open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Элементар кисәкчек

Кисәкчекләр физикасында, субструктурасының булуы беленмәгән кисәкчеккә **элементар кисәкчек** яки **фундаменталь кисәкчек** диелә. Элементар кисәкчекнең чынлап субструктурасы булмаса, димәк ул галәмне булдырган барлык башка кисәкчекләрнең элементы.  Кисәкчекләр физикасының стандарт моделенда элементар кисәкчекләргә фундаменталь фермионнарны (үзенә кварклар, лептоннар, һәм аларның антикисәкчекләрне ала), һәм фундаменталь бозоннарны (үзенә калибрлау бозоннарын һәм  Һиггс бозонын ала) керәләр. Элементар кисәкчекләр кечкенәрәк кисәкчекләрдән төзелмәсәләр дә, алардан кайберәүләре җиңелрәк кисәкчеләргә әйләнә ала (зәгыйф мөнәсәбәт кагыйдәләре нигезендә).

## Искәрмәләр

### Әдәбият
*Feynman, R.P. & Weinberg, S. (1987) *Elementary Particles and the Laws of Physics:  The 1986 Dirac Memorial Lectures*. Cambridge Univ. Press.
*Ford, Kenneth W. (2005) *The Quantum World*. Harvard Univ. Press.
*
*:en:John Gribbin (2000) *Q is for Quantum – An Encyclopedia of Particle Physics*. Simon & Schuster. ISBN 0-684-85578-X.
*Oerter, Robert (2006) *The Theory of Almost Everything: The Standard Model, the Unsung Triumph of Modern Physics*. Plume.
*Schumm, Bruce A. (2004) *Deep Down Things: The Breathtaking Beauty of Particle Physics*. Johns Hopkins Univ. Press. ISBN 0-8018-7971-X.
*
*
*

### Дәреслекләр
* Bettini, Alessandro (2008) *Introduction to Elementary Particle Physics*. Cambridge Univ. Press. ISBN 978-0-521-88021-3
*Coughlan, G. D., J. E. Dodd, and B. M. Gripaios (2006) *The Ideas of Particle Physics: An Introduction for Scientists*, 3rd ed. Cambridge Univ. Press. An undergraduate text for those not majoring in physics.
* Griffiths, David J. (1987) *Introduction to Elementary Particles*. John Wiley & Sons. ISBN 0-471-60386-4.
*
*Perkins, Donald H. (2000) *Introduction to High Energy Physics*, 4th ed. Cambridge Univ. Press.

## Сылтамалар
* Particle Data Group

* Greene, Brian, "*[http://www.pbs.org/wgbh/nova/elegant/part-flash.html Elementary particles]*", The Elegant Universe, NOVA (PBS)
* particleadventure.org, a well-made introduction also for non physicists
* CERNCourier: Season of Higgs and melodrama 
* Pentaquark information page 
* Interactions.org, particle physics news
* Symmetry Magazine, a joint :en:Fermilab/:en:SLAC publication
* "Sized Matter: perception of the extreme unseen" , Michigan University project for artistic visualisation of subatomic particles
* Elementary Particles made thinkable, an interactive visualisation allowing physical properties to be compared

Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Субатомик кисәкчекләр
Төркем:Квант механикасы
Төркем:Элементар кисәкчәләр физикасы
Төркем:Квант кыры теориясе
Кызылъяр (мәгънәләр)

**Кызылъяр**, Кызыл Яр:

## Шәһәрләр
* Кызылъяр, Красноуфим
* Кызылъяр, Петропавел
* Кызылъяр, хәзерге Мелитополь (Украина, Запорожье өлкәсе)

## Авыллар
#### Татарстан
* Кызылъяр — Балык Бистәсе районы авылы.
* Кызылъяр — Баулы районы авылы.
* Кызылъяр — Мөслим районы авылы (Симәк авыл җирлеге).
* Кызылъяр — Мөслим районы авылы (Түбән Табын авыл җирлеге).
* Кызыл Яр — Югары Ослан районы авылы.
#### Башкортстан
* Кызылъяр — Архангел районы авылы.
* Кызылъяр — Бүздәк районы авылы.
* Кызылъяр — Гафури районы авылы.
* Кызылъяр — Зиянчура районы авылы.
* Кызылъяр — Иглин районы авылы.
* Кызылъяр — Илеш районы авылы.
* Кызылъяр — Күгәрчен районы авылы.
* Кызылъяр — Кырмыскалы районы авылы.
* Кызылъяр утары — Мәләвез районы авылы.
* Кызылъяр — Нуриман районы авылы.
* Кызылъяр — Стәрлебаш районы авылы.
* Кызылъяр — Ярмәкәй районы авылы.
#### Киров өлкәсе
* Кызылъяр — Нулин районы авылы.
#### Ырынбур өлкәсе
* Кызыл Яр — Северный районы авылы.
#### Чуашстан
* Кызыл Яр — Алатыр районы авылы.
* Кызыл Яр — Кызыл Чутай районы авылы.
## Һидронимнар
*  Кызылъяр — Учалы районы биләмәсендә агучы елга.
## Моны да карагыз
* **[[Красный Яр (мәгънәләр)|Красный Яр]]**

Төркем:Топонимнар
Төркем:Ойконимнар
Төркем:Һидронимнар
Квант кушуы

**Квант кушуы** яки **квант суперпозициясе** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Квант_кушуы Kvant quşuı]*) - халәтләрнең кушуы, классик механика тәгъбирендә мөмкин булмаган капма-каршы халәтләрнең кушуы.

Әгәр  \Psi_1 \  һәм  \Psi_2 \  - квант системасын тасвирлаучы дулкынча функцияләр булсалар, аларның сызыкча кушуы  \Psi_3 = c_1\Psi_1 + c_2\Psi_2 \  - әлеге системасының ниндидер квант халәтен дә тасвирлый.

Әгәр  |\Psi_1\rangle -халәтендә  \hat f \ -физик зурлыкның үлчәве  f_1 \ -нәтиҗәсен, ә  |\Psi_2\rangle -халәтендә  f_2 \ -нәтиҗәсен бирсә, шунда  |\Psi_3\rangle —халәтендә физик зурлыкның үлчәве  f_1 \ -нәтиҗәсен  |c_1|^2 \ -ихтималлыгы белән яки   f_2 \ -нәтиҗәсен  |c_2|^2 \ -ихтималлыгы белән күрсәтә.

## [[Шрөдингер мәчесе]] квант сәерлеге

Популяр квант парадоксы - "Шрөдингер мәчесе" - квант кушуы сәерлеген (макроскопик күзатүче карашыннан) күрсәтә: квант кушуы буенча Шрөдингер мәчесе исән Шрөдингер мәчесе һәм үле Шрөдингер мәчесе суперпозициясенә тигез. Ләкин макроскопик дәрәҗәсендә квант кушуы кулланырга ярамый, шуңа күрә "Шрөдингер мәчесе" парадоксы юк.

"Шрөдингер мәчесе" парадоксы юклыгына карамастан "Шрөдингер мәчесе" мәдәниятендә мәшһүр. "Шрөдингер мәчесе" истәлегенә музыкаль фестивальләр, рәсемнәр, фотоярышлар бар.

## Моны да карагыз
* Шрөдингер мәчесе
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше

## Әдәбият

*    Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 5-е изд. Наука, 1976. — 664 с.
*    Боум А. Квантовая механика: основы и приложения. М.: Мир, 1990. — 720 c.
*    Дирак П. Принципы квантовой механики. 2-е изд. М.: Наука, 1979. — 480 с.
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Квантовая механика (нерелятивистская теория). — Физматлит, 2008. — 800 с. — («Теоретическая физика», том III). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9221-0530-9
* "Шрёдингер ходил по комнате в поисках нагадившего котёнка, а тот сидел в коробке ни жив, ни мертв." Шигъри ярыш.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Квант буталчылыгы

**Квант буталчылыгы** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Квант_буталчылыгы Kvant butalçılığı]*) - квант механикасының күренеше, ике һәм күбрәк квант халәтенең үзара бәйлелеген күрсәтә. 

Локальлек принцибы мантыйгый каршылыкны тудыра: әгәр объектлар теләгән тәэсир итешүләр чикләреннән ераклашсалар да, алар барыбер үзара бәйле кала бирә. Мәсәлән, ике фотон буталган халәттә булган очракта, беренче фотонның спинын үлчәп, аның спиральлеге уңай булса, димәк икенче фотонның спиральлеге һаман тискәре була һәм киресенчә. (Спиральлек - хәрәкәт юнәлешенә спинның проекциясе) 

Квант буталчылыгы Эйнштейн һәм Бор арасында 1927 елда зур фәнни бәхәсне тудыра. Эйнштейн детерменизм ягын яклый, ә Бор статистик мәсләкне (детерменизмсыз) яклый.

Аларның мәшһүр сөйләшүләре буенча:
: Эйнштейн: *Бог не играет в кости*.
: Бор: *не указывай Богу, что ему делать*.
: Эйнштейн: *Вы действительно считаете, что Луна существует, только когда вы на неё смотрите?*
Шушы бәхәснең җиңүчеләре булмаган.

Хәзерге вакытта квант буталчылыгы актив тикшерелә, чөнки аның кулланышы **[[Квант телепортациясе]]**, квант криптографиясе һәм **[[Квант санагы]]** мөмкинлеген бирә.

## Моны да карагыз
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше

## Әдәбият

*    Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 5-е изд. Наука, 1976. — 664 с.
*    Боум А. Квантовая механика: основы и приложения. М.: Мир, 1990. — 720 c.
*    Дирак П. Принципы квантовой механики. 2-е изд. М.: Наука, 1979. — 480 с.
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Квантовая механика (нерелятивистская теория). — Физматлит, 2008. — 800 с. — («Теоретическая физика», том III). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9221-0530-9
*    Баргатин И. В., Гришанин Б. А., Задков В. Н. Запутанные квантовые состояния атомных систем // Успехи физических наук : журнал. — М., 2001. — Т. 171. — № 6. — DOI:10.3367/UFNr.0171.200106c.0625
*    Валиев К. А., Кокин А. А. Квантовые компьютеры: надежды и реальность. — М.: R&C, 2001. — ISBN 5-93972-024-2
*    Килин С. Я. Квантовая информация // Успехи физических наук : журнал. — М., 1999. — Т. 169. — № 5. — DOI:10.3367/UFNr.0169.199905b.0507
*    Квантовая криптография. Идеи и практика / Под ред. С. Я. Килина, Д. Б. Хорошко, А. П. Низовцева. — Минск: Белорусская наука, 2007. — ISBN 978-985-08-0899-8
*    Нильсен М., Чанг И. Квантовые вычисления и квантовая информация = Quantum Computation and Quantum Information. — М.: Мир, 2006. — ISBN 5-03-003524-9

Төркем:Квант механикасыТөркем: Статистик физикаТөркем:Физика төшенчәләре
Аң

*Бу мәкалә* ***[[Фәлсәфә|фәлсәфи]] [[төшенчә]]*** *турында. [[Психология]] фәнендәге [[термин]]ның аңлатмасы өчен, [[Аң (психология)]] мәкаләне карагыз.*

**Аң** - тыштагы яки үз эчендәге берәр әйберне (объектны) тану сыйфаты яки хәле.  Субъектлык, тану, сизгерлек, тәҗрибәне яшәү (сизү) яки хис итү мөмкинлеге, уяу булу, аерым бер шәхес булуны тою, һәм акылның контроль итүче система буларак билгеләнгән иде. Билгеләүдә очраткан кыенлыкларга карамастан, фәлсәфәчеләрнең күбесе аңның нәрсә булуын киң таралган уртак интуитив аңлауның барлыгы белән килешә. :en:Max Velmans һәм Susan Schneider язган *The Blackwell Companion to Consciousness* китабында белдерелгәненчә:  "Билгеле бер мизгелдә таныганыбыз һәрнәрсә аңыбызның бер өлешен билгели; бу сәбәпле аңлы тою тәҗрибәсе бер үз заманда тормышыбызның иң таныш һәм иң серле аспекты булып тора."

Рене Декарт һәм Джон Локк заманыннан бирле фәлсәфәчеләр аңнын табигатен аңларга һәм анын төп сыйфатларын билгеләргә торышалар. Аң фәлсәфәсендәге төп сораулар арасына керүче мәсьәләләр:
*  төшенчәнең фундаменталь *ышанычлылык* (ингл.); 
* аңны кайчан булса *механистик* (ингл.) юлы белән аңлатыла алыначагы; 
* кешечел булмаган аңнын барлыгы һәм аны таный алу юллары; 
* аңның тел белән бәйләнеше; 
* менталь һәм физик халәтләр яки сыйфатлар арасында *дуалистик* (ингл.) аерманы таләп итмәгән юл белән аңны аңлау мөмкинлеге; 
* һәм компьютер яки роботларның аңлы була алу мөмкинлеге.

## Шулай ук карагыз

* Акыл
* Акыл фәлсәфәсе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ''Anthropology of Consciousness'' 
* ''Consciousness and Cognition''
* ''Consciousness & Emotion''
* Consciousness Studies  at the Open Directory Project
* ''Journal of Consciousness Studies''
* ''Psyche''  (ASSC)
* Quantum Mind 
* Evolution and Function of Consciousness Alan Turing Year

Төркем:Игътираф
Төркем:Когнитив нейрология
Төркем:Когнитив психология

Төркем:Психик процесслар
Төркем:Нейропсихологик бәяләү
Төркем:Нейропсихология
Төркем:Феноменология
Төркем:Зиһен фәлсәфәсе
Алтын табан балык

**Алтын табан балык** () — карплылар гаиләсендәге төче су балыгы. Европа hәм Себер сулыкларында киң таралган. Озынлыгы 50 см га кадәр һәм 5 кг авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Аның озынлыгы 9-24 см, авырлыгы 600 г. Яшәвенең 4-5 нче елында җенси җитлегә. Үрчемлелеге 137-300 мең бөртек уылдык. 10-12 ел яшиләр.

Алтын табан балык бөҗәк курчагы, суүсем, детрит, кортлар белән туклана.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: золотой, или обыкновенный карась 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Үзаң

*Бу төшенчәне [[Кемлек (иҗтимагый фәннәр)|кемлек]], [["Мин" төшенчәсе]], [[үз-үзен тану]] һәм [[үзбилгеләү]] белән бутамагыз.*

**Үзаң** (яки *үзаңлылык*, ингл.*self-consciousness*, рус. *самосознание*)- үз-үзен тануның *кискен* (ингл.) сизелүе. Фәлсәфи күзлеге аркылы кабул ителгән үз-үзен тану халәтеннән аермалы буларак, үз шәхсиятенә игътибар бирү, аерым индивид зат буларак барлыгын тану. "Бөтенесе миңа игътибар итә, мине күзәтә" дигән фикердән туа торган узаң(лау) шәхестә үңайсызлык (канәгәтьсезлек) хисен уята ала. Кайберәүләрдә башкаларга караганда үзаң(лау) көчлерәк. Үзаң(лау)дан туучы уңайсызлык хисләре кайвакыт тартынучанлык яки параноя белән бәйле була ала. Шопенһауэр фикеренчә, кеше, үзаңы аркылы, үз ихтыярын ныгыту яки инкяр итүне сайлый ала.

## Читенлек
Үзаңлылыкны сизгәндә, берәү үзенең иң кечкенә хәрәкәтьләрне таный. Шундый тану дәрәҗәсе шәхескә катлаулы хәрәкәтьләрне ясарга киртә куя ала.
Үзаң(лылык) яшьлек чорында бик югары дәрәҗәгә күтәрелә. Үзаңлылыкка таба хроник тенденциясе булган шәхес тартынучан яки интроверт булуы ихтимал.

## Психология
Психологлар шәхси һәм публик үзаң(лылык) халәтләрен аера. **Шәхси үзаң(лылык)** - үзенең эчке шәхсиятен һәм хисләрне тану белән бәйле эшчәнлек. **Публик үзаң(лылык)** - башкаларның күргән шәхсият сыйфатларын тану. Шундый үзаң(лылык) үз-үзен күзәтү һәм иҗтимагый тынычсызлыкка китерә ала. Шәхси һәм публик үзаң(лылык) шәхеснең вакыт күзлегеннән чагыштырмача тотрыклы, шул ук вакытта бер-берсе белән корреляция булмаган сыйфатлары дип билгеләнә.

## Эмоцияләр

## Шулай ук карагыз

*Үз-үзен тану
*Мин төшенчәсе
* Кемлек (иҗтимагый фәннәр)

## Искәрмәләр
*McGaughey, William (2001).  *Rhythm and Self-Consciousness:  New Ideals for an Electronic Civilization*.  Minneapolis: Thistlerose Publications.  ISBN 0-9605630-4-0.
* Laing, R.D. (1960) *The Divided Self: An Existential Study in Sanity and Madness*. Harmondsworth: Penguin (this book has a chapter explaining self-consciousness).



## Сылтамалар
*"Big Brother eyes 'boost honesty'", news.bbc.co.uk, 28 June 2006
*"Selfconsciousness for engineers"

## Моны да карагыз

Төркем:Шәхсият
Төркем:Үз төшенчәләре
Төркем:Аң
Шрөдингер мәчесе

**Шрөдингер мәчесе** (*tat.lat.  Şrödinger mäçese *) - уйдагы тәҗрибә объекты, Эрвин Шрөдингер тарафыннан квант механикасын тәнкыйтләү өчен тәкъдим ителгән, субатом системадан макроскопик системага күчергәндә кыенлыкларны һәм чикләрне күрсәтә.

## Тәҗрибә нигезе

Уйдагы тәҗрибә буенча бер мәче тартмада утыра. Тартма эчендә радиоактив атом төше һәм агулы газ бар. Тәҗрибә үзлекләре буенча бер сәгатьтә төшнең таркалышы ихтималлыгы 50%. Әгәр төш таркалса, агулы газ чыга һәм мәче үлә. Төш таркалмаса, мәче исән кала.

Тартма ачканчы, Квант кушуы буенча атом төше (димәк мәче) 50% ихтималлыгы белән "төш таркалган, мәче үлгән" халәтендә, 50% ихтималлыгы белән "төш таркалмаган, мәче исән" халәтендә була. Шулай итеп мәче үле дә түгел, исән дә түгел икән.

Шушы парадокс субатом системадан макроскопик системага күчергәндә барлыкка килә. Ләкин макроскопик дәрәҗәдә квант механикасы Квант кушуы мәсләге кулланырга ярамый, парадокс чишелә. Дөрес дулкынча халәт "мәче-детектор-төш"-системасында сайлана, "мәче-кеше"-макроскопик системасында сайланып булмый (Төш-субатом, кеше-макроскопик дәрәҗә). Бу Копенһаген аңлатмасы дип исемләнә.

## Шрөдингер мәчесе мәдәнияттә
"Шрөдингер мәчесе" парадоксы юклыгына карамастан, "Шрөдингер мәчесе" мәдәнияттә мәшһүр. "Шрөдингер мәчесе" истәлегенә музыкаль фестивальләр, рәсемнәр, китаплар, фотоярышлар бар. Пәрәвездә "Шрөдингер мәчесе" - көлке рәсемнәре (мемы) бар.

### Шрөдингер мәчесе әдәбиятта
*    Роберт Хайнлайн «Кот, проходящий сквозь стены».
*    Терри Пратчетт «Кот без дураков».
*    Ф. Гвинплейн Макинтайр «В няньках у котика Шрёдингера».
*   П. Б. «История одного эксперимента».
*   Фредерик Пол «Нашествие Квантовых Котов».
*    Николай Байтов «Кошка Шрёдингера».
*    Грег Бир «Чума Шрёдингера».

## Моны да карагыз
* Квант кушуы
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше

## Әдәбият

*    Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 5-е изд. Наука, 1976. — 664 с.
*    Боум А. Квантовая механика: основы и приложения. М.: Мир, 1990. — 720 c.
*    Дирак П. Принципы квантовой механики. 2-е изд. М.: Наука, 1979. — 480 с.
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Квантовая механика (нерелятивистская теория). — Физматлит, 2008. — 800 с. — («Теоретическая физика», том III). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9221-0530-9
* "Шрёдингер ходил по комнате в поисках нагадившего котёнка, а тот сидел в коробке ни жив, ни мертв." Шигъри ярыш.

Төркем:Квант механикасыТөркем: Статистик физикаТөркем:Физика төшенчәләре
Өстән караучы

**Өстән караучы** () — карплылар гаиләсенә керүче ерткыч елга балыгы. Кытай суларында таралган.

Аның озынлыгы 35—60 см, авырлыгы 500—600 г. Яшәвенең алтынчы елында җенси җитлегә. Уылдык чәчкән мәле июнь-июль айларына тура килә. Үрчемлелеге 554 мең бөртек уылдык.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: верхогляд 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Милли аң

**Милли аң** — кешеләр төркеменең уртак этник, лингвистик һәм/яки мәдәни тамырларына ия булганлыгы хисе, уртак милли кемлек тойгысы.

## Барлыкка килүе
Тарихта, милли аңның үсеше — милләтнең барлыкка килүнең беренче адымы булып тора, шул этноска керүче шәхесләрдә милли кемлекләренең формалашуына нигез сала.

Милләтчелекнең барлыкка килүе өчен алдан милли аң, кешеләр төркеме яки милләт тарафыннан үзләренең милли бердәмлекнең танылуы таләп ителә.

## Төшенчәнең нигезләре
Европа, Төньяк һәм Көньяк Америкадагы милли кемлекләр үз дәүләтләрне булдырган ватандашларының шәхси суверенлылык (*сәяси иреклелек*) төшенчәсе белән бер заманда үсә башлый. Көнчыгыш Европада, бу тойгы еш этнос һәм мәдәнияткә бәйләнелә иде.

Милли аңның уянуына китерү еш милли каһарманнарның эшчәнлеге белән бәйләнелә, милли символлар белән ассоциацияләнә, Советлар Берлеге, Чехословакия һәм Югославияның юкка чыгуларына китергән көчнең бер өлеше дип билгеләнә,.

## Шулай ук карагыз
* Аң
* Үзаң
* Коллектив аң
* Татарлык
* Ватанпәрвәрлек
* Тоелу

## Искәрмәләр

Төркем:Милләтчелек
Гамильтониан

*Гамильтониан — системаның тулы энергиясенең операторы. Гамильтониан аты ирланд математигы Уильям Һамилтониан исеменнән чыга.
*Гамильтониан — гомумиләштергән координатларга, импульсларга, кайчакта вакытка бәйле функция, Гамильтон тәгъбирендә система үзгәрешләрен тасвирлый.
Сидоровка (мәгънәләр)

**Сидоровка:**
* **[[Сидоровка (Дәүләкән районы)|Сидоровка]]** — Башкортстанның Дәүләкән районында урнашкан авыл.
* **[[Сидоровка (Җылаер районы)|Сидоровка]]** — Башкортстанның Җылаер районында урнашкан авыл.
Габдулла (исем)

**Габдулла, Абдуллах, Абдулла, Абдаллах, Абдалла** () - гарәп теленнән «Алла колы» дигәнне аңлатучы мөселман халыкларында кулланылучы исем, фамилия.

## Күренекле кешеләр
*Абдулла Алиш
*Абдулла Әхмәт
*Абдулла Дубин
*Абдулла Гомәр
*Абдулла Гыйззәтуллин
*Габдулла Тукай
*Габдулла Кариев
*Габдулла Апанаев
*Габдулла Шөнаси
*Габдулла Шәрәфи
*Габдулла Камал

## Чыганаклар
*Толковый словарь татарских имен.

Төркем:Гарәп исемнәре
Төркем:Ир-ат исемнәре
Төркем:Татар исемнәре
Исем

**Исем** (**ат**) — кемне (бу очракта шәхси исем) дә булса яки продуктны (брәнд, сәүдә маркасы), идеяны аеру, атау өчен кулланылучы сүз төркеме.

Исемнәр идентификатор буларак, программалауда кулланылалар (мәсәлән исемнәр киңлеге).

Исемне алыштыручы тәхәллүс дип атала.

Бер төрдән булган предметларның, затларның ба­рысы өчен дә уртак исемнәр уртаклык исем булалар. Бер төрдән булган предметлар һәм затларның бер­сенә генә бирелгән исем ялгызлык исем дип атала.

Берлек сандагы **исем** - махсус күрсәткече булмаган исем.
Күплек сандагы исем -  -лар, -ләр кушымчасы ялганып ясаган исем. Борын тарты­гына беткән исемнәр -нар, -нәр кушымчасы алалар.

## Шулай ук карагыз
Татар фамилияләре

## Тышкы сылтамалар
*Татар исемнэре ни сөйли? 
*Татар ир-ат исемнәре. [DOC]

Төркем:Исемнәр
Төркем:Идентификаторлар
Кушамат

**Кушамат** — кешенең, предметның, хайванның һ.б. рәсми булмаган исеме, атамасы.

Исемнән аермалы буларак кушамат аны йөртүченең теләнгән сыйфатларын түгел, ә чын сыйфатларын чагылдыра. Шулай ук мыскыл итү булып та тора ала. Кушамат теләсә кайчан, теләсә кайда тагыла ала һәм еш кына бөтен кешегә дә билгеле булмыйча, аерым бер төркем тарафыннан гына кулланыла ала.

### Кайбер кушаматы билгеле кешеләр

### Кыяфәткә карап
* Филипп Чибәр
* Карл II Пеләш
* Эрик Җирән

### Топономик кушаматлар

* Александр Невский
* Фома Аквинлы
* Максим Грек
* Гариф Чокалый

### Һөнәр буенча
* Тинторетто («tinto» — быяу)
* Иоанн Чукындыручы
* Афиней Механик

### Сыйфат буенча

* Симеон Гордый
* Карл Бөек
* Явыз Иван
* Владимир Изге
* Ричард Арыслан Йөрәк
* Сөләйман Кануни

### Башкалар
* Всеволод Зур Оя
* Иван Калита
* Владимир Кызыл Кояш

## Тышкы сылтамалар
*Историко-лингвистический анализ татарских прозвищ.
Катнаш халәт

**Катнаш халәт** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Катнаш_халәт Qatnaş xalät]*) - бер дулкынча функция түгел, ә тыгызлык матрицасы белән тасвирланучы халәт.

Катнаш халәтләрнең мисалы:
* полярлаштырмаган кисәкчекләр бәйләме
* газ термостатта

Катнаш халәттә физик зурлык А түбәндәгечә билгеләнә:

:\bar{A}=\sum_i w_i A_i,\ \ A_i=\int \psi_i^*(x)~\hat{A}~\psi_i(x)dx

: биредә w_1,w_2,\ldots - система халәтләренең ихтималлыклары 
: (\sum w_i=1)

Квант кушуыдан аермасы: катнаш халәттә төрле квант халәтләре үзара тәэсир итешмиләр (интерференцияләнмиләр), уртача зурлыкны билгеләгәндә дулкынча функцияләр түгел, ә уртача зурлыклар кушылалар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*    Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 5-е изд. Наука, 1976. — 664 с.
*    Боум А. Квантовая механика: основы и приложения. М.: Мир, 1990. — 720 c.
*    Дирак П. Принципы квантовой механики. 2-е изд. М.: Наука, 1979. — 480 с.
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Квантовая механика (нерелятивистская теория). — Физматлит, 2008. — 800 с. — («Теоретическая физика», том III). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9221-0530-9
* "Шрёдингер ходил по комнате в поисках нагадившего котёнка, а тот сидел в коробке ни жив, ни мертв." Шигъри ярыш.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Квант кушуы
* Шрөдингер мәчесе
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Иҗтимагый аң

Берәр җәмгыятьнең барлык әгъзаләре уртаклашкан аңны **иҗтимагый аң** дип атыйлар. Аны шулай ук аерым җәмгыятьләр һәм җәмәгатьләр үзләренең көндәлек тормышында очраткан мәсьәләләрне тану, җәмгыять яшәгән кыенлыклардан аңлы булу дип билгеләп була.
Иҗтимагый аңны үзләштергән субъект үз карашларны доминант мәдәнияткә нигезли.

## [[Марксизм]]да
: Иҗтимагый яшәешнең чагылышы; берәр чорда кешеләр җәмгыятендә таралган фикерләр. Еш һәр бер җәмгыят әгъзасының шәхси аңнан аермалы буларак, уртак хәлен билгеләүче төшенчә буларак аңлашыла.

## Термин тарихы
Иҗтимагый аң турында фикерләрнең тамырлары абсолют рух төшенчәсен кулланган Һегель эшчәнлегеннән килә дип санала. Марксизм фәлсәфәсендә җәмгыять кирәге абсолютка чыгарыла, рух сүзе исә аң белән алмаштырыла.
"Иҗтимагый аң" термины беренче тапкыр 1895 елда Владимир Ленин тарафыннан (ПСС, т. 2, с. 482) кулланыла һәм 1914 елда *Александр Богданов* (рус.) язган хезмәтеннән соң  фәнни кулланылышта үз урынын ала.

Замандаш Россия фәлсәфәсендә иҗтимагый аң формалары еш рухи сфералары белән алмаштырыла

## Иҗтимагый аң формалары
Гадәттә сүзгә алынган иҗтимагый аңның формалары:
* Сәнгать (Сәнгәти аң)
* Фән (үзенә фәлсәфәне дә ала)
* Әхлак
* Хокуки аң (Хокук)
* Дин — кешелекнең иртәнге этапларында киң таралган иҗтимагый аң формасы, ~ 40-50 мең ел элек барлыкка килә
*  Идеология (Сәяси аң) — иҗтимагый аңның иң югары халәте}}

Иҗтимагый аңның һәр формасына: *фәнгә, фәлсәфәгә, мифологияга, сәясәткә, дингә* һәм б. - белемнең аерым формалары хас.

## Торышлары
### Уяу
Уяу иҗтимагый аңлы субъект доминант мәдәни карашка альтернативаларны эзли.

### Киңәйтелгән
Маргинальләшкән төркеме белән үзен көчле бәйләгән субъектның иҗтимагый аңы *киңәйтелгән* дип әйтелә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* общественное бытие и общественное сознание
* Введение в философию. - М.: Политиздат, 1989. Ч.2. - 3. Структура общественного сознания - С.445-455
* Демичёв В.А. Общественное бытие и общественное сознание. - Кишинёв, 1970.
* Келле В.Ж., Ковальзон М.Я. Формы общественного сознания - М., 1959
* Михайлов Ф. Т. Общественное сознание и самосознание индивида. - М. : Наука, 1990. - 222 с.
* Уледов А.К. Структуры общественного сознания. - М., 1968.
* Челышев П.В. Обыденное сознание или не хлебом единым жив человек. М.: Московский государственный горный университет, 2007. - 359 с.

Төркем:Җәмгыять
Төркем:Аң
Төркем:Социология терминнары
Корпускуляр-дулкынча дуализм

**Корпускуляр-дулкынча дуализм** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Корпускуляр-дулкынча_дуализм Kisäkçä-dulqınça dualizm]*) - һәрбер объект дулкынча һәм корпускуляр (кисәкчә) үзлекләрен күрсәтә ала. 

Мисал өчен: яктылык электромагнит дулкын буларак һәм фотоннар (корпускуллар) агымы буларак тасвирланып була.
Дулкын озынлыгы масштабында яктылык дулкынча үзлекләрен күрсәтә: дифракция һәм интерференция. Ләкин зур ешлыклы электромагнит дулкын кыска дулкын озынлыгы белән карпускуляр үзлекләрен күрсәтә: Фотоэффект, Комптон эффекты. Фотон кисәкчек үзлекләрен күрсәтә.

## Луи де Бройль дулкыннары

Француз галиме Луи де Бройль (1892—1987) 1923 елда корпускуляр-дулкынча дуализмның универсализмы гөманын тәкъдим итә. Луи де Бройль корпускуляр-дулкынча дуализм мәсләген фотоннар гына өчен түгел, ә бөтенесе җисемнәр өчен тәкъдим итә.

Луи де Бройль буенча һәр объектта кисәкчек үзлекләре - энергия Е һәм импульс р, башка яктан дулкын үзлекләре - дулкын ешлыгы һәм озынлыгы - бар.

## Луи де Бройль тигезләмәләре

Луи де Бройль буенча һәр объектта дулкын озынлыгы \lambda бар:

: \lambda=\frac{h}{p}=\frac{h}{mv},

биредә
: m — кисәкчек массасы
: v — кисәкчек тизлеге
: p - кисәкчек импульсы
: h — Планк даимие.

яки

: \mathbf{p}=\frac{h}{2\pi}\mathbf{k}=\hbar\mathbf{k},

биредә

: \mathbf{k}=\frac{2\pi}{\lambda}\mathbf{n} — дулкынча вектор, аның модуле k=\frac{2\pi}{\lambda} — дулкынча сан 

: \mathbf{n} — дулкын юнәлеше векторы

: \hbar=\frac{h}{2\pi}=1{,}05\cdot 10^{-34} Дж·с.
 
Релятив түгел W_k-кинетик энергияле кисәкчек өчен:
 
: \lambda=\frac{h}{\sqrt{2mW_k}}.

Электр \Delta\varphi-көчәнешле кырында электрон өчен:

: \lambda=\frac{12{,}25}{\sqrt{\Delta\varphi}}\;\overset{\circ}{\mathrm{A}}.

Луи де Бройль дулкыннары фаза тизлеге:
: v_f=\frac{\omega}{k}=\frac{E}{p}=\frac{mc^2}{mv}=\frac{c^2}{v}\simeq\frac{c^2}{h}m\lambda=\frac{c^2p^2}{2Wh}\lambda,

: \omega=2\pi\nu — әйләнү тизлеге
:W — кинетик энергия 
: E — тулы энергия 
: p=\frac{mv}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}} — импульс 

Луи де Бройль дулкыннары төркем тизлеге u кисәкчек тизлегенә v тигез:

: u=\frac{d\omega}{dk}=\frac{dE}{dp}=v.

Луи де Бройль дулкыннары энергиясе
: E=h\nu=\hbar\omega,

Луи де Бройль дулкыннары амплитудының квадраты кисәкчек табышы ихтималлыгына тигез.

Луи де Бройль тигезләмәләре күп тәҗрибәләрдә исбатлана.

Макроскопик җисемнәрдә дулкынча үзлекләр күренми, чөнки аларның  дулкын озынлыгы бик аз.

## Моны да карагыз
* Квант кушуы
* Шрөдингер мәчесе
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше

## Әдәбият

*    Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 5-е изд. Наука, 1976. — 664 с.
*    Боум А. Квантовая механика: основы и приложения. М.: Мир, 1990. — 720 c.
*    Дирак П. Принципы квантовой механики. 2-е изд. М.: Наука, 1979. — 480 с.
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Квантовая механика (нерелятивистская теория). — Физматлит, 2008. — 800 с. — («Теоретическая физика», том III). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9221-0530-9

Төркем:Квант механикасыТөркем: Статистик физикаТөркем:Физика төшенчәләре
Җепселле банан

**Җепселле банан** (*абака*) — банан ыругыннан күпьеллык үләнчел үсемлек. Туган җире — Филипин утраулары. Яфрак куентыкларындагы ныклы җепселләреннән текстиль җепләре алу өчен, тропикларда игелә.

## Чыганаклар
* 
## Искәрмәләр

## Әдәбият
*Биологический энциклопедический словарь.— М.: Сов. энциклопедия, 1986.
*Русско-татарский словарь биологических терминов.— Казань: Татар, кн. изд-во, 1985.
*Словарь физиологических терминов.— М.: Наука, 1987.
*Р.Г. Иванова. Словарь-справочник по флоре Татарии.— Казань: Татар, кн. изд-во, 1988.
*В.А. Попов, АВ. Лукин. Животный мир Татарии.— Казань: Татар, кн. изд-во, 1971.
*Ф.В. Федоров. Грибы.— М.: Россельхозиздат, 1985.

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Бананнар
Склероз

**Склероз** — кешедә һәм хайваннарда теге яки бу органнарның һәм тукымаларның тоташтыргыч тукыма белән тыгызлануы. Склероз булганда органның функциональ элементлары үлеп, тоташтыргыч тукымага алмашына; еш кына гиалин, амилоид,  утыра.

## Чыганаклар

## Әдәбият
*Биологический энциклопедический словарь.— М.: Сов. энциклопедия, 1986.
*Русско-татарский словарь биологических терминов.— Казань: Татар, кн. изд-во, 1985.
*Словарь физиологических терминов.— М.: Наука, 1987.
*Р.Г. Иванова. Словарь-справочник по флоре Татарии.— Казань: Татар, кн. изд-во, 1988.
*В.А. Попов, АВ. Лукин. Животный мир Татарии.— Казань: Татар, кн. изд-во, 1971.
*Ф.В. Федоров. Грибы.— М.: Россельхозиздат, 1985.

Төркем:Тоташтыргыч тукыма
Төркем:Патологик анатомия
Төркем:Патогистология
Җенси тигезсезлек

**Җенси тигезсезлек** (яки *җенсият тигезсезлеге*) - шәхескә тигез булмаган карашны һәм аның белән мөнәсәбәтләрне аның җенсиятенә бәйләү. 
## Табигый җенсият аермалары
Җенесләр арасындагы биологик аермасы булган мий төзелеше, гормоннар һәм хромосомнар үзенчәлекләре, шулай ук анатомик аермаларына, җенси үрчү процессындагы рольләрендә булган табигый аермаларына китерә.

## Шулай ук карагыз
* Дискриминация
* Ирләр шовинизмы
* Хатын-кыз хокуклары
* Феминизм

## Искәрмәләр

## Өстәмә әдәбият
* 

Төркем:Җенсиятне өйрәнү
Төркем:Сексизм
Төркем:Психоаналитик терминнар
Төркем:Иҗтимагый тигезсезлек
Чехия татарлары

**Чехия татарлары** (tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Чехия_татарлары Çexiä tatarları]*)&nbsp;— XIII гасырдан Чехияда яшәүче татарлар. Гомуми саны&nbsp;— 300 кеше тирәсе.

Диннәре: сөнни мөселманнар, христианнар (католик, протестант). Телләре: татар, чех, рус телләре. Язулары латин, кирил әлифбалары нигезендә.

Чехия татарларының пәрәвәз сәхифәсе Татнет йолдызлары ярышында берничә тапкыр беренче урын алды.

Чехия татарлары 2002 елдан Праһада татар милли бәйрәме Сабантуйны уздыра. Нәүрүз бәйрәме дә үткәрелә.

Чехиядә Азатлык радиосының штаб-фатиры урнашу сәбәпле, радиода эшләүче татар журналистлары да Чехия татар диаспорасына керә һәм аның тормышында актив катнаша. Азатлык радиосы журналистлары тырышлыгы белән ел саен Сабан туе уздырыла, Праһада татар теле курслары оештырыла.

Татарстандагы кайбер проектларда да катнашалар. Сәләт хәрәкәте Праһада җәйге мәктәпләрен оештыра. Сәләт-Праһа мәктәпләрендә татар телен укытыла.

Кайбер чыганак буенча Чехия татарларының тарихы XIII гасырдан башлана.

## Моны да карагыз
* Азатлык радиосы
* Даян Мурзин

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Чехия татарлары рәсми сәхифәсе 
* Миңнехановның Чехия сәфәре: татарлар белән очрашу
* Чехиядә Рөстәм Миңнехановка сөенәләр 
* Европа татарлары 

Төркем:Илләр буенча татарлар
Төркем:Чехия
Эренфест теоремасы

**Эренфест теоремасы** яки **Эренфест тигезләмәләре** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Эренфест_теоремасы Erenfest teoreması]*)  - Гамильтон системалы уртача квант зурлыклары өчен тигезләмәләр.

*Кисәкчек хәрәкәт иткәндә аның уртача импульс, координатлар, көчләр микъдарлары квант механикасында шушы микъдарлары классик механикада кебек үзгәрә.*

Гамильтонлы системада квант күзәтелүче уртача микъдары өчен Эренфест тигезләмәсе түбәндәгечә табыла:

: \frac{d}{dt}\langle A\rangle = \frac{1}{i\hbar}\langle [A,H] \rangle + \left\langle \frac{\partial A}{\partial t}\right\rangle, 

биредә:
: \ A — квант күзәтелүче микъдары,
: \ H — Гамильтон операторы 
: почмаклы җәяләр - уртача микъдарны алу

уртача координатлар \ q һәм импульс \ p микъдарлары өчен Эренфест тигезләмәләре:

:  \frac{d}{dt}\langle q\rangle = \frac{1}{m}\langle p\rangle, 

:  \frac{d}{dt}\langle p\rangle = - \left\langle \frac{\partial U}{\partial q}\right\rangle,

: \ m  — масса
: \ U(q)  — потенциаль энергия операторы

Бу тигезләмәләр - Гамильтон тигезләмәләренең квант аналогы, Ньютон кануннарының квант гомумиләштерүе.

## Моны да карагыз
* Шрөдингер мәчесе
* Квант кушуы
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше

## Әдәбият

*    Эренфест П. Относительность. Кванты. Статистика. Сборник статей, — М.: Наука, 1972. (Статья «Замечание о приближенной справедливости классической механики в рамках квантовой механики» стр. 82-84)
*    Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 5-ое изд. — М.: Наука, 1976. — 664 с (параграф 32, стр. 130—133)
*    Матвеев А. Н. Атомная физика, — М.: Высшая школа, 1989. — 439 с (стр. 124—126)
*    Мессиа А. Квантовая механика. В 2-х томах / Под ред. Л.Д. Фадеева. Перевод с франц. В.Т. Хозяинова.. — М.: Наука, 1978. — Т. 1. — С. 307. (VI.2. стр.214-216)
*    Борисов А. В. Основы квантовой механики, — Физический факультет МГУ, 1998 г. (Теоремы Эренфеста)

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Ненецлар

**Не́нецлар** (ненец. *ненэй ненэче*, *хасово*, *нещанг*; искечә — *самоедлар*, *юраклар*;луораветлан,эскимо) — Төньяк Боз океаны ярлары территориясендә яшәүче самодий халкы.

Бүгенге яшәү территорияләренә б.э. 1 гасырында Көньяк Себердән күчеп утыралар.

Ненецларның Россиядә гомуми саны якынча 45 мең кеше, күпчелеге Төмән өлкәсендә яши (31 621 кеше), шул исәптән Ямал-Ненец автономияле округында (29 772), Хант-Манси автономияле округында (1 438). Аннан кала Архангельск өлкәсендә 8 020 кеше (7 504 кеше Ненец автономияле округында), Красноярск краенда 3 633 кеше, Коми Республикасында 503 кеше яши.
 
Телләре — ненец теле. Сөйләшүчеләр саны як. 22 мең кеше.

## Сылтамалар

Төркем:Ненецлар
Төркем:Самодий халыклары
Төркем:Себер халыклары
Төркем:Урал халыклары
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Аурупа халыклары
Аккүз

**Аккүз** () — елгаларга үрләүче диңгез балыгы. Көнчыгыш Европа сулыкларында таралган. Чулман бассейны елгаларында да очрый.

Балык тәне ян-яктан кысылган һәм озынча. Төсе - көмеш-коңгырт, канатлары кара кырыйлы, соры. Аккүзнең яшәү вакыты - 7-8 ел, зурлыгы 46, авырлыгы 1,5 кгнан артмый.

Аккүз бөҗәк, суүсем, зоопланктон, моллюсклар белән туклана.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: белоглазка 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Шропшир

**Шропшир** () — Англия көнбатышында урнашкан церемониаль графлык. Уэст-Мидлендс регионына керә. Башкаласы — Шрусбери, иң зур шәһәре — Телфорд.

Графлыкның халык саны — 449 000 кеше (2004). Бу күрсәткеч белән Шропшир башка графлыклар арасында 42 нче урынны биләп тора.

Мәйданы — 3487 км². Көнбатышта Велс белән чиктәш.

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Абдоминаль

**Абдоминаль** — корсакка һәм анда урнашкан органнарга, процессларга нисбәтле төшенчә. Мәсәлән, бөҗәкләрнең корсак өлешендә урнашкан органнар (урта һәм арткы эчәклек, бүлеп чыгару органнары, җенес органнары һ. б.) яки кешедә (ешрак ирләрдә) күзәтелә торган абдоминаль сулыш, ягъни сулыш алуда корсак мускуллары катнашу.

## Чыганаклар

## Әдәбият
*Биологический энциклопедический словарь.— М.: Сов. энциклопедия, 1986.
*Русско-татарский словарь биологических терминов.— Казань: Татар, кн. изд-во, 1985.
*Словарь физиологических терминов.— М.: Наука, 1987.
*Р.Г. Иванова. Словарь-справочник по флоре Татарии.— Казань: Татар, кн. изд-во, 1988.
*В.А. Попов, АВ. Лукин. Животный мир Татарии.— Казань: Татар, кн. изд-во, 1971.
*Ф.В. Федоров. Грибы.— М.: Россельхозиздат, 1985.

Төркем:Анатомия
Абдукция

**Абдукция** (аеру, читкә тарту, бер-береннән ерагайту) — гәүдәнең теге яки бу әгъзасын тән яссылыгыннан аера төшү, ерагайту. Мәсәлән, кулларны, аякларны, бармакларны теге яки бу якка аеру. Читкә тартучы мускулларны абдукторлар дип атыйлар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Әдәбият
*Биологический энциклопедический словарь.— М.: Сов. энциклопедия, 1986.
*Русско-татарский словарь биологических терминов.— Казань: Татар, кн. изд-во, 1985.
*Словарь физиологических терминов.— М.: Наука, 1987.
*Р.Г. Иванова. Словарь-справочник по флоре Татарии.— Казань: Татар, кн. изд-во, 1988.
*В.А. Попов, АВ. Лукин. Животный мир Татарии.— Казань: Татар, кн. изд-во, 1971.
*Ф.В. Федоров. Грибы.— М.: Россельхозиздат, 1985.

Төркем:Анатомия
Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Олы Теләк (Иглин районы)

**Олы Теләк** — Башкортстанның Иглин районында урнашкан авыл (1974—2004 елларда шәһәр тибындагы бистә). 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 3408 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## География
Олы Теләк район үзәгеннән 70 километр көнчыгышрак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Олы Теләк* станциясе.
## Тарих
Авылның барлыкка килүе тимер юл төзелеше белән бәйле. 1939—1956 елларда — БашАССРның Олы Теләк районы үзәге.
1974—2004 елларда шәһәр тибындагы бистә статусын йөрткән.
1989 елның 4 июнендә Әшә — Олы-Теләк арасында Россия һәм Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе тарихында иң дәһшәтле тимер юл һәләкате килеп чыга.
## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): башкортлар — 38,1%, руслар — 35,0%, татарлар — 10,6%, чуашлар — 4,2%, мордва — 3,5%, белоруслар — 3,4%, чирмешләр — 3,1%.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Алтын

**Алты́н** (лат. *aurum*), 1) химик элемент (Au); 2) алтын һәм кушылмалардан - көмеш, бакыр һ.б. торган минерал. 40 лап минерал билгеле. Алтын ачык сары, тонык сары, кызгылт-сары, яшькелт төстә. Бөртекләр, тәңкә, тоташ массалар һ.б. хасил итә. Катылыгы 2-3, тыгызлыгы 15,6-18,3 г/см³. Азот һәм тоз кислотасы катнашмасында, шулай ук цианид кислотасында эри. Тузансыман (5-50 мкм), вак (0,05-2 мм) һәм эре (2 мм дан артыграк, шул исәптән самородок) төрләре бар. Төп чыганакларда (кварцлы, полиметаллы, комплекслы һ.б.) һәм чәчелмәләрдә очрый. Төп рудаларда алтынның күләме 1-50 г/т һәм артыграк, чәчелмәләрдә 0,05-2 г/m³ һәм артыграк. 2006 елда дөнья күләмендәге запасы 87,1 мең т чамасы, табыш (т/ел) - 2500, шул исәптән КАРда - 279, АКШта - 257, БДБда - 250 (Россия Федерациясендә - 173).

Алтын металлар арасында иң беренче булып якынча моннан 10000 ел элек табыла, узенең ялтырап торган төсе ярдәмендә ул кешенең игътибарын бик тиз үзенә җәлеп  иткән.

Татарстан Республикасында чәчелмә алтын (вак, 0,25 мм га кадәр) 1993-94 елларда Тәтеш, Актаныш, Мөслим һ.б. районнарда дүртенчел системаның комлы-вак ташлы аллювиаль утырмаларында табыла (алтынның күләме 0,03 г/м³); полиметаллы алтын төньяк-көнчыгыш районнарда Пермь системасының бакыр утырмаларында (4 г/т га кадәр), түбән акбур системасы карбонат утырмаларындагы Fe һәм Cu сульфидларында (0,25 г/т дан артык), Уфа ярусының битумлы утырмаларында (0,2 г/т дан артык), кристаллик фундамент токымнарында (14 г/т га кадәр), бакыр рудалары өемнәрендә (4 г/т га кадәр) табыла. Татарстан Респуликасының территориясендә алтынның (полиметаллы) фаразланган ресурслары - 60 т дан артык.

Иң күп алтын чыгара торган илләр (2014 ел, тонналарда): Кытай (450), Австралия (274), Россия (247), АКШ (210), Канада, КАҖ (икесе дә - 152), Перу (140), Мексика (118), Үзбәкстан (100), Гана (91).

Иң күп алтын экспортлаучы илләр (2014 ел, млн $ларда): Швейцария (66,6), Һоңкоң (47,2), Бөекбритания (37,4), АКШ (20,2), Австралия (16,3), БГӘ (13,1), КАҖ (11,9), Кытай (11,7), Перу (5,9), Алмания (5,6). Иң күп алтын импортлаучы илләр (2014 ел, млн $ларда): Швейцария (73,1), Кытай (63,9), Һоңкоң (53,5), Һиндстан (31,1), АКШ (13,1), Бөекбритания (11,9), БГӘ (9,9), Канада (8), Төркия (7,5), Таиланд (6,1).

## Әдәбият
Первичное золотообразование в породах фундамента и осадочного чехла территории РТ // Проблемы геологии твёрдых полезных ископаемых Приволжского региона. Казань, 1997; Минеральное сырьё. Золото. М., 1998; Металлические полезные ископаемые // Геология твёрдых полезных ископаемых Республики Татарстан. Казань, 1999.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Алтын
Саидә Боданинская

**Саидә Гали кызы Боданинская** — кырымтатар җәмәгать эшлеклесе, Гали Боданинский кызы, шагыйрь Әшрәф Шемьи-задә хатыны.

Саидә Боданинская 1912 елда Кырымда Гали һәм Анифә Боданинскийлар гаиләсендә туа. Гали Боданинский танылган кырымтатар әдәбиятчысы, җәмәгать эшлеклесе була. Ул Исмәгыйль Гаспринскийның Тәрҗемән газетасында эшли, 1917 елда җыелган кырымтатар халкының I корылтаенда делегат, 1919 елда РКП(б) әгъзасы була, 1920 елда Мелитополь янындагы бәрелешләрдә билгесез шартларда фаҗигале һәлак була. Саидә Боданинскаяның әнисе Анифә I корылтайда делегат булган дүрт хатынның берсе. Бу гаиләдә 1912 елда туган Саидә, әтисе вафат булганнан соң, абыйсы Усәин Боданинский гаиләсендә тәрбияләнә.

1931 елда Саидә Боданинская шагыйрь Әшрәф Шемьи-задә белән Мәскәүдә гаилә кора. Ләкин яшь шагыйрь тынычлыкта яши алмый. Совет энциклопедиясенә кертелгән Әшрәфны ике тапкыр иректән мәхрүм итәләр. Икенче тапкыр ул 1955 елда инде Үзбәкстанда иреккә чыга. Ул — совет репрессияләреннән зур авырлыклар белән исән калган кырымтатар зыялыларының берсе. Сөргенлек елларында ул Үзбәкстанда яшәп иҗат итә. 1978 елда авырып Мәскәүгә дәваланырга бара һәм анда вафат була.

Саидә үзе соңгы 35 ел гомерен Мәскәүдә яши. Кырымтатарларының мәдәниятендә, әдәбиятында эз калдырган Боданинскийлар нәселенең ул соңгы вәкиле. 2013 елның апрелендә ул Мәскәүдә вафат була.

## Сылтамалар
* Мәскәүдә йөз яшендә Саидә Боданинская вафат булды
* 100 лет Саиде Али-къызы Боданинской  

Төркем:Кырымтатар җәмәгать эшлеклеләре
Аккүз (Илеш районы)

**Аккүз**  ()  — Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы.
## Демография

2009 елның 1 гыйнварына биредә  563 кешенең яшәве мәгълүм.
Рәсми буенча милли состав (2002): башкортлар — 81%, татарлар..
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q28355473|Илүс Гарифуллин]]*
* Ләйсән Рәхмәтуллина
* Саҗидә Галимова

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Шәрип (мәгънәләр)

**Шәрип** (*[[Гарәп теле|гар]]. изге, яхшы, ихтирамлы*) — ешрак мөселман халыкларында очраучы атама, кеше исеме, фамилиясе.

Русиядагы топоним:

* **[[Башкортостан]]**:
** Шәрип — Әбҗәлил районында урнашкан авыл.
** Шәрип — Калтасы районында урнашкан авыл.
** Шәрип — Кушнаренко районында урнашкан авыл.
** Шәрип — Салават районында урнашкан авыл.
** Шәрип — Учалы районында урнашкан авыл.
24-нче армия

**24нче армия** — Кораллы көчләр эчендәге оператив хәрби берләшмә:

* 24нче армия (ССРБ) (24 А) – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.
* 24нче армия (Алмания) – Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.
Бурсык (мәгънәләр)

**[[Бурсык|Бурсы́к]]** - сусарлар гаиләлегеннән имезүче ерткыч җәнлек.

## Торак пунктлар

*Бурсык - Татарстанның Актаныш районына керүче авыл.
*Бурсык - Башкортстанның Шаран районына керүче авыл.
*Бурсык - Башкортстанның Калтасы районына керүче авыл.
Һуннар империясе

**Һуннар империясе** (*[[Һуннар]] дәүләте*) — IV — VI гасырларда Европа һәм Азиядә урнашкан дәүләт. Иң зур киңлекләренә Скифия һәм Алмания патшасы Аттила  хакимлегендә ирешә.

## Тарих

### Безнең эрага кадәр
Безнең эрага кадәр Урта Азиядә төрки телле бик күп кабиләләр яшәгән. Б.э.к. беренче мең еллыкта кабиләләр халык булып формалаша. Кытайлар аларны хунну яки сюнну дип атыйлар. Б.э.к. өченче гасырда һуннарның үз дәүдәте барлыкка чыга. Аның башында Маодунь (рус.) исемле кеше тора.

Һуннарның дәүләте кечле һәм зур була. Алар тимер эшкәртәләр, төрле биналар төзиләр, игенчелек белән шөгыльләнәләр. Бу эшләре белән алар үзләренең бер урында яшәүлеген күрсәтәләр.

Һуннарның иң куркыныч дошманы кытайлар була. Алар һуннарга каршы Бөек Кытай диварын төзиләр.

### Һун империясе
375 елда һуннар, борынгы герман кабиләләрен тәшкил иткән готлардан һәм сарматлардан оешкан Германарих патшалыгын тар-мар итеп, Үзәк Европага килеп кергәннәр, элекке Рим империясе җирләрен яулап алганнар. Көнбатыш Евразиянең бик зур территориясендә, Идел белән Рейн арасында, яңа империя - һун империясе барлыкка килгән.

451 ел 20 июнь — Каталаун аланында Атилла җитәкләгән һуннарның көнбатышка явы туктатыла.
 
Атилла вакытында (5нче гасыр) бу дәүләт иң зур куәткә ирешә. Әмма 453 елда Атилла үлә, һәм Һун империясе таркала.

## Халык
Һуннар империясе төрле төрки халыкларны берләштерә. Алар арасында болгарлар да була.

## Шулай ук карагыз

* Һун хәкимнәре исемлеге
* Фанагория хәкимнәре исемлеге
* Һуннар

Төркем:Азия империяләре
Төркем:Европа империяләре
Төркем:Евразия тарихы
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Украина тарихы
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Польша тарихы
Төркем:Чехия тарихы
Төркем:Австрия тарихы
Төркем:Маҗарстан тарихы
Төркем:Молдавия тарихы
Төркем:Словакия тарихы
Төркем:Румыния тарихы
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Кружиняна

**Кружиняна** () — Польшаның Соколка районында урнашкан ике татар авылының берсе.

## Тарих

Авылны Паркан сугышында патшаны коткарган татар морзасы полковник Самуил Морза Кричовски нигезли, бу урынга аның белән бергә тагын 45 гаилә килеп утыра.

## Халкы

Бүгенге көндә биредә 160лап кеше яши, тик инде татарлар милли азчылык булып торалар. Җирле халык беларус-поляк телләре катнаш телендә сөйләшә.

1980 елда авылда 289 яшәгән һәм дин тотучылар арасында 33 кеше үзен мөселман дип әйткән, калганнары йә праваслау, йә католик динендә булган.

## Истәлекле урыннары

*18 гасыр Кружиняна мәчете (Польшадагы иң иске ике мәчетнең берсе), регистрацион номеры: A-62, 03/11/1960 ел.
*17 гасыр Мөселман (татар) зираты - Мицар, регистрацион номеры: A-63, 31.12.1986 ел.

## Моны да карагыз
* Польша-Литва татарлары

## Әдәбият
* Szlak ekumeniczny wokół zalewu Ozierany, zbudowany w 2006 roku. Ma początek i koniec w Kruszynianach.
* Rezerwat Nietupa, zwany potocznie `Czarny Roh` (Czarny Róg).
* Liczne punkty widokowe, m.in. Kosmata Góra.

## Искәрмәләр

Төркем:Польша татар авыллары
Студзианка

**Студзианка** () — Польшаның Бяла районында урнашкан татар авылы.

## Тарих

Студзианка авылы 1697 елда Польша короле Ян III Собеский биредә татарларга җир биргәчтен нигезләнә.

1817 елда алар үзләренең беренче мәчетләрен төзиләр, тик Студзианка мәчете 1915 елда казаклар тарафыннан яндырыла. Шулай ук авыл янында татар зираты да урнашкан.

Авылда 19 гасырда 20 татар гаиләсе яшәгәне билгеле.

2005 елда биредә татарларны икә алу фестивале уза.

## Моны да карагыз
* Польша-Литва татарлары

## Әдәбият
* Studzianka na Moje Podlasie 
* http://www.studzianka.pl./

## Искәрмәләр

Төркем:Польша татар авыллары
Айя Суфия

**Айя Суфия** (, ) — Төркиянең шәһәре Истанбулда урнашкан дөньякүләм мәшһүр архитектура истәлеге. 
324—327 елларда чиркәү буларак төзелгән Айя Суфия — Византия архитектурасының киң танылган үрнәкләренең берсе, империянең “алтын чоры” билгесе булып тора. 1453 елда Госманлы хәлифәлеге Константинопольне яулап алгач, чиркәү мәчеткә әйләндерелә. Дивардагы христиан «изге»ләре рәсемнәре балчык белән каплана, алар урынына гарәп каллиграфиясе язулары төшерелә. Биеклеге — 55,6 м, гөмбәз диаметры — 31 м. 1934 елдан 2020 елга кадәр музей буларак хезмәт итә. Дини статусын югалткач, диварлардагы христиан сурәтләре яңадан ачылып, күпсанлы Европа туристларын җәлеп итәләр һәм табыш китерәләр. 2020 елда Айя Суфия Рәҗәп Таййип Әрдоган карары буенча яңадан мәчет статусын ала.

## Музей буларак кулланылган чоры
XX гасыр башында Госманлы империясе таркалганнан соң Анатулыда яңа милли дәүләт барлыкка килә — Төркия җөмһүрияте. Аңа нигез салучы Мостафа Кемал Ататөрк иҗтимагый тормышта дөньявилык игълан итә һәм төрле яклап динне кысрыклау кампаниясен башлый. Аның кысаларында Айя Суфия да үзгәрешкә дучар була — 1935 елда Кәмал-паша карары белән мәчет музейга әйләндерелә. Шул көннән бирле ул илгә зур күләмдә табыш китерә башлый — берүк вакытта ике мәдәният һәм ике дингә бәйле булган бина дөньяның төрле почмакларында яшәгән мөселман, христиан һәм башка диндәге туристларны җәлеп итә. Керү билеты 15 доллар. Елга аны якынча 3 миллион кеше зиярәт кыла.
## Хәзерге халәте
Дәүләт шурaсы югaры мәxкәмәсeнeң 10 нчы дeпaртaмeнты 10 нчы июльдәгe кaрaры бeлән Aясoфияның мәчeттән музeйгa әйләндeрeлүeнә кaгылышлы 1934нчe елның 24нчe нoябрeндә кaбул итeлгән министрлaр шурaсы кaрaрын гaмәлдән чыгaрды.
2020 елның 24 июлендә  Айя Суфия бинасы җoмгa нaмaзы укылгач яңадан мәчет буларак кулланыла башлый.

## Кызыклы факт
Айя Суфияны мәчеткә әйләндерү эшләрендә танылган госманлы архитектор Мигъмәр Синан катнаша. Бина мәңгелек мәчет булып саклансын өчен ул андагы мөселман элементларын бина эченнән чыкмаслык итеп эшли: Аллаһ, Мөхәммәд, хәлифәләр исемнәре язылган һәм диварларга эленгән зур такталар бинаның эчендә ясала. Шул рәвешле аларны сүтмичә мәчеттән алып чыгып булмый. Әлеге мәһабәт такталар бүген дә Айя Суфияның диварларын бизәп тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Истанбулның Айя Суфия музее мәчеткә әйләнерме?

Төркем:Истанбул музейлары