Караганды өлкәсе

**Караганды өлкәсе** () ― Казакъстандагы административ берәмлек (өлкә). Административ үзәге – Караганды шәһәре.

Төньякта ― Акмола, төньяк-көнчыгышта ― Павлодар, көнчыгышта ― Абай, көньяк-көнчыгышта ―  Җидесу һәм Алматы, көньякта ―Җамбыл, көньяк-көнбатышта һәм көнбатышта ―  Олытау, төньяк-көнбатышта ― Костанай өлкәләре белән чиктәш. 

## Рельеф
Өлкә территориясе  ― Сары Арканың иң биек өлешен били, ул геоморфологик яктан үзенчәлекле, бертөрле булмаган, көчле күтәрелгән территорияне тәшкил итә (абсолют биеклеге 400-1000 м). Рельеф вак таулык түбәнлекләре, елга үзәннәре, су агышының коры су юллары, җир асты сулары өскә чыга торган ерынтылар, агымсыз иңкүлекләр, күл казанлыклары, дала уйсулыклары белән катлауланган.

## Климат
Климат континенталь, кыш салкын, аерым елларда көчле салкыннар һәм бураннар була. Гыйнварның уртача температурасы ― -16 -17°C. Җәй эссе, коры, җилле. Июльнең уртача температурасы 20-21°С. Өлкәнең төньягында еллык явым-төшем күләме – 250-300 мм, көньякта – 150-210 мм, түбәнлектәге таулы районнарда – 300-400 мм. Яңгырлар, нигездә, апрельдән октябрьгә кадәр ява.

## Гидрография
Балхаш – Иртеш субүләреннән башланып, Теңез күленә коючы Нора елгасы һәм  аның кушылдыклары, аерым алганда, Шерубайнора елгасы, шулай ук Теңез күленә коючы Коланөтпес елгасы, Иртеш кушылдыгы Ишем елгасы өлкәнең халык  хуҗалыгында зур әһәмияткә ия. Караганды өлкәсе елгалары күбесенчә аз сулы.

Өлкә территориясендә 1910 күл бар. Күпчелек күлләрнең су дәрәҗәсе язда кискен күтәрелә һәм җәйдә төшә, нәтиҗәдә ярлар буйлап көзгә таба үзенчәлекле туфрак —  барлыкка килә. Иң зур күл — Балхаш.

## Туфрак
 
Өлкәнең төньягында дала поясында карбонатлы кара туфрак һәм куе-соры туфрак тупланган. Каркаралы тауларында һәм башка тауларда тау кара туфрагы киң таралган. Өлкәнең үзәк районнарында ярымдала поясында тозлаклы карбонатлы кара көрән һәм көрәнсу туфрак өстенлек итә. Көньякта чүл поясында соры һәм көл төсендәге туфрак киң таралган. Елга үзәннәрендә куе кара көрән төстәге болын туфрагы очрый.

## Флора һәм фауна
Дала поясында үсемлекләрдән әрем, типчак, кылган (әби чәче), сары клевер, коңгырбаш, биюргун, чабыр, тигезлекләрдә сәрби, торантай, гөлҗимеш, агачлардан каен, канлыагач һ. б. үсә.

Хайваннар дөньясында архар, урман кәҗәсе, җәйран, бүре, төлке, дала төлкесе-корсак, бурсык, көзән, тиен, куян, йомран, суыр, тушканчик, кабан дуңгызы, ондатра очрый. Кошлардан торна, дүдәк, бөркет, тилгән, карчыга, ягылбай, дала кошы, ябалак, өке, каракош, кашкабаш, каз, үрдәк, акчарлак һ.б. бар. Сулыклары балыкка бай. XIX гасырда Караганды өлкәсенең төньягында селәүсен, тауларда аю яшәгән.

## Тарих
Караганды өлкәсе территориясендә XIX гасырда Урта Җүз  кабиләләре: аргыннар (Каракесек, Куандык, Суйиндик, Тобыкты, Таракты нәселләре), найманнар (Баганалы, Балталы), кыпшаклар (узын, торы, кулан ырулары) яшәгән.

Караганды өлкәсе 1932 елның 10 мартында Казакъ АССР составында оеша. Башта аның өлкә үзәге Петропавел шәһәре булган. 1936 елның 29 июлендә аннан 25 район составында Төньяк Казакъстан өлкәсе аерылып чыга. 1936 елның 3 августыннан өлкә үзәге Карагандыда урнашкан. 1936 елның 5 декабреннән өлкә Казакъ ССР составында була.

СССР Югары Советы Президиумының 1939 елның 14 октябрендәге Указы белән Акмола шәһәре, шулай ук Акмола, Вишневск (Аршалы), Новочеркасск (Астрахан) һәм Эркеншилик (Ерейментау)  районнары яңа барлыкка килгән Акмола өлкәсе составына тапшырыла.

1959 елда Тимертауның «Иске шәһәр» районында эшчеләр, яшәү шартларыннан канәгать булмаган кешеләр арасында массакүләм тәртипсезлекләр һәм күтәрелеш була, аларны яңа йортларга күчермиләр, торакны Болгариядән килгән «социалистик туганнарга» бирәләр, бу хәл Караганды металлургия комбинаты администрациясендә булган күп хаталар аркасында килеп чыга.

1973 елның 20 мартында Караганды өлкәсеннән аның көньяк өлеше аерып алына һәм **Җизказган өлкәсе** оеша. 1997 елда әлеге территория кире кайтарыла.

2022 елның 16 мартында Казакъстан Республикасы Президенты Касыйм-Җумарт Тукаев парламент палаталарының уртак утырышы вакытында Караганды өлкәсенең бер өлешеннән яңа Олытау өлкәсе оештырылачак, дип белдерә. Аның составына Җизказган (административ үзәк), Караял, Сәтбаев шәһәрләрен, Җанаарка һәм Олытау районнарын кертергә тәкъдим итә.

## Административ бүленеш

Өлкә 2022 елның июненнән 7 район һәм 6 өлкә карамагындагы шәһәрне (шәһәр администрацияләрен) үз эченә ала.
# Абай районы – үзәге Абай шәһәре
# Актогай районы – Актогай авылы
# Бокар җырау районы – Ботакара бистәсе
# Каркаралы районы – Каркаралы шәһәре
# Нора районы – Нора бистәсе
# Осакаров районы – Осакаровка бистәсе
# Шет районы – Аксу-Аюлы авылы
# Караганды шәһәре
# Балхаш шәһәре
# Приозёрск шәһәре
# Саран шәһәре
# Тимертау шәһәре
# Шахтинск шәһәре

## Халык саны
Караганды өлкәсенең халык саны
:

2020 елга Караганда өлкәсе халкы 1 376 882 кеше тәшкил итә.
### Милли составы

## Файдалы казылмалар
Өлкә территориясендә алтын, молибден, тутыя, кургаш, марганец, вольфрам запаслары тупланган. Монда зур күмер запаслары (Караганды күмер бассейны), тимер һәм полиметал рудаларының ятмалары бар. Асбест, оптик кварц, мәрмәр, гранит, асылташ һәм һөнәрчелек ташлары, бакыр, нефть, газ чыганаклары урнашкан.

## Икътисад
Икътисадның төп тармаклары арасында электр энергетикасы, ягулык, кара металлургия, машина төзелеше, химия сәнәгате бар.

## Авыл хуҗалыгы
2006 елның 1 июненә тулаем продукция күләме агымдагы бәяләрдә 8749,8 млн тенге тәшкил иткән.

## Мәгариф
Өлкәләрдәге югары уку йортлары саны буенча Караганды өлкәсе беренче урынны һәм, Алматы шәһәреннән кала, беренче дәрәҗәдәге барлык административ берәмлекләр арасында икенче урынны алып тора.

## Шәхесләр
* Наил Бакиров (1952, Караганды —2010), физика-математик фәннәре докторы (1995), профессор.
* Әхмәт Кадыйров (1951, Караганды —2004),  Чечня президенты (*2003—2004*).
* Анатолий Юнысов (1934, Октябрь районы ―1997), машина йөртүче,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1986).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Информационный портал акимата карагандинской области
* Сайт Карагандинского областного маслихата
* 
* Сайт Торгово-Промышленной Палаты Карагандинской области
* 
* 
* 
* Сайт Департамента предпринимательства и промышленности Карагандинской области
* 
* Шахматная Федерация Карагандинской области
* 
* Карагандинская область(Научная периодика)

Төркем:Казакъстан өлкәләре
Төркем:Караганды өлкәсе
Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр