open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Котлас

**Котлас** () — Архангельск өлкәсендә шәһәр, Котлас районының административ үзәге.

Халык саны — 60 562 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 73 516 кеше.

## География
Котлас Вычегданың Төньяк Двинага кушылу урынында, Архангельсктан 600 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша. Төньяк тимер юлының *Котлас* узел станциясе; «Котлас» аэропорты.

Шәһәр аша Р157 (Урень — Шарья — Никольск — Котлас), һәм Котлас — Сольвычегодск — Коряжма — Сыктывкар автоюллар баралар.

### Климат

* Уртача еллык температура — +2,0&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,2 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 79%



## Тарих
[200px|thumb|left|Котлас бакалтае. [XX гасыр башы.]]
1379 елда хәзерге Котлас тирәсендә Стефан Пермский комилар арасында христиан динен таратырга башлаган.

Котлас 1899 елда Пырас коми авылы урынында Вятка—Котлас тимер юлының соңгы станция янындагы бистә буларак нигезләнә.

1917 елда станция янындагы бистә һәм якындашы өч авыл берләштерү юлы белән шәһәр статусын ала.

1920-1950-елларда — репрессияләнгәннәр һәм раскулаченныйлар өчен озату пункты.

1941 елда Коноша — Котлас — Воркута (Печора тимер юлы) тимер юлы эксплуатациягә бирелә.

1943 елда ГУЛаг системасына кергән *Котлас хезмәт белән төзәтү лагере* (Котласлаг) оештырыла.

1950-елларда Котлас составына Лименда шәһәр тибындагы бистәсе кертелә.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Суднолар төзү һәм суднолар ремонтлау заводы, агач эшкәртү комбинаты.

Электромеханика, силикат кирпеч, эре панельлы йортлар салу заводлары; ашлык продуктлары комбинаты.

Төньяк елга пароходчылыгының филиалы.

## Югары уку йортлары
* Санкт-Петербург дәүләт су элемтәләр университетының филиалы
## Кардәш шәһәрләр
*  Уотервилл, АКШ
*  Тарнув, Польша
*  Бакчасарай, Украина
*  Микунь, Россия

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Котлас «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Төркем:Архангельск өлкәсе шәһәрләре
Мәләвез

**Мәләвез** (, ) — Башкортстан Республикасы буйсынуындагы шәһәр. Мәләвез елгасы суын Агыйделгә койган җирдә урнашкан. Мәләвездән Уфага кадәр 206 км, Ырынбурга – 169 км. 
## Тарихи белешмә
Мәләвез Ырынбур юлында урнашкан татар-чуаш авылы өстенә нигезләнгән. Беренче тапкыр 1786 елда *Мәләвез ямы* буларак искә алына. 1795 елда биредә 30 йорта 244 чуаш, 30 йортта 190 татар яшәде. Дәүләт игенчеләре катлавында торганнар. Соңрак бирегә Бөгелчән авылыннан керәшеннәр һәм чуашлар, Бишкаен авылыннан чуашлар, Казан губернасыннан Байсар һәм Бикшик авылларыннан, Сембер губернасы Ярсеево (Тонагай) авылыннан чуашлар күченеп килә. 1834 елда VIII  вакытында 498 кеше яши. 1920 елда 2564 ир-ат, 3221 хатын-кыз, барлыгы 5785 кеше яшәде, 1031 йортта. Бер авылда чуашлар, татарлар, руслар яшәде. Мәчет һәм чиркәүле авыл. Стәрлетамак өязенең Мәләвез волостенә 95 авыл караган.
1930 елдан Мәләвез районы үзәге. 
## Халык

## Географик мәгълүмат
### Климат
Кискен континенталь климат.

## Социаль-икътисади үсеш
1938 елда  статусын ала, 1958 елдан – шәһәр. 
1936 елда Мәләвездә коры сөт заводы, 1938 елда шикәр заводы, 1952 елда агач эшкәртү комбинаты, 1954тә кирпеч заводы., 1957дә тимер-бетон эшләнмәләр заводы. 
Сугыштан соң Ишембай—Күмертау тимер юлы төзелеп бетә (1947). 
1958 елда 17 мең кеше яшәгән Мәләвезгә шәһәр статусы бирелә.
1975 елда химия заводы продукциясен бирә башлый.
## Мәгариф
Мәләвез индустриаль көллияте. Ул 1974 елда ачыла һәм күбесенчә Мәләвез химия заводы өчен белгечлекләр әзерли (фосфор, кремний һ.б. матдәләр белән эшләр өчен).

## Дин
 

; **[[Ислам]]**
* Җәмигъ мәчете. Мәләвезнең үзәк мәчетен татар сәүдәгәре Хәбибулла бай Усманов 1908 елны төзетә. Совет заманында мәчеттә Х.Ямашев исемендәге татар яшьләре клубы, кинотеатр, дәүләт банкы бүлекчәсе, район китапханәсе урнаша. 1989 елда мәчет халыкка кайтарыла. 1994 елда манарасы торгызыла. 2001 елда мәдрәсә төзелә.

;Христианлык
* Православлык: 

## Урамнары
* Габдулла Тукай урамы

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан шәһәрләре
Төркем:Мәләвез
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Кнәгин

**Кнәгин** (, искечә *Княгинин*) — Түбән Новгород өлкәсендәге шәһәр (1998 елдан), Кнәгин районының административ үзәге.

Халык саны — 6 708 кеше (2010).

## География
200px|thumb|left
Княгинио Имза елгасы (Сыры бассейны) өстендә, Түбән Новгороддан 111 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша.

## Тарих
Кнәгин беренче тапкыр 1569 елда Явыз Иван васыятьнамәсендә Воротынский кенезенә бүләкләнгән биләмә буларак телгә алына.

1779 елда Кнәгин шәһәр статусын ала һәм өяз үзәге була.

1856 елда Княгининда 5 чиркәү, 232 йорт һәм 19 лавка (кибет) булган.

1926 елдан шәһәр статусын югалта; 1944 елдан — Кнәгин районының үзәге.

1968 елда шәһәр тибындагы бистә статусын, ә 1998 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 96,7%, чуашлар — 1,2%.
### Милли состав

## Икътисад
Кнәгин — баш киеме ясау үзәге.

Тегү фабрикасы (гражданнар, армия, милисә һәм тимер юлчылар өчен баш киемнәре); "Княгининское сухое молоко" АҖ, ремонтлау һәм төзелеш ширкәтләре.

## Югары уку йортлары
* Түбән Новгород дәүләт инженер-икътисади институтының филиалы

## Галерея

Изображение:Memorial to Soviet Soldiers of WWII.jpg|Бөек Ватан сугышында һәлак булган сугышчыларга мемориалы
Изображение:Near Town Palace of Culture.jpg|Мәдәният сарае
Изображение:Town Week-End Market.jpg|
Изображение:Uspenskaya Church.jpg|Дөньядан күчү (Успение) чиркәве


## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Югары Кыйгы

**Югары Кыйгы** (**Үрге Кыйгы**, ) – Башкортстанның Кыйгы районы үзәге, Уфадан 265 км ераклыкта. Якындагы тимер юл станциясе Сүлиягә 42 км. Күпчелек халкы – татарлар.

Нигезләнү елы – 1708. Тарихта Югары Кыйгы Кыйгы елгасы буенда урнашкан мишәрләр һәм типтәрләр авылы буларак искә алына.

1774 елның 3 июнендә авыл янында Пугачевчылар гаскәре белән Михельсон корпусы арасында канкойгыч бәрелеш була. 
## Халык

## Танылган шәхесләр
Югары Кыйгы авылыннан бик күп шагыйрьләр чыкты: 
* Исмәгыйль Шәфиев, 
* Риза Шәфи, 
* Хәниф Кәрим.
----
* Казбек Баймөхәммәтов (1931―2014), геология-минералогия фәннәре докторы (1989). РФ Ягулык һәм энергетика министрлыгының атказанган хезмәткәре (1996), БАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1982). 
* Радик Бәширов (1935), инженер-механик, Башкорт дәүләт аграр университеты ректоры.
* Алик Бикчурин (1937), балет биючесе, бию училищесы директоры, БАССР атказанган артисты (1969).

## Мәгариф
Югары Кыйгыда беренче хөкүмәт мәктәбе 1876 елны ачыла. Анда укыту ике еллык була. 1936 елда мәктәп җидеелыкка, 1936 елны тулы урта мәктәпкә үзгәртелә. Биредә укытучы әти-әниләре белән Фәридә Кудашева яши. Биредә укыткан укытучылар гаиләсендә 1949 елны җырчы Зилә Сөнгатуллина туган. 2010 елда, аттестация узып Кыйгының 1нче мәктәбе лицей статусын ала.

Райүзәктә шулай ук 2нче мәктәп, 115нче һөнәрчелек училищесы эшли. 
## Матбугат
«Безнең Кыйгы» атнага 2 тапкыр чыга торган гәҗит. 1930 елны «Колхоз көче» исеме белән башкортча чыга башлый. Газетның беренче мөхәрирләре, оештыручылары – шагыйрьләр Сәйфи Кудаш, Али Карнай. Биредә беренче шигырьләрен Исмәгыйль Шәфиев, Риза Шәфи, Тимер Йосыпов, Хәниф Кәрим, Рафаэль Сафин, Радик Хәкимҗанов бастыра. 
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Төркем:Кыйгы районы
Амур Фәләх

**Амур Фәләх** — татар язучысы, журналист. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2012).

## Тәрҗемәи хәл
Фәләхов Амур Нур улы 1965 елның 10 сентябрендә Татарстанның Мамадыш районы Яңа Комазан авылында колхозчылар гаиләсендә дөньяга килә. 1972-1982 елларда Көек-Ерыкса урта мәктәбендә белем алгач, Казан дәүләт университетына укырга керә. Ләкин, сәламәтлеге какшау сәбәпле, укуын калдырып торыга туры килә. Журналистика факультетына яңадан 1986 елда гына әйләнеп кайтып, читтән торып тәмамлый.

1988-1999 елларда Ижау шәһәрендә яши (Удмуртия). Башта “Ижсталь” заводында столяр-станокчы булып хезмәт куя. 1992 елның ноябреннән шәһәрдә чыга башлаган «Яңарыш» татар газетасына күчә. Әүвәлдә махсус хәбәрче, аннары җаваплы сәркәтип була. 1997-1999 елларда “Яңарыш”ның баш мөхәррире вазыйфасын башкара.

1998 елда Россия журналистлар берлегенә кабул ителә. 2001-2008 елларда Чаллыда чыгып килүче «Мәйдан» әдәби-нәфис, иҗтимагый журналының җаваплы секретаре, публицистика бүлеге мөдире, һәм бүлек редакторы вазыйфаларын башкара. Чаллы шәһәре инвалид спортчыларның “Идел-Урал” хәйрия фонды матбугат үзәгендә эшли.

2011-2019 елларда "Безнең фикер" газетасының оештыручысы һәм баш мөхәррире.

Публицистик язмалар белән беррәттән әдәби әсәрләр дә иҗат итә. Язмалары матбугатта Амур Фәләх, Әмир Ханов, Нур Әхмәт, Фәләх Комазани псевдонимнары белән нәшер ителә. “Таш бәгырь” җыентыгы (2004) һәм “Мәйдан” журналында басылып чыккан тарихи-публицистик язмалары өчен 2007 елда Шәйхи Маннур исемендәге премиягә лаек була. 2010 елда Татарстан китап нәшриятында "Зимагур" дип аталган әсәрләр җыентыгы дөнья күрә. 2015 елда Удмуртия Язучылар берлеге һәм Татарстан язучылар берлегенең уртак Риза Шәфи исемендәге әдәби премиясе белән бүләкләнә. Чаллы шәһәрендәге "Взаимная помощь" басмаханәсендә "Мизгелләр" шигырьләр җыентыгы (2018), "Төнге кунак" (2018) һәм "Үрмәкүч" (2019) исемле китаплары дөнья күрә.

1998 елдан Россия Журналистлар берлеге, 2012 елдан — Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.
## Китаплары
* «Таш бәгырь» 
* «Зимагур» 
* «Төнге кунак» 
* «Мизгелләр» 
* «Үрмәкүч»
Хикәяләре тагын бер дистәгә якын җыентыкта урын алган.
## Искәрмәләр
 
## Сылтамалар
* Ике штыйкка ишәйдек

Төркем:Татар язучылары
Магадан

**Магадан** () — Россиядә шәһәр, Магадан өлкәсе үзәге.

Халык саны — 95 925 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 102 603 кеше.

2021 елның 21 маеннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## География
Магадан мәңгелек туңлык зонасында, Охота диңгезенең Тауй култыгында, Мәскәүдән 7110 километр төньяк-көнчыгыштарак урнаша.

### Климат
* Уртача еллык температура — —1,3&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,6 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 72%



### Сәгать поясы

## Тарих
Магадан 1929 елда ССРБ төньяк-көнбатышының табигать байлыклары үзләштерү аркасында нигезләнә.

1930—1931 елларда — Охот-Эвен милли округының үзәге.

1920-1950-елларда Магаданда ССРБ Эчке Эшләр Халык Комиссариатының Төньяк-Көнбатыш хезмәт белән төзәтү лагерьларның идарәсе урнашкан.

1954 елдан — Магадан өлкәсе үзәге.

2000—2002 елларда шәһәр составына Армань һәм Ола шәһәр тибындагы бистәләр булганнар.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 83,2%, украиннар — 8,9%, белоруслар — 1,2%, татарлар — 1,1%, Төньяк милләтләре (ительменнар, коряклар, юкагирлар, камчадаллар, эвеннар, чукчалар) — барлыгы 1,0%.

## Икътисад
Механика заводы, агач эшкәртү комбинаты, шиналар ремонтлау заводы, сөт заводы, икмәк заводы, балык заводы.

## Транспорт
М56 «Колыма» (Якутск — Магадан) автоюлның башлангыч пункты.

Амур-Якутия тимер юл магистралеьне Магаданга кадәр озайту планнары бар; 1950-1956 елларда Магадан — Палатка тар  тимер юл эшләгән.

«Сокол» халыкара аэропорты.

Диңгез порты.

## Югары уку йортлары
* Төньяк-Көнчыгыш дәүләт университеты
* Санкт-Петербург идарә итү һәм икътисад академиясенең филиалы
* Мәскәү дәүләт хокук академиясенең филиалы
* Россия эшкуарлык академиясенең филиалы
*  филиалы

## Шәхесләр
* Дарья Минһаҗетдинова (1990), театр һәм кино актрисасы.
 
## Галерея

Magadan, Lenin-Street.jpg|Ленин проспекты
Orthodox cathedral Magadan.jpg|Магадан кафедраль соборы
Magadan viewed from the Staritski peninsula.jpg|


## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Магадан өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Башкорт восстаниесе

16-18 гасырның төрле елларында Русиядә үткән **Башкорт восстаниеләре**:

* Башкорт восстаниесе (1662—1664)
* Башкорт восстаниесе (1681-1684)
* Башкорт восстаниесе (1704—1711)
* Башкорт восстаниесе (1735—1740)
* Башкорт восстаниесе (1755—1756)
* Башкорт восстаниесе (1834—1835)
Альбина Шәмгунова

**Альбина Җәдит кызы Шәмгунова** — 2011 елда «Созвездие талантов» Бөтенроссия  фестиваль-конкурсы лауреаты. 2012 елның март аенда үткән «мисс МГТУ «МАМИ» - 2012» бәйгесендә "Вице-мисс" титулга ия була. 2012 елның 7 декабрендә үткән бәйгесендә «Мисс ВАО 2012» 1нче урынны яулый.

1990 елның 16 ноябрендә Сембердә туа. 1998–2006 елларда Сембернең 53 мәктәбендә белем ала. Беренче сыйныфтан хореография белән шөгылләнә. 2006–2010 елларда Сембернең Автомеханика техникумында икътисад өлкәсендә белем ала. Иҗтимагый эшчәнлектә катнаша (Россия яшьләр бергеле һәм Сембер Татар яшьләре үзәге). 2009-2010 елларда «Буратино» балалар бакчасында хореографияны алып бара. 2010 елны Мәскәү дәүләт техник үниʙиpcититеның иктисад факүᴫтитына укырга керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар модельләре
Ятимнәр йорты

[thumb|right|240px|[Венециядәге ятимнәр йорты Chiesa della Pietà (ингл.) чиркәве буенда балаларны калдыру урыны дип билгеләнгән "Руота" ("кепчәк") буендагы язу. Язуда Рим папасы Павел III (ингл.) исеменнән 1548 елның 12 ноябрь көнендә ясалган игълан баланы үстерергә мөмкинчелеге булган кешенең баланы калдыру юлын сайласа аны чиркәүгә кертмәү белән яный, һәм бу җәза бала үстерүе өчен барлык чыгымнарның каплаганыннан гына бетүен белдерә.]]

**Ятимнәр йорты** яки **балалар йорты** — ятим калган кеше балаларының яшәүләре, шәхес буларак үсүләре һәм укулары өчен оештырылган уку-укыту оешмасы.

Табигый ата-аналар, һәм кайвакыт әби-бабайлар канун нигезендә балаларны үстерү өчен җаваплы булса, балаларны үстерү җаваплылыгын үзләренә алырга теләгән туганнар табылмаганда, балалар дәүләт әманәте булып кала. Ятимнәр йортлары шундый балаларны карау, урнаштыру һәм укыту өчен бер чара булып тора. 

Россияда балалар йортларының түбәндәге төрләре каралган: тәрбияләнүчеләрнең яше (мәктәпкәчә, мәктәп яшендәге балалар өчен һәм катнаш), балаларның үсеш үзенчәлеге (гади, коррекция), корылышы (балалар йортлары, балалар йортлары-мәктәпләре, гаилә балалар йортлары, балалар авыллары) буенча.

Балалар йортлары балаларның гомерен һәм саулыгын саклау, аларны үстерү, укыту, үз аллы тормышка әзерләү мәсьәләләрен хәл итә дип санала. Балалар сабый йортларына, аерым шәхесләрдән һ. б. кабул ителә. Балалар биредә 18 яшкә кадәр яши ала. Урындагы үзидарәлек органнары составындагы опека һәм попечительлек органнары тәрбияләнүчеләрне уллыкка (кызлыкка) алу, патронат яки асрауга алучы гаиләләргә бирү мәсьәләсен хәл итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Keeping Children Out of Harmful Institutions: Why we should be investing in family-based care 
* Closing Orphanages – There is another way to care for the most vulnerable children
* Rescued Orphans – World's Largest Directory Of Orphanages 
* MyOrphanage.org – In Touch With Orphanages 
* Orphanage Review Board 
* World orphanages website
* Aid to Vietnamese orphans 
* History of Beaver County Children's Home 
* Remembering Children Homes and Orphanages 

Төркем:Ятимнәр йортлары
Төркем:Балачак
Төркем:Гаилә
Төркем:Бала хокуклары
Түбән Тагил

**Түбән Тагил** () — Россиянең Свердловск өлкәсендә урнашкан шәһәр, Горноуральский шәһәр округының һәм Горнозаводский идарә итү округының үзәге.

2020 елның 2 июленнән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.

Халык саны — 361 883 кеше.

## География
Түбән Тагил Урта Уралның көнчыгыш битләвендә, Тагил елгасы өстендә, Екатеринбургдан 149 километрга төньяграк урнаша. Свердловск тимер юлының *Нижний Тагил* станциясе (тимер юл узелы).

### Климат
* Уртача еллык температура — 1,7&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,5 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 75,1%





## Тарих
Түбән Тагил тимер рудасы чыганакның чыгару һәм Демидов бертуганнар тарафыннан чугун кою һәм тимер ясау заводларның төзелү башлавы аркасында нигезләнә. Нигезләү датасы буларак Выя бакыр кою заводы эшнең башлавы (1722 елның 8 (19) октябрь көне) исәпләнә.

1814 елда Түбән Тагил тирәсендә бакыр рудасы чыганагы табыла, ә 1835 елда бакырташ чыганагы табыла. 1820-елларда шәһәр тирәсендә алтын һәм платина чыгару башлана.

1835 елда Выя заводында Ефим һәм Мирон Черепановлар беренче паровозны ясыйлар.

1878 елда *Урал тау-завод тимер юлы* () (Пермь — Камасино (Чусовская) — Түбән Тагил — Екатеринбург) буенча хәрәкәт башлана.

1918 елның октябрендә шәһәр акгвардиячеләр һәм кызылармиячеләр арасында сугышлар барганнар.

1919 елда Түбән Тагил шәһәр статусын ала, 1921—1923 елларда — Екатеринбург губернасы Түбән Тагил өязе үзәге, 1924—1930 елларда — Урал өлкәсе Түбән Тагил округы үзәге.

1932 елда Урал вагоннар төзү заводы төзелеше башлана; 1937 елда трамвай хәрәкәте ачыла.

1971 елда шәһәр Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар — 92,9%, татарлар — 2,0%, украиннар — 0,9%.

## Эчке бүленеш
Түбән Тагил өч районына бүленә:
* Дзержинский районы (122 248 кеше, 2010)
* Ленин районы (116 975 кеше, 2010)
* Тагилстрой районы (122 660 кеше, 2010)

## Икътисад
170px|thumb|right|Уралвагонзаводының «проходная» бинасы
Түбән Тагил — Урта Уралның кара металлургия һәм машиналар төзү үзәге.

Төп пердприятиеләр: 
* Металлургия комбинаты
* Вагоннар төзү заводы («Уралвагонзавод»)
* «Уралхимпласт» АҖ
* асбест-цемент әйберләр комбинаты
* казан-радиаторлар заводы
* тау-баету комбинаты
Трикотаж фабрикасы, аяк киеме фабрикасы, тегү фабрикасы.

## Югары уку йортлары
* Урал федераль университетының филиалы
* Түбән Тагил дәүләт иҗтимагый-педагогик академиясе
* Урал хокук, идәарә итү һәм икътисад институтының филиалы
* Урал дәүләт элемтә юллары университетының филиалы
* Урал дәүләт икътисад университетының филиалы

## Галерея

Памятник В.И. Ленину в Нижнем Тагиле.jpg|
Больница. Здание XIX века.jpg|
Nizhny tagil industry.jpg|
T72monumentTagil.jpg|


## Шәһәрдә туган танылган кешеләр
* Айдар Хисаметдинов — балет биючесе, Чуашстанның халык артисты (2014)
* Әнвәр Либабов — Россия кино һәм театр артисты, клоун-мим.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ntagil.org/gorod/pasport.php?ELEMENT_ID=3171
* Түбән Тагил «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Төркем:Свердлау өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Түбән Тагил
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Рәсми бәйрәм

**Рәсми бәйрәм**, **милли бәйрәм** яки **рәсми ял көне** — ел дәвамында канунга нигезләнгән һәм гадәттә ял көне саналган бәйрәм көне.

Бәйсез милләтләр һәм территорияләр рәсми бәйрәмнәрне үз тарихына тәэсир иткән вакыйгаларга бәйләп билгели. Мәсьәлән, австралиялылар Австралия көнен (ингл.) билгели.

Бәйрәмнәр көннәре илдән-илгә, шулай ук кайвакыт елдан-елга аерыла. 
*<p>Иң күп рәсми ял көне булган бәйрәмнәр илләре —  (25/26) һәм  (19).<br/> 
*Рәсми бәйрәмнәр саны иң аз (3) булган ил -  - аларны 21 көн дәвамында бәйрәм итә.''

Бәйрәмнәр елның яки айның билгеле атнасындагы махсус көнгә, шулай да Һиҗри тәкъвим кебек башка тәкъвим системаларына бәйле була ала.

## Шулай ук карагыз

*Бәйрәм
*Илләр буенча бәйрәмнәр исемлеге
*Халыкара истәлекле период

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*
*List of Bank Holidays and other significant days for the UK 
*Public Holidays for the United States, UK and Canada 

Төркем:Бәйрәмнәр
Сембер автомеханика техникумы

**Сембер автомеханика техникумы** - Сембер шәһәрендә урнашкан уку йортларының берсе.

Техникуның тарихы 1944 елның февраль аенда  ук башланган.

Барлык эш вакытында техникум  24 мең белгеч чыгарган.

2010 елдан башлап Сембер Дәүләт университеты подразделениесенә әверелә. Хәзерге вакытта  сигез белгечлек  буенча белем бирелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер уку йортлары
Төркем:Сембер техникумнары
Төркем:Урта һөнәри уку йортлары
Выкса

**Выкса** () — Россиянең Түбән Новгород өлкәсендәге кече шәһәр.

Халык саны — 56 201 кеше (2010).

## География
Выкса Выксунка елгасы (Ука бассейны) өстендә, Түбән Новгороддан 189 километрга көньяк-көнбатышрак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Навашино (26 км). Р161 (Навашино — Выкса) автоюлның ахыргы пункты.

## Тарих
Выкса 1762 елда тимер ясау заводы янындагы бистә буларак нигезләнә.

1921—1929 елларда — Түбән Новгород губернасы Выкса өязенең үзәге; 1929 елдан — Выкса районының үзәге.

1927 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала, 1934 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Металлургия заводы, төзү материлларны ясау, металл конструкцияләр заводы, тимер-бетон әйберләр заводы, эре панельле йортлар төзү заводы, ваклау техникасы заводы.

## Галерея

Vyksa-doma-u-pruda.JPG|Выкса буасы
Vyksa-dombatasheva.JPG|
Vyksa-univermag.JPG|«Выкса» сәүдә йорты



## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Арпа (ыруг)

**Арпа́** (*Hordeum*), кыяклылар гаиләлегеннән бер һәм күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы; бөртекле ашлык культурасы, якынча 10 төрне берләштерә.

Арпа ыругында Төньяк ярымшарның һәм Көньяк Американың тропик булмаган өлкәләрендә, тропикларның биек тауларында үсә торган 30 лап төре исәпләнә. Арпа, азык һәм терлек азыгы үсемлеге буларак, бик борынгы культура. Башакчыклары бер чәчәкле, алар башак күчәренең һәр буынында өчәрләп урнаша. Кылчыклары озын. Арпа — бөртеклеләр арасында иң тиз өлгерә торган культура, шуңа күрә аны Ерак Көньякта һәм биек тауларда үстерергә мөмкин.

## Сыйфатлама
Культурада Гордеум сативум (Hordeum sativum) төре генә киң таралган, ә калган төрләре — кыргый үсә торганнар. Арпаның тамыр системасы чуклы, төп массасы сукаланган катламда тарала, аерым тамырлары 1 м тирәнлеккә кадәр китә. Сабагы — куыш эчле салам, биеклеге 30-35 см дан 130-135 см га кадәр. Яфрагы бүтән кыяклыларга караганда киңрәк. Чәчәк оешмасы — башак. Җимеше — бөртек, кабыклы яисә ялангач, сары, коңгырт яки көрән төстә. Арпа — дым яратучан берьеллык үсемлек, уңдырышлы балчыксыл, нейтраль реакцияле һәм туклыклы матдәләре җитәрлек булган туфракта яхшы үсә. Арпа күп рәтле, ике рәтле һәм арадаш рәтле өч төргә бүленә.

## Әдәбият
* Бахтеев Ф.Х. Ячмень. М., 1955;
* Трофимовская А.Я. Ячмень. Л., 1972;
* Неттевич Э.Д., Сергеев А.В., Лызлов Е.В. Зерновые фуражные культуры. М., 1980;
* Технология возделывания ярового ячменя. Казань, 2001;
* Руководство по апробации сортовых посевов. Казань, 2002.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Бөртеклеләр
Ташын

**Первомайск** (, ) — Россиянең Түбән Новгород өлкәсендәге кече шәһәр.

Халык саны — 14 567 кеше (2010).

## География
Первомайск Умочь елгасы өстендә, Түбән Новгороддан 189 километрга көньяграк урнаша. Горький тимер юлының *Первомайск-Горьковский* тимер юл станциясе (Түбән Новгород — Саранск тимер юлыннан тупик тармагының ахыргы станциясе).

## Тарих
Первомайск XIX гасырнаң уртасында чугун кою заводы янындагы бистә буларак нигезләнә. Бистәнең исеме 1951 елга кадәр *Ташино* булган. Ташино тимер юл станциясе белән тимер юл кирәк-яраклары җитештерүче заводы, леспромхоз, строчевышивальная фабрика, сөт заводы белән 16,5 мең халыклы шәһәр булган.

1927 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1951 елда Ташино **Первомайск** шәһәренә үзгәртеп корыла.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
* «Транспневматика» АҖ (тормозлар һәм тимер юл транспорт өчен приборлар заводы);
* Чигү һәм тегү фабрикасы;
агач эшкәртү һәм азык-төлек предприятеләре.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Первомайск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
* Ташино татарлары

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Радамель Фалькао

**Радаме́ль Фалька́о** Гарси́я Са́рате (tat.lat. Radamel Falkao, ; 10 февральдә 1986, Санта-Марта, Колумбия) — Колумбия футболчысы, Испания футбол клубының "Атлетико-Мадрид" һөҗүмчесе. Аргентина чемпионы (2008 ел, Клаусура), Португалия Суперкубогы иясе (2009/10, 10/11), Португалия Чемпионы (2010/11), **Европа Лигасының җиңүчесе [[2011]]/[[2012]], УЕФА Суперкубогының иясе ([[2012]])**, Лига Европаның иң яхшы һөҗүмчесе 2010/11 (17 туп), 2011/12 (12 туп). Дөньяда иң яхшы һөҗүмчесе берсе.

Фалькао — динчел христиан, яшьлек христиан төркемнәренең «Locos por Jesús» һәм «Campeones para Cristo» җитәкчесе.

## [[Рубин]] — Атлетико, Европа Лигасы 2012/13

14 һәм 21 февральдә 2013 Фалькао Атлетико составында Рубин каршы Казанда һәм Мадридта уйнарга тиеш.

2013 елның 14 февралендә Мадрид шәһәрендә Рубин азчылыкта икенче таймда уйнап Атлетиконы 0:2 исәбе белән җиңде. Атлетико – Европа Кубогы иясе (2012), УЕФА рейтингы буенча (2013) икенче Дөнья командасы.

2018 елгы дөнья футбол чемпионаты вакытында Казан-Аренада Польша җыелмасы капкасына туп керткән.
## Клублар

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе 

Төркем:Колумбия футболчылары
Төркем:Колумбия спортчылары
Стевия

300px|thumb|right|Баллы үлән чәчкәләре

**Сте́вия** () — үсемлек, күпъеллыкларның Астралыларларның ыругы. Үзәк һәм Көньяк Америкада үсеп утыручы 150 чамасы үлән һәм куаклык төре билгеле.

Стевия – күпьеллык үсемлек. Ул орлыктан, ботактан үрчи. Үсеп китү өчен оптималь температура – 22-28 градыс. Җәй азагында тулы үсешкә ирешә һәм тиз шиңә. Безнең шартларда аны, үсенте ясап, берьеллык рәвешендә үстерәләр (помидор кебек, мәсәлән). Стевия Көньяк Америкада, Япониядә, Кытайда, Бөекбританиядә актив игелә. Стевия белән сәүдәнең 40 проценты – японнар кулында. Алар аны азык-төлек продуктларының 50 процентына кушалар, чи килеш тә күп кулланалар.

Стевиянең яфрагы шикәрдән 300 мәртәбә баллырак.

Татлылыкның сере шунда – бу үсемлектә стевиозид бар. Ә стевиозид составында – глюкоза, сахароза, стевиол һ.б. кушылмалар. Стевиозид – иң татлы табигый продукт, аннан да баллырак нәрсә дөньяда юк. Шикәрдәге кебек зыянлы калорияләр һ.б. булмаганлыктан, стевиозид диабет, симезлек чирләрдән интегүчеләргә дә, сәламәт кешеләргә дә шикәрне алыштыру буларак хезмәт итә ала.

Стевия Русиягә 1934 елны тамыр җәя, ләкин таралып китә алмый. СССР таркалганнан соң гына Воронеждагы Шикәр һәм чөгендер фәнни-тикшеренү институтында «Рамонская сластена» сорты чыгарыла.

Урта полосада стевия үсенте ясап, берьеллык культура итеп үстерелә. Уңышны (яфрагын) куак чәчәк ата башлагач җыялар.

Стевия балалардагы диатез һәм аллергияләрне дәвалый. Ул гастрит, җәрәхәт (язва), атеросклероз, бавыр һәм бөер чирләре белән авыручыларга файдалы. «Баллы үлән» кариес һәм гөмбә инфекцияләрен бетерергә булыша, себорея, дерматит, бетчәгә каршы көрәшүче чара булып та хезмәт итә.

## Тикшеренүләр

Гадәттә шикәрне алыштыргыч буларак синтетик шикәрне алыштыргычлар (иң таралган аспартам, сахарин, сукламат) һәм табигый шикәрне алыштыргычлар (фруктоза, ксилит, сорбит) кулланыла. Стевия үләне шикәрдән 10-15 тапкыр татлырак (стевия сыгынтысы 100-300 баллырак) була.

Стевиядән тыш барлык шикәрне алыштыргычлар сәләмәткә зыян китерә ала. Киресенчә стевия иммунитет ныгыта, артериаль басымны нормага китерә, паразитларны бетерә.

Япониядә стевия шикәрне алыштыргыч буларак киң кулланыла, ләкин АКШта кайбер каршылыклы тәҗрибәләрдә стевия мутоген икәне күрсәтелгән.

2006 елда Бөтендөнья сәләмәтлек оешмасы стевиянең имин булуын белдерә (*«stevioside and rebaudioside A are not genotoxic in vitro or in vivo and that the genotoxicity of steviol and some of its oxidative derivatives in vitro is not expressed in vivo»*).

## Чыганак
* Дөньяда иң татлы. ТЯ, № 69 (11860). 2012 елның 8 декабре 

## Әдәбият
* Вера Озерова Стевия. Медовая трава против диабета. — Весь, 2005. — 96 с. — (Кладовые природы). — 10 000 экз. — ISBN 5-9573-0484-0
* Надежда Семёнова Стевия - растение XXI века. — Диля, 2010. — 160 с. — (Исцелит тебя Надежда!). — ISBN 5-8174-0404-4, 978-5-8174-0404-3

Төркем:Астралылар
Төркем:Шикәр алыштыргычлары
Борай

**Борай** яки **спельта** () — кешелек барлыкка килгән чордан башлап игелә торган бөртекле культура, бодай ыругының төре.

Кешелек дөньясына борай элек-электән мәгълүм. Тарихка мөрәҗәгать итсәк, ул Гомер поэмаларында, Геродот язмаларында да телгә алына. Ватаныбыз Идел-Урал территориясенә ул безнең эрага кадәр үк килеп кергән. Татарлар белән чиктәш яшәгән мордва халкы борайны “татар бодае” дип йөрткән.

Аны рус хакимлеге астында да, 17-19 нчы гасырларда шактый күп үстергәннәр. Ә менә узган гасырның 20 нче елларыннан соң, нигездә Бөек Ватан сугышыннан соң бөтенләй дә үстерми башлаганнар. Белгечләр моның берничә сәбәбен әйтә. 19 гасыр ахырында — 20 гасыр башында борайның урынын әкренләп бодай алган. Чөнки, беренчедән, бодайның уңдырышлылыгы бермә-бер югары, ул сабагыннан чиста килеш алына. Ә борай карабодай кебек кабыклы (тышчалы) була, шуңа да аның ярмасын әзерләү өчен махсус тегермәннәр кирәк. Югыйсә күп кенә күрсәткечләре буенча борай бодайдан файдалырак культура санала.

Борайда аксым күләме башка культуралардан 27-35 процентка артыграк. Анда кеше организмы өчен алыштыргысыз саналган 18 аминокислота бар, бодайда алар азрак. Борайның составындагы тимер, протеин кебек матдәләр, витаминнар да гадәти бодайга караганда күбрәк. Шуңа да ул диетик продукт санала. Аннан соң тагын бер үзенчәлекне әйтеп китәргә кирәк: борай минераль ашламаларга бәйсез, ягъни ул үскән басуга гербицидлар, бөҗәк үтергечләр бөтенләй кертелми. Шуңа да ул экологик яктан чиста продукт санала.

Европада моннан 10-15 ел элек борайдан төрле ризыклар әзерли башладылар. Аны алар «Сәламәт туклану» дип аталган кибетләрдә саталар. Ул Германиядә, Италиядә, хәтта Һиндстанда да популяр ризыкка әйләнде. Аны американнар да киң куллана башлады: боткасын пешерәләр, ашка салалар. Голландиядә аннан пешерелгән ипи бик популяр. Европа галимнәре борайны «кыяклы культураларның кара уылдыгы» дип йөртәләр. Русиядә ул нигездә Дагыстанда, Башкортстанның берничә хуҗалыгында һәм Татарстанда (нигездә Кукмара, Балтач, Мамадыш районнарында) игелә.

## Искәрмәләр

## Чыганак
Бодай түгел, борай / Әңгәмәдәш – Атлас ГАФИЯТОВ / – № 1 (11714), 12 гыйнвар, 2012 

Төркем:Бөртеклеләр
Тропосфера

**Тропосфе́ра** ( — «үзгәреш»  — «шар») — түбәнге, Җирнең иң өйрәнелгән өлеше, аның биеклеге - км булып, уртача киңлеләрдә10-12 км, ә экваторда 16-18 км.

Биеккә таба күтәрелгәндә темпертура 100 метр саен 0,65 градуска төшә.

Тропосферада бөтен атмосфера авырлыгының 80%ы урнашкан.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Структура атмосферы (в т.ч. тропосферы) и особенности проявления её элементов. 

Төркем:Атмосфера
Кар бабай

**Кар бабай** — кышын ясалучы кардан әвәләнгән гади скульптура. Кар бабай әвәләү — элеккедән үк килгән балаларның күңел ачу чарасы.

Гадәттә, кар бабай җепшек карны әвәләп, җирдә яткан кар өстеннән әйләндереп йөртеп зурайтылган өч кар түгәрәгеннән тора. Иң зур түгәрәк кар бабайның асты, уртачасы — күкрәге, түше, ә кечкенәсе башы блып тора. Калган өлешләре варьирлаша ала.

Юникодта кар бабай символы: U+2603.()
## Тышкы сылтамалар
Кар бабай ясау көне сайты.

Төркем:Сыннар
Төркем:Кышкы персонажлар
Төркем:Кыш
Төркем:Мультфильм персонажлары
Төркем:Әкият геройлары
Сембер дәүләт университеты

**** (, ) — Сембердә урнашкан югары уку йорты, Россиянең 33 терәк университетының берсе. 1988 елны Мәскәү дәүләт университеты филиалы кебек ачыла. Сембер өлкәсе Мәләкәс һәм Инза шәһәрләрендә филиаллары бар.

## Тарихы
Сембердә Университетның нигезләнү тарихы 1919 елдан башлана, бу елда Сембер пролетариат университеты барлыкка килә. Россиянең яңа вузына ректор булып Казан университетының профессоры Александр Семен улы Архангельский билгеләнә.
  
## Рейтинглар
2014 елда «Эксперт РА» агентлыгы, Ульян югары уку йортын Бәйсез Дәүләтләр Берлегенең иң яхшы югары уку йортлары исемлегенә керткән, шуңа  күрә аңа «Е» рейтинг классы бирелгән .

## Төзелеше
7 институт:

- Икътисад һәм бизнес институты
- Идарә факультеты
- Финанслар һәм хисап (учет) факультеты
- Медицина, экология һәм физика мәдәнияте институты
- Медицина факультеты
- Физика мәдәнияте һәм реабилитация факультеты 
- Экология факультеты
- Дипломнан соң, өстәмә һәм югары сестрин белеме факультеты
- Халыкара мөнәсәбәтләре институты
- Тел белеме һәм халыкара хезмәттәшлеге
- Чит телләрне һөнәри коммуникацияләрдә куллану өчен өйрәнү факультеты 
- Россия-Америка факультеты
- Росия-Алмания факультеты
- INTERLINGUA Халыкара тел белеме үзәге
- Өстәмә белем институты
- Ачык белем институты.

- 8 бәйсез факультетлар:

- Юридик факультеты
- Таможня факультеты
- Математика һәм мәглүмати технологияләр факультеты 
- Югары технологияләр инженер-физика факультеты 
- Һуманитар фәннәре һәм социаль технологияләр факультеты 
- Мәдәният һәм сәнгать факультеты
- Трансфер белгечлекләре факультеты
- Югары һәм урта махсус уку йортларының мөгаллимнәрнең квалификацияләрен күтәрү факультеты.

- 2 колледж:

- Медицина колледжы
- «СОКОЛ» заманлы ачык колледж 
- Музыкаль училище
- УлДУ каршындагы 40чы санлы физика, математика һәм информатика лицее
- Шәһәр һәм өлкә мәктәпләрендә профиль сыйныфлары челтәре
- Экологик мәктәп, яшь медик мәктәбе, мультимедиатехнологияләр мәктәбе.

## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге
* Сембер автомеханика техникумы
* Сембер дәүләт техник университеты
* И. Н. Ульянов исемендәге Сембер дәүләт педагогия университеты

Төркем:1988 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Сембер университетлары
Төркем:Сембер дәүләт университеты
Ветлуга (шәһәр)

**Ветлуга** () — Түбән Новгород өлкәсендә шәһәр (1998 елдан), Ветлуга районының административ үзәге.

Халык саны — 8 956 кеше (2010).

## География
Шәһәр Ветлуга елгасы өстендә, Түбән Новгороддан 230 километрга төньяк-көнчыгышрак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Үрәндә (47 км).

## Тарих
Ветлуга беренче тапкыр 1636 елда Шулепниково авылы буларак телгә алына. XVIII гасырда авылда Воскресение чиркәве төзелә, шул чиркәүдән ул *Воскресенское* исемен ала.

1778 елдан — Кострома  (1796 елдан — Кострома губернасы) Ветлуга өязе үзәге.

1856 елда Ветлугада 2 чиркәү, 456 йорт һәм 32 лавка (кибет) булган.

1930 елдан — Ветлуга районының үзәге.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
* Леспромхоз
* ликёр-аракы заводы
* май ясау заводы
* икмәк заводы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ветлуга «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Терминология (фән)

**Терминология** — терминнарны һәм аларның кулланылышын өйрәнүче фән. Шул ук вакытта, кешеләрнең берәр эшчәнлек тармагындагы барлык терминнарның берлеген дә **терминология** термины белән билгелиләр (мәсъәлән, *сәяси терминология* — сәясәт өлкәсендәге барлык терминнарның берлеге).

Башка әйберләр арасында, терминология фәне терминнарның барлыкка килүләрен һәм берәр мәдәният эчендә аларның бер-берсе белән барлыкка килгән элемтә/мөнәссәбәтләрен өйрәнә. Сүзләрне һәм аларның мәгънәләрен өйрәнүче *[[лексикология]]дән* аермалы буларак, **терминология** төшенчәләрне, концептуаль системаларны һәм аларны билгеләүче тамгаларны (*терминнарны*) өйрәнә.

## Фәнни эшчәнлек

Терминология фәненең эшчәнлеге гадәттә астагы аспектлардан тора:

* эшчәнлек тармагында кулланылган төшенчәләрне һәм концептуаль структураларны анализлау
* төшенчәләр белән бәйле терминнарны билгеләү
* ике яки күптелле терминология очракларында, төрле телләрдәге терминнар арасында бәйләнешне билгеләү
* махсус тармакның терминологияны кәгазь, башка матди материал өстендә яки мәгълүмат базасында язып туплау
* терминологик мәгълүмат базасын (*терминнар сүзлеген*) белән идарә итү
* кирәк булганда, яңа терминнар булдыру

*Терминологның* максаты категорияләргә аерылган терминнар берлегенең киңлеген һәм *[[сыйфат]]ын* үстерү. Техник тармаклар һәм стандартлаштыру институтлары үз терминологик сүзлекләрне булдыралар.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Википедияның инглиз телле бүлеге

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Термин
* Википедия:Проект:Терминнар

Төркем:Терминология
Төркем:Гамәли лингвистика
Төркем:Лексикография
Термин

**Истилах** ( — условность, общая договоренность) яки **Те́рмин** ( — чик) — фән, техника, технология, сәнгать яки кешеләрнең башка эшчәнлек тармакларының берсендә очраган төшенчәне билгеләгән сүз, сүзтезмә яки башка символлар берлеге.

*Термин* ролен уйнаучы сүзләр һәм сүзтезмәләрнең мәгънәләре кулланылыш контекстына карап шул ук сүзләрнең башка контекстта яки көндәлек тормышында ташыган мәгънәләреннән аерыла.

## Кулланылыш
Мәсъәлән, 21 гасырда яшәүче *Владимир Ленин* исемле ир кеше билгеле революционер Владимир Ленин белән бер сүз тамгасы исем ташыса да (термин белән билгеләнсә дә), аерым бер шәхес була һәм аларны бутамау хәерле.

Югары уку йортында белем алучы һәм белем икътисадының мәгълүмат тармагында эш итүчеакыл хезмәте ияләре терминологияне дөрес кулланмыйча уңышка ирешә алмыйлар. Кулланылыш уңайлылыгы өчен озын сүзтезмә белән билгеләнгән терминнар еш аббревиация юлы белән кыскартыла ала.

Белемнең бер өлкәсендә башка төшенчәләрне билгеләү өчен кулланылган минималь терминнар җыелмасына **төп терминология** диелә.

## Татар телендә кулланылыш тарихы
Татар әдәбиятында терминнар элек-электән кулланылып килгән. Ләкин, термин урынына гарәпчә “истилах” дигән сүз йөргән. Аның төп мәгънәсе – килешү, сөйләшү, солых төзү. Егерменче елларда “истилах” искереп төшеп кала, аның урынына “атама” сүзе кулланыла башлый. Утызынчы елларда термин сүзе кулланылышка керә.


## Шулай ук карагыз

* Силлогистика
* Билгеләмә
* Сүзлек
* Терминология
* Энциклопедия
* Википедия:Проект:Терминнар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сложеникина Ю. В. *[http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2010/5/Slozhenikina/ "Термин: живой как жизнь (почему термин может и должен иметь варианты)"/Электронный журнал «Знание. Понимание. Умение», 2010, №5.]*

Төркем:Мантыйк
Төркем:Лексикология
Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Төшенчәләр
Кабан шәһәрлеге

**Кабан яки Кабантау шәһәрлеге**  (**ﻗﺎﺒﺎﻧﺗﺎو ﺷﻪﻬﻪﺭﻟﺌﮔئ**) — Казан ханнары (XIV-XVI), элегрәк Казан әмирләре (XI-XIV) җәйге резиденциясе. Казан Кирмәненнән 8 километрда Урта Кабан күле янында урнашкан. Хәзер Кабан шәһәрлеге Казан Идел буе районына керә.

Башта Кабан шәһәрлеге — Кабан билегенең үзәге булып торган. Идел буе Болгары Дәүләте чорында Кабан шәһәрлегендә Кабан тывында кече кирмән, мәчет, мөселмән зираты белән барлыкка килгән. XII гасырдан Кабан билеге тулысынча Казанга буйсынган, Казан әмирләре, Болгар аксөяге җәен анда яшәгән. Кабантау, Әмәттау шәһәрләренда сугыш вакытында махсус ут искәртү  системасы кулланылган: дошман гаскәре якынлашу вакытында зур манарада башта Кабантауда, соңрак Әмәттауда ут яндырылган, шулай итеп куркыныч турында Казан шәһәренә хәбәр җибәрелгән. 

Кабан шәһәрендә Болгар бикәсе Алтын-Бөртек (?-1297) (**ﺋﺎﻟﺗﺌن-ﺒوُﺭﺗﺌﻙ **), Болгар әмире Хасан-бәк Мир-Махмуд улы (1350 тирәдә) (**ﺣﺎﺳﺎن-ﺒﻪﻙ ﻣﻳﺭ-ﻣﺎﺣﻣوﺩ ﺋوﻟئ **) кабер ташлары табылды.

Казан ханлыгы буйсындырганнан соң Кабан Татар Кирмәне җимерелгән, болгар-татар зираты мәсхәрә ителгән, аның урынында урыслар тарафыннан Архиерей дачасы салынган. Совет заманында Архиерей дачасы, Яңа Иерусалим монастыре, чиркәве ябылган, биналары "Татарстан Авыл Хуҗалыгы Фәнни Институты"на тапшырылган. Күп борынгы биналар җимерелә. Борынгы  Болгар-Татар зираты торгызу нияте бар иде, ләкин бер Рус Чиркәве генә торгызылды. Рус милләтчеләре Кабан шәһәрлеге, мөселман зираты, монастырь хәрәбәләре бернича  тапкыр Рус Православ Чиркәвенә тапшырырга таләп итәләр иде, ләкин Татарстан хакимияте Кабан шәһәрлеге Болгар-Татар чыгышын әле онытмый.  
## Шулай ук карагыз

## Тышкы сылтамалар
* Болгар Дәүләте
* Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2.
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.

Төркем:Татарстан тарихы
*
Төркем:Юкка чыккан шәһәрләр
Югалту

**Югалту** — нине булса да таба алмау.

* «Югалту» — англо-австралия мультфильмы, 2010 елгы.
* Югалту — баскетбол термины.
* Югалту — татар кинематографист Илдар Ягъфәровның 2012 елгы Казанда узучы халыкара мөселман киносы фестивалендә күрсәтелгән кыска метражлы нәфис фильм.
Арчан

**Арчан** ( Ве́реск обыкнове́нный) — үсемлек, арчанлылар гаиләлегенең Calluna ыругының бердәнбер төре.
## Сыйфатлама
Арчан куакларына биек кыя һәм тау башларында юлыгып була. Миллион еллар эчендә арчан тышкы табигый шартларга җайлаша алган, ул кышкы зәмһәрир суыкка да, җәйге челләгә дә түзә. Гранит кыяларны яратса да, арчан тау түбәсендә дә, киселгән урманнарда, шәрә ташта да үсә ала. Кайчандыр өчәр метрлы булган арчан бүген 30 сантиметрлы гына булса да, матур-матур куаклыклар булып үсә. Арчан Русиянең урта полосасын да үз итә. Әмма бик акрын үрчи, шуңа күрә Җир йөзендә ул кимегәннән-кими бара. Яфрагы каты, өчкырлы дияргә була, вак ылысны хәтерләтә, әмма бик үк кадаучан түгел. Июль-августта алсу-шәмәхә, сирәк очракта ак чәчәк ата. 
thumb|left|О. В. Томе «Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz», 1885 китабыннан ботаник иллюстрация
## Файдасы һәм кулланылуы
Яфрагының чәе һәм арчан балы – зур деликатес һәм бик сирәк тәти торган ризык.

Авылларда бүген дә әле арчанны абзарлар, мунча, агач өй салганда файдалану гадәте бар. Кипкән ботаклары стеналарда җылыны бик әйбәт тотучы материал булып исәпләнә, дымны яхшы сеңдерә, торакны кышкы суыктан һәм озакка сузылган яңгырлардан саклый. 
## Шулай ук карагыз

## Чыганак
* № 8 (11253), 24 гыйнвар, 2009 ел. Миллион еллар үзгәрешсез. Табигать һәм без. Наталья ВОРСОВА 

ш
Рухани

**Рухани** — дини культ хезмәткәре.

## Аерым диннәрдә
Рим-католик чиркәвендә, православиедә һәм руханилыкны танучы башка христианлык агымнарында — икенче дәрәҗәдәге дини эшлекле. Ул әрхәрәйдән түбәнрәк, ә диаконнан югарырак.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
* Description  of the problem of Roman Catholic and Old Catholic reunion with respect to the female priesthood

## Шулай ук карагыз

Төркем:Руханилар
Төркем:Дини титуллар
Төркем:Христианлык
Зенит-Казан (волейбол клубы)

**"Зенит-Казан"** (tat.lat. [Zenit-Qazan (woleybol klubı) ](http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Зенит-Казан_(волейбол_клубы))) — Татарстан Җөмһүрияте Казанның волейбол клубы, Россиянең **12 тапкыр чемпионы**, Россия Кубогы 5 тапкыр иясе, **Чемпионнар Лигасында 5 мәртәбә җиңүче** (2015 һәм 2016 елда рәттән).

2000 елда нигезләнгән, 2004 елга кадәр "Динамо" булып исемләнде, 2005-2008 елларда — "Динамо-Таттрансгаз" дип атала.

Элек уеннарын "Баскет-холл" аренасында, 2010 елдан Казанның «Санкт-Петербург» волейбол үзәгендә үткәрә.

Төп төсләре: ак-зәңгәр.

## Виктор Сидельников дәвере
Казан волейбол клубы 2000 елның 13 маенда нигезләнде. Өч ел эчендә Казан клубы беренче лигасыннан Руссия волейбол төп дивизионына ирешеп чыкты.
2002 елда мәшһүр Совет волейболчысы Виктор Сидельников Казанга чакырылды. 2003 дебют елында Казан волейбол клубы бердән бронза медальләрен яулады. Бик көчле, яхшы уенчы Дмитрий Фомин Руссия Кубогы Финалында 2004 Казанлыларга беренче мәшһүр җиңүен ирешергә булышты.
### [[Казан]] килә!
"Казан килә!", "Бер елда титулсыз" — шулай Россия волейбол комментаторлары Россия Кубогы казанлылар тарафыннан яулаганнан соң әйтәләр иде. 2004 елда Казан волейбол клубы беренче алтын медальләрен яулады, 2007/2008 Европа Чемпионнар Лигасында җиңде. "Казан килә!" Европада да яңгырады.

## Владимир Алекно чоры
2008 елда Казан волейбол клубына баш тренер урынына алдагы ике тренер белән бергә ССРБ җыелма командасын өчен уйнаган Владимир Алекно килде һәм Казан җиңү гадәтләрен дәвам иттерде. Аның белән килгән 36 яшьлек Олимпия чемпионы америкалы Ллой Болл 2011 елга кадәр команданың капитаны була.

### [[Казан]] килде!
Казан волейбол клубы 2006 елдан Россия Чемпионатында өстенлек итә: **2006/2007, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2011/12, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/2018, 2022/2023**  сезоннары алтын медальләре иясе. 

Европа Чемпионнар Лигасында 2011/12 җиңде.

2014 елның 30 апрелендә Локомотив (Новосибирск) командасын 3:0 исәбе белән җиңеп Зенит-Казан 5-тапкырдагы Россия чемпионы булды.
## Олимпия могҗизасы
Казан волейбол клубының уенчылары — Россия җыелмасының нигезе. Лондон Олимпия уеннарында 2012, 12 августта волейбол финалында Россия волейбол җыелмасы Владимир Алекно җитәкчелегендә чын могҗиза эшләде: Бразилиягә 0:2 оттырганда, Алекно кирәкле алмашлар ясап драматик көрәшендә җиңде. **32 ел үткәннән соң «безнекеләр» яңадан Олимпия Алтын медальләрен яулады!**
## Уңышлары
* 2024 ― Ир-атлар арасында волейбол буенча 2023/2024 елгы Россия , команда, Мәскәү шәһәрендә  спорт комлексында (*Василиса Кожина ур., 13*) Мәскәүнең  командасын **3:1 (25:20, 25:22, 17:25, 25:20)** исәбенә җиңеп, **12нче тапкыр** волейбол буенча Россия чемпионы булган.
## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* «Динамо-Казан» хатын-кызлар волейбол клубы

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе
* Досрочная победа: ВК "Зенит" в восьмой раз стал чемпионом России
* ТТГ Рәсми сәхифәсе 
* Казанский «Зенит» стал пятикратным чемпионом России

Төркем:Казан спорт клублары
Төркем:Волейбол
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Динамо-Казан (хатын-кызлар волейбол клубы)

**"Динамо-Казан"**  (tat.lat. [Dinamo-Qazan (xatın-qızlar woleybol klubı)](http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Динамо-Казан_(хатын-кызлар_волейбол_клубы))) — (2008 елга кадәр " Казаночка", "Казан кызы") —  Татарстан Җөмһүрияте Казанның хатын-кызлар волейбол клубы.
"Динамо-Казан" Россия Чемпионатында 3 мәртәбә җиңде (2011, 2012, 2013),  ике тапкыр Россия Кубогының 2010, 2012 иясе, ЕКВ Чемпионнар Лигасының җиңүчесе (2014), клублар арасындагы Дөнья чемпионатының җиңүчесе (2014). Баш тренеры — Ришат Гиләҗетдинов, капитаны — Мария Борисенко.

2013 елның 12 маенда финал уенында Казанлылар Мәскәүлеләрне 3:0 (3:1 сериядә) исәбе белән җиңә.

2002 елның сентябрь аенда "Казаночка" исеме белән нигезләнде. 2008 елда Татарстан Эчке Эшләр Министрлыгы хатын-кызлар волейбол клубына булыша башлады һәм аның исеме "Динамо-Казан"ына үзгәртте.

Төп төсләре: ак-зәңгәр.

## Яңа дәвере — җиңү чоры
2010-2011 елларда "Динамо-Казан" куәтләнде: Россия җыелмасы уенчылары Екатерина Гамова, Мария Борисенко, Татьяна Кошелева һәм Екатерина Кабешо Казанга килделәр. Шул көчле составы белән Казанлылар башта Россия Кубогы яулады, соңрак Россия Чемпионатында җиңде. 2012 елда яңадан Россия Чемпионаты Алтын медальләрен яулады.

2012 елның 23 декабрендә Динамо-Казан икенче мәртәбәдә Россия Кубогын яулады, финал уенында Краснодар шәһәрендә Казанлылыр Мәскәү-Динамоны 3:0 (25:15, 25:17, 25:21) исәбе белән җиңде.

2014 елның 16 мартында Чемпионнар Лигасы финалында казанлылар Төркиянең "Вакифбанк" клубын 3:0 исәбе белән отты. Динамо-Казан - Россиянең клублары арасында Чемпионнар Лигасында беренче җиңгән волейбол клубы.

2014 елның 12 маенда Цүрих шәһәрендә клублар арасындагы Дөнья чемпионаты финалында "Озаску" (Бразилия) клубын 3:0 исәбе белән отты.

## Волейбол Үзәге
Уеннарын элек "Баскет-холл" аренасында, 2010 елдан Казанның «Санкт-Петербург» волейбол үзәгендә үткәрә.

## Шулай ук карагыз
* Зенит-Казан (волейбол клубы)

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе
* ВФВ Рәсми сәхифәсе 
* «Динамо» выиграло Лигу чемпионов

Төркем:Казан спорт клублары
Төркем:Волейбол
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Кәрәзле телефон

**Кәрәзле телефон** — кәрәзле элемтә челтәрләрендә кулланылучы мобиль телефон. Радио кабул итү передатчигы һәм традицион телефон коммутациясен кулланып телефон элемтәсе булдырыла.

Бүгенге көндә кәрәзле элемтә - мобиль элемтәләр арасында иң таралган төр булып тора.

Кәрәзле телефон - катлаулы югары технологияле электрон җайланма. Ул 1—2&nbsp;ГГц (GSM) и 2—4&nbsp;ГГц (UMTS) СВЧ диапазондагы кабул итү передатчигыннан, специальләшкән идарә контроллерыннан,  төсле/монохром дисплейдан, интерфейс җайланмаларыннан, аккумулятордан тора. Күбчелеге үз номерларына ия - IMEI.

## Тышкы сылтамалар
* Мобильная связь от Эрикссона до Купера 

Төркем:Электроника
Шахунья

**Шахунья** () — Түбән Новгород өлкәсендә шәһәр (1943 елдан), Шахунья шәһәре шәһәр округынең административ үзәге.

Халык саны — 20 926 кеше (2010).

## География
Шахунья Түбән Новгород өлкәснең төньяк-көнчыгышында, Түбән Новгороддан 240 километр төньяк-көнчыгыштарак урнаша. Горький тимер юлының *Шахунья* станциясы (Түбән Новгород — Котельнич линиясе).

## Исем чыганагы
Шахунья шәһәре үз исемен якында урнашкан Шахунья авылыннан ала.

## Тарих
Шахунья 1921 елда *Шахунья* тимер юл станция янындагы бистә буларак нигезләнә. 1927 елда вокзал төзелә.

1933 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1943 елда шәһәр статусы бирелә.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Агач эшкәртү һәм азык-төлек сәнәгате предприятеләре; сәнгать фабрикасы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Шахунья «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре