open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Татарстан Республикасы Транспорт һәм юл хуҗалыгы министрлыгы

**Татарстан Республикасы Транспорт һәм юл хуҗалыгы министрлыгы**  – Татарстан Республикасы министрлыкларының берсе.

## Министр
* 2020 елга кадәр — Ленар Сафин.
* 2020 елның 5 октябреннән — Фәрит Хәнифов

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан Республикасы Транспорт һәм юл хуҗалыгы министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министрлыгы

**Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау  министрлыгы** (, ) – Татарстан Республикасы министрлыкларының берсе.
 
## Исемнәре
* Казан губерна җәмәгать тәрбиясе Комиссариаты (1917-1918)
* Казан губернасының дәүләт тәэмин итү комиссариаты (1918)
* Казан губернасы башкарма комитетының социаль тәэмин итү бүлеге (1918)
* Хезмәт һәм социаль тәэмин итү Казан губернасы бүлеге (1918-1920)
* ТАССР социаль тәэмин итү халык комиссариаты (1920-1927)
* ТАССР хезмәт һәм социаль тәэмин итү комиссариатының социаль тәэмин итү бүлеге (1927-1928)
* ТАССР социаль тәэмин итү халык комиссариаты (1928-1946)
* ТАССР социаль тәэмин итү министрлыгы (1946-2001)
* ТР Социаль яклау министрлыгы (2001-2007)

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр

* 1918-1918 — А. Г. Гинцбург
* 1920–1921 — В. И. Исхаков
* 1921–1923 — С. М. Еникиев
* 1923–1927 — Г. Ф. Фәсхетдинов
* 1928–1930 — А. С. Аитов
* 1930–1937 — Х. М. Җиһаншин
* 1938–1939 — Г. Г. Измайлова
* 1940–1946 — М. Ф. Гайнетдинова
* 1946–1954 — Т. А. Белов
* 1955–1959 — С. А. Александров
* 1959–1977 — Ф. Г. Хәкимова
* 1977–1985 — М. А. Космодемьянская
* 1985–1996 — Г. П. Лоцманова
* 1996–2007 — К. Н. Новикова 

* 2007–2014 — А. Р. Шәфигуллин 
* 2014– — Э. А. Зарипова

### Танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау  министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Татарстан Республикасы Спорт министрлыгы

**Татарстан Республикасы Спорт министрлыгы**  – Татарстан Республикасы министрлыкларының берсе.

Министр — Владимир Леонов.

## Җитәкчеләр
* Марат Бариев (2001-2010)
* Рафис Борһанов (2010-2014)
* Владимир Леонов (2014-)

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан Республикасы Спорт министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Дмитрий Головин

**Дмитри Головин** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы (сакчы), РФның спорт остасы, ВТБ лигасының (2013/2014, 2015/2016) һәм Россия чемпионатының (2013/2014, 2015/2016) көмеш һәм бронза призчысы, 2009елгы Җәйге Универсиаданың көмеш мидәле иясе.
Николай Головкинский

**Николай Головкински** (, ,  — , ) — геолог һәм һидрогеолог, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1878), Казан университеты мөгаллиме, Новороссия университеты ректоры (1877-1881).

Төркем:Геологлар
Александр Һейнс

**Александр Һейнс** (, ,  — , ) — РИ хәрби-дәүләт эшлеклесе, этнограф, Тургай өлкәсенең хәрби губернаторы (1877-1878), Әдис шәһәре башлыгы (1878-1880), Казан губернаторы (1880-1882).
## Искәрмәләр
Константин Голстунский

**Константин Голстунски** (, ,  — , ) — маңгул халыкларын өйрәнүче, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1878), тәрҗемәче, Санкт-Петербург университетында калмык теле профессоры, калмык-рус (1860), рус-калмык сүзлекләре авторы.
Пётр Голубев

**Пётр Голубев** (, ,  — , ) — РИ публицисты, статистик, этнограф, педагог, гәҗит мөхәррире һәм җәмәгать эшлеклесе.
## Искәрмәләр
Святослав Голубятников

**Свәтослав Голубәтников** (, ,  — , ) — Россия Федерациясе каһарманы (1995).
Сергей Голяткин

**Сергей Голәткин** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (сакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Галсан Гомбоев

**Галсан Гомбоев** (, ,  — , ) — РИ галиме, Көнчыгышны өйрәнүче, Казан университетында һәм Казан руханилар академиясендә маңгул теле укытучысы.
Андрей Горбанец

**Андрей Горбанец** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия чемпионы (2009), Россия суперкубогы иясе (2010), ФМЛ беренчелеге җиңүчесе (2011/12).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Дмитрий Горбунов

**Дмитри Горбунов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).

Төркем:Шәхесләр:Апас районы
Роман Горбунов

**Роман Горбунов** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (сакчы), РФның спорт остасы.
Виталий Горин

**Виталий Горин** (, ,  — , ) — Россия Федерациясе Каһарманы (1997).
## Искәрмәләр
Иван Горлов

**Иван Горлов** (, ,  — , ) — РИ икътисадчысы, Санкт-Петербург университетының атказанган профессоры, Санкт-Петербург ФА академигы, яшерен киңәшче (1872).
Григорий Городчанинов

**Григори Городчанинов** (, ,  — , ) — Казан университеты профессоры, гәҗит-журналлар мөхәррире («Казанские известия», 1811-1813, «Казанский вестник», 1821-1829, «Учёные записки Казанского университета»), Казан университеты проректоры.
Ольга Горохова

**Ольга Горохова** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы (сакчы), халыкара дәрәҗәле спорт остасы, юниорлар арасында дөнья чемпионы (1996), Россия чемпионатының көме призчысы (1995).
Николай Горшков

**Николай Горшков** (, ,  — , ) — Италия, Әлҗәзаир, Швейцария, Алмания һәм Чехословакиядә эшләгән СССР тышкы күзләве (разведкасы) хезмәткәре, дәүләт куркынычсызлыгы органнарының шәрәфле хезмәткәре.
## Искәрмәләр
Николай Горяев

**Николай Горәев** (, ,  — , ) — СССР терапевты, медицина фәннәре докторы (1910), профессор (1918), РСФСРнең (1940) һәм ТАССРның (1940) атказанган фән эшлеклесе, Хезмәт Каһарманы (1933).
Степан Горячевских

**Степан Горәчевских** (, ,  — , ) — Беларус хоккейчесе (капкачы), Беларус милли хоккей җыелмасы әгъзасы, Братина кубогы иясе (2014).
Евгений Горбань

**Евгени Горбань** (, ,  — , ) — Казакъстан һөнәри һоккейчесе (сакчы).
Наталья Горбачёва

**Наталья Горбачова** (, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы һәм шагыйрә.
Михаил Грабовский

**Михаил Грабовски** (, ,  — , ) — Беларус хоккейчесе (һөҗүмче), Беларус милли хоккей җыелмасы әгъзасы, Беларус чемпионы (2005, 2006), Беларусның иң яхшы хоккейчесе (2009, 2011, 2013, 2014).
Роман Граборенко

**Роман Граборенко** (, ,  — , ) — Беларус хоккейчесе (сакчы), Беларус милли хоккей җыелмасы әгъзасы.
Платон Граве

**Платон Граве** (, ,  — , ) — математик, хакыкый дәүләт киңәшчесе (1915), саф математика докторы (1898), Юрьев һәм Воронеж университетлары профессоры.

Төркем:Математиклар
Валерий Грайфер

**Валери Грайфер** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ нефтьчесе, ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1977), СССР нефть чыгару сәнәгате әтличниге (1967), Ленин (1976) һәм РФ хөкүмәте (2001) премияләре лауреаты, СССР нефть сәнәгате министры урынбасары (1991), «Лукойл» ГАҖнең һәм «РИТЭК» АҖнең директорлар шурасы рәисе.
Владимир Гранат

**Владимир Гранат** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (сакчы), Россия милли футбол җыелмасы әгъзасы, Россия чемпионатының бронза призчысы (2008).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Александр Грандо

**Александр Грандо** (, ,  — , ) — СССР һәм Украина галиме, иҗтимагый медицина һәм сәламәтлек саклауны оештыру өлкәләрендә белгеч, Украинаның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1994), УССР дәүләт премиясе лауреаты.
Александр Грановский

**Александр Грановски** (, ,  — , ) — Украина футболчысы (сакчы), футбол тренеры, Украина милли футбол җыелмасы әгъзасы (2001), Россия чемпионы (2001), Молдова (1997) һәм Украина (1999, 2000) чемионатларының бронза призчысы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Николай Грацианский

**Николай Грациански** (, ,  — , ) — РИ һәм СССР тарихчысы, Урта гасырлар тарихын өйрәнүче, тарих фәннәре докторы (1938).
Василий Грацинский

**Васили Грацински** (, ,  — , ) — инкыйлаб хәрәкәте эшлеклесе, Ржев өязе хәрби комиссары (1918).
Иван Грацинский

**Иван Грацински** (, ,  — , ) — Россия педагогы, яшерен киңәшче (1880), Пермь гимназиясе директоры (1844-188?), Пермьнең шәрәфле ватандашы.
Михаил Грацинский

**Михаил Грацински** (, ,  — , ) — мөгаллим, Түбән Новгород губернасы укуханәләре директоры (1837-?), Түбән Новгород гимназиясе директоры (?-1840), Түбән Новгород асылзатлар институтының беренче директоры (1844-?).
Иван Грачёв

**Иван Грачов** (, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, ТР Югары шурасы депутаты (1990-1993), РФ Дәүләт думасы депутаты (1-3, 5-6 чакырылышлары).
Михаил Грачёв (1913)

**Михаил Грачов** (, ,  — , ) — СССР һәм Россия рәссамы (пейзаж, портрет, жанрлы картина), Санкт-Петербург рәссамнар берлеге әгъзасы.
Төхфәтулла Сәфәров

**Төхфәтулла Сәфәров** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Кострома мәчете имамы (1849-1906) һәм мәчет каршындагы мәдрәсә мөдәррисе.
## Искәрмәләр
Беренче Май (мәгънәләр)

**Беренче Май** 
* 1 май — милади тәкъвимендә бишенче айның беренче көне.
* Беренче Май — Яз һәм хезмәт бәйрәме.
## Мәйдан атамасы
* Беренче Май — Казанның Вахитов районындагы мәйдан.
## Шәһәр районы
* Беренче Май — Ижаудагы район атамасы.
* Беренче Май — Новосибирскиның район атамасы.
* Беренче Май — Кировның район атамасы.
## Торак пунктлар
#### Татарстан
* Беренче Май — Азнакай районы.
* Беренче Май — Зәй районында юкка чыккан авыл.
* Беренче Май — Кукмара районы.
* Беренче Май — Питрәч районы.
* Беренче Май — Түбән Кама районы.
#### РФ төбәкләре
* Беренче Май — Чуашстанның Алатыр районы.
#### Чит илләр
* Беренче Май — Кыргыз Республикасы Талас өлкәсе Батай-Ата районы.

Төркем:Топонимнар
Риза Сәфәров

**Риза Сәфәров** (Риза Таҗи улы Сәфәров, ,  — , ) — радио электроникасы өлкәсендә белгеч, профессор (1978), РСФСҖнең атказанган уйлап табучысы (1980), Ленинград элемтә  инсититутының радиотелеметрик системалар кафедрасы мөдире (1963-1979).
Никола Грбич

**Никола Грбич** (, ,  — , ) — Югославия һәм Сербия волейболчысы, волейбол тренеры, Сербия милли ирләр волейбол җыелмасының баш тренеры, Италия (2007/08, 2009/10) һәм Россия (2013/14) чемпионы, Олимпиаданың алтын (2000) һәм бронза (1996) мидәлләре иясе, Дөнья чемпионатларының көмеш (1998) һәм бронза (2010) призчысы, Европа чемпионатларының алтын (2001), көмеш (1997) һәм бронза (1995, 1999, 2005, 2007) призчысы, Дөнья лигасының көмеш (2003, 2005, 2008, 2009)һәм бронза (2002, 2004) призчысы; тренер буларак Дөнья лигасының җиңүчесе (2015) һәм көмеш призчысы (2015), Европа чемпионатының бронза призчысы (2017).
Николай Гревениц

**Николай Гревениц** (, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, Казан (1907-1908) һәм Екатеринослав (1908-1911) вице-губернаторы, Херсон (1911-1915) һәм Чернигов (1916-1917) губернаторы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1914), камерһер (1914).
Евдокия Грехова

**Евдокия Грехова** (, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948, 1951).
## Искәрмәләр

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Виктор Григорович

**Виктор Григорович** (, ,  — , ) — славян телләрен өйрәнүче, тарихчы, Казан, Мәскәү һәм Новороссия университетлары профессоры, Мәскәү университетының атказанган профессоры, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1866).
## Искәрмәләр
Михаил Григорьев (1916)

**Михаил Григорьев** (, ,  — , ) — СССР табибы, РСФСРнең атказанган фән эшлеклесе, Горький травмотология һәм ортопедия фәнни-тикшеренү институты директоры.
Михаил Григорьев (1991)

**Михаил Григорьев** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (сакчы), КХЛның бронза призчысы (2010), Гагарин кубогы иясе (2011).
Тимофей Григорьев

**Тимофей Григорьев** (, ,  — , ) — мәгариф эшлеклесе, тарихчы, Чуаш дәүләт педагогия институты директоры (1931-1935), директор урынбасары (1946-1950), Алатыр укытучылар институты директоры (1939-1941).
Фёдор Григорьев

**Фөдор Григорьев** (, ,  — , ) — СССР театр һәм кино актеры. ТАССР (1939) һәм РСФСР (1945) атказанган әртисе, ике мәртәбә Сталин премиясе лауреаты (1948, 1949).
Эрвин Гримм

**Эрвин Гримм** (, ,  — , ) — РИ тарихчысы, гомуми тарих докторы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1917), Санкт-Петербург университеты ректоры (1911-1918).
Евгений Григоренко

**Евгени Григоренко** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), МХЛның көмеш (2011) һәм бронза (2012) призчысы, Гагарин кубогы иясе (2014).
Григорий (Полетаев)

**Григори** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Казан руханилар академиясенең шәрәфле әгъзасы, Уфа һәм Иркутск руханилар семинарияләре ректоры, Ковно (1891-1892), Төркистан һәм Ташкәнт (1892-1895) һәм Омск һәм Симәй (1895-1900) епискобы.
Александр Гришин

**Александр Гришин** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (ярымсакчы, сакчы), РФ футбол тренеры, СССР чемпионы (1991) һәм СССР чемпионатының көмеш призчысы (1990), Россия чемпионатларының көмеш (1998) һәм бронза (1999) призчысы, СССРнең беренче лигасы (1989) һәм РФнең беренче дивизионы (2001, 2002) җиңүчесе.
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Ипполит Громека

**Ипполит Громека** (, ,  — , ) — РИ механигы, гамәли математика докторы (1881), Казан университеты профессоры.
Евгений Гроссман

**Евгени Гроссман** (, ,  — , ) — аэродинамика өлкәсендә галим, совет аэросыгылмалылык фәнни мәктәбенә нигез салучыларның берсе, техник фәннәр докторы (1940), профессор (1949), Сталин ремиясе лауреаты (1942).
Денис Гроть

**Денис Гроть** (, ,  — , ) — Россия һәм Беларус һоккейчесе (сакчы).
Игорь Груднов

**Игорь Груднов** (, ,  — , ) — РФ хәрби эшлеклесе, генерал-лейтенант, РФ Милли гвардиясе гаскәрләренең Көнчыгыш округы сәргаскәре (2016-2018).
Пётр Грязневич

**Пөтр Грәзневич** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ шәркыятьчесе (гәрәпне, Иранны, исламны өйрәнүче), филология фәннәре кандидаты.
Ринат Гобәйдуллин (1960)

**Ринат Шәйхулла улы Гобәйдуллин** (1960 елның 21 июне, ) — дәүләт эшлеклесе, Татарстан Республикасының Атказанган икътисадчысы, Татарстан дәүләт милкен хосусыйлаштыру буенча комитеты рәисе, ТР финанс министрының 1 нче урынбасары (1996), Татарстан Республикасы икътисад һәм сәүдә министры (1998—1999), Россия Федерациясе дәүләт думасы депутаты (IV һәм V чакырылышлары).

## Биография
Ринат Гобәйдуллин 1960 елның 21 июнендә Татарстан АССРның Яшел Үзән шәһәрендә туган. Ата-анасы тумышы белән Татарстанның Кайбыч районы Олы Урсак авылыннан. 1986 елда Куйбышев исемендәге Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлый. Хезмәт эшчәнлеген эшче булып башлаган: 1977 елда Яшел Үзән ашханәләр тресты эшчесе, 1978 елда Идел буе фанера заводы эшчесе, Казан суворов хәрби училищесында машина йөртүче, Казан финанс-икътисад институты эшчесе. 1978 елда Совет Армиясенә алына, Хәрби-Диңгез флоты сафларында хезмәт итә.

1986 елдан бирле Татарстан Республикасы агросәнәгать комитетында өлкән ревизор-инспектор, бүлекнең баш экономисты, сектор башлыгы булып эшли. 1993—1996 елларда «Золотой колос» чек инвестиция фонды идарәчесе, «Татфондбанк» президенты булып эшли. 1996 елдан дәүләт милкен хосусыйлаштыру буенча Татарстан Дәүләт комитеты рәисе. Комитет бетерелгәннән соң — республика финанс министрының беренче урынбасары. 1997 елдан -— «Ак Барс Банк» идарәсе рәисе.

1998 елдан — Татарстан Республикасы Президенты каршындагы финанс мәсьәләләре буенча Дәүләт Киңәшчесе. 1998 елның июлендә премьер-министры урынбасары һәм Татарстан Республикасы Икътисад һәм сәнәгать министры вазыйфасында раслана. 1998 елның июнендә «Татнефть» АҖ директорлар советы рәисе итеп сайлана. 1999 елның язында Хөкүмәттә вазифадан азат ителә. 1999—2003 елларда — «"Татфондбанк" АИКБ» ААҖ директорлар советы рәисе. 1999 елның декабрендә Татарстан Республикасының халык депутаты итеп сайлана.

2003 елның 7 декабрендә дүртенче чакырылыш Россия Федерациясе Федераль Җыелышының Дәүләт Думасы депутаты итеп 24 нче Мәскәү бермандатлы сайлау округы буенча (Татарстан Республикасы) сайлана. Дәүләт Думасында «Бердәм Россия» фракциясе составына керә. 2007 елның 2 декабрендә кандидатларның федераль исемлеге составында бишенче чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана.

Өйләнгән, улы бар.

## Бүләкләр

* Татарстан Республикасының Атказанган икътисадчысы (2002);
* Татарстан Республикасы Президентының Рәхмәт хаты (2003);
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2005);
* Почёт Ордены (2007).

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Татнефть
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Татарстан Дәүләт Советы депутатлары
Әгъзам Гобәйдуллин

**Әгъзам Гобәйдуллин**, Әгъзам Самат улы Гобәйдуллин (*,  — , *) — дәүләт эшлеклесе, ТР авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрының урынбасары, 1 нче урынбасары (1992-1995), Мамадыш районы башлыгы (1995-1998), ТР президенты аппараты җитәкчесе (1998-2005), ТР Үзәк сайлау комиссиясе рәисе (2012-2017), ТР муниципаль берәмлекләр шурасы рәисе. РФ Федерация шурасы әгъзасы (2005-2012), ТР ДШ депутаты (2000-2004).
## Биографиясе
Э.С. Гобәйдуллин 1953 елның 15 июлендә Татарстан АССРның Чүпрәле районы Иске Кәкерле авылында туа. Казан ветеринария институтында укый, 1975 елда Югары Ослан районының «Знамя Ленина» совхозының баш зоотехнигы булып эшли.

Шуннан соң Яшел Үзән районы хуҗалыкларында һәм предприятиеләрендә төрле җитәкче вазифаларда эшләгән (1976-1981 елларда — «Комсомолец» колхозының баш зоотехнигы; 1981-1986 елларда — «Искра» колхозы рәисе; 1986-1990 елларда — район Агросәнәгать берләшмәсе рәисе, район Советы башкарма комитеты рәисенең беренче урынбасары; 1991-1992 елларда — район авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәсе башлыгы, район Советы башкарма комитеты рәисе урынбасары). 1992-1995 елларда министр урынбасары, аннан соң ТР авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрының беренче урынбасары вазифасын били.

Вазифадан киткәннән соң Мамадыш районы администрациясен һәм район Советын җитәкли, ә 1998 елда ТР Президенты Аппараты җитәкчесе була.

2005 елның апреленнән-Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Федерация Советы әгъзасы-Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте башкарма органыннан вәкил.

2012 елның 14 сентябрендә Татарстан Үзәк сайлау комиссиясе составына билгеләнде. 2012 елның 25 сентябреннән-аның рәисе.
## Гаиләсе
Өйләнгән, улы (Илфан), ике кызы (Лилия һәм Ленара), ике оныгы (Рамина һәм Риана), шулай ук дүрт оныгы (Илнар, Искәндәр, Чынгызхан һәм Артур) бар.
## Бүләкләре
Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре. СССРның спорт мастеры, Көрәш буенча РСФСРның спорт мастеры, Көрәш буенча Россия һәм Татарстан чемпионы.

Дуслык ордены, «Санкт-Петербургның 300 еллыгы истәлегенә», «Бөтенроссия халык санын алуны уздырудагы казанышлары өчен» медальләре, «2002 елгы Бөтенроссия халык санын алуда актив катнашканы өчен» статистика буенча РФ Дәүләт комитетының күкрәк билгесе, ике тапкыр (2000 һәм 2004 еллар) Россия Федерациясе Президенты В.Путинның Россия Федерациясе Президенты сайлаулары буенча сайлау кампаниясендә актив катнашканы өчен рәхмәт хаты белән бүләкләнгән.

2005 елда «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» юбилей медале белән бүләкләнгән.
* 2023 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены ― *Татарстан Республикасында җирле үзидарәне үстерүдәге казанышлары, күпьеллык нәтиҗәле хезмәте һәм актив җәмәгать эшчәнлеге алып баруы өчен* 
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Совет Федерации
* Губайдуллин Экзам Саматович 

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Борис Губанов

**Борис Губанов** (, ,  — , ) — СССР инженеры, «Энергия» йөртүче ракетасының баш конструкторы, Социалистик Хезмәт каһарманы (1976), Ленин премиясе лауреаты (1980).
Пётр Губанов

**Пөтр Губанов** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы (һөҗүмче), Россия чемпионатының көмеш призчысы (2009/2010, 2013/2014, 2015/2016).
Владислав Губерт

**Владислав Губерт** (, ,  — , ) — РИ табибы, медицина докторы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1909), Русиядә иң беренче балалар табибларының берсе.
Алексей Грузинцев

**Алексей Грузинцев** (, ,  — , ) — РИ физигы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1916), Харковь университеты профессоры.
Александр Грязин

**Александр Грәзин** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), РФның 1 нче дивизионы җиңүчесе (2002).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Олег Губин

**Олег Губин** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), КХЛның бронза призчысы (2015).
Александр Гулявцев

**Александр Гуләвцев** (, ,  — , ) — СССР һәм Россия хоккейчесе (һөҗүмче) һәм Россия хоккей тренеры.
Шакир Насыйров (1899)

**Шакир Насыйров**, Шакир Вәлиәхмәт улы Насыйров (*[[1899 ел]]ның [[15 июнь|15 июне]], [[Самар губернасы]], [[Бөгелмә өязе]], [[Микулин вулысы]], [[Тайсуган]] — [[1970 ел]], [[ТАССР]], [[Бөгелмә районы]], [[Карабаш]]*) —  «Сәйяр» труппасы артисты, скрипкачы, соңыннан Карабаш мәктәбендә музыка укытучысы.

## Тәрҗемәи хәле
1899 елның 15 июнендә Самар губернасы Бөгелмә өязе Микулин вулысы (*хәзерге* ТР Әлмәт районы) Тайсуган авылында мулла гаиләсендә туган. Җиде ел Уфадагы мәдрәсәдә укый. Инкыйлаб сәбәпле, дин әһеле булу өметләре акланмый. Сәләтле егет (*берничә тел белә, [[курай]]да, тальянда, мандолинада, [[скрипка]]да һ. б. музыка уен коралларында уйный*) югалып калмый, «Сәйяр» труппасына артист булып урнаша. «Сәйяр» артисты, булачак драматург Таҗи Гыйззәт белән бер бүлмәдә яши. Габдулла Тукайны якыннан күреп белә. Труппа таркалгач, укытучылар әзерли торган курсларны тәмамлап, Карабаш авылына мәктәпкә эшкә кайта. 40 елдан артык балаларга музыкадан белем бирә, талантлы шәхес буларак, авылда концерт-тамашалар оештыра. Татарның күренекле артистлары (*мәсәлән, [[Хәлил Әбҗәлилов]], [[Хөсәен Уразиков]], [[Хәким Сәлимҗанов]]*), композиторлары (*мәсәлән, [[Заһид Хәбибуллин]]*) белән якыннан аралаша.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1947 — Хезмәт Кызыл Байрагы ордены — «*мәгариф өлкәсендәге уңышлары өчен*».

## Хәтер
* Карабаш бистәсенең Тау Очы ягында Насыйров исемендәге урам бар.

## Гаиләсе
Биш баласы да матур җырлый, шуларның берсе — Бәширә Насыйрова, Татарстанның халык артисты (2021).

## Әдәбият
# *Флюра Исмәгыйлева*. Шакир Вәлиәхмәт улы Насыйров.  «Сөембикә», 2018 ел, февраль, 51 бит.

## Сылтамалар
* *Динара Әбүзәрова*.  Авылым һәйкәлләре. «Бөгелмә авазы», 18.04.2012.

## Искәрмәләр

Төркем:«Сәйяр» актерлары
Төркем:Укытучылар
Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар
Насыйров

**Насыйров** — фамилия.
* Азат Насыйров (1953), Сарапул типографиясе директоры, УР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Альберт Насыйров (1940), радиофизик, фән докторы.
* Габделкаюм Насыйров (''Каюм Насыйри'') (1825), мәгърифәтче, язучы, этнограф.
* Гыйният Насыйров (1929), агроном, Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[Зилаер]]*).
* Зыя Насыйров (''Зыя Ярмәки'') (1887), шагыйрь.
* Илгиз Насыйров (1943), радиоэлектроника белгече, фән докторы.
* Имаметдин Насыйров (''Имай Насыйри'') (1898), язучы.
* Искәндәр Насыйров (1985), архитектор
* Лотфулла Насыйров (1943), рәссам-график (*[[Мәскәү]]*).
* Мәсгут Насыйров (1933),  икътисадчы, фән докторы.
* Миңнегали Насыйров (1930), совхоз директоры (*[[Мамадыш]]*).
* Морат Насыйров (1969), эстрада җырчысы, шагыйрь, композитор.
* Равил Насыйров (1936), физик, укытучы, уйлап табучы.
* Рәүф Насыйров (1935), язучы, журналист (*[[Уфа]]*).
* Ренат Насыйров (1942), архитектор, рәссам, ТР дәүләт комитеты рәисе.
* Руслан Насыйров (1983), «Бәрмәнчек» ансамбле балет биючесе, Татарстанның атказанган артисты (2023).
* Семен Насыйров (1958), математик, фән докторы.
* Хәлим Насыйров (1942), фармаколог, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* **[[Шакир Насыйров]]:**
** Шакир Насыйров (1899—1970), «Сәйяр» артисты, музыка укытучысы (*[[Карабаш]]*).
** Шакир Насыйров (1913—1968), язучы, журналист (*[[Уфа]]*).
----
* **[[Насыйрова]]**
** Альбина Насыйрова (1986), VI чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты (2019 елның сентябреннән).
** Газизә Насыйрова (1916—1994), Авыргазы колхоз-совхоз, Салават драма театрлары актрисасы, Башкортстан АССР халык артисты (1974). 

Төркем:Фамилияләр
Григорьев

**Григорьев** (Григо́рьев) ― фамилия.
* Вениамин Григорьев
* **[[Виктор Григорьев]]**
* **[[Михаил Григорьев]]**
* **[[Николай Григорьев]]** :
** Николай (Нектарий) Григорьев (1902—1969),  православие дин эшлеклесе, Кишинёв һәм Молдавия митрополиты (1948―1968).
** Николай Григорьев (1929), конструктор, СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1978).
** Николай Григорьев (1933), хирург, медицина фәннәре докторы, профессор. РСФСР атказанган табибы (1991).
* Сергей Чавайн (Григорьев)
* Тимофей Григорьев
* Фёдор Григорьев
----
* **[[Григорьева]]** : 
** Екатерина Григорьева (1988), Россия топ-моделе.

Төркем:Фамилияләр
Әндрү Гудлок

**Әндрү Гудлок** (, ,  — , ) — АКШ баскетболчысы (сакчы), ВТБ лигасының иң кыйммәтле уенчысы (2014).
Александр Гуляев (1870)

**Александр Гуләев** (, ,  — , ) — РИ һәм СССР фәлсәфәчесе, Бакы дәүләт университеты ректоры (1923-1926).
Рудольф Һуна

**Рудольф Һуна** (, ,  — , ) — Словакия һоккейчесе (һөҗүмче), Словакия чемпионатларының алтын (2009, 2010), көмеш (2008), бронза (2007), Чехия чемпионатының көмеш призчысы (2011).
Сергей Гунько

**Сергей Гунько** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (сакчы) һәм футбол тренеры, РФның 1 нче дивизионы җиңүчесе (2002).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Гурий (Степанов)

**Гури** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, дини язучы, чиркәү тарихы докторы (1910), Алатыр (1920-1921) епискобы, Иркутск (1924-1925), Кострома (1930) һәм Суздаль (1930-1931) архиепискобы.
Григорий Гурьянов

**Григори Гурьянов** (, ,  — , ) — СССР хәрби сәяси хезмәткәре, авиация генерал-полковнигы (1944).
Александр Гусев (1845)

**Александр Гусев** (, ,  — , ) — илаһиятче, дини язучы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1901), Казан руханилар академиясе профессоры.
Дмитрий Гусев

**Дмитри Гусев** (, ,  — , ) — илаһиятче, дини язучы, дәүләт киңәшчесе, Казан руханилар академиясе профессоры.
Матвей Гусев

**Матвей Гусев** (, ,  — , ) — РИ астрономы, Вилнә астрономия обсерваториясе директоры (1865-1866).
Пётр Гусев

**Пөтр Гусев** (, ,  — , ) — Сталбишчы машина-трактор стансасы директоры (1938-1957), Сталбишчы ремонт-техника стансасы һәм Сталибишчы тәҗрибә-җитештерү хуҗалыгы директоры (1957-?), ТАССРдан 1 чакырылыш СССР Югары шурасы депутаты.
Равил Госманов

**Равил Госманов** (Равил Мидхәт улы Госманов, ,  — , ) — СССР һәм Россия һоккейчесе (һөҗүмче), яшьләр арасында дөнья чемпионы (1992), дөнья чемпионатының көмеш причзысы (2002), Россия (1999, 2001, 2007) һәм Европа (1999, 2000) чемпионы.
Эрик Густафссон

**Эрик Густафссон** (, ,  — , ) — Швеция һоккейчесе (сакчы), дөнья чемпионатларының алтын (2013) һәм бронза (2014) призчысы.
Александр Гуськов

**Александр Гуськов** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (сакчы), дөнья чемпионатының көмеш причзысы (2002), Россия чемпионатларының алтын (2002, 2003), көмеш (2006, 2008, 2009) һәм бронза призчысы (2011).
Григорий Гутоп

**Григорий Гутоп** (, ,  — , ) — җәмәгать эшлеклесе, , Уфа губернасыннан I, III һәм IV чакырылышлары РИ Дәүләт Думасы депутаты.

## Биографиясе
Төрле катламнан чыккан түрә гаиләсеннән. Уфа гимназиясен тәмамлый, аннары белем алуын Казан университетының юридик факультетында дәвам итә, уку бинасын ихтыяр кандидаты дәрәҗәсендә белем ала. Хәрби хезмәткә ирекле хезмәтче булып бара.

1877-1878 елларда рус-төрек сугышларында катнаша.

1878-1884 елларда — җәмәгать судьясы, Уфа губернасының җәмәгать судьялары съездарында мәҗбүри әгъза була.

1891 елдан ышанычлы присяжный. Өфенең иң яхшы адвокатларының берсе. «Уфа златоусы» кушаматын ала. Елына 8 мең сумга кадәр акча эшли.

1881 елдан Уфа өяз земствосы гласные.
1882-1913 елларда Уфа кала думасы гласные.
1902 елдан Уфа губерна земствосы гласные.
Мәскәүдә кала һәм земство эшмәкәрләре съездларында катнаша, аларны Уфа белән таныштыра. 250 дисәтинә җиое һәм ике өе була (2 мең сумга бәяләнә).

1906 елның 26 мартында Уфа губернасынан I чакырылыш Дәүләт Думасына сайлана. Партиясез, карашы буенча конституцион-демократик фракциягә якын. Думала чыгыш ясамый. Фикер таратылганнан соң, 1906 елның июне урталарында, Уфага кайта.

1907 елның 15 октябрендә III чакырылыш Дәүләт Думасына сайлана. Конституцион-демократик фракциягә керә.

1912 елның 19 октябрендә IV чакырылыш Дәүләт Думасына сайлана. Ул ук фракцияләр кала. Прогрессивлык әгъзасы.

1916 елда аның Уфа губернасыннан 1 чакырым эчендә яткан Таптыков авылында 8 хезмәткәре булган биләмәсе була.

1917 елның 2-13 мартында Думаның эчке тәртибе буенча комиссиясе башлыгы була. 14-18 мартта Дәүләт Думасының Вакытлы комитеты (КГ) һәм бөек кенәз Николая Николаевичны Ливадияга озатып бару буенча Вакытлы хөкүмәт комиссары була. 19 марта җәмәгать иминлегенең Ялта утырышында катнаша, аның барышында Вакытлы хөкүмәт һәм ВГД эшмәкәрлегенә аңлатма бирә. 20 мартта Фикер делегациясе составында гамәлдәге армиядә була, 6 нчы санлы гаскәрләре белән таныша.
1917 елның 8 апрелендә Вакытлыча югары дисциплинар хөкем әгъзасы итеп сайлана. Май азагында Махсус Кавказлы аръягы комитеты (ОЗАК) әгъзасы итеп сайлана, аның эшендә катнашу өчен Тифлис каласына күченә. 2 сентябрьдә ОЗАК рәисе һәм барлык ағзалары белән бергә отставкага чигенергә гариза бирә.

Киләсе язмышы һәм үлем датасы билгесез.

## Гаиләсе
Парлы, дүрт баласы була.

## Бүләкләре
«Рус-төрек сугышы өчен» көмеш медале.

## Чыганаклар

* Гутоп Григорий Владимирович // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча адвокатлар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Рихард Гүнге

**Рихард Гүнге** (, ,  — , ) — Швеция һоккейчесе (һөҗүмче), Швеция чемпионатының иң яхшы мәргәне (2012).
Александр Гуцалюк

**Александр Гуцалүк** (, ,  — , ) — Россия волейболчысы (үзәк блоклаучы), Россия чемпионы (2011/12, 2014/15, 2015/16, 2016/17), Дөнья чемпионатларының алтын (2017), көмеш (2015, 2016) һәм бронза (2011) призчысы.
Николай Гущин

**Николай Гущин** (, ,  — , ) — СССР геологы, Губкин премиясе лауреаты (1951).
Фәүзи Дәүләтов

**Фәүзи Дәүләтев** (Фәүзи Риза улы Дәүләтев, ,  — , ) — Үзбәкстан футболчысы (сакчы), Үзбәкстан милли футбол җыелмасы әгъзасы, Азия уеннары чемпионы (1994), Үзбәкстан чемпионатларының алтын (1997, 1999, 2000), көмеш (1995) һәм бронза (1993, 1996) призчысы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Герман Давыдов

**Герман Давыдов** (, ,  — , ) — Россия регбичысы (сакчы), 2013 елгы Җәйге Универсиаданың алтын медале иясе.
## Искәрмәләр
Селивёрст Давыдов

**Селивёрст Давыдов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
## Искәрмәләр
Сергей Давыдов

**Сергей Давыдов** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (һөҗүмче), Казакъстан чемпионы (2013), Россия кубогы (2011) һәм суперкубогы (2011/12) иясе.
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Мәтт Далтон

**Мәтт Далтон** (, ,  — , ) — Канада һәм Көньяк Корея хоккейчесе (капкачы), Көньяк Корея милли хоккей җыелмасы әгъзасы, Азия лигасы чемпионы (2016).
Михаил Даль

**Михаил Даль** (, ,  — , ) — медицина фәннәре докторы, профессор, УССРның атказанган фән эшлеклесе, Киев табиблар белемен күтәрү институтының патологик анатомия кафедрасы мөдире (1944-197?).
Яков Дамский

**Яков Дамски** (, ,  — , ) — СССР шаһматчысы, шаһмат журналисты, СССРның спорт остасы, халыкара шаһмат арбитры.
Даниил (Сивиллов)

**Даниил** (, ,  — , ) — Рус праваслау чиркәве рухание, миссионер, Кытайны өйрәнүче, Казан университетында кытай теле кафедрасының беренче мөдире (1837-1844).
Тукай мәйданы (Казан)

**Тукай мәйданы** — Казанның үзәгендә, Вахитов районында урнашкан мәйдан. 1998 елдан бөек татар шагыйре Габдулла Тукай (*[[1886 ел|1886]]-[[1913 ел|1913]]*) исемен йөртә. Мәйдан аркылы Пушкин урамы уза.

## Тарих
Казанның Богоявление бистәсенең көньягында (*якынча хәзерге «Татарстан» кунакханәсе торган урында*) сазлы ярлары белән Грузеево күле булган. XVII — XVIII гасырлар чигендә биредә Кирпеч бистәсе оеша. Проломная урамы азагында, Богоявление һәм Кирпеч бистәләре арасында мәйдан барлыкка килә. Анда балык сату урыннары булгач, базар алдындагы мәйдан Балык рәтләре () дип атала башлый. Әлеге мәйдан — Казанда иң беренче таш җәелгән мәйдан булып санала. 1829 елның 6 октябрендә шул уңайдан шәһәрдә тәре йөреше уздырылуы мәгълүм.

Элегрәк бу мәйданда трамвайларның әйләнеп китү боҗрасы урнашкан булган, шунлыктан мәйданның халык арасында киң таралган атамасы — «Боҗра» (). Инкыйлабтан соң В. В. Куйбышев исемен йөртә, 1998 елдан Габдулла Тукай исемендәге мәйдан.

## Биналар һәм әһәмиятле объектлар
* «Татарстан» кунакханәсе
* «ГУМ» сәүдә үзәге
* «Гранд Отель Казань» кунакханәсе
* М. М. Вахитовка (*[[1885 ел|1885]]-[[1918 ел|1918]]*) һәйкәл
* Л. Н. Гумилевка (*[[1912 ел|1912]]-[[1992 ел|1992]]*) һәйкәл
* Бауман урамыннан Петербург урамына чыгу юлы 
* Пушкин урамы чаты
* Татарстан урамына чыгу
* Мәйдан белән Кабан күле арасында Тукай скверы.

## Транспорт
* Мәйдан аркылы шәһәр эче автобусы һәм троллейбус маршрутлары уза.
* Шәһәрара автобусларның һәм такси тукталышы бар.
* Метроның «Тукай мәйданы» тукталышына төшәргә мөмкин.
* Мәйданда дүрт якка чыгышлы җир асты кичүе бар.

## Әдәбият
# Их именами названы улицы Казани. К.: ТКН, 1977.
# *[[Кәфил Әмиров|Әмиров К. Ф.]]* Казань: Где это улица, где этот дом? К.: ТКН, 1995.
# *М. М. Шарипов.* Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта»,  2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
* Площадь Тукая (Казань) 
*   Площадь Тукая. travelask.ru 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан мәйданнары
Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Габдулла Тукай
Тукай мәйданы

**Тукай мәйданы**
* Тукай мәйданы — Казанның Вахитов районындагы мәйдан. 
* «Тукай мәйданы» —  Казанда метро тукталышы.
Изге Рух иңү сарай чиркәве (Казан)

**Изге Рух иңү сарай чиркәве** () — Казан кирмәне эчендә урнашкан православие гыйбадәтханәсе. Казансу ягыннан Сөембикә манарасына терәлеп диярлек тора.

## Тарих
1552 елда Явыз Иван Казанны яулап алгач, урта гасырлардан билгеле булган Нургали мәчетен үзгәртеп, Кертү чиркәве () буларак корылган. Вакытлар узу белән бина җимерелә башлаган. 1852-1859 елларда Россия империясе патшасы Николай I фәрманы белән янәдән торгызылган.

1768 елгы Казан шәһәре планында чиркәүнең мәчеттән үзгәртеп ясалуы күрсәтелгән булган:
 «*...церковь, обращенная из мечети, находившаяся ныне в ветхости...*»

## Бина
Чиркәү, Сөембикә манарасы кебек үк, 4 һәм 8 янлы шакмаклы өлешләрдән тора. Ләкин гади генә бизәлгән манарадан аермалы буларак, чиркәү дивары  *рус бароккосы* стилендә эшкәртелеп, бай итеп бизәлгән. Чиркәүдән Губернатор сараена турыдан-туры керү мөмкинлеге бирүче  галерея–юл салынган.

## Әдәбият
# *М. М. Шарипов.* Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Моны да карагыз
* Казан ханлыгы мәдәнияте

## Искәрмәләр

Төркем:Казан чиркәүләре
Төркем:Православие чиркәүләре
Төркем:Казан кирмәне
Изге Рух иңү чиркәве (мәгънәләр)

**Изге Рух иңү чиркәве**
* Изге Рух иңү чиркәве — Казан кирмәнендәге сарай чиркәве (*элекке Нургали мәчете*).
* Изге Рух иңү чиркәве — Туфан Миңнуллин урамындагы чиркәү (*1950-2011 елларда [[Татар дәүләт «Әкият» курчак театры|курчак театры]]*).
Александр Данилов

**Александр Данилов** (, ,  — , ) — тарихчы, дәүләт эшлеклесе, тарих фәннәре докторы, профессор, СССР ПФАның хакыйкый әгъзасы (1967), РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклесе, Томск дәүләт университеты ректоры (1961-1967), РСФСР мәгариф министры (1967-1980).
## Искәрмәләр
Виктор Данилов

**Виктор Данилов** (, ,  — , ) — чирмеш композиторы, Мари АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1986), Олык Ипай исемендәге яшьләр премиясе лауреаты (1980), Мари Илнең дәүләт премиясе лауреаты (1982).
## Искәрмәләр
Михаил Данилов

**Михаил Данилов** (, ,  — , ) — СССР хуҗалык һәм сәясәт эшлеклесе, Мари АССРның атказанган фән эшлеклесе (1951), Идел буе урман техникасы институты ректоры (1951-1966), СССР Югары шурасының 4 нче чакырылыш депутаты.
## Искәрмәләр
Степан Данилов

**Степан Данилов** (, ,  — , ) — органик химия өлкәсендә галим, химия фәннәре докторы (1935), профессор (1930), СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1943), СССР ФАнең югары молекуляр кушылмалар инситуты директоры (1953-1960).
## Искәрмәләр
Галина Данилова

**Галина Данилова** (, ,  — , ) — Россия театр һәм кино актеры.

## Искәрмәләр
Нина Данилова

**Нина Данилова** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ психологы, Мәскәү университетының атказанган профессоры (2001), РФ югары мәктәбенең шәрәфле хезмәткәре (2002).
Василий Данилевский

**Васили Данилевски** (, ,  — , ) — РИ физиологы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1900), УССР ФА академигы, Харковь хатын-кызлар медицина иниституты директоры (1910-?), Харковь органотерапия институты директоры (1927-1939).
Александр Данилевский

**Александр Данилевски** (, ,  — , ) — биохимик, Русиядә биохимия фәнни мәктәбенә нигез салучыларның берсе, яшерен киңәшче (1903),  Казан университетының биохимия кафедрасына (дөньяда беренче биохимия кафедрасы) нигез салучы һәм аның беренче мөдире (1863-?), Император хәрби-медицина академиясе башлыгы (1906-1910).
Ольга Данилова

**Ольга Данилова** (, ,  — , ) — СССР һәм Россия чаңгычысы, Олимпия уеннарының алтын (1998, 1998) һәм көмеш (1998) медальләре иясе, дөнья чепмионатларының алтын (1995, 1997, 1999, 2001), көмеш (1999, 1999, 2001, 2001) һәм бронза (1995, 1997) медальләре иясе.
## Искәрмәләр
Видас Данченка

**Видас Данченко** (, ,  — , ) — Литва футболчысы (һөҗүмче), Литва милли футбол җыелмасы әгъзасы (1997-2000), Литва чемпионы (1993/94, 1996/97, 1997/98), Литва чемпионатының иң яхшы бомбардиры (1997/98).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Ливерий Даркшевич

**Ливери Даркшевич** (, ,  — , ) — РИ невропатологы, нейрогистолог, медицина докторы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1917), Казан университетының атказанган профессоры (1913), «Казанский медицинский журнал» журналының баш мөхәррире (1911-?).
Ильяс Дауди

**Ильяс Дилшат улы Дауди** (2002 елга кадәр **Сафин**; 1967 елның 29 гыйнвары, ) — җәмәгать эшлеклесе, язучы, публицист. Әфган сугышында катнашучы, Россия Федерациясе каһарманы (2009).

## Биография
Ильяс Дауди 1967 елның 29 гыйнварында Татарстан АССРның Азнакай шәһәрендә туа. Яшь чакта бокс белән шөгыльләнгән, «ССРБ спорт мастерлыгына кандидат» исеменә лаек була. 1984 елда И. М. Губкин исемендәге Россия дәүләт нефть һәм газ университетына укырга керә.

1985 елның 1 апрелендә хәрби комиссар исеменә шәхси язма мөрәҗәгать буенча вакытыннан алда хәрби хезмәткә алына һәм Әфганстан Демократик Республикасында хезмәт итәргә җибәрелә. Төрекмәнстанның Ширабад шәһәрендәге хәрби частендә «разведчик войсковой разведка» хәрби-исәп белгечлеге алу белән әзерлек уза.

Әфганстанда хезмәт итүне өлкән разведчик, аннары разведка ротасын күзәтү бүлекчәсе командиры вазыйфасында башлый. Гомуми хәрби операцияләрдә, разведка-эзләү хәрәкәтләрендә катнашучы.

1986 елның 23 августында Әфган-Иран чиге зонасындагы Герат провинциясендә «Западня» берләштерелгән корал операциясендә «Кокари-Шаршари» ны ныгыту барышында кыр командиры Исмаил-хан формалаштыруын бетерүдә катнаша. Дошманның уты астында, шәхсән үзе миналанган участоктан авыр яраланган өч солдатны алып чыга. Сугыш припасларын гаскәрләрнең алдынгы позицияләренә илтү төркемендә беренче булып барганда, авыр яралана.

Әфганстан республикасында хәрби бурычны үтәгәндә күрсәткән батырлыгы өчен Дауди Ильяс Дилшат улы 2009 елның 27 декабрендә Россия Федерациясе Каһарманы исеменә лаек була. 1986 елның августында сугышларның берсендә авыр яралана. Шиндандада, Кабулда һәм Ташкәнтта 40 нчы армия госпитальләрдә дәвалана. Шул ук елның ноябрендә ССРБ Кораллы Көчләре сафларында хезмәт итә.

Татарстан Республикасының Россия Федерациясендәге Тулы вәкаләтле вәкиллеге каршындагы Иҗтимагый совет әгъзасы.

## Әдәби эшчәнлек
Россия Язучылар берлеге әгъзасы. Әдәбият буенча Нобель премиясе—2021 алуга тәкъдим ителгән «В круге Кундузском» хәрби-тарихи роман авторы. «Мы все вернёмся!», «Не парадным коридором», «Цугцванг обер-лейтенанта Бруно Тевса» повестьлар трилогиясе, «Большая игра в Афганистан» китабы авторы.

2017 елда Россия Федерациясе Оборона министрлыгы Россия Армиясе үзәк йортының 11 нче Бөтенроссия әдәби конкурсында «Проза һәм драматургия» номинациясендә җиңүче.

## Бүләкләр

* Россия Федерациясе каһарманы (2009)
* Ике Кызыл Йолдыз ордены (1986, 1987);
* «Дуслык ордены;
* Татарстан Республикасы Азнакай шәһәренең «Каһарманнар аллеясы»нда бюст

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:РФ Каһарманнары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:И.М. Губкин исемендәге Россия нефть һәм газ университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әфган сугышында (1979-1989) катнашучылар
Дермивал Алмейда Лима

**Дермивал Алмейда Лима** (, ,  — , ) — Бразилия һөнәри футболчысы (сакчы), КОНМЕБОЛ кубогы иясе (1998).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Марко Девич

**Марко Девич** (, ,  — , ) — Сербия һәм Украина футболчысы (һөҗүмче), Украина милли футбол җыелмасы әгъзасы (2008-2014), Украина чемпионатлырының алтын (2012/13), көмеш (2012/13) һәм бронза (2007/08, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2011/12) призчысы. Украина чемпионатының иң яхшы бомбардиры (2007/08) һәм Украинаның иң яхшы футболчысы (2010).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Гомәр Дәвешев

**Гомәр Дәвешев** (Гомәр Галим улы Дәвешев, ,  — , ) — татар театр режиссеры, Татар академия театрының баш режиссеры (1927-1929).
Дарья Михайлова

**Дарья Михайлова** (Акъяр Дашасы, , ,  — , ) — иң беренче рус хәрби шәфкать туташларыннан берсе, Акъяр саклануы (оборонасы) каһарманы.
Никита Двуреченский

**Никита Двуреченски** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), яшьләр арасында дөнья чемпионы (2011).
Пётр Девяткин

**Пөтр Девәткин** (, ,  — , ) — Казакъстан һоккейчесе (һөҗүмче), Россия чемпионы (1995), Азия уеннары чемпионы (1998).
Сергей Дёгтев

**Сергей Дөгтев** (, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1943, 1944, 1945).
Александр Дедушкин

**Александр Дедушкин** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы, РФның спорт остасы.
Сергей Демагин

**Сергей Демагин** (, ,  — , ) — Беларус һәм Россия һоккейчесе (һөҗүмче), Беларус чемпионталырының алтын (2007), көмеш (2006) һәм бронза (2008) призчысы.
Алексей Демаков

**Алексей Демаков** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (сакчы), РФның халыкара дәрәҗәле спорт остасы, 2009 елгы Кышкы Универсиада җиңүчесе.
Андрей Деманов

**Андрей Деманов** (, ,  — , ) — Россия авыр атлетикачысы, дөнья чемпионатларының алтын (2011, 2014), көмеш (2008) һәм борнза (2009) призчысы, Универсиадаларның алтын (2011) һәм көмеш (2013) призчысы.
Феодосия Дембицкая

**Феодосия Дембицкая** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ актеры, ТАССРның атказанган әртисе, РСФСРнең халык әртисе (1960).
Николай Демерт

**Николай Демерт** (, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, гәҗит мөхәррире.
Сергей Демешкин

**Сергей Демешкин** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы (һөҗүмче), РФнең спорт остасы.
Габдрахман Дәминов

**Габдрахман Дәминев** (Габдрахман Солтан улы Дәминев, ,  — , ) — сәнәгый җитештерү оештыручысы, «Победа Труда» Васильево пыяла заводы директоры (1931-1942).
Борис Денике

**Борис Денике** (, ,  — , ) — тарихчы, Урта Азиягә археологик экспедицияләр җитәкчесе, Мәскәү университеты профессоры (1925).
Иван Денисов

**Иван Денисов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
Александр Державин

**Александр Державин** (, ,  — , ) — РИ һәм СССР ихтиологы, АзССР ФА академигы (1955), Тын океан балык хуҗалыгы институты директоры (1927-1930).
Александр Дерюгин

**Александр Дерүгин** (, ,  — , ) — СССР филологы, роман телләрен өйрәнүче, классик телләр һәм борынгы әдәбият укытучысы.
Галишир Җәлилов

**Галишир Җәлилов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Сослан Җанаев

**Сослан Җанаев** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (капакачы), Россия милли футбол җыелмасы әгъзасы (2016), Россия чемпионатларының көмеш призчысы (2009, 2015/16), Россиянең Ел капкачысы (2016).
Орландо Җонсон

**Орландо Җонсон** (, ,  — , ) — АКШ баскетболчысы (сакчы), Лөбнан лигасы чемпионы (2017).
Габриел Җурҗу

**Габриел Җурҗу** (, ,  — , ) — Румыния футболчысы (ярымсакчы), Румыния милли футбол җыелмасы әгъзасы (2011), Румыния чемпионы (2010/11).
Натан Җаваи

**Натан Җаваи** (, ,  — , ) — Австралия баскетболчысы (һөҗүмче), Океанлык чемионатының көмеш призчысы (2009).
Юрий Дессерт

**Юри Дессерт** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), 2003 елгы Кышкы Универсиада җиңүчесе, Казакъстан чемпионы (2005/06).
Димитрий (Беликов)

**Димитрий** (, ,  — , ) — православие дин эшлеклесе, Изге Синод каршындагы уку-укыту комитеты рәисе (1907-1913), Омск һәм Павлодар епискобы (1920-1922), Тум архиепискобы (1923-1927), Тум һәм Себер митрополиты (1927-1932).
## Искәрмәләр
Дионисий (Дьяченко)

**Диониси** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Питтсбург һәм Көнбатыш Вирджиния (1947-1951), Бостон (1951-1956), Чикаго һәм Миннеаполис (1956-1957), Нью-Йорк (1957-1958) епискобы, Сан-Франөиско һәм Калифорния архиепискобы (1958-1960).
Дионисий (Валединский)

**Диониси** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Кременец (1913-1922), Волын һәм Кременец (1922-1923) епискобы, Варшава һәм Волын епискобы һәм Польша праваслау чиркәвенең баш рухание (1923-1948).
Олег Дмитриев

**Олег Дмитриев** (, ,  — , ) — СССР һәм Россия футболчысы (ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Аркадий Добронравов

**Аркади Добронравов** (, ,  — , ) — правслау рухание, 2007 елда Рус праваслау чиркәве тарафыннан дин өчен газап чигүче (священномученик) дип танылган.
Александр Добрынин

**Александр Добрынин** (, ,  — , ) — җырчы, шагыйрь, музыкант, «Зодчие», «Мираж», «Здравствуй, песня», «Весёлые ребята», «Кинематограф» төркемнәре әгъзасы.
## Искәрмәләр
Александр Догел

**Александр Догел** (, ,  — , ) — гистолог һәм эмбриолог, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1905), Томск университеты ректоры (1889), Санкт-Петербург ФАнең мөхбир әгъзасы (1894).
Валентин Догел

**Валентин Догел** (, ,  — , ) — СССР зоологы, профессор (1913), СССР ФА мөхбир әгъзасы (1939), КазССРның атказанган фән эшлеклесе (1944), Ленин премиясе лауреаты (1957).
Иван Догел

**Иван Догел** (, ,  — , ) — фармакологы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1876), медицина докторы, Казан университеты профессоры.
Василий Доманжо

**Васили Доманжо** (, ,  — , ) — юрист, профессор, Рум хокукы магистры (1909), Иркутск университеты ректоры вазифасын башкаручы (1920).
Һенри Домеркант

**Һенри Домеркант** (, ,  — , ) — АКШ һәм Босния һәм Һерцеговина баскетболчысы, Төркия (2005, 2013) һәм Италия (2009, 2010) чемпионы, Италия кубогы (2009, 2010) һәм суперкубогы (2009) иясе, Россия кубогы иясе (2011).
Алехандро Домингес

**Алехандро Дамиан Домингес** (, ,  — , ) — Аргентина футболчысы (һөҗүмче), Аргентина (2002, 2003), Россия (2007, 2009) һәм Греция (2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17) чемпионы, Россия суперкубогы иясе (2008), УЕФА кубогы (2007/08) һәм суперкубогы (2008) иясе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Дмитрий Долгоруков

**Дмитри Долгоруков** (, ,  — , ) — стольник, баяр, Полоцк (1654-1658), Казан (1659-1662), Новгород (1663, 1668-1670) һәм Архангельск (1672-1673) воеводасы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы
Александр Дозморов

**Александр Дозморов** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (ярымсакчы) һәм футбол тренеры.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Һоң Коңда Һинд дине

Һоң Коңда Һинд дине азчылык, шул ук вакытта Көньяк Азия тудыру дәрәҗәсе үсә. Аның тарафдарлары булып Һиндтсаннан, Бангладештан, Пакистаннан һәм Непалдан чыккан кешеләр булып тора, алар күбесенчә эшмәкәрләр. Һинд динен Һоң Коңның 0,5% халкы тота. 2010 елда 40 000 Һинд дине тарафдары бар. Һинд Һоли бәйрәмен Һиндулар да Һинду булмаганнар да бәйрәм итә, мәсәлән, Тсим Ша Тсуида Дивали, кайда Һоң Коңда Көньяк Азиялеләр күпләп яшәгән һәм эшләгән. Һиндулар күп рестораннар ияләре булып тора, бигрәк тә вегетарианныкылар. Кейп Коллинзта Һинду крематорий бар. Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятенең Һоң Коңда 1981 елда нигезләнгән үзәге бар.

## Һоң Коңның Һинду һәм Сикх Кремация Мемориалы

Һинд дине гыйбадәтханәсе артында 1B Wong Nei Chong Road-та урнашкан (Happy Valley Racecourse-тан каршы) Шура Сугыш Каберләре Комиссиясе мемориалы бар, ул Һинд дине гыйбадәтханәсе артында кремацияләнгән 8 Һинду һәм Сикх солдатына багышланган. Бу Беренче Бөтендөнья Сугышы дәвамында Һоң Коң гарнизонына колониаль ярдәм иткән сигез Һиндле солдатның исеме язылган зур ак гранит обелиск. Бөтен дөньядагы Союз Сугыш Каберләре Комиссиясе мемориаллары белән кебек үк, сугыш мемориалы гомуми җәмәгать өчен ачык һәм анда Һинд дине гыйбадәтханәсе артындагы баскыч аша үтеп була.

## Шулай ук карагыз
*Һоң Коңда Һиндлеләр
*Һоң Коңда Көньяк Азиялеләр
*Һоң Коң Сугышы

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Степан Домолазов

**Степан Домолазов** (Степан Василий улы Домолазов, ,  — , ) — СССР хәрби эшлеклесе, ТАССР хәрби комиссары (1923-1925), Горькийдагы "Красный партизан" мамык фабрикасы директоры.
## Искәрмәләр
Александр Дроздецкий

**Александр Дроздецки** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Евгений Дроздов

**Евгени Дроздов** (, ,  — , ) — СССР һөнәри футболчысы (һөҗүмче).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Алексей Друзин

**Алексей Друзин** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (ярымсакчы), ФМЛ беренчелеге җиңүчесе (2015/2016), РФның икенче дивизионы җиңүчесе (2009, 2012/2013).
Кузьма Дрягин

**Кузьма Дрәгин** (, ,  — , ) — СССР табибы, РСФСРнең атказанган табибы (1940).
Михаил Дряничкин

**Михаил Дрәничкин** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
Евгений Доронин

**Евгени Доронин** (, ,  — , ) — Россия автоузышчысы, эшмәкәр, ССҖБнең спорт остасы, «КАМАЗ-мастер» командасына нигез салучыларның берсе.
Григорий Дормидонтов

**Григори Дормидонтов** (, ,  — , ) — Рум хокукы профессоры, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1902), Казан университетының юридик факультеты деканы һәм Казан университеты ректоры (1910-1918).

## Искәрмәләр
Иван Дубинин

**Иван Дубинин** (, ,  — , ) — инкыйлаб хәрәкәте эшлеклесе, большевик, Мәскәү шәһәр шурасының башкарма комитеты әгъзасы.
## Искәрмәләр
Пётр Дубовицкий

**Пөтр Дубовицки** (, ,  — , ) — табиб, профессор, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1852), Санкт-Петербург медицина-хирургия академиясе президенты (1857-?).
Яков Дуброва

**Яков Дуброва** (, ,  — , ) — праваслау миссионеры, этнограф, калмыклар турында фәнни хезмәтләр авторы.
Алексей Дудин

**Алексей Дудин** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (сакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы