open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Экваториаль Гвинеядә ислам

**[[Экваториаль Гвинея]]дә ислам** (, , , ) ― азчылык дине. Аны ил халкының (0,8 млн) 1 % тан 4 % ка кадәр халкы тота. Экваториаль Гвинеядә төп дин ― христианлык, аңа ил халкының (0,83 млн) 93 % ы ышана. Күпчелек ― католиклар (88 %), азчылык ― протестантлар (5 %). Халыкның 2 % ы ислам динен тота (нигездә, сөнниләр). Ил халкының калган 5 % ы – анимизм, бахаи һәм башка диннәр һәм ышанулар тарафдары.

## Тарих
Европа илләре колонизациясе башланган вакытка хәзерге Экваториаль Гвинея территориясенең төп кешеләре пигмейлар, фанг һәм буби кабиләләре булган. Алар традицион Африка диннәрен тотканнар. Европалылар әлеге территориядә яшәүче халык арасында христианлыкны тарата башлый. 1807 елның 25 мартында Бөекбритания парламенты «Коллар сатуны тыю турында акт» кабул итә. Колларны Атлантик океан аша күчерүгә каршы тору өчен, патрульлек итү максатыннан, 1808 елда Көнбатыш Африка ярларына Британия флотының Көнбатыш Африка эскадрасы җибәрелә. Шул ук максат белән 1827 елда Бөекбритания Биафра култыгында Испаниянең Фернандо-По утравын (хәзер Биоко) арендага ала.

Фернандо-По утравында пәйда булган беренче мөселманнар ― азат ителгән кара тәнле коллар. Шулай ук әлеге утрауга Һиндстаннан җинаятьчеләрне сөргәннәр, алар арасында да мөселманнар була. Утрау губернаторы  (1790―1854) булганда, Фернандо-Пода зур булмаган мөселман җәмгыяте оеша. Соңрак аларның да күбесе христианлык кабул иткән.

## Ислам
АКШ Дәүләт департаментының халыкара дини ирек турындагы хисабы нигезендә, 2006 елда ислам тарафдарлары Экваториаль Гвинея халкының 1 % тан кимрәген тәшкил иткән. Экваториаль Гвинеядә күпчелек мөселманнар ― Азия һәм Африканың башка илләреннән күчеп килгән мөһаҗирләр. Экваториаль Гвинея башка илләрдән эшче кулларны  какао һәм кофе плантацияләрендә эшләү өчен кабул иткән. Күп кенә мөһаҗир һиндстанлылар ― мөселманнар. Җирле халык арасында ислам динен фанг халкының аз санлы вәкилләре тота. Илдә Әхмәдия ислам дини хәрәкәте эшчәнлеге киң таралган. Илнең башкаласы Малабо шәһәрендә Әхмәдия Компо Яунде мәчете урнашкан.

## Сылтамалар
* Энциклопедия Британика: Религия в Экваториальной Гвинее

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Экваториаль Гвинеядә дин
Сан-Томе һәм Принсипида ислам

**[[Сан-Томе һәм Принсипи]]да ислам** (, ) ― утрау-дәүләттәге диннәрнең берсе. Ил бәйсезлек алган 1975 елдан 1990 елга кадәр ислам Сан-Томе һәм Принсипи территориясендә тыелган була, ил демократияләшү юлына баскач, дин иреге игълан ителә. Шуннан соң ислам диненә үсү өчен мөмкинлекләр  ачыла. Мөселман җәмгыяте зур түгел, әмма динамик рәвештә үсә. Төрле мәгълүматлар буенча, ил халкының (163 ― 200 мең) 1―3,5 % ын мөселманнар тәшкил итә. 71,9 % халык ― католиклар , 10,2 % — башка христианнар, 17,9% — башка диннәр тарафдарлары яки атеистлар

## Тарих
1471 елның 21 декабрендә Португалия диңгезчеләре Гвинея култыгында экватор янында кеше яшәми торган утрау таба һәм аны Сан-Томе дип атый. 1472 елның 17 гыйнварында Португалия диңгезчеләре кеше яшәми торган тагын бер утрау таба, әлеге утрау 1502 елда Принсипи исемен ала. Сан-Томе һәм Принсипи күп еллар дәвамында Португалия колониясе була, португаллар әлеге утрауларда католик динен тарата. Христианлык дәүләт дине дип игълан ителә, ислам дине тыела. Ислам Сан-Томе һәм Принсипига XX гасыр ахырында, 1990 елда ил демократия юлына баскач һәм  диннәр иреге игълан ителгәннән соң, үтеп керә башлый. Соңгы ун елда Камерун һәм Нигериядән мөһаҗирләрнең күпләп килүе илдәге мөселман җәмгыятенең әгъзалары саны артуга китерә. «Бәйсез демократия хәрәкәте» сәяси фиркасенең генераль секретаре  Исламны яклавы нәтиҗәсендә мөселманнарның саны арта.  Тровоада үзе Ислам динен 1984 елда Парижда Габонның элеккеге президенты  улы Гомәр Бонго йогынтысында кабул иткән.

## Ислам
Сан-Томе һәм Принсипида мөселманнар саны күп түгел: 1000– 5500 кеше, бу төрле чыганаклар буенча, 1 %, 2 % , 3 %  яки 3,5 %  тәшкил итә. Нигездә, болар –  Нигерия һәм Камеруннан килгән мөһаҗирләр. Утрауда бер сөнни мәчете бар, дини җәмгыять башлыгы ― шәех Әл-Вакур Хәсән. Сан-Томе һәм Принсипи Ислам ассоциациясе (*Associação Islâmica de São Tomé e Príncipe*) башлыгы ― Әл-Хаҗ Мөхәммәд Лима (*El Haj Muamed Lima*).

Абдулла Родригес (Амри) җитәкләгән Әхмәдия мөселман җәмгыятенең йөзгә якын тарафдары бар һәм утрау-дәүләттә үз җыелышларын һәм конференцияләрен үткәрә. Әхмәдия җәмгыятенең штаб-фатиры даз-Алмас авылында  урнашкан.

Согуд Гарәбстаны һәм Ливия хөкүмәтләре Сан-Томе һәм Принсипи мөселман җәмгыятенә ярдәм күрсәтә. Сан-Томе һәм Принсипи студентлары Согуд Гарәбстаны уку йортларында ислам нигезләрен һәм шәригатьне өйрәнә.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Сан-Томе һәм Принсипида дин
Кедартал

**Кедартал** (шулай ук **Шива күле** буларак мәгълүм) ул Һиндстанда һималайларның Гарһвал регионында 4750 м биеклектә урнашкан бозлык күле.  Тһалай Сагар (6904 м), Меру пигы (6672 м), Бһригупантһ (6772 м) һәм башка тирәли пиклар аша яуган кар белән туклана һәм Кедар Ганганың чыганагы булып тора, ул Һинду мифологиясендә Шиваның Бһагиратһига кертеме дип санала (Ганганың чыганак чишмәсе).
Ганготридан 17 км арада булып Кедартал популяр треккинг максаты булып тора. Ганготридан башлап маршрут 8 км арада Бһоджкаракка тар Кедар Ганга тарлавыгы аша текә таш кыя менүен кертә. Шуннан Кедаркһаракның киләсе булган кэмпинг урынына 4 км һәм Кедарталга кадәр 5 км. Маршрут манзаралы Һималайя каены урманнары аша уза, әмма ишелүче ташларга, югары биеклеккә һәм текә менү өлешләренә күрә куркыныч булып тора.

## Шулай ук карагыз
*ːenːGangotri Group

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Картасы
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Һиндстан күлләре
Читта Катһа Күле

**Читта Катһа Күле** Пакистанда, Азад Кашмирда, Шаунтер Үзәнендә урнашкан Альп төрендәге күл. Ул 13500 фут (4100 м) биеклектә урнашкан. Бу күл Һинд дине тарафдарлары өчен изге булып санала, чөнки алар бу күлне Шиваның сыену урыны дип саныйлар.
## Барып җитү
Күлгә Келдан 20 километр (12 миль) джип трекы һәм шуннан соң 5 километр (3,1 миль) турист трекы белән килеп була. Кел бу күлнең нигез лагере булып тора.
## Дини әһәмияте
Бу күл Һиндулар өчен изге, чөнки алар бу күлне Шиваның сыену урыны дип таныйлар.
## Шулай ук карарга мөмкин
* ːenːRatti Gali Lake
* ːenːSaral Lake
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Пакистан күлләре
Вальмики мандир

**Вальмики мандир** (урду телендәːوالمیکی مندر) Пакистанда Лаһорда, Вальмикига багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Мандир Пакистан Һинду Шурасы һәм Evacuee Trust Property Board оешмалары тарафыннан идарә ителә һәм тәэмин ителә. Хәзерге вакытта Кришна мандир һәм Вальмики мандир Лаһорда ике эшләүче Һинду мандиры булып тора.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Пакистанда Һинд дине
* Пакистанда, Пәнҗабта Һинд дине

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Пакистанда һинд дине гыйбадәтханәләре
Әхмәдов

**Әхмәдов** ― фамилия.
* Шарпудин Әхмәдов (1941—2016), тарих фәннәре докторы, профессор, Чечен Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2003).
* Явус Әхмәдов (1949), дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе, тарихчы-галим.
## Моны да карагыз
* **[[Әхмәтов]]**
* **[[Әхмәтова]]**

Төркем:Фамилияләр
Габдрәшитов

**Габдрәшитов** ― фамилия.
* Сөләйман Габдрәшитов (1908—*билгесез*), техник фәннәр докторы (1943), профессор (1949), Бакы сәнәгать академиясе кафедра мөдире (1934―1937).
* Рәмис Габдрәшитов (1934—1988), медицина хезмәте генерал-майоры (1980), СССР Саклану министрлыгының   башлыгы урынбасары (1987―1988).
* Фазулла Габдрәшитов (1903—1975), пулеметчы, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* **[[Шамил Габдрәшитов]]** :
** Шамил Габдрәшитов (1921―1944), хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
** Шамил Габдрәшитов (1933), Стәрлетамак  директоры (1965―1968), «Башкирэнерго» генераль директоры (1971―1988).
## Моны да карагыз
* Әбдрәшитов

Төркем:Фамилияләр
Чандрагуп

**Чандрагуп** Пакистанда, Бәлүчистанда Һингол Милли Паркында урнашкан актив шлам атар тавы. Шулай ук Чандракуп буларак мәгълүм булып атар тау Һиндулар тарафыннан изге булып санала һәм пилигримнарның Шри Һинглаҗ Мата мандирга юлларында әһәмиятле тукталыш булып тора.
Чандрагуп шлам атар тавы Һинд дине Ходае Шиваның тәндә чагылышы буларак табыныла һәм Баба Чандрагуп диа атала. Атар тауга пилигримнар Шри Минглаҗ Мата мандирга бары тик Баба Чандракупка ихтирам күрсәткәннән соң гына керергә була дип ышана. Традицион рәвештә пилигрим бөтен төнне аяу була, ашаудан тыела һәм киләсе көннең кырыенда ярлыкавын сораган гөнаһларын медитацияли. Алар барлык ятрилар кертем ясаган ингридиентлардан роти пешерәләр. Киләсе көнне алар Чандракупның авышлыгына менәләр һәм роти Баба Чандракупка тәкъдим итү буларак хезмәт ителә. Хәзерге көндә шулай ук кокослар, бетель чикләвеге һәм дал да тәкъдим ителә. Атар тау пигында пилигримнар үзләренең тулы исемен һәм килеп чыгу урынын әйтергә тиеш һәм төркем алдында гөнаһларын әйтергә тиеш. Шламның куыклануына һәм җилнең реакциясенә карап чаридар пилигримның гөнаһлары ярлыканганмы икәнен әйтә ала.
Тугърылар кокосларны кратерларга теләкләр теләү һәм Ходайлардан догаларына җавап сорап ташлыйлар.

## Шулай ук карарга мөмкин
*ːenːList of volcanoes in Pakistan
*Шри Һинглаҗ Мата гыйбадәтханәсе
* Бәлүҗистанда Һинд дине

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Төркем:Шиваизм
Экзофтальм

**Экзофтальм **— күзнең алга артык күчүе, бу ретробульбар аралык чирләре яки  орбита куышлыгының аз күләме белән бәйле була ала (сирәгрәк). Күз чыгып тору  асимметриясе авыруны өстән һәм арттан караганда яхшырак ачыклана (рәс. 6.2б).  Иң мөһиме түбәндәге билгеләр санала.

1.     Экзофтальм **юнәлеше **мөмкин булган чиргә күрсәтә ала. Мәсәлән, каверноз гемангиома яки КН  шешләре кебек мускул конусы эчендә урнашкан күләмле ясалулар күчәрле  экзофтальмга китерә, ә мускул бүрәнкәсеннән тыш урнашкан ясалулар гадәттә  күчү белән экзофтальмга китерә, аның юнәлеше ясалуның урнашуы белән  билгеләнә.

2.     Экзофтальм **күләмен **орбитаның тышкы читенә пластик сызгычны куеп  (рәс. 6.3а) яки Һертель экзофтальмометры  белән үлчәп була, соңгысын кулланганда мөгезкатлау очы көзгеләрдә күренә, ә  экзофтальм дәрәҗәсен аларда булган бүлем буенча үлчәнә. (рәс. 6.3б). Авыру басып  торганда яки ятканда үлчәү ясау дөресрәк. 20 мм'дан зуррак сан экзофтальм  булуын күрсәтә һәм экзофтальмның абсолют санына карамастан күзләр арасында  чыгып торуда 2 мм аерма шикле санала. Дәрәҗәсе буенча экзофтальм җиңел (21-23  мм), уртача (24-27 мм) һәм чагылганга (28 мм яки аннан да күбрәк) бүленә.  Шулай ук күз ярыгы киңлеген һәм лагофтальмны да исәпкә алырга кирәк.

3.     **Псевдоэкзофтальмны **йөз асимметриясендә, күзнең бер яклы шактый зураюында (мәсәлән, югары  миопия яки буфтальмда), бер яктан кабакларның ретракциясендә яки икенче якта  энофтальм булганда күзәтеп була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Энофтальм

**Энофтальм** — күзнең эчкә орбитага күчүе. Энофтальм еш сизелми. Аның  барлыкка килү сәбәпләре түбәндәгеләр.

•       Җәрәхәттән соң  (орбитаның аскы диварының "шартлаулы" сынуы) яки орбита  диварларының тумыштагы төзелеш үзгәрешләре.

•       Орбита эченең  атрофиясе, мәсәлән нурланыш, склеродермия яки сукыр туган сабыйлар бармак  белән (окулодигиталь билге) төртү нәтиҗәсендә.

•        Орбита склерозлануы белән барган чирләр, мәсәлән метастазлы скиррозлы  яман шеш яки орбитаның хроник ялкынсынулы чирләре.

**NB** Псевдоэнофтальм микрофтальм яки күзнең фтизисы өчен килеп чыга ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Пресепталь целлюлит

**Пресепталь целлюлит** — тарзорбиталь фасциядән алдарак йомшак тукымаларның  инфекцион зарарлануы. Чынлыкта пресепталь целлюлит орбита чирләренә карамый,  ләкин ул монда карала, чөнки аны орбиталь целлюлиттан аерырга кирәк, ә ул  сирәк һәм потенциаль җитди патология. Кайвакыт пресепталь целлюлит, тиз  көчәеп, орбиталь целлюлитка күчә.

1.     Сәбәпләре

а)  *тире җәрәхәте*, мәсәлән,  тырнау яки бөҗәк тешләве. Тудыргычлар гадәттә S. aureus яки

S.   pyogenes;

*б) урынлы инфекциянең таралуы*, мәсәлән, арпа яки кискен дакриоцистит;

в)  инфекциянең  өске сулыш юллары яки урта колакта урнашкан ерак инфекцион чыганагыннан кан белән күчүе.

**2.     Билгеләре.** Бер яклы, авырткан, кызарган периорбиталь шешү (рәс. 6.12а).

**3.    КТ** тарзо-орбиталь фасция алдында караңгылык  ачыклый (рәс. 6.12б).

NB Орбиталь целлюлиттан аермалы буларак экзофтальм яки хемоз юк. Күрү  үткенлеге, бәбәк җаваплары һәм күз хәрәкәтләре бозылмый.

**4.    Дәвалау.** Эчкә коамоксиклав 250 мг һәр 6 сәг. Авыр очракларда мускул эченә тулаем  2,4-4,8 мг дозасында бензилпенициллинны 4 тапкыр кадау һәм 6 сәгать саен эчкә  250-500 мг флюклоксациллин кабул итү кирәк булырга мөмкин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Фәния Рәхмәтуллина

**Фәния Рәхмәтуллина** (23 март 1958 ел) — укытучы-логопед, методик кулланмалар авторы. Россия Федерациясенең мактаулы гомуми белем бирү хезмәткәре (2012), Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы (2000).

## Биографиясе
Фәния Зәкәрия кызы Рәхмәтуллина  1958 елның 23 мартында Башкорт АССРның Хәйбулла районы Сәгыйт авылында туган.

Туган авылында  башлангыч мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1969 елда укуын күрше Мәмәт урта мәктәбендә дәвам итә. Өлгергәнлек  аттестаты алгач, хезмәт эшчәнлеген Сәгыйт авылында башлый.

Ике ел эшләгәннән соң, 1978 елда Башкорт дәүләт университетының филология факультеты башкорт-рус бүлегенә укырга керә. Җәйге каникул вакытларында берничә ел рәттән студентларның төзелеш отрядлары составында хезмәт семестрларда катнаша.

Югары һөнәри белем алган яшь белгеч 1982-1984 елларда Сәгыйт авылы мәктәбендә башкорт теле укытучысы булып эшли.

1984 елдан район үзәге Акъяр авылындагы  балалар бакчасында тәрбияче булып эшли.

2004 елда, читтән торып икенче югары белем алгач, ул шунда ук укытучы-логопед булып эшли.

Фәния Зәкәрия кызы Рәхмәтуллина балалар бакчалары тәрбиячеләре һәм ата-аналар өчен тәгаенләнгән методик кулланмалар авторы. Ул шулай ук районның Дәүләт һәм муниципаль белем бирү учреждениеләренең педагогик хезмәткәрләрен аттестацияләү буенча комиссиянең логопедия буенча экспертлар төркеме  рәисе урынбасары вазифасын уңышлы башкара.

## Хезмәтләре

* Нәфикова З. Г., Рәхмәтуллина Ф. З., Байчурина З. Ә., Вахитова З. З. Тузганак: балалар бакчасының беренче кечкенәләр төркемендә сөйләм үстерү дәресләре үрнәкләре. Методик кулланма. – Уфа, Башкортстан Республикасының Мәгариф үстерү институты нәшрияты, 2009. – 88 бит.
* Нәфикова З. Г., Рәхмәтуллина Ф. З. Аң–белем үстерүче дидактик уенчыклар (1-3 яшьлек балалар өчен): Методик кулланма. Уфа: Башкортстан Республикасының Мәгариф үстерү институты нәшрияты, 2009. – 46 бит.
* Нәфикова З. Г., Рәхмәтуллина Ф. З. Фонематика: бер яшьтән өч яшькә кадәрге балаларга сүзләрне ишетергә һәм дөрес әйтергә уку: Методик кулланма. Уфа: Башкортстан Республикасының Мәгариф үстерү институты нәшрияты, 2011. 36 бит.
* Нәфикова З. Г., Рәхмәтуллина Ф. З. Матур сөйләшәм: сөйләмдә тел кимчелекләре булган балаларга сүзләрне дөрес әйтергә уку өчен дәреслекләр өлгесе: Методик кулланма. – Уфа: Башкортстан Республикасының Мәгариф үстерү институты нәшрияты, 2012. – 60 бит.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең мактаулы гомуми белем бирү хезмәткәре (2012)
* Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы (2000)
* Хәйбулла урын хакимиятенең Мактау грамоталары
* Район мәгариф бүлегенең Мактау грамоталары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Эльза Мөхәммәдиева. Үзебез турында сүзебез. Сибай: «ЗауралПолигафия» матбугат үзәге, 2017 — 60 бит.

Төркем:Башкортстанның мәгариф отличниклары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Хәйбулла районында туганнар
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:23 март көнне туганнар
Миңлегали Садретдинов

**Миңлегали Садретдинов**  (; 30 май 1924 ел — ?) — Бөек Ватан сугышы ветераны, 1-нче дәрәҗә һәм 2-нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалеры, Дәүләкән районы мәгариф бүлеге мөдире (1954—1959), СССРның югары мәктәп отличнигы, тарих фәннәре кандидаты.

## Биографиясе
Миңлегали Гизетдин улы Садретдинов 1924 елның 30 маенда Башкорт АССРның Бәләбәй кантоны (хәзерге Башкортстан Дәүләкән районы) Ташлы-Шәрип авылында туган.

1941 елда урта мәктәпне тәмамлагач, мәктәптә физика, математика укытучысы булып эшли.

1942 елда фронтка китә. 1943 елның башында Төньяк фронтка Северодвинск районы Молотовск каласына җибәрелә. Сержант дәрәҗәсендә бүлек командиры булып хезмәт итә

1943 елның азагында Калинин фронтына күчә. Калининград һәм Смоленск өлкәләрен азат итүдә катнаша.

1943 елда Смоленск өчен барган  сугышта каты яралана. Фашистлардан яңа азат ителгән Калининград каласына эвакогоспитальгә җибәрелә, аннары Кытай чигендәге Сретенск каласындагы госпитальдә дәвалана.

1944 елның ноябрь аенда туган ягына кайта. Саулыгын бераз ныгыткач, военкомат юнәлтмәсе белән Дәүләкән шәһәренең икенче  мәктәбендә военрук булып эшли башлый.

1945 елның август аенда шул ук шәһәрнең өченче  мәктәбенә күчә. Тиздән район комсомол комитетының беренче секретаре итеп сайлана. Читтән  торып К. А. Тимирязов исемендәге педагогия институтының тарих факультетын белем ала.

1954—1959 елларда Дәүләкән районының мәгариф бүлеге мөдире булып эшли. Мәскәү дәүләт университеты каршындагы аспирантураны тәмамлый, Башкорт дәүләт университетында укыта, доцент.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* 1-нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985)
* 2-нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1972)
* СССРның югары мәктәп отличнигы

## Шулай ук карагыз

* Ташлы-Шәрип
* Дәүләкән

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Память Народа. Садретдинов Минигали Гизитдинович

Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Дәүләкән районында туганнар
Төркем:1924 елда туганнар
Төркем:30 май көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Елена Паутова

**Паутова Елена Осиповна** (22 гыйнвар 1986 ел, Адлер) — Россия җиңел атлеты. Ике тапкыр 1500 метрлык дистанцияга җәйге Паралимпия уеннары чемпионы (2004, 2012). Күп такырлар Россия һәм дөнья чемпионы. Россиянең атказанган спорт мастеры.

## Биографиясе
Елена Осиповна Паутова 1986 елның 22 гыйнварында Краснодар краенда, Адлер шәһәрендә туган. Җиңел атлетика белән 2001 елда сукыр һәм начар күрүче балаларның Армавир мәктәп-интернатында, тренер Маринич Владимир Васильевич җитәкчелегендә шөгыльләнә башлый. 2001 елда Уфа шәһәренә күченә, анда 5-се спорт профилле мәктәп-интернатны тәмамлый, ә аннары — «физик культура» һөнәре буенча Башкортстан физик культура институтын тәмамлый. Хәзерге вакытта РСФСР-ның атказанган тренеры Петр Захарович Буйлов җитәкчелеге астында күнекмәләр үтә.

## Наградалары

Почет ордены (10 сентябрь 2012 ел) — *физик культура һәм спорт үсешенә зур өлеш керткәне һәм  2012 елда Лондонда XIV җәйге Паралимпия уеннарында югары спорт казанышлары өчен (Бөекбритания)*.

Дуслык ордены (10 август 2006 ел) — *физик культура һәм спорт үсешенә зур өлеш керткәне һәм 2004 ел Афина шәһәрендә XII җәйге Паралимпия уеннарында спорт казанышлары  өчен (Греция)*.

II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» орден медале (30 сентябрь 2009 ел) — *физик культура һәм спорт үсешенә зур өлеш керткәне һәм 2008 елда Пекин шәһәрендә (Кытай) XIII җәйге паралимпия уеннарында югары спорт казанышлары өчен* .

Россия Федерациясе Президентының Мактаулы грамотасы (19 сентябрь 2016 ел) — *физик культура һәм спорт үсешенә зур өлеш керткәне, югары спорт казанышлары өчен.*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль IPC 

Төркем:22 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1986 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Краснодар краенда туганнар
Фаил Сафин

**Сафин Фаил Габдулла улы** (20 гыйнвар 1959 ел) — галим-социолог, Тарих фәннәре докторы (2001), Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе.

## Биографиясе
Фаил Габдулла улы Сафин Башкортстан Республикасының Дәүләкән районы Бик-Карамалы авылында туган. Атасы Бөек Ватан сугышы ветераны авылда — монтер,әнисе сыер савучы булып эшләгән.

Фаил  Сафин  Дәүләкән шәһәренең беренче урта мәктәбен тәмамлагач, колхозда эшли.

* 1977-1979 елларда Армиядә хезмәт иткән.
* 1979 елдан алып 1985 елга кадәр Дәүләкән районы Бик-Карамалы урта мәктәбендә укытучы һәм мәктәп директоры булып эшли.
* 1985 елда Башкорт дәүләт университетының тарих факультетын тәмамлаган.
* 1994 елда — Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институтының аспирантурасын тәмамлый.
* 2004 елдан — этнополитология бүлеге мөдире (ИЭИ УНЦ РАН)

Бүгенге көндә Уфа шәһәренең Р. Г. Кузеев исемендәге этнологик тикшеренүләр институтының этнополитология бүлеген җитәкли.

## Фәнни эшчәнлеге
Идел - Урал регионы халыкларының этнотел һәм этносәяси процессларны, этнодәүләт һәм этнос- ара мөнәсәбәтләрне өйрәнүгә багышланган 100 дән артык фәнни хезмәтләр язган. Фаил Габдулла улы халыкара гыйльми конференцияләр, семинарлар һәм симпозиум үткәрелгән  шәһәрләрдә катнашкан

* Чикаго(1994)
* Майами (1996)
* Мангейм (ФРГ)
* Хельсинки (1999)
* Брюссель (2007)

## Гыйльми хезмәтләре

* Этноязыковые процессы в Башкортостане в XX столетии. М., 2000 Г.
* Язык в технологии кадровой политики. История и современность: опыт Башкортостана М.,2002 г.
* Вызов этничности в тенденции проявления идентичности СПб,2010 (автордаш)

= Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре =

* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе
* Джон һәм Катрин Мак Артур гранты лауреаты (1996)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Сафин Фаил Габдулла улы // Башкорт энциклопедиясе. —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Дәүләкән районында туганнар
Төркем:1959 елда туганнар
Төркем:20 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Башкортстан галимнәре
Рәшит Низамов

**Рәшит Низамов** :
* Рәшит Низамов (1935—2018), язучы, тәрҗемәче (Уфа).
* Рәшит Низамов (1957), Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты ректоры.
Садретдинов

**Садретдинов** ― фамилия.
* Әбрар Садретдинов (1933), галим, икътисад фәннәре кандидаты, БР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1993).
* Генрих Садретдинов (1939—2008), тарих фәннәре кандидаты,  гомуми тарих кафедрасы мөдире (1991―2008).
* Миңлегали Садретдинов (1924— ?), тарих фәннәре кандидаты, БДУ доценты.
* Тимур Садретдинов (1989), автоузышучы, спорт мастеры (Мәскәү).
----
* Динара Садретдинова (1976), тележурналист, Татарстан, Карачай-Черкес, Дагстанның атказанган артисты, Ингушетиянең атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Моны да карагыз
* Сатретдинов

Төркем:Фамилияләр
Сафонов

**Сафонов** ― фамилия.
* Александр Сафонов (*Ефрем*, 1875―1919), Совет хакимиятен урнаштыруда актив катнашучы. 12нче Армиянең  әгъзасы. 
* Владимир Сафонов (1953), юридик фәннәр докторы (2000), профессор (2003). РФ атказанган юристы.
## Моны да карагыз
* **[[Сафоново]]**

Төркем:Фамилияләр
Плотников

**Плотников** ― фамилия.
* **[[Борис Плотников]]** :
** Борис Плотников (*Владимир Плотников*, 1855—1901), руханилар академиясе ректоры, епископ.
** Борис Плотников (1915—1969),  Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1945, 1968).
* Иван Плотников (1925—2011), тарих фәннәре докторы (1967), профессор (1968), РСФСР атказанган фән эшлеклесе (1985).

Төркем:Фамилияләр
Борис Плотников

**Борис Плотников** :
* Борис Плотников (*Владимир Плотников*, 1855—1901), руханилар академиясе ректоры, епископ.
* Борис Плотников (1915—1969),  Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1945, 1968).
Орехов

**Орехов** ― фамилия.
* Александр Орехов (1983), футболчы (сакчы).
* Борис Орехов (1982), филология фәннәре кандидаты (2008). 

Төркем:Фамилияләр
Йәмәндә Һинд дине

**[[Һинд дине]]** Йәмәнгә иммигрант Һиндле һәм Непал эшчеләре тарафыннан кертелгән булган. Йәмәндә Һинд дине ил буйлап таралган кечкенә конгрегацияләрдә генә практикалана. 2010 елда Йәмәндә 150 000 Һинд дине тарафдары яшәгән дип фараз ителә.
## Мандирлар
Йәмәндә мәшһүр Һинд дине гыйбадәтханәләргә 1862 елда төзелгән Шри Таричмерга Мандиры керә. 2013 ел IANS игъланы буенча Шри Рам Дҗи Мандир 1875 елда һәм Хануман Мандиры 1882 елда төзелгән булган. Аденда Һинд Ассоциациясе Матадҗи Мандир белән идарә итә һәм регуляр хезмәтләр аена бер мәртәбә үткәрелә. Аденда Һинд дине әгъзалары өчен аерым крематорий бар.
## Демография

## Шулай ук карарга мөмкин

* Гарәп илләрендә Һинд дине
* Йәмәндә дин

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Йәмәндә дин
Оманда Һинд дине

**Һинд дине** Оманда азчылык дине булып тора һәм халкының 5,5%-ы тарафыннан практикалана. Оман Якын Көнчыгышта асаба Һинду азчылыгы белән бердәнбер ил булып тора. Оманда Һинд дине тарафдарларының вәкиле булып *Һинду Маһаҗан Мандир* оешмасы тора.

## Тарихы
Һинд дине Оманга беренче мәртәбә 1507 елда Һиндстанның Кутч төбәгеннән  Кучи телендә сөйләшүче Һинд дине тарафдарлары килгәч кергән булган. 19-ынчы гасыр башында Оманда кимендә 4000 Һинд дине тарафдары булган. Шуннан соң Һинд дине тарафдарлары саны 300-гә кадәр кимегән. Оманның бәйсезлеге вакытында Оманда бары тик берничә унике Һинду калган. Һиндулар яшәгән тарихи әл-Вәлҗәт һәм әл-Баньян Һинду Фатирларында Һиндулар бүтән яшәмәгән.

## Демография
Оман Якын Көнчыгышта асаба Һинду халкы белән бердәнбер ил. Оманда Оман гражданлыгы белән кимендә 1000 Һиндле (күбесенчә Һинд дине тарафдары) бар. Үзәк Шымчылык Агентлыгы буенча 259780 Һинд дине тарафдары халыкның 5,5%-ын тәшкил иткәннәр, күбесенчә иммигрантлар.

## Мандирлар

Оманда ике рәсми танылган Һинд дине мандиры бар.
* Оманда Маскатта Шива мандиры Якын Көнчыгыш төбәгендә иң борынгы Һинд дине мандирларның берсе.
*Маскатта Кришна Мандир.
## Оманда танылган Һинд дине тарафдарлары
*Канакси Химҗи - дөньяда бердәнбер Һинду шәехе
*Сураҗ Кумар, крикет уйнаучысы
## Шулай ук карагыз
*Гарәп илләрендә Һинд дине
*BAPS Шри Сваминараян Мандир Абу Даби
*Шринатхдҗи гыйбадәтханәсе, Бәхрәйн

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Оманда дин
Рәхмәтуллина

**Рәхмәтуллина** ― фамилия.
* Вилә Рәхмәтуллина (1926―), театр һәм кино рәссамы (*«Ленфильм», [[Петербург]]*).
* Галимә Рәхмәтуллина (XIX йөз ахыры ― XX йөз башы), шагыйрә, язучы.
* Зөһрә Рәхмәтуллина (1961), философия фәннәре докторы (2001), профессор (2004). БР мәгариф министры (2004―2006), БР атказанган фән эшлеклесе (2006).
* Ләйсән Рәхмәтуллина (1964), БР атказанган рәссамы (2015), Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты (1997). 
* Мәбрүрә Рәхмәтуллина (?―?), Минзәлә театры артисты.
* Наилә Рәхмәтуллина (1910―2002), җырчы (*сопрано*), Бөтенсоюз бәйгесе лауреаты (*[[1935 ел|1935]]*).
* Фәния Рәхмәтуллина (1958), укытучы-логопед, РФ мактаулы гомуми белем бирү хезмәткәре (2012), БР мәгариф отличнигы (2000).
----
* **[[Рәхмәтуллин]]**

Төркем:Фамилияләр
Кискен дакриоаденит

**Кискен дакриоаденит** — яшь бизенең  зарарлануы, ул якынча 25% ОИЯ очракларында очрый. Ләкин ешрак дакриоаденит  аерым холыклы һәм дәвасыз бетә.

## Ачыклау
**1.  **   Яшь бизе өлкәсендә кискен уңайсызлык тойгысы белән **билгеләнә**.

2.     Билгеләре

• Өске кабакның тышкы өлешенең шешүе S-сыман птозга һәм күз алмасының  аска һәм эчкә бераз күчүенә китерә. (рәс. 6.17а).

•       Яшь бизе  чокырчыгы өлкәсендә авырту.

•       Яшь бизенең кабак  өлешендә һәм яндаш конъюнктиваның инъекциясе (рәс. 6.17б).

•       Яшь җитештерүе  кимү.

## ''Дифференциаль диагностика''
**1.     Яшь бизенең инфекцион ялкынсынуы** мононуклеоз, эпидемияле паротит һәм сирәгрәк бактериаль инфекциядә  күзәтелә.

**2.     Дермоидлы кистаның ертылуы** яшь бизе өлкәсендә ялкынсынуга китерә ала.

**3.     Яшь бизенең яман шешләре** авыртуга китерә ала, ләкин гадәттә ул  кискен түгел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Экстраокуляр мускуллар миозиты

**Экстраокуляр мускуллар миозиты** — ОИЯ  формасы булып саналган бер яки берничә экстраокуляр мускулларның идиопатияле  үзенчәлекле булмаган ялкынсынуы.

## ''Гистология''
Гистологик яктан мускул җепселләренең  хроник ялкынсынулы күзәнәкле инфильтрациясен ачыклыйлар (рәс. 6.18а).

## ''Ачыклау''
**1.  **   Гадәттә күзне йөрткәндә арткан кискен авырту һәм  диплопия яшь кешеләрдә **билгеләнә**.

2.      Билгеләре

•       Кабак шешү, птоз  һәм хемоз.

•       Зарарланган  мускул(лар) ягына караганда авырту арту, гадәттә хәрәкәт чикләнүе өчен  диплопия дә була.

•       Зарарланган  мускул өстендә тамырлар инъекциясе.

•       Бераз экзофтальм.

•       Хроник очракларда  зарарланган мускул фиброзга дучар була һәм даими чикләүче миопатия сәбәбе  була ала. (рәс. 6.18б).

**3.     КТ** сеңерләр җәлеп ителү белән яки ансыз орчыксыман зурайган мускуллар  ачыклый (рәс. 6.18в).

**4.     Дифференциаль диагностиканы** орбиталь целлюлит, эндокрин миопатия һәм  Толоса-Һант синдромы белән үткәрәләр.

5.      Клиник барышы

•       Кискен  кабатланмаучы чир, 6 атна эчендә үзлегеннән бетә.

•       2 айдан артык (еш  еллар) бер очрак яки кабатланучы өзлегүләр белән хроник барышы.

## ''Дәвалау''
Дәвалау уңайсызлыкны бетерүгә һәм функцияләрне торгызуга, кабатланулар дәвамлыгын киметүгә һәм аларны кисәтүгә юнәлгән.

**1.    СЯКЧ** чирнең җиңел формасында нәтиҗәле була ала.

**2.     Стероидларны системалы куллану** гадәттә кирәк һәм чагылган нәтиҗә бирә, тик 50% очракта кабатланулар  күзәтелә.

**3.    Радиотерапия** шулай ук нәтиҗәле, аеруча кабатлануларны  кисәтүдә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Толоса-Һант синдромы

**Толоса-Һант синдромы** — каверноз синус, өске күз ярыгы һәм/яки күз чокыры  очының гранулематоз ялкынсынуыннан гыйбарәт сирәк халәт. Чир хроник  кабатланучы барышка ия.

1.     Диплопия һәм ипсилатераль орбитада яки башның яртысында  авырту булу белән билгеләнә.

2.      Билгеләре

•        Экзофтальм була  ала, тик чагылмаган.

•       Еш эчке  офтальмоплегия белән күз йөртүче нервның параличы.

•       Өч тармаклы нервның  I һәм II тармаклары буенча сизгерлекнең бозылуы.

3.     Дәвалау. Стероидларны системалы куллану.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Варикоз (күздә)

**Варикоз **зәгыйфьләнгән тышча белән төрле озынлыктагы орбиталь веноз  тамырлар сегментларыннан гыйбарәт. Кан агымында катнашып, варикоз тамырлар  веноз басым артканда киңәя, аларның сыгылмалык үзлекләре тышчаларының калган  калынлыгы һәм сыгылмалыгына бәйле. Күбесенчә чир бер яклы һәм өске-борын  өлкәсендә урнаша. КТ һәм яссы рентгенограммаларда  флеболитлар 20% очракта очрый.
 
## Ачыклау
1.     Бу  гадәттә кечкенә балачактан олы урта яшькә кадәр билгеләнә.

2.      Билгеләре

•      Тышкы билгеләрсез арадаш экзофтальм.  Экзофтальм тибешсез һәм тавышсыз. Орбита тамырларында каплавычлар юк, шуңа  кайтма экзофтальм йөткерү, көчәнгәндә, Вальсальва сынавында (рәс. 6.19),  тәннең мәҗбүри торышы яки бөят венасын тыштан кысканда веноз басымының артуы  белән барлыкка килә яки арта ала.

•       Вальсальва  сынавында кабакларда күренгән ясалулар шулай ук зурая (рәс. 6.20, 6.21а).

•       Коньюнктива  веналарының варикозлы киңәюе (рәс. 6.21б).

• Күренгән үзгәрешләр һәм экзофтальм бергә була (иң еш).

3.     КТ һәм яссы рентгенограммалар флеболитларны ачыклый (рәс. 6.22а).

4.     Ангиография тамыр үзгәрүләрен ачыклый ала (рәс. 6.22б).
## Өзлегүләр
Өзлегүләр — кискен кан китү һәм тромбоз.  Озак барышта тирә-яктагы май тукымаларының атрофиясе һәм энофтальм белән  бергә күзнең гадәти торышында тирән өске буразна булуы мөмкин (рәс. 6.23), ул  веноз басым арту белән кире кайта ала.
## Дәвалау
Хирургик кисеп алу техник яктан катлаулы һәм ясалуның зәгыйфьлеге һәм күп  кан китү аркасында еш тулы булмый.

Күрсәтмәләр - кабатланучы тромбозлар,  авырту, чагылган экзофтальм һәм күрү нервының кысылуы.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Василий Добромыслов

**Добромыслов Василий Алексеевич** (17 апрель 1892 — 2 май 1965) — ССРБ һәм Россия галиме, педагог, филолог, педагогия фәннәре кандидаты, РСФСР педагогия фәннәре академиясе әгъза-корреспонденты.

## Биографиясе
Василий Алексеевич Добромыслов 1892 елда Белозерск шәһәрендә туган. 1917 елда Петроград тарих-филология институтынтәмамлый. 1918 елдан педагогик эшчәнлеген башлый, Таврия губернасының Хорлы шәһәрендә Җәмәгать гимназиясендә эшли. Ары Украина, Абхаз, Мәскәү һәм Мәскәү өлкәсе мәктәпләрендә укытучы булып эшли. 1938 елдан Мәскәүгә фәнни-педагогик эшкә күчә. В.И.Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында педагогия һәм укыту эше белән шөгыльләнә. 1941 елдан 1965 елга кадәр Педагогия фәннәре академиясенең гомуми һәм политехник белем бирү фәнни-тикшеренү институтында эшли, анда рус телен укыту методикасы секторын җитәкли. РСФСР Педагогия фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты.

Добромыслов балаларның логик фикерләү һәм сөйләм үстерү бәйләнешләрен карау буенча актив шөгыльләнә. Мәктәп педагогикасында ул төп игътибарны грамматиканы систематик укытуга бирә. Рус теле дәрестәрендә укучыларның, Добромыслов фикеренчә, абстракт фикерләү күнекмәләрен, аналитик сәләтләрен, "фикер дисциплинасын" үстерү кирәк. Мөһим роль төрле тикшерү төрләренә (синтаксик, морфологик, лексик), шулай ук үз аллы эшләү өчен грамматик белем һәм мәсьәләләр комплексына бирелә.

Добромыслов сөйләм үстерү, грамматика, пунктуация, шулай ук рус теле укыту методикасы мәсьәләләре буенча 80-дән артык китап һәм мәкалә авторы булып тора.

Мәскәүдә яши. 1965 елның 2 маенда вафат була.

## Библиография

* *Добромыслов В. А.* К вопросу о языке рабочего подростка. М., 1932;
* *Добромыслов В. А.* Изложения и сочинения в семилетней и средней школе. М., 1946;
* *Добромыслов В. А.* Учебник русского языка для ремесленных и педагогических училищ. М., 1949;
* *Добромыслов В. А.* Изучение грамматических определений и правил в V−VII кл. М., 1951;
* *Добромыслов В. А.* О развитии логического мышления учащихся V−VII кл. на занятиях по русскому языку. М., 1956;
* *Добромыслов В. А.* Трудные вопросы грамматики и правописания / в соавт. Вып. 1. М., 1958; Вып. 2. М., 1960;
* *Добромыслов В. А.* Преодолеть разрыв между обучением ивоспитанием на уроках русского языка. М., 1963;
* *Добромыслов В. А.* О повышении научного уровня исследованийпо методике русского языка. М., 1963.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Павлов В. А., К 90-летию со дня рождения В. А. Добромыслова, Русский язык в школе, 1982, № 4.
* Российская педагогическая энциклопедия: в 2 тт. / гл. ред. В. В. Давыдов. — М.: «Большая Российская энциклопедия», Т. 1, 1993, С. 279-280.

## Сылтамалар

* Добромыслов В. А. МПГУ

Төркем:17 апрель көнне туганнар
Төркем:1892 елда туганнар
Төркем:2 май көнне вафатлар
Төркем:1965 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Мәскәү дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Россия империясендә туганнар
Җәүдәт Солтанаев

**Җәүдәт Солтанаев** (19 июль 1948 ел) — галим-математик, югары мәктәп укытучысы. Физика-математика фәннәре докторы (1989), профессор (1990). Башкортстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1997). Россия Федерациясе югары мәктәбенең мактаулы хезмәткәре (2001), атказанган фән эшлеклесе (2010) һәм Фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе лауреаты (2011).

## Биографиясе
Җәүдәт Тәлгать улы Солтанаев 1948 елның 19 июлендә Ырынбур өлкәсе Орск шәһәрендә туган.

1971 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлаган. 1974 елда «физика-математика фәннәре кандидаты», 1989 елда «физика-математика фәннәре докторы» гыйльми дәрәҗәсенә диссертация  яклаган. 1990 елдан — профессор.

Башкортстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1997). Россия Федерациясе югары мәктәбенең мактаулы хезмәткәре (2001). Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2010).

Башкорт дәүләт университетында  проректор була (2001).

Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетында эшли.

## Фәнни эшчәнлеге
Дифференциаль операторларның спектраль теориясе, дифференциаль тигезләмәләрнең асимптотик теориясе.

Ярым чикләнмәгән сингуляр дифференциаль операторлар спектрларының үзенчәлекләре өйрәнелә. Стильтьес үзгәртүләре өчен теореманың ике яклы тауберлары куела.

Сингуляр дифференциаль операторларның спектраль шәлкеменә характеристика бирү рәвештә өйрәнелә.

## Басмалары исемлеге

** А. М. Ахтямов, В. А. Садовничий, Я. Т. Султанаев. Обратные задачи Штурма-Лиувилля с нераспадающимися краевыми условиями. — М.: Изд-во Московского университета, 2009, тир. 1000 экз, ISBN 978-5-211-05557-5.
** Асимптотика спектра обыкновенных дифференциальных операторов в вырожденном случае. Дифференциальные уравнения. −1982. -Т. 18. — № 10.
** Об индексах дефекта и спектре неполуограниченного оператора Штурма-Лиувилля. ДАН СССР. −1984. -Т.276. -№ 5. Об индексах дефекта и спектре одномерных сингулярных дифференциальных операторов в вырожденном случае // ДАН СССР. −1985. -Т.284. -№ 3.
** Асимптотика решений обыкновенных дифференциальных уравнений в вырожденном случае // Труды семинара им. И. Г. Петровского. 1988. Вып. 13. С. 36-55.
** Об оценке отрицательного спектра оператора, полуограниченного снизу // Математические заметки. −1991. -Т. 50. -Вып. 6.
** Асимптотическое поведение решений сингулярного уравнения Штурма-Лиувилля // Доклады РАН. −1994. -.Т. 335. -№ 6.
** Обратная задача Штурма-Лиувилля. Теорема единственности и контрпримеры // Докл. Академии наук. 2006. Т. 411, № 6. С. 747—750 (в соавт.).
** Разрешимость обратной задачи Штурма-Лиувилля с нераспадающимися краевыми условиями // Там же. 2007. Т. 412, № 1. С. 26-28 (в соавт.).

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Россия математиклары
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ырынбур өлкәсендә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:19 июль көнне туганнар
Төркем:Математиклар
Владимир Стариков

**Владимир Стариков** (15 гыйнвар 1940 ел — 28 апрель 2007 ел) — галим-физик, югары мәктәп эшлеклесе. Физика-математика фәннәре докторы (1988), профессор (1990).

## Биографиясе
Владимир Николаевич Стариков — 1940 елның 15 гыйнварында хәзерге Башкортстан Республикасының Ишембай районы Җигән авылында туган.

1961—1966 елларда Башкорт дәүләт университетында укый.1966 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый һәм шунда ук эшкә кала.1970 елдан 1973 елга кадәр ССРБ ФА БФ-та өлкән гыйльми хезмәткәр, лаборатория мөдире булып эшли.1973 елдан Төмән индустриаль институтының исәпләү математикасы кафедра мөдире.

1975 елдан Уфа дәүләт сервис институтының исәпләү үзәгенең, 1983 елдан Автоматик проектлау системасы бүлегенең гыйльми җитәкчесе, 1990 елдан — информатика кафедра мөдире вазифаларын башкара.1991—1994 елларда Уфа авиация институтының проректоры һәм Башкортстан Республикасының яңа мәгълүмат технологияләре үзәге җитәкчесе.

1994—2003 елларда Уфа дәүләт сервис институтының информатика кафедра мөдире, бер үк вакытта 1996—1998 елларда Башкорт дәүләт университетында укытуның яңа мәгълүмат технологияләре кафедра мөдире һәм 1997 елдан  Интернет үзәге директоры.

2003— 2007 елларда Бөтенрусия читтән торып уку финанс-икътисад институтының Уфа филиалында фәнни эшләр буенча директор урынбасары булып эшли.

## Фәнни эшчәнлеге һәм хезмәтләре
Галимнең фәнни эшчәнлеге математик модель әзерләүгә, мәгълүмат технологияләрен эшләүгә багышланган. Стариков Владимир Николаевич тарафыннан скважиналарны геофизик тикшерү ысуллары үстерелгән, нефть-газ ятмаларын Монте-Карло ысулы белән эзләү, разведкалау һәм эксплуатацияләүнең геолик мәсьәләләре хәл ителгән, укытуның компьютер системалары, югары уку йортлары белән идарә итүнең автоматлаштырылган системалары һәм башкалар уйлап табылган.

170 тән артык фәнни хезмәт һәм 1 уйлап табу авторы.

* Алгоритмы Монте-Карло в ядерной геофизике. Новосибирск, 1985 (автордаш);
* Автоматизированные проектирование в системе AutoCAD 13. Уфа, 1996.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Стариков Владимир Николаевич // Башкорт энциклопедиясе. —  Уфа  «Башкорт энциклопедиясе гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ишембай районында туганнар
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:15 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Физиклар
Яңа Каразирек

* Яңа Каразирек — Башкортстандагы авыл.
* Яңа Каразирек — Татарстандагы авыл.
Яңа Каразирек (Татарстан)

**Яңа Каразирек** () — Татарстан Республикасының Ютазы районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — авыл (федераль классификатор буенча). 
## Географиясе
Яңа Каразирек Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 306 чакрым, ә район үзәге Урыссудан төньяк-көнчыгышка таба 23 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 183 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,45%,
башка халыклар — 0,55%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Үзәк Африка Республикасында ислам

**[[Үзәк Африка Республикасы]]нда ислам** (, ) ― илдәге тарафдарлары саны буенча, христианлыктан соң, икенче урындагы дин. Аны әлеге ил халкының (4,8 млн, 2021 елга) 10 % ы тирәсе тота.

## Тарих
XV гасырда хәзерге Үзәк Африка Республикасы (ҮАР) территориясе төньяктан куәтле мөселман дәүләте  һәм Конго христиан корольлеге арасында урнашкан була. XV―XVI гасырларда әлеге территориянең бер өлешендә Гаога христиан дәүләте оеша. Шул ук вакытта гарәпләр һәм фульбе халкы хәзерге ҮАРның төньяк өлешендә ислам дине йогынтысын арттыра бара.

 белән Абдулла IV (1568―1608) хакимлек иткән вакытта ислам дәүләт дине буларак кабул ителә, Абдулла IV үзе солтан титулын кабул итә.

Ислам йогынтысына бирелмәгән *банда, гбайя, занде*  кебек Судан халыклары Африканың эчке районнарына күченергә мәҗбүр була, анда мөселман кол сәүдәгәрләре кулына эләккән.

Банда халкының бер өлеше Исламны XVII гасырда кабул итә һәм *рунга* дип атала башлый. 

XIX гасыр ахырында хәзерге ҮАРның төньяк өлеше  (1842―1900) радикаль ислам дәүләте составына керә. ҮАРның көньяк өлеше анда христианлыкны таратучы Франция колониясенә әверелә.

1900 елда Рәбих әз-Зөбәер гаскәре  шәһәре янында сугышта француз гаскәренә җиңелгәч, ҮАРның  төньяк өлеше шулай ук Франция колониясе  составына керә.

1960 елның 13 августында ҮАР  Франциядән бәйсезлек игълан итә.

## Диннәрара конфликт
2012 елда Үзәк Африка Республикасы территориясендә 2004―2007 еллардагы  кайтавазы булган диннәрара конфликт кабына. Үзәк Африка Республикасының төньяк-көнчыгышында урнашкан *Селека*  ислам дине тотучылары альянсы ҮАР башкаласы  шәһәренә һөҗүм итә. Баш күтәрүчеләр президент  хакимияттән читләштерә, хөкүмәтне 2007 елда кабул ителгән солых килешүен бозуда гаепли, мөселман  җитәкчелегендә яңа хакимият урнаштыра.  

2013 елның августында кораллы мөселманнар христиан авыллары кешеләренә карата көч куллана, дигән хәбәрләр килә башлый. Кораллы төркемнәр, нигездә, хәрби булмаган христианнарга каршы эш итә. Җавап итеп, христианнар үз-үзләрен саклау өчен  отрядлары төзи (*хәрәкәт җитәкчесе Леви Якете*)  һәм мөселман азчылыгына каршы террор оештыра.

2014 елның 10 гыйнварында Мишел Җотодия үз теләге белән президент вазифасыннан баш тарта һәм Бенинга качып китә  .

2014 елның февралендә дистәләрчә мең мөселман Үзәк Африка Республикасыннан Чадка качкан.

## Мөселманнарның саны һәм таралышы
Үзәк Африка Республикасында ~750 000 мөселман яши, бу ил халкының якынча 10 % ын тәшкил итә. Христианнар ― ил  халкының 80 % ы. Күпчелек мөселманнар республиканың төньяк-көнчыгышында, мөселман Чад һәм Судан илләре белән чикләрдән ерак булмаган җирлектә яши. ҮАР мөселманнары ― Мәлики мәзһәбендәге сөнниләр.

## Сылтамалар
*   «Мусульмане мира: единство и разнообразие»

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Үзәк Африка Республикасында ислам
Сурин

**Сурин** ― фамилия.
* Артур Сурин (1958―2012), 2005―2012 елларда БР мәгариф министры урынбасары. БР мәгариф алдынгысы (1992) һәм атказанган укытучысы (1997).
* Вениамин Сурин (1929—1995), 1964―1988 елларда КПСС Белорет шәһәр комитетының беренче секретаре.
----
* Сәрвәр Сурина (*Кинҗә Мәҗит*; 1957), журналист, язучы. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2005), М. Акмулла, Ш. Ходайбирдин премияләре лауреаты.

Төркем:Фамилияләр
Әхәт Вилданов

**Әхәт Вилданов** (1 август 1944 ел) — әдәбият белгече, югары мәктәп укытучысы. Филология фәннәре кандидаты (1978). Башкортстан Республикасының атказанган мәгариф хезмәткәре (2007), Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2009), Башкортстанның мәгариф отличнигы (2006). Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы (1994).

## Биографиясе

* Әхәт Ханнан улы Вилданов 1944 елның 1 августында БАССРның Макар районы Кәбәч бистәсендә туган.
* 1970 елда Башкорт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый.
* 1974 елдан  Тарих, тел һәм әдәбият институтында эшли.
* 1982 елдан алып Башкорт дәүләт педагогия университетында укыта: 1984-1990 елларда әзерлек факультеты деканы, 1993-2004 елларда башкорт әдәбияты һәм мәдәнияте кафедрасы мөдире, бер үк вакытта 1995-1996 елларда башкорт филологиясе факультеты деканы.

## Гыйльми эшчәнлеге
Әхәт Вилдановның фәнни тикшеренүләре башкорт әдәбияты тарихына багышланган. Мифтахетдин Акмулла, Ибраһим Абдуллин, Әнүр Вахитов, Рәшит Солтангәрәев һ. б. иҗаты турында тәнкыйть мәкаләләре  авторы. 6 томлы «Башкорт әдәбияты тарихы» (1990-1996) басмасы авторларының берсе, 60-тан артык фәнни хезмәт авторы.

## Мактаулы исемнәре

* Мифтахетдин Акмулла исемендәге премия лауреаты (1990)
* Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы (2006)
* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2007)
* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2009)

## Хезмәтләре

* Акмулла — яктылык җырчысы. — Уфа, 1981.
* Башкирские просветители-демократы XIX века. — М., 1981 (автордаш) .

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* *Шаһиев Ф.* Акмулланың хак юлыннан — «Башкортстан» гәзите, 2014 й., 13 сентябрь.

## Сылтамалар
Сафуанов С.Г. Вилданов Әхәт Ханнан улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Мифтахетдин Акмулла премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстан галимнәре
Төркем:Ишембай районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның мәгариф отличниклары
Төркем:1944 елда туганнар
Төркем:1 август көнне туганнар
Стариков

**Стариков** ― фамилия.
* Алексей Стариков (1909—1984),  Уфаның «Башнефтезаводстрой» тресты идарәчесе (1946—1970), УНИ проректоры (1970 елдан). Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Владимир Стариков (1940—2007), галим-физик, физика-математика фәннәре докторы (1988), профессор (1990).

Төркем:Фамилияләр
Тһма Бай Каек

**Тһма Бай Каек** (кхмер телендә: ប្រាសាទថ្មបាយក្អែក) Камбоджада Ангкорда урнашкан. Ул көнчыгышка таба юнәлгән шакмак кирпеч манарадан һәм аның алдан баручы латерит терасадан гыйбарәт. Биредә куинконкс итеп тезелгән биш алтын яфрактан торган изге хәзинә табылган булган, аның үзәк яфрагында Нанди сурәте булган.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Баксей Чамкронг
*Пһном Бахенг
*Прасат Бей

## Искәрмәләр

Төркем:Шиваизм
Төркем:Нандига табыну
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Байгол

* Байгол — Алтай Республикасындагы авыл.
* Байгол — Алтай Республикасындагы елга.
* Байгол — Казакъстандагы авыл.
* Байгол — Татарстандагы авыл.
* Байгол — Чуашстандагы авыл.