open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шар сугу

** Шар сугу ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Кыш көне ир балалар уйный торган уен. Башта тигез җирдә бер кечерәк чокыр казыла. Уенчыларның һәрберсендә кәкре таяклар (кәшәкәләр) була. Шобага әйтешләре белән ике командага бүленгәннән соң, бер команда чокыр саклый, икенчеләре шарны чокырга төшерергә тырыша. Кайсы команда шарны чокырга күбрәк мәртәбә төшерә ала, шул команда җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Чиналы

** Чиналы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар иң беренче һәрберсенә 60—70 сантиметр озынлыктагы бер башы тотар өчен җайлап юнылган таяк әзерлиләр. Билгеле бер урынга казык кагып, казык өстенә «чина» утыртыла. Чина баганасыннан бер якка адымлап, адым саен сызык сызып, 5 урында таяк ыргыту сызыкларын билгелиләр. Санамыш ярдәмендә көтүче сайлап куялар. Аннан барлык балалар «чина» баганасы янына тезелеп, таякларны аяк башына утыртып команда белән чәйкәлдереп ераклыкка ыргыталар. Кемнең таягы иң ерак китсә, шул чинага беренче ыргытучы була, кемнең аннан якын — ул икенче һ. б. Моны алар таяклары янына барып баскач билгелиләр. Аннан соң таякларын алып казыкның ыргыту сызыклары билгеләнгән ягына чыгалар. Ыргыту чират белән иң ераккы сызыктан (сержантский) башлана. Ыргыткан кеше чина баганасына таягын тидереп чинаны очырып җибәрә. Ә көтүче чинаны барып алып йөрегәнче, таягын алып ыргыту ягына чыгып өлгерергә тиеш. Шулай итә алса, ул сержант була.

Ыргытучы чина агачы турылыгын көтүчедән соң үтсә, ул көтүче була. Әгәр таягын ала алмаса, ул шунда ята бирә. Башкалар уенны дәвам итә. Алар ыргытканда гына ераккарак очса, башкалар белән берлектә ул да таягын «коткара» ала. Әгәр таякларның барысы да ыргытылып, берсе дә ала алмаса, көтүче чина казыгы турысыннан өч адым сикереп атлый да таякларның берсенә чинаны ыргыта. Кемнекенә тисә, шул көтүче була.

Әгәр икенче сызыктан ыргытып шулай уңышка ирешсә — әфисәр, өченче сызыктан — капитан, дүртенче сызыктан — генерал, бишенче сызыктан маршал була. Маршал инде сызыктан ыргытып маташмый, чина казыгы янына килеп, чинаны таягы белән сугып кына очыра. Маршал чик сызыкларын да иркен чыгып йөри ала.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Дамир Хәйруллин

**Дамир Хәйруллин** (Дамир Салих улы Хәйруллин) — татар артисты.

## Тормыш юлы
Дамир Хәйруллин 1939 елда Киров өлкәсендәге Түбән Шөн авылында туа. Ятим булып үсүенә карамастан, ул тормыш шау-шуында югалып калмый. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, Казан педагогика училищесында белем ала. 1961 елда Мәскәүдәге М.С.Щепкин исемендәге театр училищесын тәмамлап, Г. Камал театрында эшли башлый. Сәхнәдәге беренче адымнарыннан ук өметле иҗат вәгъдә иткән талантлы артист, кызганычка каршы, Тукай яшендә – 27 яшендә вафат була. Әнә шундый кыска гомер эчендә дә ул татар театры тарихында югалмас эз калдырып китәргә өлгерә. Әхмәт Фәйзинең «Тукай» әсәрендә – Тукай, Нәкый Исәнбәтнең «Муса Җәлил» драмасында – Алиш, Гафур Коләхмәтовның «Ике фикер» пьесасында – Давыт, Фәтхи Бурнашның «Яшь йөрәкләр»ендә – Сәйфулла, Шәриф Хөсәеновның «Зөбәйдә – адәм баласы»нда – Фәрит образлары белән Дамир Хәйруллин гаҗәеп талантлы, киң диапозонлы артист икәнен исбатлый. Радио фондында сакланган язмаларда аның матур аһәңле тавышы бүген дә сокландыра, дулкынландыра.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Кино-театр.ру сайты

Төркем:Габдулла Тукай ролен башкарган артистлар
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Щепкин театр училещесын тәмамлаучылар
Диване лөгатет-төрк

**«Диване лөгатет-төрк»** (*төрки телләре сүзлеге*) — Мәхмүд Кашгарый тарафыннан 1072–1074 елларда язылган китап.

Ул — сүзлек характерындагы җыентык, ләкин биредә төрки халыкларының мифологиясенә, фольклорына, язма әдәбиятына, теленә, тарихына, тормыш-көнкүрешенә бәйле күп мәгълүматлар бар. Китап материалларын Мәхмүд Кашгарый үзе озак еллар дәвамында туgлавын искәртә.

*Диване лөгатет-төрк*тә белдерелгәнчә, Караханид ханлыгы (''ингл'') дәүләтендә барлык документлар һәм ханның хатлары иске уйгур әлифбасы (''ингл'') белән языла иде.

Китап зур күләмле. 1266 елгы кулъязмада ул 638 бит тәшкил итә. Биредә якынча 9 мең төрки сүзгә һәм сүзтезмәгә аңлатма бирелә, мисал рәвешендә 300 дән артык мәкаль теркәлә.

«Диване лөгатет-төрк» китабы беренче тапкыр 1915–1917 елларда Истанбулда нәшер ителә. Соңрак үзбәк, рус һәм кайбер башка телләрдә дә чыга. Татар телендә аерым өлешләре Нәкый Исәнбәт, Хатыйп Госман, Хуҗи Мәхмүтов хезмәтләрендә бар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Төркем:Татар әдәбияты
Төркем:Төрки телләр
Рабгузый

**Рабгузый,** шулай да **Насретдин Рабгузи**, **Борһан угълы Казый Насыйр** (чын исеме — *Борһанеддин углы Насреддин*) — Алтын Урда чоры әдибе, татарларның һәм үзбәкләрнең уртак язучысы дип исәпләнә.

## Тәрҗемәи хәле
Тумышы белән Алтын Урданың көнчыгыш төбәкләреннән булуы фараз. Тәхәллүсе нигезендә Хәрәзм өлкәсенең *Рабат угыз* дигән җире белән бәйләнеше дәлилләнә.  Күп еллар дәвамында казый вазифасын үти. Насыйр әд-дин Тукбуг әмир вәзирләре арасына керә, Мәварәэннәһернең үзәгендә яшәп китә. 1310-1311 елларда үзенең "Кыйссаи Рабгузи" (шулай да "Кыйссасел-әнбия" (*"Пәйгамбәрләр турында кыйссалар"*, «*Пәйгамбәрләр тарихы*»)  исемле дини әсәрен иҗат итә. Әсәрен Алтын Урда түрәләренең берсе - Тукбуга багышлый.

## Кыйссасел-әнбия

Иске төрки телдә иҗат ителгән "Кыйссасел-әнбия" әсәре татарларда киң таралыш тапкан. Әсәрнең төп нөсхәсе сакланмаган, әмма әсәрне төрки дөньяга кайтару Идел-Урал халыкларында күп кулъязма күчерелмәләре саклануыннан гыйбәрәт. Китапның беренче басмасы Казан университетының типографиясенең кысаларында Рәхмәтулла Әмирхан тарафыннан 1859 елда бастырыла. Татар һәм башка мәдрәсәләр әсәрне дәреслек буларак кулланалар. Әсәр Таҗетдин Ялчыгол, Габдерәхим Утыз-Имәни иҗатына зур йогынты ясаган.

## Чыганаклар
* Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.
*Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016.
*Татар поэзиясе антологиясе: ике китапта // төз. Г.Рәхим. – Казан: Тат.кит.нәшр., 1992. – I кит.
## Искәрмәләр

## Шулай да карагыз

* Кыйссасел-әнбия
* Әхмәд Ясави
* Кол Гали
* Сөләйман Бакыргани
* Татар поэзиясе антологиясе (1992)

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Үзбәк язучылары
Төркем:Алтын Урда әдәбияты
Кыйссасел-әнбия

**«Кыйссасел-әнбия»** («*Пәйгамбәрләр тарихы*», *"Кыйссаи Рабгузи"*) — 1310-1311 елларда Насретдин Рабгузый тарафыннан язылган әсәр. Шәрык телләрендә «Кыйссасел-әнбия» исемле башка әсәрләр дә булуын исәпкә алып, бу китапны еш «Кыйссаи Рабгузый» дип тә атыйлар.

## Тарих
Әсәр 1310-1311 елларда Насретдин Рабгузый тарафыннан языла. Әсәр Алтын Урданың түрәсе Тукбуга багышлана.

Әсәрнең XV-XIX йөзләргә караган күп кулъязма нөсхәләре Казан, Санкт-Петербург, Ташкәнт, Лондон китапханәләрендә урын алган. Төп нөсхәсе сакланмаган. Кулъязма күчермәләр рәвешендә татарлар арасында да киң таралган булган. Китап булып беренче мәртәбә Казан университетының типографиясендә 1859 елда Рәхмәтулла Әмирхан тарафыннан басылган. Әсәр татар һәм башка мәдрәсәләрдә дәреслек буларак та кулланылыш таба. Әсәрнең зур йогынтысы Таҗетдин Ялчыгол, Габдерәхим Утыз-Имәни иҗатында күзәтелә.

## Тасвирлама

Әсәр нигезендә иске төрки телендә чәчмә белән язылган, әмма шулай ук төрки һәм гарәп парчаларын үз өченә алган. Әсәр Ислам пәйгамбәрләре, диндәге мәшһүр шәхесләр һәм башка Коръән, шулай да Тәүрат темаларына язылган 72 кыйссадан гыйбарәт. Әсәрнең бер өлеше - "Бәһарият"  ("Яз") исемле газәл - Идел-Урал буйларына хас табигать күренешләрен тасвирлый:

* *Кыл салышур* — каурый-мамыгын кояр.
* *Фил түлүгәч* — телү вакыты, йон-каурый алыштыру вакыты җиткәч.
* *Җөфт алышур* — парлашыр.

## Чыганаклар
* Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.
*Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016.
*Татар поэзиясе антологиясе: ике китапта // төз. Г.Рәхим. – Казан: Тат.кит.нәшр., 1992. – I кит.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Насретдин Рабгузый
* Алтын Урда

Төркем:Татар әдәбияты
Төркем:Төрки телләр
Котб

**Котб** — Алтын Урда чоры әдибе. Үз заманының гаять сәләтле, укымышлы кешесе.

Якынча 1297 елда дөньяга килә. Аны еш кына мишәр татарлары белән бәйлиләр. XIV гасырның урталарында вафат була.

Котбның хәзерге әдәбиятка бары бер әсәре мәгълүм — «Хөсрәү вә Ширин» поэмасы. Ул 1342 елда Сарай шәһәрендә язып бетерелгән. Әсәрнең 1383 елда Мисырда Бәркә Фәкыйһ тарафыннан күчерелгән кулъязмасы Париж милли китапханәсендә саклана.

## Чыганаклар
* Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.
## Моны да карагыз
* Габдрахман Таһирҗанов

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Алтын Урда әдәбияты
Әнеф

**Әнеф** ( *әл-әнф* — «борын»; Пегас *ε*, Пегас эпсилоны, *ε* Peg) — Пегас йолдызлыгының иң якты йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,4m тәшкил итә.

Бу К2 спектр сыйныфылы салкын кызгылт-сары үтә зур йолдыз якынча 670 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Әнеф Кояштан 6700 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 150 тапкыр зуррак. Аның өслегенең температурасы 4460 К тәшкил итә. Ул йолдызлар эволюциясендә ахыргы чорларында тора һәм аның тирәнлегендә гелийдән күмер һәм әче тудыргыч синтезе башланды инде яисә менә генә башлана. Аннары ул Бителҗәүза шикелле үтә яңа йолдыз буларак шартлана яки авыр һәм сирәк очрый торган неон-әче тудыргыч ак кәрлә йолдызына әверелә. Ул чакта аның диаметры Җирнекеннән кимрәк булачак.

Өч якын урнашкан йолдыз: Әнеф, Сәгыделмәлик (Дәлү *α*) һәм Сәгыделсогуд (Дәлү *β*) бик охшашлы. Алар бер йолдызлар берләшмәсендә (Орион Томанлыгы шикелле) барлыкка килгәннәр һәм аларны соңгы унларча миллион ел тора-бара бер берсеннән ераклаштырды. Бу өч йолдыз безнең Галактика яссылыгына караганда азмы-күпме турыпочмаклап хәрәкәт итәләр.

## Тарих һәм исемнәр
Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме **Әнеф** ( *әл-әнф* — «борын», , ) «Пегасның борыны» белдерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Пегас йолдызлыгы
Сыртлан (Бүздәк районы)

**Сыртлан** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Гафури авыл советынә карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 35 кешенең яшәве мәгълүм. 
## Тарихи мәгълүматлар
Россия Дәүләт Думасының 1-2нче чакырылыш (1905 елдан) депутаты Сыртланов Шәйхәйдәр Шаһимәрдән улының төп имениесе ул вакыттагы Бәләбәй өязенең иң зур авылы Шланлыкүлдә була. Тимер юлы төзелү сәбәпле, табигатькә шактый зыян китерелә. Кыдаш елгасы саега башлый. Ә тимер юл авылның ындыр артыннан гына уза. Шуннан соң Сыртланов (Шланлыкүлдә аны “Хәйдәр түрә” дип йөртәләр) мул сулы, балыкка бай Чәрмәсән буенда, хозур табигать кочагында икенче утарына нигез сала. Авылга фамилиясеннєн алып, Сыртлан атамасын бирє. Шланлыдан анда күченүчеләр үз теләкләре белән барысы да Сыртланов фамилиясен ала.

## Демография
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Бүздәк вулысы, *Сыртлан* авылында 49 хуҗалыкта 292 кеше яши, барысы да башкортлар.

Өч ел узуга, 1920 елда шунда ук 53 хуҗалыкта 303 татар яши, бер хуҗалыкта – урыслар  (7 кеше).

2002 елда Сыртланда 50% башкорт яши итеп күрсәтелгән.

### Мәгариф
  
### Авылның атаклы кешеләре

* Рим (Рәхмәтҗан) Сыртланов (1908-1979) – Гафури театры артисты
* Муллаяр Сыртланов (1923-1944) — Советлар Союзы Герое
* *Ампир Сыртланов* – Башнефтьнең элекке баш директоры
## Җитештерү тармагы
## Дин
## Географик урынлашу

* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 8 км
* авыл советы үзәгенә (Гафури): 1 км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): 10 км
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Фигыль

**Фигыль** — мөстәкыйль сүз төркеме. Җөмләдә хәбәр булып килә. *Нишли? Нишләде? Нишләр? Нишләячәк?* cорауларына җавап бирә.

Фигыльләр барлык-юклык формада була ала, заман, зат-сан белән төрләнәләр.

## Фигыльләрнең барлык-юклык формасы
Фигыльләр барлык яки юклык төрләрендә була. Фигыльнең барлык төре эш-хәлнең үтәлүен белдерә (мәсәлән барды, килә). Фигыльнең юклык төре эш-хәлнең үтәлмәвен белдерә (мәсәлән бармады, килмәде). Барлык төрнең махсус кушымчасы юк. Юклык төре фигыльнең тамыр яки ясалма нигезенә *-ма, -мә; -мый, -ми* кушымчалары ялганып ясала.

## Фигыль төркемчәләре
Фигыльләр предметның яки затның эшен яки хәлен төрлечә белдерәләр.Шуңа күрә аларның төрләнеше дә, җөмләдә башкарган эше дә төрле була.

Фигыльләрне 7 төркемчәгә бүләләр:

### Затланышлы фигыльләр
Боерык фигыльнең 1нче зат формасы булмый, беренче зат формасы буларак теләк фигыль кулланыла. Боерык фигыльның 2нче зат-берлек сан формасы фигыльнең башлангыч формасы булып тора.

Шарт фигыль - эш-хәлнең шартлы рәвештә баруын белдерә, -са/-сә кушымчалары ярдәмендә ясала. 

#### Хикәя фигыль - заман категориясе
Заман категориясе – объектив заманның телдәге чагылышы ул, һәм аны исәпләү ноктасы итеп сөйләү моменты алына: сөйләү моменты белән туры килә торган эш-хәл – хәзерге заманга, сөйләү моментыннан алда булган эш-хәл – үткән заманга, сөйләү моментыннан соң булачак эш-хәлләр киләчәк заманга карый.

Хәзерге заман: -а/-ә/-ый/-и. Мәсәлән, яз-а, укы-й, эшл-и

Үткән заманның биш формасы бар:

# Билгеле(категорик) үткән заман: килде, барды, язды, укыды. Кушымчалары: -ды/-де, -ты/-те
# Билгесез(нәтиҗәле) үткән заман: килгән,язган, барган, укыган. Кушымчалары: -ган/-гән, -кан/-кән
# Күптән үткән заман: язган иде, барган иде, укыган иде. Кушымчалары: -ган/-гән, -кан/-кән + иде
# Тәмамланмаган үткән заман (имперфект): килә иде, бара иде, яза иде, укый иде. Кушымчалары: -а/-ә/-ый/-и + иде
# Кабатлаулы үткән заман: бара торган иде, яза торган иде, укый торган иде. Кушымчалары: -а/-ә/-ый/-и +торган + иде

Киләчәк заманның 3 формасы бар:

# Билгеле киләчәк заман: киләчәк, язачак. Кушымчалары: -ачак/-әчәк/-ячак/-ячәк
# Билгесез киләчәк заман: барыр, килер, укыр. Кушымчалары: -ыр/-ер/-р
# Киләчәк үткән заман: барачак иде, киләчәк иде. Кушымчалары: - ачак/-әчәк/-ячак/-ячәк + иде

## Фигыль юнәлешләре

## Фигыльләрнең ясалышы
  Ясалышы ягыннан фигыльләр тамыр һәм ясалма булалар:
* Тамыр фигыльләр тамырдан гына торалар: бар, йөр, яз, кил, укы, яса.
* Фигыль ясагыч кушымчалар: -ла, -лә; -лан, -лән; -а, -ә; -ар, -әр; -р; -ык, -ек; -сын, -сен; -ай, -әй; -гар, -гәр; -кар, -кәр; -лаш, -ләш; -ы, -е; -да, -дә; -ылда, -елдә. Алар төрле сүз төркемнәреннән фигыль ясыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Сүз төркемнәре
Фразеологизм

**Фразеологизм** — күчерелмә мәгънәгә ия булган тотрыклы (таркалмый торган) сүзтезмә.

Фразеологизмнар ике яки берничә сүздән тора. Мәсәлән: 
* Куллары алтын
* Эт белән мәче шикелле
* Араларыннан су да үтми
* Инә төшәр урын юк

Фразеологизмнарны башка бер сүз белән алыштыру мөмкин. Мәсәлән: 
* Кот очу – курку;
* Авыз еру – көлү;
* Кесәсе калын – бай;
* Карт төлке – хәйләкәр.

## Идиомалар
Кайвакытта фразеологизмнар төрле телләрдә бер үк мәгънә белдерәләр, ләкин составлары буенча бер берсенә туры килмиләр. Мондый үзенчәлекле фразеологизмнарны идиомалар (үзенчәлекле тәгъбир) дип атыйлар.
Иске Шыгай

**Шыгай**, **Иске Шыгай** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Сабай авыл советына карый. 2006 елда 58 йортта 169 кеше яши, 17 йорт буш тора.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 153 кешенең яшәве мәгълүм.
### Тарихи мәгълүматлар
Иске Шыгайның тарихи тамырлары Татарстанга тоташкан. XVIII гасыр башында Ырынбур губернасының Минзәлә өязендәге Янәй вулысына караган Зияш һәм Әлем авылларыннан бер төркем татарлар Башкортстанга килеп утыра. Тарихи чыганакларда бу төркемнең башлыгы Шыгай Ишимовның башкорт вотчиналарыннан җир сатып алуы турында документ сакланган.
 
### Демография
1834 елгы VIII  (җанисәп) мәгълүматларыннан күренүенчә, бу чорда Бәләбәй өязе Шыгай авылында 164 ир-ат һәм 147 хатын-кыз яшәве мәгълүм.
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Түреш вулысы, *Иске Шыгай* авылында 896 кеше яшәве мәгълүм, шул исәптән 98 хуҗалыкта 548 типтәр, 60 хуҗалыкта 348 башкорт.

Өч ел узуга, 1920 елда шунда ук 838 кеше яши, шул исәптән 100 хуҗалыкта 532 типтәр, 56 хуҗалыкта 306 татар.

### Мәгариф
  
### Авылның атаклы кешеләре

### Җитештерү тармагы
### Дин
### Географик урынлашу

* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 45 км
* авыл советы үзәгенә (Иске Сабай): 3 км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): 35 км
### Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
*  Иске Сабай авылы сайты 

Төркем:Бүздәк районы
Күчәрбай (Благовар районы)

**Күчәрбай** — Башкортстанның Благовар районындагы татар авылы. Күчәрбай авыл советы үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1 309 кешенең яшәве мәгълүм, 50ләп йорт буш тора. Иске картлаларда ике авыл – Иске һәм Яңа Күчәрбай буларак күрсәтелә.

## Тарихи мәгълүматлар
Башкортларның үз җирләренә татар һәм мишәрләрне кертүе турында 1717 елда төзелгән килешү сакланган.

## Демография
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Түреш вулысы, Иске һәм Яңа Күчәрбай авылларында 516 хуҗалыкта 3056 җан исәпләнүе күрсәтелә, шул исәптән 461 хуҗалыкта 2745 башкорт, 55 хуҗалыкта 309 татар. 
Өч ел узуга, 1920 елда шунда ук 838 кеше яши, шул исәптән Иске Күчәрбайда 431 хуҗалыкта 2385 татар, бер гаилә рус (4 кеше) яши, Яңа Күчәрбайда 132 хуҗалыкта 699  татар яши.

2002 елда авыл халкының 79 проценты башкорт итеп яздырылган.

## Мәгариф
Яңа бинада татар урта мәктәбе эшли. 2010-11 уку елында биредә 198 бала белем алган.

2018-1019 уку елында мәктәптә, 8 авылдан йөреп, 167 бала белем ала. Укыту рус телендә алып барыла. Чит тел буларак инглиз теле, БР дәүләт теле буларак башкорт теле, ата-аналар гаризасы нигезендә, укыту системасы мөмкинлек биргән күләмдә туган тел (татар теле) укытыла.

## Мәдәният
“Умырзая” сәнгать коллективы

## Авылның атаклы кешеләре
* Әхмәт Гайсин - шагыйрь.
* Ирек Галимов (1970) - шагыйрь, композитор, җырчы.
* Фәрит Гарифуллин (1928), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1984), профессор (1985), РФ (1996) һәм БАССР (1976) атказанган фән эшлеклесе.
* Нурия Измайлова (Мирзаянова) (1950) – шагыйрә.
* Вәли Нәбиуллин (1914-1982), БАССР ЮШ рәисе (1951-1962).

## Җитештерү тармагы
“Күчәрбай-инвест” – райондагы иң зур предпприятеләреннән санала.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Язикәү): 35 км
* тимер юл станциясенә (Благовар): 50 км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Рим Сыртланов

**Рим (Рәхмәтҗан) Сыртланов** — башкорт сәхнәсе артисты, Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия театры актеры.. РСФСР атказанган, Башкортстан халык артисты.

*Рим  Сыртланов* Бүздәк районының Сыртлан исемле татар авылында туып үскән.

1930 елда Башкорт сәнгать техникумын тәмамлый.

1928 - 1972 елларда Башкорт дәүләт академия театры актеры. Ике йөздән артык роль башкарган.

## Рольләре
* "Отелло"да Отелло һәм Кассио 
* "Борис Годунов"та - Басманов 
* "Ваня агай"да - Астров
* "Ревизор"да - Держиморда 
* "Бирнәсез кыз" – Кнуров
* «Ялгыз Каен»да (Мостай Кәрим) – Шәүкәтов
* «Портфель» (Нәкый Исәнбәт) – Тактабашев

## Дәрәҗәле исемнәре һәм дәүләт бүләкләре
* РСФСР атказанган артисты (1951) һәм БАССР халык артисты (1955).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкорт энцкилопедиясе 

Төркем:Башкортстан артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Урзайбаш

**Урзайбаш** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Арслан авыл советына карый. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 713 кешенең яшәве мәгълүм.

## Тарихи мәгълүматлар
## Демография
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларында Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Богады вулысының *Уразай-баш* авылында 436 хуҗалыкта 2485 кеше яшәве күрсәтелә, шул исәптән 388 хуҗалыкта 2217 типтәр, 48 хуҗалыкта 268 башкорт. 
Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысы, Уразай-баш авылында 456 хуҗалыкта 2759 кеше яши, шул исәптән 407 хуҗалыкта 2204 татар, 49 хуҗалыкта 255  башкорт яши. 

2002 елда авыл халкының 38 проценты башкорт итеп яздырылган, алайда татарлар (60%) әле бар.

## Мәгариф
## Мәдәният
## Авылның атаклы кешеләре

* Гомәр Миңнебаев (1923-1999) – очучы, Советлар Союзы Герое.

## Җитештерү тармагы
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 30 км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): 19 км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Муллаяр Сыртланов

** Сыртланов Муллаяр Исламгәрәй улы ** () — пехота өлкән сержанты.
1923 елда Сыртлан авылында туган. 7 сыйныф укыганнан соң башта авылында, соңыннан Караганда өлкәсендә шахтада эшли. 1943 елда Караганда хәрби комиссариаты тарафыннан хәрби хезмәткә чакырыла. 
### Бүләкләүгә тәкъдим итү шартлары
569 укчылар полкының өлкән сержанты, комсомолец Сыртланов М.И. 1943 елның 23 сентябрендә беренчеләрдән булып Монастырищина районының Зарубинцы авылы янында (Черкассы өлкәсе) Днепр елгасын беренчеләрдән булып кичкән. Бер тәүлек буена үз бүлекчәсе белән өстләренә ут давылы чәчрәткән дошманның һөҗүмнәренә каршылык күрсәтә. Өстәмә ярдәм килгәнче плацдармны саклый, дошманың тере көченә һәм техникасына сизелерлек зыян сала. Муллаяр берүзе дошманның 8 танкын һәм 16 гаскәриен сафтан чыгара.

СССР Югары Шурасы Президиумы 1943 елның 23 октябрь карары белән алман-фашист баскыннары белән бәрелешләрдә командалыкның биремнәрен үрнәк рәвештә үтәгән өчен һәм бәрелешләрдә күрсәтелгән кыюлык һәм батырлык өчен өлкән сержант Сыртлановка Советлар Союзы Герое исеме бирелә, Советлар Союзы герое медале һәм Ленин орденын тапшыру белән.

## Сылтамалар
* Сыртланов (Сертланов)  Муллаяр Исламгареевич


Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Зәрә боткасы

**Зәрә боткасы** — татар халкының милли бәйрәме.

Язгы сабан чоры алдыннан кешеләрне үзара якынайта, хезмәткә дәрт, бердәмлек уята торган татар халык йоласы. Элек сабанга чыгар алдыннан тау башында учак ягып “ зәрә боткасы” пешергәннәр. Бала – чага билгеләнгән бер көнне өйдән - өйгә йөреп ярма, сөт, йомырка, май җыеп йөргәннәр. Азык-төлек җыеп йөргәндә мондый такмак әйткәннәр:

Карга әйтә: кар, кар,

Туем җитте, барр, барр,

Ярма, күкәй алып бар,

Сый, маеңны салып бар.

Шулай җыйган ризыклардан тауда зур казанда ботка пешергәннәр. Ул
тауны “ зәрә тау башы” дип йөрткәннәр. Олысы – кечесе зәрә боткасы белән
сыйланган. Сыйлангач, төрле уеннар уйный торган булганнар.

Кайбер авылларда ботка
пешермәгәннәр, ләкин сабантуй алдыннан балалар басуга чыга торган
булганнар. Алар анда салам яндырып такмаза әйтә торган булганнар.

Дәр, дәр, дәрәгә

Иртә пешкән боткага,

Соңга калган шурпага...

Авыл халкы: “ Дәрә кычкырдылар инде сабантуй башлана”, - ди
торган булган.

## Беренче тасвирлама
“Дәрә боткасы” йоласының иң беренче тасвирламасын И.М. Ляпидевский язып чыккан. Ул аны 1848 елда Мамадыш өязе Ядегәр вулысы буенча (хәзер Кукмара районы Ядегәр) керәшеннәрдә төзегән. Ляпидевский түбәндәгеләрне яза: “Яз башында, чәчүгә чыгар алдыннан, һәр өйдән ярма, сөт, май җыеп йөриләр. Билгеләнгән көнне авылдан берәр чакрым ераклактагы җиргә казан алып баралар һәм җыйган ризыклардан ботка пешерәләр. Кичкә бөтен халык гаилә-гаилә булып җыела, үзләре белән сыра һәм ачыбал алып киләләр. Ботканы поштабакларга бүлеп салгач һәм дога укыгач, түгәрәк-түгәрәк булып утыралар да ашый башлыйлар, аннары алып килгән эчемлекләре белән сыйлыйлар, тәмамлагач кайталар һәм авыл тирәсендә җыелып ат чабышы карыйлар, анысы озакка сузылмый, шуннан өйләренә таралышалар. Бу-сабантуйга хәзерлек сыманрак була”.
## Ни өчен “зәрә боткасы” дип атаганнар?
Имеш, Түбән Шөн авылында бер мари кешесенеү Дәрә (Зәрә) исемле кызы язгы ташу вакытында суга батып үлгән. Әтисе яраткан кызын оныта алмыйча зар елаган. Озак еллар буена якын – тирә авылларда халыкка ярма өләшеп, ботка пешереп үзенең сөекле кызын искә алуларын сораган. Тора-бара бу әйләнә-тирә татар авылларында йолага әйләнгән.
## Чыганак
http://www.tatfolk.ru 

Төркем:Татар бәйрәмнәре
Кала алу

** Кала алу ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уен зур булмаган мәйданда яки бүлмәдә уйнала. Уйнаучыларның саннарына карап түгәрәк бер сызык сызалар. Түгәрәкнең уртасында өч таякны бергә бәйләп бастырып куялар. Ул «кала» була.

Барлык уйнаучылар, берсеннән-берсе берәр аршын чамасы ара калдырып, түгәрәк сызык тирәсенә тезеләләр. Берсе каланы саклар өчен түгәрәкнең уртасында кала.

Уйнаучыларның берсе җитәкче булып, аның күрсәтүе буенча бер бала буксә (туп) белән калага бәреп тидерергә һәм аны аударырга тырыша. Җитәкче буксәне кулы белән кире бәреп каланы саклый. Кире кайтарылган буксә тагын бер уенчы кулына эләгә, ул тагын калага бәрә. Уенчыларның берсе каланы бәреп аударганга кадәр уен шулай дәвам итә. Соңыннан каланы бәреп аударучы үзе кала сакчысы була.

Уенның түбәндәге кагыйдәләре бар:

Уйнаучылар буксәне ыргытканда түгәрәк эчендә тора алмый; буксәне аяк белән сугарга ярамый; кала сакчысы буксәне ике кулы белән дә, бөтен гәүдәсе, аягы белән дә саклый ала, тик аяк белән тибәргә ярамый; таяклар җиргә егылганнан соң гына кала «алынган» хисаплана; урыныннан кузгалган яки ава башлаган каланы төзәтеп куярга ярамый; сакчы каланы ялгыш үзе аударса, ул «җиңелгән» санала һәм икенче сакчы белән алмаштырыла.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Пәке уены

** Пәке уены ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен күбрәк пәке (пычак) яхшы кадала торган урыннарда (киң такта, юан бүрәнә һ. б.) уйнала.

Балалар үзара чират билгелиләр һәм шуның буена пәке ыргыталар. Уен ун ысулдан тора. Кем кайсы ысулда ялгыша (пәке кадалмый), икенче мәртәбә чираты җиткәч, шул хәрәкәттән башлап китә. Хәрәкәтләрнең тәртибе түбәндәгечә:

1.	Пәкене сабыннан тотып кадату. 
2.	Пәкене йодрыклаган кул өстенә (уч ягына) куеп кадату. 
3.	Пәкене йодрык өстенә (баш бармак ягына) куеп кадату 
(аны «чәрке» дип атыйлар).
4.	Пәкене бармакка салып кадату. 
5.	Пәке йөзен учка салып кадату (аны «әби» дип атыйлар). 
6.	Пәкене кул аркасына куеп кадату (исеме «баба»). 
7.	Пәкене теш белән чәйнәп ыргыту һәм кадату. 
8.	Пәкене баш өстеннән төшереп кадату. 
9.	Пәкене артка таба ыргытып кадату. 
10. 	Пәке очыннан бармак белән тотып кадату (исеме «чыргытма»).

Барлык ысуллар буенча да пәкене кадатып чыга алган малай җиңүче була.

Уен соңында ахырда калган малайга җәза бирәләр. Җәза мондый була: кечкенә генә чокыр казыйлар һәм чокыр төбенә чөй кагалар. Җиңелгән малай шул чөйне теше белән тартып ала һәм үзе теләгән якка йөгерә. Шул арада ул тешендәге чөйне кеше күрмәгән җиргә төкереп калдырырга тырыша. Башка малайлар да аның артыннан чабалар. Әгәр дә ул төкереп калдырган чөйне тапсалар, бу малай өчен җәзаны тагын кабатлыйлар. Әгәр табылмаса, уен тәмам була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Җир алыш

** Җир алыш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Малайлар ике метр чамасы диаметрлы түгәрәк сызалар һәм аны балалар санынча тигез итеп бүлгәләп чыгалар. Һәр малай үз бүлеме янына баса.

Шуннан соң балалар «1, 2, 3 ...» дип кычкырып чират билгелиләр. Пәкене сабына перпендикуляр итеп бөгәләр дә чират буенча шул түгәрәккә пәке ыргыталар. Һәр малай күршесенең җиренә кадатып, шул кадалган урыннан сызып, үз «биләмәсен» зурайта. Кем күбрәк җир ала ала, шул җиңүче була. Уен кагыйдәсе буенча, әгәр җиргә кадалган пәкенең сабы белән җир арасына ике бармак сыймаса, ул ыргыту хисапланмый, чират буенча икенче малай ыргыта.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Бай һәм ярлы

** Бай һәм ярлы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Җиргә бер метр чамасы диаметрдагы бер түгәрәк сызыла. Аның бер ягына кеше сыешлык кына янә бер түгәрәк ясала. Ул ярлыныкы, ә зурысы «бай җире» була.

«Ярлы» бер очлы әйбер белән, мәсәлән, игәүнең очлы ягы белән, бай җиренә ата. Ул җиргә кадалса, шул кадалган урыннан кисеп бай җирен үзенекенә тоташтыра. Әгәр дә кадалмаса, бай ата һәм ярлының җирен шул рәвешчә бүлеп ала. Монда кагыйдә буларак, иң беренче байның җире бетә. Басып торырлык та җире калмаса, бай җиңелгән була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Ашык (бишташ)

** Ашык (бишташ) **  — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Кыз балалар уйный торган уеннарның берсе. Биш ашык ясала. Ул сарыкның тубык сөяген кайнатып эшләнә. Сарык сыйрагын озак итеп кайнатасың да, сеңерләреннән аерылып квадрат формасындагы сөяк төшә. Шуны ашык диләр. Кайчак аны матур итеп буйыйлар да. Уен биш фигурадан тора.

Беренче фигура (чүпләм). Бишташларны җиргә (яки өстәлгә) сибеп җибәрәсең. Берсен уң кулга аласың. Шул ашык-ны чөеп җибәрәсең дә, ул кулга төшеп җиткәнче, бер җирдәге ашыкны алып өлгерергә һәм чөелгән ашыкны да шунда төшерергә кирәк. Алынган ашыкны сул кулга күчерәсең. Шул тәртиптә икенче ашыкны алып сул кулга күчерәсең. Шулай итеп сибелгән барлык ашык та алынып бетә.

Икенче фигура. Шул ук тәртиптә барлык ашыкларны уен мәйданчыгына сибеп җибәрәсең. Бер ашыкны уң кулга алып чөясең. Ул һавада булган арада җирдән икенче ашыкны алып шул кулга һавадагы ашыкны төшерергә кирәк. Шуннан соң ике ашыкны да сул кулга күчереп, тагын шул ук тәртиптә ике ашыкны аласың.

Өченче фигура (күчә). Шул ук тәртиптә сибеп җибәрәсең дә, берсен һавага чөеп, ул төшкәнче калганнарын шул кул белән җыеп, шуның өстенә төшерергә кирәк.

Дүртенче фигура (май кап). Барлык ашыкларны уң кулга аласың. Барысы да учта килеш берсен һавага чөеп җибәрәсең һәм шул арада имән һәм баш бармак белән җиргә сызып алырга кирәк, ашыкларны төшермичә.

Бишенче фигура (капка). Сул кулның баш бармагы белән урта бармагын җиргә чәнчеп «капка» ясала. Имән бармак урта бармак өстенә «атландырыла». Шуннан соң уң кул белән барлык ашыкларны учка алып, сул култык аша ашыкларны «капка» алдына сибәсең. Шуннан соң бер ашыкны алып һавага чөясең һәм ул төшкәнче ашыкларны берәм-берәм капкадан чыгарып җибәрәсең.

Уенчылар бу фигураларны чиратлап ясыйлар. Кем кайсы фигурада ялгыша, ул тагын үз чиратын көтеп ала һәм уенны шул фигурасыннан дәвам итә. Кем дә кем барлык фигураларны да иң алдан ясап чыга, ул җиңүче була. Иң артта калганга уен соңында «чиртке» бирәләр. 
## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Чыпчык (уен)

** Чыпчык ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уенны малайлар да, кызлар да уйный ала. Иң беренче тактадан параллелепипед формасындагы 10 см чамасында «чыпчык» кисеп ясала. Аннан урамда яки ишек алдында «чыпчык» утырып торырлык тигез урын хәзерлиләр. Санамыш белән бер чыпчык очыручы сайлана. Ул чыпчыкны тигез урынга утырта да таяк белән чыпчыкның җиргә тимәгән ягына суга. Чыпчык һавага очып китә. Калган балалар я куллары, я итәкләре белән чыпчыкны тотып калырга тырышалар. Кем тотса, шул чыпчык очыручы була. Уен шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Йон өрү (уен)

** Йон өрү ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Ябык биналарда уйнала торган уеннарның берсе. Балалар, 5—6 метр ара калдырып, кара-каршы тезелеп утыралар. Уртага бер-берсеннән ике адым чамасы ераклыкта сызык сызалар. Ике яктан да чират белән берәр кеше үз якларындагы сызык янына басалар. Шунда һавага каз мамыгы очырталар. Ике уенчы, билгеләнгән ике адым арасында йөреп, шул мамыкны төшермәскә тырышалар. Мамык кем ягында җиргә төшсә, өрүче каршы якка әсир төшә. Шулай итеп, кайсы яклар каршы яктагыларны әсир итеп бетерсә, алар җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Ас (уен)

** Ас ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уенчылар аркалары белән тышка таба торып бер түгәрәк ясап басалар. Бер уенчы, кулына ярты метр чамасындагы бау тотып, түгәрәк тышында йөри. Ул: «Ас китте, күрдеңме?» дип, бер иптәшенең аркасына шуның белән сугып ала һәм үзе йөгерә. Сугылган кеше аны куып җитеп арканны алырга тырыша. Әгәр аркан алынса, арканын биргән кеше уеннан чыга. Тота алмаса, үзе уеннан чыга. Уен шул рәвешчә дәвам итеп, бер заман бер генә кеше кала. Ул җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Кәпәй-Кобау

**Кәпәй-Кобау**' — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Кәпәй-Кобау авыл советы үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 949 кешенең яшәве мәгълүм.

## Сыйфатлама
Кәпәй-Кобау авыл советына Казаклар-Кобау, Батырша-Кобау, Каранбаш, Зур Өчтүбә авыллары керә. Авылны район үзәге белән (Бүздәк) асфальт юл (18 км) тоташтыра. Көненә өч мәртәбә маршрут килә (06.30, 13.45, 18.30).
Кәпәй-Кобау белән Каранбаш арасында яхшыртылган, вак таш белән күтәртелгән грунт юлы бар. Җәй көне Каранбаш аша Туймазы районы, Төпкилде авылы тирәсендә <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М5</span> юлына чыгу мөмкинлеге бар
Зур Өчтүбә авылына яхшыртылган грунт юлыннан барып була. Зур Өчтүбәдән 500 метрда Уфа-Кандыр электр поезды туктый, “1396 км” тукталышы.

## Демография
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Чокадытамак вулысы, Кәпәй-Кобау авылында 367 хуҗалыкта 2325 кеше яши, шул исәптән 461 хуҗалыкта 2074 татар, 44 хуҗалыкта 251башкорт. 
Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысы, Кәпәй-Кобау авылында 412 хуҗалыкта 2255 татар яши.

2002 елда авыл халкының 70 проценты башкорт итеп яздырылган, алайда татарлар (28%) әле бар.

## Мәгариф
Хәтмулла Солтанов исемен йөртүче урта мәктәп, “Кояшкай” балалар бакчасы эшли.

## Мәдәният
Китапханә, мәдәният йорты

## Авылның атаклы кешеләре

* Хәтмулла Солтанов (1924-1994) – Дан ордены тулы кавалеры, Социалистик хезмәт Герое
* Вәкил Шәйхетдинов (1951) – Татарстанның, Башкортстанның атказанган рәссамы
* Вәгыйзь Шәйхетдинов (1955) – Башкортстанның атказанган рәссамы
* Фәнис Фәтхи (1961) – Азатлык радиосы хәбәрчесе
* Рузиль Имамов (1966) - "Башкортстан" телерадиокомпаниясенең режиссёры.

## Җитештерү тармагы
Халыкның төп шөгыле – авыл хуҗалыгы һәм сәүдә. СПК "Кыдаш" күмәк хуҗалыгы, кибетләр
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк):   км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Черта (уен)

** Черта ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Бу уен күбрәк өй яннарында чирәмсез, такыр җирләрдә кыз балалар тарафыннан уйнала. Уенда 3—4 бала катнаша ала.

Җиргә 1,5x2 м размердагы дүртпочмак сызыла һәм ул тигез алты өлешкә квадратлап бүленә. Нәтиҗәдә тәрәзәгә охшаган сызык килеп чыга.

Уен 6 фигурадан гыйбарәт. Уен кечкенәрәк кенә, яссы чынаяк яки пыяла кисәген шушы квадратлар буйлап төрлечә йөртеп чыгару рәвешендә уйнала.

Беренче фигура. Һәр квадратка чынаяк кисәген ыргытып (сызыкка төшермичә) сызыкларга басмыйча барып алу.

Икенче фигура «чүпләм» дип атала. Пыяланы уч төбенә салып, сызыкка басмыйча сыңар аяклап барлык квадратлар буенча сикереп чыгу.

Өченче фигура «баш» дип атала. Пыяланы баш өстенә куеп квадратларны йөреп чыгу.

Дүртенче фигура пыяланы кул аркасына куеп квадратларны йөреп чыгу.

Бишенче фигура пыяланы бер аякның йөзлек өстенә куеп, сыңар аяк белән квадратларны сикереп йөреп чыгу.

Алтынчы фигура «имтихан» дип атала. Пыяланы тотып, күзне йомган көенчә, сызыкка басмыйча йөреп чыгу.

Бу фигуралар балалар тарафыннан чират буенча ясалалар, әгәр берәрсе ялгышып сызыкка басса, икенчесе уйный башлый. Ялгышкан кеше үз чиратын көтеп ала һәм ялгышкан фигурасыннан уенны дәвам итә. Кем барлык фигураларны иң беренче ясап чыга, шул җиңүче була. Ул алдагы уенны икенче фигурадан башлау хокукын ала.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Чабата (уен)

** Чабата ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Малайлар тарафыннан болында уйнала торган уеннарның берсе. Һәрбер уенчы чабата алып килә.

Болын уртасына казык кагыла һәм аңа 1—2 метр озынлыгындагы бау бәйләнә. Уенчылар үзләренең чабатасын шул казык төбенә китереп өяләр. Шуннан соң санамыш ярдәмендә «чабата сакчысы» сайлап куялар. Сакчы бауга тотынып янына чабата өелгән казык янында, калганнары әйләнә буйлап шул өем тирәсендә йөриләр. Бер уенчы сакчыдан: «Пештеме?» дип сорый. Сакчы: «Пеште!» — дигәч, уенчылар өемнән үз чабаталарын алырга тырышалар. Ә сакчы исә бауга тотынып, шул бау радиусыннан чыкмыйча, аяклары белән тибенеп тегеләрне якын китерми. Әгәр ул чабата урларга килүченең берсенә аягы белән тисә, ул кеше чабата сакчысы була. Берсенә дә тия алмыйча, чабаталарын урлап бетерсәләр, сакчы йөгереп кача. Уенчылар аны чабаталары белән ыргыта-ыргыта куалар.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Өчтүбә

**Өчтүбә** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Кәпәй-Кобау авыл советына карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 345 кешенең яшәве мәгълүм.

## Тарихи мәгълүматлар
## Демография
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларында Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Богады вулысының *Өчтүбә* авылында 285 хуҗалыкта 1596 кеше яшәве күрсәтелә, шул исәптән 275 хуҗалыкта 1543 типтәр, 9 хуҗалыкта 46 башкорт, 1 хуҗалыкта яши татар (7 кеше). *Кече Өчтүбәдә*  116 кеше яши, шул исәптән 9 хуҗалыкта 69 башкорт, 7 хуҗалыкта 47 типтәр.

Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысы, Зур Өчтүбә авылында 260 хуҗалыкта 1369 татар яши. Кече Өчтүбәдә 66 хуҗалыкта 246 татар яши.

2002 елда авыл халкының 70%ы татарлар итеп теркәлгән (мәгълүмат тулы түгел), тагын 28 процент башкорт итеп яздырылган.

## Мәгариф
## Мәдәният
## Авылның атаклы кешеләре

* Мидхәт Гайнуллин – әдәбият белгече (Уфа)

## Җитештерү тармагы
СПК “Өчтүбә”
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 10 км
* авыл җирлеге үзәгенә (Кәпәй-Кобау): 5 км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): 10 км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
ICQ

**ICQ** — (I seek You — Мин сине эзлим) үзәкләштерелгән, Интернет аша тиз хәбәрләр ярдәмендә аралашу хезмәте. Хәзерге вакытта аның иясе — Mail.ru Group (Россия)

## Тарихы
1996 елда Арик Варди, Яйр Голдфингер, Сефи Вигисер һәм Амнон Амир, Тел-Әвив (Исраил) өлкән сыйныф укучылары, Mirabilis компаниясенә нигез салалар һәм ICQ интернет-пейджерын ясыйлар. Конкурентлардан аермалы буларак, ICQ программасы бушлай таратыла һәм аны кулланучылар саны кискен рәвештә арта. 1998 елда компанияне AOL америка корпорацисе 289 млн долларга сатып ала һәм үзенең Time Warner — ICQ, Incorporated бүлекчәсенә әйләндерә.

Microsoft ICQ кулланучыларын берничә кат үзенә җәлеп итеп карый:
* ICQныкыннан яхшырак булган IM протоколын ясап карый.
* Компанияне сатып алып карый, ләкин максатына ирешми.
* Windows Messenger протоколын ICQ протоколы белән үзара ярашлы итеп карый, ләкин ICQ хуҗалары һәрвакыт үз протоколларын үзгәртеп киләләр.

Нәтиҗәдә Microsoft үзенең планнарыннан баш тарта.

## Кытайда
2010 елның 29 гыйнварына ICQ Кытайда тыелган программа, ләкин аның аналогы булган QQ программасын кулланып була.

## Искәрмәләр

Төркем:Социаль челтәрләр
Дусмәмбәт

**Дусмәмбәт** (XV г. II ярт. - XVI г. 20 еллары) — Казан ханлыгы чоры татар шагыйре.

Шагыйрь ХV гасырның соңгы чирегендә татар шәһәре Азакта (бүгенге Азов) дөньяга килә һәм яши. Һөнәре буенча гаскәри, хәрби кеше була. Аның өчен Азак Истанбулдан ким түгел, Азак – исламның бер терәге, биредә аның Ишәкәй, Кушай исемле ике улы үсә. Аталары аларны алты елдан Азак каласының хуҗалары булыр дип белдерә. Дусмәмбәт үзен Азакның бер почмагында үскән анар агачы җимеше дип горурлана. Дусмәмбәт үзен хан улыннан яки би улыннан да түбән санамый.

Сугышта алган яраларыннан 16 гасырның 20 елларында вафат була.

Шигырьләрендә язма һәм авыз иҗатын кушу күзәтелә. Шигырьләре дастан жанрына якын.

## Чыганаклар
* Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

## Сылтамалар
* Шагыйрь Дусмәмбәт (XV гасырның II яртысы-XVI гасырның 20 еллары)

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казан ханлыгы
Казтуган

**Казтуган** (иске имлядә: قازتوغان سوُينچ اوغلي) — Нугай Урдасы һәм Хаҗитархан төбәге урта гасыр чоры татар шагыйре. Бүгенге көндә, Нугай Урдасы татарлары мирасы дип санала.

## Биографиясе
ХV гасырда Кызылъяр төбәгендә аксөяк гаиләсендә туа, биредә үсә. Чыгышы белән Әстерхан татары. Аның XV гасырда Идел тамагының Кызыл Яр төбәгендә аксөякләр гаиләсендә үсүе мәгълүм. Шагыйрьне 1440-1505 елларда яшәгән дип фаразлыйлар. Хаҗитархан шәһәрендә вафат була.

## Иҗаты
Казтуган Сөенеч улы мирасын беренче булып татар һәм казакъ галимнәре өйрәнә башлыйлар. Аның иҗаты туган җирне ярату, ата-анага хисләре белән сугарылган.

Алаң (борчу), алаң җорт,

Агала Урдам кунган җорт.

Ататамыз безнең Сөенеч,

Кийәү булып барган җорт,

Анамыз безнең Бүзтуган

Киленчәк булып төшкән төшкән җорт

Карагадай менә бу Казтуган

Батыр туган җорт,

Көндегемне кискән җорт,

Кер кунымны җуган җорт 

Карагайдан садак булдырып,

Колчанымны сары, яхшы якка тутырып,

Җанга саклау булган җорт.

Казтуганның язган шигырьләре аз сакланган. Аларда туган җиргә, Идел-йортка дан җырлана. Үзенең туган җиренә сокланып «Хәйран минем Иделем!» — дип әйтә.

Ул батыр, чичән. Шуңа күрә аны еш кына «Казтуган батыр» дип йөртәләр. Шулай ук казтуганның байтак мәкаль-әйтемнәре сакланган. 

Казтуганның шигырьләре 1910 елда Ырымбур (Актүбә) шәһәрендә басыла.

## Чыганаклар
* Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам. Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Казан.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Әстерхан ханлыгы
Чалгиз җырау

**Чалгиз җырау** — Казан ханлыгы чоры татар шагыйре.

ХV гасырның соңгы чирегендә туа. Казан ханбикәсе Сөембикәнең туганнан туганы була. Идел-Җаек, Идел-йорт төбәгендә яши һәм иҗат итә. 1560 елларда вафат була.

Шигырьләре дастан жанрына якын.

## Чыганаклар
* Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казан ханлыгы
Мәркәб

**Мәркәб** ( *мәркәб* — «ияр»; Пегас *α*, Пегас альфасы, *α* Peg) — Пегас йолдызлыгының яктырыш буенча өченче йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,49m тәшкил итә. Бу йолдыз якынча 133 яктылык елы ераклыкта урнаша.

## Физик хасиятләр
Аның өслегенең температурасы 11&nbsp;000 К тәшкил итә, ә яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 160 тапкыр артыграк. Мәркәб йолдызлар эволюциясенең ахырында тора, тиздән гелий януы чорына керә һәм кызыл зур йолдызга әверелә.

## Тарих һәм исемнәр
Мәркәб Зур дүртпочмак астеризмының дүрттән бер йолдыз. Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме **Мәркәб** ( *мәркәб* — «ияр», , ) «Пегасның ияре» белдерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Пегас йолдызлыгы
Әлҗәнеб

**Әлҗәнеб** ( *әл-җәнб* — «як»; Пегас *γ*, Пегас гаммасы, *γ* Peg) — Пегас йолдызлыгындагы үзгәрмә йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы уртача +2,83m тәшкил итә. Бу йолдыз 335 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Физик хасиятләр
Әлҗәнеб Кояштан 4000 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 4,5 тапкыр зуррак.

Әлҗәнеб — Кефей ''β'' сыман үзгәрмә йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,78m дән +2,89m га кадәр 3,6 сәгать эчендә үзгәрә (уртача +2,83m). Спетроскоп тикшеренүләр буенча Әлҗаниб системасында икенче әгъза бар, ул Әлҗаниб тирәсендә 0,15 а.б. ераклыкта 6,8 көн эчендә әйләнеп чыга.

## Тарих һәм исемнәр
Әлҗәнеб Мәркәб, Сагыйд һәм Әлфәрәс (Андромеда *α*) йолдызлары белән беррәттән Зур дүртпочмак астеризмына керә.

Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме **Әлҗәнеб** ( *әл-җәнб* — «як», , ) «Пегасның ягы» белдерә.

Әлҗәнеб атамасы шулай ук Мирфәкъ (Персей *α*) йолдызының икенче исеме.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Пегас йолдызлыгы
Людвиг Квидде

**Людвиг Квидде** (, Бремен — 4 март 1941, Женева) — фәлсәфә фәннәре докторы, тарих буенча күпсанлы хезмәтләр авторы, 1927 елда Фердинанд Бюиссон белән берлектә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Шулай ук тайпылмас герман пацифисты буларак та билгеле. 1933 елда Германиядә хакимияткә Адольф Гитлер килгәннән соң Швейцариягә кача һәм гомеренең соңгы көннәренә кадәр шунда яши.
Хәсән Кайгы

**Хәсән Кайгы** (XV гасырда,  Хәсән Сабит угылы) — Казан ханлыгы чоры татар, нугай һәм казакъ шагыйре, дәүләт эшлеклесе. Ханлыкның хөрмәтле, дәрәҗәле кешеләрнең берсе була.

XV гасырда гомер итә. Олуг Мөхәммәт хан даирәсендә башта Сарайда, аннары Казан ханлыгында яши. Гомер ахырында Нугай Урдасына күчеп китә.

Шигырьләре дастан жанрына якын. Туган җиренә мәхәббәт, дан җырлана.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Хәсән Кайгы шигырьләре

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казан ханлыгы
Сагыйд

**Сагыйд** ( *әс-са‘ид* — «иңбаш»; Пегас *β*, Пегас бетасы, *β* Peg) — Пегас йолдызлыгындагы кызыл якты зур йолдыз. Аның уртача йолдызча зурлыгы +2,42m тәшкил итә. Бу кызыл зур йолдыз якынча 199 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Физик хасиятләр
Якты йолдыз булуына карамастан йолдызның өслегенең температурасы югары түгел һәм 3700 К тәшкил итә. Аның радиусы Кояшныкыннан 100 диярлек тапкыр зуррак, ә яктыртучанлыгы 1500 тапкыр зуррак.

Сагыйд — дөрес булмаган үзгәрмә йолдыз. Аның ялтыравы +2,31m дән +2,74m кә кадәр үзгәрә.

## Тарих һәм исемнәр
Сагыйд Мәркәб, Әлҗәнеб һәм Әлфәрәс (Андромеда *α*) йолдызлары белән беррәттән Зур дүртпочмак астеризмына керә.
 
Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме Сагыйд ( *әс-са‘ид* — «иңбаш», , ) «Пегасның иңбашы» белдерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Пегас йолдызлыгы
Гафури (авыл)

**Гафури** — Башкортстанның Бүздәк районындагы авыл. Гафури авыл советы үзәге.

2009 елның 1 гыйнварына *Гафури*да 268 хуҗалыкта 702 яши, 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 609 кешенең яшәве мәгълүм.

Элекке атамасы - *Чукраклы* авылы. Халык шагыйре Мәҗит Гафури тууына 60 ел билгеләп үткән вакытта авылга аның исемен кушалар. Бирегә Мәҗит Гафури кымызга дип гаиләсе белән килеп йөргән булган. 2002 елда *1417 км* бистәсе белән берләштерелгән.

## Урамнары
* Вокзал урам — Гафури платформасына тоташа
* Тынычлык урамы
* Яшьләр урамы
* 1 май урамы 
* Эшчеләр урамы
* Мәктәп урамы
### Демография

2002 елгы исәпкә алу барышында биредәге халыкның 37 проценты татар, 35 % башкорт.

## Мәгариф
Урта мәктәп бар. Гафурида Бүздәк балалар йорты урнашкан. 
## Авылның атаклы кешеләре

## Җитештерү тармагы

## Дин
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 7 км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): 9 км
### Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Төркем:Мәҗит Гафури хөрмәтенә аталган объектлар
Лакей (уен)

** Лакей ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Ачык һавада малайлар уйный торган уеннарның берсе. Уенда катнашучыларның һәрберсе ярты метр чамасындагы таяк хәзерли, аның бер башы тотарга җайлы булсын өчен юныла. 10 данә 20 см чамасындагы таякчыклар әзерләнә. Аларның бер башын юнып, шул урынга 100, 200, 300, 400, 500, 600, 700, 800, 900, 1000 саннарын язып чыгалар. Лакейны җиргә кадап булсын өчен, бер ягын очлыйлар. Урамда тигез урын табып, җиргә кечкенә квадрат сызып, лакейларны шунда өеп куялар. Лакейга ыргыту өчен бу квадраттан 4—5 метр ераклыкта чик сызыгы сызалар (лакейларга ыргытканда шуннан якын килергә ярамый).

Балалар лакей өелеп куелган турыдан таякларын уң аяк башларына утыртып, аяк һәм кул ярдәмендә ераклыкка ыргыталар. Аннан һәрберсе үзенең таягы янына барып баса. Кемнең ераграк, кемнең якынрак ыргытуына карап, лакейга ату тәртибе билгеләнә. Иң беренче таягын иң ерак җибәргән кеше квадрат эченнән өелеп куелган лакейларны таяк белән ыргытып чыгара. (Лакейларның квадрат эченнән барысы да чыгып бетмәсә дә мөмкин.) Квадраттан очып чыккан лакейлар кай җиргә төшсә, аны шунда кадап куялар. Билгеләнгән тәртип буенча балалар чиратлашып аларны таяк белән ыргытып аудара баралар. Утыртылган лакейлар беткәч, квадрат эченнән чыкмыйча калганнарын чират буенча бәреп чыгаралар һәм шул рәвешчә ул лакейларны алып бетерәләр. Барысы да алынып беткәч, һәрберсе үзе җыйган лакейдагы саннарны хисаплап чыгара. Кемнең алган лакейларындагы саннарның суммасы күбрәк, шул җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары