Кече Литва

**Кече  Литва** (; ; ; ) яки **Пруссия Литвасы** (; , ; ) — Алманиянең (*[[Пруссия]], соңрак [[Пруссия|Көнчыгыш Пруссия]]*) Нәмунас (Неман) елгасының пруссия литвалары яшәгән түбәнге агымында урнашкан тарихи этнографик төбәге.
Хәзерге вакытта Кече Литва җирләре  Литва (*[[Клайпеда]] шәһәре, тирә-ягы белән*),  РФ (*[[Калининград өлкәсе]]*),  (*Вармия-Мазуры воеводалыгы*) дәүләтләре арасында бүленгән.

## Тарих

Кече Литва Тевтон орденының 1442 елгы Мелно солыхы (*[[:en:Treaty of Melno|en]]*) шартлары буенча аңа бирелгән һәм прусслар һәм литваларның аерым бер этномәдәни төркеме (*үзатамалары* летувининкай (*lietuvininkai*)) яши торган өлешендә XVI гасыр башында (*[[1525 ел]]га кадәр*) барлыкка килә.

«Кече Литва» термины беренче мәртәбә Симон Грюнау һәм Л. Давидның XVI гасыр башы (*[[1517 ел|1517]] — [[1526 ел|1526]]*) «Пруссия хроникалары»нда телгә алына.

Тевтон орденына секуляризация (*дини йогынтыдан азат итү*) үткәргәч, Кече Литва җирләре Пруссия герцоглыгы (*[[1525 ел|1525]]-[[1618 ел|1618]]*), Бранденбург-Пруссия герцоглыгы (*[[1618 ел|1618]]-[[1701 ел|1701]]*), Пруссия корольлыгы (*[[1701 ел|1701]]-[[1871 ел|1871]]*), Алмания (*[[1871 ел|1871]]-[[1945 ел|1945]]*) составында була. Литвалар күпләп яши торган төп җирләрдән дәүләт чиге белән аерылып торган.

## Мәдәният

Кече Литва җирләрендә литва әдәби теле зур үсеш ала. Моңа Пруссиянең дәүләт дине итеп лютеранлыкны кабул итүе мөмкинлек бирә (ягъни дини йолаларны латин теле урынына җирле телләрдә уздырырга мөмкинлек ачыла). Халыкка таянып хакимлек итәргә  омтылган герцог Альбрехт Бранденбург-Ансбахлы (*[[:de:Albrecht von Brandenburg-Ansbach|de]]*) (*[[1490 ел|1490]]-[[1568 ел|1568]]*) литвалар мәгарифенә һәм китап басу эшчәнлегенә хәерхаһлы булган. 1547 елда Кенигсбергта Мартинас Мажвидас (*[[:en:Martynas Mažvydas|en]]*) литва телендә беренче китап булган Катехизисны, 1653 елда Д. Клейн литва теленең беренче грамматикасын бастырып чыгара. 1579-1590 елларда Й. Бреткунас беренче мәртәбә Библияне литва теленә тәрҗемә итә (*басылмый кала*). XVIII гасырда Кристионас Донелайтис (*[[:en:Kristijonas Donelaitis|en]]*) литва телендә беренче «Ел фасыллары» поэмасын иҗат итә. XIX гасырның I яртысында литва телендә беренче газеталар нәшер ителә башлый.

## Халкы
XVIII гасыр башына кадәр Кече Литва халкының күпчелеген литвалар тәшкил итә. Кече Литвада яшәүче прусслар XVIII гасырның I яртысында алман ассимиляциясенә бирешәләр. Литваларның саны, король Фридрих Вильгельм I (*[[:en:Frederick William I of Prussia|en]]*) 1709-1711 еллардагы  вакытында кимегән халыкны Австриядән, алман дәүләтләреннән, Швейцариядән, Нидерландлардан китерелгән колонистлар исәбенә тулыландыргач, нык кына кими. 1871 елда Алмания империясе төзелгәч, җирле халыкны алманлаштыру көчәя. Шуңа карамастан, литва телендә китаплар һәм вакытлы матбугат чыгуын дәвам итә.

## Беренче бөтендөнья сугышы
Беренче бөтендөнья сугышы тәмамлангач, Кече Литваны Литва җөмһүриятенә бирү таләбе үтәлми. 1919 елгы Версаль солыхы шартлары буенча, Кече Литваның зур өлеше Алмания кул астында кала. 1923-1939 елларда Литва составына Клайпеда төбәге генә керә.

Кече Литваның Алмания кул астындагы көнбатыш өлешендә 1934 елдан җирле халыкны (пруссларны) тулысынча алманлаштыру сәясәте уздырыла. Алманлаштыру сәясәте 1939 елда Алмания тарафыннан басып алынган Клайпеда төбәгенә дә җәелдерелә.

## Икенче бөтендөнья сугышы
Икенче бөтендөнья сугышы тәмамлангач, 1945 елгы Берлин (Потсдам) конференциясе (*[[:en:Potsdam Conference|en]]*) карары белән Кече Литва җирләре ССРБ (Литва ССР һәм РСФСРга тапшырыла) һәм Польша арасында бүленә.

## Галерея

Файл: Flag of Lithuania Minor.svg |Кече Литва флагы
Файл: Tilsit Act.jpg | Кече Литва Милли Шурасы Акты
Файл:LithuanianHistory-ru.svg| Литва XIII-XVI гасырларда
Файл:Memel R..JPG| Нәмунас елгасы
Файл:Potwierdzenie traktatu mełneńskiego.jpg|Мелно солыхының килешү кәгазе. 1422 ел
Файл:Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis des Markgrafen Albrecht von Brandenburg-Ansbach (Herzog Anton Ulrich-Museum).jpg|герцог Альбрехт Бранденбург-Ансбахлы (*[[Өлкән Лукас Кранах]] (*de*) ясаган портрет*). 1533


## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах . Том 17 (Ла-Ло). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-350-7

## Әдәбият
# Восточная Пруссия: С древнейших времен до конца второй мировой войны. Калининград, 1996.
# Mažosios Lietuvjs enciklopedija. Vilnius, 2000-2007. T.1-3.

## Сылтамалар
* Timeline of Lithuania Minor 
* The Folklore of the Lietuvininkai  
* Names of Settlements in Lithuania Minor  
* Map of Lithuania Minor, with Lithuanian-type placenames  
* Detailed area maps of Kaliningrad Oblast with Lithuanian place names  

## Искәрмәләр

Төркем:Тарихи өлкәләр
Төркем:Литва
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Польша тарихы
Төркем:ССРБ тарихы
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Литва тарихы