open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пешка (шахмат)

**Пешка** (**Җәяүле**) (Юникод: ♙♟) — шахмат ташы, шахмат материалын үлчәү чарасы. 

Пешка эквивалентында башка фигураларның көчен үлчиләр (мәсәлән, бер җиңел фигура 3 пешкага, тура 5 пешкага тиң дип санала).

XVIII гасырда яшәгән француз шахматчысы Франсуа-Андре Филидор буенча, пешка — "шахмат партиясенең җаны". Пешкалар урнашу структурасы бөтен партиянең стратегик рәсемен билгели. Уен азагында, ягъни эндшпильдә, пешкаларның әһәмияте арта, бигрәк тә алгарак киткән һәм "үтәли йөрмәле" дип аталган пешкалар көчле була ("әверелү" кагыйдәсен кара).

Үзенең көчсезлеге аркасында пешка төшенчәсе метафорик мәгънәдә иерархиядәге түбән хәлне, ярдәмгә мохтаҗлыкны билгели. Мәсәлән, "Минем кулларымда ул бары пешка гына иде".

## Пешка белән йөрү тәртибе

 
 

Пешка үз алдындагы вертикаль буенча буш шакмакка йөри ала.

Беренче тапкыр йөргәндә пешка ике шакмакка алга йөри ала.

Пешка көндәш фигурасын алга таба чиктәш диагональ буенча отып ала ала.

Пешка беренче йөрүе белән ике кырга күчкәндә көндәшнең пешкасы һөҗүм иткән кыр аркылы узса, һөҗүм итүче пешка аны әйтерсең лә бер кырга гына күчкән кебек ота ала. Бу кагыйдәне пешканың ике кырга күчүенә җавап биреп кенә кулланып була. Кагыйдә “узганда отып алу” дип атала.

## Әверелү

Үзенең башлангыч позициясенә карата каршы урнашкан горизонтальгә барып җиткән пешка уенчы теләге буенча үз төсендәге вәзиргә, турага, филгә яки атка алмаштырылырга тиеш. Бу — әверелү дип атала.

Тактада шундый ташларның барлыгы һәм саны мөһим түгел. Күпчелек очракларда пешканы вәзиргә алмаштыралар, чөнки ул иң көчле фигура. Әмма кайсыбер очракларда пешканы башка фигурага алмаштыру файдалырак та булырга мөмкин (“көчсез әверелү”). Мәсәлән, түбәндәге хәлләрдә:
* Мат кую яки "чәнечке" (берьюлы берничә фигурага һөҗүм итү) ясар өчен пешканы кайвакыт атка әверелдерәләр.
* Пат ясап куймас өчен яки, сирәк очракта, киресенчә — пат ясарга мөмкинлек тудырыр өчен, пешканы турага яисә филгә әверелдерәләр.

## Пешка төрләре

Пешкаларны үзара урнашуына карап түбәндәге төрләргә бүлеп була:

***Изоляцияләнгән пешка*** — күрше вертикальләрдә үз төсендәге пешкалар булмаган пешка.

***Үтәли йөрмәле пешка*** — үз алдындагы вертикаль кырларда көндәшләре булмаган пешка.

***Якланган үтәли йөрмәле пешка*** — үз төсендәге башка пешкалар белән якланган үтәли йөрмәле пешка.

***Ерагайган үтәли йөрмәле пешка*** — үз төсендәге башка пешкаларга караганда шахмат тактасының каршы ягында урнашкан үтәли йөрмәле пешка.

***Бәйләнгән пешкалар*** — күрше вертикальләрдә урнашкан бер үк төстәге һәм бер-берсен яклый ала торган  ике (яисә күбрәк) пешка.

***Икеләнгән (өчләнгән) пешкалар*** — бер үк вертикальдә урнашкан бертөсле ике (өч) пешка.

***Артта калган пешка*** — күрше вертикальләрдә урнашкан үз төсендәге башка пешкалар тарафыннан блокланган, ягъни үз алдындагы кырлар көндәш пешкалар һөҗүме астында булган пешка.



 



**Диаграммада:**

*Аклар:*

Изоляцияләнгән пешка — d3.
Изоляцияләнгән, өчләнгән пешкалар — g2, g3, g4.
Үтәли йөрмәле пешка — g4.

*Каралар:*

Бәйләнгән пешкалар — b6, c5, d5.
Үтәли йөрмәле пешка — b6.

Төркем:Шахмат
Тура (шахмат)

**Тура** (Юникод ♖♜) — шахмат фигурасы (ташы). Уенда кыйммәте буенча 5 пешкага тиң. Юлында бер таш та тормаган очракта тура горизонталь яки вертикаль кырлар буенча һәрбер шакмакка йөрергә мөмкин. 








Уен башында уенчыларда икешәр тура була, аклар a1, h1 кырларында a8, h8 шакмакларына урнаша. 

Уенда тураның әһәмияте бик зур. Уен башында алар актив булмаса да, туралар рокировкада катнашып миттельшпильдә позицион көрәш өчен вертикаль кырларны контрольдә тота алалар. Эндшпильдә туралар еш кына пешкага вәзирлеккә барырга ярдәм итәләр, яки көндәш шаһына йөрергә зур кыенлыклар ясыйлар. Шаһ һәм тураны кулланып мат та куярга мөмкин.

Тураның юлында ташлар тормаса ул 14 шакмакны контрольдә тота.

## Тураларны урнаштыру мәсьәләсе
8 тураны шахмат тактасына бер берсенә һөҗүм иттермичә ничә төрле итеп урнаштырып була? Бу латин квадратын табу мәсьәләсенә аналогия.

Төркем:Шахмат
Ат (шахмат)

**Ат** (Юникод ♘♞) — шахмат уенында куллана торган таш (фигура). Уен башында ике уенчыга да икешәр ат бирелә. Ак атлар b1 һәм g1 шакмакларына, ә кара атлар b8 һәм g8 шакмакларына урнаша.

## Ат белән йөрү тәртибе








Ат үзенең төсле таш урнашмаган шакмакларга йөри ала. Ул үз йөрүендә баштан вертикаль яисә горизонталь буенча ике шакмакка, аннары шул юнәлешкә карата перпендикуляр бер шакмакка күчә һәм шунда кала. Атның йөргән юлы “Г” хәрефен хәтерләтә.

Башкача аңлатканда ат хәзерге вакытта торган шакмагына караганда горизонталь, вертикаль һәм диагональ буенча тигез урнашмаган иң якын кырга йөри ала.

Шулай итеп ат шахмат тактасы уртасыннан 8 кырга йөри ала.

Ат башка ташлар өстеннән дә сикереп йөри ала торган бердәнбер фигура.

## Көч һәм материаль кыйммәте
Кыйммәте буенча ат филгә яки 3 пешкага тиң. Өч ат якынча бер вәзирне яки ике тураны алыштыра.

Ат бик мобиль булмаса да, фигуралар өстеннән сикереп чыга алуы ябык позицияләрдә аның бәясен арттыра. Шаһ белән фил очрагында кебек шаһ белән ат ялгыз шаһка мат куя алмыйлар, әмма шаһ белән ат һәм фил — алалар. Ике ат һәм шаһ белән ялгыз шаһка каршы уйнап көндәш уенчы тупас хата ясаса гына мат куеп була.

Атның йөрү тәртибе башка фигураларныкыннан нык аерылганга *“ат белән йөрү*” фразеологизмы көтелмәгән кыланыш, яки чишелеш табуны аңлата.

Төркем:Шахмат
Вәзир (шахмат)

**Вәзир** (ферзь; Юникод: ♕♛) — иң көчле шахмат фигурасы. Вәзирнең материаль кыйммәтлеге 8-9 пешкага тиң дип санала. Шулай итеп ул көче буенча тура һәм җиңел ташлардан көчлерәк, ике турадан көчсезрәк һәм якынча өч җиңел фигурага тиң. Уен башында ак вәзир d1, ә кара вәзир d8 шакмагында тора.

## Вәзир белән йөрү тәртибе
Юлында бернинди таш тормаган очракта вәзир тура һәм фил йөрү мөмкинлекләрен берләштереп горизонталь, вертикаль һәм диагональ буенча һәрбер кырга күчә ала. 

Шахмат тактасының үзәк шакмакларында торганда вәзир бер юлы 27 кырга һөҗүм ясап торырга мөмкин, тактаның почмагында – 21 кырга. 








Шахмат уенының XI-XII гасырда кулланган кагыйдәләре буенча вәзир горизонталь, вертикаль һәм диагональ юнәлешендә бары бер кырга гына йөри алган.
## Вәзир шахмат партиясендә
Һәрбер уенчы партияне бер вәзир белән башлый. Уен башында вәзирләр d1 һәм d8 шакмакларында урнаштырылалар (үзенең төсендәге кырга). 

Уенның дебют өлешендә вәзирне сирәк һәм сак кулланырга кирәк, чөнки аның белән көндәш кырларында актив ияреп, аны оттыру ихтималы зур. Вәзир үзенең мөмкинлекләрен миттельшпильдә һәм эндшпильдә күрсәтә.

Уен ахырында уенчының дөрес уйнавына карап шаһ белән вәзир шаһка һәм җиңел фигурага каршы уйнаганда гел ота, дип санала, шаһка һәм турага каршы уйнаганда — гел диярлек ота, шаһка һәм ике җиңел фигурага, шаһка, турага һәм пешкага – күпчелек очракларда ота. Моннан тыш эндшпильдә төп мәсьәлә булып пешканы соңгы горизонтальгә җиткереп вәзиргә әйләндерү тора. Моны булдыра алу, гадәттә, җиңүгә китерә.

## Вәзир шахмат мәсьәләләрендә

Вәзирне бик күп шахмат мәсьәләрендә очратып була. Шуларның берсе — сигез вәзир мәсьәләсе. Мәсьәләнең төп максаты — шахмат тактасына бер берсенә һөҗүм иттермичә 8 вәзирне урнаштыру. Бу мәсьәләнең математик ысул кулланып 92 чишелеш юлы билгеләнгән.

Сигез вәзир мәсьәләсенең бер чишү мисалы.

## Этимология
Вәзир төшенчәсе татар теленә фарсы теленнән күчкән, ул «киңәшче», «шаһ ярдәмчесе», дип тәрҗемә ителә.

Күпчелек көнбатыш телләрдә (шул исәптән, рус сөйләмендә дә) вәзир *шаһинә (королева)* дип атала (ингл. Queen). Моны аңлаткан версияләрнең берсе — XV гасыр ахырында Испания патшасы Кастилия Изабелласы җитәкчелегендә патша хакимиятенең нык көчәюе.

Төркем:Шахмат
Фил (шахмат)

**Фил** (кайсыбер вакытта “әфисәр” дип тә йөртелә; Юникод ♗♝) — шахмат фигурасы. Партияне уенчылар икешәр фил белән башлыйлар. Ак филләр c1 һәм f1, каралар c8 һәм f8 шакмакларына урнаша.

## Фил белән йөрү тәртибе

Юлында фигура тормаган чакта фил диагональ кырлар буенча теләсә нинди шакмакка йөри ала. Шулай итеп һәрбер фил ак яки кара шакмаклар буенча гына йөри ала, шуңа аларны аккырлы фил һәм каракырлы фил дип йөртәләр.







### Көч һәм материаль кыйммәте
Фил шакмакларның яртысы гына үз контроле астында тота алганга турадан көчсезрәк дип санала. Моннан тыш тура буш тактада берьюлы 14 шакмакка һөҗүм итә, ә фил бары тик җидедән (фил такта почмагында) унөчкә кадәр (фил тактаның урта кырларында).

Фил якынча атка тиң. Әмма эндшпильгә якынлашканда пешкалар тактаның ике кырыенда урнашкан очракта фил аттан көчлерәк була башлый, ә пешкалар бер якта гына булсалар ат филдән бераз көчлерәк була. Тактада ике шаһ һәм фил генә калса уртак нәтиҗә игълан ителеп уен тәмамлана. Шул ук вакытта ике төрлекырлы филләр, яки ат, фил һәм шаһ ничек тә мат куя алалар.

## Фил пешкасыз эндшпильдә
***Фил көчле якта:***
* Шаһ белән ике фил ялгыз шаһка мат куя.
* Шаһ, фил һәм ат ялгыз шаһка мат куя.
* Шаһ белән бер фил ялгыз шаһка каршы, шаһ белән ике бертөрлекырлы филләр (теориядә пешканы филгә әйләндереп барлыкка килә алган хәл) шаһка каршы—уртак нәтиҗә.

***Фил көчсез якта:***
* Шаһ белән фил шаһ белән турага каршы — гадәттә уртак нәтиҗә. 
* Шаһ һәм төрлекырлы ике фил шаһ белән вәзиргә каршы — гадәттә уртак нәтиҗә (теориядә вәзирле як ота ала, ләкин филле як позицияне 50 тапкыр кабатлап уртак нәтиҗә белән уенны тәмаландыра ала).

Төркем:Шахмат
Шаһ (шахмат)

**Шаһ** (король; Юникод: ♔♚) — иң көчле булмавына карамастан, иң мөһим шахмат ташы. Шахмат партиясенең төп максаты — көндәшнең шаһына мат игълан итү.

## Шаһ белән йөрү тәртибе

Шаһ теләсә нинди күрше горизонталь, вертикаль яки диагональ буенча урнашкан шакмакка йөрергә мөмкин. Шаһ почмактагы шакмакта торса 3 кырга, такта кырыенда торса 5 кырга, калган шакмакларда торса 8 кырга һөҗүм итә.

Шуны да истә тотарга кирәк, шаһ куркыныч янаган (көндәшнең фигурасы һөҗүм иткән) кырга йөри алмый. Калган фигуралар кебек үзенең төсле фигурасы торган шакмакка да баса алмый.

## Рокировка

***Рокировка*** — махсус йөрү ысулы, берүк вакытта шаһны ике шакмакка тура ягына, ә шул тураны шаһ узган шакмакка күчүе. Шаһ флангына ясалган рокировка кыска рокировка дип атала һәм 0-0 дип билгеләнә, вәзир флангына ясалган рокировка — озын рокировка дип атала һәм 0-0-0 итеп билгеләнә.

Рокировка түбәндәге шартлар үтәлгәндә генә ясалырга мөмкин:
* шаһ һәм рокировка ясалачак тура әле бер дә йөрмәгәннәр;
* шаһ һәм шул тура арасында башка бернинди дә фигура юк;
* шаһка бернинди фигура да янамый һәм ул һөҗүм ителгән кырлар аркылы узмый.

## Шаһка янау
***Шаһка янау*** — көндәшнең фигурасы шаһка һөҗүм итүе. Бер үк вакытта көндәшнең ике фигурасы шаһка һөҗүм ясаса, бу шаһка икеләтә янау дип атала. Әгәр көндәш үзенең бер ташын күчергәч икенче ташы шаһка һөҗүм итсә, бу хәл шаһка ачылган янау дип атала.

Шаһны мәҗбүри рәвештән янаудан чыгарырга кирәк. Моны түбәндәге ысуллар белән  эшләп була:
* шаһны куркыныч янамаган кырга күчерү;
* үзеңнең башка фигураң белән шаһны каплау;
* һөҗүм иткән көндәшнең фигурасын оту.
* шаһка икеләтә янаудан бары шаһны күчереп кенә котылып була.

## Мат
***Мат*** — уенчының шаһына көндәше һөҗүм иткән һәм ул берничек тә үзенең шаһын коткара алмый торган хәл, ягъни «шаһ үлүе». Мат игълан иткән очракларда уен үзенең шаһын коткара алмаган уенчының отылышы белән тәмамлана. Мат куелган очракларда уенчыларның сәгатьләре күпме вакыт күрсәтүе һәм тактада нинди ташлар калуы мөһим түгел.  Күпчелек очракларда спорт практикасында уенның мат белән тәмамлануы сирәк очрый, чөнки, уенчылар үзләренең өметсез хәлен сизгәч, гадәттә, уйнамыйча җиңелүгә бирешә.

## Пат
***Пат*** — уенчының кагыйдәләрне бозмыйча йөрү мөмкинлеге булмаган һәм шул ук вакытта аның шаһына бернинди фигура да янамаган хәл. Мәсәлән, шаһка янатмыйча гына йөреп булмый, ә башка ташлар йөри алмыйлар, яисә алар бөтенләй юк.

Пат уенның уртак нәтиҗә белән тәмамлануын аңлата.

## Шаһ шахмат партиясендә
Уен башында ак шаһ e1, ә кара шаһ e8 шакмакларына урнаша. Уен дебют өлешендә шаһ гадәттә йөрми, чыгарма булып башка ташларга юл ачыр өчен һәм шаһны үзен яхшырак саклар өчен ясала торган рокировка гына тора. Миттельшпильдә шаһка еш кына һөҗүм ясала һәм уен мат белән тәмамланырга да мөмкин. Эндшпильдә шаһның роле арта, ул пешканы вәзиргә әйләндерүдә булыша, көндәшнең пешкалары вәзирлеккә баруында каршы төшә. Шаһның уенда аерым роле булганга аны башка фигуралар белән сирәк чагыштыралар.

Төркем:Шахмат
Махачкала

**Махачкала́** (, , , , , , , ) — нең көньягындагы шәһәр, ның башкаласы, Төньяк Кавказның Россия өлешендәге һәм Төньяк Кавказ федераль округының иң эре шәһәре.

## Тарих
Махачкала́ чикләрендә урта гасыр заманнарыннан бирле билгеле Тарки сәүдә шәһәре яшәгән. Бер вакытта Алтын Урда составына керә. XVI гасырдан шәһәр кумыкларның Шаухал дәүләте башкаласы булды.

1844 елда рус **Петровское** хәрби ныгытмасы салына. 1857 елда торак пункт шәһәр статусын һәм **порт шәһәре Петровск** атамасын ала.

1918 елның 15 ноябрендә Дагъстан вакытлы хөкүмәте рәисе Нух-Бәк Тарковский боерыгы белән шәһәргә Шамил-Кала атамасы бирелә.

1921 елның 14 маенда Дагъстан инкыйлаби комитеты боерыгы буенча шәһәр Дагъстан АССРы башкаласы буларак билгеләнә һәм исеме Махач Дахадаев хөрмәтенә Махачкала дип үзгәртелә.
## Шәхесләр
* Баһаветдин Аджиев (1950), Дагстанның халык шагыйре.
## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

Төркем:Махачкала
Төркем:Дагстан шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Сан-Паулу метрополитены

**Сан-Паулу метрополитены** () — Сан-Паулу шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1974 елның 14 сентябрендә ачыла. Метро 4 сызыктан һәм 55 тукталыш-станциядән тора.

Төркем:Бразилия метрополитеннары
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Кырымтатар теле

**Кырымтатар теле** () — кырым татарларының милли теле. Кырым Республикасының дәүләт телләренең берсе һәм Кырым Автономияле Республикасында берничә рәсми функциягә ия тел. Төрки телләренә керә. Язу кирилл һәм латин әлифбаларына нигезләнгән. Татар теле кебек үк кырымтатар теле — агглютинатив тел.

Хәзерге вакытта кырымтатар теле ЮНЕСКО тарафыннан югалуы җитди куркыныч астында булган телләр арасына кертелгән.

## Сөйләшүчеләр саны
Элекке ССРБ җирләрендә кырымтатар телендә сөйләшүчеләр саны якынча 350 мең кеше тәшкил итә. Шуларның 250 мең тирәсе Кырымда яши. Болгария һәм Румыниядә — 30 меңгә якын кеше. Төркиядә кырым татарларының күп булуы билгеле, ләкин төгәл саннар юк.

## Әлифба
1929 елга кадәр гарәп графикасы, соңрак латин графикасы нигезендәге язудан файдаланган (яңалиф), 1938 елда исә кирилл графикасы нигезендәге язу кулланыла. 1990-еллардан бирле 1997 елда Кырым Югары Шурaсы карары белән тәсдыйк ителгән лaтин әлифбасы да кулланыла. Ул 1930-елларда кулланылган әлифбадан аерыла, аның нигезе — Q һәм Ñ хәрефләре кушылган төрек әлифбасы. Хәзерге зaмaндa кирилл әлифбасы да, лaтин әлифбасы да куллaнылa. Шуны әйтеп үтәргә кирәк ки, интeрнeтта күбесенчә лaтин әлифбасы кулланыла, китаплар,  исә күбесенчә кирилл әлифбасында бaсылa. Латин имләсен куллану турында махсус федераль канун кабул ителмәгәнлектән, Россиядә *дәүләт кырымтатар теле* өчен кирилл имләсе куллана.

## ММЧ
* ATR телеканалы

## Шулай ук карагыз

* Урум теле
* Караим теле
* Кырымчак теле

## Искәрмәләр

Төркем:Кырымтатар теле
Миякә районы

**Башкортстанның Миякә районы** — Башкортстан составындагы муниципаль район. Административ үзәге — Кыргыз-Миякә авылы. Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында урнашкан.

Районда башкортлар (2010 елда 43%), татарлар (2010 елда 39,6%) күпләп яши.

## Демография

## Танылган кешеләр
* Гали Рәфикый – ХХ гасыр башы татар язучысы, педагог, галим
* Гариф Гомәр — татар һәм башкорт шагыйре, язучы
* Тимурбәк Дәүләтшин — советолог галим
* Галләнур Бохараев — җәлилче
* Мансур Абдуллин — Советлар берлеге герое
* Миңнегали Гобәйдуллин — Советлар берлеге герое
* Айдар Хәлим — язучы, җәмәгать эшлеклесе
* Айдар Галимов — җырчы
* Төхфәт Янәби - язучы, шагыйрь
* Азат Магазов *([[1926]], [[Баязит (Миякә районы)|Баязит]])* - язучы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993).
* Риф Гыйззәтуллин (Сергей Тулин) (11.09.1957, *[[Кече Гәйнә]]*), РФ Каһарманы (*[[1996]]*), генерал-майор (*[[2007 ел]]дан запаста*).
*  Нурия Ирсаева (*1942, [[Канбәк]]*) - драма актеры, С. Юлаев премиясе лауреаты (*1981*).

## Мәгариф
2009-10 уку елында районда 33 урта белем бирүче уку йорты эшләде. Шуларның 24 — урта мәктәпләр, 4 — төп мәктәп, 1 гимназия (Илчеголда, башкортныкы), 2 бакча-башлангыч мәктәп. Җәмгысе 3482 бала укып йөргән. Шуларның 1932 — татар милләтенннән (55,48%), 929 — башкорт милләтеннән (26,68%); 363 — чуаш милләтеннән (10,43%), 223 — рус милләтеннән (6,4%). Башкалар — 35 (1%)

8 мәктәптә 557 бала башкортча укыган. 9 мәктәптә 330 бала татарча укыган — бу барлык татар баласынынң 15% гына. 18 мәктәптә 1297 бала татар телен предмет буларак өйрәнгән (67,1%). 314 чуаш баласы чуашчаны өйрәнгән (86,5%). 9 мәктәптә (сүз әлбәттә татар мәктәпләре турында бара) балалар «ике туган телне» (укы — татар теленә өстәп башкорт телен) өйрәнергә мәҗбүр.

## Матбугат
Әйтик, Миякә район гәҗитенең гомум тиражы 2008 елда — 5438 данә, 2009 елда — 5393, 2010 елда 5433 данә булса, әлеге вакытта ул 5362 данә таратыла. Ягъни биш кешегә бер район гәҗите туры килә.

Гәҗит рус, татар һәм башкорт телләрендә чыга. Русчасы — «Октябрь» — 2887, татарчасы — «Безнең дәвер» — 1640, башкортчасы — «Акмулла төяге» 1000 данә таратыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан районнары
Нәхү

**Нәхү** яки **си́нтаксис** (юнанча γραμματική, лат. syntax) —грамматиканың бер тармагы, сөйләм төзелешен өйрәнә торган фән. Нәхү җөмләнең үзенчәлекләрен, җөмләдә һәм сүзтезмәдә сүзнең урнашу тәртибен, җөмлә төрләрен, гомумән, синтаксис берәмлекләрен өйрәнә.

## Шулай ук карагыз
* Грамматика
* Имля (орфография)
* Пунктуация
Сүз төркемнәре

**Сүз төркемнәре** — уртак семантик һәм грамматик үзенчәлекләре буенча тупланган сүзләр класслары.

Сүз төркемнәреннән ***исем, фигыль, сыйфат, рәвеш, сан, алмашлык'' ''һәм аваз ияртемнәре чынбарлыктагы предмет һәм эш-хәлләрне, аларның билгеләрен, санын белдерәләр****.* Бу сүзләрне үзара бәйләүдән сөйләм туа. Сөйләм оештырудагы рольләреннән чыгып, аларны мөстәкыйль мәгънәле сүзләр яки мөстәкыйль сүз төркемнәре дип атап йөртәләр. Бу сүзләр аерым сорау­га җавап бирәләр һәм җөмлә кисәге булып киләләр.

Җир, су, кеше сүзләре — ***исемнәр***. Алар предмет һәм затларны белдерәләр, килеш, тартым белән төрләнәләр, берлектә я күплектә киләләр.

Баралар, чәчәк ата, елмайдың сүзләре — ***фигыльләр***. Болары эш-хәл, хәрәкәтне белдерәләр, зат-сан белән төрләнәләр, хәзерге, үткән һәм киләчәк заманда киләләр.

Ак, кызыл, сары — ***сыйфатлар***. Бу сүзләр предмет һәм затның билгесен белдерәләр, гади, чагыштыру, артыклык һәм кимлек дәрәҗәсендә килә алалар.

Бүген, озак, әкрен — ***рәвеш*** (сүз төркеме). Алар эш-хәлнең билгесен белдерәләр.

Бер, икенче, кырыклап — ***сан*** (сүз төркеме). Бу сүзләр предметларның санын белдерәләр. 

Бәйлек һәм теркәгечләр мөстәкыйль мәгънәле сүзләрне үзара бәйләү өчен хезмәт итәләр. Шуңа күрә аларны бәйләгеч сүзләр яки бәйләгеч сүз төркем­нәре дип атыйлар. Хәбәрлек сүз, ымлык һәм кисәкчәләр сөйләүче­нең чынбарлыкка мөнәсәбәтен — модальлек бел­дерәләр һәм модаль мәгънәле сүзләр яки модаль сүз төркемнәре дип аталалар.

Болардан тыш, сүз төркемнәренә тагын алмашлык (мин, син, кем? нәрсә?), аваз ияртемнәре (чатыр-чотыр, даң-доң, ялт-йолт), бәйлек (кебек, белән, аша), теркәгеч (һәм, ләкин, чөнки), хәбәрлек сүз (юк, кирәк, тиеш), кисәкчә (гына, генә; ук, үк, нәкъ) һәм ымлык (уф, эх, и) керә.

Татар телендә барлыгы 12 сүз төркеме бар.

## Чыганаклар
*Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек.
Рафаил Фатыйхов

**Рафаил Фатыйхов** — Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Оренбур татар дәүләт драма театрының артисты, Россиянең атказанган артисты.

Урта белемне Рафаил Фатыйхов Оренбурда ала, аннары соң ул Санкт-Петербургда театр, музыка һәм кинематография дәүләт институтының актерлар бүлеген тәмамлый.

1973—1990 елларда ул Оренбур филармониясе каршындагы татар драма коллективында артист булып эшли. Бу елларда ул 30дан артык рольләр башкара, сәхнәдә 10 артык спектакль куя.

1991 елдан бирле Рафаил — Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Оренбур татар дәүләт драма театрында әйдәп баручы актер. Бу театрда гына да ул 40 артык роль уйнады.

Артист 2010 елда вафат була. Сәхнә остасы Оренбурның мөселман зиратында җирләнә.
## Моны да карагыз
* Вәли Фатыйхов
## Чыганаклар
* Оренбур татар театрының тагын бер йолдызы сүнде

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт театр сәнгате академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Ырынбур татар театры актерлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Армспорт

right|200px
**Армспорт** (шулай ук **армрестлинг**) — спорт төре, бер кул белән өстәл өстендә махсус кагыйдәләр буенча көрәш.

“*Армрестлинг*” сүзе ике инглиз сүзләре кушылып барлыкка килгән: *arm* — кул, *wrestling* — көрәш.

1997 елдан башлап армрестлинг *армспорт* дип атала, ә армрестлерларны армкөрәшчеләр, кул кәрәшчеләре дип атыйлар.

Армспорт — дөньяда һәм шул исәптән Татарстанда да популяр спорт төре. Армспорт буенча дөнья чемпионатлары, халыкара һәм илкүләм ярышлар уздырыла.

## Кыскача кагыйдәләр
Көрәшчеләр спорт киеменнән кара-каршы махсус өстәл артына басалар (элек армрестлерлар утырып көрәшкәннәр). Аларның өске киемнәре терсәктән кулларын капламаска тиеш, балдаклар, йөзекләр кию, терсәкләргә бинтлар бәйләү тыела.

Рефери кушкач көрәшчеләр терсәкләрен өстәл өстендәге махсус урынга куялар һәм ачык учларын тоташтырып һәм зур бармакларын кысып “йозак” урнаштыралар икенче куллары белән штырьны тоталар. Кулларны тоташтыру зур әһәмияткә ия һәм гадәттә озак дәвамлы.

Спортчылар үзләренә уңайлырак позиция алырга тырышылар.

Рефери шул вакытта көрәшчеләрнең зур бармакларының беренче фалангаларын күренүен һәм спортчыларның берсендә дә өстенлек булмавын тикшерергә тиеш. Катнашучыларның иңнәре өстәл кырыена параллель булырга тиеш һәм контроль сызымнан чыкмаска тиеш.

Шуларның барсына инангач, рефери "Ready?" ("Әзерме?), "Set" ("Селкенмәскә"), "Go!" ("Көрәш!") бойрыкларын бирә. Көрәшчеләр көндәшләренең кулларын авыштырып “йозак” белән өстәлгә тидерергә тырыша башлыйлар. Гадәттә спортчыларның берсе кинәт ыргылыш ясап җиңә, ләкин озакка сузылган көрәшүләрне карау кызыграк.

Көрәшчеләрнең куллары очкынып китәргә дә мөмкин, мондый очракта хөкемдар спортчыларның кулларын махсус каеш белән бәйли һәм ярышларны дәвам иттерә.

Кагыйдәләрне бозган өчен катнашучыга фол языла. Ике фол алган, яисә отылу хәле алдыннан кагыйдәләрне бозган спортчы көрәшне җиңелү белән тәмамлый.

Җиңүче булып бармаклар, беләкләр белән өстәлдәге валикка тидерә алган, яки алар арасындагы шартлы горизонтальне узган спортчы билгеләнә.

Кәрәш реферинең “Стоп!” бойрыгы белән тәмамлана.

## Кагыйдәләрне бозу очраклары
* Рефери бойрыкларын үтәмәү;
* Вакытсыз старт;
* Терсәкнең өстәлдән аерылуы, яки аның таюы;
* Икенче кулдан штырьне очкындыру;
* Ике аяк белән дә идәннән аерылу (бер аяк белән генә булса да көрәшче идәндә басып торырга тиеш);
* Өстәл уртасындагы сызымны баш яисә җилкә белән узу, кисешү;
* Баш яисә җилкә белән “йозакка” яки беләккә тию;
* Спортчының үзенә, яисә көндәшенә җәрәхәт ясау куркынычын тудыру.

## Армспорт буенча ярышлар
Армспорт буенча ярышлар шәхси, командалы, шәхси-командалы булырга мөмкин.

Шәхси ярышларда катнашучыларның урыны билгеләнә, командалы ярышларда — команда урыннары, шәхси-командалы ярышларда — катнашучыларның да камандаларның да урыннары.

Командалы ярышларда урыннар билгеләгәндә катнашучыларның урыннарына карыйлар:

* 1 нче урын — 10 очко
* 2 нче урын — 7 очко
* 3 нче урын — 5 очко
* 4 нче урын — 4 очко

* 5 нче урын — 3 очко
* 6 нчы урын — 2 очко
* 7 нче урын — 1 очко

Төркем:Спорт төрләре
Тереклекнең барлыкка килүе

**Тереклекнең барлыкка килүе** яки **абиогенез** — тере булмаган табигатьнең тере табигатькә күчү процессы.

## Тереклекнең барлыкка килү фаразлары
Төрле вакытларда Җирдә тереклекнең барлыкка килүе буенча төрле фаразлар әйтелә:

* Биохимик эволюция фаразы
* Панспермия фаразы
* Тереклекнең стационар халәте фаразы
* Тереклекнең үз-үзеннән килеп чыгу фаразы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Эволюция

Төркем:Синергетика
Төркем:Эволюция
Төркем:Тереклекнең барлыкка килүе
Физиология

**Физиология** ( — *[[табигать]]* һәм  — *[[белем]]*) — оешу буенча төрле дәрәҗәдәге биологик системаларның эшләү рәвешләрен, тереклек процесслары нормаларының чикләрен (нормаль физиология) һәм бу нормалардан авырулы тайпылышларны (патофизиология) өйрәнүче фән.

Физиология үзенчәлеге буенча табигый фәннәр комплексын берләштерүче зур бер комплекс булып тора. Ул организмнарның тулысынча эшчәнлеген (гомуми физиология), яисә билгеле бер системаларның һәм процессларның (локомоцияләр физиологиясе), органнарның, күзәнәкнең, күзәнәк структураларының (шәхси физиология) эшләү үзенчәлекләрен карый. 

Физиология күбесе очракта ике өлешкә бүләләр:
* Үсемлекләр физиологиясе
* Кеше һәм хайван физиологиясе

Медицина өлкәсендә физиология анатомия һәм гистология белән берлектә табиблар эшендә төп теоретик нигез булып торая. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Биология
* Нормаль физиология
* Патофизиология
* Сулау физиологиясе

Төркем:Физиология
Биотехнология

**Биотехноло́гия** — технологик мәсьәләләрне чишү өчен тере организмнарны куллану мөмкинчелекләрен өйрәнүче һәм ген инженериясе ярдәмендә кирәкле үзлекләргә ия булган организмнарны китереп чыгаруны максат итеп куючы фән.

Биотехнология буларак еш кына XX–XXI гасырларда ген инженериясен куллануны саныйлар, ләкин бу төшенчә биологик организмнарны үзгәртү буенча ясалма сайланыштан алып гибридизациягә кадәрге процесслар комплексын үз эченә ала.

Биотехнология генетика, молекуляр биология, биохимия, эмбриология һәм күзәнәк биологиясе фәннәренә, шулай ук химик һәм информацион технологияләр, робототехника һ.б. кебек гамәли фәннәргә нигезләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Биотехнология
Төркем:Фармация
Төркем:Медицина микробиологиясе
Нуриман районы

**Нуриман районы** () — Башкортстан республикасындагы муниципаль район. Районда барлыгы 47 торак пункт исәпләнә.

Район үзәге — Кызылъяр исемле татар авылы Уфадан 100 чакрым ералыкта урнашкан.

Районда 21 499 (2009), 20 353 (2017) кеше яши.

2010 елгы Бөтенроссия халык санын алу нәтиҗәләре буенча: башкортлар ― 37,4 %, татарлар ― 28 %, руслар ― 22,7 %, марилар ― 10,2 %, башка милләт кешеләре ― 1,7% %.

## География
Район Уфа елгасының түбән агымының сул ярында, Уфа шәһәреннән төньяк-көнчыгышта урнашкан. Башкортстанның Иглин, Благовещен һәм Караидел районнары, көньяк-көнчыгышта Чиләбе өлкәсе белән чиктәш. Районның мәйданы 2&nbsp;634&nbsp;км² тәшкил итә, шуның 78 процентын яки 203 мең гектарын урманнар били.

## Тарих
1920-21 елларда Бүләкәй-Көзәй вулысы 4 вулыска бүленгән:
* Башкортлар яшәгән авылларны колачлаган Бүләкәй-Көзәй вулысы, үзәге — Яңа Күл.
* Типтәр вулысына — татарлар һәм руслар яшәгән авыллар кергән: Нимесләр, Үкәрле, Үктәй, Теңкәш һ.б. Үзәге — Байгилде авылы.
* Яңаникольская олысына төньягракта урнашкан татар һәм рус авыллары кергән.
* Яңа Александровка авылы шул исемле олысның үзәге булып тора.

Район 1930 елның 20 августында барлыкка килә. Үз атамасын район Яңа Күлдән революционер-коммунист Баһаветдин Нуриманов хөрмәтенә ала.

## Демография

## Танылган шәхесләр
* Сәгыйть Мифтахов ― язучы, драматург. Бөек Ватан сугышында һәлак булган.
* Ярулла Вәлиев (1921―1985) — язучы.
* Ришат Исмәгыйлев (1920―2020), Байгилде мәктәбе директоры, РСФСР атказанган укытучысы.
* Зиннур Насыйбуллин — татар язучысы.
* Хәлисә Мөхәмәдиева — татар шагыйрәсе, журналист.

## Мәгариф
Нуриман районында 8 тулы урта һәм 10 төп 9-еллык мәктәп бар. 
Укучылар саны 2783, шул исәптән:

руслар–          684     24,5%,

башкортлар–          789     28,3%,

татарлар-                941     33,8%,

чирмешләр —               342     12, 2%,

чуашлар —             5      0,1%,

украиннар-           2      0,07%,

белоруслар-           1      0,03%,

башкалар-               19      0,68%. 
Ике мәктәптә (Иске Күл (башлангычта) һәм Ишморатта) укыту башкорт телендә, берәр мәктәптә татар телендә (Нимесләр) һәм чирмеш телендә (Иске Бәдәй) укыталар. Калган мәктәпләрдә укыту рус телендә.

941 татар баласының 524е мәктәптә туган татар телен өйрәнә.

## Матбугат
1985 елга кадәр татар телендә Кызыл чишмә гәҗите нәшер ителгән.

Атнага 2 тапкыр *[[рус]]ча* *«Красный ключ»*, айга 2 тапкыр башк. *«НурИман»* гәҗит-кушымтасы чыгып килә.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан районнары
Амкар (футбол клубы, Пермь)

**«Амкар» футбол клубы** — Пермь шәһәренең футбол клубы. 1993 елында нигезләнгән. 2018 елда таркатылган.

## Тышкы сылтамалар
*  Instagramда
*  twitterда
*  Google+тә
*  YouTubeта
*  ВКонтакте

## Искәрмәләр

Төркем:Россия футбол клублары
SQL

**SQL** (;  — «структурлашкан сораулар теле») — реляцион мәгълүматлар базасында (МБ) мәгълүмат белән эш итәр өчен кулланыла торган универсаль компьютер теле. SQL реляцион алгебрага нигезләнә.

## Тасвирлама

SQL теле
* операторлар,
* инструкцияләр,
* хисапланучы функцияләр 
җыелмасыннан гыйбарәт.

### Операторлар
Гомум кабул ителгән программалау стиле буенча операторлар баш хәрефләрдән язылырга тиешләр.

SQL операторлары берничә төркемгә бүленәләр:
* мәгълүмат билгеләү опретаторлары ()
** **[[CREATE]]** МБсын барлыкка китерә (базаның үзен, таблицаны, күзаллауны, куллаунучыны һ.б.).
** **[[ALTER]]** объектны үзгәртә.
** **[[DROP]]** объектны бетерә.
* мәгълүмат белән эш итү операторлары ()
** **[[SELECT]]** билгеләнгән шартларны үтәүче мәгълүматны чыгара.
** **[[Insert (SQL)|INSERT]]** яңа мәгълүмат өсти.
** **[[UPDATE]]** бар булган мәгълүматны үзгәртә.
** **[[DELETE]]** мәгълүматны бетерә.
* Мәгълүматка рөхсәтне тикшерүче операторлар ()
** **[[GRANT]]** кулланучыга (төркемгә) объект белән билгеле гамәлләр үтәргә рөхсәт бирә.
** **[[REVOKE]]** элегрәк бирелгән рөхсәтләрне кире ала.
** **[[DENY]]** рөхсәткә караганда өстенлеге булган тыюны билгеле.
* транзакцияләр белән идарә итү операторлар ()
** **[[COMMIT]]** транзакцияне чынлыкка ашыра.
** **[[ROLLBACK]]** агымдагы транзакциядә эшләнгән барлык үзгәрешләрне кире кайтара.
** **[[SAVEPOINT]]** транзакцияне ваграк өлешләргә бүлә.

Төркем:SQL
Табигать

**Табигать** (, бор. тк. *toġmaq (~тумак)*) — киң мәгънәдә матди дөньяны, физик дөньяны аңлатучы төшенчә. Ул үз эченә субатомик дәрәҗәдәге кечкенәләрдән алып космик җисемнәр зурлыгындагы объектларны кертә. Табигать фән тарафыннан төп эзләнү объекты буларак каралып үтә.

## Тере булмаган табигать
Матдә һәм кырлар тере булмаган материяне тәшкил итә. Галәмдәге матдә төрле дәрәҗәдәге системалар буларак оешкан: элементар кисәкчәләр, атомнар, молекулалар, макроҗисемнәр, күк җисемнәре, йолдызлар, галактикалар. Матдә берничә агрегат хәлендә була ала: газ, сыекча, каты халәт һәм плазма.

## Тере булган табигать

Тере табигать — организмнар җыелмасы. Тере табигать гадәттә сигез патшалыкка бүленә: вируслар, протистлар, архейлар, хромистлар, бактерияләр, гөмбәләр, үсемлекләр һәм хайваннар.

Тере табигать биосфераны тәшкил итүче экосистемалар буларак оеша.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Әйләнә-тирә мохит

Төркем:Табигать
Биосфера

**Биосфе́ра** ( — тереклек һәм  — сфера, шар) — Җирнең организмнар яши торган, алар тәэсиренә дучар булучы һәм аларның яшәеш продуктлары тарафыннан биләнеп торучы тышчасы.

«Биосфера» төшенчәсе биологиягә Жан-Батист Ламарк тарафыннан кертелә, геологиядә исә Австрия геологы Эдуард Зюсс 1875 елда тәкъдим итә.

Биосфера турында тулы тәгълиматны рус биогеохимигы һәм фәлсәфәчесе Владимир Иванович Вернадский төзи.

Төркем:Биология
Төркем:Биосфера
Төркем:Геохимия
Төркем:Экосистемалар
Организм

[right|150px|thumb|E. coli [микроорганизмы]]
**Организм** ( (оештырам, тәртипкә китерәм) сүзеннән килеп чыгучы  сүзеннән. Латин теленә  — корал сүзеннән күчә) — тере булмаган матдәдән аерып торучы үзлекләргә ия булган тере җисем.

Организмның тышкы һәм эчке тирәлеге бар. Тышкы тирәлек — организмны чолгап алган даирә. Эчке тирәлек дип исә организмның эчке даирәсен атыйлар.

Организмнар биология өйрәнүче төп җанлыклар булып торалар. Уңайлы булсын өчен барлык организмнар төрле төркем һәм категорияләргә бүленәләр. Иң гомуми бүлү критерие булып күзәнәкнең төшкә ия булуы тора. Бу үзлек буенча күзәнәкләре төшле һәм төшсез организмнар аерыла. Шулай ук күзәнәк саны буенча беркүзәнәкле һәм күпкүзәнәклеләргә бүленәләр.

## Тере булмаган табигатьтән аерма
Тере табигатьнең тере булмаган табигатьтән төп аермасы булып организм һәм тирә-юнь арасында дәвамлы матдә һәм энергия алмашуы булып тора. Тере табигатьнең төп үзлекләре:

* Сулыш — организм һәм тирә-юнь арасында газ алмашу процессы. 
* Туклану — туклыклы матдәләрнең организм тарафыннан үзләштерелүе.
* Бүлеп чыгару — организмга кирәксез яки зарарлы матдәләрне тышка чыгару процессы.
* Хәрәкәт — тере җисемнең тулысы белән яки аның аерым кисәкләренең аңлы рәвештә урыннарын алмашынуы.
* Үсеш — биосинтез процесслары хисабына аерым бер организмның авырлыгы яки үлчәмнәре артуы.
* Алга барыш — яшәеш дәвамында организмның камилләшүе.
* Ярсучанлык — организмның тирә-юньнең тәэсиренә төрлечә илтифат итүе.
* Үрчү — үзе сыман ук организмнар тудыру сәләте. 
* Нәселдәнлек — яңа токымнарга үз үзлекләрен тапшыру сәләте.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Биотөрлелек
Доллар

**До́ллар** () — күп илләрдә кулланышта булган акча берәмлеге, беренчеләрдән булып АКШта кулланыла. Атамасы «талер» () сүзеннән килеп чыккан дигән теория бар, Европа илләрендә тимер акчаларны шулай атаганнар.

Язма һәм сөйләм телләрендә күбесенчә АКШ долларын искә алалар.

Бер доллар 100 центка тиң.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Доллар
Гуманитар фәннәр

**Гуманитар фәннәр** – кешенең рухият, фикерләү, әхлак, мәдәният һәм җәмгыять өлкәсендәге эшчәнлеген өйрәнүче фәннәр. Эзләнү объекты һәм методологиясе буенча җәмгыять фәннәре белән тәңгәл килә яки кисешә, шул ук вакытта табигать фәннәре һәм төгәл фәннәр белән бу критерийлар буенча капма-каршы тора.

## Юнәлешләр

* Антропология
* Журналистика
* Сәнгать белеме
* Тарих
* Мәдәният белеме
* Лингвистика
* Әдәбият белеме
* Музей белеме
* Фән белеме
* Педагогика
* Политология
* Хокук
* Психология
* Социология
* Филология
* Философия
* Эстетика
* Этика
* Этнография
* Икътисад

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Гуманитар фәннәр
Бала

**Бала** — балачак дәверендәге кеше. Төрле мәдәниятләрдә, яшәү цикллары турындагы теорияләрдә һәм хокукый системаларда балаларның яшь чикләре төрлечә билгеләнә (гадәттә, 2-3 яшькә җитмәгән балаларны **сабый** термины белән билгелиләр). 

**[[Кыз (бала)|Кыз бала]]** дип хатын-кыз җенесеннән булган, **[[Ул (бала)|ир бала]]** яки *малай* дип ир-атлар җенесеннән булган бала атала. 

Балаларның сәламәтлегенә багышланган медицина өлкәсе педиатрия атамасын йөртә.
## Моны да карагыз
* Бала хокуклары 
## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Балалар тугач күрмиләр!? Бала күзләре 

Төркем:Балачак
Төркем:Гаилә
Фәлсәфәче

**Фәлсәфәче** ( — сүзгә-сүз тәрҗемәдә белем һәм акыллылыкны сөюче, хакыйкатькә омтылучы) - хакыйкатьне эзләү белән шөгыльләнүче кеше. Бар кеше төрле дәрәҗәдә хакыйкатьне эзләгәнгә күрә бу төшенчә бу шөгыльне беренче урынга куючыларга карата кулланыла.

Шулай ук фәлсәфәче дип билгеле бер фәлсәфә юнәлешенә караган, аның фикерләрен кабул итүче һәм/яки шушы фикерләргә тормышын нигезләүче кешене атыйлар.

Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Һөнәрләр
Шан Дәүләте

**Шан Дәүләте** — Азиядә, Мьянманың төньяк-көнчыгышында урнашкан үз җирләрен өлешчә контроль астында тотучы танылмаган дәүләт. Шанның төньяк-көнчыгышы Ва дип аталучы башка бер танылмаган дәүләт тарафыннан идарә ителә. Төньяк-көнбатышы исә Мьянма хөкүмәт гаскәрләре кулы астында.

Төркем:Мьянма
Төркем:Танылмаган дәүләтләр
Биотоп

**Биото́п** ( — тереклер һәм  — урын) — абиотик факторлар буенча чагыштырмача бөртөрле булган тере организмнар (биоценоз) тарафыннан биләнгән коры җир яки сулыкның өлеше. Биотоп биоценоз белән берлектә бердәм биогеоценоз тәшкил итә.

## Шулай ук карагыз
* Экосистема
* Экотоп

Төркем:Экология
Төркем:Экосистемалар
Биоценоз

**Биоценоз** ( — «тереклер» һәм  — «гомуми» сүзләреннән) — коры җирнең яки акваториянең билгеле бер җирендә урнашучы, үзара һәм тирә-як белән бәйләнештә булучы хайваннар, үсемлекләр, гөмбәләр һәм микроорганизмнарның бергәлеге. Башкача әйткәндә Биоценоз ул компонентлары (процудентлар, консументлар, рецудентлар) үзара бәйләнгән хәрәкәтчән, үз-үзен регуляциягә сәләтле система.

Төшенчә Карл Август Мёбиус тарафыннан 1877 елда кертерлгән. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Биогеоценоз
* Биом
* Биотоп
* Экосистема

Төркем:Экосистемалар
Экосистема

**Экосисте́ма**, яки **экологи́к систе́ма** ( — торак һәм  — система) — тере организмнар бергәлегеннән (биоценоз), аларның яшәү тирәлегеннән (биотоп), үзара матдә һәм энергия алмашу өчен хезмәт иткән элемтә системасыннан торучы биологик система. Экологиянең иң мөһим төшенчәләренең берсе.

## Төшенчә тарихы

Табигатьтәге бар тереклекнең бергәлеге турындагы фикер борынгыдан бирле яшәп килә. Ләкин бүгенге аңлаешны бу төшенчә XIX—XX гасырларда ала башлый. Немец гидробиологы Карл Август Мёбиус 1877 елда устрицалар банкасын организмнар бергәлеге буларак тасвирлый һәм аңа «биоценоз» атамасын бирә. Бүгенге «экосистема» төшенчәсе инглиз экологы Артур Джордж Тенсли тарафыннан 1935 елда тәкъдим ителә.

## Галерея

Файл:Blue Linckia Starfish.JPG|Мәрҗән рифлары диңгез экосистемасының үрнәге булып тора.


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Экология
Төркем:Экосистемалар
Телләр классификациясе

**Телләр классификациясе:**
* Телләрнең генетик классификациясе
* Телләрнең типологик классификациясе
* Телләрнең ареаль классификациясе
Җөбран Хәлил Җөбран

**Җөбран Хәлил Җөбран**, ,  (6 гыйнвар, 1883 ел, Бишәрри — 10 апрель, 1931 ел, Нью-Йорк) — лөбнанлы, соңрак американ фәлсәфәче, рәссам, шагыйрь һәм язучы.

Җөбран Хәлил Җөбранның үзен бөтен дөньяга таныткан һәм шагыйрьнең фәлсәфәсенең югары ноктасы булган китабы — The Prophet (Пәйгамбәр) (1923). 100дән артык телгә тәрҗемә ителгән.

1895 елда Җөбран Хәлил Җөбран әнисе, абыйсы һәм бертуган кыз кардәшләре белән АКШга күчеп китәләр. Бостон шәһәрендә яшиләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Фәлсәфәчеләр
Мугалжар

**Мугалжар** () — Урал тауларының Казакъстандагы биек булмаган таучыклар рәвешендәге көньяк тармагы. Күпчелек биеклекләр 300 — 400 м дәрәҗәсендә. Иң югары ноктасы — 657 м.

Мугалжардан төньякка Орь, көнбатышка — Эмба елгасы һәм аның кушылдыклары, көнчыгышка Иргиз елгасы ага.

Мугалжар аркылы Кандыагаш — Арыс тимер юл тармагы уза.

Төркем:Казакъстан таулары
Musulman.su

**Musulman.su** — Исламга багышланган татар телендә эшләүче веб-сайт. Сайт татартелле мөселманнар өчен актуаль һәм мөһим мәсьәләләр белән танышырга мөмкинлек бирә.

## Сылтамалар
* Сайт 
* Сайт идарәчелеге белән элемтә
* Архивланган версиясе

Төркем:Татар сайтлары
Чыңгызлылар

**Чыңгызлылар** — дөнья тарихында иң зур империя төзүче Чыңгызхан нәселеннән булган кешеләр. 

## Тарихы

Чыңгызның олы улы Җүчинең 40 ир баласы була. Кытай белән идарә иткән Хубилайдан соң 22 ир бала кала. Алардан туган кызларның саны бер дә ким булмаска тиеш.

Чыңгызханның һәм аның беренче хатыны Бүртәнең дүрт улы булган: Җүчи, Чагатай, Үгәдәй, Толуй. Тик алар һәм аларның токымнары гына дәүләттә югары хакимияткә варис була алган, тик алар һәм аларның токымнары чыңгызлы дигән титулны йөртә алган. 

Чыңгызханнан берничә азият династия таралып киткән — Юань династиясе — Минь, Җүчилар — Алтын Урдада (Казакъстан, Урта Азия һәм Россиянең көньяк-көнчыгыш, Украинаның көньягы, Төньяк Кавказ, Хулагуилар — Персияда, Гәрәйләр — Кырымда, Туглыктимериләр — Могулистанда, Шәйбанилар һәм Әштәрханилар  — Бохарада, Түрәләр — Казакъстанда.

Бүгенге заманда Чыңгызхан затының берничә зур тармагы, тагын кнсе берничәсе бар.

* Монгол чыңгызилар
* Казакъ чыңгызилар (Түрә)
* Үзбәк чыңгызилар (Шәйбанилар)
* Татар чыңгызилар
* Нугай чыңгызилар
* Гәрәй (Кырым ханнары токымнары)

## Чыңгызлылар саны
Генетик эзләнүләр буенча, бүгенге көндә якынча 16 млн кешенең нәселе Чыңгызга барып тоташа. .

Генетик эзләнүлщр күрсәтүенчә, бүген берничә миллион ир-ат Са-F4002 субкладын йөртә (гаплогруппа C (Y-ДНК) — Y-хромосомалы гаплогруппа C-M130)[2][3][4], алар Борҗигин ыруының атасы буенча  Чыңгызхан затыннан, якын туган булырга мөмкин. Мәсәлән, аның зур улы Җүчиның 40 улы калган. Кытайга идарә иткән Хубилайның 22 хаклы улы булган.

## Җүчи

Чыңгызханның зур улы Җүчи үз улы булмаган дигән фаразлар бар. «Монголын нуу тово» («Монголларның эч сере хикәяте»)ндә бәян ителүенчә, Җүчи чынында Чилгер улы булган. Чилгер Чыңгызханның сөекле хатыны Бүртәне урлап, үзендә ярты ел әсирдә тоткан, Темуҗин (Чыңгызханның башлангыч исеме) аны кире тартып алып кайткан. Риваятләрдә әйтелүенчә, Чыңгызхан уллары Җүчиның атасы агалары белән бер үк булуына шикләнгәннәр, тик Чыңгызхан үзе Җүчиның һәр чак үз улы дип атаган. Шуңа карамастан, шушындый шикләр булу аркасында, Чыңгызхан үзенең варисы итеп өченче улы Үгедәйне тәгаенләргә мәҗбүр була. Бер Җүчи токымы да Монгол империясенең каган була алмаган.

Чыңгызхан токымнарын билгеләгәндә Җүчилар кәләш итеп еш кына Персиянең илхан династиясе кызларын алуын истә тотарга кирәк, бу династиягә Хулагу-Хан нигез салган. Димәк, күп кенә җучиләрнең анасы ягыннан Чыңгыз каны бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Чыңгызлылар
Сулык

**Сулык** — дәвамлы рәвештә яки вакытлыча агымсыз яки аз агымлы суның табигый яки ясалма иңкүлекләрдә (күлләр, сусаклагычлар, буалар һ.б.) җыйналып торуы. Сулыкларны өйрәнү белән гидрология шөгыльләнә.

Судагы тозларның химик составы һәм микъдары буенча сулыклар *тозлыларга* һәм *төчеләргә* бүленәләр.

## Сулык төрләре

* Сусаклагыч
* Күл
* Буа

## Искәрмәләр

Төркем:Сулыклар
Мүшыл йер

**Мүшел йәр (Диңгез Күзе)** ()  — Мари Элда урнашкан күл. Республиканың Шарибоксад авылы янында урнашкан.

Күл үзенең тау итәгендә урнашуы, кечкенә булуына карамастан тирәнлеге һәм гадәттән тыш яшел төсе белән кызыклы.

Килеп чыгуы буенча күл карст күле буларак санала. Әлегә кадәр өйрәнелмәгән җир астындагы бушлыклар белән бәйлелеге бар дип исәпләнә.

## Сылтамалар
* http://kurshe.ru/zhir_ast - Казан астындагы күлләр
## Искәрмәләр

Төркем:Күлләр
Төркем:Мари Иле күлләре
Вәсилә Фәттахова

**Вәсилә Разиф кызы Фәттахова** (, 1979―2016) — Башкортстанда яшәгән танылган татар җырчысы. Урал Рәшитов көенә язылган «Туган як» җырын һәм Айдар Галимов белән берлектә «Әйтелмәгән мәхәббәтем» җырын башкаруы белән танылган. Татарстанның (2015 ) һәм Башкортстанның (2015 ) атказанган артисты.

## Тәрҗемәи хәле
Башкортстанның Белорецк шәһәрендә туа.

Мәктәптә укыган елларында Вәсилә Фәттәхованың җырчылык таланты ачыла. Шул елларда урта мәктәп белән беррәттән музыка мәктәбендә белем ала. Аннан соң Учалы шәһәрендәге музыка училищесында музыкага өйрәнә.

1999 елны Уфага килгәч Вәсиләнең үзенчәлекле моңлы тавышын ишеткән Айдар Галимов аны үз театр-студиясенә эшкә ала.

2007 елда, биш ел тәнәфестән соң, Вәсилә Фәттахова яңадан сәхнәгә кайта. Өр-яңа мәдәни программасын әзерләп бетереп, республика районнарында иҗат сәфәрен башлап җибәрә

2008 елда, 10 елга диярлек соңарып, «Туган як» җыры өчен Татар җыры-2008 конкурсында лауреат итеп таныла.

2007 елдан Илгиз Габдерәкыйповта кияүдә була. 2011 елда уллары Кәрим дөньяга килә. 2015 елның декабрендә кызлары Камилә туа. 2016 елның 26 гыйнварында Вәсилә Уфада хастаханәдә бала тапканда килеп чыккан өзлегү сәбәпле вафат була.

## Альбомнар
* «Туган як» (2002)
* «Язлар саен» (2007)
* «Мәхәббәт кыллары» (2010)
## Хәтер
* 2026 – туган шәһәре Белоретның яңа бистәсендә урамга исеме бирелгән .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Кызыл таң: Кеше китә – җыры кала. Вәсилә Фәттахованың якты истәлегенә багышлана. 
* Азатлык радиосы: Хуш, бәхил бул, Вәсилә!

## Шулай ук карагыз
* Татар җыры

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Вергилий

**Публий Вергилий Марон** () — Борынгы Римның иң күренекле шагыйрьләрнең берсе. Эпик поэманың яңа төренә нигез салучы. «Bucolica» һәм «Георгиклар» дигән поэмалары бар. Зур популярлыкны нәкъ «Энеида» эпосы өчен яулый.

Вергилий 70 елда (б. э. к.) Мантуя янында Цизальпий Галлиясендә дөньяга килә, б.э.к. 19 елның 21 сентябрендә Италиянең Брундизий шәһәрендә дөнья куя. Эпикуреизм белән мавыгуына карамастан, ул әлеге фәлсәфә тарафдарларына кушылмаган, аны Платон фәлсәфәсе күбрәк кызыксындырган.

«Bucolica», «Георгиклар», «Энеида» поэмаларыннан башка, Вергилийны әле Culet, Ciris, Moretum һәм Сора авторы дип саныйлар.

Данлыклы булмаган, әмма шактый бай гаиләдә туа, яшь чагында Медиоланга, ә соңрак Италиягә күчеп китә. Вакыйгаларга бай булмаган гомеренең зур өлешен Неапольдә һәм аның тирә-юнендә уздыра, вакыт-вакыт Римда була. Безнең эрака кадәр 50 нче елларда ук шигырьләр яза башлый.  Appendix Vergiliana дип аталучы соңыннан дан казанган җыентыгына яшь чагында язган берничә әсәр кергән. Бу әсәрләрнең Вергилийныкы булуы күп тикшеренүчеләрдә бәхәс тудыра. Б.э.к. 39 нчы елда «Буколики» көтүче шигырьләре циклы дөнья күрә, ул зур танылу казана һәм авторын үз чорының иң мәшһүр шагыйренә әверелдерә. Шул ук чорда Вергилий үзенең дусты Квинт Гораций Флакк белән берлектә Гай Цильний Меценат тирәсендә оешкан әдәби түгәрәк әһеле була. Әлеге түгәрәкне соңрак Август исеме алган, Римны гражданнар сугышы хәвеф-хәтәрләреннән коткарган Октавианга караш берләштерә. Б.э.к. 29 нчы елда Публий игенчелек турындагы «Георгики» дидактик эпосын тәмамлый һәм «Энеида» — Рим тарихы чишмә башы турындагы поэманы яза башлый. Бу поэма "Гомерга латинча җавап" итеп карала. Ул әсәрен тәмамларга өлгерми һәм кулъязмасын үлеме алдыннан яндырырга тели. Тик шулай да, «Энеида» нәшер ителә һәм Рим өчен милли эпоска әверелә.

Киләчәк барлык чорлар өчен Римның иң яхшы әдибе буларак таныла. Өч бөек поэманы язучы буларак, юнан Феокритны («Буколики» әсәрен язып), Гесиодны («Георгики» нәшер итеп) һәм Гомерны («Энеида»ны барлыкка китереп) узып китә. Иртә Империя чорында ук аның шигырьләре мәктәп программасына керә, аның тәэсире бөтен латин поэмасы үсеше өчен нигезгә әйләнә. Урта гасырлар һәм Иртә Яңа чорда «Энеида» гамәлдә калган бик сирәк антик язмаларның берсе була: аны укыйлар, эшкәртәләр, пародияләр ясыйлар. Вергилий тылсымчы һәм психопомп репутациясе казана (аеруча, нәкъ аны «Илаһи комедиядә» үзенең теге дөньядагы юл күрсәтүчесе итеп тасвирлый).

«Буколики»ның дүртенче эклогасы урта гасыр комментаторларына Вергилийдә насаралыкны алдан күрүчене, Коткаручы киләчәген фаразлаучыны танырга сәбәп бирә.  Яңарыш һәм барокко чорында  «Буколики» нигезендә пасторлар әдәбияты үсеш ала, ә «Энеида» Европаның милли әдәбиятларында эпик традиция үсешенә зур тәэсир ясый. Вергилий әсәрләренең сюжетлары опера жанрында һәм сынлы сәнгатьтә киң кулланылалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Вергилийның латин текстлары

## Шулай ук карагыз

* Мавр Сервий Гонорат

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Латин шагыйрьләре
Төркем:Борынгы Рим шагыйрьләре
Георгий Балл

**Гергий Алексндр улы Балл** (; 1927 елның 9 июне, Мәскәү — 2011 елның 1 гыйнвары) — рус язучысы, балалар өчен әкиятләр иҗат итүче, Халыкара ПЕН-клуб әгъзасы.

МГИМОны тәмамлый. 1960 елдан бирле балалар өчен әкияләр, хикәяләр, пьесалар яза (шул исәптән хатыны белән бергә). Шулай ук 1980 елдан башлап үлем, әрнү, өмет, яхшылык, мәхәббәт турында хикәяләре белән дан казана.

## Сылтамалар
* «Вавилон» сайтында Георгий Балл сәхифәсе 

Төркем:Рус язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:ПЕН-үзәк әгъзалары
Кыш бабай

thumb|right|250px|Кыш бабай
[thumb|upright|left|Кыш бабай , [СССР|ССРБ маркасы, 1971.]]
[thumb|upright|left|[Казан, 1990 ел]]
thumb|upright|Кыш бабай
thumb|upright|left|Кыш бабай
**Кыш бабай** — Яңа ел бәйрәменең төп билгесе, әкиятләрнең персонажы. Рус, татар һәм башка халык риваятьләрендә тылсымчы, бүләк итүче кебек гәүдәләндерелә.
## Тарихи белешмә
1822 елда Нью-Йорк профессоры Клемент Мур балалар өчен “Изге Николайның килүе” дигән шигырь яза. Һәм бу көн Кыш Бабай туган көн дип исәпләнә. Шигырьдә раштуа бәйрәмендә «изге» Николайның тун киеп, болан җигелгән чанада килүе һәм өй торбаларына балалар өчен бүләкләр ташлавы турында сөйләнә. Шул рәвешле, тунлы, чаналы һәм боланлы, капчыкка бүләк тутырып килүче шат күңелле картлач – Кыш Бабай образы дөньяга туа.

1841 елда Филадельфия эшкуары Паркинсон, кибетенә халык игътибарын җәлеп итәр өчен, махсус бер кеше яллап, аны Санта-Клаус рәвешендә киендерә. Дөньяда беренче тере Санта-Клаус, кибет түбәсенә менеп, торба янында утыра башлый. Әлбәттә, бу яңалык халыкның кибеткә игътибарын көчәйтә. Ә 1862 елда Американың “Харперс” журналы рәссам Томас Найтка Санта-Клаусның портретын ясарга  бирә. Найт исә, Клемент Мурның шигырен укып, аны бик ошата һәм шигырь тәэсирендә Санта-Клаусның беренче портреты дөньяга чыга. Шулай итеп, Найтның җиңел кулы белән тудырылган кызыл тунлы көләч бабай культы бөтен дөньяны басып ала.

Европада исә икенче бер рәссам – нимес Мориц фон Швинд (1804-1871) бу образга өстәмә дитәл кертә – ул Кыш Бабайның култык астына чыршы кыстыра.
## Моны да карагыз

*Кар бабай
*Кар кызы
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кыш бабай резиденциясе сайты, Кырлай.

Төркем:Яңа ел
Төркем:Мультфильм персонажлары
Төркем:Әкият геройлары
Төркем:Кышкы персонажлар
Төркем:Кыш