open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бөтенрусия оештыру җыелышы

**Бөтенрусия оештыру җыелышы** (русча *Всероссийское Учредительное собрание*) — 1917 елның ноябрендә сайланган, 1918 елның гыйнварында Русиянең дәүләт тәртибен билгеләү өчен чакырылган  вәкилләр органы.

Большевиклар барлык кануннарны кабул иттеләр инде, фактик рәвештә Оештыру җыелышы шул карарларны кабатлап кабул итә: алпавытлар җирен дәүләтләштерә, Солых килешүен төзүгә чакыра, Русияне федератив демократик җөмһүрият итеп игълан итә, монархистик тәртиптән баш тарта (1917 елның сентябрендә Вакытлы хөкүмәт Русияне республика дип игълан итте инде).

Оештыру җыелышы эшчеләргә, крестьяннарга  дәүләт хакимиятен бирүче "Хезмәт итүче һәм эксплуатацияләнә торган халык хокуклары декларациясе"н карарга баш тарта, шулай итеп советлар эшчәнлеге  легитимлыгын расламый.

**Оештыру җыелышының беренче һәм соңгы бердәнбер утырышы 5 (18)-6(19) [[гыйнвар]]ында уза**. 6 гыйварда иртәнге 6 сәгатьтә **анархист Железняков** җыелышның рәисе **эсер Чернов**ка "каравыл арды" дип әйтә һәм делегатлар китә. Киләсе көндә Таврия сараеның ишекләре ябыла.

9 гыйнварда ВЦИК Оештыру җыелышының эшчәнлеген туктата.

## Тарих

Октябрь инкыйлабыннан соң большевиклар Оештыру җыелышына сайлауларны үткәрүне тизләтә.

Ленин җитәкләгән Совнарком Оештыру җыелышының вәкилләре саны, сайлау датасын билгели, ләкин сайлау буенча комиссия большевикларга буйсынмый.

1917 елның 12 ноябрендә сайлау уза. Сайлауларда 50% тан азрак сайлаучы катнаша.

715 мандат болай бүленә:
370 — уң эсер һәм үзәк, 175 — большевик, 40 — сул эсер, 17 — кадет, 15 — меньшевик, 2 — энес , 86 — милли депутат.

6 гыйварда иртәнге 6 сәгатьтә анархист Железняков җыелышның рәисе эсер Черновка "каравыл арды" дип әйтә һәм делегатлар китә. Киләсе көндә Таврия сараеның ишекләре ябыла.

9 гыйнварда ВЦИК Оештыру җыелышының эшчәнлеген туктата.

Уң көчләр сайлауларда җиңелә, ләкин Оештыру җыелышын яклау — Аклар хәрәкәтенең шигарьләренең берсе була. Русия ватандашлар сугышы вакытында Оештыру җыелышын яклау астында берничә хөкүмәт төзелә, ләкин идарә өлкәсе кечкенә була, алар тиз таркала һәм җиңелә.

## Моны да карагыз
* Oyıştıruçılar cıyını əğzələre komitəte

## Әдәбият

*    Газета «Новая Жизнь» от 7 января 1918 года. Протокол заседания.
*    Всероссийское Учредительное собрание (1917 г. в документах и материалах). — М. – Л., 1930.
*    Рубинштейн, Н. Л. К истории Учредительного собрания. — М. — Л., 1931.
*   Протасов, Л. Г. Всероссийское Учредительное собрание: История рождения и гибели. — М.: РОССПЭН, 1997. — 368 с. — ISBN 5-86004-117-9.
*    Вишняк М.В. Дань прошлому. Современник, 1991.
*    Протасов, Лев Г. Люди Учредительного собрания. Портрет в интерьере эпохи. М., РОССПЕН, 2008.

Төркем:Русия инкыйлабы
Төркем:1918 ел
Төркем:Бөтенрусия оештыру җыелышы
Казан дары заводында һәлакәт (1917)

**Казан дары заводында һәлакәт**, рус чыганкларында - **"Казан һәлакәте"** — 1917 елда Казан дары заводында булган зур янгын. 

1917 елның 14 августында янгын башлана һәм заводларны бетерә, 14-16 августта Казанда паниканы тарата.

Казан шәһәренең сәнәгать өлешендә урнашкан саклагычлардагы снарядлар шартлавы нәтиҗәсендә килеп чыккан янгын 24 августка кадәр дәвам итә.

Күп шартлаучан матдәләр сусаклагычлар суы белән басылган булган һәм зуррак шартлаулар булдырылмаган калган.

Шартлау нәтиҗәсендә **13 кеше һәлак була, 8 кеше җәрәхәтләрдән үлә, 172 кеше, шул исәптән 30 бала яралана**.

**Янгын 12 000 [[уксибәр]] бетерә, [[Беренче бөтендөнья сугышы]]нда барлыгы 30 000 уксибәр җитештерелгән. Бер миллион снаряд (78 500 пот) юк ителә, 572 бина җимерелә, 152 йорт тулысынча юк ителә. Казан 1,8 млн пот (29 500 кг) нефть югалта.**

Һәлакәт Казанга һәм саклануга сәләтенә зур зыян китерә. Россия өчтән бер уксибәр югалта, шуңа күрә Россиянең саклануга сәләте өчен бу вакыйга "Казан һәлакәте" булып чыккан һәм болай дип йөртелгән.

## Янгын

Тикшеренүләр буенча  ваемсыз каравылчылар Дары станциясе (бүгенге Лагерь стансасы)  янында тәмәке төпчеген ташлау нәтиҗәсендә станциядәге снарядлар шартлаган, аннан соң ут депога, нефть цистерналарына сикергән.

Казаннан 200 000 кеше җәяү һәм пуез белән качып китә.

## Нәтиҗәләр

Дары заводының иске бинасы тулысынча җимерелгән.

Генерал Лавр Корнилов Керенский җитәкләгән Вакытлы хөкүмәтне һәм большевикларны Алманиягә ярдәм итү максатыннан дип  шартлауны оештыруда гаепли.

Керенский җитәкләгән Вакытлы хөкүмәтне Казан һәлакәтендә гаепләү - Корнилов фетнәсенең төп сәбәпләренең берсе була.

Әлегә Казанда, Идел буенда шартламаган снарядлар табыла.

## Әдәбият
* Официальный сайт Казанского Государственного Казенного Порохового Завода 
* Снабжение русской артиллерии орудиями и боевыми припасами во время войны
* Пожар на Пороховом, или «казанская катастрофа» 
* В Казани нашли артиллерийский снаряд 
*    Цветков В. Ж. «Лавр Георгиевич Корнилов»
*    Милюков П. Н. Ликвидация выступления Корнилова. (Враги о большевиках и пролетарской революции.) МПКомпания АКВАРЕЛЬ, 1991. По изданию Революция и гражданская война в описаниях белогвардейцев. Составил С. А. Алексеев. В 5-ти томах. Госиздат, М. — Л., 1926 год.
*    Костин А. Л. Посеяли ветер — пожали бурю. — М.: Гелиос АРВ, 2004. — 224 с., ил. ISBN 5-85438-111-7

Төркем:Казан тарихы
Төркем:Россия инкыйлабы
Төркем:Һәлакәтләр
Төркем:1917 ел
Наданлыкны бетерү

**Наданлыкны бетерү** (русча *Ликбез*, *ликвида́ция безгра́мотности*) — Ленин җитәкләгән Совнарком карары буенча 1919 елдан Советлар Рәсәендә һәм ССРБда өлкән яшьтәге халыкны уку һәм язуга өйрәтү буенча массакүләм чаралар.

1919 елның 26 декабрендә Ленин Совнарком утырышында "РСФСРда наданлыкны бетерү хакында" декрет тәкъдим итә һәм кабул итә. Ленин карары буенча укый яки яза белмәүче яше 8-50 тулган бар халык туган телдә яки рус телендә (теләге буенча) укырга мәҗбүр була.

Мәгариф халык комиссариаты бар укый-яза белүче шәхесләрне хезмәт йөкләмәсе нигезендә укый-яза белмәгән кешеләрне укытуны тәэмин итәргә тиешлеге карарын кабул итә.

Шулай ук Ленин декреты буенча өлкәннәр өчен мәктәпләр, балалар йортлары өчен мәктәпләр, колонияләрдә һәм башка дәүләт оешмаларында уку йортлары булдырыла.

## Тарих

XIX гасырның азагына Россия империясендә укый-яза белү бик түбән дәрәҗәдә була.

1897 елда халыкның 21,1% укый-яза белгән, шул исәптән ир-атларның 29,3%, хатын-кызларның 13,1%. Себердә халыкның  нибары 12%, Үзәк Азиядә 6% укый-яза белгән.

1914 елга халыкның 30%ы белемле булган.

1920 елда Ленин карары буенча Халык комиссарлары Шурасы "Наданлыкны бетерү буенча гадәттән тыш комиссия" оештырыла. Нәкъ шушы комиссия 1920-1930 елларда надан кешеләрне укуны җитәкли. Аның беренче башлыгы - Мәгариф наркомы Анатолий Луначарский.

Ватандашлар сугышыннан соң тәрбиячесез калган балалар, ятимнәр, урам балалары, 1922 елда якынча 7 млн. бала, беренче чиратта мәктәпләргә җибәрелә.

Моннан тыш Феликс Дзержинский җитәкләгән "Балалар комиссиясе" тәрбиячесез балаларны укыту белән шөгыльләнә.

1925 елда ССРБда "Балалар дуслары" дигән оешма тәрбиячесез калган балаларга ярдәм итә башлый, 1928 елда  300 мең караучысыз бала калган.

Наданлыкны бетерү чаралары нәтиҗәсендә 1917-1927 елларда **10 млн өлкән кеше укытыла**. 1920 елда мәктәпләрдә 7,3 млн укучы саналган, шул исәптән 6 860 328 бала укый.

1930 елда гомуми башлангыч белем бирү кертелә.

1936 елга **40 млн кеше** белем ала.

1939 елда **халыкның 90%** укый-яза белә башлый.

Ленин башлаган "Наданлыкны бетерү" чаралары - Октябрь инкыйлабының иң уңышлы казанышы булып чыга.

Наданлыкны бетерү чараларында катнашкан язучы Варлам Шаламов Ликбез турында шигырь яза:

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ликвидация неграмотности 
* Н. Давыдова «Неученых — тьма. Спустя 90 лет после принятия Декрета о ликвидации безграмотности нужно начинать все сначала»
* Передача радиостанции «Эхо Москвы»: «Государственный Исторический музей. Выставка „Поход за культурой“ — к 90-летию СНК РСФСР „О ликвидации безграмотности среди населения РСФСР“»

Төркем:Россия инкыйлабы
Төркем:Мәгариф
Төркем:Октябрь инкыйлабы
Чөгендер

**Чөгендер** () — алабутачалар семьялыгыннан икееллык үсемлек.

Составында А, С, В1 В5, В6, Е, РР витаминнары, фолий кислотасы, тимер, калий, кальций, магний, фосфор, цинк, йод, углеводлар, клетчатка, аксым һәм аминокислоталар, май, шикәр, лимон, алма, кузгалак, рибофлавин, тиамин, азотлы матдәләрнең органик кислоталары бар.

Нәрсәне дәвалый? Калкансыман биз авыруларын дәваларга булыша. Чө­ гендер составында йод булганга күрә, ул яшелчәләр арасында бу яктан лидер исәпләнә. Ашказаны һәм уникеилле эчәк җәрәхәтләрен дәвалый, чөгендер составындагы и витамины ашкайнату тракты эшчәнлеген нормальләштерә.

Бөер һәм бавыр авыруларын, йоткылык өсте ялкынсынуын дәваларга ярдәм итә. Чөгендер онкологик авыруларга каршы тора. Бу яшелчә организмда оксидлашу процессларын арттыра һәм яман шеш үсүен туктата.

Шикәр чире булган кешеләргә чөгендер белән мавыкмаска киңәш ителә. 

## Сыйфатлама
Беренче елда эре, озын саплы яфраклар кәрзине һәм төрле форма, күләм һәм төстәге, ха­лык телендә тамыразык дип йөртелә торган итләч тамыры үсә. Икенче елда биек, ботаклы, күп яфраклы, тар­мак очларында икешәр-бишәр булып утыручы күпләгән чәчәкләре булган сабаклары үсә, халык аны орлык чөгендере дип йөртә. Чәчәкләре матур түгел, яшел яки аксыл, биш аер­чалы, гади чәчәк тирәлекле. Җимешләре — бер орлыклы чикләвек­чекләр, өлгергәндә икешәр-алтышар булып үзара кушылалар һәм җи­меш төркеме — йомгакчыклар хасил итәләр. Июнь-августта чәчәк ата, җимешләре август-сентябрьдә өлгерә.

Кыргый хәлдә билгеле түгел. Безнең эрага кадәр күп гасырлар элек культуралаштырылган. Хәзерге вакытта төньяк ярымшар илләрендә зур мәйданнарда үстерәләр. Тамыразыкларын файдалану буенча, чөгендер­нең күпләгән сортлары өч төркемгә бүленә: шикәр чөгендере, аш чөген­дере һәм терлек азыгы чөгендере. Безнең ил шикәр чөгендере игү буен­ча дөньяда беренче урыннарның берсен алып тора.
Азык итеп һәм дәва өчен, чөгендернең тамырларын һәм яфракларын файдаланалар. Тамырларын шикәрләр (аш чөгендерендә 8—12%, ши­кәрледә — 20% ка кадәр), аксымнар (1,5%), май, клетчатка, органик кислоталар (алма, лимун һ. б.), минераль тозлар (магний, кальций, ка­лий, тимер, йод һ. б.), буяу матдәләре, С, В1, В2, Р, РР витаминнары, фолий кислотасы бар.

## Дәвалау сыйфатлары
Чөгендерне элек-электән зәңгеләгә каршы чара буларак кулланган­нар. Тамырларында төрле витаминнарның күп булуы авитаминозлар­ны булдырмауда зур роль уйный. Азык итеп чөгендернең яфракларын да кулланырга ярый, аларда С витамины (50 мг% кадәр) һәм каротин (А провитамины) бар. Тимер һәм кобальт тозлары булганлыктан, чөген­дер азканлылыктан бик файдалы. Бертигез күләмнәрдәге чөгендер, ки­шер һәм әче торма соклары кушылмасы белән халык медицинасында элек-электән үк азканлылыкны дәвалаганнар. Шундый кушылманы бер­ничә ай дәвамында көн саен, ашар алдыннан, 1—2 шәр аш кашыгы эчәргә кушалар. Зәңгелә һәм азканлылыкны дәвалау өчен әчетелгән чөгендерне дә кулланырга була.

## Галерея

## Чыганаклар
* Чөгендер ( свекла обыкновенная ) , «Игелек-ру» сайтында

Төркем:Алабутачалар
Эскимослар

**Эскимослар** () — Чукотка (Россия), Гренландия, Нунавута (Канада), Аляскага (АКШ) кадәр яшәүче асаба халыклар төркеме.   Халык саны — якынча 170 мең кеше. Телләр эскимос-алеут тел гаиләсе эскимос астөркеменә карыйлар.

Антропологлар карашы буенча эскимослар - арктик типтагы монголоидлар. Үзисеме - **инуитлар**. "Эскимос, эскиманциг"  - "чи азык ашаучы" дигән сүз.

Төркем:Россия халыклары
Төркем:Америка халыклары
Окленд утраулары

**Окленд утраулары** () — Тын океанда урнашкан вулканик утраулар төркеме. Яңа Зеландия территориясе. Яңа Зеландиянең Көньяк утравыннан 450 км көньяктарак урнашкан.

Мәйданы 625,6 км². Иң биек ноктасы — 660 м. Поляр яны океаник климаты, уртача еллык явым-төшемнәр саны — 1500 мм.  белән капланган. Хайваннар дөньясын яңазеланд диңгез арсланы, диңгез филе, диңгез мәчесе, пингвиннар һәм башкалар тәшкил итә.

Даими яшәүче халык юк. 1998 елда ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән.
## Галерея

Cape_Lovitt.JPG|Ловитт борыны
Auckland Islands - STS089-743-5.jpg|Окленд утраулары космостан
Auckland3.jpg|

## Искәрмәләр
Ондатра

**Ондатра** яки **мускус күсесе** (халык телендә **"су күсесе"** дип тә йөртелә) (*Ondatra zibethicus*) — куе көрән төстәге кыйммәтле тиреле  әрләнсыманнар гаиләлегеннән кимерүче җир-су җәнлеге (су күсесе), ондатра ыругының бердәнбер төре.

Суда, җирдә дә торучы кимерүче хайван, Төньяк Америкадан чыккан, Ауразиядә, шул исәптән Россия климатында җайлашкан.  Татарстан сулыкларында яши, шул исәптән Казанның Кабан күлләрендә, Болак, Казансу, Идел елгаларында бар.

## Тасвир

Тышкы кыяфәте буенча күсегә охшаш, еш кына ул мускус күсесе дип йөртелә, ләкин гади соры күсегә караганда шактый зуррак була.

Зур ондатра авырлыгы 1,8 кг, гадәттә 1-1,5 кг, тәне озынлыгы - 25-36 см, койрыгы озынлыгы 18-36 см. Иреннәре кондызларда кебек.

Ондатра тиресе каты куе чәчләрдән тора, су үткәрмәүчән, аркасы төсе кызгылт сөрән,  коңгырт сары, кара да була, ачык төстәге түш.

Ондатра канында гемоглобин югары дәрәҗәсе күзәтелә.

Тәүлек буе актив. Яр буе һәм су үсемлекләрен ашый (камыш һ.б.), сирәкрәк моллюск, бака,  кечкенә балыклар ашый.

Яшәү өчен яр буенда өн яки өйкәй (*хатка*) ясый, кайбер өн озынлыгы 2-3 м, хәттә 10 м тәшкил итә.

Ондатра анасы 7-8 бала таба.

Ондатра күреге бик бәяләнә, ите ашарга яраклы, Төньяк Америкада кулланыла.

## Тарих

1905 елда ондатра Америкадан Аурупага китерелә (Праһа).

1926 елда Россиягә китерелә, 1927-1928 елдан бирле Казан сулыкларында яши. 1928 елда Кабан күленә җибәрелгән.

## Сылтамалар

* Фото и видео: Ондатра 
* Позвоночные животные России: Ондатра 
* Ондатры на водорослевых островах водо-болотного комплекса Лосиного Острова (истоки Яузы)

Төркем:Кимерүчеләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Бермуда утраулары

**Бермуда утраулары** () — Атлантик океанының төньяк-көнбатышындагы мәрҗән утраулар төркемендә, Төньяк Әмирикәдән 900 км көнбатыштарак урнашкан Бөекбританиянең диңгезарты территориясе.

Мәйданы 53,3 км². Халык саны 64 237 кеше (2010), шуларның 58%-ы — кара тәнлеләр һәм мулатлар, 31 % — ак тәнлеләр, 4 % — азиялеләр һәм һиндлеләр.

 үзәк — Һамилтон шәһәре (Бермуда утравында). Утрауларның иң зурысы — Бермуда утравы. Дымлы тропик климат. Явым-төшемнәр саны 1350 мм тирәсендә. Иң салкын айның (март) уртача температурасы +16,7°, иң эссе айның (август) температурасы +26,7°. Туризм зонасы. Банан, цитрус үсемлекләре, иртә пешә торган яшелчәләр һәм гөлләр (экспорт өчен) җитештерелә. Испан денгиз сәяхәтчесе Һуан Бермудес тарафыннан 1522 елда кәшеф ителгән.

Бермуда утраулар диңгез юллары киселешендә урнашкан.

Тугыз округ һәм ике муниципалитетка бүленгән.

Британ губернаторы тышкы сәясәт, саклану һәм полиция мәсьәләләрен хәл итә. Эчке тормышын тәртипкә салу белән икепулатлы парламент шөгыльләнә. Башкарма хакимиятнең башлыгы — премьер-министр.
## Диннәр
Бермуда утрауларында яшәүче диндарларның зур күпчелеге христианнар (46,2 % ы протестантлар: англикан чиркәве тарафдарлары – 15,8 %), католиклар – 14,5 %, диннәрен билгеләмәгәннәр ― 6,2 %, атеистлар ― 17,8 % (2010 елгы халык санын алу буенча). Йәһвә шаһитлары — 2011 елга 1,3 %, Ислам дине тарафдарлары – 1 % , башкалар – 3,9 %.
* Бермуда утрауларында ислам
* Бермуда утрауларында Һинд дине
## Искәрмәләр

Төркем:Бермуда утраулары
Иске йолалык

**Иске йолалык** яки **Борынгы православие**, **Иске тәртип православиесе**  — 1650-1660 елларда патриарх Никон һәм патша Алексей Михаил улы үткәргән чиркәү реформасын кабул итмәгән рус православие чиркәвенең дини оешмалар җыелмасы.

Никон үткәргән чиркәү реформасы рус Чиркәве, юнан Чиркәве, ә беренче чиратта Константинополь Чиркәве дини тартибен бердәйләштерү максатыннан ясалган булган.

Дини реформа рус Чиркәвен аера. 1905 елның 17 апреленә кадәр Россия империясендә иске йолалык тарафдарлары "таркатучылар" (*раскольниклар*) дип йөртелә.

1971 елда Мәскәү патриархаты үз карашын иске йолалык тарафдарларына карата йомшарта һәм аларга каршы ләгънәтләрне (*анафемалар*) юкка чыгара.

Ләгънәтләрне юкка чыгару Рус Православие Чиркәве һәм Иске Йолалык Православие Чиркәве арасындагы евхаристик аралашуны торгызмаган.  Иске йолалык тарафдарлары тик үзен тулы мәгънәдәге православилеләр булып саныйлар, ә Мәскәү патриархатындагы Рус Чиркәвенә "читләтеп чиркәү" буларак карыйлар.

Иске йолалык бер агымы - попчычар (*поповцы*) Мәскәү патриархатындагы Рус Чиркәвен "икенче дәрәҗәдәге еретик" дип саный, попсызчылар (*безпоповцы*)  Мәскәү патриархатындагы Рус Чиркәвен "беренче дәрәҗәдәге  еретик" дип саный (иске йолалыкка керү өчен яңадан чукындыру кирәк).

Россиянең иң зур иске йолалык берләшмәсе - Рус православие иске йолалык чиркәве, ул попчылар агымына карый.

## Төп агымнар

*Попчылар
*Попсызчылар
*Диндәшлеклеләр

Казан шәһәрендә Иске йолалык төп чиркәве - 1909 елда ачылган Казан Покрау чиркәве, аның гамәлдәге епискобы — Евфимий (Дубинов).

## Тарих

1682 елда Никон яклы епископлар Мәскәү Җыенынан соң иске йолалык тарафдарлары эзәрлекләнә башлый, аларга каршы төрле бастыру чаралары, җәзалау ысуллары да кулланыла.

Күп иске йолалыклылар Себергә, Төньяк Россиягә (Соловки) качарга мәҗбүр була, күп кеше үтерелә, Никон яклы тарафдарларына бирешмәс өчен үз-үзен яндыра, ләкин чигенми.

Борынгы православие тарафдарлыннан күп күренекле шәхесләр, аеруча күп сәүдәгәрләр чыкканнар:
*Павел Третьяков - Третьяков галереясенә нигез салучы
*Савва Морозов — Россия күренекле  эшкуары, иганәче.

## Моны да карагыз
*  Казан Покрау чиркәве

## Сылтамалар
* «СОВРЕМЕННОЕ ДРЕВЛЕПРАВОСЛАВИЕ» — Портал о современном старообрядчестве всех согласий
* Русская старообрядческая диаспора в странах дальнего зарубежья 
* Очерк о жизни старообрядцев в США
* Соборник. Собрание книг кириллической печати. Отсканированные страницы старопечатных книг 
* Казан-Нократ епархиясе сайты 
* Митрополит Корнилийның Рөстәм Миңнеханов белән очрашуы 

Төркем:Православие
Төркем:Иске йолалык
Сусарлар

**Сусар** (*Martes*) —  сусар гаиләлегеннән имезүчеләр ерткыч ыругы.

## Тасвир

Сусар — уртача буйлы, бармакларда йөрүче, үткен тырнаклары белән ерткыч җәнлек. Тәне озын һәм зифа, очлы борынлы хайван.

Үз өнен һәм балаларын саклаганда, сусар кешене каты тешли ала.

Белгечләр буенча сусар үз-үзеңне тотышы өч яшьлек бала акылына тиң, гимнастика белән шөгыльләнергә ярата. Сусар балалары һәрвакытта диярлек уйныйлар. Сусар 20 яшькә кадәр яши.

Сусарлар кимерүчеләр, кечкенә кошлар, кош күкәйләрен ашый, шулай ук күсегә аулый.  Тавыкларны сусар таптап үтерә.

Сусар билгесе төрле халыклар  тугрыларында сурәтләнгән.

## Төрләр

* Америка сусары
* Илька
* Таш сусары
* Урман сусары
* Нилгир харзасы
* Кеш
* Харза
* Япон кеше

Россиядә харза, таш сусары, урман сусары һәм кеш яши.

## Сыннар
Уфада сусарга һәйкәл бар - Сусар өйе.

## Сылтамалар

*Куницы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.



Төркем:Сусарлар
Төркем:Имезүчеләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар
Кеш

**Кеш** (*Martes zibellina*) —  сусар гаиләлегенә караган  көрән төстәге кыйммәтле тиреле  ерткыч җәнлек.

## Тасвир

Кеш тәне озынлыгы — 56 см кадәр, койрыгы - 20 см. Төрле төсле җәнлек, кара, сары, аксыл да була.

Җитез һәм үз зурлыгына бик көчле ерткыч, сикереп хәрәкәт итә, сикереш ераклыгы - 30-70 см, агачларга яхшы менә. Кеш яхшы ишетә һәм сизә, ләкин начаррак күрә.

Кеш иртән һәм кичен актив. Гадәттә эрбет агачы урманнарында, тау елгалары үрге агымында яши.

Кеш кимерүчеләр,  аеруча кыр тычканнарын ашый, еш кына тиеннәр,  кошлар, куяннарга аулый. Шулай ук эрбет чикләвеге, миләш, күк җиләк, караҗиләк, нарат җиләге, шомырт, карлыган җимешләрен ашый.

Кеш анасы 3-4 бала таба, йөклелек вакыты - 250-290 көн.

Россия урманнарында очрый, аеруча эрбет урманнарында яши.

Кыйммәтле тиресе сәбәпле махсус фермаларда үстерелә, кеш кәсебе Россиядә урта гасырлардан башланган.

## Тугралар

Кеш билгесе төрле туграларда сурәтләнә, аеруча Россия төбәкләрендә таралган.


Рәсем:Coat of Arms of Sverdlovsk oblast.svg|  Свердловск өлкәсе туграсы
Рәсем:Coat of arms of Tyumen Oblast.svg|  Төмән өлкәсе туграсы
Рәсем:Coat of arms of Novosibirsk oblast.svg|  Новосибирск өлкәсе туграсы
Рәсем:Coat of Arms of Yekaterinburg (Sverdlovsk oblast).svg|  Екатеринбург шәһәре туграсы
Рәсем:Coat of Arms of Novosibirsk.svg| Новосибирск шәһәре туграсы
Рәсем:Coat of Arms of Eniseisk.svg|  Енисейск  шәһәре туграсы
Рәсем:Coat of Arms of Pervouralsk (Sverdlovsk oblast).png|  Первоуральск шәһәре туграсы
Рәсем:Coat of Arms of Verkhoturie (Sverdlovsk oblast) coat ot arms.png|  Верхотур шәһәре туграсы
Рәсем:Coat of Arms of Lesosibirsk (Krasnoyarsk krai).png|  Лесосибирск шәһәре туграсы


## Сылтамалар

* Позвоночные животные России: Соболь 
* Соболь (''Martes Zibellina'')  на сайте питомника ДЦК «Соболь». 
* dikiezveri.com: Соболь

Төркем:Сусарлар
Төркем:Имезүчеләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Лев Пушкин

**Лев Пушкин**,  — А.С. Пушкинның энесе, хәрби әфисәр, рус гаскәренең  чечен, поляк сугышларында катнашучы, Россия империясенең III- IV дәрәҗә Изге Анна ордены, IV дәрәҗә Изге Владимир орденнары кавалеры.

## Тәрҗемәи хәле

1805 елның  17 (29) апрелендә Мәскәүдә туган. Әтисе — Сергей Львович Пушкин, отставкадагы хәрби, әдәбиятчы. Әнисе — Надежда Осиповна Һаннибал, Петр I генералы Ибраһим Һаннибалның оныгы. Санкт-Петербургда лютеран чиркәве карамагындагы алман укуханәсендә (1815), Царское Село лицее пансионында, Санкт-Петербург университеты карамагындагы пансионда белем ала. 1821 елда, пансионның рус әдәбияты укытучысы В.К. Кюхельбекерны (*[[Александр Пушкин|А.С. Пушкинның]] лицей дусты*) эштән бушатуга каршы фетнә кузгаткан өчен, пансионнан чыгарыла.

## Тормышы
* 1824-1826 елларда Россия тышкы эшләр министрлыгының чит ил диннәре департаментында хезмәт итә, отставкага чыга. 
* 1827-1829 елларда Түбән Новгород драгун полкы белән Иран-Төркия хәрби походында катнаша. 
* Финляндия драгун полкы штабс-капитаны дәрәҗәсендә 1830 елгы Польша ихтилалын бастыруда катнаша. 
* 1833 елдан Санкт-Петербургда эчке эшләр министрлыгында хезмәт итә. 
* 1836 елдан Аерым Кавказ корпусында хезмәттә. 
* 1842 елда отставкага чыга, Әдистә порт таможнясында хезмәт куя.

## [[Александр Пушкин|Абыйсы]] белән мөнәсәбәте
А.С. Пушкин лицейга укырга киткәндә, энесенә 6 яшь була. Көньякта сөргендә чагында, шагыйрь энесенең хәле белән даими кызыксынып тора, аңа күләмле хатлар (барлыгы 40) яза, аның белән фикерләрен уртаклаша, киңәш-табыш итә. Әсәрләрен бастыру, алар өчен акча алу мәсьәләләрен дә энесенә ышанып тапшыра. Лев абыйсының туенда катнаша, мәҗлесне оештыру мәшәкатьләрен үз өстенә ала.
'''А.С. Пушкин''':

 
Соңга таба, Лев гаебе белән, бертуганнарның мөнәсәбәте коры, рәсми төс ала. Шулай булса да, Александр Пушкин гомер буе энесен кайгыртып яши: аны хезмәткә урнаштыруны өстенә ала, күп санлы әҗәт-бурычларын түләп бара. 
Энесенә багышлап язылган берничә шигыре дә бар.
Абыйсының дуэльдә каты яраланып, үлүе турында Лев Кавказда чечен походында чакта ишетә. Франциягә барып, Дантестан үч алу фикереннән иптәшләре генә ваз кичтерә
Абыйсы вафатыннан соң, аның биографиясен (*[[1826 ел]]га кадәрге*) язуы билгеле.

## Холкы үзенчәлеге
Гаиләдә төпчек  бала булу сәбәпле (абыйсыннан тыш, апасы Ольга (*[[1797 ел]]гы*) бар), әнисенең иркә баласы була. Яшьтән үк шәрәб эчү, комарлы уеннар белән мавыга.
Хәтере бик яхшы була: абыйсының барлык әсәрләрен яттан белә, яңа шигырьләрен бер укуда ятлап алып, мәҗлесләрдә шуларны сөйли һәм шунлыктан һәр җирдә көтелгән кунакка әйләнә. Карамзин, Жуковский, Дельвиг, Плетнев, Боратынский белән дус була  . Үзе дә яхшы шигырьләр яза.
Юмарт була, акча туздырырга ярата, һәрвакыт бурычлары җыела торган була, күбесен абыйсы түләп бара.
 
## Чыганаклар
# Викентий Вересаев. Спутники Пушкина.I том. М.: Локид-пресс, 2001 ISBN 5-320-00406-0

## Сылтамалар
* Пушкин Лев Сергеевич
* Пушкин Лев Сергеевич 

## Искәрмәләр

Төркем:Александр Пушкин
Пушкин (мәгънәләр)

**Пушкин** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* А.С. Пушкин (1799-1837), рус шагыйре.
* Л.С. Пушкин (1805-1852), хәрби, А.С. Пушкинның энесе.

## <small>Моны да карагыз</small>
#### <small>Топонимия</small>
* Пушкин — Санкт-Петербург шәһәре өлеше, элекке Царское Село.
* Пушкино — Мәскәү өлкәсендәге шәһәр.
* Пушкин районы — Петербургның районы.
* Пушкино — ТР  Норлат районындагы авыл.
* Пушкино — БР  Благовещен районындагы  авыл. 
* Пушкино — Киров өлкәсенең Яраң районында урнашкан авыл.
----
* Пушкин һәйкәле — Казандагы һәйкәл.
* Пушкин кратеры — кратер атамасы.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Төркем:Александр Пушкин
Кама (җәнлек)

**Камá** яки **гади кама** (*Lutra lutra*) — сусар гаиләлегенә караган  җир-су имезүчеләр ерткыч кыйммәтле тиреле җәнлеге, өч кама ыругының бер төре (*Lutra*).

## Тасвир

Кама - сытылган сыгылмалы тәнле зур җәнлек. Кама тәне озынлыгы - 55-85 см, койрыгы - 26-55 см, авырлыгы - 6-10 кг, аяклары кыска, йөзү ярысы белән, көчле йомшак йонсыз койрыклы җәнлек.

Өстән куе көрән, астан аксыл,  көмеш төсле, су үткәрмәүчән  тиреле җәнлек. Су астында яхшы йөзә.

Бөтен Аурупада, Азиядә, Төньяк Африкада таралган. Россиядә һәркайда, хәттә Чукоткада очрый.

Кама - җир-су җәнлеге,  чумып, суда ризыкны эзләп таба, су астында 2 минута дәвамында йөзә ала.

Гадәттә урман елгаларында, сирәкрәк күлләрдә, буада яши, диңгез яр буйларында да очрый.

Кама өненә керү су астында кала.  Кышын аш эзләгәндә тәүлектә 15-20 км кар өстеннән бара ала.

Кама күбесенчә балык (сазан, чуртан, керкә, чабак, ташбаш) ашый, вак балыкны яхшырак таба. Кышын бакалар да ашый. Җәен шулай ук су тычканнары, бүтән кимерүчеләр, шөлди,  үрдәкләргә аулый. Кама - ялгыз итеп яши.

Кама анасы 3-4 күрмәүче бала таба, йөклелек вакыты - 270 көн.

Кама тиресе бик күркәм һәм кыйммәтле.

2000 елда Бөтендөнья табигать саклау берлеге каманы  кызыл исемлеккә кертә.

## Галерея

Fischotter, Lutra Lutra.JPG|Кама
Otter frei.jpg|Кама
Lutra lutra grooming.ogv|Кама "тарана"

## Сылтамалар

* Позвоночные животные России: Выдра речная 
* Интересные факты о выдре 

Төркем:Сусарлар
Төркем:Имезүчеләр
Косатка

**Косатка** (русча *коса* - **толым** сүзеннән), **Үтерүче кит** (инглизчә *Killer whale*) яки **Орка** (борынгы грек-латин атамасы *orca*) (*Orcinus orca*) — дельфиннар гаиләлегенә караган китсыманнар отрядыннан диңгез имезүче хайваны. Оркалар ыругыннан бердәнбер төре.

## Атама

Орка (*orca*) латин атамасы **Өлкән Плиний** тарафыннан бирелгән (*ὄρυξ*). Инглиз телендә *killer whale* - **үтерүче кит** дип йөртелә, дөрес түгел тәрҗемә ителгән *"asesina ballenas"* - "китларны үтерүче" сүзтезмәсеннән чыккан.  Рус атамасы *косатка* - *коса* (толым) сүзеннән чыкан, чөнки ата орка йөзгече толымга охшаш.

Еш кына хата итеп "касатка" дип йөртелә, ләкин *касатка* - карлыгачлар бер төренең атамасы.

## Тасвир

Оркалар - иң зур дельфинсыманнар ерткыч җанварлары, үзенчәлекле ак-кара төстәге диңгез хайваны.

Ата орка озынлыгы 9-10 м, авырлыгы - 7,5 тоннага кадәр, арка йөзгече биеклеге 1,5 м, ана орка озынлыгы  7 м,  авырлыгы - 4 тонна.

Оркалар - киң озынча түгәрәк ишкәк аяклы хайван. Тешләре массив, озынлыгы - 13 см җитә, зур хайваннарны ерта ала.

Орка бар Дөнья океанында таралган, гадәттә яр буеннан 800 м киңлегендә яши. Россиядә гадәттә Курил утраулары  һәм Командор утраулары янында  бар.

## Туклану
### Резидент оркалары
Оркалар төрле популяцияләре төрлечә тукланалар. Кайберләре, бер урында торучы - резидент косаткалары тик  сельдь , тәрәч, тунец, сөләйман балыкларын ашый.

### Үтерүче китлар
Бер урында тормаучы гизүче косаткалар (транзит оркалары) - даны чыккан "үтерүче китлар", алар дельфиннарга, китларга, каланнарга, диңгез арысланнарга, ишкәк аяклыларга аулый. Шулай ук болан һәм пошигә һөҗүмнәре билгеле.

Транзит оркалары хәттә кашалотлар, акулага һөҗүм итә. Косатка бик акыллы хайван, акулага каршы физиологик серләргә таянып бик хәйләкәр тактикасын куллана.

Орка су эте, пингвиннарга аулаганда  ярга ташлана, шулай ук койрыгы белән зур боз кисәген сугып сындыра.

Бүтән хайваннар ишетмәс өчен гизүче оркалар резидент оркаларына караганда азрак сөйләшә.

Косатка көндә 50-150 кг ашый.

## Тормыш

Оркалар үзара бик дусларча яшиләр, исән-сау косаткалар авырту һәм карт  косаткалар турында кайгырталар.

Ана орка бер бала таба, йөклелек вакыты 16-17 ай.

Оркалар һәм кешеләр арасындагы мөнәсәбәт каршылыклы. Берничә очракта косатка кешене акуладан саклаган, хәттә батучы кешене су өслегенә күтәргән, ләкин бер видеода теркәлгән очракта косатка кешене тюлень белән бутап үтергән.

Оркалар югары фикерләү сәләтенә ия, ләкин косатка үз-үзеңнең тотышы кайбер очраклары аңлашылмаган калган, мисал өчен ярга массакүләм ташлану очраклары.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: Косатка 
* 
* 
* 
* https://www.youtube.com/watch?v=xN3rbyZIzd8 Үтә ерткычлар (косатка)
*https://www.youtube.com/watch?v=4xyIFl8LRQs Косатка кешеләргә якынаеп сәламли

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Harri Truman

**Harri S. Truman** (inglizçä *Harry S. Truman*, 1884-1972) - AQŞ däwlät eşleklese, AQŞ Demokratik firqäsennän AQŞnıñ 33-nçe prezidentı (1945-1953).

1945 yılda Hirosima häm Nagasaki yapon şähärlärenä bombağa totarğa qarar itä. Salqın suğış, Marşall planı, NATO oyıştıruı, Vyetnam suğışı, Koreya suğışın başlawda üz rolen uynıy.

## Tormış yulı

1884 yılda fermer ğailäsendä Missuri ştatında tuğan.

Berençe Bötendönya suğışında qatnaşa.

1926-1934 yıllarda - Missuri ştatı bülgese mäxkämäseneñ räise.

1934-1944 yıllarda - senator.

1944 yıldan AQŞ vitse-prezidentı.

Franklin Ruzvelt ülgännän soñ 1945 yılnıñ 12 aprelendä AQŞ prezidentı postına kerä.

Truman SSRBnä qarata tiskäre qaraşına iä bula, izolätsionizm säyäsätennän baş tarta, Awrupa eşlärendä aktiv qatnaşa.

1947 yılda kommunistik yoğıntınnan saqlaw öçen Yunanstan häm Törkiägä iqtisadi yärdäm birergä çaqıra, bu çaralar "Truman doktrinası" dip yörtelä. Truman doktrinası däwamı - Marşall planı.

Truman Cozef Makkarti başlağan SSRBğa yaratuda şiklänelgän AQŞ watandaşların ezärlekläw çaralarına fatixa  birä.

1951 ylda tik 23% AQŞ watandaşı anıñ eşçänlegen xupladı.

1972 yılda Kanzas-Siti şähärendä wafat bula.

## Sıltamalar
* Truman   
* Доктрина Трумэна

Төркем:АКШ президентлары
Михаил Егоров

*Михаил Егоров*,  — Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1946 ел]], [[8 май]]*). М.В. Кантария белән рейхстаг түбәсенә Җиңү байрагы кадаучы (*[[1945 ел]], [[1 май]]*).

## Тормыш юлы
1923 елның 5 маенда Смоленск өлкәсе Рудня районы Ермошенки авылында туган. Башлангыч белем алгач, күмәк хуҗалыкта эшләгән.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
Смоленск өлкәсе басып алынгач, партизаннар отрядына кушыла. 1944 елның декабреннән Кызыл гаскәрдә. 1- Белорус фронтының 3- удар армиясенең 150- укчы дивизиясе 756-укчы полкы разведчигы.

## Җиңү байрагы
Берлинда рейхстагны штурмлаган вакытта лейтенант А.П. Берест җитәкчелегендә Мелитон Кантария белән 3- удар армиянең хәрби шурасы рәсми раслаган Җиңү байрагын рейхстаг түбәсенә кадыйлар.
1946 елның 8 маенда әлеге батырлык өчен Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә. 
1947 елда хәрби хезмәтен төгәлли.

## Сугыштан соң
Смоленск шәһәрендә хуҗалык-фирка мәктәбен тәмамлый. Рудня сөт-консерв комбинатында эшли. 
Юл һәлакәтендә фаҗигале рәвештә һәлак була.

## Хәтер
* Смоленск шәһәрендә урамга һәм Смоленск өлкәсе Монастырщина бистәсендә тыкрыкка исеме бирелгән.
* Рудня шәһәрендә яшәгән фатирында музей булдырылган.
* 1965-1992 «Берлин шәһәренең шәрәфле ватандашы».
* Рудня шәһәрендә ветераннар скверында бюсты урнаштырылган (автор — РФ халык рәссамы А.Г. Сергеев).
* Сынчы Иван Першудчев һәйкәлен ясый.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (1946 ел, 8 май).
* Ленин ордены (1946 ел, 8 май).
* «Алтын Йолдыз» медале (№ 6972) (1946 ел, 8 май).
* Кызыл Йолдыз ордены
* III дәрәҗә Дан ордены (30.04.1945)
* I дәрәҗә Ватан алдындагы казанышлар өчен ордены (*[[Алмания|АДР]]*).

## Әдәбият
# Егоров М.А., Кантария М.В. Знамя Победы. М.: Воениздат, 1975. 
# Егоров М.А., Кантария М.В. Знамя Победы. Бой первый – бой последний / лит. запись Б. Данюшевского.  М.: Молодая Гвардия, 1975.  ББК Т3(2)622.5. 
# Минин М.П. Трудные дороги к Победе : Воспоминания ветерана Великой Отечественной войны. Псков, 2001.
 
## Моны да карагыз
* Гази Заһитов

## Сылтамалар
*  М.А. Егоров «Ватан каһарманнары» сайтында
* 30 апреля 1945 г. Р. Кошкарбаев и Г. Булатов водрузили красное знамя над Рейхстагом 

## Искәрмәләр

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Егоров

**Егоров** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Александр Егоров (1904―1988), совет дәүләт эшлеклесе.
* **[[Анатолий Егоров]]** 
** Анатолий Егоров (1920 ― билгесез), судларда граждан эшләре каралуын күзәтү буенча Сембер өлкәсе прокурорының өлкән ярдәмчесе.
** Анатолий Егоров (1948), рәссам-гобеленчы, Татарстанның халык рәссамы, Тукай премиясе лауреаты.
* Борис Егоров (1917—1995), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Василий Егоров (1993), боксчы, Европа (2015, 2017) һәм Россия (2014, 2016, 2018, 2020) чемпионы.
* Геннадий Егоров (1946), I чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты, «Татнефть» ААҖ Казандагы вәкиллеге директоры (1996 елдан).
* Иван Егоров (21.01.1961), «Ак Барс» холдинг компаниясе» ААҖ җитәкчесе.
* Кирилл Егоров (1890―1958), чуаш театрын нигезләүчеләрнең берсе, Чуаш АССР атказанган артисты (1933).
* Максим Егоров (1977), Тамбов өлкәсе администрациясе башлыгы вазыйфаларын вакытлыча башкаручы.
* Михаил Егоров (1923―1975), Советлар Берлеге Каһарманы (1946).
* Никон Егоров (1906―1966), полковник, космонавтлар укытучысы.
* Сергей Егоров (04.12.1979), Яшел Үзән районы башкарма комитеты җитәкчесе (2013 елдан).
* **[[Юрий Егоров]]:**
** Юрий Егоров (1923―1996), физика-математика фәннәре кандидаты, химия фәннәре докторы (1966), профессор (1969).
** Юрий Егоров (1954―1988), пианист.

## Моны да карагыз
;Гидроним
* Егоров — елга.

Төркем:Фамилияләр
Sänäğätläşterü

**Sänäğätläşterü** (lat. *Industria*) — iqtisadta sänäği citeşterü östenlegenä tiz ictimaği-iqtisadi üzgäreş protsessı. 

Şul barış yaña texnologiälärne üsterü (ayıruça energiä citeşterüdä häm metallurgiädä) belän bäyle.

Sänäğätläşterü barışında cämğiät, donyağa qaraş üzgärä.

Sänäğätläşterü waqıtı törle illärdä tiñ tügel. Böyekbritaniädä XIX ğasır urtasında, Fransiädä XX ğasırda, Räsäy imperiäse XIX-XX ğasırda başlana.

## SSRB

SSRBda 1930 yıllarda iñ tiz sänäğätläşterü uza, böten köç, keşelär, matdi resurların quyıp, SSRB qısqa waqıtta awır sänäğätle iqtisadnı häm xärbi iqtisadnı buldıra.

SSRBnıñ tiz sänäğätläşterelüe krestiannarnı kümäkläşterü isäbenä yasalğan. Tiz sänäğätläşterü zamança xärbi citeşterü häm qoral törlären birä, läkin krestiannarğa zur zıyan kiterä, açlıqtan, bastırudan küp qorbannar bulğan.

SSRBdağı tiz sänäğätläşterü ilgä yaña tör qorallar birä, Qızıl Ğäskär moñarçı bulmağan tanklar, xärbi oçqıçlar, aftamabillär, tup caylanmaları belän tä'min itelä, däwlät saqlanu säläte bik arta, bu çaralar SSRB ğäskären zamança ğäskärlär ber rätenä kertä.

Belgeçlär qaraşları buyınça SSRBda sänäğätläşterü bulmağan oçraqta, İkençe Bötendönya suğışında Qızıl Ğäskär Polşa ğäskäre kebek qısqa waqıt eçendä tar-mar iteler ide. 1920 yıllarda köçle bulğan Polşa ğäskäre ütkärelmägän sänäğätläşterü şartlarda 1930 yıllarda artta qalğan häm Polşa atlı ğäskäre Almaniä tanklarına qarşı suğışırğa mäcbür bula häm älbättä tiz ciñelä.

## Sıltamalar
* Научный коммунизм: Словарь (1983) / Индустриализация

Төркем:Икътисад
Sänäğät

**Sänäğät** — qullanuçılar tawarların citeşterüçe eşxanälär barlığı (zavodlar, kombinatlar, fabrikalar, mäğdän uçaqları, bazlar, elektrostantsiälär), alar çimal çığaru, xezmät qoralları,  material, yağulıq, energiä citeşterü,  sänäğättä yäki awıl xucalığında yasalğan produkt aldağı eşkärtü belän şöğellänälär.

Sänäğät - iqtisadnıñ töp tarmağı. Fänni häm texnologik tikşerenülär näticäsendä yasalğan käşeflär nigezendä cämğiätneñ citeşterü köçlärenä xälitkeç yoğıntı yasawçı sänäğätläşterü protsessı arqılı barlıqqa kilä.
## Taswir
Sänäğät tarmaqları tözeleşe - citeşterü törläreneñ tözeleşe häm nisbäte.

Sänäğät ike töp törkemnän tora:
* Çığaru sänäğäte
* Eşkärtü sänäğäte

Çığaru sänäğäte taw-ximik çimalın çığara - metall, neft, gaz, kümer, torf, slanets, toz h.b.

## Tarmaqlar

* Elektroenergetika
* Yağulıq sänäğäte
* Qara metallurgiä
* Tösle metallurgiä
* Ximik häm nefteximik sänäğät
* Maşinatözeleş häm metall eşkärtü
* Urman, ağaç eşkärtü, tsellüloza-käğäz sänäğäte
* Tözü materialları sänäğäte
* Pıyala häm farfor sänäğäte
* Ciñel sänäğät
* Azıq-tölek sänäğäte 
* Mikrobiologiä sänäğäte
* On tartu, yarma häm kombikorm sänäğäte
* Tıyp sänäğäte
* Matbuğat bastıru sänäğäte h.b.

## Sıltamalar

* Промзоны  (какие страны и в каком объёме производят промышленные товары)
* Новости Российской и зарубежной промышленности 

Төркем:Икътисад
BMO Xalıqara Mäxkämäse

**BMO Xalıqara Mäxkämäse** yäki **Xalıqara Mäxkämä** (inglizçä *International Court of Justice*, fr. *Cour internationale de Justice*) — BMO Nizamı buyınça oyışqan BMO 6 töp organnarınıñ berse, anıñ töp maqsatı - xalıqara xoquq häm ğädälät mäsläkläre nigezendä tınıç çaralar yärdämendä xalıqara nizağlarnı caylaşu yäki suğışqa kiterä mömkin xällärne rätläw.

Xalıqara Mäxkämä xökem itü häm kiñäş birü wazifaların başqara.

Eş telläre - inglizçä, frantsuzça.

15 xökemdar BMO Ğomumi Assambleyäse häm İminlek Şurası tarafınnan saylana. Wazifaların başqaru waqıtı - 9 yıl.

## Tarix

1945 yılda BMO Xalıqara Mäxkämäsen nigezläw turında qarar itelä. 1946 yılda eşkä kereşä.

Xalıqara Mäxkämä Haaga şähärendä Tınıçlıq Sarayında eşli.

SSRB häm Räsäy ozaq waqıtta Xalıqara Mäxkämägä buysınmıy.

2013 yılda 70 BMO äğzası törle tözätmälär belän Xalıqara Mäxkämä xäl itü xoquqın tanıy.

## Şulay uq qarağız
* Xalıqara cinäyät mäxkämäse

## Sıltamalar
* Международный Суд на сайте ООН
* Краткое изложение решений, консультативных заключений и постановлений Международного Суда (1948-1991 ; 1992—1996; 1997-2002 )
* Официальный сайт
* Официальный сайт 

Төркем:БМО
Төркем:Халыкара мәхкәмәләр
Кара гыйнвар

**Кара гыйнвар** () яисә **Канлы гыйнвар** () — Совет Армиясе гаскәриләре тарафыннан сәяси оппозицияне бастыру вакыйгасы. 1990 елның 20 гыйнварына каршы төндә Азәрбайҗан ССР башкаласы Бакы шәһәрендә йөзләрчә тыныч кешеләр (*күпчелек* азәрбайҗаннар) үлеме белән төгәлләнә.

## Тарих

* 1990 елда Советлар Берлеге идарәсе,  Азәрбайҗанда Советлар идарәсен саклап калыр өчен, аның башкаласы Бакыга 20 меңлек гаскәр кертә. 
* Вакыйга Таулы Карабах тирәсендә вәзгыять катлаулану һәм  Азәрбайҗан Халык Фронтының урам митингларына дистәләгән мең кешене чыгарып, Советлар хөкүмәтенә сәяси таләпләр кую белән бәйле була. 
* ССРБ идарәсе  гаскәр куллана. Нәтиҗәдә, 170 кеше үтерелә һәм 400 кеше яралана. 
* Әлеге фаҗига корбаннары Бакы үзәгендә бәйсезлек өчен көрәш каһарманнары буларак күмелгән.
* 1990 елның 22 гыйнварында Бакы урамнарына, танклардан курыкмыйча, миллион ярым кеше чыккан.

## Хәтер
* Һәр елны 20 гыйнварда Азәрбайҗанда һәм күп кенә төрки илләрнең башкалаларында рәсми  чаралары уздырыла. 
* Дөнья тарихына ул «Кара гыйнвар» исеме белән кергән. 
* 20 гыйнвар Азәрбайҗанда «Тоталитар режим корбаннары көне» буларак игълан ителгән. Ел саен Бакыда дистәләгән мең кеше  корбаннарны искә алырга  митингларына җыела.
 
## Сылтамалар
*  РИА «Новости»

## Моны да карагыз
* Н. Нәбиуллин. Кара гыйнвар 

## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан тарихы
Төркем:ССРБ тарихы
Төркем:Фаҗигаләр
Könyaq-Könçığış Aziä däwlätläre berläşmäse

**Könyaq-Könçığış Aziä däwlätläre berläşmäse** (**ACEAN**, inglizçä *Association of SouthEast Asian Nations*) — Könyaq-Könçığış Aziädäge däwlätlärneñ säyäsi, iqtisadi häm mädäni xalıqara oyışması.

## Tarix

1967 yılnıñ 8 avgustında Bangkok şähärendä "ACEAN deklaratsiäse"n imzalağannan soñ ACEAN barlıqqa kilä.

1976 yılda Bali utrawında Könyaq-Könçığış Aziädä Duslıq häm Xezmättäşlek xaqındağı kileşügä häm ACEAN tatulıq deklaratsiäsenä qul quyğannan soñ ACEAN oyışması buldırıla.

## İdärä
ACEANnıñ yuğarı organı bulıp äğza-däwlätlär citäkçeläreneñ (il häm xökümät räisläreneñ) oçraşuı tora. 2001 yıldan birle bu oçraşular yıl sayın ütkärelä. Şulay uq yıl sayın ütkärelgän tışqı eşlär ministrları kiñäşmäse citakçe organı bulıp tora.

Yıl sayın finans ministrlarınıñ kiñäşmäse häm qayçaqta awıl xucalığı häm iqtisad ministrlarınıñ kiñäşmäläre uza. Räislek itüçe ilneñ tışqı eşlär ministrı häm başqa äğza-däwlätlärneñ ilçelärennän torğan daimi komitet oyışmada köndälek citäkçelekne başqara.

Daimi Särqätibät Cakarta şähärendä urnaşqan häm Ğomumi särqätib tarafınnan idärä itelä (2013 yıldan Vyetnam wäkile **Le Lyoñ Min** başqara, wäkälätlek waqıtı - 5 yıl). Şulay uq 29 komitet häm 122 eş törkeme bar, alar ACEAN qısalarında 300 çara uzdıra.

## Taswir
Eş tele - inglizçä.

Mäydan  4 480 000 km², xalıq sanı 592 000 000 keşe. Tulayım eçke produkt $ 2,172 trln (2003).

1996 yıldan Räsäy ACEANnıñ tulı wäqälätle iptäşe bula. 2005 yılda Räsäy-ACEAN berençe oçraşuı uza.

Räsäy tışqı eşlär ministrı yıl sayın "ACEAN+10", "ACEAN+1" qısalarındağı kiñäşmälärdä qatnaşa.

## Äğza-illär
ACEN oyışmasına 10 il kerä:

* Bruney
*Vyetnam
*İndoneziä
*Kamboca
*Laos
*Malayziä
*Myanma
* Singapur
*Tayland
*Filipinnar

## Sıltamalar
* Секретариат АСЕАН  офсайт (англ)
* 11<sup>ый</sup> саммит АСЕАН  12-14 декабря 2005, Куала Лумпур, Малайзия офсайт (англ)
* 11<sup>ый</sup> саммит АСЕАН  12-14 декабря 2005, Куала Лумпур, Малайзия (англ)
* АРФ  (англ)
* Образование АСЕАН (англ)

Төркем:Халыкара хокук
Төркем:Халыкара икътисади оешмалар
Әсгать Сәфәров

**Әсгать Сәфәров**, Әсгать Әхмәт (Әхмәтгали) улы Сәфәров — Татарстан Республикасы Президенты администрациясе (2023 елдан Татарстан Республикасы Рәисе администрациясе) җитәкчесе, «Татмедиа» ААҖ директорлар шурасы рәисе. Генерал-лейтенант.
Нәсел-нәсәбе Таҗетдин Ялчыголга бәйле .

## Тәрҗемәи хәле
1961 елның 20 октябренда ТАССР Әтнә районы Яңа Шимбер авылында туган. Әтисе Әхмәтгали Бәйрәмгали улы Әтнә районыннан, әнисе Нәкыя Мөхәммәтфатыйх кызы Сарман районы Карашай Саклау авылыннан.
«*Хокукчы*» белгечлеге буенча Казан дәүләт университетын (*[[1984]]*), РФ ФКХ (*ФСБ*) ның академиясен (*[[1999]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1984 — 1987 — Казанның Совет районы эчке эшләр бүлегендә тикшерүче, өлкән тикшерүче.
* 1987 — 1991 — ТАССР министрлар шурасында өлкән референт, инструктор, бүлек башлыгы.
* 1991 — 1992 — ТР президенты ярдәмчесе. 
* 1992 — 1995 — ТР ЭЭМ каршындагы милициянең махсус хезмәте идарәсе җитәкчесе. 
* 1995 — 1998 — ТР президенты иминлек сагы хезмәте башлыгы — ТР президенты ярдәмчесе.
* 1998 — 2012 — ТР буенча эчке эшләр министры. 
* 2012 — 2013 — ТР премьер-министры урынбасары.
* 2013 елның августыннан — Татарстан Республикасы Президенты администрациясе (2023 елдан Татарстан Республикасы Рәисе администрациясе) җитәкчесе.
* 2013 елның  октябреннан — «Татмедиа» ААҖ директорлар шурасы рәисе.
* 2026 елның гыйнварыннан ― Татарстан Дәүләт Советында ТР Рәисенең Тулы вәкаләтле вәкиле (Александр Терентьев урынына).

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 2024 елдан ― Татарстанда «Россия хәрби-тарихи җәмгыяте» гомумроссия иҗтимагый-дәүләт оешмасының төбәк бүлеге җитәкчесе
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Россия ЭЭМ шәрәфле хезмәткәре.
* ТР ЭЭМ атказанган хезмәткәре (2001).
* «Хезмәттәге казанышлар өчен» медале (2001).
* II дәрәҗә изге кенәз Даниил Мәскәүле ордены (2002).
* Хөрмәт ордены (РФ) (2003).
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале (2005).
* Батырлык өчен медале (РФ)  (2006, 2009).
* II дәрәҗә Әл-Фәхер Шөһрәт ордены (2007).
* IV дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2009).
* III дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2022) ― *хезмәт уңышлары һәм күпьеллык хезмәт эшчәнлеге өчен*
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Дамир Гарифуллин]]*. Чырагы нур сибә бүген дә. Казан: «Сүз», 2009 ISBN 978-5-98356-080-2

## Сылтамалар

* ТР эшлекле үзәге
*  Ә.Ә. Сәфәров «''Чикләрсез татарлар''» сайтында 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Генераллар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Юристлар
Төркем:Министрлар
Төркем:Татарстан Куркынычсызлык Шурасы әгъзалары
Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Казан Тихвин чиркәве

**Казан Тихвин чиркәве**,  — Татарстан башкаласы Казан шәһәренең Иске Татар бистәсендә, Михаил Худяков урамында урнашкан православие гыйбадәтханәсе, Татарстандагы керәшен приходлары үзәге. Россия православие чиркәвенең Татарстан митрополиясе Казан епархиясенә карый.
## Рухани (''настоятель'')
* 1995—2019 елларда — *протоиерей* Павел атакай (Павлов) (*[[1957 ел|1957]]—[[2019 ел|2019]]*), *дьякон* Николай Храмов.
* 2019 елның 26 августыннан беренче рухани — *протоиерей* Алексей атакай (Колчерин), дин фәннәре докторы (Түбән Камада туган, әтисе Зәй районы Әхмәт авылыннан). Икенче рухани (*керәшенчә келәү әйтүче*) — Владимир атакай (Иванов).

## Тарих

* XVII гасырның  II яртысында (*[[1646]]-[[1685]]*) Болак арты җирлегендә Тихвин чиркәве салынган була.
* XVIII гасыр ахырында чиркәүне таштан салалар.
* XIX гасыр уртасында чиркәү Иске Татар бистәсе уртасында кала.
* 1859 елда Иске Татар бистәсендәге янгын вакытында чиркәү өстендәге күктә Мәрьям-ана шәүләсен күрүчеләр була. Тихвин чиркәвенең Изге Мәрьям-ана иконасы шөһрәт казанып, шәһәрнең символына әверелә, иганәчеләр санын арттыра.
* 1898-1900 елларда иганәчеләрдән җыелган акчага чиркәү бинасын үзгәртеп коралар, тышкы кыяфәте XIX гасыр православие чиркәүләре төсмерен ала.
* 1938 елда чиркәү ябыла.
* Совет заманында склад итеп файдаланыла.

## Яңа тарих
1989 елның 23 декабрендә Казан һәм Мари архиепискобы Анастасий (Меткин) фатихасы белән гыйбадәт кылуны  татар (*[[керәшеннәр|керәшен]]*) телендә башкару гамәлгә керә. Петр һәм Павел гыйбадәтханәсенең аскы храмында Павел атакай (Павлов) чиркәү-керәшен телендә гыйбадәт үткәрә.
1997 елда Тихвин чиркәве Россия православие чиркәвенең Казан һәм Татарстан епархиясенә кайтарып бирелә , шәһәрнең керәшен приходына тапшырыла, җөмһүриятнең керәшен приходлары үзәгенә әверелә. Дини йолалар, гыйбадәт кылу, кагыйдә буларак, татар (*[[керәшеннәр|керәшен]]*) телендә башкарыла.
Россия Библия җәмгыяте җитәкчелегендә Изге китапның инкыйлабка кадәр тәрҗемә ителми калган өлешләрен татар (*[[керәшеннәр|керәшен]]*) теленә тәрҗемә итү дәвам итә.
2010 елда Тихвин чиркәвенә элек православие дине руханилары җирләнгән каберлек урыны кайтарып бирелә .
2015 елда гыйбадәтханәдә керәшен тарихы һәм мәдәнияте музее ачыла

## Престол бәйрәме
8 июльдә Казанның керәшен чиркәве Тихвин Изге Ана иконасын олылый. Әлеге көн керәшен чиркәвенең престол бәйрәме булып санала.

## Чыганаклар
# *[[Фәйзелхак Ислаев|Ф. Ислаев.]]* Православные миссионеры в Поволжье. Казан, ТКН, 1999.
# *[[Рифгать Әхмәтьянов|Р. Ахметьянов.]]* Откуда произошли кряшены. 0 тюркском христианстве. «Ватаным Татарстан», 1997, 23 июль.
# *[[Марат Закир|Закир М.]]* Татар чиркәве. «''Идел''», 1994 ел, N 5 – 6.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Россия православие чиркәвенең Казан митрополиясе сайты 
* Тихвин чиркәве 

Төркем:Казан православие чиркәүләре
Төркем:Казанның Худяков урамы
Haaga

**Haaga** (niderlandça *Den Haag*, *s-Gravenhage*, [dɛnˈɦaˑχ], [ˈsχraˑvə(n)ˌɦaˑɣə], *Des Graven Hage* - **Graflar urmanı** digän süz) - Tönyaq diñgez yanındağı Nidirlan şähäre häm cämğiäte, Nidirlan xökümäte häm parlament urnaşu urını, Könyaq Hollandiäneñ başqalası, patşalar urnaşqan urını.

Haaga şähärendä BMO Xalıqara Mäxkämäse, Xalıqara cinäyät mäxkämäse, Xalıqara arbitraj mäxkämäse urnaşqan.

Xalıq sanı buyınça Haaga Nidirlan öçençe şähäre (Amsterdam häm Rotterdam nan soñ).

Xalıq sanı  501 725 keşe (2012). Mäydanı 98,2&nbsp;km².

Haaga **Randstad** aglomeratsisenä kerä.

## Tarix

1230 yılda Hollandiä grafı **Floris IV** Haaga kirmänenä nigez sala, xäzer ul kirmän - **Binnendorf sarayı** dip yörtelä.

1248 yılda Hollandiä grafı **Wilhelm II** üzen Rim patşası dip iğlan itep, yaña kirmängä saldıra.

Wilhelm II  ulı **Floris V** kirmänne tözep beterä häm ul kirmän **Alparlar zalı** (*Ridderzaal*) dip atalğan.

Haaga şähärendä zur saqlanu nığıtmaları tözeleşe tıyılğan bulğan, şuña kürä Siksän yıllıq suğışı waqıtında şähär keşesez qalğan diärlek.

1400 yıldan Haaga çın şähärgä äylänä, graflar anda baş yortların tözilär.

1581 yılda Haagada Berläşkän wiläyätlär Cömhüriäte xökümäteneñ yuğarı organı - **Ğomumi ştatlar** urnaşqan.

XVIII ğasırda xalıq sanı 40 meñgä citä.

1806 yılda Napoleon idäräse waqıtında Haaga şähär xoquqların ala.

1899 yılda Haagada Solıx taradarları konferentsiäse uza häm Xalıqara arbitraj mäxkämäse oyışa. AQŞ qorıç magnatı **Endrü Karnegi** Tınıçlıq Sarayın tözeleşkä 1,5 million dollar birä, anda Xalıqara arbitraj mäxkämäse urnaşqan.

1945 yılnıñ 3 martında Böyekbritaniä oçuçıları xata yasap Haaganıñ ber rayonın bombağa tota, 500 keşe häläk bula.

XV ğasırdan şähärneñ bilgese - läkläk bula. Şähär 8 rayonnan tora.

## Sıltamalar

* Räsmi sayt 
* Официальный сайт муниципальной администрации
* Оператор городского транспорта 
* Карта транспортной системы 

Төркем:Нидерланд шәһәрләре