Оксидлашу-кайтару реакцияләре

**Оксидлашу-кайтару реакцияләре** яки **Редокс** (инглизчә *redox, reduction-oxidation* - яңадан кайтару-оксидлашу сүзеннән) - электроннар яңача бүлү ике атом арасында баручы каршы химик реакцияләре:  оксидлаштыручы атом электроннарны ала, ә кайтаргыч атом үз электроннарын бирә. Реакция барышында оксидлашу дәрәҗәсе үзгәрә, берьюлы оксидлашу һәм кайтару реакцияләре бара.

## Оксидлашу

Оксидлашу барышында атом үз электроннарын бирә һәм аның оксидлашу дәрәҗәсе арта. Оксидлаштырылган атом - электроннар доноры, оксидлаштырган атом - электроннар акцепторы дип атала.

Кайбер очракта оксидлашкан молекула тотрыксыз була һәм тотрыклырак, вакрак өлешләренә - ирекле радикалларга таркала ала һәм югарырак оксидлашу дәрәҗәсенә ия була ала.

Яңадан кайтаргыч матдә электроннарын биреп, бәйләнгән оксидлаштыручыга әйләнә:
: *кайтаргыч матдә* — e<sup>−</sup> ↔ *бәйләнгән оксидлаштыручы*.

Бәйләнмәгән ирекле электрон бик көчле кайтаргыч матдә булып тора.

## Яңадан кайтару

Яңадан кайтару барышында атом электроннарны алып тоташтыра һәм аның оксидлашу дәрәҗәсе кими.

Мисаллар: 
*металлар оксидлары сутуар, күмер һ.б. матдә ярдәмендә ирекле металларга кайтарыла
*органик әчелекләр альдегидларга, спиртларга кайтарыла
*майлар гидрогенизациясе

Оксидлаштыручы электроннарны алып бәйләнгән кайтаргыч матдәгә әйләнә, процесс яңадан кайтару дип атала:

: *Оксидлаштыручы* + e<sup>−</sup> ↔ *бәйләнгән кайтаргыч матдә*.

## Оксидлашу-кайтару пары

Оксидлаштыручы һәм аның кайтарылган форма яки кайтаргыч матдә һәм аның оксидлашкан формасы бәйләнгән оксидлашу-кайтару парын булдыра, ә аларның үзара әверелеше Оксидлашу-кайтару ярымреакцияләре дип атала.

## Мисаллар

Сутуар һәм фтор арасында оксидлашу-кайтару ярымреакциясе

ике ярымреакциягә бүленә:

1) Оксидлашу:
::  \mathsf_{2}^{0} - 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow 2 {\mbox {H}}^{+}} 

2) Яңадан кайтару:
::  \mathsf_{2}^{0} + 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow 2 {\mbox {F}}^{-}} 

::  \mathsf_{2}^{0} - 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow 2 {\mbox {H}}^{+}} 
::  \mathsf^{2-} - 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox  {S}}^{0} \downarrow} 
::  \mathsf^{0} - 3{\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox  {Al}}^{3+}} 
::  \mathsf^{2+} - {\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox  {Fe}}^{3+}} 
::  \mathsf{2{\mbox {Hal}}^{-} - 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox  {Hal}}_{2}^{0}} 

Электроннарны тоташтыру процессы - яңадан кайтару, шуннан оксидлашу дәрәҗәсе кими:

::  \mathsf_{2}^{0} + 4{\mbox {e}}^{-} \rightarrow 2{\mbox {O}}^{2-}} 
::  \mathsf^{7+} + 5{\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox {Mn}}^{2+}} 
::  \mathsf^{4+} + 2{\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox {Mn}}^{2+}} 
::  \mathsf^{6+} + 6{\mbox {e}}^{-} \rightarrow {\mbox {Cr}}^{0}} 

Әлеге реакциядә
:электроннарны тоташтыручы атомнар яки ионнар - **оксидлаштыручылар** булып торалар, 
:электроннарны кайтаручы атомнар яки ионнар - **кайтаргычлар** булып торалар.
## Әдәбият

*Хомченко Г. П., Севастьянова К. И., Окислительно-восстановительные реакции, 2 изд., М., 1980;
*Кери Ф., Сандберг Р., Углубленный курс органической химии, пер. с англ., кн. 2, М., 1981, с. 119-41, 308-43;
*Марч Дж., Органическая химия, пер. с англ., т. 4, М., 1988, с. 259—341;
*Турьяи Я. И., Окислительно-восстановительные реакции и потенциалы в аналитической химии, М., 1989;
*Тодрес 3. В., Электронный перенос в органической и металлоорганической химии, в сб.: Итоги науки и техники. Сер. Органическая химия, т. 12, М., 1989. С. И. Дракин, З. В. Тодрес.

Төркем:Химия
Төркем:Оксидлаштыручылар