open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лидия Логинова (1954)

**Лидия Логинова**  (, ; 13 ноябрь 1954 ел) — коми җырчысы. Коми Республикасы Милләтләр министрлыгының фин-угыр мәдәни үзәге халык җырлары бүлеге хезмәткәре, «Зильган турун»  () ансамбле җитәкчесе.  Коми Республикасының халык артисты (1994), 2-нче дәрәҗәле  «Ватан алдындагы казанышлары  өчен» ордены медале (2005) иясе.

## Биографиясе
Лидия Петровна Логинова 1954 елның 13 ноябрендә  Коми Республикасының Корткерос районындагы Богородск бистәсендә туган.  Атасы — урманчы, әнисе — колхозчы.

Лидия Логинова бала чагында ук җырлый башлады. Ул катнашкан иң беренче конкурс — «Сыктывкарская осень».

1982 елдан 1988 елга кадәр Лидия Логинова *Эжваса дзоридзьяс* () ансамбле солисткасы була. 1992 елдан 1995 елга кадәр  Коми фольклор театрында хезмәт куя.

1995 елдан 1999 елгага кадәр Коми Республикасы  Филармониясенең «Зарни ёль» ансамблендә солист булып эшли.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Коми Республикасының халык артисты (1994)
* 2-нче дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале (2005)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Җырчы турында
Төркем:Җырчылар
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:13 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Коминың халык артистлары
Төркем:Корткерос районында туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Иделбаев

**Иделбаев** () ― фамилия.
* Мирас Иделбаев (1945), филология фәннәре докторы (2001), профессор (2014). БР атказанган мәгариф хезмәткәре (1995).
* Нәҗип Иделбаев (*[[Нәҗип Иделбай]]*, 1912―1991), язучы, тәрҗемәче, журналист.
* Урал Иделбаев (1972), композитор, Ш. Бабич премиясе лауреаты (2000), БР атказанган сәнгать эшлеклесе (2014). Язучы-галим  М. Х. Иделбаевның улы.
----
* Гөлфия Юнысова-Иделбаева (1948), Башкортстанның халык шагыйре (2015). Язучы-галим  М. Х. Иделбаевның хатыны.

## Моны да карагыз
* Иделле

Төркем:Фамилияләр
Иделле

**Иделле** ― әдәби тәхәллүс.
* Газиз Иделле (*[[Габделгазиз Усманов]]*, 1905―1985), язучы, тәрҗемәче.
* Фәрит Иделле (*[[Фәрит Аги]]*, 1943―2018), журналист, Азатлык радиосының татар-башкорт редакциясе директоры (1989―2006).

## Моны да карагыз
* **[[Иделбаев]]**

Төркем:Псевдонимнар
Юнысова

**Юнысова** ― фамилия.
* Айсылу Юнысова (1951), тарих фәннәре докторы (1997), профессор (1999). РФ (2016) һәм Башкортстанның (1997) атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Асия Юнысова (1947), журналист, язучы, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1998 елдан), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1993). 
* Гөлфия Юнысова (*Гөлфия Юнысова-Иделбаева*, 1948), шагыйрә, БАССР (1989), РФ (2005) атказанган мәдәният хезмәткәре. Башкортстанның халык шагыйре (2015).
* Ләйсән Юнысова (1970), журналист, шагыйрә.
* Сәйяра Юнысова (1927―), балет биючесе, педагог, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1990).
* Эльвира Юнысова (1960), Гафури театры актрисасы (1983 елдан), УДСИ укытучысы (1987―1995). БР халык (1992), РФ атказанган (2007) артисты.
----
* **[[Юнысов]]**

Төркем:Фамилияләр
Рәис Заһидуллин (1940)

**Рәис Заһидуллин**  (20 февраль 1940 ел) — ССРБ һәм Россия химик-технологы. Техник фәннәр докторы (1991), профессор (1999). Россия Федерациясенең (2007) һәм Башкортстан Республикасының (2003) атказанган фән эшлеклесе, ССРБ-ның уйлап табучысы (1976).

## Биографиясе
Рәис Нурый улы Заһидуллин 1940 елның 20 февралендә Башкорт АССРның Макар районы Ишәй авылында туган.

2009 елның 1 гыйнварыннан — Башкортстан Фәннәр академиясенең Стәрлетамак филиалы химия-технология бүлеге мөдире, «Гамәли тикшеренүләр институты» дәүләт автономияле гыйльми учреждениесендә гамәли химия һәм экология бүлеге мөдире.

## Белеме

* 1949-1956 елларда Ишәй җидееллык мәктәбе.
* 1956-1959 елларда Әхмәр урта мәктәбе.
* Октябрьнең 40 еллыгы исемендәге Башкорт дәүләт университеты, белгечлеге: химия (органик химия), 1959-1964
* Аспирантура (читтән торып),СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалы химия институты, 1969-1974.
*  «Органик химия» һөнәре буенча «N-(-амминоэтил) пиперазин химик әверелешләрне тикшерү» темасы буенча химия фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация  яклый.
* 1991 елда 05.17.04 авыр (яки төп) органик синтез җитештерү технологиясе белгечлеге  буенча техник фәннәр докторы гыйльми дәрәҗәсенә докторлык диссертациясе яклый.
* 1999 елда Югары аттестация комиссиясе профессор гыйльми исеме бирә.

Тәүге  тапкыр фәнни юнәлеш булдыра — ациклик һәм циклик ди — һәм полиамидлар химиясе.

360-тан артык фәнни хезмәт бастырып чыгара, шул исәптән 120-дән артык Россия Федерациясе патенты һәм ССРБ-ның авторлык танытмалары. 50-дән артык фәнни ачышлары җитештерүгә кертелгән.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2007)
* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2003)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Заһидуллин Рәис Нурый улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Башкортстан Республикасы  Фәннәр академиясе сайтында биографиясе

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:20 февраль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ишембай районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Тимеров

**Тимеров** ― фамилия.
* Азамат Тимеров (1969), җырчы, Башкортстанның халык артисты (2006).
----
;Тимерова
* Нәсимә Тимерова (1971), җырчы. Башкортстанның атказанган артисты (2006). Җырчы А. К. Тимеровның хатыны.

## Моны да карагыз
* Тимерхаҗиев
* Тимергалиев
* Тимергалин
* Тимеркәев
* Тимерҗанов
* Тимерханов

Төркем:Фамилияләр
Кара миләш

яки арония. Кара миләшнең дәвалау сыйфатлары йөз еллар элек үк билгеле булса да, сәламәтлек саклау министрлыгы 1961 елда гына аны кулланырга рөхсәт биргән. Аның файдалы сый­ фатларын тикшерүче — данлыклы селекционер И.В.Мичурин. Ә халык медицинасы кара миләшне бу рөхсәткә кадәр үк куллана башлаган. Бәлки, безнең әби-бабаларыбыз кара миләшнең тирене яшәртү сыйфаты барлыгын, шулай ук аның күпмедер дәрәҗәдә радиоактив нурланыштан саклый алуын белмәгәннәрдер дә, тик дәвалау процессында бу җимешне еш кулланганнар.

Кара миләш арыганлыкны, баш авыртуын киметә, канда зыянлы холес­ терин дәрәҗәсен төшерә, кан басымын көйләргә ярдәм итә, кан оешучанлыгын көчәйтә. Бавыр, баш мие һәм эндокрин система эшчәнлеген яхшыр­ та. Ул салкын тигәндә, азканлылык, ревматизм, шикәр диабеты, атерос­ клероз, бөер авырулары җәфалаганда, йокы бозылганда, организмга йод җитмәгәндә файдалы (җимешләрдә шактый гына йод бар). Моннан кала кара миләштә молибден, марганец, фтор, бакыр, магний, бор, тимер мик­ роэлементлары; К витамины, В, Р, С, Е группасы витаминнары, шулай ук фруктоза, глюкоза, сахароза, пектин һәм дуплау матдәләре барлыгы билге­ ле. Р витамины кан тамырларын ныгыта, капиллярларның үткәрүчәнлеген нормальләштерә, кан тамырлары стенкасының үткәрүчәнлеген киметә.

Көненә 1 г гына кара миләш ашап та, организмның бу витаминга көнлек ихтыяҗы үтәлә. Чи миләш булмаса, аны кипкәне алыштыра. Шунысын да әйтергә кирәк: кара миләшнең бар «төре» дә — чи, кипкән, катырылган, эшкәртелгәне дә файдалы.

Кара миләшнең сидек һәм үт куу, салкын тиюне дәвалау, бөрештерү сыйфатлары билгеле. Миләш согы белән безнең әби-бабаларыбыз пешкән урыннарны майлаганнар, нәтиҗәдә яралар тизрәк төзәлгән.

Кара миләш иммун системаны ныгыта. Ул кислоталылык түбән булган гастриттан, онкологик авырудан интегүчеләргә; авырлы хатын-кызларга (токсикоз булганда) файдалы. Миләштәге фитонцидлар дизентирея таяк­ чыкларына тискәре тәэсир итәләр.

Тик кайбер очракта миләшне кулланырга киңәш ителми. Тромбофлебит куркынычы янаганда, ашказаны согы югары кислоталы булган гастрит вакытында, кан тиз оешканда, ашказаны һәм уникеилле эчәктә җәрәхәт булганда, гипотония борчыганда, шулай ук эч еш кибеп интектергәндә кулланырга ярамый.

Атеросклероздан профилактик дәва чарасы. 1 аш кашыгы балны яңа сы- ? гып әзерләнгән 50 г кара миләш согы белән болгатырга. 7 атна дәвамында ; көненә 3 тапкыр ашарга ярты сәгать кала эчәргә.

Грипп авыруы профилактикасы һәм дәвасы. 2 аш кашыгы кипкән  җимешләргә кайнар су салып, ярты сәгать су мунчасында тотарга. 1 атна ; дәвамындә көненә 3 тапкыр ярты стакан эчәргә.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Лимонник

Бу могҗиза-үсемлекне иммун системаның тонусын күтәрү һәм аны дәвалау, физик һәм акыл эшчәнлеген, хәтта потенцияне нормальләштерү үзенчәлекләренә ия булганы өчен, кайвакыт җеныпень белән чагыштыралар. Организмны тормыш энергиясе белән тулыланды­ ру өчен бер уч җимеш җитә. Үсемлектә С витамины, шәраб, гәрәбә, алма кислоталары, хинин, шикәр, пектиннар бар.

Лимонник — табигый антидепрессант (депрессиягә бәйле психик тай­ пылышларны дәвалаганда кулланыла торган дару), климатка яраклашу­ ны тизләтә, канда шикәрне нормага кайтара һәм күрү сәләтен яхшырта, мускулларның көчен арттыра. Ул ашказаны согының аз кислоталылыгы белән характерланган гастрит борчыганда, кан басымы түбән булган­ да, астения (организмның хәлсезлеге, көчсезлеге) һәм кан тамырлары җиткелексезлеге вакытында, азканлылык, үпкә һәм бөер авырулары күзәтелгәндә, баш авыртканда ярдәм итә. Шул ук вакытта кан басымы югары, йөрәк эшчәнлегендә тайпылышлар булган, атеросклероз белән авырган кешеләргә лимонник кулланырга киңәш ителми.

Сулыш эшчәнлеге бозылган кешеләргә лимонник нигезендә медицина препаратлары әзерлиләр. Салкын тигәндә дәвалау һәм респиратор авы­ рулардан профилактика өчен, лимонниктан шифалы төнәтмә ясарга була.

Моның өчен үсемлекнең бер еллык бәбәкләрен ваклап аракы салалар һәм 3 атнага төнәтергә куялар. Барлыкка килгән кесәлгә охшаш 1 балкашык сыекчаны 1 стакан чәйгә кушып эчәләр. Кич белән эчәргә киңәш ителми, чөнки бу йокысызлыкка китерергә мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Кызылчык

Бу җиләк турында легенда бар. һәм ул бер дә нигезсез түгел. Легенда буенча, борынгы табиблар кызылчык үскән урын­ нарда озак яшәргә тырышмаганнар... Алар моны үзләренең кыйммәтле вакытларын әрәмгә уздыру дип санаганнар. Ни өчен дисәң, файдалы матдәләргә бай кызылчык ярдәмендә борынгы заманда бик күп авыруларны дәвалаганнар икән. Димәк, кызылчык үскән урыннарда кешеләр аз авырганнар, ә авырсалар да үз-үзләрен дәвалаганнар.

Соң җитешә торган бу җимеш Кече Азиядә, Япониядә, Кытайда, Америка­ да, Кырымда һәм Кавказда имән һәм граб урманнарында очрый. Кызылчыкта С витамины бик күп. Бу җимеш организмны югары тонуста тотарга ярдәм итә һәм иммун системаны ныгыта (бу бигрәк тә көз-кыш айларында салкын тиюдән саклау өчен кирәк). Кызылчык бактерицид чара һәм ялкынсынуга каршы тору (температураны төшерү өчен) сәләтенә ия дәва буларак та кулланылырга мөмкин. Ул хәтта канда шикәр күләмен дә киметә ала. Шунын өчен аны шикәр чиреннән интегүче кешеләргә тәкъдим итәләр. Әйтик, диабетикларга кызылчык согы бик файдалы. Сокны яңа җимешләрдән ясау шарт. Аны ашарга ярты сәгать кала эчәргә кирәк. Күләме авыруның шәхси үзенчәлекләренә бәйләнгән: 50 г нан 200 г га (1 стакан) кадәр.

Әгәр ангина яки грипп белән авырсагыз, кипкән җимешләрне дә кул­ ланырга ярый. Салкын тигәндә кызылчык кайнатмасы да файдалы. у Кызылчык җимешләре кан басымын да нормага китерергә булышалар, ашказаны-эчәк тракты ялкынсынганда, ашказаны эшчәнлеге бозылганда ; хәлне җиңеләйтәләр. Аппетитны да яхшырталар. Аның тагын күп файдалы сыйфатлары билгеле. Мәсәлән, геморройны дәвалаганда булышуы мәгълүм. Моның өчен көн саен 15 җиләкне төше белән ашарга кирәк. Кызылчык азканлылык, подагра, рахит авырулары булганда да ярдәм итә; ашказаны асты бизендә ферментлар ясалуын нормальләштерә. Аның составында А провитамины, Р витамины, магний, кальций, тимер, күкерт; гәрәбә, алма, лимон кислоталары, дуплау матдәләре, фитонцидлар бар. Яфракларында хатын-кызларның җенси гормоннары ясалуны һәм матдәләр алмашын нормальләштерүче Е витамины бар.  Кызылчыкны үт һәм сидек куучы чара буларак та кулланалар, аның ярдәмендә организмны зарарлы матдәләрдән чистарталар. Авитаминоз булганда, 1 балкашык кызылчык җимешенә 2 стакан кайнар су салып, ярты сәгать кайнатып сөзәргә. Кайнаган су салып баштагы күләменә кадәр җиткерергә кирәк. Көненә өч тапкыр ашар алдыннан 1/3 стакан күләмендә эчәргә. Ревматизм җәфалаганда, 1 балкашык кызылчык тамырына 2 стакан су з салып, ярты сәгать кайнатырга. Җылы итеп төреп, 2 сәгать төнәтергә, аннан сөзәргә. Төнәтмәне көненә 3 тапкыр ашар алдыннан 2 аш кашыгы эчәргә кирәк. 3 Кызылчыкны эч кипкәндә һәм ашказаны согында кислота югары булганда  кулланырга киңәш ителми. Нерв системасы тиз тәэсирләнүчән кешеләргә | төнгә каршы кулланырга ярамый, йокыга китә алмый интегергә мөмкиннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Терпеле (елга)

**Терпеле** — Россиядә елга, Татарстанда ага. Сөн елгасы бассейны.

Елга озынлыгы 25 км.  Актаныш районы территориясе буенча ага. Башлангычы Олыимән авылыннан 4 км төньякка таба. Иске Сәфәр, Иске Кадермәт, Яңа Кадермәт, Михайловка авыллары аша көнчыгышка таба ага һәм Сөн елгасының сул як яры тугаенда сазлыклы күлгә коя.

Елганың агымы җайга салынган. Түбән агымда җиңнәр барлыкка китерә.

Елганы М7 (Идел) һәм Актаныш — Иске Байсар автоюллары кисеп үтә.

Елга бассейнында шулай ук Киров һәм Терпеле исемендәге совхоз бистәләре урнашкан.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүматлар буенча елга  Кама бассейны округына карый,  елга су хуҗалыгы участогы — Аыйдел Бөре шәһәреннән елга тамагына кадәр, елга бассейны —Агйыдел. Елганың елга бассейны — Кама.

Дәүләт су реестрындагы су объекты коды — 10010201612111100026787.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан елгалары
Җиргә ышану

"**Җиргә ышану**" ул Алман фәлсәфәчесе Фридрих Ницшеның Илаһның миф-шигъри формалаштыруына *[[Зәрдөшт шулай әйткән]]* әсәренә караган төшенчә. Үзәк эшендә күп аңлатмалар белән катлаулы фикер, ул аның аша Ницше amor fati - язмышны ярату фикерен формалаштыручы процесс, һәм киңрәк ул дөньявига карата элек Илаһига карата күрсәтелгән ихтирам һәм рухи табыну дәрәҗәсе белән мөнәсәбәттә булуга карый. Ул эшнең төп игътибар үзәген формалаштыручы Мәңгелек Кабатлауның үзәк фикеренә караган концепция.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Фәлсәфи төшенчәләр

Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Төркем:Зәрдөштлек фәлсәфәсе
Camasp

**Camasp** Zärdöşt waqıtında Iran fälsäfäçese bulğan.
Camasp Guştapnıñ Böjök Wäzire bulğan.
*[[Camasp Namag]]* kitabı anıñ turında.
## Çığanaqlar
دوستخواه، جلیل: اوستا، کهنترین سرودهای ایرانیان، چاپ دوم، انتشارات مروارید، تهران ۱۳۷۴
Төркем:Шәхесләр:ЗәрдөштлекТөркем:Фарсы фәлсәфәчеләре
Нәркәс Хөбетдинова

**Хөбетдинова Нәркәс Әхмәт кызы** (27 февраль 1971 ел) — галим-филолог, Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре, филология фәннәре докторы (2013).

## Биографиясе
Хөбетдинова (Сөләйманова) Нәркәс Әхмәт кызы Башкортстанның Бөрҗән районы Нәби авылында 1971 елның 27 февралендә туган. Ә.М.Сөләймановның кызы. 1993 елда БДУ-ны тәмамлый. 1996 елдан бирле Россия  фәннәр академиясенең Уфа гыйльми үзәгенең (хәзер Уфа федераль тикшеренү үзәге) тел һәм әдәбият тарихы институтының кече гыйльми хезмәткәр. 300-гә якын фәнни хезмәте, 7 монографиясе бар.

## Хезмәтләре

* Башҡорт әҙәбиәтендә фольклор (XIII—XIX бб.) : [монография]
* Ҡурайсы ҡомартҡыһы (2009 йыл)
* Башкирский фольклор в литературе XIII—XIX веков: творческое освоение его мотивов, сюжетов, образов, традиций в башкирской литературе и произведениях русских писателей XIX в.
* Фольклорные основы "Башкирской повести «Куз-Курпяч»
* Комплексная научно-исследовательская экспедиция в поликультурном пространстве (по результатам фольклорно-археографической экспедиции, организованной совместно с учеными Башкортостана и Татарстана)
* Фольклорные персонажи в произведениях башкирской литературы (на примере средневековой литературы «Кисса-и Йусуф» Кул Гали)

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре;
* Мифтахетдин Акмулла исемендәге бүләк лауреаты (2009);
* «Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы» билгесе (2018);
* Башкортстан Хөкүмәтенең Рәхмәт хаты (2018);
* Уфа шәһәре хакимиятенең Рәхмәт хаты (2008).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* "УРАЛ БАТЫР"ЛЫ ХАЛЫҠ БЕҘ!
* Яҡташыбыҙ иҫтәлегенә «Хәтер юлы» 
* Әңгәмә. 3—4-се биттәр
* Төпкөлдәрҙә асылыбыҙ һаҡлана 

Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:Мифтахетдин Акмулла премиясе лауреатлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:1971 елда туганнар
Төркем:27 февраль көнне туганнар
Төркем:Фән докторлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Нәфирә Иксанова

**Иксанова Нәфирә Нәҗметдин кызы** (14 март 1951 ел) — педагог, хор дирижеры, режиссер. 1983-2006 елларда Уфа сәнгать училищесы, 2001 елдан хәзерге Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институты укытучысы, бер үк вакытта 2001 елдан — Башкортстан Республикасының Дәүләт академия хор капелласының сәнгать җитәкчесе һәм баш дирижеры, 2007 елдан — «Мирас» җыр һәм бию фольклор ансамбленең җитәкчесе. Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2004) һәм атказанган мәдәният хезмәткәре (1992).

## Биографиясе
Нәфирә Нәҗметдин кызы Иксанова (кыз фамилиясе Бабичева) 1951 елның 14 мартында Башкорт АССР-ының Мишкә районы Кыйгазытамак авылында туган. Нәҗметдинның 8 баласы да җырларга, төрле уен коралларында уйнарга ярата. Әмма кызларның барысы да медицина юлын сайлый. Апаларына ияреп Нәфирә дә медицина училищесына укырга керә. Укуын тәмамлап, дәваханәдә эшли. Тик сәнгатькә булган сөю өстенлек ала.

1978 елда Уфа сәнгать училищесын (З. Х. Гобәйдуллина классы), 1983 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын (Э. Х. Гайфуллина классы; 1999, А. И. Корякин курсы) тәмамлаган. 1983-2006 елларда — Уфа сәнгать училищесында, 2001 елдан алып Уфа дәүләт сәнгать институтында укыта, бер вакытта Хор капелласының сәнгать җитәкчесе һәм баш дирижеры, 2007 елдан бирле «Мирас» җыр һәм бию фольклор ансамбленең сәнгать җитәкчесе. 2002 елда Мәскәү мәдәният һәм сәнгать университетында (Химки шәһәре; җитәкчесе — ССРБ‑ның халык артисты В. Н. Минин) стажировка үтә. «Милый мой хоровод» рус җыр ансамбленең һәм С. К. Аксаков исемендәге бакчасының «Чылтыр чишмә», Уфа кала мәдәният сараеның «Уфа хатирәләре» (икесе дә — 2010) башкорт җыры ансамбльләренең (бөтенесе дә — Уфа) оештыручысы һәм сәнгать җитәкчесе. Башкорт дәүләт филармониясендә үтә торган театрлаштырылган тамашалар, юмор һәм сатира кичәләре, мәдәният һәм сәнгать эшлеклеләренең юбилей кичәләре сценарийлары авторы һәм режиссеры.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2004])
* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1992)
* Мишкә районының Мактаулы гражданины (2020)

## Өстәмә мәгълүмат

* Ире — Иксанов Фатыйх Хәйрулла улы (1.09.1935—19.10.1992), режиссер. БАССР-ның атказанган сәнгать эшлеклесе (1986).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Иҡсанова Нәфирә Нәжметдин ҡыҙы // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
* Меня преследует фраза «Если не ты, то кто?» - худрук Ансамбля «Мирас» Нафиря Иксанова. ИА «Башинформ», 14 марта 2021 года

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Мишкә районында туганнар
Төркем:14 март көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1951 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Ятим кыз Хәтирә (җыр)

**Ятим кыз Хәтирә** — башкорт халык җыры, Уфа сәнгать институтының фольклор музыкасы белгече Х. Ихтисамов аны башкорт фольклорчысы Шоңкаров Нигъмәт Динәхмәт улы фольклор экспедицияләре барышында яздырып алган дигән мәгълүмат биргән. Җыр «Матур кыз Хәтирә» дигән атама белән дә очрый. Шул ук вакытта Х. Ихтисамов атаклы курайчы Гата Сөләймәнов 1945-1946 елларда Әбҗәлил районында язып алган вариант турында да язып чыккан һәм җырның тарихын бәян иткән.

## Тарихы
Гата Сөләймәнов язып алган вариантта күренеш Әбҗәлил районының Ташбулат һәм Салават дигән авыллары тирәсендә булган дип әйтелә. Ике ятим бала — кыз белән малай — хәер сорашып көн күргәннәр. Ятим диеп кыерсытканнарга, туган булмасалар да, икәүләшеп каршы торганнар, бер-берсен яклашалар. Үскәч бергә көтү көткәннәр.

Хәтирә исемле кыз матур булып буй җиткергән, хәлле гаиләләрдән аны сорый башлаганнар, әмма кыз берсенә дә риза булмаган, ятим егет белән бер-берсенә гашыйк булалар. Зина кылалар дип хәбәр таратып, егетне авылдан сөрәләр. Әммә кыз бер кемгә дә чыгырга ризалык бирми. Авыл байлары аны көчләп кияүгә бирмәкче булалар. Әммә Хәтирә егетенә хәбәр биреп өлгерә, һәм ул кызны алып кача. Алар шулай кавышып, бергә яши башлыйлар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ''Ихтисамов Х.'' Собиратель и исследователь башкирского народного творчества. // Статья в «Ватандаш», 2006. № 10. .
* Х. Ихтисамов. Ятим кыз — Истәлек. — «Башкортстан кызы», 22-23 бб.

Төркем:Башкорт телендә җырлар
Төркем:Башкорт халык җырлары
Төркем:Әлифба буенча җырлар
Екатерина Зарина

**Зарина Екатерина Ивановна** (кыз фамилиясе **Новикова**; 1 октябрь 1837 ел— 25 гыйнвар 1940) — рус язучысы, мемуарлар язучы.

## Биографиясе
Екатерина Ивановна Зарина 1837 елның 1 октябрендә Анапа шәһәрендә туган (кайбер мәгълүматлар буенча 1835 елда.). Озак вакытлар Сердобск һәм Пенза губернасының Сердоба өязе Пяша авылында яши.  Пензада дворян пансионында белем ала. 1859 елда  Санкт-Петербургка күчеп килә. «Современник» журналы, «Русь» гәзите, «Русский паломник» журналы белән хезмәттәшлек итә. Екатерина Ивановна күп кенә хикәя, повесть, пьесалар авторы. Аның төп эшләренең берсе — «Николая Бронский» романы. Хәтирәләрендә Пензага багышланган битләр бар.

Зарина Екатерина Ивановна әдәби тәнкыйтьче, шагыйрь, тәрҗемәче Зарин Ефим Федоровичта кияүдә була.

Язучы һәм әдәбият белгечләре Андрей Ефимович (1862-1929) һәм Федор Ефимович (1870— 1941) Зариннарның һәм архитектор Сергей Ефимовичның әнисе.

Әдәби эшчәнлеген Некрасовның «Современник» журналында башлый: 1863 елның декабрендә аның беренче әсәре, «Питомцы» хикәясе имзасыз басылып чыга.

Олыгайгач мемуарлар яза. 900 биттән торган кулъязмада мемуарлары әлегә кадәр нәшер ителмәгән. Екатерина Ивановна ярты гасырдан артык Петербургның әдәби даирәләренә якын була. Башлыча, ул «Отечественные записки» журналы нәшерче А.А.Краевский белән еш очраша. 

Зарина Екатерина Ивановна 103-нче яшендә 1940 елның 25 гыйнварында Ленинград янындагы Пушкин шәһәрендә вафат була.

## Басмалары

* Новикова-Зарина Е. И. Кавказскіе разсказы: (был)ь. — Изд. Д. А. Наумова, 1897. — 223 с.
* Зарина-Новикова Е. И., Туганов Р. У., Желиховская В. П. Кавказский легион: повести и рассказы русских писателей XIX века. — Издательский центр «Эль-Фа». — Т. 1. — 550 с. — (КЛИО). — .
* роман «Разбитая жизнь», СПб., 1894
* «За честь», М., 1898
* «Неприступная», 1898
* роман «Князь Борис Тишин», СПб., 1904
* «В плену у горцев», М., 1915
* рассказ «Питомцы», 1863
* роман «Николай Бронский»
* «Три друга» М., 1910, 1917

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Савин О. М.* Зарины // Пензенская энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2001. — С. 191—192.
* Некролог // Лит. газ. — 1940. — № 7 (858; 5 февр.). — С. 6.

## Сылтамалар

* Фундаментальная электронная библиотека «Русская литература и фольклор»
* Бековский район Пензенской области

Төркем:1 октябрь көнне туганнар
Төркем:1837 елда туганнар
Төркем:25 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1940 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ тәрҗемәчеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:XIX гасыр рус язучылары
Төркем:Санкт-Петербургта вафатлар
Төркем:Русия империясендә туганнар
Гренландиядә ислам

**[[Гренландия]]дә ислам** (, ) ― азчылык дине. 2013 елга мәгълүматлар буенча, Гренландиядә яшәүче бердәнбер мөселман – ил башкаласы Нуукта яшәүче, анда ресторан белән идарә итүче Ливан гражданины Вәссам Азакир (Wassam Azaqeer).

Гренландия ― Төньяк Боз океаны һәм Төньяк Атлантика арасындагы географик хәленә карап, кояш нибары берничә сәгать кенә күренми торучы ил. Рамазан аенда Вәссам Азакирга 12-16 сәгать, кайбер елны 21-әр сәгать ураза тотарга туры килгән. 21 сәгатьлек уразадан соң, аның балыктан азык пешереп ашау һәм тиешле намазларын уку өчен нибары ике сәгать вакыты калган була. Согуд Гарәбстанының Arab TV телевидениесе репортажы күрсәткәнчә, Гренландия мөселманына Ислам диненә бирелгәнен раслау өчен барысына да түзәргә туры килгән. Вәссам Азакир Гренландиядә яшәүче, ураза тотучы һәм гыйбадәт кылучы бердәнбер мөселман булуы белән горурлануы турында белдергән .

Гренландия халкының (56 421, 2021 елга  ) абсолют күпчелеге христианнар (95,5 % ы  яки  диндарлары, 0,2 % ы католиклар, 0,1 % тан кимрәге православие диндарлары, 0,4 % ы башка христианнар). 0,64 % Бәһаи динендәгеләр .

## Моны да карагыз
* Даниядә ислам

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Америкада ислам
Төркем:Гренландиядә дин
Төркем:Даниядә ислам
Бәхтиев

**Бәхтиев** ― фамилия.
* Фатыйх Бәхтиев (1905—1982), агроном, селекция белгече, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1947), профессор (1954).
----
* Алсу Бәхтиева (1970), театр актрисасы, җырчы. Башкортстанның халык артисты (2021).
## Моны да карагыз
* Бәхтизин
* Бәхтиозин
* Бәхтияри
* Бәхтияров
* Бәхтиярова

Төркем:Фамилияләр
Мәһраб Каболи

**Мәһраб Каболи** (Фарсы телендә: مهراب کابلی) яки **Мәһраб** ул Фарсы Шаһнамә эпосында персонаж. Ул Кабол патшасы һәм Рудабаның әтисе һәм шулай ук аның угылының Фарсы каһарманы Рөстәмнең дәү әтисе булуы өчен мәшһүр. Мәһраб Каболиның хатыны Синдухт.
## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:ЗәрдөштлекТөркем:Шаһнамә персонажлары
Галимә Шәрәфуллина

**Шәрәфуллина Галимә Фәварис кызы** (, 1940 елның 15 сентябре, Килдегол авылы, Бөрҗән районы, БАССР) — педагог, фольклорчы. РСФСР-ның халык мәгарифе отличнигы.

## Биографиясе
Галимә Фәварис кызы Шәрәфуллина 1940 елның 15 сентябрендә Башкорт АССР-ының Бөрҗән районы Килдегол авылында туган.

1960 елда Белорет педагогия училищесын тәмамлагач, Бөрҗән районының Килдегол авылында, Әбҗәлил районының Колгына авылында укытучы булып эшли.

Хезмәт эшчәнлеге дәверендә җирле фольклор материаллар туплый, Бөрҗән хатын-кызларның кием үзенчәлекләрен өйрәнә. Җирле сөйләш нечкәлекләрен кулланып, бәетләр иҗат итә, такмаклар яза.

## Гаиләсе

* Ире — Мөхәммәтов Рәҗәп Моратша улы

* Балалары: Зилә (1963 елгы), Әлфия (1965), Юнир (1967), Гөлсинә (1970), Даян (1977).

## Чыганаклар

* Таң гәзите, 15.09.2016

Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:15 сентябрь көнне туганнар
Рөстәм һәм Сөхраб (опера)

***"Рөстәм һәм Сөхраб"*** (Азәрбайҗан телендә: ***Rüstәm vә Söһrab***) Гозәйер Хаҗибейов тарафыннан язылган өченче мөгам-операсы. Ул Фирдәүсинең "Шаһнамә"  поэмасы мотивлары буенча 1910 елда инша ителгән булган һәм Фарсы телендә язылган булган.
Хаҗибейов операсында мөгам сәхнәсен кыскарткан һәм күп игътибарны авторның музыкасына багышлаган. Либреттосының берничә юрамасының булуы авторлык бәхәсен барлыкка китергән. Моны M. Асланов тикшергән, ул Гозәйер Хаҗибейовны беренчел автор буларак билгеләгән, башка поэмалар башта шагыйрь һәм газәл язучы Азәр Бузовналига караган кебек дип саналган рәвештә.
Операның премьерасы 1910 елның 12 ноябрендә Бакыда Зәйнелгабидин Тагиев театрында булган, режиссёры Хөсәенгулу Сарабски, ә дирижёры Хаҗибейов булган. Баш рольләрне Хөсәенгулу Сарабски (Зоһраб), Әхмәд Агдамски (Таһмина), М.Х.Терегулов (Кейкавус) һәм башкалар башкарган. Опера уңышлы кабул ителмәгән һәм соңрак Хаҗибейов тарафыннан сәхнәдән алып куелган булган. Кайбер төзәтүләрдән соң опера 1915 елның мартында композитор Мөслим Магомаевның бенефис тамашасында сәхнәләштерелгән булган, гәрчә популяр булмауга күрә ул соңыннан сәхнәдән алып куелган булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Опералар
Төркем:Зәрдөштлек мәдәнияте
Төркем:Гозәир Хаҗибәков әсәрләре
Бакча кәбестәсе

Кайберәүләр кәбестәне борын-борыннан килгән урыс яшелчәсе дип саный. Мөгаен, бу урысларның кәбестә бөккәннәре, щи пешерүе белән  бәйледер. Ләкин бу искиткеч яшелчә Урта диңгез буйларыннан «күчеп килгән». Борынгы славян халыклары китапларында кәбестәне куллану,  аның файдалы якларын күрсәтеп язылган рецептлар бүген дә актуаль.
Кәбестә бик күп ашамлыкларны әзерләгәндә кулланыла. Ул С витаминына бик бай, бу витамин анда әфлисун белән лимондагы кадәр, ә бәрәңге белән чагыштырганда 50 тапкыр артык. Иң мөһиме — бу витамин кәбестәдә ел буе саклана.

Яңа чи кәбестәнең согында организмны бик яхшы чистарту сыйфаты бар һәм ул гәүдә авырлыгын киметүдә ярдәм итә. Ашказаны һәм уникеилле эчәк җәрәхәтен, кислоталыгы түбән булган гастритны (кислоталыгы югары булганын ярамый), бавыр, талак, юан эчәк, атеросклероз авыруларын дәвалаганда, кәбестә согы һәм кәбестә ризыклары куллану шактый тиз савыгуга китерә. Сок әзерләр өчен иттарткычтан чыгарылган кәбестәне сыгып, сөзеп куярга кирәк. 0,5-1 стакан җылы сокны көнгә 3-4 тапкыр, ашарга 40 минут кала эчәргә ярый.
Югары сулыш юллары ялкынсынганда һәм йөткергәндә, кәбестә согын әче торма согы белән кушып (1:2 нисбәтендә) һәм бал өстәп, көненә 4-6 тапкыр 1 әр аш кашыгы эчәләр. Томау төшкәндә, яңа сыгылган сокны һәр борын тишегенә көненә 3-4 тапкыр 2-4 тамчы тамызалар.

Тозлы кәбестә согы менә дигән витамин С чыганагы булып тора. Нәрсә-нәрсә, ә тозлы кәбестә һәр өйдә диярлек бар. Аны шулай ук бавыр авырулары, хроник эч кибү һәм геморрой булганда файдаланалар. Бу очракта ярты стакан сокны ашарга 30 минут кала яки ашаганда эчәләр һәм сок күләмен әкренләп көненә 5-6 стаканга кадәр арттыралар.
Баш авыртканда, яңа кәбестә яфракларын 10-15 минутка чигәләргә куеп торырга кирәк. Лимон согына, көнбагыш маена яки каймакка манылган кә­ бестә яфрагын авырткан буын өстенә, шешкән урыннарга куярга була. Алар артрит, подагра авырулары вакытында авыртуны сизелерлек киметәләр.
Сөттә пешеп, көрпәгә манылган кәбестә яфраклары балаларда диатез һәм юеш экзема авырулары вакытында кайнар компресс сыйфатында кулланыла.

Йокыны яхшыртыр өчен, берничә кәбестә яфрагын салкын су белән юып. изелгәнче пешерәләр. Суытырга һәм көн саен 3-4 тапкыр яфракларын ашарга һәм кәбестә пешкән суны эчәргә.
Кәбестәнең башка төрләрендә дә дәвалау сыйфаты бик югары. Аларны бү­ ген кибетләрдә сатып алу кыен түгел. Мәсәлән, кызыл күчәнле кәбестә. Анда ак кәбестәгә караганда С витамины бер ярым тапкыр күбрәк. Төсле кәбестә , организм тарафыннан бик яхшы үзләштерелә һәм ашказаны-эчәк авырулары вакытында балалар өчен диетик продукт сыйфатында файдаланыла.

Брокколида төсле кәбестәдәгегә караганда каротин 50 тапкыр күбрәк.
Брокколи ашап, картлыкны куарсыз. Брюссель кәбестәсе — диабетиклар өчен идеаль продукт. Кольраби составында фосфор һәм кальций тозлары булганлыктан, ул балалар һәм йөкле хатын-кызлар өчен бик файдалы.
Иң мөһиме—кәбестәне ничек кенә әзерләсәң дә, ул тәмен югалтмый, ашам­ лык буларак сыйфатын саклый. Аны санламыйча, түбәнсетеп карамагыз!

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Гирудотерапия

Борынгы табиблар сөлекләр ярдәмендә бихисап авыруларны дәвалый торган булганнар. Дәвалау өчен махсус дарулар чыгарыла башлагач.

сөлекләр белән дәвалау онытыла барып, табиблар аны кулланмый башлый. Ә менә соңгы елларда Русиядә сөлек салу популярлаша бара. Шунысын да әйтеп китәргә кирәк: Көнбатыш илләрендә сөлек салуны бер төр авыруларны дәвалаганда гына кулланалар. Безнең илдә барлык ; авыруларны диярлек сөлек белән дәвалыйлар! Бу нигә болай соң?  Дөрестән дә кайбер очракларда сөлекләрне бернинди бүтән төрле дәва белән алыштырып булмый, ләкин күп вакытта алар белән дәвалауның , файдасына караганда зыяны күбрәк булырга мөмкин. «Сөлек белән дәвалаудан соң авыруларның 20 % ы диярлек зыян күрә» —  дип искәртеп куя бу өлкәдә тикшерүләр уздырган Көнбатыш галимнәре.

Сөлек тирене тешләре белән тишкәндә, файдалы матдәләр (канның оешу сәләтен киметеп тромб барлыкка килүне тоткарлый торган матдә) белән бергә канга зыянлы бактерияләр дә керә. Катлаулану килеп чыкканнан  соң, бу афәтне бик көчле антибиотиклар кулланып кына җиңеп була һәм бу организм өчен бер дә эзсез узып китми. Шуңа күрә башка илләрдәге табиблар сөлекләрне пластик хирургия өлкәсендә генә кулланырга ярый 3 дип саныйлар. Бу операцияләр барышында сөлекләр канның осшучанл ыгын киметәләр һәм тромб барлыкка килүне тоткарлап, трансплантагларның уңышлы ялганып үсүенә ярдәм итәләр. Европа илләрендә табибларның сөлекләрне медицинаның бүтән өлкәләрендә кулланырга канун буенча хокуклары юк.

Безнең илдә табиблар өчен мондый чикләмә куелмый һәм бу өлкәдә тикше­ рүләр уздыручы да юк. Әлбәттә, бу хәл күпләрне бик гаҗәпләндерә һәм бик күп сораулар тудыра. Нигә чит илләрдә сөлек төрле катлауланулар сәбәбе дип  карала, ә безнең илдә сөлек белән дәвалау зыянсыз, тыныч кына узып китә ала икән? Бәлки, безнең табиблар сөлекләрне йогышсызландыра беләдер? 

Медицинада кулланыр өчен, сөлекләрне махсус урыннарда гына үсте­ рәләр. Тик сөлек нинди чиста, стериль шартларда үсмәсен, аның эчәклә­ рендә бактерияләр барлыкка килә. Ул бу бактерияләрдән үзе зыян күрми һәм алардан башка яши алмый. Бактерияләр сөлекнең үзенә генә хас булалар һәм аларны бер-берсеннән аерып булмый. Кешенең тиресенә куйгач ул бактерияләр кан аркылы кереп, кеше организмына зыян китерәләр. Шуңа күрә сөлекләрне бар авырулар өчен дә билгеләргә ярамый. Катлаулану килеп чыккан очракта, сөлек салуны шундук туктатып, әлеге өзлегүне дәвалый башларга кирәк. Безнең илдә сөлек салу еш кына табиблардан ярдәм таба алмаган очракта кулланыла торган «өметсез авырулар» дәвасына әверелеп бара. Шунлыктан кайбер авырулар бу дәваны өнәп бетермәсәләр дә, савыгуга өметләнеп, гирудотерапия белгечләренә мөрәҗәгать итәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Киптерелгән җимешләр

Күпләр киптерелгән җимешләр сатып алганда, чи җиләк-җимеш ' алгандагы кебек, матуррагын сайларга тырыша. Болай эшләү дөрес микән? «Киптерелгән җимешләр чи җимеш кебек үк файдалы» дип әйтүчеләрне еш ишетергә туры килә. Чынлыкта, кипкән җимеш яңа өзелгән җимеш булмый инде ул. Анда С витамины күпкә ким, ә су 20-25 % кына кала.

Әмма чи җимеш белән чагыштырганда, анда башка матдәләр күбрәк була.

Мәсәлән, киптерелгән җимешләрдә шикәр шактый күп. Бу начар түгел, чөнки аның калориясе зур. Шуның өстенә кайбер кипкән җимешләргә шикәр дә өстиләр. Шулай ук аларда витаминнар, макро- һәм микроэлементлар, оксидантлар (оксидлашуны тизләтә торган матдә) һәм клетчатка бар.

Киптерелгән җимеш дигән термин бу продуктлар турында күзаллауны гадиләштерә. Еш кына киптерүдән башка алар, бозылудан саклау өчен, өстәмә консервлау узалар. Күп вакыт консервант сыйфатында сорбин кислотасы нигезендә ясалган матдәләр кулланыла. Бәхеткә каршы, алар бик куркыныч түгел, хәтта кайбер белгечләр аларны иммунитет өчен файдалы дип тә исәпли. Ә менә күкерт диоксиды һәм сульфитның репутациясе начаррак. Кайбер җиләк-җимешләрне шул матдәләр белән эшкәртәләр. Моның сәбәп-максатын йөзем мисалында карап китәргә була.

Күпләр матур алтын төстәге йөземне ачык төстәге виноградтан кызгылт- көрән төстәгесен караңгы виноградтан ясыйлар дип уйлый. Бу алай түгел.

Барлык йөземнәрне дә ачык төстәге виноградтан ясыйлар дип әйтергә була.

Ләкин киптергәндә җиләкләр карала. Моны киметү өчен сульфит кулланалар.

Алтын төсен тотрыкландырып, ул консервант сыйфатында тәэсир итә.

Сульфитны күп кулланалар һәм аның кипкән җимештә булу-булмавын белү мөһим. Күп вакытта без сатып алган җимешләрдә сульфит турында берни дә билгеле булмый. Белгечләр барлык киптерелгән җимешләрне кулланганчы, җылы су белән яхшы итеп юарга киңәш бирә. Ә алтын кебек ялтырап торганнарын бигрәк тә яхшы итеп юу зарур.

Кипкән абрикосны без гадәттә күрәгә дип йөртәбез. Бу бик үк дөрес түгел. Күрәгә кипкән абрикосның бер төре генә. Ул абрикосны уртадан кисеп төше алынган җимеш. Төше белән киптерелгән абрикос өрек дип йөртелә. Сөяге кысып чыгарылган абрикос кайса дип атала.

Хәтерегездә тотыгыз: бик матур, алтын төсендә булмаган абрикослар иң табигыйләредер, мөгаен, чөнки сульфит белән эшкәртмәгәндә, алар соргылтрак, матур төсен югалткан булып күренә.

Караҗимеш—гадәти кипкән слива. Ул эчәклек эшен көйләүдә дарулардан калышмый. Файдалы оксидантларга бай. Кибеттә сатып алсагыз, үтә күренмәле пакеттагысын сатып алу яхшырак, ул ялтырап торырга, кара һәм сусыл булырга тиеш. Кызгылт-көрән төс аның яхшы сыйфатлы булмавын күрсәтә, мөгаен, аны киптерер алдыннан кайнар су белән юганнардыр.

Ананас, папайя, манго һәм башка тропик җимешләрнең киптерелгән төрләре леденецлар кебек бик ачык була. Бер яктан алар шикәрле җимешкә (цукат) якын тора. Бу җимешләрне шикәргә маналар. Ә кайберләрен шикәр сиробында кайнаталар. Сиропны күп вакыт күрәгә ише җимешләргә дә өстиләр. Әгәр сез авырлыкны киметәм дип, диетада утырсагыз, белегез: мондый җиләк-җимеш калорияле генә түгел, ә суперкалорияле. Шуңа күрә киптерелгән җиләк-җимеш ашап ябыгу турында хыялланмагыз да.

## Искәрмәләр
Вазамар

**Вазамар** 3-енче гасыр ахырында Хәрәзем төбәгенең хөкемдары булган. 305-енче ел тирәсендә аның варисы булып Афригид династиясен нигезләүчесе Африг булган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

Төркем:Шәхесләр:Зәрдөштлек
Британия Виргин утрауларында ислам

**[[Британия Виргин утраулары]]нда ислам** (,  ) ― азчылык дине. Пью тикшеренү үзәгенең 2009 елга хисабы буенча, ил халкының (30 мең, 2019 елга) 1,2 % ы ― мөселманнар.

Мөселманнар 1991 елда ил халкының 0,6 % ын тәшкил итсә, 2001 елда 0,9 % ын тәшкилә иткән .

Британия Виргин утрауларында яшәүчеләрнең абсолют күпчелеге ― христианнар: протестантлар – 70,2 %, католиклар – 8,9 %, Йәһвә шаһитлары – 2,5 %, башка христианнар – 10,5 %, атеистлар – 7,9 % (2010 елгы халык санын алу буенча) .  

World Religion Database мәгълүматлар базасында 2005 елда Һинд дине һәм Ислам тарафдарлары якынча 1,2 % тәшкил иткән .

## Моны да карагыз
* Америкада ислам
* Бөекбританиядә ислам

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Америкада ислам
Төркем:Британия Виргин утрауларында дин
Төркем:Бөекбританиядә ислам
Хирбад

**Хирбад** — Зәрдөштлек түбән каһин дәрәҗәсе, имтиханнарны уңышлы тәмамлаган һәм беренче Ясна хезмәтендә катнашкан өлешчә инициацияләнгән мобед задэ. Хирбад мобедка 5 елдан 10 елга кадәр мөддәткә ярдәмче булуга керә. Бу мөддәт барлык киләчәк мобедлар уза торган стажировка булып тора. Хирбад тоткарсыз дастурлар һәм мобедларның барлык карарларын үти, әмма аларның карарларының дөреслегендә шикләнү булганда хирбад мобедлар яки дастурлар җәмәгатенә мөрәҗәгать итәргә тиеш. Традицион рәвештә хирбадлар беһдиннар һәм мобедлар арасында тоташтыручы буын булып тора. Хирбад чикләнгән рухи көчкә һәм вәкаләтләргә ия. Хирбадның түбәндәгеләрне башкарырга хакы бар:
* сэдрэ пуши,
* гавахгиран,
* порсех,
* чистару ритуаллары,
* үз диндәгеләр өчен һәм Зәрдөштлекне кабул итәргә әзерләнүчеләр өчен Зәрдөштлек нигезләрен өйрәтергә.
* ут янында хезмәт итәргә.
Хирбадлар мобедлар җыелышында тавышка ия түгел һәм Ясна хезмәтен алып бара алмый.

## Әдәбият
* 
* 

Төркем:Зәрдөштлек дин әһелләре
Дастур

**Дастур** — Зәрдөштлек динендә олы дәрәҗә каһин, мобед, берничә ут гыйбадәтханәсе булган провинциядә иң олы каһин дәрәҗәсе вазифасын башкаручы.
Дастур провинциянең мобедлар җыелышыннан сайлана һәм мобедан мобед тарафыннан раслана. Дастур провинциянең дини җәмәгатенең җитәкчесе була һәм аның иҗтимагый сферада башкарылырга тиеш күрсәтмәләре бар (датик). Әгәр дә бер провинциядә берничә Аташ Варахрам гыйбадәтханәсе булса, анда берничә дастур булырга мөмкин, алар арасыннан баш дастур (сар-мобед) сайлана.
## Чыганаклар
* Boyce, Mary (2001). *Zoroastrians, Their Religious Beliefs and Practices*. London: Routledge
Төркем:Зәрдөштлек дин әһелләре
Туран уты

**Туран уты** (лат. *Anéthum*), **укроп, шөет** буларак та билгеле - чатыр чәчәклеләр семьялыгыннан культуралы үләнчел үсемлек.

## Дару үләне сыйфатлары
Бу үсемлектә каротин, күмерсулар, эфир майлары, флавоноидлар, фи­тонцидлар, минераль матдәләр (кальций, тимер, калий, фосфор), С, Р, В1 В2, РР витаминнары мул. Аның яфракларын һәм сабакларын сидек кудыру чарасы итеп, кан басымы югары булганда һәм йокысызлыктан интеккәндә кулланалар. Орлыклары — бавыр һәм ашкайнату әгъзалары, сулыш юлла­ ры (какырык чыгару өчен) авырганда файдалы. Күзләр арыганда, тиредә эренле яра барлыкка килгәндә яфракларыннан примочкалар ясыйлар.
Укроп төнәтмәсе эч кипкәндә, хроник эчәк ялкынсынуы булганда ярдәм итә. Корсак куышлыгыннан газлар китүгә булыша.

Укроп актив рәвештә үтне кудыра. Ашказаны согы ясалуны көчәйтә.
Аның төнәтмәсе кан тамырларын киңәйтә, басымны төшерә. Ул эчәклекнең киеренкелеген киметә.
Укроп сөт бизенең эшчәнлеген көчәйтә. Бала имезүче һәм әни булырга й җыенган хатын-кызларга укроп төнәтмәсе эчү файдалы. Төнәтмә ясау өчен 1 аш кашыгы укроп орлыгына 1 стакан кайнар су салып, 2 сәгать тотарга кирәк. Сөзеп, кечкенә йотым белән, авыз эчендә бераз тотып, көненә 21 тапкыр яртышар стакан эчәргә.  Элекке заманда укропны һәм аның орлыкларыннан ясалган төнәтмәне нерв киеренкелеге вакытында тынычландыру чарасы итеп кулланганнар.
Моннан башка бу үлән баш авыртуын басу һәм кан тамырларын ныгыту өчен кулланылган.
Хәтердә тотыгыз: кан басымы түбән булган кешеләргә укропны кул­ ланырга ярамый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

 
## Моны да карагыз

Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Эстрагон

Бу — витаминлы дару үләне. Аның составында бик күп С витамины һәм каротин бар. Ул глистларга каршы нәтиҗәле көрәшә, шулай ук сидек кудыра торган чара буларак кулланыла. Йокыны яхшыр­ та. Эстрагонны кан тамыры стенкаларын ныгытыр өчен, сары су җыелу авыруын (водянка) дәвалаганда кулланалар. Безнең бабаларыбыз эстрагон ярдәмендә канны чистартканнар, зәңгелә (цинга) авыруын дәвалаганнар.

Тибет медицинасы эстрагонны кулланып үпкә авыруларын (пневмония, туберкулез, бронхит) дәвалый.
Эстрагон ялкынсынуга каршы һәм антисептик чара булып та исәпләнә.
Ул ашказаны согы ясалуны арттыра һәм аппетитны ача, тынычландыра.Күрем килү циклын көйли һәм ашказаны эшчәнлеген яхшырта.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Сельдерей

Аны куллану организмга керә торган төрле туклыклы матдәләрне яхшырак үзләштерүенә китерә. Сельдерейның әһәмиятлеге  дару үләне буларак та шик тудырмый. Анда калий, флавоноидлар, фос­ фор, тимер, кальций, цинк, магний, натрий кебек элементлар, В группасы У витаминнары, РР, Е, А, К, С, А провитамины һәм бета-каротин бар. Укроп рибофлавип, хлорофил, диетик клетчатка чыганагы да булып тора. С витамины көчле антиоксидант булганлыктан, селдерей онкологик авырулардан гына саклап калмый, салкын тиюдән барлыкка килә торган авыруларга профилактика чарасы да булып хезмәт итә һәм иммун система­ ны ныгыта. Флавоноидлары булганлыктан, ул тромбоз һәм атеросклероз куркынычын киметә, ми кан әйләнешен яхшырта, нерв һәм йорәк-кан тамырлары күзәнәкләрен саклый һәм төзәтә. Моннан кала сельдерей канцерогеннарны (машиналардан чыга торган зарарлы газларны, тәмәке төтенен) нейтральләштерә, организмнан токсиннарны чыгара, стресс һәм басым гормоннарын киметә.

Селдерейның сидек куу үзлеге бар, шуның өчен аны сидек-җенес система­ сы әгъзаларын һәм буыннар ялкынсынганда кулланырга ярый. Ул канны чистарта, артрит авыруы булганда файдалы. Шикәр диабеты белән авы­ ручылар өчен яхшы ризык булып исәпләнә, ябыгырга ярдәм итә.
Бу яшел тәмләткечнең 1 аш кашыгы бал кушылган согы аппетитны баса, бик эссе көннәрдә кызулыкны җиңәргә ярдәм итә. Сынап карый аласыз.
Югарыда саналганнарга өстәп, бу үсемлек җенси дәртне арттыру чара­сы — табигый афродизиак булып исәпләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

 
## Моны да карагыз

Төркем:Ботаника
Петрушка

Ул аппетитны ача, матдәләр алмашы процессларын яхшырта, үт һәм сидек чыгару юлларын, бавыр, бөерләрне яхшы чистарта, чөнки петрушка бәвел кудыра торган чара санала. Аның яфракларыннан С ясалган төнәтмә күрем вакытында авыртуны киметә. Моннан кала петрушкада йогышсызландыру сыйфаты да бар. Ул пешкән урынны, җәрәхәтне һәм башка яраларны тизрәк төзәлтергә ярдәм итә. Аңкау авыруларына профилактика (аны чәйнәп, авызның начар исеннән котылырга була) ясау өчен дә файдалы. 

Очлыкларның шешенүен (изелгән петрушка һәм лимон төнәтмәсе ярдәмендә) киметә. Петрушкада магний, тимер, калий, цинк, фосфор, кальций кебек микроэлементлар, А, В, С, В1 В2, РР, К ви­таминнары, эфир майлары бар. Составындагы минераль матдәләр күләме буенча аңа тиң яшелчәләр һәм җимешләр юк. Хәтта «Бер уч петрушка бер уч алтынга тигез» дигән әйтем дә бар әле.
Бу үләнне яңа җыеп әзерләнгән сок кан тамырлары, капиллярлар, кал- кансыман биз һәм бөерләр өчен файдалы. Әгәр сезне озынборын яки бал корты чакса, петрушка төнәтмәсе ярдәм итәр. Аның белән яра урынын сөртергә кирәк. Петрушканы йөкле хатын-кызларга ашарга ярамый.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Кориандр

Бу үсемлектә А, В1 В2, С, Р витаминнары күп. Ас­корбин кислотасыннан башка яфракларында каротин да бар. Кинза ашкайнатуны яхшырта. Ул сидек һәм үт кудыру чарасы буларак билгеле. Какырык чыгару үзлеге бар, ялкынсынуга каршы йогынты ясый, яра төзәлүгә булыша. Кан чистарту чарасы буларак кулланыла. Болардан кала кинзаның шикәр күләмен киметү, кан тамырларын киңәйтү, авыртуны басу, тынычландыру  үзлекләре бар, геморройга каршы чара буларак та файдаланыла. Кориандр төнәтмәсе ашказаны һәм уникеилле эчәк эшчәнлегендә тайпылышлар, аларда җәрәхәт булганда, авыздан начар ис килгәндә тәкъдим > ителә. Эчәклектәге паразитлар белән көрәштә нәтиҗәле чара.

Кинзаны гиперацид (ашказаны сыекчасында хлорид кислотасы күп булу) гастрит, йөрәк ишемиясе, шулай ук тромбофлебит, гипертония белән  интеккән кешеләргә, инфаркт кичергән авыруларга кулланырга киңәш ителми. Каннары тиз оешучан кешеләргә дә аның белән мавыгырга ярамый. Гомумән, кинзаны чиктән тыш күп куллану һәркемгә зыян сала ала. Ул күрем циклы бозылуга, йокысызлыкка, хәтер начарлануга китерергә, потенцияне киметергә мөмкин. Табиблар аны бер утыруыда 35 яфрак яки 4 орлыктан күбрәк ашамаска киңәш итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Салат (үсемлек)

Бу яшелчәдә В, Е, К группасы витаминнары бар, каротин, аскор­ бин кислотасы бик күп. Салатта кобальт, кальций, тимер, фосфор, магний, , йод, цинк, калий кебек микроэлементлар табарга була. Соңгысы салатта ' барлык микроэлементларның өчтән бер өлешен тәшкил итә, ә калий йөрәк мускуллары өчен бик файдалы. Үсемлектә шулай ук фолий кислотасы һәм хлорофилл бар, ул бигрәк тә салатның каракучкыл төстәге яфракларын­ да күп. Салат ашагач, кандагы артык холестерин кими, гемоглобин һәм эритроцитлар ясалу көчәя.
Салат (чи яки пешерелгән килеш) сары авыруы, шикәр диабеты, калкан- сыман биз авырулары, атеросклероз, гипертония, сидек-җенси әгъзалар сферасында ялкынсыну булганда кулланыла. Салат яфракларындагы лактуцин дип аталган матдә нерв системасын тынычландырырга ярдәм итә һәм йокыны яхшырта. Р витамины кан тамырларының уалучанлыгын киметә. Сабакларыннан чыккан сок авыртуны басучы чара санала. Уыл­ган орлыкларыннан ясалган сулы төнәтмә бала имезүче әниләргә сөтне арттырырга булыша. Гомумән, салат үсемлеге балалар өчен бик файдалы.
Салатны эч киткәндә, метеоризм булганда, ашказаны һәм уникеилле эчәк „ авырулары көчәйгәндә кулланырга ярамый.
Халык медицинасында салат бик күп кулланыла. * Сару кайнаганда. Унлап салат яфрагын ваклагыз. Шуңа бер стакан кайнаган су (бүлмә температурасындагы) салып эчегез. * Хроник гастриттан. 1,5 аш кашыгы яфракка 1 стакан кайнар су салып 2 сәгать төнәтергә. Бу — 1 көнлек норма. Бер эчкәндә яртышар стакан эчәргә. * Битне чистарту, нерв системасын ныгыту һәм ашказаны эшчәнлсген яхшырту өчен. 100 әр мл томат һәм салат согын кушып, аңа 200 мл миндаль сөте өстиләр. Көненә шундый 100 мл катнашма эчәргә кирәк. Миндаль сөтен болай әзерлиләр. 1 стакан миндальне юып аңа 3 стакан су салалар.  Ул шул килеш төн куна. Иртән суын түгеп, янә 3 стакан су өстиләр. Блендер белән 1 минут дәвамында миндальне вак ярма, порошокка әйләнгәнче вакларга, сыекча ак төс алырга тиеш. Катнашманы сөзәргә, шушы сыеклыкны миндаль сөте дип атыйлар. 1 *Атеросклероздан. Көненә 3 тапкыр чирек стакан витаминлы катнашма эчәргә кирәк. Аны ясау өчен шалкан, кишер, салат һәм чөгендер сокларын = бергә болгатырга кирәк. *Иөткерүдән дәва. Ярты кашык кипкән салат яфрагына 1 стакан кайнар су салырга. 2 сәгать төнәткәннән соң сыгырга һәм көненә 3 тапкыр 1 әр аш кашыгы эчәргә.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника