open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Николай Карамзин

**Никола́й Михаи́л улы Карамзи́н** (; 1766 елның 12 декабре — 1826 елның 3 июне) — рус тарихчысы, историограф, язучы, шагыйрь. Петербург Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы, «Мәскәү журналы» һәм «Европа хәбәрчесе» мөхәррире.

Николай Карамзин 1766 елның 12 декабрендә (иске стиль буенча 1 декабрьдә) Сембер шәһәре янында дөньяга килде. Өйдә укый, ундүрт яшеннән Мәскәү пансионында укыды. Әрмедә әз генә хезмәт итте. Соңрак масоннар хәрәкәтендә катнаша.

Язучы буларак Карамзин сентиментализм өлкәсендә мәшһүр. Ул «Рус сәяхәтчесе хатлары» һәм «Мескен Лиза» әсәрләре аша рус сентиментализмы өлкәсенә нигез сала.

## Сылтамалар
* 
* «Мескен Лиза»  

Төркем:Рус тарихчылары
Төркем:Рус язучылары
1759 ел

## Вакыйгалар
* 13 сентябрь — Инглизләр Квебекны басып алалар.

## Туулар

* 25 гыйнвар — Роберт Бернс, шотланд шагыйре.
* 10 ноябрь — Фридрих Шиллер, алман шагыйре, драматург.

## Вафатлар

Төркем:1759 ел
Төркем:Еллар
Гали Ильясов (актер)

**Гали (Миңлегали) Әхсән улы Ильясов** (1900 — 1970) — татар актеры, режиссер.

Гали Ильясов үзенең сәхнә эшчәнлеген туган шәһәре Әстерхан дәүләт татар драма театрында 1922 елда башлап җибәрә, аннан Мәскәүдәге театр сәнгатенең Үзәк техникумында режиссерлык бүлегендә белем ала. 1926 — 1933 елларда ул Мәскәүнең татар дәүләт "Эшче" театрында актер, режиссер һәм баш режиссер булып эшли. Монда ул Шәриф Камалның "Козгыннар оясында", "Ут", "Таулар"; Риза Ишморат һәм Кәрим Тинчуринның "Тургай" әсәрләрен сәхнәгә куя.

1933 елдан Республика татар күчмә театрының баш режиссеры.

1937 елда ул нахакка репрессиягә эләгә һәм бары тик 1956 елны гына төрмәдән Казанга әйләнеп кайта. Аннан соң Әлмәт театрында С. Кальметовның "Зәкия", Гариф Ахуновның "Чулпы җыры" әсәрләрен сәхнәләштерә.

## Гаилә хәле
* Беренче хатыны Гөлсем Камская, драма актрисасы, РСФСР атказанган артисты. Балалары Дэллюс (1922-1981), Әсфән.
* Икенче хатыны Екатерина Владимир кызы, Кырым театры балеринасы (*сөргендә чакта өйләнеп кайткан*).

## Искәрмәләр


Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Сәяси репрессия корбаннары
Төркем:Тинчурин театры режиссерлары
Халыкара туризм көне

**Халыкара туризм көне** (ингл. *World Tourism Day*) — ел саен 27 сентябрь көнне билгеләнгән халыкара бәйрәм. Бәйрәм 1979 елда Халыкара туризм оешмасының Генераль ассамблеясе тарафыннан расланды.

Бәйрәмнең максаты — туризм пропогандасы.

## Моны да карагыз

* Туризм көне

Төркем:Туризм
Төркем:27 сентябрь
Төркем:Халыкара көннәр
551 ел (б. э. к.)

## Вакыйгалар

## Туулар
* 28 сентябрь — Конфуций, Кытай фәлсәфәчесе.

## Вафатлар

Төркем:551 ел (б. э. к.)
Төркем:Еллар
Зәй сусаклагычы

**Зәй сусаклагычы** — Дала Зәе елгасында урнашкан, 1963 елда төзелгән Зәй ГРЭСының су суыту буасы. Күләме 63 миллион м³, су өслегенең мәйданы 20,5 км², озынлыгы 12 км, уртача киңлеге 1,7 км, уртача тирәнлеге 3,1 м.

Төркем:Татарстан сусаклагычлары
Төркем:Русия сусаклагычлары
Төркем:Әлифба буенча сусаклагычлар
Люция Фарсина

**Люция Фарсина** — татар театры сәхнәсенең «йолдызы», Татарстанның халык артисткасы. 
## Тәрҗемәи хәле
Люция Абдулла кызы 1930 елның 30 сентябрендә Казанда хезмәткәр гаиләсендә туган. Казан театр училищесын тәмамлаган (1951).

К.Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры артистлары арасында Люция Фарсинаның исеме мактаулы урыннарның берсен били. Ул анда 1951 елдан 1985 елга кадәр әйдәп баручы артистларның берсе, сәхнәнең чын хуҗабикәсе булды. Аның иҗади сәләте гаҗәеп дәрәҗәдә сыгылмалы һәм киң кырлы. Ул уйнаган рольләр арасында кемнәр генә юк. Анда тормышны аңларга тырышучы Сәгыйть исемле шук малай да (“Кара йөзләр”), саф күңелле татар карчыгы Зөлхия дә (“Кыр казлары артыннан”), гомумән, төрле язмышлы, төрле характердагы, төрле яшьтәге хатын-кыз образлары бихисап. Ул классик драматургия үрнәкләре булган Зөһрә, Кручинина, Смиральдина кебек образлар белән беррәттән, күренекле язучыларның әле яңа гына язылган, карасы да кибеп өлгермәгән әсәрләрендә гаҗәеп осталык белән чыгыш ясаган актриса да. Аларны ул сәхнә образы буларак камилләштерде, тиешле калыпка кертте, шуның белән драматургларның иҗатташ дустына әверелде.

Ул 2005 елда вафат булды.
## Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исемнәр
1980 елда аңа “Татарстанның АССРның халык артисты” дигән мактаулы исем бирелде.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ә. Гобәйдуллина: Фарсиннар театры

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:ТАССР халык артистлары
Тәрҗемәчеләрнең халыкара көне

**Тәрҗемәчеләрнең халыкара көне** яки **Халыкара тәрҗемәчеләр көне** (ингл. *International Translation Day*) — тәрҗемәчеләрнең һөнәри бәйрәме. Ел саен 30 сентябрь көнне бәйрәм ителә. 419 я 420 елда ул көндә Библияне тәрҗемә иткән Изге Жером вафат була, шул чактан тәрҗемәчеләрнең саклаучысы дип санала башлый. Бәйрәм 1953 елдан алып Халыкара тәрҗемәчеләр федерациясе тарафыннан алга сөрелә, 1991 елдан алып рәсми буларак үткәрелә. Бәйрәм бөтен дөнья тәрҗемәчеләренең (христиан булганнарының гына түгел) солидарлыгын күрсәтер, тәрҗемәче һөнәренең престижен төрле илләрдә ныгытыр өчен үткәрелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Илкүләм тәрҗемәчеләр лигасы (Россия)
* :Төркем:Тәрҗемәчеләр

Төркем:Халыкара көннәр
Төркем:30 сентябрь
Төркем:Тәрҗемәчелек
Россия императорлары

**Россия императорлары** — 1721 елдан 1917 елга кадәр Россия империясе белән идарә иткән шәхесләр.

Исемлектә хронологик тәртиптә бөтен Россия императорлары тәкъдим ителгән.

## Моны да карагыз
* Россия, СССР, РФ җитәкчеләре

*
Төркем:Исемлекләр:Россия
Екатерина II

**Екатери́на II**, **Әби патша** (**Екатерина Алексе́й кызы**; чын исеме *София Фредерика Августа Ангальт-Цербстлы*, алм. *Sophie Auguste Friederike von Anhalt-Zerbst-Dornburg*) — 1729 елның 2 мае, Штеттин, Пруссия — 1796 елның 17 ноябре, Кышкы Сарай, Санкт-Петербург) — Русия патшабикәсе (1762—1796)

Князь Ангальт-Цербстский кызы Екатерина тәхеткә үз иренә - тиздән ачыкланмаган шартларда һәлак булачак Петр III гә каршы сарай түнтәрелеше нәтиҗәсендә менгән. Ул тәхеткә менеп, үзенең «Бөек» Петр ирен 1725 елда алыштырган Екатерина I ясаган прецедентка иярә. Екатерина заманында Русия империясенең чикләре көнбатышка (Речь Посполитаны басып алып) һәм көньякка («Новороссия», Кырым, өлешчә Кавказ) сизелерлек җәелдерелә.

Аның идарә итү чорын еш кына Русия империясенең «алтын чоры» дип атыйлар. Шулай ук татарларга мәчетләр төзү рөхсәте биргән патша буларак билгеле. Екатерина II халыкларга аз-маз дин иреге хокукларын кайтарта, дини эзәрлекләүне туктата. 1788 елның 22 сентябрендә Екатерина Уфа Диния магометаннар законы җыенын оештыру турында фәрман имзалый.

Екатерина II урыс халкына мәгърифәт бирү яклы булган. Идарә иткән чорда ул дәүләт үсеше өчен файдалы булган бик күп реформалар кабул итте.

Екатерина II вакытында дәүләт идарәсе системасы Петр I заманыннан беренче тапкыр реформалаштырыла. Екатерина II реформалары рус дәүләтенең һәм җәмгыятьнең XIX гасырның беренче чирегендә трансформациясен әзерләгәннәр һәм 1860-еллар реформалары өчен кирәкле шарт булган.

## Шулай ук карагыз
* Екатерина II һәйкәле (Дондагы Нахчиван)

## Искәрмәләр

Төркем:Россия императорлары
Төркем:Россия империясе драматурглары
Төркем:1773-1775 еллардагы крәстияннәр сугышы
Бөтендөнья елмаю көне

**Бөтендөнья елмаю көне** — рәсми булмаган елмаюларның халыкара бәйрәме. Октябрь аеның беренче җомгасында билгеләнә.

## Моны да карагыз
* Көлү көне

## Сылтамалар
* World Smile Day  
* World Smile Foundation  

Төркем:Халыкара көннәр
Төркем:Октябрь
Пьер Корнель

**Пьер Корнель** (фр. *Pierre Corneille*; 1606 елның 6 июне, Руан — 1684 елның 1 октябре, Париж) — мәшһүр француз драматургы, француз трагедиясе жанры атасы булып санала. Француз Академиясе әгъзасы (1647).

Руанда яшәүче чинауник улы. Үзе адвокат буларак эшләгән. Прокурор урынын алган булган, ләкин карьера белән кызыксынмаган.

Төркем:Франсуз академиясе әгъзалары
Төркем:Франция драматурглары
Төркем:Классицизм
Төркем:Франсуз драматурглары
Идрис Туктар

**Идрис Ильяс улы Туктаров** — татар язучысы.
## Тәрҗемәи хәле
Идрис Туктар 1896 елның 2 октябрендә Башкортстандагы Благовар районы Болышлы авылында ярлы крестьян гаиләсендә туа. Күп тә үтми, бөтен гаиләсе белән Уралдагы Кучкар алтын приискаларына күченеп киләләләр. Идрискә ун яшь тулгач, ул да приискада кара эшче булып эшли башлый. Бер үк вакытта ул Кучкардагы өч сыйныфлы рус мәктәбендә, аннары, Уфагә барып, дүрт сыйныфлы училищеда укый, аны тәмамлагач, Кучкарга кайтып, приискадагы хезмәтен дәвам иттерә. Ләкин аңа озак эшләргә туры килми: шул ук елның көзендә аны патша армиясенә алалар. 1917 елның февралендә патша төшерелгәч, ул, фронтны ташлап, яңадан Кучкарга кайта һәм китапханәдә эшли. 1919-1920 елга хәтле аны, Колчакка каршы агитация алып баруда гаепләп, кызыл партизаннар азат иткәнче, Чиләбе төрмәсенә ябып куялар. 1920-1922 елларда Идрис Туктаров үз ирке белән Кызыл Армиягә языла, ак бандаларга каршы көрәшә, 1923-1924 елларда Чиләбе шәһәрендә китапханә һәм клуб мөдире, аннары Свердловск шәһәрендә татар телендә чыга торган «Коммунист» газетасы һәм «Шәпи агай» дигән көлке журналы редакцияләрендә әдәби хезмәткәр булып эшли. 1932-1936 елларда Идрис Туктар Казан дәүләт педагогика институтында белем ала, аннары төрле җирләрдә укыта, газеталарда корректор,тәрҗемәче булып эшли, китапханәләрдә китапханәче һәм мөдир вазифаларын башкара. Бөек Ватан сугышында катнаша.

Идрис Туктар 1924 елда яза башлый. Башта төрле жанрларда көчен сынап карый, ахырда шигърияткә күңелен куя. Аеруча ул кыска хикәяләр жанрында сәләтен күрсәтә. Аның эшчеләр тормышы, патша армиясендәге солдат хезмәте һәм гражданнар сугышы эпизодлары гәүдәләндергән “Бала туды”, “Чикерткә”, “Тоткын скрипкәче”, “Үлем эшелоны”, “Партизаннар”, һ.б. хикәяләре сюжетларының җыйнак һәм тормышчан булуы белән истә кала. 1930 елда әдип үзенең беренче күләмле әсәрен – “Сиксән беренче штольня” повестен тәмамлый. Ә инде сугыштан соңгы елларда Идрис Туктар күбрәк балалар әдәбияты өлкәсендә активлык күрсәтә. Аның балалар өчен язган хикәяләре, нәсер һәм әкиятләре тупланган дистәгә якын җыентыгы басылып чыга. Шулай ук күп кенә рус язучыларының әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итә.

Язучы 1982 елның 20 октябрендә 87 яшендә Яшел Үзән шәһәрендә вафат булды.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Троплар

**Троплар** (бор. грекча *τρόπος* — күчерү) — әйберләр, предметлар, күренешләр арасында булган бәйләнешләр ярдәмендә ясалган күчерелмә мәгънә. Троплар төрле әсәрләрдә күпчелек язучылар һәм шагыйрьләр белән кулланыла. Троплар аерым фән (семасиология) тарафыннан өйрәнелә.

Тропларның төп төрләре:
* Чагыштыру
* Метафора
* Метонимия
* Эпитет
* Аллегория
* Һипербола
* Литота
* Сынландыру
* Персонификация
* Ирония
* Сарказм
* Көлке
* Тәмсил
Чагыштыру

**Чагыштыру** — нинди дә булса күренешне аңа охшаш ягы булган икенче күренеш белән чагыштыруга нигезләнгән троп.

 Нарасый Кояш!
 Син дә **бала кебек гамьсез**. 
 (Р. Гаташ)

Төркем:Троплар
Җәваһирә Сәләхова

**Җәваһирә Сәләхова** — татар җырчысы, Татарстанның атказанган артисткасы (1957).

Ул  Татарстанның Балтач районы Түбән Кенә авылында Сәләх абзый гаиләсендә унынчы, төпчек бала булып дөньяга килә. Арча районының Апаз авылындагы тулы булмаган урта мәктәптә укып, 1939 елда җиде сыйныф белем ала. Уку елларында үзешчән сәнгатьтә актив катнаша, үзенең моңлы җырлары белән авылдашларын сокландыра.

1939 елда Мәскәү музыка училищесына укырга керә.

1941 елда татар сәнгате зур бәйгегә — Мәскәүдә узачак татар әдәбияты һәм сәнгате декадасына хәзерләнә. Шушы чорда Җәваһирә Сәлахова да Г.Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенә вокал солисты итеп чакырыла. Вакытлыча гына дип килгән җырчы үзенең бөтен иҗат гомерен шушы филармониягә багышлый — монда ул кырык елдан артык эшли.

Бөек Ватан сугышы башлану сәбәпле, 1941 елда Мәскәү татар сәнгатькәрләрен кабул итә алмады. Декада күп еллар үткәч, 1956 елда гына узды. Анда Җәваһирә Сәлахова үзенең зур сәнгать остасы икәнен күрсәтте, «Почет билгесе» ордены белән бүләкләнде.

Бөек Ватан сугышы елларында ул, хезмәттәшләре белән бергәләп, алгы сызыкта сугышучы солдатлар алдында күп мәртәбә чыгышлар ясады, аларга батырлык рухы бирде.

Татар җыр сәнгатен үстерүдәге олы хезмәтләре өчен Җәваһирә Сәлаховага 1956 елда Татарстанның атказанган артисты исеме бирелде.

Җәваһирә Сәләхова — милли җыр сәнгатен үстерүгә зур өлеш керткән, 40 елдан артык халкыбызга хезмәт иткән күренекле җырчы. Аның исеме Г. Сөләйманова, Р. Ваһапов, З. Басыйрова исемнәре белән янәшә язылырлык. Татар эстрадасының чишмә башында Җәваһирә Сәләхова һәм Рәшит Ваһапов тора, дисәк, һич ялгышмабыз. Сәхнәгә иң беренче дуэт белән җырлауны алып менүчеләр дә алар булалар. “Мәрфуга”, “Зөләйха”, “Галиябану” җырлары “Алтын фонд”та алар тавышы белән сакланган.

Җ. Сәләхова гомеренең соңгы елларын Мәскәүдәге кызы гаиләсендә үткәрде.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
Мәүлана Мөхәммәт Ильяс әл-Кандәһләви

**Мөхәммәт Ильяс әл-Кандәһләви** () - тәблигъ җәмәгатенә нигез салучы Ислам галиме. 

## Тормыш юлы
Мөхәммәт Ильяс әл-Кандәһләви 1885 елда Британия Һиндстанындагы кечкенә генә шәһәрдә диндар галим гаиләсендә туа. Аның әтисе *Мәүлана Ильяс Исмәгыйль* гомерен гыйбадәткә, кешеләргә Коръәнне өйрәтүгә һәм башка белемнәрне таратуга багышлый. Мөхәммәт Ильяс мәктәптә укый һәм Коръән-хафиз була. Соңрак (1896 яки 1897 елдан алып) ул белемнәрен абыйсы Мөхәммәт Яхъядан ала башлый. 1908 елда Деобанд шәһәренә килә һәм Мәхмүт Хәсән исемле галимнән Тирмизи һәм Бохари хәдис җыентыкларын өйрәнә.

## Тәблигъ җәмәгатенә нигез салуы
1920 еллар башында Мөхәммәт Ильяс Һиндстанның Меват өлкәсендәге мөселманнарны Ислам кагыйдәләре буенча яшәргә чакырыр өчен мәдрәсәләр тәмамлаган яшләрне ул өлкәгә җибәрә. Кыска ара эчендә бу хәрәкәт җәелеп китә.

Төркем:Шәхесләр:Ислам
Төркем:Ислам
Метафора

**Мета́фора** (бор. грекча *μεταφορά* — «күчерү», «күчерелмә мәгънә») — күренешләрнең охшашлыгына яки каршылыгына нигезләнгән яшерен чагыштыру. Мондый тропта *кебек*, *сыман*, *шикелле* кебек ярдәмче сүзләр, кушымчалар төшеп кала, кайчак чагыштырыла торган күренешләрнең берсе генә әйтелә.

: Тәңкә карлар ява, 
: Ап-ак карлар ...
: (Һ. Такташ)

Төркем:Троплар
Метонимия

**Метони́мия** (бор. грекча *μετονυμία* — «башка исем бирү») — бер күренеш, әйбер, кешене башка күренеш, кеше, әйбергә хас сыйфат, билге белән атау.

## Төрләре
* гомум тел метонимиясе
* гомум шигъри метонимиясе
* гомум газета метонимиясе
* индивидуаль-автор метонимиясе 
* индивидуаль-иҗади

## Примеры
* «*Мәскәү* *кулы*».
* «Мин өч *тәрилкә* ашадым».

Төркем:Троплар
Букингем сарае

**Букинге́м сарае** (ингл. *Buckingham Palace*) — Бөекбритания патшаларының рәсми Лондон резиденциясе. Пэлл-Мэлл урамы һәм Грин-парк каршысында урнаша. Бүгенге көндә Елизавета II резиденциясе. Монарх сарайда булганда, бина түбәсе өстенә патша штандарты күтәрелә.

Башта сарай Букингем герцогы өчен төзелгән иде (1703 елдан). 1762 елда сарайны Георг III сатып алды һәм 75 ел өчендә аны Җон Нэш һәм Эдвард Блор архитекторлары тагын өч шундый ук бина төзетеп, аларны зур сарайга берләштерделәр.

1837 елда сарай рәсми төстә Бөекбритания патшаларының резиденциясе буларак игълан ителә.

Бүгенге көндә Букингем сараенда 775 бүлмә бар, сарай 20 гектарлы җирдә урнаша (17 гектары - бакчалар).

Ел саен җәй көннәрендә Букингем сараена 30 000 туристлар килә.

## Сылтамалар

* Букингем сарае — рәсми сәхифә. 

Төркем:Лондон
Төркем:Вестминстер
Әбу-Даби

**Әбу-Даби** ( *әбу-зәби* — «җәйранның атасы») — Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең һәм Әбу-Даби әмирлегенең башкаласы.

Халык исәбе 1463 мең (2007). Фарсы култыгының утрауда кыйтгадан ¼ км урнашкан. 1760 елында нигезләнгән. Халыкара аэропорт. Нефть чыгарыла, эшкәртелә, балык тотыла.

800px|thumb|center|Корнишнең күренеше
## Искәрмәләр

Төркем:Азия башкалалары
Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре шәһәрләре
Әбу-Даби (әмирлек)

250px|thumb|сулда
**Әбу-Даби Әмирлеге** ( *имарә әбу-зәби*) — Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең иң зур әмирлеге.

Мәркәзе — Әбу-Даби. Мәйданы 67,3 мең км², халык исәбе 1,8 млн. кеше тәшкил итә.

Көнбатышта һәм көньякта Согуд Гарәбстаны белән, көньяк-көнчыгышта Гоман белән, көнчыгышта Дөбәй әмирлеге белән чикләнә.

Әл-Гайн шәһәре — әмирлектә халык исәбе буенча икенче урында тора.

Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре әмирлекләре
Наил Әюпов

**Наил Әюпов**, Наил Галимулла улы Әюпов (*[[1936 ел]]ның [[13 гыйнвар|13 гыйнвары]] — [[2008 ел]]ның [[18 июнь]]*) — татар актёры, танылгын сәхнә остасы, Русиянең атказанган, Татарстанның халык артисты.

## Тәрҗемәи хәле
Наил Әюпов тумышы белән Татарстанның Мөслим районы Түреш авылыннан. 1936 елның 13 гыйнварында туган. 
Күрше Күбәк авылында урта белем ала. Н. Әюпов хезмәт эшчәнлеген 1954 елда Әлмәт районы «Татбурнефть» трестының Мактама бораулау конторасында эшче-бораулаучы буларак башлап җибәрә. 1955 елда ул армия сафларына чакырыла. 1959 елда Наил Казанга килеп, 12-нче техник училищега укырга керә. Аны драмтүгәрәккә чакыралар, ул төрле концертларда, спектакльләрдә катнаша башлый.

1962 елның маенда кабат Казан театр училищесы ачылгач, Н.Әюпов укырга керә һәм, аны 1965 елда тәмамлаганнан соң, Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрына эшкә алына.

Н.Әюповның киң колачлы актёр булуы аңа иҗатының башлангыч чорында ук төрле яшьтәге персонажларны, төрле характёрдагы рольләрне уйнау мөмкинлеге бирә. Әүвәл 3-4 ел эчендә үк ул Н. Исәнбәтнең «Миркәй белән Айсылу»ында Миркәйне, Х. Вахитның «Күк капусы ачылса»сында Ризванны, Ш.Хөсәеновның «Әни килде»сендә Ислам рольләрен башкара. Иркен тавышлы җырчы артист буларак, аңа музыкаль спектакльләрдә төп рольләрне бирәләр. 1970 елдан Н.Әюпов үзенең иң яраткан рольләренең берсен — К. Тинчуринның «Зәңгәр шәл»ендә Булатны — 18 ел дәвамында уйный. 1971 елда куелган «Сүнгән йолдызлар»дагы Исмәгыйль роле дә әнә шундыйлардан. Әлеге спектакль театрда зур уңыш белән 20 елга якын бара. Актёр Н.Фәттахның «Кол Гали» трагедиясендә каһарман сугышчы-шагыйрь Кол Гали, Т. Миңнуллинның «Канкай улы Бәхтияр» тарихи драмасында Бәхтияр кебек бер-берсенә капма-каршы холыклы  образлар да иҗат итә. Н.Әюпов көчле драматизм һәм ташып торган сәхнә темпераментына ия, төрле образлар гаҗәеп тормышчанлыгы, гадилеге белән җәлеп итә. Аның осталыгы белән иҗат ителгән образлар — : А. Вампиловның «Булмас димә — дөнья бу»ында Анчугин, Ю. Сафиуллинның «Идегәй»ендә Нугай би, Т. Миңнуллинның «Әлдермештән Әлмәндәр»ендә Ястәгнәй, В. Шекспирның «Антоний һәм Клеопатра»сында Долабел һ.б. — артист талантының яңа якларын ачалар. Үзенчәлекле таланты, кабатланмас актёрлык һәм вокал осталыгы Н. Әюповны күпсанлы тамашачыларның яраткан артистына әйләндерә.

1987 елда Н. Әюповка ТАССРның халык артисты, 1999 елда Русиянең атказанган артисты дигән мактаулы исемнәр бирелә. 2006 елда «Фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнә.

Үз гомерен Г. Камал исемендәге академия театрына багышлаган артист тамашачы күңеленә тәэсирле уены һәм моңлы тавышы белән кереп калган. Ул «Зәңгәр шәл»дә — Булат, «Сүнгән йолдызлар»да — Исмәгыйль, Кол Гали рольләре белән хәтердә калган.

Актёр 2008 елның 18 июнь көнне якты дөньядан китеп барган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* ТАТАРСТАН. Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре. 2011.

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Русиянең атказанган артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Шәех Зәбиров

**Шәех Зәбиров**,  Миншәех Харис улы Зәбиров (*[[1932 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Лениногорск районы]], [[Сарабиккол|Сары Биккол]] — [[2009 ел]]ның [[27 апрель|27 апреле]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — күренекле татар журналисты, җәмәгать эшлеклесе.

Шәех Зәбиров Татарстанның Лениногорск районы Сары Биккол авылында (Әби авылы) туа. Бу авыл татарлары кайчандыр Төркиягә дин иреген эзләп киткәннәр. Алар бүген Искешәһәр ягында яши. Зәбиров та үзен дә шул якташларының көрәшче рухын һәм мәгърифәтче асылын үзендә сизүен сөйли иде.

Шәех 1941 елда башланган сугышның буеннан-буена үгез җигеп колхозда эшли.
1947 елда Шәех Зәбиров бер төркем үсмерләре белән бергә авылда "Сталинга каршы Ленин юлыннан" дигән яшерен оешма җыялар. Җитәкчеләре — күмхуҗ рәисе улы Луис Хафизов була. Шәех Сталинны тәнкыйтьләгән листовклар язып тарата. Оешма фаш ителгәч, эш Мәскәүгә үк барып җитә, Шөгер район җитәкчелеге алыштырыла. Укытучыларны һәм авыл советында да бер кешене калдыйрмыйча, куалар. Үсмерләрне үзләрен Казанга, төрмәгә алып китәләр. Ләкин эшне мәхкәмәгә җиткермиләр, барысын азат итәләр.
Шәех Казан университеты тәмамлап, журналистика өлкәсенә кереп китә.

Шәех Зәбиров «Татарстан яшьләре» газетасында мөхәррир булып эшләгән кеше. Ул шулай ук 1990 елларда «Шәһри Казан», «Мәдәни Җомга» кебек яңа газеталарын булдыруда катнашучыларның берсе.

Фәния Хуҗахмәт белән татарча Мөселман календарен чыгаручы буларак билгеле.

## Сылтамалар
* Ф.Хуҗахмәт. Әдипләр.ру сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан яшьләре журналистлары
Төркем:Мәдәни Җомга журналистлары
Автономия

**Автономия** яки **Мохтарият** ( — *үзканунлылык*) — дәүләт конституциясе нигезендә, теге яки бу дәүләт эчтәлегендә милләткә бирелгән сәяси яки административ үзидарә хокукы.

Төркем:Үзидарә
Төркем:Фәлсәфә терминнары
Төркем:Сәяси фәлсәфә
Төркем:Халыкара хокук
Гадән култыгы

**Гадән култыгы** () — Һинд океанының Гарәбстан ярымутравы көньяк яры белән Африканың Сомали ярымутравы төньяк яры арасында урнашкан өлеше. Мәйданы 259 мең км²; озынлыгы 890 км; уртача тирәнлеге 1359 м; иң зур тирәнлеге 4525 м. Баб-әл-Мәндәп бугазы аша Кызыл диңгез белән кушыла. Эре портлары — Гадән, Җибути.

Төркем:Һинд океаны култыклары
Төркем:Йәмән географиясе
Төркем:Җибути географиясе
Төркем:Сомали географиясе
Төркем:Азия култыклары
Төркем:Африка култыклары
Амудәрья

**Амудәрья** (*дәрья* — зур елга; , , ) — Урта Азиядә иң зур елга. Озынлыгы 1415 км; Пәнеҗ елгасының дәвамы дип санасаң — 2540 км; бассейн мәйданы 309 мең км². Пәнеҗ һәм Вәхыш елгалары кушылудан барлыкка килә; дельта ясап, Арал диңгезенә коя. Җәен ташый. Декабрь һәм февраль айларында боз ага. Урта һәм түбән агымнары судно йөрешле, сугару өчен киң кулланыла. Керки шәһәрендә янында уртача су чыгымы 2000 м³/с.

## Тарих
Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәниятенең бер өлеше буларак, әүвәл елганың *Җәйхун* () дигән гарәп исеме дә кулланылган, әмма хәзерге вакытта бу исем кулланылмый.

## Искәрмәләр

Төркем:Азия елгалары
Тихо Браге

**Ти́хо Бра́ге** (, ; 14 декабрь 1546, Кнудструп, Дания — 24 октябрь 1601, Праһа) — данияле астроном, астролог һәм алхимик.

Аурупада беренчеләрдән булып төгәл астрономик күзәтүләр алып бара башлый. Европа өчен яраклы йолдызлар каталогын төзи.

Үз чиратында Иоганн Кеплер Насиреддин белән Брагеның каталогына таянып күк механикасын уйлап таба, үз чиратында Ньютон механиканың кануннарын ача.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Астрономнар
Төркем:Дания галимнәре
Борнай мәчете

**Борнай мәчете** (элек *Өченче җәмигъ мәчете*) — Казанда урнашкан мәчет. 1872 елда архитектор П.И.&nbsp;Романов проекты буенча төзелә башлый. 1895 елда мәчет төзелеп бетә. Төзелеш буенча чыгымнарны үз өстенә сәүдәгәр Мөхәммәтсадыйк Корбангали улы Борнаев (1826–1898) ала. Манарасы Ф.Н.&nbsp;Малиновский һәм Л.К.&nbsp;Хрощонович проекты буенча төзелгән.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
  Төркем:Әлифба буенча мәчетләр

Төркем:Казан мәчетләре
Төркем:Казанның Әхтәмов урамы
Төркем:Россиянең тарихи мәчетләре
Фауна

**Фауна** (латиннарның *Fauna* — урманнар һәм кырлар алиһәсенең исеменнән) — билгеле бер өлкәдә яшәүче хайваннарның җыелма атамасы. Йорт хайваннары һәм зоопаркта яшәүче хайваннар фаунага керми. 

Теләсә кайсы фаунаны сыйфатлаучы мөһим үзлеге булып аның экологик табигате булып тора. Мәсәлән, тропикларга агачларда яшәүче һәм үрмәләүче төрләр хас булса, дала фаунасының күпчелеген кыш көне йокыга талучы йөгерүче һәм казучы хайваннар тәшкил итә.
## Шулай ук карагыз
*Юкка чыгып баручы төрләр
*Биотөрлелек
Төркем:Зоогеография
Хайваннарны яклау көне

**Хайваннар көне** яки **Хайваннарны яклау бөтендөнья көне** (ингл. *World Animal Day*) — кешеләр игътибарын хайваннар проблемасына юнәлтергә чакырган халыкара көн. Ел саен 4 октябрь көнне билгеләнә.

## Тарихы
* Беренче халыкара хайваннарны яклау көне 1925 елның 24 мартында уза. Кинолог Хайнрих Циммерман Берлин спорт сараенда оештырган чарада 5000 кеше катнаша. Чара башта әйләнә-тирә мохитне яклаучы изге Франциск Ассизский бәйрәм көне 4 октябрьга планлаштырылса, урын шул көнне арендага алына алмавы аркасында күчерелә.
* 4 октябрь көнендә чара беренче тапкыр 1929 елда үткәрелә.   
* Рәсми халыкара танылу статусы 1931 елда Италиянең Флоренция шәһәрендә экологлар үткәргән Халыкара хайваннар хокукларын яклау конгрессы карары белән кабул ителә.

## Фактлар
* Сәгать саен Җир йөзендә 3 төр хайван юкка чыга.
* Көн саен Җир йөзендә 70 төреннән артык фауна һәм флора вәкиле бетә.
* Иң борынгы илкүләм хайваннар көне Аргентинада 1908 елдан бирле үткәрелә (башта 2 апрель, 1926 елдан - 29 апрель).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* World Animal Day 

## Моны да карагыз
* Гринпис

Төркем:4 октябрь
Төркем:Хайваннар
Төркем:Халыкара көннәр
Мирсәет Яруллин

**Мирсәет Заһидулла улы Яруллин** — татар композиторы, Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясе профессоры, күренекле җәмәгать эшлеклесе, Татарстанның халык артисты, Татарстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Муса Җәлил исемендәге республика бүләге лауреаты, Г.Тукай исемендәге Татарстан Дәүләт бүләге лауреаты.

## Тормыш юлы
Мирсәет Заһидулла улы Яруллин 1938 елның 12 июлендә Татарстан АССРның Мамадыш районы Кече Сон авылында. танылган музыкант Заһидулла Яруллин гаиләсендә туа. М. Яруллинның абыйсы - танылган татар композиторы Фәрит Яруллин.

1963 елда Казан дәүләт консерваториясен (А.С. Леман композициясе классын) тәмамлый.

1967 елда - Казан дәүләт консерваториясе аспиранты.

1967-2009 елларда музыка һәм композиция теориясе кафедраларында эшли. Полифония, аранжировканы алып бара.

1977-1989 елларда Татарстан Композиторлар берлеген җитәкли.

1989 елдан ул Идел буе һәм Урал республикалары Композиторлар берлекләренең төбәк берләшмәсе рәисе итеп сайлана.

1999-2009 елларда Казан дәүләт консерваториясенең татар музыка сәнгате факультеты деканы.

2009 елның 6 апрель көнне төштән соң вафат булды.

## Иҗаты
Беренче остазы һәм укытучысы Мирсәид Яруллинның әтисе, танылган музыкант Заһидулла Яруллин була.

Казан консерваториясендә укыган елларда ук композитор стиле буенча яңа «Оркестр белән скрипка өчен концерт» (1962 ел) иҗат итә. М. Яруллин  танылган татар шагыйре һәм драматург Ренат Харис сүзләренә язылган беренче татар «Кеше» ораториясе авторы.

М. Яруллин шулай ук композитор-җырчы буларак та билгеле.

1995 елдан алып гомеренең соңгы көннәренә кадәр татар музыка сәнгате факультеты деканы була.

## Бүләкләре
* ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
* Каракалпак АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
* РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1985)
* Татарстан Республикасының Халык артисты
* Муса Җәлил исемендәге Татарстан Республикасы премиясе лауреаты
## Хәтер
Мамадышта урамга исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Җырлары
* Күренекле композитор Мирсәет Яруллинга 70 яшь тулды.
* Казан Мирсәет Яруллин белән хушлашты
* Мирсәет Яруллин белән интервью
## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:2009 елда вафатлар
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Заһидулла Яруллин
Арал диңгезе

**Арал диңгезе** (*Арал*; , , ; *арал* — утрау) — Урта Азиядә агымсыз тозлы калдык күл-диңгез. Үзбәкстан һәм Казакъстан Республикалары арасында урнашкан. Аңа Амудәрья һәм Сырдәрья елгалары коя. Арал диңгезе төньяк ярында Казакъ далалары урнашкан.

Арал диңгезе дөнья күләмендә үзенең зур мәйданы югалткан күл булып санала. 1989 елдан ике өлештән тора башлады: Сырдәрья, аерым елларда Амудәрья сулары диңгезгә, гомумән, килеп җитми, чөнки аларның сулары сугару өчен бик күп файдаланыла. Шул сәбәпле экология катастрофасы башланды; балык тоту кимеде, күп торак нокталар диңгездән ераклашты; климат шартлары үзгәрде. Арал диңгезе дөньякүләм суы нык кипкән күлләр исәбенә керә.

## Искәрмәләр


Төркем:Арал диңгезе
Пакстандагы су ташуы (2010)

right|250px|thumb|Су ташуы тиген вилаятләр
**[[Пакьстан]]дагы су ташуы** 2010 елның июлендә туктаусыз яңгырлар сәбәпле башланды. Фаҗига барышында Һайбәр-Пактунва вилаятендә эре елгалар сулары чикләреннән чыктылар. Үлгәннәр саны 1600 кешегә җитте, 4 миллионнан артык кеше зыян күрде.

Бары тик Һайбәр-Пактунва вилаятендә генә 27 мең кеше коткарылуны көтә. Төбәктәге 45 күпернең җимерелүе сәбәпле коткару эшләре аксый.

## Чыганаклар

Төркем:Пакьстан тарихы
Төркем:2010 ел
Төркем:Һәлакәтләр
Төньяк ярымшарында аномаль эсселек (2010)

**[[2010 ел]]гы Төньяк ярымшарында аномаль эсселек** — 2010 елда күзәтелгән Төньяк ярымшарында булган аномаль эсселекнең дәвамлы чор.

Русиядә, аеруча Татарстанда, эсселек нәтиҗәсендә күп кенә янгыннар барлыкка килде.

## Аномаль эсселек вакытында вафат булганнар

## Температура рекордлары
### Русия


File:ЗасухаКаштаны Краснознам.пер.VizuIMG 3263.JPG|Каштаны..
File:Журавлевский источник.JPG|люди..
File:Rock Pigeons in 2010 Northern Hemisphere summer heat wave7.JPG|голуби.. 
File:Rock Pigeons in 2010 Northern Hemisphere summer heat wave9.JPG|жарким летом 2010.


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 2010 челләсе: Казанда кызулык (видео)

Төркем:2010 ел
Төркем:Эсселек
Бабелмәндәб

**Бабелмәндәб** ( *баб әл-мәндәб* — «елау капкасы») — Африка (Җибути һәм Эритрея дәүләтләре) һәм Гарәбстан ярымутравы (Йәмән дәүләте) арасына урнашкан бугаз. Кызыл диңгезне Гарәбстан диңгезенең Гадән култыгы белән тоташтыра. Азияне Африкадан аерып тора. Озынлыгы 109 км, иң тар урыны 26,5 км, фарватерда иң кече тирәнлеге 182 м.

## Искәрмәләр

Төркем:Азия бугазлары
Төркем:Африка бугазлары
Төркем:Һинд океаны бугазлары
Төркем:Кызыл диңгез
Төркем:Йәмән географиясе
Төркем:Җибути географиясе
Төркем:Эритрея географиясе
Мөхәммәтсадыйк Борнаев

**Мөхәммәтсадыйк Корбангали улы Борнаев** (20 гыйнвар, 1826 ел — 4 май, 1898 ел) — Казан сәүдәгәре. Борнай мәчетен төзетүче буларак билгеле.

## Тормыш юлы
Бабасы Ибраһим Йосыф улы Борнаев эре сәүдәгәр һәм җир биләүче була, Казан губернасында иң беренчеләрдән булып үз туган авылында таш мәчет төзетә. Мөхәммәтсадыйк Борнаев Мәкәрҗә, Минзәлә, Эрбет ярминкәләрендә төрле чимал, җәнлек тиреләре, сабын белән сату итә. 1872 — 1895 елларда Борнай мәчетен төзетә.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* http://www.alpari-charity.ru/ru/about_charity/charity_Tatarstan_Republic/

Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Искәндәр Рәфыйков

**Искәндәр Вәлиулла улы Рәфыйков** — татар рәссамы, Татарстанның халык рәссамы, Россиянең атказанган сәнгать әһеле.

## Тәрҗемәи хәл
1929 елның 5 октябрендә Казан шәһәрендә туа. 1955 елда Ригада Латвия сәнгать академиясендә белем ала. 1964 елдан бирле Рәссамнар берләшмәсе әгъзасы.

Озак еллар Казан рәсем сәнгате училищесында белем, күнекмәләр бирә, Казан архитектура-төзелеш университетының архитектура факультеты һәм рәсем сәнгате кафедрасына нигез салучыларның берсе булып тора.

## Иҗаты
Искәндәр Рәфыйков иҗат иткән картиналары республикада гына түгел, хәтта чит илдә дә билгеле, күргәзмәләрдә гел игътибар үзәгендә булалар. Иҗатының башлангыч чорында И.Рәфыйков “Кунакка бару”, “Кызлар”,  “Колхоз эшләре буенча” картиналары, этюд, портретларында авыл,  хезмәт темаларына мөрәҗәгать итә.  “Сөембикә тәхеттә”, “Сөюмбикә-ханбикә” картиналарында татар халкының тарихын чагылдыра. Олуг шагыйребез Габдулла Тукай образы аша халкыбызның рухи байлыгын күрсәтә.

1960 елдан башлап Искәндәр Вәлиулла улы Рәфыйков “Балачак”,  “Җәлилчеләр”, “Үлемсезлек” картиналарында каһарман-шагыйрь Муса Җәлилнең батырлыгын сурәтли. “Ана”,  “Ана язмышы” картиналары да шул ук тема белән бәйләнгән.

Рәссамның хатын-кыз портретлары шәлкеме дә бик зур. “Болгар ханбикәсе”,  “Ханбикә”, “ТАССР һәм РСФСРның халык артисты Мәрьям Рахманкулова”, кебек картиналарында тарихтан яхшы таныш  күренекле шәхесләр сурәтләнгән, рәссамның   әти-әнисе,  гаиләсе, туганнары да бик җылы төс-төсмерләр белән гәүдәләндерелгән. Искәндәр ага спорт темасын да,  читләтеп үтми. Аның табигатькә чыгып язылган пейзажлары – Идел буе күренешләре, Кырым манзаралары лирик яңгырашка ия.

Искәндәр Рәфыйков – портрет жанрында да, пейзаж, натюрморт, китаплар бизәлешендә дә үзен оста рәссам итеп танытты. Ул иҗат иткән сәнгать әсәрләре Россия, Татарстан, Берлин музейларында, Финляндия, АКШ, Япония шәхси коллекцияләрендә саклана.

2014 елда Казанда рәссамның 85 яшьлеге уңаеннан шәхси күргәзмәсе үтте. Күргәзмәдә рәссамның 100гә якын әсәре – 86 картинасы һәм 11 график эше урын алган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:ТАССР халык рәссамнары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Галләнур Бохараев

**Галләнур Мостафа улы Бохараев**, шулай ук **Сәлим Бохаров** исеме астында мәшһүр булган — җәлилчеләрнең берсе, «Идел-Урал» легионы оешмасының әгъзасы.

## Тормыш юлы
Галләнур Бохараев 1916 елда Башкортстанның Кыргыз-Миякә авылында дөньяга килә. Казанда финанс эшмәкәрләре курсларын тәмамлап, Миякә Дәүләт банкында бухгалтер булып эшли.

Сугыш башлангач, Галләнур Даугавпилста Кызыл Армиядә хезмәт итә башлый. Монда ул әсирлеккә эләгә. Әсирлектә Сәлим Бохаров исеме белән йөри. Муса Җәлил һәм Гайнан Курмашев оештырган яшерен оешмага керә, алманнарга каршы пропоганда алып бара.

Башка җәлилчеләр белән Галләнур Бохараев 1944 елның 25 августында алманнар тарафыннан иң соң булып үтерелгән.

## Хәтер

thumb|left|300px|Җәлилчеләргә Казанның 1нче май мәйданында һәйкәл
* Казан үзәгендә Кремль янында Муса Җәлилгә һәйкәл һәм антифашист каршылыгы катнашучыларына хәтер барельефлары ачылган.
* 2019 елда БР Кыргыз-Миякә авылында һәйкәл-бюсты ачылган .
* 2019 елда Кыргыз-Миякә авылында паркка исеме бирелгән.
* Кыргыз-Миякә авылында яңа урамга исеме бирелгән.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Татар каһарманнары
Төркем:Җәлилчеләр
Зәйнәп Бәширова

**Зәйнәп Бәширова** — татар шагыйрәсе.

Зәйнәп Бәширова 1903 елның 5 октябрендә Татарстанның Балык Бистәсе районы Балтач (Юлсубино) авылында туа. Авыл мәктәбендә башлангыч белем алгач, 14 яшендә Казанга килеп, башта – хосусый мәктәптә, аннары укытучылар семинариясендә укый. Шуннан соң берничә ел мәктәпкәчә яшьтәге балалар белән эшли. Казан дәүләт университеты каршындагы рабфакны һәм Мәскәү журналистика институтын тәмамлый. Төрле газета-журнал редакцияләрендә эшли, соңыннан китапханәче хезмәтен башкара.

Зәйнәп Бәширова рабфакта укыган чорда яза башлый. 1921 елда аның «Очкыннар» дигән беренче шигъри җыентыгы дөнья күрә. Ике елдан соң «Яшь инкыйлабчы җырлары» дигән икенче китабы да басылып чыга. Шуннан соңгы шигырьләре төрле газета-журналларда һәм күмәк җыентыкларда урын ала.

Шагыйрә 1984 елда вафат була.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Эсперанто

**Эспера́нто** (*Esperanto*) — иң киң таралган ясалма тел. Тел 1887 елда 10 ел эштән соң Варшава табибы Людвиг Заменһоф тарафыннан эшләнде. Заменһоф псевдонимы *Эсперанто* («Өмет итүче») исә тел исеменә әйләнде.

Бүгенге көндә эсперанто телендә төрле чыганаклар буенча берничә дистә мең кешедән 2 миллион кешегә кадәр сөйләшә.

Эсперанто теле универсаль халыкара тел буларак ясалды. Эсперанто әлифбасы латин әлифбасына нигезләнгән. Аның 28 хәрефе бар: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z.

## Тарих
Эсперанто 1870 еллар ахырында поляк табибы Людвиг Заменhоф тарафынан иҗат ителә башлады. Эсперанто телен уйлап чыгару 10 елга якын вакыт алган, шул вакытта әдәби әсәрләр һәм шигырьләр иҗат ителгән. 1887 елда Варшава шәһәрендә эсперанто теленең грамматика әсбабы басыла. 50 ел эчендә тел Россия империясе һәм Көнчыгыш Европага, аннары Америкага, Кытайга һәм Япониягә тарала. Телнең максаты — Европа илләрендәге халыкларны берләштерү. Дин һәм тел ягыннан каршылклар килеп чыкмасын өчен, барысы да бер-берсен аңласын өчен ясалган махсус тел.

## Шулай ук карагыз

* Эсперанто Википедиясе
* Халыкара тел
* Зональ корылма телләр
* Лингва-франка
* Toki Pona
* Риизм
* Махсус ясалган тел
* Советский эсперантист (журнал)

## Сылтамалар

* Эсперанто: a, b, c 
* Рустелле эсперанто чыганаклары
Казанның Идел буе районы

**[[Казан]]ның Идел буе районы** (рус. *Приволжский район*) — Казанның көньяк өлешендә урнашкан район.

## Тарихы
Районның барлыкка килү датасы — 1956 елның 7 декабре. Бу көнне Казанның Сталин һәм Свердлов районнары берләшкән.

## Фән
Идел буе районында 42 балалар бакчасы, 32 урта белем бирү мәктәбе, 4 музыка мәктәбе, 3 профессиональ училище һәм 4 Югары уку йорты (алар арасында Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты, Россия Федерациясенең Эчке эшләр министрлыгының Казан юридик институты, Чиләбе танк институтының Казан филиалы, Россия ислам университеты) урнашкан.

## Урамнары
* Агрономия урамы
* Газ урамы
* Гомәр Гали урамы
* Ипподром урамы
* Кара җимеш урамы
* Владимир Кулагин урамы
* Нурсолтан Назарбаев урамы
* Рәхим Саттар урамы
* Сыртланова урамы
* Фәрит Фәтхуллин урамы
* Шаляпин урамы

## Искәрмәләр

И
Төркем:Казанның Идел буе районы
Вәлиулла Мортазин-Иманский

**Вәлиулла Гайназар улы Мортазин** — Сәйяр һәм Ширкәт труппалары артисты, режиссеры, башкорт һөнәри театрына нигез салучы, БАССР халык (1922), РСФСР атказанган (1935) артисты.

Ул хәзерге Ырынбур өлкәсенең Октябрь районы Имангол дигән татар авылында 1885 елда дөньяга килә. Сәхнәдә беренче адымнарын Ырынбурда И.Кудашев-Ашказарский, Н.Гайнуллин, Ә.Кулалаев, Н.Хәйретдинов белән бергә ясый. Соңыннан Габдулла Кариев белән берлектә, беренче профессиональ татар труппасы «Сәйяр»ны төзи һәм, 1915 елда «Ширкәт»не төзелгәнче, анда актер, режиссер сыйфатында хезмәт итә.

Октябрь инкыйлабыннан соң, Вәлиулла Мортазин башкорт профессиональ театры булдыру эшенә керешә. 1919 елда ул Стәрлетамакта яңа төзелгән Башкорт драма театрына баш режиссер итеп куела. 1937 елга кадәр Башкортстан хөкүмәтендә мәдәният өчен җаваплы вазифалы урыннар били.

Дөньяны кабул итүе, иҗат юнәлеше ягыннан күбрәк романтизмга тартылган шәхес буларак, артист Фердинанд (“Мәкер һәм мәхәббәт”), Фәхретдин (“Мосыйбәте Фәхретдин”), Сөләйман (“Яшә, Зөбәйдә, яшим мин!”) кебек күтәренке рух, романтик пафос, патетика таләп иткән рольләрдә уңыш казана. Әмма ул реалистик репертуарны да читләтми.

Режиссер буларак та Вәлиулла Мортазин куяр өчен күбрәк “Әлмансур” (Г.Гейне), “Хөкемдә хаталык” (А.Деннери), “Карагол” (Д.Юлтый), “Башкорт туе” (М.Буранголов) кебек югары стильдәге әсәрләр сайлый. Шәехзадә Бабичның "Газазил" поэмасын сәхнәләштерә.

1926 елда Төхфәт Ченәкәй белән берлектә татар театрының тарихына багышланган китап чыгаралар.

Вәлиулла Мортазин-Иманский — шәхес культы корбаны.

## Чыганаклар
* http://encycl.bash-portal.ru/imanskiy.htm
* Во имя театра без границ  
## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Төркем:«Ширкәт» актерлары
Илдус Якупов

*

*'Илдус Якупов*', Илдус Дәүләт улы Якупов (*1935 елның 9 октябре, СССР, РСФСР, Сембер өлкәсе, Иске Кулаткы районы, Иске Атлаш ― 2021 елның 19 октябре, РФ, ТР, Казан'')  — татар композиторы, ТР композиторлар берлеге әгъзасе, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
Илдус Дәүләт улы Якупов 1935 елның 9 октябрендә Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы районы Иске Атлаш авылында туа. 1959 елда Казан музыка укуханәсен тәмамлый. 1959-1964 елларда шәһәрнең консерваториясендә Альберт Леман классында белем ала.

1960 еллардан башлап, бер-бер артлы опералар, балетлар, симфонияләр, төрле музыка кораллары өчен аерым пьесалар, җырлар, романслар иҗат итә башлый. Ул еш кына дөнья әдәбиятына мөрәҗәгать итә, Бомарше, Андерсен, Гоголь, Беляев әсәрләре белән дулкынланып, зур күләмле әсәрләр тудыра.

## Иҗаты
1972 елда Николай Гоголь әсәре нигезендә "Вий" балетын иҗат итә. 1976 елда “Джельсомино ялганчылар илендә” операсы һәм "Аккургаш солдат һәм балерина" балеты языла. 1977 елда "Атлантида һәлакәте" дип исемләнгән балеты дөнья күрә.

1991 елны Илдус Якуповның М.Җәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрында Джанни Родари әкияте буенча язылган “Джельсомино ялганчылар илендә” исемле операсы зур уңыш белән бара. 2009 елда композитор"Зәңгәр кош" () ораториясен иҗат итә.

Композиторның әсәрләре Татар фортепиано музыкасы буенча хрестоматиягә кертелә һәм балалар музыка мәктәпләрендә башкарыла.

### Төп әсәрләре

* “Джельсомино ялганчылар илендә” операсы (1976)
* Фортепиано һәм оркестр өчен концерт
* "Зәңгәр кош" ораториясе (2009)
* флейта һәм фортепиано өчен соната

### Җырлар
Композитор татар шагыйрьләре сүзләренә лирик һәм эстрада җырларын да яза.

* Үрмәле гөл (Резеда Вәлиева сүзләре)
* Яшьлегемә кире кайтыр идем (Әхмәт Ерикәй сүзләре)
* Язгы таң
* Яңгыр яуганда (Җәүдәт Дәрзаман сүзләре)
* Зәңгәр күккә карап атлыйм 
* Яратам
* Сайра, тальян
* Зәңгәр көймә (Разил Вәлиев сүзләре)
* Көзге шатлык (Разил Вәлиев сүзләре)
* Нурлы Казан (Фәннур Сафин сүзләре)
* Нинди синең күзләр (Эльмира Шәрифуллина сүзләре)

## Вафаты
2021 елның 19 октябрендә Казанда вафат. Коронавирус инфекциясеннән соң өзлегүләр нәтиҗәсендә йөрәге тибүдән туктаган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

## Сылтамалар

* Илдус Якупов җырлары

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Празат Исәнбәт

**Празат Исәнбәт** — татар режиссеры.

## Тәрҗемәи хәл
Празат Исәнбәт 1927 елның 9 октябрендә Уфа шәһәрендә танылган татар язучысы Нәкый Исәнбәт гаиләсендә туа. 1944-1949 елларда Мәскәү театр институтында актер һәм режиссер факультетларында белем ала.

1965-1998 елларда Г.Камал исемендәге татар дәүләт академия театрында режиссер. Режиссер буларак ул җитмештән артык татар, рус, чит ил драматургларның әсәрләрен сәхнәгә куйды: Нәкый Исәнбәтнең “Муса Җәлил” һәм “Гөлҗамал” пьесалары, Гильерме Фигейредоның “Эзоп”, Жан-Батист Мольерның “Тартюф”, Шекспирның “Мера за меру”, Шәриф Камалның “Акчарлаклар” , Г.Ибраһимовның “Татар хатыны ниләр күрми?”, Галиәсгар Камалның “Банкрот”, “Бәхетсез егет”, Фәтхи Бурнашның “Таһир-Зөһрә”, “Яшь йөрәкләр”, Мирхәйдәр Фәйзинең “Галиябану” һ.б. шундый зур күләмле әсәрләре аша Празат Исәнбәт татар театры тарихында җуелмас эз калдыра.

1958—61 елларда Качалов исемендәге Зур драма театры каршындагы студиядә, 1983—86 елларда — Казан мәдәният һәм сәнгать институтында укыта. Укучылары арасында Ирек Баһманов, Мансур Шиһапов, Наилә Гәрәева.

Соңгы елларда режиссер Гаяз Исхакыйның әсәрләрен сәхнәгә кайтару эше белән шөгыльләнгән («Зөләйха», «Җан Баевич» һ.б.)

Празат Исәнбәт 2001 елның 15 декабрендә вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Р.Р. Солтанова (төз.). «Празат Исәнбәт. Сәнгатькә багышланган гомер». Казан, 2007.
* Энциклопедия Башкортостан 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Наил Сәхибуллин

**Наил Габдулла улы Сәхибуллин** — татар галиме, астрофизик, Татарстан Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы, В. П. Энгелһардт исемендәге Астрономия обсерваториясе мөдире (1991-2008), профессор, КДУның астрономия кафедрасы җитәкчесе.

Ул 1940 елның 8 октябрендә туа.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Астрофизиклар
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Татарстан галимнәре
Гималайлар

right|250px|thumb
**Гималайлар**, **Гималай таулары**, *шулай ук* Һималай, Һималай таулары (санскр. हिमालय,, хинди हिमालय, непалча हिमालय, кыт. 喜馬拉雅山脈) — Җирнең иң бөек таулар системасы. Гималайлар Һиндстан, Непал, Кытай (Тибет), Пакьстан, Бутан территорияләрендә урнаша.

Гималайларның иң бөек ноктасы (Җомолунгма) шулай ук дөньяның иң югары нокта булып санала.

Гималайлар 2900 кмга сузыла. Таулар системасы киңлеге якынча 350 км. Якынча биеклеге — 6000 м, ә Җомолунгма биеклеге исә 8848 м тәшкил итә.

Дөньяның иң зур елгаларның кайберәүләре: Ганг, Һинд, Брахмапутра, Янцзы, Меконг, Салвин, Кызыл елга (Азиядә), Хунзян, Чао Прайя, Иравади елгасы, Аму Дәрья, Сыр Дәрья, Тарим елгасы һәм Сары елга Һималай тауларыннан агып төшә һәм аларның кушылган агым бассейны 3 млрд кеше өчен Әфганстан, Бангладеш, Бутан, Кытай Халык Җөмһүрияте, Һиндстан, Непал, Бирма, Камбоҗа, Таҗикстан, Үзбәкстан, Төрекмәнстан, Казакъстан, Кыргызстан, Таиланд, Лаос, Вьетнам, Малайзия һәм Пакьстанда (бу Җир халкының яртысы диярлек) өй булып тора.

## Экологиясе

Гималай тауларының флора һәм фаунасы климат, явым-төшем, биеклек һәм туфракларга бәйле рәвештә үзгәрә. Климат тау нигезендә тропиклардан иң югары биеклектә мәңге боз һәм карга кадәр дәвамлы рәвештә үзгәрә. Бу климат, явым-төшем, биеклек һәм туфраклар шартларының төрлелеге аерылып тора торган үсемлек һәм хайван төркемнәрен барлыкка китерә. Югары биеклекнең экстремаль шартлары (түбән атмосфера басымы) һәм иң күтәрелеп торган урыннарда бик салкын булу экстремофил организмнарга яшәргә мөмкин итә.

## Һинд динендә
Һинд динендә Гималайларда Шива Ходае сыена дигән ышаныч бар. Шулай ук Һинд дине изге текстларында Һималай тауларында урнашкан Һималайя Патшалыгы искә алына.

*
Төркем:Һинд дине
1756 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 27 гыйнвар — Вольфганг Амадей Моцарт, Австрия композиторы.
* 22 июнь — Джордж Ванкувер, инглиз сәяхәтчесе.

## Вафатлар

* 30 октябрь — Осман&nbsp;III, Госман империясе солтаны.

Төркем:Еллар
Төркем:1756 ел
Казанның Совет районы

**[[Казан]]ның Совет районы** (рус. *Советский район*) — Казанның көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан район.

Казанның Совет районы, олы Себер юлында төзелгән яшәү массивында, Танкодром һәм Азино территориясендә, Дәрвишләр бистәсендә урнаша.

Районда:
* 17 сәнәгать оешмалары
* 17 төзү оешмалары
* 17 транспорт һәм бәйләнеш оешмалары
* 39 гомуми белем мәктәпләре
* 7 профессиональ училищелар
* 5 техникумнар
* 67 балалар бакчалары
* 33 сәламәтлекне саклау оешмалары
* 130дән артык спорт оешмалары бар.

## Урамнары
* Азатлык урамы
* Академик Кирпичников урамы
* Бәйрәм тыкрыгы
* Коновалов урамы
* Нәкый Исәнбәт урамы
* Чия Бакчасы урамы
* Яфраклы урамы

## Искәрмәләр

С
Идел буе районы

**Иде́л буе́ районы́**:

* Әстерхан өлкәсенең Идел буе районы
* Самара өлкәсенең Идел буе районы
* Казанның Идел буе районы
Казанның Яңа Савин районы

**Яңа Савин районы** (халыкта — *Ква́ртал*, рус. *Ново-Савиновский район*) — Казанның төньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан район.

Яңа Савин районы торак массивлары белән аерылучы йокы һәм ял итү урыннары булган район. 
Ел саен яңа объектлар төзеләләр, мәсәлән: №177 авангард мәктәбе, №44 «Әкият йорты» балалар бакчасы, «Олимп» спорт комплексы, «Ак Барыс» бергә-бер сугышларның сарае, бу айда – Әмирхан проспектында җәяү күчүе төзелә. Тагын да Казансуның сул ягында Универсиадага зур футбол стадионы проекты бар.

## Искәрмәләр

Я
Казан кинотеатрлары

right|250px|thumb|«Корстон» кинотеатры
**Казан кинотеатрлары** — Казан шәһәрендә урнашкан кинотеатрлар.

Беренче тапкыр Казанда публик рәвештә кинотасмаларны карау 1906 елның июлендә булды дип санала. 1907 елның сентябрендә исә Воскресен урамында даими эшләгән кинотеатр ачыла. 1915 елда Казанда инде 15 кинотеатр эшли.

## Хәзерге кинотеатрлар
Хәзерге вакытта Казанда 11 кинотеатр эшли. Аларның берсе дә татар телендә фильмнар күрсәтми, ләкин кайбер вакытларда махсус проектлар вакытында татар фильмнарын күрсәтү дә каралган.

* «Киномакс» — 9 зал
* «Киномечта» — 8 зал
* «Корстон» — 6 зал
* «Родина» — 6 зал
* «Каро фильм» — 6 зал
* «Grand Cinema» — 4 зал
* «3D Port Cinema» — 4 зал
* «Магия кино» — 4 зал
* «Suvar» — 3 зал
* «Мир» — 1 зал
* «Мираж» — 1 зал

## Искәртмәләр

Төркем:Казан кинотеатрлары
Казан театрлары

**Казан театрлары** — Казан шәһәрендә урнашкан театрлар. Барлыгы Казанда 9 театр бар, аларның өчесе академик хәләтендә.

## [[Галиәсгар Камал исемендәге татар дәүләт академия театры]]

## [[Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры]]

## [[Василий Качалов исемендәге рус зур драматик театр]]

## Казанның яшь тамашачы театры

## «Әкият» татар дәүләт курчаклар театры

## [[Муса Җәлил исемендәге Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры]]

## [[Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театры]]
Габдулла Кариев исемендәге театр эшен 1987 елда студия буларак башлап җибәрә. Биналары булмау сәбәпле, коллектив балалар бакчаларында, мәктәпләрдә, авыл клубларында спектакльләр куеп йөри. 1991 елда студия дәүләт статусы ала һәм аңа “Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры” дигән исем бирелә. 1996 елда аларга Казанның Киров районында урнашкан Җитен комбинаты мәдәният сарае бинасын бирәләр. Аны төзекләндергәннән соң, ягъни 2002 елда, коллектив үз сәхнәсендә спектакльләр кую бәхетенә иреште. 2012 елның сентябреннән Санкт-Петербург урамындагы Офицерлар йорты бинасына ия булды. 
## Башка театрлар

*