open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мишәрләр

**Мишәрләр** ()&nbsp;— татар халкының этник төркеме. Татар теленең көнбатыш (мишәр) диалектында сөйләшәләр, ул үз чиратында икегә аерыла: ц- һәм ч- диалектларына. Ышанучылар нигездә Ислам динендә.

Төньяк Урал якларда 1798—1855 елларда шул үк аталыш белән Башкорт-Мишәр Гәскәре () хәрби әгъзалары булганнар.

Мишәрләрнең формалашуы территориясе Идел елгасының уң яры. Төньякта бу җирләр Ука елгасының агымы белән чикләнә.

Мишәрләрнең килеп чыгышы турында берничә фараз бар: 
* XIX гасырда галимнәр арасында аларның төркиләштерелгән фин-угыр мещёра кабиләсеннән килеп чыкканлыгы турындагы фикер өстенлек итә. 
* Кайбер галимнәр буенча (Чекалин, Магницкий. Можаровский) мишәрләр Идел буе Болгарына кергән кабиләләрнең берсе&nbsp;— бортаслардан чыккан. Бортасларның чыгышы да бәхәсле сорау, аңа өч караш бар: төрки, фарсы, фин-угыр кабиләләрдән чыккан халык. А.&nbsp;Х.&nbsp;Халиков буенча мишәрләр&nbsp;— болгарлашкан бортаслардан чыккан.
* Мишәрләрнең үзләре арасында еш кына аларның Алтын Урдадан килеп чыгулары турындагы фикер очрый. 
* Мирфатыйх Зәкиев мишәрләрнең *(бүгенге көн [[татарлар]]ның башка төркемнәреннән аермалы буларак)* болгарларның токымнары булуы турында белдерә.
Бүгенге көндә фәндә бу сорау буенча уртак фикер юк.

## Тарих
Алтын Урда чорына кадәр мишәрләрнең бабалары Идел елгасының ике ярында да яшиләр (якынча бүгенге Сызраннан Волгоградка кадәр) (кара. бортаслар)..

XI гасырда күчмә халыклар басымы астында (кара. кыпчаклар) төньякта урнашкан җирләргә күченеп китәләр (Сыры елгасы бассейнына, Цна һәм Мукшы елгалары арасына).

Алтын Урда чорында Мишәр йорты (Касыйм ханлыгы), Мукшы олысы, Үкәк һ.&nbsp;б. барлыкка килә.

## Моны да карагыз
* «Түбән Новгород татарлары» журналы

## Искәрмәләр

Төркем:Татарлар
Алнас (футбол клубы, Әлмәт)

**Алнас** — Әлмәт шәһәренннән элек Русиянең Икенче дивизионында уйнаган футбол клубы. 1967 елында нигезләнгән, 2009 елда таратылган.

## Исемнәр
* 1967 — 1970 — «Буровик»
* 1991, 1993 — 1994 — «Электрон»
* 1995 — 1999 — «Девон»
* 2000 елдан — 2009 — «Алнас»

Төркем:Әлмәт футбол клублары
Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Суфиян Сафуанов

**Суфиян Сафуанов** — татар галиме, әдәби тәнкыйтьче, филология фәннәре кандидаты, профессор, Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе

## Тәрҗемәи хәл
Суфиян Гаяз улы Сафуанов Башкортстанның Туймазы районындагы Бикмәт авылында туып үсә, мәктәпне тәмамлагач, Бөгелмә педагогия училищесында укый. Аннары, 1950—1954 елларда, Казан дәүләт педагогия институтында, Хисам Камалов, Илдар Юзеев, Суфиян Поварисов, Ләбиб Айтуганов кебек билгеле шәхесләр белән бергә, татар теле һәм әдәбияты бүлегендә белем ала. Шул елларда ук әдәби иҗат белән дә шөгыльләнә.

Студент елларында ук фәнгә ныклы тартыла, институтта аспирантурада укырга кала. Ә 1957 елда Уфага кайтып, СССР Фәннәр академиясенең Тарих, тел һәм әдәбият институтында гыйльми хезмәткәр булып хезмәт юлын башлый. 1960 елда яшь галимнең «Али Карнай. Тормыш һәм иҗат юлы» исемле беренче монографиясе басылып чыга. 1962 елда Суфиян Сафуанов кандидатлык диссертациясен уңышлы яклый.

1952 елдан башлап галим әдәби тәнкыйть белән җитди шөгыльләнә башлый. Башкортстан һәм Татарстан матбугатында әдәбият тарихы, әдәби бәйләнешләр, заман прозасы хакында һәрдаим мәкаләләре басылып тора аның. 1966 елда Суфиян Сафуанов Башкортстан сүз осталарының Габдулла Тукайга багышланган әсәрләре, алардан өзекләр тупланган «Тукай Башкортстанда» дигән җыентык чыгара. Аннан соң да танылган галимнең дистәдән артык китабы, төрле монографияләре дөнья күрә.

1963 елдан Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы буларак, иҗади оешманың эшчәнлегендә дә актив катнашып килгән иде. БР Язучылар берлеге каршындагы татар язучылары берләшмәсе идарәсе әгъзасы да була. Башкортстан дәүләт педагогия университетында татар студентларына дәресләр биргән иде.

Ул, үзенең васыяте буенча, туган ягы Туймазы районының Бикмәт авылында җирләнгән.

## Сылтамалар
* Уфада татар галиме Суфиян Сафуановны искә алалар 

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Рәмзи Илялов

**Рәмзи Ибраһим улы Илялов** (*[[1923 ел]]ның [[13 декабрь|13 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Баймак районы]], [[Темәс]] — [[2009 ел]]ның [[11 август]]ы, [[РФ]], [[Татарстан]], [[Казан]]*) — татар язучысы, публицист, Бөек Ватан сугышы ветераны, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1923 елның 13 декабрендә Башкортстан АССРның Баймак районы Темәс авылында дөньяга килә. 1940 елда Яңавыл урта мәктәбенең 10 сыйныфыннан Ташкәнткә, укчы-бомбардировщиклар авиамәктәбенә укырга китә. 1942 елда штурман итеп фронтка җибәрелә. Унсигез сугышчан очыш ясый. Смоленск өлкәсе Котовичи станциясе янында дошман һөҗүменә дучар була, контузия ала. Ул сәбәпле 11 нче мотоукчылар бригадасына күчерелә. 1942 елның 7 июлендә тагын җәрәһәтләнә, байтак еллар һәлак булганнар исемлегендә йөри. Сугышчан юлы 1945 елның маенда НКВД гаскәрләрендә тәмамлана. Рәмзи Иляловка I дәрәҗә Ватан сугышы Ордены, III дәрәҗә Дан Ордены бирелә.

Сугыштан соң НКВДның Уфадагы район бүлегендә эшли.

Экстерн тәртибендә ике ел укып, 1947 елда Казан педагогика институтының тарих-филология факультетын, 1949 елда ССРБ Тышкы эшләр министрлыгының Югары дипломатия мәктәбен тәмамлый.

1949 елдан 1968 елга чаклы «Учительская газета», «Советский спорт», «Советская торговля», «Советский патриот» газеталары хәбәрчесе булып эшли.

## Кызыклы факт
1968 елда Совет гаскәрләренең Чехословакиягә бәреп керүенә ризасызлык белдергәне өчен партиядән чыгарыла. 21 елдан соң яңадан кабул ителә.

## Китаплары
Нигездә рус телендә иҗат иткән.
* «Сокол не прячется в стае» (1977).
* «Батыр уходит в легенду» (1984)
* Батыр уходит в легенду (2007). (Россиянең бокс буенча беренче абсолют чемпионы Нур Алимов («Кара малай») турында).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* З дәрәҗә Дан ордены.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Бөек Ватан сугышында катнашкан татар әдипләре

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ журналистлары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Фронтовик язучылар
Төркем:Диссидентлар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:РФ Чит ил эшләре министрлыгы Дипломатия академиясен тәмамлаучылар
Төньяк Ирландия

**Төньяк Ирла́ндия** (, , ) — Бөекбританиянең административ-сәяси өлеше. Ул Ирландия утравының төньяк-көнчыгышында урнаша. Башкаласы һәм иң зур шәһәре — Белфаст. Төньяк Ирландияне Ольстер белән бутарга ярамый.

Төньяк Ирландиянең үзәгендә Бөекбританиянең иң зур күле Лох-Ней урнашкан (392 км²). Административ берәмлекнең иң югары ноктасы — *Слив Донард* (; биеклеге 848 м).

Ирландия утравы дүрт тарихи регионга бүленгән — Ольстер, Манстер, Лейнстер һәм Коннахт. Ольстерның алты графлыгы Төньяк Ирландия составына керә, өчесе — Ирландия Җөмһүриятендә.

### Районнар

Административ яктан  6 тарихи графлыктан торган Төньяк Ирландия 2015 елга кадәр 26 районга бүлеп идарә ителә иде. 



# Антрим (Antrim, Aontroim)
# Ардс (Ards)
# Арма (Armagh)
# Банбридж (Banbridge)
# Белфаст (Belfast, Béal Feirste)
# Бэллимани (Ballymoney)
# Бэллимена (Ballymena)
# Дангэннон һәм Көньяк Тирон (Dungannon and South Tyrone)
# Даун (Down)



Дерри (Derry)
Каслри (Castlereagh)
Колрэйн (Coleraine)
Крейгевон (Craigavon)
Кукстаун (Cookstown)
Кэррикфергюс (Carrickfergus)
Ларн (Larne)
Лимавэди (Limavady)
Лисберн (Lisburn)




Махерафелт (Magherafelt)
Мойл (Moyle)
Ньюри и Мурн (Newry and Mourne)
Ньютаунэбби (Newtownabbey)
Ома (Omagh)
Северный Даун (North Down)
Страбэйн (Strabane)
Фермана (Fermanagh)





2015 елда үткәрелгән "эреләндерү"дән соң, районнар саны 11 гә калды.

# Белфаст (Belfast)
# Ардс-энд-Норт-Даун (Ards and North Down)
# Антрим-энд-Ньютаунабби (Antrim and Newtownabbey)
# Лисберн-энд-Каслрей (Lisburn and Castlereagh)
# Ньюри, Морн-энд-Даун (Newry, Mourne and Down)
# Арма, Банбридж-энд-Крейгавон (Armagh, Banbridge and Craigavon)
# Мид-энд-Ист-Антрим (Mid and East Antrim)
# Козуэй-Кост-энд-Гленс (Causeway Coast and Glens)
# Мид-Алстер (Mid-Ulster)
# Дерри-энд-Страбан (Derry and Strabane)
# Фермана-энд-Ома (Fermanagh and Omagh)
## Дин
2007 елда дин тоту турында социологик сораштыру мәгълүматлары буенча, Төньяк Ирландиядә яшәүчеләрнең 53% ы үзләрен протестантлар, 44% ы католиклар, халыкның 3% ы атеистлар яки башка дин тотучылар дип саный.
;Католицизм
;Протестантлык
;Ислам
* Төньяк Ирландиядә ислам
;Һинд дине
* Төньяк Ирландиядә Һинд дине

## Милли гимн
**Londonderry Air** (Лондондерри хыяллары) — Төньяк Ирландиянең халык гимны. Бу мәхәббәт җырының көе Лондондерри графлыгында барлыкка килгән. Тәүге мәртәбә ул “Ирландиянең борынгы музыкасы” исемле һәм 1855 елда басылып чыккан китапта телгә алына. Хәзерге заманда җырның берничә тексты бар. Әйтик, иң беренчесе, “Лондондерри хыяллары” шигыренә үз мәхәббәте хакына үләргә дә әзер юулган ир-егет исеменнән җырлана торганы, ирландиялеләрнең чит илләрдәге мөһаҗирлекләрендә бик популяр. Ә Бөекбритания графлыгының үзендә күбрәк **Danny Boy** (Дэнни егеткәй) тексты ешрак кулланыла. Бусы инде вафат булган гашыйк кыз исеменнән җырлана. Ул XX гасыр башында язылган. Моннан тыш **Irish Love Song** (Ирландия мәхәббәт җыры), **I would be true** (Тугры булырмын) шигырьләре һәм тагын берничә чыганак билгеле.

Иң популяр ике вариантның эквиритмик (тәңгәллекле) тәрҗемәләре:

 

## Шулай ук карагыз
* Ирландия
* Ольстер
## Искәрмәләр

*
Төркем:Бөекбритания илләре
Типтәрләр

**Типтәрләр**&nbsp;— хәзерге Башкортстан һәм Көнчыгыш Татарстанда яшәп торган татарларның бер төркеме. Кайбер тарихчылар аларны этнокатлау, ә кайберләре социаль катлау дип саный. Элекке вакытта типтәр катлавына, татарлардан тыш, башкортлар, чирмешләр, удмуртлар, мордва, чуашлар да кергән.

1790—1855 елларда ике типтәр иррегуляр полкы булган. 1812 елгы Ватан Сугышы вакытта 1-нче Типтәр полк (майор Темиров юлбашчы) генерал Платов партизан берләшмәдә сугышкан.

1755—1855 елларда Башкорт-Мишәр Гәскәре () һәрби әгъзалары булып та торганнар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рахматуллин У.&nbsp;Х. Население Башкирии в XVII-XVIII вв. Вопросы формирования небашкирского населения. М.,1988.

Төркем:Татарлар
Алманнар

**Алманнар** яки **немецлар** (, рус. *Немцы*, франц. *Allemand*) — герман халкы, Алманиянең төп милләте. Телләре — алман теле.

Алманиядән башка Австрия, Швейцария, Лихтенштейн, Люксембург, Бельгия, Дания, Франция, Италия, Польша, Чехия, Словакия, Маҗарстан, Румыния, Россия, Казакъстан, Бразилия, Намибия, АКШ илләрендә күпләп яшиләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Европа халыклары
Төркем:Алмания халыклары
Төркем:Австрия халыклары
Кырмыскалы (Кырмыскалы районы)

**Кырмыскалы** (, ) — Башкортстанда урнашкан авыл, Кырмыскалы районының үзәге. Уфадан көньякка 50 километр ераклыкта урнаша. Почта индексы — 450020.

## Тарих
Кырмыскалы урнашкан бүгенге җирләрдә XVIII гасыр башында калын урманнар булган. Аннан ерак түгел Карлыман һәм Кырмыскалы елгалары аккан. Язма мәгълүматлар буенча бу урын Карлыман авылы башкортларыннан  шартында бүлеп бирелә. 1758 елда бирегә Уфа губернасының Бөре өязенә караган Борай авылыннан Исәкәй Әлмиев һәм Усман Йосыпов җитәкчелегендә 15 татар гаиләсе (мишәрләр) күчеп килә.  Шул рәвешле, 1800 елда инде биредә 59 ихатада 360 кеше яшәве теркәлсә, 1859 елда 270 йортта яшәүчеләр саны 1600 кешегә якынлаша.
XIX гасыр ахырында авылда 3 мәчет, 3 мәдрәсә булган.

Авылда атаклы сәясәтче һәм дәүләт эшлеклесе Мирсәет Солтангалиев, татар хатын-кызларыннан беренче профессиональ рәссам Гайшә Рахманкулова туганнар.

## Халык

2010 ел җанисәбе  буенча Кырмыскалыда 8540 кеше яши. Башлыча татарлар (53,6%), башкортлар (30,6%), руслар (8,5 %) һәм чуашлар (4,2%) яши.
## Шәхесләр

* Расих Ханнанов (1931—2020), язучы һәм журналист, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Гөл Мирһади

**Гөл Мирһади** (чын исеме **Гөлнара Зиннәт кызы Шәймөхәммәтова**) — татар язучысы, мөгаллим.

Ул 1971 елның 23 апрелендә Башкортостанның Балтач районы Түбән Карыш авылында дөньяга килә. Көмеш медаль белән мәктәпне тәмамлап, Казан педагогика институтына башлангыч сыйныфлар укытучысына укырга керә. Аны тәмамлагач Югары Карыш мәктәбендә укыта. 

2006 елда Гөл Мирһадинең «Алмалы үләннәрем» шигырьләр һәм җырлар җыентыгы чыга.

Кияүдә, дүрт баласы бар.

## Сылтамалар
* Татар электрон китапханәсе 

Төркем:Татар язучылары
Руанда

**Руа́нда Җөмһүрияте** (, , ) — Үзәк Африкада урнашкан дәүләт. Көнбатышта Конго Демократик Җөмһүрияте, төньякта Уганда, көнчыгышта Танзания, көньякта Бурунди белән чиктәш. Әлеге ил дөньяда киң танылышны 1994елгы геноцид вакытында ала.

Руанда Африканың үзәгендә урнаша. Экватордан ерак түгел. Конго Демократик Җөмһүрияте белән булган чиктә Киву күле (крокодиллар яшәмәгән бердәнбер Африка күле) һәм Русизи елгасы урын ала. Илнең үзәгендә аның башкаласы Кигали урнаша.

Халык саны якынча 11,1 млн кеше. Уртача гомер озынлыгы ир-кешеләрдә 49 ел, хатын-кызларда 52 ел. Шәһәрдә торучылар халыкның 18 % ын тәшкил итәләр.

## Дин
 
Руанда хөкүмәтенең 2006 елның 1 ноябрендәге докладында хәбәр ителгәнчә, Руанда халкының 56,5 % ы - католиклар, 26 % ы - протестантлар, 11,1 % ы  - җиденче көн адвентистлары, 4,6 % ы - мөселманнар, 1,7 % ы - үз диннәре турында белдерми һәм 0,1 % ы - төрле халыкларның традицион диннәренә ышанучылар .
* Руандада ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз


Төркем:Франсузтелле илләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Диңгезгә чыгышы булмаган илләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Руанда
Танзания

**Берләшкән Танзания Җөмһүрияте** () — Африканың көнчыгышында урнашкан дәүләт. Төньякта Кения һәм Уганда, көнбатышта Руанда, Бурунди һәм Конго Демократик Җөмһүрияте, көньякта Замбия, Малави һәм Мозамбик белән чиктәш. Илнең көнчыгыш чигендә — Һинд океаны.

Танзаниянең ике башкаласы бар: административ үзәк булып Дар-эс-Салам санала, парламент исә Додомада эшли.

Ил территориясендә Африканың зур күлләре урнашкан — төньякта Виктория күле, көнбатышта Танганьика күле (аны еш Байкалның игезәге дип атыйлар), һәм көньякта Ньяса күле урнаша.

Африканың иң югары ноктасы — Танзаниядә: Килиманджаро тау түбәсенең биеклеге 5895 м.

## Диннәр
* Танзаниядә ислам
* Танзаниядә Һинд дине
* Танзаниядә христианлык

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төркем:Социалистик дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Танзания
Төркем:Федератив дәүләтләр
Сомали

**Сомали́** (,  *әл-Сумал*, рәсми атамасы — **Сомали́ Җөмһүрияте**) — Африкада урнашкан дәүләт. Гражданнар сугышы һәм сепаратистлар эшчәнлеге нәтиҗәсендә ил өч өлешкә бүленгән диярлек.

Сомалиның Вакытлы Федераль Хөкүмәте халыкара җәмгыять тарафыннан реаль хөкүмәт дип таныла, ләкин чынбарлыкта ул илнең бары тик кайбер районнарын гына контроль астында тота. Сомалиның көньягы «Әш-Шабааб» һәм «Хизб-үл-Ислаами» исламчыл хәрәкәтләре контроле астында тотыла. Илнең төньягы танылмаган Сомалиленд Җөмһүрияте тарафыннан идарә ителә. Аның эчендә дә сепаратистик регионнар бар.

## Диннәр
  

Сомалида ислам ― дәүләт дине. Ил халкының (15,8 млн кеше, 2020 елга) 99 ― 99,8 % ы ― мөселманнар. Ислам дине тарафдарларының зур күпчелеге ― суфичылык, сәләфилек  йогынтысы булган Мәлики мәзһәбе сөнниләре. Сомалида шәригать хөкем сөрә. 2012 елда кабул ителгән Сомалиның Вакытлы Конституциясе, шулай ук, милли законнарның төп чыганагы буларак, шәригатьне һәм Сомали Федератив Республикасының дәүләт дине буларак, ислам динен билгели. Конституциядә шулай ук шәригатьнең төп принципларына туры килми торган законның кабул ителү мөмкинлеге каралган. Шәригать бу илдә дин тоту иреген чикли. Сомали дөньяда христианнар өчен иң куркыныч илләрнең берсе булып тора. «Open Doors» халыкара хәйрия христиан оешмасы тикшеренүләре нәтиҗәләре буенча, Сомали христианнар хокуклары еш кысрыклана торган илләр исемлегендә 2015 елда 2нче, 2019 елда 3нче урынны били.
* Сомалида ислам

## Дәүләт гимны
**Qolobaa Calankeed** (Һәр илнең үз әләме) — Сомали федераль җөмһүриятенең рәсми музыкаль символы. Аның статусы илнең 2012 елда кабул ителгән конституциясендә дә беркетелгән. Гимнның нигезен көйязар Абдуллаһи Карше (**Abdullahi Qarshe**) 1950 елда язган җыр тәшкил итә. Сүзләре Хөсәен Әү-Фарах (**Xuseen Aw-Faarax**) иҗат иткән. Инглиз теленә шигъри тәрҗемәсе дә бар. Кушымтадан башлана һәм аның белән тәмамлана. Кушымтаның һәм төп куплетларның беренче ике юлы ике мәртәбә кабатлана. Гадәттә беренче ике куплеты гына башкарыла. Моңа кадәр, 2000 елдан бирле, **Somaliyaay toosoo** (Сомали уяна) исемле гимн кулланышта булды. Ул әле бүген дә популяр, еш кына төрле чараларда аны дәүләт гимны  буларак һәм бик яратып җырлыйлар.

**Хор башкаруында:**

https://www.youtube.com/watch?v=b6kaeWu6OzI&#x5D;&#x5D;

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Федератив дәүләтләр
Төркем:Сомали
Мольер

**Мольер** (, чын исеме **Жан Батист Поклен**; ; 1622 елның 15 гыйнвары, Париж — 1673 елның 17 феврале, шунда ук) — француз язучысы, комедиограф, классик кәмитгә нигез салучы, актер, театр мөдире.

Мольер Клермон көллиятендә белем ала, монда ул тирәнтен латин телен өйрәнә, шуңа күрә Рим язучыларның әсәрләрен оригиналда укый. Көллиятне тәмамлагач, Орлеанда хокук белеме лиценциаты исемен ала, ләкин аннары актер һөнәрен сайлый. 1643 елдан «Illustre Théâtre» театрын җитәкли. Монда ул «Мольер» тәхәллүсен ала, трагик геройларны уйный. Труппасы таркалгач, ул Шарль Дюфрен җитәкләгән гизүче комедиантлар төркеменә кушыла. 1650 елдан башлап ул әлеге труппаны җитәкли башлый. Төркем репертуары бай булмау сәбәпле, драматург эшчәнлегенә керешә. Шушы чорда иҗат иткән әсәрләренең күпчелеге югалган.

1658 елның 24 октябрендә Мольер труппасы Лувр сараенда Людовик XIV каршында чыгыш ясый. «Гашыйк булган табиб» фарсы бик популяр булу сәбәпле, король үз Пти-Бурбон театрында чыгыш ясарга рөхсәт итә. 1661 елда театр Пале-Рояльгә күчә, монда труппа Мольер үлеменә кадәр чыгыш ясый.

Парижда яши башлагач, Мольер драматургия өлкәсендә эшчәнлеген дәвам итә. Язучы 1673 елда туберкулездан вафат була.

## Сылтамалар
* Мольер әсәрләренең рус теленә тәрҗемәсе 

Төркем:Франция драматурглары
Төркем:Франсуз драматурглары
Төркем:XVII гасыр драматурглары
Төркем:XVII гасыр актерлары
Фредерик Шопен

**Фредери́к Франсуа́ Шопе́н** ( [ʃɔpɛ̃];  [ˈʂɔpɛn̪], **Фриде́рик Франци́шек Шо́пен**,  [`ʃopæn, ʃo`pæn; ˋʃoupæŋ, ˋʃɒpæ:]; 1810 елның 1 март — 1849 елның 17 октябре) — поляк композиторы, пианочы-виртуоз. Фортепиано өчен күп музыкаль әсәрләр авторы. Поляк музыкаль сәнгатенең иң зур вәкиле. Күп жанрларга яңача караш тәкъдим иткән: романтик нигездә прелюдияләрне торгызган, фортепиан балладаларны язган һ. б.

## Медиа
: ***[[Баллада]]***
Рәсем:Frederic Chopin - Ballade Ab major Opus 47.ogg
: ***[[Соната]]***
Рәсем:Chopin, Frederic - Cello Sonata Gmin, op. 65, 1st movement (John Michel, cello).ogg
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Композитор биографиясе 

Төркем:Польша композиторлары
Төркем:XIX гасыр композиторлары
Акъегет

Әлеге тәхәллүсле берничә шәхес билгеле:
* Муса Акъегетзадә, 19 гасыр татар язучысы.
* Рөстәм Фәйзуллин, татар язучысы.
* Азиз Акҗигитов, Советлар берлеге каһарманы.

Шул исемдәге авыл бар:
* Акъегет (Яшел Үзән районы)
Радио

right|250px|thumb|Радиоалгыч
**Ра́дио** (лат. *radius* — нур, *radio* — нур чәчәм) — чыбыксыз элемтә төре. Сигналны ташучы ролен радиодулкыннар башкара.

Шартлы рәвештә дулкыннарны озын, урта, кыска һәм ультракыскаларга бүләләр.

1895 елның 7 маенда елда физик Александр Попов беренче тапкыр радиоэлемтә сеансын уздыра. Шул уңайдан 1945 елдан башлап ССРБда, хәзер исә Русиядә, 7 май *Радио көне* буларак билгеләнә. 

Радио ярдәмендә кешеләр меңнәрчә километр арадан бер-берсен бер бүлмәдәге кебек яхшы ишетәләр. Тавыш шундый ерак араларга махсус аппаратлар — радиотапшыргыч һәм радиоалгычлар ярдәмендә җибәрелә.
Радиотапшыргычта сүзләр, музыка — кыскасы, теләсә нинди тавыш махсус дулкыннарга — радиодулкыннарга әверелә. Радиотапшыргычның антеннасы радиодулкыннарны һәр тарафка тарата. Бу дулкыннар атмосферада да, һавасыз космоста да яктылык тизлеге белән бер үк дәрәҗәдә яхшы таралалар, агач, пыяла, таш аркылы үтеп керәләр. Үзара кисешкән очракта да радиодулкыннар бер-берсе белән кушылмый. Радиоалгыч антенна ярдәмендә радиодулкыннарны тотып ала, аларны көчәйтә һәм яңадан сүзләргә, музыкага һәм башка авазларга әверелдерә.

Радиога үткәргеч чыбыклар кирәкми, аны тыңлаучыларның саны, чиксез, аның өчен ерак аралар да берни түгел. Шуңа күрә радио ин массовый мәгълүмат  һәм пропаганда чараларының берсенә әверелде.

Радиодулкыннар, яктылык һәм тавыш кебек үк, каршылыкка очраганда өлешчә кире кайтарылалар. Кире кайтарылган дулкыннар буенча алда нинди каршылык булуын, аның күләмен белергә мөмкин. Радиолокация — предметларны радиодулкыннар ярдәмендә ерак аралардан торып эзләп табу — шуңа нигезләнгән. Радиолокатор төнлә, томан вакытында, ерак ара¬лар аша телевизион «күз» күрә алмаганны да «күрә».

## Шулай ук карагыз

* Татар радиолары

## Чыганаклар
Кем ул? Нәрсә ул? : балалар энцикл.: 3 т.: кече яшьтәге мәкт. балалары өчен / СССР ПФА; редкол.: А. А. Дорохов, Т. А. Куценко, С. В. Михалков һ. б.; русчадан С. С. Гайфуллина, С. К. Хәкимов, Г. М. Ханов һ. б. тәрҗ. – Казан : Татар. кит. нәшр., Т. 3 : Р – Я. – 1987. – 224 б. – 11800 д.


Төркем:Технология
Азалия Бадюгина

**Азалия Исмәгыйль кызы Бадюгина** — татар тәрҗемәчесе, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1984 елдан).

Ул 1933 елның 29 маенда Казакъстанның Алма-Ата шәһәрендә хезмәткәр гаиләсендә дөньяга килә. Бала чагы һәм мәктәп еллары Казанда уза, шунда урта мәктәпне тәмамлап, 1952—1957 елларда Казан дәүләт университетының рус филологиясе бүлегендә югары белем ала. 1957—1958 елларда Әлмәт шәһәрендә «Знамя труда» газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр, 1962—1964 елларда Санкт-Петербург мәктәпләренең берсендә педагог-тәрбияче булып эшли. 1964 елның ноябреннән бирле ул — Татарстан китап нәшриятының матур әдәбият редакциясендә редактор хезмәтендә. 1973 елдан КПСС әгъзасы.

Азалия Бадюгина татар язучыларының проза әсәрләрен русчага тәрҗемә итү белән шөгыльләнә. Беренче тәрҗемә үрнәкләре (Әмирхан Еники, Гомәр Гали, Ләбибә Ихсанова хикәяләре) 1963 елда Мәскәүдә һәм Казанда чыккан күмәк җыентыкларда дөнья күрә. Азалия Бадюгинаның күләмлерәк тәрҗемәләреннән Г. Гобәйнең «Без үскәндә» («Когда мы росли», 1964) повестен, Хәйретдин Мөҗәйнең «Сугыш елъязмасы» («Летопись войны», 1978) китабын, Әмирхан Еникинең «Повесть һәм хикәяләр»ен («Повести и рассказы», 1982), Шәриф Камалның «Таң атканда» («На заре», 1983) романын күрсәтеп үтәргә мөмкин. Аның тәрҗемәләре арасында шулай ук Каюм Насыйри, Фатих Әмирхан, Әхмәт Фәйзи, Гомәр Бәширов, Р. Төхфәтуллин, Г. Минский, Фәнис Яруллин кебек төрле буын татар прозаикларының аерым әсәрләре һәм татар халык әкиятләре дә бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2021 ― Максим Горький исемендәге премия
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Максим Горький исемендәге премия лауреатлары
Лиана Әмирханова

**Лиана Рәсим кызы Әмирханова** — татар шагыйрәсе, Башкортстанның Фатих Кәрим исемендәге әдәби бүләк иясе (1995), Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1999 елдан).

## Тормыш юлы
Лиана Рәсим кызы Әмирханова 1980 елның 11 мартында Казан шәһәрендә туа. Казанның 72 нче номерлы алман телле мәктәбендә белем ала, аны тәмамлагач, 1997 елда Казан дәүләт педагогия университетының чит телләр факультетына укырга керә. 2001-2002 елларда укуын стажировка рәвешендә Алманиядә дәвам итә. Аннан соң Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Яшьләр һәм спорт эшләре министрлыгында әйдәп баручы белгеч булып эшли.

Әдәби сәләте бала чагыннан ук ачыла башлый, сигез-тугыз яшьләрендә инде аның исеме балалар матбугаты битләрендә күренә башлый, туксанынчы елларда «Салават күпере» журналы һәм «Сабантуй» газетасы һәм башка матбугат басмалары оештырган иҗади конкурсларда катнашып, беренче урыннарны яулый. Аның шигырьләре «Ялкын», «Салават күпере», «Сабыйга», «Сөембикә» журналларында, «Сабантуй», «Мәгърифәт», «Татарстан яшьләре» газеталарында еш басыла, төрле нәшриятлар тарафыннан нәшер ителгән «Сабантуй» (1993), «Күгәрченем, син дә гөрлә» (1994), «Тургай» (1994-2002), «Сине сөйдем, гүзәлем» (2002), «Балалар бакчалары өчен җырлар» (2003), «Зонтик» (Төмән, 2006) кебек күмәк шигырь һәм җыр китапларына кертелә. 1998 елда «Мәгариф» нәшрияты инглиз телендә чыгарган («Татар әдәбияты бүген») җыентыгына да яшь каләмнең шигъри иҗатыннан үрнәкләр урнаштырыла.

Лиана Әмирханованың өч дистәдән артык шигыре үзешчән һәм профессиональ композиторлар тарафыннан көйгә салына. Аның «Чулпы җыры», «Изге сүз» (И. Сафин музыкасы), «Үсәсем килә» (М. Имашев музыкасы), «Бабамның медальләре» (Т. Вәлиев музыкасы), «Изге җирем, бөек Болгарым» (Г. Сабирова музыкасы) кебек җырлары балалар башкаруында Татарстан радиосы фондында саклана.

Туксанынчы елларда Лиана Әмирханова Татарстан радиосы белән тыгыз хезмәттәшлектә балалар өчен радиодан тапшырулар алып бара, яшүсмерләргә багышланган күп кенә радиотапшыру программаларын төзүче буларак та үзенең оештыру сәләтен күрсәтә.

Ул ике китап авторы. Иҗат өчен аңа киң мәйдан ачылган, татар шигърияте аңардан әле зур әдәби казанышлар өмет итә.

## Сылтамалар
* «Чулпы җыры: Балалар өчен җырлар» китабы 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
WikiLeaks

**WikiLeaks** () — халыкара социаль интернет-проект. Проектның максаты булып "саркып югалу нәтиҗәсендә киң җәмәгатьчелеккә ачылган документларны нәшер итү һәм тарату" санала.

## Нәшер ителгәннәре
### Vault7
2017 елның 7 март көнендә Үзәк күзләү идарәсенең барлыктагы төрле операцион системалар нигезендә (мәс. Microsoft'ның төрле буын Windows, Apple Inc.'ның Mac OS X һәм IOS, Google'ның Android, Linux һ.б.) эшләүче бар смартфон, планшет (мәс. iPad) һәм гади санаклар, акыллы телевизорларны ерактан үзенә буйсындыра алуы мөмкинлеген тасвирлаучы мәгълүмат тупланмасының беренче 8761 документны бастыра. АКШның күзләү оешмаларның UMBRAGE исемле программасы чикләрендә башка көчләрнең АКШ оешмалары эшләренә тыкшынуын дәлилләүче дип саналган электроник эзләрне оештыра алганнары, автомобилләрдәге навигацион һәм йөртүдә ярдәм итүче системаларын контроль астына алу тырышлыклары күрсәтелде. Бу АКШ дәүләт сөрен дөнья җәмәгәтчелегенә ачучыларны табу һәм җәзалау буенча тикшеренү башлатылган. Тышкы чыганаклар бу скандал аркасында SAMSUNG SmartTV кулланучылар документациясендәге текстында Джордж Оруэлл'ның мәшһүр «1984» романындагы *Фикерләр полициясе* турындагы юллары арасында якын охшашлык таба.

## Карашлар
Җәмәгатьчелек арасында проектка бердәм караш юк, аны АКШ хөкүмәтенең мәгълүмат сугышындагы яңа бер адымы дип санаучылар да бар. Шул ук арада, АКШның эчке сәяси көрәшендә катнашучы тарафлары да WikiLeaks һәм аның белдергәннәр мәгълүматларын көндәшләренең ялгышлыгын белдерү өчен кулланыла, үз карашларына туры килмәгәндә «ялган» дип белдерелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Wikileaks әфган сугышы турында яшерен документлар чыгарды
* Wikileaks мәгълүматның йогынтысы кемгә булыр?
* WikiLeaks мәгълүматының дипломатиягә йогынтысы
* WikiLeaks: "Россия көрдләргә корал сатты"
* WikiLeaks хуҗасы Ассандж кулга алынды

Төркем:Интернет-цензура
Төркем:Халыкара оешмалар
Төркем:Онлайн энциклопедияләр
Төркем:Сүз иреге
Нәҗибә Әминева

**Нәҗибә Әминева**, Нәҗибә Зәкәрия кызы Гатауллина (1945 елның 9 декабре) — татар шагыйрәсе.
## Тәрҗемәи хәл
Нәҗибә Зәкәрия кызы Гатауллина 1945 елның 9 декабрендә Башкортстанның Кушнаренко районының Әхмәт исемле татар авылында туып үсә, Кушнаренкода урта мәктәпне тәмамлый. Аннан соң Башкортстан дәүләт университетына укырга керә һәм филология факультетында белем ала.
1969 елда аны тәмамлап, Башкортстанның Бүздәк районы Кәпәй-Кобау урта мәктәбендә рус, татар теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли. 1972 елдан туган районында, башта Илек урта мәктәбендә, 1975 елдан туган авылы Әхмәттә үзе укыган, инде урта мәктәпкә әйләнгән мәктәптә татар теле һәм әдәбияты укыта башлый. 1986 елны аңа Башкортстан Республикасының атказанган укытучысы исеме бирелә.
## Иҗат эшчәнлеге
Нәҗибә мәктәптә укыган елларында ук шигърият дөньясына тартыла. Беренче шигырьләре район газетасы битләрендә басылып чыга. Ә инде 1964 елдан, Уфага укырга килгәч, иҗаты җанлана төшә. Шигырьләре республика матбугатында да күренә башлый. Соңрак, университетны тәмамлагач, «Кызыл таң», «Башкортостан», «Өмет» газеталарында, «Башкортостан кызы», «Шоңкар», «Тулпар», «Агыйдел» журналларында даими басыла. Сирәгрәк булса да «Казан утлары», «Азат хатын» (хәзерге «Сөембикә») журналларында да шигырьләре дөнья күрә. 1996 елда ул Башкортстан Язучылар берлегенә кабул ителә. 
Нәҗибә Әминева – лирик шагыйрә. Аның төп тематикасы замандашларыбызның эчке халәте, уй-кичерешләре, яшәеше турында. Шагыйрәнең иҗатында табигать хозурлыгы, кешенең эчке матурлыгы, серле күңеленең сихри мизгелләре чагыла. Авторның изгелеккә, гүзәллеккә ия булган лирикасына үзенчәлекле форма, тел, стиль хас, аның шигырьләре халыкчанлыгы, гади һәм табигыйлеге белән аерылып тора. 
Укучылар Нәҗибә Әминеваның «Иртә», «Бәсле тәлгәшләр», «Йөрәккә уйлар уела» дип исемләнгән шигъри җынтыкларын яратып кабул итте. Шулай ук аның 65 яшьлек юбилее уңаеннан Башкортстанның Зәйнәп Биишева исемендәге «Китап» нәшриятында Нәҗибә Әминеваның «Гомер дигән мизгелдә» исемле чираттагы китабы басылып чыкты.
## Төп басма китаплары
* Сөенеч бар: шигырьләр. – Уфа: Китап, 2001. – 144 б. – 2000 д. 
* Җаным илһамлы чакта: шигырьләр. – Уфа: Китап, 2005. – 224 б. – 1500 д. * * * Иртә: шигырьләр. – Өфө: Китап, 1981. – 48 б. –3000 д. (Башкорт телендә.) 
* Бәсле тәлгәшләр: шигырьләр. – Өфө: Китап, 1985. – 48 б. – 5000 д. (Башкорт телендә.) 
* Йөрәккә уйлар уела: шигырьләр. – Өфө: Китап, 1997. – 192 б. – 3000 д. (Башкорт телендә.) 
## Чыганак
* Хәлим А. «Иртә» // Агыйдел. – 1981. – № 11. – 90–91 б.
* Карамышева Т. Салмак тәлгәшләр // Агыйдел. – 1986. – № 3. – 102–104 б.
* Шагыйрьҗан Л. Шагыйрь буласың килсә – бул! // Казан утлары. –1997. – № 11. – 159 б. 
* Азнагулов Р. Сөенеч бар // Кызыл таң. – 2003. – № 185.
## Сылтамалар
* Башкортстандагы татар шагыйрәсе 65 яшьлек юбилеен билгели 
* Әдипләр.ру сайтында
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Татар теле укытучылары
Төркем:Башкортстанның атказанган укытучылары
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Башкортстан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Кушнаренко районы

**Kушʜаренко районы** — (ш.у. **Кушнарин районы**, ) Башкортстан cоставындагы муниципаль район. Административ үзәге — Кушнаренко авылы.

## Тарих
Район 1930 елның 20 августында барлыкка килә. 1937 елга кадәр *[[Топорнино районы]]* исемен йөрткән.

## Матбугат
1932 елның 20 мартында **“''Яңа җиңүләргә''”** исеме белән татарча район гәҗитенең беренче  саны дөнья күрә.

1936 елның 17 апрелендә русча «*Сталинец*» гәҗите мөхәрририяте оештырыла.

1963 елның 6 мартыннан 1965 елның 31 мартына кадәр Чакмагыш районы белән берләшкәч, “*Агыйдел*” исеме белән чыга.
 
1965 елның апреленнән районнарны яңадан аергач, “*Авангард*” / '''“''Яңа көн''”'''   исеме белән нәшер ителә.

Айга 2 тапкыр ''башк.'' «*Сәрмәсән таңҙары*» чыга.

## Халык
2010 елгы җанисәп мәгълүматлары буенча:
* татарлар — 49,5 %
* башкортлар — 32,7 %
* руслар — 14,7 %

## Демография

## Атаклы кешеләр
* Фазылҗан Әхмәлетдинов — Советлар Берлеге Герое.
* Абдулла Вәлиев — Советлар Берлеге Герое.
* Салих Вәлиев — Советлар Берлеге Герое.
* Назыйм Якупов — Советлар Берлеге Герое.
* Валентин Паширов — Советлар Берлеге Герое.

* Лотфи Вәли — татар шагыйре.
* Закир Шакиров — тел галиме.
* Мин Шабай — татар язучысы.
* Зәкия Туфайлова — татар шагыйрәсе.
* Мөхәммәт Арсланов — БАССРның һәм РСФСРның халык рәссамы.
* Бәян Гыйззәт — драматург.
* Нәҗип Вәлитов — татар галиме.
* Рәшит Гатауллин — татар шагыйре, журналист.
* Рәдиф Гаташ — татар шагыйре.
* Мөхәммәт Сабиров — 1990–1995 елларда Татарстан хөкүмәте рәисе
* Нәҗибә Әминева — татар шагыйрәсе
* Әбелхәер Сафиуллин, 1989―1990 һәм 1997―2016 елларда «Нур» театрының баш режиссеры.  
* Венера Думаева-Вәлиева — татар шагыйрәсе.

## Сылтамалар
* Авыллар тарихы
* Башкорстан җɵмһүрᴎятсы сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан районнары
Габдулла Шамуков

**Габдулла Шамуков**, Габдулла Рухулла улы Шамуков (*[[1909 ел]]ның [[11 декабрь|11]] [[24 декабрь|(24) декабре]] — [[1981 ел]]ның [[21 декабрь|21 декабре]])* — татар театры артисты, тәрҗемәче, ТАССРның халык артисты (1950), БАССРның атказанган артисты (1943), РСФСР халык артисты (1957), ССРБ халык артисты (1980).

## Биографиясе
Габдулла Шамуков 1909 елның 11 декабрендә Сембер губернасының (хәзерге Сембер өлкәсенең  Чардаклы районы) Әсән авылында дөньяга килә. Үз авылындагы — башлангыч, Мәләкәстәге җидееллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1929 елда Уфа шәһәренә барып, Башкорт сәнгать техникумының театр бүлегенә укырга керә, аны тәмамлагач, унбиш елга якын Башкорт академия театры труппасында актёр булып эшли.

1945 елдан Казан театр училищесында сәхнә теленнән укыта.

1946 елдан башлап соңгы көннәренә кадәр Габдулла Шамуков Татар академия театры артисты була. 1952 елны ул Казан педагогия институтының тарих-филология факультетын тәмамлый.

Г. Шамуковның әдәбият өлкәсендәге эшчәнлеге турыдан-туры сәхнә һәм театр сәнгате белән бәйле: ул башлыча әдәбиятның сәхнәгә якын торган жанрларында иҗат итә. Аның беренче әдәби тәҗрибәләреннән булган «Су кызы» (1942), «Рөстәм» (1944), «Серле таяк» (1944), соңрак язылганнарыннан «Уңган кыз» (1954) исемле балалар өчен әкият-пьесалары үз заманында курчак театрлары сәхнәләрендә уңыш белән баралар. Шул ук вакытларда ул әдәби тәрҗемә эше белән дә шөгыльләнә башлый—1944 елда сәхнәдә уйнар өчен В. Шекспирның мәшһүр «Отелло»сын тәрҗемә итә. Шуннан бирле дөнья әдәбияты, рус классикасы һәм совет драматургиясенең күп кенә күренекле әсәрләре татар һәм башкорт театры сәхнәләрендә Г. Шамуков тәрҗемәсендә куела яки нәшриятларда аерым басма булып чыга.

Актёр 1981 елның 21 декабрендә (башка чыганаклар буенча — 22 декабрендә) Казанда вафат була.

## Бүләкләре

* Башкорт АССРның атказанган артисты (''1943'')
* Татарстан АССРның халык артисты (''1950'')
* РСФСРның халык артисты (''1957'')
* ССРБның халык артисты (''1980'')
* Ленин ордены (''1966'').

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар электрон китапханәсе. Габдулла Рухулла улы Шамуков 

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:11 декабрь көнне туганнар
Төркем:1909 елда туганнар
Төркем:21 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1981 елда вафатлар
Фольклор

**Фолькло́р** ( — *халык хикмәте, акылы*) — теге яки бу халыкның сүз сәнгате, авыл-тел иҗаты. Фольклор халыкның тормышын, карашын, идеалларын чагылдыра. Термин 19 гасырда барлыкка килә, татар дөньясында аны 20 гасырда куллана башлыйлар . 

Фольклор телдән иҗат ителүе һәм телдән-телгә күчеп яшәве белән аерыла. Халык иҗаты әсәрләре нәкъ сөйләнгәндә һәм башкарылганда гына җанлы булып, чын үз тормышы белән яши. Фольклорны тудыруда һәм эшкәртүдә күп кенә халык вәкилләре катнаша.

## Татар фольклоры

Татар халык иҗатын жанрлары буенча түбәндәге төркемнәргә бүлеп була:
# Эпик жанрлар (әкиятләр, риваятьләр, дастаннар, мәзәкләр һ. б.)
# Лирик жанрлар (халык җырлары, такмаклар, мөнәҗәтләр һ. б.)
# Лиро-эпик жанрлар (бәетләр, тарихи җырлар һ. б.)
# Драма өлкәсе белән бәйле иҗат төрләре.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар фольклоры  
* Татар фольклоры
Аскын районы

**Аскын районы** () — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге — Аскын авылы.
1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән барлыкка килгән.   
75 торак урыны исәпләнә, алар 15 авыл советына берләшкән. 
## География
Аскын муниципаль районы республиканың төньягында, Пермь крае чигендә урнашкан. Мәйданы 2542 км² тәшкил итә.   63% өлешен урманнар каплап тора. Агач ташу өчен су юллары файдалана: аеруча Тере Танып һәм Төй елгалары. 
## Халык
2010 елда районда 23337 кеше яши. Иң эре торак урыннары: Аскын, Көбияз.

**Төрле еллардагы сан алу буенча милли состав**

Туган тел буенча халык (2010): башкорт теле — 54,2%, татар теле — 33,3%, рус теле — 11,7%.

Районда бер башкорт авылы да юк. Хәзер башкорт һәм татар авыллары дип саналучы барлык авыллар да диярлек элек мишәр авыллары булып саналган (көңгер татарлары яшәгән Күнгәк авылыннынан тыш), бу авылларда өлешчә типтәрләр дә яшәгән.

## Демография

## Тел
Район халкының күпчелеге татар телен туган теле итеп таный, 87% халыкның, татарларның һәм башкортларның, татарча белүе теркәлгән. Аскын районының төньяк-көнчыгышында - пермь, көнчыгышында златоуст сөйләшләре, көнбатышында бөре сөйләше, ә көньягында мишәр диалектының байкыбаш сөйләше таралган. Башкорт теленә хас, татар теленә хас булмаган бер генә үзенчәлек тә юк.

## Танылган кешеләр
* Мәсгудә Шәмсетдинова — композитор,
* Госман Садә – язучы,
* Нурулла Сафин, Сәлимҗан Галимҗанов — Сугыш геройлары
* Мәшһар Гомәров — балалар язучысы.
* Әлфис Гаязов, БР ФА президенты
* Марат Шәйбәков (*1973, [[Билгеш]]*), җырчы, БР атказанган артисты (2018).

## Икътисад
Район шактый ярлы булып исәпләнә, үз керемнәр район бюджетнының бары 22%ын каплый. Биредә советы чорында эшләгән предпприятиеләр күбесе бөлгенлеккә төшеп юкка чыктылар. Районның икътисады авыл хуҗалыгы һәм урман-агач юнәлешле. Авыл хуҗалыгы биләмәләре районның 36,7% (92,8 мең га) җирен алып тора. Алардан 66,7 мең га – игеннәр, 18,7 мең га – көтүлекләр. 60 фермер хуҗалыгы. 
Урман хуҗалыгы белән ДУП (дәүләт унитар) “Аскинский лес” шөгыльләнә (елына 1,5 млн сумлык продукция). 
## Транспорт
Аскын районында юллар яхшы дип булмый. Беренче асфальт юл 1980нче елларда барлыкка килә (Аскын – Яүгелде). Юлларның тулаем озынлыгы – 437,2 км. Шуларның нибары 86,2 км – каты җәймәле (20%тан да ким).

Иң якын тимер юл станциясе – Чернушка бистәседә, ул Аскыннан 90 км ераклыкта урнашкан.
## Мәгариф
2009/10 уку елында 45 уку йорты эшләгән, шул исәптән 17 – урта, 13 – төп, 15 башлангыч мәктәпләр. Спорт мәктәбе бар. Аларда 3196 бала укый. 
Башлангыч һөнәри уку йорты – Аскын һөнәри лицее (96№). 
## Медицина
Яңа Казанчы авылы янында минераль сулар белән дәвалаучы “Танып” санаторие ачылган. Пермь крае Чернушка бистәсеннән автобуслар йөри. Санаторий — районда иң эре эш бирүче – 200 кеше эшли, ел да 4 мең кеше сәләмәтләнеп чыга.

## Матбугат
1931 елдан бирле татар һәм рус телләрендә район газеталары чыгарыла: «Ышаныч» һәм «Аскинская новь» . 2002 елдан башлап газета редакциясе каршында мәҗбүри рәвештә башкорт телендәге “Янтөягем” газетасы чыгарыла.

## Искәрмәләр
Программа развития муниципального района 


Төркем:Башкортстан районнары
Җыр

**Җыр** — халык лирикасының иң таралган төре, сүз белән көйнең үзара үрелүенә нигезләнгән, җырлап башкарыла торган шигъри-музыкаль әсәр, яки, киң мәгънәдә алганда, шундый төр әсәрләрне белдерә торган жанр. Җырның төп функциясе — халыкның һәм шәхеснең рухи дөньясын, фикер һәм кичерешләрен чагылдыру.

Җырлар әдәби (профессиональ) яки халык җырлары була алалар. Габдулла Тукай халык җырларын «халык күңеленен көзгесе» дип атаган.

## Татар халык җырлары
Функцияләренә, иҗтимагый-эстетик вазифаларына карап, татар халык җырларын дүрт төркемгә бүләләр:
# Йола җырлары
# Лирик җырлар
# Тарихи җырлар
# Уен-бию җырлары

Тематикаларына һәм эчтәлекләренә карап лирик җырлар үзләре ике төркемгә бүленәләр:
# Иҗтимагый-социаль җырлар
# Көнкүреш җырлары

## Моны да карагыз
* Гимн

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры / Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2008 ел.

## Сылтамалар
* Татар җырлары текстлары
* Татар халык җырлары

be-x-old:Песьня

Төркем:Җырлар
Миф

**Миф** (, *mythos* — *сүз, хикәят*) — борынгыларның дөнья, тирәлек турындагы фантастик күзаллаулары һәм хыялда туган фантастик образлар, персонажлар хакындагы хикәяләре. Мифларның җыелмасы исә мифология дип атала. Әлеге төр хикәятләрне өйрәнү белән шөгыльләнә торган фәнне дә мифология дип атыйлар.

Мифлар фольклорның борынгы катламы дип санала. 

Мифологиянең нигезендә түбәндәге борынгы фикерләү формалары ята:
# Анимизм (табигать күренешләрен һәм төрле җансыз әйберләрне җанлы-тере итеп күрсәтү).
# Тотемизм (нинди дә булса хайваннан, кош-корттан, үсемлек яки башка предметтан тотем ясап, аңы изгеләштерү).
# Антропоморфизм (хайваннарга, үсемлеләргә, җансыз әйберләргә кеше сыйфатларын бирү, аларны «кешеләштерү»).
# Магизм (аерым гыйбарәләрнең, эш-хәрәкәт яки йолаларның кодрәтенә ышану).
# Фетишизм (төрле предметларны сихри көчкә ия дип олылау).

## Моны да карагыз
* Легенда
* Риваять

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры / Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2008 ел.

Төркем:Мифология
Сан-Паулу

**Сан-Паулу** () – Бразилиядә урнашкан шәһәр. Дөньяның иң зур мегаполисларының берсе.

Бразилиянең көньяк-көнчыгышында урнашкан исемдәш штатының башкаласы.

Көньяк ярымшарында иң зур шәһәре.

Атлантик океанныннан 70 км аралыгында урнаша.

Шәһәр мәйданы - 1523 км².

Халык саны 11 037 593 кеше (2009).

## Тарих
Сан-Паулу 1554 елда Мануэла да Нобрега һәм Жозе ди Аншиета җитәкчесендә иезуитлар төркеме тарафыннан нигезләнгән.

1711 елдан шәһәр статусын ала.

19 гасырда каһвәне чит илләргә чыгару ярдәмендә зур икътисади үсеш кичерә.

20 гасырда Италиядән күп мөһаҗирләр киләләр, соңрак гарәпләр, японнар да килә башлый.

Шәһәрдә күп Миллиара ширкәтләр урнаша.

Сан-Паулу - Латин Америка иң зур эш үзәге.

## Милли состав
Сан-Паулу - күп милләтле шәһәр:

*    6 000 000 итальян
*    3 миллион португал
*    3 миллион африкалы
*    1 000 000 гарәп
*    400 000 алман
*    326 000 япон
*    120 000 кытайлы
*    60 000 боливияле
*    50 000 юнан
*    50 000 кореяле
*    40 000 яһүд
*    25 000 әрмән

## Транспорт
Сан-Паулу метросы

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* Рәсми туристик сайт 

Төркем:Бразилия шәһәрләре
Төркем:Шәһәр агломерацияләре
Мамык хан

**Мамык хан** (?-1498/1499), Себер ханзадәсе, Казан ханы (1495-1496). Себер ханы Ибакның энесе. Абыйсы үтерелгәннән соң (1495), Төмәннән куыла. Үзенә тугърылыклы Төмән олысы сугышчылары һәм Нугай гаскәре белән Казанга килә, башында карачыбәк Колмөхәммәд торган аксөякдәр төркеме ярдәмендә ханлык тәхетен яулап ала (1495). Җирле бәк-түрәләрнең иреген кысрыклавы аркасында ул Казан тәхетеннән төшерелә. 1498 елда бертуганы Агалак белән берләшеп яңадан Казанга яу белән килә, ләкин җиңелә. Эчке чуалышларда һәлак була.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Казан ханнары
Мәхмүд I

**Мәхмүд I** (, ) — Госман империясе солтаны (1730—1754). Мостафа II улы.

Мәхмүд I идарәчелеге вакытында госманлылар гаскәрләрен аурупалаштыру омтылышлары булгын, ләкин янчарлар сәбәпле бу омтылыш чынга ашмый.

Төркем:Госман империясе солтаннары
Шамил Аляутдинов

**Шамил Рифат улы Аляутдинов** (*Шамил хәзрәт*) — Мәскәү шәһәре Мемориал мәчете имам-хатыйбы, күпсанлы китаплар авторы.

## Тормыш юлы
Шамил Рифат улы Аляутдинов 1974 елның гыйнвар аенда Мәскәүдә туа. Ата-анасы чыгышлары буенча Түбән Новгород өлкәсенең Чүмбәли авылыннан.

1991 елдан Россиянең Ауропа өлеше мөселманнары Диния Нәзарәтендә (АМДН) эшли.

1992 елдан 1998 елга кадәр Мисырдагы «әл-Әзһәр» Халыкара ислам академиясендә укый.

1997 елдан бүгенге көнгә кадәр Мәскәүнең Мемориаль мәчетендә имам-хамедицина вазифасын башкара. 2002 елдан Россиянең Ауропа өлеше мөселманнары Диния Нәзарәтендә дини мәсьәләләр буенча мөфти урынбасары, 2005 елдан АМДНның фән-илаһият шурасы җитәкчесе.

Абыйсы Илдар Аляутдинов Мәскәү Җәмигъ мәчетендә имамлык кыла.

Өйләнгән, алты баласы бар.

Төркем:Мәскәү имамнары
Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Әл-Әзһар университетын тәмамлаучылар
Азимут (геодезия)

thumb

**Азимут** (билгеләнеше: «Аз» яки «Az») - геодезия фәнендә төньякка юнәлеш һәм билгеле бер предметка юнәлеш арасында булган почмак.
Ул 0° - 360° градуслар арасында үлчәнә. Компас ярдәмендә магнит меридианын табу бик җиңел.

Шулай ук кара:
* Геодезия
* Компас

Төркем:Навигация
Төркем:Геодезия
Азимут

**Азимут**:

* **[[Азимут (геодезия)]]**
* **[[Азимут (астрономия)]]**
* **[[Азимут (журнал)]]**
Никита Хрущёв

**Никита Хрущёв** — совет чоры сәясәтчесе, 1953-1964 елларда ССКП ҮКнең Беренче секретаре.

1953 елның сентябрь Пленумында Хрущев КПСС ҮКның Беренче секретаре вазыйфасын алуга ирешә. Аңарчы мондый вазыйфа булмый. 1956 елда, КПССның ХХ съездының ябык утырышында Хрущев Сталинның шәхес культы турында доклад сөйли. Халкыбызга К.Тинчурин, Г.Ибраһимов, М.Җәлил кебек шәхесләрнең исемнәре кайта. Тиз арада том-том китаплары да басыла. 1957 елда КПСС ҮК Президиумы утырышы 4 көнгә сузыла. Хрущевны КПСС ҮКның Беренче секретаре вазыйфасыннан алу турында карар кабул ителә. Кремль түрәләре икегә бүленә. “Сталин гвардия”се сан ягыннан зуррак булса да, Хрущев төркемендә Жуков булу сәбәпле, әлеге төркем җиңүгә ирешә. Молотов, Маленков, Каганович һәм Шепилов төркеме “антипартийная группа” дип игълан ителә. Дүрт ай узуга, Хрущев үзен ике тапкыр “карьера үлеме”ннән саклап калган легендар Жуковны да КПСС ҮК Президиумы составыннан чыгаруга һәм кораллы көчләр министры вазыйфасыннан азат итүгә ирешә. 1958 елдан Хрущев Министрлар Советы рәисе постын да үзенә алып, СССРның бердәнбер хуҗасы булып кала.
 
Никита Хрущев, ССРБ җитәкчеләреннән беренче булып, капиталистик илгә (АКШка) рәсми визит белән килә (1959 ел, сентябрь).

Хрущев Кремльдәге күп кенә түрәләргә дә ошамый. СССР Югары Советы Президиумы рәисе Леонид Брежнев 1964 елның апрелендә, 70 яшьлек юбилее белән котлап, Хрущев түшенә өченче Герой йолдызы кадый. Ә менә ул чордагы Украина башлыгы Шелест сүзләренә караганда, Брежнев КГБ башлыгы Семичастныйга Хрущёвны юкка чыгаруның дүрт ысулын тәкъдим итә: авиаһәлакәт, автомобиль һәлакәте, агулау яки кулга алу. Әмма боларның берсе дә эшләнми. 1964 елның Октябрь пленумына Хрущевны гаепләү докладын Суслов алты ай әзерли. Башкаларның чыгышларын әзерләү дә оешкан төстә бара. Фетнә турында Хрущевка хәбәр салучы булмый. Пленумда барысы да Хрущевка ябырыла. Каршы сүз әйтерлек урын калмый. Постыннан алынгач, Хрущев “домашний арест”та 7 ел яши. Шул вакытта ул истәлек-мемуарларын магнитофон тасмасына яздыра.

## Чыганаклар
* Хыялый Хрущев хикмәтләре – 2 / Рәфхәт ЗАРИПОВ / – №20 (11889), 14 февраль, 2013 

Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Бөтенсоюз сәнәгать академиясен тәмамлаучылар
Леонид Брежнев

**Леонид Брежнев** — совет чоры сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе.

Совет дәүләт иерахиясенең югары җитәкче постларында 18 ел дәвамында эшләгән.

1966-1982 елларда ЦК КПСС (ҮК СБКФ) генераль сәркәтибе.

2013 елда үткәрелгән җәмәгать сораштыруы буенча  XX гасырдагы иң яхшы Русиянең (ССРБ) сәясәтчесе булып танылган.

Брежнев идарә иткән чорда 1979 елда Әфганстан сугышы башлана.

## Тәрҗемәи хәле
Екатеринослав губернасы Екатеринослав өязе Каменское бистәсендә (хәзерге Каменское шәһәре) Илья Яковлевич Брежнев һәм Наталья Денисовна Мазалова эшче гаиләсендә туган. Рус милләтеннән. 1935 тә Днепродзержинск металлургия институтын тәмамлаган. 1935—1936 да ЭККГдә хезмәт иткән.

1936 дан техникум директоры. 1937 дән совет һәм фирка эшендә: 1938 дән фирканең Днепропетровск өлкә комитеты бүлек мөдире, 1939 дән сәркәтиб. 1941—1946 да Совет армиясендә. 1946-1950 дә БК(б)Фның Запорожье, аннары Днепропетровск өлкә комитетының бернче сәркәтибе. в БК(б)Ф ҮК аппаратында. 1950 дән МССР БК(б)Ф ҮКның беренче сәркәтибе. 1952— 1953 тә СБКФ ҮК сәркәтибе. 1953 тән Совет армиясе һәм Хәрби-Диңгез флотының Баш сәяси идарәсе башлыгы урынбасары. 1954 дән КазССР СБКФ ҮКның икенче, аннары беренче сәркәтибе. 1956— 1960 та һәм 1963— 1964 тә СБКФ ҮК сәркәтибе, 1958— 1964 тә бер үк вакытта РСФСР буенча СБКФ ҮК бюросы рәисе урынбасары. 1960 — 1964 тә һәм 1977 дән ССРБ ЮШ президиумы рәисе. 1964 дән СБКФ ҮК беренче (генераль) сәркәтибе, 1964—1966 да РСФСР буенча СБКФ ҮК бюросы рәисе. ССРБ Югары Шурасының 3-10 чакырылышлары депутаты.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Әнвәр Сөләйманов

**Әнвәр Сөләйманов** — Башкортстанда яшәүче татар журналисты.

Ул Башкортстанның Бишбүләк районында туып үсә. Башкортстан дәүләт университетын тәмамлаганнан соң, гомерен журналистикага багышлый — башта туган районында, аннан соң Уфада, республика матбугат басмаларында хезмәт итә. «Кызыл таң», «Өмет»нең үз хәбәрчесе була. 2011-2014 елларда Ярмәкәй район гәзитендә (Ярмәкәй яңалыклары) хезмәт итә.

2010 елда Башкортстанның Зәйнәп Биишева исемендәге «Китап» дәүләт нәшриятында журналистның «Җирдәге йолдызлар» исемле китабы басылып чыкты. Анда авторның Башкортстан туып, Татарстанда яшәүче күренекле 57 татар шәхесе хакында язылган очеркалары, сурәтләмәләре һәм әңгәмәләре урын алган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкортстандагы татар журналистының чираттагы китабы чыкты 
* Уфа-Казан килешүе имзаланды
* Уфада татар журналистының юбилей кичәсе үтте 
* http://www.bashinform.ru/news/657523/
* http://www.bashinform.ru/news/417892/ 
* http://svetlyi-put.ru/article/54140/ 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре