Түбән Новгород

**Түбән Новгород** яки **Түбәншәһәр** (, сөйләү телендә —  *Нижний*, , , ) — халык саны буенча Россиянең бишенче шәһәре, Түбән Новгород өлкәсе һәм Идел буе федераль округы үзәге. Идел елгасы буенда урнашкан.

2020 елның 2 июленнән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.

Халык саны — 1 250 615 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 1 253 324 кеше.

Бу шәһәрдә "ГАЗ" (Горький автомобиль заводы), Горький ГЭСы барлыгы мәгълүм. Ә соңгы елларда Түбән Новгород Идел буе федераль округы үзәге буларак таныш.
## География
Шәhәр Көнчыгыш Европа тигезлегендә, Уканың Иделгә кушылу урынында, Мәскәүдән 400 километр көнчыгыштарак урнашкан. Ука елгасы шәһәрне ике өлешкә — «таулы» сул ягына һәм тигез уң ягына бүлә. Шәһәрдә шулай ук тагын 12(Боровка, Старка, Левинка, Ржавка, һ. б.)  кече елга ага.

## Тарих
Шәһәргә 1221 елда владимир кенәзе Юрий Всеволодович белән нигез салына.

1500-1518 елларда таш кремле сафка кертелде. Кремль бер вакытта да яуланмады. Аның диварлары янында 1612 елда Кузьма Минин Пожарский кнәзе белән Мәскәүне поляк гаскәрләрдән коткару өчөн акчаны җыйган.

1817 елда Макаричев ярминкәсе Түбән Новгородка күчеп кала Россиянен эре сәүдә үзәге статусын яулый.

1896 шәһәрдә Россия сәнгать күргәзмәсе үтте.

1930-елларда шәһәрдә күп машиналар төзү заводлары сафка индерелә. Шул исәптән эресе - "ГАЗ" (Горький автомобиль заводы).

1941-1945 елларда армия һәм флот сн хәрби техника җитештерү сәбәпле кала немец бомбардировкалар дучар булды.

1985 елның 20 ноябрендә шәһәрдә метроплитен сафка кертелде.

## Мәгариф
# Н. И. Лобачевский исемендәге Түбән Новгород дәүләт университеты
# Идел дәүләт су-транспорт университеты
# Козьма Минин исемендәге Түбән Новгород дәүләт педагогия университеты
# Р. Е. Алексеев исемендәге Түбән Новгород дәүләт техник университеты
### Сәгать поясы
left|100px

Түбән Новгород халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +3:00 гә тигез.

### Климат
Шәһәр климаты — уртача-континенталь.

* Уртача еллык температура — 4,8&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,4 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 76%





## Эчке бүленеш
190px|уңда
Түбән Новгород 8 районына бүленә:

# █ Автозавод районы
# █ Канавино районы
# █ Ленин районы
# █ Мәскәү районы
# █ Түбән Новгород районы
# █ Ока буе районы
# █ Совет районы
# █ Сормово районы

## Халык

### Милли состав

### Түбән Новгород агломерациясе
Түбән Новгород агломерациясе —  халык саны буенча Россиянең бишенче агломерация. Халык саны — 2 млн кешедән артык (Идел буе федераль округы халкының ~7% өлеше, Түбән Новгород өлкәсе халкының ~63% өлеше). Агломерация составына Түбән Новгород, Дзержинск, Бор, Кстово шәһәрләре, Балахна, Богородск, Городец, Кстово, Павлово районнары керә.

## Танылган шәхесләр
* Алексей Жеханов (1884-1924), СБКФнең Башкортстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе (1922).

## Моны да карагыз
* Түбән Новгород метрополитены
* «Түбән Новгород татарлары» журналы

## Галерея

Файл:NN 30-06-2022 Dmitrovskaya Tower of Nizhny Novgorod Kremlin 01.jpg|*Дмитровск Манарасы*
Файл:NN 07-08-2020 34.jpg|*Никольск манарасы*
Файл:Nizhny Novgorod 29-04-2024 Nativity church.jpg|*Строганов чиркәве*
Файл:NN-16-05-2022 41.jpg|*[[Мәкәрҗә ярминкәсе|Түбән Новгород ярминкәсенең]] баш бинасы*
Файл:Чкаловская лестница. Вид со стороны Нижне-Волжской набережной.jpg|*Чкалов баскычы*
Файл:Ансамбль Благовещенского монастыря, вид с набережной.jpg|*Ару хәбәр (Благовещение) монастыре*
Файл:Saint Alexander Nevsky Cathedral in Nizhny Novgorod (June 2024) - 3.jpg|*Александр Невский Соборы*
Файл:Усадьба Рукавишниковых, главное здание Нижегородского государственного историко-архитектурного музея-заповедника.jpg|*Рукавишников утары*


### Күренеш

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  Яндекс.Панорамаларда

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре