open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кабыргалы-камчылы

**Кабыргалы-камчылы** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Балалар кара-каршы ике саф булып, кулларын бер-берсенә тотынышып, тезелеп басып торалар. Бер ягы түбәндәгечә җырлый:

Кикерикүк — ни була? 
Таң ата да кич була. 
Акбүз атым йөгәнле, 
Чатма көмеш иярле. 
Кабыргалы-камчылы, 
Тама торган тамчылы. 
Ак тирәк, күк тирәк, 
Бездән сезгә кем кирәк?

Каршы яктан җырлап җавап бирәләр:

Кабыргалы-камчылы, 
Тама торган тамчылы, 
Ак кирәк, күк кирәк, 
Сездән безгә кара чәчле, 
Кара кашлы, кара күзле, 
Фатыйма атлы кыз кирәк!

Чакырылган кыз (Фатыйма) чакырган якка йөгереп барып, бар көче белән сафны өзеп аша чыгарга тиеш. Чыга алса, бер баланы үз якларына алып китә. Чыга алмаса, үзе шул якта кала. Уен бер якта уенчылар беткәнче дәвам итә.

### II вариант
Бу уен гадәттә күп кеше арасында уйнала. Алар пар-пар булып торалар. Бер пары кулга-кул тотышып бер якка баса. Икенче пары утыз адымнар чамасы җир китеп, боларга каршы басып, шулай ук кулга-кул тотышып торалар.

Бер як каршы якка карап түбәндәгечә җырлый:

Кикерикүк — ни була? 
Таң ата да кич була. 
Акбүз атым йөгәнле, 
Чатма көмеш иярле, 
Кабыргалы, камчылы, 
Тама торган тамчылы, 
Ак кирәк, күк кирәк, 
Бездән сезгә кем кирәк?

Каршы яктагы пар бу икәүнең кайсын сайларга булса, шуның исемен әйтеп, түбәндәгечә җырлап чакыралар:

Кикерикүк — шул була, 
Таң ата да кич була, 
Акбүз атың йөгәнле, 
Чатма көмеш иярле; 
Кабыргалы, камчылы, 
Тама торган тамчылы, 
Ак кирәк, күк кирәк, 
Фатыйма матур кыз кирәк!

Чакырылган кыз каршыдагы парга йөгереп барып, иңбаш-терсәкләре белән бар көченә бәрелеп, тегеләрнең тотышкан кулларын өзеп үтеп чыгарга тиеш. Өзеп чыга алса, шул икедән берсе белән тотышып, аның буш калган иптәшен бу якка ялгыз калганы янына җибәрә.

Бу юлы икенче пар баягыча җырлап уен башлый. Чакырылган кеше каршы якка йөгереп барып бәрелеп тә кулларын өзә алмаса, үз иптәше янындагы иптәшен чакырып җырлыйлар. Уен шулай дәвам итә. Уйнаучылар күбрәк булып китсә, саф белән култыклашып басып яки дүртәр-дүртәр булып төркемнәргә бүленеп уйныйлар.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Ак тирәк

Ак тирәк — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Бер төркем кыз балалар бер-берсенең кулларыннан тотынышып, ялганып, дуга шикелле ярты түгәрәк ясап басып тезеләләр. Дуганың бер башындагы кыз үзенең күршесе белән кулларын өскә күтәреп «капка» ясыйлар. Аларга каршы якта икенче баштагы кыз бу «капка» ясаган кырыйдагы кызларга карап җырлап, түбәндәгечә әйтешәләр:

— Ак тирәк, күк тирәк, 
Күктә, күктә ниләр бар? 
— Күк буенда кызлар бар. 
— Күнчегендә ниләр бар? 
— Җофар белән шикәр бар. 
— Җофарыңны бир миңа. 
— Ник бирәем мин сиңа? 
— Шикәреңне бир миңа. 
— Ник бирәем мин сиңа? 
— Кая миңа хан юлы?

Дуганың икенче башындагы кыз үзенең күршесе белән тотышкан кулларын өскә күтәреп «капка» ясап, үтеп чыгарга юл күрсәтәләр.

— Менә сиңа хан юлы: 
Сазы бардыр — батадыр, 
Еланы бардыр — чагадыр; 
— Тана мулла кыз сорый. 
— Таныганыңны ал да чык! 
— Хәбибулла кыз сорый. 
— Кызың булса, бир дә чык! 
— Абау, анда елан бар. 
— Кылычың булса, кый да чык!

Яки: «Менә сиңа хан юлы» дигәч, «Балтаң булса, чап та чык, кылычың булса, кый да чык!» диләр. Шулай дигәч, каршы яктагы баш кыз үзенә тотынышкан иптәшләре белән, каз кебек кыйгаклашып киләләр дә, башларын иеп, тыраклап, капкадан үтеп чыгалар. Капка ясаучы кызлар буш куллары белән аларның арка-кабыргаларына җиңелчә суккалап калалар. Бар да үтеп беткәндә, капка ясаган кызның икенчесе беренчесенә каршы әйләнеп, куллары үрелгән булыр. Икенче кыз беренче кызны да әйләндереп үзенә тагып алып китәр. Икенче юлы килгәндә, икенче кыз белән өченче кыз ясаган капка астыннан шулай үтеп әйләнә баралар һәм уен актыгында бар да бер-берсенең кочагына кереп бетәләр. (Яки беренче кат уендагы капкадан чыгып беткәч, әйләнеп килеп, тагын шундый дуга булып, хәзер инде икенче баштагы лар капка булып, уенны дәвам иттерәләр.)

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Алга (газета)

**«Алга» газетасы** – 1917 елда Уфа шәһәрендә чыккан  татар социал-демократик газетасы.
## Тарих
Беренче саны 1917 елның 4 августында Уфада, «Тормыш» газетасы типографиясендә басыла. Барлыгы 7 сан гына чыга, алар барысы да урта кулда, 4 битле генә була. Мөхәрир вазифасында – Әхмәтсолтан Хәбиби, нашире — «Татар социал-демократларының Мәркәз комитеты Уфада». Мәкалә язучылар арасында иң җитди чыгыш ясаучысы Кәшфи Кабиров булган. 
## Юнәлеш
Газета татар социал-демократларның матбугат органы булып санала, шигаре исә «Берләшеңез, бөтен дөньяның пролетариясе!» була.  Ләкин чынлыкта газета  шул лозунг буенча гына эшләми, ә бәлки үзенең битләрендә төрле сәяси фикерләргә урын бирә. Мәсәлән, Эчке Россия мөселманнары Милли-мәдәния мохтарияте игълан ителү турында ул болай яза:

## Чыганак

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
А
Төркем:Уфа матбугаты
Eurovision җыр бәйгесе 2012

**Eurovision җыр бәйгесе 2012** — 57 нче Eurovision җыр бәйгесе. 2012 елның маенда Азәрбайҗанда үтте. Үткәрү хокукын илгә Евровидение 2011 бәйгесендә җиңгән Ell һәм Nikki дуэты алып килгән.

Ярымфиналлар 22 һәм 24 май көннәрендә үтәчәк. Финал 26 майда үткәрелгән. Илләрне полуфиналларга бүлү җирәбәсе 2012 елның 25 гыйнварында Бакыда узган. Бәйгедә 42 ил катнаша. Шулай ук 25 гыйнварда бәйгенең визуаль темасы расланган — кызыл бизәкләр. Бәйге логотибы — ут чәчәге. Девиз — «Light your fire» (*Үз утыңны кабыз*).

Бәйгедә җиңүне «Euphoria» җыры белән Швеция вәкиле Лорин яулады. Ул 372 балл туплады.

## Үткәрү урыны
left|thumb|200px|«Кристал залы»ндагы сәхнә
2011 елның 16 маенда бәйге өчен махсус бина төзеләчәк дип игълан ителде. Бинаны төзү өстендә алман «Alpine Bau Deutschland AG» ширкәте эшләгән. 20 000 кеше сыйдырышлы бина 2012 елның апрель аена төзелгән. Аны төзүгә Азәрбайҗан хөкүмәте якынча 48 миллион евро бүлеп бирде.

Яңа төзелгән бина «Кристал залы» исемен йөртә.

## Уен барышы
Финалда 26 ил чыгыш ясый. 5 ил — бәйгене оештыручылар һәм 10шар ил ике ярымфинал нәтиҗәсе буенча. Җирәбә тарту 2012 елның 25 гыйнварында үткәрелгән иде.

### Җирәбә тарту
thumb|right|250px|Катнашучы илләрне ярымфиналларга бүлү
thumb|right|250px|2012 елның 25 гыйнварында үткәрелгән пресс-конференция
Җирәбә тарту чарасы прошла 2012 елның 25 гыйнварында Бакыда узган. Шул ук вакытта тантаналы рәвештә «Евровидение» җыр бәйгесенең символик ачкычын тапшыру узган. Әлеге тантанада Евровидение 2011 узган шәһәр Дюссельдорфның мэры Дирк Эльсберс символик ачкычны Бакы шәһәре мэры Гаҗибалә Абуталыбовка тапшырган. Шушы вакытта башлап Бакы рәсми рәвештә Евровидение 2012 бәйгесенең хуҗасы булып санала. Чарада шулай ук бәйгенең бизәлеш темасын тәкъдим иткәннәр. Бәйге үткәреләчәк мәйдан да игълан ителгән.



Файл:Eurovision Song Contest 2012, semi-final allocation draw.jpg|Алим Касыймов
Файл:Azerbaijani dances, Eurovision Song Contest 2012, semi-final allocation draw .jpg|Халык биюе дәүләт ансамбле
Файл:Eurovision Song Contest 2012, semi-final allocation draw (6).jpg|Эльдар Касыймов һәм Нигәр Җамал
Файл:Aysel Teymurzadeh, Eurovision Song Contest 2012, semi-final allocation draw.jpg|Айсель Теймурзаде
Файл:Alexander Rybak (2012).jpg|Александр Рыбак
Файл:Safura Alizadeh, Eurovision Song Contest 2012, semi-final allocation draw .jpg|Сафура Ализаде
Файл:Ruslana at the Eurovision Song Contest 2012.jpg|Руслана



### 1 нче ярымфинал
Биредә 18 ил чыгыш ясады. Ярымфинал 22 май көнне узды.

Финалга Румыния, Молдавия, Россия, Исландия, Маҗарстан, Дания, Албания, Кипр, Греция һәм Ирландия уздылар. Барлыгы - 10 ил.

### 2 нче ярымфинал
Биредә 18 ил чыгыш ясады. Ярымфинал 24 май көнне узды.

Финалга Литва, Босния һәм Герцеговина, Украина, Сербия, Швеция, Норвегия, Македония, Эстония, Мальта һәм Төркия уздылар. Барлыгы - 10 ил.

### Финал

## Харита
center|thumb|670px|legend|#782167|

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* Евровидение 2012: Швеция – беренче, "Буран әбиләре" – икенче
* Азатлыкта Евровидение бәйгесе — бар катнашучылар

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Һерман Вилһелм Геринг

**Һерман Вилһелм Геринг** ( , Розенхайм тирәсе – , Нюрнберг) – нацист Алманиясенең сәяси, дәүләт һәм хәрби эшлеклесе, Авиация рейхсминистрлыгының рейхсминистры, рейхсмаршал (1940 елның 19 июле). 1945 елның 23 апрелендә Һитлерның боерыгы буенча, барлык дәрәҗәләре һәм вазифаларыннан алына. Нюрнберг трибуналы карары буенча, төп хәрби җинаятьчеләрнең берсе булып таныла.

## Сылтамалар

Төркем:НСДАП әгъзалары
Төркем:НСДАП җитәкчеләре
Төркем:Нацист җинаятьчеләре
Төркем:Авиации маршаллары
Төркем:Рейхсминистрлар
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Алман генерал-фельдмаршаллары
Төркем:Pour le Mérite ордены кавалерлары
Төркем:Пруссия эчке эшләр министрлары
Төркем:Авиация министрлары
Төркем:Икътисад министрлары
Төркем:Парламент спикерлары
Төркем:Политики-самоубийцы
Төркем:Нүрнберг процессы җинаятьчеләре
Фетишизм

**Фетишизм** (фр. *fetiche*; португ. *feitico* — бөти, тылсым) — җансыз предметларга дини табыну, алар табигатьтән өстен сихри көчкә ия дип ышану.

Фетишизм хайваннарга түгел, ә конкрет предметларга дини табынудан гыйбарәт. Фетиш ул — дингә ышанучылар күзаллаулары буенча, табигатьтән өстен сихри көчкә ия булган һәм дини табыну объекты буларак хезмәт итүче җансыз предмет. Кешене нәрсә беләндер гаҗәпкә калдырган теләсә кайсы предмет, мәсәлән, гаҗәеп формадагы һәм төстәге таш, хайван теше, агач кисәге, урмандагы агач төбе һ.б. фетиш була алган. Предмет фетишка әверелсен өчен аның могҗизалы көче ачылырга тиеш булган.
 
Борынгы кешеләргә фетишлар һәркайда (сукмакта, елга кичүендә, ишектә, муенда) очраган. Алар авырулардан саклаганнар, уңыш китергәннәр, сулыкларны балык белән тутырганнар, юл-басарларны тотарга һәм аларга җәза бирергә булышканнар, кыюлык өстәгәннәр, дошманны каушау хәленә китергәннәр. Фетишизм үз тарихи эпохасын узып китеп, соңгырак чор мәдәнияте элементына әверелгән. Алпар тәре явына үзе сөйгән хатын-кызның яулыгын һәм сурәтен алып киткән, студент имтиханга барганда кесәсенә «бәхетле» әйбер сала, эшмәкәр яки автоузышчы кыйммәтле реликвияләрдән файдалана. Полк байрагын, дәүләт флагын, клуб символын, мундир абруен хөрмәт итүдә фетишизм кайтавазлары яңгырый. Спортчылар ярышларга үзләре белән йөрткән бүгенге бөтиләр - фетишизм калдыгы күренешләре.

Фетишизмның бер төре потларга табынудан гыйбарәт. Пот (Идол, грекчадан *eidolon* — образ, рәвеш) сүзенең ике мәгънәсе бар: 
* кеше яки хайван сыны формасында ясалган матди җисем;
* дини табыну объекты булып хезмәт итүче илаһи зат яки рух сурәте.
  
Күчерелмә мәгънәдә бу сүз сукырларча табыну предметын аңлата. Хәзерге диннәрдә иконаларга яки изгеләр җәсәденә табынулар — бер үк вакытта фетишизм һәм потларга табыну калдыгы.

## Чыганаклар
* Кравченко А.И., Певцов Е.А. Җәмгыять белеме: 9 сыйныф өчен уку ярдәмлеге./Русчадан М.А. Хәйруллин тәрҗ.-Казан: Татарстан Республикасы "Хәтер" нәшрияты, 2005. - 223 б. рәс. б-н. ISBN 5-94113-205-0

Төркем:Антропология
Төркем:Дини культ
Эльдар Касыймов

**Эльдар Касыймов** () — Азәрбайҗан җырчысы, Евровидение 2011 бәйгесе җиңүчесе.

Эльдар 1989 елның 4 июнендә Бакыда туа. Музыка мәктәбендә фортепианода уйнарга өйрәнә. Бакыдагы славян университетының халыкара мөнәсәбәтләр бүлеген тәмамлый.

Эльдар Касыймов — танылган совет актрисасы, СССРның халык артисты Мәрзия Даутова (әстерхан татары, Азәрбайҗанга күченеп яши, шунда вафат була) оныгының улы, Азәрбайҗан ССР халык артисты Фирәнгиз Шәрифованың оныгы.

2011 елда Евровидение 2011 бәйгесендә Нигәр Җамал белән бергә чыгыш ясый. Ярымфиналда дуэт 206 балл алып, 2 нче урынга ирешә. Финалда исә алар 221 балл туплый алалар һәм бәйге җиңүчесе булып игълан итәләр. Эльдар белән Нигәрнең уңышы нәтиҗәсендә Евровидение 2012 бәйгесе Бакыда үтәчәк.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Eldar Gasimov & Nigar Jamal 
* Евровидение бәйгесендә татар канлы егет җиңде

Төркем:Азәрбайҗан җырчылары
Мәрзия Давытова

**Мәрзия Йосыф кызы Давытова-Әдһәмова** () — танылган совет актрисасы, ССРБ халык артисты. Милләтенә килгәндә, аның әстерхан татары да әзәри дә булуы турында мәгълүматлар бар.

Ул 1901 елда Әстерханда туа. 1917 елда беренче итеп Әстерхан татар драма театры сәхнәсенә аяк баса. Шуннан бирле күпсанлы рольләр башкара. 1920 елда Бакы театры труппасына алына. Азәрбайҗан актеры Аббас-Мирза Шәрифзадәгә кияүгә чыга. Аббас-Мирза әфәнде 1938 елда Сталин золымы корбаны була. Мәрзия ханым берничә тапкыр Азәрбайҗан Югары шурасына депутат булып сайлана. 1962 елның 6 гыйнварында Бакыда вафат булган.

Аның оныгының улы Эльдар Касыймов Евровидение 2011 бәйгесендә җиңү яулый.

## Галерея

File:Mərziyyə Davudovanın Bakıda xatirə lövhəsi.jpg


## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
## Моны да карагыз
*Азәрбайҗан сәнгатенә хезмәт иткән татар хатын-кызлары*:
* София Бәсирзадә
* Фатыйма Мохтарова

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Азәрбайҗан артистлары
Төркем:Азәрбайҗан актрисалары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:Әстерхан татарлары
Төркем:Азәрбайҗан татарлары
Нигәр Җамал

**Нигәр Җамал** () — Азәрбайҗан җырчысы, Евровидение 2011 бәйгесе җиңүчесе.

Нигәр 1980 елның 7 сентябрендә Бакыда туа. 2001 елда Хаҗар университетының икътисад бүлеген тәмамлый. Укуын бетергәч, күпмедер вакыт Лондонда яши, музыка белән шөгыльләнә.

Евровидение бәйгесендә катнашу хыялы Нигәрдә 2000 елда туган. Нәкъ шул елда татар җырчысы Алсу «Соло» дигән җыры белән Евровидениедә 2 нче урын алган иде. Алсу ул вакытта Азәрбайҗанда бик популяр булган. Берәр кайчан мин дә Алсу кебек Европа сәхнәсенә менсәм иде, дип хыялланган булган Нигәр.

2011 елда Евровидение 2011 бәйгесендә Эльдар Касыймов белән бергә чыгыш ясый. Ярымфиналда дуэт 206 балл алып, 2 нче урынга ирешә. Финалда исә алар 221 балл туплый алалар һәм бәйге җиңүчесе булып игълан итәләр. Эльдар белән Нигәрнең уңышы нәтиҗәсендә Евровидение 2012 бәйгесе Бакыда үтәчәк.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Eldar Gasimov & Nigar Jamal 

Төркем:Азәрбайҗан җырчылары
Әл-Җәзирә

**Әл-Җәзирә** () — халыкара гарәптелле телекомпания. Штаб-фатиры Катарның Доһа шәһәрендә урнашкан. 1996 елда Катар әмире кушуы буенча оештырыла. «Әл-Җәзирә» исеме гарәпчәдән *ярымутрау* дип тәрҗемә ителә. 

Канал дөньяның 31 илендә үз бүлекчәләрен тота. Яңалыклар белән беррәттән, ул аналитик тапшырулар, ток-шоулар һәм документаль фильмнар күрсәтә. 

Канал Усама бин Ладен видеомәрәҗәгатьләрен чыгаргач дөньяга таныла. 

Елына бу каналга 30 миллион доллар бүленә. Ул бәйсез мәгълүмат таратуда ирекле. Әлеге канал гамәлгә кергәч үк берәүләр аны Исраилга, икенчеләре Хәмәскә хезмәт итүдә гаепли. Чөнки тапшырулар чыга башлауга, анда Исраил рәсмиләренә дә, Согуд Гарәбстаны диссидентларына да, феминистларга да, динчеләргә дә мәйдан бирелә. 

Дәүләт сәясәтенә туры килмәгән язмалар өчен Согуд Гарәбстаны җитәкчеләре инде берничә тапкыр Катар әмирен әлеге каналны ябарга чакырды. Шулай ук Якын Көнчыгыш рәсмиләре дә бу телевидение җитәкчелегенә ачулы хатлар юллап торды.

2011 ел бәрелешләре башлангач, ачу инде түзә алмаслык булып кабарды. Каһирәдәге Әл-Җәзирә телевидениесе бүлекчәсе бинасына һөҗүм ясалды, андагы журналистлар кыйналды, җиһазлары алынды һәм материаллары юк ителде. 

## Чыганаклар
* Гарәп каналы бар дөньяны үзенә карата

Төркем:Гарәп телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Инглиз телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Катар телеканаллары
Гаити Җөмһүрияте

**Гаи́ти** (, ) — Гаити утравының көнбатыш өлешендә һәм якын яткан утрауларда урнашкан дәүләт. Утрауның көнчыгыш өлешендә Доминикан Җөмһүрияте урнаша.

Башкаласы — Порт-о-Пренс. Халык саны — 10 033 000 кеше.

Таино индеецлары теленнән *гаити* «таулы ил» булып тәрҗемә ителә.
## Диннәр
Гаити Конституциясе дин тоту иреген билгели һәм дәүләт динен билгеләми, гәрчә католик чиркәве кайбер ташламалардан файдаланса да.

Католиклар илдә иң эре христианнар төркемен тәшкил итә (бәяләүләр буенча, алар халыкның 55 % ы), аннары җирле вуду диненә ышанучылар килә. 2010 елга Гаитида 4000 – 5000 мөселман исәпләнгән .
* Гаитида ислам

*
Төркем:Франсузтелле илләр
Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Кем кирәк

** Кем кирәк? **  — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар шобага әйтешләре ярдәмендә ике төркемгә бүленәләр дә кулга-кул тотынып кара-каршы басалар. Ике төркем хор белән түбәндәгечә әйтешәләр:

— Камыр — камчылык. 
— Камыр башы тимчелек. 
— Ахирәткә кем кирәк? 
— Гөлкәй матур, шул кирәк.

Исеме чыккан бала, чакыручылар янына йөгереп, аларның сафын өзеп чыгарга тырыша. Әгәр өзә алса, бер баланы үз сафына алып китә; өзә алмаса, үзе шулар рәтендә кала.

Уен шулай чиратлашып чакыру рәвешендә барып, сафларның берсендә уенчылар беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Культ

**Культ** (латинча *cultus* - хөрмәтләү, баш ию) — диннең төп элементларының берсе; дини табынуга күренеп торган рәвеш бирү яки аны башкаручыларга илаһи "көч" иңдерү (тылсымлы йолалар) максатына корылган хәрәкәтләр (тән хәрәкәтләре, билгеле бер текстларны һ.б. уку яки җырлау).

Кайбер галимнәр культ системасына теләсә кайсы диннең төп элементы дип карыйлар. Ул мәгълүм йолалар кушылмасыннан тора. Монда бары тик йоланың символик характерына игътибар ителә.

## Шулай ук кара
* Дин
* Мифология

## Чыганаклар
* Кравченко А.И., Певцов Е.А. Җәмгыять белеме: 9 сыйныф өчен уку ярдәмлеге./Русчадан М.А. Хәйруллин тәрҗ.-Казан: Татарстан Республикасы "Хәтер" нәшрияты, 2005. - 223 б. рәс. б-н. ISBN 5-94113-205-0

Төркем:Дини культ
Символ

[thumb|175px|[Арыслан йолдызлыгы символы]]

**Символ** (грекчадан *symbolon* — тамга, аеру билгесе) — матди җисемне алыштыручы идеаль билге.

Таҗ патша хакимиятен символлаштыра. Дини йолада теләсә кайсы хәрәкәткә, ишарәгә, сүзгә яки предметка билгеле бер мәгънә салынган, алар символлар буларак аңлашылалар. Күп кенә йолалар һәм культлар, архаик диннәрдә барлыкка килеп, тора-бара хәзерге заманнарга барып җиткәннәр. Менә, мәсәлән, начарлыктан чистарынуны гәүдәләндергән суга чуму белән бәйле чистарыну, арыну йолалары борынгы ыруглык җәмгыятендә үк барлыкка килгәннәр һәм хәзерге дөньяда да сакланалар. Христианнарда су белән чукындыруга корылган чистарыну йоласы баштагы гөнаһтан чистарынуны һәм чиркәүгә кушылуны аңлата.

Мәрхәмәтләндерү хәрәкәтләренә корылган корбан китерү дә борынгы йола. Бик борынгы заманнардан ук кешеләр ата-бабаларына, аллаларга һәм рухларга, аларның ачуын китермәү яки яхшылыклары өчен рәхмәт йөзеннән, корбан биргәннәр. Күп очракларда корбан итеп сарык яки сыер чалганнар.
 
Борынгы җәмгыятьтә корбан китерүнең өч төре яшәгән:

* сыйлау корбаннары, 
* чистарыну корбаннары,
* багу корбаннары.

Беренче очракта корбан Алланы сыйлау буларак аңлатылган. Әгәр Алла бер кешегә барлык эшләрендә дә булыша икән, һәр уңышлы очрактан аңа да өлеш чыгарырга кирәк була. Уңыш җыйганда, беренче башакларны, беренче җимешләрне Аллага биргәннәр. Ашаганда, Аллага махсус пешерелгән печенье яки баллы белен калдырганнар. Икенче очракта корбан кешенең гаебе өчен китерелгән. Әгәр дә кеше очраклы рәвештә кеше үтерсә, ул туган ягыннан китәргә һәм, чит җирләрдә яшәп, бу гөнаһыннан арынырга тиеш булган. Каһин алтарьда ут кабызган, дуңгыз баласын чәнчегән, аның канын килгән кешенең кулларына чәчрәткән, ә аннан соң кулларны изге су белән юган һәм сөрткән. Бу канның кан белән юылуын һәм кешенең туганнары янына кайта алуын белдергән. Сугышлар алдыннан багу корбаннары китерелгән. Хайванны суйганнар да алтарьда аның ите, аеруча койрыгы ничек януын күзәткәннәр; әгәр дә койрык бөгәрләнеп килсә, бу алда торган авырлыкларны аңлаткан, әгәр дә инде койрык очы аска караса — җиңелүне, күтәрелсә җиңү килүне белдергән. Кешенең ләззәтләрдән, байлыктан баш тартуы да корбан китерү булып исәпләнгән. Христианлык реаль корбан китерүләрне символик корбаннар белән алыштырган. Иконалар алдында шәм һәм лампадалар яндыру ритуалы шуның ачык мисалы булып тора.

## Чыганаклар

* Кравченко А.И., Певцов Е.А. Җәмгыять белеме: 9 сыйныф өчен уку ярдәмлеге./Русчадан М.А. Хәйруллин тәрҗ.-Казан: Татарстан Республикасы "Хәтер" нәшрияты, 2005. - 223 б. рәс. б-н. ISBN 5-94113-205-0

Төркем:Символлар
Төркем:Төшенчәләр
Алексей Воробьев

**Алексе́й Влади́мир улы Воробьев** (,  Тула, РСФСР, СССР) — Россия музыканты һәм актеры, Евровидение 2011 җыр бәйгесендә Россиядән катнашучы.

## Биография
2013 елның 22 гыйнварында Лос-Анҗелеста юл-транспорт вакыйгасына эләгә, аны өлешчә паралич суга.

## Дискография

### Альбомнар
* *Воробьев ялган детекторы* (2011)

### Сингллар
* 2006 — *Җәй*
* 2006 — *Руслар бәрделәр*
* 2007 — *Алиса*
* 2007 — *Кыз*
* 2007 — *Хәзер яйсә беркайчан*
* 2008 — *Desire*
* 2008 — *Яңа урьıс Калинкасы*
* 2008 — *Тоска*
* 2008 — *Син һәм мин*
* 2008 — *Оныт мине*
* 2009 — *Аккордеон*
* 2009 — *Reality*
* 2010 — *Shout It Out*
* 2010 — *Бам Бам*
* 2011 — *[[Get You]]*

### Клиплар
* 2006 — *Җәй*
* 2006 — *Руслар бәрделәр*
* 2007 — *Алиса*
* 2007 — *Хәзер яйсә беркайчан*
* 2008 — *Яңа урьıс Калинкасы*
* 2008 — *Оныт мине*
* 2010 — *Shout It Out*
* 2010 — *Бам Бам*

## Шәхси тормышы
2025 елның апрелендә опера җырчысы Аида Гарифуллина (1987 елгы, Казаннан) белән рәсми рәвештә ир белән хатын булганнар: Мәскәүнең Грибоедов ЗАГСында язылышканнар.

Алексейның «Холостяк» шоуында катнашкан Татьяна Челышевада никахтан тыш туган улы бар.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Алексей Воробьёв рәсми сайты 
* 
* 

Төркем:Россия поп-музыкантлары
Төркем:Россия аккордеонистлары
Төркем:Евровидение җыр бәйгесендә урьıсия
Икенче инглиз-бур сугышы

**Икенче инглиз-бур сугышы** (,  яки *Tweede Boereoorlog*) — 1899—1902 елларда Британ империясенең Көньяк Африка җөмһүриятләренә каршы оештырылган сугыш. Беренче инглиз-бур сугышыннан аермалы буларак, ул Британ империясе җиңүе белән тәмамлана. Сугышта британнар беренче тапкыр концентрацион лагерьларны кулланалар.

1867 елда Көньяк Африкада алмазлар табыла. Шуңа күрә Британ империясе биредә Көньяк Родезия дигән колонияне нигезли. Үзенә Трансвааль Җөмһүриятен кушу омтылышы нәтиҗәсендә исә Беренче инглиз-бур сугышы кабынып китә. Сугыш нәтиҗәсендә бурлар үз дәүләтенең бәйсезлеген яклыйлар, 1883 елда Британия аны мөстәкыйль дәүләт булып таный. 1886 елда исә Трансваальда алтын табыла. Бирегә күпләп инглизләр агыла. Дәүләтне үз кулына алу өчен оештырылган Джеймсон рейды дигән омтылыш ясала, ләкин ул уңышсыз була. Зур сугыш кабыначагы ачык була.

3 ел буенча җирле халык үз бәйсезлеге өчен көрәш алып бара. 1900 елның 13 мартында Сары Җөмһүрият башкаласы Блумфонтейн, ә 5 июнендә Трансвааль башкаласы Претория басып алынгач, алар партизан сугышын алып баралар. 

1902 елның 31 маенда Претория янында урнашкан Феринихинг урынында тынычлык килешүе имзалана. Бурлар британ хакимиятен таныйлар, британнар исә аларга киң үзидарәчелекне тәкъдим итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Инглиз-бур сугышлары  

Төркем:Колониаль сугышлар
Төркем:Инглиз-бур сугышлары
Төркем:Бөекбритания сугышлары
Төркем:КАҖ тарихы
Хәзәр университеты

**Хәзәр университеты** () — Азәрбайҗанның шәхси югары белем бирү йорты. Азәрбайҗанның иң алдынгы университетларыннан санала.

## Факультетлар
**Университетта 6 факультет бар:**
#Инженерлык һәм гамәли фәннәр факультеты
#Икътисад һәм менеджмент факультеты.
#Гуманитар һәм иҗтимагый фәннәр факультеты
#Педагогик факультет
#Хокук белеме факультеты
#Медицина фәннәре факультеты

Төркем:Бакы университетлары
Төркем:Азәрбайҗан техник университетлары һәм югары уку йортлары
Алдыр чишмә тамчылый

** Алдыр чишмә тамчылый ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар икегә бүленеп бер-берсеннән 20—30 метр ераклыкта тезелеп басалар. Уйнаучылар бер-берсе белән кулга-кул тотынышалар. Беренче яктагылар икенче яктагыларга кычкырып такмаклыйлар:

:Алдыр чишмә тамчылый,
:Гөлдер чишмә тамчылый.
:Ал кирәк, гөл кирәк,
:Бездән сезгә кем кирәк?

Каршы яктагылар җавап бирәләр:

:Алдыр чишмә тамчылый,
:Гөлдер чишмә тамчылый.
:Ал да кирәк, гөл дә кирәк,
:Роза матур кыз кирәк.

Исеме чыккан уенчы каршы яклар сафын йөгереп барып өзеп чыгарга тырыша. Өзә алса, бер уенчыны ияртеп үз ягына алып кайта. Өзә алмаса, шул якта кала. Уен шул тәртиптә, бер якта уенчылар беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Хәерби

thumb|200px|Хәерби авылы мәчете
**Хәерби** () — Лаеш районында Мишә елгасыннан 3 км читтә урнашкан авыл. Казан тимер юл станциясеннән 32 км ераклыкта. Казан ханлыгы дәвереннән мәгълүм.
XX гасыр башында Хәербидә мәчет, мәдрәсә эшли. Авылда җил тегермәне һәм 6 вак-төяк сату кибете була. Бу вакытта авыл җәмәгатенең имана җире 1857 дисәтинә тәшкил итә. 1920 елга кадәр Казан губернасы Лаеш өязенең Астрахановский волостенә (үзәге Нармонка авылы) кергән. 1920 елдан ТАССРның Лаеш кантонында. 14.02.1927 елдан Лаеш, 4.08.1938 елдан Сталбишчы, 26.03.1959 елдан Лаеш, 1.02.1963 елдан Питрәч, 12.01.1965 елдан Лаеш районнарына кергән.
## Географиясе
Хәерби Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 29 чакрым, ә район үзәге Лаештан төньяк-көнбатышка таба 23 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халкы
Халык саны 2002 елда 812 кеше (татарлар). Халыкның төп шөгыле — кырчылык, мөгезле эре терлек асрау һәм яшелчә үстерү белән шөгыльләнә. XVIII–XIX гасырларда халкы дәүләт крестьяннары категориясенә кергән, игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнгән. Халык саны: 1782 елда — 123 ир заты, 1859 елда — 254, 1897 елда — 1002, 1908 елда — 1227, 1920 елда — 1430, 1926 елда — 1549, 1949 елда — 1389, 1958 елда — 1342, 1970 елда — 1155, 1979 елда — 934, 1989 елда — 784 кеше.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1053 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 91,17%,
урыслар — 6,46%,
башка халыклар — 2,18%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,19%.

## Мәгариф
2003 елның 2 сентябрендә авылда яңа 160 урынлы урта мәктәп ачыла.
Мәктәп
1934 елга кадәр Хәербидә башлангыч мәктәп кенә эшләп килгән. 1934 елда 5 нче сыйныф ачылган џәм 1936 елда Хәерби мәктәбенең беренче чыгарылышы булган. 1932 елда пионер оешмасы төзелә. Мәктәптә беренче пионервожатый булып Яушыйк авылыннан Әхтәмов Каюм абый эшләгән (Бөек Ватан сугышында џәлак булган). Әхтәм абыйның кызы – Фирдәвес Әхтәмова – Татар Дәүләт Академия театры артисткасы – үз вакытында безнең пионерлар белән элемтәдә дә торды.
## Хәерби авылы мәчете

## Шәхесләр

* Фәрит Яруллин (1914―1943), татар композиторы.
## Сылтамалар
* Хат ташучылар күченде
* Максуди шәҗәрәсе.
* Ш. А.Кушмин, Г. Х.Галимуллина. ООО «Хаерби»: опыт возделывания капусты безрассадным способом.

Төркем:Лаеш районы торак пунктлары
Төркем:Лаеш районы татар авыллары
Гаити

**Гаити:**
* Гаити утравы — Кариб диңгезендәге утрау.
* Гаити Җөмһүрияте — Төньяк Америка дәүләте.
Җырчы

[thumb|right|290px|[Россия җырчылары]]
**Җырчы**  — җырлаучы, җырлау белән шөгыльләнүче кеше.

## Жанрлар буенча классификация

Җырчыларның жанрлар буенча классификациясе:
* опера җырчысы
* камер җырчы — вокаль музыканы  концертта, күбрәк очракта фортепиано яисә башка уен коралы белән, җырлаучы
* джаз җырчысы
* эстрада җырчысы
* рәп-җырчы
* рок-җырчысы
* бард
* хорчы — хор җырчысы

## Тавышлар буенча классификация

* Хатын-кыз тавышлары:
** сопрано — югары хатын-кыз тавышы
** меццо-сопрано — урта хатын-кыз тавышы
** контральто — түбән хатын-кыз тавышы (кайбер очракта *альт* дип кенә дә йөртелә)
* Ир-ат тавышлары:
** тенор — югары ир-ат тавышы
** баритон — урта ир-ат тавышы
** бас — түбән ир-ат тавышы

## Шулай ук карагыз


Төркем:Музыкаль хөнәрләр
Төркем:Җырлау
Регул

**Ре́гул** ( — «кечкенә патша», «патша улы»; Әсәт *α*, Әсәт альфасы, *α* Leo) — Әсәт йолдызлыгының иң якты һәм күк йөзенең иң якты йолдызларының берсе булган йолдыз. Бу +1,35 йолдызча зурлыктагы катлаулы йолдыз Җирдән 77,5 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Регул 1 нче зурлыктагы йолдызлар исемлегендә ахыргы урында тора, чөнки аннан яктырыш буенча чираттагы йолдыз Газараэ 1,50m йолдызча зурлыктагы, димәк ул инде 2 нче зурлыктагы йолдыз булып тора. Иң якты йолдызлардан Регул эклиптикага иң якын йолдыз булып тора, Кояш аңа иң якын ел саен 23 августта була. Шуңа күрә аны вакыт-вакыт Ай каплана.

Регулның массасы Кояшныкыннан 3,5 тапкыр зуррак, ә яктыртучанлыгы — 150 тапкыр. Ул үз күчәре тирәсендә бик тиз әйләнә (бары тик 15,9 сәг. эчендә әйләнеп чыга), шуңа күрә аны ямьшәйтә һәм аның экватор диаметры котып диаметрыннан ⅓ артыграк. Бу хәл йолдызны тартылыш караңгылануына китерә, аның котыплары экватордан 50 % кайнаррак һәм 5 тапкыр яктырак.

## Йолдыз системасы
Регул дүртле йолдыз системасы ике куш йолдыздан гыйбарәт. Спектр куш Регул A аклы-күкле баш эзлеклелек йолдызыннан һәм аның күренмәс иптәш ак кәрлә йолдыздан гыйбарәт. Алар гомуми масса үзәге тирәсендә якынча 40 көн эчендә әйләнеп чыгалар. Регул B һәм Регул C бер-береннән 100 а.б. ераклыкта торалар һәм гомуми масса үзәге тирәсендә 2000 ел эчендә әйләнеп чыгалар. Бу ике йолдыз Регул A дан 4200 а.б. ераклыкта торалар һәм төп йолдыз тирәсендә 130&nbsp;000 ел эчендә әйләнеп чыгалар. 

## Тарих
Аның гарәп исеме **Кальбеләсәд** ( *қәлб әл-’әсәд* — «арыслан йөрәге», моннан ) һәм *Нәҗемелмәлик* ( *нәҗм әл-мәлик* — «патша йолдызы»).

## Моны да кара
* Иң якты йолдызлар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Әсәт йолдызлыгы
Илдус Хуҗин

**Илдус Әбүбәкер улы Хуҗин** () – татар язучысы, прозаик. Повесть һәм хикәяләре “Идел”, “Казан утлары”, “Тулпар” (Уфа шәһәре)  журналларында 1997 – 2010 елларда басылып чыкты. Язма әсәрләре “Татар электрон библиотекасы” һәм “Урал татарлары” сайтына да урнаштырылган.

## Биография
Илдус Хуҗин Свердловск өлкәсенең Кызылъяр районындагы Бишавыл авылында туган. Бишавыл, Рахманавыл, Әҗегол мәктәпләрендә белем алган. Училище бетереп, геодезист белгече булып чыккан һәм Төмән өлкәсендә нефть эзләү һәм геологик экспедицияләрендә катнашкан. 3 ел гомерен армия хезмәтенә биргән.

Институт бетереп, галим-агроном дипломы алгач, гомеренең күп кенә өлешен авыл хуҗалыгына багышлаган: совхозларда управляющий, агроном, баш агроном, директор булып эшләгән.

Дистә ярым гомерен мәктәптә балалар укытып үткәргән. Тарих, җәмгыять өйрәнү фәне һәм татар теле дәресләре алып барган.

Әдәби әсәрләр язу хыялын автор яшь чагыннан ук күңелендә йөрткән булса да, чынлап торып бу эшкә соңарыбрак башлаган. Шулай булуга карамастан, аның бәян (повесть) һәм хикәяләре тоткарлыксыз “Казан утлары”, “Идел” һәм Уфа шәһәрендә чыга торган «Тулпар» журналларында чыга барган. Хәзерге вакытта барлык язылган әсәрләре диярлек басылып чыккан. Татарстан китап нәшриятында әсәрләр җыентыгы китабы дөнья күрде.

Хәзерге вакытта Свердловск өлкәсенең Кызылъяр районындагы Урта Бәяк авылында яши.

## Библиография
* Илдус Хуҗин. Татарның чын тарихы
## Сылтамалар
* Татар электрон китапханәсендә сәхифәсе 
* Гади татар үз тарихын беләме?
* Русиягә Америкадагы кебек чын сайлау кирәк
## Искәрмәләр
Илдус Хуҗинның   әсәрләре  ике сайтта:      1. Тарихыбыз                2.  site4636051.fosite.ru

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Свердловск өлкәсе язучылары
Хапый бабай кыз сорый

** Хапый бабай кыз сорый **— татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Балалар ике уенны алып баручы сайлап куялар. Алар кул тотышып «капка» ясап тора. Ә калган балалар шул «капкадан» шобага әйтешләре ярдәмендә ике төркемгә бүленәләр. Шобага әйтеше әйтер алдыннан уенны алып баручылар һәр парга түбәндәге такмакны әйтә:

:Хапый балалары аерылган,
:Алтын суга каерылган.

Балалар капма-каршы ике рәт булып тезелә. Ә ике рәт арасында «су» була, аны җиргә сызып билгелиләр. Шуннан соң ике якның уенны алып баручылары кычкырып әйтешәләр:

— Аяк астында елга бар. 
— Аягың булса, атлап чык. 
— Хапый бабай кыз сорый. 
— Теләгәнең ал да чык.

Беренче якның алып баручысы икенче яктагы бер баланың күзен барып каплый һәм түбәндәгечә такмаклый:

:Лил, лил, лил
:Сасыган эремчек,
:Лил, лил, лил.

Беренче якның бер уенчысы шул арада күзе капланган баланың маңгаена барып чиртә дә тиз генә үз урынына кайтып баса. «Ярый!» дигән командадан соң тегенең күзен ачтыралар да: «Кем чиртте?» — дип сорыйлар. Әгәр ул белсә, чирткән кешене икенче як төркемгә бастыралар. Белмәсә, уен кабатлана. Шул рәвешчә уйнап, кайсы төркемдә кешеләр бетсә, шул җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Наза

** Наза** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Балалар кара-каршы якын гына ике саф булып, кулга-кул тотынышып тезеләләр дә, баскан җирдә аякларын, кулларын хәрәкәтләндереп, «Наза» көенә җырлыйлар. Бер баштагы бала алар арасыннан биеп үтеп, икенче башка җитеп урын ала. Аның урынына икенче бала йөреп, буш калган урын алына бара. Җырлары:
:Наза дигән кыз баланың
:Бөрлегәне түгелгән;
:Көн дә «Наза» уйнаганга,
:Наза чыкмый күңелдән.
Наза, Наза, 
Наза матур кыз бала. 
Наза тырыш, уңган бала, 
Укуда алга бара. 
:Чума үрдәк, чума каз,
:Тирән күлне ярата;
:Мәдинәбез дус-иш сайлый,
:Белмим кемне ярата.

Роза, Роза, 
Роза гөлнең чәчәге.  
Хәзерге матур тормышның,  
Күңелле киләчәге. 
 
## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Там, там, тамчы, там

** Там, там, тамчы, там!** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уенчылар пар-пар булып, кулга-кул тотынып, бер-бер артлы басалар. Алар хор белән түбәндәге җырларны җырлыйлар һәм бию хәрәкәтләре ясыйлар:

Там, там, тамчы, там, * (алга баралар). *
Тамганыңны яратам. * (артка таба чигәләр). *
Тамган тамчыларга карап, * (кара-каршы басып*
Мин җырларга яратам.	                * кул чабалар). *

:Тамчы тама, тамчы тама,
:Тамчы тама түгелме?
:Тамчы тама, матур язлар
:Килеп җитә түгелме?

Волженский каршысында 
Тора биек таулары. 
Урманнары, кырлары аша 
Яңгырыйдыр җырлары.

:Биек тауга менсәгез дә,
:Уңга каерылсагыз да.
:Рәхәт яшәгез, дусларым,
:Бездән аерылсагыз да.

Уен шул рәвешчә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Александр Пушной

**Алекса́ндр Бори́с улы Пушно́й** (, Новосибирск) — Россия музыканты, шоумены, телеалыпбаручысы («СТС телеканалында «Көн җыры», «Галилео» тапшырулары). Элекке НГУ комадасы әгзасы.

### Шәхси тормышы
1998 елның 11 августында өйләнә. Хатыны - Татьяна Пушная, дизайнер. 2004 елда улы Дмитрий туа, ә 2009 елда — икенче улы, Михаил.

## Дискография
; Җырлар
* «Сельскохозяйственная»
* «Ой мороз, мороз…» What if I
* OralJazz
* НЫчого ОсоблЫвого
* Надо радоваться
* Рио-Рита
* Облака — белогривые лошадки
* Что же делать, как же быть?
* Серенада’2002
* Парикмахер
* Невезуха нету слуха
* Лавка
* Ла-Ла-Ла
* Wife-Is-Wife
* «Benny Benassi» (Satisfaction)
* «Wicked Game»
* СПЛИН-ани это!!!
* «All you need is…»
* «Where is your fat?»
* «Молодежная»
* «Ленин всех послал на Первомай…»
* «Для фройляйн Соколовой»
* «Да и на небе SONNE!»
* «Я летала!»
* «Я весь для тебя Котёнок…»
* «Чёрный воRAMM»
* «Can´t Buy Me LOVE»
* «Что стоишь качаясь»
* «Зима»
* «Песенка одной Гёрлы»
* Валенки, Валенки...
* «А-а-а в Африке реки…» (Soft-rock version)
* «NIRVENUS!!!»
* «По секрету всему свету…» ("Чёпопало-рок")
* «Во ку… во кузнице!» (AC/DC edition)
* «Leopoldium!» (Punk)
* «A Hard Day´s Night!» (Very tired)
* «Доктор Штопор!»
* Never Let You Go!
* «МазаФака»
* «Ramm Janna»
* «Слава Богу ты пришел!»
* «Кто умнее пятиклассника?»
* Песенка о Метро!
* «HeavyMetall»
* Зеленоглазое такси
* Бегемотьи ушки
* «Двигатель П…» (Fun-punk style)
* Катастрофиськиии...
* Казахская

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* ;
* 
* Александр Пушной прессада

Төркем:Россия телеалыпбаручылары
Төркем:Россия гитарачылары
Төркем:Россия җырчылары
Төркем:ШТК уенчылары
Төркем:Зур аерма
Төркем:Рус блогерлары
Төркем:Альтернатив музыкантлар
Ефәк сатучы

** Ефәк сатучы**— татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Бу уенны күбрәк кыз балалар уйный. Берничә кыз бала тезелеп утыралар. Арадан берсе читкәрәк китеп ике кулы белән итәген тотып биегән сыман итеп шушы такмакны әйтеп утырганнарның каршысына килә:

:Алса тотаем,
:Ефәк сатаем,
:Күбрәк алсана,
:Очсыз бирәем.

Килеп, бер баланың алдына туктый да күлмәгендәге бизәкләрне күрсәтеп: «Кайсын аласың?» — дип сорый. Ул бала: «Менә монысын алам». — дип, бер бизәкне күрсәтергә тиеш. Ефәк сатучы кыз шул рәвешчә һәрбер балага аерым-аерым килеп «ефәк сата». Һәммәсенә сатып чыккач, ул беренче баладан «акча алырга» килә. Анда да баягыча итәген тотып биегән күк итеп такмаклар әйтеп килә:

:Далинә, Далинә,
:Яптым юкә кайры ла, кайры ла.
:Кара сыер каймагын
:Каерып алып булмый ла, булмый ла.
:Киндер күлмәк юдым мин, юдым мин,
:Киртәләргә элдем мин, элдем мин,
:Эшем-көшем бетереп,
:Акча алмага килдем мин, килдем мин.

Шулай дигәч, ефәк алган бала: «Миннән күпме тиеш иде?» — дип сорый. Ефәк сатучы кыз бәяне әйтә. Теге бала сайлаган бизәктәге яки төсләрнең санына карап «бер тәңкә», «өч тәңкә» яки «биш тәңкә», дип бәя куя. Ефәк алган бала әйткән бәя санынча җыр җырларга тиеш. Шул рәвешчә ефәк сатучы, һәрбер уйнаучының каршысына килеп, ефәкнең хакын түләтә. Барлык уенчылар да «түләп бетергәч», уен тәмам була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Акмулла (журнал)

**«Акмулла»  журналы** — Троицк шәһәрендә 1911-1916 елларда чыккан рәсемле юмористик журнал. Исеме казах, татар һәм башкорт халкының уртак шагыйре Мифтахетдин Акмулладан алынган. 
## Тарих
Беренче саны 1911 елның 15 июлендә басыла. Нашире һәм иң беренче мөхәрире Хәбибрахман Ганиев була. Беренче елларында журнал чыгару эшен «Чала татар» тәхәллүсе белән язучы Әкрам Галимов алып бара. 1913 елда ул вафат булгач, Шәехзадә Бабич, М.Бөдәйли, Җ.Юмаев, Х.Искәндәрoвләрнең эшләре күренә.

Журнал киң татар җәмәгатьчелегендә абруй казана алмый һәм 1916 елның 29 гыйнварында, 51 нче саны чыкканнан соң, эше бөтенләй туктала.

## Чыганак

Төркем:Татарча журналлар
А
Аваз (газета)

**«Аваз» газетасы** — Казанда 1917 елда чыккан «социалистик» газета.

## Тарих
«Аваз» газетасының беренче саны 1917 елның 8 апрелендә, Казанда басыла. Газета үзенең максаты итеп эшчеләр мәнфәгатен яклауны куя. Девизы да:  *«Берләшеңез, бөтен дөньяның эшчеләре! Берләшүдә, көрәшүдә генә табарсыз үз теләкләреңезне!»* була. Нигездә, татар сәүдә хезмәткәрләренең, ягъни приказчикларының тормышлары турында озын-озын мәкаләләр урнаштырылган. атнага ике тапкыр дүрт битле генә булып, барлыгы 37 саны чыга. Соңгысы декабрь аенда басыла (1917 ел). Нашире - «Казан сәүдә хезмәткәрләре бюросы», мөхәрире Шәһид Әхмәдиев булган.

## Чыганак

Төркем:Татарча гәҗитләр
А
Яулык салыш

** Яулык салыш**— татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Уйнаучылар кулга-кул тотынып бер түгәрәк ясыйлар. Алар хор белән берәр җыр җырлый. Түгәрәк тышында бер кыз кала. Ул җыр җырлаган арада түгәрәктәгеләргә сиздермичә кулында яшереп тоткан яулыгын берәрсенең артына ташлап китә. Әгәр артына яулык ташланган уенчы моны сизмәсә, яулык салучы түгәрәкне бер әйләнеп килгәч яулыгын алып шуның белән аңа суга башлый. Бу вакытта туктап тора. Сугылган уенчы түгәрәкнең тышыннан бер кат йөгереп әйләнә. Тегесе исә аны куып җитеп яулык белән сугарга тырыша. Йөгерүче үзенә бер дә суктырмыйча, үз урынына килеп баса алса, уен искечә кабатлана. Әгәр суктырса, ул яулык салучы булып кала. Аның урынын суккан кеше ала.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Яшерәм яулык

** Яшерәм яулык** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар бер түгәрәк ясап тезләнеп утыралар. Бер бала яулык ала да йөзләре белән түгәрәк эченә карап утырган иптәшләрен тирәләп көйләп йөри:

:Яшерәм яулык, яшерәм яулык
:Яшел каен астына.
:Сиздермичә салып китәм
:Бер иптәшем артына.

Шул арада сиздермичә генә яулыкны бер иптәшенең артына салып китә. Җыр бетеп яулык салучы туктагач, барлык балалар да үз тирәләрен карый. Яулык кем янына салып калдырылган булса, шул кеше яулык салучы булып кала. Ә тегесе аның урынына килеп утыра. Уен шул рәвешле дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Камерун

**Камеру́н** (, ), тулы исем — **Камерун Җөмһүрияте** (, ,) — үзәк Африкада урнашкан дәүләт, Атлантик океан тарафыннан юыла. Ил башлыгы — президент. Административ бүленеш — 10 төбәк. Валюта — франк. Башкаласы — Яунде.

## Тышкы сәясәте
Халыкара АКТ илләре оешмасына керә.

## Мәдәнияте
Музыка һәм бию Камерун церемонияләре, фестивальләре, иҗтимагый җыелышлары һәм хикәя сөйләүләренә керүче өлеш булып тора.

## Дин

Халыкның 40 % тирәсе ― христианнар (күбесенчә католиклар), 22 % ― мөселманнар, калганнары ― традицион Африка диннәре тарафдарлары.
* Камерунда ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* http://www.crtv.cm/ 

## Моны да карагыз

*
Төркем:Элекке Алмания колонияләре
Төркем:Франсузтелле илләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Гана

**Га́на** () яки **Гана Җөмһүрияте** () — Көнбатыш Африкада урнашкан дәүләт. Милләтләр Дуслыгы оешмасына керә. Көнбатышта Кот-д’Ивуар, төньяк-көнбатышта һәм төньякта Буркина Фасо, көнчыгышта Того илләре белән чиктәш.

Гана шәһәрләре: Аккра, Кумаси, Тамале, Секонди-Такоради, Асайман, Тема, Тесие, Кейп-Кост, Кофоридуа, Ва, Элубо.
Гана күпмилләтле дәүләт һәм анда якынча 27 миллион кеше яши, анда төрле этник, лингвистик һәм дини төркемнәр яши. Халыкның биш проценты традицион диннәрне тота, 71,2% христианлыкны тота һәм 17,6%-ы мөселман. Һинд динен тотучылар 12500 кеше дип санала. Аның төрле географиясе һәм экологиясе яр саванналарыннан тропик джунглига кадәр үзгәрә.

## Дин
Гана ― рәсми дине игълан ителмәгән дөньяви дәүләт.  Ил халкының күпчелеге (70-75 % ы) ― христианнар (ш.и. православие динендәгеләр 3 мең кеше). Мөселманнар 17 ― 30 % дип исәпләнә. Һинд дине тарафдарлары ― 5 мең кеше. Бәһаи динендәгеләр ― 14 мең. 80 мең кеше бер дингә дә ышанмый яисә атеист.
* Ганада ислам
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ганага багышланган энциклопедия 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча дәүләтләр
*
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Йөзек салыш

** Йөзек салыш** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Уйнаучылар урындыкларга яки сәке йөзлегенә тезелешеп утыралар. Берсе «Мәүлихә» итеп сайланган була. Ул аларга каршы урындыкта утыра. Өченче берәү кулына йөзек алып, баягы утырган уйнаучыларның барысының да кулларына салып чыккан кебек итеп йөреп чыга, тик берсенә генә салып калдыра. Аннары урындыктагы кыздан:

— Кемдә йөзек, Мәүлихә? — дип сорый.

Уйнаучылар бар да йөзек үз кулларында кебек итенеп, Мәүлихәне саташтырырга тырышалар. Мәүлихә берсенең исемен әйтә. Дөрес әйтсә, йөзек чыккан кешенең урынына барып утыра да, йөзек чыкканы хәзер йөзек салырга тиеш була. Инде башта йөзек салган кыз үзе хәзер Мәүлихә булып, каршыларына утырып, йөзек табарга кала. Белмәсә, ул урында утыра бирә. Озакка китсә, аңар җәза биреп, җырлар җырлаталар яки башка берәр эш эшләтәләр.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Күчтавыл

**Күчтавыл**, **Кучтавыл** — Башкортстанның Яңавыл районындагы татар авылы, Беренче май авыл җирлегенә карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 158 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

Рәсми сан алу буенча татарлар — 40%, башкортлар 53% тәшкил итә.

## Географик урынлашу

* район үзәгенә кадәр (Яңавыл): 12 км
* авыл җирлеге үзәгенә (Сусады-Ябалак): 2 км
* тимер юл станциясенә (Яңавыл): 12 км
## Атаклы кешеләр
* Нурихан Фәттах (1928-2004), Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт бүләге лауреаты (1994), Татарстан халык язучысы (1998)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Ямады

**Ямады** — Башкортстанның Яңавыл районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 
## Демография

Рәсми сан алу вакытында авыл халкы башкорт дип теркәлгән (85%).
## Географик урынлашу

* район үзәгенә кадәр Яңавыл: 32 км
* тимер юл станциясенә Яңавыл: 32 км
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Илдар Юзеев
* Нил Юзиев
* Әдип Мәликев
* Әлфизә Гыйниятуллина

* Эрот Зарипов (1938―2009), рәссам, ТАССР атказан сәнгать эшлеклесе (1985).

## Мәгариф
Ямадыда беренче казна мәктәбе 1908 елда ачыла. Ямады татар мәктәбеннән 13 фән докторы, 50 фәннәр кандидаты чыккан. Биредә белем алган күп кешеләр танылган нефтьчеләр, авыл хуҗалыгы җитәкчеләре, мәгариф, мәдәният хезмәткәрләре, табиблар булып киткән. Яңавыл районы җитәкчеләренең дә өчтән бере – Ямады мәктәбен тәмамлаучылар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Гөтбер

**Гөтбер** — Башкортстанның Яңавыл районындагы авыл, Айбүләк җирлегенә карый. 2009 елның 1 гыйнварына халык саны =  275 кеше тәшкил иткән.
 
## Демография

Авыл халкы 1979 елда тулысынча, ә 2002 елда өлешчә (61%) башкорт булып язылган.

## Географик урынлашу

* район үзәгенә кадәр (Яңавыл): 11 км
* авыл советына кадәр (Айбүләк): 5 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Яңавыл): 11 км
## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

## Искәрмәләр
Истәк

**Истәк** — Башкортстанның Яңавыл районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 452 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

Истәк авылы халкы 1979 елда тулысынча, ә 2002 елда тулысынча диярлек (77%) башкорт дип язылганнар.

## Тарихи мәгълүмат
А. Асфандияров (ufagen.ru) хәбәр итүенчә, авылның үсүе түбәндәге саннар буенча билгеләнә (башкортлар бер кат та искә алынмый): 1748 елда 37 ир-ат, 1795 елда 96 душ (хатын-кызларны да кертеп), 1816 елда – 21 ызбада 148 душ, 1859да – 64-тә 373, 1920 елда – 156да 940. Барлык очракта да (1870 елдан гайре) авыл халкының милләте типтәр итеп күрсәтелгән.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Яңавыл): 7 км
* тимер юл стaʜсасенә (Яңавыл): 7 км

## Атаклы кешеләр
Харисовлар династиясе
* Харисов, Фираз, Татарстанның мәгариф министры (2004 елга кадәр)
* татар мәктәпләре диpиκтыpлары, РОНО башлыгы, прориктьıр һ.б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Истәк авылы тарихы «Генеалогия һәм Архивлар» порталында
Кисәк Каен

**Кисәк Каен** — Башкортстанның Яңавыл районындагы авыл, авыл җирлеге үзәге.
## Демография

Кисәк Каен авылы халкы соңгы сан алу вакытында тулысынча диярлек (80%) башкорт дип язылган.

## Икътисад һәм социаль тармак
СПК "Ленин юлы" атлы хуҗалык бар (теплицалар, 3 га), "Нефтекамский" теплицалар комбинаты (7 га – дан елына 500 тонна кыяр, 200 тонна бадырҗан алына)

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Яңавыл): 25 км
* тимер юл станциясенә (Яңавыл): 25 км

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q100202009|Зарипов Риф Әхмәтнур улы]]*
* Нәҗибә Сафина

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Бакай

**Бакай** () — Кушнаренко районындагы татар (мишәр) авылы.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 446 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи мәгълүмат
Революциягә кадәр авыл милли-иҗтимагый яктан ике җәмгыятькә бүленгән: алар Бакай-I һәм Бакай-II буларак билгеле булган. Беренчесендә төмән "милләте", икенчесендә мишәрләр яши. Совет заманында авыл мәчете ябылып тормаган. Нигъмәтҗан Хәкимов (1877-1960) мулла булып торган.
Кызыл Таң сәхифәләреннән.

2002 ел рәсми сан алу вакытында авылда татарлардан (57%) гайре, башкортлар (41%) яшәве ачыкланды.

## Икътисад һәм социаль тармак
Мәдәният йорты, халык театры исемен йөртүче татар театраль коллективы, китапханә, ФАП, балалар бакчасы, кибетләр, почта бүлекчәсе, район элемтә үзәге һәм Саклык банкы филиаллары.
Предпприятиеләр: КФХ “Самат”, КФХ “Марат” (“Кызыл Таң” битләреннән).
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Кушнаренко): 25 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Уфа): 83 км
## Шәхесләр

* Наил Зарипов (1957), инженер-механик, техник фәннәр докторы (2002), профессор (2002).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан