open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Миссури (штат)

:*Бу терминның башка мәгънәләре дә бар, [[Миссури (мәгънәләр)]] битен карагыз.*
**Миссури** — АКШның Урта Көнбатышында урнашкан штат. Халык саны — 5 595 211 кеше (АКШ буенча 17 нче урында; 2000 ел мәгълүматлары). Башкаласы — Джефферсон-Сити, иң зур шәһәрләр — Сент-Луис һәм Канзас-Сити. Штатның рәсми атамасы — «"Күрсәт миңа" штаты».

АКШка 24 нче штат буларак керә. Этник состав түбәндәгечә: алманнар — 23,5 %, ирландлар — 12,7 %, американнар — 10,5 %, инглизләр— 9,5 %, французлар — 3,5 %.

Төньякта Миссури Айова, көнчыгышта Иллинойс, Кентукки һәм Теннесси белән, көньякта Арканзас, көнбатышта Оклахома, Канзас һәм Небраска штатлары белән чиктәш.

*
Миссури (мәгънәләр)

**Миссу́ри** ():

* Миссури (штат) — АКШ штаты.
* Миссури (кабилә) — индеецлар кабиләсе.
* Миссури (елга) — Төньяк Америкада урнашкан елга.
* Миссури (плато) — Төньяк Америкада урнашкан плато.
Небраска

**Небра́ска** () — АКШның Төньяк-Көнбатыш Мәркәзе регионында (*West North Central States*) урнашкан штат. Халык саны — 1,7 млн кеше (2000). Этник состав: алманнар — 38,6 %, ирландлар — 12,4 %, инглизләр — 9,6 %, шведлар — 4,9 %, чехлар — 4,9 %.

Штатның башкаласы — Линкольн (*Lincoln*), шулай ук Омаха (*Omaha*) дигән зур шәһәр бар.

Небраска мәйданы 200,5 мең км²-ны тәшкил итә. Төньякта штат Көньяк Дакота, көнбатышта Колорадо һәм Вайоминг, көньякта Канзас, көнчыгышта Айова һәм Миссури белән чиктәш.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Шаньюй

**Шанью́й** (, (:en:Wade-Giles): *ch'an-yü*, Урта кытайчасы (ингл.): (:en:Guangyun) tɑn˥˩i̯u˩ *яки* ʑi̯ɛn˩˥i̯u˩, хунну теле: *sanok/tsanak* тулы титул: 撐犁孤塗單于/撑犁孤涂单于, chēnglí gūtu chányú, *[[:en:Book of Han|Хань китабы (ингл.)]]* буенча мәгънәсе *Күк, Бала, Зур күренеш*) — сигез гасыр буенча Урта һәм Үзәк Азияда күчмә халыкларның иң югары хәкимен билгеләү өчен кулланылган титул.

402 елда аны соңыннан **Хан** булып үзгәрәчәк "**[[:en:Khagan|Каһан (ингл.)]]**" титулы алыштыра. Цинь (ингл.) (б.э.к. 221-206 еллар) һәм Хань династиясе (ингл.) (б.э.к. 206 ел – б.э. 220 еллар) дәвамында хунну күчмә халыкларның Луанти (ингл.) ыругы тарафыннан үз башлыгын билгеләр өчен кулланыла.

Хунн кабиләләре аксөякләре тарафыннан сайлана, үлгәнчегә кадәр идарә итә. Ырулар шурасы белән берлектә идарә итә торган була.

**Шаньюй** терминына караганда **Чаньюй** 601 елда *Lu Fayan* тарафыннан җыела башлаган һәм Сун империясе (ингл.) заманында 1007-1011 еллар арасында җыелып бетерелгән *[[:en:Guangyun]]* сүзлегендә табылган вариант булу сәбәпле өстенрәк (дөресрәк) дип санала.

Чыңгызхан, таоист :en:Qiu Chuji'га җибәрелгән хатында, Модэ чанью заманнарын *"безнең Чаньюй'ның борынгы вакытлары"* дип телгә ала.
Тулы титулы "чиксез күк улы" дип тәрҗемә ителә. Чаньюй'ның үлеме очрагында, аның статусы иң якын ир туганына тапшырыла иде. Тарихта 60 чанью булуы билгеле.

## Хунну чаньюйлары исемлеге

### Төньяк хуннулар (北匈奴)

### Көньяк хуннулар (南匈奴)

## Wuhuan

## Da Chanyu (大單于)

## Шулай ук карагыз

* Хунну
* Һуннар
* Ханлык
* Ханбалык
* Ханьнар

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Википедияның инглиз телле бүлеге мәкаләсе

Төркем:Һуннар
Төркем:Ханнар
Мөхетдин Корбангалиев

**Мөхетдин Хафиз улы Корбангалиев** (1873 елның 20 ноябре — 1941 елның 3 июне) — татар теле белгече, педагог, профессор (1930), Хезмәт Батыры (1928), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1940).

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1873 елның 20 нче ноябрендә РИ Вятка губернасы Алабуга өязе (хәзерге Татарстанның Әгерҗе районы) Биектау авылында туа. 1895 елда Казан шәһәрендәге Татар укытучылар мәктәбен тәмамлый. Авыл мәктәпләрендә укыта.

1903 елда Казандагы балалар йортына мөдир итеп билгеләнә. Шушы елларда башлангыч һәм олылар мәктәбе өчен татар әлифбалары төзи, татар теле, математика һәм география буенча дәреслекләр чыгара. «Мәктәп» һәм «Мәгариф» журналлары белән хезмәттәшлек итә.

1928 елда совет хокукы факультетына лектор итеп куела. 1928—1929 елларда, Казан университетының татар филологиясе һәм тарихы факультетының татар теле һәм әдәбияты кафедрасы мөдире буларак, барлык факультетларда, студентларның кайсы милләттән булуына карамастан, татар телен укыту мәсьәләсен күтәрә.

Галим 1941 елның 3 июнендә Казанда вафат була. Казанның Татар зиратында җирләнә.

## Татар мәгарифенә өлеше
Мөхетдин Корбангалиев мәгариф өлкәсендә татар халкы өчен күп эш башкара: яңа мәктәпләр, укытучылар өчен курслар ачтыра. Халык өчен туган телнең зур әһәмияткә ия булуын һәм мәктәптә аның укыту теле булырга тиешлеген алга куя. Туган телдә укыту балаларга белем бирүдә һәм аларны тәрбияләүдә яхшы чыганак дип саный. Хезмәтләре: «Ана телен укыту методикасы» (1918), «Укырга-язарга өйрәтү методикасы» (1940). Мөхетдин Корбангалиев татар теле орфографиясен камилләштерү буенча да күп хезмәт куя. 1939 елда Шиһаб Рамазанов белән бергә татар теле алфавитын рус графикасына күчерүне тәртипкә сала.

## Тагын кара

* М. Корбангалиев һәм Ш. Рамазанов әлифбалары

* Иске имля

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Тормыш юлы
* Мөхетдин Корбангалиевның хисап мәсьләләре һәм гадәди мисаллар” исемле дәреслегенә карата

## Кулланылган чыганаклар
* Рус Википедиясе 
* 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Татар теле галимнәре
Төркем:Хезмәт Батырлары
Үртәвеч

**Үртәвеч** — берәр кешедән көлүдә, яки шаяруда куллана торган шигъри әсәр. Аларны гадәттә балалар күмәк шөгыль вакытында берәрсе хәрәмләшсә кулланалар. Үртәвечләрдә балалар мохитендәге тискәре күренешләр һәм сыйфатлар да тәнкыйть ителә. Үртәвечләр арасында кешенең физик җитешсезлекләреннән, милләтеннән, шөгыленнән көлү рәвешендәгеләр дә очрый, әмма алар азчылык. Үртәвечләр, гаделсезлек кылганнарга җәза бирү вазифасын үтәүче сатирик әсәрләр буларак та кулланылалар.

## Мисал өчен үртәвечләр

Әби, әби - әбәнәк.
Әби миннән тәбәнәк.
Әбиләргә барып керсәм, 
Әби ята тәгәрәп.

Вәли, Вәли - Вәчкә,
Урман тулы чәчкә. 
Вәлиләргә барган идем, 
Үлә яздым ачка.

Азат, Азат димәгез, 
Азатка ипи бирмәгез.
Ашамасын, эчмәсен,
Укуыннан качмасын.

Азат утыра дәрестә,
Үзе ашый кәбестә. 
Аягын бәйләгәннәр, 
Авызын кләйләгәннәр.

Аяз-паяз, барабан, 
Чәчен майлап тараган. 
Урамнан кызлар уза дип, 
Тәрәзә ачып караган.

Барый-Барый, 
Тәрәзәдән карый. 
Иптәшләреннән көлгәнгә, 
Авызы-борыны каный.

Аксак-туксак, 
Барабан корсак. 
Эчен ярып карасак, 
Бер пот борчак.

Кызлар, кызлар - 
Һавадагы йолдызлар.
Малайлар, малайлар - 
Чүплектәге калайлар.

Таз, таз, тазинә
Төшкән дуңгыз базына.
Дуңгыз базы бик тирән - 
Чыгар микән таз-бирән?

Тәмәкече, 
Миннән кече, 
Алабута күмәче.

Кызлар, кызлар - 
Арандагы дуңгызлар.

Роза, Роза, 
Пыр туза, 
Мотоциклны уза.

Хәдичә 
Бер самавыр чәй эчә.

Мактанчык, мактанчык,
Мактанчыкның арты ачык.

Пацан!
Бер чокырга батсаң, 
Биш көн чыгалмый ятсаң!

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

## Сылтамалар
* Үртәвечләр

Төркем:Татар әдәбияты
Мөхәммәтхан Фазлуллин

**Мөхәммәтхан Әшрәфҗан улы Фазлуллин** (1883 елның 15 декабре — 1964 елның 3 феврале) — тел белгече, мөгаллим, методист, профессор (1930), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1940).

Ул 1883 елның 15 декабрендә Татарстанның Яшел Үзән районы Тугай авылында туа. Авыл мәдрәсәсендә сабак алгач, 1895 елда Казан шәһәрендәге Күл буе мәдрәсәсенә укырга керә.

left|200px|thumb|Галим йорты
1904—1908 елларда Мамадыш өязенең Тарлау авылындагы рус-татар мәктәбендә укытучы булып эшли. 1911—1919 елларда Мамадыш шәһәрендәге рус-татар мәктәбендә укыта. Ул өяздә татар мәктәпләре оештыру, аларны укытучылар һәм уку әсбаплары белән тәэмин итү өчен зур хезмәт куя.

Мөхәммәтхан Фазлуллин зур гыйльми һәм фәнни-методик эш алып бара, татар теленең , пунктуациясе, методикасы мәсьәләләре буенча җитди тикшеренүләр үткәрә: «Дидактика кагыйдәләре» (1920), «Орфография нигезләре» (1930), «Дөрес язу кагыйдәләре» (1930).

left|200px|thumb|Мемориал такта
Галим татар диалектларын өйрәнүгә зур игътибар бирә. Ул Татарстанның төрле районнарына диалектологик экспедицияләр оештыра, һәм аларга үзе җитәкчелек итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

## Сылтамалар

* Методическое наследие Мухаметхана Фазлуллина 
* Милләттәшләр сайты 
* Теория трудовой школы и гражданского воспитания в педагогическом наследии М. Фазлуллина 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар теле галимнәре
Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Домодедово

**Домоде́дово**:
* Домодедово һава аланы — Мәскәүнең һава аланы.
* Домодедово шәһәр округы — Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр округы.
* Домодедово шәһәре — Домодедово шәһәр округының административ үзәге.
* Домодедово һава аланында шартлау (2011).
Көньяк Дакота

**Көньяк Дако́та** (, ХФА: ) — АКШның Урта Көнбатышында урнашкан штат. Атамасы Лакота һәм Дакота (Сиу) кабиләләре белән бәйле. Башкаласы — Пирр, иң зур шәһәре — Су-Фолс.

Көньяк Дакота АКШ мәркәзенең төньягында урнаша. Штата мәйданы — 199 905 км². Төньякта ул Төньяк Дакота, көнчыгышта Миннесота һәм Айова, көньякта Небраска, көнбатышта Вайоминг һәм Монтана штатлары белән чиктәш. Штат җире аша Миссури елгасы ага.

Көньяк Дакота АКШ составына 1889 елның 2 ноябрендә 40 нчы штат буларак кергән.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Шамил Анак

**Шамил Анак** (чын исеме **Шамил Гомәр улы Мәхмүтов**; 1928 елның 25 ноябре — 2005 елның 24 октябре) — татар, башкорт һәм рус телләрендә иҗат иткән шагыйрь, тәрҗемәче, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (1969 елдан), Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1990).

## Биографиясе

Ул 1928 елның 21 ноябрендә Башкортстанның Әлшәй районы Габдрәшит авылында дөньяга килә. Дәүләкән педагогия училищесында укый, аннары соң Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын һәм аспирантураны тәмамлый. Максим Горький исемендәге Әдәбият институтында (1957—1959), Праһа университетында (1959—1960) укыта. 1959 елда шагыйрь туган авылына кайта.

Шамил Анак — ике дистәгә якын китап авторы. Аның «Солнце на дороге» исемле тәүге шигырьләр җыентыгы Мәскәүдә, «Советский писатель» нәшриятында дөнья күрде. «Европа уртасында» дип исемләнгән китабы 1963 елда Уфада нәшер ителде. Аннан соң әдипнең «Ак куян зары», «Юл өстендә кояш», «Таш тамгалар», «Зәңгәр Өчбүлә иле», «Ода мирным вещам», «Сөю тамгалары» исемле китаплары Мәскәүдә, Казанда һәм Уфада басылып чыга. Аның шигърияте — чынбарлыкны сәнгатьле фикерләү аша күзаллап тасвирларга омтылуы, сурәтле образларга таянып яңа сүз әйтүе, шигъри формадагы тәҗрибәләре, бигрәк тә ак шигырь һәм ирекле шигырь өлкәсендәге эзләнүләре белән үзенчәлекле.

Шамил Анак шулай ук әдәбият белгече, тәрҗемәче. Ул төрек шагыйре Назыйм Хикмәтнең ике шигырь китабын, шулай ук төрек хикәяләрен тәрҗемә иткән.

Гомеренең соңгы өлешен Шамил Анак туган районында үткәрә. Ул 2005 елда вафат була.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.
* Татар—информ: Танылган шагыйрь Шамил Анак вафат булды 
* Татар язучылары порталы

## Әдәбият

* Мустафин Р. Ищите крупицы добра // Образ времени. Казань, 1981.
* Харисов Р. Юл өстендә кояш // Казан утлары. 1967. № 12.
* Галиуллин Т. Н. Тыйнак табынга кил, укучы! // Казан утлары. 1983. № 11.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Домодедово һава аланы

}} | } | Россия}}
|-
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | Аэропорт тибы:
|  colspan="2"                    | }
|- 
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | ИКАО коды: ИАТА коды: 
|  colspan="2"  | ** } **  ** } **
|- 

|-
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | Диңгез өстеннән биеклеге:Координатлар:
|  colspan="2"  | }  
|- 

|- 

|-

}}
|-

|-
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | Вакыт зонасы:
|  colspan="2"  | UTC }
|-
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | Сайт:
|  colspan="2"  | }
|- 

|- 

|- class="hiddenStructure}"
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | Сайт:
|  colspan="2"  | 

|-
!colspan="3" style="text-align: center; background-color: #4682B4; color: white;" |
|-
!bgcolor="lightgrey" align=center|Саны
!bgcolor="lightgrey" align=center|Зурлыгы
!bgcolor="lightgrey" align=center|Түшәмәсе
|- style="font-size:smaller; text-align:center"
! valign="top" style="text-align:left" width="100" | 14/32
| valign="top" | 2498x45&nbsp;м
| valign="top" | армбетон
|-

|- style="font-size:smaller; text-align:center"
! valign="top" style="text-align:left" | 14/32
| valign="top" | 3724х44&nbsp;м
| valign="top" | армбетон
|-

|}: *Бу һава аланы турында мәкалә. Төшенчәнең башка мәгънәләрен сылтама буенча күчеп карый аласыз: *'Домодедово**''.
**Мәскәүнең Домоде́дово һава аланы''' (), ) — нең иң зур һава аланы, Аурупаның иң эре һава аланнары исемлегенә керә. Мәскәү өлкәсенең Домодедово һәм Раменский районнары чикләрендә урнаша. дән ераклыгы — 45 километр. 

2010 ел мәгълүматлары буенча Домодедово һава аланыннан 76 авиаширкәт бөтен дөнья буйлап 243 юнәлештә очыш ясый.

Һава аланы тарихы 1954 елның 13 ноябрендә башлана. Шул көнне  Министрлар Шурасы икенче Мәскәү һава аланын төзү карарын чыгара. 1964 елның 25 мартында һава аланыннан беренче очкыч очыш ясый. 
## Очып менү-төшү юллары
Һава аланында  ике паралель очып менү-төшү юлы бар, аларның озынлыгы 2498 м һәм  3724 м тәшкил итә.
## Һәлакәтләр
* 2011 елның 24 гыйнварында 16 сәгать 32 минутта каршылаучылар залында көчле шартлау нәтиҗәсендә 35 кеше вафат була, 168 җәрәхәтләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Мәскәү һава аланнары
Төркем:Әлифба буенча һава аланнары
Төркем:Мәскәү өлкәсе
Домодедово һава аланында шартлау (2011)

**Домодедово һава аланында шартлау** — 2011 елның 24 гыйнварында 16 сәгать 32 минутта Мәскәүнең Домодедово һава аланында булган шартлау.

## Вакыйгалар дисбесе
* 16:32дә каршылаучылар булган залда шартлау. Һава аланы бинасы төтен белән капланган. Очышларның өлеше Шереметьево һава аланына күчерелә. Кимендә 35 кешенең вафат булуы хәбәр ителә. Барлыгы 130дан артык кеше төрле җәрәхәтләр алган .
* РФ Тикшерү Комитеты «террор гамәле» дигән мәддә нигезендә җинаять эшен ачкан. 
* Һава аланында эшләгән такси хезмәткәрләре бару бәясен 10-20 мең сумга күтәргән .
* Россия президенты Дмитрий Медведев Давоска сәфәреннән баш тарта. 
* 23:00: Россия МЧСы мәгълүматларына караганда шартлаудан 180ннән күбрәк кеше зарар күрде.
* Туганнар турында белешү өчен «кайнар линия» ачылган. 
* YouTube сайтында шартлауның видеоязмасы чыкты.

## Халыкара реакция
Азәрбайҗан, Алмания, АКШ, Беларус, Болгария, Бөекбритания, Парагвай, Польша, Латвия, Сербия, Эстония, Украина, Франция, НАТО җитәкчеләре россиялеләр белән кайгы уртаклашуы турында белдерделәр, вакыйгага кискен тәнкыйтен белдерделәр.

## Нәтиҗәләр
Шартлаулар сәбәпле, Мәскәүдән Казанга барган очкычлар берникадәр соңга калып килгәннәр.

26 гыйнвар Россиядә  көне дип игълан ителде. 25 гыйнварда исә ил университетлары Студентлар көнен билгеләүдән баш тарттылар.

## Искәрмәләр

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2011 ел
Төркем:24 гыйнвар
Төркем:Шартлаулар
Төркем:Мәскәү һава аланнары
Төркем:Россия тарихы
Монтана

**Монта́на** ( ) — АКШның төньяк-көнбатышында урнашкан штат. Башкаласы — Һелена, иң зур шәһәр — Биллингс. Халык саны — 967 440 кеше (АКШта 44 нче урын, 2008 ел мәгълүматлары). Штатның рәсми атамасы — «Хәзинәләр штаты».

Монтана АКШ составына 41 нче штат буларак керә. Штат исеме испан теленең *montaña* (тау) сүзеннән килеп чыга дип санала.

## Географик мәгълүмат
Төньякта Монтана Британ Колумбиясе, Альберта һәм Саскачеван Канада провинцияләре белән, көнчыгышта Төньяк Дакота һәм Көньяк Дакота, көньякта Вайоминг, көнбатышта Айдахо штатлары белән чиктәш. Штатның гомуми мәйданы — 381 156 км², шуның арасында 377 295 км² — коры җир.

Монтанада Глейшер Милли паркы һәм Йеллоустон милли паркы өлеше урнаша. Штат территориясендә Миссури елгасы ага башлый.

Штатның иң югары ноктасы — Гранит-Пик (3904 м).

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Род-Айленд

**Род-А́йленд** () — мәйданы буенча АКШның иң кечкенә штаты, Яңа Англия регионына керә һәм Атлантик океан буенда урнаша.

Род-Айленд Англиягә каршы баш күтәргән 13 Америка колонияләренең берсе булган. Шушы штатлар арасында ул соңгы булып АКШ Конституциясен кабул итә (1790 елның 29 мае). Башлыча штат ике өлештән торган: *Провиденс җирләре* (штатның кыйтгада урнашкан өлеше, иң зур шәһәр — Провиденс) һәм *Род утравы* (утрау өлеше, иң зур шәһәр — Ньюпорт).

Штат мәйданы — 4 005 км², шул арасында коры җир — 2 710 км², су өлеше — 1 296 км². Род-Айленд Наррагансетт култыгы ярында урнаша.

## Сылтамалар
* Хөкүмәтнең рәсми сайты


Файл:Rhode Island State House, Providence RI.jpg
Файл:Claiborne Pell Newport Bridge.jpg
Файл:Salve-gates.jpg


*
Род-Айленд (мәгънәләр)

**Род-Айленд:**

* Род-Айленд — АКШ штаты.
* Род-Айленд утравы
* Род-Айленд бугазы
Виктор Ющенко

**Ви́ктор Андрийовыч Ю́щенко** () — Украинаның дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, 2005—2010 елларда — Украина президенты. Икътисад фәннәре кандидаты.

Сәяси эшчәнлекне 1999 елда Украинаның премьер-министры буларак башлый. Моңа кадәр ул икътисад белән шөгыльләнә, илнең акча өлкәсендә эшләүче иң мөһим кешеләрдән була. Леонид Кучма сайлау алды кампаниясендә катнаша, 1999 елның декабрендә аңа Украина хөкүмәте рәисе вазифасын тәкъдим итәләр. Ләкин ил башы белән булган низаглар аркасында 2001 елда эшеннән чыгарыла.

2004 елда президент вазифасына намзәт булып теркәлә. Сайлау алды кампаниясе вакытында аны агуларга тырышалар, моның сәбәрле аның тирендә төрле яралар барлыкка килә. Сайлауларның беренче турында намзәтләр арасында беренче урын ала (39,87 % тавыш). Икенче турда исә икенче урын ала (46,69 % тавыш),  ләкин моның белән килешмичә, Украинаның Югары мәхкәмәсенә сайлау нәтиҗәләренең фальсификациясен танырга сорап мөрәҗәгать итте. Мәхкәмә, сайлауның икенче турын гамәлдән чыгарып, аны кабатларга карарын чыгарган. Кабат уздырылган сайлауда ул җиңүче буларак таныла (51,99 %), илнең президенты булып игълан ителә.

2010 елда президент сайлауларында катнашып, нибары 5,45 % тавыш җыя.

## Сылтамалар
* Президент 2010 — Ющенко сайлау алды кампаниясе сайты  

## Искәрмәләр

Төркем:Украина президентлары
Төркем:Украина сәясәтчеләре
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Гейдар Алиев ордены кавалерлары
Тригонометрия

**Тригономе́трия** ( (*[[өчпочмак]]*) һәм  (*үлчәргә*), ягъни *өчпочмакларны үлчәү*) — тригонометрик функцияләрне һәм аларның геометриягә карата кулланылышын өчрәнүче математиканың бүлеге. Бу төшенчәне беренче булып немец математигы Бартоломеус Питискус (*Bartholomäus Pitiscus*, 1561 — 1613) куллана, фән үзе исә борынгы заманда ук астрономия, геодезия һәм архитектурада хисап алып бару өчен кулланыла.

Тригонометрик исәпләүләр барлык геометрия, физика һәм инженерлыкның барлык өлкәләрендә диярлек кулланылалар.

## Тригонометрик функцияләрнең билгеләнмәсе

Башта тригонометрик функцияләр турыпочмаклы өчпочмак якларының үзара нисбәте белән бәйле була. Аларның бердәнбер аргументы булып почмак (турыпочмактан тыш) тора:
* Синус — каршыдагы катетның гипотенузага чагыштырмасы.
* Косинус — эргәдәш катетның гипотенузага чагыштырмасы. 
* Тангенс — каршыдагы катетның эргәдәш катетка чагыштырмасы.
* Котангенс — эргәдәш катетның каршыдагы катетка чагыштырмасы. 
* Секанс — гипотенузаның эргәдәш катетка чагыштырмасы. 
* Косеканс — гипотенузаның каршыдагы катетка чагыштырмасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Тригонометрия тарихы

Төркем:Тригонометрия
Нью-Гэмпшир

**Нью-Гэ́мпшир** () — АКШның төньяк-көнчыгышында урнашкан кечкенә штат, Яңа Англия регионына керә. Халык саны — 1,315 млн (2007 ). Штат башкаласы — Конкорд, иң зур шәһәре — Манчестер.

Нью-Һэмпшир — Бөекбританиядән бәйсезлеген игълан иткән беренче штат.

Төньякта штат Канаданың Квебек провинциясе белән, көнчыгышта Мэн штаты һәм Атлантик океан белән, көньякта Массачусетс, көнбатышта Вермонт белән чиктәш. Нью-Һэмпшир мәйданы — 24 239 км² (Илдә 44 нче урын).

Штатның иң зур күле — Уиннипесоки.

## Сылтамалар
* Official State Website/ Рәсми сайт 

Төркем:Нью-Гэмпшир
Нью-Һәмпшир (мәгънәләр)

**Нью-Гэмпшир:**
* Нью-Гэмпшир — АКШ штаты.
* Нью-гемпшир — тавыклар токымы.
Өчпочмак

thumb|250px|right|Өчпочмак
thumb|right|250px|left

**Өчпочмак** — бер турыда ятмаучы өч ноктадан һәм шул нокталарны парлаштырып тоташтыручы өч кисемтәдән торучы геометрик фигура. Өчпочмак – өч очка (почмакка) ия булган иң гади күппочмаклык булып тора, башкача әйткәндә, өч нокта белән һәм аларны тоташтыручы кисемтәләр белән чикләнгән яссылыкның бер кисәге. Бу кисемтәләр - ***өчпочмакның яклары*** дип йөртелә. *A*, *B* һәм *C* очлары булган өчпочмак \Delta ABC рәвешендә билгеләнә. ***Өчпочмакның биеклеге*** – өчпочмакның түбәсенә каршы ятучы як урнашкан турыга төшерелгән перпендикуляр. ***Өчпочмакның медианасы*** – өчпочмакның түбәсен каршы ятучы якның уртасы белән тоташтыручы кисемтә.

Өчпочмакның почмаклары суммасы 180 градуска ка тигез.

Өчпочмакның бер ягы дәвам ителсә, ***тышкы почмак*** (*BCD*) барлыкка килә. Ул өчпочмакның *C* почмагы (*ACB*) белән чиктәш булып тора. Өчпочмакның тышкы почмагы аның белән чиктәш булмаган эчке почмакларының суммасына тигез.

Өчпочмакның һәрбер ягы аның башка ике ягы суммасыннан кечерәк. Өчпочмакның һәрбер ягы аның башка ике ягы аермасыннан зуррак.

Теләсә кайсы өчпочмакта зуррак якка каршы зуррак почмак ята; тигез якларга каршы тигез почмаклар ята.

## Өчпочмакның төрләре
* Әгәр өчпочмакның барлык почмаклары да кысынкы ( 90°) икән, ул ***җәенкепочмаклы*** дип атала.
* Әгәр өчпочмакның ике ягы да бертигез икән, ул өчпочмак ***тигезъянлы*** була. 
* Әгәр өчпочмакның барлык яклары да бертигез икән, ул ***тигезъяклы (төзек)*** була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Төркем:Күппочмаклар
Төркем:Геометрик фигуралар
Өчпочмак (мәгънәләр)

* Өчпочмак - яссылык өслегендәге геометрик фигура. 
* Өчпочмак (ризык) - татар халык ашы.
Нью-Джерси

**Нью-Дже́рси** (, ) — АКШ төньяк-көнчыгышында урнашкан штат. Исемен Ла-Манш бугазыеда урнашкан утраудан ала. АКШ составына кергән өченче штат. Халык саны — 8,717 млн кеше (ил буенча 9 нчы урын, 2005 ел мәгълүматлары). Этник состав: итальяннар — 17,9 %, ирландлар — 15,9 %, афро-американнар — 13,6 %, алманнар — 12,6 %, поляклар — 6,9 %. Нью Джерси — халык тыгызлыгы буенча АКШта беренче урында крнаша.

Башкаласы — Трентон, иң зур шәһәре — Ньюарк. Рәсми атамасы — «Бакчалар штаты» (*Garden State*).

Штат мәйданы — 22 608 км² (АКШта 47 нче урын). Штат өч төп районга бүленә — Төньяк Джерси, Үзәк Джерси һәм Көньяк Джерси.

## Сылтамалар
* Рәсми туризм сайты 

*
Мэн (штат)

: *Бу терминның башка мәгънәләре дә бар: *'Мэн** битен карагыз.''

**Мэн''' ( ) — АКШ төньяк-көнчыгышында урнашкан штат, Яңа Англия регионына керә. Халык саны — 1,27 млн. кеше (АКШ штатлары буенча 40 нчы урын; 2000 ел мәгълүматлары). Башкаласы — Огаста, иң зур шәһәре — Портленд.

Беренче Аурупалы колония штат җирләрендә 1607 елда нигезләнә. АКШның 23 нче штат булып санала.

Мэн рәсми атамасы — «Наратлы штат».

Мәйданы — 86 мең км². Штатның күпчелек территориясендә Аппалачи таулар массивы урнаша (биеклеге 1606 метрга кадәр — Катахдин).

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Мэн

**Мэн**:

* Мэн (штат) — АКШ штаты.
* Мэн култыгы — Атлантик океанда урнашкан култык.
* Мэн (фамилия) — кытай фамилиясе.
* Мэн утравы — Ирланд диңгезендә урнашкан утрау.
* Мэн графлыгы — Урта Гасырларда француз графлыгы.
* Мен
* Man (мәгънәләр)
Гуам

**Гуа́м территориясе** (чаморро телендә *Guåhån*) — Тын океанның көнбатыш өлешендә урнашкан утрау. АКШ составына керә; милли сайлауларда катнашу хокукы булмаган, оешкан кушылмаган территория (*organized unincorporated territory*) халәтендә. Тын океанның көнбатыш өлешендәге Мариан утрауларында урнаша.

Утрауның төп халкы — чаморро халкы. Алар бу утрауда якынча 3500 ел буена яшиләр.

Башкаласы — Хагатна шәһәре.

Икътисадның төп чыганагы — туризм. Шулай ук утрауда АКШ хәрби базасы урнаша. Утрауның үз университеты бар.

## Диннәр
Гуам халкының күпчелеге ― христианнар.

2010 елда христианнар – 94,2 % (католиклар 75 %, протестантлар 17,7 %) , җирле халык динен тотучылар ― 1,5 %, буддачылык тарафдарлары ― 1,1 %, Һинд динен, Яһүд динен, Ислам динен тотучылар һәрберсе ― 1 % тан кимрәк, динен күрсәтмәгәннәр ― 1,7 %, башка диннәр ― 1,6 % тәшкил иткән  .
* Гуамда ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 

## Моны да карагыз

*
Төркем:Тын океан утраулары
Төркем:Австралия һәм Океанлык утраулары
Төркем:Мариан утраулары
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Мэриленд

**Мэ́риленд** ( ) — АКШ көнчыгышында урнашкан зур булмаган штат. Халык саны — 5,296 млн кеше (Штатлар арасында 19 нчы урын; 2000 ел мәгълүматлары). Башкаласы — Аннаполис, иң зур шәһәре — Балтимор.

Штатның рәсми атамалары: «Иске чик штаты» (*Old Line State*), «Кокарда штаты» (*Cockade State*), «Азат штат» (*Free State*).

Беренче колония штат җирләрендә 1634 елда нигезләнә. Мэриленд — Бөекбританиягә каршы чыккан беренче 13 штатларының берсе. 1788 елда Мэриленд АКШка җиденче штат буларак керә.

Мэриленд мәйданы — 32,16 мең км² (Штатлар арасында 42 нче урын), шуның 21 %ы суны тәшкил итә. Штат Чесапик бугазы буенда урнаша. Төньякта Мэриленд Пенсильвания белән, төньяк-көнчыгышта Делавэр, көньяк һәм көнбатышта Вирджиния һәм Көнбатыш Вирджиния штатлары белән чиктәш. Көнчыгышта штат җирләре Атлантик океан белән юыла.

*
Мэриленд (мәгънәләр)

**Мэриленд:**

* Мэриленд — АКШ штаты.
* Мэриленд Җөмһүрияте — Африкада XIX гасырда яшәгән дәүләт.
* Мэриленд — Либерия графлыгы.
* Мэриленд — Лондонда урын.
* Мэриленд — Лондонның тимер юлы станциясе.
Британ утраулары монархларының исемлеге

Түбәндә Британ утрауларында булган һәм әзер яшәгән дәүләтләр монархлары исемлеге китерелә:
* Англия корольлеге (871—1707).
* Шотландия корольлеге (843—1707).
* Ирландия (1177—1541).
* Ирландия корольлеге (1541—1801).
* Бөекбритания корольлеге (1707—1801).
* Бөекбритания һәм Ирландия Берләшкән Корольлеге (1801—1927).
* Бөекбритания һәм Төньяк Ирландия Берләшкән Корольлеге (1927 елдан).

## Монархлар исемлеге

## Шулай ук карагыз
* Шотландия монархлары исемлеге
* Бөекбритания премьер-министрлары исемлеге

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе

## Сылтамалар
* The official website of the British Monarchy 

Төркем:Британ монархиясе
Төркем:Бөекбритания тарихы
Төркем:Аурупа монархлары
Төркем:Бөекбритания җитәкчеләре
Төркем:Исемлекләр:Бөекбритания
Төркем:Илләр буенча дәүләт башлыклары
Әйтенү

**Әйтенү** — кош-кортларга, бөҗәкләргә карата яки көнкүрешендәге берәр вакыйгага, шөгыль уңае белән (мәсәлән, су кергәндә, балык тотканда һ.б.) башкарыла торган әсәр.

Әйтенүләрнең эчтәлегенә караганда, аларның байтагы борынгы анимизм чорында, кешеләр тылсымга, сүз магиясенә ышанган вакытларда килгәнлекләре аңлашыла. Алар баштан халыкның гомуми репертуарында булган, соңрак тылсым мәгънәләре онытылып, күңел ачу сүзләре булып балаларга күчкән. Шулай ук балаларның үзләре тарафыннан иҗат ителгән әйтенүләр дә очрый.

Балалар аларны бик яратып башкара һәм яңалары хәзер дә иҗат ителә.

## Мисал өчен әйтенүләр
***Яңа ай күргәндә:***

Ай күрдем айман белән,
Авызым тулы иман белән.
Айга яулык, 
Миңа саулык.

***Су коенып чыкканда:***

Су анасы, су бакасы
Миңа ияреп чыкмасын!

Аулыгым, байлыгым, 
Исәнлегем, саулыгым (өч тапкыр суга чумып әйтелә).

Азыккы чумуым,
Тазарып чыгуым.

***Юлга чыкканда:***

Ак таш, кара таш,
Язмышым минем белән юлдаш.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Татар әдәбияты
Йолдызлык

[right|300px|thumb|[Персей йолдызлыгы. Әс-Суфи зиҗеннән рәсем. XVII гасыр. Каһирә, Милли китапханә]]
**Йолдызлыклар** — заманча астрономиядә йолдыз күгендә уңайлы юнәлеш табу өчен күк йөзенең өлешләре. Борын заманда — якты йолдызлардан китереп чыгарган үзенчәлекле фигуралар.

## Йолдызлыклар исемлеге

## Моны да карагыз
* Йолдызлыклар исемлеге
* Зодиак йолдызлыклары

## Искәрмәләр

* Arabic Star Names: A Treasure of Knowledge Shared by the World


Төркем:Исемлекләр:Фән
Күк йөзе

**Күк йөзе** (*фәләк*) — күктәге җисемнәр проекциясе белән һәртөрле радиуслы күзаллау сферасы. Төрле астрометрия мәсьәләләре чишелеше өчен хезмәт итә. Сфераның үзәге күзәтүченең күзе булып тора. Җир өстендәге күзәтүче өчен күк йөзенең әйләнүе күктә яктырткычларның бер тәүлеклек хәрәкәте күчереп ясый.

## Тарих
Күк йөзе (күк сферасы) турында күзаллауы борын заманда хасил булды. Аның нигездә күк гөмбәзе булуы күрү үзләштерүе иде. Күктәге йолдызлар гаять зур ераклыкта урнашу сәбәпле кеше күзе аларга ераклыкларны чамалап алмый. Шуңа күрә алар бер ераклыкта булу күренәләр. Борынгы халыклар бу күренешне чынбарлыкта булган күп йолдызлы сфера белән бәйләнгәннәр. Гыйльми белемнәр үсеше белән мондый караш юкка чыккан. Әмма борынгы заманнарда нигезләнгән күк йөзе геометриясе үзенең үсеше һәм камилләштерүе нәтиҗәсендә хәзерге күренешне алды һәм астрометриядә куллана.

## Моны да карагыз
* Күк
* Экватор
* Котып йолдызы

## Тышкы сылтамалар

* MEASURING THE SKY A Quick Guide to the Celestial Sphere Jim Kaler, University of Illinois
* General Astronomy/The Celestial Sphere Wikibooks
* Rotating Sky Explorer University of Nebraska-Lincoln
* Interactive Sky Chart SkyandTelescope.com
* Monthly skymaps  for every location on Earth

Төркем:Астрономия
Иярчен

**Иярчен** — галәмдә тартым тәэсирендә башка объект (мәсәлән планета) тирәсендә билгеле траекториядә (орбитада) әйләнә торган күк җисеме. Ясалма һәм табигый иярченнәрне аерып торалар.

## Җир иярчене
* Ай

## [[Марс иярченнәре]]
* Фобос
* Деймос

## [[Юпитер иярченнәре]]
* Европа
* Ганимед
* Ио
* Каллисто

Төркем:Кояш системасы
Зодиак билгеләре

**Зодиак билгеләре** — астрологиядә эклиптикадагы 12 утыз градуслы сектор. Зодиак билгеләре тәбе буларак язгы көн белән төн тигезлеге ноктасы куллана.

## Шулай ук кара
* Зодиак йолдызлыклары

## Искәрмәләр

Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Зодиак билгеләре
Оскар, 2011

**83 нче «[[Оскар]]» премиясен тапшыру тантанасы** кинематограф өлкәсендәге иң абруйлы церемония 2011 елның 27 февралендә Лос-Анджелеста үтте. 24 төркемдә булган номинантлар 2011 елның 25 гыйнварында игълан ителде. Тантананы Энн Хэтэуэй һәм Джеймс Франко алып барды. Номинацияләр саны буенча беренче урында «Король сөйли!» фильмы тора. Әлеге фильм 4 номинациядә җиңү яулады.

## Номинантлар һәм җиңүчеләр исемлеге
* 12 — «Король сөйли!»
* 10 — «True Grit»
* 8 — «Социаль челтәр», «Inception»
* 7 — «Көрәшче»
* 6 — 127 сәгать
* 5 — «Кара аккош»
* 4 — «Кышкы сөяк», «The Kids Are All Right»

### Төп номинацияләр

### Галерея

File:TomHopper10TIFF.jpg|Том Хупер, «Иң яхшы режиссер» номинациясендә җиңүче
File:Colin Firth 2009.jpg|Колин Ферт, «Иң яхшы ир-ат роле» номинациясендә җиңүче
File:NataliePortmanTIFFSept10.jpg|Натали Портман, «Иң яхшы хатын-кыз роле» номинациясендә җиңүче
File:Christian Bale - 002.jpg|Кристиан Бэйл, «Икенче план ир-ат роле» номинациясендә җиңүче
File:Melissa Leo at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|Мелисса Лео, «Икенче план хатын-кыз роле» номинациясендә җиңүче


## Шулай ук карагыз
* Алтын Глобус, 2011
* Алтын кура, 2011

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Киносәнгать академиясе рәсми сайты 
* «Хәерле иртә» тапшыруында Оскар 2011 турында

2011
Төркем:2011 ел кинематографта
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Бенетице

**Бенетице** () — Чехия Җөмһүриятенең Высочина краенда урнашкан авыл. Халык саны — 37 кеше. Авылның кечелегенә карамастан, анда ял йорты бар һәм авылыннан Липнице замогына матур күренеш ачыла.

## Тарих
Бенетиценең нигезләүчесе — Бенята. Аның исеменнән авыл исеме туган. Археологларның тикшеренүләр буенча иске авыл хәзерге авылның иң төньяк ягында урнашкан. 1850 елда округ нигезләнгән, һәм авыл территория буенча Ледеч-над-Сазавоу округына кушылган. Бенетицедә авыл идарәсе нигезләнә, шулай ук аңа Опатовице белән Жебраков авыллары керә, ләкин 1931 елда беренче идарәсеннән аерыла. 1960 елда авыл идарәсе бетерелә һәм Бенетице Мрзковиценың Урындагы Халык советына кергән.
1980 елдан авыл Светлу-над-Сазавоу шәһәренең өлеше дип санала.

Беренче урам төзелеше 1836 елда башланган. Ул Светлу-над-Сазавоу белән Ледеч-над-Сазавоу шәһәрләрен берләшә.

Пыйала ясау һәм гранит табышы - Бенетице тарихында иң танылган промыселлары. Бенетице кырыенда берничә ташваткычлар булган.

## Сылтамалар
* www.benetice.eu

## Фото

Image:Benetice 1.jpg
Image:Benetice 2.jpg
Image:Benetice 3.jpg
Image:Benetice naves.jpg
Image:Benetice prijezd od Svetle nad Sazavou.jpg
Image:Benetice prijezd od Ledce nad Sazavou.jpg
Image:Benetice tabor.jpg
Image:Benetice pohled na druhy breh Sazavy.jpg


Төркем:Чехия торак пунктлары

## Географиясе
Бенетице Чехиянең башкаласы Прагадан көньяк-көнчыгышка таба 78.9 чакрым ераклыкта урнашкан.
Зодиак йолдызлыклары

**Зодиак йолдызлыклары** ( — «җәнлек …») — Кояшның йолдызлар арасында күренмә бер еллык хәрәкәте (эклиптика) буйлап урнашкан 12 йолдызлык.

Зодиак йолдызлыкларының хәзерге чикләре эклиптиканың 12 тигез өлешләргә бүлүенә тәңгәл килмиләр. Аларны 1928 елда Халыкара астрономия берлегенең Өченче генераль ассамблеясендә расландылар. Шуңа күрә хәзерге вакытта эклиптика Еланлы йолдызлыгыны кисеп үтә (шулай булса да, гадәттә бу йолдызлык зодиак йолдызлыклары исәбенә керми), ә Кояшның йолдызлыкны үтү вакыты җиде көннән (Гакрәп йолдызлыгы) бер ай ун алты көнгәчә (Сөмбелә йолдызлыгы) була.

Гакрәп һәм Кавәс йолдызлыклары тулысынча Россиянең көньяк өлкәләрендә генә күренә, калганнар — бөтен территориясендә.

## Исемлек

## Моны да кара
* Зодиак билгеләре

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлыклар
Төркем:Исемлекләр:Фән
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төньяк Мариан утраулары

**Төньяк Мариан утраулары** (), **Төньяк Мариан утраулары дуслыгы** (чаморро *Sankattan Siha Na Islas Mariånas*) — АКШ составына кергән административ берәмлек. Халәте — АКШ белән ирекле ассоциацияләнгән кушылмаган территория (*organized unincorporated territory*). Тын океанның көнбатыш өлешендә, Мариан утраулары архипелагында урнаша.

Мәйданы — 477 км². Административ үзәге — Сайпан. Берәмлеккә барлыгы 14 утрау керә, алар арасында иң зурлары — Сайпан, Тиниан, Рота.

Халык саны — 86 мең кеше. Этник состав: күбесенчә филиппиннар, кытайлар һәм чаморро.

Рәсми тел — инглиз теле.
## Диннәр
Төньяк Мариан утрауларында чиркәү дәүләттән аерылган, 2010 елга  хисабы буенча, халыкның күп өлеше христианнар: католиклар 64,1 %, протестантлар 16 %. Христиан булмаган диннәрдән Буддачылар 10,6 %, җирле диннәр тарафдарлары 5,3 %, Һинд дине, Ислам дине, Яһүд дине һәрберсе 1 % тан кимрәк .
* Төньяк Мариан утрауларында ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төркем:Төньяк Мариан утраулары
Каратак

**Каратак** (брит. **Caratācos*, ; ) — тарихи шәхес, бриттларның катувеллауннар кабиләсе башлыгы, риваять буенча король Каталодунумлы Кунобеллинның улы. Шулай ук Велс риваятьләрендәге Карадогның прототибы булу ихтималы зур.

Римлылар  Клавдий заманында Британия утравын яулый башлагач анда яшәүче кельтларның иң күренекле башлыкларыннан берсе.

Британиянең зур өлеше римлылар тарафыннан яулап алынгач Велснең сугышчан таулы силурлар һәм ордовиклар исемле халыкларын җитәкли башлый. Римлыларга җитди каршылык күрсәтә, ләкин 50 елда җиңелә һәм әсир төшә. 51 елда Римга озатыла, 54 елда вафат була.

Төркем:Кельт башлыклары
Төркем:54 елда вафатлар
Аждаһа йолдызлыгы

**Аждаһа йолдызлыгы** () — күк йөзенең төньяк ярымшардагы котып янындагы йолдызлык. Күк йөзендә 1083 квадрат градус мәйданны иңләп тора. Аның эченә гади күз белән күренә торган 210 йолдыз керә. Аждаһа йолдызлыгында эклиптиканың төньяк котыбы урнашкан. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары март–май айларында була. Россиянең бөтен территориясендә күренә.

## Йолдызлар
**Аждаһа ''α*** — [[Сөгъбан]], безнең чорга кадәр 3700 елдан 1500 елга кадәр күк йөзенең төньяк котыбына иң якын йолдыз булган. Прецессия сәбәпле ул 21&nbsp;000 елда кабаттан бу урыны ала.

*'Аждаһа *β*** — [[Рәэссөгъбан]], +2,79 [[йолдызча зурлык]]тагы [[куш йолдыз]]. Рәэссөгъбан 360 [[яктылык елы]] ераклыкта урнашкан.

**Аждаһа *γ*** — [[Әлтәнин]], йолдызлыкның иң якты, +2,36 йолдызча зурлыктагы кызгылт-сары зур йолдыз, 148 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

**Аждаһа *μ**' — [[Әлракыйс]], +4,92 йолдызча зурлыктагы куш йолдыз, системаның һәр бер әгъзасы +5,8 йолдызча зурлыктагы сарылы-аклы йолдыз булып тора. Әлракыйс 88 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

== Атамалар ==
Татар телендә *аждаһа'' сүзе белән башка йолдызлыкларны да атыйлар: Су Аждаһасы (, ) һәм Көньяк Су Аждаһасы (, ).

Төркем:Йолдызлыклар
Кече Җидегән йолдызлыгы

**Кече Җидегән йолдызлыгы** (*Кече Аю*, ) — күк йөзенең төньяк ярымшардагы котып янындагы йолдызлык. Күк йөзендә 255,9 квадрат градус мәйданны иңләп тора. Аның эченә гади күз белән күренә торган 40 йолдыз керә. Кече Җидегән йолдызлыгында Тимерказыктан 1° ераклыкта Җир шарының төньяк котыбы урнашкан.

## Йолдызлар
**Кече Җидегән ''α*** — [[Тимерказык]], +1,97 [[йолдызча зурлык]]тагы [[йолдыз]], [[котып йолдызы]].

*'Кече Җидегән *β*** — [[Акбүзат]] (''Кәүкәб'',  ''әл-кәүкәб әш-шимали'' — «төньяк йолдыз»; ), +2,08 йолдызча зурлыктагы кызгылт-сары зур йолдыз, 126 [[яктылык елы]] ераклыкта урнашкан. Б.ч.к. 1900 елдан б.ч. [[500 ел]]гача бу йолдыз [[күк йөзе]]нең төньяк котыбына иң якын йолдыз булган һәм [[котып йолдызы]] сыйфатында булган. Бу хәл аның гарәп исемендә сурәтләнгән.

**Кече Җидегән *γ*** — [[Күкбүзат]] (''Феркад''), +3,05 йолдызча зурлыктагы йолдыз.

== Тарих һәм исемнәр ==
[[Татарлар]]да бу йолдызлыкны Кече Җидегән дип атыйлар. Башка халыкларда бу йолдызлык **Кече Аю*' (,  *әд-дөбб әл-әсғәр*, ) дип атыйлар. Йолдызлыкны Кече Аю (Кече Җидегән), якындагы Зур Аю ([[Зур Җидегән йолдызлыгы|Зур Җидегән]]) аермалы буларак, атыйлар.

[[борынгы грек мифологиясе|Борынгы греклар карашлары]] буенча Кечкенә Җидегән йолдызлыгы — бу [[Зевс]]ның даясы аю кыяфәтендә [[нимфа]] [[Киносура]]ның [[катастеризм]]ы. [[Әл-Бируни]] үзенең [[1030 ел]]да тәмамланган «[[Мәсгуд кануны]]нда» [[Клавдий Птолемей|птолемейныкы]]  исемене [[гарәп теле]]нә «әд-дөбб әл-әсғәр» сүзләре белән тәрҗемә иткән. Татар халкы, бөтен [[гарәп-мөселман мәдәнияте]] бер өлеше буларак, әүвәл йолдызлыкның *Дөббеләсгар* () гарәп исеме да кулланды, әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.

=== Тимерказык, Акбүзат, Күкбүзат һәм Җидегән турында риваять ===
[[Котып йолдызы]] [[төрки халыклар]]да күккә кагылган «тимер казык» итеп күз алдына китерелгән һәм, янә килеп, татарларда аның янындагы ике йолдыз шул казыкка бәйләп куелган Акбүзат һәм Күкбүзат дип исемләнгән елкылар итеп күзалланган. Х. Мәхмүтов тарафыннан китерелгән бер риваятьтә бу турында болай диелә: «Шул казык тирәсеннән китә алмыйча утлап йөргәндә, аларны җиде карак ([[Зур Җидегән йолдызлыгы|Җидегән йолдыз]]) урлап китәргә ниятләгән, имеш. Болар Акбүзат һәм Күкбүзат артыннан әй чабалар, әй чабалар, әмма куып җитә алмыйлар, ди» (*Татар халык иҗаты. Мәкальләр һәм әйтемнәр. Төз. Х.Ш. Мәхмүтов. — Казан, 1987*).

==== Табышмак һәм әйтем ====
* Казыкка бәйләнгән ике атым дулый, дуласа да бер тирәдән китә алмый (*Тимерказык, Акбүзат, Күкбүзат йолдызлары*).
* Акбүзат йолдыз, Күкбүзат йолдыз, Тимерказык бер ялгыз (*әйтем'').

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлыклар
Юлай Азналин

**Юлай Азналин**, **Юлай Азнал улы** (1729 − 1730 еллар – як. 1797 ел, Рогервик) – 1750-еллардан башлап башкорт йөзбашы, 1766 елдан Уфа провинциясе Шайтан-Көдәй олысы старшинасы. Салават Юлаевның атасы. Үз кешеләре белән Ырынбур чик буйларын саклауда катнаша, ике тапкыр ерак походларга чыга. 1711 елның маенда Джунгариягә Идел буеннан качып киткән калмыкларны эзәрлекләүдә 300 башкорт атлы хәрбидән торган төркемне җитәкли. 1772 − 1773 елларда Польша конфедератларының баш күтәрүен бастыруда катнашкан 3000 башкорт атлы гаскәриеннән торган төркемдә хезмәт итә.

1773 елның декабрендә Пугачев баш күтәрүенә кушыла. 1774 елның көзендә җиңелүен танып 31 октябрьдә карательләргә бирелә. Эстляндиягә сөргенгә җибәрелә һәм гасырның азагында сөргенлектә үлә.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

Төркем:Башкорт шәхесләре
Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Пугачевчылар
Төркем:1773-1775 еллардагы крәстияннәр сугышы
Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Зур Җидегән йолдызлыгы

**Зур Җидегән йолдызлыгы** (шулай ук тик *Җидегән, Тустаган йолдыз, Чүмеч йолдыз*; *Зур Аю*, ) — күк йөзенең төньяк ярымшардагы йолдызлык. Җидегән йолдызлыгының җиде йолдызы чүмечкә охшаган фигураны тәшкил итәләр. Ике иң якты йолдыз — Алиот һәм Дубхе — +1,8 күренмә йолдызча зурлыктагы. Ике читтәге (*α* һәм *β*) йолдыз буенча Тимерказыкны табарга мөмкин. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары март–апрель айларында була. Россиянең бөтен территориясендә ел буе күренә.

## Йолдызлар
Җидегән йолдызлыгы мәйданы буенча өченче йолдызлык. Аның иң якты җиде йолдызы Зур Чүмечне тәшкил итәләр. Зур Чүмечнең бөтен йолдызларының үз гарәп исемнәре бар:
 
* α — Дубхе (бозылган *дөбб* — «аю»,  *каһил әд-дөбб* — «аюның аркасы»); 
* β — Мәрәк ( — «корсак»; ); 
* γ — Фекда («бот»,  — «аюның боты»); 
* δ — Мәгъриз ( — койрык «баш»ы; ); 
* ε — Әлҗун ( — «кара ат»; ); 
* ζ — Мизар ( — «алъяпкыч», монда койрык «урта»сы; );
* η — Бәнәтнаш яки Әлкаид ( *ал-каид банат на'ш* — «яслатучылар башлыгы»).

## Тарих һәм исемнәр
left|250px|thumb|Зур Аю (Зур Җидегән) йолдызлыгының нөҗүм харитасы. 1825 ел
Татарларда бу йолдызлыкны Зур Җидегән дип атыйлар. Җидегән — ул җиде карак (бу риваять турында Кече Җидегән йолдызлыгы мәкаләдә укыгыз). Башка халыкларда бу йолдызлыкны **Зур Аю** (,  *әд-дөбб әл-әкбәр*, ) дип атыйлар. Йолдызлыкны Зур Аю (Зур Җидегән), якындагы Кече Аю (Кече Җидегән) аермалы буларак, атыйлар.

Борынгы греклар карашлары буенча Зур Җидегән йолдызлыгы — бу Зевсның сөяркәсе аю кыяфәтендә Каллистоның катастеризмы яки аның даясы нимфа Мелиссаның катастеризмы. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» птолемейныкы  исемене гарәп теленә «әд-дөбб әл-әкбәр» сүзләре белән тәрҗемә иткән. Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл йолдызлыкның *Дөббеләкбәр* () гарәп исеме да кулланды, әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.

### Әйтем
* Җидегән йолдыз җиде әйләнә, Тимерказык урынында.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлыклар
Ак гвардия

**Ак гвардия** — Михаил Булгаковның романы. Бу әсәр автобиографик элементларга бай. Романдагы вакыйгалар 1918 елда башлана, һәм күбесенчә, гражданнар сугышы турында баралар. Әсәр Булгаков исән чакта, 1925 елда өлешчә «Россия» журналында басыла. 1929 елда исә, яңартылган тулы вариантта Парижда нәшер ителә.

Төркем:Михаил Булгаковның романнары
Михаил Булгаков әсәрләре

## Романнар
*Ак гвардия
*де Мольер әфәнденең тормышы
*Мастер һәм Маргарита
*Театраль роман 
## Повестьлар
* Чичиковның баштан үткәннәре
* Дьяволиада]]
* Манжетларда язмалар
* Һәлакәтле йомыркалар
* Эт йөрәге
## Пьесалар
*Адәм белән Һәва
*Александр Пушкин 
*Батум 
*Гадәттән тыш хәл, яки Ревизор 
*Дон Кихот
*Җете кызыл утрау
*Зояның фатиры
*Иван Васильевич 
*Кабала святош 
* Хозурлык (инженер Рейнның йокысы) (1934)
* Соңгы көннәр (Пушкин) (дүрт пәрдәле пьеса) (1940)
## Хикәяләр
### «Язмалар һәм миниатюралар» җыентыгына керүче хикәяләр (1922)
* 3-санлыга каршы төн
* 7 нче көн ноябре
* Арифметика 
* Докторның гадәттән тыш маҗаралары
* Зимин театрында
* Каэнпе һәм капе
* Кызыл таҗ
* Кунык. Тылсымлы фонарьда.
* Совет инквизициясе
* Ул ничек акылдан язды
* Эшче шәһәр-бакчасы
* Ялган эшләнмәләрдән сакланыгыз!
### «Яшь табиб язмалары» хикәяләр циклына керүче хикәяләр ([[1925 ел|1925]])
* Әтәчле сөлге
* Борылган чукыну
* Буран
* Йолдызлы сибелеш
* Мисыр караңгылыгы 
* Тимер тамак
* Югалган күз
### «Торак турында трактат» җыентыгына керүче хикәяләр ([[1926 ел|1926]])
* Торак турында трактат
* Псалом
* Дүрт портрет
* Самогон күле
### Калган хикәяләр
* №13 — Эльпит-Рабкоммун йорты 
* Кытай тарихы. Хикәя урынында 6 кәртин.
* Истәлек....
* Богема
* Сифилис белән бәйрәм
* Мин үтердем
* Морфий
## Публицистика

Төркем:Михаил Булгаков әсәрләре
Тимерказык

**Тимерказык** (Кече Җидегән *α*, Кече Җидегән альфасы, *α* UMi) — Кече Җидегән йолдызлыгының +1,97 йолдызча зурлыктагы йолдыз. Җир шарыннан 433 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Хәзерге дәверендә Тимерказык күк йөзенең төньяк котыбыннан 1° азрак ераклыкта урнашкан һәм котып йолдызы сыйфатыны башкара.

Тимерказык өчле йолдыз системасы. Система үзәгендә F7Ib спектр сыйныфылы үтә зур йолдыз (*Тимерказык A*) урнашкан, аның яктылыгы Кояшның 2000 тапкыр артып киткән. *Тимерказык B* йолдызы Тимерказык A йолдызыннан ераклыкта урнашкан. Аны телескоп аша җир йөзеннән карау мөмкин. Әмма үзәк йолдызының кәрлә иптәше *Тимерказык Ab* үтә зур йолдызына бик якын урнашкан. Аның фотосурәте фәкать «Хаббл» телескоп аша алдылар. Аның әйләнү периоды якынча 30 ел.

Тимерказык Төньяк ярымшарда һаман офыкның төньяк ноктасы өстеннән була. Бу хәл аны үзеңнең торган урыныңны билгеләү өчен куллану мөмкин.

## Тарих
Клавдий Птолемей «Әлмагест» китабында аны «койрык очындагы йолдыз» дип атады. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны «койрыкның очы» һәм *җәди әл-кыйбла* — «кыйбланың кәҗә бәтие» дип атады. Хәзерге  *нәҗм әш-шималь* — Төньяк йолдыз.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кече Җидегән йолдызлыгы
Пуэрто-Рико

**Пуэ́рто-Ри́ко** (, тәрҗемәсе — «бай порт»), рәсми атамасы — **Пуэрто-Рико ирекле ассоциацияле дәүләте** (, ) — Кариб диңгезендә, Зур Антиль утрауларында һәм башка кече утрауларда урнашкан территория. Пуэрто-Рико АКШка буйсынган территория булып санала, «инкорпорилмәгән оешкан территория» (*Unincorporated organized territory*) статусында, ягъни әлеге җир АКШ идарәчелеге астында, ләкин аның киң үзидарә системасы бар.

Пуэрто-Риконың үз конституциясе бар. Территориянең статусы турында күп бәхәсләр бара. Якын арада аңа бәйсезлек бирелер, яки ул АКШка штат хокукында керәчәк дип фаразлана.
## Диннәр
Пуэрто-Рикода өстенлекле дин ― христианлык, христианнар ил халкының 97 % ын тәшкил итә (56 % католиклар, 33 % протестантлар, башка христианнар, 1 %  православие диндарлары), 8 % халык бер динне дә тотмый, 3 % ― башка диннәр (0, 13 % Ислам, 0,09 % Һинд дине, 0,07 % Яһүд дине, 0,03 % Буддачылык һ. б.) тарафдары .
* Пуэрто-Рикода ислам
* Пуэрто-Рикода Һинд дине

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Пуэрто-Рико хөкүмәте 
* Пуэрто-Рико губернаторы 

## Моны да карагыз

Төркем:Пуэрто-Рико
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Пуэрто-Рико (мәгънәләр)

**Пуэрто-Рико**:

* **[[Пуэрто-Рико]]** — Кариб диңгезендә урнашкан махсус территория.
* **[[Пуэрто-Рико (иңкүлек)|Пуэрто-Рико]]** — океаник иңкүлек.
Кучкар йолдызлыгы

**Хәмәл йолдызлыгы** ( *әл-хәмәл* — «бәрән»; шулай ук *Кучкар йолдызлыгы*; бор. төрк. *Qozï (~кузый),* ) — күп кешеләргә мәгълүм зодиак йолдызлыгы. Аның эченә 2 нче дәрәҗә зурлыктагыннан яктырак йолдызлар керми.

Гадәттә, Кояш 19 апрельдән 13 майга кадәр Хәмәл йолдызлыгында була. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары көзен. Россиянең бөтен территориясендә күренә.

## Йолдызлар
Йолдызлыкның өч төп йолдызы — *α*, *β* һәм *γ* Өчпочмак йолдызлыгыннан төньякта урнашалар.

**Хәмәл ''α*** — [[Хәмәл (йолдыз)|Хәмәл]] ( — «бәрәннең башы»), йолдызлыкның +2,0 [[йолдызча зурлык]]тагы иң якты йолдыз.

*'Хәмәл *β*** — [[Шәрәтан]] ( — «ике ишарә» — элек Хәмәл γ йолдызы белән язгы [[көн белән төн тигезлеге]] билгеләде; кучкарның икенче (төньяк) мөгезе), +2,66 [[йолдызча зурлык]]тагы [[куш йолдыз]], [[Җир]]дән 59,6 [[яктылык елы]] ераклыкта урнаша.

**Хәмәл *γ**' — [[Мезартим]] (элек язгы [[көн белән төн тигезлеге]] ноктасына иң якын булган йолдыз булуы сәбәпле «Хәмәлнең беренче йолдызы» дип атады), +4,7 [[йолдызча зурлык]]тагы [[өчле йолдыз]], [[Җир]]дән 204 [[яктылык елы]] ераклыкта урнаша. [[Йолдыз системасы]] әгъзалары — Хәмәл *γ*² һәм Хәмәл *γ*¹ — +4,75 һәм +4,83 йолдызча зурлыктагы [[ак йолдыз]]лар, аларның әйләнеп чыгу периоды 5000 елдан артык, бу ике йолдыз тирәсендә исә системаның өченче әгъзасы +9,6 йолдызча зурлыктагы Хәмәл *γ* C йолдызы әйләнә. Йолдызның икеле булуыны [[1664 ел]]да [[Роберт Гук]] [[телескоп]] аша күреп ачты.

== Тарих һәм исемнәр ==
[[борынгы грек мифологиясе|Борынгы греклар карашлары]] буенча Хәмәл йолдызлыгы — [[алтын йон]]лы очучы кучкар [[Крий (кучкар)|Крий]] [[катастеризм]]ы. [[Әл-Бируни]] үзенең [[1030 ел]]да тәмамланган «[[Мәсгуд кануны]]нда» [[Клавдий Птолемей|птолемейныкы]]  сүзене [[гарәп теле]]нә «хәмәл» сүзе белән тәрҗемә иткән. Татар халкы, бөтен [[гарәп-мөселман мәдәнияте]] бер өлеше буларак, йолдызлыкларның гарәп исемнәре кулланды. [[Советлар Берлеге|Советлар]] чорыннан башлап [[төрки-татар]] *Кучкар йолдызлыгы'' исеме да куллана.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлыклар