open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үзәк Европа

**Үзәк Европа** — Европаның Көнчыгыш, Көньяк, Көнбатыш һәм Төньяк Европа арасында урнашкан географик төбәк. Үзәк Европа үзенең мәдәни төрлелеге белән билгеле; әмма бу төбәккә кергән илләр арасында тарихи һәм мәдәни уртаклыклар да бар.
 
Төбәк төрлечә билгеләнсә дә, еш кына аңа Австрия, Хорватия, Чехия, Алмания, Маҗарстан, Лихтенштейн, Литвания, Польша, Словакия, Словения, Швейцария, Румыниядәге Трансильвания һәм Сербиядәне Воеводина керә. 16-нчы гасыр башыннан 18-нче гасыр башына кадәр, Хорватия, Маҗарстан һәм Трансильваниянең кайбер өлешләре Госманлы дәүләте хакимлегендә булган. 17-нче гасырда бу мәмләкәт шулай ук хәзерге Словакиянең көньяк өлешләрен басып ала. Иртә яңа чакта Польша һәм Литва җирләре Ләһстан-Литвания берлегенә кергән. Шул ук чорда Австрия эрцгерцоглыгы, Богемия патшалыгы (хәзерге Чехия), Карниола дүклеге (хәзерге Словениянең бер өлеше), төрле алман бәклекләре һәм Иске Швейцария конфедерациясе Изге Рим мәмләкәте идарәсендә булган. 18-нче гасыр ахырына Һабсбурглар монархиясе, Изге Рим мәмләкәтендәге иң зур көчләрнең берсе буларак, Австрия, Босния һәм Герцеговина, Хорватия, Чехия, Маҗарстан, Словакия һәм Словения җирләрен, шулай ук Сербия, Алмания, Италия, Польша һәм Швейцария нең кайбер өлешләрен үз хакимлеге астына алган. 18-нче гасыр башыннан 20-нче гасыр башына кадәр Үзәк Европада күп санлы яһүд халкы яшәгән.

Салкын сугыш чорыннан башлап, Үзәк Европага кергән илләр тарихи яктан Көнчыгыш һәм Көнбатыш Европа дип ике өлешкә бүленгән, һәм кайбер очракларда бу бүленеш бүген дә саклана. Икенче дөнья сугышыннан соң, Европа Тимер пәрдә белән ике өлешкә бүленә: капиталистик Көнбатыш блогы һәм социалистик Көнчыгыш блогы. Әмма Австрия, Швейцария һәм Югославия (үз эченә хәзерге Хырватстан, Словения һәм башка Балкан илләрен алган) битарафлык саклаган. Әлеге бүленешнең иң күренекле симболларының берсе — Берлин дивары була. Шуңа бәйле рәвештә, Үзәк Европа илләренең Европаның әлеге киңрәк төбәкләре белән тарихи, мәдәни һәм геосәяси бәйләнешләре бар.
 
20-нче гасыр азагы һәм 21-нче гасыр башында Үзәк Европада «стратегик уяну» башлана, һәм аның кысаларында Үзәк Европа саклану хезмәттәшлеге, Үзәк Европа берлеге, Centrope һәм Вишеград төркеме кебек башлангычлар булдырылды. Әлеге уянуга язучылар һәм башка зыялылар зур этәргеч бирде; алар таркалучы диктаторлыкларның җәмгыятьне торгынлыкка китерүен аңлап, Совет золымына каршы чыгарга мәҗбүр булалар.

## Искәрмәләр

*
Төньяк Европа

** Төньяк [[Европа]] илләре:**
* Дания, башкаласы Копенһаген;
* Исландия, башкаласы Рейкьявик;
* Норвегия, башкаласы Осло;
* Финляндия, башкаласы Һелсинки;
* Швеция, башкаласы Стокһольм.
* Латвия, башкаласы Рига;
* Литва, башкаласы Вилнүс;
* Эстония, башкаласы Таллин.
Төньяк Европа үз эченә Скандинавия, Ютландия ярымутрауларын, Фенноскандия тигезлекләрен, Россиянең бер өлешен һәм Исландия белән Шпицберген утрауларын ала.

## Халык
### Милли состав
Төньяк Европада шведлар, исландлылар, саамнар, финнар, эскимослар, фарерлылар, норвеглылар, датлылар, чегәннәр, руслар, латышлар, литвалылар, эстоннар һәм башка кече милләтләр яшиләр.

### Халык тыгызлыгы
* Дания — 125,3 кеше/км²
* Исландия — 2,7 кеше/км²
* Норвегия — 12 кеше/км²
* Финляндия — 17 кеше/км²
* Швеция — 21 кеше/км²
* Латвия — 35 кеше/км²
* Литва — 55 кеше/км²
* Эстония — 29 кеше./км²

Төркем:Төньяк Европа
Амстердам

**Амстерда́м** (нидерл. *Amsterdam*) — Нидерландларның башкаласы. Төньяк Голландия провинциясендә урнашкан. Амстердам канал ярдәмендә Төньяк диңгез белән тоташа.

2009 елның 31 маена Амстердам халкы саны 761 395 кешене тәшкил итте. Амстердам биеклеге буенча Европада алтынчы булган Рандстад агломерациясе өлеше булып тора.

Шәһәр исеме ике сүздән барлыкка килде: Амстел һәм дам. Амстел шәһәр урнашкан елга исеме булса, дам сүзе тәрҗемәдә «дамба» дигәнне аңлата.

Амстердамда Гринписның төп офисы урнашкан.

Рейксмюзеум, Винсент Ван Гог музее, шәһәр музее, Амстельдә Эрмитаж, Кызыл фонарьлар кварталы (Де Валлен) — ел саен шәһәргә 4,2 миллион турист җәлеп ителә.

## Кардәш шәһәрләр
*  Пекин (), Кытай
*  Каһирә (), Мисыр
*  Монреаль (, ), Канада
*  Рига (), Латвия
*  Вашингтон, АКШ
*  Нью-Йорк, Нью-Йорк (штат), АКШ
*  Майами, Флорида, АКШ
*  Чикаго, Иллинойс, АКШ
*  Лос Анджелес, Калифорния, АКШ
*  Сан-Франциско, Калифорния, АКШ

## Дин

### [[Христианлык]]
#### [[Протестантлык]]
#### [[Католиклык]]
#### [[Православие]]
### [[Ислам]]
* Зәңгәр мәчет

## Сылтамалар
* I Amsterdam 

## Искәрмәләр

Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Нидерланд шәһәрләре
Төркем:Амстердам
Green Day

**Green Day** *(Яшел көн)* - Америка панк-рок төркеме. Өч катнашучыдан тора: Билли Джо Армстронг (вокал, гитара), Майкл Дирнт (бас гитара, бэк вокал), Тре Кул (барабанлар).

Группа 1987нче елда Калифорниядә оешты.

## Альбомнар
### Kerplunk һәм Dookie (1992—1994)
### Nimrod һәм Warning (1997—2000)
### American idiot (2004)
### The Simpsons Theme (2007)
### 21st Century Breakdown (2009)
### ¡Uno! (2012)
### ¡Dos! (2012)
### ¡Tre! (2012)
Төркемнең соңгы альбомы 2012нчы елның 7 декабрьндә чыкты.

## Дискография
### Студия альбомнары

* 1991: 1,039/Smoothed Out Slappy Hours
* 1992: Kerplunk!
* 1994: Dookie
* 1995: Insomniac
* 1997: Nimrod.
* 2000: 
* 2002: Shenanigans
* 2004: American Idiot
* 2005: Bullet in a bible[LIVE]
* 2009: 21st Century Breakdown
* 2012: ¡Uno!
* 2012: ¡Dos!
* 2012: ¡Tré!
* 2016: Revolution Radio
* 2020: Father of All Motherfuckers
* 2024: Saviors
### Сингллар

* 1994: Longview
* 1994: Basket Case
* 1994: When I come around
* 1995: Geek Stink Breath
* 1995: Stuck With Me
* 1995: Brain Stew /Jaded
* 1996: Walking Contradiction
* 1997: Hitchin' A Ride
* 1997: Good Riddance (Time of your life)
* 1998: Redundant
* 1998: Nice Guys Finish Last
* 2000: Minority
* 2001: Warning
* 2001: Waiting
* 2001: Macy’s Day Parade
* 2002: Poprocks & Coke
* 2004: American Idiot
* 2004: Holiday
* 2004: Boulevard Of Broken Dreams
* 2005: Wake Me Up When September Ends
* 2005: Jesus of Suburbia
* 2007: Working Class Hero(Cover John Lennon)
* 2009: Know Your Enemy
* 2009: 21 Guns
* 2012: Oh love
* 2012: Kill the DJ
* 2012: Let yourself go
* 2012: Stray heart
### DVD

* 2001: International Supervideos
* 2002: Pogo Paradise
* 2005: Bullet In A Bible
* 2005: Suburbia Bomb
* 2005: American Idiot:The Ultimate Critical Review

Төркем:Музыкаль төркемнәр
Төркем:Панк-рок
Европа Берлеге

**Европа Берлеге** яки **Аурупа Берлеге** — Европа килешүен имзалаган 28 Европа дәүләтенең берлеге. АБ – уникаль халыкара оешма, ул формаль рәвештә дәүләт тә, оешма да түгел, ләкин икесенең дә сыйфатларына ия. Берлек халыкара хокукның субъекты түгел, ләкин аның халыкара мөнәсәбәтләрдә катнашырга хокукы бар, һәм ул аларда бик әһәмиятле роль уйный. 2012 елда Тынычлык өчен Нобель премиясенә лаек була.
 
2020 елның 31 гыйнварында Гринвич буенча 23:00 сәгатьтә (Казан вакыты белән 1 февральдә төнге 2:00 сәгатьтә) Бөекбритания Европа берлегеннән чыкты.

## Европа Берлеге әгъзалары
Европа Берлеге составында 27 дәүләт бар:

## Карта

## Документлар
***Дублин регламенты** (The **Dublin Regulation**, Regulation No. 604/2013) кайчакта **Дублин 3-чө регламенты** (the **Dublin III Regulation**) элегрәк **Дублин 2-че регламенты** (Dublin II Regulation, Dublin Convention) –Женева Конвенция нигезендә сыену эзләүче Европа берлеге кануны.
## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Европа Берлеге гимны
Португалия

**Португа́лия** *([[Португал теле|порт.]] Portugal)*, тулы рәсми исем Португа́лия Җөмһүрияте́ *([[Португал теле|порт.]] República Portuguesa)* – Европа кыйтгасының иң көнбатышында урнашкан дәүләт.

Европа берлегенә һәм Еврозонага керә.

## Тарих
* 1500 ел 22 апрель — / Португал империясе сәяхәтчесе Педру Кабрал Бразилияне ача (башта ул аны утрау дип уйлаган).
* 1529 ел 22 апрель —  һәм / Португал империясе үз арасында Көнчыгыш ярымшарны бүләләр.
* 1668 ел 13 февраль —  Испания белән  Португалия арасында төзелгән  халыкара солых килешүе нәтиҗәсендә Португалия бәйсезлеккә ирешә.
## Икътисад
Португалия — индустриаль-аграр ил. Традицион сәнәгатенең төп тармагы — йон, кәгазь, тегү, шәраб (аеруча билгеле портвейн җитештерү), зәйтүн мае җитештерү, балык консервалары, бөке кабыгын эшкәртү (дөньяда алдынгы урын), төсле һәм кара металлургия, машина төзүчелек (суднолар төзү һәм ремонтлау, автомобилләрне җыю, электротехник); химия, карамай (нефть) эшкәртү һәм карамай химиясе, цемент сәнәгате. Авыл хуҗалыгынында игенчелек өстенлек итә. Эшкәртелә торган җирләрнең якынча яртысын сөрүлекләр тәшкил итә; йөземчелек, җимешчелек, зәйтүн утыртыла. Эре мөгезле мал үрчетелә. Терлекчелек, сарыкчылык, дуңгызчылык, балыкчылык.

Төп тышкы сәүдә партнерлары — Европа берләшмәсе илләре.

Чит ил туризмы — 10 млн. кеше тирәсе.

2016 елдан тирән һәм дәвамлы көрчектән соң бу илнең икътисади структур реформалар үткәрүе сөземтәсендә кискен якшыра төште, эшсезләр саны шактый кимеде, экспорт күләме артты. Халыкара икътисади хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы бу ил буенча әзерләгән соңгы күзәтү раславынча, үсешне алга таба дәвам итү өчен бу илгә дәүләтнең һәм хосусый даирәнең бүген югары кимәлдә булган бурычын киметү, кредитларның йогынтылылыгын арттыру кирәк. Финанс өлкәсендә табыш китерә алмаган кредитның гомуми күләмдәге өлеше 12% ка җитә, һәм бу Европа илләре арасында иң югары күрсәткеч булып тора. Табыш китерә алмаган кредит – димәк, банкта "тик яткан" һәм бер оешма яки кеше дә көтү алмаган акча. Португалия өчен икътисади үсешне тизләтү юлындагы тагын бер киртә – илдәге эш көченең осталыгы (квалификациясе) кыйтганың башка илләре белән чагыштырганда түбәнрәк булуы

## Дәүләт гимны

## Университетлар
*Лиссабон университеты
*Порту университеты (*Universidade do Porto*) - португал иҗтимагый университеты. Порту шәһәрендә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Official Travel and Tourism office website
* Weather forecast

## Шулай ук карагыз
*Португалиядә Һинд дине

Төркем:Европа дәүләтләре
Төркем:Социалистик дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Этнограф көне

**Этнограф көне** — этнография өлкәсендә эшләүчеләрнең һөнәри бәйрәмнәре. Бәйрәм танылган этнограф һәм сәяхәтче Николай Миклухо-Маклай туган көнендә, 17 июль көнне, уздырыла.

Төркем:Рәсми булмаган бәйрәмнәр
Төркем:Һөнәри бәйрәмнәр
Европа башкалалары

**Европа башкалалары** — Европада урнашкан дәүләтләрнең башкалалары.

## Исемлек

## Шулай ук карагыз
* Европа дәүләтләре
* Азия башкалалары

Төркем:Европа
Төркем:Регионнар буенча шәһәрләр
Гарри Поттер һәм катнаш канлы шаһзадә

Бу исемнең берничә аңламы бар:

* Гарри Поттер һәм катнаш канлы шаһзадә (китап)
* Гарри Поттер һәм катнаш канлы шаһзадә (фильм)
Белград

**Белград**  () — Сербиянең башкаласы һәм иң зур шәһәре. Монда 1 281 801 кеше яши (теркәлмәгән затларны да исәпләгәч, 2 млн арта). 1403 елдан Сербиянең башкаласы, 1918 елдан 2003 елгача Югославиянең, 2003 елдан 2006 елгача Сербия һәм Черногориянең башкаласы була. Сербиянең эре икътисади, сәнәгый һәм мәдәни үзәге. Шәһәр дәүләтнең үзәк өлешендә, Сава елгасының Дунайга койган җирендә урнашкан. Белград шәһәре округының мәйданы 3227 км². Шәһәрдән көнбатышта Никола Тесла аэропорты урнашкан. Шәһәр 1999 елда НАТО гаскәрләренең вәхшиләрчә бомбалавыннан бик нык зыян күрә. 
## География
Белград ике елгада, Савада һәм Дунайда урнашкан. Сава нәкъ менә Белградта Дунайга коя. Шәһәр диңгез өсте дәрәҗәсеннән 116, 75 метр биеклегендә урнашкан. Белградның тарихи үзәге дә Савада.

Шәһәр бер юлы Балканнарда һәм Үзәк Европада ята, чөнки Нови-Белград һәм Земун районннары географик яктан Сремда урнашканнар, һәм аның җирләренә керәләр (бер үк вакытта бу ике район Белградның өлешләре булып торалар). Палилула районының бер өлеше Банатта урнашкан, ләкин аның җирләрен керми. Срем һәм Банат – ул Үзәк Европа, ә көньяктарак булган җирләр – Балканнар. Чыннан да, Балкан ярымутравының һәм Үзәк Европаның чикләре нәкъ Белград аша уза.

## Дин
### Христианлык
#### Православие
* Изге Савва җәмигы
#### Католиклык
* Изге Марк чиркәве
#### Протестантизм
* Белград ирекле чиркәве
### Ислам
* Байраклы мәчете 
### Яһүд дине
* Белград синагогасы

## Фотогалерея

Рәсем:NoviBG Nov30 2005.jpg|Белград күренеше
Рәсем:Fk Red Star stadium.jpg|«Црвена Звезда» стадионы
Рәсем:La place de la République..jpg|Җөмһүрият мәйданы
Рәсем:Le Nouveau Belgrade.jpg|Яңа Белград
Рәсем:Vue depuis Forteresse Kalemegdan.jpg|Калемегдан
Рәсем:Le Danube entre Novi Beograd et Zemun.jpg|Дунай, Бөек гаскәри утрау, Яңа Белградтан күренеш 
Рәсем:Serbian Government building.jpg|Хөкүмәт
Рәсем:Beg-terminal1.jpg|Никола Тесла аэропорты
Рәсем:Bajraklidzamija.jpg|Байраклы мәчете
Рәсем:Beogradska sinagoga.jpg|Синагога

## Искәрмәләр һәм чыганаклар

## Сылтамалар
* Град Београд   
* serbija.info: Белград  
* Портал о странах: Свидетели исторических событий — дворцы Белграда (Мемориал Тито, королевские дворцы, скупщина)  
* Postcards of the Past: Belgrade, Serbia 
* Белград  Wikitravel'да 
* Белградның электрон харитасы  
## Моны да карагыз
* Владислав Рибникар исемендәге мәктәптә атыш

Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Белград
Төркем:Башкалалар
Берн

**Берн** *([[Алман теле|алм.]] Bern, [[Француз теле|фр.]] Berne, [[Итальян теле|итал.]] Berna)* – Швейцария башкаласы.

Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Швейцария шәһәрләре
Төркем:Берн
Урта диңгез

**Урта диңгез** – Атлантик океанның бассейнына караган һәм аның белән Гибралтар бугазы ярдәмендә тоташкан материкара диңгез. Ул Альборан, Балеар, Лигурий, Тиррен, Әдрән, Ионик һәм Эгей диңгезләрен үз эченә ала. Аның бассейнына шулай ук Мәрмәр, Азак диңгезләрен һәм Кара диңгезне кертәләр.

## Тарих
Бүгенге көндәге Урта диңгез борынгы Тетис океанының калдыгы булып санала. Тетис океаны Урта диңгездән күпкә киңрәк һәм көнчыгышка таба җәелгән булган. Арал, Каспий, Кара диңгез һәм Мәрмәр диңгезләре шулай ук Тетисның калдыклары булып торалар. Ихтимал, элек Тетис бар яктан да коры җир белән әйләндереп алынган булгандыр, Пиреней ярымутравын Африка белән исә коры җир тоташтырып торгандыр.

## Физик-географик белешмә
Урта диңгез 21 илнең ярларын юа: 
:**[[Аурупа]]да** (көнбатыштан көнчыгышка): Бөек Британия (Гибралтар), Испания, Франция, Монако, Италия, Мальта (ил), Греция, Төркия (Аурупадагы өлеше), Черногория, Хорватия, Албания, Словения;
: **[[Азия]]да** (төньяктан көньякка): Төркия (Азиядагы өлеше), Сирия, Кипр Җөмһүрияте, Лөбнан, Исраил һәм Мисыр (Азиядагы өлеше);
: **[[Африка]]да** (көнчыгыштан көнбатышка): Мисыр (Африка өлеше), Ливия, Тунис, Алжир, Марокко һәм Испания.

Мәйданы 2&nbsp;500&nbsp;мең&nbsp;км².

Суының күләме 3&nbsp;839&nbsp;мең&nbsp;км³.

Уртача тирәнлек 1&nbsp;541&nbsp;м, максимум — 5&nbsp;121&nbsp;м.

Иң эре утраулар: Балеар утраулары, Корсика, Сардиния, Сицилия, Крит һәм Кипр.

Төркем:Атлантик океан диңгезләре
Гарри Поттер һәм катнаш канлы шаһзадә (фильм)

**Гарри Поттер һәм катнаш канлы шаһзадә** ()&nbsp;— Гарри Поттер һәм катнаш канлы шаһзадә буенча төшерелгән Гарри Поттер турындагы алтынчы фильм.

## Дөнья күрү
Фильмның премьерасын 2008 елның ноябреннән 2009 елның 15 июленә күчерделәр.

* Премьералар (дөнья): 6 июль (Токио), 7 июль (Лондон), 8 июль (Нью-Йорк) 2009;
* Премьера (Россия): 16 июль 2009;

Ни кызганыч, фильм татар теленә тәрҗемә ителмәде һәм Татарстан кинотеатрларында бары тик рус телендә күрсәтелде.

## Эчтәлеге

## Актёрлар

## Сылтамалар
* 
* Гарри Поттер һәм катнаш канлы шаһзадә *рәсми [[HarryPotter.com]] сайтында*
* Warner Brothers сайтында фильмның бите

Төркем:Инглиз кинолары
Андорра-ла-Велья

**Андорра-ла-Велья** (тат. лат. Andorra la Vella, ) яки **Андорра-ла-Вьеха** () — Андорра башкаласы һәм илнең җиде вилаятенең берсе.

Шәһәр Пиреней тауларында, ике елга кисешкән урында урнаша.

Шәһәргә IX гасырда нигез салына. 1278 елдан — Андорра кенәзлеге үзәге. 1993 елдан биредә канун чыгару, үтәү һәм мәхкәмә хакимиятләре урын ала.

## Фотосурәтләр

|Шәһәрнең үзәк урамы
Файл:Andorra la Vella, Valira river.jpg|Шәһәр үзәге
Файл:Andorra la vella felul.jpg|Шәһәр күренеше
Файл:Andorra la Vella 3.JPG|Шәһәр күренеше


## Сылтамалар

* Шәһәр хакимияте 

Төркем:Андорра шәһәрләре
25 июль

**25 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның егерме бишенче көне. Ел ахырына кадәр 159 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Дания — Истед cугышы.
*  — Инкыйлаб алды көне.
*  Тунис — Җөмһүрият көне.
*  Пуэрто-Рико — Конституция көне.
###### 
*  — Янгын сүндерүчеләр хезмәте көне.
*  — машина йөртүчеләр, урнашучылар һәм язучылар көннәре.
*    Суссекс графлыгы — Эберно Мөгезе ярминкәсе.
*  Испания — 20px Галисия автоном җәмгыяте көне.
*  —  (Сантьяго-де-Леон-де-Каракас) шәһәренә нигез салына.
*  —  (Сантьяго-де-Кали) шәһәренә нигез салына.
*  Коста-Рика — 20px Гуанакасте провинциясе көне.
*  —  (Сантьяго-де-Гуаякиль) шәһәренә нигез салына.
* 20px Рим империясе — *Фурриналия*.

## 
* 1934 — Татарстан язучылар берлеге оештырыла.
* 1984 — хатын-кызлардан беренче булып, Светлана Савицкая ачык космоска чыга.
* 2004 — Лэнс Армстронг алтынчы тапкыр рәттән Тур-де-Франс ярышында җиңү яулый.

## 
 
* 1867 — Владимир Ивановский, 
* 1884 — Әминә Сыртланова, 
* 1905 — Низам Карипов, 
* 1905 — Элиас Канетти, 
* 1910 — Хәниф Кәрим, башкорт шагыйре.
* 1911 — Иван Шапошников, 
* 1912 — Рахманкол Корбанов, 
* 1914 — Солтан Яруллин, 
* 1917 — Николай Морев, 
* 1920 — Александр Афанасьев, 
* 1921 — Ольга Семихатова, 
* 1921 — Яков Харитонов, 
* 1923 — Леонтий Гавриленко,
* 1923 — Нурулла Сафин, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре миномёт полкы расчёты командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1924 — Фатыйх Сөләйманов,
* 1925 — Владимир Крупин,
* 1925 — Нәҗип Зыятдинов,
* 1934 — Марат Кафиатуллин,
* 1936 — Валентин Сорокин,
* 1943 — Мөнәвәр Ибраһимов, 
* 1944 — Михаил Чванов, 
* 1946 — Борис Журавлёв, 
* 1953 — Мирсәет Сөнгатуллин, җырчы, РФ атказанган, ТР халык артисты.
* 1954 — Альбина Имаева, 
* 1955 — Искәндәр Сәйфуллин, татар архитекторы.
* 1956 — Фрәнсис Арнольд, 
* 1959 — Евгений Сухов, 
* 1967 — Андрей Иляскин, 
* 1972 — Алсу Хасавнех, 
* 1972 — Равил Госманов, 
* 1975 — Евгений Варламов, 
* 1976 — Тимур Муцураев, чечен барды.
* 1977 — Сергей Кузнецов, 
* 1984 — Алексей Вяткин, 
* 1990 — Мөбарәк Вакасо,

## 

* 1739 — Бенедетто Марчелло, итальян композиторы.
* 1943 — Михаил Силантьев, 
* 1944 — Александр Афанасьев, 
* 1950 — Георгий Белоновский, 
* 1956 — Дмитрий Татаринов, 
* 1958 — Андрей Захаров, 
* 1963 — Лев Карташёв, 
* 1968 — Евгений Спангенберг, 
* 1980 — Владимир Высоцкий, рус шагыйре, актёр.
* 1992 — Василий Прохоров, 
* 1996 — Микаэл Таривердиев, 
* 1996 — Рәис Беляев, 
* 1997 — Наталья Арсеньева, 
* 2000 — Ильяс Бахшиш, 
* 2007 — Лидия Смирнова, 
* 2007 — Таһир Сәйфуллин, 
* 2010 — Андрей Банников, 
* 2014 — Анатолий Емелин, 
* 2017 — Джеффри Гуррумул Юнупингу,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:25 июль
Гөрҗистан

**Грузия** ( Сакартвело, шулай ук *Гөрҗистан*) — Алгы Азиядә (күпчелек инглизтелле чыганаклар дәүләтне Көнчыгыш Европага кертәләр), Кавказ артының көнбатыш өлешендә, Кара диңгезнең көнчыгыш ярында урнашкан дәүләт.

Гөрҗистан көньякта Әрмәнстан һәм Төркия, көньяк-көнчыгышта Азәрбайҗан һәм төньякта Россия белән чиктәш.

Абхазия һәм Көньяк Осетия территорияләре грузин хөкүмәте тарафыннан идарә ителми һәм Гөрҗистан хөкүмәте буенча Россия тарафыннан басып алынган Гөрҗистан өлешләре дип саналалар. Россия һәм БМО-ның башка дәүләтләре 2008—2009 елларда Абхазия һәм Көньяк Осетияне бәйсез дәүләт сыйфатында таныдылар. Күпчелек көнбатыш дәүләтләре Россиянең гамәлләрен сүгеп, Гөрҗистанның территориаль бөтенлеген яклап чыгыш ясадылар. Гөрҗистан хакимиятләре тарафыннан идарә ителүче территория көнбатышта Абхазия, төньякта Көньяк Осетия белән чиктәш.

Абхазиядә һәм Көньяк Осетиядә үткәрелгән бөтен халкы референдумда Гөрҗистаннан мөстәкыйльлеген якланган.

Россия Федерациясе белән дипломатик мөнәсәбәтләр 2008 елда Гөрҗистан тарафыннан өзелде. Россия белән дипломатик элемтәләр Швейцария илчелеге аша үткәрелә.

Гөрҗистан 2008 елгы сугыштан соң БДБ оешмасыннан чыгып китте.

## Географиясе
Гөрҗистан табигате күп төрле. Территориясе биек вә урта биеклектәге таулар, калулыклар, түбәнлеләр, яссытаулык вә платолардан гыйбарәт. Җөмһүриятнең төньягын Зур Кавказның урта өлеше биләп тора. Гөрҗистанның иң биек ноктасы — Шһара тавы (5068 м). Зур Кавказның Гөрҗистандагы көнбатыш өлешендә карст киң таралган, көнчыгышта яшь янартау корылмалар бар. 

## Дәүләт төзелеше
Гөрҗистан — демократик җөмһүрият. 1995 елда кабул ителгән конституция нигезендә дәүләт вә башкарма хакимият башлыгы — президент. Ул гомумхалык тавыш бирү юлы белән биш елга сайланыла. Иң югары канун чыгаручы хакимият органы — парламент.

2017 елда кабул ителгән ил Конституциясе нигезендә, 2018 елгы сайлаулар Гөрҗистан президентын туры тавыш бирү юлы белән соңгы сайлаулар булып тора. 2024 елда булачак сайлауларда Сайлау Коллегиясенең 300 әгъзасы тавыш бирәчәк. Сайланган президентның вәкаләтләре чикле булачак.

## Мәдәният

## Галерея


Mtskheta-06-von Jvari-Kirche-Araqvi-Mtkvari-2019-gje.jpg|Мцхета
Stepantsminda-Dreifaltigkeits-Kirche-12-Glockenturm-2019-gje.jpg|Степанцминда
Bodbe-08-Glockenturm-2019-gje.jpg|Бодбе
Zhinvali-Stausee-02-2019-gje.jpg|Жинвали
Sighnaghi-20-Teppichhandel-2019-gje.jpg|Сигнахи


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Гөрҗистан президенты сайты 
* Гөрҗистан хөкүмәте сайты  
* Department of Tourism and Resorts  
* Сайт About Georgia 

## Моны да карагыз

Төркем:Европа дәүләтләре
Төркем:Гөрҗистан
Төркем:Җөмһүриятләр
Кипр Республикасы

: *Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Кипр (мәгънәләр)]] битен карагыз.*

**Кипр (Кыпрыс) Җөмһүрияте** (, ) — Урта диңгезнең көнчыгыш өлешендә урнашкан утрау-дәүләт. 2004 елның 1 маеннан Европа берлеге әгъзасы.

## Территориясе
Рәсми рәвештә Кипр Җөмһүрияте территориясе үз эченә Кипр утравының 98% (калган 2%ында британ хәрби базалары – Акротири һәм Декелия) территориясен һәм якында урнашучы Агиос Георгиос, Гернисос, Глюкиотисса, Кила, Киедес, Кордилия һәм Мазаки утрауларын алып тора.

## Яңа тарих
1974 елдан соң утрау ике өлешкә бүленгән, 60% территория Кипр Җөмһүрияте идарәсе астында булса (күбесенчә греклар яши), калган өлеш Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүриятенә карый (ул якта күбесенчә төрекләр яши). Ул дәүләтне Төркия һәм Абхазия бәйсез дәүләт буларак таныйлар.

Илдә 1 141 166 (*[[2013 ел|2013]]*) яши. Башкаласы — Никосия шәһәре.

## Дин

1960 елгы Конституция (19нчы ) һәр кешенең сүз, вөҗдан һәм дин ирегенә хокукы бар дип карар бирә. Барлык диннәр дә закон каршында тигез, республиканың бер генә закон чыгару, башкарма яки административ акты да нинди дә булса дини институтны яки дини оешманы дискриминацияли алмый. Һәр кешенең дин тоту ирегенә хокукы бар, ул үз динен индивидуаль яки коллектив рәвештә өйрәнә ала. Халыкның аз өлешен тәшкил иткән ике дини төркемнең (католиклар һәм маронитлар) хокуклары гарантияләнә.

Грекларның күбесе — рәсми дәүләт чиркәве статусына ия Кипр православие чиркәве тарафдарлары. Мөселманнар (төрекләр, гарәпләр һ. б.) Кипр халкының 25—30 % ын, католиклар — 3 % ын тәшкил итә. Яһүд динен 1 800 кеше, һинд динен 2 мең кеше тота.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Кыпырда ислам
* Акротири һәм Декелия
* Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте
* Хала Солтан Ханәге

Төркем:Кипр Республикасы
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Көньяк-Көнчыгыш Европа илләре
Лихтенштейн

**Лихтенштейн** [ɪlɪçtn̩ˌʃtaɪ̯n] (рәсми рәвештә Лихтенштейн кенәзлеге) — Үзәк Европаның Альп төбәгендә диңгезгә чыгучы һәм дөньяда халык саны буенча алтынчы иң кечкенә ил. Конституция буенча, ул демократик-парламент нигезендә оешкан конституцион нәсел монархиясе булган кенәзлек. Лихтенштейн Йорты ил кенәзләрен куя, суверенитет тигез итеп кенәз һәм халык арасында бүленә.
Альпларда Рейн көнбатышта Лихтенштейн һәм Швейцария дәүләтләре арасында чик булып тора; көнчыгышта кенәзлек Австрия белән чиктәш. Дәүләт ике округ һәм унбер муниципалитетка бүленгән. Төп һәм кенәз резиденциясе урнашкан урын булып Вадуц тора. Мәйданы буенча иң зур урын булып Тризенберг тора, халык саны буенча Шаан. Бергә кушылган Шаан, Вадуц һәм Тризен якынча 16 900 кеше булган агломерацияне тәшкил итә. Нык үзләштерелгән төньяк (Түбәнге Җир) һәм әзрәк үзләштерелгән көньяк (Өске Җир) кенәзлекнең ландшафтының хасиятләре булып. 38650 яшәүчесе белән Лихтенштейн алман телендә сөйләшүче пространствода иң кечкенә дәүләт булып тора. Рәсми тел булып алман теле булып тора, ул көн саен сөйләшелә торган Лихтенштейн диалектлары алеман теленә керә. Чит ил кешеләре өлеше якынча 34% тәшкил итә. 

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Landesverwaltung Fürstentum Liechtenstein
* Fürst und Volk – Eine liechtensteinische Staatskunde 
* Liechtenstein Marketing
* e-Archiv mit ausgewählten Quellen zur Geschichte Liechtensteins
* eLiechtensteinensia, Open-Access-Plattform für Publikationen aus Liechtenstein
* Länderinformationen des deutschen Auswärtigen Amtes zu Liechtenstein
* Linus Schöpfer: ''Das hätte die Schweiz durch eine Besetzung verhindern wollen.'' In: *[[:de:Berner_Zeitung|Berner Zeitung]].* 12. September 2013 (Interview mit Donat Büchel über die Angst vor Hitler, einen vereitelten Putsch und Einmarschplänen, zur Ausstellung *«Anschluss oder weiterhin souverän? – Liechtenstein 1938»* im Liechtensteinischen Landesmuseum in Vaduz, 11. September 2013 bis 5. Januar 2014).

## Моны да карагыз

Төркем:Европа дәүләтләре
Төркем:Кәрлә дәүләтләр
Төркем:Лихтенштейн
«Үзебез» яңа буын хәрәкәте

**"Үзебез" яңа буын хәрәкәте** – Казанда Оештырылган актив эшчәнлекле яшьләр хәрәкәте. Соңгы елларда "Үзебез" яңа буын хәрәкәтенең күп акцияләре оештырылды, алар арасында "Мин татарча сөйләшәм" акциясе, татар теленә Русиядә икенче дәүләт теле статусы бирү өчен кампания һ. б.

## Хәрәкәт тарихы
## Хәрәкәт эшчәнлеге
## Хәрәкәт структурасы
Хәрәкәтнең координаторлык үзәге бар, аңа иң актив кешеләр – координаторлар керә. Бу – журналистлар, галимнәр, педагоглар.
### Җитәкчеләр

## Моны да карагыз
* Тел яңарышы
* «Азатлык» Татар яшьләре берлеге

## Контактлар
## Сылтамалар

Төркем:Татар милли хәрәкәте
«Мин татарча сөйләшәм» акциясе

right|thumb|Акция логотибы
**«Мин [[татар теле|татарча]] сөйләшәм» акциясе** — һәр ел Татарстанда һәм татар дөньясында уза торган акция. Гадәттә, төп чаралар апрель аенда уза. Акция оештыручылары — Үзебез яңа буын хәрәкәте һәм Бөтендөнья татар яшьләре форумы. Акциягә Татарстан Министрлар кабинеты, Казан мэриясе, ТР Мәгариф һәм фән министрлыгы, Бөтендөнья татар конгрессы теләктәшлек белдерә.

Акциянең төп максаты — шәһәр мохитендә татар теленең кулланыш даирәсен киңәйтү, шәһәрдә яңа татар мәдәниятын формалаштыру эшендә ярдәм итү. Беренче тапкыр «Мин татарча сөйләшәм» 2006 елда киләчәктә «Үзебез» хәрәкәтенә берләшәчәк яшь татар галимнәре, иҗади яшьләр тарафыннан уздырылган. Акция татар телнең кулланылышын популярлаштыруга юнәлгән иң үзенчәлекле һәм халыкта зур кызыксыну уяткан чараларның берсе. Әлегә ул бердәнбер гражданлык инициативасы күрсәткече булып тора.

## Концерт
Акциянең төп чарасы — 26 апрель көнне Бауман урамында уза торган концерт. Биредә яңа агым музыкасы вәкилләре, яшь шагыйрьләр чыгыш ясый, төрле бәйгеләр оештырыла, «Синең беренче 150 татар сүзең» сүзлекләре, акция логотиплары төшерелгән футболкалар, түштамгалар таратыла.

2020 нче елда онлайн-формат узган. 2022-2023 нче елларда Камал театры каршында узган.

## Татар-дозор
2010 елда акция кысаларында беренче тапкыр "Татар-дозор" №уены оештырылды. Биредә 6-10 кешелек дистәгә якын команда катнаша. Берничә сәгать эчендә алар 5 биремне үтәргә тиеш. Мәсәлән биремнәр арасында халыкны татарча сөйләштерү, кибетләрдә татар телен куллану белән танышу, транспортта Казан турында сөйләү, Бауманда татарча биергә өйрәт ү кебек чаралар бар. Иң яхшы командаларга бүләкләр тапшырыла.

2011 елда Татар-дозорның спонсоры булып Билайн катнашты.

## Интернет татарча сөйләшә
2011 елда «Мин татарча сөйләшәм» кысаларында «Интернет татарча сөйләшә» чарасы да уздырыла башлады. Акциянең максаты — кулланучылар арасында Интернетта татарча аралашуны популярлаштыру.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Үзебез» хәрәкәтенең рәсми сайты 
* «Мин татарча сөйләшәм - 2011» промо-ролигы

Төркем:Татар милли хәрәкәте чаралары
Латвия

**Латвия** (латыш. *Latvija*), рәсми исеме — **Латвия Җөмһүрияте** (латыш. *Latvijas Republika*) — Төньяк Европада урнашкан дәүләт. Башкала – Рига шәһәре.

Европа берлеге һәм НАТОга керә.

## География
Латвия Балтыйк диңгезе буенда, Көнчыгыш Европа тигезлегенең көнбатышында урнаша. Көнбатышта Балтыйк диңгезе һәм Рига култыгы белән юыла.

Көнчыгышта Россия һәм Беларусия, төньякта — Эстония, һәм көньякта — Литва дәүләтләре белән чиктәш. Чикләр озынлыгы — 1382 км, яр буе сызыгы озынлыгы — 498 км, мәйданы 64589 км²ны тәшкил итә.

Иң биек нокта — 311 м (Гайзинькалнс тавы), иң түбән нокта — Балтыйк диңгезе (0 м).
### Климат
Латвия климаты уртача, диңгез климаты континенталь климаты белән арасында. Июльнең урта температурасы — +15...+17 °С, гыйнварның урта температурасы — -3...-7 °С. Еллык явым-төшем күләме 500—800 мм.
### Елгалар

## Халык
### Эре калалар
Таблицада 10000 кешедән артык яшәгән торак пункттар күрсәтелгән (01.01.2012). Латвиядә 76 пункт кала статусын йөртә (ул арасынан 9 – республика әһәмиятендәге калалар). Республика әһәмиятендәге калалар калын язылыш белән күрсәтелгән.

### Милли состав

## Дин
Латвиядә өстенлек итүче дин булып христианлык тора. Лютеранлык — этник латышлар арасында күпчелекне тәшкил итүче төп христиан динаминациясе, бу Төньяк Европа һәм Төньяк Алмания белән көчле тарихи элемтәләргә бәйле. Шул ук вакытта католиклык, нигездә, Польша йогынтысы аркасында Көнчыгыш Латвиядә (Латгале өлкәсендә) киң таралган. Латвия православие чиркәве зурлыгы буенча Латвиядә өченче конфессия булып тора, аның тарафдарлары, нигездә, рус телле халык. Шулай ук Иске йолалык, буддизм, яһүд дине, Һинд дине, ислам һ. б. диннәр тарафдарлары бар.
* Латвиядә ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Европа дәүләтләре
Америка (дөнья кисәге)

*Бу терминның башка аңлатмалары да бар, аларны карау өчен [[Америка (мәгънәләр)]] битенә күчегез.*

**Америка** — ике кыйтганы, Төньяк һәм Көньяк Американы һәм якында яткан утрауларны берләштеркән дөнья кисәге.

Бу дөнья кисәген шулай ук *Яңа дөнья* дип атыйлар. Америка исеме Америго Веспуччи исеменнән килә, дип саныйлар.

Американы гадәттә Төньяк Америкага, Көньяк Америкага, Латин Америкага, Үзәк Америкага һәм Кариб бассейнына бүлиләр.

## Моны да карагыз
* Колумбка кадәр булган мәдәниятләр
* Америка ачу тарихы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Америка
Төркем:Дөнья кисәкләре
Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы

**Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы** (**Татарстан АССР**, **ТАССР**, **Татарстан**; , , ) — Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы эчендә булган автономияле республика.

## География
ТАССР хәзерге Татарстан Республикасы территориясендә урнашкан.

ТАССР курамына кергән җирләр (%):

## Тарих

1920 елның мартында Владимир Ленин Мәскәү кирмәнендә Борһан Мансуров, Сәхибгәрәй Сәетгалиев һәм башкалар белән Татарстан республикасы оештыру мәсьәләсе турында фикер алыша.

ТАССР () БҮБК һәм РСФСР Халык Комиссарлар Шурасы карары белән 1920 елның 27 маенда игълан ителгән.

1990 елның 30 августында ТАССР Югары Шурасы «Татарстанның дәүләт суверенитеты турында» декларациясен кабул итте һәм ТАССР исемене **Татарстан Совет Социалистик Республикасы — Татарстан Республикасы** исеменә үзгәртеп корды. 1991 елның 24 маенда РСФСР халык депутатлары җыены бу атаманы раслаган һәм РСФСР Төп канунына тиешле үзгәртүлерне керткән.

## Идарә-җир төзелеше
Иң башта ТАССР ун кантонга бүленгән булган: Арча, Бөгелмә, Буа, Лаеш, Мамадыш, Минзәлә, Зөя, Спас, Тәтеш һәм Чистай. 1921 елда тагын өч кантон (Алабуга, Әгерҗе һәм Чаллы) оештырылган.

1924 елдан кантоннарны юкка чыгару һәм районнар белән алмаштыру процессы башланган, ул 1930 елның 23 июлендә тәмамланган.

1940-еллар уртасына кадәр районнар саны арта барган; мәсәлән, 1948 елда ТАССР 70 районга һәм 3 республика карамагындагы шәһәргә бүленгән.

1950-еллар башында Татарстан һәм Башкорт АССРларны өлкәләргә бүлү проекты тормышка ашырыла башлаган. 1952 елның 8 маенда ТАССР эчендә ике өлкә (Казан һәм Чистай) оештырылган. 1953 елның 21 февралендә Бөгелмә өлкәсе барлыкка килә. Ләкин Сталин үлеменнән соң бу проект туктатылган һәм 1953 елның 30 апрелендә үк барлык өлкәләр юкка чыгарылганнар.

Моннан соң һәм 1963 елга кадәр районнарны зурайту процессы алып барылган. 1963 елдан кайбер бетерелгән районнарның торгызуы башланды.

## Сәнгатьтә чагылышы

## Моны да карагыз
* Казан өлкәсе
* Чистай өлкәсе
* Бөгелмә өлкәсе
* Татарстан

## Сылтамалар
* 1920 елның 27 маендагы Автономияле Татарстан Социалистик Совет Республикасы турында Бөтенроссия Үзәк Башкарма Комитеты һәм Халык Комиссарлары Советы декреты

## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР республикалары
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:ТАССР
Цинь Шихуанди

**Цинь Шихуан-ди** *(кыт. 秦始皇, пиньинь Qín Shǐ Huáng; 259—210 еллар б. э. кадәр)* - Цинь дәүләте башлыгы.

Цинь дәүләтенең беренче көчле патшасы Цинь-шихуан-ди булган (яңа эрага кадәр 221—209 нчы еллар). Ул зур реформалар уздырган дип уйлыйлар. Ул аерым идарәчеләрнең һәм сановникларның мөстәкыйльлеген бетергән, аларны үз хакимлегенә буйсындырган. Патша хакимлеге астында берләштерелгән бөтен жирне 36 административ округка бүлгән. Цинь-шихуан-ди һәр округка наместниклар куйган. Наместниклар өстеннән аерым ышанычлы кешеләр күзәтеп торганнар, алар анда булган хәл¬ләр турында патшага хәбәр итеп торганнар.

Цинь-шихуанди хәрби реформа да уздырган. Кытай дәүләтен үзләренең һөжүмнәре белән төньяктан һуннар һәм шулай ук Урта Азия халыклары һәрвакыт борчып торганнар. Авыр арбалы иске гаскәр күчмә халыкларга каршы тора алмаган. Цинь-ши-хуанди жиңел һәм тиз йөрешле кавалерия төзегән.
Электән үк салына башлаган Бөек Кытай дивары төзелешенә дә ул шулай ук зур игътибар иткән. Бу дивар төньяктагы күчмә халыклардан саклану өчен салынган. Аны төзү өчен, борынгы әкиятләргә караганда, 400 меңнән артык кеше кирәк булган. Крестьяннарга авыр йөкләмәләр салынган: төзелеш вакытында шулай ук коллар хезмәтеннән дә нык рәвештә файдаланганнар. 

Цинь-ши-хуанди үзенен югары хакимлеген көчәйтү өчен, борынгы риваятьләр әйтүенчә, иске кануннар язылган бөтен китапларны яндырырга боерык биргән. Тик игенчелек, медицина һәм астрономия буенча язылган кулланма китаплар гына калдырылган.

Бу чорда эре жирбиләүчеләр тагын да көчәйгәннәр; жирләреннән мәхрум ителгән крестьяннар һәм коллар саны һаман үсә барган. Жир мәйданнары эре колбиләүчеләр кулында туплана килгән, алар аны сата, арендага бирә яки үзләренең якыннарына бүләк итә алганнар.

Цинь-ши-хуанди исән вакытта ук крестьяннарның һәм колларның яңа тәртипләргә каршы киң хәрәкәте башланган. Эре жирбиләүчелек үсә барган саен, крестьяннарның жир участокларын ул үз эченә ала барган һәм крестьяннар һаман бөлә барганнар. Яңа эрага кадәр 206 нчы елда, монардан риза булмаган крестьяннар һәм коллар үзләренең юлбашчылары Лю Бан җитәкчелеге астында берләшкәннәр. Ул Цинь династиясе патшасын бәреп төшергән һәм властьны үз кулына алган. Цинь патшалыгы шулай җимерелгән.

Шушыннан соң борынгы Кытай тарихында яңа Хань чоры дип аталган чор башлана (яңа эрага кадәр 206 нчы елдан алып, яңа эраның 220 нче елына кадәр).

## Чыганаклар
Урта мәктәпнең 5-6 нчы класслары өчен дәреслек. проф. А.В.Мишулин редакциясендә. Казан, Татгосиздат, 1941.

Төркем:Кытай тарихы
Сан-Марино

**Сан-Мари́но** *(итал. San Marino)*, тулы рәсми исем **Ак Сан-Марино Җөмһүрияте** *(итал. Serenissima Repubblica di San Marino)* – дөньяда иң кечкенә дәүләтләрнең берсе.

## Дин

Ил үз халкының дини карашлары турында төгәл статистик мәгълүматлар бирми. Ким дигәндә, халыкның 95 % ы — Италиядәге кебек үк, католиклар, дип уйланыла, шулай ук илдә зур тарихлы яһүдләр һәм протестантлар азчылыгы да бар. Башка диннәр вәкилләренең зур булмаган төркемнәре, шул исәптән Йәхвә шаһитлары, , бик аз санда мөселманнар һ. б. яши.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Европа дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Сан-Марино
Алиса могҗизалар дөньясында (мәгънәләр)

Бу сүзнең берничә аңламы бар:

* Алиса могҗизалар дөньясында (китап), Льюис Кэрролл китабы.
*Алиса могҗизалар дөньясында (фильм, 1903),
*Алиса могҗизалар дөньясында (мультфильм, 1951),
*Алиса могҗизалар дөньясында (фильм, 1972),
*Алиса могҗизалар дөньясында (мультфильм, 1981),
*Алиса могҗизалар дөньясында (фильм, 1985),
*Алиса могҗизалар дөньясында (фильм, 1999),
*Алиса могҗизалар дөньясында (фильм, 2010).
Алиса могҗизалар дөньясында (фильм, 2010)

**«Али́са Могҗизала́р дөньясында́»** ()&nbsp;— режиссеры Тим Бөртон булган, Линда Вулвертон сценарие буенча төшерелгән фильм. Фильм 3D-графигын кулланып төшерелгән.

Дөньяда фильм премьерасы 2010 елның 25 февралендә булды. Русиядә фильм 4 март көнне чыкты.

## Эчтәлеге
230px|left
Алиса үзенең Могҗизалар иленә булган сәяхәтен оныткан. Аңа&nbsp;— 19 яшь. Һәм аңа кияүгә чыгу тәкъдиме белән чыгалар. Алиса Ак куянны күреп, аның артыннан йөгерә һәм Могҗизалар дөньясына эләгә...

## Актёрлары

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Инглиз кинолары
Төркем:Тим Бөртон фильмнары
Татар бистәсе (Мәскәү)

**Татар бистәсе** — Мәскәүдәге тарихи бистә. Алтын Урдадан чыккан татарлар тарафыннан нигезләнгән. XVII гасырда шәһәр эченә керә. Хәзерге Зур Татар (Большая Татарская) һәм Пятницкая урамнары районында урнашкан булган. Монда Тарихи мәчет һәм Асадуллаев йорты (бүгенге көндә татар милли-мәдәни үзәге) урнашкан.

Бүгенге көндә Мәскәү татарларын нигездә бабалары Идел буеннан күченеп килгән җирле татарлар тәшкил итә. Алар бөтен Мәскәү буенча таралып яшиләр.

## Чыганак

* Д.З.Хайретдинов Мусульманская община Москвы в XIV – начале XX века. – M.: 2006.

Төркем:Мәскәүнең истәлекле урыннары
Төркем:Бистәләр
Төркем:Мәскәү татарлары
Иж (Киров өлкәсе)

**Иж** () — Киров өлкәсенең Пижанка районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (91%).
## Галерея

Izh Kirov church.JPG|
Izh Kirov building.JPG|

## Искәрмәләр

Төркем:Пижанка районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Вишера елгасы

**Ви́шера** — Пермь өлкәсендәге елга, Каманың сул кушылдыгы (Кама сусаклагычына коя).

Озынлыгы &nbsp;— 415&nbsp;км, елга бассейны мәйданы &nbsp;— 31&nbsp;200&nbsp;км².

Озынлыгы буенча Пермь өлкәсендә бишенче елга, Уралның иң матур елгаларының берсе.

Туенуы катнаш, күбесенчә кар суларыннан тора. Октябрь ахыры&nbsp;— ноябрь башында туңа, боздан апрель азагында ачыла.

Төркем:Пермь крае елгалары
Чусавай (елга)

**Чусова́я** — Урта Уралдагы елга. Каманың сул, иң эре кушылдыгы. Чиләбе, Свердлов өлкәләре һәм Пермь төбәге буенча ага. Ул үзенең Уралның Азия өлешендә башланып, Россиянең Европа өлешендә агуы белән кызыклы.

## Гидрография
Чусоваяның озынлыгы 592 км.  Елга бассейнының мәйданы 23&nbsp;000 км².

Полуденная (Полдневная) Чусовая елгасының башлангычы, бер чыганак буенча Чиләбе өлкәсенең сазлыклы җирлегендәге Олы Чусов күле булып тора, башка чыганак буенча елганың башлангычы — Уфалей янындагы Сурна күле. Аннан ул төньякка ага. 45 кмдан соң елга Көнбатыш Чусовая белән берләшә һәм якынча 150 км Уралның көнчыгыш янтыгы буенча ага. Бу өлешендә елганың киңлеге 10 нан алып 13 м.га кадәр тәшкил итә.
Урта өлешендә елга тарая, еш кына елганың янтыклары каньонсыман характерда. Бу өлешендә елганың киңлеге 120—140 м.
Аскы өлешендә (Чусовой шәһәреннән түбәнрәк), Уралдан чыкканнан соң, елга гадәти үзән елгасы рәвешен ала. Аның тизлеге кими, киңлеге 300 м. га кадәр җитә.

## Су режимы
Туенуы катнаш, күбесенчә кар суларыннан тора (55 %). Яңгырның өлеше 29 %, җир асты суларыныкы — 18 %. Су ташу апрель уртасыннан июнь уртасына туры килә.
Уртача су чыгымы күләме 222 м³/сек, иң зурысы — 4570 м³/сек, иң кечкенәсе — 8,4 м³/сек. Агымның тизлеге гаять зур: урта өлешендә якынча 8 км/сәг булса, таулы урыннарда 25 км/сәг.
Чусовая октябрь ахыры — декабрь башында туңа, боздан апрель азагында — май башында ачыла.

Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Төркем:Пермь крае елгалары
Төркем:Свердловск өлкәсе елгалары
Черногория

thumb|250px|left
**Монтенегро** яки **Черногория**, кайвакыт **Каратау** (, , , , , ) — Көньяк-көнчыгыш Европада урнашкан дәүләт. Балкан ярымутравының Әдрән диңгез ярында урнаша.

Көнбатышта Хорватия, төньяк-көнбатышта Босна һәм Һерцеговина, төньяк-көнчыгышта Сербия белән, көнчыгышта Косово , көньяк-көнчыгышта исә Албания белән чиктәш.

## Тарих
* 1912 ел 8 октябрь — Беренче Балкан сугышы барышында Каратау Төркиягә сугыш игълан итә.

## Дин
2003 елда халык исәбен алганда конфессиональ билгеләнеш турында да пункт кертелгән. Аның нәтиҗәләре буенча, ил халкы тоткан дине буенча түбәндәгечә бүленгән:

* Православие — 460 383 (74,24 %)
* Ислам — 110 034 (17,74 %)
** Каратауда ислам
* Католицизм — 21 972 (3,54 %)
* Протестантлык — 383 (0,06 %)
* Оккультизм — 58 (0,01 %)
* Яһүд дине — 12

6 003 кеше (0,97 %) бер нинди дә дин тотмавын белдергән,  2 424 кеше (0,39 %) үзен агностик дип атаган, 13 867 кеше (2,24 %) җавап бирүдән баш тарткан.

## Фотогалерея

File:Rozaje mosque Sultan Murat II.JPG|Солтан Морат II мәчете (Рожае)
File:Kotor - Cathédrale St Tryphon.JPG| (Котор)
File:Pljevlja City-center Mosque.JPG|Хөсәен-паша мәчете (Плевля)
File:Hanukkah in Podgorica.jpg|Ханука (Подгорица)


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Черногориялеләр

Төркем:Европа дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Монтенегро
Өршәк

**Өршәк**, Башкортстандагы елга; Агыйделнең сул кушылдыгы. Стәрлебаш районында башлана.

Озынлыгы 193 км, елга бассейны мәйданы — 4&nbsp;230 км².

Башкортстандагы Стәрлебаш, Миякә, Стәрлетамак, Авыргазы,  Дәүләкән, Чишмә, Уфа районнары җирләре аша ага. Уфа шәһәренең көньягында Агыйделгә сул яктан кушыла.

## Кушылдыклар
уң яктан: Авыргазы, Үзән, Эштиле;

сул яктан: Кызыл, Так-Елга, Кизәк

Төркем:Башкортстан елгалары
Агыйдел (елга)

**Агыйдел** () — Башкортостан һәм Татарстан территорияләреннән ага торган елга, Башкортстандагы  иң зур елга һәм төп су юлы;  Каманың сул кушылдыгы (Кама сусаклагычына коя). Уралтау якларында,  Ирәмәлтау тирәсендә башлана.

Озынлыгы 1&nbsp;420 км, елга бассейны мәйданы – 141&nbsp;900 км².

## Кушылдыклар

уң яктан: Нөгеш,  Караидел, Бөре, Тере Танып;

сул яктан: Ашказар, Өршәк, Дим, Кармасан, Чәрмәсән, Сөн.

Агыйдел елгасы буенда Белорет, Мәләвез, Салават, Ишембай, Стәрлетамак, , Благовещен, Бөре, Дүртөйле, Агыйдел шәһәрләре урнашкан.

## Кызыклы фактлар
Караидел аша күпер  Караидел, Күгидел Агыйдел елгасына кушыла торган урын янында урнашкан. Казан ханлыгында Идел елгасы нәкъ шушы урында -  торган урында башлана дип саналган.

## Агыйдел мәдәнияттә һәм әдәбиятта
Елга исеме татар һәм башкорт әдәбиятларында һәм мәдәниятләрендә еш очрый (Тала тала, Ай, былбылым, Шайморатов генерал, Гүзәл Өфем — баш калам).

Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Татарстан елгалары
Халикъ Садрый

**Габделхаликъ Гариф улы Садриев** 1890 елның 4 августында хәзерге Самар өлкәсенең Камышлы районы Иске Ярмәк авылында ярлы крестьян гаиләсендә туа. Кечкенәдән ятим калып, Октябрь революциясенә кадәрге чорда Ырынбур, Уфа, Баку, Самар шәһәрләрендә завод һәм нефть промыселларында эшләп, “тормыш университетлары”н уза. Бик яшьли революцион көрәш юлына баса. 1919-1922 елларда партиянең Самар губерна комитетында татар-башкорт секциясе рәисе булып эшли. 1920 елда Мәскәүдә ТАССР оешу турындагы тарихи закон проектына кул куйган татар халкы вәкилләреннән берсе икәнлеге дә мәгълүм.

Х.Садри Казанда «Спартак» комбинатында директор һәм башка сәнәгать оешмаларында җитәкче булып эшли, актив җәмәгать эше алып бара. Бу чорда ул уйлап табу һәм хезмәтне рациональләштерү юнәлешендә фәнни-популяр хезмәтләр дә яза (“Электромонтер”, 1926; “Электрик серләре”, 1928 һ.б.)

Бөек Ватан сугышында, батальон командиры буларак, фронтның алгы сызыгында сугыша. Фронттагы батырлыклары өчен Кызыл Йолдыз, II дәрәҗә Ватан сугышы орденнары һәм медальләре белән бүләкләнә.

Х.Садри, әдәби иҗатка Октябрь революциясенә кадәр үк тартылып, шул чорда байтак кына хикәяләр яза. Революциядән соң ул прозада эшләү белән бергә үзен драматургиядә, поэзиядә һәм очеркларда сынап карый. Х.Садриның драматург Әнәс Камал белән берлектә “Юллар” (1950) исемле пьесасы бар. Шулай ук ул “Идел буенда сугышлар”, “Партизаннар” һәм курчак театрлары өчен “Камал бабай әкияте” (1951) исемле сәхнә әсәрләре иҗат итә. Әлеге пьесалар үз вакытында республикабыз сәхнәләрендә зур уңыш белән бара.

Х.Садриның “Ил батырлары”(1934), “Тимерче малае” (1935), “Безнең таң” (1937) исемле повестьлары һәм “Йөзмә госпитальдә”(1950) дигән мемуар очеркы мәгълүм.

Аның барлыгы сигез китабы дөнья күрә.

1939 елда СССР Язучылар берлегенә кергән.

## Чыганаклар
* Белем.ру сайты 
* Писатель-революционер (К 120-летию Халика Садри)

Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татар революционерлары
Төркем:Татар язучылары
Рамазан

[200px|thumb|right|Рамазан аенда [Каһирәдәге фануслар.]]
**Рамаза́н** ( *рамәзан*) — Һиҗри тәкъвимнең тугызынчы ае. Исламның биш баганасына караганга күрә, бөтен мөселманнар Рамазан ае вакытында ураза тотарга тиешләр. Ризыктан, судан, тәмәке тартудан һ.б. тыелу таң атканнан башлап кояш баеганчыга кадәр бара.

Уразадагы беренче 10 көн — рәхмәт көннәре, икенче 10 көне — мәгъфирәт (гафу итү), өченче 10 көне Аллаһының рәхмәтенә ирешү көннәре дип атала.

Рамазан Ислам барлыкка килгәнче үк гарәп мәдәниятендә тугызынчы ай дип аталган. Ураза тоту мөселманнарны сабырлыкка, тыйнаклыкка һәм рухияткә өйрәтү өчен билгеләнгән. Рамазан - мөселманнар тарафыннан Алла хакына ураза тоту һәм гадәттәгегә караганда күбрәк дога кылу өчен вакыт. Рамазан вакытында мөселманнар үткән гөнаһлары өчен гафу үтенәләр, көндәлек гөнаһлардан тыелып, киңәш һәм ярдәм алулары турында ялваралар, һәм үз-үзләрен чикләү һәм яхшы гамәлләр кылу юлы белән чистартырга тырышалар.

Кояш календаре белән чагыштырганда, Рамазан даталары аерыла һәм артка таба, ел саен якынча ун көнгә күчә, чөнки бу Айга бәйле күчмә бәйрәм. Рамазан аенда  
Коръәннең беренче шигырьләре Исламның Мөхәммәд пәйгамбәренә ачылган. Бу хәл төн дәвамында булды, аны мөселманнар Ләйлә Әл-Кадр дип атыйлар.Бу төн айның соңгы 10 көненең берсе булып санала. Рамазан ае Шавваль аеның беренче көнендә Ид әл-Фитр (Ураза-Бәйрәм) бәйрәме һәм мәҗлесе белән тәмамлана.

## Ураза

Рамазан ае беткәннән соң Ислам дөньясы Ураза бәйрәмне бәйрәм итә. Ураза бәйрәме — Гает көннәренең берсе. Бәйрәм 624нче елда билгеләнә башлаган. Рамазан бәйрәме татарларда да зурлап бәйрәм ителә.

## Мөселманнарның вазыйфалары
* Исламның биш баганасына кергәнгә күрә, Ураза вакытында һәр мөселман өчен болар тыела:
** Ризык ашау.
** Су эчү.
** Тәмәке тарту (шулай ук бөтен инъекцияләр һ.б.)
** Җенси якынлык.
* Бу мөселманнарга ураза тоту мәҗбүри түгел:
** Балигъ булмаган балалар, акылда булмаганнар, күрем вакытындагы хатын-кызлар (соңыннан каза кылынырга тиеш).
** Авырулар, сәяхәтчеләр (соңыннан каза кылынырга тиеш).
Әгәр дә мөселман кеше үз теләге белән уразаны бозды икән, ул аны соңарак яңадан тотарга тиеш. 

## Үтү вакытлары
Ислам ай тәкъвимендә яңа ай тугачтан башлана. Ай тәкъвиме грегориан тәкъвименнән 11 көнгә кыскарак, шуңа күрә һәр елда Рамазан ае 11 көнгә иртәрәк керә. 

## Дога кылу
Ураза вакытында гадәттәгечә, Корьән уку башка айлардан саваплырак булып санала. Шулай ук зур савап булып Тәрәвих намазы санала (Рамазан вакытында ул мәчетләрдә һәр төн укыла). Кайберәүләр һәр төн Корьәннең 1/30-ын укып, Рамазан ае өчендә бөтен Корьәнне укып чыгалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Һиҗри
Төркем:Ислам
Акротири һәм Декелия

**Акротири һәм Декелия** – Кипр утравында урнашкан ике Бөекбритания базасы. Шулай итеп, көнчыгыш Урта диңгездә дә Бөекбритания җирләре бар.

Якынча 7000 кипр греклары һәм якынча 7500 инглиз хәрби эшчеләре яши.

Мәйданы – 254 км². Администратор – Ричард Лейси.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Кипр Республикасы