open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Никон Егоров

**Никон Егоров**, Никон Роман улы Егоров (*[[1906 ел]]ның [[6 ноябрь|6 ноябре]], [[Уфа губернасы]], [[Бәләбәй өязе]], [[Яңа Усы]] — [[1966 ел]]ның [[19 декабрь|19 декабре]], [[Мәскәү]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан, икътисад фәннәре кандидаты, Н.Е. Жуковский исемендәге хәрби-һава академиясенең сәяси икътисад кафедрасы башлыгы, беренче совет космонавтларын әзерләүдә катнашучы, полковник.

## Тәрҗемәи хәле

    
1906 елның 6 ноябрендә Уфа губернасы Бәләбәй өязе (*хәзерге* Татарстанның Мөслим районы) Яңа Усы   авылында алты балалы гаиләдә баш бала булып туган. Татар милләтеннән. Әтисе Роман Иван улы (*?-[[1938 ел|1938]]*), әнисе Дарья Василий кызы. 1922 елда Бәләбәй татар-башкорт педагогия техникумына укырга керә, анда комсомол оешмасы сәркатибе итеп сайлана. Техникумны тәмамлагач, Югары Троицкое авылы керәстиян-яшьләр мәктәбе мөдире булып эшли. Мәскәүнең Орджоникидзе исемендәге икътисад институтын тәмамлый, аспирантурада укый. Бөек Ватан сугышының беренче көненнән соңгы көненә кадәр фронтта. Сугыш  тәмамлангач, Берлин үзәк комендатурасында икътисад бүлеге мөдире булып хезмәт итә. 1949 елдан Мәскәүдә икътисад институтында   фәненнән укыта. 1958 елдан Н.Е. Жуковский исемендәге хәрби-һава академиясенең сәяси икътисад кафедрасы башлыгы итеп билгеләнә. Хәрби очучылардан беренче совет космонавтларын әзерләүдә актив катнаша, «Икс» командасын  (Иван Аникеев, Валерий Быковский, Борис Волынов, Юрий Гагарин, Виктор Горбатко, Алексей Леонов, Григорий Нелюбов, Андриян Николаев, Павел Попович, Герман Титов, Валентин Филатьев, Евгений Хрунов, Георгий Шонин, Павел Беляев, Валентин Бондаренко, Валентин Варламов, Дмитрий Заикин, Анатолий Карташов, Владимир Комаров, Марс Рәфыйков) укыта.

1966 елның 19 декабрендә Мәскәүдә вафат.

## Бүләкләре
* Кызыл Байрак ордены
* Өч Кызыл Йолдыз ордены

## Гаиләсе
Хатыны Елена Михаил кызы Чуракова, икътисадчы. *Кызлары* Людмила (*[[1939 ел|1939]]*), Татьяна (*[[1948 ел|1948]]*).

## Әдәбият
# *[[Марс Рәфыйков|М. З. Рафиков]]*. Мы парни из отряда «Икс». Алматы, 1998. 
# *[[Флүр Баһаутдинов|Ф. Н. Баһаутдинов]]*. Без Мөслим балалары. К.: «Идел-Пресс», 2006. ISBN 5-85247-005-4
# *[[Әхмәдулла Әхмәтгалиев|Ә. Ә. Әхмәтгалиев]]*. Мөслим төбәге. Тарихи сәхифәләр. Чаллы: Яр Чаллы типографиясе ДУП, 2003.

## Сылтамалар
*      Н.Р. Егоров «Үлемсез полк» хәрәкәте сайтында
*  Мөслим районының «Рәсми Татарстан» порталындагы сәхифәсе
* *Гамира Гаделшина*.  Он учил первых космонавтов . «Республика Татарстан», 12.04.2003
*   Мөҗәһит сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Полковниклар (ССРБ)
Заслонов урамы (Казан)

**Заслонов урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. Алман-совет сугышы елларында вакытында партизан әтрәде командиры булган Константин Заслонов исемен (1909-1942) йөртә.
## Географиясе
Әмирхан Еники урамыннан башланып, квартал эчендә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1953 елның 1 октябреннән йөртә.

## Шәхесләр
* Гөлсинә Заһидуллина, икътисадчы.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Ирек урамы (Казан)

**Ирек урамы** () — Казанның Вахит районында, Пеләтән һәм Яңа Татар бистәләрендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Яңа Вахит урамы белән киселештән башланып, Шәриф Камал урамын, тимер юл сызыгын («Вахитово»-«Әмәт» участкасы), Мәҗит Гафури урамын кисеп үтә һәм Мехчылар урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Исмәгыйль Гаспралы урамы (Казан)

**Исмәгыйль Гаспралы урамы** () — Казанның Вахит районында, Пеләтән бистәсендә урнашкан урам. Мәгърифәтче Исмәгыйль Гаспралы (1851-1914) исемен йөртә.
## Географиясе
Фатыйх Кәрим урамыннан башланып, Әхтәмов урамы йортларына барып җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 2001 елның 26 июненнән йөртә. Элекке исемнәре: *Ватандашлар урамы* (192?-2001), *Кече Мишчән урамы* (1920-елларның икенче яртысына кадәр).

## Шәхесләр
* Гомәр Бәширов
* Искәндәр Хәйруллин

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Кави Нәҗми урамы (Казан)

**Кави Нәҗми урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. Язучы Кави Нәҗми (1901-1957) исемен йөртә.
## Географиясе
Болак елгасыннан башланып, Уң як Болак, Островски, Бауман, Һөнәри берлек, Рәхмәтулллин, Кирмән урамнарын кисеп үтә һәм Черек күл паркына барып җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1957 елның 11 апреленнән йөртә. Элеккеге исемнәр – *Халыкара урам* (?-1957), *Аркылы Островский урамы* (1924-?), *Аркылы Күккә ашу урамы* (?-1924).
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Калинин урамы (Казан)

**Калинин урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. ССРБ дәүләт эшлеклесе Михаил Калинин (1875-1946) исемен йөртә.
## Географиясе
Тихомирнов урамыннан башланып, Фрунзе агачлыгы, Яшел урамнары белән кисешә; Вишневски урамы белән киселештә тәмамлана, юл Әмирхан Еники урамы булып дәвам итә.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.

## Шәхесләр
* Иван Иванов, Казан сәүдәгәре.
* Рәшит Кәлимуллин, композитор.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Калуга урамы (Казан)

**Калуга урамы** () — Казанның Вахит районында, Әмәт бистәсендә урнашкан кечкенә урам. 
## Географиясе
Чабаксар урамыннан башланып, Бакча, Мичурин, Ярыш, Щорс, Котып урамнары кисеп үтә һәм Кырым урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1953 елның 1 октябреннән йөртә. Элекке исеме – Әстерхан урамы.

## Шәхесләр

* Әхәт Әхмәтов

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Камил Якуп урамы (Казан)

**Камил Якуп урамы** () — Казанның Вахит районында, Яңа бистәдә урнашкан урам. Инкыйлабчы Камил Якуб (1894-1919) исемен йөртә.
## Географиясе
Татарстан урамыннан башланып, Зайцев урамы белән кисешә һәм Дулат Али урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә. Моңа кадәр *[[Сембер]] урамы* дип аталган.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Кәрим Тинчурин урамы (Казан)

**Кәрим Тинчурин урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. Язучы, актер һәм драматург Кәрим Тинчурин (1887-1938) исемен йөртә.
## Географиясе
Галиәсгар Камал урамыннан башланып, Татарстан урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1962 елның 15 сентябреннән йөртә.

## Шәхесләр
* Азат Аббасов, опера җырчысы.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Кәрим Тинчурин хөрмәтенә аталган объектлар
Киров тыкрыгы (Казан)

**Киров тыкрыгы** () — Казанның Вахит районында урнашкан кечкенә урам. ССРБ дәүләт эшлеклесе Сергей Киров (1886-1934) исемен йөртә.
## Географиясе
Болак елгасыннан (Сул як Болак урамыннан) башланып, Мәскәү урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
1930-елларга кадәр *Владимир тыкрыгы* дип аталган.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Качалов урамы (Казан)

**Качалов урамы** () — Казанның Идел буе районында, элекке Постау бистәсендә урнашкан урам. Актер Василий Качалов (1875-1948) исемен йөртә.
## Географиясе
Нурсолтан Назарбаев урамыннан башланып, Шаляпин, Ипподром урамнарын кисеп үтә һәм Газ урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1946 елның 1 июненнән йөртә.

## Игътибарга лаек объектлар
* «Тайказан» скульптур композициясе
* Абай Кунанбаев бюсты. 2024 елның 19 октябрендә Казанда Назарбаев һәм Качалов урамнары чатында Абай Кунанбаевка бюст ачылган. Авторы – скульптор, Казакъстан Республикасы Рәссамнар берлеге әгъзасы Нурбол Калиев. Бюст – Казакъстан хөкүмәтенең Татарстан башкаласына бүләге. Һәйкәлне ачу тантанасында Казакъстанның мәдәният һәм мәгълүмат министры , Татарстан мәдәният министры Ирада Әюпова, Татарстан Язучылар берлеге рәисе Ркаил Зәйдулла һ.б. рәсми затлар катнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Киев урамы (Казан)

**Киев урамы** () — Казанның Вахит районында, Әмәт бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Невелски урамыннан башланып, Чабаксар, Мичурин, Щорс, Суриков, Котып, Кырым урамнарын кисеп үтә һәм Дача урамы йортларына килеп җитеп тәмамлана.
## Тарих

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Шәһәрләр хөрмәтенә аталган урамнар
Фәрит Ишмаев

**Фәрит Ишмаев** (Фәрит Мансур улы Ишмаев, ,  — , ) — геолог, геология-минералогия фәннәре нәмзәте (1936). 1936-1981 елларда Казан университетында, геология факультеты деканы (1956-1977).
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Элеонора Ишмаева

**Элеонора Ишмаева** (Элеонора Әхмәт кызы Ишмаева, ,  — , ) — химик-органик, химия фәннәре докторы (1982), профессор (1991), ТРның атказанган фән эшлеклесе (1995), 1988-2014 елларда КФУның элемент-органик кушылмалар фәнни тишеренү лабораториясе мөдире.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Әнвәр Ишмәмәтов

**Әнвәр Ишмәмәтов**, Әнвәр Җарулла улы Ишмәмәтов () (,  — , ) — рәссам.

Әсәрләр: «Халык шагыйре Габдулла Тукай» (1946), «Сабантуй» (1948), һ.б. татар мәдәният эшлеклеләре портретлары. Әсәрләре МДУ музеендә, Иркутск, Самара сынлы сәнгать музейларында, ТР дәүләт сынлы сәнгать музеендә, хосусый коллекцияләрендә саклана.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар рәссамнары
Киров дамбасы урамы (Казан)

**Киров дамбасы урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. 
## Географиясе
Кирмән яр буе һәм Сәет Галиев урамнары киселешннән башланып, Несмелов һәм Клара Цеткин урамнары белән киселештә тәмамлана.
## Тарих

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Кашлак урамы (Казан)

**Кашлак урамы** () — Казанның Вахит районында, Әмәт бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Универсиада проспекты һәм Әмәт урамы арасында урнашкан.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Галина Ишкова

**Галина Ишкова** (Галина Семен кызы Ишкова, ,  — , ) — актер, РСФСРның һәм ТРның халык артисты (1980, 2002). Сәхнә эшчәнлеген Анжир (Кемерово өлкәсе) театрында башлаган (1948). 1966 елдан Казан зур драма театрында. Рольләр: Ольга («Традицион җыелыш», В. Розов), Тафаева («Гадәти вакыйга», И. Гончаров), Рокыя («Җилкәнсезләр», К. Тинчурин).
## Искәрмәләр
Рәүвәл Ишкәев

**Рәүвәл Ишкәев** (Рәүвәл Кәлимулла улы Ишкәев, ,  — , ) — нифет һәм газ чыганакларын эшкәртү технологиясе өлкәсендә галим, техник фәннәр докторы (2000), ТССРның атказанган нифетчесе (1991), РФнең атказанган нифет сәнәгате хезмәткәре (1998), «Актюбанефть» (1982-1996) һәм «Азнакаевскнефть» (1996-2005)  башлыгы.
## Искәрмәләр
Кирмән яр буе урамы (Казан)

**Кирмән яр буе урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. 
## Географиясе
Урам Киров дамбасыннан Миллениум күперенә кадәр Казансу буйлап бара.
## Тарих
Хәзерге исемен 2014 елның 25 дикәбреннән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Кәкре урам (Казан)

**Кәкре урамы** () — Казанның Вахитов районында, Калуга бистәсендә урнашкан урам.

## Географиясе
Чулман арты урамыннан башланып, Җыелыш, Аркылы Үзәк урамнары белән кисешә һәм Үзәк урам белән киселештә тәмамлана.

## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Кырым урамы (Казан)

**Кырым урамы** () — Казанның Вахит районында, Әмәт бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Аркылы Кырым урамыннан башланып, Калуга, Параллел-Әмәт, Магадан, Альпинислар урамнары белән кисешә һәм Киев урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Кыска урам (Казан)

**Кыска урам** () — Казанның Вахит районында, Иске бистәдә урнашкан урам. 
## Географиясе
Габдулла Тукай урамыннан башланып, Шиһабетдин Мәрҗани белән киселештә тәмамлана.
## Тарих

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Кочетов тыкрыгы (Казан)

**Кочетов тыкрыгы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. 
## Географиясе
Некрасов урамыннан башланып, Щапов урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен ким дигәндә 19 гасырдан йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Кырый урам (Казан)

**Кырый урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. 
## Географиясе
Галиәсгар Камал, Завод, Татарстан һәм Кәрим Тинчурин урамнары белән чикләнгән квартал эчендә урнашкан.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә. Моңа кадәр *Берьяклы урам* дип йөртелгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Курашов урамы (Казан)

**Курашов урамы** () — Казанның Вахит районында, элекке Һоспиталь бистәсендә урнашкан урам. ССРБ сәламәтлек саклау министры Сергей Курашов (1910-1965) исемен йөртә.
## Географиясе
Чокыр һәм Айвазовский урамнары белән киселештән башланып, Волков, Щапов урамнары белән кисешә һәм Горьки урамы белән киселештә тәмамалана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1985 елның 5 ноябреннән йөртә.

## Шәхесләр
* Айрат Закиров, радиомөһәндис.
* Алексей Семин

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Хафиз Ишмәмәтов

**Хафиз Осман улы Ишмәмәтов** (,  — , ) — атаклы мишәр җыр-бәетләрен башкаручы. Татар халык фольклорын саклаучы.

## Тәрҗемәи хәл
Балачагы һәм яшь чагы турында мәгълүматлар юк.

Оныгы Ләйлә Васильева сөйләгәнчә, Хафиз Ишмәмәтов инкыйлабка кадәр гаять бай кеше булган. Аның үзенең җирләре, йортлары, фабрикалары була. 
1917 елда Мәскәүдә оешкан Мөселман халык комитеты эшчәнлегенә 500 сум хәер итә.

Большевиклар хакимияткә килгәч, бөтен байлыгын тартып алалар. Яшәгән квартирында (Мәскәүдә 1нче Коптельский тыкрык, Сухаревка бистәсе) үзенә бер бүлмә генә калдыралар.

Мәскәүдәге мехкомбинатта сортлаучы булып эшли. Бу бик тә җаваплы хезмәт, чөнки кыйммәтле тиреләрне сортларга аера белү өчен күп тәҗрибә кирәк. 

Сталин репрессияләре корбаны. 1937 елның сентябрендә кулга алына, 8 октябрьдә, элекке сәүдәгәр, чит элемент буларак, Җинаять кодексының 58-10 маддәсе буенча 10 елга иректән мәхрүм ителә. АмурЛАГның 
Бурея ИТЛында тоткынлыкта була. 1956 елда реабилитацияләнә.

## Иҗаты
Борынгы җырларны саклаучыга беренче булып Бакый Урманче игътибар итә. 1930-нчы елларда ул аңардан «Аючы Дәүлү бәете»н өйрәнә. 
1955 елда Хафиз Казанга кунакка килә. Әдәбиятчы Якуб Агишев рекомендациясе буенча аны Тел, әдәбият һәм тарих институты хезмәткәре Хәмит Ярми эзләп таба. Утызга якын җырны магнитофон тасмасына яздыра, текстларын язып ала. 1957 елда Хафиз институт чакыруы белән тагын Казанга килә. Бу юлы аңардан егермегә якын җыр язып алына. 
Үзе ишеткән, хәтерендә тоткан җырлардан башка, ул үзе дә җырлар һәм бәетләр иҗат итә.

Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты фондында ул башкарган кырыкка якын җыр һәм бәет саклана. Дүрт бәет З.Сәйдәшева һәм Х.Ярми чыгарган музыкаль һәм шигъри җыентыкка кергән. Бәетләр арасында «Солдат бәете», «Аючылар», «Азгын мулла бәете» аеруча игътибарга лаек.

## Гаиләсе
Беренче хатыны Сара (1896-1988) — сәүдәгәр Хәсән Баишев кызы. Хафиз тоткынлыкта чакта Б.Урманчега чыга. Иреккә чыккач, Хафиз Сараның сеңлесенә өйләнә. Улы Морат Ишмәмәтов (1925-90) — плакатчы-рәссам.

## Сылтамалар
* *Җырчы Хафиз Ишмаметов* // *[[Хәмит Ярми|Х. Ярми]]*. Галим һәм шәхес. Казан: ТКН, 2004. 84-85 б.

## Искәрмәләр

Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Бәет башкаручылар
Төркем:Татар халык җырларын саклаучылар
Габдрахман Ишморатов

**Габдрахман Ишморатов** ( — ) — Казан сәүдәгәре, эшкуар, җирбиләүче, Казанның . Ат (Үрнәк ав.), май чабу заводлары, бәз буяу фәбриге (Казанбаш ав.), чәй салып чыгу  һәм Казанда 3 йорт (Зур Мишчән, Печән һәм Екатерина урамнарында) хуҗасы, Казан шәһәр думасы гласные. Җәдит мәдрәсәләренә каршы булган. Мәчетләр төзүгә (шул исәптә Зәңгәр мәчетне яңартып төзүгә), Ярлы мөселманнарга ярдәм итү җәмгыятенә акча иганә иткән.
## Искәрмәләр
Ишмөхәммәтов

**Ишмөхәммәтов**, Ишмөхәммәдов ― фамилия.
* Айрат Ишмөхәммәтов (1932—2004), медицина фәннәре докторы (1970), БР ФА шәрәфле академигы, РФ атказанган фән эшлеклесе (2004).
* Әхмәдулла Ишмөхәммәтов
* Гаяз Ишмөхәммәтов
* Закир Ишмөхәммәдов
* Наил Ишмөхәммәтов — шагыйрь, прозаик, татар проза һәм поэзиясен тәрҗемә итүче.
* Рөстәм Ишмөхәммәтов (1977), VI чакырылыш РФ Дәүләт Думасы депутаты.
* Тамерлан Ишмөхәммәдов
----
* Кәримә Ишмөхəммəдова
Ишнияз бине Ширнияз

**Ишнияз бине Ширнияз бине Ярмөхәммәд Харәзми **(,  — , ) — дин эшлеклесе, илаһиятче. 1770-еллардан Идел буенда. Кышкар, Олы Казаклар авыллары мәдрәсәләрендә укыткан. 1776 елдан Каргалы (Сәгыйть) бистәсендә мөдәррислек иткән. «Гакаиде Болгария» (1790) кулъязма дини-фәлсәфи әсәре, хрестоматияләр авторы.
Иштирәк би

**Иштирәк би** ( — ) — Нугай Урдасы бие. Динәхмәт бинең улы, Динмөхәммәт бинең энесе. Рус гаскәрләре ярдәмендә Рус морзаның улларын җиңеп, Нугай Урдасын үз кулы астында берләштерә. 1604 елда рус  кабул итә. 1611-1612 елларда Рәсәйнең чик буе җирләренә (Тула, Самар, Сарытау, Рязань җирләре) бөлдергеч һөҗүмнәр ясый. 1613-1614 елларда рус патшасына каршы сугышкан казак атаманы Иван Заруцкийнең  була. 1616 елда рус патшасы Алексей Iгә тугры булырга ант итә. Вафатыннан соң Нугай Урдасы берничә олыска таркалган.
Гомәр Ишморатов

**Гомәр Ишморатов** (Гомәр Йосып улы Ишморатов, ,  — , ) — химик-органик, химия фәннәре докторы (1993), профессор (1997). РФА Уфа фәнни үзәгенең органик химия институтында бөҗәк биорегуляторлары лабораториясе мөдире (1995 елдан).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2023 ― II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлар өчен» орденының медале ― *фән үсешенә керткән өлеше һәм күпьеллык намуслы хезмәте өчен*

## Искәрмәләр

Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Химиклар
Гаяз Ишмөхәммәтов

**Гаяз Ишмөхәммәтов** (Гаяз Мәһди улы Ишмөхәммәтов, ,  — , ) — педагог, лексикограф. 1916-1919 елларда укытучы (Җаек ш.), 1919-1921 елларда Пугачев өяз халык мәгарифе бүлеге инструкторы, 1921-1928 елларда ятимнәр йорты мөдире, Җаек губерна халык мәгарифе бүлеге мөдире, 1928-1946 елларда татар теле укытучысы (Куйбышев ш.). 1946 елдан Казанда: Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының кече фәнни хезмәткәре (1946-1949), КДУда гарәп теле укытучысы (1950-1954), КДУ фәнни китапханәсеннең кулъязмалар һәм сирәк киталар бүлеге мөдире (1954-1957). Сүзлекләр, уку әсбаплары авторы. Г. Кутуйның «Тапшырылмаган хатлар» повестен гарәп теленә тәрҗемә иткән (1968).
Иштирәк абыз

**Иштирәк абыз** ( — ) — 1670-1671 еллардагы керәстиян сугышында катнашучы. Зөя өязе Каратай авылыннан. Казан төбәге халкын Степан Разинга кушылырга үгетләгән. Иштирәк абызның баш күтәрергә өндәгән берничә хаты мәгълүм.
Виктор Ищереков

**Виктор Ищереков** (Виктор Петр улы Ищереков, ,  — , ) — агрохимик, авыл хуҗалыгы магистры (1911). 1902-1936 елларда Казан университетында: приват-доцент (1906-1917), агрономия химиясе кафедрасы мөдире (1917-1936), КФУның (1935 елдан КМИнең) аналитик химия кафедрасы мөдире (?-1936). 1925-1927 елларда Казан авыл хуҗалыгы институты проректоры.
Шәрәфетдин Гали Язди

**Шәрәфетдин Гали Язди** (Йәзди, , ,  — , ) — фарсы тарихчысы. Тимуриләр дәүләте әмире Шаһрухның сарай тарихчысы.  китабында Алтын Урда тарихына караган мәгълүматлар бар.
Йосыф бине Исмәгыйль әл-Казани

**Йосыф бине Исмәгыйль әл-Казани** ( — ) — Казан сәүдәгәре, сабын кайнату завуᴛлары һәм басмаханә хуҗасы, Казанда Коръәнне бастыру эшен оештыручы.
Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты

**Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты** — Татарстан Республикасы дәүләт хакимиятенең башкарма һәм күрсәтмә бирү органы. 

## Буйсынуы
Татарстан Республикасы Президенты алдында җаваплы. Аның статусы һәм эшчәнлек тәртибе ТР Конституциясенең 3 нче бүлегендә һәм «РФ субъектлары дәүләт хакимиятенең кануннар чыгару (вәкиллекле) һәм башкарма органнарын оештыруның гомуми принциплары турында» федераль кануны нигезләмәләрендә тасвирланган. 

## Тарих
1991 елның июлендә оештырылган. Әгъзалар саны — 27 кеше (1991), 33 кеше (1996), 36 кеше (1998), 23 кеше (2001), 22 кеше (2005), 30 кеше (2017).

## Шулай ук карагыз
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Тышкы сылтамалар

Төркем:Татарстан хөкүмәте
Төркем:Татар телле оешмалар
Галимҗан Кәбирев

**Галимҗан Кәбирев** (Галимҗан Фазылҗан улы Кәбирев (Кәбиров), ,  — , ) — терлекчелекне алып бару өлкәсендә белгеч,  фәннәре докторы (2000), профессор (2001). 1984-2015 елларда КВИдә: терлекчелек кафедрасы мөдире (2000 елдан), зоомөһәндислек факультеты деканы, ректор (2003-2015). 2015 елның октябрендә вәкаләтләреннән явызларча файдалануда гаепләнеп кулга алына, ләкин берничә айдан соң Кәбиревкә карата кузгатылган җинаять эше амнистия уңаеннан туктатыла.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Гегель Гәрәев

**Гегель Гәрәев**, Гегель Әмир улы Гәрәев (*[[1937 ел]]ның [[17 октябрь|17 октябре]], [[Татарстан АССР]], [[Мөслим районы]], [[Түреш]]*) —  химик, химия фәннәре докторы (*[[1981 ел|1981]]*), профессор (*[[1990 ел|1990]]*), РСФСР атказанган химигы (*[[1989 ел|1989]]*), ССРБ машина төзү министрлыгының иң яхшы уйлап табучысы (*[[1989 ел|1989]]*). Мөслим районыннан чыккан белгечләр арасында иң беренче фән докторы.

## Тәрҗемәи хәле
1937 елның 17 октябрендә Татарстан АССР Мөслим районы Түреш авылында укытучылар гаиләсендә туган. Мөслим урта мәктәбен, «*химик-технолог*» белгечлеге буенча КХТИның инженерлар факультетын (*[[1959 ел|1959]]*) тәмамлый. Институтны тәмамлагач, Алтай өлкәсе Бийск шәһәрендә урнашкан «Алтай» хәрби берләшмәсендә () лаборатория мөдире булып эшли, Бийск технология институтында укыта. Хәрби завод ябылгач, «Нитрометан» оешмасында фән буенча директор урынбасары булып эшли, соңрак «Новотех» оешмасын җитәкли. 2002 елдан дару, спирт әйберләре җитештерүче, көнкүреш химия препаратлары чыгаручы «Инжиринговая компания» оешмасының фән буенча директоры.

## Гыйльми эшчәнлеге
Ябык фәнни-тикшеренү оешмаларында хәрби ракеталарга каты ягулык ясауда, шулай ук шартлау матдәләрен өйрәнү һәм ясауда катнаша. 
1967 елда химия фәннәре кандидатлыгына, 1981 елда химия фәннәре докторлыгына диссертацияләр яклый.  Химия фәненә багышланган 415 фәнни хезмәт, 166 уйлап табу авторы. «Триазолы  и тетразолы» (*[[1985 ел|1985]]*), «Химия нитрометана» (*[[1995 ел|1995]]*) монографияләре югары бәяләнә.

## Гаиләсе
Әтисе Әмир Гәрәй улы, Бөек Ватан сугышында катнашкан, Мөслим районы мәгариф бүлеге мөдире, Мөслим кичке мәктәбен оештыручы, беренче директоры, ТАССР атказанган укытучысы. Әнисе Гыйльмиҗамал Гали кызы, башлангыч сыйныфлар укытучысы.

Хатыны Эвелина Николай кызы, химия фәннәре кандидаты. Кызлары Рената, фән кандидаты, Бийск технология институты укытучысы.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Ф.Н. Баһаутдинов. Без Мөслим балалары. К.:Идел-Пресс, 2006. ISBN 5-85247-005-4
# *Әхмәтгәрәй Әхмәтгалиев*. Мөслим төбәге. Тарихи сәхифәләр. Чаллы: Яр Чаллы типографиясе ДУП, 2003.
# *Калинин А.А.* Гареев Гегель Амирович. *Китапта*: Энциклопедия Алтайского края.  Барнаул, 1996.  Т. 2.  С. 100-101
# *Косачев В.Г.* Гареев Гегель Амирович. *Китапта*: Бийск: энциклопедия. Бийск, 2009. С. 9.

## Сылтамалар
*  Г.Ә. Гәрәевның шәхси сайты 
*  Г.Ә. Гәрәев «Милләттәшләр» сайтында
* Гареев Гегель Амирович

## Искәрмәләр

Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:Химиклар
Төркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар
Төркем:РСФСР атказанган химиклары
Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Иван Кабушкин

**Иван Кабушкин** (Иван Константин улы Кабушкин, ,  — , ) — ССРБ каһарманы (1965, үлеменнән соң). 1915-1935 елларда Казанда яшәгән. Алман-совет сугышы вакытында идән асты оешмасы җитәкчесе. 1943 елда һитлерчылар тарафыннан тотылып, төрмәдә үтерелгән.

Казанның Вознесенски бистәсендәге урам Кабушкин исемен йөртә.
Кавәлетдин Болгари

**Кавәлетдин Болгари** (Мөхәммәт-Әмин әс-Сабави, ,  — , ) — язучы, хаҗи, Габденнасыйр әл-Курсавинең шәкерте. Мәчкәрә мәдрәсендә, Бохарада белем алган, шуннан соң Наласа авыланда имам-хатыйб, мөдәррис вазифаларын башкара. 1826 елдан Каһирә университетында фарсы теле укытучысы. Кулъязма әсәрләр,  дини-фәлсәфи әсәре,  шигырьләр авторы.
Илгиз Кавиев

**Илгиз Кавиев** (Илгиз Хәмит улы Кавиев, ,  — , ) — геолог-нифетче, геология-минералогия фәннәре докторы (1972). 1963-1967, 1973-1995 елларда «Татнефть» АҖдә, 1995 елдан Татарстан җөмһүрият файдалы казылмалар запаслары буенча комиссиясе рәисе, 1998-? елларда Татарстан геология-разведка идарәсе рәисе.
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Мәҗит Кавиев

**Мәҗит Кавиев** (Мәҗит Сәлим улы Кавиев, ,  — , ) — геолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1964). 1936 елдан Татарстан геология тресында: геолог, партия башлыгы, баш инженер, фәнни  мөдире. 1946 елдан ССРБ ФА КФ Геология институтында тәҗрибәханә мөдире.
## Искәрмәләр
Мәкъсүтов

**Мәкъсүтов**, Максутов — фамилия.
* Дмитрий Мәкъсүтов (1896-1964), оптик, уйлап табучы, академик.
* Наил Мәкъсүтов (1936), икътисад фәннәре докторы, профессор. Р. Ә. Мәкъсүтовның ике туган энесе.
* Рәфхат Мәкъсүтов (1930), профессор, фән докторы.
* Сафиулла Мәкъсүтов (1858-1920 елдан соң), җәмәгать һәм дин эшлеклесе.
* Сәхипзадә Мәкъсүтов (1871–1950 елдан соң), эшкуар, Дума депутаты.
----
* Мәхфүзә Мәкъсүтова (1921), фән докторы, профессор.

## Моны да карагыз
* Максудов

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Максудов

**Максудов** — фамилия.
* Әхмәтһади Максудов (''Һади Максуди'') (1868—1941), тел галиме, нәшир, журналист.
* Газый Максудов (1931), фән докторы, табиб-рентгенолог.
* Гаяз Максудов (*[[Гаяз Максуди]]*) (1891—1937), журналист, җәмәгать эшлеклесе.
* Латыйп Максудов (1868-?), сәяси золым корбаны.
* Мәхмүд Максудов (*Мәхмүд Максуд*) (1900-1962), язучы, тәрҗемәче. Г. Максудовның энесе.
* Садыйк Максудов (''Максуд Сөндекле'') (1904-1981), шагыйрь.
* Садретдин Максудов (''Садри Максуди-Арсал'') (1878-1957), Дума депутаты, юрист, язучы, профессор.
* Нәҗип Максудов (1903—1976), техник фәннәр кандидаты, Казан авыл хуҗалыгы институты кафедра мөдире. Г. Максудовның энесе.
* Нияз Максудов (''Максуди''), Азатлык радиосы мөдире.
----
* Зәйнәп Максудова (1898-1980), археограф, текстолог.
* Шаһидә Максудова (1926—?), язучы, тәрҗемәче, Г. Ахуновның хатыны, Н. Ахунованың әнисе.
## Моны да карагыз
* Мәкъсүтов

Төркем:Фамилияләр
Федор Каверин

**Фөдор Каверин** (Фөдор Николай улы Каверин, ,  — , ) — режиссер һәм педагог, ТАССРның һәм РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1939, 1948), ТОһБТның беренче опера спиктәкелләрен куючы. Мәскәүне Кече, драма театрлары режиссеры. 1925 елдан укытучы эшендә, 1934-1938 елларда Мәскәү консерваториясе каршындагы Татар опера студиясе режиссеры. Казанда куелган опералар: «Качкын» (Н. Җиһанов, 1939), «Фауст» (Ш. Гуно, 1939), «Фәридә» (М. Юдин, 1944).
Кызыл Татарстан урамы (Казан)

**Кызыл Татарстан урамы** () — Казанның Вахит районында, Яңа бистәдә урнашкан урам.

## Географиясе
Мехчылар урамы белән киселештән башланып, тимер юлга барып җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә. Элеккеге исеме — *4 нче Аркылы урам*.

## Игътибарга лаек объектлар
* 20 нче йорт — Яңа бистә мәчете, 1801-1805 еллар.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Татарстан хөрмәтенә аталган объектлар
Сул як Болак урамы (Казан)

**Сул як Болак урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. 
## Географиясе
Меңъеллык мәйданыннан башланып, Пушкин һәм Татарстан урамнары белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

* 1 нче мәктәп
* Вахитов ис. май комбинаты йорты
* Гамәли семиотика институты
* Икенче Казан ирләр гимназиясе
* Икенче Казан ирләр гимназиясе бинасы
* Панфилов йорты
* Садовский-Баратынский йорты
* Сәүдә склады бинасы

## Шәхесләр
* Гали Ильясов, җырчы.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Казанның Сул як Болак урамы
2 нче Магадан урамы (Казан)

**2 нче Магадан урамы** () — Казанның Вахит районында, Әмәт бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Грибоедов урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Шәһәрләр хөрмәтенә аталган урамнар
Магадан урамы (Казан)

**Магадан урамы** () — Казанның Вахит районында, Әмәт бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Суык урамнан башланып, Кырым урамы белән киселештә тәмамлана, юл Параллел-Әмәт урамы булып дәвам итә.
## Тарих
Хәзерге исемен 1953 елның 1 октябреннән йөртә.

## Шәхесләр

*Локман Бадыйкшан (1919-2015), язучы.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Кече Бистә урамы (Казан)

**Кече Бистә урамы** () — Казанның Вахит районында, Калуга бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Аркылы Бистә урамы белән киселештән башланып, Үзәнлек урамына барып җитмичә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Кечкенә урам (Казан)

**Кечкенә урам** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. 
## Географиясе
Николай Ершов урамы белән киселештән башланып, квартал эчендә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен ким дигәндә 1930-еллардан йөртә.

## Шәхесләр
* Әнвәр Бәкиров, көйязар.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Марсель Сәлимҗанов урамы (Казан)

**Марсель Сәлимҗанов урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. Театр режиссеры Марсель Сәлимҗанов (1934-2002) исемен йөртә.
## Географиясе
Пушкин урамыннан башланып, Нурсолтан Назарбаев урамы белән киселештә тәмамлана, юл Павлюхин урамы булып дәвам итә.
## Тарих
Хәзерге исемен 2004 елның 28 дикәбреннән йөртә.

## Игътибарга лаек объектлар
* Һади Такташ һәйкәле − Һади Такташ урамы белән киселештә.

## Шәхесләр
* Әсхәт Хисмәтов, әртис.
* Светлана Романова (Славутская), әртис.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Марс урамы (Казан)

**Марс урамы** () — Казанның Вахит районында, Әмәт бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Параллел-Әмәт урамы белән киселештән башлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1961 елның 14 июненнән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Мартын Межлаук урамы (Казан)

**Мартын Межлаук урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. Инкыйлабчы Мартын Межлаук (1895-1918) исемен йөртә.
## Географиясе
Болак елгасыннан башланып, тимер юлга барып җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1961 елның 11 гыйнварыннан йөртә.

## Игътибага лаек объектлар
* 1нче йорт — КФУ Психология һәм мәгариф институты (элекке КДПИ) +  КФУ педагогик белем бирү тарихы музее

## Галерея

Файл:КФУ Психология институты бинасы.JPG|КФУ Психология һәм мәгариф институты


## Шәхесләр
* Галина Сатонина

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Муса Җәлил урамы (Казан)

**Муса Җәлил урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. Язучы Муса Җәлил (1906-1944) исемен йөртә.

## Географиясе
Болак елгасыннан башланып, Черек күл паркына барып җитеп тәмамлана.
## Тарих

Урамның элеккеге исемнәре — *[[Петр һәм Павел чиркәве (Казан)|Петропавел]] урамы* (Октябрь инкыйлабына кадәр), *Банк урамы* (Совет хакимиятенең беренче елларыннан 1956 елгача). Хәзерге исемен 1956 елның 13 февраленнән йөртә.

## Игътибарга лаек объектлар
* 3 нче йорт — Сәүдәгәрләр банкы бинасы, 1880 ел.
* 5 нче йорт — Банк, XIX гасыр азагы — XX гасыр башы.
* 7 нче йорт — Идел-Чулман банкы бинасы, XIX гасыр азагы.
* Профсоюз ур., 5/16 нчы йорт — Н. Бауман туган йорт, XIX гасыр азагы.
* 19 нчы йорт — Михләев (Дрәблов) йорты, XVII гасыр азагы.
* 21 нче йорт — Петр һәм Павел чиркәве

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Нариманов урамы (Казан)

**Нариманов урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. Язучы һәм бәмгать эшлеклесе Нариман Нариманов (1870-1925) исемен йөртә.
## Географиясе
Вокзал яны мәйданыннан башланып, Татарстан урамы белән киселештә тәмамлана, юл Сара Садыйкова урамы булып дәвам итә.
## Тарих
Хәзерге исемен 1929 елның 16 маеннан йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Нахимов чокыры урамы (Казан)

**Нахимов чокыры урамы** () — Казанның Вахит районында, Калуга бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Аркылы Әйлән-бәйлән һәм Адмирал Нахимов урамнары белән киселештән башлана. 
## Тарих

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Невельский урамы (Казан)

**Невельский урамы** () — Казанның Вахит районында, Калуга бистәсендә урнашкан урам. Адмирал Георгий Невельский (1813-1875) исемен йөртә.
## Географиясе
Параллел-Әмәт урамыннан башланып, Киев урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Нестеров урамы (Казан)

**Нестеров урамы** () — Казанның Вахит районында, Калуга бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Кәкре урам белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1953 елның 1 октябреннән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Пётр Рычков

**Петр Рычков** (Петр Иван улы Рычков) — Санкт-Петербург Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы, Көньяк Уралның географиясе, икътисады, этнографиясе буенча энциклопедик хезмәт "Ырынбур губернасы топографиясе"нең авторы. Ул хәзерге Уфа территориясендәге борынгы кала, Башкортостанның Чишмә районындагы кәшәнәләр турында бик күп риваятьләр җыя, Шүлгәнташ мәмерҗәсе турында тәүге мәкалә аның тарафыннан языла.

Петр Иванович Рычков башкортларны бетерү турында күп мәгълүмат калдырган. Аның язмалары нигезендә Александр Пушкин "Капитан кызы" тарихи романын яза.

## Тормыш юлы
Петр Иванович Рычков 1712 елның 1 октябрендә Архангелогород губернасының Вологда шәһәрендә сәүдәгәр гаиләсендә туа.

1720 елда гаилә Мәскәүгә күчә, Петр чит телләрне өйрәнә.

1730-1732 елларда Ямбург (хәзерге Ленинград өлкәсе Кингисепп шәһәре) һәм Жабин пыяла заводларда эшли.

1733-34 елларда Санкт-Петербург таможнясы тәрҗемәчесе һәм бухгалтер ярдәмчесе.

Ырынбур экспедициясендә (1734-1744) катнашучы.

1744-60 елларда Ырынбур губерна кәнсәләре хезмәткәре.

1751 елдан коллегия киңәшчесе.

1759 елдан Санкт-Петербург Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (С. Петербург) дип сайлана. Руслар арасында Санкт-Петербург Фәннәр академиясенең беренче әгъза-корреспондент дип Петр Иванович Рычков санала.

1769 елдан алып Ырынбур тоз эшләре идарәсе җитәкчесе.

1777 елдан Себер һәм Казан заводларының Баш идарәсе канцеляриясе башлыгы.

65 яшендә, 1777 елның 15 октябрендә Екатеринбургта вафат була.

Ырынбур губернасының Спас авылында (хәзерге Татарстан, Бөгелмә районы) җирләнгән.
Башкортстан урамы (Учалы)

**Башкортстан урамы** — Учалы шәһәре үзәгендәге урам, Максим Горький урамнан Муса Мортазин урамына кадәр сузылган. Сибай, Карл Маркс урамнарын кисеп үтә.

Урамның озынлыгы — 1100 метр. Җәмәгать транспорты хәрәкәте юк. 13-нче балалар бакчасы һәм 5-се санлы урта гомуми бирү мәктәбе арасында машина белән йөри торган юл кырыйларында 10 метр киңлектә бульвар сузылган. Учалы халкының күпчелеге Башкортстан урамында яши (2 мең кеше).

Урамнын тарихы 1967 елдан башлана. Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы 50-еллыгы хөрмәтенә 1967 елда аталган. 1993 елга кадәр БАССР-нын 50 еллыгы урамы исемен йөрткән. Урамда 5 катлы йортлар байтак.

## Урыннары
*15 нче йорт, 5-се санлы урта гомуми бирү мәктәбе
*16 нчы йорт, балалар бакчасы
*18-се йорт, 13 нче балалар бакчасы
*7/1 йорт, Уралсиб бүлекчесе

Төркем:Россия урамнары
Хәмит Кави

**Хәмит Кави** (**Хәмит Сәлим улы Кавиев**; 1906 ел,  Әлмән, Чабаксар өязе, Казан губернасы, Россия империясе — , ) — татар совет язучысы һәм публицист, географ, биолог, геолог, педагог, сәяхәтче. Бөек Ватан сугышында катнашучы.

## Биография
Хәмит Кавиев 1906 елда Казан губернасының Чабаксар өязе (хәзер Чуашстан Республикасының Кузлаука районы) Әлмән авылында дин эшлеклесе, мулла Сәлим Кавиев гаиләсендә туа. Авыл мәктәбендә укый, соңрак Казан педагогика институтының биология факультетына укырга керә.

1926 елда Казан мәктәпләрендә һәм техникумнарында география һәм биология фәннәрен укыта башлый. Параллель рәвештә фәнни эш белән мавыга, географик һәм геологик тикшеренүләр үткәрә, күп сәяхәт кыла.

### Иҗади юл
1930 елда Хәмит Кавиның «Кавказ таулары аркылы җәяү» китабын, 1932 елда аның «Боз диңгезенә таба» китабы дөнья күрә. Сугыш башланганчы язучы унга якын китап чыгарырга өлгергән, алар арасында «Идел буенда йөрү юллары», «Кузбасска сәяхәт» һ. б.

Кавиев публицист буларак та билгеле. Татарстан буйлап йөреп, ул республика матбугатында төбәкнең табигый байлыклары, географик үзенчәлекләре, җирле халыкның мәдәнияте һәм көнкүреше турында бәян иткән язмалар бастыра.

Мех техникумы укытучысы булып эшләп, анда театр труппасы оештыра. Спектакльләрдә аның булачак хатыны Мәрьям дә катнаша (алар 1939 елда өйләнешәләр).

### Бөек Ватан сугышында катнашу
1941 елның сентябрендә Хәмит Кавиев фронтка китә. Сугышта күрсәткән батырлыклары өчен медальләр белән бүләкләнә. Һөҗүмнәр вакытында ул, офицер-танкист, башка солдатларны батырлык үрнәге белән рухландырып, үз машинасын башкалар алдында алып барган. Сугыш вакытында да ул иҗат турында онытмый, язмалар ясый, булачак китаплары өчен материал җыя.

1944 елның 15 июнендә Көнбатыш Украинадагы Дружкополь авылында (хәзер Волынск өлкәсендәге Журавники авылы) генерал-лейтенант Николай Ватутин армиясе составына кергән частьта бандеровчылар һөҗүменә дучар була. Хәмит Кави командованиесе астында танк экипажы тулы әзерлектә сугыш кабул итә. Ул дошманның һөҗүмен чагылдыра һәм хәрби бурычны үти, әмма снарядның турыдан-туры эләгүе нәтиҗәсендә танк яна башлый. Кавиев экипажга янган танктан китәргә боера, аскы люк аша кул астында эшләүчеләрне чыгара, әмма үзен коткара алмый һәм тереләтә яна.

## Сайланма әсәрләр

* «Кавказ таулары аркылы җәяү» (1930)
* «Идел буенда йөрү юллары» (1931)
* Хикәяләр һәм очерклар җыентыклары:
** «Боз диңгезенә таба» (1932);
** «Кузбасска сәяхәт» (1934);
** «Сәяхәт» (1939).

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча географлар
Төркем:ССРБ географлары
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Нурулла Каһарманов

**Нурулла Каһарманов** (Нурулла Фәрит улы Каһарманов,,  — , ) — тау инженере, техник фәннәр докторы (1994), профессор (1995), БР ФА мөхбир әгъзасы (1991), БАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1978), РФның атказанган ягулык һәм энергетика министрлыгы хезмәткәре (1994). 1952 елдан Башкорт нифет фәнни-тикшеренү һәм проектлау институтында: тәҗрибәханә мөдире (1960-?, 1988-1996), баш инженер (1970 елдан), директор урынбасары (1970-1980, 1984-1988), директор (1980-1984).
Борис Кадников

**Борис Кадников** (Борис Александр улы Кадников, ,  — , ) — фирка һәм административ-хуҗалык эшлеклесе, ТАССРның атказанган төзүчесе (1970). 1959-1975 елларда Казанның төзелеш оешмаларында. 1975-1988 елларда  төзелеш бүлеге мөдире, 1989-2011 елларда «Татглавснаб» ширкәтенең генераль директоры. ТАССР (ТР) ЮШ депутаты (1970-1995).
## Искәрмәләр
Ярмөхәммәт Кадыйрмәтов

**Ярмөхммәт Кадырмәтов** ( — ) — Пугачев гаскәре полковниге, Ишбулды авылыннан. 1773 елдан Каранай Моратов белән бергә Каракүл һәм Сарапул вулысларына һөҗүм итүдә катнашкан, 1773/1774 еллар кышында Минзәләне камап торуда катнашуы ихтимал. 1774 елның июнендә Бөре тирәсендә, июль-сентябрь айларында Нократта, Буй елгасының түбән агымында хәрәкәт иткән. 1774 елның 4 сентябрендә Салавт Юлаев белән бергә Иванай авылы тирәсендәге бәрелештә катнашкан. Сентябрь азагында гаебен танып Казан секрет комиссиясенә килгән.
Нурислам Кадыйров

**Нурслам Кадыйров** (Нурислам Җиһанша улы Кадыйров, ,  — , ) — Социалистик хезмәт Каһарманы (1976). 1955-1978 елларда Буа районы «Гигант» күмәк хуҗалыгы рәисе.
Һади Такташ һәйкәле (Казан)

**Һади Такташ һәйкәле** — Казанда 2017 елда, ТАССРның 100 еллыгына әзерлек уңаеннан, татар шагыйре Һади Такташ (*[[1901 ел|1901]]-[[1931 ел|1931]]*) исемен мәңгеләштерү максатында ачылган һәйкәл. Казанның Вахитов районында, Кабан арты мәчете артындагы скверда, Һади Такташ урамы  белән Марсель Сәлимҗанов урамнары чатында урнашкан.

## Тарих
1934 елда Татарстан АССР язучылар берлеге оешкач, Һади Такташка һәйкәл ачу тәкъдиме була, язучылар берлеге рәисе Кави Нәҗми берничә мәртәбә әлеге мәсьәләне күтәрә, ләкин ул тормышка ашмый кала.

2010 елның декабрендә Такташ һәйкәленең эскиз проектына ачык бәйге игълан ителә.

Мәхмүт Гасыймов (*2017, гипс*), Садри Ахун ясаган һәйкәл өлгеләре бар.

## Һәйкәл авторлары
Скульпторлар — РФ атказанган рәссамы, сынчы Андрей Балашов ( *[[Мәскәү]]*) һәм Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты, ТР халык рәссамы Асия Миңнуллина.
Архитекторы — РФ һәм ТР атказанган архитекторы, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Герман Бакулин.

## Тантаналы ачу
2017 елның 30 августында узган тантанада Татарстан Президенты Рөстәм Миңнеханов, танылган язучылар, мәдәният һәм сәнгать әһелләре катнашты.

## Тасвирлама
  
Шагыйрь, аягүрә бастырып, уң кулына ачык китап тотып, сул кулын чалбар кесәсенә тыккан итеп ясалган. Кабан арты мәчетенә яны белән борылган. Проектта башта һәйкәлне аслык-күтәрмәгә (*постаментка*) бастыру каралган булган, соңгы вариантта постамент төшереп калдырылган, берничә баскыч (*подиум*) гына калган. Шагыйрь сыны артындагы диварларда татар һәм рус телләрендә өзек китерелгән:


Дөнья матур, 
шушы дөньяның мин – 
ирке чикләнмәгән юлчысы.
ҺАДИ ТАКТАШ



Мир красив,
Я в мире этом путник
И моя свобода безгранична.
ХАДИ ТАКТАШ


## Бәяләмә
Һәйкәлнең эшләнеше, урнаштыру өчен сайлап алынган урыны турында фикерләр бертөрле генә түгел

Һәйкәлне төзү өчен ТР бюджетыннан 6 *млн* сум тотылган

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*   В Казани открыли памятник татарскому поэту Хади Такташу. Татарстан (журнал)  
*   Шагыйрьләребез телен тешләгән заманда үз сүзен әйткән шәхес. Казанда Һади Такташка куелган һәйкәл вакытны гәүдәләндерә.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
  

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Һади Такташ
Төркем:Язучыларга һәйкәлләр
Такташ (мәгънәләр)

**Такташ** — әдәби псевдоним һәм фамилия.
* Һади Такташ (*[[Мөхәммәтһади Такташев]]*) (1901-1931), шагыйрь.
* Рафаил Такташ (1926-2008), сәнгать белгече, фән докторы (*[[Ташкәнт]]*). Һ. Такташның өлкән улы.
* Аван Такташ (1931), фотохәбәрче, Һ. Такташның кече улы, Р. Такташның энесе.
----
* Рәмзия Такташ (1932), музей җитәкчесе, А. Такташның хатыны.

## Моны да карагыз
* Такташев
* Һади Такташ урамы 
* Һади Такташ һәйкәле — Казандагы һәйкәл (*[[Асия Миңнуллина]], [[2017 ел|2017]]*).
* «Һади Такташ» — оешкан җинаятьчел төркем атамасы (*бер җитәкчесе* Радик Галиәкбәров).

Төркем:Фамилияләр
Түбән генә урам (Казан)

**Түбән генә урам** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. 
## Географиясе
Чокырлы урамнан башланып, Айвазовский урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Галерея

Túbán gená uram-2.jpg
Túbán gená uram-3.jpg
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Николаев урамы (Казан)

**Николаев урамы** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. ССРБ Каһарманы Владимир Николаев (1921-1944) исемен йөртә.
## Географиясе
Сәлимҗанов урамыннан башланып, Островский урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1965 елның 4 маеннан йөртә. Моңа кадәр *Итчеләр урамы (мәйданы)* дип йөртелгән.

## Шәхесләр
* Илһам Шакиров, җырчы.
* Хөснулла Вәлиуллин, көйязар.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Габдулла Кадыйров

**Габдулла Кадыйров** (Габдулла Нәсрулла улы (Анатолий Николай улы) Кадыйров,,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945). Беларуста, Литвада барган сугышларында батырылак күрсәткән.
Николай Ершов урамы (Казан)

**Николай Ершов урамы** () — Казанның Вахит һәм Совет районнарында урнашкан урам. 1917 елның октябрь-ноябрендә Казанда Октябрь кораллы баш күтәрелеше җитәкчеләренең берсе Николай Ершов (1892-1928) исемен йөртә.
## Географиясе
Чехов урамы белән киселештән башланып, Совет мәйданында тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1928 елның 15 мартыннан йөртә. Элеккеге исеме − *Арча кыры*.
## Объектлар
* *3нче йорт* (*2008 елда сүтелгән*) — *1885-1930 елларда* Казан сукырлар училищесы, *1936-2008 елларда* 2нче шәһәр йогышлы авырулар хастаханәсе.

## Шәхесләр
* Абдулла Дубин, төбәкне өйрәнүче.
* Нурлан Канетов, балет артисты.
* Әнвәр Бәширов, сынчы.
* Рамил Исламов, әдәбият белгече.
* Виктор Куделькин, сынлы сәнгать остасы.
* Наил Гыйләҗев, хезмәт каһарманы.
* Айрат Фәррахов

## Галерея

File:Казан сукырлар училищесы.png|Казан сукырлар училищесы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Яңа Комлы урам (Казан)

**Яңа Комлы урам** () — Казанның Вахит районында, Постау бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Туфан Миңнуллин урамыннан башланып, Назарбаев урамына барып җитмичә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Альберт Кадыйров

**Альберт Кадыйров** (Альберт Хәмзә улы Кадыйров, ,  — , ) — нефтьче, ТР дәүләт премиясе лауреаты (2001). 1989 елдан Татарстан нефть фәнни тикшеренү һәм проектлау институтында, 1996 елдан өлкән фәнни хезмәткәр, 200? елдан лаборатория мөдире.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Шулай ук карагыз
Нур Баян урамы (Казан)

**Нур Баян урамы** () — Казанның Вахит районында, Иске бистәдә урнашкан урам. Шагыйрь Нур Баян (1905-1945) исемен йөртә.
## Географиясе
Татарстан, Исмәгыйль Гаспралы, Әхтәмов һәм Кәрим Тинчурин урамнары арасында урнашкан.
## Тарих
Хәзерге исемен 1953 елның 4 дикәбреннән йөртә. Элекке исемнәр: *Акком асты урамы* (192?-1953), *Аргы урам* (1920-елларның икенче яртысына кадәр).
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Ногинск урамы (Казан)

**Ногинск урамы** () — Казанның Вахит районында, Әмәт бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Параллел-Әмәт урамыннан башланып, Киев урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1961 елның 14 июненнән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Яңа Пугачев урамы (Казан)

**Яңа Пугачев урамы** () — Казанның Вахит районында, Калуга бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Кәкре һәм Әйлән-бәйлән урамнары арасында урнашкан.
## Тарих

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Павлюхин урамы (Казан)

**Павлюхин урамы** () — Казанның Вахит һәм Идел буе районнарында, Постау бистәсендә урнашкан урам. Казанны аклар тарафыннан штурмалаганда һәлак булган эшчеләр әтрәде җитәкчесе Александр Павлюхин (1895-1918) исемен йөртә.
## Географиясе
Нурсолтан Назарбаев урамыннан башланып, Даурия урамы белән киселештә тәмамлана, юл Ырынбур тракты булып дәвам итә.
## Тарих
Хәзерге исемен 1929 елның 16 маеннан йөртә.

## Шәхесләр
* Шәүкәт Биктимеров, әртис.
* Вениамин Григорьев, хезмәт каһарманы.
* Рәшит Пономарёв

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Параллел Әмәт урамы (Казан)

**Параллел Әмәт урамы** () — Казанның Вахит районында, Әмәт бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Марс урамыннан башланып, Кырым урамы белән киселештә тәмамлана, юл Магадан урамы булып дәвам итә.
## Тарих

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Җәяүле гаскәр урамы (Казан)

**Җәяүле гаскәр урамы** () — Казанның Вахит районында, Постау бистәсендә урнашкан кечкенә урам. 
## Географиясе
Һөнәрчелек урамыннан башланып, Тихомирнов урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1953 елның 1 октябреннән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Чокырлы урам (Казан)

**Чокырлы урам** () — Казанның Вахит районында урнашкан урам. 
## Географиясе
Щепкин урамыннан башланып, Айвазовский урамы белән киселештә тәмамлана, юл Курашов урамы булып дәвам итә.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Басыйр Кадыйров

**Басыйр Кадыйров** (Басыйр Габделбарый улы Кадыйров,,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (2002), подполковник (1991). 1980-1991 елларда Әфганстанда, Сембер югары хәрби-техника укуханәсендә, 1991 елдан укыту эшендә, 2004 елның Казан идарә итү, икътисад һәм хокук институтында иҗтимагый-сәяси фәннәр кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Тау асты урамы (Казан)

**Тау асты урамы** () — Казанның Вахит районында, Әмәт бистәсендә урнашкан урам. 
## Географиясе
Үзәк урамнан башланып, «Казан тимер юл төене бакчасы» бакча иптәшлегенә килеп җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Октябрь Кадыйров

**Октябрь Кадыйров** (Октябрь Халик улы Кадыйров,,  — , ) — әдәбият белгече, филология фәннәре докторы (1996). 19 гасыр азагы − 20 гасыр башы рус-татар әдәби бәйләнешләренә багышланган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Рафаил Кадыйров (1957)

**Рафаил Кадыйров** (Рафаил Рәшит улы Кадыйров,,  — , ) — рәссам, график, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1997). Әсәрләр: «Бишек җыры» (1987), «Яшәү агачы» (1993), «Кич утыру» (1993) кәртиннәре, «Риваятьләр» офортлар сериясе, «Юрматы җире» полиптихе, һ.б. Әсәрләре ТР дәүләт сынлы сәнгать музеендә, БР дәүләт сынлы сәнгать музеендә, «Казан» ММҮнең милли мәдәният үзәгендә һ.б. музейларында, хосусый коллекцияләрдә саклана.
## Искәрмәләр

Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Рафаил Кадыйров (1969)

**Рафаил Кадыйров** (Рафаил Рәзим улы Кадыйров,,  — , ) — хоккей . 1998-2016 елларда РФ хоккей чемпионатларының 700 дән артык матчта, хоккей буенча дөнья чемпионатларында хөкемчелек иткән.
## Искәрмәләр