open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Филип Вуянович

**Фи́лип Ву́янович** (, *[[1954 ел]]ның [[1 сентябрь|1 сентябре]], [[Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте|Югославия]], [[Сербия|Сербия автоном округы]], [[Белград]]*) — Каратау сәясәтчесе, 2003 — 2018 елларда Каратау президенты.

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 1 сентябрендә  Югославиянең Сербия мохтариятлы округы башкаласы Белградта туган. 1978 елда Белград университетының юридик факультетын тәмамлаган.

1978-1980 елларда Белград  прокуратурасында хезмәткәр.

1980-1981 елларда Титоград округы судында сәркатип.

1982-1993 елларда адвокат.

1993-1995 елларда Каратау юстиция министры.

1998-2005 елларда Каратау премьер-министры.

2002 елда Каратау Скупщинасы рәисе.

2003 елның 11 маенда Каратау президенты итеп сайланган. 2003 елның 22 маеннан Каратау президенты.

2006 елның маенда Каратау бәйсезлеге игълан ителә.

2013 елның 7 апрелендә президент сайлауларында сайлаучыларның 51,2 % тавышын җыеп, яңа  президент итеп сайлана.

Каратауның Европа Берлегенә һәм НАТОга керү сәясәте тарафдары.

## Гаиләсе
Хатыны Светлана. Кызлары Татяна, Нина, улы Данило.

## Сылтамалар
* Президент сайтында тәрҗемәи хәле 

## Искәрмәләр


Төркем:Каратау президентлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Белград университетын тәмамлаучылар
Төркем:Дәүләт башлыклары
Төркем:Юристлар
Лакшмана

**Лакшмана** Дурьодхананың һәм Маюри  кызы булган.

Һинд дине эпосы *[[Махабхарата]]*да, **Лакшмана**  һәм ның кызы булган. Аның Лакшман Кумара дигән игезәк ир бертуганы булган. Лакшмана турында "Махубхарата"да күп әйтелмәгән, ә бары тик аның Кришна улы Самбага кияүгә чыгуы турында әйтелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Двивида

Һинд мифологиясендә **Двивида** ул Маиндханың туганы. Аның дусты Наракасура. Ул Баларама тарафыннан үтерелгән булган, чөнки ул аристократ кешеләрне көчләгән һәм мәсхәрәләгән.

Төркем:Һинд дине
Ачарья-вайшнавларның җырлары (китап)

Бу җыентыкның күпчелек җырлары Тхакур Бхактивинода һәм Нароттама дас Тхакур тарафыннан язылган. Инглиз теленә тәрҗемәдә алар кайчак бик үк шигъри булып яңгырамый, әмма тәрҗемәләр оригиналның мәгънәсен төгәл бирә. Бу барлык җырлар һәм шигырьләр чиста тугъры хезмәт итүнең асылын ачалар, аларда Шри Кришнага тугъры хезмәт итү рухи укытучы мәрхәмәте белән генә бирелә дип әйтелә, аңа аның теләкләрен камил үтәп ирешергә була.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине буенча басмалар
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Сарра Фрадкина

**Сарра Фрадкина** (, ,  — , ) — әдәбият белгече, Пермь дәүләт университетының рус әдәбияты кафедрасы мөдире (1965-1967, 1976-1981).
Денис Франскевич

**Денис Франскевич** (, ,  — , ) — Казакъстан һәм Россия һоккейчесе (капкачы).
Георгий Фредерикс

**Георгий Фредерикс** (, ,  — , ) — геолог, палеонтолог, Пермь университетының техника факультеты деканы (1920-1921).

Төркем:Геологлар
Александр Фрезе

**Александр Фрезе** (, ,  — , ) — психиатр, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1875), Казан психиатрия хастахнәсенә нигез салучы һәм аның беренче директоры (1866-1883).
Роландс Фрейманис

**Роландс Фрейманис** (, ,  — , ) — Латвия баскетболчысы, Эстония чемпионы (2014/15).
Христиан Френ

**Христиан Френ** (, ,  — , ) — көнчыгышны, гарәпне өйрәнүче, нумизмат, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1829), Санкт-Петербург ФА академигы (1817), Казан университетының тарих-филология факультеты деканы (1815), Санкт-Петербург ФАнең Азия музеена нигез салучы һәм аның беренче мөдире (1818-1842).
## Моны да карагыз
* Казан университетының археология музее

## Искәрмәләр
Павел Фролов

**Павел Фролов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
## Искәрмәләр
Владислав Фронин

**Владислав Фронин** (, ,  — , ) — СССР һәм Россия журналисты, «Российская газета»ның баш мөхәррире.
Анри Хагуш

**Анри Хагуш** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (сакчы), Беларус чемпионы (2006, 2007, 2008, 2014).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Марат Хәйруллин (1996)

**Марат Хәйруллин** (Марат Фәнис улы Хәйруллин, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Зөфәр Хәйретдинов

**Зөфәр Хәйретдинов**, Зөфәр Гыйльметдин улы Хәйретдинов (*[[1959 ел]]ның [[5 август]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Питрәч районы]], [[Татар Казысы]]*) — җырчы, меңгә якын популяр җырлар авторы, көйязар, продюсер, Татарстанның халык артисты. РАО (РФ авторлык җәмгыятенең) Татарстан буенча бүлекчәсе җитәкчесе.

## Гаилә хәле
Хатыны Зөһрә Салихҗан кызы, Республика онкология үзәгендә табиб-радиолог. Улы Зөлфәт, кызы Зилә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* *Альбина Гайнуллина*.     Зөфәр Хәйретдинов: «Беркайчан да зур композитор яки җырчы булырга хыялланмадым». «Акчарлак», 30.01.2020, 2-3нче бит.
*  Зөфәр Хәйретдинов. Вконтакте сәхифәсе

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Композиторлар
Төркем:Продюсерлар
Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Шәхесләр:Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры
Ираватанешвара Гыйбадәтханәсе, Канчипурам

**Ираватанешвара Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Тамил Надуда Канчипурам шәһәр гыйбадәтханәсе янында урнашкан. Ул Паллавалар тарафыннан безнең эраның 8-енче гасырда төзелгән булган. Ул үзенең сокландыргыч виманам манарасы өчен мәшһүр. Бу гыйбадәтханә Паллава Патшасы Нарасимхаварман II (Раджасимхан) тарафыннан төзелгән булган. Бу гыйбадәтханәгә Хәким Маркандеян зиярәт кылган ул Аюш Хоманы башкарган, бу аларның тормыш озынлыгын озайтыр өчен. Ираваштхалам сүзе Ирава - үлемсез, Штхалам - урын дигәнне аңлата, үлемсезлек бирә торган урын. Бу гыйбадәтханә шулай ук 60-ынчы, 70-енче һәм 80-енче туган көнен билгеләүче олы яшьтәгеләр өчен әһәмиятле, монда алар сәламәтлек һәм тормыш озынлыгы өчен дога кылалар. Гыйбадәтханә иртәнге 6.00 - дән иртәнге 11 - гә кадәр ачык һәм кичке 4.00-тән кичке 8.00-гә кадәр ачык. Гыйбадәтханәне Канчипурамның кече гыйбадәтханәләрнең берсе итеп классификациялиләр.

Гыйбадәтханә Һиндстанның Археологик Тикшерүе тарафыннан тәэмин ителә һәм сакланган монумент булып тора.

## Искәрмәләр
*neonnet.com/fl2501/stories/20080118504906500.htm ''Royal Shrines'', Frontline, Volume 25 - Issue 01 :: Jan. 05-18, 2008

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Грек әлифбасы

**Юнан әлифбасы** — юнан теленең һәм башка юнан группасы телләренең әлифбасы. Ул даими рәвештә б.э.к. IX гасыр соңыннан яки б.э.к. VIII гасыр башыннан кулланыла. Грек алфавиты тартык һәм сузык авазларны үз эченә алып, алар өчен аерым билгеләр кулланган башлангыч әлифба булып тора.

Алфавитта 24 хәреф бар, классик дәвергә кадәр кайбер диалектларда тагын да берничә хәреф —  Ϝ, ϝ (дигамма), Ϛ, ϛ (стигма), Ͱ, ͱ (хета), Ϻ, ϻ (сан), Ϙ, ϙ (коппа), Ͳ, ͳ (сампи). Классик грек телендә быларның беренче өчесе саннарны язуда кулланылган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Грек-рус транслитерациясе  
* Грек алфавиты  
* Грек алфавиты — транслитерация һәм юникод  

Төркем:Юнан теле
Төркем:Грек әлифбасы
Галириза Хәкыйкый

**Галириза Хәкыйкый** (, ,  — , ) — Иран футболчысы (капкачы), Иран милли футбол җыелмасы әгъзасы, Иран чемпионы (2007/2008), Иран һәм Россия кубоклары иясе (2009/10, 2010/11), Россия суперкубогы иясе (2012).

## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Рамил Хәбриев

**Рамил Хәбриев** (Рамил Госман улы Хәбриев, ,  — , ) — табиб, РФА академигы (2013), ТАССР (ТР) сәламәтлек саклау министры (1989-1994), сәламәтлек саклау өлкәсендә күзәтү буенча Федераль хезмәте җитәкчесе (2004-2007), Россия милли медицина фәнни тикшеренү институтының беренче проректоры (2009-2013), Җәмгыять сәламәтлеге фәнни тикшеренү институты директоры.
## Биографиясе
1953 елның 18 маенда ТАССРның Кукмара районы Таеш авылында туган.

1970 елда урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, С.В. Курашов исемендәге Казан медицина институты студенты була. Рамил Хәбриев укыган елларда ук институтның иҗтимагый тормышында актив катнаша, комсомол комитеты секретаре була. Югары уку йортын тәмамлаганнан соң, 1976 елда анда эшли табиб-ординатор, өлкән укытучы, доцент, кече фәнни хезмәткәр, фәнни-тикшеренү бүлеге мөдире вазифаларын башкара . 1989 елдан Хәбриев башта Татарстан Республикасында, аннан соң Россия Федерациясе дәрәҗәсендә җитәкчелек позицияләренә күчә.

1989-1994 елларда-Татарстан Республикасында сәламәтлек саклау министры.

1994 елда Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгына күчә, 1994 елдан 1997 елга кадәр ул дару чараларын һәм медицина техникасының дәүләт контроле инспекциясе башлыгы булып эшли. 1998-2001 елларда РФ Сәламәтлек саклау министрлыгының дару чаралары һәм медицина техникасы сыйфатын, эффективлыгын, куркынычсызлыгын дәүләт контроле департаментына җитәкчелек итә.

2001-2007 елларда Мәскәүдә «Биопрепарат» РАО гендиректоры була.

2004 елда Росздравнадзор җитәкчесе вазифасына күчкән һәм аны 2007 елга кадәр биләгән.

2007 елдан 2009 елга кадәр Россия Федерациясе Хөкүмәте Аппаратының социаль үсеш департаменты директоры урынбасары булып эшли.

2009-2013 елларда Н. И.Пирогов исемендәге Россия милли тикшеренү медицина университетының беренче проректоры була.

2011 елдан 2015 елга кадәр «РУСАДА» Россия допингка каршы агентлыгы генераль директоры булып эшли.

2013 елдан башлап «Н. А. Семашко исемендәге Җәмәгать сәламәтлеге илкүләм фәнни-тикшеренү институты» ФДБФУ директоры булып тора. Россия Федерациясе дару сәясәтен фәнни нигезләү һәм алып бару буенча РФА ведомствоара советы рәисе урынбасары.
## Гаиләсе
Р. У. Хәбриев өйләнгән, ике баласы бар. Хатыны — Талия Ярулла кызы Хәбриева (1958) — галим-хокук белгече, юридик фәннәр докторы, профессор, РФА академигы.
## Фәнни эшчәнлеге
Хәбриев 250дән артык фәнни хезмәтләр, шул исәптән 18 монография, 50дән артык методик һәм уку әсбаплары авторы. Аның тугыз фәнни эше уйлап табулар дәрәҗәсендә башкарылган.
## Бүләкләре
Хәбриевка «Татарстан Республикасының Атказанган табибы» һәм «Россия Федерациясенең атказанган табибы» дигән мактаулы исемнәр бирелде (2003 ел).
### Медальләр
* 1976 — "Хезмәт батырлыгы өчен"
* 2014 — "Сочи шәһәрендә 2014 елгы XXII кышкы Олимпия уеннары һәм XI кышкы Паралимпия уеннары"
### Орденнар
* 2013 — "Ватан алдындагы казанышлары өчен" IV дәрәҗә
### Грамоталар һәм премияләр
* 2003 — Россия Федерациясе Хөкүмәтенең мактау грамотасы
* 2008 — фән һәм техника өлкәсендә Россия Федерациясе Хөкүмәте премиясе
* 2016 — Россия Федерациясе Президентының рәхмәте
## Искәрмәләр
Исәт провинциясе

**Исәт провинциясе** () — 1737-1781 елларда Россия империясендә административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге:

Шадринск (1738),  Чибәркүл кәлгәсе(1739), Тыныч бистәсе (1739–43), Чиләбе кәлгәсе.
## Тарих
Анна Иоанновна указына 24.08.1737 елда Исәт провинциясе төзелә.

Провинция составына Җаек һәм Әй елгалар арасында территориясе инде.

22.09.1743 көндә Ырынбур экспедициясе карарына тиешле үзәк Чиләбега күчерелә.

Исәт провинциясе булмасада *Исәт провинциясе* — башкортларда (), тарихи документларда йыш ишеткән топоним.

Насыйров Әнвәр Хатыйп улы китабында Миңлегали Шайморатов үзен башкорт дип санады тип языла, бу провинция уның ата-бабалар туган ягы:
"Однажды Минигали Мингазович вспомнил свой давний разговор с отцом Мингазетдином. Он спросил его: «…Отец, откуда пришел наш род?». Отец ответил: «…Наши предки пришли из-за Урала, из Исяцкой провинции. В крови потопил князь Бибиков бунт на уральских заводах. А корни наши в племени айлинских башкир». 
На вопрос: «…Вы какой национальности?», Шаймуратов отвечал: «Я — башкир, с Урала, из Башкирии, из Биштяки» .

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Чиләбе өлкәсе тарихы
Аккурган

**Аккурган** () — Үзбәкстанның Ташкент вилаятендә урнашкан шәһәр, шул ук исемдәге туман (район) үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1980 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Ташкент вилаяте торак пунктлары
Федерация Советы

**Россия Федерациясе Федераль Җыелышының Федерация Советы** (шулай ук рәсми булмаган атамасы — *Сенат*) — Россия Федерациясенең Федераль Мәҗлесенең югары палатасы.

Россия Федерациясенең һәр субъектыннан икешәр вәкил (дәүләт влачының законнар чыгару (вәкиллекле) һәм башкарма органнарыннан берәр), шулай ук «Россия Федерациясе Президенты тарафыннан тәгаенләнүче һәм Федерация Советы субъектлары дәүләт властеның законнар чыгару (вәкиллекле) һәм башкарма органнарыннан әгъза булып торган Федерация Советы ағзалары санының 10 процентыннан артмаган сандагы Россия Федерациясе вәкилләре» ана (Россия Федерациясе вәкилләре РФ Конституциясенә төзәтү җитте «Россия Федерациясе Федераль җыелышы Федерация Советы турында»гы 21.07.2014 № 11-ФЗ белән индерелә).

Россия Федерациясе Федерация Советы әгъзаларының гомуми саны гадәттә — 170-200 арасында.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Россия Дәүләт думасы

Төркем:Россия Федерациясе Федераль Җыелышының Федерация Советы
Яңыюл

**Яңыюл** ( — «яңа юл», ) — Үзбәкстанның Ташкент вилаятендә урнашкан шәһәр.

## География
Яңыюл шәһәре Чырчык елгасының уң буенда, М34 һәм M39 юллары арасында урнашкан. Ташкәнттән көньяк-көнбатыштарак 28 км ераклыкта тимер юл станциясе.

## Тарих
1899 елда Кавынчы борынгы шәһәрлеге янында Төркистан тимер юлының Кауфман () станциясен ачтылар. Октябрь инкыйлабыдан соң бу тораклык Кавынчы () поселогы исемен йөрткән. 1934 елдан башлап Яңыюл () исемен һәм шәһәр статусын йөртә. 2017 елдан башлап — өлкә карамагындагы шәһәр.

## Халык

## Танылган шәхесләр
* Тимур Акулов (1953–2018), Татарстан Президентының киңәшчесе, Россия Дәүләт думасы депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Ташкент вилаяте торак пунктлары
Михаил Бабурин

**Бабурин Михаил Федорович** (1907—1984) — совет скульпторы. ССРБ-ның халык рәссамы (1978). БАССР-ның халык рәссамы (1965). Беренче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты (1950).

## Биографиясе
Михаил Бабурин Федорович 1930 елда Ленинградта Югары сәнгатьчә-техник институты белем ала.

1932—1936 елларда аспирантурада укый.

1961—1984 елларда В. И. Суриков исемендәге Мәскәү сәнгать институтында һәм Пенза сәнгать училищесында укый.

ССРБ сәнгать академиясенең мөхбир әгъзасы (1973). Монументаль, монументаль-декоратив һәм станокта башкарылган скульптуралар өлкәсендә эшли. Башкортстанның Россиягә кушылуының 400-еллыгы хөрмәтенә һәйкәл авторы .

## Хезмәтләре
* Дуслык монументы. Бронза, гранит. 1965
* «Хезмәт тантанасы. Башкортстан». ССРБ мәдәният министрлыгы сайты бинасында рельеф
* «Җыр» скульптурасы (бронза, 1957, Рус музее, С.-Петербург)
* В. Г. Белинский бюсты Пенза өлкәсенең Белинский станциясендә
* В. И. Ленин һәйкәле (1967, архитектор Гаврилов белән бергә) Ленин мәйданы, Уфа.
* «Дан» скульптурасы (бронза, 1972, Кострома шәһәре).
* Россия җирендә (Бәйрәм). Бронза. 1975. Третьяков галереясы

## Белеме
* Ленинград нәфис-сәнәгать техникумы, 1922—1925
* Югары сәнгатьчә-техник институт (ВХУТЕИН), 1926—1930 — җитәкчесе В. В. Лишев ярославль өлкәсе владимир name="biobib"өлкәсе Художники народов ССРБ. Биобиблиографический словарь в 6 томах. К. 1. — М.: Искусство. 1970 ярославль өлкәсе, владимир өлкәсе
* Сәнгать академиясе аспирантурасы (ИСӘ), 1932—1936 — җитәкчесе А. К. Матвеев.

## Гаиләсе
* Бабурина, Надежда Михайловна хатыны, сәнгатьче, «М. Врубель. Тормыш битләре», «Рәссам Саврасов», «Революциягә җәлеп ителгәннәр», «Владимир Цигаль», «Мәскәү Кремле» һәм башка фильмнарның сценарий авторы.

## Бүләкләре һәм премияләре
* ССРБ-ның халык рәссамы (1978)
* Беренче дәрәҗә Сталин премиясе (1950) — «В. И. Ленин һәм И. В. Сталин — Совет дәүләтенә нигез салучылар һәм җитәкчеләре» барельеф скульптурасы өчен "(автордаш белән)"
Әйле

**Әйле**— җиде ырудан торган татар, башкорт кабиләсе.

## Әй ыруы
#Әй, 
#Тырнаклы, 
#Каратаулы, 
#Төрекмән 
#Сарт-әле 
нәселләренә бүленә.

## Күзәй ыруы
#Шайтан-күзәй, 
#Кыр-күзәй,
#Урман-күзәй, 
#Төрекмән-күзәй
#Бүләкәй-күзәй 
нәселләренә бүленгән. 
## Башка ырулар
Башка ырулар *Мырзалар, Сызгы, Дуан, Кошсо һәм Өпәй* арасында эчке бүленеш юк.

Әй берекмәләренең тарихы ХIV–ХV булатларга барып кисешә. Бу вакытта Әй ярында яшәгән ырулар һәм нәселләр төрле ыруг катнашмалардан торган. Соңрак алар берләшкән.
## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт кабиләләре
Башкортстан руслары

**Башкортстан руслары** — Башкортстанда яшәүче руслар. Рус халкының географик төркеме. 2010 елдагы Бөтенрусия халык исәп алу буенча республикада 1 миллион 432 мең 906 кеше яши (республика халкының 35,19 % өлеше).

Хәзерге Башкортстанда иң беренче рус туплавык пунктлары:
* 1586, Уфа,
* 1591 Усы
* 1667, Бөре

Төрле чыганаклар буенча руслар республикага күчү процессы Колониализм дип исәпләнә.

Республикада урысларны берләштергән күп оешмалар эшли. Иң эресе — Собор русских Башкортостана.
## Моны да карагыз
*Башкортстан татарлары
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан
Төркем:Руслар
Төркем:Башкортстан халыклары
Вадим Хамутцких

**Вадим Хамутцких** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ волейболчысы, волейбол тренеры, Россия чемпионатларының алтын (1996/97, 1997/98, 2001/02, 2002/03, 2003/04, 2004/05, 2006/07) һәм көмеш (1994/95, 1995/96, 1998/99, 2005/06) призчысы, Чемпионнар лигасы җиңүчесе (2002/03, 2003/04), Олимпия уеннарының көмеш (2000) һәм бронза (2004, 2008) мидәлләре иясе, дөнья чемпионатының көмеш призчысы (2002), Европа чемионатларының көмеш (1999, 2007) һәм бронза (2001, 2003) призчысы, Дөнья кубогының алтын (1999) һәм бронза (2007) призчысы, дөнья лигасының алтын (2002), көмеш (1998, 2000, 2007) һәм бронза (1996, 1997, 2001, 2008) призчысы.
Павел Ханжин

**Павел Ханжин** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
Владимир Хардин

**Владимир Хардин** (, ,  — , ) — табиб, психиатр, дәүләт киңәшчесе, Самар психиатрия хастаханәсе директоры (1911-1918).
Яков Харитонов

**Яков Харитонов** (, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945).
Константин Харлампович

**Константин Харлампович** (, ,  — , ) — чиркәү тарихчысы, илаһиятче, дәүләт киңәшчесе (19??), Казан университеты профессоры, Санкт-Петербург (1914) һәм Украина (1919) фәннәр академияләре академигы.
Павел Харчик

**Павел Харчик** (, ,  — , ) — Төрекмәнстан футболчысы (капкачы), Төрекмәнстан милли футбол җыелмасы әгъзасы (2004-2009), Төрекмәнстан чемпионы (1999), Россия чемпионатының бронза призчысы (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханә

**Башкортстан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханәсе** ()— Башкортстан Республикасының төп китапханәсе, Уфа шәһәре Киров районының Ленин урамында урнашкан.

Җөмһүрият милли китапханәсенең тарихы 1836 елда Уфада Ырынбур губернасы  җыелышы каршында ачылган башлангыч җәмәгать китапханәсеннән башлана. 1921 елның 9 июнендә фондында 17 мең 600гә якын китап булган БАССР Үзәк фәнни китапханәсе ачыла, 1925 елдан ул БАССРның Дәүләт фәнни китапханәсе дип атала башлый. 1933 елда аңа Үзәк мөселман китапханәсе, ә 1936 елда М. Горький исемендәге үзәк китапханә кушыла һәм ул «БАССР җөмһүрият китапханәсе» дип атала башлый.

1960 елдан китапханәгә Надежда Крупская исеме бирелә.

1980 елда Җөмһүрият балалар китапханәсе белән Җөмһүрият үсмерләр китапханәсе филиал буларак аңа кушыла.

1992 елдан китап йорты Башкортстан Республикасының милли китапханәсе итеп үзгәртелә һәм аңа Әхмәтзәки Вәлиди исеме бирелә.
## Җитәкчелек
* 2012 елдан директор Айгөл Рафаил кызы Әминева
* Айгөл Динислам кызы Моратова
* 2018―2021 ― Марат Миңлегали улы Зөлкәрнәев, тарих фәннәре кандидаты
* Люция Ильясова
* 2024 елдан Айгөл Рафаил кызы Әминева, педагогика фәннәре кандидаты
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Китапханәнең рәсми сайты

Төркем:Милли китапханәләр
Төркем:Уфа оешмалары
Төркем:Уфа биналары һәм корылмалары
Ногман Хәсәнов

**Ногман Хәсәнов** (, ,  — , ) — СССР һәм Үзбәкстан футболчысы (ярымсакчы), Үзбәкстан милли футбол җыелмасы әгъзасы (1992-1997), Үзбәкстан чемпионы (1992, 1997, 1999, 2000).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Данил Хәсәншин

**Данил Хәсәншин** (Данил Дәүләтша улы Хәсәншин, ,  — , ) — көйязар, БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1989).
## Биографиясе
Данил Дәүләтшин улы Хәсәншин 1937 елның 22 августында Илеш районы Сүлте авылында колхозчы гаиләсендә туа. Балачак сугыш елларына туры килә.

Ун еллык мәктәпне һәм Нөркәйдә тракторчылар курсын тәмамлаганнан соң туган колхозында эшли, армиядә хезмәт итә. Балачактан ук, армиядә дә баянда уйный.

1965 елда Уфа музыка-педагогика училищесын тәмамлый, музыка укытучысы булып эшли. 1967-1972 елларда Казан дәүләт консерваториясендә укый. 1980 елда ассистентура — стажировка тәмамлый.

Композитор буларак, Данил Хәсәншин үз әсәрләрендә патриотик теманы күтәрә.

Д. Д. Хәсәншинның улы, Азамат Хәсәншин, Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать академиясенең эстрада-джаз башкару һәм Тавыш режиссурасы кафедрасы доценты. 

Беренче тапкыр курайны симфоник оркестр өчен солирование инструменты буларак кертә.

## Әсәрләре
Хәсәншин — төрле жанрдагы күп санлы музыкаль әсәрләр авторы.

Алты симфония, «Бөек рядовой» операсы, «Свадьба» балеты, күпсанлы симфоник, хор, камера-инструменталь һәм камера-вокал әсәрләре.

«Фронт җырлары» кантатасы - фронтовик шагыйрьләрнең шигырьләренә язылган.

«Айтыш» оркестры өчен концерт. «Халык тормышыннан сәхнә» ораториясе.

«Концерт-азан» жанрында скрипка һәм симфоник оркестр өчен концерт-симфонияләр циклы.
## Бүләкләр һәм исемнәре
* БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1989)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Журнал «Рампа» Культура Башкортостана № 8 (226) 2012. Ст. От песни до симфонии.
* Данил Хасаншин: «Мечтаю устроить в Казани симфонический концерт, концерт-азан»
## Тышкы сылтамалар
* ИЗВЕСТНЫЙ БАШКИРСКИЙ КОМПОЗИТОР ДАНИЛ ХАСАНШИН ОТМЕЧАЕТ ЮБИЛЕЙ
*  Данил Хасаншин 
* Российские законы - Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 25.10.1989 N 6-2/350 “О присвоении почетного звания “Заслуженный деятель искусств Башкирской АССР“ тов. Хасаншину Д.Д.
Вардан Хачатрян

**Вардан Хачатрян** (, ,  — , ) — Әрмәнстан футболчысы (сакчы), Әрмәнстан милли футбол җыелмасы әгъзасы (1992-2000), Әрмәнстан чемпионатларының алтын (1995/96, 1996/97) һәм бронза (1998) призчысы, Әрмәнстан (1996) һәм Россия (1993) кубогы иясе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Михаил Хвостов

**Михаил Хвостов** (, ,  — , ) — тарихчы, дәүләт киңәшчесе (191?), Казан һәм Тум университетлары профессоры, Казандагы Югары хатын-кызлар курслары директоры (1916-?).
Җошуа Һенесси

**Җошуа Һенесcи** (, ,  — , ) — АКШ һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Олег Хмыль

**Олег Хмыль** (, ,  — , ) — СССР һәм Беларус һоккейчесе (сакчы), Беларус чемпионатларының алтын (1993-1995, 2007, 2009) һәм көмеш (1997, 2006, 2008) призчысы, Россия чемпионатларының алтын (1996) һәм көмеш (1997) призчысы.
Вальдемарас Хомичүс

**Вальдемарас Хомичүс** (, ,  — , ) — СССР һәм Литва баскетболчысы, баскетбол тренеры, Олимпия уенннарының алтын (1988) һәм бронза (1992) медальләре иясе, дөнья чемпионатларының алтын (1982) һәм бронза (1986) призчысы, Европа чемпионатларының алтын (1979, 1985), көмеш (1987, 1995) һәм бронза (1983, 1987) призчысы, Казан УНИКСының баш тренеры (2009-2010).
Алексей Хорват

**Алексей Хорват** (, ,  — , ) — патолог, дәүләт киңәшчесе (18??), Казан университеты профессоры, Казан шәһәр думасы гласные, Херсон губернасыннан II чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Владимир Хохряков

**Владимир Хохряков** (, ,  — , ) — тарихчы, өлкәне өйрәнүче, педагог, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1883), Пенза губерна гыйльми архив комиссиясе рәисе (1901-?).
Пётр Хохряков

**Пётр Хохряков** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), 2009 елгы Кышкы Универсиада җиңүчесе, Гагарин кубогы иясе (2015).
Никанор Хржонщевский

**Никанор Хржонщевский** (, ,  — , ) — гистолог, патофизиолог, Киев һәм Харковь университетлары профессоры, Киев табиблар җәмгыяте рәисе.
Иван Хлынцев

**Иван Хлынцев** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Михаил Хитёв

**Михаил Хитёв** (, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945).
Хрисанф (Щетковский)

**Хрисанф** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Рус праваслау чиркәвенең Кореядәге миссиясе башлыгы (1899-1904), Чабаксар (1904-1905) һәм Елизаветград (1905-1906) епискобы.
Куа (шәһәр)

**Куа** () — Үзбәкстанның Фәрганә вилаятендә урнашкан шәһәр, шул ук исемдәге туман (район) үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1974 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Фәрганә вилаяте торак пунктлары
Кукан

**Кукан** () — Үзбәкстанның Фәрганә вилаятендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Беренче мәртәбә X гасырда телгә алына.
## Халык

## Шәхесләр

* Мәдияр Зарипов
* Әлфия Заһидуллина

## Моны да карагыз

* Ил байрагы

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Фәрганә вилаяте торак пунктлары
Фәрганә

**Фәрганә** () — Үзбәкстанның Фәрганә вилаятендә урнашкан шәһәр. 1938 елның 15 гыйнварыннан вилаятьнең административ үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1876 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Шәхесләр

* Урынбай Гашуров
* Ингамҗан Госманхуҗаев

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Фәрганә вилаяте торак пунктлары
Ганапатья

**Ганапатья** Ганешага (ул шулай ук Ганапати дип атала) Сагуна Брахман буларак табына торган деноминация.

Ганешага табыну башка Ходайлар белән табыну белән бергә бара дип танылган. Барлык юнәлеш Һинд дине тарафдарлары догаларны, әһәмиятле оештыруларны Ганешага чакырулар белән башлыйлар, чөнки Ганешаның роле башлаулар Ходае. Гәрчә күп Һинд дине секталары Ганешага табынсалар да, Ганапатья сектасы моннан ераграк барып Ганешаны иң олы җан дип игълан итә. Ганапатья ул төп биш Һинд дине секталарның берсе - Шивада концентрацияләнгән Шайвизм, Шактига концентрацияләнгән Шактизм, Вишнуга концентрацияләнгән Вайшнавизм һәм Сурьяга концентрацияләнгән Саура белән беррәттән. Шулай ук Смартизм сектасы бар, ул Адвайта фәлсәфәсе яклы һәм Щанкарачарья популярлаштырган "биш формага табыну"ны практикалый. Бу системада Ганеша, Вишну, Шива, Дэви һәм Сурья Сагуна Брахманның биш тигез формасы буларак карала.

Ганапати кимендә бишенче гасырдан Шайвизмның өлеше буларак табына ителә иде. Аерыла торган Ганапатья сектасы мөгаен алтынчы һәм тугызынчы гасырлар арасында барлыкка килгән: Шри Анандигириның Шанкара Дигвиджайяда (Ади Шанкара тормышында) алты секта искә алына. Ул иң югары ноктага унынчы гасыр тирәсендә җиткән һәм Ганешага багышланган гыйбадәтханәләр төзелгән, аларның иң зурысы Тамил Надуда Тиручирапаллиның Кыя Фортында (Мең баганалар Залы) Учи Пиллаяр Коил. Ганешага бу сектада Иң Югары Җанга (Пара Брахман) буларак табыналар. Һинд динендә бу формада төп Ходай буларак ул гадәттә Шивага карый торган Парамешвара (Иң Олы Ходай) эпитеты белән мәгълүм.

Соңрак сектаны Морья Госави популярлаштырган. Бер чыганак буенча ул кеше куллары белән ясалган Ганапати потын тапкан һәм 14-енче гасырда Пуне янында Моргаон Ганеша гыйбадәтханәсен төзегән.

Аның җитәкләве астында Ганапатья сектасы көньяк көнбатыш Һиндстанда, үзәге Чинчвадта унҗиденче һәм унтугызынчы гасырлар арасында мәшһүр булып киткән. Аның үзәге һаман Маратхи-телле Махараштрада югары каста Һиндулары арасында һәм ул башка Көньяк Һиндстан өчен әһәмиятле. Тугърылар Чинчвад һәм Морагао арасында ел саен дини сәфәргә йөриләр.

Секта билгеләренә маңгайда кызыл түгәрәк яки җилкәләрдә фил йөзе һәм казык теше тамгалары тора.

## Шулай ук карагыз
* Херамбасута
* Ганеша
* Махаганапати
* Ганешаның утыз ике формасы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Article from BookRags.com
*Ganapatya Encyclopædia Britannica article

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Дһодһа

**Дһодһа** ул Навратрида фестиваль, Саураштра Шакти Алиһәсенә табынуга багышланган. "Дһодһа" сүзе җыр дигәнне аңлата. Бу тугыз төн һәм ун көн дәвамында тугыз форма Шакти/Дэвига табыналар. 10-ынчы көнне гадәттә Виджаядашами яки "Дуссеһра" дип атыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине бәйрәмнәре
Хумма Чемен

**Хумма Чемен** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән язучы, шагыйрь, драматург.
Мийо Цакташ

**Мийо Цакташ** (, ,  — , ) — Хорватия футболчысы (сакчы), Хорватия чемпионатларының алтын (2012/2013), көмеш (2011/2012) һәм бронза (2013/2014, 2014/2015) призчысы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Михаил Царёв

**Михаил Царёв** (, ,  — , ) — СССР кино һәм театр актеры һәм режиссеры, нәфис сүз остасы, СССРнең халык әртисе (1949), Социалистик Хезмәт каһарманы (1973).
Николай Хряпа

**Николай Хряпа** (, ,  — , ) — Украина һөнәри баскетболчысы (һөҗүмче).
Пётр Хрустовский

**Пётр Хрустовский** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (һөҗүмче).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Владимир Цыбин

**Владимир Цыбин** (, ,  — , ) — СССР һөнәри футболчысы (сакчы).
Сергей Целищев

**Сергей Целищев** (, ,  — , ) — авыл хуҗалыгы радиологиясе өлкәсендә белгеч, Сталин премиясе лауреаты (1952), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1980).
Мартин Цибак

**Мартин Цибак** (, ,  — , ) — Словакия һоккейчесе (сакчы), яшьләр арасында дөнья чемпионатының бронза призчысы (1999), Стәнли кубогы иясе (2004).
Геннадий Цыгуров

**Геннадий Цыгуров** (, ,  — , ) — СССР хоккейчесе, СССР һәм РФ хоккей тренеры, Казан «Ак Барсы»ның баш тренеры (1984-1987).
Денис Цыгуров

**Денис Цыгуров** (, ,  — , ) — СССР һәм Россия һоккейчесе (сакчы), Россия чемпионатларының алтын (1996) һәм көмеш (2001) призчысы.
Владислав Цюпак

**Владислав Цюпак** (, ,  — , ) — инженер-конструктор, караблар төзүче, Сталин (1949) һәм Ленин (1965) приемияләре лауреаты, Яшел Үзән көймәләр төзү заводының баш инженеры (1949-?), Яшел Үзән проект-конструкторлык бюорсының баш мөһндисе (1953-?).
Сергей Чванов

**Сергей Чванов** (, ,  — , ) — РФ актеры, режиссер, музыкант, «Новые Русские Бабки» дуэты әгъзасы.
Владимир Чабанов

**Владимир Чабанов** (, ,  — , ) — Россия Федерациясе каһарманы (1997).
Давид Чаладзе

**Давид Чаладзе** (, ,  — , ) — Гөрҗистан футболчысы (һөҗүмче), Гөрҗистан милли футбол җыелмасы әгъзасы (1998-2003), Латвия чемпионатының (1997) һәм 1 нче РФ дивизионының (2002) иң яхшы бомбардиры.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Анатолий Чебанов

**Анатолий Чебанов** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән драматург, язучы, шагыйрь, публицист, Чуашстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1997).
## Биографиясе
Анатолий Сафронович Чебанов 1937 елның 3 февралендә Татарстан АССРның Чүпрәле районы Звезда авыл Советына кергән Яңа Шигали авылында туа, хәзер авыл Татарстан Республикасы Чүпрәле районының Звезда авыл җирлегенә керә.

Хорновар-Шигали урта мәктәбен тәмамлый. Буа авыл хуҗалыгы техникумында белем ала, аннары комсомол юлламасы буенча Төньяк-Казахстан өлкәсенең «Докучаевский» совхозына чирәм җирләрне үзләштерүгә механизатор буларак җибәрелә.

Армия хезмәтеннән соң 1962 елда Курган авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый. Озак еллар Чүпрәле һәм Чынлы районнары хуҗалыкларында, Чынлы район авыл хуҗалыгы идарәсендә зоотехник булып эшли.

Анатолий Сафронович Чебанов 2011 елның 20 июнендә Ульяновск өлкәсе Чынлы районы Олы Нагаткино авылында  үлә.
## Иҗаты
А. С. Чебановның  өч йөзгә якын пьеса, 20 меңнән артык шигырь юлы, дистәләгән хикәя, очерк һәм романнары дөнья күрә. К.В. Иванов исемендәге Чуаш дәүләт академия драма театры сәхнәсендә егерме елдан артык «Тетушка Праски дочку замуж выдает» пьесасы уйнала, М. Шкетан исемендәге Мари Республика драма театры сәхнәсендә ун елдан артык бара. 

Чуаш телевидениесе тарафыннан «Зяблик» кинофильмы төшерелгән. 

Шагыйрьнең лирик шигырьләренә ике йөздән артык җыр язылган. Аның " «Желтые тюльпаны» (композиторы С. Толстов) һәм башка бик күп җырлары телевидение, радио аша яңгырый һәм өлкән буын арасында гына түгел, ә яшьләр арасында да популяр. 

А. С. Чебанов Лукин Ф., Григорьев Ю., Кудаков Ю., Жуков Ю., Никитин А., Толстов с., Романов П., Дмитриев В., Алексеев Г., Заводскова Н., Галкин А.С. кебек композиторлар белән хезмәттәшлек итә.  Чебанов  бик тыйнак, искиткеч мәрхәмәтле кеше булган.
## Бүләкләре һәм  мактаулы исемнәре
* «Чуаш Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре» мактаулы исеме ( 1997)
* Ульяновск өлкәсе Чынлы районының Мактаулы гражданины
* Аның исеме Ульяновск өлкәсе Чынлы районының Мактау китабына кертелгән 
## Хезмәтләре
*  (Невеста)
*  (Тётушка Праски дочку замуж выдаёт)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Әдәбият
* Чебанов Анатолий Сафронович // *Ялгир П.* Литературный мир Чувашии. — Чебоксары, 2005. — С. 121—134.
* Чебанов Анатолий Сафронович // *Афанасьев П.* Писатели Чувашии. — Чебоксары, 2006. — С. 482—483.
## Сылтамалар
* http://gov.cap.ru/list4/news/rec.aspx?id=1221256&amp;gov_id=12
* http://teatr.culture21.ru/default.aspx?page=./55/3499/3516 
* Драматург, поэт, прозаик (К 75-летию со дня рождения Чебанова А. С.)
* 30 августа 2017 г. открытие сквера поэтов, писателей и публицистов.
  
Төркем:Чуаш драматурглары
Төркем:Курган авыл хуҗалыгы академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Русия Язучылар берлеге әгъзалары
Михаил Чебоксаров

**Михаил Чебоксаров** (, ,  — , ) — терапевт, Казан университеты ректоры (1922-1923).

## Искәрмәләр
Николай Чеботарёв

**Николай Чеботарёв** (, ,  — , ) — математик, Сталин премиясе лауреаты (1947), ТАССРның һәм РСФСҖнең атказанган фән эшлеклесе, Казан физика математика институты директоры (1945-1946).
## Моны да карагыз
* Николай Лобачевский музее
## Искәрмәләр


Төркем:Математиклар
Баткән

**Баткән** () — Кыргызстанның Баткән өлкәсендә урнашкан шәһәр. Баткән өлкәсенең һәм Баткән районының мәркәзе.

## Тарих
Баткән авылы 1934 елда нигезләнгән. Шәһәр статусын 2000 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Раззаков

**Раззаков** (2022 елдан Исфәнә ) — Кыргызстанның Баткән өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Тарих
Шәһәр статысын 2001 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Кызыл-Кыя

**Кызыл-Кыя** (, ) — Кыргызстанның Баткән өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Тарих
1898 елда нигезләнгән. Шәһәр статысын 1938 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Ишти

Һинд динендә **Ишти** ул төрле Ходайларга коюлар сериясе. Ул иштидан тора, ягъни май, җимешләр һәм бөртекләр; ул төшке ишти, приштха дип атала, гадәттә ул стотра (гимннар) һәм сдманалардан (җырлаулардан) тора. Бәлешләр тәкъдим итүләр... 
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Манас (Кыргызстан)

**Манас** (), 2025 елның сентябренә кадәр **Җәлал-Абад** () — Кыргызстанның Җәлал-Абад өлкәсендә урнашкан шәһәр, өлкәнең административ үзәге.

## Тарих
1870 елда нигезләнгән. Шәһәр статусын 1877 елдан башлап йөртә.
### Атамасы
* 2025 елның сентябренә кадәр ― Җәлал-Абад (, ) ― «бөек утрак» (**Җәлял** — бөеклек, олылык; **абад** — утрак (җир), халык яши торган урын).
* 2025 елның сентябреннән ― Манас (). Яңа исем «Манас» эпосы, бөек батыр һәм кыргыз халкының символы хөрмәтенә бирелгән.
## Халык

## Шәхесләр
* Мар Байҗиев (1935), Кыргызстанның халык язучысы.
## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Төркем:Җәләл-Абад
Кара-Күл (шәһәр)

**Кара-Күл** () — Кыргызстанның Җәлал-Абад өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Тарих
1962 елда нигезләнгән. Шәһәр статусын 1977 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Кәрбән

**Кәрбән** ( — «кәрван», ) — Кыргызстанның Җәлал-Абад өлкәсендә урнашкан шәһәр. Аксы районының мәркәзе.

## Тарих
1930 елда **Кәрван** () авылы буларак нигезләнгән. 2004 елдан шәһәр статусын һәм **Кәрбән** () исемен йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Күк-Җаңгак

**Күк-Җаңгак** ( — «күк чикләвек», ) — Кыргызстанның Җәлал-Абад өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Тарих
1910 елда нигезләнгән. Шәһәр статусын 1943 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Шәхесләр
* Хәмит Камалов

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Майлы-Су

**Майлы-Су** (, ) — Кыргызстанның Җәлал-Абад өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Тарих
Шәһәр статусын 1946 елдан башлап йөртә. 1992 елга кадәр *Майлы-Сай* исемен йөрткән.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Нарын

**Нарын** () — Кыргызстанның Нарын өлкәсендә урнашкан шәһәр. Нарын өлкәсенең һәм Нарын районының мәркәзе.

## Тарих
1868 елда нигезләнгән. Шәһәр статусын 1927 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Кара-Су (шәһәр)

**Кара-Су** (, ) — Кыргызстанның Ош өлкәсендә урнашкан шәһәр. Кара-Су районының мәркәзе.

Үзбәкстандагы Карасу шәһәре белән чиктәш.

## Тарих
1917 елда нигезләнгән. Шәһәр статусын 1960 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Нәүкат

**Нәүкат** (, ) — Кыргызстанның Ош өлкәсендә урнашкан шәһәр. Нәүкат районының мәркәзе.

## Тарих
1823 елда *Иске-Нәүкат* авылы буларак нигезләнгән. *Нәүкат* исеме һәм шәһәр статусын 2003 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Үзгән

**Үзгән** (, ) — Кыргызстанның Ош өлкәсендә урнашкан шәһәр. Үзгән районының мәркәзе. Карадәрья елгасы уң буенда урнаша.

## Тарих
1927 елга кадәр *Үзгәнт* (). Шәһәр статусын 1927 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Талас

**Талас** () — Кыргызстанның Талас өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Тарих
1877 елда нигезләнгән. Шәһәр статусын 1944 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Моны да карагыз
* Талас бәрелеше

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Каенды (шәһәр)

**Каенды** ( — «каенлы», ) — Кыргызстанның Чуй өлкәсендә урнашкан шәһәр. Панфилов районының мәркәзе.

## Тарих
Шәһәр тибындагы поселогы 1957 елга кадәр *Молотовский* исемен йөрткән. Шәһәр статусын 2012 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Туктагыл (Кыргызстан)

**Туктагыл** () — Кыргызстанның Җәлалабад өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 2012 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Кант (шәһәр)

**Кант** ( — «шикәр») — Кыргызстанның Чуй өлкәсендә урнашкан шәһәр. Эссек-Ата районының мәркәзе.

## Тарих
1934 елда нигезләнгән. Шәһәр статусын 1985 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Шәхесләр
* Ләйлә Фазлыева

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Кәмен

**Кәмен** (, ) — Кыргызстанның Чуй өлкәсендә урнашкан шәһәр. Кәмен районының мәркәзе. Чу елгасы буенда урнаша.

## Тарих
1912 елда *Быстрорецкое* буларак нигезләнгән. 1992 елга кадәр *Быстровка* шәһәр тибындагы поселогы исемен йөрткән. Шәһәр статусын 2012 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Тукмак

**Тукмак** (, ) — Кыргызстанның Чуй өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Тарих
1867–1878 елларда өяз шәһәре статусында.
1878–1927 елларда (*[[өяз]] үзәге [[Бишкәк]]кә күчкәч*), өяз шәһәре статусын югалтып, авыл статусында кала. 1927 елдан яңадан шәһәр статусын йөртә.

## Халык

## Шәхесләр
* Шакир Мөхәммәтҗанов

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Балыкчы (шәһәр)

**Балыкчы** (, ) — Кыргызстанның Эссек-Күл өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Тарих
XIX гасырның азагында нигезләнгән. Шәһәр статусын 1954 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Каракул

**Каракул** (, ) — Кыргызстанның Эссек-Күл өлкәсенең шәһәре һәм мәркәзе.

## Тарих
*Каракул шәһәре* 1869 елда нигезләнгән. 1879 елда *Каракул ныгытмасы*н корылдылар. 1889 елда Николай Пржевальский хөрмәтенә шәһәрнең исемен *Пржевальск* ка үзгәрделәр. 1922–1939 елларда һәм 1992 елдан башлап *Каракул* кыргыз атамасын йөртә.

## Халык

## Шәхесләр
* Нәгыймә Айтматова (1904―1971), Чыңгыз Айтматовның әнисе.

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Төркем:Каракул
Чулпан-Ата

**Чулпан-Ата** () — Кыргызстанның Эссек-Күл өлкәсендә урнашкан шәһәр. Эссек-Күл районының мәркәзе.

## Тарих
Авылда 1922–1926 елларында яңа кыргыз аты токымын китереп чыгару өчен 54 нче Эссек-Күл ат заводын оештырылдылар. Шәһәр статусын 1975 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Габдерахман Хәмиди

**Габдерахман Хәмиди** (Габдерхаман Ризаэтдин улы Хәмиди, ,  — , ) — мәктәп укытучысы, Татарстанның атказанган укытучысы (1994), Икшермә, Биктимер, Әлдермеш, Янсәет, Югәмеш авыллары мәктәпләре директоры.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Мәктәп директорлары
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Ядгәр Нәсретдинова

**Ядгәр Нәсретдинова** (, ,  — , ) — СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, Үзбәкстан ленинчыл коммунистик яшьләр берлегенең Ташкәнт өлкә комитетының 1 нче сәркәтибе (1946-1947), Үзбәкстан ЛКЯБнең үзәк комитетының 2 нче сәркәтибе (1948-1950), ҮзССР төзелеш материаллары сәнәгате министры (1952-1955), ҮзССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1955-1959), ҮзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1959-1970), СССР Югары шурасының Милләтләр шурасы рәисе (1970-1974), СССР төзелеш материаллары министры урынбасары (1974-1978).

## Искәрмәләр
Валерия (җырчы)

**Валерия** (*псевдоним, чын исеме* Алла Юрий кызы Перфилова (, *[[1968 ел]]ның [[17 апрель|17 апреле]], [[Сарытау өлкәсе]], [[Аткар]]*) — җырчы (*меццо-сопрано*), РФ халык артисты (*[[2013 ел|2013]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 17 апрелендә Сарытау өлкәсе Аткар шәһәрендә музыка мәктәбе укытучылары гаиләсендә туган. Әтисе (*баянчы, музыка мәктәбе директоры*) һәм әнисе (*фортепианочы*) кечкенәдән музыкага өйрәтеп үстерә. Аткарда музыка мәктәбен (*[[1985 ел|1985]]*), Мәскәүдә Гнесиннар исемендәге музыка-педагогика институтын (*[[1990 ел|1990]], Иосиф Кобзон һәм Елена Великанованың эстрада вокалы классы*) тәмамлаган. Берничә халыкара бәйгедә катнаша.

1992 елда беренче тапкыр «Иртәнге йолдыз» () телетапшыруында җиңү яулый. Шул ук елны инглиз телендә беренче «The Taiga Symphony» альбомын (*Виталий Бондарчук музыкасы — Ричард Найлс сүзләре*), «Минем янда бул» () рус романслары альбомын яздыра.
 
1993 елда продюсеры Александр Шульгин җырларыннан яңа альбом яздыра.

1996-1998 елда Мәскәүдә Гнесиннар исемендәге музыка академиясендә укыта.

2002 елда шоу-бизнес белән араны өзеп (*продюсеры Александр Шульгин белән контрактны [[Мәскәү]]нең Басманный суды өзә* ), Аткарга кайтып китә.

2003 елда яңа продюсеры Иосиф Пригожин белән әзерләгән «Мәхәббәт иле» () альбомы белән яңадан сәхнәгә кайта.

2007 елдан РФ эчендә гастрольләрен туктатып, чит ил җыр базарына күчүе турында белдерә.

2014 елда, «*Кырымның РФ составына  хуплаганы өчен*», (*[[Иосиф Кобзон]], [[Олег Газманов]] белән бергә*) Латвия тышкы эшләр министрлыгының «кара исемлеге»нә эләккән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 РФ атказанган артисты
* 2013 РФ халык артисты
* Днестр буе Молдован Җөмһүриятенең халык артисты
* 1994 елдан күп мәртәбә «Ел җыры» премиясе лауреаты
* 2000 елдан күп мәртәбә «Алтын граммофон» премиясе лауреаты
* Күп мәртәбә «Овация» премиясе лауреаты

## Гаилә хәле
I ире — Леонид Ярошевский (*[[1960 ел|1960]], [[Сарытау]]да туган*), музыкант.
II ире (*[[2002 ел]]га кадәр*) — Александр Шульгин (*[[1964 ел|1964]], [[Иркутск]]ида туган*), продюсер. Балалары: *кызлары* Анна (*[[1993 ел|1993]]*), *уллары* Артемий (*[[1994 ел|1994]]*), Арсений (*[[1998 ел|1998]]*).
III ире (*[[2004 ел]]дан*) — Иосиф Пригожин (*[[1969 ел|1969]], [[Махачкала]]да туган*), продюсер.

## Әдәбият
# Безнең кавем. Валерия. «Сөембикә», 2018 ел, апрель, 63нче бит.

## Сылтамалар
*  Җырчының рәсми сайты 

## Искәрмәләр


Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе актрисалары
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Россия җырчылары
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:Гнесиннар исемендәге академияне тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:«Овация» премиясе лауреатлары
Төркем:«Алтын граммофон» премиясе лауреатлары
Шапаков

**Шапаков** () — Кыргызстанның Чу өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1985 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Назар Матчанов

**Назар Матчанов** (, ,  — , ) — СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, ҮзССР авыл хуҗалыгы министры урынбасары (1959-1960), ҮзССР Министрлары шурасы рәисе урынбасары (1961-1962), Үзбәкстан КФнең Бохара өлкә комитетының 1 нче сәркәтибе (1962-1965), ҮзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1970-1978), ҮзССР ФАнең зоология һәм паразитология инсититуты директоры (1978-1979).

## Искәрмәләр

Төркем:Парламентлар спикерлары
Акыл Сәлимов

**Акыл Сәлимов** (, ,  — , ) — СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, ҮзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1983-1986), Ташкәнт ирригация һәм авыл хуҗалыгын механлаштыру инженерләре институты ректоры (1986-1992).
Булат Хәбибуллаев

**Булат Хәбибуллаев** (, ,  — , ) — физик, СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, Әндиҗан мамыкчылык институты ректоры (1972-1975), ҮзССР ФА вице президенты (1978-1984), ҮзССР ФА Төш физикасы институты директоры (1978-1988), ҮзССР ЮШ рәисе (1985-1988), ҮзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1988-1989), Үзбәкстан фән һәм техника дәүләт комитеты рәисе (1994-2002).

Төркем:Физиклар
Мирзагалим Ибраһимов

**Мирзагалим Ибраһимов** (, ,  — , ) — СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, Үзбәкстан ленинчыл коммунистик яшьләр берлегенең Нәмәнгән өлкә комитетының 1 нче сәркәтибе (?-1952), Үзбәкстан ЛКЯБнең үзәк комитетының 1 нче сәркәтибе (1958-1963), Үзбәкстан коммунистлар фиркасенең Фәрганә өлкә комитетының 2 нче сәркәтибе (1963-1964), Фәрганә өлкә шурасының башкарма комитеты рәисе (1964-1968), ҮзССР мамык тазарту сәнәгате министры (1968-1973), ҮКФнең Нәмәнгән өлкә комитетының 1 нче сәркәтибе (1973-1976), ҮзССР МШ каршындагы физик мәдәният һәм спорт комитеты рәисе (1976-1988), ҮзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1989-1990), ҮзССР ЮШ рәисе (1990-1991).
## Искәрмәләр

Төркем:Парламентлар спикерлары
Нуретдинов

**Нуретдинов**, Нуртдинов — фамилия.
* Айрат Нуретдинов (1971), «Таттелеком» АҖ генераль директоры (2019).
* Әнәс Нуретдинов (1952), контр-адмирал (1994).
* Дамир Нуретдинов (1937), бораулау мастеры, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1980).
* Зәки Нуретдинов (*[[Зәки Нури]]*) (1921-1994), шагыйрь.
* Илдус Нуретдинов (1935), химик, ТР ФА мөхбир-әгъзасы.
* Рамил Нуртдинов (1957), педагогика фәннәре кандидаты (1991), БР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* **[[Руслан Нуретдинов]]**
::Руслан Нуретдинов (1980), РФ спортчысы (*хоккейчы-һөҗүмче*).
::Руслан Нуретдинов (1991), Үзбәкстан спортчысы (*авыр атлетика*).
* Салихҗан Нуретдинов (1934), химик, профессор (1994).
* Сираҗ Нуретдинов (1898-1966), үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
* Фоат Нуретдинов (1938), спортчы (*җиңел атлетика*), ССРБ атказанган тренеры.
----
* Лилия Нуретдинова (1963), Олимпия һәм дөнья чемпионы (*[[җиңел атлетика]]*). Ф. Ш. Нуретдиновның кызы.

Төркем:Фамилияләр
Ташкүмер (шәһәр)

**Ташкүмер** (, ) — Кыргызстанның Җәлал-Абад өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Тарих
1930 елда Нарын исемле шахтачылар авылы булып нигезләнгән. Шәһәр статусын 1943 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Фәезабад (Әфганстан)

**Фәезабад** (, ) — Әфганстанның Бәдәхшан вилаятендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Хәзерге исемен 1680 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Шәхесләр

* Борһанетдин Раббани, Әфганстан президенты (1992-2001).

## Искәрмәләр

Төркем:Әфганстан шәһәрләре
Фәезабад

* Фәезабад (Әфганстан)
* Фәезабад (Таҗикстан)
* Фәезабад (Һиндстан)
Мигель Диас-Канель

**Миге́ль Ма́рио Ди́ас-Кане́ль Берму́дес** (, *[[1960 ел]]ның [[20 апрель|20 апреле]],  [[Куба]], [[Вилья-Клара (провинция)|Вилья-Клара]], Санта-Клара*) — Куба сәясәтчесе, 2018 елның 19 апреленнән  җитәкчесе, Куба Дәүләт шурасы рәисе, Куба министрлар шурасы рәисе, Куба инкыйлаби кораллы көчләре сәргаскәре.
2019 елның 10 октябреннән Куба президенты.

## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 20 апрелендә Кубаның Вилья-Клара провинциясе Санта-Клара шәһәрендә туган. Лас-Вильястагы Үзәк Марта-Абреу университетын «*инженер-электрончы*» белгечлеге буенча тәмамлаган (*[[1982 ел|1982]]*).
 
1982-1985 елларда Кубаның инкыйлаби кораллы көчләрендә.

1985 елдан Лас-Вильястагы Үзәк Марта-Абреу университетында укыта. 1986 елдан университетның Куба яшь коммунистлар берлеге комитетының генераль сәркатибе.

1992-1993 елларда Куба яшь коммунистлар берлеге Милли бюросы әгъзасы.

1994 елда Куба коммунистлар фиркасенең Вилья-Клара провинциясе комитеты беренче сәркатибе. 2003 елдан фирканең Ольгин провинциясе комитеты беренче сәркатибе.

2009-2013 елларда Кубаның югары мәгариф министры.

2013-2018 елларда Куба Дәүләт шурасы рәисенең беренче урынбасары.

2018 елның 19 апреленнән Куба җитәкчесе, Куба Дәүләт шурасы рәисе, Куба министрлар шурасы рәисе, Куба инкыйлаби кораллы көчләре сәргаскәре.

2019 елның 10 октябрендә ил парламенты Мигель Диас-Канельны Куба президенты итеп сайлый.
## Гаилә хәле
I хатыны — Марта. Беренче никахыннан ике баласы бар.II хатыны — Лис Куэста (Lis Cuesta), *профессор*.

## Сылтамалар
*   Miguel Mario Díaz-Canel Bermúdez
* Путин поздравил Мигеля Диас-Канеля с избранием на пост главы Кубы. eadaily.com, 19.04.2018

## Искәрмәләр


Төркем:Куба сәясәтчеләре
Төркем:Куба коммунистлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Инженерлар
Төркем:Куба президентлары
Малас (Аюрведа)

**Malas** () Аюрведада, тәннең калдык продуктлары, боларга сидек, утыргыч һәм тир керә. Маласны эффектив чыгару яхшы сәламәтлекне тәэмин итү өчен әһәмиятле дип әйтелә.

## Тышкы сылтамалар
* Significance of Mala 

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Андрей Чебураев

**Андрей Чебураев** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (сакчы, ярымсакчы).
Александр Чебышёв-Дмитриев

**Александр Чебышёв-Дмитриев** (, ,  — , ) — хокук белгече, нашир, публицист, Казан университеты укытучысы.
Борис Черепахин

**Борис Черепахин** (, ,  — , ) — хокук белгече, ватандашлар хокукы өлкәендә белгеч, Ленинград университетының юридик факультеты деканы (1954-1957).