open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рамеш Пури Махарадж

**Рамеш Пури Махараҗ** (яки *Рамеш Баба*) (1960 елда, Патнада, Махараштра штатында туган) ул Һиндстан изгесе. Ул Ват Савитри Пурнима көнендә туган (Савитри Алиһәсенә фестивальдә, тулы ай булганда).

## Тугърылык
Рамеш Пури "Бхагван Махадэва" (биюче позасында Шива Ходае); *[[Картикейя]]* (Шива улы); *[[Даттатрейя]]* (Һинду Ходайлары өчлеге реинкарнациясе); һәм *Гадхад Натх* тугърысы. Ул Ниранджани *ахада* (монастыре)на карый, анда бу Ходайларга табыналар.

## Тугърылык урыннары

Монастырь *Шри Кшетра Рамешвар Шивалай Ананд Ашрам*ны төзегән (аны шулай ук Holy Pilgrims' Rameshwar Shivalay Anand Retreat дип атаганнар), монда Картикейяга һәм Даттатрейяга табыналар. Ул 51 баганалы зур структура аның биеклеге 81 фут (25 метр). Монастырь шулай ук *Свами Гадхад Натх Махараджның Самадхи гыйбадәтханәсе*н төзегән (Илаһи Ходай Гадхадның Аң гыйбадәтханәсе).

## Вазифалары
Рамеш Пури Сарсайя Гхатның *Прабхари*сы (караучысы), ул Шивбндху Хезмәтләре Комитеты яклавы астында. Ул шулай ук Мудра Чикитшаны өйрәтә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ramesh Puri (in Hindi)
* Mudra Chikitsha YouTube video of Ramesh Puri and Chanchal Mal teaching the proper hand position for recitation of the scripture.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Ихлас мәчете (Усады)

**Ихлас мәчете** - Татарстанның Лаеш районындагы Усады авылында урнашкан мәчет. 

## Тарихы

Төзелеше 2016 елның октябрендә башланган, 2018 елның 19 октябрендә ачыла.  250 кеше сыйдырырлык мәчет 4 катлы, гомуми мәйданы 606 кв.м., манараның биеклеге 40 метрга якын.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Иртәгә Лаеш районында яңа мәчет ачыла.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Лаеш районы мәчетләре
Түбән Кама төзәтү колониясенең мәчете

**Түбән Кама төзәтү колониясенең мәчете** - Түбән Камада урнашкан 4 нче номерлы төзәтү колониясендәндә урнашкан мәчет.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мөфти Камил хәзрәт Түбән Кама төзәтү колониясендә тоткыннар белән очрашты 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Түбән Кама мәчетләре
Идегәйнең Мәскәүгә явы (1408)

**Идегәйнең Мәскәүгә явы** - Алтын Урда бәкләрибәге Идегәй һәм Бөек Литва кенәзлеге арасындагы сугыш (1399-1416)  кысаларында 1408 елда узган бәрелеш. Кайбер рус кенәзлекләре Алтын Урданы хыянәт итеп Литва ягында күчә, шуңа күрә татар бәкләрибәге Идегәй хыянәтчеләргә каршы яуга бара, нәтиҗәдә Мәскәү 3 атнага камап алына (Мәскәү Идегәйгә 3000 сум түли һәм камалыш алына), Мәскәү яны, Бөек Ростов, Түбән Новгород, Дмитров, Переславль Залесский, Коломна, Рязань талап яндырыла.

Идегәйнең явына үз карашын Андрей Тарковский "Андрей Рублёв" дигән фильмда (1966) күрсәткән.

## Тарих

1395 елда  Туктамыш хан Аксак Тимергә җиңелә,  Мәскәү Алтын Урдага ясак вакытлыча түләми башлый.

1399 елда Алтын Урда бәкләрибәге Идегәй дәүләтнең куәтен торгызырга тырыша. 1399 елда ул Бурсыклы буендагы бәрелештә Литва кенәзе Витовтны тар-мар итә, шуннан Смоленск Урдага кайтарыла,  ләкин 1404 елда Польша гаскәре ярдәмендә Витовт янә Смоленск шәһәрен ала.

Идегәй булышкан рус кенәзе Василий көтмәгәндә Идегәй дошманы Литва кенәзе Ягайло ны яклаган һәм Смоленск Литва биләмәсе буларак таныган, бу ачык хыянәт булып чыккан һәм Идегәй Смоленск Литвага китмәссен өчен сатлыкҗан Василий Дмитрий улына каршы яуга барган.

## Нәтиҗә

Мәскәүне яулап алмаганга карамастан Идегәй төп максатка ирешә: Мәскәү һәм Литва арасында мөнәсәбәтләре бозыла, аларның берлеге булып чыкмый, Бөек Литва кенәзлеге Мәскәү, Түбән Новгород, Бөек Ростовны буйсындыра алмый.

Ләкин Идегәйнең Литвага каршы сугышы тәмамланмый, киләсе бәрелеш Киев өчен була. Идегәй Алтын Урда йогынтысын торгызырга тырыша.

## Сылтамалар
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*Сахаров Н.А. Битва на Сити в летописях, преданиях, литературе. Заметки на полях. — Издатель Александр Рутман, 2008.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Горелик М. Оружие Ворсклинской битвы // Цейхгауз. — 1993. — № 3.
*    Гудавичюс Э. История Литвы. Том 1: С древнейших времён до 1569 года. — М., 2005. — 680 с.
*    Измайлов И. Битва на Ворскле. 1399. Звёздный час эмира Идегея... // Цейхгауз. — 1993. — № 3.
*    Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского. — Киев, 1987.

Төркем:Идегәй
Төркем:Сугышлар
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Украина тарихы
Төркем:Алтын Урда
Бөтендөнья күчмәләр уеннары 2018

**Бөтендөнья күчмәләр уеннары 2018** (, )&nbsp;— өченче Бөтендөнья күчмәләр уеннары 2018 елның сентябрендә Кыргызстанның Чулпан-Ата шәһәрендә узды. 2018 елгы Бөтендөнья күчмәләр уеннарында дөньяның 66 иленнән 1,5 меңнән артык спортчы катнашты, алар 37 спорт төре буенча көч сынашты.

2016 елда узган уеннарда дөньяның 80 иленнән шул исәптән традицион күчмә булмаган спортчылар да катнашты.

Ачылу тантанасында Төркия Президенты Рәҗәп Таййип Әрдоган (*хатыны белән*), Казакъстан Президенты  Нурсолтан Назарбаев, Маҗарстан премьер-министры Виктор Орбан, Татарстан Президенты (*[[РФ]]*) Рөстәм Миңнеханов, БГӘ тәхет варисы шаһзадә Мөхәммәд әл-Шәркый һ. б. катнашты.

## Сылтамалар
* worldnomadgames.com. Рәсми сайт

## Искәрмәләр


Төркем:Бөтендөнья күчмәләр уеннары
Төркем:2018 ел
Рәис Хәннанов

**Рәис Хәннанов**, Рәис Җамалетдин (*Ямалетдин*) улы Хәннанов (*Ханнанов*), *псевдонимы* **Бату Гыйниятов** (*[[1956 ел]]ның [[6 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Ярмәкәй районы]], [[Яңа Шаһ]]*) — җырчы, мәдәниятне оештыручы, үзешчән композитор. Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1998). 700 дән артык җырга көй язган .

## Биографиясе
Рәис Җамалетдин улы 1956 елның 6 мартында Ярмәкәй районының Яңа Шаһ авылында туа. Әтисе Ямалетдин тимер юлда эшләгән, җырчы һәм гармунчы булган. Әнисе шигырьләр иҗат иткән. Стәрлетамак шәһәрендә Башкорт республика мәдәният техникумының хор-дирижерлык бүлеген (1976), Чиләбе дәүләт мәдәният институтының мәдәни-агарту эшләре факультетын (1986) тәмамлый. Хезмәт эшчәнлеген 1977 елда Ярмәкәй район Советы башкарма комитетының мәдәният бүлеге автоклуб мөдире булып башлый. 1979—1988 елларда&nbsp;— район мәдәният сарае директоры, 1988—2008 елларда&nbsp;— район Советы башкарма комитетының мәдәният бүлеге мөдире, 2009 елдан&nbsp;— муниципаль район хакимиятенең мәдәният, спорт һәм яшьләр сәясәте бүлеге баш белгече.

Ярмәкәйдә даими составлы гармунчылар ансамблен җитәкли.

## Казаныш
Композитор буларак татар һәм башкорт эстрадасында 1980-елларда ук таныла. Халык күңелен яулаган 700 дән артык җырга көй язган. Рәис Хәннановка 1980—1990-еллар уртасында «Ярмәкәйнең чишмәләре», «Уфтанма», «Килә ява бер болыт», «Катаржан юлы», «Озак торды атым, чапмады» һ.&nbsp;б. җырлар үзешчән һәм популяр профессиональ җырчылар башкаруында киң танылу алып килгән: Айдар Галимов, Салават Фәтхетдинов Радик Юлъякшин («Уфтанма»), Хәния Фәрхи, Зөһрә Шәрифуллина, Нәфкать Нигъмәтуллин («Озак торды атым, чапмады»), Ришат Төхвәтуллин («Тыңлачы, сандугач»), һ. б. 3 җыр җыентыгы дөнья күргән, 8 аудиотасма, 2 компакт-диск чыгарылган.

## Бүләкләр
* I, II, III Бөтенсоюз халык иҗаты фестивальләре лауреаты.
* 1987 ― Россия Федерациясе Мәдәният министрлыгы билгесе ― «*үзешчән сәнгатьтә ирешкән уңышлары өчен*».
* 1998 ― Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре

## Гаиләсе
Хатыны Тәнзилә, Ырынбур ягыннан, Стәрлетамак мәдәният училищесында театр бүлегендә укыган. Башкортстанның «Ак калфак» оешмасын җитәкли.
Ике бала үстергәннәр: олы уллары Ленар Пенсия фондында эшли, музыкант, алып баручы, тамада; кече уллары Роберт ― икътисадчы .

## Әдәбият
* *Эльвира Мозаффарова*. «Тыңлачы, сандугач» ун ел сүзсез ятты». «Ирек мәйданы», 2022 ел, 14 апрель, № 14, 8нче бит.
## Искәрмәләр


Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Башкортстан композиторлары
Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Чиләбе дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:Стәрлетамак мәдәният һәм сәнгать көллиятен тәмамлаучылар
Лоң Шуҗин

**Лоң Шуҗин** (, ,  — , ) — КХҖ хәрби-дәүләт эшлеклесе, Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы хөкүмәте рәисе (1986-1972).
Ваң Фың

**Ваң Фың** (, ,  — , ) — КХҖ дәүләт эшлеклесе, Кытай коммунситик фиркасенең Ниңчә (1958-1961), Гәнсу (1961-1966) һәм Шенҗаң (1978-1981) комитетлары рәисе, Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы хөкүмәте рәисе (1978-1979).
Тимер Дәвамәт

**Тимер Дәвамәт** (, ,  — , ) — КХҖ дәүләт эшлеклесе, Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы хөкүмәте рәисе (1985-1993), Бөтенкытай халык сәяси консультатив шурасы рәисе урынбасары (1993-2003).
Марго Киддер

**Марго Киддер**, Маргарет Рут Киддер (, *[[1948 ел]]ның [[17 октябрь|17 октябре]], [[Канада]], Йеллоунайф — [[2018 ел]]ның [[13 май|13 мае]], [[АКШ]], [[Монтана]] штаты, Ливингстон*) — Канада - АКШ кино актрисасы һәм продюсер. Өч «Җини» (*Genie*) премиясе (*[[Канада]]*), «Эмми» һәм «Сатурн» кинопремияләре (*[[АКШ]]*) лауреаты. «Супермен» () сериалында уйнаган *Лоис Дейн* роле белән танылу алган.

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 17 октябрендә Канаданың төньягында Йеллоунайф шәһәрендә 5 балалы гаиләдә туган. Әтисе — тау , әнисе — укытучы. Торонтода (*[[Канада]]*) кызлар өчен *Havergal College* мәктәбен тәмамлаган. Иҗат эшчәнлеген 1960-еллар ахырында Канада телевидениесендә башлаган, күпчелек вестерннарда төшкән.

Зур киноэкрандагы дебюты — АКШ режиссеры Брайн де Пальманың (*[[:en:Brian De Palma|en]]*) «Кыз туганннар» (, 1973) картинасында уйнаган *Danielle Breton / Dominique Blanchion* роле.

1974 елда режиссёр Milad Bessadaның «Белфастта тыныч көн» () картинасында *Brigit Slattery / Thelma Slattery* ролендә һәм режиссёр Боб Кларкның (*[[:en:Bob Clark|en]]*) «Кара Раштуа»  ()  картинасында *Barbara Coard* ролендә уйный. Әлеге рольләре өчен 1975 елда Канаданың «Җини» (*Genie*) кинопремиясенә лаек була.

1975 елда АКШка килә һәм Голливудта режиссёр Ричард Доннерның «Супермен» () сериалында төшә: «Супермен» (1978), «Супермен 2» (1980), «Супермен 3» (1983) һәм «Супермен 4: Тынычлык өчен көрәш» (1987). Әлеге фильмнарда уйнаган *Лоис Дейн* роле дөньякүләм танылу алып килә.

1979 елда режиссёр Стюарт Розенбергның (*[[:en:Stuart Rosenberg|en]]*) «Амитивилль дәһшәте» () картинасында *Кэти Лац* ролендә уйнап та дан казана.

1981 елда Канадага кайтып, режиссёр Donald Everett Shebibның «Йөрәк газаплары» () картинасында баш рольдә уйный һәм өченче тапкыр «Җини» (*Genie*) премиясенә лаек була.

Соңрак чорда икенче пландагы рольләрдә генә уйный, вакытлы матбугатта алкоголь кулланып, җәнҗалларда катнашып кына телгә алына.

2018 елның 13 маенда 69 яшендә АКШның Монтана штатында Ливингстон шәһәрендәге өендә вафат булган, «*үз-үзен үтергән*» дигән нәтиҗә ясала.

## Гаилә хәле
* Беренче ире — Томас Макгуэйн (), АКШ сценарий язучысы. *[[Кыз]]лары* Мэгги МакГуэйн (, *[[1976 ел|1976]], язучы Уолтер Кирнга кияүгә чыккан*).
* Икенче ире  (*1979 елда, берничә көн*) — Җон Һөрд (, *[[1946 ел|1946]]—[[2017 ел|2017]]*), актер.
* Өченче ире (*1983—1984 елларда*) — Филипп де Брока, француз режиссеры.

## Сылтамалар
*  Марго Киддер.   Рәсми сайт
*  Марго Киддер. vokrug.tv
*  Margot Kidder (1948–2018). IMDb

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:Канада актрисалары
Төркем:АКШ телевидение актрисалары
Төркем:АКШ кинематографы актрисалары
Төркем:«Сатурн» премиясе лауреатлары
Төркем:«Җини» премиясе лауреатлары
Төркем:«Эмми» премиясе лауреатлары
Төркем:Үз-үзенә кул салган актрисалар
Корбангали Хәлиди

**Корбангали Хәлиди** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, галим һәм тарихчы, Чәүчәк мәчете имамы (1874-1913).
Кино жанрлары

**Кино жанрлары**&nbsp;— эчке корылмаларына охшаш чорлар нигезендә бүлеп бирелә торган уен киносы әсәрләренең төркеме.

## Жанр билгеләмәсе
Жанр&nbsp;— сәнгатьнең барлык төрләрендә дә тарихи яктан барлыкка килгән эчке бүлек. Сәнгатьнең һәр төре жанрдагы бүленеш үз үзенчәлекләре һәм башка төрләргә туры килми. Шуңа да карамастан, «жанр» терминының ахыргы билгеләмәсе юк, «ыруг», «төр», «төрлелек» төшенчәләре дә аның синонимнары буларак еш кулланыла. Шул ук вакытта сәнгатьнең һәр төре өчен дәвергә туры китереп жанр җыелмасын үзгәртү хас.

Сәнгать белеме өчен тулаем жанр билгеләү проблемасы кинематограф өчен дә актуаль. Шул ук вакытта жанр проблемасы «жанр киносы» термины белән бәйле, ул еш кына тамашачыга кирәкле продукт буларак фильм караучы синоним коммерцияле кино буларак аңлана һәм «авторлык» кинематографына каршы килә, Маргаретта фон Тротт билгеләү буенча, шәхесне, индивидуаль яки нинди дә булса мәдәниятне үз-үзләрен күрсәтү. Фолькер Шлендорф, авторлык киносы турында сөйләгәндә, «бу системада эшләгән режиссерлар үз шәхесләре тырышлыгы белән үз фильмнарына билгеле бер эз калдырганнар, алар шунда ук аларны танганнар», дип билгеләп үтте. Үз чиратында, жанр киносы «жанр кануннары»-на яки фильм төзегәндә билгеле бер стереотипларга буйсынырга тиеш. Авторлык һәм жанр кинематографының каршы торуы «Догма 95» манифестында ачык чагылдырылган, аның 8 пункты жанр киносы тыелган, дип белдергән.

Шул ук вакытта автор киносының фильмнары да бар, алар теге яки бу жанрга зур ышаныч белән, ягъни «автор» һәм «жанр» төшенчәләрен бер-берсен үзара аңлатмый. Шулай ук уңышлы авторлык фильмы күп кенә авторларның иҗат җимешләрен китереп чыгарган очраклар да бар, нәтиҗәдә, кинематографта яңа юнәлеш барлыкка килүгә китергән, уен киносының яңа жанры барлыкка килү өчен нигез салган.

Шуңа күрә соңгы вакытта фильмнар еш кына авторлык киносына (кайчагында ул да жанр булырга мөмкин) һәм «мейнстрим» дип аталучы (гадәттә, массакүләм тамашачыны җәлеп итү өчен «жанрлы» булган прокат, югары бюджетлы фильмнарның төп өлеше) бүленә башлады. «Мейнстрим»-ның уңышлы тәгәрәтүгә фильмнары коммерцияле максатлар белән ешрак эшләнгәнлектән, аларның казанышлары өчен, гадәттә, инде оешкан «жанр стереотиплары» һәм массакүләм тамашачыны көтү (вестерн, боевик, мелодрама һ.&nbsp;б.) исәпкә алына. Бу фильмның коммерция бурычларын башкаруны җиңеләйтә һәм киң аудитория өчен фильмнар төшерүчеләр, гадәттә, теге яки бу хәл ителгән жанр һәм аның фильмны төзү процессында «кануннар»-га йөз тота. Мондый фильмнар, кагыйдә буларак, авторлык фильмнарына караганда, стандарт классификацияләү җиңелрәк.

Шулай итеп, сүз автор киносының жанр киносын берсүзсез каршы кую турында түгел, ә бәлки авторлык киносының гадәттә стандарт классификациягә җиңел бирелүе турында бара.

## Уен киносы жанрлары таблицасы

## Искәрмәләр

*
Төркем:Кино теориясе
Хәннанов

**Хәннанов** — фамилия. Хәннан (, «бик мәрхәмәтле») исеменнән ясалган.

* Расих Хәннанов (1931), язучы, журналист, «Кызыл Таң» баш мөхәррире (*1962—1995 елларда, [[Уфа]]*).
* Рәис Хәннанов (1956), үзешчән композитор, җырчы, мәдәният хезмәткәре (*[[Ярмәкәй]]*).
* Рәшит Ханнанов (1938), юридик фәннәр докторы (1992), профессор (1994). РФ (1997) һәм БАССР (1990) атказанган юристы.
* Рамил Хәннанов, әдәбият галиме, КФУ укытучысы, филология фәннәре кандидаты.
* Васил Хәннанов (1956―2024), РФ атказанган, БР атказанган һәм халык рәсамы (*[[Уфа]]*).
----
* Фәридә Хәннанова (1925), невропатолог, фән докторы, профессор (*[[Уфа]]*).
* Зөлфия Хәннанова (1970), шагыйрә, Ш. Бабич премиясе лауреаты (*[[Уфа]]*).
## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Рамил Вәҗиев

**Рамил Вәҗиев**, Рамил Камил улы Вәҗиев (*Рамиль Камилевич Вазиев; [[1973 ел]]ның [[27 сентябрь|27 сентябре]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яр Чаллы]]*) — драма актеры, Камал театры артисты (*[[1995 ел]]дан*). Татарстанның атказанган (2013) һәм халык (2024) артисты, Д. Сираҗиев исемендәге театраль премия (*[[2011 ел|2011]]*), «Тантана» премиясе (*[[2017 ел|2017]]*) лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 27 сентябрендә Яр Чаллы шәһәрендә туган. 1995 елда Казан мәдәният һәм сәнгать академиясен (*хәзер* институт) тәмамлагач, Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында хезмәт итә.. 
  
## Башкарган рольләренең кайберләре
* *Медведенко* — «Акчарлак» А. Чехов 
* *Сабир* — «Җүләрләр йорты», Илдар — «Бит» З. Хәким 
* *Косинский* — «Юлбасарлар» Ф. Шиллер 
* *Кабеш* — «Җирән чичән һәм Карачәч сылу» Н. Исәнбәт 
* *Убырлы карчык* — «Сукыр патша» Н. Хикмәт 
* *Альфред* — «Казан егетләре» М. Гыйләҗев 
* *Әмир* — «Баскетболист» М. Гыйләҗев 
* *Хәзрәт* — «Сөяркә» Т. Миңнуллин 
* *Серый* — «Мәхәббәт хатирәсе» Ф. Бүләков 
* *Әсән* — «Арзы кыз» М. Тарухан

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2011 — Дамир Сираҗиев исемендәге театр премиясе
* 2013 — Татарстанның атказанган артисты
* 2017 — «Тантана» премиясе — «*Иң яхшы ир-ат роле*» номинациясендә — Камал театрының «Җилкәнсезләр» (Кәрим Тинчурин) спектаклендәге Нуретдин роле өчен.
* 2024 — Татарстанның халык артисты 
## Шәхси тормышы
Өйләнгән. Хатыны — Алсу Каюмова (*Вәҗиева, [[1978 ел|1978]], [[Аксубай районы]]нда туган*), Камал театры актрисасы, ТР атказанган артисты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Вәҗиев Рамил Камил улы.  Камал театры сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан артистлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Кече Мәскәү урамы, 30/13

**Кече Мәскәү урамы, 30/13, 169 нчы санлы обоз дитәлләре заводы тулай торагы бинасы** — Казанның Адмираллык һәм Кече Мәскәү урамнары кисешкән урында урнашкан, 1933 елда 169 нче санлы обоз дитәлләре заводы эшчеләре өчен төзелгән дүрт катлы йорт. 
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Адмираллык урамы
Төркем:Казанның Кече Мәскәү урамы
Жанр

**Жанр** ( сүзеннән&nbsp;— ыруг)&nbsp;— сәнгать дөньясы күренешләренең иң әһәмиятле үзенчәлекләрен һәм элемтәсен, әсәрнең формаль һәм эчтәлекле үзенчәлекләрен чагылдыра торган гомуми төшенчә.

Жанрлар шартлар җыелмасы белән формалаштырылган; күп кенә әсәрләр әлеге шартларны берләштерү һәм бурыч алулар аша берничә жанрдан файдаланалар. Әлеге төшенчә сәнгать һәм мәдәният, бигрәк тә әдәбият белән чикләнә, әмма бу төшенчә куллану тарихы шулай ук риторикта да күзәтелә. Жанр тикшеренүләрендә төшенчә башлангыч мәгънә белән чагыштырмый. Барлык әсәрләр дә жанр төшенчәсен билгеләүдә катнашып, билгеле бер шартларны чагылдырырга мөмкин.

## Жанр төрләре
* Әдәби жанрлар
* Сөйләм жанры
* Журналистика жанрлары
* Музыкаль жанрлар
* Театр жанрлары
* Кино жанрлары
* Рәсем жанрлары
* Фоторәсемнәр жанрлары
* Компьютер уеннары жанрлары

## Әдәбият
* *Аверинцев С. С.* Историческая подвижность категории жанра: опыт периодизации  // Историческая поэтика. Итоги и перспективы изучения. М.: Наука, 1986. С. 104—116.
* 
* В. С. Мартыненков. О. А. Сысоева. К проблеме функционирования мегажанров в современной массовой литературе

## Сылтамалар
* Словарь терминов изобразительного искусства. Художники разных стран и эпох
Әхмәт Бикчәнтәев

**Әхмәт Бикчәнтәев** (Әхмәт Һади улы Бикчәнтәев, ,  — , ) — архитектор, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1969), РСФСРның атказанган мигъмары (1970), СССР МШ премиясе иясе (1973). 1947-1981 елларда Казан төзүче-инженерлар институтында укыта, 1968-1975 елларда архитектура-планлаштыру кафедрасы мөдире, 1981 елдан профессор. СССР мигъмарлар берлегенең Татарстан бүлеге рәисе (1967-1970).

Бикчәнтәев проектлары буенча Казан авиация институтының төп бинасы (В.Л.Дубровин белән берлектә, 1939) яңартып корыла, төзүче-мөһәндисләр институтының уку биналары (1967-1976), Биектау районындагы Шәпше авылы эксперименталь бистәсе (1973, Хабил Ихсанов белән берлектә) һ.б. төзелә.

## Искәрмәләр
Шөреп

**Шөреп** (;   сүзеннән&nbsp;— винт)&nbsp;— махсус винт эшләпәсе белән һәм винтның тышкы сыры белән беркетү эшләнмәсе. Ул тоташтыру әйбердә эчке сыр тәшкил итә. Шөруп&nbsp;— винтның бер төре, ахырда конуссыман тараю һәм сирәк сыр булуы белән аерылып тора. Борып керткән вакытта сыр тудыручы шөреп «үзсырлагыч винт» дип атала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Краут Ф., Мейер Фр. Плотничные и столярные работы при внутренней отделке зданий. Декор, двери, окна. — СПб.,1901. — 208 с.

## Сылтамалар
 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Беркеткечләр
Төркем:Сырлы беркетү эшләнмәләре
Ланка хөкемдарлары исемлеге

**Ланка** Һинд динендә **[[Рамаяна]]** һәм **[[Махабхарата]]** эпосларында риваять шәйтан патшасы Равананың утрау кальга башкаласына бирелгән исем. Кальга Трикута Таулары буларак мәгълүм өч тау пиклары арасындагы платода урнашкан. Борынгы шәһәрне Ланкапураны Хануман Ходае яндырган дип фикер йөртелә. Патша Равана Равананың ир-туганы Вибхишана ярдәме белән Рама тарафыннан үтерелгән булган. Вибхишана Ланкапураның патшасы итеп таҗ киенгән булган. Ланканың урынын Шри Ланка белән тәңгәл китерәләр. Аның токымнары патшалык белән Пандавалар вакытында һаман хөкем итәләр дип әйтелә.  "Махабхарата" буенча Пандава Сахадэва бу патшалыкка Юдхиштхираның раджасуясы өчен көньяк хәрби кампания вакытында зиярәт кылган.

## Ланка хөкемдарлары
*Рамаяна* һәм *Махабхарата* буенча Ланка белән башта Сумали дигән ракшаса хөкем иткән. Уттара Канда буенча Ланка башта архитектор Вишвакарма буенча Ходайлар өчен төзелгән булган, әмма соңрак Мальяван, Сумали һәм Мали тарафыннан тартылып алынган булган. Иртуганнар еллар буе хөкем иткәннәр һәм күкне яулап алганнар. Вишну кулларында һәлакәтле итеп тар-мар ителгәннән соң, иртуганнарга Ланкага кайтырга оят булган. Кубера Ланка өстеннән контрольны тартып алган һәм Якша Патшалыгын нигезләгән, аның башкаласын ракшасалар саклаган. Вишрайя хәкиме һәм Сумалиның кызының улы, аның ярым-туганы Равана Кубера белән сугышкан һәм үзе өчен Ланканы алган. Равана Ланка белән Ракшаса Патшалыгы патшасы буларак хәким иткән. Ланкадагы сугыш мәшһүр 12-енче гасыр Кхмер гыйбадәтханәсе Ангкор Ватта мәшһүр рельефта сурәтләнгән. Равананың үлеменнән соң, аның варисы Вибхишана булган.

## Хөкемдарлар (Шәйтаннар)

# Хеди һәм Прахеди диңгез сөт имезүчеләре булган. Брахма тозлы су диңгезеннән дөнья диңгезен ясаганда алар аны борчыганнар һәм Брахма аларны Асуралар булырга каргаган һәм алар (Ланка) дигән Утрау Патшалыгын формалаштырганнар.
# Видуткеша Хединың улы булган
# Сукеша Видуткешаның улы булган
# Сумали, Мальяван һәм Мали Сукешаның уллары булган
# Кубера Якша Патшасы булган. Вишну Ходаеның әмере буенча, ул Ланка белән идарә иткән.
# Равана Брахма һәм Шивага аскезасыннан соң үзенең өлкән иртуганын Кубераны Ланкадан качарга мәҗбүр иткән һәм Сумали янә Ланка Патшасы булып киткән. Сумалиның үлеменнән соң, ул Ланканың хөкемдары булып киткән.
# Вибхишана Равананың үлеме һәм Раманың әмере буенча Ланка белән идарә иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Вахитов ис. май комбинаты йорты

**[[Мулланур Вахитов|Вахитов]] ис. май комбинаты йорты** — Казанның Сул як Болак һәм Кави Нәҗми урамнары кисешкән урында урнашкан, 1951-1952 елларда Рәшит Мортазин проекты буенча төзелгән йорт.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Сул як Болак урамы
Төркем:Казанның Кави Нәҗми урамы
Рәшит Мортазин

**Рәшит Мортазин** (Рәшит Муса улы Мортазин, ,  — , ) — архитектор, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1970), ТАССР архитекторлар берлеге рәисе (1941-1943),  институтының Казан филиалы директоры (1959-1962),  институтының Казан филиалында баш архитектор (1963-1967), Казан төзүче-мөһәндисләр институты укытучысы (1967-1971).

Лениногорск һәм Бөгелмә шәһәрләренең генераль планнары һәм күп кенә корылмалары (1950-70, Павел Саначин һәм Георгий Солдатов белән берлектә), Казанның Ирек мәйданындагы Казан авиация институтының уку бинасын үзгәртеп кору (1954-1957), Казан үзәгендә һәм ТР шәһәрләрендәге кайбер торак йортлар проектларының авторы.

## Искәрмәләр
Идегәйнең Киевка явы (1416)

**Идегәйнең Киевка явы** - Алтын Урда бәкләрибәге Идегәй һәм Бөек Литва кенәзлеге арасындагы сугыш (1399-1416)  кысаларында 1416 елда узган бәрелеш. Идегәй Алтын Урданы берләштерсен өчен Киев шәһәрендә үз ирәген урнаштырган  Туктамыш хан варисларына каршы озак сугышкан, аларны Идегәйнең дошманы Витовт актив яклаган.

Витовт бүгенге Украина, Беларусь, көнбатыш Русияне буйсындыру максатыннан Идегәйнең бар дошманнарына булышкан.

1416 елда Идегәй җитәкләгән татар гаскәре Киев шәһәрен яулап ала, Витовтның тарафдарларын юк итә я куа.  Бәрелеш нәтиҗәсендә Киевка зур зыян китерелә,  Подол, югары кала, Киев-Печора кәшишханәсе җимерелә.

Ләкин Идегәй кальга тавында урнашкан Киев кирмәнен яулап алмаган, киләсе елда бәкләрибәк янә Киев янын басып ала.

Әммә Туктамыш хан уллары бу җиңелүләргә үч итеп, 1419 елда Идегәйне Сарайчык каласы янында үтерәләр.

## Сылтамалар
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*Сахаров Н.А. Битва на Сити в летописях, преданиях, литературе. Заметки на полях. — Издатель Александр Рутман, 2008.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Горелик М. Оружие Ворсклинской битвы // Цейхгауз. — 1993. — № 3.
*    Гудавичюс Э. История Литвы. Том 1: С древнейших времён до 1569 года. — М., 2005. — 680 с.
*    Измайлов И. Битва на Ворскле. 1399. Звёздный час эмира Идегея... // Цейхгауз. — 1993. — № 3.
*    Шабульдо Ф. М. Земли Юго-Западной Руси в составе Великого княжества Литовского. — Киев, 1987.

Төркем:Идегәй
Төркем:Сугышлар
Төркем:Русия тарихы
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Украина тарихы
Төркем:Алтын Урда
Кеше хокуклары буенча Европа Суды һәм Россия

**Кеше хокуклары буенча Европа Мәхкәмәсе һәм Россия** — Кеше хокуклары буенча Европа Мәхкәмәсе һәм Россия Федерациясе Хакимияте арасында мөнәсәбәтләр. Россия Хөкүмәте гамәлләренә шикаять бирү хокукы 1998 елның 5 маеннан барлыкка килгән. Шикаятьне хакимиятләрнең Россия хакимияте «нәтиҗәле контроль» гамәлгә ашыра торган территориядә кылынган гамәлләренә тапшырырга мөмкин.

Россия Федерациясе территориясеннән тыш, бу территориягә танылмаган дәүләтләр — Абхазия, Көньяк Осетия, Днестр буе Молдован Җөмһүрияте (Россия хакимиятләре каршылыгына карамастан), ДНР һәм ЛНР керә. Бирелгән шикаятьләр саны буенча Россия Европа Шуросында беренче урында тора.

Россия-Европа Советының законнар нигезендә (2015 елдан башлап) хакимиятләр ЕСПЧ карарын үтермәскә хокуклы бердәнбер иле. Хакимиятләр мондый хокуктан бик сирәк файдалана — бары тик Кеше хокуклары буенча Европа Судының ике карарын гына башкарудан баш тарткан. Россия Хөкүмәте тик Кеше хокуклары буенча Европа Суды карарларын гына ешрак үтәми. 2018 елның сентябренә Россия хакимияте Россиягә каршы 2380 карарның 608 карарын гына үтәделәр.

Төркем:Европа шурасы
Павел Аникин (1827)

**Павел Аникин** (, ,  — , ) — архитектор, инженер, Казан губерна  архитекторы (1871-1875), Казан шәһәр думасы гласные (1871-1891). Казандагы күп кенә торак һәм җәмәгать биналары проектларының авторы.

## Искәрмәләр
Николай Сокольский

**Николай Сокольский** (, ,  — , ) — рәссам, нәкышьче, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1944). Инкыйлаби Россия рәссамнары берлегенең Татарстан бүлеге (ТатАХРР) әгъзасы (1925), СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы (1936). «Красная Татария», «Чаян», «Азат хатын», «Атака» гәҗит-журналлары белән хезмәттәшлек иткән.
## Искәрмәләр
Иван Саммер

**Иван Саммер** (, ,  — , ) — инкыйлаб хәрәкәте эшлеклесе. 1904-1905 елларда РСДРПның Казан комитеты әгъзасы, 1905-1907 дә РСДРП ҮКның Рус бюросы сәркәтибе. 1905 елда Казанда кораллы баш күтәрүчеләр җитәкчесе, шәһәр коммунасы әгъзасы. 1917 елдан хакимият-хуҗалык эшендә: Вологда губерна халык хуҗалыгы шурасы рәисе (1917-1919), Украина кулланучылар җәмгыятьләре берлеге рәисе (1920-1921).

## Искәрмәләр
Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар

**Мөстәфадел-әхбар фи әхвали [[Казан]] вә [[Болгар]]** (*مستفاد الاخبار في احوال قزان وبلغار*, ) — тарихи чыганакларга нигезләнеп 1880 елларда иске имләдә язылган Шиһабетдин Мәрҗани хезмәте.

## Эчтәлеге
Китапта болгар, хәзәр, татар һәм башка төрки халыклар турында мәгълүматлар тупланган. Ике китап итеп бастырыла (1885—1900).

Әсәр татарлар өчен иң кыйммәтлеләрдән санала, ул күбесенчә татарлар тарихына багышланган һәм Идел-Урал төбәгенең ислам тарихнамәсе классикасы булып тора. Бу хезмәтнең татарлар тарихын фәнни яктан бәян итүнең башлангыч омтылышы дип танырга мөмкин булган беренче томында автор «татар» этнонимының барлыкка килү проблемаларын, милләт этногенезы тарихын карый. Тикшеренү Идел Болгариясе тарихыннан, «сакалиб», «хәзәр», «болгар», «кыпчак» һ. б. этнонимнар барлыкка килүдән башлана. Аннары Автор Чыңгызхан һәм аның токымнары төзегән барлык дәүләтләрнең формалашуы һәм таркалуы турында эзлекле рәвештә сөйли. Моннан тыш, ул болгарларның һәм соңрак формалашкан татарларның күршеләре белән сәяси мөнәсәбәтләре мәсьәләләрен җентекләп тикшерә. Автор шәхесләр, аерым алганда, Болгар һәм татар галимнәре, аларның хезмәтләре һәм дөнья иҗтимагый фикеренә керткән өлеше турында бик күп кыйммәтле мәгълүматлар бирә.

Китапта кулланылган чыганакларны классификацияләп, аларның гарәп, фарсы һәм төрки телләрдә язылганлыгын күрергә була. Әсәрнең бер өлеше башта Русьның, аннары Россиянең барлыкка килү һәм формалашу тарихына да кагыла.

## Басмалары
* 1885 — иске имләдә Казан Император университетының *[[Казан университеты басмаханәсе|казенный басмаханәсендә]]* — шәхси нәшир Мөхәммәдҗан Кәриминең заказы буенча.
* 1897 — иске имләдә Б. Л.Домбровский типографиясендә
* 1900 — иске имләдә Казан Император университетының казенный басмаханәсендә — шәхси нәшир Бакиров заказы буенча.
* 1989 — кириллицада кыскартылган вариантта (Татарстан китап нәшрияты)
* 1997 — латиницада Төркиядә.
* 2018 — иске имля графикасында, Болгар ислам академиясе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Шиһабетдин Мәрҗани
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Зимства

**Зимства** — ндә сайлаулы җирле үзидарә органнары. 

1864 елгы жир реформасы нигезендә гамәлгә кертелә, 1918 елда Совет хөкүмәте декреты белән бетерелә.

## Казан губернасында
1864 елдан губерна һәм өяз зимствалары эшли. Зимстваларның житәкче органнары — губерна яки өяз җыелышлары, башкарма органнары — зимства идарәләре. Халык мәгарифе (зимства мәктәпләре), сәламәтлек саклау (филшерлек пунктлары, хастаханәләр, даруханәләр), элемтә, почта стансалары, почта-телеграф пунктлары, юл төзелеше, азык-төлек тәэминатына бәйле хужалык-көнкүреш оешмалары (шул исәптә агроном хезмәте күрсәтү, авыл хуҗалыгы кирәк-ярагын прокатка биреп торуны оештыру) белән идарә иткән. Идарәләр эшчәнлегенә губернатор, 1890 елдан Казан губернасындагы зимства эшләре буенча махсус идарәханә («присутствие») күзәтчелек иткән. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия империясе
Кышкар мәдрәсәсе

**Кышкар мәдрәсәсе** — Казан губернасының Кышкар авылында сәүдәгәр Баязит әл-Кышкари тарафыннан XVIII гасыр башларында оештырылган мәдрәсә. Кышкар мәдрәсәсендә Гатаулла Баязитов, Габделҗәббар Кандалый, Таип Яхин, Мотыйгулла Төxфәтуллин, шулай ук Русиянең күп кенә төрки халык вәкилләре укый. 1918 елдан соң ябыла.

## Моны да карагыз
* Кышкар мәчете
 
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан мәдрәсәләре
Төркем:Кадимчелек
Тимофей Белов

**Тимофей Белов** (, ,  — , ) — хакимият-хуҗалык эшлеклесе, башлангыч һәм урта мәктәп хезмәткәрләре профсоюзының Татарстан өлкә комитеты рәисе (1939-1941), ТАССР социаль тәэминат министры (1946-1954), СБКФнең Шөгер район комитетының 1 нче сәркәтибе (1954-1955). ТАССР ЮШ депутаты (1947-1951).

## Искәрмәләр
Секунд

**Секунд** (татарча билгеләнеш: **с**; халыкара: **s**)&nbsp;— вакытны үлчәү берәмлеге, Халыкара берәмлекләр системасының һәм СГС системасының төп берәмлекләреннән берсе. Моннан тыш, вакыт бербөтен булып тора һәм МКС, МКС , МКСК, МКСГ, МКС, МКС, МКС, МСС, МТС һәм МТС системаларында төп берәмлекләр исәбенә керә.

## Кыска һәм өлешле берәмлекләр
«Секунд» үлчәү берәмлеге белән, кагыйдә буларак, СИ өлешле алкушымчыклары гына кулланыла (деци- һәм санти-лардан башка). Зур вакыт интервалларын үлчәү өчен минут, сәгать, тәүлек, һ.&nbsp;б.-лар кулланыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Вакытны үлчәү берәмлекләре
Төркем:Төп СИ берәмлекләре
Төркем:Метрология
Төркем:СГС
Төркем:Кинематик үлчәү берәмлекләре
Георгий Солдатов

**Георгий Солдатов** (, ,  — , ) — архитектор, ТАССРның атказанган төзүчесе (1978). Казан шәһәренең баш архитекторы (1957-1971), «Казгражданпроект» институтының генераль планнар бүлеге башлыгы (1971-1988).

Солдатов проектлары нигезендә Казан байтарчылык институты биналары (1955-1961, Павел Саначин белән берлектә), ТАССР Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсе биналары комплексы (1955-1957, Павел Саначин белән берлектә), Үзәк стадион (1960, Алексей Спориус, Павел Саначин, Осия Берим белән берлектә), СБКФнең Татарстан өлкә комитеты бинасы (1962, Павел Саначин белән берлектә, 2002 елда сүтелә) һәм башка биналар төзелә.

## Искәрмәләр
Гомәр Биләлев

**'

**Гомәр Биләлев''' (Гомәр Биләл улы Биләлев, ,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (1979), профессор (1980). ТАССР һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1982, 1988), КДУның КПСС тарих кафедрасында укытучы (1959-1980), Казан технология университетында КПСС тарих кафедрасы мөдире (1980-1989)

## Искәрмәләр
Архангил мөселманнарының мәгърифәт вә хәйрия җәмгыяте

**Архангельск мөселманнарының мәгърифәт вә хәйрия җәмгыяте** - җәмәгать оешмасы. 1911 елның февралендә Архангельск шәһәрендә оештырыла. Максаты: мохтаҗларга һәм мөселман мәгариф-мәдәният оешмалары эшчәнлеген җәелдерүгә булышу һәм матди ярдәм күрсәтү. Оештыручылары: Мөхәммәтзакир Ишмәмәтев, Җиһан Фазлуллин, Г. Исхаков, С. Сәйфетдинев, С. Мифтахетдинев, Ш. Исхаков, И. Бикколов. Эшчәнлеге Архангельск шәһәре белән Архангельск губернасы күләмендә җәелдерелә. Беренче Бөтендөнья сугышы вакытында яшәүдән туктый.

Төркем:Архангельск
Төркем:Россия империясе хәйрия оешмалары
Иркутск мөселманнары хәйрия җәмгыяте

**[[Иркутск]] мөселманнары хәйрия җәмгыяте** - җәмәгать оешмасы. 1905 елның мартында сәүдәгәр Шәйхулла Шәфигуллин тырышлыгы белән оештырыла. Максаты: мохтаҗларга һәм мөселман мәдәни-агарту оешмаларына матди ярдәм күрсәтү. Шәһәр күләмендә эшләгән. 1917 елдан соң таркалган.

Төркем:Иркутск
Казан совет төзелеше институты

**Казан совет төзелеше институты** - уку йорты. 1922 елда Казан университетының совет төзелеше һәм хокукы факультеты жирлегендә ачыла. Җөмһүрият, төбәк, өлкә, район һәм шәһәр Советлары өчен житәкче хезмәткәрләр һәм инструкторлар әзерли. 1936 елда ябыла.

Төркем:Казан уку йортлары
Казан университеты басмаханәсе

**Казан университеты басмаханәсе** — 1809-1917 арасында эшләгән Казан басмаханәсе. XIX гасыр ахырында Россия империясендәге иң зур басмаханәләрнең берсе. 

## Тарихы
1829 елда Беренче Казан ирләр гимназиясендә урнашкан Азия басмаханәсе белән берләштерелә. Университетның һәм башка наширләрнең заказларын үти.  һәм  бүлеге була. 1917 елда ябыла.

## Татар китаплары
Татар китапларын бастыруда Казанның башка басмаханәләре арасында алдынгы урында тора. 1831-1917 елларда 4 млн. данәгә якын татар китабы бастыра. Кайбер танылган басмалары:

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча нәшриятлар
Төркем:Татар телле нәшриятлар
Төркем:Басмаханәләр
Төркем:Казан оешмалары
Төркем:Казан тарихы
Төркем:1917 елда ябылган оешмалар
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университеты
Бөтенроссия мөселманнарының өченче җыены

**** (, ) —  нең  Нижгар губернасы административ үзәге Түбән Новгород шәһәрендә 1906 елның 16-21 августында үткән җыелыш. 800 ләп делегат катнашында узганы билгеле.

## Алтарих

1905 елның 22 гыйнвар көне башланган Беренче Россия инкыйлабы аркасында Россия империясе җәмгыяте халыкка күбрәк иреклекләр таләп итә башлый. Җирле мөселманнар җәмгыятендә шул ук араларда бара торган кадимчелек-җәдитчелек бәхәсләре, башка көнүзәк темаларын аралашу өчен Бөтенроссия мөселманнар корылтайларын оештыра башлый:
# 15.08.1905 — Түбән Новгород, «Густав Струве» пароходы, яшерен рәвештә (шәһәрдә Мәкәрҗә ярминкәсе узган вакытында), 120-ләп кеше 
# 13-23.01.1906 — Санкт-Петербург, яшерен рәвештә, 100гә якын делегат .

## Вакыт һәм урын
Мәкәрҗә ярминкәсе көннәрендә Нижгарның «Общедоступный клуб»ы бинасында (Алексеевски урамы, 3). Чара рәсми рәвештә оештырыла, корылтайны үткәрүгә рөхсәт алу өчен   Пётр Столыпин исеменә үтенеч җибәрелә.

## Көн тәртибе
* эш-гамәлдә һәм укыту-өйрәтү барышында Мөхәммәт пәйгамбәр күрсәткән юлдан тайпылуларга каршы көрәш, 
* мөселман мәктәп-мәдрәсәләре эшен яңартып кору турында 
* һ.б. мәсьәләләр

## Нәтиҗәләр
* «Иттифак әл-мөслимин» фиркасенең программасы кабул ителә
* 15 кешелек ҮК сайлана
* Төп карарлары:

# II Дәүләт думасын чакыруны тизләтүгә һәм  игълан ителгән ирекнең тормышка ашырылуына ирешергә;
# халык мәгарифе системасын тулаем үзгәртеп корырга:
##8 яшенә җиткән барлык малай һәм кызларны башлангыч мәктәптә мәҗбүри укытуны кертергә;
##барлык мөселман уку йортларында уку-укытуны бердәй программа нигезендә ана телендә башкарырга, рус телен аерым предмет буларак укытылырга;
##барлык югары сыйныфларда, мөмкинлек булганда башлангыч сыйныфларда да, төрек телен өйрәнергә;
##бердәй уку-укыту программасын тизрәк булдыру өчен Россия шәһәрләрендә 1907 елның маенда укытучылар җыеннарын, шул елның августында Казанда Бөтенроссия мөселман укытучылар корылтаен уздырырга;
##мөселман уку йортларын  һәм земство оешмалары финансларга тиеш; 
##уку йортлары эшчәнлегенә күзәтчелек итүне сайлаулы коллегия башкаруына тапшырырга;
# мөселманнар диния идарәсе эшчәнлегенә үзгәрешләр кертергә:
##мөфти һәр 5 ел саен сайлап куелырга;
##мөселман һәм православие дин әһелләре бертигез хокукка ия булырга;
##мөселманнарга кагылышлы барлык мәхкәмә эшләрен хәл итү Мәхкәмәи Исламиягә тапшырылырга, аларны караудан дәүләт оешмалары азат ителергә;
##Россиядә мөселманнарның сайлап куелган иң югары вәкиле – Рәисүл Голяма вазифасын булдырырга, аңа мөселманнар гозерен белдерү өчен турыдан-туры император җәнапларына мөрәҗәгать итү хокукы бирергә.

## Катнашучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Патша-халык мөселман җәмгыяте
* 
* 1917 елгы Бөтенрусия мөселманнарының беренче корылтае
** Бөтенрусия мөселманнарының милли шурасы
* 1917 елгы Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае
** Милләт Мәҗлесе

Төркем:Түбән Новгород
Төркем:Россия империясендә ислам
Төркем:1906 ел
Төркем:Ислам тарихы
Казан химия заводы

**П.К. Ушков һәм К°ның Казан химия заводы** - 1884 елда «П.К.Ушков һәм К°»сенең уртак пай нигезендә барлыкка килгән ширкәте. Идарәчеләре: И.П., А.И. һәм К.К. Ушковлар. Заводта күкташ (купорос) мае, сульфат, күкерт әчелеге һ.б. матдәләр җитештерелә. Эшчеләр саны 153 кеше (1902), 110 кеше (1913). Уртача көнлек эш хакы - 50 тиен (1902). 1918 елның маенда милке Совет хакимияте карамагына күчә. 1920-еллардагы янгыннан соң ябыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан тарихы
Энә караклары

**Энә караклары** (, ) — ерткычлар отрядыннан булган яхшы очучы бөҗәк. Башы да, күзләре дә зур. Яңакларында мыеклары бар. Дүрт үтәкүренмәле канаты куе җепләр челтәре белән тоташкан. Корсагы озынча. 

Энә каракларын өйрәнүче энтомология бүлеге одонтология дип атала. 5600 дән артык төре билгеле (*[[февраль]] [[2008 ел]]*). Күпчелеге тропикларда һәм дымлы субтропикларда үрчи. Русиядә энә караклары бөтен биләмәдә таралган. Фауна исәпләве буенча 150 төре исәпләнә.

## Этимологиясе
Башкорт телендә *Энәғараҡтар* сүзе кулланыла. Көнбатыш башкортларда *Энәгараклар* версиясе кулланыла.

Татарча Энә караклар.

Башка төрки телләрдә: ,  , , .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Татар-Башкорт Совет Социалистик Республикасы

**Татар-Башкорт Совет Социалистик Республикасы** (*ТБССР*) - РСФСР составында татар белән башкорт милли дәүләтчелеген төзү буенча Совет хакимияте тәкъдим иткән варианты. Милләт Мәҗлесенең Идел-Урал Штатын төзү карарына каршы юнәлтелгән.

## Тарих

*«Татар-Башкорт Совет Социалистик Республикасы турындагы фәрман»*ны РСФСҖның Милләтләр эшләре буенча халык комиссариаты, Үзәк мөселман комиссариаты әзерлиләр. Аңа 1918 елның 22 мартында Иосиф Сталин, Семен Диманштейн, Мулланур Вахитов, Галимҗан Ибраһимов һәм Шәриф Манатов имза куялар.

ТБССР карамагына Уфа губернасы һәм Казан, Ырынбур, Нократ, Пермь, Самар, Сембер губерналарының татар-башкортлар күпләп яшәгән өлешләре керергә тиеш була. Булачак җөмһүриятне оештыру съездын чакыру өчен Үзәк мөселман комиссариатына Махсус комиссия төзү йөкләнә.

Советларның ТБССРны оештыру съездын ачу 1918 елның 13 сентябренә билгеләнә, ләкин ул булмыйча кала. РКП(б) ҮК Сәяси бюросының 1919 елгы 13 декабрь карары белән ТБССРны төзү турындагы фәрман гамәлдән чыгарыла.

## Территория

ТБССР карамагына Уфа губернасы һәм Казан, Ырынбур, Вятка, Пермь, Самар, Сембер губерналарының татар-башкортлар күпләп яшәгән өлешләре керергә тиеш була. Булачак җөмһүриятне оештыру съездын чакыру өчен Үзәк мөселман комиссариатына Махсус комиссия төзү йөкләнә.

## Моны да карагыз

* Кыргыз-Башкорт Совет Республикасы
* ТАССР төзелү
* ТАССР

## Чыганаклар

* Давлетшин Г.М., Хузин Ф.Ш., Измаилов И.Л. Рассказы по истории Татарстана. - Казань: Магариф, 1994, - 272 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Башкортстан тарихы
Украина Коммунистлар фиркасе ҮК каршында татар-башкорт секцияләренең үзәк бюросы

**Украина Коммунистлар фиркасе ҮК каршында татар-башкорт секцияләренең үзәк бюросы** - Харковь шәһәрендә 1921—1924 елларда эшли. Шахтёрлар һәм тау эшчеләре арасында иҗтимагый-сәяси, мәдәният һәм мәгариф эшләрен җайга салу нияте белән оештырыла. Әгъзалары — А.Нигъмәтуллин, С.Сабирҗанов һ.б. Бюро Бөтенукраина төрки-татар коммунистларның 1 нче конференциясен уздыра. Татар телендә «Эшче тавышы» һәм «Тау эшчесе» гәҗитләрен нәшер итә.
Казан үзәк керәшен-татар мәктәбе

**Казан үзәк керәшен-татар мәктәбе** - уку йорты. 1863 елда Николай Ильминский һәм аның шәкерте Василий (Бәчели) Тимофеев тарафыннан ачыла. Биредә башлангыч белем бирү һәм Казан губернасы башлангыч керәшен мәктәпләре өчен укытучы-миссионерлар әзерләнә. Укыту рус һәм татар телләрендә алып барылган. 1918 елда керәшен укытучылар семинариясе итеп үзгәртелә.

## Сылтамалар
* Миниханов Ф.Г., Хабибуллин М.З. КАЗАНСКАЯ ЦЕНТРАЛЬНАЯ КРЕЩЕНО-ТАТАРСКАЯ ШКОЛА: РЕАЛИЗАЦИЯ ПРАВОСЛАВНОЙ МИССИИ В ПОВОЛЖЬЕ // Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. 2014

Төркем:Казан уку йортлары
Гали Дәүләтказин

**Гали Дәүләтказин** (Гали Гомәр (Үмәр) улы Дәүләтказин (Долотказин), ,  — , ) —  һөнәри берлек эшлеклесе. ВКП(б)ның Киров район комитетының 1 нче сәркәтибе (1937-1938), ВЦСПСның ТАССРдагы вәкиле (1945-1948), һөнәри берлекләрнең Татарстан өлкә шурасы рәисе (1948-1953). ТАССР ЮШ депутаты (1947-1955).

## Искәрмәләр
Әүхәди Милмөхәммәтев

**Әүхәди Милмөхәммәтев** (Әүхәди Әхмәди улы Милмөхәммәтев, ,  — , ) — комсомол һәм һөнәри берлекләр эшлеклесе. ВЛКСМның Диңгез буе крае (1939-1941) һәм Татарстан (1944-1949) өлкә комитетлары 1 нче сәркәтибе, СБКФнең Татарстан өлкә комитетында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире (1953-1959), ТАССР МШ рәисе урынбасары (1959-1965), һөнәри берлекләрнең Татарстан өлкә шурасы рәисе (1965-72). ТАССР ЮШ депутаты (1947-1951, 1959-1975).

## Искәрмәләр
Хафизулла мәчете

**Хафизулла мәчете** - Татарстанның Лаеш районындагы  Кече Елга авылында урнашкан мәчет.

Имам-хатыйб: Җантаһир Вәлиуллин

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Лаеш районы Кече Елга авылы мәчете имамы: “Изге эштә һәрчак ярдәмчеләр табыла” 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Лаеш районы мәчетләре
Заһидулла Яруллин урамы (Яр Чаллы)

**Заһидулла Яруллин урамы**, Заһидулла Яруллин исемендәге урам () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Автозавод районындагы урам.
Почта индексы 423826. ОКАТО коды: 92401370000. 
Координатлары 55.780133°, 52.439354°.

## Тарих

Урам исеме композитор, музыка остасы, гармунчы, җырлар авторы Заһидулла Ярулла улы Яруллин (*[[1888 ел|1888]]—[[1964 ел|1964]]*)  хөрмәтенә аталган.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Яңа шәһәр) Автозавод районы Боровецкое коттеджлар бистәсендә 68нче комплекста урнашкан кечкенә урам. Шилнә елгасы агымына аркылы сузылган. Боровецкий  белән киселештә башлана. Тау ягы  белән киселештә тәмамлана. Яшел , Болгар  , Апрель  белән кисешә. Урамнан якында урнашкан Шилнә урманына, Түбән Чулман милли тыюлыгына узарга мөмкин.

## Игътибарга лаек объектлар
Күбесенчә бер-ике катлы шәхси йортлардан тора.

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
* Заһид Яруллин урамы Яр Чаллы картасында
*  Заһид Яруллин урамы Яр Чаллы картасында. Иярченнән күренеше

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Заһидулла Яруллин хөрмәтенә аталган объектлар
Яруллин урамы

**Яруллин урамы**:
* Фәрит Яруллин урамы - Казанның Киров районындагы урам.
* Заһидулла Яруллин урамы - Яр Чаллыдагы урам.
* Фәнис Яруллин урамы (Баулы)
* Фәрит Яруллин урамы (Мамадыш)
* Мирсәет Яруллин урамы (Мамадыш)
* Яруллин урамы (Тәтеш)

## Моны да карагыз
* Яруллин

Төркем:Урамнар
Кадыйр Вәлетдинов

**Кадыйр Вәлетдинев** (Кадыйр Көтбетдин улы Вәлетдинев, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Баулы район комитетының 1 нче сәркәтибе (1937-1938), ТАССР җиңел сәнәгать халык комиссары (1938-1939). ТАССР ЮШ депутаты (1 нче чакырылыш).

## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Юлчы (мәчет, Сокуры)

**Юлчы мәчете** - Татарстанның Лаеш районындагы Сокуры авылында урнашкан мәчет.

## Моны да карагыз
* Мәдинә мәчете (Сокуры)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Лаеш районы мәчетләре
Agar.io

**Agar[[.io]]** — Redditнең Zeach исемле кулланучысы тарафыннан булдырылган әкшен жанрындагы массакүләм-күпкулланучылы уен.

Төркем:Гизгеч уеннары
4chan

**4chan** - Кристофер Пул тарафыннан булдырылган инглизчә  һәм аноним веб-форум.

Төркем:Интернет
Бела Имреди

**Бела Имреди** (, ,  — , ) — Маҗарстан кыйраллыгы дәүләт эшлеклесе, Маҗарстан кыйраллыгы финанс (1932-1935) һәм чит ил эшләре (1938, в.б.) министры, Маҗарстан-кыйраллыгы премьер министры (1938-1939).
Геза Лакатош

**Геза Лакатош** (, ,  — , ) — Маҗарстан кыйраллыгы хәрби-дәүләт эшлеклесе, Маҗарстанның 1 нче (1943-1944) һәм 2 нче (1944) әрмеләре командиры, Маҗарстан кыйраллыгы премьер министры (1944).
Домбровский басмаханәсе

**Домбровский басмаханәсе** — 1894 елда Вечеслав Г.М. басмаханәсе нигезендә ачылган басмаханә. Петропавел һәм Кече Пролом урамнары чатындагы йортта урнашкан була. XX гасыр башында Үзәк басмаханә (*«Центральная»*) дип атала. Казан руханилар академиясе, миссионерлар һәм татар наширләренең заказларын үти. 1917 елда ябылганчы гомуми тиражы 6 млн. данәгә якын 622 исемдә китап чыгара.
## Искәрмәләр

Төркем:Басмаханәләр
Төркем:Казан тарихы
Дөме Стояи

**Дөме Стояи** (, , ,  — , ) — Маҗарстан кыйраллыгы хәрби-дәүләт эшлеклесе, Маҗарстан кыйраллыгының Алманиядәге илчесе (1935-1944), Маҗарстан кыйраллыгы премьер-министры (1944).

Төркем:Илчеләр
Ференц Керестеш-Фишер

**Ферентс Керестеш-Фишер** (, ,  — , ) — Маҗарстан кыйраллыгы дәүләт эшлеклесе, Маҗарстан кыйраллыгы эшчке эшләр (1931-1935, 1938-1944) һәм чит ил эшләре (1942, в.б.) министры, Маҗарстан кыйраллыгы премьер-министры вазифасын башкаручы (1941, 1942).
Зур Кызыл урам, 65 (Казан)

**Зур Кызыл урам, 65** — Казанның Зур Кызыл урамында урнашкан, 1975 елда Аркадий Спориус проекты буенча КПССның Татарстан өлкә комитеты хезмәткәрләре өчен төзелгән тугыз катлы торак йорт. Бу йортта Фикрәт Табиев, Гомәр Усманов, Фаикъ Надиров, Анатолий Басов, Александр Бондаренко,  Морзаһит Вәлиев, Илдус Галиев, Мәкъсүт Зарипов, Андрей Зефиров, Андрей Поминов, Илгиз Рахманколов, Аркадий Родыгин, Илдус Садыйков, Мансур Хәсәнов яшәгәннәр.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Зур Кызыл урамы
Герострат

**Герострат** - Эфес шәһәрендә (хәзер Төркия җирендә) яшәгән бер кеше. Ул ни белән булса да дан казанырга теләп, үзенең исемен мәңлеләштерү өчен, безнең эрага кадәр 356 елда дөньяда җиде могҗизаның берсе булып саналган гүзәл Эфес Артемидасы (Дианасы) храмын яндыра. Шул җинаяте өчен Герострат җәзалап үтерелә, һәм Кече Азия шәһәрләрендә аның исемен үлем куркынычы астында телгә алу тыела. Ләкин тыюларга карамастан, грек тарихчысы Феопомп аның исемен киләчәк буыннарга саклап калган.

Төркем:Шәхесләр:Борынгы Греция
Төркем:Җинаятьчеләр