Чаллы тарих-туган якны өйрәнү музее

**Чаллы тарих-туган якны өйрәнү музее**, *[[1972 ел|1972]]-[[2014 ел]]ларда* **Чаллы шәһәр тарихы музее**, ,  — Татарстан АССР (1991 елдан Татарстан)ның  Яр Чаллы шәһәрендә 1973 елдан эшләп килүче, дәүләт карамагындагы муниципаль  мәдәният оешмасы (*музей*).

## Тарих

* Чаллы шәһәр башкарма комитетының 1972 елның 10 апрелендә кабул ителгән № 135 карары нигезендә «*Чаллы шәһәре һәм КамАЗ төзелеше тарихы музее*» буларак оештырылган.
* 1973 елның 17 апрелендә ГЭС бистәсендә бер торак йортның беренче катында ачылган. Күргәзмәләрен тулай торакларда оештыра.
* 1973 елдан ТР берләштерелгән дәүләт музее филиалы. 
* 2005 елга кадәр музей төрле урыннарда көн күрә. 2005 елда аерым, 3 катлы  бинага — элекке «Чаллы» кинотеатры бинасына (*Чаллы, Гидротөзүчеләр проспекты, 16*) ия була. 2008 елның  26 апрелендә яңа экспозиция ачыла.
* 2014 елның 17 сентябрендә Шәһәр тарихы музее, Экология һәм табигатьне саклау музее белән берләштерелеп, Тарих-туган якны өйрәнү музее исемен ала.

## Бина
«Чаллы» кинотеатры үзе дә тарихи бина — шәһәрдә төзелгән беренче кинотеатр була.
2005 елда башланган үзгәртеп кору максатына *28 239 000 сум* (2008 елгы бәяләрдә) сарыф ителә. Ремонтка, экспозиция урнаштыруга Чаллы шәһәр хакимияте, «КамАЗ», «Расстал» АҖ ярдәм иткән. «Евростиль» ЧҖҖ эшләгән.
Бинаны ачу тантанасында Илдар Халиков, Олег Морозов , Сергей Когогин һ.б. катнаша.
* Музейның мәйданы 1 820 м².
* Музей фондындагы экспонатлар саны 51 меңнән артык (*[[2016 ел]]*)

## Күргәзмәләр һәм тупланмалар
* Палеонтология. Чулман буеның тереклек дөньясы.
* Археология. Идел буе Болгары. 
* Край халыклары этнографиясе.
* «Алтын келәт» (*нумизматика, бизәнгечләр*).
* XIX–XX гасырларда шәһәр тарихы.
* Бөек Ватан сугышында, Әфганстанда һәм Чечняда сугыш хәрәкәтләрендә чаллыларның катнашуы.
* XX гасырның 50-60 нчы елларында Яр Чаллы. Чулманны бүү, Түбән Кама ГЭСы төзелү
* Радиоостаханә. Яр Чаллыда радиоэш барлыкка килү тарихы.
* КамАЗ һәм шәһәр: тарих һәм хәзерге заман.
* Экология һәм табигатьне саклау.

## Кызыклы тупланмалар
* Нумизматика тупанмасы (*5000 берәмлек*). 
* Хайваннар һәм кошларның таксидермик сыннары тупланмасы (*94 данә*). 
* XIX гасыр ахыры көмеш тәңкәләре белән бизәлгән чуаш туй күлмәге. 
* XIX гасыр ахыры – XX гасыр башы борынгы  . 
* XIX гасыр ахырында эшләнгән идәндә басып торучы сәгать. 
* XX гасыр башы граммофоны. 
* XVIII-XIX гасыр хатын-кыз бизәнү әйберләре. 
* С.И. Хәсәншин бүләк иткән радиоалгычлар тупланмасы (*223 данә*). 
* Сынлы сәнгать, графика әсәрләре (*300 берәмлек*). 
* Чаллы һәм КамАЗ турында значоклар һәм истәлек медальләре.

## Эскпонатлар
#### Борынгы чор
* Кабиләчелек чорында ук Чаллы җирләрендә кешеләр яшәгәнен раслаучы корал калдыклары (*таш пычаклар, кыргычлар, сөңге очлыгы, савыт-саба*). 
* Бура мәдәнияте чоры экспонатлары биредә Бура мәдәнияте вәкилләре яшәгәнлеккә ишарә ясый: кешеләрне бура кебек итеп бүрәнәләр белән эчтән төрелгән чокырга кырын яткырып (*«эмбрион» позасында*), киендереп, янына корал, бизәнү әйберләре куеп җирләгәннәр. 
* Болгар чорына караган бизәнү әйберләре, эш һәм сугыш кораллары, балчыктан ясалган савыт-саба, металлдан сугылган тәңкәләр (*дирхәмнәр, пуллар һ.б.*).

#### Чаллының оешу тарихы
Чаллының Мирхуҗи мулла башлангычы белән 1172 елда төзелгәнлеге турында әйтелгән Бәхши Иманның Муса бине Хәлил язып калдырган чыганакларга нигезләнеп, иҗат иткән «Җәгафәр тарихы» (*[[1680 ел|1680]]*) дигән кулъязмасыннан бер өзекнең күчерелмәсе диварга беркетелгән. Янәшәдә Чаллыга кешеләр 1626 елда гына Чулман аръягыннан Трёхсвятское авылыннан (*хәзерге [[Алабуга]] шәһәре*) килеп утыруын раслаучы язмалар, карталар урнаштырылган. Торак пункт башта «Челнинский починок», аннан «Мысовые Челны», «Бережные Челны», ниһаять, «Набережные Челны» () атамасын алган дип күрсәтелә.
* Татар ызбасы күренеше. 
* Чаллы пристане тарихы турында тарихи документлар аның XVIII гасыр башында эшли башлаганын раслый.
* Татар өе күренеше.
* Октябрь инкыйлабыннан соң Совет хөкүмәте кабул иткән «Тынычлык турында» һәм «Җир турында» декретларның рус телендә һәм татар телендә (*гарәп графикасында*) язылган күчермәләре.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Амур Фәләх. Чал тарихлы Чаллы. «Мәйдан», 2008 ел, № 7.

## Сылтамалар
*  ТР музейлары порталындагы рәсми бите    
*  Музейның Контакттагы сәхифәсе 
*  Музей турында www.s-nip.ru интернет-порталы 
 
## Моны да карагыз
* Экология һәм табигатьне саклау музее (бүлек)

## Шулай ук карагыз
*  Күргәзмә фотолары

Төркем:Чаллы музейлары
Төркем:Яр Чаллы биналары һәм корылмалары