open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Самар губернасы

**Самар губернасы** (, эрзәчә *Самара губерня*) — Россия империясе һәм РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Самар губернасы 1851 елның 1 гыйвраында барлыкка килә. Губерна составына Ырынбур губернасының 3 өязе, Сембер губернасының 2 өязе һәм Сарытау губернасының 2 өязе кертелгәннәр.

1918 елда Новоузенск һәм Николаевск өязеләрнең өлешләре *Идел буе алманнарның автономияле өлкәсе*нә кертелгәннәр. 1919 елда Новоузенск өязенең калган өлешләре Сарытау губернасына кертелгәннәр.

1920 елда Бөгелмә өязе Татарстан АССР составына кертелгән.

1928 елның 14 маенда, БҮБК карары нигезендә, Самар губернасы юкка чыгарыла, аның территориясе Урта Идел өлкәсенә кертелә.

## Административ бүленеш
thumb|300px|Самара губернасының административ бүленеше (1851-1918)
1851—1918 елларда 7 өязгә бүленгән:

1918 елда Николаевск өязе исемен *Пугачёв өязе*нә алыштыра.

1919 елда, Ставрополь өязнең өлешеннән Мелекесс өязе барлыкка килә (өязнең үзәге — Мелекесс *(хәзер — Димитровград)* шәһәре).

1920 елда, Пугачёв өязе кечерәю нәтиҗәсендә, Балакау өязе (өяз үзәге — Балакау шәһәре) барлыкка килә.

1924 елда Ставрополь өязе юкка чыгарыла, ә аның территориясе күрше өязләре арасында бүленгән; шул ук елда Балакау өязе юкка чыгарыла, аның волостьлары Пугачёв өязенә тапшырылалар.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Губернаторлар

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе тарихы
Төркем:Россия империясе губерналары
Дүсмәт (Борай районы)

**Дүсмәт** — Башкортстанның Борай районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Воткинск

**Воткинск** (, ) – халык саны буенча Удмуртиянең өченче шәһәре, Воткинск районының үзәге.

Халык саны – 99 022 кеше (2010).

## Исем чыганагы
Воткинск үз исемен Вотка елгадан ала, ә ул, үз чиратта, үз исемне *«вот»* («удмурт») сүзеннән ала.

## География
Шәһәр Вотка елгасы өстендә, Ижаудан 55 километрга төньяк-көнчыгышрак урнаша. Шәһәр аша тимер юл уза.

## Тарих
Воткинск 1757 елда Воткинск тимер җитештерү заводы төзелеше вакытында бистә буларак нигезләнә. Ләкин шәһәр нигезләү датасы 1759 ел дип санала – шул елда завод эшли башлый.

1796 елдан – Вятка губернасы Сарапул өязе составында.

1921—1923 елларда – Пермь губернасы, 1923—1934 елларда – Урал өлкәсе составында.

1926 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1934—1937 елларда – Киров крае һәм Киров өлкәсе составында.

1935 елда шәһәр статусын ала. 1937 елда Киров өлкәсе составыннан Удмурт АССР составына тапшырыла.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
* «Воткинский завод» ААҖ – ракета техниканы, нефть-газ җиһазларны, станокларны, көнкүреш техниканы җитештерү;
* Радиотехнология җиһазлар заводы;
* Тимер-бетон конструкцияләр заводы; һ. б.

## Мәгариф
* Медицина училищесы
* Педагогик училищесы
* Ижау дәүләт техника универистетының филиалы
* Удмурт дәүләт университетының филиалы

## Шәһәрдә туганнар
* Петр Чайковский – рус композиторы, дирижеры, педагогы, музыка һәм җәмәгать эшлеклесе, музыкаль журналист.

## Моны да карагыз
* Воткинск сусаклагычы

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия шәһәрләре
Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Төркем:Воткинск
Ырынбур губернасы

**Ырынбур губернасы** (, ) — 1744—1782 һәм 1796—1928 елларда Россия империясе һәм РСФСР составында административ берәмлек.

Губернаның үзәге — Ырынбур шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Ырынбур губернасы 1744 елда оеша. 1752 елда аңа Әстерхан губернасыннан Гурьев (соңрак Җаек губернасына тапшырыла) шәһәре күчә; 1773 елда Ырынбур губернасы составына Казан губернасыннан Самар шәһәре күчә.

1775 елда өч провинциягә бүленгән:
* Ырынбур провинциясе
* Исәт провинциясе
* Уфа провинциясе

1782 елда Уфа  барлыкка килә; үз эчендә ул Уфа һәм Ырынбур өлкәләренә бүленгән.
Уфа өлкәсенә сигез өяз теркәп куелган:
* Уфа өязе
* Бөре өязе
* Минзәлә өязе
* Бөгелмә өязе
* Богыруслан өязе
* Бәләбәй өязе
* Стәрлетамак өязе
* Чиләбе өязе
Ырынбур өлкәсенә дүрт өяз теркәп куелган:
* Ырынбур өязе
* Верхнеуральск өязе
* Бозаулык өязе
* Сергиевск өязе
Гурьев һәм Җаек шәһәрләре Әстерхан губернасы составына тапшырылалар.

1796 елда Уфа  *Ырынбур губернасы*на әйләнә. 1802—1865 елларда губернаның үзәге Уфа булды. 1850 елда, Самар губернаның барлыкка килүе аркасында, аңа Бөгелмә, Бугуруслан һәм Бозаулык өязләре тапшырылалар.

1865 елда Ырынбур губернасы составыннан Уфа губернасы аерылып чыгарыла.

1919 елда Ырынбур губернасы составыннан Чиләбе губернасы аерылып чыгарыла.

1928 елда Ырынбур губернасы юкка чыгыраыла, ә аның территориясе Урта Идел өлкәсенә кертелә.

## Административ бүленеш

thumb|300px

### 1918-1928 елларда үзгәрешләр
1919 елда Ырынбур губернасы составыннан Чиләбе губернасы аерылып чыгарыла; шул ук елда губернаның кисәге Башкортстан АССР составына тапшырыла.

1922 елда Исаево-Дедово өязе барлыкка килә; 1923 елдан ул *Кашинрнск өязе* исемен йөртә. 1927 елда барлык өязләре юкка чыгарылалар һәм районнар оештыралар.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Губернаның җитәкчелеге

### Хәрби губернаторлар

### Губернаторлар

## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур губернасы
Кызыл Армия районы (Чуашстан)

**Кызыл Армия районы** () — Чуашстанның үзәгендәге муниципаль район.

Административ үзәге — Красноармейское авылы.

## География
Кызыл Армия районы Чуашстанның үзәгендә урнашкан. Район территориясе 456,3 км². Төньякта  Чабаксар, төньяк-көнчыгышта Чуел, көньякта Канаш һәм Урнар, көнбатышта Алик һәм Моргауш районнары белән чиктәш.

## Тарих
Район 1935 елның 9 гыйнварендә Торак районы буларак оеша. Үзәге булып Алгы Торак авылы торган. 1940 елда авыл атамасы Красноармейскига алыштырылгач, район атамасы да Красноармейскига үзгәрә. Бүгенге көндә авыл атамасын кире Алгы Торакка алыштыру планлаштырыла.

## Халык
Халык саны 16,110 мең кеше (2010 елга).

Милли составы: чуашлар — 98%.

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 9 авыл жирлеге урнашкан.

## Икътисад
Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, бәрәңге, колмак, яшелчә җитештерү. Шулай ук, кирпеч заводы да эшләп килә.

## Танылган шәхесләр
* Геннадий Юмарт *([[1938]], [[Арткы Карыки]])* - язучы, К. Иванов премиясе лауреаты (1988).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Чуашстанның Кызыл Армия районы
Нижгар губернасы

**Түбән Новгород губернасы** () — Россия империясе һәм РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

Губернаның үзәге — Түбән Новгород шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

Губернаның мәйданы — 48 241 км² (1847 елда), 51 252 км² (1905 елда), 81 458 км² (1926 елда).

## Тарих
Пётр Iның өлкә реформасы барышында Түбән Новгород Казан губернасына кертелә. 1714 елда, Казан губернаның төньяк-көнбатыш өлешләреннән Түбән Нвовгород губернасы барлыкка килә, ләкин 1717 елда ул юкка чыгарыла.

1719 елда Түбән Нвогорд губернасы яңадан торгызыла. Үз өчендә өч (Алатырь, Арзамас һәм Нижний Новгород) провинциясенә бүленгән.

1779 елда, Екатерина IIның админитсратив реформасы нәтиҗәсендә Түбән Новгород губернасы **Түбән Новгород наместниклыгы**на әйләнә; аның составына, элекке Түбән Новгород губернадан тыш, Рязань, Владимир һәм Казан наместиклыкларның өлештәре кетреләләр.

1796 елда Түбән Новгород  **Түбән Новгород губерна**га әйләнә.

1797 елның октябрендә губернасы элекке Пенза губернасының өлешләре кертеләләр. 1801 елда Пенза губернасы элекке чикләрендә торгызыла.

1922 елда губерна составына Кострома губернаның Варнавин һәм Ветлуга өяләре, Сембер губернаның Кормыш өязе һәм Тамбов губернаның кечкенә өлеше кертеләләр.

1929 елның 14 гыйнврадагы БҮБК карары нигезендә губерналар тулысынча юкка чыгарылалар. Түбән Новгород губернасының территориясендә Түбән Новгород өлкәсе оештырыла — аның составына элекке Вятка губернасының территориясе, Владимир һәм Кострома губерналарның өлешләре кертеләләр.

## Административ бүленеш
thumb|300px|Түбән Новгород губернасының административ бүленеш

1779 елда, Түбән Новгород  барлыкка килү моментта, ул 13 өязгә бүленгән.

1796 елда Кнәгин, Мәкәрҗә, Починки, Пьянский Перевоз һәм Сергач өязләре юкка чыгарылалар.

1802 елда Кнәгин, Мәкәрҗә һәм Сергач өязләре торгызылалар.

### 1918—1926 елларда үзгәрешләр

1918 — Горбатов өязе *Павлово өязе*нә исемен алыштыра; Воскресенское өязе барлыкка килә.

1920 — Мәкәрҗә өязе *Лысково өязе*нә исемен алыштыра.

1921 — Балахна өязе *Городец өязе*нә исемен алыштыра. Шул ук елда Выкса, Сормово һәм Починки өязләре барлыкка киләләр.

1922 — губерна составына кертеләләр:
* Кострома губернаның Варнавин һәм Ветлуга өяләре,
* Кострома губернаның юкка чыгарылган Коверна өязенең 6 вулысы;
* Сембер губернасының Кормыш өязе,
* Тамбов губернасының 4 вулысы.
Канавино районы барлыкка килә (хәзер — Түбән Новгородның Канавино районы).

1923 — Ардатау, Варнавино, Васильсурск, Воскресенское, Кнәгин, Кормыш һәм Починики өязләре юкка чыгарылалар; Красные Баки өязе барлыкка килә.

1924 — Балахна һәм Растяпино районнары барлыкка киләләр. Соромов өязе районга өйләнә. 4 вулыс Мари автономиле өлкәсенә күчәләр, 1 вулыс Төньяк Двина губернага күчә.

1926 елда Түбән Новгород губернаның административ бүленеше:

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Губернаның җитәкчелеге

### Генерал-губернаторлар

### Губернаторлар

### Наместниклыгының хакимнәре

### Губернаторлар

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Төркем:Түбән Новгород губернасы
Мария Посады районы

**Мария Посады районы**, искечә **Сөндер районы** (, ) — Чуашстанның төньяк-көнчыгышындагы муниципаль район.

Административ үзәге — Мария Посады шәһәре.

## Җәгъpафия
Мария Посады районы Чуашстанның төньяк-көнчыгышында, Идел ярында урнашкан. Район территориясе 686,1 дүрᴛкел киламитер. Төньякта һәм көнчыгышта Идел елгасы белән, көньякта Кузлаука, көнбатышта Чабаксар һәм Чуел районнары белән чиктәш.

## Тарих
Район 1927 елның 5 cиʜтәберендә оеша. Әлеге районда Чуашстанның 7 могҗизасының 3есе урнашкан:
* Государь тавы,
*Изге Михаила Архангел чиркәве (Тугай авылы).
*Шоршела авылындагы космонавт Андриян Николаев музее.

Чуаш җɵмһүрᴎятсының кызыклы урыннары һәм тарихында районның 3 номинанты җиңү яулый:
*Сөндер авылында Екатерина IIнең булуы турындагы риваять — Чуашстан риваяте,
*сүндюк авылы мастеры Т.Дверенинның "Минем курчакларым — минем балаларым" эше — Чуашстан могҗизасы,
*Космонавт Андриян Николаев — Чуашстан шәхесе буларак.

## Халык
Халык саны 26,006 мең кеше (2010 елга).

Милли cастaфы: чуашлар — 79,4%, руслар — 19%.
Район демографиясе күренеше

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 1 кала җирлеге һәм 11 авыл жирлеге урнашкан.

## Икътисад
Сәнәгатьтә төп тармаклар: спирт ɜавуᴛы, агач эшкәртү.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, йон, бәрәңге, колмак җитештерү.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты
* Сĕнтĕрвăрринчи Акатуй-2017

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Мария Посады районы
Кызыл Чутай районы

**Кызыл Чутай районы** () — Чуашстанның көнбатышындагы муниципаль район.

Административ үзәге — Кызыл Чутай авылы.

## География
Кызыл Чутай районы Чуашстанның көнбатышында урнашкан. Район территориясе 691,6 км². Төньякта  Ядернә, көнчыгышта Алик, көньякта Шөмерлә районнары һәм көнбатышта Түбән Новгород өлкәсе белән чиктәш.

Төп елгасы — Сыры.

## Халык
Халык саны 19,788 мең кеше (2010 елга).

Милли составы: чуашлар — 97%.

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 10 авыл жирлегендә 70 авыл урнашкан.

## Икътисад
Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, бәрәңге, яшелчә, тамыразыклар җитештерү.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты
* Кызыл Чутай районы гербы һәм байрагы.

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Кызыл Чутай районы
Казанны штурмлау (1918 ел, август)

**Казанны штурмлау** — 1918 елның августында КомУч Халык армиясенең большевикларга каршы операциясе.

## Казанга барып керү юлларындагы сугышлар
22 июльдә КомУчның Халык армисе, кайсы составына чехословак легионерлар да кергәннәр, Семберне ала. 3 300 кеше санлы Халык армиясенең отряды, Идел елга флотилисе ярдәме белән, 2 500 кеше санлы «кызыл» группировканы тар-мар итә һәм Казанга таба алга чыга.

4 августка аклар Спасны, Буаны һәм Тәтешне алдлар, һәм Чулман тамагына чыктылар. Бу урында кызыллар акларны туктатырга тырыштылыр, ләкин яңандан җиңелгәннәр һәм Казанга чигенделәр.

Бу вакытта кызыллар Казанны һәм губернаны сугыш хәлендә дип игълан иттеләр. Казанны һөҗүмдән латыш укчылар (ике полк), Мөселман коммунистик отряды, Карл Маркс исемендәге Интернациональ батальоны, 1нче мөселман социалистик полкы, 1нче татар-башкорт батальоны һәм башка отрядлар саклаганнар. Ашыгыч рәвештә Казанда кызыл гвардия отрядлары оештыралар.

## Шәһәрне штурмлау
200px|thumb|right
5 августның кичендә аклар Казанга чыктылар. Елга флотилиясе, Казанны узып, Романов тимер юл күперенә чыкты һәм кызыллар белән атышу башлады; юл уңаенда, Югары Ослан янында, ул десантны төшерде, һәм Владимир Каппельның отряды аны ала.

Бу вакытта чехословаклар Казан пристаньларда чыгалар һәм шәһәргә таба һөҗүмне башладылар. Латыш укчылар каты каршылык күрсәттеләр, ләкин Кремьдә урнашкан серблар батальоны аклар ягына күчәләр. Нәтиҗәсендә, чехлар латыш укчыларның каршылыгы сындыралар; кызыллар шәһәргә чигенделәр.

6 августта Каппель отрядының өлеше Иделнең сул ягында төшә һәм Большие Отары авылы ягыннан, шәһәргә тылдан керә. Шул ук көндә чехословаклар Адмиралтейская бистәсе янында десантны төшерәләр; бу десантның төшерү офицерлар восстаниега сигнал булды.

6 августның кичкә аклар шәһәрен өч яктан чолгап алдылар. Кызылларның бер өлеше Арчага чигенә башлады, ә икенче өлеше Зөягә чигенә башлады. 7 августына каршы төндә аклар шәһәрне тулысынча алалар. Каршылыгының соңгы учагы элекростанция иде; анда Мирсәет Солтангалиев җитәкчелеге астында отряды һөҗүмгә каршы торды.

7 августның көн уртасына Казан тулысынча кызыллардан бушатты.

### Нәтиҗә
— Акларга Генераль штабның академиясе күчә.

— Ижау һәм Воткинскта восстание башлана.

— Аклар Россия империясенең алтын запасны алалар (650 млн. алтын сум тәңкәләр белән, 100 млн. сум кредит знаклар белән, алтын һәм платина коелмалар, һәм башка әйберләр).

## Моны да карагыз
* Казан операциясе (1918 ел, сентябрь)
* Россия ватандашлар сугышы

Төркем:Казан тарихы
Янтык районы

**Янтык районы** (рус. *Янтиковский район*, чуаш. *Тăвай районĕ* — *Тау асты районы*) — Чуашстанның көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Янтык авылы, Казан ханлыгы дәвереннән мәгълүм. Ул вакытта ул **Тимәш** дип аталган. 1757-59 елларда руслар чуашларны чукындыру нияте белән биредә Архангельск чиркәве төзиләр. Шушы хөрмәткә авыл да тулысы белән *Архангельское*га әйләнә. Хәзерге *Янтык* атамасы — татарныкы, авылның тау астында урнашканлыкны күрсәтә.

## География
Чуашстанның көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Район территориясе 524,4 км². Төньякта Ормар районы, көнбатышта Канаш районы,көньякта һәм көнчыгышта Татарстанның Кайбыч районы белән чиктәш.

## Тарих
Район 1935 елның 9 гыйнварендә оеша.

## Халык
Халык саны 28,2 мең кеше (2009 елга)

Милли состав: чуашлар — 90 %тан артык, шулай ук руслар, татарлар, шул исәптән керәшен татарлары да яши.

## Районда туган күренекле шәхесләр
* Николай Сидоров (*[[1963]], Индырчи*), драматург, ЧР дәүләт премиясе, М. Сеспель исемендәге премия лауреаты.
* Вера Кузьмина (1923―2021), ССРБ халык артисты (*[[Чабаксар]]*).

## Административ бүленеше
Районда 12 авыл жирлегендә 31 авыл урнашкан.

## Икътисад
Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит җитештерү.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Янтык районы
Муркаш районы

**Муркаш районы** () — Чуашстанның төньяк-көнбатышындагы муниципаль район.

Административ үзәге — Муркаш авылы.

## География
Муркаш районы Чуашстанның төньяк-көнбатышында, күпчелек территориясе Иделнең уң, азрагы сул ярында урнашкан. Район территориясе 845,3 км². Төньякта  Мари Ил белән, көнчыгышта Чабаксар, көньякта Алик һәм көнбатышта Ядернә районнары  белән чиктәш.

## Халык
Халык саны 36 339 кеше (2010 елга).

Милли составы: чуашлар — 98%.

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 16 авыл жирлегендә 177 авыл урнашкан.

## Икътисад
Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, бәрәңге, яшелчә, тамыразыклар җитештерү. Җирләрнең 72%ы игелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты
*  Моргауш районы
* Моргауш районы сайты 
* Моргауш авылы фотолары

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Муркаш районы
Порецкое районы

**Порецкое районы** () — Чуашстанның көньяк-көнбатышындагы муниципаль район.

Административ үзәге — Порецкое авылы.

## Җәгъpафия
Порецкое районы Чуашстанның көньяк-көнбатышында урнашкан. Район территориясе 845,3 дүрᴛᴋел ᴋиламитер. Төньякта  Шөмерлә белән, көнчыгышта Ибриси, көньякта Алатыр районнары һәм Мордовия белән, ә көнбатышта Ηижгаp өлкәсе белән чиктәш.

## Халык
Халык саны 13 900 кеше (2010 елга).

Милли cастaфы: мaрдьıвалар — 21%, руслар — 74%.

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 12 авыл жирлегендә 39 авыл урнашкан.

## Икътисад
Сәнәгать: торф, сөт, крахмал, агач эшкәртү предприятияләре.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, бәрәңге, яшелчә, колмак җитештерү.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты
* Район форумы сайты

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Порецкое районы
Ормар районы

**Ормар районы** () — Чуашстанның төньяк-көнчыгышындагы муниципаль район.

Административ үзәге — Ормар шәһәр тибындагы бистәсе.

## Җәгъpафия
Ормар районы Чуашстанның төньяк-көнчыгышында урнашкан. Район территориясе 598,3 дүрᴛᴋел ᴋиламитер. Төньякта  Кузлаука, көнчыгышта Татарстанның Яшел Үзән һәм Кайбыч, көньякта Янтык, көнбатышта Канаш һәм Чуел районнары белән чиктәш.

## Халык
Халык саны 27 058 кеше (2010 елга).

Милли cастaфы: чуашлар — 97%, шулай ук руслар һәм татарлар да яши.

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 1 шәһәр җирлеге һәм 15 авыл жирлегендә 51 авыл урнашкан.

## Икътисад
Сәнәгать: җиһаз, тегү, азык, pимуʜлау фабрикалары.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, бәрәңге, яшелчә, колмак җитештерү, кош үрчетү предприятиясе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты
* Ормар бистәсе сайты 
* Район байрагы һәм гербы.

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Ормар районы
Чабаксар районы

**Чабаксар районы** () — Чуашстанның төньягындагы муниципаль район.

Административ үзәге — Күгеш бистәсе.

## География
Чабаксар районы Чуашстанның төньягында, күпчелек территориясе Иделнең уң, азрагы сул ярында урнашкан. Район территориясе 845,3 км². Төньякта  Мари Ил белән, көнчыгышта Сөндер, көньякта Чуел һәм Красноармейски, көнбатышта Моргауш районнары  белән чиктәш.

## Халык
Халык саны 59 431 кеше (2010 елга). Күгештә 11,7 мең.

Милли составы: чуашлар — 92%.

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 17 авыл жирлегендә 171 авыл урнашкан.

## Икътисад
Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: шәһәр яны авыл хуҗалыгы (сөт, ит, бәрәңге, яшелчә, җиләк-җимеш, йомырка җитештерү). Җирләрнең 87%ы игелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты
* Район фотолары 
* Күгеш бистәсе сайты 

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Чабаксар районы
Иблис

__NOTOC__

**Иблис** (*[[Гарәп теле|гар.]]* balasa بَلَسَ - өметсез, , *сатан*) — дини-мифологик күзаллауларда, шайтаннарның башлыгы, җитәкчесе. 

## Коръәндә
Аллаһы Тәгаләгә буйсынудан баш тарткан өчен, Күктән Җиргә төшерелгән фәрештә. Бу хакта Коръәннең "Бәкара" (Сыер) сүрәсендә түбәндәгеләр әйтелә: 

## Башка әсәрләрдә
thumb|left|280px| Джон Мильтонның «Югалган җәннәт» поэмасында иблис. Гюстав Доре рәсеме.
Кайбер әсәрләрдә мөстәкыйль персонаж буларак та хәрәкәт итә. Әйтик, татар халык әкияте «Күрәзәче карчык»та Иблис шайтаннар патшасы итеп сурәтләнә. Бу исә үз чиратында ислам тәгълиматына берничек тә каршы килми.

Мөнәҗәтләрдә дә Иблис образы билгеле бер чагылыш таба («Укы Коръән илә намаз», «Әйтик зикерләр, кальбебез уянсын!»). Бу әсәрләрдә, табигый, Иблискә каргыш сүзләре әйтелә. Язма әдәбият әсәрләрендә Иблис күпкә киң һәм тирәнрәк чагылыш таба (Кол Гали, «Кыйссаи Йосыф»; Сәйф Сараи, «Гөлстан бит төрки»; Утыз Имәни; хәзерге шагыйрьләрдән Равил Фәйзуллин, Зөлфәт һ.б. иҗаты).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Хөснуллин К. Мөнәҗәтләр һәм бәетләр.— Казан, 2001.
* Коран / Пер. смыслов и комм. В. Пороховой.— Дамаск-М., 1996.
* Пиотровский М. Коранические сказания.— М., 1991.
* Иблис // Татарская энциклопедия: В 6 т.: Т. 2.— Казань, 2005.

## Чыганаклар
* Урманче Ф., Татар мифологиясе: Энциклопедик сүзлек.

## Сылтамалар

*Иблис турында 14:22  wav

## Шулай ук карагыз

Төркем:Гарәп мифологиясе
Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Дин
Төркем:Сатанизм
Төркем:Демонология
Төркем:Ислам
Ялчык районы

**Ялчык районы** () — Чуашстанның көнчыгышындагы муниципаль район.

Административ үзәге — Ялчык авылы.

## География
Ялчык районы Чуашстанның көнчыгышында урнашкан. Район территориясе 567,2 км². Төньякта, көнчыгышта һәм көньякта Татарстанның Кайбыч, Апас һәм Буа районнары, көнбатышта Чуашстанның Батыр һәи Комсомольски районнары  белән чиктәш.

## Халык
Халык саны 22 348 кеше (2010 елга).

Милли составы: чуашлар — 97%, калган халкын татарлар һәм урыслар тәшкил итә. Бер авылда татарлар гына яши (Сориле).

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 9 авыл жирлегендә 53 авыл урнашкан.

## Икътисад
Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: игенчелек- 58%, терлекчелек — 42%.

Сәнәгать авыл хуҗалыгын эшкәртү предприятияләре булуы белән күзәтелә.

## Танылган шәхесләр
* Иван Кузнецов (*1906, [[Кыр Бортасы]] - 1991, [[Чабаксар]]*) - язучы, тарихчы, профессор.
* Яков Турхан (, *[[1876 ел|1876]], [[Карабай (Чуашстан)|Карабай]] — [[1932 ел|1932]], [[Архангельск өлкәсе]]*), рухани, шагыйрь.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Ялчык районы картасы
* Ялчык районы гербы һәм байрагы.

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Ялчык районы
1 (сан)

**1 (бер)** — **[[0 (сан)|0]]** белән **[[2 (сан)|2]]** арасындагы бөтен сан.
1 саны Фибоначчи саны булып тора.
0!=1 һәм 1!=1. 

## Математикада
Математикада, һәрбер бер   x \, өчен:
2 (сан)

**2** **(ике)** — **[[1 (сан)|1]]** белән **[[3 (сан)|3]]** арасындагы натураль сан.

2 саны Фибоначчи саны булып тора.
## Математикада
* Бөтен сан 2гә бүленсә җөп дип атала. 
* 2 — беренче гади һәм бердән бер җеп гади сан.
* 2 — факториаль гади сан, Лукас гади саны, Смарандейк — Веллин гади саны
* 1 нче Софи Жермен саны (2 × 2 + 1 = 5).
* 2 — Эйнштейн гади саны 3n-1 төренең уйланма булмаган һәм чын өлеше.
* 2 — Штерна гади саны, Пелл саны, Марков саны.
* 2!=2

## Фән
Гелийның атом саны — ике.

## Искәрмәләр

Төркем:Саннар
Казан операциясе

[thumb|250px|[1918 елның августында Казан тирәсендәге фронтлар]]
**Казан операциясе** —  Кызыл армиянең Көнчыгыш фротның КомУч Халык армиясенә каршы операциясе.

## [[Зөя (шәһәрчек)|Зөя]] янында сугышлар. Кызыл армиянең каршы һөҗүмне әзерләү
Казан янында җиңелү Совет Россиясен читен хәленә куйган — кызыллар Идел буенда контролен югалттылар.

12—13 августта кызыллар (Уңъяк группасы (ком. Пётр Славен) һәм Сулъяк группасы (ком. Ян Юдин)) беренче тапкыр Казанны кире кайтару омтылуны тотынып карадылар, ләкин контрударлар нәтиҗәсендә кызыллар чыгыш позицияләргә чигенделәр.

14 августтан атна вакыт эчендә Казан янына 1нче Мәскәү полкы, 2нче һәм 6нче Петроград полклары, Орша, Старая Русса, 4нче Латыш полклары һәм  каршындагы ике рота барып җитәләр.

16 августта Уңъяк һәм Сулъяк группалар 5нче армиясенә (ком. Славен) берләштерәләр.

Зөяда урнашкан  Көнчыгыш фронтның штабына Лев Троцкий (хәрби һәм диңгез бурычлар буенча халык комиссары) бары җитә һәм масса-күләм атып үтерүләр белән "дисциплинаны ныгыткан". Кайбер частьләрдә ул *"децимация"не* (һәрбер унынчыны атып үтерү) куптарган.

«Кызыл» гаскәрләрнең туплавы Халык армиясенең командованиены саклык һөҗүмне башлауга мәҗбүр иткән. 29 августына каршы төндә аклар Түбән Ослан янында Владимир Каппельның отрядны төшергәннәр; алар урындагы кызыл частьләрне чигерндергәннәр һәм Зөягә чыкканнар. Монда сугышлар иң каты булдылар. Ләкин кызылларның сан ягыннан өстенләк һәм ярдәмнең юклыгы Каппельны чигенергә мәҗбур иткәннәр.

## Шәһәрне алу
1918 елның Көнчыгыш фронтының 5нче армиясе гомуми һөҗүмне башланды
1918. елның 5-10 Сетябрендә Кызыл армиянең Көнчыгыш фронты 5нче армисе (командир Пётр Славен), Арча төркеме гаскәри берәмлекләре (командир Владимир Азин) һәм Идел хәрби флотилиясе (командир Фёдор Раскольников) сугышларын алып баралар.
5нче армиянең Уңъяк яр буе төркеме Идел хәрби флотилиясе ярдәмендә 7 сентябрьдә Иделгә якынлашуга ирешә, Сулъяк яр буе төркеме (ком. Ян Юдин) Казансу тамагына килеп чыга. Арча төркеме шул ук көнне Киндери, Кече Клыки авылларын сугышып ала. 9 сентябрьдә Казанның көнбатыш читенә Николай Маркин җитәкчелегендә флотилия матрослары белән укчылар десанты һөҗүм итә һәм плацдармны яулап итә. Сулъяк яр буе төркеме Белән Арча төркеме сугышчылары шул ук көнне шәһәрне камап алалар. 10 сентябрьдә кызыллар Казанны алалар.

## Моны да карагыз
* Казанны штурмлау (1918 ел, август)
* Россия ватандашлар сугышы

## Искәрмәләр

Төркем:Казан тарихы
Пәнҗаб

thumb|200px|Һармандир Сахиб — сикхларның баш гыйбадәтханәсе
**Пәнҗаб** ( — «бишсу», санскритта *Панчанада*, ) — Җелам, Чинаб, Рави, Биас һәм Сатлеҗ елгалары тугайларында урнашкан 100 мең км² мәйданлы юдыртылган тигезлекнең исеме. Төп халык — пәнҗаблылар, күпчелекнең теле — пәнҗаби. Ислам һәм индуизмдан тыш, өлкәдә сикхизм да таралган.
## Пәнҗабта Һинд дине
Пәнҗабта Санатан Дхармилар, Арья Самаджилар, Радхасвамилар, Дэв Самаджилар, Экуменик Һинд дине тарафдарлары бар. Иң күбесе Рама, Кришна, Вишну, Шива һәм Хануман Ходайларына табыналар. Пәнҗабта Һиндстанда иң күп процент далитлар яши (31,9%).
## Шулай ук карарга мөмкин
BBC Пәнҗаби

## Искәрмәләр

Төркем:Һиндстан географиясе
Төркем:Пакьстан географиясе
Төркем:Һинд дине
Николай Маркин

**Николай Григорий улы Маркин** () (21 май 1893 — 1 октябрь 1918) — Ватандашлар сугышында катнашкан кеше, Идел хәрби флотилиясен оештыручы, комиссар.

## Биография
Николай Маркин 1893 елның  Пенза губернасы Городище өязе Русский Сыромяс битсәсендә  крестьян гаиләсендә туа.

1910 елда, язу-сызу әйберләре кибетендә эшләгәндә бернче мәртәбә кулга алынган.

1914 елда Маркин Балтыйк флотына алына, анда ул өйрәнү мина отрядында унтер-офицерлыкка күтәрелә.

1916 елда РКП (б)га керә.

Февраль инкыйлабының актив катнашучы. Кронштадтагы РСДРП (б) комитетының, Кронштадт советының һәм Балтыйк флотының диңгезчеләреннән Петроград советында әгъзасы булган. I Советлар съездының делегаты,  әгъзасы.

Октябрь инкыйлабында катнашкан. Аннан соң *Чит ил эшләре халык кәмисәриятендә* эшләгән.

1918 елның июньдә Маркин Нижгарга Идел хәрби флотилияне төзү бурычы белән җибәрелгән. 1918 елның сентябрьдә десант төшерү һәм Казанны алу операциясе белән җитәкчелек иткән.

1918 елның 1 октябрендә Чулманда, Пәнҗәр авылы янында разведка үткәрү вакытында «Ваня» канонер көймәсендә артиллерия засадасына эләккән. Судно суга баткан һәм Маркин судно белән һәлак булган.

## Истәлек

* Русский Сыромяс авылына *Маркино* исемен куштылар; 1967 елда авылда аның хәрмәтенә һәйкәл куелган.
* Иделнең теплпоходлардан берсе Маркин исемен йөрткән («Память тов. Маркина», 1912—1991 елларда эшләгәгән.). 1912—1919 ул «Багртаион» исемен йөрткән.
* Хәрби кораблар Маркин исемен йөрткәннәр:
** Кораллы парахут «Товарищ Маркин» (1918 елга кадәр — «Добрый»).
** Кораллы парахут «Товарищ Маркин» (1919 елга кадәр — «Слуга Покорный»)
** Эсминец «Маркин»   (1923 елга кадәр — «Войсковой»)
* Нижгарда аның исемен мәйдан һәм балалар клубы йөртәләр.
* Выборгта хәрби часть территориясендә Маркинга һәйкәл тора.
* 1968 елда ССРБ початсы Маркинга бгышланган почта маркана чыгарылган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
http://www.hrono.ru/biograf/bio_m/markin.html
Зиннәтле гасыр

**Зиннәтле гасыр** (*Мөхтәшәм йөзьел*, , ) — 2011 елдагы Төркия телесериалы. Русиядә рус телендә «Домашний» каналында 2012 елның 14–29 гыйнварында 12 сериясе күрсәтелә, 31 мартта һәм 1 апрельдә шул ук 12 серияне кабатлыйлар. Апрель аеннан башлап дәвамы күрсәтелә башлый..

## Рольләрдә

## Искәрмәләр

Төркем:Төркия сериаллары
Төркем:Төректелле сериаллар
Харис Йосыпов

**Харис Йосыпов** – атаклы спортчы, грек-рим, ирекле көрәш буенча СССР спорт остасы, РСФСР милли спорт төрләре остасы, дзюдо көрәшендә 7нче дан, каратэ көрәшендә 5нче дан иясе. Башкорт.
## Тәрҗемәи хәле
Харис Монасыйп улы Йосыпов 1929 елның 24 сентябрендә Башкортстанның Мәсәгуть кантоны (хәзер Салават районы) Аркавыл авылында дөньяга килгән. Сабантуйларында көрәштә даими катнаша.

Хәрби хезмәтне үтәгән чагында дзюдо көрәше белән шөгыльләнә башлый. 
1958 елны, Чиләбе дәүләт педагогика институтын тәмамлагач, Күмертау ТЭЦында физик культура инструкторы булып эшли. 1961 елдан – укытучы-тренер эшендә: Чиләбе штурманнар югары авиация училищесында өлкән укытучы (1961-1969), «Динамо» физкультура-спорт җәмгыяте өлкән тренеры (1969-70), Омск физкультура институты Чиләбе филиалында үзе оештырган көрәш кафедрасында өлкән укытучы, доцент, профессор (1970-2007).

Татар милли көрәшендә 1960 елда Казанда узган РСФСР беренчелегендә авыр үлчәүдә чемпион. 
14 тапкыр Чиләбе сабантуе баш батыры.

1969-88 елларда СССР яшьләр җыелма командасы тренеры. Ул Олимпия уеннары призеры Г. Веричевны, Европа чемпионы В. Бетановны, 14 СССР халыкара классы спорт остасын, 250 спорт остасын тәрбияләгән, 80нән артык фәнни хезмәт язган.

Харис Йосыповның йөрәге 2009 елның 8 июнендә тибүдән туктый.

## Мактаулы исемнәре һәм дәүләт бүләкләре
Союз категорияле хөкемдар (1956), самбо көрәшенең РСФСР атказанган тренеры (1969), дзюдо көрәшенең СССР атказанган тренеры (1975). РСФСР (1989), Башкортстан атказанган физик культура әһеле (1989). СССР физик культура әйдәп баручысы (1989).
Чиләбенең шәрәфле шәһәрдәше (2004). 
## Истәлеге
Салават районы үзәге Малаяз авылында ел саен Харис Йосыпов бүләкләренә, хәзер инде истәлегенә татар-башкорт көрәше бәйгесе үткәрелә.

## Чыганак
* Илдус Илдарханов. Без көрәшче халык. – Казан, 2009. 110—119 битләр 

Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Дзюдочылар
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:ССРБ тренерлары
Төркем:РСФСР атказанган тренерлары
Төркем:РСФСР атказанган физик культура хезмәткәрләре
Томск губернасы

**Томск губернасы** () — Россия империясе һәм РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

Губернаның үзәге — Томск шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Томск губернасы Тубыл губернасының составыннан 1804 елда аерылып чыгарыла. Башта губерна сигез өязенә бүленгән: *Бийск, Енисейск, Канск, Красноярск, Кузнецк, Нарым, Томск һәм Туруханск өязләре.* 1822 елда губернаның өлешләре Енисейск губернасы составына кертеләләр.

XX губернаның территориясе өзлексез кечерәйгән. 1917 елда аның составыннан Алтай губернасы чыгарыла, 1919 елда губернаның өлешләре Омск губернасына күчәләр. 1919 елның 23 декабрьдән 1920 елның 14 мартына кадәр губернаның үзәге Новониколаевскта урнашкан. 1920 елда, Томск губернаның өлешләрдән Новониколаевск губернасы барлыкка килә.

1925 елның 25 маенда губернасы юкка чыгарыла, аның территориясе **Себер крае**на кертелә.

## Административ бүленеш
thumb|160px

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Губернаторлар

* 1804—1808 — Василий Хвостов;
* 1808—1810 — Франц Абрамович фон-Брин;
* 1810—1812 — Василий Марченко
* 1812—1819 — Домион Илличевский
* 1819—1822 — Игнатий Соколовский
* 1822—1830 — Пётр Фролов
* 1830—1836 — Евграф Ковалевский
* 1836—1838 — Николай Шленев
* 1838—1840 — Федор Бегер
* 1840—1846 — Степан Татаринов
* 1847—1851 — Павел Аносов
* 1853—1856 — Валериан Бекман
* 1856—1864 — Александр Озерский
* 1864—1866 — Герман Лерхе
* 1867—1872 — Николай Родзянко
* 1872—1880 — Андрей Супруненко;
* 1880—1883 — Василий Мерцалов
* 1883—1885 — Иван Красовский
* 1885—1886 — Алексей Анискин
* 1886—1888 — Нафан. Назар. Петухов
* 1888 — Антон Лакс
* 1888—1890 — Александр Булюбаш
* 1890—1896 — Герман Тобизен
* 1896—1899 — Асинкрит Ломачевский
* 1899 — Иван Хроновский
* 1899—1900 — Асинкрит Ломачевский
* 1900—1903 — Сергей Александрович Вяземский
* 1903—1904 — Константин Старынкевич
* 1904—1905 — Всеволод  Азанчевский-Аракчеев
* 1906—1908 — Карл фон Нолькен
* 1908—1911 — Николай Гондатти
* 1911 — Егор Извеков(?)
* 1911—1914 — Петр Гран
* 1914 — Николай Пепеляев
* 1914—1917 — Владимир Дудинский
* 1915—1917 — Святослав  Владимиров
* 1917 — Борис Ган
* 1917 — Александр Гаттенбергер

## Искәрмәләр
Жаргон

**Жаргон** () — бердәй һөнәр, көнкүреш шартларында, уртак кызыксынулар белән бергә вакыт үткәрүче бер төркем кешеләр сөйләмендәге үзенчәлекләр.

Икенче төрле сленг дип атау да очрый.

Гомумхалык теленнән жаргон үзенчәлекле сүзлек составы, фразеологиясе һәм сүз ясалышы белән аерыла. Татар телендә жаргон сүзләр борынгыдан аерым бер һөнәр ияләре (тегүче, тукучы һ.б.) телендә кулланылып килгәнннәр.

Гомумхалык сүзләре жаргон рәтенә күчкәндә семантик яктан үзгәреш кичерәләр, мәсәлән, якынрак утырту - тегүчеләр телендә ваграк атлатып тегүне белдерә. Жаргон лексика телнең үз сүзләре һәм алынмалар исәбенә тулылана (ычкыну - качу, мотор - машина һ.б.). Характерлары ягыннан жаргон сүзләр шаярту-ирониядән алып, тупас - вульгар төсмерләргә кадәр ия булырга мөмкиннәр.

Жаргон лексика, нинди иҗтимагый катламда куллануга карап, 2 төргә аерыла: 
* киң катлам кешеләр телендә кулланыла торган (яшьләр, студентлар телендә: «телик» - телевизор, «картлар» - әрмедә приказ көтүче солдат, «стипа» - стипендия, «шпора», «бомба» - шпаргалка һ.б.); 
* тар, ябык коллективларда башкаларга аңлашылмаслык итеп, конспирация максатыннан кулланыла торган жаргон - арго.

Җәмгыять үзгәргән саен, жаргон лексика составы да үзгәреш кичерә. Әдәби телгә жаргон сөйләмә тел аша, матур әдәбият аша үтеп керәләр, әмма аларның телдә кулланылуы нормалардан читләшүгә, телнең сафлыгына зыян китерә.

## Әдәбият
* Мардиева Л. А. Жаргонная лексика в публицистическом стиле татарского языка как результата лингвострановедческой интерференции // Сопоставитлеьная филология и полилингвизм. - Казань, 2002, 180-182 с.;
* Рәхимова Р. К. Татар теленең һөнәрчелек лексикасы (туку, өсбаш, аяк киемнәре тегү, шәл бәйләү, итек басу буенча). - Казан, 1983.

Төркем:Лексикология
Зоонимика

**Зоонимика** (грек. ζω̃ου — 'хайван' и  ὄνομα — 'исем, ат' ) —  ономастиканың хайван, кош-корт кушаматларын өйрәнә торган тармагы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Саттар-Мулилле Г. Татар зоонимиясе// Татарстан хәбәрләре, 1994, 16 апрель.

## Сылтамалар

* Л.Пальвелева.Конь Хохотун и кошка Маргарет Тэтчер. Рус телендә зоонимнар
*Е.Гусева.Полосатые Васьки и зеленые Ромки. Хайван кушаматлары белән кеше исемнәренең туры килүе  

## Моны да карагыз

Төркем:Лексикология
Идиома

**Идиома** *([[Грек теле|гр.]] idioma)* — сүзлек берәмлеге сыйфатында теркәлә торган, кимендә ике сүзле һәм үзенчәлекле мәгънәле тотрыклы сүзтезмә.

Г. Ахунҗанов, татар тел белемендә идиомаларны тикшереп, алар составына фразеологик берәмлекләрне, мәкаль, әйтем, афоризмнарны, канатлы сүзләрне дә кертеп, «фразеология» термины урынына «идиоматика» терминын тәкъдим итә.

Аларның 12 төрен аера: 
# әйтем (эт-баш, сыер-аяк)
# афористик идиома буларак мәкаль (үзе юкның күзе юк)
# әйтем һәм мәкаль арасында йөри торган арадаш төрләр (болганчык суда балык тотмыйлар)
# «фигыль+фигыль» калыбындагы идиомалар (үлә яздым)
# аналитик идиома (ак өй, җан ачуы)
# «мөстәкыйль+ярдәмлек сүз» калыбындагы идиома (күңел өчен)
# ярдәмлек сүзләрдән генә төзелгән идиомалар (әмма ләкин, иллә мәгәр)
# лексик-грамматик идиома (ат чабышы)
# кинетик идиома (аяк чалу, койрык болгау)
# термин идиома (сару кайнау, көн тәртибе)
# канатлы әйтелмә (чебеннән фил ясау)
# образсыз идиома (искә төшү, аңга килү)

## Чыганаклар
* Ахунҗанов Г. Х. Татар теленең идиомалары. - Казан, 1972.

Төркем:Лексикология
Варваризм

**Варваризм** *([[Грек теле|гр.]] barbaros - чит, ят)* — чыганак телдәге бөтен үзенчәлекләрен саклаган чит тел сүзе.

Варваризм кабул итә торган телнең закончалыкларына тулысынча яисә бөтенләй буйсынмаган хәлдә телдә яшиләр: мадам, дэнди, хобби.

Еш кына чыганак тел хәрефләре белән дә биреләләр: baby, alma mater һ.б.

## Чыганаклар
* Лексикология фәненә караган терминнарның кыскача сүзлекчәсе 

Төркем:Лексикология
Вульгаризм

**Вульгаризм** *([[Латин теле|лат.]] vulgaris - гади)* — әдәби тел нормаларыннан читләшкән, гади сөйләм сүзләренең бер төре булган дорфа, тупас лексика.

Вульгаризмнар әдәби телне чүплиләр, чуарлыйлар. Матур әдәбиятта, публицистикада алар персонаж сөйләменең үзенчәлекләрен күрсәтү, тискәре образны сурәтләү максатыннан кулланылалар: дөмегү, чукыну, кату, мисез баш, хәчтерүш һ.б.

## Чыганаклар
* Сафиуллина Ф. С. Хәзерге татар әдәби теле. Лексикология. - Казан, 1999.

Төркем:Лексикология
Калька (лексика)

**Калька** *([[Француз теле|фр]]. calque - копия, үтә күренмәле)* — чит тел сүзенең яисә конструкциясенең туган телгә турыдан-туры, кисәкләп тәрҗемәсе.

Калькалаштыру — сүзне кисәкләп — морфемалап бер телдән икенче телгә тәрҗемә итү.

## Төрләре
Лексик калькалар икегә бүленә:
# семантик калька- сүзнең лексик мәгънәсе башка телдән, ә сүз ясалыш структурасы татар теленнән алына (м-н, ак тап, сайлау сүзләренең иҗтимагый мәгънәсе рус теленнән алынган); 
# структур-семантик калькалар, үз чиратында, ике төркемгә аерыла: а) тулы калька - сүз тулысынча тәрҗемә ителә (самоходный - үзйөрешле, головоломка - башваткыч); б) ярымкалька - чит телдәге кушма сүзнең бер өлеше генә калькалаштырыла (фотоснимок - фоторәсем, воздушный флот - һава флоты).

Татар тел белемендә кальканы өйрәнү Галимҗан Ибраһимов, Гыйбат Алпаров, Шиһап Рамазанов, Х. Бәдигый, Гыйлем Камай, М. Корбангалиев, Ф. Фасиев, Ә. Ахунҗанов, М. Зәкиев, Луиза Бәйрәмова, Р. Юсупов, Н. Максимов хезмәтләренә бәйле.

## Чыганаклар
* Ахунзянов А. Русские заимствования в татарском языке. - Казань, 1969; Максимов Н. Калькирование в современном татарском языке. - Казань, 1999; 
* Юсупов Р. Лексико-фразеологические средства русского и татарского языков. - Казань, 1980.

Төркем:Лексикология
Арго

**Арго** *([[Француз теле|фр.]] аrgot)* — бердәй һөнәр, иҗтимагый шартларда көн итүче кешеләрнең башкаларга сүзнең мәгънәсе аңлашылмаслык итеп сөйләү алымы.

Аргоның төп үзенчәлекләре: 
# тар даирәдә генә кулланылу;
# ясалма булу; 
# сөйләү объектын яшерү максатында кулланылу; 
# сөйләм теле чараларын киң куллану.

Арго сүзләр революциягә кадәр тегүчеләр, итек басучылар сатучылар, тукучылар телендә кулланылып, бүгенге көндә караклар телен тәшкил итә торган лексика санала: йомдыру (үтерү), фраер, әкәдимия (төрмә), калым (табыш).
 
## Чыганаклар
* Лексикология фәненә караган терминнарның кыскача сүзлекчәсе 

## Шулай ук карагыз
* Гәп

Төркем:Лексикология
Калька

**Калька**:

* Калька (кәгазь) — юка ярым үтә күренмәле кәгазь.
* Калька (лексика) — чит телләрдән алынма сүзләр төркеме.
Әл-Хәкк

**Әл-Хәкк** () — Аллаһның 99 исеменең берсе. Барлыгы бер дә үзгәрми торган һәм торачак барлык хакыйкать димәктер. Үзгәреш барлык мәхлукатка хастыр. Аллаһ өчен исә үзгәреш юктыр. Ул хактыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Вәкил

**Әл-Вәкил** () — Аллаһның 99 исеменең берсе. Ысулына ияреп, Аллаһы Тәгаләне вәкил итеп, эшләрен төзәтүче, дөрес юлга куючы димәктер. Иң яхшы вәкил Аллаһыдыр. Ләкин Аны эшләребездә ничек вәкил итүебезне белү кирәк.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Кави

**Әл-Кавий** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһы Тәгалә кодрәт ияседер. Ягъни Аның көче җитмәс бер эш тә юктыр. Бернинди эшне кылу да Аның өчен авыр түгел. Теләгәнен эшләүдә, яратуда, юк итүдә бер көч тә сарыф итмәс — «бул» диюе җитәр һәм ул булыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мәтин

**Әл-Мәтиин** () — Аллаһның 99 исеменең берсе. 

Аллаһының куәт һәм кодрәте камилдер. Аны зәгыйфь, көчсез хәлгә китерәчәк бернинди көч юк. Ул бер эшне кылганда беркемгә дә мохтаҗ түгел. 

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам 
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Хәмид

**Әл-Хәмиид** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Хәмед ителәчәк, макталыначак бердәнбер барлык Аллаһ кына булуын аңлата. Хәмед — мактау Аңа лаектыр. Һәр барлык без аңлата белмәгән рәвештә тел белән Аны да тәсбих итәр, мактар. Мөэминнәр намазның һәр рәкәгатендә «Фатиха» сүрәсен укып Аны мактарлар. Телләре белән мактаганнары кебек, хәл һәм хәрәкәтләре белән дә мактап камиллеккә ирешерләр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүхсый

**Әл-Мүхсый** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Һәр нәрсәнең санын белүче мәгънәсендәдер. Аллаһ белмәгән нәрсә юк. Ул диңгезләрдәге сулар¬ның ничә тамчы булуын да белер. Аның өчен никадәр күп нәрсә булса да, белмәү дигән нәрсә юктыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Вәләи

**Әл-Вәлий** () — Аллаһның 99 исеменең берсе. 

Аллаһ сөйгән колларының дустыдыр. Аллаһының дусларына курку һәм кайгы булмавын белдергән аятьләр бар. Ул дусларына һәрвакыт без уйга да китерә алмаган рәвештә ярдәм итәр. Аңа дус булудан бу дөньяда һәм ахирәттә өстенрәк бер дәрәҗә юктыр. 

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам 
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүгыйд

**Әл-Мүгыйид** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Яратканнарны юк иткәннән соң киредән яратучы, терелтүче димәктер. Үлем белән бөтен нәрсә бетми, киресенчә, чын һәм әбәди-мәңгелек хәят башлана. Моны эшләячәк тә Аллаһыдыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүхйи

**Әл-Мүхьйи** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Яратып тормыш бирүче, яшәтүче димәктер. Аллаһының теләге булмаса, бернинди барлык хәят тапмас иде. Кайбер галимнәр бу исемне гарифләрнең (Аллаһының сөеклеләренең) күңелләрен баеткан, җанландырган мәгънәсендә аңлаталар.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүмит

**Әл-Мүмиит** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Билгеле бер заман яшәгәннән соң барлыкларны юк итүче димәктер. Мәхлукатны яшәтүче — Ул булган кебек, юк итүче дә Улдыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Хәйй

**Әл-Хәйй** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Бу исем Аллаһының даими тере булуын белдерә. Яратылганнар туар, үсәр һәм үләрләр. Ләкин Аллаһ тумас һәм үлмәс. Ул һәрвакыт тередер, бакыйдыр. Яшәү өчен кайбер шартларга бәйле безнең тормышыбыз узар. Аллаһ исә бернәрсәгә дә бәйле түгел, бернәрсәгә дә ихтыяҗы юк.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Каййум

**Әл-Каййүүм** (, бор. төрк. *ürlig*) — Аллаһның 99 исеменең берсе. 

Күкләрне һәм җирне бер тәртиптә тотучы димәктер. Аның тәртибен беркем боза алмас. Әмма Үзе теләсә, һәр вакыт боза алыр. Ләкин, мәрхәмәтле вә шәфкатьле булганга күрә, Ул моны эшләмәс. Язган вакытына кадәр шушы тәртибен дәвам итәр. 

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам 
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Вәҗид

**Әл-Вәәҗид** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһ теләгән вакытта теләгәнен табар. Аллаһы Тәгалә Үзе табарга теләгән нәрсәләр өчен көтү, вакыт бил-геләү яки чаралар эзләү дигән нәрсә юк.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Вәхид

**Әл-Вәәхид** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Һәр карашта: затында, сыйфатларында, эшләрендә, исемнәрендә ише, охшашы, уртагы, ярдәмчесе булмаган бердәнбер барлык — Аллаһыдыр димәк. «Ихлас» сүрәсе Аның бу сыйфатларын аңлатып бирә. «Ихлас» сүрәсен еш уку бик саваплы.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әс-Самәд

**Әс-Самәд** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Ихтыяҗларны канәгатьләндерүче, кайгыларны бетерүче — Аллаһыдыр. Кол бары тик Аңа ышаныр, Аңа гыйбадәт кылыр, Аннан гына ярдәм көтәр, Аңа тәвәккәл кылыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Кадир

**Әл-Каадир** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Теләгән нәрсәне теләгәненчә эшләргә хәленнән килгән барлык — Аллаһыдыр. Аның кодрәтенең чиге юктыр, Аның һәр нәрсәгә көче җитә.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүбди

**Әл-Мүбди** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Һәр нәрсәне бар иткән, яраткан Бөек Барлык — Улдыр димәктер. Аның яратуында үрнәк алган бер нәрсә юк. Ул һәр нәрсәне беренче яраткандыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүктәдир

**Әл-Мүкътәдир** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Җир йөзендә куәт һәм кодрәт иясе булганнар бар. Аллаһының алар өстеннән, ягъни алар аша, теләгәнен теләгән вакытта эшләргә көче җитәр. Аллаһының кодрәте каршысында аларның көчләренең бер тәэсире дә юктыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүкаддим

**Әл-Мүкаддим** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһ теләгәнен алга сөрер, кайбер кешеләрне башкаларыннан өстен кылыр. Кыска вакытта аларга мөмкинлекләр бирер, гыйззәт һәм шәрәф-хөрмәт иясе итәр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүәххыйр

**Әл-Мүәххыйр** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Ахырга калдыручы димәктер. Аллаһ бер төркем инсаннарны алга чыгарыр, мөмкинчелек бүләк итеп, төрле дәрәҗәләргә ирешергә ярдәм итәр. Кайбер вакыт исә колларының теләгәннәрен шунда ук бирмәс, соңга калдырыр. Аның болай эшләвендәге хикмәтне кешеләр белә алмас, чөнки кешеләрнең белеме чикледер. Аллаһ белеменең исә чиге юктыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Чәчәк иясе

**Чәчәк иясе** —  татарларда чәчәк авыруын чагылдыручы, аның хуҗасы булган мифик җан иясе.

Ышанулар буенча, ул, кеше чәчәк авыруы белән авырганда, зур чәчәкләрдә (оспаларда) яши дип санала, һәм ышанучылар, авырганда авырудан котылу өчен, аңарга дога колалар.

Кайбер татарлар, шулай ук, Чәчкә анасы да булуына ышаналар. Икенчеләре исә, бу ике затны бер үк мифик ия икән дип саныйлар.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

*Татар мифлары. 
  
  

Төркем:Татар мифологиясе
Алынма

**Алынма ** — халыклар арасында барган иҗтимагый-сәяси, мәдәни багланышлар нәтиҗәсендә бер телдән икенче телгә үтеп кергән сүзләр.

Алынма сүзләр барлык телләрдә дә бар, үтеп керү юллары төрле булырга мөмкин. Сөйләм аша кергән алынма сүз телнең грамматик, фонетик закончалыкларына буйсына, мәсәлән, *капуста ([[Рус теле|рус.]]) — кәбестә*; *бревно ([[Рус теле|рус.]]) — бүрәнә*.

Язма юл белән кергән сүзләр, нигездә, үзгәрешсез саклана: департамент, партия. Башка телгә кергән сүз тышкы яктан гына түгел, мәгънәсе ягыннан да төрле үзгәрешләр кичерергә мөмкин, мәсәлән, китап (гар.) сүзенең татар теленә *бер тыш астында берләштерелгән сәхифәләр* мәгънәсе генә алынган. Төшенчә атамасы буларак үтеп кергән  алынма сүз мәгънәсе үзгәрми, әмма синоним рәвешендә алынган сүзнең мәгънәсе үзгәреш кичерә.

## Төркемнәр
Татар телендәге алынма сүз кулланылу активлыгына карап төп 3 төркемгә бүләләр: 
* гарәп һәм фарсы сүзләре; 
* рус теленннән кергән сүзләр; 
* Европа телләренннән кергән сүзләр. 
* Болардан кала татар телендә борынгы чорларда ук кергән һинд, кытай, монгол, фин-угыр сүзләре дә кулланыла.

Соңгылары, шул исәптән гарәп-фарсы сүзләре дә, татар теленә тулысынча яраклашканнар. Рус һәм Европа телләреннән кергән сүзләрнең бер өлеше (кулланылу тарихы зур булганнары) яраклашса да, ХХ гасырда алынма сүз үзгәрешсез кала. Бары тик Европа алынмалары гына, рус теле аша керү сәбәпле, шул телнең закончалыкларына буйсынган хәлдә үтеп керәләр.

Бер төркем алынма сүзләр күп кенә телләрдә кулланылалар, алар халыкара лексика буларак билгеле (демократия, конституция һ.б.).

## Шулай ук карагыз
* Варваризм
* Экзотизм
* Калька

## Чыганаклар
* Ахунзянов Э. М. Русские заимствования в татарском языке. - Казан, 1968; Гарәпчә-татарча-русча алынмалар сүзлеге. - Казан, 1993. - 1-2 томнар;
* Әүхәдиев И. Ш. Гарәп алынмаларының фонетик үзләштерелүе турында // Татар тел белеме мәсьәләләре. 3 нче китап. - Казан, 1969;
* Хайруллин М. Б. Проблемы развития лексической системы татарского литературного языка. - Казан, 1991.

## Әдәбият
* *Блумфилд Л.*, Язык, пер. с англ., М., 1968 гл. 25-27
* *Евреинова И. А.*, Заимствования в русском языке, «Slavia», 1965, № 3
* *Deroy L.*, L’emprunt linguistique, P., 1956 Haugen E., The analysis of linguistic borrowing, «Language»,1950, v. 26, № 2
* *Kuryłowicz I.*, Le mécanisme différenciateur de la langue, «Cahiers Ferdinand de Saussure», 1963, № 20.

## Сылтамалар
* Русский язык, 21 век: новые заимствованные слова

Төркем:Тел алынмалары
Төркем:Лексикология
Төркем:Неологизмнар
Әбәдә

**Әбәдә** —  татар мифларында карчык кыяфәтендәге, кешеләргә карата зыянсыз, урман иясе.

Әбәдә, аеруча, Себер төрекләрендә, шул исәптән, себер татарларында, киң таралган мифик зат.
## Моны да карагыз

Башка урман ияләре:
* Шүрәле
* Еш-кеше
* Мәсек

## Чыганаклар
*Татар мифлары.

  

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Урман ияләре