open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дермоид киста

**Дермоид киста** — эктодерманың яралгы тоташулары сызымы буенча тире астына  күчкәндә барлыкка килгән хористома төркеменнән ямансыз куыш ясалу. Дермоидлар  күп катлы яссы мөгезләнүче эпителий белән капланган (тире кебек), җепселле  капсуласы бар һәм анда тир, май бизләре, чәч фолликулалары кебек тире  өстәлмәләренең кисәкчәләре була. Эпидермоид кисталарда өстәлмәләр төзелешләре  булмый. Дермоидлар була ала: *(а) өске,*

(б)   *тирән*,  алар тарзоорбиталь фасциядән алда яки артта урнаша.

## ''Өске дермоид киста''
**1.  **   Балачакта авыртусыз төер рәвешендә ешрак өске чигә һәм  кайвакыт орбитаның өске эчке өлешендә **билгеләнә**.

2.      Билгеләре

•       Диаметры 1-2 см  булган тыгыз, түгәрәк, яссы, авыртусыз, җиңел күчә торган ясалу (рәс. 6.29а).

•       Арткы чикләрен капшап карап була, бу тирән  таралуы булмавы турында аңлата.

**3.     КТ** ачык чикләр белән гетероген ясалуны ачыклый (рәс. 6.29б).

**4.    Дәвалау.** Тулаем эксцизия (рәс. 6.29в). Капсулага зыян китермәскә кирәк, чөнки  кератинның якындагы тукымаларга тиюе чит җисемгә чагылган җавапка китерә.

## ''Тирән дермоид киста''
**1.    **  Яшүсмерлектә яки олы яшьтә **билгеләнә**.

2.      Билгеләре

•       Экзофтальм,  дистопия яки арткы чикләрен билгеләп булмаган күләмле ясалу булу (рәс.  6.30а).

•       Кайбер тирән  дермоидлар сөяк кимчелекләре белән бергә була һәм чигә асты чокырына яки баш  куышлыгына тарала ала.

**3.      КТ** төгәл чикләр белән гетероген кистасыман ясалу ачыклый (рәс. 6.30б).

**4.      Дәвалау.** Тулаем эксцизия кирәк, чөнки тирән дермоид киста зурая ала һәм  ертылгач, аның эче якындагы тукымаларга эләгә. Бу чит җисемгә авыртулы җавап  үсешенә китерә, ул еш кына фиброзга китерә. Кистаны тулысынча алмаганда, ул  кабат чыгып сүлпән баручы  ялкынсыну  белән бергә бара ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Мукоцеле (күздә)

**Мукоцеле** инфекция, аллергия, җәрәхәтләр яки үткәрүче юлларның тумыштагы  тыгылуы өчен куышлыкларның гадәти бүлендекнең корытуы бозылганда үсеш ала.  Лайла һәм эпителийлы детрит белән әкренләп үсүче киста барлыкка килә, ул  куышлыкның сөяк диварын әкренләп җимерә һәм якындагы тукымаларга тарала.  Орбитага үсүе ешрак маңгай яки рәшәткәле куышлык мукоцелесендә һәм сирәгрәк  гаймор куышлыгыннан була.

1.      Ул үзе урта яшьтә экзофтальм, дистопия (рәс. 6.31а),  диплопия яки яшь түгелү белән **билгеләнә**. Икенчел инфекция (мукопиоцеле) кушылганчы авырту хас түгел.

2.      **КТ **куышлыкның сөяк диварының юкаруы белән йомшак тукымалы ясалуны ачыклый  (рәс. 6.31б).

3.    **Дәвалау **мукоцелене тулаем хирургик кисеп алу белән нормаль агымны торгызудан яки  синус куышлыгын томалаудан тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Энцефалоцеле

**Энцефалоцеле** — баш сөягенең нигезеннән  тумыштагы кимчелеге өчен баш эченең бүсерсыман бүлтәюе. Менингоцеледа бары  тик каты ми тышчасы, ә менингоэнсфалоцеледа - ми тукымасы да була. Орбита  энцефалоцелесе була ала: (а) *алгы* (фронталь-этмоидаль), (б) *арткы*  (чөйсыман сөякнең дисплазиясе белән бәйле).

## ''Ачыклау''
**1.    ** Гадәттә  балачакта **билгеләнә**.

2.     Билгеләре

• Алгы энцефалоцеле орбитаның өске эчке квадратында урнаша һәм күзне алга  һәм тышка күчерә. (рәс. 6.32а).

•       Арткы  энцефалоцеле күз алмасын алга һәм аска күчерә (рәс. 6.32б).

•       Киста көчәнгәндә  яки елаганда зурлыкта арта һәм басып караганда кими ала.

•       Тибешле  экзофтальм субарахноидаль киңлек белән аралашу нәтиҗәсендә барлыкка килә ала,  ләкин кан тамырлары булмаганга, ул беркайчан да шау яки калтырау белән  булмый.

**3.     КТ** сөяк кимчелеге һәм аның аша бүлтәюне ачыклый (рәс. 6.33).

## ''Дифференциаль диагностика''
**1.     Алгы энцефалоцелены** дермоид кисталар һәм яшь капчыгы кисталарыннан аерырга кирәк, алар шулай  ук ​​эчке ябышу өлкәсендә шешүгә китерә ала.

**2.     Арткы энцефалоцелены** орбита чирләреннән аералар, алар кечкенә яшьтә капилляр гемангиома,  ювениль ксантогранулема, тератома, киста белән микрофтальм белән билгеләнә.

## ''Катнашмалар''
**1.     Башка сөяк аномалияләре белән** шулардан гипертелоризм, киң борын биле,  өске аңкау ярыгы (рәс. 6.34a, б).

**2.     Офтальмологик патология** **белән**шулардан микрофтальм, орбита веналарының варикоз киңәюе, колобома һәм  «иртәнге балкыш» синдромы (рәс. 6.34в).

**3.     I типтагы нейрофиброматоз** еш арткы энцефалоцеле белән бергә була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Дакриопс

**Дакриопс** — яшь бизенең ретенцион кистасы. Бу иң таралган орбита кистасы,  күп очракта ике яклы була.

1.     Билгеләре. Түгәрәк куыш ясалу һәм яшь бизенең кабак өлешеннән килеп чыга һәм өске  гөмбәзгә чыга. (рәс. 6.28).

2.     Дәвалау эчен гади суырып алудан тора.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Халык бердәмлеге көне

**Халык бердәмлеге көне** () ― Россия дәүләт бәйрәме. 2005 елдан башлап, 4 ноябрьдә билгеләп үтелә. 2004 елның 29 декабрендәге 201-ФЗ санлы Федераль закон нигезендә, 2005 елдан башлап, 4 ноябрь ял көне булып санала.

## Нигез вакыйгалар тарихы
1612 елның 4 ноябрендә (иске календарь буенча 22 октябрьдә) җирлек җитәкчесе Кузьмин Минин һәм  Дмитрий Пожарский кенәзе  җитәкчелегендәге халык ополчениесе Мәскәүне поляк интервентларыннан азат итә.
Кремльдән полякларны куып чыгару белән Россиядә озак вакыт Болганчык чор тәмамланды. Мәскәүне азат иткәннән соң берничә ай узгач, илнең барлык катлам вәкилләре кергән җир җыелышы: дворяннар, боярлар һәм рус шәһәрләреннән делегатлар Яңа патша — Романовлар династиясе вәкиле Михаил Федоровичны сайладылар.
1613 елда патша Михаил Федорович Мәскәүне Польша интервентларыннан чистарту көнен гамәлгә куя.
1649 елда патша Алексей Михайлович указы белән чиркәү-дәүләт бәйрәме дип игълан ителә. Рус православие чиркәве бу көнне «Мәскәүне һәм Россияне поляклар явыннан коткарып калган өчен» Казан Изге Ана иконасын искә ала.
Риваять буенча, Казан Изге Ана иконасы Казаннан кенәз Дмитрий Пожарскийга җибәрелә һәм халык ополчениесенең яклаучысы була. Аның белән гаскәр Мәскәүгә килеп керде.

## Хәтер
Бүген Кызыл мәйданда 1637 елда башкалабызны азат иткән каһарманнар истәлегенә изгеләштерелгән Казан Изге Ана иконасы чиркәве тора.

## Бәйрәм көне атамасы
Мондый исемнең ни өчен сайлап алынуын аңлатуларның берсе булып яңа бәйрәм кертү турындагы закон проектына аңлатма язуы хезмәт итә ала: "1612 елның 4 ноябрендә халык ополчениесе сугышчылары... килеп чыгышына, диненә һәм җәмгыятьтәге хәленә карамастан, бөтен халыкның  батырлык һәм бердәмлек үрнәген күрсәттеләр".

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар

## Искәрмәләр
Прасат Бей

**Прасат Бей** (кхмер телендә: ប្រាសាទបី, "өч гыйбадәтханә") көнчыгышка таба юнәлгән латерит платформада торучы, төньяк-көньяк рәтендә торучы өч кирпеч манаралы гыйбадәтханә. Үзәк манарада линга булган; ян манаралар ишек узуыннан биегрәккә кадәр җитми. Бары тик үзәк һәм көньяк манараларының тоташтыргычлары кисеп ясалган булган, икесендә дә Айравата филендә Индра күрсәтелгән.

## Искәрмәләр
 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Камбоджада Һинд дине гыйбадәтханәләре
Рамил Туйсин

**Рамил Туйсин** (12 апрель 1972 ел) — педагог һәм һәвәскәр җырчы. Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2009).

## Биографиясе
Рамил Париж улы Туйсин 1972 елның 12 апрелендә Башкорт АССРның Баймак районы Чыңгыз авылында туган.

1999 елда Башкорт дәүләт университетының Сибай институтын тәмамлагач, 2000 елдан Сибай шәһәренең 13-нче башкорт урта мәктәбендә, 2001-2008 елларда Балалар сәнгать мәктәбендә укытучы булып эшли. 2009 елдан укыту-методик эш буенча белгеч, 2011 елдан Башкорт дәүләт аграр университетының Җаек аръягындагы филиалының Студентлар иҗаты үзәге җитәкчесе.

## Иҗаты
Репертуарында йөздән артык  башкорт халык җыры, шул исәптән: «Абдрахман кантон», «Авыл көе», «Буранбай», «Сибай». Хөсәен Әхмәтов, Х. А. Дәүләтов, Ю. Х. Үзәнбаев һ. б. җырларын башкара. 2007 елдан Туйсиннар гаилә концерт студиясе җитәкчесе.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2009).

## Казанышлары
«Дуслык моңы» халыкара башкорт һәм татар җырларын башкаручылар фестивале (2001 ел, Нефтекама к.), «Студент язы» Башкортстан югары уку йортлары студентларының иҗат фестивале (1995 ел, Уфа к.), «Башкортстан — Урал җыены» халык иҗаты республика форумы (2005 ел, Уфа), «Ирәндек моңнары» төбәкара башкорт җырын башкаручылар конкурсы (2002 ел, Сибай шәһәре.) лауреаты.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.

Төркем:Башкорт җырчылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Баймак районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1972 елда туганнар
Төркем:12 апрель көнне туганнар
Искәндәр Усманов

**Искәндәр  Усманов** () — СССР һәм Россия үсемлекләр физиологы, эколог. Биология фәннәре докторы (1987), профессор (1991).

## Биографиясе
Усманов Искәндәр Йосыф улы 1950 елның 15 октябрендә Башкорт АССРның Уфа шәһәрендә туган. Атасы Усманов Йосыф Абдрахман улы (1903 — 1993) — авыл хуҗалыгы фәннәре докторы, профессор, РСФСР‑ның һәм Башкорт АССР‑ның атказанган фән эшлеклесе; улы Усманов Йосыф Искәндәр улы — биология фәннәре кандидаты, доцент.

1973 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлаган.

1973 елдан СССР Фәннәр академиясе Башкортстан филиалы Биология институтында эшли. 1990 елда Биология институтында төп гыйльми хезмәткәр дәрәҗәсенә ия була.

1989 елдан Башкорт дәүләт университеты Биология факультетының физиология кафедрасы мөдире вазифасын үти.

2008 елдан Уфа дәүләт икътисад һәм сервис академиясенең Туризм һәм коммуникация институты директоры вазифасын башкара.

2015 елдан Уфа дәүләт нефть техник университетының Икътисад һәм сервис институтында укытучы булып эшли.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге үсемлекләрнең җайлашу стратегияләренең төрле типлары формалашуы механизмнарын, дару үсемлекләренең экологиясе һәм физиология активлыгын өйрәнүгә; Башкортстанда туризмны үстерүгә багышланган.

Искәндәр Усманов — 120‑дән артык фәнни хезмәт авторы.

### Төп хезмәтләре

** Видовая специфичность растений и изменение биоэлектрических и окислительно-восстановительных процессов при питании аммиачным и нитратным азотом : диссертация ... кандидата биологических наук : 03.00.12. — Уфа, 1977. — 139 с.
** Функциональный анализ типов адаптивных стратегий растений : диссертация ... доктора биологических наук : 03.00.05; 03.00.12 / АН УССР. Ин-т ботаники им. Н. Г. Холодного. — Уфа, 1987. — 267 с.
** Вещества специализированного обмена растений. (Классификация. Функции) : Учеб. пособие / Р. М. Баширова, И. Ю. Усманов, Н. В. Ломаченко. — Уфа : Башк. ун-т, 1998. — 159 с. ISBN 5-7477-0328-5
** Экологическая физиология растений : учебник / И. Ю. Усманов, З. Ф. Рахманкулова, А. Ю. Кулагин. — Москва : Логос, 2001. — 223 с. ISBN 5-94010-082-1
** Лекарственные растения Башкортостана. Биология и основы органического растениеводства : Учеб. пособие / [И. Ю. Усманов и др.]. — Уфа : РИО БашГУ, 2002. — 159 с. ISBN 5-7477-0510-5
** Атлас туристических ресурсов Республики Башкортостан. — Уфа, 2007 (автордаш)

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан галимнәре
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:15 октябрь көнне туганнар
Део Сурья Мандир

**Део Сурья Мандир**  Бихарда, Һиндстанда Һинд дине мандиры.  Мандир Кояш изге урыны булып тора, Чһатһ Пуджа өчен Кояш Ходаена багышланган.  Мандир Һиндстанның Биһар штатында Део шәһәрендә, Аурангабадта урнашкан. Мандир көнбатышка батучы Кояшка таба юнәлеп, ә чыгучы Кояшка таба юнәлмәгән булуы белән уникаль булып тора.
Бу мандирга Чаттһ пуджа фестивалендә, Адра накшатра & һәр якшәмбедә килү бик алкышлы дип таныла. Чһатһ өчен Җирдә иң изге урын булып Дэв тора. Биредә Кояш Ходае бөтен тугърыларга антны үти.
## Тарихы
Ходай Вишвакарма Кояш Ходае тарафыннан бер төндә мандир төзергә сораган дип әйтелә һәм Ходай Вишвакарма Део Кояш Мандирын бер төндә төзегән.
## Архитектура һәм дизайн
Мандир Нагри архитектурасы, Дравид архитектурасы & Весара архитектурасы кушылмасы булып тора. Дэв Кояш Мандиры өстеннән гөмбәз формасы киселгән, ул бик матур. Гөмбәз өстендә алтын урна, ул ерактан ялтырый торган итеп күренә, бу мандирны матур һәм бөек итә.
## Шулай ук карарга мөмкин
*Део Форт
*Део, Биһар
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Сурьяга табыну
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һиндстанда Һинд дине гыйбадәтханәләре
Туйсин

**Туйсин** ― фамилия.
* Рамил Туйсин (1972), педагог, җырчы, БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2009).
----
* Рәшидә Туйсина (1942), биюче, РСФСР атказанган (1978), БАССР халык (1974) артисты.

Төркем:Фамилияләр
Богословский

**Богословский** ― фамилия.
* **[[Михаил Богословский]]** :
** Михаил Богословский (1844—1915), язучы, тәрҗемәче, инҗилче, илаһият докторы (1895), Казан руханилар академиясе профессоры (1886).
** Михаил Богословский (1867—1929), тарихчы, укытучы. РСФСР Фәннәр академиясе академигы (1921).
## Моны да карагыз
* (3710) Богословский, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Уразаева

**Уразаева** ― фамилия.
*Фирдәвес Уразаева (1955—2011), психология фәннәре докторы (2003), профессор (2004).
* Роза Уразаева (1944—2005), табиб-гинеколог, БАССР атказанган табибы (1981).
* Халидә Уразаева (1939―2010), мәдәният эшлеклесе, җырчы, ТАССР, РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре.
----
* **[[Уразаев]]**
## Моны да карагыз
* Уразаевский

Төркем:Фамилияләр
Сейшел утрауларында ислам

**[[Сейшел утраулары]]нда ислам** (, , ) ― утрау-дәүләттәге азчылык диннәрнең берсе. Хәзерге вакытта утрауларда мөселман халкының өлеше ― 1,6 %. 2010 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, утрауларда 1459 мөселман исәпләнә . 

Христианнар – ил халкының (98,5 мең, *[[2020 ел]]га*) 89,2 % ын тәшкил итә, ш.и. католиклар – 76,2 %, англикан чиркәве тарафдарлары – 6,1 %, җиденче көн адвентистлары – 1,1 %, башка христианнар – 3,4 %. Һинд дине тарафдарлары – 2,4 %, башка христиан булмаган диннәргә табынучылар – 1,5 %, атеистлар – 2,1 % .

Җомга саен утрауларда мөселманнар өчен 15 минутлык дини тапшырулар рөхсәт ителгән.

## Тарих
Һинд океанына ислам динен мөселман сәүдәгәрләр алып килгән . .

Мальдивлар һәм Комор утраулары кебек утрау-дәүләтләрдән аермалы буларак, Сейшел утрауларында 1770 елда французлар килеп урнашканчыга кадәр даими яшәүче халык булмый.

Күп кенә күрше дәүләтләрдә (Комор утраулары, Мальдивлар, Танзания), ислам дине мөселманнарның әлеге илләрне аурупалыларга кадәр колонизацияләве сәбәпле киң таралыш ала. Маврикийда мөселманнар Британия Һиндстаныннан эшче көчләр кертү нәтиҗәсендә барлыкка килгән.

1976 елның 29 июнендә Сейшел утраулары Бөекбританиядән бәйсезлек ала.

## Ислам җәмгыяте
Мәчетләр утрауларның барлык территориясендә төзелгән, аларның иң күп өлеше  утравында, әлеге утрауда илдәге мөселманнарның күпчелеге яши .

Ислам җәмгыяте, җитәкчесе Ибраһим Фифа (*Ibrahim Fifa*) җитәкчелегендә, «Исламны өйрән» (*Explore Islam*) дип аталган программаны башлап җибәргән, тиздән программа туктап калган .

2019 елның 5 июнендә Ислам җәмгыяте Стад-Попилерда (ул ил башкаласы Викториядә урнашкан) Ураза  бәйрәмен үткәргән .

## Демография

2010 елда мөселманнар саны, 2002 елгы халык санын алу белән чагыштырганда, 559 га арткан.

## Сылтамалар
* US Government report in Religious Freedom in Seychelles

## Моны да карагыз
* Сейшелларда Һинд дине

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Сейшел утрауларында ислам
Басов

**Басов** ― фамилия.
* Анатолий Басов (1923—2010), юрист, фирка эшлеклесе. 1965―1969 елларда ТАССР Югары мәхкәмәсе рәисе.
* Василий Басов (1812—1879), Мәскәү университетының ординар профессоры, физиолог һәм хирург. 
* Николай Басов (1922—2001), физик, уйлап табучы, университет профессоры. Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (1964).
----
;Басова
* Светлана Басова (1963), театр актрисасы, Россиянең атказанган артисты (1999).
## Моны да карагыз
* (3599) Басов, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Яшь бизе карциномасы

**Яшь бизе карциномасы** — начар фараз белән сирәк бик яман шеш. Очрашу  ешлыгы буенча ул түбәндәге гистологик төрләргә бүленә: (а) аденокистоз  карцинома, (б) полиморфлы аденокарцинома, (в) мукоэпидермоид,  (г) яссы күзәнәкле карцинома.

1.   Гистология аденокистоз карциноманы ачыклый, ул күп санлы митозлы нигез күзәнәкләрнең  тупламасыннан гыйбарәт (рәс. 6.44а).

2.    Гомернең 4-5 дистәсендә билгеләнә. Анамнез ямансыз шеш белән чагыштырганда  кыскарак. Авырту — яманлыкның еш билгесе, ләкин ул шулай ук ​​ялкынсыну  барышларында мөмкин. Аденокистоз карциноманың өч төп клиник варианты бар.

•    Ямансыз  полиморфлы аденоманы тулысынча кисеп алмаганнан соң, берничә ел эчендә бер  яки берничә кабатлану һәм ахыр чиктә яманлашу.

•       Озак булган  экзофтальм (һәм/яки өске кабак шешү) кинәт зурая башлый.

•       Тиз үсүче  (гадәттә берничә ай эчендә) полиморфлы аденома анамнезы булмаган яшь бизенең  ясалуы.

3.      Билгеләре

•       Күз алмасын аска  һәм эчкә күчерүче яшь бизе өлкәсендәге шеш.

•       Өске орбиталь  ярыкны җәлеп итеп артка таралуы конъюнктива һәм эписклерада тоткарлык  күренешләренә, экзофтальмга, периорбиталь шешкә һәм офтальмоплегиягә китерә  ала (рәс. 6.44б).

•       Яшь нервы  иннервациясе өлкәсенең сизгерлеге кимү.

•        КНД шешүе һәм  хориоидея җыерчыклары.

4.    КТ тешсыман чик белән түгәрәк ясалуны ачыклый, еш яндаш сөякнең эрозиясе  яки сөяккә үсеп керү була (рәс. 6.44в). Еш кальцификатлар күренеп тора.

5.    Биопсия гистологик диагностика өчен кирәк. Алга таба дәвалау күрше төзелешләргә  шешнең таралу дәрәҗәсенә бәйле, моны чагылдыру тикшерүләрендә ачыклыйлар.

6.    Неврологик тикшерү кирәк, чөнки аденокистоз карцинома периневраль таралып каверноз  синуска үсеп керә ала.

7.    Дәвалау шешне һәм аның тирәсендәге тукымаларны хирургик кисеп алудан тора. Зур  шешләр өчен орбита экзентерациясе (рәс. 6.44г) яки урта йөз резекциясе кирәк  булырга мөмкин, ләкин гомер өчен фараз еш кына начар. Катнаш радиотерапия һәм урынлы резекция  гомерне озынайта һәм авыртуны киметә ала.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Онкология
Төркем:Күз авырулары
Күрү нервының глиомасы

**КН глиомасы** — әкрен үсүче пилоид астроцитома, гадәттә балаларда була һәм  ешрак кызларны зарарлый. Якынча 30% очракта I типтагы нейрофиброматоз белән  бергә була, мондый авыруларда фараз яхшырак (24 нче бүлекне *кара*).

**1.    Гистология** җепселсыман пилоид астроцитларны һәм глиаль филаментларны ачыклый  (рәс.45а).

**2.   ** Ул  гомернең 1 дистәсендә (уртача яшь —   6,5 яшь) әкренләп көчәюче күрү начарлану белән **билгеләнә**, аннары экзофтальм кушыла, тик кайвакыт вакыйгалар эзлеклелеге кире була  ала. Шешкә кан саву нәтиҗәсендә күрүне кискен югалту хас түгел.

3.      Билгеләре

•       Экзофтальм, еш  кына аска күчү белән (рәс. 6.45б).

•       КНД башта  шешенгән, соңрак атрофияле булачак.

•       Кайвакыт  оптикоцилиар тамырлы шунтлар һәм ЧҮВ томалануы  күренә.

•       Хиазма һәм  гипоталамуска интракраниаль рәвештә таралу мөмкин.

**4.     КТ** I типтагы нейрофиброматоз белән бергә булган авыруларда күрү нервының  катнашмаган минең каты тышчасы өчен төгәл чикләр белән орчыксыман калынаюын  ачыклый. (рәс. 6.45в). I типтагы нейрофиброматоз булмаган авыруларда нерв  чикләре түбән тыгызлык өлкәләре белән тигезсез була. Кайбер очракларда күрү  юлы киңәйгән, ләкин бу интракраниаль таралу билгесе дигән сүз түгел.

**5.     МРТ'да** глиомалар T1 рәвешле рәсемнәрдә түбән киеренкелеккә ия, ә T2 рәвештә -  югары була (рәс. 6.45г). МРТ шулай ук баш эченә шеш таралуын ачыклый ала  (рәс. 6.45д).

**6.  **   Югары күрү үткенлегендә шеш үсү билгеләре һәм косметик  кимчелек булмаса авыруларга **дәвалау** кирәкми. Күз алмасын саклау белән хирургик кисеп алу (рәс. 6.45е)  орбитага кушылган зур яки зурайган шешләрдә күрсәтелә, аеруча түбән күрүдә  һәм чагылган экзофтальмда.

Интракраниаль таралуда радио- һәм химиотерапияне катнаштырып була.

**7.   Фараз** билгеле түгел. Кайвакыт шешләр бик әкрен үсә, башка очракларда алар  интракраниаль таралып, гомер өчен яный ала.

**NB** Яман глиомалар бик сирәк һәм күбесенчә  өлкәннәрдә  була. Бу очракларда фараз  начар, үлем диагноз куйганнан соң 1 ел эчендә була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Яшь бизенең полиморфлы аденомасы

**Яшь бизенең полиморфик аденомасы** — яшь бизенең ямансыз катнаш күзәнәкле иң еш очраган эпителиаль шеше, ул юллар һәм бүлендек өлешләреннән, шул исәптән мускул-эпителий күзәнәкләреннән барлыкка килә

**1.    Гистология** бизле тукымасын ясаучы күзәнәкләрнең эчке катламын ачыклый, ул мөгезләнү  сәләте белән күп катлы эпителийга әверелә ала (рәс. 6.41а); башка күзәнәкләр  метаплазиягә дучар була һәм катнаш тукымалар ясый (рәс. 6.41б).

**2.  **   Ул гомернең 2-5 дистәсендә авыртусыз, әкренләп үсүче  экзофтальм яки орбитаның өске тышкы өлкәсендә гадәттә бер елдан артык  сакланган шешенү белән **билгеләнә**. Авыруның иске фотоларында бу билгеләрне мөрәҗәгатькә кадәр күрергә була.

3.     Орбиталь өлешнең шеш билгеләре

•       Шеш яшь бизенең  чокырында шома, тыгыз, авыртусыз һәм күз алмасын аска борын ягына күчергән  ясалудан гыйбарәт. (рәс. 6.41в).

•       Артка үсеш  экзофтальм, офтальмоплегия һәм хориоидея җыерчыкларына китерә ала.

•       КТ төгәл чикләр  белән киңәйгән түгәрәк яки оваль ясалу ачыклый, ләкин яшь бизе чокырында сөяк  деструкциясе булмый (рәс. 6.41г). Ясалу күз алмасын кысып, кальцийлана  ала.

4.     Кабак өлешенең шеш билгеләре

•       Бу вариант  сирәгрәк очрый. Шеш алга үсеп, өске кабакның шешүенә һәм күз алмасының  дистопиясенә китерә (рәс. 6.42а).

•       Ясалуны  тикшергәндә күрергә җиңел була. (рәс. 6.42б).

**5.    Дәвалау** хирургик кисеп алудан тора. Шешнең якындагы орбиталь тукымаларга таралуын  булдырмау өчен биопсияне үткәрмәскә кирәк, диагнозның билгесезлеге өчен бу  һәрвакыт мөмкин түгел. Кабак өлеше шешләрен гадәттә алгы (трансфасциаль)  орбитотомия ярдәмендә сәламәт тукымалар чигендә кискәлиләр. Орбиталь өлеше  шешләрендә тышкы орбитотомия башкаралар (рәс. 6.43).

**6.  **  Капсуланы ертмыйча тулысынча кисеп алганда **фараз** бик уңайлы. Тулы булмаган кисеп алу яки беренчел биопсия шеш  күзәнәкләренең якындагы тукымаларга таралуын һәм яманлашу белән кабатлануга  китерә ала.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Лимфома (күздә)

Күзнең өстәлмә аппараты лимфомалары барлык экстранодаль лимфомаларның якынча 8% тәшкил итә. Алар лимфопролифератив чирләр колачының бер очында, ә реактив ямансыз лимфоид гиперплазия каршы очында тора.

Лимфома төрен төгәл ачыклау  иммуногистохимик ысуллар ярдәмендә шактый яхшырды.

**1.  **   Лимфомаларның **классификациясе** гомуми гистологик күренешкә (таралган яки төерле) һәм күзәнәк төренә  (В-, Т-, НК-күзәнәкләр) нигезләнгән. Хәзерге вакытта WHO-REAL классификациясе  кулланыла (лимфомаларның БСО Ауро-Америка яңа классификациясе). Орбиталь  шешләрнең күбесе экстранодаль кырыйдагы В-күзәнәк лимфомалары санала, аларның  күбесе яшь бизе белән бәйле MALT'тан барлыкка килә (лайла белән бәйле лимфоид  тукыма) (рәс. 9.16в).

**2.     Күренешләре** төгәлсез һәм өлкән яшьтә барлыкка килә.

3.     Билгеләре

•       Урнашуы орбитаның  төрле өлешендә була ала, кайвакыт ике яклы (рәс. 6.48б, в).

•       Алда урнашкан  шешләрне тотып билгеләп була һәм алар сыгылмалы була ала (рәс. 6.48г).

• Кайвакыт лимфома конъюнктива яки яшь бизе белән чикләнә һәм орбитага  тәэсир итми.

**4.  **   Орбитаның лимфоид шешләре булган авыруларның **системалы тикшерүенә** күкрәк читлеге рентгены, сүлле иммуноглобулиннарның электрофорезы, корсак  ярысы арты аралыгы катнашуын ачыклау өчен күкрәк-корсак КТ'сы һәм кирәк  булса, җелек пункциясе керә.

**5.     Барышы** төрле һәм алдан әйтеп булмый. Кайбер авыруларда гистологик яктан яман  кебек күренгән шешләр үзләре яки стероидлар кабул иткәч суырылып бетә.  Киресенчә, ямансыз лимфоид гиперплазиясе дип саналган ясалу берничә елдан соң  лимфоманы барлыкка китерә. Кечкенә лимфопролифератив ясалулар һәм конъюнктива  шешләре иң яхшы фаразга ия.

**6. Дәвалау.** Урынлы барышларда нурлы терапия һәм таралган формаларда химиотерапия.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Рабдомиосаркома (күздә)

**Яралгылы саркома** (традицион атама — «рабдомиосаркома») — балаларда орбитаның иң таралган беренчел яман шеше. Шеш үсеш алмаган мезенхималь күзәнәкләр калдыкларыннан барлыкка килә, алар аркылы-буй мускул күзәнәкләре булып үсәргә сәләтле. Алар аркылы-буй мускул күзәнәкләреннән үсми һәм «рабдомиосаркома» атамасы мускул тукымасына үсеш билгеләре булганда гына кулланыла. Офтальмологның төп роле - биопсия ярдәмендә диагноз кую һәм авыруны бала онкологына җибәрүдән гыйбарәт

1.      Гистология. Аерылмаган шеш иркен урнашкан мезенхималь күзәнәкләрнең туплануыннан  гыйбарәт (рәс. 6.49а).

Дифференциацияләнгән шешләр аркылы  сырлар яки аларсыз чукмарбаш яки теннис ракеткалары (рабдомиобластлар - рәс.  6.49б) формасындагы озын орчыксыман күзәнәкләрдән тора (рәс. 6.49в). 
   
2.      Гомернең 1 нче дистәсендә (уртача 7 яшь) тиз көчәюче  бер яклы экзофтальм белән билгеләнә.

Клиник күренеш башта ялкынсынулы  барышка охшарга мөмкин.  
 
3.      Билгеләре

•       Шеш еш орбитаның  өске борын өлешендә яки ретробульбар, сирәгрәк орбитаның өске һәм аскы  өлешләрендә урнаша. (рәс. 6.50а).

•       Авыруларның  якынча 30%-ында капшап булган ясалу һәм птоз була.

•       Өстендәге тиренең  шешүе һәм кызаруы соңрак барлыкка килә, ләкин тире температурасы күтәрелми  (рәс. 6.50б).

•       Азган очракларда  шеш куышлыкларга таралырга мөмкин  (рәс. 6.50в).

4.      МРТ төгәлсез чикләр белән бертөрле ясалу ачыклый, еш кына яндаш сөякнең  деструкциясе белән (рәс. 6.50г).

5.      Метастазларны ачыклау өчен гомуми тикшерүгә күкрәк читлеге рентгенографиясе, бавыр сынаулары, җелек биопсиясе,  люмбаль пункция һәм сөлтәрне карау керә. Метастазлануның өлкәләре еш — үпкә һәм  сөякләр.

6.      Дәвалау. Нурлы терапия һәм винкристин, актиномицин һәм циклофосфамид белән химиотерапия.  Хирургик дәвалау кабатланучы һәм радиотерапиягә чыдам шешләрдә күрсәтелә.

7.      Фараз диагнозны куйганда барышның стадиясенә һәм урнашуына бәйле.  Аерым орбита зарарланганда савыгу  күрсәткече 95% тәшкил итә.  
 
8.     Дифференциаль диагностикага орбита целлюлиты керә, ул гадәттә охшаш кискен симптомнар белән балаларда  үсеш ала, ләкин яралгылы саркомада тире температурасы күтәрелми.  Башка шешләр, мәсәлән, метастазлы  нейробластома һәм миелоидлы саркома, тиз көчәюче орбита ясалуы кебек охшаш  симптомнарга ия (алга таба кара).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Онкология
Төркем:Күз авырулары
Өлкәннәрдә метастазлы шешләр (күздә)

Орбитага метастазлар экзофтальмның сирәк сәбәбе була һәм хориоидея метастазаларына караганда сирәк очрый. Симптомнар орбитадан башланса, офтальмолог авыруның беренче табибы була. Метастаз чыганаклары (кимү буенча) - күкрәк бизләре, бронхлар, простата бизе, тире меланомасы, ашказаны-эчәк юлы һәм бөерләр.

1.      Күренешләре

•       Иң еш симптомы —  экзофтальм һәм күзнең күчүенә китергән ясалу (рәс. 6.51а).

•       Орбиталь  тукымаларның инфильтрациясе, птоз, диплопия, репозиция кыенлыгына китергән  периорбиталь тире һәм орбита тукымаларның чагылган калынаюы белән сыйфатлана.

•       Скирроз шешләрдә  энофтальм.

•       Орбитада хроник  ялкынсынулы барыш.

•       Орбита башында  урнашканда, беренче чиратта, баш мие нервлары (II, III, IV, V, VI)  функцияләре бозыла, ә экзофтальм аз чагыла.

2.     Гистологик раслау өчен КТ күзәтчелегендә нечкә энәле  биопсияне (рәс. 6.51б) кулланалар. Ул мәгълүматлы булмаса, ачык биопсияне  үткәрәләр.

3.    Дәвалау максаты — күрүне саклау һәм авыртуны җиңеләйтү,  чөнки күпчелек авырулар 1 ел эчендә үлә. Радиотерапия - сайлау ысулы санала.  Экзентерация башка ысуллар чыдамсыз симптомнарга карата файдасыз булганда  күрсәтелә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Онкология
Төркем:Күз авырулары
Елена Шибаева

**Елена  Шибаева** (8 март 1923 ел — 5 ноябрь 1999 ел) — юрист, халыкара хокук буенча, шул исәптән халыкара оешмалар хокуклары белгече;  Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тәмамлаучы (1946); юридик фәннәр докторы (1969), МДУ юридик факультеты халыкара хокук кафедрасы профессоры (1972-1999); «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңү өчен» медаленә лаек була (1946).

## Биографиясе
Елена Шибаева 1923 елның 8 мартында Владимир шәһәрендә туган.

1946 елда, Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тәмамлый һәм аспирантурага укырга керә. 1953 елда «Проблема права убежище в международном праве» темасына кандидатлык диссертациясе яклый — юридик фәннәр кандидаты була. 1954 елның февралендә Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында укытучы була, кече фәнни хезмәткәр, ассистент, өлкән укытучы һәм доцент вазифаларын били һәм үзенең вафатына кадәр МДУ-да эшли.

1970 елда «Юридическая природа и правовое положение специализированных учреждений ООН» дигән темага докторлык диссертациясен уңышлы яклый — юридик фәннәр докторы булып китә. Ике елдан соң ул халыкара хокук кафедрасында профессор позициясен били; МДУ студентларына халыкара хокук буенча лекцияләр курсын, шулай ук ук — халыкара оешмалар хокуклары буенча махсус курс укый. 1999 елның 5 ноябрендә  Мәскәүдә  вафат була.

## Хезмәтләре
Елена Шибаева халыкара хокукта, шул исәптән халыкара оешмаларның эшчәнлеге белән бәйле хокук мәсьәләләрдә махсуслаша. Ул йөздән артык гыйльми хезмәт  авторы һәм автордашы булып тора:

** «Правовой статус межправительственных организаций» (1972)
** «Право международных организаций: вопросы теории» (1986)
** «Правовые вопросы структуры и деятельности международных организаций» (соавт., 1980)

## Әдәбият

* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.

## Сылтамалар

* 

Төркем:Русия вузлары укытучылары
Төркем:Русия югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:8 март көнне туганнар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:5 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1999 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Юридик фәннәр докторлары
Төркем:Русиядә туганнар
Намибиядә ислам

**Намибиядә ислам** (, ) ― Намибия Республикасында азчылык дине, илдәге тарафдарлары саны – 9 мең .

## Тарих
Намибия ― нигездә, христиан иле. Илдә тарафдарлары саны буенча кечкенә, әмма динамик үсештәге мөселман җәмгыяте эшчәнлек алып бара.

## Мөселманнар саны
2009 елда Намибиядә мөселманнар саны 3000 нән 5000 кешегә кадәр дип бәяләнгән . 2011 елда, бәяләүләр буенча, илдә 9000 мөселман исәпләнә күбесе  халкы. Нама халкының күпчелеге ― христианнар, шул ук вакытта ислам динендәге намалар Намибиядәге мөселманнарның күпчелеген тәшкил итә .

Ислам, яһүд дине, буддизм һәм бәһаи диннәре белән беррәттән, Намибиядә иң зур азчылык диннәр булып исәпләнә, гомумән алганда, әлеге дин тарафдарлары Намибия халкының (2,5 млн, *[[2020 ел]]га бәяләмә*) ~ 1 % ын гына тәшкил итә.

## Намибия мөселман җәмгыяте үсеше
Намибия мөселманнарының күпчелеге ― намаку (нама) этник төркеме вәкиле . Бу, нигездә, ислам динен 1980 елда кабул иткән күренекле нама сәясәтчесе Джейкобс Сәлмән Дамир (*Jacobs Salmaan Dhameer*)  тырышлыгы нәтиҗәсе дип санала .

Илдә беренче мәчет саналучы *Соуэто ислам үзәгенә* (*Soweto Islamic Centre*) 1986 елда нигез салынган һәм ул  урнашкан.

2009 елның май аена, илдә унике мәчет исәпләнә: алтысы – ил башкаласы Виндхукта, икесе – Замбези өлкәсе үзәге  шәһәрендә, берсе ― илнең төп диңгез порты  һәм өчесе ― илнең төньягында элеккеге  урнашкан .

*Намибия ислам шәригать суды советы* (*Namibia Islamic Judicial Council*) илнең иң төньягында, Ангола белән чиктәге  керүче  Ондобе (*Ondobe*) административ берәмлегендә урнашкан .

NIHA (Namibia Islamic Halaal Association, Намибия Ислам Хәләл ассоциациясе) ― Намибиядә хәләл сертификатлаштыру буенча иң өлкән орган (2001 елда оешкан), ул Көньяк Африкада һәм күп кенә Ислам дәүләтләрендә танылган.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Намибиядә ислам
Вульф

**Вульф** ― фамилия.
* Виталий Вульф (1930—2011), театр, кино, әдәбият белгече, публицист. РФ атказанган сәнгать эшлеклесе (1998), тарих фәннәре докторы.
* Георгий Вульф (1863—1925), кристаллограф, Мәскәү университеты профессоры, РФА мөхбир әгъзасы (1921).
## Моны да карагыз
* Вульф, кратер.

Төркем:Фамилияләр
Чудаков

**Чудаков** ― фамилия.
* Александр Чудаков (1921—2001), физик-экспериментчы. СССР Фәннәр академиясе академигы (1987), физика-математика фәннәре докторы.
----
* Мариэтта Чудакова (*Хан-Магомедова*; 1937—2021), әдәбият белгече, тарихчы, текстолог, филология фәннәре докторы.

Төркем:Фамилияләр
Шумилов

**Шумилов** ― фамилия.
* Игорь Шумилов (1976), хоккейчы (һөҗүмче).
* Пётр Шумилов (1901—1942), инженер-нефтьче һәм уйлап табучы, кораллар конструкторы.
## Моны да карагыз
* Шумилово, топоним.

Төркем:Фамилияләр
Щедрин

**Щедрин** ― фамилия.
* Николай Щедрин (1858—1919), революционер, народник.
----
* Нэлля Щедрина (1944), әдәбият белгече, филология фәннәре докторы (1996), профессор (1998).
; Икеләйтелгән фамилия :
* Михаил Салтыков-Щедрин (*Михаил Евграф улы Салтыков*, 1826—1889), рус язучысы, журналист, сатира остасы.
## Моны да карагыз
* (4625) Щедрин, астероид.
## Шулай ук карагыз
* Салтыков-Щедрин урамы ― Казандагы урам.

Төркем:Фамилияләр
Баталов

**Баталов** (Бата́лов) ― фамилия.
* Алексей Баталов (1928―2017), театр-кино актеры, СССР халык артисты (1976), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1989).
* Андрей Баталов (1955), сәнгать белгече, Россия Сәнгать академиясе академигы.
* Фёдор Баталов (1900—1941), Советлар Берлеге каһарманы (1941).
----
* **[[Батталов]]**
## Моны да карагыз
* (4616) Баталов, астероид.
## Шулай ук карагыз
* Алексей Баталов исемендәге Бөгелмә рус драма театры

Төркем:Фамилияләр
Миелоидлы саркома (күздә)

**Миелоидлы саркома**, моңарчы гранулоцитар саркомалар һәм хлоромаларга караган (үзенчәлекле яшел төс өчен), яман миелоидлы күзәнәкләрдән торган чикләнгән шеш. Гранулоцитар саркома билгеләнгән миелоидлы лейкозның күренеше яки бу чир алдыннан була ала. Беренче билгеләр якынча 7 яшьтә тиз үсүче экзофтальм буларак барлыкка килә, кайвакыт ике яклы була һәм еш экхимоз һәм кабак шешләре белән бергә була (рәс. 6.52б). Орбита зарарлануы системалы лейкоз алдыннан булганда диагностика катлаулана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Онкология
Төркем:Күз авырулары
Шегрен синдромы

**Шегрен синдромы** аутоиммун ялкынсыну һәм яшь  белән селәгәй бизләре деструкциясе белән сыйфатлана (рәс. 24.7a). Симптомнар  башка чирләрсез барлыкка килгәндә чир беренчел санала һәм башка чирләр,  шулардан РА, СКТ, системалы склеродермия, беренчел билиар цирроз, хроник  актив гепатит һәм гравис миастениясе булганда икенчел санала. Хатын-кызлар  беренчел Шегрен синдромы белән ешрак чирли.

1.  Өлкәннәрдә күзләрдә «ком» сизү һәм авыз  куышлыгы корылыгы белән билгеләнә.

2.    Билгеләре

•       Колак яны (рәс. 24.7б) һәм  яшь бизләре (сирәк) зураю белән селәгәй бүленеп чыгуының икенчел кимүе һәм  ярыклар белән коры тел (рәс. 24.7в).

•      Борын юллары, җиңсә корылыгы һәм  диспареуния.

•      Рейно чире һәм тире васкулиты.

3.    Өзлегүләр

•      Теш черү (рәс. 24.7г).

•      Рефлюкслы эзофагит һәм гастрит. 

•      Ашказаны асты бизенең экзокрин җитешсезлеге  өчен мальабсорбция синдромы.

•      Үпкәләр, бөерләр зарарлану һәм  полинейропатия.

•      Лимфома.

4.    Ачыклау сынаулары. Сүл антитәнчекләре,  Ширмер сынавы һәм өстәмә селәгәй бизләренең биопсиясе.

5.    Дәвалау стероидлар һәм цитостатикларны  системалы кулланудан гыйбарәт.

6.    Офтальмологик күренешләре. Коры  кератоконъюнктивит, Ади бәбәге.

**Шегрен синдромы** — экзокрин бизләре һәм лайлалы катламнарның лимфоцитар инфильтрациясе белән беленгән һәм яшь эшләп чыгаруның икенчел кимүе һәм яшь пәрдәсе бозылуга китерүче системалы аутоиммун чир. Төп чагылышы — ККК, авызда корылык тою белән (xerostomia) «коры» күз.

**NB** Вакытында бәйле чирне табу кератит, склерит һәм гомергә янаган системалы васкулитлар үсеше куркынычын киметә.

1.             Билгеләү күрсәткечләре
а)    симптоматик:

-     офтальмологик симптомнар яки яшь алмашын куллану;

-     авызда корылык, кечкенә селәгәй бизләренең зураюы, еш сыекча эчү;

б)    объектив:

-      ККК'ның объектив симптомнары (кара алга таба);

-     иреннең лайласы биопсиясе буенча кечкенә селәгәй бизләренең үзгәреше;

-     сиалография һәм сцинтиграфиядә селәгәй килүнең бозылуын ачыклау;

-     антинуклеар антитәнчекләр, ревматоид факторга уңай лаборатор сынаулар.

2.           Беренчел Шегрен синдромы гомуми чагылышлар белән билгеләнә: артралгия, миалгия, аручанлык (кара 24 нче бүлек). Билгеләү өчен гистологик һәм серологик тикшеренүләрдә, 4 (яки 4'тән 3) объектив күрсәткечне исәпләп, уңай нәтиҗәләр алырга кирәк.

3.           Икенчел Шегрен синдромы РА, СКТ, склеродермия, дерматомиозит һәм полимиозит, катнаш тоташтыргыч тукыма бозылулары, рецидивлы полихондрит һәм беренчел бавыр циррозы кебек системалы аутоиммун бозылулар белән бәйле. Авыруны билгеләү һәм раслау өчен 2 объектив күрсәткеч кирәк.

**NB**  Шегрен синдромын чыгару күрсәткечләре булып гепатит С, КИВ-инфекция, баш һәм муен өлкәсен нурландыру, лимфома, саркоидоз, трансплантация вакытында организмның җавабы, антихолинергик препаратларны куллану тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Ширмер сынавы

**Ширмер сынавын** гадәттә яшь эшләп чыгаруны бәяләү өчен кулланалар. Сынау дымланган өлешен махсус 5 мм киңлектәге һәм 35 мм озынлыктагы кәгазьле фильтр белән үлчәүдән гыйбарәт (№ 41 Whatman). Сынауны урынлы анестезия яки ансыз эшләп була. Теориядә сынауны анестезия белән үткәргәндә (Ширмер 1) төп эшләп чыгаруны үлчиләр, ә өшетүсез һәм назаль этәргеч белән (Ширмер 2) төп һәм рефлектор яшь эшләп чыгаруны үлчиләр. Тәҗрибәдә урынлы анестезия рефлектор эшләп чыгаруны киметә, ләкин аны тулысынча юк итми. Сынауны түбәндәгечә үткәрәләр:

а)  булган яшьне пөхтә генә сөртәләр. Яшьне урынлы анестезия астында аскы гөмбәздән кәгазьле фильтр аша бетереп була;

б)  бер очыннан 5 мм аралыкта бөгелгән кәгазьле фильтр конъюнктива куышлыгына аскы кабакның тышкы һәм урта өлеше арасына мөгезкатлау һәм керфекләргә кагылмыйча куела (рәс. 7. 5б);

в)  авыруга күзне ябарга кушалар;

г)   5 мин соң фильтрны алалар һәм дымланган урынның озынлыгын үлчиләр;

д)  өшетүсез 5 мин соң 10 мм ким һәм өшетү белән 6 мм ким дымланган өлеш зурлыгы тайпылыш турында аңлата.

**NB** Нәтиҗәләр төрле була ала. Ширмер сынавы «коры» күз диагнозын раслаучы бердәнбер күрсәткеч булырга тиеш түгел, ләкин нәтиҗәләр кабатланганда моңа игътибар итәргә кирәк.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина алымнары
Төркем:Офтальмология
Яшь пәрдәсе өзелү вакыты

Сулы катлам җитмәгәндә һәм мейбомий бизләре авырганда яшь пәрдәсе ертылу вакытында кайбер тайпылышлар бар. Үлчәүне түбәндәгечә үткәрәләр:

а)   аскы конъюнктива гөмбәзенә 2%-лы флюоресцеин эремәсен (яки флюоресцеин сеңдерелгән кәгазьле фильтр кулланалар) тамызалар;

б)   авыруга күзне берничә тапкыр йомарга кушалар;

в)   яшь пәрдәсен кобальтлы зәңгәр фильтрлы биомикроскопның киң кисемендә тикшерәләр. Күпмедер вакыттан соң флюоресцеин белән буялган яшь пәрдәсендә кара таплар яки сызыклар барлыкка килә, алар коры урыннар ясалуын күрсәтә (рәс. 7. 5а)

г)    соңгы күз кысу һәм тәртипсез урнашкан беренче коры урыннар барлыкка килү арасындагы вакытны исәпкә алалар. Аларның 10 секундтан тизрәк барлыкка килүе — нормадан тайпылыш.

**NB** Бер үк урында коры өлкәләр барлыкка килү яшь пәрдәсе тотрыксызлыгына караганда, мөгаен, мөгезкатлау өслеге үзлеге турында аңлата (мәсәлән, эпителий астында тоташтыргыч тукымалы катлам бозылу).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Ботсванада ислам

**[[Ботсвана]]да ислам** (, тсван. *Tumelo ya Islam mo Botswana*, ) ― азчылык дине.  Ботсванада күпчелек кеше (ил халкының 77 % ы) христиан дине яки җирле ышанулар тарафдары 

## Тарих
Ислам Ботсванага Көньяк Азиядән килгән мөселман мөһаҗирләр аша таралган, алар бу төбәктә Британиянең колониаль идарәсе вакытында урнашкан. 

1890-елларда күчеп килгән Һиндстан мөселманнары Ботсвананың беренче мөселманнары буларак исәпләнә. Колониаль хакимият әлеге Һиндстан мөселманнарына яшәү урынын шәһәр районнары белән чикләгән. Шәһәрләр һәм мөселман халкы арта барган саен, мөселманнар кыска гына вакыт эчендә барлык шәһәрләрдә Ислам үзәкләрен булдыра .

Малави мөселманнары Ботсвананың икенче зур шәһәре  1950-елларда барлыкка килә. Алар файдалы җир казылмаларын чыгару кебек эшләргә яллана .

1970-елларга кадәр Ботсвананың төп халкы арасында ислам динен кабул итүчеләр күп булмый. Гайанадан шәех Али Мостафа 1970-еллардан Ботсванада (күпчелек, бистәләрдә һәм төрмәләрдә) прозелитизм белән шөгыльләнә .

Бүген ил башкаласы  1982 елда төзелгән һәм яңартылган мәчете белән Ботсвана исламының үзәге дип санала .

## Саны
2001 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Ботсванада 5 000 гә якын мөселман исәпләнә , бу исә халыкның 1 процентыннан кимрәк дигән сүз. 

Төрле дини төркемнәр арасындагы мөнәсәбәтләр, Африканың башка өлешләрендә динара киеренкелек артуга карамастан, тыныч һәм дус булып кала.

## Мәчет
Ботсвананың   шәһәрендә  *Ботсвана мөселманнары ассоциациясе* (*Botswana Muslim Association*) тарафыннан 1967 елда төзелгән мәчет ― илдә иң борынгы мәчет .

## Сылтамалар
*  Ботсвана. Международная Религиозная Свобода Доклад 2007. Государственного департамента США. 14 сентября 2007 года. 

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Ботсванада ислам
Александр Смирнов

**Александр Смирнов** :
* Александр Смирнов (1857—1933), Казан руханилар академиясе профессоры, Казан губернасыннан IV чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
* Александр Смирнов (1887—1976), медицина фәннәре докторы (1916), профессор (1919), СССР МФА әгъза-корреспонденты (1950), медицина хезмәте полковнигы, РСФСР атказанган фән эшлеклесе (1946).
Ларионов

**Ларионов** ― фамилия.
* Борис Ларионов (1941—1993), очучы, подполковник, СССР атказанган очучы-сынаучысы (1990).
* Григорий Ларионов (1905—1968), Советлар Берлеге каһарманы (1944).
* Никита Ларионов (1932―2014), язучы, СССР спорт мастеры.
* Николай Ларионов (1961), язучы, «Канаш» газетсының баш мөхәррире.
* Семён Ларионов  (1915―1984), Советлар Берлеге каһарманы.
----
* Татьяна Ларионова (1955), ТР Дәүләт Советы Рәисе урынбасары, «Яңарыш» фонды башкарма директоры. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1999).

Төркем:Фамилияләр
Ялав (журнал)

**Ялав** () — чуваш язучыларының иллюстрацияләнгән әдәби-сәнгать һәм публицистик журналы. Совет чорында — РСФСР язучылар берлегенең матбугат органнарының берсе. Ул 1924 елның июленнән 2007 елга кадәр нәшер ителә.

Бу битләрдә сатира һәм тәнкыйть, проблемалы публицистика һәм очерклар, шигырьләр һәм җырлар, уку аудиториясенең фикерләре һәм уйланулары, шулай ук танылган язучыларның, республиканың күренекле мәдәният һәм сәнгать эшлеклеләренең бүгенге көннең актуаль темалары буенча чыгышлары басылган.

## Тарих
1924 елның 25 июлендә «Сунтал» (Башбаш) журналының беренче саны дөнья күрә. Бу исем астында журнал 1941 елга кадәр чыга. Бөек Ватан сугышы елларында аның басмасы туктатыла. 1946 елның гыйнварында журнал яңа тормыш ала, әмма инде башка «Ялав» (Байрак) исеме белән.

Журнал чуаш әдәбиятының алтын фондын тәшкил итүче язучыларның иҗади көчләрен берләштергән: П. Хузангай, Я.Ухсай, А. Алга, Н. Илбәк, Ф. Уяр, А. Артемьев, К. Турхан, А. Талвир.

1974 елда журнал «Хөрмәт Билгесе» ордены белән бүләкләнә.
2004 елда журнал 80 еллыгын билгеләп үтә.

## Мөхәррирләр
Журналның беренче номерларының редакторы «Канаш» газетасының баш мөхәррире Н. Я.Золотов була. Соңрак журналны Н. В. Шубоссини, С. В. Эльгер, М. Д. Шумилов һ. б. төзәтәләр.

## Шулай ук карагыз
* Тыван Атыл

## Әдәбият
* Справочник Союза писателей СССР / ред. М. В. Горбачев, сост. Н. В. Боровская. — М.: Советский писатель, 1970. — 792 с. — 6000 экз.
* Тимофеева Д.В. «Ялав» // Электронная Чувашская энциклопедия = Чувашская энциклопедия : в 4 т. / Гл. ред. Ю.Н. Исаев. — Чебоксары :  Чувашское книжн. изд-во, 2011. — Т. 4: Си—Я. — 797 с. — ISBN 978-5-7670-1931-1. // Чувашский государственный институт гуманитарных наук.

## Искәрмәләр

Төркем:Чуаш журналлары
Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:1924 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:2007 елда чыгудан туктаган басмалар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены белән бүләкләнгән басмалар
Постгерпетик невралгия

**Постгерпетик невралгия** — тире тимгелләре  беткәннән соң кабатланучы сызлау. 70 яшьтән өлкәнрәк 75% артык авыруларда  үсеш ала, өзлексез яки вакытлы сыйфатлы була ала, төнлә һәм минималь  этәргечтә (аллодиния) — кагылу һәм җылыдан көчәя ала. Гадәттә вакыт белән  сызлау кими, әмма 2% авыруларда 5 ел дәвамында саклана. Невралгия кайвакыт  бик авыр, хатта суицидаль омтылышлар белән депрессиягә китерә ала һәм шулай  ук тормыш сыйфатын күпкә киметә ала. Чагылган сызлау синдромы белән авырулар  махсус клиникаларда урнашырга тиеш. Дәвалауга түбәндәге ысуллар керә.

**1.   ** Урынлы дәвалау. Салкын компресслар, капсаицин (Р  субстанциясе) яки урынлы анестетик булган кремнар файдалы була ала (лидокаин  5%).

**2.   ** Системалы дәвалауны түбәндәге препаратлар белән көчәйтергә  кирәк.

•       Гади  анальгетиклар (мәсәлән, парацетамол) 4 г/тәү кадәр.

•       Көчле  анальгетиклар (мәсәлән, кодеин) 240 мг/тәү кадәр.

•       Амитриптилин  10-25 мг төнгә, әкренләп дозаны кирәк булганда 75 мг/тәү кадәр арттырып.

•       Карбамазепин 400  мг көн саен кискен сызлауда.

**NB** СЯКЧ файдасыз.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Неврология
Төркем:Күз авырулары
Периферик җәрәхәтле кератит

**Периферик җәрәхәтле кератит** (ПҖК) —  системалы чирнең алдында яки бергә булган авыр чир. Мөгезкатлауның авыр  персистент инфильтрациясендә, җәрәхәтләнүендә яки бергә булган күз чиренә  бәйле булмаган билгесез сәбәптән юкаруында, катнаш системалы коллагеноз яки  васкулит турында шикләнергә кирәк, алар авыру гомеренә яный ала (алга таба *кара).*

## Патогенез
Аутоиммун чир белән авыруларда иммун  комплекслар мөгезкатлау перифериясендә утыра. Зарарланган эпителий,  кератоцитлар һәм катнашкан ялкынсынган күзәнәкләр матрикслы  металлопротеиназалар чыгуга җавап була, алар коллаген һәм күзәнәк аралыгы  матдәсе таркалуына китерә.

Мөгезкатлау эпителие күзәнәкләре  аутотәнчекләр өчен тәмек була ала.

## Ачыклау
• Ураксыман җәрәхәт һәм лимбның стромаль инфильтрациясе (рәс. 9.27а).

•       Гадәттә лимбит,  эписклерит яки склерит табалар.

•       Барыш гадәттә  перифериягә тарала, сирәгрәк — үзәккә.

•       Нәтиҗәдә  мөгезкатлау «ялганма линза» кебек була ала (рәс. 9.27б).

**NB** Мурен җәрәхәтеннән аерма буларак барыш күз агын катнаштырып тарала ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Йогышлы кристаллик кератит

**Йогышлы кристаллик кератит** — аеруча үтәли  кератопластикадан соң гадәттә урынлы стероидларны дәвамлы куллану өчен бәйле  сирәк сүлпән баручы инфекция. Иң еш аерылган микроорганизм Str. viridans санала,әмма башка бактерияләрне һәм шулай  ук гөмбәләрне табалар. Үсеш ысулы: түбән вирулентлы организмнарның, ялкынсыну  җавабы тоткарланган урында, строма җепләре буйлап аз эшлекле пролиферация.  Бактерияләр саклагыч биопленка (бактериаль экстрацеллюляр  матрикс) чигендә үсәргә сәләтле, бу ялкынсынуның түбән активлыгын һәм  терапиягә чагыштырмача резистентлыгын аңлата.
## Ачыклау
1.     Билгеләре

•       Строманың алгы  яки урта катлауларында әкренләп көчәюче соргылт төстәге агачсыман  томанланулар (рәс. 9.31а, б).

•       Минималь  ялкынсыну билгеләре һәм гадәттә сәламәт эпителий.

2.     Үрчетүне бүлеп чыгару яки биопсия  микроорганизмны билгеләргә мөмкинлек бирә.
## Дәвалау
Дәвалауда берничә атна дәвамында антибиотиклар кулланалар. Тәңгәл  антибиотиклар кулланусыз урынлы стероидларны туктату, хәтта үлекле  компонентлы актив ялкынсынуның тиз үсешенә китерә ала.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары