open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таула

**Таула** () — Мордовиянең Ләмбрә районына керүче татар авылы.

Авылны 17 гасырда темников татарлары нигезли, дип исәпләнә, ләкин биредә электән дә татар авылы булган дип санарга нигез бар. Ирек Биккинин язганча, элек Таула елгасы буенда, Подлесная Таула дигән җирдә татарлар белән эрзә халкы яшәгәннәр. 1681-82 елларда чукындыручылар килгәч, татарлар 15 чакрымга урман эченә китеп, хәзерге Татар Тауласын нигезлиләр. 1710 елда морзалар йортларында 27 кеше яшәгән, татарлар — 434 кеше.

Авылда 1869 елга 87 йорт булган.

2008 елда даими яшәүчеләр 779 кеше булганнар. Ир-атлар 458, хатын-кызлар 321; балалар 165, пенсионерлар 266 (Ямбушева, С.).

Авылның төп проблемасы — аның шәһәргә якын булуы. Авыл хуҗалыгы җирләренең күбесен Мордовия башлыгы Н. Меркушкин кешеләре кулларына төшергәннәр. Алар арендага алган совхоз фермаларында һәм кырларда читтән килгән кешеләр эшли. Оешмаларда 38 кеше, авыл хуҗалыгы предприятиесендә 10 кеше эшли. Калган 400нең күбесе Саранскига эшкә йөри, яки эшсез.

## Мәгариф
Таула мәктәбе 1970 елдан 8-еллык була. Укырга теләгән яшьләр күрше Аксюнга йөреп аттестат алган. 1996 елдан - тулы урта мәктәп. 2009 елда 69 бала укыган. Авыл уңайлы урында урнашкан булса да (зур юлга 2-3 км, кала якында гына, Азюрка да шул хәлдә), эш урыннары юклыктан, яшьләр авылда калмый.

## Танылган шәхесләр

* Касыйм Хәлилов, Ренат Биккинин — билгеле көрәшчеләр.
* Ирек Биккинин — беренче татар интернет-журналисты, «Татар газетасы» мөхәррире.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Ләмбрә районы торак пунктлары
Искил (Зубова Поляна районы)

**Искил** () — Мордовиянең Зубова Поляна районына керүче татар авылы.

Пенза өлкәсе чигендә урнашкан. Бу авыл турында беренче мәгълүмат 1636 елга карый. Ул вакытта әле Керенский засечный линиясе (ур) булмый.

Авылда 1869 елга 138 йорт булган.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Мордовия татар авыллары
Ымыз

**Татар Ымызы** () — Мордовиянең Кочкуров районына керүче татар авылы.

Авылда 1869 елда казеный авыл булган.

Авыл атамасы русчадан *у мыса*(яр,елга борыны янында) дигәннән чыккан.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Татар Акашы

**Татар Акашы** () — Мордовиянең Темников районына керүче татар авылы. Аксел елгасы буенда урнашкан.

Авылда 1869 елда 81 йорт булган.

Авыл атамасы йомышлы темников татарлары, авыл хуҗалары Акашевлар фамилиясеннән чыккан. Авылда яшәүче төп фамилияләр — Янбухтиннар, Агиевләр. Иске Калмаш Янбухтиннары шул җирдән күченеп киләләр.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Темников районы
Татар Төвие

**Төви** () — Мордовиянең Темников районына керүче татар авылы. Авыл рәсми рәвештә Рус Төвие белән бер авыл тәшкил итә.

Авылда 1866 елда 164 йорт булган.

Авыл атамасы йомышлы темников татарлары, авыл хуҗалары Тювеевлар фамилиясеннән чыккан. Бу татар, мордва фамилиясы булып тора.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии
350px|thumb|center|Төви авылының таш мәчете 1913 елда төзелгән булган

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Темников районы
Тенеш (Мордовия)

**Тенеш** () — Мордовиянең Атюрьев районына керүче татар авылы.

Авылда 1869 елда 18 йорт булган.

Авыл атамасы йомышлы темников татарлары, авыл хуҗалары Тенишевлар фамилиясеннән чыккан.

## Танылган шәхесләр

* Фәхрелислам Агиев, татар язучысы.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Яңа Аллагол

**Яңа Аллагол** () — Мордовиянең Атюрьевский районына керүче татар авылы. Район Атюрьеводан 16 км читтә. 2 км көнбатышка таба Иске Аллагол авылы урнашкан.

Инкыйлабка кадәр - волость үзәге. Күбесенчә мишәрләр яшәгән Аллагол волостеннән 1892 елда Россиянең төрле шәһәрләренә 2491 кеше сәүдә итәргә чыккан. Халыкның 75% якыны читкә китеп кәсеп иткән (атлар белән йөкләр ташу, сәүдә, кәсепләр һ.б.). Бу җиргә кытлык белән аңлатыла.

Яңа Аллагол мәктәбендә 1908 елдан соң язучы Зариф Бәшири укыта. 

1914 елда авылда 168 йортта 1183 кеше яши.

1919 елда Яңа Аллаголда тирә-юньдәге беренче амбулатория ачыла.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Татар Адае

**Татар Адае** () — Мордовиянең Темников районына керүче татар авылы. Дашка һәм Шурбино авыллары белән бергә Аксел авыл советына карый.

Авылда 1869 елда 80 йорт булган. 2011 елда 28 йортта 76 кеше яшәгән. Фермерлары бар. 1993 елда халыктан акча җыеп, мәчет төзиләр.

Авыл атамасы Адай морза Малишев исеменнән чыккан.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Темников районы
Татар Щебдасы

**Татар Щебдасы** () — Мордовиянең Рузай районына керүче татар авылы. Авылны темников татарлары нигезләгән.

Авылда 1869 елда 43 йорт булган.

Авыл атамасы янындагы елга исеменнән чыккан.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Чирмиш

**Чирмиш**, **Таласлау** () — Мордовиянең Ләмбрә районына керүче татар авылы. Чирмиш авылы Таласлау елгасы буенда урнашкан, шуңа күрә аны күбесе елга исеме белән атыйлар.

Авылны 1642 елда Темниковтан килгән 40 татар морзасы нигезләгән.
Риваять буенча, Саранск шәһәрен төзергә килгән халыкның бер өлеше Таласлау елгасының ярында, палаткалар корып, яшәгәннәр. Шулар арасында бик чибәр, бик эшчән бер әрзә егете булган. Аның исеме Черимшан булган дип сөйлиләр. Ул егет Саранск шәһәрен төзеп бетергәч тә, шул Таласлау елгасы янында, кечкенә генә өй төзеп һәм гаилә корып, яши башлаган, диләр. Шуңа күрә авылны да аның исеме белән йөртә башлаганнар, ди.

Авылда 1869 елда 144 йорт булган.

Атамасы мордва исеме Черемисьтан (Пермисьтан) килә.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Ләмбрә районы торак пунктлары
Яндовище (Мордовия)

**Яндовище** () — Мордовиянең Инсар районына керүче татар авылы.

Авылны 17 гасырда темников татарлары нигезли.

Авылда 1869 елда 101 йорт булган.

Атамасы *яндова* (мордвачадан — чокыр) сүзеннән чыккан.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Адихан Шадрин (1929―2011), язучы (*[[Әстерхан]]*).
## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Качкару

**Кыти иле** (Котый, , шулай ук **Качкару**) — Пенза өлкәсенең Белинский районына керүче татар авылы.

Авылда 2004 елда 413 йортта 1130 кеше яшәгән. 2011 елда 474 хуҗалыкта 1112 кеше яшәгән. 
## Тарихи белешмә
Борынгы Качкару – 7 мәчетле авыл. Архив чыганакларыннан күренгәнчә, биредә 1723 елда 343 ир-ат яшәгән, димәк, тагын шуның кадәр яки аннан да артык хатын-кыз, балалар да булган, бу исә XVIII гасыр башында Качкаруда меңнән артык кеше гомер иткән дигән сүз. 1745 елда исә авылда 404 ир-ат, 1762дә – 435, 1795 елда 540 ир-ат һәм шуның кадәр хатын-кыз яшәгәнлеге билгеле. Ә инде XIX гасыр башында, ягъни 1805 елда Качкаруда 708 ир-ат, 766 хатын-кыз яшәгән, һәр татар гаиләсендә җиде-сигез бала булганлыгын истә тотсак, Качкару ул вакытта өяз шәһәрен хәтерләткән. Качкару элек-электән бай, хәлле авыл булган, җирле тарихчы Кадир Акъегет язуынча, «1864 елда биредә 4 мәчет, 1 икмәк кибете, 3 ярма тегермәне, 2 тимерчелек, 5 җил тегермәне эшләгән».

Атамасы кеше исеме - Кытидан чыккан. Элек авыл Сюзгар дип аталган (мордвачадан *сеземс коряс* - кичүгә каршы).

## Танылган шәхесләр

Качкару авылыннан бөтен төрки-татар дөньясына билгеле шәхесләр чыккан, шуларның иң данлыклысы – Шакир паша. XIX гасыр уртасында Качкаруда туып-үскән, Мөхәммәтшәриф мулланың улы Мөхәммәтшакир Яваев хәрби хезмәткә алына һәм 1877-1878 елларда рус-төрек сугышында катнаша. Биредә ул төрекләргә әсирлеккә төшә. Мөхәммәтшакир берничә ай төрек зинданнарында ятарга мәҗбүр була. Әмма бу татар егетенең динилеген, төрмәдә дә намазларын калдырмавын күреп, аның зур гыйлем иясе булуын, берничә чит телдә аралаша алуын аңлап, төрекләр Мөхәммәтшакирны азат итә, Төркия армиясенә хезмәткә чакыралар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Фәүзия Бәйрәмова. Кыти иле - Качкару 
* Пенза өлкәсе татар авыллары
* Авыл советының генераль планы 

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Коми (зырян) автономияле өлкәсе

**Коми (зырян) автономияле өлкәсе** — РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

Үзәге — Сыктывкар шәһәре.

## Тарих
Коми (зырян) автономияле өлкәсе 1921 елның августта Архангельск һәм Северодвинск губерналарның көнчыгыштагы өлешләреннән оештырыла; өлкә составында түбәндәге территорияләр кертелә:
* Усть-Сысольск өязе (тулысынча)
* Печора өязе (өлешчә), бу өлештән Ижма-Печора өязе оештырыла.
* Яренск өязенең 21 вулысы.

1923 елда өлкә составына Пермь губернасының Чәрдән өязенең 3 вулысы кертелә.

1929 елда өлкә Төньяк крае составына кертелә; шул ук елның июньдә өлкәнең төньяк өлеше Ненец милли округы составына тапшырыла.

1936 елның 5 декабрьдә Коми (Зыряннар) АӨ **[[Коми Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]**на үзгәртеп корыла.

## Административ бүленеш
1922 елда Коми (Зыряннар) АӨ 4 өяздән торган: Ижма-Печора өязе, Усть-Вымь өязе, Усть-Кулом өязе, Усть-Сысольск (1926 елдан — Сысольск) өязе.
 
1926 елда Коми өлкәсенең административ бүленеше шундый булган:

1936 елда Печора округы барлыкка килә.

## Моны да карагыз
* Коми Автономияле Совет Социалистик Республикасы
* Коми Республикасы
* Коми-Пермяк милли округы

## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР автономияле өлкәләре
Төркем:Коми тарихы
Хаҗи (Мордовия)

**Хаҗи** () — Мордовиянең Ләмбрә районына керүче татар авылы.

Хаҗи авылы 1920 елларда нигезләнә.

Авылда 1931 елда 27 йорт булган.

Атамасы, авылны нигезләүче, хаҗи булып торган кеше - Халиковтан чыккан.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Ләмбрә районы торак пунктлары
Пута

**Пута** - тышкы өс киемнәренең бил өлешен кысу өчен уңайлаштырылган билбау.

Ешырак толып, тун, пәлтәләрнең бил өлешен кысып тора.

Төп бурычы булып өс киемен уңайлату тора. Шулай да матурлык, ә элек кирәк-ярак кыстырып йөрү өчен дә кулланылган.

Төркем:Кием-салым
Корпус

**Корпус** – эшләнмәнең төп
өлеше. Аңа эчке яктан да,
тышкы яктан да башка
эшләнмәләр беркетелә.

Корпуслы җиһазлар
эшләнмәсендә корпус
калкансыман һәм бүрәнәсыман
өлешләрнең берләшмәсе
нигезендә барлыкка килә, анда
ишекләр дә, фурнитура,
кирәкле эшләнмәләр дә урын
алган, ул куллану процессында
статик һәм динамик
йөкләнешне күтәрә.
Шлегель

**Шлегель**  (алм. *Schlegel*): 

1) немец
фирмасы исеме. Ул
пластмасстан һәм сызыклы
щеткалы сыгылмалы
тыгызлаучы материал. Бу
материал тәрәз рамнарындагы,
ишек һәм корпуслы
җиһазлардагы тишекләрне ябу
өчен кулланыла.

2) исле тыгызлау материалы. 5
һәм 10 мм калынлыктагы
йонлы щетка (исле һәм тузанга
каршы торучан). Шкаф-купеның
ишек кырыена ябыштырыла.
Экокүн

**Экокүн** - «сулаучы» ПВХсыз
ясалма күн. Ул йомшак һәм
сыгылмалы була.

Аның җылылык
үткәрү үзенчәлеге агач һәм чын
күнгә якын – ул “җылы”.
Таушалуларга каршы торучан,
озын гомерле.

Төркем:Ясалма әйберләр
Усть-Рахмановка (Краснослободский районы)

**Валендур**, **Усть-Рахмановка** () — Мордовиянең Краснослободск районына керүче татар авылы. 

Усть-Рахмановка авылы күрше Атюрьево районында да бар, татарча исеме – Яңа Аллагол. 
Валендур авылын 16 гасырда темников татарлары нигезли. Авылда 1869 елда 168 йорт булган. 1894 ел 252 йортта 1751 кеше яшәгән, 3 мәчет, 3 мәктәп булган. 1931 елда 70 хуҗалык калган һәм 396 яшәүче. 1954 елга кадәр авыл советы идарәсе урнашкан. 
Әлеге вакытта 20 кеше теркәлгән, кешеләр яши торган йортлар саны - 2-3тән артмый.

Валендур атамасы мукшы телендә "урманга чөй булып кергән" дигәнне анлата. Урысча атамасы биредәге елга Рахманкадан чыккан.

## Күренекле кешеләр

* Әхмәт Симаев — Җәлилче.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Кара Суыксу

**Кара Суыксу** () — Мордовиянең Краснослободский районына керүче татар авылы.

Авыл 19 гасырда крепостнойлык бетерелгәч нигезләнә.

Авылда 1899 елда 36 йорт булган.

Атамасы биредәге елгадан Карадан (пычрактан) чыккан.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Мачали (Вадинск районы)

**Мачали** () — Пенза өлкәсенең Вадинск районына керүче татар авылы. Татар Лакасы авылы советына керә. Аннан 2 км ераклыкта урнашкан.

Авылда 2004 елда 10 йортта 26 кеше яшәгән.

Мочалейка 18 гасырда (1722 елдан да соң түгел) нигезләнгән. 19 гасыр ахырына биредә 615 кешедән 364 татар яшәгән. авылда мәчет, базар эшләгән.

Авыл атамасы биредә агучы елгадан килә.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Татар Шуриновкасы

**Татар Шуриновкасы** () — Пенза өлкәсенең Вадинск районына керүче татар бистәсе. Вадинск авылы советына керә. Аннан 8 км ераклыкта урнашкан.

Авылда 2004 елда 7 йортта 16 кеше яшәгән.

Шуриновка 19 гасырда (1864-97 елларда) Рус Шуриновкасыннан татарлар күчеп нигезләнгән.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Щербаковка

**Щербаковка** () — Чиләбе өлкәсенең Касли районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (81%), татарлар (16%).

## Искәрмәләр

Төркем:Кәсле районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Оз

**Оз** () — Пенза өлкәсенең Шемышейка районына керүче татар авылы. Шемышейкадан 10 км ераклыкта урнашкан. Оз елгасы Сурага кушылган тәштә урнашкан. 

Авылда 2004 елда 533 йортта 1436 кеше яшәгән.

Оз авылын 1683 елда Алмеш Елаев җитәкчелегендәге Темников һәм Сарански татарлары нигезләгән. Ул елны 20 кешегә 25 чирек җир биргәннәр.

1695-97 елларда озлыларны Азак каласына чик сакларга күчерәләр, анда алар каршы як ягына чыгалар. 1717 елда мондагы янәдән күчерелгән йомышлы татарларны кубанлылар әсир итә. Авыл соңрак яңадан корыла. Риваять буенча алар урынына Карамалы авылыннан килеп төпләнгәннәр. 1780 елга инде 212 йорт төзелә.

1991 елдан авылда мәчет эшли. Шулай ук китапханә, кибетләр, клуб, мәдәният йорты, мәктәп, колхоз, пекарня бар. Юллар асфальтланган.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Инза

**Инза** () — Пенза өлкәсенең Никольск районына керүче татар авылы.

Авылда 2004 елда 170 йортта 290 кеше яшәгән.

Авыл рус крепостнойлары һәм йомышлы татарлар тарафыннан нигезләнә.
## Шәхесләр

* Шамил Яһүдин (1932—2005), балет артисты, педагог, РСФСР халык артисты.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Богырыслан өязе

**Богырыслан өязе** () — Самар губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Богырыслан шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Богырыслан өязе 1781 елда Уфа  эчендә оештырыла.

1796—1865 елларда Ырынбур губернасы составында, 1851 елдан — Самар губернасы составында.

1928 елда Богырыслан өязе юкка чыгарыла, аның территориясе Урта Идел өлкәсенең Богырыслан округына кертелә.

## Административ бүленеш
1913 елда 49 волостька бүленгән.

## Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Искәрмәләр

Төркем:Самар губернасы
Өяз үзәге булмаган шәһәр

**Өяз үзәге булмаган шәһәр** () — Россия империясендә шәһәр хокукларына ия булган, ләкин өязнең идарә үзәге булмаган торак пункт (икенче исем — *өязсез шәһәр*). Посадтан исем белән генә аерылган булган.

## Өяз үзәге булмаган шәһәрләре (1897 ел)
1897 елга Россия империясенда (Польша һәм Финляндия Бөек кенәзлегеннән тыш) өяз үзәге булмаган шәһәрләр түбәндә күрсәтелгән:
* Бессарабия губернасы — Болград, Кагул, Килия, Рени
* Вильно губернасы — Друя, Радошковичи
* Витебск губернасы — Сураж
* Владимир губернасы — Иваново-Вознесенск, Киржач
* Вологда губернасы — Красноборск, Лальск
* Вятка губернасы — Царёвосанчурск
* Гродно губернасы — Брянск, Васильков, Гониондз, Домброва, Дрогичин, Клещели, Кнышин, Корицын, Кузница, Мельник, Нарев, Новый Двор, Одельск, Соколка, Сураж, Суховля, Янов
* Дагстан өлкәсе — Дәрбәнт, Петровск
* Дон Гаскәре өлкәсе — Александровск-Грушевский, Нахичевань
* Екатеринослав губернасы — Луганск
* Каспий арты өлкәсе — Каахк, Кызыл-Арват, Теджен
* Иркутск губернасы — Илем
* Казан губернасы — Арча
* Калуга губернасы — Воротынск, Серпейск, Сухиничи
* Ковно губернасы — Видзы, Шадов
* Кострома губернасы — Кадый, Лух, Плёс, Судиславль, Унжа
* Кубань өлкәсе — Анапа, Ейск, Темрюк
* Курляндия губернасы — Либава, Пильтен, Якобштадт
* Курск губернасы — Богатый, Мирополье, Хотмыжск
* Кутаиси губернасы — Поти, Редут-Кале
* Лифляндия губернасы — Лемзаль, Шлок
* Минск губернасы — Докшицы, Несвиж
* Могилёв губернасы — Бабиновичи, Копысь
* Мәскәү губернасы — Воскресенск
* Түбән Новгород губернасы — Перевоз, Починки
* Оренбург губернасы — Тоз-Түбә (Илецкая Защита)
* Пенза губернасы — Югары Ламу, Троицк, Шишкеев
* Пермь губернасы — Алапай, Далматов, Дедюхин
* Подолье губернасы — Бар, Вербовец, Сальница, Иске Ушица, Хмельник
* Полтава губернасы — Глинск, Градижск
* Сәмәрканд өлкәсе — Пәнҗәкәнт, Өрәтүбә
* Самар губернасы — Сергиевск
* Санкт-Петербург губернасы — Гатчина, Кронштадт, Нарва, Ораниенбаум, Павловск
* Семипалатинск өлкәсе — Күкпекты
* Ставрополь губернасы — Святой Крест
* Сырдәрья өлкәсе — Төркистан
* Таврида губернасы — Балаклава, Бакчасарай, Еникале, Карасубазар, Ногайск, Орехов, Иске Кырым
* Тамбов губернасы — Кадым
* Тверь губернасы — Красный Холм
* Терек өлкәсе — Георгиевск, Мәздәк
* Тум губернасы — Колывань, Нарым
* Җаек өлкәсе — Илек
* Фирганә өлкәсе — Иске Мәргылан, Чуст
* Харьков губернасы — Белополье, Золочев, Краснокутск, Недригайлов, Славянск, Чугуев
* Херсон губернасы — Берислав, Бобринец, Вознесенск, Григориополь, Дубоссары, Маяки, Новогеоргиевск, Новомиргород, Овидиополь, Ольвиополь, Очаков
* Чернигов губернасы — Березна, Короп, Новое Место, Погар
* Эривань губернасы — Ордубад
* Эстляндия губернасы — Балтийский порт
* Ярославль губернасы — Петровск

## Тышкы сылтамалар
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/lower/14843

Төркем:Россия империясе
Төркем:Шәһәр
Бәләбәй өязе

**Бәләбәй өязе** (, ) — Уфа губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.
## География
мини
### Чиктәшлек

## Тарих
Бөре өязе 1782 елда Уфа  эчендә оештырыла. Өязгә Уфа вилаятенең көньяк‑көнбатыш өлөшө керә. 1796 елда бетерелә. 1804 елда Ырынбур губернасы составында тергезелә; 1865 елдан Уфа губернасына керә. 1803 елда өяздә 12 нче башкорт һәм 5 нче мишәр кантоннары оештырыла. 1865 елда өяз 4 ыстанга бүленә. 1873 елдан вулыслар саны — 31, 1922 елда — 44. XIX гасыр азагында өяздә 1576 торак пункт була. Халыкның төп өлеше игенчелек белән шөгыльләнгән. Өяз 1922 елда бетерелә, аның төп территориясе Бәләбәй кантоны составына, 2 вулысы (Покровка һәм Фёдоровка) — Стәрлетамак кантонына керә.

## Административ бүленеш
1870 елда 27 вулыска, 1898 елда 26 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча (1897 елдагы җанисәп буенча) һәм милләт буенча (1920 ел җанисәбе):

## Икътисад
XX гасыр башында авыл хуҗалыгында өяз халкының 84 %‑тан артыгы мәшгуль булган. 1904 елда сөрүле җирләр (мең дисәтинә) 453,8 тәшкил иткән, шул исәптән арыш чәчүлекләре — 164,7, бодай — 104,6, тары — 55,2, солы — 47, карабодай — 24,4, борчак — 12,5, бәрәңге — 5,2, борай — 3,4; сыер малы саны — 62892 баш, елкы — 49558, сарык — 129544, кәҗә — 15921, чучка — 6316. XX гасыр башында Алафузов постау фәбриге, 4 шәраб куу заводы, 32 кирпеч сугу һәм 5 поташ заводы, 15 күн эшкәртү, 60 итек тегү һәм башка предприятиеләр эшли. Бәләбәйдә, Атнагол, Байгилде, Бакалы, Бүздәк, Дәүләкән, Иске Турай, Раевка, Шаран авылларында ярминкәләр үткәрелә. 1888 елда өяз аша Самар-Златоуст тимер юлы (Кенәл—Уфа участкаcы), 1911-14 елларда — Идел-Урал тимер юлы (Бөгелмә—Чишмә участкасы) уздырыла. 298 мәчет, 19 чиркәү һәм 2 чәсәүнә (1865); 443 уку йорты (1912) исәпләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Уфа губернасы
Тархан (Мордовия)

**Тархан** — Мордовиянең Темников районы татар авылы. Аксел елгасы өстендә урнашкан. Район үзәгеннән 30 км еракта. Халык саны – 275 (2012). 
## Сыйфатлама
Авыл советы үзәге, Тарханга Әйки, Янак, Подайкеево, Татар Акашы, Сөендек, Тумсово авыллары карый.

Авыл советы буенча 349 кеше яши (2011). Шулардан 93 пенсионер. Татарлар 205, мукшылар – 96, калганы руслар. 2010 елда 7 бала туган, 4 кеше бакыйлыкка күчкән. 50дән артык Тарханда яшәүче Мәскәү белән Питербурда хезмәт куя.

Күптән түгел авыл аша уза торган юл федераль трассага әйләнгән.

## Мәгариф

Төп 9-еллык мәктәбе, яңа таш мәчете бар. Укучылар саны – 58 (2011). Татар мәдәнияте музее оештырылган. Татар теле укытыла.
## Икътисад
Тархан ААҖ фермаларында 1400 баш мөгезле эре терлек асрала. Ринат Дулатов кош фермасында 2000 баш каз тота.

## Искәрмәләр

200px|thumb|left|Тархан мәчете

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Темников районы
Байбакты

**Байбакты** (, ) — Чуашстан Республикасында урнашкан авыл. Комсомольски районына керә.

2002 елда авылда 139 кеше яшәгән, барысы да - чуашлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Япалты

**Япалты** (, ) — Чуашстан Республикасында урнашкан авыл. Комсомол районына керә.

Халык саны: 2006 елда 27 хуҗалыкта 54 кеше яшәве билгеле.

## Чыганаклар
*РФ // Чувашская Республика // Комсомольский район // Васильевка

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Дубовка (Комсомол районы)

** Дубовка** (, ) — Чуашстан Республикасында урнашкан авыл. Комсомол районына керә.

## Халык

2002 елда 137 кеше яшәгән. Төп милләтләр: чуашлар, руслар. 2006 елда 148 кеше яшәве билгеле.

## Чыганаклар
*  Энциклопедиясе

## Искәрмәләр

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Кече Кәшәл

**Кече Кәшәл** (, ) — Чуашстан Республикасында урнашкан авыл. Комсомольски районына керә.

2002 елга халык саны 637 кеше, төп милләтләр - чуашлар. 2006 елда - 706 кеше.

Авылда 2 кибет, мәктәп, спорт мәйданы, табибханә бар.

## Чыганаклар
*РФ // Чувашская Республика // Комсомольский район // Малые Кошелеи

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Яңа Бикморза

**Яңа Бикморза** (, ) — Чуашстан Республикасында урнашкан авыл. Комсомольски районына керә.

2002 елда авылда 230 кеше яшәгән.

## Чыганаклар
*// Чувашская Республика // Комсомольский район // Новое Бикмурзино 

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Тәберде-Эткер

**Тәберде-Эткер** яки **Эткер Тәрбите** (, ) — Чуашстан Республикасында урнашкан авыл. Комсомольски районына керә.

Халык саны - 139 кеше (2002). Төп милләтләр: чуашлар (87%), татарлар (13%).

## Шулай ук карагыз
*Ырым Тәрбите
*Зур Тәрбит

## Чыганаклар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Александровка (Комсомол районы)

**Александровка** (, ) — Чуашстан Республикасының Комсомольски районында урнашкан авыл.

Халык саны 2002 елга - 447 кеше (татарлар - 26, руслар - 136, чуашлар -284 кеше).

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Албус-Сөрби

**Албус-Сөрби** (, ) — Чуашстан Республикасынының Комсомольски районында урнашкан татар-чуаш авылы.

## Халык
2002 елгы җанисәп алу буенча авылның төп халкын татарлар алып тора (419 кеше, ягъни  75%), чуашлар — 25% (133 кеше), руслар — 4.

Халык саны 2002 елда — 526 кеше булса, 2010 елда — 608 кеше.

## Шәхесләр

## Чыганаклар
*Деревня Альбусь-Сюрбеево

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Лака (Вадинск районы)

**Лака** (, шулай ук **Лака Ике**) — Пенза өлкәсенең Вадинск районына керүче татар авылы. Татар Лакасы авылы советына керә. Татар Лакасыннан 1,5 км ераклыкта урнашкан.

Авылда 2004 елда 6 йортта 19 кеше яшәгән.

Авыл атамасы фин-угырча чорма, манара мәгънәсен аңлата. Бу авыл бортасларның ныгытма, каравыл авылы булган дип уйланыла.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Лакау

**Лакау** () — Пенза өлкәсенең Вадинск районына керүче татар авылы. Татар Лакасы авылы советына керә. Вадинсктан 15 км ераклыкта урнашкан.

Иң борыңгы мишәр авыллары рәтенә керә. Элекке Керенск өязе башка татар авыллары шикелле ук ул руслар килгәнче корылган була. Нугай яуларын туктату өчен беренче ныгытма линияләре бу авыллар аша узган. Биредәге татар-казаклар чик хезмәтен башкарганнар.

Авылда 2004 елда 111 йортта 333 кеше яшәгән. Хәзер авылның күпчелеген руслар тәшкил итә. Рус чиркәве төзелгән.

Авыл атамасы фин-угырча чорма, манара мәгънәсен аңлата.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

## Шулай ук карагыз
* Лака (Вадинск районы)

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Аң (психология)

**Аң** — кеше психикасында объектив чынбарлыкның чагылышы. Аңның чыганагы булып баш мие тора дип санала. Ми какшаган очракта аң югала.

Ми аңга йогынты да ясый: кабык нейроннарының аз активлыгы (сүлпәнлеге) вакытында (ретикуляр формация җәрәхәтләнгәндә) кеше аңын югалта, югары активлык вакытында да (эпилептикларда, мәсәлән) шул ук хәл күзәтелә - аң югала.

## Әдәбият
* Щербатых Ю. В. «Общая психология». — СПб: Питер, 2008.
* Ильясов Ф. Н. Коммуникативный подход к идентификации сознания//Вестник Академии Наук СССР. 1991. № 2. С.62-67.

## Моны да карагыз
* Аң (фәлсәфи төшенчә)
* Аңсызлык

## Сылтамалар

* Т.В. Черниговская Язык сознания 
* Ю.В. Щербатых Структура сознания
* А.В. Савельев. К вопросу о причинах происхождения философии нейрокомпьютеризации сознания
* О.Ф. Левичев Теоретическая модель синтетического сознания личности

Төркем:Аң
Эшче (торак пункты)

**Эшче** — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы авыл. 
## Географиясе
Эшче Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 130 чакрым, ә район үзәге Мамадыштан төньяк-көнбатышка таба 18 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 2 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Хаклар

**Хаклар** - иреклелек һәм хаклыкның хокуки, җәмгыяви һәм этик принциплары; теге яки бу хокук системасы, җәмгыяви килешү яки этика теориясе билгеләве буенча кешеләрнең ясарга рөхсәте яки аларның көтергә нигезе булган адымнар яки вакыйгаларны тасвирлаучы фундаменталь норматив кагыйдәләр.

Хаклар цивилизацияның барлыкка килүнең фундаменталь нигезе, җәмгыятьнең һәм мәдәниятның ныклы баганалары дип санала.

## Шулай ук карагыз
* Шартнамә билгеләгән хаклары
* Конституционализм
* Конституцияга нигезләнгән экономика
* Вазыфа
* Хаклар тигезлеге
* Эксклюзив хаклар
* Иреклелек
* Дин иреклелеге
* Сүз иреклелеге
* Матбугат иреклелеге
* Варислык
* Хокук
* Җәмгыяви шартнамә
* Ашамлыкка ия булу хакы
* Йортка ия булу хакы
* Өчерле суга ия булу хакы
* Адекват яшәү стандартына ия булу хакы
* Сәләмәтлеккә ия булу хакы
* Җәмгыяви иминлеккә ия булу хакы

## Искәрмәләр

Төркем:Хокук принциплары
Төркем:Хаклар
Төркем:Җәмгыяви концепцияләре
Төркем:Этикадагы концепцияләре
Субьектив хокук

**Субьектив хокук** — канун яки кабул ителгән хаклар нигезендә җәмгыяви яклау мөмкинчелекләренә ирешү гарантиясы. «Хак» үзе дә әхлаки яки җәмгыяви принциплары белән бәйле булган бер хаклык, җәмгыятьнең хокуки төзелеше билгеләгән нигезләмәсе.

**Субьектив хокук** (яки *[[Хаклар]]*) цивилизацияның барлыкка килүнең фундаменталь нигезе, җәмгыятьнең һәм мәдәниятның ныклы баганалары дип санала.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Шартнамә билгеләгән хаклары
* Конституционализм
* Конституцияга нигезләнгән экономика
* Вазыфа
* Хаклар тигезлеге
* Эксклюзив хаклар
* Иреклелек
* Дин иреклелеге
* Сүз иреклелеге
* Матбугат иреклелеге
* Варислык
* Хокук
* Җәмгыяви шартнамә
* Ашамлыкка ия булу хакы
* Йортка ия булу хакы
* Өчерле суга ия булу хакы
* Адекват яшәү стандартына ия булу хакы
* Сәләмәтлеккә ия булу хакы
* Җәмгыяви иминлеккә ия булу хакы

Төркем:Хокук
Төркем:Иҗтимагый төшенчәләр
Төркем:Этика

## Әдәбият

* *Субъектив хокук* — Зур совет энциклопедиясеннән мәкалә.

## Сылтамалар
Хезмәткәр

[thumb|[Офис хезмәткәрләре күбрәк интеллектуаль эш белән шөгыльләнү сәбәпле, гадәттә сервис өлкәсенә кертелә]]

**Хезмәткәр** - хезмәт хокукы субъекты, эш бирүчедә хезмәт шартнамәсе нигезендә түләү каршылыгында хезмәт күрсәтүче физик зат.

Хезмәтченең хокуки хәле хезмәт өлкәсендәге кануннар, хезмәт һәм күмәк шартнамәләре, оешманың эчке норматив актлары белән билгеләнә. Эшченең хезмәт турындагы канун билгеләгән хаклары һәм җаваплылыклары бар.

## Хезмәткәрләр төрләре
* Төп эш урыны буларак эш бирүченең йортында хезмәт күрсәтү өчен ялланучыларга йорт хезмәтчесе диелә.
* Физик эш белән шөгыйлләнгән хезмәткәрләргә эшче диләр.
* Кешеләргә файданы гыйльми эшчәнлекләре нәтиҗәсендә китергән кешеләрне акыл хезмәте ияләре рәтенә кертәләр.

## Тарих
1940нчы—1950нче илләрдә иң алдынгы югары үсештәге илләрдә фәнни-техник инкыйлаб чоры башлану нәтиҗәсендә, индустриаль җәмгыять постиндустриаль җәмгыятенә әверелә. Эш ресурслары структурасы үзгәрә: физик хезмәт өлеше азая, югары квалификацияле интеллектуаль һәм иҗади хезмәте өлеше үсә бара. Эчке тулаем продукт эчендә сервис өлкәсе өлеше сәнәгать өлешеннән өстен була башлый.

Бу сәбәпле, халык арасында эшче сыйныф вәкилләре саны азая, хезмәткәрләр исә югары үсешле илләрнең халык санында иң югары өлеш тәшкил итә башлый. Әһәмиятлелеге үсә торган «урта сыйныф» гадәттә ике катламга бүленә - югары катламына менеджер һәм югары квалификацияле белгечләр, ә түбәнрәк катламына - барлык башка хезмәткәрләр керә.

## Шулай ук карагыз
* Керем
* Икътисади сектор
* Эшкә урнашу тизлеге
* Эш эзләү сайтлары
* Сәнәги мөнәсәбәтләр
* Эш анализы
* Эш күргәзмәсе
* Хезмәт экономикасы
* Хезмәт кануны
* Хезмәт базары
* Эшчеләр көче
* Иң зур эш бирүчеләр исемлеге
* Хезмәт белән бәйле чирләр
* Хезмәткәрләрне сайлау
* Эшсезлек
* Хезмәт хакы коллыгы
* Эш-тормыш балансы
* Эш урыны иминлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Социаль төркемнәр
Төркем:Хезмәт хокукы
Нигъмәт Хәким

**Нигъмәт Хәким** (1889—1937) – лингвист (тюрколог, уралчы-алтайы, гарәпче), фольклорчы, Казан педагогия институты доценты. «Идегәй» дастанын туплаган. 
## Тәрҗемәи хәле
Хәкимов Нигъмәтулла Гыйниятулла угылы Уфа губернасының Златоуст өязе Еланлы авылында дөньяга килгән.

Уфада Галия мәдрәсәсендә укый. 1913-18 елларда мәктәпләрдә татар телен укыта, 1918-19 елларда Уфадагы Госмания мәдрәсәсендә. 1921-26 елларда Ташкент югары уку йортларында татар теле һәм әдәбияты җәмгыять белеме һәм физика укыта.

1917-21 елларда Уфа, Казан, Ырынбур, Ташкент гәзитләрендә орфографиягә багышланган мәкаләләре чыга. Бакудагы 1нче тюркология корылтаенда (1926) катнаша. 1926-27 елларда Ленинград шәркыять институтында туркология семинарында укый. Академиянең 200 еллыгы уңаеннан махсус стипедия белән бүләкләнә, Һиндстанда экспедициядә катнаша.

1928 елдан Ленинград шәркыять институтында аспирант. Уку вакытында Урта Азия, Башкортстан, Идел буена кулъязмалар һәм фольклор материалларын җыю өчен чыга. Казан шәрекъ педагогия институтының татар теле укытучысы. Себердәге бер татар авылында «Идегәй» дастанының иң тулы һәм дөрес бер вариантын терки. Татарларда алар 20ләп исәпләнә. А.Н. Самойлович белән нәшер итәргә җыенган, ләкин 1933 елны Хәкимне кулга алалар. 1935 елны институтуттан куыла, Казан университетының фәнни китапханәсенә урнаша. 1936 елның ноябрендә НКВДның милли зыялылар арасындагы террористик төркемнәрне юк итү буенча Бөтенсоюз Новаторлар акциясендә кулга алын. 1937 елның 3 августында СССР Югары мәхкәмәсе Югары коллегиясе аңа иң югары хөкем чыгара. Көне белән атып үтерелә.

## Идегәй дастаны

## Чыганаклар
* Биобиблиографический словарь востоковедов — жертв политического террора в советский период 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Татар фольклорчылары
Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Чуаш Тукае

**Чуаш Тукае** яки **Тугай** (, ) — Чуашстан Республикасында урнашкан авыл. Комсомол районына керә.

Авылда 2002 елда 582 кеше яшәгән.

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш Энсиклопедиясе.

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Асан (Комсомол районы)

**Асан** (, ) — Чуашстан Республикасында урнашкан авыл. Комсомольски районына керә.

2002 елга халык саны - 1132 кеше, милли составын чуашлар тәшкил итә.

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Эшче сыйныф

**Эшче сыйныф** (яки **түбән сыйныф**, кайвакыт **[[пролетариат]]**) - җәмгыяви структура теориясендә кулланылган термин.

Эшче сыйныфка гадәттә җитештерү һәм табигый байлыклар чыгару тармакларында физик көч таләп иткән урында эшләүче хезмәткәрләр керә.

Карл Маркс өйрәтүе буенча капиталистик җәмгыятьтә эшче сыйныф капиталистлар сыйныфның капма-каршысы, чөнки капиталистның мәнфәгате — эшчеләрне мөмкин кадәр кысып, күбрәк табыш алу. Алар арасындагы каршылык эшчеләрнең хәерчеләнүе һәм ахырда сәяси көрәшкә күтәрелеп, социалистик инкыйлаб күтәрү. Эшчеләр социалистик тәртипләр кертә һәм сыйныфсыз, тигез җәмгыять строе урнаштыра.

Сыйнфый инкылабларның уңышсызлыкка очравы икенче индустриаль инкыйлаб белән аңлатыла. Сәнәгатьтәге хезмәтнең механизацияләнүе һәм автоматизацияләнүе аркасында, алдынгы илләр эшче сыйныфының сафлары сирәгәя, ә тормыш шартлары яхшыра (икътисади кризислар вакыты булмаса).

## Шулай ук карагыз
* Глобализация
* Яшәүгә җитәрлек эш хакы һәм Минималь эш хакы
* Җәмгыяви класс
** Буржуазия
** Урта сыйныфның түбән катламы
** Урта сыйныф
** Пролетариат
** Идарә итүче сыйныф
** Хезмәт армиясы резервы
** Урта сыйныфның югары катламы
** Югары сыйныф
** Эшләүче фәкыйрьләр
* Җәмгыяви мобиллек
* Һөнәри берлекләр
* Һөнәри белем алу
* Түбән сыйныф мәдәнияте
* Эшче сыйныф мәдәнияте

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* The Center for Working-Class Studies at Youngstown State University
* International Labor and Working-Class History Journal 
* Images of the working class between 1840 and 1945  from the McCord Museum's online collection
* libcom.org Working Class History page 
* The Working-Class poetry of Gerald Massey 
* Definition of "Working Class" , Dictionary.com
* An introduction to the working class, Prole.info
* Bibliography - WORK, WORKERS AND THEIR WORKPLACES
* Working Moms
* List of Working Class Literature
* List of Working Class Videos &mdash; Movies, and Documentaries
* Paulo Freire Research Center–Finland 
* BBC Archive collection of TV & Radio programmes about Working Class Britain

Төркем:Социализм
Төркем:Җәмгыяви класслар
Төркем:Хезмәт
Төркем:Марксизм
Төркем:Социология
Милек

Аерым кеше, кешеләр төркеме яки корпорация кебек юридик зат биләгән барлык матди яки матди булмаган әйберләргә **милек** диелә. Милекнен табигатенә күрә, хуҗасы аны юк итеп кулланырга, сатырга, арендага бирергә, аслам (ипотека каршылыгы) булып кулланырга, тапшырырга, алмаштырырга, юк итәргә, яки башкаларны аны шул рәвешле кулланудан чикли алу хакы бар дип санала.

## Шулай ук карагыз
*Анархизм
*Капитализм
*Коммунизм
*Күчемсез милек
*Либертарианизм
*Шәхси милек
*Социализм
*Суверенитет
*Бүләк
*Киббуц
*Зәкать
*Конфискация
*Җизия
*Национализация
*Тарифлар
*Салым
*Урлау
*Яңа виртуаль институтлары

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*Frédéric Bastiat, 1850. *[http://www.econlib.org/library/Bastiat/basHar.html Economic Harmonies.]* W. Hayden Boyers, trans.; George B. de Huszar, ed. Liberty Fund.
*Dean Russell, "The Law"*, 1850.
*[[Tom Bethell]], 1998. *The Noblest Triumph: Property and Prosperity through the Ages*. New York: St. Martin's Press.
*[[William Blackstone]], 1765-69. *Commentaries on the Laws of England *, 4 vols. Oxford Univ. Press. Especially Books the Second and Third.
*[[Hernando de Soto Polar|Hernando De Soto]], 1989. *The Other Path*. Harper & Row.
*Hernando De Soto and Francis Cheneval, 2006. *Realizing Property Rights *. Ruffer & Rub.
*Ellickson, Robert, 1993, "", *Yale Law Journal 102*: 1315-1400.
*Fruehwald, Edwin, A Biological Basis of Rights, 19 Southern California Interdisciplinary Law Journal 195 (2010).
*Mckay, John P., 2004, "A History of World Societies". Boston: Houghton Mifflin Company
* Palda, Filip (2011) *Pareto's Republic and the New Science of Peace* 2011 [http://www.paretorepublic.com]  chapters online. Published by Cooper-Wolfling. ISBN 978-0-9877880-0-9
*[[Richard Pipes]], 1999. *Property and Freedom''.
*Ankerl, Guy, 1978, "Beyond Monopoly Capitalism and Monopoly Socialism: Distributive Justice in a Competitite Society." Cambridge MA, ISBN0-87073-938-7.

## Сылтамалар
*"Right to Private Property" , Tibor Machan, Internet Encyclopedia of Philosophy
Хезмәт

**Хезмәт** түбәндәге төшенчәләрне билгеләргә мөмкин:
* Кешенең үзенең, башка бер шәхеснең яки кешеләр җәмгыятенең ихтыяҗларын канәгәтьләндерү максатына юнәлтелгән аңлы эшчәнлеге. 
* Кешенең түләүле сервис күрсәтүе. Икътисадта, **хезмәт** - матди булмаган тавар. Тагын да төгәлрәк караганда, хезмәтләр - матди булмаган мал эквиваленты.. Эксклюзив шартнамәдән тыш, сатып алучыга сатып алынган әйбергә эксклюзив хуҗа булу хакын бирмәгән экономик эшчәнлек.

## Сервис өлкәсендәге хезмәт җитештерүләре буечна илләр исемлеге
Тулаем эчке продуктның икътисади секторларга бүленеше буенча илләрнең исемлеге

## Хезмәтнең [[антропогенез]]дагы роле
Шартнамә нигезендә түләү каршылыгында хезмәт күрсәтергә ялланган кешегә хезмәткәр диләр.

## Хезмәт [[икътисади категория]] буларак
Икътисади категория буларак, хезмәт - җитештерү факторларының берсе.

## Шулай ук карагыз

* Хезмәт көче
* Хезмәт күрсәтү хакы
* Эшсезлек
* Тунеядчылык
* Прекаризация
* Рекрутинг
* Персонал белән идарә итү
* Балалар хезмәте
* Эксплуатация (икътисад)
* Өстәлгән хезмәт
* Өстәлгән продукт
* Өстәлгән кыйммәт
* Хезмәт күрсәтү
*Чикләрсез сату
*Кулланучылар хезмәте
*Экосистема хезмәтләре
*Маркетинг
*Бизнес
** Бизнес җитекчелеге
**Финанслар
**Маркетинг
**Җитештерү
*Экономика
*Продукт
*Җәмгыяви хезмәтләр
*Хезмәтләр маркетингы
*Хезмәт икътисады
*Хезмәт системасы
*Хезмәт дизайны
*Стратегик Хезмәт Җитәкчелеге
*Икътисадның өченчел секторы
*Тәҗрибәләр икътисады
*Файдалыгын санау

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

bat-smg:Darbs

Төркем:Хезмәт
Төркем:Җитештерү факторлары
Төркем:Иҗтимагый фәлсәфә
Төркем:Сәяси фәлсәфә
Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Маллар
Хезмәт күрсәтү

**Хезмәт күрсәтү** түбәндәге төшенчәләрне билгеләргә мөмкин:

* бер якның башка тараф өчен матди булмаган һәм бернигә карата милекчелек хакын тудырмаган хезмәт эшчәнлеге. Хезмәт күрсәтү матди  продукт белән бәйле булуы мөмкин.
* җайланма, төен, механизм, система яки агрегатны техник яктан төзек хәлдә тотуга юнәлтелгән хезмәт эшчәнлекләре комплексы. Шулай ук хезмәт күрсәтүнең максатларына механизмның яраксыз, эшләмәгән хәлгә килүгә юл куймау өчен искергән яки зәгыйфьләнгән өлешләрен яңаларга алмаштыру; торышның техник диагностикасы.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Хезмәт күрсәтү тармагы
Дүсмәт (Мамадыш районы)

**Дүсмәт** — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы авыл. 
## Тарих
1710 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 231 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,54%,
шул исәптән керәшен татарлары — 57,14%,
башка халыклар — 3,46%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Комазан урманчылыгы поселогы

**Комазан урманчылыгы** — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы поселок.
## Географиясе
Комазан урманчылыгы поселогы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 131 чакрым, ә район үзәге Мамадыштан төньяк-көнбатышка таба 15 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 71 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Әләзән

**Түбән Әләзән** () — Пенза өлкәсенең Городище районына керүче татар, мордва, рус авылы. Городищедан 23 км ераклыкта урнашкан. Биредә авылны Әләзән дип йөриләр.

Авылда 2004 елда 727 йортта 2410 кеше яшәгән.

Югары Әләзәнне 1648 елда "чирекле" (*четвертные*) татарлары нигезләгән. Авыл атамасы мордвачадан *алязань калмо* – «түбән үзән каберлеге»н аңлата.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Чиркәвеч

**Чиркәвеч**, кайбер чыганаклар буенча *Кәмәнәк* (*Югары Ташкичү, Килмаевка*, ) — Пенза өлкәсенең Исса районына керүче татар авылы. Коры Чиркәвеч елгасы буенда урнашкан.

Авылда 2004 елда 37 йортта 87 кеше яшәгән.

Кәмәнәкне темников татарлары нигезләгән. 1720 елда авыл хуҗасы булып Гаврил Дәүләткильдеев торган.

Авылның рәсми рус атамасы мордвачадан *келема* – «кичү»не аңлата.

## Искәрмәләр

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Салман (Пенза өлкәсе)

**Салман** () — Пенза өлкәсенең Исса районына керүче татар авылы. Авылны шулай ук Кәмәнәк, Югары Ташкичү, Килмаевка дип тә атыйлар.

Авылда 2004 елда 102 йортта 288 кеше яшәгән.

Салман авылы 17 гасырдан Салман-Чишмә исеме белән билгеле.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Плетневка

**Плетневка** () — Пенза өлкәсенең Исса районына керүче татар авылы.

Авылда 2004 елда 13 йортта 33 кеше яшәгән.

Плетневканы Инсар өязе татарлары таш кичүне каравыллар максатыннан нигезләгән.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Кикин

**Кикин** () — Пенза өлкәсенең Каменка районына керүче татар авылы.  
Кикин - «Алтавыл»ның иң зурысы. 2004 елда 582 йортта 1805 кеше яшәгән.

Авылны риваятьләр буенча Арыслан Полкаев нигезләгән. Авылдагы халык, тагын 6 авылны санап, болгар токымлы булып санала. Бу авыллар: Кыти иле, Нугай , Мәкъсүт, Кикино, Кабылкин, Телятино.

1975 елдан авыл составына Отчаянка авылын кертелгән.
## Урамнар
* Шабай оч урамы
* Каргалы урамы
* Чигану урам
* Котылдым урамы
* Кәби угылы
* Түбән урам
* Нижури
* Кәрүшә
* Мостакай оч

Урам исемнәре рәсмиләштерелгән. 
## Танылган шәхесләр

* Муса Бигиев
* Заһир Бигиев

## Икътисад
Кәмил Девликамов хуҗалыгы 350 мең га җир эшкәртә. Көненә 500 тонна минераль су чыгара торган заводы «Куака». Фермада 2 меж болан асрый.
## Видео
* "Халкым минем...": Кикин авылы (Пенза өлкәсе)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Түбән Ушмы (Мамадыш районы)

**Түбән Ушмы** — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы татар авылы. Авыл исеме Ушмы елгасы атамасыннан алынган.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 950 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,89%,
башка халыклар — 1,68%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,42%.

## Шәхесләр

* Локман Закиров (1928), очучы, язучы. 
* Зиннур Мансуров (1949), татар шагыйре.
* Ринат Мөхәммәдиев (1948), язучы. Түбән Ушмы мәктәбен тәмамлаган.
* Лилия Мөхәммәтҗанова (1973), филология фәннәре докторы, Шәйхи Маннур премиясе лауреаты.
* Шаһинур Мостафин (1948). язучы. Түбән Ушмы мәктәбен тәмамлаган.
* Хуҗи Мәхмүтов, галим.
## Дин

;Ислам
* Таш мәчет
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Әләзән

**Югары Әләзән** () — Пенза өлкәсенең Городище районына керүче  зур татар авылы. Городищедан 34 км ераклыкта урнашкан. Биредә авылны Аймбура дип йөриләр.

Авылда 2004 елда 819 йортта 3248 кеше яшәгән.

Югары Әләзәнне 1648 елда "чирек" татарлары нигезләгән. Авыл атамасы мордвачадан *алязань калмо* – «түбән үзән каберлеге»н аңлата.

Авылда мәктәп, амбулатория, китапханә һәм тарихи мәчет бар (19 гасырда корылган).

Мәктәптә 2010/11 уку елында 378, 2012/13 уку елында - 354 бала укыды. Укыту рус телендә алып барыла, татар теле дәрес буларак кына керә. Башлангыч сыйныфларда уку-укыту бик авыр бара, чөнки балалар мәктәпкә бер сүз русча белмичә киләләр.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Ятмис

**Ятмис** () — Пенза өлкәсенең Каменка районына керүче татар авылы. Ятмис елгасы буенда урнашкан. Каменкадан 5 км ераклыкта.

Авылда 2004 елда 362 йортта 775 кеше яшәгән.

1864 елда авылда 1 мәчет исәпләнгән.

Х.И.Янаевның туган авылы.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Мачали (Каменка районы)

**Мачали** () — Пенза өлкәсенең Каменка районындагы, Алтавылга керүче татар авылы.

Авылда 2004 елда 402 йортта 912 кеше яшәгән. 2011 елда 358 хуҗалыкта 809 кеше.

## Тарихи белешмә
Авылны рәшәтенлеләр нигезләгән. 
1812 ел сугышында мачалилар батырлыклар күрсәткән. Аеруча Алтынбай Акҗигитов, Баюш Дәүләткилдиев. 1824 елда Александр I Пенза губернасына сәяхәт иткәндә, махсус Мачалида туктала. Аңа татар милли бәйгеләре күрсәтелә. Наполеонга каршы сугыш ветераннары Патша исеменә үтенечләрен җиткерәләр. Таләпләре шундый була: татар авыллары өчен аерым вулыс ясарга; Мачалида базар һәм башлангыч мәктәп ачарга. Чыннан да, 1826 елда Мачалида вулыс идарәсе ачыла. Аңа якын тирәдәге барлык татар авыллары, «Алтавыл» кертелә.

## Мачали мәктәбе
Инкыйлабка кадәр биредә вулыс үзәге, казна мәктәбе урнашкан була. 1912 елда ачылган мәктәптә 40 укучы белем алган. Рус телен укыткан өчен бер елдан соң мәктәпкә ут төртәләр. Октябрь революциясеннән соң 1918 елда Мачалида 5 мәктәп ачыла, урам саен бер, ул мәктәпләр чын мәгънәсендә мәктәпләр булмый, чөнки балаларны чиратлашып җыеп авыл йортларында укытканнар. Мачали вулысы беткәч, вулыс бинасын мәктәпкә тапшыралар. Күп еллар шул мәктәпкә якын тирәдәге татар авылларыннан урта белемне алу өчен укырга йөриләр. Классларда 30 дан артык бала укый. Кызганычка бүгенге көннәрдә мәктәптә балалар бик азайды, чынында сүз тора ничек мәктәпне һәм авылны саклап калу турында.

Мачали халкык, алтавылдагы башка авыллар белән бергәләп, болгар токымлы булып санала. Бу авыллар: Качкару, Рәшәтен, Мачали, Кикино, Кабылкин, Тәләтен, Ятмис.

## Танылган шәхесләр

* Азиз Акҗигитов, Советлар берлеге каһарманы.
* Закир Тинчурин, ТАССР дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе.
* Нәзиф Гилдиев, Пенза татарлары «Якташлар» җәмгыяте элекке рәисе. Пенза татарлары тарихчысы.
* Хәсән Шабанов, шагыйрь, Мачалида беренче совет мәктәбен оештыра.

Заманында Мачали мәдрәсәсендә беренче татар романчысы Муса Акъегет укыган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары
* Maçali awılı mäktäbenä Azis Akjigitov isemen birdelär

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Тәләтен

**Тәләтен** () — Пенза өлкәсенең Каменка районынындагы, "алтавыл"га керүче татар авылы.

Авылда 2004 елда 105 йортта 230 кеше яшәгән.

Авылдагы халык, тагын 6 авылны санап, болгар токымлы булып санала. Бу авыллар: Качкару, Рәшәтен, Мәкъсүт, Кикино, Кабылкин, Телятино.
250px|thumb|left|Тәләтендә Сабантуе

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Нурлы Таң (Каменка районы)

**Нурлы Таң** () - кайчандыр Пенза өлкәсенең Каменка районына кергән татар авылы.

Авыл 1959-1989 елларда яшәүдән туктый.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Пенза өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Нугай (Пенза өлкәсе)

**Нугай** () — Пенза өлкәсенең Пачелма районына керүче татар авылы.

Авылда 2004 елда 434 йортта 1310 кеше яшәгән.

Авылны кытииллеләр 1725-45 елларда нигезләгәннәр. Авылдагы халык, тагын 6 авылны санап, болгар токымлы булып санала. Бу авыллар: Кыти иле, Ногай, Мәкъсүт, Кикино, Кабылкин, Телятино.

Архивтан

Православные миссионеры под командой Бориса Ярцева 13 июля 1744 года прибыли в деревню Решетиной Верхоломовского уезда Тамбовской провинции. Предварительно в этой деревне были собраны татары из окрестных деревень, примерно 150 человек, для слушания указа. После прочтения именного указа от 11 сентября 1740 года советник Борис Ярцев спрашивал у татар, кто из них будет креститься? На этот вопрос татары дружно ответили, что креститься никто не будет. Взбешенные упорством татар, православные миссионеры стали избивать татар плетьми и батогами, а те, не выдержав такого насилия, «стали бить солдат его команды, приговаривая, что побьют их до смерти и указу де они никакого не слушают».
Из описание документов и дел, хранящихся в архиве святейшего правительствующего синода. Т.1-50.- Спб., 1868-1914.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары