open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түбән Әлки

**Түбән Әлки** — Татарстан Республикасының Әлки районындагы авыл.
## Географиясе
Түбән Әлки Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 127 чакрым, ә район үзәге Базарлы Матактан көньяк-көнчыгышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Күренекле кешеләр

*Әсхәт Әсәдулла улы Хисмәтов (1952), Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, Татарстанның халык артисты.
* Гөлшат Шәрәпова (1983), җырчы, Татарстанның атказанган (2010) һәм халык (2022) артисты.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 705 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,16%,
башка халыклар — 1,70%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,14%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Күшки

**Күшки** — Татарстан Республикасының Әлки районындагы авыл.
 
## Географиясе
Күшки Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 113 чакрым, ә район үзәге Базарлы Матактан көньяк-көнбатышка таба 21 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1700 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 78%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 180 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 78,33%,
татарлар — 15%,
чуашлар — 4,44%,
башка халыклар — 1,67%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,56%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Базарлы Матак

**Базарлы Матак** — Татарстан Республикасының Әлки районындагы авыл.
## География
Авыл Актай елгасында, Казаннан 134 километр көньяк-көнчыгышрак урнаша.
### Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Тарих
1730-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 62%, руслар — 27%, чуашлар - 11%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 6257 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 70,03%,
урыслар — 21,40%,
чуашлар — 5,96%,
башка халыклар — 2,21%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,40%.

## Мәдәният
* Тарих-туган якны өйрәнү музее
## Шәхесләр
* Раил Габдрахманов (1989), танкист, капитан, Украинада махсус хәрби операциядә катнашучы. Россия Герое (2022).

## Галерея

Файл:Bazarny Mataki-8793.JPG|
Файл:Bazarny Mataki-8784.JPG
Файл:Bazarny Mataki-8791.JPG
Файл:Bazarny Mataki-8785.JPG
Файл:Базарлы Матак музее.JPG|Тарих-туган якны өйрәнү музее

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Татарстан район үзәкләре
Баграж (Әлмәт районы)

**Баграж** — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы авыл.
 
## Тарих
1920-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): чуашлар — 79%, татарлар — 20%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 79 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 67,09%,
татарлар — 21,52%,
урыслар — 11,39%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Кәшер

**Яңа Кәшер** — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы авыл.
## Географиясе
Яңа Кәшер Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 235 чакрым, ә район үзәге Әлмәттән төньяк-көнчыгышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1523 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 89,69%,
таҗиклар — 4,66%,
башка халыклар — 4,92%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,72%.

## Авылда туган күренекле кешеләр

* Энҗе Мөэминова — шагыйрә.
* Ришат Әбүбакиров (1959) — Россия Дәүләт думасы депутаты.
* Ләбиб Ибраһимов (1933―2007), Әлмәт политехник техникумы директоры (1964―2006), РСФСР (1983) һәм Татарстанның (1994) атказанган укытучысы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мәмәт

**Мәмәт** — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы авыл.
## Географиясе
Мәмәт Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 218 чакрым, ә район үзәге Әлмәттән көньяк-көнбатышка таба 17 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 662 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 93,05%,
урыслар — 4,08%,
башка халыклар — 2,11%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,76%.

## Танылган шәхесләр

* Диләрә Гыймранова (1975), 2004 елдан Ризаэддин Фәхреддин мемориаль музее директоры.
* Малик Шәфикъ улы Каюмов (1952), 2005―2021 елларда «Җәлилнефть» нефть-газ чыгару идарәсе башлыгы. 
* Рәшит Саттаров (1912―1997), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Миңнебай (Татарстан)

**Миңнебай** — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы авыл.
## Географиясе
Миңнебай Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 226 чакрым, ә район үзәге Әлмәттән көньяк-көнбатышка таба 11 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1028 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 91,05%,
урыслар — 5,74%,
башка халыклар — 2,24%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,97%.

## Мәдәният
* Фатих Кәрими музее
## Шәхесләр

* Гыйльман Кәримов, ахун.
* Фатих Кәрими, нәшир, язучы.
* Нәфис Ибраһимов (1957), ТР дәүләт премиясе лауреаты.
* Байрон Ишморатов — танылган татар галиме, профессор.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Фатих Кәрими
Яңа Нәдер

**Яңа Нәдер** яки *Нәдер* — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы торак пункт.
## Географиясе
Яңа Нәдер Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 235 чакрым, ә район үзәге Әлмәттән көньяк-көнчыгышка таба 11 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Сыйфатлама
Нәдердә яшәүчеләр саны елдан-ел арта бара. 2000 елда авылда 1085 кеше гомер кичергән, бүгенге көндә анда 1377 кеше яши. Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк, 2011 елда авылда 19 бала туган, ә бакыйлыкка 20 кеше күчкән. Торак пунктта рәсмиләштерелгән 466 йорт исәпләнә.
Авылда тормыш итү өчен барлык шартлар тудырылган. Урта мәктәп, балалар бакчасы, ФАП, почта, Мәдәният йорты, китапханә, "Зәй" хуҗалыгыннан тыш өч фермер хуҗалыгы, бер гаилә кәҗә фермасы уңышлы гына эшләп килә. Халыкка 4 азык-төлек кибете, кече пекарня, пилорама хезмәт күрсәтә. Авыл уртасында урнашкан мәчет тирә-юньгә иман нуры сибеп тора һәм башкалар.
Нәдердә авыл Советы 1918 елда ук оештырыла.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1506 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 91,24%,
урыслар — 4,25%,
башка халыклар — 4,45%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,07%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бай тарихлы Нәдер  
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Михайловка (Диңгез буе крае)

**Яңа Михайловка** () — Диңгез буе краеның Чугуевка районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (94%).

## Искәрмәләр

Төркем:Чугуевка районы торак пунктлары
Төркем:Диңгез буе крае торак пунктлары
Югары Көек

**Югары Көек** — Татарстан Республикасының Әтнә районындагы авыл. 
## Географиясе
Югары Көек Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 58 чакрым, ә район үзәге Олы Әтнәдән төньяк-көнбатышка таба 13 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 207 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,52%,
башка халыклар — 0,48%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8&nbsp;°C.
## Танылган шәхесләр

* Нургали Бариев (1919-1998), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Фәрит Тәһәвиев (1930-1999), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Көек

**Түбән Көек** — Татарстан Республикасының Әтнә районындагы авыл. 
## Географиясе
Түбән Көек Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 56 чакрым, ә район үзәге Олы Әтнәдән төньяк-көнбатышка таба 10 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 260 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,54%,
башка халыклар — 3,46%.

## Күренекле шәхесләр

**Ногман Габделкәримов** (1840-1918) хәзерге Әтнә районы Түбән Көек авылында туып, аннары Казанга китеп, беренче гилдия сәүдәгәр булган күренекле кеше. 1910 еллар тирәсендә Ногман Габделкәримов туган авылы Түбән Көектә ирләр һәм хатын-кызлар мәдрәсәләре салдыра. Ногман Габделкәримов Зәйнәп Хәсәниянең (1887 елның 25 нче сентябрендә Казан шәһәрендә туган) әтисе. Габдулла Тукайның Клячкин шифаханәсеннән, 1912-1918 елларда Казанда чыккан "Аң" исемле әдәби-иҗтимагый журналның секретаре Зәйнәп Хәсәниягә язган хаты (хат Тукай томнарына кертелгән):
"Мөхтәрәмә Зәйнәп ханым! 
8 нче санга бар кадәремне җибәрдем. Беренче корректорын үземә күрсәтсәгез икән. Аннан соң шушы язылган микъдар шигырьнең һәммәсе бер номерга кереп бетсә иде. Шулай булганда, ул шактый көч булырлык. Хәер, "Толстой сузләре"нең бер-икесен цензор бозар кеби сизәм. Ул вакыт һәммәсенең басылуы мәҗбүри үк булыр.
Г.Тукаев. 
1913 ел, 28 март".
Түбән Көек мәктәбендә төрле елларда белем алган күренекле шәхесләр:
**Биктимерова Тәэминә Әхмәт кызы** (1940) – тарих фәннәре кандидаты (1982). Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2002), ТР Фәннәр академиясенең Ш.Мәрҗәни исемендәге Тарих институтында тарих һәм милли мәгариф теориясе үзәге өлкән фәнни хезмәткәре.
**Яхина Зөбәйдә Нургали кызы **(1950) – адвокат. Татарстанның атказанган юристы, ТР адвокатлар коллегиясе әгъзасы.
**[[Лена Шакирҗанова|Шакирҗанова Лена Галимҗан кызы]] **(04.06.1945 - 16.01.2017) – шагыйрә. СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1984). Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2000). Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты (2011 нче ел).
**[[Луара Шакирҗанова|Шакирҗанова Луара Галимҗан кызы]] **(1950) – артистка, Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры музее директоры. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1996).
**Самат Шакир** (Шакиров Самат Фәтхрахман улы) (1924-1998) – шагыйрь, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1962), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1984.)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Япанчы

**Япанчы** — Татарстан Республикасының Әтнә районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча). 
## Географиясе
Япанчы Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 43 чакрым, ә район үзәге Олы Әтнәдән көньяк-көнчыгышка таба 15 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 4 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Баhаветдин бине Сөбхан бине Габделкәрим әл-Мәрҗани (*[[1787 ел|1787]]—[[1856 ел|1856]]*), имам, мөдәррис. Шиһабетдин Мәрҗаниның әтисе.
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Бәрәскә

**Түбән Бәрәскә** — Татарстан Республикасының Әтнә районындагы авыл.
## Географиясе
Түбән Бәрәскә Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 51 чакрым, ә район үзәге Олы Әтнәдән көньяк-көнбатышка таба 7 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1539 елда нигез салынган.
Татар архитектурасы үрнәге — мәчет (1769).

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 794 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,23%,
башка халыклар — 2,77%.

## Танылган шәхесләр

* Госман Әхмәтҗанов, актер, радио режиссеры.
* Мөхәммәтсадыйк Борнаев, сәүдәгәр, Борнай мәчетен төзетүче.
* Марсель Җаббаров (1947), драма актеры һәм режиссер, ТАССР халык (1991), РФ атказанган (2004) артисты.
* Баһаветдин әл-Мәрҗани, имам, мөдәррис, Шиһабетдин Мәрҗаниның әтисе.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Әхмәт (Зәй районы)

**Әхмәт** — Татарстан Республикасының Зәй районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 229 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,07%,
шул исәптән керәшен татарлары — 22,27%,
башка халыклар — 3,93%.

## Шәхесләр

* Наил Дунаев (*Николай Дунаев*, 1937―2022), Камал театры актеры. ТАССР (1982), РФ (1996) халык артисты, Җәлил (1978), Тукай (1998) бүләкләре иясе.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Байрак (Зәй районы)

**Байрак** () ― Татарстанның Зәй районы Бигеш авыл җирлегенә караучы, юкка чыгу стадиясендәге торак пункт (авыл).
## География
Авыл Зичә елгасының уңъяк кушылдыгы булган Лоҗы елгасына сул яктан коючы инеш ярында, урман аланында, Зәй тимер юл станциясеннән 31 км, Яр Чаллы пристаненнән 46 км ераклыкта урнашкан.
Координаталар: киңлек 55.484334, озынлык 51.950305 52.
## Демография

Төп халкы ― татарлар.
## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Тарих
Авылга 1926 елда хәзерге Зәй районы Кәрәкәс авылыннан һәм тирә-як торак пунктларыннан күченеп утырган крестьяннар нигез салган (соңрак Иштирәк авылы (хәзерге Тукай районы) һәм Сармашбаш авылы кешеләре күчеп килә).
Авыл 1929 төзелгән Бигеш авыл советына караган (беренче рәисе Я. Х. Исмәгыйлев).
1930 елга кадәр Татарстан АССР Чаллы кантоны Шәңгәлче волостенә керә. 1930 елның 10 августыннан ― Чаллы, 1935 елның 10 февраленнән – Зәй, 1963 елның 1 февраленнән ― Чаллы, 1972 елның 1 ноябреннән ― Зәй районнарында.
Күмәк хуҗалыклар төзү башлангач, 1929―1930 елларда авылда «Байрак» авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырыла (беренче рәисе итеп Барый Лотфуллин сайлана). Хезмәт ияләренең Зәй район советы башкарма комитетының 1950 елның 14 июлендәге 26нчы санлы беркетмәсе буенча, колхозга игенчелекне үстерү өчен 135 гектар сөрүлек җире беркетелгән . 
 
Бөек Ватан сугышы елларында (1941―1945) фронтка киткән 73 кеше өйләнеп кайтмаган (һәлак булган яки хәбәрсез югалган, сан Кәрәкәс авылы белән бергә бирелә) .
1950 елда 27 хуҗалыкта 122 кеше яшәгән.
1951 елга кадәр авылда башлангыч мәктәп эшләп килгән.
Күмәк хуҗалыкларны эреләндерү башлангач, 1950 елның июлендә «Байрак» (Байрак), «Яңа Юл» (Бигеш) һәм «Урай» (Кәрәкәс) авыл хуҗалыгы артельләрен берләштерәләр, яңа хуҗалыкка «Урай» исеме бирелә (үзәге Бигеш) .
1958 елның язында Байрак халкы тагын 6 авыл кешеләре белән эреләндерелгән «Алга» күмәк хуҗалыгына керә (үзәге Бигеш). Колхоз рәисе ― А. Фазлыев, 1959 елдан ― Ш. Зиннәтуллин.
Мөстәкыйль хуҗалык итү мөмкинлеген югалткан авыл халкы тарала башлый, күпчелеге Бигеш авылына күченә .
2017 елның 1 гыйнварына авылда 9 кеше яшәгән. Хәзер авыл юкка чыгу стадиясендә.
## Әдәбият
* Байрак. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 18.
## Сылтамалар
* Байрак. Tatarica. Татарская энциклопедия
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Югары Мәлем

**Югары Нәлем** — Татарстан Республикасының Зәй районындагы авыл.
 
## Географиясе
Югары Мәлем Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 207 чакрым, ә район үзәге Зәйдән көньяк-көнчыгышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1678 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 306 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 95,10%,
башка халыклар — 4,90%.

## Шәхесләр

* Әнәс Таҗетдинов (1927―1990), ТАССР юстиция министры (1971―1987).
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Моны да карагыз
* Басар
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ирнә (Зәй районы)

**Ирнә** ) ― Татарстанның Зәй районы Яңа Спас авыл җирлегенә караучы, юкка чыгу стадиясендәге торак пункт (авыл). 2012 елның 1 гыйнварына 3 хуҗалыкта 6 кеше яшәгән .
## География
Авыл Кече Ирнә елгасының Урман Зәе (Ирнә) елгасына кушылган урында, урман буенда, Зәй тимер юл станциясеннән  30 км көньяк-көнчыгышта, Яр Чаллы пристаненнән 90 км ераклыкта урнашкан .
Координаталар: киңлек 55.183755, озынлык 52.223077
## Демография

Төп халык: татарлар.
## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Тарих
Авылга 1926 елда хәзерге Зәй районы Федоровка (*[[Пидәр]]*) авылыннан күченеп утырган крестьяннар нигез салган. Әүвәлге исеме ― Ирнә поселогы ()
. Беренче күченеп утыручылар: И. Буханов, А. Чернов, А. Егоров һ. б.. Авылга исем Ирнә елгасы буенча бирелгән.
Авыл 1918 елда төзелгән Яңа Спас авыл советына караган.
1930 елга кадәр Татарстан АССР Чаллы кантоны Яңа Спас волостенә керә. 1930 елның 10 августыннан ― Акташ, 1959 елның башыннан – Сарман, шул ук елның май аеннан (халык соравы буенча) ― Зәй, 1962 елның 1 ноябреннән ― Әлмәт, 1972 елдан ― Зәй районнарында.
Күмәк хуҗалыклар төзү башлангач, 1929―1930 елларда авылда «Алга» (Вперед) авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырыла (беренче рәисе итеп Андрей Чернов сайлана, 1935 елдан колхозны А. Пугачев җитәкли). Хезмәт ияләренең Зәй район советы башкарма комитетының 1950 елның 14 июлендәге 26нчы санлы беркетмәсе буенча, колхозга игенчелекне үстерү өчен 289 гектар сөрүлек һәм башка авыл хуҗалыгы җирләре беркетелгән. 
 
Бөек Ватан сугышы елларында (1941―1945) авылдан фронтка киткән 19 кеше өйләнеп кайтмаган (һәлак булган яки хәбәрсез югалган) .
Күмәк хуҗалыкларны эреләндерү башлангач, 1950 елның июлендә «Алга» (Ирнә), «Кызыл сукачы» (Федоровка) һәм «Кызыл Ирнә» (Апач) авыл хуҗалыгы артельләрен берләштерәләр, яңа хуҗалыкка «Алга» исеме бирелә.
1950 елда 52 хуҗалыкта 193 кеше яшәгән.
1958 елның апрелендә «Алга» күмәк хуҗалыгы эреләндерелгән Чапаев исемендәге күмәк хуҗалыгына керә (үзәге Сармашбаш).
1963 елда Ирнә авылы Әлмәт районының «Правда» колхозына бирелә.
Мөстәкыйль хуҗалык итү мөмкинлеген югалткан авыл халкы тарала башлый.
1979 елдан авылның элекке күмәк хуҗалык җирләрендә Зәй политехника көллиятенең ярдәмче хуҗалыгы оеша.
1993 ел ахырында «Правда» колхозы «Бүсерәк»  итеп үзгәртеп корыла (АҖ рәисе ― С. С. Артамонычев)
.
2002 елда авылда 2 кеше яшәве мәгълүм .
2012 елның 1 гыйнварына 3 хуҗалыкта 6 кеше яшәгән . Хәзер авыл юкка чыгу стадиясендә.
## Әдәбият
* Ирня. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 120.
## Сылтамалар
*  История деревни Ирня (Ирнэ).  Татары без границ
*  Ирнә. Tatarica. Татарская энциклопедия
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Кызыл Юл (Зәй районы)

**Кызыл Юл** () – Татарстанның Зәй районы Югары Шепкә авыл советына караучы, хәзер юкка чыгучы торак пункт (авыл) . 2017 елда авылда даими яшәүче юк, 2020 елда 1 хуҗалыкта 1 кеше исәптә тора. 
## География
Авыл Лоҗы елгасына коючы инеш буенда, авыл советы үзәге Югары Шепкәдән төньяк-көнбатышка таба 16 км, Зәй тимер юл станциясеннән 27 км ераклыкта урнашкан булган.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Демография

Төп халык — татарлар.
## Шәхесләр

## Тарих
1926 елда Югары Лоҗы һәм Кызыл Чапчак авылларыннан аерылып чыккан крестьяннар тарафыннан нигезләнгән .
Оешканнан бирле Татарстан АССР Чаллы кантоны Тәкмәк волостенда була. 1930 елның 10 августыннан — Ширәмәт, 1935 елның 10 февраленнән — Зәй, 1963 елның 1 февраленнән — Чаллы, 1972 елның 1 ноябреннән — Зәй районнарында.
Илдә күмәк хуҗалыклар оештырыла башлагач, 1929—1930 елларда авылда «Кызыл Юл» авыл хуҗалыгы артеле төзелгән. Административ яктан Түбән Лоҗы авыл советына караучы (1930 елда авыл советы рәисе Х. Афзалов) артельгә игенчелек өчен 194 га сөрүлек җире беркетелгән, терлекчелек өчен болыннар бүлеп бирелгән.
Бөек Ватан сугышы фронтларында (1941—1945 елларда) авылдан киткән 7 кеше һәлак булган яки хәбәрсез югалган.
1950 елның июлендә, колхозларны эреләндерү башлангач, «Кызыл Юл» (Кызыл Юл), «Объединение» (Иске Пальчиково), «Красный Зай» (Кече Пальчиково), «Буденный исемендәге» (Самарцево) артельләр «Объединение» хуҗалыгына берләшә.
1959 елның апрелендә Түбән Лоҗы авыл советы бетерелә. Кызыл Юл авылы башта Пәлчикәү, 1960 елдан Югары Шепкә авыл советларына беркетелә. Бу вакытта аавылда 25 хуҗалыкта 92 кеше яши.
1958 елның апрелендә Кызыл Юл авылы 5 авыл (Югары Шепкә, Имәнлебаш, Иске һәм Кече Пальчиково, Самарцево) белән бергә «Коммунизмга юл» (, 1992 елдан «Татарстан») колхозына кертелә. Эреләндерелгән колхозның (үзәге Югары Шепкә) беренче рәисе – В. Сабанаев.
1994 елдан авыл юкка чыга башлый.
## Әдәбият
* Кзыл Юл (Кызыл Юл). // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 134.
## Сылтамалар
*  История поселка Кзыл Юл (Кызыл Юл).  «Чикләрсез татарлар» порталы
*    Населенные пункты ТатАССР до 1941года. Заинский район
*   Кзыл Юл.  Tatarica. Татарская энциклопедия
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Түбән Олыҗы

**Түбән Олыҗы** (**Түбән Лоҗы**) — Татарстан Республикасының Зәй районындагы татар авылы.

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Географиясе
Түбән Олыҗы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 186 чакрым, ә район үзәге Зәйдән төньяк-көнчыгышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Танылган шәхесләр

* Рабит Батулла (*1938*) — күренекле татар язучысы, драматург, публицист, җәмәгать эшлеклесе.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 172 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,42%,
башка халыклар — 0,58%.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Авыл (Зәй районы)

**Яңа Авыл**, Яңавыл () ― Татарстанның Зәй районы Төги авыл җирлегенә караучы, юкка чыгу стадиясендәге торак пункт (авыл). 2012 елның 1 гыйнварына авылда 4 кеше яшәгән .
## География
Авыл Кичү елгасы кушылдыгы Батрас елгасының өске агымында, урман буенда, Зәй тимер юл станциясеннән 28 км ераклыкта, Зәй ― Төги автомобиль юлыннан 1,5 км эчтәрәк урнашкан.
Координаталар: киңлек 55.157220, озынлык 51.748556.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Демография

Төп халык ― татарлар (керәшеннәр), руслар.
## Шәхесләр

## Тарих
Авылга 1928 елда хәзерге Зәй районы Төги авылыннан элекке җирбиләүче алпавыт Я. Бочкарев җирләренә күченеп утырган крестьяннар нигез салган.
Авыл 1918 елда төзелгән Төги авыл советына караган (беренче рәисе билгеле түгел).
1930 елга кадәр Татарстан АССР Чаллы кантоны Кузай (Троицко-Юсупкино) волостенә керә. 1930 елдан ― Акташ, 1944 елдан ― Ямаш, 1957 елдан ― Акташ, 1962 елдан ― Әлмәт, 1972 елдан ― Зәй районнарында.
Күмәк хуҗалыклар төзү башлангач, 1929―1930 елларда авылда «Иптәш» (Товарищ) авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырыла (сайланган рәисләрнең берсе ― Петр Черяшов, ул сугышта һәлак булган). 1930 елда авылда 32 хуҗалыкта 135 кеше яшәгән.
Бөек Ватан сугышы елларында (1941―1945) фронтка киткән 11 кеше өйләнеп кайтмаган (һәлак булган яки хәбәрсез югалган) .
Күмәк хуҗалыкларны эреләндерү башлангач, 1950 елның июлендә «Иптәш» (Яңа Авыл), «Кызыл Таң» (Красная Зорька, Водоохранный), «Бишьеллык» (Пятилетка, Соколка) һәм Энегельс исемендәге (Алексеевка) авыл хуҗалыгы артельләрен берләштерәләр, яңа хуҗалыкка Энгельс исеме бирелә (беренче рәисе ― Мазанкин).
1959 елдан «Рассвет» колхозында (үзәге Төги авылында: беренче рәис ― Н. Я. Бабатов).
Мөстәкыйль хуҗалык итү мөмкинлеген югалткан авыл халкы тарала башлый.
1993 елда 6 хуҗалыкта 12 кеше, 2002 елда ― 8 кеше, 2012 елда ― 4 кеше яшәве мәгълүм . Авылга газ кермәгән, бернинди социаль-мәдәни объектлар юк. Хәзер авыл юкка чыгу стадиясендә.
## Әдәбият
* Новая Деревня (Яна Авыл). // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реном»е, 1994. – С. 171-172.
## Чыганаклар
* Новая Деревня (Яңа Авыл). // Татарский энциклопедический словарь. К.: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. – С.401. ISBN 09530650-3-0
## Сылтамалар
*  История деревни Новая Деревня (Янгаавыл).  Татары без границ
* [ЯҢА АВЫЛ (Новая деревня).](http://www.millattashlar.ru/index.php/ЯҢА_АВЫЛ_(Новая_деревня)) Татары без границ
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Яңа Спас (Зәй районы)

**Яңа Спас** () — Татарстан Республикасының Зәй районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 263 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 82,13%,
татарлар — 12,55%,
шул исәптән керәшен татарлары — 5,70%,
башка халыклар — 4,18%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,14%.

## Шәхесләр

* Иван Герасимов (1894-1937), БАССР прокуроры.
## Моны да карагыз
* Озёровка
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кармалка

**Кармалка** — Татарстан Республикасының Зәй районындагы поселок.
## Географиясе
Кармалка Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 186 чакрым, ә район үзәге Зәйдән көньяк-көнбатышка таба 8 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1956 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 52,5%, руслар — 45%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 208 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 51,92%,
татарлар — 46,63%,
башка халыклар — 1,44%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Афанас (Кайбыч районы)

**Афанас** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Бәрле елгасының сул ярында урнашкан.
## Тарих
Авыл 18 гасырда нигезләнгән. Элеккеге атамасы — Малиновка.
## Халык саны

Милли состав (2010): татарлар — 70 %, руслар — 26 %, чуашлар — 4 %.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 100 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 76%,
урыслар — 23%,
башка халыклар — 1%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Байморза (Татарстан)

**Байморза** (*Әрре*, ) — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Чуашстан белән чик буенда урнашкан.
## Географиясе
Байморза Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 97 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнбатышка таба 25 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән. Авыл ике өлешкә бүленеп йөртелгән татар (мөселман ягы) һәм чуаш (керәшен татарлары ягы).
Инкыйлабкача авылда чиркәү мәктәбе, мәдрәсә һәм мәчет эшләгән.
## Демография

Төп милләтләр (2010 елгы җанисәп буенча): татарлар. Халыкның төп шөгыле - терлекчелек.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 112 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,21%,
башка халыклар — 1,79%.

## Шәхесләр

## Мәгариф
* Байморза башлангыч мәктәбе
## Дин
* Байморза мәчете - бүгенге көндә юкка чыккан мәчет.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы керәшен татар авыллары
Бәрлебашы урманчылыгы

**Бәрлебашы урманчылыгы** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы урманчылык бистәсе.
## Географиясе
Бәрлебашы урманчылыгы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 82 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнбатышка таба 11 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халкы
2011 елга биредә 21 кеше яшәве мәгълүм. Милли составы татарлардан тора. Халыкның төп шөгыле - умартачылык һәм агач эшкәртү.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Зур Колаңгы

**Зур Колаңгы** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл.
## Географиясе
Зур Колаңгы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 61 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан төньяк-көнчыгышка таба 14 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
200px|thumb|left|Петропавлов чиркәве
XVII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (2010 елгы җанисәп буенча): руслар (73%) һәм чуашлар (27%).

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 33 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 66,67%,
чуашлар — 18,18%,
үзбәкләр — 6,06%,
башка халыклар — 9,09%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Дин
*Петропавел чиркәве
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Имәнле Бортас

**Имәнле Бортас** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы аыл. Имәле елгасы буенда урнашкан.
## Географиясе
Имәнле Бортас Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 57 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан төньяк-көнчыгышка таба 18 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
18 гасырда нигезләнгән. Авыл атамасы Чуашстанның Бортас авылы атамасыннан чыккан булуы яки бортаслар кабиләсе исеменә барып тоташуы ихтимал.
## Халык саны

Милли составы (2002): татарлар — 98%, руслар — 2%. Халыкның төп шөгыле - игенчелек һәм терлекчелек.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 133 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 93,98%,
урыслар — 4,51%,
башка халыклар — 0,75%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,75%.

## Шәхесләр

## Дин
*Бортас мәчете
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы татар авыллары
Александровка (Кайбыч районы)

**Александровка** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Гөбенә елгасы ярында, Чуашстан чигендә урнашкан.
## Тарих
XIX гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (2010 елгы җанисәп буенча): татарлар (100%). Халыкның төп шөгыле - умартачылык.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 7 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 85,71%,
шул исәптән керәшен татарлары — 28,57%,
чуашлар — 14,29%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы татар авыллары
Төркем:Кайбыч районы керәшен татар авыллары
Алмалы

**Алмалы** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Алмалы — Арча районы авылы.
* Алмалы — Зәй районы авылы.
* Алмалы — БР Ишембай районы авылы.
* Алмалы — Чуашстанның Шомырша районы авылы.
* Алмалы — Ырынбур өлкәсенең Переволоцки районы авылы.
* Алмалы — Ырынбур өлкәсенең Төйлегән районы авылы.
## Һидроним
* Алмалы — Накыз елгасы кушылдыгы.

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Кушкүл (Татарстан)

**Кушкүл** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Гөбенә елгасы буенда тора.
## Географиясе
Кушкүл Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 94 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнбатышка таба 23 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1937 елда нигезләнгән. Авыл тулысынча асфальтлаштырылган.
## Халык саны

Милли составы (2010): татарлар — 100%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 89 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,63%,
шул исәптән керәшен татарлары — 16,85%,
башка халыклар — 1,12%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 2,25%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Мәгариф
* Кушкүл башлангыч мәктәбе
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы керәшен татар авыллары
Малала

**Малалла** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы чуаш авылы. Зөя елгасы янында урнашкан.
## Географиясе
Малала Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 53 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан төньяк-көнчыгышка таба 22 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1920 елларда Кече Мәме авылы кешеләре тарафыннан нигезләнгән.
## Халык саны

Милли составы (2002): чуашлар — 100%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 36 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 86,11%,
урыслар — 13,89%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы чуаш авыллары
Кече Урсак

**Кече Урсак** (*Имәле башы*) — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Имәле елгасы буенда урнашкан.
## Географиясе
Кече Урсак Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 69 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнчыгышка таба 11 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
18 гасырда нигезләнгән. Авыл чуаш һәм татар ягына бүленеп йөргән. Татар һәм чуаш зиратлары бар. Авылда 20 гасыр башында мәчет һәм мәдрәсә эшләп торган.
## Халык саны

Милли составы (2010): татарлар — 59%, чуашлар - 39%, руслар — 2%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 69 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 60,87%,
чуашлар — 30,43%,
урыслар — 8,70%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Дин
*Кече Урсак мәчете.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы татар авыллары
Төркем:Кайбыч районы чуаш авыллары
Морза Бәрлебашы

**Морза Бәрлебаш** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы татар авылы. Бәрле елгасы башланган җирдә урнашкан.
## Географиясе
Морза Бәрлебашы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 81 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнбатышка таба 9 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Авыл 1929 елда Бәрлебашы авылыннан күченеүчеләр тарафыннан нигезләнә.
## Халык саны

Милли состав (2010): татарлар — 97%, чуашлар - 2%, руслар — 1%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 106 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 94,34%,
урыслар — 5,66%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Мәгариф
*Морза Бәрлебашы башлангыч мәктәбе. Мәктәп 1935 елда ачыла.
## Дин
* Морза Бәрлебашы мәчете
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы татар авыллары
Мәлки

**Мәлки** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы татар авылы.
## Географиясе
Мәлки Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 97 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнбатышка таба 26 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
17 гасырда ниезләнгән. Авылда мәчет эшләве билгеле. 18 гасырда авыл халкы чукындырыла. Чукынырга теләмәгән халык башка татар авылларына күченә, күпчелеге Багыш авылына. Мәчет тә Багыш авылына күчерелә.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Халык саны

Милли составы (2010): татарлар — 93%, руслар — 5%, чуашлар - 2%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 507 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 91,32%,
урыслар — 7,10%,
башка халыклар — 1,58%.

## Шәхесләр

* Александр Волков (1960), Татарстан Республикасы Президентының документлар белән тәэмин итү һәм контроль идарәсе башлыгы.
* Валерий Волков, әфганчы
* Лена Бичарина, татар җырчысы, Татарстанның атказанган артисты.
* Александр Малов, журналист, язучы, Бөек Ватан сугышы һәм хезмәт ветераны.
* Светлана Журавлева – Татарстан Республикасының атказанган сәүдә хезмәткәре.
## Мәгариф
* Мәлки төп мәктәбе
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы татар авыллары
Төркем:Кайбыч районы керәшен татар авыллары
Камыллы

**Камыллы** — Татарстан Республикасының Кайбыч районында Ырым елгасына Камыллы елгасы койган урында урнашкан авыл.
## Географиясе
Камыллы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 104 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнбатышка таба 34 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
19 гасырда Иске Тәрбит авылы кешеләре тарафыннан нигезләнгән.
1927 нче елда Иске Тәрбит авылыннан 60 хуҗалык буш урынга күчеп килә. Килү сәбәпләренең берсе булып Иске Тәрбит җирләренең ерак булуы һәм кешеләрнең монда килеп эшләп йөрүенең мәшәкатьле булуында. Күченеп килүчеләрнең күбесе яшьләр була. Җирне шобага салып бүлгәннәр. Иген җыеп алынган буш камыллар өстендә күченеп килгән халык йорт җиткерә. Шулай итеп авыл Иске Тәрбиттән 4 чакрым ераклыкта көньяк- көнбатышта Ырым елгасының уң ягында салына. Авылга “Камыллы” дигән исем бирәләр.
1930-31 нче елларда монда күчкән кешеләр аерым күмәк хуҗалык булып оешалар. «Искра» колхозы төзелә. Бу колхозда ике бригада була. Аның беренче председателе итеп Иванов Яков Иванович билгеләнә. Кыска вакыт эчендә авылда кибет, башлангыч мәктәп, балалар бакчасы, клуб барлыкка килә. Камыллы мәктәбендә Галина Медова, Екатерина Смирнова, Матрена Кузьминалар укыта. Кибетче булып озак еллар Елизавета Осипова эшли.
Сарыклар, атлар үрчетелә. Ат абзары, сарык фермасы, механика остаханәсе, ындыр табагы, складлар төзелә. Тегермән эшли башлый
1970-80 нче елларга кадәр тормыш кайный. Аннан соң әкренләп авылдан яшьләр шәһәргә китә, укучылар Иске Тәрбит авылына йөреп укый, клуб та ябыла, тора бара фермалар бетерелә. Кызганычка каршы, хәзер Камыллы авылында авылында бары тик 1 кибет бар.
## Төп халкы
Төп халкы – керәшен татарлары. Чуашстанның Канаш районы Яманово, Тобурданово авыллары белән чиктәш урнашканга, әлбәттә инде, катнаш гаиләләр дә күп корыла.
## Танылган шәхесләре

* Иван Микусев — медицина фәннәре докторы, профессор, Казан медицина институтының травматология һәм ортопедия кафедрасы җитәкчесе, Россия Федерациясенең һәм Татарстанның атказанган табибы. Татарстанның фән һәм мәгариф өлкәсендәге дәүләт премиясе лауреаты.
* Юрий Микусев — медицина фәннәре докторы, профессор, Казан медицина институтының физиотерапия һәм сәламәтләндерү физкультурасы кафедралары җитәкчесе.Татарстанның атказанган табибы. Физиотерапия һәм сәламәтләндерү физкультурасы өлкәсендә беренче тапкыр лимфалар системасын тикшерү юлларын уйлап таба.
## Демография

Төп милләтләр (2010 елгы җанисәп буенча): татарлар (98%), чуашлар (2%).

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 52 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 90,38%,
башка халыклар — 5,77%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 3,85%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
* Иске Тәрбит мәктәбе музеендагы "Авыллар тарихы" альбомы.	

Төркем:Кайбыч районы керәшен татар авыллары
Төркем:Кайбыч районы татар авыллары
Надеждино (Кайбыч районы)

**Надеждино** (яки *Яңа Морат*) — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Чуашстан чиге буенда, Гөбенә елгасы ярында урнашкан.
## Тарих
18 гасырда нигезләнгән.
## Халык саны

Милли состав (2010): руслар (92%), чуашлар (8%).
=

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 154 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 94,16%,
чуашлар — 4,55%,
башка халыклар — 1,30%.

## Күренекле кешеләре

*Василий Платонов - Дан ордены тулы кавалеры.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Мәгариф
* Надеждино урта мәктәбе
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Олы Подберезье

**Олы Подберезье** (элеккеге татарча исеме **Күлле Ил**, хәзерге җирле татарча исеме **Биризнәк**) — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл.
## Географиясе
Олы Подберезье Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 85 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнбатышка таба 14 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих

XVI гасырда нигезләнгән.
## Демография

Милли составы (2010): руслар — 92.5%, татарлар — 3.9%, чуашлар - 2.6%, шулай ук әзербайҗаннар (0.4%), таҗиклар (0.6%) да яши.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 605 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 93,72%,
башка халыклар — 5,79%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,50%.

## Мәгариф
* Зур Подберезье урта мәктәбе
## Күренекле кешеләре

* Андрей Кошкин — СССР Герое.
* Дамир Сираҗиев – татар режиссеры, татар милли хәрәкәтенең активисты, сәясәтче.
* Артем Нагоркин (1997―2022), 68нче танк полкының танк командиры, Россиянең Украинадагы махсус хәрби операциясе вакытында һәлак булган. «Батырлык ордены» кавалеры (үлгәннән соң) .
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кече Подберезье

**Кече Подберезье** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл.
## Географиясе
Кече Подберезье Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 85 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан төньяк-көнбатышка таба 17 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
19 гасырда нигезләнгән.
## Дин
200px|thumb|left|Изге Ана чиркәве
*Кече Подберезье авылы чиркәве. Кече Подберезьедагы Изге Ана чиркәве 1902-1910 елларда Зур Подберезье авылы карамагында төзелә. Чиркәү бу авылдагы рус крестьяннары нияте белән аларның ук акчасына торгызыла.
## Халык саны

Милли состав (2010): руслар — 94%, чуашлар - 4%, татарлар — 2%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 95 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 96,84%,
башка халыклар — 2,11%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,05%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Олы Урсак

**Олы Урсак** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. 
## Географиясе
Олы Урсак Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 65 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнчыгышка таба 15 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Мәгариф
Кара: Олы Урсак урта мәктәбе
## Демография

Милли составы (2002): татарлар — 98%, чуашлар — 2%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 288 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,53%,
башка халыклар — 3,47%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Танылган шәхесләр

* Асия Ахметзянова-Бик куп дистэ еллар Олы Урсак авылында фельдшер булып эшлэгэн.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы татар авыллары
Бушанчы

**Бушанчы** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Имәле елгасы буенда урнашкан.
## Географиясе
Бушанчы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 67 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнчыгышка таба 10 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән. 19 гасырда авыл халкы тәгәрмәчләр ясау белән шөгыльләнгән. Авылда чиркәү һәм чиркәү мәктәбе эшләп килгән.
## Демография

Төп милләтләр (2017 елга): руслар — 90%, чуашлар — 10%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 46 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 78,26%,
чуашлар — 17,39%,
татарлар — 4,35%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Мәгариф
*Бушанча мәктәбе
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы чуаш авыллары
Багай (Татарстан)

**Багай** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Чуашстан чик буенда урнашкан.
## Географиясе
Багай Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 70 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан төньяк-көнбатышка таба 9 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
200px|thumb|left|Владимир Изге Ана иконасы чиркәве
XVIII гасырда нигезләнгән.
Мамадыш авылы — моннан башка янә шул тирәдә өч-дүрт авыл бар; бер кешенең балаларыннан таркалгандыр. Ягъни биш авыл бер исем белән аталадыр. Берсе — хәзердә Мамадыш дигәннәре — Мамадыш-Әкил дип йөртәләр. Янә Танай авылын Тәүгилде-Мамадыш диләр. Янә Салтыйган авылы бардыр; аны Мамадыш-Салтыган дип атаганнар; хәзердә Ышналы башы дигәннәре шул авылдыр. Янә анда Багай дигән рус авылы бардыр; Багаево-Мамадыш диләр икән. Янә Арсланово дигән рус авылы бар; хәзердә аны Мамадыш-Арсланово дип әйтәләр. Янә Гордеево дигән рус авылын Мамадыш-Гордеево дип йөртәләр. Бу биш авыл барысы да бер кешенең балаларыннан чыккандыр. Берәү — Җәмәд дигән кеше, үзенең биш углы, бер сеңелесе белән Болгардан килеп бер җиргә утырганнар.
## Демография

Төп милләтләр (2002 елгы җанисәп буенча): руслар — 78%, чуашлар - 15%, татарлар - 7%.
=

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 210 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 78,57%,
татарлар — 11,90%,
чуашлар — 7,14%,
башка халыклар — 2,38%.

## Күренекле кешеләре

* Михаил Минский (Мино Минцер) - җырчы.
* Мария Торынтаева (1926), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Мәгариф
* Багай башлангыч мәктәбе
## Дин
* Владимир Изге Ана иконасы чиркәве
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
*Каюм Насыйри. Зөя өязе авыллары