open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дифтонг

**Дифтонг** - бер иҗектә рәттән ике сузык аваз килеп, авазлар системасында бер бөтен кушма берәмлек барлыкка китерү күренеше (чын дифтонглар мәс. немец телендә – au, ai,
eu; ялган дифтонглар, мәс. татар телендә сузык аваз белән [й] һәм [w] артыкларының кушылмалары: беренче тартык авазлар килгәндә күтәрелмә дифтонглар, мәс. йа, йу, wа, беренче сузык авазлар килгәндә төшерелмә дифтонглар, мәс. ай, уй, аw).
Борын тартыклар

**Борын тартыклар** - әйткән вакытта, йомшак аңкау түбән төшеп борын куышлыгына юл
ачылып, тавышның бер өлеше борын куышлыгы аша үтеп ясала торган тартыклар: м, н, ң.
Оешма тартыклар

**Оешма тартыклар** - составында ике элемент булган кушык тартык авазлар; аффрикатлар (мәсьәлән, [ч] = [т] + [ш], [ц] = [т] + [с]).
Сонор тартыклар

**Сонор тартыклар** - әйткәндә тон өстенлек итә торган авазлар (мәс., [р], [м], [н], [й], [ң], [w], [л]).
Тел уртасы тартыклары

**Тел уртасы тартыклары** - телнең уртасы каты аңкауга тию яки якынаю юлы белән ясала торган тартыклар ([й] тартыгы).
Өрелмәле тартыклар

**Өрелмәле тартыклар** - сөйләм органнары бер-берсенә якын килеп, һава агымы шулар арасындагы ачыклыктан ышкылып чыгу нәтиҗәсендә барлыкка килгән тартыклар (мәсьәлән в], [ф], [ш], [з]).
Insert (төймә)

**Insert**, яки **Ins** — IBM PC’га ярашлы санак төймәсарының төймәсе. Ул «өстәү» режимынан (*бу режимда текст мөхәррире өстәү урыныннан башлап сүзләрне яза, һәм аны биттә уңяккарак урнаштыра*) «алмаштыру» режимына (*бу режимнда төймәсардан кертә торган сүзләр, моңа кәдәр анда булган сүзләрне, узләре белән алмаштыралар*) һәм кирегә күчәр өчен ясалган.

 төймәләр тиңдәшлеге «күчермə алу» боерыгына охшаган,  төймәләр тиңдәшлеге «өстәү» боерыгына охшаган. Бу төймәләр тиңдәшлеге,  эшләмәгән урыннарда да, әйтик, Corel Draw’та, эшлиләр.

Total Commander һәм FAR Manager файл менеджерларында  төймәсе файлны/папканы тамгалар өчен хезмәт итә.

Соңгы вакытта,  төймәсен зурайту максатында, PC’ның һәм ноутбукларның чыгарыла торган төймәсарларында, Insert төймәләре югала башлады.

Macintosh санакларының төймәсарларында  төймәсе юк, аның урынында  яки  төймәсе урнашкан.

## Сылтамалар
* Немного о работе клавиш 

Төркем:Төймәсар төймәләре
Insert

**Insert** (, өстəү, күю):
* **[[Insert (SQL)|INSERT]]** — яңа мәгълүмат өсти торган SQL реляцион мәгълүматлар базасындагы оператор
* **[[Insert (төймә)]]** — IBM PC’га ярашлы санак төймәсарының төймәсе
Сызгырулы тартыклар

**Сызгырулы тартыклар** - берьюлы ике урыннан һава өрелеп чыгу нәтиҗәсендә ­ясалган телалды өрелмәле (фрикатив) тартыклары (з, с тартыклары).
Тел алды тартыклары

**Тел алды тартыклары** - тартыкларның ясалыш урыны буенча классификациясендәге
бер төркемчәсе: телнең алгы өлеше яки очы катнашында артикуляцияләнә торган тартыклар (мәсьәлә, д, т, с тартыклары).
Print Screen

**Print Screen** (кыскача — *PrtScr* яки *Print Scrn*) — санак төймәсарының төймәсе. Гадәттә  һәм  төймәләре белән бер бүлемндә урнашкан. Шулай ук  белән  бер төймәдә урнашканнар. Нигез салган операцион системаларының иртә юрамаларында  төймәсенә басу стандарт принтер портына (гадәттә LPT1) агымдагы экран торышының төгәл күчермәсе (ASCII коды режимында) җибәрелгән, һәм, кагыйдә буларак, бу мизгелдә нәрсә экранда булган — шул бастырып чыгарылган.

## Print Screen белән бүгенге көндә куллану

График интерфейсы белән кулланучы заманча операцион системаларның күбесе,  төймәсенә басканда, агымдагы экран торышының сурәтен алмашу буферына җибәрәләр. Шулай итеп алынган экранның сурәтен «скриншот» дип атыйлар.

Скриншотны ясаганнан соң, аны буфердан төрле сурәтләр белән эшли ала торган программаларга күчереп була, мәсәлән MS Paint-ка. Аннан соң, шушы сурәтне бастырып чыгарырга була, яки аны саклап калып, шушы яки башка программаларда эшкәртеп була. Әгәр скриншот тулы-экран текст режимында ясалган булса, алмашу буферына текст кына күчә, һәм аны текст мөхәрриренә өстәргә мөмкинлек була.

Microsoft Windows операцион системаларында,  төймәсенә басканда бөтен экран сурәте алмашу буферына җибәрелә, ә  төймәсенә басып торып  төймәсенә басканда — агымдагы тәрәзә сурәте генә алмашу буферына күчә.

Кайбер GUI Linux операцион системаларында  төймәсенә басканда төрле параметрлар белән скриншотны саклап калу диалогы ачыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Төймәсар төймәләре
Кызыл байрак (газета)

**«Кызыл байрак»** — гыйльми-сәяси һәм әдәби газета, Казан мөселман социалистик комитеты (Казан МСК) органы. 
М.М. Вахитов мөхәррирлегендә беренче саны 1917 елның 15 июнендә чыга. Барлыгы 42 саны чыга.

## Тарих
1917 елның 15 июненнән Казан МСК органы буларак Казанда, 1918 елның 10 маеннан Үзәк мөселман социалистик комитеты  органы буларак Мәскәүдә нәшер ителә.

## Бина
Газета редакциясе Казанның Тихвин (*хәзерге* Тукай) урамындагы 1/15 нче санлы йортта (*ике катлы кирпеч бина, элекке «Дунай» рестораны*) урнаша.

## Мөхәррирләр
* М. М. Вахитов 
* Г.Ш. Нугайбәк (*[[1881 ел|1881]]—[[1943 ел|1943]]*) 
* Б.Х. Мансуров (*[[1889 ел|1889]]—[[1942 ел|1942]]*) 
Газетада Ибраһим Кулиев (*[[1885 ел|1885]]—[[1936 ел|1936]]*) эшли. Җамал Вәлиди (*[[1887 ел|1887]]—[[1932 ел|1932]]*), М.Х. Солтангалиев, С.С. Сәетгалиев (*[[1894 ел|1894]]—[[1939 ел|1939]]*) һ. б. хезмәтләрен бастыра.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.
# Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991. ISBN 5-298-00652-3

## Сылтамалар
* [ Кызыл Байрак газетасы «Милләттәшләр» порталында](http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%91%D0%90%D0%99%D0%A0%D0%90%D0%9A_(%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F))

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Казан гәҗитләре
Кызыл байрак (мәгънәләр)

**Кызыл байрак** — күп мәгънәле сүзтезмә.

Газета
* «Кызыл байрак» — газета, Казан МСК органы.
* «Кызыл байрак» — газета, Әстерхан өлкәсе Нариман районында 1931-1959 елларда чыга.
Орден
* Кызыл Байрак — ССРБ ордены.
Топоним
* Кызыл Байрак — Зәй районындагы авыл.
* Кызыл Байрак — Лаеш районындагы авыл.
* Кызыл Байрак — Тукай районындагы авыл.
* Кызыл Байрак — Югары Ослан районындагы авыл.
* Кызыл Байрак — БР Илеш районындагы авыл.
Шигырь
* «Кызыл байрак» — Мәҗит Гафури шигыре һәм җыентыгы (*[[1917 ел|1917]]*).

## Сылтамалар
* [ Кызыл Байрак атамасы турында «Милләттәшләр» порталында](http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%91%D0%90%D0%99%D0%A0%D0%90%D0%9A_(%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F))
## Моны да карагыз
* **[[Байрак (мәгънәләр)]]**
## Искәрмәләр
Федосеев урамы (Казан)

**Федосеев урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Батурин урамыннан башланып, Япиев, Зоя Космодемьянская һәм Касаткин урамнары белән кисешә, шуннан соң тәмамлана. Инкыйлабчы Николай Федосеев (1871-1898) исемен йөртә.

## Тарих
Урам 1929 елның 16 маенда  (хәзерге урамның башыннан алып Зоя Космодемьянская урамына кадәрге өлеше) һәм  (урамның калган өлеше) урамнарын берләштерү нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 1899 елдан 1920-елларга кадәр Федосеев урамында трамвайлар йөргән.

## Игътибарга лаек объектлар
*  нче йорт — Изге  чиркәве (1728 ел)
* 35, 35-а йортлары — Алкин утары, XX гасыр башы (2000-еллар уртасында сүтелгән)
* 36 нчы йорт — Игенчеләр сарае (биредә ТР авыл хуҗалыгы министрлыгының штаб-фатиры урнаша)
* 37 нче йорт — Шәһәр йорты (сүтелгән)
* 38 нче йорт — Иванов йорты (сүтелгән)
* 46 нчы йорт — Изге  чиркәве, 1734 ел
* 65 нче йорт — сәнгать белгече Петр Дульский яшәгән йорт (сүтелгән)
* 67 нче йорт — Лисичкин-Дульский йорты, 1869 ел (сүтелгән)
* 68 нче йорт — Е. А, Кузнецова йорты, 1874 ел (сүтелгән)

## Галерея

Файл:Túbán Fidér uraménda.jpg|Аркылы Казан (Япиев) һәм Түбән Федор урамнары киселеше, 1900-1917 еллар арасы


## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Зоя Космодемьянская урамы (Казан)

**Зоя Космодемьянская урамы** () – Казанның Вахит районында урнашкан урам. Бехтерев урамыннан башланып, Тау өсте урамы белән кисешә һәм Федосеев урамы белән киселештә тәмамлана; «Нефтьчеләр бистәсе» барлыкка килгәнче Казансу буе урамы белән киселештә тәмәмланган булган. Кызылармияче-диверсант Зоя Космодемьянская (1923-1941) исемен йөртә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр ике исем белән йөртелгән (Юшков тыкрыгы һәм Мәчеләр тыкрыгы), ләкин карталарда тик  исеме генә очрый. 1920-елларның икенче яртысында урамга язучы Максим Горький исеме бирелә, ә 1949 елның 25 маенда урамга хәзерге исем бирелә; Горький исеме исә элекке Зур Галактионов урамына бирелә.

## Игътибарга лаек объектлар
*  нче йорт — Дружинина йорты (1913 ел)
* 4 нче йорт — П.И.Делунг йорты (1912 ел, сүтелгән)

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Бехтерев урамы (Казан)

**Бехтерев урамы** () – Казанның Вахит районында урнашкан урам. Карл Фукс урамыннан башланып, Зоя Космодемьянская урамы белән кисешә һәм Япиев урамы белән киселештә тәмамлана.  Табиб, психиатр, невролог һәм психолог Владимир Бехтерев (1857-1927) исемен йөртә.

## Тарих
XX гасырның икенче чирегенә кадәр *Кече Казан урамы* дип аталган.

## Игътибарга лаек объектлар
*  нче йорт — Дружинина йорты (1913 ел)
* 11 нче йорт — Андреев утары (XIX гасыр, сүтелгән)

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Тау өсте урамы (Казан)

**Тау өсте урамы** () – Казанның Вахит районында урнашкан урам. Зур Кызыл урамнан башланып, Япиев урамын кисеп үтә һәм Зоя Космодемьянская урамы белән киселештә тәмамлана.

## Игътибарга лаек объектлар
*  нчы йорт — совет дипломаты Леонид Красин яшәгән йорт
* 35 нче йорт — Дьяченко утары (сүтелгән)
* 37 нче йорт — торак йорт (сүтелгән)
* 39 нчы «а» йорты — Утар (XIX гасыр азагы, сүтелгән)

## Шәхесләр

* Леонид Красин

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Үлгән төймәләр

**«Үлгән төймәләр»** () — санак төймәсарларының яки язу машинкаларының төймәләре. Алар киләсе кертелә торган сиволның төрен үзгәртү өчен кулланылалар. Язу машинкаларында «үлгән» төймәгә басу язу юлы өстендәге билгене куя, әмма каретканы киләсе символга күчерми. Санакларда «үлгән» төймәгә басу киләсе кертелә торган символның кодын үзгәртә. Мәсәлән, ,  эзлеклелек Macintosh'та «è» символын ясый.

## Куллану
«Үлгән төймәләр» гадәттә диакритиклы хәрефләр ясау өчен кулланылалар.

Кагыйдә буларак, «үлгән» төймәдән соң буш ара төймәсенә (*яки модификацияга каралмаган символга*) басу төймәдә билгеләнгән символны кертүгә китерә — мәсәлән,  бирә «^».

Язу машинкаларының корылышы символларны берләштерүгә чикләр куймый: мәсәлән, тартык хәрефләр өстендә басым билгесен куярга мөмкинлек бар. Икенче яктан, программалар санакта шушыны ук гел генә эшләргә мөмкинлек бирмиләр:  була «´ц».

Юникод дигән символлар кодировкасының үсеше белән диакритик билгеләрен теләсә нинди символлар белән кушарга мөмкин булды. «Кушыла ала торган диакритик билгеләре» Юникодта менә бу урынны алып торалар: U+0300 — U+036F. Аерым алганда, моны « ̃» (U+0303 *кушыла ала торган тильда*) **Ф** хәрефе белән берләштереп була: **Ф̃**. Мәгънәсебулу-булмауга карамастанда да. Шул ук вакытта, төрле язуга өстәмә диакритик бар, аерым алганда, юнанныкы (U+0340, U+0341 U+0344). Диакритиклар яһүдтә (*Некудот*) һәм гарәп телендә (*Хәрәкәт*) гадәттә башка телләрнең символлары белән кушылмайлар.

Иске санак системаларында (*MSX кебек*), еш кына махсус тамгаланган «үлгән» төймә булган. Аңа  һәм  белән бергә басу «´», «`», «ˆ», «¨» диакритик билгеләрен киләсе сузык авазлы хәреф өчен өстәргә мөмкинлек биргән.

Төркем:Төймәсар төймәләре
Касаткин урамы (Казан)

**Касаткин урамы** () – Казанның Вахит районында урнашкан урам. Театр урамыннан башланып, Федосеев урамын кисеп үтә һәм Казансу буе урамы белән киселештә тәмамлана. Бу урамда яшәгән дворян Яков Касаткин (?-?) исемен йөртә. XVIII гасыр азагы — XIX гасыр башына кадәр  дип аталган.

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Тельман урамы (Казан)

**Телман урамы** () – Казанның Вахит районында урнашкан урам. Театр урамыннан башланып, Зоя Космодемьянская урамы белән киселештә тәмамлана.

## Тарих
1927 елга кадәр урам, биредә Казан Алла анасы  руханилары яшәгәнлектән, *Поп тавы урамы* дип аталган. 1927 елда урамга совет дәүләт эшлеклесе, булачак Сталин репрессияләре корбаны Алексей Рыков (1881-1938) исеме кушыла; Рыковның «халык дошманы» икәнлеге ачыкланганнан соң, 1937 елның 2 февралендә урамга Алмания коммунистлар фиркасе җитәкчесе, булачак фашист терроры корбаны Эрнст Телман (1886-1944) исеме кушыла.

## Игътибарга лаек объектлар
* 10 нчы йорт — Сергеев йорты (XIX гасыр, сүтелгән)
* 29 нчы йорт — Софья Гобәйдуллинаның заманча музыка үзәге

## Шәхесләр
* Юлиан Закржевский (1852-1915), җырчы.
* Анатолий Иванов (1938-2015), «Хәтер китабы» мөхәрририятенең баш мөхәррире (1994-2015).
* Софья Гобәйдуллина (1931), композитор.

## Галерея

Файл:С.А.Гобәйдуллина йорты.jpg |Софья Гобәйдуллинаның заманча музыка үзәге


## Искәрмәләр
Табыш

**Табыш** — суммарлы керемнәр һәм әлеге товарларны һәм хезмәттәрне җитештерү яки сатып алу, саклау, транспортлау, сату чыгымнары арасындагы уңай аерма.

Табыш бухгалтерлык исәбендә һәм салымнар салуда — товарлар сатудан килгән керемнең аларны җитештерүгә һәм сатуга киткән чыгымнар суммасыннан артыграк булуы, икътисад теориясендә — товарларны реализацияләүдән килгән керемнең аларны җитештергәндә кулланылган барлык ресурсларның гомуми альтернатив кыйммәтеннән артык булуы.

Эшмәкәр, капитал (биналар, корылмалар, җиһазлар) хуҗасы, аларны үз фирмасы эшчәнлеген тәэмин итү өчен кулланса, бу фирма табышының бер өлеше рәвешендә керем ала. Шул ук вакытта табышны ул фирма өчен капитал туплап кына түгел, ә бу капитал ярдәмендә дә алырга мөмкин, чөнки, беренчедән, сатып алучыларны кызыксындырырлык хезмәт күрсәтүләрне, товарлар җитештерүне оештыра, икенчедән, сатып алучылар бу хезмәт күрсәтүләр һәм товарларга аларны җитештерүгә киткән чыгымнардан күбрәк бәя түләргә әзер тора. Башкача әйткәндә, табыш — җитештерүгә, эшне оештыруга капитал хужасы тоткан чыгымнарга караганда сатып алучылар күбрәк бәядән алырга әзер булган хезмәт күрсәтүләр һәм товарлар җитештерүне оештыру осталыгы өчен килгән керем ул.

Әмма капитал хуҗасы хезмәт күрсәтүләр яки товарлар җитештерү белән үзе шөгыльләнмичә, бу капиталдан вакытлыча файдалану хокукын башка затларга һәм фирмаларга биреп торырга мөмкин. Бу очракта да ул табыш ала, әмма мондый табыш башка төрле булып процент дип атала. Әлеге атама бу табыш күләменең башка кешеләргә яки оешмаларга файдалануга тапшырылган капиталның акчалата кыйммәте процентларында билгеләнүе белән бәйләнгән.

Кешеләр ихтыяҗына караганда ресурсларның чикләнгәнрәк булуы сайлап алу проблемасың китереп чыгара. Кешеләргә бу ресурсларны ничек тотарга икәнлекне, ягъни ларны нинди әйберләр җитештерүдә яки хезмәт күрсәтүләр оештыруда файдалануны сайлап алырга туры килә. Шул ук вакытта, чикләнгән ресурсларны файдалануның бер вариантын сайлап, кешеләр аларны башка нәрсә өчен файдалану мөмкинлеген югалталар. Димәк, һәр сайлап алуның үз бөясе бар, аны икътисад фәнендә альтернатив чыгымнар, кулдан ычкынган файда яки сайлап алу бәясе дип атыйлар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Блауг М. Теория прибыли // Экономическая мысль в ретроспективе = Economic Theory in Retrospect. — М.: Дело, 1994. — С. 424—430. — XVII, 627 с. — ISBN 5-86461-151-4.
* Прибыль (экономич.) / Винокур Р. Д. // Плата — Проб. — М. : Советская энциклопедия, 1975. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 20).
* Яроцкий В. Г. Прибыль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Сылтамалар

* Демистификация учёта (о различных трактовках понятия «прибыль»)
* Анализ прибыли и рентабельности
* *Баранов И. Н., Саватюгин А. Л.* «Теория прибыли»
* Теория прибыли (глава 4 из книги Н. Бухарина Политическая экономия рантье теория ценности и прибыли австрийской школы)

## Моны да карагыз

Төркем:Икътисад
Meta (төймә)

**Meta** — MIT, Happy Hacking һәм Sun Microsystems төймәсарындагы махсус төймә. Тутырылган ромб «♦» символы белән тамгаланган.

Meta төймәсе Apple төймәсарының  төймәсенә охшаган һәм шул ук урында урнашкан. Meta төймәсе булмаса аны  яки  төймәләре белән, яисә  төймәсенә басып киләсе алу белән (*бу ысул Emacs текст мөхәррире белән эшләгәндә еш кулланыла*) эмулировать итеп була.

Төркем:Төймәсар төймәләре
Керем

**Керем, табыш** — физик яки юридик зат белән, яки дәүләт белән билгеле бер вакыт аралыгында нинди дә булса эшчәнлек нәтиҗәсендә алынган акчалар яисә матди кыйммәтләр.

## Шәхси мәгънәсендә
Шәхси яктан караганда керемнәр дип дәүләт керемнәре, оешмалар  керемнәре яки халыкның  керемнәре аңлашыла:
* ***Дәүләт керемнәре ***— салымнарны, пошлиналарны, түләүләрне, тышкы сәүдә операцияләрен, чит ил кредитларын, яки чит ил ярдәмен алудан килә торган һәм дәүләт функцияләрен гамәлгә ашыру өчен кулланыла торган керемнәр.
* ***Оешмалар керемнәре*** — активлар (*акча, башка мөлкәт*) керү нәтиҗәсендә һәм (яки) бу оештырманың капиталын күбәйтугә китерә торган йөкләмәләрне түләү (*әмма: катнашучыларның (мөлкәт милекчеләренең) кертемнәрне моңа кагылмай*) нәтиҗәсендә табышларның артуы. Гадәти эшчәнлек төрләренең керемнәренә товарларны һәм хезмәтләрне тормышка ашыру табышлары катнаша.
* ***Халыкның  керемнәре*** — ватандашларның, гайләләрнең һәм йорт хуҗалыкларының акча итеп алына торган шәхси табышлары. Аларга хезмәт хакы, пенсия, стипендия, әсбап, табыш, үз хуҗалыгында җитештерелгән товарны сатудан табыш, хезмәт күрсәтүгә түләү рәвешендә кергән акчалар, авторлык чыганаклары, шәхси милекне сатудан керем, яки аны вакытлы түләп яшәүгә, арендага тапшырудан табыш.

## Керем турында гомуми аңлау
Икътисад фәнендә универсаль һәм иң еш очрый торган керемгә билгеләмә менә бу:

Әлеге вакыт ичендәге керем — үзенең байлыгының кыйммәтен үзгәртмичә билгеле зат тотып бетерә ала торган акчалар кушымы.

Әлеге билгеләмә буенча, керем капиталның (яки байлыкның) хезмәте була. Бу француз икътисадчы Жак Рюэфның сүзләре буенча да раслана. Ул узенең «L'Ordre social» («Җәмәгать тәртибе») дигән китабында *капитал* дип хезмәт ясый ала торган теләсә нинди матди яки матди түгел объектны атый, ә (бер вакыт аралыгында капиталдан алынган) *керем* дип — капиталның, шушы вакыт ичендә китерә торган, хезмәтләр агымың атый. Рюэф капиталның (ул керемнең чыганагы) керемнән (ул агым) аерылып торуының мөһимлеген ассызыклый.

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад терминологиясе
Җүҗи

**Җүҗи, Зюзино** — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы авыл.
 
## Географиясе
Җүҗи Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 56 чакрым, ә район үзәге Балык Бистәсеннән төньяк-көнбатышка таба 19 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1565 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 34 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 73,53%,
татарлар — 14,71%,
башка халыклар — 11,76%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
′

**′** — төрле очракларда кулланыла торган билге. Бу билге белән күрсәтелә:
* Минут — почмак үлчәвендә градусның алтмыштан бер  (1/60) өлеше;
* Акут — диакритик билгесе;
* Псили — диакритик билгесе;
* Штрих — типографик билгесе;
* Апостроф — хәрефләр арасында өстә куела торган өтер сыман орфографик билге, ул төрле телләрнең хәрефле язуында кулланыла;
* Басым билгесе.

## Шулай ук карагыз
* " билгесе
* ` билгесе
Scroll Lock

**Scroll Lock**&nbsp;— санак төймәсарының төймәсе. Ул курсор төймәләренең тәртибен үзгәртү өчен кулланыла (*асылыннан чыккан функциясе*). Scroll Lock режимы кабынган чакта курсор төймәләре экранны күчерә торган функцияны эшлиләр (*өскә, аска, сулга, уңга*), ә&nbsp;сүнгән чакта&nbsp;— курсорның урынын үзгәртү функциясын. Гадәттә, Scroll Lock кабынган мы, юк мы, төймәсардагы өч яктылыкдиодларының берсе күрсәтә.

## Функцияләре
Бу төймәнен функцияләре конкрет програм тәэминәтенә бәйле.

Мәсәлән, Microsoft Excel  төймәсен курсорны идарә итү төймәләре белән документы əйлəндерү режимын кабызу өчен кулланыла (*асылыннан чыккан функциясен башкара*). Шундый&nbsp;ук рольны бу төймә Lotus Notes-та башкара.

Linux консолендә  текстны əйлəндерү режимын туктату өчен кулланыла.

Күп төрле электрон KVM-күчереп ялгагычларда -ка икеләтә басу күчереп ялгагыч белән идарә итү режимын кабыза.

Punto Switcher дигән җәемне автоматик күчереп ялгагычта  төймәләр тиңдәшлеге транслитерация ясар өчен кулланыла.

Казаклар: Яңадан сугыш () дигән санак уенында  миссия ясар өчен кулланыла.

Борынгы төргәкләр&nbsp;IV: Обливион () дигән санак уенынының рус юрамасында  төймәсарның җәемен үзгәртү өчен кулланыла.

GoTView программасында Scroll Lock яктылыкдиодының җемелдәүен видеоны басып алу индикаторы итеп чыгарырга була.

 шулай&nbsp;ук күчереп ялгагыч итеп A4Tech&nbsp;X7 дигән тычканда макрослар белән куллану төрләрен алмаштыру өчен кулланыла.

## Тарих
 төймәсе беренче тапкыр 83-төймәле IBM&nbsp;PC/XT һәм 84-төймәле IBM&nbsp;PC/AT төймәсарларында килеп чыккан. Соңыннан ул «киңәйтелгән» 101-төймәле төймәсарларга&nbsp;да күчкән.

Macintosh төймәсарларында беркайчан&nbsp;да  төймәсе булмаган.

Кайбер төймәсарларда  төймәсе юк, чөнки тычкан тәгәрмәче белән кулланырга җайлырак.

## Искәрмәләр

Төркем:Төймәсар төймәләре
Кашкай теле

**Кашкай теле** *яки* кашкай диалекты (фарсы: **قشقایی**, Kashkai, Qashqa’i, Qashqay) — Иранның Фарс останында яшәүче төрки халык — кашкайларның теле. Кашкайларның саны 0,9 – 1,7 *млн* тирәсе. Кайбер галимнәр (*мәсәлән*, рус галиме Н.А. Баскаков, алман галиме Герһард Дёрфер һ.б.ш.) кашкай телен мөстәкыйль тел итеп түгел, азәрбайҗан теленең бер диалекты итеп карый. Кашкайлар территориаль яктан азәрбайҗаннардан еракта яшәп, телләрен изоляциядә үстергәннәр; кашкайларның һәрберсе, икенче тел буларак, фарсы телен белә. Язуда кашкайлар гарәп әлифбасын куллана.

## Халык саны
1982 елда Иранда узган халык саны алу мәгълүматлары буенча илдә 200 мең кашкай исәпкә алынган.

1997 елда узган халык исәбен алу вакытында 1,5 *млн* кешенең кашкай телендә аралаша алу ихтималы фаразлана.

2015 елгы бәя буенча кашкай телендә сөйләшүчеләр саны — 900 мең.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах . Том 13  (Кан-Ки). М.: НИ БРЭ, 2009. ISBN 978-5-85270-344-6

## Әдәбият
# *Ullens de Schooten M.-T.* Lords of the mountains: Southern Persia and the Kashkai tribe. L., 1956.
# *Иванов М.С.* Племена Фарса: кашкайские, хамсе, кухгилуйе, мамасани. М., 1961.
# *Beck L.* The Qashqa’I of Iran. New Haven; L., 1986.
# *Beck L.* Nomad: a year in te life of Qashqa’I tribesman in Iran. Berk, 1991.

## Сылтамалаар

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки телләр
Compose

**Compose** — кайбер санак төймәсарындагы төймә. Ул програм тәэминатына төймәсарның җәеменда булмаган символны алу өчен символлар эзлеклелеген күчерергә дигән сигнал җибәрә.

Мәсәлән,  төймәсенә басып, аннары **' һәм **' хәрефләренә бассаң, *æ* лигатурасын җыеп була.

 төймәсе X Window System’да «**Multi_key**» дип атала. XFree86’да һәм X.Org Server’да күп төрле төймәсарның җәемнарында Multi_key төймәсенең гадәттә PC’га ярашлы архитектураларда кулланыла торган күп төрле урнашуы була; еш кына аның ролен  төймәсе уйный. Шулай ук, XkbOptions ярдәмендә (мәсәлән, `setxkbmap -option compose:rwin` командасы белән) яки xmodmap утилиты белән аны билгеләп була.

Бу таблица Xorg 7’нең агымдагы төп берлекләрен күрсәтә. Шулай ук Sun/DEC/Falco де-факто стандартының теләсә нинди тиңдәшлеге белән кулланырга мөмкинлек бар. ~/.XCompose файлында конкрет кулланучыга эшкәртелә торган төймәләр тиңдәшлегләрен аларның тасвирламасын үзгәртеп кабат билгеләнүләр һәм өстәмәләр ясалалар.

 төймәсен шулай ук DEC’ның LK201 төмәсарлар гаиләсендә һәм аларның варисларында табарга була. Бу төймә шулай ук Sun Microsystems төймәсарларында бар.

Mac OS X’та  дигән төймә охшаш функцияларны тәэмин итә. Мәсәлән,  төймәсенә басып торып, аннары a хәрефләренә бассаң, *å* килеп чыга.

Microsoft Windows  төймәсен тотмый, ләкин «үлгән» төймәләрне һәм  төймәсен күп кенә символлар өчен тота. Кайбер символларны  төймәсенә басып торып, кирәкле символның ASCII-кодын яки Unicode-кодын саннар төймәсарында җыеп, китереп чыгарырка мөмкинлек бар. Кайбер программалар (*мәсәлән, PuTTY*),  төймәсен турыдан-туры тоталар.

Шулай ук AllChars дигән open-source утилит бар, ул Windows-системаларында  төймәсен китереп чыгара.

## Әдәбият
* Chris Tyler. 12. Keyboard Configuration // X Power Tools. — "O'Reilly Media, Inc.", 2008. — С. 161. — 273 с. — ISBN 9780596101954.
* Алексей Федорчук. Ввод типографских символов: суперминималистический справочник .
* Bruce Byfield. Choosing an English Keyboard Configuration. Linux Magazine.

## Сылтамалар
* 
* Ввод произвольных символов при помощи Compose Key: настройка
* ''AllChars'', an open-source utility that emulates the Compose key under MS-Windows

Төркем:Төймәсар төймәләре
Break (төймә)

**Pause/Break** ( «тыныш», «туктатып торыру» һәм  «өзәргә») — санак төймәсарының төймәсе. Агымдагы процессны өзү өчен кулланыла. Гадәттә төймәсарда  һәм  төймәләре белән бер бүлемдә урнашкан.

IBM PC’га ярашлы санакларның BIOS’лары бу төймәгә ике функция биргәннәр иде. Төймәгә бер генә басу (), эйләндерелә торган листингка текәлеп карарга мөмкинлек биреп, санакның эшен туктаткан; бу санаклар әкрен булган чакта зарур булган. Эшне дәвам итү өчен теләсә нинди төймәгә басырга таләп ителгән.  төймәсе белән бергә ’ка басу программага туктату билгесен җибәргән (*туктату* `1B`16). Бу билгегә җавап бирергә ме, юк мы — программадан караган; кагыйдә буларак, консоль программалары  төймәләр тиңдәшлегенә басу буенча ябылганнар, катлаулы интерфейслы программалар берничек тә бу басуга җавап бирмәгәннәр.

## Break белән бүгенгесе көндә куллану
* Бу төймәнең чыгыш әһәмияте — санакны туктатып торырга — BIOS’ның үз-үзенә тикшерү ясаган вакытта гына һәм гади операцион системаларда гына (*мәсәлән, [[DOS]]’та*) эшли.
* Ә  һәм  төймәләр тиңдәшлекләре консоль интерфейсларының кубесендә, агымдагы процессны өзеп, бүгенгесе көндә дә эшлиләр.
* Җәемне автоматик юнәлешен үзгәртү программалары (Punto Switcher, X Neural Switcher) бу төймәне кертелгән текстны яңадан (*кабат*) җыю өчен кулланалар, чөнки график кушымталарда бу төймә сирәк кулланыла.
* Windows операцион системаларында  төймәләр тиңдәшлекләре системаның үзлеклəр тәрәзәсен чакыра.
* Санак уеннарының кайберсендә уенны туктатып тору өчен кулланыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Төймәсар төймәләре
Куманды теле

**Куманды теле** (*үзтамалары* къуманды, ) — кумандыларның теле. 2000 елда рәсми рәвештә (РФ хөкүмәте карары (*№ 255, 24.03.2000*) белән) куманды теле РФнең «Кырый Төньяк, Себер һәм Ерак Көнчыгышның җирле аз санлы халкы теле» исәбенә кертелә. Көнчыгыш төркиләрнең кыргыз-кыпчак астөркеменең алтайлар төркеменең төньяк алтай этнографик төркеменә карый.

## Халык санын алу
Алтай краенда, Алтай Республикасында (Би(я) елгасының урта агымында) таралыш алган. 2002 елгы халык исәбен алу мәгълүматлары буенча, кумандылар саны 3 100 кеше (*шул исәптән*, Алтай краенда 1 600, Алтай Республикасында 900 кеше, Кемерово өлкәсендә ~300 кеше) булган.

2010 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча РФдә кумандылар саны 2 890 кешегә (*шул исәптән*, Алтай краенда 1 400, Алтай Республикасында 1 062, Кемерово өлкәсендә 224 кеше) калган.

Кумандыларның күпчелеге (яртысыннан күбесе) шәһәрләрдә (Таулы Алтай (Горно-Алтайск), Таштагол, Бийск) яшәгәнлектән, русча сөйләшүгә күчкән. 1 меңнән артык (1 040) куманлы (күбесенчә өлкә һәм урта буын вәкилләре) куманлы телендә аралаша белә. Кумандылар арасында әдәби алтай теле дә киң таралыш алган. Белгечләр бәясе буенча (*[[2009 ел|2009]]*), 8 000 кеше куманды телендә аралаша белә.

## Диалектлары
Куманды телендә *турочак, солтон һәм красногорск (иске барда)* диалектларын (*сөйләшләрен*) аерып күрсәтәләр.
Генетик яктан караганда, куманды теле төньяк алтай теленең (*яки* алтай теленең төньяк диалектллары төркеменең) бер сөйләме итеп карала. Бер яктан караганда, алтай теленең челкан сөйләше белән бергә шор теленең кондом диалектына һәм чулым-төрки теленең түбән диалектына якыная, икенче яктан караганда, көньяк алтай теле белән (*яки* алтай теленең көньяк диалектлары төркеме) якыная.

## Язу
XX гасыр башында куманды теленә кирилл язуы нигезендә әлифба кертеп карыйлар. 1930- еллар башында латин язуы нигезендә әлифба кабул ителеп, куманды телендә башлангыч укыту кертелә.
 
1933 елда Н.А. Каланаков һәм К.И. Филатов мөхәррирлегендә латин язуы нигезендә куманды теле дәреслеге (букварь) нәшер ителә. Ләкин бик тиздән куманды телендә укыту бетерелә, мәктәпләр рус телендә укытуга күчерелә.

2010 елда куманды теле Бийск шәһәренең ике урта мәктәбендә факультатив буларак укытыла. 2006 елда Алтай краенда кирилл язуы нигезендә төзелгән куманды әлифбасын эченә алган «Азбука кумандан» китабы (*Барнаул: Азбука, 2006*) басылып чыккан.

## Алфавит

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах . Том 16 (Кр-Ла). М.: НИ БРЭ, 2010. ISBN 978-5-85270-347-7

## Әдәбият
# *[[Николай Баскаков|Баскаков Н.А.]]* Северные диалекты алтайского (ойротского) языка. Диалект кумандинцев (куманды-кижи). М., 1972. 
# Кумандинско-русский словарь (отв. ред. Л.М. Тукмачев). Бийск, 1995.

## Сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Россия телләре
Раймондс Вейонис

**Раймондс Вейонис** (, , ) —— .
## Искәрмәләр

Төркем:Латвия президентлары
Карапапахлар

*[[Үзбәкстан]]да яшәүче халык - [[каракалпаклар]] белән бутамаска*

**Карапапахлар** (*үзатамалары* **قـﺎ ﺭﺍ ﭘﺎ ﭘﺎ ﺥ**, ; , карапапаглар, гарапапаглар, тәрәкәмә, таракама) — Иранның төньяк-көнбатышында (Көнбатыш Азәрбайҗан останының көньягы) һәм Төркиянең иң ерак төньяк-көнчыгышында, Азәрбайҗанда (Газакъ районы), Грузиядә, Әрмәнстанда, РФдә яшәүче төрки кабиләләр төркеме. Төркиядә 68 мең кеше, Иранда 30 мең кеше (*[[XXI гасыр]] башы, бәяләмә*), Грузиядә, Әрмәнстанда, Урта Азиядә 10 мең тирәсе карапапах яши. Азәрбайҗан теленең диалектында сөйләшәләр. Иран карапапахлары — мөселманнар-шигыйлар (күбесенчә, галәвитләр), Төркия карапапахлары — күбесенчә мөселманнар-сөнниләр.

## Тарих
  
 
XIX гасырның II чирегенә кадәр карапапахлар Севан күленнән төньякка таба сузылган җирлектә (*[[Әрмәнстан]]ның төньяк-көнчыгышы, [[Грузия]]нең көньягы, [[Азәрбайҗан]]ның төньяк-көнбатышы*) яшәгәннәр. Күп кенә карапапах ирләре Россия империясендә хәрби хезмәттә, калганнар фарсы кабиләләре ополчениесендә хезмәттә була.

1826-1828 елгы Рус-фарсы сугышыннан (*[[:ru:русско-персидская война (1826—1828)|ru]]*) соң 800 гаилә Иранга һәм Госманлы империясенә күченәләр. Иранда Урмия күленнән көньякка таба, Төркиядә Карс тирәсендә булган җирләр бирелә. Иранда карапапахлар янәшәдә яшәүче *мәмәш* көрд кабиләсе белән якынайганнар, көрд мәдәниятен үзләштергәннәр.

1886 елда Карс өлкәсендә 24 мең карапапах яшәгән.

1892 елда карапахлар Карс өлкәсе халкының 14% ын тәшкил итә.

Россия империясендә 1897 елгы халык санын алу вакытында *карапапах телен* аерым тел итеп исәплиләр.

1926 елгы ССРБ халык санын алу мәгълүматлары буенча, Кавказ артында (башлыча Әрмәнстанда) калган карапапахлар 6 311 кеше булган.

1944 елда месхет төрекләре белән бергә Урта Азиягә сөрелгәннәр.

1988 елда Фәрганәдә булып узган суештан соң, аларның бер өлеше Украинага һәм Ставрополь краена күченгән яки Грузия белән Әрмәнстанга кире кайткан.

Карапапахлар түбәндәге кабиләләргә бүленәләр: *теркавюн* яки *борчалы* («хан кабиләсе» исәпләнә һәм башка кабиләләр өстеннән хакимлек итә), *сарал, араплы, җан-әхмәди, чахарлы, улачлы*.

Карапапахларның мәдәнияте Көнбатыш Азия халыкларыныкы белән уртак.  Җир эшкәртү һәм көтүлекле мал үрчетү, бакчачылык белән шөгыльләнәләр.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах . Том 13  (Кан-Ки). М.: НИ БРЭ, 2009. ISBN 978-5-85270-344-6

## Әдәбият
# Баскаков Н.А. Карапапахи, или терекеме, и изучение их языка (из материалов по азербайджанским диалектам Армении). *Китапта*: Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 65. М.: «Наука», 1964.
# *Алиев А.И., Мамедов И.О.* Об этнониме карапапах. *Китапта*: Ономастика Кавказа (межвузовский сборник статей). Орджоникидзе: Северо-Осетинский гос. университет им. К.Л. Хетагурова, 1980.

## Сылтамалар

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Иран халыклары
Төркем:Төркия халыклары
Төркем:Азәрбайҗан халыклары
Төркем:Гөрҗистан халыклары
Төркем:Әзериләр
Театр урамы (Казан)

**Театр урамы** () – Казанның Вахит районында урнашкан урам. Дзержинский урамыннан башланып, Карл Маркс, Зур Кызыл, Телман урамнары белән кисешә, шуннан соң Касаткин урамына әйләнә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр *2 нче Театр урамы* дип аталган, шуннан соң кыска вакыт эчендә *2 нче Кызыл урам* исемен йөрткән. Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

* Габдулла Тукай һәйкәле (Театр урамы, Казан)
* Казан авиация институты бинасы
* Карл Маркс урамы, 38/5
* Театр урамы, 5
* Юшков йорты

## Шәхесләр
* Әнәс Халидов (1929-2001), галим.
*Фатих Сәйфи-Казанлы

## Моны да карагыз
* Театр мәйданы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Рәхмәтуллин

**Рәхмәтуллин** — фамилия. Гарәп теленнән кергән «Рәхмәт» (*«аяу», «кичерү», «мәрхәмәт итү»*) сүзеннән ясалган.
* Азат Рәхмәтуллин (1972), медицина фәннәре кандидаты, баш табиб, БР сәламәтлек саклау министры  (2022). 
* Айбулат Рәхмәтуллин (1967), курайчы, Нефтекама дәүләт филармониясенең сәнгать җитәкчесе. Башкортстанның халык артисты (2014). Д. Г. Рәхмәтуллинның улы.
* Альберт Рәхмәтуллин (1936), Казан химия комбинаты («Нәфис») генераль директоры (*[[1980 ел]]дан*).
* Әхмәтҗан Рәхмәтуллин (1832-1910), Казан сәүдәгәре, иганәче.
* Габделбари Рәхмәтуллин (*Бари Рәхмәт*) (1897-1957), шагыйрь.
* Габдрахман Рәхмәтуллин (*Габдрахман Кәрәм*) (1878-1947), театр тәнкыйтьчесе, тәрҗемәче.
* Гали Рәхмәтуллин (XIII-XIX йөзләр арасы), матбугат бастыру остасы.
* Гыйззәтулла Рәхмәтуллин (Боссоойко, 1881―1930), саха халкының милли каһарманы.
* Дәүләтбай Рәхмәтуллин (1937―2022), курайчы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1974). А. Д. Рәхмәтуллинның әтисе.
* Дефак Рәхмәтуллин (1951―2007), рәссам.
* Зариф Рәхмәтуллин (1872-1943), педагог,  Хезмәт Батыры (*[[1928 ел|1928]]*).
* Ибраһим Рәхмәтуллин (1936—1998), медицина фәннәре докторы (1991), профессор (1993). БР атказанган табибы (1993).
* Ирек Рәхмәтуллин (1928―2013), патофизиолог, медицина фәннәре докторы (1966), профессор (1968), ТАССР (1978), РФ (1998) атказанган фән эшлеклесе.
* Исхак Рәхмәтуллин (1897-1938), ТАССР халык мәгарифе комиссары.
* Касыйм Рәхмәтуллин (1920), фәлсәфәче, фән докторы (*[[Алматы]]*).
* Марсель Рәхмәтуллин (1987), Ырынбур дәүләт татар драма театры актеры, Татарстанның атказанган артисты (2023).
* Салават Рәхмәтуллин (*Салават Рәхмәтулла*) (1942―2021), шагыйрь (*[[Уфа]]*).
* Хаҗи Рәхмәтуллин (1907-1974), ТАССР мәдәният министры (*[[1956 ел|1956]]-[[1961 ел|1961]]*).
* **[[Шамил Рәхмәтуллин]]**
** Шамил Рәхмәтуллин (1920―1943), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944 ел|1944]], вафатыннан соң*).
** Шамил Рәхмәтуллин (1930―2001), драма артисты, РСФСР, БАССР, ТР халык артисты (*[[Уфа]]*).
* Шиһабетдин Рәхмәтуллин (XIX йөз ахыры – XX йөз башы), тәрҗемәче, календарьлар чыгаручы.
* Эрик Рәхмәтуллин (1937), социолог, фән докторы.
* Юныс Рәхмәтуллин (1925), радиоинженер, РСФСР атказанган машина төзүчесе.
----
**[[Рәхмәтуллина]] :**
* Вилә Рәхмәтуллина (1926), театр һәм кино рәссамы (*«Ленфильм», [[Петербург]]*).
* Галимә Рәхмәтуллина (XIX йөз ахыры – XX йөз башы), шагыйрә, язучы.
* Мәбрүрә Рәхмәтуллина (?-?), Минзәлә театры артисты.
* Наилә Рәхмәтуллина (1910-2002), җырчы (*сопрано*), Бөтенсоюз бәйгесе лауреаты (*[[1935 ел|1935]]*).

## Моны да карагыз
* Рәхмәтуллин урамы — Казанның Вахитов районындагы урам.
* Рәхмәтулла Аланы — Мамадыш районындагы авыл.

Төркем:Фамилияләр
Татар дөньясы (төшенчә)

**Татар дөньясы** - татар телендә яки анарга бәйле булган бар шәхесләр, әйберләр, вәзгыятьләр һәм башка феноменнар берлеген тасвирлаучы иҗтимагый төшенчә һәм аны билгеләүче термин.

Татар дөньясы үзен татар дип санаган яки татар телендә иҗат иткән (эшендә кулланган) бар кешеләрнең тәэсире астында барлыкка килә һәм үсеп тора. Үзен бу дөньяның әгъзасы дип күрү нәтиҗәсендә барлыкка килгән кемлеккә татарлык диләр.

## Татар дөньясы элементлары
Татар дөньясының бүгенге хәлен һәм чикләрен түбәндәге элементлар ярдәмендә тасвирлап була:
* татар теле һәм аны аралашу яки уку-язу өчен кулларучылар саны
** әдәбият 
*** шигърият
*** белешмәлекләр
** мәгълүмати мохит:
*** матбугат 
*** радио
*** телевидение
*** интернет 
* татар мәдәнияте
** авыллар 
** бәйрәмнәр
** йолалар
** киемнәр
** мифология
** ризыклар
** сәнгать
*** музыка
*** фильмнар
** тарих 
*** дәүләтләр
* үзен татар дип йөртүчеләр
** татар исемнәре
** татарлык

## Шулай ук карагыз
* Рус дөньясы ()

Төркем:Татарлар
Төркем:Татар мәдәнияте
Төркем:Иҗтимагый төшенчәләр
Пума

**Пума** яки **тау арысланы**, **кугуар** (латинча *Puma concolor*) — имезүчеләр сыйныфына, мәчелеләр гаиләсенә караган пумалар ыругыннан ерткыч җәнлек. 

Көньяк һәм Төньяк Америкада яши. Пумалар ыругының иң зур вәкиле.

Тәне озынлыгы 100-180 см, койрыгы озынлыгы 60-75 см, биеклеге 61-76 см, авырлыгы 105 кг җитә (ата пума).

Күбесенчә боланнарны аулый.

Пума атамасы *кечуа* дигән индеец кабиләсенең теленнән чыккан.

## Тасвир

Зурлыгы буенча мәчелеләр гаиләсенең иң зур вәкилләре:
# юлбарыс
# арыслан
# ягуар
# пума

Гадәттә ата пума авырлыгы 60-80 кг тәшкил итә, ана пума 20-30% җиңелрәк.

Пума тәне бик сыгылмалы, озынча, аяклары биек түгел, башы чагыштырмача зур түгел. Арткы аяклары алгылардан шактый авыррак. Койрыгы озын, көчле.

Аяклары киң, үткен тырнаклары белән, арткы аякта 4, алгы аякта 5 бармак.

Йоны бик куе, ләкин кыска, тупас, бер төстә (шуңа күрә латинча *concolor* атала). Җиткән пума йоны соры-көрән яки көрән-сары төстә.

Пума балалары йоны куерак, кара таплар белән капланган. Баштарак күзләре зәңгәр төстә, соңрак көрән яки гәрәбә төстә була. 9 айга йонда таплар юкка чыга.

Кайчандыр пума бөтен Америкада яшәгән, ләкин соңрак АКШта үтерелгән диярлек, тик Флоридада һәм тауларда сакланган. Хәзер пума Канаданың Юкон иленнән Патагониягә кадәр тора.

Пума тигезлектән 4700 м биеклектәге тауларга кадәр очрый, тау, ылыс урманнарында, тропик урманнарда, пампаста (Америка даласы) да тора.

Пума 6 м озынлыкта, 2,5 м биеклектә  сикерә ала, кыска арада 50 км/сәг тизлек белән йөгерә ала.

## Тормыш
Көчле аякларына күрә пума тау битләрендә һәм агачларга җиңел менеп йөри.

Пума - ялгыз аучы. Күбесенчә төнлә боланнарны аулый, ләкин тычкан, тиен, куян, күсе, маймыл, кошлар, балык, кондызларны ашый ала. Хәттә койот, селәүсен, бүре, бүтән пума, аллигаторга һөҗүм итә ала.

Юлбарыс һәм леопардтан аермалы буларак пума йорт хайваннарына да һөҗүм итә - терлек, этләр, мәчеләр, кошлар.

Күзәтүчеләр буенча пумалар гризли һәм җиткән барибалны үтерә алган. Альфред Брем буенча пума бик кыю җәнлек, хәттә ягуарны куа ала.

Тәбигатьтә пуманың дошманы юк, ләкин АКШ тауларында пумалар һәм бүреләр арасында чын сугыш бара.

Пума бик сирәк кешегә һөҗүм итә, гадәттә читләтеп үтәргә тырыша, ләкин төнлә, тиз хәрәкәтләнүче, тәбәнәк буйлы ялгыз кешегә һөҗүм итә ала.

Табигатьтә пума 18-20 ел яши.

## Әдәбият
*Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1984. — С. 107. — 10 000 экз.
* Пума — статья из энциклопедии «Кругосвет»
* Сьеса де Леон, Педро. Хроника Перу. Часть Первая. — Киев, 2008 (пер. А. Скромницкий). Архивировано 9 июля 2012 года.
* Online Etymology Dictionary
* Florida Panther Facts (23 марта 2012). Проверено 9 марта 2016.
* «K.A. Logan, L.L. Sweanor» — Desert Puma: Evolutionary Ecology and Conservation of an Enduring Carnivore, 2001 — С. 21 — ISBN 1-55963-867-2

Төркем:Мәчелеләр
Төркем:Имезүчеләр
Әхмәров

**Әхмәров** — фамилия. ***Әхмәрев''', '''Әхмиров*** вариантлары да очрый.

## Әхмәрев
* Гайнетдин Әхмәрев (1864―1911), тарихчы, археолог, этнограф, Шәрык клубы идарәсе әгъзасы.
* Җанбәк Әхмәрев (1921—2009), ветеринария микробиологы, фән докторы. Ш. Әхмәровның улы.
* Кормангали Әхмәрев (??―1858 елдан соң), сабын кайнату заводы хуҗасы.

## Әхмәров
* Алмас Әхмәров (1929), приборлар төзү белгече, фән докторы.
* Әхмәт Әхмәров (1920―1978), шин заводында автопокрышка җыючы, Социалистик Хезмәт Герое (1971) (*[[Ярославль]]*).
* Бәян Әхмәров (1914―1942), күмәк хуҗалык рәисе (*[[Менделеевск районы]]*).
* Ибраһим Әхмәров (1912―1987), укытучы, һәвәскәр астроном, комета ачучы.
* Исхак Әхмәров (1901―1976), совет разведчигы, полковник.
* Нияз Әхмәров (1945), неврапотолог, фән докторы. Ш. Әхмәровның оныгы, Ү. Әхмәровның улы.
* Рәшит Әхмәров (1939―1996), Казан елга порты башлыгы (*1991―1996*).
* Рөстәм Әхмәров, фән кандидаты, доцент. Ш. Әхмәровның оныгы, Ү. Әхмәровның улы.
* Сәхибгәрәй (Павел) Әхмәров, Казан руханилар академиясенең гарәп теле укытучысы, миссионер.
* Үзбәк Әхмәров (1913), физиолог, невропатолог, фән докторы. Ш. Әхмәровның улы.
* Хәсән Әхмәров (1866―??), ЭККА составындагы Башкорт аерым укчылар бригадасы командиры (1919 елның августыннан).
* Чыңгыз Әхмәров (1912―1995), рәссам.
* Шаһбазгәрәй Әхмәров (1852―1900), педагог, җәмәгать эшлеклесе,.
* Шиһаб Әхмәров (1882―1966), педагог, нәшир, журналист.

## Әхмиров
* Касыйм Әхмиров (1923―1951), Советлар Берлеге каһарманы (*[[1943 ел|1943]]*).
----
* Наталья Әхмәрова (1964), балет биючесе (*[[Бостон]] ([[АКШ]]), [[Пермь]]*).

Төркем:Фамилияләр
Әлки вулысы (Тәтеш өязе)

**Әлки вулысы** (, , ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Рунга, Тимбай, Янтуган, Батыр (Сембер губернасының Буа өязе), Яңа Шимкус, Зур Таяба, Шәмбалыкчы, Урта Балтай һәм Черки-Килдураз вулыслары белән чиктәш булган (1890). 21 торак пунктта 13034 кеше яшәгән.
1920 елда Татарстан АССР составына керә, 1921 елда вулысның 14 торак пункты Чуаш АӨгә күчерелә.  1924 елда бетерелә, күпчелек территориясе Черки-Килдураз вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Богородски вулысы (Тәтеш өязе)

**Богородски вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Саралы вулысы (Лаеш өязе), Пичкас вулысы (Ыспас өязе), Зур Яңасала, Олы Кариле һәм Сөйки вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 9526 кеше яшәгән.
1924 елда Зур Яңасала һәм Сөйки вулыслары исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Кама Тамагы районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Бәки вулысы

**Бәки (Олы Кариле) вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Барыш, Зур Яңасала, Богородски, Сөйки, Никифор һәм Шонгат вулыслары белән чиктәш булган (1890). 13 торак пунктта 10181 кеше яшәгән.
1920-елларга кадәр Олы Кариле вулысы дип аталган. 1924 елда Никифор һәм Иске Барыш вулыслары исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Апас, Тәтеш һәм Кама Тамагы районнарына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Каргалы вулысы (Тәтеш өязе)

**Каргалы (Зур Таяба) вулысы** (, , ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Кәшәл (Чуел өязе), Өлҗән (Зөя өязе), Яңа Шимкус, Әлки һәм Шәмбалыкчы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 12078 кеше яшәгән.
1908 елга (вулыс үзәген Каргалыга күчерелгәнче) хәтле Зур Таяба вулысы дип аталган. 1920 елда Татарстан АССР составына керә, 1921 елда вулысның 7 торак пункты Чуаш АӨгә күчерелә, тагы берничә торак пункт Зөя кантонының Мәлки вулысына күчерелә. 1920-елларның беренче яртысында бетерлгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Зур Фролово вулысы

**Зур Фырул вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Борындык (Сембер губернасының Буа өязе), Черки-Килдураз, Урта Балтай, Шонгат, Никифор, Зур Шәмәк вулыслары белән чиктәш булган (1890). 10 торак пунктта 9958 кеше яшәгән.
1924 елда бетерелә, территориясе Черки-Килдураз һәм Шәмәк вулысларына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Олы Шәмәк вулысы

**Олы Шәмәк вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Борындык (Сембер губернасының Буа өязе), Зур Фырул, Никифор, Кызыл Алан һәм Пролей-Каша вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 14143 кеше яшәгән.
1920-елларда күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 еда бетерелә, күпчелек территориясе Тәтеш районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Олы Яңасала вулысы

**Олы Яңасала вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Тәмте (Зөя өязе), Саралы (Лаеш өязе), Богородски, Олы Кариле, Иске Барыш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 10 торак пунктта 10314 кеше яшәгән.
1924 елда бетерелә, күпчелек территориясе Богородски вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Шонгат вулысы

**Шонгат вулысы** (, , ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Барыш, Олы Кариле, Никифор, Зур Фролово, Урта Балтай, Шәмбалыкчы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 9 торак пунктта 10248 кеше яшәгән.
1920-елларда күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Апас районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Яңа Шимкус вулысы

**Яңа Шимкус вулысы** (, , ) — Казан губернасына, Татарстан АССРга, Чуаш АӨгә һәм Чуаш АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Батыр (Сембер губернасының Буа өязе), Көшел (Чуел өязе), Зур Таяба һәм Әлки вулыслары белән чиктәш булган (1890). 27 торак пунктта 10406 кеше яшәгән.
1920 елда өязнең башка вулыслары белән бергә Татарстан АССР составына керә, 1921 елда Чуаш АӨгә күчерелә; 1927 елда бетерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Пролей-Каша вулысы

**Пролей-Каша вулысы** (, , ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Борындык (Сембер губернасының Буа өязе), Олы Тархан (Сембер губернсының Сембер өязе), Тәтеш шәһәре, Зур Шәмәк һәм Кызыл Алан вулыслары белән чиктәш булган (1890). 19 торак пунктта 16912 кеше яшәгән.
1919 елда вулысның төньяк өлешләреннән Колунец вулысы төзелә. 1924 елда бетерелә, территориясе Тәтеш вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Һелмут Коль

**Һелмут Коль** (, , &nbsp;— , )&nbsp;— алман дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Рейнланд-Пфальц министр-президенты (1969—1976), Алмания федератив җөмһүрияте федераль канцлеры (1982—1998), Христиан-демократик берлек рәисе (1973—1998). Салкын сугышны туктатуда, Алманиянең берләшүендә зур роль уйнаган шәхес.

## Искәрмәләр
Кызыл Алан вулысы

**Кызыл Алан вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Өчкүл (Ыспас өязе), Тәтеш шәһәре, Пролей-Каша, Зур Шәмәк, Никифор, Сөйки вулыслары белән чиктәш булган (1890). 9 торак пунктта 10068 кеше яшәгән.
1920-елларда бетерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Никифыр вулысы

**Никифыр вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ильин-Шонгат, Олы Кариле, Сөйки, Кызыл Алан, Зур Шәмәк, Зур Фырул вулыслары белән чиктәш булган (1890). 13 торак пунктта 7999 кеше яшәгән.
1920-елларда бетерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Иске Барыш вулысы

**Иске Барыш вулысы** (, ) — Казан губернасы һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ивановски, Тәмте (Зөя өязе), Олы Яңасала, Олы Келәре, Ильин-Шонгат һәм Шәмбалыкчы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 11947 кеше яшәгән.
1920-елларда бетерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Сөйки вулысы

**Сөйки вулысы** (, ) — Казан губернасы һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Өчкүл (Ыспас өязе), Кызыл Алан, Зур Келәре, Никифыр һәм Богородски вулыслары белән чиктәш булган (1890). 7 торак пунктта 7788 кеше яшәгән.
1924 елда бетерелә, территориясе Богордски вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Черки-Килдураз вулысы

**Черки-Килдураз вулысы** (, ) — Казан губернасы һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Буа шәһәре, Әлки, Урта Балтай, Зур Фырул вулыслары белән чиктәш булган (1890). 21 торак пунктта 11829 кеше яшәгән.
1920-елларда күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Буа һәм Апас районнарына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Шәмбалыкчы вулысы

**Шәмбалыкчы вулысы** (, ) — Казан губернасы һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Кошман, Ивановски (Зөя өязе), Олы Таяба, Әлки, Урта Балтай, Ильин-Шонгат һәм Иске Барыш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 10013 кеше яшәгән.
1920-елларда бетерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Балтай вулысы

**Балтай (Урта Балтай) вулысы** (, ) — Казан губернасы һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Мәлки, Шәмбалыкчы, Ильин-Шонгат, Зур Фырул һәм Черки-Килдураз вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 9324 кеше яшәгән.
1920-елларда күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Апас районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары