Тывалар

**Тывалар** ( ; ) — нигездә Русия Федерациясенең Тыва Җөмһүриятендә яшәүче төрки халык. Алар төрки телләр гаиләсенә кергән һәм кириллицага нигезләнгән тыва телендә сөйләшәләр. Төп диннәре — буддачылык, ләкин шулай ук шаманизм да яшәп килә. Тываларның антропологик тибы — монголоид

## Үзатама

Тываларның үзатамалары «туба» сүзенә барып тоташа; әлеге атама Кытайдагы  һәм  империяләре хроникаларында (*дубо*, *тубо*, *тупо* формаларында), шулай ук  дә теркәлә. Төрле чорларда күрше халыклар тываларны *урянхайлар* (XVII–XVIII гасырлар) һәм *сойотлар* (XIX — XX гасыр башы) дип йөрткәннәр, әмма тывалар үзләре бу этнонимнарны кулланмаганнар. Төркият галимнәре   һәм  монголларның аларны «урянхаи» дип атауларын, ә тываларның үзатамасы *туба/тува* икәнлеген ачыклаганнар. XVII гасырга караган рус документларында беренче тапкыр «тувинцы» дигән үзатама теркәлә һәм ул барлык  кабиләләренә карата кулланыла; «сойотлар» этнонимы да шул ук төркемнәргә карата кулланылган. 1661 елгы рус чыганакларында «тыва» үзатамасының күренүе тываларның борынгы этник үзенчәлекләре турында сөйли. Шуңа да карамастан, аларның бердәм халык буларак тулысынча оешып бетүе күпкә соңрак тәмамлана.

## Гомуми сан

Тываларның гомуми саны — якынча 300 мең кеше, шуларның 279 меңе Тыва Җөмһүриятендә яши.

## Тыва халкы тарихы (кыскача)

Тываларның иң борынгы бабалары — Саян-Алтайның иртә халкы булган ,  һәм  кабиләләре белән кушылган Үзәк Азиянең төрки телле кабиләләре. Иртә күчмә халыклар дәверендә (б. э. к. VIII–III гасырлар) бу төбәктә катнаш европеоид-монголоид тибындагы *сак* кабиләләре яшәгән, һәм аларның мәдәнияте киләчәк тываларның традицион тормыш рәвешенә зур йогынты ясаган. Б. э. к. I меңьеллык азагында бу территориягә хуннулар үтеп керә, бу исә җирле халыкта монголоид сыйфатларының көчәюенә китерә.

Безнең эраның беренче гасырларында хәзерге Тываның көнчыгыш өлешенә уйгырларга тугандаш булган төрки телле *туба* кабиләләре күченә; соңрак аларның этнонимы барлык тываларның гомуми атамасына әверелә. VI–XII гасырларда Тыва территориясе Төрки, Уйгыр һәм Кыргыз каһанлыклары йогынтысы астында була. Тывалар этногенезында *тубо*, *теле*, *чики*, *аз*, *уйгыр*, *кыргыз* һәм башка кабиләләр катнаша. X гасырга таба мөстәкыйль тыва теле формалаша, ә XIII–XIV гасырлардагы монгол күчешләре нәтиҗәсендә халыкта үзәк азия монгол тибы тәмам ныгый.

XIII гасырда тыва кабиләләре монголлар тарафыннан буйсындырыла, аннары Ойрат ханлыгы составына керә. XVIII гасырда Җунгария җимерелгәннән соң, Тыва манҗурларның Цин империясе (Кытай) хакимияте астына күчә, һәм биредә *хошун*, *сумон* һәм *арбаннарга* бүленгән хәрби-административ система кертелә. Бу чорда тывалар бүгенге Тыва Җөмһүрияте территориясендә тулысынча төпләнә, шаманизмны саклап кала һәм шул ук вакытта җирле ышанулар белән үрелгән Тибет буддачылыгын кабул итә.

XIX гасырда рус сәүдәгәрләренең һәм күчеп килүчеләрнең йогынтысы көчәя, бу исә хуҗалыкка һәм иҗтимагый мөнәсәбәтләргә тәэсир итә. Тывалар, рус хакимияте һәм кытай сәүдәгәрләре арасында каршылыклар арта.

 соң тывалар арасында төбәкнең сәяси статусын үзгәртүгә юнәлтелгән хәрәкәт барлыкка килә. 1914 елда Урянхай төбәге Русия империясе "канаты астына күчә".

1921 елның 14 августында Танну-Тыва Халык Җөмһүрияте, соңрак — Тыва Халык Җөмһүрияте оеша. 1944 елның 13 октябрендә Тыва СССР составына керә, 1961 елдан башлап — Тыва АССР. 1991 елдан — Русия Федерациясе составындагы Тыва Җөмһүрияте.

## Мәдәният

Тываларның мәдәни яшәеше гореф-гадәтләрне тотрыклы саклау һәм милли сәнгать төрләрен актив үстерү белән сыйфатлана. Туган тыва теле һәм әдәбияты көнкүрештә һаман да киң кулланыла. Аерым урынны күптөрле стильләрдә башкарылучы тыва бугаз җырлавы алып тора; стильләргә *каргыраа*, *хөөмей*, *сыгыт, борбаңнадыр* һәм башка формалар керә. Ел саен үткәрелә торган иң әһәмиятле вакыйгалар — мал тотучылар (терлекчеләр) бәйрәме *Наадым* һәм Яңа ай елы — *Шагаа*. Милли спорт төре булып *хуреш* дип аталган көрәш санала, аның буенча ярышлар даими рәвештә республика дәрәҗәсендә үткәрелеп тора.

Традицион кием көндәлек тормышта да, бәйрәмнәрдә, конкурсларда һәм гаилә чараларында да киң кулланыла. Ат чабышлары, уктан ату, шахмат уйнау (аеруча милли фигуралар белән), шулай ук таш уеп бизәк ясау сәнгате таралган. Җәмгыять хәтеренең мөһим өлеше — Бөек Ватан сугышы вакытында һәлак булган тыва ихтыяриларын хөрмәтләү.

Матди мәдәниятнең нигезен ит-сөт ризыклары тәшкил итә; күчмә терлекчелек тормыш рәвешеннән мирас итеп алынган *изиг-хан*, *боорзак* (бавырсак), *далган* һәм *тараа* кебек аш-су төрләре хас.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Найдын Сарыглар. Тувинцы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
* Тувинцы // Сибирь. Атлас Азиатской России. — М.: Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография, 2007. — 664 с. — ISBN 5-287-00413-3.
* Тувинцы // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Себер халыклары
Төркем:Тывалар