Кама Тамагы районы

**Кама Тамагы районы** — Татарстан Республикасы составында административ-территориаль берәмлек һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район). Республиканың көнбатышында Идел елгасының уң ярында урнашкан.
Тәтеш, Апас, Югары Ослан районнары белән, Куйбышев сусаклагычы акваториясе буйлап Лаеш һәм Спас районнары белән чиктәш.
Административ үзәге — Кама Тамагы шәһәр тибындагы поселогы.
## География
Районның рельефы уртача 170-190 м биеклектәге калку тигезлектән гыйбарәт. Идел яры буйлап югарылыклар традицион рәвештә «таулар» дип атала: таулар, Богородское таулары, Сөйки таулары, Тәтеш таулары. Район территориясендә шулай ук Лобач тавы, Юрьев мәгарәсе урнашкан, ә 1958 елга кадәр Сөйки мәгарәләре булган, алар сусаклагыч белән су баскан һәм юылган.
Күпчелек соры Һәм куе-соры урман туфраклары жирләр таралган.
Район территориясендә доломитлар, балчык һәм гипс запаслары (шул исәптән республикада иң эре Кама Тамагы чыганагы) бар. Ятмаларның бер өлеше үз ресурсын (Гипс-1) эшләп чыгарды, Тенеш һәм Сөйки авылларында тау эшләре дәвам итә.
Районның көнчыгыш һәм көньяк чигендә Куйбышев сусаклагычы, аның киңлеге 6 км га җитә. Сусаклагыч барлыкка килгәнче, Идел һәм Чулман кушылган урыннар район чикләрендә тулысынча урнашкан.
Иң зур елгалар (гомуми озынлыгы 15 км дан ким булмаган)):
* Зөя бассейны — Коры Үләмә һәм аның кушылдыклары Кыярмәт, Олы Шаһиян.
* Идел бассейны — Карамалы, Мордвасу, Ишем.
## Герб һәм флаг

Герб һәм флаг 2006 елның 21 июнендә Кама Тамагы район Советы карары белән расланды. Эшләү белән Россия геральдистлар союзы Татарстан Президенты каршындагы Геральдия советы шөгыльләнде]. Кама Тамагы районы территориясе Көнчыгыш Европаның иң зур елгалары булган Идел һәм Кама елгалары кушылуында урнашкан. Бу үзенчәлек зәңгәр төсләргә бай, бу елга киңлекләренең матурлыгын һәм байлыгын чагылдыра. Көмеш Акчарлак һәм тау сурәтләре төбәкнең табигый-географик үзенчәлекләренә күрсәтә — район Куйбышев сусаклагычы ярында урнашкан, аның рельефы Идел буе калкулыгының югары массивына ия. Рәсемдә Лобач тавы (Обач) күрсәтелгән-яр буеның иң биек ноктасы. Кама Тамагы районы флагы герб нигезендә эшләнгән. Киңлеге 2:3 озынлыгына мөнәсәбәтле зәңгәр төстәге турыпочмаклы тукыма була, анда сөзәк ярда акчарлак сурәтләнгән...
## Тарих
Район үзәге XVII гасырда Иделнең уң як ярында, Кама Тамагы каршысында балыкчылар бистәсе буларак нигез салына. XVII гасыр ахырында Богородица Рождественосы хөрмәтенә чиркәүле зур авыл була. Соңрак, 1939 елда, авыл шәһәр тибындагы бистә итеп үзгәртелә һәм Кама Тамагы дип атала.
Районга 1930 елның 10 августында нигез салына. 1920 елга кадәр Тәтеш өязенә, 1920-1927 елларда Тәтеш кантонына, 1927-1930 елларда Буа кантонына керә. 1958 елның 16 июлендә Катнашкан Теньков районы территориясенең бер өлеше була. 1963 елның 4 гыйнварында Кама Тамагы районы бетерелә, җирләрне Тәтеш районына кушыла, әмма 1965 елның 12 гыйнварында районны яңадан торгызалар.
2005 елның 31 октябреннән Кама Тамагы муниципаль районы башлыгы вазифасын Гарәфиев Зөфәр Галимулла улы башкара. 2015 елның сентябрендә бу вазыйфага Лоханов Павел Николаевичны билгелиләр. Ә 2019 елның гыйнварыннан Кама Тамагы районы башлыгы булып Вазыхов Наил Альберт улы билгеләнә.
## Халкы

Хәзерге вакытта районда 16,9 мең кеше (2010 елгы халыкны исәпкә алу буенча) яши. Шәһәр халкы - 7,96 мең, авылда – 8,94 мең ; хезмәткә яраклы – 7,8 мең, укучылар -1,8 мең, пенсионерлар- 5,75 мең. Халык тыгызлыгы уртача – 1 кв.метрга 14 кеше.
### Милли состав

## Муниципаль-территориаль бүленеш
Кама Тамагы муниципаль районында 3 шәһәр һәм 17 авыл җирлеге һәм алар составындагы 52 торак пункт бар..

### Идарә-җир төзелеше
# Кама Тамагы
# Затун 
# Тенеш
# Балтач авыл җирлеге: Балтач авылы (үзәк);
# Олы Бортас авыл җирлеге: Олы Бортас (үзәк), Балчыклы, Кече Бортас авыллары;
# Олы Карамалы авыл җирлеге: Олы Карамалы (үзәк), Келәр, Бәрлегуҗа, Малаевка авыллары;
# Олы Кариле авыл җирлеге: Олы Кариле (үзәк), Бәби, Кече Кариле, Чаллы авыллары;
# Олы Салтык авыл җирлеге: Олы Салтык (үзәк), Олы Мәрәтхуҗа, Даныш, Абыз авыллары;
# Варварино авыл җирлеге: Көрәле (үзәк), Варварино авыллары;
# Кирельское авыл җирлеге: Кирельское (үзәк), Ишем, Мордва Каратае авыллары;
# Келәнче авыл җирлеге:  Келәнче (үзәк), Бәки авыллары;
# Красновидово авыл җирлеге: Красновидово (үзәк), Антоновка, Рус Бортасы авыллары;
# Кече Салтык авыл җирлеге: Кече Салтык (үзәк), Кече Мәрәтхуҗа, Яшелчә авыллары;
# Осинники авыл җирлеге: Осинники поселогы (үзәк);
# Иске Барыш авыл җирлеге: Иске Барыш (үзәк), Кыртапа авыллары;
# Иске Казиле авыл җирлеге: Каратал (үзәк), Иске Казиле, Атабай, Бишалаб авыллары;
# Сөйки авыл җирлеге: Сөйки (үзәк), Сөйки Кичүе поселогы;
# Тәмте авыл җирлеге: Тәмте (үзәк), Лабыш, Тукай, Ясная Звезда, Ясная Поляна авыллары, Свободный Труд поселогы, Татар зональ тәҗрибә станциясе поселогы ;
# Уразлы авыл җирлеге: Уразлы (үзәк), Кече Карамалы, Салтыйган авыллары;
# Яңасала авыл җирлеге: Олы Яңасала (үзәк), Шәпкә авыллары.

## Икътисад
### Сәнәгать

Районның иң эре  сәнәгать предприятиеләре: «Кама Тамагы гипс руднигы» компанияләре (Татарстан Республикасында төп гипс ташы белән төп тәэмин итүче), «Фоника Гипс» (төзелеш материаллары чыгару, эшкәртү һәм җитештерү, коры төзелеш катнашмалары ясау һәм башкалар), «Куйбышев исемендәге флотның ремонт базасы» (судноларны ремонтлау, техник хезмәт күрсәтү һәм яңадан җиһазлау).
2020 елның гыйнварыннан сентябренә кадәр Кама Тамагы районында 667 млн сумлык товар төяп озатылган, бөтен 2013 елда бу күрсәткеч 586 млн тәшкил иткән.
### Авыл хуҗалыгы
Авыл хуҗалыгы Кама Тамагы районының төп икътисады булып тора. Нигездә, көзге бодай, көзге арыш, арпа, борчак үстерәләр. Терлекчелекнең төп тармаклары: сөт-ит терлекчелеге һәм дуңгызчылык. 2016 елда 4 авыл хуҗалыгы предприятиесе һәм 24 крестьян (фермер) хуҗалыгы эшләгән, чәчүлекләрнең гомуми мәйданы 55 мең га тәшкил иткән, шуларның 44,9 мең гектарын «Ак Барс» холдингының «Кама Тамагы» бүлекчәләре һәм «Идел» терлекчелек хуҗалыгы биләгән. 5 мең га  сөрү җирләре «Кызыл Шәрык» хуҗалыгына («Олы Кенәр» һәм Ленин исемендәге фермалар), шулай ук крестьян (фермер) хуҗалыкларына туры килә. 2019 елда Кама Тамагы районында биш агрофирма һәм 35 фермер хуҗалыгы эшләгән, 2020 елда  «Камская», «Буртасы», «Большие Кляри»  һәм «Новагротех» компанияләре теркәлгән.
2017 елда Кече Мәрәтхуҗа авылының ун фермер хуҗалыгы фермер мәйданчыгы ачтылар һәм «Кече Мәрәтхуҗа» авыл хуҗалыгы кулланучылар кооперативына берләштеләр.
2018 елда авыл хуҗалыгы өлкәсендә тулаем территориаль продукт күләме 4,27 млрд. сум тәшкил иткән, ә үзләре җитештергән төяп җибәрелгән товарлар күләме-726 млн. сум. 2018 елда фермер хуҗалыклары 1141 тонна сөт һәм 116 тонна мөгезле эре терлек ите җитештерделәр. Җитештерелгән тулай продукция күләме 58 млн. сумга якын тәшкил итте, үсемлекчелек буенча — 25,2 млн., терлекчелек буенча — 32,7 млн.
2019 елда хуҗалыкларга өч мең баш мөгезле эре терлек, биш меңнән артык кәҗә һәм сарык, 200 меңнән артык ат һәм 25 мең тавык исәпләнә, 3 мең гектардан артык сөрү җире, бер меңе — бөртекле, ике меңе — азык культуралары өчен. 2020 елда бөртеклеләрнең уртача уңышы 30,7 ц/га тәшкил итте.
2020 елның беренче яртыеллыгында авыл хуҗалыгының тулай продукциясе 158 млн. сум тәшкил итте. 2013 елда бу күрсәткеч 728 млн. тәшкил итте.
## Инвестиция потенциалы
2010 елдан 2020 елга кадәр минималь куллану бюджетына уртача айлык хезмәт хакы чагыштырмасы 1,86 тапкырдан 1,97 тапкыр арткан, ә эшсезлек дәрәҗәсе 2013 елдан 2020 елга кадәр 0,87% тан 1,87% ка кадәр арткан.
Татарстан Республикасының Социаль-икътисадый мониторинг комитеты бәяләве буенча, 2020 елның беренче яртыеллыгында Кама Тамагы районының төп капиталына инвестицияләр 448,5 млн сум тәшкил иткән, ягъни Татарстанда инвестицияләрнең гомуми күләменнән 0,2%. 2020 елда инвестицияләр юнәлеше буенча авыл хуҗалыгы, аучылык һәм балык тоту (22 млн.сум) һәм файдалы казылмалар чыгару (19 млн. сум) тәшкил итә. Республика Дәүләт статистикасы федераль хезмәте хисабы буенча, 2019 елда Кама Тамагы районына 235 млн. сум инвестиция җәлеп ителгән (бюджет акчаларыннан һәм кече эшмәкәрлек субъектларыннан тыш), 2018 елда-280 млн. .
## Транспорт
Район үзәге Казаннан көньяк-көнбатышка таба 117 км ераклыкта урнашкан. Район әһәмиятендәге автоюллар: «Кама Тамагы — Теньки-Октябрьский (Р — 241)» (Казан), 16К — 0980 «Кама Тамагы-Тәтеш», 16К-0352 «Кама Тамагы — Шонгуты (Р-241)». Район территориясе буйлап нефть-газүткәргечләр уза. Федераль әһәмияттәге транспорт челтәренең бер өлеше булып торган транспорт юлы киң таралган. Идел елгасы пристаньлары Кама Тамагы штп, Куйбышев Затоны һәм Тенеш бистәләрендә бар.
2018 елда РФ Хөкүмәте Мәскәү — Түбән Новгород — Казан тиз йөрешле автомобиль юлын төзүне хуплады, ул «Европа — Көнбатыш Кытай» халыкара транспорт коридорының бер өлеше булачак. Республика территориясендә юл Кайбыч, Апас, Югары Ослан, Кама Тамагы, Лаеш, Питрәч районнары аша узачак. Төзелеш 2024 елда тәмамланырга тиеш.
## Экология
Район территориясендә аеруча саклана торган табигать объектлары: Байкүл һәм Урман күлләре;  Юрьев, Зимовьев , Богородск һәм Коннодольск мәгарәләре; Теньков кылган даласы. Шулай ук төбәк әһәмиятендәге табигый тыюлыклар: Лобач тавы, Лабышка таулары, Антонов чокырлары..Кылган даласының үсемлекләре Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән. Ә Лабыш тауларында Татарстанда сирәк санда калган хайваннар очрый.
## Социаль өлкә
Район территориясендә махсус сакланучы 52 мәдәни мирас объекты урнашкан: ике шәһәр төзелеше һәм архитектура һәйкәле, республика әһәмиятендәге ике тарихи һәйкәл һәм республика әһәмиятендәге 48 археология һәйкәле.
Мәгариф өлкәсендә 10 урта, җиде төп, сигез башлангыч мәктәп һәм җиде мәктәп-бакча, 14 мәктәпкәчә һәм өч өстәмә белем бирү учреждениесе эшли. Куйбышев Затонында 72 нче һөнәри училище эшли. Мәдәният өлкәсен өч үзәк мәдәният йорты һәм 21 авыл мәдәният йорты, 11 авыл клубы, 27 китапханә, ике музыка мәктәбе, ике музей - [[Кама Тамагы туган якны өйрәнү музее]] һәм Красновидово авылында Алексей Максимович Горький музее, Туфан Миңнуллин  иҗат йорты, дүрт халык коллективы - ике халык театры, бер вокаль-инструменталь ансамбль һәм бер ветераннар хоры эшләп килә. Район территориясендә 19 мәчет һәм 6 православие гыйбадәтханәсе бар.
1932 елдан рус һәм татар телләрендә районның «Идел таңнары» газетасы чыга. Бу  газета иң тәүдә «Алга» дип, 1938-2000 елларда «Кызыл байрак» дип аталган.
## Район белән бәйле шәхесләр
#### А
* Владимр Андреев (*Вдадимир Фома улы Андреев, 1947, [[Мордва Каратае]]*) — шагыйрь.
#### Ә
*  Мөхәммәт Әблиев (*Мөхәммәт Шәриф улы Әблиев, 1900, [[Даныш]]*) — драматург.
* Л. Әминова, галим
* Фоат Әхмәтҗанов (*Фоат Шәйхетдин улы Әхмәтҗанов, 1944, [[Олы Кариле]]*) — табиб-онколог, профессор, РФ атказанган табибы.
*  Зәйтүнә Әхтәмова  (*1927, [[Олы Кариле]]*) — җырчы, ТАССР халык артисты.
#### Б
* Әнвәр Баһаветдинов (*Әнвәр Бәдретдин улы Баһаветдинов, 1925, Җәмәки*)  —  ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе (1983-1986). 
* Әхәт Беляев (*Әхәт Габделхак улы Беляев, 1918, [[Уразлы (Кама Тамагы районы)|Уразлы]]*) — кино төшерүче, РСФСР, ТАССР атазанган мәдәният хезмәткәре.
* Ислам Беляев (*Ислам Габделхак улы Беляев, 1926, [[Уразлы (Кама Тамагы районы)|Уразлы]]*) — шагыйрь, журналист.
#### В
* Зиннәт Вәли (*Зиннәт Сәгый улы Вәлиуллин, 1924, [[Шәпкә]]*) — шагыйрь, драматург.
* Хәмид Вәлиди (*Хәмид Фәттах улы Вәлиев, 1938, [[Олы Карамалы]]*) — шагыйрь.
#### Г
* Ибраһим Гази (*Ибраһим Зарифулла улы Мингазиев, 1907, [[Олы Карамалы]]*) — язучы, Тукай бүләге иясе.
* Әлфия Галимова (*1922,  [[Олы Карамалы]]*) — җырчы, ТАССР халык артисты.
* Гөлсылу Гаязова (Гөлсылу Хәлил кызы Гаязова, 1936, Иске Барыш) — Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Мәхмүт Гәрәев (*Мәхмүт Әхмәтдин улы Гәрәев, 1923, [[Атабай (Кама Тамагы районы)|Атабай]]*) — армия генералы, фәннәр докторы.
#### Д
* Рәшит Данышлы (*Рәшит Салаватов, 1935, [[Даныш]]*) — шагыйрь.
* Вахит Дәүләтшин (*1932, [[Уразлы (Кама Тамагы районы)|Уразлы]]*) — профессор, фотохәбәрче.
#### И
* Хәйдәр Искәндәров (*1923, [[Чаллы (Кама Тамагы районы)|Чаллы]]*) — гармун ясау остасы.
* Кәримулла Исмаев (*Кәримулла Хөснулла улы Исмаев, 1898, [[Олы Карамалы]]*) — ТАССР ХКШ рәисе (1928-1930).
#### К
* Нариман Камалов (*1942, [[Кече Салтык]]*) — шагыйрь, журналист.
* Гали Кәримов (*Гали Ярулла улы Кәримов, 1905, [[Абыз (Кама Тамагы районы)|Абыз]]*) — фирка эшлеклесе.
#### М
* Һади Маликов (*Һади Кәрим улы Маликов, 1897, [[Кече Кариле]]*) — инкыйлабчы, хәрби эшлекле, дипломат
* Туфан Миңнуллин (*Туфан Абдул улы Миңнуллин, 1935, [[Олы Мәрәтхуҗа]]*) — драматург, ТР халык язучысы, РФ дәүләт һәм Тукай бүләге иясе.
* Җәүдәт Миңнуллин (*Җәүдәт Сәлим улы Миңнуллин, 1953, [[Чаллы (Кама Тамагы районы)|Чаллы]]*) — КФУ доценты, фән кандидаты
* Ринат Мифтахов (*Ринат Низам улы Мифтахов, 1937, [[Чаллы (Кама Тамагы районы)|Чаллы]]*) — актер, ТАССР халык артисты.
* Зөфәр Мөхәммәтшин (*Зөфәр Гомәр улы Мөхәммәтшин, 1960, [[Иске Барыш]]*) — фән кандидаты.
#### Ө
* Сабир Өметбаев (*Сабир Гаделҗан улы Өметбаев, 1908, [[Олы Кариле]]*) — Минзәлә театры режиссеры, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе, Тукай бүләге иясе.
#### Р
* Зөфәр Рәмиев (*Зөфәр Зәйнелгабидин улы Рәмиев, 1938, [[Уразлы (Кама Тамагы районы)|Уразлы]]*) — фән докторы, текстолог.
#### С
* Фәнзилә Сабирова (*Фәнзилә Хөрмәт кызы Сабирова, 1967, [[Олы Кариле]]*) — курчак театры актрисасы, ТР атказанган артисты (2005).
* Алексей Салмин (*Алексей Иван улы Салмин, 1893, [[Красновидово]]*) — язучы.
* Маннур Саттар (*Маннур Талип улы Саттаров, 1920, [[Абыз (Кама Тамагы районы)|Абыз]]*) — педагог, шагыйрь.
* Миннеәхәт Сафиуллин (*Миннеәхәт Минзакир улы Сафиуллин, 1932, [[Иске Барыш]]*) — фән кандидаты.
* Наил Сафиуллин (*Наил Закир улы Сафиуллин, 1946, [[Иске Барыш]]*) — фән докторы, профессор, ТР атказанган фән эшлеклесе.
* Рәис Сафиуллин (*1926, [[Бәрлегуҗа]]*) — ТР тказанган сәнгать эшлеклесе.
* Энгель Сафиуллин (*Энгель Гомәр улы Сафиуллин, 1944, [[Уразлы (Кама Тамагы районы)|Уразлы]]*) — фән кандидаты, ТР атказанган укытучысы.
* Рәдиф Сәгъди (*Рәдиф Нәҗип улы Сәгъдиев, 1957, [[Балчыклы (Кама Тамагы районы)|Балчыклы]]*) — драматург,  Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Флера Сөләйманова (*Флера Зыятдин кызы Сөләйманова, 1939, [[Иске Барыш]]―2023, Казан*) — җырчы, Татарстанның халык артисты.
* Габдрахман Сөнгати (*1894, [[Балчыклы (Кама Тамагы районы)|Балчыклы]]*) — шагыйрь.
#### Т
* Вәкил Тимерханов (1907, Олы Карамалы ― 1988), фирка-хуҗалык эшлеклесе, 1940―1941 елларда КПССның Сарман, 1946―1947 елларда Әгерҗе райкомнарының беренче секретаре.
* Разия Тимерханова (*Разия Дәүләтша кызы Тимерханова, 1918, [[Олы Карамалы]]*) — җырчы, ТАССР атказанган артисты.
#### У
* Бакый Урманче (*Бакый  Идрис улы Урманче, 1897, [[Олы Салтык]]*) — рәссам-сынчы.
#### Х
* Фатих Халиди (*Фатих Хаммат улы Халиди, 1850, [[Олы Яңасала|Яңа Сала]]*) — драматург.
* Илгизәр Хәсәнов (*Илгизәр Галимҗан улы Хәсәнов, 1957, [[Балчыклы (Кама Тамагы районы)|Балчыклы]]*) — ТР атказанган артисты.
#### Ш
* Шәүкәт Шәрәпов (*Шәүкәт Габидин улы Шәрәпов, 1923, [[Кыртапа]]*) — укытучы, журналист.
#### Ю
* Ф. Юнысов, галим
## Сылтамалар
* http://www.tatmedia.com/tat/region/150
* 2008 елның 29 декабрендәге 147-ТРЗ № Татарстан Республикасы Законы.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан районнары
Төркем:Кама Тамагы районы