open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбелгази

**Әбелгази Баһадир хан** (,  — , ) — Шәйбаниләр династиясеннән Хива ханы, табиб һәм тарихчы буларак та билгеле.  Аның «Төркиләрнең нәсел агачы» һәм «Төрекмәннәр шәҗәрәсе» әсәрләре Урта Азия тарихына караган кыйммәтле чыганаклардан берсе булып санала. Ул медицина гыйлеменә караган «Мәнафигул инсан» («Кешегә файдалы нәрсәләр») исемле әсәр дә язган.
Әбелфәрәҗ

**Әбелфәрәҗ** (әдәби тәхәллүсе Григорий Иоанн Бар-Эбрей, ,  — , ) — сүрияле язучы, галим. Монофизитлар — Сүрия христианнары башлыгы. медицина, тарих, фәлсәфә, грамматикага караган фәнни хезмәтләр авторы. «Кызыклы вакыйгалар китабы» әхлакый һәм  темада.
## Искәрмәләр
Магнит индукциясе

**Магнит индукциясе** \vec B — коргылы кисәкчекләргә тәэсир итүче магнит кырының көчен тасвирлаучы вектор зурлыгы.

Магнит индукциясе \vec B - магнит кырында \vec v тизлеге белән хәрәкәт итүче  q коргыга тәэсир итүче \vec F көчен билгели.

Әлеге билгеләмә Лоренц көче тигезләмәсендә күрсәтелә:

: \vec F = q \vec E
+ q [\vec v \times \vec B].

Электр кыры булмаганда Лоренц көче болай күренә:

: \vec F=q[\vec v \times \vec B]
: F=qvB\sin\alpha
авыш тәре вектор тапкырчыгышын күрсәтә, α — магнит индукциясе һәм тизлеге арасындагы почмак.

Магнит кырының фундаменталь сыйфатламасы.

СГС үлчәү системасында Гаусс (Гс), СИ системасында Тесла (Тл) белән үлчәнә:

: 1 Тл = 104 Гс

Магнит кырын үлчәгеч - Тесламетр дип атала.

## Магнитостатикада
Магнитостатикада төп кануны - Био-Савар кануны:
*: \vec B(\vec r)
= {\mu_0 \over 4\pi}\int\limits_{L_1} \frac{I(\vec r_1)\vec{dL_1}\times (\vec r - \vec r_1)}{|\vec r - \vec r_1|^3},
*: \vec B(\vec r)
= {\mu_0 \over 4\pi}\int \frac{\vec{j}(\vec r_1)dV_1\times (\vec r - \vec r_1)}{|\vec r - \vec r_1|^3},
Магнит кыры циркуляциясе турында Ампер теоремасы:
*: \oint\limits_{\partial S} \vec B\cdot\vec{dl}
= \mu_0 I_S
\equiv \mu_0\int\limits_S \vec j \cdot \vec{dS},
*: \mathrm{rot}\,\vec B \equiv \vec\nabla\times\vec B
= \mu_0 \vec j.

## Гомуми очракта
Өч Максвелл тигезләмәсе магнит индукциясен тасвирлый:

:: \mathrm{div}\,\vec E = \frac{\rho}{\varepsilon_0}\ \ \ 
\mathrm{rot}\,\vec E = - \frac{\partial \vec B}{\partial t}

:: \mathrm{div}\,\vec B = 0\ \ \ \ \, \mathrm{rot}\,\vec B = \mu_0\vec j + \frac{1}{c^2}\frac{\partial \vec E}{\partial t}

::Ягъни:
:* **[[Магнит монополе]] булмавы**,
::: \mathrm{div}\,\vec B = 0,
:* **[[Электромагнит индукциясе кануны]]**:
::: \mathrm{rot}\,\vec E = - \frac{\partial \vec B}{\partial t},
:* **Ампер-Максвелл кануны**
::: \mathrm{rot}\,\vec B = \mu_0\vec j + \frac{1}{c^2}\frac{\partial \vec E}{\partial t}.

::: **[[Лоренц көче]]**
:: \vec F = q \vec E
+ q [\vec v \times \vec B],

:***Ампер көче**
::: d \vec F = [I\vec{dl} \times \vec B],
::: d \vec F = [\vec j dV \times \vec B],

: Магнит кыры энергиясенең тыгызлыгы:
:: w = \frac{B^2}{2\mu_0}
## Әдәбият

*    Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Изд. 4-е, стереотипное. — М.: Физматлит; Изд-во МФТИ, 2004. — Т. III. Электричество. — 656 с. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5.
*   Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Абү әл-Фәрәҗ әл-Исфәһани

**Абү әл-Фәрәҗ әл-Исфәһани** (,  — , ) — гарәп язучысы. Өмәвиләрнең Мәрван II нәселеннән. Грамматика, лексикография, медицина, астрономия белән шөгыльләнгән. Әбелфәрәҗ әл-Исфәһани 20  «Китаб әл-әгани» («Җырлар китабы»)нда гарәп шигърияте хакында тәфсилле мәгълүмат бирә. Бу китап 1285 елда Мисырда нәшер ителгән.
## Искәрмәләр
Әбелфида

**Әбелфида** (,  — , ) — гарәп галиме. Мәмлүк солтаннарының Кече Азия яуларында (1301, 1315) катнаша һәм шул елларда үзенең мәшһүр тарихи әсәре «Әл-Мөхтәсәр фи тарих әл-бәшәр» («Кешелекнең кыскача тарихы»)ның төп өлешен яза. 1320 елда Хәма әмирлегенә (Сүрия) хаким итеп билгеләнә һәм Мәлик ал-Мөәйяд кушаматын ала. Астрономия, медицина, тарих, ботаника, география белән шөгыльләнгән. «Тәкъвим әл-бөлдан» («Дәүләтләр тәртибе», 1321) әсәренең беренче бүлегендә Җирнең бүленеше, экватор, җиде икълим (климат) турында языла, диңгезләр, күлләр, елгалар һәм таулар тасвирлана. Икенче бүлегендә Җир мәмләкәтләре турында мәгълүматлар бирелә.
## Искәрмәләр
Мәйрамхан Әбелкасыймова

**Мәйрамхан Әбелкасыймова** () — кыргыз шагыйрәсе, Кыргызстанның халык шагыйрәсе (1980). 10 нан артык шигъри җыентык авторы. Әсәрләре рус, украин, казакъ, болгар, монгол, алман, поляк, франсуз телләренә тәрҗемә ителгән.
Кобо Абе

**Кобо Абе** (,  — , ) — япун язучысы. «Комлыктагы хатын» (1962), «Ят йөз» (1964), «Яндырылган харита» (1967) романнарында - әхлакый-фәлсәфи проблемалар, чарасызлык, хәзерге дөньяда фаҗигаи ялгызлык мотивлары; «Кеше-әрҗә» (1973), ««Сакура» көймәсе» (1984) романнарында һәм пьесаларда - дөньяга тоталь дошманлыклы булган каһарман, социаль-тәнкыйди тенденцияләрнең көчәюе.
## Искәрмәләр

Төркем:Япон язучылары
Аваз Утар

**Аваз Утар** (,  — , ) — үзбәк шагыйре, мәгърифәтче. Шигырьләрендә хакимиятне һәм аксөякләрне тәнкыйть иткән. «Сәгадәт үл-икъбал» лирик шигырьләр җыентыгы авторы.
Рубен Аванесов

**Рубен Аванесов** (,  — , ) — тел белгече, ССРБ ФА әгъза-мөхбире (1958). Мәскәү фонология мәктәбе нигезләүчеләрнең берсе. Фәнни хезмәтләре тарихи һәм тасвирый фонетикага, фонологиягә, рус диалектологиясенә, рус теле тарихына, рус орфоэпияенә һәм орфографиясенә карый. ССРБ дәүләт премиясе (1971).
Тәүфыйк Йосыф Гаувәд

**Тәүфыйк Йосыф Гаувәд** (,  — , ) — Лөбнанда яшәгән гарәп язучысы, дипломат. «Аксак малай»  (1936), «Йон куфты» (1937) хикәяләр җыентыклары; «Көлчә» (1938), «Бәйрут тегермәннәре» (1972) социаль романнары. Лөбнанның Италиядәге илчесе (1970-1975).

Төркем:Илчеләр
Магнит агымы

**Магнит агымы** - магнит индукциясе \vec B, мәйдан S, \vec B һәм нормаль \mathbf{n} арасындагы  почмактан косинус тапкырчыгышына тигез физик зурлык.

Магнит агымы өслек буенча магнит индуциясеннән интегралга тигез:
: 

Мәйданның вектор элементы :
: 
биредә \mathbf{n} — өслеккә перпендикуляр берәмлек векторы

Шулай ук магнит агымы магнит индукциясе  һәм мәйдан векторы  скаляр тапкырчыгышына тигез:

: 
биредә  — \vec B һәм нормаль \mathbf{n} арасындагы почмак.

Шулай ук   магнит агымы   контуры буенча  вектор потенциалының циркуляциясенә тигез:

: 

## Үлчәнү
Магнит агымы СИ системасында **Вебер** белән үлчәнә: Вб = В·с = кг·м²·с−2·А−1,  СГС системасында — **максвелл** (Мкс, 1 Вб = 108 Мкс) белән үлчәнә.

Магнит агымы максус әсбап белән үлчәнә, ул **флуксметр** яки **веберметр** дип атала.

## Гаусс теоремасы
Магнит индукциясе () өчен Гаусс теоремасы буенча йомык өслек  аша магнит агымы нульга тигез:
: 

Әлеге тигезләмә дифференциаль формада болай языла: магнит кырыннан дивергенция нульга тигез

: 

Шуннан магнит коргысы - магнит монополе булмавы чыга.

## Магнит агымын квантлау
Үтә үткәргеч боҗрасы аша магнит агымы тик дискрет һәм агым квантына кабатлы:

: 
: 

1961 елда магнит агымын квантлау тәҗрибәдә табылган.

## Әдәбият

*    Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Изд. 4-е, стереотипное. — М.: Физматлит; Изд-во МФТИ, 2004. — Т. III. Электричество. — 656 с. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5.
*   Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Аугуст II Көчле

**Аугуст II Көчле** (,  — , ) —  1694 елдан Саксония курфүрсте, 1697 елдан 1704 елга хәтле һәм 1709-1733 елларда Польша кыйралы һәм Литва бөек кенәзе. 1700-1721 еллардагы Төньяк сугышта Швециягә каршы коалиция ягында сугышкан.
## Искәрмәләр
Аугуст III Саксонияле

**Аугуст III Фридрих** (,  — , ) — Саксония курфүрсте (1733-1763), Польша кыйралы һәм Литва бөек кенәзе (1734-1763).  1733-35 еллардагы Польша мирасы сугышыннан Польша тәхетенә утыра. Аугуст IIIның хакимлеге - Реч Посполитада сәяси кризис вакыты.
## Искәрмәләр
Аввакум Петров

**Аввакум Петров** (,  — , ) — праваслау дин әһеле.  1640-еларның азагыннан 1650-елларның башына кадәр — Юрьев-Повольски шәһәрендә протопоп, Тәкъвалык өчен көрәшүчеләр (Кружок ревнителей благочестия) түгәрәге катнашучысы, түгәрәк әгъзасы булган булачак Мәскәү патриархы Никонның дусты һәм көрәштәше; соңыннан Никон һәм патша Алексей башлап җибәргән чиркәү реформасының килешмәс дошманы, искейолалыкның идеологы һәм иң күренекле эшлеклеләреннән берсе. Патша әмере буенча үтерелгән.
## Искәрмәләр
Абхаз урамы (Уфа)

**Абхаз урамы** (, ) — Уфаның Киров районындагы кече урам. Сергий калкулыгының көнчыгыш кырыеннан башланып, Сүн Ят-Сен урамы белән киселештә тәмәмлана. Октябрь инкыйлабына кадәр 1 нче Копейкин тыкрыгы дип аталган () дип аталган; Совет чорында 2 нче Бакча тыкрыгы (2-й Огородный переулок), Бакчачы тыкрыгы (переулок Бахчачи) һәм Бакча урамы (Садовая улица) исемнәрен йөрткән. Хәзерге исем 1956 елда кушылган.

Төркем:Уфа урамнары
Pontiy Pilat

**Pontiy Pilat** (latinça *Pontius Pilatus*; bor. yunança *Ποντίος Πιλάτος*) — 23-36 yıllrda Rim imperiäseneñ İudeya prefektı, Rimnıñ yuğarı qatlawı caydaq (ekvit) wäkile.

Tatsit buyınça Pontiy Pilat - İudeya **prokurator**ı, İosif Flaviy buyınça Pilat - İudeya xakime (**iegemon**).

1961 yılda Kesariädä tabılğan yazma buyınça Pontiy Pilat İudeya prefektı bulğan.

## Törle Pilat

Xristian töp kitabı İncil buyınça yähüdi berençe ruxani **Kayafa** Ğäysä Mäsixne ülem cäzasın raslasın öçen İudeya prefektı Pontiy Pilat xökemenä cibärgän.

### Pilat xökeme

Xökem waqıtında Pontiy Pilat **öç tapqır** Ğäysä Mäsixne ülem cäzasın raslawdan baş tartqan. Läkin cıyılğan yähüd xalqı "anı täregä qadaqlap üter!" dip qıçqırğan.

Pilat qan qoyuda üz ğäyepsezlegen kürsätü öçen borınğı yähüd ğädäten qullanğan: xalıq aldında qulların suda yuğan häm Ğäysä Mäsixne "xalıq xökemenä" tapşırğan. Şunnan "**qullar yuu**" ğibäräse çıqqan.

Ğäysä Mäsixne täredä qadaqlap üterüdän soñ samarilelär Rim imperatorına şiqäyät yazğannnar. Näticädä 36 yılda Süriädäge Rim legatı Vitelliy Pontiy Pilatnı wazifasınnan alğan häm Rimğa cibärgän. Pilatnıñ aldağı yazmışı bilgesez.

### Yähüdi çığanaqlar

Küp kenä raslanmağan riwäyätlär buyınça soñraq Pontiy Pilat üz-üzenä qul salğandır, läkin bu fakt bik şikle.

Yähüd tarixçıları Pontiy Pilatnı bik yaratmağannar, anı ayawsız, märxämätsez, satlıq üzsüzle xakim dip taswirlağan.

Yähüd fälsäfäçese Filon Aleksandiädän Pontiy Pilat yähüdi baş kütärülärne ayawsız itep bastırğanın yazğan, şulay uq yähüd patşası Agrippa I Kaligulağa cibärgän xatta Pilatnıñ märxämätsezlegenä zarlanğan. Läkin älege çığanaqlarnıñ namuslığı da bik şikle.

## Ädäbiät

* Инҗил
* Суд над Иисусом Христом: богословский и юридический взгляд
* Монеты Понтия Пилата

Төркем:Рим империясе
Төркем:Христианлык
Төркем:Исраил тарихы
Авиаторлар урамы (Уфа)

**Авиаторлар урамы** (, ) — Уфаның Киров районындагы кече урам. Софья Перовская урамыннан башланып, Усол, Уксибәр, Нечаев һәм Павлово урамнары белән кисешә һәм Агыйделнең яр буена чыга. Элеккеге исеме — 6 нчы Усол тыкрыгы.

Төркем:Уфа урамнары
Бабушкин урамы (Уфа)

**Бабушкин урамы** (, ) — Уфаның Совет районындагы урнашкан урам. «Эшчеләр сыйныфын азат итү өчен көрәш берлеге» әгъзасы, беренче рус инкыйлабы катнашучысы Иван Бабушкин (1873-1906) исемен йөртә. Зур Граждан урамыннан башланып, Дача тыкрыгы, Левченко урамы белән кисешә һәм Октябрь проспекты белән киселешеннән соң Бессонов урамына әйләнә. Элеккеге исеме -  урамы.

Төркем:Уфа урамнары
Борис Домашников урамы (Уфа)

**Борис Домашников урамы** (, ) — Уфаның Совет районында урнашкан урам. Рәссам, пейзаж остасы, БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе Борис Домашников исемен йөртә. Текә яр, Тишек, Лагерь, Запотоцки һәм Карл Маркс урамнары белән кисешә. XIX гасырның азагыннан 1940-елларгача Кирпеч урамы, 1940-еллардан 2009 елгача Белгород урамы дип аталган.

Төркем:Уфа урамнары
Агыйдел урамы (Уфа)

**Агыйдел урамы** (, ) — Уфаның Киров районында урнашкан урам. Некрасов һәм Кавказ урамнары белән кисешә.

Элеккеге исемнәре - Буданов выселкасы, ОСО выселкалары. 1930-елларда биредә ләр бараклары һәм БАССР ларгерьләр идарәсе учреждениеләре урнашкан була.

Төркем:Уфа урамнары
Беляков урамы (Уфа)

**Беляков урамы** (, ) — Уфаның Совет районында урнашкан урам. Уфа губерна халык хуҗалыгы шурасы рәисе Иван Беляков (1888-1922) исемен йөртә. Якутов исемендәге паркыннан башланып, Ибраһимов бульвары һәм Пермь урамы белән кисешә, шуннан соң тәмам була. Элеккеге исемнәре - Кече Бекетов урамы, Самар урамы. Хәзерге исемен 1922 елдан йөртә.

Төркем:Уфа урамнары
Бехтерев урамы (Уфа)

**Бехтерев урамы** (, ) — Уфаның Киров районында урнашкан урам. Табиб, психиатр, невролог һәм психолог Владимир Бехтерев (1857-1927) исемен йөртә. Менделеев урамыннан башланып Пирогов урамы белән кисешә, шуннан соң Кече Мәскәү урамына әйләнә. Урамның элеккеге исеме -  урамы (урамга исем биргән Сергий чиркәве Менделеев һәм Бехтерев урамнары киселешендә урнашкан). Хәзерге исемен 1930-еллардан йөртә.

Төркем:Уфа урамнары
Әй урамы (Уфа)

**Әй урамы** (, ) — Уфаның Киров һәм Совет районнарында урнашкан урам. Башкортстан һәм Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага торган Әй елгасы хөрмәтенә аталган.

## Географиясе
Салават Юлаев проспектыннан башланып, Чернышевски, Киров, Достоевски, Инкыйлаб, Харьков һәм 8 нче Март урамнары белән кисешә, шуннан соң Володарски мәйданы белән кисешкән җирдә тәмам була. Хәзерге исемен 1950-еллардан йөртә.

## Тарих
Элеккеге исеме - Байкал урамы.

## Шәхесләр
* Булат Атнабаев
## Искәрмәләр

Төркем:Уфа урамнары
Аксаков урамы (Уфа)

**Аксаков урамы** (, ) — Уфаның Ленин һәм Киров районнарында урнашкан урам. Уфада туган язучы Сергей Аксаков (1791-1859) исемен йөртә.

## Географиясе
Зәки Вәлиди урамыннан башланып, Пушкин, Свердлов, Коммунистик, Чернышевский, Красин, Достоевский урамнары белән кисешә һәм Инкыйлаби урам белән кисешкән җирдә тәмамлана. Хәзерге исем 19-гасырның азагында кушылган.

## Тарих
Элеккеге исеме - Карет урамы (Каретная).

## Шәхесләр
* Алексей Полак
* Ишмулла Дилмөхәммәтев
* Валериан Альбанов
* Әхтәм Кинҗәкәев
* Таһир Ибраһимов
*Тайфур Сәгыйтов

Төркем:Уфа урамнары
Мичкәчеләр урамы (Уфа)

**Мичкәчеләр урамы** (, ) — Уфаның Совет районындагы кече урам. Дзержинский һәм Кырдыручылар урамнары белән киселешеннән башланып Текә яр урамы белән кисешә һәм Запотоцки урамы белән киселештә тәмамлана. XIX гасырның башыннан мәгълүм.

Төркем:Уфа урамнары
Ветошников урамы (Уфа)

**Ветошников урамы** (, ) — Уфаның Киров һәм Совет районнарында урнашкан урам. Уфада туган Советлар Берлеге каһарманы Георгий Ветошников (1918-1946) исемен йөртә. Сутолока елгасыннан башланып, Салават Юлаев проспекты, Воровский, Яңа Күпер, Чернышевский, Киров, Достоевский урамнары белән кисешә һәм Инкыйлаби урам белән киселештә тәмамлана. 1946 елга хәтле Тубыл урамы дип аталган.

Төркем:Уфа урамнары
Владивосток урамы (Уфа)

**Владивосток урамы** (, ) — Уфаның Совет районында урнашкан урам.

## Географиясе
Салават Юлаев проспектыннан башланып,  Инкыйлаби урамны кисеп үтә һәм 8 нче Март урамы белән киселештә тәмамлана.

## Тарих
19 гасырның икенче яртысыннан мәгълүм.

## Шәхесләр
* Владислав Мортазин
## Искәрмәләр

Төркем:Уфа урамнары
Төркем:Шәһәрләр хөрмәтенә аталган урамнар
Вокзал урамы (Уфа)

**Вокзал урамы** (, ) — Уфаның Совет районында урнашкан урам. Дзержинский урамы белән киселешеннән башланып, елга порты тирәсендә тәмамлана. XIX гасырның азагында барлыкка килгән.

Төркем:Уфа урамнары
8 нче Март урамы (Уфа)

**8 нче Март урамы ** (, ) — Уфаның Совет районында урнашкан урам. Октябрьнең 50-еллыгы, Минһаҗев һәм Зур Граждан урамнары белән киселешеннән башланып, Әй һәм Владивосток урамнары белән кисешә; Һәдия Дәүләтшина бульвары белән киселештә тәмамлана. Элеккеге атамасы -  Радонеж урамы.

Төркем:Уфа урамнары
Гоголь урамы (Уфа)

**Гоголь урамы** (, ) — Уфаның Киров һәм Ленин районнарында урнашкан урам. Язучы Николай Гоголь (1809-1852) хөрмәтенә аталган. Агыйдел елгасы тирәсендә башланып, Лина Одена, Тукай, Зәки Вәлиди, Пушкин, Свердлов, Коммунистик, Чернышевский, Красин урамнары белән кисешә һәм Достоевский урамы белән киселештә тәмам була. 1901 елга хәтле урам Ырынбур губернаторы Яков Ханыков исемен йөрткән.

Төркем:Уфа урамнары
Дзержинский урамы

**Дзержинский урамы** — совет дәүләт эшлеклесе Фе́ликс Эдму́нд улы Дзержи́нский (*[[1877 ел|1877]]—[[1926 ел|1926]]*) хөрмәтенә аталган урам.
* Дзержинский урамы (Казан)
* Дзержинский урамы (Уфа)
* Дзержинский урамы — Яр Чаллыдагы урам.
* Дзержинский урамы — Бөгелмәдәге урам.
* Дзержинский урамы — Яшел Үзәндәге урам.
* Дзержинский урамы — Лаештагы урам.
* Дзержинский урамы — Баулыдагы урам.
* Дзержинский урамы — Иске Чүпрәледәге урам.
* Дзержинский урамы — Актаныштагы урам.
* Дзержинский урамы — Болгардагы урам.
* Дзержинский урамы — Базарлы Матактагы урам.

Төркем:Урамнар
Гоголь урамы

* Гоголь урамы (Ижау)
* Гоголь урамы (Казан)
* Гоголь урамы (Уфа)
Дзержинский урамы (Уфа)

**Дзержинский урамы** (, ) — Уфаның Совет һәм Ленин районнарында урнашкан урам. Совет фирка-дәүләт  эшлеклесе Феликс Дзержинский (1877-1926) хөрмәтенә аталган. Аксаков урамы белән киселешеннән башланып, Вокзал урамы белән киселештә тәмамлана. 1920-елларга хәтле Шоссе урамы дип аталган.

Төркем:Уфа урамнары
Төркем:Феликс Дзержинский хөрмәтенә аталган объектлар
Дорофеев урамы (Уфа)

**Дорофеев урамы** (, ) — Уфаның Совет районында урнашкан урам.  БК(б)Ф Башкорт өлкә комитеты сәркәтибе Григорий Дорофеев (1904-1943) хөрмәтенә аталган. Октябрь инкыйлабына кадәрге исеме - Георгий тыкрыгы, 1920-еллардан 1943 елгача Цех тыкрыгы дип аталган.

Төркем:Уфа урамнары
Достоевский урамы (Уфа)

**Достоевский урамы** (, ) — Уфаның Совет, Киров һәм Ленин районнарында урнашкан урам.  Язучы Фёдор Достоевский (1821-1881) хөрмәтенә аталган.

## Географиясе
Халык урамыннан башланып, Өстәлчеләр, Металл коючылар, Гафури, Зенцов, Аксаков, Гоголь, Карл Маркс, Мостай Кәрим, Ленин, Крупская, Цюрупа, Пархоменко, Кустар, Минһаҗев, Ветошников урамнары белән кисешә һәм Әй урамы белән киселештә тәмамлана.

## Тарих
XX гасырның башына кадәр Төрмә урамы дип аталган.

## Шәхесләр
* Дмитрий Михайлов
*Рәшит Шәкүр

Төркем:Уфа урамнары
Зәйнулла Рәсүлев урамы (Уфа)

**Зәйнулла Рәсүлев урамы** (, ) — Уфаның Киров районында урнашкан кечкенә урам. 

Дин әһеле, ишан, җәмәгать эшлеклесе һәм мәгърифәтче Зәйнулла Рәсүлев (1833-1917) исемен йөртә. 

## Урнашуы
Тукай урамы белән киселешеннән башланып, Салават урамы белән киселештә тәмамлана. 

## Аталуы
* Октябрь инкыйлабына кадәр Случевский тыкрыгы дип аталган. 
* 1924 елда урамга Болгария социал-демократик фиркасе нигезләүчесе Димитр Благоев (1856-1924) хөрмәтенә *Благоев урамы* исеме кушыла. 
* Хәзерге исемен 2009 елдан башлап йөртә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча урамнар
Төркем:Уфа урамнары
Запотоцки урамы (Уфа)

**Запотоцки урамы** (, ) — Уфаның Совет районында урнашкан урам. Чехословакия президенты Антонин Запотоцки (1884-1957) исемен йөртә. Инкыйлаби урам белән киселешеннән башланып, Мичкәчеләр, Подвойский, Депо урамнары һәм Ибраһимов бульвары белән кисешә, шуннан соң тәмамлана. Урамның элеккеге исемнәре - Двинск урамы (1920-/1930-елларга хәтле), Ворошилов урамы (1957 елга хәтле).

Төркем:Уфа урамнары
Магнит кыры

**Магнит кыры** - хәрәкәт итүче электр коргылары һәм магнит моментына ия булган җисемнәргә тәэсир итүче көчләр кыры, бердәм электромагнит кырының өлеше.

Магнит кыры коргылы кисәкчекләр агымы яки атомдагы электроннарның магнит моментлары (даими магнитта) тарафыннан булдырыла.

Шулай ук магнит кыры электр кыры үзгәргәндә хасил була.

Магнит кырының төп көч сыйфатламасы - **[[магнит индукциясе]]** векторы **В** булып тора, математик карашы буенча ул вектор кыры \mathbf{B} = \mathbf{B}(x,y,z) белән тасвирлана.

Еш кына магнит индукциясе векторы кыскача магнит кыры дип атала.

Магнит кыры шулай ук бүтән мөһим сыйфатламасы - **[[Электромагнит кыры вектор потенциалы|вектор потенциалы]]**  белән тасвирлана.

Вакуумда магнит мохите булмаганда магнит кыры көчәнешлелеге векторы **Н** белән тасвирлана, чөнки вакуумда **Н** = **В**. Ләкин магнит мохитендә **Н** шул физик мәгънәгә ия булмый һәм гомуми очракта **В** кулланыла.

Махсус чагыштырмалылык теориясендә магнит кыры - электр кырларының нәтиҗәсе булып карала.

Магнит һәм электр кырлары бергә электромагнит кырын булдыра, аның нәтиҗәсе - яктылык һәм бүтән электромагнит дулкыннары булып торалар.

Кырның квант теориясе буенча магнит кыры - электромагнит кырының аерым очрагы булып тора һәм фундаменталь массасыз бозон - фотон белән таратыла.

Магнит кыры Био — Савар — Лаплас кануны һәм гомуми очракта Максвелл тигезләмәләре белән тасвирлана.

*Лоренц көче
\mathbf{F}=q[\mathbf{v},\mathbf{B}],
* Магнит диполенә тәэсир итүче көч:
\mathbf{F}=\left( \mathbf{m}\cdot \nabla  \right)\mathbf{B}.

## Магнит кыры энергиясе

Гомуми очракта:

: \mathbf B = \mu_0\hat\mu \mathbf H 
:B_i = \mu_0\mu_{ij}H_j

Энергия тыгызлыгы:

w
= \frac{\mu_0 \mu_{i}(H_i)^2}{2} 
= \frac{(B_i)^2/\mu_{i}}{2\mu_0}

вакуумда \mu = 1, шуннан:

w = \frac{\mu_0 H^2}{2} = \frac{B^2}{2\mu_0} = \frac{\epsilon_0 c^2 B^2}{2}

Индуктивлык кәтүгендә:

W = \frac{\Phi I}{2} = \frac{L I^2}{2}

биредә:
:  — магнит агымы,
:  — электр агымы,
:  — индуктивлык

## Матдәләрнең төрле магнит үзлекләре
Төрле микроскопик структуралар төрле магнит күренешләрен булдыра:
*Антиферромагнетизм (антиферромагнит тәртибе урнаштырыла - матдәләрнең магнит моментлары тышкы көчкә каршы юнәлгән)
*Диамагнетизм (җисемнәр тышкы магнит кыры юнәлешенә каршы магнитлана)
*Парамагнетизм (җисемнәр тышкы магнит кыры юнәлеше буйлап магнитлана)
*Ферромагнетизм (әлеге матдәләрдә билгеләнгән Кюри температурасыннан түбәнрәк ерактагы магнит ферромагнетик тәртибе урнаштырыла)
*Ферримагнетизм (матдәнең магнит моментлары капма-каршы юнәлгән һәм зурлыгы буенча тиң булмый)
*Үтә үткәрүчәнлек (идеаль диамагнетизм)
*Плазма (үзенчәлекле магнит үзлекләре)

## Әдәбият

*    Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Изд. 4-е, стереотипное. — М.: Физматлит; Изд-во МФТИ, 2004. — Т. III. Электричество. — 656 с. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5.
*   Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Зенцов урамы (Уфа)

**Зенцов урамы** (, ) — Уфаның Ленин һәм Киров районнарында урнашкан урам. Уфа гадәттән тыш комиссиясе рәисе Иван Зенцов (1889-1920) исемен йөртә. Свердлов урамы белән киселешеннән башланып, Коммунистик, Чернышевский, Красин, Кырдыручылар һәм Тендер урамнары белән кисешә, шуннан соң тәмамлана. Урамның элеккеге исемнәре - Вавиловлар урамы (1924 елга хәтле), Ленин урамы (1937 елга хәтле).

Төркем:Уфа урамнары
Зылатаус урамы (Уфа)

**Златоуст урамы** (, ) — Уфаның Совет районында урнашкан урам. Элекке Уфа губернасы шәһәрләре хөрмәтенә аталган урамнарның (Бәләбәй, Бөре, **Златоуст**, Минзәлә, Стәрлетамак) берсе. Ленин һәм Елга урамнары белән киселешеннән башланып, Крупская, Цюрупа урамнары һәм Большевистик тыкрык белән кисешә; Ходайбирдин урамы белән киселештә Собинов урамына әйләнә.

Төркем:Уфа урамнары
Төркем:Шәһәрләр хөрмәтенә аталган урамнар
Ибраһимов бульвары (Уфа)

**Ибраһимов бульвары** (, ) — Уфаның Совет районында урнашкан урам. Язучы Галимҗан Ибраһимов (1887-1938) хөрмәтенә аталган. Запотоцки урамы белән киселешеннән башланып, 9 нчы Гыйнвар, Карл Маркс, Мияс, Беляков, Ленин, Цюрупа һәм Пархоменко урамнары белән кисешә; Зур Граждан урамы белән киселештә тәмамлана. Урамның элеккеге исемнәре - Урал урамы, Урал проспекты (1967 елга хәтле).

Төркем:Уфа урамнары
Кавказ урамы (Уфа)

**Кавказ урамы** (, ) — Уфаның Киров районында урнашкан урам.  Усол урамы белән киселешеннән башланып, Сочи, Софья Перовская, Егор Сазонов, Ушинский Агыйдел урамнары белән кисешә, шуннан соң урам ике тармакка бүленә: беренче тармак Менделеев урамы белән кислешендә тәмамлана; икенче тармак Выборг урамы белән кислешендә тәмамлана. Урамның беренче исеме - Буданов урамы (Уфаның беренче казак атаманы хөрмәтенә), 19 гасырның азагында урамга сәүдәгәр Николай Блохин (1841-1918) исеме бирелгән. Хәзерге исемен 1930-еллардан йөртә.

Төркем:Уфа урамнары
Киров урамы (Уфа)

**Киров урамы** (, ) — Уфаның Киров, Совет һәм Ленин районнарында урнашкан урам. Совет фирка-дәүләт эшлеклесе Сергей Киров (1886-1934) исемен йөртә. Мостай Кәрим урамы белән киселештән башланып, Ленин, Крупская, Цюрупа, Ходайбирдин, Пархоменко, Кустар, Минһаҗев, Ветошников, Амур, Керәстиян, Әй, Лена, Су асты көймәче Родионов урамнары белән кискешә; Салават Юлаев проспекты белән киселештән соң Миңлегали Гобәйдуллин урамына әйләнә. Урамның элеккеге исемнәре - Ятимханә урамы, Рыков урамы (1937 елга кадәр).

## Игътибарга лаек объектлар
* 67 нче йорт − Уфа статистика, информатика һәм исәпләү техникасы көллияте
Төркем:Уфа урамнары
Комлев урамы (Уфа)

**Комлев урамы** (, ) — Уфаның Ленин районында урнашкан кечкенә урам. Бу урамда яшәгән Советлар Берлеге каһарманы Петр Комлев (1921-1945) исемен йөртә.  1977 елга кадәр Тау өсте урамы дип аталган.

Төркем:Уфа урамнары
Карл Маркс урамы (Уфа)

**Карл Маркс урамы** (, ) — Уфаның Киров, Ленин һәм Совет районнарында урнашкан урам. Алман фәлсәфәчесе Карл Маркс (1818-1883) хөрмәтенә аталган.

## Географиясе
Тукай урамы белән киселешеннән башланып, Зәки Вәлиди, Пушкин, Свердлов, Коммунистик, Чернышевский, Достоевский, Инкыйлаби, Подвойский, Борис Домашников, Депо урамнары һәм Ибраһимов бульвары белән кисешә; Вокзал урамы белән киселештә тәмамлана.

## Тарих
Хәзерге исемен 1918 елдан йөртә.

## Шәхесләр
* Хәйрулла Мортазин

## игътибарга лаек объектлар
* Динамо стадионы  

## Галерея

Файл:Александровский пассаж (Уфа).jpg|Александр пассажы
Файл:Dkzhd.jpg|Тимерьюлчылар мәдәният Йорты бинасы
Файл:Уфа Александровская улица 2.jpg|Карл Маркс (Александр) урамы инкыйлабкача 
Файл:Уфа Александровская улица 3.jpg|Карл Маркс (Александр) урамы инкыйлабкача 
Файл:Уфа Александровская улица.jpg|Карл Маркс (Александр) урамы инкыйлабкача 
Файл:Ул.К.Маркса 17-19 (Уфа) 1.jpg|1930-елларда Төхфәт Янәби, Сәгыйть Мифтахов яшәгән йорт (К. Маркс ур. 17/19)
Файл:Улица Карла Маркса 12к7 (УГАТУ, Уфа) 3.jpg|Уфа дәүләт авиация техник университеты

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа урамнары
Карпинский урамы (Уфа)

**Карпинский урамы** (, ) — Уфаның Киров районында урнашкан кечкенә урам. Геолог, ССРБ ФА президенты Александр Карпинский (1847-1936) исемен йөртә.  Урамның элеккеге исемнәре - Өченче Сергий тыкрыгы, Санитар урамы.

Төркем:Уфа урамнары
Карл Маркс урамы (Минзәлә)

**Карл Маркс урамы** () — Татарстанның Минзәлә шәһәрендәге үзәк урамнарның берсе. Минзәлә елгасы агымына параллель рәвештә барып, шәһәрне көнбатыштан көнчыгышка кисеп үтә. Чаллы трактының Павел Морозов урамы белән киселешеннән башлана. Көнбатыштан көнчыгышка таба шәһәрнең Зоя Космодемьянская, Некрасов, Азин, Гоголь, Головин, Кызыл Армия, Муса Җәлил, Коммунистик, Ленин, Роза Люксембург, Гурьянов, Карл Либкнехт, Пролетарий, Пионер, Комсомол, Карл Маркс тыкрыгы, Әхмәтшин, Свердлов, Мәктәп урамнары белән кисешә, яңа шәхси йортлар бистәсендә тәмамлана.
## Тарих
Фәнни коммунизмга нигез салган алман фәлсәфәчесе Карл Маркс (*[[1818 ел|1818]]-[[1883 ел|1883]]*) хөрмәтенә аталган.
Октябрь инкыйлабына кадәр урам *Театр урамы* дип йөртелгән. Театр урамында шәһәр кешеләре өчен спектакльләр куючы театр төркеме эшли торган *Аудитория* урнашкан булган.
## Игътибарга лаек объектлар
* Җиңүнең 60 еллыгы исемендәге сквер
* Минзәлә медицина училищесы 
* Балалар сәнгать мәктәбе (Минзәлә музее белән)
* Муса Җәлил паркы (М. Җәлил һәйкәле белән)
* Сабир Өметбаев исемендәге Минзәлә татар дәүләт драма театры
* Театр каршындагы скверда Сабир Өметбаев һәйкәле
* Муса Җәлил исемендәге Минзәлә педагогика көллияте (М. Җәлил музее белән)
* В.И. Ленин паркы (Мәңгелек ут)
* Шәһәр стадионы
## Галерея

Файл: Минзәлә театры.jpg|Театр
Файл: Минзәлә ПК 1.jpg|Педагогика көллияте
Файл: Минзәлә_медтехникумы.JPG|Медицина училищесы
Файл: Минзәлә БИЙ.jpg|Балалар иҗаты йорты. Икенче катта - музей

## Әдәбият
# А.Г.  Бедарева. В названиях улиц – наша история. Мензелинск, 2014.
## Тышкы сылтамалар
*  Урам панорамасы
## Искәрмәләр

*
Төркем:Карл Маркс хөрмәтенә аталган объектлар
Карл Маркс урамы

**Карл Маркс урамы** — фәнни коммунизмга нигез салган алман фәлсәфәчесе Карл Маркс (*1818-1883*) хөрмәтенә аталган урам исеме. Күбесенчә, Октябрь инкыйлабыннан соң шәһәрләрдәге үзәк урамнарның исемнәрен алыштыру юлы белән бирелгән атама.

* Карл Маркс урамы — Казандагы урам.
* Карл Маркс урамы — Уфадагы урам.
* Карл Маркс урамы — Минзәләдәге урам.

Төркем:Урамнар
Магнит моменты

**Магнит моменты** яки **магнит диполь моменты** - матдәнең магнит үзлекләрен тасвирлаучы зурлык. Электромагнетизм теориясе буенча  магнит кырының элементар чыганагы - йомык электр агымы булып санала.

Элементар кисәкчекләр, атом төшләре, атомнар һәм молекулаларның электрон сүрүләре могнит моментына ия.

Квант механикасы буенча элементар кисәкчекләр - электроннар, протоннар, нейтроннар һ.б. үз механик моменты - спин булганга күрә магнит моментына ия.

Магнит моменты А/м2 яки Дж/Тл (СИ), эрг/Гс (СГС) белән үлчәнә, 1 эрг/Гс = 10−3 Дж/Тл, элементар магнит моменты Бор магнетоны булып тора.

## Тасвир

Электр агымы белән яссы контур өчен магнит моменты:
: \mathbf{m}=IS\mathbf{n},
биредә I —  контурда электр агымы, S — контурның мәйданы,
\mathbf{n} — контурның яссылыгына нормаль векторы.

Гадәттә магнит моменты юнәлеше бораучык кагыйдәсе буенча табыла: **бораучыкның тоткычы электр агымы юнәлеше буйлап борылганда бораучыкның алга таба хәрәкәте магнит моменты юнәлешенә тиң була**.

Теләгән йомык контур өчен магнит моменты:

: \mathbf{m} = {I \over 2}\oint[\mathbf{r}, d\mathbf{l}],
биредә \mathbf{r} —  d\mathbf{l} элементына кадәр радиус-вектор.

Гомуми очракта:

: \mathbf{m} = {1 \over 2}\int\limits_{V}[\mathbf{r}, \mathbf{j}]dV,
биредә \mathbf{j} — dV күләмендә агым тыгызлыгы.

## Әдәбият

*    Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Изд. 4-е, стереотипное. — М.: Физматлит; Изд-во МФТИ, 2004. — Т. III. Электричество. — 656 с. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5.
*   Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Коммунистик урам (Уфа)

**Коммунистик урам** (, ) — Уфаның Ленин һәм Киров районнарында урнашкан урам.

## География
Печән урамы тәмамланган җирдән башланып, Солтанов, Һоспиталь, Гафури, Зенцов, Аксаков, Гоголь, Карл Маркс урамнары, Югары сәүдә мәйданы, Ленин, Цюрупа, Мәгафур Хисмәтуллин, Яңа Күпер, Воровский урамнары, Салават Юлаев проспекты белән кисешә һәм Посад урамы белән кисешкән җирдә тәмамлана.

## Тарих
XX гасыр башында урам Зур Дөньядан күчү (Большая Успенская,  чиркәве атамасы буенча) урамы дип аталган. 1918-1937  елларда шул урамда яшәгән инкыйлабчы Егор Созонов (1879-1910) исемен, 1937-1960 елларда ССРБның җитәкчесе Иосиф Сталин (1879-1953) исемен йөрткән.

## Шәхесләр
* Әфзал Таһиров (1890-1937), Башкортстан АССР ҮБК рәисе (*[[1931]]-[[1937]]*), БАССР язучылар берлеге рәисе.
* Галия Гыймашева, театр рәссамы.
* Борис Миркин
* Евгений Винокуров

## Галерея

Файл:Реальное училище на Коммунистической 23.JPG
Файл:Улица Коммунистическая 39 (Уфа).jpg
Файл:Стена памятника культуры "Гостиница Большая Сибирская" (Уфа)7.jpg
Файл:Коммунистическая улица (Уфа, Башкортостан).jpg
Файл:Гоголя 47 Комунистическая 31.jpg
Файл:Коммунистическая 51 1.jpg
Файл:Коммунистическая 53 2.jpg
Файл:Городская Управа (вид слева).JPG
Файл:Коммунистическая 67.jpg
Файл:Особняк Сазоновых (вид справа).JPG


## Искәрмәләр

Төркем:Уфа урамнары
Красин урамы (Уфа)

**Красин урамы** (, ) — Уфаның Ленин районында урнашкан урам. Совет фирка-дәүләт эшлеклесе Леонид Красин (1870-1926) исемен йөртә. Леваневский, Чишмә, Чүлмәкчеләр, Солтанов, Нуриманов, Халык, Гафури, Зенцов, Аксаков һәм Гоголь урамнары белән кисешә, шуннан соң тәмәмлана. Урамның элеккеге исеме - Казарма урамы.

Төркем:Уфа урамнары
Краснодон урамы (Уфа)

**Краснодон урамы** (, ) — Уфаның Совет районында урнашкан урам.  Ленин урамы белән киселештән башланып, Цюрупа урамы белән кисешә һәм Пархоменко урамы белән киселештә тәмам була. Урамның элеккеге исеме - Минин урамы.

Төркем:Уфа урамнары
Төркем:Шәһәрләр хөрмәтенә аталган урамнар
Крупская урамы (Уфа)

**Крупская урамы** (, ) — Уфаның Киров, Ленин һәм Совет районнарында урнашкан урам. Бу урамда яшәгән совет фирка-дәүләт эшлеклесе, Владимир Ленинның хатыны Надежда Крупская (1869-1939) исемен йөртә.  Урамның элеккеге исемнәре - (Иске)  урамы, Суворов урамы (1920 елга хәтле), Петр Гармонов урамы (1937 елга хәтле).

Төркем:Уфа урамнары
Кустар урамы (Уфа)

**Кустар урамы** () — Уфаның Киров һәм Совет районнарында урнашкан урам.

## Географиясе
Киров урамы белән киселештән башланып, Достоевский урамы белән кисешә һәм Инкыйлаби урам белән киселештә тәмам була.

## Тарих
Урамның элеккеге исеме - Дала урамы.

## Шәхесләр
* Геннадий Баннов
## Искәрмәләр

Төркем:Уфа урамнары
Xosep Guardiola

**Xosep Guardiola** yäki **Jozep (Pep) Mariä Guardiola-i-Sala** (katalonça *Josep Guardiola i Sala*; 1971, Barselona, İspaniä) - İspaniä futbolçısı häm futbol trenerı. Xäzerge waqıtta "Mançester Siti" ingliz futbol taqımı trenerı. Barselona futbol taqımınıñ iñ mäşhür trenerı, tarixında iñ küp titul alğan.

Yarım saqçı pozitsiäsendä uynağan. "Barselona", Breşiä, Roma, Äl-Axli, Dorados de Sinaloa häm İspaniä cıyılma taqımında uynağan.

Uyınçı bularaq İspaniä altı tapqır çempionı, İspaniä kuboğı ike tapqır iäse, İspaniä Superkuboğı 4 tapqır iäse, Awrupa çempionnar kuboğı, Kuboklar kuboğı, UEFA Superkuboğı iäse.

2007 yıldan trener bulıp eşli. Xosep citäkçelegendä Barselona dönyada bar klub titulların yawlağan.

2009 häm 2011 yıllarda Guardiola dönyanıñ iñ yaxşı trenerı bulıp tanılğan.

## Sıltamalar
* Истинная причина успеха : http://www.youtube.com/watch?v=1mJbC02BtFg
* Хосеп Гвардиола. «В ритме Сарданы» 

Төркем:Испания футболчылары
Төркем:Испания тренерлары
Аксубай универсаль технологияләр техникумы

**Аксубай универсаль технологияләр техникумы**, «Аксубай универсаль технологияләр техникумы» дәүләт бюджет һөнәри белем  учреждениесе  () — Татарстанның Аксубай районы үзәге (*[[ел|1930]]-[[1963 ел]]ларда һәм [[1965 ел]]дан башлап*) Аксубай эшчеләр бистәсендә (*[[1973 ел]]дан эшчеләр бистәсе*) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Гамәлгә куючысы — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы.

## Тарих
* 1973 елда 22 нче санлы Аксубай урта һөнәри техник училищесы (**СПТУ-22**) буларак ачыла. 
* Дәресләр 1974 елның 25 гыйнварында бистәнең элекке сигезьеллык мәктәп бинасында башлана. «*3нче класслы тракторчы-машинист*» белгечлеге алу өчен (*бер ел уку срогы белән*) 25 укучылык төркем оеша. 
* Уку йортының төп бинасын һәм 5 катлы тулай торакны төзү 1973 елда башлана, 1975 елда тәмамлана, ашханә һәм башка биналар 1979 елда сафка баса
* 1975 елдан 22нче санлы Аксубай урта һөнәри техник училищесы Аксубай авыл урта һөнәри техник училищесы итеп үзгәртелә (**ССПТУ-22**).
* 1985 елның гыйнварыннан 88нче санлы Аксубай урта һөнәри техник училищесы (**СПТУ-88**).
* 1994 елда ТР мәгариф министрлыгы фәрманы белән 88нче санлы Аксубай урта һөнәри техник училищесы 88нче санлы һөнәри лицей итеп үзгәртелә (**ПЛ-88**).
* 2013 елдан Аксубай универсаль технологияләр техникумы (**АУТТ**).

## Белгечлекләр
* Авыл хуҗалыгы производствосы тракторчы-машинисты (*слесарь, машина йөртүче таныклыгы бирелә*)
* Аш-су остасы, кондитер
* Эретеп ябыштыручы (*техник*)
* Авыл хуҗалыгын җитештерү остасы 
* Ветеринария фельдшеры
* Кече ветеринария фельдшеры
* Коммерция (*сату буенча менеджер*)
* Авыл хуҗалыгын механикалаштыру (*техник-механик*), 3 ел 10 ай укыйсы
* Автомобиль транспортын техник карау һәм ремонтлау (*техник*)
* Бакча-парк һәм ландшафт төзелеше (*техник*)
* Җәмәгать туклануы азык-төлек технологиясе (*техник-технолог*)

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1973 елдан ― Салихҗан Вәлиҗан улы Вәлиуллин 
* ???? елдан ―  
* ???? елдан ― 
* 2008 елдан ― Фәргат Фоат улы Әюпов, *«Татарстанның мәгарифе өлкәсендәге уңышлары өчен» күкрәк билгесе иясе*

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Техникумның рәсми сайты 
*  Аксубай универсаль технологияләр техникумы турында (''видеоролик, 4:50'')

## Моны да карагыз
* Роза Гомәр кызы Сәхабетдинова, татар теле укытучысы,  Татарстанның атказанган укытучысы.

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1973 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Аксубай районы
Коммунистик урам (Минзәлә)

**Коммунистик урам** () — Татарстанның Минзәлә шәһәрендәге үзәк урамнарның берсе. Ул шәһәрне төньяктан көньякка кисеп үтә. Шәһәр үзәгендә Кадомцевлар урамы белән киселештә башлана. Академик Шамов урамы, Социалистик урам,  Карл Маркс, Габдулла Тукай,  Чернышевский урамнары белән кисешә, шәһәрнең көньягында Минзәлә елгасы ярында туктый.
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр урам,  үзендә урнашкан православие храмы исеменә бәйле рәвештә,  Кече Николай урамы (ул.Мало-Никольская) дип аталган. Гадәттә, храмның төп капкалары караган урам Зур (Николай) урамы дип, храмның икенче (арткы) ягындагы урам Кече (Николай) урамы дип аталып йөртелгән.
## Игътибарга лаек объектлар
* Изге Николай чиркәве (*кафедраль собор*). 1813 елда Минзәлә шәһәрендә яшәүчеләр акчасына таштан византия стилендә төзелгән. 1878 елның 1 маенда шәһәрдә чыккан янгында зур зыян күргән. 1880-1890 елларда Алабуганың беренче гилдия сәүдәгәрләре И.И. һәм И.Г. Стахеевлар, Казанның беренче гилдия сәүдәгәре П.В. Щетинкин акчасына яңадан корылган. 1938 елның 29 апрелендә шәһәр халык депутатлары шурасы президиумы карары белән ябылган, озак еллар тегермән итеп файдаланылган. Шәһәрнең 225 еллыгына район администрациясе башлыгы карары белән дин тотучыларга кайтарып бирелгән. «Ритэк» фирмасының матди ярдәме белән үзгәртеп корылган, дин тотучыларга ишекләрен ачкан.
* Минзәлә авыл хуҗалыгы техникумы
* Минзәләнең җәяүле сәүдә урамы (*шәһәрнең төп базары белән*)
* Муса Җәлил паркы (М. Җәлил һәйкәле белән)
* Юбилейный  спорт сарае (*бассейн белән*)
## Галерея

Файл:Минзәлә_изге_Николай_чиркәве.jpg|Минзәлә Изге Николай чиркәве
Файл:Минзәлә_а.х.техникумы.JPG|Минзәлә авыл хуҗалыгы техникумы

## Әдәбият
# А.Г.  Бедарева. В названиях улиц – наша история. Мензелинск, 2014.
## Тышкы сылтамалар
*Урам панорамасы
## Искәрмәләр

Төркем:Минзәлә урамнары
Mançester Siti futbol taqımı

**Mançester Siti futbol taqımı** - Mançester şähäreneñ ingliz hönäri futbol taqımı, şulay uq "şähärlelär" dip atala.
 
1880 yılda "Sent Marks (West Gordon)" ataması astında nigezlängän. 1894 yıldan Mançester Siti dip atala.

İngliz Premyer ligasında çığış yasıy.

1923 yılğa qädär Gayd Roud stadionında, 1923-2003 yıllarda Meyn Roud stadionında uynağan.

2002 yıldan "Etihad" stadionında uynıy, ul 55 meñ sıya.

Xäzerge baş trenerı - Xosep Gvardiola, kapitanı - Vensan Kompani.

Baş iğänäçe - *Etihad Airways*.
## Qazanışları

* Premyer Ligası çempionı: 1936/37, 1967/68, 2011/12, 2013/14, 2017/18, 2018/2019, 2020/2021
*Angliä kuboğı: 1904, 1934, 1956, 1969, 2011
*Angliä Superkuboğı: (4): 1937, 1968, 1972, 2012
*Kuboklar kuboğı: 1970

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Англия футбол такымнары
Коммунистик урам

**Коммунистик урам** — урам исеме.
* Коммунистик урам — Казандагы урам.
* Коммунистик урам — Уфадагы урам.
* Коммунистик урам — Минзәләдәге урам.

Төркем:Урамнар
Валерий Авдеев

**Валерий Авдеев** (,  — , ) — совет геоботанигы, биология фәннәре докторы (1954), профессор (1959). Татарстанның һәм Көнбатыш Кама аръягының үсемлекләр дөньясын өйрәнгән. Тау токымнары һәм минераллар (, , гранит, һ.б., барлыгы 1058 данә) коллекциясен җыйган.
## Искәрмәләр
Алексей Алексеев (1893)

**Алексей Алексеев** (,  — ) — үсемлекләр физиологы, биология фәннәре докторы, профессор. Тикшеренүләр  үсемлекләрнең су режимын өйрәнүгә һәм аның әйләнә-тирәнең төрле (башлыча - корылык) шартларында матдәләр алмашынуы белән бәйлелегенә багышланган. Үсемлекләр физиологиясенә *суның активлыгы* төшенчәсен керткән (1948).
## Искәрмәләр
Александр Баев

**Александр Баев** (,  — , ) — Рәсәй биохимигы, ССРБ ФА академиге (1970; 1991 елдан РФА академиге), Рәсәй авыл хуҗалыгы фәннәре академиге (1985), Социалистик хезмәт каһарманы (1981). Фәнни хезмәтләр молекуляр биологиясенә (күзәнәк сулышы, транспорт РНКның химик төзелеше һәм функцияләре, һ.б.) карый. ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1969).
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Владимир Баранов (1889)

**Владимир Баранов** (,  — , ) — ботаник, биология фәннәре докторы (1937), профессор (1932). Пермь һәм Казан университетларында ботаника кафедралары мөдире, Казан университеты ботаника кафедрасында яңа фәнни юнәлешкә (палеоботаникага) нигез салучы.
## Искәрмәләр
Marin Le Pen

**Marin Le Pen** (fransuzça  *Marine Le Pen*, äyteleşe **Marin Lö Pañ**, tumışta birelgän isem - **Marion Ann Perrin Le Pen**, fr. *Marion Anne Perrine Le Pen*; 1968, Neym-sür-Sen, Fransiä) - Fransiä säyäsätçese, "Milli front" säyäsi firqäseneñ citäkçese (2011 yıldan). 2017 yıl saylawlarında Fransiä prezidentı wazifasına namzät. Berençe turda Marin 21.3%, Emmanuel Makron 24% cıyıp, ikençe turda çığa.

2012 yılda prezident saylawlarında berençe turda öçençe urın yawlıy.

Fransiä millätçe-säyäsätçese Jan Mari Le Pen qızı.

## Tormış yulı

Marin - Fransiä çit il legionınıñ elekke ofitserı Jan Mari Le Pen ğailäsendä öçençe iñ yäş qızı. Anıñ änise - fotomodel Pyerett Lalan.

1984 yılda Marin ata-anası ayırıla.

1986 yılda 18 yäşlek Marin atası nigezlägän "Milli front" firqäsenä kerä.

1990 yılda Panteon-Assas universitetın tämanlağan, xoquq magistrı däräcäsen ala. 1998 yılğa qädär Parijda advokat bulıp eşli.

2004 yıldan Awrupa parlamentı deputatı.

## Qaraşları

Marin uñ qaraşlı säyäsätçe, läkin atasınnnan ayırmalı bularaq kisken qaraşlı tügel.

Migrantlarğa qarşı çığış yasıy. Marin Fransiäne Awrupa Berlegennän çığunı taläp itä, möstäqil tışqı säyäsäte öçen köräşä.

Liviägä höcümne xuplamadı. Räsäy tışqı säyäsäten kübesençä yaqlıy, mäsälän Rusiä Süriä watandaşlar suğışına qısıluın yaqlıy.

Marin Qırım referendumınıñ qanunlığın tanıy.

## Sıltamalar

* Официальный сайт Марин Ле Пен  // marinelepen.fr
* Страница депутата Европейского парламента Марин Ле Пен. // europarl.europa.eu
* Марин Ле Пен, лидер французской крайне правой партии «Национальный фронт»//Передача радиостанции «Эхо Москвы»
*  

Төркем:Франция сәясәтчеләре
Төркем:Хатын-кызлар сәясәттә
Төркем:Франция президентларына намзәтләр
Иван Буланкин

**Иван Буланкин** (,  — , ) — Совет галиме, биохимик, профессор (1934), биология фәннәре докторы (1939), Украин ССР ФА академиге (1951); Харковь университеты ректоры (1945-1960). Фәнни хезмәтләре аксимнар химиясенә, яшь һәм чагштырма биохимиясенә карый. Дәреслекләр, монографияләр, 160 тан артык фәнни басма авторы.
Рудольф Буруковский

**Рудольф Буруковский** (, ) — биология фәннәре докторы (1983), зоолог. Диңгез кыслаларының 76 яңа төрен, 7 ыруын, һәм ике асгаиләлеген ачкан. 200 дән артык фәнни мәкалә, фәнни-популяр басмалар авторы.
Владислав Василевич

**Владислав Василевич** (, ) — совет һәм Рәсәй биологы, биология фәннәре докторы, профессор. Фәнни хезмәтләре геоботаникага карый. 150 тан артык фәнни мәкалә авторы.
Венер Вахитов

**Венер Вахитов** (, ) —  биохимик, биолог һәм биотехнолог, Башкортстан ФА академиге, биология фәннәре докторы, профессор, Россия Фәннәр академиясе Уфа фәнни үзәге биохимия һәм генетика институтының директоры. Төп хезмәтләре күзәнәктә метаболик функцияләрне башкара торган үсемлекләрнең  өйрәнүгә карый.
Төркем:Биологлар
Евгений Воронин

**Евгений Воронин** (,  — ) — Рәсәй авыл хуҗалыгы фәннәре академиясе, биология фәннәре докторы, К.И. Скрябин ис. Мәскәү дәүләт ветеринар медицинасы һәм биотехнология академиясе президенты, медицина хезмәте генерал-майоры. 300 гә якын фәнни хезмәт, шул исәптә 19 китап һәм брошура, 6 монография авторы.
Николай Гусев (1911)

**Николай Гусев** (,  — , ) — совет үсемлекләр физиологы. Профессор, фәннәр докторы (1957). РСФСР һәм Татарстан АССР атказанган фән эшлеклесе. 100 гә якын фәнни хезмәт авторы.
Андрей Зефиров

**Андрей Зефиров** (, ) — физиолог, медицина фәннәре докторы, профессор, Рәсәй медицина фәннәре академиясе әгъза-мөхбире, ТР Дәүләт премиясе лауреаты. Нерв системасы һәм хәрәкәт аппараты физиологиясе өлкәсендә белгеч. Синаптик тапшыру проблемнарына караган 160 тан артык фәнни хезмәт авторы.

## Биографиясе
Андре́й Льво́вич Зефи́ров 1950 елның 2 октябрендә  профессор, КДУның кеше һәм хайваннар физиологиясе кафедрасы мөдире Л.Н.Зефиров (1926-1996) һәм табиб-психиатр Ф.К.Зефирова гаиләсендә  туа.

1973 елда Казан дәүләт медицина институтының дәвалау факультетын тәмамлый, аннары шунда ук нормаль физиология кафедрасына аспирантурага  укырга керә.

## Фәнни эшчәнлеге

* 1976 елда  «Функциональные различия в нервно-мышечных синапсах портняжной мышцы лягушки» темасына кандидатлык диссертациясен яклый.
* 1986 елда — «Пространственно-временные характеристики квантовой секреции медиатора из двигательных нервных окончаний» темасына докторлык диссертациясен яклый. 
* 1988 елда аңа профессор гыйльми  исеме бирелә.
* 1986 елда дәвалау факультеты деканы.
* 1991 елда-КДМУның нормаль физиология кафедрасы мөдире итеп сайлана.
* 2004 елда РМФА әгъза-корреспонденты итеп сайлана.
* 2014 елдан-РФА физиология фәннәре бүлеге әгъзасы, корреспондент.
* 2019 елның 15 ноябрендә РФА академигы итеп сайлана.

Абыйсы Тимур (1955 елда туган) - КФУның Фундаменталь медицина һәм биология институтының кафедра мөдире, Россия Федерациясенең атказанган югары мәктәбе хезмәткәре.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1994)
* Фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе (1999)
* И.П.Павлов исемендәге  Физиология җәмгыяте медале (2001)
* "Казанның 1000 еллыгы истәлегенә" медале (2005)
* Россия Медицина фәннәре академиясенең академик П.К.Анохин исемендәге медале (2007)
* РМФА Президиумының Мактау грамотасы (2011)
* РМФА А.Д.Сперанский исемендәге   алтын медаль (2012)
* РФА А. А. Ухтомский исемендәге премиясе (2015)
* Россия Федерациясе Президенты Рәхмәте (2015)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 
*https://www.lvkgmu.ru/doxs/ztfirov-al.html биографик белешмә.

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Аркадий Зубков

**Аркадий Зубков** (,  — , ) — совет һәм Рәсәй агроэкологы, агробиоценолог, үсемлекләрне саклау теоретигы, биология фәннәре докторы. 200 гә якын фәнни хезмәт, шул исәптә 10 монография һәм 20 брошюра авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Биологлар
Emmanuel Makron

**Emmanuel Makron** (fransuzça *Emmanuel Macron*; äyteleşe **Makroñ**, 1977, Amyen) - Fransiä säyäsätçese, elekke investitsion bankir. 14.05.2017 birle Fransiä prezidentı.

2014-2016 yıllarda Manuel Vals xökümätendä iqtisad, sänäğät ministrı bulıp eşlägän.

2017 yıl saylawlarında Fransiä prezidentı wazifasına namzät. Berençe turda Marin Le Pen 21.3%, Emmanuel Makron 24% cıyıp, ikençe turda çığa. 2017 yılnıñ 7 mayında ikençe turda Makron 66,06%, Marin Le Pen 33,94% ala. 14 mayda Makron räsmi räweştä prezident wazifasına kerä.

## Tormış yulı

Amyen şähärendä tabiblar ğailäsendä tuğan, ätise - nevrologiä professorı, änise - tıyb fännär doktorı.

Parij X -Nanter, säyäsi tikşerenülär institutın tämanlıy.

2004-2008 yıllarda iqtisad ministrlığında inspektor bulıp eşli.

*Rothschild & Cie Banque* şirkätendä investitsion bankir bulıp eşli.

2006-2009 yıllarda Sotsialistik firqädä bulğan.

2012-2014 yıllarda prezident Fransua Olland qaramağında general' särkätib urınbasarı  bulıp eşli.

2014-2016 yıllarda iqtisad ministrı.

2016 yılda "Alğa" xäräkäten oyıştıra.

2007 yılda elekke fransuz tele uqıtuçısına öylängän, xatını **Brijit Tronyö** Makronnan 24 yılğa ölkänräk. Qayber räsmi raslanmağan mäğlümat buyınça Makron lutıy bula.

## Qaraşları

NATO säyäsäten yaqlıy. Fälästin ilen tanıluğa qarşı çığa.

Migrantlar öçen açıq işeklär säyäsäten yaqlıy. Klerikalizmğa qarşı çığa.

Räsäy säyäsäten tänqitli, Qırım referendumın tanımıy, Rusiägä qarşı çikläwlärne yaqlıy.

## Sıltamalar

* Emmanuel Macron — En Marche! 

Төркем:Франция сәясәтчеләре
Төркем:Франция президентларына намзәтләр
Төркем:Франция президентлары
Александр Иванов (1902)

**Александр Иванов** (,  — ) — Рәсәй орнитологы, биология фәннәре докторы, ССРБ ФА Зоология институты директоры (1949-1969), кошлар буенча иң алдынгы совет белгечләреннән берсе. Халыкыара орнитология кәнгрисләрендә Советлар Берлеге вәкиле булган.
Алексей Ильинский

**Алексей Ильинский** (,  — ) — рус геоботанигы, биоценолог, биология фәннәре докторы (1934), профессор (1929), Рус география җәмгыятеның гыйльми сәркәтибе. Тикешеренүләрнең күбесе биоценозларның динамикасына һәм тотрыклылыгына багышланган. 1942 елда ССРБ ФА Ботаника институтының урман стационары нигезендә Идел-Чулман тыюлыгын булдырырга омтыла, ләкин бу омтылыш уңышсыз булып чыга, тыюлык булдырылмый кала.