open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Габдерәхим Мөслинкин

**Габдерәхим Мөслинкин** (,  — , ) — химик-технолог, ТР Дәүләт бүләге иясе (1994), химия фәннәре кандидаты (1966), ТАССРның атказанган химигы (1989). 1958 дән СССР ФА КФҮ ОФХИдә. 1961-65 тә Эксперименталь хирургия аппаратурасы һәм кораллары ФТИдә лаборатория мөдире. 1965 тән янә СССР ФА КФҮ ОФХИдә: лаборатория мөдире, 1998 дән әйдәп баручы фәнни хезмәткәр. Дәүләт бүләге  димефосфон оригиналь дару препаратын эшләүдә катнашкан өчен бирелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Миңнекәев

**Миңнекәев** — фамилия. 
* Мәсгуть Миңнекәев (1930-2018), нефть-газ тармагы эшлеклесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1969).
* Хатыйп Миңнекәев (1950), җылылык техникасы инженеры.
----
* **[[Миңнекәева]]** 
## Моны да карагыз

## Чыганаклар

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Заһир Исәнчурин

**Заһир Исәнчурин**, Заһир Билал улы Исәнчурин (, *[[1971 ел]]ның [[9 июнь|9 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Зиянчура районы]]*) ― җырчы (*лирик тенор*), Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясенең эстрада төркеме җитәкчесе (2017 елның сентябреннән), «Кәрвансарай» төркеменең элекке солисты, Башкортстанның атказанган һәм халык (2024) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1971 елның (?) 9 июнендә Башкорт АССР Зиянчура районында туган. Әтисе баянда уйнаган. Зиянчура районы административ үзәге Исәнгол авылында интернатта укыган вакытта курайда уйнау белән мавыга (укытучысы БР атказанган мәдәният хезмәткәре Айдар Зиннәт улы Мөхәммәтҗанов).

2007 елда Уфа сәнгать училищесының ялгыз җырлау бүлеген тәмамлаган. Шул ук елда Башкорт дәүләт филармониясендә эшли башлый.  БР атказанган артисты Мәхмүт Нәдершин җитәкчелегендәге «Кәрвансарай» (2014 елдан «Кәрван») танылган фольклор-эстрада төркеменең яңартылган составына артист-вокалист (солист) вазыйфасына кабул ителә. Яңа коллективтагы репертуарны тиз үзләштерә һәм төркемнең әйдәп баручы солистларының берсе була. «Кәрвансарай»  белән яңа концерт программаларында, филармония чараларында, гастроль һәм күчмә концертларда катнаша.

Җырчыга салмак һәм тирән хис белән җырлау хас. Репертуары башкорт һәм татар халык җырларыннан һәм хәзерге композиторларның эстрада әсәрләреннән төзелгән, алар арасында «Сак-Сок бәете», «Башкортларым, уку кирәк», «Ямщик», «Авылкаем», «Идел буе каеннары», «Әселекәй буе» (Ә. Бикташева – Рәис Түләк), «Ая җаным», «Вакыт кадере», «Умырзая» (Илдар Хисаметдинов), «Ландышлар», «Ак кала», «Кил әле син», «Ана көтә улын» (Нәҗип Юлдашбаев), «Күз нурым» (С. Низаметдинов көе) , «Агыйделдән китеп барам» (Р. Миңнуллин – Р. Гыйззәтуллин), «Карлар яуган», «Гаепләмә» (Г. Юнысова – Р. Гыйззәтуллин) һ. б. җырлар бар.

2017 елның сентябреннән ― З. Исәнчурин җитәкчелегендәге яңа эстрада коллективы — төркеме җитәкчесе һәм солист-вокалисты.

З. Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать академиясендә «вокал сәнгате» белгечлеге буенча укый .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2008 – «Бәллүр сандугач» телевизион фестивале лауреаты
* Башкортстанның атказанган артисты
* 2024 ― Башкортстанның халык артисты 

## Шәхси тормышы
Өйләнгән. Хатыны  (1973 елгы, Баймак районы Җанҗегет авылыннан), БР атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат чаралары хезмәткәре (2009), Шәһит Ходайбирдин исемендәге премия лауреаты (2011);   телеканалының директоры, билгеле телевизион проектлар авторы (Ританың кызы Юлия), уллары Муса. .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Исянчурин Загир Билалович.  БГФ имени Х. Ахметова
* ‎Загир Исянчурин. Apple Music
*   «Бөрҗәннең егетләре». Заһир Исәнчурин җырлый. «Курай» ТВ

Төркем:Башкорт җырчылары
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Тенорлар
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан дәүләт филармониясе
Старостин

**Старостин** ― фамилия.
* Александр Старостин (1903―1981), футболчы.
* Пётр Старостин (1936―2012), археолог, ТР Дәүләт премиясе лауреаты (1994).
Төркем:Фамилияләр
Барый Шәфигуллин һәйкәле

**Барый Шәфигуллин һәйкәле**  (*Памятник Бари Шафигуллину, Памятник Бориске*) ― Магадан өлкәсенең Сусуман шәһәренең үзәк паркында 2023 елның 20 октябрендә куелган һәйкәл.

## Тарих
Барый Шәфигуллин (*туган елы билгесез – 1916 / 1917*) ― легендар шәхес, чыгышы белән Вятка губернасы Малмыж өязе Арбор волосте (Татарстанның хәзерге Арча районына керүче) Мирҗәм авылыннан. Яшь чагында ук акча эшләү өчен Бодайбо руднигына чыгып китә. 1912 елда  шаһиты булган. Шуннан соң репрессиядән качып, авылдашы Сафи (*Сафиулла*) Гайфуллин белән Якутиягә китә,  аша Колымага барып җитә, юлда җирле халыктан алтын турында мәгълүмат җыя.

*Моны да карагыз: *

Гомерен алтын эзләүгә багышлаган Барый Шәфигуллин Колыманың беренче алтынын тапкан. Гәрчә ул алтын эзләүчеләрнең рәсми елъязмасында исәпкә алынмаса да,  Барый Шәфигуллинның Колыма алтынын ачудагы әһәмиятен галимнәр һәм геологлар таный.
 
1912 елда Барый җитәкчелегендә дүрт кешедән торган алтын эзләүче старательләр артеле  елгасы (Шелихов култыгы бассейны) буйлап күтәрелә, Югары Колыма елгасының уң кушылдыгы Среднекан елгасы үзәнлегенә чыга. Монда, исемсез инешләрнең берсендә, Барый беренче алтын ком бөртекләрен юган. Шулай итеп, киләчәктә иң зур Колыма алтын районын үзләштерүгә нигез салына. Среднекан елгасы үткеленә «Барый үткеле» (перевал «Борискин») исеме бирелгән 

Барый Шәфигуллин 1916 ел ахыры ― 1917 ел башында тайгада сәер шартларда үлгән. Соңрак ул ачкан шурфтан йөз метр ераклыкта алтын комнарының иң бай ятмалары табылган. Әлеге приискны Барый Шәфигуллин хөрмәтенә «Барый приискы» (русча «Борискин»)  дип атаганнар.

## Тасвирлама
Әүвәл һәйкәл, бронзадан һәм табигый граниттан ясалып, өлкә үзәге Магаданда урнаштырылыр дип уйланылган. Концепция буенча, статуя (*кеше фигурасы*) утырган килеш (*алтын юган итеп*) ясалырга тиеш булган (*фор-эскиз авторы скульптор Евгений Крамаренко*). Статуяны буйга ясау бераз җиңелрәк булганга, Барый фигурасы аягүрә бастырып ясалган.

Өч метрлы бронза һәйкәлнең авторы ― Магадан өлкәсе Рәссамнар берлеге идарәсе рәисе, Россиянең атказанган рәссамы , геология-минералогия фәннәре кандидаты, Төньяк-Көнчыгыш дәүләт университеты профессоры, Россиянең атказанган геологы Юрий Прусс консультант булган. Скульптор Барый Шәфигуллинның кыяфәтен аның замандашлары истәлекләре буенча, тарихи чорга туры китереп күрсәтергә омтыла. Композицияне 2024 елның җәендә тулысынча бизәячәкләр, шуннан соң монументны тантаналы рәвештә ачу булачак.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *Әгъзам Фәйзрахманов*. Алтын тапкан татар ― Арча егете Барый. «Безнең мирас», 2024 ел, апрель, 82-83нче бит.

## Сылтамалар
*   Топ-3 первооткрывателей Колымского золота. Люди Колымы, 19.07.2022 
* В парке Сусумана установили памятник легендарному Бориске. Видео от Утро Магадана, 0:39 
* *Нияз Ахмадуллин*. «Татарское» золото или история Бари Шафигуллина, открывшего золото Колымы. Миллиард Татар, 9.03.2022 

Төркем:Магадан өлкәсе һәйкәлләре
Төркем:2023 елда барлыкка килгәннәр
Андрей Визел

**Андрей Визел** (,  — , ) — галим һәм рәссам, РФА КФҮ Органик һәм физик химия институтның әйдәп баручы фәнни хезмәткәре, ТР Дәүләт бүләге иясе (1994), Татарстанның атказанган һәм техника эшлеклесе. Дәүләт бүләге  димефосфон дару препаратын эшләүдә катнашкан өчен бирелә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз
Рамил Гәрәев

**Рамил Гәрәев** (,  — , ) — фармаколог, медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1992), ТР Дәүләт бүләге иясе (1994), ТР ФА академигы (2007). 1970 дән Казан медицина институтында. Дәүләт бүләге димефосфон дару препаратын эшләүдә катнашкан өчен бирелә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз
Госман Хәбибуллин (1937)

**Госман Хәбибуллин** (,  — , ) —  агроном, авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты (1981), ТР Дәүләт бүләге иясе (1994), РСФСРның атказанган агрономы (1980). 1963 тән Әлки районы *«Актайский»* совхозы агрономы. 1965 тән Лаеш районында: «Комсомольский» (1965-68), «Атабаевский» (1968-70), совхозларында баш агроном, район авыл хуҗалыгы идарәсе һәм райбашкарма рәисе урынбасары (1970-76), «Столбищенский» совхозы директоры (1976-2001). Дәүләт бүләге  «Казанская — 84» һәм «Мешинская — 2» кышка үтә чыадмлы һәм корылыкка чыдамлы уҗым бодае сортларын булдыру һәм кулланышка кертү өчен бирелә.
Урыссу (станция)

**Урыссу** () — Куйбышев тимер юлының Идел-Чулман төбәгенә караган . 

Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
Мәчетле районы татар авыллары

**[[Мәчетле районы]]** (, ) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Урал тавының аргы ягында урнашкан. Административ үзәге — Олы Ыктамак авылы Уфадан 280 км еракта урнашкан.

Районда барлыгы 49 авыл бар, шуларның 11 татар авылы. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган. Татарлар татар теленең урта диалектына караган златоуст сөйләшендә (икенче атмасы — кыйгы сөйәше) сөйләшә. Бу авыллар элеккеге Уфа губернасы Златоуст өязенә караган.

XVII гасырда ук биредә татарлар яшәгән торак пунктлар булган. Төбәкнең күпчелек авыллары пермь татарларын күчерү, шулай ук бирегә мишәрләр — байкыбаш сөйләше вәкилләре һәм Башкортстанның көньяк һәм көньяк-көнбатыш төбәкләреннән казан татарлары күченү нәтиҗәсендә барлыкка килә.

Иң зур татар авыллары: Олы Ака (1999 елда − 1377 кеше) һәм Яңа Мөслим (1255).

Алардан тыш татар авыллары Юлай, Коргат, Урта Ака, Тунгилде, Абдулла, Әләгәз, Кече Кызылбай, Олы Кызылбай һәм Әҗекәй бар.

Юлай, Коргат һәм Абдулла авылларын көнгер татарлары нигезли. Калган авылларда күпчелектә мишәрләр яши, тик көнгер һәм казан татарлары да күченеп утыргач, алар йогынтысында телләре урта диалектка якын тора.

Юкка чыккан татар авыллары юк.

## Искәрмәләр

*
Мәчетле районы
Нотфуллин

**Нотфуллин** ― фамилия.
* Равил Нотфуллин (1993), футболчы (ярымсакчы).
* Рамил Рәшит улы Нотфуллин (1961), 2012 елдан Балтач районы башлыгы.
## Моны да карагыз
* Натфуллин
Төркем:Фамилияләр
Рөстәм Габәшев

**Рөстәм Габәшев** (,  — , ) — археолог, ТР Дәүләт бүләге иясе (1994), тарих фәннәре кандидаты (1978). 1974 тән ТӘһТИдә, 1997 дән ТР ФА Тарих институтында. Дәүләт бүләге ТРның археологик картасын эшләүдә-төзүдә катнашканы өчен бирелә.
## Искәрмәләр
Баймак районы татар авыллары

**[[Баймак районы]]** (, ) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Урал тавының аргы ягында урнашкан.
Районда барлыгы 92 авыл бар, шуларның берсе татар авылы — Юлык.
Авыл 1781 елны Казан өязе Эзмә авылы (хәзеге Татарстанның Саба районы) ясаклы татарлары тарафыннан нигезләнә. Алар биредә Верхнеуральск-Ырынбур трактында башкортлар урынына почта хезмәте алып бару шарты белән урнаша. 1869 елны алтын ятмаларын үзләштерү башлана. Юлыкта алтын ятмалар хуҗалары Рәмиевләрнең штаб-квартирлары була (1918 елга кадәр)..
Юкка чыккан татар авыллары юк.
## Искәрмәләр

*
Баймак районы
Тәлгать Габдерәхимов

**Тәлгать Габдерәхимов** (,  — , ) — агроном, РСФСРның атказанган агрономы (1985).
## Искәрмәләр
Геннадий Пандиков

**Геннадий Пандиков** (,  — , ) — саулык саклау өлкәсе эшлеклесе, йогышлы авырулар белгече, РСФСРның атказанган табибы (1949), медицина фәннәре докторы (1957), профессор. Башкорт медицина институты директоры (1940-1947),  Омск медицина институтының фән буенча проректоры (1958-1959), Бөтенроссия терапевтлар җәмшыяте идарәсе әгъзасы. Бруцеллезга караган фәнни хезмәтләр авторы.
Феликс Камилов

**Феликс Камилов** (,  — , ) — биохимик, медицина фәннәре докторы (1977), профессор (1979), БР ФАнең мөхбир әгъзасы (1991), БР һәм РФнең атказанган фән эшлеклесе (1994, 2001). 1977 дән Башкорт медицина институтында, 1988-1994 тә директор.
Венер Сәхәветдинов

**Венер Сәхәветдинов** (,  — , ) — хирург, БР ФА мөхб ир әгъзасы (1995), медицина фәннәре докторы (1975), профессор (1975), БАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1985, 1990), БРның атказанган табибы (1994). 1967 дән Башкорт медицина институтында: кафедра мөдире, ректор  (1981-86), ректор киңәшчесе. БР Корылтаеның 1-3 чакырылышлары депутаты.

## Искәрмәләр
Альвина Вафина

**Альвина Әхмәт кызы Вафина** (,  — , ) — физик, ТР Дәүләт бүләге иясе (1994), физика-математика фәннәре кандидаты (1972). 1963-67 дә Казан авиация институтында, 1967 дән РФА КФҮ ОФХИдә, 1979 дан әйдәп баручы фәнни хезмәткәр. Дәүләт бүләге «Эчендә фосфор булган ирекле радикалларның электрон парамагнит резонансы» дигән фәнни хезмәт өчен бирелә.

## Искәрмәләр
Фуат Гарифуллин

**Фуат Гарифуллин** (,  — , ) — полимерларның физикасы һәм химик технологиясе өлкәсендә галим, техник фәннәр докторы (1980), профессор (1981), ТАССРның һәм РФның атказанган фән эшлеклесе (1986, 1993), ТР ФАның мөхбир әгъзасы (1992), ТР Дәүләт бүләге иясе (1994), җиңел атлетика буенча СССРның спорт остасы (1970), ТРның атказанган мәдәният эшлеклесе (1996), ТРның атказанган физик культура хезмәткәре (2015). 1959 дан Түбән Тагилда, 1966-70 тә Казан төзүче инженерлар институтында. 19292-66, 1970 тән КХТИдә: кафедра мөдире (1980 нән). Дәүләт бүләге ««Нижнекамскнефтихим»да бутилкаучык, пропилен әчесе һәм стирол җитештерүнең камилләштерүне һәм химик технологиянең теоретик нигезләрен эшләү» дәгән фәнни хезмәт өчен бирелә. Ф. Туишев ис. гармунчылар конкурсы җиңүчесе (1994, 1996), гер спорты буенча ярыланың халыкара категориясе судьясе (2002).
Норлат (станция)

**Норлат** () — Куйбышев тимер юлының Идел-Чулман төбәгенә караган . 

Нигезләнгән көненнән Идел-Бөгелмә, 1921 дән Самар-Зылатаус, 1936 дан Куйбышев, 1949 тән Уфа, 1959 тән янә Куйбышев тимер юлы эчендә.
Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
__ИНДЕКС__
Дәминов

**Дәминов** ― фамилия.
* Генрих Дәминов (1936―1998), җырчы. Р. Г. Дәминовның бертуган абыйсы.
* Дим Дәминов (1942―1994), язучы.
* Руслан Дәминов (1949), җырчы.
----
;Дәминова
* Асия Дәминова (1913―1980), геолог-петрограф, фән докторы, профессор.
Төркем:Фамилияләр
Дуван районы татар авыллары

**[[Дуван районы]]** (, ) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге Мәсәгуть авылы булып тора.
Районда барлыгы 47 авыл бар, шуларның 2 татар авылы. Татарлар татар теленең урта диалектына караган златоуст сөйләшендә (икенче атмасы — кыйгы сөйәше) сөйләшә. Бу авыллар элеккеге Уфа губернасы Златоуст өязенә караган.

Татар авыллары — Өлкенде, Елантуп, мишәрләр — байкыбаш сөйләше вәкилләре һәм Башкортстанның көнбатыш төбәкләреннән казан татарлары (типтәрләр) күченү нәтиҗәсендә барлыкка килә.

Өлкенде Дуван районы территориясендәге иң беренче мишәр авылы. 1762, 1787, 1805 елгы килешүләр буенча морзалар һәм Дуван волостьлары башкортларыннан мәңгелеккә сатып алынган җирдә урнашкан. Башта Кызылъяр авылында яшәгәннәр, соңрак Кызылъяр дигән мишәрләр авылы урынын мордвалар сатып алган, бүгенге көндә ул Михайловка дип атала. Елантуп авылы Өлкенде авылыннан бүленеп чыгып барлыкка килгән, XX гасыр башыннан мөстәкыйль торак пункт була.

Юкка чыккан татар авылы — Бикташ.
## Искәрмәләр

*
Дуван районы
Гаяз Сәхәпов

**Гаяз Сәхәпов**, Гаяз Җәмыйк улы Сәхәпов (*Гаяз Замикович Сахапов, [[1939 ел]]ның [[14 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Әлмәт районы]], [[Яңа Нәдер]] ― [[2024 ел]]ның [[3 май|3 мае]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — инженер-технолог, техник фәннәр кандидарты (1992), профессор (1981), ТАССРның атказанган химигы (1984), СССРның атказанган нефтехимигы (1988), Кол Гали ис. бүләк иясе (1993). 1957-65 тә «Алькеевнефть» карамай чыгару идарәсендә. 1965-97 дә «Нижнекамскнефтехим»да: кишәрлек механигы, цех башлыгы, бутилкаучык заводы баш инженеры (1973-76), бутилкаучык заводы директоры (1976-78), баш технолог (1978-81), баш инженер (1981-85), баш директор (1985-97). 1997-2007 дә «Петрокам» предприятиясенең баш директоры. Дәүләт бүләге ««Нижнекамскнефтихим»да бутилкаучык, пропилен әчесе һәм стирол җитештерүнең камилләштерүне һәм химик технологиянең теоретик нигезләрен эшләү» дәгән фәнни хезмәт өчен бирелә. 

ТАССР/ТР ЮС 12 нче чакырылышы депутаты (1990-1995), ТР халык депутаты (1995-2000).

2024 елның 3 маенда 85 яшендә вафат булган.
## Искәрмәләр
Әлмәтнефть

**Әлмәтнефть** () — «Татнефть» эчендәге карамай-газ чыгару идарәләренең берсе. 1952 ның 1 октябрендә «Бугульманефть» трестының бер өлеше нигезендә *трест* буларак булдырыла. 1945 тән карамай промыслалары идарәсе, 1970 тән карамай-газ чыгару идарәсе (НГДУ)

Идарә эчендә 5 карамай я газ чыгару бүлекчәсе, катлам басымын саклау, күпъяклап әзерләү һәм кудыру, җитештерүгә хезмәт күрсәтү-җиһаз ремонтлау бүлекләре, геология-технология үзәге бар. Идарә балансында «Юность» балалар аланы, «Нефтяник» күптиражлы гәзите тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Татнефть
Чишмә (станция)

**Чишмә** () — Куйбышев тимер юлының Башкортстан төбәгенә караган төен .  сызыкларының бер өлеше.

Нигезләнгән көненнән Самар-Зылатаус, 1936 дан Куйбышев, 1949 тән Уфа, 1959 тән янә Куйбышев тимер юлы эчендә.
Төркем:Башкортстан тимер юл станцияләре
__ИНДЕКС__
Мнир Соколов

**Мнир Сафа улы Соколов** (,  — , ) — җырчы (баритон), Татарстанның халык, РФның атказанган артисты. Днепропетровск, Иваново театрлары, Казан филармониясе солисты. Казан консерваториясенең вокал әзерләү кафедрасы профессор

## Искәрмәләр
Гарифә Буранголова

**Гарифә Буранголова** (,  — , ) — табиб, медицина фәнәре докторы. 1930-40 еллар чигендә Учалы баш поликлиникасы баш табибы. 1941-1945 тә сгышта катнаша, подпоковник дәрәҗәсен ала. Сугыштан сод Бурденко ис. Баш хәрби госпитальдә, 1956-58 да РСФСР Саулык саклау министрлының санитар авиациясеендә эшли.

## Искәрмәләр
Җылаер районы татар авыллары

**[[Җылаер районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының көньягында урнашкан муниципаль административ берәмлек.
Районда барлыгы 57 авыл бар, шуларның 2 татар авылы. Татарлар татар теленең урта диалектына караган минзәлә сөйләшендә сөйләшә.

Татар авыллары — Чуенчы-Чупан һәм Мәчетбар.
Аларга нигез салучылар Уфа губернасы Бәләбәй өязенә караган Чуенчы, Мәләш, Карамалы һ.б. авылларында яшәгән крестьяннар (күбесенчә мишәрләр) булганнар.

Юкка чыккан татар авыллары юк.
## Искәрмәләр

Җылаер районы
*
Tiä Banga

**Tiä Banga** (; çın familiäse — **Kopştale**; *[[1882 yıl]]nıñ [[19 may]]ı, [[Riga]] — [[1957 yıl]]nıñ [[1 ğinwar]]ı, [[Riga]]*) — Latviä teatr aktrisası. Latviä SSRnıñ atqazanğan artistı (*1947*). Yazuçı, şağirä, dramaturg.

## Biografiäse
Häwäskärlär säxnäsendä keçkenädän çığış yasağan. 1902—1904 yıllarda Riganıñ Yaña Latış teatrı aktrisası bulğan, 1906—1907 yıllarda «Apollo» teatrı säxnäsendä çığış yasağan,  belän bergä eşlägän. 1908—1915 yıllarda  uynağan. Teatrnıñ äydäp baruçı aktrisalarınıñ berse bulğan.

Soñraq, 1915—1917 yıllarda Petrograd häm Mäskäwneñ latış teatrlarında eşlägän. 1919 yıldan Sovet Latviäse eşçe teatrı aktrisası, annarı Latviäneñ başqa teatrlarında (Yelgava şähäre teatrı, ) eşlägän.

1934 yıldan pensiädä. Almaniä-Sovet suğışı tämamlanğannan soñ, 1945 yıldan Riganıñ sänğät teatrında säxnä eşçänlegen yañartqan.

Kiñ planlı aktrisa. Drama häm komediä rollären dä uynağan. Şiğirlär, xikäyälär cıyıntıqları, berniçä pyesa häm memuarlar avtorı. Aktrisa ülgäç, anıñ «Minem tormışım» memuarları basılıp çıqqan.

Rigada  cirlängän.

## Ädäbiät

* Театральная энциклопедия. / Глав. ред. С. С. Мокульский. — Т. 1 — : Советская энциклопедия, 1961.

Төркем:19 май көнне туганнар
Төркем:1882 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ригада туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1957 елда вафатлар
Төркем:Ригада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:ССРБ актрисалары
Төркем:Латвия актрисалары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча драматурглар
Төркем:ССРБ драматурглары
Төркем:Латвия драматурглары
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Латвия шагыйрәләре
Төркем:Шәхесләр:Яңа Рига театры
Төркем:Латыш язучылары
Яңавыл (станция)

**Яңавыл ** () — Горький тимер юлының Ижау төбәгенә караган . 

Нигезләнгән көненнән Мәскәү-Казан, 1929 дан Пермь, 1930/31 дән Мәскәү-Казан, 1936 дан Казан, 1961 тән Горький тимер юлы эчендә.
Төркем:Башкортстан тимер юл станцияләре
__ИНДЕКС__
Салават районы татар авыллары

**[[Салават районы]]** (, ) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Урал тавының аргы ягында урнашкан.
Районда барлыгы 60 авыл бар, шуларның 8 татар авылы. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган. Татарлар татар теленең урта диалектына караган златоуст сөйләшендә (икенче атмасы — кыйгы сөйәше) сөйләшә. Бу авыллар элеккеге Уфа губернасы Златоуст өязенә караган.

XVII гасырда ук биредә татарлар яшәгән торак пунктлар булган. Төбәкнең күпчелек авыллары пермь татарларын күчерү, шулай ук бирегә мишәрләр — байкыбаш сөйләше вәкилләре һәм Башкортстанның көньяк һәм көньяк-көнбатыш төбәкләреннән казан татарлары күченү нәтиҗәсендә барлыкка килә.
Иң зур татар авыллары: Нәсибаш, Лаклы, Таймый. Алардан тыш татар авыллары Татар Малаязы, Шәрип, Миәшагар, Чулпан, Черепаново бар.

Шәрип, Миәшагар һәм Нәсибашта күпчеклекне мишәрләр алып тора. Чулпан авылы Миәшагардан бүленеп чыга.

Юкка чыккан татар авылы: Калтай Алга.

## Искәрмәләр

*
Салават районы
Вильямс көллияте

**Уильямс көллият** () — Массачусетс штатындагы Уильямстаундагы шәхси  шәхси гуманитар сәнгать колледжы. Ул 1793 елда ирләр колледжы буларак Массачусетс култыгы провинциясеннән 1755 елда Француз-Индия сугышы вакытында үтерелгән колонист Эфраим Уильямсның поместьесы акчасына нигезләнгән.

Уильямсның төп кампусы Уильямстаунда, Беркширда, Массачусетсның төньяк-көнбатышындагы авыл җирлегендә урнашкан һәм 100 дән артык академик, спорт һәм торак биналарны үз эченә ала. Тавыш бирү хокукы булган 360 укытучы исәпләнә, студентлар һәм укытучылар нисбәте 7:1 тәшкил итә. 2022 елга мәктәптә 2021 бакалавриат студенты һәм 50 аспирант белем алган.

## Искәрмәләр

Төркем:Массачусетс көллиятләре
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Вәис Бәйрәмов

**Вәис Бәйрәмов**,  Вәис (*Вәес*) Вәдүт улы Бәйрәмов (*[[1964 ел]]ның [[19 февраль|19 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Арча районы]] [[Симетбаш]]*) ― композитор, виртуоз музыкант, җырчы, автор-башкаручы, Казан шәһәр филармониясе муниципаль бюджет мәдәният оешмасының концерт бүлеге артист-вокалисты (солисты) (*1999 елдан*).  Татарстан Республикасының   атказанган һәм халык (2024) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 19 февралендә Арча районы Симетбаш авылында өч балалы гаиләдә уртанчы бала булып туган. Абыйсы Вазыйх (Казанда), энесе Фәнис (Симетбашта) бар. Әти-әнисе гади колхозчылар була. Әтиләре 42 яшьтә үлеп китә. Әнисе Мәсхүдә апа мәктәптә җыештыручы булып эшләп, лаеклы ялга чыга. Бабасы Миңлегали баянчы, скрипкачы булган.

1981 елда Яңа Кырлай мәктәбен тәмамлагач, Германиядә армия хезмәте үткән. Казанда тугыз айлык баянчылар курсларын (җитәкчесе Ринат Гыйләҗев) тәмамлаган. 1984―1986 елларда Яңа Кишет мәдәният йортында сәнгать җитәкчесе, Казанда дәүләт сәүдәсе мәдәният сарае каршындагы «Сорнай» фольклор ансамблендә солист булып эшләгән.

1989 елда Казан дәүләт педагогика университетының музыка факультетына укырга кергән һәм уңышлы тәмамлаган (укытучылары Яблонский, М. Нигъмәтҗанов, Р. Халитов, М. Галиев). Казан фольклор үзәгенә вокалист һәм солист-инструменталист сыйфатында эшкә кергән. 1994–1999 елларда музыка мәктәбе директоры, 1999 елда «Казан» милли-мәдәни үзәгенә тавыш режиссеры булып эшкә урнаша, аннары иҗатын Казан шәһәр филармониясендә артист-вокалист (солист) буларак дәвам итә. Хәзерге көндә Казан шәһәр филармониясендә эшли.

Мәктәптә укыганда ук җырлар яза башлый. Иҗат иткән алтмыштан артык җыры бар. Алар арасында «Күңелең сынмасын», «Язгы җыр», «Миләүшәләр», «Кыр чәчәкләре», «Авылым юлы», «Гомеркәем», «Симетбаш авылы җыры» һ.б. бар. Җырларын үзе, коллегалары ― Казан шәһәр филармониясе артистлары, ш.и., Гөлшат Имамиева («Таң атканда тәрәз ачтым»), Рөстәм Асаев, шулай ук Илһам Вәлиев («Сагындыра туган як»), Резидә Төхвәтуллина («Соңгы хат»), Рөстәм Закиров («Күңелең сынмасын»), Бәширә Насыйрова («Моңлану») һ.б. башкара. Дамир Гыйсметдинов белән унбишләп җыр язылган.

## Видео һәм компакт дисклары
* 1998 ― *Йөрәгем моңы*
* 2004 ― *Сихри моңнар*
* 2007 ― *Җырларымда – моңнарым*
* 2012 ― *Әнкәй моңы* һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Бөтенсоюз халык иҗаты фестивале лауреаты
* Фатих Кәрим исемендәге премия лауреаты
* халык музыка коралларында башкаручыларның күпсанлы республика конкурслары җиңүчесе
* Татарстан Республикасының Атказанган артисты
* 2024 – Татарстан Республикасының Халык артисты
 
## Гаиләсе
Хатыны Гөлсем, математика укытучысы. Балалары, оныклары бар. Улы Газиз Ильяс Әүхәдиев исемендәге Казан музыка көллиятен тәмамлаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Бәйрәмов Вәис Вәдүт улы. Симетбаш авыл клубы
*   Оста Татар ― Вәис Бәйрәмов. YouTube видео, 44:56

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Казан шәһәр филармониясе
Төркем:Баянчылар
Татар телендә югары белем бирүче уку йортлары исемлеге

Монда татар теленә бәйле һәм татар телендә профессиональ белем бирү программалар тәкъдим итүче югары уку йортлары исемлеге туплана.

## 
* Казан (Идел буе) федераль университеты — Алабуга институты — Инглиз һәм татар теле һәм әдәбияте укытучысы (очно, 5 ел) / мәктәпкәчә тәрбия (заочно, 5.5 ел) — русча

## [[Бөре (шәһәр)|Бирск/Бөре]]
* Уфа фән һәм технологияләр университетының Бөре филиалы (Бөре социаль-педагогия академиясе нигезендә) — Башкорт, татар һәм мари филологиясе кафедрасы

## 
* Казан (Идел буе) федераль университеты
**  — Габдулла Тукай исемендәге Милли мәдәният һәм мәгариф югары мәктәбе (бюджет)
** Иҗтимагый-фәлсәфи фәннәр һәм массакүләм коммуникацияләр институты — Журналистика һәм медиакоммуникация югары мәктәбе — Милли һәм глобаль медиа кафедрасы
*** Бакалавриат 42.03.02 «Журналистика», профиль «Новые национальная журналистика: мультимедийная журналистика»
*** Магистратура: 42.04.02 – «Журналистика», профиль «Татарская общественно-политическая журналистика» 
* Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты — төзелеш факультеты (бакалавриат, татар һәм рус телләрендә)
* «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе — Гарәп теле укытучысы һәм тәрҗемәчесе (5 ел)

## 
* Максим Горький исемендәге Дөнья әдәбияты институты  — Татар тәрҗемә бүлеге (бюджет)

## [[Стәрлетамак]]
* Уфа фән һәм технологияләр университетының Стәрлетамак филиалы — Башкорт һәм төрки филология факультеты — Татар һәм чуаш филологиясе кафедрасы

## 
* Акмулла исемендәге Башкортстан дәүләт педагогика университеты — Татар теле һәм әдәбияте кафедрасы
* Уфа фән һәм технологияләр университеты — Җирле телләр филологиясе югары мәктәбе — Татар филологиясе һәм мәдәнияте кафедрасы

## 
* Яр Чаллы дәүләт педагогика университеты — Филология һәм Психология һәм педагогика факультетлары — рус-татар һәм инглиз-татар теле һәм әдәбияте укытучысы (очно, 5 ел) / (заочно, 5.5 ел) — русча

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз

Төркем:Татар теле кафедралары һәм факультетлары
Төркем:Белем бирү программалары
Төркем:Татар телле югары уку йортлары
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Казакъстан атналыгы

**«Казакъстан атналыгы»** — Казакъстан, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Казакъстан турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Казакъстан атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Казакъстан һәм Казакъстан мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 29 апрель — 12 май 2024

**Кыйбла:** казакъ, инглиз Википедияләрендә Казакъстан турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
15 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Казакъстан ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Казакъстан атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Казакъстан ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Зөлкарнай Алдамҗар kk
* Байдабәк Төлепбаев kk
* Ермухан Бекмаханов kk
* Фәйзулла Абсәләмов kk
* Карыс Канатбай ru
Корсагаяклылар

**Корсагаяклылар** (Gastropoda) — әкәм-төкәмнәр, моллюсклар тибыннан умырткасыз хайваннар классы.
## Биологик тасвирлама
Корсагаяклыларның үзенчәлекле билгесе — өч өлештән: баш, гәүдә, зур аяклар (табаннар) һәм калпаксыман яки еш кына спиральсыман бормалы (4-5 әйләнешле) кабырчыктан (лайлачларда юк) торучы асимметрияле гәүдә.

Зурлыгы 1 дән 35-45 мм га кадәр.
## Таралуы һәм төрләре
90 меңгә якын төре билгеле, Татарстанда 40 тирәсе.

Алар арасында корсагаяклыларның 3 отрядыннан (аскласстан) 2 вәкиле бар: алсаңаклы һәм үпкә моллюсклары. Алсаңаклы моллюсклар суда яшиләр һәм саңаклары белән сулыйлар. Аларга керүче тереләй тудыручы моллюсклар (Viviparus) — 2 төр, ябылмалы (Valvata) — 3 төр, битинияләр (Bithynia) — 2 төр зур һәм кече сулыкларда яши.

Идел елгасының тамак өлешендәге участоклардан килгән мигрант-литоглиф (Litogliphus naticоides C. Pfeiffer) күп санда таралган төр.

Атмосфера һавасын сулаучы үпкә моллюсклары арасында сулыкларда һәм җир өстендә яшәүче төрләр бар. Күл, елга, сазлык һәм күлләвекләрдә даими яшәүчеләр — гади буа әкәм-төкәме (Lymnaea stagnalis Linne), озынча түгәрәк буа әкәм-төкәме (Lymnaea ovata), кәтүкләр (Plamorbis) һ.б.

Җир өсте үпкә моллюскларына гәрәбә һәм бакча әкәм-төкәмнәре, шулай ук Agriolimax, Limax ыругыннан лайлачлар һ.б. керә.

Алсаңаклы лайлачлар аерым җенеслеләр булса, үпкә моллюсклары исә гермафродитлар.

Корсагаяклыларның күпчелеге үсемлекләр белән туклана, йоткылыкта урнашкан махсус органнары «кыргычлары» ярдәмендә азыкны кыра һәм ваклый.

Су моллюсклары күлләрне үсемлекләр белән капланудан саклый. Җир өсте әкәм-төкәмнәре урманнарга һәм урман хуҗалыгына зыян китерә.

Буа әкәм-төкәмнәре, тереләй тудыручы моллюсклар, саз-буа әкәм-төкәмнәре һ.б. хайван һәм кеше паразитларының арадаш хуҗалары (тасма суалчан, бавыр имгеч суалчан; описторхис суалчаны һ.б.).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Онлайн — энциклопедия Tatarica

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Корсагаяклылар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Биология
Татарбай (Рязань өлкәсе)

**Татарбай** (рус. *Торба́ево*) — Рязань өлкәсе Касыйм районында урнашкан авыл. Татарбай авыл җирлеге административ үзәге.

## Географиясе
Татарбай авылы Касыйм шәһәреннән төньяк-көнчыгышка 11 км ераклыкта, Макарье елгасының сул ярында урнашкан.

## Халык саны

Авылда татарлар (4%), руслар (96%) яши.

## Шәхесләр

## Тарихы
Революциягә кадәр *Олы Татарбай* һәм *Кече Татарбай* авыллары Рязань губернасы Касыйм өязе Татар волостенә кергәннәр.

Касыйм татарлары авылларының *ак аймак* төркеменә караган.

Татар авылы XX гасырның 60 елларына ук таралып беткән диярлек.

## Ислам дине
Руханилар ведомостьлары буенча мәчет 1843 елда төзелгән. XIX гасыр ахырында мәчеткә Колчык авылы халкы да кергән (барлыгы 627 кеше). Имам булып Бикбулатовлар торган.

## Искәрмәләр

Төркем:Касыйм татарлары авыллары
Төркем:Касыйм районы торак пунктлары
Гирохронология

**Гирохронология** () — кояш кебек аз массалы йолдызның әйләнү чоры буенча яшен бәяләү ысулы. Термин грек сүзләреннән килеп чыккан gyros, chronos һәм logos, алар якынча *әйләнү*, *яшь* һәм *өйрәнү* дип тәрҗемә ителә. Ул 2003 елда Сидней Барнс тарафыннан йолдыз яшьләрен алуның тиешле процедурасын тасвирлау өчен уйлап табылган, һәм 2007 елда ул эмпирик формада киң үсеш алган.
thumb|right|300px|Кояш

Метод Эндрю Скуманич () аңына нигезләнгән, йолдызның әйләнү чарасы (v sin i) йолдызның яше белән кими бара. Гирохронология йолдызның әйләнү күчәре билгесез авышлыгына бәйле V sin i параметры урынына P йолдызның әйләнү чорын куллана. аерым алганда, бу ысул йолдызның әйләнүенә массаның җитди бәйлелеген исәпкә ала, моның турында гиаданың таралган йолдызлар тупланмасында эшләү чорында әйләнүне билгеләү белән иртә эш шаһитлык бирә. Бу ике яхшырту гирохронология белән тәэмин ителгән яшьләрне төгәл билгеләүне шактый арттыра. Йолдызның яшен тиешле бәяләү гирохронологик яшь буларак билгеле.

Гирохронология нигезендә яткан төп идея шунда ки, төп эзлеклелекнең салкын йолдызының P әйләнү чоры аның яше t һәм массасы M (яки төс күрсәткече кебек туры килгән прокси-параметр) детерминированный функциясе булып тора. Әйләнүнең җентекле бәйләнешләре шундый ки, периодлар билгеле бер яшь һәм масса функциясенә p=P(t, M) тиз кушылалар, хәтта йолдызларның рөхсәт ителгән башлангыч кыйммәтләр диапазоны булса да. Шуңа күрә салкын йолдызлар өч үлчәмле Параметрлар киңлеген генә (масса, яшь, период) биләми, ә аның урынына бу киңлектә ике үлчәмле өслеген билгели. Димәк, бу үзгәрешлеләрнең икесен үлчәү өченчесен бирә. Бу зурлыклардан масса (яки прокси-параметр, мәсәлән төс күрсәткече) һәм әйләнү чоры үлчәү өчен җиңелрәк үзгәрешле булып тора, йолдызның яшен билгеләүне тәэмин итә, ә башка очракта аны исәпләү бик авыр.

Әйләнү һәм яшь арасындагы бәйләнеш башта Сорен мейбом () һәм аның хезмәттәшләре миллиард еллык йолдызлар тупланмасында әйләнү чорын үлчәп. Йолдызларның яше инде билгеле булганлыктан, тикшерүчеләр йолдызның яше һәм аның әйләнү чоры арасындагы бәйләнешне таба алганнар. NGC 6819 тупланмасындагы 30 салкын йолдызны өйрәнү, аның яше 2,5 миллиард ел, борынгырак йолдызлар өчен яшь мөнәсәбәтләрен бәяләргә мөмкинлек бирде. Бу нәтиҗәләрне кулланып, Галактика кырындагы күп санлы салкын йолдызларның яшен 10 % төгәллек белән билгеләргә мөмкин.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

## Сылтамалар
* 
* 

* 
* 

* 
* ¿Qué edad tienen las estrellas? (Astroseti.org)
* Open Star Clusters // SEDS Messier pages
* A general overview of open clusters
* Open Clusters — Information and amateur observations 

Төркем:Космос
Төркем:Фән
Зырянка (Колыма кушылдыгы)

**Зырянка** -  Россия Федерациясенең Саха (Якутия) Республикасында урнашкан елга, Колыманың сул кушылдыгы.  Елганың озынлыгы 299 км, дренаж бассейны мәйданы 7310 км²  . Ул Гармычан һәм Момский таулары арасында барлыкка килә, Сибик елгасы кушылган урыннан астарак, Колыма тигезлегендә ага. Кар һәм яңгыр белән сулары белән туена. Октябрь урталарында катып, май ахырында ачыла  . 

## Ачылу тарихы
Елганың бассейны 1644 елда Михаил Стадухин җитәкчелегендә рус казаклары тарафыннан ачылган. Ул сугышчы чукчалар турында беренче булып мәгълүмат язып алган. 1647-1648 елларда яңа җирләр эзләү эшләре алып барыла. 

## Ландшафт
Рельеф нигездә термокарст формалы. Ярлары алтын һәм төрле минераллар ятмалары булган калкулыклар һәм кыялар белән уратып алынган. Ара-тирә тау тундрасы белән урман тундрасы күренә. 

## Флора һәм фауна
Елга авызына якынрак урыннарда куаклар, үләнчел тундра һәм боланнар утлап йөргән яфраклы сирәк агачлар үсә. Уртача температурасы 10 градустан да артмаган җәй, җилле һәм буранлы озын салын кышлар елга бассейны тереклегенә зур тәэсир ясый. Елгада муксун, горбуша, кет, сиг, омуль, сельдь балыгы, кәрәкә һәм бик күп башка төр балыклар яши.

## Искәрмәләр
Сосмак мәчете (Удмуртия)

**Сосмак мәчете** () ― Удмуртиянең Можга районы Сосмак авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Россия мөселманнары Үзәк Диния нәзарәте составындагы Удмуртия мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте карамагында.

## Тарих
Авылга 1880 елда хәзерге Киров өлкәсе Нократ Аланы районы Сосмак авылыннан күчеп килгән 5 кеше нигез салган, соңыннан гаиләләре дә күченеп, авыл зурайган. Авылда ике мәчет эшләгән чаклар да булган.

1890 елда агач мәчет төзелгән. Мәзин булып хәзерге Киров өлкәсе Малмыж районыннан Мөхәммәтша исемле кеше эшләгән. 1930-елларда, күмәкләштерү башлангач, мәчет ябылган. 1935 елда мәчетнең манарасын читтән килгән руслар кисеп төшергән. Бинада  башта ясле, аннары мәктәп урнаштырылган, 1958―1999 елларда бина авыл клубы итеп файдаланылган (*яңа мәчет каршында урнашкан иске мәчет бинасы әлегә исән, ләкин җимерелеп бетеп бара*). Совет чорында, авыл мөселманнары намаз укыр өчен, чәй эчәргә дигән сылтау белән, бер-берсенең өенә җыела торган булган.

## Яңа заман
Яңа (авыл тарихында бишенче) мәчет бинасын төзү тәкъдиме белән тумышы белән Сосмакныкы булган, озак еллар «Восход» колхозын җитәкләгән депутат Рифнур Галиев чыккан. Колхоз рәисе булып эшләгәндә, Тәлгать Мәүлидов әлеге эшкә ныклап алына. Уртак көч, авылдашлар тырышлыгы белән мәчетне 1994 елда, бер ел эчендә диярлек, салып чыгалар.

## Имам
Авылның имамы ― Миндабарис улы Фәнис хәзрәт Гарипов (1963 елгы), тумышы белән Сосмак авылыннан, Ижауның үзәк мәчетендә дини белем алган. Армиядә хезмәт иткәннән соң,  Пермь шәһәренә кайтып, укырга кергән. Гаилә коргач, 26 ел Ижау шәһәренең Ленин районы сак бүлегендә эшләгән. Гаиләсе белән Сосмакка 2019 елда кайтып төпләнгән, дини вазыйфаларны башкарырга керешкән. Хатыны Раушания ― тумышы белән Ижауныкы, заводта, соңыннан балалар бакчасында пешекче булып эшләгән, намазга баскан. Авылда ислам дине нигезләрен Фәнис хәзрәт ир-атларга мәчеттә өйрәтсә, хатын-кызларга Раушания Гарипова белем бирә. Уллары Фәнзил, кызлары Айгөл. Фәнзил Казанда дини гыйлем алган, бүгенге көндә Ижау Җәмигъ мәчетендә эшли. 

1930 елда Сосмак авылында туган Хәйдәр Билал улы Закиров 2006 елдан Пычас авылы (1960―1997 елларда штб) мәчете имамы булып тора. 
## Моны да карагыз
* Удмуртия мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте
* Пычас мәчете

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Удмуртиянең Можга районында бердәнбер татар авылы турында: Зур тарихлы кечкенә авыл. Татар-информ, 26.04.2024
*  *Фагыйлә Шакирова*.   30 мең пенсия алучы әбиләр! Татар авылы нигә үлә? Удмуртиянең Можга районы Сосмак авылына сәяхәт!  4.10.2021. YouTube видео, 24:54
*  СОСМАК безнен авыл ВКонтакте

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Удмуртия мәчетләре
Төркем:1994 елда төзелгән мәчетләр
Табигыйлек презумпциясе

**Табигыйлек презумпциясе** — әгәр һәм бары тик әгәр дә барлык табигый/билгеле аңлатмалар да бетсә генә табигатьнең теләсә нинди күренешен ясалма дип санарга кирәк дигән принцип. Астрофизик тикшеренүләрдә Оккам бритваларының бер чагылышы.

Астрофизик Иосиф Шкловский тарафыннан 1971 елның көзендә Әрмән ССР Фәннәр академиясенең Бюракан обсерваториясендә узган Совет-Америка симпозиумында теләсә кайсы объектны һәм күренешне космоста тикшергәндә төгәл үтәлергә тиешле принцип буларак тәкъдим ителә һәм барлык катнашучылар тарафыннан кабул ителә.

## Ярдәм
Табигыйлек презумпциясе тарафдарлары, ул фәннең җирдән тыш цивилизацияләр проблемасы белән бәйле булган өлешен прожекторлыктан һәм мифотворчестводан яклау булып хезмәт итә, дип раслый.

## Тәнкыйть
Табигыйлек презумпциясен берничә тапкыр тәнкыйтьлиләр, чөнки нинди дә булса күренешнең табигый аңлатмалары бөтенләй диярлек бетә алмый (мәсәлән, Җирдән тыш цивилизация вәкиле белән турыдан-туры очрашу һәм аралашу галлюцинация, «ВЦ вәкиле» нең кеше «яшерен лабораториясеннән» килеп чыгуы, мистификация һәм шуңа охшашлар белән аңлатыла ала). Җирдән тыш тормышның барлыгы гипотезасына каршы килүчеләргә бу Галәмдәге теләсә кайсы объект/күренеш өчен әлеге объект/күренешнең табигый яки кеше чыгышы булуын « доказательли» торган аңлатма табарга мөмкинлек бирә.

## Мәдәнияткә үтеп керү
Табигыйлек презумпциясе Павел Амнуэль, Рэй Брэдбери һәм башкалар кебек фантастик язучыларның әсәрләрендә каралган.

## Моны да карагыз

* SETI
* Антропоцентризм

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Кардашев Н. С. О стратегии поиска внеземных цивилизаций // Астрономический журнал, М.: Наука, 1979. С. 252—274
Terrestrial Planet Finder

**Җир тибындагы планеталар детекторы** () — NASAның Җир төркеме планеталарына охшаш экзопланеталар эзләп, башка йолдызларның тирә-ягын тикшерә алган космик телескоп төзү проекты. Проектны гамәлгә ашыру мондый объектларны Галактиканың якын тирәсендә ачыклау, шулай ук аларның атмосфера тышчаларының химик үзлекләрен һәм составын билгеләү мөмкинлеге бирер иде.

Проект күп тапкырлар кичектерелә һәм нәтиҗәдә гамәлдән чыгарыла/

## Тарих
2002 елның маенда NASA TPF миссиясен гамәлгә ашыру буенча ике концепция сайлый. Аларның һәрберсе җир орбитасында экзопланеталарның ата-ана йолдызларыннан чагылыш тапкан яктылыкны теркәп бара алырлык телескоплар урнаштыруны күздә тоткан. 2004 елның маенда ике концепция дә алга таба үсеш өчен кабул ителә, ә 2007 елның 31 гыйнварында алар АКШ Сенаты каравына кабул ителә, әмма соңыннан кичектерелә. Проектлар тиешле исемнәр ала: TPF-I һәм TPF-C.

### TPF-I
Инфракызыл интерферометр, бер платформада урнашкан күп кенә кечкенә телескоплардан тора. Бергәләп, бу бер зур, көчле телескоп эффектын бирә. TPF-I нульле интерферометрия технологиясен кулланырга тиеш булган (), ул шулай итеп берничә телескоп сигналын берләштерергә мөмкинлек бирә, шулай итеп Йолдыз күпкә тоныграк планета гына калган рәсемнән алып ташлана.

### TPF-C
Күренгән яктылыкны күзәтү өчен Коронограф охшаш Хаббл орбиталь телескобының көзге диаметрыннан 34 тапкыр зуррак булган зур телескоп. Бу аларның ата-ана йолдызлары янында экзопланеталарның тонык чагылышлы яктылыгын теркәргә мөмкинлек бирер иде.

2008 елның июленә ике проект та Сенатта хупланмаган һәм гамәлгә ашыруның төгәл датасы булмаган. Европа космик агентлыгының DARWIN дип аталган шундый ук проекты бар, ул да гамәлгә ашыру өчен хупланмаган.

2011 елда НАСАның киләсе унъеллык проектларына күзәтүендә SIM миссиясе белән беррәттән проект искә алынмый.

## Төп 10 максат исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Membrana
* Компьюлента
* NASA Planet Quest: Terrestrial Planet Finder 
* Terrestrial Planet Finder Mission Profile
* Canceling NASA’s Terrestrial Planet Finder: The White House’s Increasingly Nearsighted «Vision» For Space Exploration
* Congressional Inaction Leaves Science Still Devastated .
* Canceling NASA’s Terrestrial Planet Finder: The White House’s Increasingly Nearsighted «Vision» For Space Exploration
* Congressional Inaction Leaves Science Still Devastated. Planetary Society (2006-11-26).
* Current status of TPF development work (March 2007)
* Interferometric Nulling at TNO
* Planet Imager (PI)

Төркем:Космик телескоплар
Төркем:Астрономик интерферометрлар
Төркем:Галактик астрономия
Төркем:Космос
Төркем:Астрономик проектлар
Космос-208

**Космос-208** — күкнең гамма-нурланышын үлчәү өчен өстәмә урнаштырылган (модульдә фән) аппаратурасы белән Зенит-2 м тибындагы оптик разведка иярчене.

## Кораллары
Спутникның фәнни инструментларының бергә дүрт газ (90 % ксенон, 10 % метан) пропорциональ исәпләгечләрдән торган рентген энергия диапазоны спектрометры (250 кэв) счетчиклар өчен анти туры килү системасы буларак кулланыла. Спектрометрның гомуми нәтиҗәле мәйданы якынча 270 см² тәшкил итә. Спектрометр коллиматор астына 32 почмак минуты х 18 градус урнаштырылган.

Космос-208 спутнигындагы Гамма спектрометр >50 МэВ энергиясе булган гамма квантларны теркәү өчен билгеләнгән булган. Инструмент Протон-1 һәм Протон-2 спутникларында урнаштырылган приборларның яхшыртылган варианты булып тора. Космос-208 спутнигында телескоп ике черенков исәпләгечләреннән тора, аларның нурланыш күләме плексигласс (өске исәпләгеч) һәм әйләнмәле пыяла (төбәк исәпләгеч) була. Счетчиклар төп детекторлар өчен туры килмәүче саклау булып хезмәт итүче пластик сцинтиллятордан ясалган тышлыкка урнаштырылган. Черенков исәпләгечләре өчен «гамма квантлар конвертерлары» булып CSI (Tl) кристаллының 4 мм катламы һәм өске детекторның нурланыш күләменең алгы стенасына урнаштырылган 2 мм катламы хезмәт итә. Югары детектор сыйфатында Сцинтилляцион исәпләгеч урынына черенков исәпләгечен куллану зарядлы кисәкчекләргә селектив сизгерлекне шактый яхшыртырга мөмкинлек бирә.

## Төп нәтиҗәләр
Гамма-телескопның гомуми нәтиҗәле эш вакыты, Спутникның Җирнең радиация билбауларында булу чорын фильтрлаганнан соң, нибары 152 сәгать тәшкил итә. Шуңа күрә, инструмент тарафыннан теркәлгән гамма-квантлар саны аз булган. Космос-208 иярченендә гамма-телескопны үлчәүнең ышанычлы нәтиҗәсе булып 50-1600 МэВ диапазонында күкнең өстән яктылыгына югары чикләр алу булган: . Космос-208 спутнигында экспериментта алынган югары чикләр кыйммәтләре башка приборларны үлчәү нәтиҗәләре белән, шул исәптән якынча шул ук вакытта эшләгән Американың OSO-3 спутнигын күзәтү ел нәтиҗәләре белән килешә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* 
*
Сервейер-7

**Сервейер-7** — НАСАның Сервейер программасы буенча җибәрелгән җиденче һәм соңгы автомат ай станциясе. 1968 елның 7 гыйнварында старт ала, шул ук елның 10 гыйнварында Тихо кратерыннан 25,6 км төньякка таба төшә. Сервейер-7 җиргә ай өслегенең 21 091 рәсемен тапшыра.

## Очыш программасы
Сервейер-7 айга йомшак утыртуны гамәлгә ашырган сервейер сериясендәге бишенче космик аппарат була. Очыш программасына:

* ай диңгезләреннән ерак булган өлкәдә йомшак кына җиргә төшү, җирнең фотосурәтләрен һәм элеккеге аппаратлардан нык аерылып торган туфрак үрнәкләрен тәэмин итү;
* төшү урынын телевизордан алыгыз;
* химик элементларның чагыштырмача таралуын һәм ай туфрагындагы магнит матдәләренең күләмен билгеләргә;
* ай туфрагы белән манипуляцияләү;
* төшү динамикасы турында мәгълүмат алыгыз;
* радио һәм инфракызыл диапазоннарда туфракның чагылыш сәләте турында мәгълүмат алу;
* лазер элемтәсе буенча экспериментлар үткәрү.

## Приборлар һәм кораллар
* Панорама телевизион камера
* Радиолокацион альтиметр
* Альфа-анализлаучы
* Доплер радиолокаторы
* Туфракның механик үзлекләрен өйрәнү өчен ковш-капчыклы чыгару механизмы
* Ай туфрагында магнит матдәләрен табу өчен өч магнит
* Стереоскопик пар фотолар алынган көзге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* Surveyor 7 panorama, reprocessed
* Surveyor Program Results (PDF) 1969
* Surveyor Program Results (Good Quality Color PDF) 1969
Аполлон-5

**Аполлон-5** () — ай модуле белән Аполлон сериясендәге космик корабның икенче очышы. Эксперименталь очыш пилотсыз режимда узган.

## Очыш бурычлары
Аполлон-5 миссиясе ай модулен ачык космос шартларында сынаудан гыйбарәт. Аерым алганда, модульнең двигатель җайланмалары тикшерелә, аларда төшү һәм күтәрелү өчен аерыла торган баскычлар була. Шул ук вакытта, утырту баскычы көйләнә торган тарту белән ракета двигателе кулланылган беренче баскыч була.

## Эмблемасы
Эмблемада ай модуле утырту баскычын төшереп җибәргәндә күрсәтелгән. Модульнең уң ягында ай сурәтләнгән. Әлеге проект өчен эмблеманы Grumman Aircraft компаниясендә ясаганнар, ул Ай өслегенә кешеләрне төшерер өчен билгеләнгән ай модулен проектлаган һәм төзегән.

## Очыш
Ай корабы белән Сатурн-1б SA-204 Ракета-ташучысы (гомуми авырлыгы 14 380 кг) 1968 елның 22 гыйнварында 22:48:09 UTC сәгатьтә старт ала. Кораб ИСЗ орбитасына перигее биеклеге 163 км, апогее 222 км ай модуле адаптердан аерылгач, модуль 167 х 222 км орбитасында була.

Сынаулар кысаларында ай корабының утырту баскычының сыеклык ракета двигателе ике тапкыр кулланылырга, ай корабының баскычларын аерып куярга, ай өслегеннән икенче баскыч күтәрелгәндә двигатель җайланмасының эш шартларын модельләштерергә каралган.

Тимер юлны беренче тапкыр эшләтеп җибәрү уңышсыз була: двигатель планлаштырылган 38 секунд урынына нибары 4 СЕКУНД эшли. Алдагы ике кертү Яхшы үтте. Очыш двигатель җайланмасының сынаулары да уңышлы үтә. Ай корабының ИСЗ орбитасында очыш сынаулары 8 сәгать дәвам итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Раздел о полёте «Аполлона-5» на сайте NASA
*  
* 
* 
* 
*  
* 
*