Фарыз

**Фарыз** ( færd, бор. төрк. *buyrulmuš (~боерылмыш)*) — ислам дине буенча, һәрбер мөселман эшләргә тиеш булган мәҗбүри гамәлләр. Фарызларны үтәмәү зур гөнаһ булса, аларны инкяр итү кәферлек була, яки бу кешене исламнан чыгара. Фарыз гамәлләр ике төрлегә бүленә.

## Фарыз гайн
*Фарыз гайн* ( *әл-фарз әл-‘әйн*) — һәрбер мөселман башкарырга тиеш булган индивидуаль гамәл. Аңа түбәндәгеләр керә:
# Аллаһының берлеген тану, Аның сыйфатларын өйрәнү.
# Мөхәммәд пәйгамбәрнең Аллаһының кешеләрне туры юлга күндерергә җибәрелгән илчесе икәненә ышану.
# Мөхәммәд пәйгамбәр тапшырган ислам кагыйдәләр Аллаһыдан икәнлегенә ышану.
# Шәһадәтне — ислам формуласын шаһитлар алдында әйтү һәм ислам — Аллаһының соңгы һәм бердәнбер юлы икәнлеген раслау.
# Һәркөн бишвакыт намаз уку.
# Рамазан аенда һәркөн ураза тоту.
# Малы билгеләнгән чиккә җитүченең зәкәт бирүе.
# Мөмкинлеге булган кешегә, гомерендә бер мәртәбә булса да, хаҗ кылу.
# Чәчү, умарта, урман, печәнлекләрдән ярлыларга гошер түләргә тиеш (10 %).
# Фарызга кергән гамәлләрне белү һәм өйрәнү.
# Ирләргә җомга намазына йөрү.
# Аллаһының ихтыярына һәм Ул язган кануннарга буйсыну.
# Шәригатьнең һәрбер карарын чын күңелдән, Аллаһ ризалыгы өчен үтәү.
# Мөмкинлек буенча, Аллаһыны һәрвакыт истә тоту һәм күңелдән чыгармау.
# Шәригать тарафыннан хупланмаган эшләрне эшләмәү.
# Элек кылган гөнаһлар өчен үкенү һәм аларны бүтән эшләмәскә тырышу.
# Табигатьне өйрәнгәндә, аңарда Аллаһының бөеклеген күрү.
# Аллаһының биргән нигъмәтләренә канәгать булу.
# Берәр гамәл кылуга керешкәндә, Аллаһыга тәвәккәл итү.
# Берәр бәлә-каза килсә, бу Аллаһ ихтыяры дип санау һәм сабырлык күрсәтү (Аллаһы турында начар уйлардан саклану).
# Шайтанны дошман дип санау, ул котырткан эшләрне — гөнаһларны эшләмәү.
# Сүз белән һәм һәрбер гамәлдә дөреслек һәм гаделлек ягында булу.
# Мәхкәмәдә шаһит булганда, дөреслекне генә сөйләү, үзгәртеп күрсәтмәү.
# Шәригать хөкемнәрен үтәргә мөмкинлек булсын һәм үзеңне һәм гаиләңне туендыру өчен хезмәт кую.
# Кирәклек буенча киенү.
# Кирәклек буенча ашау һәм эчү.
# Чит мал эләксә, нинди юл белән керүенә карамастан, хуҗасына кайтару.
# Намазны калдырмаска, калса, соңрак каза кылырга.
# Вакытыннан алда, үз теләге белән, уразаны ачучыга колны иреккә җибәрү яки 2 ай ураза тоту.
# Вакытында зәкят һәм гошерне түләмәүчегә соңыннан түләү.
# Вакытында бурычын түли алмаучыга, үлгәнче, варисларына бурычны ул калдырган мирас өлешеннән түләргә әйтеп калдыру.
# Варислар бурычларны тулысынча түләргә тиешләр, мирас итеп берни дә калмаса да.
# Иргә хатынын тәэмин итү, аңа карата гадел булу.
# Иргә хатынына аерым бүлмә яки өй бирү.
# Балаларга ата-анасына карата яхшы мөгамәләдә булу, аларны хөрмәт итү, канәгатьлекләренә ирешү.
# Балаларга әти-әниләрен, әгәр дә алар ярлылыкта булсалар, тәэмин итү.
# Атага яшь балаларын тәэмин итү.
# Кирәк булганда, иргә туганнарының яшь балаларын һәм гарипләрне тәэмин итү.
# Әгәр нәзер әйтсәң, шәригать кануннарыннан чыкмаса, аны үтәү.
# Берәр дини гыйбадәт яки намаз кылырга уйлаган булсаң, аны үтәү.
# Уйланылган эшне эшли алмасаң, колны иреккә җибәрү яки ярлыларны тукландыру.
# Коръән укуны ишеткәндә, барлык эшләрне калдырып тору.
# Иргә чын күңелдән хатынына мәхер бирү.
# Шәригать буенча арусыз — җөнеб булган кешегә госел алу.
# Хатын-кызга күремнән соң госел алу.
# Бала табудан терелүдән соң (40 көн) хатын-кызга госел коену.
# Иптәшләр алдында билгеләнгән фарызларны аңлату.
# Иптәшләр арасында яхшылыклар эшләргә һәм начар эшләрдән тыелуга өндәү алып бару.
# Тыелган эшләрне кылудан тыелу.
# Шәригать ритуалларын (тәһарәт, госел һ.б.) бөтен билгеләнгән тәртибе (фарызы) буенча үтәү.
# Ислам җирен басып алсалар, яки шәһәр камалышта калса, андагы кешеләргә басып алучыларга каршы көрәшү.

## Фарыз кифая
*Фарыз кифая* ( *әл-фарз әл-кифайә*) — фарызның шундый төре, аны җәмәгатьнең бер өлеше үтәсә, башкалар бу гамәлне эшләмәү җаваплылыгыннан котылалар. Әгәр бу фарызны беркем дә үтәмәсә, аның җаваплылыгы (гөнаһы) бөтен җәмәгатькә төшә.

Моңа түбәндәге гамәлләр керә:
# Бөтен шәригать хөкемнәрен тулысынча өйрәнү.
# Надан мөселманнарны ислам шәригатенә өйрәтү.
# Бөтен Коръәнне яттан өйрәнү.
# Җәмгыятькә кирәк булган куллану гамәлләрен җитештерү.
# Караучылары һәм яшәргә акчлары булмаган картларны карау.
# Караучылары булмаган, гарипләр, хәлсезләр, авыруларга ярдәм күрсәтү.
# Ятимнәрне карау.
# Авыруларның хәлен белергә керү.
# Мәетне шәригать буенча юу һәм киендерү.
# Мәет өчен җеназа намазы уку.
# Кабер казу һәм мәетне күмү.
# Сәламгә җавап кайтару.
# Әгәр кеше төчкергәннән соң, «әлхәмдүлилләһи» (Аллаһыга шөкер) дисә, аңа «йәрхәмүкәллаһ» (Аллаһ сиңа рәхимлеген бирсен) дип әйтергә.
# Әгәр Мөхәммәд пәйгамбәр исемен ишеткәндә, яки аны искә алганда, «салләллаһү галәйһи үәссәлам» (Аңа Аллаһының сәламе һәм фатихасы? булсын) дию.
# Җиһадта катнашу.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
## Шулай ук карагыз

* Ваҗиб
* Сөннәт
* Мөстәхәб
* Мөбах
* Мөстәкрәһ
* Мәкруһ
* Хәрәм

Төркем:Ислам
Төркем:Шәригать