open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәскәү (Башкортстан)

**Мәскәү** () — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1879 кешенең яшәве мәгълүм. Зур Яүбәзе елгасына урнашкан. Авыл аша <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М7</span> «Идел» (Мәскәү – Уфа) юлы уза.

## Тарихи мәгълүмат
Революциягә кадәр волость үзәге була, мәчетләре генә дә бишәү була. 
## Икътисад һәм социаль тармак
Урта мәктәп, балалар бакчасы.
ААҖ «Баштрансгаз»ның Дүртөйле ЛПУсының компрессор  станциясе (КС-18А «Мәскәү»), "Пожтехника-МС", “Победа” агропредприятиесе

## Билгеле кешеләр

Галимханов, Князь Гали улы (1909-1991) Башкортстанның атказанган фән һәм техника әһеле
## Демография

2002 елның шикле халык исәбен алу вакытында авыл халкының күпчелеге (77%) башкорт итеп яздырылган.
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Дүртөйле): 25 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Уфа): 97 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Төркем:Дүртөйле районы торак пунктлары
Архитектура

**Архитекту́ра** яки **мигъмарият** (,  — «баш, өлкән» һәм  — «төзүче, балта остасы» сүзләреннән) — кешеләрнең тормышына һәм эшчәнлегенә кирәкле биналарны, башка корылмаларны, заманча техник мөмкинлекләргә һәм җәмгыятьнең эстетик карашларына нигезләнеп, проектлаштыру һәм төзү осталыгы.

Биналарның һәм корылмаларның тышкы кыяфәте шулай ук архитектура дип атала. Шуның өстенә биналарны һәм корылмаларны җыйма рәвештә архитектура дип атыйлар.

## Архитектура гыйлеме
Архитектураны өйрәнүче иҗтимагый, техник һәм махсус фәннәр комплексы. Төп тармаклары: архитектура, шәһәр төзелеше теориясе һәм тарихы, архитектура истәлекләрен реставрацияләү һәм реконструкцияләү, ландшафтлар архитектурасы, архитектура иҗаты методологиясе, архитектура тәнкыйте. Архитектура гыйлеменең фән буларак барлыкка килүен галимнәр Борынгы Рим архитекторы һәм инженеры Витрувийның «Архитектура турында ун китап» дигән трактаты (б.э.к. 1 йөз) белән бәйлиләр, анда шәһәр төзелеше, инженер-техник һәм бизәлеш мәсьәләләре бәян ителә. Архитектура гыйлеме үсешендә Л. Альбертиның «Биналар төзү турында» (1485), А. Палладионың «Архитектура турында дүрт китап» (1570), Д. Виньоланың «Архитектурада биш ордер кагыйдәсе» (1562) дигән трактатлары мөһим роль уйный. 18-19 йөзләрдә архитектура фәне үсеше нигездә архитектура (ордер) формалары теориясен эшләү, дөнья архитектурасы истәлекләрен ачу һәм өйрәнү юнәлешендә бара. Моңа күренекле француз һәм немец галимнәренең (И. Винкельман, Г. Шлиман, Ф. Майер, К. Шинкель, Виолле ле Дюк, О. Шуази һ.б.) археология һәм реставрация өлкәсендәге эшчәнлекләре сәбәп була. Нәтиҗәдә дөнья халыкларына Троя, Микен, Помпеи, Петра, Персепольдәге мәдәни истәлекләр белән танышу мөмкинлеге ачыла. Бу истәлекләрнең тарихын һәм архитектурасын тирәнтен өйрәнүгә, төрле төбәкләр һәм дәверләрнең архитектурасы арасындагы үзара йогынтыларны һәм багланышларны тикшерүгә этәргеч бирә. Бөтендөнья архитектурасы тарихын өйрәнүгә нигез салына. 20 йөздә тикшеренүләрне Л. Беневоло, З. Гидион, Г. Зитте, М. Майер, Н. Певзнер, М. Рагон һ.б. дәвам иттерә. Тикшеренүчеләр, архитектура һәм шәһәр төзелеше композицияләре мәсьәләләреннән тыш, ландшафтка бәйле, техноген, экологик һ.б. аспектларның теоретик проблемаларына да игътибар итәләр.

## Тарихы

### Стильләр

### Танылган шәхесләр

## Оешмалар

### Бүләкләр

### Музейлар

### Уку йортлары

* Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты

### Фәнни басмалар

## Терминология

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук кара

* Архитектура стильләре

Төркем:Әлифба буенча фәннәр
Төркем:Архитектура
Әйлән би, сәйлән би

** Әйлән би, сәйлән би**— татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Элек күбрәк кызлар арасында уйналган. Җыр белән чакырып уртага чыгарылган кыз берәр эш эшләргә тиеш була. Җыры:

:Әйлән би, сәйлән би,
:Атаң сине бирәм, ди;
:Бирсә бирсен үз кызын,
:Җыйсын авыл картларын;
:Котлап салсын малларын,
:Әлләлисе, хөрмәлисе,
:Кашы-күзе сөрмәлесе,
:Бу дөньяда бик сирәк.
:Ак кирәк, күк кирәк,
:Кара кашлы, зифа буйлы
:«Биби» атлы кыз кирәк!

Яки җырны бетергәндә:

:Әйлән, бәйлән,
:Уртасында бер сәйлән! —

дип, уртага бер кызны чыгаралар да, ул кул чабып үз тирәсендә әйләнә. Түгәрәктәгеләр биеп, куллары белән әйләнеп-бәйләнеп бетәләр.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Иванай (Дүртөйле районы)

**Иванай** () — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, Тәкәрлек авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1584 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи мәгълүмат
Җөбанай исеме белән 17 гасырның икенче яртысыннан билгеле. Биредә Җәлдәк волостеның башкортларына  хакын түләүче, этнографик фәнгә билгесез “бобыль”ләр кабиләсе яшәгән. Алар ак патшага асаба башкортларына “оброк” түләүнең михнәтләре турында яза (“елына 10 алтын”).

## Атаклы кешеләр

## Икътисад һәм социаль тармак
Урта мәктәп.   
ҖЧҖ Дүртөйле УНСМ, ЯАҖ «Дүртөйле КМП», ААҖ Дүртөйле ит комбинаты (хәләл продукция чыгаручы), ЯАҖ Дүртөйле сөт продуктлары комбинаты, Башнефтепродукт ягулык салу станциясе (№29)

## Демография

1959, 1970, 1989 еллар сан алу буенча авылда татарлар исәпкә алынган. 1979 елда исә башкортлар итеп яздырылганнар. 2002 елның халык исәбен алу вакытында татарлар 68% тәшкил итсә, башкортлар – 29%.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Дүртөйле): 3 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Бүздәк): 122 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Төркем:Дүртөйле районы торак пунктлары
Шуннан соң ничек

** Шуннан соң ничек? ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар түгәрәкләнеп утыралар. Берәү хикәят сөйли:

— Мин бер заман Һиндстанда сәяхәт итеп йөргәндә, бер юлбарыска очрадым. Юлбарыс кинәт... — дигәндә, хикәясен туктата да тиз генә берәр кеше алдына барып: 
— Шуннан соң ничек? — дип сорый.

Ул кеше хикәяне өзелгән җиреннән тиз генә ялгап алып китәргә тиеш. Сөйләп алып киткән кеше тагын хикәясен кинәт кенә бер җирендә өзә дә, берәр уйнаучы алдына тиз генә килеп басып:

— Шуннан соң ничек? — дип сорый.

Соралган кеше бернәрсә дә сөйли алмый тик торып калса, аңа җәза бирелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Сомерсет Моэм

**Уи́льям Со́мерсет Мо́эм** ([] (; 1874 елның 25 гыйнвары, Париж — 1965 елның 16 декабре, Ницца) — күренекле инглиз язучысы, драматург. 1930 нчы елларның иң уңышлы прозаикларының берсе. Аның «Театр» (*«Theatre»*), «Ай һәм тиен» (*The Moon and Sixpence*) кебек әсәрләре 20 гасыр инглиз әдәбиятына алдынгы урынны алып тора.

## Тормыш юлы
Язучы 1874 елның 25 гыйнварында Парижда, Бөекбританиянең Франциядә илчелеге юристы гаиләсендә дөньяга килә. Аның тууы ата-анасы тарафыннан махсус Бөекбритания илчелегендә оештырыла, чөнки көтелгән канун өлгесе буенча Франция җирендә туганнар автоматик рәвештә Франция ватандашлары булырга тиеш, ә бәлигъ булган Франция ватандашлары сугыш очрагында фронтка җиберелгәннәр.

Балачагында Моэм фәкать французча сөйләшә, инглиз телен 11 яшендә генә үзләштерә башлый. Шул вакытта ата-анасы вафат булу сәбәпле аны Кент графлыгында яшәгән туганнары янына җибәрәләр.

Укуын ул Кентерберидагы Король мәктәбендә башлый. Аннары ул Гейдельберг университетына керә, биредә ул әдәбият һәм фәлсәфә фәннәрен үзләштерә. 1892 елда Моэм медицина мәктәбенә кабул ителә. 1897 елда ул беренче әдәби әсәрен («Ламбетлы Лиза») яза.

Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Сомерсет Моэм МИ-5 белән хезмәттәшлек итә. Россиягә җибәрелә, Александр Керенский, Борис Савинков һәм башка сәясәт эшлеклеләре белән сөйләшүләр алып бара. Октябрь инкыйлабыннан соң Швеция аша туган иленә кайта.

1917 елның маенда АКШта ул Сири Велкомга өйләнә. Аннары язучы, драматург эшчәнлеген активлаштыра, төрле илләргә сәяхәт итә.

Уильям Сомерсет Моэм 1965 елның 16 декабрендә пневмония авыруыннан Ницце хастаханәсендә вафат була.

## Сылтамалар

* The British Library  

Төркем:Бөекбритания язучылары
Төркем:Инглиз язучылары
Төркем:Язучы-табиблар
Ватык телефон

** Ватык телефон ** — балалар уены.

## Уйнау тәртибе

Балалар бер рәткә тезелеп утыралар. Бер бала уенны алып баручы була.. Ул иң беренче утырган баланың колагына тиз генә бер сүз әйтә. Анысы үз чиратында янындагы иптәшенә һ. б. Шулай итеп бу сүз колактан колакка әйтелеп теземнең икенче башына барып җитә. Шуннан соң уенны алып баручы иң кырыйдагы сүз барып тукталган укучыдан: «Нинди сүз?» дип сорый. Тегесе әйтә. Әгәр сүз дөрес булып барып җитмәсә, ул рәт буенча сүзнең кемдә «бозылганлыгын» эзләп китә. Сүзне кем бозган, ул артка барып утыра һәм уен яңадан башлана. Әгәр сүз дөрес килеп җитсә, уенны алып баручы иң артка барып утыра. Аның алдындагы бала уенны алып баручы була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Киев

**Киев** ( - Кыйив) — Украинаның башкаласы, Киев өлкәсенең административ үзәге (аның эченә керми). Герой шәһәр. Шәһәр Днепр елгасында урнашкан. Мәйданы — 835,6 км², халкы — 2799,9 мең кеше (2011 елның 1 апреленә).

## Тарих

* 864 елны Аскольд белән Дир Киевны басып алалар.
* 10 гасырда Киев Русе дәүләте барлыкка килгән. 988 елда праваслау динен кабул иткән.
* 1132-1134 елдан соң Киев Русе күп кенәзлекләргә таркалган. 1132 елда Полоцк, 1134 елда Новгород шәһәре Киев кенәзенең хакимиятен танырга туктаганнар, «разодралась вся земля русская» (Новгород кулъязмасы). Аерым рус кенәзлекләре үз кенәзе белән идарә ителгән, кайчакта рус кенәзлекләре арасында үзара сугышлар булганнар.
* 1240 елда Бату хан Киев шәһәрен басып җимергән. Алтын Урда ханнары Владимир кенәзләренә ярлык бирә башлаган. Шулай итеп, Киев шәһәре башкала вазифасын югалткан.
* 1941 елның 19 сентябрь — Икенче бөтендөнья сугышы барышында Киев алман гаскәрләре тарафыннан алына.
[thumb|250px|«[Русь христианлыкка кабул иту|Киев халкын чукындыру», Клавдий Лебедев]]

## География
Шәһәр Көнчыгыш-Европа тигезлегендә, Днепр елгасы өстендә урнаша. Шулай ук Днепр елгасының кушылдыклары: Десна, Дарница, Лыбедь, Горенка, Любка, һәм тагын якынча 20 елга һәм гөрләвек ага.

### Климат
* Уртача еллык температура — +8,4&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,5 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 74%

## Административ бүленеш
190px|thumb|right
Киев 10 районына бүленә:
# Голосеево районы
# Дарница районы
# Днепр районы
# Десна районы
# Соломенка районы
# Святошино районы
# Оболонь районы
# Подол районы
# Печерск районы
# Шевченко районы

## Киевта туганнар
* Галина Сачек (Яруллина) *([[1915]])*, балет артисты, татар композиторы Ф. Яруллинның хатыны.
* Нәҗип Хәмитов *([[1963]])*, язучы, фәлсәфә фәннәре докторы, профессор.
* Николай Носов *([[1908]]-[[1976]])*, рус совет балалар язучысы.
* Сергей Кузьмин *([[1955 ел|1955]])*, вице-адмирал, РФ Каһарманы.
* Клара Новикова *([[1946 ел|1946]])*, юмор остасы, РФ халык артисты.
* Лев Карпов (1879—1921), инкыйлабчы, химик-технолог, РСФСР химия сәнәгатенә нигез салучыларның берсе, Бондюг химия заводы директоры (1915-1918 елларда).
* Сергей Михнов (1860―1924), медицина фәннәре докторы (1889), ординар профессор (1905).
* Андрей Михнов (1983), һөнәри хоккейчы (һөҗүмче).
* Александр Аринин (1955), тарихчы һәм сәясәтче, тарих фәннәре кандидаты, сәяси фәннәр докторы, доцент.
* Лев Каминский (1889―1962), медицина фәннәре докторы (1940), профессор (1941), медицина хезмәте полковнигы (1943).

## Галерея

Файл:Kyiv Conservatory.JPG|Киев консерваториясе 
Файл:Golden Gate Kiev 2018 G1.jpg|Алтын капкалар
Файл:Maidan_Nezalezhnosti_(Kiev).jpg|Азатлык мәйданы 
Файл:Ар-Рахма.JPG|Әр-Рахма мәчете


## Моны да карагыз
* Киев метросы

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Бөек Киев кенәзләре

Төркем:Украина шәһәрләре
Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Борынгы рус шәһәрләре
Төркем:Украина өлкә үзәкләре
*
Исмаил (Дүртөйле районы)

**Җыенле авыл** () — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, Тәкәрлек авыл җирлеге үзәге.

## Тарихи мәгълүмат
Авылга нигезне ясаклы татар Исмәгыйль Уразмәтов салган. 18-19 гасырда халкы типтәрләр буларак исәпкә алына.
Исмаилда тупланган ике типтәр җайдаклар полкы 1812-1814 елларда французлар белән сугыша, Бородино бәрелешендә, Давыдов, Кудашев җитәкләгән партизаннар хәрәкәтендә, 1813 елның 4-7 октябрендә Лейпциг янындагы «халыклар сугышы»нда катнаша.

Җыенле авыл —«Базы җыены» үзәге. Базы җыенына Ишкар, Сәеткол, Әлкәш, Җитембәк, Чишмә авыллар кергән.

Инкыйлабка чаклы Исмаил волость үзәге була, дүрт төрле халыктан торган дип сөйлиләр. Елганың сул ягында яшәүчеләрне башкортлар дип, уң ягындагыларны – типтәрләр, түбән очтагыларны – мишәрләр, элекке чебен урамы дип йөртелгән урамда яшәүчеләрне арлар дип йөрткәннәр. Авылда калучы типтәрләр бик авыр хәлдә яши. Исмаил авылы җирләрее башкортлар кулында була. Җирсез халык Актый, Муллакай исемле кулакларның җирләрен эшкәртеп яшәгән.

Инкыйлабка кадәр Исмаил авылының җирләре Хөсәез елгасының сул ягында яшәгән башкортлар кулында булган. Башкортлар анда типтәрләрнең малларын да кертмәгән. Җир өчен башкортлар белән татарлар арасында кискен көрәш барган. Җирсез халык төрле яктан изелүгә, икмәксез яшәүгә, тамак ялына бер карангыдан икенче караңгыга кадәр байда изүне түзеп яшәүне түзә алмаенча, баш күтәргән, башкортларның җирләрен алып тартып алырга теләгән.

Авылдагы hәр хуҗалыкка, ярлы халыкка налог салганнар. Ә җирсез татарларга бу салымнарны түләргә, әлбәттә, хәле булмаган. Бурычны түли алмасаң, старшина белән староста килеп, самовар, казан, хәтта мөндәр белән комганнарны да алып чыгып саткан.

## Атаклы кешеләр

*Илсөяр Газетдинова (1951) Гафури театры артисткасы, Татарстанның, Башкортстанның халык артисты.
*Ризван Хәкимов – эстрада җырлары авторы.
*Рим Мәсәгутов (1946), геология-минералогия фәннәре докторы.

## Икътисад һәм социаль тармак
Урта мәктәп. Мәчет
* ҖЧҖ Племзавод «Вәлиев» — сыер итен җитештерү
* Колхоз им. 50-летия Башкирии.

## Демография

 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 2081 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елга 51% халык башкортлар, татарлар – 37%.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Дүртөйле): 18 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Бүздәк): 141 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкорстандагы тартышуны революция гына туктата алырмы?
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Төркем:Дүртөйле районы торак пунктлары
Молекула

[thumb|400px|Атизан [терпеноид молекуланың 3D (сул һәм үзәктәге) һәм 2D (уң) күзәтелешләре]]
**Молекула** ( — масса) — күп матдәләрнең составлары һәм химик үзлекләре бирелгән матдәнеке кебек үк булган иң кечкенә электрик нейтраль кисәкчек.

Төзелешләре буенча гади һәм катлаулы матдәләр молекулаларына бүлеп була.
Химик реакцияләр барышында молекулалар таркалалар.


Төркем:Химия
Атом

[right|200px|thumb|[Гелий атомы]]
**Атом** — матдәнең химик бүленми торган иң вак кисәкчеге.  "Атом" сүзе - грек теленнән, "бүленми торган" дигән сүз. Элек атомнарны бөтенләй бүленмидер диеп уйлаганнар. Әмма кайбер процессларда атомнар таркала һәм атом энергиясе аерылып чыга. Бу күренешне төш физикасы фәнендә өйрәнәләр. Атом атом төшеннән һәм электроннардан тора. Бер-берсе белән бәйләнгән атомнар молекулага яки кристаллга берләшә.

Төркем:Атомнар
Төркем:Атом физикасы
Химик тигезләмә

**Химик тигезләмә** () — xимик реакциянең химик билгеләр һәм формулалар ярдәмендә шартлы язылышы.

Сул якта кулланылган матдәләр күрсәтелә, алар **+** билгесе белән берләштерелә. Уң якта исә барлыкка килгән матдәләрнең формулаларын язалар, алар да **+** билгесе белән берләштерелә. Тигезләмә өлешләре арасында ук куела. Аннары соң атомнар саны тигез булсын өчен коэффициентлар куела.

Төркем:Гомуми химия
Төркем:Стехиометрия
Май чүлмәге (уен)

** Май чүлмәге ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Җиде-сигез уенчы бергә түгәрәкләнеп утыралар. Аннан соң һәммәсе кулларын берсе өстенә берсе куеп бер күтәреп, бер төшереп торалар. Шул вакытта уйнаучылардан кулын иң өскә куелган кеше белән иң аска куелган кеше түбәндәгечә әйтешәләр:

— Исәнме, аппагым? 
— Саумы, былбылым! 
— Мондагы май чүлмәге кайда? 
— Салам астында. 
— Салам кайда? 
— Үгез ашаган. 
— Үгез кая? 
— Урманга киткән. 
— Урман кая? 
— Балта чапкан. 
— Балта кайда? 
— Иләкчедә. 
— Иләкче кайда? 
— Чиләкчедә. 
— Чиләкче кайда. 
— Тимерчедә. 
— Тимерче кайда? 
— Күмерчедә. 
— Күмерче кайда? 
— Күмерче күмер яндырганда үзе дә янып көл булган, күккә очкан да киткән.

Кулы аста булган кешенең соңгы сүзләреннән соң һәммә уенчылар «алма туп» дип кулларын тартып алалар һәм авызларын йомалар. Моннан соң уйнаучыларның берсе дә көлмәскә, сөйләшмәскә тиеш. Арадан берәү ялгыш көлеп җибәрсә я берәр сүз әйтсә, аңардан: «Күктән кем өе башына төштең?» дип сорыйлар. Ул авылдагы бер өйне атый. Соңыннан өйдә ата-ана-лары һәм балалары барысы ничә кеше булса, шуның санынча һәрбер уйнаучы чиратлап көлгән кешенең кулына чиртәләр. Аннан соң уенны тагын баштан уйныйлар.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Моль

**Моль** (билгеләмәсе: **моль**, халыкара: **mol**) — 0,012 кг (12г) углеродтагы атомнар санынча кисәкчекләрдән торучы матдә микъдары.

Моль — 6,02 * 10^23 молекула, атом яки башка кисәкчекләрдән торучы матдә микъдары.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Үлчәү системасы
Региомонтан

**Региомонтан** (, чын исеме ) — алман астрономы һәм математигы.

Йоһанның укуга сәләте бик иртә ачыла, ул инде 12 яшендә Лейпциг университетына укырга керә. 15 яшьтә Вена университетына күчә. Укытучысы Пурбах үләр алдыннан аңа Птолемейның әлмагестын грекчадан латинчага тәрҗемә итәргә васыят итә. 25 яшьтә шул максат белән ул китапханәләргә бай Римга китә. Чыннан да латинча Әлмагестның иң камил варианты итеп Региомонтанныкы таныла, ләкин ул кулланган борынгы грек кулъязмасы яки аның копиясе сакланмаган.

1474 елны Региомонтан 1475 елдан башлап 1506 елга кадәр яраклы «Эфемеридалар»ны чыгара. Эфемеридалар — йолдызларның төгәл урыннары теркәлгән таблицалар, планеталарның урынлашуы һәм күк җисемнәренең тоташулар-тоткарланулар һәркөнлек шартлары. Бу типография ысулы белән чыгарылган беренче астрономик таблицалар. Аларны Васко да Гама, Колумб кулланганнар.

Шундый факт бик тә кызыклы: Региомонтан язган тригонометрик таблицалар XIII гасырда Багдадта яшәүче Насиреддин атлы астрономның хезмәтләрен кабатлый һәм күп яктан алардан калыша да. Фән тарихчылары бүген монда бернинди ят нәрсә күрмиләр, чөнки Насиреддиннең китаплары бик тар даирәдә генә билгеле була, ә Регионмонтан үз әсәрләрен типографиядә китап итеп бастыра һәм шул факт астрономиядә чын-чынлап переворот ясый, Галәм турындагы иске карашларны нык какшата. Күрәсең, ул чорда укыган китапларга сылтама китерергә кирәк дип тапмаганнардыр.

Региомонтан гарәп астрономнары уйлап тапкан астрономик кораллар турында китап яза: астролябия (гар. “сафия”), кояш сәгате, армилляр сфера (“метеороскоп”).

1472 елда Европада беренче кеше буларак Региомонтан Галлей кометасын күзәтә.

### Әсәрләре
* Әлмагестның латинчага тәрҗемәсе.
* “Эфемеридлар”.
* «Өчпочмакларның барлык төрләре турында» (1462—1464)

Төркем:Астрономнар
Төркем:Алман галимнәре
Кәнәфи Нәфыйков

**Канәфи Абзалетдин улы Нәфыйков** — татар рәссамы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

Ул 1938 елда Казан сәнгать училищесының театр бүлегендә һәм Ташкәнт театр-сәнгать институтында белем ала. Үзбәкстанда укый, биредә Көнчыгыш мөселманнары тарихын, урта гасырлар сәнгатен тирәнтен өйрәнә. Казанга кайткач, күренекле рәссам Бакый Урманче белән аралаша. Бу аңа һөнәри үсеш һәм тормыш мәктәбе була.

Канәфи Нәфыйков 40 елга якын гомерен тарихи рәсемнәр ясауга багышлаган. Ул болгар-татар тарихын гына түгел, аның сәнгати елъязмасын киндергә иңдерә. Мәсәлән, «Борынгы төркиләр. Ханның халык алдында ант итүе» картинасында хан хакимиятен кабул итеп алуның гаять тирән мәгънәсен аңлата торган йоласы белән танышу мөмкин.

Рәссам тарихи портретлар язу өлкәсендә дә зур уңышка ирешә. Мөхәммәдьяр, Габделҗаббар Кандалый, Габдерәхим Утыз Имәни, Кәрим Тинчурин, Гаяз Исхакый, Галимҗан Ибраһимов кебек шәхесләрнең портретларын ясый.

Шулай ук Канәфи Нәфыйков Тукай образын үзенчә сурәтли. «Тукай һәм Сәгыйть Рәмиев», «Тукай һәм Хөсәен Ямашев», «Тукай һәм беренче татар актрисасы Сәхибҗамал Гыйззәтуллина-Волжская» картиналарында рәссам иҗатына гына хас чалымнар бар.

Кайбер башка шәхесләр хөрмәтенә иҗат ителгән портретлары: Кәрим Тинчурин, Салих Сәйдәшев, Бакый Урманче, Шамил Монасыйпов, Гаяз Исхакый, Галимҗан Ибраһимов, Тәлгать Галиуллин, Зәки Зәйнуллин.

Туган халкының катлаулы язмышы: ул кичергән җиңелү һәм җиңүләр, хаксызга рәнҗетелү һәм үсеш-күтәрелеш — барысы рәссам иҗатында үз урынын тапты һәм таба.

## Чыганаклар
* Татар теле әсбабы — Кәнәфи Нәфыйков

Төркем:Татар рәссамнары
Гариф Чокалый

**Гариф Чокалый** (*Гарифулла Гайнулла улы Гайнуллин*) — татар язучысы.

Шагыйрь һәм хикәятче Гариф Чокалый  1878 елда Сембер губернасы Буа өязе Иске Чокалы авылында (хәзерге Татарстанның Чүпрәле районы) крестьян гаиләсендә туган. Башта авыл мәктәбендә, аннары Сембер шәһәре мәдрәсәсендә укый. Үзлегеннән русча өйрәнә.

1905 елгы революция тәэсирендә татар авылларында мәдрәсәләр каршында рус класслары ачыла. Чокалый үз авылында татар балаларына рус теле укыта.

Октябрьдән соң, 1919–1921 елларда Буа өязе халык мәгарифе бүлегендә инструктор (инспектор) булып эшли. Буа мәктәпләрендә укытучылык итә.

Иҗат эшчәнлеге 1910 елларда башлана. 1910–1914 елларда аеруча нәтиҗәле эшли. «Чын вәгъдә», «Биш мужик», «Надан ата», «Тәрәкъ­кый мәхәббәте», «Кызыклы шигырьләр» исемле шигырь китаплары (Шигырьләр «Кызыклы шигырьләр» (1912) китабыннан китерелде), «Гаффар агайның тормышы», «Яхья суфи» исемле проза китаплары басылып чыга.

Шигырьләрендә күбрәк шәхси азатлык таләп итеп, бәхетне шәхси азатлыкта күрсә, хикәяләрендә XX йөз баш татар әдәбиятының үзәк традицияләреннән берсе — мәгърифәтчелек әдәбияты фикерләренә килеп кушыла, үзенең киләчәк турындагы якты өметләрен белемле кешеләргә төби, татар тормышының алга баруына киртә булып торган иске хорафатларны контрастлык алымнары белән сатира астына ала, бу яктан хикәяләре З. Һади хикәяләренә якын тора. Сатира аның хикәяләренең дә бер үзенчәлеге.

Г. Чокалый — балалар өчен дә шигъри мирас калдырган язучы. Монда әдипнең төп темасы — ятимлек.

Ятимлек темасы XX йөз башы татар балалар әдәбиятының байтак битләрен алып тора. Г. Тукай, Н. Думави, З. Ярмәки, Ф. Агиев, Ф. Ибраһимов шигырь һәм хикәяләрендә ятимлек җәмгыятьнең уңай якка хәл итәргә тиешле бер бурычы итеп тасвирлана. Әлеге язучыларда баланың әти-әнисе юк, ул шуңа ятим.

Г. Чокалый бу җәһәттән татар балалар әдәбиятында яңа сәхифә ача, ятимлекне ата-ана арасында булган мөнәсәбәт белән бәйли. Аныңча, гаиләдә тынычлык булырга, ата-ана бер-берсе белән тату яшәргә тиеш, шунда гына ятимлек бетерелә, бала бәхетле була. Ачыграк итеп әйткәндә, автор бала язмышында ата-ананың җаваплылыгына басым ясый. Бу турыда үз теле белән генә сөйләми, үтемлерәк юлларын эзли, кечкенә геройның:


Әткәй, син нидән
биздең әнкәйдән,
Тормыштан кызык
Бетеп китте ямь, 

дип өзелеп-өзелеп сөйләве бүген дә ата-анага кисәтү булып яңгырый.

Г. Чокалый шәхес культы чорында кулга алына. Омск өлкәсе Тюкалин районы Охотниково авылында 1935 елда сөргендә вафат була.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Мәкаль әйтеш

** Мәкаль әйтеш** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар түгәрәкләнеп утыралар. Берәүнең кулында төйнәлгән кулъяулык була. Ул алар алдына чыгып баса да әйтә:

— Мин мәкаль әйтүче булам. Мәкальнең беренче яртысы минем телемдә, икенче яртысы шушы төендә. Хәзер мин сезгә бер мәкальнең яртысын әйтеп, бу яулыкны кайсыгызга булса да ыргытырмын да «бер, ике, өч...» дип алтыга хәтле санармын. Мин шулай санаганчы, яулык тигән кеше тиз генә шул мәкальнең икенче яртысын әйтеп өлгерергә тиеш. Әйтә алган кеше мәкаль төенен чишкән дип санала, әйтә алмаучыга җәза бирелә.

Шулай ди дә уен башлана. Әйтик, уртадагы бала: «Ни чәчсәң...» — дип яулыгын берәүгә ыргыта. Яулык тигәне аңа: «Шуны урырсың», — дип җавап бирә. Тагын моңа мисаллар:

Ыргытучы: Кем эшләми, ... 
Яулык тигәне: шул ашамый 
Ыргытучы: Какма кеше капкасын, ... 
Яулык тигәне: кагарлар үз капкаңны. 
Ыргытучы: Ачтан үлсәң дә, ... 
Яулык тигәне: ата-анаңны ташлама. 
Ыргытучы: Аптыраган үрдәк, ... 
Яулык тигәне: арты белән күлгә чумар. 
Ыргытучы: Ачы булсаң, тоздай бул, ... 
Яулык тигәне: татлы булсаң, балдай бул. 
Ыргытучы: Бер тиенлек куян, ... 
Яулык тигәне: ун тиенлек зыян. 
Ыргытучы: Берәү туеп сикерә, ... 
Яулык тигәне: берәү туңып сикерә. 
Ыргытучы: Аты олы, ... 
Яулык тигәне: кабыргасы коры. 
Ыргытучы: Ашаганда колагың селкенеп торсын, ... 
Яулык тигәне: эшләгәндә йөрәгең җилкенеп торсын һ. б.

Ыргытучы алты га хәтле санаганчы җавап таба алмаган кешегә җәза бирәләр. Яулыкны алган соңгы кеше, тагын берәр мәкальнең беренче яртысын әйтеп, яулыгын икенче кешегә ыргыта. Уен шулай дәвам иттерелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Дүртөйле

**Дүртөйле** (, , ) шәһәре — Башкортостанның Дүртөйле районы үзәге. 2009 елның 1 гыйнварына 31899 кеше яши. Агыйдел елгасы буена урнашкан

## Тарихи мәгълүматлар
Дүртөйле торак урыны буларак беренче кат 1795 елда искә алына. Биредә ул вакытта Трапезников, Дьяконов, ике Чистяков яшиләр. Дүрт йорттан торган авылга якын-тирәдәге татарлар «Дүртөйле» дип ат кушканнар.

19 гасыр уртасында, уңайлы, Агыйдел суы өстендә урнашканга күрә Дүртөйле үсеп китә һәм су юлы белән йөкләрне ташу ноктасына әйләнә. Совет чорында район үзәге булып китә. Аның чикләре Татарстанга терәлә, 1935 елда Илеш районы җирләре бүлеп чыгарыла. 1964 елдан — , 1989 елдан — шәһәр.

## Атаклы кешеләр
* Эдуард Әгъзами, журналист

## Социаль тармак
Шәһәрдә 6 тулы урта мәктәп, шул исәптән өч гимназия. 2005 елда, җирле халыкның мәнфәгатьләре белән исәпләшмичә, Дүртөйледә 260 урынга исәпләнгән интернат төрендәге Башкорт гимназиясе ачыла.

Тарих-төбәкне өйрәнү музее, 3 китапханә, 4 хастаханә, «Агыйдел» санаторий-профилакторие, «Венеция» санаторий-профилакторие, «Акчарлак»балалар җәйләве.

## Икътисад
Җирле сәнәгать авыл хуҗалыгы чималын, нефть чыгару, төзелеш материаллары җитештерүгә, табигый газны кууга корылган.

## Матбугат
“Юлдаш” иҗтимагый-сәяси газетасы. Татар һәм рус телләрендә чыга. 
Җирле телевизия (МАУ ДЮРТЮЛИ — ТВ РБ) татар, башкорт һәм рус теләрендә тапшырулар әзерли.

## Демография

Милли состав: күпчелеге татарлар (26 мең), азмы-күпме күләмдә руслар (2900 кеше), чирмешләр (480 кеше). Башкортлар юк. Татар теле өстенлек итә.

## Дин
;Ислам
* «Мирас» мәчете (Ленин ур., 15)
* 1нче мәхәллә мәчете (Чеверев ур., 31) 
;Христианлык
* Православие
** Бөек Василий чиркәве
* Протестантлык
** Инҗил инануы христианнарының бәйсез чиркәүләре ассоциациясе 
*** «» чиркәве (Ленин ур., 32)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Сайт города Дюртюли 
* Сайты Администраций муниципального района Дюртюлинский район 

Төркем:Башкортстан шәһәрләре
Төркем:Дүртөйле районы торак пунктлары
Төркем:Дүртөйле
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Иске Кәңгеш

**Иске Кәңгеш** () — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, Маядык авыл җирлегенә карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 363 кешенең яшәве мәгълүм. Агыйдел елгасы буенда урнашкан.

## Тарихи мәгълүмат
Авылны xчама белән 1780 елны Мордовия татарлары нигезләгән дигән фараз бар. Чыннан да, авыл халкы элек мишәрләр категориясенә кергән. Мордовиядә элек татарлар яшәгән **Кәңгеш** дигән авыл бар. Рәсми рәвештә Иске Кәңгеш халкы башкорт итеп яздырыла, ләкин аларда татар милли үзаңы бик көчле.

## Атаклы кешеләр

* Вил Мирзаянов 
* Фәүдәт Гарипов – Төмәндә гендиректор (АО “Бойлер”)
 
## Икътисад һәм социаль тармак
Мәчет, тулы булмаган урта мәктәп, мәдәният йорты

“Кәңгеш” җәмгыяте, каз фермасы (3 мең баш)
## Мәдәният

## Демография

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Дүртөйле): 13 км
* авыл җирлеге үзәгенә кадәр (Маядык): 4 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Яңавыл): 122 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Как российский зэк стал американским профессором 

Төркем:Дүртөйле районы торак пунктлары
Даугавпилс

**Даугавпилс** (; элек *Двинск* (1920 елга кадәр), *Динабург* (1893 елга кадәр), *Борисоглебск* (1665—1667 елларда)) — Латвиянең көньяк-көнчыгышында урнашкан шәһәр, зурлыгы буенча илнең икенче шәһәре (Ригадан соң) һәм Латгалия мәдәни-тарихи өлкәсенең иң зур шәһәре.
Шәһәр атамасы Даугава елгасыннан алынган. 
## Тарих
### Бөек Ватан сугышы
25 июньдә 4-нче танк төркеме Екабпилс шәһәренә  һәм Даугавпилска, ә Вермахтның 18-нче армиясе Ригага һөжүм итә.

## Халык

Милли состав (2011): руслар — 53,6 %, латышлар — 19,8 %, поляклар — 14,8 %, белоруслар — 7,2 %, украиннар — 1,9 %, литвалылар — 1,0 %.

## Галерея

Файл:Rigas street 2009 07 1.jpg|Ригас урамы
Файл:Daugavpils University square.jpg|Даугавпилс университеты
Файл:Dvinsk 1912.jpg|Лютеран һәм католик чиркәүләр Новое Строениедә 1912 елда
Файл:Daugavpils Multifunctional Sports Complex.jpg|Даугавпилсның Олимпия үзәге
Файл:Daugavpils fortress 05.jpg|Даугавпилс (Динабург) ныгытмасы
Файл:Daugavpils Ss Boris and Gleb Orthodox Cathedral (1).jpg|Борис һәм Глеб праваслау соборы

## Шәхесләр
* Денис Васильев (1999), тимераякта фигуралы шуучы. Европа чемпионатының бакыр призёры (2022), дүрт тапкыр Латвия чемпионы (2016—2018, 2020).
## Сылтамалар

Төркем:Латвия шәһәрләре
Почта (уен)

** Почта ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар, әүвәл араларыннан бер «хат ташучы» сайлап, бүлмә уртасына чыгаралар да үзләре шуның тирәсенә тезелешеп утыралар. Уйнаучыларның һәрберсе үзенә бер кала исемен ала. Хат ташучы уйнаучыларның берәрсенә килә дә:

— Хатларыгыз юкмы? — дип сорый. 
— Бар. 
— Кая җибәрергә? 
— Менә Казанга җибәрәсе бер хат бар. Аннан безгә кама, кондыз, калач, казылык, кашык, кыскыч, калай, каеш, кадак, ката, кара җимеш, коштабак... җибәрсеннәр, ди.

Димәк, нинди шәһәргә хат җибәрсә, аннан үзенә шул шәһәр исеменең баш хәрефе белән башланган берничә нәрсә сората. Хат ташучы шул сүзләрне бер дә болгатмыйча, буташтырмый гына «Казан»га (Казан исемен алган уйнаучыга) барып, түкми-чәчми әйтеп бирергә тиеш.

«Казан» аңа: 
— Бик яхшы, ди, инде мин «Берлин»га хат җибәрәм, аннан безгә башмак, балкашык, бастырык, багана, балта, бозау, бүкән, бәрәңге, бифштекс, бүдәнә, бурсык җибәрсеннәр, дип әйтә.

Менә шулай һәрбер хат алган кеше үзе дә «хат» җибәрә. Ләкин сорый торган нәрсә исемнәрен гел бер хәрефтән башлап, тиз-тиз әйтергә кирәк. Шулай әйтмәгән кешегә җәза бирелә. Әгәр хат ташучы берәр сүзне саташтырса, аңа да җәза бирелә. Туктап уйлап торганнарга да җәза бирелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Уклаулы

** Уклаулы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Бу уен авыл өйләрендә уйнала.

Уйнаучылар урындыкларга түгәрәкләнеп утыралар. Бер көлдерүче сайланып куела. Ул кулындагы уклау белән түгәрәктәйләрнең берсенә «тс-с-с» дип китереп төртә. Әгәр бу уйнаучы өч мәртәбә төрткәндә дә көлмәсә, икенчеләргә китә. Әгәр көлсә, ул «көлдерүче» булып кала. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Кап та коп

** Кап та коп ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Берничә бала бер түгәрәк булып утыралар, бер-берсенең баш бармакларын учлаган килеш йодрыкларын йодрык өстенә куеп кулларын бергәләп күтәреп-төшереп әйтәләр:

:Без-без, без идек.
:Без унике кыз идек;
:Базга төштек, бал ашадык,
:Келәткә кердек, май ашадык;
:Өйгә мендек, өйрә эчтек,
:Коега төштек, су эчтек;
:Бер тактага тезелдек,
:Таң атканчы юк булдык,
:Авызыңны яп та йом!

Яки болай әйтәләр:

:Без-без, без идек,
:Без унике кыз идек;
:Базга төштек — бал каптык,
:Келәткә кердек — май каптык,
:Кап та коп,
:Кара Якуб,
:Тимер туп,
:Авызыңны ач та йот! —-диләр дә бар да берьюлы авызларын йомалар.

Моннан соң уйнаучылар берсе дә авызын ачмаска, көлмәскә, сөйләшмәскә тиеш. Алар бер-берсен көлдерү өчен төрлечә кыланалар, күз-йөз белән төрлечә ымнар ясыйлар. Кем элек авызын ачса я көлеп җибәрсә, аңардан:

— Күктән кем өй башына төштең? дип сорыйлар.

Ул берәр таныш өйне атый. Шуннан соң ул өйдә ире, хатыны, балалары белән барысы да ничә кеше булса, көлүченең үзен дә кушып, һәрбер уйнаучы бу көлгән кешенең кулына я маңгаена шулар санынча чиертеп ала. Уен тагын баштан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Очты, очты

** Очты, очты ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Уйнаучылар түгәрәк булып басалар. Берәү баш булып түгәрәкнең уртасына чыгар. Баш: «Очты, очты казлар очты!» — дип кулы белән очкан кебек хәрәкәт ясар. Башкалар да аның хәрәкәтен кабатлый. Шулай баш берничә кат оча торган кошларны «очырткач» искәрмәстән генә: «Очты, очты, ташлар очты!» дип, бер очмый торган нәрсәнең исемен атый. Бу вакытта түгәрәктәгеләр кулларын күтәрмәскә тиеш. Берәрсе абайламыйча кулын күтәрсә, аңа баш: «Бар, алайса, таш белән бергә оч!» — дип, урынын аңа бирә һәм үзе түгәрәккә керә. Ялгышучылар берничә булса, иң элек ялгышучы баш булып кала. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Без дә

** Без дә ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Иң беренче уенны алып баручы билгеләп куела. Ул салмак кына берәр вакыйга сөйли. Әгәр аның сөйләмендә балалар башкара ала торган хәрәкәт-шөгыль телгә алынса, уенчылар хор белән «Без дә!» дип кычкыралар. Аларның хәленнән килми торган эшләр турында сөйләнелсә, дәшми калырга тиешләр. Кем дә кем булдыра алмас шөгыль, хәрәкәт турында сүз барганда ялгышып «Без дә!» ди икән, ул кеше уеннан чыгарыла. Мәсәлән, уенны алып баручы шундый хикәя сөйли:

— Мин урманга киттем (уенчылар «без дә!» диләр). Урманда мин җиләк җыя башладым («без дә!»). Менә көчле җил чыкты (дәшмиләр). Яңгыр ява башлады, күк күкрәде (дәшмиләр). Мин печән куышы астына кереп утырдым («без дә!») һ. б.

Уен җавап бирүчеләрнең берсе генә калганчы дәвам итә. Һәм ул җиңүче булып санала. Икенче уенда ул уенны алып баручы була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Даниель Дефо

**Даниель Дефо**  Daniel Foe исеме белән туган; 1660- еллар тирәсе, Криплгейт – 26 апрель (яки 24-е, төгәл дата бәхәсле), 1731 ел, Мурфилдс) – инглиз язучысы һәм публицисты, атаклы «Робинзон Крузо» әсәренең авторы буларак билгеле. Дефоны жанр буларак романның иң беренче тарафдарларының берсе итеп саныйлар. Ул Бөекбританиядә шул жанрны популярлаштыра, ә кайберәүләр фикеренчә, ул – инглиз романына нигез салучы шәхес. Дефо күп төрле һәм иҗади бай язучы, ул 500дән артык китап, памфлет һәм төрле темаларга «журналлар» язган. 
## Биография
Д. Дефо 1660 елда Лондонда шәмнәр белән сату итүчеләр гаиләсендә дөньяга килә. Әтисенең вафатыннан соң аның эшен дәвам итеп баерга уйлый, ләкин бөлә. Әмма тапкыр егет аптырап калмый, рибачы (процентлар исәбенә яшәүче) Таффлиның искиткеч ямьсез кызына өйләнеп, берничә мең фунт бирнә иясе була һәм шул акчага Британия колонияләренә китеп, андагы җирле халыкны алдап сәүдә итә, бик нык баеп китәргә уйлый. Дефо котылу җыен таба – пиратларга кушыла. Күп тә үтми, баеп Лондонга кайтып төшә. Тик монда аны берничә таланган кеше танып ала һәм полициягә хәбәр итә. Киләчәктә күренекле язучы булачак Даниэль хөкем каршына баса. Ләкин бу юлы да котыла, хөкемдарларга бөтен байлыгын ришвәт кыла.

Акчасыннан колак каккач, Дефо тагын авантюрага тотына. Ул заманда карт диңгезчеләрнең мемуарлары модада була. Яшь каләм әһеле булмаган кешеләр исеменнән шундый тарихлар язарга керешә, шактый гына баеп та китә. Ләкин ялганы ачыла. Һәм авторны хурлык баганасына бәйләп куялар, ә китапларын бастырмый башлыйлар. Киләчәктә атаклы булачак язучы 70 яшендә хәерчелектә вафат була.

## Библиография
### Романнар
* «The Consolidator or, Memoirs of Sundry Transactions from the World in the Moon» — 1705
* «A True Relation of the Apparition of One Mrs. Veal The Next day after Her Death to One Mrs. Bargrave at Canterbury The 8th of September 1705» — 1706
* «Atlantis Major» — 1711
* «Робинзон Крузо» — 1719
* «Робинзон Крузоның башка маҗаралары» — 1719
* «Captain Singleton» — 1720
* «Memoirs of a Cavalier» — 1720
* «Чума елы көндәлеге», 1722;* (русский перевод — 2002 год, К. Н. Атаров)*
* «Roxana: The Fortunate Mistress»— 1724
* «A Tour through Great Britain» — 1724—1726
* «The Family Instructor»
* «The Pirate Gow»(1724) 
* «The Storm»
* «The King of Pirates»
* «Colonel Jack»
* «A New Voyage round the World» — 1725
* «The Political History of the Devil» — 1726
* «System of Magic» — 1726
### Эсселар
* «Conjugal Lewdness»
* «Serious Reflections of Robinson Crusoe» — 1720
* «The Complete English Tradesman»
* «An Essay Upon Projects» (беренче нәшер ителгән китабы)
* «An Essay Upon Literature» — 1726
* «Mere Nature Delineated» — 1726
* «A Plan of English Commerce» — 1728
* «Essay on the Reality of Apparitions» — 1727. Нәшер.: Д.: Scott, 1810; Hazlitt, 1840; Bohn, 1854—1855—1913; Aitken, 16 vv, 1895
;Поэмы
* «The True-Born Englishman: A Satyr»

## Искәрмәләр


Төркем:Инглиз язучылары
Төркем:Бөекбритания язучы-фантастлары
Төркем:Бөекбритания публицистлары
Төркем:XVIII гасыр язучылары
Таш дәвере

[right|200px|thumb|Төрле [таш кораллары]]
**Таш дәвере** яки **Таш гасыры** — кешелек тарихында иң борынгы мәдәни-тарихи чор. Бу дәвердә төп хезмәт кораллары таштан ясалган (агач һәм сөяк шулай ук кулланылган). Таш дәвере барышында физик яктан хәзерге заман тибындагы кеше формалаша. Борынгы кешеләрнең баштагы ватаннары — Африка һәм Көньяк Азиядән Европа һәм Төньяк Азия киңлекләренә таралу процессы актив бара.

Таш дәверендә кеше ут табарга, кием-салым тегәргә, торак төзергә өйрәнә. Дәвер ахырына таба кеше җәнлек аулаудан, балык тотудан, азыкка яраклы нәрсәләр җыюдан игенчелек, терлекчелек белән шөгыльләнүгә күчә.

Галимнәр тарафыннан Таш дәвере 3 чорга бүленә:
* палеолит (борынгы таш дәвере)
* мезолит (урта таш дәвере)
* неолит (яңа таш дәвере)

Шулай ук кайберәүләр энеолитны (бакыр дәвере) аерып чыгалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Солтанбәков Б.Ф. «Татарстан тарихы». Казан: ТаРИХ, 2001.

## Сылтамалар
Сыер сатыш

** Сыер сатыш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Балалар бер рәткә тезелеп утыралар. Берсе уенны алып баручы була. Ул һәрберсеннән: «Сыер сатам, кайсы җирен аласың?» — дип сорап чыга. Тегеләр: «Итен, мөгезен, башын, колагын, койрыгын», — дип төрлесе төрлечә әйтә. Шуннан сатучы киредән килеп һәрберсе белән әңгәмә корып чыга. Әңгәмәне ул болай башлый:

— Әйе, юк димәскә, 
Уйнамаска, көлмәскә, 
Ак, карага тимәскә.

«Син сыерның кайсы җирен алдың?» — ди һәм өстәп төрле сораулар бирә. Сатып алучы җавап биргәндә гел башта әйткән сүзен генә кабатларга тиеш. Нәтиҗәдә, мондый сөйләшүләр килеп чыга:

— Әтисенең исеме ничек? 
— Койрык. 
— Башың кайда?
— Койрыкта. 
Сатып алучы бу вакытта «әйе», «юк» димәскә һәм көлмәскә дә тиеш. Кайсысы шартны бозса, ул сатучыга бер әйберен бирергә тиеш.

Уен шул рәвешчә рәт буенча кабатлап-кабатлап уйнала да, ахырда бер генә уен шартын үти алган бала кала. Ул «самавыр» була һәм уенны алып баручы белән калганнарга җәза бирә. Уен шуның белән тәмам була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Көлдереш

** Көлдереш **— татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Балалар тезелешеп утыралар һәм бер көлдерүче сайлыйлар. Ул уртага чыга һәм болай дип такмазалый:

:Указым, указым,
:Казаннан килгән приказым.
:Алга-артка карамаска,
:Елмаймаска, көлмәскә,
:Ак, карага тимәскә,
:Әйе, юк димәскә!

Шуннан соң беренче утырган уенчы янына барып: «Унике сум акча бирәм, базарга барасыңмы?» — ди һәм аңа төрле сораулар биреп уен шартын боздырырга тырыша. Әгәр көлдерүче сораулар биргәндә, бала көлсә, кагылмаска тиешле төсне әйтсә, ялгыш «әйе, юк» дисә, ул уеннан чыга. Шул рәвешчә көлдерүче һәр уенчы белән әңгәмә корып чыга. Уен бер генә көлмәгән, уен шартын үтәгән бала калганчы дәвам итә һәм ул җәза бирүче була. Җәза үтәлгәннән соң, уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Палеолит

**Палеоли́т** ( — «борынгы» һәм *λίθος* — «таш») яки **борынгы таш дәвере** — таш дәверенең беренче тарихи чоры. Гоминидлар тарафыннан таш коралларын куллануы белән башлап (як. 2,6 млн ел элек), кешеләрнең игенчелек белән шөгыльләнүе белән тәмамлана (як. 10- мең ел б.э.к.). 1865 елда Джон Леббок тарафыннан әйтелә.

Урта Идел буе җирләрендә кешеләр нәкъ палеолит чорында пәйда булалар. Алар яшәгән иң борынгы урын — хәзерге Тәтеш районының Бессоново авылыннан ерак түгел урнашкан «Красная Глинка» торулыгы.

Палеолитны 3 дәвергә бүләләр:
* Иртәнге палеолит
* Урта палеолит
* Соңгы палеолит

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Мөгез-мөгез

** Мөгез-мөгез ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Балалар су ярына тез чүгеп утыралар. Аяк араларына юеш ком тутыралар. Аннан комны куллары белән төяләр. Араларыннан берсе (уен башы) «мөгез-мөгез» ди. Калганнары: «Нәрсәнең мөгезе?» — дип сорыйлар. Ул бер-бер артлы мөгезле хайваннарны санап китә. Аның артыннан балалар да кабатлыйлар. Уен башы шул исемнәр арасына ишәк, дөя кебек мөгезсез хайваннар исемен дә буташтырып әйтә. Балаларның берәрсе аның артыннан мөгезсез хайван исемен кабатлап ялгышса, аны суга этеп төшерәләр.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Песием-песием

** Песием-песием ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Бер бала икенче балага кул сыртын сузып тора. Икенчесе, аның кул сыртын сыйпый-сыйпый, тиз-тиз түбәндәгечә такмак әйтә:

:Песи, песи, пес итәр,
:Ана песи сөт эчәр,
:Ана песи сөт эчкәндә,
:Ата песи күз кысар.
:Ал дигәндә алмасаң,
:Лап итәр дә шап итәр!

Лап итәр дигәндә, сыйпаганы теге баланың кул сыртына шап иттереп суга. Тегесе кулын тартып алып өлгермәсә, отылган була. Отылмаса, хәзер икенчесе сыйпап, сугучы ул булып, уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Ябалак (уен)

** Ябалак ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Уйнаучылар кулга-кул тотынып бер түгәрәк ясыйлар. Берәрсе кош тотучы булып уртага чыга. Түгәрәктәгеләр һәркайсы берәр кош исеме белән атала. Шуннан соң кош тотучы, кошлар исемен кыстырып, бер ирекле хикәя сөйли. Хикәядә нинди кошның исеме аталса, ул кош исемендәге уенчы шул кош булып кычкыра. Әгәр дә ул «кош балалары!» дисә, барысы бергә үз тавышлары белән кычкыралар. Кош тотучы сүз арасында «ябалак!» дисә, кошларның барысы да кулларын җәеп, очар кош кебек «кагынып» читкә качалар. Кош тотучы аларны куа. Кемне тотса, шул кош тотучы булып, уен яңадан башлана.

### II вариант
Балалар түгәрәкләнеп басалар. Уртага берәү чыга. Ул — «ябалак», түгәрәктәгеләр «кошлар» булалар.

Ябалак «төн!» дип кычкырса, «кошлар» куллары белән кош очкандагы хәрәкәтләр ясыйлар. Ә «көн!» дисә, барысы да катып калалар. Әгәр шул вакыт берәрсе селкенсә, ул уеннан чыгарыла.

Уен шул рәвешчә түгәрәктә бер генә «кош» калганчы уйнала. Ул җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Диңгез дулкынлана

** Диңгез дулкынлана ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе

Иң элек уйный торган төштәге урындыкларны бүлмә уртасына чыгарып, бер-берсенә аркаларын терәп тезеп чыгалар. Урындыкларның саны уйнаучылардан бергә ким булсын. Шобага тотышып, өскә чыкканы диңгез була. Аңардан башкалар бар да урыннарга утыралар. Утыручылар бар да үзләренә берәр балык исеме кушып чыгалар. Диңгез дип аталган кеше утыручылар тирәсендә әйләнеп йөри, төрле балык исемнәре кыстырып, диңгез хәлләрен әйтеп, такмаза сөйли. Яки телдән генә балык исемнәрен әйтә. «Диңгез дулкынлана!», «Көймә чайкала!», «Җил алмашты!» — дигән кебек сүзләр әйтеп, төрлечә айкала, башын-йөзен боргалый. Ул балык исемнәрен әйткәндә, шул балык исемендәге уйнаучы булса, шунда ук урыныннан сикереп торып, диңгез артыннан ияреп йөри башлый. Диңгез ни кыланса, шуны кылана. Шулай торучылар күбәеп, бар да диңгез артыннан җырга, хәрәкәткә кушылып йөриләр. Диңгез «җил-давыл» кебек сүзләр әйткәндә, баскан урыннарда чайкалып торалар, аугалап китәләр, диңгез кинәт кенә әйләнеп куя, балыклар да әйләнәләр.

«Диңгез тынды» дигәндә, бар да ашыгып буш урыннарга утыралар. Диңгез булган кеше дә берәр урынга утыра. Кем урынсыз кала, шул кеше диңгез була да уен яңадан дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Ашханә (уен)

** Ашханә ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар түгәрәкләнеп басалар. Уенны алып баручы уртага чыгып баса һәм түгәрәктәге балаларның һәммәсенә ризык исемнәрен атап чыга. Аннан соң ашханәдә булган вакыйга турында берәр ирекле хикәя сөйли башлый. Бу хикәядә балаларга аталган исемнәр керүе мәҗбүри.

Хикәя барышында исеме чыккан бала урынында тиз генә әйләнеп алырга тиеш. Әгәр моны эшләмәсә, ул уеннан чыгарыла. «Ашханә» дигән сүз чыкканда, барлык балалар да әйләнеп алырга тиешләр. Уен түгәрәктә бер генә бала калганчы дәвам итә. Ул җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Көн-төн

** Көн-төн ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уенны алып баручы билгеләнә. Калганнар бер рәткә тезелеп басалар. Уенны алып баручы читкәрәк китә һәм «көн» дип кычкыра. Калган уенчылар шул вакыт бии яки берәр төрле фигура ясый башлый. Әйтүче «төн» дип кычкыра, һәм уйнаучылар шул моментта нинди халәттә булсалар, шулай катып калалар. Аннан соң уен башлыгы балаларны төрлечә көлдереп йөри. Көлгән кеше уеннан чыга барып, соңыннан бер генә кеше кала. Алдагы уенда ул баш була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Җебегән (уен)

** Җебегән ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар санамыш ярдәмендә җәза бирүче сайлап куялар һәм аны уртага алып түгәрәкләнеп утыралар. Җәзачы балаларга йөзем, алма, хөрмә һ. б. дип, җимеш исемнәре әйтеп чыга. Аннан соң шуларны искәрмәстән генә кычкырып әйтә башлый. Һәрбер «җимеш» үз исемен ишетүгә сикереп торырга тиеш. Әгәр тора алмаса яки акрын торса, ул «җебегән» була һәм аның берәр әйбере алына. Шул рәвешчә 3—4 әйбер җыелгач, «җебегәннәр»гә җәза бирү башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Яр-су

** Яр-су ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уен урамда да, спорт залларында да уйнала ала. Җиргә бер озын сызык сызыла. Моның бер ягында «су», икенче ягы «яр», сызык өсте «яр-су» була. Балалар «су»га басып торалар. Уенны алып баручы сайлана. Ул: «Яр, су, яр-су, яр», дип тора. Ә балалар буталмыйча ул әйткән төшкә сикереп торалар. Буталганнары уеннан чыга барып, соңыннан бер генә уенчы кала. Ул җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары