open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гөлнара Әюпова

**Әюпова Гөлнара Мияссәр кызы** - яшь шагыйрә

## Тәрҗемәи  хәле
Әюпова Гөлнара Мияссәр кызы 1971  елның 9 ноябрендә Татарстанның Әлмәт районы Кама-Исмәгыйль авылында дөньяга килә. Авылда сигезьеллык мәктәпне тәмамлагач, Әлмәтнең 1 мәктәбендә урта белем ала. Яшьтән җырга-моңга гашыйк була, гармунда уйнарга да өйрәнә, шуңа күрә музыка белгече булырга хыяллана. Әмма моңа аның әти-әнисе катгый рәвештә каршы төшә. Ата-ана сүзенә каршы килмичә, Бөгелмә медицина училищесына укырга керә. 1991нче елны училищены акушерлык һөнәре буенча бик яхшыга гына тәмамлап, Әлмәт бала тудыру йортында эшли. Түбән Мактама шифаханәсенә (1996) күчә, Казанда белемен күтәрә һәм янә, 2002 нче елда, Әлмәт бала тудыру йортына кире әйләнеп кайта.

## Иҗаты
Гөлнара Әюпова шигырьләр язу белән балачактан мавыга. Ә инде соңрак бу шөгыльгә җитдирәк карый башлый. Тәүге  шигырьләрен “Татарстан яшьләре” газетасы редакциясенә алып килә. Редактор аңа булган иҗат җимешләрен композиторларга күрсәтергә тәкъдим итә. Шулай итеп, 1996  елда редакция аша җырчы-композитор Зөфәр Хәйретдинов белән таныша. Беренче җырлары 1997 елда радио һәм телевидениедә яңгырый башлый.

Гөлнара Әюпованың  дистәдән артык шигыре көйгә салынган. Алар  Рөстәм Закиров, Зөфәр Хәйретдинов, Гүзәл Уразова, ИлСаф, Булат Нигъмәтуллин, Эльвира Хамматова, Диләрә Илалетдинова, Раяз һәм Рәсим Фасыйховлар һәм башка җырчылар репертуарына кергән. Аның иҗатында үз алымнары тоемлана, үз әйтер сүзе бар. Кызыклы гына шигырьләре вакытлы матбугатта басылып чыгып килә. 2016 елда шагыйрәнең “Көттергәнем өчен гафу ит...” дип исемләнгән шигырьләр һәм җырлар җыентыгы дөнья күрә.

Гөлнара Әюпова – яшь шагыйрә. 2015 елдан Татарстан Язучылар берлегенең Әлмәт бүлеге каршында эшләп килүче шагыйрә Саҗидә Сөләйманова исемендәге “Кызыл каурыйлар” әдәби берләшмәсе әгъзасы.

## Бүләкләре
Р.Төхфәтуллин  исемендәге премия лауреаты

## Чыганак
1. Г.М.Әюпова. Көттергәнем өчен гафу ит. – Әлмәт: Шәһәр типографиясе, 20016. – 125 б.

2. http//gulnaraa.jimdo.com
Төркем:Әлмәт районында туганнар
Манипури теле

**Мейтей** яки **Меетей теле** (шулай ук **Манипури** теле, **Мейтейлон**, **Меетейлон**, **Катһе**) ул Сино-Тибет теле һәм төньяк-көнчыгыш Һиндстанның Манипур штатында төп тел һәм lingua franca. Мейтей теле Һиндстанның иң күп сөйләшелә торган Сино-Тибет теле һәм төньяк-көнчыгыш Һиндстанның Бенгаль теле һәм Ассам теленнән соң иң күп сөйләшелә торган теле. 2011 ел Һиндстан халык санын алуы буенча 1,8 млн Мейтей үз телендә сөйләшүчесе булган. Шуңа өстәп чит илләрдә якынча 200 000 Мейтей үз телендә сөйләшүчесе бар. Мейтейлон шулай ук Һиндстанның Ассам һәм Трипура төньяк-көнчыгыш штатларында һәм Бангладеш һәм Бирмада (хәзер Мьянма) сөйләшелә. Мейтейлон тональ тел булып тора һәм аның Сино-Тибет телләре итеп төгәл классификациясе әлегә ачык түгел. Аның Куки һәм Тангхул Нага телләре белән лексик охшашлыклары бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Зариф Закиров

**Зариф Закир улы Закиров** (1899-1972) - мактаулы совет шахтеры, Социалистик Хезмәт Герое, ике тапкыр Ленин ордены кавалеры.
## Биографиясе
Казан губернасының Мамадыш өязе (хәзерге Теләче районы) Сосновый мыс авылында 1899 елда туган. Балачакта һәм яшьлек елларында Луган өязенең Юзово руда идарәсендә эшли. Гражданнар сугышы вакытында Кызыл гвардиядә була. 1920 нче елларда Кузбасска күченә.

Закиров егерме җиде ел Ленин руднигында, шул исәптән «Полысай» шахтасында крепильщик булып эшли. Район шахтерлары аны Ленин-Кузнецк шәһәр Советы депутаты итеп хезмәтчеләр депутаты итеп сайладылар. 1948 елда иң өлкән таучы Закировка мактаулы шахтер исеме бирелә. Шул ук елны СССР Югары Советы Президиумы аңа Социалистик Хезмәт Герое исеме һәм тиешле еллар эшләгән өчен икенче Ленин ордены белән бүләкли.

1957 елга кадәр шахтада эшли. 1972 елның 27 маенда Закиров угар газы белән агулану нәтиҗәсендә бәхетсезлеккә очрый.

1972 елның 27 декабрендә вафат була. 2015 елның августында Полысайда Закир Зафиров истәлегенә сквер ачыла.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*
Газинур Хәйруллин

**Газинур Гарифҗан улы Хәйруллин** (1961 елның 10 сентябре, Иске Чүпрәле, Чүпрәле районы, Татарстан АССР, ССРБ) — очучы, Россия Федерациясе каһарманы (1996). Әфганстандагы Кандаһар шәһәре янында аэродромга мәҗбүри рәвештә утыртылган Ил-76 очкычының икенче пилоты. Бер елдан соң, 1996 елның августында очкыч экипажы әсирлектән кача.

## Биография
Газинур Хәйруллин 1961 елның 10 сентябрендә Татарстан АССРның Чүпрәле районы Иске Чүпрәле авылында туа.

Балашау югары хәрби авиация училищесын тәмамлаганнан соң 1983 елда Беларус ССРның Витебск шәһәрендә 3 нче гвардия Смоленск ордены II дәрәҗә Суворов һәм II дәрәҗә Кутузов ордены  хәрби-транспорт авиация дивизиясенең 339 нчы хәрби-транспорт авиация полкында Ил-76 командиры ярдәмчесе булып хезмәт итә (1983—1987). Украин ССРның Запорожье өлкәсе Мелитополь шәһәренең 175 нче хәрби-транспорт авиация полкы (7 нче хәрби-транспорт авиация дивизиясе) корабле командиры вазыйфасына билгеләнә (1992 елга кадәр). Запас майоры.

1994 елдан 2008 елга кадәр Россия Федерациясе гражданнар авиациясе авиакомпанияләрендә икенче очучы һәм һава судносы командиры булып эшли. 2008—2009 елларда «Татарстан Авиакомпаниясе» ААҖ генераль директоры булып эшли.

1995 елның 3 августында «Аэростан» (Казан) компаниясенең Ил-76 самолеты Әфганстандагы Кандагар шәһәре янындагы аэродромга мәҗбүри рәвештә утыртыла. Һава судносы командиры Владимир Шарпатов була. Газинур Хәйруллин икенче пилот була. Самолет экипажы әсирлеккә эләгә. Бер елдан соң, 1996 елның августында самолет экипажы әсирлектән кача ала.

Россия Федерациясе Президентының 1996 елның 22 августындагы 1225 номерлы Указы нигезендә Хәйруллин Газинур Гарифҗан улына Россия Федерациясе каһарманы исеме бирелә.

## Бүләкләр

* « Россия Федерациясе каһарманы» исеме — *[[Әфганстан]] территориясендә мәҗбүри булудан азат ителгәндә күрсәткән батырлык, кыюлык һәм чыдамлык өчен* (1996 елның 22 августындагы 1225 номерлы РФ Президенты Указы, 335 номерлы медаль);
* «СССР Кораллы Көчләренә 70 ел» юбилей медале (1988 ел);
* II һәм III дәрәҗә «Мактауга лаеклы хезмәте өчен» медале;
* «Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан, 2011 елның 10 сентябре);
* Татарстан Республикасы Мактау Грамотасы

## Сәнгатьтә
«Кандагар» фильмында Хәйруллин ролен Владимир Машков уйный (фильмда икенче пилотны Сергей дип атаганнар).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

## Шулай ук карагыз
* Владимир Шарпатов

Төркем:Русия хәрби очучылары
Төркем:РФ Каһарманнары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1961 елда туганнар
Төркем:10 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Сирень Якупова

**Сирень Якупова**, Сирень Мөхиббулла кызы Якупова (*[[1961 ел]]ның [[26 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Әлмәт районы]], [[Түбән Абдул]]*) ― шагыйрә, 2011 елның маеннан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы. Саҗидә Сөләйманова (2015), Һади Такташ (2021), Илдар Юзеев (2024) исемендәге әдәби премияләр лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
Сирень Мөхиббулла кызы Якупова 1961 елның 26 августында Әлмәт районы Түбән Абдул авылында дөньяга килә. 1978 елда Елховой урта мәктәбен тәмамлый, аннары Әлмәт төзелеш техникумында белем ала. Нәкъ шул елларда районның “Хезмәт байрагы” газетасында аның беренче шигырьләре дөнья күрә.
Хезмәт юлын шагыйрә туган авылы мәктәбендә башлый. Ярты ел укытучы булып эшләгәч, шигырендәгечә “хыялы артыннан йөгереп”, янә Әлмәт каласына китеп бара. 1982 елның җәендә инде яшьләр шәһәре Чаллыга килә. Башта КамАЗның агрегат, аннан соң кече литражлы автомобильләр җыю заводында эшли. Чаллы каласының «Шәһри Чаллы» газетасында хезмәт куя, 2015 елдан Татарстан Язучылар берлеге хезмәткәре.

## Иҗаты
1982 елларда аның шигырләре, язмалары КАМАЗның “Нур” газетасында даими урын ала.1990  елларда Сирень Якупова “Ләйсән” әдәби-иҗат берләшмәсенә йөри башлый, ул “Йолдызлы уйлар” исемле тәүге китабын чыгара. 2006 елда шагыйрә “Шәһри Чаллы “ газетасы редакциясенә эшкә килә, 2013 елга кадәр шунда хезмәт куя.Шул чорда шәһәр һәм республика матбугатында аның күп кенә шигырьләре, хикәяләре, язмалары дөнья күрә, китаплары чыга. Алар тирән фәлсәфәгә, үзенчәлекле табышларга бай булуы белән укучыны җәлеп итә. Сирень Якупова 2011 елның маеннан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы. 
## Төп басма китаплары
* «Йолдызлы уйлар»: шигырьләр (2003)
* «Ике гасыр баласы мин» (2005)
* «Яшәү сере» (2008)
* «Өстәгеләрдән дә өстә»: шигырьләр, хикәяләр, эсселәр (2011).
* "Кар юлы": шигырьләр (2014).
* "Бәхет күлмәге": хикәяләр (2017).
* "Төшләремә яланаяк керәм..." : шигырьләр (2020)

## Бүләкләре
* 2015 ― Саҗидә Сөләйманова исемендәге әдәби премия ― *«Кар юлы» китабы ([[Казан]]: [[ТКН]], 2014) өчен*. 
* 2021 ― Һади Такташ премиясе ― «Төшләремә яланаяк керәм…» (Рухият, 2020) китабы өчен .
* 2024 ― Илдар Юзеев премиясе ― *«Йөрәгемне ташка орыр булып...» шигырьләр циклы һәм актив әдәби-иҗтимагый эшчәнлеге өчен*.
## Искәрмәләр
 
## Сылтамалар
*  Сирень Мөхиббулла кызы Якупова. ТР Язучылар берлеге сайты
*  abishevaalena.ru

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Төркем:Әлмәт политехник техникумын тәмамлаучылар
Төркем:Һади Такташ премиясе лауреатлары
Төркем:Илдар Юзеев премиясе лауреатлары
Яулык бәйләшле (уен)

**Яулык бәйләшле**  — татар халык уены, балалар спорт тәҗрибәсен һәм физик үсешен тәэмин итә торган уен.  

## Уйнау тәртибе
Әлеге уенның исеме яулык белән бәйле, шуңа да уенда яулыклар кирәк була. Балалар бер рәткә төзелеп басалар. Беренче уенчыга яулык бирелә. Ул бию көе башлануга яулыкны бәйли, ике очын тотып елмая һәм икенче уенчыга салып бирә уен шулай дәвам итә, көй туктауга яулык кемдә кала, шул уенчы уеннан чыга. Уен шулай итеп соңгы уенчыга кадәр дәвам итә. Уенда күпме күбрәк кеше катнашса, шулкадәр җанлырак һәм күңеллерәк була.
Әлеге уен балалар өчен дә, яшьләр өчен дә, өлкәннәр өчен дә кызыклы.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.

Төркем:Татар уеннары
Санап җибәр! (уен)

**Санап җибәр!**  — татар халык уены, балалар спорт тәҗрибәсен һәм физик үсешен тәэмин итә торган уен. Шул ук вакытта балаларның тоемлауларын үстерергә ярдәм итә. 

## Уйнау тәртибе
Санамыш белән ике уенчы сайлап алына:
“Каенда карга, имәндә чыпчык
Һавада кош, син очып чык!”
Уенчылар санынча урындыклар куела. Урындыкларда төрле санда бәрәңгеләр салынган капчыклар урнаштырылган. Уенчылар шул капчыклар өстенә утырып, андагы бәрәңгеләр санын әйтеп бирергә тиешләр. Дөрес әйтүче уенчы, җиңүче булып таныла. Шул рәвешле уен алга таба дәвам итә, икенче уенчылар сайлана.
Әлеге уен балалар өчн генә түгел, өлкәннәр өчен дә кызыклы.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.

Төркем:Татар уеннары
Агыйдел (уен)

**Агыйдел**  — татар халык уены, балалар спорт тәҗрибәсен һәм физик үсешен тәэмин итә торган уен.

## Уйнау тәртибе
Балалар парлашып бер-бер артлы басалар. Бер бала парсыз кала, ул алга чыга. Кушымтаны җырлаганда, балалар кулларын бер-берсенә тотынган килеш өскә күтәрәләр (күпер ясыйлар). Шул вакытта парсыз бала күпер аркылы чыга һәм үзенә ошаган баланы сайлый. Уен дәвам итә.

Агыйделнең суларында

Ак чиләгем күмелде.

Әйдә, дустым, безнең якка

Безнең яклар күңелле.

Кушымта:

Зәңгәр чәчәк жыя-җыя,

Зәңгәрләттем кулымны.

Бергә-бергә уйныйк әле,

Бир, дускаем, кулыңны.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.

Төркем:Татар уеннары
Елизавета Каминская-Дульская

**Каминская-Дульская Елизавета Иван кызы ** (29 апрель 1899 ел — 28 февраль 1995 ел) — ССРБ галиме, геология-минералогия фәннәре кандидаты, профессор.

## Биографиясе
Елизавета Иван кызы Каминская-Дульская 1899 елның 16 апрелендә (яңача 29 апрель) Томск шәһәрендә туа.

1927 елда Себер технология институтының тау технология факультетын (хәзерге Томск политехник университеты) геология, геохимиясе һәм кристалл химиясе һөнәре буенча белем ала. 1947 елда Мәскәү дәүләт университетында «Процессы минералообразования в контактово-метаморфизованной зоне горы Магнитной» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. Минералогия һәм геология кафедрасы буенча 1963 елда профессор-галим исемен раслый. Галим буларак формалашуына А. Н. Зарицкий, Д. С. Коржинский зур йогынты ясый.

Е. И. Каминская-Дульская Магнитогорск хатын-кызлары арасында иң беренче булып кандидатлык диссертациясе яклый; шулай ук профессор дәрәҗәсен алган беренче хатын-кыз була.

### Эшмәкәрлеге
Югары уку бинасын тәмамлап, Себердә һәм Уралда тимер мәгъдәне разведкалау белән шөгыльләнә. 1934 елда Магнитогорск металлургия комбинатының тау идәрәсе чакыруы буенча геолог ире Фаддей Фаддеевич Дульский (1900-1965) белән Магнитогорск каласына килә, монда петроград өлкән геолог, детальле разведкалау цехының төп геологы булып эшли. 1937 елда Мәскәүдә XVII халыкара геологик конгресста катнаша.

1938 елда Каминская геология музеен оештыруда катнаша. Бөек ватан сугышы вакытында, 1942 елда, ул цехның техник җитәкчесе, соңрак өлкән һәм баш геологы булып эшли. Елизавета Ивановна Магнит тавы һәм Кече Кубас таулары яткылыкларын разведкалау белән җитәкчелек итә. Тикшеренү эшләре сөземтәсе нигезендә диссертация яза.

Елизавета Ивановна Каминская-Дульская ире белән бергә Магнитогорск тау-металлургия институтына (ММИ, хәзер Магнитогорск дәүләт техник университеты) геология һәм минералогия фәннәре укытырга чакырыла. Ул 1954 елдан 1970 елга кадәр доцент булып эшли, аннары геология кафедрасы профессоры. Аның катнашлыгында институтта петрография һәм минералогия лабораториясе һәм файдалы казылмаларның минералогия һәм геология кабинеты булдырыла. Аның укучылары арасында техник фәннәр докторы, профессор Г. Б. Ферштатер һәм берничә техник фәннәр кандидаты бар. Берничә тикшеренү авторы була, шул исәптән ике монография: «Генетическая связь руд с магматическими и метаморфическими породами на железорудном месторождении горы Малый Куйбас» һәм «Железорудные месторождения Магнитогорского района» авторы.

Елизавета Ивановна 1970 елда пенсияга чыга. 1995 елның 28 февралендә Ригада вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Хезмәт Кызыл Байрак ордены
* «Хөрмәт Билгесе» ордены
* медальләр

## Искәрмәләр

* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
Төркем:29 апрель көнне туганнар
Төркем:1899 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:28 февраль көнне вафатлар
Төркем:1995 елда вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Геология-минералогия фәннәре кандидатлары
Төркем:Ригада вафатлар
Төркем:Томскида туганнар
Төркем:Геологлар
Без, без, без идек (уен)

**Без, без, без идек**  — татар халык уены, җырлы-биюле уен төрләреннән санала.  

## Уйнау тәртибе
Уенчылар түгәрәктә баш бармакларын күрсәтеп түбәндәге сүзләрне әйтәләр:

Без,без, без идек,

Без унике кыз идек.

Базга төштек май ашадык,

Келәткә кердек бал ашадык,

Кап та коп, Якуб

Авызыңны ач та яп!

Без, без, без идек,

Без унике кыз идек.

Базга төштек май ашадык,

Келәткә кердек бал ашадык

Каплавычны капладык.

Кап-коп, тимер күп

Ак тешемне күрсәтмим.

Уенчылар авызларын йомалар, алып баручы уенчыларны көлдерергә, сөйләштерергә тырыша. Кем беренче көлә яисә авызын ача шул уеннан чыга. Уен шулай соңгы уенчыга кадәр дәвам итә.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Сабыем. Балалар, ата-аналар, тәрбиячеләр өчен сайт

Төркем:Татар уеннары
Наталья Кисса

**Кисса Наталья Николай кызы** (1908 ел—1990 ел) — Азов-Кара диңгез пароходчылыгының «Пионер» теплоходы капитаны, Азов диңгезендәге беренче хатын-кыз - капитан. Социалистик Хезмәт Герое.

## Биографиясе
Кисса Наталья Николай кызы 1908 елның 13 (26)сентябрендә атасы Николай Василий улы Кисса капитан булган «Возрождение» пароходы бортында туа. Пароход рейс белән Бердянскидан Одессага бара һәм капитанның кызы туган вакытта Керчь бугазында була. Әммә Наталья Николай кызының рәсми туган урыны дип Кишинев исәпләнә, бу шәһәрдә аның бала чагы үтә. Рус хатыны.

Натальяның яшьлек еллары Бердянск (хәзер Украинаның Запорожье өлкәсе) шәһәрендә үтә. 12 яшеннән ул җилкәнле шлюпка белән идарә итә, балыкчылар белән диңгезгә балык тотарга йөри.

Суднолар эшкәртү заводында эшли, ремонтланачак судноларның суда торган өлешен кабырчыклардан чистарта. 1928 елдан «Желанный» җилкәнле суднода юнга һәм матрос булып эшли.

1931 елда Дондагы Ростовта диңгезчелек училищесында белем ала. Башлангыч диңгез практикасын «Вега» җилкәнле судно старпомы — Н. А. Лунин вахтасында үтә. Аннары «Пионер» пароходында (Азов диңгезе пароходчылыгы) капитанның 3-нче һәм 2-се ярдәмчесе була. 1937 елда, штурман буларак, Таганрог — Мариуполь маршруты буенча илдә беренче хатын-кыз шлюпкасын җитәкли.

Бөек Ватан сугышы елларында «Анатолий Серов» теплоходында (Азов һәм Кара диңгезләрдә) штурман була (башка мәгълүматлар буенча старпом). Одессадан гаскәрләрне эвакуацияләгәндә, Керчь-Феодосия десант операциясендә, Севастопольне обороналауда катнаша.

Сугыштан соң «Николая Островский» пароходында һәм «Земляк» теплоходында (Азов диңгезе пароходчылыгы) капитанның 2-се ярдәмчесе була. 1947 елдан — өлкән ярдәмчесе, ә 1953-1959 елларда — «Райкомвод» теплоходы (Азов диңгезе пароходчылыгы) капитаны.

Кара һәм Азов диңгезләрендә үзен судно белән оста идарә итүче итеп таныта. 1959-1964 елларда булган — «Пионер» теплоходы (Азов диңгезе пароходчылыгы) капитаны.

Жданов шәһәрендә (хәзер — Донецк өлкәсенең Мариуполь шәһәре, Украина).

1990 елның 3 сентябрендә вафат була. Мариупольнең Киров зиратында җирләнгән.

## Бүләкләре

* Социалистик Хезмәт Герое (7 март, 1960 ел).
* Ленин ордены
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены
* «Хөрмәт билгесе» ордены
* Диңгез флотының мактулы хезмәткәре

## Хәтер

* 1974 елда төзелгән сухогруз героиня хөрмәтенә «Капитан Кисса» дип атала

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Твоя, Мариуполь, слава! / Биографический справочник. Составители: Н. Н. Рябченко, В. П. Джуга/ — Мариуполь: ОО Клуб путешественников, 2004. — 175 стр.: ил.

## Сылтамалар

* Наталья Кисса 
* Морские труженицы
Төркем:26 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1908 елда туганнар
Төркем:3 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1990 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучы хатын-кызлар
Төркем:Украинада вафатлар
Наза (уен)

**Наза**  — татар халык уены, балалар спорт тәҗрибәсен һәм физик үсешен тәэмин итә торган җырлы-биюле уен.  

## Уйнау тәртибе
Балалар парлашып, бер-бер артлы тезеләләр. Бер бала парсыз, ул уенчылыр каршысына чыгып баса. Балалар җырлый-җырлый баскан җирдә аякларын-кулларын хәрәкәтләндерәләр:

Наза дигән кыз баланың

Бөрлегәне түгелгән;

“Наза” дигән уенны без

Уйныйбыз чын күңелдән.

Кушымта:

Наза, наза,

Наза матур кыз бала.

Наза тырыш, уңган бала,

Зирәк, акыллы бала.

Кушымтаны җырлаганда, парсыз бала каршыдагы уенчылар арасыннан биеп үтә, үзенә пар сайлый һәм алар икенче башка барып басалар. Парсыз калган бала уенны дәвам итә. Уен шул рәвешле озак дәвам итәргә мөмкин.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Сабыем. Балалар, әти-әниләр һәм тәрбиячеләр өчен сайт

Төркем:Татар уеннары
Чума үрдәк, чума каз (уен)

**Чума үрдәк, чума каз**  — татар халык уены, балалар спорт тәҗрибәсен һәм физик үсешен тәэмин итүче җырлы-биюле уен.  

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар кара-каршы ике рәт булып тезеләләр, парлашып кулга-кул тотыналар. Рәт башында бер ялгыз уенчы басып тора. Балалар барысы бергә җырлыйлар:

Чума үрдәк, чума каз, 

Тирән күлне ярата ул, ярата. 

Әлфия үзенә иптәш эзли, 

Белмим, кемне ярата шул, ярата. 

Илназны ярата шул, ярата.

Уйнаучылар, җыр ритмына туры китереп, хәрәкәтләнеп торалар. Ялгыз бала (Әлфия), рәт арасыннан узып, үзенә бер иптәш сайлый һәм аны (Илназны) җитәкләп ахырга барып баса. Үз парыннан аерылган уйнаучы рәт башына китә. Уен шулай алга таба дәвам итә.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Вера Крымская

**Крымская Вера Петр кызы** (1896—1963) — совет галим-методисты, РСФСР мәктәбенең атказанган укытучысы (1947), РСФСР педагогия фәннәре академиясе әгъза-корреспонденты (1950); педагогия фәннәре кандидаты.

Мәктәптә рус телен укыту методикасы буенча 20-дән артык хезмәт һәм өч монография авторы.

## Биографиясе
1896 елның 11 мартында (яңача 23 мартта) Киев шәһәрендә хезмәткәр гаиләсендә туган.

Могилевта үсә һәм укый, монда 1914 елда гимназиядә белем ала. 14 яшеннән репетиторлык белән шөгыльләнә, укытучы булырга хыяллана. 1916 елда Укытучылар институтында белем ала. Кияүгә чыккач, 1916 елдан алып 1930 елга кадәр гаиләсе белән Рудня шәһәрендә яши. 1933 елда аларның гаиләсе Златоуст каласына күчә. Вера Петр кызы 1933-1937 елларда белем алуын Пермь дәүләт педагогия институтында дәвам итә һәм 1936 елда Свердловск каласына күчә.

Свердловскида урта мәктәптә эшли башлый, биредә рус теле һәм әдәбияты дәресләрен алып бара. 1938 елдан бирле гомеренең ахырына кадәр Свердловск дәүләт педагогия институтында укыта. 1952 елда Мәскәүдә, РСФСР педагогия фәннәре академиясенең укыту алымнары фәнни-тикшеренү институтында, «Работа по русскому языку в 10 классе средней школы на материале программы произведений по литературе» темасы буенча кандидатлык диссертациясе яклый.

В. П. Крымская шулай ук җәмәгать эшмәкәрлеге белән шөгыльләнә — Свердловск шәһәре советы депутаты (1947) һәм РСФСР Югары Советы депутаты итеп сайлана (1951, 1955).

1963 елның 29 сентябрендә Свердловск шәһәрендә вафат була. Широкая Речка зиратында җирләнгән.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
- РСФСР мәктәбенең атказанган укытучысы (1947

- «Халык мәгарифе алдынгысы» тамгасы (1944),

- ике Ленин ордены, 

- Хезмәт Кызыл Байрак ордены,

- «1941-45 елда Бөек Ватан сугышында мактаулы эшчәнлеге өчен» медале,

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Крымская Вера Петровна 
Төркем:23 март көнне туганнар
Төркем:1896 елда туганнар
Төркем:Киевта туганнар
Төркем:29 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1963 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Екатеринбурда вафатлар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:РСФСР атказанган мәктәп укытучылары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Илдар Фатыйхов (1979)

**Илдар Фатыйхов**, Илдар Разин улы Фатыйхов (*1979 елның 25 сентябре, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Түбән Кама]]*) ― табиб, ТР сәламәтлек саклау системасы эшлеклесе, 2013 елдан Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министры урынбасары, 2008―2013 елларда Казан шәһәренең 5нче һәм 16нчы санлы шәһәр клиник хастаханәләрендә баш табиб. Татарстан Республикасының атказанган сәламәтлек саклау хезмәткәре (2020).

## Тәрҗемәи хәле

1979 елның 25 сентябрендә Түбән Кама шәһәрендә үзәк район хастаханәсе хирургия бүлегенең өлкән табибы Разин Гатуф улы һәм медицина хезмәткәре Люция Фатыйховлар гаиләсендә туган. Әтисе Сарман районы Балтамак авылыннан. Бертуган энесе бар.

Казан дәүләт медицина университетының дәвалау факультетын (2003 елда), «Финанслар һәм кредит» белгечлеге буенча Казан (Идел буе) федераль университетын (2014 елда, читтән торып) тәмамлаган. 2009 елда Алмания, 2010 елда Израиль, 2017 елда КХР (Сычуань), 2018 елда Сингапур  (Singapore General Hospital) клиникаларында стажировка узган. Татар һәм рус телләреннән башка инглиз һәм төрек телләрен камил белә.

## Хезмәт юлы
2000–2001 елларда ― Казанның ашыгыч медицина ярдәме станциясендә медбрат.

2001–2002 елларда ― Республика клиник хастаханәсе хирургия бүлегендә палата медбраты.

2003-2004 елларда ― Казан дәүләт медицина университетының 1нче санлы хирургия авырулары кафедрасында табиб-интерн.

2004–2007 елларда ― Республика клиник хастаханәсе хирургия бүлегенең табиб-хирургы.

2007–2008 елларда ― Казан шәһәренең 5нче санлы шәһәр клиник хастаханәсендә медицина бүлеге буенча баш табиб урынбасары. 2008–2011 елларда ― Казан шәһәренең 5нче санлы шәһәр клиник хастаханәсендә баш табиб, 2008 елда баш табиб 
 
2011–2013 елларда ― Казан шәһәренең 16нчы санлы шәһәр клиник хастаханәсе баш табибы.
 
2013 елдан ―  Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министры урынбасары. 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2013 – Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгының Мактау грамотасы
* 2014 – «Казан шәһәрендә 2013 елның XXVII Бөтендөнья җәйге универсиадасы» медале 
* 2014 – «Сочи шәһәрендә 2014 елның XXII Кышкы олимпия уеннары һәм XI Кышкы паралимпия уеннары» истәлек медале 
* 2018 ― «Сәламәтлек саклау отличнигы» күкрәк билгесе
* 2020 ― Татарстанның атказанган сәламәтлек саклау хезмәткәре
* 2025 ― II дәрәҗә Ватан алдындагы казанышлар өчен орденының медале
## Гаиләсе
Өйләнгән, балалары: улы (2010), кызы (2014).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фатыйхов Илдар Разин улы.  Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы
*   Фатихов Ильдар Разинович. tatcenter.ru

## Моны да карагыз

Төркем:Табиблар
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган сәламәтлек саклау хезмәткәрләре
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Ренат Камалетдинов

**Ренат Рифкать Улы Камалетдинов** (1954 елның 7 гыйнвары, Казан, Татарстан АССР, РСФСР, ССРБ) — совет футболчысы, ярымсакчы, футбол һәм мини-футбол буенча тренер.

## Биография
Ренат Камалетдинов 1954 елның 7 гыйнварында Казанда туа.

Казанның «Хезмәт резервлары» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә футбол белән шөгыльләнгән. Ярымсакчы позициясендә уйный. 

1972 елда, Сумкаетта узган «Надежда» турнирында үзен күрсәткәч (аны иң яхшы футболчы дип таныйлар) Бакының «Нефтчи» клубында уен карьерасын башлый.

«Нефтчи» составында ССРБ чемпионатының югары лигасында, 1 гол кертеп, 7 матч уздыра. Әзербайҗан командасы сезон нәтиҗәләре буенча соңгы, 16 нчы урынны ала һәм беренче лигага чыга.

Шуннан соң Мәскәү «Спартак» ына аның башлыгы Николай Старостин белән күчү турында килешә, гариза яза, тик, футболчылар күпләп чыкканнан соң, Әзербайҗан ССР КП беренче секретаре Һейдәр Әлиев КПСС Үзәк комитетына 73нче сезонда «Нефтчи» клубыннан беркем дә китмәячәге турында Карар кабул итә. Камалетдинов «Нефтчи» да кала, әмма 73 сезон дәвамында ил беренчелегендә 1 матч һәм Кубокта 2 матч уздыра.

1974 елда икенче лигада чыгыш ясаган Казанның «Рубин» клубына күчеп килә. Сезон нәтиҗәләре буенча, «Рубин» беренче лигага чыга. Беренче елдан ук Камалетдинов биш сезон эчендә 198 матч үткәреп һәм 27 туп кертеп, казанлыларның төп футболчысы була. 

1979 елда икенче лигада чыгыш ясый торган Яр Чаллының «Турбина» клубына күчә. Камалетдинов Ленинградның «Зенит», Акмәсҗитнең «Таврия» «Куйбышевның «Крылья Советов» командаларыннан тәкъдимнәр булган, тик гаилә хәле буенча республиканы ташлап китәргә теләмәгән.

Алга таба Казанның «Хезмәт резервлары», «Электрон», «Волна», «Тасма» футбол командалары, Казанның «Космос» һәм «Приволжанин», Яшел Үзәннең «Диана» мини-футбол командалары өчен чыгыш ясый.

1989 елда, сезонны «Рубин» составында уйнаучы тренер сыйфатында буларак карьерасын тәмамлый. 1990 елда тренер Иван Золотухинны ассистентлап, тренерлык эшенә туплана. Аннары Казанның «Приволжанин», «Ядрана»,«КАИ-Олимп», Төмәннең «Төмән», Мәскәүнең «Спартак», Казакъстанның «Актюбрентгена» һәм «Актобе-БТА» мини-футбол командалары тренеры булып эшли.

Казанда яши, мини-футбол буенча тренер булып эшли.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 

Төркем:«Рубин» футбол клубы уенчылары
Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:7 гыйнвар көнне туганнар
Кәшшаф Кормашев

**Кашшаф  Кормашев -** шагыйрь һәм педагог.

## Биография
**Кашшаф Зариф улы Кормашев** Уфа губернасы Минзәлә өязе Ирәкте вулысы (хәзерге Татарстанның Мөслим районы) Нарат асты авылында 1891 елда туган, 1910 елга кадәр төрле мәдрәсәләрдә укыган. 35 ел буе укытучы булып эшли. Минзәлә өязе Богодаровка (Югары Юшады) волосте Яңа Саклау авылы мәчете каршындагы мәктәптә укыткан. Бер үк вакытта иҗат эше белән шөгыльләнә. 1905—1907 нче елларда татар көндәлек матбугаты зур үсеш ала. «Йолдыз», «Вакыт», «Ил», «Әльислах», «Шура», «Аң» һәм башка бик күп исемдәге журналларда демократик рухтагы, халыкчан, сәнгатьчә эшләнеше югары дәрәҗәдә булган әсәрләргә күбрәк урын бирелгән Кашшаф кечкенәдән шигырьләр, җырлар яза. Кашшаф Кормашевның революциягә кадәрле шигырьләре даими рәвештә вакытлы матбугатта, Минзәләдә чыга торган газетада, «Шура» журналында басылган. 
Шагыйрьнең 13 елдан артык гомере Югары Тәкермән авылында уза. Октябрь революциясен шушы авылда каршы ала һәм үзенең сүзе белән дә, эше белән дә яңа тормышны төзүгә бөтен көчен куя. Аның иҗатында колхозлашу чоры, искелек белән яңалыкның көрәше ачык чагылыш таба. Шигырьләре «Игенче», «Ленин байрагы», «Крестьян газетасы», «Себер юксыллары» кебек газеталарда күпләп басылганнар. Кашшаф Кормашев җәмәгать эшләрендә актив катнаша, авыллардагы клуб эшләрен җайга салуда булыша, стена газеталары чыгару һәм бизәүдә башлап йөри. Грамотасыз өлкән кешеләргә аң-белем бирү юлында иң алдынгыларның берсе була ул. Үзенең эш кәгазьләре арасында сакланган мәгълүматларында төрле елларда барлыгы 930 өлкән кешене укытып чыгаруы турында язып калдырган. 1930 нчы елларда ук «Ирек бүләкләре» дигән шигырьләр җыентыгын төзи. Ләкин ул кулъязма килеш калган. Аның бик күп шигырьләре төрле газета-журналларда беркем тарафыннан да тупланмаган килеш кала бирә. Педагог һәм шагыйрь Кашшаф Кормашев 1947 нче елның 12 июлендә үлеп, Теләнче-Тамак авылында җирләнә.
## Искәрмәләр

Төркем:Мөслим районында туганнар
Төркем:Тукай районында вафатлар
Әминә Сафиуллина

**Әминә Сафиуллина**, Әминә Кәрим кызы Сафиуллина (*[[22 июнь]] [[1925 ел]], [[ТАССР]], [[Биектау районы]], [[Ямаширмә]] авылы — [[16 гыйнвар]] [[2015 ел|2015]], [[Казан]]*) — Татарстан телевидениесенең беренче дикторы, РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1925 елның 22 июнендә ТАССРның Биектау районы Ямаширмә авылында туа.
16 яшендә Ленинград шәһәреннән эвакуацияләнгән Калинин исемендәге хәрби заводта эшли башлый. Анда 1941 елдан алып 1945 елга кадәр эшләгән. Шуның өчен «1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышы елларында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнә.

Сугыштан соң Казан театр училищесын тәмамлый һәм татар радиокомитетына эшкә чакырыла. 1949—1959 елларда радио дикторы булып эшли һәм популяр дикторларның берсе була.

1959 елда радио иҗат эшчеләренең инициатив төркеме арасында Казан телевидениесе студиясен ачуга әзерлек эшләре алып барыла. Телевидениегә нигез салучылар белән бер рәттә була.

1959 елның ноябрендә Татарстан телевидениесен ачу тантанасында алып баручыларның берсе була. Соңрак күп еллар дәвамында телевизион алып баручы була.
1961 елда Әминә Кәрим кызына югары категорияле диктор квалификациясе бирелә. Ә 1964 елда «ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исемгә лаек була.

1966 елда ТВ студиясенең сәнгать программалары баш редакторы вазыйфасына тәкъдим ителә.

1993—2000 елларда — Татарстан Республикасының татар музыка гимназиясендә укытучы. Үзе төзегән программа белән 7 ел балаларга Әдәплелек дәресләре укыта (Этика дәресләре).

## Җәмәгать тормышы
Иҗади эшчәнлек белән беррәттән җәмәгать тормышыннан да читтә калмый. М. Җәлил исемендәге Ленин Комсомолы премияләре буенча республика комиссиясе әгъзасы була, ТВ һәм радио буенча Дәүләт комитеты коллегиясе әгъзасы, ТВ студиясенең сәнгать советының алыштыргысыз әгъзасы, 15 елдан артык партбюро секретаре урынбасары була, студиянең җирле комитеты рәисе итеп сайлана.

## Бүләкләре
* 1946 ел — «1941—1945 елларда Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале
* 1966 ел — «Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре» исеме
* 1970 ел — «В.И.Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан фидакарь хезмәт өчен» юбилей медале
* 1971 ел — Хөрмәт Билгесе ордены
* 1975 ел — КПСС өлкә комитетының һәм РСФСР Министрлар Советының Мактау Грамотасы
* 1975 ел — «1941-1945 елларда Бөек Җиңүнең утыз еллыгы» медале
* 1980 ел — «РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре» исеме 
* 2004 ел — Республиканың «Бәллүр каләм» исемендәге 7 конкурста «Мактау hәм хөрмәт» дипломы

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар
* Әминә Сафиуллина — татар телевидениесенең беренче дикторы

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татар дикторлары
Хәлим Сабит

**Хәлим Сабит Шибай** (1883, Кече Тарханлы Лабит авылы, Сембер губернасы, Россия империясе — 1946 елның 27 декабре, Әнкара, Төркия) — татар чыгышы төрек дин әһелләре һәм журналисты.

## Биография
Сабит Хәлим Шибай 1883 елда Сембер губернасына кергән Кече Тарханлы Лабит авылында Сабирҗан Сабитов һәм аның хатыны Хәят ханым гаиләсендә туа. 1890 елдан 1897 елга кадәр Самарда башлангыч һәм урта белем ала, шуннан соң Олы Тархан авылында урнашкан «Халимия» мәдрәсәсендә укый. Рус мәктәбен тәмамлап, Ырынбурда урнашкан «Хөсәения» мәдрәсәсендә укыта.

1904 елда Истанбулга күчә. Анда ул укыган улем Габделфәттах Дагыстанлыдан иҗазә ала. 1910 елда Истанбул университетын тәмамлый, шул ук елны имтихан тапшырганнан соң сертификацияләнгән Мөдәррис була. Истанбул университеты студенты буларак, «Сират-ы мустакыйм», шулай ук Эшреф Эдип чыгара торган «Себиль ур-Решад» (Чын юнәлеш юлы) басмаларында басыла.

Бераздан Россиягә кайта. Россиядә ул Зөләйха Абдурразаковага өйләнә. 1911 елның октябрендә Истанбулга кайта. Төркиягә кайткач, Геленбеви лицеенда дин гыйлеме укыта. 1914 елдан Истанбул университетында укыта. Зия Гекальп тәкъдимен файдаланып, 1915—1919 елларда шул ук университетның әдәбият факультетында укыта. 

1914—1918 елларда «Бердәмлек һәм прогресс» партиясе тарафыннан иганә ителгән «Ислам меджмуасы» журналы чыгара. Журналда Ризаэддин Фәхреддин, Муса Бигиев, Зия Гёкальп, Әхмәт Агаев, Әхмәт Рәсим Аталай, Бурсалы Мәхмәт Тахир, Мәхмүтфуат Туктаров, Фатих Әмирхан, Мехмед Фуад Кепрюлюзадә, О. Сейфетдин басыла. Ул язган мәкаләләре өчен, Хәлим Сабит төрки-ислам бердәмлеген пропагандалаган, ул тюркист в чалме» буларак билгеле була.

1919—1939 елларда эшмәкәрлек эшчәнлеге белән шөгыльләнә, берничә илдә була. Сугыш башлану белән Төркиягә кайта. 1944 елга кадәр «ислам энциклопедиясе»н төзүдә катнаша.

«Тюрк оджагы» оешмасына керә, төрки фәнни җәмгыять секретаре вазыйфасын башкарган. 4 өлештән торган «Ильми халь» китабын, шулай ук «Ислам энциклопедиясе» өчен берничә мәкалә язган. Төрки-татар комитетын төзүдә катнаша.

Гомер ахырында Дин эшләре идарәсендә эшли. 1946 елның 27 декабрендә Әнкарада вафат була. Джебеджи Асри зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Истанбул университетын тәмамлаучылар
Төркем:1946 елда вафатлар
Төркем:27 декабрь көнне вафатлар
Төркем:Сембер губернасында туганнар
Төркем:1883 елда туганнар
Барый Әшрәпов

**Барый Әшрәпов**, Барый Әшрәп улы Әшрәпов  (*Әшәрәпов*, *1922 ел, [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Мамадыш кантоны]], [[Ишки]] ― 1982 ел, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― драма актеры, Минзәлә дәүләт драма (1950―1953 елларда), Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия (1953―1982 елларда) театрлары артисты, Татарстан АССР атказанган артисты (1976).
## Тәрҗемәи хәле

1922 елда Татарстан АССР Мамадыш кантоны (хәзерге Мамадыш районы) Ишки авылында туган.
 
Мамадыш педагогия училищесын (1939 елда), Татар театр техникумын (1950 елда) тәмамлаган.
1940 елда хәрби хезмәткә чакырылган. Монголия Халык Республикасында хезмәт иткән. 1941―1946 елларда –   взвод командиры.
1946―1947 елларда ― Татарстан АССР Тәкәнеш (1963 елдан Кукмара) районы Кәркәүч авылы җидееллык мәктәбендә укытучы.
 
1947―1950 елларда Казанда Татар театр техникумында укый.
1950―1953 елларда Минзәлә колхоз – совхоз (1957 елдан дәүләт) театрында хезмәт итә.
1953 елдан вафатына кадәр Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә уйный.
## Башкарган рольләре
* *Кочкарев* ― «Өйләнү» (Николай Гоголь)
* *Сәйфетдин* ― «Яшь йөрәкләр» (Фәтхи Бурнаш)
* *Лепорелло* ― «Таш кунак» (Александр Пушкин)
* *Сибгат, Бәдри* ― «Галиябану» (Мирхәйдәр Фәйзи)
* *Шәкерт* ― «Зәңгәр шәл» (Кәрим Тинчурин)
* *Байтирәк* ― «Кыю кызлар» (Таҗи Гыйззәт)
* *Гариф* ― «Серле моң» (Риза Ишморат)
* *Шәехмирза* ― «Американ» (Кәрим Тинчурин)
* *Гаделша* ― «Ике килен-килендәш» (Хәй Вахит) һ. б.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1976 ― Татарстан АССР атказанган артисты
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Ильтани Илялова]]*. Әшрәпов Барый Әшрәп улы // И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. Биобиблиографик белешмәлек. ― К.: ТКН, 1996, 144нче бит. ISBN 5-298-00708-2
## Сылтамалар

* Әшрәпов Барый Әшрәп улы // *[[Ильтани Илялова]]*. Г. Камал театры артистлары: Библиографик белешмәлек. Казан: ТКН, 2005. ISBN 5-298-00708-2
## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Минзәлә театры актерлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Мамадыш педагогия училищесын тәмамлаучылар
Галиулла Хәйруллин

**Галиулла Хәйрулла улы Хәйруллин** (1909 елның 2 мае, Чалпы авылы, Казан губернасы, Россия империясе — 2004 елның 2 мае) — шахтер, җитештерү алдынгысы, ССРБ көнчыгыш районнары (Караганда өлкәсе, Казакъ ССР) күмер сәнәгате министрлыгының «Карагандауголь» комбинатының «Молотовуголь» трестының 64 нче шахта узучысы. Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948). Мактаулы шахтер (1948). «Шахтерлар даны» тамгасының тулы кавалеры.

## Биография
Галиулла Хәйруллин 1909 елның 2 маенда Чалпы авылында (хәзер — Азнакай районы, Татарстан) крестьян гаиләсендә туа. Кечкенәдән ятим. 1920 елда башлангыч мәктәпне тәмамлый.

14 яшендә мөстәкыйль рәвештә Донбасска күчеп китә. 1924 елдан Краснодон бистәсендә шахтада эшче булып эшли башлый. 1931 елның ноябрендә Карагандага күчеп килә, анда 2, 3 һәм 18 номерлы шахталарда эшли башлый. Бөек Ватан сугышы елларында 20 нче шахтада эшли. Сугыштан соң 64 нче шахтада узучылар бригадиры итеп билгеләнә.

Узу вакытында күп сугымлы методны кулланган, нәтиҗәдә хезмәт җитештерүчәнлеге арткан. Дүртенче бишьеллыкның (1946—1950) планнарын 2,5 ел эчендә үтәгән. 1948 елда ун еллык норманы үти. 1948 елда «күмер чыгаруны арттыруда һәм хезмәтне оештыруның алдынгы методларын гамәлгә кертүдә, хезмәт җитештерүчәнлегенең сизелерлек үсешен тәэмин итүдә күренекле уңышлар өчен» Социалистик Хезмәт Каһарманы исеменә лаек була.

КПССның XX съездына делегат итеп сайлана.

1961 елда пенсиягә чыга. 2004 елда вафат була.

## Бүләкләр
* Социалистик Хезмәт Каһарманы — ССРБ Югары Советы Президиумының 1948 елның 28 августындагы указы белән;
* Ленин ордены — ике тапкыр;
* «1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале;
* Казакъ ССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

* Настоящие горняки// Индустриальная Караганда, 3 сентября 2013 года
* Галиулла Хайруллин
* Молодость Караганды, М., Углетехиздат, 1949, стр. 9 — 10
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:2004 елда вафатлар
Төркем:2 май көнне вафатлар
Төркем:1909 елда туганнар
Төркем:2 май көнне туганнар
Нил Фәсахов

**Нил Шәфикъ улы Фәсахов** (1932 елның 16 ноябре, Казан, ССРБ) — совет волейболчысы, дөнья чемпионы, ССРБның атказанган спорт мастеры (1960).

## Биография
Нил Фәсахов 1932 елның 16 ноябрендә Казан шәһәрендә туган. Фасаховның балачагы Ерак Көнчыгышта уза, әмма 1942 елда, Япония ягыннан җитди куркыныч янаганда, аның гаиләсе Чистайга, ә 1948 елда Казанга күченә. Казанда ул тренер Исаак Борисович Брен җитәкчелегендә волейбол белән җитди шөгыльләнә башлый.

1955 елда Фасахов ССРБ җыелма командасына чакырыла һәм Бухарестта Европа чемпионатында уйный. 1956 елда, СССР халыклары спартакиадасында көчле чыгыш ясаганнан соң, илнең иң көчле клубларының берсе — ЦСКА уенчысы була. 1957 елда Софиядә Халыкара Олимпия комитетының 53 нче сессиясе делегатлары өчен күрсәтмә матчларда катнаша, анда волейболны олимпия спорт төре дип тану турында Карар игълан ителә.
1960 елгы дөнья чемпионаты аның карьерасының иң югары ноктасы була. Бразилиядә бер генә матчта да оттырмаган ССРБ җыелма командасы планетаның иң көчле командасы исемен яулый, ә Фәсахов турнирның иң яхшы уенчысы дип таныла. Ул 1964 елда Токиода узган Олимпия волейбол турнирында уйный, әмма карьерасының күпчелек өлешендә ияргән җәрәхәтләр аны эштән чыгара. 1958 елгы Европа чемпионатында Фасахов аягын җәрәхәтли һәм хәлиткеч матчларында мәйданчыкка яланаяк чыга.

Уен карьерасы тәмамланганнан соң Фасахов күпмедер вакыт Мәскәүнең «Буревестник» командасы (соңрак МГТУ дип үзгәртелгән) тренеры булып эшли. Аның җитәкчелегендә команда югары лигага чыга, ә 1972 елда ССРБ кубогын яулый. Әмма тренер тормышының зур өлешен ул Мәскәүнең иң борынгы 73 нче номерлы «Виктория» балалар — яшүсмерләр спорт мәктәбендә эшләп, балаларга багышлаган.

2005 елдан башлап Казанда ел саен дөнья чемпионы Нил Фәсахов Кубогына волейбол буенча халыкара ачык турнир үткәрелә.

2009 елның 3 октябрендә Казанның «Баскет-холл» ында «Зенит» һәм Мәскәүнең «Динамо» командалары катнашында узган волейбол буенча Россия Суперкубок матчы Нил Фәсаховка багышланган була.

## Казанышлар һәм бүләкләр

* ССРБ чемпионы (1958, 1960, 1961, 1961/62), ССРБ чемпионатының көмеш призеры (1957).
* ССРБ халыклары спартакиадасы җиңүчесе (1963), Спартакиаданың көмеш призеры (1959).
* Европа чемпионнары кубогы җиңүчесе (1960, 1962).
* Дөнья чемпионы (1960), дөнья чемпионатының бронза призеры (1956)
* Европа чемпионатының бронза призеры (1958).
* Бөтендөнья студентлар Уеннары җиңүчесе (1957).
* «Хөрмәт Билгесе» ордены һәм «Хезмәт батырлыгы өчен» медале белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 

Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:16 ноябрь көнне туганнар
Илдар Хәйруллин (шахматчы)

**Илдар Әмир улы Хәйруллин** (1990 елның 22 августы, Пермь, ССРБ) — Россия шахматчысы, гроссмейстер (2007).

## Биография
Илдар Хәйруллин 1990 елның 22 августында Пермь шәһәрендә туа. Алты яшьтән шахмат уйный. Владимир Пугачевский, Анатолий Терехин һәм Владимир Барский белән шөгыльләнгән. Җиде яшендә беренче разряд ала, бер елдан соң мастерлыкка кандидат була.

Күп кенә балалар-яшүсмерләр ярышларында җиңүче була, шул исәптән: 10 яшькә кадәрге (Серпухов, 2010), 12 яшькә кадәрге (Дагомыс, 2002) һәм 14 яшькә кадәрге (Дагомыс, 2003) төркемнәр арасында Россия беренчелеге; «Дөньяның яшь йолдызлары» II Халыкара шахмат турниры (Кириши, 2004). 14 яшькә кадәрге (Ираклион, 2004) һәм 18 яшькә кадәрге (Бельфор, 2005) яшүсмерләр арасында дөнья чемпионатында беренче урын ала.

2004 елдан халыкара мастер, 2007 елда гроссмейстер исемен ала. Ир-атлар арасында шахмат буенча 59 нчы Россия чемпионатында (Мәскәү, 2006) Сергей Рублевский һәм Евгений Томашевский белән 5-7 нче урыннарны бүлешкән. Идел буе федераль округының VII чемпионатында (Казан, 2009) көндәшләрен узып китә.

Мәктәпне тәмамлаганнан соң ул Саратов дәүләт социаль-икътисад университетында укый башлый, әмма соңрак Санкт-Петербург дәүләт икътисад һәм финанслар университетына күчә. Санкт-Петербург өчен чыгыш ясый. 11 очкодан 7 очко җыеп, 2010 елда Санкт-Петербургның 83 нче чемпионаты нәтиҗәләре буенча чемпион исеменә лаек була.

2011 елгы шахмат буенча Европа чемпионатында Хәйруллин 17 нче урынны яулый. 2012 елда ул Вадим Звягинцев , Александр Арещенко, Валерий Попов, Борис Харченко, Евгений Романов, Максим Матлаков һәм Эрнесто Инаркиев белән Санкт-Петербургта узган Ботвинник мемориалында 1-8 урыннарны бүлешә. 2013 елда Санкт-Петербургта узган Чигорин мемориалында ул 1-11 урыннарны Павел Эльянов, Дмитрий Кокарев, Вадим Звягинцев, Александр Арещенко, Максим Матлаков, Денис Хисмәтуллин, Олег Корнеев, Драган Солак, Санан Сюгиров һәм Иван Букавшин белән бүлешә.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Закиров Д. Г. Известные татары Прикамья. Пермь, 2005 с.370-373.

## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:Шахмат гроссмейстерлары
Төркем:Пермьдә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1990 елда туганнар
Төркем:22 август көнне туганнар
Ринат Шәмсетдинов

**Ринат Әхмәд Улы Шәмсетдинов** (1971 елның 23 гыйнвары, Казан, Татарстан АССР, ССРБ) — Россия регбичысы һәм регбилиг уенчысы, Россиянең спорт мастеры, квалификацияле регби тренеры. Татарстан Республикасының физик культура һәм спорт отличнигы.

## Биография
Ринат Шәмсетдинов 1971 елның 23 гыйнварында Казанда туа. Үз карьерасы дәвамында Казан «Стрела» өчен чыгыш ясаган. Регби-13 буенча алты тапкыр ил чемпионы, 2002 елгы Россия Кубогы иясе. Команда өчен 2005 елгы чакыру Кубогында чыгыш ясаган.

Россия җыелма командасы составында — 2001 елда студентлар арасында Европа чемпионатының көмеш призеры, 2002 елда Россия җыелма командасы составында Казан Үзәк стадионында АКШ җыелма командасын җиңә. Шулай ук 2000 елгы регбилиг буенча дөнья чемпионатында өч матч уйный. 2004 елда Яңа Зеландия буенча Россия җыелма командасы турнирында катнаша. 2005 елда Европа чемпионатында (Европа милләтләре Кубогында) уйный.

Хәзерге вакытта регби тренеры булып тора, «Спектр» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә балалар белән шөгыльләнә. 2017 елда Казанда спортның уен төрләре буенча иң яхшы тренер дип таныла. Салмачы бистәсендә яши. Улы регби командасы өчен уйный.

2013 елда Шәмсетдинов суд приставлары тарафыннан кыйнала: аны, янәсе, законсыз төзелгән һәм сүтелергә тиеш булган таунхаустан куып чыгарырга маташалар.

## Искәрмәләр


Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1971 елда туганнар
Төркем:23 гыйнвар көнне туганнар