Татарстанның алгарышлы социаль-икътисади үсеш территорияләре

**Татарстан Республикасының алгарышлы социаль-икътисади үсеше территорияләре** () — регионның социаль һәм икътисади үсешен алга этәрү максатында булдырылган бизнес өчен махсус шартлар булган зоналар. Резидентлар өчен иминият түләүләре һәм табышка салым буенча ташламалар, шулай ук инфраструктураның аерым шартлары каралган. ТОСЭР территориясе булып шәһәр территориясе санала, ләкин региональ хакимиятләр карары буенча аңа шәһәр перифериясендәге индустриаль парклар территориясе кушылырга мөмкин. Татарстанда ТОСЭР статусына биш моношәһәр ия: Яр Чаллы, Түбән Кама, Яшел Үзән, Чистай һәм Менделеевск.

## Программаның тасвирламасы
Россиядә беренче махсус үсеш территорияләре () булып моношәһәрләр тора. Күп очракта бу төзелгән инфраструктура, әзерләнгән икътисади база, шулай ук еш кына эре шәһәр барлыкка китерүче предприятие булу белән бәйле. Моношәһәрләрдә ТОР булдыру икътисадны диверсификацияләүгә, аларның инвестицион җәлеп итүчәнлеген арттыруга һәм гади гражданнарны эшкә урнаштыру белән бәйле куркынычлыкларны киметүгә юнәлдерелгән

ТОСЭР (башта ТОР) программалары  — 10 еллык региональ икътисади проектлар. Татарстанда беренче ТОР 2016 елның 28 гыйнварында Россия премьер-министры Дмитрий Медведев указы белән эшләтеп җибәрелщ, ул Яр Чаллы моношәһәре була. 2017 елда Россия икътисади үсеш министрлыгы Чистай, Түбән Кама һәм Яшел Үзән моношәһәрләрендә ТОСЭР булдыру өчен гаризаларны хуплый. 2018 елда чимал булмаган производствода экспортка ориентация белән махсуслашкан Әлмәт районы ТОСЭР статусына ия булырга планлаштырса да, 2020 елга төбәктә «Алабуга» һәм «Иннополис» мисалы буенча махсус икътисади зона булдыру планнары бар, аның беренче этабы 2024 елга билгеләнгән. 2019 елда ТОСЭР статусын Менделеевск шәһәре ала. Аның үтәлеше региональ Икътисад министрлыгына йөкләнә.

ТОСЭРларны үстерү программасы нигезендә, 2020-2023 елларда Татарстанга 22 млрд. сумнан артык инвестицияләр җәлеп итү планлаштырыла, моның өчен махсус финанслау бүлеп бирелә. 2021 елда гына да төбәктә кече һәм урта эшмәкәрлеккә ярдәм итүгә 1,2 млрд сум салынган, шуларның 269,4 млн сумы — федераль бюджеттан субсидияләр.

## Резидентларның өстенлекләре
ТОСЭРлар программасы кече һәм урта бизнеска  юнәлдерелгән. ТОСЭР резидентларына төрле ташламалар һәм преференцияләр тәкъдим ителә. Россия Федерациясе Хөкүмәте тарафыннан эшләнгән Россия карарлары һәм урыннарда кулланыла торган җирле законнар бар. Шулай итеп, Татарстан Республикасы ТОСЭР резидентлары өчен бюджетка салым ставкасын 7%-ка (18% урынына), федераль дәрәҗәдә билгеләнгән салым ставкасын 5%-ка кадәр һәм хәтта 2,5% ка кадәр киметергә хокуклы. Шул ук вакытта, барлык салымнар да региональ бюджетта кала (стандарт рәвештә алар җирле бюджет файдасына 2 һәм 18% ка бүленә). Шулай ук преференцияләр арасында табышка һәм мөлкәткә салым, җир салымы буенча ташламалар каралган.

2020 елның ноябрендә Татарстан Дәүләт Советы ТОСЭР резидентлары өчен салым ташламаларын киңәйт. Хәзер салым ставкасы килешү кысаларында алынган табыштан исәпләнә торган базада кулланыла. Әгәр килешү буенча эшчәнлектән керемнең өлеше 90 % тан да ким булмаса, компания бөтен салым базасына ташламаларга дәгъва итә ала.

«Резидент» статусын алуның төп шарты булып  гамәлдәге предприятиенең биш ТОСЭР-шәһәр территориясендә булуы тора. Шулай итеп, резидентлар ТОСЭР территориясендә бина сатып алырга яки арендага алырга яки аны нульдән төзи алалар.

Беренче елда резидентлар 20дән дә ким булмаган эш урыны булдырырга (барлыгы — 30дан артык) һәм проектка 5 млн сум кертергә тиеш, ә 10 ел эчендә инвестицияләр күләме, күрсәтмәләр белән башкасы килешмәгән очракта, кимендә 50 млн сум тәшкил итәргә тиеш (шулай итеп, «Яшел Үзән» га керү бусагасы нибары 2,5 млн.).

Салым ташламалары махсус закон проектларында язылган. Җир салымына Преференция Оешмалар милкенә салым турында республика законына кертелгән төзәтмәдә бар. Татарстанда «ТР монопрофильле муниципаль берәмлекләре (моношәһәрләр) территорияләрендә барлыкка килгән алгарышлы социаль-икътисади үсеш территорияләре резидентлары өчен оешмалар табышына салым буенча салым ставкасын билгеләү турында» махсус закон кабул ителә.. В Татарстане был принят специальный закон «Об установлении налоговой ставки по налогу на прибыль организаций для резидентов территорий опережающего социально-экономического развития, созданных на территориях монопрофильных муниципальных образований (моногородов) РТ»

Башка өстенлекләр арасында җирле уку йортлары белән партнерлык программалары булдыру һәм студентларга стажировка бирү, аларны эшкә кабул итүгә әзерләү мөмкинлеге бар. Мәсәлән, Яшел Үзән районы өчен төп уку йортлары булып КХТИ, КФУ, КДМУ, Арбузов исемендәге Органик һәм физик химия институты тора. Төбәктә инглиз мәктәбе белән 800 кешелек студентлар бистәләре проектлары бар.. В регионе существуют проекты студенческих посёлков на 800 человек с английской школой

## Гамәлдәге ТОСЭРлар
## Яр Чаллы
«Яр Чаллы» территориаль иҗтимагый үзидарәсе 2016 елның 28 гыйнварыннан эшли. 2016 елга икътисадта «КамАЗ» шәһәр төзүче предприятиесенең өлеше 46% тәшкил иткән һәм шәһәр финанс ягыннан шуңарга бәйле, шуңа күрә ТОСЭРның төп бурычларының берсе альтернатив эш урыннары һәм керем чыганаклары булдыру хисабына хәвефләрне диверсификацияләү булып тора. 2020 ел ахырына аның өлеше 39 % тан да артмый.

KazanSummit халыкара икътисади саммитында 2016 елның маенда Татарстан, Яр Чаллы һәм Саклык банкы ТОСЭР резидентларына ярдәм итү проектларында хезмәттәшлек итү һәм алар өчен махсус тәкъдимнәр булдыру турында килешүгә кул куйялар. Ул вакытта Сбербанк мәйданчыкның беренче резиденты булган Кытайның Haier компаниясенә транзакция ясаган була.

2019 елдан Яр Чаллы территориясе җитәкчелеге резидент статусын алу процессын гадиләштерә. Яңа кагыйдәләр буенча, капитал салуларның минималь суммасы, ягъни ун еллык перспективада процессны оештыру нибары 20 млн сум тәшкил иткән (50 урынына), ә беренче елда 15 яңа эш урыны һәм производствоны эшләтеп җибәрү өчен 2,5 млн сум кирәк (20 һәм 5 млн урынына) була. Резидент статусын IT-индустриядән компанияләр алырга мөмкин. 2020 ел ахырына «Яр Чаллы» ТОСЭР резидентлары булып 39 предприятие тора.. На конец 2020 год резидентами ТОСЭР «Набережные Челны» является 39 предприятий

2018 елда инвестицияләрнең гомуми күләме 620 млн. сумнан артып киткән. Өч ел эшләү дәверендә резидентлар барлык дәрәҗәдәге бюджетларга һәм бюджеттан тыш фондларга 3 млрд сум түләгәннәр. Чагыштыру өчен, «КамАЗ» шул ук чорда төбәк бюджетына — 1,3 млрд сум, ә Чаллы бюджетына 327,2 млн сум акча юнәлдергән. Бу территориянең иң зур салым түләүчеләре булып «Чаллы труба заводы изоляцион труба заводы», «Техника-Агро», «Хайер Фридж Рус» (Кытайның «Haier» компаниясе кызы), «Заряд» (хоккей кәшәкәләре җитештерүче компания, Ак Барс хоккей клубы капитаны компаниясе) һәм «Кама агросәнәгать комплексы» тора.

Haier суыткыч җитештерү буенча Кытай корпорациясе, 2019 елда 314 млн доллар инвестицияләп, 127 га мәйданда 12 заводка исәпләнгән индустриаль парк ача, компания 2020 елда «Хайер Фридж Рус» системасын барлыкка китерүче Россия оешмалары исемлегенә керә. 2020 елда компания smart-телевизорлар һәм әзер продукция склады җитештерү буенча завод төзи башлау турында белдерә, проектка инвестицияләр 2,2 млрд. сум тәшкил итәчәк. 2020 елның октябрендә «Химресурс» фәнни-җитештерү комплексы шәһәрдә эпоксид сумала җитештерүне башлап җибәрә, ул 50 млн сум акча кертә.. В октябре 2020-го НПК «Химресурс» запустило в городе производство эпоксидной смолы, вложив 50 млн рублей

2020 елда «Яр Чаллы» территориясендә 5000нән артык кеше эшли. 2020 елның ноябрендә ТОСЭР эшли башлаганнан бирле резидентларның капиталь кертемнәре 16,5 млрд. сум тәшкил иткән, ә салым кертемнәренең гомуми суммасы бирелгән преференцияләрдән ике тапкыр артып китә — резидентларның барлык дәрәҗәләргә бюджет һәм бюджеттан тыш оешмаларга күчерүләре 5 млрд.300 млн. сум тәшкил иткән.

## Түбән Кама
Шәһәр ТОСЭР статусын 2017 елның 22 декабрендә ала. Аның инвестицияләр һәм үсеш өлкәсенә шәһәр башлыгының беренче урынбасары Радмир Беляев җитәкчелек итә: «Асылда, без, бөтен норматив базага туры китереп, 2018 елның мартыннан бирле ТОСЭР белән шөгыльләнә башладык. Нульдән  Түбән Кама сәнәгать паркы оештырылды, инвестицияләр 400 миллион сум тәшкил итте. Без территориябезнең мөмкинлекләрен бөтен ил буенча популярлаштырырга кирәклеген аңлыйбыз», дип белдерә.

Табышка, җиргә һәм милеккә ташламалар, иминият взносларының кимүе үз үсешенә 46% ка кадәр акчаны азат итә. Ун еллык планга 7,5 млрд. сум инвестицияләр күләмендә һәм 3000 даими эш урыны булдырачак 20 резидент җәлеп итү керә. Урнашкан беренче елда Түбән Кама резидентлары проектка 2,5 млн сум инвестицияләгән.

Түбән Кама территориясендә ике махсус мәйданчык булдырылган. «Түбән Кама» сәнәгать паркы 2018 елда ачылган, Беренче юл үтүчеләр һәм Индустриаль урамнары киселешендә урнашкан, 20 га мәйданда аның резидентлары үз производстволарын төзү өчен бушлай җир ала. «Пионер» икенче индустриаль паркын 2019 елда ачалар, ул элеккеге кирпеч заводы территориясендә урнашкан. Парк 14 мең кв. м мәйданлы әзер җитештерү һәм офис биналарының территориаль аерымланган комплексыннан гыйбарәт.

2020 елга «Түбән Кама» ТОЭР резидентлары статусына 18 проектны гамәлгә ашыручы 17 компания ия, алар нигезендә 10 ел эчендә якынча 5,5 млрд. сум инвестицияләргә тиеш. 2018 елда «Камасталь» рулон корычын буяу заводы (инвестицияләрнең гомуми күләме $ 60 млн, ягъни эшләтеп җибәрү вакытына 473,68 млн. сумлы Qingdao Beijiaer Investment Co Ltd. кытай компаниясенең кызы) һәм «Камэнергомаш» газ турбиналары җитештерү фабрикасы резидент булалар. Түбән Каманың иң эре резиденты булган «Камасталь» Россия-Кытай компаниясе «Пионер» паркының бөтен территориясен диярлек колачлый»., или 473,68 млн рублей на момент запуска) и фабрика по изготовлению газовых турбин «Камэнергомаш». Российско-китайская компания «Камасталь», самый крупный резидент Нижнекамска, охватывает почти всю территорию парка «Пионер» 2019 елда «Камасталь»  төбәк бюджетына 740 млн сум акча юнәлтә, компания планында полимер өслекле металл прокаты буенча Россия базарының 2% ын биләү тора. 2019 елда резидентларга контроль-үлчәү приборлары һәм автоматикасы өчен комплектлау җайланмалары җитештерү заводы, «КАМАЗ» өчен комплектлау җайланмалары заводы, «ЭкоМенеджмент Поволжье» калдыкларны утильләштерү фабрикасы, «Симпл» компаниясе (полипропилен торбалар җитештерә, «Сибур» һәм «Түбән Кама Нефтехим» заводлары белән хезмәттәшлек итә, аның яңа заводына 23 млн. сум тирәсе инвестиция кертелгән), «ПромТехСнаб» (шиналар), «Арктон» (самолетлар өчен антилед-сыеклык), «Микрофибра» (Микрофибра), «Микрофибра» (самолет), «Казан вертолет заводы» («КамАЗ») өстәлә, «Промсектор» (металларны эшкәртү), «Преттль» (кабельләр,  автомобиль һәм т/ю жгутлары җитешерә, шул исәптән КамАЗ, ГАЗ, ВАЗ заводларына җитештерә).

2020 нче елда резидентлар исемлеген «Акыллы машиналар» суыткыч җитештерү компаниясе тулыландыра. Ел ахырына кадәр Түбән Кама 2,2 млрд. сум инвестицияли торган тагын өч резидентны җәлеп итәргә ниятли.

## Яшел Үзән
Шәһәр ТОСЭР статусын 2017 елның декабрендә ала. Аның чикләренә шәһәр үзе, шулай ук Яңа Тура авылы янында М7 трассасы янында 100 га мәйданлы сәнәгать мәйданчыгы, 220 га мәйданда урнашкан шәһәрдән ерак түгел Зөя мультимодаль логистик үзәге (СММЛЦ) зур транспорт төене керә.

ТОСЭРга керү чикләре шулай ук төбәкнекеннән дә түбәнрәк — 2,5 млн сум, 20 яңа эш урыны (10 — беренче елга), 10 ел эчендә инвестицияләрнең гомуми күләме 10 млн. сумнан да ким булмаган күләмдә, шул рәвешле, ТОСЭР җитәкчелеге ун ел эчендә үзенә 7,7 млрд. сумнан да ким булмаган күләмдә инвестицияләр җәлеп итәргә планлаштыра, ә резидентлар 2000-дән артык эш урыны булдырырга тиеш.

Инде бер елдан соң ТОСЭРда 5 резидент бар. Аларның инвестиция проектларының гомуми бәясе 1,1 млрд. сум тәшкил итә, шул исәптән капиталь кертемнәр — 440 млн.сумнан артык. 2020 елга Яшел Үзәндә 13 резидент эшли. 2019 елда статусны түбәндәге оешмалар ала: «Казан полимер арматура заводы», «Гефест» (металл әйберләрне эшкәртү), «Йомшак контейнерлар фабрикасы», «Татфарм» фармацевтика компаниясе, «Промэнерго» (түбән вольтлы комплект җайланмалары), «АРС» (оцинкланган чыбыктан 3D-коймалар), «Эрвольт» (ток белән эшләгәндә саклану чаралары), «ТК-Групп» (труба-металлургия компаниясе), «Технофлекс»(җылылык изоляциясе материаллары), «ВБ Восток» (коймаларның 3D-панель секцияләре), wildberries компаниясенең бүлү үзәге, «Озон Волга» — OZON компаниясенең логистика комплексы. Wildberries инвестицияләре 5 млрд. сум тәшкил иткән, 1250 эш урыны булдырылган. Үзәкнең беренче чиратының мәйданы 50 мең кв. м. тәшкил итә, ә объектның гомуми мәйданы 100 мең кв. м. дан артып китә, бу 4000 даими эш урыны булдырырга мөмкинлек бирә.

2020 елның беренче кварталында «Яшел Үзән» ТОСЭРы резидентлары 1,2 млрд инвестицияләр җәлеп иткән. Унъеллык территорияне үстерү проекты 14 мең эш урыны булдыруны һәм 170 резидент-эшмәкәрләрне җәлеп итүне күздә тота. Ноябрьдә ТОСЭРга керү өчен резидентлардан өч заявка хупланган. Беренчесе  — «Казанэкспресс Фулфилмент» проекты, ул СММЛЦ территориясендә урнашачак, төзелешнең беренче этабына инвестицияләрнең минималь күләме 220 млн сум тәшкил итәчәк, ә бөтен үзәк якынча 1 млрд сум тора, тулы тормышка ашыру 2024 елга планлаштырыла. Икенчесе  — «Итле китчен» компаниясеннән шәхси төргәктә азык-төлек һәм ярымфабрикатлар җитештерү, төзелешнең беренче этабына инвестицияләр якынча 150 млн.сум тәшкил итәчәк, биш еллык салым түләүләре барлык дәрәҗәләргә 1,3 млрд. сум тәшкил итәчәк. Өченче проект  — «Саэльра» икмәк һәм он кондитер әйберләре, тортлар һәм озак сакланмаган пирожныйлар әзерләү, моның өчен «Яшел Үзән» паркы территориясендә «Бәхетле» җитештерү-склад комплексы төзеләчәк. Проектның гомуми бәясе 465 млн. сум, ә биш еллык салым түләүләре 2,3 млрд. сум.

## Чистай
Россия премьер-министры Дмитрий Медведев Түбән Камада, Чистайда һәм Яшел Үзәндә өч ТОСЭР булдыру турында карар имзалаган. Чистай инвестицион проектлары 2018 елдан бирле тормышка ашырыла. Ике ел эчендә резидентлар ярдәме белән 560тан артык эш урыны булдырылган, тагын шуның кадәр үк эш планлаштырыла. 2020 елның беренче кварталында шәһәргә җәлеп ителгән инвестицияләр күләме 730 млн. сум тәшкил итә, ә керем күләме — якынча 1,8 млрд..

Беренче ел дәвамында «Чистай» ТОСЭР резидентлары үз проектына, ким дигәндә, 2,5 млн сум инвестицияләр кертергә һәм 10 эш урыны булдырырга тиеш. Резидентларга салым ташламалары беренче биш елда табышка салымның 5 % ы, алдагы биш елда — 12%, иминият взнослары — 7,6%, милеккә һәм җир салымы каралмаган. Шул ук вакытта, әгәр резидент шул ук исемдәге индустриаль паркта урнашса, җиде елга җир кишәрлеген арендага бушлай ала, шуннан соң аны кадастр бәясеннән 15% ка сатып алырга мөмкин. Республика икътисад министрлыгы фаразлары буенча, 10 ел эчендә ТОСЭР инвестицияләр күләме, ким дигәндә, 8,5 млрд. сум һәм капиталь кертемнәр 6 млрд. сум булган 38 резидентны җәлеп итәчәк, 1500 эш урыны булдырылачак.

2020 елга ТОСЭРда 18 резидент бар: «Барс» (аяк киеме), «Гиперион» (түбән басымлы полиэтиленнан торбалар, тулы куәтенә чыкты), «Татспиртпром» алкогольле продукция заводы, «Татремстрой» (изоляцияләнгән торбалар), «Союз», «Элитех» (электротехника), «К-Терм» (җылылык радиаторлары), «Газпром газомоторное топливо», «САР» (панель киртәләре), «Камлит» (чума торган насослар), «Уңыш технологиясе» яшеллек үстерү компаниясе , «Чистай пластмасса заводы», «Металлтехника» (а/х техникасын тәшкил итүче), «Мирабель» кондитер фабрикасы, «Колизей» (кирпеч һәм шпаклевка), «Таттелеком» (флюорография җиһазлары һәм ясалма медицина интеллекты). 2020 елның сентябрендә «резидент» статусын алу өчен тагын ике предприятие гариза биргән: икмәк җитештерү һәм карабодай һәм борчак эшкәртү заводлары.

«Чистай» ТОСЭРның иң эре резидентларының берсе — «САР» 3D-челтәрен җитештерү компаниясе, аның төбәк бюджетына беренчел инвестицияләре 7,8 млн.сум тәшкил иткән. Фаразлар буенча, бу компаниядән генә дә төбәк бюджеты 4,8 млн сумга, икенче җиде елда тагын 7,2 млн сумга тулыланачак.

2020 елның ноябрендә потенциаль резидентлардан тагын ике заявка хупланган. Алар арасында «Меттем-автомобиль компонентлары» компаниясе проекты (электр транспорты, пилотсыз һәм гибрид машиналар өчен цифрлы системалар), инвестицияләр күләме 800 млн.сум тәшкил иткән, ә тормышка ашыру 2023 елга планлаштырыла. Икенче «Кама пекаре» компаниясе ТОСЭРда икмәк һәм икмәк-күмәч эшләнмәләре җитештерүне оештырырга планлаштыра, 9,9 млн.сум инвестицияләп, ашлык эшкәртү өчен партнерлар һәм инвесторлар эзләүне дәвам итә. Республиканың эре агросәнәгать потенциалы ярдәмендә проектның миллиардлаган потенциалы бар, һәм яңа җитештерү импортны алыштыру һәм Татарстан продукциясен экспортлау сәясәтендә ярдәм итәргә тиеш.

## Менделеевск
Татарстанның алгарышлы социаль-икътисади үсештәге барлык территорияләреннән Менделеевск — иң яше. Ул 2019 елның февралендә аерым статус ала. ТОСЭР мәйданчыгы Менделеевск шәһәре территориясендә урнашкан һәм мәйданы 90 км2. 4,5 мең га җир «Алабуга» махсус икътисади зонасының өченче чиратын төзү өчен резервланган. Шәһәр аша М7 «Мәскәү-Уфа» федераль трассасының Ижевск һәм Пермь шәһәрләренә керү юллары белән бер өлеше узу, ә шәһәр буйлап «Әгерҗе-Бөгелмә» т/ю-магистрале бару, ТОСЭРга эре Идел буе шәһәрләре белән логистик элемтә бирә.

2019 ел ахырында резидентлар статусын өч компания ала: «Концерн Карпов», «Барсак агрофирмасы» һәм «Бонус-Кама». 2020 елда дүртенче резидент  — «Камхиммаш» НТЦ нефть химиясе тармагы өчен стандарт булмаган җиһазлар җитештерүче керә.

## Икътисади территорияләр үсеше уңышлары
2019 ел мәгълүматлары буенча, Россия инвестицияләренең якынча 70 % ы Татарстанның, Калуга, Липецк, Сембер һәм Мәскәү өлкәләренең индустриаль паркларына һәм башка икътисади мәйданчыкларына туры килә. Шул ук вакытта, стратегик инициативалар агентлыгы төбәкләрендә инвестицион климат торышы рейтингында беренче урында Мәскәү, икенче урында Татарстан тора.. При этом, в рейтинге состояния инвестиционного климата в регионах Агентства стратегических инициатив первое место осталось за Москвой, второе за Татарстаном

Татарстан Республикасы икътисад министрлыгы 2019 елның февралендә ТОСЭРлар проектын резидентлар статусы бирелгәннән соң гамәлгә ашыруның түбәндәге статистикасын китерә:

* резидентлар саны — 75, аларның 37се 2019 елда җәлеп ителгән (Бу бөтенроссия күрсәткечләреннән 13 %)
* капиталь кертемнәр (НДСтан башка) — якынча 10,7 млрд. (бөтенроссия күрсәткеченнән 24%))
* яңа эш урыннары  — 5660 (бөтенроссия күрсәткеченнән 23 %)
2020 елның октябренә резидентларның гомуми инвестицияләр күләме 15,5 млрд. сум тәшкил иткән, шул исәптән 13,5 млрд.сум — капитал кертемнәр. 2020 елның декабренә резидентлар саны 93 була, шуларның 19-ы 2020 елда җәлеп ителгән.

2020 елда Яр Чаллы һәм Түбән Кама моношәһәрләр үсеше фонды рейтингы нигезендә, социаль-икътисади үсеш дәрәҗәсе буенча Россиянең ун моношәһәре исемлегенә керә. Шул ук вакытта инфраструктураның сыйфаты, икътисади вәзгыять, үсеш институтлары белән хезмәттәшлек һәм башка күрсәткечләр бәяләнгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Фатихова Л.Э, Зиятдинов А.Ф. Анализ механизмов стимулирования регионального развития (на примере республики Татарстан). — Казань: Казанский экономический вестник, 2016.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт ТОСЭР «Набережные Челны»
* Рәсми сайт  ТОСЭР «Нижнекамск»
* Рәсми сайт  инвестиционного центра Зеленодольска
* Рәсми сайт  ТОСЭР «Чистополь»

Төркем:Татарстан икътисады