open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мансур Вәлиев (1950)

**Мансур Мәсгут улы Вәлиев** (1950 елның 6 декабре, Нөкес, Үзбәкстан ССР, ССРБ) — Совет һәм Россия хәрби эшлеклесе. Россия ФИХ чик буе хезмәте җитәкчесенең беренче урынбасары (2003—2005)

## Тормыш юлы
Мансур Вәлиев 1950 елның 6 декабрендә Үзбәкстан ССРның Нөкес шәһәрендә фронтовик офицер гаиләсендә туа. Милләте буенча татар. Ун еллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, ССРБ Министрлар Советы каршындагы КГБның Мәскәү югары команда чик буе училищесына укырга керә. 1972 елда аны тәмамлагач, Урта Азия чик буе округына җибәрелә.

1972 елда Кәрке чик буе отрядының Давид Ярошев исемендәге застава башлыгы урынбасары итеп билгеләнә. 1977 елда аның заставасы иң яхшысы дип таныла.

М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияне тәмамлаганнан соң Урта Азиягә, Термез чик буе отрядына Айвадж участогы коменданты итеп җибәрәләр. 1981 елда отряд штабының беренче урынбасары итеп билгеләнә һәм уку пункты белән җитәкчелек итә. 1984 елда Әфганстанда, Мазары-Шәриф шәһәрендә урнашкан 1 нче кыр оператив төркеме башлыгы итеп билгеләнә. 1985 елда Серахс чик буе отрядының штаб начальнигы итеп билгеләнә. Гаскәрләрне Әфганстаннан чыгарган вакытта Вәлиев Кызыл Байрак Мәскәү чик буе отряды башлыгы була (1987). 1989 елда вакытыннан алда полковник дәрәҗәсе бирелә .

1991 елда полковник Вәлиев Байкал арты чик буе округы штабы башлыгы итеп билгеләнә, бу вазыйфада 1994 елга кадәр хезмәт итә. 1995 елда генерал-майор Вәлиев Урта Азиягә, Ашкабадка, Төрекмәнстандагы Россия Федеральчик буе хезмәтенең оператив төркеме башлыгы буларак кайта. 1998 елда генерал-лейтенант Вәлиев, Байкал арты чик буе округы командующие итеп билгеләнү сәбәпле, Читага китә. 2002 елда Ерак Көнчыгыш региональ чик буе идарәсе башлыгы итеп билгеләнә. 2003 елда генерал-полковник Вәлиев Россия федераль иминлек хезмәтенең чик буе хезмәте җитәкчесенең беренче урынбасары итеп билгеләнә.

2005 елдан отставкада.

## Бүләкләр

* Хөрмәт Билгесе ордены (1981);
* Кызыл Йолдыз ордены (1984);
* Кызыл Байрак ордены (1989);
* «ССРБ дәүләт чиген саклаудагы казанышлары өчен» медале (1973);
* I дәрәҗә «Мактауга лаеклы хезмәте өчен» медале;
* II дәрәҗә «Мактауга лаеклы хезмәте өчен» медале;
* III дәрәҗә «Мактауга лаеклы хезмәте өчен» медале;
* Исемле корал;
* Россия Федерациясенең атказанган чик сакчысы (2000)

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:6 декабрь көнне туганнар
Озын күл (Спас районы)

**Озын күл** — Татарстанның Спас районыда  Ямбакты авылы янында урнашкан күл.
## География

Күл Спас районы Ямбакты авылыннан 1 км төньяк-көнбатыштарак Актай елгасының бассейнында урнашкан.

Су көзгесенең мәйданы 6,52 га.  Озынлыгы 450 метр һәм киңлеге 200 метр. Күлнең уртача тирәнлеге 1,1 м, иң зур тирән урыны 1,7 м..

## Гидрография

Кулдә су күләме 65000 метр куб. Күлнең формасы түгәрәк, җир асты сулары исәбенә һәм атмосфера явым-төшемнәре белән тотырыклы туена.

Күл карст-суффозия процеслары нәтижәсендә барлыкка килгән. Күлнең суы йомшак, болганчык. Күл суының үтә күренмәлелеге 9 см. 
.

## Хуҗалыкта файдалану
Су  хуҗалык-көнкүреш ихтыяҗларында, ял итү өчен файдаланыла.

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Спас районы күлләре
Светлана Аргынбаева

**Аргинбаева Светлана Роберт кызы** (8 гыйнвар 1966 ел) — җырчы (меццо сопрано). 1993 елдан Башкорт дәүләт опера һәм балет театры солисты. Башкортстан Республикасының халык артисты (2003). Опера җырчыларының Дж. Виотти исемендәге халыкара конкурс лауреаты (Верчелли шәһәре, Италия, 1994), шулай ук күп кенә халыкара конкурслар дипломанты. 

## Биографиясе
Светлана Роберт кызы Аргынбаева 1966 елның 8 гыйнварында Башкорт АССРның  Сибай шәһәрендә туган. Уфа сәнгать училищесын (1987), Уфа дәүләт сәнгать институтын (1993) тәмамлаган. 1993 елдан Башкорт опера һәм балет театры солисты.

## Иҗаты
Төп партияләре:

Розина («Севилья цирюльнигы», Дж. Россини, дебют, 1994)

З. Исмәгыйлевның «Салават Юлаев опера» операсында — Көнбикә, 

«Шәүрә» операсында — Янбикә, Кармен («Кармен», Ж.Бизе), һ. б. 

1994-1997 елларда Озимо шәһәрендә (Италия) Опера сәнгате академиясендә, 2000 елда Дж. Россини ис. опера академиясендә (Пезаро к., Италия) стажировка үтә. Репертуарында чит ил, үз иле композиторлары операларыннан арияләр, башкорт халык җырлары. «Лисео» (Барселона, Испания), «Перес Гальдос» (Лас-Пальмас к., Испания), «Россини» (Пезаро) театрларында җырлый.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (1995).
* Башкортстан Республикасының халык артисты (2003).

## Казанышлары

* Опера җырчыларының Дж. Виотти  исемендәге халыкара конкурсы лауреаты (Верел к., Италия, 1994),
* С. Я. Лемешев исемендәге халыкара опера җырчылары конкурсы дипломанты (Тверь к., 1992),
* Ф. Виньяса исемендәге вокалистлар конкурсы дипломанты (Барселона к., Испания, 1993),
* Вольпи исемендәге опера  опера җырчылары конкурсы дипломанты (Латина к., Италия, 1995)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.

## Сылтамалар

* Галимова Г. Л. Аргынбаева Светлана Роберт кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Башкорт опера һәм балет театры җырчылары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Сибайда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1966 елда туганнар
Төркем:8 гыйнвар көнне туганнар
Валентина Бродская

**Бродская Валентина Егоровна ** (14 июль 1939 ел) — театр актеры. Башкортстан Республикасының халык артисты (1995). Стәрлетамак шәһәренең мактаулы гражданы (2016).

## Биографиясе
Валентина Егоровна Бродская 1939 елның 14 июлендә Смоленск өлкәсенең Демидов районы Михайловка авылында туган.

1968 елда, Ташкент университетын тәмамлаганнан соң, Петропавловск-Камчатский, Ташкент һәм Фирганә театрларында эшли.

1972 елдан Стәрлетамак рус дәүләт драма театрында эшли.

## Спектакльләрдәге рольләре
* Патшабикә "Снежная патшабикә", Е. Л. Шварц; дебют, Ю. Ахунбабаев исемендәге Республика яшь тамашачылар театры (Ташкент), 1966], 
* Полина («Солдатская вдова», Н. П. Анкилов)
* Мария («Родительский день», Н. В. Коляда)
* Дарья Семенова («Любовь от нежного сердца», В. А. Соллогубның «Беда от нежного сердца» пьесасы буенча)
* Надежда («Любовь и голуби», В. П. Гуркин)
* Софья Ивановна («Пока она умирала», Н. М. Птушкина)
* Лисанда («Табор», З. Станку)
*Медея (Ж. Ануйның шул ук исемдәге трагедиясе) 
* Василиса Мелентьева («Шестая жена Ивана Грозного», А. Н. Островский).
## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (1995)
* БАССРның атказанган артисты (1985)
* «Хезмәт ветераны» медале
* Рәсәй Федерациясе Театр эшлеклеләре берлегенең К. С. Станиславский исемендәге алтын медале (2014)
* Стәрлетамак шәһәренең мактаулы гражданы (2016)
## Сылтамалар
* Һ.С.Сәетов, Тәрҗемәсе Г.Һ.Ризванова / Бродская Валентина Егоровна // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* http://rusdramteatr.ru/truppa/artistyi-teatra/brodskaya-valentina-egorovna.html 
* http://sterlitamakdt.narod.ru/art_brodskaya.html
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:14 июль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:XXI гасыр актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:Русия актерлары
Төркем:ССРБ актерлары
Антонина Заяц

**Антонина Заяц**  (27 август 1953 ел) — курчаклар уйнатучы уенчы. Башкортстан Республикасының халык (2008) һәм атказанган (1992) артисты.

## Биографиясе
Антонина Николаевна Заяц 1953 елның 27 августында Иваново шәһәрендә туган.

1978 елда Горьковское театр училищесын тәмамлаганнан соң (Ю. М. Копылов курсы), Башкорт дәүләт курчак театрында актер булып эшли.

## Иҗади эшчәнлеге
Актерга төрле курчаклар белән оста уйнау, ачык үзенчәлеклелек, музыкаль сәләт хас.

Төп рольләре:

* Тәвә кошы баласы («Мин — чеби, син — чеби» — «Я — цыпленок, ты — цыпленок»,Г. Д. Усач һəм Е. П. Чеповецкий; дебют, 1978);
* Чита («Һинд легендасы» — «Индийская легенда», «Рамаяна» поэмасы буенча Н. Р. Гусева һәм С. И. Потабенко спектакле);
* Беренче хатын («Илаһи комедия» — «Божественная комедия», И. В. Шток);
* Галимә — «Кара йөзләр», М. Гафури;
* Афродита — «Ташлама утны, Прометей!», М. Кәрим;
* Төлке — «Чүллек өстендә йолдыз», А. Экзюпери;
* Кәҗә — «Песи йорты», С. Маршак;
* Хемуля  — «Про Муми-дом и всех, кто в нем», А. Баранов;
* Тавык — «Төлке баласы хәйләкәр булырга теләми»;

А. С. Волков, Ю. В. Заяц белән бергә «Самавыр» күчмә курчак театры оештыра (1996, 2008 елдан алып «Ал чәчкә» дип атала), анда «Могҗизалы  балдак» — «Волшебное кольцо» спектаклендә (Б. В. Шергинның шул ук исемле әкияте буенча) Мамка, Песи, Эт рольләрен башкара. Бөтенрәсәй курчак театрларының «Муравейник» фестивале лауреаты, Иваново, 1997

Халыкара университет театрлары (Кукута шәһәре) һәм яшьләр театрлары (Меситас шәһәре) фестивальләре дипломанты; икесе дә — Колумбия, 1999].

Курчак театры сәхнәсендә И. Р. Әлмөхәмәтовның «Бәләкәй гном» (2001), Н. В. Гернетның «Фил баласы» («Слоненок»; 2004) спектакльләрен куя.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (2008)
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (1992)

## Искәрмәләр

* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/5449 
* http://vechufa.ru/culture/2143-put-aktrisy.html
* http://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/w/sov/411288/bio/
Төркем:27 август көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1953 елда туганнар
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Сыналганнар - сынатмый (китап)

**Сыналганнар - сынатмый** — 2015 елда Татарстан китап нәшриятында чыккан Гөлназ Шәйхи китабы.

Китапта Татарстан җирендә, Россиянең төрле төбәкләрендә һәм дөньяның төрле илләрендә яшәүче татарлар турында мәкаләләр һәм танылган шәхесләр белән әңгәмәләр туплап бирелгән. Гөлназ Шәйхинең шәхси архивындагы фоторәсемнәр файдаланыла.

Тираж – 2000 данә. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Татарларның дөнья буенча таралышы

Төркем:Татарча китаплар
Төркем:2015 ел китаплары
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Ватаным (китап)

**"Ватаным"** китабы 2018 елда Казанда нәшер ителә. 
Авторы - Татарстан Республикасы башкаласы Казанда нәшер ителүче "Ватаным Татарстан" газетасының баш мөхәррир урынбасары Фәния Әхмәтҗанова. 

Китапта авторның төрле елларда "Өмет", "Татарстан яшьләре", "Ватаным Татарстан" газеталарында басылган язмаларының бер өлеше тупланган. 

Язмаларның темасы - Россиянең төрле төбәкләрендә, чит илләрдә яшәгән татарлар язмышы, аларның проблемалары һәм Фәния Әхмәтҗанованың авылдашлары, сабакташлары, хезмәттәшләренә багышланганннар язмалары урын алган.

Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:XXI гасыр китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Публицистика
Төркем:Татар әдәбияты
Татар халык җырлары (китап)

Китап 2014 елда Татарстан Республикасы башкаласы Казан шәһәрендә Татарстан китап нәшрияты тарафыннан нәшер ителә. 
Әлеге китапта татар халык җырлары белән бергә сүзләрен яки көен халык иҗат иткән кайбер композитор һәм шагыйрьләрнең дә җырлары туплап бирелгән. 
Китапның төзүчесе – Рәмзия Шакирова. 
Тираж – 5000 данә.

Төркем:Китаплар
Нилә Байрамгулова

**Нилә Ильяс кызы Байрамгулова** (; *[[1948 ел]]ның [[21 февраль|21 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Учалы районы]], [[Яңа Байрамгул]] ― [[2025 ел]]ның [[28 сентябрь|28 сентябре]], [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) — җырчы, 1969-2003 елларда Башкортстанның Хор капелласы артисты. Башкортстан Республикасының халык артисты (1997).
## Биографиясе
Нилә Ильяс кызы Байрамгулова 1948 елның 21 февралендә БАССРның Учалы районы Яңа Байрамгул авылында туган.1976 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлый (Р. Д. Земчурина классы).

1969 елдан Башкортстанның Хор капелласында эшли, 2003 елдан алып — Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясе администраторы.

2025 елның 28 сентябрендә каты авырудан соң 78нче яшендә Уфада вафат.
## Вокаль партияләр
«Дим ярында» («На берегу  Дёмы») К. Ю. Рәхимов, М. Сөндекле сүзләре; 

«Башкортстан» (Абрар Габдрахманов, Әсхәл Әхмәт-Хуҗа сүзләре;

башкорт халык җырлары «Томанлы», «Элмәлек» һәм башкалар.
## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Башкортстан Республикасының халык артисты. (1997)
* БАССРның  атказанган артисты (1975)

## Шәхси тормышы
Ире – рәссам, Уфа сәнгать училищесы мөгаллиме Азамат Һидият улы. Кызлары: Айгөл һәм Алия Бәйрәмгуловалар, кино һәм театр рәссамнары, Россиянең һәм Башкортстанның Кинематографлар берлекләре әгъзалары.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Г.Н.Әхмәдиева, Тәрҗемәсе Г.Һ.Ризуанова / Байрамгулова Нилә Ильяс кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* http://vechufa.ru/day/1282-21-fevralya.html

Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:21 февраль көнне туганнар
Әлфрид Бостанов

**Әлфрид Бостанов** — тарихчы, исламият белгече. 

Әлфрид Кашаф улы Бостанов 1988 елда Омск шәһәрендә туа. 2009 елда Омск дәүләт университетының тарих бүлеген тәмамлый.  
2013 елда Амстердам университетының (Нидерланд) көнчыгыш эзләнүләр кафедрасында аспирантура бүлеген тәмамлый, фән докторы (PhD).

2014-2019 елларда — Петербурдагы Европа университетында.
2019 елдан — Амстердам университетының ассистент-профессоры. 

2021 елның гыйнварыннан ТФА Ш.Мәрҗани исемендәге Тарих институтында. Директор урынбасары, диннәр тарихы һәм җәмгыять  фикере бүлегенең мөдир вәкаләтләрен башкаручы.

## Сылтамалар
* Әлфрид Бостанов киң җәмәгатьчелеккә "Зәйнәп Максудова китапханасә" исемле басмасын тәкъдим итте.  Азатлык радиосы, 23 гыйнвар 2020

Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Археографлар
Ольга Лопухова

**Лопухова Ольга Борисовна** (12 июнь 1952 ел) — театр актеры. Башкортстан Республикасының халык артисты (1993). Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы (1980).

## Биографиясе
Ольга Борисовна Лопухова 1952 елның 12 июнендә Тамбов шәһәрендә туган.

1976 елда Воронеж дәүләт сәнгать институтын (педагогы — В. Н. Дубинский) тәмамлый,  Воронеж яшь тамашачылар театрында эшли башлый.

Аннары  түбәндәге театрларда эшли:

* 1977 елдан — Таганрог драма театрында;
* 1980 елдан — Грозный шәһәренең республика рус драма театрында;
* 1981 елдан алып — Уфада Башкортстан рус дәүләт академия драма театрында.

Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать академиясендә укыта.

## Спектакльләрдәге рольләре

* Надежда («Последние», М. Горьковское; дебют, 1976, Воронеж яшь тамашачылар театры)
* Шарлотта («Вишневый сад», А. П. Чехов)
* Елена Андреевна («Дядя Ваня»; А. П. Чехов)
* Агафья Тихоновна («Женитьба», Н. В. Гоголь)
* Коринкина («Без вины виноватые», А. Н. Островский)
* Людмила («Люти», А. Дударев)
* Таня («Группа», А. Галин)
* Софья Коломийцева («Последние», М. Горьковское)
* Шамраев («Чайка», А. П. Чехов)

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* БАССРның атказанган артисты (1988)
* Башкортстан Республикасының халык артисты (1993)
* «За веру и добро» медале (Кемерово өлкәсе губернаторы Аман Тулеев «Театраль артылыш-2012» проекты йомгаклары буенча бүләкли)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Башкортстан Республикасы Рус драма театры сайтында О. Б. Лопухова турында мәгълүмат. 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Русия актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:1952 елда туганнар
Төркем:12 июнь көнне туганнар
Илнур Миргалиев

**Илнур Миргалиев**, Илнур Мидхәт улы Миргалиев (*[[1976 ел]], [[25 октябрь]], [[БАССР]], [[Кушнаренко районы]], [[Якуп (Кушнарин районы)|Якуп]]*) — татар галиме, тарих фәннәре кандидаты (*[[2002 ел|2002]]*), ТР дәүләт премиясе (''техника һәм фән өлкәсендә'') лауреаты (*[[2016 ел|2016]]*), «Золотоордынское обозрение» журналының баш мөхәррире (*2013 елдан*).

## Тәрҗәмәи хәл
1976 елның 25 октябрендә БАССРның Кушнаренко районы  авылында туа. 1993—1998 елларда Башкорт дәүләт педагогия институтының тарих бүлегендә укый. 1998—2001 елларда Татарстан фәннәр академиясенең Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих иститутында аспирантурада укый. 2002 елда Тарих фәннәре кандидаты исемен яклый. Миркасыйм Госманов исемендәге Алтын Урда һәм татар ханлыкларын өйрәнү Үзәгенең җитәкчесе.

## Китаплары
* Войны Токтамыш-хана с Аксак Тимуром. – Казань: Институт истории АН РТ, 2003. 
* Политическая история Золотой Орды периода Токтамыш-хана. – Казань: Алма-Лит, 2003.
*  Материалы по истории войн Золотой Орды с империей Тимура. – Казань: Институт истории АН РТ, 2007.
* Хан Токтамыш. – Казань: Татар.кн. изд-во, 2011.
* «Золотая Орда: библиографический указатель / Автор-составитель И.М.Миргалеев. – Казань, 2013.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2008 — Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе президенты рәхмәте
* 2009 — Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясенең Мактау грамотасы.
* 2016 — ТР фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе

## Сылтамалар

* Илнур Миргалиев: «XXI гасырда татар авылларына кабилә тагу акылга сыймый». Рәмис Латыйпов, Интертат, 21 Март 2021

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Мәрҗани исемендәге Тарих институты хезмәткәрләре

Төркем:Татарстан тарихчылары
Нияз Игъламов

**Нияз Игъламов** - театраль тәнкыйтьче. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2025 елдан).  

1976 елда Казанда театр белгече Рәүф Игъламов гаиләсендә туа. 2000 елда Казан ветеринария институтын тәмамлый. Петербург театр һәм кино академиясендә укый. 2007 елда Дамир Сираҗиев исемендәге премиясе лауреаты. 2008 елдан Камал театрының әдәбият-драматургия бүлеге җитәкчесе. 2019 елда Муса Җәлил исемендәге премия лауреаты исеме бирелә. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* "Шәһәрчеләр" - Нияз Игъламов: "Әгәр татар халкы яңа формадагы яңа институтлар уйлап таба алмаса, XXI гасыр соңгы гасырыбыз булыр". Рузилә Мөхәммәтова, Интертат, 10 Октябрь 2018
* Нияз Игъламов: «Гаилә – команда ул». "Сөембикә" журналы, 24 сентябрь 2018
* Нияз Игъламов: “Нәүрүз” “өстәгеләрне” дә кызыксындыра башлады”. Мөршидә Кыямова, Интертат

Төркем:Казан дәүләт ветеринария институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Татарстан халыклары әкиятләре (китап)

Китап 2000 тираж белән 2016 елда Татарстан китап нәшрияты тарафыннан нәшер ителә. 
Китап татар һәм рус телләрендә. 
Төзүчесе – Айсылу Галиәхмәтова. 
Әлеге китапта Татарстанда яшәүче халыкларның һөзек кашы булырдай, буыннан буынга тапшырылып килгән, тарихи хәтерен саклаган, үз милләтенең сыйфатларын чагылдыра торган әкиятләре урын алган. 
Китаптагы рәсемнәрнең авторлары – Илдус Әҗемов,  Айсылу Гарипова, Булат Гыйльванов, Светлана Ибраһимова, Фәридә Ризаева, Алсу Тимергалина, Рушан Шәмсетдинов, Ольга Ярикова.
Гүзәл Маликова

** Маликова Гүзәл Хәсән кызы **(8 ноябрь 1962 ел) — башкорт театр актеры, Башкортстан Республикасының халык артисты (2009).

## Биографиясе
Гүзәл Хәсән кызы Маликова 1962 елның 8 ноябрендә Башкорт АССРының Баймак шәһәрендә туган.

1987 елда Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтын белем ала һәм М. Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры труппасына кабул ителә.

## Спектакльләрдәге рольләре

* Ляля Моисеевна («Возлюбленная», Р. Байбулатов),
* Мәбрүрә («Асылъяр» музыкаль драмасы, М. Фәйзи пьесасы буенча),
* Мари («Утраченные грезы» драмасы, Ә. Атнабаев),
* Октябрина («Мәхәббәткә киртә юк», Н. Гаетбаев),
* Мадам  Труабаль («Минем хатынымның исеме Морис», Раффи Шарт),
* Ыру башлыгы («Ай тотылган төндә», М. Кәрим),
* Ана («Артур+Нэнси», Ә. Дилмөхәмәтова),
* Шатмантамак карчык («Алтын йөрәк», С. Сурин),
* Аксылу («Дала кызы», А. Ягафаров),
* Ана («Кызыл яулыклы тирәк», Чыңгыз Айтматов),
* Әби (кыргыз режиссеры һәм авторы Нурлан Абдыкадыров «Дәрт бишеге» мәсәле).

## Фильмография
* «Ай кызы» нәфис фильмында Җәмилә роле (Ф. Бүләков сценарие буенча, режиссеры Ә. Нурмөхәмәтов).
* 2016 ― «Кыргый» (режиссеры Ф. Утарбаева) ― *күрше хатыны*.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (2009)
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (1997)
* «Театр язы-2003» Республика  фестивалендә «Иң яхшы хатын-кыз роле»

## Сылтамалар

* Маликова Гүзәл Хәсән ҡыҙы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .  
* Башкорт дәүләт академиягә драма театры сайты 
Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1962 елда туганнар
Төркем:8 ноябрь көнне туганнар
Олы Елга авылы мәчете

1879 елда Казан губерна идарәсе раслаган ляихә (проект) буенча төзелгән. Бу агач мәчет бер катлы, ике залы; ике буынлы манарасы түбәсенең уртасында. Ишеге төньякта. Михрабының түбәсе дә ике кыеклы. Стеналары такта белән тышланган. Манарага вестибюльдәге тар баскычтан менелә. 
Нәҗметдинов Нәзиров авылда беренче имамнардан булган (мәншүре 1830 елдан). 1832 елны аны Гали Якупов алмаштыра һәм үзенең вазифаларын 60 ел буена диярлек башкарып килә. 1891 ел башында аның урынына Зиатдин Габделҗәббаровны билгелиләр. 1908 елда Зиатдин хәзрәтне Сибгатулла Хөсәенов алыштыра. Икенче мулла вазифаларын 1866 елның көзеннән Вәлиулла Галиев башкарган. Вәлиулла Галиев - татар язучысы һәм әдәбият белгече Мөхәммәт Галинең әтисе. 
Мәчет совет чорында озак еллар буена клуб һәм амбар итеп файдаланылган, 1990 еллар башында реставрацияләнгән. Олы Елганың 1908 елда салынган икенче мәчете сакланмаган.  

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* А.Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Балык Бистәсе районы мәчетләре
Олы капка

Борынгы Казан кирмәнендәге капкалар. Башта "Тезик чокыры" янындагы капканы, аннары, кирмән диварын көнчыгышкарак күчергәч, яңа капканы да "Олы капка" дип атаганнар. Яңа Олы капкадан чыккач, туры юл хәзерге Кремль урамы (Ленин, Чернышевский исемнәрен дә йөрткән) буйлап сузылган, ә икенче юл, сул тарафка түбән төшеп, хәзерге К.Маркс урамына тәңгәл юнәлештә барган (Арча юлы).
Олы ермак

Шартлы атама. Борынгы Казан шәһәре территориясендә хәзерге Ирек мәйданыннан башланып Пушкин урамы юнәлешендә сузылган табигый чокырны шулай дип атарга кирәк. Олы ермак кар һәм яңгыр суларын хәзерге Тукай скверында урнашкан күлгә китереп койган. Соңгы гасырларда, бу ермакны киңәйтеп, урам ясаганнар.
Муллинә

Себер татарларында элек абыстайга, мулла хатынына, остабикәгә шулай дәшкәннәр.
Чыганак: А.Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.
Рабига остабикә мәдрәсәсе

Риваятьләргә караганда, борынгы Биләр шәһәре янында Хуҗалар тавы итәгендәге бик зур чишмә буенда урнашкан була. Рабига абыстай көн саен Шәһри Болгардан җир асты юлы буйлап, алтмыш алты шәкертен ияртеп укытырга килгән була. "Мәрҗән каласы һәм унике кыз хикәйәте" дигән икенче бер риваятьтә Мәрҗән шәһәре хөкемдары Тырышмал Хуҗаның унике кызын шушы Биләр шәһәрендәге Рабига остабикә мәдрәсәсенә укытырга җибәрүе турында сөйләнә. Мәрҗән иленең баһадиры Иштирәк батырның сөйгәне Нәркәс сылу да шулар арасында булган. 
Риваятькә карганда, Тырышмал Хуҗаның һәм аның унике кызының язмышы фаҗигале. Болгар иленә яу килеп, Тырышмал Хуҗаны һәм аның кызларын Хуҗалар тавы янына китергәннәр. Монда алар, көне-төне туфрак ташып, яңа бер тау өйгәннәр. Дошманнар, биек тау өелеп беткәч, Хуҗаны һәм аның кызларын шушы тау башына тереләй күммәкче булганнар. Шулчак кызлар унике йолдыз булып күккә күтәрелгәннәр, ә Тырышмал Хуҗа, таудан сикереп, елга суына әйләнгән һәм агып киткән. Ул тауны халык хәзер дә "Кыз тавы" дип атый.
Чыганак: А.Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.
Төркем:Татарстан мәдрәсәләре
Төркем:Биләр
Муллакә

Муллакә - мәдрәсә шәкерте (өлкәнрәкләре). Мулла улы, муллазадә, мәхдүм.

Чыганак: А.Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.
Йола җырлары

**Йола җырлары** - татар фольклорының музыкаль-поэтик жанры. Нәүрүз, Нардуган, Сөмбелә, Сабан туе бәйрәмнәрендә әйтелә торган җырлар, иген үстерү, яңгыр теләү җырлары, шулай ук гаилә-көнкүреш йолаларына бәйле җырлар ("Яучы такмаклары", "Таң кучат" һ.б.) шушы жанрга карый.
Йомак (сүз)

**Йомак** сүзе табышмак дигәнне аңлата. Ләкин Себер татарлары сөйләшендә йомак сүзе "әкият" мәгънәсендә йөри. Татар һәм башкорт телләрендә йомгалак сүзе дә теркәлгән, аның асыл мәгънәсе йомгак (җеп йомгагы) сүзеннән дип карарга мөмкин. Димәк, фикер сөреп, табышмакка җавап табу йомгакның очын табу белән бер икән.

Чыганак: А.Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.
Йорт анасы

**Йорт анасы** - татар халкы мифологиясендә йорттагы иминлекне саклый торган зат. Ул йорт иясен хәтерләтә. Йорт анасы еш кына мал-туарны төрлечә җәфалый, имеш. Нократ татарлары йорт анасын "йорт әбийе" дип атыйлар. 
2018 елда Татарстан китап нәшриятында язучы Галимҗан Гыйльманов мөхәррирлегендә “Татар мифлары – балаларга” китабы дөнья күрде. Анда Өй ияләре, Бичуралар, Убыр-Өрәкләр, Шүрәлеләр, Ялмавыз-Диюләр, Аждаһа-Юхалар турында миф-әкиятләр тупланган. Китапта мифологик персонажның кешеләргә никадәр игелекле һәм никадәр дәрәҗәдә куркыныч булуы турында сөйләнә. “Бала мифларны белеп үссә, урман иясе бар дип, агач ботагын сындырмый, суның иясе бар дип, суны пычратмый”, - дип саный Галимҗан Гыйльманов.

Чыганак: А.Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.
"Татар-информ" агентлыгы
Кабак капкасы

**Кабак капкасы** - Казан шәһәренең бер капкасы (1552 ел). Русча чыганакларда - Кабакские ворота. Чыганакларга караганда, аның манарасы да булган ("Кабацкая яки Кайбатская башня"). Кабак сүзе - борынгы сөйләмдә шәһәр капкасын белдергән һәм хәзерге мишәр диалектында ул "капка" мәгънәсенә ия. Кабак - капка сүзе мәкальгә дә кергән ""Кунак килә - кабак ач").

Элек шәһәр капкасын саклаучы "кабакчы" дип аталган. Кабакчы шәһәргә килгән кешеләрнең кем булуын тикшергән.

Чыганак: А.Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.
Казан җыены

**Казан җыены** ― Татарстанның Чаллы ягындагы Круглое Поле авылында XIX гасырның  90нчы елларына кадәр үткәрелеп килгән җыен, соңрак ул "Петров җыены" дип атала башлаган.

Чыганак: А.Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.

Төркем:Тукай районы
Картлар ашы, олылар ашы

Картлар ашы, олылар ашы - хәзерге вакытта татарларда ата-бабадан калган йола буенча уздырыла торган аш. Бу ашка өлкәннәр чакырыла һәм аның кагыйдәләрендә Коръән һәм төрле догалар уку, сәдака өләшү тәртибе саклана. Олылар ашы тәртибе туй һәм исем кушу йолалары комплексына да керә. Хәзерге вакытта тарала башлаган "алтын туй", "көмеш туй", өлкән яшьтәге кешеләрнең туган көнен бәйрәм итү кебек тантаналар, ураза тәмамлангач үткәрелә торган ашлар да шушы картлар ашы тәртибенә буйсына. Соңгы очракта аларны "Коръән ашы" дип тә атыйлар.

Чыганак: А.Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.
Миңнегөл Хисмәтуллина

**Хисмәтуллина Миңнегөл Хәбибҗан кызы** (24 ноябрь 1927 ел — 18 февраль 2004 ел) — башкорт шагыйре һәм прозаигы, 1983 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
Миңнегөл Хисмәтуллина 1927 елның 24 ноябрендә Башкорт АССРның Чишмә районы Ябалаклы авылында туган.

Авылларында җидееллык мәктәпне тәмамлагач, Дәүләкән педагогия училищесына укырга керә. Озак еллар башлангыч сыйныф  укытучысы булып эшли. Тормыш иптәше хәрби кеше булганлыктан, күп еллар хәрби калачыкларда яши. Уфага кайтканнан соң, башта радиокомитетка эшкә урнаша. Байтак  еллар «Башкортстан кызы» журналында әдәби хезмәткәр, аннары тәрбияче, китапханәче булып эшли.

Студент елларына иҗат итә башлый.

1983 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

## Китаплары

* Дим тамчысы. Шигырьләр. Уфа, 1976, 64 бит.
* Песи  китте җиләккә. Шигырьләр. Уфа, 1978, 24 бит.
* Көмеш күл чишмәсе. Хикәяләр. Уфа, 1983, 142 бит.
* Кала кызы. Повесть һәм хикәяләр. Уфа, 1987, 240 бит.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанные и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р.Н.Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 
* Гайнуллин М. Ф., Хөсәенов Г.Б. Совет Башкортстаны язучылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылган, төзәтелгән икенче басма. — Уфа: Башкортстан китап нәшрияты, 1988. — 400 бит. 

Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Чишмә районында туганнар
Зөһрә Фәйзуллина

**Фәйзуллина Зөһрә Халит кызы** (29 июль 1946 ел — 27 октябрь 2020 ел) — педагог, журналист, шагыйрь. Россия Федерациясенең һәм Башкортстан Республикасының Язучылар, Журналистлар берлекләре әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган укытучысы. Рамазан Өметбаев, Ким Әхмәтҗанов, Хөсәен Әхмәтов исемендәге премияләр лауреаты.

## Биографиясе
Зөһрә Халит кызы Фәйзуллина 1946 елның 29 июлендә Башкорт АССРның Әбҗәлил районы Казмаш авылында туган.

Башкорт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлаган.

1969-1980 елларда Әбҗәлил районы мәктәпләрендә әдәбият һәм тел укытучысы булып эшли.

1980 елда Сибайга күчеп килә, аннары мәктәп-интернатта һәм Сибай педагогия училищесында (колледжы) укыта.

1996-2001 елларда «Атайсал» төбәкара гәзитенең баш мөхәррире була.

2005-2012 елларда — Сибайдагы «Чулпан» башкорт балалар театрының әдәби бүлеге җитәкчесе булып эшли.

Зөһрә Халит кызы Фәйзуллина 2020 елның 27 октябрендә Уфа шәһәрендә вафат була.

## Иҗаты
Балалар һәм өлкәннәр өчен төрле жанрларда  әсәрләр иҗат итә. Аның «Илекле җыр», «Могҗиза көтәм» җырлар җыентыклары, «Җырларым — йөрәгемдә» электрон җырлар басмасы, кече яшьтәге балалар өчен «Бабам әманәте» шигырьләре; «Олы Җидегән» пьесалар җыентыгы, Мәктәп сәхнәсе өчен пьесалар (2010 ел); «Җәйнең  төсе» шигырьләр альманахы һәм «Безнең байрәмнәр» сценарийлар җыентыгы чыгарыла.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Башкортстан Республикасының атказанган укытучысы
* Рамазан Өметбаев исемендәге премия
* Ким Әхмәтҗанов исемендәге премия
* Хөсәен Әхмәтов исемендәге премия

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Зөһрә Фәйзуллина. Биография, шигырьләр//Балалар әдәбияты антологиясе — Уфа, 2014 — 196-196-се бб.

Төркем:Рамазан Өметбаев премиясе лауреатлары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:27 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Әбҗәлил районында туганнар
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:29 июль көнне туганнар
Венера Зарипова

**Венера Зинур кызы Зарипова** (1966 елның 5 апреле, Ташкүмер, Ош өлкәсе, Кыргыз ССР, ССРБ ) — ССРБ спортчысы, индивидуаль күнегүләрдә нәфис гимнастиканы тәкъдим иткән. ССРБ халыкара класслы спорт остасы.

## Тормыш юлы
Венера Зарипова 1966 елның 5 апрелендә Кыргыз ССРның Ташкүмер  шәһәрендә туа. Венера гаиләдә бишенче, соңгы бала була. Аның әнисе хуҗабикә була, әтисе шахтер булып эшләгән. Венера туганнан соң берничә елдан гаилә Өчкодыкка күчә. Нәфис гимнастика буенча беренче тренеры — Ольга Васильевна Тулубаева. Гимнастика хакына Венера музыкаль мәктәптә укуын ташлаган. 

1978 елда Венера Ташкентка күчеп килә һәм спорт чыгышларын башлый. Тугыз яшендә Ташкәнтта тренер Ирина Винер белән таныша. 14 яшендә ССРБ җыелма командасы составына керә. Ирина Дерюгинаны җиңеп, 1981 елгы ССРБ чемпионатында күп төрле ярышта көмеш медаль яулый. Спорт карьерасы ахырында, 1988 елда, Венера Ташкәнт университетының юридик факультетын тәмамлый. Спорт чыгышлары имгәнү сәбәпле тәмамлый.

1990 елда Израильгә нәфис гимнастика буенча тренер итеп чакырыла.

1993 елда Израиль бизнесмены Давид Левига кияүгә чыга. 1995 елда кызлары Ирина туа, ә 2001 һәм 2003 елларда ике ул туа. Израильдә яши, тренер булып эшли, ил җыелма командасына күнегәләрдә булышкан.

Аның хөрмәтенә «Venera Cup» халыкара турниры үткәрелә.

## Спорт нәтиҗәләре

* Күп төрле ярыш буенча ССРБ чемпионатының көмеш призёры (1981);
* Аерым төрләрдә дүрт тапкыр ССРБ чемпионы;
* 1983 елгы дөнья чемпионатында катнашучы (тасмалар белән күнегүләрдә дүртенче урын).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Выступление Венеры Зариповой на чемпионате мира 2010 года 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1966 елда туганнар
Төркем:5 апрель көнне туганнар
Әминә Шәфыйкова

**Шәфыйкова Әминә Ивний кызы** (24 март 1974 ел) — башкорт дәүләт эшлеклесе, уенчы-пианист. 2012 елның ноябреннән Башкортстан Республикасының мәдәният министры. Башкортстанның атказанган (2002) һәм халык (2024) артисты. Башкортстан Республикасының Шәехзада Бабич исемендәге яшьләр дәүләт премиясе лауреаты (2005).

## Биографиясе
Әминә Ивний кызы Шәфыйкова 1974 елның 24 мартында Башкорт АССРның Бөрҗән районы Ыргызлы авылында туган. Урта махсус музыка мәктәбен һәм Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтын (профессор Н. Г. Хәмидуллина классы) тәмамлый.

1997—1999 елларда Татарстанга килә. Казан дәүләт консерваториясендә (хәзер Нәҗип Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясе (академия)**)** ассистентура-стажировка үтә.

2004 елның сентябреннән 2008 елның октябренә кадәр — Башкортстан Республикасы Хөкүмәте Аппаратының мәдәният, спорт, киң мәгълүмат чаралары, милли һәм яшьләр сәясәте бүлегенең баш консультанты.

2008—2010 елларда — Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа сәнгать академиясенең өстәмә белем бирү буенча проректоры.

2010—2012 елларда — Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа сәнгать академиясе ректоры.

2012 елның 5 октябреннән — Башкортстан республикасының мәдәният министры.
## Тоткарлау
2026 елның 18 февралендә, вазыйфаи вәкаләтләрен арттыруда шикләнеп, хокук саклау органнары тарафыннан тоткарланган.

2026 елның 19 февралендә Мәскәүнең Басманный район мәхкәмәсе, Тикшерү оешмасы үтенечен канәгатьләндереп, Әминә Шәфыйкованы 17 апрельгә кадәр кулга алган. Шәфыйковага Россия Җинаять кодексының ике маддәсе нигезендә гаеп белдерелә: 160нчы маддәнең 4нче өлеше («Аеруча зур күләмдә акча үзләштерү») һәм 290нчы маддәнең 6нчы өлеше («Аеруча зур күләмдә ришвәт алу»).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* «Эшендәге казанышлары, актив җәмәгать эшмәкәрлеге һәм күпьеллык намуслы хезмәте өчен» — Россия Федерациясе Президентының рәхмәте
* Шәехзада Бабич исемендәге республика дәүләт яшьләр премиясе лауреаты (2005)
* «Пианелло валь тидон» халыкара конкурсы дипломанты (Италия, 2004)
* «Өмет. Талантлар. Осталар» халыкара конкурсының 2-се премиясе лауреаты (Добрич, Болгария, 2003)
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (2002)
* «Музыкаль де франс» халыкара конкурсының 2-нче премиясе лауреаты (Париж, 1996)
* Нариман Сабитов исемендәге I конкурсның 2-нче премиясе лауреаты (Уфа, 1995)
* 2002 ― Башкортстанның атказанган артисты
* 2022 ― «Мәдәнияттә һәм сәнгатьтә хезмәтләре өчен» медале (РФ) ― *«»*.
* 2024 ― Башкортстан Республикасының халык артисты
## Шәхси тормышы
Кызы Камилә Бакирова.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкортстанның мәдәни донъясы

Төркем:Башкортстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1974 елда туганнар
Төркем:24 март көнне туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Страницы с непроверенными переводами
Төркем:«Мәдәнияттә һәм сәнгатьтә хезмәтләре өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Сәмәркандка эшелон (роман)

**«Сәмәркандка эшелон»** () ― язучы Гүзәл Яхинаның 2021 елның мартында нәшер ителгән романы. Идел буендагы ачлыкта биш йөз баланы коткару турында бәян итә.

## Сюжет
Романда вакыйгалар 1923 елда балаларны Идел буендагы ачлыктан көньякка алып баручы «Дзержинский поезды»ның берсендә бара. Эшелон Казаннан Сәмәркандка бара, аның белән ватандашлар сугышы ветераны яшь һәм йомшак холыклы Деев һәм принципиаль, катгый «балалар комиссары» «юбка кигән ир» Белая җитәкчелек итә. Алар – капма-каршы ике шәхес. Гомуми максат ― балаларны коткару ― күпмедер вакытка аларны якын кешеләр һәм союздашлар итә. Азык-төлек, дарулар эзләү, яңа туган сабый өчен имезүче табу, чүлдә адашып йрүләр, бандитлар белән бәрелешү кебек вакыйгалар әсәрне героик мифка охшата .

Китап динамик сюжеты белән аерылып тора, Яхина үзе интервьюларының берсендә аны «кызыл истерн» дип атый.

Роман документаль чыганакларга: тарихчыларның хезмәтләренә, крестьян хатларына, ЧК ведомство эчендәге хат алышуга, балалар йортларыннан һәм кабул итү нокталарыннан калган документларга, газеталарга, мемуар китапларга, сукбайлар, ачлыкны бетерү, эвакуация белән шөгыльләнгәннәрнең истәлекләренә нигезләнә.

## Нәшер ителү һәм кабул итү
«Сәмәркандка эшелон» 2021 елның 9 мартында дөнья күрә . Яхина инде «Зур китап» һәм «Ясная Поляна» кебек дәрәҗәле премияләр лауреаты булу сәбәпле, аның өченче романы да иң көтелгән әдәбият яңалыкларына кертелгән. Китап чыккач, тәнкыйтьчеләр Яхинаның беренче ике романы белән чагыштырганда, роман теле яхшы якка үзгәрүне ассызыклый, китапның кинематографик булуына игътибар итә, 1920-еллар Совет прозасы әсәрләренә сылтамалар булуны билгеләп үтә. Елена Костюковичны «Эшелон»  хәтта камиллеге белән таң калдырган . Тәнкыйтьчеләр романның җитешсезлекләре дип, ач торучы балалар темасын артык эксплуатацияләүне, күп кенә икенче дәрәҗә персонаж образларының начар ачылуын атый. Автор тарихи чынбарлыкны белмәүдә (Идел буенда ачлык 1922 елның көзенә тәмамлана) һәм плагиатта гаепләнә: Самар тарихчысы―туган якны өйрәнүче социология фәннәре кандидаты Григорий Циденков «Эшелон»ның аның блогындагы материаллардан алынган  тупланма булуын белдергән .

Билгеле булганча, режиссер Алексей Учитель китапны экранизацияләү хокукын сатып алган.

## Сылтамалар
* .
* «Голод — главный, невидимый герой». Гузель Яхина — об «Эшелоне на Самарканд» и литургии в холерном бараке // pravmir.ru, 3 апреля 2021
## Моны да карагыз
* Зөләйха күзләрен ача
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Гүзәл Яхина 
Төркем:XXI гасыр романнары
Төркем:Булган хәлләргә нигезләнгән әсәрләр
Гүзәл Хамматова

**Хамматова Гүзәл Яныбай кызы** (28 октябрь 1953, Уфа, БАССР) — СССР һәм Рәсәй тәрҗемәчесе, укытучы. Язучылар берлеге әгъзасы (2008).

Хамматова Гүзәл Яныбай кызы 1953 елның 28 октябрендә язучы Яныбай Хамматов гаиләсендә туа.

1976 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый. Аннары Башкортстан дәүләт педагогия институтында, ә 1988-2008 елларда Уфа юридик институтында укыта.

Атасының «Хәсрәтле балачак» (2002), «Салават батыр» (2004), «Агыйдел Иделгә коя» (2007) һәм башка романнарын, Р.К. Бикбаевның «Рәми» (2008) китабын, Ф.Ә. Исхакова, Б.Ногоманов, Г.Б. Хөсәенов, М.Ә. Әхмәтшин, Г.М. Якупова, Л.М. Яхшыбаева һәм башка башкорт язучыларының әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итте.

2008 елдан бирле Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы.

Гүзәл Яныбай кызының 50гә якын  фәнни һәм укыту-методик хезмәте бар.

Хамматова Гүзәл Яныбай кызы 2021 елның 3 ноябрендә коронавирустан Уфада вафат.

## Әсәрләре

** Магия древних слов. Уфа, 2002
** В начале был Хаос... Уфа 2008

## Сылтамалар

* Р.Ә. Сиражитдинов тәрж. Хамматова Гүзәл Яныбай ҡыҙы // Башҡорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Русия язучылары
Төркем:Русия педагоглары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:XXI гасыр язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1953 елда туганнар
Төркем:28 октябрь көнне туганнар
Төркем:ССРБ тәрҗемәчеләре
Төркем:COVID-19 коронавирус авыруыннан вафат булучылар
Әнисә Хәмәтдинова

**Хәмәтдинова Әнисә Әхтәм кызы** (13 март 1928 ел — 25 октябрь 1989 ел) — башкорт язучысы. 1982 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.
## Биографиясе
Әнисә Әхтәм кызы Хәмәтдинова 1928 елның 13 мартында Башкорт АССР Уфа кантоны (хәзерге Башкортстан Кушнаренко районы) Иске Кормаш авылында туган.

Әдипнең беренче әсәрләре «Пионер» журналы битләрендә 1960 елларда басыла башлый.
Әнисә Әхтәм кызы балалар психологиясен аңлап иҗат итүче әдип.

## Әсәрләре, китаплары
* Сөйләшә торган гөлләр, 1969;
* Ул капитан булыр иде: хикәяләр. Уфа, 1971;
* Илсөярнең дуслары: повесть, хикәяләр. Уфа, 1975;
* Кызлар: хикәяләр, нәсерләр. Уфа, 1977;
* Шинель кигән малай, 1980;
* Йолдызлы урман, 1983;
* Мөгезле аргамак белән Сорыкай, 1987;
* Атайлар яу чапканда, 1993;
## Чыганаклар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 
* Гайнуллин М. Ф., Хөсәенов Г.Б. Совет Башкортстаны язучылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылган, төзәтелгән икенче басма. — Уфа: Башкортстан китап нәшрияты, 1988. — 400 бит. 
* Хәмәтдинова Әнисә Әхтәм ҡыҙы // Башкорт энциклопедиясе— Уфа:  "Башкорт энциклопедиясе" гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1989 елда вафатлар
Төркем:25 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Кушнарин районында туганнар
Төркем:1928 елда туганнар
Төркем:13 март көнне туганнар
Гөлсирә Шәфыйкова

**Шәфыйкова Гөлсирә Мазһар кызы** (16 май 1955 ел) — шагыйрь, язучы. Башкортстан (1997) һәм Россия Федерациясе (2006) Язучылар берлеге әгъзасы. Мәчетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге (2002) һәм Учалы районының Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге (2005) премияләре лауреаты.

## Биографиясе
Гөлсирә Мазһар кызы Шәфыйкова 1955 елның 16 маенда Башкорт АССРның Мәчетле районы Яңа Мишәр авылында туган. Сигезьеллык мәктәпне туган авылында, урта мәктәпне Дуан-Мәчетле авылында тәмамлаган.

1976 елда Уфа китапханәләр эше техникумын тәмамлый. Шул ук елда Мәчетле районы башкарма комитетының мәдәният бүлеге инспекторы булып  эшли башлый.

1977 елда Юныс авылы китапханәсе мөдире итеп билгеләнә һәм лаеклы ялга чыкканчы эшли.

## Иҗаты
Гөлсирә Шәфыйкова балалар өчен дә әсәрләр  иҗат итә.

## Китаплары

* Тере мендәр. Уфа, 1992;
* Сөт качты / Җәләй, әби һәм бияләй. Уфа, 1994;
* Адашкан көн. Уфа, 1998;
* Яралы тирәк. Уфа, 2002;
* Алсуланган  ак болыт: шигырьләр, әкиятләр, хикәяләр. Уфа, 2005;
* Мин — кәүсә: шигырьләр. Уфа, 2011.

## Бүләкләре

* Мәчетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премиясе лауреаты (2002)
* «Башкортстан Республикасында фидакарь хезмәт өчен» танылу билгесе (2003)
* Учалы районының Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге премия лауреаты (2005)

## Сылтамалар
* Поэтесса Гульсира Шафикова отмечает юбилей
* ШАФИКОВА Гульсира Мазгаровна 
* Шафикова Гульсира Мазгаровна

## Искәрмәләр

Төркем:16 май көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:Мәчетле районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Гөлдәр Ишкуатова

**Ишкуатова Гөлдәр Ядкәр кызы** (1975) — җырчы, телережиссер. Башкортстан Республикасының Шәйехзада Бабич исемендәге яшьләр дәүләт премиясе лауреаты ( яшь буынны рухи-әхләкый яктан тәрбияләүдәге хезмәте өчен) (2001).

## Биографиясе
Гөлдәр Ишкуатова 1975 елның 16 декабрендә Башкортстанның Сибай шәһәрендә туган. 1983-1993 елларда Сибайдагы 7-нче мәктәптә укый, шушы ук вакытта балалар музыка мәктәбендә (1983-1990) хор дирижерлыгы бүлегендә һәм гомуми фортепиано классында шөгыльләнә. 1993-1997 елларда Уфа дәүләт сәнгать институтының театраль факультетында белем ала. 1996 елда «Башкортостан» Дәүләт унитар предприятиесе теле-радио компаниясендә редактор булып эшли башлый.

2007-2011 елларда читтән торып Башкорт дәүләт университетында  финанслар һәм кредитлар һөнәре буенча белем ала.

## Конкурслар һәм фестивальләр

* «Урал моңы» Халыкара төрки яшьләр музыкаль иҗаты конкурс-фестиваленең I дәрәҗә лауреаты (1997)
* Иң яхшы ел аудиопроекты өчен «Моң» статуэткасына лаек була (2004)
* «Яшьлек-шоу» Республика яшьләр музыкаль фестивалендә өч тапкыр «Ел җырчысы» (), шулай ук «Ел клибы» номинациясендә () җиңүгә лаек була.
* «Ак чатыр» автор телевизион тапшыруы «Иң яхшы яшьләр ел телетапшыруы» дип таныла (1999)
* Х халыкара балалар һәм үсмерләр телетапшырулар фестивалендә «Тылсымлы йөзек» фильмы өчен «Кече яшьтәге балалар өчен иң яхшы тапшыру» дип таныла. (2000, Әстерхан)

## Иҗади эшләре

* 20-нән артык аудио һәм видео альбомнар авторы.

* Балалар өчен «Тәгәри йөзек» китап авторы.

* Мультипликацион фильмнарны башкорт теленә тәрҗемә итте һәм дубляж ясый.

* «Бишек», «Чулпылар», «Ак чатыр», «Туган моңнар» тапшырулары редакторы. «Дәрман», «БАЙ» телепроектлары авторы, редакторы һәм алып баручысы.

## Театрдагы һәм кинодагы рольләре

* Арыслан Мөбәрәков исемендәге Сибай башкорт драма театрында «Кодагый» музыкаль комедиясендә төп рольне башкара (1996).
* «Таныш булмаған танышлар» телевизион музыкаль фильмында төп героиня ролен уйный (1999).

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасының Шәехзада Бабич исемендәге яшьләр дәүләт премиясе лауреаты («Тылсымлы балдак», «Кыш кайда яши?» балалар телефильмнарына сценарийлар язу, «Балалар өчен җырлар», «Сандугач җыры», «Йөрәк җырлый», «Ничек яшисең, Җаным?» аудиоальбомнарын әзерләү һәм яшь буынны рухи-әхләкый яктан тәрбияләүдәге хезмәте өчен) (2001).
* «Социальное служение. Общественное признание» республика премиясе лауреаты (2013)

## Искәрмәләр

## Видеоязмалар

* Башкирская певица Гульдар Ишкуватова в новогоднем музыкальном фильме "Таныш тугел танышу" ("Знакомые незнакомы")...
* Гөлдәр Ишкуатова. Сине яратмаска...
Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары
Төркем:Баймак районында туганнар
Төркем:1975 елда туганнар
Эсфир Яһудин

**Эсфир Яһудин** (Хәмис Шәмсегали улы Яһудин) - язучы.

1949 елның 4 гыйнварында БАССРның Краснокама районы Яңа Хаҗи авылында туа.
Читтән торып Казан дәүләт университетының журналистика бүлеген тәмамлый.
1974 елда Казанга килеп  "Органик синтез" заводына эшкә керә. 1978 елда Казан дәүләт курчак театрына эшкә урнаша. 1979-1984 елларда Татарстан Язучылар берлеге юлламасы белән Мәскәүдә СССР Язучылар берлегенең М.Горький исемендәге Әдәбият институтын тәмамлагач, ике-өч ел Әлмәт драма театрында эшли. 1997 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

2022 елның 3 маенда 75 яшендә Казанда вафат. Яңа Хаҗи авылы зиратында җирләнә .

## Басылып чыккан китаплары
* Мәхәббәткә мәдхия: пьесалар. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2004.
## Сылтамалар
* Эсфир Яһудин Әдипләребез. Биобиблиографик белешмәлек. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 2009

## Искәрмәләр

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татар драматурглары