open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башкортстан химиясе

**Башкортстан химиясе** сәүдә йорты - идарә итүче, инвестицион компаниясе. Шушы компания аша Башкортстан сода компаниясе продукциясе сатыла.

2011 елда булдырыла .

Башкортстан сода компаниясен кулында тота.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан сода компаниясе
Башкортстан сода компаниясе

«**Башкортстан сода компаниясе**» акционерлар җәмгыяте — кальцийлы, каустик һәм аш содасы, ПВХ, кабелле пластикат җитештерү белән шөгылләнгән Россия предприятиесе.

Ул трефил, рутений-бирдиев белән капланган анод, катион полиэлектролитлар флокулянт бердәнбер чыгаручы. Стәрлетамак шәһәрендә урнашкан, «Сода» һәм «Каустик» производстволарыннан тора. Шулай ук компания составына Березники каласындагы «Березники сода заводы» акционер җәмгыяте дә керә.

Компания юридик нигездә 2013 елда «Каустик» һәм «Сода» ачык акционерлар җәмгыйәтләрен берләштерү сөземтәсендә барлыкка килә. «Башкортстан химиясе» холдингына керә.

2025 елның 3 мартында РФ Президенты Владимир Путинның тиешле указы белән Башкортстан сода компаниясе **стратегик предприятиеләр** исемлегеннән чыгарылган.

## Милекчеләр һәм җитәкчеләр
* 38,27 % — Башкортстан Республикасының җир һәм милек мөнәсәбәтләре министрлыгы.
* 29,02 % — «Башкортстан химиясе» холдингы (Виктор Вексельберг кулында).
* 28,16 % — Дмитрий Пяткин, Сергей Черников структуралары (Виктор Вексельберг кулында).

Башкортстан Республикасы сәнәгать һем инновацион сеясет министрлыгы мегълуматлары буенча *Башкортстан сода компаниясе* аффилирацияленген затлар булып «Башкортстан химиясе» (катнашу өлеше 57,18 %), «Региональный фонд» (катнашу олеше 38,28 %) тора. «Башкортстан химиясе» акциясенең контроль пакетына ия, бу акционерлык җәмгыяте эшчәнлегенә карата карарлар кабул итү хокукы бирә. «Региональ фонд» АҖ акцияләр пакетына ия, бу акцияләрнең контроль пакеты хуҗасы булмаган очракта идарә карарларын кабул итәргә мөмкинлек бирә.

## Тәнкыйть
Башкортстан сода компаниясе вәкилләре РФ Табигать ресурслары һәм экология министрлыгының Торатаудан табигать һәйкәле статусын алуны килештерү турында хәбәр иткән.

Башкортстан сода компаниясе вәкилләре тарафынан Бөтенроссия җәмәгатьчелек фикерен өйрәнү үзәге (ВЦИОМ) заказлы сораштырулар чыгара. .

Компаниянең шәхси затлар контроленә күчүе-элеккеге дәүләт чиновнигының, Россия Федерациясе Президенты каршындагы Башкортстанның вәкаләтле вәкиле Альберт Харисовның, БР Президенты Хакимияте башлыгы Владимир Балабанов коррупцион гамәлләре нәтиҗәсе.

2019 елның 1 июленнән Эдуард Маликович Давыдов BSK акционерлык җәмгыяте һәм BSZ акционерлык җәмгыяте генераль директоры итеп билгеләнде

### Җитештерү иминлеге һәм хезмәтне саклау
Август аенда (2018 ел) предприятиедә производствода ике бәхетсезлек очрагы булган: 17 августта үзәкләштерү аппараты хезмәткәре, 6 м биеклектән егылып, арка мие авыр җәрәхәтләнгән; 23 августта торбаүткәргечтә эшләр башкарганда 5 м биеклектән егылып төшкән 49 яшьлек эшче-электр-газ белән эретеп ябыштыручы үлгән.

2025 елның 9 августында «Башкортстан сода компаниясе» АҖнең Стәрлетамакның Техник урамында урнашкан «Каустик» җитештерү мәйданчыгында шартлау булган. Барлыгы 41 кеше зыян күргән. Алардан 32 кеше стационарга озатылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан сода компаниясе
Сода

**Сода** (элекке исеме *Стәрлетамак сода заводы* (1945-1957), *Стәрлетамак сода‑цемент комбинаты*)-  химия продукциясе җитештерү заводы. 
## Тарих
1941 елда Стәрлетамак сода заводы буларак нигез салына,

1945 елда файдалануга индерелә,

1957 елдан алып Стәрлетамак сода‑цемент комбинаты, аның составына Стәрлетамак цемент (1952 елда нигез салына) һәм шифер (1956) заводлары ингән;

1994 елдан — ААҖ. 
### Каустик" ААҖ белән "Башкортстан сода компаниясе"нә берләштерү.
2013 елда "Каустик" ААҖ белән "Башкортстан сода компаниясе" ААҖ‑на берләштерелә.

Берләштерү вакытына кадәр Башкортстан хөкүмәте "Сода" ААҖ-ң 61,65% акциясен хужасы булды .

Берләштерүдән соң Башкортстан хөкүмәте өлөше берләштерелгән "Башкортстан сода компаниясе" ААҖ - 38% булды. (→) Республика тулысынча үзенең соңгы байлыкты югалтты, тулысынча Виктор Вексельберг структураларга тапшырды.

## Җитештерү мәсьәләсе
Составына кальцинирланган сода (1951), барий тозлары һәм ак корым (1970), синтетик юу чаралары (1984) производстволары, тазартылган натрий бикарбонаты (1971) цехы, тоз сиртмәләре промысласы һ.б. ингән.

Мәдәният йорты, "Содовик" спорт комплексы, "Спутник", "Шихан" ял базалары, "Куштау" тау чаңгысы комплексы булган.

Продукциясе БР‑да һәм РФ‑ның башка төбәкләрендә сатылган, якын һәм ерак чит илләргә чыгарылган.

Оешма РФ‑та кальцинирланган соданың 52%‑тан ашуын җитештергән.

Хезмәт Кызыл Әләм ордены белән бүләкләнгән (1966).

Оешма белән Юрий Анатольевич Иванов, Д.И.Иманголов, В.Г.Карпов, И.Ф.Лызен, А.А.Тимофеев, В.М.Титов, Ю.Б.Усманов, А.А.Шатов һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан сода компаниясе
Юрий Анатольевич Иванов

**Юрий Анатольевич Иванов** (8.7.1960, Стәрлетамак), химик. БР‑ның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт премиясе лауреаты (2007).

УНИ-не тәмамлаганнан соң (1982) "Сода" ААҖ-ндә (Стәрлетамак) эшли:

*кальцинирланган сода производствосы мастеры, олы мастеры, 
*1985 елдан алып цех начальнигы урынбасары , 
*1988 елдан — цех начальнигы, 
*1991 елдан — җитештерү начальнигы урынбасары, 
*2005 елдан — начальник, 
2006 елдан— җитештерү буенча генераль директор урынбасары, 
*2007 елдан — баш инженер.

Фәнни-җитештерү эшмәкәрлеге кальцинирланган соданың аз калдыклы производствосы өчен яңа югары нәтиҗә тапшыручы технологияләр һәм корамаллар эшләп, гамәлгә һәм киндерүгә бәйле. 
## Искәрмәләр

Төркем:Стәрлетамак
Каустик

**Каустик** (элекке исеме *Стәрлетамак химия заводы*) - химия продукциясе (хлорорганик, органик,  матдәләр; барча 50‑нән күчү төр) җитештерү оешмасе.

Стәрлетамакта урнашкан.

Составына инженерлар үзәге, каустик сода, хлорорганик продуктлар, поливинилхлорид һәм кабель пластикатлары производстволар керә.

2011 елда 5283 кеше эшләгән. Сода, поливинилхлорид, кабель пластикатлары, эпилог, перхлорат, дихлорэтан, зәһәр натр, хлорлы алюмин, тоз кислотасы, полиэлектролитлар, терефтал, хориннар, агач‑полимер композит, полиэтиленнар һ.б. җитештерелә.

Продукциясе БР‑да һәм РФ‑ның башка төбәкләрендә сатыла, якын һәм ерак чит илләргә чыгарыла.

## Тарих
1955 елда оештырыла,

1964 елда *Стәрлетамак химия заводы* буларак файдалануга тапшырыла,

1976 елдан алып "Каустик" ПБ,

1991 елдагы гыйнвардан — ""Каустик" Стәрлетамак ПБ» КП, артабан 1991 елдан Ябык АҖ,

Башкортстан хөкүмәте үз өлөшен -2000-чы еллар башында сата (тулысынча Виктор Вексельберг янәшәдә структуралар, «Петротэк-холдинг» ААҖ). Якынча шушы еллардан Каустикта Мәскәүдән килеп Сәмәдов Фәрхәд Астан улы эшли башлый.

2006 елдан — "Каустик" ААҖ (2013 й. апр. "Сода" ААҖ составына ана),

2013 елдан маеннан — "Башкортстан сода компаниясе" ААҖ.

2005 елдан оешмасе "Башкортстан химиясе" ААҖ компанияләре төркеменә керә.

Оешмада РФ‑та башлангыч тапкыр α‑учар оныкларын к‑таларын (1977), суда эри торган катионлы полиэлектролитлар (1984), янмый торган кабель пластикатлары (1986), Викор (1988), Азимут (1998) сериялы коррозия ингибиторларын алу технологияләр эшләнә һәм индерелә.

Оешма белән И.Х.Бикбулатов, Р.Б.Вәлитов, Г.Г.Гарифҗанов, Ю.К.Дмитриев, Р.Н.Заһидуллин, М.Ш.Ибраков, З.Г.Рәсүлев, З.Р.Хамзин, С.П.Черных, С.С.Шабанов, Е.В.Шурупов, Й.М.Әбдрәшитов һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан сода компаниясе
Тавыш (гәҗит)

**Тавыш** — атналык иҗтимагый-сәяси гәҗит, «Таң йолдызы» гәҗите варисы. Социалист-инкыйлабчылар фиркасенең татар комитеты органы. 1907 елның 23 апреленнән 1907 елның августына кадәр Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 6 саны чыга. Нәшир һәм мөхәррир – Мөхәммәтсафа Биккенин, Хөсәен Әбүзәров (18 майдан), фактик мөхәррир – Гаяз Исхакый.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Тәгарифе мөслимин (журнал)

**Тәгарифе мөслимин** — атналык әдәби журнал.  1910 елда Истанбул шәһәрендә төрек телендә нәшер ителә. Мөхәррирләр – Габдрәшит Ибраһимов, Ә. Таҗетдин.

Төркем:Төрек журналлары
Тамашачы (журнал)

**Тамашачы** (*تاماشاچىٰ*, *Tamaşacь, 1928 елга кадәр «Татар дәүләт академия театры мәҗмуга-программасы»*) — айлык рәсемле журнал. Татар академия театры органы. 1927-1930 елларда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, 30 га якын саны чыга.

Төркем:Татарча журналлар
Таң (гәҗит, Сембер)

**Таң** (1918 елга кадәр *«Көн»*)  — иҗтимагый-сәяси гәҗит. РКП(б)ның Сембер губерна комитеты һәм Сембер губерна милләтләр эшләре бүлеге карышндагы татар секциясе органы. 1918-1922 елларда Сембер шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 159 саны чыга. Мөхәррир – Фәтхи Борнаш.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Таң йолдызы (газета, Казан)

**Таң йолдызы** — гәҗит. «Таңчылар» оешмасы органы. 1906 елның 18 маеннан 16 ноябренә кадәр Казан шәһәрендә татар телендә атнага 2-3 тапкыр нәшер ителә, барлыгы 65 саны чыга. Нәшир – Гали Путиляков, аннары Фуат Туктаров, рәсми мөхәррирләр – Гали Путиляков, Сәгыйть Рәмиев (19 июньнән), фактик мөхәррир – Гаяз Исхакый.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Тәрбия (журнал)

**Тәрбия** — рәсемле педагогик журнал.  1908 елның февраль-апрель айларында Казан шәһәрендә татар телендә айга 2 тапкыр нәшер ителә, барлыгы 4 саны чыга. Нәшир – Фатыйма Казакова, мөхәррир – М. Саинов, фактик мөхәррир – Хәбибрахман Зәбири.

Төркем:Татарча журналлар
Тартыш (гәҗит)

**Тартыш** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Мөселман коммунистларының Әстерхан оешмасы һәм Әстерхан губерна милләтләр эшләре комиссариаты органы. 1917-1919 елларда Әстерхан шәһәрендә татар телендә атнага 2 тапкыр нәшер ителә, барлыгы 64 саны чыга. Мөхәррирләр коллегиясе әгъзалары – Дадаш Бөньядзадә, К. Гобәйдуллин, һ.б.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Татар иле (газета, Берлин)

**Татар иле** — Вүнсдорф лагере әсирләре өчен гәҗит. 1919 елда Берлин шәһәрендә айга 2 тапкыр татар телендә нәшер ителә, барлыгы 8 саны чыга. Мөхәррир – Бәдри Сәйфелмөлеков (1896-?).

Төркем:Татарча гәҗитләр
Татарская беднота (гәҗит)

**Татарская беднота** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1919 елның 29 сентябреннән 1921 елның 3 мартына кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 430 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Мирза Таһиров

**Мирза Таһиров**, Мирза (*Мирзаҗан*) Каюм (*Габделкаюм*) улы Таһиров (*01.08.1909,  [[Россия империясе|РИ]], [[Сембер губернасы]], [[Буа өязе]], [[Яңа Чокалы]] — 05.05.1976, [[СССР|ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Әлмәт]]*) — укытучы, Бөек Ватан сугышында катнашкан яугир, 1938 — 1970 елларда Әлмәт шәһәренең 1нче санлы мәктәбе укытучысы һәм директоры. Татарстан АССР атказанган укытучысы.

## Тәрҗемәи хәле

1909 елның 1 августында Сембер губернасы Буа өязе (*хәзерге* ТР Чүпрәле районы) Яңа Чокалы авылында мулла гаиләсендә туган. Шәҗәрәсе: *Мирзаҗан ибн мелла Габделкаюм ибн мелла Таһир ибн мелла Әбелхәер ибн мелла Баязит ибн мелла Мостафа ибн мелла Бәшир*. 
Башлангыч белемне үз әтисеннән алгач, Буада «Нурия» мәдрәсәсендә, Буаның рус-татар мәктәбендә укый. Ата-бабадан калган, күп туганнары алган һөнәрне — укытучылык һөнәрен сайлый.
 
Әлмәт районы Әлмәт авылының (*[[1952 ел]]дан [[штб]], [[1953 ел]]дан шәһәр*) җидееллык мәктәбендә география укыткан җиреннән Бөек Ватан сугышына китә. Авыр яралана, сугыштан сыңар күз, баш миендә алынмаган ядрә кыйпылчыгы, тыңламаган аяклар белән кайта. Сугыштан кайтканда хатыны һәм төпчек улы вафат булган була. Яңа гаилә кора. 1945 елдан 1970 елга кадәр, лаеклы ялга киткәнче Әлмәт шәһәренең 1нче санлы мәктәбендә хезмәт итә, соңгы 30 елын директор вазифасында була. Мәктәп республика күләмендә дан казана. 1960 елда укытучыларның I Бөтенсоюз съездында катнаша. Никита Хрущев кулыннан Ленин ордены алып кайта.
 
Берничә мәртәбә Әлмәт шәһәр советы депутаты булып сайлана.

Укыткан укучылары арасында — академик Индус Ризак улы Таһиров (*фамилиядәш*).

## Гаиләсе
Әтисе — Каюм Таһир улы (*? - [[1917 ел|1917]]*), *мулла*, әнисе — Нәгыймә Сөнгатулла кызы, *остабикә*. Ун туганы була.
Балалары: *кызы* Илсөяр (Гайсина), Казан СК заводы лабораториясе җитәкчесе;
уллары Роберт (*беренче хатыныннан*) һәм Марлес — нефтьчеләр.

## Хәтер

* Әлмәтнең 1нче мәктәбенә һәм Әлмәт урамына исеме бирелгән.
* 2014 елда Әлмәтнең 1нче мәктәп диварына истәлек тактаташы урнаштырылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Айгөл Әхмәтгалиева]].* «Тамырлардан безне танырлар...» «Безнең мирас», 2014 ел, август, 53нче бит.

## Сылтамалар

*  Әлмәттә Таһиров урамы

## Моны да карагыз

Төркем:Укытучылар
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар
Татарстан (журнал, 1928)

**Татарстан** — айлык фәнни-популяр журнал. Татарстанны өйрәнү җәмгыяте һәм Татарстан икътисад фәнни-тикшеренү институты органы. 1928-1931 елларда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, 30 га якын саны чыга.

Төркем:Татарча журналлар
Татарстан педагогия җәмгыяте хәбәрләре (журнал)

**Татарстан педагогия җәмгыяте хәбәрләре** — айлык журнал. ТАССР мәгариф халык комиссариаты органы. 1928-1930 елларда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Татарстан авыл хуҗалыгы (журнал)

**Татарстан авыл хуҗалыгы** — авыл хуҗалыгы журналы. ТАССР авыл хуҗалыгы министрлыгы органы. 1921-1964 елларда Казан шәһәрендә татар (1954-1962 елларда - татар һәм рус телләрендә) телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Татарстан советлары (журнал)

**Татарстан советлары** — журнал. ТАССР ҮБК һәм Казан шәһәр шурасы органы. 1932 һәм 1935 елларда Казан шәһәрендә татар (1932 елда татар һәм рус телләрендә) телендә нәшер ителә. Мөхәррирләр – Р. Насыйров, Мидхәт Яһүдин, Х. Кәримов, Т. Әюпов.

Төркем:Татарча журналлар
Тау эшчесе (гәҗит)

**Тау эшчесе** — гәҗит. Украина КП(б) ҮК каршындагы татар-башкорт секцияләрнең үзәк бюросы органы. 1921 елда Харковь шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Мирза Давытов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Тау эше техникасы (журнал)

**Тау эше техникасы** — айлык техник журнал. СССР авыр сәнәгать министрлыгы органы. 1932 елның октябреннән 1937 елның декабренә кадәр Мәскәү шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 57 саны чыга. Мөхәррирләр – Г. Төхфәтуллин, С. Садыйков, Ф. Яһудин, С. Шәфиев.

Төркем:Татарча журналлар
Театр и экран (журнал)

**Театр и экран** — журнал.  1915 елда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча журналлар
Әт-Тилмиз (гәҗит)

**әт-Тилмиз** — атналык иҗтимагый-сәяси, фәнни һәм әдәби гәҗит.  1907-1908 елларда Санкт-Петербург шәһәрендә гарәп телендә нәшер ителә, барлыгы 30 саны чыга. Нәшир һәм мөхәррир – Габдерәшит Ибраһимов.

Төркем:Гарәп газеталары
Тум сүзе (гәҗит)

**Тум сүзе** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Бөтенрусия мөселман шурасы органы. 1919 елда Тум шәһәрендә атнага 1-2 тапкыр татар телендә нәшер ителә. Нәшир – Нурулла Карпов, мөхәррир – Закир Аюханов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Тӧр (гәҗит)

**Тӧр** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1919 елның 17 гыйнварыннан 1920 елга кадәр Казан шәһәрендә тау чирмеш телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Никон Игнатьев.

Төркем:Чирмешчә гәҗитләр
Күчем Түләкәев

**Күчем Түләкәев** яки **Күчем батыр** () (?—?) — 1710-1711 еллардагы башкорт күтәрелеше җитәкчеләренең берсе. Тамъян кабиләсе бие, башкорт кенәзе һәм тархан Шәгале Шакман варисы, Акай Күчемовның атасы. Нугай даругасы Тамъян улусы башкорто. 

## Биографиясе
Күчем Түләкәев кардәшлек хокугында Казан даругасы Йәнә улусы башкортлар җирләрен файдалана. 1707 елда Алдар Исәкәев азамат белән бергә Казан һәм Нугай даругалары баш күтәрүчеләре белән җитәкчелек итә.

1707 елның октябрендә Тоз кайнату каласыг тирәсендә Күчем Түләкәев һәм Аларның башкорт гаскәре П. И. Хохлов җитәкчелегендәге Уфа полкын тар-мар итә.

1708 елда башында Күчем Түләкәев отрядлары (2 меңгә якын кеше) Илбакты монастырен басып ала, Казан губернасы Казан провинциясе Алабуга авылын камай. 1709 елның башында ихтилалдан читләшә, март аенда Казан губернаторы вәкилләре белән сөйләшүләрдә катнаша, башкортлар мәнфәгатен тыныч юл белән хәл итүне яклый.

«Акай хикәяте»ннән аның вафаты 1735 еллар тирәсендә икәнлеген аңларга була. Варислары хәзерге Башкортстан Бакалы районы Иске Катай һәм Яңа Катай авылларында яши.

## Чыганаклар
* Аҡай яуы. Тарихи хикәйәт. // Ватандаш. 2006 й. 5-се һан.
* *[[Аҡманов Ирек Ғайса улы|Аҡманов И. Ғ.]]* ХVII быуатта — ХVIII быуат башында башҡорт күтәрелештәре. Өфө, 1998.
* Башкирские шежере / Сост. Р. Г. Кузеев. — Уфа: Башкнигоиздат, 1960.
* Башкирские родословные / Сост. Р. М. Булгаков, М. Х. Надергулов. — Уфа: «Китап», 2002.
## Тышкы сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Техника (журнал)

**Техника** — фәнни-популяр, иҗтимагый-сәяси журнал.  1932 елның декабреннән 1936 елга кадәр Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Г. Әлми, җаваплы сәркәтип – Абдулла Алиш.

Төркем:Татарча журналлар
Мирза Таһиров урамы (Әлмәт)

**Мирза Таһиров урамы** () — Татарстанның Әлмәт шәһәрендәге урам.
1976 елдан Бөек Ватан сугышында катнашкан, Ленин һәм 3нче дәрәҗә Дан орденнары кавалеры, 1945 - 1970 елларда Әлмәтнең 1нче санлы мәктәбе директоры булган Татарстан АССР атказанган укытучысы Мирза Каюм улы Таһиров (*[[1909 ел|1909]] — [[1976 ел|1976]]*) исемен йөртә. Почта индекслары: 423451, 423462. Код ОКАТО: 92405000000

## Урнашуы
Әлмәт шәһәренең Иске Әлмәт микрорайонында Комсомол урамы белән киселештә башлана. Дала Зәе елгасына коючы сулы ерымны кисеп чыга. Һерцен урамы белән киселештә тәмамлана. Вахитов урамы, Калинин урамы, Совет урамы, Габдулла Тукай урамы, Нариманов урамы, Таһиров тыкрыгы, Девон урамы, Тельман урамы, Некрасов урамы, Мәҗит Гафури урамы,  урамнары белән кисешә.

## Игътибарга лаек объектлар
* 33нче йорт — М. К. Таһиров исемендәге 1нче санлы урта мәктәп
 
## Галерея

Файл:М.К.Таһиров_1.jpg|М. К. Таһиров исемендәге 1нче урта мәктәп


## Әдәбият
# *[[Айгөл Әхмәтгалиева]].* «Тамырлардан безне танырлар...» «Безнең мирас», 2014 ел, август, 53нче бит.

## Сылтамалар
*  Әлмәттә Таһиров урамы
* Расположение улицы Тагирова города Альметьевска Альметьевского района республики Татарстан с номерами домов

## Искәрмәләр


Төркем:Әлмәт урамнары
Йөрәктау (шихан)

**Йөрәктау** — шихан, Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан ялгыз тау, Стәрлетамак шәһәре янындагы дүрт шиханның берсе. Риф  калдыгы. Табигать һәйкәле (1985). Башкалары (Торатау, Куштау) кебек Йөрәктау да 2008 елда «Русиянең җиде могҗизасы» () проектында (Шихан буларак) Идел буе федераль округыннан конкурсның ярымфиналына үткән.

## Физик-географик тасвирламасы
Озынлыгы — 1 км, киңлеге 850 м, биеклеге — Агыйдел елгасы өслегеннән — 220 м, туфрак өслегеннән — 200 м, океан өслегеннән абсолют биеклеге — 338 м. .

Ул конуссыман формада. Битләү сөзәклеге 20-30 градус. Кыя чыгынтылары юк. Аскы өлеше коелып төшкән ташлар белән капланган.

Тауның төньяк итәгендә чишмәләр бар. Шуларның берсе күкертле. Янында генә Мукшы күле бар.

## Тарихы
230 миллион ел элек Урал океанында (тропик диңгезе) түбән пермь (соңгы палеозой) чорында барлыкка килгән риф массивлары, риф  калдыгы.

## Тау белән бәйле вакыйгалар
1707 елда Йөрәктау итәгендә Күчем батыр җитәкчелегендәге баш күтәрүче башкортлар (алар арасында мишәрләр, татарлар, чуашлар, чирмешләр булган) һәм Аристов җитәкчелегендәге 900 сугышчы, 700 атлыдан торган (аларга хөкүмәткә тугъры башкортлар да кушылган булган) Хохлов отрядлары арасында сугыш булган. Сугыш ун көн барган һәм баш күтәрүчеләрнең җиңүе белән тәмамланган. 400 сугышчы әсир итеп алынган, башкалары үтерелгән, Хохлов Табын авылына качкан..

## Галерея

File:View from the mountain Yuraktau.jpg|
File:Юрак Тау в облаках.jpg|
File:Юрак-Тау 2.jpg|
File:Юрак-Тау 3.jpg|
File:Гора Юрак-Тау, восточный склон.jpg|
File:Shihan iurak-tau Sterlitamak.jpg


## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан географиясе
Төркем:Шиханнар
Төркем:Башкортстан табигате
Гүзәл Өфем — баш калам

**«Гүзәл Өфем — баш калам»** () — 1950 еллар чорындагы җыр. (*[[Рәгыйдә Янбулатова]] cүзләре, [[Хөсәен Әхмәтов]] көе*).

## Текст (''фрагмент'')


*[[Татар теле|tt]]*: Тау башында балкый бер кала, 
Ул кала Өфе дип атала. 
Яктырак яна йолдызлары, 
Матурлар егет һәм кызлары. 

Алмалары пешә балланып, 
Агыйдел ага боргаланып. 
Аңа кушыла ямьле Диме, 
Ах Өфем, мин яратам сине!

*[[Башкорт теле|ba]]*: Тау башында балҡый бер ҡала, 
Ул ҡала Өфө тип атала. 
Яҡтыраҡ яна йондоҙҙары, 
Матурҙар егет һәм ҡыҙҙары. 

Алмалары бешә балланып, 
Ағиҙел аға борғаланып. 
Уға ҡушыла йәмле Диме, 
Ах Өфөм, мин яратам һине!



## Башкаручылар
Илфак Смаков, Фәнәви Салихов һәм башка күп җырчылар репертуарында бар.
## Моны да карагыз
*Уфа юкәләре

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча җырлар
Төркем:Җырлар
Төркем:Башкорт телендә җырлар
Төркем:Татар телендә җырлар
Софи Марсо

**Софи Марсо**, *тугандагы исеме* Софи́ Даниэ́ль Сильви́ Мапю (, *[[1966 ел]]ның [[17 ноябрь|17 ноябре]], [[Франса|Франция]], [[Париж]]*) — Франция  киноактрисасы, режиссер, сценарий авторы, язучы, җырчы.

## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 17 ноябрендә Парижда эшче гаиләсендә туган. 1980 елда модельләр агентлыгына эшкә урнаша. Агентлык аны «La Boum»  (, *режиссер* Клод Пиното, *[[1980 ел|1980]]*) фильмына *Вик Берретон* роленә тәкъдим итә. Картина зур уңыш казана, 1982 елда әлеге фильмның дәвамы — «La Boum 2» () картинасы төшерелә. Софи Марсоның уңышлы актерлык карьерасы башлана, ул 1982 елда «*Иң яхшы дебю*т» номинациясендә Сезар премиясенә лаек була. 16 яшендә Катрин Денев һәм Жерар Депардье белән «Fort Saganne» (, *режиссер* Ален Корно, *[[1984 ел|1984]]*) картинасында *Мадлен де Сент-Илет* ролендә төшә.

Фёдор Достоевскийның «Идиот» әсәре буенча куелган «L'amour braque» (, *режиссер* Анджей Жулавски, *[[1985 ел|1985]]*) фильмында *Мари* ролен башкара.

Бөтен дөнья тамашачысы каршында инглиз телле «Braveheart» (, *режиссер* Мел Гибсон, *[[1984 ел|1984]]*) фильмында *Изабелла * ролендә таныла.

Җырчы карьерасы барып чыкмый: 1985 елда беренче һәм соңгы альбомын яздыра.

Театр сәхнәсендә 1991 елдан күренә башлый: Жак Ануйның «Эвридика», Бернард Шоуның «Пигмалион» спектакльләрендә уйный.

1995 елдан үзен, фильм режисссеры һәм сценарий авторы буларак, сынап карый.

1996 елда шәхси тормышын сурәтләгән автобиографик китабын яза.

1997 елда Лев Толстой романы буенча куелган «Anna Karenina» (, *режиссер* Бернард Роуз) фильмында *Анна Каренинаны* уйный.

## Гаилә хәле
Беренче ире (*1985—2001 елларда*) – Анджей Жулавски  (22.11.1940), кинорежиссер. Балалары: *уллары* Венсан (1995).
Икенче ире (*2001—2007 елларда*) – Җим Лемли  (09.03.1965), кинопродюсер. Балалары: *кызлары* Жюльет (2002).
Өченче ире (*2007—2014 елларда*) – Кристофер Ламберт (29.03.1957), киноактер.

## Әдәбият
# Ноябрьдә кабынган йолдызлар. Софи Марсо. «Сөембикә», 2016 ел, ноябрь, 63нче бит.

## Сылтамалар
*   Софи Марсо. IMDb

## Искәрмәләр


Төркем:Франция актрисалары
Төркем:Режиссёрлар
Төркем:Франциянең Сәнгатьләр һәм әдәбият ордены офицерлары
Төркем:«Сезар» премиясе лауреатлары
Пайоврата

**Пайоврата** - ул Адити Алиһәсе тарафыннан Ходай Вишнуны канәгатьләндерер өчен башкарылган врата яки аскеза.

## Ритуаль эшчәнлек
Ул гадәттә 12 көн башкарыла, һәм шул вакыт эчендә тугъры бары тик сөт диетасы буенча яши.http://vedabase.net/sb/8/16/en1 

## Һинд динендә
Мәшһүр вакыйга булып фикер иясе Кашьяпа үзенең хатынын Адитины бу ысулны кулланып Ходай Нараянаны канәгатьләндерергә сораган, шулай итеп, аның Асуралар тарафыннан җиңелгән улына чишелеш табылган. Аскеза нәтиҗәсендә Вамана Аватар Махабалины түбәнге дөньяга җибәргән. http://vedabase.net/sb/8/16/en1 

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Гайнелхак Баев

**Гайнелхак Баев** (Гайнелхак Миңнегол улы Баев, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Норлат (1929-1930), Мөслим (1933-1935) һәм Әлки (1935-1937) район комитетларының 1 нче сәркәтибе.

Төркем:Сарман районында туганнар
Төркем:Район башлыклары
Йөрәккүл

**Йөрәккүл**— Чиләбе өлкәсенең Саткы районында cусаклагыч (элек күл). Исеме башкорт телдән. Мәйдан  — 13,2 км². Бассейн мәйданы — 178 км².

Бер исемле Йөрәккүл милли паркы территориясендә урнашкан. Көньяк Уралда иң биек тау күлләр арасында. Диңгез кимәленән -724 м.

Сусаклагычны урманлы сыртлар уратып алалар. Көньяк-көнбатышка Нөргөш сырты — Чиләбе өлкәсенең иң югары сырты урнашкан. Сусаклагычна тутырган төп елга - Зур Кыл.
## Моны да карагыз
*Йөрәктау (шихан)

Төркем:Чиләбе өлкәсе күлләре
Гариф Бәйкиев

**Гариф Бәйкиев** (Гариф Нури улы Бәйкиев, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Кайбыч (1927-1929) һәм Ворошилов (1935-1936) район комитетларының 1 нче сәркәтибе, ТАССР игенчелек халык комиссариатының атчылык идарәсе башлыгы (?-1937).
## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Беләзек

**Беләзек** (, ) — кулга (кул чугы белән беләк арасына)  киеп йөртелә торган әйбер, бизәнгеч, ювелир эшләнмә.

Күп кенә дөнья халыклары арасында палеолит чорыннан ювелир әйбер, эшләнмә буларак билгеле.  Французлар сүзе  белән *браслет* () дип атала.

## Атаманың килеп чыгышы
Сүзнең нигезе *билер* («беләзек, билләнеп торган урын») сүзеннән: *беләзек* ← *биләрзәк* ← *биләр-чәк*.

Тыва телендә, хакас телендә *билзек*, саха телендә *билсәх*, монгол телендә *билечег*, *билэчэг*, борынгы рус телендә *белчугъ*, борынгы төркичә (Мәхмүт Кашгарый) *билезүк*, калмык телендә *билерүг*, кыргыз телендә *билерезик*.

Гарәп телендә *билезүк* («беләзек») төрки телләрдән алынма.

## Сылтамалар
*  Рифкать Әхмәтьянов. Этимологик сүзлек. 1нче том. 178нче бит.
## Искәрмәләр


Төркем:Декоратив-гамәли сәнгать
Су кызы (мультфильм, 1989)

**«Су кызы»** () — Walt Disney Feature Animation тарафыннан 1989 елда чыгарылган американ фантастик мультфильм. Disney анимацион фильмнар исемлегендә 28нче фильм. 1989 елның 17 ноябрендә АКШда премьера буларак кинотеатрда чыга.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:АКШ мультфильмнары
Тикшеренү тәкъдиме

**Тикшеренү тәкъдиме** ()- фән яки академик даирәләрдә тикшеренү, проект тәкъдим иткән документ.

Тикшеренү тәкъдиме шушы сорауларга яуап бирә:
*Нинди тикшеренү мәсьәләләре каралачак һәм алар ничек хәл ителәчәк
*Булачак тикшеренүләр өчен күпме вакыт һәм чыгымнар кирәк 
*Тикшеренү кадәр темасына нинди эзләнүләр эшләнде
*Ничек тикшеренү нәтиҗәләре бәяләнәчәк
*Тикшеренү оештыру-спонсор өчен нинди файда булыр.

Тикшеренү тәкъдимдә күзәтү фәнни әдәбият, күзәтү торышы турында тикшеренүләр, башка галимнәрның иң мөһим вклады, тикшеренүләр эшләү өчен файдаланылачак теоретик нигезләре яки җыелмасы идеяләр булырга мөмкин.

Тәкъдим тапшырган субъект тулысынча тикшеренү мәсьәләләре идеяләре белән таныш дип күрсәтергә тиеш.

Тикшеренү тәкъдимдә тапшырган субъект үз тикшеренүләре, үз әзерлек эше турында һәм тапшырган субъект мотивы, максаты булырга тиеш.
Франциянең административ-территориаль бүленеше

**Франциянең административ-территориаль бүленеше**.

## Искәрмәләр

Төркем:Франция
Трансанатолия газүткәргече

**Трансанатолия газүткәргече**, кыскача **TANAP** (, , ) — Азәрбайҗаннан (*[[Россия]]не әйләнеп үтеп*) Гөрҗистан аркылы Төркиягә, аннан Греция аркылы Европа илләренә табигый газ күчерү өчен Төркия территориясендә төзелгән газүткәргеч. Проектлар төгәлләнгәч, штаб-фатиры Нидерландларда булу каралган. Газүткәргечнең озынлыгы — 1841 *км*. Газ үткәрүчәнлеге — 16×109 m3 (570×109 cu ft) .

## Тарих
Әлеге корылма Төркия, Европа берлеге илләренең энергетик хәвефсезлеге өчен әһәмиятле. Газ Азәрбайҗанда 1999 елда табылган дөньядагы иң эре газ-конденсат яткылыкларыннан берсе «Шаһ-Диңгез» () газ яткылыгыннан алына. Газны Көньяк Кавказ газүткәргече (*[[Баку]] — [[Тбилиси]] — [[Әрзурум]] маршруты*) → Трансанатолия газүткәргече (TANAP) → Трансадриатика газүткәргече (TAP) аша куу күздә тотыла. 2019 елның июнендә газ Грециягә киләчәк.

Проект турында 2011 елның 17 ноябрендә Истанбулда узган III Кара диңгез энергетика һәм икътисад форумында белдерү ясала.
  
2011 елның 26 декабрендә Төркия белән Азәрбайҗан арасында газүткәргечне төзү һәм уртак куллану турында меморандумга кул куела.

## «Шаһ-Диңгез» яткылыгы

Яткылыкта газ запасы: 1,2 трлн м³ табигый газ һәм 240 млн тонна газ конденсаты бар дип исәпләнә. Яткылык консорциум тарафыннан эшкәртелә, аңа түбәндәге компанияләр кергән:
* British Petroleum Azerbaijan (25,5 %) — оператор
* Statoil Azerbaijan (25,5 %)
* SOCAR Azerbaijan (10 %)
* Elf Petroleum Azerbaijan (10 %)
* LukAgip N.V. («Лукойл»га караучы компания, 10 %)
* Oil Industries Engineering & Construction (10 %)
* Turkish Petroleum Overseas Company Limited (9 %)

## Ачу тантанасы
Төркиянең Искешәһәр провинциясендә урнашкан компрессорлы - үлчәү станциясендә 2018 елның 12 июнендә узган газүткәргечне ачу тантанасында Төркия президенты Рәҗәп Таййип Әрдоган, Азәрбайҗан президенты Илһам Әлиев, Сербия президенты Александр Вучич, Украина президенты Петр Порошенко, Төньяк Кипр Төрек Җөмһүрияте президенты Мостафа Акынҗы катнаша. 

## Сылтамалар
* В Турции открыли газопровод в обход России. РИА Новости, 12.08.2018

## Искәрмәләр


Төркем:Газүткәргечләр
Төркем:Төркия
Төркем:Кара диңгез
Исхак Янекәев

**Исхак Янекәев** (Исхак Госман улы Янекәев, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, журналист, ВКП(б)ның Азнакай (1932) һәм Арча (1935-1936) район комитетларының 1 нче сәркәтибе, «Кызыл Татарстан» гәҗите мөхәррире (1937).

## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

Төркем:Благовар районында туганнар
Төркем:Район башлыклары
Сәгыйть Хәлфин урамы (Яр Чаллы)

**Сәгыйть Хәлфин урамы** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендәге урам. 
Почта индексы 423825. ОКАТО коды 92430000000.

## Тарих
2008 елның 28 декабрендә Яр Чаллы шәһәре муниципаль берәмлеге шәһәр шурасының ХХХVII сессиясе карары белән шәһәрнең 71нче микрорайонында урнашкан коттеджлар бистәсендәге яңа урамга мәгърифәтче педагог, тәрҗемәче, дәреслек һәм сүзлекләр авторы, атаклы татар иганәчеләре Хәлфиннәр нәселенең вәкиле Сәгыйт Хәсән улы Хәлфин (*[[1732 ел|1732]] — [[1785 ел|1785]]*) исеме бирелгән..

## Урнашуы
Урам Яр Чаллының  Яшьлек проспекты белән Олы Шилнә авылы арасында урнашкан 71нче (Сосновый Бор микрорайоны) һәм 72нче комплекслары арасында чик булып тора. Игенче урамы белән киселештән башлана. Урман арты  белән киселештә тәмамлана. Көньяк , Иманов урамы белән кисешә.

## Сылтамалар
*  Улица Сагита Хальфина на карте Набережных Челнов 
* Подробная спутниковая карта Набережных Челнов с улицами и номерами домов

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Синуслар теоремасы

**Си́нуслар теоремасы** — өчпочмакның яклары һәм аларга каршы урнашкан почмак(лар) арасындагы бәйлелек.
Теореманың ике варианты бар; **Гади**:
Өчпочмакның яклары каршы яткан почмакларның синусларына пропорциональ.
: \frac{a}{\sin\alpha} = \frac{b}{\sin\beta} = \frac{c}{\sin\gamma}

һәм **Киңәйтелгән**:

Һәр өчпочмак өчен
: \frac{a}{\sin\alpha} = \frac{b}{\sin\beta} = \frac{c}{\sin\gamma} = 2R,
монда a, b, c — өчпочманың яклары, \alpha, \beta,  \gamma — якларга каршы урнашкан почмаклар, ә R — өчпочмак янәшәсендәге әйләнә радиусы.

## Искәрмәләр

Төркем:Геометрия
Улувату гыйбадәтханәсе

**Улувату Гыйбадәтханәсе** (Бали телендә **Пура (Лухур) Улувату**) ул Улувату, Бали, Индонезиядә, Көньяк Кутада Бадунгта урнашкан Бали диңгез Һинд дине гыйбадәтханәсе ("Пура Сегар"). Гыйбадәтханә "Сад Кахьянган"нарның берсе булып танылган һәм Рудра манифестациясендә Ачинтьяга багышланган.

## Тарихы һәм этимологиясе
Гыйбадәтханә (Бали телендә "пура") диңгезгә чыгып торучы 70 м биеклектәге кыя ("вату") кырыенда ("улу") төзелгән. In folklore, this rock is said to be part of Dewi Danu's petrified barque.
Гәрчә элегрәк кечкенә гыйбадәтханә булган дип расланса да, бина 11-енче гасырда Ява фикер иясе Эмпу Кутуран тарафыннан шактый зурайтылган булган. Көнчыгыш Явадан башка фикер иясе Данг Хьянг Нирартха падмасана (буш тәхетләр) изге урыннарын төзегән дигән ышаныч бар һәм ул монда, биредәге телдә - "нгелухур" ("өскә менү") - мокшага ирешкән дип әйтелә. Бу сәбәпле гыйбадәтханә "Лухур" эпитетын алган. 

## Маймыллар
Гыйбадәтханәдә маймыллар (Macaca fascicularis) яши, аларны еш зиярәт кылучыларның әйберләрен урлаган өчен искә алалар. Аларны еш әйберләрне җимешләргә алыштырырга әйдәргә була, ләкин бу аларны тагын да күбрәк урларга илһамландыра.
Приматлар үзен тотышы буенча белгечләр һәм галимнәр даирәдәге Макака маймыллар турында тикшеренү үткәргәннәр һәм алар бартер сәләтен өйрәнә дигән бирелгән мәгълүматларны җыйганнар. Бу һөнәр киләсе буынга тапшырыла. Даирәгә килгән башка Макака маймыллары тиз ияләшәләр һәм биредәге маймыллардан яңа сәләтне өйрәнәләр.

## Кечак Биюе тамашасы
Рамаянада нигезләнгән Кечак биюе Улувату гыйбадәтханәсендә көн саен кичке 6-да башкарыла. Тышкы якта үткәрелә торган тамаша вакытында шулай ук матур Кояш баюын күреп була.

## Искәрмәләр

## Шулай ук укырга мөмкин
* Julian Davison, Nengah Enu, Bruce Granquist, Luca Invernizzi Tettoni (2003) *Introduction to Balinese architecture* (Illustrated by Nengah Enu, Bruce Granquist) Tuttle Publishing,  ISBN|0-7946-0071-9, (ISBN|978-0-7946-0071-6)

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Grammarly

**Grammarly** - Grammarly, Inc белән эшләнелгән инглиз телендә язуны яхшырту өчен платформа. Программа инглиз телендә 250 артык кагыйдәләрен тикшерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Грамматиканы тикшерүчеләр
Любизар

**Любизар** — татар, башкорт халык җыры, Башкорт-мишәр гаскәренең 1-нче башкорт полкы җыры. Любизар җыры 19 гасырда язып алынган. Н. Берг төзегән «Песни разных народов» җырлар җыентыгына (М., 1854) кертелгән.

Илсөя Бәдретдинова, Камил Вәлиев, Кәрвән Сарай репертуарында бар.

## Тарих

Риваять буенча, Бородино сугышыннан соң генерал-фельдмаршал Михаил Кутузов башкорт полкының командиры Каһым түрәне (1778—1813) чакырып ала һәм батырлыгы өчен: «**Любезные вы мои башкирцы, молодцы!**» — дип мактый. Каһым түрә бу турыда яудашларына сөйли һәм алар дәртләнеп җыр иҗат итә. Бу җырның куплеты: «Любезники, любизар, молодец, молодец» дип кабатлана.

Җырда Русиядән Наполеонның гаскәрләрен куып, Париж каласына барып җитә рус һәм башкорт яугирләренең каһарманлыгы сүрәтләнә.

Җырның бер вариантын Ф. Туйкин язып алган һәм үзенең «*Ватан Геройлары*» дигән китабына керткән.

## Сылтамалар
* Илсөя Бәдретдинова Любизар
* «Любизар»
*  «Любизар»

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт халык җырлары
Төркем:1812 елгы Ватан сугышы
Төркем:Татар халык җырлары
Кәрвансарай (төркем)

**Кәрвансарай** () — башкорт музыкаль эстрада—фольклор группасы, 1989 елда оештырыла; башлангыч чыгышын 1990 елның 6 мартында Уфа дәүләт сәнгать институтының зур залында ясый. Бу төркемне җыю фекерен әле ике ел элек ук институтның фольклор бүлегендә укыган Вилдан Яруллин, Артур Туктаголов күтәреп чыга. Соңыннан аларга Мәхмүт Нәдершин, Әмир Тойгынов, Рәсүл Карабулатов, Гыйлман Кашкаровлар тора.

«Каравансарай»ның башлангыч зур концерт 1991 елда «Нефтьчеләр» мәдәният сараенда үтә. Шул ук елда ул Грозный шәһәрендә Бөтенроссия яшьләр мәйданчык төркемнәре конкурсында лауреат исеменә лаек була.

1992 ел Алматыда «Азия тавышы» фестивалендә күч дипломант була.

1994 елда күч Төркиядә узган бөтендөнья яшьләр фестивалендә катнаша. Гастролләрдә Чиләбе, Пермь, Төмән, Ырынбур өлкәләрендә, Татарстан һәм Чечен республикаларында була.

1995 елдан бирле ансабль Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясендә эшли.

Төркем:Башкорт музыкасы
Рәсүл Карабулатов

**Карабулатов Рәсүл Рафик улы** (18 март 1968) — курайчы, уенчы, җырчы һәм театр актеры, Башкортстан Республикасының халык артисты (2003). Башкортстан Республикасының Шәйехзада Бабич исемендәге яшьләр дәүләт премиясе лауреаты (1996).

## Биографиясе
Рәсүл Рафик улы Карабулатов 1968 елның 18 мартында Башкорт АССР ының Зиянчура районы Урта Муйнак авылында туган.

1987 елда Уфа сәнгать училищесының курай класын, азак — Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтының театр факультетын белем ала. Уку барышында ике ел ССРБ Кораллы Көчләрендә хезмәт итеп кайта.

1994-1996 елларда Башкортстан Республикасы Мостай Кәрим исемендәге милли яшьләр театрында эшли.

1998-1999 елларда «Башкортстан» ДТРК-ның «Үги танышлар» һәм «Үги танышлар-2» музыкаль телефильмнарда төп ролләрне башкара. «Башкортстан» киностудиясендә нәфис фильмнарда төп рольләрдә уйный: Курамша Янбирдин («Сөмбелнең җиденче җәе», 2002 й.), Мәрәсим («Озын-озак балачак», 2003 ел).

2006 елда Рәсүл Карабулатов Уфа каласындагы "Дуслык Йорты"ның директоры итеп тәгаенләнә, 2007 елдан ул — Башкортстан Республикасының «Башкортстан Республикасының Конгресс-хол» дәүләт унитар предприятиесенең генераль директоры.

2010 елның декабреннән 2014 елның февраленә кадәр Рәсүл Рафик улы — Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясеның директоры.

Гаиләсе: катын — Карабулатова Айгөл Кәдим кызы, кызы Гөлнур Санкт-Петербург дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетында укый, улы Ильяс Башкорт дәүләт филармониясенең «Кәрвән Сарай» төркемендә биюче булып эшли.

Төркем:Башкорт җырчылары
Мостай Кәрим исемендәге милли яшьләр театры

**Мостай Кәрим исемендәге милли яшьләр театры** ()— Уфа каласындагы театр. 1989 елда Яшь тамашачы театры буларак ачыла, 1995 елда Башкортстан Министрлар кабинеты карарына ярашлы Милли яшьләр театры дип исемләнә.

Театр ачылганнан алып биредә күренекле сәхнә эшмәкәрләре эшли: Олег Ханов, Гөлчәчәк Кәримова, Әхтәм Әбүшахманов, Сәвия Сираева һәм башкалар. Театрның үзенчәлеге репертуар яшь тамашачы өчен булуда гына түгел, ә рус һәм башкорт труппалары бергә иҗат итүдә.

Театр иҗади багажын чит ил, рус, башкорт классик әсәрләре белән туплый. Театр бик күп фестивальләрдә катнаша.

Төркем:Мостай Кәрим хөрмәтенә аталган объектлар
Төркем:Уфа театрлары
Артур Туктаголов

**Артур Туктаголов**(1967 елның 2 гыйнварында туган) — җырчы, уенчы — аккомпаниатор (баян, басмалы музыка кораллары), Башкортстан Республикасының халык артисты (2009).
## Биографиясе
Туктагулов Артур Бәдри улы 1967 елның 2 гыйнварында Ырынбур өлкәсе Куандык районының Кече Сурай авылында туган.
1993 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын (педагогы Г. Г. Гыйләзева) белем ала.

1990 елдан бирле «Кәрвансарай» фольклор төркемендә эшли, ә 2000 елдан — Башкорт дәүләт филармониясеның «Бәхет» («Удача») мәйданчык группасы җитәкчесе. Аны тамашачы дәррәү каршы ала, чөнки бу күч үзенең шаян, дәртле көйләре, рухлы алды белән бик тиз арада халык күңелен әсир итә. Артур Туктагуловның һәр җыры оптимистик рух һәм уңай энергия белән кызу. Аның сәхнәләрне дер селкетеп чыгыш ясавы һәр кемдә соклану катыш горурлык хисе уята.

Төркем:Башкорт җырчылары
Төркем:1967 елда туганнар
Абрам Мусин

**Абрам Мусин** (Абрам Җәләлетдин улы Мусин, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Минзәлә (1930-1931) һәм Дөбьяз (1932-1933) район комитетларының 1 нче сәркәтибе, Лаеш район башкарма комитеты рәисе (?-1937).

Төркем:Район башлыклары
Рамазан Шакиров

**Рамазан Шакиров** (Рамазан Шакир улы Шакиров, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Мөслим (1935-1937) һәм Арча (1937) район комитетларының 1 нче сәркәтибе.

Төркем:Район башлыклары
Рияз Алкин

**Рияз Алкин** (Рияз Йосыф улы Алкин, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Арча (1930-1934) һәм Бауман (1937) район комитетларының 1 нче сәркәтибе.

## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Кәрвансарай (мәгънәләр)

**Кәрвансарай** — күп мәгънәле сүз.

*Кәрвансарай — сәүдәгәрләр һәм юлчылар өчен төзелгән йортлар комплексы.
***[[Кәрвансарай (төркем)|Кәрвансарай]]**() — башкорт музыкаль мәйданчык—фольклор группасы, 1989 елда оештырыла
***[[Кәрвансарай]]**, (, ) — Ырынбур каласындагы архитектура һәйкәле, Башкорт-мишәр гаскәре идарәсе йорты.
*Кәрвансарай — Уфадагы "Гостиный двор" архитектура комарткысы икенче аталышы.
*Кәрвансарай - гәзит.
*Кәрвансарай - башкорт халык җыры.
## Моны да карагыз
* **[[Сарай (мәгънәләр)|Сарай]]**
* **[[Сарайлы]]**
Гали Иманов

**Гали Иманов** (Гали Гомәр улы Иманов, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Апас (1933-1937) һәм Әгерҗе (1937) район комитетларының 1 нче сәркәтибе.

## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Окаванго (Намибия)

**Окаванго**()—  2013 елга кадәр Намибиянең 13 административ өлкәләре берсе, төньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан. Мәйданы 43&nbsp;418&nbsp;км² тәшкил итә. Халык саны - 292&nbsp;418. Административ үзәге — 20 меңнән артык кеше халык белән Рунду шәһәре. Башка торак пунтлар — Нкуренкури һәм Дивунду.

2013 елда Көнчыгышк Каванго һәм Көнбатыш Каванго төбәкләренә бүленгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Намибия
Төрки (мәгънәләр)

**Төрки** — күп мәгънәле сүз.

*Төркилә́р – күп кардәш халыкларны берләштергән этнотелле төркем.
*Төрки,  төрек – төрки халыкларга кергән төрекләрнең үз аталышы.
*Төрки (тел) — әдәби теле,XIII гасырдан алып XX гасыр башына кадәр бик күп халыклар (тик төрки халыклар гына түгел), кулланган һәм язган тел.
*Төрки — әдәби теле,XIII гасырдан алып XX гасыр башына кадәр бик күп халыклар (тик төрки халыклар гына түгел), кулланган һәм язган тел.
Төрк

**Төрк** - төрки халыкларның мифик ата-бабасы.

Әбелгазиның «Төркиләрнең нәсел агачы» буенча Төрк — Яфисның өлкән улы. Яфис исә үз чиратында Библия һәм Коръәндә телгә алынган Нух пәйгамбәре улы.

Төркем:Төрки халыклар
Салкынга чыдамлык

**Cалкынга чыдамлык** ( - туңыу эретелүгә каршылык) - туңыу эретелү циклик процеска каты матдәләр каршылыгы.
Таһир Әхмәдуллин

**Таһир Әхмәдуллин** (Таһир Кәлимулла улы Әхмәдуллин, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Пәнҗәр (1930-1932) һәм Минзәлә (1932-1934) район комитетларының 1 нче сәркәтибе, Балык Бистәсе машина-трактор стаснсасы директоры (?-1937).

## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

Төркем:Район башлыклары
Әхәт Әхмәтов

**Әхәт Әхмәтов** (Әхәт Мөфаззал улы Әхмәтов, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Саба район комитетының 1 нче сәркәтибе (1935-1936), Казанның 3 нче санлы мәктәбе директоры (?-1937).

## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Йосыф Дәүләтшин

**Йосыф Дәүләтшин**, Йосыф (*Әлмар*) Ирек улы Дәүләтшин (21.01.1980, *[[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Сарман]]*) — дин әһеле, 2005 елга кадәр Сарман районы имам-мөхтәсибе, 2005 - 2017 елларда Түбән Кама шәһәре һәм районы имам-мөхтәсибе, 2017 елның августыннан Казанның Идел буе һәм Вахитов районнары имам-мөхтәсибе.

## Тәрҗемәи хәле
1980 елның 21 гыйнварында Татарстан АССР Сарман районы Сарман авылында эшче гаиләсендә туган. Әтисе Ирек Йосыф улы — эретеп ябыштыручы булып эшли, әнисе Бриллиант Вәли кызы, фотограф булып хезмәт итә, Татарстанның атказанган көнкүреш хезмәткәре. Сеңлесе Алсу.

1986 — 1995 елларда Сарман гимназиясендә белем ала. 1995 — 1996 елларда Яр Чаллы шәһәренең «Нуретдин» мәдрәсәсендә укый. Читтән торып Казанның «Мөхәммәдия» мәдрәсәсен (*[[2000 ел|2000]]*), Яр Чаллының «Йолдыз» мәдрәсәсен (*[[2000 ел|2000]]*), читтән торып Түбән Кама муниципаль институтының филология бүлеген (*[[2011 ел|2011]]*), Россия ислам институтының ислам теологиясе фәне буенча магистратурасын тәмамлаган.

1996 елдан Сарманның «Тәүфыйк»  мәчете имамы, 2005 елга кадәр Сарман районы имам-мөхтәсибе. Мөфти Госман Исхакый тәкъдиме белән, 2005- 2017 елларда Түбән Кама шәһәре һәм районы имам-мөхтәсибе. Мөфти Камил Сәмигуллин чакыруы буенча, 2017 елның августыннан Казанның Идел буе һәм Вахитов районнары имам-мөхтәсибе.

2000 — 2003 елларда Әлмәт шәһәренең «Луч» телеканалында «Ислам нуры» тапшыруларын алып бара.

Гарәп телен яхшы белә, берничә дини  китап авторы.

## Гаиләсе
Хатыны Ландыш белән дүрт ул, ике кыз үстерәләр: Ясир, Рәсүл, Хәлил, Юныс, Ясминә, Хәнсә.

## Әдәбият
# Илһамлы Сарман. *Төзүчесе һәм мөхәррире* Дамир Гарифуллин. К.: «Яз», 2017, 348нче бит. ISBN 978-5-9500696-1-1
# Сарман районы энциклопедиясе. *Төзүче - мөхәррире* Дамир Гарифуллин. 1 нче китап. Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2000, 71нче бит.

## Сылтамалар
* *Нәзирә Дәүләтшина.*  Бездә толерантлык юк.  «Мәдәни җомга», 31.05.2018
*  ДУМ РТ. Мухтасибаты. Вахитовский и Приволжский районы г. Казани

## Искәрмәләр


Төркем:Дин әһелләре
Төркем:Ислам дине әһелләре
Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар
Төркем:Түбән Кама муниципаль институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Әбибин Бисеров

**Әбибин Бисеров** (Әбибин Садыйк улы Бисеров, ,  — , ) — административ-хуҗалык эшлеклесе, Үзбәкстан коммунистлар фиркасе ҮКнең үзәк совет-фирка мәктәбе мөдире (1926-1928), Сәмәрканд мамыкчылык институты директоры (1933-1934).
Гали Кәримов

**Гали Кәримов** (Гали Ярулла улы Кәримов, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Әлмәт район комитетының 1 нче сәркәтибе (1930-1932),  рәисе (?-1937).

## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Тревога (гәҗит)

**Тревога** — фронт гәҗите. Ерак Көнчыгыш фронтының сәяси идарәсе органы. 1945 елның 1 гыйнварыннан сентябренә кадәр татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Б.Корбанов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Фронт газеталары
Трудовой путь (гәҗит)

**Трудовой путь** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Казан губерна земство идарәсе органы. 1917 елның 17 июленнән 1918 елның 30 мартына кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Трудовой союз (журнал)

**Трудовой союз** — айлык журнал. «Трудовой союз» кулланучылар җәмгыяте органы. 1912 елның 7 августыннан 1914 елның 27 февраленә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 8 саны чыга.

Төркем:Русча журналлар
Труды Казанского общества пчеловодства (журнал)

**Труды Казанского общества пчеловодства** — фәнни журнал.  1905-1908 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 14 саны чыга. Нәшир һәм мөхәррир – Виктор Логинов (1876-1931).

Төркем:Русча журналлар
Труды Казанского фотографического общества (журнал)

**Труды Казанского фотографического общества** — журнал.  1896-1897 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча журналлар
Тул (гәҗит)

**Тул** — гәҗит. Алабуга шәһәр шурасының чирмеш бүлеге органы. 1920 елның маеннан 1921 елның ноябренә кадәр Алабуга шәһәрендә чирмеш телендә нәшер ителә. Мөхәррир – М. Терентьев.

Төркем:Чирмешчә гәҗитләр
Туп (журнал)

**Туп** — сәяси, әдәби, икътисадый һәм сатирик журнал. РСДРПның Әстерхан комитетының татар төркеме органы. 1907 елның март-апрель айларында Әстерхан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 3 саны чыга. Нәшир – Корбангали Ирембәтов, Рəсми мөхəррир - Хəбибулла Гомəрзадə (Гомəрев), чын мөхəррир - Мəхмүт Галəү-Мəрҗани.

Төркем:Татарча журналлар
Туплан (гәҗит)

**Туплан** — гәҗит. «Туплан» яшьләр оешмасы органы. 1918 елның 12 мартыннан 10 маена кадәр Ырынбур шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 10 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Türk Yurdu (журнал)

**Türk Yurdu** — журнал.  1911 елдан башлап нәшер ителә. Беренче мөхəррир - Йосыф Акчура.

Төркем:Төрек журналлары
Сабир Нәбиев

**Сабир Нәбиев** (Сабир Колый улы Нәбиев, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Актаныш район комитетының 1 нче сәркәтибе (1936-1937).

## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Сабир Насыйбуллин

**Сабир Насыйбуллин** (Сабир Насыйп улы Насыйбуллин, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, 124 нче заводның конструкторлык бүлеге башлыгы (193?-1940), ВКП(б)ның Ленин район комитетының 1 нче сәркәтибе (1940-1941).

## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Олонхо

**Олонхо** () — якут халкының героик эпосы.

10 000-20 000 (һәм аннан да күбрәк) тезмә юлдан торган олонхо әкиятче һәм чичәннәр тарафыннан сөйләнә. 2005 елда ЮНЕСКО олонхоны «кешелекнең матди булмаган мирасы һәм телдән сөйләнгән матур әсәре» дип игълан итә.

Иң озын олонхо җиде төн барча сөйләнә. Киң билгеле олонхо .
(lang-en|«Nyurgun Bootur the Swift») 36 000 тезмә юлдан тора.

Олонхо — төрки халыкларның иң борынгы эпосларының берсе, саха халкының эпик традицияләрен берләштергән эпосларның төп эпосы. Бүген Россия Федерациясеның Ерак Көнчыгыштагын Саха Республикасында бу сәнгать төзелә.

Җырчы һәм сөйләүче тарафыннан сөйләнгән шигъри хикәя ике өлештән тора: эпосның җырланган өлеше, цитаталардан торган чәчмә белән алышына.

Сөйләүче юмарт телле һәм импровизация остасы булырга тиеш. Эпопея борынгы сугышчылар, аллалар, күңел һәм хайваннар турында легендалар сөйли, әммә хәзерге заманга күчмә тормыш таркалуы турында мөрәҗәгать итә.

Һәр заманның бай репертуарлы чәчәннәре булганга күрә, Олонхоның күп төрле вариантлары очрый.
Йола гаиләдә күңел ачу һәм белем бирү чарасы буларак таралган.
Сәяси тотрыксызлык вакытында, авыр климатик һәм географик шартларда яшәү өчен көрәшкән кече халыкның яшәү рәвешенең танытмасы булып саха халкынын дини карашын чагылдыралар.

XX гасырдагы үзгәртеп корулар Саха Республикасындагы эпик йолаларны куркыныч астына куйды. Шулай да, өйрәнүчеләр аз булуга карамастан, үзгәртеп кору елларында Олонхога кызыксыну артты гына.

## Олонхо өйрәнүчеләр
* Ойунский Платон Алексеевич — якут совет сәясәтче, җәмәгать эшмәкәре.
* Илларионов Василий Василий улы — саха фольклорчысы, профессор, филология фәннәре докторы, Саха Республикасының атказанган фән эшмәкәре.

## Рәсем сәнгатендә Олонхо
Рәссамнар үз иҗатларында олонхо халык фольклоры һәм әкият образлары белән бүлешә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Мирас» порталында олонхо 
* Olonkho.info — "Олонхо"нын күп телле порталы

Төркем:Эпос
Төркем:Якутия
Төркем:Якутлар