open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ливвик сөйләме

**Ливвик сөйләме** (livvin kieli, livvinkarjala) — карел теленең өч төп сөйләмнәренең берсе, карел-ливвиклар субэтник төркеме арасында таралган. Сөйләшүчеләр саны бәхәсле — 14,1 нән 25 мең кешегә кадәр, күбесенчә Олонец Карелиясендә яшиләр һәм шулай ук Фин Карелиясендә (3 мең кешегә кадәр).
Ливвик сөйләменең килеп чыгышы хәзерге көнгә кадәр төгәл билгеләнмәгән, әмма ул фин-угыр телләр төркеменең балтик-фин тармагына карый. Бу сөйләмдә вепс теленнән күп алынмалар һәм шулай ук башка карел сөйләмнәрендә булмаган көнбатыш Балтика лексикасы пласты бар.
№ 292 каен тузының теле булып мөгаен ливвик сөйләменең архаик формасы тора. 1990 елдан бирле ливвик диалектында «Oma Mua» газетасы нәшер ителә. В 2011 елда Карел теле җәмгыяте тарафыннан карел телендә «Karjal Žurnualu» журналын нәшер итү башланган (күбесенчә ливвик диалектында, гәрчә үз карел теле һәм Тверь диалекты анда шулай ук бар).
Россия лингвистикасында ливвик сөйләмен гадәттә карел теленең диалекты дип саныйлар, шул ук вакытта фин лингвистларның бер өлеше аны аерым тел дип саныйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Ефремов

**Ефремов** ― фамилия, *шулай ук* топоним.
## Фамилия
* Александр Ефремов:
** Александр Ефремов (1910―1998), механизатор (*[[Буа районы]]*), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
** Александр Ефремов (1940), ТР җир ресурслары һәм җир реформасы буенча дәүләт комитеты рәисе (1991 елдан).
** Александр Ефремов (1946), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1991), РСФСР (РФ) авыл хуҗалыгы министры урынбасары (1991―1997).
* Анатолий Ефремов (1938), педагогика фәннәре докторы (1996).
* Евгений Ефремов (1970), футболчы (сакчы), тренер, Чаллы «КАМАЗы»ның баш тренеры (2018), 1995 елгы Җәйге Универсиаданың бронза медале иясе.
* Ефрем (Ефремов) (1889―1941), епископ.
* Никита Ефремов (1906), театр һәм кино актеры.
* Николай Ефремов:
** Николай Ефремов (1860―1921), сәүдәгәр, Чабаксар шәһәр думасы башлыгы (1910―1917).
** Николай Ефремов (1896―1918 елдан соң), җәмәгать-сәясәт эшлеклесе.
* Сергей Ефремов (1917―1965), рус язучысы.
* Степан Ефремов (1908―1985?), Удмурт АССР Министрлар шурасы рәисе (1959―1967).
* Прокопий Ефремов (1821―1907), сәүдәгәр, хәйрияче, Чабаксар шәһәр җәмәгать банкы директоры (1869―1871, 1881―1886).
* Федор Ефремов (1906―1972), нефтьче инженер, СССР Дәүләт бүләге лауреаты (1950).
----
;Ефремова
* Татьяна Ефремова (1998), фольклор җырчысы һәм этномузыколог. 
## Топоним
* Ефремов, шәһәр, Ефремов районы үзәге (*[[Тула өлкәсе]]*).
## Моны да карагыз
* (12975) Ефремов, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Банджар теле

**Банджар теле** (Bahasa Banjar, بهاس بنجر) — язык банджарларның теле, Австронезия телләренең Малайя-полинезия телләренең берсе. Сөйләшүчеләр саны — 5,9 млн. Көньяк Калимантандаа таралган, ә лингва-франка сыйфатында бөтен Индонезия Калимантаны буйлап таралган.
Малайя теленә шактый якын һәм төрле классификацияләр буенча я малайя субтөркеменә үзенә (Local Malay), яки өстәрәк торган Көнбатыш зонд зонасының(малаик-чам , Malayic) тармагына кертелә.
Язма буларак модификацияләнгән гарәп әлифбасы джави һәм латиница кулланыла.

## Фонологик мәгълүмат
Вокализм биш сузык /a, i, u, e, o/ белән чагылган (кайбер диалектларда — өчәү белән генә).

## Диалектлар турында мәгълүмат
Ике төп диалектны аералар — югары елга (Banjar Hulu) һәм түбән елга (Banjar Kuala).
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Сан-Томе (шәһәр)

**Сан-Томе** () — Сан-Томе һәм Принсипи дәүләтенең башкаласы. Апостол Фома (*São Tomé*) хөрмәтенә аталган. Сан-Томе провинциясенең һәм Агуа-Гранде округының административ үзәге булып тора.

## Тарихы
1485 елда португаллар тарафыннан нигезләнә. Шәһәр янында шикәр камышы плантацияләре булган, анда Конго корольлегеннән китерелгән коллар эшләгән. 1525 елда Португалия короле Жуан II шәһәр статусын бирә XVI гасырда монда католик собор төзелә. 1575 елда шәһәрдә Сан-Себастьян форты корыла (хәзерге вакытта биредә Сан-Томе милли музее урнашкан). 1599 елда, һәм тагын 1641-1648 елларда Голландия кулы астында була. Озак вакыт дәвамында Сан-Томе һәм Принсипи португал колониясенең үзәге булып тора. 1975 елда Сан-Томе һәм Принсипи азатлык ала, ә Сан-Томе аның башкаласы булып китә.

## Географиясе
Шәһәр Сан-Томе утравының төньяк-көнчыгышында, Кабраш  утравы янында урнашкан. Шәһәрдән  көньяк-көнбатыш тарафта — Триндади, төньяк-көнбатышка таба — Гвадалупе, көньяк-көнчыгышка таба — Сантана шәһәрләре  урнашкан, аларны үзара шоссе юллары тоташтыралар. Атнага бер тапкыр Кабо-Верде каласыннан Сан-Томега паром йөри. Халыкара аэропортта Ангола, Габон, Португалия илләренә һәм күрше Принсипи утравына даими рейслар башкарыла.

Шәһәрнең истәлекле урыннарына президент сарае, собор һәм кинотеатр керә. Шәһәрдә төрле мәктәпләр, лицейлар, политехник институты, ике базар, өч радиостанция урнашкан. Сан-Тоела *TVSP* сәүдәгәрлек булмаган телевизион станциясе, халыкара аэропорт, клиникалар һәм дәваханәләр эшли, берничә шәһәр мәйданы бар.

## Климаты
Сан-Томеда дәвамлы яңгырлар мизгеле (октябрьдән майга чаклы) һәм кыска коры заман (июнь—сентябрь) белән саванналарның тропик климаты өстенлек итә. Явым-төшемнәр микъдары — елына 1000 мм дан чак кына  азрак. Шәһәрдә чагыштырмача даими температура күзәтелә.

## Фотографии

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Sao Tome and Principe  at the Open Directory Project
* **Карталар һәм аэрофотография**:
** Street map: Street map from Mapquest, MapPoint  or Google or Yahoo!  Maps 
** Satellite images: Google or Microsoft Virtual Earth — image not yet available
* www.saotome.st — Facts about the country, how to get there, where to stay, what do to, images etc.
* Local travel agency Navetur-Equatour — information&pictures http://www.navetur-equatour.st/ 
Төркем:Сан-Томе һәм Принсипи
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Сак

**Сак** (, , ),&nbsp;— Кырым ярымутравында урнашкан шәһәр-курорт. Кырымның Сак районының үзәге, ләкин район составына керми. Ләм белән дәвалау курорты.

## Географиясе
Саки Кырымның көнбатыш яры буенда Кара диңгездән 4-5 км, Евпаториядән 22 чакрым, Симферопольдән 45 км еракта урнашкан.

### Климат
Сак борынгы бальнеологик курорт буларак киң билгеле. Кала табигать һәм климат шартлары буенча Кизләүгә якын. Яз эссе, кыш җылы,

## Тарих
Шәһәр, Кырым ханлыгы дәверендә, Мансур дип аталган киң билгеле кырым ыруы биләмәсенә кергән зур булмаган авыл була. Сак атамасы, бәлки, элек бу төбәктә көн иткән Саклар кабиләсе атамасыннан килеп чыккандыр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Сак
Төркем:Кырым шәһәрләре
Төркем:Россия курортлары
Изге Елена утравында ислам

**[[Изге Елена утравы]]** ― Атлантик океанда урнашкан һәм Бөекбританиянең диңгезарты биләмәсенә керә. Халык саны ― 4255 кеше (2016 ел).
Утрауның күпчелек халкы дине буенча ― христиан диненең англикан чиркәве (*[[:en:Anglicanism|en]]*) тарафдары (74 %). Шулай ук католик чиркәве тарафдарлары, баптистлар һ. б. дини агымнар тарафдарлары яши.

Изге Елена утравында Ислам ― азчылыкның дине. Мөселманнар Изге Елена утравы халкының 0,1 % ын тәшкил итә, нигездә, болар ― Һиндстаннан һәм Көнбатыш Африкадан килгән мөһаҗирләр (мигрантлар) токымнары.

## Тарих
Изге Елена утравында даими яшәгән беренче кеше ― Һиндстанда ислам динен кабул иткән португалияле Фернан Лопиш. Ф. Лопиш Изге Елена утравында ирекле рәвештә утыз елга якын яши.

Изге Елена утравында эшләү өчен Көнчыгыш-Һиндстан компаниясе тарафыннан Көнбатыш Африкадан 1792 елга кадәр кертелгән кара тәнле коллар арасында мөселманнар да булган. Әмма аларның күпчелеге соңрак христианлык кабул иткән. 1792 елдан соң утрауның авыл хуҗалыгы тармагында эшләү өчен Кытай һәм Һиндстаннан эшчеләрне контракт буенча яллый башларга дигән карар кабул ителә, ялланган эшчеләр арасында мөселманнар да була. Коллык бетерелгәннән соң, кайбер элекке мөселман коллар утрауда яшәп калган. XIX гасырда һәм XX гасыр башында Бөекбритания хакимияте үзенең колонияләрендәге төрле баш күтәрүләрдә катнашкан мөселманнарны утрауга сөргенгә җҗибәргән.

1921 елда Изге Елена утравында мөселманнарның саны 32 кеше булып, утрау халкының 0,9 % ын тәшкил итә. Бу сан ― утрауда яшәгән мөселманнарның иң зур теркәлгән саны. Боларның күпчелеге Африкадан сөргенгә җибәрелгән кешеләр. Алар арасында бәйсез Занзибарның соңгы хакиме Сәид ибн Баргаш Әл-Бусаид та була, ул 1917 елның июненнән 1921 елның апреленә кадәр утрауда яши. Ул үз тирәсенә Алтын Яр, Уганда, Ньясаленд һәм Сомалилендның башка тоткыннарын берләштерә һәм зур булмаган мөселман җәмгыяте төзи алган.

1960-елларда Изге Елена утравына  җитәкчеләре Абдали Әл-Алават, Абдурахман Әл-Бакир, Габделгазиз Әл-Шамалан сөргенгә җибәрелә.

Хәзерге вакытта Изге Елена утравында ун кешедән торган зур булмаган мөселман җәмгыяте бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Африкада ислам
Төркем:Изге Елена утравында дин
Төркем:Изге Елена, Күккә ашу һәм Тристан-да-Кунья утрауларында дин
Төркем:Илләр буенча ислам
Ибраһим Рәиси

**Ибраһим Рәиси**, *Аятулла* Сәет Ибраһим Рәиси (, *[[1960 ел]]ның [[14 декабрь|14 декабре]], [[Иран]], [[Мәшһәд]] ― [[2024 ел]]ның [[19 май|19 мае]], Иран, [[Көнчыгыш Азәрбайҗан]], Варзакан*) ― Иран дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, 2021 елның 18 июненнән 2024 елның 19 маена кадәр  Иран Ислам Республикасы президенты, 3 августта вазифасына керешкән. 2019―2021 елларда ― Иранның суд хакимияте башлыгы, 2014―2016 елларда ― ил генераль прокуроры.

## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 14 декабрендә Иранның Тәһраннан кала икенче зур шәһәре, Рәзави-Хөрәсән устаны башкаласы Мәшһәдта туган. 1980 елда Ком шәһәре мәдрәсәсендә дини белем ала һәм Иранда Ислам революциясеннән соң барлыкка килгән яңа хокукый системада үз карьерасын төзи башлый. 

## Сәяси эшчәнлеге
1985 елда ил башкаласы Тәһранга күчеп килә, анда шәһәр прокуроры урынбасары итеп билгеләнә. 1988 елда режимга каршы көрәшүчеләрне, шул исәптән «Иран халкы мөҗәһитләре» оешмасы әгъзаларын да, җәзалауны оештыруда катнаша.

1989―1994 елларда Тәһран прокуроры вазыйфасын башкара. 1994 елда аны Иран Генераль инспекциясе башлыгы вазифасына кадәр күтәрәләр.

2004 елда Иран прокуроры урынбасары итеп билгеләнә. 2005 елда Иран президенты Мәхмүт Әхмәдиниҗат аңа Иран куркынычсызлык министры вазифасын тәкъдим итә, Рәиси тәкъдимнән баш тарта.

2014 елның августыннан ― Иранның Генераль прокуроры. 2016 елның мартында әлеге вазифадан отставкага китә һәм Ислам дөньясының иң бай фондларының берсе – «Астан-и Кудс Разави» фондын җитәкли башлый.

2017 елның маенда Иран Президенты вазифасына кандидат итеп күрсәтелгән, әмма сайлауда Президент Хәсән Руханига оттыра.

## 2021 елда Иран Президентын сайлау
2021 елда Иран Президентын сайлауда катнашу өчен үз кандидатурасын тәкъдим итә. Президент сайлаулары Иранда 18 июньдә узган. Сайлауга үз кандидатурасын тәкъдим иткән 592 нәмзәттән 7 кандидат кертелгән. Сайлауда 28 миллион 600 мең сайлаучы катнашкан. И. Рәиси 17,8 миллион тавыш, көндәшләре – Иранның кабул ителгән карарларның максатка ярашлылыгы буенча Совет секретаре Мөхсин Ризаи 3,3 миллионнан артык, Иран Үзәк банкының элеккеге башлыгы Әбделнасыйр Һиммәти 2,4 миллион тирәсе, Мәҗлес рәисе урынбасары Әмир Хөсәен Казыйзадә Хашими 1 миллионнан артык тавыш җыйган 

## Үлеме
2024 елның 19 маенда вертолет һәлакәте нәтиҗәсендә һәлак була  .

## Гаилә хәле
Өйләнгән. Хатыны ―  Җәмилә Аламолхода, Мәшһәд мәчетенең җомга намазы имамы кызы, Тәһранда Шәһид Бәхәшти исемендәге университет доценты, шулай ук университетның Фундаменталь фән һәм техника институты президенты. Ике кызлары бар.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Биография Ибрагима Раиси на сайте foreignpolicy.com
* Биография Ибрагима Раиси на сайте theguardian.com
* Президентские выборы в Иране 2017 года
*  raisi.org Рәсми сайты 

Төркем:Иран сәясәтчеләре
Төркем:Иран президентлары
Төркем:Иран аятуллалары
Романш теле

**Романш теле** (шулай ук руманш теле, швейцария ретороман теле, граубюнден теле, граубюндер, курваль; үз атамасы: *романш*, *румонш* — *rumaunas*, *romansch*, *roumonsch* — энгадин формалары; *rumantsch*, *rumauntsch*, *romontsch* — сельв формалары; *руманч грижун* — *rumantsch grischun* — язма норма атамасы) —  Роман телләренең ретороман субтөркеме теле; Швейцариянең милли телләренең берсе, әмма федераль рәсми телләр булган башка өч милли телдән (Итальян теле, Алман теле һәм Француз теленнән аермалы буларак) романш теле бары тик сөйләшүчеләре белән аралашу өчен рәсми тел булып тора.. 

Романш телендә якынча 39 мең кеше сөйләшә. Романш телендә хәзерге көндә Швейцария Граубюнден кантонында романшлар сөйләшә.

Галимнәр мәгълүматы буенча ретороман теленең 5 диалекты бар.

Романш телендә Швейцариядә көн саен «*La Quotidiana*» газетасы чыга.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Сирайки

**Сирайки** (سرائیکی [Sarāikī], Saraiki, Siraiki, Seraiki, ਸਰਾਇਕੀ) — Пакистанда таралган стандарт телләрнең берсе. Сирайки индоарий теленең 14 миллионнан артык сераики халкы сөйләшә торган рәт язмасыз диалектлар нигезендә барлыкка китерелгән. Кайвакыт сирайкины лахнда макротеленең көньяк диалектларына карый дип фараз итәләр, әмма хәзер бу караш искергән дип санала.

## Таралышы
Сирайки Пәнҗаб көньягында, Синд провинциясенең чик өлкәләрендә, Пәнҗаб провинциясенең төньяк-көнбатышында һәм шулай ук Хайбер-Пахтунхва провинцисенең Дера-Исмаил-Хан һәми Танка көньяк даирәләрендә һәм шулай ук Һиндстанда якынча 70000 эмигрант һәм аларның токымнары арасында таралган.. Стандарт язма телнең үсеше 1947 елда Пакистан барлыкка килгәч башланган һәм асаба регионалист хәрәкәте тарафыннан хупланган булган.. Пакистан дәүләт халык санын алу бирелгән мәгълүматы сирайки сөйләшүчеләрен 1981 елдан бирле теркиләр.. Сирайки — Пакистанның таралышы буенча Панҗаби, пуштун һәм синдхи телләреннән соң дүртенче тел. Пәнҗаб провинциясендә сирайки — ике төп телләренең берсе.

## Язма
Сирайки язуы өчен күбесенчә гарәп графика нигезендә язма кулланыла. Әлифба түбәндәгечә:

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар
* Latif, Amna. Phonemic Inventory of Saraiki Language and Acoustic Analysis of Voiced Implosives. Center for Research in Urdu Language Processing, CRULP Annual Student Report, 2002—2003.
* Rahman, Tariq. No date. People and Languages in the Pre-Islamic Indus Valley. Hosted by the Asian Studies Network Information Center, University of Texas.
* Saraiki Language Culture and Society (Общество языка и культуры сирайки)
* Saraiki Alphabet  (Алфавит сирайки в сравнении с гурмукхи)
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Майоттада ислам

**Майоттада ислам** () ― Франциянең диңгез аръягы департаменты булган утрауда (2001 елгы Конституциясе буенча, Комор Утраулары Берлеге хөкүмәте, Маоре утравын (Майоттаны) Коморларның аерылгысыз өлеше һәм дүрт автоном утрауның берсе санап, аңа дәгъва белдерә) яшәүчеләрнең күпчелегенең дине, аларның 97% ы – мөселманнар һәм 3% ы – христианнар, аз санда Һинд дине тарафдарлары бар. Майотта гербы һәм флагының өске (зәңгәр төстәге) өлешендә ислам символы булган ярымай сурәтләнгән.

## Тарих

File: Coat of Arms of Mayotte.svg |Майотта гербы
File: Flag of Mayotte (local).svg |Майотта флагы
File: Flag of France.svg | Франция флагы

Утрау халкының 90 000 булган гомуми саныннан 85 000 е ― коморлы. Коморлылар ― күп төбәкләрдән күчеп килүчеләр катнашмасы: Иран сәүдәгәрләре, материк Африкадан күчеп килүчеләр, гарәпләр һәм мальгашлар (сибуши). 
## Көнкүреш үзенчәлекләре
Яшьләре Көнбатыш Европа стилендә киенә, традицион кием-салым элеккечә өлкәннәр арасында таралган. Шәһәрдәге ир-атның киеме, гадәттә, ак төстәге киҗе-мамыктан  һәм ул тезенә кадәр җиткән озын күлмәк кия, кайчагында ак куртка һәм ак баш киеменнән була. Шәһәр читендә озын тукылган *саронг* (чуар итәк) киеп йөри. Күпчелек хатын-кызлар озын, матур киҗе-мамык күлмәк белән битләрен каплау өчен чуар шәл кия. Азчылыгы башыннан ук кара мантия бөркәнеп йөри.

Полигамия (күпхатынлылык) Коморлар халкы арасында киң тарлган күренеш булган. Әмма 1974 елның декабрендә Майоттаның 63% халкы Франциядән бәйсезлек алуга каршы һәм 2009 елның 29 мартында Майотта гражданнарының 95% ы Франциянең 101-нче департаменты булу өчен тавыш бирә. Тавыш бирү нәтиҗәләре 2011 елның мартында үз көченә кергәнгә күрә, утрауда «француз мәдәниятенә каршы килә торган» полигам никахларның барлык төрләре, шулай ук балалар никахлары да  тыела. Хәзерге вакытта полигам никахлар хөкүмәт карары белән туктатылган.

Гадәттә, коморлылар теләсә нинди дини үзгәрешләргә тотрыклы булган. Майоттада ислам түзәрлек дип тасвирланган.

## Галерея

File: Mosquée - panoramio (2).jpg |Пассамаинти коммунасы мәчете
File: La mosquée de Mtsapéré (Mayotte) (34746792691).jpg | M’Tsapéré мәчете
File: Vue-Sada.jpg | Сада шәһәре һәм мәчет манарасы күренеше

## Моны да карагыз
* Коморларда Һинд дине
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Майоттада дин
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Франциядә ислам
Реюньонда ислам

**Реюньонда ислам** () ― Франция регионы булган утрауда азчылык дине, аның тарафдарлары утрау халкының 2,15% ―  4,2% ын тәшкил итә.

## Тарих
Реюньон утравында X гасырга кадәр кеше яшәми. X гасырдан башлап утрауда мөселман моряклары булып китә, әмма даими яшәү өчен беренче күчеп килүчеләр утрауга христианлыкны алып килгән европалылар була. Шуңа күрә католиклар ― утрау халкының 90% ын тәшкил итә.

Мөселманнар Рюньонга XIX гасыр уртасында күчеп килә башлый. Нигездә, алар Көньяк Азиядән, аерым алганда, Һиндстанның Гөҗәрат (Гуджарат) штатыннан чыккан мөһаҗирләр булган. Җирле диалектта Реюньонның барлык мөселманнарын, хәтта Һиндстан һәм Пакистаннан чыкканнарын да,  дип атап йөртәләр .

## Халык саны һәм таралып утыру
Реюньонда Ислам тарафдарлары саны турында мәгълүматлар нык аерыла, бер мәгълүматка караганда, илдә 15 037 мөселман яши, башка мәгълүматка караганда, 35 700 кеше – ислам тарафдары. Рюньон мөселманнары өч җәмгыятькә бүленгән. Утраудагы мөселманнарның күп өлеше Хәнәфи мәзһәбенә карый һәм XIX гасырда Гуджараттан килгән зарабларның нәселе булып тора. Гуджарат штатыннан булган кенче төркем Рюньонга 1972 елдан күчеп килә башлый, алар Мадагаскардан утраудагы сәяси вәзгыять аркасында качалар. Җирле диалектта «каранес» дип аталган бу һиндләр исламның башка тармагына ― шигыйларга карый. Утрауда барлыкка килгән өченче мөселман җәмгыяте коморлылар дип атала һәм, нигездә, Реюньонга 1970-елларда Майотта утравыннан килгәннәр. Алар Шәфигый мәзһәбенә карый. Утрауның барлык шәһәрләрендә дә мәчетләр төзелгән . Аларның иң борынгысы ― Реюньон башкаласы Сен-Денидагы Гуджарат штатыннан чыккан мөселманнар тарафыннан 1905 елда төзелгән Нур әл-Ислам мәчете . Бу мәчет ― утрауның иң зур мәчете: бинаның озынлыгы 15 м тәшкил итә, гыйбадәт залы 150 дин тотучыны сыйдыра. Реюньонның мөселман җәмгыяте киләчәктә китапханәсе, телләр үзәге һәм конференцияләр залы булган мөселман мәдәни үзәген төзүне планлаштыра .

## Галерея

File:ReU StDenis NoorIslam.jpg|Нур әл-Ислам мәчете (Сен-Дени)
File:Mosquée de St Louis 009.jpg|Сен-Луи мәчете
File:Mosquée de Saint Pierre (3822290586).jpg|Сен-Пьер мәчете
File:La mosquée des Comoriens - panoramio.jpg|Коморлылар мәчете


## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*   Рюньон Ислам мәдәни үзәгенең рәсми сайты. facebook
* Страна в профиле: Реюньон

Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Реюньонда дин
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Франциядә ислам
Беле (Франция)

**Беле** () — Франциянең Ло департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Ло департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Кадер (Румыния)

**Кадер** — Румыниянең Тимиш жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Тимиш жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Саши (Франция)

**Саши** () — Франциянең Арденны департаментына караган коммуна, Кариньян кантонына карый.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — 5.9 км².

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Арденны департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Морово (Польша)

**Морово** — Польшаның Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы  гминаcында урнашкан авыл.

## Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Польша торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Көнбатыш Диңгез буе воеводалыгы торак пунктлары
Парау (Бразилия)

**Парау** — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Норти штатына карый.

## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — .

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бразилия картасы
* Бразилия муниципалитетлары порталы

Төркем:Риу-Гранди-ду-Норти штаты муниципалитетлары
Төркем:Бразилия муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Пама (Австрия)

**Пама** — Австриянең Бургенланд федераль җирендә урнашкан коммуна.  округы составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Төркем:Бургенланд шәһәрләре
Төркем:Австрия шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Лени (Италия)

**Лени** — Италиянең Сицилия төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Сицилия төбәге шәһәрләре
Ламат (Франция)

**Ламат** () — Франциянең Мёрт һәм Мозель департаментына караган коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — 5,60 км².

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Мёрт һәм Мозель департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Касай (Япония)

**Касай**  — Япония дәүләтенең Хиого префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Касай шәһәре 1967 елның 1 апрелендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 48435 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 321 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 150.95 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Тойма (Алмания)

**Тойма** () — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Саксония шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Бюссе (Франция)

**Бюссе** () — Франциядә урнашкан коммуна, Овернь — Рона — Альплар регионы Алье департаментында урнашкан.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Алье департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Дмитрий Мартынов (1980)

**Дмитрий Евгений улы Мартынов** (, 1980 елның 12 марты, Казан, Татарстан АССР, РСФСР, ССРБ) — россия тарихчысы, синолог, тарих фәннәре докторы, Казан (Идел буе) федераль университетының Халыкара мөнәсәбәтләр институтының алтаистика һәм Кытай белеме кафедрасы профессоры. Википедист, Викимедиа проектлары катнашучысы. Вики-премияләр лауреаты (2012, 2014, 2015, 2017, 2018, 2019 еллар).

## Биографиясе
Дмитрий Евгений улы Мартынов 1980 елның 12 мартында Казанда туган. 1994-1997 елларда П.А. Шмаков исемендәге Казан университеты каршындагы академия көллиятендә укый.

1997 елда ул укырга кереп, 2002 елда Казан университетының тарих факультетын тәмамлый.

2004 елда "КХРның сәяси теориясендә һәм практикасында конфуцианлык тәгълиматлары: ХХ гасырның 60-90 нчы елларында" дигән тема буенча тарих фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый (белгечлеге 07.00.03 - Гомуми тарих).

2013 елда тарих фәннәре докторы ""Бөек бердәмлек" проекты" Кан Ю-Вэй һәм Кытайның иҗтимагый-сәяси фикерендә көнбатыш социаль утопияләр: XIX-XX гасырның өчтән беренче өлеше» (белгечлеге 07.00.03-Гомуми тарих) .

Казан (Идел өлкәсе) Федераль Университеты Халыкара мөнәсәбәтләр институтының алтаистика һәм синология кафедрасы профессоры .

Академик исеме - доцент (2012).

Тарих фәннәре өлкәсендә яклау буенча КФУ.07.02, философия фәннәре өлкәсендә яклау буенча КФУ.09.01, сәяси фәннәр өлкәсендә яклау буенча КФУ.23.01 диссертация советлары әгъзасы. Бер кандидат һәм бер фән докторы әзерләгән.

## Фәнни кызыксынулары өлкәсе

* Синология
* Җәмгыяви фикер тарихы
* Чагыштырма фәлсәфә

## Фәнни журналларның редакцияләре әгъзасы

* Архив российской китаистики (Мәскәү)
* Учёные записки Казанского университета (гуманитар фәннәр)
* Казанский вестник молодых учёных
* Главный редактор научного журнала «Modern Oriental Studies = Современные востоковедческие исследования» ((Казан, ISSN 2686-9675)

## Фәнни хезмәтләр исемлеге

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Д. Мартынов каташуы белән узган фәнни конференцияләр исемлеге

* 

## Ачык лекцияләр, интервьюлар, массакүләм мәгълүмат чаралары

### Сайланган ачык лекцияләр, интервьюлар

* 
* 
* 
* 
* 

### Ачык лекцияләр, массакүләм мәгълүмат чараларында чыгышлар исемлеге

* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Урыс тарихчылары
Төркем:Шәхесләр:Казан
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1980 елда туганнар
Төркем:12 март көнне туганнар
Дмитрий Мартынов

* Дмитрий Мартынов — астроном, ЮУЙлар өчен дәреслекләр авторы, Казан университеты обсерваториясе директоры (1931-1954), Казан университеты ректоры (1951-1954), «Астрономический циркуляр» (1941-1962) һәм «Земля и Вселенная» журналларының баш мөхәррире, Бөтенсоюз астрономия-геодезия берләшмәсе преизденты (1960, 1965, 1970-1975).

* Дмитрий Мартынов — россия тарихчысы, синолог, тарих фәннәре докторы, Казан (Идел буе) федераль университетының Халыкара мөнәсәбәтләр институтының алтаистика һәм Кытай белеме кафедрасы профессоры. Википедист, Викимедиа проектлары катнашучысы. Вики-премияләр лауреаты (2012, 2014, 2015, 2017, 2018, 2019 еллар).
Сипень (Польша)

**Сипень** — Польшаның Лодзь воеводалыгы  гминаcында урнашкан авыл.

## Географиясе
Сипень Польшаның башкаласы Варшавадан көньяк-көнбатышка таба 63 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.

## Халык саны

2011 елда биредә 211 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Польша торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Лодзь воеводалыгы торак пунктлары
Анголада ислам

**Анголада ислам** ― азчылык дине, нигездә, Көнбатыш Африкадан һәм Ливаннан күчеп килгән мөһаҗирләр ― 80 000 ― 90 000 кеше мөселман дине тарафдары. 
Ангола мөселманнарының күпчелеге сөнниләр.

Анголада мәчетләр, мәктәпләр (мәдрәсәләр) эшен оештыра торган берничә Ислам оешмасы эшли. Прозелитизм белән шөгыльләнә торган төп мөселман оешмасы – Анголада ислам үсеше .

Илдә кабул ителгән законнар мөселман оешмалары эшчәнлеген тыя
, шуңа бәйле рәвештә, илдә мәчетләрнең күпчелеге чикләүләр белән очрашкан, күбесе, эшчәнлегенә рәсми рөхсәт (лицензия) алынмаган яки рөхсәтсез төзелгән, дигән сылтау белән, ил хөкүмәте тарафыннан ябылган. 2013 елның 26 ноябрендә республиканың мәдәният министры Роза-Крус е Силва Анголада исламны тыю турында белдерә.

Ангола законнары нигезендә, дини төркем танылсын өчен, аның 100 меңнән артык тарафдары булырга һәм 18 провинциянең ким дигәндә 12сендә бүлекчәсе эшләргә тиеш. Шул сәбәпле 90 мең тарафдары булган Ангола мөселман җәмгыяте хокукый статуска ия түгел.

Тарихи яктан Анголадагы мөселман җәмгыятенең башка конфессияләр белән чагыштырганда саны азрак. XXI гасырда җәмгыятьнең саны, нигездә, Көнбатыш Африка һәм Якын Көнчыгыш, аерым алганда, Ливан эшмәкәрләре һәм мигрантлары хисабына арткан. Анголалыларның зур булмаган өлеше миссионерлык эшчәнлеге нәтиҗәсендә ислам динен кабул иткән. Ватандашлар сугышы вакытында илдән китәргә мәҗбүр булганнар ислам илләрендә яшәгәндә ислам динен кабул иткән. 

Адебайо Ойебад бәяләвенчә, мөселманнар Ангола халкының 1 – 2,5 процентын тәшкил итә. АКШ Дәүләт департаменты хәбәр иткәнчә, илнең мөселман халкы 80 меңнән 90 мең кешегә кадәр тәшкил итә, әмма кайбер чыганаклар илдә 500 мең мөселман яши, дип бәяли. 2015 елның 31 августында президент Жозе́ Эдуа́рду душ Са́нтуш (*[[:en:José Eduardo dos Santos|en]]*) илдәге барлык мәчетләрне ябарга карар бирүче законны кабул итү турында мөрәҗәгать белән чыккан. «Бу безнең илдә ислам йогынтысын ахыргы юкка чыгару», ― дип белдерә дәүләт башлыгы. Мәдәният министры президент сүзләренә өстәп: «Исламны легальләштерү процессы илнең Юстиция министрлыгы тарафыннан хупланмаган һәм мәчетләр алга таба алдан хәбәр итеп тормыйча ябылачак», дип белдергән.

## Сылтамалар

## Искәрмәләр


Төркем:Африкада ислам
Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Анголада дин
Наил Бохараев

**Наил Бохараев**, Наил Рәис улы Бохараев (*[[1955 ел]]ның [[13 апрель|13 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Казан]]*) ― галим-математик, физика-математика фәннәре кандидаты (1983), Казан (Идел буе) федераль университетының Хисаплау математикасы һәм мәгълүмати технологияләр институты программалаштыру технологияләре кафедрасы доценты. Казан дәүләт университетының Microsoft инновацияләр үзәге директоры (2008―2011).

## Тәрҗемәи хәле
1955 елның 13 апрелендә Казанда Рәис Гата улы (1929―2009) һәм Наирә Габдрахман кызы Бохараевлар гаиләсендә туган. Бертуганы ― язучы, журналист һәм тәрҗемәче Равил Бохараев (1951―2012).

Казан дәүләт университеты каршындагы 131нче санлы физика-математика мәктәбен (1971), Казан дәүләт университетының механика-математика факультетын гамәли математика юнәлешендә «математик» белгечлеге алып тәмамлаган (1977).

1980 елдан Казан дәүләт университетында (2009 елның 21 октябреннән ― Казан (Идел буе) федераль университетында) укыта.

Физика-математика фәннәре кандидатлыгына (1983 елда) диссертация яклаган.

1986―1987 елларда Оксфорд университетында (Бөекбритания) Computing Laboratory да фәнни стажировка үткән.

КФУ Хисаплау математикасы һәм мәгълүмати технологияләр институтының () фундаменталь информатика һәм мәгълүмати технологияләр бүлеге программалаштыру технологияләре кафедрасы доценты.

2008 елның октябреннән 2011 елга хәтле ― Казан дәүләт университетының Microsoft инновацияләр үзәге директоры.

2011 елдан ― КФУ Хисаплау математикасы һәм мәгълүмати технологияләр институтының методик лабораториясе фәнни җитәкчесе.

## Фәнни мәнфәгатьләр даирәсе
* IT-теория, практика, мәгариф.
* Программа белән тәэмин итү, фәнни-тикшеренү, белем бирү һәм оештыру проектларын эшләү буенча күп санлы проектларда катнашучы.

## Кайбер хезмәтләре
* Введение в гибкое управление проектами: методическое пособие. – Казань: Издательство Казанского университета, 2019. – 106 с.
* Введение в программирование. – Казань: Издательство Казанского университета, 2018. – 99 с.
* Введение в реляционные базы данных и программирование на языке SQL. – Казань: Издательство Казанского университета, 2018. – 134 с.

## Әдәбият
* *А. Закирова, А. Хафизова*. Языковые IT-технологии ― ключ к сохранению и развитию национальных языков. «Мәгариф», 2021 год, июнь, стр.81-85.

## Сылтамалар
*  Наил Рәис улы Бохараев. «Милләттәшләр» порталы
*  Бухараев Наиль Раисович.  Сайт КФУ

## Моны да карагыз
* Рәис Бохараев, әтисе
* Равил Бохараев, абыйсы

## Искәрмәләр


Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татарстан галимнәре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Математиклар
Эйнджел шарлавыгы

**Эйнджел шарлавыгы** (, , пемонча — *Kerepakupai vena*, «Тирәнтен урын шарлавыгы») — дөньядагы иң биек шарлавык. Эйнджел шарлавыгы Көньяк Америкада урнашкан (Венесуэла) гаҗәеп матур шарлавык. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Шарлавыклар
Төркем:Венесуэла географиясе
Төркем:Венесуэла шарлавыклары
Китлар йокысы

**Китлар** ― имезүчеләр, шуңа күрә, күп кенә мөнәсәбәтләрдә, алар кеше тереклек ияләре кебек үк. Кешеләр һәм китларның төрле әйләнә-тирәлектә яшәве аеруча мөһим аерма булып тора, һәм китларның сулыш системасы үзенчәлекле, ул аларга су астында берничә минут кислород суламыйча гына калырга мөмкинлек бирә. Шул сәбәпле аларны аңлы рәвештә сулаучы дип атыйлар. Ягъни, китларның су асты әйләнә-тирәлеге аркасында, алар аңлы рәвештә сулаучы булырга тиеш. Алар үзләре эшләгән һәр сулыш турында уйлыйлар һәм, башларыннан өстәрәк торган сулышлар аша сулар өчен, су өслегенә күтәреләләр.

Китларда нәрсә билгеле - ул алар йоклый ала торган ысул. Барлык имезүчеләр йоклый торган вакытта,китлар аңсыз була алмыйлар, чөнки алар батырга мөмкин. Алар йоклый ала торган бердәнбер ысул - ул өлешчә аңда кала. Һәр вакыт кит миенең бер генә ярымшары йоклый дип санала. Шулай итеп, алар ял итә, ләкин беркайчан да йокламый. 
## Тышкы сылтамалар
*  Do Whales Sleep? .
Лао теле

**Лао теле**(ລາວ, [láːw] 'Lao' яки ພາສາລາວ, [pʰáːsǎːláːw]) кайвакыт **Лаос теле** ул Лао халкының Кра-Дай теле. Ул Лаоста сөйләшелә, анда ул якынча 7 млн кеше өчен рәсми тел булып тора һәм шулай ук төньяк-көнчыгыш Таиландта, анда бу телдә якынча 23 млн кеше сөйләшә һәм ул гадәттә Исан дип атала. Лао теле шулай ук күбесе Лао теленә кардәш булмаган 90 телдә сөйләшүче Лаос гражданнары өчен lingua franca булып тора.
Ул Кытай теле һәм Вьет теле белән башка Кра-Дай телләре кебек тональ һәм аналитик тел булып тора. Сөйләм Лао теле кардәш көньяк-көнбатыш Таи телләре Таи теле һәм Исан теле белән шулкадәр үзара аңлаешлы сөйләшүчеләр бер-берсе белән үз телләрендә эффектив сөйләшә ала. Бу телләр бераз башка язмалар белән языла, әмма лингвистик яктан охшаш һәм эффектив рәвештә диалект континуумы формалаштыра.
Гәрчә рәсми стандарт булмаса да, 20-нче гасырның икенче яртысында Вьентьян диалекты de facto стандарт тел булып киткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Лаос телләре
Төркем:Таиланд телләре
Төркем:Лао теле
Раштуа бәйрәме

25 декабрьдә бәйрәм ителә торган Раштуа,мөһим христиан бәйрәме булып тора. «Крисмэс (Раштуа)» сүзенең килеп чыгышы «Крайст (Христос)» һәм «Хоули Мэсс (Изге Месса)». Бу көн Иисус Христосның тууы турындагы истәлеккә билгеләп үтелә, ләкин күп кенә кешеләр бу көн аның туу датасына туры килүенә шикләнәләр. Христиан чыгышына карамастан, Раштуа да күп кенә православие илләрендә бәйрәм ителә.Кешеләр бүләкләр һәм котлау открыткалары белән алмаша. Йортлар Яңа ел чыршылары, утлар һәм гирляндалар белән бизәлә. Аш мәҗлесе аерым азык белән планлаштырыла (ягъни ябыла), һәм барлык гаиләләр зур күңел ачу өчен җыела. Раштуада үзәк уйлап чыгарылган фигура булып,шулай ук Санта-Клаус дип аталган Батюшка Раштуа тора. Ул, балалар өчен бүләкләр алып, үзенең чаналарында оча дип санала.

Раштуа - шулай ук икътисади үсеш өчен мөмкинлек. Ул эшлекле активлык өчен мөһим чор булды. Кибетләр күп табыш китерә (ягъни ала) һәм күп кенә илләр бу импульсны сата (ягъни бу очракны кулланалар).

(http://www.delo-angl.ru/anglijskie-teksty-i-stati/tema-na-anglijskom-yazyke-rozhdestvo/  сайтындагы "Christmas" статьясының тәрҗемәсе.)
Фән (нәшрият)

**«Фән»** () ― күппрофильле фәнни нәшрият, ТР Фәннәр академиясенең структур бүлекчәсе. 1992 елда нигез салынган.

## Тарих
1992 елда ТР Фәннәр академиясенең структур бүлекчәсе буларак нигез салынган.

1994 елда ТР ФА президенты Мансур Хәсәнов  республика президенты Минтимер Шәймиевка «Фән» нәшриятын үстерү өчен җитди максатчан финанс чаралары бүлеп бирү үтенече белән мөрәҗәгать итә.

1995 елдан фәнни һәм фәнни-популяр китаплар, рус һәм татар телләрендә уку-укыту әсбаплары басыла, квартал саен рус телендә «Научный Татарстан» журналы чыгарыла.

2000 елда татар телендә «Фәнни Татарстан» журналының беренче 2 номеры дөнья күрә.

## Баш мөхәррирләр
* Беренче баш мөхәррир ― А. И. Афанасьев
* 2002―2014 елларда ― Б. Л. Хәмидуллин
* 2015 елдан ― К. В. Кормушин

## Басыла торган китаплар өлкәсе
Нәшрият халыкара, Россия һәм республика конференцияләре материаллары җыентыкларын, квартал саен Россия фәнни цитаталаштыру индексына () кертелгән берничә вакытлы басма ― «Фәнни Татарстан», «Научный Татарстан», «Поволжская археология», ВАКның рецензияләнә торган фәнни журналлары исемлегенә кертелгән) һәм «Россия гамәли экология журналы» () журналларын басып чыгара. «Фән» нәшрияты продукциясе күпьеллык академик тикшеренүләрнең нәтиҗәсе булып тора.

«Фән» нәшриятының эшчәнлеге дәверендә барлык фәнни белемнәр өлкәсендә ― химия, физика, медицина, икътисад, тарих, филология, юриспруденция һ. б. өлкәләрдә 400 дән артык китап дөнья күрә.

2011 елда 15 000 данә, 2012 елда 31 мең данә продукция нәшер ителгән.

## Җиһазланыш
2015 елдан нәшрият программа ― аппарат нәшрият комплексы белән җиһазландырылган һәм, мөстәкыйль рәвештә, нәшрият үзе, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең фәнни институтлары һәм үзәкләре, Татарстан Республикасы югары уку йортлары тарафыннан әзерләнгән басмаларны чыгара, Казанда уза торган конференцияләр, форумнар, тантаналы чараларны эш материаллары белән тәэмин итә.

## Бүләкләре
* «Региональный Лидер» (Төбәк Лидеры) республика премиясе лауреаты. 
* Китаплары республика һәм Россия дипломнарына лаек булган.

## Фотогалерея

File:Фәнни Татарстан 1нче саны«».png|«Фәнни Татарстан» журналының 2014 елгы 1нче саны
File:Фән_(нәшрият).jpg|«Баки Урманче и татарская культура» китабы. 2005
File:Фән_нәшрияты.jpg|«Муса Джаруллах Бигиев» китабы


## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
*   Издательство «Фэн». Сайт АН РТ
  

## Моны да карагыз

 

Төркем:Әлифба буенча нәшриятлар 
Төркем:Татар телле нәшриятлар
Төркем:Татарстан Фәннәр академиясе
Төркем:1992 елда нигезләнгән нәшриятлар
Төркем:Татарстан нәшриятлары
Фән (мәгънәләр)

**Фән** ― күпмәгънәле сүз.
* Фән ― белем, фәнни тикшеренүләр нәтиҗәсе.
* Фән ― яңа белем тудыруга юнәлдерелгән кеше эшчәнлеге.
* Фән ― ир-ат исеме.
* «Фән» ― ТР ФА нәшрияты.
Гүзәл Төхфәтова

**Гүзәл Төхфәтова**, Гүзәл Фәрдин кызы Төхфәтова (*[[1981 ел]]ның [[15 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Буа районы]], [[Кайбыч]]*) ― филология фәннәре кандидаты (2011), Казандагы Габдулла Тукай әдәби музее мөдире, Казан (Идел буе) федераль университеты Филология һәм мәдәниятара багланышлар институтының гомуми тел белеме һәм тюркология кафедрасы өлкән укытучысы.

## Тәрҗемәи хәле
1981 елның 15 августында ТАССР Буа районы Кайбыч авылында туган. 

Казан дәүләт университетын, ТР ФА Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты аспирантурасын тәмамлаган. 2011 елда ТР ФА Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында филология фәннәре кандидатлыгына  диссертация яклаган (фәнни җитәкчесе филология фәннәре докторы З. З. Рәмиев). Кандидатлык диссертациясе темасы: «Габделгазиз Монасыйпов иҗатында дөнья сурәте» ().

Казандагы Габдулла Тукай музее директоры.

КФУ Филология һәм мәдәниятара багланышлар институтының гомуми тел белеме һәм тюркология кафедрасы өлкән укытучысы.

## Фәнни кызыксыну өлкәсе
* ХХ йөз башындагы татар әдәбияты. 25 тән артык фәнни һәм популяр фәнни басмалар авторы, региональ һәм халыкара конференцияләрдә катнашучы .
## Кайбер хезмәтләре
* Музыкальные инструменты Национального музея Республики Татарстан. Каталог / Пер. Тухватова Г. Ф. – Казань: Заман, 2007.
* *Тухватова Г. Ф.* Из истории изучения романа Габдулгазиза Мунасыпова «Дочь таранчи, или Первая любовь Халима» // Вестник Чувашского университета. Гуманитарные науки. – 2009. – № 4. – С. 325–328.
* *Тухватова Г. Ф.* Собственные мотивы Тукая в творчестве Габдельгазиза Монасыпова (Мотивы, свойственные Г. Тукая в произведениях Г. Мунасыповой) // Литературное наследие и текстология (сборник статей). - Казань: Меддок, 2008. - Б. 125–128.
* *Төхвәтова Г. Ф.* Г. Монасыйпов иҗатында төрки халыклар тормышы чагылышы (Отражение жизни тюркских народов в творчестве Г. Мунасыпова) // Татарская культура в контексте европейской цивилизации. Материалы Международной научной конференции. – Казань: Ихлас, 2010. – Б. 297–299 .

## Сылтамалар
*  Тухватова Гузель Фардиновна.  Литературный музей Г. Тукая
* Гузель Тухватова. ВКонтакте
*  Гузель Тухватова. Аярис
## Искәрмәләр


 

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Казан университеты укытучылары
Миранда теле

**Миранда теле** (**миранде́с**, үзатамасы *mirandés* яки *lhéngua mirandesa*) — төньяк-көнчыгыш Португалиянең (Миранда-ду-Дору, Вимиозу, Могадору муниципалитетлары) кечкенә территория халык сөйләшә торган роман теле. Португаль теле белән беррәттән рәсми статуска ия.

## Тарихы
Миранд теле кимендә XII гасырдан бирле (Португалиянең барлыкка килүе) аерым тел булып тора. Миранд теленең тамырлары латин теленең сөйләм юрамасында, анда Пиреней ярымутравының төньягында сөйләшкәннәр. Борынгы Леон теленең варисы. Шулай итеп, миранда теле хәзерге Астурия теле һәм Леон теленә якын, бергә алар Астурлеон тел континуумына керәләр.

XIX гасырда Португалия этнографы Жозе Лейте де Вашконселуш тарафыннан тасвирланган. 1986 елдан бирле тел мәктәпләрдә өйрәтелә.

1999 елның 29 январеннан бирле Португалия Парламенты карары белән миранда теленә бу телдә сөйләшә торган төбәкләрдә икенче рәсми тел статусы бирелгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Интенсив белем бирү технологиясе

Интенсив белем бирү технологиясе (латин сүзе intensi – көчәнеш, көчәю) – чит телләрне укыту методикасында актив кулланыла торган технологияләрнең берсе. Кайбер галимнәр аны интенсив метод дип тә атыйлар. Бу технология буенча эшләгәндә, татар теле кыска вакыт эчендә һәм тиз үзләштерелә, укучыларның танып белү эшчәнлеге активлаша.

## Интенсив технологиягә нигез салучы
Белем бирүнең интенсив технологиясенә болгар табибы, психотерапевт Георгий Лозанов нигез сала. Ул чит телгә кешенең эчке мөмкинлекләрен активлаштыру (суггестия) юлы белән өйрәтә. Гадәттә, мондый дәресләр укучы белән укытучыда бер үк дәрәҗәдә кызыксыну тудыра.

Россиядә бу методның киң кулланыла башлавы Г.Лозановта стажировка узган Г.А.Китайгородская исеме белән бәйле. Чит телне интенсив юл белән өйрәтүнең төп мәгънәсе – өйрәнүчеләрнең бергәләп бер-берсенә тәэсир итешүеннән гыйбарәт. Телне төркем белән бергәләп өйрәнү иң нәтиҗәле юл булып санала. Кыска гына вакыт эчендә, бу юл белән күләмле материалны үзләштереп була. Шулай ук тел өйрәнүгә чагыштырмача тизрәк кызыксыну уятып, табигый һәм гадәти шартларда аралашу да нәтиҗәлерәк бара.

## Методлары
Чит телләрне укыту методикасында белем бирүнең түбәндәге методлары эшләнгән һәм гамәлдә уңышлы кулланыла:

•тел өйрәнүченең моңарчы файдаланылмаган мөмкинлекләрен активлаштыру методы (Г.А.Китайгородская);

•“күмелү” методы (А.С.Плеснева);

•гипнопедия методы (Э.М.Сировский);

•ритмопедия методы (Г.М.Бурденюк);

•тойгылы-мәгънәви метод (И.Ю.Шехтер) һ.б.

Интенсив белем бирү технологиясе гадәти технологиядән шуның белән аерыла: бу вакытта чит телдә аралашуга булган психологик киртәләрне бетерүгә, өйрәнелә торган фәнгә карата турыдан-туры кызыксыну уятуга, тиешле социаль-психологик мохит булдыруга һ.б. игътибар арта.

## Файдалынылган әдәбият исемлеге

* Харисов Ф.Ф. Татар теле: Заманча укыту юнәлешләре (Татарский язык: Современные тенденции обучения) / Учебное пособие. - Казань, 2015.
* Харисов Ф.Ф. Татар телен чит тел буларак өйрәтүнең фәнни-методик нигезләре. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2015. – 302 б.
Салават җыены

**Салават җыены** () — Салават Юлаев көннәре чикләрендә үтә торган Башкортстан Республикасы фольклор бәйрәме.

## Бәйрәм турында
«Башкортстан Республикасында Салават Юлаев көннәрен үткәрү турында»гы указга республика Президенты 2004 елның июлендә кул куйган. Бу вакыттан алып «Салауат йыйыны» ел саен республиканың төрле калаларында һәм районнарында үткәрелә. Алдан сайлау туры уздырыла.

Республика «Салават җыены» фольклор бәйрәменең максатлары:

* халык иҗатын саклау һәм үстерү;
* Салават Юлаев образы аша киләчәк буында үз халкына, тарихи үткәннәргә сөю, милли горурлык, ихтирам һәм олы буынны кадерләү тойгыларын үстерү;
* башкорт халкының милли гарәф-гадәтләрен һәм традицияләрен пропагандалау һәм популярлаштыру;
* милли спорт төрләрен пропагандалау;
* сау тормыш рәвешен алып баруны пропагандалау.

Бәйрәм чикләрендә ярыш — көрәшләр үткәрелә: «Салават җыены батыры», «Чая кызлар», тирмәләр конкурсы, традицион спорт ярышлары (колга буйлап йөрү, капчыкта йөгерү, көрәш, С. Юлаев исемендәге призына көрәш буенча турнир) 2015 елда «Салават җыены» программасына Айдар Баек чәчән призына ипровизатор — чәчәннәр бәйгесе кертелә.

## Үтә торган урыннары

* Ике мең дүрт — Салават районы
* 2005 — Салават районы
* Ике мең алты — Балтач районы
* Ике мең җиде — Чакмагыш районы
* Ике мең сигез — Салават шәһәре
* Ике мең тугыз — Уфа шәһәре
* Ике мең ун — Ишембай районы
* 2011 — Салават районы
* 2012 — Салават районы
* 2013 — Салават районы
* 2014 — Салават районы
* 2015 — Салават районы
* 2016 — Салават районы
* 2017 — Салават районы

## Салават җыены — 2010
«Салават җыены — 2010» тарихи урын — Торатау тавы итәгендә үтә, биредә күптәннән төбәк җыены үтә торган һәм башкорт кабиләләре нәкъ шушы җирдә илгә кагылган мөһим мәсьәләләрне чишер өчен җыела торган булган.

Бу бәйрәмдә Россия Федерациясенең төрле төбәкләреннән һәм чит илләрдән килгән III Бөтендөнья башкортлары корылтае делегатлары да катнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Республиканский центр народного творчества 
* В Салаватым районе прошел праздник «Салауат йыйыны» 
* Республиканский фольклорный праздник «Салауат йыйыны»
* «Салауат йыйыны -2004» 250-летие Салавата Юлаева. Бүлек 1
* «Салауат йыйыны -2004» 250-летие Салавата Юлаева. Бүлек 2
* «Салауат йыйыны-2004» Бүлек 3. Конкурсы
* «Салауат йыйыны» — «Салават җыены» около города Салават, 2008 год.
*
Төркем:Салават районы
Төркем:Башкортстан мәдәнияте
Төркем:Страницы с непроверенными переводами