open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2 ноябрь

**2 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның икенче көне. Ел ахырына кадәр 59 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Либерия — рәхмәтлек көне.
*  Мексика,  Польша,  Португалия,  Венесуэла — Хәтер көне.
###### 
*  /  Америка Виргин утраулары — Азатлык көне.

## 
* 1927 — Казанның 100 дән артык урамына яңа исемнәр кушыла.
* 2000 — дә Ева Моррис вафат булды, Гиннес рекордлар китабы буенча, дөньяда ул иң карт кеше булган.

## 
 
* 69 (б. э. к.) — Клеопатра, Борынгы Мисырның эллинистик чор патшабикәсе.
* 1795 — Джеймс Полк, 
* 1844 — V Мәхмәт, 
* 1858 — Яков Абрамов, 
* 1865 — Воррен Һардиң, 
* 1869 — Игнотус, 
* 1878 — Дмитрий Зеленин, 
* 1883 — Борис Матюшенко, 
* 1884 — Александр Белецкий, 
* 1890 — Муа Мартинсон, 
* 1893 — Вера Ермолаева, 
* 1898 — Иван Джанаев, 
* 1906 — Мәэмүн Сутюшев, рәссам.
* 1911 — Одисеас Элитис, 
* 1913 — Кармен Амайя, 
* 1914 — Константин Бударин, 
* 1914 — Нур Гайсин, шагыйрь.
* 1919 — Әхәт Гобәйдуллин, 
* 1919 — Гали Хөсәенов, театр һәм телевидение режиссёры.
* 1924 — Шамил Мөхәммәтдинов, 
* 1929 — Ричард Эдвард Тейлор, 
* 1930 — Виктор Мальков, 
* 1932 — Мелвин Шварц, 
* 1939 — Васил Мәҗитов, Татарстанның атказанган терлекчесе.
* 1939 — Роберт Баязитов, 
* 1939 — Юрий Калинин, 
* 1944 — Фоат Әбүбәкеров, скрипкачы, Камал театры оркестры дирижеры, ТР халык артисты (1996).
* 1947 — Ринат Зарипов, 
* 1957 — Муллаян Дәүләтьяров, 
* 1959 — Рәмзия Габделхакова, 
* 1960 — Булат Нәсыйхов, театрның баш рәссамы, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* 1963 — Марс Юлбарисов, 
* 1968 — Артур Габделҗанов, 
* 1974 — Тимербулат Кәримов, 
* 1976 — Ильяс Галимов, 
* 1979 — Фәрһад Фәткуллин, 
* 1985 — Олег Тарасов, 
* 1986 — Филүс Каһиров, татар җырчысы.
* 1987 — Азат Мусин, 
* 1987 — Имил Шәрәфетдинов, Билбаулы көрәш буенча дөнья чемпионы.
* 1993 — Катерина Андреева,

## 

* 1887 — Йенни Линд, 
* 1912 — Михаил Кандаратский, 
* 1937 — Герман, 
* 1937 — Харис Юмагулов, 
* 1937 — Ягъкуб Айманов, 
* 1937 — Якуп Богданович, 
* 1950 — Джордж Бернард Шоу, ирланд язучысы.
* 1961 — Николай Никольский, этнограф, журналист, Казан университеты профессоры, рус-чуаш сүзлеген төзүче (1909), «Хыпар» гәзитенә нигез салучы.
* 1961  — Валерий Бебутов, 
* 1966 — Петер Дебай, 
* 1972 — Александр Бек, 
* 1978 — Валентина Павлова, 
* 1998 — Фатыйма Мостафина, 
* 1999 — Таһир Якупов, татар җырчысы.
* 2000 — Анисим Асламас, 
* 2002 — Рузилә Кашапова, 
* 2002 — Шөкерулла Мирсәетов, 
* 2007 — Игорь Моисеев, 
* 2007 — Константин Петров, 
* 2008 — Әмир Гәрәев, 
* 2009 — Даниил Долинский, 
* 2015 — Владимир Нерознак, 
* 2016 — Хисам Камалов, язучы.
* 2019 — Зөфәр Фәтхетдинов, 
* 2020 — Ранис Газизов, 
* 2021 — Ирек Юлышев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:2 ноябрь
4 ноябрь

**4 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 57 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — Милли бердәмлек һәм хәрби көчләр көне
*  Панама — Байрак көне
*  — Халык бердәмлеге көне 
*  Тонга — Конституция көне
###### 
#### Һөнәри
*  — Кәшефче көне
*  — Тимер юлчылар көне

#### Җирле
* :
** 20px Сан-Карлус (рус.) шәһәре көне (20px|border Сан-Паулу штаты (рус.), 1857)
** 20px Убиратан (рус) шәһәре көне (20px|border Парана штаты (рус.), 1960)
*  **[[Мари Ил]]дә** Мари дәүләтчелеге көне.

## 
[right|130px|thumb|[Сан-Карло опера театры]] 
[right|80px|thumb|[Тутанхамон битлеге]]
* 1737 — да дөньяның иң борынгы опера театры ачыла.
* 1920 — ВЦИК һәм СНК РСФСР декреты буенча Мари автономияле өлкәсе төзелә. 
* 1922 — да Тутанхамон фиргавен мумиясе табыла.
* 1946 — да  оешмасы төзелә.
* 1956 — Георгий Жуков җитәкләгән Совет армиясе инкыйлабый ны алуга тотына.
* 1979 — да студентлар  илчелегенә бәреп кереп, 53 америкалыны әсир итәләр.
* 2008 —  президенты сайлауларында Барак Обама җиңү яулый.

## 
 
* 1812 — Нина Чавчавадзе, 
* 1855 — Михаил Мензбир, 
* 1865 — Ованес Абелян, әрмән театр актеры.
* 1865 — Платон Тихов, 
* 1892 — Гали Рәхим, татар язучысы, галим.
* 1894 — Павел Рыбалко, 
* 1895 — Ашот Агаронов, 
* 1901 — Андрей Кузнецов, 
* 1903 — Борис Арбузов, 
* 1913 — Елизавета Быкова, 
* 1917 — Мәүхидә Габделкәбирова, 
* 1923 — Мария Андрякова, 
* 1924 — Бөркет Исхаков, 
* 1934 — Рәмис Габдрәшитов, 
* 1934 — Татьяна Гончарова, 
* 1939 — Дамир Хәйруллин, Татар академия театры артисты. 
* 1940 — Ану Кааль, 
* 1940 — Станислав Надежкин, 
* 1942 — Лайла Магга, 
* 1950 — Рөстәм Фәезов, 
* 1956 — Урал Вилданов, 
* 1960 — Фәнис Дәүләтов, 
* 1963 — Николай Новиков, 
* 1965 — Бахытжан Смагулов, балет артисты.
* 1970 — Гөлназ Шәйхи, татар җурналисты.
* 1973 — Гадел Вафин, 
* 1974 — Илдар Габдрахманов, 
* 1975 — Азат Ярмуллин, 
* 1976 — Илгиз Кадергулов, БАГСУ ректоры.
* 1977 — Евгения Раданова, 
* 1978 — Кароль Пеон,
* 1980 — Гүзәл Шакирова, Татарстанның атказанган артисты (2015).
* 1981 — Роман Орлов, 
* 1981 — Татьяна Ковылина, 
* 1995 — Егор Сорокин,

## 

* 1411 — Хәлил Солтан, 
* 1906 — Хрисанф, 
* 1923 — Сэм Фрэнсис (*Samuel Lewis Francis*), Америка рәссамы.
* 1937 — Мәхмүт Галәү, татар язучысы.
* 1937 — Хаим Гарбер, 
* 1941 — Василий Анучин, 
* 1941 — Галимҗан Нигъмәти, татар язучысы, әдәбият галиме, тәнкыйтьче, мөгаллим.
* 1942 — Владимир Буткевич, 
* 1945 — Николай Грацианский, 
* 1946 — Мортаза Габдуллин, 
* 1947 — Александр Фомин, 
* 1972 — Петр Шафранов, Советлар Берлеге Каһарманы, генерал-полковник.
* 1986 — Галимҗан Латыйп, татар шагыйре, тәрҗемәче.
* 1987 — Антал Назул, 
* 1987 — Михаил Царёв, 
* 1990 — Алексей Кузнецов, 
* 1996 — Анатолий Калмыков, 
* 2000 — Нурия Муллакаева, 
* 2002 — Григорий Вульфсон, 
* 2003 — Пётр Куликовский, 
* 2006 — Даян Әхмәт, театр һәм кино режиссеры (Эстония).
* 2011 — Норман Фостер Рәмзи, 
* 2014 — Ринат Мөхәммәтҗанов, 
* 2014 — Фирдәвес Гарипова, 
* 2014 — Юрий Савченко, 
* 2018 — Наил Ибраһимов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:4 ноябрь
Гали Рәхим

*
*'Мөхәммәтгали Мөхәммәтшакир улы Габдерәхимов''' — татар язучысы, тел галиме, тарихчы, фольклорчы, драматург, шагыйрь, тәрҗемәче, педагог, балалар язучысы, әкиятче.

## Тормыш юлы
Гали Рәхим 1892 елның 4 ноябрендә Казанда II гильдия сәүдәгәр гаиләсендә туа.

Башта «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә, аннары Казандагы коммерция училищесында белем ала. Шуннан соң Мәскәү сәүдә институтын тәмамлый.

1919-1930 елларда фәнни-педагогик хезмәт белән шөгыльләнә. Төрле педагогик курсларда, Көнчыгыш академиясендә һәм педагогика институтында укыта. 1936–1938 елларда Казандагы Дәүләт банкында эшли.

Г. Рәхимнең 1909 елда «Җир йөзе» дигән беренче фәнни-популяр жанрдагы китабы дөнья күрә. 1913 елдан башлап, «Ак юл» журналында аның байтак кына әкият-хикәяләре басыла. Октябрь революциясеннән соң әдип шигырьләр, «Җанвар» дигән пьеса, «Бер шагыйрьнең өйләнүе» исемле хикәя һәм «Идел» дигән повесть яза. 1918 елда Солтан Габәши "Кәккүк" җырын иҗат итә һәм ул 1930-елларга кадәр Гали Рәхим сүзләренә башкарыла.

Гали Рәхим фәнни эш белән дә шөгыльләнә. Бу өлкәдә ул «Татар әдәбияты тарихы өчен материаллар җыю юлында бер тәҗрибә», «Татар әдәбияты тарихы» (Г. Газиз белән бергә язылган), «Утыз еллык хезмәт», «Беренче тюркология корылтае һәм аның тикшергән мәсьәләләре» дигән хезмәтләр калдыра. Барлыгы 50гә якын фәнни хезмәте басыла.

Г.Рәхим берничә фәнни җәмгыять әгъзасы булып тора: Казан университетының Археология, тарих һәм этнография җәмгыятендә, 1926-30 елларда Академүзәк каршындагы Татарстан һәм татар белеме җәмгыятенең гыйльми сәркатибе булып тора.

Галим 1927 елда Сталинга юнәлтелгән иске татар имлясын яклап язылган «82 хатын» имзалый.

1930-нчы елларда Г.Рәхим ике тапкыр хөкем ителә. 1931 елның 8 маенда кулга алына, 1932 елның 11 маенда ОГПУның махсус коллегиясе аны 5 елга концлагерьгә хөкем ителә. Беломорканал төзелешендә катнаша. Азат ителгәч, Казан университетының иске кулъязмалар  бүлегенә эшкә алына. Аннан китәргә мәҗбүр ителгәч, гади банк хезмәткәре булып урнаша.

1937 елның июлендә кабат кулга алына. Башка бер төркем татар зыялылары белән бергә аңа «Буржуаз милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эшендә катнашу гаебен тагалар. Ике еллап төрмәдә тоткач, 1940 елда аны 8 елга төзәтү-хезмәт колониясенә озаталар.  Сәламәтлеге какшау сәбәпле, 1943 ел башында ул вакытыннан алда иреккә чыгарыла. Казанда вафат була. Легаль булмаган рәвештә Казан Яңа бистә зиратына җирләргә туры килә.
 
Галимнең 1931 елга кадәр җыелган кулъязмалары һәм археографик табылдыклар Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының Язма һәм музыкаль мирас үзәгендә саклана.

## Гаиләсе
Хатыны Гайшә — күренекле сәүдәгәр Габдулла Апанаев кызы, табибә. Ул, шулай ук Сталин репрессияләре корбаны. 1967 елда Бакыда вафат була.
## Хәтер
2022 елның 3 ноябрендә Казандагы Яңа Татар бистәсе зиратында Гали Рәхимгә истәлек тактасы ачыла.
## Шулай ук карагыз


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Белем.ру 
* Татар электрон китапханәсе 
* Татар язучылары порталы
* Гали Рәхимнең борынгы татар эпиграфия турында хезмәтләре

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Археографлар
Төркем:«Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
1892 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 3 гыйнвар — Джон Толкин, инглиз язучысы.
* 17 гыйнвар — Зәйни Солтанов, Татарстанның халык, Русиянең атказанган артисты, язучы (*1892-[[1952 ел|1952]]*).
* 1 март — Акутагава Рюноскэ, япон язучысы.
* 6 март — Нигъмәт Зөлкарнәй, татар язучысы, укытучы, һәвәскәр тарихчы. 
* 20 апрель — Галим Акчурин, Милләт Мәҗлесе сәркатибе, Тукай әсәрләрен русчага беренче тәрҗемә итүчеләрдән.
* 28 июнь — Каюм Мифтахов, «Манас» кыргыз халык эпосын язып алучы һәм өйрәнүче.
* 13 июль — Мирсәет Солтангалиев, татар дәүләт эшлеклесе.
* 30 август — Касыйм Шамил, Татарстанның халык артисты (*1892-[[1981 ел|1981]]*).
* 6 сентябрь — Эдвард Виктор Эпплтон, британ физигы, Нобель бүләге лауреаты.
* 10 сентябрь — Шакир Шамильский, татар театрына нигез салучыларның берсе, Татарстанның атказанган артисты (*1892-[[1945 ел|1945]]*).
* 28 сентябрь — Кедра Митрей, удмурт язучысы, шагыйрь, публицист, тәнкыйтьче һәм тәрҗемәче.
* 8 октябрь — Марина Цветаева, рус шагыйрәсе.
* 19 октябрь — Иван Әлиев, генерал-майор (*[[1943 ел|1943]]*).
* 4 ноябрь — Гали Рәхим, язучы, галим.
* 5 ноябрь — Барый Тарханов, Буа театрын оештыручы, беренче ТАССР атказанган артисты (*[[1926 ел|1926]]*).
* 10 ноябрь — Бәхтияр Мирзанов, ХХ гасыр башы татар язучысы.  
* 17 ноябрь — Әкрам Галимов, XX&nbsp;гасыр башында иҗат иткән татар язучысы, шул ук вакытта казакъ шагыйре санала.
*4 декабрь — Мостафа Төмәнев, милли-азатлык хәрәкәте эшлеклесе.

## Вафатлар

* 6 октябрь — Альфред Теннисон, инглиз шагыйре.

Төркем:1892 ел
Төркем:Еллар
Ибраһим I

**Ибраһи́м I** (осм. ابراهيم اول‎ – İbrâhîm-i evvel , төр. Birinci İbrahim) (1615 елның 5 ноябре – 1648 елның 12 августы) – Госман империясе солтаны, 1640–1648 елларда идарә иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Госман империясе солтаннары
3 ноябрь

**3 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 58 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Доминика — бәйсезлек көне (1978).
*  Панама — бәйсезлек көне (1903).
*  Япония — мәдәният көне.
###### 
*  /  Америка Виргин утраулары — азатлык көне.

## 
* 1905 —  автономиясе торгызыла.
* 1907 — дә дөньядагы беренче боралак очыш ясый.
* 1928 —  гарәб әлифбасыннан латин әлифбасына күчә.
* 1959 — Казан телестудиясенең беренче тапшырулары эфирга чыга. 
* 1986 —  үз бәйсезлеген игълан итәләр.

## 
 
* 1604 — II Госман, 
* 1757 — Роберт Смит, 
* 1832 — Яков Борзенков, 
* 1843 — Анселмо Лореккьо, 
* 1861 — Павел Миронов, 
* 1867 — Павел Луппов, 
* 1869 — Любовь Вяземская, 
* 1881 — Закир Шакиров, 
* 1885 — Шәриф Сүнчәләй, татар мәгърифәтчесе, педагог.
* 1887 — Самуил Маршак, рус шагыйре.
* 1890 — Глеб Бонч-Осмоловский, 
* 1900 — Михаил Астангов,
* 1906 — Дураисами Кумарасвами, 
* 1907 — Владимир Щелкачёв, 
* 1908 — Виктор Тёмин, фотограф.
* 1921 — Чарльз Бронсон, АКШ актеры.
* 1933 — Амартья Сен, 
* 1933 — Сабрый Гыйззетдинов, 
* 1935 — Ингрид Рюйтель, 
* 1936 — Кев Салихов, татар физика галиме.
* 1938 — Равил Гыймадиев, 
* 1940 — Илдар Ханов, татар рәссамы, сынчы, архитектор.
* 1941 — Рәиф Әмиров, татар язучысы, әдәбият галиме.
* 1943 — Гөнүл Пултар, язучы, әдәбият галиме (*[[Төркия]]*).
* 1948 — Флорит Талипов, 
* 1949 — Александр Градский, Совет һәм Россия җырчысы, шагыйрь, композитор.
* 1950 — Җеймс Ротман, 
* 1953 — Люция Гыйззәтуллина, 
* 1963 — Әнвәр Әфләтунов, лингвист, Башкортстан татарлары диалектологиясе буенча белгеч. 
* 1971 — Элисон Уильямсон, 
* 1973 — Леонид Барышев, 
* 1975 — Андрей Миңвәлиев, 
* 1978 — Антон Бочкарёв, 
* 1985 — Гүзәлия Нәҗипова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2005 елдан), Татарстан театр әһелләре берлеге әгъзасы.

## 

* 1815 — Александр Муханов, 
* 1862 — Жан Батист Био, француз физигы, геодезист һәм астроном.
* 1929 — Ян Бодуэн де Куртенэ, 
* 1937 — Алексий, 
* 1938 — Габдулла Шөнаси, татар мөгаллиме, мәгърифәтчесе.
* 1951 — Леонид Жуков, балет биючесе, балетмейстер.
* 1967 — Елизавета Надеинская, 
* 1973 — Александр Сергеев, 
* 1979 — Мелпо Мерлье, 
* 1989 — Хөсәен Мәҗитев, 
* 1990 — Евгений Геништа, 
* 2000 — Хәдичә Җәлил, М. Җәлилнең сеңлесе.
* 2003 — Рәсүл Хәмзәтов, авар шагыйре, язучы, публицист, сәясәт эшлеклесе.
* 2007 — Александр Дедюшко, рус актеры.
* 2007 — Илшат Йомагулов, РСФСР атказанган артисты.
* 2010 — Виктор Черномырдин, СССР һәм Россия дәүләт эшлеклесе.
* 2017 — Евгений Гуляковский, 
* 2020 — Геннадий Бухарин, 
* 2021 — Гүзәл Хамматова,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:3 ноябрь
5 ноябрь

**5 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның бишенче көне. Ел ахырына кадәр 56 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — разведка хәрбиләре көне. 
* ,  һәм ның  Ньюфаундленд һәм Лабрадор провинциясе — Гай Фокс төне.  
*  — Пуно төне. 
*  Россия — хәрби разведчик көне.
*  — Бәйсезлеккә беренче омтылышы көне, 1811.
###### 

## 
* 1605 — Гай Фокс төне: Англиядә түнтәрелеш омтылышы.
* 1813 —  белән Фарсы иле арасында Гөлестан тынычлык килешүе имзалана.
* 1913 — Бөекбритания белән Франция бер көндә Госманлы империясенә сугыш игълан итә.
* 1914 — Бөекбритания  Кипрны аннексияли.
* 1986 — Татар академия театрының яңа бинасы тантаналы рәвештә ачыла.
* 2008 — Барак Обама АКШ президенты постына үткән сайлауларның беренче этапта җиңә.
* 2010 — Кущевская станица вакыйгасы (Краснодар крае).

## 
 
[right|70px|thumb|[Ибраһим I]]
* 1615 — Ибраһим I,  солтаны.
* 1711 — Китти Клайв, 
* 1795 — Михаил,
* 1797 — Габделҗаббар Кандалый, татар шагыйре. 
* 1831 — Хисаметдин Агафуров, 
* 1832 — Александр Корсак, 
* 1853 — Камалетдин Агафуров, 
* 1854 — Поль Сабатье, 
* 1865 — Михаил Петрицкий, 
* 1890 — Тимофей Кругляков, 
* 1892 — Барый Тарханов, Буа театрын оештыручы, беренче ТАССР атазанган артисты (*[[1926]]*).
* 1898 — Нәҗип Хәмитов, 
* 1899 — Дмитрий Нестеров, 
* 1906 — Михаил Родных, 
* 1909 — Милена Павлович-Барили, 
* 1913 — Вивьен Ли, 
* 1929 — Виктор Пятков, 
* 1930 — Наил Ахунов, 
* 1932 — Александр Сухарев, 
* 1934 — Кира Моратова, совет һәм украин кино режиссеры.
* 1935 — Зиннур Уракчын, 
* 1935 — Марат Зәйнуллин, 
* 1937 — Эдуард Әгъзами, 
* 1938 — Александр Локощенко, 
* 1938 — Виктор Бальзамов, 
* 1940 — Василий Фомин, 
* 1940 — Юрий Шукурян, 
* 1941 — Вячеслав Белокреницкий, тарих галиме, икътисад һәм сәясәт белгече.
* 1946 — Равил Закиров,
* 1948 — Вильям Дениел Филлипс,
* 1949 — Камәрия Хәмидуллина, 
* 1949 — Ренат Салаватов, дирижёр, композитор.
* 1950 — Наталья Борейко, 
* 1953 — Олег Морозов, сәясәтче.
* 1954 — Ася Тотманова, 
* 1969 — Мидхәт Шаһиәхмәтов, дәүләт эшлеклесе.
* 1992 — Мөхәммәт Оздоев,

## 

* 1822 — Василий Попов, 
* 1879 — Джеймс Максвелл, инглиз физигы.
* 1912 — Мөхәммәт-Хәнәфия Батыршин, Ташкәнтның беренче шәһәр табибы.
* 1914 — Август Вейсман, 
* 1917 — Луиза Хаммарстрём, 
* 1920 — Иван Тиме,
* 1930 — Христиан Эйкман,
* 1933 — Сэн Катаяма, япон коммунисты.
* 1937 — Евсевий,
* 1944 — Алекси Каррел, 
* 1947 — Симон Джанашиа, 
* 1965 — Александр Демидович,
* 1972 — Гайсә Хәкимҗан, 
* 1974 — Михаил Барон, 
* 1977 — Заһидә Бурнашева, татар шагыйрәсе, җәмәгать эшлеклесе.
* 1982 — Дан Кинельский, 
* 1986 — Никита Беленков, 
* 1988 — Ричард Аллаяров, 
* 1994 — Григорий Павлов,  Советлар Берлеге каһарманы, авиация генерал-лейтенанты.
* 1999 — Елена Шибаева, 
* 2000 — Рәшит Солтангәрәев, 
* 2018 — Касыйм Тәхау, татар язучысы, фронтовик, журналист.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:5 ноябрь
«Мөхәммәдия» мәдрәсәсе

**«Мөхәммәдия» мәдрәсәсе** – Казандагы дини укыту йорты.

## Тарих
Беренче мәдрәсә 1882 елда Галимҗан Баруди тарафыннан оештырыла. Ул 36 ел эчендә зур күләмдә шәкертләр укытып чыгара. Кайбер елларны шәкертләре 1000нән дә арта. 

1917 елның 20―27 апрелендә мәдрәсә залында Бөтенроссия мөселман укытучыларының беренче корылтае утырышлары уза.

1918 елда ябыла. Бинасы башка оешмаларга бирелә. 1993 елдан мәдрәсә татар руханилары тарафыннан ачыла. Башта мәдрәсә Ленин исемендәге мәдәният йортында урнашкан була. Аннары төрле биналарга күченеп йөри, 1998 елда элеккеге бинага күчерелә. Хәзерге вакытта Казанда, Г.Тукай урамында урнашкан.

## Факультетлар
Уку көндез, кичке һәм читтән торып уку бүлекләрендә бара

## Мәдрәсәнең оештыручылары
Мәдрәсәнең оештыручылары булып Татарстан Диния нәзараты, ТР һәм РФ мәгариф министрлыклары тора.

## Фәннәр

Мәдрәсәдә өч фәннәр блогы бар.
1. Дин фәннәре блогы:
* Тәҗвид.
* Тәфсир.
* Әхләк
* Фикх
* Ислам тәрбиясе нигезләре
* Ислам тарихы
* Педагогика

2. Дөньяви фәннәр блогы:
* Информатика
* Россия тарихы
* Илләр
* Россия хокукы
* Фәлсәфә

3. Тел белеме блогы
* Гарәп теле
* Инглиз теле
* Фарсы теле

## Ял вакыты
Шәкертләр көндезге аштан соң санакта эшли алалар. Еш кына бәйрәмнәр оештырыла.

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр
Мәдрәсәнең ректоры Наил Яруллин. Аңарчы Вәлиулла Якупов була.

### Укытучылар

### Шәкертләр

* Галиәсгар Камал
* Фатих Әмирхан
* Мәҗит Гафури
* Фәтхи Бурнаш,
* Кәрим Тинчурин,
* Г. Мостафин
* Нәкый Исәнбәт
* Сәед Вахиди

* Х. Биккенин
* И. Амирхан
* Зәйни Солтанов
* Салих Сәйдәшев
* Солтан Габәши
* Бакый Урманче
* Мәхмүт Дулат-Али

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Мөхәммәдия Мәдәсәсе Сайты

## Моны да карагыз
* Мөхәммәтҗан Галиев

Төркем:Казан мәдрәсәләре
Төркем:Мөхәммәдия (Казан)
Куба

**Ку́ба** (исп. *Cuba*), рәсми атама – **Социалистик Ку́ба Җөмһүрияте́** (исп. *República de Cuba* [reˈpuβlika ðe ˈkuβa])) – Кариб диңгезенең төньяк өлешендә урнашкан утрау-дәүләт.

Рәсми булмаган атама – Азатлык утравы.

Башкала һәм иң зур шәһәр – Гавана шәһәре.

## Тарих
* 1962 ел 20 ноябрь — Кариб кризисы тәмам була (тәмамлана).

## Халык

## Икътисад

## Диннәр
1959 елгы революциядән соң, Куба рәсми рәвештә атеистик дәүләт була, һәм бөтен дини практика катгый чикләнә. 1992 елгы конституцион реформадан соң, Куба дөньяви дәүләткә әверелә, дин буенча чикләүләр кими төшә . Католик дине ― Кубада колония чорыннан кереп калган иң эре дин. 2006 елда халыкның яртысыннан кимрәге үзләрен католик дип санаса да, ул, шуңа да карамастан, өстенлек итүче дин булып кала бирә . Христианнар арсында протестантлар йогынтысы зур. Кубада шулай ук Ислам, Һинд дине, Яһүд дине (2012 елда 500 кеше), Бәһаи дине һ. б. диннәр тарафдарлары яши.
* Кубада ислам
* Кубада Һинд дине

## Искәрмәләр

Төркем:Төньяк Америка илләре
Төркем:Төньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Социалистик дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Һондурас

**Һондура́с Җөмһүрияте** (исп. *República de Honduras* [reˈpuβlika ðe onˈduɾas]) – Үзәк Америкада урнашкан дәүләт. Башкала – Тегусигальпа шәһәре.
Һондурас Үзәк Америкада җөмһүрият. Аны үз вакытында хәзер Белиз булган Британия Һондурасыннан аеру өчен Испан Һондурасы дип атаганнар. Һондурас көнбатышта Гватемала, көньяк-көнбатышта Сальвадор белән, көньяк-көнчыгышта Никарагуа белән, көньякта Фонеска Култыгы Тын Океаны белән һәм төньякта Һондурас Култыгы белән чиктәш.
Һондурас берничә әһәмиятле Мезоамерикан мәдәниятнең ватаны булган, шулар арасында уналтынчы гасырда Испан яулап алганга кадәр майя мәдәнияте. Испаннар Рим Католицизмын һәм хәзер хөкем сөргән испан телен керткәннәр һәм шулай ук җирле мәдәният белән кушылган күп йолалар алып килгәннәр. Һондурас 1821 елда бәйсезлеккә ирешкән һәм шуннан бирле җөмһүрият булган, гәрчә ул Көнбатыш ярымшарның иң ярлы илләрнең берсе булып калып, даими рәвештә иҗтимагый һәм сәяси тотрыксызлык кичерсә дә. Һондурас дөньяда иң югары үтерүләр дәрәҗәсенә ия.
Һондурас 112492 кв. км мәйдан били һәм аның халкы 8 миллионнан артык. Аның төньяк өлешләре Көнбатыш Кариб Зонасының өлеше, бу өлкәнең демография һәм мәдәниятендә чагыла. Һондурас үзенең бай табигый ресурслары, шулар арасында төрле минераллар, кофе, тропик җимешләр һәм шикәр камышы һәм шулай ук халыкара базарга хезмәт күрсәтүче үсүче текстиль сәнәгате өчен билгеле.
## Диннәр
2013 елда халык санын алу мәгълүматларына караганда, гондураслыларның 89,7 % ы — христианнар (48,7 % — католиклар, 41 % ― протестантлар). 3 % ― башка диннәр (мөселманнар, шаманистлар һәм анимистлар). 8 % үзләрен атеистлар яки агностиклар дип белдергән, 1 % үз диннәре турындагы сорауга җавап бирмәгән .
* Гондураста ислам
## Искәрмәләр

Төркем:Төньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Марсель Сәлимҗанов

**Марсель Хәким улы Сәлимҗанов** (7 ноябрь 1934, Казан, ТАССР, ССРБ — 26 март 2002, Мәскәү, Россия) — мәшһүр татар режиссеры, СССР халык артисты, РФ һәм ТАССРның атказанган сәнгать хезмәткәре, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе һәм Дамир Сираҗиев исемендәге премия лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
Марсель Сәлимҗанов 1934 елның 7 ноябрендә Казан шәһәрендә актерлар Хәким Сәлимҗанов һәм Галия Нигъмәтуллина гаиләсендә дөньяга килә. Урта мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетының юридик факультетына укырга керә, соңыннан, әти-әниләре, дусларының йогынтысы астында А.В.Луначарский исемендәге дәүләт институтына режиссерлар әзерли торган факультетка укырга керә. 1962 елда институтны тәмамлап Казанга кайта һәм ТЮЗның режиссеры итеп билгеләнә. 1966 елда Г.Камал исемендәге татар дәүләт академия театрына баш режиссер вазифасын башкара башлый. Шул ук елдан Казан театр училищесында укытырга тотына, 1992 елда Казан дәүләт сәнгать һәм мәдәният университетында профессор исемен ала. 2001 елда аны Татарстан Республикасы Фән Академиясенең әгъзасы итеп сайлана.

М. Сәлимҗановның таланты татар профессиональ театрының үсеп китүе, милләт драматургиясенең үсеше белән нык бәйләнештә. Режиссер, республиканың театр сәнгатенең алтын фондына кергән йөздән артык төрле жанрдагы спектакльләрне куеп, урта һәм өлкән буын актерларының талантларын яңа ракурсларда ачарга ярдәм итә.

Театр сәнгатенә зур өлеш керткән өчен, М.Сәлимҗановка СССРның халык артисты, РФ һәм ТАССРның атказанган сәнгать хезмәткәре исемнәренә, Г.Тукай һәм К.С. Станиславский исемендәге Дәүләт премияләренә, «Алтын битлек» премиясенә лаек була.

Марсель Сәлимҗанов 2002 елның 26 мартында вафат була.

## Хәтер
* Казанда Актерлар йортына исеме бирелгән.
* Казанның бер урамы исеме белән аталган.
* 2014 ел ― Марсель Сәлимҗанов премиясе булдырылган.
* 2014 ел ― Казанның Чехов урамында режиссер 1995―2002 елларда яшәгән 53нче йортта мемориаль такта ачылган (мемориаль тактаны рәссам-скульптор Тимофей Тюрин ясаган).

## Моны да карагыз
* Дамир Сәлимҗанов
## Шулай ук карагыз
* Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры

## Чыганаклар
* Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре. 2014 .
* Белем.ру 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Марсель Сәлимҗанов кабере

## Моны да карагыз

Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Камал театры режиссёрлары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:Станиславский исемендәге Дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:Марсель Сәлимҗанов
Уйланма берле

**Уйланма́ берле́** -квадраты тискәре берлегә тигез булган сан. Математикада, физикада уйланма берле i яки j хәрефләре белән билгеләнә. Ул бөтен саннар кырын комплекслы саннар кырына кадәр киңәйтергә мөмкинлек бирә. Төгәл билгеләмәсе бу киңәйтүне чишү ысулына бәйле.

Уйланма берлене кертүнең төп сәбәбе - чын коэффициентлы f(x)=0 полиномиаль тигезләмәләренең бөтенесенең дә бөтен саннар кырында чишелеше булмавында. Мәсәлән, x^2 + 1 = 0 тигезләмәсенең чын тамырлары юк. 
Ләкин, тамырлары булып комплекслы саннар тора дип күз алдына китерсәк, тигезләмәнең, башка теләсә нинди полиноминаль тигезләмәләрнеке кебек үк, чишелеше бар.

Еш кына, уйланма берле - «-1 нең квадрат тамыры» дип санала, ләкин −1 ике квадрат тамырга ия (аларның берсен i, ә икенчесен -i дип билгеләргә мөмкин).

## Билгеләмә

Уйланма берле - квадраты -1 гә тигез булган сан. Шулай итеп, i — x^2 + 1 = 0, \ 

яки

: x^2 =  -1. \  тигезләмәсенең чишелеше.

Әгә без iне шулай итеп билгеләсәк һәм аны билгесез ("уйланма") үзгәрешле дип санасак, тигезләмәнең икенче чишелеше булып -i тора (моны урынына куеп тикшереп була).

## Уйланма берле дәрәҗәләре

*i* дәрәҗәләре циклда кабатланалар:
: \ldots
: i^{-3} = i\,
: i^{-2} = -1\,
: i^{-1} = -i\,
: i^0 = 1\,
: i^1 = i\,
: i^2 = -1\,
: i^3 = -i\,
: i^4 = 1\,
: \ldots

Аны теләсә нинди дәрәҗә өчен түбәндәгечә язарга мөмкин:
: i^{4n} = 1\,
: i^{4n+1} = i\,
: i^{4n+2} = -1\,
: i^{4n+3} = -i.\,
биредә *n* — теләсә нинди бөтен сан.

Моннан:
: i^n = i^{n \bmod 4}\,

биредә *mod 4* - 4 кә бүлүдән калдыкны күрсәтә.

## Моны да карагыз
* Дуаль саннар
* Икеле саннар

Төркем:Комплекслы анализ
Рональд Уизли

**Рональд Уизли** – Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең бер герое. Гарри Поттерның дусты.
## Гомуми мәгълүмат
## Килеп чыгышы

Төркем:Гарри Поттер
Хронологик таблица

Бу биттә кешелеккә билгеле тарихның хронологиясе күрсәтелгән.
## Безнең эра

## Безнең эрага кадәр
Багамалар

**Багамалар**, **Баһамалар** – Төньяк Америкада урнашкан дәүләт.

## Тарих
Баһамаларның төп халкы индейләр булган. 1492 елда Х. Колумб экспедициясе Яңа Дөньяга барып җитеп, архипелагның көнчыгыш утрауларыннан берсенә төшкән һәм аңа Сан-Сальвадор исемен кушкан. Баһама индейләренең язмышы фаҗигале булган: испаннар аларның хемәтен Кубада һәм Һаитидә руда чыганакларында кулланганнар. Инглизләр утрауны басып алганда (1629) бу җирдә халык булмаган. 1782 елда Баһамалар янә испаннар тарафыннан басып алынган, әмма 1783 елда ул Англиягә колониясенә әйләнде. 17—18 гасырларда күп кенә инглизләр коллары белән бергә бу җиргә күчеп килгәннәр һәм плантация хуҗалыгын үстерә башлаганнар. Икенч бөтендөнья сугышыннан соң утрауларга туристлар ябырылып килә башлаган,  1964 елда Бөекбритания Баһамаларга эчке мөстәкыйльлек бирегә мәҗбүр булган. 1973 елдан — бәйсез дәүләт.

## Икътисад
Тулаем эчке продуктта авыл хуҗалыгы 2.1%, сәнәгать 7.1%, хезмәт күрсәтү тармагы 90.8%ны тәшкил итә. 2012 елгы мәгълүматларына күрә, Баһама утраулары экспорты 790 миллион долларын тәшкил итә; төп партнерлар: Сингапур —  23.7%, АКШ — 19.5%, Доминикан Республикасы — 13.4%, Эквадор —  9.8%, Канада — 5.4%, Гватемала — 4.4%. Төп экспорт таварлары — минирәл мәхсулатлар һәм тоз, хайваннардан хасил булган азыклар, ром, химикатлар, җиләк-җимешләр һәм яшелчәләр.

Баһама утраулары экспорты 2.882 миллиард долларын тәшкил итә; төп партнелар: АКШ — 29.9%, Һиндстан — 20.1%, Сингапур — 8.7%, Көньяк Корея — 6.7%, Кытай — 5.0%, Колумбия — 4.3%, Канада — 4.2% . Төп импорт таварлары — машиналар, транспорт васитәләре, сәнәгый таварлар, химикатлар, минирәл ягулык; азык-төлек, тере хайваннар.

Әфлисүн, банан, ананас, манго, помидор, кыяр, шикәркамыш, сизәл җитештерелә. Сарык, МЭТ, кәҗә, дуңгыз, өй кошлары асрала. Балык һ.б. диңгез җанварлары тотыла. Икътисади актив халкының яртысыннан күбрәге түристләргә хезмәт күрсәтү белән шөгыльләнә. Зур Баһама утравындагы нефть эшкәртү заводы елга 25 млн. тонна нефтьне эшкәртә. Баһама импортының 85%ны чи нефть тәшкил итсә, экспортының 90% нефть мәхсулатларыннан гыйбарәт. Баһамаларда цемент һәм азык-төлек сәнәгате кярханәләре бар. Төп диңгез порты — Нассау. 
## Диннәр
1973 елда бәйсезлек алган Багам утраулары Конституциясе дин иреген күздә тота һәм инану билгесе буенча дискриминацияне тыя,  гәрчә Конституциянең преамбуласында «христиан кыйммәтләре» искә алынса да, рәсми дәүләт дине юк, һәм, кагыйдә буларак, илдә дини инануларны ирекле тоту өчен шартлар бар . Илдә иң таралган дин тарафдарлары (ил халкының 92 % ы) – христианнар (зур күпчелеге (ил халкының 70 % ы) протестантлар,  ил халкының 30 % ы баптистлар һ. б. христианнар) .  Илдә шулай ук аз санлы Ислам (340 кеше), Бәһаи, Яһүд дине, Һинд дине (428 кеше, 2010 елга ) җәмгыятьләре оешкан.
* Багам утрауларында ислам

## Искәрмәләр

Төркем:Төньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Багамалар
8 ноябрь

**8 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 53 көн кала.

#### 
###### 
*  Бөтендөнья урбанизм көне, 1949
*  Халыкара КВН көне
*  Бөтендөнья радиология көне
###### 
###### 
#### Һөнәри
*  —  метрополитены хезмәткәрләре көне
*  — Радиология техниклары көне
*  — Статистика хезмәткәрләре көне
#### Өлкә һәм җирле
*  —  Жагуариби шәһәре (рус.) көне, 1833 ел,  Сеара штаты (рус.)

## 
* 1793 — Беренче тапкыр Лувр музее ишекләре ачылдылар.
* 1904 — АКШ президент сайлауларында Теодор Рузвельт җиңү яулый.
* 2025 — «Татарстан яшьләре» газетасы коллективы басманың яңа елдан соң чыкмавы турында хәбәр итә.

## 
 
* 1711 — Михаил Ломоносов, рус галиме.
* 1852 — Нургали Хәсәнов, 
* 1870 — Алексей Богородский, 
* 1875 — Евгений Тарле, 
* 1876 — Степан Эрьзя, 
* 1886 — Мәхмүт Галәү, татар язучысы.
* 1888 — Александр Лебедев, 
* 1893 — Михаил Жаков, мәгърифәтче, профессор.
* 1895 — Сәгыйть Исәнбаев, татар әдәбият галиме.
* 1895 — Хәй Хисмәтуллин, татар әдәбият галиме.
* 1898 — Михаил Сергиевский, 
* 1900 — Маргарет Митчелл, 
* 1913 — Михаил Грачёв, 
* 1923 — Җәк Килби, 
* 1928 — Арпад Галгоци, венгр язучысы.
* 1931 — Альберт Яхин, татар язучысы, әдәбият галиме.
* 1931 — Василий Дульцев, 
* 1935 — Ален Делон, Франция киноактёры, театр актёры, режиссёр, продюсер, сценарийчы. 
* 1939 — Венер Хәлилов, 
* 1946 — Гус Хиддинк, футбол остасы, тренер.
* 1953 — Галимә Шөгерова, 
* 1954 — Казуо Ишигуро, 
* 1954 — Рәшит Җангиров, 
* 1960 — Таһир Сәләхетдинов, 
* 1961 — Рөстәм Әдһәмев, 
* 1962 — Гүзәл Маликова, 
* 1962 — Рамил Гатиятуллин, 
* 1964 — Юрий Пустовгаров, 
* 1968 — Альберт Зарипов, 
* 1973 — Марат Закиров, 
* 1979 — Назлы Толга Бреннинкмейер,

## 

* 1913 — Николай Ивановский, 
* 1943 — Рамил Абдершин, 
* 1953 — Иван Бунин, рус язучысы.
* 1953 — Иван Смородинов, 
* 1957 — Леонтий Гавриленко, 
* 1960 — Александр Васильченко,  очучы-сынаучы, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1974 — Әхмәтсәгадәт Дәүләтов, 
* 1978 — Александр Логачёв, 
* 1986 — Вячеслав Молотов, совет сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе.
* 1996 — Халимат Байрамукова, 
* 1999 — Агиш Гыйрфан, язучы, журналист.
* 1999 — Георгий Горанский, 
* 2009 — Виталий Гинзбург, 
* 2018 — Әгъдәс Борһанов, тарихчы-галим, философ, публицист.
* 2018 — Әсхәл Әхмәт-Хуҗа, 
* 2020 — Альберт Хәсәнов, 
* 2020 — Мәүлит Ямалетдин,
* 2022 — Гали Даутов (91), техника фәннәре докторы, профессор, физика буенча татар телендә дәреслекләр авторы.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:8 ноябрь
Хәй Хисмәтуллин

**Хәй Хисмәтуллин Хисмәтулла улы ** (8 ноябрь 1895, Кысна – 29 ноябрь 1977, Казан) – татар әдәбият галиме.

## Тәрҗемәи хәле
Хәй Хисмәтуллин 1895 елның 8 ноябрендә (26 октябрендә) хәзерге Татарстанның Арча районы Кысна авылында мулла гаиләсендә туа. Башлангыч белемне үз әтисеннән ала, 1908–1915 елларда Казан мәдрәсәләрендә укый, аннары үзе дә мәдрәсә мөгаллиме булып китә.

1918 елда Казанда урта мәктәпләргә укытучылар әзерләү курсларын тәмамлагач, ул Арча төбәге авылларында мәктәпләр ачу, китапханәләр, ликбез пунктлары оештыру буенча волость мәгариф инструкторы булып эшли, укытучылар профсоюзын җитәкли. Хәй Хисмәтуллин мәгариф өлкәсендә төрле яклап эшләр башкара. 1929–1938 еллар арасында Хәй Хисмәтуллин Татар рабфагында укыта, шул ук елларда Казан Көнчыгыш педагогика институтының татар филологиясе бүлегендә укый. Тәҗрибәле педагогның әдәбият дөньясына кереп китүе дә әнә шул чордан башлана. Ул Закир Һади, Сәгыйть Рәмиев, Мәҗит Гафури турындагы беренче фәнни-тикшеренү хезмәтләрен яза.

Сугыш алды һәм сугыш елларында Хәй Хисмәтуллин Татарстан укытучылар белемен күтәрү институтында фәнни хезмәткәр, Татарстан дәүләт музеенда әдәбият – сәнгать бүлеге мөдире вазифаларын башкара, урта мәктәпләрдә тел-әдәбият укыта. 1944 елда Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында өлкән фәнни хезмәткәр булып эшли. 1949 елда Хәй Хисмәтуллин татар драматургиясе классигы Г. Камал иҗатын тикшерүгә багышланган монографик хезмәте нигезендә диссертация яклый һәм филология фәннәре кандидаты дигән гыйльми дәрәҗә ала. Әдәбиятчы–галим буларак, ул Г. Тукай, М. Гафури, Ф. Әмирхан кебек классик язучыларның әсәрләрен барлауда, аларны текстологик яктан әзерләп, бүгенге укучыга җиткерүдә күп тырышлык күрсәтә.

Галимнең әдәбият тарихын өйрәнүгә караган аерым хезмәтләре шулай ук «Борынгы татар әдәбияты» (1963), «XX гасыр башында татар әдәбияты» (1954), «Татар совет әдәбияты тарихы (очерклар)» (1960) кебек китапларда да урын алган.

Хәй Хисмәтуллин 1977 елның 29 ноябрендә вафат булды. Яңа бистә зиратында җирләнгән.

## Шәҗәрәсе
Нәселе Тугай (Яшел Үзән төбәге) авылыннан.

1. Тимәмәт (сорау астында)

2. Кадерали (~1646-?)

3. Әче (1666-1728)

4. Морадбакый (1707-?)

5. Габделбакый (1736-1822)

6. Корбангали (1774-1843)

7. Фатхулла (1801-?)

8. Гыйсмәтулла (1838-~1924), 1874 елдан Кысна авылында имам.

9. Габделхәй (1895-1977)

10. Ләйлә (1923-2019)

## Фәнни эшчәнлеге

## Чыганак
* Белем.ру

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
1895 ел

## Вакыйгалар
* 17 апрель — Япон-кытай сугышы тәмамлана.
* 1 октябрь — Франция Мадагаскарны үз колониясе дип игълан итә.
* 28 декабрь — Алман физигы Вильгельм Рентген беренче рентген дулкыннарын ачу турында игълан итә.

## Туулар

* 2 гыйнвар — Шәехзадә Бабич, шагыйрь.
* 13 апрель — Әбрар Сәгыйди, шагыйрь, драматург.
* 8 май — Эдмунд Уилсон, Америка язучысы, тәнкыйтьче.
* 15 июнь — Хәмид Колмәмәт, артист.
* 15 сентябрь — Таҗи Гыйззәт, татар драматургы.
* 8 октябрь — Әхмәт Зогу,  Албания короле (*[[1928 ел|1928]]-[[1939 ел|1939]]*).
* 19 октябрь – Заһидә Бурнашева, шагыйрә.
* 8 ноябрь — Хәй Хисмәтуллин, әдәбият галиме.
* 25 ноябрь — Хәсән Хәмидулла, фин татар җәмәгать эшлеклесе, язучы, журналист.
* 5 декабрь — Сәхаутдин Миңлекәй, педагог, шагыйрь һәм фольклорчы.
* 25 декабрь — Ситдыйк Айдаров, артист.
* 25 декабрь — Сара Байкина, артистка.

## Вафатлар

* 5 август — Фридрих Энгельс, марксизм нигезләүчеләрнең берсе.
* 27 ноябрь — Александр Дюма (угыл), язучы.

Төркем:1895 ел
Төркем:Еллар
Альберт Яхин

**Альберт Гата улы Яхин** (*[[8 ноябрь]] [[1931 ел|1931]], [[Арча]], [[Татарстан]] — [[2 октябрь]] [[2010 ел|2010]], [[Казан]]*) — язучы, журналист,
РСФСРның атказанган мәдәният эшлеклесе (1974), Каюм Насыйри премиясе лауреаты (2001).

## Биография
Язучы һәм әдәбият галиме Альберт Яхин 1931 елның 8 ноябрендә Татарстанның Арча районы Арча поселогында хезмәткәр гаиләсендә туган. 1949 елда — Тымытык урта мәктәбен, 1954 елда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлаганнан соң, Азнакай районы Тымытык авылы урта мәктәбендә ике ел укыту бүлеге мөдире булып эшли. 1956—1959 елларда аспирантурада укый, 1964 елда «Шамил Усманов иҗаты» дигән темага кандидатлык диссертация яклый.

1959—1975 елларда Альберт Яхин республика сатира журналы «Чаян» редакциясендә эшли: тугыз ел аның җаваплы сәркатибе һәм җиде ел баш редакторы вазифаларын башкара. 1975—1981 елларда Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетында татар әдәбияты кафедрасына җитәкчелек итә.

1973 елда Альберт Яхинга РСФСРның атказанган сәнгать хезмәткәре дигән мактаулы исем бирелде.

Альберт Яхин әдәбиятка фән һәм журналистика аша килгән язучы. Шамил Усмановның фаҗигале тормыш юлы, иҗтимагый-сәяси һәм әдәби иҗат эшчәнлеге турында бай тарихи материал туплап, соңыннан шулар нигезендә ике әдәби-тикшеренү китабын һәм әдип-драматург Аяз Гыйләҗев белән берлектә «Шамил Усманов» дигән тарихи драмасын яза. Бу драма 1967 елда Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры репертуарына кертелеп, озак еллар анда уңыш белән бара. 60нчы еллардан башлап, әдип юмористик жанрында активлык күрсәтә, аның дистәләрчә сатирик хикәяләре һәм фельетоннары дөнья күрә. Аларның бер өлеше 1975 елда «Әйттем исә кайттым» исеме белән аерым китап булып басылып чыга һәм рус теленә дә тәрҗемә ителә.

Соңгы елларда Альберт Яхин үзенең әдәби-фәнни тикшеренү эшләрен дә юмор-сатира жанрына бәйләп алып бара. 1979 елда «Мәзәк жанрын өйрәнү тәҗрибәсеннән» исемле хезмәте һәм 1983 елда рус телендә чыккан «Система татарского фольклора» исемле китабы бай фактик материалы, методикасы, оригиналь теоретик нәтиҗәләре һәм татар фольклористикасында яңача бер юнәлешне башлап җибәрүе белән кызыклы.

## Хезмәтләре

* Творчество Шамиля Усманова. — Казань: Таткнигоиздат, 1983. — 2 п.л.
* Система жанров татарского фольклора. — Изд-во КГУ, 1979. — 3 п.л.
* Опыт изучения произведений народного фольклора как системную целостность. — Изд-во КГУ, 1983. — 3 п.л.
* Система татарского фольклора. — Казань: Таткнигоиздат, 1984. −10,5 п.л.
* Татар әдәбиятын урта мәктәптә альтернатив дәреслекләрдән укыту программасы. 5-11 классы. — Казань: Мәгариф, 2001. — 4,5 п.л.

## Чыганаклар
* Белем.ру 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Сатирик язучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Каюм Насыйри премиясе лауреатлары
9 ноябрь

**9 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның дугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 52 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — Байрак көне
*  Алмания — Schicksalstag (Мөһим көн, 1848, 1918, 1923, 1938 һәм 1989 елгы вакыйгаларны искә алу)
*  — Дөнья иреге көне
*  — Баш сөякләре көне.
*  Камбоҗа — Бәйсезлек көне (1953, дән)
*  — Мөхәммәт Икбал көне
*  — Украин язуы һәм теле көне
###### 
#### Һөнәри
* Кәшефчеләр көне — , , 
* :
** Кунакчылык тармагы хезмәткәрләре көне.
** Манекеннар көне.
*  — Махсус максатлы полиция төркемнәре көне

#### Өлкә һәм җирле
* :
**  Витория-да-Конкиста шәһәре (рус.) көне, 1840,  Баия штаты (рус.)
**  Пирис-ду-Риу шәһәре (рус.) көне 1922,  Гояс штаты (рус.)
* :
**  Балагер шәһәре (рус.) көне,  Лерида провинциясе (рус.)
**  Тинео шәһәре (рус.) көне,  Астурия провинциясе (рус.)

## 
* 1938 — Алманиядә «Бәллүр төн» — яһүдиләргә каршы чара.
* 2005 — Европа корабы «Венера-экспресс» Венера таба старт алды.

## 
 
* 1818 — Иван Тургенев, рус язучысы.
* 1850 — Николай Жилин, 
* 1871 — Габдулла Буби, педагог, җәмәгать һәм мәгърифәт эшлеклесе. 
* 1875 — Дмитрий Алексеев, 
* 1885 — Велимир Хлебников, 
* 1891 — Дмитрий Фурманов, рус совет язучысы, революционер.
* 1896 — Ибраһим Галиев, Татбригада хәрби комиссары.
* 1896 — Нестор Толстихин, 
* 1900 — Кузьма Наякшин, 
* 1902 — Митрофан Неделин, 
* 1903 — Хосефина Пла, 
* 1912 — Наталья Лаврентьева, 
* 1914 — Зыя Әминев, 
* 1916 — Александр Шаповалов, 
* 1925 — Геннадий Ушков, 
* 1928 — Борис Кадомцев, 
* 1929 — Имре Кертес, 
* 1930 — Равил Шаммасов, 
* 1930 — Эдуард Касыймов, татар язучысы.
* 1932 — Янош Ньири, 
* 1939 — Сүймөнкул Чокморов, 
* 1943 — Геннадий Банщиков, 
* 1948 — Кәүсәрия Шәфикова, 
* 1948 — Леонора Куватова, 
* 1949 — Камил Гобәйдуллин, 
* 1951 — Елена Ибраһимова, 
* 1954 — Ранас Ганиев, техник фәннәр докторы.
* 1954 — Римма Кучумова, 
* 1956 — Әхнәф Зиякаев, скульптор-сынчы (Петербург).
* 1958 — Хәмит Камалов, РФ генерал-лейтенанты.
* 1960 — Гүзәл Фәйзуллина, 
* 1964 — Әлбирт Габдулов, 
* 1971 — Гөлнара Әюпова, 
* 1979 — Иван Ткаченко,

## 

* 1492 — Габдрахман Җәми, 
* 1802 — Дмитрий Казинский,  дәүләт эшлеклесе,  губернаторы. 
* 1856 — Джон Клейтон, 
* 1888 — Николай Нелидов, 
* 1916 — Михаил, 
* 1938 — Василий Блюхер, Советлар Берлеге хәрби эшлеклесе.
* 1940 — Невилл Чемберлен, Бөекбританиянең дәүләт эшлеклесе, Консерватив фирка җитәкчесе.
* 1941 — Георгий Смирнов, 
* 1943 — Григорий Алексеев, 
* 1944 — Владимир Кудряшёв, 
* 1959 — Шәриф Сүнчәләй, татар мәгърифәтчесе, мөгаллим.
* 1970 — Шарль де Голль, француз генералы.
* 1973 — Андрей Пионтковский, 
* 1980 — Ким Әхмәтҗанов, 
* 1992 — Николай Горев, 
* 1993 — Әнвәр Әлимҗанов, 
* 1995 — Сергей Абуладзе, 
* 1996 — Федор Горәчев, 
* 1996 — Юрий Егоров, 
* 1997 — Григорий Полющенков, 
* 1997 — Мөбәрәкша Хәбибуллин, 
* 2008 — Разак Арсланов, 
* 2009 — Һидаят Солтанов, ТАССРның халык артисты, театр актеры.
* 2012 — Сергей Матюшин, 
* 2014 — Наталья Горбачёва,
* 2023 — Рөстәм Килдебәков,
* 2024 — Ринат Кудашев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:9 ноябрь
Эдуард Касыймов

**Эдуард Салихҗан улы Касыймов** (*[[1930 ел]]ның [[9 ноябрь|9 ноябре]], [[СССР|ССРБ]], [[РСФСР]], [[Киров өлкәсе]], [[Слободской районы]], [[Нократ (Слободской районы)|Нократ]] — [[1986 ел]]ның [[21 март]]ы, [[СССР|ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яр Чаллы]]*) — татар язучысы, фольклорчы, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (*[[1964 ел]]дан*), филология фәннәре кандидаты (*[[1966 ел|1966]]*).

## Тормыш юлы
Куренекле язучы Эдуард Касыймов 1930 елның 9 ноябрендә Киров өлкәсенең Слобода районы Нократ авылында хезмәткәр гаиләсендә  туа.

1948-1953 елларда Казан дәүләт универсететында белем ала. Универсететта уку елларында көндәлек матбугатта беренче әдәби иҗат тәҗрибәләре- очерклары, хикәяләре күренә башлый.

Казан дәүләт университетын тәмамлагач, берничә ел авыл мәктәпләрендә укыта. Соңыннан аспирантурада укый һәм 1966 елда кандидатлык диссертациясен яклый. Аннары иҗат белән шөгыльләнә.

Эдуард Касыймов 1986 елның 21 мартында Чаллы шәһәрендә йөрәк авыруыннан кинәт вафат була..

## Иҗат
Аның балалар тормышына багышланган «Кызыл маяклар» дигән беренче хикәяләр җыентыгы 1959 елда дөнья күрә. Аннары ул «Кояш көн дә чыга»(1962), «Гомер ике килми»(1964), «Томан аша», «Бир кулыңны дустым», «Көмеш язулы кылыч», «Сорбонна» профессоры һәм без», «Һаваларда тургай» дигән повесть һәм романнар иҗат итте. Болардан тыш, язучының «Чулман – оныклар дәрьясы» дигән дилогиясе, «Күл малае» дигән хикәяләр җыентыгы, рус телендә «На Каме–реке» дигән очерклар китабы басылып чыкты.

## Хәтер
* 1989 — Яр Чаллы шәһәр шурасы башкарма комитетының 1989 елның 22 марты 110нчы санлы карары белән 39нчы комплекстагы урамга исеме бирелә.
* 1989 — Яр Чаллыда Эдуард Касыймов исемендәге әдәби премия булдырыла.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Белем.ру 
* Тулы биографиясе

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Оешма җитәкчеләре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Чаллы
Төркем:Эдуард Касыймов
Платон Ойунский

**Платон Алексей улы Ойунский** (*Слепцов*, якутча *Былатыан Ойуунускай*) (1893 елның 11 ноябре – 1939 елның 31 октябре) – якут совет язучысы һәм җәмгыять эшлеклесе, якут совет әдәбияты нигезчесе.

1918 елдан башлап КПСС әгъзасы. 1921 елда Якутия Губревком җитәкчесе, 1922 елда Совнарком җитәкчесе, ә 1923 елда исә Якут АССРның Үзәк Башкарма Комитеты җитәкчесе. 1928–31 елларда Якутия мәгариф һәм сәламәтлек саклау наркомы. 1935 елда аның тәкъдиме буенча Якут АССР СНК янында тел һәм мәдәният институты ачыла, Платон Ойунский аның беренче мөдире була. СССР язучылар берлеге җитәкчелеге әгъзасы була. СССР Югары Шурасы депутаты.

Беренче шигырен 1917 елда нәшер итә. 1919 елда мәшһүр «Син биир буолбаат?» (Барыбер түгелме?) шигырен яза. Аның әсәрләре, хикәяләре, драмалары саха халкы әдәбиятының алтын фондына кергән. Якут теленә рус һәм дөнья әдәбияты классикасын тәрҗемә итә.

Репрессиягә эләгә. 1938 елның 3 февралендә кулга алына, ә 1939 елның 31 октябрендә төрмәдә вафат була. 1955 елның 15 октябрендә тулысынча реабилитацияләнгән.

## Ойунский турында хәтер
* Платон Ойунский исемендәге Якут Дәүләт Драма театры.
* Платон Ойунский исемендәге Әдәби музей (директоры , 2025 елдан ― Рөстәм Каженкин).
* Якутск шәһәрендә Платон Ойунский урамы. 
* Платон Ойунский исемендәге Дәүләт премиясе.

## Кызыклы факт
2024 елның ноябрендә, Якутия язучылары берлегенең 90 еллыгына бүләк итеп, Татарстан Язучылар берлегенең «Язучы» нәшрияты Платон Ойунскийның дүрт хикәясен китап итеп бастырып чыгарган. Хикәяләрне Гөлсинә Хәмидуллина тәрҗемә иткән. Китап якут рәссамы Иннокентий Корякин рәсемнәре белән бизәлгән, тиражы 500 данә. Елена Слепцова-Куорсуннаах Платон Ойунский китабын Рафис Корбанга тапшырган. Аның аша китап Ркаил Зәйдулла кулына килеп кергән. Ул, әсәрләрне бик ошатып, татар укучысына да җиткерергә теләгән һәм «Язучы» нәшриятында чыгарырга карар иткән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Якут язучылары
Төркем:Якут шагыйрьләре
Төркем:Якутия язучылары
Шагыйрь

[right|300px|thumb|[Тукай һәйкәле]]

**Шагы́йрь** – шигъри жанрларда язучы әдәбиятчы.

## Моны да карагыз
* Татар шагыйрьләре
* Шигырь

## Сылтамалар
* Шигърият.ру

*Төркем:Һөнәрләр
Лирон Хәмидуллин

**Лирон Хәмидуллин** — татар язучысы, тәрҗемәче, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1977 елдан). Тукай премиясе лауреаты (2020).

## Тормыш юлы
Ул Сембер өлкәсенең Яңа Малыклы районы Иске Төгәлбуга авылында туа. Ырынбур өлкәсенең Яңа Сергиевка районы, Искеавыл (Иске Белогор) мәктәбендә җиде класс тәмамлаганнан соң, тимер юл техникумында укый, 1951—1954 елларда армиядә хезмәт итә. Аннан кайткач, Орск шәһәрендә тимер юл участогы бригадиры, соңрак өлкән мастер була. 1961 елдан Казанда яши. Башта — Трамвай-троллейбус идарәсендә, 1967—1982 елларда СССР Әдәби фондының Татарстан бүлеге директоры булып эшли.

## Иҗат
Лирон Хәмидуллин әдәбиятка 60нчы елларда килә. Әдәби җәмәгатьчелек аның «Юлда» дигән хикәяләр җыентыгын һәм «Дала иртәсе» дигән повестен җылы кабул итә. Ул озак еллар тәрҗемә өлкәсендә эшли: үзбәк язучысы Ә.Мохтарның — «Чинар» романын, казакъ язучысы Ә. Әлимҗановның — «Отрар хатирәсе» дигән китабын, В. Быковның «Обелиск» һәм «Дожить до рассвета» дигән повестьларын татарчага тәрҗемә итә.

Лирон аганың иҗатында шагыйрь һәм җәмәгать эшлеклесе Закир Рәмиев, драматург Мирхәйдәр Фәйзи, тарихчы һәм әдәбиятчы Габделбари Баттал, татар телле беренче газета-журналлар нашире һәм җырчы Камил Мотыйгый, фабрикант Акчуриннар нәселе һ.б. мәшһүр затлар турында даими һәм вакытлы матбугатта дөнья күрә килгән библиографик һәм фәнни-популяр хезмәтләре зур урын биләп тора.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2019 ел — ТР язучылар берлегенең Җамал Вәлиди исемендәге әдәби премиясе
* 2020 ел — Тукай премиясе —  *«Дәрдмәнд», «Буранлы төндә», «Офыктагы аҗаган» китаплары өчен*»

## Гаиләсе
Хатыны Дания. Балалары: улы Булат, кызы Зөһрә; оныклары Мансур, Таһир.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Белем.ру 
* Биография

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Төркем:Җамал Вәлиди премиясе лауреатлары
1975 ел

## Вакыйгалар
* 13 апрель — Чадта хәрби инкыйлаб уза.
* 11 июнь — Төньяк диңгездән беренче нефть алына башлый.
* 5 июль — Кабо-Верде бәйсезлеге игълан ителә.
* 6 июль — Комор утрауларының бәйсезлеге игълан ителә.
* 10 ноябрь — БМО Генераль Ассамблеясе сионизмны расизмга тиңли (*[[1991&nbsp;ел]]да бу резолюция кире кагыла*).
* 11 ноябрь — Ангола бәйсезлеге игълан ителә.

## Туулар

* 18 февраль — Игорь Додон,  Молдованың сайланган президенты.
* 12 март — Нурлан Канетов, балет артисты, РФ атказанган артисты (2015) һәм дәүләт бүләге (2005) иясе. 
* 2 май — Дэвид Бекхэм, футболчы.
* 29 май — Гөлнара Тимерҗанова, татар эстрада җырчысы.
* 7 июль —* Светлана Гыйниятуллина, драма актрисасы, БР халык артисты.
* 19 июль — Илһам Вәлиев, татар опера җырчысы. 
* 1 октябрь — Чулпан Хаматова, Россия театр һәм кино артисткасы.
* 3 октябрь — Фәнил Әгълиуллин, министр, полиция полковнигы.
* 5 октябрь — Кейт Уинслет, АКШ киноактриссасы.
* 30 декабрь — Тайгер Вудс, Американ гольф уйнаучысы.

## Вафатлар

* 27 гыйнвар — Рәфкать Бикчәнтәев, театр режиссеры һәм артисты. 
* 29 гыйнвар — Сәет Шәрәфиев, 1943—1950, 1957—1959&nbsp;елларда Татарстан АССР хөкүмәте рәисе. 
* 27 март — Фуат Якубовский, ССРБ төзелеш министры (1965-75).
* 5 апрель — Чаң Кайши (, Кытайның хәрби һәм сәяси эшлеклесе. 
* 15 апрель — Мәхмүт Бөдәйли, журналист, язучы, җәмәгать эшлеклесе.
* 9 август — Дмитрий Шостакович, совет композиторы.  
* 31 август — Шәфыйка Гаспринская, журналист, мөхәррир.
* 8 декабрь — Гөлсем Камская, татар театры артисты.

Төркем:Еллар
*