open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нина Чавчавадзе

**Кенәз кызы Нино** яки **Чавчавадзе Нина Александровна** (; 23 октябрь (4 ноябрь) 1812 — 28 июнь  1857) — грузин аксөяк хатын-кызы, җәмәгать эшмәкәре һәм шагыйрь кенәз Александр Чавчавадзеның һәм кенәз кызы Саломея Ивановна Орбелианинең кызы, рус драматургы һәм дипломаты Александр Грибоедовның хатыны.

## Биографиясе

### Кияүгә чыкканга кадәр
Нина Чавчавадзе Цинандали усадьбасында туган. Яшүсмер сагында ук гаҗәп матурлыгы, манераларын зәвыгы һәм изге күңеле белән аерылып торган. 1822 елда Тифлиста хезмәт иткән Грибоедов еш кына кенәз Чавчавадзе өйендә булган һәм кызга музыка дәресләре биргән. Ираннан кайтышлый 1828 елда Грибоедов берничә ай Тифлиста үткәрә. Зураеп киткән Нинаны күреп, аның матурлыгына таң кала, аны мадонна Мурильо белән чагыштыра. Н. Н. Муравьев-Карский хатирәләре буенча, Грибоедов башта аңа гашыйк булган икенче кешене — Ермолов Сергей Николаевичны, данлыклы генералның ике туган энесен ачуландыру өчен үзенең Нинага гашыйк булуы турында дан тарата. 16 июньдә ул Нинага яратуы турында сөйли, соңыннан аның әтисенең ризалыгын ала. 1828 елның 22 августында (3 сентябрь) Тифлисның Сиони соборында никах тантанасы үтә. Грибоедовка 33 яшь, Нинага ни бары 16 яшь була. Ривәятләр раславынча, никах вакытында бизгәктән газапланган кейәүнең кулыннан никах балдагы төшеп китә, бу начар ырым дип санала.

### Фаҗигале никах
Тиздән Грибоедов эшчәнлеге буенча тагын да Персияга барырга тиеш була; яшь хатын аны Тәбризгә кадәр озата бара, ул инде йөкле була һәм еш авырый. Нинаны ят җирдә яшәтергә һәм куркыныч сәяхәткә дучар итәргә авырсынып, Грибоедов 1828 елның декабрендә хатынын берничә ай яшәгән шәһәрдә калдырып саубуллаша да ялгыз Тәһранга китә. Үзенең сирәк бер хатында ул аңа Тифлиска кайтырга киңәш итә, чөнки Иранда миссиясе озакка сузыла. Нина атасы ярдәмендә Грузияга уңышлы кайта. 1829 елның башында Нина рус миссиясенең фанатик төркем тарафыннан тар-мар ителүе һәм иренең үтерелүе турында ишетә (аның саулыгы өчен куркып бу хәбәрне яшерергә маташалар); бу баланың иртә тууына китерә, ул бер көн яши дә үлә.

### Хәтер

Грибоедовның гәүдәсе Тифлиска килгәч тол хатын, мәрхүмнең теләген үтәп, аны изге Давид чиркәве янында җирлиләр (хәзер анда Мтацминда пантеоны урнашкан); Бу 1829 елның 18 июне була. Аның күрсәтмәсе буенча Грибоедов кабере өстендә язу белән һәйкәл куела.
Нина Чавчавадзе-Грибоедова бөтен калган гомере буенча иренең якты истәлегенә матәм киеп Цинандали яки Тифлиста үткәрә. 
Шуңа да ул бер вакытта да икенче тапкыр кияүгә чыкмый һәм бөтен тәкъдимнәрне дә кире кага (нигездә җавапсыз аңа утыз ел  гашыйк шагыйрь һәм генерал Григорий Орбелианине). Аның фажигале һәлак булган иренә тугрылыгы аның тормышында ук легендар була; Нина Чавчавадзены исеме Тифлис халкының хөрмәте белән уратып алына, Нинаны Тифлисның кара чәчәге дип атыйлар. 1857 елда Тифлиста токанып киткән эпидемия вакытында холерадан вафат була.

1879 елда шагыйрь Яков Полонский аның истәлегенә шигырь арнай:

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Гөрҗистан
Төркем:4 ноябрь көнне туганнар
Төркем:1812 елда туганнар
Төркем:28 июнь көнне вафатлар
Төркем:1857 елда вафатлар
Элфак Галиев

**Галиев Элфак Хуҗа улы**—галим, педагогия фәннәре кандидаты.

## Кыскача биография
1937 елның 13 гыйнварында Балтач авылында туган. 1955 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлый һәм Казан дәүләт педагогия институтының физик тәрбия факультетына укырга керә.1959 елда югары белем алып Биектау районының Бөреле урта мәктәбендә физкултура укытучысы булып хезмәт юлын башлый.

1963 елда Э.Галиев үзе укыган институтка эшкә килә—1968 елга кадәр физик тәрбия факультетында ассистент. 1968-1971 елларда—Казан төзүче инженерлар институтында өлкән укытучы.

## Фәнни эшчәнлеген үстерү
Э.Галиев 1971 елда Казан педагогия институтының физик тәрбия факультетының аспирантурасына керә. 1974 елда аны тәмамлап диссертация яклый һәм педагогия фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала. Бер ел шушы институтта өлкән укытучы була. 1974-1975 елларда—Волгоград дәүләт физик тәрбия институтының Казан филиалында укыту эшләре буенча директор урынбасары, физик тәрбия теориясе һәм методикасы кафедрасы мөдире. 1975-1986 елларда Татарстан укытучылар белемен күтәрү институтында шул ук кафедраны җитәкли. 1979 елдан—доцент. 1986-1987 елларда—шунда ук педагогия һәм психология кафедрасы мөдире. 1987-1997 елларда—Казан педагогика университеты доценты.

## Спортта казанышлары
Э.Галиев актив спортчы. Ике йөз метрга йөгерү буенча 1959-1968 елларда Татарстан рекордчысы, 1961 елда Россия чемпионы, кыска дистанцияләргә йөгерүче авыл спортчылары арасында 1961, 1962 елларда СССР беренчелегендә җиңүче була.

Нәшер ителгән  70кә якын фәнни һәм методик хезмәтләр автлоры. Физик культура һәм спорт турында Татарстан Республикасы законын эшләүдә катнашты.

## Дәрәҗәле исеме
Озак еллык нәтиҗәле педагогик эшчәнлеге өчен 1995 елда Татарстан Республикасының атказанган мәктәп укытучысы исеме бирелде.

Казан шәһәрендә яши.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Сәрвәр Галиева

**Галиева Сәрвәр Таҗетдин кызы**—хезмәт ветераны, Герой-ана.

## Кыскача биография
Арбор авылында 1924 елның 17 августында туган 1931 елда Түнтәр җидееллык мәктәбенә укырга керә. Аны тәмамлаганнан соң 1939-1940 елларда Алабуга педагогия училищесында укый. Туган авылына кайтып укытучы булып эшли башлый. Әмма Бөек Ватан сугышы башлана һәм С.Галиева хәрби хезмәткә алына, Мәскәү янындагы сугышларда катнаша. Шушында салкын тию сәбәпле нык авырып китеп, 1941 елның ахырында туган авылына кайта, укытучы хезмәтен дәвам итә.

## Колхозда тавыклар тәрбияләүдә фидакарь хезмәт куеп дәүләт бүләгенә лаек булу
1950 елда С.Галиева үз теләге белән колхоз производствосына эшкә килә, «Татарстанның 30еллыгы» колхозының фермасында эшли башлый. Ул чорда игътибар үзәгендә булган тавыклар карауда район буенча иң югары нәтиҗәләргә ирешә һәм 1971 елда Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә.

С.Галиева лаеклы ялга киткәннән соң да колхозда тырышып эшләвен дәвам итте, хезмәтендә һәрвакыт башкаларга үрнәк булды. Үзенең шат күңеле, җор характеры белән якындагыларның да күңелен күтәрә белде.

## Үрнәк гаилә тормышы: 10 бала торбияләп үстерү. Герой ана
Сәрвәр Галиева гомере буе колхоз тимерчесе булып эшләгән ире Мәлик Галиев белән бергәләп ун бала тәрбияләп  үстерде. Аларның һәркайсы тырыш, хезмәт сөючән, игелекле булып үстеләр, төрле төбәкләрдә матур итеп гомер итәләр: Фәйрүзә Кыргызстан Республикасында яшәде, инде вафат, Суфия—Уралдагы Копейск шәһәрендә, Икрам—Яр Чаллыда, Әгъләм—Украина Республикасындагы Лубны шәһәрендә, Фирдәвес—Әрмәнстан Республикасының Спитак шәһәрендә, Фәүзия белән Фәридә—Мамадыш районында, Сания белән Миләүшә—күршедәге Түнтәр һәм Нөнәгәр авылларында, Наил белән Фәрит— туган авыллары Арборда, беренчесе укытучы, икенчесе—шофер, хөрмәтле кешеләр.

С.Т.Галиева 1971 елда «Герой-ана» алтын медаленә лаек булды. Ул «Ана даны» медаленең тулы өч дәрәҗәсе иясе иде.

## Вафаты
Ветеран улы Фәрит гаиләсендә хөрмәтле әни һәм яраткан әби булып яшәп, 2000 елда вафат булды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Мансур Галимҗанов

**Галимҗанов Мансур Хәйрулла улы**—хәрби хезмәткәр, подполковник.

## Кыскача биографиясе
Таузар авылында 1924 елның 24 апрелендә туган. Шунда ук башлангыч белем ала. Карадуган, Балтач мәктәпләрендә укуын дәвам итә, әмма урта белем алуга ирешә алмый—Галимҗановлар гаиләсе бәхет эзләп туган җирен ташлап китә. 

## Бәхет эзләп Бурятия җирендә
Алар Улан-Удэ шәһәренә килеп урнашалар. Мансур шушында 1940 елда кыска сроклы укытучылар хәзерләү курслары үтә һәм Бурят АССРның Селенга районында ике ел башлангыч сыйныфларда балалар укыта. Шунда ук кичләрен укып урта белем ала, Кяхта педагогия училищесына читтән торып укырга керә. Тиздән Бөек Ватан сугышы башлана, М.Галимҗанов армия сафларына алынып Иркутск шәһәрендәге хәрби инженерлар училищесына укырга җибәрелә. 1943 елда училищены тәмамлый һәм фронтка озатыла.

## Бөек Ватан сугышында катнашу
М.Галимҗанов Икенче Украина һәм Карел фронтлары составындагы сапер частьлары белән Белоруссияне, Карелияне, Польша, Румыния, Венгрия җирләрен азат итү сугышларында катнаша. Ватан сугышы аның өчен Австрия белән Венгрия чигендә тәмамлана.

## Сугыштан соңгы елларда хәрби хезмәте
Сугыштан соң взвод командиры буларак совет гаскәрләренең чикләнгән контингенты составында Польшада һәм Германия Демократик Республикасында хезмәт итә.

М.Галимҗанов 1952-1953 елларда Ленинградта өлкән офицерлар хәзерләү мәктәбендә укый. Олы тәҗрибә туплаган, тормыш сынавын үткән кадр буларак, аны хәрби комиссариатлар системасына эшкә җибәрәләр. Ул Казан шәһәре һәм Татарстан Республикасы хәрби комиссариатларында җаваплы постларда эшли. 1975 елда, сугышта алынган яралары һәм контузияләре борчый башлагач, ул подполковник дәрәҗәсендә отставкага чыга.

## Хәрби бүләкләре
Якташыбызның сугыш кырларындагы батырлыклары Беренче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, «За безупречную службу в вооруженных силах СССР» медаленең тулы өч дәрәҗәсе, Жуков медале һәм башка күп медальләр белән бәяләнә.

Казан шәһәрендә яши.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Рәшит Галимов

**Галимов Рәшит Муллагали улы**—дәүләт эшлеклесе.

## Кыскача биографиясе
1949 елның 17 мартында Бөрбаш авылында туган. Бөрбаш сигезьеллык, Балтач урта мәктәпләрендә укып урта белем ала. Бер ел туган авылындагы «Балтач» совхозында эшли.

## Комсомол, партия хезмәтендәге эше
Р.Галимовның шушыннан соңгы гомере тулысы белән комсомол, партия, совет эшенә багышланган. 1967-1971 елларда Чүпрәле районында чыга торган «Яңа юл» газетасында бүлек мөдире, җаваплы секретарь булып эшли. 1971 елда туган ягына кайта һәм ВЛКСМның Балтач район комитетында оештыру бүлеге мөдире була. Читтән торып Казан дәүләт университетының филология факультетында укый.

1972-1973 елларда Р.Галимов  Совет Армиясе солдаты. Армия сафларыннан кайткач аны  ВЛКСМның Балтач райкомының беренче секретаре итеп сайлыйлар.1979-1981 елларда— Саратов Югары партия мәктәбе тыңлаучысы. Укуын тәмамлагач аны КПССның Арча райкомы карамагына җибәрәләр. Ул КПСС райкомының оештыру бүлеге мөдире (1981-1983 еллар), КПСС райкомы секретаре (1983-1985 еллар), КПСС райкомының икенче секретаре (1985-1986 еллар) булып эшли. Шушы чорда читтән торып Чавал авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлый.

## Советлар системасындагы эшчәнлеге
1986 елда якташыбыз халык депутатларының Арча район Советы башкарма комитеты рәисе итеп сайлана һәм 1989 елга кадәр шушы хезмәтне башкара. 1989 елда Татарстан Республикасы Министрлар Советының башкарма органнар белән эшләү бүлеге мөдире итеп билгеләнә. 1992  елдан  1998 елның октябренә кадәр—Татарстан Республикасы Президенты аппаратының оештыру бүлеге мөдире. Бер үк вакытта Татарстан  Республикасы Президентының дәүләт хезмәткәрләре белән эшләү департаменты җитәкчесе вазыйфаларын да башкара. 1998 елның октябреннән—Россия Федерациясе социаль иминият фондының Татарстан региональ бүлеге управляющие.

## Җәмәгать эшләре
Р.М.Галимовның эшчәнлегенә һәрвакыт төгәллек, принципиальлек, максатчанлык, таләпчәнлек кебек  олпат сыйфатлар хас. Шуның өчен дә ул, кайда һәм нинди генә вазыйфада эшләмәсен, кешеләрнең тирән ихтирамын казанды. Районыбызда эшләгән чорда хезмәт ияләре депутатларының унбишенче (1975-1977 еллар), уналтынчы (1977-1980 еллар) чакырылыш район Советы депутаты, КПССның район комитеты әгъзасы, аның бюро әгъзасы итеп сайланды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Йосыф Галимуллин

**Галимуллин Йосыф Галимулла улы**—сугыш һәм хезмәт ветераны.

## Кыскача биографиясе
1920 елның 1 гыйнварында Иске Салавыч авылында туган. Туган авылында башлангыч белем ала. Хезмәт юлына бик иртә баса—1932 елда колхоз терлекләрен көтүгә алына. Бер ел  Балтач-Яңгул маршрутында ат белән почта ташый. 1935 елда энергияле егетне авылдагы «Кызыл яшьләр» колхозы бригадиры итеп куялар һәм ул заманында гаять авыр һәм җаваплы булган шушы хезмәтне дүрт ел башкара.

## Бөек Ватан сугышында катнашу. Фронт бүләкләре
Бөек Ватан сугышы башлангач бригадирга бронь бирелүгә карамастан, районның берничә чая комсомолы белән үзе теләп фронтка китә. 1941 елның көзендә Мәскәү янындагы каты сугышларда катнаша. 1942 елның гыйнварында каты яралана. Ярты ел госпитальләрдә дәваланганнан соң кабат сугышка керә. Брянск янындагы, Курск дугасындагы сугышларда катнаша. 1944 елда кабат яралана. Савыгып чыкканнан соң сугыш юлын дәвам итә. Берлинны алуда катнаша, Җиңү көнен дә Берлинда каршылый.

Й.Галимуллин туган ягына 1946 елның маенда гына кайта. Сугыш юлларындагы батырлыкларының дәлиле буларак ике орден, сугышчан медальләр тагып кайта ул.

## Сугыштан соңгы елларда җитәкчелек эшләре
Сугыштан соң бригадир булып эшләвен дәвам итә. Көзен аны инде эшче-крестьян депутатларының Салавыч авыл Советы рәисе итеп сайлыйлар. Сугыш елларында какшаган авылны тернәкләндерү өчен ул күп эш башкара. Зур оештыру сәләтен күреп 1952 елда аны «Кызыл яшьләр» колхозының рәисе итеп сайлыйлар. Бер елдан соң колхозларны эреләндерү башлана—әлеге хуҗалыкка тирә-як авыллардагы өч колхоз кушыла. Ул гына да түгел, 1960 елда хуҗалык Бөрбаш һәм Бөрбаш Сәрдегәне авылларын үз карамагына ала. Й.Галимуллин озак еллар дәвамында шушы эре колхоз белән уңышлы җитәкчелек итә. Колхозда яңа терлек каралтылары, мәдәният объектлары, балалар  бакчалары салына.

## Мактаулы исемнәре һәм дәүләт бүләге
Менә шушы хезмәтләре өчен рәискә 1965 елда районда беренчеләрдән булып Татарстан АССРның атказанган төзүчесе исеме бирелә. 1966 елда ул «Почет билгесе» ордены белән бүләкләнә.

Й.Г.Галимуллин 1971-1985 елларда район кулланучылар җәмгыятенең Салавыч сәүдә берләшмәсе директоры булып уңышлы эшләде.

## Вафаты
Ветеран 2003 елның 4 апрелендә вафат булды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Бәләбәй педагогика көллияте

**Бәләбәй педагогика көллияте** — дәүләт бюджет урта һөнәри белем бирү мәгариф учреждениесе. Башкортстан Республикасының Бәләбәй шәһәрендә урнашкан. 1914 елда Бәләбәй укытучылар семинариясе буларак эшли башлый.

## Тарихы
1914 елда Уфада чуаш укытучылар семинариясе ачыла. Аның белән 1918 елның 1 ноябреннән халык мәгарифе эшлеклесе П. М. Миронов җитәкчелек итә.

Укытучылар семинарияләре нигезендә ачылган өч еллык педагогик курслар 1920 елда «рус һәм татар, чуаш педагогия техникумы», ә 1922 елда «Урал алды чуаш педагогия техникумы» итеп үзгәртелә

1930 елда Башкорт АССР-ының чуаш халкы күпләп яшәгән Бәләбәй каласына күчерәләр.
1940 елда Бәләбәй татар педагогика техникумы Бәләбәй татар-башкорт педагогика техникумы белән берләштерелә.
1941 елда Бәләбәй педагогия училищесы белем бирү учреждениесе исемен ала.1955 елда уку йорты составына Дәүләкән педагогика училищесы керә. Башкорт, татар, чуаш, рус бүлекләрендә башлангыч класслар укытучылары әзерләнә.
1994 елда башкорт бүлеге ачыла.
1969 елдан ВЛКСМ-ның 50 еллыгы исемендәге мактаулы исемне йөртә.

2001 елдан училище педагогика көллиятенә үзгәртеп корыла (оештыручылары — Башкортстан Республикасының мәгариф Министрлыгы).

1912 елда елда төзелгән көллият бинасы архитектура һәйкәле булып тора. Ел саен анда төбәк-ара «Илһам чишмәләре» фестивале үткәрелә. Фатих Кәрим исемендәге әдәби бүләк тапшырыла.

## Әдәбият

* К. И.Әминев Красна изба не углами, или Сердца, олтанны детям.. — Бәләбәй, 1994 й..

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Бәләбәй педагогия колледжы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
## Моны да карагыз
* *[[:Төркем:Бәләбәй педагогика көллиятен тәмамлаучылар]]*
Төркем:Бәләбәй
Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Азат Фазлыйәхмәтов

**Фазлыйәхмәтов Азат Мидхәт улы** (23 февраль 1967 ел) — шагыйрь, радиожурналист, «Юлдаш» радиосының өлкән мөхәррире, проектлар авторы һәм алып баручысы. 2013 елдан Россия Федерациясенең һәм Башкортстан Республикасының Журналистар союзлары әгъзасы. Башкортстанның атказанган матбугат һәм массакүләм мәгълүмат хезмәткәре (2015).

## Биографиясе
Азат Мидхәт улы Фазлыйәхмәтов 1967 елның 23 февралендә Башкорт АССР-ының Дәүләкән районы Чуенчы авылында туган. Җирле урта мәктәпнең сигез классын тәмамлый һәм 1982-1986 елларда Благовещен педагогия училищесында укый.

Мөстәкыйль хезмәт эшчәнлеген 1986 елның сентябрендә Дәүләкән районының Бик-Карамалы сигезьеллык мәктәбендә татар теле һәм татар әдәбияты укытучысы булып башлый.

Шул ук елның көзендә Совет Армиясе сафына чакырыла, хәрби хезмәтен 1986-1988 елларда Хәрби Диңгез флотының Кронштадт һәм Новороссийск калаларындагы частьларында үтә.

1988 елда запаска кайтарыла һәм 1994 елга кадәр Чуенчы урта мәктәбендә башлангыч сыйныфларны һәм тарих фәнен укыта.

1994-1997 елларда Уфа шәһәре Орджоникидзе район эчке эшләр идарәсендә эксперт-криминалист булып эшли.

1997 елда читтән торып Башкорт дәүләт университетының тарих факультетын тәмамлый.

Республика күләмендә игълан ителгән иҗади конкурсны уңышлы үткәннән соң 1998 елның 5 гыйнварында Азат Фазлыйәхмәтов «Башкортстан» дәүләт телерадиокомпаниясенә алып баручы итеп эшкә кабул ителә.

2001 елдан «Юлдаш» мәгълүмат һәм җыр-моң каналының өлкән мөхәррире булып эшли.

Көндәлек эшендәге (?) югары казанышлары өчен 2015 елда «Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм  массакүләм мәгълүмат хезмәткәре» дигән мактаулы исемгә лаек була.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Дәүләкән районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1967 елда туганнар
Төркем:23 февраль көнне туганнар
Гүзәл Мостафина

**Гүзәл Мостафина **- нәфис сүз остасы
## Тәрҗемәи хәле һәм иҗат эшчәнлеге
Мостафина Гүзәл Рөстәм кызы 1954нче елның  30 ноябрендә Казан шәhәрендә туган. 
1976-1978 елларда Кәрим  Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театрында  актриса була.    

1978-1993 елларда Гүзәл Мостафина иҗади эшчәнлеген эстрада өлкәсе белән бәйли.  Габдулла  Тукай исемендәге татар дәүләт филармониясенең эстрада бүлегендә нәфис сүз остасы булып эшли башлый. Филармониядә  Республиканың күренекле сәнгать осталары Илһам Шакиров, Флюра Сөләйманова, Ренат Ибраһимов, Вафирә Гыйззәтуллина, Зиннур Нурмөхәммәтов, «Болгар» төркеме һ.б. белән бергә эшли. Шул  вакытта ул зур тәҗрибә туплый, конферанс, гаҗәеп дәрәҗәдә оста итеп концертлар алып баручы нәфис сүз остасы булып җитешә. 
1982 елда Мәскәүдә эстрада сәнгате иҗат остаханәсенә килеп бу өлкәдәге белемен  арттыра. Үз эшенә карата һәрчак таләпчән булган нәфис сүз остасы репертуар туплауда нәтиҗәле эш алып бара. Татар әдипләре Г. Тукай, Р. Миңнуллин, С. Хәким, Н. Хисамов, Ш. Маннур, Р. Әхмәтҗанов, Ф. Зыятдинова, Р. Харис, Л. Шагыйрьжан, Ә. Мәхмүтов, Э. Гадел һ.б.ның иҗатына бик теләп мөрәҗәгать итә, аларның лирик һәм  А. Левин, М. Задорнов, Л. Французов, Камил Каримов, И. Шәрәфиев һ.б. язган юмористик   әсәрләрне еш башкара. Шулай ук  хөкүмәт күләмендә үтә торган мәдәни чараларны, тантаналы юбилей кичәләрен татар һәм рус телләрендә камил алып бара. Спорт сараенда, М.Җәлил исемендәге опера hәм балет театрында халыкара «Татар жыры»  конкурсларын да ул дистәләгән еллар буе күренекле нәфис сүз остасы, Татарстанның халык артисты  Рәшит Сабиров белән бергә алып бара. «Уятмакчы булсаң халык күңелләрен» исемле телевизион татар жыры конкурсын ун ел дәвамында Инсаф Абдулла белән алып бара.1993 елдан Казан милли мәдәни үзәгендә нәфис сүз остасы булып эшли. Шулай ук  Татарстанның  төрле мәдәни учакларында, шул исәптән Татар дәүләт филармониясендә дә төрле мәдәни чаралар вакытында концертлар алып бара.  
## Мактаулы исеме
Татарстанның атказанган артисты (2000)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* https://tatfil.ru/tt/about/names/mostafina-g-z-l-r-st-m-kyzy-/ 

## Моны да карагыз

Төркем:Казанда туганнарТөркем:Татарстанның нәфис сүз осталарыТөркем:Татарстанның атказанган артистлары
Шамил Аләдин

**Шамил Аләдин** ( тулы исеме — **Шамил Сәет (Сеит) улы Аләдинов**, ; 12 июль 1912 ел — 21 май 1996 ел) — кырым татар шагыйре, язучы. Бөек Ватан сугышында катнашучы. Үзбәк ССР-ның атказанган мәдәният эшмлеклесе (1973) һәм атказанган сәнгать эшлеклесе (1982), «Мактау Билгесе» һәм 2-нче дәрәҗә Ватан сугышы (1985) орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Шамил Алядин (Шамил Сәет улы Алядинов) 1912 елның 12 июлендә Ялта өязенең (хәзер Кырымның Бакчасарай районының Нагорный) Мәхүлдүр авылында туган. Шамилдән тыш, гаиләдә тагын өч егет һәм ике кызы була.

Туганда аңа Камил исеме бирәләр, әмма иртә балачагында авырып китә. Борынгы ышаныч буенча, авырлыкларны җиңәргә балага яңа исем биргәннәр.

Башлангыч белемне җирле мәктәптә алган. Бакчасарайда җидееллык мәктәпне тәмамлый. Аның укытучысы- Ягья Байбуртлы була, ул 15 яшендә «Яш къувет» яшьләр газетасында басылып чыккан «Танъ бульбули» («Таң былбылы») исемле беренче шигырен яза.

Мәктәпне тәмамлаганнан соң Симферополь педагогия техникумына укырга керә (1928-1931 еллар). Монда ул ул вакытта танылган шагыйрьләр Зыядин Джавтобели һәм Керим Джаманакълы белән таныша.

Техникумны тәмамлагач, Мәскәү әдәбият институтының читтән торып уку бүлеге студенты була. 1939 елда Кырымга кайта. Шул ук елны СССР Язучылар берлеге әгъзасы һәм Кырым Язучылар берлеге башлыгы итеп билгеләнә.

1941 елның 26 июнендә үз теләге белән фронтка китә, Көньяк-Көнбатыш фронтта взвод белән командалык итә. 1943 елның февралендә авыр яралана. Госпитальдә ике ай ярым ятканнан соң Төньяк Кавказ фронты штабына, аннан Кырымда партизаннар хәрәкәте Штабы карамагына җибәрелә. 1944 елның апрелендә Симферопольгә кайта. Кырым сугышы китергән зыянны бәяләү комиссиясе әгъзасы була

Депортацияләнергә берничә көн кала Алуштага төзелә торган «Хайтарма» ансамбле өчен артистлар җыю өчен командировкага чыга. Соңрак Кырымнан китәргә мәҗбүр була. Үзбәкстанда, Чинабаде шәһәрендә, ачлыктан үлем хәлендәге хатынын һәм кечкенә кызы Диләрәне тапкан. Үзбәкстанда яшәү дәверендә кырым татарлары хокуклары өчен көрәшә.

1994 елда гаиләсе белән Кырымга, Симферопольгә кайта.

Монда ул бер генә көн дә үзенең әдәби эшчәнлеген туктатмый: газетада «Кремль корбаннары» исемле документаль очерк, ә аннары «Мин — сезнең патша һәм Ходай» автобиографик повесте чыга.

1996 елның 21 маенда 84 яшендә вафат була һәм Симферополь шәһәрендәге «Абдал» зиратында җирләнә.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* «Мактаулы Билгесе» ордены
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (06.04.1985)
* Үзбәк ССР-ның атказанган мәдәният эшлеклесе (1973)
* Үзбәк ССР-ның атказанган сәнгать эшлеклесе (1982)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Мемориаль сайт. 

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Шагыйрьләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:1996 елда вафатлар
Төркем:21 май көнне вафатлар
Төркем:1912 елда туганнар
Төркем:12 июль көнне туганнар
Төркем:Кырымтатар язучылары
Төркем:Кырымтатар шагыйрьләре
Сәгыйт Хәялин

Сәгыйт Хәялин (1695, Байлар Сабасы – 1760 елдан соң, Каргалы бистәсе) - Сәет (Каргалы) бистәсенә нигез салучы.

## Биография

1735 елның сентябреннән башкорт эшләре комиссиясендә тәрҗемәче булып хезмәт итә.

1744 ел башында ул Оренбург канцеляриясенә Оренбург астында яшәргә рөхсәт бирү турында гариза бирә. Шул ук елны Оренбургтан көнчыгышка 18 чакрым ераклыкта Татар бистәсенә, урта Каргалы елгасы Сакмарага кушылган вакытта, Сәет исеме бирелгән.
Раиф Гыйльмуллин

**Гыйльмуллин Раиф Әнәс улы**    —авыл хуҗалыгы белгече.

## Кыскача биографиясе
1959 елның 16 сентябрендә Кенәбаш авылында туган. 1977 елда Кенә урта мәктәбен тәмамлый һәм мәктәптә алган һөнәре буенча Калинин исемендәге колхозда тракторчы булып эшли башлый.

1977-1979 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә.

Хәрби хезмәттән аерылгач ДОСААФның Балтач автоклубы каршында шоферлар хәзерләү курсын тәмамлый. 1980-1982 елларда Лаеш авыл хуҗалыгы техникумында укый. 

## Колхозның инженер-технологы
1982 елда туган авылына кайтып Калинин исемендәге колхозның инженер-технологы, бригадиры, баш инженеры булып эшли. Читтән торып укып Казан авыл хуҗалыгы институтының агрономия факультетын тәмамлый, галим-агроном белгечлеге ала.

## Хуҗалык җитәкчесе булып 30 ел дәвамында хезмәте
1991 елда «Алга» колхозы әгъзалары Р.Гыйльмуллинны үз хуҗалыкларының рәисе итеп сайладылар. Аның киң колачлы авыл хуҗалыгы  җитәкчесе буларак мөмкинлекләре нәкъ менә шушы хуҗалыкка җитәкчелек итү чорында ачылды. Р.Гыйлмуллин җитәкчелегендә «Алга» авыл хуҗалыгы продуктлары җитештерү кооперативы районыбызның ышанычлы икътисадый нигезе булган, һәр тармактан продукция җитештерүне елдан-елга арттыра баручы алдынгы хуҗалыгы булып танылды. Ул хуҗалык үсешенең рерспектив юнәлешләрен алдан күрә һәм планлаштыра, хуҗалык әгъзаларын олы максатларга туплый һәм юнәлтә белә. Колхоз авылларының социаль-мәдәни проблемалары уңышлы хәл ителә, коллектив әгъзаларының яшәеш-көнкүреше турында кайгыртучанлык күрсәтелә. Хуҗалыкта даими төзелеш эшләре алып барыла.

## Мактаулы исеме
Авыл хуҗалыгы тармагын үстерүдәге нәтиҗәле хезмәтләре өчен Р.Ә.Гыйльмуллинга 1998 елда Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре дигән мактаулы исем бирелде.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Балтач энциклопедиясе, I том, 2006

## Моны да карагыз

Төркем:Лаеш авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлаучылар
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Кәрәкә (күл, Яшел Үзән районы)

**Чокыр күле** — Татарстанның Яшел Үзән районыда  Садовый бистәсе янында урнашкан күл.
## География

Сулык Яшел Үзән районының Садовый бистәсе янында  урнашкан.  Күл озынча формада, озынлыгы 100 м, киңлеге 60 м, иң зур киңлеге 11,6 м (1984 елда үлчәнгән), уртача тирәнлеге 5,5 м, иң  .

## Гидрография
Кулдә су күләме 33 000 метр куб.
Күл карст процеслары нәтижәсендә барлыкка килгән. Күлнең суы йомшак. Күл суының үтә күренмәлелеге 60 см.
.
Күл аша Сәр-Болак елгасы ага.
## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Яшел Үзән районы күлләре
Шатуниха

**Шатуниха** — Татарстанның Яшел Үзән районыда  Бело-Безводный авылыннан 0,7 км төньяк-көнчыгыштарак урнашкан күл.
## География

Сулык Яшел Үзән районының Бело-Безводный авылыннан 0,7 км төньяк-көнчыгыштарак, Идел елгасының югары террасасында, Сумка елгасы бассейнының уңъяк яр өлешендә урнашкан.
Күл озынча түңәрәк формада, озынлыгы 260 м, киңлеге 85 м,  уртача тирәнлеге 2,6 м, уртача тирәнлеге 1,9 м  .

## Гидрография
Кулдә су күләме 22,8 000 метр куб.
Күл карст-диффузия процеслары нәтижәсендә барлыкка килгән. Күлнең суы йомшак. Күл суының үтә күренмәлелеге 60 см.
Күлнең ярлары сөзәк, урыны-урыны белән тал кауклары үсә
## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Яшел Үзән районы күлләре
Дусларга сукмак

**Дусларга сукмак** - Төмән өлкәсе радиосында татар телендә чыга торган тапшыру. Беренче тапшыру 50 минут булып 1989 елның 17 февралендә, Казанда Бөтентатар иҗтимагый үзәгенең I корылтае ачылган көндә, эфирга чыккан иде. 1990 елларыннан алып 2004 елга кадәр һәр атна саен шимбә көнне бер сәгатьлек итеп чыккан. 2004 елдан башлап 2009 ел башына кадәр ул атнасына 20 минут булган. 2009 елның мартыннан 10 минутка гына калган. Беренче алып баручысы - Наил Алан иде. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* “Дусларга сукмак” кыскарган. Наил Алан, Азатлык радиосы, 16 март 2009

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
Төркем:Татар телендә эшләүче радиостанцияләр
Алсу Хасавнех

**Алсу Хасавнех** - филология фәннәре кандидаты. 1972 елның 25 июлендә туган. 1979–1989 елларда Казандагы 34 нче номерлы мәктәптә укый. 1994 елда Казан дәүләт университетының Татар филологиясе, тарих һәм көнчыгыш телләр факультетын тәмамлый. 1995–2001 елларда КДУның татар әдәбияты кафедрасы каршындагы аспирантурада укый. 2002 елда “Этико-эстетические воззрения поэта-суфия XIX века Ахметзянова Тубыли” дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый.
## Китаплары
* Ахметзян бине Шамсетдин аль-Тубыли / А.А.Хасавнех. – Бугульма: ОАО «Бугульминская типография», 2009. 
* Ахметзян Тубыли: жизнь и творчество татарского поэта-суфия XIX века / А.А.Хасавнех. – Saarbrücken: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2012. 
* Философско-этические мотивы в суфийской поэзии Абульманиха Каргалый. – Казань: Изд-во Академии наук РТ, 2015.
## Сылтамалар
* Алсу Әхмәдулла улы Хасавнех. Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты сайты
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Фәридә Ситдыйкова

**Фәридә Ситдыйкова** - Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.
## Тәрҗемәи хәле
Ситдыйкова Фәридә Биҗан кызы 1959 елның 18 февралендә Казан шәһәрендә университет укытучылары гаиләсендә туа.
Әнисе – күренекле тел галиме, профессор Флера Сафиуллина.
Фәридә Биҗан кызы - киң белемле шәхес. Казан дәүләт университетының физика-математика факультетын тәмамлаган. Белгечлеге - инженер-программист.  Казан дәүләт педагогика университетында инглиз теле буенча икенче югары белем ала.  Фәридә Ситдыйкова Казан дәүләт педагогия институтында «СССР халыклары телләре (татар теле)» белгечлеге буенча аспирантура тәмамлый. Казан дәүләт педагогия институтында ассистент булып эшләп ала, аннан Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында кече фәнни хезмәткәр, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институтында фәнни хезмәткәр, Казан дәүләт университетының инглиз теле кафедрасында өлкән укытучы булып эшли. Ф.Ситдыйкова – 2004 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.
## Иҗади эшчәнлеге
Берникадәр вакыт төп белгечлеге буенча инженер-программист булып эшләгәннән соң, гуманитар фәннәргә мәхәббәт аны бөтенләе белән филология – әдәбият дөньясына алып кереп китә. Ул әдәби тәрҗемә эше белән шөгыльләнә башлый. 
Ф.Ситдыйкова – татар язучыларының проза әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итүче. Аның профессиональ югарылыкта эшләнгән тәрҗемәсендә Тәлгат Галиуллинның «Тәүбә» («Покаяние», 1999) романы, Ф.Латыйфи һәм Р.Якушларның «Тамга» («След», 1996) повесте рус укучысына тәкъдим ителә. Болардан тыш көндәлек матбугат басмаларында («Идель», «Чаян» һ.б. журналларда) шулай ук аерым күмәк җыентыкларда аның күпсанлы тәрҗемәләре басыла.
## Төп тәрҗемә китаплары
Латыйфи Ф., Якуш Р. Тамга = След: фантаст. повести / пер. с татар. Ф.Ситдиковой и др. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1996. – 320 с. – 10000 экз. (На татарском и русском языках.)
Галиуллин Т. Петля: романы / пер. с татар. Ф.Ситдиковой, Ф.Фаязова. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1999. – 479 с. – 3000 экз. («Элмәк»)
Жаржевский Л., Павлов М., Фролов Г. Из казанской истории: фотоальбом / пер. с рус. – Казань, Титул, 2003. – 256 с. – 3000 экз. (На русском и английском языках.)
Павлов М., Фролов Г. Казань: фотоальбом / пер. с рус. – Казань: Титул, 2004. – 260 с. – 3000 экз. (На русском и английском языках.)
## Чыганак
Миннибаев К. Перевод – это искусство. – Казань: Изд-во Казанского гос. ун-та, 2004. – С. 84.
Төркем:Казанда туганнар Төркем:Татарстан Язучылар берлеге әгъзаларыТөркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Программистлар
Әлфия Нәҗметдинова

**Әлфия Билал кызы Нәҗметдинова** (1949 елның 29 апреле, Свердловск, ССРБ) — спортчы (нәфис гимнастика), тренер. Нәфис гимнастика буенча ССРБның атказанган спорт остасы. Тасма белән күнегүдә дөнья чемпионы (1971), ике тапкыр ССРБ кубогы иясе, дүрт тапкыр РСФСР чемпионы.

## Тормыш юлы
Әлфия Нәзметдинова 1949 елның 29 апрелендә Свердловск шәһәрендә зур гаиләдә туа. Татар. Аның өч апасы да аның кебек нәфис гимнастика белән шөгыльләнгәннәр, олы апасы Лилия Нәҗметдинова — ССРБда беренче спорт остасы, ул Әлфияне әзерләгән. Розалия Нәҗметдинова — шәрәфле спорт остасы, кызлар арасында ССРБ чемпионы, ил кубогы иясе. Илмира Нәҗметдинова — апаларының иң кечкенәсе, спорт остасы, «Хезмәт резервлары» ярышлары чемпионы.

Әлфия Нәҗметдинова «Хезмәт резервлары» ирекле спорт җәмгыятендә һәм Свердловскның 1 нче балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә нәфис гимнастика белән шөгыльләнә. Әлфия апалары белән ССРБның атказанган тренеры Елизавета Алексеевна Облыгинада шөгыльләнә.

1965 елда Әлфия Нәҗметдиновага спорт остасы исеме бирелә.

1971 елда дөнья чемпионатында катнашып, тасма белән чыгышта чемпион, туп белән чыгышта — көмеш, күп төрле ярышларда һәм сикергечтә — бакыр призёр була, кыршау белән күнегүдә 6 урынны яулый.

1978 елда атказанган спорт остасы исеме бирелә.

Әлфия апалары белән бергә Нәҗметдиновлар исемендәге спорт мәктәбендә тренерлык итә, ярышларны оештыру белән шөгыльләнә, республика категорияле судья булып тора.

## Бүләкләр

* «Спорт батырлыгы өчен» медале;
* «Спортны үстерүдәге казанышлары өчен» мактау билгесе;
* «Хезмәт ветераны»;
* «Спорт ветераны».

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Информация о А. Б. Назмутдиновой на портале «Гимнастика» .
* 
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Екатеринбурда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:29 апрель көнне туганнар
Юе

**Юе** ул Көньяк Кытайда, бигрәк тә Лянггуангта (Гуандонг һәм Гуаньси провинцияләре) сөйләшелә торган охшаш синтик телләр төркеме.
Бөтен төркем өчен еш **Кантон теле** исеме кулланыла, әмма лингвистлар бу атаманы Гуаньчжоу (Кантон), Вужоу (Нгчоу), Һоң Коң һәм Макаодагы юрама өчен кулланалар. Гуаньчжоудан көньяк-көнбатышта урнашкан Дзянмен (Конмун) яр буе даирәсендә сөйләшелә торган Тайшань теле 19-ынчы гасырда Көньяк-Көнчыгыш Азиягә һәм Төньяк Америкага күпчелек эмигрантларның теле булган. 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Апас шәһәр тибындагы поселогы шәһәр җирлеге

**Апас шәһәр тибындагы поселогы шәһәр җирлеге** - Россия Федерациясе Татарстанның Апас районындагы муниципалитет.

Административ үзәге - Апас шәһәр тибындагы поселогы. Территория 657,92 га җир били.

## Тарих
Шәһәр җирлегенең статусы һәм чикләре «Апас муниципаль районы муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында 2005 елның 31 гыйнварындагы 8-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы» белән билгеләнгән. Апас шәһәр тибындагы поселогы башкарма комитеты җитәкчесе - Шәрәфетдинов Фәнис Әгъзәм улы.

## Халык саны

Халыкның төп составы - татарлар.

## Шәһәр җирлеге составы
«Апас муниципаль районы» муниципаль берәмлеге составына керә торган Апас шәһәр тибындагы поселогы һәм Иске Әнәле авылы территориясе керә, аның янәшәсендәге территорияләр «Апас шәһәр тибындагы поселогы» муниципаль берәмлеге территориясе чикләрен билгели. 

## Искәрмәләр

Төркем:Апас районы
Олы Болгаер авыл җирлеге

**Олы Болгаер авыл җирлеге** - Россия Федерациясе Татарстанның Апас районындагы муниципалитет.

Административ үзәк - Кече Болгаер авылы.

## Тарихы
Авыл җирлегенең статусы һәм чикләре «Апас муниципаль районы "муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында" 2005 елның 31 гыйнварындагы 8-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы белән билгеләнгән»

## Географиясе
Олы Болгаер авыл җирлеге Әлмәндәр, Иске Йомралы авыл җирлекләре, Кама Тамагы һәм Тәтеш муниципаль районнары белән чиктәш. 

Олы Болгаер авыл җирлеге чиге Кама Тамагы муниципаль районы белән чиктәш җирдә Олы Болгаер, Әлмәндәр авыл җирлекләре һәм Кама Тамагы муниципаль районы чикләре тоташкан урында Борнаш авылыннан 300 м көнчыгышта урнашкан 22 нче тоташу ноктасыннан алып Апас муниципаль районы чиге буйлап Олы Болгаер авыл җирлеге, Кама Тамагы һәм Тәтеш муниципаль районнары чикләре тоташкан урында Кече Болгаер авылыннан 6,0 км көньяк-көнчыгышта урнашкан 25 нче (161 нче) тоташу ноктасына кадәр уза.

Олы Болгаер авыл җирлеге чиге Тәтеш муниципаль районы белән чиктәш җирдә 25 нче (161 нче) тоташу ноктасыннан алып Апас муниципаль районы чиге буйлап Олы Болгаер, Иске Йомралы авыл җирлекләре һәм Тәтеш муниципаль районы чикләре тоташкан урында Марьино авылыннан 3,1 км көньяк-көнчыгышта урнашкан 24 нче тоташу ноктасына кадәр уза. 

Олы Болгаер авыл җирлеге чиге Иске Йомралы авыл җирлеге белән чиктәш җирдә 24 нче тоташу ноктасыннан алып авыл хуҗалыгы җирләре буйлап 200 м төньяк-көнбатышка таба, 100 м төньяк-көнчыгышка таба, 50 м төньякка таба уза, аннары, кибеп баручы инешне кисеп үтеп, 200 м урман массивы буйлап бара, алга таба авыл хуҗалыгы җирләре буйлап 2,1 км төньякка таба, 800 м төньяк-көнчыгышка таба, «Апас – Тәтеш» – Танай – Марьино һәм «Казан – Ульяновск» – Иске Барыш – Кама Тамагы» – Әлмәндәр – Кече Болгаер автомобиль юлларын тоташтыручы автомобиль юлына бүлеп бирелгән полосаны кисеп үтеп, 1,3 км төньяк-көнбатышка таба Олы Болгаер, Иске Йомралы, Әлмәндәр һәм Ишеево авыл җирлекләре чикләре тоташкан урында Кече Болгаер авылыннан 1,8 км көнбатышта урнашкан 23 нче тоташу ноктасына кадәр уза. 

Олы Болгаер авыл җирлеге чиге Әлмәндәр авыл җирлеге белән чиктәш җирдә 22 нче тоташу ноктасыннан алып инеш агымы буенча, «Казан – Ульяновск» – Иске Барыш – Кама Тамагы» – Әлмәндәр – Кече Болгаер автомобиль юлына бүлеп бирелгән полосаны кисеп үтеп, 2,7 км өскә таба уза, алга таба көньяк-көнбатышка таба, сынык сызык ясап, 1,4 км авыл хуҗалыгы җирләре буйлап, 500 м урман полосасының көньяк-көнчыгыш чиге буйлап, чокырны кисеп үтеп, 200 м авыл хуҗалыгы җирләре буйлап, 70 м чокыр буенча, 1,3 км авыл хуҗалыгы җирләре буйлап 23 нче тоташу ноктасына кадәр уза.

## Халык саны

## Искәрмәләр

Төркем:Апас районы авыл җирлекләре
Илдар Мөбәрәкшин

**Илдар Мөбәрәкшин** - җырчы, музыкант.  1972 елда  ТАССРның Аксубай районында туа.  1996 елда Казан авиация институтын тәмамлый. Г. Камал театрында тавыш режиссеры булып эшли.

## Сылтамалар
* Мубай атмосферасы: зарыгып көткән җырчысын кадерләүче тамашачы һәм Эльмир Низамов белән импровизация. Рузилә МӨХӘММӘТОВА, Интертат, 6 Гыйнвар 2019
Альберт Борһанов

**Альберт Борһанов** - тарихчы, археолог.  «Татар төбәкчеләре оешмасы» рәисе, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе. Тарих фәннәре кандидаты.

1956 елның 12 июлендә Чиләбе өлкәсенең Кунашак районы Усть-Багарәк авылында туган. 1978 елда Чиләбе дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тәмамлый. Мәскәү университетының аспирантурасында укыган. Төркмәнстанда эшләгән. 1994 елда Татарстанга күченә.
Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Ш.Мәрҗани исемендәге тарих институтында татар-болгар цивилизациясе тарихы бүлеге мөдире булып эшләгән.

## Сылтамалар
* Альберт Борханов: "Минем өчен ватан – татар яшәгән һәр җир". Азатлык радиосы, 28 февраль 2011
* Тарихчы Альберт Борһанов: «Тарихны өйрәнүдә хөкүмәт галимнәрдән алдарак бара». Гөлүзә Ибраһимова, Интертат, 24 Март 2020  

Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Габделгалим Айдаров

**Габделгалим (Галим) Әхмәт улы Айдаров** (1883 — 1937) — дәүләт эшлеклесе, педагог, тел белегече. БАССР-ның мәгариф халык комиссары (1919-1921).

## Биографиясе
Айдаров Абдулгалим Әхмәт улы 1883 елда Ырынбур губернасы Ырынбур өязе Сәет посадында (хәзерге Ырынбур өлкәсе Сакмар районы Татар Каргалысы авылы) туган.

1905 елда «Хөсәения» мәдрәсәсен белем ала. Казанда студентларның революцион хәрәкәтендә катнаша, кулга алына һәм сөргенгә җибәрелә.

1905 елдан Петропавловск, Ташкент калаларында укыта.

1914 елдан Чиләбе өяз земство идарәлегенең халык мәгарифе бүлеге мөдире вазифасын үти. 1918 елдан РСФСР‑ның Милләтләр эшләре буенча халык комиссариатының хезмәткәре була. РКП(б) әгъзасы.

1919-1921 елларда БАССР-ның мәгариф халык комиссары вазифасын башкара. БАССР укытучылары съездын җыю һәм 1920 елда «Мәгариф эшләре» журналын булдыру, кантон үзәкләрендә кыска вакытлы педагогик курсларда оештыруның инициаторы булып тора.

1921 елдан РСФСР Мәгариф халык комиссариатының төрки бүлекчәсе мөдире, РКП(б) Үзәк комиссариатының аз санлы милләтләр бүлегенең мөселман секциясе әгъзасы була. Шул ук вакытта Мәскәүдәге Көнчыгыш хезмәтчәннәре коммунистик университетында укытучы булып эшли.

1922 елдан Башглавлит, ә 1926 елдан — Ырынбур башкорт педагогия техникумының мөдире вазифасын үти.

1928 елдан «Башкнига» нәшрияте рәисе, ә 1929 елдан — Башкортостанны күнегү җәмгыятенең гыйльми секретаре һәм рәис урынбасары була.

1930 елдан Ырынбур татар‑башкорт агропедагогия институты укытучысы, рабфагы директоры булып эшли.

1937 елда репрессияләнә, атыла. 1957 елның маенда аклана.

## Гыйльми эшчәнлеге
Гыйльми хезмәтләре башкорт фольклоры, башкорт теленең орфографиясе, башкорт, каракалпак һәм үзбәк телләренең чагыштырма орфографиясенә багышланган. Абдулгалим Айдаров рабфаклар һәм техникумнар өчен 10-нан артык дәреслек һәм уку‑методик әсбапларның авторы булып тора. Көнбатыш әдәбияты әсәрләрен тәрҗемә итә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Рәхимкулова М. Ф. * Медресе «Хусаиния» в Оренбурге. 2‑е изд., доп. — Оренбург, 1997.

## Сылтамалар

* Илтенбаев А. Ф. Айҙаров Абдулғәлим Әхмәт улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1937 елда вафатлар
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1883 елда туганнар
Төркем:Төрки телләре белгечләре
Югары Акхуҗа авыл җирлеге

**Югары Акхуҗа авыл җирлеге** - Россия Федерациясенең Татарстанның Апас районындагы муниципалитет.

Административ үзәк - Югары Акхуҗа авылы.

## Тарихы
Авыл җирлегенең статусы һәм чикләре «Апас муниципаль районы "муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында" 2005 елның 31 гыйнварындагы 8-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы» белән билгеләнгән.

## Халык саны

## Географиясе
Югары Акхуҗа авыл җирлеге Сатмыш авыл җирлеге, Югары Ослан һәм Кайбыч муниципаль районнары белән чиктәш. 

Югары Акхуҗа авыл җирлеге чиге Кайбыч муниципаль районы белән чиктәш җирдә Югары Акхуҗа, Сатмыш авыл җирлекләре һәм Кайбыч муниципаль районы чикләре тоташкан урында Сатмыш авылыннан 650 м төньяк-көнбатышта урнашкан 1 нче тоташу ноктасыннан алып Апас муниципаль районы чиге буйлап Югары Акхуҗа авыл җирлеге, Кайбыч һәм Югары Ослан муниципаль районнары чикләре тоташкан урында Акхуҗа авылыннан 2,0 км төньяк-көнчыгышта урнашкан 2 нче (1 нче) тоташу ноктасына кадәр уза.

Югары Акхуҗа авыл җирлеге чиге Югары Ослан муниципаль районы белән чиктәш җирдә 2 нче (1 нче) тоташу ноктасыннан алып Апас муниципаль районы чиге буйлап Югары Акхуҗа, Сатмыш авыл җирлекләре һәм Югары Ослан муниципаль районы чикләре тоташкан урында Берләш авылыннан 1,8 км көньяк-көнчыгышта урнашкан 3 нче тоташу ноктасына кадәр уза. 

Югары Акхуҗа авыл җирлеге чиге Сатмыш авыл җирлеге белән чиктәш җирдә 3 нче тоташу ноктасыннан алып «Идел буе урманчылыгы» Татарстан Республикасы дәүләт бюджет учреждениесенең Чулпан участок урманчылыгындагы 58 нче урман кварталының көньяк-көнчыгыш чиге буйлап 300 м көньяк-көнбатышка таба һәм көньяк чиге буйлап 200 м көнбатышка таба, агач-куак массивының төньяк чиге буйлап 50 м һәм көньяк чиге буйлап 100 м, көньяк-көнбатышка таба 50 м агач-куак массивы буйлап, 200 м авыл хуҗалыгы җирләре буйлап, көнбатышка таба 200 м агач-куак массивының көньяк чиге буйлап, 150 м авыл хуҗалыгы җирләре буйлап, 100 м агач-куак массивының көньяк чиге буйлап бара, алга таба, сынык сызык ясап, 2,4 км төньяк-көнбатышка таба 61 нче, 60 нчы урман кварталларының көньяк-көнчыгыш һәм төньяк чикләре буйлап уза, аннары, сынык сызык ясап, 1,2 км төньякка таба авыл хуҗалыгы җирләре буйлап бара, алга таба 1,1 км көнбатышка таба урман полосасының көньяк чиге буйлап, сынык сызык ясап, канауларны һәм буаны кисеп үтеп, 500 м көньяк-көнбатышка таба сазлыкның төньяк һәм төньяк-көнбатыш чикләре буйлап уза, аннары көнбатышка таба, урман массивын кисеп үтеп, 1,2 км урман полосасының көньяк чиге буйлап, 750 м авыл хуҗалыгы җирләре буйлап, 1,8 км урман полосасының көньяк чиге буйлап, Горький тимер юлына һәм Олан – Каратун автомобиль юлына бүлеп бирелгән полосаларны кисеп үтеп, 600 м авыл хуҗалыгы җирләре буйлап, 1,1 км урман полосасының көньяк чиге буйлап 1 нче тоташу ноктасына кадәр бара

## Искәрмәләр

Төркем:Апас районы авыл җирлекләре
Зөләйха Әхмәтова

**Зөләйха Әхмәтова** - хормейстер. 1934 елда Мәскәү дәүләт консерваториясен тәмамалый. Консерватория тәмамлаганнан соң Уфага кайта һәм Башкорт сәнгать техникумында уку-укыту бүлеге мөдире, соңрак музыка училищесы директоры, Халык мәгарифе комиссариатының музыка курслары педагогы булып эшли.  1937 елда Казанга күчә. 1938 елның 8 маенан Татар дәүләт филармониясе каршында Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленә сәнгать җитәкчесе һәм дирижеры итеп билгеләнә. 1939 елда  Татарстанның атказанган артисты исеме бирелә. 1957 елда ул җитәкләгән ансамбль Мәскәүдә уңышлы декадада катнаша һәм декададан соң Зөләйха Әхмәтова – Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнә. 1959 елда лаеклы ялга чыга. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Зөләйха  Саттар кызы Әхмәтова. Филүсә Арсланова, "Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле"

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Әхмәт Даушев

**Даушев Әхмәт Галәветдин улы** (7.01.1929 — 15.11.1992)— хирург һәм уролог, югары категорияле табиб, туган якны өйрәнүче.

## Биографиясе
Даушев Әхмәт Галәветдин улы 1929 елның 7 гыйнварында Башкорт АССР-ының Учалы районы Ахун авылында туган.
1953 елда Чиләбе дәүләт медицина институтын тәмамлый. Укуын тәмамлагач Златоуст металлургия заводы дәваханәсенең хирургия бүлегендә хирург, хирургия бүлеге мөдире булып эшли. 1959 елда урология бүлеге мөдире итеп билгеләнә, ә 1974 елдан Златоуст баш урологы. Рационализатор, уйлап табучы, урологик авыруларны дәвалауның яңа ысулларын практикага кертә. Ул бәвел юлындагы ташларны чыгару технологияләрен эшли.

Әхмәт Галәветдин улы җәмәгать эшендә дә актив катнаша. 1957 елда эшче депутатларының Сталин район Советы депутаты итеп сайлана. 1967-1969 елларда Златоуст шәһәр Советы депутаты, сәламәтлек саклау һәм социаль тәэминат комиссиясен җитәкли.

Туган якны өйрәнүче буларак Чиләбе өлкәсенең башкортлар һәм татарлар яшәгән торак пунктлары, шулай ук Көньяк Уралдагы казакъ авыллары турында материаллар җыя. 1987 елда Иделдә һәм Камала борынгы Болгарияне казу эшләрендә катнаша. «Знание» җәмгыятендә ватан тарихы, сәламәтлек саклау буенча докладлар белән чыгыш ясый. Дәваханәдә туган якның тарихын, географиясен һәм икътисадын өйрәнү буенча халык университеты белән җитәкчелек итә. 1989-1996 елларда «Нух» татар-башкорт мәдәни үзәгенең рәисе, анда гарәп алфавитын өйрәнү буенча курслар оештыра. 

Шәһәр Үзәк китапханәсендә милли һәм чит телләр әдәбияты секторын оештыра. Даушев инициативасы белән бүлек фондында татар һәм башкорт телләрендә 1650 данә китап туплана. 1993 елда сектор фонды инглиз, француз телләрендә китаплар һәм уку әсбаплары белән тулыландырыла. Секторга япон, латин, испан, итальян, кытай, корей телләрен өйрәнүчеләр киләләр. 

Сектор янында «Китап» әдәби, милли клубы эшли. Клубның эшчәнлеге татар халкының телен, холык-гадәтен, йолаларын өйрәнүгә, талантлы шәхесләрне ачуга юнәлтелә. Клуб шәһәрнең «Нух» мәдәни үзәге, «Сандугач» ансамбле, «Чулпан» ансамбле белән тыгыз элемтә тота.

## Хәтер
Златоуст шәһәр хакимиятенең 1996 елның 14 июнендәге боерыгы белән Үзәк шәһәр китапханәсенең милли һәм чит телләр әдәбияты секторына Даушев исеме бирелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Табиблар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1992 елда вафатлар
Төркем:15 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Учалы районында туганнар
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:7 гыйнвар көнне туганнар