open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лев Сечняк

**Лев Константинович Сечняк** (  ; 1924 - 2000 ) — совет һәм Украина галим-селекционеры, Авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1974), Ленин исемендәге Бөтенроссия Авыл хуҗалыгы Фәннәр Академиясе академигы (ВАСХНИЛ, 1985), Украина Аграр Фәннәр Академиясе академикы.

200гә якын фәнни әсәр авторы, шул исәптән 7 монография . Аның фәнни тикшеренүләре орлык җитештерүнең экологик нигезләрен, орлыкларның продуктив сыйфатларын һәм аларны яхшырту юлларын өйрәнүгә багышланган. 

## Тәрҗемәи хәле
1924 елның 4 апрелендә Полтава өлкәсенең Миргород шәһәрендә туган.

Бөек Ватан сугышы ветераны. СССРның Һава көчләре югары офицерлар мәктәбендә механик булып хезмәт иткән. Сугыш тәмамланганнан соң, 1948 елда Бөтенсоюз авыл хуҗалыгы институтын (хәзерге Россия дәүләт аграр читтән торып уку университетын) тәмамлый.

1953-1955 елларда бүлек мөдире булып эшли, 1955-1957 елларда Кырым дәүләт комплекслы авыл хуҗалыгы тәҗрибә станциясе директоры урынбасары вазифаларын башкара. 1957-1962 елларда Кырым өлкә авыл хуҗалыгы тәҗрибә станциясенең өлкән фәнни хезмәткәре була. 1961 елдан бирле КПСС әгъзасы . 1962-1971 елларда  Кырым өлкә авыл хуҗалыгы тәҗрибә станциясенең фән буенча директор урынбасары.  1972-1978 елларда  фәнни эшләр буенча директор урынбасары, 1978-1987 елларда - директор, 1987-1989 елларда - ВУНИЛ Бөтенсоюз селекция-генетик институты (Одесса шәһәрендәге бүлек) өлкән фәнни хезмәткәре. Аннары шул ук институтның орлыкчылык лабораториясе мөдире булып эшли. 1973 елда «Көзге бодай сортларының агрофонга реакциясен өйрәнү һәм орлыкларның уңдырышлы сыйфатына үстерү шартларының гамәлгә ашырылуы» темасына докторлык диссертациясен яклый.  1986-1990 елларда Лев Сечняк Украина Коммунистлар партиясенең Үзәк комитетына кандидат әгъзасы була. 

Пенсиягә чыккач, Одессада яши, һәм ул 2000 елның 8 августында вафат була.

Ике Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1971, 1977), "Мактау билгесе" ордены (1966) һәм II дәрәҗә Ватан сугышы (1985) ордены, шулай ук медальләре белән бүләкләнгән. Украина ССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы (1984).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

** Сечняк Лев Константинович
** СЕЧНЯК | Библиотека изображений «РИА Новости»
** Сурин Николай Александрович. Красноярский НИИСХ 
** «К 100-летию Селекционно-генетического института» — IX серия 
** Одесса в европейском научном и культурном пространстве (XIX—XX вв.)

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре докторлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2000 елда вафатлар
Төркем:8 август көнне вафатлар
Төркем:1924 елда туганнар
Төркем:4 апрель көнне туганнарТөркем:Россия аграр читтән торып уку университетын тәмамлаучылар
Апокрин тир бизе гидрокистомасы

**Апокрин тир бизе гидрокистомасы** Молль бизе кистасыннан сирәгрәк очрый, охшаш клиник күренешле, әмма аннан аермалы буларак кабакның эчке яки тышкы өлешендә урнашып кабак кырыена турыдан-туры кагылмый (рәс. 4. 5в).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Сирингома

**Сирингома** эпидерма эчендәге эккрин тир бизләре юллары эпителиеның күзәнәкле пролиферациясеннән гыйбарәт. Клиник яктан күпсанлы кечкенә чабырткылар белән ачыклана (рәс. 4. 5г).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Андрей Трифонов

**Андрей Фёдорович Трифонов** (1965 елның 1 маенда туган, Дебальцево, Донецк өлкәсе, Украина ССР, СССР ) — Россия сәяси эшлеклесе, Бердәм Россия партиясе әгъзасы, «ТЯЖМАШ» АҖ генераль директоры. 161 нче бер мандатлы округ буенча сайлауларда VIII чакырылыш Дәүләт Думасына 2021 елда җиңде (Самара өлкәсеннән депутат булып сайланды). .

## Тәрҗемәи хәле
1987 елда К. А. Тимирязев исемендәге Авыл хуҗалыгы академиясен (хәзерге вакытта К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясе) тәмамлый, 1989 елда читтән торып  Бөтенсоюз авыл хуҗалыгы институтын (хәзерге Россия дәүләт аграр читтән торып уку университеты) тәмамлый.

1987-1992 елларда ул Янтарный совхозынның (Мартыновск районы өлкәсе, Ростов өлкәсе) баш икътисадчысы булып эшли. 1992-2000 елларда Ростов өлкәсендәге "Контакт" кече дәүләт предприятиясе директоры була.

2000-2002 елларда «Металлургкомплектоборудование»  (Мәскәү) федераль дәүләт унитар предприятиесе (ФГУП) генераль директоры урынбасары, коммерция директоры булып эшли.

2003-2005 "Променергокомплект" компаниясе генераль директоры урынбасары итеп билгеләнә.

2005-2021 елларда махсус җиһазлар буенча директор, коммерция директоры, генераль директорның беренче урынбасары, «Тяжмаш» ААҖ (Сызран шәһәре, Самар өлкәсе) машина төзелеше предприятиесе генераль директоры.

2021 елдан — VIII чакырылыш РФ Дәүләт Думасы депутаты. 2021 елның 19 сентябрендә Бердәм Россия  (Самар өлкәсе) бер мандатлы сайлау округыннан (Самара өлкәсе)  45,13% тавыш җыеп сайланды. Округта икенче урынны Василий Воробьев (КПРФ) алды, аның өчен 21,31% тавыш җыелды.

Сызранның мактаулы гражданины (2017).

## Искәрмәләр

Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1965 елда туганнар
Төркем:1 май көнне туганнар
Төркем:Россия аграр читтән торып уку университетын тәмамлаучылар
Илья Гинзбург

**Гинзбург Илья Исаакович** (1882—1965) — ССРБ геохимигы һәм минералогы. Файдалы казылмаларны геохимик ысул белән эзләү алымына нигез салучыларның берсе. Геология-минералогия фәннәре докторы (1943), профессор, РСФСР-ның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1957), Сталин премиясе лауреаты (1946) — Көньяк Урал никель рудасы яткылыгын ачу өчен.

## Биографиясе
Илья Исаакович Гинзбург 1882 елның 13(25) гыйнварында мещан гаиләсендә туган, Ир туганнары: Григорий, Матвей.

1902-1904 елларда Фрайберг тау академиясында укый (Алмания).

1913 елда Петербург политехник университетын тәмамлый һәм шунда ук эшли башлый.

1923—1925 елларда Алманиядә командировкада була (Берлин).

Геология комитетының исәп-икътисади бүлегендә геолог—икътисадчы булып эшли. Россия җитештерү көчләрен тикшерү буенча комиссия әгъзасы (КЕП).

1928 елның 12 декабрь 58-се статья, 7-се пункт буенча (геоком эше) кулга алына), (сәнәгать саботажы) фигыль төзәтү лагерына 10 елга хөкем ителә, 1929 елның 13 октябрендә Ухтага килә. Промысла  һәм эзләнү төркемендә эшли, шул исәптән радий һәм минераллашкан суны (яткылыклары һәм сәнәгать әһәмияте) тикшерә. 1930 елның язында химия лабораториясенең беренче оештыручысы һәм җитәкчесе була (30 га якын кеше исәпләнә). 1931 елның 20 июнендә ирекле биләмәгә күчерелә, 2 ай үткәч, күзәтү астында азат ителә. 1932 елның февралендә Мәскәүгә чакыртып алына, 1нче мартта Сопс утырышында (Җитештерү көчләрен тикшерү советы) Ухтаның сыек радий рудасы турында доклад ясый. Аның доклады нигезендә табылган ятма турында сәнәгать үзләштерү буенча карар кабул ителә. 1934 елда иреккә чыгарыла, 1936 елның 27 июлендә хөкем алына.

Мәскәүдә СССР Фәннәр академиясенең Биология лабораториясендә эшли.

1956—1963 елларда Геология, петрография, минералогия һәм геохимия институтының экзоген руда  ямалары бүлегенең мөдире вазифасын башкара.

Илья Исаакович Гинзбург 1965 елның 15 апрелендә Мәскәүдә вафат була.

## Гаиләсе

* Улы — минералог А. И. Гинзбург (1917—1984).

## Награда һәм премияләре

* 1945 — Кызыл Байрак Хезмәт ордены (10.06.1945)
* 1946 — өченче дәрәҗә Сталин премиясе, никель рудасы ямасын ачу һәм геология эшләре һәм Көньяк Урал никель заводы өчен чимал базасын тәэмин итү өчен
* 1957 — РСФСР-ның атказанган фән һәм техника эшлеклесе.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Илья Исаакович Гинзбург: [Некролог] // Известия АН СССР, серия геологическая. 1966. № 1. С. 143—144.

## Сылтамалар

* Библиография  в информационной системе «История геологии и горного дела» РАН.
* Памяти первого этапа Ухтинской экспедиции  на сайте «Историко-культурный Атлас города Ухты».

Төркем:25 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1882 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:15 апрель көнне вафатлар
Төркем:1965 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:Петербург политехник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Геологлар
Дмитрий Быков (1966)

**Дмитрий Евгеньевич Быков** ( 1966 елның 4 августында туган, Куйбышев ) — Россия инженеры һәм укытучысы . Техник фәннәр докторы, профессор . 2009 елдан Самар дәүләт техник университеты ректоры.

## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 4 августында Куйбышевта ( Самарада ) туган. 1983 елда 22 нче урта политехник мәктәпне тәмамлагач, В.И. исемендәге Куйбышев политехник институтының химия-технологик факультетына укырга керә. 1988 елда мәктәпне тәмамлый. Химия инженеры квалификациясен алганнан соң, ул төп һәм нефть химиясе синтезы технологияләре бүлегенә инженер булып эшли. 1990 елда ул түбән температура химиясе бүлеген тәмамлый һәм 1991 елда Мәскәү дәүләт университетында "Химик кинетика һәм катализ" белгечлеге буенча кандидатлык диссертациясен яклый.

1993 елга кадәр ул төп һәм нефть химиясе синтезы технологияләре бүлегендә өлкән тикшерүче булып эшли. 1995 елның сентябрендә Самар дәүләт архитектура һәм төзелеш инженер университетының су белән тәэмин итү һәм чистарту кафедрасы доценты була, шул ук вакытта эксперт гидрохимия лабораториясен җитәкти.

2001 елда Самара дәүләт техник университетының химия технологияләре һәм сәнәгать экологиясе кафедрасы мөдире итеп чакыралар. Шул ук елда, аның җитәкчелегендә, СамДТУ сәнәгать экологиясе фәнни-аналитик үзәген җитәкли.

2004 елда  Экология белгечлеге буенча Мәскәү дәүләт төзелеш университетында докторлык диссертациясен яклый, 2005 елда аңа профессор исеме бирелә.

2006 елда  нефть технологияләре факультеты деканы була. 2009 елның декабреннән бүгенге көнгә кадәр ул СамДТУ ректоры булып эшли.

190 дан артык фәнни-методик әсәр бастырып чыгарды. Ул химия технологияләре һәм сәнәгать экологиясе белгече булып тора. 15 елдан артык ул сертификатланган экологик аудитор һәм Россия Эко-Аудит Палатасы әгъзасы булып тора. Аның җитәкчелегендә 2 докторлык һәм 7 магистрлык диссертациясе якланган.

2006 һәм 2007 еллар дәвамында РФ Федераль Собраниесе Федерация Советының фән, мәгариф, сәламәтлек саклау һәм экология комитеты каршындагы калдыклар белән эш итү өлкәсендә РФ законнарын камилләштерү буенча эшче төркем составына керде. Самара өлкәсе буенча ГУВД каршындагы Иҗтимагый совет әгъзасы. Француз һәм инглиз телләрендә сөйләшә  .

### Бүләкләре
«Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре» (2012) һәм «Россия Федерациясенең атказанган югары мәктәп хезмәткәре» дигән исемгә ия (2014)  .

## Искәрмәләр

Төркем:Самар дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Самарда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1966 елда туганнар
Төркем:4 август көнне туганнар
Андрей Евланов

**Андрей Васильевич Евланов** ( 24 июль, 1956, Карино авылы, Мәскәү өлкәсе ) — Зарайский муниципаль округы башлыгы (2004-2013), Бердәм Россия партиясенең Мәскәү региональ бүлегенең Сәяси Советы әгъзасы, Зарайский район бүлеге.

## Тәрҗемәи хәле
Андрей Евланов 1956 елның 24 июлендә Мәскәү өлкәсенең Зарайский районының Карино авылында эшчеләр гаиләсендә туган. 1973 елда ул Луховицы шәһәрендәге Знамя Труда машиналар төзү заводында эшли башлый. Аннары 1974 елның ноябреннән 1976 елның декабренә кадәр армиядә хезмәт итә. 1977 - 1986 елларда Зарайский дәүләт фермасында машина операторы булып эшли. 1986 елда ул Балашихадагы Бөтенроссия Авыл хуҗалыгы Корреспонденция Институтын тәмамлый (хәзерге Россия Дәүләт Аграр Корреспонденция Университеты ) һәм машина төзүче дипломын ала. 1986 - 1988 елларда ул партия комитеты секретаре һәм КПССның Зарайск шәһәр комитеты аппаратында оештыру бүлеге начальнигы булып эшли. 1988-1994 елларда ул Зарайский дәүләт фермасы директоры булып эшли. 2001 елда  Россия Федерациясе президенты карамагындагы Россия Дәүләт идарәсе академиясендә дәүләт төзелеше һәм хокук белгечлеге буенча юрист дипломын ала. 2004 елның 14 мартында  Зараиск муниципаль округы башлыгы итеп сайлана.

2010 елның 18 гыйнварында  10 миллион 800 мең сум ришвәт алуда шикләнеп кулга алына. Аның хатыны Валентинага да гаепләнә  .

2010 елның 2 сентябрендә ул "психик авыру" справкасы тапшырып, авыру аркасында суд процессыннан азат ителә. Аннан соң ул Зараиск муниципаль округы башлыгы вазифасында эшли башлый.

2014 елның 30 гыйнварында ул Зарайский муниципаль округы башлыгы вазифасыннан китә.

## Шәхси тормышы
Өйләнгән, ике баласы һәм дүрт оныгы бар.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* "Мәскәүнең 850 еллыгын искә алу " медале
* "Мәскәү өлкәсенең мактаулы авыл хуҗалыгы эшчесе" исеме

## Чыганаклар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1956 елда туганнар
Төркем:24 июль көнне туганнар
Төркем:Россия аграр читтән торып уку университетын тәмамлаучылар
Гинзбург

**Гинзбург** ― фамилия.
* Виталий Гинзбург (1916—2009), физик, астрофизик, уйлап табучы, университет профессоры. Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2003).
* Илья Гинзбург (1882—1965), фән докторы (1943), профессор, РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1957), Сталин премиясе лауреаты (1946).
----
* Евгения Гинзбург (1904—1977), журналист, мемуарлар авторы, тарих фәннәре кандидаты.

Төркем:Фамилияләр
Быков

**Быков** ― фамилия.
* Василь Быков (1924—2003), Белоруссиянең халык язучысы (1980), Социалистик Хезмәт Герое (1984), Ленин һәм Дәүләт премияләре лауреаты (1986).
* Владимир Быков (1949—2018), хоккейчы, тренер, «Салават Юлаев» клубының баш тренеры (1999―2000).
* **[[Дмитрий Быков]]** :
** Дмитрий Быков (1966), техник фәннәр докторы, профессор. 2009 елдан Самар дәүләт техник университеты ректоры.
** Дмитрий Быков (*Зильбертруд*, 1967), язучы, тәнкыйтьче, журналист.
* Константин Быков (1886—1959), физиолог, СССР ФА (1946) мөхбир әгъзасы, РСФСР атказанган фән эшлеклесе (1940), Сталин премиясе лауреаты (1946).
* Николай Быков (1862―1939), җылылык технигы, эчке янулы йөрткечләр өлкәсендә белгеч, педагог, профессор.
* Сергей Быков (1983), баскетболчы (сакчы), Россиянең атказанган спорт остасы.
* Федор Быков (1885—1966), рәссам, СССР рәссамнар берлеге әгъзасы (1934).
## Моны да карагыз
* (4682) Быков, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Трифонов

**Трифонов** ― фамилия.
* Андрей Трифонов (1965), «ТЯЖМАШ» АҖ генераль директоры. VIII чакырылыш РФ Дәүләт Думасы депутаты.
* Николай Трифонов (1891—1958),  химик, Казан университетының физик һәм коллоид химиясе кафедрасы мөдире (1945―1948).
## Моны да карагыз
* Трифоново

Төркем:Фамилияләр
Муса Җәлил бюсты (Екатеринбург)

**Муса Җәлил бюсты** Екатеринбург шәһәре Орджоникидзе районы Халыклар Дуслыгы скверында урнашкан.
Бюст — Татарстан хөкүмәтенең Екатеринбург шәһәренә  бүләге.

## Тарих

2021 елның 13 октябрендә Екатеринбург шәһәренең Орджоникидзе районы Космонатлар проспектында, Халыклар Дуслыгы скверында, Урал дәүләт педагогика университеты янәшәсендә  ачылган.

Свердловскида татарлар Муса Җәлилгә һәйкәлне 36 ел куярга омтылганнар. Әүвәлге урыны – шәһәр үзәгендә булырга һәм шагыйрь бөтен буена, кул-аягы зынҗырлы килеш сурәтләнергә тиеш булган .
  
Муса Җәлил исеме Свердловск өлкәсе белән тыгыз бәйләнгән. 1932 елда шагыйрь Серов шәһәрендә эшче корреспондентлар киңәшмәсендә катнашкан һәм металлурглар белән очрашкан.

Һәйкәл кую өчен таш май аенда ук салынган. Бюстны әзерләү һәм Екатеринбургка китерү буенча чыгымнарны – Татарстан Республикасы, һәйкәл янәшәсендәге территорияне төзекләндерү һәм бюстны урнаштыру буенча чыгымнарны – Свердловск өлкәсенең «Урал татарлары» халыклар дуслыгын үстерү иҗтимагый оешмасы үз өстенә алган.

## Ачылу
Ачылу тантанасында Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары Васил Шәйхразыев, Свердловск өлкәсе мәгариф һәм яшьләр сәясәте министры Юрий Биктуганов, Татарстанның Свердловск өлкәсендәге даими вәкиле Хәйдәр Гыйльфанов, «Уральские авиалинии» авиаширкәте (*Екатеринбург*) очучысы РФ Каһарманы (2019) Дамир Йосыпов һ. б. катнаша.

## Тасвирлама
Һәйкәл ак мәрмәр  утыртылган Муса Җәлилнең бронза бюстыннан гыйбарәт. Муса Җәлил хәрби киемнән сурәтләнгән.

2,8 метрлы һәйкәлне Санкт-Петербургтан танылган скульптор, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе Винера Абдуллина эшләгән.

Бюст бронзада башкарылган, күтәртмәсе (постамент) ак төстәге мәрмәрдән ясалган.

Постаментның алдына русча язылган:
 
Муса Джалиль
(1906―1944) 

Татарский поэт
Герой Советского Союза,
Лауреат Ленинской премии СССР


Аслыкның як-ягына русча һәм татарча язылган:

Жизнь моя 
песней звенела в народе,
Смерть моя 
песней борьбы прозвучит. 



Гомрем минем
моңлы бер җыр иде,
Үлемем дә яңрар
җыр булып

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* В Екатеринбурге установлен памятник великому татарскому поэту Мусе Джалилю. Информационный портал Свердловской области, 13.10.2021
*   В Сквере Дружбы народов появился новый памятник.  Администрация Орджоникидзевского района Екатеринбурга, 13.10.2021
*   В Екатеринбурге состоялось открытие памятника великому татарскому поэту, Герою Советского Союза Мусе Джалилю. БТК сайты, 13.10.2021

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Екатеринбург һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Анна Ильина

**Ильина Анна Дмитриевна (**; 24 декабрь 1964, Уфа) — Россия һәм Мексика галиме, биотехнолог. Аның тикшеренүләре биокатализ һәм энтимология өлкәсендә.

## Биографиясе
Анна Дмитриевна Ильина 1964 елның 24 декабрендә Башкорт АССР-ының Уфа шәһәрендә туган.

1982-1990 елларда Мәскәү дәүләт университетында укый, кандидатлык диссертациясе темасы — *Кинетические закономерности функционирования рецепторно-ферментных систем при длительном введении морфина*. Эмиграцияла нострификациядән соң докторлык дәрәҗәсе ала. 1991-1993 елларда Башкорт дәүләт университетының химия факультетында эшли.

1993 елда даими яшәү өчен Мексикага күченә, анда 2012 елда натурализация үтә.

1993 елдан Коауила автономияле университетының химия факультетында укытучы һәм эзләнүче булып эшли.

Анна Дмитриевна Ильина Коауила автономияле университетының 30 дан артык проекты өчен җаваплы була, аны  Conacyt һәм шәхси компанияләр финанслый. Алар исәбендә төрле үсемлек азык-түлекләрне ферментатив үзенчәлекләрен тикшерү, авыл хуҗалыгы һәм косметик куллану өчен *агава лечугилья*ның өстәмә азык-тулеген куллану технологиясен эшләү, биоягулык кебек авыл хуҗалыгы калдыкларын куллануга нанотехнология альтернативалар тора.

Экстракция, аксым молекулалары характеристикалары һәм куллануы өлкәсендә тәҗрибәсе зур (ферментлар, читлек рецепторлары һ. б.), шулай ук ферментларның технологиясе һәм инженериясе (иммобилизация, микроциркуляция, ксенофонтовлар синтезы).  Халыкара махсуслаштырылган журналларда һәм 35 Мексика журналларында 55 тән артык гыйльми мәкалә  басылып чыга.

## Искәрмәләр

Төркем:24 декабрь көнне туганнар
Төркем:1965 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Химия фәннәре кандидатлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Контроль пункт (ориентлашу)

**Контроль пункт** (кыскасы — **КП**) — ориентлашуның бөтен төрләрендә ярыш катнашучылары узарга тиеш булган бер нокта. Нокта картада билгеләнә һәм тирә-юньдә спорт призмасы белән җиһазлана. КПда билгеләнү к контроль өчен, тикшерү пунктында маркировкалау коралы булырга тиеш: электрон билгеләнү станциясе, компостер, төсле карандаш, истә калдыру өчен хәреф я сүз, язмалар өчен контейнер.

Контроль пунктлар картада билгеләнгән һәм легендада тасвирланган ориентирда урнашырга тиеш. Кайвакыт өстәмә контрольләү өчен КП тирәсендә контроллер судья була.
Төркем:Спорт терминологиясе
Гандикап (спорт)

**Гандика́п** ( сүзеннән — «тоткарлык») — күп этаплы спорт ярышларында — узган этаплардагы  лидерлыкны киләчәктәге стартка иртәрәк чыгаруга чагылдыру ысулы. Шулай ук зәгыйфьрәк ярыш катнашучы мөмкинлекләрен көчлерәкләр белән тигезләү ысулы.

## Искәрмә
Әлеге мәгънәдә гандикап берничә этапта уза торган һәм нәтиҗәдәге җиңү ниндидер бер гомуми күрсәткеч (йөгерү я күп этаплы узышуларда гадәттә – вакыт, башка очракларда – баллар) белән билгеләнә торган спорт төрләрендә кулланыла.

Гандикап куллануның максаты – соңгы этапта һәр катнашучыга аның нәтиҗәләренә туры килгән өстенлек бирү (ягъни, барлык этаплар эзлекле, өзексез башкарылган очракта булган сыман ясалма шартлар тудыру). Бу соңгы этап нәтиҗәсенә нигезләнеп, өстәмә баллар яки этаплар буенча вакыт аермасын санамыйча, ярышның абсолют җиңүчесен билгеләргә ярдәм итә.

## Билгеләү ысулы

* **Гандикап** яки **Гундерсен системасы** лидерлык вакыт белән генә билгеләнә торган спорт төрләрендә кулланыла (чаңгыда узышу, биатлон, спорт ориентлашуы): һәр этап катнашучысы вакытыннан лидер вакыты алына. Шуңа күрә киләсе этапта катнашучылар лидердан соң билгеләнгән вакыт эчендә стартка җибәрелә. Нәтиҗәдә этапны тәмамлау вакыты аермасы барлык этаплар буенча абсолют аермага тигез була.
* **[[Футбол|Футболдагы]]** гандикап — уен вакытында я нәтиҗәсендә булган бер футбол командасының икенче өстеннән санлы өстенлеге.
Төркем:Спорт терминологиясе
Рудольф Кирайдт

**Кирайдт Рудольф Иванович** (1 гыйнвар 1939, Опочка, Псков өлкәсе — 13 апрель, Уфа, Башкортстан) — архитектор, рәссам, педагог, 1974 елдан Башкортстан Архитекторлар берлеге әгъзасы, 1981 елдан БАССР-ның атказанган төзүчесе, 1996 елдан Россия Федерациясенең атказанган архитекторы.

## Биографиясе
1939 елның 1 гыйнварында Псков өлкәсенең Опочка шәһәрендә туган. Бөек Ватан сугышы чорында бөтен гаилә Уфага эвакуацияләнә.  1968 елда Мәскәү архитектура институтын тәмамлый. Борис Григорьевич Бархиның укучысы.

1961 елдан  «Башкиргражданпроект» институтында эшли башлый, шулай ук бер вакытта 1977-1984 елларда — Уфа дәүләт нефть техника университеты укытучысы, 1988 елдан — «Альтернатива», 1989 елдан — «Коду» проект оешмаларында эшли. 1992 елда «КИРСС» проекты остаханәсенә нигез төзәүче һәм директоры ә 1999 елдан — директор урынбасары, һәм бер үк вакытта, 2004 елдан — архитектор-реставратор.

Башкортстан Дәүләт төзелешенең Почет грамотасы, «Башкортстан Республикасының архитектурасында казанышлары өчен» Архитекторлар берлегенең медале белән бүләкләнә.

## Мирасы
Башкортстанда 200-дән артык торак һәм җәмәгать биналары проектлары, реконструкцияләү һәм реставрацияләү авторы.

Уфада, 1976 елда, 35-нче урта мәктәп бинаһы, 1980 елда — Уфа авиацион техникумының яңа бинасы, 1981 елда — Черниковканың Төньяк бистәсендә (Вологда урамы, 23) 12-катлы «түгәрәк» торак йорты (индивидуаль проект буенча) проектларын, 1982 елда — Телеүзәк бистәсендә 12 катлы йортлар, 1991 елда Яңавыл бистәсендә киртләч тибында беренче торак йортлар проектларын эшли.

1989-1998 елда Черниковкада «Лалә-Тюльпан» мәчет бинасы проектының автордашы. 2002 елда, кызы Анна белән бергә, «Ассы» дәвалау‑савыктыру  шифаханасе корпусы проектын эшли. 2003 елда Воскресение Христова соборын проектлый, ул 1932 елда юк ителгән Уфаның Воскресенский соборы образында төзелә, әммә аның төгәл реконструкциясе түгел.

1980-1985 елларда реставрация һәм реконструкцияләү проектлары авторы —  Александр чиркәве урынында Профсоюзлар  сарае  (Киров урамы, 1; хәзер — архитектура комарткысы) Рудоль Авсахов белән бергә , Килем мәчете һәм Килем сарае «Президент-Отель» кунакханәсе, Стәрлетамак кала Мәдәният сарае, Стәрлетамак рус дәүләт драма театры фасады.

## Әдәбият

* Донгузов К. А. Союз архитекторов Республики Башкортостан: традиции и современность. — Уфа. — 1998.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Художник и архитектор Рудольф Кирайдт. Изобразительное искусство Башкортостана. Виртуальная художественная галерея сайта ArtAgeLess.com 

Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:13 апрель көнне вафатлар
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:РФ атказанган архитекторлары
Төркем:Уфа дәүләт нефть техник университеты укытучылары
Рәшит Әлмөхәммәтов

**Рәшит Әлмөхәммәтов** (25 апрель 1934 ел) — педагог-методист һәм тел белгече, мәгариф һәм югары мәктәп эшлеклесе. 1976-1989 елларда Стәрлетамак дәүләт педагогия институты ректоры. Педагогия фәннәре кандидаты (1967), профессор (1988). БР атказанган фән эшлеклесе (1994), БАССР мәктәбенең атказанган укытучысы (1980), СССР мәгариф (1976) һәм югары мәктәп (1988) отличнигы, РСФСР халык мәгарифе (1967) һәм БР мәгариф (1994) отличнигы, РФ югары профессиональ белем бирү өлкәсенең мактаулы хезмәткәре (2006). «Хөрмәт Билгесе» ордены кавалеры (1981).
## Биографиясе
Рәшит Вәлиәхмәт улы Әлмөхәммәтов 1934 елның 25 апрелендә Башкорт АССР Зиянчура районы Бикбау авылында туган.

1948-1952 елларда Морак педагогия училищесында белем ала.

1952-1954 елларда Макар районының Күзән 7 еллык мәктәбендә укытучы.

1959 елда Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлый. 1959 елдан Йомагуҗа районы Йомагужа урта мәктәбе директоры.

1961-1976 елларда РСФСРның Педагогия Фәннәре академиясе Милли мәктәпләр институтының Башкортстан филиалы белән җитәкчелек итә.

1976-1989 елларда Стәрлетамак дәүләт педагогия институтының ректоры була.

1989-1996 елларда — Башкортстан укытучыларның белемен камилләштерү институты ректоры, шул ук вакытта рус теле һәм әдәбияты кафедрасы мөдире булып эшли.

1997 елдан алып М. Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетында эшли.

## Гыйльми эшчәнлеге
Р. В. Әлмөхәммәтовның фәнни хезмәтләре рус телен рус булмаган мәктәпләрдә һәм башкорт мәктәпләрендә укыту методикасына багышланган. 180нән артык фәнни, укыту-методик, шул исәптән дәреслекләр авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1994);
* БАССР мәктәбенең атказанган укытучысы (1980);
* СССРның мәгариф отличнигы (1976);
* РСФСР халык мәгарифе отличнигы (1967);
* Башкортстан Республикасының халык мәгарифе отличнигы (1994);
* Россия Федерациясенең югары һөнәри белем бирү мәктәбенең мактаулы хезмәткәре;
* «Хөрмәт Билгесе» ордены (1981);
* К. Д. Ушинский медале;
* Н. К. Крупская медале;
* В. А. Сухомлинский медале.

## Чыганаклар

* Ф. Санъяров. Халкыбызның асыл улы. — «Яшьлек» гәзите, 2014 ел, 2 май;
* Д. Мәҗитов. Кече Сүрәмнән башланган олы юл. — «Башкортстан», 2014 ел, 25 апрель.

Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкортстан галимнәре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Башкортстанның мәгариф отличниклары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Зиянчура районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1934 елда туганнар
Төркем:25 апрель көнне туганнар
Ринат Габитов

**Габитов Ринат Хәмит улы** (1 февраль 1943 ел — 16 июнь 2016 ел) — фән-галим-хокук белгече. Халыкара информатизация академиясенең мөхбир әгъзасы (1995), юридик фәннәр докторы (2000), профессор (2001). Башкортстан Республикасының атказанган юристы (2000).

## Биографиясе
Ринат Хәмит улы Габитов 1943 елның 1 февралендә Башкорт АССРның Бозаяз районы Бекетов авылында туа.

Мәктәпне тәмамлаганнан соң, Башкорт дәүләт университетының юридик факультетына укырга керә һәм аннан 1975 елда тәмамлый. 

Хезмәт юлын Башкорт дәүләт университетының Хокук институтында башлый һәм гомер буе шунда эшли. 1995—2011 елларда Экология, хезмәт һәм финанс хокукы кафедрасы мөдире була. 1986 елда «Атмосфера  һавасын хокукый саклау» темасына — кандидатлык, 2000 елда «Заманча шартларда җир атмосферасын хокукый саклауның теоретик проблемалары» темасына докторлык диссертациясе яклый.

Галим 2016 елның 16 июнендә Уфа шәһәрендә вафат була.

## Гыйльми эшчәнлеге
Фәнни тикшеренүләре экологик хокук проблемаларына багышлана. 100-дән артык фәнни хезмәт авторы.

## Хезмәтләре

* Теоретические проблемы организации правовой охраны атмосферы Земли в современных условиях. Уфа, 2000.
* Теория воздухоохранного права. Уфа, 2003.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган юристы (2000)
* Башкортстан Республикасы Фән, югары һәм урта һөнәри белем бирү дәүләт комитетының Мактау кәгазе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Габитов Ринат Хәмит улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Ринат Хәмитович Габитов   2007 елның 9 февраль көнендә архивланган.
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Башкортстанның атказанган юристлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2016 елда вафатлар
Төркем:16 июнь көнне вафатлар
Төркем:Кырмыскалы районында туганнар
Төркем:1943 елда туганнар
Төркем:1 февраль көнне туганнар
Әхмәт Мациев

**Әхмәт Гехаевич** **Мациев** (1902 ел, Грозный, Терек өлкәсе, Россия империясе — 1968 ел, Чечен-Ингуш АССР, Грозный, ССРБ) — Чечен галим-лингвисты, педагог, Чечен әлифбасына нигез салучыларның берсе, илледән артык фәнни хезмәт авторы, филология фәннәре кандидаты. Чартой Чечен тайпаның вәкиле.

## Тормыш юлы
Әхмәт Мациев 1902 елда Грозный шәһәрендә сәүдәгәрләр гаиләсендә туа. Әтисе — Геха Магомедович Мациев, беренче гильдия сәүдәгәре, танылган хәйрияче. Әнисе — Келимат, артиллериядән генерал Эрис-Хан Әлиевның апасы. 14 яшендә Әхмәт Грозный реаль училищесын тәмамлый.

Бөек Октябрь инкыйлабыннан соң Мациевларның милке конфискацияләнә. Әмма Мациев  уңышлы тәмамлый алган.

1927 елда Мациев «Серло» нәшриятында беренче «Чечен-рус сүзлеге»н әзерли һәм бастыра.

1930 елда Чечен-Ингуш тарих, тел һәм әдәбият фәнни-тикшеренү институтында тел секторы мөдире итеп билгеләнә. 1931 елда «Чечен теле грамматикасы» төзү буенча авторлар төркеме җитәкчесе була. Бу грамматика Грозныйда 1933 елда нәшер ителә.

1937 елда күп кенә зыялылар вәкилләре арасында репрессияләнә. Аны берничә тапкыр кулга алалар, Казакъстанга сылтыйлар. Гомумән алганда, 15 елга ирегеннән мәхрүм ителгән. 1957 елда тулы тернәкләндерүдән соң гаиләсе белән Алматыдан Грозный шәһәренә кайта һәм эшен дәвам итә.

Мәктәп дәреслекләрен булдыруда, алфавит төзүдә, Чечен әдәби теленең орфографиясен эшләүдә катнаша

Аның иң зур фәнни хезмәте — 20 000 сүздән торган «Чечен-рус сүзлеге» (1961). Ул аның өстендә егерме елдан артык эшләгән. 1963 елда Мациев филология фәннәре кандидаты дәрәҗәсенә лаек була.

Шулай ук ул «Рус-чечен сүзлеге» өстендә эшли. Бу эш аның вафаты аркасында тәмамланмаган булып кала. Төп күләм, шул исәптән «П» хәрефе аның тарафыннан ясалган. Сүзлек өстендә эшне А. Т. Карасаев төгәлләгән.

Шулай ук чечен теле лексикасын һәм диалектларын өйрәнү белән шөгыльләнә.

Мәктәптә һәм институтта укытучы булып эшли. Аның укучыларының күбесе галимнәр, филология фәннәре докторлары булганнар.

## Гаилә
Хатыны Кацина (башка чыганакларда — Гуцина) — эре Кабарда коннозаводчик Лафишев кызы. Аларның биш баласы булган.

## Библиография

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

* Ахмат Мациев: первый чеченский ученый-языковед 
* Чеченский Даль — Ахмет Мациев 
* Мациев Ахмат Гехаевич (1902—1968). ЖЗЛ 
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Грозныйда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1968 елда вафатлар
Төркем:Грозныйда туганнар
Төркем:1902 елда туганнар
Төркем:Чечен педагогика университетын тәмамлаучылар
Джаннелло Парго

Жаннеро Парго (инглизчә: Жаннеро Парго, 22 октябрь, 1979 -), Чикагода, Иллинойста, Америка профессиональ баскетболчысы һәм сакчы булып туган.
Нигез-күзәнәкле папиллома

**Нигез-күзәнәкле папиллома** (себореялы кератоз, себореялы сөял, картлык сөяле) — өлкән яшьтәгеләрнең битендә, гәүдә һәм аяк-кулларында урнашучы таралган, әкрен үсүче ясалу.

1. **Гистология**. Нигез катлавы күзәнәкләре пролиферациясе өчен эпидермисның яссы эпителий калынаюы. Эпидермиста акантоз билгеләре белән кератин тулган кистасыман өстәүләр күренә ала, алар эпидермис эчендә чын мөгезле кисталар да һәм өстәге кератин инвагинациясе нәтиҗәсендә ясалучы псевдомөгезле кисталар була (рәс. 4. 7а).

2. **Билгеләре**. Коңгырт төстәге сөялле кебек йомшак калкулыклы өслекле майлы кабыклы аерым ясалу (рәс. 4. 7б).

3. **Дәвалау**. Яссы ясалулар һәм аяклы ясалуларның эксцизиясе.

4. Дифференциаль диагностиканы пигментлы нигез-күзәнәкле карцинома, невус һәм меланома

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Инвертлы фолликуляр кератоз

**Инвертлы фолликуляр кератоз** (ялкынсынулы себореялы кератоз, ялкынсынулы нигез-күзәнәкле папиллома) — сирәк очрый торган ясалу, кагыйдә буларак биттә урнаша.

1.             **Гистология **себореялы кератозны хәтерләтә, ләкин эпидермиста яссы күзәнәкләрнең (яссы күзәнәкле бүрәнкәләр) боҗрасыман өлкәләре бар, алар дермага тарала ала (рәс. 4. 8а).

2.             **Билгеләре**. Кабак кырыенда папилломаны хәтерләткән пигментсыз ясалу, зурлыкта тиз арта ала (рәс. 4. 8б).

3.             **Дәвалау **ясалуны радикаль кисеп алудан тора, чөнки тулысынча кисеп алмаганда бик еш рецидивлар була.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Актиник кератоз

**Актиник кератоз** (фотокератоз, сениль кератоз) — таралган, әкрен үсүче ясалу, сирәк кабакларда урнаша. Гадәттә артык кояш нурланышына дучар булган ак тәнле өлкән кешеләрне зарарлый. Аеруча еш урнашуы — маңгай һәм чукның арткы өслеге. Бу чир яссы күзәнәкле яман шешкә әверелә ала.

1.    Гистология. Дисплазия, гиперкератоз, паракератоз һәм формалашучы тире мөгезе билгеләре белән тигезсез эпидермис (рәс. 4. 9а).

2.    Билгеләре

•     Төгәл чикле һәм тәңкәле өслекле, өсте ярыла алган гиперкератоз билгеләре белән ясалу (рәс. 4. 9б).

•     Сирәк төер яки сөял сыман була һәм тире мөгезенең ясалу чыганагы була ала.

3.    Дәвалау. Биопсия аннары шешне кисеп алу яки аеруча күп санлы ясалуларда криотерапия.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Кератоакантома

**Кератоакантома** (майлы моллюск) — сирәк тиз үсүче шеш, гадәттә анамнезда озак вакыт нурланышта булган ак тәнле шәхесләрдә очрый. Бөер трансплантациясеннән соң иммуносупрессив дәвалауда булган авыруларда кератоакантома гомуми популяциягә караганда ешрак очрый. Клиник яктан кератоакантома яссы күзәнәкле яман шешкә охшаган, аеруча иммунитеты түбән булган авыруларда. Гистологик яктан кератоакантома яссы күзәнәкле яман шешнең бер формасы дип санала.

1. **Гистология**. Яссы эпителий белән чолгап алынган акантоз билгеләре белән тигезсез калынайган эпидермис. Калынайган һәм нормаль эпидермис арасындагы чиктә чыгынты ясала. Кератин белән тулган авызлар була ала (рәс. 4. 10а, б).

2. **Билгеләре** (барлыкка килү тәртибендә).

•      Гиперкератоз билгеләре белән алсу төстәге тиз үсүче ясалу, ешрак аскы кабакта (рәс. 4. 10в), зурлыкта икеләтә яки өчләтә зурая ала (рәс. 4. 10г).

•      Шеш үсүе туктый, зурлыгы 2-3 ай дәвамында үзгәрми, моннан соң шеш үзеннән-үзе бетә (инволюция), ләкин һәрвакытта да бу феноменга кадәр тулы диагнозны куеп булмый.
Кире үсеш чорында шешнең үзәк өлешендә гиперкератоз үсеш ала һәм кератин белән тулган авызлар ясала ала (рәс. 4. 10д). 

• Инволюция чоры 1 елга кадәр дәвам итә, аннан соң гадәттә тупас җөй формалаша. 

4.     **Дәвалау**. Шешне радикаль кисеп алу. Альтернатива булып рентгено- һәм криотерапия һәм шулай ук урынлы яки шеш эченә 5-фторурацил кертү була ала.

5.     **Дифференциаль диагностиканы** яссы күзәнәкле яман шеш һәм нигез-күзәнәкле яман шеш белән үткәрәләр.
Булдырылган меланоцитар невус

Невус невуслы күзәнәкләрдән (невоцитлардан) тора, алар эпидермаль меланоцитлардан (чик, катнаш һәм интрадермаль невуслар) яки дерма меланоцитлардан (зәңгәр невус) килеп чыга.

1. Невуларның **классификациясен**, клиник күренешләрен һәм яманлашу мөмкинлеген аларның анатомо-гистологик урнашуыннан билгелиләр:

а) чик (юнкциональ) невусы яшь кешеләрдә тигез көрән төстәге тап яки төерчә булып барлыкка килә (рәс. 4. 11a). Невус күзәнәкләре эпидермис һәм дерма чигендә урнаша һәм сирәк кенә яманлаша ала (рәс. 4. 11б);

б) катнаш невус урта яшьтәге кешеләрдә тире өслегендә күтәренке папаула булып чыга. Төсе төрле була ала (коңгырт сарыдан алып куе көрәнгә чаклы), ләкин ешрак тигез (рәс. 4. 11в). Невуслы күзәнәкләр эпидермистан дермага (рәс. 4.11г) тарала һәм чик невуслар кебек, сирәк яманлаша;

в) интрадермаль невус — иң таралган форма, гадәттә өлкән яшьтә барлыкка килә. Папилломатоз ясалудан гыйбарәт. Пигментация булса, аз була. Өслегендә киңәйгән тамырлар һәм үсүче керфекләр ачыклап була (рәс. 4. 11д). Гистологик яктан невус күзәнәкләре дермага карый һәм яманлаша алмый (рәс. 4. 11е);

г) гистологик вариантларга баллонлы-күзәнәкле невус, һало-невус, Спитц невусы (ювениль меланома) һәм диспластик невус (атипик миң) керә. Күп санлы диспластик невуслар булганда диспластик невус синдромы турында сөйлиләр (атипик миң синдромы), ул конъюнктива һәм тамырлы тышча невуслары, тагын тире, конъюнктива һәм тамырлы тышча меланомасы үсеше куркынычлык факторы булып тора.

**2.** **Дәвалау** яманлашу шиге булса яки косметик максат белән күрсәтелә. Кисеп алу радикаль булырга тиеш, чөнки тулысынча кисеп алмаганнан соң рецидивны меланомадан клиник һәм гистологик яктан аеру авыр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Пиломатрикома

**Пиломатрикома **(пиломатриксома, кальцийлашкан Malherbe эпителиомасы) чәч фолликулының башлангыч күзәнәкләре матриксыннан килеп чыга. Пиломатрикома бик еш яшь хатын-кызларда очрый. Офтальмолог чәч фолликулының бу шеше белән ешрак эш итә.

1.              **Гистология**. Периферия буенча яшәүгә сәләтле базофил күзәнәкләрдән һәм ясалуның үзәгендә гарипләнгән күзәнәк-шәүләләрдән торган дөрес булмаган эпителиаль уртаучыклар. Еш кына кальцийлашу һәм чит җисемгә зур күзәнәкле җавап үсеш ала (рәс. 4. 17а).

2.             **Билгеләре**. Тирән дермаль төер, ул кальцийлашу нәтиҗәсендә тыгыз консистенцияле була ала (рәс. 4. 17б).

3.             **Дәвалау**. Хирургик кисеп алу.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Каверноз гемангиома

**Каверноз гемангиома** («ялкынланучы» невус, «портвейн төсендәге» невус) — төрле калибрдагы зур киң тамырлардан торган сирәк тумыштагы тире асты ясалуы. Бик еш каверноз гемангиома биттә урнаша һәм гадәттә бер якта һәм буынтыклы була, ләкин ике яклы да була ала.

**1.   Гистология**. Юка фибриноз бүлгеләр белән чикләнгән киңәйгән, кан белән тулган аралыклар (рәс. 4. 14a).

2.   **Билгеләре (кабакта)**

•     Төгәл чикләр белән басып караганда агармый торган йомшак алсу тап (рәс. 4. 14б).

•     Вакыт белән ясалу үсми, әмма кызыл яки шәмәхә төскә кереп каралана (рәс. 4. 14в).

•     Ясалу өстендәге тире гипертрофияләнә, кытыршылана, калкулыклы һәм йомшак була, каный яки инфекцияләнә ала (рәс. 4.14г).

**3.    ** Өч тармаклы нервның беренче һәм икенче тармагы буенча бик зур ясалулар белән авыруларда             катнаш зарарлануларга ипсилатераль глаукома (якынча 30%), диффуз ипсилатераль хориоидаль гемангиома һәм Стердж-Вебер синдромы (5%) керә(кара. 24 нче бүлек).

**4.    ** Кечкенә яшьтә эрбийлы лазер белән уздырылган   дәвалау яссы һәм уртача гипертрофияләнгән ясалуларда нәтиҗәле һәм зарарланган тире мәйданын киметергә булыша.
## Каверноз гемангиома орбитада
**Каверноз гемангиома** — өлкәннәрдә орбитаның иң таралган ямансыз шеше,  хатын-кызларда ешрак (70%). Орбитаның төрле урынында урнаша ала, ләкин ешрак  — мускул бүрәнкәсенең тышкы бүлекләрендә, нәкъ күз артында.

1.     Гистология җепселле бүлгеләр белән аерылган төрле зурлыктагы эндотелий белән  капланган тамырлы юлларны ачыклый (рәс. 6.40а).

2.     Гомернең 4-5 дистәсендә әкренләп көчәюче экзофтальм  белән билгеләнә. Үсеше йөклелектә тизләнергә мөмкин.

3.     Билгеләре

•       Күчәрле  экзофтальм (рәс. 6.40б), ул КНД шеше һәм хориоидаль җыерчыклар белән бергә  була ала.

•       Орбита очындагы  шеш чагылган экзофтальмга китермичә КН'ны кысарга мөмкин.

•       «Күз алдында  пәрдә» төрендәге вакытлыча күрү начарлану була ала.

4.     КТ яхшы билгеләнгән контрастны әкренләп җыючы овал ясалуны ачыклый (рәс.  6.40в).

5.     Дәвалау. Күпчелек очракта шешне хирургик юл белән кисеп алу кирәк, чөнки ул  әкренләп күләмендә арта. Каверноз гемангиома капиллярлыдан аермалы буларак,  гадәттә капсулалы була һәм чагыштырмача җиңел кисеп алына (рәс. 6.40г).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Пиогенлы гранулема

**Пиогенлы гранулема** — тиз үсүче гранулематоз тукыманың пролиферациясе, гадәттә операция, җәрәхәт яки инфекция өчен кайвакыт үзеннән-үзе барлыкка килә. Пиогенлы гранулема  конъюнктиваны кисеп алудан соң үсеш алган грануляцион тукыма  пролиферациясеннән гыйбарәт: птеригиум, халазион кисеп алу, гидроксиапатитлы  имплантатлар кертү һәм күз мускулларына операцияләр.  

Кабатланган хирургик алымнары пиогенлы гранулеманың  үсеш куркынычлыгын арттыру ачык түгел, ә пиогенлы гранулеманың барлыкка килүе  киләчәктә хирургик катнашуларда аның ясалу куркынычлыгын арттыра.  
 
1.              **Гистология**. Киң юка тышчалы тамырлы каналлар һәм стромаль кимчелекләрне инфильтрацияләүче ялкынсынулы күзәнәкләрдән торган грануляцион тукыма (рәс. 4. 15а). Халәт тиренең пиогенлы гранулемасы белән охшаш

2.             **Билгеләре**. Аз гына җәрәхәттән соң каный торган авыртучы тиз үсүче тамырланган ясалу (рәс. 4. 15б). Операция ярасы янында конъюнктиваның алсу, сусыл, тиз үсүче, тамырлы ясалуы.

3.             **Дәвалау**. Хирургик кисеп алу. Кортикостероидларны урынлы куллану гадәттә нәтиҗәле була. Тотрыклы очраклар эксцизия таләп итә.

**4.   ** Дифференциаль диагностиканы конъюнктивада җөй гранулемасы, тенон капсуласы гранулемасы яки  кистасы һәм тамырлы шеш белән үткәрәләр.

NB «Пиогенлы гранулема» атамасы халәт нигезен чагылдырмый, чөнки халәт  пиогенлы һәм гранулематоз түгел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Горлин-Гольтц синдромы

**Горлин-Гольтц синдромы** (невоид-нигез-күзәнәкле карцинома синдромы) — сирәк аутосом-доминантлы чир, чагылган күз, бит, сөякләр һәм ҮНС үсеше кимчелекләре белән сыйфатлана. Авыруларның күбесендә гомернең 2 нче дистәсендә күп санлы зур булмаган базалиомалар үсеш ала (рәс. 4. 19в). Өстәвенә, башка яман шешләргә бирешүчәнлекне билгелиләр: медуллобластома, сөт бизе яман шеше һәм Ходжкин лимфомасы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Мюир-Торре синдромы

**Мюир-Торре синдромы** — сирәк аутосом-доминантлы чир, тире һәм эчке әгъзалар яман шешләре үсешенә китерә ала. Тире шешләренә НКШ, май бизе карциномасы (МБК) һәм кератоаконтома керә. Системалы шешләр арасында бик еш колоректаль шешләр һәм сидек-җенес системасы шешләре очрый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Яссы күзәнәкле яман шеш

**Яссы күзәнәкле яман шеш** (ЯКШ) — кимрәк таралган, ләкин базалиомага караганда потенциаль агрессиврак шеш. 20% очракта шеш регионар лимфа төерләренә метастазлый, шуңа беренчел тикшерүдә регионар лимфа төеннәрен җентекләп капшап карау кирәк.

## Гомуми билгеләре
Шешнең орбитадан баш сөяге куышлыгына периневраль таралышы мөмкин. ЯКШ кабаклар яман шешләренең 5-10% тәшкил итә һәм de novo барлыкка килә ала яки алдагы актиник кератоздан яки in situ карциномасыннан (Бовен чире — кара. рәс. 4. 2г) үсеш алырга мөмкин. БИДС-да иммунитет түбәнәйгәндә яки бөерне күчереп утырканнан соң авыруларда ЯКШ барлыкка килү куркынычлыгы югары. Гадәттә шеш аскы кабакта яки аның кырые буенча урнаша. Шешне хроник нурланыш һәм тире җәрәхәтләнү булган ак тәнле өлкән авыруларда ешрак очраталар. ЯКШ ачыклау кайчак кыен, кайвакыт кератоакантома һәм тире мөгезенең клиник билгеләре белән шешләрнең тирән кисемнәрен гистологик тикшергәндә инвазив ЯКШ ачыклана.

## Гистология
Шеш яссы күзәнәкле эпидермис катлавыннан килеп чыга һәм дермада төрле зурлыктагы чагылган төшләр һәм мул эозинофиль цитоплазма белән атипик эпителиаль күзәнәкләр тупламасыннан тора (рәс. 4. 21а). Югары дифференциацияләнгән шешләрдә хас булган кератинлы "энҗеләр" һәм күзәнәк ара "басмалар" (десмосомалар - рәс. 4. 21б) табып була.

## Клиник формалары
Клиник формалары күп төрле, үзенчәлекле билгеләре юк. Клиник яктан ЯКШ-не НКШ-тән аеру авыр, әмма беренчесе гадәттә өстәге тамырлану булмау, тизрәк үсеш һәм гиперкератоз булу белән сыйфатлана.

1.              Төерле форма гиперкератоз билгеләре белән төердән гыйбарәт, анда кабырчыклы эрозия һәм ярылу барлыкка килә ала (рәс. 4. 21в).

2.              Җәрәхәтлеформа кызыл нигезле, төгәл чикле һәм тыгыз әйләнгән кырыйлы ясалу белән беленә, әмма перламутрлы күренеше һәм телеангиэктазияләр юк (рәс. 4. 21г, д).

3.      Аскы инвазив ЯКШ белән   тире мөгезе  (рәс. 4. 21е).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Төркем:Онкология
Нейрофиброма

Плексиформалы нейрофибромалар, гадәттә, I типтагы нейрофиброматоз белән балаларда барлыкка килә. Ялгыз нейрофибромалар ешрак балигъ булганнарда очрый, аларның 25%-ында I типтагы нейрофиброматоз ачыкланган.

1.             **Гистология**. Фибробластлар һәм аксоннарның шванн күзәнәкләренең пролиферациясе (рәс. 4. 18а).

2.             **Билгеләре (кабакта)** . Гадәттә нейрофибромалар өске кабакта барлыкка килә һәм аның үзенчәлекле S-сыман деформациясенә китерә (рәс. 4. 18б).

3.             Ялгыз ясалуларны  **дәвалау** хирургик кисеп алудан тора. Плексиформалы ясалуларны кисеп алу кыенлыклар китереп чыгара ала, аеруча шешнең таралган сыйфатында

## '''Плексиформалы нейрофиброма орбитада'''
**Плексиформалы нейрофиброма** — орбитаның иң таралган периферик нейрональ  шеше, ул I типтагы  нейрофиброматоз  белән бергә генә диярлек барлыкка килә (24 нче бүлекне кара).

**1.  **   Кечкенә яшьтәге балаларда периорбиталь шешү рәвешендә **билгеләнә**.

2.      Билгеләре

•       Күз тирәсендә  тукымаларның ямсезләндерүче гипертрофиясе белән орбитаның таралган зарарлануы  (рәс. 6.47).

•       Кабакларының  катнашуы S-формадагы деформация белән механик птозга китерә.

•       Тотып караганда  үзгәргән тукымалар "челиләр капчыгына" охшаган.

**3.     Дәвалау** еш канәгатьләндерерлек нәтиҗәләр бирми һәм шешне хирургик кисеп алу бик  авыр. Мөмкин булган вакытта шеш һәм обитаның мөһим төзелешләре арасындагы  катлаулы анатомик бәйләнешләр өчен орбита хирургиясеннән сакланырга кирәк.
## Урынлы нейрофиброма
Урынлы нейрофиброма сирәк очрый һәм 10% очракларда I типтагы  нейрофиброматоз белән бергә була.

1.     Ул гомернең 3-4 дистәсендә аз чагылган уртача авырткан  күрү начарлану яки күз хәрәкәте чикләнүсез экзофтальм белән билгеләнә.

2.     Дәвалау хирургия, чөнки шеш яхшы чикләнгән һәм чагыштырмача тамырсыз.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Тутлы ксеродермия

**Тутлы ксеродермия** — аутосом-рецессив чир, тиренең табигый инсоляция тәэсиреннән көчәюче депигментациясе белән сыйфатлана (рәс. 4. 19a). Авыруларның йөзе үзенчәлекле кош сыман күренешкә керә. Тутлы ксеродермия белән авырулар нигез-күзәнәкле яман шеш (НКШ), яссы күзәнәкле яман шеш (ЯКШ) һәм бик еш күп санлы меланома үсеше куркынычлыгы төркемендә тора (рәс. 4. 19б). Өстәвенә, аларда конъюнктиваның яман шешләре була ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары