open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Борис Кротов

**Борис Петрович Кротов** (1882 елның 9 (21) июне, Казан, Россия империясе — 1974 елның 21 сентябре) — совет галим-геологы һәм минералогы, Сталин премиясе лауреаты (1946), РСФСРның Атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1958).

## Тормыш юлы
Борис Кротов 1882 елның 9 (21) июнендә Казанда, геолог Пётр Кротов гаиләсендә туа.

1904 елда Казан университетын тәмамлый, анда минералогия музеен саклаучы булып эшли. 1911 елдан — доцент, 1920 елдан — Казан университеты профессоры.

1920 елларда профессор Омскта Себер авыл хуҗалыгы академиясендә Пётр Дравертта Геология, минерология һәм кристаллография кафедрасында ассистент булып эшли.

1930 елдан — ГГРУның өлкән геологы, шул ук вакытта Ленинград тау институтының файдалы казылмалар кафедрасы профессоры.

1933 елдан М. В. Ломоносов исемендәге Геохимия, минералогия һәм кристаллография институтында эшли, анда тимер рудалы төркем белән җитәкчелек итә.

Сугыш вакытында Урал табигый ресурсларын оборона ихтыяҗларына мобилизацияләү комиссиясендә эшли. Аннары ССРБ Фәннәр академиясенең Геология фәннәре институтында эшли.

Урал, Урта Азиядәге явым-төшем рудалары геологиясе буенча хезмәтләр яза. «Уралның тимер никель рудалары» монографиясе авторы (1949).

1974 елның 21 сентябрендә вафат була.

## Бүләкләр

* 1945 — Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1945 елның 10 июне);
* 1946 — Көньяк Уралда хром-никель тимер рудалары ятмалары геологик тикшерүләрен «Комплекслы тимер рудаларының Хәлил ятмалары» фәнни хезмәтендә гомумиләштерелгән өчен II дәрәҗә Сталин премиясе (1942);
* 1958 — РСФСРның Атказанган фән һәм техника эшлеклесе.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* История геологической службы России (1700—2000)
* Дневники В. И. Вернадского, 1934.

Төркем:1974 елда вафатлар
Төркем:21 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1882 елда туганнар
Төркем:21 июнь көнне туганнар
Төркем:РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Геологлар
Кротов

**Кротов** — фамилия.
* Абдулла Кротов (1919—2005), җырчы һәм музыкант.
* Борис Кротов (1882—1974), геолог һәм минералог, профессор.
* Николай Кротов (1955), язучы, җәмәгать эшлеклесе.
* Пётр Кротов (1852—1914), геолог һәм педагог.

Төркем:Фамилияләр
Эндокардит

Эндокард — йөрәк куышлыгын эчтән каплаучы һәм клапан капкачлары булып хезмәт итүче сүрү. Септик (черетүче дигән мәгънә белдерә) эндокардит (эндокард ялкынсынуы) дип эндокардның һәм йөрәк клапаннарының җәрәхәтләнеп бозылуын атыйлар.

Септик эндокардит төрле микроблар тәэсирендә барлыкка килергә мөмкин, еш кына алар инфекция учагыннан канга күчеп организмда бактеримия (канда бактерияләр булу) халәтен тудыра. Бактерияләрнең ничек эндокардка урнашуы төгәл ачыкланмаган әле, ләкин аларның сәламәт эндокардка тукталып кала алмавы тәгаен билгеле.  

Шулай да кайбер инфекцион авырулар вакытында бактеримия күренеше булса да, септик эндокардит авыруы барлыкка килми. Шунлыктан организмның реактивлыгы (тере организмның әйләнә-тирә йогынтысына ничек  тә булса җавап бирү үзенчәлеге) үзгәрү, аз вирулентлы авыру кузгатучы ( аутоиммун процессның үзенә бер төрле гиперергик реакция бирүдә зур роль уйнавы авырып китүнең сәбәбе дип исәпләнә. Моның өстенә эндокард эндотелиендә (кан яки лимфа тамырларының эчке катлавы), аерым алганда  клапан аппаратында җимерелгән урыннар булуы игътибарга лаек.  Авыру барышында үтә көчле (кискен сепсисның үзен сиздерүе) һәм дәвамлы үтә көчле септик эндокардит авыруларының булуы күзәтелә.

Дәвамлы үтә көчле септик эндокардитка күп вакыт стрептококк, сирәгрәк — энтерококк, ак яки алтын стафилококк микроблары китерә. Кайвакытта чир 3 ревматизм авыруыннан бозылган клапаннарда һәм тумыштан зәгыйфь йөрәктә барлыкка килә. Йөрәк зәгыйфьлеге булган очракта, клапаннарда кечкенә генә (микротравмалар) барлыкка килү нәтиҗәсендә, кан йөреше клапан капкачларының һәм эндокардның үзгәрүенә китерә дип уйлыйлар. Авыруның барлыкка килүенә шулай ук иммунитетның көчсезлеге дә бер сәбәп. Күп очракта токсемия (канда агулы матдәләр булу) һәм бактеримия  чирнең симптомнары булып тора. Авырулар хәлсезлеккә, тиз аруга, тын бетүгә зарланалар. Башлангыч чорда тән температурасы 37,5-37,8 градус а, булса, кайвакыт ул 39 градустан югары күтәрелә. 

Сирәгрәк ремиттапияле (авыру симптомнарының вакыт-вакыт йомшаруы белән билгеләнә торган этабы) даими булмаган бизгәк булып ала. Калтырану һәм күп тир бүленеп  чыгу интектерә. Азканлылык аркасында тире һәм күренеп торган лайлалы тышчалар ак төстә була, монда аорта клапаннары зәгыйфьлегенең дә «өлеше» бар. Кайвакыт тире сары йә соры төс ала. Тиредә, авыз эчендә 5 бигрәк тә йомшак, каты аңкауда, конъюнктивада кан сауган участоклар барлыкка килә. Талак мезенхимасына септик процесс тәэсир иткәнлектән, аның зураюы күзәтелә. Учаклы гломерулонефрит (ике бөер йомгакчыгы да ялкынсынуы) сидеккә кан һәм аксым чыгуы белән характерлана. Сирәгрәк диффузлы гломерулонефрит авыруы барлыкка килә. Дәвамлы үтә көчле септик эндокардит өчен гипохромлы (эритроцитларның гемоглобинга туенып җитмәве) азканлылык булуы характерлы, чөнки бу авыру вакытында кызыл кан тәнчекләре гемолиз (эритроцитлар таркалып, гемоглобинның сүлгә чыгуы) көчәеп китә.

Авыруны дәвалау тәҗрибәле табиблар тарафыннан уздырылырга тиеш.

Бу вакытта антибиотиклар, витаминнар һәм организмны ныгыта торган чаралар кулланыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Кардиология
Глоссалгия

**Глоссалгия** — тел очында яки телнең ян якларында пешү-яндыру тойгысы барлыкка килү.

Аның белән күбрәк хатын-кызлар интегә.

Авыруның сәбәпләре берничә: генетик, эндокрин, стоматологик авы­ рулар, витаминнар һәм фолий кислотасы җитешмәү. Стресс вакытында» да яндыру тойгысы барлыкка килергә мөмкин. Кайвакыт арыганлык, инфекцион авырулар, шул исәптән ОРВИ, аллергия, кайнар һәм ярсыткыч ризыклар да бу халәтне китереп чыгара.

Бу вакыт телнең өсте шомара, ул ялтыравык төс ала, ә кайвакыт карала һәм «йонлач»ка әверелә. Глоссалгия авыруы булганда телнең гомуми күре­ неше үзенчәлекле: ул шешенке, ян-якларында теш эзләре сакланып тора, тел өслеген кубык каплый һәм анда ярыклар барлыкка килә, телнең төерләре зурая. Болар барысы да тәм сизүне киметә, ә кайнар, ярсыткыч ризыклар авырту тойгысы тудыра. Тел яну тойгысы кичкә таба көчәеп, йоклаганда югалып торырга мөмкин.

Телдәге яну тойгысын 1-2 % лы цитраль эремәсе белән авызны чайкап киметергә була, бу эремәне 1 стакан җылы суга 25 тамчы дару тамызып әзерлиләр. Тел өстенә 2 % лы новокаинга манчылган салфетка кую да хәлне җиңеләйтә.

Эрбет (кедр) маена вакланган анестезин таблеткасы салып ясалган яки бөтнек порошогы, лимон кабыгы һәм дару ромашкасыннан ясалган катнашма яхшы ярдәм итә. Аны ашыгыч ярдәм чарасы рәвешендә телгә бер чеметем салып кулланырга була.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Стоматология
Буралы (елга)

**Буралы** Россиядә елга, Татарстан Республикасының Азнакай районы аша ага. Елга тамагы диңгез дәрәжәсе өстендә биеклегеннән 111 м түбән, Мәллә елгасының сул ярыннан 40 км ераклыкта урнашкан. Елганың озынлыгы 10 км, сулык бассейны 34,1 км².

Каен һәм имән өстенлек иткән урманда, Кызыл Чишмә чиге янында урнашкан. Төньяк-көнчыгыш агымының генераль юнәлеше булып тора. Уртача агымда шул исемдәге Буралы авылы кисеп үтә. Тамагы янында көнчыгышка борыла. Чубар Абдул авылы каршында Мәлләгә коя.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүматлар буенча  Кама бассейны округына карый,  елга су хуҗалыгы участогы — Ык елганың чишмә башыннан елга тамагына кадәр,  елга  бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны  Агиделгә койганга кадәр.  Елганың елга бассейны — Чулман.

Дәүләт су реестрындагы объект коды — 100101312111100028688.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Телесет

**Телесет** (Телесет Нетворкс тулы исеме) — Казан шәһәренең «ТЕЛЕСЕТ» ҖЧҖ, Казан шәһәренең «ТНПКО» ААҖ, Чаллы шәһәренең «ТЕЛЕСЕТ» ҖЧҖ филиалы, «Сембер Телекоммуникация системалары» ҖЧҖ (СТС) Ульяновск шәһәре теркәлгән элемтә операторлары төркеме.

## Эшчәнлеге
**ТЕЛЕСЕТ** компаниясе Казанда 1996 елдан бирле эшли, ул абонентларны тавыш элемтәсе һәм мәгълүматларны тапшыру хезмәте төп керем чыганагы булган хезмәтләр белән тәэмин итә.  Бүгенге көндә Телесет киң таралган телекоммуникацион инфраструктурага ия. 2006 елда "ТНПКО" Казан операторының зурлыгы буенча дүртенче "ТНПКО" сатып алу компаниягә сервис зонасын киңәйтергә һәм тавыш хезмәтләре базарының 27% ка кадәр һәм мәгълүматлар тапшыру базарының 29% ка кадәр арттырырга мөмкинлек бирә. 2007 елның ноябрендә компания Казаннан читкә чыга һәм Чаллыда теркәлгән элемтә операторын 267 млн сумга сатып ала. 2007 елның 31 декабренә абонентлар базасы 130 000 нән артык (117 460 — физик затлар, 12 550 юридик зат) тәшкил итә.  Телесет компаниясе акцияләренең 100% ы Кипрда теркәлгән Teleset Networks ныкы. 2006 елның октябрендә Teleset Networks Лондон фонд биржасының  AIM ында листинг узды.

2009 елда «Телесет Нетворкс»  үз зона элемтә узелы эшли башлый.  Шулай ук 2009 елның гыйнварында Казан һәм Чаллы абонентлары өчен бердәм контакт-үзәк файдалануга тапшырыла.

2010 елда компания акцияләрен Идел буеның иң эре элемтә операторы — «ВолгаТелеком» ААҖ сатып ала.

«Телесет Нетворкс» төркеменең барлык компанияләрендә 2000 елдан бирле Аср Fastcom элемтә операторлары эшчәнлеген автоматлаштыру буенча бердәм система эшли.

2002—2011 елларда "Телесет" генераль директоры Роман Шәйхетдинов була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* История компании от Романа Шайхутдинова
* Статья в Коммерсантъ: «Телесет» и ТНПКО уходят со связи
Төркем:Татарстан ширкәтләре
Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Веснушки (бию коллективы)

**«Веснушки»** — бию коллективы (Рәсми исеме — «Веснушки» эстрада бию халык хореография коллективы).

Бию төркеменә 1992 елда Яшел Үзәндә Дудкина Елена Васильевна тарафыннан нигез салына. Стиль — халык һәм эстрада биюе, шулай ук модерн стиле. Коллектив үз эшен «Родина» Мәдәният сараенда үткәрә.

## Конкурсларда катнашу
"Веснушки» коллективы Татарстан Республикасы конкурсларында һәм фестивальләрендә катнашып кына калмыйча, Бөтенроссия конкурслары финалисты да булып тора:

* Коллектив ел саен «Созвездие-Йолдызлык» эстрада сәнгатенең ачык республика телевизион яшьләр фестивалендә катнаша һәм берничә тапкыр конкурс финалисты була
* 2008 елның 29 апреленнән 3 маена кадәр Ивановода  Россия балалар сәнгать иҗаты конкурсы узды һәм «Иң яхшы эстрада биюе ансамбле» номинациясендә коллектив беренче урынны яулый.
* 2010 елның маенда коллектив Сарытау өлкәсенең Балаково шәһәрендә узган «Синяя птица» ачык россия конкурс-фестивалендә «Эстрада биюе» номинациясендә беренче дәрәҗә лауреат була.

## Хәйриячелек
«Веснушки» — Зөя утравында еш кунак. Коллектив берничә тапкыр җирле мәктәптә бушлай концертлар бирә, шулай ук утрау-шәһәрчеккә нигез салынуның 460 еллыгына багышланган бәйрәмгә чакырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Яшел Үзән
Төркем:Татарстанның музыкаль коллективлары
Төркем:Әлифба буенча бию коллективлары
Төркем:Русиянең бию коллективлары
Үтәк (Идел кушылдыгы)

Үтәк — Россиядә елга,  Ульяновск өлкәсе һәм Татарстан буенча ага. Иделнең сул кушылдыгы.

Елганың озынлыгы — 50 км, су җыю бассейнының мәйданы — 697 км².

Чыганак Татарстан Республикасында  Әлки районының Катюшино авылы янында  урнашкан. Тамагыннан 1685 км ераклыкта Куйбышев сусаклагычының Березовский култыгына  коя.

Ясачка елгасыннан башка әһәмиятле кушылдыклар юк. Юлның бер өлеше Иске Майна районындагы (Ульяновск өлкәсе) урман массивы буйлап ага, анда елга юлы җирлектә югала диярлек.

Елга бассейнында халык аз утырган. Елгада торак пунктлар — Жедяевка авылы,  Айбаш, Көкрәт авылы, Кузнечиха авылы. Үтәктә  борынгы Суар шәһәре торган. 

Үтәк балыкка бай. Елгада чуртан, алабуга, сазан, карп, корбан, густера, елец, плотва, ерш, линь, уклейка (зәңгәр), җайдак бар.

## Су реестры мәгълүматлары
Россиянең дәүләт су реестры мәгълүматлары буенча Түбән Идел бассейны округына карый,  елга су хуҗалыгы участогы — Куйбышев сусаклагычының шәһәр тибындагы поселок Кама Тамагыннан  Олы Чирмешән елгасыннан башка Куйбышев сусакалагычына кадәр. Елга бассейны — Идел елгасы югары Куйбышев сусаклагычыннан Каспийга койган җиргә кадәр.

Дәүләт су реестрындагы объект коды — 110100005112100004574.

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер өлкәсе елгалары
Төркем:Әлки районы елгалары
Шәһәр магистраты бинасы (Алабуга)

**Шәһәр магистраты бинасы** — Татарстан Республикасының Алабуга шәһәрендә урнашкан XIX гасыр уртасындагы архитектура һәйкәле, классицизм стилендә төзелгән ике катлы таш бина.

## Тарихы
1822 елда Алабуга сәүдәгәре Иван Кириллович Стахеев XIX гасыр башында аның әтисенә бүлеп бирелгән җир кишәрлегендә алты сажинда  ул вакыт өчен традицион булган «ярым катлы таш йорт төзи», аңа ике чуланлы кухня кушыла .

Йорт хуҗасы вафатыннан соң аның тол хатыны М.И. Стахеева бинаны шәһәр җәмгыятенә сата. Соңыннан анда шәһәр магистраты, дума, сүз һәм ятим судлар, полиция идарәсе урнаша. Соңрак шул ук йортта мәхәллә училищесы эшли.

1850 елда бина нык яна. 3 елдан соң ул Иван Иванович Стахеев акчасына үзгәртеп төзелә. 1868 елда анда шәһәр иҗтимагый банкы урнаша, соңрак йорт шәһәр Думасы карамагына күчә.

1987 елда Татарстан АССР Министрлар Советы карары белән Алабуга шәһәр магистраты бинасы җирле әһәмияттәге шәһәр төзелеше һәм архитектура һәйкәлләре исемлегенә кертелә, ә 1993 елда Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты карары буенча республика дәрәҗәсендәге статуска ия була.

## Архитектура
Ике катлы таш бина борынгы эклектика рухында үзгәртеп эшләнгән классицизм чоры архитектурасы үрнәге булып тора.

Йорт фигуралы аттика,  бик нык калкып торган кәрниз һәм нечкә металл бормалы колонналарда челтәрле түбәле чуен болдыр ярдәмендә аерылып тора. Төп фасад XIX гасыр уртасына хас декорга ия: кессонланган пилястр рәвешендәге тәрәзәләрне каймалау,  тимпаннарында ренессанс кабырчыклар урнаштырылган нурлы һәм өчпочмаклы фронтоннарның өзелгән кәрнизләре.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
Төркем:Мәдәни мирас
Төркем:Русия мәдәни мирасы объектлары
Өяз суды комплексы (Алабуга)

**Өяз суды комплексы** —  Алабуга шәһәренең үзәк өлешендә урнашкан төбәк әһәмиятендәге архитектура һәйкәле. Ул ике катлы йорт, флигель һәм Зур Покровская урамы ягыннан капкадан торган архитектура ансамблен үз эченә ала. Хәзерге вакытта комплекс биналарында Алабуга хәрби комиссариаты һәм санэпиднадзор үзәге урнашкан.

## Тарихы
Биналар комплексы XIX гасырның беренче яртысында өченче гильдия сәүдәгәре Е.Шабалин тарафыннан төзелгән.  1850 елда Алабугада шәһәрнең үзәк өлешендә 500-дән артык йортны, шул исәптән Шабалин йортын юк иткән катастрофик янгын чыга. Янган йорт шәһәр милкенә күчерелә, ә аны торгызганнан соң биредә округ суды урнаштырыла.

1857 елда бинага бер катлы флигель, шулай ук ябык ишегалдын формалаштырган хезмәт корылмалары төзелә.

1895 елда суд бинасында «молтан эше» буенча икенче суд тикшерүе уза, анда танылган язучы Владимир Короленко чыгыш ясый. Бөтен Россия күзәткән процесс барышында аның яхшы чыгышлары нәтиҗәсендә, ритуаль үтерүдә ялган гаепләнгән Иске Мултан авылыннан крестьян-удмуртлар төркеме аклана.

## Архитектура
Комплексның төп ике катлы бинасы соңгы классицизм үрнәге булып тора. Ул ике урамга: зур Покровская һәм Гассар урамнарына урнашкан корылмадан гыйбарәт.  Фасадлар классик схема буенча эшләнгән: рустовкалы аскы кат, тәрәзәләр өстендә  — йомык ташлар, икенче кат парад үзәге буларак хәл ителгән — аның үзәге Зур Покровская буенча яссы портик белән ачыкланган (аның өстендә фронтон сакланмаган). 

Бер катлы флигель пилястраларның ионик капительләре, кара сандриклар модульоннары, медальоннар һәм инде коелган геральдика белән бизәлгән.

Монументаль капкалар ике пилон  рәвешендә эшләнгән, алар өстендә ярымциркуляр люкарна белән капка уемнары киселгән.

## Саклау
Татарстан АССР Министрлар Советының 1987 елның 8 июнендә кабул ителгән 264 нче номерлы «XXVII съезд карарлары яктысында Алабуга шәһәренең тарих һәм мәдәният һәйкәлләрен саклауны, реставрацияләүне һәм алардан файдалануны яхшырту чаралары турында» карары нигезендә, өяз суды корылмалары ансамбле төбәк әһәмиятендәге тарихи һәйкәл дип танылды.

## Галерея

Файл:Татарстан. Елабуга. Главное здание. Дом купца Шабалина. Сер. ХIX.jpg|Төп бина
Файл:Татарстан. Елабуга. Флигель. (Дом купца Шабалина) 1857 г.jpg|Флигель
Файл:Татарстан. Елабуга. Ворота. Здание уездного суда, где выступал писатель В.Г. Короленко.jpg|Капка


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Объекты культурного наследия Республики Татарстан: Административные районы. Иллюстрированный каталог Под ред. А. М. Тарунова.— М.: НИИЦентр, 2017.— С.252—253.— 928с.— ISBN 978-5-902156-41-3
Төркем:Русия мәдәни мирасы объектлары
Төркем:Мәдәни мирас
Буралы

**Буралы** ― күп мәгънәле сүз, топоним.
## Топоним
;Башкортстан
* Буралы, Илеш районы авылы.
* Буралы, Калтасы районы авылы.
;Татарстан
* Буралы, Азнакай районы авылы.
## Гидроним
* Буралы, елга, Мәллә кушылдыгы.
## Моны да карагыз
* Буралы Чишмә, авыл.

Төркем:Топонимнар
Фридрих Малкин

**Фридрих Моисеевич Малкин** (1932 елның 26 гыйнвары, Казан, ССРБ — 2019) — Совет һәм Россия спорт журналисты һәм публицисты.

## Тормыш юлы
Фридрих Малкин 1932 елның 26 гыйнварында Казанда туа.

1962 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тәмамлый.

1955 елдан спорт журналистикасы белән шөгыльләнә. «Комсомольская правда» һәм «Известия» үзәк газеталарында, «Физкультура и спорт» һәм «Молодая гвардия» журналларында, шулай ук Мәскәүнең «Московский комсомолец», «Московская правда», «Московская спортивная неделя», «Ленинское знамя» шәһәр һәм өлкә газеталарында басыла.

Малкинның фехтование, регби, уктан ату һәм шахмат белән кызыксынуы аеруча зур була. 1958—1966 елларда ул ССРБ Фехтование федерациясе президиумына керә. 1966 елгы фехтование буенча дөнья чемпионатына багышланган «XX гасыр мушкетёрлары» документаль фильмы авторларының берсе була. Шулай ук спорт тематикасына берничә публицистик китап язган. Алар арасында — гроссмейстер Александр Котовның сайланган партияләренә багышланган китап — ул шахматчының тормыш һәм иҗатының биографик очергы белән тәэмин ителгән.

1970—1980 елларда «Физкультура и спорт» нәшриятында эшли, анда дистәләрчә шахмат китабы редакторы була, шул исәптән Эмануил Ласкер, Хосе Рауль Капабланка, Рихард Рети, Савелий Тартаковер, Давид Бронштейн, Юрий Авербах дәреслекләре дә.

2019 елның июнендә яки июлендә вафат була.

## Библиография

* Неуловимый клинок Виктора Ждановича. 1962
* Д’Артаньян с твоего двора. М.: Физкультура и спорт, 1964
* Пой, стрела. М.: Физкультура и спорт, 1966
* Есть мушкетёры, есть! М.: Молодая гвардия, 1968
* Тропой чудес и преданий. М.: Реклама, 1969, 1973 *(совместно с Игорем Прокофьевым)*
* Александр Котов. М.: Физкультура и спорт, 1984 (автор-составитель)
* Учебник шахматной игры. М.: Терра-Спорт, 2003 (автор-составитель)

## Хәтер
2019 елның 7 августында Россия Дәүләт фәнни-техник китапханәсенең Шахмат мәдәнияте һәм мәгълүмат үзәгендә Фридрих Малкин һәм шахмат тарихчысы Валерий Чащихинны искә алу кичәсе уза.

## Искәрмәләр


Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:26 гыйнвар көнне туганнар
Үтәк

**Үтәк** ― күп мәгънәле сүз, топоним.
;Башкортстан
* Үтәк, Гафури районы авылы.
;Татарстан
* Үтәк, Чистай районы авылы.
;Гидроним
* Үтәк, елга, Идел кушылдыгы.

Төркем:Топонимнар
Мөхәммәтдинов

**Мөхәммәтдинов** ― фамилия.
* Денис Мөхәммәтдинов (1994), һөнәри футболчы (ярымсакчы).
* Илгиз Мөхәммәтдинов (1960―2022), меценат, татар активисты, «Русский стандарт» компаниясенең Тышкы элемтәләр директоры. 
* Шамил Мөхәммәтдинов (1924—2015), Куйбышев өлкәсе Чапаевск 102нче  заводы бригадиры, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
----
;Мөхәммәтдинова
* Гүзәл Мөхәммәтдинова (1965), КДК профессоры, домрачы, Татарстанның халык артисты (2024).
* Сәгыйдә Мөхәммәтдинова (1931—2018), Белорет металлургия комбинаты канатчысы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1981).

Төркем:Фамилияләр
Вячеслав Аристовский

**Вячеслав Михайлович Аристовский** (1882 елның 26 ноябре (5 декабре), Чистай, Казан губернасы, Россия империясе — 1950 елның 4 мае, Ленинград, ССРБ) — совет микробиологы, иммунолог, ССРБ Медицина фәннәре академиясе академигы (1945), РСФСРның Атказанган фән эшлеклесе (1945), Медицина хезмәте Генерал-майоры (1943), медицина докторы (1912), профессор (1920).

## Тормыш юлы
Вячеслав Аристовский 1882 елның 26 ноябрендә (яңа стиль буенча 5 декабрьдә) Казан губернасының Чистай шәһәрендә туа.

1908 елда Казан университетын тәмамлый һәм фәнни эшчәнлеген башлый — башта профессор А. А. Панормовта физиологик химия лабораториясендә, аннары (1909 елдан) — профессор И. Г. Савченкода университет каршындагы Бактериология институтында. Биредә «Әйләнә-тирәлекнең специфик цитолизга йогынтысы» темасына докторлык диссертациясе якланган. 1916 елдан Эксперименталь медицина институтында (Петроград) бубон чумага каршы препаратлар җитештерү буенча Махсус лабораториядә эшләгән, анда Ефим Лондон белән бергә гамәлдәге армия өчен столбнякка каршы антитоксик сыворотка ясау белән шөгыльләнгән.

Бөек Октябрь инкыйлабыннан соң, 1918 елдан, кабат Казанда. Казан университетында бактериология приват-доценты, ә 1920 елдан — микробиология кафедрасының беренче мөдире. 1925 елдан — Татарстан АССР сәламәтлек саклау халык комиссариатының эпидемиология һәм микробиология институтын оештыручы һәм беренче директоры. 1932 елдан — Ленинградта хәрби-медицина академиясенең микробиология кафедрасы башлыгы. Бригада табибы хәрби исеменә ия булаган (1938 елның 16 августында бирелгән).

1938 елда кулга алына, 1939 елда азат ителә. Медицина хезмәте Генерал-майоры (1943).

1950 елның 14 апрелендә С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академиясенең клиник госпиталенә «ике яклы пневмония» диагнозы белән дәваланырга керә. 1950 елның 4 маенда Ленинградта вафат була. Ленинградның Богословское зиратында җирләнгән.

РСФСРның Атказанган фән эшлеклесе (1945). Орденнар һәм медальләр белән бүләкләнгән.

Александра Ивановна Аристовскаяга өйләнгән. Кызы — Аристовская Татьяна Вячеславовна.

## Әдәбият

* Аристовский Вячеслав Михайлович, микробиолог (1882–1950 гг.): лит. о нём / сост. Р. И. Галкина; ГПБ им. М. Е. Салтыкова-Щедрина, Информ.-библиогр. отдел. - Л., 1982. - 2 с.
* Казанский государственный медицинский университет (1804-2004 гг.): Заведующие кафедрами и профессора: Биографический словарь / В.Ю. Альбицкий, М.Э. Гурылева, Н.Х. Амиров и др. Под ред. В.Ю. Альбицкого, Н.Х. Амирова. – Казань: Магариф, 2004. – 472 с.: портр.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Аристовский Вячеслав Михайлович
* АРИСТОВСКИЙ Вячеслав Михайлович
* АРИСТОВСКИЙ Вячеслав Михайлович

Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:1950 елда вафатлар
Төркем:4 май көнне вафатлар
Төркем:1882 елда туганнар
Төркем:5 декабрь көнне туганнар
Зиланткон

**Зиланткон** — Казанда ел саен ноябрь каникуллары вакытында уза торган фантастика, толкинистика һәм рольле уеннар яратучыларның Россиядә иң зур халыкара фестивале. Соңгы елларда төп программа Ленин исемендәге мәдәният йортында уза. Катнашучыларның уртача саны 2000нән артык.

## Тарихы
«Зиланткон» беренче тапкыр 1991 елда Казан дәүләт университеты ярдәмендә «Странники» фантастика яратучылар шәһәр клубы инициативасы белән үткәрелә. Казан конвенты кайчандыр Казан янында яшәгән Зилант исемендәге аждаһа хөрмәтенә атала. Беренче фестиваль Казан, Мәскәү, Санкт-Петербург, Красноярск һәм элеккеге СССРның башка шәһәрләреннән 100гә якын кеше җыюга ирешә.

Беренче Зилантконга нигез салучылар булып КДУ хезмәткәре, «Странники» КЛФ президенты Андрей Ермолаев (Рагнар, Доктор Мирабилис, Президент), мәдәният институты студенты, Серебристая Гавань командасы җитәкчесе Михаил Русин (Белег Морквенди) һәм методик семинар әгъзасы Рөстәм Максудов торган. Аларга КЛФ әгъзалары Олег Габелко, Шамил Әмирханов, Татьяна Борщевская (ире буенча — Румянцева) (Тордис), Людмила Смеркович (Скади), Эльвира Байгильдеева (Удруне-та-Хелдиндреда), Владислав Хабаров (Балин), шулай ук Слава Хабаро җитәкчелегендәге күп санлы уен гномнары, Михаил Русин җитәкчелегендәге уен эльфлары да кушыла. Конвенцияне әзерләү буенча оештыру комитетының башта өч рәистәше була, ләкин фестиваль ачылышына оештыру комитетының бердәм рәисе сайлана. Ул Андрей Ермолаев, һәм ул бу вазифада ун ел бул. 2000 елда унынчы Зилантконны үткәргәч, ул үзенең отставкасы турында белдерә. Оештыру комитетының яңа рәисе итеп оештыру комитеты әгъзасы булып, беренче фестивальдән үк анда барлык үсеш баскычлары да узган Борис Фетисов сайлана. Ул шулай ук оештыру комитеты рәисе булып та кала, ә Андрей Ермолаев Конвенциянең мактаулы президенты була.

2000 елларда Зилантконның оештыру комитеты составына Россиянең төрле шәһәрләреннән бик күп кешеләр кергән, һәм хәзер аны оештыру — Казан гына түгел, бөтен ил хезмәтенә әверелә.

## Тасвирлама
Зиланткон башта оештыручылар тарафыннан берьюлы берничә яшь тамашасын — фэннарны (фантастик әдәбият сөючеләрне), уенчыларны (рольле уеннарда катнашучылар) һәм мастерларны (рольле уеннарны оештыручылар), толкинистларны (Дж. Р. Р. Толкин иҗатын өйрәнү белән җитди шөгыльләнүчеләрне) реконструкторлар (тарихи реконструкция клублары әгъзалары), менестрельләр (җыр һәм музыка уен культурасы вәкилләре) берләштергән «синтетик» конвент буларак уйланылган. «Зиланткон» эшләгән беренче елларда (1991-95 еллар) бу проектның үтәлүенә бик күпләр шикләнгән була, ләкин конвенцияне алга таба үстерү оештыру комитеты сайлаган юлның дөреслеген раслый. 2010 елда конвент егерменче тапкыр уза. Ул Россиянең уен конвентлары арасында һичшиксез лидер булып тора һәм фэн конвентлары арасында шактый югары авторитетка ия.

«Зилант» та «Зур Зилант» һәм «Кече Зилант» әдәби премияләре тапшырыла.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Официальный сайт фестиваля
* Памятка проживающим в школах
* Университет игры

Төркем:Казан фестивальләре
Татьяна Аристовская

**Татьяна Вячеславовна Аристовская** (1912 елның 2 октябре, Казан, Россия империясе — 2004 елның 29 мае, Тель-Авив, Израиль) — Россия галиме, микробиолог, биология фәннәре докторы, Докучаев һәм Вильямс премияләре лауреаты.

## Томрыш юлы
Татьяна Аристовская 1912 елның 2 октябрендә Казанда табиб Вячеслав Михайлович Аристовский гаиләсендә туа.

1929 елда Казан университетына укырга керә. 1932 елда әти-әнисе белән Ленинградка күчә һәм укуын Ленинград дәүләт университетында (ЛДУ) дәвам итә.

1936 елда ЛДУның биология факультетын, 1940 елда, «СО2 куллану һәм карбоксил гетеротрофлар редукциясе мөмкинлекләре турында» темасына диссертация яклап, Лесгафт исемендәге табигать-фәнни институтында аспирантураны тәмамлый һәм 1945 елга кадәр шунда эшли. 

1945 елдан башлап — ПАБСИ өлкән фәнни хезмәткәре. 1949 елдан ССРБ Фәннәр Академиясенең Кольская базасы туфраклар микробиологиясе лабораториясе белән җитәкчелек итә.

1954—1989 елларда — Докучаев исемендәге үзәк Туфрак белеме музееның (Ленинград) туфрак микробиологиясе лабораториясе мөдире.

1966 елда «Көлсулы туфраклар микрофлорасы һәм подзол барлыкка килү микробиология» темасына  биология фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

Төньяк раса микроорганизмнарының физиологик үзенчәлекләрен өйрәнү һәм аларның әйләнә-тирә мохит шартларына мөнәсәбәте, Мурманск өлкәсе туфракларының уңдырышлылыгын арттыру өчен бактериаль ашламалар куллану өлкәсендә белгеч. Туфрак микробиологиясендә туфрак-генетик юнәлешкә нигез салучыларның берсе.

117 фәнни эш, шул исәптән 2 монография авторы.

ССРБ Фәннәр академиясенең Докучаев исемендәге премия (1970, 1965 елда чыккан «Подзол туфраклар микробиологиясе» монографиясе өчен) һәм ВАСХНИЛның Вильямс исемендәге премия (1980, «Туфрак барлыкка килү процессы микробиологиясе» монографиясе өчен (1980)) лауреаты.

1990 елда пенсиягә чыга һәм гаилә хәлләре аркасында Израильгә эмиграцияләнә. Иерусалимда җирләнгән.

Улы — РФА әгъза-корреспонденты Борис Громов.

## Басмалар

* Микрофлора почв Кольского полуострова. — Л., 1947;
* Микробиология подзолистых почв. — М.; Л., 1965;
* Микробиология процессов почвообразования. — М.; Л., 1960.

## Искәрмәләр

* Учёные Кольского научного центра, (1930—2005). — Апатиты, 2006.
* С. А. Сычева. Женщины-почвоведы. НИА-Природа. Москва, 2003.
* Г. А. Евдокимова. К 100-летнему юбилею Т. В. Аристовской (К началу исследований по почвенной микробиологии на Кольском полуострове). — Вестник Кольского научного центра РАН, 2012, в. 4.

## Сылтамалар

* Аристовская Татьяна Вячеславовна
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2004 елда вафатлар
Төркем:29 май көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1912 елда туганнар
Төркем:2 октябрь көнне туганнар
Малкин

**Малкин** — фамилия.
* Борис Малкин (1939), физик, профессор.
* Залман Малкин (1897—1980), терапевт, медицина фәннәре докторы, профессор.
* Иоел Малкин (1907—1958), математик һәм механик.
* Пётр Малкин (1918—1980), Дан орденының тулы кавалеры.
* Фридрих Малкин (1932—2019), журналист һәм публицист.

Төркем:Фамилияләр
Павел Семёнов

**Павел Семёнов**
* Павел Семёнов (1908—1990), ТАССР эчке эшләр министры (1953-1954), ТАССР Министрлар Советы каршындагы КГБ рәисе (1954-1957).
* Павел Семёнов (1967), футболчы (һөҗүмче).
Владимир Кадыйров

= Тормыш юлы ==
**Владимир Кадыйров** 1946 елның 18 декабрендә Татарстанның Юдино бистәсендә (хәзер Казанның районы) туган.

Юдиноның «Локомотив» яшүсмерләр командасында футбол белән шөгыльләнгән.

Ярымсакчы позициясендә уйный. Олылар арасында 1964 елда «Б» классында уйнаган Яшел Үзәннең «Прогресс» командасы составында дебют ясый. Беренче сезонда 9 матчны гына уздыра, ләкин 1965 елда төп состав футболчысы була — 36 матч уйный һәм беренчелектә һәм ССРБ кубогында 7 туп кертә.

1966 елда совет футболының югары эшелонында — «А» классының беренче төркемендә чыгыш ясаган Куйбышев «Крылья Советов»ына күчә. Төп команда һәм дубль өчен уеннарны берләштерә, аларда ике сезон эчендә 22 һәм 16 матч уздыра.

1967 елда Мәскәү ЦСКАсына күчә, тик бер тапкыр да төп команда өчен уйнамый, дубль составында нибары 2 туп кына кертә. 1968 ел сезонда  «Крылья Советов»ка әйләнеп кайта, ССРБ чемпионатында беренче һәм бердәнбер гол кертә: 23 сентябрьдә Мәскәүдә ул «Динамо» белән матчта (1:5) аерылып тора.

1970—1974 елларда Казанның «Рубин» командасы өчен беренче һәм икенче лигаларда чыгыш ясый, анда төп состав уенчысы була. Биш сезон эчендә 160 матч уздыра, 34 туп кертә. Кадыйров карьерасында иң нәтиҗәле 1973 елгы сезон була, ул чакта ул 15 тапкыр аерылып тора.

1975 елда Горький «Волга»сы өчен икенче лигада чыгыш ясап, уен карьерасын тәмамлый.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль FootballFacts.ru сайтында

Төркем:«Рубин» футбол клубы уенчылары
Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:18 декабрь көнне туганнар
Бетчә

Бетчәләр (акне) яки кара бетчә (комедон) — чәч фолликуласы төбендәге кара бетчә — күңелгә ятышсыз нәрсәләр. Алар кешенең кәефен төшерә.
Бигрәк тә күренә торган урында булсалар. Мәсәлән, биттә. Ә аларны дәвалап була бит, хәтта күңелгә ятышлы ысуллар белән! Моның өчен составында А һәм Е витаминнары күп булган препаратларны кулланалар, алар гиперкератозны да (эпидермисның мөгез катлавы артык калынаю) дәваларга ярдәм итәләр. Ләкин күңелгә ятышлы иң яхшы чара — йомшагы белән сырганак (облепиха) согына 10-15 тамчы сырганак мае тамызып эчү.
Сырганак мае белән ләмле (грязевая) битлек. 1 балкашык дәвалау ләмен 1 балкашык вакланган дару ромашкасы чәчәкләре белән болгаталар һәм 1 балкашык сырганак маен өстәп биткә сылыйлар. Битлекне 15-20 минуттан җылы су белән юып алырга кирәк.
Кычу, экзема, ялкынсыну борчыганда. 1 стакан каен бөресенә 1 стакан кап-кайнар су салып 15-20 минут кайнатырга. Сөзәргә һәм эмульсиягә 2 балкашык сырганак мае салырга һәм көн саен ялкынсынган урыннарга сөртергә.

Табан асты ярылганда һәм сөялләр үскәндә. Төнгә каршы сырганак маен I табан астындагы, бармак арасындагы ярыкларга, шулай ук сөялләргә сөртеп компресс ясарга яки җылы оек киеп ятарга.
Тырнаклар аерылганда яки сынучан булганда. Көн саен балкашыктан да ким түгел сырганак маен көнгә 3 тапкыр эчәргә һәм тырнакларны майларга кирәк.
Барлыкка килүләре төрле сәбәпләрдән булган дерматитларны дәвалау өчен дә сырганак мае бик файдалы. Тиредә матдәләр алмашы процессларын активлаштыру һәм тиренең тонусын күтәрү өчен, чүпрәк капчыкка сырганак яфраклары тутыралар һәм табада кыздырып маңгайга, яңакка, муенга куялар. Мондый кайнар компресслар ятып чиләнгән урыннар (пролежень) булганда да файдалы. Сырганакның ботакларын һәм яфракларын дәва чәе, шулай ук дару ромашкасы, балан ботаклары, бәбкә үләне (горец птичий), кыр наратбашы (хвощ полевой) һәм нарат ботаклары белән бергә ван­ налар ясау өчен дә файдаланалар. Мондый ысул төрле тире авыруларын дәвалауда бик борынгыдан кулланыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Уреаплазмоз

**Уреаплазма** — җенес органының лайлалы тышчасында һәм сидек юлларында яшәүче бактерия. Аны шартлы рәвештә җенси юл белән йога торган авырулар рәтенә кертергә мөмкин. Чөнки билгеләре буенча уреаплазма бактериаль флораның вәкилен хәтерләтә. Ул җенес органарының лайлалы тышчасында һәм сидек юлларында яши.

Уреаплазма кешегә җенси юл аша йога яки бала дөньяга килгәндә, әнисеннән күчә. Ул күбесенчә хатын-кызларда очрый. Ирләр әлеге авыруга сирәк дучар була.

Бу бактерия белән зарарлану куркынычы актив җенси тормыш алып баручы яшьләргә, тәртипсез җенси тормыш белән яшәүчеләргә, ораль контрацептивлар кулланучыларга, йөкле хатыннарга яный. Әлеге инфекция кеше организмында тыныч кына яшәргә сәләтле. Ә инде җай чыгуга, ул үзен сиздерә. Әйтик, хатын-кызларда күрем вакытында, йөклелек чорында, бала тапканда, аборт ясаткач, башка инфекция булганда, гормональ фон бозылганда, туңганда, стресс кичергәндә баш калкыта.

Югарыда әйтелгәнчә, бу микрорганизм сидек һәм җенес органнарында ялкынсыну процесслары башлануга сәбәпче була. Сперматозоидка ябышып, сперматогенезга тискәре йогынты ясый, сперматозоидның хәрәкәтчәнлеген боза, сперматозоид белән күкәй күзәнәкнең кушылуына комачаулый. Андый очракта хатын-кыз балага уза алмый интегә яки яралгы төшә. Шулай ук баланың вакытыннан алда тууы ихтимал.

Зарарлануның беренче билгеләре күренгәнче, 4 көннән 1 айга кадәр вакыт уза. Кайчак авыру беленмичә берничә айга сузылырга мөмкин.

Уреаплазма иң элек җенес юлларының аскы өлешенә зыян сала. Бигрәк тә аналык муентыгын зарарлый, эрозия башлануга китерә. Хәер, бу авыру вакытында күзәтелә торган уретрит (сидек чыгару каналы ялкынсынуы), аналык ялкынсынуы, бөер ташы авырулары кебек тайпылышларны башка а микроорганизмнар да китереп чыгарырга сәләтле. Уреаплазманы исә махсус анализлар ярдәмендә генә белеп була. Бу авыруның үзенә генә хас билгеләре юк. Күп вакыт ул бик соң — дәвамлы формага әйләнгәч кенә ачыклана. Мондый күңелсезлектән саклану өчен, җенес органы кычытканда, әчеткәндә, аксыл төстәге лайлалы, үлекле сыекча бүленеп чыкканда, кече йомышны үтәгәндә яки сидек куыгы тулганда авырту сизелсә, табибка мөрәҗәгать итәргә кирәк. Уреаплазмадан дәваланганнан соң, җенси партнер мәсьәләсенә җитди карау зарур. Шуны да истән чыгарырга ярамый, уреаплазма җитди проблемаларга китерергә мөмкин. Аны вакытында дәвалау яхшы. Дәвалауны табиблар башкара. Алар кушуы буенча антибиотиклар эчәргә туры киләчәк. Моннан тыш иммунитетны ныгытучы препаратлар кабул итү шарт.

Шунысын да әйтергә кирәк, ана карынындагы балага авыру бик сирәк йога. Гадәттә, бактерия сабыйга туганда иярә. Мондый хәл күзәтелмәсен өчен, яралгы 22 атналык вакытта авыру хатын-кызга антибиотиклар кабул итәргә туры киләчәк. Дәваланып та уреаплазма балага йоккан икән, аны = савыктыру чарасын күрергә кирәк булачак. Әлеге күңелсезлек килеп чыкмасын өчен, хатын-кыз балага узарга ниятләсә, һичшиксез, уреаплазмага тикшеренергә кирәк. Чөнки сидек һәм җенес  системасында яшәүче аз микъдардагы уреаплазма да җитди проблемалар башлануга нигез булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Дерматовенерология
Ишиас

Гадәттә, җайсыз торышта озак вакыт эш башкарганда һәм өшегән-туңганнан соң, утракса (седалищный) нервлары бик ярсый. Нәтиҗәдә артсан бик нык авырта башлый. Авырту бот, хәтта аяк табанына кадәр төшәргә мөмкин. Авырткан җирдә тән тиресе дә ойый, аяк мускуллары параличланган сыман хәлсезләнәләр, авырталар.

Утракса нервларының ялкынсынуына күпчелек очракта аларның кысылуы сәбәпче. Арка миендәге аркылыга-буйга үрелгән нерв җепселләренең берсе генә кысылса да, шушы ук хәл күзәтелә. Кайчак ул умырткаара дисклар ; арасына бүсер чыгудан барлыкка килә. Нерв җепселләрен сеңерләр кысса  да, мускуллар авыраеп ойыйлар. Соңрак гомумән хәлсезләнәләр. Әгәр дә  чир тагын да катлауланса, мускуллар тәмам зәгыйфьләнә.

Нервларның сеңерләр тарафыннан кысылуы, рәнҗетелүе «туннель : синдромы» дип атала. Моны буын һәм умырткалык авырулары, яссытабанлылык, арт санга уколның уңышсыз ясалуы китереп чыгарырга мөмкин.

Утракса нервларына шикәр диабеты, калкансыман биз авырулары,  агуланулар да зыян китерә. Ялкынсынган утракса нервларын (әйтик, ул  умырткаара дискларга бүсер чыгу сәбәпле күзәтелсә) табиблар кан әйлә­ нешен яхшырта, ялкынсынуны киметә, авыртуны баса торган препаратлар белән дәвалыйлар. 5 Нервларның авыртуы, ялкынсынуы кими төшкәч, дәвалауны мануаль терапия ярдәмендә, энәләр кадап, физио-һәм электротерапия белән дәвам итәләр. Дәвалану барышында гимнастика ясау да файдалы. Әгәр дә бүсер зур булса һәм кул-аякларның функциясе бозылса, авыруны бары тик хирургик ысул белән генә дәвалап була. Күптән түгел генә табиблар эндоскопия ысулын куллана башлады. Мондый төр операция кичергән авырулар шул көнне үк аякка баса ала.

«Туннель синдромы»н консерватив ысул белән дәвалыйлар. Мануаль терапия, билгә махсус бәйләвечләр бәйләү, ялкынсынуга каршы препаратлар куллану белән бергә ортопедик олтырак (стелька), мускул тонусын  киметүче дарулар куллану да дәвалауның нәтиҗәлелеген арттыра.  Умырткаара буыннарның ялкынсынуы инфекция эләгү нәтиҗәсендә килеп чыккан булса, антибактериаль терапия куллану мөһим. Арка миендә шеш булганда, хирургия, химия һәм нур терапиясе кулланыла.

Авыруны булдырмас өчен, умырткалыкны сакларга, авыр әйберләрне дөрес күтәрергә кирәк. Бу киңәш бигрәк тә машина йөртүчеләргә, авто­ сервис эшчеләре, спортчыларга кагыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Неврология
Тешләр гиперестезиясе

Тешемә йөгерде», «тешемә тия» кебек сүзләрне кайчан да булса күбебезнең әйткәне бардыр. Бу халәт (гиперестезия) салкын, кайнар, әче һәм баллы ризыклар ашаганда, бик көчле сизелә. Моның сәбәпләре һәм аннан котылу юллары турында бу язмада танышып китәрбез.

Тешләрнең артык сизгер булып китүенең берничә сәбәбе бар. Беренчедән, тешләрнең югары сизгерлеге теш тукымаларында (кариес белән зарарланудан) дефект барлыкка килүдән була.

Икенчедән, мондый күңелгә ятышсыз тойгыларны без теш эмалендә бар­ лыкка килгән эрозия, ярыклар, тешләрдә чөйсыман дефектлар, травмалар, теш тукымаларының ашалуы аркасында сизәбез. Шулай ук пародонт авырулары булганда һәм тешләрнең тышкы катлаулары ачылган вакытта тешләр үзләрен сиздереп тора. Болардан башка тешләрнең сизгерлеге организмда минерал элементлар алмашы бозылу аркасында, нерв, эндокрин авырулар, гормональ үзгәрешләр бару нәтиҗәсендә булырга мөмкин.

Кайвакыт тешләрнең сизгерлеге арту — безнең бик кайнар, бик салкын, әче ризыклар ашавыбыз, газлы эчемлекләр белән мавыгуыбыз нәтиҗәсе.

Авыз эче гигиенасын дөрес алып бармаган кешеләрдә (регуляр рәвештә тешләрне чистартмаганда, тешләрне шомарта, ышкып агарта торган пасталар еш куллану, щеткалар белән каты басым ясап чистартулар) тешләрнең эмале җимерелә һәм бу аларның артык сизгерлегенә китерә.

Дөрес итеп уздырылган профилактика чаралары да тешләрнең артык сизгерлеген бетерергә ярдәм итә ала. Моның өчен тешләрне дөрес чистартырга өйрәнү зарур. Тешләрне чистарту өчен каты теш щеткасын кулланырга кирәкми һәм аларны кырып агарта торган пасталар белән чистартырга тырышмагыз. Регуляр рәвештә авызыгызны чайкар өчен составында фтор элементы булган эремәләр һәм махсус пасталар кулланыгыз. Алар составында булган стронций хлориды җимерелгән эмальгә шифалы тәэсир итәр. Тешләрне йомшак щетка белән бик каты басмый гына чистарту уңай нәтиҗә бирергә мөмкин. Процедураны урт тешләрдән йә алдагы аскы кискеч тешләрдән башларга киңәш ителә, чөнки бу тешләрне чистарту кыен һәм аларга бик еш ташлар утыра, ә алар үз чиратында уртның лайлалы тышчасы ялкынсынуына, тешләрнең какшавына китерә.

Әгәр дә тешләрегез артык сизгер була башласа, цитрус җимешләр һәм әче ризыклар ашаудан тыелыгыз. Томат, лимон, составында кислоталар, газлары булган эчемлекләр дә тешләрнең эмален җимерә һәм салкын- кайнарга сизгер итә.

Бу очракта ашамлыкларда минераллар, витаминнар күп булырга тиеш.

Мондыйларга туклану рационына диңгез кәбестәсен, кишер, кабак кебек яшелчәләрне, йомырка, бавыр һәм башкаларны кертергә була.

Тешләрнең артык сизгерлеген бетерү өчен, стоматологлар тешләрне фторлау процедурасын уздыралар. Бу ысул бик гади һәм пациент өчен авыр түгел. Моның өчен махсус эремәгә манчылган тар марля тампонын тешләр өстенә куеп тотарга кирәк була. Ләкин бу процедураны үз белдегең белән ясарга ярамый. Белгечтән башка ясасаң, организмга зур зыян китерү куркынычы яный. Шуңа күрә тешләрегездә артык сизгерлек интектерә башласа, озакка сузмыйча табибка күренергә кирәк. Бу очракта табиб кына дөрес медицина ярдәмен күрсәтеп, дәва билгели алачак.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Стоматология
Сергей Белоусов

**Сергей  Белусов** (6 сентябрь,1938 ел, Югары Түре, Свердловск өлкәсе -  Түбән Кама) - Амур өлкәсе СССР Транспорт министрлыгының 10нчы күпер төзү тресты 74 нче күпер төзү отряды монтажчылары бригадиры. Социалистик Хезмәт Герое (1990).

## Биография
**Сергей Георгиевич Белоусов**

1938 елның 6 сентябрендә Свердловск өлкәсенең Югары Түре (Верхняя Тура) шәһәрендә  дөньяга килгән.

1954 елда үзенең хезмәт эшчәнлеген Югары Түре предприятияләренең берсендә механик- ремонт цехында  токарь өйрәнчеге булып башлый.

1960 елдан - "Уралстальконструкция" сәнәгать предприятиясендә токарь, монтажчы, электр эретеп ябыштыручы була. 

1964 елдан Зәй монтаж  заводында монтажчы булып эшли. 1974 елдан 1992 елга кадәр ул Байкал-Амур магистраленең Көнбатыш участогы төзелешендә монтажчы-бетончы.

СССР президенты Михаил Сергеевич Горбачевның «Байкал-Амур тимер юл магистрале төзелешендә катнашучыларга Социалистик Хезмәт Герое исемен бирү турында» 1994 елның 10 августындагы 546 номерлы Указы белән Байкал-Амур тимер юл магистрален төзүгә, аның бөтен дәвамында даими файдалануга тапшыруны тәэмин итүгә һәм хезмәт батырлыгына зур өлеш керткән өчен Социалистик Хезмәт Герое исеменә лаек була, Ленин ордены һәм "Урак һәм Чүкеч" алтын медале белән бүләкләнә. .

**Сергей Георгиевич Белоусов**1992 елда Түбән Камага күченә. Анда Түбән  Кама Җылылык электр үзәгендә (ТЭЦ) эшли.

Түбән Кама шәһәрендә вафат булган  .

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Социалистик Хезмәт Герое
* ТАССРның атказанган төзүчесе (1970).
*  Хөрмәт Билгесе ордены (1974)
* Кызыл Хезмәт байрагы ордены (1984)

## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Әдәбият

* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — С. 181.
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Түбән Камада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:6 сентябрь көнне туганнар
Владлен Фролов

**Владлен  Фролов** ( 1933 елда туган) - исәпләү математика һәм газ динамикасы өлкәсендә совет һәм рус белгече, физика-математика фәннәре докторы (1990). СССР дәүләт премиясе лауреаты (1972). Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2006).
## Биография
Владлен Дмитриевич Фролов 1933 елның 8 июнендә Татарстан Автоном Совет Социалистик Республикасының Тәтеш шәһәрендә туган.
1956 елдан  Казан дәүләт университетының физика-математика факультетын отличие белән  тәмамлаганнан соң, СССР урта машина төзелеше министрлыгы системасында эшли. 1956 елдан башлап Чиләбе-70 ябык шәһәренә Бөтенсоюз техник физика фәнни-тикшеренү институтына фәнни хезмәткәр итеп җибәрелә.  1969 елдан -өлкән фәнни хезмәткәр, 1970-1996 елларда-ВНИИТФ лабораториясе җитәкчесе,1977-1987 елларда тыныч атом-төш шартлаткыч җайланмаларын эшләүдә һәм күпсанлы куллануда катнаша  .
1969 елда ул физика-математика фәннәре кандидаты гыйльми  дәрәҗәсен яклый, 1990 елдан - физика-математика фәннәре докторы  .
1996 елдан-ВНИИТФның баш фәнни хезмәткәре, В. Д. Фроловның турыдан-туры катнашында һәм турыдан-туры җитәкчелегендә программалар комплексы эшләнә һәм гамәлгә кертелә, аның буенча ике бурычны массакүләм исәпләү алып барыла,  уңышлы сайланган методика экономияле программа булдырырга ярдәм итә.
Владлен Дмитриевич Фролов 130 фәнни мәкалә авторы. Алар махсус Россия һәм чит ил журналларында басылып чыккан.
## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре
* СССР дәүләт премиясе (1972 - *"Хисап математика өлкәсендәге хезмәте өчен"* )
* Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2006 - *"Фәнни эшчәнлектә казанышлары өчен"* )
* Снежинскиның мактаулы гражданины (2005 - *"Россиядә атом-төш коралы ясауга зур өлеш керткән өчен, хезмәттә зур казанышлар, шәһәрнең фәнни, сәнәгать һәм социаль өлкәсен үстерүгә зур өлеш керткән өчен*)
## Искәрмәләр

## Әдәбият
** 
** 
** 
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Русия математиклары
Төркем:ССРБ математиклары
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Тәтештә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1933 елда туганнар
Төркем:8 июнь көнне туганнар
Төркем:Математиклар
Геннадий Кесельман

**Геннадий  Кесельман** ( 1 гыйнвар, 1942 ел - 31 гыйнвар, 2016 ел) - Себер спутник төзелешенә нигез салучыларның берсе, академик М.Ф. Решетнев исемендәге «мәгълүмати спутник системалары» АҖ генераль директоры киңәшчесе.

## Биография
1942 елның 1 гыйнварында Уссури өлкәсенең Калининский районы Малиново авылында туган.

Казан авиация институтын 1965 елда тәмамлаганнан соң, 1965 елда академик М. Ф. Решетнев исемендәге гамәли механика фәнни-җитештерү берләшмәсендә эшли: инженер, сектор начальнигы, бүлек начальнигы, баш инженер урынбасары, продуктларны сынау һәм эксплуатацияләү буенча завод директоры урынбасары, генераль директор урынбасары - НПО гамәли математика заводы директоры.

Автоматик космик аппаратларны (АКА) электр проектлау, аларны комплекслы электр радиосынау, «Плесецк», «Байконур», «Свободный» космодромнарыннан эшләтеп җибәрү өлкәсендә белгеч. 

Космик элемтә, телекоммуникация, навигация, геодезия, махсус элемтә системалары буенча 30 дан артык космик программа (1000нән артык АКА) эшләүгә, эксперименталь эшкәртүгә, электр сынауларына зур өлеш керткән.

Техник фәннәр кандидаты. М.ф.Решетнев исемендәге Себер дәүләт фән һәм технологияләр университетының космик машина төзелеше кафедрасы профессоры  .

Ул 2016 елның 1 февралендә вафат була.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* «Железногорскиның  Мактаулы гражданины» исеме  (Ддепутатлар Советы карары белән 2011 елның 26 июлендә бирелгән).
* Хезмәт Кызыл Байрагы орденнары

* , Хөрмәт Билгесе ордены
* Росавиакосмосның «Зәңгәр планета йолдызы» медале 
* Фән һәм техника өлкәсендә Россия Федерациясе Дәүләт премиясе лауреаты  (2003 ел — тикшеренүләр комплексын уңышлы тәмамлау, эксперименталь эшкәртүнең һәм сынауларның фәнни-нигезләнгән принципларын эшләү, сәнәгать производствосына космик аппаратларны әзерләүнең яңа заманча технологияләрен кертү өчен) 

## Искәрмәләр
КАИ — национальный исследовательский университет/Г. Л. Дегтярев, Ю. Ф. Гортышов, М. С. Сафариев; под ред. докт. техн. наук, профессора, президента КНИТУ-КАИ Ю. Ф. Гортышова. — 2-е изд., испр. и доп. — Казань: Изд-во КНИТУ-КАИ, 2017. — 568 с.

## Сылтамалар
* http://www.admk26.ru/o_gorode/pochetnye_grazhdane
* Легенды КАИ 
* Скончался один из основателей сибирского спутникостроения Геннадий Кесельман
* http://www.zato26.org/news/5833
Төркем:2016 елда вафатлар
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:31 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар