open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Доминик Собослаи

**Доминик Собослаи** (; 2000 елның 25 октябре, Секешфеһервар) — Маҗарстан футболчысы, «РБ Лейпциг» клубы һәм Маҗарстан җыелма командасы ярымсакчысы.

## Карьера
Доминик карьерасында күп санлы Маҗарстан мәктәпләрен һәм академияләрен уза, 2016 елда Австриягә, Зальцбургның «Ред Булл» футбол клубына күченә. 2017/18 УЕФА яшүсмерләр Лигасында катнаша, анда 6 очрашу уздыра, 1 туп кертә.

2017 елдан «Лиферинг» фарм-клубы өчен чыгыш ясый. 2017 елның 21 июлендә Австриянең беренче дивизионында «Капфенберг»ка каршы көрәштә дебют ясый. Шул ук елның 4 августында профессиональ футболда беренче туп кертә — «Блау-Вайсс» командасы капкасына. Дебют сезонында барлыгы 33 очрашу уздыра, команда лидерларының берсе буларак, 10 туп кертә. Чемпионатның иң яхшы бомбардирлары унлыгына керә.

2018 елның 27 маенда Австриянең Бундеслигасында «Аустрия»га каршы көрәштә дебют ясый, ул, Энок Мвепу урынына 57 минутта алмашка чыга. 2018 елның гыйнварында клуб белән өч еллык контрактка кул куя.

Маҗарстан яшүсмерләр һәм яшьләр җыелма командалары өчен чыгыш ясый. 2017 елның маенда Россия һәм Андоррага каршы матчларга әзерлек өчен Маҗарстанның төп җыелма командасына чакырыла. Тренировкаларда катнаша, әмма рәсми очрашуларда кырга чыкмый.

2020 елның 17 декабрендә  футболчының 20 миллион еврога күчүе турында игълан итә. Маҗарстан ярымсакчысы белән контракт 2025 елның июненә кадәр исәпләнгән.

## Статистика

### Клуб статистикасы

### Җыелма команда өчен чыгышлар статистикасы

## Казанышлар
 **Ред Булл Зальцбург**

* Австрия чемпионы: 2017/18, 2018/19, 2019/20;
* Австрия Кубогы иясе: 2018/19, 2019/20.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2000 елда туганнар
Төркем:25 октябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Маҗарстан футболчылары
Андрей Говоров

**Андрей Андреевич Говоров** (; 1992 елның 10 апреле, Акъяр) — Украин йөзүчесе, Атказанган спорт мастеры, Беренче яшүсмерләр Олимпия уеннары чемпионы, 50 м га баттерфляй белән йѳзүдә ике тапкыр дөнья рекордчысы, яшүсмерләр арасында күп тапкырлар дөнья һәм Европа чемпионатлары призёры, яшүсмерләр арасында 50 м га баттерфляй белән йѳзүдә ике тапкыр Европа рекордчысы, 50 м га ирекле стиль һәм 100 м га баттерфляй белән йөзүдә һәм 50 м га кыска бассейннарда баттерфляй белән йѳзүдә алты тапкыр Украина рекордчысы. 2012 елда Лондондагы Олимпия уеннарында ирекле стиль белән 50 метр дистанциягә йөзүдә ярымфиналга барып җитә, ул 2 августның кичке сессиясендә 22,09 секунд һәм 22,12 секунд вакыт күрсәтә.

## Тормыш юлы

2013 елның июль аенда Казанда узган XXVII Бөтендөнья җәйге Универсиадада 50 м га баттерфляй ысулы белән йөзүдә финалда алтын медаль яулый.

Андрейның тренеры — Украинаның атказанган тренеры Константин Николаевич Карташов, ә 2016 елдан — Бразилия тренеры Arilson Soares da Silva.

2015 елның августында Мәскәүдә йөзү буенча Дөнья кубогының беренче этабында алтын һәм бакыр медальләргә ия була.

2015 елның декабрь аенда 22,36 вакыт белән Нетаниядә (Израиль) кыска суда йөзү буенча дөнья чемпионатында алтын медаль яулый.

2016 елның 10 июнендә «Маре Нострум» (Барселона) турнирының йомгаклау этабында җиңү яулый, ярышлар рекордын яңарта — 23,16 сек., 50 м баттерфляй белән йөзү.

2017 елда Будапештта узган су спорт төрләре буенча дөнья чемпионатында баттерфляй белән 50 метр дистанциядә бакыр медаль яулый.

2021 елның маенда Будапештта узган Европа чемпионатында украин спортчысы баттерфляй белән 50 метр дистанциягә йөзүдә, финалда 23,01 вакыт күрсәтеп, көмеш призёр була.

## Иң яхшы нәтиҗәләр

### Вакыт күрсәткечләре буенча

* 50 м га ирекле стиль — 21,46 (Рио, Җәйге Олимпия уеннары 2016)
* 50 м га ирекле стиль — 20,96 (Париж, Дөнья кубогы 2016)
* 50 м баттерфляй — 22,27 (Рим, 1 июль, 2018 ДВ)
* 50 м баттерфляй — 22,36 (Гернинг, 15 декабрь, КВ 2013)
* 100 м га ирекле стиль — 49,12 (Харьков, 17 апрель, 2015 ДВ)
* 100 м га ирекле стиль — 47,58 (Берлин, 14 ноябрь, КВ 2009)

## Дәүләт бүләкләре

* III дәрәҗә «Казанышлар өчен» ордены (2013 елның 25 июле) — «Казанда XXVII Бөтендөнья җәйге Универсиадада югары спорт нәтиҗәләренә ирешкән, фидакарьлек һәм җиңүгә омтылыш күрсәткән, Украинаның халыкара абруен күтәргән өчен»

## Шәхси тормыш
Днепропетровск югары физик культура училищесын тәмамлый.  укый. Өйләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Андрей Говоров. Лондон 2012 сайтында профиле
* Украинаның Йөзү федерациясе сайтында 
* swimrankings.net сайтында
* ДВУФК сайтында 
* 2012 елда Лондонда узган Олимпия уеннарында Украина йөзүчеләре 
* Украинец побил рекорд и одержал победу на турнире по плаванию
Төркем:Акъярда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Йөзүчеләр
Пали теле

**Пали** ул Һиндстан суб-континенты өчен асаба урта Инд-Арий литургик теле. Ул Пали Каноны яки Трипитака теле һәм Тһеравада Буддизмы изге теле булып киң өйрәнелә. Иң иртә Пали Шри-Ланкада безнең эрага кадәр 1-енче гасырда кулланылган булган.
Пали һәм Санскрит бик якын телләр һәм Пали һәм Санскритның уртак хасиятләре Һиндстанда ике телне дә белгәннәр тарафыннан җиңел танылган булган. Пали һәм Санскрит сүз тамырларының күбесе форма буенча идентик һәм бары тик интонация белән аерылып торалар.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Рудольф (күл)

**Рудольф** ягъни **Туркана** — Көнчыгыш Африкадагы   күл. Күп өлеше Кениядә, төньяк өлеше Эфиопия территориясенә керә.

## География

Көнчыгыш Африка рифт үзәне чикләрендә урнашкан. Күлдә 3 вулканик утрау бар: Көньяк, Крокодайл-Айленд (Үзәк), Төньяк. Көньяк яр буенда  Телеки вулканы урнашкан. Күлгә берничә елга коя, аларның иң зурысы Омо кушылдыгы.

Озынлыгы — 290 км, киңлеге — 32 км, мәйданы — 6405 м², күләме — 203,6 км³,  максималь тирәнлеге — 109 м, уртача тирәнлеге — 30,2 м.

Күл 1888 елда венгр сәяхәтчесе Самуэль Телеки һәм австрияле Людвиг фон Хёнель тарафыннан ачыла һәм алар аңа Австрия кронпринцы хөрмәтенә Рудольф исемен бирәләр. 1970 еллар башында Туркана төбәк атамасын ала.

