open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юлия Галләмова

**Юлия Альберт кызы Галләмова** — Россия дерматологы, медицина фәннәре докторы, Дерматовенерология һәм косметология кафедрасы профессоры.
## Биографиясе
Медицина фәннәре докторы, КДМУның хәрби һәм радиацион гигиена курслары белән гомуми гигиена һәм экология кафедрасы мөдире Галләмов Альберт Бари улы гаиләсендә туа.

1992 елда Казан дәүләт медицина институтының дәвалау факультетын тәмамлый, шул ук елны Казан дәүләт табибларны камилләштерү институтының дерматовенерология кафедрасына ординатурага керә, аны 1994 елда тәмамлый.

1994-1995 елларда Казан шәһәренең Республика тире-венерология диспансерында табиб-дерматовенеролог булып эшли.

1995-1998 елларда Казан дәүләт медицина университетының тире һәм венерия авырулары кафедрасында аспирантурада укый.

1998 елда "Машина йөртүчеләрдә һәм ремонт автотранспорт предприятиеләренең ремонт эшчеләренең хезмәт шартлары һәм тире авыруларын профилактикалау" темасына кандидатлык диссертациясен яклый.

1998 елдан 2000 елга кадәр Казан дәүләт медицина университетында тире һәм венерик авырулар кафедрасының ассистенты булып эшли.

2001 елдан хәзерге вакытта Россия дипломнан соң белем бирү медицина академиясендә Дерматовенерология һәм косметология кафедрасында эшли.

2005 елда «Җенси юл белән тапшырыла торган инфекцияләрне профилактикалауның клиник-социаль, оештыру һәм этико-хокукый нигезләре» темасына докторлык диссертациясен яклый.

2008 елда дерматовенерология кафедрасы буенча доцент исеме бирелгән.

2011 елның гыйнварыннан Дерматовенерология һәм косметология кафедрасы профессоры вазыйфасына күчерелә.

## Эшләре
200 дән артык фәнни публикация авторы, беренче басма эше 1995 елгы, СКОПУС журналларында күп санлы басмалар бар, шул исәптән 2 монография авторы, 21 методик документның авторы һәм автордашы, уйлап табуга 1 патенты бар

Дерматовенерология Европа академиясе әгъзасы (EADV), чәчләрне тикшерү Европа җәмгыяте әгъзасы (EHRS).

Ике диссертация советы әгъзасы: Дерматовенерология һәм косметология дәүләт фәнни үзәгендә,  И. М. Сеченов исемендәге Мәскәүнең беренче дәүләт университетында.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Галлямова Ю. А. Заболевания кожи и волос — VDM Publishing. — ISBN 9783847332244
*Официальный сайт
Мәдинә Тимерҗанова

**Мәдинә Тимерҗанова** - Татарстан Республикасы Милли китапханәсе директоры. 1956 елның 14 апрелендә ТАССРның Октябрь районы (хәзерге Нурлат районы) Әхмәт авылында туган.

## Тәрҗемә-и хәле
1979 елда Казан дәүләт педагогика университетын «Тарих, җәмгыять белеме һәм инглиз теле укытучысы» белгечлеге алып тәмамлаган.

2002–2005 елларда – «Татарстан» дәүләт телерадиокомпаниясе рәисенең мәгълүмати тапшырулар буенча урынбасары.

2006–2016 елларда – «Казан» телерадиокомпаниясе («Татмедиа» ачык акционерлык җәмгыяте филиалы) генераль директоры.

2016–2020 елларда – «Татарстан–Яңа Гасыр» телерадиокомпаниясе» акционерлык җәмгыяте генераль директорының мәгълүмати тапшырулар буенча урынбасары.

2020 елның августыннан – Татарстан Республикасы Милли китапханәсе директоры.

## Гаиләсе
Милиция полковнигы, судья,  ТР буенча элекке баш федерал инспекторы Ринат Тимерҗанов хатыны һәм талантлы автоузышчы Тимур Тимерҗанов анасы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* 2016 елда - «Фидакяр хезмәт өчен» медале 
* «Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исем.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Тимерҗанова Мәдинә Фатыйх кызы . Татарстан Республикасы Милли китапханәсе сайты

## Моны да карагыз

Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Кәлтәү (мәгънәләр)

**Кәлтәү** ― күпмәгънәле сүз.

Топоним:
* Кәлтәү ― Актаныш районында юкка чыккан торак пункт.
* Кәлтәү ― БР Тәтешле районы авылы.
Гидроним:
* Кәлтәү ― елга,  Йок елгасы кушылдыгы.

Төркем:Топонимнар
Һуннар патшалыгы (Каспий)

**Һуннар патшалыгы** (Һуннар кенәзлеге) — V - X гасирда яшәган, Каспий өлкәсе урнашкан төрек дәүләт. Хазарлал тарафыннан VII гасырда буйсындырылган һәм һәм Хазар Каhанлыгның вассаль дәүләте булды.
Хуннар патшалыгы беренче Комук дәүләте булып санала . Соңрак кабиләләрнең бер өлеше гарәп рейдлары аркасында Идел өлкәсенә күченде (Идел буе Болгары).
## Шәһәрләр

Һуннар патшалыгы үзенең шәһәрләре белән дан тоткан.
* Варачан
* Семендер
* Чунгарс
* Таргу

## Халык
Һуннар патшалыгы  төрки дәүләт булган — күбесенчә төрки халыклар, хазарлар, болгарлар, суварлар, барсиллар.

## Чыганаклар
*М.И.Артамонов. Царство гуннов в Дагестане 

## Искәрмәләр

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Татар дәүләтләре
Кәшби Кулиев

**Кәшби Кулиев**, Кәшби Закирҗан улы Кулиев (*[[1958 ел]]ның [[8 июль|8 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Актаныш районы]], [[Иске Кормаш]]*) ― хуҗалык эшлеклесе, Актаныш районы хакимият башлыгы урынбасары (1994―2005), Татарстан Республикасының атказанган төзүчесе, Актаныш районының мактаулы гражданины (2008).

## Биография
Кәшби Закирҗан улы Кулиев 1958 елның 8 июлендә Татарстанның Актаныш районы Иске Кормаш авылында туа.

1977 елда К.З Кулиев Актаныш районы үзәк хастаханәсендә ашыгыч ярдәм күрсәтү бүлегенең фельдшеры булып хезмәт юлын башлап җибәрә. 1977 елның апреленнән 1979 елның июненә кадәр Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1979 елдан 1984 елга кадәр Казан төзелеш институтында белем ала. 1984 елның сентябрендә туган авылына кайтып, "Үрнәк" колхозының төзүче-инженеры булып эшли башлый. 1987 елның апреленнән 1989 елның октябренә кадәр Актаныш МСО оешмасының бүлек җитәкчесе булып эшли. 1989 елның октябреннән 1994 елга кадәр шул ук оешманың баш инженеры вазифасын башкара. 1994 елның апреленнән 2005 елның декабренә кадәр Актаныш районы хакимият башлыгының урынбасары булып, 2006 елның январеннән 2007 елның мартына кадәр Актаныш муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесенең төзелеш һәм инфраструктур үсеш буенча урынбасары булып эшли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале
* Хезмәтендәге уңышлары өчен Татарстан Республикасының атказанган төзүчесе исеменә лаек була.
* 2008 елның 19 гыйнварында Актаныш муниципаль район  Советының 21/07 санлы карары нигезендә Кәшби Закирҗан улы Кулиевка Актаныш муниципаль районының Мактаулы гражданы исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Актанышым - Ак илем. /Актаныш - край мой лучезарный. Төз. И. Хәлиуллин. - Казан: "Идел - Пресс", 2010. 544б.  
* Актаныш - туган җирем"/ Төз. Фәнис Муллагали улы Муратов, Йосыф Әхтәм улы Хуҗин. - Казан, 2010.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган төзүчеләре
Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Төркем:Актаныш районының шәрәфле ватандашлары
Бөек Литва кенәзлегендә татар атлы гаскәре

**Татар атлы гаскәре** (*поляк. Jazda tatarska*) — XIV гасырда Литва кенәзе Гедимин гаскәрләрендә, Алтын Урда ханнарының, аерым алганда, исламны керткән Үзбәк ханның идарәсеннән Бөек Литва кенәзлеге территориясенә күчкән татарлардан барлыкка килгән атлы гаскәр. Татарларның күпләп килүе Витовт вакытында була. Алынган җирләргә ия булу һәм дин тоту ирегенә алмашка кавалерия хоругваларында хәрби хезмәт вазыйфасына алынганнар. Шулай итеп, 1410 елда Грюнвальд сугышында Литва гаскәрләре составында Татар Җәләл әд-Дин хоругвалары катнаша.

Алга таба хоругвалар Кырым ханлыгыннан качаклар хисабына тулылана. 1630 нчы елларда армиянең Татар кавалериясе патша Владислав IV  үзгәртеп корулар барышында халык автораменты составына керә. XVII гасырдан башлап җиңел Татар кавалериясе хоругваларында татарлардан тыш поляклар, литва һәм украиннар хезмәт итә. Дошманны эзләү, саклау, эзәрлекләү өчен файдаланылганнар. Кавалеристларда саклагыч кирәк — яраклар булмаган, 1676 елдан кыска сөңгеләр белән коралланганнар. Бөек Төньяк сугышыннан соң XVIII гасыр башында, заманча армияләргә каршы нәтиҗәсез булу сәбәпле, татар хоругвалары абруе түбәнәя, әмма алар җиңел кавалериянең яңа төре булган «оланнар» өчен нигез булып торганнар. Аларны август аенда Саксония Фридрихның Август армиясендә куллана башлыйлар, аннан алар Франция армиясенә эләгәләр.

## Чыганаклар
* Podhorodecki L. (польск.)русск.. Tatarzy. Od Czyngis-chana do XX wieku (польск.). — Warszawa: Bellona, 2010. — ISBN 978-83-11-11801-0.
* Borawski P. Tatarzy w dawnej Rzeczypospolitej (польск.). — Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1986. — ISBN 83-205-3747-9.
* Plewczyński M. (польск.)русск.. Żołnierz jazdy obrony potocznej za panowania Zygmunta Augusta (польск.). — Warszawa, 1985. — ISBN 83-01-05997-4.
* Mała Encyklopedia Wojskowa (польск.). — Wydanie I. — Warszawa, 1967.

Төркем:Липка татарлары
Төркем:Польша тарихы
Польша-Литва оланнары

**Поляк-Литва оланнары** — пик, кылыч һәм пистолет белән коралланган яжа аурупа җиңел кавалериясенең бер төре. Аларның формасындагы тышкы үзенчәлекле атрибуты булып биек, дүртпочмаклы төрки баш киеме торган.

XIV гасырдан башлап күп кенә Алтын урда  татарлары Бөек Литва кенәзлегендә яши башлый, анда алар хәрби хезмәттә була. XVII гасыр сугышлары Поляк-Литва җирләрендә липка исемен алган хәрби-ясаклы татар халкы барлыкка килүгә китерә. Нәкъ менә липкалардан XVIII-XVIII йөз башларында атлы татар отрядлары формалашалар.

XVIII гасырның беренче яртысында татар полклары сөйләмдә олан дип атала башлый. Генерал Юзеф Зайончек (1794) истәлекләрендә Литвада берничә татар полкы булганы билгеле. Витольд чорыннан бирле әлеге хәрби халыкның җирлекләре бүгенге көнгә кадәр сакланган.

Король биргән хокуклар, шулай ук Берестейская экономиядә  җир биләмәләренә ия булу полк командирының законны санламавына китергән. 1721 елда Ошмань повятында җир турындагы бәхәсләр вакытында полковник, 5 хоругвейны алып, аларны бәхәсле җиргә куя. Моннан тыш, суд түрәләренә бу мәсьәләне хәл итмәгән очракта, ул үзенең полкы белән Төркиягә китәсен хәбәр итә.

1733 елда Польша армиясендә Александр Мостафа Корыцкий җитәкчелегендәге татар җиңел кавалерия полкы төзелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гришин Яков. Польско-литовские татары.(Наследники Золотой Орды). — Казань: Татарское книжное изд-во, 1995. — 195 с.
* Львов С. В. Уланские полки Российской армии в 1812 году / Музей-панорама «Бородинская битва». — М.: Кучково поле, 2010. — 128 с. — 2 000 экз. — ISBN 978-5-9950-0114-0. (обл.)

## Әдәбият
*  Илл. 538. Штаб-Офицер Л. Гв. Уланского и Обер-Офицер Л. Гв. Уланского Его Величества полков. (Парадная и походная формы.) 19 Января и 7 Марта 1871 // Перемены в обмундировании и вооружении войск Российской Императорской армии с восшествия на престол Государя Императора Александра Николаевича (с дополнениями) : Составлено по Высочайшему повелению / Сост. Александр II (император российский), илл. Балашов Петр Иванович и Пиратский Карл Карлович. — СПб.: Военная типография, 1857—1881. — Тетради 1—111 : (С рисунками № 1—661). — 47×35 см.

Төркем:Липка татарлары
Төркем:Польша тарихы
Төркем:Литва тарихы
Фидания Камалова

**Фидания Камалова** ― Татарстан Республикасының атказанган укытучысы.

## Тәрҗемәи хәле
Камалова Фидания  Минхәлим кызы 1952 елның 1 декабрендә ТАССР Апас районы (хәзерге Кайбыч районы) Чүти авылында  дөньяга килә.

1968   елда Чүти сигезьеллык мәктәбен тәмамлый. 1969-1970 елларда М.К.Кузьмин исемендәге Иске Тәрбит урта мәктәбендә белем ала. Мәктәпне "4"ле һәм "5"ле билгеләренә генә тәмамлый. Тырыш, максатчан укучы Апас районы Дәүләки авылына рус теле укытучысы итеп билгеләнә. Читтән торып Казан дәүләт педагогия институтының тарих-филология  факультетына укырга керә.

1972-1979 елларда Апас районы Хуҗа Хәсән сигезьеллык мәктәбендә рус теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли.

1979 елда  туган авылындагы  Чүти мәктәбенә  рус теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшкә кайта. Яшь буынга үрнәк тәрбия, гүзәл холык, тирән белем бирергә алынган  энергияле укытучыны  1981 елда  укыту-тәрбия эше буенча директор урынбасары итеп  куялар.

Яңалыкка омтылып эшләүче, һәр дәресне тормыш җепләре белән үреп, балаларга ныклы белем һәм тәрбия бирүне тормыш таләбе итеп санаучы Фидания Минхәлим кызы -  мәктәп һәм укучы балалар өчен иң күп көч куеп эшләүче мөгаллимнәрнең берсе була. Укучылар һәм аларның әти-әниләренең хөрмәтен казана, игелекле, гаҗәеп кешелекле, якты күңелле җан, гомер буе остаз да, үрнәк тә булып, бөтен гомерен яшь буынга белем һәм тәрбия бирүгә багышлый.

Фидания Минхәлим кызы  - эзләнүчән, күп кырлы талант иясе. Кайбыч районы советы, Чүти авыл советы депутаты  буларак та,  актив җәмәгать эше алып бара, туган як тарихын өйрәнүгә зур өлеш кертә. Аның  хезмәтләре Чүти авылы тарихы белән бәйле шәхесләрнең  тормышын һәм иҗатын өйрәнүгә багышланган. “Йолдыз”, “Кайбыч таңнары” газеталарында күп санлы мәкаләләре дөнья күрә.

Фидакарь, намуслы хезмәте өчен күпсанлы Мактау грамоталарына, "Хезмәт ветераны", 1986 елда РСФСР “Халык мәгарифе отличнигы” , 2001 елда “Татарстанның атказанган укытучысы” исеменә лаек була.

2011  елдан лаеклы ялда.

## Бүләкләре
* РСФСР халык мәгарифе отличнигы](1986)
* Татарстанның   атказанган укытучысы (2001)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Иске Тәрбит урта мәктәбе музеендагы "Күренекле шәхесләр" альбомы

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Кулиев

**Кулиев** ― фамилия.
* Кайсын Кулиев (1917―1985), балкар шагыйре, КБАССР халык шагыйре.
* Кәшби Кулиев (1958), Актаныш районы хакимият башлыгы урынбасары (1994―2005), Татарстан Республикасының атказанган төзүчесе, Актаныш районының мактаулы гражданины (2008). 
* Морат Кулиев (1926), инженерлык геологиясе―гидрология белгече, профессор (1965), ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1996).

Төркем:Фамилияләр
Линар Закиров

**Линар Рөстәм улы Закиров** (1976 елның 13 октябре, Бөгелмә, Бөгелмә районы, Татарстан АССР, ССРБ) — Бөгелмә муниципаль районы башлыгы (2014―2025), Бөгелмә шәһәре мэры вазыйфасына 2014 елның 22 сентябрендә сайлана.

## Биография
Линар Рөстәм улы Закиров 1976 елның 13 октябрендә Татарстан АССРның Бөгелмә шәһәрендә туа.

1999 елда «юриспруденция» белгечлеге буенча Россия Эчке эшләр министрлыгының Казан юридик институтын тәмамлаган. Шулай ук «дөнья икътисады» белгечлеге буенча икенче югары белемгә ия. 

1999—2001 елларда — Россия Эчке эшләр министрлыгы каршындагы Эксперт криминалистика линиясе буенча Төбәкара милиция бүлегенең бухгалтер ревизияләре бүлеге эксперты. 2001 елдан — өлкән укытучы, Татарстан Республикасы Эчке эшләр министрлыгының Мәдәни үзәге директоры. 2003 елдан 2009 елга кадәр — Россия Эчке эшләр министрлыгының ТР буенча мәдәният үзәге башлыгы.

2009—2011 елларда — Казан шәһәре муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының балалар һәм яшьләр эшләре комитеты рәисе. 2010 елдан Россия Эчке эшләр министрлыгының ТР буенча иҗтимагый советы эксперты. 2011 елның октябрендә Казан шәһәре муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының «Иске шәһәр» территориясе префекты итеп билгеләнә.

2009 елдан 2011 елга кадәр «Стратегик менеджмент һәм муниципаль идарә» программасы буенча Югары икътисад мәктәбендә (Мәскәү) уку уза. 2011—2012 елларда «Эшлекле идарә итү остасы — Master of Business Administration (MBA), сәяси һәм бизнес-коммуникацияләр остасы» дигән өстәмә квалификация ала.

2014 елның 22 сентябрендә Бөгелмә муниципаль районы советының XXXXII сессиясе карары белән Бөгелмә муниципаль районы башлыгы итеп сайлана. 2014 елның 3 августыннан Бөгелмә шәһәр Советының 13 нче номерлы «Сәнәгать» сайлау округы буенча депутаты. 

2016 елның 29 июнендә Татарстан Республикасының Авыр атлетика федерациясе президенты итеп сайлана.

2020 елның 24 сентябрендә Линар Закиров яңадан Бөгелмә мэры итеп сайлана

2025 елның 28 апрелендә Бөгелмә районы башлыгы, шәһәр мэры һәм Совет депутаты вазыйфасыннан отставкага киткән.
## Шәхси тормышы
Өйләнгән, ике ул тәрбияли.
## Суд карары
2025 елда Татарстан Республикасының Биектау район суды прокуратураның таләпләрен канәгатьләндергән һәм Линар Закировның, шулай ук аның гаилә әгъзаларының 115 миллион сумлык милкен дәүләт файдасына конфискацияләү турында карар чыгарган. Тикшерү Закиров тоткан чыгымнарның рәсми керемнәргә туры килмәвен ачыклаган.

## Бүләкләр

* «Россия ЭЭМна 200 ел» медале (2002);
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2005);
* «Хезмәттәге казанышлары өчен» медале (2005);
* «Хезмәттәге батырлыгы өчен» медале (2008);
* «2010 елгы Бөтенроссия халык санын алуны үткәрүдәге казанышлары өчен» медале (2010);
* Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Рәхмәт хаты (2012);
* Казан шәһәрендәге 2013 елгы XXVII Бөтендөнья җәйге универсиадасын әзерләү һәм уздыру буенча уртак эш өчен Мэрның Рәхмәт хаты (2013)

## Искәрмәләр

Төркем:Бөгелмәдә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1976 елда туганнар
Төркем:13 октябрь көнне туганнар
Чепья районы

**Чепья районы** () — 1938 елдан 1958 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Балтачан Төньякка 20 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньяк-Көнбатышында урнашкан. Административ үзәк - Чепья авылы.

## Тарих
Чепья районы территориясе 1921 елга кадәр район Казан губернасының Казан өязендә һәм Нократ губернасының Малмыж өязе Чепья вулысында, 1921 елдан 1924 елга кадәр Арча кантоны Чепья вулысында, 1924 елдан 1930 елга кадәр Арча кантоны Арбур вулысында, ә 1930 елдан 1938 елга кадәр Балтач районында урнашкан.

1938 елның 4 августында Балтач районыннан бүленеп чыгару юлы белән барлыкка килә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Казан өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1958 елның 16 июлендә Чепья районы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Балтач районына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1948 елның 1 гыйнварына районда 77 торак пункты, 23 авыл советы булган: Арбур, Әтнә, Борнак, Югары Субаш, Дорга, Комаров-Завод, Кугунур, Кургем, Нөнәгәр, Пыжмара, Сәрдек, Сизнер, Смәил, Урта Көшкәт, Иске Көшкәт, Иске Торҗа, Иске Чепья, Түнтәр, Улисьял, Чепья, Чутай, Шеңшеңәр һәм Шода. Район терристориясе 520 км² тәшкил иткән.

## Халык
1939 елда халык саны 24851 кеше тәшкил иткән, шул исәптән татарлар - 71,2%, удмуртлар - 24,2%, руслар - 3,4%.

## Шулай ук карагыз

* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Сылтамалар

* http://istmat.info/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_rsfsr.pdf 
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Ципьинский_район

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Эльдар Джангиров

**Эльдар Джангиров** (1987 елның 28 гыйнвары, Фрунзе, Кыргыз ССР, ССРБ) — Америка джаз пианисты. «Иң яхшы заманча джаз альбомы» категориясендә «Грэмми» премиясенә номинацияләнгән иң яшь башкаручыларның берсе. Милләте буенча татар. 

## Биография
Эльдар Джангиров 1987 елның 28 гыйнварында Кыргыз ССРның башкаласы Фрунзе шәһәрендә туа. Әтисе — Эмиль Джангиров — идел татары, техник фәннәр докторы, әнисе — Татьяна Джангирова — фортепиано укытучысы. Эльдар фортепианода 3 яшь булганда уйный башлый. Беренче укытучылары — аның әти-әниләре.

9 яшендә Новосибирскида джаз фестивалендә чыгыш ясаый. Анда аны танылган джаз продюсеры Чарльз МакУортер ишетә. Ул Эльдар Джангировы Интерлокендагы Сәнгать үзәгендә (Мичиган штаты), сәләтле балалар өчен җәйге лагерьда үз осталыгын камилләштерергә чакыра. 1998 елда Джангировлар гаиләсе АКШта урнашкан Канзас-сити шәһәренә күчә. Ул радиода, телевидениедә концертлар белән чыгыш ясый, ә 2000 елда «Грэмми» премияләрен тапшыру тантанасында чыгыш ясау хокукына ия була. 12 яшендә, иң яшь башкаручы буларак, Американың Милли җәмәгать радиосында Piano Jazz программасында чыгыш ясый.

Эльдар Изге Елизавета исемендәге мәктәптә, Сан-Диегога күчкәннән соң В. Паркер Фрэнсис мәктәбендә, ә аннары Лос-Анджелеста Көньяк Калифорния Университеты каршындагы Торнтон музыка мәктәбендә укый. 

2001 елда Джангиров үзенең беренче альбомын чыгара. Ике елдан соң — Handprints. 17 яшендә Sony белән контракт төзеи. 2016 елда ул Нью-Йоркка күчә.

2008 елда «Re-Imagination» альбомы өчен «Грэмми» га номинацияләнә. Нигездә пост-боп стилендә уйный.

## Дискография

* 2003 — Handprints
* 2005 — Eldar
* 2006 — Live at the Blue Note
* 2007 — Re-Imagination
* 2009 — Virtue
* 2011 — Three Stories
* 2013 — Breakthrough
* 2013 — Bach / Brahms / Prokofiev
* 2015 — World Tour Vol.1
* 2019 — Letter to Liz
* 2020 — Rhapsodize

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Элдар Джангиров сайты
Төркем:Кыргызстанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1987 елда туганнар
Төркем:28 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Кыргызстан татарлары
Равил Гыйниятуллин

**Равил Фәрит улы Гыйниятуллин** (1955 елның 20 декабре, Чита, Чита өлкәсе, ССРБ) — Россия дәүләт эшлеклесе, 1996 елның 1 февраленнән 2008 елның 5 февраленә кадәр Чита өлкәсе администрациясе башлыгы һәм 2008 елның 5 февраленнән 2013 елның 1 мартына кадәр Байкал арты крае губернаторы.

## Биография
Равил Гыйниятуллин 1955 елның 20 декабрендә Чита шәһәрендә эшче гаиләсендә туа. 1973 елдан Чита таксопаркында ел дәвамында слесарь булып эшли. 1974 елдан 1976 елга кадәр Совет Армиясендә Байкал арты хәрби округында хезмәт итә. 1980 елда Н. Г. Чернышевский исемендәге Чита педагогика институтының тарих-филология факультетын тәмамлый.

Н. Г. Чернышевский исемендәге Чита педагогика институтының гомуми тарих кафедрасы укытучысы, ВЛКСМ комитеты секретаре (1980—82 еллар). Комсомол һәм партия эшендә: ВЛКСМның Чита шәһәр комитеты беренче секретаре (1982—1985 еллар), СБКФның шәһәр комитеты инструкторы (1985—1987 еллар), Чита шәһәр Башкарма комитеты рәисе урынбасары (1987—1990 еллар), РСФСР КПның Чита шәһәр комитеты беренче секретаре (1990—1991 еллар). 1991 елның ноябрендә Чита шәһәр Башкарма комитеты рәисе итеп сайлана.

1991 елның 24 декабрендә Россия Федерациясе Президенты Указы белән Чита администрациясе башлыгы, 1996 елның 1 февралендә Чита өлкәсе администрациясе башлыгы итеп билгеләнә. Соңыннан өч тапкыр (1996 елның 27 октябре, икенче срогы — 2000 елның 29 октябре һәм 2004 елның 14 марты — өченче срогы) Чита өлкәсе администрациясе башлыгы итеп сайлана. Россия Федерациясе Федераль Җыелышының Федерация Советы әгъзасы, Россия Федерациясе Дәүләт Советы әгъзасы.

2002 елның 13 мартыннан 27 сентябренә кадәр — Россия Федерациясе Дәүләт Советы Президиумы әгъзасы.

2002 елның июнендә төбәкара элемтәләрне үстерү өчен Россия бизнес һәм эшкуарлык академиясенең «Бизнес-Олимп-Экспо» премиясенә лаек була. Мөһим икътисадый һәм социаль программаларны тормышка ашыра, мәдәният һәм спорт үсешенә зур игътибар бирә.

2008 елның 29 гыйнварында, Россия Федерациясе Президенты Владимир Путин инициативасы буенча, Чита өлкәсе белән Агино-Бурят автоном округы берләшүеннән соң, Байкал арты крае губернаторы вазыйфасына кандидат буларак тәкъдим ителә. 2008 елның 5 февралендә федерациянең ике субъектының закон чыгару җыеннары депутатлары Равил Гениатуллинны губернатор итеп раслыйлар.

2013 елның 1 мартында Байкал арты крае губернаторы булып эшнен тәмамлый.

Россия Тышкы эшләр министрлыгы каршындагы Россия Федерациясе субъектлары башлыклары Советы әгъзасы (2003 ел). «Энциклопедии Забайкалья» баш мөхәррире.

## Бүләкләр

* IV дәрәҗә «Ватан алдындагы хезмәтләр өчен» ордены (2013 елның 19 марты) — *дәүләт алдындагы хезмәтләре һәм күпьеллык намуслы хезмәте өчен.*
* «Хәрби казанышлары өчен» ордены (2005 елның 24 октябре) — *Россия Федерациясенең оборона сәләтен тәэмин итүгә зур өлеш керткәне өчен*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Энциклопедия Забайкалья» сайтында

Төркем:Чита вузларын тәмамлаучылар
Төркем:Хәрби казанышлар өчен ордены (РФ) кавалерлары
Төркем:4 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:Читада туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:20 декабрь көнне туганнар
Әминә Зарипова

**Әминә Васил кызы Зарипова** (1976 елның 10 августы, Чырчык, Үзбәкстан ССР, ССРБ) — Россия спортчысы индивидуаль күнегүләрдә нәфис гимнастиканы тәкъдим итә. Биш тапкыр дөнья чемпионы. Нәфис гимнастика буенча атказанган спорт мастеры. Олимпия чемпионы Маргарита Мамунның тренеры.

## Биография
Әминә Зарипова 1976 елның 10 августында Үзбәкстан ССРның Ташкент өлкәсе Чырчык шәһәрендә татар гаиләсендә туа. Нәфис гимнастика белән 10 яшьтә шөгыльләнә башлый. Нина Каплан тренерлыгында шөгыльләнә.

ССРБ таркалганнан соң Россиягә күчеп килә, анда Ирина Винерда тренерлыгында Россия җыелма командасы әгъзасы буларак (1992) Новогорск Гимнастика үзәгендә нәфис гимнастика белән шөгыльләнүне дәвам итә. Чыгышлар өчен программаларны Наталья Кукушкина куя.

1992 елдан башлап 1998 елда спорт карьерасын тәмамланганчы, Әминә Зарипова программаның төрле төрләрендә биш тапкыр дөнья чемпионы, өч тапкыр Аурупа чемпионы, ике тапкыр (1994, 1995) Россия чемпионы була. 1996 елда Атлантада узган җәйге Олимпия уеннарында катнашып, шәхси берничә ярышны берләштергән дисциплинада дүртенче урынга лаек була.

Спорт чыгышларын тәмамланганнан соң, 1999 елда Әминә тренерлык эшенә керә. Күпмедер вакыт Грециянең яшьләр җыелма командасы тренеры була. 2002 елда Россия дәүләт физик культура академиясен тәмамлый.

2007—2008 елларда «Гражданская сила» сәяси партиясенең Югары Советы әгъзасы.

2016 елда Зарипова шәкерте Маргарита Мамун Рио-де-Жанейрода узган Олимпия уеннарының индивидуаль күп төр ярышында җиңә.

Ире — Алексей Кортнев («Несчастный случай» төркеме лидеры). Уллары Арсений һәм Афанасий, кызы Аксинья.

## Спортта нәтиҗәләр

* 1993 Дөнья чемпионаты, Аликанте: 7 нче урын — туп, чукмар, кыршау, тасма; 3 нче урын — шәхси күп төрле ярыш (многоборье), команда.
* 1994 дөнья чемпионаты, Париж: 4-нче урын — туп; 3-нче урын — чукмар; 8-нче урын — кыршау; 2-нче урын — шәхси күп төрле ярыш, команда;
* 1995 дөнья чемпионаты, Вена: 1 нче урын — туп, чукмар, команда; 5 нче урын — шәхси күп төрле ярыш; 2 нче урын — тасма;
* 1996 Олимпия уеннары, Атланта; 4 нче урын - шәхси күп төрле ярыш;
* 1996 дөнья чемпионаты, Будапешт: 2 нче урын-туп; 1 нче урын — чукмар;
* 1997 дөнья чемпионаты, Берлин: 5-нче урын — тасма; 1-нче урын — команда.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Амина Зарипова на сайте Всероссийской федерации художественной гимнастики
* Амина Зарипова на сайте Международной федерации художественной гимнастики
Төркем:Русия гимнасткалары (нәфис гимнастика)
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1976 елда туганнар
Төркем:10 август көнне туганнар
Сәкинә Шәймиева

**Сәкинә Шакир кызы Шәймиева** ― икътисадчы, Татарстанның беренче президенты, Дәүләт киңәшчесе Минтимер Шәймиевның хатыны.

## Тормыш юлы
Сәкинә Шакир кызы Шәймиева (кыз фамилиясе ― Ахунова) 1939 елның 23 августында Казанда туган.

1931 елда Күн авылында коллективлаштыру чоры тәмамлана. Менә шул вакытта кул астында аты булып, үз хезмәте белән көн күреп яшәүчеләргә дә чират җитә. Ахуновлар гаиләсе кулак дип табыла. Сәкинәнең әтисе Шакирҗан белән әнисе Гөлсем, төнлә, яңа туган балалары Мөбәрәкҗанны алып, авылдагы өйләрен һәм берәмтекләп тергезгән хуҗалыкларын калдырып, Казанга күченеп китәләр.

Бу хакта абыйсы Мөбәрәкҗан хатирәләре: “Алар Казанга иртәнге якта килеп төшә. Мине – яшь баланы төргән биләүсәне ачып җибәрсәләр, ни күрсеннәр, мин инде зәңгәрләнә башлаган булам. Әмма ниндидер могҗиза белән исән калам. Безнең гаилә Волков урамындагы бер бинаның подвалына, 12 кв.метрлы бүлмәгә кереп урнаша".

Гаиләгә бу бүлмәдә шактый яшәргә туры килә әле. 1939 елның август аенда дөньяга нәни кызчык – Сәкинә аваз сала.

Сәкинә Шәймиева истәлекләре: "Минем балачагым сугыш елларына туры килде. Сугыш башланганда миңа ике яшь тә булмый әле. Әтине беренче көннәрдә үк илне сакларга алалар, ул сугышның беренче көненнән алып соңгы көненә кадәр фронтта була. Әни ике бала белән кала. Ул еллар хатирәсе ачлык-ялангачлык, фәкыйрьлек сүзләре белән искә төшә. Әни ул чакта хәрби госпитальдә санитарка булып эшли иде. Без әнине көннәр буе сагынып көтәбез. Бу чордагы бер вакыйга исемдә калган. Кибеткә ипи алырга бардым да, гаиләбезгә бер ай буена ипи алырга рөхсәт бирә торган карточканы югалттым. Дөрес, мин моның өчен җәзасын алдым-алуын. Әмма үсеп буйга җиткәч кенә аңладым: бу бит чын мәгънәсендә фаҗига булган."

1954 елда Казан кооператив техникумының план-икътисад факультетына укырга кергән. Аны тәмамлагач, Калинин (хәзерге Актаныш районы) райпосында икътисадчы булып эшли башлый. Шунда ул Казан авыл хуҗалыгы институты студенты Минтимер Шәймиев белән таныша. Ул туган авылы Әнәккә практикага кайткан була.

1961 елның июнендә Минтимер Шәймиевкә кияүгә чыга һәм яшь гаилә Мөслимгә күченеп килә. Монда Сәкинә Шәймиева Мөслим райпосында икътисадчы булып эшли башлый. 1962 елда Минзәләгә күченәләр һәм шәһәрдәге дәүләт сәүдә оешмасына икътисадчы булып урнаша.

1962 елда аларның уллары Айрат, 1964 елда - Радик туа. Читтән торып Мәскәү югары финанс институтын тәмамлый. 1967 елда Минтимер Шәймиевнее партия өлкә комитетына инструктор итеп чакыралар. Гаилә Казанга күченә. Сәкинә Шәймиева Үзәк универмагның план-финанс бүлегендә җитәкче булып эшли. 6 ел эшләгәч, 1989 елда, 50 яшендә сәламәтлеге начар булу сәбәпле, пенсиягә чыга.

2018 елның 16 ноябрендә, 80нче яшендә,  каты авырудан соң Казанда вафат .
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Шәһри Казан газетасы

Төркем:Казан кооператив техникумын тәмамлаучылар
Төркем:Икътисадчылар
Төркем:Президентлар хатыннары
Зиннур Әһлиуллин

**Зиннур Әһлиуллин** — сәясәтче, татар милли хәрәкәтнең җитәкчеләреннән берсе. 

1987 елда Яр Чаллы шәһәрендә берничә кеше белән бергә татар милли хәрәкәтенең оешу эшен башлап җибәрә. 1990 елның августында Яр Чаллы шәһәрендә ТАССР-на союздаш республикасын статусын бирүен таләп итеп сәяси ачлык иткән иде.. 1993 елда Бөтендөнья Татар иҗтимагый үзәге рәисе булып сайланган иде, әммә бу урында ярты елга якын гына эшләде.
Сәяси карашлары буенча берничә тапкыр Русия кануннары буенча мәхкәмәгә тартырылды. 
2024 елда мәхкәмәгә тартыла, 20 декабрьдә беренче утырыш узган. 2025 елның 5 февралендә Чаллы прокуратурасы вәкиле Әһлиуллинга "урыс теленә һәм халкына карата милләтара дошманлык һәм нәфрәт уятуда" гаепләү белдерә. 

## Сылтамалар
* Зиннур Әһлиуллин: "Чебенне чүкеч белән үтереп булмый". 
* Зиннур Әһлиуллин: "Такырбашларны хөкем итү – сайлау алды уены гына". Гафиулла Газиз. Азатлык радиосы. 17 февраль 2012
* Зиннур Әһлиуллин: "Татарга ике юл бар – йә көрәш, йә үлем". Гафиулла Газиз. Азатлык радиосы. 21 март 2012
* Зиннур Әһлиуллин: "Компромиссыз көрәш чоры башлана". Гафиулла Газиз. Азатлык радиосы. 20 апрель 2012

## Искәрмәләр


Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Синдһи

**Синдһи** (سنڌي‎, सिन्धी, ਸਿੰਧੀ) ул Һиндстан суб-кыйтгасының көнбатыш өлешендә тарихи Синдһ өлкәсендә Синдһи халкы тарафыннан сөйләшелә торган Һинд-Арий теле. Ул Пакистанның Синдһ провинциясенең рәсми теле. Һиндстанда Синдһи үзәк хөкүмәт тарафыннан рәсми тел дип танылган, гәрчә Синдһи Һиндстанда бернинди штатның да рәсми теле булмаса да. Пакистанда 2017 халык санын алуы буенча Синдһи 30,26 млн кешенең беренче теле, яки ил халкының 14,57%-ы. Һиндстанда 2011 халык санын алу буенча ул 1,68 млн кеше өчен беренче тел булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Альберт Сәйфуллин

**Альберт Ганс улы Сәйфуллин** (1968 елның 1 апреле, Казан, Татарстан АССР, ССРБ) — Татарстанның атказанган артисты, Россия һәм татар артисты, солист, инструменталист, Лоян шәһәрендә (Кытай) Дәүләт университетында фортепиано белгечлеге буенча укытучы (2019 елдан). 

## Биография
Альберт Сәйфуллин 1968 елның 1 апрелендә Казан шәһәрендә танылган татар композиторы Ганс Хәмит улы Сәйфуллин гаиләсендә туа.

1975 елда Казан дәүләт консерваториясе каршындагы урта махсус музыка мәктәбенә укырга керә. 1986—1995 елларда профессор В. А. Столов һәм Г. К. Абдуллина җитәкчелегендә фортепиано белгечлеге буенча Казан дәүләт консерваториясендә белем ала. 1998 елда Карл һәм Франц исемендәге Грац университетын тәмамлый.

Альберт Сәйфуллинның репертуарында 100 дән артык Моцарт, Бетховен, Шопен, Рахманинов, Фасил Әхмәтов, Рөстәм Яхин әсәрләре бар. Россия, Татарстан һәм чит ил буенча актив концерт эшчәнлеге белән шөгыльләнә. Музыка эшчәнлегенең төп өлкәсе-романтизм чоры музыкасы, Венаның классик мәктәбе, татар классикасы. «Инструменталь ансамбльләр» категориясендә Туниста Халыкара музыка фестивале лауреаты исеменә лаек була. 2019 елда Татарстан Республикасының атказанган артисты дигән мактаулы исем белән бүләкләнә. Музыкаль карьерасында зур тәҗрибә туплаган Альберт Сәйфуллин Республика, Россия, халыкара конкурсларда һәм фестивальләрдә жюри сыйфатында катнаша, яшь музыкантларга төрле мастер-класслар үткәрергә ярдәм итә.

1987—1989 елларда Идел буе хәрби округы Җыр һәм бию ансамбле артисты. 1998-2009 елларда «Татар яшьләре җыены» фестивале буенча музыкант һәм әтисе Ганс Сәйфуллинның ярдәмчесе. 2003—2005 елларда Рәфыйк Таҗетдинов (балалайка), Әбүзәр Фәйзуллин (баян) белән трио составында Россия шәһәрләре буенча концерт туры. 2005 елдан  «Авторларның хокукларын яклау региональ җәмгыяте» АКБО директоры урынбасары.

2006—2007 елларда «Джокер» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте пианисты. 2006—2012 елларда «Корстон-Казан» ҖЧҖ музыканты. 2007 елдан Рабат шәһәрендә Марокко Король оркестры солисты (Профессор вазифасы). 2012 елдан жюри составында «Триумф» иҗат берләшмәсендә катнаша.

2015 елда «Синяя Птица» ВИА катнашучысы Евгений Войнованың сәнгать директоры һәм соло концертын оештыручы. 2016 елда «Башкала тавышлары һәм буяулары» Халыкара конкурс-фестиваленең жюри әгъзасы.
2019 елдан башлап, фортепиано белгечлеге буенча Кытайда Хэнань провинциясенең көнбатышындагы Лоян шәһәрендә дәүләт университеты укытучысы.
## Бүләкләр

* Татарстан Республикасының Атказанган артисты (2019).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Страница «Вконтакте»
* Канал на «YouTube»

## Моны да карагыз

Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1968 елда туганнар
Төркем:1 апрель көнне туганнар
Садак (журнал, 1917)

*Бу [[Алматы]]да чыккан журнал турында мәкалә, [[Уфа]] журналы турында [[Садак (журнал, 1915)|моннан]] укыгыз*

**«Садак»** ― әдәби-нәфис һәм сатирик  журнал. 1917―1918 елларда Верный шәһәрендә (Төркестан АССР) татар телендә айга 2 мәртәбә нәшер ителгән. 

## Тарих
Октябрь революциясе алдыннан Төркестан краенда хезмәт ияләренең беренче массакүләм оешмалары барлыкка килә. Верный (1921 елдан Алма-Ата) шәһәрендә «Мөселман эшчеләренең берләштерелгән берлеге» () оештырыла. Ул 1917 елның 13 декабрендә халык арасында популяр булган «Садак» сатирик журналы чыгара башлый. 

Басманың нашире ― «Садак» җәмгыяте. Журнал литографик ысул белән бастырылган. Әдәби-нәфис, рәсемле сатирик журнал айга 2 мәртәбә чыгар дип планлаштырылган булган.

Басманың мөхәррире ― татар язучысы, тәрҗемәче, журналист Зариф Бәшири (Зариф Шәрәфетдин улы Бәшири, 1888―1962). Якын хезмәттәшләренең берсе ―  (1899―1938), соңрак күренекле партия һәм дәүләт эшлеклесе, танылган публицист.

1918 елның апрелендә, 5 саны дөнья күргәч, чыгудан туктаган.

## Чыганаклар
# «Садак» (Лук). Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999, стр.494. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
* [ Садак (Лук).](http://www.millattashlar.ru/index.php/САДАК_(Лук)) «Милләттәшләр» порталы
* *Тәлгат Насыйров*. Октябрь һәм эзәрлекләнгән татар матбугаты. Казан утлары, 2005 ел, № 10, 157-175нче бит.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарча журналлар
В
Төркем:1917 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Русия матбугаты
Төркем:Алматы
Садак (мәгънәләр)

**Садак** ― күпмәгънәле сүз. Садак (*колчан*) ― ,  «*җәя, уклары  белән бергә*».

Матбугат:
* «Садак» – Уфада Галия мәдрәсәсендә чыгарылган кулъязма журнал.
* «Садак» – Верныйда (Төркестан АССР) нәшер ителгән татарча журнал.
Топоним:
* Садак ― Ырынбур өлкәсе Матвеевка районы торак пункты
* Кырык-Садак 
Гидроним:
* Садак, елга, Дим кушылдыгы.
* Садакбай, елга, Жумалы кушылдыгы.

## Сылтамалар
* [ Садак (Лук).](http://www.millattashlar.ru/index.php/САДАК_(Лук)) «Милләттәшләр» порталы
Терегуловлар

**Терегуловлар** — дворяннар нәселе. Нәсел башында морза Җаныкай Кодашевның улы *Терегул Җәнекәй улы Колдашев*, XVI гасырның 2-нче яртысында Касыйм ханлыгы Төмән шәһәре ясаклы татары була.

## Дворянлык тарихы
**Терегул Кодашевның** уллары: *Тенәш* (Теребирде), *Уразай*, *Теләш*, *Көсәкәй* Терегуловлар.
1625 елда хәрби хезмәтләре өчен аларга дворян дәрәҗәсе бирелә. Петр I 1713 елның 3 ноябрендәге Указына яраклы башка морза мөселманнар белән бергә Терегуловлар дворянлыктан мәхрүм ителә; императрица Екатерина II 1784 елның 22 февралендәге һәм 1796 елның 15 маендагы исемле указлары буенча аларга морза дәрәҗәсе кире кайтарыла, тик поместье һәм җир биләмәсенә ия булу хокукы бирелми.

Шулай ук Илбәк Батырша улы Терегулов, Исмәгыйл Сөләймән улы Терегулов, Кхансөяр Мортаза улы Терегулов, Мөрсәлим Йөзәй улы Терегулов, Мөсел Сөләймән улы Терегулов, Тимербулат Ыслак улы Терегулов һәм Хөсәен Батырша улы Терегулов исемнәре билгеле. XVIII гасырның 70-се елларында Терегуловлар Тамбов наместниклыгының Темников өязеннән Ырынбур губернасына күченәләр.

Мирза Җаныкаевлар вәкилләре белән бергә кардәшлек килешүе буенча Казан даругасының Каңлы олысы Каргалы авылы (хәзерге Благовар районы Югары Каргалы авылы) башкортларының асаба җирләренә килеп утыралар. Шул ук олыс башкортлары белән 1777 елгы килешү буенча Каргалы елгасы (Чәрмәсән елгасы кушылдыгы) ярында 14 мең дисәтинәдән артык җирне файдалануга алалар.

Терегуловлар нәселе Ырынбур губерна дворяннары нәсел тарихы китабының 6нчы кисәгенә язылган.

## Сылтамалар

* Тереғоловтар // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Татар дворян нәселләре
Усман Терегулов

**Усман Нигъмәтулла улы Терегулов** (1896—1943) — Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклесе. Башкорт армиясе поручигы, Башкорт хәрби шурасы әгъзасы, полк командиры.

## Биографиясе
Терегулов Усман Нигъмәтулла улы 1896 елда Уфа губернасы Бәләбәй өязе Каргалы авылында (хәзерге Башкортстан Республикасы Благовар районы Югары Каргалы авылы) туган. Касыйм татарларыннан,Терегуловлар морза нәселеннән.

1914 елда хәрби хезмәткә алына. Киев хәрби училищесын тәмамлый. 1917 елгы инкыйлабтан соң туган ягына прапорщик чинында кайта.

1918 елда Башкорт милли-азатлык хәрәкәтенә кушыла. Башкорт хөкүмәтенең Чиләбедә эшли башлавыннан алып автономиянең хәрби көчләрен оештыруда актив катнаша. Аның агасы Хәлил Терегулов Башкорт хәрби шурасының мобилизация бүлеген җитәкли. 1918 елның июнь азагында Башкорт хәрби шурасы Усман Терегуловны Башкортстан автономиясенең Тамьян-Катай кантонына җибәрелә, монда ротмистр Әмир Карамышев белән бергә Тамьян-Катай ирекле отрядын оештыру белән шөгыльләнә. 1918 елның июль башында бу 300 кешедән торган отрядның командиры итеп билгеләнә.

Себер армиясе белән кытыршылыклар барлыкка килгәч Башкорт хөкүмәте Самардагы Комуч белән бәйләнешкә керә һәм сентябрьдә Халык армиясе составында башкорт частьларын берләштергән Башкорт аерым корпусы төзелә. 1918 елның көз ахырына карый фронт Башкортстан аша үтә, ә башкорт гаскәрләре Стәрлетамак фронтын оештыра. Декабрь азагында аларга ярдәмгә Башкортстан автономиясенең көньяк кантоннардан ьыелган ирекле отрядлар, шул исәптән Терегулов җитәкчелегендәге Тамьян-Катай отрядлары җибәрелә. Усман Терегулов 1919 елның февраленә кадәр кызыл частьларга каршы хәрби сугышларда катнаша.

1919 елның февраль башында Терегуловны 2-се Башкорт укчылар дивизиясенең 6 нчы полк командиры итеп билгеләнә.

1921 елдан соң Башкортостанга кайта, кулга алына һәм бераз вакытка иректән мәхрүм ителә.

Аннары Ленинградка китә, Ленинград тимер юл транспорты инженерлары институтын тәмамлый.

1936 елның 24 октябрендә янә кулга алына һәм 8 елга иректән мәхрүм ителә. Аны НКВД-ның Ухта-Печора лагерена (хәзер Коми Республикасы территориясе), аннары Ерак Көнчыгышка Свободный каласына җибәрелә. Усман Терегулов тоткында 1943 елның 7 апрелендә Хабаровск крае (хәзерге Амур өлкәсе) Свободный шәһәрендә вафат була. 1989 елның 30 августында аклана.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Муртазин М. Л. * Башкирия и башкирские войска в гражданскую войну. — М.— Л., 1927.
* 
* Терегулов Усман Нигматуллович // Дубленных В. В. Ак армия на Урале: Ист. справки частей и соединений. — Екатеринбург: Изд-во Җаек. ун-та, 2008. – 385 с. — ISBN 978-5-7525-1868-7.
* 

* Тереғолов Ә. Ғ. Тереғоловтар // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Төркем:1943 елда вафатлар
Төркем:7 апрель көнне вафатлар
Төркем:Уфа губернасында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1896 елда туганнар
Төркем:Татар хәрбиләре
Хәлил Терегулов

**Хәлил (Хәлиулла) Нигмәтулла улы Терегулов** (12 март 1890 ел — 7 декабрь 1937 ел) — Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклесе. Башкорт армиясе поручигы, Башкорт хәрби шурасының бүлек мөдире.

## Биографиясе
Хәлил (Хәлиулла) Нигмәтулла улы Терегулов 1890 елның 12 мартында (башка мәглүмәттә буенча — 12 августа) Уфа губернасы Бәләбәй өязе Каргалы авылында (хәзерге Башкортстан Республикасы Благовар районы Югары Каргалы авылы) туган. Касыйм татарларыннан чыккан Терегуловлар морза нәселеннән.

1910 елда Казан укытучылар мәктәбен тәмамлый. 1916 елда хәрби хезмәткә алына. Хәрби мәктәп тәмамлап, прапорщик званиесе ала.

1918 елда Башкорт милли-азатлык хәрәкәтенә кушыла. Башкорт хөкүмәтенең Чиләбедә эшли башлавыннан алып автономиянең хәрби көчләрен оештыруда актив катнаша. Башкорт хәрби шурасының әгъзасы була, аның мобилизация бүлеген җитәкли. 1918 елның авгусында Башкорт хәрби шурасы комиссиясе составында Башкорт армиясе солдатларына униформа төзүдә катнаша.

1918 елның октябрендә Башкорт хәрби шурасының вәкаләтләре яңа учреждениега — *Башкорт хәрби идарәлегенә* күчә. Хәрби идарәлекнең мобилизация бүлегенең мөдире итеп подполковник Янишевский билгеләнә, ә Хәлил Терегулов аның урынбасары вазифасын били. Аңа подпоручик званиесе бирелә.

1919 елда АСБР-ның Хәрби эшләр буенча комиссариатында хезмәт итә. 1920 елның мартында Дезертирлык белән көрәш буенча Башкортстан үзәк комиссиясе рәисе итеп билгеләнә, әммә авыруы аркасында хәрби хезмәтне ташларга мәҗбүр була. Туган авылына кайта, укытучы булып эшли. 1931 елда Дәүләкәнгә күчә, 2-нче санлы мәктәптә укыта.

1937 елның 2 сентябрендә кулга алына. Шул ук елның 7 декабрендә атыла. 1956 елның 30 июнендә аклана.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 

## Сылтамалар

* Тереғолов Ә. Ғ. Тереғоловтар // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1937 елда вафатлар
Төркем:7 декабрь көнне вафатлар
Төркем:Уфа губернасында туганнар
Төркем:1890 елда туганнар
Төркем:12 март көнне туганнар
Төркем:Татар җәмәгать эшлеклеләре
Яков Костин

**Костин Яков Дмитриевич** (20 октябрь 1917 ел — 20 сентябрь 1993 ел) — 1938 елда Хәсән күле янындагы совет-япон кораллы бәрелешендә катнашкан Бөек Ватан сугышы яугире, укчылар полкы минометчысы, кече сержант. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографиясе
Яков Дмитриевич Костин 1917 елның 20 октябрендә Уфа губернасының Бәләбәй өязе Бакалы авылында  туган.

Татар. 1947 елдан ВКП(б)/КПСС әгъзасы. Ермолаевка бистәсендә Куергазы авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлый. Бакалы авылында ветеринар табиб булып эшли.

1938 елның сентябрендә Башкорт АССР ы Бакалы район хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армия сафына алына. 1938-1940 елларда ССРБ НКВД-сының чик барча гаскәрләрендә хезмәт итә, 1938 елда Хәсән күле янында япон милитаристларына каршы яуда катнаша.

Бөек Ватан сугышларны чик барча сакчысы Я. Д. Костин Ерак Көнчыгышта каршылый. 1941 елның ноябрендә 11 нче чик барча дивизиясе составында Можайск каласы янында сугыша.

Мәскәү янында сугышта Костин Яков каты яралана, ә госпитальдән соң «төзелеш хезмәтенә яраклы түгел» дигән нәтиҗә ала. 1943 елда каты гаризасыннан соң хәрәкәт итүче армиягә юнәлтелә. Алан, 2-нче һәм 1-нче Белоруссия фронтларында сугыша, яу белән Эльба елгасына кадәр барып җитә.

1945 елда старшина Я. Д. Костин демобилизацияләнә. Туган иленә — Башкортостанга кайта, хезмәтчәннәр депутатларының Бакалы район Советы башкарма комитетының авыл хуҗалыгы бүлегендә ветеринария технигы, Бакалы көнкүреш комбинатында балта остасы булып эшли.

1993 елның 20 сентябрендә вафат була. Бакалы авылында җирләнгән..

## Бүләкләре
1-нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены, 1-нче, 2 нче һәм 3-нче дәрәҗә Дан орденнары, мидаллар белән бүләкләнә.

## Хәтер
Дан орденының тулы кавалеры Я. Д. Костин исеме белән Бакалы авылында урам аталган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Несокрушимый. Уфа, 1985.
* Славные сыны Башкирии. Уфа.
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов к. 3. З-К. 2007. -672 с. ISBN 978-5-88185-064-7.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.

Төркем:Хәсән күле буендагы сугышларда катнашучылар
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан
Төркем:1993 елда вафатлар
Төркем:20 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Уфа губернасында туганнар
Төркем:Бакалы районында туганнар
Төркем:1917 елда туганнар
Төркем:20 октябрь көнне туганнар
Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Дан орденының кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Бәләбәй өязендә туганнар
Садак (журнал, 1915)

*Бу [[Уфа]]да чыккан журнал турында мәкалә, [[Алматы]] журналы турында [[Садак (журнал, 1917)|моннан]] укыгыз*
 
**Садак** () ― кулъязма журнал. Уфада 1915 елның 9 ноябреннән 1918 елның 10 февраленә кадәр чыга. 40лап саны чыккан. Оештыручылар ― Галия  мәдрәсәсе шәкертләре  (1894―1939), Җыенгали Түләпбергенов.

## Тарих
Журналның юнәлеше мәдәни-агарту характерында була. Басма саннары, нигездә, түбәндәге өлешләрдән торган: 1) баш сүз (поэма, әдәбият сүзләре); 2) роман (повесть, фантазия); 3) халык иҗаты әсәре (әкият, шигырь, бию сүзләре (такмак), табышмак, мәкаль); 4) көлке; 5) шигырь (язма поэзия әсәре, халык җырлары); 6) эчке һәм тышкы яңалыклар һ.б. Басмада новеллага тартым кыска хикәяләр, күләмле повестьлар, очерклар, этюдлар, яшь шагыйрьләрнең шигырьләре, рецензияләр, казакъ халык иҗаты нөсхәләре басылган. Журнал казакъ журналистикасы тарихында зур роль уйнаган

Басманы әзерләүче шәкертләр «Журналны чыгаручы – «Казакъ» оешмасы» дип күрсәткән. Мәдрәсә шәкертләре 1913―1918 елларда Ырынбурда нәшер ителгән, казакъ мәдәниятенең милләтчел көчләрен берләштерүче  (قازاق) газетасын (мөхәррире шагыйрь Миръякуп Дулатов), шулай ук аның хезмәткәрләре эшен  өлге-үрнәк итеп алган. Мәгълүматлар буенча, «Садак»ны әзерләүче шәкертләр Уфага 1917―1918 елларда Ташкентта чыгарылган  (بىرلىك تۋى) газетасын, «Сарыарка», «Оран» газеталарын да яздыртып ала торган булган.
Бу басмалар да «Галия» мәдрәсәсенең казакъ шәкертләренә теләктәшлек белдереп торган. Журналда Б. Майлин, Җыенгали Түләпбергенов, Х. Сартәлиулы, З. Имажанулы, Ә. Мостафаулы, А. Әшкеклы, Х. Басымулы һ. б. авторларның мәкаләләре дөнья күргән.

Журналның максаты ― яшьләрне яңа әдәбиятка җәлеп итү, тормышның мәгънәсен аңлату, җаваплылыкны арттыру. Бу эш  керткән җитди рухи өлеш булып тора.

Галия мәдрәсәсендә татар телендә белем алган казакъ шәкертләре, казакъ әлифбасы һәм казакъ балаларына башлангыч белемне туган телдә, казакъча язылган дәреслекләр белән бирергә кирәклеге турында, күпләп имза куеп, «Казакъ» газетасында күмәк хатлар бастыралар. Әлеге хатларда татар теле һәм әдәбиятын, татар телендә чыккан дәреслекләр кулланучы мөгаллимнәрне хуплаган яки каршы төшкән фикерләр әйтелә. Ырынбурның «Вакыт» газетасында Кәбир Бәкер җавап мәкаләсе бастыра.

## Чыганаклар
* Қазақ энциклопедиясы, 7 - том
* «Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7

## Әдәбият
# *Какишев, Турсунбек.* Садак : Эссе [о рукоп. журн. учеников медресе "Галия", 1915-1918] / Турсынбек Какишев. - Алма-Ата : Жалын, 1986.
# *[[Хатыйп Миңнегулов]]*. Әдәбиятны өйрәнү юлында. К.: ТКН, 2018. ISBN 978-5-298-03602-3

## Сылтамалар
*   Садақ журналы.  encyclopedia.kz

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:Уфа матбугаты
Төркем:Казакъ журналлары
Төркем:1915 елда барлыкка килгән басмалар