open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юки Цунода

— «Формула-1» чемпионатында «Альфа Таури» командасы өчен чыгыш ясаучы Япония автоузышчысы. 2018 елда F4 классында Япония чемпионы.

## Тормыш юлы
Юки Цунода 2000 елның 11 маенда Япониядә Сагамихара шәһәрендә (Канагава префектурасы) туа.

2016 елда формула классы буенча Япониянең «Honda Motor Co» компаниясе белән бәйле Судзука боҗра автоузышлары мәктәбен тәмамлый. Шуннан соң Хонданың яшь пилотларны әзерләү программасы (Honda Formula Dream Project) әгъзасы була.

Шул ук елны Sutekina Racing Team командасы өчен F4 классында Япония чемпионатында бер ярыш уздыра. Беренче узышта 2 нче урында финишка килеп, үзенең беренче подиумын ала. Еллык зачётта 16 нчы була.

Киләсе елда FIA версиясе буенча F4 классында Япония чемпионатының барлык 14 этабында катнаша. Сезонны 3 нче урында тәмамлый.

Моннан тыш, бу сезонда Япония автомобиль федерациясе версиясе буенча (JAF) F4 классында Япония чемпионы була.

2018 елда яңадан FIA версиясе буенча F4 классында 2018 елгы Япония чемпионатында «Honda Formula Dream Project» командасы өчен катнаша. Цунода җиде җиңү яулап, F4 классында Япония чемпионы чемпион була.

2019 елда, Red Bullның йөрткеч җитештерүчесе белән якынлашуы кысаларында, Цунода Red Bull яшьүсмерләр командасына составына керә.

2019 ел сезонында Jenzer өчен «Формула-3» сериясе ярышларында чыгыш ясый, 67 очко җыя һәм 1 җиңү һәм 3 подиум белән 9 нчы урынны ала. Jenzer команда зачётында 7 нче урынны ала.

Моннан тыш, шул ук елда Евроформуланың ачык чемпионатында Team Moto Park командасы өчен чыгыш ясаган. Нәтиҗәдә, шәхси зачётта 4 нче урынны ала.

2020 ел башында Цунода Джехан Дарувала белән Луи Делетразны һәм Нобухара Мацуситаны «Формула-2» Carlin командасында алыштырачаклары билгеле була. Барлык 24 узышта чыгыш ясап, Цунода җиде тапкыр подиумда (шуларның 3-се — беренче) финишка килә һәм 200 очко белән серияне өченче урында тәмамлый. «Формула-2» сезонында иң яхшы яңа автоузышчыларга бирелә торган Антуан Юбер исемендәге бүләк ала.

### Формула 1

2020 елның августында Формула-1 чемпионатының «Альфа Таури» командасы җитәкчесе Франц Тост Цунада команда өчен 2020 елның декабрендә Әбу-Дабида тестларда чыгыш ясаячагын игълан итә. 4 ноябрьдә Цунода беренче тапкыр «Формула-1» болиды руленә утыра. Шәхси тестлар Имолада (Италия) Эмилия-Романья гран-прие трассасында узган.

Декабрь уртасында Әбу-Дабида узган тестлардан соң, «Альфа Таури» 16 декабрьда Цунода белән контракт имзалау турында рәсми игълан итә. Ул Даниил Квятны алыштыра һәм 2021 ел сезонына командада Пьер Гаслиның партнёры була. Үзенең даими узыш номеры итеп, элегрәк Дженсон Баттон кулланган, 22 номерны сайлый.

«Альфа Таури» өчен үзенең дебют узышында Цунода тугызынчы урында финишка килә. Ярыштан соң Формула-1 техник директоры Росс Браун Цуноданы «күп еллар эчендә Формула-1нең иң яхшы автоузышчысы» дип атаган.

## Чыгышлар нәтиҗәләре

### «Формула-1»

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
* 
* 

Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2000 елда туганнар
Төркем:11 май көнне туганнар
Төркем:Автоузышчылар
Төркем:Формула-1
Өстәге нокталы Тигесон кератиты

**Өстәге нокталы Тигесон кератиты** — көчәю һәм ремиссия чиратлашуы белән  сыйфатланган һәм гадәттә ике күзне дә зарарлаучы, билгесез сәбәпле сирәк чир.  Чир ешрак яшьләрдә барлыкка килә, әмма төрле яшьтә үсеш алырга һәм унеллыклар  дәвамында кабатлана ала. Вируслы инфекция катнашуы турында хәбәрләр бар, әмма  бу мәгълүмат расланмаган.

## Ачыклау
**1.   ** Кабатланучы  ярсыту һөҗүмнәре, күз чагылу һәм яшь түгелү белән билгеләнә.

2.      Билгеләре

•       Мөгезкатлау  өстеннән күтәрелгән соргылт төстәге аерылган корамалар кебек эпителий  зарарлануы (рәс. 9.32а).

•       Аеруча урынлы  вирусларга каршы препаратларны кулланганда җиңел субэпителиаль томанлану  (рәс. 9.32б).

NB Конъюнктива барышта катнашмый, тамырлану хас түгел. Дифференциаль  диагностиканы беренче чиратта стафилококка гиперсизгерлек җавабы, нокталы  эпителиопатия яки аденовируслы конъюнктивит белән үткәрәләр.

## Дәвалау
1.     Урынлы

•       Җиңел очракларда  яшь сыекчасы алмаштыргычларын кулланалар.

•       Әкренләп туктату  белән стероидлар (флуорометолон 0.1% 2 тапкыр көнгә). Кайбер очракларда түбән  дозаларда дәвамлы терапия билгеләү кирәк булырга мөмкин (атнага 1 тамчы).

•       Циклоспорин —  стероидларга яхшы альтернатива, аеруча аларны дәвамлы куллану кирәк булганда.

**2.   ** Ялганма линзалар (дәвамлы кия торган яки көндәлек йомшак)  стероидлар ярамаганда максатчан була ала. Күпчелек авырулар, кирәкле  мәгълүматны алгач, линзалар кию барышын үзләре контрольдә тота ала.

**3.   ** Фототерапевтик кератоэктомия кыска вакыт эчендә уңайсызлыкны җиңеп  чыгарга мөмкинлек бирә, әмма кабатланулар мөмкин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Игорь Савин

**Игорь  Савин** (10 апрель 1962 ел) — туфракны өйрәнү буенча Россия галиме, РФА әгъза-корреспонденты (2016), РФА академигы (2019).

## Биографиясе
Савин Игорь Юрьевич 1962 елның 10 апрелендә Мәскәү өлкәсенең Шатура шәһәрендә туган

1984 елда Мәскәү дәүләт университетының география факультетын тәмамлый.

1984 елдан алып 1986 елга кадәр ССРБ Оборона министрлыгының инженер-синоптигы.

1986 елдан 1987 елга кадәр — Мәскәү өлкәсе Шатура урман хуҗалыгының урман саклау буенча инженер.

1987 елдан 2002 елга кадәр — аспирант, кече гыйльми хезмәткәр, өлкән гыйльми хезмәткәр, В.В. Докучаев исемендәге Туфрак институтының лаборатория мөдире (1990-2002)

1990 елда «Дешифрирование почвенного покрова лесостепи центрально-чернозёмного района по среднемасштабным космическим снимкам»  темасына кандидатлык диссертациясе яклый

2002 елдан 2009 елга кадәр ЕС (Италия) гражданнар  хәвефсезлеге институтында гыйльми хезмәткәр.

2004 елда «Анализ почвенных ресурсов на основе геоинформационных технологий»  темасына докторлык диссертациясе яклый.

2009 елдан 2011 елга кадәр — РФА космос тикшеренүләре институтында сектор мөдире.

2011 елдан алып — В. В. Докучаев исемендәге Туфрак институтында гыйльми эшләр буенча директор урынбасары.

2015 елдан алып — Мәскәү дәүләт университетының туфрак фәне факультетының туфрак географиясе кафедрасы профессоры

2016 ел — РФА әгъза-корреспонденты итеп сайлана

2019 елда — Россия Фәннәр академиясенең академигы итеп сайлана.

## Фәнни эшчәнлеге
Туфрак фәне өлкәсендә белгеч.

Туфракларның һәм җирнең мониторингы һәм дистанцияле картографияләүнең яңа технологияләрен эшләүгә багышланган тикшеренүләр алып бара.

Аның җитәкчелегендә һәм турыдан катнашлыгында Россия җирләренең һәм туфрагының ресурс потенциалын бәяләүнең күп вариантлы геомәгълүматлы системасы төзелә, ул Россия Федерациясе хөкүмәтенең № 51 2015 елның 27 гыйнварында чыккан «Об утверждении Правил отнесения территорий к неблагоприятным для производства сельскохозяйственной продукции территориям» карарны кабул итү өчен нигез булып хезмәт итә.

350-дән артык фәнни хезмәт авторы, шулардан 15 монографиясе бар.

**Төп хезмәтләре**

** «Эколого-экономическая оценка деградации земель» (соавт., 2016)
** «Ресурсный потенциал земель Северного Кавказа для плодоводства» (соавт., 2016)
** учебное пособие «Аэрокосмические методы в сельском и лесном хозяйстве: компьютерный практикум» (2015)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль Игоря Юрьевича Савина РФА рәсми сайтында

Төркем:Мәскәү дәүләт университеты укытучылары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:География фәннәре кандидатлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәскәү өлкәсендә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1962 елда туганнар
Төркем:10 апрель көнне туганнар
Иосиф Старик

**Иосиф Старик**  (, Сарытау — 27 март 1964, Ленинград) — күренекле совет радиохимигы, Россия радиохимия мәктәбе вәкиле.СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (1946), өч тапкыр Сталин премиясе лауреаты 1949, 1951, 1953).

## Биографиясе
1924 елда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының химия бүлеген тәмамлый. Ленинградта Радий институтында эшли, Ленинград дәүләт университетында укыта. Семипалатинск полигонында ядро  коралын сынауда катнаша.

Физика, сорбцион процессларның физика-химиясе, эретмәләрдә, газларда һәм каты җисемнәрдә нык сыекланган хәлдәге радионуклид торышы формаларын билгеләү ысуллары турында хәзерге заман күзаллауларын гомумиләштергән «Радиохимия нигезләре» дип исемләнгән (Radiochemistry of Fundamentals) беренче фундаменталь хезмәт авторы. Тау токымнарының яшен билгеләүнең радиоаналитик ысулы, ядро  реакторы химиясе, плутоний химиясе буенча хезмәтләр авторы.

X Менделеев укулары катнашчысы

Серафимовка зыяратында җирләнгән (14 уч.).

## Гыйльми хезмәтләре

* Старик И. Е. К вопросу о коллоидных свойствах полония// Труды Государственного Радиевого института. Ленинград. НХТИ, 1930, к.1, с.29-75; 1933, к.2, с.91-103;
* Старик И. Е. Радиоактивные методы определения геологического  времени. Ленинград — Москва. Гл. ред. химич. лит. 1938. 176 с.
* Старик И. Е. Основы радиохимии. Москва — Ленинград. АН СССР.1959. 460 с.; 2-е изд. Москва — Ленинград. Наука. 1969. 647 с.; переводы на инг., немец. и япон. языки, издана в США под неточным названием: Starik I.E. Principles of readiochemistry. LLNL.1985. Monthly Catalog of United States Government Publications, entry No.8050).
* Старик И. Е. Ядерная геохронология. Москва — Ленинград, АН СССР, 1961. 630с.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
- Өч Ленин ордены (29.10.1949; 1951; 1953)

- Ике Кызыл Байрак Хезмәт ордены (10.06.1945; 21.03.1947)

- «Хөрмәт Билгесе» ордены (1962)

- медальләр

- Сталин премиясе (**1949,** икенче дәрәҗә — 817-нче комбинатта плутонийны химик аерып алу  технологик процессын эшләү белән җитәкчелек иткән өчен; **1951, 1953**)

- В. Г. Хлопин исемендәге премия, «Основы радиохимии» монографиясе өчен, 1959 ел.

## Шулай ук карагыз

* Химики МГУ

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Краткая биография на сайте «Летопись Московского университета»
* 100-лет со дня рождения ученого.
* Профиль Иосифа Евсеевича Старика РФА рәсми сайтында
* Е. А. Шашуков. Жизненный и творческий путь И. Е. Старика. Труды Радиевого института им. В. Г. Хлопина. т.12. 2007.с 207—209.

Төркем:23 март көнне туганнар
Төркем:1902 елда туганнар
Төркем:Сарытауда туганнар
Төркем:27 март көнне вафатлар
Төркем:1964 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Савин

**Савин** ― күп мәгънәле сүз.
;Фамилия
* Иван Савин (1981), хоккейчы (сакчы).
* Игорь Савин (1962), галим, РФА академигы (2019).
;Топоним
* Савин ― Болгария авылы.
* Савин ― Польша авылы.
## Моны да карагыз
* Яңа Савин районы

Төркем:ФамилияләрТөркем:Топонимнар
Седов

**Седов** ― фамилия.
* Александр Седов (1911—1999), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Леонид Седов (1907—1999), физик, СССР Фәннәр академиясе академигы. Социалистик Хезмәт Герое, икенче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты.
* Марк Седов (1923—1988), техник фәннәр кандидаты (1975). «Капролактам» Дзержинск призводство берләшмәсе директоры, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1976).
## Моны да карагыз
* (2785) Седов, астероид.
* Седов, барк.

Төркем:Фамилияләр
Соколова

**Соколова** ― фамилия.
* Екатерина Соколова (1911-), пианист, педагог, ТАССР атказанган артисты (1957).
* Лина Соколова (1940—2003), рәссам, Россия Федерациясенең халык рәссамы (2001).
* Нина Соколова (1916—1995), энтомолог һәм гидробиолог, биология фәннәре докторы (1975), Мәскәү дәүләт университеты профессоры.
----
* **[[Соколов]]**

Төркем:Шәхесләр 
Төркем:Фамилияләр
Суханов

**Суханов** ― фамилия.
* Владимир Суханов (1948), баянчы, педагог,  БАССР (1984), РФ (1995) атказанган, БР халык (2015) артисты.
* Евгений Суханов (1948), юридик фәннәр докторы, профессор, Мәскәү дәүләт университеты юридик факультетының гражданлык хокукы кафедрасы мөдире.
* Иван Суханов (1923—2000), фәлсәфәче, Казан авиация институтының фәлсәфә кафедрасы мөдире (1955―1961).
* Николай Суханов (1886—1938), эсерлар фиркасе әгъзасы, Бөтенрусия оештыру җыелышы әгъзасы.
* Сергей Суханов (1930—1986), спортчы (*урта дистанцияләргә йөгерү*). 1956 елгы Җәйге Олимпия уеннарында катнашкан.

Төркем:Фамилияләр
Воронец (Румыния)

**Воронец** — Румыниянең Сучава жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән 493 метр биеклектә урнашкан.

## Халкы

1930 елгы халык санын алу мәгълүматларына караганда, Воронец авылында 601 кеше яшәгән. Халыкның күпчелеген румыннар (85,35%) тәшкил итсә, азчылыклар арасында немецлар (12,15%), поляклар (1,5%), руслар (0,17%) һәм чехословаклар (0,83%) булган. Дини күзлектән караганда, күпчелек халык православие динендәгеләр (83,36%), шулай ук рим католиклары (16,47%) һәм грек-католиклар (0,17%) булган.

2002 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, авылда 744 кеше яши. Туган теле дип 743 кеше (99,9%) румын телен атаган..

Авыл халкының милли составы румыннардан (97,6%) һәм алманнардан тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Сучава жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Бенинда ислам

**[[Бенин]]да ислам** (,  ) ― илдә тарафдарлары саны буенча икенче урындагы дин. 2013 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Бенин халкының (12, 8 млн кеше, 2020 елгы бәяләү буенча) 27, 7 % ы ― мөселманнар , 48,5 % ы ― христианнар, 11,6 % ы ―  тарафдары.

## Тарих
Урта гасырларда Ислам диненең киң таралышы, барыннан да элек, Төньяк Африка  һәм  белән сәүдә элемтәләренә бәйле . XV гасырдан башлап, ислам  дәүләте составына кергән илнең төньяк өлешендә тарала башлый.

Шул ук вакытта хәзерге Бенинның көньяк өлеше башта ,  дәүләтенә , соңрак  Дагомея корольлеге составына керә, анда Африканың традицион диннәре сакланган .

XIX гасыр башында мөселманнар саны Нигериянең төньягыннан күпләп күчеп килгән мөселман качаклары хисабына арткан .

## Саны һәм таралышы
Мөселманнар, нигездә, Бенинның төньяк-көнчыгышында һәм көньяк-көнчыгышында яшиләр. Бенин мөселманнарының күп өлеше сөнниләр, шулай ук, нигездә, Якын Көнчыгыштан килгән мөһаҗирләр арасында шигыйлар да бар . Әхмәдия җәмгыяте 2006 елда барлыкка килгән.

Ислам илнең *фульбе* , *барба* , *сомба* , *йоруба* , буса  кебек этник төркемнәре арасында киң таралган.

Еш кына, бер гаилә эчендә христиан, ислам яки җирле традицион ышанулар тарафдары булган туганнарны очратырга мөмкин.

## Мәчетләр
Бениндагы иң зур мәчет ― ил башкаласы  Әл-Мәһди мәчете. Ул 2008 елда төзелгән һәм бер үк вакытта 7000 кешене сыйдыра ала .

 шәһәрендә гыйбадәтханәләр арасында иң күбе ― мөселман мәчетләре.


Файл:Mosquée de Tanéka-Béri (3).jpg | Копарго шәһәре мәчете
Файл:ParakouMosque2.jpg | Параку шәһәре мәчете
Файл:ParakouMosque.jpg | Параку шәһәре мәчете
Файл:La Place idi Natitingou.jpg |  Натитингу I округындагы мәчет
ET-AMF Boeing 767-300ER of Ethiopian Airlines (travel for the mecca).jpg| Бенин мөселманнары хаҗга, Мәккәгә китә.
Grande mosquee porto-novo.jpg|Порто-Ново мәчете

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Бенин. Международная Религиозная Свобода Доклад 2007". Государственного департамента США.
*   Книга Льва Африканского «Африка — третья часть света|Об описании Африки и о примечательных вещах, которые там имеются»

Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Бенинда ислам
Сөендек Сәетов

**Сәетов Сөендек Сәхи улы** (10 декабрь 1934 ел — 26 март 2020 ел) — башкорт театр белгече, тәнкыйтьче, драматург. Сәнгать фәннәре кандидаты (1981). 1958 елдан ССРБ Журналистлар берлеге, 1966 елдан ССРБ Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы. РСФСР-ның (1987), Башкорт АССРның (1979) атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Биографиясе
Сөендек Сәхи улы Сәетов 1934 елның 10 декабрендә Башкорт АССРның Баймак эшчеләр бистәсендә туган. Атасы — Сәетов Сәхи Нигъмәт улы.

1958 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлый. Университетның яшьләр театрында режиссер буларак, 1955 елда Юлиус Фучикның «Репортаж с петлей на шее» пьесасын сәхнәгә куя.

1958—1966 елларда «Советская Башкирия» гәзитенең әдәби хезмәткәре, бүлек мөдире, хәбәрчесе була.

1966—1974 елларда ССРБ Фәннәр академиясе Башкортстан филиалының Тарих, тел һәм әдәбияты институтында кече хезмәткәр булып эшли. Бер үк вакытта «Театр сәнгате», «Театр меридианы» телетапшыруларының авторы һәм алып баручысы була. Режиссерлык хезмәтен дә онытмый алып бара: 1968 елда Башкортстан телевидениесендә «Мы старше своей смерти», 1973 елда «Яраланган бүре күзләре», 1981 елда Республика Рус драма театрында «Вороний праздник» спектакльләрен куя.

Сөендек Сәетов 1971—1992 елларда Башкортстан Республикасы  Театр сәнгате союзында һәм Башкорт дәүләт университетында театр белгече буларак семинарлар алып бара, театр тәнкыйте һәм театр белеме буенча чыгышлар ясый.

1994 елда «Башкорт энциклопедиясе» нәшриятына эшкә килә һәм бу учреждениенең әйдәүче гыйльми мөхәррире була. Бер вакытта театр гыйлеме буенча фәнни эшләр яза, ул берничә монографияләрнең авторы.

Сөендек Сәхи улы Сәетов 2020 елның 26 мартында Уфа шәһәрендә вафат булды.

## Әсәрләре

** Мы старше своей смерти. Уфа, 1990 (соавт).
** Фронт за фронтом. Уфа, 1980 (соавт).
** Танец ликующий. Уфа, 1968.
** Театральный спектакль — лауреат Государственной премии Республики Башкортостан имени Салавата Юлаева, Уфа, 1995.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1979)
* РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1987)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясе — Сәетов Сөендек Сәхи улы(недоступная ссылка)

Төркем:Башкорт драматурглары
Төркем:Сәнгать фәннәре кандидатлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:БАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:10 декабрь көнне туганнар
Төркем:1934 елда туганнар
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:26 март көнне вафатлар
Павел Тагер

**Павел Тагер** (, Мәскәү, Россия империясе — 30 июнь 1971, Мәскәү, ССРБ) — совет тавышлы кино өлкәсендә уйлап табучы, галим, укытучы, профессор (1937). РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1947). Өченче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты (1950). 150дән артык фәнни хезмәт авторы.

## Биографиясе
Тагер Павел Григорьевич 1903 елның 18 сентябрендә (1 октябрь) Мәскәүдә туган. Мәскәү университетының физика-математика факультетын (1926) һәм механика факультетын (1929) тәмамлый. 1932-1939 һәм 1947-1969 елларда Гыйльми-тикшеренү кинофотоинститутында  (НИКФИ), 1939-1947 елларда ИАТАН-да эшли. 1937 елда профессор исеме ала, техник фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә дәгъва итеп 1940 елда диссертация  яклый. Кинофото хезмәтчәннәре берлеге Үзәк комитеты әгъзасы була

П. Г. Тагер 1971 елның 30 июнендә вафат була. Мәскәүдә Востряково зыяратында җирләнгән.

## Төп ачышлары һәм казанышлары
Яктылык агымы модуляциясе принцибында «Тагефон» тавышлы кино үзенчәлекле системасын П. Г. Тагер 1926 елда тәкъдим итә, ә 1928 елда патент ала.

Бу система буенча 1931 елда беренче совет тавышлы нәфис «Тормышка путевка» кинофильмы төшерелә.

Аннары төрле мәсьәләләрне тикшерә, үзгәрүчән тыгызлыклы һәм үзгәрүчән киңлектәге фонограммаларны язуны камилләштерүдә катнаша. Оптик ысул белән яздырганда тавышның бозылу табигатен тасвирлый, стереофоник кинематографның теоретик нигезләрен эшли.

Стереофоник кино өлкәсендәге төп тәҗрибәләрне ул 1948-1949 елларда Гыйльми-тикшеренү кинофото институтында башкара. Бу тиз үскән һәм 1960 нчы елларда дөньяда танылу алган тавышны стереофоник яздыру-тергезү теориясенә нигез булып хезмәт итә.

П. Г. Тагер җитәкчелегендә Гыйльми-тикшеренү кинофото институтында 1948-1949 елларда киң экранлы стереофоник фильмнар төшерү һәм күрсәтү өчен аппаратура эшләнә.

Телевидение барлыкка килү белән, белгечләрнең күбесе кинематограф бетә дип юрауларга карамастан, П. Г. Тагер бу технологияләрнең тыгыз хезмәттәшлек итү һәм  өзлексез бәйләнештә булу перспективасын игълан итә.

Бөек Ватан сугышы чорында П. Г.Тагер берничә мөһим хәрби уйлап табулар ясый,  снарядның яңа формасын эшләүдә катнаша.

## Танылуы һәм бүләкләре
- 1930 елда ВКП(б)-ның XVI съездында Куйбышев В. В. үзенең докладында П. Г. Тагерның хезмәтләре илнең 2 млн алтын сумын саклады дип белдерә.

- Ленин ордены (11.01.1935)

- РСФСР-ның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1947)

- Өченче дәрәҗә Сталин премиясе (1950) — каршы фазалы фонограмма кулланып кинофильмнарны тавышландыруның яңа ысулын эшләгәне, җитәкчелек иткәне һәм куллануга керткәне өчен.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Творческой-биографик белешмә о П. Г. Лагере на сайте НИКИ
* ГАЛИ рукописи, фотографии П. Г. Лагер  (недоступная ссылка с 16-09-2011 [3693 дня])
* Фото и местонахождение могилы П. Г. Лагер

Төркем:1 октябрь көнне туганнар
Төркем:1903 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:30 июнь көнне вафатлар
Төркем:1971 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ уйлап табучылары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Пётр Тимофеев

**Петр  Тимофеев** (1902—1982) — электроника һәм вакуум техникасы өлкәсендә совет галиме.

## Биографиясе
Тимофеев Пётр Васильевич1902 елның 12 (25) июнендә Мәскәүдә туган. 1925 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тәмамлый. Н.&amp;nbsp;Э.&amp;nbsp;Бауман исемендәге Мәскәү югары техник училищеда (1925-1928), МДУ-да (1926-1941), Мәскәү энергетика институтында (1933-1941), Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һава инженер академиясендә (1945-1948) укыта. 1935 елдан — профессор. 1928 елдан Бөтенрусия электротехника институтында эшли.  СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (1953).

П. В. Тимофеев 1982 елның 18 ноябрендә вафат була. Мәскәүдә Головино зыяратында җирләнгән.

## Фәнни эшчәнлеге
Төп хезмәтләре киноны тавышландыру өчен фотоэлектрик корылмаларны, икенчел электрон эмиссияне, электрон оптика буенча. Берничә фотоэлемент, электрон күбәйткечләр, электрон лампалар һәм электрон-оптик үзгәрткечләр эшли.

1933-1936 елларда тапшыручы телевизион электрон көпшәләр, шул исәптән супериконоскоп, шулай ук башка электрон-оптик корылмалар уйлап таба. Тавышлы кино, телевидение һәм автоматика өчен көчәйткечләр һәм фотоэлементлар эшләүдә катнаша. Оборона сәнәгате өчен инфракызыл техник приборлар сериясен эшли.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
- Икенче дәрәҗә Сталин премиясе (1946) — яңа төр оптик приборлар булдырганы өчен

- Икенче дәрәҗә Сталин премиясе (1951) — яңа оптик приборлар булдырган өчен.

- Социалистик Хезмәт Герое (13.10.1982)

- Ленин ордены (13.10.1982)

- дүрт  Кызыл Байрак Хезмәт ордены (16.05.1947; 02.06.1952; 19.07.1962; 17.09.1975)

- Кызыл Йолдыз ордены (21.01.1944)

- «Хөрмәт Билгесе» ордены (21.04.1939)

- медальләр

- РСФСР-ның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1947)

## Чыганаклар

** Тимофеев Пётр Васильевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
** Кинословарь в 2-х томах, М., «Советская энциклопедия», 1966—1970
*

## Сылтамалар

* Профиль Петра Васильевича Тимофеева РФА рәсми сайтында
* Тимофеев Петр Васильевич // Московская энциклопедия. / Гл. ред. С. О. Шмидт. — М., 2007-2014. — К. I. Лица Москвы: [в 6 кн.].

Төркем:8 июль көнне туганнар
Төркем:1902 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:18 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1982 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәүдә җирләнгәннәр
Лимбаль Вогт билбавы

**Лимбаль Вогт билбавы** — гадәттә ике күзне дә җәлеп итүче һәм ураксыман  акбурсыман тар тасмалар ясалу белән сыйфатланган, куркынычсыз яшькә бәйле  мөгезкатлау үзгәрүе. Үзгәрешләр лимбның борын һәм чигә ягыннан кабаклар кырые  арасында (күз ачык булганда) урнаша (рәс. 9.58б). 1 типта билбау лимбтан үтә  күренмәле мөгезкатлау өлкәсе белән аерылган, 2 типта билбау һәм лимб арасында  чик юк.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Мөгезкатлауның «он» тибындагы дегенерациясе

**«Он» тибындагы дегенерация** — мөгезкатлауның  үзәк өлешендә күбрәк сизелә торган строманың тирән катламнарында вак онлы  сибелешләр тибындагы депозитлар ачыкланган гадәттә ике күзгә кагылучы  куркынычсыз мөгезкатлау үзгәрүе (рәс. 9.58в).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Мөгезкатлауның «тимсах тиресе» тибындагы дегенерациясе

Бу дегенерация төре гадәттә симптомсыз  барыш һәм бер-берсеннән ярым ачык мөгезкатлау өлкәләре белән чикләнгән  строманың полигональ соргылт томанлану чыганаклары белән сыйфатлана (рәс.  9.58г). Барышка ешрак строманың алгы өчтән икесе җәлеп ителә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Липидлы кератопатия

1.     Беренчел сирәк очрый һәм үзеннән-үзе барлыкка килә. Үзенчәлекле билгесе —  мөгезкатлауның стромасында саргылт төстәге тамырлану белән бәйле булмаган ак яки  саргылт холестерин, май һәм фосфолипидлар чыганаклары утырмалары (рәс. 9.59а).

2.     Икенчел ешрак очрый. Күз җәрәхәте яки тамырлануга китергән чир белән бәйле

Төп сәбәбе — HSV яки herpes zoster  чыгарган тәлинкәсыман кератит.

3. Дәвалау төп ялкынсынулы барышка юнәлгән. Башка ысуллар:

а) тукландыручы тамырларның  аргонлазерлы  фотокоагуляциясе. Липидлы инфильтратларның сеңүенә китерә ала. Тамырлар алдан  флюоресцентлы ангиографиядә ачыклана ала;

б) термокаутеризация нәтиҗәле була ала. Микроскоп астында  термокаутерлы кыскычка кысылган җөйле инә ярдәмендә лимб янындагы  тукландыручы тамырларның коагуляциясен башкаралар;

в) үтәли  кератопластика чагылган клиник  күренешле очракларда барышның киеренкелеге кимегән шартларда кирәк булырга  мөмкин, әмма мөгезкатлауның тамырлану, юкару һәм гипоэстезия кебек  үзгәрешләре операция нәтиҗәсенә мөһим йогынты ясый ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Тасмасыман кератопатия

**Тасмасыман кератопатия** — Боумен, эпителийның нигез мембранасы һәм  строманың алгы катламнарында кальций тозлары утырмасы белән сыйфатланган  мөгезкатлау үзгәрүе (рәс. 9.60а).

## Сәбәпләре
**1.   ** Офтальмологик чирләр — тасмасыман кератопатиянең төп сәбәбе.  Аларга хроник алгы увеит (аеруча балаларда), күз туберкулезы, силикон маеның  алгы камерага чыгуы, мөгезкатлауның хроник шешүе һәм авыр барыш белән хроник  кератит керә.

**2.    ** Яшькә бәйле тасмасыман кератопатияне сәламәт диярлек кешеләрдә табалар.

**3.    ** Метаболик сәбәпләр (мәсәлән, метастатик кальцификация) сирәк,  шул ук вакытта кан сүлендә кальций һәм фосфор тупланышы артуын, гиперурикемия  һәм хроник бөер җитешсезлеген ачыклыйлар.

**4.    ** Нәсел сәбәпләре. Тасмасыман кератопатиянең гаиләле очраклары һәм ихтиоз.

## Билгеләре
Мөгезкатлау перифериясендә интерпальпебраль  аралыкта тасмалар кебек кальцификатлар утырмасы. Тасманың тышкы төгәл чиге  лимбтан үтә күренмәле мөгезкатлау өлкәсе белән аерылган (рәс. 9.60б).

•      Барыш тасмасыман татыр төерчә ясалу белән әкренләп мөгезкатлау үзәгенә тарала,  аның өлкәсендә үтә күренмәле вак тишекләр, кайвакыт ярылулар табалар (рәс.  9.60в).

•      Чагылган клиник күренешләр очрагында үзгәрешләр төерләр формасына кереп  һәм бүлтәеп эпителий зарарлануы өчен мөһим уңайсызлыкка китерә ала.

## Дәвалау
Күрүгә янаучы яки субъектив күрсәтмәләр  очракларында гына дәвалау күрсәтелә.

**1.   ** Хелация (комплекслар ясалу) — җиңел очракларга карата гади һәм нәтиҗәле  процедура. Микроскоп астында башкаралар:

а)     кальцификатларның  зур чыганакларын эскәк ярдәмендә алалар;

б)    томанлану  өстендәге мөгезкатлау эпителиен һәм аеруча каты кальцификация катламнарын  скальпель белән алалар;

в)     кальцийны  тулысынча бетерү алдыннан этилендиаминтетрасеркәле әчелегенең динатрий тозы  эремәсен мамыклы тампон белән сөртәләр (рис. 9.60г);

г)     реэпителизация  7 көн дәвамында була — шундый ук үлчәмдәге гади эрозиягә караганда 2-3 көнгә  озаграк;

д)    аеруча  алшартлы системалы патология яки рецидивлы увеит белән авыруларда рецидивлар  мөмкин.

**2.   ** Башка ысуллар алмазлы борау, NdiYAG-лазер, катлы  кератопластика һәм фототерапевтик кератэктомия куллану керә.

**NB** Рецидивлар булдырмау өчен кайбер алшартлы чирләрне аеру һәм аларга  дәвалау билгеләү кирәк.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Бурундида ислам

**[[Бурунди]]да ислам** (, ,  ) ― азчылык дине, ил халкының (11,8 млн кеше, 2020 елга) 2 – 5 % ы (305 мең кеше)  ― ислам тарафдарлары .

Ил халкының 90 % ын христианнар (католиклар – 62,1 %, протестантлар – 23,9 %) тәшкил итә.

## Тарих
Ислам беренче тапкыр Бурундига XIX гасырда Көнчыгыш Африка ярларыннан, Танганьика күле тирәсендә эш итүче гарәп сәүдәгәрләре һәм кол сатучылар белән үтеп керә башлый. Нтаре I җитәкчелегендәге Бурунди корольлеге төбәктә ислам дине йогынтысы таралуга каршы чыга. Бурунди мөселманнарның көчле йогынтысыннан котылып калса да, ислам тарафдарлары чик буендагы  (хәзерге Танзания) һәм  (хәзерге Конго Демократик Республикасы) шәһәрләрендә ныгый алган, алар үз йогынтысын шуннан торып дәвам иткән.

1890-елларда Бурунди Алмания колониясенә әверелә. Алман администрациясе исламның  таралуына ярдәм иткән.

Беренче бөтендөнья сугышы башлану алдыннан Бужумбура шәһәре төбәктә ислам таралуның төп үзәгенә әверелә.

Бурундины Бельгия яулап алгач, илдә христиан миссионерлары барлыкка килә һәм  җирле халыкны массакүләм рәвештә католик диненә тарту башлана .

## Саны һәм таралышы
АКШ Дәүләт департаменты мәгълүматлары буенча, 2010 елда Бурунди халкының 2 – 5 % ы үзләрен мөселман дип санаган. Мөселманнарның күпчелеге илнең элекке башкаласы Бужумбура (бигрәк тә Буензи һәм Виза районнарында), илнең 2019 елдан башкаласы , Румонге, Ньянза, Муйинга һәм Макамба шәһәрләрендә яши.

Бурунди мөселманнарының күпчелеге сөнниләр, шулай ук шигыйлар һәм  зур булмаган җәмгыятьләре бар .

Исламны Бурундиның *хуту* һәм *тутси* этник төркемнәре вәкилләре дә тота, шуңа күрә илдә гражданнар сугышы вакытында конфликт дини төсмер алмаган .  

Мөселманнар арасында Көнбатыш Африка, Конго Демократик Республикасы, Якын Көнчыгыш һәм Пакистаннан килгән мөһаҗирләр бар.

Бурундида ислам азчылык дине булуга карамастан, Ураза бәйрәме белән Корбан бәйрәме дәүләт күләмендә бәйрәм буларак билгеләнә .

Илнең мөселман җәмгыяте вәкилләре хакимият органнарында эшли, һәм алар, бигрәк тә  тәмамланганнан соң, илнең иҗтимагый тормышында актив катнаша .

## Әдәбият
*

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Бурундида ислам
Иван Страхов

**Страхов Иван Владимирович** (1905―1985) ― ССРБ психологы, психология фәннәре докторы, профессор. К. А. Федин исемендәге Сарытау педагогия институтының психология кафедрасына нигез төзәүче.

## Биографиясе
Иван Владимирович Страхов 1905 елның 6 (19) сентябрендә Ярославль губернасының Ильинское авылында туган. 

1927 елда Ярославль педагогия институтының филология факультетын тәмамлый. 1927 елда Мәскәү эксперименталь психология институтының аспирантурасына укырга керә, анда аның гыйльми җитәкчесе профессор Н.К. Корнилов була. Аспирантураны тәмамлаганнан соң, 1930 елда Иркутск педагогия институтының психология кафедрасы мөдире итеп тәгаенләнә.

1934 елда Белоруссияга күченә, анда Гомель педагогия институтының психология кафедрасы мөдире булып эшли. 1935 елда аңа профессор дәрәҗәсе бирелә.

1937 елда К. А. Федин исемендәге Сарытау педагогия институтының психология кафедрасын оештыра һәм аның мөдире була, кырык елдан артык бу вазифада эшли. 

1941 елның апрелендә Мәскәү дәүләт педагогия институтында «Эмоциональные компоненты характера школьников в связи с общей характерологией» темасына докторлык диссертациясен уңышлы яклый.

Сугыш елларында Сарытауның төрле югары уку йортларында һәм бу шәһәргә эвакуацияләнгән Ленинград университетында  укыта.

1958 елдан 1975 елга кадәр ССРБ психологлары җәмгыйәтенең Сарытау бүлекчәсен җитәкли.

1985 елның 20 ноябрендә Сарытауда вафат була.

## Фәнгә керткән өлеше
Иҗат психологиясе проблемаларын, фигыль һәм игътибар психологиясен, мәктәп дәресе психологиясен, югары мәктәп психологиясен тикшерә.  250 якын гыйльми хезмәт язган, шул исәптән 53 аерым басма авторы.

## Наградалары

* Ике Кызыл Байрак Хезмәт ордены
* «Хөрмәт Билгесе» ордены
* «Бөек Ватан сугышы елларында фидакарь эшчәнлеге өчен» медале

## Библиография

* О дружбе школьников (1946)
* Психология литературного творчества (Л.Н. Толстой как психолог) (1947)
* Воспитание внимания школьников (1958)
* Психология педагогического такта (1966)
* Психология внимания (1968)
* Психология творчества (1968)
* Психология характера (1970)
* Психологические основы педагогического такта (1972)
* Психологический анализ в литературном творчестве (1973 – 1976, в 5 частях)
* Психология педагогического общения (1980)

## Әдәбият

* История психологии в лицах. Персоналии / Под ред. Л. А. Карпенко // Психологический лексикон. Энциклопедический словарь в шести томах / Ред.-сост. Л. А. Карпенко. Под общ. ред. А. В. Петровско. – М.: ПЕР СЭ, 2005. – С. 451-452.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Иван Владимирович Страхов 
* СТРАХОВ ИВАН ВЛАДИМИРОВИЧ 
Төркем:19 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1905 елда туганнар
Төркем:20 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1985 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Сарытауда вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Русия империясендә туганнар
Төркем:Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университеты укытучылары
Төркем:Ярославль дәүләт педагогия университетын тәмамлаучылар
Арнольд

**Арнольд** ― күп мәгънәле сүз.
; Ир-ат исеме
* '''Арнольд''' Дечеверри
* '''Арнольд''' Слабодич
* '''Арнольд''' Шварценеггер

;Фамилия
* Владимир '''Арнольд''' (1937—2010), математик, СССР Фәннәр академиясе академигы (1990 елдан).
----
* Фрәнсис '''Арнольд''' (1956), Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2018).
;Топоним
* Арнольд, АКШ шәһәре (Пенсильвания).
* Арнольд, АКШ шәһәре (Миссури).
* Арнольд, Миннесота штатында (АКШ) урнашкан халык санын алу урыны.
* Арнольд, Мэриленд штатында (АКШ) урнашкан халык санын алу урыны.
## Моны да карагыз
* Арнольд, кратер.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Төркем:Исемнәр
Сергей Павлушков

**Павлушков Сергей Николаевич** (1864―1942) ― рус һәм ССРБ ветеринары, ветеринария фәннәре докторы, профессор. ССРБ-да ветеринария оештыручыларының берсе.

## Биографиясе
Сергей Николаевич Павлушков 1888 елда Казан ветеринария институтын тәмамлый, 1907 елга кадәр земство ветеринар табибы булып эшли. 1911 елда Россия Эчке эшләр министрлыгының Ветеринария-бактериология лабораториясе мөдире итеп тәгаенләнә. 1915 елда «Успехи страхования скота в государствах Западной Европы и в Финляндии» китабын яза. Шушы хезмәте нигезендә 1916 елда «Страхование скота» темасына магистрлык диссертациясе яклый. 1917 елда Россия Эчке эшләр министрлыгының Ветеринария-бактериология лабораториясе Эксперименталь ветеринария институты дип үзгәртелә, 1921 елга кадәр аның беренче директоры була.

1921 елда РСФСР-ның игенчелек халык комиссариатына эшкә күчә. 1929 елдан гомеренең ахырына кадәр Бөтен Союз эксперименталь ветеринария институтында эшли, анда ветеринария өлкәсендә чит ил тәҗрибәсен өйрәнү буенча бюро мөдире була һәм институтның гыйльми хезмәтләрен төзәтә.

1942 елның 13 февралендә Мәскәүдә вафат була.

## Фәнни эшчәнлеге
Эпизоотология, ветеринария статистикасы, ветеринария эшен оештыру, малны страховкалау һәм ветеринариянең күп кенә тармаклары буенча 200-дән артык тикшеренү яза. 1902 елда «Новые ветеринарно-полицейские правила по надзору за скотом и продуктами животноводства» хезмәтен яза. (П. Н. Кулешов һәм И. Г. Гурин белән автордашлыкта).

Ветеринария буенча венгр галимнәре Ф. Гутира, И. Марекның һ.б. хезмәтләрен рус телене тәрҗемә итте. Күп игтибарны ветеринария белеменә һәм ветеринария тарихына бирә. 1910 елда байтар табипларның 2-се Бөтенрусия съездының актив оештыручысы була. 1905 һәм 1909 елларда халыкара ветеринария конгрессында катнаша.

Совет власы елларында РСФСР игенчелек Халык комиссариатының Галимнәр советында гыйльми секретаре һәм рәисе була.  Совет ветеринария законнарын чыгару нигезләрен булдыруда  шактый зур өлеш кертә, Бөтенрусия ветеринарлар съездын чакыру буенча оештыру эшендә катнаша.

## Хезмәтләре

* Туберкулез рогатого скота и борьба с ним при помощи туберкулина.  Москва, 1897
* Успехи страхования скота в государствах Западной Европы и в Финляндии. 1915
* Теория и практика в ветеринарном образовании, «Ветеринарное обозрение» 1900, с. 191 и 299
* Ветеринария, в кн.: Большая советская энциклопедия, т. 10, М., 1928.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* А.С. Донченко, К.Н. Осташко, История ветеринарной медицины. Древний мир — начало ХХ века..pdf. Страница 46
* Павлушков
* ПАВЛУШКОВ Сергей Николаевич

Төркем:Профессорлар
Төркем:Белгечлекләр буенча фән докторлары
Төркем:1864 елда туганнар
Төркем:13 февраль көнне вафатлар
Төркем:1942 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Куышлык шешләренең орбитага үсеп керүе

Сирәк очракта параназаль куышлыклардагы яман шешләр орбитага үсеп керә  ала һәм иртә ачыкланса да, начар фаразга ия була ала, шуңа табиб бу шешләрнең  отоларингологик һәм офтальмологик үзенчәлекләрен белергә тиеш.

1.   Өске казналыкның карциномасы — орбитада үсеп керүче куышлыкның иң  таралган шеше (рәс. 6.53).

•       Отоларингологик  билгеләре — бит өлкәсендә авырту һәм шешү, борыннан кан килү һәм агу.

•    Офтальмологик  билгеләре — күзнең өскә күчүе, диплопия һәм яшь түгелү.

2.    Рәшәткәле куышлыкның карциномасы күзне тышка күчерә ала.

3.    Йоткылык-борын яман шеше орбиталь ярык аша үсеп керә ала. Экзофтальм  соңрак кушыла.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Онкология
Төркем:Күз авырулары
Тимофеев

**Тимофеев**, Тимофеева ― фамилия.
* Александр Тимофеев (1881—1929), табиб-гинеколог, профессор, медицина фәннәре докторы.
* Алексей Тимофеев (1812—1883), язучы һәм шагыйрь.
* Артем Тимофеев (1985), шахматчы, РФ чемпионы (команда исәбендә, 2002, 2003, 2009).
* **[[Василий Тимофеев]]** : 
** Василий Тимофеев (1836—1895), православие миссионеры, тәрҗемәче, Үзәк керәшен татар мәктәбе мөдире (1863―1893).
** Василий Тимофеев (1891—1968), рәссам-нәкышче, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1940).
* Иоанн (Тимофеев) (1958), православие дине эшлеклесе, митрополит.
* Пётр Тимофеев (1902—1982), электроника һәм вакуум техникасы өлкәсендә галим.
* Сергей Тимофеев (1950), спортчы (ирекле көрәш), Европа чемпионы (1976).
----
;Тимофеева
* Раиса Тимофеева (1929―2013), җырчы (меццо-сопрано), ТАССР атказанган артисты. 

Төркем:Фамилияләр
Сфероидаль дегенерация

**«Мөгезкатлауның сфероидаль дегенерациясе»** атамасының синонимнары бар:  «мөгезкатлау эластозы», «Лабрадор кератопатиясе», «климатлы тамчылы  кератопатия» һәм «төерле Биетти дистрофиясе». Гадәттә ачык һавада эшләүче,  ешрак ир-атларны зарарлаучы билгесез сәбәпле ике яклы дегенератив барыш. Төп  алшартлы фактор — ультрашәмәхә нурларның йогынтысы, чөнки симптомнарның чагылганлыгы  һәм ачык һавада булу дәвамлыгы арасында төгәл бәйләнеш күзәтелә. Халәт  чагыштырмача куркынычсыз, әмма сирәк очракларда күрү начарлану белән бергә  була ала.

1.    Гистология. Строманың алгы бүлекләрендә Боумен мембранасын алмаштыручы аномаль  аксымсыман утырмалар (рәс. 9.61а).

2.     Билгеләре

• Мөгезкатлауның интерпальпебраль аралыгы  перифериясендә урнашкан, строманың өске катламнарында гәрәбә төсле вак  бөртекләр.

•      Вакыт үтү белән томанлану киеренкелеге арта, бөртекләр кушыла һәм барыш  мөгезкатлау үзәгенә тарала (рәс. 9.61б).

•      Үскән очракларда үзгәрүләр стромаль томанлану таҗы белән әйләнгән  төерләрдән гыйбарәт (рәс. 9.61в).

3. Дәвалауга кояштан саклаучы күзлекләр ярдәмендә ультрашәмәхә нурлардан саклану, күрүне яхшырту максаты белән өске кератэктомия һәм башка калган чаралар нәтиҗәсез булган очракта катлы кератопластика керә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Төерле Зальцман дегенерациясе

**Төерле Зальцман дегенерациясе** хроник кератит,  аеруча трахома нәтиҗәсендә үсеш ала.
 
1.     Билгеләре

•    Строманың өске катламнарында аерым  урнашкан, төерле, чыгып торучы соргылт зәңгәр томанланулар (рәс. 9.62).

•    Төерләр җөйләнеп үзгәргән өлкәләрдә яки үтә  күренмәле мөгезкатлау өлкәсе чигендә урнаша.

•    Төер нигезе эпителийда тимер утырмасы таҗы  белән әйләнеп алынырга мөмкин.

•    Мөгезкатлауның рецидивлы эрозияләре очрый  ала.

2.     Дәвалау — сфероидаль дегенерациядә кебек.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Кырыйдагы Террьен дегенерациясе

**Кырыйдагы Террьен дегенерациясе** — мөгезкатлауның периферия өлеше юкаруы  белән сыйфатланган идиопатияле ялкынсынусыз сирәк чир. Ешрак ир-атларда очрый  (якынча 75%) һәм гадәттә ике күзне дә зарарлый, әмма төрле дәрәҗәдә.

## Ачыклау
**1.   ** Гомернең  4 дистәсеннән соң башта симптомсыз барган мөгезкатлауның перифериясе  зарарлануы белән билгеләнә.

2.      Билгеләре

•       Уртача чагылган  өске тамырлану белән еш бәйләнгән, гадәттә өске бүлекләрдән башланучы һәм  бөтен перифериягә таралучы, саргылт төстәге нокталы нәфис стромаль томанлану.  Стромаль томанлану чыганагы лимбтан катнашмаган лимб өлкәсе белән аерылган  (рәс. 9.63а).

•       Беренчел карауда  чыганак сениль дуганы хәтерләтә ала. Бу стадия гадәттә симптомсыз бара һәм  бик әкрен көчәя.

•       Көчәюче  мөгезкатлауның периферия юкаруы тышкы кырые сөзәк булган, ә мөгезкатлау үзәгенә  караганы төгәл күренгән улакчык ясалуга китерә.

•       Сирәк очракта  мөгезкатлау тишелүе үзеннән-үзе яки күзнең тупас җәрәхәте нәтиҗәсендә  барлыкка килә ала (рәс. 9.63б).

•       Әкренләп күрү  начарлану мөгезкатлау астигматизмы арту белән бәйле.

•       Кайвакыт авырту  синдромы һәм ялкынсыну күренешләре булмау эпизодлары кабатлана ала.

•       Дәвамлы чир  булганда гадәттә 9 һәм 3 сәгать ноктасында псевдоптеригиум үсеше мөмкин (рәс.  9.63в).

## Дәвалау
Чагылган астигматизмда газ үткәрүче ялганма линзалар тәкъдим ителә. Хирургик дәвалау мөмкин, мәсәлән буразнаны ураксыман кисеп алу белән мөгезкатлауның катнашмаган кырыен бергә тегү; әмма бу катнашуның нәтиҗәсе бик әйбәт түгел. Ялганма линзалар гадәттә яхшырак күрү үткенлеген тәэмин итә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Цистиноз

**Цистиноз **— организм тукымаларында аксым  булмаган цистин кристаллары туплануы һәм шунлыктан лизосомаль транспорт  кимчелеге булу белән сыйфатланган сирәк аутосом-рецессивлы чир.

1.    Системалы күренешләре. Чагылган үсү тоткарлану, иртә булган бөер  җитешсезлеге, гепатоспленомегалия һәм гипотиреоз. Авыр формалы нефропатия  белән авырулар гадәттә 20 яшь тулганчы үләләр. Системалы цистамин куллану  бөерләр патологиясен булдырмаска мөмкин.

2.     Кератопатия гомернең беренче елында билгеләнә һәм  конъюнктива белән мөгезкатлауда цистин кристалларының көчәюче утырмасы белән  сыйфатлана, бу эпителиаль эрозияләр, күз чагылу, блефароспазм һәм гомернең 1  дистәсе ахырына күрү начарлануына китерә.

Мөгезкатлау перифериясендә кристаллар  строманың бөтен катламында, ә үзәгендә — алгы өчтән икесендә утыра (рәс.  9.64а). Соңрак төсле катлау, күз ясмыгы капсуласы һәм челтәркатлау җәлеп  ителә, бу алга таба күрү начарлануга китерә.

3.     Дәвалау. Урынлы цистамин 0,2% берничә атна дәвамында тамызу кристаллы утырмалар  кимүенә китерә ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Мукополисахаридоз

**Мукополисахаридоз **(МПС) —  мукополисахаридлар гидролизы ферментлары кимчелеге белән бәйле нәселле чирләр  төркеме (глюкозидазалар). Тәмамланмаган алмашу эшләнмәләре төрле тукыма һәм  әгъзалардагы күзәнәк эчендәге вакуольләрдә туплана һәм сидектә дә табыла.

1.    Нәселдәнлек төре аутосом-рецессивлы, чыгарма X-хромосома  белән бәйләнгән рецессивлы нәселдәнлек төре белән Һунтер чиренең ике астибы  гына.

2.     Системалы күренешләре МПС тибына бәйле һәм аңа башның бит  өлешенең аномалияләре, сөлтәр аномалияләре, акыл артталыгы һәм йөрәк чирләре  керә.

3.     Кератопатия мөгезкатлау эпителиенең нокталы томанлануы һәм таралган стромаль  томанланулар белән сыйфатлана (рәс. 9.64б). Һунтер һәм Санфилиппо чирләреннән  кала барлык МПС типларында кератопатияне күзәтәләр. Һурлер һәм Шейе  синдромында мөгезкатлау патологиясе күбрәк чагылган, аны туганда ачыклыйлар.  Мөгезкатлау томанлануын тумыштагы глаукома, кызылчадагы кератопатия,  тумыштагы нәселле эндотелиаль дистрофия һәм тудыру җәрәхәтеннән аерырга  кирәк.

4.     Күз ягыннан башка күренешләр

а) пигментлы ретинопатия (Моркио һәм Маротто-Лами чирләреннән кала  барлык очракларда);

б) КН атрофиясе (МПС барлык алты типларында, әмма Һурлер  синдромында — күбрәк чагылган);

в)   глаукома сирәк очрый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Вильсон чире

**Вильсон чире** (гепатолентикуляр дегенерация)  — церулоплазмин кимчелеге белән бәйле сирәк патология. Тукымаларда бакыр  утырмасы белән сыйфатлана.

**1.   ** Бавыр  чирләре, аскабык төерләре зарарлану яки психика какшаулары белән билгеләнә.

**2.    ** Кератопатия барлык диярлек авыруларда билгеләнә һәм чирне ачыклаганда бик булыша.  Десцемет мембранасының периферия өлешендә төрле яктыртуда төсен алмаштыручы  бакыр бөртекләре туплануы (Кайзер-Флейшер боҗрасы) белән сыйфатлана (рәс.  9.64в). Бакыр башлыча асма меридианда туплана һәм пеницилламин терапиясендә  юкка чыга ала.

NB Башлангыч стадияләрдә Кайзер-Флейшер боҗрасы гониоскопиядә яхшы күренә.

**3.    **  Кайбер авыруларда «көнбагыш»  күренешендәге алгы капсуляр катарактаны табалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Лецитин-холестерол-ацилтрансфераза кимчелеге

Норум чире. Чирнең аутосом-рецессивлы нәселдәнлек төре һәм ул кератопатия,  гиперлипидемия, беренчел атеромалар, анемия һәм бөерләр патологиясе белән  сыйфатлана.

Кератопатия бөтен стромада күп  санлы вак соргылт, еш перифериядә дуга сыман таплар белән билгеләнә (рәс.  9.64г).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Дмитрий Быков

**Дмитрий Быков** :
* Дмитрий Быков (1966), техник фәннәр докторы, профессор. 2009 елдан Самар дәүләт техник университеты ректоры.
* Дмитрий Быков (*Зильбертруд*, 1967), язучы, тәнкыйтьче, журналист.
Фабри чире

**Фабри чире** (angiokeratoma corporis diffusum) — а-галактозидаза А кимчелеге белән бәйле Х-хромосома белән бәйләнгән  лизосомаль тупланыш чире. Системалы күренешләре: вакыт-вакыт очлыкларда  кыздыручы авырту, тиренең куе кызыл телеангиэктазияләре, гипертрофик  кардиомиопатия һәм бөер чирләре. Кератопатия киеренкелеге кимрәк, ләкин өермә  сыман кератопатия тибындагы таралган үзгәрүләр белән сыйфатлана һәм хлорохин  кабул итү белән башлана (рәс. 9.64д). Башка күз зарарланулары: чөйсыман  катаракта, конъюнктива һәм челтәркатлау тамырларының боргалануы (күбесенчә  венулалар), III БМН параличы һәм нистагм.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
2 типтагы тирозинемия

Рихнер-Ханхарт синдромы - **2 типтагы тирозинемия** — бавырның күзәнәкле  тирозинаминотрансферазасы кимчелеге өчен канда тирозин дәрәҗәсе арту белән  билгеләнгән сирәк аутосом-рецессивлы чир. Кайвакыт күзләр зарарлану — чирнең  беренче билгесе.

1.    Системалы күренешләргә уч һәм табаннарның интектергеч  гиперкератозы, үзәк нерв системасының төрле зарарланулары керә, алар акыл  үсешендә артка калганлык, нистагм, тремор, атаксия һәм көзәннәргә китерә ала.

2.      Күз зарарлану симптомнары. Чыдамлы барышлы һәм зарарлану кырыенда  кристалллар утырмасы белән псевдоагачсыман кератит. Зарарлану гадәттә ике  яклы һәм мөгезкатлауның аскы чигә өлешендә урнаша, мөгезкатлау сизгерлеге  саклана, вирусларга каршы терапиянең нәтиҗәсе юк, гадәти терминаль киңәюләр  юк, флюоресцеин белән начар буяла.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары