open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Куликово сугышы

**Куликово сугышы** - рус кулъязмасында һәм  әдәбиятында сурәтләнгән сугыш.  Рус әдәби әсәре (Задонщина, Сказание о Мамаевом побоище) буенча сугыш 1380 елда булган, ләкин башка чыганакларда - татар, фарсы, литвалы, болгар, гарәп кулъязмаларында сугыш телгә алынмый.

Рус әдәбияты буенча сугышта, Дмитрий Донской төмән булып торган Мамайның гаскәрен җиңгән, ләкин Туктамыш хан үзе Мамай гаскәрен Калка елгасында 1380 елда җиңгән һәм бердәнбер канунлы хан булып чуалыш чорын туктаткан.

## Тәнкыйть
Кайбер тарихчылар Куликово сугышын рус кулъязмасында һәм  әдәбиятында гына уйлап чыгарылган сугыш дип саный.

Сугышны уйлап чыгару Мәскәү кенәзлегенә бик кирәк булган, чөнки Мәскәү баш рус шәһәре булырга өметләнеп рус җирләрен берләштерүче буларак кулъязмада тасвирланган. Пропаганда ысулы башка рус кенәзлекләренә кулъязмада русларның киләчәктәге башкаласын күрсәткән. Ләкин Туктамыш хан Мәскәүнең сепаратист ниятләрен бастырган һәм Мәскәүне 1382 елда басып алып яндырган.

Җитмәсә рус кулъязмасында күрсәтелгән урында - Непрядва елгасы янында бернинди хәрби табылдыклар, мәетләр сөякләре, калган кораллар табылмаганнар. Фаразланган сугыш нәтиҗәсе булмаган: Рус Олысы Алтын Урдага буйсынып калган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Владимир Егоров Загадка Куликова поля, или Битва, которой не было 
* Была ли Куликовская битва 
* Была ли Куликовская битва? 
* L. Podhorodecki, *Kulikowe Pole 1380*, Warszawa 2008. - kire fikeren agnlatuchy chyghanaq.

Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Төркем:Алтын Урда
Петропавловск-Камчатский

**Петропавловск-Камчатский** () — Россия шәһәре, Камчатка краеның административ үзәге.

Халык саны — 179 526 кеше.

## География
Петропавловск-Камчатский Камчатка ярымутравының көньяк-көнчыгыш өлешендә, Тын океанның Авача бухтасы ярында урнашкан.

Диңгез порты. «Елизово» халыкара аэропорты.
### Сәгать поясы

### Климат



## Тарих

1740 елда В.И. Беринг һәм А.И. Чириков экспедициясе тарафыннан *Аушин* исемле камчадал авылы урынында нигезлнгән. Исеме экспедиция суднолары исемнәреннән (*"Изге апостол Пётр" һәм "Изге апостол Павел"*) алынган.

1803—1822, 1849—1856, 1909—1922 елларда — Россия империясенең Камчатка өлкәсе үзәге.

1822 елда *Петропаловский Порт* исемле шәһәренә үзгәртеп корылган. 1853—1856 еллардагы Кырым сугышы вакытында шәһәр гарнизоны англо-француз эскадрасының һөҗүмне кире кайтарган.

1924 елда Камчаткадагы Петропавловскны Казакъстандагы Петропавловсктан аеру өчен шәһәргә **Петропавловск-Камчатский** исеме кушылган.

1934 елдан — Камчатка өлкәсе үзәге. 2007 елдан Камчатка крае административ үзәге булып тора.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 82,0%, украиннар — 5,9%, татарлар — 1,0%, белоруслар — 1,0%; милләтне әйтмәгәннәр — 5,8%, Төньяк милләтләре (ительменнар, коряклар, алеутлар, камчадаллар, эвеннар, чукчалар) — барлыгы 0,5%.

## Югары уку йортлары
* Витус Беринг исемле Камчатка дәүләт университеты
* Камчатка дәүләт техника университеты
## Кардәш шәһәрләр
*  Уналашка, АКШ.
*  Кусиро, Япония
*  Севастополь, Россия

## Галерея

Петропавловск-Камчатский (здание в историческом центре).jpg|
Lotnisko Pietropawłowsk Kamczacki.jpg|Аэропорт
Петропавловск-Камчатский (микрорайоны «Горизонт» и «Северо-Восток»).jpg|
Petropavlovsk-Kamchatsky view 2013.jpg|Петропавловск-Камчатский күренеше (2013)


## Искәрмәләр

Төркем:Камчатка крае шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Петропавловск-Камчатский
Көлпә

**Көлпә**  (tat. lat. ''Kölpä'', قولپا Кулпа, үл. 1360)  - Алтын Урда ханы  (1359-1360). Чыгышы билгесез, ялган исем белән йөрүче хаким. Алтын Урданың бөек чуалышы чорында хан.

## Тарих
1359 елда Көлпә  түнтәрелешне оештырган, түнтәрелеш нәтиҗәсендә Бәрдибәк һәм аның яклысы Туглы-бай үтерелгәннәр. Бәрдибәк үлгәннән соң Бату хан токымы тәмамлана һәм Алтын Урда көчле-кодрәтле дәүләт булудан туктый.

Көлпә үзе турында - Җанибәк улы, Бәрдибәк энесе дип әйткән. Көлпә Бәрдибәкнең тугры яклыларын үтергәннән соң, башкаларына каршы сугыша башлаган.

Көлпәнең дошманнарының берсе - Бәрдибәк кызына өйләнгән төмән Мамай булган. Мамай Иделнең уң ягында хакимиятне алган.

Чуалыш дәверендә абруйлы үзәк хакимият булмаган. Кайбер әмирләр Ак Урда хакимен Чымтай ны Алтын Урда тәхетенә чакырганнар. Чымтай Сарайга үз бертуганын Урда-Шәихне җибәргән, ләкин ул юлда үтерелгән булган.

1359 елның ахырында Хызр үзене Гөлистан хакиме итеп игълан иткән.

1360 елда Көлпә тәхеттән Нәүрүзбәк тарафыннан бәреп төшерелгән һәм уллары белән үтерелгән.

Тәхеткә башка ялган исем белән йөрүче хаким Нәүрүзбәк утырган.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Гродно өлкәсе

**Гродно өлкәсе** — Беларуснын төньяк-көнбатышында урнашкан өлкәсе, Польша һәм Литва белән чикләшә.

Гродно өлкәсенең үзәге һәм иң эре шәһәре – Гродно шәһәре. Ул Неман елгасы ярларында урнашкан. 

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
1944 елның 20 сентябрендә барлыкка килгән. 1954 елның 8 гыйнварында өлкә составына юкка чыккан Барановичи өлкәсе өлешләре кертелә.
## Халык

Милли состав (2009): беларуслар — 66,7%, поляклар — 21,5%, руслар — 8,2%, украиннар — 1,4%.

## Административ бүленеш

Гродно өлкәсе 17 районнан тора:

## Искәрмәләр

*
Минск өлкәсе

**Минск өлкәсе** () — Беларусиянын үзәк өлешендә урнашкан өлкәсе. Минск өлкәсенең үзәге – Минск шәһәре.

## География
Мәйданы — 40,2 мең км². Минск өлкәсе Беларусиянын үзәгендә урнашкан. Территориясе озынлыгы — төньяктан көньякка 315 км һәм көнбатыштан көнчыгышка 240 км. Минск өлкәсе территориясе (Минск шәһәре белән) — 40,2 мең квадрат километр (Беларусия мәйданының 20%-ы). Өлкенең иң биек ноктасы (шулай ук илнең иң калку урыны) — Дзержинский тавы (345 м) урнаша.

### Чиктәшлек

## Халык

Милли состав (2009): беларуслар — 88,5%, руслар — 7,1%, поляклар — 1,3%, украиннар — 1,2%.

## Административ бүленеш

### Өлкә буйсынудагы шәһәрләр
* Жодино

### Районнар
* Березино районы
: Бабинка — авыл.
* Слуцк районы

## Искәрмәләр

*
Хызыр

**Хызыр**  (tat. lat. ''Xızır'', حضر, үл. 1361)  - Алтын Урда ханы  (1360-1361). Алтын Урданың бөек чуалышы чорында идарә иткән хан.

## Тарих

Хызыр Ак Урдадан чыккан.

1359 елның ахырында Шибани (Җучи бишенче улы) нәселеннән чыккан Хызыр үзене Гөлистан хакиме итеп игълан иткән.

Хызыр 1360 елда Нәүрүзбәк биләмәләренә һөҗүм иткәч аны Алтын Урда тәхетеннән  бәреп төшергән, хатынын Тайдулыны һәм яклыларын үтергән һәм тәхеткә утырган.

Рус Олысы эшләренә актив катнаша.

Гөлистан, Сарай әл-Җадид, Хорезм, Азак шәһәрләрендә Хызыр исеме белән тәңкәләр сугылганнар.

Чуалыш дәверен туктый алмаган. Хызырның өлкән улы Тимер Хуҗа түнтәрелешне оештырган һәм Хызырны тәхеттән бәреп төшергән.

Түнтәрелеш нәтиҗәсендә Тимер Хуҗа Алтын Урда тәхетенә утырган.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Гродно

**Гродно** (, , , ) — Беларус шәһәре, Гродно өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 327 540 кеше (2009).

## География
Гродно өлкәнең көнбатышта, Польша һәм Литва белән чиге янында урнашкан. Автомобиль һәм тимер юллар төене.
### Климат



## Тарих

Гродно — Беларусның иң иске шәһәрләреннән берсе; ул 1127 елда беренче тапкыр телгә алына. XIII гасырның уртасында Бөек Литва кенәзлеге составына кертелгән. 1569 елдан башлап Речь Посполитая составында булган.

1795 елда Гродно Россия империясе составына кертелгән, ә 1801 елда губерна шәһәре статусны алган.

1863 елда — Поляк фетнәсе үзәгеннән берсе.

1920 елның июнендә совет контроле астында күчкән, ләкин шул ук елның октябрьдә Польша идарәсе астына күчә. 1939 елның сентябрьдән — ССРБ составында.

1941 елның 23 июньдә алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алына; 1944 елның 16 июльдә азат ителә. 1944 елның 20 сентябрьдән Гродно өлкәсенең административ үзәге булып тора.

## Халык

Милли состав (2009): беларуслар — 62,6%, поляклар — 19,7%, руслар — 12,2%, украиннар — 1,8%.

## Шәһәрдә туган күренекле шәхесләр
*  Алексей Антонов, армия генералы.

## Эчке бүленеш
# Ленин районы
# Октябрь районы
## Икътисад
Төп тармаклар — машиналар төзү, митал эшкәртү, химия, текстиль, күн һәм аяк киемнәре, төзү материаллар сәнәгатьләре. Иң эре предприятиеләре — «Гродно Азот», «Гродно Химволокно» һәм «Белкард».
## Кардәш шәһәрләр
*  Белосток, Польша
*  Слупск, Польша
*  Лимож, Франция
*  Минден, Германия
*  Алитус, Литва
*  Друскининкай, Литва
*  Лаздияй, Литва
*  Химки, Россия
*  Щелково, Россия
*  Вологда, Россия
*  Дзержинск, Россия
*  Чабаксар, Россия
*  Кралево, Сербия
*  Ашкелон, Израиль

## Галерея

Grodno railway station 1.jpg|Вокзал
Grodno Zamok.jpg|
Карта Гродно.png|1.Октябрь районы2.Ленин районы
Grodno panorama.jpg|Гродно күренеше


## Искәрмәләр

Төркем:Гродно өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Беларус өлкә үзәкләре
Карпат арты өлкәсе

**Карпат арты өлкәсе** (, русин. Пудкарпатсьска область , , ) — Украинаның көнбатышында урнашкан өлкә.

Үзәге — Ужгород каласы.
## Җәгъpафия
### Чиктәшлек

Өлкә территориясендә Украинаның иң биек ноктасы (Говерла тавы, 2061 метр) урнашкан.
## Тарих
1945 елның 22 сентәбрендә барлыкка килгән.
## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 79,9 %, маҗарлар — 12,1 %, румыннар — 2,6 %, руслар — 2,5 %, чегәннәр — 1,1 %, русиннар — 0,8 %.

## Административ бүленеш
### Районнар
* Береһове районы
* Мукачево районы
* Рахив районы
* Тячив районы
* Ужһород районы
* Хуст районы

### Шәһәрләр
* Берегове
* Выноградив
* Иршава
* Мукачево
* Перечын
* Рахив
* Свалява
* Тячив
* Ужгород
* Хуст
* Чоп

## Искәрмәләр

*
Тимер Хуҗа

**Тимер Хуҗа**  (tat. lat. ''Timer Xuca'', تیمور خواجه, үл. 1361)  - Алтын Урда ханы  (1361).  Алтын Урданың бөек чуалышы чорында идарә иткән  хан.

## Тарих

Хызырның өлкән улы. Әтисенә каршы түнтәрелешне оештыргач, Хызырны тәхеттән бәреп төшергән. Түнтәрелеш нәтиҗәсендә Хызырны һәм Тимер Хуҗаның энесен үтергәннән соң, тәхеттә утырган. Тимер Хуҗа биш атна эчендә идарә иткән.

Сарай әл-Җадид шәһәрендә тәңкәләрне үз исеме белән суккан.

Тимер Хуҗа тәхеттә утыргач Алтын Урда аксөякләре яңа ханга карата дошманнарча караганнар. Төмән Мамай белән яклылары яңа ханга каршы баш күтәргәч Үзбәк хан токымыннан чыккан - Габдаллаһны хан итеп игълан иткән. Дәүләттә үзара низаглар башланганнар.

Тимер Хуҗа үз кирәкле хәрби көчләре булмаганга күрә Мамайга каршы сугыша алмаган һәм Сарайдан Идел буена качкан, соңрак анда үтерелгән булган.

Тимер Хуҗа Сарайдан качканнан соң көнчыгыштан килгән Орду Мәлик Сарай шәһәрен басып алган һәм ай дәвамында хакимиятта булган.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Ньиредьхаза

**Ньиредьхаза** (, ) — Маҗарстан шәһәре, Сабольч-Сатмар-Берег медьесының административ үзәге.

Халык саны — 119 745 кеше (2011).
## Тарих
Шәһәр Маҗарстанның төньяк-көнчыгышында, Румыния һәм Украина белән чиге янында, Будапешттан 270 километр төньяк-көнчыгыштарак, Дебреценнан 270 километр төньяграк урнашкан.
## Атамасы
Шәһәр исеме ике сүздән тора:  — каен һәм  — чиркәү.
## Тарих
Беренче тапкыр 1207 елда телгә алына. XVI гасырда төрекләр тарафыннан җимерелә һәм кешеләрсез кала, әмма XVII гасырның уртасында халык монда яңадан урнашты.

1858 елда шәһәргә тимер юл килгән.

Беренче бөтендөнья сугышы ахырында шәһәр 10 ай дәвамында румыннар тарафыннан басып алынган.
## Халык

Милли состав: 98,5 % — маҗарлар, 1,0 % — чегәннәр.

## Кардәш шәһәрләр
*  Прешов (Словакия)
*  Изерлон (Германия)
*  Каяни (Финляндия)
*  Кирьят-Моцкин (Исраил)
*  Жешув (Польша)
*  Санкт-Пөлтен (Австрия)
*  Сент-Олбанс (Бөекбритания)
*  Сату-Маре (Румыния)
*  Ужгород (Украина)
*  Ивано-Франковск (Украина)

## Галерея

Town Hall, Kossuth Square, Nyiregyháza.jpg|
Nyiregyhaza main square.jpg|
Nyíregyháza peron.jpg|
Takarekpalota-nyiregyhaza.JPG|


## Искәрмәләр

Төркем:Сабольч-Сатмар-Берег медьесы торак пунктлары
Төркем:Маҗарстан шәһәрләре
Святослав Игорь улы

**Святослав Игорь улы** — (туу елы билгесез - 972 яки 973 елны үлгән), Бөек Киев кенәзе (945-972), гаскәр башлыгы.

Формаль рәвештә 3 яшьтән бөек кенәз вазифасында булган, ләкин бәйсез идарәсе 964 елда гына башланган. Святослав гел яуларда булганга күрә чынында аның әнисе - Ольга Киев шәһәрендә идарә иткән.

## Яулар
964-966 елларны кенәз Святослав вятичларны хәзәр хакимиятеннән азат иткән һәм аларны Бөек Киев кенәзлегенә буйсындырган.

960 елларда Хәзәр каһанатына каршы сугышкан, җиңгәннән соң, хәзәр башкаласын Саркыл (Саркел) шәһәрен басып алып җимергән.

968-969 елларда Дунай буе Болгары иленә, 970-970 елларда Византиягә каршы сугышкан, праваслау христиан дәүләтләренә күп зыян китергән.

## Покрау бәйрәме
Константинопольга каршы яу белән баргач, Святослав бөек шәһәрне чолгап алган, һәм праваслау ривәяте буенча: Изге Ана Константинополь шәһәрен вәхши мәҗүси Святослав гаскәрләреннән каплап саклаган. Шул вакыттан праваслау чиркәве (шул исәптән Рус чиркәве) - мәҗүси рус гаскәрләреннән коткаруны - Покрау бәйрәмен бәйрәм итә.

## Үлем
Святослав Византияга каршы сугышканнан соң Византия һәм кыпчаклар бергәлек төзегән. Дунай буе Болгары иленә яудан кайтканда Святослав 972 елда кыпчаклар тарафыннан Днепр елгасында үтерелгән. Рус кулъязмалары буенча, Курә - кыпчак башлыгы  Святослав баш сөягеннән касә ясап, шул кадәхтән эчкән.

## Беренче Рюриковичлар

## Әдәбият
* Рыбаков Б. А., Древняя Русь. Сказания. Былины. Летописи, [М., 1963].

Төркем:Бөек Киев кенәзләре
Төркем:Новгород кенәзләре
Йоахим фон Риббентроп

**Ульрих Фридрих Вилһельм Иоа́хим фон Ри́ббентроп** (, 30 апрель 1893, Везель — 16 октябрь 1946, Нюрнберг) — Өченче рейх чит ил эшләре министры (1938—1945), Адольф Һитлерның тышкы сәясәт буенча киңәшчесе.
## Тәрҗемәи хәл

Йоахим фон Риббентроп Везель шәһәрендә әфисәр Рихард Ульрих Фридрих Иоахим Риббентроп гаиләсендә Везель шәһәрендә туган. 1910 елда Риббентроп Канадага күчеп китә, анда ул Алманиядән шәраб импортлаучы комапнияне оештыра.

Беренче Бөтендөнья сугышы вакытында хәрби хәрәкәтләрендә катнашу максаты белән Алманиягә кайта. Башта Көнбатыш, ә аннан соң Көнчыгыш фронтында хезмәт иткән. Сугыш Риббентроп өлкән лейтенант дәрәҗәсенә ирешкән һәм Тимер Тәре белән бүләкләнә. 1918 елда Константинопольга Генераль штабы әфисәре буларак җибәрелә.

1933 елда Национал-социалистик алман эшчеләр фиркасенә, ә соңрак — СС-ка керә.

1938 елның февралендә чит ил эшләре министры итеп билгеләнгән.

1939 елның 23 августта Мәскәү шәһәрендә ССРБ чит ил эшләре халык комиссары Вячеслав Молотов һәм Алманиянең чит ил эшләре министры Иоахим фон Риббентроп Өченче рейх һәм Советлар Берлеге арасында үзара һөҗүм итмәү турында килешүенә яшерен өстәмә протоколны имзалыйлар (Молотов-Риббентроп пакты).
### Арест һәм үлем җәзасы
1945 елның 14 июнендә Һамбург шәһәрендә американ гаскәрләре тарафыннан кулга алына. Аннан соң Нүрнбергтагы Халыкара хәрби трибуналга бирелә, 1946 елның 1 октябрендә шул трибунал тарафыннан асып үтерү җәзасына хөкем ителә. Мәхкәмә карары 16 октябрьдә Нүрнберг төрмәсендә башкарылган.
## Галерея

Joachim von Ribbentrop 1936.jpg|1936
IonAntonescuRibbentrop1940.jpeg|Йоахим фон Риббентроп вә Ион Антонеску
Joachim von Ribbentrop in his cell Nuremberg Trials 1945.jpeg|Төрмәдә, 1945
Deadjoachimribbentrop.jpg|

## Бүләкләр
* Изге апостолга тигезләре Кирилл һәм Мефодий ордены (Болгария)
* Изге Благовещениеның югары ордены (Италия)
* Италия коронасының Зур тәресе кавалеры (Италия)
* Национал-социалистик алман эшчеләр фиркасенең алтын билгесе
* Маврийкий һәм Лазарь изгеләре орденының Зур тәресе кавалеры (Италия)
* 2-нче класслы Тимер Тәресе
* Данциг Тәресе
* Алман бөркетенең тәкъдир ителерлек ордены
* Ак розасы ордены (Финляндия)
## Моны да карагыз
*Молотов һәм Риббентроп килешүе
Хелм

**Хелм** (, , ) — Польшаның Люблин воеводалыгының составына керүче шәһәр.

Халык саны — 66 362 кеше (2011).

## География
Шәһәр, Польшаның көньяк-көнчыгышында, Украина белән чигеннән 25 километр көнбатышрак урнакан.
## Тарих

XIII гасыр башында Даниил Галицкий тарафыннан Галич-Волын кенәзлеге хакиме резиденциясе буларак нигезләнгән.

XIV гасырда Польша составына күчә. 1392 елдан шәһәр статусын йөртә.

1795—1809 елларда — Австрия составында, 1815 елда — Россия империясе составында; 1912—1917 елларда — Холм губернасы үзәге. 1918 елда Польша составына күчә.

1940 елның 8 октябрендә алман гаскәрләре шәһәрне басып алалар; 1944 елның 22 июльдә Кызыл армия гаскәре тарафыннан азат ителә.

1975—1988 елларда Польшаның Хелм воеводалыгы үзәге.

## Халык

Милли состав (2001): поляклар — 99,0 %.

## Кардәш шәһәрләр
*  Ковель
*  Любомль
*  Морле
*  Утена
*  Ноксвилл
*  Зинделфинген
## Галерея

Chełm - fotopolska.eu (224801).jpg|
Chelm 2010 (1).JPG|Хелм күренеше, 2010
Chełm - fotopolska.eu (224825).jpg|
Chełmska górka2.jpg


## Искәрмәләр

Төркем:Люблин воеводалыгы шәһәрләре
Альфред Розенберг

**Альфред Эрнст Розенберг** (; ; 12 гыйнвар 1893, Рөвел, хәзерге Таллин — 16 октябрь 1946, Нүрнберг) — рус чыгышлы алман дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Национал-социалистик алман эшчеләр фиркасенең иң абруйлы әгъзаларыннан берсе.

«Расачылык теориясе»,  «яһүд мәсьәләсенең ахыргы чишелеше», Версаль килешүеннән кире кагу һәм «сәнгать бозылуына каршы көрәш» төшенчәләренең авторы булып санала.

## Тәрҗемәи хәл
### Баштагы еллар
Альфред Розенберг Рөвел шәһәрендә алман башмакчы (икенче мәгълүмат буенча — сәүдәгәр) Вольдемар Вилһелм Розенберг һәм француз чыгышлы Эльфрида Каролина Сире гаиләсендә туган.

1910 елда Рөвел реаль сен тәмамлагач, Рига политехнка институтының архитектура факультетына укырга кергән. 1915 елда, Риганы алманнар тарафыннан басып алу куркынычы барлыкка килгәч, Розенберг институт белән Иваново-Вознесенскка эвакуацияләнә. Әмма Иваново-Вознесенскида яшәргә һәм укырга теләмәү сәбәпле, Мәскәүгә күчеп китә. 1918 елның гыйнварында Мәскәү югары техника сен «инженер-төзүче» белгечлеге буенча беренче дәрәҗәле диплом белән тәмамлый.

1918 елның феврелендә Рөвелгә кайта һәм алман иреклеләр корпусына керергә тырышып караган, ләкин аны «рус» буларак кабул итмәгәннәр. Рөвел ирләр гимназиясендә укытучы булып эшләгән. 
### Алманиягә күчеп китү
1918 елның ахырында Мүнхенга күчеп киткән; анда ул язучы эшчәнлеге белән шөгыльләнә башлаган. 1919 елда «Туле җәмгыятенә» кабул ителә; анда ул Гитлер белән дуслаша һәм 1920 елда Национал-социалистик алман эшчеләр фиркасенә кабул ителә (625-нче номерлы фирка билеты).

Гитлер шәхси карашлары формалашуына зур йогынты ясаган; Розенберг карашларының күбесе «Майн кампф» китабында файдаланган.

1921 елдан — «Фөлкишер Беобахтер» («Völkischer Beobachter» - "Халкы күзәтүче") НСДАП үзәк басма органының баш мөхәррире. 1923 елда — «Сыра путчы» катнашучылардан берсе.

1929 елда «Алман мәдәнияте өчен көрәш берлеге»нә нигез салган. 1930 елда Һессен-Дармштадттан Рейхстаг депутаты булып сайланган.

1934 елның 1 апрелендә НСДАП тышкы сәясәте идарәсенең башында торган. 1934—1945 елларда — НСДАП гомуми рухи һәм дөньяга караш тәрбияне тикшереп тору буенча фюрер вәкиле. Бөек Ватан сугышы вакытында — Көнчыгыштагы басып алынган территорияләре рейхминистры.

### Сугыштан соң
Сугыштан соң Алманиянең төньягына качып киткән. 1945 елның 19 маендә Фленсбург шәһәренең һоспиталендә инглиз гаскәрләре тарафыннан кулга алына.  1946 елның 1 октябрендә Нүрнберг трибуналы тарафыннан асып үтерү җәзасына хөкем ителә. Мәхкәмә карары 16 октябрьдә Нүрнберг төрмәсендә башкарылган.
## Галерея

Bundesarchiv Bild 146-1969-067-10, Alfred Rosenberg.jpg|1939
Bundesarchiv Bild 102-13015A, Joseph Goebbels und Alfred Rosenberg.jpg|Альфред Розенберг вә Йозеф Геббельс
Nazi party member Alfred Rosenberg in cell Nuremberg Trials.jpeg|Төрмәдә, 1945
Dead alfredrosenberg.jpg|


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Докладная записка Розенберга по вопросу восточных территорий и расчленения СССР, 9 мая 1941.
Украина шәһәрләре исемлеге

Украина шәһәрләренең тулы исемлеге. Шәһәрләрнең халык саны 2001 елгы халык исәбе буенча китерелгән.

## Искәрмәләр


Төркем:Исемлекләр:Украина
Барановка (Киров өлкәсе)

**Барановка** () — Киров өлкәсенең Югары Кама районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (75%), арлар (12%).
## Фотогалерея

File:Baranovka2.jpg|Барановка
File:Baranovka3.jpg|Барановка,кибет
File:Baranovka4.jpg|Барановка


File:Baranovka5.jpg|Барановка
File:Baranovka1.jpg|Барановка


## Искәрмәләр

Төркем:Югары Чулман районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Таллинн

**Таллинн** () — Эстониянең иң зур шәһәре һәм башкаласы.

Халык саны — 392 331 кеше (2011).

## География
Таллинн Фин култыгының көньяк ярында, Һелсинкидан 80 километр көньяктарак урнашкан.

### Климат
* Уртача еллык температура — +5,9&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 4,1 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 80%





## Тарих
Рус елъязмаларында беренче тапкыр 1154 елда *Колывань* буларак телгә алына. 1219 елда датчаннар тарафыннан басып алына, алар шәһәргә *Рөвел* исемне кушканнар.

1349 елда датчаннар шәһәрне Тевтон орденына саталар, соңрак Ливония ордены составына күчкән. Ливония ордены таркалгач соң, Швеция составына күчкән.

1558—83, 1570 — 71 һәм 1577 елларда шәһәр руслар тарафыннан уңышсыз камап алынган.

Төньяк сугышы барышында Рөвел Пётр I гаскәре алдында капитуляцияләнгән.

1904 елның 15 октябрендә — Россия-Япония сугышы барышында Балтыйк флоты Рөвелдән чыга.

## Халык

Милли состав (2000): эстоннар — 53,7%, руслар — 36,5%, украиннар — 3,7%, белоруслар — 2,0%.

## Эчке бүленеш
8 өлеш:
* 1) Һааберсти ()
* 2) Кесклинн ()
* 3) Кристийне ()
* 4) Ласнамәе ()
* 5) Мустамәе ()
* 6) Нымме ()
* 7) Пирита ()
* 8) Пыһья-Таллинн ()

## Искәрмәләр

*
Могилёв өлкәсе

**Могилёв өлкәсе** (, ) — Беларусияның көнчыгыш өлешендә урнашкан өлкәсе. Могилёв өлкәсенең үзәге – Могилёв шәһәре. 1938 елның 15 гыйнварендә Белорус Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятсы cастaфында барлыкка килгән. Халык саны - 1 миллион 99 мең 374 кеше (2009).

## Җәгъpафия
Могилёв өлкәсенең мәйданы — 29 мең дүрᴛᴋел киламитер. Рельеф күбесенчә тигезлекләр; иң эре елгалар — Днепр һәм аның кушылдыклары Сож белән Березина.

### Чиктәшлек

## Халык

Милли cастaф (2009): беларуслар — 88,7%, руслар — 7,8%, украиннар — 1,2%.

## Административ бүленеш

## Искәрмәләр

*
Сантьяго

**Сантьяго** (, tat. lat. *Santiago de Çile*) — Чили башкаласы. Халык саны — 5 428 590 кеше (2002).

Сантьяго - Чилинең иң зур шәһәре, Көньяк Американың иң зур калаларының берсе. Сантьяго башкала вазифасына карамастан Чилинең канун чыгару оешмалары Вальпараисо шәһәрендә урнашкан.

## Тарих

1541 елда испан конкистадор Педро де Вальдивия тарафыннан нигезләнгән, апостол Иаков (Santiago) хөрмәтенә аталган.

1541 елның сентябрендә арауканнар (җирле асаба кабиләләр) тарафыннан җимерелгән.

Соңрак торгызылган һәм 1778 елдан - Испания генерал-губернаторының башкаласы.

1810 елда Халык баш күтәрүе башланган. Бәйсезлек өчен сугыш нәтиҗәсендә (1810-1818) Сантьяго Чилинең башкаласы итеп игълан ителгән.

1973 елда Сантьяго шәһәрендә фетнәчеләр һәм Сальвадоро Альенде яклылары арасында каты сугышлар барганнар. Сугыш нәтиҗәсендә шәһәргә зур зыян китергән.

1973 елда Пиночет диктатурасы вакытында үзәк стадионда күп кешеләр үтерелгән, шул исәптән мәшһүр җырчы Виктор Хара. Хәзер стадион Виктор Хара истәлегенә аталган.

## Икътисад
Саньяго - Көньяк Американың зур сәнәгый үзәге, тукыма әйберләре сәнәгате иң зур үзәге.

1975 елда Сантьяго метросы ачыла. Метрода 5 сызык бар, озынлыгы -102,2 км, 108 станция бар.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Башкалалар
Төркем:Чили шәһәрләре
Төркем:Сантьяго
Буэнос-Айрес

**Буэнос-Айрес, Буйныс-Айрыс** (, тәрҗемә - "Яхшы Җилләр") — Аргентина башкаласы. Аргентинаның иң зур шәһәре, төп мәгърифәт үзәге.

Халык саны — 2 891 082 кеше (2010).

## Тарих

Шәһәр ике тапкыр салынган. Беренче тапкыр Педро де Мендоса 1536 елда нигезләгән. 1541 елда индеец һөҗүме нәтиҗәсендә шәһәр яндырып бетерелгән.

1580 елда Хуан де Гарай шәһәрне яңадан сала. Башта шәһәр Перу патшалыгына кергән.

1776 елда Буэнос Айрес яңа нигезләнгән Рио-де-ла-Плата Вице-Патшалыгы башкаласы булган.

1806 елда Британнар гаскәрләре тарафыннан басып алынган.

1810 елда - Май инкыйлабы нәтиҗәсендә Испания идарәчесе бәреп төшерелгән, Аргентина беренче милли хөкүмәте - Беренче Хунта - төзелгән.

20 гасырда шәһәр - мөһаҗирлек үзәгенә әверелгән.

1913 Көньяк Американың беренче метро төзелеше башланган.

1978 елда Бөтендөнья футбол чемпионаты үткәрелгән.

Глобальлек мәгънәсе буенча Көньяк Американың төп шәһәре (2012).

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Буэнос-Айрес
Орду Мәлик

**Орду Мәлик**  яки Урда Мәлик (tat. lat. ''Ordu Mälik'', اوردو ملک, үл. 1361)  - Алтын Урда ханы  (сентябрь-октябрь 1361).  Алтын Урданың низаглашу чорында идарә иткән хан.

## Тарих

Хызыр 1361 елда үтерелгәннән соң  аның улы Тимер Хуҗа һәм энесе Мурад арасында хакимият өчен көрәш башланган. Тимер Хуҗа кыска вакытта хакимияткә килгән, ләкин Мурад Гөлстан шәһәрендә хакимиятне алган.

Дәүләтнең көнчыгышыннан килгән Орду Мәлик 1361 елның сентябрендә Сарай шәһәрен басып алган. Тимер Хуҗа башкаладан качканнан соң Орду Мәлик ай дәвамында хакимиятта торган.

Үзәк хакимият зәгыйфләнгәннән соң Идел буе Болгары Олысы әмире - Булат Тимер Идел буе Болгар дәүләте бәйсезлеген игълан иткән.

Бату токымыннан чыккан Килдебәк Алтын Урда аксөякләрен үз ягына тартып 1361 елның октябрендә Сарай шәһәрен басып алган, сугышта Урда Мәлик вафат булган.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Вальпараисо

**Вальпараисо** () — Чилидагы шәһәр һәм төп диңгез лиманы. Зурлыгы һәм әһәмияте буенча Чилиның икенче шәһәре (Сантьягодан соң).

Халык саны — 270 242 кеше (2002).

## Тарих
1544 елда нигезләнгән.

## Кардәш шәһәрләр
*  Новороссийск, Россия (1968 елдан)
*  Әдис, Украина (1999 елдан)

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Чили шәһәрләре
Монтевидео

**Монтевидео** () — Уругвай башкаласы. Халык саны — 1 973 380 кеше (2009).
Атлантик океаны Ла-Плато култыгының сул ярында урнаша.

Хәзерге вакытта Монтевидео шәһәрендә 49% Уругвай халкы тора.

## Тарих
1726 елда нигезләнгән.

1680 елда Португалия диңгез сәяхәтчеләре тарафыннан Буйныс-Айрыс шәһәренә каршы урнашкан Колония-дель-Сакраменто кирмәне салынган. Шушы кирмән контрабанда эшләре өчен кулланылган.

1729 елда Испания контрабандага каршы көрәшкән өчен Монтевидео шәһәрен салынган.

1750 елда Монтевидео тулысынча Испания биләмәсе булып танылган.

1816 елда португал-бразил гаскәрләре тарафыннан басып алына.

1828 елда Уругвай башкаласы итеп игълан ителгән.

1836-1852 елларда Аргентина гаскәрләре тарафыннан һөҗүм ителә.

Англия һәм Франция Буйныс-Айрысны камап алу нәтиҗәсендә Монтевидео 9 ел дәвамында бәйсезлек өчен сугыша.

1852 елда Уругвай үз бәйсезлеген сугышта яклаган.

1930 елда Монтевидео шәһәрендә Бөтендөнья футбол чемпионаты үткәрелә. Уругвай такымы - беренче дөнья футбол чемпионы булды.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Башкалалар
Төркем:Уругвай шәһәрләре
Антофагаста

**Антофагаста** () — Чилида урнашкан шәһәр һәм төп диңгез лиманы. Халык саны — 296 905 кеше (2002).

## Тарих
Борынгы вакытта Инк Империясенә кергән урын.

Шәһәр 1868 елда Боливия хөкүмәте тарафыннан нигезләнгән. 1879 елда Чили гаскәрләре Антофагаста шәһәрен басып алган.

Икътисады файдалы казылмалар нигезендә үскән.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Чили шәһәрләре
Ватандашлар хокукы (милек һәм хосусый хокук)

**Ватандашлар хокукы ** - хосусый () һәм иҗтимагый хокуклар ().

Русиядә һәм элекке ССРБ илләрендә хосусый һәм ачык хокук дип йөртелә, инглиз-саксон хокук системасында - элекке булган хөкем карары нигезендә хокук яки прецедент хокукы - гомуми хокук () дип йөртелә.

**Хосусый хокук** () - хосусый мәнфәгатьләрен, бәйсезлеген, мөлкәт эшчәнлеген тартипка салучы хокук фәннәренең тармагы.

**Иҗтимагый хокук** ()  - иҗтимагый, гомуми мәнфәгатьләрне яки гомумдәүләт мәнфәгатьләрен тартипка салучы хокук фәннәренең тармагы. Гомуми хокук мөнәсәбәтләренең яклары тигез хокуклы түгел. Мөнәсәбәтләрнең бер ягыннан дәүләт, дәүләт оешмасы яки  урындагы кеше тора. Дәүләт хакимияте шушы мөнәсәбәтләрен тартипка сала.

**[[Ватандашлар хокукы]]** - милек, хосусый, мөлкәт һәм мөлкәт түгел хокукларына багышланган хокук фәннәренең тармагы.

Инглиз-саксон илләрендә ватандашлар хокукы - роман-герман хокукый гаиләдә таралган **җинаятьчел булмаган** хокукый системалар.

Бүгенге Русиядә ватандашлар хокукы - хокук тармагыннан иң мөһиме. Үзгәрешләр нәтиҗәсендә Русиядә ватандашлар хокукы Ауропа илләренең ватандашлар хокукына якын.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Гражданское право  Отрасли права в Юриспруденции. Спектор, Киев 2011.
* Гражданское право. Братусь С. Н. Юридическая энциклопедия / Отв. ред. Б. Н. Топорнин. — М.: Юристъ, 2001. ISBN 5-7975-0429-4.
* Гражданское право. Диаконов В. В. Гражданское право РФ (Общая часть): Учебное пособие. // Allpravo.Ru — 2003.

Төркем:Хокук
Булат Тимер

**Булат тимер** яки Булаттимер (tat. lat. ''Bulat Timer'',ﺒِوﻟﺎﺖ ﺗﻳﻣﺌﺭ, 1368-1340)  - Алтын Урда әмире, аксөякләренең вәкиле, Идел буе Болгары хакиме (әмире) 1361-1367 елларда.

## Тарих

1361 елда Сарай шәһәрендә түнтәрелеш нәтиҗәсендә Хызыр хан үтерелгәннән соң Булат Тимер Сарайдан Идел буе Болгары Олысына качкан.
### Идел буе Болгары Олысын басып алу һәм бәйсезлеген игълан итү
1361 елда Булат Тимер үз гаскәре белән Болгар шәһәрен зыян китереп басып ала. Тиздән Булат Тимер бөтен Идел буе Болгары һәм болгарга элегрәк буйсынган җирләрен буйсындырып Идел буе Болгары Олысы бәйсезлеген игълан иткән. 
### Тышкы сәясәт
Идел буе Болгары Алтын Урдадан аерып якындагы җирләрне басып алган һәм Түбән Новгород кенәзлеген кушканчы булган. Ләкин Пьяна елгасында 1367 елда Булат Тимер берләшкән Мәскәү һәм Сүздәл гаскәрләренә җиңелгән.
### Вафат
1367 елда Болгар шәһәренә каршы яңа Алтын Урда ханы Газиз яу белән барган.

Булат Тимер  Газиз ханга каршы үзара сугышта Сарай әл-Җадид каласында вафат булган.
## Идел буе Болгары Булат Тимер вафатыннан соң
Рус чыганаклары икенче бер ханның — Хәсәннең, Алтын Урда тәхетеннән төшерелгәч, төньякка качуын һәм үзен Болгар әмире дип игълан итүен язалар. (Елъязмаларда ул Асан, Осан исеме белән 1370 һәм 1376 елларда телгә алына.)
### Бәйсезлеге тәмамы
XIV йөзнең 70 нче еллар азагында Орыс хан, ягъни Мөхәммәт, үзенең төмәне Мамай белән берлектә, Алтын Урданы яңадан берләштерүгә ирешә. Идел буе Болгары аңа янәдән 1375 елда буйсына һәм бәйсезлеген югалта. 
## Тәңкәләр
Булат Тимер 1366-1367 Җәнибәк 2 яки Газиз исеме астында үз тәңкәләрне суккан.

Кайбер тарихчылар Булат Тимер Пулат-Тимер яки Мир Пулад хан  белән бутыйлар.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Идел буе Болгары
Консепсьон (провинция, Чили)

**Консепсьон** () — Био-Био провинциясе. Мәркәзе Консепсьон шәһәре.

Провинцияның мәйданы — 3 439,3 км². Халык саны — 912 889 кеше (2002 ел). Халык тыгызлыгы — 265 кеше/км².

## Сылтамалар
* Провинцияның рәсми сайты

Төркем:Био-Био
Төркем:Чили провинцияләре
Могилёв

**Могилёв** (, , , ) — Беларус шәһәре, Могилёв өлкәсенең административ үзәге. Культура һәм икътисад Могилёв өлкәсенең үзәге. Шулай ук шәһәрдә урнашканнар шундый оешмалар ничек Химволокно, Лифтмаш, Строммаш һәм башкалар.

Халык саны — 300 мең тиресе кеше.
Шәһәрдә  шулай да 40 мәктәп, 4 лицей, 3 университет (Машиналар төзү, Технология, Педагогия) бар.
## География
### Климат




## Тарих
### [[1812 елгы сугыш]]

1812 елның 12 июнендә 600-меңле Наполеон гаскәре Россиягә бәреп керә. Өч тапкыр санаучы өстенклекле дошман алдыннан рус гаскәре чигенә башлады. 11 июльнә, 12 км Могилёвдан көньяк-көнбатышрак, Салтановка һәм Фатово авыллары арасында,  генерал-лейтенант Николай Раевский җитәкчелегендәге 7-нче пехота корпусы  һәм Луи Даву җитәкләгән француз гаскәренә каршы Салтановка кырындагы сугушны башладылар. 2-нче Көнбатыш армиясының күпчелек көчен Днепр елгасы аша йөзеп чыгыну французлардан читкә юнәлдеру өчен, рус гаскәрләре французлар белән капма-каршы сугыш башларга мәҗбүр булганнар.

### [[Беренче бөтендөнья сугышы]]
Беренче бөтендөнья сугышы вакытында (август 1915 — ноябрь 1917) Югары башкомандующий ставкасы урнашкан, шәһәрдә Россия императоры Николай II яшәгән.

### [[Икенче бөтендөнья сугышы]]
#### [[Смоленск бәрелеше (1941)|Смоленск бәрелеше]]
26 июльне совет гаскәрләре Могилёвны калдырдылар (карагыз Могилёвны саклау).

## Халык

Милли состав (2009): беларуслар — 87,4%, руслар — 7,3%, украиннар — 1,1%.

## Истәлекле урыннар
* Ленин урамы, Европаның 18-нче гысыр стиленда төзелгән
* Театр, 19-нче гасырда төзелген һәм башкалар.
## Кардәш шәһәрләр
#  Шымкент, Казакъстан
#  Виллербан, Франция
#  Пенза, Россия
#  Тула, Россия
#  Киреч, Украина
#  Бардейов, Словакия
#  Габрово, Болгария
#  Клайпеда, Литва
#  Влоцлавек, Польша
#  Айзенах, Алмания
#  Крагуевац, Сербия
#  Звенигород, Россия
#  Сумгайыт, Азәрбайҗан
#  Николаев, Украина
#  Тәбриз, Иран
#  Тубыл, Россия

## Искәрмәләр

Төркем:Беларус өлкә үзәкләре
Төркем:Могилёв
Гомуми хокук

**Гомуми хокук** (), шулай ук прецедент хокукы —  бердәм элек булган (охшаш очрак — прецедент) хөкем карары нигезендә системасы, гомуми — Бөекбритания өчен, гаделлек хокукы беррәттән ()  — Инглиз-саксон илләрендә төп әһәмиятенә ия булучы хокук.

Роман-герман хокукый гаиләсе яки **кыйтга хокукый системасы** — Рим хокукы нигезендә барлыкка килгән хокук. Кыйтга Аурупасының (шул исәптән Россия)  илләренең хокукый системаларын берләштерә, инглиз-саксон хокукый системасыннан (гомуми хокук) аерылып тора.

Роман-герман хокукый гаиләсендә төп хокук чыганагы — **канун**. Инглиз-саксон хокукый системасында (**гомуми хокук**) — төп хокук чыганагы —  **элекке булган хөкем карары** яки прецендент хокукы тора.

Патшалык мәхкәмәсенең тәҗрибәсе һәм җирле хокукый гореф-гадәтләре нигезендә 13-14 гасырда барлыкка килгән. Гомуми хокук системасында  элек булган (охшаш очрак) мәхкәмә карары (прецедент)- хокук чыганагы булып тора.

## Әдәбият

*    Берман Г. Дж. Западная традиция права: эпоха формирования = Law and Revolution: The Formation of the Western Legal Tradition / Пер. с англ. Н. Р. Никонова при участии Н. Н. Деевой. — 2-е изд. — М.: Изд-во МГУ: Издательская группа ИНФРА-М — НОРМА, 1998. — 624 с. — 3000 экз. — ISBN 5-211-03624-7
*    Давид Р., Жоффре-Спинози К. Основные правовые системы сосвременности = Les grans systemes de droit contemporains / Пер. с фр. В. А. Туманова. — (оригинал — 11 edition, 2002). — М.: Междунар. отношения, 2009. — 456 с. — ISBN 978-5-7133-1340-1
*    Oliver Wendell Holmes, Jr. The Common Law.

Төркем:Хокук
Россия империясе армиясе (1812)

**Россия гаскәре 1812 елда** — 1812 елгы Ватан сугышында Наполеон Бөек гаскәре өстеннән җиңгән Россия империясенең кораллы көчләре.
## Төзелеш

Сугыш тарихчысы Керсановский буенча Россия империясенең гаскәре 1812 елның июнендә төзелеше .

## 1-нче Көнбатыш гаскәре
**Сәргаскәр**: инфантерия генерал Михаил Барклай де Толли
* **<big>[[1-нче җәяүле гаскәр корпусы]]</big>**: генерал-лейтенант Пётр Витгенштейн
** **[[5-нче җәяүле гаскәр дивизиясы]]**: генерал-майор Г. М. Берг
*** **1-нче бригада**: генерал-майор Кирилл Казачковский
**** **[[Севск җәяүле гаскәр полкы]]**: полковник Фёдор Луков
**** **[[Калуга җәяүле гаскәр полкы]]**: майор Иван Савинич
*** **2-я бригада**: генерал-майор Александр Сибирский
**** **[[Пермь җәяүле гаскәр полкы]]**: майор Иван Баумгартен
**2-нче җәяүле гаскәр корпусы (генерал-лейтенант К.Ф.Багговут, позднее ???)
**3-нче җәяүле гаскәр корпусы (генерал-лейтенант Н.А.Тучков 1-й,позднее Строганов, Павел Александрович и Голицын, Дмитрий Владимирович)
**4-нче җәяүле гаскәр корпусы (генерал-лейтенант граф П.А.Шувалов, позднее А.И.Остерман-Толстой)
**5-нче резерв (гвардия) корпусы (Цесаревич Константин Павлович)
**6-нчы җәяүле гаскәр корпусы (инфантерия генералы Д.С.Дохтуров)
**1-нче атлы  гаскәр корпусы (генерал-адъютант Ф.П.Уваров)
**2-нче атлы  гаскәр корпусы (генерал-адъютант барон Ф.К.Корф)
**3-нче атлы  гаскәр корпусы (генерал-майор граф П.П.Пален 3-й)
**Очучан казаклар корпусы (атлы гаскәр генералы М.И.Платов)

## 2-нче Көнбатыш гаскәре
*:(инфантерия генералы кенәз П.И.Багратион, А.П.Тормасов) — 46 бат., 52 эск., 9 каз.п., 168 ор.
**7-нче җәяүле гаскәр корпусы (генерал-лейтенант Н.Н.Раевский)
**8-нче җәяүле гаскәр корпусы (генерал-лейтенант Н.М.Бороздин)
**4-нче атлы  гаскәр корпусы (генерал-майор граф К.К.Сиверс)
*3-нче Резерв Обсервацион гаскәре
*: атлы гаскәр генералы А.П.Тормасов, П.В.Чичагов) — 60 бат., 76 эск., 10 каз.п., 168 ор.
**Корпус атлы гаскәр генералы С.М.Каменского 1-го (позднее Щербатов, Алексей Григорьевич)
** генерал-лейтенант Е.И.Марков
** генерал-лейтенант Ф.В.Остен-Сакен
**Атлы гаскәре корпусы генерал-майора графа К.О.Ламберта
*Дунай гаскәре
*:(адмирал П.В.Чичагов) — 51 бат., 70 эск., 11 каз.п., 202 ор.
**1-нче корпус (инфантерия генералы граф А.Ф.Ланжерон)
**2-нче корпус (генерал-лейтенант П.К.Эссен 3-й)
**3-нче корпус (генерал-лейтенант А.Л.Воинов)
**4-нче корпус (генерал-лейтенант А.П.Засс)
* Гаскәр резервы  (генерал-лейтенант И.В.Сабанеев)
* Сербиядә кор
*:(генерал-майор Н.И.Лидерс) — 9 бат., 10 эск., 2 каз.п.
*Рига корпусы
*:(генерал-лейтенант И.Н.Эссен 1-й) — 42 бат.
* Финляндия корпусы
*:(генерал-лейтенант Ф.Ф.Штейнгель) — 32 бат., 8 эск., 3 каз.п., 102 ор.
*1-нче резерв корпусы
*:(генерал-адъютант барон Е.И.Меллер-Закомельский) — 27 бат, 33 эск
*2-нче резерв корпусы
*:(генерал-лейтенант Ф.Ф.Эртель) — 18 бат., 6 эск., 3 каз.п.
*Смоленск резерв корпусы
*:(генерал-адъютант барон Ф.Ф.Винцингероде) — 27 бат., 12 эск., 96 ор.
*Калуга резерв корпусы
*:(инфантерия генералы М.А.Милорадович) — 42 бат., 18 эск.

## Чыганаклар һәм сылтамалар


Төркем:1812 елгы Ватан сугышы
Кенәз Игорь (мәгънәләр)

'''Кенәз Игорь:
* Игорь Рюрик улы (878 тирәсе — 945) — рус кенәзе, Борынгы рус дәүләте җитәкчесе һәм Рюрик улы, елъязмасы буенча.
* Игорь Глеб улы (?—1195)— рус кенәзе, кенәз Глеб Ростислав улының улы, рязань кенәзе.
* Игорь Святослав улы (1151—1202)  — рус кенәзе 
## Мәдәнияттә
* «Кенәз Игорь» — Александр Бородин операсы.
Ватандашлар хокукы

**Ватандашлар хокукы** яки **роман-герман хокукый гаиләсе** — милек, хосусый мөлкәт һәм мөлкәт булмаган хокукларга багышланган хокук фәннәренең тармагы.

**Роман-герман хокукый гаиләсе** яки **кыйтга хокукый системасы** — Рим хокукы нигезендә барлыкка килгән хокук. Кыйтга Аурупасының (шул исәптән Россия)  илләренең хокукый системаларын берләштерә, инглиз-саксон хокукый системасыннан (гомуми хокук) аерылып тора.

**Роман-герман хокукый гаиләсендә** төп хокук чыганагы — **канун**. Инглиз-саксон хокукый системасында (гомуми хокук) — төп хокук чыганагы —  **элекке булган хөкем карары** яки прецедент хокукы тора.

Кыйтга системасында хокук тармаклары төгәл бүленә, һәрбер хокук тармагында — хосусый һәм иҗтимагый хокукый кече тармагы бар.

**Иҗтимагый хокук** — идарә, җинаятьчел, конституцион һәм халыкара иҗтимагый хокукларга карыйлар.

**Хосусый хокук** — ватандашлар, гаилә, хезмәт хокукларына карыйлар. Күбесе роман-герман хокукый гаиләсенең илләрендә язылган конституция бар.

Элекке ССРБ илләрендә ватандашлар хокукы — мөлкәт һәм хосусый мөлкәт булмаган мөнәсәбәтләрне тәртипкә салучы хокук тармагы булып санала. Инглиз-саксон хокук системасында — элекке булган хөкем карары нигезендә хокук яки прецендент хокукы — гомуми хокук дип йөртелә.

Бүгенге Россиядә ватандашлар хокукы — хокук тармагының иң мөһиме. Үзгәрешләр нәтиҗәсендә Россиядә  ватандашлар хокукы көнбатыш илләренең ватандашлар хокукына якын тора.

## Моны да карагыз
Гомуми хокук
## Әдәбият
* Гражданское право  Отрасли права в Юриспруденции. Спектор, Киев 2011.
* Гражданское право. Братусь С. Н. Юридическая энциклопедия / Отв. ред. Б. Н. Топорнин. — М.: Юристъ, 2001. ISBN 5-7975-0429-4.
* Гражданское право. Диаконов В. В. Гражданское право РФ (Общая часть): Учебное пособие. // Allpravo.Ru — 2003.

Төркем:Хокук
Мурад

**Мурад** (tat. lat. ''Murad'', مراد, үл. 1364)  - Алтын Урда ханы  (сентябрь 1362- 1364 көзе).  Алтын Урданың низаглашу чорында идарә иткән хан.

## Тарих
Искәндәр кулъязмасы буенча Мурад - Урда-Шәих улы (Ак Урдадан чыккан), Никон кулъязмасы буенча - Хызыр хан улы.

1362 елда Мурад Идел буенда Килдебәкне җиңгәннән соң Сарай тәхетен басып алган. Мурадка каршы бәкләрибәк Мамай һәм Габдулла хан яу белән чыкканнар.

Мурад идарә итү чорында низаглашу күбәйгән, кайбер Алтын Урда өлешләре дәүләттән аерылып чыкканнар: Хәрәзм, Идел буе Болгары.

Алтын Урдада ике хакимият чынында килеп чыккан: Мамай яклаган Габдулла хан (Мамай Урдасы) һәм Мурад хан Сарай шәһәрендә. Дошманнар арасында үзара сугыш бертуктаусыз барган.

Башта Мурадта сәяси һәм хәрби көчләр булган һәм чит илләр аның белән исәпләшәләр. Ике елдан соң Мурад хакимияте зәгыйфьләнгән һәм кыска вакытка Мир Пулад башкала тәхетен басып алган.

Искәндәр кулъязмасы буенча Мурад өч ел дәвамында хакимияттә булганнан соң баш вәзир Ильяс тарафыннан үтерелгән булган.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Почекаев Р. Ю. Пулад, или Загадочный хан смутного времени // Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 145-146. — 408 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Инфантерия генералы

**Инфантерия генералы**  — Россия империясенда җәяүле гаскәрләрдә «Табель о рангах» белән билгеләнгән II класс генерал дәрәҗәсе. Югары генерал дәрәҗәсе, 1722 елгы «Табель о рангах» белән билгеләнгән, XVIII гасырның азагына хәтле, генерал-аншеф  дәрәҗәсе белән алмаштырылган.

1796 елның 29 ноябренда импиратыр Павел I тарафыннан кертелгән. II класска туры килгән, «Галиҗәнап» (Ваше высокопревосходительство)  мөрәҗәгате белән.

Инфантерия генералы - җәяүле гаскәр, укчы өлеше генерал-инспекторы, хәрби округ сәргаскәре, зур хәрби берләшмә башлыгы вазифасын башкара алган.

1917 елның 16 (29) декабрендә СҺК декреты белән «Об уравнении всех военнослужащих в правах» дәрәҗәне юкка чыгарылган.

Бүгенге мәгънәдә  — генерал-полковник.

## Танылган инфантерия генераллары
* Пётр Багратион,
* Михаил Милорадович
* Алексей Тормасов
* Дмитрий Дохтуров
* Николай Муравьёв-Амурский
* Николай Муравьёв-Карсский
* Михаил Скобелев 
* Николай Юденич
* Лавр Корнилов

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

## Әдәбият
# Волков С. В. Русский офицерский корпус. М., 1993. С. 38-49.
# Ганичев П. П. Воинские звания. М., 1989. С.119.
# Троицкий С. М. Русский абсолютизм и дворянство в XVIII веке. М., 1974. С. 88, 92, 368—370.
# Шестаков А. В. Экономика и право: Энциклопедический словарь. М., 2000.
 
## Шулай ук карагыз
* Хәрби званиесы
* Ранглар турында табель
* Россия һәм ССРБ хәрби званиялары тарихы

Төркем:Җәяүле гаскәр
Төркем:Сугыш тарихы
Төркем:Хәрби званиесы
Төркем:Россия Хәрби көчләрендә хәрби званиялары
Төркем:Ранглар турында табель
Таможня

**Таможня** яки **тамгаханә** (tat. lat. ''Tamğaxanä'') - тауарларны, транспортны, һәм башка кирәк-яракларны таможня чиге аша күчерүне, тамгаханә тәртибен,  салым түләүләрен, тамгаханә тикшерүен һәм тамгаханә теркәлүен  тәэмин итүче дәүләт оешмасы.

Таможня бәясе-таможня түләүләрен (пошлиналарны, таможня җыемнарын, акцизларны, НДС) исәпләү максатларында билгеләнә торган товар бәясе. Асылда салым базасы булып тора. Шулай ук товар бәясенә бәйле сәүдә-икътисадый мөнәсәбәтләрне дәүләти җайга салуның башка чараларын куллану өчен кулланыла, шул исәптән тышкы сәүдә алыш-бирешләренә валюта контролен һәм дәүләтнең закон актлары нигезендә банкларның исәп-хисапларын да кертеп. Декларант тарафыннан билгеләнә, әмма билгеләүнең дөреслеге таможня органнары тарафыннан контрольдә тотыла. Россиядә кулланыла торган таможня бәясен билгеләү методлары дөнья практикасында кабул ителгән таләпләргә туры килә.

## Сүз чыгышы
*Таможня* сүзе *тамга* сүзеннән килеп чыккан һәм татарча *тамгаханә* дип тә йөртелә. Тамгаханә системасы Алтын Урда дәверендә барлыкка килгән. Алтын Урда эченә Рус Олысы дә кергән, ләкин рус теленең грамматикасы буенча татар Тамгаханә сүзен Таможня итеп бозып үзгәртелгән.

Казан ханлыгын һәм башка татар ханлыкларын буйсындырганнан соң рус дәүләте чукындыру һәм руслаштыру сәясәтен үткәрү нәтиҗәсендә татар теленә Тамгаханә сүзе урынына таможня сүзен көчләп кертелгән һәм еш кулланыла.

Тамганың  икенче мәгънәсе - сәүдә салымы.

## Тарих
Россиядә Алтын Урда дәверендә барлыкка килгән тамгаханә системасы 1649 елда "Соборное Уложение" буенча үзгәртелгән, 1653 елда Таможня низамыкабул ителгән. Октябрь Инкыйлабына кадәр таможня хезмәте финанс министрлыгы эчендә булган.

## Товарларны рәсми белдерү

### Россиядә
Россия кануннары буенча товарларны рәсми белдерү тамгаханә белдерү кәгазендә яки башка  язу,  сөйләм,  электрон ысул ярдәмендә Тамгаханә оешмасына бирелә.

### Ауразия Тамгаханә Берлеге
Ауразия Тамгаханә Берлегендә (Россия, Беларус, Казакъстан) таможня белдерүе - язу яки электрон формада таможня белдерү кәгазе ярдәмендә Тамгаханә оешмасына тапшырыла.

## Һөнәр бәйрәме

Халыкара тамгачы көне 26 гыйнварда бәйрәм ителә.

## Искәрмәләр

## Сылтама
* Россия федераль тамгачы  хезмәте 

Төркем:Таможня эше
Таможня берлеге

**Таможня берлеге** (*'Тамгаханә берлеге*)  - ике һәм аннан да күбрәк илләр арасында үзара сәүдәдә таможня салымнарын юкка чыгару турында килешү (дәүләтара килешү), күмәк сәүдәне башка илләрдән яклау формасы. Таможня берлеге бердәм таможня территориясен булдыра.

Гадәттә таможня берлегенең әгъзалары дәүләтара оешмалар булдыралар. Чынында таможня берлеге дәүләтара бергәлек булып тора.

## Тамгаханә берлекләре

* Анд берләшмәсе
* Бенилюкс
* Көнчыгыш Африка берләшмәсе
* Герман таможня берлеге
* Европа берлеге
* Европа икътисади берләшмәсе
* Бердәм икътисади киӊлек
* Меркосур
* Евразия Таможня Берлеге
* Көньяк Африка Таможня Берлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Таможня эше