open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Геннадий Куприянов

**Геннадий Куприянов** (, Рыло, Кострома губернасы, Россия империясе—, Пушкин, Ленинград, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.
Бөтенсоюз коммунистик университетында укыган (1932-1935). Ленинград шәһәрендә район комитеты сәркатибе (1937-1938), БК(б)Ф Карел өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1938-1940), Карел-Фин ССР коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1940-1950). СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1941-1950), 1-2 чакырылышлары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты. Генерал-майор (1942).
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Александр Кондаков

**Александр Кондаков** (, Майдаково, Владимир губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.
БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбендә укыган (1946-1949). БК(б)Ф Ярославль шәһәр комитеты сәркатибе (1937), Ярославль өлкәсе башкарма комитеты рәисе (1937-1938),  БК(б)Ф Кастрама шәһәр комитеты сәркатибе (1943-1946), БК(б)Ф Кастрама өлкә комитеты сәркатибе (1944-1946), Карел-Фин ССР коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1950). СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1941-1950), 3 нче чакырылыш Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Александр Егоров (1904)

**Александр Егоров** (1904, Мәскәү, Мәскәү губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.
Кызыл профессура институтында укыган (1926-1931). БК(б)Ф Ярославль (1942-1943), Воронеж (1943-1944) өлкә комитетлары икенче сәркатибе, БК(б)Ф Черниковка шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1944-1946), БК(б)Ф Брянск өлкә комитеты беренче  сәркатибе (1946-1950), Карел-Фин ССР коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1950-1955), Омск өлкәсе башкарма комитеты рәисе урынбасары (1955-1961). СБКФ ҮК әгъзасы (1952-1956), 4 нче чакырылыш Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Леонид Лубенников

**Леонид Лубенников** (, Фоминовка, Екатеринослав губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ.) — совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.
Новочеркасск индустриал-игенчелек тихникумында (1927-1930), Бөтенсоюз агропедагогия институтында (Мәскәү, Сарытау, 1931-1933), Идел буе округ командалык состав сәяси курсларында (1939), М.В.Фрунзе ис. Хәрби академиясендә (1943-1944) укыган. БК(б)Ф Минск шәһәр комитеты икенче сәркәтибе (?-1952), Беларус коммунистик фиркасе Бобруйск (1952-1953), Минск (1953-1955) өлкә комитетлары беренче  сәркатибе, Карел-Фин ССР коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1955-1956), СБКФ Карел өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1956-1958), СБКФ ҮК киң кулланыла торган таварлары һәм азык-төлек таварлары бүлеге мөдире (1958-1960), СБКФ Кемерово өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1958-1960, 1963-1964). СБКФ ҮК әгъзасы (1956-1966), 4-6 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Вольдемар Виролайнен

**Вольдемар Виролайнен** (1901, Санкт-Пиᴛырбур, Санкт-Пиᴛырбур губернасы, Россия империясе—1983, Ленинград, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — сəʙит дәүләт эшлеклесе.
Бөтенсоюз транспорт академиясен (1939) бетергән. Төньяк тимер юл башлыгы урынбасары (1942-?), Yктәбeр тимер юлы башлыгы (?-1947), Карел-Фин ССР Министрлар шурасы рәисе (1947-1950). 1-2 чакырылышлары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Аврил Лавин

**Әврил Рамона Ләвин** (ингл. *Avril Ramona Lavigne*) - Канада hәм Америка Кушма Штатлары җырчысы, дизайнер һәм актриса. Ул 1984 елның 27 сентябрендә Бельвилдә (Канада) туган.

Аврилнең әтисе француз телендә сөйләшкән, шуңа күрә аның исеме француз теленнән апрель дип тәрҗемә ителә.
## Альбомнар

*Let  Go (2002)
*Under my skin (2004)
*The Best Damn Thing (2006)
*Goodbye Lullaby (2011)
* Avril Lavigne (2013)
* Head Above Water (2019)
* Love Sux (2022)
## Искәрмәләр

Төркем:Җырчылар
Павел Прокконен

**Павел Прокконен** (, Клюшина Гора (Клүшшинваара), Олонец губернасы, Россия империясе—, Петрозаводск, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.
Ленинград Совет хокукы институтында (1931-1934), БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбендә (1947-1950) укыган. Карел АССР халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1938-1940), «Фин демократик җөмһүрияте» Карелия эшләре буенча министры (1939-1940), Карел-Фин ССР Халык комиссаралары шурасы - Министрлар шурасы рәисе (1940-1947, 1950-1956), Карел АССР министрлар шурасы рәисе (1956-1979). СБКФ ҮК Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1952-1961), 1-3 һәм 6 нчы чакырылышлары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Lhasa

**Lhasa** yäki **Läsä** (l̥ásə, tibetçä ལྷ་ས, waili *lha sa*, qıtayça *拉薩*, pinyin *Lāsà*) — Qıtaynıñ Tibet moxtari rayonında şähär bülgese, moxtari rayonnıñ xökümäte urnaşu urını.

Bäysez Tibet däwläteneñ elekke başqalası.

Tibetnıñ tarixi başqalası Lhasa şähäreneñ Çängwän rayonında urnaşqan bulğan.

Läsä - Dalay-lamanıñ ğädäti rezidensiäse bulıp tora.

Tibet telennän Läsä - "allalar urını" dip tärcemä itelä.

Tibetçä ataması *hLasa*, ä qıtayçä *Läsä* (拉萨 - Lāsà) dip yañğırıy.

## Cäğräfiä

Şähär Lhasa üzänendä urnaşqan, anıñ tiräsendäge tawlar bieklege 5500 m ga citä.

Şähär aşa Brahmaputra yılğasınıñ quşıldığı **Kyi-çu** ağa.

## Tarix

VII ğasırda Tibetnıñ ikençe imperatorı **Soñcän Gampo** Lhasa şähären başqala itep iğlan itä. Ul waqıtta qala üzagendä Cokañ monastıre tözelgän.

XV ğasırda **Tsonkala-lama** öç zur monasıyrğa nigez sala: **Ganden, Sera** häm **Drepung**. Näticädä şähär tiz üsä başlıy.

Dalay-lama V Lobsañ-Gyatso (1617-1682) Tibetnı buysındıra häm Lhasağa idärä üzägen küçerä. Annarı ul Potala sarayın tözi, şul waqıttan Lhasa - Tibetnıñ çın başqalasına äwerelä.

1705 yılda oyratlarğa qarağan xoşut xalqınıñ Lhawzan xanı Lhasanı yawlap ala. Läkin 1717 yılda Cuñğar xanı Çoros  Lhawzan xannı ciñep Lhasanı ala.

1951 yılğa şähär yartısı monaxlardan torğan.

1960 yılda Tibetnıñ idärä büleneşe qıtay räweşendä üzgärtelä.

İqtisadnıñ töp tarmağı - turizm. Şulay uq şähär yanında baqır, aqqurğaş, tutıya çığarıla.

## Kürenekle urınnar

Lhasa şähäreneñ tarixi häykälläre dönyanıñ mädäniäte öçen zur ähämiätkä iä:
*Potala sarayı
*Cokañ ğibädätxänäse
*Drepuñ, Sera, Ganden, Ramoçe monastıyrları
*Norbulinka sarayı

Küp kenä häykällär "mädäni inqıylab" waqıtında cimerelgän.
## Küreneşlär

Potala Palace, August 2009.jpg|Potala sarayı
Tibet-5540 (2624909770).jpg|Norbulinka sarayı 

## Şähär klimatı



## Sıltamalar
* Räsmi sayt
* Туристическая карта Лхасы 
* Старый план центра Лхасы (1959 год)
* Лхаса. Фотографии 

Төркем:Кытай шәһәрләре
Төркем:Кытай төбәкләре
Төркем:Изге шәһәрләр
Мәскәү үзәк боҗрасы

**Мәскәү үзәк боҗрасы** (**МҮБ**, урысча *Московское центральное кольцо, МЦК*) — Мәскәүдәге җир өсте пассажир транспорты, Мәскәү тимер юлының  Кече боҗрасы буйлап баручы шәһәр эчендәге юлчылар электропоезды булып тора.

Мәскәү метрополитены белән килешү буенча Рәсәй тимер юллары ширкәте юлчылар ташый.

Мәскәү тимер юлының Кече боҗрасы озынлыгы 54 км тәшкил итә, шәһәрнең үзәк өлеше янында урнашкан, Бакча боҗрасын камап ала һәм Өченче транспорт боҗрасына якыная.

Сызыкта 31 тукталыш ноктасы бар, шул исәптән 10 метро сызыгына һәм 9 тимер юл радиаль юнәлешенә күчеп утыру ноктасы бар.
## Тарих
1908 елда Мәскәү тимер юлы боҗрасы ачылган, 1934 елга кадәр йөк һәм юлчылар ташыган. Соңрак ул ташланган булган.

2016 елның 10 сентябрендә Мәскәү үзәк боҗрасы рәсми рәвештә юлчылар өчен ачылды, беренче ай дәвамында бушлай эшләде.

Әлеге төр транспорт чит илләрдә киң таралган, аеруча Алманиядә, анда ул **S-Bahn** дип атала. 
## Казандагы проектлар
Казанда да шундый төр транспортны җибәрү күптән проектлана, ләкин кирәкле акча булмавы сәбәпле кичектерелә, проект буенча ул Казанның шәһәр боҗрасы электричкасы дип атала.

Казан тимер юлы боҗрасы Көньяк тимер юл йөрешен Төньяк тимер юл йөреше белән берләштерә, соңгы проект буенча 2018 елдан соң ул Бишбалта бистәсен дә тоташтырырга тиеш.

## Шулай ук карагыз
* Мәскәү боҗра автомобиль юлы
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальный сайт АО «МКЖД» 
* Московское центральное кольцо на официальном сайте Московского метрополитена.

*
Потала сарае

**Потала сарае** (тибетчә *པོ་ཏ་ལ*,  кытайча *布达*) —  Кытайның Тибет мохтари районы Лһаса шәһәрендә урнашкан буддист гыйбадәтханәсе комплексы.

Шәһәр өстеннән калкып торган үрдә урнашкан. Гомуми мәйданы 360 мең м² тәшкил итә.

Әлеге сарай Далай-ламаның төп резиденциясе булып торган.

1959 елда Кытай гаскәре Тибетны басып алганнан соң,  Далай-лама XIV илдән китеп Һиндстанның Дарамсала шәһәрендә сәяси сыену алган.

Хәзерге вакытта Потала сарае музей булып тора, анда шактый күп туристлар килә, шулай ук буддистлар биредә хаҗ кыла һәм төрле йолалар үткәрәләр.

1994 елда Потала сарае ЮНЕСКО Бөтендөнья Мирасы исемлегенә кертелгән.

2001 елда Потала тарихи ансамбленә Далай-ламалар җәйге йорты - Норбулинка сарае һәм паркы кертелгән.

## Тарих

637 елда Тибет патшасы Соңҗән Гампо беренче  бинага нигез салган, соңрак ул Лһаса шәһәрен үз башкаласы итеп игълан иткән һәм сарайны төзегән.

VIII гасырда ватандашлар сугышы нәтиҗәсендә сарай җимерелгән.

1645 елда Далай-лама V заманча төрдә сарайны төзи башлаган.

1648 елда Ак сарай (Потранг Карпо), 1690-1694 елда Кызыл сарай (Потранг Марпо)  төзелгән.

Төзелештә Тибет, Непал, Кытайның иң яхшы осталары катнашканннар.

## Күренешләре



TIB-lhasa-potala-weisser-palast.jpg|Ак сарай
Lhasa Potala.jpg|Кызыл сарай
Image:Chinese stone lion at the entrance to the Potala Pallace.jpg|Кар арысланнары
Image:The rooftop of the Potala.jpg|Югары террасада
Image:Red Bull near Potala Palace.jpg|Потала һәм шәһәр
Image:The quiet and peaceful park, pond, and chapel behind the Potala.jpg|Потала артындагы буа


## Сылтамалар
* The Potala Palace (sacredsites.com)
* UNESCO: Potala Palace
* Flickr: Photos tagged with potala, photos likely of Potala Palace

Төркем:Кытай шәһәрләре
Төркем:Кытай сарайлары
Төркем:Буддизм
Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Зөлфия (мәгънәләр)

**Зөлфия**  () —  төрки хатын-кыз исеме, фарсы теленнән кергән сүз, «*көдрә чәчле*», «*мөлаем*» дигәнне аңлата.

* Зөлфия (Исраилова), үзбәк шагыйрәсе. 
* Зөлфия Таҗуризина, профессор. 
* Зөлфия Камалова, җырчы.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Зөлфия (кратер)

Төркем:Хатын-кыз исемнәре
Сәйдәшев (мәгънәләр)

**Сәйдәшев** — татар фамилиясе.
* Альфред Сәйдәшев (1926―2007), юрист. С. Җ. Сәйдәшевның улы. 
* Салих Сәйдәшев (1900―1954), композитор, дирижёр. ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1939), ТАССР халык артисты (1951). 

* Мөхәммәт Сәйдәшев (?―1930), «Безнең тавыш» газетасын оештыручы.
---- 
* Земфира Сәйдәшева (1938), музыка белгече, сәнгать фәннәре докторы, Казан консерваториясе профессоры. ТАССР (1989) һәм РФ (2002) атказанган сәнгать эшлеклесе.
----
* **Сәйдәшевләр** — сәүдәгәрләр һәм эшмәкәрләр, сәнагатьчеләр, хәйриячеләр, наширләр. «А.Я. Сәйдәшев уллары белән һәм Б. Субаевның Сәүдә-сәнәгать иптәшлеге» хуҗалары. Мәчетләр төзелешенә, «Бәянелхак» газетасын чыгаруда ярдәм итәләр. 
** Әхмәтҗан Яхъя улы (1840―1912)
*** Мөхәммәтҗан Әхмәтҗан улы (1865―1914)

## Моны да карагыз
* Салих Сәйдәшев музее

Төркем:Фамилияләр
1930 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1930 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1930 елда узган беренче ФИФА дөнья футбол чемпионаты. Чара 13 июлдән 30 июлгә кадәр Уругвай башкаласы Монтевидеода үткәрелгән.

Ярышта 13 җыелма такым катнашкан (Аргентина, Франция, Чили, Мексика, Югославия, Бразилия, Боливия, Уругвай, Румыния, Перу, АКШ, Парагвай, Белгия). Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 13 такым дүрт төркемгә бүленеп,  система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.	

Барлыгы 18 уен уйналган, 70 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Гильермо Стабиле (Аргентина) - 8 туп, Педро Сеа (Уругвай) - 5 туп.	Финалда Уругвай футбол җыелмасы Аргентинаны 4:2 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган.

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1930 ел спортта
1950 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1950 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1950 елда узган дүртенче ФИФА дөнья футбол чемпионаты. Чара 24 июннән 16 июлгә кадәр Бразилиянең алты шәһәрендә (Рио-де-Жанейро, Сан-Паулу, Белу-Оризонте, Куритиба, Порту-Алегри һәм Ресифи) үткәрелгән.

Ярышта 13 җыелма такым катнашкан, шуларның 7 - Аурупадан, 5 - Көньяк Америкадан, 2 - Төньяк Америкадан, 1 - Азиядән. Англия милли футбол җыелмасы дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашкан. Һиндстан, Шотландия һәм Төркия футбол җыелмалары чемпионатка сайлап алынып та, катнашудан баш тартканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 13 такым дүрт төркемгә бүленеп,  система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче урыннар алган дүрт бер-берсенә каршы бер мач уйнап җиңүчене ачыклаган.

Барлыгы 22 уен уйналган, 88 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Адемир (Бразилия) - 8 туп, Оскар Мигуес (Уругвай) - 5 туп.

Хәлиткеч мачта Уругвай җыелмасы Бразилияне 2:1 исәбе белән җиңеп, икенче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. 

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1950 ел спортта
1954 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1954 елгы дөнья футбол чемпионаты** (, , , ) — 1954 елда узган бишенче ФИФА дөнья футбол чемпионаты. Чара 14 июннән 4 июлгә кадәр Швейцариянең алты шәһәрендә (Базел, Берн, Женева, Лозанна, Лугано һәм Цүрих) үткәрелгән.

Ярышта 16 җыелма такым катнашкан, шуларның 12 - Аурупадан, 2 - Көньяк Америкадан, 1 - Төньяк Америкадан, 1 - Азиядән. Шотландия, Көньяк Корея, Төркия милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 16 такым дүрт төркемгә бүленеп,  система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче һәм икенче урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Барлыгы 26 уен уйналган, 140 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Шандор Кочиш (Маҗарстан) - 11 туп, Эрих Пробст (Австрия), Йозер Һүги (Швейцария), Макс Морлок (Көнбатыш Алмания) - 6 туп.

Финалда Көнбатыш Алмания футбол җыелмасы Маҗарстанны 3:2 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен матчта Австрия футбол җыелмасы Уругвай җыелмасын 3:1 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1954 ел спортта
1934 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1934 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1934 елда узган икенче дөнья футбол чемпионаты. Чара 27 майдан 10 июнгә кадәр Италиянең сигез шәһәрендә (Болонья, Флоренция, Генуя, Милан, Неаполь, Рум, Триест һәм Торино) үткәрелгән.

Ярышта 16 җыелма такым катнашкан, шуларның 12 - Аурупадан, 2 - Көньяк Америкадан, 1 - Төньяк Америкадан, 1 - Африкадан. Австрия, Чехословкаия, Мисыр, Алмания, Маҗарстан, Италия,  Нидерландлар, Испания, Швеция һәм Швейцария милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш финалның 1/8 өлешеннән башлап «җиңелгән очракта төшеп калу» схемасы буенча үткәрелгән.

Барлыгы 17 уен уйналган, 70 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Олдржих Неедлы (Чехословакия) - 5 туп, Эдмунд Комен (Алмания), Анҗело Скьявио (Италия) - 4 туп.

Финалда Италия футбол җыелмасы Чехословакияне 2:1 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен матчта Алмания футбол җыелмасы Австрия җыелмасын 2:1 исәбе белән җиңгән

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1934 ел спортта
1938 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1938 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1938 елда узган өченче ФИФА дөнья футбол чемпионаты. Чара 4 июннән 19 июнгә кадәр Франциянең ун шәһәрендә (Париж, Марсел, Лион, Тулуза, Бордо, Страсбург, Һавр, Реймс, Лилл һәм Антиб) үткәрелгән.

Ярышта 16 җыелма такым катнашкан, шуларның 12 - Аурупадан, 2 - Көньяк Америкадан, 1 - Төньяк Америкадан, 1 - Африкадан. Куба, Индонезия, Норвегия, Польша милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш финалның 1/8 өлешеннән башлап «җиңелгән очракта төшеп калу» схемасы буенча үткәрелгән.

Барлыгы 18 уен уйналган, 84 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Леонидас (Бразилия) - 7 туп, Җөрҗ Шароши, Җула Женгеллер (икесе дә - Маҗарстан), Силвио Пиола (Италия) - 5 туп.

Финалда Италия футбол җыелмасы Маҗарстанны 4:2 исәбе белән җиңеп, рәттән икенче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен матчта Бразилия футбол җыелмасы Швеция җыелмасын 4:2 исәбе белән җиңгән

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1938 ел спортта
1958 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1958 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1958 елда узган алтынчы ФИФА дөнья футбол чемпионаты. Чара 8 июннән 29 июнгә кадәр Швециянең унике шәһәрендә (Стокһолм, Готенбург, Малмө, Һелсинборг, Эскилстуна, Норчөпиң, Сандвикен, Уддивалла, Борас, Һалмстад, Өребру һәм Вестерос) үткәрелгән.

Ярышта 16 җыелма такым катнашкан, шуларның 12 - Аурупадан, 3 - Көньяк Америкадан, 1 - Төньяк Америкадан. Төньяк Ирландия, Советлар Берлеге, Уэлс  милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 16 такым дүрт төркемгә бүленеп,  система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче һәм икенче урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Барлыгы 35 уен уйналган, 126 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Җүст Фонтен (Франция) - 13 туп, Һелмут Ран (Көнбатыш Алмания), Пеле (Бразилия) - 6 туп.

Финалда Бразилия футбол җыелмасы чемпионат хуҗаларын 5:2 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен матчта Франция футбол җыелмасы Көнбатыш Алмания җыелмасын 6:3 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1958 ел спортта
Ефим Генкин

**Ефим Генкин** (1896, Ляды, Могилөв губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, совет дәүләт эшлеклесе.
Беларус коммунистик фиркасе ҮК сәркәтибе (1920), БССР хезмәт халык комиссары (1920-1921), Әрмәнстан ССР финанс халык комиссары (1921-1922), ЗСФСР финанс халык комиссары (1922-1928), ССРБ финанс халык комиссары урынбасары (1930-1934).

Сәяси золым корбаны.
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Вилһелм Кнорин

**Вилһелм Кнорин** (, Лигатне, Лифләндия губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, тарихчы, совет дәүләт эшлеклесе.
Литва-Беларус коммунистик фиркасе ҮК сәркәтибе (1918-1919), РК(б)Ф Минск губерна комитеты рәисе (1920), Беларус КФ ҮК җаваплы сәрәтибе (1921-1922, 1927-1928), Коминтерн башкарма комитеты сәркәтибе (1931-1935), Кызыл профессура университеты диекторы (1932-1935). БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1927-1937), ССРБ ҮБК әгъзасы. Тарих фәннәре докторы (1935).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
1962 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1962 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1962 елда узган җиденче ФИФА дөнья футбол чемпионаты. Чара 30 майдан 17 июнгә кадәр Чилинең дүрт шәһәрендә (Сантьяго, Винья-дел-Мар, Ранкагуа һәм Арика) үткәрелгән.

Ярышта 16 җыелма такым катнашкан, шуларның 12 - Аурупадан, 3 - Көньяк Америкадан, 1 - Төньяк Америкадан. Болгария һәм Колумбия милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 16 такым дүрт төркемгә бүленеп,  система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче һәм икенче урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Барлыгы 32 уен уйналган, 89 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Гарринча, Вава (икесе дә - Бразилия), Леонел Санчес (Чили), Флориан Альберт (Маҗарстан), Валентин Иванов (ССРБ), Дражан Еркович (Югославия) - 4 туп.

Финалда Бразилия футбол җыелмасы Чехословакияне 3:1 исәбе белән җиңеп, рәттән икенче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен матчта Чили футбол җыелмасы Югославия җыелмасын 1:0 исәбе белән җиңгән

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1962 ел спортта
Вацлав Богуцки

**Вацлав Богуцки** (1884, Буракув, Варшава губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, беларус һәм поляк җәмәгать эшлеклесе, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы.
Минск гадәттән тыш комиссиясе рәисе (1919-1920), Беларус КФ ҮК җаваплы сәрәтибе (1922-1924), БССР халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1922-1924), Польша коммунистик фиркасе ҮК әгъзасы (1925-1930), ССРБ элемтә эшчеләре берлеге ҮК рәисе (1929-?), Коминтерн башкарма комитеты Скандинавия секциясе рәисе (?-1936). ССРБ ҮБК әгъзасы.
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:ССРБ ҮБК әгъзалары
Александр Асаткин

**Александр Асаткин** (, Вознесенское, Кострома губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — инкыйлабчы, Совет хәрби-хуҗалык эшлеклесе, Россия ватандашлар сугышында катнашучы.
Иваново-Вознесенск губернасы хезмәт халык комиссары (1919-1920), Беларус КФ ҮК җаваплы сәрәтибе (1924), РК(б)Ф-БК(б)Ф Владимир губерна комитеты җәваплы сәркәтибе (1924-1927), Ерак Көнчыгыш край шурасы башкарма комитеты рәисе (1930-1931), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦеның Япониядәге сәүдә вәкиле (1931-1932), УССР фәннәр академиясе икътисад институты директоры (1934-1937).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Константин Гей

**Константин Гей** (август 1896, Санкт-Петербург, Санкт-Петербург губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — инкыйлабчы, совет дәүләт эшлеклесе.
Псков губерна шурасы башкарма комитеты рәисе (1918-1919), БК(б)Ф Псков губерна комитеты рәисе (җаваплы сәркәтибе, 1919-1921), РК(б)Ф Екатеринбург губерна (1922-1923), округ (1923-1924) комитетлары җаваплы сәркәтибе, БК(б)Ф Урал өлкә комитеты сәркәтибе (1926-1930), Беларус КФ ҮК беренче сәркәтибе (1930-1932), БК(б)Ф Мәскәү шәһәр комитеты сәркәтибе (1932-1934). БК(б)Ф ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1924-1934).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Инженер

**Инженер** - инженер эшчәнлеген гамәлгә ашыручы белгеч.

Инженерлар, кагыйдә буларак, инженер эше предметы булган техник җайланмаларның яшәеш циклы барлык процессларына (шул исәптә, гамәли тикшеренүләр, планлаштыру, проектлаштыру, конструктлау, эшләү технологиясен эшкәртү, техник документацияне хәзерләү, җитештерү, көйләү, сынау, эксплуатацияләү, техник хезмәт күрсәтү, җайланманы ремонтлау, үтилләү һәм сыйфат белән идарә итү) җәлеп ителә.

Төркем:Һөнәрләр
Кандаһар (шәһәр)

**Кандаһар** (пушту һәм дари کندهار Kandahar, фарсы قندهار, Qandahār, юнанча *Ἀλεξάνδρεια*) — Әфганстанның көньяк өлешендә урнашкан шәһәр. Халык саны буенча илнең иченче шәһәре (Кабулдан соң).

## Тарих

БЭК 330 елда Искәндәр Зөлкарнәйн яулары чорында **Арахозиядәге Александрия** исеме астында салынган. Асаба халык - пуштуннар бабалары булган.

1 гасырда грек язучысы Исидор Хараки үз китабында шәһәрне юнан полисы буларак телгә алган.

1747-1776 елларда Әфганстанның башкаласы булган. Кандаһарда Әфган дәүләтенә нигез салучы Әхмәд-шаһның төрбәсе урнашкан.

1979-1988 елларда Кандаһарда ССРБ гаскәрләренең урнашу ноктасы булган.

2001 елга кадәр Кандаһар янында Әл-Кагыйдә - Әл-Фарук оешмаларының иң зур күнекмә лагере урнашкан булган.

Кандаһарда "Талибан" хәрәкәтенең баш идарәсе  урнашкан булган.

2001 елның 7 декабрендә Төньяк альянс гаскәрләре Кандаһарны басып ала.

## Милли состав
~70% — пуштулар, ~20% — таҗиклар, ~6% — һәзәрәләр, ~2% — бәлүҗләр, ~2% — үзбәкләр.

## Шәһәр климаты

## Сылтамалар

* ALEXANDROPOLIS, the modern Kandahar. (31° 39' N., 65° 48' E.) See Arrian, Anab. III, 28. *http://www.parthia.com/doc/parthian_stations.htm#PARTHIAN_STATIONS

## Искәрмәләр
Василий Шарангович

**Василий Шарангович** (, Кочаны, Вилнә губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе, Рәсәй ватандашлар сугышында катнашучы.
Беларус ССР гаделия халык комиссары урынбасары (1921-1922), Беларус ССР прокуроры (1922-1923), БССР һөнәри берлекләр шурасы җаваплы сәркәтибе (?-1926), Себер край һөнәри берлекләр шурасы җаваплы сәркәтибе (1926-1930), БК(б)Ф Иркутск округ комитеты җаваплы сәркәтибе (?-1930), Беларус К(б)Ф ҮК икенче сәркәтибе (1930-1934), Беларус К(б)Ф ҮК беренче сәркәтибе (1937).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Яков Яковлев

**Яков Яковлев** (, Гродно, Гродно губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе.
Петроград политехника институтында укыган (бетермәгән). РСДЭ(б)Ф Екатеринослав шәһәр комитеты рәисе (1917), Украина К(б)Ф Киев губерна комитеты рәисе (1919), Владимир губерна шурасы башкармакомитеты әгъзасы (1919-1920), Украина К(б)Ф Харковь губерна комитеты рәисе (1920), ССРБ эшче-керәстиян инспекциясе халык комиссары урынбасары (1926-1929), ССРБ игенчелек халык комиссары (1929-1934), БК(б)Ф ҮК каршындагы фира контроле комиссиясе рәисе беренче урынбасары (1936-1937), Беларус К(б)Ф ҮК беренче сәркәтибе вазифаларын башкаручы (1937). БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1930-1937), В.И. Ленин ис. Бөтенсоюз авыл хуҗалыгы фәннәре академиясе академигы (1935).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Алексей Волков (1890)

**Алексей Волков** (, Дмитриево, Рəзән губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — сәвит дәүләт эшлеклесе, Россия ватандашлар сугышында катнашучы.
Ташкәнт шәһәр шурасы башкарма комитеты рәисе (1920-1921), Төркистан АССР социаль тәэминат халык комиссары (1922), Төркистан К(б)Ф Полторацк (1922-1923), Красноводск (1923), Мәрв (1923-1924) өяз комитетлары җаваплы сәркәтибе, Төрекмән ССР эшче-керәстиян инcпиксәсе халык комиссары урынбасары (1924-1925), БК(б)Ф Мәскәү шәһәр комитеты икенче сәркәтибе (1937), Беларус К(б)Ф ҮК беренче сәркәтибе вазифаларын башкаручы (1937-1938), Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе (1938), БК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты беренче сәркәтибе вазифаларын башкаручы (1938), беренче сәркәтип (1938-1940).
## Искәрмәләр
Ян Гамарник

**Ян Гамарник** (, Житомир, Волын губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, совет хәрби һәм фирка-дәүләт эшлеклесе, Рәсәй ватандашлар сугышында катнашучы.
Киев университетында укыган. Украина К(б)Ф Әдис губерна комитеты рәисе (1919, 1920), Украина К(б)Ф Киев губерна комитеты җаваплы сәркәтибе (1920-1921), Киев (1921-1923), Диңгез буе (1923-1924) губерна шуралары башкарма комитетлары рәисе, Ерак Көнбатыш инкыйлаби комитеты рәисе (1923-1926), РК(б)Ф-БК(б)Ф Ерак Көнчыгыш край комитеты рәисе (1927-1928), Беларус КФ ҮК беренче сәркәтибе (1928-1929), ЭККГ сәяси идарәсе башлыгы (1929-1934), ССРБ инкыйлаби хәрби шурасы рәисе урынбасары (1930-1934), ССРБ хәрби-диңгез эшләре халык комиссары урынбасары (1930-1937). БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1927-1937), ССРБ хәрби инкыйлаби шурасы әгъзасы.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Александр Криницкий

**Александр Криницкий** (, Тверь, Тверь губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — инкыйлабчы, совет дәүләт эшлеклесе.
Петербург полтехника институтында, Мәскәү университетында укыган (икесен дә бетермәгән). РК(б)Ф Тверь губерна комитеты рәисе (1918), РК(б)Ф Владимир губерна комитеты рәисе (1919),РК(б)Ф Сарытау губерна комитеты рәисе (1919-1920), РК(б)Ф Омск губерна комитеты җаваплы сәркәтибе (1922-1923), Украина К(б)Ф Донецк губерна комитеты рәисе (1923-1924), Беларус КФ ҮК җаваплы сәрәтибе (беренче сәркәтибе, 1924-1927), БК(б)Ф Кавказ арты төбәк комитеты беренче сәркәтибе (1929-1930), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе эшче-керәстиян инспекциясе (1930-1932), игенчелек (1932-1934) халык комиссарлары урынбасары, БК(б)Ф Сарытау край (өлкә, 1934-1937) һәм шәһәр (1935-1937) комитетлары беренче сәркәтибе. БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1934-1937).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Пантелеймон Пономаренко

**Пантелеймон Пономаренко** (, Шелковский, Кубан өлкәсе, Россия империясе—, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе, Россия ватандашлар һәм алман-совет сугышларында катнашучы.
Краснодар эшчеләр факультетын (1927), Мәскәү транспорт мөһәндисләре институтын (1932) бетергән. Беларус К(б)Ф ҮК беренче сәркәтибе (1938-1947), партизан хәрәкәте үзәк штабы башлыгы (1942-1944), Беларус ССР халык комиссарлары - министрлар шурасы рәисе (1944-1948), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе хәзерләүләр министры (1950-1952), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе министрлар шурасы рәисе урынбасары (1952-1953), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе мәдәният министры (1953-1954), Казакстан КФ ҮК беренче сәркәтибе (1954-1955), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦеның Польшадәге (1955-1957), Һиндстандагы һәм Непалдагы (1957-1959), һәм Нидерландтагы (1959-1962) илчесе, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦеның Атом энегриясе буенча халыкара агентлыгында даими вәкиле (1963-1965). БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1939-1961), 1-4 чакрылышлары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Илчеләр
Николай Гусаров

**Николай Гусаров** (, Николаевск, Сарытау губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — сәвит дәүләт эшлеклесе.
Мәскәү авиация институтын (1936) бетергән. БК(б)Ф Cʙирлау шәһәр комитеты икенче сәркәтибе (1938), БК(б)Ф Πиpeм-Молотов өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1939-1946), Беларус КФ ҮК беренче сәркәтибе (1947-1950), СБКФ Тула өлкә комитеты беренче сәркәтбе (1953-1955), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе җирле сәнәгать министры урынбасары (1955-1957). БК(б)Ф ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1939-1952), 1-4 чакрылышлары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
1970 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1970 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1970 елда узган тугызынчы ФИФА дөнья футбол чемпионаты Чара 31 майдан 21 июнгә кадәр Мексиканың биш шәһәрендә (Мехико, Гуадалахара, Леон, Пуебла, Толука) үткәрелгән.

Ярышта 16 җыелма такым катнашкан, шуларның 9 - Аурупадан, 3 - Көньяк Америкадан, 2 - Төньяк Америкадан, 1 - Азидән һәм 1 - Африкадан. Сальвадор, Исраил һәм Марокко милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 16 такым дүрт төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнады. Икенче этапта төркемнәрдә беренче һәм икенче урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Барлыгы 32 уен уйналган, 95 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Герд Мүллер (Алмания) - 10 туп, Жаирзиньо (Бразилия) - 7 туп.

Финалда Бразилия җыелмасы Италияне 4:1 исәбе белән җиңеп, өченче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Көнбатыш Алмания футбол җыелмасы Уругвай җыелмасын 1:0 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1970 ел спортта
1974 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1974 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1974 елда узган унынчы ФИФА дөнья футбол чемпионаты Чара 13 июннән 7 июлгә кадәр Алманиянең тугыз шәһәрендә (Мүнхен, Берлин, Һамбург, Дортмунд, Дүсселдорф, Гелзенкирхен, Франкфурт, Һанновер, Штуттгарт) үткәрелгән.

Ярышта 16 җыелма такым катнашкан, шуларның 9 - Аурупадан, 3 - Көньяк Америкадан, 1 - Төньяк Америкадан, 1 - Океаниядән һәм 1 - Африкадан. Австралия, Көнчыгыш Алмания, Һаити һәм Заир милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 16 такым дүрт төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнады. Икенче этапта төркемнәрдә беренче һәм икенче урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Барлыгы 32 уен уйналган, 97 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Гжегож Ләто (Польша) - 7 туп, Йоһан Неескенс (Нидерландлар), Анджей Шармах (Польша) - 5 туп.

Финалда Көнбатыш Алмания җыелмасы Нидерландларны 2:1 исәбе белән җиңеп, икенче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Польша футбол җыелмасы Бразилияне 1:0 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1974 ел спортта
1978 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1978 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1978 елда узган унберенче ФИФА дөнья футбол чемпионаты Чара 1 июннән 25 июнгә кадәр Аргентинаның биш шәһәрендә (Буйныс-Айрыс, Кордоба, Мар-дел-Плата, Росарио, Мендоса) үткәрелгән.

Ярышта 16 җыелма такым катнашкан, шуларның 9 - Аурупадан, 3 - Көньяк Америкадан, 1 - Төньяк Америкадан, 1 - Азиядән һәм 1 - Африкадан. Иран һәм Тунис милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 16 такым дүрт төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнады. Икенче этапта төркемнәрдә беренче һәм икенче урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Барлыгы 38 уен уйналган, 102 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Марио Кемпес (Аргентина) - 6 туп, Роб Резенбринк (Нидерландлар), Теофило Кубиллас (Перу) - 5 туп.

Финалда Аргентина җыелмасы Нидерландларны өстәмә вакытта 3:1 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Бразилия футбол җыелмасы Италияне 2:1 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1978 ел спортта
Пуштуннар

**Пуштуннар**, **паштуннар**, **пәхтүннәр**   (пушту پښتون‎ көнб. [paʂtun], көнч. [paxtun], фарсы  پختون‎ [pæχtun], урду پٹھان, һинди पठान paṭhān [pəʈʰaːn])  яки **әфгани** (фарсы  افغانی‎ [æfʁɒːniː]) — Әфганстанның көньягында һәм Пакьстанның төньяк-көнбатышында яшәүче иран телле халык.

Көнчыгыш иран төркемендәге пашто телендә сөйләшә, күчмә гореф-гадәтләргә (номадизмга),  Пуштунвалай  намус кодексына һәм  киң тармакланган ыруг-кабиләләр төзелешенә хас булган халык.

Пуштунннар халкының саны төгәл билгесез, чөнки сугышлардан соң, 1979 елдан бирле җан исәбен алу үткәрелми. Ләкин пуштуннарның якынча саны **42 млн**. кеше дип бәяләнә, аларның нибары 30%  Әфганстанда тора, анда алар илнең өстен этносы булып тора.

## Пушту теле

Пушту теле - фарсы теленнән соң иң зур көнчыгыш иран теле, анда шактый күп сөйләмнәр бар.

Пуштуннар - ыруг-кабиләләр төзелешенә хас булган дөньяның иң зур халкы: якынча 60 зур кабилә 400 ыругка бүленә. Пуштун кабиләсе - кавем (قوم/کوم) дип атала.

## Атама

Беренче караш буенча пуштун яки пахтун атамасы борынгы иран телендә  *parswāna- "parsū халкының кешесе" дигән сүз.

Икенче караш буенча пуштун борынгы юнан телендә пакти яки пакту (юнанча *Πάκτυες*) сүзеннән чыккан, аларны Һеродот телгә алган. Пактһа халкы БЭК 1700-1100 елда язылган "Ригведа" борынгы һинд әдәби һәйкәлендә  телгә алынган. Бу караш нигезендә Әфганстанда ике виләят Пактия һәм Пактика  дип аталган.

Индо-ариләр телендә  пуштуннар **патан** дип йөртелгән.

VI  гасырдан фарсылар пуштуннарны **әфгани** (افغانی‎ [æfʁɒːniː])  дип йөртәләр, шуннан Әфганстан атамасы чыккан.

## Чыгышы

Пуштун этносының чыгашы төгәл билгесез. Ләкин өстен булган караш буенча пуштуннарның тамырлары борынгы Бахтәрдән чыккан, шуңа күрә әфганнәр  ариләр чыгышына ия ихтимал. Ләкин әфган сүзе - avagāṇa һәм аśvaka - борынгы камбоҗалар (бер һинд кабиләсе) атамасына охшашлыгы сәбәпле әлеге кавем белән бәйлиләр.

Пашто теле Памир телләренә охшаш, шуңа күрә индо-ариләр чыгышы да исәпкә алырга кирәк.

Әлбәттә, соңрак әлеге төбәккә күп кенә төрле күчмә халыклар күчеп килгәннәр: саклар, тохар-кушан, эфталитлар, төрки халыклар һ.б., алар да өлешчә кушылганнар.

Бер караш буенча борынгы болгарлар - заманча татарларның бабаларының берсе - нәкъ Бахтәрдән килгән, шулай итеп бу караш буенча пуштуннар да татарларга кардәш халык булып чыга. Ләкин Балһара патшалыгы нигезендәге карашны рәсми тарих әлегә кабул итми.

## Сылтамалар

* Studies of the Pashtun family 
* Afghan Women’s Network 
* A Nation Displaced: The world’s largest refugee population 
* Ethnologue Pashto
* Pathan/Pashtun population geographic distribution and statistics 
* UNHCR «BETRAYED AND ABANDONED» AFGHAN REFUGEES: HUMAN RIGHTS REPORT 
* Afghan refugees in Iran 
## Искәрмәләр

Төркем:Пуштуннар
Терракота гаскәре

**Терракота гаскәре** яки **яндырылган балчыктан ясалган гаскәр** (кытайча 兵馬俑, пиньинь: bīngmǎ yǒng, терра - балчык, кота - яндырылган) - Кытайның Сиән шәһәрендә урнашкан император Цинь Шихуанди төрбәсе янында күмелгән терракотадан (яндырылган балчыктан)  ясалган тулы зурлыгындагы 8099  Кытай гаскәрие һәм аларның атларының сыннары.

## Тарих

БЭК 210-209 елларда Цин династиясенең беренче императоры  Цинь Шихуанди белән терракота сыннары җирләнгән булган. Әлеге император бөтен Кытайны берләштергән һәм Бөек Кытай диварының барлык өлешләрен тоташтырган.

БЭК 246 елда тәхеткә утыргач, 13 яшьлек Ин Җән (киләчәк Цинь Шихуанди) үз төрбәсен төзи башлаган.

Төрбәне төзелештә 700 мең артык эшче һәм һөнәрче катнашкан һәм  төзү 38 елга сузылган. Тышкы диварының периметры 6 км тәшкил итә.

Төрле бәяләр буенча гаскәриләр сыннарыннан тыш Цин императоры якынча 70 мең эшче һәм аларның гаиләсе белән җирләнгән.

## Табылу
1974 елда Кытай крестьяннары Лишән тавы янында артезиан чишмәне бораулаганда әлеге сыннарны тапканнар.

1978-1984 елларда казылмаларның беренче этабы, 1985-1986 елларда - икенче этабы уза, 2009 елда өченче этабы башланды.

## Тасвир
Балчык гаскәриләр сугышчан сафка төзелгән һәм императорның төрбәсеннән 1,5 км көнчыгышкарак параллель төрбәләрдә күмелгән.

Лишән тавы - Цин императорының ясалма некрополе. Күп кенә кыйммәтле әйберләр император белән җирләнгән булган.

Шулай ук императорның 48 тереләй кәнизәге аның белән җирләнгән.

Якынча 8 мең җәяүле гаскәри, укчы, җайдак сыннары җир астында яшерелгән булган.

Терракота гаскәриләре Кытайның төрле төбәкләрендә ясалган булган, шуны Кытай фәннәр академиясе исбатлаган.

Гаскәриләрнең бар сыннары бер-берсенә охшаш булмый. Һәр сыны уникаль, үзенчәлекле кыяфәтенә ия.

Баштарак балчык гаскәриләрдә чын корал булган, ләкин Шихуанди үлгәннән соң, илдә чуалыш башланган һәм фетнәчеләр төрбәне ачып, бронза аналогына алмаштырып, чын коралны алганннар.

## Әһәмияте

1987 елда Терракота гаскәре ЮНЕСКО Бөтендөнья  Мирас исемлегенә кертелгән, анда ул Кытайның беренче объекты булып тора.

Кытайга килүче барлык ил җитәкчеләре Балчык гаскәрне карарга киләләр: Рейган, Елизавета II, Билл, Һиллари Клинтон, Владимир Путин һ.б.

## Күренешләре


Файл:Terracotta army 5256.jpg|Гаскәриләр сафы
Файл:Terracotta pmorgan.jpg|Һәр гаскәринең тышкы кыяфәте уникаль
Файл:Officer Terrakottaarmén.jpg|Әфисәр сыны
Файл:Terrakottaarmén.jpg|Җәяүле гаскәриләр сафы
Файл:TerraCotta Color and Detail.JPG|Кайчандыр балчык гаскәриләр буялган булган
 Файл:XianCavalryman.JPG|Җайдак
Файл:Qin dynasty bronze chariot and horses.jpg|Дүрт ат белән җигелгән көпчәк


## Сылтамалар
* Спасение Терракотовой армии. computerra.ru 
* Терракотовое войско. Автор: Т.Захарова 
*Perkins, Dorothy. «Encyclopedia of China: The Essential Reference to China, Its History and Culture». (Roundtable Press, 1999): 517—518.
*Ульянов, М. Ю. Цинь Шихуан и его армия — Восточная коллекция, 2007, с. 20-38.

Төркем:Кытай һәйкәлләре
Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
1986 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1986 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1986 елда узган унөченче ФИФА дөнья футбол чемпионаты Чара 31 майдан 29 июнгә кадәр Мексиканың тугыз шәһәрендә (Мехико, Гуадалахара, Леон, Пуебла, Толука, Сан-Николас-де-лас-Гарса, Керетаро, Монтеррей, Незавалькойотль, Ирапуато, Запопан) үткәрелгән.

Ярышта 24 җыелма такым катнашкан, шуларның 15 - Аурупадан, 4 - Көньяк Америкадан, 1 - Төньяк Америкадан, 2 - Африкадан, 2 - Азиядән. Канада, Дания һәм Гыйрак милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 24 такым алты төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар һәм иң яхшы нәтиҗәләрен күрсәткән 4 өченче урын алган такым «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Барлыгы 52 уен уйналган, 132 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Гари Линекер (Англия) - 6 туп, Диего Марадона (Аргентина), Карека (Бразилия), Эмилио Бутрагеньо (Испания) - 5 туп.

Финалда Аргентина җыелмасы Көнбатыш Алманияне өстәмә вакытта 3:2 исәбе белән җиңеп, икенче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Франция футбол җыелмасы Польшаны өстәмә вакытта 4:2 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1986 ел спортта
1982 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1982 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1982 елда узган уникенче ФИФА дөнья футбол чемпионаты. Чара 13 июннән 11 июлгә кадәр Испаниянең ундүрт шәһәрендә (Мадрид, Барселона, Севилья, Билбао, Вальядолид, Малага, Валенсия, Сарагоса, Элче, Овьедо, Хихон, Аликанте, Виго, А-Корунья) үткәрелгән.

Ярышта 24 җыелма такым катнашкан, шуларның 13 - Аурупадан, 3 - Көньяк Америкадан, 2 - Төньяк Америкадан, 2 - Африкадан, 1 - Азиядән һәм 1 - Океаниядән. Әлҗәзаир, Камерун, Һондурас, Кувәйт һәм Яңа Зеландия милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш өч этаптан торган: беренче этапта 24 такым алты төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар дүрт төркемгә бүленеп әйләнмә система буенча уйнаган. Өченче этапта төркемнәрдә беренче урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Барлыгы 52 уен уйналган, 146 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Паоло Росси (Италия) - 6 туп, Карл-Һайнц Руменигге (Көнбатыш Алмания) - 5 туп.

Финалда Италия җыелмасы Көнбатыш Алманияне өстәмә вакытта 3:1 исәбе белән җиңеп, өченче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Польша футбол җыелмасы Франсаны 3:2 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1982 ел спортта
2002 елгы дөнья футбол чемпионаты

**2002 елгы дөнья футбол чемпионаты** (, ) — 2002 елда узган унҗиденче ФИФА дөнья футбол чемпионаты. Чара 31 майдан 30 июньгә кадәр Япония һәм Көньяк Кореянең егерме шәһәрендә (Сеул, Тегу, Бусан, Инчон, Улсан, Сувон, Кваңҗу, Чонҗу, Теҗон, Чеҗу, Йокоһама, Сайтама, Чиҗуока, Осака, Мияги, Ойта, Ниигата, Ибараки, Кобе, Саппоро) үткәрелгән.

Ярышта 32 җыелма такым катнашкан, шуларның 15 - Аурупадан, 5 - Көньяк Америкадан, 5 - Африкадан, 4 - Азиядән, 3 - Төньяк Америкадан. Кытай, Эквадор, Сенегал һәм Словения милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 32 такым сигез төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнады. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Барлыгы 64 уен уйналган, 161 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Роналдо (Бразилия) - 8 туп, Ривалдо (Бразилия), Мирослав Клозе (Алмания) - 5 туп.

Финалда Бразилия җыелмасы Алманияне 2:0 исәбе белән җиңеп, бишенче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Төркия җыелмасы Көньяк Кореяне 3:2 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:2002 ел спортта
1994 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1994 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1994 елда узган унбишенче ФИФА дөнья футбол чемпионаты Чара 17 июньнән 17 июльгә кадәр АКШның тугыз шәһәрендә (Пасадена, Стәнфорд, Понтиак, Ист-Рутерфорд, Даллас, Чикаго, Орландо, Фоксборо һәм Вашингтон) үткәрелгән.

Ярышта 24 җыелма такым катнашкан, шуларның 12 - Аурупадан, 4 - Көньяк Америкадан, 3 - Африкадан, 3 - Азиядән, 2 - Төньяк Америкадан. Греция, Нигерия һәм Согуд Гарәпстаны милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 24 такым алты төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнады. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар һәм иң яхшы нәтиҗәләрен күрсәткән 4 өченче урын алган такым «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Барлыгы 52 уен уйналган, 141 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Христо Стоичков (Болгария), Олег Саленко (Рәсәй) - 6 туп, Ромарио (Бразилия), Роберто Баҗо (Италия), Юрген Клинсманн (Алмания), Кеннет Андерссон (Швеция) - 5 туп.

Финалда Бразилия җыелмасы Италияне матчтан соңгы пинәлти сериясендә 3:2 (матчның төп һәм өстәмә вакыты 0:0 исәбе белән тәмамланган) исәбе белән җиңеп, дүртенче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Швеция футбол җыелмасы Болгарияне 4:0 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1994 ел спортта
1998 елгы дөнья футбол чемпионаты

**1998 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 1998 елда узган уналтынчы ФИФА дөнья футбол чемпионаты. Чара 10 июньнән 12 июльгә кадәр Франсаның ун шәһәрендә (Сен-Дени, Марсел, Париж, Лион, Ланс, Нант, Тулуза, Сент-Этьен, Бордо һәм Монпелье) үткәрелгән.

Ярышта 32 җыелма такым катнашкан, шуларның 15 - Аурупадан, 5 - Көньяк Америкадан, 5 - Африкадан, 4 - Азиядән, 3 - Төньяк Америкадан. Хорватия, Ямайка, Япония һәм Көньяк Африка Җөмһүрияте милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 32 такым сигез төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнады. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Барлыгы 64 уен уйналган, 171 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Давор Шукер (Хорватия) - 6 туп, Габриел Батистута (Аргентина), Кристиан Вьери (Италия) - 5 туп.

12 июль көнне Стад де Франс стадионында узган финалда Франция җыелмасы көндәш Бразилияне 3:0 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Хорватия җыелмасы белән Нидерландлар милли такымы арасындагы матч 2:1 исәбе белән тәмамлана.

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:1998 ел спортта
2006 елгы дөнья футбол чемпионаты

**2006 елгы дөнья футбол чемпионаты** () — 2006 елда узган унсигезенче ФИФА дөнья футбол чемпионаты. Чара 9 июньнән 9 июльгә кадәр Алманиянең унике шәһәрендә (Берлин, Дортмунд, Мүнхен, Штуттгарт, Гелзенкирхен, Һамбург, Франкфурт, Көлн, Һанновер, Лейпциг, Кайзерслаутерн, Нүрнберг) үткәрелгән.

Ярышта 32 җыелма такым катнашкан, шуларның 14 - Аурупадан, 5 - Африкадан, 4 - Көньяк Америкадан, 4 - Азиядән, 4 - Төньяк Америкадан һәм 1 - Океаниядән. Ангола, Гана, Кот д'Ивуар, Того, Триндад һәм Тобаго милли футбол җыелмалары дөнья чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 32 такым сигез төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнады. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Барлыгы 64 уен уйналган, 147 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Мирослав Клозе (Алмания) - 5 туп, Эрнан Креспо, Макси Родригес (икесе дә - Аргентина), Роналдо (Бразилия), Тьерри Аңри, Зәйнетдин Зидан (икесе дә - Франция), Лукас Подольски (Алмания), Фернандо Торрес, Давид Вилья (икесе дә - Испания) - 3 туп.

Финалда Италия җыелмасы Францияны матчтан соңгы пинәлти сериясендә 5:3 (матчның төп һәм өстәмә вакыты 1:1 исәбе белән тәмамланган) исәбе белән җиңеп, дүртенче тапкыр дөнья чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Алмания җыелмасы Португалияне 3:1 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:2006 ел спортта