open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Моси патшалыклары

**Моси патшалыклары** (кайвакыт ялгышлык белән «Моси империясе» дип аталалар) хәзерге Буркина-Фасо территориясендә булган өч көчле дәүләт. Алар барысы да охшаш гореф-гадәтләр һәм хакимият формасына ия булган, ләкин алар бер-берсеннән бәйсез идарә ителгән. Патшалыклар үзара җирле конфликтларда катнашкан яки төньяктан ( Мали территориясеннән) мөселман агрессиясенә каршы берләшкәннәр. 

## Тарихы, географиясе һәм төзелеше
Моси XI гасыр азагында Гананың төньягыннан Буркина-Фасога күченә. Алар Йонйонзе дип аталган тарихи ватаннарын ташлап, атлы гаскәрләргә таянган көчле гаскәрләре булган күптөрле үсешкән дәүләтләр булдырдылар. Моси, даими рәвештә  Мали территориясенең күпмедер өлешен яулы й барып, мандинка һәм сонгай мөселман халыкларының һөҗүмнәрен уңышлы кире ҡаға. Алар, күпчелек очракта,  йола радицион ышануларына, таяндылар һәм хәзер дә таяналар. 

### Тенкодого

Мосиның беренче патшалыгы Тенкодого булган, *Тенкодогоның Иске Ватаны* дигән исем белән билдәле булган. Ул 1120 елда хәзерге Тенкодого территориясендә Буркина-Фасода барлыкка килгән. Аның беренче хакиме Нааба исемле булган, башкаласы Тенкодого дип аталган (бу топонимнан дәүләт исеме барлыкка килгән). 

### Ятенга
Мосиның икенче патшалыгы 1333 елда төньякта Мали империясенең агрессиясенә каршы булган вакытта оешкан Ятенга булган. Аның хакименең исеме Ятенга  Нааба, башкаласы Вахигуя булган (аңа Ятенга Нааба нигез салган, «*Кил һәм патшаны хөрмәтлә»* дип тәрҗемә ителә  ), хәзерге шәһәр Уахигуя дип атала. 

### Вогодого
Өченче һәм соңгы бөйөк Моси патшалығы Володого  (Вагадугу/Уагадугу) дип аталган, аңа Нааба Уэдраого, принцесса Йенеганың  улы, нигез салган. Вогодого  хәзерге Буркина-Фасода 1441нче елда өстенлек итә башлай. Аның хакиме Моого Нааба хәзерге көнгә кадәр яшәп килүче Уагадугу шәһәреннән идарә итә. 

## Яулануы
Моси патшалыклары XIX гасыр ахырына кадәр,  французлар яулап алганчы, яши. Тенкодого, иң борынгы патшалык, 1894 елда беренче булып яулап алына. Ятенга, 1895 елның маенда Өченче француз республикасы белән протекторат турыда килешү төзегәнлектән, Teнгодого язмышын кабатламый. Вагадугу шул ук елның сентябрендә яулап алына, һәм Франция протекоратына әверелә. Вобого, Моси халкының соңгы бәйсез Мого Набасы һәм Уагадугу хакиме рәсми рәвештә 1897 елда Зонгоирига (Алтын Яр) сөргенгә җибәрелә, һәм шунда  1904 елда үлә  .

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Список правителей государства Моси Тенкодого
* Список правителей государства Моси Ятенга
* Список правителей государства Моси Вогодого
* История Буркина-Фасо

## Сылтамалар

* Всемирная история KMLA
* Ebroadcast
* О народе Моси
* Завоевание Восточного Судана 
* Буркина Фасо 

Төркем:Африка тарихы
Чулман (мәгънәләр)

**Чулман** — күпмәгънәле сүз. 
##### Гидроним
* Чулман — Кама елгасының татарча исеме.
##### Оешма
* «Чулман» — Алабугада әдәби-музыкаль берләшмә.
## Моны да карагыз
* Кама (мәгънәләр)
Оранж

**Оранж** (; ; , *Раниф*) — Көньяк Африкадагы  елга. Лесотода Аждаһа тауларында башлана. Аннары башлыча Көньяк Африка Республикасы территориясе буйлап ага, түбәнге агымында Намибия белән табигый чик барлыкка китерә һәм Атлантик океанга коя.

## География

Озынлыгы 2200 км (бу күрсәткеч буенча кыйтгада җиденче урында), бассейн мәйданы 973 мең км².  Иң зур кушылдыгы — Вааль елгасы.

Елгадагы билгеле Ауграбис шарлавыгының (Көньяк Африка Республикасы территориясендә) биеклеге 146 метр.

Оранж буенда  Аливал-Норт, Приска, Апингтон шәһәрләре, ә тамагының көньяк ярында Александр-Бей  шәһәр-порты урнашкан.

Елга Голландия экспедициясендә катнашкан шотланд Р. Дж. Гордон тарафыннан Оранж принцы хөрмәтенә аталган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

* 

Төркем:Чик буе елгалары
Төркем:Африка елгалары
Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Лесото елгалары
Төркем:Көньяк Африка Җөмһүрияте елгалары
Төркем:Намибия елгалары
Иван Малышев

**Иван Михайлович Малышев** ( , Верхотурье, Пермь губернасы - 22 июнь, 1918, Тундуш станциясе, Уфа губернасы) - Россия революционеры, Екатеринбургтагы революцион хәрәкәттә катнашучы. Гражданнар сугышында катнашусы.

## Биографиясе

Иван Михайлович Малышев тимер юл хезмәткәре гаиләсеннән. Ул Тау мәктәбен һәм Пермь укытучысы курсларын тәмамлый.  Агафуров кардәшләр мәктәбендә укытучы булып эшли. 1905 елда ул РСДРП (б) га кушылды, Урал заводларында революцион агитация алып бара. 1905 елда Мотовилиха эшчеләре күтәрелешендә катнашуы өчен төрмәгә утыртыла. Ул җәзасын Пермь өлкәсенең Түбән Турасындагы Николаев төзәтү төрмәсендә үткәрә. Беренче бөтендөнья сугышы вакытында ул армиядә хезмәт итә. Ул Верх-Исетский металлургия заводында (ВИЗ) эшли, анда ул медицина кассасы белән идарә итә. Октябрь революциясеннән соң, Уралда Совет хакимиятен булдыруда актив катнашучы. Ул Екатеринбург шәһәр комитетының беренче председателе һәм Урал региональ партия комитеты, Урал Советларының төбәк башкарма комитеты әгъзасы итеп сайлана. Ул Урал профсоюзларын оештыручы һәм Урал өлкәсенең беренче хезмәт комиссары иде.

Кызыл Гвардия отряды башында ул Троицк янындагы Ак казаклар А.И. Дутовны җиңүдә катнашкан. Эшчеләр һәм крестьяннар Кызыл Армиясе тарихында беренче политик комиссарларның берсе. Чиләбе-Златоуст юнәлешендәге фронтның комиссары һәм командующие итеп билгеләнә. 1918 елда чехословак легионерлары һөҗүм иткән вакытта хәрби операцияләрне шәхсән үзе җитәкли. Сугышларның берсендә Тургояк разъезды янында яралана. 18 июнь көнне  ак гвардиячеләр тарафыннан   кулга алына һәм 1918 елның 22 июнендә  Сыростан авылында җәзалап үтерелә һәм Златоуст  шәһәренең туган якны өйрәнү музее каршында туганнар каберлегендә җирләнә.

## Хәтер

* 3-нче Урал дивизиясенең Коммунистик батальоны Малышев исеме белән аталган  
* Екатеринбургның үзәк урамнарының берсе Малышев исеме белән аталган. 1977 елда  скульптор В.  Э. Егорова эшләгән һәйкәл урнаштырылган 
* Малышев исемен  Свердловск өлкәсендәге авыл йөретә 
* Мияста И.M. Малышев исемендәге урам  (Почта тыкрыгы 1977 елда үзгәртелде). Өйләрнең берсендә аңа  багышланган мемориаль такта бар.  
* Аның туган шәһәре Верхотурьеда урамга Малышев исеме бирелгән 
* Первоуральскта Малышев урамы 
* Малышев урамы  Троицк шәһәрендә (Чиләбе өлкәсе. ) 
* Түбән Түредә Малышев урамы 
* Тюмендә Малышев урамы 
* Пермьдә  Малышев урамы 
* Кемида Малышев  урамы (Карелия) 
* Невянскта Малышев урамы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* Миасс : энцикл. слов. — Миасс : Геотур, 2003. — С. 254.
* Мой приветливый город Миасс. — Миасс : Геотур, 1998. — С. 359.
* *Морозов В. В.* Миасс — город в золотой долине. — 3-е изд., испр. и доп. — Челябинск : Юж.-Урал. кн. изд-во, 1983. — С. 53—54.
* 


Төркем:Марксистлар
Төркем:Большевиклар
Төркем:Русия революционерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1918 елда вафатлар
Төркем:22 июнь көнне вафатлар
Төркем:1889 елда туганнар
Төркем:9 сентябрь көнне туганнар
Александр Сафонов

**Александр Кононович Сафонов** (, Ярославль - 27. 09. 1919, Москва) - Липецкта Совет хакимиятен формалаштыруда актив катнашучы. 12 нче Армиянең Революцион Хәрби Советы әгъзасы. Партия кушаматы - Ефрем. 

## Биографиясе
1875 елда Кострома губернасының Галич өязе Фроловское авылында туган. 13 яшьлек малай буларак, аны Мәскәүгә китерәләр һәм буяучыга өйрәнчек итеп бирәләр. Ул экипаж фабрикасында, Мәскәүдә һәм Рига вагоннар остаханасында эшләй. Белемен камиллаштырыу белән шөгыльләнеп, ул өй укытучысы исеме өчен имтихан тапшыра.

1904 елдан большевиклар партиясе әгъзасы. Ул Ярославльдагы 1905 елгы революцион вакыйгаларда актив катнаша, аны кулга алалар, аннары Архангельск өлкәсенә ике ел сөргенгә җибәрәләр. Ул Петербургка кача (төрле фамилияләр астында дүрт тапкыр кулга алынганнан соң) һәм Мәскәүгә күченә. Анда ул большевикларның район комитетын оештыручыларның берсе була.

1908 елда Мәскәү район партия оешмасы уңышсызлыгынан соң, ул 1910 елда  «Сафонов и 33-и» суд процессында дүрт ел авыр хезмәткә хөкем ителә. Февраль революциясеннән соң ул Мәскәүгә кайта.

РСДРП(б)ның VI съезы  делегаты. Мәскәү өлкә партия комитетының инструктор-агитаторы буларак, ул Рязань һәм Тамбов губерналарында партия һәм совет эшләрен оештыра.

Бөек Октябрь инкыйлабы көннәрендә - Мәскәүнең Рогожский районының Хәрби революция комитеты секретаре.

1917 елның ноябрендә Большевик партиясенең Мәскәү бюросы Сафоновны Липецкка җибәрә, һәм ул барлык хакимиятне эшчеләр, солдатлар һәм крестьяннар депутатлары Советына күчерү ягында торган  көчләрне берләштереүдә мөһим роль уйнай. 1919 елның апрелендә - Көнчыгыш фронтның 2 нче армиясының Революцион хәрби советы әгъзасы.

Колчакны тулысынча җиңгәннән соң - Көньяк фронтның 12 нче армиясенең Революцион хәрби советы әгъзасы. Деникин һөҗүме вакытында ул Тамбов ныгытылган районының оборона Советы әгъзасы итеп билгеләнә.

1919 елның  25 сентябрендә кич белән Мәскәү аша анда барганда,  Леонтиевский тыкрыгында РКП(б) Мәскәү Комитеты бинасында шартлаудан 5 минут алдан шәһәр партия комитетына (танышларын күрергә ) керә. Ул үлемесле яралана. Аны Кремль стенасында шартлау корбаннарының күмелгән каберенә күмәләр.

## Хәтер

# Бөек Октябрь инкыйлабы 50 еллыгы уңаеннан, Липецктагы Революция мәйданында һәйкәл-обелиск ачыла, аның янында кәкре стелада Липецкта Совет хакимиятен оештыруда актив катнашкан кешеләрнең йөзләренең рельефлы образы бар. Стела ахырында аларның, шул исәптән Сафоновтың исемнәре язылган. 
# 1967 елның 27 октябрендә Липецкның Яңа урамы Сафонов исеме белән атала.

## Чыганак

* *Лебединский Г. Н., Марков Н. В.* Липецк. Путеводитель. — Воронеж: Центр.-Чернозем. кн. идз-во, 1984.
* Абрамов, Алексей. У Кремлёвской стены. — М., Политиздат, 1988.стр.118-119, ISBN 5-250-00071-1.

## Искәрмәләр

Төркем:Большевиклар
Төркем:Русия революционерлары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Төркем:Ярославль губернасында туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1919 елда вафатлар
Төркем:27 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Ярославльда туганнар
Төркем:1875 елда туганнар
Ле-Канне-де-Мор

**Ле-Лаванду** () — Франциянең Вар департаментына караган коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — 29,65 км².

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Вар департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Александр Морозов

**Александр Морозов**:
* Александр Морозов (1835), рәссам.
* Александр Морозов (1904), инженер-конструктор.
* Александр Морозов (1906), әдәбият белгече.
----
* **[[Морозов]]**

Төркем:Шәхесләр
Сиври

**Сиври** () — Франциянең Эр һәм Луар департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Эр һәм Луар департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Клара Кашапова

**Кашапова Клара Наил кызы** (29 гыйнвар, 1970 ел) — Россия җиңел атлеты, озын дистанциягә йөгерү буенча белгеч. 1990 елларда җиңел атлетика буенча Россия җыелма командасы өчен чыгыш ясый, күп тапкырлар ил чемпионатлары призеры һәм җиңүчесе, Санкт-Петербургта үткән Ихтыяр уеннарының көмеш мидал эясе, Атлантадагы Җәйге Олимпия уеннары катнашучысы. Санкт-Петербург исеменнән чыгыш ясый. Россиянең халыкара сыйныф спорт мастеры.

## Биографиясе
Кашапова Клара 1970 елның 29 гыйнварында Ленинградта туа.

Җиңел атлетика белән Колпинода «Ижорец» спорт комплексында тренерлар К. Я. Кондрашов һәм В. И. Морозов җитәкчелегендә шөгыльләнә башлый. РСФСР-ның һәм Ленинградның җыелма командалары, «Хезмәт резервлары» ирекле спорт җәмгыяте исеменнән чыгыш ясый. Соңрак «Россия яшлеге» спорт клубында әзерлек үтә. А. И. Герцен исемендәге Россия дәүләт педагогия университетында белем ала, анда физик культура факультетында укый.

1993 елда Мәскәүдә ярыммарафон буенча ачык Россия чемпионатында җиңүче була. Россия милли җыелма командасы составына эләгеп, Брюсселдә ярыммарафон буенча дөнья чемпионатында чыгыш ясый, анда шәхси зачетта — 24 нче, команда зачетында алтынчы урын ала.

1994 елда Санкт-Петербургта узган Россия чемпионатында 5000 метрга йөгерүдә җиңүче була. Санкт-Петербургта Изге ихтыяр уеннарында 10 000 метрга йөгерүдә көмеш мидал яулый, финишта Кениянең билгеле спортчысы Тегла Лорупанан калыша. Ә Хельсинкидагы Аурупа чемпионатында шул ук дисциплинада сигезенче була. Ослодагы ярыммарафон буенча дөнья чемпионатында шәхси беренчелектә — 16 нчы, команда беренчелегендә бишенче нәтиҗә күрсәтә. Шулай ук бу Адлерда шосседан 5 чакрымга йөгерү буенча мизгелдә йөгерү буенча Россия чемпионатының көмеш призеры була.

1995 елда «Изге ихтыяр очрашуы» халыкара ярышлары чикләрендә Мәскәүдә 10 000 метрга йөгерүдә Россия чемпионы исемен яулый. Гетеборгтагы дөнья чемпионатында квалификация йөгерүендә дистанциядан чыга һәм финалга үтми.

Бер үк вакытта 10 000 метрга йөгерү буенча Россиянең ачык чемпионаты үткәрелган Владимир Куц мемориалында Людмила Петровадан калышып, көмеш призер була. Уңышлы чыгышлары белән Атлантада Җәйге Олимпия уеннарында катнашу хокугын ала, әммә 33:28,34 сөземтәсе белән квалификация үтә алмый.

1999 елда Туладагы Россия чемпионатында 5000 метрга йөгерүдә Ольга Егорова белән Мария Пантюховадан гына калышып, бронза призер була. Шул ук дисциплинада Селтвьелагы дөнья чемпионатында катнаша, Белфастагы дөнья чемпионатындагы чыгышы белән аерылып тора.

2001 елда үзен марафон дистанциясендә сынап карый — 2:35:49 сөземтәсе белән Лион марафонында икенче була.

2003 һәм 2004 елларда «Ак төннәр» марафоны чикләрендә ике тапкыр 10 чакрымга югерә, икенче һәм алтынчы була.

Ары Колпиноның 258-се гомуми белем бирү мәктәбендә физкультура укытучысы булып эшли.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:29 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1970 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:Россия дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Любовь Богацкая

**Любовь Антоновна Богацкая** — (1917 елның 20 августында, Белгород өлкәсе Колотиловка авылында туган — 1994 елның 14 июнендә мәрхүм булган ,  — , ) — Белгород өлкәсе Ракитянск районы «Краснояружский» токымлы мал заводы савучысы. Социалистик Хезмәт Каһарманы (22.03.1966).

## Биографиясе
Любовь Богуцкая 1917 елда Колотиловка авылында крестьян гаиләсендә туган. 1933 елда «Дубино» совхозында хезмәт юлын башлый. Соңрак «Краснояружский» совхозында бозау караучы булып эшкә күчә. 1938 елда савучы булып эш башлый. Сугыш елларында бөтен мал көнчыгышка илнең тирән тылына озатыла. 1943 елда көтү туган ягына кире кайтарыла.

Мал бик ябык, алҗыган хәлдә була. Любовь Антоновна шушы катлаулы елларда да бер сыердан елына 1500-2000 кг сөт савып ала. Бишьеллык үтүгә аның төркемендә 10 сыер исәпләнеп, һәр сыердан елына 4000 килограммнан күбрәк сөт савып алган. 1950-1953 елларда сөт саву рекордлы була, һәм ул бер баш сыердан 5200 кг сөт савып ала башлый. Гадел һәм намуслы эшчәнлеге өчен Богацкая күп тапкыр бүләкләнә.

Терлекчелектә югары продуктлылыкка өлгәшкән өчен, Любовь Богацкая 1966 елның 22 март указы белән Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» алтын медале белән бүләкләнеп, аңа Социалистик Хезмәт Каһарманы исеме бирелә.

Аннарры хаклы ялга чыга.

Белгород өлкәсе хезмәтчәннәр депутатлары Советы депутаты итеп сайлана.

1994 елның 14 июнендә мәрхүм була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
Социалистик Хезмәт Каһарманы (22.03.1966),

Ленин ордены (22.03.1966),

Кызыл Байрак Хезмәт ордены

## Чыганаклар

Төркем:20 август көнне туганнар
Төркем:1917 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:14 июнь көнне вафатлар
Төркем:1994 елда вафатлар
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Русиядә туганнар
Тина Донжашвили

**Донжашвили Тина Георгиевна** (1916 елның 8 (21) сентябре, Тбилиси шәһәре —) — табиб, грузин совет сәясәтче, Бөек Ватан сугышында катнашучы. 1949 елдан КПСС әгъзасы.

## Биографиясе
Донжашвили  Тина Георгиевна Грузиянең башкаласы Тбилисида туган.

1 нче Мәскәү медицина институтында һәм С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академиясендә белем ала.

1941—1945 елларда барган Бөек Ватан сугышы һәм Япония белән 1945 елның җәендә барган сугышта катнашкан.

Берничә хәрби наградалары бар, алар арасында « Кавказ оборонасы өчен» дигән медаль 

## Әдәби иҗаты
Тина Георгиевна Донжашвили  әсәрләре нигезенә , сугышны үз күзләре белән күреп, анда үзе катнашкан автор буларак, сугыш эпизодлары салынган. 

1947 елда аның "Мин сине ташламам"  дигән беренче повесте басылып чыккан. 

1950 елда  дигән әсәре ССРБ-да яшәгән халыкларның дуслыгына багышланган булган. Бу әсәр рус телендә  дигән исем белән басылып чыккан. 

"Алазанидә" () дигән романы  (1956)  рус теленә дә А. Дмитриева һәм Р. Микадзе тарафыннан тәржемә ителә, һәм 1968 елда Мәскәүдә "Художественная литература" нәшриятендә басылып чыга  Бу романда сугыштан соңгы грузин авылындагы тормыш сүрәтләнгән.

«Җиңүчеләр елмаюы», «Якты юл», «Басулар әкияте» пьесалары грузин сәхнәләрендә куела.

«Минем дус» әсәре рус тәрҗемәсендә Тбилисида 1967 елда дөнья күрә.

## Бүләкләре

* 5 (биш) орден белән наградланган
* медальләр

## Әдәбият

* Большая советская энциклопедия, БСЭ. 2012

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* https://slovar.wikireading.ru/2450263
* http://www.вокабула.рф/энциклопедии/бсэ/донҗави-тина-георгиевна
* http://mirror2.ru.indbooks.in/?p=737044
* https://slovar.cc/enc/bse/1994346.html
* http://1slovar.ru/big_soviet_enc/24804/
* http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-D/G13210.shtml

Төркем:1916 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Тифлистә туганнар
Валентина Насонова

**Валентина Александровна Насонова** (6 июль 1923 ел — 2 февраль 2011 ел) — СССР һәм Россия ревматологы. Россия ревматологлар Ассоциациясенең мактаулы президенты. Россия Медицина фәннәре академиясе академигы.

## Биографиясе
1946 елда Мәскәү стоматология институтын, терапия кафедрасында клиник ординатураны тамамлай. 1-се Мәскәү медицина институтында терапия һәм һөнәри авырулар кафедрасында эшли.

1958 елдан — РСФСР Сәламәтлек саклау министрлыгының ревматизм дәүләт фәнни-тикшеренү институтында (1982 елдан — СССР / РАМН Сәламәтлек саклау министрлыгының ревматизм гыйльми-тикшеренү институты, 2012 елдан — Федераль дәүләт бюджет фәнни учреждение (ФГБНУ) «В. А. Насонов исемендәге ревматология фәнни-тикшеренү институты»).

1970 елдан 2001 елга кадәр — РАМН ревматология институты директоры, 2001-2011 елларда — институтның мактаулы директоры.

Мәскәүдәге Новодевичье зиратында җирләнгән.

Улы — Насонов Евгений Львович, Россия Фәннәр академиясе академигы, ФГБНУ «В. А. Насонов исемендәге ревматология фәнни-тикшеренү институты» директоры.

Ейәнсәрең — Насонова Анастасия Евгеньевна (1978.).

## Сайланма фәнни хезмәтләре
9 монография һәм 500-гә якын гилми хезмәт авторы. Фәнни хезмәтләре системалы кызыл төче авыруы, ревматоидлы артрит, микрокристал артрит, остеоартроз һәм башка авыруларга багышланган.

* Геморрагический васкулит. (Болезнь Шенлейна — Геноха). — М., 1959
* Системная красная волчанка. — М., 1972
* «Многоликие» коллагенозы. (Новое в жизни, науке, технике. Сер. Медицина. № 8). — М., 1973
* Ревматизм. (Б-ка практического врача. Сердечно-сосудистые заболевания). — М., 1978 (в соавт.)
* Патогенетическая терапия ревматических заболеваний. — М., 1985 (в соавт.)
* Клиническая ревматология. Руководство. — М., 1989 (в соавт.)
* Проблема остеопороза в ревматологии. — М., 1997 (в соавт.)
* Краткое руководство по ревматологии. — М., 1999.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
- Хөрмәт Билгесе ордены

- Кызыл Байрак Хезмәт ордены

- Почет ордены (2003)

- «Ватан алдындагы хезмәтләре өчен» II дәрәҗә Орден медалье (2009)

- Россия Федерациясенең атказанган фән эшмәкәре (1997)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

*  (в пер.)
* Московская энциклопедия. Том 1: Лица Москвы. Книга 6: А-Я. Дополнения. — М.: ОАО «Московские учебники», 2014

## Сылтамалар

* Выступление, посвященное юбилею Е. М. Тареева

Төркем:6 июль көнне туганнар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:2 февраль көнне вафатлар
Төркем:2011 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Мария Марцун

**Мария Антон кызы Марцун** ( , , 1894 — 1970) — күмәк хуҗалык җитештерүе новаторы, Украина ССР-ның Житомир өлкәсе Дзержинский (Романов) районының «Украина» күмәк хуҗалыгында звено башлыгы.

Ике тапкыр Социалистик Хезмәт Герое (1953, 1958).

## Биографиясе
Мария Антон кызы Марцун 1894 елның 6 апрелендә (иске ысул буенча 25 мартта) Булычев авылында (хәзер Житомир өлкәсе Романов районы) туган.

1934 елдан 1959 елга кадәр Житомир өлкәсе Дзержинский районының «Украина» күмәк хуҗалыгында звено башлыгы булып эшли. Шикәр чөгендереннән югары уңыш алу белән билгеле. 1941 елга кадәр Мария Марцун звеносында уртача уңыш (1 гектардан): чөгендер — 500 центнерга кадәр, тары — 48 центнер, арпа — 33 центнер, бәрәңге — 300 центнер тәшкил итә.

1960 елдан лаеклы ялда.

1949 елдан КПСС әгъзасы. Украина Коммунистлар партиясенең XVII—XIX съездлары делегаты.

1970 елның 20 июлендә вафат була, туган авылында җирләнә.

## Бүләкләре

* Ике тапкыр Социалистик Хезмәт Герое:
** 03.11.1953 — шикәр чөгендеренең югары уңышы өчен,
** 26.02.1958 — авыл хуҗалыгын үстерүдәге уңышлары өчен.
* 3 Ленин ордены, медальләр, авыл хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең 4 зур алтын һәм 4 бронза медале белән бүләкләнә.
* «Украина» колхозының хөрмәтле звено башлыгы.

## Хәтер
«М. А. Марцун исемендәге игенчеләр династиясе музее» бар. 1979 елда ике тапкыр Социалистик Хезмәт Герое Мария Марцун һәм аның дәвамчыларын мәңгеләштерү өчен төзелгән. Музей авыл уртасындагы клуб янында урнашкан. Аңа «халык музее» исеме бирелгән. Музейда 4 экспозиция урнаштырылган, анда 130 га якын экспонат исәпләнә.

Туган җирендә аның бронза бюсты куела.

Улы — Социалистик Хезмәт Каһарманы Дмитрий Дорофей улы Марцун.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Большая советская энциклопедия : [в 30 к.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969-1978.
Төркем:6 апрель көнне туганнар
Төркем:1894 елда туганнар
Төркем:20 июль көнне вафатлар
Төркем:1970 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Украинада вафатлар
Төркем:Житомир өлкәсендә туганнар
София Лисовская

**София Николаевна Лисовская** (1876—1951) — рус һәм совет галиме-хирург-урологы, медицина фәннәре докторы (1911), профессор (1923). РСФСР ның атказанган фән эшмәкәре (1940).

## Биографиясе
Софья Николаевна Лисовская 1876 елда Санкт-Петербургта туган.

1902 елда Санкт-Петербург хатын-кызлар медицина институтын тамамлай.

1904 елдан Санкт-Петербург хатын-кызлар медицина институтының госпиталь хирургия клиникасы карамагында профессор А.А. Кальян җитәкчелегендә эшли. 1911 елда «О пересадке щитовидной железы» темасына докторлык диссертациясе яклый. 

1917 елдан 1921 елга кадәр Санкт-Петербург хатын-кызлар медицина институтының госпиталь хирургия клиникасын җитәкли. 1919 елдан 1937 елларда чаклы — Икенче Ленинград медицина институтының оператив хирургия һәм топографик анатомия кафедрасы мөдире. 1923 елда С. Н. Лисовскаяга профессор исеме бирелә.

1923 елда С.Н. Лисовская Беренче Ленинград медицина институтының урология кафедрасын оештыра һәм аны 1951 елга кадәр җитәкли. 1942 елдан 1946 елга кадәр С. Н. Лисовская Ленинград урологлар җәмгыяте рәисе булып тора.

Гонореяны диагностикалау өчен С.Н.Лисовская тарафыннан Дебре һәм Параф реакцияләр модификациясе — авыруларның сидегендә һәм бүлүендә гонококк антигенын табу реакциясе тәкъдим ителә. Бу реакция аның исеме белән — *«Лисовская реакциясе»* дип атала. С. Н. Лисовская беренчеләрдән булып бөер һәм бәвел юлларында туберкулезны билгеләү өчен экскретор урография куллана. С. Н. Лисовская һәм аның җитәкчелеге астында төнге бәвел тотанаксызлыгын И.П. Павлов буенча баш мейесе кабыгында сакчылык пункты дигәнне эшләү юлы белән дәвалау тәкъдим ителә һәм әзерләнә.

## Наградалары

* Кызыл Байрак Хезмәт ордены

### Исеме

* РСФСР ның атказанган фән эшмәкәре (1940)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Большая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — : Советская энциклопедия. — К. 11: Камил — Криотерапия. — 1979 г. — 544 с.
* *50 лет Первого Ленинградского медицинского института* / : Мени, 1947 г. — 372-375 с.
* *Гаспарян А. М. * Жизнь и деятельность Лисовский // Урология. 1961 г. № 6 С. 82-83.
* *Гаспарян А. М., Гаспарян С. А., Ткачук В. Н. * Очерки по истории отечественной урология / : Медицина, 1971 г. — 158 с.
Төркем:1876 елда туганнар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1951 елда вафатлар
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Екатерина Виноградская

** Виноградская Екатерина Николаевна ** (1905 елның 1 (11) ноябре, Орёл шәһәре — 1973 елның 10 мае, Мәскәү шәһәре) — рус совет кинодраматургы, журналисы, җәмәгатьчесе.

## Биографиясе
Виноградская Екатерина Николаевна гади крестьян гаиләсеннән.

## Эшчәнлеге
Виноградская Екатерина Николаевна 1922 елдан, кайбер башка чыганаклардан билгеле булганча, 1926 елдан, әдәби эшчәнлек белән шөгелләнә башлый.

Кинодагы башлангыч эше —  (1929) фильмы сценарие. Бу әсәрдә рәссам Октябрь революциясе җиңгәннән соң Русиядә булып үткән үзгәрешләрне Беренче бөтендөнья сугышында контузия аркасында хәтерен югалткан һәм аннары, 1920-се елларда, аякка баскан кешенең кабул итүе аша сүрәтләгән.

Язучының иң зур эше —  (1940) фильмының сценарие. Бу фильм совет чорында колхоз рәисе һәм Югары Совет депутаты булып үрләгән элеккеге крестьян хатын-кызының якты язмышына багышланган.

1956 елдан Бөтен Союз Дәүләт кинематография институтында ВГИК булачак артистларның укытучысы булып эшләгән.

## Сценарийлары буенча кинофильмнар

*  (тәүге атамаһы «Анна», 1936),
*  (1949),
*  (1952) һ. б.

## Бүләкләре
«Хөрмәт Билгесе» ордены,

медаль

## Әдәбият
* Анна, М., 1935; Әгъза правительства, «Искусство искә алу», 1939, № 10;
* О творческой технике, в сб.: Вопросы кинодраматург, в. 3, М., 1959.
* Большая советская энциклопедия, БСЭ. 2012

## Сылтамалар
* https://slovar.cc/enc/bse/1983478.html
* https://slovar.wikireading.ru/2402428
* http://www.вокабула.рф/энциклопедии/бсэ/виноградская-катерина-николаевна
* С. И. Юткевич. Искә алу. — Москва, Советская энциклопедия, 1986
* Большая советская энциклопедия. 3-е издание
* https://kino.mail.ru/person/691320_ekaterina_vinogradskaja/ 
* Бартенева Екатерина Григорьевна slovar.wikireading.ru›2369222

Төркем:1973 елда вафатлар
Төркем:1905 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Нина Крышова

**Крешова Нина Александровна** (1895 — 1971) — совет галим-нейрофизиологы һәм невропатологы, медицина фәннәре докторы (1935), профессор (1946). РСФСР ның атказанган фән эшмәкәре (1965).

## Биографиясе
1919 елда Мәскәү университетының медицина факультетын тәмамлаганнан соң, нервы авырулары клиникасында ординатор итеп калдырыла, аннары Эшче--Крәҫтиән Кызыл Армиясендә табиб булып хезмәт итә. 1921 елдан Г. И. Россолимо һәм С. Н. Давиденко җитәкчелеге астында Мәскәүнең берничә клиникасында эшли.

1932 елдан И. П. Павлов җитәкчелеге астында нервы авырулары клиникасында эшли. 1935 елда Н. А. Крешова «О сухожильной арефлексии и ее причинах» темасына докторлык диссертациясе яклый. 1938 елдан алып — невроз бүлеге мөдире, кеше нейрогенетикасы лабораториясенең фәнни җитәкчесе һәм 1952 елдан — СССР Фәннәр академиясенең И. П. Павлов исемендәге Физиология институтының сектор мөдире итеп тәгаенләнә. 1939-1943 елларда — Мәскәүнең берничә госпиталендә киңәшче.

Н. А. Крешова төп нервы процесларының хәләтен аңлау өчен үзенчәлекле методикалар эшли, аның  нейрогенетика буенча, шул исәптән «игезләр алымын» кулланып, нейроинфекция буенча тикшеренүләре билгеле, нервы системасының травматик зарарлануы һәм функциональ авырулары, телмәр бозылуы һәм шулай ук клиник невропатологның күп башка көнүзәк мәсьәләләре буенча хезмәтләре бар. Н. А. Крылованың хезмәтләренең бер өлеше нервы системасы авыруларын гистологик тикшеренүләргә һәм яңа дару препаратларының фармакодинамикасына багышланган. Н. А. Крышова җитәкчелеге астында 25 кандидатлык һәм докторлык диссертациясе башкарылган.

Күп еллар Н. А. Крешова Ленинградның баш невропатологы булып эшли, Башка Союз невропатологлар һәм психиатрлар җәмгыяте идарәсе Президиумы әгъзасы, Эстония һәм Ленинград невропатологлар һәм психиатрлар җәмгыятенең мактаулы әгъзасы, мускул дистрофиясе белән көрәш буенча халыкара берләшмә әгъзасы, Зур медицина академиясенең 2 нче басмасында «Неврология» мөхәрририят бүлеге мөхәррире була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Ленин ордены
* РСФСР ның атказанган фән эшмәкәре (1965)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Большая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — : Советская энциклопедия. — К. 11: Камил — Криотерапия. — 1979 г. — 544 с.
* *Женщины города Ленина* / Ин-к истории партии при Ленингр. обком КПСС — филиал Ин-та марксизма-ленинизма при ЦК КПСС ; Предисл. К. И. Лютов. — Ленинград : Лениза, 1963 г. — 408 с.
* *Атналык невропатолог и психиатрии* // Памяти проф. Н. А. Кирово (К 60-летию со дня рождения) / Краевский Я. М., Изд. «Медицина», : 1956 г. № 56 — 518 с.
Төркем:1895 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:1971 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Иван Антипов-Каратаев

**Антипов-Каратаев Иван Николаевич** (1888 елның 13 сентябре —1965 елның 3 июле) — совет туфрак белгече, профессор. Беренче дөнья һәм Ватандашлар сугышларында катнашучы. Таҗик ССРы Фәннәр академиясе академигы (1951). Таҗик ССР‑ның атказанган фән эшмәкәре. Дүрт Кызыл Байрак Хезмәт ордены кавалеры.

## Биографиясе
Иван Николаевич Антипов-Каратаев Уфа губернасының Стәрлетамак өязе Тәнәй авылында туган. Беренче дөнья сугышында һәм Ватандашлар сугышларында катнашкан. 1927 елда Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаган.

1926 елдан алып, кырык ел дәвамында, В. В. Докучаев исемендәге Туфрак институтында (Мәскәү) эзләнүче булып эшли. 1931 елда институтта туфракның физика-химия лабораториясен оештыра.

1936-1951 елларда — Вахш туфрак-мелиорация станциясенең, ә 1951 елдан — Таҗик ССРы елда  Фәннәр академиясенең туфракны өйрәнү институтының гыйльми җитәкчесе.

20 елдан артык Мәскәү дәүләт университетының профессоры. Халыкара туфракны өйрәнүчеләр җәмгыяте әгъзасы (1957 елдан). Таҗик ССР-ның атказанган фән эшмәкәре (1946).

Иван Николаевич Антипов-Каратаев 1965 елның 3 июлендә Бакы шәһәрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Дүрт Кызыл Байрак Хезмәт ордены (шул исәптән 10.06.1945)
* медальләр
* Таҗик ССРның атказанган фән эшмәкәре
* В. В. Докучаев исемендәге бүләк (1964)
* Г. М. Димитров исемендәге бүләк (Болгар)
* «Ватандашлар эшчәнлеге өчен» ордены (Болгар, 1961) — «Болгария туфраклары» эше өчен (1960)

## Хезмәтләре

* Туфрак коллоидлары һәм аларны өйрәнү методлары, Л., 1930 (А. И. Робинерсон белән бергә)
* Кырым дәүләт корсагы һәм аның эргәсендәге  җирнең туфрагы, «В. В. Докучаев исемендәге туфрак институты хезмәтләре», к. 7, 1932 (Л. И. Прасолов белән бергә)
* ССРБдә тозлы туфраклар мелиорациясе, М., 1953 (В. Н. Филиппова һ. б. белән бергә)
* Туфракның физик-химик үзчәлекләрен заманча карау ысуллары, вып. 1-3, М.—Л., 1945-1948 (мөхәррир һәм автордаш).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Иван Николаевич Антипов-Каратаев // Почвоведение. — 1965. — № 9.
* *Симулин А. М. Антипов-Каратаев // Чувашская энциклопедия. К. 1: А—Е. — Чебоксары, 2006. — С. 112.*
* * Антипова-Каратаева И. Н., Мотова Г. В. Иван Николаевич Антипов-Каратаев. — М.: Наука, 2008. — 178 с. *

## Сылтамалар
* Антипов-Каратаев Иван Николаевич, (1888—1965), почвовед, действительный член АН Таджикской ССР (1951) на сайте Архивов РАН
* Национальная библиотека Чувашской Республики: 120 лет со дня рождения И. Н. Антипова-Каратаева 
* Ордена 

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Бакыда вафатлар
Төркем:Уфа губернасында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:«Мәскәүне саклау өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Мәскәүдә җирләнгәннәр
Төркем:1965 елда вафатлар
Төркем:3 июль көнне вафатлар
Төркем:1888 елда туганнар
Төркем:13 сентябрь көнне туганнар
Палиашвили исемендәге Грузин опера һәм балет театры

**Палиашвили** **исемендәге Грузин опера һәм балет театры **() — Тбилиси каласындагы опера һәм балет театры, Грузиянең иң зур музыкаль театры. Театр 1851 елда нигезләнгән. Руставели проспектында урнашкан.

## Театрның тарихы
1874 елның 11 октябрендә театр бинасын янгын юкка чыгара. Костюмнар, декорацияләр, корамаллар һәм китапханә янып бөтә. Бу янгын аркасында театр бераз вакыт эшләми тора. 

1896 елда театр яңа бинада эшли башлый. Мизгел М. И. Глинканың «Иван Сусанин» операсы постановкасы белән ачыла.

Грузиядә Совет власы урнашканнан соң, театр милли музыка мәдәният үзәгенә әверелә.

Театр сәхнәсендә беренче тапкыр грузин композиторларының опералары куела: Захарий Палиашвилидың «Абесалом и Этери» (1919) һәм «Даиси» (1923), Долидзеның «Кето и Котэ» (1919),  Аракишвилидың «Сказание о Шота Руставели» (1919), М. Баланчивадзеның «Коварная Тамара» (1926), Цинцадзеның «Отшельник» (И. Г. Чавчавадзены шул ук исемдәге поэмасы буенча, 1972) опералары.

Тбилиси опера һәм балет театрында вокал һәм хореография сәнгатенең сәләтле осталары үсеп чыга . Җырчы О. А. Бахуташвили-Шульгина белән дирижер Иван Петрович Палиашвили театрны үстерүгә шактый зур өлеш кертәләр.

1937 елда театрга Захарий Палиашвили исеме бирелә. Шул ук елда театр Ленин ордены белән наратлыда.

1938 елда Тактакишвилидың «Малтаква» балетын рәссам Тамара Бакли бизи.

1946 һәм 1947 елда Серго Кобуладзе театр белән хезмәттәшлек итә. Ул Медведевның «Сказание о Тариэле» операсын (1946) һәм Киладзеның «Синатле» балетын (1947) бизи. Бу спектакльләрнең һәр берсе өчен Кобуладзе Сталин премиясе белән наградлана.

Театрда опера спектаклләрен Николая Смолич куя.

### Театр труппасы
1851-1880 елларда театр сәхнәсендә итальян опера артисларыдан торган труппа эшли. 1880 елда ул рус труппасына алмашына.

Биредә эшлиләр: И. П. Сараджишвили, А. И. Инашвили, О. А. Бахуташвили-Шульгина, В. М. Зарудная, Л. Г. Яковлев, Д. А. Усатов.

1926-1944 елларда (өзеклекләр белән) Давид Бадридзе театр солисты була. 1929-1931 елларда театр солисты булып ССРБ-ның халык артисты Сергей Лемешев эшли. 1931 елдан шулай ук ССРБ-ның халык артисты Петр Амиранашвили  театр солисты була. 1929-1933 һәм 1935-1955 елларда театрда ССРБ-ның халык артисы Давид Андгуладзе эшли , 1956 елда театр сәхнәсендә аның улы Нодар Андгуладзеның дебюты була. 1935-1944 елларда театрда Давид Гамрекели җырлый. 

1932 елдан Шалва Ильич Азмайпарашвили театрда дирижер булып эшли, 1938-1954 елларда ул баш дирижер була. 1942-1947 елларда Иосиф Сумбаташвили театрның баш рәссамы була.

Театрның балет труппасында ССРБ-ның булачак халык артислары һәм Грузия халык биюләре ансамбленә нигез салачак Нино Рамишвили белән Илья Сухишвили иҗади эшмәкәрлеген башлыйдар.

### Элекке билгеле постановкалар

- 1949 — «Мзия»,  Баланчивадзе.

### Сәнгать җитәкчеләре

- Ольга Бахуташвили-Шульгина (1876—1930)

- Нина Гедеванова Ананиашвили (1963)

- Роберт Бардзимашвили

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Тбилисская опера - история создания

Төркем:Тбилиси театрлары
Ламара Чкония

**Ламара Григорьевна Чкония** (; 1930 елның 27 декабре) — грузин совет опера һәм камера җырчысы (моңлы-колоратур сопрано), педагог. ССРБнең халык артисты (1976).

## Биографиясе
Ламара Чкония 1930 елның 27 декабрендә Батуми шәһәрендә, хәзерге Грузияда туган.

1956 елда Тбилиси консерваториясенең Г. М. Гонгадзе (алдарак В. С. Каракашвилила шөгелләнгән) классын тәмамлаган.

1956—1960 елларда һәм 1968 елдан — Тбилиси опера һәм балет театры солисты. 1960—1968 елларда — Киев опера һәм балет театры солисты.Зур театр, С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрлары сәхнәсендә җырлаган.

Кәмит-башкару эшмәкәрлеген алып барган. Аның камера репертуары үз эченә якынча 400 рус, грузин һәм чит ил композиторларының әсәрләрен индерә.

Чит илләргә гастролләрдә (Румын, Болгария, Япония, Чехословакия, Финляндия, Италия, Канада, Португалия, Испания, Алмания, Венгрия, Австрия, Швейцариядә һ. б.) йөргән.

1976 елдан Тбилиси консерваториясендә укыган (1987 елдан — профессор).

ССРБ Югары советының 10 нчы чакырылыш (1979-1984) депутаты.

1996 елдан Ламара Чкония Мадридта (Испания) төпчек кызы, опера җырчысы (сопрано) Этери Ламорис (Eteri Lamoris) белән яши, биредә ул укыту эшмәкәрлеген дәвам итә. Олы кызы Натела Николи шулай ук опера җырчысы.

## Танылуы һәм бүләкләре
* М. И. Глинка исемендәге Бөтен Союз вокалистлар конкурсы лауреаты (3нче бүләк, Мәскәү, 1960)
* Вокалистларның «Прага язы» конкурсы лауреаты, Халыкара музыкаль фестивале лауреаты (1960)
* Софияда үткән яшь опера җырчыларының Халыкара конкурсы лауреаты (3-нче бүләк, 1963)
* Токиода үткән «Мадам Баттерфляй» Халыкара конкурсы лауреаты (2-се бүләк, 1967, Чио-Чио-сан партиясен иң яхшы башкаручы).
* Украина ССРның атказанган артисты (1963)
* Грузия ССРның халык артисты (1970)
* ССРБның халык артисты (1976)
* Украинаның халык артисты
* «Почёт Билгесе» ордены (1974)
* Балку президент ордены (Грузия, 2011)
* Тамара Патшабикә Ордены (Грузия, 2011)
* Изге Газап чигүче Варвара ордены (УПЦ МП, 2011)
* Ун ике җәпле «Кредо» йолдызы — «җәмгыйәтне үстерүгә керткән өлеше өчен» («Рейтинглар һәм номинацияләр гранды» җәмәгать оешмасы (ГРИН), 2011)
* "Cigno D'Oro" премиясе (Италия, 2011)
* Медальләре.

## Вокал партияләре
«Даиси» З. Палиашвили — *Мар*

«Абессалом и Этери» З. Палиашвили — *Этери*

«Евгений Онегин» П. И. Чайковского — *Татьяна*

«Иоланта» П. И. Чайковского — *Иоланта*

«Травиата» Дж. Верди — *Виолетта*

«Мадам Баттерфляй» Дж. Пуччини — *Чио-Чио-сан*

«Царская невеста» Н. А. Римского-Корсакова — *Марфа*

«Севильский цирюльник» Дж. Россини — *Розина*

«Манон» Ж. Массне — *Манон*.

«Риголетто» Дж. Верди — *Джильда*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* БСЭ Чкония Ламара Григорьевна турында
Калып:Украинаның халык артисты

Төркем:Сопранолар
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:27 декабрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Украина җырчылары
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Украина ССР атказанган артистлары
Төркем:Украинаның халык артистлары
Төркем:ССРБда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Екатерина Кост

**Екатерина Андреевна Кост** (1888 — 1975) — совет галиме-гематологы, медицина фәннәре докторы (1952), профессор (1953). РСФСР ның атказанган табибы (1947).

## Биографиясе
Екатерина Андреевна Кост 1888 елда Мәскәүдә туган.

1913 елда Мәскәү югары хатын-кызлар курсларының медицина факультетын тамамлай.

1914 елдан ординатор, ә 1921 елдан Икенче Мәскәү дәүләт университетының госпиталь терапевтик клиникасында ассистент булып эшли. 1943 елдан — тоташ профессиональ белемнең Россия медицина академиясендә клиник лаборатор диагностика кафедрасы мөдире. 1952 елда «Гипо- и гиперпластические процессы при заболеваниях кроветворного аппарата» темасына докторлык диссертациясе яклый, 1953 елда профессор дәрәҗәсен ала.

Е.А. Кост геморрагик диатезларга, кан барлыкка килүнең гипо — һәм апластик процесларына багышланган 80-дән ашыү гилми хезмәт һәм 5 монография бастырып чыгара.

Е. А. Кост 1955 елдан «Лабораторное дело» (1955-1969) журналының оештыручысы һәм җаваплы мөхәррире була, 1938 елдан алып — ССРБ Сәламәтлек саклау министрлыгының яңа медицина техникасын кертү буенча комитетның лаборатор комиссиясе рәисе, 1947 елдан — табиб-лаборантларның Бөтен Союз гыйльми җәмгыяте рәисе, 1966 елдан — Болгариянең клиник лабораториясе буенча гыйльми җәмгыятьнең мактаулы әгъзасы була. Е.А. Кост Зур медицина энциклопедиясенең 2-се басмасында «Внутренние болезни» мөхәрририят бүлегенең мөхәррире була.

## Наградалары

* Ике Ленин ордены
* Хөрмәт Билгесе ордены

### Исеме

* РСФСР ның атказанган табибы (1947)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Большая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — : Советская энциклопедия. — К. 11: Камил — Криотерапия. — 1979 г. — 544 с.
* Атналык:«Гематология и трансфузиология» // *[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=19131835 Профессор Екатерина Андреевна Кост — видный отечественный гематолог, организатор лабораторного дела (К 125-китү летию со дня рождения)] * / Копов М. Ш., Тарана В. К. Российская медицинская академиягә последипломного образования. : Том: 58, № 2: 2013 г. — 47-48 с.

Төркем:Галимнәр
Төркем:8 июль көнне туганнар
Төркем:1888 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:26 февраль көнне вафатлар
Төркем:1975 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Россия империясендә туганнар
Медея Амиранашвили

**Амиранашвили Медея Петровна** (; 10 октябрь 1930 ел - 2023) — грузин опера җырчысы (моңлы сопрано), педагог. ССРБ ның халык артисты (1976).

## Биографиясе
Медея Амиранашвили 1930 елның 10 октябрендә Шорапани авылында (хәзер Империяда, Грузия) (башка чыганаклар буенча — Тбилисида) опера җырчысы, ССРБ-ның халык артисты Петр Амиранашвили  белән җырчы Надежда Цомая гаиләсендә туа.

1953 елда Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваториясен тамамлый. 1951—1954 елларда — консерватория янындагы опера студиясы солисткасы.

1954 елдан — Тбилиси опера һәм балет театры солисткасы.

Польша, Чехословакия, Румын, ГДР, Венгрия, Болгар, Австралия, Яңа Зеландия, Франция, Канадада гастролләрдә була.

1972 елдан Тбилиси консерваториясендә укыта (1982 елдан — профессор).

1991—2006 елларда — Кутаиси опера театрының художество җитәкчесе.

Грузин ССР-ның 7 нче чакырылыш Югары Советы депутаты.

## Гаиләсе

- Атасы — Петр Амиранашвили (1907-1976), опера җырчысы, ССРБ-ның халык артисты (1950)

- Әсәсе — Надежда Цомая (1904-1973), опера җырчысы, Грузин ССР-ның халык артисткасы (1943)

- Ире — Отар Парулава, скульптор

- Кызы — Маринэ Парулава, җырчы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

- М. Глинка исемендәге Бөтен Союз вокалчылар конкурсы лауреаты (2-се премия, 1960)

- *Мадам Баттерфляй* партиясен иң яхшы башкару буенча халыкара конкурс лауреаты (3-нче бүләк, 1970, Osaka)

- Грузин ССР ының халык артисткасы (1965)

- ССРБ-ның халык артисткасы (1976)

- Грузин ССР ының З. П. Палиашвили исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1971)

- Халыклар Дуслыгы ордены (22.08.1986)

- Хөрмәт Билгесе ордены

- «Хезмәт батырлыгы өчен» мидалы (17.04.1958)

- З. Анджапаридзе исемендәге премия

- Кутасиның мактаулы гражданы.

## Вокаль партияләре

* «Даиси», З. П. Палиашвили — *Мар*
* «Абессалом и Этери», З. П. Палиашвили — *Этери*, *Марих*
* «Индия», О. В. Такташ — *Мзия*
* «Евгений Онегин», П. И. Чайковский — *Татьяна*
* «Иоланта», П. И. Чайковский — *Иоланта*
* «Пиковая ханым», П. И. Чайковский — *Лиза*
* «Травиата», Дж. Верди — *Виолетта*
* «Трубадур», Дж. Верди — *Леонора*
* «Аида», Дж. Верди — *Аида*
* «Отелло», Дж. Верди — *Дездемона*
* «Тын Карлос», Дж. Верди — *Елизавета*
* «Богема», Дж. Пуччини — *Мими*
* «Мадам Баттерфляй», Дж. Пуччини — *мадам Баттерфляй*
* «Фауст», Ш. Гуно — *Маргарита*
* «Ана», Р. Габриадзе — *Нана*
* «Ела», Р. И. Ламидзе — *Ела*
* «Алеко», С. В. Рахманинова — *Земфира*
* «Лоэнгрин», Р. Вагнер — *Эльза*
* «Паяцы», Р. Леонкавалло — *Елда*

## Фильмография

* 1966 — «Абессалом и Этери» — *Этери партиясы*
* 1971 — «Даиси» — *Маро партиясы*
* 1983 — «Ралли» — *опералардан арияләр*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
 
Төркем:Сопранолар
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:10 октябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:«Аеруча хезмәт күрсәткән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Тифлистә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Адольф Плюшар

**Адольф Александрович Плюшар** (; , — ) — Россиянең XIX быуаттагы билгеле нәшриятчесе.

1836 елда Н.В. Гогольнең «Ревизор», «Фауст трагедиясенең» тәрҗемәсен (1838) нәшер итә). Шулай ук Россиядә беренче энциклопедия — тәмамланмый калган «ru:Энциклопедический лексикон»ны чыгара башлый (1835-1841)

Агасы Евгений Плюшар (1809 —  1880).

## Биографиясе
А. И. Плюшар (1777-1827) гаиләсендә дөньяга килгән. Адольф Петербургта Муральт пансионында укыган, Парижда типография сәнгатенә өйрәнгән. Атасы 1827 елда вафат булгач, башта аның эшен әсәсе Генриэтта Плюшар дәвам итә, тиздән типографиягә җитәкчелек итү Адольф Плюшар кулына күчә.

Замандашлары истәлекләреннән күренеүенчә, ул акыллы, эшлекле һәм кыю кеше булган. Плюшар игътибар яулый, кала үзәгендә китап магазины ача. Кибет «Француз әдәби салоны» дип аталган. Биредә Петербург интеллигенциясе — нәшриятчеләр, рәссамнар, галимнәр, артистлар, язучылар еш җыела.

Ул типографияне матур басма чыгару өчен кулайламалар белән йыһазландырган, һәм еш кына күп томлы китаплар чыгарган. 

А. А. Плюшар Россия әдәбиятенә нәшриятче буларак шактый зур өлеш кертә. Язучы буларак катнашмый диярлек: төрле библиографик фекерзәргә генә полемик яуаптар булуы билгеле
( мәсәлән, «Ответ издателя „Энциклопедического Лексикона“ на статью „Северной Пчелы“» (Греча), № 298-300 (1836 г.) — «Литературные Прибавления к Русскому Инвалиду» 1837 ел, № 2 һәм 4; шул юсыктагы мәкалә 1848 елда да чыккан булган).

Санкт-Петербургта Выборг католик зыяратында җирләнгән.

## Башкортларның бөркет белән аучылык итүе
Россия рәссамнары башкортларның бу шөгеле турында берничә сурәт төшергән, алар арасында А. А. Плюшаны "Башкирская беркутова охота" (Башкортларның бөркет белән аучылык итүе) дип аталганы да бар.

## Карагыз

* Кош сөйөп аучылык итү
* Рубо Франц Алексеевич
* Лачын тоткан башкортлар
* Кошсо

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Некролог в «Иллюстрированный газете», 1865, № 13.
** Воспоминания И. И. Панаева, ч. I, стр. 48-53;
** «Иллюстрированная Газета» 1865 г., № 13, стр. 207-208;
** Месяцеслов на 1866 г. М., 1866 г., стр. 101-102;
** «Рус. Архив» 1870 г., № 7, столб. 1247-1272 (H. И. Грота); № 10, столб. 1940-1942 (М. Н. Логинов); 1882. № II, стр. 275 и сл.;
** Краткий обзор книжной торговли Глазунов. СПб., 1882 г., стр. 64-65;
** «Русская Старина» 1889 г., № 9, стр. 539; 543, 545; № 10, ст. 103-104 (А. В. Никитенко;
** то же в его «Записка»);
** «Заря» 1871, № 4 (В. П. Бурнашев);
** «Историч. Вестник» 1888, № 5, ст. 439 и сл. (Старый библиограф);
** «Собрание мнений митроп. Москов. Филарета», том дополнительный, стр. 450-451;
** «Москвитянин» 1853 г., № 5, отд. V, стр. 12-18;
** «Сборник Московской Иллюстрированный Газеты», М. 1891 г. стр. 89 и сл.
* 
* Андерсон В. Л. Семейство Плюшар — типографы(недоступная ссылка) // «Русский библиофил», 1911, № 1.
* 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россия империясе рәссамнары
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:1865 елда вафатлар
Төркем:4 апрель көнне вафатлар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1806 елда туганнар