open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Металлар активлыгы электрохимик рәте

**Металлар активлыгы электрохимик рәте** яки **электрохимик көчәнешләр рәте** - стандарт электрохимик потенциаллар ягъни тышкы электроннарны алу-бирү сәләте күрсәткечләре эзлеклелеге. Бу рәттә металларның стандарт электрохимик көчәнешләре арту тәртибендә урнашкан, әлеге потенциаллар Men+ металл катионы нейтраль халәтенә Me кайтару ярымреакциясе өчен җаваплы: Men+ + nē → Me

Көчәнешләр рәте су эремәләрендә оксидлаштыру-кайтару реакцияләрендә металларның чагыштырма активлыгын тасвирлый:





## Куллану
* Сутуардан сулда торган металлар үз валент электроннарын җиңел бирә, шулай итеп яхшы кайтаргыч матдәләр  булып торалар, алар уңда торган металларны тозлар эремәләреннән этеп чыгаралар. Мәсәлән:  Zn + Cu2+ → Zn2+ + Cu
*Сутуардан сулда торган металлар әчелекләр сулы эремәләре белән тәэсир итешкәндә сутуарны этеп чыгара. Иң актив металлар (алюминийга кадәр) су белән тәэсир итешкәндә сутуарны судан этеп чыгара.
*Сутуардан уңда торган металлар гадәттәге шартларда әчелекләр сулы эремәләре белән тәэсир итешми.
*Сутуардан уңда торган металлар электролизда катодта чыгарыла, гадәттә сутуар да чыгарыла. Иң актив металлар (алюминийга кадәр) тозлар сулы эремәләреннән гадәттәге шартларда чыгарылып булмый.

## Металларның электрохимик көчәнешләре җәдвәле

## Әдәбият

* ЭЛЕКТРОХИМИЧЕСКИЙ РЯД НАПРЯЖЕНИЙ на xumuk.ru

Төркем:Химия
Төркем:Металлар
Төркем:Химик элементлар
Елена Цыплакова

**Елена Цыплакова**, Елена Октябрь кызы Цыплакова (, *[[1958 ел]]ның [[13 ноябрь|13 ноябре]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[Ленинград]]*) — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе, РФ театр һәм кино актрисасы, режиссер. Наталья Нестерова академиясенең кино һәм ТВ факультеты деканы. РФ халык артисты (*[[2013 ел|2013]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 13 ноябрендә Ленинградта рәссам-графиклар Зоя һәм Октябрь Цыплаковлар гаиләсендә туган. Кечкенә вакытыннан ук спорт (*фигуралы шуу, йөзү, пятиборье*) белән җитди шөгыльләнә. ГИТИСның ике курсын (*[[1978 ел|1978]]*), ВГИКның актерлык бүлеген (*[[1979 ел|1979]]*), ВГИКның режиссерлык бүлеген (*[[1985 ел|1985]]*) тәмамлаган.

## Иҗаты
1979—1981 елларда Мәскәүнең Кече театрында уйный.
  
Мәктәптә укыганда режиссер Динара Асанованың фильмнарында уйный башлый: 1974 елда «Тукранның башы авыртмый» () картинасында Ира Федорова роле белән таныла.

1970-1980 еллар — киноактриса буларак, иң актив чоры: 40 тан артык картинада төшә. «Мәктәп вальсы» (, режиссер Павел Любимов, 1978), «Нәфрәт» (, режиссер Самвел Гаспаров, 1977), «Тапшырырга рөхсәт ителмәгән ачкыч» (, режиссер Динара Асанова, 1976), «Д′ Артаньян һәм өч мушкетчы» (, режиссер Георгий Юнгвальд-Хилькевич, 1978) һ. б. фильмнарындагы рольләре белән танылу ала.

1988 елдан үзе дә картиналар төшерә. Беренче эше (*режиссёрлык дебюты*) — «Качып китүче гражданин» (, 1988). 1989 елда Карен Шахназаровның «Старт» иҗат берләшмәсендә «Камыштан оҗмах» () картинасын төшерә. Әлеге картина Сан-Себастьянда узган халыкара кинофестивальдә (*[[Басклар Иле]], [[Испания]], 1990*) режиссура өчен призга лаек була.

«Кармелита» (2009), «Авыл йоклаган арада» (, 2014), «Туу турында таныклык» (, 2017) һ. б. фильмнары бар.
## Гаилә хәле
Беренче ире — Кече театрда бергә эшләгән коллегасы Геннадий.
Икенче ире (1984-2004 елларда) — теш табибы Сергей Липец.
Өченче ире (2005 елдан) — Павел Щербаков. Үги кызы Юлия.

## Әдәбият
# Ноябрьдә кабынган йолдызлар. Елена Цыплакова. «Сөембикә», 2018 ел, ноябрь, 63нче бит. ISSN 0869-1398

## Сылтамалар
*    Елена Цыплакова. IMDb
*   Елена Цыплакова.  peoples.ru

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе актрисалары
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:Режиссёрлар
Балкантау

**Балкантау** () — Башкортстанның Дәүләкән районында Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгындагы тау, табигать комарткысы (1965). Ачылыкүл янында урнашкан.

1965нче елдан региональ комплекслы геоморфологик табигать комарткысы дип исәпләнә. Категория МСОП — III, IV.

Тау янында Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы юылу нәтиҗәсендә барлыкка килгән Уртатау һәм Тамгалы (Олылау) таулары урнашкан. Тагала итәгендә билгеле тамгалар даласы урнашкан. Бн галимнәр борынгы башкорт тамгалары төшерелгән ташларны тапкан.

«Заятүләк белән Сусылу» эпосында телгә алына. Риваять буенча, тау башында гашыйклар Заятүләк белән Сусылу җирләнгәннәр. Тауның икенче исеме Заятүләк.

Төркем:Дәүләкән районы
Идүкәй белән Морадым

**Идүкәй белән Морадым**()— дастан, башкорт халкының милли мирасы, әдәби әсәр (фольклор әсәре). 14 нче гасыр ахыры — 15 нче гасыр башы вакыйгалары, Алтын Урда таркалу һәм куәтле Аксак Тимер дәүләте барлыкка килү вакыты сурәтләнә.

Төп персонаж Идүкәйне тарихи İdegäy белән чагыштыру дөрес түгел мөмкин. Эпоста Идүкәй үзенең Урал улы, башкорт батыры икәнлеген раслай:

Барысы мактаган Уралтау

Барына ана — Уралтау,

Барына ата — Уралтау!

Шунда үскән мин батыр

Миңә дә ата — Уралтау!


## Тарих
Эпосның тексты ике басма буенча билгеле.

Беренчесе 1940 елда «Кызыл Башкортстан» гәзитенең 26 апрельдән 23 майга белән саннарында (№ 95-98, 100, 101, 103-108, 110-116) матбугат. Кулъязмасы Гыйльми архивта саклана: ф. З, оп. 12, д. 220, стандарт кагызда 232 бит. Гәзиттә дә, кулъязмада да әсәрнең исеме астына «Башкорт халык эпосы. Мөхәммәтша Бурангол тарафыннан язып алынган вариантларның берсе» дип куелган, язып алынган телендә (Дим сөйләшендә: «һ» урынына — «с», «л» урынына — «д», «к». Мәсәлән: сөйләү — сөйләү, сайлау — сайлау, эшләү — эшләү, тояклы — тояклы) бирелүе турында искәрмә корулы, әммә кайдан, кайчан, кемнән язып алынуы әйтелмәгән.

## Сюжет
Бу тарихи кобаерның сюжеты әллә ни катлаулы һәм буталчык түгел. Алтын Урда ханы Туктамыш башкортларны үзенә җитди буйсындырырга тели, аның биләренең байтагын үз ягына аудара. Моңа Илекәй батыр гына баш бирми йөри.

Хан аны үз яклы һәм үз кешесе итер өчен сараена чакырып, егетләр, баш бәк итеп куя. Идүкәй хан сараенда баш бәк булып яхшы гына эшләп тә китә. Ләкин моннан бик көнләшкән Сәләхи бәк Туктамыш  ханның ханбикәсе ярдәмендә Идекәйгә яла яка һәм ханнан үтертергә җыена. Изеүкәй сарайдан качып чигенергә мәҗбүр була. Упы сарайга кире кайтырга чакырып җибәргән өндәүләр зе нәтиҗә бирми. Туктамыш хан үзен һаман тотып үтерер, дип. Изеүкәй еракка. Урта Азияга Чатыр хаига качып китә.

Кадерле Чатыр ханның урланган кызы Фирдәвесне коткарып, ханга алып кайтып, аның киәүе ук булып китә. Чатыр аннан гаскәр алып. Идүкәй Туктамыш  ханга каршы яуга чыга һәм аны гаскәре белән кыйратып ташлый. Туктамыш хан һәлак була. Идүкәйнең Морадым исемле улы башкортлар арасында үсеп батыр булып җитә. Ата белән ул бер-берсен белми озак яши.

Аннары күрешсәләр дә, дошманнары алар арасын боза. Уралга кайткач кына Изеүкәй белән Моразым үзара аңлашалар.

Идүкәй улы Морадым атасының азатлык өчен көрәшен дәвам итә. Бу төп сюжет сызыгы сарай эчендәге төрле вакигалар белән аралаштырып бара.

Төркем:Башкорт мифологиясе
Эрнст Отто Фишер

**Эрнст Отто Фишер** (, ,  — , ) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1973).
## Белем
 дигән уку йортында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Грин-карта

**Грин-карта** (шулай ук Яшел карта, гринкард, ингл. green card, United States Permanent Resident Card рәсми исеме) - шәхес таныклыгы яки АКШ гражданы булмаган кешенең яшәү төре булуын раслаучы идентификация картасы һәм эшкә урнашу мөмкинлеге бирүче шәхес таныклыгы.

Яшел «грин-Карта» 1946 елдан 1964 елга кадәр булган һәм 2010 елның 11 маенда дизайн яңартылганнан соң бу төсле гаммага әйләнеп кайткан. 
Т
Соңгы вакытта АКШта яшәү төрен алуга гаризалар саны елына 3 миллион кеше тәшкил итә, шул ук вакытта зур халык булган илләр, бигрәк тә Һиндстан, Кытай, Мексика һәм Филипин тарафыннан гаризалар санының кинәт артуы сәбәпле, 0,5—10 яшькә җиткән гаризаны канәгатьләндерү вакыты уртача алганда, 0,5-10 яшькә җиткән.

Төп канал алу төре теркәлгән:

* воссоединение гаилә
* бәяләмә никах белән АКШ гражданы
* эш буенча үтенечнамәсендә америка эш бирүче
* диверсификацион лотерея
* аша алу сәяси сыену урыны яки качак статусы

Соңгы вакытта яшәүгә рөхсәт алу өчен гаризалар саны АКШТА елына 5 миллион кешегә кадәр тәшкил итә, уртача алганда, гаризаны канәгатьләндерү срогы 0,5—10 ел, чөнки Зур халкы булган илләрдән, бигрәк тә Һиндстаннан, Кытай, Мексика һәм Филиппиннан килгән гаризалар саны кискен арту сәбәпле, 0,5-10 елга җитә. Квота илгә тиеш түгел 7 % гомуми саны иммигрантлар категориясе.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ
Мәскәүдә Австралия илчелеге

**Мәскәүдә Австралия илчелеге** () — Австралиянең РФдәге дипломатик миссиясе. 
## Бина
Илчелек бинасы Мәскәүдә Таганка районында Подколокольный тыкрыгында, Илче йорты (*резиденциясе*) Хамовникида Пречистенка яр буе урамы, 3нче йорт адресы буенча урнашкан. 
## Дипломатик мөнәсәбәтләр
Беренче рәсми элемтә 1807 елда, беренче рус Җир тирәли экспедициясендәге (1803-1806) Ю. Ф. Лисянскийның (*[[:ru:Ю́рий Фёдорович Лися́нский|ru]]*) «Нева» РИ хәрби корабле Сиднейга килеп җиткәч булдырыла. Консуллар дәрәҗәсендә дипломатик мөнәсәбәтләр — 1857 елдан, ә илчеләр дәрәҗәсендә 1942 елдан башлана.

## Сылтамалар
*  Австралиянең Мәскәүдәге илчелеге рәсми сайты
## Искәрмәләр


Төркем:Россиядә дипломатик вәкиллекләр
Төркем:Австралия сәясәте
Катион

**Катион** - уңай электр коргылы ион. Анда уңай элементар коргылар саны электроннар саныннан күберәк.

Катион коргысы дискрет һәм элементар электр коргысы берәмлегенә пропорциональ, мәсәлән, NH4+  — аммоний еркоргылы катионы, ә Ca2+ — кальций икекоргылы катионы.

Электр кырында уңай коргылы катионнар тискәре коргылы катодка тартыла.

Атамасы юнан теленнән чыккан: «καθιών» - аска баручы дип тәрҗемә ителә. Төшенчә 1834 елда Фарадей тарафыннан кертелгән.

## Әдәбият

* КИСЛОТЫ И ИХ КИСЛОТНЫЕ ОСТАТКИ
* Традиционные названия кислотных остатков 
* Кислотные остатки

Төркем:Химия
Төркем:Әчелекләр
Төркем:Ионнар
Хәсән (топоним)

**Хәсән** — топоним.
* Хәсән — Кукмара районы авылы.
* Хәсән — БР Авыргазы районы авылы.
* Хәсән — Баймак районы авылы.
* Хәсән — Мәләвез районы авылы.
* Хәсән — Мари Ил Бәрәңге районы авылы.
* Хәсән —  Самар өлкәсе Олы Черниговка районы авылы.
## Моны да карагыз
* Хуҗа Хәсән — Кайбыч районы авылы.
* Яңа Хәсән — БР Белорет районы авылы.

## Шулай ук карагыз
* Хәсәнов
* Хәсәншин

Төркем:Топонимнар
Казанский

**Казанский** — фамилия һәм сәхнә исеме.
* Гыйләҗетдин Казанский (*[[Гыйләҗетдин Ибраһимов]]*, 1891-1938), актер, режиссер.
* Николай Казанский (1916-), тренер (*радиоспорт*), халыкара дәрәҗәле судья.
## Моны да карагыз
* Казанцев
## Шулай ук карагыз
* Казан
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Кадрия Идрисова

**Кадрия Идрисова**, Кадрия Рәес (*Рәис*) кызы Идрисова (*[[1958 ел]]ның [[22 ноябрь|22 ноябре]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]], [[Чынык]]*) — Бөтендөнья татар конгрессы каршындагы «Ак калфак» татар хатын-кызлары иҗтимагый оешмасы рәисе (*[[2014 ел]]дан*). РСФСР халык мәгарифе отличнигы (*[[1988 ел|1988]]*), РФ атказанган укытучысы (*[[1996 ел|1996]]*), ТР атказанган халыкны социаль яклау хезмәткәре (*[[2008 ел|2008]]*), филология фәннәре кандидаты.

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 22 ноябрендә Татарстан АССР Актаныш районы Чынык авылында туган. Казан дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын (*[[1981 ел|1981]]*), Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында аспирантура (*[[2000 ел|2000]]*) тәмамлаган. Филология фәннәре кандидаты.

## Хезмәт юлы
1981 елдан — Актаныш районы Сәфәр авылы урта мәктәбендә рус теле һәм әдәбияты укытучысы, директор урынбасары.

1983 елдан — Актанышның 6нчы санлы балалар бакчасында тәрбияче, бакча мөдире.

1997 елдан — Актаныш районы башлыгының социаль мәсьәләләр буенча урынбасары.

2009 елдан — Татарстан мәдәният министрлыгының эшләр белән идарә итүчесе.

2014 елдан — Бөтендөнья татар конгрессы бүлек җитәкчесе. «Ак калфак» татар хатын-кызлары иҗтимагый оешмасы рәисе.

## «Ак калфак» иҗтимагый оешмасы
«Ак калфак» бөтендөнья татар хатын-кызлары оешмасының 465 филиалы бар (*[[2017 ел|2017]]*). Татарстанда, РФнең 37 төбәгендә, 17 чит илдә татар хатын-кызлары берләшмәләре эшли. Башкортстанның 21 районында «Ак калфак» бүлекләре оешкан.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1988 — РСФСР халык мәгарифе отличнигы 
* 1996 — РФ атказанган укытучысы
* 2005 — «Казанның меңьеллыгы истәлегенә» медале
* 2008 — ТР атказанган халыкны социаль яклау хезмәткәре
* 2023 ― «Сөембикә» журналының «Сөембикә беләзеге» бүләге. 

## Гаилә хәле
Ире Азат Нургалиев. Улы Алмаз Нургалиев, җырчы, клипмейкер, «Ак чәчәкләр» телевизион фильмының (*[[2015 ел|2015]]*) операторы. Килене Алсу. Оныклары Муса, Йосыф.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Ноябрьдә кабынган йолдызлар.Кадрия Идрисова. «Сөембикә», 2018 ел, ноябрь, 63нче бит. ISSN 0869-1398

## Сылтамалар
*  Кадрия Идрисова. Бөтендөнья татар конгрессы сайты
* Кадрия (Идрисова). Вконтактедагы сәхифәсе

Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Русиянең атказанган укытучылары
Төркем:Татарстанның атказанган халыкны социаль яклау хезмәткәрләре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Сөембикә беләзеге ияләре
Казанцев

**Казанцев** — фамилия.
* Валерий Казанцев (1945-2016), гобойчы, ТССР халык артисты (1991).
* Юрий Казанцев (1935-2011), геолог, нефтьче (*[[Уфа]]*).
----
* Галина Казанцева (1953), җырчы (*лирик-колоратур сопрано*), ТАССР халык артисты.
## Моны да карагыз
* Казанцево, *[[топоним]]*.
* Казанский
## Шулай ук карагыз
* Казан
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Казанцево

**Казанцево** — топоним.
## Топоним
* Казанцево — Новосибирск өлкәсенең Бараба районы авылы.
* Казанцево — Пермь краеның Чернушка районы авылы.
* Казанцево — Чиләбе өлкәсе Сосновка районы авылы.
* Казанцево — БР Борай районы авылы (*1966 елдан соң [[Вострецово (Борай районы)|Вострецово]]*).
## Гидроним
* Казанцева — Красноярск крае җиреннән агучы елга.
## Моны да карагыз
* Казанцев
* Казанский
## Шулай ук карагыз
* Казан

Төркем:Топонимнар
Хәсәншин

**Хәсәншин** — фамилия.
* Данил Хәсәншин (1937), көйязар, РФ (1998), БАССР (1989) атказанган сәнгать эшлеклесе  (*[[Уфа]]*).
* Мансур Хәсәншин (1923-1975), Советлар Берлеге Каһарманы (1944) (*[[Южно-Сахалинск]]*).
----
* Газифә Хәсәншина (*Газыйдә Хәсәншина*, 1915-1986), табиб-акушер, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1969).

## Моны да карагыз
* Хәсәнов
## Шулай ук карагыз
* Хәсән, *[[топоним]]*.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Свами Сватмарама

**Йоги Сватмарама** (Санскрит телендәːस्वात्माराम); IAST: svātmārāma) Һиндстанда 15-енче һәм 16-ынчы гасырда Йогик олы фикер иясе булган. Ул "Йога Хатха Прадипика" яки "Хатха Йога өстендә Нур" әсәрен иҗаты өчен мәшһүр. Бу әсәрдә Шаткарма, Асаналар, Пранаяма, Мудралар һәм Бандхалар кулланылышы тасвирлана, шулай ук Кундалинины уяту өчен шуларның практикасы тасвирлана, бу Самадхиның тирәнрәк һәм тагын да тирәнрәк халәтләренә китерә. Бөтен текст буйлап Сватмарама Хатха Йоганың төп максаты Кундалини тора, бу Раджа Йогада камиллеккә ирешкәнче, ягъни азат ителүгә кадәр дигән сүз.

Чын Сватмарама турында әз мәгълүм, әмма текстның дүртенче сызыгы Натх Сампрадаена карый (Шива Ходаена табыну):
:"Матсьендра, Горакша, һ.б., Хатха Видьяны белгәннәр, һәм аларның юмартлыгы буенча Йоги Сватмарама алардан өйрәнгән."
## Искәрмәләр
 
(source) 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Йога
Пол Берг

**Пол Берг** (, ,  — , ) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1980).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Муса Җәлил һәйкәле (Казан, 1960)

**Муса Җәлилгә һәйкәл**  Казан шәһәренең  Авиатөзелеш районы Ленинград урамындагы Муса Җәлил исемендәге 26нчы лицей территориясендә урнашкан.

## Тарих

Муса Җәлилгә һәйкәл 1960 елның 10 сентябрендә Казанның Ленин (*хәзер* Авиатөзелеш) районындагы 26нчы урта мәктәп (*ул вакыттагы директоры — Могавия Мөхәммәтов*) территориясендә ачылган.
 
Муса Җәлил бюстының авторы — Бакый Урманче. Ул сөргеннән 1958 елда Казанга кайткач, беренче итеп мәрмәр ташыннан Габдулла Тукайның интерьер өчен портретын ясаган. Ачык һавада корган беренче эше батыр Муса Җәлилгә һәйкәл була.

Һәйкәл җәмәгать тәртибендә ясалган. Һәйкәл кору өчен мәктәп балалары зур тырышлык белән матди фонд җыя. Мәктәпкә шефлык итүче завод та ярдәм итә. Б. Урманче һәйкәлнең иҗади өлешен бушлай (*гонорарсыз*) эшләсә, балалар туплаган мая техник өлешен башкарырга җитәрлек була.

## Сыйфатлама
Мәктәп территориясендәге бакча (*сквер*) уртасындагы кызыл кирпечтән эшләнгән биек постаментка Җәлилнең бронза бюсты куелган. Һәйкәл янына таш сукмактан барып була.

Ак граниттан ясалган аслыкка алтынланган хәрефләр белән татарча язылган:
Муса Җәлил1906-1944

## Ачылу
26 нчы мәктәп балалары, укытучылар коллективы, язучылар, Казанның Ленин районы шурасы, фирка комитеты, шефлык итүче завод вәкилләре каршында кыскача кереш сүздән соң Татарстан АССР мәгариф министры Мирза Мәхмүтов һәйкәлне каплап торган чаршауның бауларын кисә. Биек, сылу постамент өстендә урнаштырылган Муса Җәлилнең бронза бюсты ачыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Баки Урманче и татарская культура (*составитель [[Флора Әхмәтова-Урманче|Ф. В. Ахметова-Урманче]]*). К.: «Фән», 2005. 399нчы бит. ISBN 5-9690-0031-0
#  Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение «Лицей №26 им. Мусы Джалиля» Авиастроительного района г. Казани

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

  

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Титов

**Титов** — фамилия.
* **[[Борис Титов]]**
** Борис Титов (1903-1992), агроном, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948) (*[[Свердловск өлкәсе]]*).
** Борис Титов (1960), 2018 елгы РФ президентын сайлауларда кандидат.
* Вячеслав Титов (1949-2010), инженер-технолог, фән докторы (*[[Стәрлетамак]]*).
* Герман Титов (1935-2000), 1961 елда «Восток-2» кораблендә очыш ясаган совет космонавты (*[[Мәскәү]]*).
* **Сергей Титов**
** Сергей Титов (1932—2011), Яр Чаллы катыргы-кәгазь комбинаты директоры, ТР дәүләт премиясе лауреаты.
** Сергей Титов (1964), спортчы (*көймә модельләре спорты*), ССРБ чемпионы.
## Моны да карагыз
* Сергей Титов исемендәге сквер
* Сергей Титов урамы
## Шулай ук карагыз
* Титов (ай кратеры)
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Муса Җәлил һәйкәле (Казан, 1966)

**Муса Җәлил һәйкәле** - Татарстанның Казан шәһәре Беренче май мәйданында урнашкан, татар шагыйре Муса Җәлилгә багышланган һәйкәл.

Һәйкәл скульпторы — В.Е.Цигаль, архитекторы — Л.Г.Голубовский. Куелу вакыты - 1966 ел.

## Тарих

1966 елның 3 ноябренда Казанның 1 Май мәйданында (Казан кирмәненең Спас манарасы алдында уң якта, ТР милли музее каршында) каһарман-шагыйрьнең 60 еллыгына урнаштырылган. Скульптор В.Е. Цигаль, архитектор Л.Г. Голубовский.

## Сыйфатлама
Һәйкәл 3 төп өлештән торучы архитектура — киңлек комплексыннан тора: мәйдан (стилобат), скульптура һәм гранит дивар. Скульптура аслыктан 8 метрга өскә күтәртелгән. Көнбатыш яктан һәйкәлгә киң гранит баскыч илтә. Композиция үзәгендә мәйданның кечерәйтелгән күчермәсе булган чәчәклек утыртылган. Ян-якта ялтыратылган (*полировкаланган*) граниттан эскәмияләр куелган. Монументның трапеция формасында эшләнгән гранит мәйданчыгы җир өслегеннән күтәртелгән.

Скульптура белән бербөтен хасил итүче бронза аслыкта факсимиле култамгасы «М. Җәлил» ясалган.

Җәлил фигурасында тыелгысыз ашкыну сурәтләнгән. Көрәшче шагыйрь үзен чорнаган тышаулардан котылырга тели. Горур чөелгән баш, киерелгән иңбашлар, буйсынмас ихтыярлы күз карашы батырлык, әхлакый көч, каһарманлык турында сөйли.

Скульптура артында мәйданчыкта гранит блоклардан дивар күтәртелгән. Анда стильләштерелгән карлыгачлар сурәте һәм Җәлил шигырьләреннән русча һәм татарча 3 өзек бирелгән. Беренчесе — «*Пел я, весеннюю свежесть почуя, Пел я, вступая за Родину в бой*». Икенчесе — «*Лишь в свободе жизни красота! Лишь в отважном сердце вечность есть!*». Өченчесе — «*Жизнь моя песней звенела в народе, Смерть моя песней борьбы прозвучит*».

## Барельефлар
1995 елда гранит диварда Кормашев-Җәлил төркеме әгъзаларының (җәлилчеләр) барельефлары эшләп куела. Авторы – В. Цигаль.

Елга ике мәртәбә һәйкәл янында шагыйрьне һәм аның көрәштәшләрен исә алалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Төркем:Язучыларга һәйкәлләр
Непаллылар

**Непалилар** ({{Непал телендәː नेपाली) Непал законы буенча Непал халкының гражданнары. Ил төрле милли һәм этник килеп чыгышлы кешеләр өчен өй булып тора. Гәрчә гражданнар Непали күпчелеген тәшкил итсә дә, граждан булмаган яшәүчеләр, ике гражданлыклылар һәм экспатриатлар шулай ук Непали идентиклыгын күрсәткәннәр. Непаллылар Һиндстаннан, Тибеттан, Пакистаннан, Әфганстаннан һәм Бирма һәм Юннаньнан өлешләр һәм тагын да ары абориген кешеләр белән Ираннан һәм Үзәк Азиядән.
Непал күп-мәдәниятле һәм күп-этник ил. 2011 ел Непал халык санын алу буенча Непаллылар 123 телдә сөйләшәләр. Урта калкулыклы төбәк Катманду Үзәне, әз өлеш алып тора, әмма монда иң тыгыз халык урнашкан, монда халыкның 5 проценты диярлек яши.

## Этимологиясе

Җирле риваятьләр буенча "Не" дигән Һинд дине олы фикер иясе Катманду үзәнендә тарихка кадәрге чорда урнашканнар һәм "Непал" сүзе "Не" олы фикер иясе тарафыннан сакланган җир дигәнне аңлата. Ул Ведик вакытларда искә алына һәм бу төбәк гасырлар элек Непал дип аталган. *[[Сканда Пурана]]* буенча, "Не" яки "Немуни" дигән риши Һималайларда яшәгән. *Пашупати Пурана*да, алар изге һәм саклаучы буларак искә алына  Ул монда Багмати елгасы һәм Кесавати елгасы буенда тапасья (медитацияне) башкарган дип әйтелә һәм алар монда өйрәткәннәр.

Илнең исеме чыгышы буенча Невар халкына карый. "Непал", "Невар", "Невал" һәм "Непар" төшенчәләре шул ук сүзнең фонетик төрле формалары һәм төрле формаларда тарихның төрле вакытларында очрыйлар. Непал өйрәнелә торган Санскрит формасы һәм Невар сөйләм Пракрит формасы. Безнең эраның 512-енче ел белән даталанган Катмандудан көнбатышта урнашкан үзәндә Тистунгта табылган язмада "Непалга сәламнәр" дигән фраза очрый, бу "Непал" сүзенең илгә дә, халыкка да карый торган булганны аңлата.

## Непали милләте
Хәзерге Непалны нигезләүче, *[[Бадамахарадхираджа]]* (мәгънәсе: бөек суверен патшаларның бөеге) Притхви Нараян Шаһ Непали Милли Берлегенең берләштерүче фигурасы һәм символы булып тора. Ул күренекле җитәкче булып таныла һәм аның туган көне **Милли Берлек Көне** дип санала, бу елларга сузылган Маоист гегемониясеннән соң һәм "Крамбаханга" дип аталган аянычлы монархияне бетерүдән соң.

## Непали касталар һәм этник төркемнәр
2011 Непал халык санын алу буенча 125 Непал кастасы һәм этник төркеме түбәндәгечә.

## Галерея

Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg|Гаутам Буддха
Prithvinarayanshah.jpg|Притхви Нараян Шаһ
Tenzing Norgay, 1953.jpg|Тензинг Норгай Шерпа
Bhanubhakta Acharya.jpg|Бханубхакта Ачарья
Amar Singh Thapa Badakaji.jpg|Амар Сингх Тхапа
Udit Narayan 2019.jpg|Удит Нараян
Manisha Koirala graces her film Dear Maya’s media meet (05).jpg|Маниша Койрала
Rajesh Hamal in Sydney 2014.jpg|Раджеш Хамал
Anmol KC at success party of Dreams (Nepali Movie).jpg|Анмол K.C.
File:Samragyee RL Shah at movie premier.jpg|Самрагйи Р.Л. Шах
File:Salin Man Baniya at Yatra Screening.jpg|Салин Ман Баниа
Limbumaleandfemalenipal.jpg|Непалның Лимбу ир кешесе һәм хатын-кызы


## Шулай ук карагыз
*Непали халкы исемлеге
*Непал мәдәнияте
*Непал демографиясе
*Непалда дин
*Непалда этник төркемнәр
*Казара
*Непал телләре
*Гуркха
*Непал музыкасы

## Искермәләр
### Асбилгеләмәләр

### Билгеләмәләр

Төркем:Һинд дине
Чарлз Педерсен

**Чарлз Педерсен** (,  — , ) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1987).

## Белем
 дигән уку йортында белем алган.

## Бүләкләр, мактаулы исемнәр


## Искәрмәләр

Төркем:4 октябрь көнне туганнар
Төркем:1904 елда туганнар
Борис Титов (1903)

**Борис Титов** (Борис Иван улы Титов, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
Хантимеров

**Хантимеров** — фамилия.
* Җәүдәт Хантимеров (1955―1982), электрик, соңыннан җинаятьчел төркем җитәкчесе.
* Иван Хантимеров (1926-), рәссам-график, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1976).
* Рим Хантимеров (1939), табиб-оториноларинголог, фән докторы (*[[Санкт-Петербург]]*).
----
;Хантимерова
* Галия Хантимерова (1921-), тәрҗемәче (*[[Мәскәү]]*).
* Сания Хантимерова (1945-), балет биючесе, педагог, ТАССР халык артисты.
## Моны да карагыз
* Хангилдин
* Ханжин
* Хәннанов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Халиков

**Халиков** — фамилия.
* Альфред Халиков (1929-1994), археолог, тарихчы, фән докторы, ТАССР атказанган фән эшлеклесе. 
* Валерий Халиков (1950), медицина фәннәре докторы (1998), профессор (2002). РФ (2008) һәм БР (1992) атказанган табибы.
* Габделхак Халиков (1931-2008), математик, тау , фән докторы (*[[Уфа]]*).  
* Илдар Халиков (21.11.1967), Татарстан премьер-министры (2010-2017). 
* Илгиз Халиков, татар тел галиме.
* Ислам Халиков (1918-1944), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Максим Халиков (23.11.1979), спортчы (*[[бокс]]*), РФ чемпионы (*[[Магнитогорски]]*).
* Мансур Халиков (1886-1934), дин әһеле, Түбән Аллагуатта сайланган мөфти (1921-1923).  
* Муллаян Халиков (1894-1937), БАССР  рәисе (1921-1925). 
* Равил Халиков (1969), юрист, прокурор, ДХР Каһарманы (2017).
* Рамил Халиков (*Рамиль Бесермен*, 1969), язучы (*[[Мәскәү]]*). 
* Фиринат Халиков (1957), рәссам. *[[Тукай премиясе]] (2006).* 
* Хәкимҗан Халиков (1933-2002), шагыйрь.  
* Якуп Халиков (1887-1950), дин эшлеклесе, Вологда (1910-1916), Ленинград (1920-1931), Орехово-Зуево (194?-1950) мәчетләре имамы. 
----
* Рәисә Халикова (1934-2005), тел белгече, фән докторы (*[[Уфа]]*).
## Моны да карагыз
* Альфред Халиков урамы
* 
## Шулай ук карагыз
* Халитов
* Халидов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Россия Федерациясе монополиягә каршы федераль хезмәте

**Федераль монополиягә каршы хезмәт** — норматив хокукый актларны кабул итү һәм Монополиягә каршы законнарның, Табигый монополияләр субъектлары эшчәнлеге өлкәсендәге законнарның (монополиягә каршы орган вәкаләтләре өлешендә) үтәлешен контрольдә тоту, ил оборонасын һәм дәүләт иминлеген тәэмин итү, дәүләт оборона заказы өлкәсендә һәм товарлар, эшләр сатып алу өлкәсендә күзәтчелек итү өчен стратегик әһәмияткә ия хуҗалык җәмгыятьләренә чит ил инвестицияләрен гамәлгә ашыруны контрольдә тоту функцияләрен гамәлгә ашыра торган башкарма хакимиятнең федераль органы.

Федераль монополиягә каршы хезмәт үзенең расланган формасына ия булмаган бердәнбер федераль дәүләт күзәтчелек органы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Россия Федерациясе федераль хезмәтләре
Томас Чек

**Томас Чек** (, ,  — , ) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1989).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Кратер

**Кратер** (*[[борынгы юнан теле]]ннән κρατήρ — «зур савыт»*) — вулканик активлык белән бәйле җирдә, гадәттә шар формасындагы, иңкүлек, хәрәкәттәге яки сүнгән вулкан авызы (тишеге). 
 

 
## Вулкан кратеры
Янартау кратеры (*[[вулкан кратеры]]*) — янартау конусы түбәсендә, шулай ук янартау читендә урнашкан савытсыман (*бүрәнкәсыман*) чокыр. Диаметры берничә метрдан берничә километрга, тирәнлеге берничә метрдан йөзләрчә метрга җитәргә мөмкин. Кратер төбендә бер (*берничә*)  була. Шул тишекләр аркылы лава һәм башка вулканик матдәләр (*мәсәлән, газлар*) магматик учактан атмосферага, өскә чыгып утыра. Вулкан атканда, эрегән магма җир астындагы магматик камерадан газ белән өскә күтәрелә, кратерның тишегенә килеп җиткәч, лава булып ага башлый. Магмада эрегән газлар аны учактан вулкан каналы буенча өскә, кратерга этеп чыгара. Сыек лава тыныч кына ага, ә үзлерәк лавадан шартлап газлар чыга, бик үзле лава кратердан вак кисәкчекләр — вулкан көле һәм көчле атыш вакытында эре кисәкләр — вулкан бомбалары рәвешендә атылып чыга.
 
Янартау читендә урнашкан кратерны *фланг кратеры* дип атыйлар. Кайбер кратерлар тулысынча яисә өлешчә яңгыр яки кар суы белән тулып, кратер күле барлыкка килә.

Кратер янартау атылганда, шартлау булганда, эрозия сәбәпле җимерелергә мөмкин. Җимерелгән кратерларның  бер яктан авышканрак, тәбәнәгрәк була.

Барлык вулканнар да кратер ясамый.

## Ай кратеры
Ай кратеры — Ай һәм башка планеталар өслекләрендә ерактан төсмерләнгән (*күренгән*) түгәрәк чокырлар һәм иңкүлекләр. Әлеге кратерлар планеталар өслекләренә метеоритлар, астероидлар төшү яки вулканик хәрәкәтләр сәбәпле ясалган дип аңлатыла.
## Кратер манзарасы

## Моны да карагыз
* Вулкан
## Сылтамалар
*  Crater
## Искәрмәләр


Төркем:Кратерлар
Төркем:Вулканнар
Төркем:Вулканология
Төркем:Рельеф формалары
Гыйматдинов

**Гыйматдинов** — фамилия.
* Габбас Гыйматдинов (1925-1997), фирка-дәүләт эшлеклесе. *[[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1971)*.
* Сәяс Гыйматдинов (1930-2003), «» тресты директоры (1975-1986).
----
* Нәбирә Гыйматдинова (1956), язучы. *[[Җәлил премиясе]] (2009), [[Тукай премиясе]] (2013)*.
## Моны да карагыз
* Гыйматов
* Гыймадов
* Гыймазов
* Гыймадиев
* Гыймаев
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Гыйниятуллина

**Гыйниятуллина** — фамилия. Гарәп теленнән кергән Гыйният («*кайгыртучан*») исеменнән ясалган.
* Асия Гыйниятуллина (1919), библиограф.
* Әлфизә Гыйниятуллина (1936-), нефтьче. *[[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1982).* 
* Светлана Гыйниятуллина, драма актрисасы. *БР халык артисты (2014), [[Шәехзадә Бабич премиясе]] (2008)* (*[[Стәрлетамак]]*).
----
**[[Гыйниятуллин]]**
** Габбас Гыйниятуллин (1905-1968), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1943 ел|1943]]*). 
** Талха Гыйниятуллин (1925), рус телле язучы.
** Ирек Гыйниятуллин (1944), медицина фәннәре докторы.
** Рәшит Гыйниятуллин (1954), медицина фәннәре докторы, ТР дәүләт премиясе (*[[1995 ел|1995]]*).
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Гыйләҗетдинов

**Гыйләҗетдинов** — фамилия.
* Җәүдәт Гыйләҗетдинов (1930-2011), социолог, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* Илдар Гыйләҗетдинов (1943―2014), медицина фәннәре докторы (1998). ТР Дәүләт премиясе лауреаты (2003). З. Ш. Гыйләҗетдинованың улы. 
* Салават Гыйләҗетдинов (1959), рәссам-график. *БР атказанган рәссамы (2013)* (*[[Уфа]]*). 
* Таҗетдин Гыйләҗетдинов (1924-2012), укытучы, мәктәп директоры. *[[Советлар Союзы Каһарманы]] (1945).*
----
* Зәйнәп Гыйләҗетдинова (1918―2007), табиб-гинеколог, фән докторы. ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1973). ТР Дәүләт премиясе лауреаты (1996).
## Моны да карагыз
* Гыйләҗев
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Риторика

**Риторика** ( — «ораторлык сәнгате»,  — «оратор») - сөйләм сәнгатен, нәфис сүз төзү кагыйдәләрен, ораторлык сәнгатен, дөньяга карашын, гыйбарәне өйрәнүче филология дисциплинасы.

Риторика сүзенең беренчел әһәмияте-Ораторлык сәнгате турындагы фән-соңыннан проза, аргументация теориясенә кадәр киңәйтелде.

Европа риторикасы Борынгы Грециядә стилистик һәм грамматик кагыйдәләрне үзләштергән софистлар мәктәпләрендә башланган. Риторика Аристотель, Цицерон һәм Квинтилиан йогынтысы астында үсә.

Христиан риторикасы IV—V гасырларда чәчәк ата. Ул бигрәк тә көчле Италиядә (Бембо һәм Кастильоне; XVI гасыр), анда латин (фәнни) һәм Итальян (халык) телләре каршылыгы аркасында өч стиль турында укулар үсеш алган.

Русиядә Петр Iга кадәр бары тик рухи яктан кызыл сүз булган, ул XVII гасырдан латыньга көньяк-көнбатыш дини мәктәпләрендә укыткан һәм гомилетика белән өйрәнелә. Риторика буенча беренче рус фәнни хезмәтләре М. Ломоносов тарафыннан чыгарыла (Риторика, 1748, Чиркәү китапларының файдасы турында фикер алышу, 1757).
Пәнҗаблылар

**Пәнҗаблылар**, Панджаблылар (Көнчыгыш Пәнҗаб телендә:ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ, Көнбатыш Пәнҗаб телендә:پنجابی لوک) — Пәнҗаб дигән географик һәм тарихи өлкәсенең төп халкы (Пакистан штаты Пәнҗабта һәм Һиндстан Пәнҗаб һәм Харьяна штатлары территориясендә). Шулай ук зур диаспоралар Европада, Америкада, Азиядә, Якын Көнчыгышта һәм Африкада бар. Саны — 110—120 млн кеше. 
Пәнҗаблыларның зур саны Пәнҗаби телендә сөйләшәләр (Һинд-Европа телләр гаиләсенең Һинд-Арий тармагы), аз саны (Сикхлар — Хинди телендә (Һиндстанда)), ленди (лахнда һәм урду телендә (Пакистанда). Пакистанда Пәнҗаблылар Ислам тарафдарлары, ә Һиндстанда күбесенчә Сикх дине, Һинд дине тарафдарлары. Халыкның этногенезы төрлечә; борынгы заманнан ук хәзерге Пәнҗаб һәм төньяк Һиндстанның территорияләре халыкларына Арий, Скиф, Гарәп һәм башка яулар белән бәйле килгән халык төркемнәре кушылган. Пәнҗаблыларның формалашуына джатлар, раджпутлар һәм гуджарлар зур йогынты ясаган. Безнең эрага кадәр 3-енче меңьеллыкта Пәнҗаблылар куәтле дәүләтләр нигезләүчеләре буларак мәшһүр булганнар (Таксила, һәм башкалар). Пәнҗаблылар күбесенчә җир сөрүчеләр (төп авыл хуҗалыгы культурасы булып сугарылган кырларда бодай булып тора); шулай ук туку, чүлмәкчелек кәсебе, келәмнәр ясау һәм агач буенча незекле кисү булып тора. Авылларда төп торак булып — яссы түбәле яндырып чыныкландырылмаган кирпечләрдән йорт булып тора. Пәнҗаблылар арасында чагыштырмача квалификацияле эшчеләр һәм техник интеллигенция вәкилләре күп, бу бигрәк тә Һиндстан өчен хас. Ике илдә дә Пәнҗаблылар арасында укый-яза белү сәләте күрше халыкларга караганда югарырак.

## Әдәбият
* *[[Гусева, Наталья Романовна|Гусева Н. Р.]]* Панджабцы // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999. — С. 408—409.
* *Кудрявцев М. К.* Панджабцы // Большая советская энциклопедия / Глав. ред. А. М. Прохоров. Т. 19. — М.: Советская Энциклопедия, 1975. — С. 143.
* Народы Южной Азии. — М., 1963.

## Шулай ук карарга мөмкин
BBC Пәнҗаби

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һиндстан халыклары
Төркем:Пакистан халыклары
Basshunter

**Basshunter**, **Jonas Erik Altberg** (1984 елның 22 декабрьында туган, Halmstad) — Швед җырчысы һәм DJ.

## Дискографиясе
### Студия әлбүмнәре
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Сингллары
* «The Big Show» (2004)
* «Welcome to Rainbow» (2006)
* «Boten Anna» (2006)
* «Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA» (2006)
* «Jingle Bells» (2006)
* «Vifta med händerna» (2006)
* «Now You're Gone» (2007)
* «Please Don't Go» (2008)
* «All I Ever Wanted» (2008)
* «Angel in the Night» (2008)
* «Russia Privjet (Hardlanger Remix)» (2008)
* «I Miss You» (2008)
* «Walk on Water» (2009)
* «Al final» (2009)
* «Every Morning» (2009)
* «I Promised Myself» (2009)
* «Saturday» (2010)
* «Fest i hela huset» (2011)
* «Northern Light» (2012)
* «Dream on the Dancefloor» (2012)
* «Crash & Burn» (2013)
* «Calling Time» (2013)
* «Elinor» (2013)
* «Masterpiece» (2018)
* «Home» (2019)
* «Angels Ain't Listening» (2020)
* «Life Speaks to Me» (2021)
* «End the Lies»  (2022)
* «Ingen kan slå (Boten Anna)»  (2023)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Җырчылар
Төркем:Швеция җырчы-шагыйрьләре
Лев Толстой һәйкәле (Казан, 1949)

**Лев Толстой һәйкәле** — Казанда 1949 елда ачылган һәйкәл. Архитектор — В. В. Кривошеина, скульптор — В. П. Пинчук.
Адресы: ТР, Казан, Толстой урамы, 11А.
Координатлары: 55.795476, 49.139388 

## Тарих
Һәйкәл 1949 елда рус язучысы Лев Толстой (1828-1910) иҗатына гашыйк булган, исеме билгесез булып калган ханымның акчасына торгызылган. Казаннның Лев Толстой скверында (*элекке Арча кыры мәйданы*) урнашкан.

## Тасвирлама
Һәйкәл кара гранит колоннага урнаштырылган бронзадан ясалган бюсттан гыйбарәт. Гомуми биеклеге 2,5 метр. Һәйкәл тирәли чәчәкләр утыртылган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*   Памятник Л. Н. Толстому.  my-travels.club

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

 

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Лев Толстой хөрмәтенә аталган объектлар
Лев Толстой һәйкәле (Казан, 2018)

**Лев Толстой һәйкәле** — Казанда, Казан (Идел буе) федераль университеты территориясендә 2018 елда ачылган. Һәйкәл «Татарстанда Толстой елы» тәмамлану кысаларында куелган. 
Сынның авторы – скульптор Салават Щербаков. Һәйкәлне «Россия даны аллеясы» () проекты (*җитәкчесе* Михаил Сердюков) куйган .

## Тарих
Казан рус язучысы Лев Толстой (1828-1910) язмышында зур урын тота. Ата-анасы үлгәч, биредә 6 ел (1841-1847) яши, яшүсмер, яшьлек еллары уза. Казан университетында 3 ел (*башта фәлсәфә факультетының көнчыгыш бүлекчәсендә, соңрак юридик факультетта*) укый.  Казанда аның тутасы, опекуны, алпавыт хатыны П. И. Юшкова яшәгән, ике ир туганы һәм кыз туганы укый. Казан университетында укыганда, Лев Толстой тарих һәм әдәбият белән кызыксына башлый. Казан җәмгыятеннән алган тәэсирләре язучының кайбер әсәрләрендә чагылыш таба: «Балдан соң» (), «Алпавыт иртәсе» () һ. б.

Казанда Лев Толстой үзенең 80 еллыгын билгеләп үткән, юбилее уңаеннан аңа «*Казан университетының мактаулы әгъзасы*» исеме бирелгән.

## Яңа заман
2015 елда Казанда Лев Толстой музее ачыла.

ТР Президенты Р. Н. Миңнеханов 2017 елның 21 сентябрендә 2018 елны «Татарстанда рус язучысы Лев Толстой елы» дип игълан итә. Һәйкәл Татарстанда Толстой елы тәмамлану кысаларында куелган.

Һәйкәлне КФУга югары уку йортларында, хәрби  Россияне таныткан гражданнар сыннарын бушлай урнаштыручы «Россия даны аллеясы» () проекты (*җитәкчесе* Михаил Сердюков) бүләк иткән.

## Ачылу тантанасы
Чарада КФУ ректоры Илшат Гафуров, язучы Разил Вәлиев, Лев Толстойның туганы (*оныгының оныгы*), РФ Президентының мәдәният мәсьәләләре буенча киңәшчесе Владимир Толстой һ. б. катнаша.

## Тасвирлама
Һәйкәл Казан федераль университетының төп корпусы ишегалдында, ректор бакчасы территориясендә урнашкан.  Һәйкәл өчен образ Лев Толстойның Мәскәүдәге музеннан алынган.  Бронза һәм кызыл граниттан эшләнгән сынның авырлыгы  — 4 тонна.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Надежда Гордеева.* Казан федераль университеты территориясендә Лев Толстойга һәйкәл куелды. Татар-информ МА, 1.12.2018

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Лев Толстой хөрмәтенә аталган объектлар
Лев Толстой һәйкәле (Казан)

Казанда рус язучысы Лев Толстойга (1828-1910) һәйкәлләр куелган:
* Лев Толстой һәйкәле — 1949 елда (*[[Толстой урамы (Казан)|Толстой урамы]]*).
* Лев Толстой һәйкәле — 2018 елда (*[[Кирмән урамы (Казан)|Кирмән урамы]]*).

Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Лев Толстой хөрмәтенә аталган объектлар
Валент электроннар

**Валент электроннар** - атомның тышкы электрон сүрүендә урнашкан иң югары энергияле электроннар.

Югары энергиясенә ия булганга күрә валент электроннар химик реакцияләрдә атом үзлекләрен билгели. Әгәр элементта аз валент электроннар булса, ул бүтән элементлар белән реакцияләрдә бу электроннарын җиңелрәк бирә һәм кайтаргыч матдә үзлекләрен күрсәтә. Киресенчә, химик элементта күбрәк валент электроннар булса, ул бүтән элементлар белән реакцияләрдә электроннарны җиңелрәк ала, чөнки бу процесс системаның энергиясен киметә, һәм оксидлаштыручы үзлекләрен күрсәтә.

Инерт газларның тышкы электрон сүрүләре тулысынча тутырылган һәм минималь химик активлыгын күрсәтә. Электрон сүрүләрне периодик тутыру тәртибе элементларның химик үзлекләре периодлыгын билгели.

Валент электроннар саны (максималь валентлык) элементның Менделеевның периодик җәдвәлендә төркеме номерына тигез (3-12 төркемнән - күчү металларыннан тыш).

## Әдәбият

*Хомченко Г. П., Севастьянова К. И., Окислительно-восстановительные реакции, 2 изд., М., 1980;
*Кери Ф., Сандберг Р., Углубленный курс органической химии, пер. с англ., кн. 2, М., 1981, с. 119-41, 308-43;
*Марч Дж., Органическая химия, пер. с англ., т. 4, М., 1988, с. 259—341;
*Турьяи Я. И., Окислительно-восстановительные реакции и потенциалы в аналитической химии, М., 1989;
*Тодрес 3. В., Электронный перенос в органической и металлоорганической химии, в сб.: Итоги науки и техники. Сер. Органическая химия, т. 12, М., 1989. С. И. Дракин, З. В. Тодрес.
## Искәрмәләр


Төркем:Атом физикасы
Төркем:Химия
Төркем:Квант механикасы
Гайнуллин

**Гайнуллин** — фамилия.
* Айдар Гайнуллин (12.01.1981). баянчы, *ТР атказанган артисты.*
* Айрат Гайнуллин (26.07.1975), спортчы (*[[футбол]]*).
* Камил Гайнуллин (1946), балет биючесе. *[[ТАССР халык артисты|ТАССР]] (1978), РСФСР (1982) халык артисты.*
* Мидхәт Гайнуллин (1925-2001), әдәбият белгече, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* Мөхәммәт Гайнуллин (1903-1985), әдәбият белгече, фән докторы.
* Мөхәммәтвафа Гайнуллин (1862-1917 елдан соң), Казан сәүдәгәре, химаяче.
* Нәҗип Гайнуллин (1912―1969), актер, режиссер. *[[ТАССР халык артисты|ТАССР халык]] (1950), РСФСР атказанган (1957) артисты.*
* Нурулла Гайнуллин (?),  «Сәйяр» труппасы актеры (1907-1908).
* Рифкать Гайнуллин (1924-2009), разведчик,  Дан орденының тулы кавалеры.
* Хәлим Гайнуллин (1951), «Шәһри Казан» газетасының беренче баш мөхәррире (1990-1995).
----
* **[[Гайнуллина]]**
** Алсу Гайнуллина (1954), Камал театры актрисасы, *РСФСР дәүләт премисяе (1991), РФ халык артисты (1996), [[Тукай премиясе]] (2013).*
** Анна Гайнуллина (*Ашихмина*, 1982),  спортчы (*чаңгы, [[биатлон]]*).
** Гүзәл Гайнуллина (1976), Тинчурин театры актрисасы (1998 елдан). Татарстанның атказанган артисты (2018).
** Фәридә Гайнуллина (1947), һөнәри берлек эшлеклесе, РФ Дәүләт Думасы депутаты.

## Моны да карагыз
* Гайнетдинов
* Гайфуллин
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Раджендра Арун

**Раджендра Арун** Рамаяна һәм Һинд фәлсәфәсе галиме. Ул Маврикий Парламенты тарафыннан 2001-енче елда нигезләнгән Рамаяна Үзәгенең җитәкчесе, бу оешманың максаты   *[[Рамаяна]]*ны һәм андагы рухи, иҗтимагый һәм мәдәни кыйммәтләрне пропагандалау.

Пандит Арун дөнья буйлап үзенең Рамаяна буенча китаплары өчен мәшһүр, бу Манас Мейн Нарида 1983 елда нәшер ителгән Хари Катха Анантадан башлап һәм 2010 елда нәшер ителгән һәм Маврикий милли радиосында 1983 елдан бирле программалар тапшырулары өчен мәшһүр. Мистер Арун Рамаянаның урынын югары итеп куеп бөтен дөнья буйлап чакырылып тема буенча сөйләгән.

Раджендра Арунның Рамчаритманаларның сөйләүчеләре арасында үз урыны бар. Ул стиленда уникаль һәм тамашачыларны һәм укучыларны мелодраматик та түгел, фәлсәфи коры да түгел манерада катнаштыра. Ул Рамаяна тарихын төгәл һәм ачык итеп сөйли, шулай итеп тыңлаучылар бик илһамланып аны рәхәтләнеп тыңлыйлар. Ул укучыларның ихтирамын һәм бөтен дөньяда тәнкыйтьчеләрнең тануын яулаган. Раджендра Арун 1945 елның 29 июненда Һиндстанда, Уттар Прадешта, Файзабад районында Наравапитамбарпур авылында туган. Ул Аллаһабад Университетында Һинди буенча магистр дәрәҗәсенә ия булгач, журналист булып киткән. 1973 елда ул Маврикийга барган һәм "Җаната" Һинди атна саен басманың мөхәррире булган, бу басманың хуҗасы Сэр Сивусагур Рамгулам булган. Ул шулай ук "Самачар"ның вәкиле һәм Һиндстанның Берләшкән Яңалыкларының (UNI - United News of India). Хәзерге вакытта ул Рамаяна Үзәгенең нигезләүчесе һәм сәркатибе булып тора, бу Парламент тарафыннан корылган дөньяда беренче шундый оешма. Аның җитәкчелеге астында Рамаяна Үзәге аның рухи, иҗтимагый һәм мәдәни кыйммәтләрен пропагандалыйлар һәм тәэмин итәләр.

## Басылган әсәрләре
Раджендра Арун Рамчаритманаларның төрле характерлары һәм аспектлары турында Һинди телендә 8 китап язган, шуларның 5-се дәвамлы рәвештә Инглиз теленә тәрҗемә ителгән. Бу китапларның барысы да Һиндстанда, Яңа Дәһлидә булган Прабхат Пракашан тарафыннан нәшер ителгән.

*Hari Katha Anantaa
*Bharat Gun Gatha
*Jag Janani Janaki
*Jag Rom Rom Mein Rama
*Raghukul Reeti Sada
*Taju Sansay Bhaju Rama
*Ath Kaikeyi Katha
*Manas Mein Nari

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Маврикий
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Рамаяна
Рамаяна Үзәге

**Рамаяна Үзәге** Маврикийда, Порт Луида урнашкан мәдәни һәм рухи оешма. Ул 2001 елда Маврикийның Милли Ассамблея акты буенча Һинд дине эпосы *[[Рамаяна]]*ны һәм аның рухи, иҗтимагый һәм мәдәни кыйммәтләрне тарату һәм тәэмин итү өчен нигезләнгән. Моңа кадәр, бернинди илнең дә бернинди парламенты да Рамаяна кыйммәтләрен популярлаштыру өчен шундый закон кабул итмәгән.

Закон аноним булмаган рәвештә 2001-енче елның 22 маенда кабул ителгән булган һәм Президент Җөмһүриятенең Акты буенча 2001 елның 14 июненда игълан ителгән булган. Ул 2001 елның 30-ынчы июненда *Government Gazette*-ның 64 номерында бастырылган булган.

Рамаяна Үзәгенең президенты булып Пандит Раджендра Арун тора, ул Рамаянаның төрле персонажлары турында берничә китап авторы һәм Рамаянаны өйрәнүче галим булып тора. 2002 елда, Тулси Җаянти көнендә Рамаяна Үзәгенең нигез ташын Премьер Министр Анеруд Джагнаут салган. Бина рәсми рәвештә 2007 елда Премьер Министр Доктор Навичандра Рамгулам тарафыннан инаугурацияләнгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Official website

Төркем:Һинд дине
Төркем:Маврикий
Төркем:Рамаяна
Рөстәм Зәкуан

**Рөстәм Зәкуан**, Рөстәм Газизҗан улы Закуанов (*[[1957 ел]]ның [[25 май|25 мае]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Азнакай районы]], [[Үчәлле]] — [[2018 ел]]ның  [[2 декабрь|2 декабре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — хуҗалык-идарә эшлеклесе, язучы, ТР Дәүләт Шурасы депутаты (*[[2004 ел|2004]]*), Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (*[[1998 ел|1998]]*), Һади Такташ исемендәге әдәби, Габдулла Тукай исемендәге ТР дәүләт (*[[2018 ел|2018]]*) премияләре лауреаты. 2007 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.
 
## Тәрҗемәи хәле
1957 елның 25 маенда Татарстан АССР Азнакай районы Үчәлле авылында туган. Туган авылында сигезьеллык, Тымытыкта урта мәктәпне, Казан дәүләт университетының журналистика бүлеген (*[[1980 ел|1980]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
Мәктәпне тәмамлаганнан соң, туган авылында бер ел шофер, 1975-1980 елларда җәйләрен район газетасында хәбәрче булып эшли. Район газетасы каршында оешкан «Гөлстан» әдәби берләшмәсе эшчәнлегендә актив катнаша.

1980 елда Үчәллегә күмәк хуҗалык рәисе урынбасары булып эшкә кайта, авылның фирка оешмасын җитәкли.

1985 елда Азнакай районының «Янтарь» совхозына директор итеп билгеләнә.

2000 елдан Әлмәттә «Татнефть» берләшмәсенең эшчеләрне тәэмин итү идарәсендә директор урынбасары.

2001-2004 елларда Азнакай районы һәм шәһәр хакимияте башлыгының беренче урынбасары.

2004 елда Татарстан Дәүләт шурасы депутаты булып сайлана, икътисад һәм эшмәкәрлекне үстерү комитеты рәисе урынбасары итеп билгеләнә.

Соңгы елларда «Таттелеком» АҖ дә эшли.

## Иҗаты
Мәктәптә укыган елларында беренче мәкаләләре, хезмәт кешеләре турындагы язмалары «Яшь ленинчы»да (хәзерге «Сабантуй») һәм Азнакай районының «Маяк» газетасында басыла.

«Социалистик Татарстан» (хәзерге «Ватаным Татарстан»), «Татарстан яшьләре» һәм район газетасында очерк, зарисовкалары дөнья күрә, журналист буларак таныла. 

## Китаплары
# Яшәү мәгънәсе: шигырьләр. Казан: Рухият, 2007.  
# Авыл моңы: шигырьләр. Казан: ТКН, 2008.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1998 — Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре — «*авыл хуҗалыгы өлкәсендә нәтиҗәле хезмәте өчен*»
* 2018 — Габдулла Тукай исемендәге ТР дәүләт премиясе — «*Татарстанда яшәүче халыкларның милли байлыкларын һәм тарихи мирасын, мәдәниятен үстерүгә һәм саклап калуга керткән өлешләре өчен*».
* Һади Такташ исемендәге әдәби премия

2018 елның 2 декабрендә Казанда вафат. Хәләл җефетенең туган ягында, Биектау районының Мүлмә авылында җирләнә.

## Хәтер
* 2022 ― тууына 65 ел тулу уңаеннан туган ягы ― Азнакай районы Үчәлле авылында мемориаль стела ачылган . 

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

*  Шагыйрь Рөстәм Зәкуанов вафат. Татар-информ МА, 2.12.2018

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Һади Такташ премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстан Дәүләт Советы депутатлары
Алан Макдиармид

**Алан Макдиармид** (, ,  — , ) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2000).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр