open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ябалак (Илеш районы)

**Ябалак** — Башкортстанның Илеш районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 359 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи белешмә
Ябалак авылы Уфа губернасы Бөре өязе Кыргыз вулысы һәм Ябалак түбәсе составына караган булган. Беренче тапкыр Ябалак авылы турында 1745 елның 1 июлендә Кыргыз вулысы старшинасы Бикбатыр Исаев, писарь Яркәй Ермаков, башкортлар Аптим Салтакаев, Мөхтә Миңнебаев, Миңнегол Кадыйров, Зәйсән Акбаев, Мөкъсин Бикбатыров тарафыннан  төзелгән Каракул авылында яшәүче рус крестьяннарына үзләренең җирләрен 20 елга файдалануга тапшыру  турындагы килешүдә телгә алына. 1749  елда алда телгә алынган ябалаклылар Казан өязеннән килгән ясак татарларын  припущенник сыйфатында ун елга Агыйдел һәм Йотады елгалары буендагы җирләргә яшәргә кертәләр.
Этник состав турындагы мәгълүматлар да кызыклы һәм каршылыклы. 1783 елда авылда 66 мари яшәгәнлеге мәгълүм. 1795 елда чирмешләрнең  49ы, нишләптер — башкорт, 51е типтәр дип язылган. 1858 елга инде башкортларның саны — 251, типтәрләрнеке 155кә җиткән. Тик, ни сәбәпледер, 1870 елда инде аларның барысы да мишәрләр дип күрсәтелгән. 1795 елгы “Ревизская сказка”дан күренүенчә, Ябалакта 12 типтәр гаиләсе яшәгән булган.
## Демография

## Мәгариф
Ике катлы мәктәп. 2012 ел биредә республика бюджетыннан бүленгән акча исәбенә 30 миллион сумлык капиталь ремонт үткәрелгән. Заманча җиһазландырылган һәм ремонтланган ике катлы типовой мәктәптә бүген 74 бала белем ала, аларга 15 педагог белем һәм тәрбия бирә. Мәктәптә “Яшьлек” вокаль-инструменталь ансамбле, туган якны өйрәнүчеләрнең “Ника” фәнни оешмасы уңышлы эшли.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Тимерхан Нәзмиев
* *[[:d:Q106806187|Хәтмуллин Флүр Хәким улы]]*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Исәкәй (Ишембай районы)

**Исәкәй** — Башкортстанның Ишембай районында урнашкан авыл. 2009 елның 1 гыйнварына биредә 265 кешенең яшәве мәгълүм.
ᴨyчты индексы — ?, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

* Фәрвәз Мөхәммәтшин (1949—2017), Башкортстанның атказанган артисты (1995). Башкорт дәүләт филармониясе артисты.
* Рәшидә Шәмсетдинова (1961), шагыйрә, Башкортстанның халык мәгарифе отличнигы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Яңа Георгиевка (Диңгез буе крае)

**Яңа Георгиевка** () — Диңгез буе краеның Октябрь районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (92%), украиннар (6%). Әлеге торак пунктта татарларның өлеше - 1,13%.

## Искәрмәләр

Төркем:Диңгез буе краеның Октябрь районы торак пунктлары
Төркем:Диңгез буе крае торак пунктлары
Әмҗебаш

**Әмҗебаш** — Башкортстанның Калтасы районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Норкино (Калтасы районы)

**Норᴋинa** — Башкортстанның Калтасы районында урнашкан авыл.
ᴨучтьı индексы — 452872, 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵᴍһүриятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Калтасы

**Калтасы** (, , ) — Башкортстанның Калтасы районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 4418 кешенең яшәве мәгълүм.
## География
Калтасы Уфадан 200 километр төньяктарак урнашкан.
## Демография

Милли состав — марилар (30,9 %), татарлар (27 %), руслар (21 %), башкортлар (16,2 %).
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Төлде

**Төлде** — Башкортстанның Калтасы районында урнашкан авыл.
ᴨyчᴛьı индексы — 452868, 
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Тимерай Кубакаев (1919-1943), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Эткусты

**Иске Эткусты** — Башкортстанның Караидел районында урнашкан авыл.
ᴨyчты индексы — 452368, 
## Демография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Байкыбаш

**Байкыбаш** — Башкортстанның Караидел районында урнашкан татар авылы.
Авыл исеме Байкы елгасы атамасыннан.
## Тарих
1932—1956 елларда — БашАССРның Байкыбаш районы үзәге.
### Матбугат
* 1930 еллар башында Байкыбаш МТСының сәясәт бүлеге русча “*Ленинский путь*»,  татарча "*Ленин юлы*» гәҗитләре чыгара.
* 1937 елда Караидел районыннан аерылып, Байкыбашта район төзелгәч, анда татарча "*Lenince*" (“*Ленинче*”) (1937 - 1948) (1948 дән - “*Ленинчы*”) гәҗите чыгып килә.
* 1956 елда, ике район яңадан Караидел районына берләшкәч, русча "*Ленинец*", татарча "*Ленинчы*" (1990 елның 24 ноябреннән “*Караидель*” / *“[[Караидел хәбәрләре]]”*) булып чыгуын дәвам итә.
## Демография

## Танылган шәхесләр
* Петр Корочкин (1920-1944), Советлар Берлеге каһарманы.
* Зөфәр Сәдертдинов
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Аскыш

**Аскыш** — Башкортстанның Караидел районында урнашкан авыл.
## Демография

## Танылган шәхесләр
* Нурлы Миңлеәхмәтов (1914-1989), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортстан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Урта Багазы

**Урта Багазы** — Башкортстанның Караидел районында урнашкан татар авылы. 2009 елның 1 гыйнварына биредә  ? кешенең яшәве мәгълүм.
ᴨyчᴛьı индексы — 452360, 
## Демография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Александровка (Караидел районы)

**Александровка** — Башкортстанның Караидел районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Танылган шәхесләр
* Василий Дульцев (1931-2014), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортстан җөмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Сөендек (Караидел районы)

**Сөендек** — Башкортстанның Караидел районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Шәхесләр
* Резида Зарипова (1974), 1993 елдан Уфа «Нур» театры актрисасы, БР атказанган (2008) һәм халык (2023) артисты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Мага (Башкортстан)

**Магинск** — Башкортстанның Караидел районында урнашкан авыл.
Магинский авыл советы (элекке исемнәре Караидел поселок Советы, халык депутатларының Караидел поселок Советы, Караидел поселок советы, Караидел районы, Башкортостан Республикасы) муниципаль берәмлек Караидел районында. Үзәге-Магинск авылы, район үзәгеннән Караидель авылына 17 км ераклыкта урнашкан.
## Демография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Сосновый Бор (Караидел районы)

**Сосновый Бор** — Башкортстанның Караидел районында урнашкан авыл.
## Тарих
1944 елдан 1999 елга кадәр Караидел (**Караидельский**) исеме белән шәһәр тибындагы бистә статусына ия булган.
## Демография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Яңа Бәрдәш

**Яңа Бәрдәш** — Башкортстанның Караидел районында урнашкан татар авылы.
Яңа Бәрдәш авыл советы үзәге. Авыл советына караган 9 авылдагы 469 йортта 1562 кеше яши. Мәктәпләрдә 174 укучы укый, 64 бала бакчага йөри.
## Демография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Николо-Казанка

**Николо-Казанка** — Башкортстанның Караидел районында урнашкан авыл.
ᴨучтьı индексы — 452367, 
## Демография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵᴍһүриятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Алексеевка (Кырмыскалы районы)

**Иске Алексеевка** — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан авыл.
ᴨyчты индексы — 453004, 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Яковлевка (Кырмыскалы районы)

**Яковлевка** — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Алексей Никифоров (1915-1977), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Бозаязбаш

**Бозаязбаш** — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан татар авылы. Бозаяз авыл шурасына керә.
## Тарих
Авылны 1915-1919 елларда Бозаяз авылыннан чыккан кешеләр нигезли.
Авылның атамасы Бозаяз елгасының исеменнән. Бу җирдә Бозаяз елгасының башы, ягъни башланган җире.
## Демография

Купчелеге татарлар яши.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Салҗыгыт (Мәчетле районы)

**Салҗыгыт** — Башкортстанның Мәчетле районында урнашкан авыл.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 266 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сəʙиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Сахай

**Сахай** — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан татар авылы. 2009 елның 1 гыйнварына биредә  1569 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография

## Шәхесләр

## Мәгариф
Сахай гомуми белем бирү мәктәбе хуҗалык исәбе белән 1953 елда салынган. Андый иске бинадагы мәктәпләр районда башкача юк та. Урындагы хуҗалык исәбенә колхозчылар көче белән салынса да, заманы өчен ул төбәктә иң зурлардан исәпләнгән. Әле дә спорт залының уку бинасыннан 200 метр читтә урнашуына балалар күнегеп беткән. Ә инде бәдрәфнең һаман да мәктәп ихатасында калуы заманча таләпләрдән ерак тора. Авылда күптән түгел авария хәлендәге мәдәният сараен да ябып куйганнар.
Директор Наил Зәйнуллин сүзләренчә, Сахайда гынатүгел, күрше татар авыллары Яңа Кыешкыда, Шәрәй һәм Акташта да балалар саны елдан-ел арта. Сахай мәктәбендә 2012/13 уку елында 224 бала белем алса, филиал исәпләнгән Яңа Кыешкыда 108 малай һәм кыз укый. Быел беренчеләр ике сыйныф булды, ягъни 33 бала беренче тапкыр укырга керде. 2013 елда да 30дан ким көтелми.
Мәктәптә балаларның 90 проценты татар телен һәм әдәбиятын өйрәнә. Уку әсбапларына мохтаҗлык юк. Шулай да ике дистәдән артык педагогны берләш-терүче коллектив бүгенге шартларда иркенләп һәм барлык иҗади көчен салып эшли алмый кебек. Бу аларның һөнәри осталыгы белән түгел, ә төрле органнарның укытуга комачаулап даими тикшереп, күзәтеп торуы белән бәйле. Мәктәп иске булгач, райондагы җаваплы барлык орган вәкилләренең дә борчылуы аңлашыла, әлбәттә...
Сахай мәктәбендә элекке белем бирү системасыннан сакланып калган матур юнәлеш дәвам итә. Ул 10-11 сыйныфта белем алучы кызларны — аш-су остасы һөнәренә, ә егетләрне тәгәрмәчле тракторга идарә итүгә өйрәтү. Әлеге программа буенча районда база мәктәбе статусына ияләр. Ягъни шушы һөнәрне үзләштерүчеләр Сахай мәктәбенә килеп имтихан тапшыра.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Абзай (Кыйгы районы)

**Абзай** — Башкортстанның Кыйгы районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 558 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Kara

**Kara** () — яшь кореяле герлз-бэнд. Төркем 2007 елда Сеул шәһәрендә DSP Media агентлыгы тырышлыгы нәтиҗәсендә барлыкка килә. Төркемнең исеме Chara ( - әд. шатлык) сүзеннән барлыкка килә, ә төркем әгъзалары аны күбрәк "татлы мелодияләр" дип атап йөртә.

Kara 2007 елда дүрт әгъзадан орган R&Bтөркеме буларак оеша, аларның образы күбесенчә "көчле кызлар" принцибына таяна. Беренче альбом *[[he First Blooming]]* шулай ук 2007 елда чыга. Ләкин Kim Sungheeның гаиләсен басымы нәтиҗәсендә китүе сәбәпле, төркемгә тагын ике әгъза өстәлә - Ку Хара һәм Кан Джиён. После этого девушки меняют образ на "красивые, но настоящие", после чего начинают продвижение в чартах с песней Honey .

## Төркем составы

## Дискография
* 2007: *the First Bloooooming*
* 2008: *Rock U*
* 2008: *Pretty Girl*
* 2009: *Honey*
* 2009: *Revolution*
* 2010: *Lupin*
* 2011: *Step*

## Искәрмәләр

Төркем:2007 елда оешкан музыкаль коллективлар
Төркем:Көньяк Корея поп-төркемнәре
Төркем:Көньяк Корея идол-төркемнәре
Түбән Кыйгы

**Түбән Кыйгы** — Башкортстанның Кыйгы районында урнашкан татар авылы.
2012 елда 86 йортлы авылда 1429 кеше яши. Шуларның 240ы — пенсионер. 39 ишле гаилә теркәлгән. 32 йорт буш тора. Түбән Кыйгының визит карточкасы — өр-яңа мәктәп. Ике катлы бинада 180 бала белем ала. Унберенче сыйныфны ун бала тәмамлаган. Беренче сыйныфка уналты бала килүе көтелә.

## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

*  Лиза Әгадуллина (1942―2024), РФ халык укытучысы (2016).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Әрлән (Кызыл Кама районы)

**Әрлән** — Башкортстанның Кызыл Кама районында урнашкан авыл.
  237 805 001.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q25647073|Алеко Юзыкайн]]*
* *[[:d:Q75101392|Алексеев Анатолий Алексеевич]]*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Уразай (Кызыл Кама районы)

**Иске Уразай** — Башкортстанның Кызыл Кама районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — ?, 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Яңа Кабан (Кызыл Кама районы)

**Яңа Кабан** — Башкортстанның Кызыл Кама районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 926 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи белешмә

Шәҗәрә-истәлекләр күрсәтүенчә, хәзерге Яңа Кабан авылына нигез салган 28 кеше-хуҗалык 1840 елда Агыйдел елгасының уң ягында урнашкан Ялан күле янындагы Кабан авылыннан 4-5 чакрымнар үргәрәк Кызкала тавы итәгендәге Таубакты елгачыгы тирәсенә күчеп килеп төпләнәләр. Бу турыда архив мәгълүматлары да раслап тора. 1839 елда Ырынбур казенный палатасы Агыйдел елгасының уң ягында — Ялан күле кырында урнашкан Кабан авылыннан башкорт дип язылган 28 кешегә, элек үзләре ясак түләп килгән урынга, хәзерге Яңа Кабан авылы җиренә, күчеп утырырга рөхсәт бирә. (ЦГА БАССР, ф. 172, оп. 1.3).
Архив мәгълүматлары күрсәткәнчә, 1632 елның 1 июлендә патша Михаил Федоровичтан грамота алып Кузейн (Хөсәен) Бәхтигиндеев исемле ерак бабай (шәҗәрә буенча минем уникенче буын Күҗәкәй бабабызга туры килә) Агыйделнең сул ягында Сөтле күле тирәсендә Кабан авылын нигезли. Тик ул тарихта чагылыш тапмаган, картадан төшеп калган. Ә тарихчылар безнең борынгы Кабан авылын телгә алганда аны еш кына соңрак Ялан күле янында төзелгән Кабан авылы белән бутыйлар. Шул ук вакытта Уфа провинциясе канцеляриясенең запись кенәгәсендә тупланган дистәләгән документлар Кабан авылының Агыйделнең сул ягында Сөтле күле янында урнашуын кире каккысыз дәлилләр белән ныгыта.
1702 елның 5 гыйнварында Уфа өязе, Казан юлы, Гәрәй волостеның Такталачык, Кабан, Нугай авыллары “башкортлары”  берләшеп, үзләре тирәсендәге буш яткан җирләрне бергәләп файдаланырга һәм казнага ясак түләп барырга килешү төзиләр. (МИБ, 3 том, 1949 ел, 16-17 битләр). Бу килешүләр нигезендә Агыйдел елгасының уң ягындагы буш яткан Ялан күле янындагы җирләр һәм ике арадагы Олы утрау (Кәрим утравы) Кабан авылы кешеләре карамагына бирелә. Алар аның өчен даими рәвештә ясак түләп килгән. Шушылардан чыгып, алыш-биреш вакытларында, урысча язмаларда Ялан күлен Кабан күле дип, Кәрим утравын Кабан утравы дип тә язганнар. Тора-бара шушы Ялан күле кырындагы кышлак Кабан авылы балыкчыларының сезонлы балык тоту урынына да әверелә.
1632 елның 1 июленнән соң Агыйдел елгасының сул ягында яшәп килгән Кабан авылы кешеләре патша властьларының эзәрлекләүләреннән качып, аның бер өлеше бу якка — Ялан күле кышлагына чыгып утырган. Икенче бер өлеше теләсә-кайсы якка таралып беткән.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Лира Гыйльметдинова
* Символ Гайнетдинов
* Әлфия Әфзалова

* Символ Гайнетдинов (1955), драма актеры, ТР атказанган артисты.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
## Чыганак
* «Кызыл Таң», Мөхәммәт-Сафи Шакирҗанов. Кабан, Кәгъбәтулла, Каба...

Төркем:Башкортстан авыллары
Түбән Татыя

**Түбән Татыя** — Башкортстанның Кызыл Кама районында урнашкан авыл.
ᴨyчᴛьı индексы — 452943, 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q2834146|Александр Юзыкайн]]*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Алимгол (Күгәрчен районы)

**Алимгол**  ()  — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан авыл.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 103 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Акман (Күгәрчен районы)

**Акман**  () — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 155 кешенең яшәве мәгълүм.
Акманга 1870 елда Казан губернасы татарлары нигез салган.
Бу кечкенә генә авылда татар әдәбиятының классигы, шагыйрь Сәгыйть Рәмиев 1880 елда туган. Акман татар мәктәбендә Туембәттән килеп Зәйнәп Биишева урта белем алган, ул биредә бай татар әдәбияты белән танышкан. Соңыннан мәшһүр башкорт язучысы булып таныла.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Танылган шәхесләр

* Мирах Бәкиров (1931-2007), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Газиз (Күгәрчен районы)

**Газиз** — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан татар авылы.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 74 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортстан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Күгәрчен (Күгәрчен районы)

**Күгәрчен** — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан 300 йортлы татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 787 кешенең яшәве мәгълүм.
Бу авыл үз исемен бөтен районга биргән. 
## Тарихи белешмә
Билгеле булганча, 1917 елга кадәр Күгәрчен авыллары (алар икәү - икенчесе күрше Зиянчура районында) башкорт катламына язылганнар. Тарихи чыганаклардан күренгәнчә, 2нче Кара-Кыпчак волостендагы Җидебүләк (Күгәрчен) авылы халкы — ХIХ башында күченгән Казан татарлары.
## Демография
Халык саны динамикасы:

Татарлар рәсми рәвештә халыкның 90%ын тәшкил итәләр. 
## Мәгариф
Күгәрчен мәктәбендә 150гә якын бала укый. Аларга 28 укытучы белем бирә. Күгәрчен мәктәбенә күрше авыллардан да балалар йөреп укый. Мәктәпнең үз автобусы бар. Районда бердәнбер татар теле укытыла торган мәктәп. Мәктәпкә күрше авыллардар укучылар байтак. Балалар шулай ук башкорт телен «икенче туган тел» буларак укырга мәҗбүр. Биредә үрнәкле укыту алымнары белән һәм дәреслекләр авторы буларак танылган татар теле һәм әдәбияты укытучысы Нигъмәтулла Ваһапов эшли. Мәктәпнең директоры — Яһүдин Наил.
## Танылган кешеләр

* Мәҗит Рәфыйков — татар язучысы
* Мансур Рәфыйков — Россия каһарманы (1996)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
* Күгәрчен авылы тарихы "Генеалогия һәм Архивлар" порталында» 

Төркем:Башкортстан авыллары
Кызылташ

**Кызылташ** — Башкортстанның Туймазы районында урнашкан татар авылы.
## Демография

Федераль дәүләт статистикасы хезмәте мәгълүм буенча авылның төп халык - башкортлар (2002 елда 77%).
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Морак (Күгәрчен районы)

**Морак**  ()  — Башкортстанның Күгәрчен районының үзәк авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 8 690 кешенең яшәве мәгълүм. Морадым тарлавыгына Күмертау — Морак — Морадым автоюл белән килә ала.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Рәсемнәр
200px
## Танылган шәхесләр

* Василий Копылов (1921-1966), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Джош Дюамель

**Джошуа Дэвид «Джош» Дюамель** (; 1972 елның 14 ноябре, Минот, АКШ) — Америка актёры һәм элеккеге моделе.

Аның беренче танылган роле — *Лео дю Пре*. Әлеге рольне ул 1999 елда американың ABC телеканалында барган «Барсы да минекеләр» сабын операсында, соңрак NBC'да «Лас-Вегас» телесериалында саклык хезмәте рәисе булган *Дәнни МакКоя* ролен уйный. Ул шулай ук «Трансформерлар» фантастик боевигында капитан *Уильям Леннокс*, аның дәвамы булган «Трансформерлар: Үч» фильмында да шул ук роль белән катнаша. 2010 елда Chevrolet Camaro машинасының рәсми йөртүчесе.

Хатыны Black Eyed Peas солисткасы җырчы Fergie.

Төркем:«Эмми» премиясе лауреатлары
Төркем:Фотомодельләр
Черниговский (Киров өлкәсе)

**Черниговский** () — Киров өлкәсенең Югары Кама районында урнашкан авыл.
## Географиясе
Кирс шәһәреннән 35 километр ераклыкта урнашкан.
### Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

### Сәгать поясы

## Тарихы
1936 елда раскулаченныйлар өчен махсус сөрген урыны буларак нигезләнгән.
## Халыкы
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).
## Галерея

Chernigovka3.jpg|Кибет
Chernigovka1.jpg|
Chernigovka4.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Югары Чулман районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Бикбулат (Күгәрчен районы)

**Бикбулат** — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 497 кешенең яшәве мәгълүм.
## Авылның танылган кешеләре

* Шакир Янбаев (1925-2005) - язучы, Бөек Ватан сугышында катнашкан.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан авыллары
Увар

**Увар** (*Богдашᴋᴎнa*) — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 165 кешенең яшәве мәгълүм. Күпчелекне татарлар тәшкил итә.
Элекке мәктәписке мәчет бинасында урнашкан булган. Аны 1994 елны халыкка кайтарганнар. Увар авылында 10 башлангыч мәктәп яшендәге бала бар, озак вакыт мәктәпсез яшәгәннән соң, 2012 елның 1 сентәбрендә Уварда башлангыч мәктәп ачыла.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Йомагуҗа (Күгәрчен районы)

**Йомагуҗа** (, ) — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан авыл.
ᴨyчты индексы — 453336, 
## Халык

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Хәлим Әхмәдиев (1952), фәлсәфә фәннәре доктоpы (1993), профессор (1994),  БР атказанган фән эшлеклесе (2012).
* Рәшит Зәйнуллин (1945), техник фәннәр докторы (1987), профессор (1994). БР атказанган фән эшлеклесе (2005).
* Александр Филиппов - Башкортстанның халык шагыйре, язучы, тәрҗемәче, БР атказанган мәдәният хезмәткәре, Г. Сәләм премиясе лауреаты.
* Титов Вячеслав Михайлович - 1987-2004 елларда  "Сода" ААҖ генераль диpектоpы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Сатлык (Күгәрчен районы)

**Сатлык** — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан татар авылы. 2009 елның 1 гыйнварына биредә  251 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 238 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сəʙиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ялчы (Ялчы авыл советы)

**Ялчы** ()— Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан авыл.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 222 кешенең яшәве мәгълүм.
## Танылган шәхесләр

* Фәттах Шәмголов (1921-1945), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Әхмәт (Кушнарин районы)

**Әхмәт** — Башкортстанның Кушнаренко районында урнашкан татар авылы.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Түбән Сәпәш

**Түбән Сәпәш** — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан авыл.
ᴨyчᴛьı индексы — 453331, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 296 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Түбән Сәет

**Түбән Сәет** — Башкортстанның Kушʜарин районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчᴛьı индексы — 452244, 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ислам (Кушнарин районы)

**Ислан** — Башкортстанның Кушнaрин районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — 452245, 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Гомәр (Кушнарин районы)

**Иске Гомәр** — Башкортстанның Кушнaренко районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — 452242, 
## Демография

## Шәхесләр

* Миңнинур Сәетова-Гыйззәтуллина (1972), драма актрисасы. Башкортстанның атказанган (2004) һәм халык (2021), Татарстанның атказанган (2020) артисты.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтенең муниципаль берәмлекләр шурасы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Таганай

**Таганай** () — Чиләбе өлкәсенең Златоуст шәһәр округы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Златоуст шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Воецки

**Воецкое** — Башкортстанның Кушʜарин районында урнашкан авыл.

## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сəʙиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ермолаево (Куергазы районы)

**Ермолаево** — Башкортстанның Куергазы районында урнашкан авыл, Куергазы районының административ үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 6397 кешенең яшәве мәгълүм.
## География
Авыл Юшатыр елгасы буенда, Уфадан 245 километрга көньяктарак урнашкан.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Танылган шәхесләр

* Вениамин Недошивин (1917-1988), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
2нче Санҗын

**2нче Санҗын** — Башкортстанның Куергазы районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 149 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
## Шулай ук карагыз
* Санҗын

Төркем:Башкортстан авыллары
Яңа Ямаш (Чуашстан)

**Яңа  Ямаш** (, ) — Чуашстанның Чуел районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429916. Гомумроссия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97241844004.
Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101600007600. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2137.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 28 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чуел районы торак пунктлары
Тип (биология)

**Тип** () — биологиядә патшалыктан түбәнрәк, сыйныфтан биегрәк таксон. Шулай ук **астип** һәм **өстип** ранглары бар. Башкача — *бүлем*.

хайваннар патшалыгының 20 мең типлары бар, мәсәлән, хордалылар (), түгәрәк кортлар ().

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе
* Большая энциклопедия животных. - М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. - 640 ил.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Биологик таксоннар
Триба (биология)

**Триба** () — биологик систематикада гаиләдән түбәнрәк һәм ырудан югарырак системалы категорияләр иерархиясендә торган таксономик ранг.

## Әдәбият

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 24.

Төркем:Биологик таксоннар
Төркем:Трибалар
Программистлар көне

**Программистлар көне** — Россиядә рәсми төстә 13 сентябрьдә бәйрәм ителүче көн.  Кәбисә елларда 12 сентябрьга туры килә.

## Тарих
Программистлар көне Россия президенты Дмитрий Медведев тарафыннан 2009 елда кертелә.

Бу көнне елның 256 нчы көнендә бәйрәм итәләр, чөнки программистларда 256 санын сигез разрядлы байттан чыгарып була.

## Чыганаклар
* tatarnet.com

Төркем:Россия бәйрәмнәре
Төркем:13 сентябрь
Төркем:12 сентябрь
Тэт Чунг Тух бәйрәме

**Тэт Чунг Тух** — 25 сентябрьдә Вьетнамда билгеләп үтелүче балалар бәйрәме.

Вьетнам теленнән «көз уртасы фестивале» дип тәрҗемә ителә.

Вьетнамдагы Тэт Чунг Тух — матур, бизәкле һәм иң «тәмле» көн. Анда тәм-том белән балаларны сыйлыйлар, дөгедән “айлы” бәлеш пешерәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Балалар бәйрәмнәре
Төркем:Вьетнам бәйрәмнәре
Суккот бәйрәме

**Суккот бәйрәме** — уңыш җыеп алынгач бер атна дәвамында, ягъни беренче яңгырларга кадәр уздырыла торган яһүд бәйрәме.

Бу көнгә исем биргән «сукка» сүзе яһүд теленнән «чатыр» дип тәрҗемә ителә. Ягъни халык атна буе чатырда яши, шунда бәйрәм итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Яһүд бәйрәмнәре
Кадер кичәсе

**Кадер кичәсе** — Рамазан аеның соңгы ун киченең берсе (күбрәк 27 кичне әйтәләр). Бу кичәдә Аллаһы тәгалә Мөхәммәтне (салляллаху галәйһи вәсәлләм) пәйгамбәр итеп сайлаган кичә. 

Ислам дине буенча Кадер кичәсендә эшләнгән изгелекнең мең ай эчендә кылынган якшылыкларга караганда хәерлерәк. Бу кичәдә гөнаһлар гафу ителә, дога кылучыларның догалары кабул ителә.

Коръәндә Кадер кичәсе турында:

## Искәрмәләр

 
## Чыганаклар
* Ураза (Рамазан) 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Кадер кич (Тукай)

Төркем: Ислам бәйрәмнәре
Патшалык (биология)

**Патшалык** () — биологиядә доменнан түбәнрәк, типтан биегрәк торган таксон. 

1977 елга кадәр булган патшалыклар:
* үсемлекләр ();
* гөмбәләр ();
* хайваннар ();
* бактерияләр ();
* вируслар ().

1977 елда аларга 
* протистлар ()
* архебактерияләр () 
кушылганнар.

1998 елда яңа патшалыкны кертәләр —
* хромистлар ().

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Биологик таксоннар
Төркем:Патшалыклар (биология)
Домен (биология)

**Домен** () — биологиядә таксоннарның иң зуры. Домен патшалыктан (өспатшалыктан) биегрәк тора.

## Тарих
1990 елда Карл Везе белән кертелгән. Везе организмнарны 3 доменга бүлгән:
* архейлар ();
* бактерияләр ();
* эукариотлар ().

Бу классификациянең яңалыгы прокариотлар () доменының *архейларга һәм бактерияләргә* аеруында. Әмма прокариотлар һәм эукариотлар хәзер дә *ике империя * булып саклана.

Соңрак вируслар () доменын куша алалар. Хәзерге вакытта вирусларның рангы билгесез.

Кайвакыт *археяләрне, бактерияләрне, эукариотларны һәм вирусларны* Биота () *супердоменына (өсдоменына)* берләштерәләр.

## Башка классификацияләр
Башка классификацияләрдә Тереклек 5 патшалыкка бүленә (алардан биегрәк ранг юк): прокариотлар, протистлар (), гөмбәләр (), үсемлекләр (), хайваннар () (соңгы дүртләре эукариотларга тигез).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Биологик таксоннар
Төркем:Доменнар (биология)
Октябрь баласы (журнал)

**«Октябрь баласы» журналы** — 1929 елның август аенда Мәскәүдә чыга башлаган татар-башкорт балалары өчен айга бер мәртәбә чыгучы журнал.

## Чыгару карары
1929 елның гыйнвар пленумында Комсомол Үзәк Комитетының татар-башкорт яшьләре бюросында, бюроның секретаре М. Җәлил балалар өчен журнал кирәклеге турыда махсус доклад ясый. Нә­тиҗәдә пленум  «Октябрь баласы» исеме белән журнал чыгару турында карар кабул итә, мөхәррир итеп бюро Муса Җәлилне билгели.

СССРда бердәнбер татарча балалар журналы буларак, ул Татарстанга, татарлар яши торган башка төбәкләргә җибәрелә.

## Эчтәлек
Журналны үз чорының көзгесе дип әйтәләр. «Октябрь баласы» утызынчы еллар җимеше. Утызынчы еллар — илебез тарихында аерата катлаулы чор. Бу чорда илебездә дингә каршы көрәш аеруча кискенләшә. Байлар һәм муллаларга социализмның дошманнары дигән мөһер сугыла. «Октябрь баласы»на да кулак, мулла образлары килеп керә, бу ике образ күп очракта янәшә куела, карикатура, тәнкыйть ысулы белән ясалган рәсемнәре журнал битләрендә еш күренә. Ураза тотучы, дингә ышанучы балалар көлке астына алына. Журналда тәнкыйди рух көчле.

Журнал бигрәк тә актив хәбәрчеләр туплавы белән күзгә бәрелә. «Кечкенә хәбәрчеләр хәрәкәте» дигән атама кулланышка керә. Яшь укучыларның мәктәп тормышы белән беррәттән авылда күмәк хуҗалыклар оештыруда олы туганнарына ничек ярдәм итүләре динчеләрдән, муллалардан көлүләре турында журналга күп санлы мәкаләләр килә. Редакция илебездә барган төзелешләрне, күренекле вакыйгаларны да читтә калдырмый, аларны шигъри куплетлар белән билгеләп бара, мөхәррирнең шагыйрь булуы да үзен сиздереп тора. Шигъри куплетларның кайберләре «м» имзасы белән, кайберләре имзасыз басылган, имзасызлары да сүз сөреше, ритмикасына караганда М. Җәлилнеке булырга ошый.

Утызынчы еллар — татар балалар поэзиясендә пионер җырларының формалашу чоры. Күтәренке пафос хакимлек иткән бу елларда моңсу, хәсрәтле, озын иске көйләр заман таләпләренә җа­вап бирми дип исәпләнелә. Күтәренке шат җырлар нәкъ менә «Октябрь баласы»нда М. Җәлил тарафыннан нигезләнә. Журналда уен, хәрәкәт белән башкарыла торган җырларны да М. Җәлил башлый. «Күрсәт әле», «Куян». Шагыйрь композитор Латыйф Хәмиди белән иҗади дуслыкка керә. Л. Хәмиди аның җырларына күтәренке интонацияле җиңел көйләр яза: «Җырлыйк, дуслар», «Санитар җырлары», «Октябрь җырлары», «Көз җитте», «Кызыл галстуклы Урал» һ.б.

Журналда М. Крыймов, Г. Теләш, Ә. Кушай, М. Галәү, Г. Мөхәммәтшин, Ә. Ерикәй, Р. Ильясның кыска хикәяләре, шигырьләре басыла.

## Тукталу
«Октябрь баласы» 1932 елның декабрь саны белән туктала. Журнал Казанга күчерелә. Казанда беренче саны «Пионер каләме» исеме белән айга бер мәртәбә 1933 елның гыйнвар аенда чыга.

М. Җәлил Мәскәүдә «Коммуна» газетасына эшкә күчерелгәнлектән, мөхәррире итеп Х. Бәдри, соңрак Л. Гыйльми билгеләнә.

## Чыганаклар
* http://www.musulman.su 

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Мәскәү журналлары
Төркем:Мәскәү тарихы
Пионер каләме (журнал)

**«Пионер каләме»** — Казанда айга бер мәртәбә 1933 елның гыйнварыннан чыгучы, 1932 елның декабрь саны белән туктатылган «Октябрь баласы» журналының дәвамчысы. 

Мөхәррире итеп Х. Бәдри, соңрак Л. Гыйльми билгеләнә.

## Эчтәлек
Бу елларда пионер сүзенең мәгънәсен төшендерү, кулакларга, дингә каршы көрәш икенче плангарак күчә. «Пионер каләме»ндә яңа бурыч итеп «Балалар массасын югары белем алу өчен көрәшкә туплау» куела. Журналда шигырьләр һәм хикәяләр белән К. Нәҗми, Х. Туфан, Ш. Маннур, М. Әмир, Ә. Исхак, Ф. Хөсни, Н. Баян катнаша. Х. Вахит. Н. Гайсин, Ш. Гәрәй, Җ. Тәрҗеманов. Ш. Мөдәррисләр каләм көчләрен беренче мәртәбә шушында сыныйлар.

Абдулла Алиш әсәрләре журналның сәнгатьчә эшләнешен күтәрүгә сизелерлек өлеш кертә. «Чуар тавык», «Уңышсыз рәсем» хикәяләре, «Ил гизүчеләр һәм хәйлә сөючеләр» тәрҗемә әкиятләре «Нәниләргә бүләк» почмагының матур битләреннән санала.

Мәгълүм булганча, утызынчы еллар, бигрәк тә аның икенче яртысы илебездә шәхес культының тамыр җибәрүе белән характерлана. Бу — «Пионер каләме»ндә читләтеп үтми. Журналның байтак битләре Ленин-Сталин шәхсенә мәдхия җырлаган шигырьләр, әдәби парчалар белән ачыла. Тәрҗемә әдәбиятка зур урын бирелә. Шуның белән бергә балаларның җәйге пионер лагерларында күңелле ял итүләре, җылы мәктәпләрдә белем алулары, илебездәге яңа төзелешләр турында язмалар дөнья күрә.

## Туктап тору
«Пионер каләме» Ватан сугышы елларында тукталып тора. 1941 елның 6 нчы саны — соңгы сан.

## Яңартылу
Сугыш тукталгач, 1951 елның ноябреннән ул «Пионер» исеме белән яңадан чыга башлый.

Мөхәррире итеп «Пионер каләме»ндә беренче иҗади тәҗрибәләрен ясаган язучы Абдулла Әхмәт куела. 

1955 елның беренче саныннан мөхәррир итеп язучы Ләбибә Ихсанова билгеләнә. Русларда «Пионер» исемле журнал чыгуын исәпкә алып, 1957 елның 7 нче саныннан аның исеме «Ялкын» дип үзгәртелә, әлеге исем белән ул бүген дә чыгып килә.

## Чыганаклар
http://www.musulman.su 

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Кыям Юлдашев

**Кыяметдин Исхак улы Юлдашев** — җәдитче мөгаллим, шагыйрь.

## Тормыш юлы
Кыям Юлдашев 1890 елда Нурлат районының Күлбай Мораса авылында дөньяга килә. Милләте буенча - татар. Иске Кырлай авылында XIX гасыр ахырында ачылган мәдрәсәгә 1915 елда мөгаллим булып укытырга килә. Революциядән соң Иске Кырлайда беренче совет мәктәбен дә Кыям Юлдашев ача. 1921 елдан ВКП(б) члены. Интернат мөдире, 1927-1935 елларда Татарстан китап нәшрияты каршындагы Китап сәүдәсе директоры. 1935-1937 елларда — Чистайда чыга торган «Кызыл Байрак» газетасы редакторы. 1937-1940 елларда репрессияләнә: 1937 елның 2 октябрендә кулга алына, 1940 елның 8 февралендә гаепләнә (НКВД ТАССР 58-7, 58-10 ч.1, 58-11 мәддәләр буенча "участник правотроцкистской националистической группировки, вредительская деятельность" дип гаепли). Гаепләүне исбатлау өчен дәлилләр булмагач, җинаять эше туктатыла һәм соңрак Кыям Юлдашев аклана. 1955 елда вафат була.

## Иҗат
Кыям Юлдашевның балалар өчен «Зилзилә хикәясе» (1912), «Моңлы тавышлар...» (1912) җыентыклары дөнья күргән.

## Сылтамалар
* Кыям Юлдашев
* Иске Кырлай авылы тарихы
*На русском языке википедия

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Кечкенә иптәшләр

**«Кечкенә иптәшләр»** журналы — 1924 елның мартыннан Мәскәүдә чыгучы яңа советчыл татар журналы.

«Тәрбиятел-әтфаль», «Ак юл», «Балалар дөньясы» яшь буынны милли һәм динле итеп тәрбияләү, чын татар җанлы кешеләр үстерү максатын куйсалар, «Кечкенә иптәшләр» белән татар балалар матбугатында бөтенләй үзгә, икенче чор башлана, милләт һәм дин төшенчәләре югала, интернационализм сыйнфый тәрбия алгы планга чыга, яшь буынны яңа җәмгыять — соцализмны актив төзүчеләр итеп әзерләү бурычы куела. Журнал комсомол карамагына алына.

## Редакцион коллегия
Басманы Г. Мохтар, Х. Садыйков, М. Парсин, Н. Нәбиуллин составындагы редакцион коллегия эшли. Берара мөхәррире булып М. Уразмөхәммәтев, 1926 елдан Х. Курмаев, 1927 елның 11 нче саныннан журналны Муса Җәлил җитәкли.

Революцион энтузиазм белән канатланып журналга яшь ка­ләмнәр килә. Күтәренке интонацияле шигырьләр күбәя. Журналда Ә. Түрәй, М. Крыймов, К. Зәлиев, Й. Госмановлар актив языша.

## Эчтәлеге
Балаларның көндәлек тормышына кергән яңа сүз — пионер сүзе басманың үзәгенә менә. 

Й. Госмановның «Канлы көннәр хатирәсе (Кызыл Армиянең җиде еллыгына багышлана)» Г. Мохтарның «Штабтагы кечкенә Габбас», «Ил баласы Шака», Г. Баембитовның «Бүре баласы кайткан», К. Зәйдуллинның «Көтүче Кәшфи» хикәяләре дә ирек һәм бәхетнең авыр көрәшләрдә яулап алынганлыгы, бу көрәшкә кечкенәләрнең дә катнашуы турында сөйлиләр. Журналда дөнья күргән хикәя һәм шигырьләрнең күбесе әдәби эшләнешләре ягыннан әллә ни югары тормасалар да, татар совет балалар әдәбиятының башлангыч үрнәкләре булу ягыннан игътибарга лаек.

Редакция сан саен диярлек юлбашчыларның рәсемнәрен биреп бара. 1924 елның 23 маенда (XIII съездда) пионер оешмасына В. И. Ленин исеме бирелүне зур бәйрәм итеп билгеләп үтә.

Журнал 1925 елның 5 нче саныннан «Октябрятлар почмагы» ача. Монда нәниләр өчен вак-вак хикәяләр, шигъри тезмәләр басыла.

## Тукталуы
«Кечкенә иптәшләр» 1928 елның 3 нче (март) саны белән туктала. Тукталу сәбәбе ачыкланмаган. 

## Чыганаклар
* Еллар һәм юллар

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Мәскәү журналлары
Төркем:Мәскәү тарихы
Рәгаиб кичәсе

**Рәгаиб кичәсе** — Рәҗәп аеның 1 нче җомга киче. Рәгаиб сүзе гарәп теленнән тәрҗемәдә «теләкләр» вә «морадлар» дигән мәгънәгә туры килә.
 
Рәгаиб — ислам дине буенча Аллаһ гафу вә рәхмәтен колларына күбрәк иттереп бирелгән һәм догалар кабул ителә торган кичә.

Мөхәммәт пәйгамбәр әтисе Габдулла белән әнисе Әминәнең никахланган кичәсе санала. 

Ислам дине буенча Рәгаиб кичәсендә Мөхәммәт пәйгамбәргә Аллаһ үзенең рәхимлеген иңдергән, бу кичтә чиксез күп фәрештәләр иңгән. Пәйгамбәр Аллаһка шөкерләр кылып 12 рәкәгать нәфел намазлары кылган дип сөйләнә.

Бу кичәнең, дөрестән дә, Аллаһ каршысында сайланганлыгы турында Коръәндә дә, пәйгамбәрнең хәдисләрендә дә әйтелми. 

Рәҗәб аеның изгелеге турысында дини чыганакларда әйтелмәгән булса да, бу айның Аллаһ каршысында башка айларга караганда изге айларның берсе итеп билгеләнгәне мәгълүм.

## Чыганаклар
* Рәгаиб кичәсе. 

Төркем:Ислам бәйрәмнәре
Яблоко

**Россиянең берләшкән демократик «Я́БЛОКО» фиркасе** (): Россиянең социаль-либераль сәяси фиркасе. 1993—2003 елларда Россия Дәүләт думасында фракция тәшкил иткән.

## Программа

2011 елда сайлау алды кампаниясен башлап, фирка үз программасын Казанда татар телендә дә тәкъдим итте.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фирканең рәсми сайты 
* Татар теленә тәрҗемә ителгән фирка программасы

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Людмила Радченко

**Людмила Радченко** (11 ноябрь 1978, Омск, Россия) — Россия моделе, итальян телевизион тапшырулары алып баручысы, актриса.

## Биография
Людмила Радченко ССРБда, Омск шәһәрендә туа. 1996 елда ул танылган Омск гүзәллек һәм мода бәйгесендә "Современный образ" вице-миссы титулын яулый. Шулай ук ул тамашачылар симпатиясе призына лаеклы табыла.

Соңрак ул "Мисс Россия" конкурсында Омск вәкиле буларак катнаша. Конкурстан соң Людмила Мәскәүдә һәм Санкт-Петербургда телетапшыруларда катнаша.

2000 елда ул Италиягә китә һәм тапшырулар алып баручы буларак Паппериссима телеканалында эшли. 2003 елда ул Антенна 3 телеканалында "Spicy Tg" тапшыруында катнаша.

2005 елда la Talpa реалити-шоуында катнаша, ярымфиналга кадәр барып җитә.

2006 елның җәендә Людмила Майамида узган һәм Италия 1 телеканалында күрсәтелгән кинотөшерүләрдә баш рольне башкара. Киләсе елда ул *Мелодияләр һәм баш иючеләр* тапшыруында катнаша. Соңрак ул Sky Vivo реалити-шоуындагы конкурста катнаша.

La Talpa'дан соң Людмила рәсем сәнгате белән шөгыльләнә, кайбер эшләрен Миланда күрсәтә. Үзен сәнгатькә багышларга карар кыла.

2008 елда Людмила A Light Of Passion фильмында төшә.

Нью-Йоркта рәсем сәнгате өлкәсендә белем алганнан соң ул үзенең хезмәтләрен төрле күргәзмәләрдә һәм галереяларда күрсәтә. 2010 елда ул "Сыерлар Парады 2010" халыкара күргәзмәсе өчен гаять зур сыер рәсемен ясый.

Шулай ук ул үз эшләрен Миландагы арт-триеналеда күрсәтә. Луччада заманча сәнгать Музеенда үз күргәзмәсен оештыра.

2011 елның февралендә Милан провинциясе Дөнья мәдәнияте йортында Людмилага күргәзмәсен оештырырга тәкъдим итә. 2011 елның маенда Нью-Йорк галереясы Ludmilla'ны ризык сәнгате фестивалендә күрсәтә, шулай ук аның хезмәтләре Сохода, Crown Fine Art галереясында күрсәтелә.

## Телекарьера
* *La sai l'ultima?* (2001)
* *Passaparola (programma televisivo)* (2001-2002)
* *Spicy Tg* (2003)
* *La talpa (reality show)* (2005)
* *On the Road (programma televisivo)* (2006)
* *Tuning and Fanatics* (2007)
* *Reality Game* (2007)
* *Modeland* (2008)

## Фильмография
* *Il viaggio* (2005)
* *R.I.S. Delitti imperfetti* (2006)
* *A Light of Passion* (2006)
* *Scaccomatto* (2008)
* *L'ispettore Coliandro: Sesso e segreti* (2009)
* *Un posto al sole d'estate* (2009)
* *Ganja Fiction* (2010)

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  
* Людмила Радченко модель агентлыклары каталогында 

Төркем:Әлифба буенча фотомодельләр
Иоһанн Себастьян Бах

** Иоһанн Себастьян** Бах (; 31 март (21 март иске ст. ) 1685 ел, Айзенах, Саксен-Эйзенах – 28 июль 1750 (яңа стиль), Лейпциг , Саксония, Изге Рим империясе) – алман композиторы, барокко дәвере вәкиле, виртуоз органчы, музыка педагогы. Музыка тарихында иң бөек композиторларның берсе булып санала.

Бар гомерендә Бах меңнән артык әсәр яза. Аның иҗатында шул чорның барлык әһәмиятле жанрлары чагыла (операдан кала); ул барокко дәвере музыка сәнгатенең казанышларын гомумиләштерә. Бах – полифония остасы. Дөрес, беренче чиратта бу клавирга кагыла: аның әсәрләрен башкарганнар һәм нәшер иткәннәр, дидактик максатларда кулланылганнар. Чиркәүдә Бахның орган өчен әсәрләре яңгыраган. Аның кантат-ораториаль әсәрләре сирәк яңгыраган (Лейпцигтагы «Изге Фома» чиркәвендә ноталар кадерләп сакланганнар), гадәттә, Карл Филипп Иммануил Бах соравы буенча, ләкин 1800 елда ук Карл Фридрих Цельтер ** Singakademie** - Берлин җырчы академиясен төзи, аның төп максаты Бахның җырчылык мирасын пропагандалау була. Цельтерның укучысы, егерме яшьлек Феликс Мендельсон-Бартольдиның 1829 елның 11 мартында Берлинда «Матфей пассионнарын» башкаруы җәмәгатьчелектә киң резонанс тудыра. Мендельсон үткәргән репетицияләр дә зур вакыйга булалар – аларга бик күп музыка сөючеләр килә. Тамаша шундый зур уңышка ирешә ки, концертны Бахның Туу көнендә кабатлыйлар.

Бах иҗаты соңрак булган композиторлар музыкасында бик нык йогынты ясый. Һичшиксез, Бах Яңа һәм Иң яңа вакытның бөтен музыкасын барлыкка китерә – музыка тарихы да Бахка кадәрге һәм Бахтан соңгы дәверләргә бүленә. Аның педагогик әсәрләре бүгенгесе көндә дә кулланыла. 
## Көйләр
* 
* 
* 

## Сылтамалар

* Иоһанн Себастьян Бах. Әсәрләрнең тулы җыелмасы  
* 
* J. S. Bach Home Page  —Бахка багышланган ресурс
* Бах кантаталары
* Bach-Archiv Leipzig 
* Bachhaus Eisenach 
* The Complete Cantatas 
*  Матфей пассионнары  BWV 244           

Төркем:Алмания композиторлары
Төркем:Алмания органчылары
Төркем:Инсульттан вафатлар
Төркем:Шәхесләр:Лютеранлык
Төркем:Англикан изгеләре
Төркем:Иоһанн Себастьян Бах
Төркем:XVIII гасыр композиторлары
Имил Шәрәфетдинов

**Имил Ирфан улы Шәрәфетдинов** – танылган көрәшче, Россия җыелма командасы әгъзасы. Билбаулы көрәш буенча дөнья чемпионы (2007), грек-рим көрәше буенча Россия чемпионы (2010, 2012), Дөнья чемпионатының өченче бүләк иясе (2010).  
## Тәрҗемәи хәле
Имилнең атасы – танылган көрәшче, Мәскәү сабантуйларының 4 тапкыр батыры Ирфан Шәрәфетдинов. Ул үзе тумышы белән Кече Рбишча авылыннан.
## Имилнең спортта казанышлары
2007 ел – Уфада билбаулы көрәш буенча җиңел (66 кг кадәр) авырлыкта җиңүче.

2008 елны Уразавыл сабантуенда җиңел авырлыкта җиңүче. Абсолют беренчелектә – икенче. Рәшит Ваһапов истәлегенә багышланган, иң көчле спортчыларны җыйган Актук сабантуенда – шулай ук җиңүче.

2009 елда Финляндиядә грек-рим көрәше буенча Халыкара ярышта җиңү яулады.

2010 елда грек-рим көрәше буенча Россия чемпионатында 74 кг га кадәрге үлчәүдә Имил Шәрәфетдинов җиңү яулады. Ул ике период эчендә Олимпия чемпионы Вартарес Самургашевтан өстен чыкты. Көрәшкәннән соң Имил: «Минем җиңү ул — әтинең туган көненә һәм шулай ук барлык татар халкына бүләк», — диде.

Улы җиңгән көнне атасы Ирфанга яшь тулды. Имил әтисен туган көне белән котлагач татар икенче көрәшчесен искә төшерде. 
«XII нче Олимпия уеннарында Шәзам Сафин җиңгәннән соң татарлар бу төр көрәштә әллә ни аерылып тормадылар. Хәзер бирешмәскә иде, алга таба Европаны, дөньяны һәм Олимпияне яуларга кирәк. Билбау көрәше дөнья чемпионатында җиңгәнем бар инде. Мин монда да бик җиңәргә теләдем, әмма шулай килеп чыгар дип көтмәдем дә. Чөнки чемпионат алдыннан бер атна чирләп яттым. Шуңа күрә хурлыкка калудан куркып келәмгә чыгарга да икеләндем. Авырып торуым  аркасында көрәш авыр барды. Финалга исә бөтен көчемне бирергә әзер идем инде. 13 елга бергә эшли торган тренерым Вартарес Самургашев белән көрәшер өчен залга чыгуның беренче көненнән башлап план төзеде. Мин шул планны башыннан ахырына кадәр үтәдем, шуңа күрә җиңдем дә,»- диде ул.

Шул ук елны Будапештта узган Гран-при бәйгесендә җиңде.

Мәскәүдә узган Дөнья чемпионатында өченче урын өчен алышта Әзербайҗаннан Хөсәйновны 1-0, 3-0 исәбе белән җиңеп дәрәҗәле 3нче урынга чыга.

2011 елда Ростовта узган Россия беренчелегендә финалда Власовка оттыра һәм Дөнья беренчелегенә бармый кала.

2012 елның маенда Саранск шәһәрендә узган Россия беренчелегендә кабат җиңү яулый. 
## Искәрмәләр

## Чыганак
* Россия көрәш Федерациясе сайты  

Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Россиянең халыкара спорт осталары