Йоткылык

**Йоткылык, бугаз, тамак** (**pharynx**) – ул борын куышлыгы, авыз куышлыгы һәм бугаз арасында урнашкан киң мускуллы көпшә. Йоткылыкның өч өлеше бар –  борын, авыз һәм бугаз өлеше.

**Йоткылык чиге **

·      Өстә йоткылык баш сөяге нигезенә тоташкан (баш арты сөягенең базиләр өлешендә йоткылык калкулыгы алдында). Йоткылыкның өске тышчасы **йоткылык гөмбәзе** (**fornix pharyngis**) дип атала.

·      Йоткылык астан 6-7 муен умырткасы янында үңәчкә тоташа.

·      Арттан йоткылык умыртка алды фасциясе белән чикләшә (кара муен фасцияләре).

·      Алгы тышчасы юк диярлек, чөнки аннан йоткылык борын куышлыгы, авыз куышлыгы һәм бугаз белән тоташа.

·      Кырыйдан йоткылык чөйсыман сөякнең канатсыман үсентесенең медиаль пластинкасына тоташа.

·      **Йоткылык яны аралыгы** (**spatium peripharyngeum**) йоткылык артында һәм кырыенда урнашкан. Аны бүләләр:

o   **Йоткылык арты аралыгы** (**spatium retropharyngeum**);

o   **Йоткылык яны кырый аралыгы** (**sparium lateropharyngeum**).

**Йоткылыкның борын өлеше** (**pars nasalis pharyngis**)

·      Йоткылыкның өске өлеше, борын куышлыгы артында, аңкау пәрдәсенең аскы кырыеннан өстәрәк урнашкан.

·      Борын өлеше тышчасы йоткылык-базиләр фасциясе белән ясалган (кара «йоткылык тышчасы») һәм салынмый.

·      Алдан борын өлеше хоаналар ярдәмендә борын куышлыгы белән тоташа; төзелеше һәм функциясе ягыннан ул аның дәвамы булып тора.

·      Борын өлешенең һәрбер кырый ягында **ишетү көпшәсенең йоткылык тишеге** (**ostium pharyngeum tubae auditivae**) бар, ул йоткылыкны урта колак куышлыгы белән тоташтыра. Өстән һәм арттан ул тишек чыгып торган ишетү көпшәсе кимерчәге кырые белән ясалган **көпшә валикы** (**torus tubarius**) белән чикләнә.

·      **Көпшә бадәмы** (**tonsilla tubaria**) ишетү көпшәсе тишеге һәм йомшак аңкау арасында урнашкан.

·      **Йоткылык бадәмы** (**tonsilla pharyngealis**) йоткылыкның өске тышчасы арткысына күчкән урында урнашкан. 

**Йоткылыкның авыз өлеше** (**pars oralis pharyngis**)

·       Йоткылыкның урта өлеше, ул авыз куышлыгы белән тамак муены аша тоташа.

·       Бу өлештә сулыш алу һәм ашкайнату юлы кисешә.

**Йоткылыкның бугаз өлеше** (**pars laryngea pharynges**)

·       Йоткылыкның аскы өлеше, бугаз артында бугаз өслегенең өске кырыеннан алып йөзексыман кимерчәкнең аскы кырые арасында урнашкан.

·       Бугаз, йоткылыкның алгы тышчасына ятып, аны йоткылык куышлыгына киертә. Ул киертүнең кырыенда **грушасыман кесә** (**recessus piriformis**) ясала.

**Йоткылык тышчасы**

Йоткылык тышчасы түбәндәге катламлардан тора (эчтән тышка):

·       **Лайлалы катлау** (**tunica mucosa**). Борын өлешенең лайласы керфекле эпителий, аскы өлеше – күпкатламлы мөгезләнмәүче эпителий белән капланган. Лайлада **бугаз бизләре** (**glandulae pharyngeales**) бар.

·       **Лайла асты нигезе** (**tela submucosa**).

·       **Йоткылык-базиләр фасциясы** (**fascia pharyngobasilaris**). Ул фиброз пластинка, өске өлешендә юанрак.

·       **Йоткылык мускуллары** (**musculi pharynges**). Йоткылыкта ике төр мускуллар бар (рәс. 1.9) – буйлы (киңәйткечләр) и әйләнмә (констрикторлар).

o  **Әйләнмә мускуллар катламы** буйлыдан яхшырак үскән һәм өч  констриктордан тора - өске, урта һәм аскы (**m. constrictor pharynges superior, medius, inferior**). Өске констриктор чөйсыман сөякнең канатсыман үсентенең медиаль пластинкасыннан һәм тел тамырыннан башлана, урта – тел асты сөягенең мөгезләреннән башлана, аскы – бугазның йөзексыман һәм калкансыман кимерчәгеннән башлана. Аннан соң констрикторларның җепселләре артка таба бара һәм сул һәм уң як мускуллары артта урта сызыкта тоташып, **йоткылык җөен** (**raphe pharyngis**) ясый.

o  **Буйлы мускуллар:**

§  **Без-йоткылык мускулы** (**m. stylopharyngeus**) безсыман үсентедән башланып, йоткылык тышчасына таба бара. Йоткылыкны өскә һәм артка тарта.

§  **Аңкау-йоткылык мускулы** (кара «йомшак аңкау») һәм аның бәйләме – **көпшә-йоткылык** **мускулы**, ул ишетү көпшәсенең кимерчәк өлешеннән башлана, йоткылыкны өскә тарта.

·      **Яңак-йоткылык фасциясы** йоткылык констрикторларның тышкы өслеген каплый (кара «баш фасцияләре»).

**Йоткылыкның лимфоид Вальдейер-Пирогов боҗрасы.**

·       Боҗра йоткылык һәм тамак муены бадәмнары белән ясалган:

o  Уң һәм сул аңкау бадәмнары;

o  Уң һәм сул көпшә бадәмнары;

o  Йоткылык бадәмы;

o  Тел бадәмы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе