open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чуаш АССР язучылар берлеге

**Чуаш АССР язучылар берлеге**, ,  — 1934-1991 елларда Чуаш АССР язучыларын берләштергән иҗат оешмасы.

## Тарих
1923 елның 30 июнендә «***Чуаш язучылары һәм журналистлары берлеге***» исеме астында Чуаш китап нәшрияты эшчеләре һәм  «Канаш» () газетасы хезмәткәрләре җыелышында төзелгән. Берлекнең уставы 1923 елның 1 июлендә  расланган . Берлекне оештыруда башлап йөрүчеләр: Николай Ют (Золотов Николай Яковлевич), Николай Патман (Кириллов Николай Кириллович), Васильев Николай Васильевич, Фомин Семен Фомич, С. М. Лашман.

1934 елда Мәскәүдә барлык совет язучыларын берләштерүче ССРБ Язучылар берлеге оешкач, оешманың исеме «***Чуаш АССР язучылар берлеге***» итеп үзгәртелә.

Берлек тарафыннан төрле елларда «*[[Ялав (журнал)|Ялав]]*», «*[[Тыван Атыл]]*», «*Хатĕр пул*» журналлары,  «*Дружба*» әлманахы һ.б. нәшер ителә.

## Рәисләре

## 1991 елдан соң
1991 елда республика язучылары ике төркемгә аерыла: **Чуаш Республикасы язучылар берлеге** (*1992 елның 4 гыйнварында ЧР юстиция министрлыгында теркәлгән*) һәм **Чуаш язучылары берлеге** (*1992 елның 22 февралендә теркәлү үткән*). Ике оешма да тигез хокукларда Чуаш АССР язучылар берлеге дәвамчылары булып санала.

2001 елны Чуаш Республикасы язучылар берлеге ике төркемгә аерыла: **«Хурăнташ» Чуашия язучылары берлеге**, җитәкчесе — Федор Агивер (Коновалов Федор Георгиевич) һәм **ЧР һөнәри язучылар берлеге**, җитәкчесе (*2009 елдан*) — Павлов Сергей Лукиянович

## Бүлекчәләре
Чуаш язучылары берлегенең 5 бүлекчәсе бар: Марпосад шәһәрендә (җитәкчесе — В.В. Савельев-Саруй), Урмар бистәсендә (җитәкчесе — Н.И. Иванов-Пархатар), Яңа Чабаксарда (В.П. Пугачева), Сембердә (Н.Н Ларионов), Батырда (җитәкчесе — В.В. Владимиров).

Чуаш язучылары берлеге каршында жанрлар буенча 9 секция һәм ике милли секция эшли: рус секциясе (җитәкчесе — Г.В. Зимина), мари секциясе (җитәкчесе — Г. Григорьев-Тотир).

## Сылтамалар
*  Чуаш язучылары берлекләре турында Чуаш белешмәлегендә
* Chuvash.Org сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Әдәби оешмалар
Төркем:Иҗтимагый оешмалар
Төркем:Язучылар берлекләре
Төркем:Чуаш әдәбияты
Тилзит солыхы

**Тилзит солыхы**, , ,  — 1807 елның июнь аенда Франция һәм Россия империясе, шулай ук Франция һәм Пруссия арасында төзелгән солых килешүе. 1806-1807 еллардагы Россия империясе — Пруссия — Франция сугышында Наполеон армиясе җиңгәннән соң имзалана. Рус гаскәре әлеге сугышта Пруссия ягыннан катнашкан була.

## Тарих

Александр I һәм Наполеон Тилзиттан (*хәзерге*  Калининград өлкәсе Советск) ерак түгел Неман елгасы уртасындагы салларга ясалган павильонда очрашалар һәм министрлардан башка гына сөйләшүләр үткәрәләр.

Россия императоры Пруссияне Наполеон тарафыннан бөтенләй тар-мар ителүдән авырлык белән генә саклап кала. Шулай да Пруссия җирләренең яртысын диярлек  югалта: Эльбаның сул ягындагы җирләр яңа төзелгән Вестфалия , Котбус округы Саксониягә бирелә, Данциг (Гданьск) ирекле шәһәр статусы ала. Белосток округы Россия империясенә күчә. Франция һәм Пруссия арасындагы килешү буенча, Пруссия Франциягә 100 *млн* франк контрибуция түләргә һәм Бөекбританияне континенталь камауга кушылырга тиеш була.

Пруссия Франциягә бәйле булып кала: аңа 42 меңнән артык гаскәр тотарга рөхсәт ителми, контрибуцияне түләп бетергәнче Пруссия  кирмәннәрендә француз гарнизоннары урнашып тора. Польшаны бүлгәләү нәтиҗәсендә Пруссиягә кушылган җирләр Варшава герцоглыгына берләшәләр.

Александр I Франциянең барлык яулап алган җирләрен һәм Аурупаның сәяси системасындагы үзгәрешләрне таный. Ф.Ф. Ушаковның Урта диңгезгә булган походыннан соң рус флоты карамагында булган Ион утрауларын Франция карамагына бирергә ризалаша.

Наполеон Ольденбург, Саксен-Кобург, Мекленбург-Шверин герцоглыкларын торгызырга ризалаша. Франция императоры солых кына төзеп калмыйча, Россия империясе белән союз төзергә дә хыяллана. Балкан илләрен һәм Финляндияне күптәннән Россия империясе йогынтысында булган җирләр буларак таный. Наполеон солых килешүенә Россия империясе һәм Франция арасында хәрби берлек төзү турында яшерен маддә кертүгә ирешә. Әлеге маддә буенча, Россия империясе һәм Франция, аларга һөҗүм булган чагында, бер-берсенә ярдәмгә килергә тиеш була.

Франция басымы астында Александр I Бөекбритания белән Франция арасында арадашчы булырга ризалаша. Әгәр Англия Александр I нең арадашчылыгына риза булмаса һәм Франциядән тартып алган колонияләрне кире кайтармаса, Россия империясе Англия белән мөнәсәбәтләрне бетерергә һәм  Бөекбританияне континенталь камауга кушылырга тиеш була.

Россия империясе шулай ук Валахия һәм Молдавиядән гаскәрләрен чыгарырга һәм Төркия белән тынычлык килешүе төзергә өстенә ала. Әгәр Төркия Россия империясе белән ике арадагы мөнәсәбәтләрдә Франция арадашчылыгын кабул итмәсә, Наполеон Төркиягә каршы сугыш башларга вәгъдә итә.

Тилзит солыхы 1812 елгы Ватан сугышы башланганчы көчендә була.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 32 (Те-Ул). М.: НИ БРЭ, 2016. ISBN 978-5-85270-369-9
# Руссика. Школьная энциклопедия. История России. XVIII-XIX века. М.: «ОЛМА-ПРЕСС Образование», 2003. ISBN 5-94849-327-X

Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Франциянең халыкара килешүләре
Төркем:Солыхлар
Төркем:1807 ел
Казерта

**Казерта** — Италиянең Кампания төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Кампания төбәге шәһәрләре
Раиса Горбачёва

**Раиса Горбачёва** (*кыз фамилиясе* Титаренко), Раиса Максим кызы Горбачёва,  (*[[1932 ел]]ның [[5 гыйнвар]]ы, Көнбатыш Себер крае, [[Рубцовск]] — [[1999 ел]]ның [[20 сентябрь|20 сентябре]], [[Алмания]], Мюнстер*) — җәмәгать эшлеклесе, фәлсәфә фәннәре кандидаты (*[[1967 ел|1967]]*). ССРБ президенты М.С. Горбачёвның хатыны, ССРБның беренче һәм соңгы «беренче леди»е.

## Тәрҗемәи хәле
1932 елның 5 гыйнварында Көнбатыш Себер крае (*хәзерге* Алтай крае) Рубцовск шәһәрендә тимер юл инженеры гаиләсендә туган. Әтисе чыгышы белән Чернигов губернасыннан, әнисе Себер кызы.

Гаиләгә тимер юлчы булган әтисе артыннан еш күчеп йөрергә туры килә. Стәрлетамакның 3нче мәктәбен алтын медальгә тәмамлый (*[[1949 ел|1949]]*). Имтихансыз гына Мәскәү дәүләт университетының фәлсәфә факультетына укырга керә. 1953 елда МДУның юридик факультеты студенты Михаил Горбачёвка кияүгә чыга. 1955 елда Горбачёвлар гаиләсе, укуны тәмамлап, Ставропольгә эшкә билгеләнә. Дүрт ел үзенең белгечлеге буенча эш урыны таба алмый. Ставрополь медицина институтында, Ставрополь авыл хуҗалыгы институтында фәлсәфә кафедрасында укыта, «Белем» җәмгыятендә лекция укый.

1967 елда Мәскәү дәүләт педагогия институтында фәлсәфә фәннәре кандидатлыгына диссертация яклый.

1978 елдан Мәскәүдә. Мәскәү дәүләт университетында укыта.

1985 елда ире Михаил Горбачёв КПСС ҮК Генераль сәркатибе итеп сайлангач, иҗтимагый эш белән шөгыльләнә башлый. Совет мәдәният фондын (*хәзерге* РФ мәдәният фонды) оештыруда катнаша, фондның идарә әгъзасы булып тора.

Михаил Горбачёв ССРБ Президенты итеп сайлангач, илнең беренче ледие сыйфатында ССРБ президентын аның туган илдә һәм чит илләргә визитлары вакытында озатып йөри, чит ил делегацияләрен каршылауда катнаша. Инглиз телен камил белүе аңа чит илләрнең дәүләт һәм хөкүмәт башлыклары һәм аларның хатыннары белән (*мәсәлән*, Маргарет Тэтчер, Ненси Рейган һ.б.) иркен аралашырга мөмкинлек бирә.

Совет дәүләт башлыкларының хатыннары (*мәсәлән, Нина Хрущева, Виктория Брежнева һ.б.*) халык алдына чыгуны яратмаучы шәхесләр булганлыктан, Р.М. Горбачёваның  үз-үзен тотуы, шулай ук киенү стиле ил халкы арасында каты тәнкыйтькә дучар була.
 
1991 елгы август фетнәсе вакытында ире белән Фороста була, әлеге вакыйгадан соң микроинсульт кичерә.

Ире ССРБ президентлыгыннан киткәч, дәүләт тарафыннан бирелгән дачада яшәвен дәвам итә, иренә китап язуда ярдәм итә. Лейкемия белән авыручы балаларга ярдәм итүче берлек белән җитәкчелек итә.

1999 елның июнендә лейкоз белән авыруы ачыклана. Алманиянең Мюнстер шәһәрендәге клиникада дәвалану уңышлы булып чыкмый, 9 сентябрьдә шунда вафат була.

## Хәтер
* Балалар гематологиясе һәм трансплантологиясе институтына (*[[Санкт-Петербург]]*) исеме бирелгән.
* 2006 Лондонда балалар лейкемиясе һәм рак белән авыручы балаларга ярдәм итүче халыкра фондка исеме бирелгән.

## Сылтамалар
* Биографиясе

## Искәрмәләр


Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:ССРБ сәясәтчеләре
Төркем:ССРБ фәлсәфәчеләре
Төркем:Русия фәлсәфәчеләре
Ď

**Ďď** (һачекле D) **—** чех һәм словак әлифбаларында кулланыла торган хәреф. /ɟ/ (*дь, [[җ]]*) яңгырау палаталь шартлаулы сузык авазын белдерә.
Җенова

**Җенова** () — Италиянең Лигурия төбәгендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше (). Итальян һәм лигур теле сөйләшелә.
## Сәгать поясы
Халыкара стандарт буенча Җенова Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Халык

## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]

## Искәрмәләр

Төркем:Лигурия төбәге шәһәрләре
Төркем:Италия шәһәрләре
Гөлистан солыхы (1813)

**1813 елгы Гөлистан солыхы** (, ) — Персия белән Россия империясе арасындагы солых килешүе. Әлеге солых 1804-1813 еллардагы рус-фарсы сугышына чик куя.

## Тарих

1813 елның  (24) октябрендә Карабахтан ерак түгел Гөлистан дигән җирлектә кул куелган. Россия империясе ягыннан генерал Р.Ф. Ртищев, Персия ягыннан яшерен эшләр буенча киңәшче Мирза Әбелхәсән-хан имзалаган.

Гөлистан солыхы фарсы шаһы Фәтх-Гали–шаһ тарафыннан апрельдә, Александр I тарафыннан майда ратификацияләнә.

Солыхның тексты 1818 елның  (19) августында басылып чыккан.

1812 елның октябрендә башланып киткән сөйләшүләрдә фарсы ягы Кавказ артын Россия империясеннән тулысынча аерып алуны таләп итә, һәм сөйләшүләрне өзеп, сугыш хәрәкәтләрен дәвам иттерә. Ләкин сугышта гаскәренең җиңелүе, Россия империясе белән Госманлы империясе арасында Бухарест солыхы имзалану, рус гаскәренең 1812 елгы Ватан сугышында җиңүләре фарсы ягын сөйләшүләрне яңадан башлауга һәм Гөлистан солыхын имзалауга этәрә.

Килешү буенча,
* Карабах ханлыгы, Ганҗә ханлыгы, Шекә ханлыгы, Ширван ханлыгы, Дербент ханлыгы, Куба ханлыгы, Бакы ханлыгы, Талыш ханлыгы, шулай ук Дагстан, Гөрҗистан, Мегрелия, Абхазия Россия империясенә бирелә; 
* Россия империясе Каспий диңгезендә хәрби флот тота алу хокукы ала; 
* Персия барлык әсирләрне кире кайтарырга мәҗбүр ителә; 
* Ике илнең сәүдәгәрләренә, 5 % пошлина салымы түләп,  үзара иркен сәүдә итү мөмкинлеге бирелә; 
* Бөекбритания ярдәме белән Персия Гөлистан солыхы шартларын үзгәртергә, Көнчыгыш Кавказны фарсы шаһы кул астына кайтарырга омтылып карый. 
1826 елда Персия ягы Россия империясенә каршы сугыш башлый. Әлеге сугыш Россия империясенең җиңүе һәм Гөлистан солыхы шартларын яңадан ныгытучы Төрекмәнчәй солыхы төзелеп тәмамлана.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 8 (Гр-Ди). М.: НИ БРЭ, 2007. ISBN 978-5-85270-338-5

## Әдәбият
# Иоанниясян А.Р. Присоединение Закавказья к России и международные отношения в начале XIX столетия. Ереван, 1958.
# Игамбердыев М.А. Иран в международных отношениях 1-й трети XIX в. Самарканд, 1961.
# Кузнецова Н.А. Иран в 1-й половине XIX в. М., 1983.

## Сылтамалар
* Солых килешүе тексты
* ЭСБЕ/Гюлистанский трактат

## Искәрмәләр


Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Иранның халыкара килешүләре
Төркем:Солыхлар
Төркем:1813 ел
Галактик җеп

**Галактик җеп**, **җепсел**, **дивар**, **үтә тупланышлар җыелмасы**, филамент (инглизчә *filament* — җеп, җепсел) — галактик бушлыклар (войдлар) арасында урнашкан 50-80 мегапарсек (163-260 млн. яктылык елы) озынлыклы галактикалардан торган җепләр формасында Галәмнең иң эре күзәтелүче галәми структуралар.

Галактик җепләр һәм бушлыклар "бөек диварлар" - галактикалар тупланышлары чагыштырмача яссы комплексларын төзи алалар.

## Тасвир

Галәмнең эволюциясенә заманча караш буенча галактик җепләр кара матдәнең челтәрсыман агымнары буйлап формалаша. Кара матдә Галәмнең макроструктурасы өчен җаваплы була дип фараз ителә.

Кара матдә гравитация ярдәмендә барион матдәсен үзенә тарта, ә астрономнар нәкъ әлеге гади матдә җепләр һәм диварлар формасында күзәтәләр.

## Ачылу

Галактик үтә тупланышлар 1980 елдан ачыла башлаган. 1987 елда Кит-Балык үтә тупланышлары, 2003 елда Слоун Бөек дивары, 2013 елда Квазарлар бик зур төркеме һәм Һеркулес Бөек дивары - Көньяк Таҗ ачыла.

## Иң якын галактик диварлар һәм тупланмалар бүленеше

Бушлыклар (войдлар) тирәсендә галактикаларга карап, антигравитацион матдә булуын фараз итеп була, ул үзеннән бөтенесен этәреп җибәрә.

Галәмнең тизләнешле киңәюе өчен кара энергия җаваплы дип фараз ителә, кара энергия антигравитация үзлекләренә хас.

## Әдәбият

* Horvath I., Hakkila J.; Bagoly Z. (2013). «The largest structure of the Universe, defined by Gamma-Ray Bursts». arXiv:1311.1104.
* Universe's Largest Structure is a Cosmic Conundrum. discovery (19 ноября 2013). Проверено 22 ноября 2013.P.J.E. Peebles: The standart cosmological model
* D.W. Hogg et al.: Cosmic homogeneity demonstrated with luminous red galaxies

Төркем:Астрофизика
Төркем:Космология
Төркем:Астрономия
Төркем:Галактикалар
Бакчагөл

**Бакчагөл** (Новокурупкаевка) — Новосибирск өлкәсенең Бараба районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Каен өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 67,6%, казакълар — 24,3%, руслар — 6,4%..	

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Бәшир ур. ()
*Тимурчылар ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Новосибирск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Бараба районы торак пунктлары
Олы

**Олы** (Олы Йорт, Улуцк) — Новосибирск өлкәсенең Венгерово районында урнашкан бараба татарлары авылы.

## Сәгать поясы
 

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Каен өязенә караган.
## Халык
 
Милләтләр (2010): татарлар — 100,0 %. 

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
* Иске ур. ()
* Яңа ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Новосибирск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Венгерово районы торак пунктлары
Үмәравыл

**Үмәравыл** (Йорт-Оры, Юрт-Ора) — Новосибирск өлкәсенең Колыван районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Тум өязенә караган.

1926 елда авылда 317 кеше (157 ир-ат һәм 160 хатын-кыз) яшәгән, төп халык татарлар булган.

## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 84,9%, руслар — 15,1%.	

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Дачы ур. ()
*Елга ур. ()
*Об ткр. ()
*Таулык ур. ()
*Үзәк ткр. ()
*Үзәк ур. ()
*Яңа ур. ()
*Яр ур. ()
*Яшел ткр. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Новосибирск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Колыван районы торак пунктлары
Омавыл

**Омавыл** (Омь) — Новосибирск өлкәсенең Каен районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Каен өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 95,9%, казакълар — 2,4%..	

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Каенлы ур. ()
*Күпер ур. ()
*Ом ур. ()
*Яр ур. ()
*Яшьләр ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Каен районы (Новосибирск өлкәсе) торак пунктлары
Наталия Гутман

**Наталия Гутман**, Наталия Григорий кызы Гутман,  — виолончельдә уйнаучы, педагог, ССРБ халык артисты (*[[1991 ел|1991]]*), РФ дәүләт премиясе лауреаты (*[[2000 ел|2000]]*). Мәскәү дәүләт консерваториясе профессоры (*[[1996 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1942 елның 14 ноябрендә Казанда һөнәри музыкантлар гаиләсендә туган. Мәскәү дәүләт консерваториясен (*[[1964 ел|1964]], Г.С. Козолупова сыйныфы*), Ленинград дәүләт консерваториясенең аспирантурасын (*[[1968 ел|1968]], җитәкчесе [[Мстислав Ростропович|М.Л. Ростропович]]*) тәмамлаган. Иҗатының башлангыч чорында атаклы пианист С.Т. Рихтер һәм скрипкачы  О.М. Каганның йогынтысы зур була.

1964 елдан Москонцерт солисты.

1976 елдан Мәскәү филармониясе солисты.

1967-1976 елларда һәм 1996 елдан Мәскәү консерваториясендә укыта, профессор.

1991-2004 елларда Штутгарт музыка һәм театр югары мәктәбе профессоры.

## Иҗаты
И.С. Бахтан башлап, бик күп композиторларның әсәрләрен башкара. Башкару стиле масштаблы булуы, үзенә тарту көче зур булуы белән аерылып тора. Н. Гутман хәзерге заман композиторлары иҗатына аеруча игътибарлы. 1962 елдан башлап, чит илләрдә гастрольләрдә була. Дөньяның иң атаклы (*В. Заваллиш, Р. Мути, К. Аббадо, [[Юрий Темирканов|Ю.К.Темирканов]], К. Мазур җитәкчелегендәге*) оркестрлары белән бергә чыгыш ясый. О. Каган, Ю. Башмет, В. Третьяков, А. Любимов, М. Аргерих  белән бер ансамбль ясап уйный.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1961 А. Дворжак исемендәге Халыкара виолончелистлар конкурсы (*[[Праһа]]*) — 1нче премия
* 1962 П.И.Чайковский исемендәге Халыкара конкурс (*[[Мәскәү]]*) — 3нче премия
* 1984 РСФСР атказанган артисты
* 1991 ССРБ халык артисты
* 2001 РФ дәүләт премиясе
* 2007 IV дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* 2013 Хөрмәт ордены (РФ)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 8 (Гр-Ди). М.: НИ БРЭ, 2007. ISBN 978-5-85270-338-5

## Сылтамалар
*   Мәскәү консерваториясе сайты
*   Биографиясе 

Төркем:Виолончелистлар
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Профессорлар
Сартчыбалык

**Сартчыбалык** (Усманка) — Новосибирск өлкәсенең Кыштау районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Каен өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 98,7%..	

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Кыр ур. ()
*Мәктәп ур. ()
*Урман ур. ()
*Үзәк ур. ()
*Яңа Тезем ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Новосибирск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Кыштау районы торак пунктлары
Чуртанкүл

**Чуртанкүл** (Малый Тебис) — Новосибирск өлкәсенең Чан районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Каен өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 76,4%, казакълар — 15,9%, руслар — 5,7%.	

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Мәктәп ур. ()
*Яшел ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Новосибирск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Чан районы торак пунктлары
Бухарест солыхы (1918)

**1918 елгы Бухарест солыхы** (алм. *Friede von Bukarest*, маҗ.  *Bukaresti béke*, болг. *Букурещки договор*, , рум. *Tratatul de la București*) — 1918 елда Бухарестта Дүртлек берлеге илләре (*[[Австро-Венгрия]], [[Алмания]], [[Болгария]], [[Төркия]]*) белән Румыния арасында имзаланган солых килешүе. Әлеге солых килешүе Дүртлек илләренең Румыниягә каршы сугыш хәрәкәтләрен туктата. 1918 елның 5 мартында кул куелган прелиминар килешү шартларын яңадан раслый.

## Тарих
1918 елда Бухарестта имзаланган.

Килешү буенча,
* Румыния кайбер чик буе районнарын Австро-Венгриягә бирә;
* 1913 елгы килешү буенча Румыниягә күчкән Көньяк Добруҗа Болгариягә кире кайтарыла;
* Төньяк Добруҗа өстеннән Дүртлек берлегенең кондоминиумы урнаштырыла;
* Румыния басып кергән гаскәрне тоту буенча чыгымнарны түләргә мәҗбүр ителә;
* Румыния оккупация хакимияте бастырган банкнотларны сатып алыга мәҗбүр ителә;
* Үз чиратында, Дүртлек берлеге Румыниянең Бессарабияне басып алуын таный;
* Румыния хөкүмәте, Совет Русиясенә һәм Украинага каршы сугыш алып бару өчен, Румыния җирләре аша узучы Австро-Венгрия гаскәренә ярдәм итәргә тиеш була;
* Румыния Австро-Венгрия һәм Алманиягә тулы икътисади бәйлелеккә төшерелә: 50 ел буе әлеге илләргә авыл хуҗалыгы продукциясе биреп барырга һәм барлык тимер юлларын һәм портларын файдалануга бирергә мәҗбүр ителә;
* Алманиягә румын нефтен эзләү, табу, эшкәртү һәм аннан ясалган продуктлар белән сату итү монополиясе бирелә.

Дүртлек берлегенең Беренче бөтендөнья сугышында җиңелүеннән соң, Румыния әлеге солыхны ратификацияләүдән баш тарта.

1919 елгы Версаль солыхы шартлары буенча, Бухарест солыхы юкка чыгарыла.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 4 (Бо-Ве). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 978-5-85270-333-8

## Әдәбият
# Нотович Ф.И. Бухарестский мир 1918. М., 1959.

## Сылтамалар
*    Солых тексты  

## Искәрмәләр

Төркем:Румыния тарихы
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Болгария тарихы
Төркем:Молдавия тарихы
Төркем:Румыниянең халыкара килешүләре
Төркем:Госманлы империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Алманиянең халыкара килешүләре
Төркем:Болгариянең халыкара килешүләре
Төркем:Австро-Венгриянең халыкара килешүләре
Төркем:Солыхлар
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы
Төркем:1918 ел
Бухарест солыхы (1812)

**1812 елгы Бухарест солыхы** (, ) — 1812 елның  (28) маенда Бухарестта Россия империясе һәм Госманлы империясе тарафыннан имзаланган солых килешүе. Әлеге килешү 1806-1812 еллардагы рус-төрек сугышына чик куя.

## Тарих
1812 елның  (28) маенда Бухарестта  имзаланган. Россия императоры Александр I килешүне 1812 елның  (23) маенда (*[[Наполеон I]]нең [[Россия империясе]]нә бәреп керүенә 1 көн кала*) ратификацияли.

Килешү буенча,
* Россия империясе белән Госманлы империясе арасындагы чик Прут елгасының Дунай елгасына койган җиреннән, аннары Дунай елгасының Килия гирлы буйлап Кара диңгезгә кадәр уздырыла;
* Бессарабия (*Хотин, Бендер, [[Аккирмән]], Килия, [[Измаил]] кирмәннәре белән*) Россия империясенә бирелә;
* Молдавия һәм Валахия Төркиягә кире кайтарыла;
* Молдавия белән Валахиянең 1791 елгы Яссы солыхы буенча бирелгән Госманлы империясендәге  таныла;
* Сугыш хәрәкәтләре вакытында Кавказда яулап алынган кирмәннәр (*[[Анапа]], Поти, Ахалкалаки һ.б. кертеп*) шулай ук Төркиягә кайтарып бирелә;
* Госманлы империясе Көнбатыш һәм Көнчыгыш Гөрҗистанны Россия империясенә кушуны таный;
* Кара диңгез яр буеның бер өлеше (*[[Сухуми]]ны кертеп*) Россия империясенә бирелә;
* Сербиянең Төркиядән бәйсезлеге танылмый, эчке назәратка хокук кына бирелә; Россия империясенә, гарант буларак, әлеге шартның төрек хөкүмәте тарафыннан үтәлүен контрольгә алу хокукы бирелә.

## Әһәмияте
Бухарест солыхы 1812 елгы Ватан сугышы вакытында Госманлы империясенең бер якка да кушылмау сәясәтен тәэмин итә. Бу, үз чиратында, Дунай армиясен Наполеонга каршы сугыш хәрәкәтләренә тартырга мөмкинлек бирә.

Бухарест солыхы Балкан халыклары арасында милли-азатлык өчен көрәшнең көчәюенә, нәтиҗәдә, Сербиянең тулы бәйсезлек алуына китерә.

Бухарест солыхының төп шартлары  1826 елгы Аккирмән конвенциясе белән яңадан ныгытыла.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 4 (Бо-Ве). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 978-5-85270-333-8

## Әдәбият
# Внешняя политика России XIX – начала XX в. Том 6. М., 1962.
# Шапкина А.Н. Полководец  М.И. Кутузов и Бухарестский мир. Российская дипломатия в портретах. М., 1992.

## Сылтамалар
*  ЭСБЕ/Бухарестский мир
*  Бухарестский договор между Россией и Турцией 

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Госманлы империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Солыхлар
Төркем:1812 ел
Бухарест солыхы

**Бухарест солыхы** (рум. *Tratatul de la București*) — Румыния башкаласы Бухарестта төрле елларда имзаланган халыкара килешүләр.

* 1812 елгы Бухарест солыхы — Россия империясе һәм Госманлы империясе тарафыннан имзаланган солых килешүе.
* 1918 елгы Бухарест солыхы — Дүртлек берлеге илләре (*Австро-Венгрия, Алмания, Болгария, Төркия*) белән Румыния арасында имзаланган солых килешүе.

Төркем:Солыхлар
Галәми бушлык

**Галәми бушлык**, **галактик бушлык** яки **войд** (инглизчә *void* — бушлык) - галактик җепләр арасында галактикалар һәм тупланышлар булмаган фәза. 

Иң эре галәми бушлыклар **супервойд** дип атала.

1977 елда АКШ һәм ССРБ астрономнары беренче войдларны ача.

## Тасвир

Войдлар - Галәмнең күпчелек өлешен биләгән иң эре күренеш. Войдның күренмә матдә тыгызлыгы Галәмнең күренмә матдә уртача тыгызлыгыннан ким.

Зур масштаблы структураның төп элементы булып войдлар галактик җепләр белән чикләнә.

Войдлар уртача зурлыгы 40 мегапарсек ( ≈ 130 млн яктылык елы), ә супервойдлар диаметры 100  Мпарсек тәшкил итә.

Иң зур табылган "Иң эре войд"ның диаметры 300-400 Мпарсек тәшкил итә.

Войдларда кара матдә һәм протогалактик болытлар булырга мөмкин. 2014 елда Пенсильвания астрономнары войдларда яктылык таралу юнәлешләре кәкрәюен тапканнар, бу күренешне кара матдә тәэсир итүе белән аңлатырга мөмкин.

## Мөмкин аңлатма

Матдәнең тыгызлык тайпылышлары гравитацион үзгәрүчәнлеге - Джинс тотрыксызлыгы сәбәпле галәми бушлыклар хасил булган.

Әлеге тыгызлык тайпылышлары Галәмнең иң башлангыч дәверендә булган инде һәм кайнар Зур Шартлау теориясендә бу тайпылышлар башлангыч шартлар буларак карала, ягъни иртәрәк хәсил булган.

Инфляцион теория  тыгызлык тайпылышларының барлыкка килүен, димәк галәми бушлыкларның хасил булуын яхшы аңлата: башлангыч скаляр кырның квант флуктуацияләре тайпылышларына китергән һәм инфляция - бик тиз киңәю чорында алар гаять зур арткан.

## Әдәбият

* Сайт о современной космологии
* Образование структур во Вселенной
* crydee.sai.msu.ru 
* С. Грегори, Л. Томпсон Мир галактик: Сверхскопления и пустоты в крупномасштабной структуре Вселенной

Төркем:Астрофизика
Төркем:Космология
Төркем:Астрономия
Төркем:Галактикалар
Һарри Тикк

**Һарри Тикк** (, 1901—, Казан, Татарстан АССР) — совет дәүләт эшлеклесе.

Эстон милләтеннән. 1919 елдан РК(б)Ф әгъзасы. БК(б)Ф Мамадыш район комитеты беренче сәркәтибе (1930-1934), БК(б)Ф Югары Ослан район комитеты беренче сәркәтибе (1934-1936), БК(б)Ф Бөгелмә район комитеты беренче сәркәтибе (1936-1937), ТАССР җиңел сәнәгать халык комиссары (1937).

1937 елның 14 синтәберендә кулга алынган. 1938 елның 14 ноябрендә ССРБ эчке эшләр халык комиссариаты «өчлеге» тарафыннан *«уң троцкичыл террорчыл оешмасы әгъзасы»* (РСФСР ҖКның 582, 587, 588, 5811 маддәләре) булуда гаепләнеп иң югары җәза чарасына хөкем ителгән.

Төркем:Татарстан АССР халык комиссарлары
Балыклы (Төмән өлкәсе)

**Балыклы** (Балахлей) — Төмән өлкәсенең Аромаш районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Тубыл өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 70,7%, руслар — 25,3%.	
## Искәрмәләр

Төркем:Төмән өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Аромаш районы торак пунктлары
Галактикалар тупланышы

**Галактикалар тупланышы** - гравитацион рәвештә бәйләнгән  галактикалар системасы, Галәмдә иң эре стуктуралар берсе.

Диаметры буенча уртача зурлыгы дистәләр миллион яктылык елы тәшкил итә.

Галактикалар тупланышлары ике төргә бүленә:

* **Регуляр** - төзек сферик формасында тупланышлар, анда эллиптик һәм линзасыман галактикалар өстенлек итә, төгәл үзәк өлеше бар. Әлеге тупланышлар үзәгендә гигант эллиптик галактикалар урнашкан. Мәсәлән: Вероника Чәче тупланышы.
* **Иррегуляр** - билгеләнгән формасы булмаган тупланышлар, галактикалар саны буенча регуляр тупланышка калыша. Бу төр тупланышларда спираль галактикалар өстен була. Мәсәлән: Кыз тупланышы.

Тупланышлар массалары 1013 - 1015 Кояш массалы булырга мөмкин.

2016 елда иң иске (CL J10010220) тупланышы табылган, ул  Җирдән 11,1 миллиард яктылык елында урнашкан.

## Әдәбият

* Сайт о современной космологии
* Образование структур во Вселенной
* crydee.sai.msu.ru 
* С. Грегори, Л. Томпсон Мир галактик: Сверхскопления и пустоты в крупномасштабной структуре Вселенной

Төркем:Астрофизика
Төркем:Космология
Төркем:Астрономия
Төркем:Галактикалар
Рөстәм Сүлти

**Рөстәм Сүлти** (Рөстәм Гаделҗан улы Сүлтиев) - шагыйрь, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1992).

## Тормыш юлы
Рөстәм Сүлти 1969 елның 6 октябрендә Чуашстан Республикасының Батыр районында урнашкан Шыгырдан авылында дөньяга килә. Шыгырдан урта мәктәбен тәмамлый. 1986 елда Казан дәүләт университетының татар филологиясе, тарихы һәм Көнчыгыш телләре факультетына укырга керә һәм аны 1991 елда тәмамлый. Шуннан соң ул «Идел» журналында мөхәррир булып эшли башлый, әдәби иҗат белән шөгыльләнә: «Яшь ленинчы» (хәзерге «Сабантуй»), «Социалистик Татарстан» (хәзерге «Ватаным Татарстан») газеталарында, «Идел», «Казан утлары» журналларында әсәрләре чыгарыла. 1992 елда аның «Тәрәзә» исемле поэмасы басыла, «Мин – шигырьдән» исемле шигырьләр җыентыгы нәшер ителә. Шул ук елны аны Татарстан Язучылар берлегенә кабул итәләр. 1990 елларның урталарында Рөстәм Сүлти Төркиягә күчеп китә. Хәзерге вакытта Лондонда югары уку йортында инглиз теле, төрки халыклар фольклорын укыта.

## Басма китаплары
* Мин – шигырьдән: шигырьләр, поэма. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1992. – 72 б. – 1000 д.

## Иҗаты турында
* Баянов Ә. Чын бөртекләр // Ватаным Татарстан. – 1993. – 5 февр.
* Вәлиев М. Яндырган да, яктырткан да яшен // Казан утлары. – 1993. – № 4. – 182–185 б.
* Мостафин Р. Канатлар бирегез шигырьгә... // Шәһри Казан. – 1995. – 7 апр.
## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Косово бәрелеше

**Косово бәрелеше** яки **Косово кырында бәрелеш** (сербча  *Косовска битка* яки *бој на Косову*; төрекчә *Kosova Meydan Muharebesi*) — 1389 елның 15 июнендә Косово кырында (бүгенге Приштинадан 5 километрда) булган бер яктан Сербия һәм Босния кыйраллыгы гаскәрләре, икенче яктан Госманлы империясенең гаскәре арасында зур канкойгыч бәрелеш.

Серб гаскәрен Лазарь Хребелянович, Вук Бранкович һәм бөек воевода Влатко Вукович җитәкләгән.

Госманлы империясенең гаскәрен солтан Мурад I, уллары Якуб һәм Бәязид Елдырым җитәкләгән.

Бәрелештә сугышкан гаскәрләрнең күпчелеге һәлак булган, Сербия гаскәр башлыгы Лазарь әсирлеккә эләккән һәм үтерелгән, солтан Мурад та вафат булган (фаразлавынча Милош Обилич тарафыннан үтерелгән).

Госманлы империясе җиңгәнгә карамастан солтанның гаскәре Андрианопольга тиз генә юнәлгән, чөнки Мурад I һәлак булганнан соң, Госман империясендә чуалышлар башланырга мөмкин булган.

Косово бәрелеше серб милли үзаңында, тарихта, фольклорда зур роль уйный.

Лазарь һәм Милош Обилич православ чиркәвендә әүлия булып хөрмәт ителә.

## Нәтиҗә

Косово бәрелешендә барлык диярлек серб аксөякләре һәлак булган, күп корбаннары сәбәпле Госманлы империясенең һөҗүменә каршылык күрсәтү өчен көчләре калмаган. Косово бәрелешеннән соң Сербия үз бәйсезлеген саклаган, ләкин тик 70 ел дәвамында.

1459 елда Госманлы империясенең гаскәре Сербияне тулысынча басып алган.

## Сылтамалар
*Чиркович Сима. История сербов. — М.: Весь мир, 2009. — 448 с. — ISBN 978-5-7777-0431-3.
*Листая страницы сербской истории / Е.Ю. Гуськова. — М.: Индрик, 2014. — 368 с. — ISBN 978-5-91674-301-2.
* 
* 
* 

Төркем:Сугышлар
Төркем:Аурупа тарихы
Әшле

**Әшле** (Лаймы) — Төмән өлкәсенең Вагай районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Тубыл өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): себер татарлары — 96,1%, руслар — 3,9%.

## Искәрмәләр

Төркем:Төмән өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Вагай районы торак пунктлары
Югары Йөгәнле

**Югары Йөгәнле** (Верхний Ингал) — Төмән өлкәсенең Исәт районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Яулытора өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 92,5%, руслар — 6,2%.	
## Искәрмәләр

Төркем:Төмән өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Исәт районы торак пунктлары
Кыскыркүл

**Кыскыркүл** (Кускургуль) — Төмән өлкәсенең Түбән Тәүде районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Төмән өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 100,0%.	
## Искәрмәләр

Төркем:Төмән өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Түбән Тәүде районы торак пунктлары
Урманавыл

**Урманавыл** (Подъёмка) — Төмән өлкәсенең Тубыл районында урнашкан торак пункт. 

## Сәгать поясы
 

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Тубыл өязенә караган.

## Халык

2010 елда 14 кеше яшәгән. Милләтләр (2010): татарлар — 100 %.

Авылда 2021 елда 24 кеше яшәгән, шулардан 88 % татарлар, калган халкын руслар, кыргызлар тәшкил иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Төмән өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Тубыл районы торак пунктлары
Француз теле рәсми тел булган территориаль берлекләр исемлеге

2015 елга француз теле рәсми тел булган 29 бәйсез дәүләт бар. Түбәндә француз теле рәсми яки де факто тел булган суверен дәүләтләр һәм территорияләр исемлеге.

## Француз теле рәсми тел булган дәүләтләр

## Француз теле рәсми тел булган бәйле берәмлекләр

Илләр эчендәге француз теле рәсми тел булган суб-националь берлекләр бу исемлектә юк. Франциянең биш диңгез арты регионнары (*Départements d'Outre-Mer*, яки DOM):
Гваделупа, Француз Гвианасы, Мартиника, Майотта һәм Реюньон метрополия Франция кебек үк статуска ия һәм исемлектә юк. Француз теленең АКШ Луизиана штатында билгеле легаль статусы бар, ләкин ул de jure рәсми түгел.

## Шулай ук карагыз
* Рәсми тел

## Искәрмәләр

Төркем:Франсузтелле илләр
Түбән Әремҗән

**Түбән Әремҗән** (Нижние Аремзяны) — Төмән өлкәсенең Тубыл районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Тубыл өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 50,4%, урыслар — 47,1%.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q100334191|Галим Рәбков]]*
* Туктасын Гаетмөхәммәтев

## Сылтамалар
* Әремцәннәр Төмән губернаторына целлюлоза-кәгазь корылмасы төзүгә каршы хат юллады

## Искәрмәләр

Төркем:Төмән өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Тубыл районы торак пунктлары
Сергей Гыймаев

**Сергей Наил улы Гыймаев** (1 гыйнвар 1955, БССР‑ның Брест өлкәсе Пружаны шәһәре — 18 март 2017, Тула, Россия) — совет хоккейчысы һәм тренеры, комментатор.

## Тормыш юлы

Сергей Наил улы Гыймаев — алкалы хоккей буенча атказанган спорт мастеры, күп тапкырлар ССРБ чемпионы, Россиянең атказанган тренеры, спорт комментаторы. "Салават Юлаев" СДЮСШ тәрбияләнүчесе. Салават Юлаев исемендәге спорт клубы, ЦСКА (1976-1985) һәм СКА Ленинград (1985-86) командаларында уйный. Күп тапкыр ССРБ чемпионы (1978-1985), ССРБ Кубогын яулаучы (1977, 1979), Европа Кубогы (1979, 1980, 1983), "Известия" ("Хәбәрләр") гәҗите бүләгенә халыкара турнирлар җиңүчесе (1982) һәм күп тапкыр Европа чемпионнары Кубогын яулаучы (1976, 1978-1985). Россия-2 телеканалында спорт комментаторы. Шәрәф ордены белән бүләкләнгән (2003). Улы: Гыймаев Сергей Сергеевич — хоккейчы.

Сергей Гыймаев 2017 елның 18 мартында Тула шәһәрендә ветераннар матчы барганда кинәт вафат булды
.

## Карьерасы

### Хоккейчы булганда

*  Салават Юлаев
* 1974-1976 СССР СКА (Куйбышев)
* 1976-1985 СССР ЦСКА
* 1985-1986 СССР СКА Ленинград

### Тренер булганда

## Спорт казанышлары

*  ССРБ чемпионаты (1978-1985)
*  ССРБ Кубогын яулаучы (1977, 1979)
*  Европа чемпионнары Кубогын яулаучы (1976, 1978-1985)
*  Европа Кубогы (1979, 1980, 1983)
*  "Известия" ("Хәбәрләр") гәҗите призларына халыкара турнирлар җиңүчесе (1982)

## Бүләкләре һәм премияләре

*  Шәрәф ордены (2003).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Салават Юлаев рәсми сайт 
* Статистика на сайте www.eurohockey.net
* Сергей Гимаев.  Хоккей — игра для настоящих мужчин 
* Профиль на сайте ХК "Легенды хоккея ССРБ" 
* Биография на сайте Хоккеист.  Инфо 

Төркем:18 март көнне вафатлар
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Россиянең атказанган тренерлары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Хоккейчылар
Waterloo bäreleşe

**Waterloo bäreleşe** - 1815 yılnıñ 18 iyünendä Waterloo yanında uzğan Fransiä imperatorı Napoleon I soñğı bäreleşe.

İñ zur Awrupa illäreneñ 6-nçı berläşmäsenä qarşı suğış näticäsendä Napoleon üz xakimiäten 1814 yılda yuğalta häm Fransiädä Burbonnar näsele yänä tac kiä (Yöz kön), monarxiä torğızıla. 1815 yılda Napoleon I yañadan üz xakimiäten qaytırırğa tırışa, aña qarşı Awrupa illäreneñ 7-nçe berläşmäse qarşı çığa.

1815 yılnıñ 18 iyünendä Waterloo (bügenge Bilgiä, Brüsseldän 15 kmda) yanında ber yaqtan Napoleon ğäskäre, ikençe yaqtan Awrupa illäre 7-nçe berläşmäse arasında xälitkeç bäreleş näticäsendä Napoleon I ciñelä häm tarixi säxnädän bötenläy kitä.

Waterloo bäreleşennän soñ mäşhür 100 kön çorı dansız tämamlana.

## Ciñelü säbäpläre
*Awrupa illäre 7-nçe berläşmäse köçläreneñ sanı Napoleonnıqınnan şaqtıy zurraq bulğan. 
*Napoleon döres bulmağan taktikanı saylağan.
* Prussiä feldmarşalı **Blüxer** köçläre Awrupa illäre berläşmäsenä yärdämgä waqıtında kilä
* Fransiä imperiäse marşalı **Gruşi** Napoleonğa yärdäm itä almağan, soñlağan, çönki Wavr bäreleşendä kergän.

Waterloo bäreleşe - qanqoyğıç bäreleş, 16 meñ häläk, 70 meñ yaralanğan.

## Näticä

Napoleon ciñelgännän soñ iñ berençe doşmanğa - Böyekbritaniägä bireşergä mäcbür bula. Napoleon yıraq urnaşqan İzge Yelena utrawına sörgengä cibärelgän. Napoleon suğışları çorı tämamlana.

Waterloo - ciñelü mäğnädäş süzenä äwerelgän.

## Tışqı sıltamalar
*Adkin, Mark (2001). The Waterloo Companion: The Complete Guide to History’s Most Famous Land Battle. Aurum. ISBN 1-85410-764-X
*Barbero, Alessandro (2005). The Battle: A New History of Waterloo. Atlantic Books. ISBN 1-84354-310-9
*Beamish, N. Ludlow (1832, reprint 1995). History of the *King’s German Legion. Dallington: Naval and Military Press. ISBN 0-9522011-0-0
*Boller, Jr., Paul F.; George, John (1989). They Never Said It: A Book of Fake Quotes, Misquotes, and Misleading Attributions. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-505541-1.
*Bonaparte, Napoleon; Correspondance, No. 22060, vol XXVIII, p.&nbsp;392.
*Bonaparte, Napoleon; Chandler David G. Cairnes William E. (1995). The Military Maxims of Napoleon, Da Capo Press, ISBN 0-306-80618-5, 9780306806186
*Booth, John (1815). The Battle of Waterloo: Containing the Accounts Published by Authority, British and Foreign, and Other Relevant Documents, with Circumstantial *Details, Previous and After the Battle, from a Variety of Authentic and Original Sources. available on Google Books
*Chandler, David G. (1973). Campaigns of Napoleon. New York: Scribner. ISBN 0-02-523660-1

Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Муса Җәлил урамы (мәгънәләр)

* Муса Җәлил урамы (Мәскәү)
* Муса Җәлил урамы (Казан)
* Муса Җәлил проспекты (Яр Чаллы)
* Муса Җәлил урамы (Алабуга)
* Муса Җәлил урамы (Минзәлә)
* Муса Җәлил урамы (Бөгелмә)
* Муса Җәлил урамы (Күмертау)
* Муса Җәлил урамы (Белорет)
* Муса Җәлил урамы (Ишембай)
* Муса Җәлил урамы (Учалы)
* Муса Җәлил урамы (Стәрлетамак)
Илфир Якупов

**'
**Илфир Якупов*', Илфир Илшат улы Якупов (*Якупов Ильфир Ильшатович; 1982 елның 25 мае, СССР, РСФСР, ТАССР, Яр Чаллы*) — мәдәният хезмәткәре, [[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] директоры (2012―2024). 2024 елдан [[Камал театры]]ның сәнгать җитәкчесенең беренче урынбасары. [[Муса Җәлил премиясе|Муса Җәлил]] (2019) һәм [[Марсель Сәлимҗанов премиясе|Марсель Сәлимҗанов]] (2025) исемендәге премияләр лауреаты. Бизнес-эшлекле идарә итү докторы (DBA).
== Тәрҗемәи хәле ==
[[1982 ел]]ның [[25 май|25 маенда]] [[Яр Чаллы]] шәһәрендә туган. Яр Чаллы шәһәренең татар гимназиясен, [[Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты]]ның актерлык бүлеген (*2004, М. Сәлимҗанов курсы*), [[Казан дәүләт университеты|Казан федераль университеты]]ның квалификация күтәрү буенча бизнес-идарә итү магистры (МВА) курсын (*2011*) тәмамлаган. 2017 елдан Казан федераль университетында «Бизнес-эшлекле идарә итү докторы» (DBA) квалификация дәрәҗәсе алу өчен укыган.

== Хезмәт юлы ==
[[2003 ел|2003]]-[[2005 ел]]ларда  [[ТР мәдәният министрлыгы]]ның театр сәнгате буенча әйдәп баручы белгече.

[[2005 ел|2005]]-[[2007 ел]]ларда [[Татарстан Республикасы Дәүләт идарәсенең цифрлы үсеше, мәгълүмати технологияләр һәм элемтә министрлыгы|ТР мәгълүматлаштыру һәм элемтә министры]] ярдәмчесе.

[[2007 ел|2007]]-[[2012 ел]]ларда [[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]]ның маркетинг буенча директор урынбасары.

[[2012 ел]]ның [[февраль|февраленнән]] — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры директоры в. б., [[октябрь|октябреннән]] — [[Камал театры|театр]] директоры.

2024 елның 28 декабреннән [[Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры]] директорының / сәнгать җитәкчесенең беренче урынбасары.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* [[2019 ел|2019]] — [[Муса Җәлил премиясе]] — *«Һөнәр» Бөтенроссия яшь режиссура фестивален оештырган өчен*
* 2025 ― [[Марсель Сәлимҗанов премиясе]] ― *Татарстан Республикасының профессиональ театр сәнгатен үстерүгә зур өлеш керткән өчен*
== Гаилә хәле ==
Өйләнгән, өч бала үстерә.

== Искәрмәләр ==


== Әдәбият ==
# *А. Әпсәләмова*. Алгебра белән гармониягә ышану. [[«Идел» журналы|«Идел»]], 2016 ел, № 12.

== Сылтамалар ==
* [http://kamalteatr.ru/people/538?locale=tat  Якупов Илфир Илшат улы.]  [[Камал театры]] сайты
* [http://idel-rus.ru/poverit-garmoniyu-algebroj/ Поверить гармонию алгеброй (*интервью'')] 

 

## Шулай ук карагыз

 

Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Театр директорлары
Төркем:Шәхесләр:Камал театры
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Марсель Сәлимҗанов премиясе лауреатлары
Гарәп теле рәсми тел булган илләр исемлеге

## Илләр

## Шулай ук карагыз
* Гарәп теле
*Рәсми тел
*Гарәп лигасы
*Гарәп теленең географик таралуы

## Тышкы сылтамалар
* List of countries where arab is official language with pictures and flags

Төркем:Гарәп теле
Калмаклар (Төмән өлкәсе)

**Калмаклар** (Авазбакеева) — Төмән өлкәсенең Яулы Тура районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Яулы Тура өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 100,0%.	
## Искәрмәләр
	

Төркем:Төмән өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Яулытора районы торак пунктлары
Калмаклар (мәгънәләр)

**Калмаклар** — торак пунктлар исеме:
* Калмаклар (Башкортстан)
* Калмаклар (Төмән өлкәсе)
Милли баскетбол ассоциациясе

**Милли баскетбол ассоциациясе** () — һөнәри баскетбол лигасы. Лигага 30 клуб керә, шуларның 29 АКШтан, 1 - Канададан. Лиганың баш бүләге — О'Брайен Кубогы.

## Тышкы сылтамалар
* nba.com 

Төркем:Милли баскетбол лигасы
Маранка

**Маранка** (Маранка) — Төмән өлкәсенең Яркәү районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Төмән өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 70,3%, руслар — 24,9%, чуашлар — 2,5%.	
## Искәрмәләр
	

Төркем:Төмән өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Яркәү районы торак пунктлары
Кырынкүл

**Кырынкүл** (Казарово) — Төмән өлкәсенең Төмән шәһәр округындә урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Төмән өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 69,5%, руслар — 23,3%.

## Танылган шәхесләр
* Хәмит Ярми (*1904-1981*) – фольклор белгече, әдәбият галиме, филология фәннәре докторы, Тукай бүләге иясе (1989).

## Искәрмәләр
	

Төркем:Төмән өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Төмән шәһәр округы торак пунктлары
Түбән Йөгәнле

**Түбән Йөгәнле** (Нижнеингал) — Төмән өлкәсенең Заводоуковск шәһәр округында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Яулытора өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 92,8%, руслар — 4,1%, украиннар — 3,1%.	
## Искәрмәләр
	

Төркем:Төмән өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Заводоуковск шәһәр округы торак пунктлары
Дуррес

**Дуррес** () — Албаниянең Дуррес округындә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().
## Сәгать поясы
Халыкара стандарт буенча Дуррес Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Халык

## Рәсми сайт
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Дуррес округы шәһәрләре
Төркем:Албания шәһәрләре
Проект:Вики-яз — 2017

__NOTOC__

## "Вики-яз 2017" проекты графигы
### Гомуми график
* Грантка заявка (16 февраль көнне бастырылган: m:Grants:Project/UG BG/Wikimedia CEE Spring 2017)
* 21 март – 31 май: Викимарафон
* 1 – 30 июнь: Нәтиҗәләрне билгеләү
* 1 – 31 июль: Бүләкләр тапшыру тантаналары (аерым бүлекләрнең карамагында)
* 15 – 31 июль: Нәтиҗәләрне бәяләү
### "Илләр атналары" графигы
 

## Бәйге катнашучылары
Мәкаләне булдыргач, автор аны түбәндәге төзмәгә кертә. Бәйгедә фәкать түбәндәге таблицага кертелгән мәкаләләр катнаша. Мәкаләнең бәхәс битенә бәйгенең **** калыбын урнаштыру сорала.

## Җирле оештыручылар һәм жюри әгъзалары
#  (контакт/жюри)

## Нәтиҗәләр

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Проект:Вики-яз — 2017
Латеран килешүләре

**1929 елгы Латеран килешүләре** (; ) — 1929 елда Италия  белән Рум католик чиркәвенең Изге тәхете арасында төзелгән халыкара килешү. Ике ил арасындагы аңлашылмаучылыкларны хокукый яктан чишү, «Рум мәсьәләсе»н юкка чыгару өчен хезмәт итә; Рум католик чиркәвенең хокукларын һәм өстенлекләрен билгели, аның Италия дәүләте эчендәге халәтенә ачыклык кертә.

## Тарих

1929 елның 11 февралендә Румдә Латеран сараенда имзаланган (*килешүнең исеме әлеге сарай исеме белән аталган*). Италия ягыннан Италия  Виктор Эммануэль III исеменнән ил премьер-министры Б. Муссолини, Изге тәхет ягыннан папа Пий XI исеменнән кардинал-дәүләт сәркатибе Пьетро Гаспарри *<small>([[:it:Pietro Gasparri|it]])</small>* кул куйган.

Килешү 1929 елның 7 июнендә ратификацияләнгән.

Әлеге килешүләр 3 өлештән тора:
* Килешү
* Финанс конвенциясе
* Конкордат

**Килешү** шарты буенча, 
* католик дине Италиянең «*бердәнбер дәүләт дине*» дип табыла (*1нче маддә*).
* Изге тәхет халыкара мөнәсәбәтләр урнаштыруда суверенитет, ягъни бәйсезлек ала (*2нче маддә*).
* Ватикан дәүләте төзелә, аның чикләре күрсәтелгән план Килешүгә кушымта итеп бирелә (*3нче маддә*).
* Үз чиратында, Изге тәхет башкаласы Рум булган Италия дәүләтен таный.
Калган маддәләрдә административ мәсьәләләр, Ватикан дәүләте ватандашлыгы турында, Изге тәхет каршында дипломатик корпус турында һ.б. мәсьәләләр карала.

**Финанс конвенциясе** буенча, 
* Италия дәүләте Изге тәхеткә, 1870 елда тартып алынган чиркәү милкен компенсацияләү сыйфатында, 750 *млн* лира акчалата һәм 1 *млрд* лира 5%лы Италия дәүләт кыйммәтле кәгазьләре белән түләргә тиеш була (*1нче маддә*).
* Үз чиратында, Изге тәхет Италия дәүләте оештырылганда барлыкка килгән финанс претензияләреннән баш тарта (*2нче маддә*).

**Конкордат** Рум католик чиркәвенең Италиядәге хокукларын һәм өстенлекләрен билгели. Аның шартлары буенча, 
* Италия дәүләте 10 чиркәү бәйрәмен һәм якшәмбеләрне ял көннәре (*эшләми торган көннәр*) итеп игълан итә (*11нче маддә*).
* Изге тәхет епископлары Италия дәүләте башлыгына тугърылыкка ант итәргә тиеш була (*20нче маддә*).
Конкордатның башка маддәләре руханиларны Италия мәгърифәтен үстерүгә киңрәк җәлеп итүне, Италия дәүләте тарафыннан «Католик хәрәкәте»н тануны һ.б. мәсьәләрне ачыклауны күздә тота.

Латеран килешүләренең Италия дәүләте белән Рум католик чиркәве арасында мөнәсәбәтләрне ачыклауда төп рольне уйнавы турында фикер Италиянең 1947 елгы Конституциясенең 7нче маддәсендә ныгытыла.

1984 елның 18 февралендә, Италиядә «*дәүләт дине*» дигән гыйбарә бетерелгәннән соң, килешүләрнең Конкордат өлеше юкка чыгарыла.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 17 (Ла-Ло). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-350-7

## Әдәбият
# Enciclopedia del Papato. Catania, 1961.

## Сылтамалар
*  Ватикан шәһәр-дәүләте сайты 
*  Латеран килешүләре тексты 

## Искәрмәләр

Төркем:Халыкара килешүләр
Төркем:Италиянең халыкара килешүләре
Төркем:Ватикан
Төркем:1929 ел
Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Католиклык
Dönya xalıqları täqwaları

**Dönya xalıqları täqwaları** (yähüdçä *‏חסידי אומות העולם‏‎*, xäsidäy umot xa-ğäläm) — İkençe Bötendönya suğışında Holokost waqıtında cäberlänä torğan yähüdlärne qotqarğan yä bulışqan şäxeslärgä birelüçe şäräfle däräcä. İsrail qaza häm batırlıq institutı **"Yäd Wä-Şem"** tarafınnan diplom häm isemle medal' birelä.

İsrailneñ Holokost turında Xäter qanunı (1951) buyınça Awrupanı natsist basıp alu waqıtında ezärleklängän yähüdlärne qotqarğan yähüd bulmağan keşelärgä **Dönya täqwası** däräcäse birelä.

2016 yılğa "Yad wä-Şem" istitutı 51 ildän **26 119** keşene täqwa bulıp tanığan. Alar arasında da Qırım tatar xatını Säidä Arifova bar.

Dönya täqwaları rätenä kertelgän iñ mäşhür keşelär:
*Oskar Şindler - alman eşmäkäre üz fabrikasında eş birep, Plaşov ülem lagerennän 1000 artıq yähüd qotqarğan 
* Venadağı Qıtay konsulı **He Fenşän** yähüdlärgä 1000 viza Singapurğa birgän
* Parijdağı İran ilçelegeneñ xezmätkäre **Abdul-Xösäyen Särdari** yähüdlärgä 3000 İran vizasın birgän 
*Raul Wallenberg - Şvetsiä diplomatı Macarstanda küp yähüdlärgä viza birgän häm Budapiş gettosın yuq itüdän qotqarğan.

## Ädäbiät
* Праведники народов мира - по странам и национальной принадлежности спасителей
* 
* Интервью с Евгением Берковичем, автором книги «Банальность добра» о Праведниках мира 
* Mordecai Paldiel. The Path of the Righteous: Gentile Rescuers of Jews During the Holocaust. — Jersey City, NJ: KTAV Publishing House, 1993. — 401 p. — ISBN 9780881253764.
*Mordecai Paldiel. Diplomat Heroes of the Holocaust. — Jersey City, NJ: KTAV Publishing House, 2007. — 241 p. — ISBN 9780881259094.
*François Wisard. Les Justes suisses. — Genève: CICAD, 2007. — 115 p.

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Һолокост