open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Александр Плюшар

**Александр Иванович Плюшар** ( ; , :ru:Валансьен, Франция — ,:ru:Онфлёр r Франция) — типограф, литограф, рәссам, Александр I чорында Санкт-Петербургта нәшриятче.

## Биографиясе
1805 елда ru:Брауншвейгтан Чит Ил Министрлыгы типографиясенә җитәкче итеп чакырыла.

1805 елның 23 декабрендә Чит ил Коллегиясе типографиясе директоры булып эш белән, Плюшар 1808 елның 29 декабрендә Сенат типографиясе директоры булып китә, 1814 елның азагында ул шунда хезмәт итә әле, XIV класс чинына һәм губерна секретаре дәрәҗәсенә ия була.

Типография эшеннән яхшы хәбәрдар, литограф һәм рәссам буларак Плюшар үзе Петербургта типография ача. Анда аурупа һәм рус телләрендә төрле китаплар басыла, алар уңышлы сатыла һәм Плюшар китап кибете булдыра.

Вафатыннан соң хатыны һәм улы Адольф аның эшен дәвам итәләр. 

## Гаиләсе
Плюшарның гаилә ағзалары - хатыны Генриетта һәм ике улы Адольф һәм Евгений. Евгений фотограф һәм рәссам, сынлы сәнгать академигы булып китә, Исаак соборын бизәүдә катнаша. Адольф типограф һөнәрен Франциядә ала һәм типография эшен атасыннан мирас итеп ала, үзенең тәмамланмаган 17 томлык «Энциклопедический лексикон» басмалары белән билгеле. Тап менә ул "Башкортларның бөркет белән аучылык итүе" дигән рәсемне эшләгән дә инде.

## Әдәбият
** «Төньяк Пчела» 1827 г., № 113; 1828 г., № 19;
** . Подробный словарь русских граверов, СПб. 1895;
** В. Сопиков. Опыт русской библиографии. к. I, СПб. 1813, с. CXXII.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Большая российская энциклопедия https://bigenc.ru/domestic_history/text/3146861ПЛЮША́Р 
* Андерсон В. Л. Семейство Плюшар — типографы. «Русский библиофил», 1911, № 1.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россия империясе рәссамнары
Төркем:Франциядә вафатлар
Төркем:1827 елда вафатлар
Төркем:27 август көнне вафатлар
Төркем:Франциядә туганнар
Төркем:1777 елда туганнар
Франц Рубо

**Рубо Франц Алексеевич** (17 июнь 1856 ел, Одесса, Россия империясе — 13 март 1928 ел, Мюнхен, Веймар республикасы) — Россия империясе панорамачы рәссамы, академик һәм Император Художество  академиясенең баталияләр остаханасе җитәкчесе.

## Биографиясе
Франц Алексеевич Рубо 1856 елның 17 июнендә Одесса шәһәрендә Россиядә  төпләнгән француз коммерсанты гаиләсендә туган.

1865-1877 елларда — Одесса рәсем төшерү мәктәбендә, ә 1878-1883 елларда Мюнхен Рәсем сәнгате Академиясендә укыган. Баталияләр төшерү буенча белгечлеккә әзерләнгән.

1903 елдан Рубо Император Художество  академиясенең баталияләр остаханасе профессор — җитәкчесе.

1912 елда Рубо тулысынча Германияга күченә. Соңгы елларда заказчылары булмый, аны онотоп бетәләр диярлек.

Франц Рубо 1928 елның 13 мартында Мюнхенда вафат була.

### Гаиләсе
Рәссамның оныгы — Сильвия Рубо, Мюнхенда 1941 елда туган. Ул — абстракционист рәссам.

2010 елда, Севастополь панорамасы юбилеена Сильвия Рубо «Фрагменты живописного полотна Панорамы Ф. А. Рубо „Штурм 6 июня 1855 года“» каталогына кереш сүз яза һәм музейга гаилә архивыннан ике фотография бүләк итә.

## Панорамалары
Франц Рубо өч баталия панорамасы авторы: «Оборона Севастополя», «Бородинская битва», «Штурм аула Ахульго». Россиянең панорама рәсем сәнгатенә нигез салучы, ике йөзләп монументаль әсәр язган.

## Император Александр II кырында башкортларның лачын белән аучылык итүе

Россиядә кошлар белән тибү киң таралган була. Ешрак бу максатта лачын кош файдаланылган. Әммә ХХ гасыр урталарына бу эш популярлыгын югалта бара, бигрәк тә патша Алексей Михайлович вафатыннан соң лачын өйрәтүчеләр дә кими,  вак малга тия дип, ерткыч кошларны күпләп кыру башлана.

Бик сирәк төбәкләрдә генә, шул исәптән, Ырынбур губернасында кош белән аулау саклана.

Соңгы тапкыр рәсми рәвештә патшаның лачын белән сунарга чыгуы 1856 елда теркәлгән. Бу Мәскәүдә император Александр II коронациясенә — таҗ кидерүгә бәйле тантаналар вакытында булган.

1856 елның сентябрендә Ырынбур генерал-губернаторы граф Перовский Василий Алексеевич император коронациясенә аучы кошлары белән башкортларны җибәрә http://www.raruss.ru/skany/662.html?itemid=3 .

Башкортлардан бу тантанага Фәхреддин Өметбаев делегация алып бара. Таҗ кидерү тантаналарына бәйле чаралар вакытында лачын белән аучылык итүне оештыра. Шуның өчен император Александр II Фәхреддин Өметбаевка бриллиант кашлы йөзек бүләк итә.

Рәссам Ф. Рубо шушы вакыйга уңаеннан «Башкортларның император Александр II катнашлыгында лачыннар белән аучылык итүе» исемле картинасын яза. Ул 1911 елда Н. И. Кулешовның «Великосветская, царская и императорская охота на Руси» дигән 4 томлык очеркларында басылып чыга

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Дагирова Д. А.* Ахульго, Дагестан, Кавказ в творчестве Франца Рубо — Махачкала, 2012. — 120 б. — 500 экз. — .

## Сылтамалар

* О. В. Федорова. Франц Рубо.
* Панорама «Бородинская битва».
* Галерея Ф. А. Рубо в музее-панораме «Бородинская битва».
* Творчество Ф. А. Рубо на портале «Воскресный день».

Төркем:Россия империясе рәссамнары
Төркем:1928 елда вафатлар
Төркем:13 март көнне вафатлар
Төркем:Одессада туганнар
Төркем:1856 елда туганнар
Төркем:17 июнь көнне туганнар
Алексей Карасёв (шагыйрь)

**Карасев Алексей Иванович** (12 март 1910 ел — 21 июль 1980 ел) — мокша язучысы һәм шагыйре; 1939 елдан ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы. Бөек Ватан сугышында катнашкан.

## Биографиясе
Алексей Иванович Карасев 1910 елның 12 мартында Пенза губернасы Чембарский өязе Карасевка авылында крестьян гаиләсендә туган. 1930 елда Саранскида педагогия техникумын тәмамлаган; укытучы булып эшләгән, журналист булып хезмәт иткән.

Башлангыч шигырзары 1930 елда Саранск, Самара, Мәскәү матбугат басмаларында дөнья күрә. Ерак Көнчыгышта Кызыл Армия сафында хезмәт иткән вакытында «Тын океан комсомолецы» газетасында әсәрләре басыла.

Шигъриятле әсәрләре белән беррәттән нәфис прозасын да бастырган. Мукшы телендәге башлангыч хикәяләр җыентыгы — «Чуднай бакчасы» («Гаҗәп бакча», 1939). 1940 елда аерым китап итеп шигъриятле әсәрләрен — "Шигырьлар һәм поэмалар"ын чыгарган. Бөек Ватан сугышы елларында да язудан туктамаган. «Иван Казарин» (1946) хикәясе уңышлы. Автор хәл-торыш киеренкелеген ачык күрсәткән художестволы детальләрне оста кулланган.. Хикәяләүгә күп вакигалар ингән, ләкин алар таралган яктылык тэьсоратлары калдырмый, чөнки барысын да батыр үзе кичергән һәм аның эчке донъясын, илсөйәр кеше холкының төп сызатларын тирән итеп ачып бирә. 1947 елда «Минь улеме солдатт» («Без солдат булдык») драматик повесте нәшер ителгән.

Сугыштан соңгы иҗаты заман темасына багышланган. «В краю дубрав» (1956) шигырлар җыентыгын, «Березовское лето» (1961) повестен, «Стешина сирень» (1961) хикәяләр җыентыгын чыгарган. «Мукшы» журналында, «Әдәби Мордовия» альманахында басылган.

1980 елның 21 июлендә Пенза шәһәрендә вафат була. Новозападный зиратында җирләнгән.

## Әсәрләре

* Сочинения: Чудный сад. — Саранск, 1939
* Стихи и поэмы. — Саранск, 1940
* В краю дубрав. — Саранск, 1956
* Золотая нива. — Пенза, 1958
* Песни золотой сосны. — Пенза, 1963
* Стешина сирень. — Пенза, 1961
* Снег на яблонях. — Саратов, 1971
* Родниковый воздух. — Саратов, 1978

## Әдәбият
*Горланов Г. Е. * Карасев Алексей Иванович // Пензенская энциклопедия. — М.: Науч. изд-во «Большая Российская энциклопедия», 2001. — С. 230.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Пенза өлкәсендә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Русиядә вафатлар
Төркем:1980 елда вафатлар
Төркем:21 июль көнне вафатлар
Төркем:Русия империясендә туганнар
Төркем:1910 елда туганнар
Төркем:12 март көнне туганнар
Варвара Колядина

**Колядин, Варвара Васильевна** (23.12.1896, Соловцовка авылы, Пенза өязе, Пенза губернасы — 13.10.1967, Мәскәү) — башлангыч класлар укытучысы, РСФСР мәктәпләренең атказанган укытучысы, РСФСР Югары Советы депутаты.

## Биографиясе
Варвара Колядина 1896 елның 23 декабрендә Пенза губернасының Соловцовка авылында туган. 
1916 елда Икенче Пенза хатын-кызлар гимназиясен тамамлый (педагогик сыйныф белән). 1916-1923 елларда Варвара Васильевна Пенза губернасының Любятино һәм Дубенское авыллары мәктәпләрендә укытучы булып эшли. 1924-1958 елларда — Пенза шәһәрендә В. Г. Белинский исемендәге 1-се урта мәктәптә укытучы булып эшли.
Аның исеме Пенза шәһәренең атказанган һәм орденлы укытучыларының Почет китабына кертелгән.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
- 1929-30 уку елында Пенза шәһәрендә иң яхшы укытучы исеме.

-  Ударник профработы исеме (1930 й.).

- Мәдәни фронт ударнигы исеме (1937 й.) «Красный пролетарий» фабрикасында «Наданлыкны бетерергә» җәмгыятендә эше өчен.

- Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1946).

- Хөрмәт Билгесе ордены (1949 й.).

- «РСФСР мәктәпләренең атказанган укытучысы» исеме (1954).

## Иҗтимагый эшмәкәрлеге
- Ике тапкыр 1951 һәм 1955 елларда РСФСР-ның Югары Советы депутаты итеп сайлана.

- 1952 елда Бөтен Союз тынычлык яклылар конференциясенә делегат.

- 1957 елда Пенза өлкә хезмәтчәннәр депутатлары Советы депутаты итеп сайлана.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Грошев И. Заслуженная учительница //«Молодой ленинец». 1951. 31 марта;
* В. В. Колядин: Биография //«Сталинское знамя». 1955. 4 февраля

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган мәктәп укытучылары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Александр Орловский

**Орловский Александр Осипович** (; 9 март 1777 ел, Варшава — 13 март 1832 ел, Петербург) — Россия империясе рәссамы. Баталия һәм жанрлы әсәрләр авторы, чыгышы белән поляк .

## Биографиясе

Александр Осипович Орловский бай булмаган шляхта гаиләсендә туган. Кенәзбикә Изабелла Чарторыйская, очраклы гына аның сурәт төшерүгә осталыгын күреп калып, булачак рәссамны Варшавада яшәгән рәссам Ж. Норблен де ла Гургенга укырга биргән. Патриотлыгы, мажаралар яратуы Орловскийны 1794 елда хәрби хезмәткә китерә, поляк гаскәре сафында ул Костюшко баш күтәрүендә катнаша. Шунда яраланып, Варшавага кире кайта. Биредә ул тәртипсез тормыш рәвеше алып бара башлый, хәтта фокусник труппасына кереп ала. Норблен, аның артистлык талантын таныса да,  азып-тузып йөрүеннән туктатырга тырышып, үзе янына ала. Шуннан бирле Орловский үзен тулысынча сәнгатькә багышлый, ул хәтта Варшавада танылу яулый башлый. Шуннан соң Литвада бер ел яшәп ала, дворяннарның, гади халыкның көнкүрешен өйрәнеп, урыннан урынга күчеп йөри. Варшавага кире кайткач, кенәз Юзеф Понятовскийга якынаеп ала, поляк аристократиясе арасына керә.

### Рәссам Россиядә
1802 елда Санкт-Петербургка килә, биредә аны бөек кенәз Константин Павлович якынайтып ала, Орловский уларның өендә урнаша, сурәтләре, карикатуралары белән җәмгыяттә таныла башлый. Россияне яхшырак өйрәнер өчен Мәскәүгә, Новгородка һәм башка төбәкләргә сәяхәт кыла; моннан тыш Франция, Италия һәм Германияда булып кайта. 1809 елда «Казаклар бивуагы» дигән әсәре өчен Санкт-Петербург Рәсем сәнгате академиясе аңа академик исеме бирә. 1819 елда ул генераль штабка хәрби киемнәр буенча рәсем төшерергә алына.

Орловский — зирәк, үткен, әммә кешедә, фигураларда төп чалымнарны эләктереп алса да, бик җентекләп эшләп тормый торган рәссам. Эрмитажда куелган майлы буяу белән төшерелгән рәсемнәрдән тыш ул бик күп каләм, каурый, акварель белән эшли, бу эшләре патша гаиләсе һәм сәнгать сөючеләрнең альбомнарында торып кала. Ул казакларны, башкортларны, җайдакларны төшерергә ярата, аларны үзе литографиягә күчереп куя .

Орловский А. С. Пушкинның «Руслан һәм Людмила» дигән поэмасында да телгә алына:Бери свой быстрый карандаш, 
Рисуй, Орловский, ночь и сечу!Пушкин Орловскийны шулай ук « Арзрумга сәяхәт» дигән әсәрендә дә телгә ала:
У кибиток... пасутся уродливые, косматые кони, знакомые вам по прекрасным рисункам Орловского.

## Фотогалерея

## Әдәбият
*Орловский, Александр Осипович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе
Төркем:Польша
Төркем:Сәнгать
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:1832 елда вафатлар
Төркем:13 март көнне вафатлар
Төркем:Варшавада туганнар
Төркем:1777 елда туганнар
Төркем:9 март көнне туганнар
Акс (Франция)

**Акс** () — Франциянең Арьеж департаментына караган коммуна, От-Арьеж кантонына карый.

## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Арьеж департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Лассюр

**Лассүр** () — Фpaнсанең Арьеж департаментына караган ᴋaмун, От-Арьеж ᴋaʜᴛyʜына карый.

## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Арьеж департаменты ᴋaмунлары
Төркем:Фpaнса ᴋaмунлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Орлю

**Орлю** () — Франциянең Эр һәм Луар департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Эр һәм Луар департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Нотр-Дам-д’Эстре-Корбон

**Нотр-Дам-д’Эстре-Корбон[комм. 1][3]** () — Франциянең Кальвадос департаментына караган коммуна, Мезидон-Канон кантонына карый.

## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Кальвадос департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Берсе (Франция)

**Берсе (Франция)** () — Франциянең Нор департаментына караган коммуна, Тамплёв кантонына карый.

## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Нор департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Нёвиль-сюр-Ван

**Нёвиль-сюр-Ван** () — Франциянең Об департаментына караган коммуна, Экс-ан-От кантонына карый.

## Халкы

## Шәхесләр

* Поль Шомеде де Мезоннөв — Франция офицеры, Монреальга нигез салучы.

## Сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Об департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Георг Гервег

**Георг Гервег** ( *Георг Гервег*, , 31 май 1817, Штутгарт - 7 апрель 1875, Баден-Баден ) - Алмания революцион демократ шагыйре һәм публицисты.

## Биографиясе
Аның әтисе Вюртембергта бай  трактирчы кеше була, гурманнар хәтерендә ул икенче Ватель диярлек  калды. Бала чагында авыру һәм хәлсез, " Изге Витус биюеннән " интеккән, Георг туганнарына пансионатка  җибәрелә. 15 яшендә ул Маулброндагы теологик семинариягә билгеләнә. 

Гамәлгә чакыру («Тере кеше шигырьләре» җыентыгы) Gedichte eines Lebendigen( 1841-1843) ул чорларда рухи һәм сәяси ирекләрнең, шагыйрьнең сәяси активлыгының («Партия» шигыре, 1842) таләпләре пафосына бәйле резонанс була.. Гервег өчен әдәби үрнәкләр Платен, Гельдерлин, Шиллер, Шелли, Беранже булган 

Маркс һәм Энгельс  нәшер иткән " Рейнская газета", "Немецко-французский ежегодник"  хезмәттәшлек итә. Шуңа да карамастан, ул индивидуалистик-анархист позицияләрдә кала. Маркс Гервегның политик дилетантизмы кабул итми һәм гаепли, бу аларның тулысынча аерылыуына  китерә  . 

Гервегның соңгы лирикасы социал-демократик поэзиягә, социалистик поэзиянең формалашуына һәм үсешенә, мәсәлән, Вайнерт һ.б. йогынты ясый 

1845 елдан ул Парижда яшәгән. Германиядә 1848 революциясе әгъзасы. 

### Шәхси тормышы
Ул  ефәк тукымалар белән сәудә итүче  (Герценда- банкирда)  бай  сәүдәгәрнең кызы   Эмма Зигмундка өйләнә . Гервег  Don Juan исемлегендә  Европаның иң матур хатын-кызлары кертелгән, мәсәлән, мадам Д ' Агу-композитор Листның  сөеклесе.  

А. И. Герценның хатыны Натальяның сөяркәсе булу-булмауның төрле версияләре бар   . Билгеле булганча, Гервег көндәшен дуэльга бушка чакыра. Герцен дуэльдән баш тарта, ләкин куркаклык аркасында түгел, ә Гервегны санга сукмау аркасында  . Соңрак, Гервегның хатыны Эмма үзен ачыктан ачык итеп рус баринына сөяркә итеп тәкъдим иттә ләкин Герцен баш тарта  . 

## Рус басмалары

* Гервег, Г. Избранное. — М., 1958.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Гервег Георг // Литературная энциклопедия
* 
* В. А. Широков. Любовная геометрия Герцена // Наша улица : журнал. — 2009. — Февраль (№ 111).

Төркем:Алмания инкыйлабчылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1875 елда вафатлар
Төркем:7 апрель көнне вафатлар
Төркем:1817 елда туганнар
Төркем:31 май көнне туганнар
Төркем:Шагыйрьләр
Эвальд Геринг

**Карл Эвальд Константин Гехринг**   Карл Эвальд Константин Херинг ; 5 август  1834. Нойгерсдорф - 26 гыйнвар, 1918, Лейпциг ) - Германия физиологы. 

Лондон Король жәмгыятенең чит ил әгъзасы (1902) , Санкт-Петербург Фәннәр академиясенең  физика һәм математика бүлегендә (биологик разряд)  чит ил хәбәрчесе (1905) .

## Биографиясе
Эвальд Геринг Отто Функе җитәкчелегендә Лейпциг университетында медицина укыый, 1862 елда ул җирле университетның физиология ассистенты була, 1865 елда Венадагы Йосыф Медицина-Хирургия Академиясендә медицина физикасы һәм физиология профессоры була, 1870 елда Прагага күченә. 

Геринг хезмәтләре психофизикага кагыла; өстәвенә, ул күзнең киңлек сәләтен өйрәнә, һәм Гельмхольцтан аермалы буларак, нативистик мәктәпне яклаучы булды. Ул Фехнерның психофизик законына каршы чыга һәм яңа төсләр теориясен булдыра. 

Ул күз челтәренең киңлек күрү сәләтен бирә, аның фикеренчә, тигезсезлек шартларында тирәнлекне сизү торчаның эчке өлеше һәм тышкы нейроннары төрле тирәнлекне сизү өчен калибрланганга бәйле («Beitrage zur Physiologie», Lpz., 1861). Төсләр күрү теориясен эшли (1875), анда  өч сыйфатны кабул итү өчен җаваплы челтәрнең өч торле күзәнәкләрнең  (ак-кара, кызыл-яшел, сары-зәңгәр)  төс дискриминациясе диссимиляция һәм ассимиляция процессы белән аңлатыла. 

Ул шулай ук "Das Gedächtniss als eine allgemeine Funktion der organisirten Materie" (Вена, 1870, 1876) язган. 

## Шулай ук кара

* Иллюзия Геринга

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Геринг Эвальд // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Төркем:Лейпцигта вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1918 елда вафатлар
Төркем:26 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Саксониядә туганнар
Төркем:1834 елда туганнар
Төркем:5 август көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр
Төркем:Галимнәр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Лейпциг университеты укытучылары
Макс Герман

**Макс Герман** (   Макс Херрман ; 14 май, 1865, Берлин -  17 ноябрь 1942 ,  Терезин концлагере) - Германия әдәбият һәм театр белгече.

## Биографиясе
Макс Герман мәктәпне тәмамлагач, 1884 елдан Фрайбург, Гөттинген һәм Берлин университетларында немец филологиясен һәм тарихын өйрәнә. 1891 елдан Берлин университетында укыта, 1903 профессор. 1923 елда ул Берлин университетында яңа төзелгән театр тикшеренүләре институтын җитәкли. Власка нацистлар килгәч, ул яһүд чыгышы аркасында эштән алына, Терезин концлагеренә җибәрелә һәм 1942 елның 17 ноябрендә үлә. 

Германның төп әсәре, "Урта гасырларда һәм Яңарыш чорында Германия театры тарихын өйрәнү" (   Forschungen zur deutschen Theatregeschichte des Mittelalters und der Яңарыш ; 1914 ), немец театрын өйрәнүгә нигез сала, аңа социологик йүнәлеше бирә. Соңрак, гомеренең соңгы елларына кадәр, Герман "Борынгы заманда һәм хәзерге вакытта профессиональ театр үсеше" китабы өстендә эшли (   Die Entstehung der berufsmässigen Schauspielkunst im Altertum und in der Neuzeit ); Герман кулга алынганнан соң, китапның кулъязмасы аның укучысы Рут Мөвиус тарафыннан сакланган һәм 1962 елда бастырылган. 

1920 елларда Герман, Всеволод Мейерхольд һәм Константин Станиславский белән берлектә, Петроградтагы Дәүләт сәнгать тарихы институтының тарих һәм теория кафедрасының мактаулы әгъзасы итеп сайлана. 

Хатын - Хелен Герман , кызлыкта Шлесингер - филолог, 1944 елның июлендә Освенцимда үтерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр
Төркем:1942 елда вафатлар
Төркем:17 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Берлинда туганнар
Төркем:1865 елда туганнар
Төркем:14 май көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр
Төркем:Галимнәр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Социологлар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Фоче

**Фоче** () — Франциянең Көньяк Корсика департаментына караган коммуна, Сартенес-Валинко кантонына карый.

## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Көньяк Корсика департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Джеймс Гиббс

**Джеймс Гиббс** *(Джеймс Гиббс;* 1683-1754) - Британия архитектурасында барокко стиленең берничә вәкилләренең берсе. Ул шулай ук Палладий стилендә төзегән.

## Биографиясе
Джеймс Гиббс Шотландиядә туган. Колледжны тәмамлагач, ул Европа буйлап сәяхәт итә, Фландия, Франция, Германия һәм Швейцариядә була. 1703 елда ул  католик рухание булу нияте белән Римдагы Шотландия көллиятенә керә, . Ләкин, киләсе елда, Гиббс колледжны ташлап, төп Рим архитекторы Карло Фонтана остаханәсенә керә, һәм ул 1709 елга кадәр укый. 

1710 елда Гиббс Лондонга кайта. Палладианизм ул вакытта инглиз архитектурасында төп тенденциясы була. дөйем алганда аның стилистикасынан элементлар алса да, берничә шарт аркасында (ул католик һәм тори иде) Гиббс бу йүнәлешнән читтә кала. Гиббс эшенә   Кристофер Вренның эше  зур йогынты ясый, анысы карьерасының башында  Гиббска ярдәм итә. Эчке һәм чит архитектура казанышларын иҗади эшкәртеп, Гиббс үзенең шәхси стилен үстерә. 

1714-1717 елларда Гиббс үзенең беренче зур заказ проектын — Вестминстердагы Стрэнд урамындагы Сент Мэри-ле-Стрэнд чиркәве төзей. 

1722 - 1726 еллар арасында Гиббс үзенең иң мөһим әсәрләренең берсе - Лондонның Трафальгар мәйданындагы Сент Мартин әсәрләрен ясый. Планда түгәрәк бина төзүне күздә тоткан гыйбадәтханәнең оригиналь проекты кире кагыла, һәм архитектор турыпочмаклы чиркәү салырга мәҗбүр була. Кристофер Вренның йогынтысы Санкт-Мартин-кырда күзәтелә; шул ук вакытта, Гиббс, Вреннан аермалы буларак, кыңгырау манарасын аерым структурага аермый, ә чиркәү бинасы белән бер тулы итә. Бу яңалык замандашлары тарафыннан кискен тәнкыйтьләнүенә карамастан, Сент-Мартин-ин-зе-Филдс чиркәве Англиядә дә, Төньяк Америка колонияләрендә дә күп Англия чиркәүләре өчен үрнәк була. 

1737-1749 елларда Гиббс үзенең иң зур һәм үзенчәлекле проектын — Оксфорд университеты китапханәсе урнашкан Рэдклиффның монументаль ротондын тормышка ашыра. 

Гиббсның теоретик эшләре замандашларына бик кирәк иде, өстәвенә, аның архитектура буенча уку әсбабы XIX гасырда ук уңышлы кулланылган.

## Искәрмәләр

## Библиография

* Friedman, Terry. *James Gibbs*. Yale University Press, 1984. ISBN 0-300-03172-6
* Little, Bryan. *James Gibbs 1682—1754*. Batsford Books, 1955.

Төркем:Лондонда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр
Төркем:Шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Архитекторлар
Төркем:Әлифба буенча архитекторлар
Калозан

**Калозан** () — Франциянең Мозель департаментына караган коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — 13,52 км².

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Мозель департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Меттен

**Меттен** — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Бавария шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Натан Рыбак

**Натан Самойлович Рыбак** (1912/1913 — 1978) — Украина, совет язучысы. Икенче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты. 

## Биографиясе
Танылган украин язучысы Натан Самойлович Рыбак Украинаның Яңа Архангел районы Ивановка авылында 1913 елның 3 гыйнварында (иск.10 декабрь, 1912 ел) яһүд гаиләсендә туган. 

Җиде сыйныф тәмамлагач, фабрика-завод техникумында, аннары Киев химик-технологик институтта белем алган. 

1931 елдан үзен әдәби иҗатка багышлаган. «Комсомолец Украины», «Комсомольская правда» гәҗитләренә языша, «Молодой большевик» журналында хикәяләре һәм очерклары басыла. 

1934 елдан ССРБ Язучылар союзында әгъза булып тора. 

1940 елдан ВКП(б) әгъзасы. Бөек Ватан сугышы елларында «Сталинский Сокол» фронт гәзите хәбәрчесе була. 

Н. С. Рыбак 1978 елда автомобиль һәлакәтендә һәлак була. Киевта җирләнгән.

## Иҗаты
Беренче хикәяләр җыентыгы "Сугыш юллары буйлап" («Дорогами борьбы»), шикәрзаводы эшчеләре тормышына һәм хезмәтенә багышлана, ул 1931 елда басылып чыга.

"Туп көбәкләре көнчыгышка карый" ("Пушки жерлами на восток"; 1934), "Оноре де Бальзакның хатасы" ("Ошибка Оноре де Бальзак"; 1940), "Переяслав радасы" ("Переяславская рада"; 1-2 нче китаплар, 1948-53), "Мундирсыз солдатлар" ("Солдаты без муниров"; 1967) романнары дөнья күрә.

## Башкортстанда эвакуациядә
Бөек Ватан сугышы елларында берничә ел Өфедә яши . "Башкортстан кояшы" ("Солнце Башкирии") очерклар китабында һәм "Корал үзебез белән" романында ("Оружие с нами"; икесе дә — 1943) тыл хезмәтчәннәренең фашизмны җиңүгә керткән каһарман хезмәте, сугыш елларында Башкортостанга эвакуацияләнгән башка халык вәкилләре белән башкортларның дуслыгы китерелгән. Натан Рыбак әсәрләрен башкорт теленә Нәҗиб Иделбай тәрҗемә иткән. 

### <small>Экранлаштыру</small>

* «Ошибка Оноре де Бальзак» (1968)
* «Длинная дорога в короткий день» (1972)

## Премияләре һәм бүләкләре

* Икенче дәрәҗә Сталин премиясе (1950)
* Октябрь Революциясе ордены (08.01.1973)
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (01.09.1945)
* ике Хезмәт Кызыл Байрак ордены (24.11.1960; 24.01.1963)
* Алтын йолдыз ордены (02.08.1944)
* медальләр

## Чыганаклар

* С.Г.Сафуанов. Переяслав радасы //Әдәби Башкортстан. 1954. № 5.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Большая советская энциклопедия, БСЭ Натан Самойлович
*Рыбак, Натан Самойлович // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1962—1978.
* РЫБАК Натан Самойлович. Башкорт энциклопедиясе. http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11042-rybak-natan-samojlovich 

Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Украина язучылары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:Киевта вафатлар
Төркем:1978 елда вафатлар
Төркем:11 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Русия империясендә туганнар
Төркем:1913 елда туганнар
Төркем:3 гыйнвар көнне туганнар
Любовь Богомолова

**Богомолова Любовь Григорьевна** (1902-1983) — совет биологы, гематолог. РСФСР-ның атказанган фән эшмәкәре (1970). Сталин премиясе лауреаты (1952 й.).

## Биографиясе
Любовь Богомолова 1902 елның 13 июлендә Санкт-Петербургта туган. Әтисе Александро-Невская Лавра хоры регенты (чиркәү хоры дирижеры) була, 30-елларда репрессияләнә.

1925 елда Ленинград медицина белемнәре институтын (ГИМЗ) тәмамлый. 1931 елдан кан җибәрү бүлегендә эшли.

Бөек Ватан сугышы елларында Ленинград кан җибәрү институтының донорлык бүлеген җитәкли. Аның хөкүмәткә мөрәҗәгатеннән соң донорларга өстәмә паек бүленә. Блокададагы шәһәрдә 144 мең литр донор каны әзерләнә.

Кыр госпитальләрендә дәвалау практикасында киң куллану тапкан плазманы лиофиль киптерү ысулын уйлап тапкан өчен, институт хезмәткәрләре А. Н. Филатов һәм Л. Г. Богомолова 1952 елда Сталин премиясенә лаек булалар.

Бөек Ватан сугышы тәмамланганнан соң, Любовь Григорьевна Богомолова Ленинград гемотология һәм кан җибәрү фәнни-тикшеренү институтының лаборатория мөдире булып эшли.

Медицина фәннәре докторы. Профессор (1955). 160 тан артык фәнни эш, шул исәптән кан җибәрү, донорлык, кан препаратларын һәм кан алмаштыргычларны әзерләүнең төрле проблемаларына багышланган 4 монография авторы.

Л. Г.Богомолова — халыкара трансфузиологлар җәмгыяте әгъзасы, «Гематология һәм кан җибәрү проблемалары» журналының редсовет әгъзасы; ул «Сәламәтлек саклауны оештыру» бүлегенең авторы һәм мөхәррире.  Ул өч тапкыр "Хезмәт Кызыл Байрагы","Почет Билгесе" орденнары, медальләр белән бүләкләнә .

1983 елның 25 мартында Санкт-Петербург шәһәрендә вафат була  .

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* РСФСР-ның атказанган фән эшмәкәре (1970)
*Сталин премиясе лауреаты (1952)
* Өч Хезмәт Кызыл Байрагы ордены 
* "Хөрмәт Билгесе" ордены

## Хезмәтләре
*Богомолова Л. Г.* Донорство. — Л.: Медицина, Ленинградское отделение, 1984. — 197 с.

## Әдәбият

* 

* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Любовь Григорьевна Богомолова — профессор, доктор медицинских наук

Төркем:1902 елда туганнар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1983 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Биологлар
Бестужев токымлы сыер малы

**Бестужев токымлы сыер малы** — 18-се гасыр азагында — 19 нчы гасыр башында Сембер губернасында (хәзерге Сембер өлкәсе) С.П. Бестужев тарафыннан шортгор, голланд, симменталь һ.б. токымнарны җирле токым белән кушылдырып,  чыгарылган яңа токым. 

## Сыйфатлары
Эре, озынча буйлы, таза кәүсәле, нык сөякле мал. Бестужев токымлы сыер малы Татарстанда,  Башкортстанда, Самара һәм Сембер өлкәләрендә күпләп асрала. Хайваннар ачык кызыл һәм карасу кызылның төрле төсләрендә. Гәүдәсенең аскы өлешендә, имчәк һәм маңгаенда ак төстәге таплары очрый. Үгезләр 750-900, сыерлар 500-550 кг авырлыкта. 3000-4500 кг сөт савып алына, сөтнең майлылыгы - 3,8 - 4,1%. 

Тиз үсеп җитүче токым. Симертү чорында яшь үгезләр, 1 кг артымга 8 - 8,6 азык берәмлеге сарыф итеп, тәүлеккә 700-850 г арта. Сугым малыннан 60% ит алына.

Маллар Идел буеның кырыс климат шартларына яхшы җайлаштырылган, талымсыз, тупас азыкта яхшы кышлыйлар. Көтүлекләрдә бик тиз симерәләр; бозаулаганнан соң савымны озак төшермиләр. Авыруларга бирешеп бармыйлар.

## Таралышы
**Татарстан Республикасында** 1970-80 елларда  хуҗалыкларындагы барлык сыер малының 29%ын бестужев токымлы сыер малы тәшкил итә. 2000 елның 1 гыйнварына бестужев токымлы сыер малы саны 9,5 мең баш (2,6%).

2005 тән алып бу токым Татарстанда үрчетелми, аны яхшырак саналган айршир һәм гольштин токымнары алмаштыра.

## Әдәбият

* Эрнст Л.К., Дмитриев Н.Г., Даронян И.А. Генетические ресурсы сельскохозяйственные животных в России и сопредельных странах. СПб., 1994;
* Дунин И.М., Карамаев С.В., Зимин Г.Я. Совершенствование бестужев скота. М., 1998.

## Чыганаклар

* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

## Әдәбият

* Эрнст Л.К., Дмитриев Н.Г., Даронян И.А. Генетические ресурсы сельскохозяйственные животных в России и сопредельных странах. СПб., 1994;
* Дунин И.М., Карамаев С.В., Зимин Г.Я. Совершенствование бестужевевского скота. М., 1998.

## Чыганаклар

* Большая российская энциклопедия//Бестужевская порода 
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Сыер токымнары
Көньяк Урал

**Көньяк Урал** — Урал тауларының көньяк өлеше. Башкортстанның көнчыгышына һәм Чиләбе өлкәсенең көнбатышында туры килә. Көньяк чиге төньякка сузылган берничә тау сыртыннан тора. Иң биек нокталар — Ямантау (1640 м) һәм Ирәмәл (1582 м).

Көнчыгыш иң кырыйдагы сырт — Ирәндек.

## Рельефы һәм геологик төзелеше

Көньяк Урал рельефы катлаулы. Көньяк-көнбатышында һәм меридиональ юнәлештә төрле биеклектәге сыртлар  телгеләнгән, үзәннәре бар.

Тау системасының үзәге - Уралтау сырты, ул Агыйдел һәм Урал (Җаек)  елгаларын аерып тора. Ул Көньяк Уралның көнчыгыш өлешендә 500 км озынлыкта, киңлеге 5 тән 30 км га кадәр. Иң биек түбәсе 1067 м (Әрвәк тавы, Белоретның көньягындарак); сыртның уртача биеклеге 800-900 м, ә якындагы үзәннәр 400-500 м га түбәнрәк. Уралтау сырты берничә параллель тезмәдән һәм зур булмаган армытлардан тора, алар киң генә уйпатлар белән аерылган. Алар сөзәк кенә, урыны белән суерташлар, кварцит һәм конгломератлар өемнәре генә калкып тора.

Агыйдел елгасы үзәне көнбатышка таба берничә параллель рәвештә килгән биек кыя тау чылбырларын бүлә. Ул сызатта иң биек сырт – Җигәлге һәм Машак, ә иң биек тау массивлары – Ямантау һәм Ирәмәл. Алар бик каты кварц комташлардан һәм балчыклы сланецтан тора. Тау битләүләре 1 100 м биеклеккә кадәр ылыслы урманнар белән капланган, ә өстәрәк таш сибелмәләр өстенлек итә..

Көнбатышкарак уртача биеклеге 1 000 м тәшкил иткән тау чылбырлары китә, бик сирәкләре генә биегрәк  .

Көнчыгыштарак Көньяк Урал сыртлары: Ирәндек һәм Кырктытау тезелеп китә. .Чиләбе һәм Ырынбур өлкәләрендә көньякта таулар бетә һәм дала, арырак ярымчүллекләр башлана.

Көньяк Урал рельефы Урал  тау иленең геологик тарихын чагылдыра.

*

## Әдәбият

* *Сальников К. В. * «Очерки древней истории Южного Урала» (1967)
* Стратиграфические схемы Урала. Екатеринбург, 1993. ТТ. Е. И. Кулагина.
* *Кориневский Е. В.* Хаотические образования Ильменогорского метаморфического комплекса Южного Урала и их природа. — Екатеринбург: РИО УрО РАН, 2013, — 112 с. ISBN 978-5-7691-2346-7.

## Сылтамалар

* Статья «Южный Урал» в ''Энциклопедии Башкортостан''
* Тысячники Южного Урала в «По тропам Южного Урала»
* Природные достопримечательности Южно-уральских гор
* Сайт Весь Южный Урал. Все о природе, истории, культуре и отдых на Южном Урале
* Фотоотчеты поездок по достопримечательностями Южного Урала

## Искәрмәләр


Төркем:Туризм
Төркем:Топонимика
Төркем:Таулар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Илмән таулары

**Илмән таулары** —  — Россия Федерациясе Көньяк Уралдагы Чиләбе өлкәсенең Мияс шәһәре янындагы тау сыртлары.

## Географиясе
Илмән сыртлары көнчыгыштан урманлы-таулы күлләр белән чиктәш, ә көнбатыштан Мияс елгасы үзәненең аръягында Урал тауларының төп сыртлары китә, шулай итеп Илмән сыртлары үз географик киңлегендә Урал тауларының көнчыгыш сиге булып тора.

Иң югары ноктасы — ***Илмән*** (755 м). Көньякта Илмән таулары  Ирәндек сыртлары белән дәвам итә (Ирәндек — Башкортстанның Учалы районы территориясе).

## Тасвирламасы
Тау токымнары төрлелеге катлаулы һәм дәвамлы геологик тарихы белән бәйле, бу тарих 2,3 миллиард ел исәпләнә.

Иң зур гыйльми киммате пегматит юлаклары белән бәйле — биредә  миаскит, гранит, топаз, гранат,сиенит аквамарин, фенакит, циркон, сапфир, турмалин, амазонит һәм башкалар очрый.

1920 елда Илмән таулары Россиядә булдырылган минераллар тыюлыкларның тәүгеләренең берсе — Илмин тыюлыгы биләмәсенә кереп китә.

1824 елда Илмәнгә килгән немец минералогы И. Н. Менге аның башлангыч тасвирламасын яза һәм 1825 елда ул: "Дөньяның бөтен минераллары бер искиткеч сыртта җыелган кебек һәм алда бу җәһәттән күп ачышлар көтә әле," — дип күрәзәләгән

## Этимологиясе
Илмән сырты Илмән күленә һәм Илмән тыюлыгына үзенең атамасын биргән. Илмән күле электән  русча  дип аталып килгән (1736, 1742 елдагы карталар);Петр Симон Паллас аны *Именкуль* дип атаган (башкортча синонимы — «хәвефсез күл») .

Шул ук вакытта Чиләбе өлкәсенең географы, топонимисты Шувалов Николай Иванович үзенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" дигән сүзлегендә атаманы башкортларның тотемы — имән агачыннан килеп чыккандыр дип фаразлый.

## Галерея

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

* Большая советская энциклопедия//Ильменские горы
* География Челябинской области / Автор М. А. Андреева, А. С. Маркова — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 2002. — С. 122. — 20000 экз
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанные и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с.

## Сылтамалар

* Ильменские горы http://www.greenpeace.org/russia/ru/campaigns/world-heritage/ilmensky-mountains/ 
* Ильменский горы http://pochel.ru/c/146-ilmenskie-goryi/

Төркем:Чиләбе өлкәсе таулары
Төркем:Тау сыртлары
Төркем:Урал
Магнит (тау)

**Магнит тавы** - (   — Көньяк Уралдагы тимер мәгъдәне чыганагы буларак файдаланылган тау. Башкорт телендә ***Әтәстәу*** дип язу кабул ителгән, әммә атама буенча бәхәсләр дәвам итә.

## Этимологиясе
Тауның борынгы исеме рус телендәге чыганакларда *Атач, Атачи, Улу-Утассе-Тау, Маячная* дип язып алынган.

«Магнитная гора по башкирскому названию Атачи именуется», — дип язган П. И. Рычков «Топография Оренбургской губернии» дигән китабында.

Немец этнографы, табигый фәннәр галиме Гмелин И. Г. ( ) 1743 елда үзенең язмаларында бу тауны *Улу-Утассе-Тау* дип язып алган, бу атаманы аңа юл күрсәтеп йөргән башкортлар әйткән. Атаманың килеп чыгышын сораган. Они (местные жители) не могут объяснить происхождение слова Утассе и полагают, что оно происходит от имени бывшего башкирского воҗдя, который жил в этой местности, потому что многие другие горы этих мест названы таким образом.

## Урнашу
Көньяк Уралның көнчыгыш битләвендә, Җаек (Урал) елгасының сул (Азия) ярында урнашкан.Административ җәһәттән Чиләбе өлкәсе Магнитогорск каласына карый. Биеклеге 616 м. Географик координатлары: озынлыгы - 53° 26' 8" N, киңлеге - 59° 8' 32" E.
53.435556°, 59.142222°

## Тарихы
1747 елда тау сәнәгатьчесе И. Б. Твердышевның мәгъдән белгечләре Магнит тавында шурфлар казып, эргәдә мәгъдән  заводы төзү өчен чимал җитү-җитмәвен ачыклаган .

Магнит тавы янында 1743 елда шәһәр буларак казак станицасы барлыкка килә — ул Ырынбур төбәгенең чик һәм оборона линиясе терәк пункты булып тора.

1922 елның 22 июненнән 17 августына кадәр Башкортстан АССР ы (ЗОлы Башкортстан) составында булган.

Совет власте елларында аның янында, табигый байлыкларын куллану максатында, зур металлургия комбинаты һәм Магнитогорск шәһәре төзелгән.

Бу тауны чимал чыганагы сыйфатында кулланалар (Магнитогорск яткылыклары). Хәзер тауның күп өлеше казып төшелгән.

## Мәгъдән чыгару
XVIII гасырның 30 нчы елларына кадәр Аташ тавының мәгъдәне белән башкортлар файдаланган:“…До последнего  большого мятежа (Башкирские восстания (1735—1740)), башкирцы весьма простым способом добывали из этой горы железо, и в особенности отличную сталь; но при начале мятежа, в 1735 году, (Указы от 11 февраля 1736 года) разработка им воспрещена…»

1747 елның 24 декабрендә Ырынбур губерна канцеляриясенә заводчы И. Б. Твердышев тимер яткылыклары табылуы турында игълан итә: «близ реки Яика по примеру расстоянием от оной в восьми верстах, так же и от устья речки Верхнего Кизилу в восьми верстах в горе, именуемый Атачи в трех местах».

## Истәлеге

1971 елның 15 маенда Үзән тавы сыртында «Рудникның 40 еллыгына» дип аталган монумент ачылган. Алгы йөзендә мемориаль таштакта куелган булган, хәзер ул юк. Арт ягында язма: 40 ел, 1971. Алгы һәйкәл нигезендә ике зур мәгъдән кисәге куелган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Большая советская энциклопедия//Магнитная гораhttps://slovar.cc/enc/bse/2014314.html 
* Были горы Магнитной 
* Из летописи Магнитогорск. У горы Магнитной
* Карта

Төркем:Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Чиләбе өлкәсе ширкәтләре
Төркем:Чиләбе өлкәсе
Илмән тыюлыгы

**В.И. Ленин исемендәге Илмән дәүләт тыюлыгы** —  — дәүләт тыюлыгы, структура җәһәтеннән Россия  Фәннәр Академиясенең Көньяк Урал фәнни үзәге составына керә.

Чиләбе өлкәсенең үзәк өлешендә Мияс шәһәренә якын урнашкан. 1920 елның 14 маенда В. И. Ленин декреты буенча Илмән таулары минералогик тыюлык дип игълан ителә, ул Россиядә тәүге шушындый тыюлыкларның  берсе була. Хәзер ул үзе биләгән мәйданы буенча илдәге тыюлыклар арасында 34-се урын били. Бу Россия Фәннәр академиясе Урал бүлекчәсе составында институт статусына ия табигатьне саклау, фәнни-тикшеренү дәүләт учреждениесе.

## Геология
Илмән тау комплексы Сысерть-Илмән антиклинориеның көньяк өлешендә урнашкан. Составы буенча магма тау токымнары һәм метаморфик токымнардан тора. Күп санлы уникаль пегмат тармакларында топаз, аквамарин, фенакит, циркон, зәңгәр якут, турмалин, амазонит, төрле сирәк минераллар очрый. Биредә дөньяда тәүге итеп 16 минерал — ильменит, ильменорутил, калийсаданагаит, канкринит, макарочкинит, монацит-(Ce), поляковит-(Ce), самарскит-(Y), свяжинит, ушковит, фергусонит-бета-(Се), фторомагнезиоарфведсонит, фторорихтерит, хиолит, чевкинит-(Ce), эшинит  ачылган.

## Географиясе

Көнбатыш өлешендә рельефы тәбәнәк таулардан тора. Илмән тауларының һәм Ишкол сыртының уртача биеклеге диңгез биеклеге дәрәҗәсеннән 400-450 м, максималь калку билгесе 747 м. 85 % мәйданын урман, якынча 6 % — дала били. Флора үсемлекләре, эндемикларны 1200-дән күчү төре очрый.

1930 елдан биредә А. Е. Ферсман оештырган минералогик музей эшләп килә. Биредә Илмән сыртында табылган 200 төрле минерал саклана.

1991 елдан «Аркаем» тарихи-ландшафт археологик һәйкәл филиалы оештырылган, аның мәйданы 3,8 мең га. Б.э.к. XVII — XVI быуаттагы Аркаем тарихи төбәге аерым әһәмияткә ия.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ильменский заповедник // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 10 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Березин Б. А. Путеводитель по Ильменскому государственному заповеднику. Миас, Южный Урал, Челябинская область / АН СССР —  М.; Л.:  Изд-во АН СССР, 1935. — 96 б. — 2665 экз.

## Сылтамалар

* Ильмены 
* Сайт Ильменского заповедника
* Насекомые из Красной Книги РФ в фавн Ильменского заповедника и перспективы их сохранения 
* Об организации Ильминского заповедника 
* Ilmeny: Mineralogy of Pegmatites by Vladimir A. Popov and Valentina I. Popova 
* Воздействие антропогенның факторов на территорию Ильменского заповедника 
* 
* Растительный мир Ильменского заповедника

Төркем:Чиләбе өлкәсе географиясе
Төркем:Россия тыюлыклары
Илмән күле

**Илмән күле** —  — Россия Федерациясе Чиләбе өлкәсенең Миасс шәһәре янындагы күле.

## Географиясе
Илмән күле Көньяк Уралдагы Илмин сыртының көньяк очында Миасс каласы янында, Илмин корсагы янында урнашкан. Диңгез биеклеге дәрәҗәсеннән — 331 м. Күлнең көньягында Транссебер магистраленең Көньяк Урал тимер юлы Миасс станциясе, төньяк һәм көнчыгыш яры буйлап Миасс — Чыбаркүл автомобиль юлы һәм Уфа — Чиләбе тимер юлы үтә.

Чиләбегә кадәр – 80 км, Өфөгә – 270 км, Миәскә – 5 км ара .

## Тасвирламасы
Су яткылыгы төньяк-көнбатыштан көньяк-көнчыгышка таба сузыла, озынча түәрәккә якын рәвешле. Мәйданы — 4,76 км2.

Юллардан ары көнчыгыш яры хуҗалык эшмәкәрлеге өчен кулланылмай, чөнки Илмин корсагы биләмәсендә урнашкан. Көньяк яры Баткак.

Яр буена таба төбе ылымлы, куе булып су үсемлекләре баскан.

Хайваннар донъясы уникаль. Биредә галимнәр бөҗәкләрнең сирәк очраган төрләрен тапкан, урындагы аучылар һәм балыкчылар җәмгыяте әгъзалары өлкәнең Кызыл китабына кертелгән елга камасы очравын теркәгән.

Күлне өлешчә дамба белән уратканнар, күлдән агып чыккан су Мияс елгасына коя. .

## Этимологиясе
Күлгә атама төп Урал сыртыннан 40 км көнчыгышкарак сузылган Илмән сырты исеменнән алынган . Илмән күле русларда  дип аталып килгән (1736, 1742 елдагы карталар); Петр Симон Паллас аны *Именкуль* дип атаган (башкортса синонимы — «хәвефсез күл») .

Шул ук вакытта Чиләбе өлкәсенең топонимикасын, башкорт халкының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николая Иванович үзенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" дигән сүзлегендә күлнең исемен башкортларның тотемы — имән агачыннан килеп чыккандыр дип фаразлый.

## Илмен күренешләре

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
*Ильмен // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 10 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Ресурсы поверхностный вод ССРБ: Гидрологическое изученность. К. 11. Урта Җаек и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометео, 1965. — 240 с.
* Шувалов Н. И. // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанные и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с.

## Сылтамалар

Төркем:Чиләбе өлкәсе күлләре
Төркем:Әлифба буенча күлләр
Йөрәккүл (милли парк)

**«Йөрәккүл» милли паркы** —  — Чиләбе өлкәсенең Саткы районы Саткы шәһәреннән 30 км көньякта, Чиләбе шәһәреннән 200 км көнбатыштарак урнашкан милли парк. 1993 елның 3 ноябрендә оештырылган. Гомуми мәйданы — 88 249 гектар, төньяктан көньякка озынлыгы — 49 км, көнбатыштан көнчыгышка озынлыгы — 28 км.

Башкорт телендәге "йөрәк" һәм "күл" сүзләреннән алынган. Бу җирләрдә олы Табын ыруының Куакан тармагы башкортлары һәм бу ыруның кече ярчыгы булган Саткы башкортлары яшәгән. Рус галиме Петр Симон язмасыннан: «В углу меж ими находится посредственная гора Сатка-Тау, которая кажется есть отделенная часть большой и пространной вверх по Большой Сатке к югу лежащей горы Юрак-Тау… Юрак-Тау значит сердце-гора, и, кажется, она получила своё название по причине возвысившейся тупой верхушки, которая совсем гола и камениста. На сей горе лежит достопамятное озеро Юрак-Куль, в которое многие впадают ручьи и из которого проистекает Большая Сатка». Вакыт үтү белән рус телендә Зюраткуль  дип әйтә башлаганнар.

Парк түбәндәге төп бурычларны үти: эталонлы һәм уникаль табигать комплексларын, тарих, мәдәният, археологик һәм башка мәдәни мирас объектларын саклау; экологик яктан халыкны агарту эшмәкәрлеге; рекреацион куллану шартларында тәбигатне саклауның фәнни ысулларын эшләү һәм кертү; экологик мониторинг; җимерелгән табигый һәм тарихи-мәдәни комплексларны яңарту; яйга салынган туризм һәм ял өчен шартлар булдыру.

Милли парк Россия Федерациясе Табигый ресурслар һәм экология министрлыгы сайты карамагында.

## Географиясе

Парк территориясендә Йөрәккүл сусаклагычы — Көньяк Уралның (диңгез биеклеге дәрәҗәсеннән 724 метр) көнбатыш битләвендәге бердәнбер тау күле һәм бик күп тау сыртлары, шул исәптән Йөрәккүл (озынлыгы 8 км, биеклеге 1175,2 м), Нөргеш (1406 м биеклектә) урнашкан.

«Йөрәккүл» паркы ике табигать зонасы — тайга һәм урман-дала — чигендә урнашканлыгы флора һәм фауна байлыгын билгели.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Зюраткуль//Большая российская энциклопедия  
* Официальный сайт Национального Парка «Юрткуль»
* Национальный Парк «Юрткуль»
* Федеральная система ООПТ

Төркем:Чаткы районы
Төркем:Әлифба буенча саклана торган табигый территорияләр
Төркем:Россия милли парклары
Николай Рычков

**Николай Петрович Рычков** ( 15 октябрь 1746, Ырынбур — 1784, Ырынбур — рус сәяхәтчесе һәм географы, Россия ефәк кортлары үрчетүне оештыручы. Император Фәннәр Академиясе, Ирекле Россия Ассамблеясе һәм Ирекле Икътисади Жәмгыять әгъзасы. Академик П. И. Рычковның икенче улы.

1769 елда һәм 1770 елда капитан Рычков Паллас экспедициясендә катнаша, Казан, Оренбург, Уфа, Вятка һәм Пермь өлкәләренең күбесенә сәяхәт итә һәм аларның тасвирламасын туплый, алар 1770-72 елларда «Журнал или дневные записки путешествия капитана Рычкова по разным провинциям Российского государства» исеме астында бастырыла. 1772 елда Фәннәр академиясе Н.П.Рычковның тагын бер әсәрен бастырып чыгара:  «Дневные записки путешествия в Киргиз-Кайсацкую степь в 1771 г.».

Н. Рычков берничә мөстәкыйль сәфәр кылган, шул исәптән тарихи Башкортстан буенча да. 1769 һәм 1771 елларда ул кайбер бакыр эретү заводларында һәм рудникларда булган, Башкортстанның көнбатышындагы мәгарәләрне сурәтләгән, нигездә, Үзәк, Көнбатыш һәм төньяк-көнбатыш «башкорт җире» елгалары бассейннарында яшәүче башкортларның, мишәрләрнең, типтәрләрнең, татарларның һәм башка халыкларның көнкүреше һәм йолалары белән таныша.

1772 елдан Н. П. Рычков Актүбәдәге яңа ефәк заводларының баш директоры булып эшли. 1780 елда ул суд киңәшчесе дәрәҗәсен ала, 1784 елда -коллегия советы әгъзасы, һәм киләсе елда ул директорлыкны И. И. Огаревка бирә. 1787 елда ул Саратов губернаторы Поливановның ришвәт эшен тикшерүдә киңәшче һәм белгеч булып катнаша.

1793 елда академик Паллас дусты Рычковны Царицын янында һаман да коллега киңәшчесе итеп күрә. 20 ел элек булганча, Рычков Актүбә елгасы үзәнен тикшерү өчен академикка компания төзи. 1797 елда аны яңадан Актүбә ефәкчелек директоры итеп билгелиләр, ләкин  1797-1798 елларда үлем аның эшчәнлеген  өзә. Аның урынына Актүбәгә Мәскәү язучы-сатиригы Николай Иванович Страхов китә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* А. А. Клушин. «История Ахтубинского шелководства» (2012).

Төркем:1798 елда вафатлар
Төркем:1746 елда туганнар
Төркем:Ырынбурда вафатлар
Төркем:1784 елда вафатлар
Төркем:Ырынбурда туганнар
Төркем:15 октябрь көнне туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Географлар
Төркем:Сәяхәтчеләр
Алып (мәгънәләр)

**Алып**:
* Алып — төрки халыклар фольклорында: *батыр, пәһлеван*, шулай ук Идел Болгарында: *хәрби титул*.
* «Алып» — чуаш каһарман эпосы, авторы Хведер Сюин (1913—2002) тарафыннан 1996 елда нәшер ителгән.

## Моны да карагыз
* Алпамыш
* Алпавыт