## Көньяк утрау
Көньяк утрау (ингл. Turkana South Island) - күл утрауларының иң эресе. Утрауда вакыт-вакыт эшләп килүче кратерлар бар. 1955 елда Көньяк утрауны өйрәнгән Джордж һәм Джой Адамсон күзәтүләре буенча, утрау үсемлекләр һәм хайваннар дөньясына бай түгел. Аерым урыннарда ладаннар  үсә. Умырткалылардан кошлар, оча торган тычканнар, еланнар йөри. Яр буенда-крокодиллар очрый.

Хәзерге вакытта утрау территориясе South Island National Park милли паркы булып тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

Төркем:Африка күлләре
Төркем:Хәбәшстан күлләре
Төркем:Кения күлләре
Төркем:Әлифба буенча күлләр
Мверу

**Мве́ру** (; ) — Конго елгасы бассейнындагы ҙур төче сулы  күл.

## География
Конго Демократик Республикасы һәм Замбия чигендә, Танганьика күленең көньяк очыннан 150 км ераклыкта урнашкан. Көнчыгыш Африка рифт үзәне күлләре челтәренең бер өлеше булып тора. Төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка таба 118 км га сузылган. Диңгез  биеклеге — 917 м, озынлыгы — 131 км, киңлеге — 56 км. Мәйданы — 5120 км², күләме — 38,2 км³, иң зур тирәнлеге — 27 м, уртача тирәнлеге — 7,5 м

Луалупа — күлне тулыландыручы иң зур елга булып тора, ул сазлыклы  дельта барлыкка китереп Мверуга көньяктан коя. Көнчыгышта әһәмиятле кушылдыгының берсе Калунгвиши  елгасы күлгә көнчыгыштан коя. Төньякта Мверу күленнән Лувуа  елгасы чыга, ул төньяк-көнбатышка таба ага һәм Луалабу елгасына (Конго бассейны) коя. Күлнең көньяк-көнбатыш өлешендә мәйданы 25 км² тәшкил иткән зур Килва утравы урнашкан.

Төбәкнең башка күлләреннән аермалы буларак, Мверу күленең күләме коры һәм яңгырлы мизгелләр алмашынуына карап  нык үзгәрми һәм аның еллык күләме  якынча 1,7 м тәшкил итә (максималь күрсәткече май аена, ә минимал күрсәткече гыйнварга туры килә).

Европалыларга күлне ачучы дип сәяхәтче  Давид Ливингстон дип исәпләнә, ул 1867-1868 еллардагы экспедиция барышында Мверуны тасвирлап яза. Мверу күленең яр у балыкчыларның бихисап  авыллары урнашкан. Күл буендагы төп шәһәрләр: Нчеленге, Кашкиши, Чиенги, Килва, Пвето, Луконзолва.

## Искәрмәләр

Төркем:Африка күлләре
Төркем:Конго Демократик Җөмһүрияте күлләре
Төркем:Замбия күлләре
Төркем:Әлифба буенча күлләр
Альберт (күл)

**Альберт** () — Көнчыгыш Африкадагы  күл.

## География
Уганда һәм Конго Демократик Республикасы чигендә, Көнчыгыш Африка рифт үзәнендә урнашкан. Угандада — *Ньянца* () Конгода (Заирда) 1973—1997 елларда президент Мобуту хөрмәтенә **Мобу́ту-Се́се-Се́ко** () дип аталган.

Диңгез биеклеге -  615 м. Мәйданы — 5300  км², иң зур тирәнлеге — 58 м.

Яр буйлары аз ергаланган, башлыча текә; күл төбе җәенке. Альберт күлендә Семлики (Эдуард күленнән чыга) һәм Виктория-Нил (Виктория күленнән чыга) елгалары коя, Нил (Ак Нил) инешләренең берсе Альберт-Нил күлдән чыга. Күлнең көньяк өлеше, Семлики койган урын бик нык сазланган. Күлдән көньяктарак Рувензори сырты урнашкан, ә төньяк-көнбатыш яр буйларында Зәүгәр таулар күтәрелә.

Өске катламында су температурасы 30 °C ка кадәр барып җитә.

Күл балыклы (40 төрдән күбрәк: нил алабугасы, юлбарыс балыгы һ. б.). Суднолар йөрешле; төп портлары — Бутиаба (Уганда) һәм Касеньи (Конго ДР).

1864 елда инглиз сәяхәтчесе Сэмюэл Уайт Бейкер тарафыннан ачыла һәм Британия королевасы Викториянең тормыш иптәше Альберт Саксен-Кобург-Готлы хөрмәтенә атала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Географический энциклопедический словарь: Географические названия / Гл. ред. А. Ф. Трешников; Ред. ко.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1983.
* Большая Советская энциклопедия, третье издание. — М.: Советская Энциклопедия, 1970-77 (электронная версия — М.: Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 2004.)
* Philip's World Atlas & Encyclopedia. London: George Philip Ltd, 1999. P. 14.
Төркем:Конго Демократик Җөмһүрияте күлләре
Төркем:Уганда күлләре
Төркем:Нил
Төркем:Африка күлләре
Төркем:Әлифба буенча күлләр
Замбези

**Замбези** — озынлыгы буенча Африкада дүртенче елга.

## География

Елга бассейны мәйданы — 1 570 000 км², озынлыгы — 2574 км. Инеше Замбиядә урнашкан, аннары Ангола, Намибия, Ботсвана, Замбия, Зимбабве илләренең чик буе аша үтеп Мозамбикта ага һәм Һинд океанына коя.

Елга бассейны мәйданы — 1 570 000 км², озынлыгы — 2574 км. Инеше Замбиядә урнашкан, аннары Ангола, Намибия, Ботсвана, Замбия, Зимбабве илләренең чик буе аша үтеп Мозамбикта ага һәм Һинд океанына коя.

Замбези елгасының иң әһәмиятле истәлекле урыны — Виктория шарлавыгы.

Шарлавыклар: Чавума (Замбия һәм Ангола чигендә) һәм Нгамбве (көнбатыш Замбиядә). Замбези аша биш күпер бар, алар түбәндәге шәһәрләрдә урнашкан: Чинвинги, Катима-Мулило, Виктория-Фолс, Чирунду һәм Тете.

Елгада  2 зур гидроэлектростанция — Кариба ГЭСсе (ул Замбия һәм Зимбабве илләрен электроэнергия белән тәэмин итә) һәм Кабора-Басса ГЭСе (ул Мозамбик, КАР һәм Зимбабве илләрен электроэнергия белән тәэмин итә) төзелгән. Шулай ук Ливингстон шәһәрендә кече ГЭС бар.

## Әдәбият

* Географический сборник *Страны и народы*, том *Восточная и көньяк Африка*, Москва, из-во Мысль, 1981.
* Bento C.M., Beilfuss R. (2003), *Wattled Cranes, Waterbirds, and Wetland Conservation in the Zambezi Delta, Mozambique*, report for the Biodiversity Foundation for Africa for the IUCN — Regional Office for Southern Africa: Zambezi Basin Wetlands Conservation and Resource Utilisation Project.
* Bourgeois S., Kocher T., Schelander P. (2003), *Case study: Zambezi river basin*, ETH Seminar: Science and Politics of International Freshwater Management 2003/04
* Davies B.R., Beilfuss R., Thoms M.C. (2000), "Cahora Bassa retrospective, 1974-1997: effects of flow regulation on the Lower Zambezi River, " *Verh. Internat. Verein. Limnologie*, 27, 1-9
* Dunham KM (1994), *The effect of drought on the large mammal populations of Zambezi riverine woodlands*, Journal of Zoology, v. 234, p.&nbsp;489-526
* Wynn S. (2002), «The Zambezi River — Wilderness and Tourism», *International Journal of Wilderness*, 8, 34.

## Сылтамалар

* Речное управление Замбези 
* Общество Замбези
* Карта Африки 
* Бассейн реки Замбези 
* Реки Африки 
Төркем:Чик буе елгалары
Төркем:Замбия елгалары
Төркем:Ангола елгалары
Төркем:Намибия елгалары
Төркем:Зимбабве елгалары
Төркем:Әлифба буенча елгалар
Конго иңкүлеге

**Конго казанлыгы, уйсулыгы яки чокыры** — Үзәк Африкада (диаметры якынча 1000 км) җәенке түбәнлек, 300-500 метр биеклектә. Кыялар һәм яссы таулыклар белән уратып алынган; Африка платформасының синеклизасына туры килә. Конго (Заир) елгасы белән дренажлана.

Үсемлекләр дөньясы тоташ капланган дымлы куе һәрвакыт яшел һәм яфрак коючы һәрвакыт яшел тропик урманнардан гыйбарәт.

## Географиясе
Мәйданы якынча 1 миллион км2 тәшкил итә; аның озынлыгы төньяктан көньякка һәм көнбатыштан көнчыгышка карый — якынча 1000 км. Төп елга — Конго (Луалаба), аның күп санлы кушылдыклары — Ломами, Чуапа, Убанги, Касаи (Ква) бар. Шулай ук иңкү территориясендә күп күлләр һәм сазлыклар бар.

## Геологиясе
Структурасы җәһәтеннән Конго уйсулыгы югары докембрияда урнашкан Африка платформасының синеклизасына тап килә. Платформаның кристаллик фундаментының җир асты (500-1000 метрдан артык тирәнлектә ята) чыгынтысы синеклизаны ике уйсулыкка — төньяк һәм көньякка бүлә, аларның үзәк өлешендә нигез 3000 метрдан артык тирәнлеккә төшә.

## Рельефы
Конго казанлыгы яруслы төзелеш белән аерыла. Иң түбән (300-400 м) һәм яшь (голоценлы) кат киң, күп очракта казанлыкның үзәк өлешендә бердәм яссы, әледән-әле су астында калган аллювиаль тигезлекләргә агып төшкән күп елгаларның баткак субасар үләннәрен барлыкка китерә. Югарырак антропоген террасалар һәм плиоценантропоген тигезлекләр күзәтелә, алар төньяк һәм көнбатышта 500 метрдан артык биеклектәге, көньяк һәм көнчыгышта 1000 м артык булган читтәге җәенке таулыкларга күтәрелә.

## Климаты
Уртача айлык температура 23-25 градустан алып 26-21°С кадәр, еллык явым-төшем күләме 1500-2000 мм һәм артыгырак.

## Искәрмәләр

Төркем:Африка рельефы
Төркем:Геология
Төркем:Түбәнлекләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Кампала

**Кампала** (инг. һәм суахили KampalaKampala) — Уганданың башкаласы, Виктория күленең төньяк яр буе янында урнашкан. Үзәк өлкәнең һәм Кампала округының административ үзәге.

## Тарихы
Кала 1890 елда британ колонисы Ф. Лугард тарафыннан Кампала таулыгына форпост буларак нигезләнә. Атамасы *импала* (антилопа төре) сүзеннән барлыкка килгән.

2010 елның 11 июлендә шәһәрдә зур террористик акт булган. 76 кеше һәлак булган.

Кампала климаты субэкваториаль, диңгез күләме өстендәге биеклеге бик зур булуы белән йомшара.

## Икътисады
Кампала — тимер һәм шоссе юллары төене. Халыкара аэропорт Кампаладан 35 км ераклыкта Энтеббе шәһәрендә урнашкан. Шәһәрдә азык-төлек, химия, фармацевтика, күн-аяк киеме, тукыма, металл һәм агач эшкәртү сәнәгате тармаклары үскән.

## Мәдәнияте
Илнең төп сәяси, мәдәни, сәүдә һәм финанс үзәге. Шәһәр биләмәсендә Милли университет, Уганда музее (шул исәптән уникаль музыка кораллары коллекциясе), Археологик тикшеренүләр үзәге, Милли театр, Нельсон Мандела исемендәге милли стадион, нәфис сәнгать мәктәбе, сәнгать галереясы, Изге Павел соборы урнашкан.

Угандада иң зур мәчет — «Каддафи» мәчете урнашкан, ул Мөәмәр Каддафи исемен йөртә.

## Шәхесләр
* Зоһран Мамдани (1991), Нью-Йоркның сайланган мэры. 
## Галереясы

Файл:KampalaSkyline.jpg||

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Кампала // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
## Сылтамалар

Төркем:Уганда шәһәрләре
Төркем:Африка башкалалары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Кампала
Авадһи теле

**Авадһи теле** (һинди әйтелеше: [əʋ.d̪ʱi]; अवधी; 𑂃𑂫𑂡𑂲) ул төньяк Һиндстанда сөйләшелә торган Инд-Арий тармагының Көнчыгыш Һинди теле. Ул күбесенче хәзерге көн Һиндстан, Уттар-Прадешның Авадһ төбәгендә сөйләшелә. *Авадһ* атамасы Һинду Ходае Раманың туган йорты буларак саналган Айодхьяга бәйле. Ул Брадж Бһаша белән беррәттән 19-ынчы гасырда Һиндустани тарафыннан алыштырылганчы киң әдәби чара буларак кулланылган.
Лингвистик рәвештә Авадһи Һиндустани белән уртак тел булып тора. Шулай да ул дәүләт тарафыннан Һинди теленең диалекты булып санала һәм Авадһи теле сөйләшелә торган төбәк мәдәни якынлыкка күрә Һинди телле өлкәнең өлеше булып тора. Нәтиҗәдә мәктәптә укыту өчен һәм хакимият һәм рәсми максатлар өчен Авадһи түгел, ә Хәзерге Стандарт Һинди теле кулланыла; һәм Авадһи әдәбияты Һинди әдәбиятына керә.
Авадһи өчен альтернатив атама Байсвари (Байсвара төбәге хөрмәтенә) шулай ук кайвакыт шул ук мәгънәдә Пурби, аның мәгънәсе "көнчыгыш" һәм Косали (борынгы Косала Патшалыгы хөрмәтенә).
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Әлҗәзаир (шәһәр)

**[[:Төркем:Проект:Вики-Африка 2021 мәкаләләре — Әлҗәзаир|Әлҗәзаир]]‎**  ( ғәр. **مدينة الجزائر***Madīnat al-Jazā'ir*, *Әл-Джәзәир*;   — Әлҗәзаир дәүләтенең башкаласы,  илдә иң зур шәһәр. 

Аатамасы «әл-Джәзәир», гарәпчә «утрау» дигәннән килеп чыккан, чөнки шәһәр янында элек 4 утрау булган, алар 1525 елда материк белән кушылып киткән. Әлҗәзаир  вилаятенең административ үзәге. Халкы 2,9 млн кеше, агломерацияләрендә — 3,35 млн тирәсе яши. Урта диңгездә  урнашкан. 2011 елда Алжир метрополитены һәм Әлҗәзаир  трамвай юлы ачылган.

Хәзерге вакытта яр буйлап сузылган, шәһәрнең борынгы өлеше текә калкулыкка урнашкан, түбәсендәге  цитадель— диңгез биеклеге дәрәҗәсеннән 140 метр чамасы биеклектә.

## Тарихыннан
Шәһәр  944 елда бербер  Зириләр  династиясеннән  Бологилыгин ибн Зири дигән кеше тарафыннан нигезләнгән. Аңа кадәр монда Икосим дип аталган борынгы Финикия җирлеге  урнашкан булган (римлылар аны Икозиум дип үзгәрткән). 

## Климаты

Әлҗәзаир ның климаты уртача  - җәе коры, кар озак ятмый. Уртача еллык температура 17.

## Халкы

Этник составы:

* 53% гарәпләр
* 44 % берберлар
* 3 % башка халыклар

## Тугандаш  шәһәрләр

* Нью-Йорк, АҠШ
* Пекин, Ҡытай (11 сентябрь 1989)
*  Ҡаһирә, Мысыр
*  Монреаль, Канада
*  Мәскәү, Рәсәй

## Искәрмәләр

* Густерин П. В. Города Арабского Востока —  М.:  Восток—Запад, 2007. — 352 б. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — .
* 

## Сылтамалар

* 
* Алжир 
* Краткая белешмә
Төркем:Әлҗәзаир шәһәрләреТөркем:Африка башкалалары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Ләйсән Мөхәррәмова

**Ләйсән Мөхәррәмова**, Ләйсән Мөҗип кызы Мөхәррәмова (*кыз фамилиясе* Низамиева, *[[1960 ел]]ның [[15 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Сарман]]*) ― сәясәт фәннәре докторы (2004), профессор, 2001 елдан Казан дәүләт медицина университетының тарих, фәлсәфә, политология һәм социология кафедрасы мөдире, беренче проректоры (белем бирү эшчәнлеге буенча проректор). Татарстан Республикасының атказанган югары мәктәп хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 15 гыйнварында Татарстан АССР Сарман районы үзәге Сарман авылында туган. Сарман урта мәктәбенең 2 классын, Казанның 55нче мәктәбен алтын медальгә тәмамлаган (1977).

1977―1982 елларда Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетында укыган һәм кызыл дипломга тәмамлаган. 1985 елда философия фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган.

1982 елдан Казан дәүләт медицина университетында: укытучы, өлкән укытучы, доцент, 1993―1996 елларда ― контракт буена укыту деканы, 1996―1999 елларда ― контракт буена укыту һәм бюджеттан тыш эшчәнлек буенча идарә башлыгы, 2009 елдан ― үсеш программалары буенча проректор вазифаларын башкара .

2004 елда  темасына сәясәт фәннәре докторлыгына диссертация яклаган.

**Фәнни мәнфәгатьләр өлкәсе**: мәгариф социологиясе, медицина социологиясе, сәяси лингвистика.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының Атказанган югары мәктәп хезмәткәре
* 2020 – «Фидакарь хезмәт өчен» медале – *сәламәтлек саклау өлкәсендә югары квалификацияле белгечләр әзерләүгә зур өлеш кертүе һәм күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен* 
 
## Гаиләсе
Ире Наил Мидхәт улы Мөхәррәмов (1953), КФУның массакүләм коммуникацияләр һәм социаль фәннәр институты директоры, профессор, сәясәт фәннәре докторы, ТР атказанган фән эшлеклесе. Бер уллары бар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Мөхәррәмова Ләйсән Мөҗип кызы. // Сарман районы энциклопедиясе (төзүче-мөхәррире Дамир Гарифуллин). Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2004 ел, 204нче бит.

## Сылтамалар

* Мухарямова Лайсан Музиповна.  Сайт КГМУ

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Сәясәт фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Төркем:Татарстанның атказанган югары мәктәп хезмәткәрләре
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Мөхәррәмов

**Мөхәррәмов** ― фамилия. Борынгы гарәп теленнән килгән () һәм мөселман динен тотучы күп халыклар арасында таралыш алган Мөхәррәм исеменнән ясалган. Мөхәррәм исеме, кагыйдә буларак, мөселман елының «Әл-Мөхәррәм» дип аталган беренче аенда туган балаларга бирелгән. 
* Мидхәт Мөхәррәмов (1922―1993), тарихчы, фән докторы, ТАССР (1972) һәм РСФСР (1982) атказанган фән эшлеклесе.
* Наил Мөхәррәмов (1953), КФУ институты директоры.
* Шаһимәрдән Мөхәррәмов (1893―1937), укытучы, сәяси репрессия корбаны.
----
* Ләйсән Мөхәррәмова (1960), КДМУ проректоры.

## Моны да карагыз
* **[[Мөхәрләмов]]**:
** Илдус Мөхәрләмов (1946), спортчы (классик көрәш), халыкара класслы спорт мастеры (1970), СССР чемпионы (1970).
** Нур Мөхәрләмов (1930―1989), табиб-кардиолог, СССР МФА мөхбир-әгъзасы (Мәскәү).
** Роберт Мөхәрләмов (1938), механика белгече, фән докторы (1977), профессор (1980) (Мәскәү).
** Сабирхан Мөхәрләмов, ТР Дәүләт Советының 1нче чакырылыш (1994―1999) депутаты.
** Сәет Мөхәрләмов, Республика күчмә театры актеры.
 
## Искәрмәләр


Төркем:Фамилияләр
Давид Веррасто

**Давид Веррасто** (; 1988 елның 22 августы, Будапешт, Маҗарстан) — Маҗарстан йөзүчесе, комплекслы йөзү буенча махсуслашкан. Ике тапкыр дөнья чемпионатының көмеш призёры (2015, 2017). Комплекслы йөзү буенча ике тапкыр Европа чемпионы (2014, 2018).

## Тормыш юлы
Будапешт шәһәрендә туа. 2010 елда Будапештта узган су спорт төрләре буенча Европа чемпионатыннан соң танылу ала, анда ул 400 метрга комплекслы йөзүдә көмеш медаль яулый.

2011 елда Шанхайда узган су спорт төрләре буенча дөнья чемпионатында катнашучы. 200 һәм 400 метр дистанцияләрдә комплекслы йөзүдә катнаша. 200 метрга комплекслы йөзүдә беренче раундта, 1 минут һәм 58,69 секунд эчендә йөзеп, 2 урын ала һәм ярымфиналга чыга. Ярымфиналда, 2 минут һәм 00,05 секундта йөзеп, 15 урында урнаша һәм ярышлардан төшеп кала. 400 метр дистанциядә беренче раундта, 4 минут һәм 15,01 секундта йөзеп, 5 урынны ала һәм финалга чыга. Финалда 4 минут һәм 15,67 секундта йөзеп, 6 урынны ала.

2012 елда Дебреценда су спорт төрләре буенча Европа чемпионатында катнашучы. 200 һәм 400 метр дистанцияләрдә комплекслы йөзә. 200 метр дистанциядә беренче раундта, 2 минут һәм 00,35 секундта йөзеп, 2 урын ала һәм ярымфиналга чыга. Ярымфиналда, 2 минут һәм 00,75 секундта йөзеп, 6 урынны ала һәм финалга чыга. Финалда 2 минут һәм 01,70 секундта йөзеп, 6 урынны ала. 400 метр дистанциядә беренче раундта, 4 минут һәм 17,01 секундта йөзеп, 4 урынны ала һәм финалга чыга. Финалда 4 минут һәм 14,23 секундта йөзеп, ватандашы  оттырып, көмеш медаль яулый.

2012 елда Лондонда узган Җәйге Олимпия уеннарында катнаша. 200 һәм 400 метр дистанцияләрдә комплекслы йөзә. 200 метр дистанциядә беренче раундта, 2 минут һәм 04,53 секундта йөзеп, 35 урын ала һәм ярышлардан төшеп кала. 400 метр дистанциядә беренче раундта, 4 минут һәм 18,31 секунд эчендә йөзеп, 22 урынны ала һәм ярышларны тәмамлый.

2013 елда Барселонада узган су спорт төрләре буенча дөнья чемпионатында катнашучы. 400 метр дистанциягә комплекслы йөзә. Беренче раундта, 4 минут һәм 13,95 секундта йөзеп, 5 урынны ала һәм финалга чыга. Финалда 4 минут һәм 13,68 секундта йөзеп, 6 урынны ала.

2014 елда Берлинда су спорт төрләре буенча Европа чемпионатында катнашучы. 200 һәм 400 метр дистанцияләрдә комплекслы йөзә. 200 метр дистанциядә беренче раундта, 2 минут һәм 01,23 секундта йөзеп, 11 урынны ала һәм ярымфиналга чыга. Ярымфиналда, 2 минут һәм 00,43 секунд эчендә йөзеп, 9 урынны ала һәм ярышлардан төшеп кала. 400 метр дистанциядә беренче раундта, 4 минут һәм 16,78 секунд эчендә йөзеп, 1 урынны ала һәм финалга чыга. Финалда 4 минут һәм 11,89 секундта йөзә һәм шул рәвешле Европа беренчелегенең алтын медален яулый.

2015 елда Казанда узган су спорт төрләре буенча дөнья чемпионатында катнашучы. 400 метр дистанциягә комплекслы йөзә. Беренче раундта, 4 минут һәм 11,99 секундта йөзеп, 2 урынны ала һәм финалга чыга. Финалда 4 минут һәм 09,90 секундта йөзеп, японлы  оттырып, дөнья чемпионатының көмеш медален яулый.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1988 елда туганнар
Төркем:22 август көнне туганнар
Төркем:Будапештта туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Йөзүчеләр
Чынтимер Баязитов

**Баязитов Чынтимер Биктимер улы** () - (13 июнь 1965 ел) - дәүләт һәм мәгариф эшлеклесе, галим-педагог. Уфа күп профилле һөнәри колледж директоры; 2006 -2007 елларда Башкортстан мәгариф министры, 2008-2018 елларда Уфа кала хакимияте башлыгы урынбасары. Педагогия фәннәре кандидаты. Башкортстан Республикасы халык мәгарифенең атказанган хезмәткәре (2005) һәм мәгариф отличнигы (2000), Россия Федерациясенең мактаулы гомуми белем бирү хезмәткәре (2002). "Бөтенроссия халык исәбен алуны үткәрүдәге казанышлары өчен" медале (2002 ел), "Наркотиклар таралуына каршы торуда күрсәткән хезмәтләре өчен" медале белән бүләкләнгән (2005)

## Биографиясе
Чынтимер Биктимер улы Баязитов 1965 елның 13 июнендә Башкорт АССРының Көйергәзе районы Якшымбәт авылында туган.

1989 елда Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлаган.

1994 елда Россия Фәннәр академиясе Уфа фәнни үзәге Тарих, тел һәм әдәбият институтының аспирантурасын тәмамлаган.

1989 - 1991 елларда - СССР Фәннәр академиясе Уфа фәнни үзәге Тарих, тел һәм әдәбият институтының стажер-тикшеренүчесе.

1991 - 1994 елларда - Россия Фәннәр академиясе Уфа фәнни үзәге Тарих, тел һәм әдәбият институтының аспиранты.

1994 - 1997 елларда - Уфа шәһәренең 136нчы лицеенда укыту-тәрбияви эш буенча директор урынбасары.

1997 - 1998 еллар - Уфа шәһәренең 140нчы гимназиясе директоры.

1998 - 2005 елларда - Уфа шәһәре хакимиятенең мәгариф идарәлеге начальнигы.

2005 елның июнь аеннан декабрьгә кадәр - Уфа шәһәр хакимияте башлыгы урынбасары.

2006 елда - Башкортстан Уфа шәһәре шәһәр округы хакимияте башлыгы урынбасары.

2006 елның ноябрьеннән 2007 елның гыйнварына кадәр - Башкортстан Республикасы мәгариф министры.

2007 елның февраленнән - Башкортстан Уфа шәһәре шәһәр округының Совет районы хакимиятендә территорияләр һәм кадрлар белән эшләү буенча идарә начальнигы.

2007 елның апреленнән - Башкортстан Республикасының Уфа шәһәре шәһәр округы Дим районы хакимияте башлыгының җәмәгатьчелек белән бәйләнеш һәм халык белән эшләү буенча урынбасары.

2008 елның августыннан 2018 елның декабренә кадәр - Уфа шәһәре Хакимияте башлыгы урынбасары.

2019 елның июненнән - Уфа күп профилле һөнәри колледж директоры .

Сынтимер Биктимер улы Баязитов өченче разрядлы гамәлдәге муниципаль советнигы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан республикасы мәгариф отличнигы, (2000).
* РФ мәгарифенең мактаулы хезмәткәре (2002)
* "Бөтенрусия халык исәбен алуны үткәрүдәге казанышлары өчен" медале, (2002)
* "Наркотиклар таралуына каршы торуда күрсәткән хезмәтләре өчен" медалеиналы, (2005).
* Башкортстан республикасы халык мәгарифенең атказанган хезмәткәре, (2005) .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Баязитов Сантимир Биктимирович
* Баязитов Сантимир Биктимирович 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Уфа
Төркем:Башкортстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Куергазы районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1965 елда туганнар
Төркем:13 июнь көнне туганнар
Төркем:Страницы с непроверенными переводами
Василий Беглов

**Беглов Василий Алексеевич** (30 май 1958 ел — 9 июль 2011 ел) — галим-әдәбиятчы, югары мәктәп укытучысы. Филология фәннәре докторы (2007). Россия Федерациясенең мактаулы югары профессиональ белем бирү хезмәткәре (2005).

## Биографиясе
Василий Алексеевич Беглов 1958 елның 30 маенда Башкорт АССРы Көйергәзе районы Филипповка авылында туган.

1979 елда Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлый.

1981 елда Аркалык педагогия институтында эшли.

1982 елдан алып Стәрлетамак дәүләт педагогия институтында эшли: 1988 елдан бирле әдәбият, 1993-2003 елларда рус һәм чит ил әдәбияты кафедрасы мөдире, 2000 елдан бирле мәгариф эшләре буенча проректор.

2011 елның 9 июлендә Стәрлетамак шәһәрендә вафат була.

## Гыйльми эшчәнлеге
Беглов Василий Алексеевичның фәнни тикшеренүләре XIX—XX гасырлардагы рус әдәбияты жанрлары, төрле заман һәм авторлар сәнгатьле системаларының үзара йогынтысы проблемаларына багышланган. 70тән артык фәнни хезмәт авторы.

## Мактаулы исемнәре

* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2005).

## Хезмәтләре

* Эпопея в русской литературе. — М., 2005;
* Вокруг характера. — Стерлитамак, 2008.

## Сылтамалар

* Беглов Василий Алексеевич // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2011 елда вафатлар
Төркем:9 июль көнне вафатлар
Төркем:Куергазы районында туганнар
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:30 май көнне туганнар
Дикъкать Буракаев

**Буракаев Дикъкать Насретдин улы** (30 декабрь 1932 ел — 1981 ел) — галим-геолог, журналист, балалар язучысы. 1957-1981 елларда СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалы Геология институты гыйльми хезмәткәре. 1970 елдан ССРБ Журналистлар берлеге әгъзасы. Геология-минералогия фәннәре кандидаты (1967). Башкорт АССР-ның атказанган мәдәният хезмәткәре (1979)

## Биографиясе
Дикъкать Насретдин улы Буракаев 1932 елның 30 декабрендә Башкорт АССРы Куергазы районының Югары Мотал авылында укытучы гаиләсендә туа.

Таймас урта мәктәбендә укый, 1952 елда Уфа шәһәренең 9нчы башкорт мәктәбен (хәзер Рәми Гарипов исемендәге 1-нче Башкорт җөмһүрият гимназия-интернаты) көмеш медальгә тәмамлый.

1957 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын кызыл дипломга тәмамлый.
Киләсе хезмәт юлы СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалы Геология институты белән бәйле. Олуг лаборанттан алып олуг гыйльми хезмәткәргә кадәр баскычларны үтә. Башкортстанның түбән карбон катламнарында карамай, ташкүмер яткылыкларын өйрәнә. Геологик терминнарның башкортчага тәрҗемәсе буенча эш алып бара. Терминология комиссиясе әгъзасы була. Табигатьне саклау, аеруча җир асты суларын пычратмау, чүплекләрнең эшкәртелмәве урында мәкаләләр белән чыгыш ясый. Җирне рациональ куллану буенча эшләгән геологларны районнарга беркетергә кирәк дигән тәкъдим белән мәкалә яза. Геологиягә кагылышы булган археология, география, топонимика, астрономия белән дә кызыксына.

1967 елда «геология-минералогия фәннәре кандидаты» дигән гыйльми дәрәҗәгә ия була.

Докторлык диссертациясе өстендә эшли, әмма яклап өлгерми.

1981 елда Уфада вафат була.

## Китаплары

* Нефть тураһында очерктар. — Өфө, 1965.
* Серҙәр донъяһына сәйәхәт. — Өфө, 1971.
* Аждаһа күле. — Өфө, 1974.
* Буракаев, Дикат Насретдинович. Путешествие в страну чудес : Науч.-попул. очерки. [Для сред. и ст. шк. возраста] / Диккат Буракаев; [Предисл. Р. Шакура. - Уфа : Башк. кн. изд-во, 1983. - 232 с. : ил.; 16 см. Башк. Геология NL Баш 20/207

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкорт АССР-ның атказанган мәдәният хезмәткәре (1979)

## Сылтамалар

* Р. Шәкүр. Ҡанатлы юл. // Совет Башҡортостаны. 1983, 9 ғинуар.
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Геология-минералогия фәннәре кандидатлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Куергазы районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:30 декабрь көнне туганнар
Төркем:Геологлар
Данас Рапшис

**Данас Рапшис** (; 1995 елның 21 мае, Паневежис, Литва) — Литва йөзүчесе, кыска суда йөзү буенча дөнья һәм Европа чемпионы, 2017 елгы Универсиаданың ике тапкыр чемпионы, Европа чемпионатлары призёры. Ирекле стиль һәм аркада йөзү буенча махсуслашкан.

## Тормыш юлы
2013 елда Барселонадагы дөнья чемпионатында, 200 метрга аркада йөзүдә 1:59,05 вакыт күрсәтеп, 14 нче урынны ала.

Бер елдан соң Берлинда узган дөнья чемпионатында 5 була (1:57,68).

2015 елда Казанда узган дөнья чемпионатында, 200 метрга аркада йѳзүдә, ул 1:59,00 вакыты белән 19 нчы урынны ала. 100 метрлы дистанциядә ул 28 нче урынны ала (54,86).

**2016**

Май аенда Лондонда узган Европа чемпионаты вакытында ул 200 метрга аркада йөзү ярышларында ул 1:57,22 вакыт күрсәтеп, бакыр медаль яулый.

Өч айдан соң, Рио-де-Жанейрода узган Олимпия уеннарында ул 200 метрга аркада йѳзүдә 21 нче урынны ала (1:59,58). 100 метрга аркада йөзүдә 54,40 вакыты белән 24 нче була. Рапшис шулай ук 4 × 100 метрга эстафетада йөзә, Литва командасы 14 нче позицияне яулый.

Декабрь аенда Уинсорда кыска суда йөзү буенча дөнья чемпионаты вакытында 200 метрга аркада йөзүдә ул 1:50,79 нәтиҗә белән 5 нче урынны ала, яңа милли рекорд куя. 100 метрда уникенче була (51,10).

**2017**

Будапештта узган дөнья чемпионатында Рапшис 200 метрга аркада йөзү буенча сайлап алу раунды һәм ярымфиналда 1:56,67 һәм 1:56,11 вакыт күрсәтеп, Литва рекордын яхшырта. Бу ярышның финалында сигезенче була (1:56,96). 200 метрга ирекле стиль белән йөзүдә ярымфиналда ул үз иленең рекордын куя (1:46,56), ләкин финалга уза алмый һәм унынчы позициядә кала.

Бер айдан соң, Тайбэйдагы Универсиада вакытында өч медаль яулый. Ул 200 метрга ирекле стиль һәм аркада йөзүдә иң яхшы нәтиҗәләр күрсәтүче була. Беренче ярышта ул Литва өчен яңа рекорд куя (1:45,75). 100 метрга аркада йөзүдә бакыр медаль яулый.

**2018**

2018 елда Глазгода Европа чемпионатында Данас аркада 200 метрга йөзүдә икенче урынны ала.

2018 елның декабрендә 25 метрлы бассейнда йөзү буенча дөнья беренчелегендә, ирекле стиль белән 400 метр дистанциядә Литва спортчысы җиңү яулый һәм чемпионатларның яңа рекордын куя (3:34,01).

**2019**

Кванджуда узган су спорт төрләре буенча дөнья чемпионатында ирекле стиль белән 200 метр дистанциягә финал йөзүдә беренче булып финишка килә, әмма фальстарт өчен дисквалификацияләнә.

2019 елның декабрендә кыска суда йөзү буенча Европа чемпионатында, ирекле стиль белән 400 метр дистанциядә, Данас чемпионатлар рекорды куеп, 3: 33,20 вакыт белән җиңү яулый. Икенче көнне ул ирекле стиль белән 200 метрга йөзүдә дә җиңү яулый.

**2021**

Май аенда Будапештта узган су спорт төрләре буенча Европа чемпионатында Данас ирекле стиль белән 400 метр дистанциягә йөзеп, финалда 3:45,39 секунд нәтиҗә күрсәтеп, бакыр медаль яулый.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1995 елда туганнар
Төркем:21 май көнне туганнар
Төркем:Литвада туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Йөзүчеләр
Екатерина II һәйкәле (Дондагы Нахчиван)

**[[Екатерина II]] һәйкәле** —  1894 елда Дондагы Нахчиван шәһәрендә куелган монумент (хәзер Дондагы Ростовның Пролетар районы составында). Һәйкәлнең автор - скульпторлары Матвей Афанасьевич һәм Матвей Матвеевич Чижовлар (аталы-уллы). Ватандашлар сугышы чорында Екатерина II скульптурасын большевистлар юк итә, ә аның урынына Карл Маркс һәйкәлен куя.

## Тарихы
Беренче тапкыр Екатерина II һәйкәлен куюны 1873 елда Нахчиван кала думасы әгъзасы Яков Хлев тәкъдим итә. Әмма һәйкәлне кую өчен акча булмый. 1883 елда һәйкәл кую мәсьәләсенә кала башлыгы вазифасын биләгән Минас Ильич Балабанов әйләнеп кайта. Ул 1890 елда һәйкәл салу өчен Русиянең әрмән халкыннан акча җыюны оештыруга ирешә. Санкт-Петербургта һәйкәлнең иң яхшы проектына конкурс игълан ителә. 15 конкурс эшләре арасыннан сын академиклары Матвей Афанасьевич һәм Матвей Матвеевичлар (атасы һәм улы) проекты сайлап алына. Бронза статуясы Санкт-Петербургта коела һәм Нахчиванга поезд белән китерелә. 1894 елның 18 сентябрендә Собор мәйданында һәйкәл ачу тантанасы уза. Соңрак мәйдан *Екатерина мәйданы* дип атала. Һәйкәлнең  корылмасы 30 мең сумга төшә.

1917 елда һәйкәлне пъедесталдан алалар, әммә шәһәрне немец гаскәрләре һәм Ак Гвардия яулап алганнан соң (1918 ел), аны урынына кире куялар. 1920 елда шәһәрне кызыллар басып алганнан соң, һәйкәл тулысынча сүтеп алына һәм «Кызыл Аксай» заводында эретелә. Буш пьедесталга 1925 елда корылган Карл Маркс скульптурасын куялар. Бу һәйкәл Бөек Ватан сугышы вакытында юк ителә. Хәзер бу урында 1959 елда төзелгән Карл Маркс һәйкәле тора.

1990 еллар азагында урындагы әрмән диаспорасы вәкилләре Екатерина II һәйкәлен тергезергә тәкъдим итә, ләкин урындагы хакимлек бу башлангычы хупламый. Карл Маркс һәйкәлен күчереп аның урынына Екатерина II һәйкәлен кую мәсьәләләре 2005 елда актив тикшерелә башлый. 2009 елның проектына яраклы, һәйкәлне яңарту өчен 11 миллион сум акча кирәк була. Бөтен һәйкәл кую чыгымнарын әрмән общинасы үз өстенә алырга әзер була. Әмма кайбер кала кешеләре Карл Маркс һәйкәлен күчерүгә каршы була, һәм Екатерина II һәйкәлен яңару мәсьәләсе хәл ителми кала.

Файл:Catherine II of Russia monument. Nakhichevan-on-Don 2.jpg||
Файл:Catherine II of Russia monument. Nakhichevan-on-Don 1.jpeg||
Файл:Catherine-nakhichevan.jpg||


## Искәрмәләр

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Дондагы Ростов һәйкәлләре
Рәкыйть Бәширов

**Бәширов Рәкыйтm Габит улы** (10 гыйнвар 1940 ел) — совет һәм Россия хуҗалык эшлеклесе. Башкорт АССР-ының 12-нче чакырылыш Югары Советы халык депутаты. Милләте — башкорт, 1992 елның мартыннан Иглин районы хакимияте башлыгы.

## Биографиясе
Рәкыйть Габит улы Бәширов 1940 елның 10 гыйнварында БАССР-ның Күмертау районы (хәзерге Көйергәзе районы) Иске Мораптал авылында туган.

1976 елда Уфа карамай институтын тәмамлаган.

Хезмәт эшмәкәрлеген 1958 елда Стәрлетамак каласындагы төзәтү заводында токарь өйрәнчеге булып башлаган аннары слесарь булып эшләгән.

1962-1978 елларда "Башсельстрой"ның 127-нче ПМК-сында слесарь-механик, баш инженер булып эшли.

1978 елдан колхозара төзелеш оешмасы Советы рәисе булып эшли.

Аннары фирка һәм дәүләт эшендә актив катнаша. 1980 елдан — КПСС-ның Иглин райкомында комитетында икенче сәркатиб.

1982 - 1992 елларда халык депутатларының район Советы башкарма комитеты җитәкчесе.

1992 елның мартыннан Иглин районы хакимияте башлыгы сыйфатында уңышлы эшли.

2013 елда районда беренче булып «Почетлы иглинлы» исеменә лаек булган . «Башкортстан Республикасының атказанган төзүчесе» мактаулы исеменә лаек була.

Башкорт АССР-ының 12-нче чакырылыш Югары Советы депутаты итеп сайлана 

## Гаиләсе
Гаиләсендә ике ул тәрбияләп үстергәннәр.

## Видео

*  Баширов Ракит Габитович в программе Замандаш на канал БСТ

## Карагыз
БАССР-ның 12-нче чакырылыш Югары Советы депутатлары исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:Куергазы районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:10 гыйнвар көнне туганнар
Ройфрэнгиш

**Ройфрэнгиш** ул Көнбатыш Урта Германиядә сөйләшелә торган тел һәм диалектлар тупланмасы:
- Лотаринг теле, ул Франциядә Мозель Департаментында ройфрэнгиш тел;
- Пфальц теле Рейнланд-Пфальц һәм чиктәш өлкәләрдә сөйләшелә.
Көнбатыш Пфальц диалекты Көньяк һәм Көнчыгыш Саарда;
Курпфальц диалекты Баден-Вюртембергта;
Рейнланд-Пфальц диалекты;
Воадапфальц диалекты Франциядә, Эльзаста;
Пенсильвания алман теле АКШ-ында Пенсилвания, Оһайо һәм Индианада һәм Канада Онтариосында сөйләшелә;
Һессиш Төньяк, Көнчыгыш, Урта һәм Көньяк Һесседа, Төньяк Рейн-Вестфалиядә һәм Бавариядә сөйләшелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Таррафал (Сантьягу)

**Таррафал** (порт. Tarrafal) — Кабо-Верденың Сантьягу утравындагы төньяк ярында урнашкан. Дәүләт башкаласы Праядан 70 км ераклыкта, Грасиоз тавы итәгендә урнашкан бистә.

1936 елның 26 гыйнварында бистәдәПортугалиянең сәяси тоткыннары өчен төрмә булдырыла. Бу төрмә 1974 елның 25 апреленә кадәр эшләгән. Беренче коменданты — Мануэль душ Рейс, төрмә табибы — Эсмиральда Пайш Прат.

Таррафал Португалиянең сәяси дошманнарының төп төрмәсе булган. Биредә Португалиянең Африка колонияләреннән сәяси җинаятьчеләр һәм революционерлар тоткынлыкка китерелгән. Лагерь каты климаты белән аерылып тора. Даими искән шомлы җилләр тоткыннарда баш авыртуын тудырган. Җәза куллану практикасы да биредә гадәти  була. Тәртип бозучылар өчен карцер аш-су әзерләү  бүлмәсе  белән стена аша урнаштырылган була. Андагы температура 70-80 С градуска тикле  күтәрелгән, ә карцерда тоткын өчен бары тик  утырырлык кына урын булган. Лагерьда берничә локаль участкалар булган, монда утыручы тоткыннар лагерьның башка өлешләре турында берни дә белмәгән. Лагерьдан качарга да шулай ук мөмкинлек булмаган. Тыштан лагерь киртәсе бик биек күренмәсә дә, эчке яктан ул бик биек булган һәм сулы чокыр белән тирәли уратып алынган. Чокырга терәлеп торган урыннар чәнечкеле тимер чыбык белән уратылган. Чыбык буенча электр тогы җибәрелгән.

Хәзерге көндә төрмә территориясендә ил Кораллы көчләренең белем  үзәге урнашкан. Концлагерьның бер өлеше музей буларак ачык.

Кабо-Верденың башка калаларындагы кебек үк, Таррафал икътисадының төп нигезе — туризм. Монда  кунакларны берничә кунакханә кабул итә:

* Байа Верде — туристик авыл;
* Король Фишер — Атлантик океанның ярындагы 25 апартамент кунакханәсе;
* Мар Азул** — океаннан 800 метрда торган кунакханә;
* Миль Нуитс;
* Таррафал — заманча кунакханә;
* Сул Марина;
* Тата;
* Ботаника вилласы.

## Искәрмәләр

Төркем:Кабо-Верде торак пунктлары
Төркем:Бистәләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Нигер (елга)

**Нигер** ( [niˈʒɛʁ],  [ˈnaɪdʒər], йоруба Niger, Ọya) — Көнбатыш Африкадагы  елга. Озынлыгы 4180 км, мәйданы 2 117 700 км², Африкада параметрлары буенча Нил һәм Конгодан кала өченче урында тора.

## Этимология
Атаманың ничек килеп чыкканы төгәл билгеле түгел. Тикшеренүчеләр арасында да  моның  турында бәхәсләр бара. «Негр» сүзе генә билгеле. Бәлки термин  европалылар тарафыннан килеп чыккандыр дигән фаразлар бар. Чөнки аңа тамырдаш милләт исеме бар. Алар тарихи тамырдаш исемнәр  исәпләнә.

Фаразлардан иң популяр туареги *nehier-ren* — агым елга, елга. Кайбер мәгълүматлар буенча тамырын "егерев н'егерев" сүзләренә дә бәйлиләр Ул тамак телендә зур елга дигән мәгънәдә. Яр буенда яшәгән башка халыклар да Нигер дип атап йөрткән.

Латин сүзе «niger»дән алынган дигән гипотезалар да бар. Ул кара дигән мәгънә бирә.

Яр буенда  яшәгән җирле халык елганы төрлечә атый: Джолиба (мандинго телендә — «зур елга»), Мэйо, Эгхирреу, Изо, Кворра (Куарра, Ковара), Баки-н-руу һәм башка телләрдә дә барысы да елга мәгънәсен бирә.

## Әдәбият

* Дмитревский Ю. Д. Внутренние воды Африки и их использование —  Л.:  Гидрометеорологическое изд-во, 1967.
* River studies and recommendations on improvement of Niger and Benue —  Amsterdam:  North-Holland Pub. Co., 1959.
* Reader, John (2001), «Africa», Washington, D.C.: National Geographic Society,  
* Thomson, J. Oliver (1948), «History of Ancient Geography», Biblo & Tannen Publishers,  
* Welcomme, R.L. (1986), "The Niger River System", in Davies, Bryan Robert & Walker, Keith F., «The Ecology of River Systems», Springer, сс. 9–60,  
* 
Төркем:Чик буе елгалары
Мулгимаа

**Мулгимаа** - Көньяк Эстониянең мәдәни һәм тарихи төбәге, ул биш элеккеге өяздән (мәхәлләдән) тора: Тарвасту, Пайсту, Халлисте, Каркси һәм Хельме .

## Гомуми мәгълүмат
Вильянди мәхәлләсенең көньяк өлеше һәм Саарде мәхәлләсенең көнчыгыш өлеше Мулгимаа булып санала. Шул ук вакытта, Эдуард Ваари сүзләре буенча, Хельме мәхәлләсендәге борынгы яшәүчеләрнең күбесе үзләрен мулгимаалылар дип санамыйлар.

XIX гасыр ахырына кадәр, Мулги җире дип аталган өлкә Муинас-Сакала округы дәвамчысы булган мулги теле нигезендә аерылып торган этнографик һәм лингвистик өлкә була. 

Бүген, Мулгимаа биш мәхәлләсе (Халлисте, Хельме, Каркси, Пайсту һәм Тарвасту) үзенчәлеге итеп билгеле бер халык костюмын гына билгелиләр, һәм олылар арасында, шулай ук Эстон теленең мулги өлкәсе диалекты, яки көньяк эстония диалекты таралган. 

Күпчелек кешенең ялгыш карашыннан аермалы буларак, хәзерге Вильянди округы Мулгимаа белән бер үк төбәк түгел. ХХ гасыр азагында Абя-Палуожа шәһәрен кайбер җирле халык Мулгима үзәге булган дип саный.

## Шулай ук кара

* Мулги теле

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Pae, Taavi; Remmel, Mari-Ann. *Eesti etnonüümid, võrdnimed ja piirkonnanimed*. Keel ja Kirjandus, 2006, nr 3, lk 177–190.

## Тышкы сылтамалар

* Toomas Hendrik Ilves, "Võtaks Mulgimaa asjad õige enda kätte!" Sakala, 2. juuli 2005
* mulgikultuur.ee 
* Mulgimaa infoportaal

Төркем:Эстония тарихы
Пылвамаа

**Пылвамаа** (иске язуда **Пыльвамаа**;  яки *Põlva maakond*) - Эстониянең көньяк-көнчыгышында урнашкан өяз. Көнчыгышта Россия белән, шулай ук Вырумаа, Валгамаа һәм Тартумаа өлкәләре белән чиктәш. Административ үзәк - Пылва шәһәре. 2017-нче елда Эстония җирле үзидарә органнарының административ реформасы алдыннан округ 13 волостка, аннан соң - 3 волостка бүленә.

## География
Округның көнбатышында  Отепя калкулыгы урнашкан; бу төбәк күп сандагы күлләр белән аерылып тора (барлыгы 130 тирәсе). Районның үзәк өлешендә Ахья, Пиуза, Выханду елгалары үзәннәре бар. Көнчыгыш өлеше баткак сазлыклардан тора.

Сетумаа тарихи төбәгендә сету халкы яши.

## Халык
1990-нчы еллар башыннан өяз халкы тотрыклы кими бара. Хатын-кызлар саны (52.52 %) ир-атлардан өстен (47.48 %). 2009 елда туучылар саны 9,97 %, үлүчеләр саны 13,64 %, табигый кимү -3,68 % тәшкил иткән. Этник составында эстонннар өстенлек итә (94,74 %), шулай ук рус азчылыгы бар (4.04 %). Балаларның өлеше (0-14 яшь) 14,77 % дәрәҗәсендә, эшкә яраклылар (15-64 яшь) 66.43 % һәм пенсионерлар (65 һәм аннан да олылар) 18.80 %. Халык тыгызлыгы түбән (14,3 кеше / км²) һәм кимүен дәвам итә.

## Административ бүленеш

### 2017 елга кадәр

Район 13 волосттан торган (муниципалитетлар):

* Ахья
* Канепи
* Кыллесте
* Лахеда
* Микитамяэ
* Моосте
* Орава
* Пылва; Пылва шәһәре белән
* Ряпина; Ряпина шәһәре белән
* Валгярве
* Вастсе-Куусте
* Вериора
* Вярска

### 2017 елдан
Район 3 волостьтан (үзидарәдән) тора башлый.

* Пылва;  Пылва шәһәре, Ахья, Моосте, Лахеда һәм Вастсе-Куусте волостьлары,
* Канепи; Канепи һәм Кыллесте волостьлары,
* Ряпина; Ряпина шәһәре,Вериора һәм Тартумаага керә торган Меэкси волостьлары.

## Күренекле кешеләре

* Илме Рийв, эстон галим-химигы.

## Сылтамалар

* Пылвамаа рәсми сайты

Төркем:Эстония тарихы
Төркем:Эстония өязләре
Штрудель

**Штрудель** () — тозсыз, нәзек җәелгән һәм тартылган камырдан, төрле тутыру белән (алма, армут, чия) рулет рәвешендә ясалган камыр ризыгы.

Штрудель Австрия, Алмания, Маҗарстан һәм Чехия ашларының традицион камыр ризыгы булып тора. Шулай ук штрудель яһүд-ашкеназ ашларында, Украинада һәм Молдавиядә таралган.

## Тарих

Сүз алман телендәге *Strudel* сүзеннән килеп чыккан. Урта югары алман теленнән туры мәгънәдә «әйләнмә» яки «өермә» дигәнне аңлата.

Штрудельнең беренче телгә алынуы 1450 елга карый. Штрудельнең беренче танылган рецепты 1696 ел белән даталанган һәм Венада нәшер ителгән билгесез авторның аш-су китабында басылган. Хәзерге вакытта әлеге китапның нөсхәсе Вена шәһәр китапханәсендә саклана.

## Төрләр
Штрудель җиләк-җимеш (алма, армут), җиләк (чия, җиләк, йөзем), эремчек, чикләвек, мәк бөртекләре һәм башка компонентлар тутыруы белән ясала. Өстән штрудельгә шикәр пудрасы салалар.

Штрудель шулай ук ​​кәбестә, бәрәңге, гөмбә, ит һәм балык кебек балсыз тутыру белән дә була.

## Яһүд телендәге @ символы белән бәйләнеш
Сөйләм яһүд телендә, электрон почта адресындагы @ символы «штрудель» () дип атала.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* 
* 
* 
* 

Төркем:Австрия ризыклары
Төркем:Чехия ризыклары
Төркем:Алмания ризыклары
Төркем:Маҗарстан ризыклары