Кремль транспорт дамбасы

**Кремль транспорт дамбасы** (элеккеге **Ленин дамбасы**, **Кизик дамбасы** ) — Казан шәһәре чигендә Казансу елгасының уң һәм сул ярларын тоташтыручы гидротехник инженер-транспорт корылмасы.  Дамбага Декабристлар урамының бер өлеше, шулай ук Кремль күпере  керә.  Кремль күперендәге транспорт чишелеше Батурин, Новокремлевская урамына  һәм Меңьеллык мәйданына чыга.

Кремль транспорт дамбасы-шәһәрнең ике өлешен тоташтыручы иң мөһим транспорт артерияләренең берсе. Үткәрү сәләте сәгатенә дистәләгән мең автомобиль тәшкил итә .

Дамбаны соңгы масштаблы реконструкцияләү 1950 нче елларда башкарылган. Бу формада структура 2011 елга кадәр булган. 2011—2013 елларда яңа заманча транспорт чишелеше төзелгән .

Дамба янындагы Казансуның сул ярында Казан Кремле, Казан циркы һәм Үзәк стадион  урнашкан.  Казансуың уң ярында, дамба янында,  «Кырлай»  паркы бар һәм 2013 елда   ярымутравда  шәһәр исеме символы булган зур казан формасында Казан Гаилә үзәге  бар. Монда, Казансу елгасы астында, Казан метрополитенының Үзәк сызыгы эшли һәм якын арада Кремль, Кәҗә бистәсе метро станцияләре урнашкан.

## Тарих

XIX гасыр ахырына кадәр Кизик һәм Кәҗә бистәләре посад белән  Казансу елгасы үзәне аша салынган йөзүче күпер аша   бәйләнгән.

1890-нчы еллар башында уңыш уңышсызлыгы Казанга ач крестьяннарның күпләп килүен тудыра. Ачларга ярдәм итү өчен "иҗтимагый эшләр" оештырыла.  Мондый эшләр арасына  күпер белән Кизик дамбасы төзелеше кергән. Шул ук вакытта, хөкүмәт төзелеш өчен 43 мең сум акча бүлеп биргән, ә җитмәгән 10 мең сум шәһәр үзе  биргән.  Дамба төзелеп беткәч, шәһәр Кремль янындагы Казансу аша даими күпер алган .

1915 елда дамба киңәйтелә, биредә беренче бөтендөнья сугышы әсирләре (нигездә, Австрия әсирләре һәм венгрлар) эшли. Кизик дамбасы киңәйтелгәннән соң, машиналар йөрү өлешен агач тумбалар белән әйләндереп алганнар.

Совет чорында дамба Ленин исемен йөртә башлый.

1926 елның язында рекордлы язгы ташкын Ленин дамбасын, күперне  тулысынча җимерә. Ләкин тиздән ул торгызыла, һәм 1926 елның 1 сентябреннән автобуслар йөри башлый. 1950 нче еллар уртасына кадәр Ленин дамбасы янындагы Казансуның сул һәм уң як ярлары агач күперне тоташтыра.

Жигулевская ГЭСы һәм Куйбышев сусаклагычының барлыкка килүенә бәйле рәвештә, шәһәр эчендә Казансу елгасы үзәне сизелерлек үзгәрә, бу заманча инженер саклаучы гидротехник корылмалар төзүне таләп итә. Шуңа күрә, 1950-нче елларда иске дамба янында яңасы салына (иске дамбаның бер өлеше яңа дамбаның көнбатыш ягында сакланып калган). Моннан тыш, күрсәтелгән елларда Ленин дамбасындагы агач күпер капиталь терәкле тимер-бетон белән алмаштырыла  .

XIX гасыр азагында төзелгән иске дамбаның калдыкларын Декабристар урамының автомобиль юлының сул ягында бераз күрергә мөмкин. Хәзерге вакытта «Казметрострой»  муниципаль унитар предприятиясе объектлары урнашкан.

Советлар Союзыннан соң рәсми исеме «Кремль транспорт дамбасы» дип атала, ә  «Кремль дамбасы» дип Кремль янындагы дамба, Адмиралтейство транспорт (элеккеге Киров) һәм Федосеев дамбалары арасындагы дамба атала. Исемнәр алмашуга карамастан, матбугатта һәм рәсми документларда «Ленин дамбасы» дигән билгеләмә әле һаман да еш кулланыла.

## Урнашуы
Дамба Казан шәһәренең Киров  һәм Мәскәү  районнары аша салынган. Казансу елгасы аша күпер өлешчә Казан шәһәренең Вахитов районында урнашкан. Шулай итеп, Кремль дамбасы төньякта Декабристлар һәм Сибгат Хәким урамнарын һәм Батурин урамнарын, Кремль ярын, Бауман урамын, шулай ук көньякта шәһәрнең Зареченская өлешен тарихи үзәге белән тоташтырган Меңьеллык мәйданын тоташтыра.

## Транспорт
Дамба буенда бик күп автобус һәм троллейбус маршрутлары салынган, моңа кадәр трамвай линиясе дә булган 

1926 елда шәһәрдә беренче автобус маршруты Кизик дамбасы буйлап, алга таба Аркыры Кизик урамы (хәзерге Декабристлар урамы) белән Күтәрелеш бистәсенә кадәр җибәрелә. Алга таба дамбада автобус маршрутлары һәм маршрут таксилары саны берничә дистәгә кадәр арткан, әмма 2007 ел реформасыннан соң дамба буенча йөрүче автобус маршрутларының саны берничә тапкыр кимегән.

1933 елда Ленин дамбасы буйлап һәм Декабристлар  урамы буенча 9-нчы маршрут трамвай линиясе салынган, ул 1937 елда шәһәр үзәген ерак Карабай авылы белән яңа төзелгән Орджоникидзе самолет заводы (хәзерге Горбунов исеме белән аталган КАПО) белән тоташтырган . Бу линиядә соңрак шулай ук маршрутлар: 1980—2009 елларда 14 нче номерлы, 1999—2008 елларда  № 20,21 (Казан үзәгендә трамвай линиясен бетерүгә кадәр) һәм 2008—2009 елларда 19 нчы номерлы маршрутлар  йөри . 2010 елның җәендә һәм көзендә Кремль дамбасыннан  һәм Декабристлар урамы башыннан трамвай юллары сүтелә  , ә 9 нчы маршрут Киров районы һәм Киров дамбасы  аша үзәккә бара башлый.

1948 елда шулай ук шәһәр үзәгеннән Авиазаводка кадәр Ленин дамбасы аша шәһәрдә беренче троллейбус линиясе сузыла, аннан соң бу линия буенча шулай ук башка маршрутлар да бар.

2010 елның декабреннән Кремль күпереннән һәм дамбаның Көньяк азагыннан берничә метр ераклыкта һәм аннан соң аңа параллель рәвештә 30 метр тирәнлектә Казан метрополитенының Үзәк линиясе эшли.

## Реконструкция һәм гадәттән тыш хәлләр
2011 елга кадәр Кремль дамбасы гадәттән тыш хәлдә иде. 1950  еллардан башлап, Казансу елгасы аша күпер берничә тапкыр ярыла һәм өлешчә җимерелә (кечкенә элементлар буенча), ләкин торгызыла   .

2000 еллар башында дамба өлешчә реконструкцияләнә, нәтиҗәдә Казанның Мәскәү районына алып барган автомобиль юлы икедән өч полосага кадәр киңәйтелә, әмма дамбаның төп транспорт элементы-күпернең гомуми авария торышы элеккегечә калган

Дамбадагы трамвай линиясе 2010 елда сүтелә, бу ике юнәлештә дә транспорт хәрәкәте өчен полосалар санын арттырырга мөмкинлек бирде. Моңа кадәр, ашыгыч сәгатьләрдә, күп санлы машина йөртүчеләр, юл кагыйдәләрен тупас бозалар һәм үлемгә китергән аварияләргә кадәр аварияләр тудыралар, хәтта киләсе трамвай юлларында да йөриләр.

2011—2013 елларда Кремль дамбасын тулысынча реконструкцияләү эшләре алып барыла. Дамба башы өзлексез хәрәкәтне тәэмин итүче иң зур күпкатлы транспорт чишелешенә әйләнә    

Бу планнарны тормышка ашыру 2011 елның маенда башлана. Казан Кремле ягыннан ком юыла һәм беренче терәкләр куела  . 2012 елның июнь ахырында Кремль күперендә хәрәкәт туктатыла, һәм күпер белән махсус төзелгән әйләнеп узучы дамба аша транспорт өчен әйләнеп узучы маршрут тәкъдим ителә, бу Казан циркы бинасы белән Үзәк стадион арасындагы тар аллеяга алып бара.

2012 елның 29 ноябрендә Казансу елгасы аша яңа күпернең беренче этабы хәрәкәт өчен ачыла, һәм вакытлыча күпер күпере сүтелә. Әмма, яңартылган дамба буенча  транспорт хәрәкәте ачылуга ук, электр тапшыру линияләренең һәм фонарь баганаларының машиналар йөрү өлешенә зыян килү очраклары сирәк күренеш булмый  .

Хәзер Кремль дамбасы буенча хәрәкәт светофор режимында алып барыла. Кремль күперенең ахырында Батурин һәм Яр Буе урамнары киселешендә урнаштырылган светофор реконструкцияләнгәнче, ашыгыч сәгатьләрдә ике юнәлештә дә шактый транспорт агымнары барлыкка килә (Меңьеллык мәйданы, Бауман урамы һәм Батурин урамы) — Мәскәү районыннан, Кремль дамбасыннан — Кремль дамбасына таба. тарихи үзәк).
Файл: Реконструкция_Кремлёвской_транспортной_дамбы_(Казань,_1_июля_2012_г.).JPG|Кремль (Ленин) транспорт дамбасын реконструкцияләү (июль 2012 )
Файл:Казань-Ле3.jpg|Реконструкция башында иске күпер
Файл:Казань-Ле1.jpg|Иске күперне җимергәндә вакытлыча әйләнеп узучы юл
Файл:Казань-Ле2.jpg|Яңа күпернең беренче өлеше

## Кызыклы фактлар
1 апрельдә «Вечерняя Казань» шәһәр газетасы Ленин күперен төзекләндерү турында фотомонтажлы фотомонтажлы зур мәкалә бастырып чыгара, нәтиҗәдә, янәсе, ул  елга вокзалына кадәр суднолар йөрешен тәэмин итү максатларында күтәрелә торган идән күпер һәм  Азатлык мәйданына күчерелергә тиеш була. Газета игълан иткән күпернең күтәрелү вакытын күзәтү өчен  мәкаләдә игълан ителгән вакытта (икенче көнне көндез), берничә дистә шәһәр кешесе күпер тирәсенә җыела   .

## Фотолар

Файл:Кремлевский мост (Казань).JPG|Казансу елгасы аша Кремль күпере (Меңьеллык мәйданы ягыннан керү юлы)
Файл:Кремлевская дамба (Казань).JPG|Кремль (Ленин) дамбасы. Казанның Мәскәү районына таба Декабристлар урамы буенча
Файл:Kremlin Qazansu.JPG|Ком полосасы һәм Төньяк авышлык дамбасы
Файл:Leninskaya damba 1997.tif|1997 елда дамбага күпер
Файл:Damba Kreml 2.jpg|2012 елда реконструкция
Файл:New Kremlin brige.jpg|Яңа күпер төзелеше
Файл:Временный обводной мост.jpg|Кремль дамбасыннан Казанның үзәк өлешенә кадәр вакытлыча әйләнеш күпере


## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Төркем:Казан урамнары
Төркем:Казан күперләре