open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Белем җәүһәрләре

**Белем җәүһәрләре** — Татнеттагы интернет-проектлар һәм аларның веб-сәхифәләре бәйгесе.

Бәйге татар телендә ясалган, фән, мәгариф һәм мәдәният өлкәләре белән бәйле интернет-ресурсларны барлау, аларны дөньяга таныту, әлеге ресурс авторларына ярдәм күрсәтү максатыннан оештырылып үткәрелә..

## Оештыручылары
* Бәйгенең учредителе (нигез салучысы) һәм төп оештыручысы — җаваплылыгы чикләнгән «Белем.ру» җәмгыяте.
* Бәйгенең төп оештыручы-партнерлары:
** Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы
** Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы,
** Җаваплылыгы чикләнгән «Белем.ру» җәмгыяте,
** «Таттелеком» ачык акционерлык җәмгыяте,
** «Аксу» компаниясе.
* Номинация партнёрлары:
** ВКонтакте социаль челтәре
** Татарча Википедия өчен  табышсыз партнёрлыгы һәм татарча вики-волонтёрлар берләшмәсе *([[ВП:Белем җәүһәрләре|проект бите]])*

## Тарихы
Бәйге беренче тапкыр 2010 елда үткәрелә. Бәйгенең «туган көне» булып 2010 елның 5 феврале (иң беренче бәйге ачылу көне) санала. 2017 елгы бәйгесендә катнашучы гаризалары 10 февраль белән 10 сентябрь арасында кабул ителә.

## Номинацияләре
Бәйге түбәндәге номинацияләр буенча үткәрелә:
* «Укытучы — җәүһәр»
* «Укучы — җәүһәр»
* «Гаилә һәм башлангыч белем җәүһәрләре»
* «Урта белем — яшь җәүһәрләр»
* «Югары белем — фән җәүһәрләре»
* «Тематик ресурс — иҗади җәүһәр»
* «.tatar домены — җәүһәрләр чыганагы»
* «Күренекле татар җәүһәрләре»
* «Җәүһәрләр галәме»

## Җәүһәрләр тезмәсе
«Белем җәүһәрләре» бәйгесенең җиңүчеләре тезмәсе:

### Татар Википедиясе
Татар википедиясе бу бәйгедә 2010 елда «Тематик ресурс — иҗади җәүһәр» номинациясендә икенче урынны яулый. 2011 елда шул ук номинациядә беренчелеккә ирешә.

File:Белем җәүһәрләре 2010.jpg|2010 елда «Татар Википедиясе» икенче урын ала
File:Белем җәүһәрләре 2011.jpg|2011 елда «Татар Википедиясе» беренче урында
File:Бүләкләү тантанасы "Белем җәүһәрләре" 2021.jpg | 2021 елда Татар Википедиясенең актив кулланучылары булган Әмир әфәнде һәм Римма Васильева ханымны Владимир Медейко һәм Раил Гатауллин бүләклиләр


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Бәйгенең рәсми сәхифәсе 

* Казанда VII Дөньякүләм «Белем җәүһәрләре» бәйгесе җиңүчеләрен бүләкләү тантанасы узды 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар интернеты
Төркем:Бәйгеләр
Вишневка (Бишбүләк районы)

**Вишневка** — Башкортстанның Бишбүләк районында урнашкан авыл.

## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сəʙиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Мәнәвез-Мәскәү

**Мәнәвез-Мәскәү** — Башкортстанның Бишбүләк районында урнашкан татар авылы.
## Географик урыны
* Район үзәгенә кадәр (Бишбүләк): 47 км
* Авал советына кадәр (Кушъелга): 6 км
* Якындагы тимер юл станциясе (Аксаково): 31 км
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Нурмөхәммәт Хөсәенов (1954―2025), Бәләбәй татар гимназиясен оештыручы һәм беренче директоры.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Су анасы

200px|thumb|right|Cу анасы
**Су анасы** — татар мифологиясендә бер җан иясе. Күбесенчә Габдулла Тукайның «Су анасы» поэмасы аша билгеле.

Миф буенча, аны ай яктысында басмага чыгып чәчен тараганга күрә аны еш күреп була, ди.

## Гәүдәсе
Аның гәүдәсе кеше гәүдәсенә охшаса да бик үк зифа түгел: толымы җиргә җитеп бик озын, башы, озынча күзләре бик зур, тум кара, атылып чыгып тора, кашлары юк (шуңа күрә, кашы бик сирәк булган кешегә дә су анасы диләр), күкрәге бик киң һәм алга калкып тора, тәне бакыр сыман кызыл була, ди.

## Миф
Су анасы читкә чыгып чәчен тараганда кинәттән килеп чыксаң, ул куркып, тарагын онытып суга чумып китә икән. Шуннан тарагын алып китсәң, төннәрне бер дә йокы бирми: «Тарагымны бирсәнә» ди-ди, килеп сорап йөдәтә икән. Таракны яңадан шул су читенә илтеп куйсаң гына туктый, ди. Шуның өчен дә төнлә суга барсаң тамак кыра-кыра барырга кирәк, ди.

Ышану буенча, Су анасы балалар канын имәргә бик ярата, имеш. Ул коенырга төшкән балаларны алып китә дә су астында канын имеп үтереп ташлый. Аңар бала биргән кешене бик ярата. Ирләрне үзенә чакырып кунак итәргә дә бик ярата имеш.

## Моны да карагыз

* Су бабасы
* Су иясе

## Чыганаклар
* Татар халык легендалары һәм мифлары.
* Turkish Mythology Dictionary - Multilingual (Tatarça)

## Тышкы сылтамалар

 
* 

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Су ияләре
Су иясе

200px|thumb|right|Су иясе
**Су иясе** - нинди генә су булмасын шунда торучы татар халкының мифик җан иясе. 
Кирәк кечкенә елга булсын, кирәк чишмә булсын, кирәк күл булсын, тикшереп тормый, кая эләксә шунда тора бирә.

Су иясе бабасына бер дә ошамаган: ул аз гына җүләр-сымак итеп эш эшли. Аны шуңа күрә күп санга алмыйлар. Ул бик юкка гына ачулана да йә тегермән буаларын ерып җибәрә, йә булмаса бер җирдә балыкчыларның балык тотканын күрә дә ул тирәдән бар балыкны куып җибәрә, йә булмаса су якынындагы кешеләрне, терлекләрне тотып су астына тарта да шунда буып үтерә.

Мифлар буенча, Су иясе кайчагында базарларга чыгып йөри, анда тәмле ашамлыклар, татлы җимешләр сатып алып, шунда ашый, аның акчасы бик күп.

Су иясе бик аңгыра була икән. Ул бер нәрсәне дә абайлап бетерә алмый. 
## Тышкы сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Су бабасы
* Су анасы

## Чыганаклар
Татар халык легендалары һәм мифлары.

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Су ияләре
Исәкәй

**Исәкәй** — Башкортстанның Бишбүләк районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — 452042, 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Баженово (Бөре районы)

**Баженово** — Башкортстанның Бөре районында урнашкан авыл.
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Чистые Пруды (Киров өлкәсе)

**Чистые Пруды** () — Киров өлкәсенең Киров шәһәрендә урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (1%), руслар (99%).

## Искәрмәләр

Төркем:Киров шәһәре торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Иске Базан

**Иске Базан** — Башкортстанның Бөре районында урнашкан авыл.
ᴨyчты индексы — 452471, 
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Николай Ломодуров (1909-1976), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Петрово

**Иске Петрово** — Башкортстанның Бөре районында урнашкан авыл.
ᴨyчты индексы — 452475, 
## Демография

## Шәхесләр

* Александр Дегтярёв (1952), икътисад фәннәре докторы (2002), профессор. РФ  академигы, БР ФА әгъза-корреспонденты, БР атказанган фән эшлеклесе.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
1нче Алкино

**1нче Алкино** — Башкортстанның Болгавар районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортстан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
2нче Грунски

**2нче Грунский** — Башкортстанның Благовещен районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 0 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортстан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Александровка (Благовещен районы, Сынны авыл советы)

**Александровка** — Башкортстанның Благовешчен районында урнашкан авыл.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 171 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Соколовское

**Соколовское** () — Чиләбе өлкәсенең Уй районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (84%), татарлар (4%), башкортлар (11%).

## Искәрмәләр

Төркем:Уй районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Иштирәк

**Иштирәк** —  күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Иштирәк — Әлмәт районы авылы.
* Иштирәк — Сарман районы (*юкка чыккан?*) авылы.
* Иштирәк, Иштерәк — Тукай районы авылы.
* Иштирәк — БР Балтач районы авылы.
* Иштирәк — Бүздәк районы авылы.
* Иштирәк — Илеш районы авылы.
* Иштирәк — Пермь крае Өя районы авылы.
## Моны да карагыз
* Иштерек — Чуашстанның Муркаш районы авылы.
* Иске Иштирәк — Лениногорск районы авылы.
* Яңа Иштирәк — Лениногорск районы авылы.

## Шулай ук карагыз
* Иштирәк абыз
* Иштирәк би

Төркем:Топонимнар
Сергеевка (Бүздәк районы)

**Сергеевка** — Башкортстанның Бүздәк районында урнашкан авыл.
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Виктор Пятков (1929-2008), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Владимировка (Бүздәк районы)

**Владимировка** — Башкортстанның Бүздәк районында урнашкан авыл.

## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сəʙиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ишмән

**Ишмән** — Башкортстанның Бүздәк районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — 452720, 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Өчтүбә разъезды

**Өчтүбә разъезды** — Башкортстанның Бүздәк районында урнашкан татар авылы. 2002 ел җанисәбен алу буенча биредә 19 кешенең яшәве мәгълүм.
 
2002 елда Өчтүбә авылы составына кертелә.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
2нче Ахун

**2нче Ахун** — Башкортстанның Бүздәк районында урнашкан авыл. 2009 елның 1 гыйнварына биредә  0 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортстан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Әҗәк

**Әҗәк** — Башкортстанның Борай районында урнашкан татар авылы.
 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q123009688|Мөҡсин Әбдесәләмов]]*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Алтаю

**Алтаю** — Башкортстанның Борай районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q94740699|Lyuza Badretdinova]]*
* Өлфәт Бәдретдиинов

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Зур Шөкшән

**Зур Шөкшән** — Башкортстанның Борай районында урнашкан мари авылы.
Авылга рәсми рәвештә 1696 елда нигез салынган дип исәпләнә.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортстан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Түгәрәк (Борай районы)

**Түгәрәк** — Башкортстанның Борай районында урнашкан авыл.
Почта индексы — 452973, ОКАТО коды — 80218846003.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* [Башкортостан Республикасының [муниципаль берәмлек]ләр советы].

Төркем:Башкортстан авыллары
Аскар (Бөрҗән районы)

**Аскар** — Башкортстанның Бөрҗән районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 487 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Войновка

**Войновка** — Башкортстанның Гафури районында урнашкан татар авылы.

## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 108 кешенең яшәве мәгълүм.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сəʙиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Урыс Саскүле

**Рус Саскүле** — Башкортстанның Гафури районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 338 кешенең яшәве мәгълүм.
## Танылган шәхесләр

* Антон Ковальский (1906-1945), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Кормантау

**Кормантау** — Башкортстанның Гафури районында урнашкан татар авылы. Агыйдел буена урнашкан, Бурлы авыл советына карый. 2009 елның 1 гыйнварына биредә 127 хуҗалык белән 451 кешенең яшәве мәгълүм.
Авыл исеме белән б.э. кадәр II меңъеллыкның ахырында яшәгән кабиләләр культурасы аталган: «Кормантау культурасы».
## Җитештерү тармагы
ҖЧҖ «Родина» ачкан каз фермасы.
## Демография
Халык саны динамикасы:

18 яшькә кадәр булган балалар саны — 120. 
2002 ел халык санын алу буенча биредә 72% татарлар, 27% башкортлар.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Каранъелга (Гафури районы)

**Каранъелга** () — Башкортстанның Гафури районында урнашкан башкорт авылы.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 265 кешенең яшәве мәгълүм.
## Танылган кешеләр

* Җәлил Киекбаев — танылган галим, төрки телләр белгече
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ялгызкаен

**Ялгызкаен** () — Башкортстанның Гафури районында урнашкан татар авылы. авыл советы үзәге. 2009 елның 1 гыйнварына биредә 1027 кешенең яшәве мәгълүм, 454 йорт бар. Җигән елгасы буенда урнашкан. Октябрь инкыйлабына кадәр Кармыш вулысы үзәге. 
## Демография
Халык саны динамикасы:

Авыл халкы татар теленең тепекәй сөйләшендә сөйләшә. 1989 елда, 2002дә татар буларак язылганнар (33% — «башкортлар»). 2011 елда 14 бала дөньяга беренче аваз салган. 
## Танылган кешеләр

* Советлар берлеге каһарманы Зәйнетдин Әхмәтҗанов (1897-1990)
* Язучы Рәшит Сабитов
## Социаль өлкә
250 урынлык мәдәният йорты, башка социаль объектлар, дистәгә якын кибет эшли.
## Мәгариф
Авылда урта мәктәп эшли. 2009 елда «Ел мәктәбе» исеменә лаек булган. 2011-12 уку елында 135 бала укый. 2011 елда мәктәп 100 еллыгын үткәрде.
2024 уку елында Ялгызкаен мәктәбендә 152 укучыны 24 педагог укыткан.
## Җитештерү тармагы
Ленин ис. күмәк хуҗалык: яшелчә үстерү белән шөгыльләнә. Ул — районда калган бердәнбер күмәк хуҗалык. Авыл халкын эш белән шулай ук Чулпан, Зенит хуҗалыклары, шифаханә, мәктәп, бакча, почта, 7 шәхси эшмәкәр, ирекле янгын сүндерү ноктасы тәэмин итә. Шәхси эшмәкәрләр кондитер эшләнмәләре пешерү цехы, балык үрчетү белән шөгыльләнә. Өч шәхси пекарня эшли.
Шәхси хуҗалыкларда 570 тирәсе сыер малы һәм 280 вак мал, 30 баш ат асрала. Авыл җирлеге җирсезлектән интегә. Күмхуҗ азык культураларын үстерү өчен җирне күрше авылдан арендага ала. Шулай ук Морак авыл советыннан, Котлыгуҗадан арендалыйлар.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
* Кызыл таң, 2012 ел, 2 июнь саны.

Төркем:Башкортстан авыллары
Шестопаловка

**Шестопаловка** — Башкортстанның Дәүләкән районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Федор Машкин (1930-2002), Совет дәүләт эшлеклесе.
* Александр Стоянов (1918-1971), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Александровка (Дәүләкән районы)

**Александровка** — Башкортстанның Дәүләкән районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Бик-Карамалы

**Бик-Карамалы** — Башкортстанның Дәүләкән районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Шәхесләр

* Мирсәетов Габдулла Сәет улы (1891—1969), БАССР атказанган укытучысы, Ленин ордены кавалеры.
* Фаил Сафин (1959), социолог, тарих фәннәре докторы (2001), БР атказанган фән эшлеклесе.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Имай-Карамалы

**Имай-Карамалы** — Башкортстанның Дәүләкән районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Зәкуан Богданов (1891―1956), геодезия белгече, вуз (КДУ, КДПИ) укытучысы.
* Гомәр Теләшев (1931―2016), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Дәҗҗал

[thumb|Дәҗҗал белән [Дию пәрие|Дию ( Лука Синьорелли фрескасы) ]]
**Дәҗҗал** - (гар. алдакчы, ялганчы; арами телендәге даггала сүзеннән, шул ук ялган, ялган Мәсих ) борынгы гарәп һәм ислам мифологиясе персонажы; христиан динендәге Антихристка туры килә дип санала.
## Билгеләре
Дәҗҗалның махсус билгесе дә бар: аның гәүдәсе — кызыл, маңгаенда — бер күз, шунда ук каф хәрефе яки кяфер сүзе дә язылган икән.. Димәк, күрсәтелгән мотивның килеп чыгышы борынгы грек мифлары белән түгел, ә бәлки Борынгы Шәрекъ, арами яки набатей мифологиясе белән бәйләнгән.

## Дастан-кыйссалар
Дәҗҗал белән бәйләнгән дастан-кыйссалар да сөйләнелә. 
Мөселманнарның карашлары буенча, Дәҗҗалның эш-гамәлләре Иблис белән дә бәйләнгән.

Легендалар буенча, ул үзен Коткаручы, Гайсә пәйгамбәр яки Мәһди дип игълан итәчәк.

Дәҗҗал үзенең төп вазифасын үтәүгә керешкәнче, Һинд океанындагы утрауда тимер кадак белән кыя-ташка кадакланган килеш гомер итә. Мәгълүм кыйсса сюжетына кайвакыт борынгы грекларның мифоло- гик легендалары белән бәйле мотивлар да килеп керә: әлеге океандагы утрау яныннан узып баручы диңгезчеләр ис- киткеч моңлы көй-музыка ишетәләр икән.

Дөнья бетәр алдыннан, Йәэҗүҗ-Мәэҗүҗ Искәндәр патша торгызган диварны җимергәч, Дәҗҗал үзенең тоткынлыгыннан котылачак. Көнчыгыштан чыккан Дәҗҗал, коточкыч зур ишәккә атланып, дөнья буйлап китәчәк; аның артыннан кяферләр һәм монафикълар иярәчәк; Дәҗҗал бөтен Җир йөзендә, Мәккә белән Мәдинәдән тыш, үзенең куркыныч хакимиятен урнаштырып, үз юлындагы барлык мәчетләрне җимереп, мөселманнарны туган җирләреннән куып җибәрәчәк.

Дәҗҗал ның хакимияте 40 көн, икенче бер хәбәрләр буенча 40 ел дәвам итәчәк. Шуннан соң Мәһди, чыгып, Сүриядә яки Фәләстыйн илендә аны үтерәчәк.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Ф. Урманче, Татар мифологиясе: Энциклопедик сүзлек.

Төркем:Дастаннар
Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Гарәп мифологиясе
Чуенчы

**Чуенчы** — Башкортстанның Дәүләкән районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Күренекле шәхесләре

* Азат Фазлыйәхмәтов
* Миңлегали Камалов (1928—1998), медицина фәннәре кандидаты (1959). БАССР сәламәтлек саклау министры (1960-1987), БАССР атказанган табибы (1980).
* Фәһим Сәяхов (1926—2003), тарих фәннәре докторы (1970), профессор (1970). Башкортстан АССР атказанган фән эшлеклесе (1976).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
## Шулай ук карагыз
* Чуенчы-Чупан

Төркем:Башкортстан авыллары
Яскаен

**Яскаен** — Башкортстанның Дәүләкән районында урнашкан татар авылы.
 
## Демография

## Шәхесләр

* Роберт Әхмәтов (1941), БР атказанган табибы.
* Фәнил Сәяхов (1934―2002), физик, БР ФА мөхбир әгзасы (1995), Башкортстан АССР атказанган фән эшлеклесе (1988).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Түбән Әлкәш

**Түбән Әлкәш** — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчᴛьı индексы — 452328, 
## Демография

## Шәхесләр

* Зиннур Зарипов (1915-1995), Дан ypдиʜының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945).
* Мөдәрис Мөсифуллин (1957), мәдәният эшлеклесе, язучы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ивач (Дүртөйле районы)

**Ивач** — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан мари авылы.
Ивач авылы Уфа-Мәскәү федераль автомобиль юлы буенда, Зур Яүбәзе елгасының сул ярында һәм *Йошкар Куп* (кызыл сазлык) елга тамагында урнашкан. Авыл Ивач Иванов исеменнән алынган. Тарихи материаллардан күренүенчә, ул моңа лаек шәхес, чөнки җиргә ия булырга кирәклеге турындагы рәсми документлар Уфа провинциясе кәнсәләриясе Указы буенча нәкъ аңа ышанып тапшырылган. Ивач Иванов исә бу бурычны бик тә төгәл итеп, җиренә җиткереп башкарып чыккан. Аның исемен мәңгеләштерү йөзеннән халык авылны аның исеме белән атаган. Бирегә беренчеләр булып Мишкә районы авылларыннан күченеп килгәннәр һәм яши башлауларын 1757 елда законлаштырганнар. 1762 елдагы җан исәбен алу материалларында Ивач авылында 11 ир заты теркәлүе мәгълүм. 1795 елда халык саны 211 гә җиткән. Халыкның иң күп яшәгән чоры - узган гасырның 20 нче еллары. 1917 елгы җан исәбен алуда 149 хуҗалыкта 872 кеше теркәлгән.
Ивач авылы районда гына түгел, бәлки республикадагы һәм аннан читтәге бик күп мари авыллары белән тыгыз мөнәсәбәттә яши. Туганлык җепләрен ныгытуда ел саен үткәрелеп киленгән “Җыен” бәйрәме зур йогынты ясый. Ул Дүртөйле районындагы ике мари авылында (Бәйгелде һәм Ивач) һәм Шаран районындагы Чекәй авылында үткәрелә.
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Түбән Аташ

**Түбән Аташ** — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Шәхесләр

* Мөфтәдин Гыйләҗев (1938―2021), композитор, баянчы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1984), БР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993). 2022 елның 4 июлендә авыл мәдәният йортында композиторның музей-бүлмәсе ачылган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Түбән Манчыр

**Түбән Манчыр** — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Шәхесләр

* Зөфәр  Солтанов (1927―2012), Дүртөйле татар халык театры җитәкчесе, БАССР һәм РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Коралачык (Дүртөйле районы)

**Каралачык** — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан татар авылы.
## Тарихи белешмә
Авылны Калкаман исеме белән бәйлиләр. Риваятьләр буенча, ул куп итеп мал асраган. Уз эшчеләре да булган. Бурлаклар (*ушкуйниклар* дип аңларга була) аңар тынгы бирмәгәннәр һәм ул Наҗы елгасы буена кученергә карар итә. Бер акланга урнаша. Уйсулыкта чишмә агып чыга. Башта Калкаман узенә алачык төзи, аннары маллар өчен утар тота. Калкаманнын торагын Коры алачык дип атаганнар. Авылның исеме дә шуннан килеп чыккан.
Зиратны авыл читендә ачканнар. Тора-бара зират авыл уртасында калган. Биредә мәрхүмнәрне 1516 – 1911 елларда җирләгәннәр. Шул мәгълүмәтләргә караганда, Коралачык авылы якынча 1515 елда барлыкка килгән.
Калкаман улгәч, авыл читендәге яланны, чокырны, чишмәне аның исеме белән атый башлыйлар.
1600 елда Коралачыкта мишәр Янбарисов яши башлый. Ул Кушнаренко ягыннан килгән, дип сөйлиләр. Ул чагында авылда 15ләп йорт булган. Шуннан бирле безнен кешеләрне мишәрләр дип йөрткәннәр. Авылда берничә ыру билгеле: Күркә, Түкәш, Чүпрә, Үләй, Чүмеч. Алар арасында иң зурысы – Чүкеч ыруы. Бикмөхәммәтовлар, Дәүләтшиннар, Кәлимуллиннар, Йомаголовлар, Нәбиуллиннар, Хәкимовлар шул ыруга карый.
Авыл зурайганнан-зурая. Көтүлекләрне арттыру өчен урманны кисәләр. Соңыннан бу җирләрнең бер өлеше көтүлеккә әйләнә. Җиребезнең Тарлау, Тукмаккүл, Кыскакүл. Чатра, Саескан куагы кебек топонимик исемнәре кызыклы.
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Баеш

**Иске Баеш** — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — 452307, 
## Демография

## Шәхесләр

* Әсгать Гомәров (1937), галим.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Яңа Уртай

**Яңа Уртай** — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан татар авылы.
 
## Демография

## Авылда туган танылган кешеләр

* Фидан Гафаров *(1947―2025)*, артист, җырчы, РСФСР халык артисты (1984), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1981).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Байгилде (Дүртөйле районы)

**Байгилде** — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан авыл.
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Василий Горшков (1920-1944), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Гаиләлек (биология)

**Гаиләлек** () — биологиядә: отрядтан түбәнрәк һәм трибадан белән ыругтан биегрәк таксон. Шулай ук асгаилә һәм өсгаилә төркемнәре кулланыла.

## Исем кушу тәртибе
Зоологиядә гаилә исемнәре латин телендә *-idae* кушымчасы белән ясала: *Cervus* - болан, *Cervidae* - боланлылар. Ботаникада гаилә исемнәре *-aceae* белән ясала: *Rosa* - гөлҗимеш, гөлчәчәк, *Rosaceae* -гөлчәчәклеләр. 

## Тарихы
Гаилә  белән кертелгән. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гаиләлек — Зур совет энциклопедиясеннән мәкалә.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Биологик таксоннар
Төркем:Гаиләләр (биология)
Ыруг (биология)

**Ыруг** () - биологиядә: гаиләлектән һәм трибадан түбәнрәк, төрдән биегрәк таксон. 

## Тарихы
Бинар номенкулатурада латыйн хайванның исемендә беренче урында тора, зур хәрефтән языла: ***Cervus*** *eldii* - болан-лира. Ырулар исемнәрендә омонимия рөхсәт ителми.

Ыру Линней классификациясендә бар.

## Төрләре
Күплеге буенча ырулар 3 төркемгә бүленә:
* *политип ыру* - күп төрләр керсә;
* *олиготип ыру* - аз төрләр тотса;
* *монохет ыру* - бер төр керсә.

Гибрид ыру - ике һәм күбрәк ырудан ясаган һибридларның ырулары. × тамгасы белән белдерелә. Кыскартылган һәм бер-берсенә кушкан ырулар исемнәреннән (×Amarine [= Amaryllis × Nerine]) яки фамилияләрдән, фамилиягә *-ara* кушымчасы кушуыннан (×Vuylstekeara [= Cochlioda × Miltonia × Odontoglossum], Charles Vuylstekе белән теркәләнгән) ясала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Биологик таксоннар
Төркем:Ырулар
Ибраһим Биектаулы

Сылтама исеме

**Ибраһим Биектаулы**, чын исеме **Ибраһим Шәйдулла улы Нәфыйков** — татар шагыйре.

## Тормыш юлы
Татарстанның Балык Бистәсе районындагы Биектау авылында 1937 елның 28 февралендә туган. 1954 елны Котлы Бөкәш урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, Казанда техник училищеда укып электромонтаж һөнәрен үзләштерә. 1956 елны армиягә алына, очучылык буенча хәрби мәктәп тәмамлый, укчы-радист сыйфатында Ерак Көнчыгышта хезмәт итә. Демобилизациядән соң, 1959 елның ахырында туган якларына кайтып төрле эшләрдә эшли, өч ел буе Юлсубино (Балтач) авылы мәктәбендә укытучы була. 1970 елда Казан авиация институтын тәмамлап, Ижау шәһәренә эшкә китә, хәзергә кадәр шунда яши, эшли, иҗат итә. Хезмәт гомеренең төп өлешен белгечлек эшенә—электрон радиоаппаратлары инженерлыгына багышласа да, Ибраһим Биектаулы мәктәп елларыннан башлап иҗат эшеннән аерылмый.

## Иҗаты
1990 еллардан башлап шигърият өлкәсендә аерым игътибар биреп, профессиональләрчә шөгыльләнә башлады. Аның беренче шигыре 1991 елда Удмуртиядә дөнья күргән татар газетасы “Яңарыш”та басыла. Соңрак шушы газета битләрендә, Татарстанда чыгып килүче  башка газета-журналларда  шигырьләр бәйләме еш чыга. Иҗатында кыска формаларны үз итә, остазлары итеп Тукай, Дәрдмәнд, Такташ, Равил Фәйзуллинны саный.

Ибраһим Биектаулының шигырьләре, публицистик мәкаләләре Татарстан («Казан утлары», «Ватаным Татарстан», «Мәдәни җомга», «Шәһри Казан», «Татар иле» һ. б.) һәм Удмуртия («Яңарыш», «Удмуртская правда» һ. б.) матбугатында еш басыла. Соңгы елларда басылып чыккан "Җирдән җиде җиһанга", "Галәм серләре" китаплары аны ил-халык язмышы турында җитди уйланучы шагыйрь итеп танытты. Рус телендә аның “Мгновения” дип аталган тәрҗемәләр тупламасы басылып чыкты.

Ибраһим Биектаулы, милләт җанлы кеше буларак, иҗтимагый тормышта да актив катнаша. Ул — Удмуртия Татар иҗтимагый үзәгенең президиум әгъзасы, "Яңарыш" газетасының актив язучысы.

Шагыйрь җыр өлкәсендә дә актив эшли. Аның байтак шигырьләре көйгә салынган.
Язучылар берлеге идарәсе утырышы Ибраһим Биектаулыны Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы итеп кабул итте.

## Сылтамалар
* ИБРАҺИМ БИЕКТАУЛЫ
* Шагыйрь Ибраһим Биектаулы 75 яшен билгели

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Удмуртия татарлары
Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Тәкәрлек (Дүртөйле районы)

**Тәкәрлек** — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчᴛьı индексы — 452308, 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Бекетово (Ярмәкәй районы)

**Бекетово, Бикәт** — Башкортстанның Ярмәкәй районында урнашкан авыл.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Новый (Ярмәкәй районы)

**Новый** — Башкортстанның Ярмәкәй районында урнашкан авыл.
ᴨучтьı индексы — 452189, 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵᴍһүриятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Сүлле

**Иске Сүлле** — Башкортстанның Ярмәкәй районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — 452195, 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q107289134|Садиҡов Закир Садиҡ улы]]*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Абзан (Зиянчура районы)

**Абзан** — Башкортстанның Зиянчура районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 882 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

* Гафур Мәһәдиев (1946), БР атказанган табибы (2001).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ниязгол (Зиянчура районы)

**Ниязгол** — Башкортстанның Зиянчура районында урнашкан авыл.
ᴨучтьı индексы — 453391, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 119 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵᴍһүриятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Исәнгол (Зиянчура районы)

**Исәнгол** (, ) — Башкортстанның Зиянчура районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 7 418 кешенең яшәве мәгълүм.
ᴨyчты индексы — 453380, 
## Халык

## Танылган шәхесләр

* Алексей Рутчин (1911-1943), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Яңа Чебенле

**Яңа Чебенле** — Башкортстанның Зиянчура районындагы татар авылы. Яңа Чебенле авыл советына керә (үзәге – Инәк совхозында). 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 593 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи сыйфатлама
Яманболак елгасы буенда Яңа Чебенле авылына 1840 елда хәзерге Ырынбур өлкәсендәге Үрге Чебенле һәм Түбән Чебенле кешеләре нигез сала. Исемнәре: Мөхәммәтрәхим, аның уллары Әбүбәкер, Усман, Гомәр.
Гани-бай Хөсәенов васыять акчасына биредә җәдитче мәктәп ачыла. Ул якын-тирә авыллары өчен югары үрнәкле уку йорты булып тора.
1924 елга кадәр – хәзерге Күгәрчен һәм Зиянчура районнарын колачлаган Бөрҗән-Кыпчак вулысы үзәге була. Хәзер биредә хәтта авыл советы идарәсе юк. Совет заманында Яңа Чебенле 4км арадагы Инәк совхозына буйсындырылган. Күп гаиләләр шунда күченгән (Инәкнең 26% халкы – татарлар, 28% - руслар, 42% башкортлар). 
## Демография
Яңа Чебенледә 1989 елда 595 кеше яши: ир-атлар – 288, хатын-кыз – 325; 2002 елда – 683: 325 һәм 358.
Халык саны динамикасы:

## Мәгариф
Чебенледә 9-еллык мәктәп бар, ягъни Инәк совхозы мәктәбенең Чебенле филиалы. Татар теле укытылу-укытылмау турында хәбәрләр юк. Чебенле балалары 9нчы сыйныфтан соң Ишемгул (элекке Инәк совхозы утары) мәктәбенә йөреп укый. Ул мәктәптә татар теленә урын юк. 
## Дин
Авыл үзенчәлекле архитектуралы мәчете белән аерылып тора. Архитекторы - Сабитов, төзүчесе - Хәйдәр Гайсин. 
## Танылган шәхесләр

* Булат Ишемгул (*Габдрахман Габдрахманов*, 1900—1938), язучы.
* Вадим Сафин (1933—2021), психология фәннәре кандидаты (1969), профессор (1990), БАССР атказанган укытучысы (1990), БР атказанган фән эшлеклесе (1993).
## Икътисад
234 хуҗалыкта 716 эре мөгезле терлек, 23 ат, 642 кәҗә-сарык, 17 трактор, 110 җиңел машина, 8 йөк машина (2008 ел саннары).
Авылда 2008 елдан башлап 1280 баш сыерга исәпләнгән заманча сөтчелек фермасы төзелә.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортстан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Күгәрчен (Зиянчура районы)

**Күгәрчен** — Башкортстанның Зиянчура районында урнашкан зур татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 856 кешенең яшәве мәгълүм. Хуҗалыклар саны — 326. Сүрәм авыл советы үзәге. Республика мөһимлегендәге Ира — Морак — Исәнгол — Магнитогорски автоюлы өстендә урнашкан. 
## Тарихи белешмә
Күрше Күгәрчен районында шундый ук исемле икенче авыл бар. Ул да татар авылы. 1917 елга кадәр ике Күгәрченнең халкы башкорт буларак язылган. Чыганаклардан билгеле, «1нче Үсәргән волостендә Күгәрчен (Салих) авылында башкортлар — җир биләүчеләр яши, әмма алар чыгышлары белән XIX гасыр башында килеп төпләнгән Казан татарлары булып тора.»
1930 елга кадәр Күгәрчен Зилаир кантонына кергән, Салих волостеның үзәге шунда урнашкан. 
## Танылган кешеләр

Күгәрчендә татар шагыре, Башкортстан халык шагыйре Марат Кәримов, СССР төсле металлургия министры Владимир Дурасов дөньяга килгәннәр.
## Демография
Күгәрчен авылында халык саны кимүгә түгел, нәкъ киресенчә. 1989 елда 835 кеше яшәгән: 387 ир-ат, 448 хатын-кыз. 2002 елда 918 кеше була: 423 ир-ат, 495 хатын-кыз.
Халык саны динамикасы:

Яманатлы 2002 ел Җанисәбенә ышансак, биредә татарлар 69% тәшкил итәләр. 30% — башкортлар. 
## Икътисади һәм социаль тормыш
Авылда татар теле укытыла торган районда бердәнбер тулы урта мәктәп бар.
«Гөлбакча» балалар бакчасы. Амбулатория. Авыл мәдәният йорты. Элемтә бүлеге. Кафе «Ямашла», ҖЧҖ «Маяк» идарәсе, МТМ, МТФ (сөт фермасы), иген амбарлары, кемпинг, урманчылык, пекарня.
Шәхси кулларда 497 эоре мөгезле терлек, 75 ат, 593 кече мөгезле терлек, 18 трактор, 99 җиңел һәм 2 йөк автомашина бар (2000 еллар саннары).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Мәчетбар

**Мәчетбар** — Башкортстанның Җылаер районында урнашкан зур булмаган татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 70 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи белешмә
Мәчетбарга 1908 елда нигез салынган. Күчеп утыручылар авылда манарасы күккә ашкан мәчет булуын теләп, аңа Мәчетбар исеме биргәннәр. Әмма, кызганычка каршы, ниндидер сәбәп белән ниятләре тормышка ашмый калган.Шуңа карамастан, барлык дини бәйрәмнәр дә зурлап үткәрелә икән.
Мәчетбар һәм Чуенчы-Чупан дигән зур булмаган татар авылы Зианчура, Күгәрчен, Җылаер районнары чигендә урнашканнар. Алардан ерак түгел Олы Сүрәм, Инәк, Мәчетбар елгалары ага, Каратәкә, Чалдар урманнары башлана.
Дмитриевка авыл Советына караган әлеге авыллар район үзәге Җылаердан 40-43 чакрым ераклыкта урнашкан.
2008-9 елларда Чуенчы-Чупан һәм Мәчетбар авыллары бер гасырлык юбилейларын билгеләп үтте. Әлеге авылларның өлкән яшьтәге кешеләре әйтүенчә, бирегә Дәүләкән районының Чуенчы авылыннан егермегә якын татар гаиләсе күченеп килеп нигез салган. Бу авылларда узган “Саумысыз, авылдашлар!” бәйрәменә Дәүләкәннән дә кунаклар килгән. Чуенчы-Чупан, Мәчетбар халкы үзләре дә ата-бабаларының җиренә сәфәр кылганнар. Районда Кызыл таңга язулучыларның күпчелеге шушы авыллардан.
## Демография

Халык саны динамикасы:

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Җылаер районы татар авыллары
Яңа Покровски

**Яңа Покровский** () — Чиләбе өлкәсенең Кызыл районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (70%), татарлар (4%), башкортлар (20%).

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсенең Кызыл районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Саратовский (Җылаер районы)

**Сарытау** — Башкортстанның Җылаер районында урнашкан авыл.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 65 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сəʙиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Чуенчы-Чупан

**Чуенчы-Чупан** — Башкортстанның Җылаер районында урнашкан ике татар авылының берсе. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 137 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи белешмә
Чуенчы-Чупан авылы 1901 елда барлыкка килгән. Аңа нигез салучылар ерактан кучеп килгәннәр.
Риваять буенча Чупанның олы бабалары Уфа губернасы Бәләбәй өязенә караган Чуенчы, Мәләш, Карамалы авылларында яшәгән крестьяннар булганнар. Аларны җирсезлек изгән, мал-туарны күпләп үрчетү мөмкинлеген дә кыскан.
Бабалары Башкортстанның көньягында яшәгән башкорт байлары кулында зур жир биләмәләре барлыгын ишетеп белгәннәр. Киңәш-табыш итеп, үзлере арасыннан ышанычлы кешелерне җир әзләргә җибәргәннәр. Исламморатов Хәерсанам, Әхмәдиев Габдерахман һәм Зариф бабайлар Сакмар, Иек буйларында зур бир биләмәләре тапканнар, тик хакына килешә алмыйча, ары китәргә мәҗбур булганнар. Азак килеп, Үрген, Саз авылларында яшәгән Чупан нәселеннән булган агалы-әнеле байларның таулы-урманлы җәйләү жирләренә тукталганнар. Җир хакын өлешләп түләү шарты белән килешеп, 1901 елның язында яңа хуҗалар гаиләләре белән күчеп килгәннәр.
Авылга исем табу мәшәкатьле эш булмаган. Җир сатучылар, үз исемнәрен тарихта калдыру өчен, яңа авылны Чупан дип атауны сораганнар. Ә яңа хуж,алар үзләре элек яшәп килгән авыл исемен мәңгеләштерергә теләгеннәр. Ике якның да мәнфәгатьләрен иске алып, авылга Чуенчы-Чупан исеме кушылган. Якын-тирә авылларда яшәуче башкортлар авылны *Кара Төке* дип те атыйлар. 
Күченеп килгән татарлар урман уртасындагы зур булмаган калкулыкка туктап, куышлар корганнар, учаклар чыгарганнар. Салкын, озын кыш житкәнче, баш өстенә куыш корырга тотынганнар. Тире-яктагы агачларны кисеп, урманнан тазарткач, ачык урынга вак-вак кына дүрт почмаклы, кабык түбәле өйлер корып кергәннәр.
Беренче елда биреде 15-20 гаиле генә яшәсә, тора-бара авыл нык үсеп киткән. Шул ук Дәүләкән ягындагы Мәләш, Карамалы авылларыннан татарлар куплеп кучеп килгәннәр, hәp авылдан кучеп килучелер узләренә бер урам ясап утырганнар һәм аларга үз туган төякләренең исемнәрен кушканнар. Шулай итеп авылда *Мәләш*, *Карамалы*, *Аеркул*, *Акман* урамнары барлыкка килгән.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Танылган шәхесләр

Россия фәннәр академиясе академигы Хәмит Гыйззәтуллин (1932).
## Мәгариф
Чуенчы-Чупан урта төп (9-еллык) мәктәбе — районда бердәнбер татарча укыта торган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Җылаер районы татар авыллары
Акбирде (Иглин районы)

**Акбирде** — Башкортстанның Иглин районында урнашкан татар авылы.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1009 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Көзәй

**Көзәй** — Башкортстанның Иглин районында урнашкан авыл.
## География
Көзәй район үзәгеннән 30 километр көнчыгышрак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Кудеевка* станциясе.
## Тарих
1949—2004 елларда шәһәр тибындагы бистә статусын йөрткән.
## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): башкортлар — 23,4%, руслар — 58,8%, татарлар — 5,9%.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Түбәнге Ләмәз

**Түбәнге Ләмәз** — Башкортстанның Иглин районында урнашкан авыл.
ᴨyчᴛьı индексы — 452427, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 707 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

* Рафаил Зиннуров (1953), язучы, скульптор, юридик фәннәр докторы (2003), профессор (2006). БР атказанган юристы (2003), Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреаты (1993).
* Флариса Мусина (1956), табиб-терапевт, медицина фәннәре кандидаты.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Урман (Иглин районы)

**Урман** — Башкортстанның Иглин районында урнашкан авыл.
ᴨyчᴛьı индексы — 452405, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 2877 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

* Илдар Бикбаев (1959), VII чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авылларыТөркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Иске Кыбау

**Иске Кыбау** — Башкортстанның Иглин районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 639 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

* Данис Тикеев (1940—2008), филология фәннәре докторы (2000), профессор (1995). БР атказанган фән эшлеклесе (2006), РФ (1998) һәм БАССР (1990) атказанган укытучысы.
* Фаил Тикеев (1950), тарих фәннәре кандидаты (2004), РФ атказанган мәдәният хезмәткәре, БР атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре. Д. Ә. Тикеевның энесе.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Кыпчак (Илеш районы)

**Кыпчак** — Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы.
## Демография

Рәсми буенча милли состав (2002): татар телле башкортлар — 96%..
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Роберт Миңнуллин

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Бишбүкән

**Андреевка** — Башкортстанның Илеш районында урнашкан авыл. Татарча исеме **Бишбүкән**. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 896 кешенең яшәве мәгълүм. Районда бердәәнбер рус авылы булып саналса да, руслар үзләре халыкның 31%н гына тәшкил итә.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Александр Шутов
* *[[:d:Q29865252|Локтев Гавриил Владимирович]]*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Базытамак

**Базытамак** — Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q23654940|Shaukat Ahatov]]*
* *[[:d:Q131548713|Муллайәнов Кәбир Ҡадир улы]]*
* *[[:d:Q106372989|Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы]]*
* *[[:d:Q43425458|Үзбәк Зәйнашев]]*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Нәдер (Илеш районы)

**Иске Нәдер** — Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — 452272, 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Бишкурай (Илеш районы)

**Бишкурай** ()  — Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Рәшит Фазлый

* Рәшит Фазлый (1930), татар шагыйре.
* Фәвил Гыйльданов (1947), спортчы, авыр атлетика буенча СССР спорт мастеры.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ташчишмә (Илеш районы)

**Ташчишмә** — Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Муса Гәрәев
## Мәдәният
1992 елның 8 июлендә авылда М. Гәрәевның тууына 70 ел тулуга Югары Яркәй музееның филиалы булараак, Муса Гәрәевның йорт-музее ачыла. 2022 елда Муса Гәрәевның 100 еллыгына музей яңартылган. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төйлегән (Илеш районы)

**Түләгән** ()— Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчᴛьı индексы — 452268, 
## Демография

Рәсми буенча милли cастaф (2002): башкортлар— 96%, туган теле буенча татар теле өстенлек итә..
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Габделбари Исаев

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Дөмәй

**Дөмәй** — Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 851 кешенең яшәве мәгълүм.
Дөмәй урта мәктәбендә 97 бала белем ала. 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q107112180|Абдуллин Ғәббәс Абдулла улы]]*
* *[[:d:Q113540733|Рәеф Мәликов]]*
* Әнвәр Габдуллин

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Миңҗитәр

**Миңҗитәр** — Башкортстанның Иглин районында урнашкан татар авылы.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 514 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

* Салават Исхаков (1959), тарих фәннәре докторы (2003).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Лаяшты

**Лаяшты** — Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы.
## Демография

Рәсми буенча милли состав (2002): татар телле башкортлар — 81%..
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q124544749|Рима Сәрвәрова]]*
* Фәйрүзә Шәйдуллина

* Зөһрә Шәрәфетдинова (1974), «Нур» театры актрисасы, Башкортстанның атказанган артисты (2009).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Яңа Аю

**Яңа Аю** — Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы.
 
## Демография

Рәсми буенча милли состав (2002): башкортлар— 92%, туган теле буенча татар теле өстенлек итә..
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q100324161|Мирғәсимов Феликс Мирғәриф улы]]*
* Нәсыйфулла Зәйнуллин

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Илеш

**Илеш** — Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы. Төп мәктәп, фельдшер‑акушерлык пункты, мәдәният йорты, китапханә бар.
 Р.Г.Бикмөхәмәтов шушы авылда туган.
## Тарих
Авылга 17 гасыр уртасында Казан даругасы Кыргыз улусы башкортлары үз җирләрендә нигез сала. Башлангыч төпләүченең исеме белән аталган, аның улы Шәммәт Илешев билгеле.
1693 елда кардәшлек килешүе буенча биредә ясаклы марилар килеп утыра, соңрак – ясаклы татарлар (шуннан алар бөтенесе дә типтәрләр катламына күчә).
1795 елда 40 йортта 293 кеше яшәгән.
1865 елда 126 йортта — 659 кеше. Малчылыкк, игенчелек белән шөгелләнгәннәр. 2 мәчет, 2 училище, 12 су чәчәге булган.
1906 елда 2 мәчет, 7 су чәчәге, 2 бакалея кибете, мөгәҗәй теркәлгән; улус идарасе урнашкан. Илеш районы атамасы – элек вулыс үзәге урнашкан Илеш авылыннан.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q107228111|Авзалов Талип Авзал улы]]*
* Роберт Бикмөхәммәтов

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Аникеевски

**Аникеевский** — Башкортстанның Ишембай районында урнашкан авыл. 2009 елның 1 гыйнварына биредә  17 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары