open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәхәббәт көне (Гөрҗистан)

**[[Мәхәббәт]] көне** — дөньяви бәйрәм, Гөрҗистанда ел саен 15 апрель көнне билгеләп үтелә.

"Мәхәббәт көне" — елына карап, ял көненә туры килмәгән очракта, эштән буш көн түгел.

## Тарихы һәм бәйрәм йолалары
Бу бәйрәмне билгеләп үтү Гөрҗистанның милли тамаша эшмәкәре Бесик Чубинидзе инициативасына бәйле. Бесикның тәкъдиме гөрҗе депутатлары күңеленә хуш килә, һәм XX гасыр азагында, Гөрҗистан парламенты "Мәхәббәт көнен" бәйрәм көн дип игълан итә. Баштарак бәйрәм Көнбатыш Ауропадагы "Гашыйклар көне"нең ("Изге Валентин көне"нең) алмашчысы булыр дип фаразланган иде, ләкин башкачарак килеп чыкты. Гөрҗе гашыйклары яңа бәйрәмне бик дәртләнеп кабул иттеләр, ләкин искесен билгеләп үтүдән дә баш тартмадылар.

"Мәхәббәт көне"ндә гөрҗе гашыйклары, инде гадәткә кереп киткәнчә, бер-берсенә чәчәк бәйләмнәре, кәнфит, парфюмерия әйберләре бүләк итәләр, төрле күңелле сөенчеләр әзерлиләр. Еш кына бу көнне беренче мәртәбә гыйшык хисләрен белгертәләр яки гаилә корырга тәкъдим ясыйлар. Сәүдәгәрләр һәм чәчәк үстерүче бакчачылар куанычына, 15 апрель көнне Гөрҗистанда чәчәкләр һәм сөенче-тауарлар башка көннәргә караганда күбрәк сатыла.

Әлеге "Мәхәббәт көне"ннән тыш, ел саен Гөрҗистан праваслау чиркәве инициативасы буенча 16 июльдә "Рухи мәхәббәт көне" дә билгеләп үтелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Сөю
Төркем:Рәсми булмаган бәйрәмнәр
Төркем:Гөрҗистан мәдәнияте
Борынгы төрки тел

**Борынгы төрки тел** — заманча төрки телләрнең уртак элгәре, тарихи-чагыштырма ысул ярдәмендә торгызылган.

Борынгы төрки тел Ностратик гаиләлектәге борынгы алтай теленнән Алтай таулары итәгендә барлыкка килгән дип фараз ителә.

Төркиләр борынгы төрки руник язуны кулланганнар. Шулай итеп, Орхон-Енисей әдәби теле килеп чыккан.

Борынгы төрки телдән иң иртә (23 гасыр элек) огур телләре аерылганнар.

Иң борынгы төрки язу һәйкәлләре - VII  гасырдагы Орхон әлифбасы. VII-XIII гасырлардагы борынгы төрки тел һәм аның диалектлары буенча иң тулы, объектив концепцияле һәм ышанычлы чыганак — “Древнетюркский словарь” (1969 елда урыс телендә дөнья күргән). Кызганычка каршы, Төркия галимнәре тарафыннан соңрак әлеге сүзлеккә һәм Мәхмүт Кашгарыйның “Дивану лөгатит-түрк” әсәренә нигезләнеп эшләнгән чыганакларда “юрганны үз өстенә тарту” кебек төгәлсезлек һәм гаделсезлек урын алган. Әйтик, Интернеттагы Türk Bitig сәхифәсендә  борынгы сүзләр 1920 нче елларда (Кәмаль Ататөрек заманында) булдырылган латинча төрек теле имласын кулланып бирелгән. Нәтиҗәдә борынгы телгә хас булган, ләкин хәзерге заман төрек телендә бөтенләй булмаган берничә сузык һәм тартык авазның язылышы һәм әйтелеше “төрекчәләштерелеп” тәкъдим ителгән һәм шул заманнардагы объектив чынбарлыкны чагылдырмый. Дистәләгән төрки халыкның телләре “үги бала” хәлендә калдырылган. Хәзерге заман татар телендә исә, гарәп-фарсы-уйгыр алынмаларында кулланылганнардан гайре, борынгы авазлар барысы да диярлек сакланып калган. Кыскасы, “Древнетюркский словарь” әлегә файдаланырга лаеклы бердәнбер чыганак булып тора.

Борынгы төрки телне тикшерү берничә мәсьәләне күтәргән: ротацизм (р-тел) яки зетацизм (з-тел) беренчел булуы хакында сораулар.

Иң борынгы төрки язу һәйкәлләре - төрки руник петроглифлар төрки телнең р-төрендәге һәм з-төрендәге диалектларын күрсәтә инде. Бүтән Алтай телләре: монгол һәм тунгус-мәнҗүр телләре тик р-төрендәге диалектларын күрсәтә (чуаш телендә кебек).

БЭК 4 меңьеллыкта (6 меңьеллык элек) Алтай борынгы теле борынгы төрки телгә һәм монгол телләренә таркалган. 23 гасыр элек борынгы төрки телдән  р-төрендәге огур телләре (чуаш теле) аерылган. 
Шуңа күрә р-төрендәге телләрне (монгол телләре, чуаш телен) тикшерү нигезендә борынгы төрки телне торгызырга була.
## “Борынгы төрки тел сүзлеге”ндә кулланылган латин-грек алфавиты

“Борынгы төрки тел сүзлеге”ндәге сүзләрнең, гыйбарәләрнең һәм борынгы чыганаклардан алынган өземтәләрнең латинча язылышы һәм фараз кылынган укылышы белән Интернеттагы Халыкара әйтелешләр сәхифәсендә танышырга мөмкин. 2021 елда гына башланган эш дәвам иттерелә, борынгы төрки тел базасы көн саен тулыландырылып килә.

## Чагыштыру җәдвәле

Саннар

Алмашлыклар

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*Н. Н. Поппе. О родственных отношениях чувашского и тюрко-татарских языков. Чебоксары, 1925.
* Гамирзан Давлетшин. Булгарская письменность (Раннебулгарский и домонгольский периоды) . Журнал *[[Гасырлар авазы (журнал)|Гасырлар Авазы/Эхо веков]]*, Раздел: Из глубины столетий, 2008-1.
* Г.М. Давлетшин. Этапы письменности тюрко-татар, «Научный Татарстан», 2'2009, стр.132-145.
* Древнетюркский словарь 

*
Eulenspiegel (журнал)

**«Ойленшпигель»** () — Алмания Демократик Җөмһүриятендә (ГДР) нәшер ителгән һәм Берләшкән Алманиядә чыга торган сатира һәм юморның иллюстрацияле әдәби-сәнгать журналы.

## 1954—1989 елларда
Мәҗмуганың элгәре — 1946 елның 15 апреленнән башлап совет матбугат лицензиясе белән нәшер ителгән «Саф җил» (алманча — *Frischer Wind)* матбугат сәхифәсе. 1954 елның 1 маенда ул, бүгенге исем астында мәҗмуга буларак бастырыла башлады. Шул ук вакытта 1950 елдан башлап чыгарылучы һәм сугыштан соңгы елларда бик популяр булган бәйсез «Уленшпигель» (алман эпик герое исеме буенча) мәҗмугасы тыелды, аның хезмәткәрләренә каршы эзәрлекләү чаралары үткәрелде.

Мәҗмуга 1972 елга кадәр «Ойленшпигель» дәүләт матбагасы (алманча Eulenspiegel-Verlag) атнага бер мәртәбә бастырылып килде, шуннан соң матбага мөстәкыйль оешма булып китте. «Ойленшпигель» Алмания Демократик Республикасында (АДР) бердәнбер юмор һәм сатира мәҗмугасы булды. Еш кына аңа язылырга теләүчеләр саны бастырып чыгару мөмкинлекләреннән артып та китә иде.  Сыйфатлы кәгазь җитмәү сәбәпле, аның тиражы беркайчан да 500 мең данәдән артык булмады. Шуңа да карамастан, Советлар Берлегенең эре шәһәрләрендә һәм этник алманнар күпләп яшәгән төбәкләрдә мәҗмуга ирекле рәвештә сатылып килде һәм аңа язылу да чикләнми иде.

### 1989 елдан соң
Алмания кабат берләшкәннән соң, «Ойленшпигель» җаваплылыгы чикле җәмгыяте мәҗмуганы бастыру эшен үз кулына алды. Ләкин икътисадый сәбәпләр аркасында 1991 елның  августыннан (мәҗмуганың шул елдан чыккан 29 нчы саныннан) башлап ул айга бер мәртәбә генә бастырыла. Тиражы да нык кимеде. Мәҗмуганың АДР чорында эшләп килгән хуҗалары, мөхәррирләре һәм даими авторларының һәм хезмәткәрләренең кайсыберсе эштән азат ителде.

Мәҗмуганың бүгенге мөхәррире — Матиас Ведель (Mathias Wedel).

## Сылтамалар
* eulenspiegel-zeitschrift.de

## Искәрмәләр

Төркем:Сатирик журналлар
Төркем:Алмания журналлары
Төркем:Алманча журналлар
Усал кошлар

**Усал кошлар**, кайчакта **Усал кошчыклар, Ачулы кошлар** () — Финляндиядә урнашкан Rovio Mobile ширкәте тарафыннан эшләнгән уен һәм мульфильмнар каһарманнары.

## Кошлар
* **Бәләкәй кызыл кош (Ред)**: 
* **Сары кош (Чак)**: 
* **Бәләкәй зәңгәр кош (Блюз)**: 
* **Ак кош (Матилда)**: 
* **Кара кош (Бомб)**: 
* **Кызгылтсары кош (Баблз)**: 
* **Яшел кош (һэл)**: 
* **Зур кызыл кош (Теренс)**: 
* **Блю һәм Җевел**: 
* **Блю**: 
* **Бөркет (Куәтле Бөркет)**: 
* **Боз кошы**: 
* **Кылычлы кызыл кош**: 
* **Алсу кош (Стелла)**: 
* **Аҗдаһа**: 
* **Теренсның икетуган абыйсы**: 
* **Дуңгыз Чак:** 
* **Мега үлем кошы:**

## Дуңгызлар
* **Гади Дуңгыз**: 
* **Гаскәр Дуңгыз**: 
* **Хикмәтле Дуңгыз:** 
* **Патша Дуңгыз:**  
* **Командир Дуңгыз:** 
* **Пешерүче Дуңгыз:**

## Искәрмәләр

Төркем:Мультфильм персонажлары
Ротацизм

**Ротацизм** — ниндидер авазның [р] авазына тарихи күчүе, атама ρ («ро») грек хәрефеннән чыккан.

## [[Төрки телләр]]

23 гасыр элек төп төрки төркемнән аерылган огур телләрендә (чуаш телендә) [р] авазы гомум төрки [з] авазына туры килә, мәсәлән:
*чуашча *хур/хор* — татарча **каз**
*чуашча *хĕр* — татарча **кыз**
*чуашча *сакăр* — татарча **сигез**
*чуашча *тăхăр* — татарча **тугыз**
*чуашча *çĕр* — татарча **йөз**

## Индоиран телләре

Индоиран телләрендә [л] авазы [р] авазына күчкән. Борынгы Иран телендә бу үзгәреш эзлекле хәлдә үткән, ләкин кайбер көнчыгыш  Һиндстан диалектларында чыгыш халәте сакланган.

*  (sū́**r**уаh),   , , ; **Кояш**
*  «**балкый**»   «луна», ; **Ай**
*  (cak**r**áh),  , , ; **Тәгәрмәч**
*  (śrávah),  , , . **Сүз**

## Герман телләре

Герман телләрендә [з]  авазы [р] авазына күчкән.

Ротацизмның калган эзләре алман телендә саклана:
*инглизчә *was* - алманча  *war* (**булган**)
*инглизчә *hare* - алманча  *Hase* (**куян**)
*инглизчә *iron* - алманча  *Eisen* (**тимер**)

## Сылтамалар
*Н. Н. Поппе. О родственных отношениях чувашского и тюрко-татарских языков. Чебоксары, 1925.
* Гамирзан Давлетшин. Булгарская письменность (Раннебулгарский и домонгольский периоды) . Журнал *[[Гасырлар авазы — Эхо веков|Гасырлар Авазы/Эхо веков]]*, Раздел: Из глубины столетий, 2008-1.
* Г.М. Давлетшин. Этапы письменности тюрко-татар, «Научный Татарстан», 2'2009, стр.132-145.
*Catford, J.C. (2001), "On Rs, rhotacism and paleophony", Journal of the International Phonetic Association 31 (2): 171–185, doi:10.1017/S0025100301002018
*Crowley, Terry (1997). An Introduction to Historical Linguistics (3rd ed.). Oxford University Press. ISBN 9780195583786.
*Greenberg, Marc L. (1999), "Multiple Causation in the Spread and *Reversal of a Sound Change: Rhotacism in South Slavic", Slovenski jezik/Slovene Linguistics Studies 2: 63–76 http://hdl.handle.net/1808/803
*Nandris, O (1963), Phonétique Historique du Roumain, Paris: Klincksiek

Төркем:Татар теле
Төркем:Төрки телләр
Төркем:Огур телләре
Төркем:Герман телләре
Иван Костин

**Костин Иван Михаил улы** (7 октябрь, 1946(19461007), Борок авылы, Түбән Кама районы, Татарстан АССР) — сәнәгатьче.

1997-2002 елларда — "КАМАЗ" ААҖ  генераль директоры.

2002-2009 елларда — "Мотовилиха заводлары" ААҖ генераль директоры.

Россия Федерациясенең атказанган машина төзүчесе.

Чаллы шәһәренең шәрәфле ватандашы.

## Тәрҗемәи хәле

### Белеме
1969 елда Пермь политехника институтының "Тау машиналары һәм комплекслары" факультетын тәмамлап, инженер-механик белгечлеген ала.

### Хезмәт юлы
Хезмәт юлын 1962 елда Әлмәт шәһәренең "Татнефтепроводстрой" берләшмәсендә эшче-электрик буларак башлый. Институтны тәмамлагач, Пермь шәһәренең тау-шахта җиһазлары заводында механик, смена мастеры, механик җыю цехы башлыгы булып эшли.

1974 елда, "КАМАЗ" төзелеше барган чорда, туган ягына әйләнеп кайткач, күп еллар буе Кама автомобил заводының төрле структураларында эшләп, "КАМАЗ" акционерлык җәмгыятенең генераль директоры урынбасары булып күтәрелә. 1996-1997 елларда — "КАМАЗ" АҖнең беренче вице-президенты һәм башкарма директоры. 1997 елның 1 февралендә "КАМАЗ" акционерларының чираттан тыш җыелышы аны "КАМАЗ" АҖ генераль директоры итеп сайлый.

"Кыска фамилияле" җитәкчеләр кайсы-кая китеп беткәч, бөлгенлеккә төшкән һәм миллиардлаган бурычы булган "КАМАЗ"ны коткарып калу эше Иван Костин җитәкчелегендәге "камикадзелар командасы" җилкәсенә төшә. Иван Михайлович яңа җитәкчелекне күп еллар дәвамында завод өчен җан атып яшәгән тәҗрибәле һәм яшь кадрлардан туплый. "Камазпәрвәрләр" җиң сызганып эшләгән биш ел буе генераль директорның эш өстәленнән "Прорвёмся!" сүзе язылган кәгазь төшмәде. Ниһаять, 2002 елның 26 апрелендә, "КАМАЗ"ны илнең иң зур автомобилләр җитештерү комплексы буларак яңадан аякка бастыру эше тәмам булгач, акционерлык җәмгыятенең бурычларын реструктурлаштыру һәм аның базар киңлекләрен зурайту эше һәм сәнәгый, һәм сәяси тәҗрибәсе булган, Мәскәү кабинетларына һәм чит илләрдәге хакимият-кәсәбәчелек коридорларына үтеп керә белгән Сергей Когогинга тапшырыла. Иван Костинга Пермь шәһәренең "Мотовилиха заводларын" "КАМАЗ" үрнәге буенча" торгызу эше йөкләнә. 2009 елда Иван Михайлович Костин лаеклы ялга чыга. Аны "Мотовилиха заводлары"ның яңа хуҗасы булган "Русь" берләшмәсендә киңәшче итеп калдыралар. Ә предприятиенең яңа генераль директоры итеп Иван Костинның "камикадзелар командасында" эш тәҗрибәсе туплаган һәм моңа кадәр "КАМАЗ"да генераль директор урынбасары-башкарма директор булып эшләгән Юрий Клочков билгеләнә.

Элеккеге хезмәттәшләре әле бүген дә Иван Михайловичны "КАМАЗ" җитәкчелегендә булган иң кешелекле һәм гадел кеше" дип искә алалар.

### Гаиләсе
Өйләнгән, ике улы һәм бер кызы бар.

## Бүләкләре
* РФ Дәүләт премиясе лауреаты (2001)"
* РФ хөкүмәте премиясе лауреаты (2002),
* "Мактау Билгесе" ордены.

Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Россия эшмәкәрләре
Төркем:7 октябрь көнне туганнар
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Мультфильм

**Мультипликацион фильм**, **мультфильм**, кайчакта **җансурәт** ( һәм ) — кадрлап рәсем ясау ысулы белән эшләнгән фильм була ул.

## Мультфильмнар төрләре

### Эшләү ысулы буенча
* Пластилинлы анимация
* Рәсемле мультипликация
* Курчаклар куллану мультипликациясе
* Санак (компьютер) графикасы
* Ком анимациясе

### Озынлыгы буенча
* Тулыметражлы - 70 минуттан артык
* Кыскаметражлы - гадәттә 25-30 минут

### Күрсәтү ысулы буенча
* Театрдагы мультфильм — шундый мультфильмнар баштан кинотеатрларда күрсәтелә, ә аннары ТВ һәм видеода. Шулай итеп тик тулыметражлы мультфильмнар күрсәтелә, гәрчә кайвакыт тулыметражлы алдында кыскаметражлы мульфильм күрсәтелә. 
* Direct-to-video — ниндидер сәбәп буенча кинотеатрда күрсәтелмәүче тулыметражлы мультфильм.
* ТВда күрсәтелүче һәм видеода таралучы кыскаметражлы мультфильмнар һәм мультсериаллар.

## Мультсериал
**Мультфильм сериалы**, **мультсериал**, кайчакта **мультхикәя** – берничә сериядән торган мультфильмнар.

*
*
Кронштадт фетнәсе

**Кронштадт фетнәсе** яки **Кронштадт баш күтәрүе** — 1921 елның 1-18 мартында Кронштадт шәһәренең гарнизоны һәм Балтыйк флотының кайбер кораблары экипажлары большевикларга каршы кораллы чыгышы.

## Сәбәпләр

1921 елның башында чимал һәм ягулык  булмавы сәбәпле Петроградта 93 завод ябыла, 27 мең эшче эшсез калган. Шәһәрдә эшчеләр сәяси һәм икътисади таләпләр белән митингларга чыгалар.

Петроград РКП комитеты ризасызлыкларны фетнә буларак санап шәһәрдә хәрби хәлне кертә һәм эшчеләр активистларын кулга ала

## Баш күтәрү

1921 елның 29 февралендә *«Севастополь»* һәм  *«Петропавловск»* линкорларында җыен нәтиҗәсендә Советларга яңа сайлау үткәрү, комиссарларны юкка чыгару, ирекле сәүдә, социалистик фиркаләр эшчәнлеген азатлыгы таләп ителә.

1921 елның 1 мартында Кронштадтның Якорь мәйданында 15 меңле митинг "Хакимият Советларга, ә фиркаләргә түгел!". Соңрак матрослар флот комиссарын һәм Кронштадт советы рәисен кулга алалар.

Баш күтәргәннәр "хәрби коммунизм" сәясәте белән ризасыз булган һәм сәяси шигарьләрне күтәргән.

## Һөҗүм

5 мартта Инкыйлаби хәрби совет 7-нче армияне торгыза һәм Михаил Тухачевскийне аның гаскәр башлыгы итеп билгели.

7 мартта Кроншдатны туптан ату башлана.

8 мартта 17,6 меңле Кызыл Гаскәр 18 меңле гарнизонлы Кронштадт шәһәренә һөҗүм итә. Ләкин беренче һөҗүм уңышсыз була.

16 мартта Кызыл Гаскәр икенче һөҗүм башлый. 
Нәтиҗәдә Михаил Тухачевский җитәкләгән армия 18 мартта Кронштадт шәһәрен ала, 2500 диңгезче кулга алына, 1000 артык үтерелгән, 2 мең артык яраланган, 6-8 мең Финляндиягә качкан.

## Нәтиҗәләр

Кулга алынган фетнәдә катнашучы 2103 кеше атып үтерелгән, 6456 кеше төрле җәзаларга хөкем ителгән.

1922 елның язында Кронштадттагы торучыларны утраудан чыгарып җибәрелгән.

1994 елда фетнәдә катнашучылар рәсми рәвештә акланган.

1921 елның азагында Ленин җитәкләгән РСФСР хөкүмәте Хәрби коммунизм сәясәтен туктау һәм Яңа Икътисади Сәясәткә күчү хакында белдерә.

## Әдәбияттә

Совет шагыйре Эдуард Багрицкий язган "Пионер кызы үлеме" (*Смерть пионерки*) поэмасында Кронштадт фетнәсе телгә алына:

## Сылтамалар
* Кронштадт 1921. Документы о событиях в Кронштадте весной 1921 г. Сборник. М., 1997
* Л. Троцкий. Мятеж бывшего генерала Козловского и корабля «Петропавловск» (Правительственное сообщение) 2 марта 1921 
* Л. Д. Троцкий. Шумиха вокруг Кронштадта // «Бюллетень оппозиции» 
* Кронштадт — пролетарский отпрыск Русской революции 
*  «Власть Советам, а не партиям!» Из газеты «Известия Временного Революционного Комитета Матросов, Красноармейцев и Рабочих г. Кронштадта» № 13, вторник, 15.03.1921
*  Видео-лекция Петра Рябова «Восстание в Кронштадте»
*  Документальный фильм Алексея Денисова «Кронштадтский мятеж. Кто победил?» 
* Судьба офицера линкора «Севастополь», мичмана Владимира Сергеевича Бекман в документах и воспоминаниях родных.

Төркем:Ватандашлар сугышлары
Төркем:XX гасыр тарихы
Төркем:Россия тарихы

Төркем:Кронштадт
Тамбов баш күтәрүе

**Тамбов баш күтәрүе** яки **Антонов фетнәсе** — 1920-1921 елларда Тамбов губернасында булган  Россия ватандашлар сугышы вакытындагы Совет хакимиятенә каршы иң эре халык баш күтәрүе.

Кайчакта "**антоновщина**", "**Антонов хәрәкәте**"  дип йөртелә, чөнки баш күтәрүнең җитәкчеләренең берсе эсер фиркасе әгъзасы, 2-нче баш күтәргән гаскәр башлыгы **Александр Антонов** булган.

Баш күтәрүнең чын башлыгы  Пётр Токмаков - Берләшкән партизан гаскәренең һәм Хезмәтчел крестьяннар берлегенең рәисе була.

Баш күтәрү аяусыз рәвештә бастырыла, хәттә баш күтәргән халыкка каршы химик корал кулланыла.

Баш күтәрүдә катнашкан Тамбов губернасы һәм өлешчә Воронеж губернасы крестьяннары Хәрби коммунизм сәясәтенә, һәм беренче чиратта "продразверстка"га (кораллы көчләр ярдәмендә крестьяннардан ашамлыкларны көч белән тартып алуга) каршы чыга.

Баш күтәрүдә күбесенчә уртача милекле крестьяннар, шулай ук иң ярлы халык катнаша.

## Бастыру

1921 елда Кызыл Гаскәр Врангель җитәкләгән Рус гаскәрен тар-мар итә. Бу җиңү большевикларга  фетнәгә каршы өстәмә көчләрне куллану мөмкинлеген бирә.

1921 елның 21 апрелендә Совет хөкүмәте Михаил Тухачевкийне Тамбов губернасындагы армия сәргаскәре, Иероним Уборевичне урынбасары, Какуринны штаб башлыгы итеп билгели.

Фетнәне бастыруда шулай ук Григорий Котовский катнаша.

Баш күтәргәннәргә каршы туплар, һава көчләре, бронетехника, хәттә химик корал (хлор Е56) кулланыла.

1921 елның җәен баш күтәрү тулысынча бастырыла, 11 мең катнашучы һәлак була. 1922 елда бөтен Тамбов губернасында Совет хакимияте торгызыла.

## Сылтамалар
* «Точку ставить рано…» Антоновский мятеж глазами А. Солженицына // «Кирсановская газета», № 124 от 11.08.2004
* «Расстреляно 5 заложников, в том числе священник Карельский…» // «Известия» от 07.03.2008 &#91;статья внучки расстрелянного заложника&#93;
* Михаил Тухачевский: жизнь и смерть «Красного маршала». «Сурово и беспощадно»: удушливые газы для Тамбовских крестьян
* Авиация в борьбе с крестьянским восстанием  // tmbv.info
* Тамбовское восстание 1918—1921 г.г. под руководством Антонова А. С. 
* Приказы, донесения, рапорты о применении химического оружия 

Төркем:Ватандашлар сугышлары
Төркем:XX гасыр тарихы
Төркем:Россия тарихы
Гунтис Улманис

**Гунтис Улманис** — Латвия сәяси һәм дәүләт эшлеклесе, Латвия президенты (1993—1999), Карлис Улманиснең бертуганның оныгы.

## Тышкы сылтамалар
* Биография 
* TP un LPP/LC apvienības līdera lomu uzņemas Ulmanis
* Ulmanis skrej pakaļ vilcienam  tvnet.lv
* Ulmaņa atbalstīto partiju sauks "Jaunlatvija"
* Председателем правления Dinamo Riga избран Гунтис Улманис
## Искәрмәләр

Төркем:Латвия президентлары
Һо Һоан Кием (Кайтарылган кылыч күле)

**Кайтарылган кылыч күле** (, &nbsp;湖還劍,&nbsp;татарча укылышы&nbsp;*Һо Һоан Кием* (*Һоан Кием*) — Һаной үзәгендә урнашкан сулык. Һоан Кием күле Вьетнамның мәдәни һәм тарихи истәлекле урыны булып санала.

## Урнашкан җире
Күл Төньяк Вьетнамдагы иң зур агымсу булган Кызыл елганың (вьет. *Sông Hồng*, татарча укылышы *Шоң Һоң*, иске телдә *Hồng Hà*, укылышы *Һоң Һа*) борынгы үзәнендә, шәһәрнең Һаңңаң (Hàng Ngang), Һангдао (Hàng Đào), Кыуго (Cầu Gỗ), Лыйоңванкан (Lương Văn Can), Лошу (Lò Sũ) урамнары арасында урнашкан. Хәзерге заманда Кызыл елга төньяктанрак агып үтә.

## Тарихи әһәмияте

Риваятьләр буенча, XV гасырда Кытай хакимлегенә каршы баш күтәргән император Ле Лый&nbsp;(вьет. Lê Lợi, 1384-1433 яки *1385-1433*) бу күлдә яшәгән изге ташбакадан Тһуын Тһиен (Thuận Thiên) исемле һәм бу күлнең төбендә яткан тылсымлы кылыч алган. Шуннан соң Ле Лый кытайлыларны тар-мар иткән һәм үз династиясе хакимиятен кире кайтарган.

Бу бөек җиңү уңаеннан Ле Лый әлеге күл буенда зур тантана үткәргән. Император үзенең яраннары белән күлнең зәңгәр һәм сары төскә кергән суы өстендә көймәләрдә йөзеп барганда изге ташбака судан калкып чыккан да, болай дигән: "Бу кылыч сиңа, Ле Лый, дошманнарыңны тар-мар итү өчен генә бирелгән иде. Син үз бурычыңны үтәдең һәм җиңеп чыктың. Кылыч баскыннарга каршы көрәшкәндә генә үз тылсымына ия, хәзер инде син аны кире кайтар".

Кылычны суга ташлаганнар, һәм ташбака аны эләктереп алып күлгә чумган.

## Утраулары
Күлнең төньяк һәм көньяк өлешендә зур булмаган ике утрау бар. Болар изге ташбаканың башы һәм гәүдәсе дип санала.

## Корылмалары

### Нефрит тавы храмы

Төньяктагы утрауда Нефрит тавы храмы (вьет. *Đền Ngọc Sơn*, татарча укылышы *Ден Ңок Шын*) урнашкан, аңа XIX гасырда нигез салганнар.

### Иртәнге кояш күпере

Иртәнге кояш күпере (вьет. *Cầu Thê Húc*, татарча укылышы *Кыу Тһе Һук*) яр буен төньяк утрауда урнашкан Нефрит тавы храмы белән тоташтыра. 1865 елда салынган, хәзерге заманда кызыл төскә буялган.

### Ташбака манарасы

Ташбака манарасы (вьет. *Tháp Rùa*, татарча укылышы *Тһап Зуа* яки *Тһап Жуа*) — көньяк утрауда урнашкан, 1886 елда салынган һәм артык биек булмаган манара.

## Изге ташбака

Элегрәк Кайтарылган кылыч күлендә дүрт ташбака яшәгән, ди. Шуларның өчесе үлгән, аларның сөкәтләре Нефрит тавы храмындагы музейда саклана.

Дөньяда шундый олы гәүдәле һәм бик карт булган дүрт кенә ташбака бар дип санала: икесе — Вьетнамда, икесе — Кытайда.

Озак еллар буе Кайтарылган кылыч күлендә озынлыгы 1,6 метр, киңлеге 0,8 метр, авырлыгы 169 килограмм булган бер карт ташбака яшәгән. Бүгенге Һаной шартларында аның гомеренә даими куркыныч янаган. 2011 елда ташбаканы тотып алганнар һәм дәвалау курсы үткәргәннәр. 2016 елның 19 гыйнварында ташбака үлгән.

## Искәрмәләр




## Өстәмә сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Вьетнам күлләре
Төркем:Вьетнамда истәлекле урыннар
Мәктәп (шигырь)

**«Мәктәп» шигыре** -Габдулла Тукай тарафыннан 1913 елда язылган шигырь.

## Тарих

## Шигырь

*Тәфсир кыйлынса. — аңлатылса*.
*Матлаб — теләк*

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалара
* http://shigriyat.ru/authors/tukai/464

Төркем:Тукай шигърияте
Reç Pospolita

**Reç Pospolita** yäki **Läxstan-Litvaniä Berlege** — 1569 yılda Lüblin berläşmäse näticäsendä barlıqqa kilgän häm 1795 yılda Räsäy, Prussiä häm Avstriä arasında däwlätne bülü näticäsendä yuqqa çıqqan Polşa Qıyrallığı häm Böyek Litva kenäzlege federatsiäse.

Kübesençä bügenge Polşa, Ukraina, Belarus, Litva illärendä häm öleşçä Räsäy, Latviä, Estoniä, Moldova, Slovakiä cirlärendä urnaşqan bulğan.

Berdäm däwlät idäräse bulğanğa qaramastan Polşa Qıyrallığı häm Böyek Litva kenäzlege üz ayırım idäräsenä, qaznasına, ğäskärenä häm qanunnarına iä bulğan.

Däwlät başlığı seym saylanğan ğömerlek monarx bulğan, ul Polşa qıyralı häm böyek Litva kenäze dip yörtelgän.

Reç Pospolitada bulğan üzençälekle säyäsi tärtip şläx demokratiäse dip atalğan.

## Atama

Reç Pospolita (läxçä  *rzecz* — eş, ğämäl, *pospolita* — urtaq) - latin telennän läx telenä süzdän süz *Res Publika* tärcemäse bula, yäğni tatarça **Urtaq Eş** digän süz.

XVII ğasırdan Polşa Reç Pospolitası (läxçä *Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska*) dip atala.

Xäzerge waqıtta İke xalıq Reç Pospolitası (*Rzeczpospolita Obojga Narodów*) yış atala.

## Tarix

Reç Pospolita **Yagelonnar** şäxsi berläşmäseneñ däwamı bulğan.

Böyek Litva kenäzlege 1385 yılda barlıqqa kilä.

1569 yılda Polşa häm Böyek Litva kenäzlege Lüblin uniäsenä qul quya häm ber däwlätkä berläşä.

Berdäm däwlättä urtaq patşası, seym, berdäm tışqı eşlär säyäsäte häm berdäm aqçası bulğan.

1587-1588 yıllarda Reç Pospolita höcüm itkän Avstriä ğäskären ciñä.

XVII patşa Sigizmund III Räsäygä, Şvetsiägä, Ğosmanlı imperiäsenä qarşı suğışa.

1618-1648 yıllarda  Utız yıllıq suğış waqıtında Yan Xodkeviç citäklägän läx ğäskäre berniçä tapqır ciñä.

XVII ğasırda Reç Pospolita tübän töşä başlıy: Bogdan Xmelnitskiy baş kütärüe, Räsäy-Polşa suğışı (1654-1667), Şvetsiägä qarşı suğış däwlätne bik zäğifli.

Yan III Sobeski citäklägän Reç Pospolita üz qüäten beraz torğıza, 1683 yılda Vena bäreleşendä Ğosmanlı imperiäse ğäskären ciñä.

1791 yılnıñ 3 mayında Reç Pospolitada Awrupada berençe Konstitutsiä qabul itelä.

### Beterü
Läkin Reç Pospolitanı  Räsäy, Prussiä, Avstriä arasında öç tapqır bülenä häm yuqqa çığa.
* 1772 yılda Reç Pospolitanı  Räsäy, Prussiä, Avstriä arasında berençe bülü.
*1793 yılda Reç Pospolitanı ikençe bülü.
*1795 yılda  Reç Pospolitanı öçençe bülü näticäsendä Räsäygä Ukraina häm Belarus cirläre kitä.

1795 yılda läx patşası **Stanislav Avgust** täxettän baş tarta häm däwlät yuqqa çığa.

## Ädäbiät

*    Польша, история // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Трачевский А. С. Польское бескоролевье по прекращении династии Ягеллонов. — М.: Тип. Грачева и комп., 1869. — 664 с.
*    Артамонов В. А. Россия и Речь Посполитая после Полтавской победы (1709—1714) / Отв. ред. д-р ист. наук Г. А. Некрасов; Рецензенты: д-р ист. наук Б. Н. Флоря, д-р ист. наук Н. Ф. Демидова; Академия наук СССР. Институт истории СССР. — М.: Наука, 1990. — 208 с. — 3000 экз. — ISBN 5-02-009456-0. (в пер.)

Төркем:Россия тарихы
Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Украина тарихы
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Казан (шигырь)

**«Казан» шигыре** -Габдулла Тукай тарафыннан 1913 елда язылган шигырь.

## Тарих

## Шигырь

## Тәрҗемәләре
### Башкорт теленә
:Ут, төтөн, фабрик-завод менән һаман ҡайнай Ҡазан;
:Имгәтеп ташлап һауын, һау эшселәр һайлай Ҡазан.

### Чуаш теленә
:Заводсен вучӗпе ир те каҫ ҫынсене ҫунтаран эс, Хусан.
:Чире ярсан сыввисене, ҫӗннисене кӗтетӗн эс, Хусан.

### Удмурт теленә
:Тыл но ӵын заводъёсад адямиез сутэ, Казань…
:Кужмоез бырем бере, егит борды кутскод, Казань?

### Болын чирмеш (болын мари) теленә
:Еҥлам йӱд-кече йӱлалтет завод тул ден, Озаҥ.
:Таза пашазе-влакым пытарен, бучет эше, Озаҥ.

### Рус теленә
:Огнем заводов дни и ночи людей ты жжешь, Казань.
:Здоровых погубив рабочих, ты новых ждешь, Казань.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* http://shigriyat.ru/authors/tukai/464
* https://www.christopherculver.com/languages/tuqay-in-volga-kama-languages.html

Төркем:Тукай шигърияте
Бастия

**Бастия** () — Франциянең Югары Корсика департаментына караган коммуна, Бастия-1, Бастия-2 кантонына карый.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — 19,38 км².

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Югары Корсика департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Пальма мае

**Пальма мае** — зәйтүнчә пальма  (*Elaeis guineensis*) җимешләренең итләч өлешеннән чыгарыла торган үсемлек мае. Әлеге пальманың орлыкларыннан ясалган май - пальма-төш мае дип йөртелә.

## Тасвир

Пальма мае кызыл-әфлисун төсендә, эрү температурасы 33—39&nbsp;°C, ягъни бүлмә температурасында пальма мае каты халәттә саклана.

Пальма мае триалглицеридлар (гөлсирин һәм майлы әчелекләр) кушылмасы булып тора.

**Олеин** - пальма маеның сыек фракциясе, эрү температурасы  19—24&nbsp;°C.

**Стеарин** —  пальма маеның каты фракциясе, эрү температурасы  47—54&nbsp;°C.

## Төрле майларны үзләштерү

Пальма маен үзләштерү 97% тәшкил итә.

## Төзелеш

Пальма маенда күп күләмдә Е һәм А витаминнары һәм холестеринны киметүче файдалы туендырылмаган майлар (олеин, линолин әчелекләре) бар.  Шулай ук пальма маенда атланмайдагы кебек үк туендырылган майлар барлыгы билгеле, әлеге туендырылган  майлы әчелекләр (кислоталар)  йөрәк һәм кан юллары чирләренә китерә ала.

Ләкин атланмайдан аермалы буларак пальма маенда холестерин юк.

Кайбер чыганаклар буенча пальма мае кальций үзләштерүен киметә (57,4% тан 37,5% ка кадәр).

## Кулланылыш

Пальма мае ашамлык җитештерү сәнәгатендә киң кулланыла, аннан эрүчән сырлар, маргарин, прәннекләр, кәнфитләр, какао мае эквиваленты, сөт мае алмаштыргычы һ.б. ясала.

Шулай ук косметика, крем, сабын җитештерүдә кулланыла.

Пальма маен иң эре җитештерүчеләр -  Малайзия (17 млн тонн), Индонезия (20 млн тонн).

## Сылтамалар
* 05.05: Кемдер сөттән май ала, кемдер майга... сөт куша   
* http://safeyourhealth.ru/palmovoe-maslo-polza-i-vred/ 
*Palm oil: A healthful and cost-effective dietary component. Authors: Ong, A. S. H.; Goh, S. H. Source: Food & Nutrition Bulletin, Volume 23, Number 1, March 2002, pp.&nbsp;11–22(12). Publisher: Nevin Scrimshaw International Nutrition Foundation.

Төркем:Майлар
Зәйтүн мае

**Зәйтүн мае** — Европа зәйтүне (*Olea europaea*) җимешләреннән чыгарыла торган үсемлек мае.

Майлар-әчелекләр төзелеше буенча зәйтүн мае - майлы әчелекләр триглицеридлары кушылмасы булып тора, олеин әчелеге эфирлары белән бай.

Зәйтүн мае - Италия, Испания, Грецияның милли ризыгы, Урта диңгез диетасына керә.

Борынгы заманнардан ук ягулык чыганагы булып, чиркәү, мәчетләрне яктырту, шулай ук христиан һәм яһүд дине йолаларын үткәрү өчен (*елей* төрендә)  кулланыла.

## Тасвир

Зәйтүн мае көрән-сары төсле, күксегән тәм килә, эрү температурасы  +7  +10&nbsp;°C.

Зәйтүн Урта диңгез төньяк-көнчыгыш буйларында, шул исәптән Кече Азиядә үсә.

Критта табылган зәйтүн мае өчен иң борынгы чүлмәкләр БЭК 4 меңьеллыкка карый.

## Төзелеш

Зәйтүн мае холестеринны киметүче файдалы туендырылмаган майлы әчелекләр белән бай (олеин майлы әчелеге).

Шулай ук зәйтүн маенда Е, А, К витаминнары бар, линол әчелеге күрү сәләтен яхшырта.

Ләкин көнбагыш маенда Е витамины зәйтүн маена караганда күберәк бар, чагыштыру өчен:
*    Зәйтүн маенда 12 мг
*    Көнбагыш маенда 40-60 мг

Ике төр майда күп F витамины бар.

Тазартылмаган (рафинадланмаган) зәйтүн мае шактый файдалырак була.

## Җитештерүчеләр
2010 елда зәйтүн мае 40%ы Испаниядә җитештерелгән, күбесенчә көньяктагы Әндәлүс вилаятендә.

## Файдасы

Зәйтүн маенда моно-туендырылмаган майлы әчелекләр күп, күп күләмдә  олеин әчелеге барлыгы билгеле. Әлеге  матдәләр "начар" холестерин дәрәҗәсен киметә, моның нәтиҗәсе булып йөрәк-кан тамырлары авырулары куркынычы да азая.

Ләкин зәйтүн маена караганда җитен маенда омега-3-туендырылмаган майлы әчелекләре, ә көнбагыш маенда исә Е витамины күберәк.

## Сылтамалар
* Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: Югары уку йортлары өчен дәреслек бит330  
*http://zdravotvet.ru/polza-i-vred-olivkovogo-masla-kak-vybrat-xoroshee-maslo/
*http://www.inmoment.ru/beauty/health-body/useful-properties-products-o3.html 

Төркем:Майлар
Көнбагыш мае

**Көнбагыш мае** яки **айбагар мае** — берьеллык көнбагыш (*Heliánthus ánnuus*) орлыгыннан чыгарыла торган үсемлек мае. Россиядә һәм Украинада иң таралган үсемлек мае, бу илләрдә дөньяда иң күп көнбагыш мае җитештерелә.

1829 елда Россиядә **Даниил Бокарев** көнбагышны эшкәртү ысулын уйлап чыгара, 1835 елда чит илгә экспорт башлана, 1860 елга 160 май сыгу заводы була.

## Тасвир

Чи көнбагыш мае хуш тәменә һәм исенә ия. Тыгызлыгы 920—927 кг/м3 (10&nbsp;°C), эрү температурасы −16 до −19&nbsp;°C, кабыну температурасы 180°С, төтәү температурасы 232&nbsp;°C.

Чи тазартылмаган көнбагыш мае:
* сыгылган (салкын сыгу) май
* аерып чыгарылган май була

## Төзелеш

Көнбагыш маенда түбәндәге майлы әчелекләр бар:
* стеарин әчелеге 1,6—4,6%
*пальмитин әчелеге 3,5—6,4%
* миристин әчелеге 0,1%
*арахин әчелеге 0,7-0,9%
*олеин әчелеге 24-40%
*линолик әчелек 46-62%
*линолен әчелеге 1%

Көнбагыш маен  холестеринны киметүче файдалы туендырылмаган майлы әчелекләр белән бай.

Көнбагыш маенда поли-туендырылмаган майлы әчелекләрдән "омега-3" нибары 1%, ә Омега-6 өстенлек итә.

Көнбагыш маенда күп Е витамины бар, чагыштыру өчен:
*Зәйтүн маенда 12 мг
*Көнбагыш маенда 40-60 мг

Ике төр майда күп F витамины.

Е витамины буенча 100 грамм көнбагыш маенда 293%, җитен маенда 179%, кукуруз маенда 124%, зәйтүн маенда 81% тәүлек нормасына ия.

## Кулланылыш

Көнбагыш мае элекке ССРБда төп кулланыла торган үсемлек мае, мөһим халык-хуҗалык әһәмиятенә ия. Ашамлык сәнәгатендә киң кулланыла, аннан маргарин һәм гидролаштыру ярдәмендә кулинар майлар җитештерелә.

Көнбагыш мае консервлар җитештерүдә, шулай ук буяулар сәнәгатендә, сабын җитештерүдә кулланыла. Көнбагыш мае төрле мазьларга керә.

## Сылтамалар
* Кояш чәчәге – № 12 (11647), 28 июль, 2011  
*http://polzagid.ru/kakoe-rastitelnoe-maslo-poleznee-i-luchshe.html
*http://tutknow.ru/meal/846-podsolnechnoe-maslo.html

Төркем:Майлар
Булонь-сюр-Мер

**Булонь-сюр-Мер** () — Франциянең Па-де-Кале департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Па-де-Кале департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Эссен

**Эссен** (Эссен, ) — Алманиянең Төньяк Райн-Вестфалия җирендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 573784 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Эссен Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Тарих
Якынча 845 елда нигезләнгән.
## Халык

## Кызыклы фактлар
Эссенеда Piranha Bytes санак уеннары эшләү компаниясе урнашкан.

## Рәсми сайт
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Төньяк Райн-Вестфалия шәһәрләре
Төркем:Алмания шәһәрләре
Бонн

**Бонн** — Алманиянең Төньяк Райн-Вестфалия җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Төньяк Райн-Вестфалия шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Бонн
Һалле

**Һалле** () — Алманиянең Саксония-Анһалт җирендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 232470 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Һалле Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Тарих
Беренче мәртәбә 806 елда телгә алына.
## Шәхесләр
* Һилмар Тате (1931―2016), театр һәм кино актеры.

## Халык

## Рәсми сайт
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Саксония-Анһалт шәһәрләре
Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Галле
Вормс

**Вормс** () — Алманиянең Райнланд-Пфальц җирендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 81010 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Вормс Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Тарих
Шәһәр безнең эрага кадәр нигезләнгән 
## Халык

## Кардәш шәһәрләр


Worms-Nibelungenturm-06-2007-gje.jpg
Worms-Dom St Peter-24-2007-gje.jpg
Worms-Dom St Peter-22-2007-gje.jpg
Worms-Dom St Peter-30-zum Chor-2007-gje.jpg
Worms-Dom St Peter-40-Kreuzabnahme-2007-gje.jpg
Worms-Luther-02-2007-gje.jpg
Worms-Judenfriedhof-10-2007-gje.jpg
Worms-Judenfriedhof-12-2007-gje.jpg


## Рәсми сайт
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Райнланд-Пфальц шәһәрләре
Төркем:Алмания шәһәрләре
Штральзунд

**Штральзунд** () — Алманиянең Мекленбург-Алгы Померания җирендә урнашкан шәһәр. Элллеке Ганза сәүдә берләшмәсе әгъзасе.

Халык саны — 57525 кеше (2014).

Зурлыгы буенча Мекленбург-Алгы Померания җирендә дүртенче шәһәр.

Төп тармаклары суднолар төзелеше, балыкчылык, машина төзелеше, туризм, фән тормышы, югары технологияле сәнәгать тармаклар бигрәк тә IT (Мәгълүмати технологияләр) һәм биотехнологияләр.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Штральзунд Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Тарих
1234 елда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Рәсми сайт
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Мекленбург-Алгы Померания шәһәрләре
Төркем:Алмания шәһәрләре
Мелле

**Мелле** — Италиянең Пьемонт төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Пьемонт төбәге шәһәрләре
Милли гимннар исемлеге

Бу исемлеккә бүген кулланылышта булган бәйсез дәүләтләр һәм аерым милләтләр гимннарының рәсми атамалары (аларның җирле телдәге исеме яки латин хәрефләре белән бирелгән транскрипциясе) кертелде. Татар теленә өлешчә яки тулысынча тәрҗемә ителгәннәре уртадагы өченче баганада зәңгәр төстәге хәрефләр белән тамгаланган.
__TOC__

## Бәйсез дәүләтләр

## Ил төбәкләре һәм бәйсез булмаган илләр символикасы
Күп кенә илләрдә аерым төбәкләрнең дә үз байраклары һәм гимннары бар. Бу исемлеккә шулай ук, элек дәүләтчелеге булып, әлегә аны кире кайтара алмаган илләр символикасы да кертелде.

## Шулай ук карагыз
* Тарихи милли гимннар исемлеге
* Дөнья дәүләтләре исемлеге
* Милләт һәм дәүләт байраклары

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Георгий тасмасы

**Георгий тасмасы** — Изге Георгий орденына, Георгий тәресенә, Георгий медаленә ике төсле (кара һәм сары) тасма.

Россия империясе вакытында рус император гвардиясе диңгезчеләре үз башлыгында (*безкозыркада*) георгий тасмасын тагып йөртәләр. Шулай ук Георгий байракларының элементы буларак та кулланыла.

2005 елда "Студент җәмгыяте"  дигән хакимият  яклы оешма һәм *"РИА Новости"* хәбәр агентлыгы Бөек Ватан сугышының кызыл төсле символларын алыштыру максатыннан "георгий тасмасы чарасын"  тәкъдим итәләр. Георгий тасмасының төсләре Бөек Ватан сугышының байракларына катнашы бөтенләй юк, Совет Гаскәренең бар әләмнәре кызыл төстә була, Рейхстаг өстеннән дә кызыл байрак күтәрелә. Ләкин кызыл төс коммунистик идеология белән бәйле дип, "Наши", "Студент җәмгыяте" оешмалары Россия империясе символларының берсе булып торган — георгий тасмасын торгыза башлыйлар.

## Тарих

### Казанны яулап алу

Христиан динендә Изге Георгий яки Георгий Җиңүче бер могҗиза белән мәшһүр. Риваять буенча Бәйрут мәҗүси патшалыгында бер аждаһа бөтен илне һәрдаим җимергән, һәм Георгий шушы аждаһаны үтереп, патша кызын коткарып, Бәйрут патшалыгында христиан динен тарата башлаган.

Идел буе Болгары дәүләтендә бер тугра булып бараҗ  (аждаһага охшаш символ) торган, Казан ханлыгында борынгы болгар символы бараҗ Зилантка (Зур Елан сүзеннән чыккан) әйләнгән һәм көнбатыш чыганаклар буенча Зилант (бараҗ) һәм Ябалак татар байракларында сурәтләнә. Рус чыганакларында да Зилант татар әләмнәрендә булганы белдерелә.

1552 елда Явыз Иван Казан ханлыгын яулап алганнан соң, татарларны көчләп чукындыру чаралары башлана һәм "аждаһаны үтергән Изге Георгий" хакында риваять пропаганда максатыннан киң кулланыла. Алдан рус сурәтләрендә Георгий нәкъ Зилантны үтерә дип аңлатылса, хәзер бу аңлатма киң кулланылмый. Ләкин Мәскәү Казанны яулап алганнан соң, *аждаһаны үтерүче Георгий* сурәте Мәскәү туграсы буларак кабул ителә.

### Россия империясе

1769 елда Екатерина II рус-төрек сугышы (1768-1774) вакытында Георгий тасмасы "хезмәт һәм тугрылык өчен"  бүләк буларак булдыра: өч кара һәм ике сары полоса.

Георгий тасмасы Россия ватандашлар сугышы чорында Ак хәрәкәттә киң кулланыла.  Шулай ук 1931 елда Кытайның Хәрбин шәһәрендә оешкан Рус фашист фиркасенең бер символы була.

### ССРБ
1943 елдан Бөек Ватан сугышында Гвардия тасмасы буларак Дан орденында кулланыла.

### XXI гасыр
2014 елдан Украина, Казакъстан һәм Беларусь, ә 2015 елдан Кыргызстан Бөек Ватан сугышында Җиңү бәйрәме чараларында Георгий тасмасын кулланудан баш тарта, аның урынына милли байракларын куллана башлыйлар.

## Сылтамалар

* "Символ империи" ИСТОРИЧЕСКАЯ ПРАВДА
*А. В. Висковатов «Описание предметов обмундирования и вооружения российской армии», 1881 г.;
*Г. С. Габаев «Краткий очерк развития образца русских знамен и штандартов в XIX веке», Петербург, 1911 г.;
*В. В. Звегинцов «Знамена и штандарты русской армии», Т.2., Париж, 1969 гг.;

Төркем:Россия тарихы
Тарихи милли һимннар исемлеге

Бу исемлеккә тора-бара кулланылмый башлаган яки бөтенләй гамәлдән чыгарылган **[[Däwlät himnı|Милли һимннар]] кертелде**. Бу һимннарның кайсыберсе, күпмедер вакыт кулланылмый торып, яңадан рәсми рәвештә кабул ителгән булырга мөмкин. Сүз түбәндәгеләр турында бара:
* юкка чыккан илләрнең милли һимннары;
* бүгенге илләрнең гамәлдән чыгарылган яки рәсми рәвештә кулланылмый торган һимннары.
Гамәлдә булган милли һимннарны **[[Милли һимннар исемлеге]]**ннән эзләп табып була.

## Сылтамалар
* http://www.nationalanthems.us/ Forum mit umfangreicher Sammlung von Audiodateien, Texten, Notenblättern (englisch)
* http://www.nationalanthems.info/ Informationen, MIDIs, Notenblätter (englisch)
* http://www.national-anthems.org/ Informationen, Notenblätter (englisch)
* http://www.national-hymnen.de/  Informationen, MIDIs, Notenblätter (deutsch)
* http://www.szbszig.atw.hu/ Vokalversionen fast aller Nationalhymnen (ungarisch)
* http://www.navyband.navy.mil/ Instrumentalversion vieler Nationalhymnen (US Navy Band)

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
One-Punch Man

***One-Punch Man*** (яп. ワンパンマン *ванпанман*?, «Ванпанчмен») — ONE исемле япон рәссамы тарафыннан ясалган Бөтендөнья пәрәвезендә нәшер ителүче манга төрендәге мультипликацион сериал.

Веб-манга Интернетта ирекле рөхсәттә 2009 елда чыга башлады һәм шул ук вакытта популярлык тапты. 2012 елда веб-комикс ремейкын ONE идарәчелеге астында Юсукэ Мурата ясаган төсле манга форматында чыгара башладылар. Веб-комикс һәм манга популярлыгы сәбәпле аниме-экранлаштыру барлыкка килә. Ул 2015 елның октябрь аеннан алып декабрьгә кадәр барган. Сериалның 2 сезон чыгышы 2016 елның 11 сентябренә билгеләнгән.

## Сюжет
Сюжет боевикларга һәм супергерой темасына тиң булган күпсанлы штамп һәм клишелар өстеннән көлә һәм аны көлке итеп күрсәт. Төп герой — Сайтама исемле егет. Бала чактан ук ул, супергерой булып, төрле албастыларны җиңәсе килде, әмма дә ләкин, барлык дошманнарны бер сугудан җиңү супер куәтен тапкач (һәм нәтиҗәдә пеләш булып калгач), ул үзенең супергерой һөнәренә күңелсез искелеккә кебек карый башлый. Дөньядагы иминлек һәм гаделлек саклау белән шөгыльләнгән Геройлар берләшмәсе турында белгәч, Сайтама, күңелсезлеген бетереп, бераз акча эшләп алыр өчен шунда керергә уйлый. Әмма Сайтама белән кинәт танышкан кешеләр аңарга өстән аска карыйлар, чөнки аның чынбарлыкта Берләшмәнең барлык геройларыннан да көчлерәк икәненә ышанмыйлар. Сайтаманы яхшырак белә башлаган кешеләр аның акылга сыймаслык куәтен һәм тыйнаклыгын ихтирам итә башлыйлар.

## Кызыклы мәгълүмат
Күп кеше Сайтама куәтенең серен беләсе килә. Әмма ул үзе сораган кешеләргә җавап бирә:

Манганы 13 том тәшкил итә. Һәм One-Punch Man манга чыгуы һаман дәвам ителә.

## Сериалдагы музыка

## Сылтамалар
* **[http://onepunchman-anime.net/ onepunchman-anime.net]** — аниме-сериалның рәсми сайты  (яп.)
* **[http://galaxyheavyblow.web.fc2.com/ galaxyheavyblow.web.fc2.com]** — One-Punch Man веб-комиксының рәсми сайты  (яп.)
* **[http://tonarinoyj.jp/manga/onepanman/ tonarinoyj.jp/manga/onepanman/] ** — One-Punch Man на Young Jump Web Comics веб-комикс манга-җайлашуның рәсми сайты    (яп.)

Төркем:Аниме
Йолдыз сугышлары: VI вакыйга - Джедайның кире кайтуы

## Актёрлары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча фильмнар
Төркем:Инглиз телендәге фильмнар
Төркем:Фәнни-фантастик фильмнар
Төркем:Йолдыз сугышлары
Фиксиләр

**Фиксиләр**, шулай ук **Фиксиклар**, **Белгечләр** () — Россия мультипликацион сериалы, нигездә Эдуард Успенскийның *"Гарантия кешеләре"* хикәясе тора. 2016 елда "Халкыбыз мирасы" (АКСУ) студиясе тарафыннан сериал татар теленә тәрҗемә ителгән.

Мультсериал белгечләр гаиләсе — техника әйберләре эчендә яшәүче һәм бозылган очракта аларны төзәтүче бәләкәй кешеләр турында сөйли.. Белгечләр нибары тугыз: **Әти**, **Әни** һәм аларның балалары **Симбикә (Симка)** белән **Ноль (Нолик)**, белгечләрнең дәү әтисе **Бабакай** һәм шулай ук Симбикәнең сыйныфташлары **Файер**, **Игрек**, **Шпуля** һәм **Верта**. Өстәвенә мультсериалда белгечләр яшәгән фатирның "хуҗалары" - чихуахуа токымлы **Усал (Кусачка)** исемле эте белән **Малай (ДимДимыч)** исемле сигез яшьлек малай, **малайның ата-аналары** һәм **Коңгыз** исемле бөҗәк.

Мультсериалның икенче сезонында яңа каһарманнар пәйда була — **Файер**, **Игрек**, **Шпуля** һәм **Верта**, профессор һәм аның сәркатибе. Татар теленә тәрҗемәдә каһарманнарның кайбер рус исемнәре калдырылган (ДимДимыч, Симка, Нолик, Кусачка).

## Төп каһарманнар

### Белгечләр
* **Симбикә, Симка** (, )  —
: *Яшеренү — пресс-шайбалы алтыкырлы болт.*
* **Ноль, Нолик** (, ) — 
: *Яшеренү — ярымтүгәрәк башлы һәм туры шлицлы винт.*
* **Әти, Әтипус** (, ) — 
: *Яшеренү — алтыкырлы башлы һәм алтыкырлы шлицлы үткерочлы болт.*
* **Әни, Әнисәй** (, ) — 
: *Яшеренү — түгәрәк башлы һәм туры шлицлы шөреп.*
* **Бабакай, Дәү әтипус** (, ) — .
* **Файер** (, ) — ».
: *Яшеренү — алтыкырлы башлы һәм алтыкырлы шлицлы болт.*
* **Игрек** (, ) — 
: *Яшеренү — сырлы һәм гайка башлы якты диодлы болт.*
* **Шпуля** (, ) — 
: *Яшеренү — алман типтагы бәрәнле винт.*
* **Верта** (, ) — .
: *Яшеренү — кабарынкы башлы, тәресыман шлицлы һәм алтын пресс-шайбалы винт.*
* **Әтинең абыйсы** — «Уяткыч сәгать» сериясендә телгә алына.

### Башка персонажлар
* **Малай, ДимДимыч** (, ).
* **Усал эт, Кусачка**.
* **Профессор** (, ). 
* **Сәркатиб** (, ).
* **Малайның ата-аналары** (, ).
* **Дус кыз**.
* **Коңгыз**.
* **Дус малай**.
* **Тутый кош**.

## Серияләр исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт (русча)
* Рәсми сайт (инглизчә) 
* ТР Мәгариф министрлыгы тарафыннан татар теленә тәрҗемә ителгән серияләр

Төркем:Россия мәдәнияте
Төркем:Мультсериаллар
Төркем:Мультфильм персонажлары
Азат Кашмир

**Азат Җамму һәм Кашмиир** (кыскача — Азат Кашмир) — элеккеге Кашмир кенәзлегенең бүген Пакъстан тарафыннан идарә ителә торган көньяк өлеше. Чынбарлыкта Пакьстанның бер кисәге булып тора, гәрчә аның хакимияте тарафыннан үзидарәле дәүләт дип танылган булса да. Көнчыгышта Һиндстанның бүгенге Җамму һәм Кашмир штаты белән чиктәш, көньякта — Пакьстанның Пәнҗаб провинциясе белән. Башкаласы — Мозаффарабад шәһәре. Азат Кашмир җиренең гомуми мәйданы — 11 639&nbsp;км², халкы — 4,5 млн. кеше.

## Тарих

Азат Кашмир бәйсезлеге 1947 елның октябрендә игълан ителгән иде. Аның бүгенге чикләре асылда беренче Һиндстан-Пакьстан сугышыннан соң барлыкка килде. Нигездә Җамму һәм Кашмирның көнбатыш өлеше генә Пакьстан идарәсенә керде, Сринагар һәм Җамму, провинциянең төп шәһәрләре, Һиндстанда калды. БМО резолюцияләре буенча, Кашмирның статусы сораштыру яки референдум аша билгеләнергә тиеш. Һиндстан боларны үткәрүдән баш тартты, аныңча җирле шураның төбәкне Һиндстан составында калдырырга ризалык бирүе дә җитеп тора. Нәтиҗәдә Азат Кашмир Пакьстан территориясе булып кала.

Формаль яктан Азат Кашмир Һиндстанның Җамму һәм Кашмир штатыннан аерылмаган, ә аның "азат ителгән" өлеше вакытлы күренеш дип аңлатыла. БМО илчесе сэр Оуэном Диксонның 1950 елда, штатны дини принцип буенча бүлгәләргә кирәк, дигән тәкъдимен Һиндстан да, Пакьстан да кире какты.

Гомумән алганда, элеккеге Кашмир кенәзлегетерриториясенең 60 проценты гына Һиндстан контролендә, 30 проценты Пакьстанга керә, 10 процентын Кытай басып алган.

## Икътисад
Азат Кашмирда Пакьстанның иң зур ГЭСы төзелгән һәм эшләп килә.

## Өстәмә мәгълүмат
2005 елның 8 октябрендә Азат Кашмирда Рихтер исәп җәдвәле буенча 7,6 баллык җир тетрәү булды. Аның үзәге Мозаффарабад шәһәре тирәсендә һәм артык тирәндә дә түгел иде. Гади корылмалар зур зыян күрде. Фаразлар буенча, 200 меңләп кеше һәлак булды.

## Искәрмәләр




Төркем:Пакьстан
Төркем:Буйсынган территорияләр
Гироскутер

**Гироскутер** (ике тәгәрмәчле скутер, үзе баланс тотучы скутер, ) — ике яктан тәгәрмәчле аркылы юка тар такта формасында эшләнгән шәхси электр транспорт чарасы. Электр аккумуляторына тоташкан электр моторыннан һәм аяклар өчен мәйданчыкны горизонталь баланс тоту өчен гироскопик датчиклардан файдаланып эшли.

## Тарих
Беренче гироскутерлар 2014нче ел башында пәйда булды. Аларны эшләп чыгаруга берничә Корея һәм Кытай ширкәтләре тотынды.

## Корылышы
Шул агрегат берничә төп элементлардан тора:

* 2 электр моторы;
* гироскопик датчиклар системасы;
* датчиклардан килүче мәгълүматны эшкәртүче корылма;
* гироскутер корпусы;
* литий-ионлы аккумулятор.

Гироскутерда моделенә карап өстәмә корылмалар булырга мөмкин: мәгълүмати дисплей, идарә итү пульты, Bluetooth модуле, музыка уйнатыр өчен динамиклар, яктырту әсбаплары һ.б.

## Сылтамалар
* THE WEIRD ORIGIN STORY OF THE WORLD’S MOST VIRAL SCOOTER / WIRED, 2015-06-29 
* Stay safe on hoverboards / Australian Competition and Consumer Commission,  10 December 2015 

Төркем:Транспорт чаралары