open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яңа Маҗын вулысы

**Яңа Маҗын вулысы** () — 1920 елдан 1930 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Минзәләдән Көньякка 29 чакрым ераклыкта, Татарстанның Көнчыгышында урнашкан. Административ үзәк - Яңа Маҗын авылы.

## Тарих
Яңа Маҗын вулысы территориясе 1719 елга кадәр Казан губернасында, 1719 елдан 1744 елга кадәр Казан губернасының Уфа провинциясендә, 1744 елдан 1775 елга кадәр Ырынбург губернасының Уфа провинциясендә, 1775 елдан 1782 елга кадәр Ырынбург губернасында, 1782 елдан 1796 елга кадәр Уфа наместниклыгының Уфа өлкәсе Минзәлә өязе Богодаровка вулысында, 1796 елдан 1865 елга кадәр Ырынбург губернасының Минзәлә өязе Богодаровка вулысында, 1865 елдан 1920 елга кадәр яңадан Уфа губернасының Минзәлә өязе Богодаровка вулысында урнашкан.

1920 елның 25 июнендә Минзәлә кантонының административ-территориаль берәмлеге буларак барлыкка килә.

1930 елның 23 июлендә Яңа Маҗын вулысы юкка чыгарыла, 1930 елның 10 августында аның территориясе Минзәлә районының Яңа Маҗын авыл советына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1926 елның 1 гыйнварына Яңа Маҗын вулысында 26 авыл советы, 39 торак пункты ( һ.б.) һәм 3731 йорт хуҗалыгы булган. Вулыс мәйданы 544 км² тәшкил иткән.

## Халык
1926 елда халык саны 19783 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар.

## Авыл хуҗалыгы
Вулыста күбесенчә кырчылык, игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнгәннәр, күмәкләштерү ягъни колхозлар оештыру барган.

## Шулай ук карагыз

* Минзәлә өязе
* Минзәлә кантоны
* Минзәлә районы

## Сылтамалар

* [ЯҢА МАҖЫН ВУЛЫСЫ (Ново-Мазинская волость) — Милләттәшләр](http://www.millattashlar.ru/index.php/ЯҢА_МАҖЫН_ВУЛЫСЫ_(Ново-Мазинская_волость))
* http://history.org.ua/LiberUA/TerAdmPodSSSR_1926/TerAdmPodSSSR_1926.pdf

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. ISBN 5-902375-01-0
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; ISBN 978-5-902375-04-5
# Территориальное и административное деление Союза ССР на 1-е января 1926 года // Народный Комиссариат Внутренних дел. Статистический отдел. - Москва: Издательство Главного Управления Коммунального Хозяйства НКВД, 1926. - 288 стр.

## Искәрмәләр

Төркем: Татарстан тарихы 
Төркем: ТАССР
Радик Минһаҗев

**Радик Вакыйф улы Минһаҗев** (4 июль 1963 ел, СССР, ТАССР, Әлки районы, Карамалы) - рәссам, Татарстан Республикасы Рәссамнар берлеге әгъзасы (2001),  Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы (2004).

## Биографиясе
Радик Минһаҗев 1963 елда Әлки районының Карамалы авылында туган, 1982 елда Казан сәнгать училищесын, 1990 елда Харьков сәнгать — сәнәгать институтын тәмамлаган. Республика, региональ һәм Бөтенроссия күргәзмәләрендә катнашучы, 2001 елдан Татарстан Республикасы Рәссамнар берлеге әгъзасы һәм 2004 елдан Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы. Чистайда яши һәм эшли.

Үзенең иҗади эшчәнлеген 1991 елда Өяз шәһәре музеенда (Чистай шәһәре) беренче шәхси күргәзмә ачылудан башлады. Күргәзмә рәссам иҗатының күп кенә сөючеләрен ачыклады. Бу вакытта Р. Минһаҗев «Восток» Чистай сәгать заводында кул сәгатьләрен тышкы бизәү буенча рәссам-конструктор булып эшли. Аннары күп санлы күргәзмә заллары, клублар, Чистай, Алексеевск районнары, Әлмәт һәм Казан шәһәрләре мәктәпләре була.

## Иҗаты
Радик Минһаҗев үз иҗатында актив катнашкан төрле сәнгать техникаларына һәм сынлы сәнгать жанрларына оста ия. Рәссам һәм график буларак, ул киң иҗади диапазонга, көчле иҗади темпераментка ия, аның сусыл, кыю, эмоциональ пейзажларында, натюрмортларында, юка психологик һәм фәлсәфи портретларында һәм көнкүреш сюжет картиналарында ул чагыла. Р. Минһаҗевның сәнгать теле дә уникаль. Виртуоз җиңеллек белән ясалган профессиональ, рәссамның эмоциональ портретлары һәрвакыт күргәзмәләрнең бизәге булып тора. Аның эшләре уңай энергия, игелек, зирәклек, иҗади кәеф алып баралар.

Аның иҗатында архитектура һәм күренекле шәхесләр – А.Бутлеров, Б. Пастернак архитектурасы белән бәйле бай тарихлы Чистай образы аерым урын алып тора. Тынгысыз урамнар, бер катлы йортлар, капкалар һәм тәрәзә рамнары, рухландыргыч, юкка чыга торган – болар барысы да останың битләрен үтеп баручы тормыш белән аеруча тынгысызлык хисе белән тутыра.

## Чыганаклар
* Государственный музей изобразительных искусств Республики Татарстан

Төркем:Татарстан рәссамнары
Наилә Сәгыйрова

**Наилә Сәгыйрова** - җырчы

## Тәрҗемәи хәле
Сәгыйрова Наилә Мингалим кызы1960 елның 7 июлендә Грозный шәһәрендә туып-үсә. Урта мәктәпне тәмамлагач, музыка *уч*илищесының баян классында белем ала. 1979-1983 елларда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтында укый. Институтта уку елларында ул А.Шутиков оркестрында думбрада уйный, шул ук вакытта Рәфкать Гомәров җитәкләгән "Саз" ансамбленә йөри башлый. Р.Гомәров аның җырлау сәләтен күреп, аңа профессиональ рәвештә вокал белән шөгыльләнергә киңәш итә. Наилә Сәгыйрова Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленә килә,аны бик теләп эшкә алалар. 1987-1992 елларда Саратов дәүләт консерваториясендә белем ала.

1983 елда Удмурт дәүләт филармониясе җырчы-солисткасы була. 1993-2013 елларда Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә (әдәби-музыкаль лекторий, опера һәм камера музыкасы бүлегендә) солистка булып эшли. Якты аһәңле, матур тембрлы, лирик-колоратур тавышка ия җырчы опера һәм камера музыкасы бүлеге артистлары белән Татарстан һәм Россиянең бик күп төбәкләрендә гастрольләрдә була. Ул шулай ук Татарстан республикасы халык уен кораллары дәүләт оркестры, ТР симфоник дәүләт оркестры, ТР эстрада-симфоник дәүләт оркестрлары белән бик күп концертларда чыгыш ясый. Аның репертуарында татар, рус һәм чит ил композиторларының классик әсәрләре, романслары һәм халык көйләре урын алган.

Н.М.Сәгыйрова филармониядә эшләү елларында И.Әүһәдиев исемендәге Казан музыка училищесында да укыта.

## Мактаулы исеме
Татарстанның атказанган артисты (2011)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* https://matbugat.ru/news/?id=29745
* https://tatar-inform.tatar/news/culture/28-11-2005/nail-s-gyyrova-kontsertyny-zench-lege-klassik-s-rl-rne-zamancha-ruhta-bashkaruda-5122009

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Грозныйда туганнар
Минһаҗетдин Миңнегалиев

**Минһаҗетдин Галиәскәр улы Миңнегалиев** (1857, Кәкре Елга авылы, Мәсгут волосте, Бөгелмә өязе, Самар губернасы, Россия империясе —1932, Жарча бистәсе, Чита өлкәсе, ССРБ) — крестьян, Самар губернасының IV чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты.

## Тормыш юлы
Минһаҗетдин Миңнегалиев 1857 елда Самар губернасы Бөгелмә өязе Мәсгут волосте Кәкре Елга авылында крестьян гаиләсендә туа. Милләте буенча татар, дин буенча мөселман. Туган авылында мәдрәсәне тәмамлаган, рәсми рәвештә өйдә белем алган. Оныгы сүзләренчә, Минһаҗетдин Коръән һәм дин гыйлемен яхшы белгән, язу һәм тәрҗемәләр белән шөгыльләнгән, ә ХХ гасыр башында Мәккә һәм Мәдинәгә хаҗ кылган. 

Рядовой дәрәҗәсендә хәрби хезмәт иткән. Игенчелек һәм сәүдә белән шөгыльләнгән, авыл бакалея лавкасы хуҗасы булган. Мулла. Волость старшинасы булып хезмәт иткән. 1897 елдан башлап Бөгелмә өяз земство җыелышының гласный итеп сайлана. 1898 елдан волость суды рәисе. 1905 елдан хәрби-ат участогы мөдире, 1907 елдан җир төзелеше комиссиясе әгъзасы. Авыл хуҗалыгы белән 25 дисәтинә бүлеп бирелгән җирдә һәм 97 дисәтинә үз җирендә шөгыльләнә, калган күчемсез милек 2 мең сумга бәяләнгән.

1912 елның 25 октябрендә IV чакырылыш Дәүләт Думасына Самар губернасы сайлау җыелышыннан сайлаучыларның гомуми составыннан сайланган. Мөселман фракциясе составына керә. Дума утырышларында бер тапкыр да чыгыш ясамаган. 1917 елның 14 февралендә авыру сәбәпле, Петроградка чыга алмавы хакында Думага хәбәр итә.

1930 елда Миңлегалиев хуҗалыгында берничә сыер, ике ат һәм 90 дисәтинә җир була, аның милкен 198 сум 95 тиенгә бәялиләр. Минһаҗетдин Мингалиевны улы Галиәскәр гаиләсе белән бергә кулга алганнар. Мингалеевлар гаиләсен Чита өлкәсенә Жарча бистәсендә урнашкан алтын приискка китерәләр, анда баракка урнаштыралар.

1932 елда Минһаҗетдин Миңнегалиев Жарча бистәсендә вафат була.
## Искәрмәләр

## Әдәбият

* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии. Четвёртый созыв. М., 1913. c. 279.
* 4-й созыв Государственной думы: Художественный фототипический альбом с портретами и биографиями. СПб., 1913. Табл. 28.
* *Николаев А. Б., Усманова Д. М.*, Миннигалеев Мингазетдин Галиаскарович // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. С. 376.
* Музей истории Самарского края и муниципальных образований в Самарской области 
* 1053 дня сержанта Мингазетдинова
* С 67 годовщиной Победы в Великой Отечественной войне, Мои дорогие соотечественники!

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1932 елда вафатлар
Төркем:1857 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Патша Думасы депутатлары
Рөстәм Шәмсутов

**Рөстәм Илшат улы Шәмсутов** (4 июль 1965 ел, СССР, ТАССР, Казан) - рәссам, Сәнгать белеме кандидаты, Татарстан Республикасы һәм Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы, Б. Урманче премиясе лауреаты (2005), Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2014), Казан дәүләт архитектура-төзелеш университетының өлкән укытучысы.

## Биографиясе
1965 елның 4 июлендә Казан шәһәрендә туа. 1991 елда - Мәскәү архитектура институтын тәмамлаган. 1997 елда - Казан дәүләт университетының татар филологиясе, тарихы һәм Көнчыгыш телләре факультетын тәмамлый.

Күп санлы мәкаләләр һәм фәнни хезмәтләр авторы, сәнгать һәм мәдәниятне үстерү проблемалары буенча халыкара һәм Россия конференцияләрендә катнашучы, «Татар шамаилендә сүз һәм образ: үткәннән бүгенге көнгә кадәр»(2003) китабы авторы.
Р. Шәмсутов, белеме буенча архитектор буларак, мәчетләрне, җәмәгать интерьерларын архитектура проектлауда һәм бизәүдә актив катнаша.

Казанда яши һәм эшли.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
Кол Шәриф мәчете проекты өчен архитектур конкурста 2 нче урын өчен республика премиясе (1997)

«Рухият» мәдәни фондының «Төрки дөнья» картиналары сериясе өчен республика премиясе (1998)

ТР Мәдәният министрлыгының сәнгать өлкәсендә Бакый Урманче исемендәге республика премиясе «Татар шамаилендә сүз һәм образ» (Казан, Тат кн. нәшр, 2003 - 200с) китабы өчен (2005)

Шамаиль күргәзмәсендә катнашкан өчен Алабуга музей-тыюлыгының Рәхмәт хаты (2009)

Республика каллиграфия конкурсында оештырган һәм катнашкан өчен Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте дипломы (2011)

Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең Рәхмәт хаты - “Нур” мәчете бизәлеше өчен (Татарстан Республикасы, Актаныш районы, 2012)

Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгының Мактау грамотасы (2012)

Татарстан Республикасы Рәссамнар берлегенең Рәхмәт грамотасы (2013)

Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2014)

## Чыганаклар
* Мой дом - Шамсутов Рустем Ильшатович
* КГАСУ - Шамсутов Рустем Ильшатович
Төркем:Татарстан рәссамнары
Лия Җәләлетдинова

**Лия Илгизәр кызы Җәләлетдинова** (6 декабрь 1985 ел, СССР, Свердловск өлкәсе, Красноурал) - рәссам, Татарстан Республикасы һәм Россия Федерациясе рәссамнар Берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
1985 елның 6 декабрендә Свердловск өлкәсенең Красноурал шәһәрендә туа. 2006 елдан башлап актив күргәзмә эшчәнлеге алып бара. 2008 елда «Лингвистика һәм мәдәниятара коммуникацияләр» юнәлеше буенча Түбән Новгород дәүләт лингвистика университетын инглиз һәм алман телләре белгечлеге буенча тәмамлый. Татарстан Республикасы һәм Россия Федерациясе рәссамнар Берлеге әгъзасы; Берничә тапкыр шәһәр, республика, төбәкара, Бөтенроссия күргәзмәләрендә катнашып, диплом һәм грамоталар белән бүләкләнгән.

## Иҗаты
Лия Җәләлетдинова квилтинг сәнгать юнәлешендә иҗат итә. Квилтинг пөхтәлек, төгәллек, югары техникалы тегү, сәнгать сәләтләре таләп итә торган декоратив-гамәли сәнгатьнең популяр төре.

## Эшләре
Рәссамның эшләре "Россиянең яшь рәссамнары" (Мәскәү, 2007 ел), "Большая Волга" (Чабаксар шәһәре), "Большая Волга в Москве" (2009 ел) һ. б. күргәзмәләр каталогына кертелгән.
2009 елда "Русь мастеровая" (Чабаксар шәһәре) декоратив - гамәли сәнгать осталары конкурсында катнашты, анда II дәрәҗә диплом белән бүләкләнде. Конкурс эше Чуаш Милли музее фондында урнашкан.
Россия һәм Татарстан Республикасы Рәссамнар берлеге әгъзасы.

## Чыганаклар
* art16.ru - Культура и Искусство в Татарстане
* Мой дом - Залалтдинова Лия

Төркем:Татарстан рәссамнары
Герти Тереза Кори

**Герти Тереза Кори**, тумыштан **Радниц** (, **Герти Тереза Радниц-Кори**, 15 август 1896 ел, Прага, Австро-Венгрия (хәзер Чехия) — 26 октябрь 1957 ел) — АКШ биохимигы.

Ире Карл Кори белән бергә «гликогенның каталитик әверелешен ачкан өчен» физиология һәм медицина буенча 1947 елгы Нобель премиясе лауреаты була.

## Биографиясе
Герти Тереза Радниц 1896 елның 8 августында Прагада, ул чакта Австро-Венгрия империясендә, яһүд гаиләсендә туа. Әтисе Отто Радниц Богемия шикәр заводының генераль директоры булып эшли. Әнисенең абые Прага университетында педиатрия профессоры була. Герти 1914 елда Прагадагы немец уку йортына — Карл Фердинанд (*Carl Ferdinand University*) университетына укырга керә. Шунда Карл Кори белән очраша; алар икәү 1920 елда медицина буенча доктор дәрәҗәсен ала һәм шул ук елны Венада туй ясый .

1921 елда Корилар икесе ике урында эшли. Герти Венадагы Каролина балалар дәваханасында профессор Кноепфельмахер кулы астында педиатрияда хезмәт итә. Карл иртән — лабораторияда, кичен фармакология университетында тикшеренүләр алып бара. 

1922 елда Корилар Америка Кушма Штатларына күчеп килә. Алар Нью-Йорк Дәүләт малигнант авырулар институтына (хәзерге Росвелл парк) урнаша. Герти калкансыман биз эшчәнлеген өйрәнүен дәвам итә. Буффало шәһәрендә Корилар икәүләп карбогидрат метаболизм in vivo һәм аның гормональ көйләнеше буенча эзләнүләр белән шөгыльләнә. Тикшеренүләре барышында сөт кислотасы белән кызыксына башлыйлар. 

1923 һәм 1924 елларда Герти рентген нурларының тән тиресенә һәм әгъзаларның метаболизмы йогынтысына багышланган мәкаләләр яза. 

1931 елда Герти белән Карл Сент-Луиска күчә. Алар адреналинның мускулларда гликогенолиз барлыкка китерү тәэсирен тикшерә. 

1938 һәм 1939 еллар нәтиҗәле була, глюкозно-1-фосфатны бүлеп алганнан соң, Корилар энтимология ягына игътибарларын арттыра. 

Тиздән Герти Арда Грин һәм Карл белән мускул фосфорилазы кристаллашуын сүрәтләгән хезмәтләрен яза. 

Соңгы елларында педиатрияда эзләнү белән шөгыльләнә, гликоген җыелу авыруын өйрәнә. 

## Мактаулы бүләкләре

* 1946 − Америка Химия җәмгыятеннән Midwest Award 
* 1947 − Эчке секреция өйрәнү ассоциациясеннән Squibb Award 
* 1947 − Карл Кори белән бергә Нобель премиясе лауреатлары 
* 1948 − Америка Химия җәмгыятеннән Frances P. Garven Medal 
* 1948 − St. Louis Award
* 1950 − АКШ Милли фәннәр академиясыннан Sugar Prize 
* 1951 − Америка Медицина колледжлары ассоциациясеннән Borden Award. 

## Хәтер
1979 елда халыкара астрономия берлеге Айның арткы ягындагы кратерга Герти Тереза Кори исемен бирә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Биографические мемуары Джозеф Ланра
* Биография Герли Кори на сайте Нобелевской комитета (ингл.)
* Нобелевская лекция Герли Кори  (ингл.)
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:1957 елда вафатлар
Төркем:26 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Праһада туганнар
Төркем:1896 елда туганнар
Төркем:15 август көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШта вафатлар
Грет Мостни

**Грет Мостни** (; 17 сентябрь 1914 ел — 15 декабрь 1991 ел) — Австрия чыгышлы Чили галим-антропологы . Ул Чилиның милли табигать тарихы музее (инг. Chilean National Museum of Natural History) өчен археологик эзләнү алып барган.

## Биографиясе
Грет Мостни 1914 елның 17 сентябрендә Австро-Венгриянең Линц шәһәрендә туган.

Вена университетын тәмамлаган, анда чакта борынгы Мисыр киемнәре турында диссертация язган. 1937 елда фашистларның оккупациясе аркасында ул Венадан күчеп киткән. 1939 елда Бельгиянең башкаласы Брюссельдә диссертациясен яклаган һәм докторлык дәрәҗәсен алган. Шуннан соң ул әнисе һәм абыйсы белән Рейхтан качып чыккан немецларның һәм австриялеләрнең күп санлы общинасы яшәгән Чилига күчеп киткән.

Грет Мостни Мисырның Луксор һәм Каһирә калаларында археологик эзләнүләр алып барган. Сугыш азагында аны кабат Австрияга кайтырга чакырганнар, тик ул 1946 елда, Чили гражданы булып калуны яхшы күргәнлектән, бу илдә натуралашып торып калган. Ул Көньяк Америкада күп археологик казанулар үткәргән. 1954 елда Серро-Эль-Пломо тавында табылган, инклар тарафыннан корбан ителгән кыз баланың —Пломоның мумиясен Чилиның милли музеена китерүдә катнашкан.

1964 -1982 елларда Мостни Чилиның Сантьягодагы милли табигать тарихы музеенда Чили галим-палеонтолог Humberto Fuenzalida Villegas (1904-1966) урынында аның музей җитәкчесе постын биләп торган.

Яман шеш авыруыннан Сантьягода 1991 елның 15 декабрендә вафат була.

Вена университетында Грет Мостниның национал-социализм корбаны булуын дәлилләүче документлар саклана. Университетның тарихи-мәдәни факультетының алдынгы студентларына 2013 елдан алып Грет Мостни премиясе тапшырыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Grete (Margarete) Mostny (Mostny Glaser) (ингл.)
* GRETE MOSTNY GLASER Y EL MUSEO NACIONAL DE HISTORIA NATURAL DE CHILE (1914-1991) (ингл.)
* Grete Mostny (1914-1991)  (ингл.)
Төркем:Австрия галимнәре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Вена университетын тәмамлаучылар
Төркем:1991 елда вафатлар
Төркем:15 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1914 елда туганнар
Төркем:17 сентябрь көнне туганнар
Мария Края

**Мария Края** (алб. Marie Kraja; 24 сентябрь 1911 ел — 21 ноябрь 1999 ел) — албан опера җырчысы.

## Биографиясе
Мария Края 1911 елның 24 сентябрендә соңрак Австро-Венгрия составына кергән Далмация Короллегендәге зур булмаган Задар шәһәре эчендә албаннар яшәгән районда католиклар гаиләсендә туган. Тереза Ананың.туганы булган. Алты яшендә гаиләсе белән этник туган иленә, Албаниянең Шкодер каласына күчкән. Албанияда, зурая барган саен, милли традицияләр һәм албан мәдәнияте белән танышкан.

1930 елдан җыр белән шөгыльләнә башлый. Грацта музыкаль белем, Австрияда Вена музыка һәм башкару сәнгате университеты филиалында белем ала, укуын 1934 елда тәмамлый. Университетны тәмамлаганнан соң, Шкодер урта мәктәбендә, аннары Тирана педагогия институтында укыткан. Тиранада пианист Тонин Гуразиу белән җырчы сыйфатында чыгыш ясый башлый. Края Венада үткән «Милләтләр кичәсе»ндә Албания вәкиле буларак чыгыш ясаган.

Марияның җырлавы үзенчәлекле була, бу албан теле белән зур булмаган немец диалекты кушылуындадыр, бу ул җырлаган тексларга ачык формулировка биргәндер. Җырчы репертуарында традицион албан кала җырлары була, һәм ул профессиональ җырчы башкаруында яңыча яңгырый. Ул албан пианисты Лола Гьока белән бергә гастрольләрдә йөри, 300-дән артык җыр яздыралар. Шул чакта язылган җырлар бик сыйфатлы булмаса да, фонограммалар бүгенге көндә дә кызыксыну тудыра.

1937 елда Мария Италиянең Бари шәһәрендә концерт бирә, ә киләсе елда ул Мюнхенда, Германияда чыгыш ясый. 1938 елда ул Лола Гьока белән бергә венгр музыканты Крист Коконы Миланда укытуга акча җыю максатында хәйрия концертлары оештыра. 1939 елда Флоренциядә концерт бирә.

Икенче дөнья сугышы тәмамлаганнан соң, Края опера сәхнәсендә чыгыш ясавын дәвам итүе белән беррәттән Иордания Миша музыка академиясында да укыта. Ә 1959 елда композитор Пренке Яков һәм либреттист Ллазар Силиканы Mrika — беренче албан операсының ялгыз җырчысы була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Kraja Sopranoja brilante Marie (алб.)

* M. Lalaj, *Instituti Femnor «Nana Mbretneshë»,* Tiranë: Qendra Kombëtare e Artit dhe e Kulturës, 2013. fq. 54. ISBN 9789994351909
* David Cooper, Kevin Dawe: The Mediterranean in music: critical perspectives, common concerns, cultural differences. Scarecrow Press, 2005. ISBN 978-0-8108-5407-9
* Flori Slatina: Portrete artistesh. Tirana: Gazeta 55, 1999. (alb.)
Төркем:Албаниядә вафатлар
Төркем:1999 елда вафатлар
Төркем:21 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1911 елда туганнар
Төркем:24 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Лилия Гыйбадуллина

**Лилия Гыйбадуллина**, Лилия Фаис кызы Гыйбадуллина (*[[1987 ел]]ның [[22 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]], [[Әҗмәт]]*) ― язучы, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2021).

## Биография
Лилия Фаис кызы Гыйбадуллина Әҗмәт авылында урманчы гаиләсенда дөньяга килә, әнисе ― хастаханәнен шәфкать туташы. Лилиягә шигъри сәләт ерак әбисе Нәсимә Исмәгыйль кызының Иске Жияштәге нәсел тамырларыннан килә. Кызның сәләте Гамил Афзалга багышлап мөхәрририят оештырган бәйге барышында кинәттән ачылып китеп, гаҗәеп аһәңле иҗат җимешләре бер-бер артлы туа, газетада дөнья күрә башлады.

Районда уза торган Нур Баян исемендәге фестивальда 2002, 2003 елларда урын, "Иделем акчарлагы" яшь язучылар бәйгесендә 2003 елда Гран-при, икенче елны бүләк алды. Татар әдәбияты буенча республика фән олимпиадасында (2003, 2004), нәфис сүз осталары конкурсында (2003) жиңде. Күренекле шагыйрь Рәдиф Гаташ "Таң кызы" дип атаган Лилия 2004 елда Такталачык урта мәктәбен көмеш медальгә тәмамлый, КДУның татар филологиясе һәм тарихы факультетына имтихансыз кабул ителә, 5 елдан аны кызыл дипломга тәмамлый.

Анда укыганда Татарстан Язучылар берлегенә әгъза итеп алына.

Чаллы мәгариф идарәсендә, «Мәйдан» журналында эшли, хәзер "Халкым минем" газетасы мөхәррире хезмәтен башкара. Читтән торып КДУ аспирантурасында укый. Мәктәптә белем алганда ук, 2004 елны "Мин бәхетне күрәм" дигән шигъри җыентыгы Казанның "Мәгариф" нәшриятында басылып чыкты. 2010 елның 30 июлендә фамилиясен Гыйбадуллинадан Сираевага үзгәртте: әнисе ягыннан тамыры Актаныш районының Калмаш авылына тоташкан, Тукай районынын Күзкәй авылы егете, КамПИ төгәлләгән Илһамның яры булды.

## Әсәрләре
Берничә жыентык авторы.
* "Мин бәхетне күрәм" шигъри җыентыгы (2004)
* «Кайту» шигырьләр җыентыгы

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2003 ― «Иделем акчарлагы» яшь язучылар бәйгесе ― Гран-при
* 2021 ― Саҗидә Сөләйманова премиясе ― «Кайту» шигырьләр җыентыгы өчен 

## Бәя




## Чыганаклар
* *Йосыф Хуҗин*. Җирлегебез көзгесе (Мәгълүмат чаралары тарихы). Сарапул, 2015, 175-176 битләр.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаучылар
Сәмига Сәүбәнова

**Сәмига Сәүбәнова,** *Сәмига Әһелтдин кызы Сәүбәнова (20.05.1946) -  [[Татарстан язучылар берлеге|Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы]], язучы.*

## Биография
Сәмига Әһелтдин кызы Сәүбәнова (20.05.1946) туган авылы Югары Яхшыйда - сигезьеллык, Иске Байсарда урта мәктәпне гамамлады. 1960 еллар уртасыпнан яза башлан, актив хабәрчегә әверелде. Нәсер, кечкенә хикәяләре дә күрде. КДУның татар теле һам әдәбиягы бүлеген тәмамлады.

Анып хезмәт эшчәнлеге торле тармакларга карый; авылда - клуб мөдире, район газетасында - тәржемәче, әләби мөхаррир, укытучы, балалар бакчасында - тәрбияче, заводта - эшче-аппаратчы. Гомеренең елын "Казан утлары" журналында секретарь-машинистка һөнәренә багышлый, 1990 елдан 2003 елга кадәр Мәдәният министрлыгының Республика халык һәм мәдәни-агарту фәнни-методик үзәгендә өлкән белгеч вазыйфаларын башкара. 2003-2004 елларда "Татар иле" газетасында хәбәрче була.

## Иҗаты
Сәмига әдәби иҗат белән яшьтән үк мавыкса да, бай тормыш тәжрибәсе туплап, дөньяга ныклы үз карашы утырып җиткәч һәм гомеренен дүртенче дистәсен ваклагач кына ижат белән җитди төстә шөгыльләнергә керешә. Язучы төрле жанрларда каләмен сынап карый. Аның юмор-сатира, балалар һәм өлкәннәр прозасына караган ("Кызтәкә", "Табигать ялгышы") повестьлары, ("Күпер", "Арыслан буласым килә", " Кайда идең син, рассам?", "Язмышым сагышы", "Яшльлегемнең моңсу кыры", "Көмеш күл") драма әсәрләре, мәдәнияткә кагылышплы мәкаләләре көндәлек матбугатта - "Чаян", "Сөембикә", "Ялкын", "Идел" журналларында, "Мәдәни җомга", "Ватаным Татарстан", "Шәхри Казан", "Сабантуй", "Татар иле" газеталарында, "Безнен сәхнә" кебек күмәк жыентыкларда, Республика халык иҗаты һәм мәдәни-агарту фәнни-методик үзәге тарафыннан чыгарыла торган репертуар-методик басмаларда даими басыла, радио-телевидение тапшыруларында янгырый. Ул шулай ук онытылган һәм бүгенге көндә гамәлдә булган татар халык бәйрәмгәре, халык гореф-гадәтләре, тамашалары турындагы мәгълүмат-тасвирламаларны эченә алган күпсанлы белешмә-җыентыкларны төзүче буларак та билгеле. "Бәйрәмнәр: туйлар" (1998), "Балачак бәйрәмнәре (1999), "Каз өмәсе" (1999), "Бәйрәмнәр, туйлар өчен" (1999), "Жинү көне белән!" 2000), "Ак күңелле әниләр" (2001), "Хуш киләсең, Яңа ел!" (2002), "Бүген бәйрәм, бүген туй" (2005) кебек китаплар - шулар җөмләсеннән.

## Бүләкләре
Матбугат һәм мәдәният өлкәсендәге нәтиҗәле хезмәтләре өчен Татарстанның Мактау грамоталары белән бүләкләнә. Ул - 2000 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Чыганаклар

* Йосыф Хуҗин. "Җирлегебез көзгесе". ― Сарапул, 2015, 180 нче бит
Фәридә Хәсьянова

**Фәридә Шаһимәрдан кызы Хәсьянова** (11 декабрь 1952 ел, СССР, ТАССР, Казан) - Татарстан Республикасының әйдәп баручы рәссамы, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы, Татарстан Республикасының халык рәссамы, Бакый Урманче исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.

## Биографиясе
1952 елның 11 декабрендә Казан шәһәрендә туа. 1973 елда Казан сәнгать училищесын тәмамлый.

Казан сәнгать училищесын тәмамлагач, Казан модельләр йортында модельер, Татарстан Сәнгать фондында интерьерлар проектлаучы һәм бизәүче, сәнгать редакторы, ә аннары Татарстан китап нәшриятының баш рәссамы, «Идел» журналының баш рәссамы булып эшли.

Фәридә Хәсьянова станок һәм гамәли графикада, рәсем сәнгатендә (портрет, натюрморт), фольклор һәм концерт милли костюмы, сәнгать дизайны һәм интерьерны бизәү, татар китабын сәнгати бизәү өлкәсендә эшли.

1999 ел - Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.

1999 ел - Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгының Б. Урманче исемендәге премиясе лауреаты .

2000 ел - Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы.

2004 елда Россия Тарихи шәһәрләр һәм төбәкләр берлеге тарафыннан Россия халыкларының тарихи-мәдәни һәм табигый мирасын саклау һәм арттыру эшендә аерым казанышлары өчен ул «Нестор — летописец» алтын медале белән бүләкләнгән.

2008 ел - Татарстан Республикасының Халык рәссамы.

Казанда яши һәм эшли.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Arthive - Фарида Шагимардановна Хасьянова
* Мой дом - Фарида Хасьянова

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Дамир Хафизов

**Дамир Сирин улы Хафизов** (24.10.1974, СССР, ТАССР, Азнакай районы, Уразай) - рәссам, Татарстан Республикасы Рәссамнар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
Дамир 1974 елда Татарстан Республикасы Азнакай районы Уразай авылында гадәти татар гаиләсендә туа.

1981 елда мәктәпкә укырга керә.

1989-1993 елларда Лениногорск педагогика училищесының сәнгать-график бүлегендә укый.

1993 елдан - 15 ел үз мәктәбендә рәсем, сызым һәм география укытучысы булып эшли. Дамир Хафизов мәктәп программасыннан таныш булган география фәнен квалификацияле укыту өчен, 1999 елда Казан дәүләт педагогика университетының табигый-география факультетының читтән торып уку бүлеген тәмамлаган.

2008 елда Яр Чаллы шәһәренә китә (гаиләгә акча кирәк булган, белгечлеге буенча эшләмәгән).

2010 елдан рәсем сәнгате белән профессиональ рәвештә шөгыльләнә башлый.

## Күргәзмәләре
Мәскәү, Казан, Уфа, Яр Чаллы, Әлмәт, Лениногорск, Бөгелмә, Азнакай, Октябрьск, Баулы шәһәрләрендә үткәрелгән күргәзмәләрдә катнашкан. Шәхси күргәзмәләре Азнакай шәһәрендәге "Азнакай курчагы" халык һөнәрчелеге Йортында, "Эбиволь" галереясында, театрның күргәзмәләр залында узган. К.Тинчурин исемендәге музейда, Казан шәһәренең «Шәһри Казан» газетасы редакциясенең күргәзмәләр залында, Я. Гашек исемендәге Бөгелмә шәһәре музеенда узган.

Нигездә, эшнең предметы һәм темасы булып пейзаж һәм натюрморт тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мой дом - Дамир Хафизов
* Gallerix - Дамир Хафизов
* Союз художников Республики Татарстан 
Төркем:Татарстан рәссамнары
Варис Хәсәнов

**Варис Габдулла улы Хәсәнов** (12 май 1941 ел, СССР, ТАССР, Казан) - рәссам, Мәскәү Рәссамнар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
1941 елның 12 маенда Казан шәһәрендә туган.

Җиде сыйныфны тәмамлаганнан соң, 1956 елда Казан сәнгать училищесына укырга керә. 18 яшендә иң яхшы эскиз өчен - Мәскәүгә бару өчен конкурста премия ала. 
1961 елда Н.Островский исемендәге Ташкент театр-сәнгать институтына сәнгать факультетының рәсем сәнгате бүлегенә укырга керә.

3 курстан Совет Армиясенә алына, анда ул «Фашист Германиясен җиңүгә 25 ел» медале белән бүләкләнә.

1966 елда Ленинградның И. Е. Репин исемендәге рәсем сәнгате, скульптура һәм архитектура институтына укырга керә.

1971-1975 елларда Казанда эшли. Аннан Мәскәүгә күчә.

Варис Хәсәновның исеме Германиядә нәшер ителгән барлык чор һәм халыклар рәссамнарының «Albqemahue Kunstler» дөньякүләм сәнгать тарихы антологиясенә, шулай ук Казанда чыгарылган татар энциклопедик сүзлегенә кертелгән.

## Соңгы үргәзмәләре
Мәскәү рәссамнарының «Җир һәм кешеләр» күргәзмәсе, Смоленск шәһәре, 1993 ел.

Халыклар дуслыгы галереясеннән күргәзмә, В. И. Ленин Үзәк музее, Мәскәү, 1994 ел.

Татар рәссамнары күргәзмәсе, «Кытай-шәһәр» галереясе, Мәскәү, 1995 ел.

Мәскәү һәм Казан шәһәре татар рәссамнары күргәзмәсе, «Кузьминки» мәдәни үзәге, 2002 ел.

Мәскәү рәссамнарының «Рәсем сәнгатендә төс» күргәзмәсе, ЦДХ, Мәскәү, 2006 ел.

## Чыганаклар
* Мой дом - Варис Хасанов
* Хасанов Варис Абдуллович 
Төркем:Татарстан рәссамнары
Наталья Гаврилица

**Наталья Гаврилица** (рум. Natalia Gavrilița, 21 сентябрь 1977) — Молдавияның дәүләт һәм сәяси эшмәкәре. "Гамәлләр һәм бердәмлек" партиясе  вице-рәисе. Элек — Молдавиянең финанс министры (2019).

## Биографиясе
Наталья Гаврилица  1977 елның 21 сентябрендә Малаешты авылында туган (Днестр буе)

2000 елда Молдавия юридик университетының юридик факультетын, 2005 елда Джон Ф.Кеннеди идарә итү мәктәбен — Гарвард университеты факультетларының бересендә белем ала, дәүләт сәясәте магистры дәрәҗәсен ала.

2000-2003 елларда Кишинёвта АКШ илчелеге карамагында Сәяси һәм икътисади эшләр бюросында сәяси мәсьәләләр буенча ассистент булып эшли, 2005 елда — Вашингтонда бөтендөнья банкының Европа һәм Үзәк Азия буенча офиста вице-рәйесенең киңәшчесе, 2005-2006 елларда — стажер, ә аннары Брюсселдә Европа комиссиясендә икътисад һәм финанс баш идаралыгында киңәшче булып эшли.

2007-2008 елларда — Молдавиядә Икътисад һәм сәүдә министрлыгы карамагында сәяси идарә итү һәм макроикътисади программаларның үсеше идаралыгы җитәкчесе, 2008-2009 елларда — Молдавия хөкүмәте янында ярдәм күрсәтү һәм координацияләү программалары идарәсенең башлыгы.

2009-2013 елларда — олы киңәшче, ары Оксфордта урта һәм түбән керем белән үскән илләрнең статистика программасының анализлау, күрсәтү һәм җаваплылык ысулы белән шөгелләнгән Oxford Policy Management халыкара консалтинг компаниядә менеджер.

2013-2014 елларда — Молдавия мәгарифе министрлыгының аналитика, мониторинг һәм сәясәте идарәлегенең баш консультанты (бу чорда мәгариф министры Майя Санду була).

2014-2015 елларда — Молдавия мәгариф министрлыгының дәүләт секретаре.

2015-2019 елларда — Лондонда Global Innovation Fund (GIF) генераль директоры.

2017 елдан — Лидеры Майя Санду булган «Гамәлләр һәм бердәмлек» фиркасе әгъзасе, хәзерге вакытта — вице-рәисе.

2019 елның 8 июнендә Майя Санду хөкүмәтендә финанс министры портфелен ала. 12 ноябрьдә Молдавия парламенты Майя Санду  хөкүмәтенә шөбһә вотумын белдерә.
2021 елның 27 гыйнварында Молдавия президенты Майя Санду Гаврилицаның кандидатурасын премьер-вәзир вазифасына тәкъдим итә бу вазифа Иона Кик отставкага киткәч буш була, ләкин 11 февральдә Молдавия парламенты Гаврилица күрсәткән хөкүмәт составын бер тавыштан кире кага. 11 февральдә Майя Санду кабаттан Наталья Гаврилицаны  премьерлыкка тәкъдим итә.
Румын, рус, инглиз, француз һәм испан телләрен белә.

## Шәхси тормышы
Тормышта.

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисадчылар
Төркем:Молдавиядә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:21 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1977 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Молдова сәясәтчеләре
Төркем:Молдова премьер-министрлары
Лана Петранович

**Лана Петранович** (хорв. Lana Petranović*;* 4 гыйнвар 2000) — Антонио Соуза-Кордейру белән парлап шууда чыгыш ясаучы хорват фигуристы. Хорватиянең өч тапкыр чемпионы, Европа чемпионатында һәм дөнья чемпионатында катнашучы.

## Карьерасы

### Иртә еллары
Петранович конькида 2007 елда шуа башлый. Элек ялгыз чыгыш ясый, 2014 елның октябрендә юниорларның Гран-при сериясендә катнаша. 2015 елның гыйнварында Турнирнда Европаның кышкы үсмерләр олимпия фестивалендә соңгы тапкыр ялгыз разрядта чыгыш ясый.

Петранович парлы шууга карар итә, аның партнеры Михаэль Люк була. Пар АКШ-та күнекмәләр ала. 2015 елның беренче сентябрендә алар Италиянең Trophy Lombardia халыкара аренасында беренче тапкыр чыгыш ясый һәм башка ярышларда, шул исәптән «Челленджер» сериясенең өч турнирында катнаша, ләкин аннан соң пар таркала. Аларның берлектәге соңгы ярышы булып 2016 елның февраль аенда Хельмут Зайбт Мемориалы тора.

Петранович Мәскәүгә күчеп килә 2016 елда Россия фигуристы Антонио Соуза-Кордейру белән парда була.

### Мизгел 2016/2017
Юрий Ларионов җитәкчелегендәге җыелма команда  өчен беренче тапкыр чыгыш ясагач, Петранович / Соуза-Кордейру 2016 Warsaw Cup турнирында дүртенче  урынны били. Шулай ук, «Загребның алтын конькина» алар бишенче була; 2017 елгы Европа чемпионатында Острава шәһәрендә  15-се һәм Һельсинки шәһәрендә дөнья чемпионатында 21-се урынны билиләр.

### Мизгел 2017/2018
Петранович тубыгына җәрәхәтләнгәннән соң операция кичерә һәм бозга тик өч айдан соң гына кайта. Тергезелүе аркасында алар 2018 елгы Кышкы Олимпия уеннарында квалификациянең соңгы этабы булган 2017 Trophy Nebelhorn турнирында катнаша алмый. Ярышларга гыйнварда әйләнеп кайталар, Мәскәүдә 2018 елгы Европа чемпионатында 12 нче урынны алалар. Мартта Миланда дөнья чемпионатында 21-се урынны билиләр.

### Мизгел 2018/2019
Аларның тренеры Дмитрий Савин була. Петранович/Соуза-Кордейру 2018 Lombardia Trophy турнирында 7-се урынны яулыйлар.

## Нәтиҗәләр

### Соуза-Кордейру белән

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Лана Петрович / Антонио Суза-Корнеев (инг.) на официальным сайте Международного союза конькобежец.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Хорватия
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:4 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:2000 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Хорватиядә туганнар
Ринат Насыйров

**Ринат Сахиулла улы Насыйров** (5 гыйнвар 1942 ел, СССР, БАССР, Авыргазы районы, Талбазы) - архитектор, рәссам.  
## Биографиясе
1942 елның 5 гыйнварында Башкортостан Республикасының Авыргазы районы Талбазы авылында туа. 

1965 елда С. М. Киров исемендәге Урал политехника институтының архитектура факультетын тәмамлый (Свердловск).

Өфе шәһәрендәге "Башкиргажданпроект" институтының баш архитекторы (1965-1970).

"Татинвестгражданпроект" институты проектларының баш архитекторы (1970-1973).

Яр Чаллы шәһәренең баш архитекторы (1973-1984).

Татарстан Республикасының төзелеш һәм архитектура эшләре буенча Дәүләт комитеты рәисе (1984-1990).

1980 нче еллардан станок рәсем сәнгате белән актив шөгыльләнә башлый, авангард юнәлештәге рәссам буларак таныла. Үз иҗатында Насыйров дөнья диннәренең рухи һәм фәлсәфи нигезләренә таяна, Буддизм һәм Ислам мәдәнияте, татарлар, халык сәнгате символик-эстетик системасын чагылдыра. Станок эшләренең күпчелеге аллегорик рәвештә, Р.С. Насыйровның Борынгы Һиндстан медитатив практикасы өлкәсендә яткан рухи эзләнүләренә нигезләнгән.

2005 елдан - баш рәссам, "Тастройпро" ҖЧҖ архитекторы (Казан). Архитекторлар берлеге әгъзасы (1969); Рәссамнар берлеге әгъзасы (1983).

## Күргәзмәләре
1991 - Дюссельдорф, Германия

2003 – «Большая Волга» (Түбән Новгород)

2006 - «Вечность-знаки»(2006)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мой дом - Ринат Насыров
Төркем:Татарстан рәссамнары
Зур Кизай

**Зур Кизай күле** — Татарстанның Азнакай районыда  Чәкән авылыннан 7 км көньяк-көнбатыштарак урнашкан күл
## География
Сулык Азнакай районының Чәкән авылыннан 7 км кҡньяк-көнбаештарак урнашкан.  Күл озынча формада, озынлыгы 320 м, иң зур киңлеге 70 м (1984 елда үлчәнгән), уртача тирәнлеге 0,94 м, иң зур тирәнлеге 1,45 м. .

## Гидрография
Күл карст-суффозия процессында барлыкка килгән. Күлнең суы йомшак, җиңелчә минеральләшкән, төссез, Күл суының үтә күренмәлелеге 55 см.
Хуҗалык-көнкүреш максатларында файдаланыла..

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Азнакай районы күлләре
Рәшит Госманов

**Рәшит Әскәр улы Госманов** (4 август 1937 ел, СССР, ТАССР, Казан ― 17 сентябрь 2022 ел, РФ, ТР, Казан) - график, рәссам, Рәссамнар берлеге әгъзасы. Россиянең атказанган рәссамы.

## Биография
1937 елның 4 августында Казанда туган.

Казан сәнгать училищесында (1952-1956) укый, Чабаксар сәнгать училищесына күчә, 1958 елда аны тәмамлый.

Яши Йошкар-Ола (1958), Куйбышев (1965), Казан (1966).

Рәссамнар берлеге әгъзасы (1976).

1970-1980 елларда СССР буйлап (Иделнең Ерак Көнчыгышка кадәр) рәсем сәнгате осталарының иҗат төркеме составында бик күп сәяхәт ясый.

1996-1997 еллар Сан-Франциско шәһәрендә яши һәм эшли (АКШ).

1976 елдан Рәссамнар берлеге әгъзасы, чит илләрдә Бөтенроссия күргәзмәләрендә, халыкара күргәзмәләрдә һәм Совет сәнгате күргәзмәләрендә катнаша.

2022 елның 17 сентябрендә Казанда вафат.

## Иҗаты
Р. Ә. Госманов – республиканың әйдәп баручы рәссам-акварелистларының берсе.

Аның иҗаты киң жанр һәм тематик диапазон: лирик, шәһәр һәм индустриаль пейзажлар, герой һәм хәрби-патриотик темаларга композицияләр, натюрмортлар белән аерылып тора.

## Күргәзмәләре
Бөтенсоюз, бөтенроссия күргәзмәләрендә (1970-1980 еллар), "Зур Идел" зональ күргәзмәләрендә (1969, 1974, 1980, 1991), чит илдә совет сәнгате күргәзмәләрендә (1970-1990 еллар) катнашкан.

Рәссамның шәхси күргәзмәләре 1968, 1975, 1993 елларда Казанда, 1973, 1978 һәм 1982 елларда Мәскәүдә, 1997 елда Сан-Францискода үткән.

## Әсәрләр коллекцияләре
Р. Ә. Госманов әсәрләре Марий республика фәнни-туган якны өйрәнү музеенда (Йошкар-Ола), ТР Милли музеенда, ТР дәүләт сынлы сәнгать музеенда, Яңа Кырлай Габдулла Тукай музей комплексында, Болгар тарих-архитектура тыюлыгында, Әлмәт шәһәренең Картиналар галереясендә, шулай ук АКШ, Япония, Австрия, Греция һәм башка илләрдәге шәхси җыелмаларда саклана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Tatarica. Татарская энциклопедия

Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Русиянең атказанган рәссамнары
Нгагунг Тсо

**Нгагунг Тсо**(Тибет телендә: རྔ་གུང་མཚོ།, Wylie: rnga gung mtsho; гадиләштерелгән Кытай иероглифлары белән: 安贡错; традицион Кытай йероглифлары белән: 安貢錯; пиньин: Āngòng Cuò) Кытайда, Тибет Автономияле Регионында, Чамдо префектурасында, Бахой даирәсендә, Раква Тсодан төньякта күл. Күлнең озынлыгы 3,9 км, максимум киңлеге 2,1 км, уртача киңлеге 1,6 км. Аның мәйданы 6,1 км². Күлдән Парлунг Елгасы агып чыга.
Төркем:Тибет
Лариса Ившина

**Ившина Лариса Алексеевна** (; 9 июнь 1960) — ССРБ һәм украин журналисы. «День» газетасының баш мөхәррире. Украинаның атказанган журналисты (2001).

## Биографиясе
Ившина Лариса Алексеевна 1960 елның 9 июнендә Волынск өлкәсенең Локачи шәһәрчегендә туган. Атасы — Җановага Алексей Павлович (1927-1961), әнисе — Мария Архипова (1927 елгы). 1984 елда Тарас Шевченко исемендәге Киев дәүләт университетының журналистика факультетында белем ала. Лариса Ившина университетны тәмамлаганнан соң хәбәрче булып эшли, соңыннан 1990 елда «Киевский вестник» дип үзгәртелгән «Знамя коммунизма» газетасының бүлек мөдире булып эшли. 1992 елның июлендә «Киевские ведомости» газетасының сәясәт бүлеге мөхәррире, ә киләсе елда баш мөхәррир урынбасары була. 1994 елның декабрь аенда АКШ-та Брукинг университетында стажировка үтә.

1995 елдан алып 1996 елга кадәр Украинаның премьер-министры Евгений Марчукның пресс-секретары. Азак 1996-1997 елдан — халыкара медиа-үзәкнең баш мөхәррире сыйфатында эшли.

1997 елның гыйнварында «День» газетасының баш мөхәррире булып эшли.

Лариса Ившина Джеймс Мейс  исемендәге премияне оештыручы. Блаженный Кароль Войтыла исемендәге журналистика премиясенең жюри составына керә. «Острое академиясе» милли университетының, Леся Украинка исемендәге Волынь милли университеты, Иван Франко исемендәге Львов милли университеты һәм «Львов политехник» милли университетының күзәтү советына керә. 2016 елда — Леся Украинка исемендәге Волынь милли университетының мактаулы профессоры.

## Йогынтысы
Ившина Лариса Алексеевна «Үзәк» атналыгы төзегән «Украинаның 100 иң йогынтылы хатын хатыны» исемлегенә берничә тапкыр кертелә. Мәсәлән, 2006 елда ул 32-се урынны биләгән, 2007 елда — 35 урынны, ә 2008 елда — 20-се урынны били, 2013 елда — 83 урынны, 2014 елда — 85 урынны били, 2015 елда — 62 урынны били, ә 2016 елда — 71 урынны.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Украинаның атказанган журналисты (2001).

## Шәхси тормышы
Ир — сәясмән Евген Марчук

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ журналистлары
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:9 июнь көнне туганнар
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Украинада туганнар
Төркем:Украина журналистлары
Клара Таҗиева

**Клара Таҗиева** - ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе

## Тәрҗемәи хәле
Таҗиева Клара Сабир кызы 1941 елның 25 июнендә   Үзбәкстанның Әндижан шәһәрендә туган. Казан музыка училищесын тәмамлаганнан соң, Казан дәүләт консерваториясенең композитор - теория факультетына (Ю. В. Виноградов классы) укырга керә һәм музыка белгече булып чыга. Беренче иҗади чыныгуны Татарстан радиосында ала. Музыкаль тапшырулар редакциясендә музыкаль мөхәррир булып ун ел эшләү (1969-1979) дәверендә Клара Таҗиева Татарстан Республикасының  музыкаль тормышына кагылышлы барлык вакыйгаларны:  әдәби - музыкаль тапшырулар, сәнгать әһелләре белән очрашулар, артистларның иҗат портретларына багышланган тапшырулар әзерләүне зур осталык белән башкара. Шулай ук үзешчән сәнгатьтә катнашучыларның язмаларын әзерли, республика буенча йөреп, аларны барлап, эзләп табып халыкка җиткерү эшендә дә актив катнаша. 

1971-1973 елларда СССР фәннәр Академиясенең Тел, әдәбият һәм сәнгать институты каршында аспирантурада укып белемен күтәрә. Татар музыкасына нигез салган композиторларның берсе Мансур Мозаффаров иҗатын тирәннән өйрәнеп, (фәнни җитәкче А. Дмитриев) диссертация яклый.

1994 елда шушы хезмәтенә нигезләнгән китабы басыла. 

2006 елда Мансур Мозаффаров иҗатына багышланган “Башка берни дә кирәкми” дип аталган икенче китабы дөнья күрә.

1981-1997 елларда  елда Клара Таҗиева Габдулла Тукай исемендәге татар дәүләт филармониясенең әдәби - музыкаль лекторий бүлегендә музыка белгече булып хезмәт күрсәтә. Биредә Гали Ильясов, Наҗия Теркулова, Илһам Шакиров, Эмил Җәләлетдинов, Әлфия Галимова һәм башка бик күп сәнгать осталары белән бергә эшли. Концертларны татар һәм рус телләрендә камил итеп, югары дәрәҗәдә профессиональ югарылыкта алып бара. Бигрәк тә үсеп килүче яшь буынга татар музыка сәнгатенең тарихын, казанышларын, шәхесләрен, иң матур үрнәкләрен пропагандалый.

Лаеклы ялга чыккач та, ул үзенең иҗади эшен дәвам итә. Композиторларның һәм шагыйрьләрнең  юбилейлары уңаеннан иҗади очрашулар үткәрә, матбугатта сәнгать өлкәсенә караган язмалары белән даими катнаша. Төрле музейларда композиторлар, сәнгать осталарының иҗат кичәләрен оештыра, лекцияләр укый.

## Мактаулы исеме

* ТР композиторлар берлеге әгъзасы
* РФ журналистлар берлеге әгъзасы
* ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1991)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* https://tatfil.ru/tt/about/names/

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Үзбәкстанда туганнар
Төркем:Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар
Хуҗа Галиев

**Галиев Хуҗа Гали улы**— сугыш һәм хезмәт ветераны.

## Кыскача биография
1906 елның 7 ноябрендә Сосна авылында туган. Сосна мәктәбендә башлангыч белем ала. Башта үзләренең  гаилә хуҗалыгында крестьян хезмәтен татый. Аннан соң Донбасс шахталарында ике ел күмер чаба.

## 1958-1940 елларда хезмәте
1928-1929 елларда эшче-крестьян Кызыл Армиясе сафларында хезмәт итә. Хезмәтен тутыргач туган якларына кайта һәм 1940 елга кадәр Салавычта эшче-крестьян депутатларының авыл Советы рәисе, Балтачта хәзерләүләр конторасы директоры, район Советы башкарма комитетының сәүдә бүлеге мөдире булып эшли.

## Фин сугышы һәм Бөек Ватан сугышында катнашу. Хәрби бүләкләр
1940 елда Х.Галиевкә кабат солдат киемен кияргә туры килә—аны акфиннәргә каршы сугышка алалар. Шушы китүдән ул Бөек Ватан сугышы фронтларына кереп китә. 1944 елның көзенә кадәр Карелия фронты гаскәрләре составында катлаулы позицион сугыш операцияләрендә катнаша, авыр яралана. Госпитальләрдә озак дәваланганнан соң инвалид булып туган ягына кайта. Ватан азатлыгын саклаудагы батырлыклары өчен беренче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, сугышчан медальләр белән бүләкләнә.

## Сугыштан соңгы чор. Җитәкчелек эшләре
Кайту белән Х.Галиевне район финанс бүлеге мөдире итеп билгелиләр. 1950 елда ул хезмәт ияләре депутатларының район Советы башкарма комитеты рәисе итеп сайлана. Шушы сугыштан соңгы авыр чорда ул әлеге постта 1954 елга кадәр эшли, район хуҗалыгын аякка бастыру өчен күп көч куя.

1954-1961 елларда башта «Кызыл мехчы», аннан соң Балтач сөт-май комбинаты директоры була.

## Җәмәгать эшләре. Дәүләт бүләгенә ия булу
Х.Г.Галиев нинди генә постта эшләсә дә үзен үтә җаваплы, үзенә һәм кешеләргә карата таләпчән, принципиаль коммунист-җитәкче итеп таныта, шул сыйфатлары белән халык ихтирамын казана. Шушы олы ихтирамның чагылышы буларак, 1950 елда Татарстан АССРның Казан өлкәсе (бу чорда Татарстан АССР ике өлкәгә— Казан һәм Чистай өлкәләренә бүленә иде) югары Советына депутат булып сайлана. Күп мәртәбә хезмәт ияләре депутатларының Балтач район Советы депутаты, партиянең район комитеты әгъзасы, аның бюро әгъзасы булды. Х.Галиев лаеклы ялга чыккач та актив җәмәгать эшеннән аерылмады, хезмәт коллективларында, яшьләр арасында еш чыгышлар ясап, аларны тәрбияләүгә зур өлеш кертте. Шушы хезмәтләре өчен 1975 елда хөкүмәтебез аны «Почет билгесе» ордены белән бүләкләде.

Сугыш һәм хезмәт ветераны Х.Г.Галиев Балтач авылында яши. Ул районыбызның иң өлкән кешеләренең берсе. 

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006