open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1983 ел

* Халыкара бәйләнешләр елы (БМО).
* Time журналы ел кешесе дип Рональд Рейган һәм Юрий Андроповны атый.

## Вакыйгалар
* Болгар-татар шагыйре Кол Гали тууына 800 ел багышланган бәйрәм чаралары уза.  
* 26 гыйнвар — Бөекбританиядә иминлек каешен куллану мәҗбүри булды.
* 8 март — АКШ президенты Рональд Рейган беренче тапкыр ССРБ-ны «яманлык империясе» дип атый.
* 7 апрель — 55-нче Оскар премиясен тапшыру тантанасы.
* 15 апрель — беренче тапкыр Диснейленд АКШ-дан тыш (Токиода) ачыла.
* 9 июнь — Бөекбритания парламент сайлауларында Маргарет Тэтчер җитәкләгән консерваторлар җиңү яулый.
* 21 июль — Антарктидада урнашкан Шәрык станциясендә тарихта иң түбән температура күзәтелде: −89,2&nbsp;°C.
* 25 июль — Metallica-ның беренче альбомы Kill ’Em All чыга.
* 14 ноябрь — Бәйсез Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте үз бәйсезлекне игълан итә һәм бары Төркия тарафыннан таныла.
* 18 ноябрь — БМО Иминлек шурасы Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте бәйсезлеген канунсыз дип таба.

## Туулар

* 3 февраль — Фирдүс Тямаев, татар җырчысы. 
* 5 март — Ләйсән Каюмова, драма актрисасы. 
* 7 май — Александр Легков, Русия чаңгычысы, Олимпия чемпионы (2014).
* 12 май — Алинә Кабаева, спорт эшлеклесе.
* 19 май — Илдар Маняпов, балет биючесе, Салават Юлаев бүләге иясе.
* 6 июнь — Айгөл Сагынбаева, популяр җырчы. 
* 27 июнь — Алсу Сафина, татар җырчысы.
* 8 июль — Раяз Фасихов, татар җырчысы.
* 18 июль — Рим Акчурин, скульптор.
* 15 август — Тимур Юнысов, («Тимати»), Мәскәү җырчысы.
* 27 август — Җамала (Сусана Җамаледдинова), кырымтатар җырчысы.
* 13 ноябрь — Лилиана Сафина, татар теле укытучысы, педагог, журналист.
* 14 декабрь — Алмаз Сабирҗанов, татар драма артисты.

## Вафатлар

* Заһит Хәбибуллин, татар композиторы.
* 27 гыйнвар — Луи де Фюнес, француз киноактеры, комик, режиссер, сценарист.
* 25 февраль — Теннесси Уильямс, Америка язучысы һәм драматургы.
* 28 февраль — Мияссәр Басыйров, татар язучысы.
* 13 март — Сәйтнәфи Сәидвәлиев, Советлар Берлеге Каһарманы, тупчы.
* 26 март — Габдрахман Минский, язучы.
* 27 апрель — Гариф Гобәй, татар язучысы, тәрҗемәче, Татарстан Язучылар берлеге рәисе.
* 26 май — Тимурбәк Дәүләтшин, татар тарихчысы, юрист.
* 1 июль — Ричард Фуллер, АКШ архитекторы.
* 26 август — Хәниф Кәрим, башкорт шагыйре.
* 10 сентябрь — Галия Измайлова (1909—1983)&nbsp;— Татарстан АССР халык комиссары (1938—1943).
* 27 ноябрь — Семен Игнатьев, Совет фирка-дәүләт эшлеклесе. 
* 29 ноябрь — Латыйф Хәмиди, татар композиторы, Казакъ ССР гимны авторы.
* 18 декабрь — Габдрахман Таһирҗанов, Ленинград университеты профессоры.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Аяз Гыйләҗев, татар язучысы.

## [[Нобель премиясе]] лауреатлары
* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Субраманьян Чандрасекар.
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Генри Таубе.
* Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Барбара Мак-Клинток.
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Жерар Дебре.
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Уильям Голдинг.
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Лех Валенса.

## Чыганаклар

*
Төркем:Еллар
Каһвә агачы

**Каһвә агачы** (*Coffea*) - мәңгеяшел үсемлекләр ыругы. Күбесенчә зур булмаган, озынлыгы буенча 4 метрга кадәр агачлар. Агачлардан каһвә бөртекләре үсәләр.

Кофе ыругының  Иске Дөнья тропикасында, нигездә Африкада үсүче 40 тере билгеле. Җир шарының күп илләрендә үстерелүче аравия кофе агачы (*C.arabica*) зур икътисади әһәмияткә ия. Бу үсемлекнең туган иле — Эфиопия. Хәзер дә Абиссин тавының елга үзәнлекләрендә диңгез өсте тигезлегеннән 1000—2000 м биеклектә кофе агачы әрәмәлекләрен очратырга мөмкин. Бу—мәңге яшел куак яки 8—10 м биеклегендәге агач . Яфраклары тиречел, куе яшел. Чәчәкләре яфрак куентыгында урнаша, таҗы ак, озын көпшәле. Җимешләре кызыл яки кара-зәңгәр төстә, сусыл. Алар 2 эре, овал, кабарынкы, каты эндо-спермлы орлыклы. Җимеш тирәлегеннән аерылган орлыкларны (кофе бөртеген) кыздыралар, төяләр һәм шуннан безгә таныш эчемлек — каһвә әзерлиләр. Орлыклары үзәк нерв системасын ярсытучы, йөрәк эшчәнлеген көчәйтүче кофеин алкалоидына ия.

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Каһвә
Төркем:Авыл хуҗалыгы үсемлекләре
Берлин дивары

**Берлин дивары** (, рәсми атама *Antifaschistischer Schutzwall*) — Алман Демократик Җөмһүриятенең Көнбатыш Берлин белән дәүләт чикләре. 

## Төзелеше
Берлин диварын төзү эшләре көнчыгыш Берлин алманнарының көнбатышка агылуын туктату максатыннан 1961 елның 13 августында башлана. Ул вакытка алдагы 12 елда Көнчыгыш Алманиядән инде 3 миллион чамасы кеше китеп өлгергән була.

## Кулланылышы
Дивар аша узу өчен Алман Демократик Җөмһүрияте ватандашларына махсус рөхсәт кирәк булган. Ирекле рәвештә аны фәкать пенсионерлар гына уза алган.

1989 елның 9 ноябрендә җимерелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Берлин дивары төзелә башлауга 50 ел тулды (видео)
* Берлин дивары җимерелүгә 20 ел

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Алмания тарихы
Бөекбритания географиясе

Бөекбритания Британ утрауларында һәм Ирландия утравының төньяк өлешендә урнашкан. Шулай ук Бөекбритания территорияләренә кече утраулар һәм архипелаглар, Норманд утраулары керә. Бөекбритания Атлантик океан белән юыла. 

Бөекбритания мәйданы – 244 820 км², коры җир – 240 590 км², эчке сулар – 3 230 км². Илнең иң биек ноктасы Бен-Невис тавы (ингл. *Ben Nevis*, гэлча *Beinn Neibhis*) (1343 м). 

*
Һидаят Солтанов

**Һидаят Айниятулла улы Солтанов** (1915 – 2009) – Татар академия театры артисты, ТАССРның халык артисты, Бөек Ватан сугышы ветераны.

Һидаят Солтанов 1915 елның 30 ноябрендә РИ Сембер губернасы Сембер өязе (*хәзерге* Татарстанның Чүпрәле районы) Татар Үбие авылында туа. 1937 елда Татар театр техникумын тәмамлаганнан соң, Ташкент татар театрында, 1940 елда Башкортстанның Яңавыл татар театрында артист булып эшли. 
 
Һидаят Солтанов – Бөек Ватан сугышы ветераны. Фронтта күрсәткән батырлыклары өчен күп санлы орденнар һәм медальләр белән бүләкләнгән.

1947 елдан Һ.А.Солтанов Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты. Ярты гасыр дәвамында татар театр сәнгатенә тугры хезмәт итеп, ул татар, рус һәм чит ил классикасы спектакльләрендә йөздән артык образ тудырган. М.Фәйзинең «Галиябану» спектаклендә Исмәгыйль, Н.Исәнбәтнең «Миркәй белән Айсылу» спектаклендә Гыйният, К.Тинчуринның «Зәңгәр шәл»ендә Җиһанша, Г.Ибраһимовның «Тирән тамырлар» спектаклендә Вәли Хәсәнов, Б.Горбатовның «Бер төн»ендә Богатырев, К.Симоновның «Көннәр һәм төннәр» спектаклендә Бабченко, Т.Миңнуллинның «Монда тудык, монда үстек» спектаклендә Газизов, «Әлдермештән Әлмәндәр» спектаклендә Ястәгнәй образлары аның иҗат биографиясендә генә түгел, татар театр сәнгате тарихы битләрендә дә күренекле урын алган гүзәл образлар булды.

## Рольләр
* Исмәгыйль – «Галиябану» М. Фәйзи
* Әскәр – «Аршин мал алан» Г. Хаҗибәков
* Артамонов – «Ташкыннар» Т. Гыйззәт
* Лещ – «Соңгылар» М. Горький
* Вурм – «Мәкер вә мәхәббәт» Ф. Шиллер
* Эдмунд – «Король Лир» В. Шекспир
* Җиһанша – «Зәңгәр шәл» К. Тинчурин
* Рамай – «Шәмсекамәр» М.Әблиев
* Әҗим, матрос – «Мулланур Вахитов» Н. Исәнбәт
* Балтаев – «Зифа» Н. Исәнбәт
* Бабченко – «Көннәр һәм төннәр» К. Симонов
* Потемкин – «Пугачев Казанда» Ә. Фәйзи
* Потемкин – «Канкай углы Бәхтияр» Т. Миңнуллин
* Ястәгнәй – «Әлдермештән Әлмәндәр» Т. Миңнуллин
* Арсланов – «Намус хөкеме» Д. Вәлиев
* Баһрам – «Шәһәрдә җәй көннәре» Анар
* Нурәхмәт – «Китәм инде» Р. Хәмид

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Камал театры сайтында шәхси бит 
* Һидаят Солтанов вафат

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Шәхесләр:Ташкәнт татар театры
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Якут (Куергазы районы)

**Якут** () — Башкортстанның Куергазы районында урнашкан авыл.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 343 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Кызыклы факт

Якут – Башкортстанда авыл территориясендә алкоголь продукциясен берәмләп сату законлы рәвештә тулысынча тыелган бердәнбер авыл
.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Якутлар

**Якутлар** яки **Сахалар** (үзисем *саха́*; ) – төрки халык, Якутиянең төп халкы. Бик күп монголизмнар (сүзләрнең якынча 30% монгол чыгышлы), шулай ук сүзләрнең якынча 10% билгесез чыгышлы, соңрак русизмнар кушыла.

2002 елгы Россиядәге халык исәбен алу буенча Россия территориясендә 2002 елда 443,9 мең якут яшәгән, төп өлеше Якутиядә. Шулай ук Иркутск, Магадан өлкәләрендә, Хабарау һәм Красноярск крайларында яшәүләре мәгълүм. Якутлар Якутия халкының якынча 45%ын тәшкил итәләр.

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Якутлар
Төрек теле

**Төрек теле** (үзисем *Türk dili* (кыска: *Türkçe* [ˈt̪yɾktʃe]) – Алтай телләре гаиләсенең төрки өлешенә кергән тел, Төркиянең рәсми теле. Төрек теле сүзлегенең бер өлеше гарәп теле, фарсы теле һәм француз теле кебек телләрдән килеп чыккан. Аеруча азәрбайҗан теле, гагауз теле һәм төрекмән теле кебек угыз телләре белән төрек теле зур дәрәҗәдә үзаңлаешлылыкка ия. 

## Таралу
left|250px|thumb|Дөньяда төрек теленең таралу харитасы
Төркиядә төрек теле 60 млн кешегә туган тел булып санала, ягъни халыкның  80 %ына.

Болгариядә якынча 740 мең кеше төрек телендә сөйләшә (2001).

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

## Сылтамалар

* «Төркия авазы» радиосының татар бүлегендә Төрекчә өйрәнәбез тапшыруы
* Төрекчә – Татарча һәм Татарча – Төрекчә Сүзлек 
* Татарча <> Төрекчә Сүзлек 
* Türk Dil Kurumu 

## Искәрмәләр

Төркем:Төрек телеТөркем:Угыз телләре
Сишәмбе

**Сишә́мбе** (шулай ук *буш көн*) — дүшәмбе һәм чәршәмбе арасында урнашкан атна көне. Борынгы римлыларда Марска багышланган иде.

## Искәрмәләр

Төркем:Атна
Чәршәмбе

**Чәршә́мбе** (шулай ук *кан көн*) — сишәмбе һәм пәнҗешәмбе арасында урнашкан атна көне.

## Искәрмәләр

Төркем:Атна
Şalom

thumb|300px|right|Şalom
**«Şalom» gazetası** (İvritçә: שָׁלוֹם, Tatarça: Tinçliq) - Törek-Yähüdi jurnalist Avram Leyon tarafınnan kön dä Törek telendä häm (tik ber saife) Ladino telendä Törkiädä İstanbulda çığa atnalıq Yähüdi torğan basma. Ul "Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş." şirkäte tarafınnan Çärşämbe könleri çığarıla. Baş redaktor İvo Molinas ve redaktor Yakup Barokas.

1947. (HS 1364) yılnıñ 29 oktäberendä Şalom'nuñ berençe sanı bastırıla.
2005. yıl sannarı buyınçä atnalıq tirajı - 5,000.

## Päräwezdä
* «Şalom» gazetası (Törek tele)
* «Şalom» gazetası (Ladino tele) 

Төркем:Гәҗитләр
Төркем:Истанбул
Төркем:1947 ел
Төркем:29 октябрь
Төркем:Төрек телендә эшләүче мәгълүмат чаралары
Төркем:Ладино теле
Пәнҗешәмбе

**Пәнҗешә́мбе** (шулай ук *атна кич*, *атланган көн*) — чәршәмбе һәм җомга арасында урнашкан атна көне.

## Кызыклы фактлар
* Бөекбританиядә сайлаулар йола буенча пәнҗешәмбе көнендә үтәләр.
* Честеронның «Пәнҗешәмбе булган кеше» исемле роман бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Атна
Шимбә

**Шимбә́** (шулай ук *атнарас көн*) — җомга һәм якшәмбе арасында урнашкан атна көне. Яһүдләрдә бәйрәм көне буларак санала.

## Искәрмәләр

Төркем:Атна
Якшәмбе

**Якшә́мбе** (шулай ук *базар көн*) — шимбә һәм дүшәмбе арасында урнашкан атна көне.

Күпчелек илләрдә ял көне. Христиан дине буенча бәйрәм көне.

## Искәрмәләр

Төркем:Атна
Декабрь

**Дека́брь** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Дека́брь_(Керәү)  Dekaber (Keräw) ]*) (дикәбер, шулай ук **Керәү**, Энем кырлач, кайбер җирдә Акъюлай) () — кышның беренче ае, Милади тәкъвимендә уникенче ай. Үз исеменне латин *decem* (ун) сүзеннән алды, чөнки Иске Рим тәкъвимендә унынчы ай булды.

Инкыйлабка кадәр кадәр татар иске дәверлеге буенча    **[[Керәү ае]]** (21.11 -21.12), **[[Кырлач ае]]**
(21.12 - 21.1) , кайбер җирдә Акъюл ай (Акъюлай) дип йөртелә.

* 1.12 -21.12 дәвере - Агам Керәү
* 21.12 -31.12 дәвере - Энем Кырлач дип йөртелә
#### 
###### 
* 10 декабрь — Кеше хокуклары көне.
###### 
###### 
21-22 декабрь: 
* ,  — *борынгы Дунчжицзе кышкы кояш торгынлык бәйрәме*.
* *Бөтендөнья [[оргазм]] көне*.

### Татарстан
* 12 декабрь — Россия конституциясе көне.
#### 
========

## Яңа ел
Елның соңгы ае, шуңа күрә айның ахырында яңа ел бәйрәмен билгели башлыйлар.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Декабрь
Җомга

**Җомга́** (шулай ук *атна көн*) — пәнҗешәмбе һәм шимбә арасында урнашкан атна көне. Ислам динендә бәйрәм көне буларак санала. Исеме гәрәп теленнән килә.

## Искәрмәләр

Төркем:Атна
Төркем:Җомга
Индонезия

**Индоне́зия** (), рәсми атама — **Индоне́зия Җөмһүрияте** () — Көньяк-көнчыгыш Азиядә иң зур дәүләт, мәйданы буенча дөньяда 16нчы урында. Зонд архипелагы утрауларында урнаша һәм иң зур утрау дәүләте булып санала. Халык саны буенча дөньяда дүртенче урында. Бай тарихлы дәүләт.

## Тарих
Үз бердәмлеге өчен Индонезия Нидерландларның колониаль эшчәнлегенә рәхмәтле булырга тиеш. Нидерландлар архипелаг утрауларның күпчелеген үз хакимлеге астында җыйган.

## Мәдәният
### Дин
Индонезия — мөселманнар саны буенча дөньяда беренче урында тора, чөнки индонезиялеләрнең 87 % тан артыгы үзләрен 2010 елгы халык санын алу буенча мөселман дип игълан иткән. Кайсыбер аерым утрауларда башка дин вәкилләре дә бар. 9,87 % — христианнар, 1,69 % (3 млн 528 мең кеше) — һинд дине вәкилләре, 0,72 % — буддачылык тарафдары һәм 0,56 % — башка диннәр вәкилләре. Индонезия Конституциясе рәсми рәвештә ислам, протестантлык, Рим католик динен, буддачылыкны, һинд динен һәм конфуцианлыкны гына таный.
* Индонезиядә ислам

## Башкала
Башкаласы ― Джакарта. Башкаланы төзелеп килүче Нусантара шәһәренә күчерү планы тормышка ашырыла.

Индонезия җитәкчелегенең башкаланы күчерү турындагы карары Джакартада халыкның артык күбәюе, бу мегаполисның инфраструктура һәм экология проблемалары белән мотивацияләнә. Грунт нигезенең масштаблы деформацияләре нәтиҗәсендә Джакартаның елына 25 сантиметр тизлек белән су астына китүен раслаган фәнни тикшеренүләр игътибарга алынган: әлеге тенденция сакланып калса, һәрхәлдә, якындагы ике-өч дистә ел эчендә шәһәрнең яртысына су басу куркынычы яный  .

Яңа башкаланы төзү планнары 2019 елда игълан ителгән, шәһәр төзелеше эшләре 2021 елда башланган. Яңа башкала исеме рәсми рәвештә 2022 елның гыйнварында расланган.

## Провинцияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Индонезия
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Һинд дине
Апрель

**Апре́ль** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Апрель_(Яңарыш)  Aprel (Yañarış)]*) (април, әприл, шулай ук **Яңарыш, яз ае**, кайбер җирдә Алагай, иске төрки тәкъвимдә  Сәвер  ) () — Милади тәкъвименең дүртенче ае, Искерим тәкъвимендә икенче ай.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча **[[Яңарыш ае]]** (21.3-21.4), **[[Сабан ае]]** (21.4-21.5) (кайбер җирдә  Алак ай (Алагай)  һәм  Сәвер) дип йөртелә.

Юлиан исеме: мөгаен, үз исемен латин aperire сүзеннән алды (aperire — ачырга, чөнки Италиядә бу айда яз башланган иде).

* 1.4 — 21.4 дәвере — Агам Яңарыш
* 21.4 — 30.4 дәвере — Энем Сабан дип йөртелә
#### 

###### 
* 1 апрель — көлке көне.
* 22 апрель — Җир көне.
#### Киң вакытлы халыкара чаралар
* Өченче шимбә — 20px БСОның "Бөтендөнья иммунизация атналыгы" башлана .
###### 
* Айның икенче җомгасы —  Либерияда ***[[Ураза]] һәм [[дога]] кылу көне*** ().
* Күпчелеге апрель аена туры килгән Яһүд тәкъвимендәге (en) *нисан* аеның 27 көнендә  һәм бөтендөнья яһүд диаспорасы ***Йом ХаШоаһ*** (, , тулысынча Yom ha-zikaron laShoah vèlaGvoura), ягъни *"Шоаһ ([[Холокост|Бөек фаҗига]]) һәм халык каһарманлыгына багышланган [[хәтер көне]]"*н билгели.

###### 
* Беренче якшәмбесе:  һәм башка элекке  әгъза-илләрендә — ***[[Геология|Геологлар]] көне*** ().
* Икенче пәнҗешәмбесе: * да ***Сәләмәтлек хезмәте көне*** ().
* 26 апрель —  һәм татар дөньясында татар теле *([[туган тел]])* көне.

#### 
========

## Сынамышлар
* Апрель актыкларында җылы яңгырлар булса, игеннәр яхшы булыр.
* Апрель алтысында аяз булса, җәй коры килер; болытлы булса, ашлык уңарга булыр.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Апрель
Май

**Май** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Май_(Сабан)  May (Saban) ]*) (шулай ук **Сабан, Сабанай**)(() — Милади тәкъвимендә бишенче ай, Искерим тәкъвимендә өченче ай. Үз исеменне рим тәңре Майя исеменнән алды. Айда 31 көн.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча **[[Сабан ае]]**  (21.4-21.5), **[[Черешмә ае]]** (21.5-21.6) яки **Сабанай** дип йөртелә.

* 1.5 — 21.5 дәвере — Агам Сабан
* 21.5 — 31.5 дәвере — Энем Черешмә дип йөртелә
#### 
###### 
* 1 май — Яз һәм Хезмәт көне.
* 18 май — Халыкара музейлар көне.
* 21 май — Халыкара космос көне.
###### 
* Беренче якшәмбесе:  Литва — ***[[Ана]] көне*** ().
* Икенче якшәмбесе:  Австралия,  Канада,  Мексика,  Нидерландлар,  АКШ һ.б — ***[[Ана]] көне*** (, , , ).
* 9 май:
**  — Җиңү көне.

###### 
#### 
========

## Сынамышлар
* Май ае салкын булса — игенгә туклык.
* Майның яңгырлы булуы иген-печәнгә файда, җимешкә — зыян.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Май
Иман (мәркәз)

## Тарихы
1992 елда Казан каласында оеша. Мөселман яшләре өчен кичәләр,бәйрәмнәр оештыра. Хәзерге вакытта эше яшләрне секталардан саклауга багышланган.

## Җитәкчелек
Беренче җитәкчесе Вәлиулла Ягъкуб булды.

## Матбугат
Мәркәз нәшрияты түбәндәге газеталарны чыгара:
*"Иман / Иман нуры"
*"Вера"
*"Сәлам"
*"Привет"
*"Мөселман календаре"
*"ДИн вә әдәп"
*"Мөслимә"

Төркем:Татарстанда Ислам
Төркем:Казан оешмалары
Зиннур Насыйбуллин

**Зиннур Насыйбуллин** (1937 елның 12 ноябре — 1986 елның 8 гыйнвары) — татар шагыйре, СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Ул 1937 елның 12 ноябрендә Башкортстанның Нуриман районы Кече Теңкәш авылында колхозчы гаиләсендә туган. Җиде сыйныф белем алганнан соң, колхозда төрле эшләрдә эшли, 1956—1958 елларда әрмедә хезмәт итә. Әрмедән кайткач, Бәләбәй киномеханиклар мәктәбен тәмамлап, 1964 елның көзенә кадәр Нуриман районында киномеханик хезмәтендә була. 1964—1966 елларда Зиннур Насыйбуллин — Башкорт дәүләт университеты студенты. Читтән торып уку бүлегенә күчеп, Башкортстанның район газеталарында әдәби хезмәткәр, аннары Уфада Башкортстан радиокомитетында редактор булып эшли. 1969 елдан бирле Зиннур Насыйбуллин — Казан радиокомитетында редактор хезмәтендә.

Зиннур Насыйбуллинның матбугатта беренче шигырьләре башкорт балалар журналы «Пионер» да дөнья күрә, аннары бүтән газета — журналларда («Һәнәк», «Чаян»), «Яшь көстәр», «Беренче карлыгачлар» (1969) шигъри цикллары басыла.

Шагыйрьнең сугыш вакытына туры килгән авыр балачак һәм яшьлек мәхәббәте темаларына багышланган лирик шигырьләре «Тәлгәш» исемле җыентыгына тупланган.

Зиннур Насыйбуллин 1986 елның 8 гыйнварында вафат була.

## Сылтамалар
* Хаттатлар шигыре
* Зиннур Насыйбуллин шигырьләренә язылган җырлар
* Белем.ру 

## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Мөхәррирләр
Галина Казанцева

**Галина Александр кызы Казанцева** — татар җырчысы (*лирик-колоратур сопрано*), Татарстанның халык артисткасы.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1953 елның 12 ноябрендә Татарстанның Тукай районы Керәшен Маҗыны авылында дөньяга килә. Чаллы шәһәренең татар урта мәктәбен, аннары Әлмәттәге музыка училищесын, мәшһүр опера җырчысы - Казан дәүләт консерваториясе профессоры – Зөләйха Хисмәтуллина курсларын тәмамлый.

## Опера иҗаты
Беренче булып Галина Казанцева М.Җәлил исемендәге опера һәм балет театры сәхнәсендә Нәҗип Җиһановның «Алтынчәч» әсәреннән төп рольне — Алтынчәч ариясен башкара. Опера театрында эшләгән вакытта ул барлык спектакльләрдә дә чыгыш ясый. Балалар операсы һәм оперетта, классик опера спектакльләре булмасын, ул күп очракта төп рольләрне оста итеп башкара.

## Концерт иҗаты
Җырчы бүген дә актив иҗат эшчәнлеге белән яши: Татарстан районнарына концертлар белән чыга. Татар, рус, керәшен халык җырларын, классик әсәрләрне зур осталык белән башкара.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Белем.ру

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Керәшен татарлары
Төркем:Әлмәт музыка көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Шәхесләр:Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Июнь

**Ию́нь** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Июнь_(Черешмә)  İyün (Çereşmä)]*) (шулай ук **Черешмә, җәй ае**, кайбер җирдә Кәрәз ай,  Хәзиран )() — Милади тәкъвимендә елның алтынчы ае, Искерим тәкъвимендә дүртенче ай. Үз исемен рим тәңресе Юнона хөрмәтенә алды.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча **[[Черешмә ае]]** (24.5-21.6), **[[Печән ае]]**(21.6-21.7) (кайбер җирдә ук Кәрәз ай (Кәрәзай) яки Хәзиран) дип йөртелә.

* 1.6 - 21.6 дәвере - Агам Черешмә
* 21.6 - 30.6 дәвере - Энем Печән дип йөртелә

#### 
###### 
* 1 июнь — Балалар яклау көне.
###### 
* 12 июнь — Россия көне.
###### 
* өченче якшәмбесе:  Россия — ***медицина хезмәткәре көне***  (, ).

### [[Татар дөньясы]]
#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Июнь
Июль

**Ию́ль** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Июль_(Печән)  İyül (Peçän)]*) (шулай ук **Печән, Печән ае**, кайбер җирдә Урта ай, иске төрки тәкъвимдә Таммуз )() — Милади тәкъвимендә җиденче ай. Иске рим тәкъвимендә бишенче ай, шуңа күрә элек Quintilis (quintus = биш) дип аталган иде. Соңарак, беренче Рим императоры Юлий Цезарь хөрмәтенә үз исемен алды.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча **[[Печән ае]]** (21.6-21.7), **[[Урак ае]]** (21.7-21.8) (кайбер җирдә Урта ай  яки  Таммуз ) дип йөртелә.

* 1.7 — 21.7 дәвере — Агам Печән
* 21.7 — 31.7 дәвере — Энем Урак дип йөртелә
#### 
###### 
* 1 июль — Халыкара архитектура көне.
* Айның беренче шимбәсе  — Халыкара кооперативлар көне.
* 20 июль — Халыкара шахматлар көне.
* Июль аеның өченче атнасында АКШ президенты боерыгы белән Әсир милләтләр атнасы билгеләнә. Беренче тапкыр 1959 елда уздырыла.

###### 
* Айның беренче дүшәмбесе:
**  / : ***[[Конституция]] көне*** ().
** : ***Каһарманнар көне*** ().
* Айның беренче дүшәмбесеннән соң килгән сишәмбе: 
** : ***Бердәмлек көне*** ().

###### 
* Айның беренче һәм икенче якшәмбесе арасындагы атнасы:
**  Австралия — ***Җирле халык мәдәниятен котлау атнасы*** ().
* Айның соңгы җомгасы:
** ***Халыкара санак системалары администраторлары көне*** (, )..
* Айның соңгы якшәмбесе:
**  — ***[[Ата|Ата кеше]] көне*** ().
**  — ***[[Россия Федерациясе Кораллы Көчләре#Хәрби-диңгез флоты|Хәрби диңгез флоты]] көне*** ().

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Июль
Август

**А́вгуст** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Август_(Урак)  Avgust (Uraq) ]*) (аугыс, шулай ук **Урак**, Урак ае, иске төрки тәкъвимдә Сөнбелә )— Милади тәкъвиме буенча елның сигезенче ае. Искерим тәкъвимендә алтынчы ай. Үз исемен рим императоры Октавиан Август хөрмәтенә алды.  Август безнең климат зонасында җәйге кызу айларның берсе булып исәпләнә. Халык календарендә аны, июль шикелле үк, «челлә ае» дип тә атыйлар. Телебездәге «уттай кызу урак өсте» дигән гыйбарәдә дә эшнең кызулыгы гына түгел, бәлки кояшның нык кыздыруы да күздә тотыла. Августны тагын «казларның сусыз ае» дип сыйфатлау да очрый. Монда кызулыктан елга-күлләрнең, буаларның кибеп-саегып калуына ишарә барлыгын аңлау читен түгел. Әмма җәй күп кенә яклары белән үз көчендә калса да, август инде якынлашып килүче көзнең кайбер галәмәтләрен дә сиздерә башлый.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча **[[Урак ае]]** (21.7-21.8, **[[Ындыр ае]]**
(21.8-21.9) дип йөртелә.

* 1.8 — 21.8 дәвере — Агам Урак
* 21.8 — 31.8 дәвере — Энем Ындыр дип йөртелә
#### 
###### 
###### 
* Айның өченче якшәмбесе: 
**  Аргентина — ***балалар көне*** ().
* Айның беренче дүшәмбесе:
**  — ***[[Карнавал]] көне*** ().
**  — ***Ватандаш җәмгыяте көне*** (, ).
**  — ***[[Яшьләр]] көне*** ().
**  — ***[[Хезмәт]] көне*** ().

###### 
* Айның беренче якшәмбесе:
**  — ***Милли һава [[хәрби көчләр]]е көне*** ().
* Айның беренче дүшәмбесе:
**  — ***Милли [[бала]]лар көне*** (, тувалуча *Aso Tamaliki*).
* Айның беренче җомгасы:
** ***Халыкара [[сыра]] көне*** (, , ).
* Айның икенче якшәмбесе:
**  — ***[[Бала]]лар көне*** ().
* Айның өченче якшәмбесе:
**  — ***Һава флоты көне*** ().

### [[Татар дөньясы]]
* 30 август — Татарстан суверенитеты көне.
#### 
========

## Сынамышлар
* Август аенда аяз булса, көз пычрак килер.
* Августта кара әрем тамырының тармаклары юан булса, киләсе ел арыш уңар.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Без бер тамырдан: Керәшен татарларының этногенезын һәм этнографиясен өйрәнү буенча урта гомуми белем мәктәпләре өчен уку ярдәмлеге / Төз. Н.В. Максимов. — Казан: Мәгариф, 2002. — 223 б. ISBN 5-7761-1255-9

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Август
Сентябрь

**Сентя́брь** (*tat.lat. Sentäber (Indır)*) (синтәбер, шулай ук **Ындыр, Ындыр ае**, кайбер җирдә Сары ай, иске төрки тәкъвимдә Әйлүл) () — Милади тәкъвимендә тугызынчы ай. Үз исемен латин septem — җиде сүзеннән алды, чөнки Искерим тәкъвимендә елның җиденче ае булды.

Инкыйлабка кадәр кадәр татар иске дәверлеге буенча  **[[Ындыр ае]]** (21.8-21.9), **[[Билек ае]]** (21.9-21.10) (кайбер җирдә **Сары ай** яки **Әйлүл**)  дип йөртелә.

* 1.9 — 21.9 дәвере — Агам Ындыр
* 21.9 — 30.9 дәвере — Энем Билек дип йөртелә
#### 
###### 
* Айның соңгы атнасының берәр көне, гадәттә пәнҗешәмбе:  Халыкара диңгезчелек оешмасы (en) игълан иткән ***Бөтендөнья диңгезчелек көне*** (, , ).

###### 
* : 1 сентябрь — Белем көне.
###### 
#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Сентябрь
Ацтлан

**Ацтлан** или **Астлан** (аст.Aztlān, бер урында — «челәннәр иле») — ацтекларның (Месоамериканың төп мәдәни төркеменнәреннән берсе) мифик ватаны. Науатль телендә «Azteca» сүзе Ацлан кешеләре дигәнне аңлата.

## Риваять
Башта ацтеклар, башка науа халыклары (шочимилька, тлауика, акольуа, тлашкалан, тепанека, чалька һәм мешика) кебек үк, үзләренең ваттаннары дип, Мехико үзәненнән төньяк көнбатышта урнашкан, Чикомостокны («җиде мәгарә урыны») санаганнар. Риваятьләр буенча ацтеклар 1164 елда ташлап киткән Ацтлан турында миф, ацтекларның үз дәүләчелеге барлыкка килә башлагач кына, туа. Риваятьләрдә Ацтлан, озын юлның аргы ягында, суыкта һәм караңгылыкта урнашкан, зур күл эчендәге утрау буларак сурәтләнә.

Ацтланның төрле сурәтләнешләре бик каршылыклылар. Кайберләр аны җәннәт урыны дип, ә кайберләр (Обен кодексы) анда ацтеклар Ацтека-Чикомосток исемле халыкның коллары итеп тасвирлыйлар. Руханилары җитәкчелегендә ацтеклар юл буенча качалар, һәм аларның Уицилопочтли иләһе ацтек дип аталуны тыя һәм үзләрен *меши́ка* дип атарга боера. (XIX гасырда аларны галимнәр, аерым алганда Уильям Прескотт, «ацтеклар» дип атый башлыйлар.

Ацтеклар мифологиясендә Ацтлан Теночтитланга күчү белән бер урында тора. Риваятьләр буенча, көньякка күчеш 1064 елның 24 маенда башлана. Месоамерика хронологиясенең ахырга постклассик чорында (якынча 1300—1521 еллар) җиде науа халкының һәрберсе, Мексиканың үзәк өлешендә зур шәһәр-дәүләт төзи.

Испан басып-алуларыннан соң, Эдемга охшаш Ацтлан турындагы сүзләр Испаниягә килеп җитә. Төгәл тасвирлаулар, аерым алганда Диего Дуранның 1851 елгы язмалары, Калифорниягә испан экспедицияләрен җибәрүгә сәбәп булалар.

## Ацтлан роленә дәгъва итүче урыннар

Ацтлан Тамоанчан, Чикомосток, Толлан һәм Сибола кебек Месоамериканың күп мифик урыннарына ошаган булса да, археологлар мешика халкының чыгу урынын табарга тырышып карыйлар.

1887 елда месика антропологы Альфредо Чаверо Ацтлан Тын океан ярында, Наярит штатында дип фаразлый. 1980 еллар башында мексика президенты Хосе Лопес Портильо-и-Пачеко Ацтлдан шул ук Наярит штатындагы Мекскалтитан утравында дип әйтә, ләкин бу тарихчылар тарафыннан сәяси алым буларак бәяләнә. Наярит штаты Ацтлан символын, «Наярит, мексикалылар бишеге» язуы белән үз гербына кертә.

Шулай ук башка урыннар да әйтелә —  Гуанахуато, Халиско, Мичоакан штатлары һәм хәтта американың Юта штаты.

## Сылтамалар
* Ацтеклар тарихы (рус.)
* Поиски Ацтлана (ингл.)
* Ацтлан турында — networkaztlan.com 
* «Aztlan and the Origin of the Aztecs»  Laputan Logic

Төркем:Ацтеклар мифологиясе
Төркем:Мифик дәүләтләр
Төркем:Месоамерика
Босфор бугазы

**Босфо́р бугазы́** яки **Истанбул бугазы** (төр. *İstanbul Boğazı*) - Кара диңгез белән Мрамор диңгезен тоташтырган, Европа һәм Азияне аерган бугаз. Бугазның ике ягында да Истанбул шәһәре урнаша. Бугазның озынлыгы 30 км, иң киң киңлеге 3 700 м, иң тар урында 700 метр. Иң тирән урында 120 метр тирәнлек.

Риваятьләр буенча, Босфор исемен Ио исемле патша кызыннан алды. Риваять буенча Зевс аны ак сыерга әйләндерде һәм Ио бу бугаз буенча үтте (Босфор грек теленнән *Сыер броды* дип атала).

Бугаз аша ике күпер үтә Босфор күпере (озынлыгы 1074 метр, 1973 елда төзелеп бетте) һәм Мәхмүд Фатих солтан күпере (озынлыгы 1090 метр, 1988 елда төзелеп бетте). Төркия хөкүмәте өченче күперне дә төзергә ниятли, ләкин ул кайда урнашканын сөйләми.

Босфор бик мөһим геостратегик нокта.
## Галерея
Босфор бугазының күпере.jpg
Босфор_бугазы.jpg

## Искәрмәләр

Төркем:Европа бугазлары
Төркем:Истанбул
Эчемлек

**Эчемлек** - кешеләрнең сусауларын басу һәм сыеклык балансы торгызу максатында әзерләнгән сыекча.

**Эчемлекләр** төрле төркемнәргә бүленә, үрнәкләре буларак: гади су, сөтләр һәм сөттән эшләнгән эчемлекләр, җиләк-җимеш яки яшелчәләр сулары, кайнар эчемлекләр, газлы эчемлекләр, алкогольле һәм алкогольсыз эчемлекләр һ.б. Гади ихтыяҗны канәгәтьләндерүдән тыш, эчемлекләр кешеләр җәмгыятенең мәдәниятенең бер өлеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Эчемлекләр
Шәһәр

**Шәһә́р**, яки **кала** — торак пункт. Яшәүче халыкның күпчелеге хезмәткәр, зур өлеше акыл хезмәте ияләре. Авыл хуҗалыгы тармагында эшләүчеләр саны юк дәрәҗәсендә түбән.

## Критерийлар
Торак пунктның шәһәр булу-булмавы илнең кануннарына күрә санала. Мәсәлән, Даниядә шәһәр халкының саны 250 кешедән, ә Япониядә исә 30 мең кешедән.

## Галерея

Файл:Tokyo sight.jpg|****** 関東地方 Канто регионы
Файл:San Francisco skyline from Potrero Hill.jpg|****** 
Файл:Top of Rock Cropped.jpg|****** 
Файл:La Défense depuis l'Arc de Triomphe Janvier 2023.jpg|******20px Иль-де-Франс рег.


## Шулай ук карагыз

* Акыллы шәһәр
* Башкала
* Шәһәр агломерациясы
* Мегаполис
* Мегалополис
* Дөнья шәһәрләренең халык саны буенча исемлеге
* Шәһәр агломерацияләренең халык саны буенча исемлеге
* Дәүләтләр башкалалары исемлеге
* Илләрнең миллионлы шәһәрләренең саны буенча исемлеге
* Русиянең миллионлы шәһәрләре

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

*
Төркем:География терминологиясе
Эпос

**Э́пос** (борынгы грекча έπος – «сүз») – әдәбиятның иртә үсеше дәрәҗәсендә язылган каһарманнар турында поэма. Эпос — тарихи жанр. Ул социаль сыйныфлар барлыкка килгәнгә тиклем, ягъни ырулар чорында туа. Күп эпосларда ыруларның үз аллы халыкка берләшү идеялары чагыла. Һәм шул сәбәптән эпосларның күпчелегендә гомүм халык мәнфәгате өчен көрәшүче героик шәхесләр үзәктә тора.

Еш кына эпик поэмаларның авторы юк (борынгы эпосларны җыючылар үзләрен автор дип танымый) . Сөйләү чын яки уйлап чыгарылган кыйссачы, күзәтүче, катнашучы яки вакыйга каһарманы тарафыннан алып барыла.

## Килеп чыгыш
Эпосның барлыкка килүе чорында кешеләр дөньяның килеп чыгышы һәм язмышы турында тулы картинага ия булмаганнар. Публий Корнелий Тацит, Герман кабиләләрен тасвирлаганда, аларның тарих урынына килүче мифик ата-бабалары һәм юлбашчылары турындагы борынгы җырларын искә ала. Чыннан да, эпоста тарихи вакыйгалар турындагы истәлекләр миф һәм әкият белән үрелгән, фантастик һәм тарихи элементлар бер дәрәҗәдә чынбарлык булып кабул ителәләр. Эпос мифология, каһарманлыклар, яшәеш турындагы афоризмнар, шаяртулар, кызыклы хикәяләр белән тулы. Нәсыйхәт функциясе дә мөһим урын били. Эпос җәмгыятьнең һәр әһеле өчен кирәк булган борынгы зирәклекне буыннан буынга тапшыра торган була.

Җырчы һәм кыйссачыларның авыз иҗатыннан "китап эпосына" күчү вакытында җырларның эчтәлеге һәм күләме үзгәрешләр кичергән. Эпик әсәрләр әле мәҗүсилек чорында ук булалар, ә язма рәвешкә гасырлар узгач кына күчәләр. . Ләкин дин идеологиясе поэмаларның эчтәлеген билгеләми, бу аеруча чиркәү рухы сеңгән Урта гасыр әдәбиятын алман эпослары белән чагыштырганда күренә..

Кайбер галимнәр каһарманнар турындагы эпос Кытайныкы сыман мәдәниятләрдә барлыкка килмәгән, дип исәпли , ә башкалары Кытай тарихында эпоска урын бар, дип саный .
## Мәшһүр эпослар
* Идегәй дастаны, Казан ханлыгы
* Илиада, Борынгы Греция
* Одиссея, Борынгы Греция
* Ролланд, Франция	 
* Нибелунглар турында җыр, Германия	 
* Сид турында поэма, Испания.	 
* Калевала, Финляндия	 
* Игорь полкы турында сүз, Борынгы Русь 
* Махабхарата, Рамаяна, Һиндостан
* Олонхо, якут эпосы

## Моны да карагыз
*Урал-батыр эпосы

## Чыганаклар
*Ким Әхмәтҗанов. Әҙәбиәт теорияһы. Башҡорт халыҡ ижады.

Төркем:Эпос
Салих Сәйдәшев

**Салих Җамалетдин улы Сәйдәшев** (3 декабрь (20 ноябрь) 1900, Казан, Казан өязе, Казан губернасы, Россия империясе – 16 декабрь 1954, Мәскәү, ССРБ) – күренекле татар композиторы, татар профессиональ музыкасына нигезче салучы.

## Тәрҗемәи хәле
Музыка сәләте Сәйдәшевта кечкенә чагында уяна. Ул уйнаган иң беренче инструмент гармоника була. Аннары туганнары махсус аның өчен рояль сатып алалар. Салих Сәйдәшевның беренче укытучысы – халык музыканты Заһидулла Яруллин. Аннары ул Казан музыкаль училищесы укытучыларында белем ала.

С. Сәйдәшевның әтисе аны күрмичә вафат була. Салих үз апасының гаиләсендә тәрбияләнә, ә апасының тормыш иптәше Шиһап Әхмәров татар интеллигенциясенең күренекле вәкиле була.

1918 елда Салих үз оркестрын төзи. 1920 елда ул Кызыл армия сафларына баса.

1922 елда Сәйдәшев Казанга кайта. Аны яңа ачылган  Кызыл Октябрь исемендәге Татар Дәүләт театрына музыка бүлеге мөдире итеп  эшкә чакыралар.

Салих Сәйдәшев кабере Казаның Яңа бистә зиратында.

## Кызыл Армия маршы

1928 елда Казанда сәяси бүлек хезмәткәрләренең киңәшмәсе була. Анда  дивизия командиры Якуп Чанышев Кызыл Армиянең 11 еллыгына оркестр өчен  милли колоритлы яу маршы тудырырга кирәк дигән тәкъдим ясый. Һәм бу эшне Салих Сәйдәшевкә йөкләтәләр.

Маршның премьерасы полкның шәхси составы алдында Кызыл Армиянең туган көненә багышланган тантаналы җыелышта — 1929 елның 23 февралендә  үткәрелә. Марш музыкасын 1нче татар полкы оркестры башкара. Залдагы алкышлар куәтле дулкын сыман яңгырап тора һәм маршны өч мәртәбә кабатларга туры килә. Композиторны хөрмәтләп, полкның почетлы кызылармеецы итеп сайлыйлар, аңа тантаналы шартларда хәрби кием тапшыралар.

## Хәтер
* 1962 елда Казанда урамга исеме бирелгән.
* 1990 елда Татарстан китап нәшриятында Мәгъсүм Латыйфуллинның «Сәйдәшнең балачагы» повесте басылган (ISBN 5-298-00763-5).
* 2000 елда Салих Сәйдәшев истәлеген мәңгеләштерү һәм Дәүләт Зур концерт залына аның исемен бирү турында карар кабул ителгән.
* 2012 елның 11 маенда Казан шәһәре башкарма комитетының 11.05.2012 № 2902 карары белән 17нче санлы Казан балалар музыка мәктәбенә Салих Сәйдәшев исеме бирелә.

## Шулай ук карагыз

* Салих Сәйдәшев музейлары
* Салих Сәйдәшев. Композиторның тормыш һәм иҗат юлы. - 2001 елда басылган китап

## Галерея

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*
*Салих Сәйдәшев кабере 

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:XX гасыр композиторлары
Төркем:«Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсе шәкертләре
Төркем:Салих Сәйдәшев
Төркем:Казан музыка көллиятен тәмамлаучылар
Хәмид Мөштәри

**Хәмид Мозаффар улы Мөштәри** (1900 елның 22 июле — 1981 елның 23 гыйнвары) — күренекле татар галиме. Физика өлкәсендә зур уңышка ия булган. Татарлар арасында беренче физика-математика докторы, профессор.

## Биографиясе
Хәмид Мөштәри 1900 елның 22 июлендә Ырынбурда укытучы гаиләсендә туа. Ул башта приют каршындагы мәктәптә, соңрак Казанның 2нче ир-балалар гимназиясендә укый. 1918 елда гимназияне алтын медальгә тәмамлый.
Мөштәри 1918 елда Казан университетының физика-математика факультетына укырга керә. Әмма, сәламәтлеге какшау сәбәпле, 1920 елда Ташкәнт шәһәрендәге Урта Азия университетына күчә. Университетны 1923 елда тәмамлаганнан соң, ул яңадан Казанга кайта. 1925 елда Мөштәри Мәскәү университетының аспирантурасына укырга керә. Дөньякүләм танылган академик С.А.Чаплыгин, фәнни җитәкчесе буларак, аның алдына математика, физика, механика фәннәрен тирәтен өйрәнү бурычын куя. 1929 елда ул кандидатлык диссертациясен яклый һәм, шушы елдан башлап, Мөштәринең фәнни һәм педагогик эшчәнлеге тулысынча Казан белән бәйләнгән. Ул Казан коммуналь төзелеш институтының теоретик механика һәм эластиклык теориясе кафедрасын, соңрак Казан химия-технология институтының теоретик механика кафедрасын җитәкли.

1934-1938 елларда ул юка кабырчыкның нәсызыкча теориясенә нигез сала, ә 1938 елда Мәскәү университетында шушы теориягә багышланган гыйльми эшләре буенча докторлык диссертациясен яклый.

1946-1972 елларда Х.Мөштәри СССР ФА Казан филиалының физика-техника институты директоры була, шуның белән бергә, 1976 елга кадәр институтның кабырчык теориясе бүлеген һәм Казан химия-технология институтның теоретик механика кафедрасын җитәкли.

Х.Мөштәри бик күп шәкертләр тәрбияли, алар арасында 8 фән докторы, 30дан артык фән кандидаты бар. Х.Мөштәри 100дән артык гыйльми хезмәт яза, аның хезмәтләре югары бәяләнә. Ул Ленин, Хезмәт Кызыл Байрагы, Мактау Билгесе орденнары һәм медальләр белән бүләкләнә, Русиянең һәм Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе дигән мактаулы исемнәргә лаек була.

Х.Мөштәринең нәсызыкча механикасы буенча язган хезмәтләре безнең илдә генә түгел, чит илләрдә дә яхшы мәгълүм. Аларда булган идеяләр бүген дә әһәмиятен югалтмыйлар, фәннең бу өлкәсен үстерүгә һаман да зур өлеш кертә бирәләр.

Х.Мөштәри 1981 елның 23 гыйнварында вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Белем.ру
* Хамид Музафарович Муштари (рус.) 

## Шулай ук карагыз
* Мөштәри урамы
* Мөштәри (мәгънәләр)

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
22 июль

**22 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның егерме икенче көне. Ел ахырына кадәр 162 көн кала.

#### 
###### 

*  Пи саны көне.
###### 
###### 
*  Азәрбайҗан — милли матбугат көне.

## 
* 1246 — аурупалылардан беренче булып, Джованни Карпини монголлар башкаласы Каракорумга барып җитә.
* 1917 — Эчке Россия һәм Себер төрки-татарларының Милли-мәдәни мөхтәрияте игълан ителә.
* 1919 — Татарстан китап нәшрияты оештырыла (*РСФСР Госиздат бүлеге*). 
* 1922 — Олимпиадада катнаша алмагач,  Веймар республикасы (Алмания) альтернатив уеннар оештыра.
* 1930 — Совет хөкүмете күмәк хуҗалыкларда акча түләүләрен «хезмәт көннәре» белән алыштыра. 
* 1946 — да терракт нәтиҗәсендә 91 кеше үлә.
* 1989 — Таҗик теле ның дәүләт теле булып игълан ителә.

## 
 
* 1596 — Михаил I, 
* 1802 — Александр Казем-Бек, татар теле белгече, галим.
* 1822 — Грегор Мендель, генетикага нигез салучы.
* 1843 — Дмитрий Корсаков, 
* 1861 — Стефан, 
* 1872 — Николай Ивашинцов, 
* 1878 — Януш Корчак, язучы, табиб.
* 1879 — Александр Фомин, 
* 1887 — Густав Һерц, 
* 1888 — Зелман Ваксман, 
* 1900 — Хәмид Мөштәри, татар физика галиме.
* 1907 — Юлия Нейман, 
* 1914 — Александр Митин, 
* 1922 — Хәким Мөхетдинов, 
* 1925 — Шәүрә Мортазина, 
* 1935 — Владимир Лобов, 
* 1935 — Фәнүз Фәезов, 
* 1937 — Анатолий Трофимов, география галиме.
* 1938 — Тәлгать Галиуллин, татар галиме.
* 1939 — Радик Богданов, 
* 1946 — Мирей Матьё, җырчы.
* 1947 — Артём Айдинов, КАИ студенты.
* 1948 — Валерий Шикшин, 
* 1949 — Валентина Дианова, 
* 1951 — Олег Газманов, эстрада җырчысы.
* 1951 — Рәшит Гыйләҗев, 
* 1957 — Флизә Фатыйхова, 
* 1963 — Римма Галимова, 
* 1966 — Дмитрий Бугров, археолог, Тукай премиясе (*[[2016 ел|2016]]*).
* 1972 — Константин Попов, 
* 1985 — Сергей Давыдов, 
* 1987 — Бурчин Абдулла, 
* 1987 — Иван Панин, 
* 1992 — Селена Гомес, Америка актрисасы, комик, җырчы һәм җырлар авторы.

## 

* 1826 — Джузеппе Пьяцци, итальян астрономы.
* 1900 — Исаак Левитан, рус рәссамы. 
* 1908 — Уильям Рандал Кример, британ сәясәтчесе.
* 1918 — Леонид Вайнер, 
* 1930 — Александр Самойлов, 
* 1941 — Дмитрий Павлов, совет гаскәр башлыгы.
* 1944 — Гали Шәмсетдинов, Советлар Берлеге Каһарманы, танк ротасы командиры.
* 1944 — Евгений Сомов-Насимович, 
* 1954 — Гаяз Исхакый, күренекле татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе.
* 1967 — Пётр Ураев, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
* 1971 — Игорь Скулков, 
* 1977 — Ярослав Скульски, 
* 1978 — Михаил Первухин, ССРБ дәүләт, хәрби һәм фирка эшлеклесе.
* 1981 — Лазарь Люстерник, 
* 1987 — Григорий Садовников, 
* 1991 — Владимир Садай, 
* 1992 — Валерий Барсуков, 
* 2001 — Тамара Хлебникова, 
* 2002 — Раил Байбулатов, 
* 2005 — Жан Шарль де Менезес, 
* 2008 — Алмаз Монасыйпов, 
* 2009 — Рифкать Гайнуллин,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:22 июль
1954 ел

## Вакыйгалар
* 27 гыйнвар — ССРБ Сталин репрессияләре корбаннарын аклый башлый. 
* 5 июль — Элвис Пресли үзенең беренче җырын яздыра.
* 17 сентябрь — Новая Земля утравында ССРБ-ның атом-төш коралы өчен полигон барлыкка килә.
* 25 декабрь — чирәм җирләрне күтәрү турында КПСС ҮК һәм ССРБ Министрлар Шурасы карары чыга.

## Туулар

* 2 гыйнвар — Факил Сафин, язучы, Гаяз Исхакый исемендәге бүләк лауреаты.
* 6 гыйнвар — Ралиф Сафин, бизнесмен; җырчы Алсуның әтисе.
* 12 гыйнвар — Рәшит Әхмәтов, нашир һәм журналист.

* 24 февраль — Алсу Гайнуллина, Татарстанның һәм Русиянең халык артисты.
* 18 март — Вахит Имамов, татар язучысы, тарихчы.
* 24 март — Александр Серов, эстрада җырчысы, РФ халык артисты.
* 3 июнь — Сахарада Борынгы Мисыр фараоны Санхет кабере табыла.
* 16 июнь — Марат Әхмәтов, Татарстан авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министры.
* 30 июнь — Серж Саргсян,  Әрмәнстан президенты.
* 7 июль — Илгиз Закиров, композитор. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* 9 июль — Фәйрүзә Мөслимова, татар шагыйрәсе.
* 17 июль — Ангела Меркель, Алмания сәясәтчесе.
* 17 июль — Халидә Бегичева, популяр татар җырчысы.
* 28 июль — Уго Чавес, Венесуэла президенты.
* 14 август — Хафиз Миргалимов, сәясәтче.
* 20 август — Ринат Нуруллин, татар шагыйре, математик.
* 31 август — Нурмөхәммәт Хөсәенов, мәгърифәтче, татар гимназиясе директоры, милли активист.
* 31 август — Камил Әбләзов, Сарату татарларының төбәк милли-мәдәни автономиясе рәисе, тарихчы.
* 2 сентябрь — Габдулла хәзрәт Галиулла, Нурулла мәчете имамы.
* 9 ноябрь — Ранас Ганиев, техник фәннәр докторы.
* 11 декабрь — Владимир Мироваев, *үзешчән композитор*.
* 26 декабрь — Ризван Хәкимов, композитор, автор-башкаручы (Уфа).

## Вафатлар

* 17 гыйнвар — Сәхаутдин Миңлекәй, педагог, шагыйрь һәм фольклорчы.
* 9 март — Вагн Экман (*Vagn Walfrid Ekman*) швед океанографы.
* 6 июнь —  Бәкер Яфаров, борынгы татар әдәбияты галиме.
* 6 июль — Гомәр Гали, татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче.
* 22 октябрь — Закир Кадыйри, татар мәгърифәтчесе, мөгаллим, көнчыгыш халыклар белгече.
* 16 декабрь — Салих Сәйдәшев, татар композиторы.
* 22 декабрь — Николай Дмитриев, төрки телләр белгече, академик.

Төркем:Еллар
Төркем:1954 ел
1900 ел

## Вакыйгалар
* 31 март — «Saturday Evening Post» газетасында автомобильләрнең беренче рекламасы басыла.
* 14 май — Парижда II&nbsp;Олимпия уеннары ачылалар. Беренче тапкыр аларда хатын-кызлар катнашалар.
* 28 май — Әфлисүн Җөмһүриятен Британ империясенә кушу.
* 20 июль — Парижда Франциядә беренче метрополитен сызыгы ачылды.
* 31 август — Бөекбританиядә «Кока-Кола» сатыла башлады.

## Туулар

* 12 гыйнвар — Камал&nbsp;III, драма актеры.
* 16 февраль — Булат Ишемгул (*Габдрахман Габдрахманов*), язучы. 
* 14 апрель — Гомәр Толымбай, язучы.
* 26 апрель — Сабит Моканов, казакъ язучысы.
* 30 апрель — Нәфыйга Арапова, актриса.
* 1 май — Александр Ват, поляк шагыйре, тәрҗемәче.
* 15 май — Рәшит Рәхмәти Арат, тарихчы, Төркия һәм Алмания Фәннәр Академияләренең хокукый әгъзасы.
* 17 май — Рухолла Хомейни (*Ajatollah Ruhollah Musawi Chomeini*), Иран сәясәтчесе, аятолла.
* 16 июнь — Гомәр Гали, татар язучысы, тәнкыйтьче.
* 29 июнь — Антуан де Сент-Экзюпери, француз язучысы.
* 30 июнь — Петр Гаврилов, Советлар Берлеге каһарманы.
* 15 июль — Мөхәммәт Әблиев, татар драматургы.
* 22 июль — Хәмид Мөштәри, татар физика галиме.
* 24 август — Әсгать Мәҗит, театр актёры, режиссёр. ТАССРның атказанган артисты (1944)
* 17 ноябрь — Зәки Котлин, генерал-майор.
* 19 ноябрь — Михаил Лаврентьев, математик, академик.
* 3 декабрь — Салих Сәйдәшев, татар композиторы.
* 9 декабрь — Хәсән Туфан, шагыйрь.
* Нәфыйга Арапова, татар театры актрисасы.

Mushtary.jpg|Хәмит Мөштәри
Сәйдәшев.jpg|Салих Сәйдәшев
Хәсән Туфан.jpg|Хәсән Туфан

## Вафатлар

* 19 апрель — Иван Айвазовский, рәссам-маринист. 
* 22 июль — Исаак Левитан, рус рәссамы. 
* 30 ноябрь — Оскар Уайльд (*Oscar Wilde*) (*[[1854 ел]]да туды*), ирланд язучысы.

Төркем:Еллар
Төркем:1900 ел
Фәтхерахман Әхмәдиев

**Фәтхерахман Әхмәдиев** — күренекле татар композиторы.

Ул 1930 елның 15 ноябрендә Татарстанның Балык Бистәсе районы Тәберде Чаллысы авылында туа. Әтисе иртә вафат була. Ачлы–туклы яшәгән 30 елларда әнисенә 4 баланы тәрбияләргә туры килә. Улларының җыр-моңга һәвәслеген сизеп, ул аларга венский гармун алып бирә. Шул вакыттан алып Фәтхерахман Әхмәдиев гармунын кулыннан төшерми.

Салих Сәйдашев белән очрашу яшь егетнең язмышында зур роль уйный. Аның киңәше белән Фәтхерахман Әхмәдиев Казан музыка училищесына укырга керә. Махсус белем алгач, Котлы Бөкәш мәктәбендә музыка укытучысы булып эшли, хор оештыра, республиканың күп кенә районнарында үткәрелгән концертларда катнаша.

Композиторлар союзы әгъзасы булмау сәбәпле, Фәтхерахман Әхмәдиев «үзешчән композитор» дип саналып йөртелә. Шушы «мөһер» аның ул елларда җырларын («Җәйнең матур аяз таңнарында», «Кама буе – туган як», «Чистай вальсы», «Мин килермен каршыңа», «Сине сөйдем, гүзәлем», «Мәңге яшисе килә», «Бер карадым күзләреңә» һ.б.) халыкка җиткерүдә зур кыенлыклар тудыра. Ләкин аның гүзәл җырлары халык күңелендә һәрвакыт саклана.

Композитор 1981 елның 3 сентябрендә вафат була. Тәберде Чаллысы авылында Фәтхерахман Әхмәдиевнең тормышына багышланган музей эшләп килә.

## Сылтамалар
* Тормыш юлы 
* Фәтхерахман Әхмәдиев җырлары
* Белем.ру
* Фәтхерахман Әхмәдиев – Сәйдәшкә тиң һәвәскәр

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы