open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Валентина Борисова

**Валентина Борисова**  (16 апрель 1953 ел) — әдәбият белгече. Филология фәннәре докторы (1997), профессор (1997). Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы (2001), Россия Федерациясенең мактаулы югары профессиональ белем бирү хезмәткәре (2009).

## Биографиясе
Валентина Васильевна Борисова 1953 елның 16 апрелендә БАССРның Бишбүләк районы Бишбүләк авылында туган. 1976 елда Башкорт дәүләт университетын тщмамлый һәм 1982 елдан алып шунда ук укыта, 1984 елдан — Павлодар педагогия институтында, 1993 елдан — Башкорт дәүләт педагогия институтында (рус әдәбияты кафедрасы мөдире).

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге С. К. Аксаков, Ф. М. Достоевский, А. С. Пушкин ижатын өйрәнүгә багышланган.

150-дән артык  фәнни хезмәт авторы.

**Төп гыйльми хезмәтләре**

«Калмыцкая» сказка в романе А. С. Пушкина «Капитанская дочка» //Фольклор народов РСФСР. Уфа, 1988;

Вып.15. Национальное и религиозное в творчестве Ф. М. Достоевского. Уфа, 1997.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
Бөтенрусия гуманитар фәннәр өлкәсендә фундаменталь тикшеренүләр  буенча проектлар конкурсы лауреаты (1997);

Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы (2001);

Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри  белем бирү хезмәткәре (2009).

## Искәрмәләр

## Видеоязмалар

*  Поэтика индивидуального стиля Сергея Аксакова (Борисова Валентина Васильевна)

## Сылтамалар

* Борисова Валентина Васильевна // Башкорт энциклопедиясе — Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:16 апрель көнне туганнар
Төркем:1953 елда туганнар
Төркем:Бишбүләк районында туганнар
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Гөлнур Бохарова

**Гөлнур Бохарова** (29 ноябрь 1960 ел) — галим-тел белгече. 1990 елдан Башкорт дәүләт педагогия институты һәм Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университеты укытучысы. Филология фәннәре докторы (2010).

## Биографиясе
Гөлнур Һарун кызы Бохарова Башкорт АССРның  Гафури районы Түбән Ташбүкән авылында туган.

1984 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый.

1978 елдан Кургашлы авылының урта мәктәбендә укыта.

1988 елдан СССР Фәннәр Академиясенең Башкортстан филиалының Тарих, тел һәм әдәбият институтында эшли.

1989 елдан Башкорт дәүләт академия драма театрында әдәби-драма бүлегенең өлкән  мөхәррире вазифасын үти.

1990 елдан Башкорт дәүләт педагогия институты һәм Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетында укытучы булып эшли.

## Фәнни эшчәнлеге
Гөлнур Һарун кызының фәнни хезмәтләре когнитив лингвистика, лингвокультурология, ономастика, этимология проблемаларына багышланган. 150-гә якын фәнни хезмәт авторы булып тора.

## Хезмәтләре

** Башкирская мифотопонимия : диссертация … кандидата филологических наук : 10.02.02. — Уфа, 1998. — 287 с.
** О происхождении мифотопонима «Шульган» // Ватандаш : журнал. — 2003, № 11. — С. 139—143.
** Мифопоэтическая картина мира в башкирской топонимии. — Уфа, 2003. — 150 с.
** Башкирская ономастика в контексте духовной культуры : словарь мифотопонимов / Российская акад. наук, Уфимский науч. центр, Ин-т истории, яз. и лит. ; М-во образования и науки Российской Федерации, Башкирский гос. пед. ун-т. — Уфа : Гилем, 2006. — 112 с. — ISBN 5-7501-0627-6.
** Башкирский народный эпос «Урал‑батыр»: когнитивно‑дискурсивный и концептуальный анализ. — Уфа, 2008.
** Башкирский народный эпос «Урал-батыр»: когнитивно-дискурсивный и концептуальный анализ : диссертация … доктора филологических наук : 10.02.02. — Уфа, 2009. — 468 с.
** Формирование и управление человеческими ресурсами в современных условиях. — Уфа : Гилем, 2009. — 241 с. — ISBN 978-5-75011-060-5
** Башкирская географическая терминология : (историко-культурный и этимологический комментарий, лексикографирование). — Санкт-Петербург : Социально-гуманитарное знание, 2016. — 272 с. - ISBN 978-5-9909004-0-0.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Бохарова Гөлнур Һарун кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Гафури районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:29 ноябрь көнне туганнар
Галина Золотова

**Галина Золотова**  (4 август 1924 ел) — совет һәм Россия тел белгече, югары мәктәп укытучысы. Филология фәннәре докторы (1971), профессор. Стокгольм университетының мактаулы докторы, Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе, Чехия, Франция һәм Болгария гыйльми оешмаларының мактаулы әгъзасы.

## Биографиясе
Галина Александровна Золотова 1924 елның 4 августында Мәскәүдә туган. М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының рус теле кафедрасы профессоры, Россия Фәннәр академиясенең В. В. Виноградов исемендәге Рус теле институтының баш гыйльми хезмәткәре, Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе, күренекле галим һәм укытучы.

1954 елда Галина Золотова академик В. В. Виноградов җитәкчелегендә «Глагольные словосочетания и их типы в современном русском литературном языке» темасына кандидатлык диссертациясе, ә 1971 елда — «Очерк функционального синтаксиса современного русского языка»  темасына докторлык диссертациясе яклый.

Галим хәзерге заманның фәндә тел турында үзләренең шәхси юнәлешен булдырган бик сирәк күренекле лингвистлар исәбенә керә. Бу — тикшеренүләренең үзәгенә сөйләүче шәхесне куйган коммуникатив грамматика.

Галина Александровна озак вакытлар М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының филология факультетында мөгаллимлек итә.  Аның укучылары төрле илләрнең славистика һәм рус теле кафедраларында укыта.

Аның җитәкчелегендә 20-нән артык кандидатлык диссертациясе язылган. Факультетта Г. А. Золотова мәктәбе актив һәм нәтиҗәле эшли.

## Фәнни кызыксынулары
рус теленең функциональ синтаксисы һәм грамматикасы, семантика, стилистика, матур әдәбият теле.

Г. А. Золотова фәнни эшләре фикер тирәнлеге, язу төзеклеге, конкрет  тел материалын нечкә анализлавы белән аерылып торалар. Г. А. Золотова 230 дан артык фәнни хезмәт бастырган, шулар арасында мәкаләләр, китаплар, сүзлек, дәреслекләр.

## Басмалары
230 дан артык  хезмәт авторы, шул исәптән:

** Очерк функционального синтаксиса современного русского языка. — М., 1973, 2005, 2009. ISBN 978-5-397-00589-0.
** Коммуникативные аспекты русского синтаксиса. — М., Наука, 1982, 6-е изд. М.,УРСС, 2009.
** Синтаксический словарь. Репертуар элементарных единиц русского синтаксиса. — М., 1988, 2006. 2-е изд. ISBN 5-354-01147-7.
** Коммуникативная грамматика русского языка (с соавторами) — М., 1998, 2004.
** Русский язык. От системы к тексту. 10 класс (с соавт.). — М., Дрофа, 2002.

## Сылтамалар

* Золотова Галина Александровна на сайте филологического факультета МГУ.
* *Онищенко Н. К.* Г. А. ЗОЛОТОВА В СОВРЕМЕННОЙ ЛИНГВИСТИЧЕСКОЙ НАУКЕ.
* http://www.philol.msu.ru/faculty/staff/jubilees/2014/ZolotovaGA/
* http://danefae.org/pprs/zolotova/biblio.htm
* http://руяз.рф/news/galina_aleksandrovna_zolotova/2017-08-04-283 
* http://www.ruslang.ru/doc/zolotova.pdf

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:СССР тел галимнәре
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:2 июль көнне вафатлар
Төркем:Волын губернасында туганнар
Төркем:1924 елда туганнар
Төркем:4 август көнне туганнар
Бәхтияр Ваһабзадә

**Бәхтияр Ваһабзадә**, Бәхтияр Мәхмүд (*яки* Зәкәрия) оглу  Ваһабзадә (; 16 август 1925 ел — 13 февраль 2009 ел) — Азәрбайҗан ССРның халык шагыйре (1984) һәм атказанган сәнгать эшлеклесе (1974), Азәрбайҗан Милли фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы.

## Биографиясе
Бәхтияр Ваһабзадә 1925 елның 16 августында Азәрбайҗан Республикасының Шәке шәһәрендә туган.

Булачак шагыйрьгә тугыз яшь булганда, гаиләсе республиканың башкаласы Бакыга күченә. 1947 елда Бакы дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый.

1945 елда аны Азәрбайҗан Язучылар союзына кабул ителә. Иҗат белән беррәттән 40 елдан артык Бакы дәүләт университетында укыта.

1950 елдан 1990 елга кадәр Бакы дәүләт университетында укытучы, доцент һәм профессор булып эшли.

1964 елда «Самед Вургун» дигән монографиясе белән филология фәннәре докторы гыйльми исеменә лаек була.

1980 елда Азәрбайҗан Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты булып китә.

1995 елда шагыйрь «Истиглал» (Азатлык) азатлык өчен көрәш ордены белән бүләкләнә.

2009 елның 13 февралендә шагыйрь Бакы шәһәрендә вафат була

2018 елның 21 февралендә шагыйрьнең хатыны Диләрә Ваһабзадә Бакыда вафат була.

## Хәтер

* 2011 елда Бакы каласында Бакы дәүләт университеты янындагы урамга Бәхтияр Ваһабзадә исеме бирелә.
* 2018 елның 1 сентябрендә Шәке шәһәрендә музей йорты  ачыла һәм кайчандыр ул яшәгән бинага мемориаль такта урнаштырылган.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* «Азатлык» ордены (15.04.1995) — *Азәрбайҗан халкының милли азатлык өчен көрәшендәге зур хезмәтләре өчен*
* Октябрь Революциясе ордены (16.11.1984)
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (20.08.1975)
* «Хезмәт ветераны» медале
* Азәрбайҗан Республикасының халык шагыйре (1984)
* Азәрбайҗан ССР-ның атказанган сәнгать эшлеклесе (1974)
* ССРБ-ның дәүләт премиясе (1984)
* Азәрбайҗан ССР-ның дәүләт премиясе (1976)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Бәхтияр Ваһабзадә поэмасы «Гөлестан» .
Төркем:16 август көнне туганнар
Төркем:1925 елда туганнар
Төркем:13 февраль көнне вафатлар
Төркем:2009 елда вафатлар
Төркем:Бакыда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Азәрбайҗан шагыйрьләре
Төркем:Азәрбайҗан халык шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Азәрбайҗанда туганнар
Дальверзин - Тепе

**Дальверзин-Тепе**, Дальверзинтепа () — Үзбәкстанның көньягында урнашкан борынгы шәһәрлек. III—IV гасырларда ул Кушан патшалыгының эре сәүдә-һөнәр шәһәрләренең берсе. VI—VII гасырларда патшалыкның башкаласын Бедрач шәһәрлегенә күчергәч бөлгенлеккә килгән.

## Фәнни экспедицияләр
1967 елдан бирле шәһәрлекне Пугаченкова Галина Анатолий кызы идарәсе астында Үзбәк ССР сәнгать белеме экспедициясе тарафыннан өйрәнелгән булган.
## Тасвирлама
Дальверзин-Тепе цитадельдән, турыпочмаклы формадагы шәһристаннан һәм шәһәр янкормасыннан тора. Казулар барышында һөнәр һәм чүлмәк ясау остаханәләре табылган булган. 1972 елда алтын беләзекләр, алкалар, асма бизәкләр һәм борынгы зәркән осталарының башка эшләнмәләре белән хәзинә табылган булган.
Йорт стеналарында рәсемнәр эллинистик дөнья йогынтысын чагылдыра, аларда шулай ук сак-сармат кабиләләре өчен хасиятле «җәнлек стиле» элементлары эзләре бар. Алар арасында борынгы һинд язмасы да сакланып калган. Ике Буддачылык гыйбадәтханәсе (III—IV гасыр) дә өйрәнелгән булган; Дальверзин-Тепе үзәгендә урнашкан аларның берсендә, Будда сурәте белән гипстан һәм балчыктан берничә төрле төстәге пот табылган булган. Безнең көнгә кадәр барып җиткән иң борынгы шахматлар II гасыр белән даталана. Алар Кушан патшалыгы башкаласы Дальверзинтепа казулары вакытында табылган булган. Болар фил һәм зебу үгезенең миниатюр сынчыклары..
## Галерея

Изображение:Dalverzine Tepe - Denau - Surkhandarya.JPG|Дальверзин-Тепе хәрабәләре
Изображение:Dalverzine Tepe - Gold and cornelian necklace.JPG|Шәһәр казуларыннан алтын муенчасы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Пугаченкова Г.А., Из недавних открытий в Южном Узбекистане (к проблемам Бактрийской городской культуры) // Памятники культуры: новые открытия, М., 1975.
* Дальверзинтепе – кушанский город на юге Узбекистана. Таш., 1978.
* Античные и раннесредневековые древности Узбекистана, Таш., 1989.
## Сылтамалар
* 
*  Дальверзин-Тепе в «Энциклопедии Ираника» (онлайн)

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Үзбәкстан тарихы
Төркем:Буддизм
Төркем:Үзбәкстанның археология объектлары
Төркем:Сөрхандәрья өлкәсе
Валентина Ивашева

**Валентина Ивашева** (,Санкт-Петербург   — , Мәскәү) — рус совет әдәбияты белгече.Мәскәү дәүләт университеты профессоры. ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
Ивашева Валентина Васильевна — декабрист Василий Петрович Ивашевның  кызы, — 1908 елда Санкт-Петербург шәһәрендә туган. 1929 елда Ленинград университетын тәмамлый. 

1946 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты филология факультетының чит ил әдәбияты тарихы кафедрасына укырга керә. 1937 елда кандидатлык диссертациясе, ә 1955 елда — «Творческое наследие Диккенса» темасына докторлык диссертациясе яклый. 1955 елда профессор булып китә. Аннары В. В. Ивашева башлыча XX гасыр инглиз әдәбияты белән шөгыльләнә; еш кына Бөек Британиягә бара, ул заманда бу сирәк күренеш була, анда күп кенә язучылар менән очраша. Фәнни фантастика белән кызыксына, аның турында күп яза, үзенең аспирантларына (А. Кубаев,  Л. Михайлова һәм башкалар) фантастикага кызыксыну уята.

## Иҗаты
В. В. Ивашеваның иҗаты инглиз әдәбиятын өйрәнүгә юнәлтелә. Тәнкыйтьче XX гасырның икенче яртысындагы тарихи яңалыкларны һәм аларның әдәбиятта чагылышын анализлый. Ул үзенең китаплары битләрендә Чарльз Сноу, Во Ивлин, Грэм Грин, Уилсон Энгус, Кларк Артур, Мердок Айрис һәм Льюис Норман кебек инглиз мәдәнияте осталарының эзләнүләре һәм казанышлары турында сөйли. Шулай ук инглиз язучыларының Уилсон Колин, Пирс Пол Рид, Сьюзен Хилл һәм Маргарет Дрэббл кебек яңа буын вәкилләре иҗаты белән таныштыра. «На пороге XXI века. НТР и литература» китабында, мәсәлән, агалы-энеле Стругацкийлар, С. Лем, А. Азимов, Дж. Баллард, Р. Брэдбери, И. Варшавский, К. Воннегут, Г. Гор, И. Ефремов, А. Кларк, А. Шалимова, К. Уилсона һәм башкалар кебек авторларның әсәрләре телгә алына яки карала.

### Басылып чыккан китаплары
* 1954 — «Творчество Диккенса»;
* 1955 — «История зарубежных литератур XIX века. Т. 1»
* 1958 — «Теккерей-сатирик»
* 1960 — «Английский роман последнего десятилетия (1950—1960)»
* 1967 — «Английская литература XX века»;
* 1971 — «Английские диалоги. Этюды о современных писателях»;
* 1974 — «Английский реалистический роман XIX века в его современном звучании»;
*1990 — «„Век нынешний и век минувший…“ Английский роман XIX века в его современном звучании» (Издание 2-е, дополненное).
* 1979 — «Что сохраняет время. Литература Великобритании 1945—1977»;
* 1979 — «На пороге XXI века. НТР и литература»;
* 1983 — «Эпистолярные диалоги»
* 1984 — «Литература Великобритании ХХ века»
* 1986 — «Новые черты реализма на Западе»
* 1989 — «Судьбы английских писателей».
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Архив БИ
* Кафедра истории зарубежной литературы филологического факультета МГУ им. М. В. Ломоносова. История кафедры
* Учитель: призвание и судьба. О Зое Вадимовне Эсебуа 
Төркем:15 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1908 елда туганнар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:16 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1991 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Цой

**Цой** ― фамилия.
* Виктор Цой (1962―1990), рок-музыкант, җырлар авторы һәм рәссам. «Кино» рок-төркеменә нигез салучы һәм җитәкчесе.
----
* Ольга Цой (1924—2002), колхозда чөгендер игү звеносы җитәкчесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Моны да карагыз
* (2740) Цой, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Бродский

**Бро́дский** — яһүд топонимик фамилиясе (галициянең тарихи Броды шәһәреннән).

## Бродский

### А
* 
* Андрей Бродский

### Н
* Николай Бродский (1881—1951) — ССРБ-ның әдәбият белгече, Мәскәү дәүләт университеты профессоры (1926). Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1945) кавалеры, К. Д. Ушинский исемендәге премия лауреаты.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* **[[Габдрахманов]]**

Төркем:Фамилиядәшләр
Борисова

**Борисова** ― фамилия.
* Валентина Борисова (1953), әдәбият белгече, филология фәннәре докторы (1997), профессор (1997).
* Нинель Борисова (1924—2019), медицина фәннәре докторы (1972), профессор (1973). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1979).
* Степанида Борисова (1950), П. А. Ойунский исемендәге Саха академия театры артисты, РФ халык артисты (2006).
----
* **[[Борисов]]**
## Моны да карагыз
* Борисова, авыл.

Төркем:Фамилияләр
Золотов

**Золотов** ― фамилия.
* Андрей Золотов (1937), сәнгать һәм музыка белгече, тәнкыйтьче, күзәтүче, профессор. РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (1984).
* Виталий Золотов (1934—2021), язучы, хәрби-диңгез фәннәре кандидаты (1966), отставкадагы беренче ранг капитаны. ЧР атказанган мәдәният хезмәткәре (2002).
* Николай Золотов (*[[Николай Ют]]*; 1898—1967), тәнкыйтьче, фольклорчы, публицист, тәрҗемәче, мөхәррир, җәмәгать һәм партия эшлеклесе.
----
* Галина Золотова (1924―), филология фәннәре докторы (1971), профессор. РФ атказанган фән эшлеклесе.

## Моны да карагыз
* (8142) Золотов, астероид.
* Золотова, авыл.

Төркем:Фамилияләр
Кыямов

**Кыямов** ― фамилия.
* Габдулла Кыямов (1931―), «Спартак» аяк киемнәре фабрикасы генераль директоры (1980 елдан).
* Дәүли Кыямов (1923―),  Дан орденының тулы кавалеры (*[[1944 ел|1944]], [[1944 ел|1944]], [[1945 ел|1945]]*).
* Идел Кыямов (1995), актёр, эстрада артисты, журналист, нәфис сүз остасы, конферансье. Илдар Кыямовның улы.
* Илдар Кыямов (1971), журналист-төбәкче, язучы, шагыйрь, нәфис сүз остасы, җырчы, актёр. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2021).
----
* Мөршидә Кыямова (1974), журналист. Илдар Кыямовның хатыны.

Төркем:Фамилияләр
Карпухин

**Карпухин** ― фамилия.
* Александр Карпухин (1990), баскетболчы (сакчы), РФ Суперлигасы чемипоны (2008/2009, 2011/2012).
* Евгений Карпухин :
** Евгений Карпухин (1926―), валторначы, педагог, профессор (1992), Чуаш АССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1970).
** Евгений Карпухин (1943), табиб-педиатр, ТАССР (1985), РФ (1995) атказанган табибы.
* Иван Карпухин (1936), филология фәннәре докторы (1988), профессор (1998). БАССР атказанган укытучысы (1986), БР атказанган фән эшлеклесе (2006).
Төркем:Фамилияләр
Кадомцев

**Кадомцев** ― фамилия.
* Борис Кадомцев (1928—1998), физика-математика фәннәре докторы, СССР ФА (1970; 1991 елдан — РФА) академигы.
* Бертуган Кадомцевлар, инкыйлабчылар:
** Иван (1884―1918) 
** Михаил (1886―1918)
** Эразм (1881―1965) 

Төркем:Фамилияләр
Михаил Асатиани

**Михаил Михайлович Асатиани** (; 1882 елның 10 мае, Тифлис, Россия империясе — 1938 елның 20 гыйнвары, Тбилиси, Гөрҗи ССР, ССРБ) — совет грузин психиатры, Грузиянең фәнни психиатриясенә нигез салучыларның берсе.

## Тормыш юлы
Михаил Асатиани 1882 елның 10 маенда Тифлиста туа. 2 нче Тифлис гимназиясен тәмамлый, анда укытучы Георгий Гетман оештырган тарих-фәлсәфә түгәрәгендә катнаша. П. А. Флоренский (күпмедер вакыт П. Флоренскийның сеңлесе — Ю. А. Флоренскаяга өйләнгән була; 1911 елда аерылышалар), А. В. Ельчанинов һәм В. Ф. Эрн белән якын була.

1907 елда Мәскәү Император университетының медицина факультетын тәмамлый, шуннан соң укытучы Владимир Сербский клиникасында ординатор булып эшли.

1909 елның җәендә Швейцариягә сәфәр кыла, анда Цюрих психиатрлары һәм психоаналитиклары, шул исәптән К.-Г. Юнг белән очраша; Ойген Блойлер һәм Поль Дюбуада үз белемнәрен камилләштерә.

«Психотерапия. Психик дәвалау һәм гамәли психология мәсьәләләрен күзәтү» журналы редакторы була  (1910—1914, Мәскәү), 1912 елда «Малые пятницы» Мәскәү психиатрия түгәрәгенә нигез салучы һәм бюро әгъзасы була. 1914 елга кадәр шулай ук Мәскәү өлкәсенең нерв-психиатрия шифаханәсендә эшли.

1914 елдан 1918 елга кадәр Мәскәү Алексеевск хастаханәсендә, шулай ук Үзәк психиатрия госпиталендә эшли.

1918 елдан 1920 елга кадәр яңадан Мәскәү дәүләт университетының психиатрия клиникасында ассистент була.

1920 елда Тбилиси университетында психиатрия кафедрасын оештыра һәм гомеренең ахырына кадәр җитәкчелек итә.

1925 елдан 1938 елга кадәр аның катнашында Грузия психиатриясе фәнни-тикшеренү институтын җитәкли. 1948 елда институтка М. М. Асатиани исеме бирелә.

Аның җитәкчелегендә гомуми психопатология, суд-психиатрия практикасы, йогышлы психозлар клиникасы һәм психик авыруларны дәвалау мәсьәләләре буенча 300 дән артык фәнни эш язылган. Ул психиатриядә шартлы рефлекслар турында тәгъдимнәр кулланган.

## Библиография
Клиник психиатрия һәм психиатрия ярдәмен оештыру буенча 40 тан артык фәнни хезмәт авторы булып тора.

* 
* 
* 

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Зурабашвили А. Д. Проф. М. М. Асатиани, 1881—1938, Невропат. и психиат., т. 7, № 4, с. 158, 1938;
* Зурабашвили А. Д. и Ментешашвили И. Т. Выдающийся психиатр М. М. Асатиани, Шурн. невропат, и психиат., т. 52, № 4, с. 72, 1952;
* Шенгелая Г. М. Концепция проф. Асатиани о психоневрозах, Сб. трудов Ин-та психиат. НКЗГ, с. 16, Тифлис, 1939.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1938 елда вафатлар
Төркем:20 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Тифлистә туганнар
Төркем:1882 елда туганнар
Төркем:10 май көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Мстислав Гневышев

**Мстислав Николаевич Гневышев** (1914 елның 2 (15) мае, Екатеринодар — 1992 елның 29 гыйнвары) — совет астрономы.

## Тормыш юлы
Мстислав Гневышев 1938 елда Ленинград университетын тәмамлый. 1930—1936 елларда ССРБ Гидрометеорология хезмәтенең Төп геофизик обсерваториясендә, 1936 елдан Пулково обсерваториясендә эшли. Бөек Ватан сугышы елларында Совет Армиясендә хезмәт итә (Финляндия белән чиктә авыр артиллерия полкы метеорологы, аннары Ленинград фронтының 42 нче армиясе штабының гидрометеорология хезмәте башлыгы), аннары Төньяк диңгез юлының Арктик институтында эшли (Төньяк диңгез юлы трассасында элемтә белән тәэмин итү белән шөгыльләнә, аның буенча йөкләрне көнчыгыштан Беринг бугазы аша китереп җиткергәннәр). Сугыштан соң Пулково обсерваториясенә кайта, анда гыйльми секретарь булып эшли. Оештыру белән җитәкчелек итә (1948), ә аннары Пулково обсерваториясенең Кисловодск тау астрономия станциясе директоры була, аның базасында Совет Кояш хезмәтен оештыра. ССРБ территориясендә (1936, 1968), Бразилиядә (1947), Кук утравында (1965) кояш тотылуын күзәтү экспедицияләрендә катнаша. 1967—1970 елларда Халыкара астрономия берлегенең «Кояш атмосферасы нурланышы һәм төзелеше» 12 нче комиссия президенты була.

## Фәнни эшчәнлек
Мстислав Гневышевның фәнни хезмәтләре Кояш физикасына һәм кояш активлыгының геофизик күренешләргә йогынтысын өйрәнүгә багышланган. Ионосферада һәм магнитосферада һәм кояш активлыгында күренешләр арасында берничә яңа элемтәләр урнаштыра. Кояш атмосферасының барлык катламнарында да активлыкны оптик һәм радиометодлар белән күзәтүне оештыра, бу 11 яшьлек кояш циклының кайбер үзенчәлекләрен билгеләргә мөмкинлек бирә. Төрле обсерваторияләрдә үткәрелгән кояш таҗының әлеге күзәтүләрен чагыштыру юлы белән, кояш активлыгының 11 яшьлек циклы бер генә түгел, ә ике физик үзлекләре белән аерылып торган активлыкны көчәйтү дулкынының булуын күрсәтә. Кояш активлыгының Җир биосферасына йогынтысын өйрәнә. А. И. Оль белән бергә кояш активлыгының бүленми торган цикллары бүләнә торган элеккегеләреннән күпкә куәтлерәк дип билгели («Гневышев-Оль кагыйдәсе»).

## Әдәбият

* 
* М. Н. Гневышев. Биографическая справка.
* М. Н. Гневышев Свершения и тревоги Пулкова. 
* Бюллетень «Солнечные данные», 1992, № 2, с. 1-4.
Төркем:1992 елда вафатлар
Төркем:29 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1914 елда туганнар
Төркем:15 май көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча астрономнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Альфа-2-агонистлар

Препаратлар сулы сыекча эшләп чыгаруын киметү һәм  увеосклераль агып китүен арттыру өчен КЭБ киметә. Препарат гематоэнцефалик  киртә аша үтеп керә, шуңа аны балаларга билгеләргә кирәк түгел.

# Бримонидин (альфаган) 0,2% 2 тапкыр көнгә — югары селектив альфа-2 агонист нейропротектор йогынтысы белән. Аның нәтиҗәлеге тимололдан кимрәк, әмма бетаксололдан югарырак. В-блокаторлар белән аддитивлык бар. Иң еш каршы йогынты — аллергияле конъюнктивит, ул дәвалау башланганнан бер елдан соң барлыкка килә ала (рис.13.50а). Системалы каршы  йогынтылар: авызда корылык, йокычанлык һәм аручанлык.
# Апраклонидин (лопидин)  0,5% һәм 1% җаваплы офтальмогипертензияне булдырмау өчен алгы бүлекнең  лазерлы хирургиясеннән соң кулланалар. Препарат терапия йогынтысын югалту һәм  урынлы каршы йогынтыларның югары проценты өчен дәвамлы куллануга туры килми.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Фармакология
Карбоангидраза ингибиторлары

Карбоангидраза ингибиторлары химик төзелеше буенча  сульфаниламидларга керә. КЭБ кимү ысулы  сулы сыекча эшләп чыгаруы тоткарлануы белән бәйле. 

## Урынлы карбоангидраза ингибиторлары
1.     Дорзоламид (трусопт) 2% 3 тапкыр көнгә өстәмә терапия буларак  нәтиҗәлеге буенча бетаксололга тиң, әмма тимололдан көчсезрәк. Төп каршы  йогынты — аллергияле блефароконъюнктивит (рәс. 13.50) һәм авызда әче тәм.  Корнеаль эндотелиаль дисфункция белән авыруларда препаратны саклык белән  билгеләргә кирәк, чөнки ул декомпенсациягә китерә ала.

2.      Бринзоламид (азопт) 1%  2-3 тапкыр көнгә. Дорзоламидка охшаш, әмма кимрәк чагылган урынлы аллергияле  җавапка ия.

## Системалы карбоангидраза ингибиторлары

### Препаратлар
**1.   ** Ацетазоламид түбәндәге формаларда.

•     250 мг сәдәпләр. Тәүлек дозасы 250-1000 мг. Йогынтысы 1  сәг. башлана, максималь йогынты 4 сәг., дәвамлыгы 12 сәг. кадәр.

•     250 мг капсулалар дәвамлы чыгу чоры белән. Тәүлек  дозасы 250-500 мг, йогынты дәвамлыгы 24 сәг. кадәр. 

•     500 мг он кадау өчен. Йогынты башы шундук диярлек, очы  30 минуттан соң, дәвамлыгы 4 сәг. кадәр. Кискен глаукома өянәгендә  кулланылган КАИ төркеменнән бу бердәнбер препарат.

**2.    **  Дихлорфенамид сәдәпләре 50 мг'лап. 50-100 мг дозасында 2-3 тапкыр көн  саен. Йогынты башы 1 сәг. эчендә, очы 3 сәг. соң, дәвамлыгы 12 сәг. кадәр.

**3.    ** Метазоламид сәдәпләре 50 мг'лап. 50-100 мг дозасында 2-3 тапкыр көн  саен. Йогынтысы 3 сәг. башлана, максималь йогынты 6 сәг., йогынты дәвамлыгы  10-18 сәг. кадәр. Йогынты дәвамлыгы буенча бу ацетазоламидка яхшы  альтернатива.

### Системалы каршы йогынтылар
КАИ системалы куллануын кыска курслар белән күбесенчә  глаукоманың кискен өянәге белән авыруларга билгелиләр. Системалы каршы  йогынтылар өчен препаратларны күрү югалтуның югары куркынычлыгы очракларында  гына кулланалар. Мөмкин булган каршы йогынтылар турында авыруларны кисәтү  аларның борчылу дәрәҗәсен киметә һәм табибка ышану дәрәҗәсен арттыра.

**1.   ** Парестезияләр (кул, аяк бармакларында һәм кайчак тире-лайла  тоташмаларында чәнчү) еш була һәм гадәттә куркыныч түгел. Авыру риза булса  һәм түзә алмаслыктан баш тартса, алга таба дәвалау мөмкин.

**2.    ** Хәлсезлек,  арганлык, күңел төшенкелеге, ябыгу һәм либидо кимү буларак сихәтсезлек. Өстәмә 2 атналык натрий ацетаты курсы тулысынча бу  симптомнардан арындыра. 

**3.    ** Ашказаны-эчәклек юлы. Ашказаны уңайсызлыгы, эчәклек чәнчүләре, эч китү һәм  укшыту. Сихәтсезлеккә карамастан барлыкка килә һәм канның химик үзгәрешенә  китерми.

**4.    ** Нефролитиаз сирәк очрый.

**5.    ** Стивенс-Джонсон синдромы кайвакыт барлыкка килә, чөнки КАИ сульфаниламидлардан  ясала (24 нче бүлекне *кара*).

**6.    ** Кан ясалышы какшаулары бик сирәк һәм ике төрле була.

•     Җелекнең кан ясалыш функциясенә дозага бәйле йогынты,  ул гадәттә препаратны туктаткач рәтләнә.

•      Дозага бәйле  булмаган үзенчәлекле гипопластик анемия, монда 50% очракта үлем мөмкин. Бу  хәтта препаратны бер тапкыр кабул иткәч тә була ала, әмма ешрак беренче 2-3  айда һәм бик сирәк дәвалаудан 6 айдан соң күзәтәләр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Фармакология
Миотиклар

Миотиклар — бәбәк һәм керфексыман җисем сфинктерының  мускаринсыман рецепторларын кузгатучы парасимпатомиметиклар.

1. БАПГ-да керфексыман мускулын кыскартып трабекуляр челтәр аша  сулы сыекчаның агып китүен арттыру өчен КЭБ'ны киметә.

**2.    ** Беренчел ябык почмаклы глаукомада бәбәк сфинктеры кыскару һәм миоз төсле катлауның  периферия өлешен трабекуляр өлкәдән АПК'ны ачып китәргә мөмкинлек бирә.

**3.    ** Урынлы каршы йогынтылар. Миоз, каш дугалары өлкәсендә авырту, миоплашу һәм  катарактогенлык. Күрү какшаулары чагылганрак булып тоела.

## Препаратлар
**1.   ** Пилокарпинны нәтиҗәлеге буенча в-блокаторларга тиңлиләр. Ул  түбәндәге фармакологик формаларда мөмкин.

•     Пилокарпин 1%, 2%, 3%, 4% тамчыларда (көнгә 4 тапкырга  кадәр монотерапия буларак). В-блокаторлар белән бергә ике тапкыр тамызу җитә.

•     Пилокарпин гель (пилогель) гельгә адсорбцияләнгән  пилокарпиннан тора. Препарат чыгарган миоплашу һәм миоз төнге вакытка туры килсен  өчен бер тапкыр йокы алдыннан кулланалар.

**2.    **  Карбахол 3% 3 тапкыр  көнгә — резистент һәм дәвалауга бирелмәгән очракларда пилокарпинга  альтернатива.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Фармакология
Гиперосмослы препаратлар

## Физиологик мәсләкләр
Осмос басымы эремәдәге кисәкчәләр санына бәйле, ә  аларның күләменә түгел, шуңа түбән молекуляр эремәләр зур осмослы йогынты  белән сыйфатлана. Осмослы агентлар тамыр эчендәге юлда калып, кан осмолярлыгын  арттыра. Алар кан һәм пыяласыман җисем арасындагы осмослы градиент ясап, аны  сусызландырып, КЭБ-ны киметә. Градиент югарырак булса, КЭБ кимүе күбрәк. Бу  йогынтыга ирешү өчен гиперосмоляр агент гематоофтальмик киртә аша үтәргә тиеш  түгел. Ул таркалганда алга таба кулланудан йогынты югала, шуңа гиперосмоляр  агентларны куллану постувеаль глаукоманы дәвалаганда чикләнгән, бу очракта  гематоофтальмик киртә бозылуы хас.

## Клиник яктан кулланыш
Урынлы терапиянең  максималь рәвешендә җитәрлек гипотензив йогынтысы булмаганда кулланалар.

•       Глаукоманың кискен өянәгендә.

•       Югары КЭБ булганда ясмыкның алгы камерага күчү  куркынычлыгы барлыкка килсә, операциягә кадәр әзерлек сыйфатында.

NB Бу әзерлек бик тиз булырга тиеш, аннан соң авыруның сусау барлыкка  килсә, сыекча эчүдән тыелып торырга кирәк.

## Каршы йогынтылар
**1.   ** Йөрәк-тамыр декомпенсациясе күзәнәктән тыш күләм арту өчен, шуңа андый  препаратларны хроник йөрәк һәм бөер патологиясе белән авыруларга саклык белән  билгеләргә кирәк.

**2.   ** Вена  эченә керткәннән соң өлкән яшьтәге ир-атларда сию тоткарлану. Простата чирләрендә сидек куыгына катетер кую кирәк.

**3.   ** Башка. Баш авырту, бил авырту, укшыту һәм аң китү.

## Препаратлар
**1.   ** Глицеролны эчеп кулланалар, ул татлы тәмле һәм укшытуга китерә  ала. Лимон (әфлисун түгел) согын өстәү укшытуны булдырмаска булыша. Дозаны  авыруның авырлыгына карап исәплиләр: 1 г/кг яки 2 мл/кг (50% эремә).  Максималь йогынты 1 сәг. җитә һәм 3 сәг. кадәр дәвам итә. Глицерол глюкозага  кадәр таркалса да, аны компенсацияләнгән диабет белән авыруларда да  билгеләсәң була.

**2.   ** Изосорбидны эчеп кулланалар, ул татлы тәмле һәм глюкоза алмашына  йогынты ясамый, шуңа диабетта инсулинсыз кулланыла ала. Дозасы глицерол  кулланганда кебек үк.

**3.   ** Маннитол вена эченә гиперосмослы препарат буларак киң кулланыла.  Дозаны авыруның авырлыгына карап исәплиләр: 1 г/кг яки 5 мл/кг (20% су  эремәсе). Максимум йогынтысы 30 минуттан соң җитә һәм 6 сәг. кадәр дәвам итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Фармакология
Простагландиннар аналоглары

Простагландиннар  йокы вакытында түбән КЭБ дәрәҗәсен тота. 
## Фармакология
1.     Латанопрост һәм травопрост — Б2-альфа-простагландин аналоглары, алар  FР-рецепторларның простаноидлы агонистлары буларак йогынты ясый һәм сулы  сыекчаның увеосклераль юлы буенча агып китүен арттыра.

2.     Биматопрост — синтетик простамид, простагландиннарның төзелеш  аналогы, ул сайлап табигый простамидларны алмаштыра. Препарат  FР-рецепторларга төрле дәрәҗәдә чагылган якынлыкка ия һәм увеосклераль һәм  трабекуляр аппарат аша агып китүне тәэмин итә.

3.      Изопропил опростаны — Б2-альфа-простагландинның (докозаноид) төзелеш  аналогы, простагландинлы рецепторларга карата якынлыкка ия һәм сулы сыекчаның  трабекуляр челтәре аша агып китүен тәэмин итә.
## Препаратлар
1.     Латанопрост (ксалатан) 0,005% 1 тапкыр көнгә. Нәтиҗәлеге буенча  тимололдан көчлерәк, ләкин кайбер авырулар аңа карата резистент. Тимолол  белән бергә, ләкин пилокарпин белән түгел, латанопрост КЭБ'ын өстәмә 14-28%  киметә.

2.     Травопрост  (траватан)  0,004% 1 тапкыр көнгә. Латанопрост кебек, әмма кайвакыт нәтиҗәлерәк, аеруча  кара тәнле авыруларда.  50% авыруда  конъюнктиваль кызару барлыкка килә, ул вакыт белән юкка чыга.

3.     Биматопрост  (люмиган) 0,3% 1  тапкыр көнгә. Латанопрост кебек, әмма күбрәк дәрәҗәдә конъюнктиваль кызаруга  китерә, сирәгрәк — баш авырту һәм төсле катлау гиперпигментациясе.

4.      Унопростон изопропилы (рескула) 0,12% 2 тапкыр көнгә. Гипотензив йогынтысы  латанопростныкы кебек бик чагылмаган, монотерапия буларак җитәрлек түгел.
## Каршы йогынтылар
1.      Урынлы

•     Конъюнктива кызару, чит җисем тойгысы.

•      Керфекләрнең саны,  озынлыгы, калынлыгы арту, гиперпигментациясе (рәс. 13.50б). 

•     Төсле катлауның кайтмас гиперпигментациясе 11-23%  авыруларда препаратны 6 ай кулланганнан соң барлыкка килә (рәс. 13.50в).  Ешрак яшел-коңгырт төсле күзләрдә очрый, сирәгрәк — сары-коңгырт һәм тагын да  сирәгрәк — соры-зәңгәр яки коңгырт күзләрдә. Гиперпигментация строма  өслегендә тутлы гранулалар саны артканга барлыкка килә, ә меланоцитлар өчен  түгел. Әмма төсле катлау невуслары һәм сипкелләр үзгәрми.

•     Периорбиталь өлкәнең гиперпигментациясе (сирәк).

•     КМШ катаракта хирургиясендә капсула ертылу яки  витрэктомия кебек куркынычлык шартлары белән күзләрдә барлыкка килә ала.

•     Алгы увеит сирәк очрый һәм гадәттә стероидлар белән  дәвалана. Әмма увеаль глаукомада препаратны сак кына билгеләргә кирәк.

•     Герпеслы кератит кабатлануы шулай ук сирәк очрый.

•     Конъюнктиваль гиперпигментация күренеше турында  мәгълүмат бар.

Системалы каршы йогынтыларга еш баш авыртулары, мигреньгә бирелүчән авыруларда өянәкләре арту, тире тимгеле һәм өске сулыш юллары ярсытуының уртача симтоматикасы керә. Препаратларны йөклелек вакытында кулланмаска кирәк, чөнки хайваннарда тикшерүләр тератоген йогынты мөмкинлеген ачыклады

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Фармакология
Ирена Вейсайте

**Ирена Изидоровна Вейсайте** (; 1928 елның 9 гыйнвары, Каунас, Литва Республикасы, ССРБ — 2020 елның 11 декабре, Вильнүс, Литва) — совет һәм Литва әдәбият белгече, театр белгече һәм театр тәнкыйтьчесе, җәмәгать эшлеклесе, Көнбатыш Европа һәм театр тарихы буенча хезмәтләр авторы.

## Тормыш юлы
Ирена Вейсайте 1928 елның 9 гыйнварында Литваның Каунас шәһәрендә яһүд гаиләсендә туа. 1934—1941 елларда идиш телендә укытулы Шолом-Алейхем исемендәге Каунас гимназиясендә укый. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Каунас геттосында әти-әнисен югалткан.

1947 елда Саломеи Нерис исемендәге Вильнүс урта мәктәбен тәмамлый. 1953 елда Мәскәү дәүләт университетын тәмамлый, анда алман телен һәм әдәбиятын өйрәнгән. 1963 елда «Поздняя лирика Гейне: „Романсеро“» темасына Ленинград дәүләт университетында филология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

1953—1997 елларда Вильнүс педагогика институтында (1992 елда Вильнүс педагогика университеты итеп үзгәртелгән) Көнбатыш Европа әдәбияты, Алман әдәбияты, XX гасыр театры тарихы курсларын укыта. 1965 елдан доцент; 1999 елда Вильнюс педагогика университетының мактаулы профессоры исеменә лаек була.

1963—1964 еллардан театр тәнкыйтьчесе буларак билгеле.

2020 елның 11 декабрендә Вильнүс шәһәрендә коронавирус йогышы нәтиҗәләреннән 93 яшендә вафат була.

## Фәнни эшчәнлек
Литва һәм башка илләр матбугатында 200 дән артык мәкалә бастырган. Берничә китап авторы; мәктәп дәреслекләре автордашы.

## Җәмәгать эшчәнлеге
1990 елда профессор Чесловас Кудаба белән бергә Ачык Литва фондына () нигез салучы була. 1993 елга кадәр Ачык Литва фонды идарәсе вице-рәисе, 1993—2000 елларда идарә рәисе була. Ачык җәмгыять институты (Будапешт) һәм башка халыкара хөкүмәтнеке булмаган оешмалар идарәсе әгъзасы, Нидада Томас Ман мәдәни үзәге кураторы, ЮНЕСКО Литва милли комитеты, Литва Мәдәният министрлыгының Сәнгать советы әгъзасы.

## Бүләкләр

* 1995 — Дүртенче дәрәҗә Литва Бөек кенәзе Гядиминас ордены.
* 2006 — Барбара Радзивилл медале — *мәдәният һәм мәгариф өлкәсендәге казанышлары өчен.*
* 2008 — Литва фән һәм мәгариф министрлыгының мактау билгесе.
* 2012 — Гёте медале — *Литва-Алмания мәдәни алмашыну эшчәнлеге һәм гражданлык батырлыгы өчен*.

## Китаплар

* *Ауримас Шведас, Ирена Вейсайте*. Жизнь должна быть чистой. Перевод с литовского Анны Герасимовой. М.: Пробел-2000, 2019.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:11 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1928 елда туганнар
Төркем:9 февраль көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Василий Роббек

{{фш|Роббек
= Биографиясе ==
Василий Афанасьевич Роббек  1937 елның 6 гыйнварында Якут АССР Урта Колыма районының Югары Колыма авылында туган. 1946 елда Рыжов башлангыч мәктәбенә  укырга керә, аннары Родчев җидееллык мәктәбендә белем ала.

Урта мәктәпне 1956 елда Урта Колымада  тәмамлый.

1966 елда ул Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтын тәмамлый  (ЛПИ, хәзер А. И Герцен исемендәге Россия дәүләт педагогия университеты).

1956 елда халык мәгарифе органнарында үз хезмәт эшчәнлеген башлый.

1958-1959 елларда комсомол эшендә, 1959-1961 елларда Якутиянең мәдәният оешмаларында  эшли. ЛПИ ны тәмамлагач, 1966-1970 елларда сигезьеллык мәктәп директоры булып эшли.

1970-1974 елларда — аспирант, 1974-1992 елларда —  СССР Фәннәр академиясенең Себер бүлекчәсе Якутия филиалының Тел, әдәбият һәм Тарих институтында өлкән лаборант, гыйльми хезмәткәр, кече һәм олы  гыйльми хезмәткәр була.

1992-2008 елларда ул Россия Фәннәр академиясе Себер бүлекчәсенең Төньяк аз санлы халыклары проблемалары институтында директор булып эшли, 2008-2010 елларда — аз санлы төньяк халыклары институтының эвенк филологиясе гуманитар тикшеренүләр ссектор мөдире вазифасын башкара.

1974 елда "Эвенк телендә фигыль төрләре» темасына кандидатлык диссертациясе яклый.

1992 елда докторлык диссертациясе яклый. Аның җитәкчелегендә алты кандидатлык һәм докторлык диссертацияләре яклана. Якут дәүләт университетында төньяк филологиясе кафедрасын, Черский бистәсендә  Төньяк халыклары колледжын, Якутскида эвенк бүлекле педучилищелар ачуда катнаша.

Фәнни-педагогик эше белән беррәттән иҗтимагый эшчәнлек алып бара. Ул 1994 елда Саха(Якутия) Республикасы  Фәннәр академиясенең тулы хокуклы әгъза-корреспонденты итеп сайлана.

2010 елның 9 июлендә Якутскида  вафат була.

## Казанышлары

* Василий Иванович Роббек «Россия Федерациясенең Атказанган фән эшлеклесе» 
* «Саха (Якутия) Республикасының Атказанган фән эшлеклесе»
* «РСФСРның халык мәгарифе отличнигы»
*  «РФА Себер бүлекчәсенең Атказанган ветераны» 
* «Саха (Якутия) Республикасының фәнен үстерүдәге хезмәтләре өчен» медале
* ,  шулай ук юбилей хөрмәтенә "Якутия–Россия: 370 ел бергә» билгесе
* «Төньякка тугрылык өчен» билгесе
* «Гражданлык батырлыгы»билгесе.
* Урта Колыма олысының мактаулы гражданы.

## Шулай ук карагыз

* Тунгусо-маньчжуроведение

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ученые-исследователи Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера 
* Василий Афанасьевич Роббек и коренные малочисленные народы Севера 
* Издан сборник научных трудов, посвященный Василию Роббеку
* Открытый архив СО РАН 

Төркем:6 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:9 июль көнне вафатлар
Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Россия дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Конго Демократик Республикасында ислам

**[[Конго Демократик Республикасы]]нда ислам**  (, ) ― азчылык дине (1,5 – 10 %), ил халкының күпчелек  өлеше (90 – 96 % ы) төрле христиан конфессияләренә карый. Ислам дине Конго иңкүлегенә беренче тапкыр XVIII гасырда Көнчыгыш Африкадан гарәп сәүдәгәрләре фил сөякләре белән сәүдә итү өчен илнең эчке төбәкләренә үтеп кергәч, барлыкка килгән. 
XIX гасырда коллар белән сәүдә иткән сәүдәгәгәрләр ислам таралуга ярдәм иткән һәм, элеккечә үк, мөселман дине Көнчыгыш Конгоның кайбер өлкәләрендә, бигрәк тә  провинциясендә, киң таралган. Мөселманнарның зур күпчелеге – сөнниләр.

## Тарих
Ислам Конго иңкүлегендә XVIII ― XIX гасырларда Көнчыгыш Африка яр буеннан коллар һәм  эзләп килгән гарәп сәүдәгәрләре тарафыннан тарала . Африканың күп кенә халыклары гарәпләрнең дине һәм  мәдәниятен кабул итә, суахили теле еш кына ислам  теле буларак кабул ителә. Бельгия  колониясенә әйләнгәч (1908―1960), Конгоның колониаль администрациясе ислам дине таралуны чикли . 1920-елларда Танганьикадан үтеп кергән суфичылыкның Кадыйрия тарикате вәкилләре аеруча эзәрлекләнә .

1960 елның 30 июнендә Бельгиядән бәйсезлек алгач, дин тоту иреге игълан ителә, мөселманнарга җәмгыятьләргә берләшергә мөмкинлек ачыла. Мөселман җәмгыятьләре чит илләрдән, аерым алганда, Ливия башлыгы Мөәммәр әл-Каддафидан 1990-елларда финанс ярдәме алган, ул Көнчыгыш Конгода мәчетләр төзелешендә ярдәм иткән . Мәчетләр ил башкаласы Киншасада, Букаву, Кисангани, башка эре шәһәрләрдә төзелгән.

## Хәзерге заман
Ислам Конго Демократик Республикасында үсештәге диннәрнең берсе. Ул бигрәк тә илнең көнчыгышында таралган. Иң күп мөселманнар Маниема провинциясендә яши, бигрәк тә  (1875 елда гарәп сәүдәгәре  нигез салган элекке табышлы сәүдә пункты) һәм Кинду шәһәрләрендә алар халыкның 80―90 % ын һәм 25 % ын тәшкил итә. Моннан тыш, күптән түгел Ливан, Һиндстан, Пакистан һәм Африка кыйтгасының башка илләреннән күчеп килгән мөһаҗирләр арасында мөселманнар күпчелек. 

Мөселманнарны *Конго Демократик Республикасының Ислам Демократик җәмгыяте* () берләштерә. Мөселманнарның ил сәясәтендә йогынтысы аз күләмдә: 2006 елгы гомуми сайлауларда сайланган 500 депутатның нибары 4 есе, 108 сенатордан 3 есе – мөселман.

Ил мөселманнарының зур күпчелеге Мәлики мәзһәбендәге сөнниләр, 10 % ы шигыйлар һәм 6 % ы әхмәдияләр . Суфичылык һәм сәләфилек йогынтысы көчле.

Христианнар белән мөселманнар арасында кискен каршылык 2014 елда  провинциясендә күзәтелгән .

2019 елда БМОның Конго Демократик Республикасындагы миссиясенә (*[[:en:MONUSCO|en]]*) керүче Пакистан ягы Көнчыгыш Конгода мәчетләр төзелешендә ярдәм иткән.

## Саны
Төрле чыганакларның бәяләве буенча, ил халкының үзен мөселман дип санаучы кешеләре өлеше 1 % тан 10 % ка кадәр дип исәпләнә. АКШ Дәүләт департаменты 2015 елда бу күрсәткечне ― 5 %, Пью Тикшеренү Үзәге 2012 елда ― 12 % дип  бәяләгән .

## Әдәбият
*
*
*

## Сылтамалар
* La Comico , communauté islamique en république démocratique du Congo.
## Моны да карагыз
* Африкада ислам
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Конго Демократик Республикасында ислам
Ангия Бочоришвили

**Ангия Тадеозович Бочоришвили** (; 1902-1982) - Совет һәм Грузия психология һәм фәлсәфә өлкәсендәге галиме,  Грузия фәлсәфи антропология фәнни мәктәбен оештыручыларның берсе, педагогия фәннәре докторы (1935), профессор (1935), Грузия ССР Милли Фәннәр академиясе академигы (1955). Грузия ССР Милли Фәннәр академиясе вице-президенты (1957-1960). Грузия ССРының мактаулы галиме.

## Биография
1902 елның 23 ноябрендә Тифлистә туган.

1919-1924 елларда Тифлис дәүләт университетының фәлсәфә факультетында укыган. Ул профессорлар Д.Н. Узнадзе һәм Ш.И. Нуцубидзеның укучысы була.

1928 - 1933 елларда Тифлис дәүләт университетында педагогик эштә ул Философия факультетының психология кафедрасында лектор булып эшли. 1933 - 1956 елларда Кутаиси дәүләт педагогик институтының логика кафедрасында укытучы, профессор, оештыручы һәм психология кафедрасының беренче мөдире булып хезмәтен дәвам итә.

1955 - 1957 елларда - Социаль фәннәр бүлегенең академик-сәркатибе, 1957 - 1960 елларда - Грузия ССР Милли Фәннәр академиясенең вице-президенты. 1960-1968 елларда ул "Моамбе" һәм "Мацне" фәнни журналларының баш мөхәррире. 1967 - 1982 елларда фәнни һәм педагогик хезмәттә Грузия ССР Милли Фәннәр академиясенең Д.Н. Узнадзе исемендәге психология институтында профессор, оештыручы һәм фәлсәфи антропология кафедрасының беренче мөдире булып эшли    .

### Фәнни-педагогик эшчәнлеге һәм фәнгә керткән өлеше
А.Т. Бочоришвилиның төп фәнни-педагогик эшчәнлеге психология өлкәсендәге проблемалар белән бәйле. Ул аның тарихы, уйлануы һәм теле, антропология, психология һәм фәлсәфә тарихы, тел һәм эстетика фәлсәфәсе, психология педагогика нигезләре, фәлсәфи мәсьәләләр психологиясе, критик анализ һәм фәлсәфәдә кеше танып белү мәсьәләләрен тирән өйрәнә. А.Т. Бочоришвили Грузия Психологик Җәмгыяте (1959-1964) һәм Грузия Фәлсәфә Җәмгыяте (1973-1982) председателе вазифаларын били.

1935 елда ул педагогика докторы дәрәҗәсе өчен докторлык диссертациясен яклады. 1935 елда СССРның Югары аттестация комиссиясе тарафыннанпрофессор дәрәҗәсенә лаек булды. 1955 елда ул Грузия ССР Милли Фәннәр академиясенең тулы әгъзасы итеп сайланды. A.Т. Бочоришвили ике йөздән артык фәнни хезмәт, шул исәптән күпсанлы монографияләр авторы   .

## Библиография

* Психологиядә аңсызлык мәсьәләләре / Грузия ССР Милли фәннәр академиясе. - Тифлис: Груз. милли фәннәр академиясе нәшрияты, 1961. - 70 б.
* Фәлсәфә, психология, эстетика: [Коллекция]. - Тифлис: Мецниереба, 1979. - 198 б. 

## Бүләкләре

* Грузин ССРының мактаулы галиме  

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Фәлсәфи энциклопедия: 5 томда. Җаваплы редактор Ф.В. Константинов
Төркем:Тифлис дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ психологлары
Төркем:Педагогика фәннәре докторлары
Төркем:Тифлистә туганнар
Төркем:1982 елда вафатлар
Төркем:25 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1902 елда туганнар
Төркем:23 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Реваз Натадзе

**Реваз Натадзе** (; 1903—Б1984) — совет грузин галим-педагогы һәм психологы, психология фәннәре докторы (1939), профессор (1940), Грузин ССР Фәннәр академиясе академигы (1969) ССРБ педагогия фәннәре академиясе әгъза-корреспонденты

Грузин ССРның атказанган фән эшлеклесе, грузин, рус, немец, инглиз, француз телләрендә басылган  140 гыйльми эш, шул исәптән биш монография һәм гомуми психология буенча өч дәреслек (грузин телендә) авторы

## Биографиясе
Реваз Григорьевич Натадзе  1903 елның 29 октябрендә (яңа стиль буенча 11 ноябрендә) туган.

1927 елда Тбилиси дәүләт университетын тәмамлый (ТДУ), Д. H. Узнадзе җитәкчелеге астында уку йортында психология кафедрасында эшкә кала. 1950 елдан, Д. H. Узнадзе вафат булганнан соң, бу кафедраның мөдире була. 1941-1961 елларда бер үк  вакытта Реваз Натадзе Грузин ССР Фәннәр академиясе Психология институтының психология бүлеге мөдире вазифасын башкара. Тбилиси университетында педагогик эшчәнлек белән беррәттән Тбилиси университетында һәм башка югары уку йортларында: А.С.Пушкин исемендәге Педагогия институтында, Театр институтында, Физкультура институтында, шулай ук Кутаиси педагогия институтында педагогика, психология буенча лекцияләр укый . Аның җитәкчелегендә берничә диссертация  яклана

Тугыз ел дәвамында Тбилиси университетының фәлсәфә факультеты деканы булып эшли, егерме ел Д. М. Узнадзе исемендәге Психология институты бүлеге белән җитәкчелек итә, Педагогика институтының балалар психологиясе бүлеген җитәкли. Кайбер фәнни җыентыклар һәм журналларның редакторы, Грузин совет энциклопедиясе өстендә эшләүдә катнаша, «Вопросы психологии» журналы редколлегиясе әгъзасы, Грузия ССР Фәннәр академиясе каршындагы Психология буенча Координация советы рәисе, грузин психологлары җәмгыяте рәисе (1964-1974) һәм ТДУ янындагы психология буенча гыйльми дәрәҗәләр бирү советы рәисе була. Иҗтимагый эшчәнлек белән шөгыльләнеп, дистә елдан артык хезмәтчәннәр депутатларының Тбилиси шәһәр һәм район советы депутаты булып тора, анда мәгариф буенча даими комиссия белән җитәкчелек итә.

Реваз Григорьевич Натадзе 1984 елның 11 ноябрендә Тбилисидә вафат була, шәһәрнең Вакий зыяратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Педагогическая энциклопедия / Глав. ред. И. А. Каиров и Ф. Н. Петров. к. 3. — Москва: Советская энциклопедия, 1966. — 880 с.
* Грузинская советская энциклопедия: Том 7. — Тбилиси, 1984.

## Сылтамалар

* საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა
Төркем:Профессорлар
Төркем:Психологлар
Төркем:Психология фәннәре докторлары
Төркем:ССРБ педагоглары
Потапов

**Потапов** ― фамилия.
* Дмитрий Потапов (1911—1996), Советлар Берлеге каһарманы (1944).
----
;Потапова
* Анна Потапова (1950), Россия Федерациясенең атказанган укытучысы (2004), Тыва Республикасы Мәгариф һәм фән министры (2010-2011 елларда).
* Родмонга Потапова (1936), тел белгече, филология фәннәре докторы (1983), профессор (1987). 
## Моны да карагыз
* (13480) Потапов, астероид.
* Потапова, авыл.

Төркем:Фамилияләр