчыга кошлар гаиләлегеннән ерткыч кош.

Евразиянең урман һәм урман-дала зоналарының зур сулык ярлары буенда тереклек итә. ТРда, башлыча, Идел һәм Кама елгалары үзәннәрендә очрый. Куйбышев һәм Түбән Кама сусаклагычлары төзелгәч, елга каракошының саны шактый кими, хәзерге вакытта 30 пардан күбрәк исәпләнә. Оя коручы күчмә төр, кайберләре кышлый.

5-6 яшьтә җитлегәләр, гадәттә ике йомыркага утырып бала чыгаралар. Гәүдә озынлыгы 1 м га кадәр. Канат колачы 2,5 м га җитә. Олы бөркетнең авырлыгы 3 тән 6,5 кг га кадәр, ана затлар аталардан эрерәк. 2009 елда Иж елгасы буенда балыкчылар куйган ятьмәләргә уралып, табигать инспекторлары кулына 9,7 кг авырлыгындагы кош эләккән.

Төсе көрән, башы һәм гәүдәнең түбәнге өлеше аксылрак. Канатлары киң, озын. Койрыгы кыска, чөйсыман, ак төстә. Акларының түбәнге ягы каурыйланмаган. Томшыгы зур, ыргаксыман, сары төстә. Елга каракошы биек кәүсәле карт урманнарда оялый. Ояны февраль-апрельдә ясый башлый. Биек агачларга зур оя ясап, аны күп еллар рәттән куллана. Соргылт төстә 1-3 йомырка сала, ояда ана һәм ата кошлар чиратлашып утыра. Балыклар, имезүчеләр (куян, ондатра, йомран), кошлар (үрдәк, акчарлак, кыр тавыклары), үләксәләр белән туклана.

Елга каракошы Татарстан Республикасы һәм Россиянең Кызыл Китапларына кертелгән һәм аны саклау чаралыры каралган күп кенә бөтендөнья документларына кертелгән. Татарстанның зур сусаклагычлар һәм елгалар янына урнашкан районнарында күренәләр алар. Март урталарында кайталар, октябрь азагында җылы якларга очып китәләр, сирәк кенә кышлаган экземплярлар да күзәтелә. 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты. Казан, 2008. 

Төркем:Кошлар
Төркем:Диңгез бөркетләре
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Зур кушаяк

**Зур кушая́к**, **җир куяны** (лат. *Allac­taga major*) - кушаяклылар семьялыгына керүче имезүче хайван. 
## Таралу
Евразиядә, Төньяк Америкада таралган. Татарстан территориясендә Идел алдында һәм Кама аръягында очрый. Юл буйларында, сыза битләүләрендә, көтүлекләрдә, инеш буйларында тереклек итә. 
## Тасвирлама
Гәүдәсенең озынлыгы 19-25 см, койрыгыныкы 30 см га кадәр. Сырты кызыл-көрән яки саргылт, асты ак. Койрыгы кара, очы соры. Иреннәрендә өнендә яшәргә ярдәм итә торган озын каты мыеклары бар. Арткы аяклары алгыларына караганда берничә тапкыр озынрак. Колаклары зур, озын һәм тар. 
## Экология
Тирән итеп казылган өннәрендә яши, алар кышлый торган, даими, көндезге, вакытлы төрләргә бүленә. Төнлә активлар. Көзен йокыга тала. Кушылу апрельдә - йокы тәмамлануга ук башлана. Йөклелек чоры айдан артык дәвам итә. 1-4 бала китерә. Үләнчел үсемлекләрнең җир өсте һәм җир асты өлешләре белән туклана. 

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Кушаяклылар
Төркем:Имезүчеләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Гади имәнборын

**Гади имәнборы́н** () — тау чыпчыгы кошлар гаиләлегеннән сайрар кош. Аурупа, Азия һәм Төньяк Американың яфраклы һәм катнаш урманнарында яши. Татарстан территориясендә оялаучы һәм даими кышламаучы төр. Оя кору чорында Нократ аръягында — гадәти, Нократ алдында сирәк кош. Күбесенчә яфраклы урманнарда, бакча һәм паркларда оялый.

Гәүдәсенең озынлыгы 16–19 см, авырлыгы 50–70 г. Томшыгы юан, зур (исеме шуннан), каты җимеш орлыкларын һәм төшләрен җиңел ватып ашый. Койрыгы кыска. Ата кош алсу-җирән төстә, канатлары, койрыгы һәм томшык төбендәге табы кара төстә. Ана кош соры төстә. Оясын агачларда ясый. Кара тимгелле зәңгәрсу төстәге 4–6 йомырка сала. Агач, куак орлыклары һәм җимешләре, шулай ук бөҗәкләр, бигрәк тә коңгыз һәм аларның личинкалары беләнтуклана.

Чия бакчаларына зыян салырга мөмкин.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. — Казан, 2008. 

Төркем:Имәнборыннар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Ишкәкле кандалалар

**Ишкәкле́ кандалала́р** (Corixidae) - су кандалалары семьялыгы. Фауна дөньясында 800 гә якын төре билгеле, Татарстан территориясендә Sigara, Corixa һәм Microneota ыругыннан өч төре бар.

Гәүдәсенең озынлыгы 1,5-16 (еш кына 5-7) мм. Сулыкларда яши. Яхшы йөзәләр һәм очалар, төнлә беләнеш кына утка очып киләләр. Үсемлек һәм хайван азыгы белән тукланалар, озынборын личинкаларын юк итәләр. Үсемлек белән тукланучы төрләрнең кечкенә көрәк рәвешендәге алгы аяклары су асты суүсемнәрен кыру өчен җайлашкан.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Кандалалар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Йомраннар

**Йомранна́р** (Citellus) — тиенсыманнар гаиләлегеннән имезүчеләр ыругы. 38 төре билгеле, Төньяк ярымшарның ачык ландшафтында таралган. Татарстан территориясендә 2 төре бар. Тимгелле йомраннар (C. suslicus) Идел алдында, җирән яки зур йомраннар (C. major) Кама аръягында һәм Идел алдында очрый. Далаланган сөзәклекләрдә, көтүлек җирләрдә, болыннарда, юл кырыйларында яши.

Гәүдәсе 14-40 см, койрыгы — 4-20 см озынлыкта, 1 кг га кадәр авырлыкта. Арткы очлыклары алгыларына караганда берникадәр озынрак. Колаклары күренми диярлек. Койрыгы йөнтәс. Тимгелле йомраннарның сырты ачык таплар сибелгән соры-коңгырт яки көрән төстә. Җирән йомраннарның сырты саргылт-соры, ян-яклары җирән, яңакларында җирән яки көрән таплар ачык күренә. Аларның йоны кышка йомшак һәм куе була. Колонияләргә тупланып, үзләре казыган өннәрдә яшиләр. Көндез активлар. Суыклар башлану белән, кышкы йокыга талалар. Куркыныч килүне сизү белән, өннәре янына «баганадай» басалар һәм хәвеф сигналы бирәләр (ачы итеп сызгыралар). Кышкы йокыдан уяну белән, парлашу башлана, йөклелек чоры 25-30 көн дәвам итә. Бер ояда 7-9 бала була. Үсемлекләрнең җир өсте һәм җир асты өлешләре, кайвакыт бөҗәкләр белән тукланалар.

Бөртекле ашлыкка зыян китерәләр, күп кенә авыру тудыручыларның табигый күчерүчеләре. 3-4 ел яшиләр.

Тимгелле йомраннар Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Тиенсыманнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Йонкояр

**Йонкоя́р** (сарык канэчкече (Melophagus ovinus)) - канэчкечләр гаиләлегеннән канатсыз чебен. Көнбатыш Европадан Кытайга кадәр таралган, Америка һәм Австралиягә китерелгән. Русиянең Көньяк Европа өлешендә, Себердә (Ерак Көнчыгышка кадәр) күренә; Татарстан территориясендә сирәк очрый.

Гәүдәсенең озынлыгы 5-7 мм, яссы, тышкы билгесе буенча үрмәкүчне хәтерләтә, төкчәләр белән капланган; борыны озын, нечкә, күзләре кечкенә; күкрәгенең арты шактый тар; бызылдавыклары юк; арткы очы батынкы, корсагы киңәйгән; төсе көрән, аскы ягы аксыл. Сарыкларда, сирәк кенә кәҗәләрдә паразитлык итә. Чебен салган личинка озынча, ак, озынлыгы 4 мм га якын; хайванның йонына беркетелә, шунда курчаклана. Елга 6-10 буын бирә.

Сарыкларның канын суыра торган олы чебеннәре зыян китерә; сарыклар алар тешләп кычыттырган урыннарын еш кашыганлыктан, йоннары бозыла. Аеруча яшь бәрәннәр зыян күрә, үләргә дә мөмкиннәр. Йонкояр кан паразитын (Tripanosoma melophagyum) күчерергә мөмкин.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Чебеннәр
Төркем:Паразитлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Каймалы аучы

**Каймалы аучы** (лат. *Dolome­des fimbriatus*) - күчмә аучылар гаиләлегеннән булган үрмәкүч. Русиянең барлык Европа өлешендә таралган. Татарстан территориясендә Лаеш, Яшел Үзән, Мамадыш районнарында күренә.
## Тасвирлау
Ана доломедның озынлыгы - 13-18 мм, ата затныкы - 10-12 мм. Башкүкрәк һәм корсагы кызгылт көрән төстә, ян кырыйлары буйлап сары сызыклар сузылган, аяклары сары, кара төкчәле. Доломед, башка үрмәкүчләрдән аермалы буларак, ау ятьмәләре кормый, ә корбанын эзәрлекли. Суда һәм су янында яшәүче бөҗәкләр белән туклана. Су өстеннән яхшы йөгерә, йөзә һәм чума. Кайвакыт балык маймычларына, чукмарбашларга һөҗүм итә. Аталанулары язын була. 3-4 атнадан соң ана доломед әзерләнгән кузыга 500-600 йомырка сала. Нәсел барлыкка килгәнче, хелицерлары беләнтотып, ул аны барлык җирдә дә үзе белән йөртә яки яр буе үсемлекләренә асып куя һәм саклый. Яшь үрмәкүчләр җәй уртасында чыга. Агымсыз су буйларында, сазлык үсемлекләре арасында яши. Лишайниклы-мүкле, нарат җиләкле наратлыкларны, усаклык һәм су баса торган болыннарны үз итә.

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Үрмәкүчләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Зур энә карагы

**Зур энә́ карагы́** (лат. *Aeschna grandis*) - энә караклары семьялыгына керүче бөҗәк. 

## Тасвирлама
Гәүдә озынлыгы 7 см га җитә, канат колачы 10 см кадәр, төсе кызыл көрән. Күзләре зур, ялтырап тора, баш артында тоташалар. 

## Таралу һәм экология
Татарстанның бөтен территориясендә очрыйлар, сан ягыннан бик аз. Акмый торган сулыклар янында яшиләр. Бер көчәеп, бер акрынаеп, тиз оча. Ерткычлар. Олы зур энә карагы бөҗәкләр белән туклана, корбанын очканда тота. Ана затлар йомыркаларны суга, су үсемлекләре тукымаларына, сирәк кенә дымлы яр буе туфрагына салалар. Личинкалары үсемлекләр белән капланган акмый торган яки әкрен агучы сулыкларда үсә; чукмарбашларга һәм балык маймычларына һөҗүм итәләр.

Зур энә карагы ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Энә караклары
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Бөҗәкләр
Икекойрыклылар

**Икекойрыклыла́р** (Diplura) - бөҗәкләр отряды. 300 дән артык төре билгеле, күпчелеге тропикларда һәм субтропикларда яши. Татарстан территориясендә бер төре киң таралган - камподеидлар гаиләлегеннән (Campo­deidae) гади икекойрыклылар (Campodea plusiochaeta).

Сөтсыман ак яки саргылт төстә, кайвакыт көрән төстәге соңгы корсак сегментлары беләнкаты хитинлашкан вак бөҗәк. 2-8 мм зурлыкта, канатсыз, кортсыман, сыгылмалы, корсак соңында озын оры (чыгынты) пары - церков бар. Кимерүче авыз аппараты булган йомры башлы, барлык аяклары да бертигез. Җиңеләйтелгән, тулы булмаган әверелеш кичерә. Кабыгын ювениль яшьтә генә түгел, җенси җитлегү хәлендә дә сала. Җирдә, урман түшәмәсендә, черегән агачта, ташлар астында яши. Таркалган үсемлек калдыклары, бөҗәкләр һ.б. туфрак хайваннары, гөмбә кисәкләре, споралар, суүсемнәр беләнтуклана; кайвакыт вак туфрак буынтыкаякларына һөҗүм итә.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Елга еланбалыгы

**Елга́ еланбалыгы́** (Anguilla anguilla) - еланбалыклылар семьялыгындагы балык. Евразия елгаларында яши. Яшь балыклар Урта Идел бассейнына Югары Идел күлләреннән үтеп керә. Озынлыгы 30-70 см, авырлыгы 500-800 г. Гәүдәсе ян-яктан кысылган, сирәк кенә түгәрәкләнгән, циклоидсыман тәңкәләр белән капланган. Елга еланбалыгының төсе аның яшенә бәйле. Сырты кара яшел яки коңгырт кара, корсагы ак яки саргылт, яшьләренең ян-яклары сары, җенси яктан өлгергәннәрендә металлсыман ялтыравыклы, көмешсыман ак. Арка йөзгече койрыкныкы белән кушылмаган. Озын авызлы. Cаңак куышлыгының очында йоткылык тешләре бар. Вак балыклар, уылдык, бакалар һәм умырткасызлар белән туклана.

Елга еланбалыгы бөтен гомерен диярлек төче суларда үткәрә, үрчү өчен Үзәк Америка ярлары буена китә, 300-400 м тирәнлектә уылдык чәчә. Ул диңгездә тукланмый. Уылдык чәчкәннән соң, олы балыклар үлә. Уылдыктан чыгу белән личинкаларны агым эләктереп ала һәм аларны Европа ярларына илтә. Гәүдәсе үтә күренмәле. Озын юлның ахырында (2,5-3 ел) яшь балык олысына охшаш рәвеш ала. Җенси өлгерү башланганчыга кадәр, 6-10 ел төче суда яши.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Елга күбәләкләре

**Елга́ күбәләкләре́** (*чәчканатлылар* (Trichoptera)) — умырткасыз бөҗәкләр тәртибе. 3 меңгә якын төре билгеле, Русиядә 600 тирәсе, Татарстан территориясендә 100 гә якын төре очрый. Аеруча еш очраучылар: Neureclepsis bimaculata, Phryganea grandis, Molanna angustata, Agrypnia obsoleta, A. stria­ta, Limnephilidae гаиләлеге  вәкилләре һ.б.

## Тасвирлама
Олы елга күбәләкләре коңгырт-көрән төстә, гәүдә озынлыгы 2 дән 24 см га кадәр, су буйларында очрый (исеме шуннан). Төп билгеләре: бергә кушылып алга таба сузылган озын җепсыман мыеклары бар; канатлары аркада түбәсыман җыелып тора. Елга күбәләкләре начар оча, авыз әгъзасы җитлекмәгән, шунлыктан алар тукланмый һәм атнадан артык яшәми. 

## Үрчү
Йомыркаларын суга яки су үсемлекләренә сала. Личинка үсү стадиясе бер ел тирәсе һәм артыграк та сузыла, судагы тормышы ояларында гына урнашкан курчак стадиясе белән тәмамлана. Личинкалары цилиндрсыман, баш, күкрәк (3 буынтыктан тора) һәм корсак (9 буынтыктан) өлешләренә бүленә; ян-яклары буйлап сызык сузылган һәм трахеялы саңаклар урнашкан. Күкрәгендә калканчыклар бар, аларның саны һәм формасы елга күбәләкләренең систематикасын ачыклауда зур әһәмияткә ия. Үсемлек белән тукланучы личинкаларның авыз тишеге - аска, ерткыч личинкаларда алга таба юнәлтелгән. Үсемлек белән тукланучы личинкалар үз ояларын төрле формада төзи, моның өчен алар эрләү бизләре сыекчасы белән үсемлек кисәкләрен, кабырчык ватыкларын, ком бөртекләрен ябыштыра; ояларның формасы һәм төзелеше буенча елга күбәләкләренең төрен билгеләргә мөмкин. Хәрәкәт вакытында личинка аннан башын һәм өч пар аяклы күкрәген чыгара һәм, әкрен генә оясын өстерәп, су төбеннән үрмәли; куркыныч янаганда гәүдәнең алгы өлешен тиз генә эченә тарта.

Oxyethira һәм Agraylea ыругы личинкалары фәкать үз сыекчаларыннан гына үтә күренмәле оялар төзиләр, шунлыктан яхшы күренәләр. Polycentropodidae, Hydro­psychidae һәм Rhyacophilidae гаиләлегеннән булган ерткыч личинкалар оялар төземи яисә ау ятьмәләре һәм көпшәләре корылмалары белән чикләнә. Личинкалар чиста, башлыча, агым суларда яши.

## Экосистемада урыны
Суның пычрануы һәм елга режимын үзгәртеп көйләү сәбәпле, күп кенә төрләрнең саны кими бара. Елга күбәләкләренең личинкалары белән балыклар туклана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Күбәләкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Боҗаннар

**Зур шөпшәлә́р** (боҗаннар (Vespa)) - чын шөпшәләр ыругы. 20 гә якын төре билгеле, киң таралганнар; Русиядә 5-7 төре яши. Татарстан территориясе өчен Европа зур шөпшәләр яки гади зур шөпшәләр (V. crabo) гадәти.

Татарстанда тереклек итүче җәмгыяви җыелмаканатлы шөпшәләрнең иң зурысы (гәүдә озынлыгы 3 см га кадәр). Оясы шарсыман формада, диаметры 25 см тирәсе, агач куышларында, сыерчык ояларында, агач корылмаларда һәм чормаларда оя кора. Ояны зур шөпшәләр кәгазьгә охшаган материалдан (шунлыктан кайвакыт аларны кәгазь шөпшәләре дип тә атыйлар) ясыйлар. Бу материал каенның яшь ботакларын кимереп әзерләнә. Кыш чыккан аталанган ана зат үзе туган оядан файдалана яки яңасын төзи. Башта ул яңа ояның стенасын «кәгазь» белән тышлый, аннан соң аска карап торган күзәнәкләрдән кәрәз ясый. Гаилә зурайгач, беренче кәрәзгә икенчесе эленә һәм шулай дәвам итә. Эре ояларда 6 катка кадәр кәрәз була, мондый ояның диаметры ярты метрга җитәргә мөмкин. Ата затлар августта күренә башлый һәм кушылганнан соң тиз генә үләләр. Җ

итлеккән зур шөпшәләр төрле азык белән туклана. Личинкаларын туендыру өчен ана зур шөпшәләр һәм эшче боҗаннар эре чебеннәрне, бал кортларын, сирәк кенә ялгыз кыргый умарталарны тоталар. Умарталыклар янына урнашып, умартачылыкка сизелерлек зыян китерергә мөмкиннәр. Зур шөпшәләр угы кеше өчен куркыныч.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Шөпшәләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Элпәканатлылар

Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Төркем:Хайваннар
Төркем:Бөҗәкләр
Ике кабырчыклы моллюсклар

**Ике́ кабырчыклы́ моллю́склар** (Bivalvia) - кабырчыклы моллюсклар классы. 80 меңгә якын төре билгеле, Татарстан территориясендә 50 гә якын (авыр ачыкланучы бөрчеклеләр - Pisididae семьялыгын исәпләмичә) төре яши. Иң күп таралганнары - тешсез әкәм-төкәмнәр, дрейсеналар, перловицалар, шаровиклар, бөрчеклеләр. Бу төркем моллюсклары өчен арка ягында кушылган ян кабырчыклы ике капкач, шулай ук баш һәм кыргычлы йоткылык редукциясе хас. Су мохитендә яши. Пластинкалы саңаклар пары (пластинкасаңаклылар - Lamellebranchia исеме шуннан) ярдәмендә сулыйлар. Суны йөзмә кисәкчәләрдән чистартуда актив катнашып, фильтрация ысулы белән тукланалар. 

Эре ике кабырчыклы моллюсклар - азык буларак, перловицалар һәм тешсез әкәм-төкәм кабырчыклары төймәләр җитештерүдә кулланыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Моллюсклар
Төркем:Икекабырчыклылар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Инеш керкәсе

**Ине́ш керкәсе́** () — сөләйман балыклылар гаиләлегеннән. Евразия, Төньяк Америка, Африкада яши, Австралия һәм Яңа Зеландиядә климатка ярашкан. Татарстан территориясендә Идел, Кама бассейннарының чиста һәм салкын сулы инешләрендә һәм вак елгаларында (Зәй, Бөрсет, Кече Шомбыт һ.б.) тереклек үтә.

Гәүдәсенең озынлыгы 37 см га кадәр, ян-яктан кысылган. Авырлыгы 0,2-0,8 кг. Башы өске яктан яссыланган. Төсе кара, ян-яклары алтынсыман сары, корсак өлешендә күп санда төрле төстәге тимгелләр бар. Уылдыгын (200 дән 2 меңгә кадәр бөртек) көзен чуер ташлы сай сулы урыннарда чәчә. Умырткасызлар (зоопланктон, бөҗәкләр һ.б. умырткасызларның личинкалары) белән туклана. Инеш керкәсе буада үрчетү объекты булып тора.

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Ишкәгаяклы кысласыманнар

**Ишкәгаяклы́ кысласыманна́р** (Copepoda) - кысласыманнар классыннан умырткасызлар отряды. 1800 гә якын төре билгеле, Татарстан территориясендә 60 чамасы. Буынлы, кабырчыксыз, башкүкрәк, баш һәм корсак өлешенә бүленгән гәүдәсе белән аерылып торучы вак кыслалар. 2 пар озын мыекчасы һәм кысла хәрәкәтләнгәндә ишкәк сыман (исеме шуннан) йөреш ясаучы 5 пар күкрәк очлыгы бар.

## Тасвир
Гәүдәсе 0,5-3 мм озынлыкта, ана затлар аталарына караганда эрерәк. Ана ишкәгаяклы кысласыманнар аталанган йомыркаларын корсак астындагы махсус капчыкларда йөртә. Личинкалары метаморфоз юлы белән үсә һәм науплиус, копеподит стадияләрен уза.

## Төрләре
Өч асотрядка бүленәләр: каланоидлар (Calanoida), циклопоидлар (Cyclopoida) һәм гарпактикоидлар (Harpacticoida). Туклану характеры буенча беренчеләре - фильтрлаучыларга, икенчеләре - фильтрлаучы һәм ерткычларга, өченчеләре җыючы-детритофагларга карый.

## Яшәү мохите
Ишкәгаяклы кысласыманнар акмый торган һәм агымлы сулыклар зоопланктонының мөһим компонентлары, су төбе катламнарында да, су үсемлекләре арасында да яшәргә мөмкиннәр, алар - планктон белән тукланучы балыкларның яраткан азыгы. Циклопларның кайбер төрләре кеше паразитларының (мәсәлән, лентец, ришта) арадаш хуҗалары булып тора.

Ergasilus төренең циклоплары балыклар паразиты буларак билгеле һәм аларга зур зыян китерергә мөмкиннәр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кысласыманнар
Төркем:Паразитлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Йөзгәләкләр

**Йөзгәләклә́р** (Dytiscidae) - ерткычлар асотрядыннан коңгызлар семьялыгы. Гәүдәләре яссы, овал. 2,5 меңгә якын төре билгеле, Русиядә 300 гә якын төре бар. Татарстан территориясендә яшәүче төрләрнең төгәл саны билгесез. Бу йөзгәлекләрнең аз өйрәнелүе һәм төрләрен ачыклау авыр булу белән аңлатыла. Агымсыз, үләннәр белән капланган сулыкларда яши.
## Тасвирлау
Аеруча зурлары (3-4 см га кадәр): каймалы йөзгәләкләр (Dytiscus marginalis) һәм киң йөзгәләкләр (D. latissimus), беренчеләренең аркасы коңгырт-кара, икенчеләренең - куе яшел төстә, күкрәк калканын һәм канат өслекләрен саргылт тар кайма уратып алган. Зур йөзгәләкләр арткы пар аяклары ярдәмендә йөзәләр, юкарган тәпиләрендә озын кыллар бар. Вак йөзгәлекләр су төбе һәм үсемлекләре буйлап үрмәлиләр. Атмосфера һавасын сулыйлар. Йомыркалардан үрчиләр, ана затлар аларны су үсемлекләренә яки сулык ярлары буена сала. Суда һәм коры җирдә кышлыйлар. Личинкалары тышкы төзелеше буенча төрле, яннарында һәм корсагында трахеялы саңаклары бар. Личинкаларның ураксыман казналыгы буенча сыек азыкны суыру өчен җайлашкан канал уза.

Йөзгәләкләр суда яшәүче организмнар, күбесенчә бөҗәкләр белән, шулай ук моллюсклар, чукмарбаш һәм вак балыклар белән туклана. Балык маймычларын ашап, йөзгәләкләр балык хуҗалыгына зыян китерәләр.

Киң йөзгәләкләр ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Коңгызлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Җилкәнканатлылар

**Җилкәнканатлыла́р** (Papilionidae) — чукмармыеклы көндезге күбәләкләр семьялыгы. 530 дан артык төре билгеле, күбесе тропикларда тереклек итә; Русиядә якынча 40 төре бар.

Канат җәеме Яypyпa төрләрендә 90 мм, тропик төрләрдә 250 мм; арткы канатлары эчке кырые буенча дугасыман уемлы һәм корсагына тиеп тормый. Аксыл һәм төрле төстә. Аяклары яхшы үскән. Гусеницаларының күкрәк алдында чәнечкесыман итчел исле бизләре бар, куркыныч янаганда алар тышка чыга һәм сыекча бүлеп чыгара. Чатырчәчәклеләр, кантибәрчәләр һ.б. үсемлекләрдә һәм агачларда яшиләр. Курчаклары, гадәттә, ачыктан-ачык асылынып тора. Семьялыкның исеме күбәләкләрнең очу рәвешеннән алынган — канатлары белән берничә тапкыр җилпенеп, иркен очалар. Татарстан территориясендә 5 төре билгеле: махаон; подалирий (Iphiclides podalirius), канат җәеме 68-87 мм, тонык сары төстә, аркылы кара буйлар бар, арткы канатларының өстендә айсыман зәңгәр тимгелләр, аскы ягында берәр кызыл тап бар, июньдә оча; поликсена (Zerynthia polyxena), 45-56 мм, кара чуар сурәтле, сары төстә, əприᴫ-майда оча; аполлон; мнемозина яки кара аполлон (Parnassius mnemosyne), 52-60 мм, ак төстә, сирәк кенә кара вак таплары бар; майдан июль уртасына кадәр оча.

5 төре дә ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* *Korolev V.A*., 2014. Catalogus on the collection of *[[Lepidoptera]]*. Part II. *[[Papilionidae]]*. — Moscow, 387 p., 20 color tabs, ISBN 978-5-00077-163-1 http://istina.msu.ru/media/publications/book/820/ea8/7958274/Titul-Abstract.pdf
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Күбәләкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар


Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Җилпәвеч канатлылар

**Җилпәве́ч канатлыла́р** (Strepsiptera) - бөҗәкләр отряды. 300 гә якын төре билгеле, Татарстан территориясендә төр составы өйрәнелмәгән. Көчле җенси диморфизмлы махсус эндопаразитлар. Ата затлар - ирекле яшәүчеләр, хитинлы йомшак каплам белән капланган тигез бүлгәләнгән гәүдәле, 1-6 мм озынлыкта. Канат җәеме 2-8 мм. Авыз аппараты кыскарган. Ана затлар эндопаразит яшәү рәвеше алып бара һәм бөҗәкләргә аз охшаган. Гәүдәләре суалчансыман, очлыклары юк, сегментлашмаган башкүкрәк һәм сегментлашкан корсак өлешенә бүленә. Җилпәвеч канатлылар, нигездә, тигезканатлылар (Homoptera) һәм элпәканатлылар (Hymenoptera) отрядыннан булган бөҗәкләрдә паразитлык итә. Җилпәвеч канатлылар белән агуланган бөҗәкләрнең яшәү активлыгы түбәнәя, еш кына алар үләләр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Паразитлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар