open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әрбәгыйн-и хәдис

**«Әрбәгыйн-и хәдис»** — дини әдәбиятта Мөхәммәт пәйгамбәрнең кырык данә хәдисен һәм аларга бирелгән шәрех-аңлатмаларны эченә алган туплама. Гарәп телендә 250 дән артык, фарсыча 50 дән артык «*әрбәгыйн-и хәдис*» төзелгән. «Кырык хәдис», «Йөз хәдис», «Мең дә бер хәдис» җыентыклары мөселманнарның өстәл китабы булып тора.

Пәйгамбәрнең ислам динен тоту кагыйдәләре турында мөселманнар өчен әйткән сүзләре (*кауль*) һәм хуплаулары (*тәкърир*), әхлакый гамәлләре (*фигыль*) һәм образы (*васфы*) **[[хәдис]]** дип атала.

## Тарих
«Әрбәгыйн-и хәдис» җыентыкларының барлыкка килүе турыдан-туры пәйгамбәрнең бер хәдисе белән бәйләп карала: 

Әлеге сүзләр мөселманнарга хәдисләрне белүнең әһәмиятен тагын бер тапкыр искәртә һәм 40 хәдисне бергә туплап өйрәнү-өйрәтүне,  аларны шәрехләү, тәрҗемә итү эшен алга куя. «Әрбәгыйн-и хәдис» тупланмаларының барлыкка килүе пәйгамбәрнең шәфәгатен өмет итү, хәер-дога алу, үлгәннән соң туганнарың (*яки шәкертләрең*) тарафыннан яхшы сүз белән искә алыну, кайгы-хәсрәтләрне онытып тору, галимнәр рәтендә булу хыялы, башкаларга хәдисләрне өйрәткәндә бер система булдыру максаты һ. б. белән бәйле.

«Әрбәгыйн-и хәдис» җыентыкларының иң беренче тәҗрибәсен Габдулла әл-Мәрвәзи (*[[736 ел|736]]—[[797 ел|797]]*) (*[[:tr:Abdullah bin Mübarek|tr]]*) исемле галим төзүе билгеле, әмма әлеге җыентык безнең көннәргә кадәр килеп җитмәгән. Дини әдәбиятта гарәп телендә 250 дән артык, фарсыча 50 дән артык «әрбәгыйн-и хәдис» төзелгән. «Кырык хәдис»нең төрки телгә тәрҗемәләренең һәм комментарийларының төгәл саны билгеле түгел. 
 
## Төрки телдә
Шәрех-тәрҗемәләрдәге сәнгатьчелек һәм пәйгамбәрнең мөкатдәс сүзләрен шигъри юлларга салу осталыгында төрки авторлар югары бәягә лаек. Бу жанрдагы төрки телдә язылган иң матур әсәр булып Алишер Нәваинең (*[[1441 ел|1441]]—[[1501 ел|1501]]*) поэтик «Кырык хәдис»е исәпләнә. Ул, нигездә, Габдрахман Нуретдин Җәминең  (*[[1414 ел|1414]]—[[1492 ел|1492]]*) шул ук исемдәге фарсы телендә иҗат иткән әсәрләренең төрки телдәге әдәби эшкәртмәсе.
 
## Татар телендә
Татар телендә «әрбәгыйн-и хәдис» үрнәге итеп Мәхмүд бине Галинең (*[[1297 ел|1297]]—[[1360 ел|1360]]*) «Нәхҗе-л-фәрадис» (*[[:ru:Нахдж ал-фарадис|ru]]*) әсәрен күрсәтергә була. XX гасыр башы татар галимнәре арасында хәдис гыйлеме буенча билгеле дип аеруча Галимҗан Баруди (*[[1857 ел|1857]]—[[1921 ел|1921]]*),  Мөхәммәтнәҗип Түнтәри (*[[1863 ел|1863]]—[[1930 ел|1930]]*) исемнәрен атарга мөмкин. Алар «Әд-дин вәл-әдәб» журналында тормышның төрле очракларына (*[[Коръән]] уку әдәбе, ант итү, каберләрне зыярәт итү, шәраб эчү, хатын-кызга мөнәсәбәт, кешегә мәрхәмәт кылу һ. б.*)  карата китерелүче хәдисләрне журнал укучыларга аңлатуны максат иткәннәр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Әлфинә Сибгатуллина|Сибгатуллина Ә. Т.]].* Татар дини-суфи әдәбияты. Казан: Казан университеты басмаханәсе, 2013. ISBN 978-5-00019-048-7

## Сылтамалар

*  Islam Ansiklopedisi.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Дини әдәбият
Төркем:Мөхәммәд
Төркем:Хәдис гыйлеме
Төркем:Хәдис китаплары
Евровидение 2019

**Eurovision җыр бәйгесе** (; ), — Исраилнең Тел-Әвив шәһәрендә узачак 64-нче «Eurovision» җыр бәйгесе. Былтыр Лиссабон (Португалия) шәһәрендә узган  «Eurovision-2018» бәйгесендә 
25 яшьлек Нетта Барзилай, «Toy (Курчак)» дигән җыр белән 529 балл җыеп, җиңүче булды. Исраилдә бәйге өченче тапкыр уза.

## Катнашучылар

* *'Яшел төс** — җырны яисә катнашучыны сайлаган илләр; **шәмәхә төс** — катнашачак илләр; **сары төс*' — элек катншакан илләр*

Eurovision бәйгесендә 42 ил катнашачак. Финалга 26 ил узачак дип көтелә. Бәйгедә Казакъстан, Косово һәм Болгария да катнашырга теләгән булган, ләкин төрле сәбәпле алар бәйгедә катнашмады.

Төркем:Евровидение
Бадәмзар

**Бадәмзор**, **Бәдәмзор**()- Ташкент метрополитен станциясе.

«Экспоцентр» республика сәүдә-күргәзмә комплексы (элеккеге ВДНХ) һәм «Ташкентленд» (элеккеге «Победа» паркы) белән янәшә урнашкан. Тәрҗемә иткәндә станциянең исеме "бәдәм урманы» кебек яңгырый, шуңа күрә бәдәмнең стиллаштырылган образы станцияне рәсмиләштерүдә өстенлек итә. Станция үзе-түгәрәк формасындагы бик зур җыелма сарай. Бер гөмбәз тибындагы ике җир асты вестибюлле.

Станция 2001 елның 26 октябрендә Юнусабад линиясенең беренче участогы составында файдалануга тапшырылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Ташкент
Төркем:Ташкәнт метрополитены станцияләре
Тынычлык (метро станциясе)

**Тынычлык** () - Ташкент метрополитенының Үзбәкстан линиясе станциясе. "Беруни» һәм «Чор-Су»станцияләре арасында урнашкан. 1991 елның 30 апрелендә «Беруни» — «Чор-Су " участогы составында ачыла.

Ике җир асты вестибюлле колонналы тибындагы Cтанция.

Станцияне проектлаганда тимер-бетон конструкцияләре һәм колонналарның җыелма командалары кулланылган.

Станциянең вестибюльләренең берсе беренче тапкыр күләмле-планлаштыру карарында башкарылган: вестибюль җир асты кичүе белән бер күләмдә башкарылган, аннан витраж кына эшләнгән.

Станцияне бизәү өстендә рәссамнар Р. Мөхәммәдҗанов һәм А. Каюмов эшләделәр.

Югары өлешендә киңәя торган колонна Нуратино мәрморы белән бизәлгән. Һәр колоннаның өске ягы яктырткычлар белән яктыртылган.

Платформа залы үзәгендә латин бизәкендәге бәллүр люстралар эленгән (рәссам А. Флит).

Төркем:Ташкент
Төркем:Ташкәнт метрополитены станцияләре
Һилсборо

**Һилсборо** () — АКШның Орегон штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1842 дә нигезләнә. 
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Мөстәкыйльлек мәйданы

**Мөстәкыйлик Мәйданы** ()  - Үзбәкстан башкаласы Ташкәнтның үзәк мәйданы. Анда тантаналы вакыйгалар һәм дәүләт бәйрәмнәре көннәрендә бәйрәм чаралары һәм хәрби парадлар үткәрелә.
## Тарих
Ташкәнтны Россиягә кушылганнан соң, 1865 елда шәһәр хакимияте Анхор каналының элеккеге шәһәрдән икенче ягына таба яңа Европа шәһәрен төзи башлаган. Яңа шәһәр төзелеше гомуми генераль план буенча тормышка ашырылды, анда шәһәр урамнарын һәм мәйданнарын үзәк-радиаль планлаштыру каралган иде.

Анхорның сул як ярында Иске шәһәр капкасы каршында төзелгән Ташкәнт ныгытмасыннан юл аркылы Туркестан генерал-губернаторы резиденциясе төзелгән, ул «Ак йорт»дип атала.

Ак йорт каршындагы мәйдан алга таба эт мәйданы исемен алды, чөнки Губернатор сарае каршындагы мәйданның икенче ягында соңрак Спас-преображенский (хәрби ) соборы төзелде.

1930 нчы еллар башында, хакимият карары буенча, собор сүтелә һәм мәйданы Кызыл мәйдан исемен ала.

1930 елда Ташкәнтны генераль реконструкцияләү планы нигезендә, архитектор С. Полупанов проекты буенча Губернатор йорты урынында Үзбәк ССР Халык Комиссарлары Советы бинасы төзелә.

1934 елның 24 гыйнварында Үзбәк ССР советларының Үзәк сайлау комиссиясе Ташкәнтта Үзбәк ССР Халык Комиссарлары Советы бинасы каршында В. И. Ленинга һәйкәл куярга карар кыла. 1936 елның 15 ноябрендә Үзбәкстан советларының VI Гадәттән тыш съезды делегатлары катнашында Мәскәү скульпторы профессор Б. Д. Королев проекты буенча төзелгән һәйкәл ачыла.

1952-1954 елларда Ташкәнтның Кызыл мәйданында реконструкция ясала. Үзбәк ССР Министрлар Советы бинасы фасадына реконструкция барышында үзбәк милли архитектурасы биналары өчен хас элементлар белән төс бирелгән. Б. Д. Королевның эш һәйкәле Ургенче шәһәрендә урнаштыру өчен тапшырылды. Ә Үзбәк ССР Министрлар Советы бинасы каршында 1956 елның 30 апрелендә скульптор М. Г. Манизер эше В. И. Ленинга һәйкәл куела.

Төркем:Ташкәнт
Төркем:Ташкәнт метрополитены станцияләре
Эдмонтон

**Эдмонтон** () — Канада шәһәре, Альберта вилаятенең административ үзәге.
## Тарих
1795 тә нигезләнә. 
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Канада шәһәрләре
Ред-Дир

**Ред-Дир** () — Канаданың Альберта вилаятендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
1882 дә нигезләнә. 
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Канада шәһәрләре
Бөрнаби

**Бөрнаби** () — Канаданың Британ Колумбиясе правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## [[Тарих]]
1859 да нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Канада шәһәрләре
Мадагаскарда президент сайлаулар (2018)

**2018 елда Мадагаскарда президент сайлаулар** — 2018 елның 7 ноябрендә уза. Сайлауларның икенче туры Андри Радзуэлина һәм  Марк Равалуманана катнашында 2018 елның 19 декабрендә уза. 
 
 
 
## Тарих
Президент вазифасы өчен 36  катнаша. Алар арасында — илнең соңгы еллардагы 5 башлыгының дүртесе (Дидье Рацирака, Марк Равалуманана, Андри Радзуэлина, Эри Радзаунаримампианина)). Беренче тур 2018 елның 7 ноябрендә уза. Андри Радзуэлина, сайлаучыларның 39,19% тавышын җыеп, 36 көндәше арасында беренче урынны ала һәм икенче турга уза. Марк Равалуманана сайлаучыларның 35.29 % тавышын җыя һәм шулай ук икенче турга уза.

## Нәтиҗәләр

## Икенче тур
2018 елның 7 ноябрендә узган беренче турда сайлаучыларның 39,19% тавышын җыеп, 36 көндәше арасында беренче урынны алган  Андри Радзуэлина, 19 декабрьдә узган икенче турда да сайлаучыларның 55,66% тавышын җыеп, икенче турга узган көндәше Марк Равалуманананы җиңә. Милли сайлау комиссиясе 2018 елның 27 декабрендә нәтиҗәләрне алдан игълан итә.
2019 елның 8 гыйнварында илнең Югары конституция суды Милли сайлау комиссиясе алдан игълан иткән нәтиҗәләрне раслый. Андри Радзуэлина  илнең президенты итеп сайлана. 19 гыйнварда инаугурациясе була.

## Сылтамалар
*    Андри Радзуэлинаның рәсми сайты 
* *Константин Михайлов*. Андри Раджоэлина избран президентом Республики Мадагаскар. newinform.com, 08.01.2019 
*  Madagascar: Return of a President 
## Искәрмәләр


Төркем:2018 ел сайлаулары
Төркем:2018 ел
Төркем:Мадагаскар
Виннипег

**Винипег** () — Канада шәһәре, Манитоба вилаятенең административ үзәге.
## Тарих
1738 дә нигезләнә. 
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Амир Темир хиёбони

**Амир Темир хиёбони** () - Ташкент метрополитены станциясе. «Бәйсезлек мәйданы» һәм Хәмид Алимҗан станцияләре арасында урнашкан. Юныс Рәҗәб станциясенә күчә.

Амир Темир скверы буенча аталган..

1992 елның 1 маена кадәр станция «Октябрь инкилаб» («Октябрь революциясе») дип атала, аннан соң «Мәркәзи хиен» («Үзәк сквер») дип үзгәртелә. Станция заманча исемен 1993 елның 1 августында ала.

Җәяүле өчен җир асты кичүләре белән уртак ике җир асты вестибюль колоннасы станциясе. 1977 елның 6 ноябрендә Чилонзар линиясенең беренче участогы составында файдалануга тапшырыла.

Станцияне һәм проектын төзегәндә җыелма тимер-бетон кулланылган. Түшәмнең элмә түшәмендә япмалар яшеренгән, лампалар Ригель — балаларда урнаштырылган. Станциянең колоннасын Ак нурадин мрамора, юл Тоннель дивары - Кызыл газдан мрамора белән бизәгәннәр. Идән - соры һәм кара төстә гранит.

## Искәрмәләр

Төркем:Ташкәнт метрополитены станцияләре
Төркем:Әлифба буенча метрополитен станцияләре
Роберт Солоу

**Роберт Солоу** (,  — , ) —  (). Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1987).
## Искәрмәләр
Тарикать

**Тарикать** ( – «*юл*») — суфилар оешмасы. Суфиларның мистик күнегүләр, дога, зикер һәм күпсанлы гыйбадәтләр һәм аерым йолалар башкару юлы белән үз өсләрендә эшләүләрен һәм «хакыйкать»не табарга тырышуларын таләп-максат иткән фәлсәфи һәм дини-мистик система. Суфичылыкта бик күп төрле тарикатьләр бар, мәсәлән, нәкышбәндия, кадирия, сөхрәвәрдия һ. б. Һәр тарикать башка тарикатьләрдән үзенең мораль-әхлак кагыйдәләре, йолалары, силсиләсе, зикере, вирдләре һ. б. белән аерылып тора.

## Силсилә

Силсилә — тарикать шәйхләренең остазлык чылбыры шәҗәрәсе. Бер төр тарикатьләрнең буыннар чылбыры хәзрәти Әбүбәкергә, икенчеләренең буыннар чылбыры хәзрәти Галигә, алардан соң барысы да Мөхәммәд пәйгамбәргә барып тоташа. Һәр тарикатьнең үз силсиләсе бар һәм ул суфилар тарафыннан нык хөрмәт ителә. Һәр тарикатьнең горурлыгы булып саналучы силсиләләр язылган әсәрләрне *силсиләнамә* дип атыйлар.

## Зикер
Һәр тарикатьнең үз зикер формасы була. Зикер (зикр) — Аллаһны гел искә алып тору, онытмау, шул максаттан Аллаһ исемен яки «Лә илаһе иллаллаһ»  дип кабатлап тору. Суфилар ялгыз яки бергәләп җыелып Аллаһ исеме кергән билгеле бер җөмләләрне, вирдләрне кат-кат әйтәләр. Зикер ике төрле була: зикре җәһри һәм зикре һафи.
 
* Җәһри зикер — кычкырып яки якын-тирәдәге кешеләр ишетерлек итеп ачык тавыш белән әйтелгән зикер. Мондый зикер әйтелгән тарикатьләрне «җәһри тарикатьләре» дип атыйлар (*ясәвия, руфаи, кадирия тарикатьләре шундыйлар*).
* Һафи зикер — суфи (*дәрвиш*) үзе генә ишетерлек итеп, пышылдап, яки эчтән генә әйтелгән зикер. Тыныч, яки тавышсыз зикер әйткән тарикатьләрне «һафи тарикатьләре» дип атыйлар (*нәкышбәндия, мәламәтия тарикатьләре шундыйлар*).

## Вирд
Һәр тарикатьнең үзенә генә хас вирдләре була. Вирд — көндәлек догалар, укуның билгеле тәртибе һәм вакыты булган аятьләр, хәдисләр, изгеләр сүзеннән гыйбарәт дога яки зикер. Әлеге догалар көннең (*[[кич]]әнең*) билгеле сәгатьләрендә аерым гына яки бергәләп, кычкырып яки тавышсыз (*күңелдән, пышылдап*) укыла. Һәр суфиның үзенең генә вирды булырга тиеш. Вирд, күпчелек очракта, тарикать сере булып исәпләнгән.

## Тарикатьләр чоры
Тарикатькә керү белән суфи булу икесе бер. Гадәттә, тарикать исеме аны коручы шәйхнең исеме белән аталып йөртелә. XII—  XIII гасырларны галимнәр «тарикатьләр чоры» дип атаганнар. Суфичылыкның зур-зур тармакларына нигез салучыларның, тарикать пирләренең күбесе нәкъ менә шул чорда яшәгәннәр, фикерләре, гыйлемнәре белән тасаувыфны (*[[суфичылык]]ны*) баетканнар, камилләштергәннәр.

## Тарикатьләр

## Искәрмәләр


## Әдәбият
# *[[Әлфинә Сибгатуллина|Сибгатуллина Ә. Т.]]*  Илаһи гашыйклар юлыннан (Суфичылык турында очерклар). К.: «Кыйбла» нәшрияты, 1999. ISBN 5-296-01949-4

## Сылтамалар

*  Тарикат. Ислам. Энциклопедический словарь 

## Моны да карагыз

Төркем:Суфичылык
Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Тарикатьләр
Бөек Ефәк юлы (метро станциясе)

**Бөек Ефәк юлы** () — Ташкент метрополитены станциясе. Метроның Чиланзар линиясендәге соңгы станция. Киләсе станция — «Пушкин».

1997 елның 1 маена кадәр *«Максим Горький» станциясе* дип атап йөртелгән.

Ике җир асты вестибюле булган бер гөмбәзле станция. 1980 елның 18 августында Чиланзар линиясенең икенче участогы составында файдалануга тапшырыла.

Станциянең ян-яктагы диварлары «Максим Горький — инкыйлаб » дигән темага күпфигуралы бронза барельефлар белән бизәлгән.

Станция гөмбәзе һәрберсе яктырткыч белән бизәлгән 5 метр диаметрлы сигез кече гөмбәздән формалашкан.

Станция идәне соры Һәм алсу гранит белән капланган, диварлары кызыл гранит кушылган пуштулин мәрмәре белән бизәлгән.

Халык остасы М. Госманов гөмбәз өслеген һәм дивар кәрнизләрен матурлап торучы  эшләгән.

## Сылтамалар
* Бөек Ефәк юлы (метро станциясе)
## Искәрмәләр


Төркем:Ташкәнт метрополитены станцияләре
Ефәк юлы (чик аша үтү пункты)

**Ефәк юлы** - бүгенге көндә Казакъстанның Төркистан өлкәсенең Сарыагач районы территориясендә Үзбәкстан ягына дәүләт чиге аша үтү өчен пункт. *Ефәк юлы авылы* янындагы территориядә урнашкан. 
Чираттагы пункт - «Гишт-Куприк» (Үзбәкстан).

Казакьстан Республикасы Хөкүмәтенең 2013 елның 19 июлендәге 697 санлы «*Казакьстан  Республикасы дәүләт чиге аша үткәрү пунктлары исемлеген һәм Казакьстан  Республикасы территориясендә транспорт контроленең стационар постлары исемлеген раслау турында*"гы карары нигезендә эшли.
Статусы-күп яклы (халык-ара), эш режимы-тәүлек буе.

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан
Кардәш каләмнәр (журнал)

**«Кардәш каләмнәр»** () — 2006 елдан Әнкарада (*[[Төркия]]*) төрек телендә нәшер ителүче айлык әдәби журнал.

## Тарих
Ауразия язучылар берлеге (, рәисе Якуп Омаругълы) тарафыннан нәшер ителә.

Төркиядә, төрки халыклар яшәүче илләрдә (*[[РФ]], [[Украина]], [[Казакъстан]], [[Азәрбайҗан]], [[Кыргызстан]], [[Үзбәкстан]], [[Төрекмәнстан]], [[Гыйрак]], [[Иран]], [[Мисыр]], [[БГӘ]], [[Алмания]], [[АКШ]], [[Франция]], [[Англия]] һ. б.*) тарала.

Баш мөхәррире — Али Акбаш (, 1942).

Төрки халыклар әдәбияты белән таныштыруны максат иткән басма.

Журналның аерым (*махсус*) саннары төрки халыклар вәкилләре — күренекле әдипләр иҗатына багышлана:  
* 2010 елның ноябрь саны татар әдәбияты классигы, БАССР халык шагыйре Мәҗит Гафуриның 130 еллыгына багышланган; 
* 2015 елның март ае саны кыргыз язучысы Омор Солтановка (*[[:ky:Султанов Омор|ky]]*) багышлана; 
* 2016 елның апрель ае саны бөек татар шагыйре Габдулла Тукайның 130 еллык юбилее уңаеннан оештырылган; 
* 2016 елның июль саны казакъ шагыйре Җамбыл Җабай улына багышланган; 
* 2018 елның март ае саны казакъ шагыйре Магҗан Җомабаевның 125 еллыгына багышланган 
* 2023 елның март санында Сания Әхмәтҗанова белән Рәмис Аймәтнең дә шигырьләре урын алган. 
* 2025 елның октябрь санында Ркаил Зәйдулланың «Кыска хикәяләре» КФУның Халыкара мөнәсәбәтләр, тарих һәм шәркият институтының 3 курс студенты Камилә Кәлимуллина тәрҗемәсендә дөнья күргән
һ. б.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *Алия Мөбарәкшина*. Тукай турында «Кардәш каләмнәр». «Казан утлары», 2016 ел, июль, 145-147нче битләр.
## Сылтамалар
*  kardeskalemler.com. Журнал сайты
*   «Кардеш Калемлер» - Тюркский журнал. YouTube (*видео, 1:29*)

Төркем:Төркия журналлары
Төркем:Төрек телендәге журналлар
Төркем:Әдәби журналлар
Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:2006 елда барлыкка килгән басмалар
Мисисога

**Мисисога** () — Канаданың Онтарио вилаятендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
1968 дә нигезләнә. 
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Канада шәһәрләре
Бөрлиңтон

**Бөрлиңтон** () — Канаданың Онтарио правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## [[Тарих]]
1874 тә нигезләнә. 
## Халык

The 2016 Census records a visible minority of 16%.

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Канада шәһәрләре
Boeing 707

**Boeing 707** (tat. lat. ''Boeing 707'') - АКШ тарфюзеляжлы пассажир очкычы.

Дөньяда беренче реактив пассажир лайнерларының берсе, британия DH-106 Comet, совет Ту-104 һәм француз Sud Aviation Caravelle белән беррәттән.

"Боинг-707" очкычларын 1950 елларда ук төзи башладылар. Иран әлеге очкычларда юлчылар ташучы соңгы ил булды. Хәзер исә берничә "Боинг -707" биредә хәрби көчләрдә калды.

## Төзелеш

## Модификациялар

Boeing төзелгән серияле рәвештә төзелгән һәм яңадан җиһазландырылган очкычлар:
* 
* 
* 
* 
*  Intercontinental
* 
* 
*  Advanced
* 
* 
* 
* 720
* 720B

## Куллану тарихы
Американың PanAm һәм TWA B-707 иң зур заказчылары булганнар.

## Хәзерге операторлар

2010 ел башына булган мәгълүматлар буенча B-707 тибындагы 155 очкыч кулланылды, барысы да кайбер илләрнең хәрби һава көчләрендә (AWACS очкычлары һәм йөк машиналары) диярлек.

## Очу-техник характеристикалары

## Аварияләр һәм авиаһәлакәтләр

2018 елның 1 ноябренә булган мәгълүматларга караганда һәлакәтләр һәм җитди аварияләр нәтиҗәсендә Boeing 707 172 очкычы югалган.

Иранның үзәк төбәгендә йөк очкычы җиргә төшкәч юлдан чыгып, буш бинага бәрелә һәм яна башлый. Бер кеше исән калган.

Иранның "Фарс" агентлыгы хәбәр итүенчә, "Боинг-707" илнең хәрби көчләренеке булган.

Беренчел мәгълүматларга караганда, һава шартларының начар булу сәбәпле, төшү юлында очкыч читкә китә һәм буш торган бинага бәрелеп, яна башлый.

Борт инженеры исән калган, ул хастаханәгә китерелән дип хәбәр ителә.

## Фото галереясы

Boeing 707-121, Pan Am JP6888703.jpg|707-121 Pan American
Turkish Airlines Boeing 707 at Zurich - April 1976.jpg|707-121B Turkish Airlines
Air France Boeing 707-300 Manteufel.jpg|707-300 Air France
Olympic Airways Boeing 707-351C Hoppe.jpg|707-300 Olympic Airways
B707 Saha Airlines EP-SHV THR March 2011.jpg|707-3J9C Saha Airlines (2011)
BOAC Boeing 707-436 Wheatley.jpg|707-436 BOAC


## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Boeing очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Boeing 707 белән авиаһәлакәтләр

Boeing 707 барлык модификацияләр очкычлары белэн булган **авиация аварияләре һәм һәлакәтләр исемлеге**.
Барлыгы 2018 елның 1 декабренә 290 окыч югалган.

## Искәрмәләр

Төркем:Авиаһәлакәтләр
Төркем:2019 ел
Мәхмүт Әхмәдиниҗат

**Мәхмүт Әхмәдиниҗат** (,  — , ) — ,  .

## Искәрмәләр


Төркем:Иран сәясәтчеләре
Төркем:Иран президентлары
Габбәс Мөхәммәтшин

**Габбәс Мөхәммәтшин**, Габбәс Нурулла улы Мөхәммәтшин (*[[1935 ел]]ның [[9 май|9 мае]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яңа Писмән районы]], [[Кирлегәч]] — [[2019 ел]]ның [[12 гыйнвар]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — Татарстанның хуҗалык һәм мәдәният эшлеклесе, ТАССР атказанган төзүчесе, ТАССР (ТР) мәдәният министры урынбасары (*1989-1997*). Казанда «Әлмәт якташлыгы» җәмгыяте рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1935 елның 9 маенда Татарстан АССР Яңа Писмән районы (*[[1955 ел]]дан [[Лениногорск районы]]*) Кирлегәч авылында туган. Иркутскида хәрби техниклар мәктәбен (*техникум*) тәмамлаган (*[[1954 ел|1954]]*). 1954—1956 елларда хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
1954 елда Ерак Көнчыгыш тимер юлы махсус конторасында төзелеш мастеры.

1956—1957 елларда Ерак Көнчыгыш тимер юлының Владивосток дистанциясе төзелеш мастеры.

1957—1978 елларда Әлмәтнең «Татнефтестрой» берләшмәсе Тимер-бетон эшләнмәләр заводы (): өлкән мастер, цех башлыгы, җитештерү-техник бүлек башлыгы, өлкән , завод директоры.

1978—1980 елларда Лиепая (*[[Латвия]]*) төзелеш материаллары комбинаты директоры.

1980—1987 елларда Әлмәтнең йортлар төзү комбинаты башлыгы. 1982 елда ул җитәкләгән йортлар төзү комбинаты рекордлы күләмдә (*75 539 квадрат метр*) йортлар җиткерә. 5 катлы йортлар белән бергә 9 катлы йортлар салуга керешә.

1987—1989 елларда Казанның «Татжилгражданстрой» тресты баш . Сөембикә манарасын  эшендә турыдан-туры катнаша.

1989 елның сентябреннән 1997 елның декабренә кадәр ТАССР (*[[1991 ел]]дан [[Татарстан]]*) мәдәният министры урынбасары.

2019 елның 12 гыйнварында 83 яшендә вафат.

## Китабы
# Семь ступеней минарета Сююмбеки: Историко-публицистический очерк о древнейшем архитектурном памятнике на территории Казанского Кремля (XVI-XX вв.). Казань: Дом печати, 2003. ISBN 5-94259-050-8

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* ТАССР атказанган төзүчесе 
* 1977 — Хөрмәт Билгесе ордены 
* 1995 — Татарстан Республикасы Мактау грамотасы 
* 1970 — «Фидакарь хезмәт өчен В.И. Ленинның 100 еллык юбилее хөрмәтенә» медале 
* 1984 — «Хезмәт ветераны» медале

## Искәрмәләр

 
## Сылтамалар

* Элеккеге Татарстан мәдәният министры урынбасары Габбас Мөхәммәтшин вафат. «Татар-информ» МА, 12.01.2019
*   На 84-м году жизни скончался видный государственный деятель, Заслуженный строитель ТАССР, бывший заместитель министра культуры Республики Татарстан Габбас Нуруллович Мухамедшин.  ТР мәдәният министрлыгы сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган төзүчеләре
Төркем:Төзүчеләр
Төркем:Инженерлар
Төркем:Завод директорлары
Төркем:Предприятие җитәкчеләре
Ибәтуллин

**Ибәтуллин** — фамилия.
* Әмир Ибәтуллин, (1939), радиофизик, фән докторы.
* Илгиз Ибәтуллин (1931), табиб-хирург,  анатом, фән докторы.
* Илдус Ибәтуллин (1946), авыл хуҗалыгы хайваннарын ашату белгече, фән докторы.
* Кәримулла Ибәтуллин (1928-2011), ташчы, *[[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1966).*
* Кәшиф Ибәтуллин (1926-2003),  каршындагы Җәмәгать туклануы идарәсе башлыгы (1967-1992). *РСФСР атказанган сәүдә эшлеклесе (1975)*.
* Морат Ибәтуллин (1953), табиб-нейрохирург, *[[ТР атказанган табибы]] (1996).* 
* Равил Ибәтуллин (1958), химик-технолог, фән докторы, ТР ФА академигы.
* Рафаэль Ибәтуллин (1944), балет артисты, балетмейстер, Чуаш музыка театрының баш балетмейстеры (1982-1989).
* Рөстәм Ибәтуллин (1931),  нефтьче, *[[ТССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе]] (1991).*
* Фуат Ибәтуллин (?-2019), Казанның Автозавод һ. б. районнары башлыгы, ТР дәүләт шурасы депутаты.
* Юныс Ибәтуллин, (1898-1954), генерал-майор (1945), 3нче Беларус фронты 11нче гвардия армиясенең .
* Ландыш Ибәтуллина
## Моны да карагыз
* Ибн Баттута
* Ибраһимов
* Ибраһимова
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Boeing

**The Boeing Company** — америка корпорациясе.
## Тарих
### 1930 елга кадәр
1916 елның 15 июнендә икэсенен берсенеке B&W гидро очышның беренче очышын үтте.

### 1930 нчы һәм 1940 нчы еллар
Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Boeing бик күп бомбалаучыларны төзеде.

Бу сугыш елларында АКШның төп авиация компанияләре берләштеләр.

Boeing фирмасы тарафыннанда эшләнгән B-17 Flying Fortress бомбалаучыны шулай ук Lockheed Aircraft Corp. һәм Douglas Aircraft Co. заводларында җыелган, ә B-29ны шулай ук Bell Aircraft Co. һәм Glenn L. Martin Company компания заводларында җыйганнар.

## Җитәкчеләре
**Джеймс Макнерни** *()* — директорлар советы рәисе.

## Эшләнмәләре
### Авиатехника
; Гражданлык очкычлар
* Boeing 377 Stratocruiser
* Boeing 707
* Boeing 717
* Boeing 727
* Boeing 737
* Boeing 747
* Boeing 757
* Boeing 767
* Boeing 777
* Boeing 787 Dreamliner
* Boeing Business Jet сериясе

### Хәрби продукция

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Ильюшин КБсы
2016 ел: Татарстан президенты 9-11 ноябрь Кушма Штатларда сәфәрдә. Сан-Францискодан кала Калифорния штаты Берлингейм, Вашингтон штатындагы Эверетт шәһәрләрендә дә булачак. АКШка килеп төшкәч тә, Миңнеханов татарлар белән очрашуга кадәр, Рентон шәһәрендәге "Боинг" ширкәтенә юл алды. Анда "Боинг" ширкәтенең тарихы, җитештерүдә замана технологияләре белән танышты.

Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Boeing очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Юһа Сипилә

**Юһа Сипилә** (,  — , ) — , .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Финляндия сәясәтчеләре
Юри Ратас

**Юри Ратас** (,  — , ) — , .

## Искәрмәләр

Төркем:Эстония сәясәтчеләре
Төркем:Эстония премьер-министрлары
Эспоо

**Эспоо** () — Финляндиянең Уусимаа төбәгендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1972 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Финляндия шәһәрләре
Boeing 247

**Boeing 247**  (хәрби билгеләнеше С-73) (tat. lat. ''Boeing 247'') - америка 10-урынлы пассажир очкычы.

## Тарих
### Эшләнгән
В247 — эксперименталь ике моторлы Boeing Y1B-9 бомбалаучының турыдан-туры варисы.

### Террорлык акт

### Эксплуатациянең ахыры
Икенче бөтендөнья сугышы вакытында реквизиция ителгэн В247 АКШ ХҺК С-73 итеп чутланганнар.
Boeing 247

## Очу-техникалык бәяләмәләре

## Чагыштырырлык очкычлар
* Douglas DC-2
* Lockheed Model 10 Electra

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Boeing очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Boeing 737 белән авиацион һәлакәтләр

Boeing 737 очкычының барлык модификацияләре белән булган **авиация һәлакәтләре исемлеге**.

Барлыгы 2018 елның 25 ноябренә 209 авиалайнер югалган.

## Искәрмәләр

Төркем:Авиаһәлакәтләр
Төркем:2020 ел
Boeing 314

**Boeing 314 Clipper** — америка ерак пассажир гидро очкыч (очучы көймә).

## Тарих
### Эшләнгән
Boeing 314 Pan American компаниясе заказы буенча ерак трансатлантик гидросамолет эшләүгә төзелгән, ул Martin M-130 очкычлар флотын тулыландырырга тиеш булган.

## Куллану

Сугыш башлану белән Boeing 314 очучы көймәләр хәрби-транспорт самолетлары дип кулланыла башладылар.

## Очу-техникалык бәяләмәләре (314A Clipper)

* Экипаж: 11, 2 стюард
* Пассажирлар сыйдырышлыгы: көндезге салон компоновкасына − 74, төнге − 36
* Файдалы йөкләнеш (почта һәм йөк) — 4 500 кг

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Boeing очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Су-34

**Су-34**
*(«Т-10В» эшләнмәсе*, НАТО код билгеләре буенча: *Fullback* — *«Защитник»* (*«Сакчы»*)) — россия күп функцияле тавыш тизлегеннән тизрәк оча алучы бомбага тотучы истребитель. Уникаль сугышу сыйфатлары һәм яңа радиоэлектрон көрәш чараларын куллану аркасында һава һөҗүменә каршы чараларга карамастан көндәш якның оператив һәм тактик тирәнлектәге җир өсте объектларны бәрү, төрле метеорологик шартларда тәүлек буе көндәш якның һава объектларын юк итә алу өчен булдырылган; ерак дистанцияләргә оча ала.  Су-34 — 4++ буыннан.

## Тарих
Ике урынлы, ике моторлы Су-24 очкыч үзенең беренче очышын 1967 елда ясаган. Кулланышка 1974 елда кертелгән.

Фронтны бомбага тотучы Су-24 очкычын алмаштыру сыйфатына төзәлгән, аның урынына Россиядә 2010 елга заманчарак Су-34 хәрби очкычын тәкъдим итү планы бар иде.

2009 елның 28 мартында Россия президенты Дмитрий Медведев "Кубинка" Һава көчләре базасында бүлганда Су-34 бобма атучы хәрби очкычта очып карады.

Җиргә төшкәннән соң ул ярты сәгатьлек бу очыштан “сүз белән әйтеп бетергесез, бик көчле тәэсирләр” алуын хәбәр итте.
Президентка башка хәрби очкычларны да күрсәттеләр.

Заманында Россиянең президент Владимир Путин да хәрби очкычта очкан иде.
### [[РЛС]]
#### Алгы яктан күзәтү РЛСы
#### Арт яктан күзәтү РЛСы

## Очу-техникалык бәяләмәләре

### Техник бәяләмәләре
* **[[Экипаж]]:** 2 кеше
* **[[Озынлыгы]]:** 23,3 м
* **[[Канат киңлеге]]:** 14,7 м
* **[[Биеклеге]]:** 6,09 м
* **[[Очкыч канаты|Канат]] [[мәйданы]]:** 62 м²
* **[[Канатның укчылыгы|Почмакның укчылыгы]]:** 42°
* **[[Масса]]:**
** **иң зур очып китү авырлыгы:** 45 000 кг

### Очу бәяләмәләре
* **Иң зур [[тизлек]]:**
** **җир якынында:** 1400 км/сәг

### Кораллар
* **корал**: 1 × 30 мм ГШ-30-1 туп

### Эшләнгән

## Коралда

*  Россия Федерациясе Кораллы Көчләре
:*  Россиянең ХҺКК 109 данә, 2018 елга торышы буенча

## Сугышчан куллану
### Сүриядә Россия хәрби операциясе
Россия хәрбиләре хәбәр итүенчә, 28 май көнне Россиянең Су-35 һәм Су-34 очкычлары Ракка шәһәре янында террорчылар җитәкчелеге киңәшмә уздырган урынны утка тоткан.

Һөҗүм нәтиҗәсендә 300дән артык кеше, шул исәптән "Ислам дәүләте" төркеменең 30лап кыр җитәкчесе һәлак булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Обновление боевой и учебно-боевой авиации в 2013 и 2014 годах 
* Видеообзор пилотирования и сборки Су-34 (видео на YouTube)
*Russian Aircraft | Challenges US Innovation | Military (видео на YouTube)

Төркем:Сухой очкычлары
Төркем:Штурмовиклар
Төркем:Россия очкычлары
Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Бомбага тотучылары
Төркем:Әлифба буенча корал
Окленд

**Окленд** () — Яңа Зеландиянең Төньяк утравында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 19 гасырдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Яңа Зеландия шәһәрләре
Дональд Туск

**Дональд Туск,** (, ,  — , ) — ,  .
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Ансат

**«Ансат»** — Россия җиңел күп максатлы  7—9 урынлы боралагы.

## Ясау тарихы
1990 елларда илдә урнашкан яңа икътисади мөнәсәбәтләр КВЗ-га «Ансат», «Актай» кебек боралакларны мөстәкыйль проектлаштыру мөмкинлеге бирә.

## Очу-техникалык бәяләмәләре

## Шулай ук карагыз
* Aérospatiale AS.350 Écureuil
*  Ка-26
*  Ми-2
*  Ка-226
*  Bell 427
*  Bell 429
*  MD Explorer
*  Eurocopter EC145
*   Agusta A.109

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Казанский вертолётный завод 

Төркем:Боралаклар
Төркем:Әлифба буенча корал
Җастин Трүдо

**Җастин Трүдо** (,  — , ) — ,  .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Канада премьер-министрлары
Төркем:Канада сәясәтчеләре
Сурьяванша

**Сурьяванша** (**Сурьява(н)шам** яки **Кояш Династиясе**) борынгы Һиндстанның тарихи династиясе. **Сурьяванши** төшенчәсе Сурьяванша династиясенә карый. Рагхуванши Сурьяванши кланының токымы булган.

## Чыганаклар
*[[Пураналар]]да*, бигрәк тә *[[Вишну Пурана]]*да, Вальмикиның *[[Рамаяна]]*сында һәм Вьясаның "Махабхарата"сында бу династия турында сөйләнелгән.
Калидасаның *[[Рагхуванша]]*сында бу династиянең кайбер патшалары искә алына.

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
* Historical Rama, website

Төркем:Һинд дине
Сәфәрморат Ниязов

**Сәфәрморат Ниязов** (,  — , ) — ,  .
## Искәрмәләр

Төркем:Сәфәрморат Ниязов
Бронислав Коморовски

**Бронислав Мариа Коморовски**,  (,  — , ) — ,  .

## Искәрмәләр

Төркем:Польша президентлары
Кытайның халык-азатлык армиясе

**Кытайның халык-азатлык армиясе** (КХАА, ) — Кытай кораллы көчләренең рәсми атамасы.

Кытайның кораллы көчләре дөньяда сан ягыннан иң зурлардан дип санала. Кытайның халык-азатлык армиясендә (КХАА) 2,5 млн кеше исәпләнә.

Соңгы еллардагы көчле модернизация нәтиҗәсендә Кытайның кораллы көчләре якын киләчәктә иң заманча корал булдырачак.

Моның стратегик максаты - Кытай гаскәренең сугышка сәләтлелеген арттыру һәм Тайваньне илгә кушарга омтылу диелә Америка хәрби күзәтү хисабында.
## КХАА тарихы

## Кораллы Көчләр структурасы
*Кораллы Көчләре* кораллы көчләрнең төрләренән тора: Коры җир Гаскәрләре, Хәрби-һава көчләре, Хәрби-Диңгез Флоты һәм Ракета гаскәрләре.
Коры җир гаскәрләре

### Коры җир гаскәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Энрико Фельс. ''Will the Eagle strangle the Dragon? An Assessment of the U.S. Challenges towards China’s Nuclear Deterrence'' (англ.), *Trends East Asia*, Анализ № 20 (Февраль 2008).
* Владимир Замков. ''Новая армия Поднебесной''.  Полный текст статьи на сайте журнала «Отечественные записки» , 5, 2005 г.
* Море, космос, интернет и ядерные войска — Китай опубликовал новую стратегию «активной обороны»


Төркем:КХҖ саклану министрлыгы
Төркем:Кытай
15-нче танк бригадасы

**15-нче танк бригадасы** — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ хәрби берләшмәсе.

## Оештырылу тарихы
Бөек Ватан сугышы башлаганда, 1941 елның 14 сентябрендә 34-нче танк дивизиялары нигезендә оештырылган.
1942 елның 18 гыйнварында Барвенково—Лозовая операциясе башлана; аның барышында совет гаскәрләре дошманның фронтны 100 километрлы озынлыкта өзәләр һәм көнбатыш белән көньяк-көнбатыш юнәлешендә 90—100 километрга алга китәләр.

Көньяк-Көнбатыш фронтның 9нчы армиясе 15нче танк бригадасы взвод командиры лейтенант Коновалов 1942 елның 13 июлендә Ростов өлкәсе Тарасов районы Түбән Митякин хуторы янында батырлык күрсәтә. Взводтан бер танк кына (*взвод командирыныкы*) төзек кала. Бригададан артта калып, танкларын ремонтлап бетергәндә, дошманның ике разведчик танкы күренә. Берсен атып  туктаталар, икенче танк борылып китә. Дошманның 35 танктан торган беренче агымы һөҗүм итә. Уңайлы позициядә булудан файдаланып, Коновалов каршы ут ачарга була. Дошман колоннасын 500 метрга китереп җиткереп, ут ачалар һәм сугышның беренче минутларында ук 4 танкны җимерәләр, калганнары кире борыла. Бераз вакыттан соң дошманның 50дән артык танкы һөҗүмгә күчә. Лейтенант Коновалов каршы торырга уйлый һәм дошманның тагын 12 танкын туктата. Бу сугышта аның экипажы дошманның 16 танкын, бер  бронеавтомобилен, җәяүле гаскәр утырган 8 автомашинасын юк иткән. Совет танкы да дошман снаряды тиеп, яндырыла. Экипажның 3 сугышчысы һәлак була.  белән коралланган Коновалов ике ярдәмчесе белән качып китә ала, бер атнадан дошман танкын кулга төшерә һәм әлеге танк белән совет гаскәрләре янына кайтып җитеп, «әсирлеккә» бирелеп, әсир танкта 3 ай сугыш хәрәкәтләрендә катнашуын дәвам итә . 1943 елның 31 мартында Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Действующая армия. Перечни войск. Перечень № 7. Управлений бригад всех родов войск.

## Шулай ук карагыз
* Несокрушимый (фильм)
* Семен Коновалов

Төркем:ССРБ танклар бригадалары Бөек Ватан сугышы вакытында
Төркем:Танк гаскәрләре
Сетунь (Мәскәү елгасының түбән кушылдыгы)

**Сетунь** — (), елга, Мәскәү елгасының түбән уң кушылдыгы.

Бассейн мәйданы — 190 км².
### Күперләр

## Фотогалерея

Setun-river 01.jpg|Сетунь елгасы
Setun-river 02.jpg|Сетунь елгасы кышны

## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе елгалары
Брисбен

**Брисбен** () — Австралиянең Квинсленд штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1825 тә нигезләнә. 
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Австралия шәһәрләре
Аделаида

**Алелаида** () — Австралиянең Көньяк Австралия штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1836 та нигезләнә. 
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Австралия шәһәрләре
АКШ Кораллы көчләре

**АКШ Кораллы көчләре**
АКШ Кораллы көчләре
## АКШ Кораллы көчләре

АКШның саклану бюджеты 700 миллиард доллар тәшкил итә, әмма аның зур өлеше фәнни тикшеренүләргә һәм яңа системнар уйлап чыгаруга тотыла.
## Составы һәм саны
*  АКШ армиясе (АКШның коры җир гаскәрләре) 1775 елның 14 июнендә нигезлэнгэн;

## Сугыш хәрәкәтләре

* Корея 1950—1953 еллар (Корея сугышын кара)
* Вьетнам 1961—1973 еллар (Вьетнам сугышын кара)
* Лаос 1964—1973 еллар (Лаос ватандашлар сугышын кара)
* Босния 1995 ел (Уйланган көчне кара)
* Югославия (Косово) 1999 ел (Югославияне бомбага тотуне кара)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт министерства обороны США
* Намеченные параметры ВС на 2011—2015 годы 
* М. Штейнберг. АРМИЯ США СЕГОДНЯ
* М. Штейнберг. НА МАРШЕ — АМЕРИКАНСКАЯ ПЕХОТА
* М. Штейнберг. КАК ЖИВЕШЬ «ДЖИ-АЙ»?
* Дин Рассел. Воинская повинность. Призыв или добровольно. 
* В.Шлыков Как это было в Америке
* arms.ru, Военно-химический потенциал США (1987 год) 
* Сайт РГ, Число самоубийств американских военных в 2012 году стало рекордным.
* Сайт НВО, Владимир Иванов, Сексуальный кошмар Пентагона.
Ситдыйкова

**Ситдыйкова** — фамилия.
* Әдия Ситдыйкова (1913-2000), рәссам, БАССР халык рәссамы (*[[1983 ел|1983]]*), *[[Салават Юлаев премиясе|С. Юлаев премиясе]] лауреаты ([[1990 ел|1990]]).*
* Әлфия Ситдыйкова (1957), шагыйрә, тәрҗемәче.
* Гүзәл Ситдыйкова (1952), шагыйрә, прозаик, публицист, тәрҗемәче, җәмәгать эшлеклесе. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2007). Башкорт һәм Татар Википедияләренең актив мөхәррире.
* Марина Ситдыйкова (1954), табиб-уролог, медицина фәннәре докторы. 
----
* **[[Ситдыйков]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Морзе әлифбасы

**Мо́рзе әлифбасы**, *«Морзя́нка»,* Мо́рзе коды ул әлифбаның билгеләрен кодлау ысулы, хәрефләрнең, цифраларның, пунктуация билгеләренең һәм башка билгеләрнең озын (тире) белән кыска (нокта) сигналларның эзлелегенә тиңләве. Ноктаның озаклыгы вакытның берәмлеге булып санала, тиренең озаклыгы өч нокта, ә сүзләр арасы озаклыгы 7 нокта дип санала. Код американ уйлап табучысы һәм рәссам Сәмүэл Морзе исемен йөртә.

## Телеграф әлифбасы

Инглизчә Морзе әлифбасы 1838 елда тәкъдим ителгән, 1848 Алфред Вейл тарафыннан үзгәртелгән, шул чактан үзгәртелмәгән. 
Русча Морзе әлифбасы 1856 елда канун булып расланган. Рус хәрефләрен кодлаштыру охшаш латин хәрефләр кодлары нигезендә ясалган. 
Татарча Морзе коды гарәп графикасы язуы вакытында уйлап табылмаган, телеграмма тапшыру өчен русча Морзе әлифбасы кулланылган, шул ысулы расланмаган. Яңалиф вакытында, шул чакта да радиосөючелек популярлашканда, латинча Морзе әлифбасы нигезендә татарча морзе коды кулланыла, өстәмә латин хәрефләр өчен кодларны Галимҗан Шәрәф уйлап таба. Кирилл әлифбасына күчерүдән соң өстәмә татар хәрефләре өчен аерым кодлар булуы, аның куллануы турында ачык түгел.

**[http://www.cqham.ru/forum/attachment.php?attachmentid=44071&d=1258999489 Аудиозапись]** морзе коды белән аудиоязу.

Төркем:Радио
Могхалраҗпурам мәгарәләре

**Могхалраҗпурам мәгарәләре** Һиндстанда, Андхра Прадешта, Виджайявадада урнашкан. Алар өч гыйбадәтханә өч өй булып торалар. Ул үзәкләшкән рәвештә якланган Милли Әһәмияткә Ия Һәйкәлләрнең берсе.

Анда безнең эраның V гасырына карый торган биш таштан киселгән изге урын бар. Бер мәгарәдә Ходай Натараджа, Ганеша потлары Ходайларның борынгы сурәтләре арасында яхшы халәттә. 2 Мәгарәдә ясалма тәрәзәләр белән каплаучы карниз бар. Могалараҗапурам мәгарәсендә Ардханаришвара сыны бар, ул Көньяк Һиндстанда иң борынгы булып санала.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Үтрехт

**Үтрехт** () — Нидирланның Үтрехт правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## [[Тарих]]
Рум империясе заманында нигезләнгән.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Нидерланд шәһәрләре
Неймеген

**Неймеген** (, , , , ) — Нидирланның Гелдерланд правинсәсендә урнашкан шәһәр.

## Җәгъәрафия
Шәһәр Ваал елгасы буенда, илнең көнчыгыш өлешендә, Алмания чигендә урнашкан. Климаты диңгез.

## [[Тарих]]
1 нче гасырда римлылар тарафыннан нигезләнә. 5 нче гасырдан Франклар дәүләте составында; Бөек Карл дәверендә аның резиденциясе булып торган. 9 нчы гасырдан Лотарингия, 10 нчы гасрыдан Изге Рим империясе составында. 1230 елда шәһәр статусы бирелә. 1247 елда түләнмәгән бурычлар бәрабәренә Гелдерн графы кулына күчә. 1407 елдан Неймеген – Һанза берлеге әгъзасы. 1543 елдан Һабсбурглар биләмәләре составында. Нидирлан инкыйлабыннан соң Үтрехт униясе составында. 1581 елда испаннар тарафыннан басып алына, 1591 елда Нассау Морицы гаскәрләре шәһәрне сугышып кайтарып ала. 1672-1678 еллардагы Һолландия сугышы барышында фраснуз әрмесе тарафыннан басып алына, шәһәрдә шушы сугышка чик куйган Нимвеген килешүләренә кул куела. 1815 елда Нидирлан кыйраллыгы составында. 1944 елда шәһәр инглиз-америка авиациясе тарафыннан бомбага тотылып зур зыян күрә.

## Халык

## Икътисад
Икътисад нигезе – хезмәт күрсәтү сферасы; машиналар төзү, химия, кәгазь сәнәгатьләре предприятияләре да бар.

### Транспорт
Неймеген – зур транспорт төене. Шәһәр аша үтә торган автомобиль һәм тимер юллары аны көнбатышта Ран­стад агломерациясе белән, төньякта Ар­нем, Апел­дорн, Звол­ле шәһәрләре белән, көнчыгышта Түбән Рейн-Рур­ аг­ло­ме­ра­циясе шәһәрләре белән (Алма­ния) белән, көньяк һәм көньяк-көнбатышта Һер­то­ген­бо­с, Вен­ло, Маа­ст­рих­т белән тоташтыра.

## Галерея

Файл:Nijmegen Marktplatz.jpg|Неймегеннең үзәк мәйданы
Файл:Sintstevenvanafsnelbinder.jpg
Файл:Nijmegen Centraal Station.jpg|Тимер юл стансасы
Файл:Sint-Nicolaaskapel, Valkhof park Nijmegen.jpg|Изге Микулай капелласы


## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Нидерланд шәһәрләре
Алмере

**Алмере** () — Нидерландның Флеволанд провинциясендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
1970-елларда нигезләнгән.
## Халык

## Шәхесләр

* Angerfist —  һардкор-музыкант һәм DJ.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Нидерланд шәһәрләре
̪Халеси Махадэв Гыйбадәтханәсе

**Халеши Махадэв** - көнчыгыш Непалда Пашупатинатх Гыйбадәтханәсе буларак мәгълүм бик мәшһүр гыйбадәтханә. Ул Хотанг районында, диңгез дәрәҗәсеннән 3100 - 4734 м биеклектә урнашкан. Ул Эверест тавыннан 185 км көньяк-көнбатышта урнашып Һинд дине һәм Буддачылык дини сәфәр кылу урыны.

## Риваять

**Шри Халеши Махадэв** - Непалның Хотанг районында урнашкан изге гыйбадәтханә. Бу мәгарәнең урыны изге Дудх Коши һәм Сун Коши елгалары арасында урнашкан. Бу урын гадәттә салкын һәм яңгырлы. Хәзерге вакытта бу урынга мотоцикллар һәм джиплар белән килеп була.
Ышану буенча Ходай Шива шәйтан Бхасмасурдан 6000 ел буена бу мәгарәдә качкан.
Бхасмасур, Рама Навами һәм  Ганеша Чатуртхи көннәрендә, бу урында бәйрәмнәр һәм фестивальләр үткәрелә.
Һиндстаннан Һинд дине тарафдарлары монда күп калкулыкларга менгәннән соң килгәннәр. Күп кешеләр монда Ладания һәм Җаянагар кебек урыннардан Шраван аенда Халеши Махадэвка дога кылыр өчен киләләр.

## Махадэв Мәгарәсе

Бу мәгарә җир өслегеннән 67 фут аста урнашкан, ул хөрмәт ителгән дини урын һәм туристлар өчен максат урыны. Аның керү урыны ярымай сыман һәм көнчыгышка карый. Аның формасы түгәрәк, диаметры 193 фут, аерым мәарә башка урында урнашкан. Идән әйләнәдә 223 фут.

## Шулай ук укырга мөмкин
* Buffetrille, Katia (1994). The Halase-Maratika Caves (Eastern Nepal): A sacred place claimed by both Hindus and Buddhists. Pondy Papers in Social Sciences. 16. Pondicherry: Institut Français de Pondicherry.

## Шулай ук карагыз
* Маратика Мәгарәсе

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Сорай

***Сорай*** (Ассам телендә:শৰাই) Ассамның традицион символы. Гади төшенчәләрдә ул төбендә стойка белән тәкъдим итү подносы. Түбәдә капкач белән яки ансыз "сорай" бар.

## Кулланылышы
* Кунакларга рәхим итеп һәм рәхмәт әйтү билгесе буларак тәкъдим итү подносы *тамул-пан* өчен (бетель чикләвекләре һәм бетель яфраклары өчен).
* Ходай тарафыннан алкышлар өчен алтарь ("наамгхар") алдына куела торган ашамлыклар һәм башка әйберләр белән тәкъдим итү подносы буларак.
* Традицион функцияләрдә, мәсьәлән, Биху биюе вакытында декоратив символ буларак (хәзерге кулланылышы).
* Тәбрикләүләр вакытында шәхескә ихтирам итеп бирелә торган бүләк буларак (хәзерге кулланылышы)

### Шулай ук карагыз
*Ассам мәдәнияте
*Ассамның чаң һәм җиз кәсеп әйберләре
*Ассамның традицион кәсепләре
* Ассам Мәдәниятендә Тамол

Төркем:Һинд дине
Bhaktivedanta Book Trust

**Bhaktivedanta Book Trust** (**BBT**) дөньяда Кришнага һәм Һиндстанда Гаудия Вайшнавизм мәдәниятенә, диненә һәм фәлсәфәсенә кагылышлы китаплар чыгаручы иң зур нәшрият. Ул 1972 елда Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте (ISKCON - International Society for Krishna Consciousness) нигезләүчесе Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупада тарафыннан нигезләнгән. Бхактиведанта Бук Траст аның китапларының һәм башка авторларының китапларының басучысы. Ул шулай ук Инглиз телендә, Һинди телендә, Маратхи телендә, Бенгали телендә, Италия телендә, Венгр телендә һәм башка телләрдә *[[Back to Godhead]]* журналын чыгара. Бхактиведанта Бук Траст - табышсыз оешма, Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятеннән бәйсез һәм китапларны Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятенә һәм гомумән китап сатуына тәэмин итә.

## Басмалар диапазоны
Бхактиведанта Бук Траст китаплары кыска кереш кенәгәләре һәм өйрәнү китапчыклары, нәтиҗә өйрәнүләр, биографик материал һәм кыска Санскрит эшләреннән  тәфсилле күп томлы төп Санскрит һәм Бенгали эшләренең тәрҗемәләренә (комментарлар белән) кадәр. Аның басмаларына башлангыч язмалар бар, алар 80 телдән күбрәккә тәрҗемә ителгән һәм традицион текстларны аңлатучы һәм шулар турында фикерләр йөртүче китаплар керә. Бхактиведанта Бук Траст шулай ук аудио китаплар, аудио CD-лар, видео материаллар һәм мультимедиа презентацияләр чыгара.

Бхактиведанта Бук Траст *[[Бхагавад Гита Ничек Бар Шулай]], [[Бхагавата Пурана]], [[Иша Упанишад]], [[Нарада Бхакти Сутра]],* һәм (Гаудия тугърылык традициясеннән) *Шри [[Чайтанья Чаритамрита]]*ны һәм күп башка китапларны чыгара. Аның соңгы күп томлы басма - ул комментарий белән Санатана Госваминың "Брихад Бхагаватамрита"сы.
Бхактиведанта Бук Траст барлык төп Көнчыгыш һәм Көнбатыш Европа телләрендә, төп Һиндстан телләрендә, элеккеге Советлар Берлегенең төп телләрендә, һәм гарәп, Кытай, Япон, Таи, Вьетнам, Индонезия, Сингал, Иврит, Фарсы һәм башка телләрдә бастыра.
Бхактиведанта Бук Трастның бастыруда эшләреннән башка, ул Кришна гыйбадәтханәләрен төзергә һәм яңартырга ярдәм итә - мәсьәлән, иң мәшһүр Гаудия Вайшнава изге урыннарында, мәсьәлән Вриндаван һәм Майяпурда.

## Структурасы
Бхактиведанта Бук Трастның алты төп басма дивизионы бар: Төньяк Европа, Төньяк Америка, Көнбатыш Тын, Урта Диңгез, Африка, һәм Һинд. Һәрбер бүлекнең бу бүлектә булган телләрдә бастыру өчен җаваплы караучысы бар. Караучылар елына ике мәртәбә очраша.

## Шулай ук карагыз
* Россиядә Бхагвад Гита турында мәхкәмә

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
* The Bhaktivedanta Book Trust (the BBT corporate site)

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Хафиз Миргалимов

**Хафиз Миргалимов**, Хафиз Гаяз улы Миргалимов (*Хафиз Гаязович Миргалимов; [[1954 ел]]ның [[14 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Чирмешән районы]], [[Бәркәтә]]*) — Татарстанның сәяси-фирка эшлеклесе,  Татарстан төбәк бүлекчәсе беренче сәркатибе (*[[2004 ел]]дан*), 3нче (2004-2009), 4нче (2009-2014), 5нче (2014-2019), 6нчы чакырылыш (2019-2024) ТР Дәүләт шурасы депутаты, Татарстан парламентында  фракциясе җитәкчесе (*[[2005 ел]]дан*). 2025 елда КПРФ фиркасеннән Татарстан Республикасы Рәисен сайлауларда кандидат буларак теркәлгән. 

## Тәрҗемәи хәле

1954 елның 14 августында Татарстан АССР Чирмешән районы Бәркәтә авылында туган. «*[[Фәнни коммунизм]] укытучысы*(вариант: «тарих укытучысы») белгечлеге буенча В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын (*[[2009 ел]]дан [[КФУ]]*) тәмамлаган (*[[1981 ел|1981]]*). 1972—1974 елларда хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
1981—1983 елларда — Яр Чаллы шәһәренең «Камдорстой» трестында: трестның яшьләр оешмасы сәркатибе, 1983-1984 елларда трестның КМТС башлыгы.

1984—1991 елларда — Яр Чаллы шәһәренең Комсомол районы КПССның район комитеты оештыру бүлеге инструкторы, оештыру-фирка эше бүлеге мөдире.

1991-1992 елларда — Яр Чаллы шәһәре халык депутатлары шурасы башкарма комитетының оештыру бүлеге инструкторы.

1992-1993 елларда — «Приволье» ярдәмче хуҗалыгы директоры.

1993-1994 елларда — «Электроника» ПКП килешүләр һәм  эше буенча икътисадчысы.

1994-2004 елларда — «Челныгорстрой» АҖдә: килешүләр һәм дәгъвалар эше буенча 3нче категорияле икътисадчы, әйдәүче икътисадчы-төркем башлыгы, фонд бүлеге башлыгы, юридик бүлекнең кыйммәтле кәгазьләр буенча әйдәүче белгече.

2004 елдан КПРФның Татарстан төбәк бүлекчәсе беренче сәркатибе.

2005-2009 елларда — ТР Дәүләт шурасының һөнәри нигездә даими эшләүче депутаты, КПРФ фракциясе җитәкчесе.

2009 елдан ТР Дәүләт шурасының дәүләт төзелеше һәм җирле үзидарә буенча комитеты рәисе урынбасары, ТР Дәүләт шурасының президиум һәм берничә комиссия әгъзасы.

2015 елда ТР Президентын сайлауларда  кандидаты.

2019 елның 9 сентябреннән РФ КФ фиркасеннән VI чакырылыш Татарстан Дәүләт Шурасының даими нигездә эшләүче депутаты, дәүләт төзелеше, җирле үзидарә буенча ТР ДШ комитеты рәисе урынбасары.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 — «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* 2014 — "Фидакарь хезмәт өчен" медале
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Миргалимов Хафиз Гаязович.  Открытый Татарстан
*   Сайт Татарстанского регионального отделения КПРФ 
*   Миргалимов Хафиз Гаязович.  realnoevremya.ru

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:РФКФ әгъзалары
Төркем:Укытучылар
Колумбиядә Һинд дине

Һинд дине Колумбиядә азчылык дин булып тора, аның вәкилләре булып күбесенчә Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте тарафдарлары һәм Һиндле чыгышлы кешеләр булып тора. Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятенең илнең 20 шәһәрләрендә гыйбадәтханәләре бар. Тарафдарлар саны якынча 700 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Колумбиядә дин