open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Наум Ландкоф

**Наум Самойлович (Самуилович) Ландкоф** (1915 - 2004 ) — совет һәм Израил галим-математигы, физик һәм математика фәннәре докторы (1967), профессор (1968). 
Потенциаль теория буенча күренекле совет белгече, пробабилистик мәктәпкә нигез салучы. 

## Биография
1915 елның 20 гыйнварында Харьковта яһүд гаиләсендә туган: әти -әнисе адвокатлар Самуил Наумович Ландкоф һәм Анна Натановна Ландков (1890—?)? )  .

1937 елда ул Харьков университетын тәмамлый (хәзерге В.Н.Каразин Харьков Милли Университеты ), һәм ул аспирантурада укый һәм 1940 елдан ассистент булып эшләвен дәвам итә. Шул ук елда ул "Гомумиләштерелгән Дирихлет проблемасының тәртипсез нокталарының кайбер үзенчәлекләре" темасы буенча кандидатлык диссертациясен яклый, 1967 елда ул докторлык диссертациясен яклый. 1968 елдан - Харьков университетының функцияләр теориясе кафедрасы профессоры. Соңыннан, ул һава оборонасы академиясенең Харьков хәрби академиясендә (хәзерге Иван Кожедуб Харьков һава көчләренең милли университеты ) математика кафедрасы мөдире булып эшли. 1978-1985 елларда ул Ростов Төзелеш институтының (хәзерге Ростов дәүләт төзелеш университеты ) югары математика кафедрасы мөдире булып эшли, аннан соң Израильгә күченеп, Бир-Шева шәһәрендә яши.

Наум Ландкоффның фәнни тикшеренүләре катлаулы үзгәрешләр һәм өлешчә дифференциаль тигезләмәләр функцияләре теориясенә, аерым алганда, потенциаль теориягә һәм гармоник функцияләр белән өзлексез функцияләрне якынлаштыру турындагы сорауларга кагылды. Ул бу нәтиҗәләрнең гомумиләштерелүен М. Келдыш һәм М. Лаврентьев , гомумиләштерелгән Диричлет проблемасының тәртипсез пунктлары җыелмасын тикшерде. Ул берничә кандидат һәм фән докторы әзерләде , шул исәптән Александр Эммануилович Эременко һәм Владимир Александрович Марченко  .

Берничә фәнни әсәр авторы, шул исәптән:

** О разрешимости обобщенной задачи Дирихле. // Изв. АН СССР. Сер. Математика. 1947. Т. 11.
** Аппроксимация непрерывных функций гармоническими. // Матем. сб. 1949. Т. 25.
** О преобразовании Фурье некоторых классов обобщенных функций. // Докл. АН СССР. 1962. Т. 147.
** Основы современной теории потенциала. Москва, «Наука», 1966. — 515 с.
** Введение в теорию вероятностей. Харьков, 1968.

Ул 2004 елда Израильдә вафат була.

## Әдәбият
* *Рыжий В. С.* Из истории механико-математического факультета Харьковского университета. Харьков, 2014.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ЛАНДКОФ Наум Самийлович )
* Mathnet.ru сайтындагы профиль

Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Харьков университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2004 елда вафатлар
Төркем:Харьковта туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1915 елда туганнар
Төркем:20 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Математиклар
Иннокентий Еремеев

**Еремеев Иннокентий Иванович** (27 февраль 1878 ел — 12 ноябрь 1925 ел) — Россия империясының хәрби һәм дәүләт эшлеклече. Хабаровск (1906-1914) һәм Владивосток шәһәрләренең башлыгы (1920-1922).

## Биография
Иннокентий Еремеев Иванович Россия империясе Киев губернасында 1869 елның 27 февралендә туган. Александровский хәрби училищесен тәмамлаган, Аннары  Иркутскида, ә 1896 елда — Приамурье хәрби округында хезмәт итә. Полковник дәрәҗәсенә кадәр җитә. Отставкага чыккач эшкуарлык белән шөгыльләнә, Хабаровскида эзиз һәм сабын заводы хужасы була.

1906 елның 2 октябрендә полковник Еремеев Хабаровск шәһәренең башлыгы итеп сайланып куела, 1910 елда ул икенче срокка сайлана. Шәһәр башлыгы вазифасын башкарган чорда Хабаровскины төзекләндерүгә зур шактый зур өлеш кертә — ул вакытта Хабаровскида суүткәргеч һәм электр үткәрелә, урамнарга таш түши башлыйлар, шәһәр училищесы, җәмәгать бакчасы, кинотеатр ачыла. 1913 елда Г. И. Невельның тууына 100 ел туу хөрмәтенә су күтәрү насосыннан алып Муравьев каясына кадәр яр буе сызыгы төзекләндерелә — яр буе адмирал Невельский исемен йөртә. Ул хәзер дә Невельский исемен йөртә. Шәһәр башлыгы шулай ук журналистика белән мавыга, атналык нәшер итүче һәм «Известия Хабаровск городского самоуправления» гәзитенең мөхәррире була. 1914 елда ул шәһәр башлыгы вазифасын калдыра, шәһәр башлыгы булып А. В. Плюснин кала.

Февраль революциясеннән соң И. И. Еремеев Владивостокка күчеп китә, шулай ук биредә шәһәр үзидарә һәм җәмәгать тормышында актив катнаша башлый. Владивосток «Партиясез-демократик блок» оешмасынан Владивосток шәһәре идаралыгына сайлана һәм "Чуркооператив"ның җитәкчесе була. 1919 елда Колчак хөкүмәтенең Югары вәкәләтле концеляриясендә эшли, Владивосток шәһәре башлыгының урынбасары була.

1920 елның мартында Шәһәр думасы тарафыннан Владивосток шәһәренең башлыгы итеп раслана. Бу вазифада 1922 елның июненә кадәр тора һәм, шәһәр белән җитәкчелек итүне А. И. Лктерга тапшырып, чигенгән Ак армия частьләре белән Владивостокны ташлап китә.

Тормышының соңгы елларында Харбин шәһәрендә эмиграцияда яши. 1925 елның 12 ноябрендә вафат була.
## Чыганаклар
* История городского самоуправления Владивостока
* Детская библиотека в истории города

Төркем:27 февраль көнне туганнар
Төркем:1869 елда туганнар
Төркем:Киев губернасында туганнар
Төркем:12 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1925 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:11 март көнне туганнар
Төркем:Александр хәрби укухәнәсен тәмамлаучылар
Александр Карасс

**Карас Александр Васильевич** (4 (16) май 1890, Мәскәү — 25 гыйнвар 1953, Мәскәү) — юрист, совет хуҗалыгы хокукы һәм ССРБ предприятиеләрен оештыру хокук формалары буенча белгеч; Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тәмамлаган (1912), юридик фәннәр докторы (1952), Мәскәү дәүләт университеты юридик факультетының профессоры (1938); җир һәм колхоз хокукы кафедрасы мөдире 1942-1943 һәм 1945-1952 елларда, шулай ук 1951-1953 елларда — гражданлык хокукы һәм гражданлык процессы кафедрасы мөдире .

## Биографиясе
Александр Карас Мәскәүдә 4 (16) май 1890 елда туган; 1912 елда югары белемне Император Мәскәү университетының юридик факультетында ала. Шул ук елда ул «Понятие риска по договору страхования» темасына диссертацияне уңышлы яклап, юриспруденция кандидаты булып китә. ССРБ чорында, 1925 елда, ул Мәскәү дәүләт университетының җәмәгать фәннәре факультетының хокук бүлегендә штаттан тыш укытучысы һәм, 1925-1931 елларда совет хокукы факультетында ассистент булып эшли. 1938 елда Мәскәү дәүләт университетының профессоры була; ике мәртәбә — башта 1942-1943 елларда, ә аннары 1945-1952 елларда — колхоз һәм җир хокуклары кафедрасы мөдире итеп билгеләнә.

1951 елда Карасс ватандашлар хокукы һәм гражданлык процессы кафедрасы мөдире , 1947-1948 елларда ул кафедра мөдире вазифасын башкаручы була. 1952 елда ул «Право государственной социалистической собственности» темасына докторлык диссертациясен яклый — юридик фәннәр докторы булып китә. Ленин ордены белән(1951) һәм «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакарь эшчәнлеге өчен» медалләре белән бүләкләнә. Зур совет энциклопедиясе (БСЭ) мәкаләләренең авторы. 1953 елның 25 гыйнварында Мәскәүдә вафат була.

## Хезмәтләре
Александр Красс хуҗалык хокукы һәм сәнәгать предприятиеләрен оештыруның хокук формаларын махсус өйрәнә:

* Советское промышленное право: Обзор и материалы / А. В. Карас — (Проблемы советского права). — М.—Л.: Госиздат, 1925. — 162 с.
* «Аслам» (1930)
* «Право дәүләт социалистической собственности. Объекты и содержание» (1954)
* «Основы советского права» (соавт., 2-е изд., 1929)

## Искәрмә

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар

* Карас Александр василий улы (неопр.). letopis.msu.ru. Летопись Московского университета, Аналитическая служба МГУ имени М. В. Ломоносова. Дата обращения 13 ноября 2019.
Төркем:16 май көнне туганнар
Төркем:1890 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:25 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1953 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Юридик фәннәр докторлары
Борис Парсаданян

**Борис Христофорович Парсаданян** ( 1925 елның 14 мае, Кисловодск - 1997 елның 14 мае, Таллин ) —  әрмән- эстон композиторы һәм пианисты.
## Иҗаты
Ул үзенең беренче музыка дәресләрен Кисловодсктагы Әрмәнстан Мәдәният Йортындагы музыка студиясендә ала. Икенче бөтендөнья сугышы башлангач, дәресләр өзелде: тиздән Парсадян армиягә алына һәм хезмәт елларында берничә медаль ала. Демобилизациядән соң ул музыка көллиятендә скрипкада укыган. Гнесинс Мәскәүдә һәм аны тәмамлый, 1950 елда Эстония ССРына күченә.

Эстониядә Борис Парсаданян Таллин радио оркестрына эшкә урнаша, ләкин соңыннан иҗатка игътибар итергә булды. Таллин консерваториясенә кергәннән соң, ул Хайно Эллер белән композиция өйрәнә башлай.

Парсаданян гомере буе Эстониядә яши. Ул шулай ук үзенең иң мөһим әсәрләрен яза һәм ахыр чиктә Эстония ССРының мактаулы артисты исеменә лаек була.

1958 - 1987 елларды Борис Христофорович Парсаданянның композицияләре арасында арасында язылган унбер симфония бар; икенче симфония композитор Мартирос Сарян истәлегенә багышлана; скрипка концерты (1955), җил квинтеты (1967), кыллы квартет (1974), скрипка соната (1986) һәм башка берничә музыкаль әсәр бар.

## Сылтамалар
* Кыска биография

Төркем:Әрмәнстан композиторлары
Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Гнесиннар исемендәге академияне тәмамлаучылар
Төркем:XX гасыр композиторлары
Төркем:Таллиннда вафатлар
Төркем:1997 елда вафатлар
Төркем:14 май көнне вафатлар
Төркем:Кисловодскида туганнар
Төркем:1925 елда туганнар
Төркем:14 май көнне туганнар
Всеволод Васильев

**Васильев Всеволод Иванович** (9 июль 1926 ел — 18 апрель 2019 ел) — ССРБ һәм Россия галиме, юридик фәннәр докторы, профессор.

Конституция хокукы өлкәсендә фундаменталь эзләнү буенча белгеч. 200-дән артык фәнни эш авторы (15-е чит илләрдә нәшер ителгән), шул исәптән 4 монография һәм югары уку йортлары өчен уку әсбаплары язган.

## Биографиясе
Всеволод Иванович Васильев 1926 елның 9 июлендә Курскида туган.

### Белеме
1950 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тәмамлаган, 1953 елдан алып Бөтен союз юридик институтының аспирантурасында укый. Профессор Н. П. Фарбер җитәкчелегендә Васильев Всеволод Иванович 1954 елда «Югары һәм урындагы дәүләт власларның совет социалистик дәүләтендәге мөнәсәбәтләре» темасына кандидатлык диссертациясе әзерли һәм яклый. 1974 елда «Демократик централизм хезмәтчәннәр депутатлары советында» темасына докторлык диссертациясе яклый

### Эшчәнлеге
1953-1959 елларда һәм 1987-1989 еллар буенча ССРБ Югары Советы Президиумы аппаратында, 1959-1987 елларда «Советы народных депутатов» журналының редакциясендә эшли. Бер үк вакытта КПСС Үзәк комитеты иҗтимагый фәннәр академиясе каршындагы Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында (хәзерге Россия дәүләт хезмәте академиясе) укыта. 1989 елдан алып Россия Федерациясе Хөкүмәте янындагы Законнар чыгару һәм чагыштырма хокук институтында эшли, 1989-1991 елларда аның директоры була. В. И. Васильев катнашлыгында Россия Федерациясенең алдынгы фәнни муниципаль ихтыяр мәктәбен оештыручыларның берсе. Соңгы елларда конституцион хокук бүлегенең төп гыйльми хезмәткәре, Докторлык диссертацияләр институтының диссертацияләр советы әгъзасы булып тора.

Шулай ук ССРБ Югары Советы Президиумы янындагы Фәнни консультантлар төркемендә җитәкчесе урынбасары һәм «Народный депутат» журналы баш мөхәрриренең урынбасары, «Журнал российского права » журналының редколлегия әгъзасы булып тора.

2019 елның 18 апрелендә Мәскәүдә вафат була.

Россия Федерациясенең атказанган фән эшмәкәре, мидаллар белән бүләкләнгән.

## Искәрмә

## Сылтамалар

* Васильев Всеволод Иванович
* Исәп работы в 2014 году обсудили на заседании президиумы ОНМК при ЦИК России

Төркем:9 июль көнне туганнар
Төркем:1926 елда туганнар
Төркем:18 апрель көнне вафатлар
Төркем:2019 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Юридик фәннәр докторлары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Курск губернасында туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Татар-башкорт мәдәни үзәге (Берлин)

**Татар-башкорт мәдәни үзәге** — Германиянең башкаласы Берлинда эшләп килгән татар-башкорт мәдәни үзәге. 
Татар-башкорт мәдәни үзәгенең максаты — һәр кемгә милли үзенчәлекле саклап калырга булышлык итү. 

## Тарихы
Җәмәгать 2000 елда рәсми теркәлгән, бу немец формализмы юридик яктан өстенлек бирә. Әммә Берлинда башкортлар һәм татарлар бер ел элек «Римон» галереясында Рәис Хәлилов, Нурия Алееваның рәсемнәре һәм Илдар Харисовның коллажлар күргәзмәсен оештырган булган.
Тиздән беренче газета бастырырга өлгәшәләр, аннары икенче басма барлыкка килә. Бер-ике айдан оешманы легитимлаштыру зарурлыгы килеп туа.
«Безнең үзәк немецчә "Tatarisch-Baschkirischer Kulturverein e.V.", татарча һәм башкортча - "Tatar-bashqort madani uzage" дип атала, - ди үзәкне оештыручы Илдар Харисов. Безне журналистар ничек кенә атамады: татар-башкорт оешмасы, татар җәмгыяте, якташлар... Без мәдәни үзәк дигән исем сайладык».

Үзәктә эмигрантлар юк диярлек, күпчелеге вакытлыча эшкә яки укырга килгән ватандашлар.
Татар-башкорт үзәге ячейкалары бөтен Алмания буйлап - Майндагы Франкфуртта Мюнхенгә кадәр бүлеп таралган. Франкфуртта 2004 елдан 2010 елга кадәр «Бертуган» дигән татар-башкорт журналы чыгарылган. 2010 елда журнал чыгарылудан туктый, шул ук исемдәге нәшрият эшләп килә. 

Рәис Хәлилов ирекле рәссам-дизайнер булып эшли һәм фотосүрәтләр белән шөгыльләнә. Ул рәссамнарның, музыкантларның, галимнарның мәдәни үзәген оештырган. Үзәк күргәзмәләр, классик һәм милли музыка кичәләрен оештыра. Берлинда татар-башкорт общинасы сабантуйның милли байрамын даими билгели.

Евросоюз илләрендә башкортлар корылтаен Лейпциг шәһәрендә яшәүче Баишев Ирек Фәнүр улы җитәкли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Үзәкнең сайты 
* Башкиры, казахи, русские, татары, турки в Германии: где отпраздновать Наурыз
* БӨТЕНДӨНЬЯ ТАТАР КОНГРЕССЫ

Төркем:Башкорт мәдәнияте
Төркем:Алмания мәдәнияте
Төркем:Алмания оешмалары
Төркем:Башкорт иҗтимагый оешмалары
Төркем:Алмания халыклары
Төркем:Татар телле оешмалар
Самарцево

**Самарцево** ― топоним.
## Россия
;Татарстан
* Самарцево ― Зәй районындагы авыл.
;Башкортстан
* Самарцево ― Куергазы районы авылы.

Төркем:Топонимнар
Эраст Салищев

**Эраст Гаврилович Салищев** (23 июль /4 авг./ 1851 ел, Козлов шәһәре, Тамбов губернасы — 12 /25/ июнь 1901 ел, Томск) — хирург; госпиталь хирургия клиникасы һәм буын чыгу, сынган урын гыйлеме белән десмургия кафедрасының ординар профессоры .

## Биографиясе
Эраст Гаврилович Салищев 1851 елда Тамбов губернасының Козлов шәһәрендә сәүдәгәр гаиләсендә туган.

Медицина фәне белән Казан университетында (1871 елда П.Лесгафтны эштән бушатуга каршы протест белдереп укуны ташлый ) һәм Медицина-хирургия академиясендә шөгыльләнә, биредә курсны 1875 елда тәмамлый (тик яхшы билгеләренә). Башта земство табибы була; 1880 елдан алып 1885 елга кадәр Хәрби-медицина академиясенең (Санкт-Петербург) хирургия клиникасында шәхси ординатор була. 1885 елда  медицина докторы дәрәҗәсенә диссертация яклый, ә 1887 елда шул ук Академияда прозектор итеп тәгаенләнә.

1890 елдан алып 1892 елга кадәр Томск университетында хирургия профессоры була, ә 1892 елда госпиталь хирургия клиникасы кафедрасына күчерелә. 1901 елда «Үпкә эмболиясеннән үләм — ярып карамаска» дигән сүзләр белән вафат була. Э.Г.Салищеваны җирләргә меңләгән халык җыела. Иоанно-Предтеченский монастыре зиратында җирләнә, каберенә гнейстан һәм кара граниттан кыя кияфәтендә һәйкәл куела, ул 1973 елда мәдәни мирас объекты дип таныла. Хәзер һәйкәлнең торган урыны билгеле түгел.

## Хезмәтләре
Нәшер ителгән якынча 20 эше:

* «Топографический очерк мужской промежности» (дисс., СПб., 1885),
* «Хирургическая анатомия и перевязка наружной сонной артерии in loco electionis» («Врач», 1886),
* «О боковой литотомии в анатомо-хирургическом отношении» («Хирургический вестник», 1889),
* «Новый истинный отдельный боковой добавочный зоб» (ib., 1891, а также в «Arch. f ü r. klin. Chirurgie», т. XLVIII), «Beitrag zur lehre von den Blasenbr üchen» («Arch. fü r klin. Chir.», т. LIV),
* «Полное изучение предстательной железы и т. д.» («Хир. лет.», 1895),
* «Пришивание подвижной почки» (ib., 1895),
* «Вылущение всей нижней конечности с её безымянною костью» («Врач», 1899, а также в cArch. f ü r klin. Chir.", т. LIX).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* Профессора медицинского факультета Томского университета — Томского медицинского института — Сибирского государственного медицинского университета (1878—2003): Биографический словарь / С. Ф. Фоминых, С. А. Некрылов, М. В. Грибовский, Г. И. Мендрина, А. И. Венгеровский, В. В. Новицкий. — Томск: Изд-во Том. ун-та, 2004.
* Венок на могилу профессора Э. Г. Салищева // Иллюстрированное приложение к № 249 газеты «Сибирская жизнь». 16 ноября 1903 года. Томск.
 

Төркем:4 август көнне туганнар
Төркем:1851 елда туганнар
Төркем:25 июнь көнне вафатлар
Төркем:1901 елда вафатлар
Төркем:II дәрәҗә Изге Станислав ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:Русия империясендә вафатлар
Төркем:Русия империясендә туганнар
Төркем:Император медицина-хирургия академиясен тәмамлаучылар
Виктория Учёнова

**Ученова Виктория Васильевна** (24 октябрь, 1929 ел — 3 октябрь, 2007 ел) — журналистика һәм реклама өлкәсендә ССРБ һәм Россия галиме, филология фәннәре докторы (1973), профессор (1978), Мәскәү дәүләт университетының атказанган профессоры (1999).

## Биографиясе
Виктория Васильевна Ученова 1929 елның 24 октябрендә Ленинградта туган.

1952 елда Мәскәү университеты филология факультетының журналистика бүлеген тәмамлый. 1952 елдан 1956 елга кадәр «Комсомольская правда» гәзитенең хәбәрчесе булып эшли.

1956 елдан 1959 елга кадәр Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетында аспирантурада укый. 1959 елдан — укытучы, 1978 елдан 1990 елга кадәр — фирка-совет матбугатының теория һәм тәҗрибә кафедрасы профессоры, 1990 елдан 2007 елга кадәр — Мәскәү дәүләт университеты журналистика факультетының реклама һәм икътисади журналистика кафедрасы профессоры.

1962 елда «Центральные партийные журналы „Коммунистическая революция“ и „Большевик“ в годы восстановления народного хозяйства СССР» темасына кандидатлык диссертациясе яклый, 1977 елда «Происхождение и развитие публицистики как рода литературно-политической деятельности» темасына докторлык диссертациясе яклый. 1978 елда Л. И. Черновага профессор, ә 1999 елда Мәскәү дәүләт университетының атказанган профессоры исеме бирелә.

В. В. Ученова реклама философиясе һәм киң коммуникациялар теориясе буенча гыйльми һәм публицистик хезмәтләре, шул исәптән публицистика теориясе буенча биш монография авторы. В. В. Ученова хәзерге Россиядә беренче булып ватан рекламасы тарихы белән шөгыльләнә. Реклама философиясен, аның көнбатыш Аурупада һәм Россиядә урынын һәм тәкъдимнамә мәдәниятенең һәм гносеологиясе башка мәсьәләләрен анализлый. Соңгы елларда В. В. Ученова тәкъдимнамәне матбугаттагы проблемалары өстендә эшли.

2007 елның 3 октябрендә Мәскәүдә вафат була, Троекуров зиратында җирләнә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Московская энциклопедия : в 2 т.* / принимали участие : И. Л. Беленький и др. — : Москвоведение, Т. 1 кн. 5: Лица Москвы. кн. 5 : У-Я // редкол. : гл. ред. С. О. Шмидт и др. — 2012 г. — 639 с. — ISBN 978-5-7853-1504-4
* *Новая Россия: мир литературы : Энциклопедический словарь : в 2 т.* / : Рипол-классик, Т. 2: М—Я. — 2003 г. — 927 с. — ISBN 5-9560-0157-7.

Төркем:Профессорлар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:24 октябрь көнне туганнар
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:3 октябрь көнне вафатлар
Төркем:2007 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Русиядә туганнар
Алексей Агарев

{{Татар җирләре җәмгыяте (2021)
= Биографиясе ==
1878 елда Пенза губернасының Чембар өязе Карсаевка авылында рухани гаиләсендә туган. 1899 елда Пенза дини семинариясен тәмамлый, шуннан соң Томск университетының медицина факультетына укырга керә. 1901 елның мартында инкыйлаб чуалышларында катнашканы өчен университеттан чыгарыла һәм Красноярскига сөргенгә җибәрелә. Моннан ул чит илгә качып китә.

1902 елда РСДРП оешмасына ана һәм большевикларга кушыла. «Очкын» гәзите йомышы белән Россиягә кайта һәм Харьков, Луганск һәм Самар калаларында фирка эшендә була, 1903 һәм 1905 елларда патша власте тарафыннан яңадан кулга алына. Моннан соң Францияга эмиграцияга чыга, анда Тулуз университетын тәмамлы һәм инженер-электрик булып чыга, шулай ук АКШ-та һәм Австралиядә яши.

РСДРП-ның I (Таммерфорс) конференциясе (1905) һәм V (Лондон) съезында (1907) катнаша. 1907 елда Луганскида К. Е. Ворошилов белән таныша, аның белән дустанә мөнәсәбәте гомер ахырына кадәр саклана.

1917 елның февралендә Владивостокка килә, анда урындагы эшче һәм сугышчы депутатлары советының башкарма комитеты әгъзасы итеп һәм шул ук елның август аенда Владивосток шәһәре башлыгы итеп сайлана. Октябрь революциясен кабул итми, шунлыктан меньшевикларга тора, Бөтенроссия оештыру җыелышы сайлауларына Ерак Көнчыгыш меньшевиклары берләшмәсеннән кандидат була. 1919 ел башына чаклы кала башлыгы вазифасын били, бу вазифаны башкаручы соңгы кеше була. Шулай ук Владивостокның «Кызыл байрак» гәзите мөхәррире була.

1919 елда Шанхайга чыгып китә, 1920 елда Кытайда Ерак Көнчыгыш вәкиле вазифасын били.

1920 еллар азагында яки 1930 еллар башында ВКП(б) оешмасыннан чыгарыла: К. Е. Ворошилов аңа язган шәхси хатында дусын партияда кабаттан тергезү өчен ул бөтен тырышлыгын куярга әзер булуы турында яза.

Тормышының соңгы елларын Мәскәүдә үткәрә, МДУ-да укытучы булып эшли. 1941 елның 31 мартында тарих фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаганнан соң, тарих фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә лаек була.

1945 елда вафат була.

## Әдәбият

* Юстин, А. В., Шишкин И. С. Пензенская персоналия. Славу Пензы умноже. [В 3 к.]. К. 1 (А-Л).: [биогр. слов.] / Тютин А. В., Шишкин И. С. — Пенза : б. и., 2012. — 208 с.: портр.— с. 8.

## Сылтамалар

* Биография 
* История городского самоуправления Владивостока
* Письмо К. Е. Ворошилова А. Ф. Агарев. 1931 год

Төркем:1878 елда туганнар
Төркем:1945 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Большевиклар
Төркем:Русия империясендә туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университеты укытучылары
Козлов

**Козлов** ― фамилия.
* **[[Александр Козлов]]**
** Александр Козлов (1816—1893), медицина докторы (1848), КДУ кафедра мөдире.
** Александр Козлов (1897—1980), шахматчы, РСФСР атказанган тренеры (1968).
** Александр Козлов (1949—2021), Орёл өлкәсе губернаторы (2009-2014). РФ атказанган икътисадчысы, РФ авыл хуҗалыгы министры урынбасары (2004-2009). 
* Андрей Козлов (1973),  футболчы (ярымсакчы) һәм футбол тренеры.
* Василий Козлов (1903—1967), совет дәүләт эшлеклесе, генерал-майор.
* Виктор Козлов (1941), авиация генерал-полковнигы, хәрби фәннәр кандидаты, профессор. 
* Григорий (Козлов) (1883—1937), православие дин эшлеклесе, Уфа архиепискобы (1935-1937).
* Михаил Козлов (1936—2006), профессор (1991), биология фәннәре докторы (1984), Чуашстанның атказанган фән эшлеклесе.
* Николай Козлов (1814—1889), хәрби табиб, Император медицина-хирургия академиясе директоры (Санкт-Петербург, 1869-1871).
* Роман Козлов  (1981), хоккейчы (һөҗүмче), Казакъстан чемпионы (2004, 2005).
* Степан Козлов (1921—1945), Советлар Берлеге Каһарманы (1943).
* Юрий Козлов (1925—2002), юридик фәннәр докторы (1963), профессор (1965-1998), МДУ кафедра мөдире (1961-1981); РСФСР атказанган фән эшлеклесе (1980).
----
;Козлова
* Планета Козлова (1945), педагогия фәннәре докторы (1998), профессор (2000). БР атказанган укытучысы (1993). 
Төркем:Фамилияләр
Еремеев

**Еремеев** ― фамилия.
* Алексей Еремеев (1962), һөнәри футболчы (сакчы).
* Иннокентий Еремеев (1878—1925), Хабаровск (1906-1914), Владивосток (1920-1922) шәһәрләре башлыгы.

Төркем:Фамилияләр
Николай Куприц

**Николай Куприц** (14 июль 1912 ел — 5 август 1980 ел) — юрист; галим-металлург профессор Я.Н. Куприцның улы, А.Я. Вышинскийның аспиранты; юридик фәннәр докторы. Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында профессор.

## Биографиясе
**Куприц Николай Яковлевич** 1912 елның 14 июлендә Мәскәүдә техник фәннәр докторы Яков Николаевич Куприцның гаиләсендә туган. 1936 елда «Правовое положение автономной республики в СССР и союзной республике»  темасына кандидатлык диссертациясен яклый һәм юридик фәннәр кандидаты була — диссертациясенең җитәкчесе булып СССРның элеккеге Генераль прокуроры һәм СССР Чит ил эшләре министры Андрей Вышинский тора. Мәскәү дәүләт университетында Куприц студентларга «буржуаз илләрнең» дәүләт корылышы буенча курс укый.

1960-1970 елларда Куприц дәүләт хокукы буенча фәннең Россия тарихын оештыру буена эш алып бара — бу хезмәте эше аның докторлык диссертациясенең нигезе булып тора. 1970 елларда ул «Развитие советской государственно-правовой мысли в период перехода от капитализма к социализму»  темасына уңышлы докторлык диссертациясе яклый; шушы ук вакытта ул ике монографиясен бастырып чыгара.

1980 елның 5 августында Мәскәүдә кинәт вафат була

## Хезмәтләре

** «Государственное устройство СССР»
** «Конституция СССР» (в соавторстве с В. Ф. Котоком)
** «Из истории науки советского государственного права»
** «Государственное право стран народной демократии» (в соавторстве с Л. Д. Воеводиным и Д.&nbsp;Л.&nbsp;Златопольским)
** «Вопросы истории науки советского государственного права переходного периода» (1969)

## Әдәбият

** Вестник Московского университета. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 2004, № 4-6. — С. 114.
** 100 лет Николаю Яковлевичу Куприцу // Вестник Московского университета. Серия 11. Право. — 2012. — № 3. — С. 157—158.

## Сылтамалар

* Николай Яковлевич Куприц (1912-1980) (неопр.). pravo.hse.ru. НИУ ВШЭ. Дата обращения 13 ноября 2019.

Төркем:Юридик фәннәр докторлары
Төркем:14 июль көнне туганнар
Төркем:1912 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:5 август көнне вафатлар
Төркем:1980 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Анатолий Лашин

**Лашин Анатолий Григорьевич** (6 февраль 1914 ел — 1994 ел) — юрист, социалистик дәүләтләр оешмалары мәсьәләләре буенча белгеч; Харьков совет төзелеше һәм хокукы институтын тәмамлаган (1938), юридик фәннәр докторы (1965), Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты профессоры һәм факультет деканы (1953-1956); шушы ук уку йортында фәлсәфә факультетының социаль-сәяси тәгълиматлар тарихы кафедрасы мөдире; РСФСРның атказанган фән эшлеклесе. Кызыл Байрак һәм Кызыл Йолдыз орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Анатолий Григорьевич Лашин Сарытау шәһәрендә 1914 елның 6 февралендә туа. Икенче бөтендөнья сугышы алдыннан 1938 елда Харьков совет төзелеше институтында югары белем ала. Бөек Ватан сугышында катнаша, Кызыл Йолдыз һәм Кызыл Байрак  орденнары белән бүләкләнә.

1950 елда «О культурно-воспитательной деятельности Советского государства» темасына кандидатлык диссертациясе яклый — юридик фәннәр кандидаты була. Фәлсәфә факультетының социаль-сәяси тәгълиматларның тарихы кафедрасы профессоры булып 1994 елга кадәр эшли.

1951-1953 елларда Лашин югары юридик уку йортларының баш идарәлеге начальнигы булып тора, СССРның югары белем министрлыгы  карамагында эшли (МВО). 1953-1965 елларда Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты деканы була. 1965 елда «Возникновение и развитие форм социалистического государства» темасына докторлык диссертациясе яклый, юридик фәннәр докторы була.

1975-1980  елларда гомуми университет гуманитар факультетларның фәнни коммунизм кафедрасы мөдире була. Бер үк вакытта бу кафедрада профессор булып эшли. «РСФСРның атказанган фән эшлеклесе» исеменә лаек була.

1994 елда Мәскәүдә вафат була.

## Хезмәтләре
Анатолий Лашин юридик мәсьәләләр белән шөгыльләнә, социалистик дәүләтләрне оештыру һәм аларның эшчәнлегенең юридик проблемаларын махсус өйрәнә

** Культурно-воспитательная деятельность советского государства» (1955)
** «Местные органы государственной власти в СССР» (1955)
** «Формы социалистического государства» (1960)
** «Социалистический государственный аппарат» (1961)
** «Возникновение и развитие форм социалистического государства» (1965)
** «Преемственность в развитии социалистической демократии» (1968)
** «Международное значение опыта КПСС в государственном строительстве» (1974)
** «Теория социалистического строительства» (соавт., 1976)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Лашин Анатолий Григорьевич // Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века). Энциклопедический словарь биографий / под ред. докт. юрид. наук В. М.; Сырых. — М.: РАП, 2006. — 548 с.

## Сылтамалар

* 
Төркем:6 февраль көнне туганнар
Төркем:1914 елда туганнар
Төркем:Сарытауда туганнар
Төркем:1994 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Сугышчан хезмәтләре өчен медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Юридик фәннәр докторлары
Людмила Лотова

**Людмила Лотова** (16 сентябрь 1929 ел, Мәскәү — 4 сентябрь 2017 ел) — СССР һәм Россия ботанигы, педагог, үсемлек морфологиясе буенча белгеч, биология фәннәре докторы (1982), Мәскәү дәүләт университеты профессоры.

## Биографиясе
Лотова Людмила Ивановна   1929 елның 16 сентябрендә Мәскәү шәһәрендә туган. 1952 елда Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаганнан соң, шушы ук уку йортында эшләргә кала. 1957 елда кандидатлык диссертациясе яклый. 1983 елда ылыслы үсемлекләр кабыгы анатомиясенең төрлелеге темасына докторлык диссертациясе яклый. 1992 елда профессор исеме бирелә. 2017 елның 4 сентябрендә вафат була****.

## Фәнни һәм педагогик эшчәнлеге
Людмила Лотованың фәнни хүезмәтләре үсемлекләрнең морфологиясе һәм анатомиясе, морфологик һәм анатомик күренешләрен үсемлекләрнең филогенетикасын файдалану белән бәйле. 1980 елларда ул суд-медицина экспертизасында үсемлекләр анатомиясен куллану ысулларын эшкәртә. Күп еллар буенча үсемлекләрнең таксономик анатомиясе гыйльми мәктәбенә нигез салучы һәм аның җитәкчесе була . Россиядә үсемлекләр анатомиясе терминологиясен яңадан карап  чыга һәм камилләштерә. Ике конференциянең программа комитеты әгъзасы була.

Шулай ук биологиядән белем бирү өлкәсенең педагогы һәм методисты. Ул үсемлекләр цитологиясе, үсемлекләр анатомиясе һәм кыр ботаникасы буенча 30 дан артык уку әсбапларын бастырган. Аның җитәкчелегендә 6 кандидатлык диссертациясе әзерләнгән.

## Казанышлары
Лотова II дәрәҗә «Ватан алдындагы хезмәтләре өчен»ордены һәм «Хезмәт ветераны» медале белән бүләкләнгән.

2019 елда Лотова Людмила Ивановнаның 90 яшенә багышланган халыкара симпозиум үткәрелгән .

## Басмалары
150-дән артык гыйльми хезмәт бастырып чыгарган, шул исәптән, берничә монография, Зур Россия энциклопедиясе мәкаләләренең авторы:

* Лотова Л. И. Анатомия коры хвойных / Отв. ред. В. Н. Тихомиров —  М.:  Наука, 1987. — 150 б. 
* Лотова Л. И. Морфология и анатомия высших растений —  М.:  Эдиториал УРСС, 2000. — 526 б.  
* Лотова Л. И., Тимонин А. К. Анатомия коры розоцветных (Rosaceae): разнообразие, эволюция, таксономическое значение. — М.: Товарищество науч. изд. КМК, 2005. — 264 с.  
* Лотова Л. И., Нилова М. В., Рудько А. И.* Словарь фитоанатомических терминов. Учебное пособие. — <abbr>М.</abbr>: Издательство ЛКИ, 2007. — 112 с. — .* 
* Лотова Л. И. Ботаника : морфология и анатомия высших растений: учебник для студентов высших учебных заведений, обучающихся по биологическим специальностям.. — Изд 5-е, доп.. — М.: ЛИБРОКОМ, 2013. — 508 с. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Избранные публикации Лотовой

Төркем:16 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:4 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Ефимов

**Ефимов** ― фамилия.
* Алексей Ефимов (1896—1971), тарихчы ― Американы өйрәнүче, СССР ФА мөхбир әгъзасы (1939), Сталин премиясе лауреаты (1942).
* Андрей Ефимов (1904—?), совет дәүләт иминлеге органнары эшлеклесе, ССРБ Кораллы көчләренең полковнигы һәм дәүләт иминлеге полковнигы.
* Валентин Ефимов (1916—1981), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Георгий Ефимов (1928—2005), Чуашстанның халык язучысы (1996). 
* Измаил Ефимов (1946), Мари Иленең халык рәссамы (2009), РФ атказанган рәссамы (2006).
* Мирон Ефимов  (1915—2013), хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы (1942).
## Моны да карагыз
* (2754) Ефимов — астероид.
* Ефимов Пүчинкәсе ― авыл.
* Ефимов ― елга.
Виктор Мальков

**Мальков Виктор Леонидович** ( 02.10.1930, Мәскәү) — тарихчы, АКШ иң яңа тарихы буенча  белгеч; СССР Чит ил эшләре Министрлыгының Мәскәү халыкара мөнәсәбәтләр институтын тәмамлаучы(1953), тарих фәннәре докторы; Мәскәү дәүләт университеты укытучысы; РФ атказанган фән эшлеклесе, РАЕН академигы, СССР дәүләт премиясе лауреаты, БРЭ мәкаләләре авторы. Россия ФА-ның гомуми тарих Институты Салкын сугыш чорын өйрәнү үзәгенең төп гыйльми хезмәткәре.

## Биографиясе
Виктор Мальков 1930 елның 2 ноябрендә Мәскәүдә туган; 1953 елда СССР Чит ил эшләре Министрлыгының Мәскәү халыкара мөнәсәбәтләр институтын тәмамлый һәм СССР ФА Тарих институтының аспирантурасына укырга керә. 1956 елда ул АКШтагы Бөек депрессия вакытындагы эшчеләр хәрәкәте проблемалары буенча кандидатлык диссертациясе яклый, шуннан соң ФА Тарих институтының кече гыйльми хезмәткәре була (тарих секторы АКШ һәм Канада тарихы секторында). Россия Беренче бөтендөнья сугышы тарихы тарихчылары ассоциациясен оештыруның инициаторы була, бу ассоциациянең рәисе булып тора.

Мальков шулай ук СССР ФА президиумының эшче һәм милли-азатлык хәрәкәте тарихы буенча фәнни советы рәисе урынбасары һәм җаваплы секретаре була. Берничә Мәскәү югары уку йортларында укыта, шул исәптән М, В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында һәм  Мәскәү халыкара мөнәсәбәтләр институтында. Мальков РФның атказанган фән эшлеклесе, РАЕН академигы һәм СССР Дәүләт премиясе лауреаты. 2019 ел мәгълүматлары буенча, Мальков-Россия ФАның гомуми тарих Институты Салкын сугыш чорын өйрәнү  үзәгенең төп гыйльми хезмәткәре.

## Эшләре
Виктор Мальков өч йөздән артык гыйльми хезмәт  авторы һәм автордашы булып тора; ул Төньяк Америка илләренең яңа тарихы белән шөгыльләнә, (барысыннан элек — АКШ тарихы белән), шулай ук — халыкара мөнәсәбәтләр тарихын өйрәнә.

** Великий Рузвельт. Лис в львиной шкуре. М., «Эксмо», 2011. 556 с.
** «„Новый курс“ в США. Социальные движения и социальная политика» (1973);
** «Первая мировая война. Пролог ХХ века.» (отв. редактор; 1999);
** «Переходные эпохи в социальном измерении. История и современность» (отв. редактор; 2002);
** «Путь к имперству. Америка в первой половине ХХ века» (2004);
** «Россия и США в ХХ веке. Очерки истории международных отношений в социокультурном контексте» (2009);

## Искәрмә

## Әдәбият

** Историки России. Кто есть кто в изучении зарубежной истории: Биобиблиографический словарь. Изд. 2-е, испр., доп. М., 2008., С. 154—155.
** Современная советская историография (всеобщая история). М. 1985. С. 92.
** Чернобаев А. А. Историки России ХХ века. Т.2 — Саратов, 2005. С. 18-19.

## Сылтамалар

* 

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:ССРБ тарихчылары
Төркем:Урыс тарихчылары
Төркем:XX гасыр тарихчылары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:2 ноябрь көнне туганнар
Зөһрә Моратова

**Зөһрә  Моратова (Нигъмәтуллина)** (1924-2006) — Филология фәннәре кандидаты, доцент, М.В.Ломоносов исемендәге Мәскәү университетының атказанган педагогы.

## Биографиясе
**Зөһрә Газиз кызы Моратова **1924 елда Башкорт АССРның Бәләбәй кантоны (хәзерге Башкортстан Республикасы  Бишбүләк районы) Тукай авылында дөньяга килә. Газиз Ярулла улы һәм Гобәйдә Әхмәтвәли кызы Нигъмәтуллиннарның гаиләсендәге өч баланың иң өлкәне Зөһрә була. Ул Ает авылының данлыклы Кәримовлар нәселеннән (әнисе Гөбәйдә билгеле патриот-шагыйрь Ф.Кәримнең бертуган апасы).

1932 елда Нигъмәтуллиннар гаиләсе Уфага күченә. Зөһрә башкаланың 3-нче мәктәбендә белем ала. Бала чагы авыр сугыш елларына туры килә. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, Уфадагы заводларның берсендә хезмәт юлын башлый.

= Студент еллары =
Зөһрә Нигъмәтуллина югары уку йортына бару теләге белән  1942 елда   Мәскәүгә килә. Зөһрә көндез Кремль дәваханасында санитарка булып эшли, ә кичләрен чит телләр институтында белем ала, бер үк вакытта  шәфкать туташлары курсын тәмамлый.

1955 елда Хәмит Моратшин белән язмышын бәйли. Югары белем алган Зөһрә Газиз  кызы Мәскәүдәге Гнесиннар исемендәге музыкаль-педагогик институтында инглиз теле укыта.

= Якты эз калдыра =

Башкортстанның мәдәният министры Вил Кәримов Мәскәүгә килгәч шушы институтта була. Вуз ректоры министрны: «Бездә шушындый матур башкорт кызы укыта», — дип Зөһрә Моратова белән таныштыра. Бу очрашудан соң Мәскәүдә эшләгән якташыбызга Дуслык монументын иҗат итүче  скульпторга башкорт кызын сынландырырга тәкъдим итәләр. Зөһрә Газиз  кызы башта баш тарта, тормыш иптәше дә риза булмый. Аннары, һәйкәлдәге кызның милли киемдә чагылдырылачагын белгәч, ул чакта ике яшьлек бала әнисе Зөһрә ханым риза була.

1957 елда Уфа каласындагы Дуслык монументының тәүге ташы салына.

Обелискның ике ягында — башкорт һәм рус хатыннары сыннары. Монументтагы прототиплар — скульптор Михаил Бабуринның кызы һәм Мәскәүнең Гнесин институтында инглиз теле укытучысы Зөһрә Моратова. «Тулы бер  халыкны гәүдәләндерү — бу югары дәрәҗә. Мин моның өчен язмышыма рәхмәтлемен. Ләкин мин үз ролемне арттырып күрсәтергә теләмәдем һәм беркайчан да бу һәйкәлдә минем ниндидер  хезмәт өлешем бар дип уйлаганым юк. Соңгы вакытка кадәр минем Уфадагы Дуслык монументына ниндидер мөнәсәбәтем булуы турында бары тик туганнарым һәм кайбер танышларым гына белә иде», — ди ул.

1965 елның 7 августында Уфада биеклеге 35 метр булган гранит һәйкәлне — Дуслык монументын ачу тантанасында Зөһрә Моратова катнашмый, чөнки ул тормыш иптәше белән чит илдә   командировкада була.

2006 елда Зөһрә Газиз  кызы Моратованың йөрәге тибүдән туктый.

= Казанышлары =
Филология фәннәре кандидаты, доцент, М..Ломоносов исемендәге Мәскәү университетының атказанган педагогы.

= Шулай ук карагыз =

* Дуслык монументы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* «Дим буйзары» гәзите, Гумәрова Л. И. — «Дуслык монументы», — 11.06.2011.- 2-се бит.
* Комсомольская Правда.5 августа 2005

Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:2006 елда вафатлар
Төркем:Бишбүләк районында туганнар
Төркем:1924 елда туганнар
Михаил Фёдоров

**Михаил Фёдоров**:
* Михаил Фёдоров (1904―1953), хәрби башлык, полковник (1943).
* Михаил Фёдоров (1920―2007), юрист, фән докторы, профессор (*[[Якутск]]*).
Моратова

**Моратова** ― фамилия.
* Гөлдәр Моратова (1951), БР мәдәният министры урынбасары (1995―2001). БР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Зөһрә Моратова (1924―2006), филология фәннәре кандидаты, доцент, МДУ атказанган педагогы.
* Кира Моратова (1934―2018), кинорежиссер, Украина ССР халык артисты (1990). 
----
* **[[Моратов]]**

Төркем:Фамилияләр
Таш-Елга (Зәй районы)

**Таш-Елга** () ― Татарстан АССР Зәй районы Дүрт Мунча авыл советына караган, 1980-елларда юкка чыккан торак пункт (авыл).
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## География
Авыл Зәй елгасы кушылдыгы Зичә елгасына коючы Таш-Елга инешенең өске агымында, Кабан-Бастрык  авылыннан 6 км, Зәй тимер юл станциясеннән 46 км ераклыкта урнашкан булган. Координаталар: киңлек 55.400161, озынлык 52.354309  .
## Демография

Төп халык ― татарлар.
## Шәхесләр

## Тарих
Авылга 1926 елда якын-тирә авыллардан күчеп утырган крестьяннар нигез салган. Кабан-Бастрык авыл советына караган.
1930 елдан Чаллы, 1935 елдан Зәй, 1963 елдан Чаллы, 1972 елдан Зәй районнары составында.
Күмәк хуҗалыклар төзү башлангач, 1929―1930 елларда авылда Карл Маркс исемендәге авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оеша. Хуҗалыкның 395 га сөрүлек һәм башка авыл хуҗалыгы өчен яраклы җирләре булган. 1935 елда күмәк хуҗалыкның рәисе итеп М. Гыймаев сайланган.
Бөек Ватан сугышы елларында (1941―1945) фронтка киткән 132 кеше  әйләнеп кайтмаган (һәлак була яисә хәбәрсез югала, сан Кабан-Бастрык авылы белән бергә).
Күмәк хуҗалыкларны эреләндерү башлангач, 1951 елның апрелендә К. Маркс (Таш-Елга) һәм Ворошилов (Кабан-Бастрык) исемендәге авыл хуҗалыгы артельләре бер хуҗалыкка берләшә. Эреләндерелгән хуҗалыкка К. Е. Ворошилов исеме бирелә (үзәге Кабан-Бастрык).
1958 елда 7 хуҗалыкны ― Дүрт Мунча, Кызыл Таң, Зичәбаш, 1нче Май, Кабан-Бастрык, Таш-Елга, Ильич ― берләштереп, Сталин исемендәге хуҗалык төзелә (1961 елдан Киров исемендәге, 1963 елдан «Игенче» колхозы, үзәге Дүрт Мунча). Беренче рәисе ― М. Д. Иванов .
1959 елда Дүрт Мунча, Кабан-Бастрык һәм Зичәбаш авыл советлары берләшеп, Зичәбаш авыл советы (үзәге Кабан-Бастрык) төзелгәч, Таш-Елга яңа авыл советы составына кертелә.
Хуҗалык итүдә мөстәкыйльлекне югалту һәм күмәк хуҗалыкның үзәк авылыннан (Дүрт Мунча) ерак урнашу сәбәпле, Таш-Елга авылы кешеләре күчеп китә башлый.
Кызыл-Таң, Ильич, 1нче Май авыллары белән бер вакытта, 1970―1980-елларда Таш-Елга авылы да яшәүдән туктый.
## Әдәбият
* Таш-Елга, деревня. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 230-231.
## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Дора Васильева

**Дора Егоровна Васильева** (1938 ― 2018) ― совет һәм Россия әдәбият галиме, филология фәннәре докторы, Россия Язучылар берлеге әгъзасы.

## Биография
1938 елның 12 декабрендә Якут АССРның Вилюйск шәһәрендә туган.

1962 елда ул Иркутск педагогика институтының (хәзерге Иркутск дәүләт университетының педагогика институты) чит телләр факультетын тәмамлый. Аны тәмамлагач, ул карьерасын Якутск елга училищесында, аннары Покровская урта мәктәбендә (1962―1966) инглиз теле укытучысы булып башлый. Аннан соң, 1966―1968 елларда Якутск телевидение студиясе редакторы булып эшли. 1968―-1971 елларда ул СССР Фәннәр академиясенең Себер филиалының Якутск бүлегенең аспиранты була.

1971 елдан Дора Егоровна фәнни эш белән шөгыльләнә: Россия фәннәр академиясенең Себер филиалының Гуманитар тикшеренүләр һәм төньякның азсанлы халыклары проблемалары институтында кече фәнни хезмәткәр (1971―1981), өлкән фәнни хезмәткәр (1985―1996), әйдәп баручы фәнни хезмәткәр (1997―1999), баш фәнни хезмәткәр (2000―2008) һәм өлкән фәнни хезмәткәр (2008 елдан), биредә ул гомеренең ахырына кадәр эшли.

1973 елда ул "Н. Г. Золотарев-Якутский иҗаты" темасы буенча кандидатлык, 1995 елда — "Якут әдәбиятында миллилек һәм гомумкешелек" темасына докторлык диссертацияләрен яклый.

Якутскида 2018 елның 14 апрелендә вафат була.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре 
* Саха Республикасының (Якутия) атказанган мәдәният хезмәткәре 
* Россия Фәннәр Академиясенең Себер филиалы ветераны 
* Казакъстан Республикасының  "Алаш"  халыкара әдәби  премиясе лауреаты 
* Саха республикасы Чурапча улусы Кытанах наслегы Мактаулы ватандашы.

## Хезмәтләре
Д. Г. Васильева ― якынча 300 гыйльми һәм фәнни-популяр мәкалә, берничә монография авторы. Вузлар өчен "Заманча якут прозасы"  кулланмасы авторы, аның Казакъстан язучылары турында берничә йөз мәкаләсе бар.

## Чыганаклары
* Кто есть кто в российском литературоведении: биобиблиографический словарь-справочник. ISBN 9785248005918.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Учёные-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера
* Васильева Дора Егоровна. К 80-летию со дня рождения. 
* Васильева Дора Егоровна

Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Иркутск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2018 елда вафатлар
Төркем:14 апрель көнне вафатлар
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:12 декабрь көнне туганнар
Ринад Юлмөхәмәтов

** Юлмөхәмәтов Ринад Салават улы** (17 гыйнвар 1957 ел) — галим-математик. 1982 елдан Башкорт дәүләт университеты укытучысы, бер үк вакытта СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалы Математика институтының гыйльми хезмәткәре. Физика‑математика фәннәре докторы (1987), профессор (1993). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2006).

## Биографиясе
Ринад Салават улы Юлмөхәмәтов 1957 елның 17 гыйнварында Башкорт АССРның Ишембай районы Югары Эткол авылынды туган.

1979 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлаган.

1982 елдан  СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалы Математика институтында һәм Башкорт дәүләт университетында эшли. «Программалау һәм икътисад информатикасы» кафедрасы мөдире.

## Фәнни эшчәнлеге
Физика‑математика фәннәре докторы, профессор Ринад Юлмөхәмәтов гыйльми тикшеренүләре *плюрисубгармоник функцияләр  теориясе* мәсьәләләренә багышланган.

## Аның турында

* Цыганова Л. Образование> Стиль жизни. Король математики. Самый молодой доктор наук свою диссертацию писал… в бане. «Республика Башкортостан» гәзите, 2008, 12.01.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Башкирская энциклопедия — Юлмухаметов Ринад Салаватович   2016 елның 7 апрелендә архивланган.

## Сылтамалар

* «Mat-hNet.Ru» сайты. Персоналии: Юлмухаметов Ринад Салаватович

Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Ишембай районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1957 елда туганнар
Төркем:17 гыйнвар көнне туганнар
Эрнст Юлбарисов

**Эрнст Юлбарисов** (22 гыйнвар 1939 ел) — галим-геолог, дәүләт һәм нефть  сәнәгате эшлеклесе, югары мәктәп укытучысы. 1992-1998 елларда Башкортстан Республикасының Геология һәм җир астын файдалану буенча дәүләт комитеты рәисенең 1нче урынбасары. Геология-минералогия фәннәре кандидаты (1976), техник фәннәр докторы (1995). Башкортстан Республикасының атказанган нефтьчесе (1995), Россия Федерациясенең почётлы нефтьчесе (1997), Россия Федерациясенең почётлы җир астын тикшерүчесе (2009), СССР-ның уйлап табучысы (1987).

## Биографиясе
Эрнст Мирсаяф улы Юлбарисов 1939 елның 22 гыйнварында Башкорт АССРның Архангел районы Муллакай авылында туган. Үз районындагы мәктәптә урта  белем алгач, Мәскәү дәүләт университетына укырга керә һәм аны 1962 елда тәмамлый.

1962-1965 елларда «Туймазынефть» нефть җитештерү идарәсендә геолог булып эшли.

1974-1978 елларда «Башнефть» берләшмәсендә  төркем  җитәкчесе, үзәк гыйльми-тикшерү лабораториясенең бүлек җитәкчесе, өлкән геолог була.

1978-1980 елларда Ангола Халык Республикасының Нефть  министрлыгында баш инженер-консультант булып эшли.

1980-1986 елларда Башкортстан нефть сәнәгате гыйльми-тикшеренү институтының микробиология секторы мөдире.

1986-1988 елларда нефть чыгаруны микробиология методлары белән арттыру лабораториясе мөдире.

1988-1992 елларда НПО «Союзнефтеотдача» оешмасының нефть катламнарының нефть бирүен биотехнология ысулы белән арттыру бүлеге мөдире.

1992 елдан алып Башкортстан Республикасының Геология һәм җир астын файдалану буенча дәүләт комитеты рәисенең 1-нче урынбасары.

Эрнст Мирсаяф улы Юлбарисов нефть ятмаларыннан нефть алуны арттыруда микробиология методларын сынау һәм аны эшкә кертүне теоретик нигезләү юнәлешен өйрәнүче галим-геолог. 2002-2007 елларда ул Уфа дәүләт нефть техник университетында укыта.

## Гыйльми хезмәтләре

* Нетрадиционные источники получения углеводородов. М., 1991 (соавт)
* Биогеотехнология бурения, увеличения нефтеотдачи и защиты окружающей среды. Минск, 1998 (соавт.
* Геологические основы микробиологического метода повышения нефтеотдачи пласта с высоковязкой нефтью (на примере Арланского месторождения). Уфа, 2002.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Юлбарисов Эрнст Мирсаяф улы // Башкорт энциклопедияcе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. —ISBN 978-5-88185-143-9

Төркем:Уфа дәүләт нефть техник университеты укытучылары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:22 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:Архангель районында (Башкортстан) туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе