open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tatarstan tabiğäte

Respublika florasında 109 semyälıqqa qarağan 1330 üsemlek töre isäplänä häm urman, bolın, dala, saz, basu çüp ülännäre berlegen täşkil itä. İxtiofawnada balıqnıñ 52 töre: qorban balığı, sudaq, çurtan, cäyen, sazan, çabaq, ğustera, kälçäk, kük çabaq (sines), berş h.b. mäğlüm, şulardan iñ zatlısı - çögä balığı. Cir-su xaywannarınıñ 11 töre (ğädi häm sırlaç tritonnar, sorı göberle baqa, sası baqa, qızıl qorsaqlı "su ügeze", baqalar h.b.); söyrälüçelärneñ 8 töre (baqır kältä, tereläy tudıruçı kältä, citez kältä, ğädi tuzbaş, sorı tuzbaş, ğädi qara yılan, dala qara yılanı, saz taşbaqası) yäşi. Ornitofawna 295 tör qoştan ğıybarät; şularnıñ 38% çıpçıqsımannar, 19% şöldisımannar otryadına qarıy. Respublika territoriäsennän 13 tör (sarı başlı kärlä turğay, bürekle pesnäk, qara pesnäk, qıçıtqan çıpçığı, qarçığasıman yabalaq, çırşı çuqırı, qorıxtan, swiäz-ürdäk, ğarşnep-çullıq, sañğıraw küke, yöntäs ayaqlı yabalaq, qara tuqran, öç barmaqlı tuqran) arealınıñ könyaq çige, 5 tör (baloban, dala torımtayı, saz kötüçese, keçkenä çomğa, yort yabalağı) arealınıñ tönyaq çige, 2 tör (urman turğayı, yäşel küke) arealınıñ könçığış çige uza. İmezüçelär törkemeneñ 6 otryadına (böcäk aşawçılar, qulqanatlılar, yırtqıçlar, quştoyaqlılar, kimerüçelär, quyansımannar) qarağan 75 töre kerä. Şulardan 12 tör (Natterer tön yarqanatı, zur kiçke yarqanat, kärlä yarqanat, qarsaq, dala közäne, cirän yomran, dala tıçqanı, zur quşayaq, sorı ärlän, Ewersman ärläne, dala çuarı, suqır ärlän) arealınıñ tönyaq çige, 9 tör (körän ayu, seläwsen, qomağay, tönyaq künqanatı, oçqalaq tien, borındıq, baqça yoqlaçı, qızğılt qır tıçqanı, urman tıçqanı) arealınıñ könyaq çige, 7 tör (cofar, keçe köränteş, timgelle yomran, zur yoqlaç, urman yoqlaçı häm çikläwek yoqlaçı, qara küse) arealınıñ könçığış çige uza. Keşeneñ xucalıq häm bütän törle eşçänlege flora häm fawnağa eş qına zıyan kiterä, mondıy xäldän qotılu öçen maxsus çaralar kürelä. Şul maqsatnı küzdä totıp, ayırım territoriälärdä häm sulıqlarda saqlana torğan mäydannar: 20 saqlawlıq, 127 tabiğät istälege (ş.i. 63 sulıq istälege), İdel-Kama saqlawlığı, Tübän Kama milli parkı, İske Qazan tarix-mädäniät häm tabiğät muzey-saqlawlığı, Bilär tarix, arxeologiä häm tabiğät muzey-saqlawlığı, Bolğar tarix-arxitektura saqlawlığı, "Ozın Alan" tarix-mädäniät häm tabiğät parkı (2002) h.b. buldırıla. Saqlawlıqlarnıñ ğomumi mäydanı - 88,3 meñ ğa (TR territoriäseneñ 1,3%).

Төркем:Татарстан
TR

# **[[Tatarstan]] Respublikası** öçen qısqartma
# **[[Tatar Radiosı]]** öçen qısqartma
# **.tr** - Törkiä öçen milli domain
SIL

**SIL** International (elek *Summer Institute of Linguistics* kük bilgele) bügen tabış öçen tügel fänni oyışma. Ul Bibline tärcemäläw öçen yazulı tellärne öyränä wä uqıta. Anıñ tel öyränü eşläre Ethnologue.com säxifäsendä ireşüle.

*SIL International* 1934. yılda *Summer Institute of Linguistics* iseme belän Arkansas şähärendä möbäşşirlärne äzerläw öçen yasaldı, wä soñraq ul *Wycliffe Bible Translators* oyışmağa äwerelde.

Anıñ xalıqara idärä üzäge:
:7500 West Camp Wisdom RoadDallas, Texas, 75236 USA

SIL bügen UNESCO wä Millätlär Berläşmäse yanında kiñeşçe bulıp ta tora.

## SIL qısqartmaları
Menä qayber SIL qısqartmalar:

* CHN Qıtay tele
* ENG İngliz tele
* GER Alman tele
* TTR Tatar tele
* MYV Erzya tele

Bu tezmä eçtälegen bu Ethnologue.com säxifäsendä tabıp bula.

## Tışqı läñkerlär
* SIL international
* Ethnologue.com
Рәсми тел

**Рәсми тел** ул ил, дәүләт яки башка җирләр кануннамәсендә махсус белдереп куелган тел. (Кануннамасыз илләрдә тел “рәсми” булып аталса да ул рәсми түгел.)

Дөньяда булган илләрнең яртысында рәсми телләре бар. Берәүләрдә бер генә рәсми тел бар, мәсәлән Албания, Франция, Алмания вә Литвада. Башкаларда берничә рәсми тел була: Беларусь, Бельгия, Канада, Финляндия, Әфганстан, Парагвай, Боливия, Һиндстан вә Көньяк Африка.

Гыйрак, Италия, Россия вә Испания күк кайбер илләрдә бер генә тел рәсми итеп беркетелгән, әмма аларның аерым өлешләрендә башка өстәмә телләр дә рәсми булып йөриләр. Кушма Штатлар кебек берничә илләрдә рәсми телләр юк, аларның аерым төбәкләрендә булса да. һәм инде Австралия, Эритрея, Люксембург, Швейцария вә Тувалу күк берничә илдә рәсми телләр бөтенләй юк.

Колонизацияне күргән Филипин белән Африканың берничә илендә рәсми вә укыту теле итеп беркетелгән телләр җирле дә түгел, киң кулланыла торган да түгел. Капма каршы мисал итеп Ирландияне китерергә була, монда Ирланд телендә бик әз кеше сөйләшсә дә ул беренче рәсми тел булып аталган, Инглиз теле исә иң киң кулланыла торган булса да ул икенче рәсми тел булып кына аталган (Ирландия Кануннамасы, 8. мәтдә).

## Дөньяның иң киң кулланылган рәсми телләре
* 67 дәүләттә (*[[:en:List of territorial entities where English is an official language|en]]*) – инглизчә, 
* 29 дәүләттә (*[[:en:List of territorial entities where French is an official language|en]]*) — французча,  
* 28 дәүләттә (*[[:en:List of countries where Arabic is an official language|en]]*) — гарәпчә, 
* 20 дәүләттә (*[[:en:List of countries where Spanish is an official language|en]]*) — испанча, 
* 9 дәүләттә (*[[:en:List of territorial entities where Portuguese is an official language|en]]*) — португалча, 
* 6 дәүләттә (*[[:en:List of territorial entities where German is an official language|en]]*) — алманча, 
* 5 дәүләттә (*[[:en:List of territorial entities where Russian is an official language|en]]*) — русча,  
* 3 дәүләттә (*[[:en:List of territorial entities where Chinese is an official language|en]]*) — кытайча.

## Искәрмәләр

## Моны да укы

* Рәсми телләр исемлеге
* Әдәби тел
* Стандарт тел
* Эш теле

## Сылтамалар

Төркем:Телләр
Төркем:Илләр буенча телләр
Orxon älifbası

**Borınğı Törki älifba** (*Küktörk (Göktürk)* yä *Urxun yazu*) Törki teldä yazu öçen qullanıldı.

Törki älifba Törki awazlarnı bik tögäl bilgeläde, yazu yañğırışqa buysınğan buldı. Älifba 38 xäreftän tora, süz arada «:» bilgese qaldırıldı. Xäreflärneñ dürtese Törki suzıqlarnı bilgelädelär: **[ı/i], [a/ä], [o/u], [ö/ü]**. Ber xäref belän ike tartıq töre bilgelängäç, xäzerge Törki söylämnärendä dä alar almaşınıp yörilä: *öçön/üçün, ikï/iki/ïki*... Tartıqlarnıñ kübeseneñ ike xäref buldı, ber xäref tartıq awaznıñ qalın tören bilgeläw öçen, ikençese yomşağın (uñ yaqtağı räsemdä yomşaqlar hämzä belän bilgelände). Qızıq, elek tartıqlar suzıqnıñ qalın/neçkälegen bilgelädelär, xäzer isä kiresençä, tartıqnıñ qalın/neçkälegen suzıqlar bilgelilär, yäğni suzıqlarnıñ möhimlege kütärelde. Xäzerge Tatarçada **ı/i** xärefe ikelände: **ı/e** wä **í/i**.

Xäreflär ağaç/taş östendä suğıp qaldıru öçen uñaylı. Yazu yünäleşe uñdan-sulğa taba. Bastırıp quyılğan taşta bulsa, yazu astan-öskä wä uñnan-sulğa taba bardı, xärefläre şul çaqta 90° äyländerelgän bula.

Tabılğan yazmalarnıñ iñ iskese 7. yözneñ 2. yartısında yasalğan buldı. Yazmalar Urxun yılğasınnan başlap Dunay tılğasına xätle tabıldı.

İske Törki älfbanıñ çığışı äle çişelmägän mäs'älä bulıp tora. Qayber ğälimnär «Latín älifbası Törki älifbadan çıqtı» dip äytälär.

## Älifba

## Monı da qara
*Urxun yazmaları
*Törki tellär

## Säxifälär
* Omniglot.com/Orkhon alphabet
* '''Mystery of the furhark alphabet'''  – Futhark wä Göktürk älifbalar arasında bäyläneş ezläw
* Eski milli Türk yazısı 

Төркем:Әлифбалар
Төркем:Орхон әлифбасы
Orxon yazmaları

**Urxun yazmaları** ul Urxun yılğası buyında tabılğan iñ iske Törki yazmalar.

Alar 732. wä 735. yıllar arasında Kül wä Bilge isemle ike Küktürk bigeçlärenä bağışlanğan ide. Yazmalar Urxun älifbası isemle iske Törki xärefläre belän ike taşta kisep qaldırılğan ide, wä 1893. yılda alarnı Vilhelm Thomsen isemle Danía ğälime taswírladı.

## Monı da qara
*Urxun älifbası
*Küktörk älifbası

## Säxifälär
*Urxun Yazmaları 
*https://web.archive.org/web/20000711073614/http://www.turcoman.btinternet.co.uk/orkhon-inscription.htm 
*http://groups.yahoo.com/group/turkishlearner/messages/459  
*http://users.pandora.be/orientaal/turkcestan.html  
*http://www.cossackweb.com/gumilev/introd.htm 
*http://www.eurasianet.org/resource/cenasia/hypermail/200005/0047.html 
*http://www.angelfire.com/on/paksoy/islam4.html 
*http://www.doncroner.com/Mongolia/Chingis/Secret/SecretHistory.html  
*http://www.metu.edu.tr/~eas/linksmain.htm 
*http://sophistikatedkids.com/turkic/13%20Oguz%20and%20Ogur/OguzesEn.htm 
*http://eurasia-research.com/erc/000cam.htm  
*http://www.hartford-hwp.com/archives/53/128.html 
*http://altaica.narod.ru/links.htm
Radio Free Europe

**Radio Free Europe/Radio Liberty** ul AQŞ Kongressı tarafınnan oyıştırılğan xäbärlär radiosı. Bu oyışma bülekläre Awrupa, Aziä wä Urta Şäreq yaqlarında bar. Ul üz tapşırularnı 28 teldä qısqa dulqın, AM, FM wä päräwez aşa tapşıra. Bu oyışmanıñ töp äyteme: Çınbarlı xäbärlär tapşırıp, démokratí töşençeleklärene taratu.

Tatar büleme: Azatlıq radiosı

## Monı da qara
* Voice of America
* Radio Free Asia

## Säxifälär
* Azatlıq.org – Tatar-Başqort bülege
* RFERL.org – töp räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
Төркем:АКШ радиостанцияләре
Төркем:Рус телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Украин телендә эшләүче радиостанцияләр
Çağatay tele

**Çağatay tele** yäki **İske üzbäk tele** (جغتای) ul elek Üzäk Aziä Törkilär aralaşuında qullanılğan urtaq Törki söyläm.

Bu telneñ Ğäräp älifbasına nigezlängän yazu baríı. Teldä Ğäräp wä Farsı telennän süzlär küp ide.

Sovet çorında, Törki xalıqlarnı ber bersennän ayıru öçen, Üzäk Aziäda yäşägän xalıqlar öçen ayırım “möstäqil” tellärne yasap birgännär. “Möstäqil” tellärne yasağanda, İlminski isemle tärcibäse kiñ qullanıldı, ul Qazaq telen Tatar telennän ayıru belän nıq şöğellände. Şunnan soñ urtaq Çağatay tele yuqqa çıqtı.

## İskärmälär

## Tışqı läñkerlär
* Russian imperial policies in Central Asia (*H.B.Paksoy* eşe, İnglizçä)

Төркем:Төрки телләр
Hadi Taqtaş

thumb|right|Hadi Taqtaş
**Taqtaş Hadi (Möxämmthadi) Xäyrulla ulı** (1901.-1931.), şäğir, Tatar Sovet ädäbiätenä nigez saluçılarnıñ berse. Simvolik sürätlärne ğömümiläşterergä omtıludan başlanğan *Ğazraillär* (1916.), *Üterelgän päyğämber* (1918.) isemle romantik balladaları, *Cir ulları* (1923.) şiğri tragediäse, *Ğasırlar häm minutlar* (1924.), *Mäxäbbät täwbäse* (1927.), *Alsu* (1929.), *[[Moqamay]]* (1929.), *Kiläçäkkä xatlar* (1931.) poemaları, *Urman qızı* (1922.) kebek şiğirläre belän Tatar şiğriätneñ sürätlelek sistemasınä yaña ritmik, novatorlıq sıyfatları östi. *Kümelgän qorallar* (1927.), *Yuğalğan maturlıq* (1929.), *Kamil* (1930.) dramnarı. Publitsistik mäqälälär. *Äsäsrlär* (1-3 t. 1980.-1983.), *İstäleklär, şiğerlär* (2001.).

## Monı da qara
*Hadi Taqtaş uramı bandası

## Päräwezdä
*Kitapxänädä äsärlär
*Hadi Taqtaş äsärläre 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шәхесләре
Latin älifbası

** Latin  [[älifba]]sı** (**Roman älifbası** kebek tä yöri) ul Könbatış häm Urta Awrupa tellärendä, häm ğomumän dönyada, iñ kiñ qullanıla torğan yazu töre. Bu älifba 19 häm 20  ğasırlarda Awrupa bulmağan tellärdä dä şulay uq qullanıla başlıy.

## Älifba xärefläre
İngliz telendä dä qullanıla torğan xäreflär bolar:

### Baş xäreflär

### Keçe xäreflär

### Başqa xäreflär

bu xäreflär qayber tel yazularında qullanıla.

### Tatar älifbası

2012 yılda Tatarstan Däwlät Şurası yaña "Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu qanunı"n qabul itä. Qanun buyınça Kirill, Latin, Ğäräb älifbasın qullanu röxsät itelä.

Tatar İrekle Entsiklopediäse - Wikipediädä kirill häm latin älifbalarında yazuı röxsät itelä.

Räsmi räweştä qabul itelgän tatar latin älifbası:

## Üseş-barış

Baştan Latin älifbası şundıy ide:

## Başqa tellärdä qullanu

## Başqa tellärdä tezelü

Latın nigezendä yasalğan älifbalarda ayırmalı tezelü tärtipläre qullanıla:

Küptelle oçraqlarda Ünikod Tezü Tärtibe qullanıla ala.

Төркем:Әлифбалар
Çeçen İçkeriä Cömhüriäte

**Çeçen İçkeriä Cömhüriäte** yäki **İçkeriä** Qawqazda Çeçennär ilendä urnaşılğan tanılmağan däwlät. Çeçennär üzläre üz ilen **Noxçiyn Respublika İçreria** itep atıylar. *İçkeriä* süze Çeçen yäşäw cireneñ Törki iseme. İçkeriä Könyaqta Görcistan, Çığış yaqta Dağstan, Batış yaqtan İnguşetiä wä Tönyaq Osetiä belän çiktäş.

## Tarix

1991. yılda Cäwxär Dudayev prezident wazıyfasın başqaru waqıtında Çeçen Şurası üz cömhüriätne möstäqil dip íğlan itkän wä möstäqillekne Taliban ğına tanığan. İnguşlar isä Çeçennärdän ayırılıp, ayırım cömhüriät iğlan itkännär.

1994. yılnıñ Dekäber ayında Räsäy prezidentı Boris Yeltsin, cirmay belän bay bulğan İçkeriäneñ Könyağın basıp alu öçen, 40 000 ğäskär cibärä, “Berençe Çeçen Suğışı” başlana. Suğış Urıs niäte buyınça qısqa bulırğa tieşie, ämma çınlıqta bik qanlı 13-aylı suğışqa äwerelgän. Keşelär belän tulı Çeçen başqlası raketlar belän bombılarğa kümderelgän. Berençe Suğış waqıtında Urıslar 100 meñnän artıq Çeçen keşesen ütergännär. Urıs cirbasarları dä 10-35 meñ çaması ülgännär, kübese çerep kümelmiçä Çeçen cirendä qalğannar.

1996. yılnıñ Äpril ayında urıslar raket cibärep, Cäwxär Dudayew prezidentın üterälär. August ayında 2-yaqlı şartnämä tözep urıslar üz ğäskärlärne Çeçen cirennän çığalalar.

1997. yılnıñ Ğinwar ayında Çeçen xärbiläre başı Aslan Masxadow prezident bulıp saylana. Urıs xäkimiäte İçkeriädäge xällärne bozarğa tırışa.

1999. yılda İçkeriä Şäriğät buyınça yäşi başlıy.

## Säyäsät

1997. yılda xalıqara cämğiätläre küzätüendä torğan İçkeriä prezidentı saylawında 4-yıllıq wazıyfağa Aslan Masxadov saylana. 2001. yılda, suğış waqıtında yaña saylaw uzdırırğa mömkin bulmaw säbäple, Aslan Masxadov üz wazıyfasın tağın ber yılğa ozınaytqan. Soñğı waqıt İçkeriä başqalasın qaldırıp, Çeçen ğäskärläre qaramağında bulğan İçkeriäneñ Könyaq tawlı töbäklärenä kitkän. Prezident Aslan Masxadow räsmi qararlarnı çığarıp tora. İçkeriä xäkimiäteneñ Awrupı wä Ğäräp illärendä üz wäqälätläre bar. İlneñ zur öleşe Urıs ğäskäre basıp alğan.

2003. yılda Räsäy Federatsiäse xäkimiäte İçkeriä cirendä “qurçaq” xäkimiäten yasap mataşa häm İçkeriä ciren *Çeçen Respublikası* itep atıy başlıy. Mäskäw Gudermesle Waxxabit bulmağan möfti Äxmät Qadıyrownı Çeçen prezidentlığına utırtalar.

2004. yılda 1. Mayda Çeçen separatist ğäskärläre Äxmät Qadıyrovnı şartlatıp, uñışlı ütergännär. Şul uq 2004. yılda Urıs xäkimiäte yaña “qurçaq” prezidäntne - Alu Alxanovnı - utırta.

2004. yılda Beslan şähärendä höcümennän soñ Çeçen separatist xäkimiäteneñ abruyı töşä.

## Läñkerlär
* İçkeriä xäkimiäteneñ Tışqı Elemtälär wäziräteneñ säxifäse 
* ChechenPress.info – İçkeriäneñ räsmi matbuğat çarası
* KavkazCenter.info  – Yañalıq xezmäte (İnglizçä, Törekçä, Urısça)

Төркем:Россия тарихындагы тарихи дәүләтләр
Төркем:Танылмаган дәүләтләр
Mixail Xudäkov

**Mixail Georgieviç Xudäkov** 1894 yılnıñ 3 sentäberdä Malmıj şähärendä säwdägär ğäiläsendä tua.

Töp belemen Qazannıñ 1 gimnaziäsendä ala. 1913 yılda Qazan Üniversitäteneñ «Tarix wä Tel» bülemenä uqırğa kerep, 1918 yılda tamamlıy.

Uqudan soñ Ğığış Mäğärif İnstitütendä eşli, Tatarstannıñ qazış xaritasın yasí, Bolğar belän Bilär şähärläreneñ xäräbälärene öyränä. «Tatarlar buyınça fänni cämğiätne» oyıştıra. 1920 yıllarda anıñ fänni qızıqsınu Tatarlarnıñ däwlätçelek tarixı taba qarıy başlıy. Şul çorda dönya kürgän tarixi äsärläre:
*1921 – «Böyek Şähär Xäräbäläre»
*1922 – «İdel buyında Möslim mädäniäteneñ 1000 yıllığı»
*1923 – «Qazan xanlığı tarixınıñ taswirı»
*1924 – «Qazan Tatarlarınıñ miğmari sänğäte»

1925 yılda Leningrad şähärenä kitep Saltıkov-Çedrin isemle Íctimaği kitäpxänädä eşli başlıy. 1931 yılda Mätdi Mädäniät Akademisına eşlärgä küçep, İdeldäge Möslim mädäniäten öyränüen däwam itä. 1936 yılda ğälimgä tarix fäne buyınça doktor däräcäse birelä.

Ğömümän isä ğälim qäläme astınnan 120dän artıq fänni eş çıqtı.

1936 yılnıñ sentäber ayında ul “xalıq doşmanı” buluında ğäyeplänep qulğa alına. 1936 yılnıñ Dekäber ayında anı atıp üterälär.

Tatar cämägätçelege Mixail Xudákov ğälimenä çiksez xörmät belän qarıy.

## Çığanaq
*Tatarstan jurnalı, 8/2004

Төркем:Тарихчылар
Төркем:Татар тарихы
ISO 3166

**[[ISO]] 3166** ul illär, bäyle cirlär wä alarnıñ büleneşlär isemnäreneñ qısqartmalarnı berketä torğan standard.

* ISO 3166-1 – illär wä bäyle cirlär isemnär qısqartmaları, berençe näşri itelü 1974. yılda buldı
** ISO 3166-1 2-xärefle illärneñ 2-xärefle atamaları
** ISO 3166-1 3-xärefle illärneñ 3-xärefle atamaları
** ISO 3166-1 sanlı illärneñ 3-sanlı atamaları
* ISO 3166-2 illärneñ wä bäyle cirlärneñ büleneşe.
** :en:ISO 3166-2:2000-06-21 Xäbär I-1
** :en:ISO 3166-2:2002-05-21 Xäbär I-2
** :en:ISO 3166-2:2002-08-20 Xäbär I-3
** :en:ISO 3166-2:2002-12-10 Xäbär I-4
** :en:ISO 3166-2:2003-09-05 Xäbär I-5
** :en:ISO 3166-2:2004-03-08 Xäbär I-6
* ISO 3166-3 standardı ISO 3166-1 standardağı atamalarnıñ almaştırularnı berketä, berençe näşri itelü 1988. yılda buldı

Төркем:ISO standardları
ISO 3166-1

**[[ISO]] 3166-1** ul ISO 3166 standardnıñ öleşe bulıp, illärneñ wä bäyle cirlärneñ kodlarnı berketä. Bu tezmäneñ ISO tarafınnan berençe märtäbä näşri buluı 1974. yılda uzdı.

## Monı da qara
* Däwlätlär isemlege

Төркем:ISO standardları
Abdulla Aliş

right|150px|thumb|Abdulla Aliş
**Ğabdullacan Aliş Ğäbdelbarí ulı** — tatar yazuçısı, balalar öçen äkiätlär icat itkän, Musa Cälilneñ köräştäş dustı bulğan.

Bilgele, anıñ tuğan yağı matur tabiğät qoçağı, üzeneñ irken bolınnarı, közğedäy yaltırap yatqan külläre, şawlı urmannarı belän ädipneñ zäwığı һäm neçkä xisläre formalaşuda ezsez qalmağan. Kitap dönyasına ul bik keçkenädän tartıla.

1908 yılnıñ 15. Sentäberendä elekke Qazan gubernasınıñ Spas öyäze (xäzerge Tatarstannıñ Spas Rayonı) Köyek awılında tua. 1944 yılnıñ 25. Avgustında Natsistlar Alişnıñ başın kisep üterälär.

## Päräwezdä
*Ğabdulla Aliş äsärläre 

Төркем:Татар шәхесләре
Төркем:Татар язучылары
Färit Bikçäntäyev

**Bikçäntäyev Färit Räfqat ulı** (1962.), aktör, rejissör, pedogog. Tatarstannıñ atqazanğan sängät eşleklese (1996.). Ätise, danlıqlı rejissör häm aktör Räfqat Bikçäntäyev (*Moabit däftäre, [[1968]]*), salğan suqmaqtan yulğa däwam itte. 1982. yıldan Tatar Akademik Teaterendä aktör, rejissör, 2002. yıldan baş rejissör. Ber ük waqıtta Qazan Mädäniät häm Sänğät Akademisendä uqıta. Tatarstannıñ Ğabdulla Tuqay Däwlät büläge laureatı.

## Teaterda uynağan rolläre
*Nämiq (*Şähärdä cäy könnäre*, Y. Safiullin), 
*Leandro (*Bolan-patşa*, C. Gozzi), 
*Nail (*Tuy aldınnan*, X. Waxit), 
*Gölüs (*Ulıbız öylänä, bez ayırılışabız*, İ. Yüziev), 
*Şäräf (*Asılyar*, M. Fäyzi), 
*İdel (*Zifa*, N. İsänbät).

## Kinoda role
*Kärim  (Küktaw, 2004)

## Tatar Däwlät Akademik Teatere säxnäsendä quyğan spektakleläre
**Biçura* (1989., M. Ğiläcev*), 
**Romeo häm Giulietta* (1991., W. Shakespeare),
**Aqçarlaq* (1994., A.P. Çexov),
**Cankisäkkäyem* (1995., T. Miñnullin) 
**Cirän çiçän belän Qaraçäç sılu'' (N. İsänbät) h.b.

## Çığanaqlar
*

Төркем:Актерлар
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Zıncırlı mädräsäse

**''Zıncırlı'' mädräsäse** (Qırımtatarça: *Zıncırlı medrese*, *Зынджырлы медресе*) Qırımnıñ Baqçasaray şähärendä urnaşqan. *Zıncır* süze Qırımtatar telendä "çılbır" digen süz. Zıncırlı mädräsäse qapqasındağı yazuda bu binanıñ 1500. yılnı (xicri buyınça 906. yıl) Miñlegäräy Xan (Meñli Geray Han) tarafınnan tözelgäne yaza. Tözelgän könnän başlap Qırımga sovetlar kergängä xätle eşlägän bu mädräsä ğilem üzäge buldı. Sovet çorında monda törle oyışmalar urnaşqan bulğan, 1995. yılda binada urnaşqan bulğan psix-nevroligik xastaxänä bütän cirgä küçerelep, binanı iske xälgä qaytaru protsessı başlağan. Mädräsäneñ tözeleşendä Miñlegäräy Xan üze qom taşıp qatnaşqan häm binağa kerer öçen tik ber genä qapqa yasağannan soñ bu qapqa östenä çılbır qağıp quyarğa quşqan. İşbu çılbır qapqanıñ urta tiräsenä xatle asılınıp töşkän bulğaç işektän iyelmiçe uzarğa mömkin tügel. Riwayätlär buyınça, Miñlegäräy Xanıñ bu turıda üzeneñ äytkän süze bar:

"Ğilem qarşısında kem bulsa da ielergä tieş."
 
İsmäğil Gaspıralıda bu mädräsädä uqıtqan. Mädräsäne totar öçen tarixta häm xäzerge köndä yärdäm itüçelär bulğan. Bolar arasında Äbi patşa (45 sum 60 tien – Allah yulında xezmät öçen), Aleksander III (1890. yılnı 5000 sum, tözätü eşläre öçen) häm Törkiä Ministerlär kabinetı (2007. yılnı 2.75 million dollar, yañartu eşläre öçen).


## Monı da qara
*  Emel Vakfı , Törekçä
*  Гульнара Абдулаева: ''"Сбережем национальную историю вместе"'', газета Avdet No. 40 от 08.10.07 , Urısça.
*  Роза Аирчинская: ''"Зынджырлы медресе"'', Центр информации и документации крымских татар , Urısça.
*  ''"Зынджырлы–медресе"'', газета "Ислам без границ" по материалам Центра информации и документации крымских татар, сайта "Этнография народов Крыма" и газеты "Полуостров". 

## Çığanaqlar



File:Зинджирли-медресе-23092010(088).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(076).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(084).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(093).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(097).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(099).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(100).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(101).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(102).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(109).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(111).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(116).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(117).jpg
File:Зинджирли-медресе-23092010(122).jpg



Төркем:Россия мәдрәсәләре
Төркем:Кырым
Төркем:Ябылган уку йортлары
Төркем:Россия мәдәни мирасы объектлары
Kulikovo suğışı

**Kulikovo suğışı** - 1380 yılnıñ 21. sentäberendä Urıslar belän Mamay ğäskärläre arasında Kulikovo qırında bulğan suğış. 14. yözneñ 60.-80. yılları Altın Urda eçke ızğış çorı bulğan. Ber fiker buyınça, Mamay xan belän Vladimir kenäze dä aldan ber-bese belän üzäk xakimiätkä qarşı berläşä, häm annarı alar arasında nizağ çığa. Kulikovo orışı – menä şuşı ike aradağı nizağ nigezendä bulğan suğış. Arxeologlar Kulikovo suğışı bulğan Tın yılğası yarlarında qazu eşläre alıp bardılar. Läkin alar anda bernindi zur suğış ezlären tapmadılar. Anda barı tik xäzerge könnärdä yasap quyılğan ber häykäl genä bar. Urıs tarixçıları fikere buyınça isä, bu suğış Rusiä däwlätçelege üseşendä iskitkeç zur röl uynıy.

## Monı da qara
* Altın Urda
* ''Л.Н. Гумилёв Эхо Куликовской битвы''

Төркем:Русия тарихы
Төркем:Алтын Урда
Qıstıbí

**Qıstıbí** yä ki **küzikmäk** töçe qamırdan äzerlänä, anıñ eçenä töygän bäräñge, tarı botqası, töygän kinder orlığı, mäk w.b. salalar.

## Bäräñge qıstıbíı
Bik qatı itmiçä genä töçe qamır basalar da, beraz totqaç, 75är gramlı kisäklärgä bülep, yuqa ğına itep cäyälär, cäyemnärne qızğan tabada, may sörtmiçä genä, başta ber, annarı ikençe yağın äyländerep peşerep alalar, suınmasın wä qatıp kitmäsen öçen berse östenä bersen öyep, tastımal belän qaplap quyalar. Çönki suınsa, urtalay böklägändä sına.

Qıstıbí eçenä salu öçen, bäräñge peşerep qaynar kileş töyälär, qaynar söt, sarı may salıp bolğatalar. Mayda qızdırılğan suğan belän dä bolğatırğa bula.

Äzer cäyemneñ yartasına bäräñge bolamığı yağıp tiz genä ikençe yağı belän qaplílar. Qıstíbínı qanat belän eretelgän sarı may belän maylap, tabınğa qaynar kileş birälär.

: Ber qıstıbíğa: 75 *g* töçe qamır, 100 *g* bäräñge, 20 *g* suğan, 20 *g* söt, eçenä salırğa wä tışın maylarğa 20şär *g* atlan may.

## Tarı qıstıbíı
Tarı yarmasınnan söt belän yomşaq qına botqa peşerälär, may salıp bolğatalar.

Qamırın wä qıstıbíın üzen näq bäräñge qıstıbíı şikelle äzerlilär.

: Ber qıstıbíğa: 75 *g* töçe qamır, 150 *g* tarı botqası, eçenä salırğa wä tışın maylarğa 20şär *g* atlan may.

## Kinder orlığı qıstıbíı
Kipterelgän kinder orlığın töyep ililär, kinder orlığına anıñ öçtän bere qädär bäräñge bolamığı, söt öste, may quşıp yaxşılap bolğatalar. Anı aldan äzerlängän cäyemneñ yartısına yağıp, ikençe yartısı belän qaplílar, maylap, 10 minut miçtä totalar.

: Ber qıstıbíğa: 75 *g* töçe qamır, 120 *g* kinder orlığı, eçenä salırğa wä tışın maylarğa 20şär *g* atlan may.

## Mäk qıstıbíı
Mäkne ililär dä qaynar suğa salıp bürtterälär, annarı iläktä sarqıtalar, kilegä salıp töyälär. Töygän mäkkä beraz qaymaq, şikär qomı östäp bolğatalar wä peşkän qamırğa yağıp, qısıp, maylap quyalar.

: Ber qıstıbíğa: 75 *g* töçe qamır, 80-100 *g* töygän mäk, 20 *g* şikär qomı, 20 *g* qaymaq, eçenä salırğa wä tışın maylarğa 20şär *g* atlan may.

Төркем:Татар ризыклары
Atlan may

**Atlan may** yä ki **aq may** yaña ayırtqan qaymaqtan yasıylar. peşkän qaymaq yä ki söt östennän yasalğan may iñ äybät bulıp isäplänä. Anı bäyräm tabınına quyalar.

Maynı quış eşle tar häm biek sawıtta – ğöbädä göbä tayağı belän yazalar. Qayçağında maynı kismäk yä isä çülmäktä dä yazalar. Yazğan maynı, äyräneñnän arındıru öçen, salqın suğa salalar, annarı qadaqlap (400 *g*), tügäräk yä ki ozınça yomarlap yasıylar.

Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Майлар
Төркем:Сөттән азык
Qatıq

**Qatıq** ul äçetelgän söt. Döres yasalğan qatıq qatı bulırğa tieş, läpeldätep torırğa, aña qadap quyılğan qalaq töşmäskä tieş.

## Yasaw
Ayırtılmağan sötne qaynatıp, +40&nbsp;°C cılılığına tikle suıtalar, östenä ayırım sawıtta äybätläp bolğatqan oyıtqı (salqın qatıq) salalar. Annarı sötne bolğatalat wä selketmiçä genä sawıtnı cılı äyber belän törep quyalar. Bülmä cılı bulsa, 6-8 säğättän soñ qatıq äçep citä, annan su ayırıla, wä anı yartı täwlekkä salqın urınğa quyalar.

Qatıqnı çögender yä isä çiä belän dä oyıtalar. Yuğan çögenderne peşerep, ärçilär wä waq qına itep turílar; çiäneñ başta töşen alalar, annarı qaşıq belän izälär. Çögender belän çiäne qaynar sötkä, oyıtqığa qädär salalar.

Qatıq tämlekär häm tuqlıqlıraq bulsın öçen, oyıtqı belän bergä sötkä ber yomrı qaymaq salırğa da bula.

: Külämnär: 1 *l* sötkä 100 *g* oyıtqı

Kiñäş: söt äçetergä quyu aldınnan qaynap çıqmasa, qatıq çıqmas, selägäyle närsä genä bulıp çığa. Bu döres bulıp çıqmağan qatıqnı Awrupıda “yoğurt” itep atílar.

## Aşaw
Qatıq äçeräk yä isä töçeräk bulırğa mömkin. Töçeräk qatıqnı üzen genä aşílar, äçeräkne isä aşqa salalar.

Qatıqnı sawıttan ber cirdän qalaq belän qayırıp alınsa wä şul cirdä cíıla torğan su tügep torılsa, qatıq tağın da qatıraq bula. Qatıq tabınğa píalalarda quyıla.

## Monı da qara
* Äyrän
* Sözmä
* Qımız
* Söttän_azıq

Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Сөттән азык
Äyrän

**Äyrän** – su belän sıyıqlanğan qatıq.

## Aşaw
Susawnı yaxşı basqanlıqtan, äyränne esse cäy könnärendä eçälär. Anı peşkän bäräñge, bäräñge bolamığı, tarı wä qaraboday botqası  belän birergä mömkin.

## Yasaw
Äyränne qatıqqa salqın çışmä suı yä ki şifalı su quşıp yasıylar. Telägän keşe aña şikär yä ki toz sala ala.

Berär sawıtqa salıp anı qaşıq belän äybätläp bolğatıp küpertälär dä bolğata-bolğata äkren genä salqın su östilär. Äyrän kübekle, töyersez bulırğa wä çemerdäp torırğa tieş.

## Monı da qara
* Qatıq
* Qımız
* Söttän_azıq

Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Сөттән азык
Söt

**Söt** Tatar xalqı küp qullana. Anı qamırğa salalar, botqa peşerüdä qullanalar, annan qatıq, sözmä, atlan may yasıylar, çäygä salıp eçälär.

## Monı da qara
* Söttän_azıq

Төркем:Татар ризыклары
Bäräñge täkäse

**Bäräñge täkäse** ul töçe qamırdan äzer länä torğan bökkän.

Bäräñgene borçaq zurlığında bik waq itep turıylar, toz belän uılğan qara borıç salıp yaxşılap bolğatalar. Bäräñgegä turalğan başlı suğan belän berär nindi tämlätkeç ülän salırğa mömkin. Töçe qamırdan uç töbe zurlığında bökkännär yasap miçkä tığalar. Peşkän täkälärne qaynar kileş urtağa yarıp, bäräñgene qanat belän eretelgän atlan may belän maylıylar.

Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Bökkännär
Sarkel

**Sarkel** (Şarkil) (xäzär telennän **Aq yort** digän süz) — Don yılğasınıñ sul yarında urnaşqan bulğan kirmän-şähär. Xäzerge waqıtta Tsimlän susaqlağıçı töbendä qalğan. 

Sarkel - urta ğasırlar (10-12 yözlär) Xäzär qälğäse. 

## Tarix

834-837 yıllarda Don buyında Sarkel kirmäne tözelä.

Xäzär qahanlığı xäkimnäre - qahan häm bäk üteneçe buyınça Feofil Vizantiä imperatorı Petrona Komatir citäkçelegendäge injenerlarnı cibärä, alar qatnaşında kirmän tözelä.

930 yıllarda Don yılğası buyında, Don häm İdelneñ ber-berenä yaqınayğan cirendä (yılğadan-yılğağa küçü yulı başında), Vizantiädän çaqırılğan injenerlär (Petrona Komatila citäkçeslegendä tözelü Qälğäneñ kirpeç diwarları ozınlığı 193,5 x 133,5 *m*, qalınlığı 3,75 *m* täşkil itkän. 

965 yılda Kiev kenäze Svätoslav I tarafınnan basıp alına, 12. yöz urtalarına qädär Urıs kenäzlege qälğäse bula. Urıs yılyazmalarında *Belaya Veja (Белая Вежа)* iseme belän yöri. Saqlanğan kirpeç dıwar, manara häm yort qaldıqları xäzer Tsimlän susaqlağıçı astında qalğan.

## Сылтамалар

*   Артамонов М. И. Средневековое поселение на нижнем Дону. По материалам Северо-Кавказской экспедиции // Известия Государственной Академии истории материальной культуры. — 1935. Вып. 31.
*    Труды Волго-Донской археологической экспедиции. Тт. 1-3. — М., 1958—1963.
*    Плетнева С. А. Саркел и «шёлковый» путь. — Воронеж, 1996.

Төркем:Юкка чыккан шәһәрләр
Төркем:Төрки халыкларТөркем:Татар тарихы
Yädegär Möxämmäd

**Yädegär Möxämmäd xan** (Yädkär, Yädegär) (1522 — 1565) — Qazan Xanlığınıñ soñğı xanı. 

Ästerxan xanı Qasıymnıñ ulı. 

1542-50. Mäskäw kenäzlegendä xärbi xezmättä, Urıs ğäskärläreneñ Qazanğa höcümendä qatnaşa (1550). 

1552 yılda Qol Şärif häm Çapqın bäk Otıç ulı tarafınnan Qazan täxetenä çaqırıla. 

Qazannı qamağan Urıs ğäskärlärenä qarşı köräşne oyıştıruçılarnıñ berse (1552., avgust-sentäber). Äsir töşä. 

1553 yılda Mäskäwdä Simeon Kasayeviç isemle belän çuqındırıla häm yort-cir bilämäläre belän tä'min itelä.

Төркем:Татарстан тарихы
Safagäräy

**Safagäräy xan** (1510 tiräse – 1549) (Qırımça häm başqa tellärdä: Safa Giray), Qazan xanı (1524.-31., 1535.-46., 1546.-49.). Säxibgäräy xannıñ bertuğanı Möxämmätgäräy ulı. Bulat Şirin citäkçelegendäge qaraçı bäklär törkeme yärdämendä Qazan täxtenä utıra. Mäskäw kenäzlegenä berniçä höcüm oyıştıra (1536.-37., 1541.-42., 1548.). Qazan xalqı häm aqsöyäkläre tarafınnan 1531 häm 1546 yıllarda täxettän quıla. Qırım Xanlığı, soñraq Nuğay Urdası ğäskärläre yärdämendä qabat xan täxeten yawlawğa ireşä.

Төркем:Татарстан тарихы
Gölsem Möxämmädi

**Ömmegölsem Möxämmädi Daut qızı** (Gölsem Möxämmädi'eva) 1903. yılnıñ 19 sentäberdä Ästerxan şähärendä tuıp, bala çağınnan uq Tatarça qämil tärbiä alğan, soñğa taba meditsina institütın tämamlap fännär nämzäte digän ğilmi däräcägä ireşkän Gölsem Möxämmädi ozın ğömer yulı turıdan-turı Ğälimcan İbrahimov şäxese häm anıñ icat biografiäse belän bäyle diärgä bula. Ul - klassik ädipneñ berençe xatını wä anıñ tarixi äsärlären Urıs telenä berençe tärcemä itüçe. 1930. yıllardağı repressiälärdän soñ, ul Qırımda, annan Urta Asiädä yäşi häm Qazanğa yänä 1977. yılda ğına qayta. Ğömereneñ yegerme-utız yılın Gölsem tulısınça Ğälimcan İbrahimovnıñ tormışın häm icatın öyränügä, anıñ turında istälekle äsärlär yazuğa bağışlıy. Uquçılar tarafınnan cılı qarşıy alınğan «*Zur tormış*» (1968), «*Yäşlek könnäre*» (1975), «*Ezlänülär*» (1987), «*Olı yul*» (1994) isemle istälekle kitaplar änä şul maqsatçıl icat omtılışınıñ bäräkätle näticäläre bulıp toralar. 

1988 yılnıñ 11 martında Gölsem xanum Qazanda wafat buldı.

Төркем:Татар язучылары
Särwär Ömär

**Särwär Ömär** (*Ömärev*) Qırım Tatarlarınıñ milli xäräkäte başlanğıçında torğan.

Särwär üz çığışı belän Qırımnan ide. 1944 yılda Üzbäkstanğa sörelgän bulğan. 1991 yılda Qırımğa qaytqançı ul Üzbäkstannıñ tözeleş ministrı bulıp eşlägän. Qırımğa qaytqaç Särwär Qırımtatar Milli Mäclesen oyıştıru kömitäteneñ berençe räise bulğan.

2004 yılnıñ 23 sentäberenneñ tönendä Särwär Ömär wä anıñ xatını Aliä xanum pıçaq belän qadap üterelgän. Alarnıñ mäyetläre üz fatirlarında tabılğan.
## Sıltamalar
* Hürriyet.com.tr: Kırım'ın önemli ismi cinayete kurban 
* Zaman.com.tr: Kırım Tatarları'nın önde gelenlerinden Ömerov ve eşi öldürüldü
* Avdet.org: Halqnıñ bütün küçlerini birleştirmek 

Төркем:Татар шәхесләре
Төркем:Сәясәтчеләр
Фән һәм тел (журнал)

**«Фән һәм тел»** журналы — төрле өлкә галимнәренә урын бирә торган, Казанда татарча чыга торган фәнни-хәбәри журнал. Беренче саны 1997 елның 25 июлендә чыккан.

Татар телендә мәгълүмат мохитен киңәйтү максатыннан чыгарыла. Авторлар тарафыннан журналның концепциясе һәм стратегик юнәлешләре билгеләнгән: фәндә һәм мәгарифтә татар теленең потенциалын куллану, татар телендә фәнни мәгълүмат туплау, мәшһүр татар галимнәренең казанышларын популярлаштыру һәм әсәрләре белән татар халкын таныштыру һ.б.

Журналны оештыруда татар галиме Вагыйз Фәтхуллин роле аеруча әһәмиятле.

## Рубрикалар
* Тел, әдәбият һәм тарих
* Милли мәгариф
* Фән һәм гамәл
* Фәнгә кереш
* Җыеннардан хәбәр
* Китап киштәсе

Журналның даими авторлары арасында: Рифгать Әхмәтьянов, Марсель Әхмәтҗанов, Җәүдәт Сөләйманов, Дөрия Рамазанова, Наил Туктамышов, Галим Хисамиев, Абрик Камалов.

## Сылтамалар
* КДАТУ сайты: татар теле кабинеты  
* "Фәнни Татарстан" журналы (ТӘһСИ (ИЯЛИ) чыгара) 

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Фәнни журналлар
Корт (ризык)

thumb|Корт
**Корт** — ул көрән төсенә хәтле шикәр салып пешерелгән һәм киптерелгән эремчектән ризык. Аны гөбәдия-бәлешләргә салалар, кортлы май ясыйлар, яки бер килеш татлы әйбер күк чәй белән ашыйлар.

Эремчеккә бераз су яки сөт салып, савыт төбенә утырырга бирмичә вакыт-вакыт болгатып торып, кайнаталар. Кызартуны тизләтү өчен савытны капкач белән ябалар. Су бетә торган саен, аны өсәп торасы, су эремчек астында гел бераз булырга тиеш, көя башламау өчен. Эремчек сары төскә керә башлагач аңа кирәкле балылыгына хәтле шикәр салып, капкачны алып куеп, гел болгатып торасы. Корт көрән төскә әверелгәч, аны калган су беткәнче кортып аласы.

Корт чәй өчен ясалса шикәрне күбрәк салырга була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Сөт ризыклары
Eremçek

**Eremçek** ul söt aqsımı.

Sötne qaynawğa tikle cılıtıp, beraz qatıq salıp, qanatunı däwam itälär. Berazdan soñ söt erep eremçekkä äylänä. Anı suıtırğa quyalar. Suınğaç bik waq sözgeç arqılı sözep sudan ayıralar. Sötneñ ber literdän 250 gramğa yaqın eremçek çığa.

Eremçekne yaña söttän genä tügel, äçegän söttän dä, iskergän qatıqtan da yasıylar. Andıy çaqlarda eretäse äyberne qaynatırğa quyıp erüen kötälär.

Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Сөттән азык
Alman tele

**Alman tele** (almança *Deutsch* [Doyç]) German telläre törkemenä kerä häm bügenge dönyada iñ kiñ qullanıla torğan tellärenä kerä. Awrupa Berlegendä dä ul kiñ qullanıla häm räsmi telläre arasına kerä. Almança söyläşüçeläreneñ kübese Almaniä, Avstriä, Lixtenşteyn illärendä yäşi. Alardan tış Şveytsariä, Lüksemburg, İtaliäneñ Südtirol töbägendä, Çığış Belgiä, Rumıniä töbäklärendä, Frantsiäneñ Elzass häm Lorraine töbäklärendä dä Almança söyläşüçelär baytaq.

## Tarix

## Törkemläw
Alman tele German telläre ğäiläseneñ Batış törkemenä kerep, Hind-Awrupa tellär ğäiläsenä kertelä.

### Räsmi bulu

### Cirle söylämnär

## Sarıf
*Töp mäqälä: [[Alman teleneñ sarıfı]]*

## Yazu
Almança yazu öçen Latinälif qullanıla. Latinäliftäge ğädäti 24 xäreftän tış, Almançada öç “umlaut” («ä», «ö», «ü») häm «ss» öçen maxsus «ß» bilgese qullanıla. Soñğı ğömerlärenä tikle Almança bastıru eşendä “qara xäreflär” wä Sütterlin qullanılğan. Latinälif xärefläreneñ bu törläre bügenge ğädäti şäkellärdän bik ayırıla häm alarnı uqu künekmägän keşegä şaqtıy awır.

## İmlä
*Töp mäqälä: [[Alman imläse]]*

Latıyn grafikası

## Monı da qara
* Umlaut, ß
* Almançanıñ ímla üzgäreşläre
* Alman xalqı

## Päräwezdä
* German 101 Learn German online (İnglizçä)
* Ethnologue.com tarafınnan Alman telenä küzätü
* Öyränüçelär öçen buşlay belem  (İnglizçä)
* Verein Deutsche Sprache (Almança)

Төркем:Алман теле
Näqi İsänbät

**Näqi Zakir Síracetdin ulı** (*Näqi İsänbät* ataması belän tanılğan) 1900. yılnıñ 10. Ğínwarında Başqortstannıñ Salawat rayonı Malayaz awılında mulla ğäiläsendä tuğan.

Näqineñ tuğan awılı mäñge yäşel çırşılar, naratlar belän bizälgän Ural itägendä urnaşqan. Şunda ul başlanğıç belemne ala.

1910. yıldan Ufada «Xäsäniä» häm «Ğäliä» mädräsälärendä uqí.

Balaçaqta diqqät belän qat-qat uqılğan äsärlär anıñ zihenendä yaña matur uylar tudıra. Ozaqlamí Näqi üze dä şiğerlär yaza başlí. «*Şüräle*» isemle berençe şiğeren yazğanda, aña un ğına yäş bula. Ozaqlamí şäkertlär arasında anıñ şaqtí qalın şiğer däftäre tarala. Täwge şiğerlärenä Şäyexzadä Babiç üz fatíxasın birä. 1914—1916 yıllarda «Añ» häm «Söyembikä» jurnallarında poéma häm drama äsärläre basılıp çığa.

Näqi İsänbät mäktäplärdä uqıtuçı bulıp eşli häm xalıq awız ícatı belän mawığa. Unike yäşennän başlap, ul däftärenä mäqälälär, äytemnär, tabışmaqlar cía başlí. Ğömere buyı tuplağan xalıq awız ícatı äsärlären ayırım cíıntıqlar räweşendä bastırıp çığara («*Tatar xalıq mäqäläläre*» öç töplämdä, «*Tabışmaqlar*», «*Balalar folklorı*»).

Näqi İsänbät ul tel ğälime dä bulğan. Küp yıllar däwamında Tatar teleneñ frazéologí baylığın cínap süzlek itep bastırdı.

Anıñ «*Uraqçı qız*», «*Bormalı su*», «*Harmunçı yeget*», «*Sin sazıñnı uynadıñ*» kebek küp kenä şiğerläre cır bulıp yañğırí.

Näqi İsänbät küpsanlı drama äsärlärendä tege yäisä bu çorğa qarağan waqíğalar yaqtılığında xalıqnıñ taríxın, ğöref-ğädätlären tirännän sürätli: «*Xuca Nasretdin*», «*Cirän Çiçän häm Qaraçäç sılu*», «*Mirkäy belän Aysılu*», «*Gölcamal*», «*Mullanur Waxítov*», «*Musa Cälil*» äsärläre şundílar. Ul osta tärcemäçe bularaq ta tanıldı, Puşkin, Molier, Nizami, William Shakespeare äsärlären Tatarçağa tärcemä itte.

Tuğan ädäbiäte, mädäniäte häm sänğäte ölkäsendäge igelekle xezmätläre öçen Näqi İsänbätkä Ğ. Tuqay isemendäge Däwlät büläge häm Tatarstannıñ Xalıq yazuçısı digän isem birelde.

Tatar xalqınıñ ruxí tormışında, sänğät häm ädäbiätendä Näqi İsänbät ícatı kürenekle urın alıp tora.

Ölkän yazuçı Näqi İsänbät 1992. yılda Qazanda baqí dönyağa küçä.

## Päräwezdä
*Kitapxänädäge äserlär

:1992 елда вафатлар

Төркем:1900 елда туганнар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Тел белгечләре
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Җагалдай

**Җагалдай ханлыгы** (; ) — Бөек Литва кенәзлеге эчендәге, хәзерге Курск һәм Белгород өлкәләрен алып торган, зур булмаган татар җирлеге. 

1428-1438 еллар аралыгында алтынурдалы Җагалдай тарафыннан нигезләнә. Ханлык 16 гасырга кадәр Литва кенәзлегенә буйсынган дәүләт буларак яши.

## Территориясе һәм шәһәрләре
Ханлык Оскол, Донец елгаларының өске өлешләрен һәм көньяк Подесеньены алып торган.

Ханлык шәһәрләре: Мужеч, Милолюбь, Оскол (бүгенге Иске Оскол каласы), шулай ук, кайбер чыганакларда Җагалдай-кала (Еголдаева городища) турында сүзләр бар .

## Искәрмәләр

Төркем:Татар дәүләтләреТөркем:Алтын УрдаТөркем:Литва тарихы
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Mordwa Qaratayı

**Mordwa Qaratayı** ul Tatarstannnıñ Kama Tamağı cirlegendä, cirlek üzägennän 20 *km* Könyaq-Batıştaraq, İdelneñ uñ quşıldağı Mordwasu yılğası buyında urnaşılğan ber awıl.
## Taríx
Awıl nigeze 16. yözneñ 2. yartısında salına dip uylanıla. 
## Xalqı
Awıl yäşäwçeläreneñ bötenese diärlek Qaratay keşeläre – Tatar telendä söyläşäwçe Muqşı (bälki Erzä?).
Yäşäwçe xalqı sanı:
* 1989 yılda – 120 keşe, 
* 2000 yılda – 88 keşe. 
Xalıqnıñ töp şöğele bulara igençelek ilä terlekçelek. 
19. yözdä taş, izvest, alebaster, kükert çığaru käsepçelege belän mäğlüm.
Җофар

**Җофа́р** (лат. *Desmana moschata*) - сукыр тычканнар семьялыгына керүче имезүче хайван. Идел, Дон һәм Урал елгалары бассейнында гына очрый. ТР территориясендә 1983 елга кадәр Идел алдының көньяк өлешендә күренә. Иж елгасы бассейнында сакланып калуы мөмкин. 
## Тасвирлама
Гәүдәсе тыгыз, 20 см га кадәр озынлыкта. Авырлыгы 520 г га кадәр. Башы зур, хәрәкәтчән озын борын белән тәмамлана. Койрыгы 17-20 см озынлыкта, ике ягыннан кысылган, кабырчык һәм сирәк төк белән капланган, койрык төбендә исле майлы матдә бүлеп чыгаручы мускус бизләре урнашкан. Май тирене юешләнүдән саклый. Аяк бармаклары араларында киң йөзү ярылары бар; арткы аяклары алгыларыннан озынрак һәм көчлерәк. Йон капламы ефәксыман, куе, өске ягы кара-коңгырт, аскы ягы - көмешсыман соры төстә. Яртылаш суда тереклек итә. Өнен, чыгу юлларын су астында калдырып, текә ярларда куак тамырлары астына казый. Эңгер-меңгердә һәм төнлә активлык күрсәтә. Суда яшәүче умырткасызлар, вак балык, үсемлекләр белән туклана. Ана җофар елга бер тапкыр 1-5 бала китерә. 

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Сукыр тычканнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Grünwald suğışı

**Grünwald suğışı**(1410, 15 İyül) - Almannarnıñ Teuton Ordenı ğäskärenä qarşı berläşkän Läx, Litua, Urıs häm Tatar xärbi köçläre şuğışı . 
Bügenge Pülşä cirlärendä urnaşqan Grünwald (Jalgiris - Žalgiris) belän Tannenberg (Stembark) awılları yanındağı bu suğışta Läx patşası **Vladislaus II Jagiello** (Läxçä: **Władysław II Jagiełło**, Lituança: **Jogaila**) häm Litva patşası **Böyek Vytautas** citäklägän ğäskäri köçlär arasındağı Altın Urda bäge Cäläletdin qaramındağı 2 meñ Tatar atlılar da qatnaşa.

Şuşı suğıştan soñ Teuton Ordenınıñ könçığışqa omtılışı tuqtatıla.

Tөркем:Lipka tatarları

Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Россия бәрелешләре
Ğälimcan İbrahim

**Ğälimcan İbrahim** (1887-1938) ul Tatar xalqın Törki xalıqlardan häm Tatar telen Törki teldän ayırıp yasaw tarafdarı ide. Monnan tış ul Sovet xäkimiäteneñ süzlärenä ışanıp, alar belän xezmättäşlek oyıştırğan keşe ide.

1912. yıldan başlap matbuğatta «Törkilärme, Tatarlarmı?» soraw belän zur bäxäs başlana. Ğälimcan İbrahim, *tatarçı* fikerendä torıp, “Yaña Tatar tele” buyınça xezmätlär yasıy başlıy. İsmäğil Gasprinski Törki xalıqlarnı ber urtaq tel belän ber zur millätkä berläşterergä tırışqan bulsa, Ğälimcan kiresençä, ayırım tellär-ädäbiätlär yasaw kiläklege fikerendä tora ide.

1915. yılnıñ közgedä Ğälimcan «Ğäliä» mädräsäseneñ mödir urınbasarı bulip eşli başlıy.

1917. yılnıñ közennän başlap “Tatarstan Ştatı”n yasaw Ğälimcannıñ töp qıyblası bula başlıy. Anıñ buyınça biş ayırım ştat buldılırğa tieş ide: Qazaqstan, Qawqaz, Türkestan, Tatarstan häm Qırım, imeş Törki bolay da biş cirle söylämgä bulengän ide.

1918. yılnıñ 7. Ğínwarında, Ğälimcan wä Stalin oyıştırğan, Sovet xäkimiäte belän xezmättäşlek alıp-baru şartları turında söyläşü uzdı. Ğälimcan yağınnan Murlanur Waxitov belän Manatov ide, Sovet yağınnan Lenin belän Stalin ide. Näticädä, Ğälimcan İbrahim Sovet xäkimiätenä Tatar xäräkätläre belän idärä itü mömkinlegen birde häm anıñ tere qatnaşuı belän İdel-Uralnıñ cirle idäräläre beterelgän ide. 1918. yınıñ 22. Martında Sovet xäkimiäte kiläçäktä “Tatar-Başqort Sovet Cömhüriäten oyıştıru turında” qarar çığara, anıñ başqalası Ufa bulırğa tieşie.

1927. yılğa tikle Ğälimcan Sovet xäkimiätenä xezmät itä, wä ğömereneñ soñğı 10 yılın Yalta şähärendä ütkärä. 1938. yılda wafat bula.

## Monı da qara
* Gölsem Möxämmädi – Ğälimcannıñ xatını
* Ğälimcan İbrahim isemle Tel häm Adäbiät institüte

Төркем:Тел белгечләре
Төркем:1887 елда туганнар
Төркем:1938 елда вафатлар
Möxämmädyar

**Möxämmäd-Yar** ul Möxämmät-Ämin xan isemle Qazan xanınıñ 1502 yılda tuğan ulı ide. 

Yäştän ük Möxämmäd-Yarnı anıñ atası  uqırğa Persiägä cibärä. Möxämmäd-Yar anda *Şäyex Ğäli* iseme ilä yegerme yıl belem alıp, şağir bulıp zur uñışlarğa ireşep, kitaplarnı tuplap yäşi. Söyem-bikä yärdäme belän Qazanğa qaytqaç, şağir üz tuplağan zur kitapxänäne «äl-Möxämmädiä» mädräsäsenä büläk itä.

Möxämmäd-Yar Bolğardağı «äl-Xuma» digän süfilär cämğiätenä başlıq itep saylana.

1552 yılnıñ cäyendä il östenä oluğ facíğa yabırılğaç, Möxämmäd-Yar Bolğar däwläteneñ saqlap qalu öçen äwliäläe qäberenä ziärät qılu niäte belän Bolğarğa säfärgä çığa. Yulda Urıslar belän kilgän Severga Baskakov isemle Kazak atamı qorğan tozaqqa elägä. Şağirne qılıçlar belän turaqlap beterep üterälär. 

## Äsärlär
Bügenge köngä ike genä äsäre kilep citä:
* 1540 – «*Täxfä-i Märdän*»
* 1542 – «*Nurı sodur*»

Төркем:Татар шагыйрьләре
Kärim Ämiri

**Kärim Ämiri Xösäyen ulı** 1893. yılnıñ 30 sentäberdä Başqortstannıñ xäzerge Täteşle cirendä Bül-Qaylan digän Tatar awılında tuğan.

Mädräsä belemen alğannan soñ, ul Ufa wä Penza gouvernlarındağı Tatar awıllarında balalar uqıta. 1918. yılda, Qazanğa kilep, köndälek matbuğat redaksílarında eşli, 1929.-1932. yıllarda Uralda häm Seberdä matbuğatçı eşen däwam itterä.

Ädäbi dairädä K.Ämirineñ iseme 1913. yılda işetelä başlí. Ícatınıñ ayıruça uñışlı çorı grajdannar suğışı häm NEP yıllarına turı kilä. Bu yıllarda ul ber-ber artlı şiğer häm poema cíıntıqların bastıra, säxnälärdä anıñ «*Yosıf wä Zöläyxa*», «*Qazan qızı*», «*Paytäxet cälladları*», «*Peçän bazarı*» kebek piesläre quyıla; balalar öçen «*Ural balası*» äsäre, «*Zavod mäktäbendä*», «*Yuğalğan malay*» isemle ozın xikäyäläre ayırım kitaplar bulıp çığa. Ğömümän, suğışqa qädär ädipneñ tezmä, çäçmä säxnä äsärläre tuplanğan ike unğa yaqın kitabı basıla. Suğıştan soñ isä «*Pieslär*» (1958) häm «*Tañ waqıtı*» (1969) isemle cíıntıqları dönya kürä.

1962. yılnıñ 28 ğinwarında Kärim Ämiri Qazanda wafat bula.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Velosipäd

*bu [[Википедия:Правописание Zamanalif|Zamanalif]]ta yazılğan mäqäläse*
right|300px|thumb
**Velosipéd** yäki **Velosipäd** (fr. *vélocipède*, lat. *velox* — tiz häm *pes* — ayaq) — transport çarası. 
Qazanda velosipädçelär öçen bik az şartlar tudırılğan. Berençel çaralar arasında:

- saqlanğan häm saqlanmağan velosipäd toraqların yasaw /qimmätkä töşmäster, beraz tüläwle bulsa, bötenläy kileren kürä alırbız

- Kimennän taríxí üzäktä velosipädçelär yulların ayıru. Pariş şähäreneñ här xarítasında yullar, uramnar, bínalar belän bergä velosipädçelär öçen maxsus yullar da kürsätelgän. 3 säğät eçendä Notre Dam de Paris, Elisée qırların, Latín Quartalın häm tağın berniçä urınnı niçek qarap bula mikän? velosipäd belän. Qazannıñ meñyıllığına niçä qunaq kiler, yullardağı xälne küzgä kiterä alasızmı? Bolay da irtänge häm kiçke säğätlärdä kiräkle cirgä waqıtında citü mömkin tügel iç! İkençe, läkin şunnan möhimlegen yuğaltmağan mäs'älä - velosipädçelär saqlığı mäs'äläse.

Oçasıñ kiläme? Oçıp kil! Velosipädçelär xäräkäte oyıştırabız shamil@bonbon.net

Төркем:Транспорт чаралары
Tatarstan awıl xucalığı

Töbäk xalqı elek-elektän igençelek häm terlekçelek belän kön kürgän, İdel buyı Bolğar däwläte zamanında uq cirne saban belän sörgän, mal asrağan.

## Taríx

Awıl xucalıq produksísı (ikmäk, tire h.b.), eçke íxtíacnı qänäğätländerüdän tış, çitkä dä çığarılğan.

Ğasırlar däwamında ällä ni zur üzgäreşlär kiçermägän awıl xucalığı 1918. yıldan soñ üzgärtep qorıla: cirgä xosusí milek beterelä, kümäk xucalıqlar (igençelek şirkätläre, awıl xucalıq komunnarı, kolxoz/sovxozlar) oyışa başlí.

1929.-1937. yıllarda awıl xucalığında kümäkläşterü ütkärelä. 500 meñnän artıq awıl xucalığı urınına 3847 kolxoz häm 51 sovxoz oyışa. Awıl xucalığına 5 meñnän artığraq traktor häm 2 meñ çaması kombayn qaytarıla. İkençe Bötendönya suğışınnan soñ kolxozlarnı ereländerü säyäsäte başlana, íqtísadí artta qalğan kolxozlar cirlegendä yaña sovxozar tözelä.

1991. yılda Tatarstanda 349 sovxoz, 740 kolxoz, 3 kolxozara şirkät, sänäğät şirkätläre häm oyışmalarında 58 yärdämçe xucalıq isäplänä.

Awıl xucalığında citeşterelgän azıq-tölekneñ bolar öleşenä töşkän küläme: börteklelär – 100%, bäräñge – 25%, yäşelçä – 66%, it – 66%, söt – 76,5%, yomırqa – 64%.

Awıl xucalığında 38,8 meñ traktor, 14,2 meñ börteklelärne uru kombaynı eşlägän.

2000. yılda Tatarstanda 4523,4 meñ h awıl xucalıq cirläre isäplänä, şul isäbennän 3493,4 meñ h sörüle cirlär, 990,8 meñ h tabíğí peçänlek häm kötüleklär. Awılda yäşäwçelärneñ yärdämçe xucalıqlarında 136,2 meñ h cir terkälgän.

1990. yıllarda başlanğan cir häm awıl reformılar näticäsendä küpçelek kolxoz/sovxozlar cirlegendä awıl xucalıq şirkätläreneñ yaña formıları (aksíoner cämğiätläre, kooperatiflar, kümäk wä fermer xucalıqları, törle berläşmälär) barlıqqa kilä. Awıl xucalığınıñ törle tarmaqlarında eşläwçelär yäki alar statusına yaqın toruçılar qulına 2,5 mln. h.'dan artığraq cir xosusí milek bularaq tapşırıla.

## Cirlär

2000. yılda Tatarstanda barlıq çäçülek cirlär 2991,4 meñ ğa, şunıñ 1543,6 meñ ğada börtekle kulturlar igelä, 1219,2 meñendä – terlek azığı, 111,8 meñendä – texnik kulturlar, 116,5 meñendä bäräñge belän yäşelçä üsterelä. Awıl xucalığında citeşterelgän barlıq produksínıñ 53% igençelekkä, 47% terlekçelekkä turı kilä.

## İgençelek

2001. yılda barlıq tör xucalıqlardan cíıp alınğan uñış: börteklelär – 6046,4 meñ t (urtaça uñış 36 s/h), bäräñge – 1314,1 meñ t (124 s/h), şikär çögendere 958,9 meñ t (198 s/h), yäşelçä – 234,3 meñ t (162 s/h) bulğan.

## Terlekçelek

2001. yılnıñ başına barlıq tör xucalıqlarda cämğısı 1194,6 meñ baş mögezle ere terlek, 749,6 meñ baş duñğız, 476,5 meñ baş sarıq häm käcä, şul isäbennän awıl xucalıq şirkätlärendä bu sannar şul uq täñgällektä 883 meñ, 651 meñ, 76,6 meñ täşkil itä. 2000. yılda Tatarstanda terlekçelek produktlarınnan itneñ 52%, sötneñ 37,4%, yomırqanıñ 42% şäxsi xucalıqlarda citeşterelä. Awıl xucalığı faydalanuındağı cirlärneñ 100 ğana isäplägändä, terlekçelek produksísı citeşterü buyınça Tatarstan İdel-Uralda berençe urında bara.

## Şulay uq qarağız
## İskärmälär

Төркем:Татарстан