open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аканкеһ

**Аканкеһ** Мексиканың Юкатан штатында, Юкатан башкаласы Меридадан 21 километрда урнашкан Майя цивилизациясе археологик урыны. Ул Аканкеһ Муниципалитеты урыны. Хәзерге Аканкеһ шәһәрчеге өлешчә Колумбка кадәр чор урыны өстендә һәм биләү дәвамлы булуга охшаш. Аканкеһ Юкатек Майя телендә "болан мөгрәве" дигәнне аңлата.
Аканкеһ халык саны якынча 11000 кеше, күбесенчә Майя халкы, күбесенчә Майя телендә сөйләшелә, гәрчә нигез Испан теле гадәттә аңлашыла.

## Борынгы Аканкеһ

Аканкеһ Иртә классик период дәвамында якынча безнең эраның 300-енче һәм 500-енче еллар арасында фараз ителгәнчә Бакалар күле даирәсеннән килгән һәм Чичен Ицаны, Ицамальны һәм Т'Һоны (хәзерге вакытта Мерида) нигезләгән Итцаэлар тарафыннан Юкатан ярымутравының көнчыгышыннан көнбатышына таба беренче миграциясе вакытында нигезләнгән дип фараз ителә.
Соңрак вакытта испаннар килгәнче Аканкеһ чаканеларның юрисдикциясендә (Кучкабал) булган.
Борынгы Майя шәһәре 4 квадрат километрдан күбрәк мәйдан биләгән һәм анда якынча 400 бина булган. Бу биналарның өчесе реставрацияләнгән булган һәм җәмәгатьчелеккә ачык, гәрчә соңгы вакыт казу күбрәк корылмалар ачкан. Аканкеһта өч катлы баскыч пирамидасы 11 метр биеклектә. Пирамиданың борынгырак катлауларның берсе ачылган булган һәм пирамида бизәлешенең аерылып тора торган киселеп ясалган битлекләре күренгән булган. "Стукколар Сарае" 50 метр киңлектә, 6 метр биеклектә һәм анда күп тәфсилләп ясалган фризлар бар. Бу бинаның дизайны бик катлаулы күп биналар һәм тәфсилле кисеп ясалышлар белән. Аканкеһта биналарның архитектурасы Теотиһуакано йогынтысын күрсәтә, шуңа күрә кайберәүләр ул Тетиһуаканның "колония"се булган дип ышаналар.

## Сылтамалар
Мексика маршрутлары

## Искәрмәләр

Төркем:Латин Америкасы
Квириа

**Квириа** () — Гөрҗи мифологиясе Илаһы. Аңа үз эченә сигез аерым ритуалны керткән иртә яз бәйрәме багышланган булган. Бәйрәм вакытта изге урын яшел ботаклар белән бизәлә торган булган, кардан төзелгән манара янында авыллар арасында ярышлар уздырылган булган, гимннар җырланган булган һәм стихиядән коткару өчен Илаһка рәхмәт әйтеп тамашалар уздырылган булган. Аңа шулай ук корылык яки давыл якынлашу вакытында дога кылганнар.
Квириа культы гөрҗи халык битлек театры Берикаоба барлыкка килүнең нигезләренең берсе булган..

## Искәрмәләр
 

Төркем:Гөрҗи мифологиясе
Рубен Мирзаханян

**Мирзаханян Рубен Карленович** (әр. Ռուբեն Միրզախանյան), (1959, Ереван, Әрмән ССР ы) — әрмән җәмәгать эшмәкәре, «Текеян» мәдәни союз рәисе, Хачатур Абовян исемендәге Әрмән дәүләт педагогия университеты ректоры.

## Биографиясе
Рубен Карленович Мирзаханян 1959 елда Ереванда туган. Ереванның 114-нче урта мәктәбендә, ары Ереван дәүләт университетының тарих факультетында укыган. Тарихчы квалификациясен ала. Тарих фәннәре докторы, профессор.

1980 елда Ереванның 17нче  техник училищесында җитештерү мастеры һәм политэкономия укытучысы булып эшли. 

1981 елдан  Хачатур Абовян исемендәге Әрмән дәүләт педагогия институтында гыйльми-педагогик эшчәнлек белән шөгыльләнә башлый.

1985 елда кандидатлык диссертациясе яклый, 1986 елда доцент дәрәҗәсе бирелә.

1995-1999 елларда Рубен Мирзаханян Чиркәү Милли җыелышына делегат итеп сайлана.

2003 елның июленнән Әрмәнстанның Текеян мәдәни җәмгыйәтенең Үзәк идарәсе җитәкчесе.

2008 елда докторлык диссертациясе яклый һәм тарих фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә лаек була, 2010 елдан – профессор.

1990 елда Әрмән дәүләт педагогия университетының мәдәният факультеты деканы вазифасына сайлана, 2000 һәм 2006 елларда бу вазифага 2010 елның сентябренә кадәр яңадан сайлана.  "Әрмән мәдәнияте тарихы" лекцияләры курсын укый. 

2010 елның сентябрендә Хачатур Абовян исемендәге Әрмән дәүләт педагогия университеты ректоры вазифасын башкаручы итеп тәгаенләнә. 2010 елның февралендә ректоры итеп сайлана. 2016 елда ректор вазифасына яңадан сайлана.

Рубен Мирзаханян бөтендөнья Әрмән конгресы Президиумының әгъзасы, "Текеян Үзәге" Фонды советы әгъзасы, "Вопросы педагогики и психологии",  «Арменоведческий журнал», «Проблемы специального образования», «Мудрость», «Русский язык в Армении» периодик фәнни басмалар мөхәрририяте коллегиясе рәисе, "История и обществознание" фәнни еллык басмасы, "Азг" гәзите, "Пайкар" журналы мөхәрририят коллегиясенең нигез салучысы булып тора".

Рубен Мирзаханян – алты монография, илленнән артык гыйльми һәм гыйльми-методик,  җитмештән артык  иҗтимагый-публицистик мәкаләләр авторы.

## Сәяси эшчәнлеге
Рубен Мирзаханян – Әрмәнстанның Рамкавар Азатакан партиясенә нигез салучыларның берсе булып тора. ПРА Оештыру советының рәисе булып сайлана; 1991 елның декабреннән 1996 елның июленә кадәр – ПРА Җөмһүрият идарәсе җитәкчесе. 1999 елның апреленнән 2003 елның июленә кадәр кабаттан ПРА рәисе булып сайлана. Әрмәнстан Республикасының Президенты янында Сәяси партиянең әгъзасы булып тора.

## Наградалары
Мәдәният үсешенә керткән зур казанышлары өчен  2009 елда Рубен Мирзаханянга Әрмәнстан Республикасының атказанган мәдәният эшмәкәре дигән мактаулы исем бирелә.

2009 елда Рубен Мирзаханянның ил, халык һәм изге Чиркәү алдындагы намуслы, эчкерсез хезмәтен бәһалап, барлык әрмәннәрнең Изге Католикосы Гарегин Икенче аны Изге Саак – изге Месроп исемендәге орден белән бүләкли. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
 
Официальный сайт АГПУ
Төркем:1959 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ереванда туганнар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:20 июнь көнне туганнар
Төркем:Ереван дәүләт университетын тәмамлаучылар
Ана Мена

**Ана Мена** (25 февраль 1997 ел, Эстепона) — Испания җырчысы һәм актрисасы. Ул үз карьерасын 2011 елда Marisol, la película (2011) телесериалында башлый. 

2010 елда ул "My Camp Rock 2" музыкаль реалити-шоуында катнаша һәм җиңү яулый.

## Дискографиясе
* Index (2018)

## Искәрмәләр
Красная Звезда (Зәй районы)

**Красная Звезда** (Кызыл Йолдыз, ) ― Татарстан АССР Зәй районы Өнбия (1963 елдан Сәвәләй) авыл советларына караган, 1974 елда юкка чыккан торак пункт (авыл)..
## География
Авыл Дала Зәе елгасының сул кушылдыгы Шумыш елгасы ярында, Зәй тимер юл станциясеннән 23 км, Яр Чаллы пристаненнән 82 км ераклыкта урнашкан булган.
## Демография

Төп халык ― руслар.
## Шәхесләр

## Тарих
Авылга 1920―1921 елларда хәзерге Зәй районы Кара-Елга авылыннан элекке җирбиләүче алпавыт Н. М. Крыжановский җирләренә күченеп утырган 17 гаилә крестьяннары нигез салган. Беренче күченеп килүчеләр ― М. П. Инюшев, П. К. Шумилин һ. б. Авылны (поселок) Октябрь инкыйлабы символы булган кызыл йолдызга бәйләп, Кызыл Йолдыз исеме белән атаганнар.
Авыл Шумыш, Өнбия, 1962 елдан эреләндерелгән Сәвәләй авыл советларына караган.
1930 елга кадәр Татарстан АССР Чаллы кантоны Зәй волостена керә. 1930 елдан – Акташ, 1962 елдан – Әлмәт, 1972 елдан – Зәй районнары составында.
Күмәк хуҗалыклар төзү башлангач, 1929―1930 елларда авылда «Крупская истәлеге» (Память Крупской) авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырыла (беренче сайланган рәис – П. К. Шумилин). 1930 елда авылда 82  кеше яшәгән.
Бөек Ватан сугышы елларында (1941―1945) авылдан фронтка киткән 6  кеше өйләнеп кайтмаган (һәлак булган яки хәбәрсез югалган) .
Күмәк хуҗалыкларны эреләндерү башлангач, 1950 елның июлендә «Память Крупской» (Красная Звезда), «Ирек» (Свобода, Өнбия), «Җиңү» (Победа, Новоселовка), «Смычка» (Смычка), «Прогресс» (Шумыш) авыл хуҗалыгы артельләрен берләштерәләр, яңа хуҗалыкка «Свобода» исеме бирелә (үзәге Өнбия авылында).
1959 елдан «Свобода» колхозы «Родина» (Чыбыклы) күмәк хуҗалыгына керә (беренче рәисе ― А. Я. Будринов).
Мөстәкыйль хуҗалык итү мөмкинлеген югалткан авыл халкы тарала башлый. Күпчелек гаилә Кара-Елгага әйләнеп кайта, кайберләре Зәй шәһәренә һәм якын-тирәдәге нефть сәнәгате белән бәйле шәһәрләргә күченә .
Зәй район советы башкарма комитетының 1974 елның 5 мае карары белән Красная Звезда авылы районның торак пунктлар исемлегеннән төшереп калдырыла .
## Әдәбият
* Красная Звезда. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 137.
## Сылтамалар
*  Красная Звезда. Исчезнувшие населенные пункты Республики Татарстан 
*  Красная Звезда. Tatarica. Татарская энциклопедия
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Красная Звезда

**Красная Звезда** ― күп мәгънәле сүз.
## Топоним
### Россия
;Башкортстан
* Красная Звезда ― Әлшәй районы авылы
;Курган өлкәсе
* Красная Звезда ― Кортамыш районы авылы.
* Красная Звезда ― Шадрин районы авылы.

;Татарстан
* Красная Звезда ― Әгерҗе районында юкка чыккан авыл.
* Красная Звезда ― Зәй районында юкка чыккан авыл.
* Красная Звезда ― Тәтеш районында юкка чыккан авыл.
;Чуашстан
* Красная Звезда ― Шөмерле районы авылы.

### Казакъстан
;Кызылорда өлкәсе
* *Красная Звезда* ― Жаңакорган районы Такыркүл авылының 1997 елга кадәрге исеме.
;Төркестан өлкәсе
* *Красная Звезда* ― Мактаарал районы Әбдехалык авылының 2007 елга кадәрге исеме.

## Моны да карагыз
* **[[Кызыл Йолдыз]]**
## Искәрмәләр


Төркем:Топонимнар
Бакиев

**Бакиев** ― фамилия.
* Габдрахман Бакиев (1884 - ?), дин эшлеклесе, мәгърифәтче, педагог.
* Корманбәк Бакиев (1949),  Кыргызстан Республикасы президенты (2005—2010).
* Рим Бакиев (1939), Башкортстан премьер-министры (1994—1999).
* Рузалин Бакиев (1955), спортчы (чаңгы спорты, узыш), СССР Халыкара класслы спорт мастеры (1979).
----
* **[[Бакыев]]**

Төркем:Фамилияләр
Искужин

**Искужин** ― фамилия.

* Зәбихулла Искужин (шулай ук Зәбих Газим улы; 1911-1936) — галим һәм публицист.
* Рамил Искужин (1958), юридик фәннәр кандидаты, БР Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министры (2012 елдан), БР атказанган юристы.
* Рудик Искужин (1950), РФ Федерация Советы әгъзасы (2004—2013).

Төркем:Фамилияләр
Колмөхәммәтов

**Колмөхәммәтов** ― фамилия.
* Хисмәт Колмөхәммәтов (1905—1980), журналист, «Ҡыҙыл Башҡортостан» газетасының баш мөхәррире (1945―1950).
* Энгельс Колмөхәммәтов (1951), 5нче чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты.
* Якуп Колмөхәммәтов (*[[Якуп Колмый]]*, 1918―1994), язучы, журналист. БАССР атказанган: мәдәният хезмәткәре (1978), сәнгать эшлеклесе (1987).

Төркем:Фамилияләр
Хәләф Ишморатов (1957)

**Ишморатов Хәләф Габделхәй улы** (19 август 1957) — зоотехник. Авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты, малларны тукландыру һәм физиология кафедрасы профессоры.

## Биографиясе
Ишморатов Хәләф Габделхәй улы 1957 елның 19 августында Башкорт АССР-ының Стәрлетамак районы Бүреказган авылында туган. Авылда урта мәктәпне тәмамлаганнан соң Совет Армиясе сафында хезмәт итә. 1978 елдан зооинженерлык факультетының әзерлек бүлеге тыңлаучысы, ә 1979 елдан 1984 елга кадәр - Башкорт авыл хуҗалыгы институты студенты. 1984 елда институтны тәмамлаганнан соң Авыргазы районының Салават исемендәге колхозында баш зоотехник булып эшли башлый. 1987 елдан алып бригадир, 1988 елдан — баш зоотехник, 1996 елдан — В.Р.Вильямс исемендәге Бөтенрусия азык Фәнни-тикшеренү институты филиалы Киров болын‑саз тәҗрибә станциясендә (Лобня шәһәре)  өлкән  тикшеренүче була. 1994-99 елларда шулай ук үзәк аналитик лаборатория, сөт малчылыгы лабораториясе мөдире. Умартачылык һәм апитерапия буенча башкорт фәнни-тикшеренү үзәгенең фәнни эш буенча директор урынбасары сыйфатында эшли. 1997-98 елларда "Башкирэнерго" ААҖ‑ның "Мир" агрохуҗалыгында (Благовещен районы) директор урынбасары, 1998 елның июненнән БНИИСХ‑да өлкән эзләнүче, 1998 елның октябреннән алып Башкорт дәүләт аграр университетында укыта. Башта өлкән укытучы, аннары авыл хуҗалыгы малларын ашату кафедрасы доценты. 2003-2006 елларда мал азыгын җитештерү технологиясе һәм ашату кафедрасы янында көндезге уку докторы, ә 2006 елның сентябреннән - авыл хуҗалыгы малларын ашату кафедрасы доценты, профессор була.

Ишморатов Хәләф Габделхәй улының фәнни тикшеренүләре авыл хуҗалыгы малларының продуктлылыгын күтәрү өчен югары протеинлы мал азыкларын һәм балансланган биологик актив матдәләрне әзерләүнең энергия саклаучы технологияләрен эшләүгә багышланган. 110 нан артык фәнни һәм укыту-методик эш бастырып чыгарды, өч фәнни-практик рекомендация эшләне. Фәнни эшенең юнәлеше-Башкортстан Республикасының Авыл хуҗалыгы зоналары буенча сыерларның минераль туклануын камилләштерү.

## Хезмәтләре

* Смешанные и одновидовые посевы кормовых культур в решении проблемы белка на этапах биогеоценоза: корм—животное—продукция. Уфа, 2006 (авторҙ.);
* Наука и технологии силосования с внесением жидких биохимконсервантов. Эффективность использования полученных кормов в рационах жвачных животных. Уфа, 2007 (автордаш). .

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* "Агрокомплекс-2008» халыкара махсуслаштырылган күргәзмәнең алтын медале белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
* «Биолого-технологическому факультету БГАУ – 80 лет Уфа – 2010 УДК 37 ББК 74 Б 63 Авторский коллектив 

Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Профессорлар
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре кандидатлары
Төркем:Стәрлетамак районында туганнар
Төркем:1957 елда туганнар
Төркем:19 август көнне туганнар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Церетели

**Церетели** ― фамилия.
* Василий Церетели (1978), рәссам, музей башкарма директоры. Россия сәнгать академиясе академигы, вице-президенты.
* Зураб Церетели (1934−2025), рәссам, скульптор, дизайнер, педагог, профессор. 1997 елдан Россия сәнгать академиясе президенты.

Төркем:Фамилияләр
Каминский

**Каминский** ― фамилия.
* Григорий Каминский (1895—1938), инкыйлабчы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
* Лев Каминский (1889―1962), медицина фәннәре докторы (1940), профессор (1941), медицина хезмәте полковнигы (1943).

Төркем:Фамилияләр
Молчанов

**Молчанов** ― фамилия.
* Алексий (Молчанов) (1853—1914) архиепископ, Гөрҗистан экзархы (1913―1914).
* Викторин Молчанов (1886—1975), генерал-майор, Аклар хәрәкәтенең күренекле эшлеклесе.
* Денис Молчанов (1987), теннисчы, 2006 елның ноябреннән Украина өчен чыгыш ясаучы.
----
* Галина Молчанова (1929—1997), рәссам-график.

Төркем:Фамилияләр
Хәләф Ишморатов

**Хәләф Ишморатов** :
* Хәләф Ишморатов (1957), зоотехник, авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты, профессор.
* Хәләф Ишморатов (1960), БР мәдәният министры, премьер-министр урынбасары (1994―2005).
Сызгарин-дзуар

** Сыгзари́н дзуа́р** ( — туры мәгънәдә «Алтын Изге») — осетин мифологиясендә Көньяк Осетиядә Сба үзәненең яклаучысы булган Илаһ.

## Мифология

Сызгарин дзуарның илтифатлылыгына Сба үзәненең уңышы һәм кешеләрнең муллылыгы бәйле булган. Сызгарин дзуарны мәрхәмәтләндерү өчен аның хөрмәтенә август уртасында ел саен бәйрәм үткәргәннәр. Бу вакытта авыл аксакаллары Сба авылы янында тауда булган Сызгарин дзуар изге урынына менә торган булганнар. Картлар Сызгарин дзуарны уңыш җыюның алкышлы тәмамлануы турында сораганнар.
Башка осетин Илаһларыннан аермалы буларак Сызгарин дзуар корбан сорамаган. Картлар Сызгарин дзуарга биредәге тимерче бу дзуарны мәрхәмәтләндерер өчен махсус ясаган металлик фигурачыклар тәкъдим иткәннәр.

## Чыганак

* А. Б. Дзадзиев и др. Этнография и мифология осетин, Владикавказ, 1994 г., стр. 129—130, ISBN 5-7534-0537-1

Төркем:Осетин мифологиясе
Төркем:Илаһлар
Лидия Виндт

**Лидия Юлиевна Виндт** (, Псков — ) — Россия әдәбият белгече.

## Биографиясе
Петербург шәһәре яны Дудергофта үсә, «Дудергофские ключи» минераль су фабрикасы хуҗасы Виндт Юлийның (1860—?, Перновта туган) һәм аның хатыны Эмма Густавовнаның (кыз фамилиясе Зоргенфрей, Вильгельм Зоргенфрейның ике туган апае) кызы.

1918 елда Е. М. Гедданың Петербург гимназиясендә белем ала һәм соңыннан Беренче Петроград университеты составына кертелгән Өченче Петроград университетына (иске Бестужев курсларын) укырга керә. Курсны 1923 елда тәмамлый. Ары 1925 елда шулай ук Дәүләт сәнгать тарихы институтын тәмамлый. 1928 елга кадәр Дәүләт сәнгать тарихы институты аспирантурасында укый һәм дәресләр алып бара. Институтның «Поэтика» җыентыгында (1926-1927) басня теориясе буенча белгечләр тарафыннан югары бәяланган ике мәкалә бастыра.

Авыр чирдән соң 1930-1935 елларда «Красный путиловец» заводында китапханәче, референт һәм тәрҗемәче булып эшли. 1935 елда Германия файдасына шымчылык итүдә гаепләнеп кулга алына, әммә хөкем ителми. 1935-1937 елларда Ленинград Ачык китапханасында эшли. 1937 елда ире атып үтерелгәннән соң Кировскига сөргенгә җибәрелә.

1957 елда аклана. Француз әдәбияты, шул исәптән Жюль Реннарның («Избранные рассказы: Книга для чтения на французском языке в IX класс средней школы»; 1959) һәм А. Лесажның («Хромой бес: Книга для чтения на французском языке»; 1973) әсәрләре буенча берничә уку басмасы әзерли. «Франция язучылары» җыентыгында (1964, төзүчесе Е. Г. Эткинд) Ренар һәм Лафонтен турында мәкаләләр авторы. Вольтерның хатларын рус теленә тәрҗемә итә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* О. А. Башурова. Виндт Лидия Юльевна // Сотрудники РНБ — деятели науки и культуры: Биографический словарь

## Сылтамалар

* Л. Виндт. Басня сумароковской школы (недоступная ссылка)
* Л. Виндт. Жан Лафонтен 
* Л. Винд т. Жюль Ренар 

Төркем:29 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1901 елда туганнар
Төркем:1990 елда вафатлар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россия империясендә туганнар
Георгий Квирикашвили

**Георгий** **Квирикашвили**( 20 июль 1967 ел) — грузин сәясәтчесе һәм дәүләт эшлеклесе, 2015 елның 30 декабреннән 2018 елның 20 июненә кадәр — Грузиянең Премьер-министры.

Георгий Джемалович Квирикашвили  1967 елның 20 июлендә Грузия ССРның башкаласы Тбилисидә  туган.

1984 елда Владимир Комаров исемендәге физика-математика юнәлешендәге интернат-мәктәпне тәмамлаган.

1984-1991 елларда Тбилиси дәүләт медицина университетында табиб-терапевт белгечлеген үзләштерә.

1986-1988 елларда Совет Армиясендә хәрби хезмәт итә.

1990-1995 елларда Иванэ Джавахишвили исемендәге Тбилиси дәүләт университетының икътисад факультетында белем ала.

1997-1998 елларда АКШ-ның Иллинойс штатындагы Урбана һәм Шампей калаларында урнашкан Иллинойс университетында белемен камилләштереп, финанс өлкәсендә фән магистры дәрәҗәсе ала.

## Карьерасы

* 1993-1996 еллар — "Берләшкән Грузия Банкы"нда финанс өлкәсендә карьерасын башлый һәм кредит департаменты начальнигы урынбасары вазифасына кадәр хезмәт баскычлары үтә;
* 1996-1997 еллар. —"Экспорт-Импорт Банкы"ның вице-президенты;
* 1997-1998 еллар — «Берләшкән Грузия Банкы» идарә департаментының филиал директоры;
* 1999 елдан дәүләт канцеляриясендә: финанс, акча-кредит һәм тышкы икътисад хезмәтендә начальник  урынбасары булып эшли; Грузия Хөкүмәте һәм АКШ-ның Халыкара үсеш агентствосының берлектәге программасындагы кече һәм урта бизнесны үстерү төркеменең җитәкчесе була; 
* 1999-2004 еллар —Грузия парламенты әгъзасы, Икътисади сәясәт буенча комитет рәис урынбасары;
* "Розалар революциясе"ннән һәм властька Михаил Саакашвили килгәннән соң дәүләт хезмәтеннән китә һәм бизнес эшчәнлегенә кире кайта
* ;2004-2006 еллар Беренче Коммерция Банкының башкарма дирекциясе консультанты;
* 2006-2011 еллар —"Карту Банкы"ның генераль директоры;
* 2012 елның 25 октябрендә Грузиянең Борис Иванишвили җитәкләгән яңа хөкүмәтендә икъктисад һәм тотрыклы үсеш министры итеп тәгаенләнә;
* 2015 елның 1 сентябрендә Грузиянең чит ил эшләре министры вазифасына тәгаенләнә;
* 2015 елның 30 декабрендә Грузия парламенты үзенең пленар утырышында кандидатурасын раслагач һәм хөкүмәтнең ул тәкъдим иткән составын яклагач, Георгий Квирикашвили Грузиянең премьер-министры булып китә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

** Биография Георгия Квирикашвили
** Георгий Квирикашвили представлен кандидатом на пост премьера Грузии
** Главой МИД Грузии назначен Георгий Квирикашвили 
** Георгий Квирикашвили утвержден премьер-министром Грузии
** Новым главой МИД Грузии стал министр экономики Георгий Квирикашвили

Төркем:Гөрҗистан сәясәтчеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Тифлистә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1967 елда туганнар
Төркем:20 июль көнне туганнар
Баграж

**Баграж**, Баграҗ, Баграш – күп мәгънәле сүз. «Баграж» исеме удмурт сүзе — буера (бура), аш (су чишмәсе), ягъни «буралы чишмәдән» ясалган .

## Топоним
* Баграж, Баграҗ – Әлмәт районындагы авыл.
* Баграж-Никольский – Әлмәт районындагы авыл.
* Кече Баграж
**  Кече Баграж ― Әлмәт районындагы юкка чыгу стадиясендәге авыл.
**  Кече Баграж ― Зәй районында 1964 елда юкка чыккан авыл.
**  Кече Баграж ― инеш, Дала Зәе бассейны Баграж елгасы кушылдыгы.
* Сарсаз-Баграж ― Зәй районындагы авыл.
* Урта Баграж ― Зәй районындагы авыл.
* Югары Баграж ― Зәй районындагы авыл.
* *Яңа Баграж* (*Сарсаз-Тамак*) ― Зәй районы Сарсаз-Баграж авылының 1917 елга кадәрге атамасы.

## Гидроним
* Баграж ― елга, Чишмә елгасының сул кушылдыгы..
* Баграж ― елга, Дала Зәе бассейны.
* Баграж ― елга, Игәр кушылдыгы.

## Башкалар
* Баграж авыл җирлеге (үзәге Урта Баграж)
* Баграж заказнигы ― 1987 елда Зәй районында оештырылган аучылык заказнигы.
* «Баграж» колхозы («Восток» агрофирмасы бүлекчәсе)
* Баграж урманчылыгы
## Искәрмәләр


Төркем:Топонимнар
Кече Баграж

**Кече Баграж** :
*  Кече Баграж ― Әлмәт районындагы юкка чыгу стадиясендәге авыл.
*  Кече Баграж ― Зәй районында 1964 елда юкка чыккан авыл.
*  Кече Баграж ― инеш, Дала Зәе бассейны Баграж елгасы кушылдыгы.

Төркем:Топонимнар
Чачава

**Чачава** ― фамилия.
* Важа Чачава (1933—2011), пианист, музыкаль педагог, концертмейстер. Грузия ССР халык артисты (1989), РФ атказанган сәнгать эшлеклесе (2006). Рэм Урасин, Владимир Васильев һ. б. остазы.
* Константин Чачава (1919—1979), медицина фәннәре докторы (1959), профессор (1960), СССР ФА академигыы (1974; Грузия ССР атказанган фән эшмәкәре (1967). СССР дәүләт премиясе лауреаты (1968).

Төркем:Фамилияләр
Фатыйх Иксанов

**Иксанов Фатыйх Хәйрулла улы** (1 сентябрь 1935—19 октябрь 1992) БАССР-ның атказанган сәнгать эшлеклесе (1986). Театр эшчёнлеге берлеге әгъзасы (1969).

## Биографиясе
Иксанов Фатыйх Хәйрулла улы 1935 елның 1 сентябрендә Башкорт АССР-ының Архангель районы Тирәкле авылында туган. Бала чактан халык музыкасын ярата, бии, күп кенә инструментларда уйнарга өйрәнә, үзешчән сәнгатьтә актив катнаша. Халык талантларының район һәм җөмһүрият смотрларында җиңүче була. Җиденче класны тәмамлагач, Фатыйх качып диярлек Уфадагы һөнәр училищесына, ягъни ФЗО га, укырга китә. Ары Фатих армия хезмәтенә чакырыла, Тын океан флотында кок булып хезмәт итә. Ял сәгатьләрендә "Матрос" биюен башкарып, иптәшләренең күңелен күтәрер була. Кайткач, белем алырга кәрәклеген аңлап, Уфа сәнгать техникумының театр бүлегенә укырга керә. Аны 1964 елда тәмамлый (Габдулла Гыйләжев курсы). Училищены уңышлы тәмамлаганнан соң, 1964 елда Фатыйх Хәйрулла улы Башкорт академия театры артисты булып эшли башлый. 1972 елдан Башкорт дәүләт филармониясе режиссеры булып эшли. 1973 елда Мәскәүдә Театр сәнгате институтын (ГИТИС) тәмамлый (И.Г.Шаров курсы). 
"Каз өмәсе", "Язгы моңнар", "Көзге моңнар", "Яшь тавышлар" театрлаштырылган байрамдары һәм концертлары, мәдәният һәм сәнгать эшлеклеләренең иҗади кичәләре, 50‑нән артык интермедия, шулай ук башкорт телевидениесендә юмористик тапшырулар сценарийлары авторы һәм режиссеры. 
Җөмһүрият тальян байрамның (Уфа, 1985-87) инициаторы һәм оештыручысы, "Ядкәр" фольклор ансамблен оештыручыларның берсе. Башкорт әдәбияты һәм сәнгате декадасында (1955), бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестивалендә (1985; икесе дә — Мәскәү) катнаша.
1985 елда оста тальянчыларны бер мәйданга туплый һәм Республикада беренче тапкыр "Тальян байрамы" дип аталган бәйрәм оештыра. Аның бу башлангычын билгеле Заволокин да килеп карый һәм соңыннан Россия буенча “Уйна, гармун!” дигән тапшыру киң билгелек  ала.

Иксанов Фатих Хәйрулла улы 1992 елның 19 октябрендә Уфада вафат була, туган авылында — Архангель районының Тирәкле авылында җирләнә.

## Хәтер

* 2004 елда Иксанов исемендәге призга "Моңга бай гармун бәйрәме" җөмһүрият гармун байрамы оештырыла.
* Уфада  Иксанов яшәгән йортка мемориаль тактаташ куела.
* Туган авылында урамга Иксанов исеме бирелә.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
1986 елда Иксанов Фатих Хәйрулла улына Башкорт АССР-ның атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исем бирелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Иҡсанов Фәтих Хәйрулла улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
* Моңдар ҡайтһын ауылға 
* Он был истинным хранителем музыкальных традиций народа (К 80-летию со дня рождения Фатыха Иксанова)

Төркем:Башкортлар
Төркем:БАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:1992 елда вафатлар
Төркем:19 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Архангель районында (Башкортстан) туганнар
Төркем:1935 елда туганнар
Төркем:1 сентябрь көнне туганнар
Фумио Кисида

**Фумио Кисида** (, *[[1957 ел]]ның [[29 июль|29 июле]], [[Япония]], [[Токио (префектура)|Токио префектурасы]], [[Сибуя (махсус район)|Сибуя]]*) — Япония дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, 2021 елның 4 ноябреннән  Япония премьер-министры, 2021 елның 29 сентябреннән  Япониянең либераль-демократик фиркасе рәисе.

Япония тышкы эшләр министры (2012—2017).

## Тәрҗемәи хәле
1957 елның 29 июлендә Токио префектурасының Сибуя махсус районында туган. Әтисе һәм бабасы түбән палата әгъзалары булган элеккеге сәясәтчеләр, шулай ук элекке премьер-министр Киичи Миядзава ― аның ерак туганы. Башлангыч мәктәпне әтисе эшкә җибәрелгән Нью-Йоркта, 1982 елда  тәмамлаган. 

*Long-Term Credit Bank of Japan*да эшләгәннән соң, Вәкилләр палатасы әгъзасының секретаре була. Фумио Кисида беренче тапкыр Вәкилләр палатасына 1993 елның июлендә сайлана.

Фумио Кисида Ясуо Фукуда кабинетында Окинава һәм Төньяк территорияләр (Курил утраулары), фәнни һәм технологик сәясәт, тормыш сыйфаты һәм дәүләт-хокук реформасы буенча дәүләт министры вазифасында эшләгән.

Фумио Кисида Либераль-демократик фиркадән Вәкилләр палатасы депутаты булып тора.

2012 елның 26 декабрендә премьер-министр Синдзо Абэ кабинетында тышкы эшләр министры итеп билгеләнә . Кисида Япония тышкы эшләр министры вазифасын сугыштан соңгы барлык дәвамчыларыннан озаграк биләгән.

2017 елның 3 августында, Синдзо Абэ кабинеты зур үзгәрешләр кичергәннән соң, тышкы эшләр министры вазифасыннан китә һәм Либераль-демократик партиянең сәяси советын җитәкли башлый.

2021 елның 29 сентябрендә Япония либераль-демократик партиясе рәисе итеп сайлана. 

4 ноябрьдә, дүшәмбе көнне, премьер-министр вазыйфасына керешә һәм үз кабинетын формалаштыра. Илнең яңа премьер-министрын раслау күбесенчә формаль характерда: Япония сәяси традициясе нигезендә, идарә итүче партия лидеры, кагыйдә буларак, ил премьер-министрына әверелә .
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Япония сәясәтчеләре 
Төркем:Япония премьер-министрлары
Төркем:Васэда университетын тәмамлаучылар
Иван Егиазаров

**Иван Егиазаров**    (әрм. Իվան Եղիազարով, 1893 ел 6 гыйнвар, Тифлис — 1971 ел 10 июнь, Ереван) — совет хуҗалык, дәүләт һәм сәяси эшлеклесе. Әрмән ССР Фәннәр академиясе академигы.

## Биографиясе
Кайбер мәгълүматлар буенча Әрмәнстанда туган. Атасы, беренче гильдия сәүдәгәре Василий Егиазаров, Тифлиска күчеп, тимер таварлар сату белән шөгыльләнә. Гаилә күп балалы була, Василий һәм Мария Давидовнаның ун баласы була, аларның икесе бала чагында корсак тифы авыруыннан вафат була.

Иван бала чагын Тифлиста атасы йортында үткәрә, хәзерге адресы — Шалва Дадиани урамы 14-нче йорт. 1906 елда атасы вафат була.

Иван үсеп җиткәч Санкт-Петербургка укырга китә.

1966—1971 елларда Петроград электротехник институтында белем ала. Графитио Генрих Осиповичның укучысы. Электрохимия өлкәсенә юл яручы.

ГОЭЛРО планы төзү буенча комиссиядә эшли, СССР Госпланы консультанты, Ленинград электротехник институты укытучысы, профессоры, Әрмән ССР Фәннәр академиясенең су-энергетика институты директоры, К. Маркс исемендәге Ереванский политехник институт кафедрасы мөдире.

ВКП(б) әгъзасы.

2-нче чакырылыш СССР Югары Советы депутаты итеп сайлана .

Ереванда Ленин проспектында (хәзер — Месроп Маштоц урамы) академиклар йортында яши.

1971 елда фаҗигале һәлак була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
- Техник фәннәр докторы

- Профессор (1935)

- Әрмән ССР Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1943)

- Тулугуз академиясенең әгъза-корреспонденты (Франция)

- Будапешт университетының почетлы докторы

- Мәскәү аэрогидродинамика институтының мактаулы әгъзасы

## Әдәбият
Армяне-народ созидатель чужих цивилизаций: 1000 известных армян в мировой истории/С.Ширинян.-Ер.: Авт. изд., 2014, стр.329, ISBN 978-9939-0-1120-2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль Ивана Васильевича Егиазарова на официальном сайте НАН РА
* Егиазаров

Төркем:Тифлистә туганнар
Төркем:Ереванда вафатлар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Цовинар

**Цовинар**, шулай ук ***Цовян*** () — Борынгы әрмән мифологиясендә күкрәү, яшен персонификациясе һәм шул ук вакытта болытларда утлы атта атланып йөрүче диңгез, су, яңгыр Алиһәсе; ул кешеләргә терелтүче яңгыр яки зарарлы боз яву җибәрә. Корылык вакытында аңа йөрешләр һәм басуларга яңгыр җибәрү теләкләре белән ритуаль җырлар багышланган. 

«Сасна Црер» эпосында (Гадәттә «Мәхмүм сасунлылар» дип тәрҗемә ителә) («Давид Сасунлы») Цовинар —  Гагик патшасының кызы, Багдад Хәлифәсенең хатыны, беренче сасун каһарманнары Санасар һәм Багдасарның әнисе, алар белән ул ике уч диңгез суын эчеп йөккә узган.

1973 елда композитор Григор Ахинян «Цовинар» операсын язган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әрмән мифологиясе
Армешешть

* Армешешть (Яломица) — Румыниянең Яломица жудецында урнашкан авыл
* Армешешть (коммуна)— Румыниянең Яломица жудецында урнашкан коммуна
* Армешешть (Вилча) — Румыниянең Вилча жудецында урнашкан авы
Ильич исемендәге (Зәй районы)

**Ильич исемендәге** () – Татарстан АССР Зәй районы Кабан-Бастрык (1959 елдан Зичәбаш, 1974 елдан Дүрт Мунча) авыл советларына  караган, 1970-елларның I яртысында  юкка чыккан торак пункт (авыл).
## География
Авыл Зичә елгасы кушылдыгы Караелгага коючы Татарсу инеше буенда, урман куенында, Кабан-Бастрык авылыннан 3 км, Зәй тимер юл станциясеннән 31 км ераклыкта урнашкан булган.
Координатлар: киңлек  55.388368, озынлык 52.374043.
## Демография

Төп халык: татарлар (керәшеннәр).
## Шәхесләр

## Тарих
Авылга 1926 елда хәзерге Зәй районы Кабан-Бастрык авылыннан күченеп утырган крестьяннар  нигез салган. Яңа торак пунктка инкыйлаб җитәкчесе Владимир Ильич Ульянов (Ленин) истәлегенә Ильич исеме кушылган.
Авыл, нигез салынган көненнән башлап, Кабан-Бастрык (1959 елдан Зичәбаш, 1974 елдан Дүрт Мунча) авыл советларына караган.
1930 елга кадәр Татарстан АССР Чаллы кантоны Зәй волостенә керә. 1930 елдан ― Чаллы, 1935 елдан ― Зәй, 1963 елдан ― Чаллы, 1972 елдан ― Зәй районнары составында.
Күмәк хуҗалыклар төзү башлангач, 1929―1930 елларда авылда Ильич исемендәге авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырыла (1935 елда рәис булып Павлова эшли). Хуҗалыкның 145 гектар сөрүлек җире булган.
Бөек Ватан сугышында (саннар Кабан-Бастрык авылы белән бергә бирелә) 132 кеше һәлак булган яки хәбәрсез югалган.
Сугыштан соң, күмәк хуҗалыкларны эреләндерү башлангач, Ильич исемендәге (Ильич исемендәге бистә), Ворошилов исемендәге (Кабан-Бастрык) авыл хуҗалыгы артельләрен берләштерәләр, яңа хуҗалыкка Ворошилов исеме бирелә (үзәге Кабан-Бастрык).
1958 елда Ильич исемендәге бистә эреләндерелгән Сталин исемендәге хуҗалыкка бирелә (1961 елдан Киров исемендәге, 1963 елдан «Игенче» колхозы, үзәге Зичәбаш)
Мөстәкыйль хуҗалык итү мөмкинлеген югалткан авыл халкы тарала башлый. Күпчелек гаилә Зәй шәһәренә һәм якын-тирәдәге нефть сәнәгате белән бәйле шәһәрләргә  күченә.
1970-елларның I яртысында авыл юкка чыга.
## Әдәбият
* Имени Ильича (Ильич исем). // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 116.
## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Ильич

**Ильич** – күп мәгънәле сүз.
## Топоним
### Россия
;Татарстан
* Ильич исемендәге – Зәй районында юкка чыккан авыл.

### Казакъстан
;Җамбыл өлкәсе
* *Ильич* – Җамбыл районы Акболым авылының 1998 елга кадәрге атамасы.
* *Ильич* – Җамбыл районы Комтүйен авылының 1998 елга кадәрге атамасы.

;Кызылорда өлкәсе
* *Ильич* – Сырдария районы Акъярма авылының 1997 елга кадәрге атамасы.
 
;Төньяк Казакъстан өлкәсе
* Ильич – Тайынша районы авылы.

;Төркестан өлкәсе
* *Ильич* – Мактаарал районы Атакент штб 1998 елга кадәрге атамасы.
* *Ильич* – Отырар районы Бестораңгыл авылының 2008 елга кадәрге атамасы.
* *Ильич* – Сарыагаш районы Акниет авылының 2008 елга кадәрге атамасы.

Төркем:Топонимнар
Караелга

**Караелга**, *шулай ук* Кара-Елга ― күп мәгънәле сүз.
## Гидроним
* Караелга ― Зичә кушылдыгы.
* Караелга ― Каранъелга кушылдыгы.
* Караелга ― Олы Әүҗән кушылдыгы.
* Караелга ― Сакмар кушылдыгы.
## Топоним
* **[[Кара-Елга]]**:
** Кара-Елга ― Зәй районы авылы.
** Кара-Елга ― Кукмара районы авылы.
Кара-Елга

**Кара-Елга** ― Татарстандагы топоним.
* Кара-Елга ― Зәй районы авылы.
* Кара-Елга ― Кукмара районы авылы.
The Carpenters

**The Carpenters** - (*tärcemäse* - ***Балта осталары***) - AQŞ pop-törkeme, Downey şähärendä 1968 yılda barlıqqa kilgän. 1970 yıllarda mädäniätkä, sänğätkä zur yoğıntı yasağan.

Albomnarnıň ğomumi tirajı 90 mln. danä artıq.

İñ tanılğan cırları - „They Long to Be (Close to You)”, „we've Only Just Begun”, „Hurting Each Other”, „Yesterday Once More”, „Top of the World”, „Please Mr. Postman”, „Only Yesterday”, „I Need to Be In Love”.

## Törkem äğzaları

* Richard Carpenter /äyt. Ricard Karpenter/— klavişçı, töp cırçı
* Karen Carpenter /äyt. Karen Karpenter/— qağıp uynawçı, perkussiä, töp cırçı

## Diskografiä

* *Ticket to Ride* (1969)
* *Close to You* (1970)
* *Carpenters* (1971)
* *A Song for You* (1972)
* *Now & Then* (1973)
* *Horizon* (1975)
* *A Kind of Hush* (1976)
* *Passage* (1977)
* *Christmas Portrait* (1978)
* *Made in America* (1981)
* *Voice of the Heart* (1983)
* *An Old-Fashioned Christmas* (1984)
* *Lovelines* (1989)
* *As Time Goes By* (2004)

## Kontsert cıyıntıqları
* Live in Japan (1975)
* Live at the Palladium (1976)

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä 
* Тексты песен

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Виктор Сулаквелидзе

**Виктор Самсон улы Сулаквелидзе**,  ; (1919-1984) - совет галиме һәм хәрби инженер, техник фәннәр докторы (1958), профессор (1959), инженер-техника хезмәтенең генерал-майоры (1962). РСФСРның мактаулы галиме (1971). Космонавтлар өчен лазер коралларын ясаучыларның берсе.

## Биография
1919 елның 15 декабрендә Грузиянең Ван өлкәсенең Мтиздзири авылында укытучылар гаиләсендә туган.

1937 - 1942 елларда С.М.Киров исемендәге Грузия дәүләт сәнәгать институтында укый, аннан соң Кызыл Армия сафларына алына һәм 1942 - 1946 елларда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженерия академиясендә укый. Бөек Ватан сугышы вакытында В.С. Сулаквелидзе корал һәм сугыш кирәк-яраклары заводларында куркынычсызлык чараларын тәэмин итү өлкәсендәге проблемалар белән шөгыльләнә, аткан патроннарны яңарту методикасы өстендә эшли.

1946 - 1984 елларда Ф.Э.Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженерия академиясендә фәнни, педагогик һәм тикшеренү эшендә ярдәмче, укытучы, өлкән укытучы, профессор, бүлек начальнигы урынбасары һәм 1960 - 1984 елларда махсус кораллану бүлеге начальнигы була. 1962 елда СССР Министрлар Советы указы белән В.С.Сулаквелидзе инженер-техник хезмәтенең генерал-майоры дәрәҗәсенә лаек була.

### Фәнни һәм педагогик эшчәнлек
В.С.Сулаквелидзенең төп тикшеренү һәм укыту эшчәнлеге континентара баллистик ракеталарның баш өлешләрен булдыру һәм камилләштерү өлкәсендәге проблемалар белән бәйле, ул Ф.Э.Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженерлык академиясендә атом коралы фәнни мәктәбен оештыручы булган. 1984 елда, автордаш буларак, В. С. Сулаквелидзе "Алмаз" космик программасы кысаларында эшләнгән лазер пистолетын ясауда катнашкан .

1958 елда В.С.Сулаквелидзе техник фәннәр докторы дәрәҗәсе өчен диссертация яклый, 1959 елда аңа академик профессор исеме бирелә. В.С.Сулаквелидзе йөз илледән артык фәнни әсәр, шул исәптән берничә монография авторы. В.С.Сулаквелидзе җитәкчелегендә кырык кандидат һәм алты докторлык диссертациясе әзерләнә. 1971 елда В. С. Сулаквелидзе махсус корал төрләрен булдыруда зур фәнни өлеше өчен РСФСРның атказанган фән эшлеклесе исемен ала.

Ул 1984 елның 31 октябрендә Мәскәүдә үлә, Тбилисиның Сабуртала зиратында күмелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Ракетная техника, космонавтика и артиллерия : биографии учёных и специалистов*: энциклопедия / А. И. Мелуа. - Изд. 2-е, доп. - Москва ; Санкт-Петербург : Гуманистика, 2005. - 1125 с. — ISBN 5-86050-243-5

Төркем:Генерал-майорлар (ССРБ)
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:«Ватанга ССРБ Кораллы Көчләрендә хезмәте өчен» III дәрәҗә ордены кавалерлары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:1984 елда вафатлар
Төркем:31 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1919 елда туганнар
Төркем:15 декабрь көнне туганнар
Төркем:Грузия техник университетын тәмамлаучылар
Юрий Благов (1937)

**Юрий Благов** (,  — , ) — педагог, режиссер, театр тәнкыйтьчесе, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1986). 1967-1970 елларда КЗДТ актеры һәм режиссеры. 1970-1980-елларда Казан мәдәният институтында, Казан театр укуханәсендә укыта. 1976-1988 елларда Казан Яшь тамашачылар театрында әдәбият бүлеге мөдире һәм режиссёр. 1993 елдан КЗДТ музее мөдире. Куйган спиктәкелләре: «Мескен кешеләр» (1984, Ф.Достоевский), «Сид» (1986, П.Корнел), «Турбиннар» (1987, М.Булгаков), «Төлке һәм йөзем» (1997, Г.Фигейредо).
## Искәрмәләр
Беренче Май (Зәй районы)

**Беренче Май**, 1нче Май  () ― Татарстан АССР Зәй районы Зичәбаш авыл советына караган, 1950-елларның I яртысында  юкка чыккан торак пункт (авыл).
## География
Авыл Зичәбаш авылыннан 8 км, Зәй тимер юл станциясеннән 46 км ераклыкта урнашкан булган
## Демография

Төп халык — татарлар.
## Шәхесләр

## Тарих
Авылга XX гасырның 20нче елларында  хәзерге Зәй районы Зичәбаш авылыннан күченеп утырган крестьяннар нигез салган. Яңа торак пунктка 1нче Май ― хезмәт ияләренең халыкара бердәмлеге көне хөрмәтенә Беренче Май исеме  кушылган.
Авыл, нигез салынган көненнән башлап, Зичәбаш авыл советына караган (авыл советының беренче рәисе В. Т. Волков, 1935 елдан — Андреев) 
.
1930 елга кадәр Татарстан АССР Чаллы кантоны Зәй волостенә керә. 1930 елдан – Чаллы, 1935 елдан – Зәй районнары составында .
Күмәк хуҗалыклар төзү башлангач, 1929―1930 елларда авылда «Беренче Май» (1нче Май) авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырыла. .Хуҗалыкның 88 гектар сөрүлек җире, көтүлекләре, печәнлек болыннары булган.
Бөек Ватан сугышында (саннар Зичәбаш авылы белән бергә бирелә) 105 кеше һәлак булган яки хәбәрсез югалган.
1950 елның 1 июленә авылда 11 хуҗалыкта 43 кеше яшәгән, татарлар.
Күмәк хуҗалыкларны эреләндерү башлангач, 1950 елның июлендә «1нче Май» (Беренче Май бистәсе), Сталин исемендәге (Зичәбаш) авыл хуҗалыгы артельләрен берләштерәләр, яңа хуҗалыкка Сталин исеме бирелә (1961 елдан Киров исемендәге, 1963 елдан «Игенче» колхозы, үзәге Зичәбаш)  . 
Эреләндерелгән күмәк хуҗалык үзәгенә ерак урнашкан һәм мөстәкыйль хуҗалык итү мөмкинлеген югалткан авыл халкы тарала башлый. Күпчелек гаилә Зәй шәһәренә күченә.
1950-елларда авыл юкка чыга.
## Әдәбият
* Первое Мая. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 188.
## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Денис Гуцко

**Денис  Гуцко**  — Россия язучысы, Россия яшь язучылар форумында катнашучы «Букер — Открытая Россия» премиясе лауреаты (2005), Халыкара «Куликово Поле» ачык әдәбият премиясенең «Публицистика» (2014) номинациясе лауреаты.

## Биографиясе
**Денис Николаевич Гуцко 1969 нчы елда**        Тбилисидә туган. Шунда урта мәктәпне тәмамлаган. 1987 елда Дондагы Ростовка күчеп килә. Ростов дәүләт университетының геолог-география факультетын «Экология һәм гамәли геохимия» белгечлеге буенча тәмамлый. Совет Армиясе сафында хезмәт итә. Хәзерге вакытта Дондагы Ростовта яши.

2000 елда «Литературная газета»сының «ЛГ — Көньяк Россия» кушымтасында аның «Приуроченный лев» хикәясе басылып чыга. 2002 елда «Знамя» журналында «Апсны абукет» хикәясе басыла. «Дружба народов» һәм «Идел» журналлары авторы.

Россия яшь язучылар форумында катнашучы (Мәскәү-Липки, 2001, 2002, 2003). Икенче Форум нәтиҗәләре буенча Россия Федерациясе мәдәният министрлыгының стипендиаты. «Букер премиясе (Россия)» лауреаты (2005, «Без пути-следа» романы өчен). Шул ук елда «Без пути-следа» романы, «Там, при реках Вавилона» повесте белән берләштереп, «Русскоговорящий» дилогиясе итеп нәшер ителә.

## Денис Гуцко китаплары

* *Денис Гуцко.* Русскоговорящий. — М.: Вагриус, 2005. — 352 с. — ISBN 5-98264-009-3, 5-9697-0249-8.
* *Денис Гуцко.* Русскоговорящий. — М.: Вагриус, 2006. — 352 с. — ISBN 978-5-9697-0445-9, 5-9697-0249-8.
* *Денис Гуцко.* Покемонов день. — М.: Время, 2007. — 320 с. — ISBN 978-5-9691-0250-7.
* *Денис Гуцко.* Домик в Армагеддоне. Роман. — М.: АСТ, Астрель, 2009. — 224 с. — ISBN 978-5-17-057405-6, 978-5-271-22754-7.
* *Денис Гуцко.* Русскоговорящий. — СПб: Златоуст, 2012. — 160 с. — ISBN 978-5-86547-627-6.

## Сылтамалар

* Денис Гуцко на сайте '''«Новая литературная карта России»'''

## Чыганаклар
Ҡалып:Русский Букер

Төркем:Тифлистә туганнар
Төркем:1969 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр
Дмитрий Карев (1949)

**Дмитри Карев** (, ,  — , ) — СССР һәм Беларус тарихчысы, тарих фәннәре докторы (1996), профессор (1997).

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ тарихчылары
Альберт Хуҗин

**Альберт Хуҗин**, Альберт Роберт улы Хуҗин (*[[1974 ел]]ның [[9 июнь|9 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Сарман]]*) — эшмәкәр, берничә фирманың гамәлгә куючысы һәм генераль директоры; 2022 елның 18 мартыннан  Татарстанның Мөслим муниципаль районы башлыгы (2021 елдан , 4 октябрьдән ― район башкарма комитеты җитәкчесе в. б.).

## Тәрҗемәи хәле
1974 елның 9 июнендә Татарстан АССР Сарман районы үзәге Сарман авылында туган.

«Бухгалтер исәбе, контроль һәм хуҗалык эшчәнлегенә анализ» белгечлеге буенча Мәскәү кулланучылар кооперациясе университетын (Россия кооперация университеты) тәмамлаган.

2004 елдан башлап төрле вакытта 11 фирманың гамәлгә куючы һәм генераль директоры булып эшли. Аларның бер өлеше табигать фәннәре һәм техник фәннәр өлкәсендә фәнни тикшеренүләрдә һәм эшләнмәләрдә махсуслашкан 

2016―2018 елларда ―ТР Мөслим районы авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәсе башлыгы.

2018―2021 елларда ― «Август-Агро» идарәче компаниясе ҖЧҖ составына керүче «Август-Агротехнологии» компаниясенең дилер үзәге генераль директоры. Әлеге идарәче компаниянең җир банкы 160 мең гектардан артык тәшкил итә, Россиядә рапсны иң эре җитештерүче, шулай ук Ноу-Тилл технологиясе буенча көнбагыш, борчак, бодай һәм арпа үстерү белән шөгыльләнә.

2021 елданн ― Татарстанның Мөслим муниципаль районы башлыгы в. б. (4 октябрьдән ― район башкарма комитеты җитәкчесе в. б.).

2022 елның 18 мартыннан ― Мөслим муниципаль районы башлыгы, Мөслим муниципаль районы Советы рәисе.

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Улы Рафаэль, кызы Эрика.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Альберт Хузин возглавил Муслюмовский район. kazan24.ru, 4.10.2021
*    Хузин Альберт Робертович.  Деловой центр РТ - интернет-портал TatCenter.ru (Татцентр.ру)

Төркем:Эшмәкәрләр
Төркем:Татарстанның муниципаль районнары башлыклары
Төркем:Россия кооперация университетын тәмамлаучылар
Алтай Википедиясе

**Алтай Википедиясе**  – нең алтай телендәге бүлеге.

## Тарихы
2021 елның 23 февралендә алтай телендә Википедия бүлеге ачыла, ул alt.wikipedia.org доменда эшли башлый.

Проект Викимедиа инкубаторында озак үсеш юлы уза —  алтай телендәге беренчел бит (Тӧс бӱк) 13 ел элек  — 2008 елның 28 апрелендә булдырыла. Чагыштырмача активлыкның беренче чоры 2012-2015 елларга туры килә, берничә дистә статья булдырыла, шулай ук иң мөһим система хәбәрләренең бер өлеше алтайчага күчерелә.

Бүлек тарихында иң яңа этап 2020 елның мартында башлана. Кулланучы Толуш (Надежда Енчинова) инкубаторда проектны үстерүгә актив кушылган волонтерлар төркемен оештыруга ирешә. Аларга шулай ук Википедиянең тәҗрибәле катнашучылары да ярдәм итә. Надежда Алтай Республикасы географиясенә багышланган мәкаләләрдә көч куярга тәкъдим итә. Бер ел эчендә 403 бит (мәкаләләр, категорияләр, шаблоннар) булдырыла, шул ук вакытта 2021 елның 22 февраленә битләрнең гомуми саны 496 тәшкил итә башлый. Параллель рәвештә катнашучы Батыр Комдошев translatewiki.net порталындагы төп система хәбәрләрен алтайчага күчерү буенча зур эш башкара, алтай теленә тәрҗемә итүне 100 %-ка җиткерә.

Алтай инкубаторында катнашучылар Толуш (тест викисы администраторы) һәм Bakpay (Клавдия Кудачина) 6 меңнән артык төзәтмә ясаган. 500-дән алып 1 меңгә кадәр төзәтмәнеКергил һәм Maksyanya катнашучылары ясыйлар. Aiding toyushev, Soul Train, Ereldej һәм Failed Translator катнашучылары 100 дән артык төзәтмә ясый.

Алтай Википедиясендә төп киңлеккә күчкән вакытта 362 энциклопедия мәкаләсе була. Алтай Википедиясе Россия халыклары телләрендәге 29-нчы бүлек (БМОның башка илләрендә дәүләт статусына ия булган телләрне санамыйча), шулай ук, исәп буенча Википедиянең глобаль дәрәҗәдә 298-нче актив бүлеге. Алтай Википедиясе 2021 елның гыйнварында Бөтендөнья электрон энциклопедиясенең 20 еллыгын бәйрәм иткәннән соң ачылган беренче тел бүлеге була.

Надежда Николаевна кыска вакыт эчендә (бер елдан кимрәк) Википедиянең яңа бүлеген төзү буенча волонтерлар оештырган өчен 2021 ел Вики-премиясенә лаек була.

## Статистика
Алтай Википедиясендә  мәкалә  бар ( елның   аена карата). Теркәлгән кулланучылар саны — , шул исәптән  кулланучы соңгы 30 көн эчендә нинди дә булса гамәл кылган,  кулланучы идарәче статусын йөртә. Үзгәртүләр саны — .

## Сылтамалар

# 
# 
# 
# 
# 

Төркем:Алтай теле
Сафуан Гыйззәтуллин

**Гыйззәтуллин Сафуан Галләметдин улы** (27 апрель 1930—30 март 1999) — галим-агроном. Авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты (1965), профессор (1991). БАССР‑ның атказанган фән эшлеклесе (1980), ССРБ‑ның уйлап табучысы (1987).

## Биографиясе
Гыйззәтуллин Сафуан Галләметдин улы 1930 елның 27 апрелендә Башкорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Ташлы авылында (хәзер Әлшәй районы) туган. 1955 елда Башкорт авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаганнан соң Дүртөйле районының Я.М.Свердлов исемендәге колхозында, 1958 елдан алып Биология институтында эшли. 1963-1994 елларда Башкортстан авыл хуҗалыгы институты һәм Башкорт дәүләт аграр университеты укытучысы, шул исәптән 1978-1993 елларда агрохимия һәм үсемлекләрне саклау кафедрасы мөдире була.
Гыйззәтуллин Сафуан Галләметдин улының фәнни эшчәнлеге минераль ашламалар куллану ысулларын һәм дозаларын, сидератлар комлы һәм нык комлы туфракларның агрохимик үзенчәлекләренә тәсирен һәм Башкортстанның урман-дала зонасында авыл хуҗалыгы культураларының уңдырышлылыгын өйрәнүгә багышланган. Гыйззәтуллин катнашлыгында туфракка минераль ашламалар сибүнең кыек тасма ысулы уйлап табыла. Гыйззәтуллин Сафуан Галләметдин улы 160 фәнни хезмәт һәм 7 уйлап табу авторы

Гыйззәтуллин Сафуан Галләметдин улы 1999 елның 30 мартында Уфада вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ҒИЗЗӘТУЛЛИН Сафуан Ғәлләметдин улы
* 27 апрельдә туганнар

Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлшәй районында туганнар
Төркем:Башкортлар
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Русиядә туганнар