open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ruhallah Xömäyni

**Ruhallah Xömäyni** yä **Ruhallah äl-Musawi äl-Xömäyni**  (1902-1989) (farsı *روح الله موسوی خمینی‎ *)  - İran säyäsi eşleklese, böyek ayätallah, 1979 yılğı İrannıñ İslam inqıylabınıñ citäkçese. İran yuğarı citäkçese 1979-1989 yıllarda.

## Tärcemäi xäl

**Kuma** şähärendä uqıtuçı bulıp eşlägän.

1963 yılda İran şah rejimına qarşı bula.

1963 yılda qulğa alına.

1964 yılda Törkiägä sörgengä cibärelä.

1978 yılda Pariskä  sörgengä cibärelä.

1979 yılda İran İslam inqıylabın citäkli. Şah ildän qaçqannan soñ Xömäyni İranğa qayta.

1979 yılda yaña qabul itelgän İran Konstitutsiäse buyınça İran İslam Cömhüriäteneñ Yuğarı citäkçese bula.

1989 yılda M. Gorbaçovka şäxsi xatnı cibärä, anda kommunism, ateizm ideologiäsennän baş tartırğa çaqıra.

1988 yılda Ğiraq belän suğışnı tuqtatırğa rizalaşa.

1989 yılda yöräk awıruınnan ülä.

Anıñ cenazasına 10 mln. keşe kilä.

2008 yılda Xömäyni yazğan "Wasiät" kitabı Penza rayon mäxkämäse tarafınnan tıyıla, şul waqıttan Rusiädä ekstremist ädäbiät bulıp sanala.

## Sıltamalar

*    Имам Хомейни и духовное возрождение. Материалы Международного конгресса, посвященного столетию со дня рождения имама Хомейни. (Москва, 9-10 марта 2000 г.)
*    Willett E.C. Ayatollah Khomeini. 2004.
*    Hoveyda F. The Shah and the Ayatollah: Iranian mythology and Islamic Revolution. 2003.

Төркем:Шәхесләр:Иран
Ğäli Xamänäi

**Ğäli Xamänäi** yä **Säyed Ğäli Xösäyeni Xamänäi** (farsı سید علی حسینی خامنه‌ای‎  , ) - (1939 - 2026) - İrannıñ Yuğarı citäkçese (Rahbar) 1989 - 2026 İran prezidentı (1981-1989), Ruhallah Xomeyni yaqın köräştäşe.

## Tärcemäi xäl

Ğäli Xösäyeni Xamänäi 1939 yılda **Mäşhäd** şähärendä tuğan, äzärbaycan millätennän. Säyed ıruğınnan çığa.

1957 yılda **Kum** şähärendä Ruhallah Xömäyni belän tanışa.

1964 yılda **Bircänd** qalasında qulğa alına.

1963-1975 yılda 5 tapqır törmägä elägä.

1979 yılğı İran İslam inqıylabında aktiv qatnaşa.

1979 yıldan *Comğa namazı citäkçese*.

1981 yılda partizan oyışması anı ütermäkçe bula.

1985 yılda prezident itep saylanğan.

1989 yılda İslam inqıylabı citäkçese Ruhallah Xomeyni ülgännän soñ İran Yuğarı citäkçese bulıp saylana.

## Qaraşlar

Ğäli Xamänäi AQŞ imperiäçel säyäsäten tänqitli, ayıruça İsrailne  yaqlaw öçen, häm Ğiraqqa qarşı höcüme öçen.

Ayatullah Xamänäi İsrail qanunsız basıp aluçı rejimğa bularaq qarıy.

Fälästin bäysezlegen häm qorallı köräşne yaqlıy.

## Sıltamalar
*  http://www.leader.ir/ 
* Официальный сайт на русском языке
* Информационный блок офиса Али Хаменеи
* А.Хаменеи: СБ ООН не должен рассматривать ядерное досье Ирана
*  Мөфти Камил хәзрәт Сәмигуллин Иран халкының кайгысын уртаклашты. Татар-информ, 1.03.2026

## Monı da qaragız
* Moctaba Xamänäi

Төркем:Иран сәясәтчеләре
Төркем:Иран президентлары
Төркем:Иран аятуллалары

Төркем:Шәхесләр:Иран
Чыпчыклар

**Чыпчыклар** () — чыпчык кошлар семьялыгының кошлар ыругы. Кыска койрыклы һәм кыска көчле томшыклы вак кошлар.

## Төрләр
Элек Советлар Берлеге җирләрендә 7 төрләрне билгеләнгән: йорт (*Passer domesticus*), Һиндстан (*Passer indicus*), басу (*Passer montanus*), кара түшле (*Passer hispaniolensis*), җирән (*Passer rutilans*), саксаул (*Passer ammodendri*) һәм чүл чыпчыклары (*Passer simplex*). Хәзер исә Һиндстан чыпчыгыны йорт чыпчыгының төрчәсе (*Passer d. indicus*) буларак исәплиләр.

Чыпчыклар – төрле шартларда яшәргә җайлашкан кошлар. Алар көньякта да , Себердә дә , Африка һәм Америкада да яшиләр. Ояларын тәрәзә башында , йорт кыегында, абзарда , ярдагы тишекләрдә , агач куышында, ташландык сыерчык оясында коралар. 

Кошлар – Җир йөзенгдә иң күп таралган тереклек иясе. Хәзер аларның 9 меңгә якын төре бар , җирдә барлыгы 100 млрд. чамасы кош яши. Русиянең иксез – чиксез киңлекләрендә 700 ләп төр кош бар. Татарстанда исә җәй көннәрендә 200 дән , ә кышын 40 төрдән артык кош очратырга мөмкин.

Төркем:Чыпчык кошлар
Яубүләк

* Яубүләк (Аскын районы) — Башкортстанның Аскын районында урнашкан торак пункт.
* Яубүләк (Салават районы) — Башкортстанның Салават районында урнашкан торак пункт.
Lütsiä

{{Orphan|date=апрель 2014
= Kürenqle şäxeslär == 
* Lütsiä Farsina — tatar teatrı säxnäseneñ «yoldızı». 
* Lütsiä Xämitova — Ğäliäsğar Qamal isemendäge Tatar däwlät akademiä teatrı artistı.

Төркем:Татар исемнәре
Чукырлар

**Чукырлар** () — тау чыпчыгы кошлар семьялыгының кошлар ыругы. Аларның чалыш томшыгы һәм ябышкак теле ылыслы агачларның күркәләреннән орлыкларын чыгаруга җайлашкан. Уңышлы елларда кышын да бала чыгаралар. Ауразия, Төньяк Америка һәм Төньяк Африканың ылыслы урманнарында очрыйлар.

## Төрләр
* Чыршы чукыры (*Loxia curvirostra*)
* Нарат чукыры (*Loxia pytyopsittacus*)
* Ак канатлы чукыр (*Loxia leucoptera*)
* Гаити чукыры (*Loxia megaplaga*)
* Себер чукыры (*Loxia sibirica*)
* Шотландия чукыры (*Loxia scotica*)

Татарстанда чыршы чукыры, нарат чукыры һәм ак канатлы чукыр очрый.

Төркем:Тау чыпчыгы кошлар
Норма (Ошторма кушылдыгы)

**Нурминкә (Норма)** — Россия территориясе, Татарстан биләмәләренең Көнчыгыш Чулман алды елгасы, Оштырма елгасының сул як кушылдыгы (Нократ елгасы бассейны).
## Тасвирлама
Озынлыгы 20,9 км, бассейн мәйданы 107,9 кв. км. Кукмара районы территориясе буйлап ага. Нормабаш авылыннан көньяк-көнбатышка таба 2,5 чакрым ераклыкта бәреп чыга,тамагы Кукмара шәһәренең көньяк-көнчыгыш читендә урын ала.

Су башының абсолют биеклеге - 160 м, тамагы - 69 м. Киңлеге, агым тизлеге, тирәнлеге зур түгел. Нурминкәнең су җыю өслеге яссы яисә аз тармаклы аерым калкулыкларга бүлгәләнгән тигезлектән гыйбарәт (җирнең абсолют биеклеге 175-220 м). 

Геологик яктан караганда, су җыю өслегенең төп өлеше Пермь системасының татар ярусы токымнарыннан тора. Нурминкә үзәне асимметрияле: сул ярлары текәрәк тора; урыны-урыны белән нарат, чыршы, юкә, өрәңге, каенлы катнаш агачлыклар сакланган. Су җыю өслегенең урман белән капланышы 5%. 

Үзәннең уң битләре, нигездә, сөзәк, авыл хуҗалыгы культураларын үстерү өчен файдаланыла. Нурминкәнең су җыю өслегендә озынлыгы 5 км га кадәр булган бик күп чокырлар, бар, аларның интенсив үсүенә территориянең көчле (90 м га кадәр) эрозиясе, текә балчыклы тау битләре булу һәм бассейнның күпчелек өлешендә урман булмау тәэсир итә. Сулык бормалы, тармакланмаган.

Нурминкәнең озынлыгы 0,9 дан 4,7 км га кадәр булган 16 кушылдыгы бар, аларның күпчелек өлеше уң як. Елга челтәре куелыгы 0,49 км2. Туенуы катнаш, күбесенчә кар сулары исәбенә. Җир асты сулары белән туену модуле 0,5–1 л/с·км2. Елганың гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Еллык агымның 80% ка кадәре язгы ташу чорына туры килә. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 120 мм, ташу агымы катламы 98 мм. Язгы ташу, гадәттә, март ахырында башлана. Елга ноябрь уртасында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,085 м3/с.

Суы язын йомшак (1,5–3 мг-экв/л), кышын һәм җәен чагыштырмача каты (3–6 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 200–300 мг/л, кышын һәм җәен 700–1000 мг/л.

Норма бассейнында суның гомуми күләме 1,5 млн м3 булган 3 буа бар. Су ресурслары сугару өчен кулланыла.

Норма үзәне буенча Мәскәү–Казан–Екатеринбург тимер юлы участогы үтә.

Норма — ТРның табигать истәлеге (1978). Елга үзәненең сулъяк сөзәклегендә «Кукмара тавы» ландшафтлы табигать истәлеге урнашкан.
## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Кукмара районы
Төркем:Аеруча саклана торган табигый территорияләр
Әлки

* Әлки (Азнакай районы) — Татарстанның Азнакай районында урнашкан торак пункт.
* Әлки (Буа районы) — Татарстанның Буа районында урнашкан торак пункт.
Cirneñ yasalma iärçene

**Cirneñ yasalma iärçene** - Cir tiräsendä äylänüçe ğälämi oçuçı apparat.

Cir tiräsendä xäräkät itär öçen apparatnıñ başlanğıç tizlege berençe ğälämi tizlektän zurraq bulırğa tieş.

Cirneñ yasalma iärçene oçışı berniçä yözdän berniçä meñgä km. qädär bieklektä bara.

Äylänü çorı 1,5 säğättän berniçä yılğa qädär.

Geostatsionar orbitada ber täwlek çorlı äylänüçe iärçennär zur ähämiätenä iä, çönki alar kük yözendä "xäräkätsez elenep toralar" häm antennalarnı borırğa kiräkmi.

Dönyanıñ tarixında berençe Cirneñ yasalma iärçenen SSRB 1957 yılnıñ 4 oktäberendä cibärä.

Xäzer 40 il Cirneñ yasalma iärçennären qullana.

## Qullanış

Cirneñ yasalma iärçennäre fänni tikşerenülär, xärbi eş, meteorologiä, navigatsiä, televidenie häm elemtä maqsatları öçen qullanıla.

## Sıltamalar

* «Спутник как предостережение», «Los Angeles Times», 30 сентября 2007 — «Москва первой вышла в космос, чтобы перед лицом провокации со стороны США показать военную силу. Прошло пятьдесят лет — и снова начинается то же самое» — Мэтью Бжезинский.
* Спутник: от вредной идеи к национальному символу — 
* Спутник вместо бомбы. Документальный фильм телестудии Роскосмоса 
* Крупный спутник НАСА упал неизвестно где (26 сентября 2011 года). 

Төркем:Җирнең ясалма иярченнәре
1-нче армия корпусы

**1-нче армия корпусы** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә армия корпусы атамасы.

* 1-нче армия корпусы (вермахт)
* 1-нче армия корпусы (КРКК)
* 1-нче армия корпусы (Германия)
* 1-нче армия корпусы (Россия)
* 1-нче армия корпусы (Франция)
* 1-нче армия корпусы (ЭККА)
* 1-нче Идель армия корпусы
* 1-нче Кавказ армия корпусы
* 1-нче Себер армия корпусы
* 1-нче Чехословак армия корпусы
9-нчы корпус

**9-нчы армия корпусы** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә армия корпусы атамасы.

**Армия һәм укчы корпуслары**
* 9-нчы армия корпусы (Великобритания)
* 9-нчы армия корпусы (Вермахт)
* 9-нчы армия корпусы (Россия)
* 9-нчы укчы корпусы (ССРБ)
* 9-нчы гвардия укчы корпусы
* 9-нчы армия корпусы (Франция)
* 9-нчы армия корпусы (Потомак армиясы)

**Тау корпуслары**
* ССның 9-нчы тау корпусы (Хорватия)

**Танклар корпуслары**
* 9-нчы танклар корпусы (ССРБ)

;Шулай ук карагыз
1 ел (б. э. к.)

**1 ел (б. э. к.) ** — безнең эрага кадәр I гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
4 ел (б. э. к.)

**4 ел (б. э. к.) ** — безнең эрага кадәр I гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
27 ел (б. э. к.)

{{Ел өчен навигация|-27
= Вакыйгалар ==

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Glazgo

**Glazgo** (inglizçä **Glasgow**, şotlandça *Glesga*, keltçä *Glaschu*) - Şotlandiäneñ iñ zur şähäre, Böyekbritaniäneñ xalıq sanı buyınça 4-nçe qalası.

Şotlandiä könbatışında, **Klayd** yılğasında urnaşa.

VI ğasırda nigezlänä.

Urta ğasırlarda Şotlandiäneñ töp dini, sänäği, mäğrifat üzäge.

XVIII ğasırdağı Sänäği inqıylabınnan soñ Glazgo - imperiä ikençe şähärenä (Londonnan soñ) äwerelä.

Xäzerge waqıtta Britaniädän Şotlandiä bäysezlege öçen köräşä.

## Din
60% xristian, şul isäptän 31,5 % Şotlandiä Çirkäwendä,  29,2 % - katolik. 3,1 % - möselman. 22,7 % -ateist.

Şähärdä 4 kafedral' çirkäw, 13 mäçet, 7 sinagoga, hinduist häm sikh ğibädätxanäse urnaşa.

## Sport

Glazgo şähärendä ike töp futbol klubı urnaşa: **"Glazgo Räncers"** häm **"Seltik"**.

Glazgo qalasında berençe xalıqara futbol matçı 1872 yılda uzğan.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Глазго
200 ел (б. э. к.)

**200 ел (б. э. к.)** — безнең эрага кадәр II гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
148 ел (б. э. к.)

{{Ел өчен навигация|-148
= Вакыйгалар ==

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
184 ел (б. э. к.)

**184 ел (б. э. к.)** — безнең эрага кадәр II гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* Тит Макций Плавт, Рим комедиографы.

Төркем:Еллар
194 ел (б. э. к.)

**194 ел (б. э. к.)** — безнең эрага кадәр II гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* Эратосфен (*иске грекча – Ἐρατοσθένης;* – Греция математигы, астроном, географ һәм шагыйрь.

Төркем:Еллар
1-нче армия корпусы (вермахт)

: *[[1-нче армия корпусы (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 1-нче алманнар армия корпусы]] белән чуалмагыз *

**1-нче армия корпусы** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Тарих

11 августны Алман 1-нче армия корпусы Шимскны басып алды.

15 августны алман 1-нче армия корпусы Новгородка бәреп керде.

## Командирлар
### Корпусның сәргаскәре
* 1939 елның 26 августыннан — артиллерия генералы Вальтер Петцель
* 1939 елның 26 октябреннән — җәяүле гаскәре генералы Куно фон Бот

## Әдәбият
* Georg Tessin: *Verbände und Truppen der Deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945*. Biblio-Verlag, Bissendorf 1973, ISBN 3-7648-0871-3
* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында алманияның корпуслары
254 ел (б. э. к.)

**254 ел (б. э. к.)** — безнең эрага кадәр III гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

* Тит Макций Плавт, Рим комедиографы.  

## Вафатлар

Төркем:Еллар
261 ел (б. э. к.)

**261 ел (б. э. к.)** — безнең эрага кадәр III гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Купшыллар

**Купшыллар** () — тау чыпчыгы кошлар семьялыгыннан кошлар ыругы.

## Тышкы кыяфәт
Кошларның тән төзелеше тыгыз, башы йомры, муены кыска. Каурыйлары тыгыз, төрле төстәге. Кайбер тропик төрләрнең башларында бүрек бар. Канатлары урта озынлыклы. Озын, конус рәвешендә томшыгы тирәсендә киң «битлек» бар, аның төсе баш төсеннән аерыла. Сырты һәм түше соры, көрән төсмере белән.

## Асыруглар һәм төрләр
### Чын купшыллар (''Carduelis'')
* Купшыл (*C. carduelis*)
* Чал башлы купшыл (*C. caniceps*)

### Чинар чыпчыклары (элек ''Chloris'')
* Чинар чыпчыгы (*C. chloris*)
* Кытай чинар чыпчыгы (*C. sinica*)

### Чечетләр (элек ''Acanthis'')
* Чечет (*C. flammea*)
* Тундра чечете (*C. hornemannii*)

* Киндер чыпчыгы (*C. cannabina*)
* Тау чечете (*C. flavirostris*)

### Сары чыпчыклар (элек ''Spinus'')
* Сары чыпчык (*C. spinus*)
* Утлы-сарылы чыпчык (*C. cucullata*)
* Америка сары чыпчыгы (*C. tristis*)
* Сары йөзле сары чыпчык (*C. yarrellii*)
* Нарат сары чыпчыгы (*C. pinus*)
* Кара башлы сары чыпчык (*C. magellanica*)
* Каралы-сарылы чыпчык (*C. atrata*)
* Сакаллы сары чыпчык (*C. barbata*)
* Кара түшле сары чыпчык (*C. notata*)

### Кола тау чыпчыклары (''Rhodospiza'')
* Кола тау чыпчыгы (*Rhodospiza obsoleta*)

Төркем:Тау чыпчыгы кошлар
Proton

**Proton** (bor. grekçä *πρῶτος*  - **berençe**) - elementar kisäkçek. Barion törkemenä qarıy, 1/2 spinlı, elektr qorğısı **+1 elementar [[elektr qorğısı]]**na tigez.

Elementar kisäkçeklär fizikasında proton: **+1/2 [[izospin]]lı** nuklon (atom-töş fizikasında -1/2).

Ğadi modeldä proton öç kvarktan tora: ike **u-kvark** häm **d-kvark** (valent kvarklar dip atala)**,** läkin çınnan da proton küp gluonnardan häm kvark-antikvarklardan tora, täcribälär buyınça impulsnıñ tik 40%ı  valent kvarklar **(uud)**, 50% gluonnar häm 10% kvark-antikvarklar (uūdđss) tarata, böten kvark-antikvarklar häm gluonnar proton eçendä bik yuğarı tizlek (yaqtılıq tizlegenä yaqın) belän xäräkät itä, bäreleşä, kilep häm yuqqa çığalar. Konfaynment küreneşe buyınça kvarklar protonnan çığa almıylar.

Tormış waqıtı - > 2,9 yıl, çınında stabil, pozitron-pionğa tarqalışı öçen - 1,6· yıl.

Protonnar termotöş reaktsiälärendä qatnaşalar, yoldızlar energiäsen buldıralar.

**PP-töre** reaktsiäläre - Qoyaş energiäseneñ çığanağı.

Sutuar  atom töşe ber protonnan tora.

Ximiädä proton **H<sup>+</sup>**, astrofizikada **HII** bulıp bilgelänä.

Protonnar häm neytronnar atom töşlären tözilär.

Ximik elemenlarnıñ periodik cädwälendä tärtip nomerı töşneñ protonnar sanına tigez.

## Sıltamalar
* Particle Data Group
* Large Hadron Collider

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
397 ел (б. э. к.)

**397 ел (б. э. к.)** — безнең эрага кадәр IV гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
413 ел (б. э. к.)

{{Ел өчен навигация|-413
= Вакыйгалар ==

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Nuklon

**Nuklon** (latinçä *nukleus* - **töş**) protonnar häm neytronnar ğomumi ataması.

Elektromagnit tä'sir iteşü qaraşı buyınça proton häm neytron - törle kisäkçeklär, çönki neytron qorğısız kisäkçe.

Läkin atom-töşe öçen iñ möhim köçle tä'sir iteşü buyınça proton häm neytron bik oxşaş, şuña kürä alar  törle izospin proyektsiäse belän nuklon ike xaläte bulıp sanala.

Nuklonnar barionnar ğailälegenä qarıylar, iñ ciñel barionnar bulıp toralar.

## Nuklon üzlekläre

## Ädäbiät

*   Christine A. Aidala, Steven D. Bass, Delia Hasch, Gerhard K. Mallot The spin structure of the nucleon (англ.) // Rev. Mod. Phys.. — 2013. — Vol. 85. — P. 655—691. — DOI:10.1103/RevModPhys.85.655 — arΧiv:1209.2803

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Кызылтүшләр

**Кызылтүшләр** () — тау чыпчыклары семьялыгына караучы кошлар ыругы.

## Төрләр
* Кызылтүш (*Fringilla coelebs*)
* Күк кызылтүш (*Fringilla teydea*) — Канар утрауларындагы эндемик кош
* Тау чыпчыгы (*Fringilla montifringilla*)

Татарстанда кызылтүш киң таралган.

Төркем:Тау чыпчыгы кошлар
Xuan Karlos I

**Xuan Karlos I** (ispança *Juan Carlos I de Borbón y Borbón-Dos Sicilias*, 1938, Rim) - İspaniä patşası (korole) 1975 yılnıñ 22 noyäberennän. İspaniä däwläteneñ başlığı häm qorallı köçlär Yuğarı särğäskäre. General-kapitan (1975).

## Tärcemäi xäl

1938 yılda Rim şähärendä tuğan.

1954 yılda San-İsido Madrid institutı bakalavrı.

1961 Komplutens Madrid Universitetın tämamlıy.

1962 yılda grek patşabikäse Sofiä belän öylänüe.

1975 yılda tac kiü.

1978 yılda yaña konstitutsiä buyınça referendumı näticäsendä İspaniädä parlament monarxiäse urnaştırıla.

1981 yılda - fetnäne bastıru.

Xuan Karlos **Franko** diktaturasınnan demokratik tärtipkä küçeşne tä'min itä, frankist tärtiben qaytaru omtılışlarına qomaçawlıy.

## Ğailä

Öç balası bar: infantalar Yelena, Kristina häm şahzadä Filippe.

## Sıltamalar
* İspaniä patşası räsmi säxifäse

Төркем:Шәхесләр:Испания
Spin

**Spin** (inglizçä *spin* - **äylänü**) - elementar kisäkçeklärneñ üz impuls momentı. Spin kvant täbiğätenä iä, böten kisäkçek küçerüe belän bäylänmägän.

Spin - şulay uq atom yä atom töşe üz impuls momentı, elementar kisäkçeklärneñ spinnarı vektor summasına tigez.

Spin **ħ** berämlege (üzgärtelgän Plank daimie yä Dirak daimie ) \hbar J, tigez, **J** - böten yä yarım böten san, **spin kvant sanı** dip yörtelä. Ğädättä **J - spin** dip atala.

Şulay itep böten häm yarım böten spin dip äytelä.

Spin buluı - almaşu tä'sir iteşü - çista kvant tä'sireneñ säbäbe bulıp tora.

## Nigezlär

Tulı impuls momentı (poçmaqça moment):
: \overrightarrow{J}=\overrightarrow{L}\ + \overrightarrow{S} 
 
berençe äğzası - sistema orbital' impuls momentı

 \overrightarrow{L}=\overrightarrow{r}\times \overrightarrow{P}

\overrightarrow{S}  spin vektorı zurlığı häm \overrightarrow{L}   orbital' impuls momentı vektorı zurlığı  kvant mexanikasında kvantlanalar:

:S = \hbar \, \sqrt{s (s+1)},

:L = \hbar \, \sqrt{l (l+1)},

s -spin kvant sanı, böten yä yarım böten

Böten spinlı kisäkçeklär - bozonnar, böten yarım spinlı kisäkçeklär - fermionnar.

## Misallar

## Ädäbiät

*    Физическая энциклопедия. Под ред. А. М. Прохорова. — М.: «Большая российская энциклопедия», 1994. — ISBN 5-85270-087-8.
*    Richard G. Milner A Short History of Spin (англ.) // Contribution to the XVth International Workshop on Polarized Sources, Targets, and Polarimetry. — Charlottesville, Virginia, USA, September 9-13, 2013. — arΧiv:1311.5016

Төркем:Квант механикасыТөркем: Статистик физикаТөркем:Физика төшенчәләреТөркем:Элементар кисәкчекләр
Neytron

**Neytron** (latinçä **neuter** - busı da tügel, tegese dä tügel) - elementar kisäkçek. Barion törkemenä qarıy, 1/2 spinlı, elektr qorğısı yuq.

Protonnar häm neytronnar atom töşlären tözilär.

Elementar kisäkçeklär fizikasında proton: **-1/2 [[izospin]]lı** nuklon (atom-töş fizikasında +1/2).

Neytron öç kvarktan tora: ike **d-kvark** häm **u-kvark**.

## Tarqalış

Neytron protonnan awırraq bula, şuña kürä neytron irekle xalätendä tarqala ala. Zäğif tä'sir iteşü säbäple neytron protonğa, elektronğa häm elektron antineytrinosına tarqala:

p^+ + e^- + \bar{\nu}_e

Netron 1,3 Mev -ga protonnan awırraq, şuña kürä atom töşendä tiränräk potentsial' çoqırda urnaşu säbäple neyronnıñ beta-tarqalışı energiä buyınça uñaysız bula.

Şulay itep neytron atom töşendä stabil bula.

## Töp üzlekläre

Tormış waqıtı - 880.1 ± 1.1 s, tarqalış waqıtı 611 sekunda.

" Massa   MeV 
"  a.e.m. 
" (74) kg 
"  elektron massasınnan
* Spin: 1/2 (fermion).
* Magnit momentı: −(45) töş magnetonınnan.

## Sıltamalar

*     Dirk Dubbers, Michael G. Schmidt The neutron and its role in cosmology and particle physics (англ.) // Rev. Mod. Phys.. — 2011. — Vol. 83. — P. 1111–1171. — DOI:10.1103/RevModPhys.83.1111

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Өметбай

* Өметбай (Баймак районы) — Башкортстанның Баймак районында урнашкан торак пункт.
* Өметбай (Белорет районы) — Башкортстанның Белорет районында урнашкан торак пункт.
* Өметбай (Стәрлебаш районы) — Башкортстанның Стәрлебаш районында урнашкан торак пункт.
Ахун (мәгънәләр)

**Ахун** ― күп мәгънәле сүз. 
* Ахун ― мөселман рухание вазыйфасы.
* Ахун ― Сочи шәһәре территориясендәге тау (663 м).

;Топоним
* Ахун (Актаныш районы) — Татарстанның Актаныш районында урнашкан торак пункт.
* Ахун (Благовар районы) — Башкортстанның Благовар районында урнашкан торак пункт.
* Ахун (Бүздәк районы) — Башкортстанның Бүздәк районында урнашкан торак пункт.
* Ахун (Дәүләкән районы) — Башкортстанның Дәүләкән районында урнашкан торак пункт.
* Ахун (Салават районы) — Башкортстанның Салават районында урнашкан торак пункт.
* Ахун (Учалы районы) — Башкортстанның Учалы районында урнашкан торак пункт.

## Моны да карагыз
* '''Ахунов'''
Яңа Усман

* Яңа Усман (Бөрҗән районы) — Башкортстанның Бөрҗән районында урнашкан торак пункт.
* Яңа Усман (Чишмә районы) — Башкортстанның Чишмә районында урнашкан торак пункт.
* Яңа Усман (Камышлы районы) — Самар өлкәсенең Камышлы районында урнашкан торак пункт.

## Моны да карагыз
* Усман
* Урта Усман
* Иске Усман
* Тирес-Усман
* Усман-Ташлы

Төркем:Топонимнар
Колгына

* Колгына (Татарстан) — Татарстанның Апас районында урнашкан торак пункт.
* Колгына (Башкортстан) — Башкортстанның Бөрҗән районында урнашкан торак пункт.
* Колгына (Ишембай районы) - Башкортстанның Ишембай районында урнашкан торак пункт.
Кургашлы

* Кургашлы (Бөрҗән районы) — Башкортстанның Бөрҗән районында урнашкан торак пункт.
* Кургашлы (Гафури районы) — Башкортстанның Гафури районында урнашкан торак пункт.
* Кургашлы (елга) — Россия территориясеннән агучы елга. Башкортстан биләмәләрендә ага.
Ленинск (Волгоград өлкәсе)

**Ленинск** () — Волгоград өлкәсендәге кече шәһәр, Ленинск районының административ үзәге.

Халык саны — 15 527 кеше (2010).
## География
Шәһәр Актүбә елгасының (Идел тармагы) сул ярында, Волжскийдан 44 километр ераклыкта, Волгограддан 78 километр ераклыкта урнашкан.
## Тарих
*Пришибинское* авылы буларак 1802 елда нигезләнгән; соңрак исеме *Пришиб*га әверелгән.

1919 елда авыл Царев өязенең үзәге итеп билгеләнә; авылга **Ленинск** исеме кушылган ә өяз исеме **Ленинск өязе** итеп үзгәртелгән. 1928 елдан Ленинск районы үзәге булып тора.

1963 елда шәһәргә үзгәртеп корылган.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 88,6%, татарлар — 2,8%, украиннар — 1,3%, казакълар — 1,2%, кореялылар — 1,0%.

## Икътисад
Консерв заводы. Волгоград бораулау җиһазлары заводының механика цехы.
## Югары уку йортлары
* Волгоград бизнес институтының филиалы

## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград өлкәсе шәһәрләре
Имәнборыннар

**Имәнборыннар** () — тау чыпчыгы кошлар семьялыгының кошлар ыругы. Өч төрене эченә ала.

## Тасвир
Семьялык эчендә эре кошлар. Гәүдә озынлыгы якынча 18 см. Урта озынлыгы, әмма бик киң үткен һәм көчле томшыгы бар.

## Таралган җирләре
Гади имәнборын Европа һәм Азия катнаш һәм яфраклы агачлар урманнарында, паркларында яши, бигрәк тә күг агач үсә торган урыннарда. Кичке имәнборын Төньяк Америка ылыслы һәм катнаш урманнарында яши, шулай ук континент көнбатышының таулы өлкәләрендә. Кичке имәнборынга якын башлыклы имәнборын исә Үзәк Америкада яши, күбесенчә Мексикада.

## Төрләр
* Гади имәнборын (*Coccothraustes coccothraustes*)
* Кичке имәнборын (*Coccothraustes vespertinus*)
* Башлыклы имәнборын (*Coccothraustes abeillei*)

Төркем:Тау чыпчыгы кошлар
Кара башлы имәнборыннар

**Кара башлы имәнборыннар** () — тау чыпчыгы кошлар семьялыгының сайрар кошлар ыругы. Ике төрене эченә ала.

## Төрләр
* Кече кара башлы имәнборын (*Кытай имәнборыны*, *Eophona migratoria*)
* Зур кара башлы имәнборын (*Япония имәнборыны*, *Eophona personata*)

Төркем:Тау чыпчыгы кошлар
Тау имәнборыннары

**Тау имәнборыннары** () — тау чыпчыгы кошлар семьялыгының сайрар кошлар ыругы. Барлык төрләр Азиядә яшиләр.

Гәүдә озынлыгы 21–23 см. Ылыслы, катнаш һәм яфраклы урманнарда яшиләр. Җиләкләр һәм орлыклар белән тукланалар.

## Төрләр
* Якалы имәнборын (*Mycerobas affinis*)
* Арча имәнборыны (*ак канатлы имәнборын*, *Mycerobas carnipes*)
* Каралы-сарылы имәнборын (*Mycerobas icterioides*)
* Тимгелле канатлы имәнборын (*Mycerobas melanozanthos*)

Төркем:Тау чыпчыгы кошлар
Краснослободск

* Краснослободск (Мордовия) — Мордовиядә урнашкан шәһәр.
* Краснослободск (Волгоград өлкәсе) — Волгоград өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Краснослободск (Волгоград өлкәсе)

**Краснослободск** () — Волгоград өлкәсенең Урта Актүбә районында кече шәһәр.

Халык саны — 16 007 кеше (2010).
## География
Шәһәр Волгоград каршында, Идел елгасының сул ярында урнашкан.
## Тарих
1870 елда казак Агей *Букатин* тарафыннан утар буларак нигезләнгән. 1923 елда аңа *Красная Слобода* исеме кушылган.

1938 елда Красная Слободага шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә, ә 1955 елда ул *Краснослободск* шәһәренә үзгәртеп корыла.
## Халык

Милли состав (2010): руслар — 89,5%, татарлар — 3,8%, әрмәннәр — 1,5%, украиннар — 1,2%, чегәннәр — 1,1%.

## Икътисад
Суднолар төзү заводы, балык заводы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Администрация сайты 

Төркем:Волгоград өлкәсе шәһәрләре
Sänäği revolütsiä

**Sänäği revolütsiä** (**sänäği borılış, Böyek industrial' revolütsiä**) — qul eşennän maşina eşenä, manufakturadan fabrikağa, agrar iqtisadtan industrial' citeşterügä küçeş. 

Sänäği revolütsiä näticäsendä cämğiät agrar tördän  industrial' törgä küçä.

Törle illärdä sänäği revolütsiä törle waqıtta uzğan, läkin XVIII-XIX ğasırda ütkärelgän dip sanala.

Sänäği revolütsiä näticäsendä citeşterüçe köçlär kisken üsälär, zur industriä arta.

Sänäği revolütsiä waqıtında cämğiät tözeleşe üzgärä, urbanizatsiä däräcäse, iqtisadi üseş, tormış däräcäse arta.

Sänäği revolütsiä waqıtında 3-5 buın torğan çor däwamında agrar cämğiättän industrial' cämğiätkä küçeş bula.

## Rusiädä

Rusiädä sänäği revolütsiä XIX ğasırnıñ ikençe çiregendä üzğan. Sänäği borılış 1830-1840 yılda başlanğan.

İñ zur sänäği üseş 1891-1900, 1920-1930 häm 1950-1960 yıllarda  bulğan.

## Ädäbiät
*    Ерофеев Н. А. Промышленная революция в Англии. М., 1963
*    Потёмкин Ф. В. Промышленная революция во Франции. Т. 1. От мануфактуры к фабрике (М.: Наука, 1971). Т. 2. Положение трудящихся масс и социальные движения (М.: Наука, 1971)

Törkem:Тарих
Волжский

**Волжский** () —  Россия шәһәре, Волгоград өлкәсенең халык саны буенча икенче шәһәр.

Халык саны — 314 436 кеше (2010).
## География
Шәһәр Идел елгасының сул ярында, Актүбә елгасы башында, Волгоградтан 16 километр ераклыкта урнашкан.
## Тарих
XVIII гасырдан хәзерге Волжский территорясендә *Безродное* (*Югары Актүбә* исеме астында да мәгълүм) авылы урнашкан.

Волжский 1951 елда Сталинград ГЭСны төзү сәбәпле бистә буларак оешты. Шәһәр статаусы 1954 елда бирелә.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Шәһәрдә якынча 40 металлургия, машиналар төзү, химичя һәм энергетика тармакларының ширкәтләре урнашкан.
## Галерея

Voljsky. Old school.jpg|
Volzhsky center pr Lenina.jpg|Шәһәр урамнарында

## Кардәш шәһәрләр
*  Оломоуц, (Чехия)
*  Колленьо, (Италия)
*  Шейкер-Хайтс, (АКШ)
*  Кливленд-Хайтс, (АКШ)
*  Ляньюньган, (Кытай)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Администрация сайты

Төркем:Волгоград өлкәсе шәһәрләре
Карабүрекләр

**Карабүрекләр** () — тау чыпчыгы кошлар семьялыгының кошлар ыругы.

## Төрләр
* Сары сыртлы карабүрек (*Pyrrhula aurantiaca*)
* Кызыл башлы карабүрек (*Pyrrhula erythrocephala*)
* Соры башлы карабүрек (*Pyrrhula erythaca*)
* Ак яңаклы карабүрек (*Pyrrhula leucogenis*)
* Азор карабүреге (*Pyrrhula murina*)
* Көрән карабүрек (*Pyrrhula nipalensis*)
* Гади карабүрек (*Pyrrhula pyrrhula*)
** Байкал карабүреге (*Pyrrhula pyrrhula cineracea*)
** Уссури карабүреге (*Pyrrhula pyrrhula griseiventris*)

## Русиядә очрый торган төрләр

Файл:Snegir1.jpg|Гади карабүрек
Файл:Pyrrhula cineracea6.jpg|Байкал карабүреге
Файл:PyrrhulaKurilensisHart.jpg|Уссури карабүреге


Төркем:Тау чыпчыгы кошлар
Актүбә (Әстерхан өлкәсе)

**Актүбә** () — Әстерхан өлкәсендәге шәһәр, Актүбә районының административ үзәге.

Халык саны — 41 898 кеше (2010).
## География
Шәһәр Каспий буе түбәнлегендә, Актүбә елгасында, Әстерханнан 292 километр төньяктарак урнашкан.
## Тарих
*Владимировка* авылы буларак нигезләнә.

1959 елда Петропавловский штб-ы, Актүбә бистәсе һәм хәрби шәһәрчеге белән берләштерелә һәм **Актүбә** шәһәренә үзгәртеп корыла.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 86,5%, казакълар — 5,2%, украиннар — 3,3%.
## Икътисад
Суднолар төзү-ремонтлау заводы, кирпеч заводы, консерв заводы, сөт заводы, иткомбинат, икмәк заводы.
## Югары уку йортлары
* Мәскәү авиация институтының филиалы
## Галерея

ЖДСтанцияВладимировка.JPG|
ПаркАхтубинск.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Әстерхан өлкәсе шәһәрләре
Знаменск

* Знаменск (Әстерхан өлкәсе) — Әстерхан өлкәсендә урнашкан шәһәр.
* Знаменск (Волгоград өлкәсе) — Волгоград өлкәсендә урнашкан бистә.
Калач-на-Дону

**Калач-на-Дону** () — Волгоград өлкәсендәге кече шәһәр, Калач районының административ үзәге.

Халык саны — 26 892 кеше (2010).
## География
Цимлянск сусаклагычының сул ярында, Идел-Дон каналы янында, Волгоградтан 85 километр көнбатышрак урнашкан. Елга порты. *Донская* тимер юл станциясе.

## Тарих
1708 елда утар (казаклар хуторы) буларак нигезләнгән.

1942 елның 23 ноябрьдә Калач тирәсендә Сталиниград янындагы фашист гаскәрләрне чолгап алыну тәмамлаган.

1951 елда шәһәр статусы бирелә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 92,2%, украиннар — 2,6%.

## Икътисад
Суднолар төзү заводы, суднолар ремонтлау заводы, металл корылмалары заводы, иткомбинат.
## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград өлкәсе шәһәрләре
Америка эрбетчесе

**Америка эрбетчесе** () — карга кошлар гаиләлегеннән эрбетчеләр ыругының кошы. Төньяк Американың Кыялы таулар һәм күрше таулар нарат урманнарында яши.

Гәүдә озынлыгы 27–30 см. Каурыйлары аксыл соры, канатлары каралы-аклы, томшыгы һәм аяклары кара.

Америка эрбетчесе нарат орлыклары, җиләкләр һәм бөҗәкләр белән туклана.

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Эрбетчеләр
Корташар кошлар

**Корташар кошлар** () — ракшасыманнар отрядының кошлар семьялыгы. Озынлыгы 15–35 см. Канатлары озын һәм очлаеп килгән, тиз оча. Ачык төстә булалар. Ауразия, Африка һәм Австралиянең уртача һәм тропик зоналарында таралганнар. Ачык урыннарда төркемләп яшиләр, өн казып оялыйлар. Бөҗәқләр белән тукланалар. Кайчак бал кортларны ашыйлар. Татарстанда сары корташар очрый.

## Ыруглар һәм төрләр
**''Meropogon'' ыругы**
* Сулавесси корташары (*M. forsteni*)

**[[Корташарлар]] (''Merops'') ыругы**
* Ак муенлы корташар (*M. albicollis*)
* Сары корташар (*M. apiaster*)
* Бём корташары (*M. boehmi*)
* Кара башлы корташар (*M. breweri*)
* Ак маңгайлы корташар (*M. bullockoides*)
* Кызыл муенлы корташар (*M. bulocki*)
* Кара корташар (*M. gularis*)
* Карлыгач койрыклы корташар (*M. hirundineus*)
* Көрән башлы корташар (*M. leschenaulti*)
* Алсу корташар (*M. malimbicus*)
* Күк башлы корташар (*M. muelleri*)
* Нубия корташары (*M. nubicus*)
* Дарчин түшле корташар (*M. oreobates*)
* Кече яшел корташар (*M. orientalis*)
* Төрле төсле корташар (*M. ornatus*)
* Яшел корташар (*M. persicus*)
* Күк койрыклы корташар (*M. philippinus*)
* Кәрлә корташар (*M. pusillus*)
* Сомали корташары (*M. revoilii*)
* Саргылт яшел корташар (*M. superciliosus*)
* Күк түшле корташар (*M. variegatus*)
* Малайя корташары (*M. viridis*)

**[[Төңге корташарлар]] (''Nyctyornis'') ыругы**
* Кызыл сакаллы төңге корташар (*N. amictus*)
* Күк сакаллы төңге корташар (*N. athertoni*)

## Россиядә очрый торган төрләр

Файл:File-Merops persicus; Baikonur 006.jpg|Яшел корташар
Файл:Pair of Merops apiaster feeding.jpg|Сары корташар


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз


Төркем:Ракшасыманнар
Знаменск (Әстерхан өлкәсе)

**Знаменск** () — Әстерхан өлкәсендәге шәһәр, Капустин Яр полигонының торак һәм административ үзәге.

Халык саны — 29 357 кеше (2010).
## География
### Климат
* Уртача еллык температура — +10&nbsp;°C
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 59%
* Уртача еллык җил тизлеге — 4,7 м/с
## Тарих
1946 елда ракета полигоны төзелеше турында карар кабул ителә.

1961 елдан — Капустин Яр шәһәре.

1992 елдан — ябык административ-территориаль берәмлеге. 1993 елдан **Знаменск** исемен йөртә.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 84,4%, украиннар — 5,5%, казакълар — 2,7%, татарлар — 1,9%, белоруслар — 1,1%.

## Югары уку йортлары
* Әстерхан дәүләт университетының филиалы
## Галерея

Дом Офицеров (Знаменск, Астрахань).jpg|Офицерлар йорты
Ленин (Знаменск, Астрахань).jpg|

## Искәрмәләр

Төркем:Әстерхан өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Ябык административ-территориаль берәмлекләре
Төркем:Фән шәһәрләре
Çarlz III (Böyekbritaniä patşası)

**Çarlz III** yäki **Karl III** - **Böyekbritaniä patşası**  (8.09.2022 birle), **Çarlz, Wels şahzadäse** (1958-8.09.2022, inglizçä Charles, Prince of Wales) yä ğadi **şahzadä Çarlz**, tulı isem *Çarlz Filipp Artur Corc Windzor* (inglizçä Charles Philip Arthur George Windsor) (1948, 14 noyäber, London) - Böyekbritaniä patşabikäse Yelizaveta II häm anıñ ire Edinburg hertsogı Filippnıñ ölkän ulı, 2022 yılnıñ 8 sentäberdä anası ülgännän soñ Böyekbritaniä täxetenä utıra.

## Belem aluı
Çim häm Gordonstawn mäktäplärendä belem alğan, bu mäktäplärneñ ikesendä dä anıñ ätise Patşazadä Filip bala çağında uqığan. Soñınnan Avstaliädä, Viktoriädä ber yıl Cilong Grammatika mäktäbeneñ Timbertop kampusında uzdırğan. Kembric Universitetında sänğät bakalavrı däräcäsenä iä bulğannan soñ, ul 1971 yıldan 1976 yılğa qädär Hawa Köçlärendä häm Flotta xezmät itkän.

## Eşçänlek
Şahzadä  Çarlz xäyriät belän şöğellänä, 350 xäyriä cämğiätendä qatnaşa.

Anglikan çirkäwdä bulğanğa qaramastan, pravoslav dine belän qızıqsına, här yılnı Afon tawına (Grek ile) bara.

### [[Польша-Литва татарлары|Polşa tatarları]] belän oçraşu

Küp Polşa tatarları Britaniä öçen suğışta xärbi oçuçı bulıp qatnaşqannar.

Britaniä täxete mirasçısı, Wels şahzadäse Çarlz 2010 yılda Polşa tatar awılında "Krujinänı"da bula, istälekle çaralarda qatnaşa häm tatar oçuçısı batırlığı öçen räxmät belderä.

## Ğailä
1981 yılda  Diana Spenser'ga öylänä.

Diana häm Çarlz ğailäsendä ike ulı tuğan: şahzadä **William** (1982) häm şahzadä **Henri** (Harri) (1984).

1992 yıldan alar ayırılıp torğannar.

1996 yılda Diana häm Çarlz räsmi räweştä ayırılışalar.

1997 yılda Diana avtohäläkättä wafat bula.

2005 yılda Çarlz Kamilla Parker'ga  öylänä.

## Sıltamalar
* Wels şahzadäse Çarlz räsmi säxifäse

Төркем:Шәхесләр:Уэльс
Кыялы таулар

**Кыялы таулар** () — Төньяк Американың Кордильера тауларында төп тау сырты. АКШ һәм Канаданың көнбатышында, төньяк киңлегенең 60 һәм 32° арасында урнашалар.

Кыялы таулар төньяктан көньякка таба Британия Колумбиясе вилаятенән (Канада) Нью-Мексико штатына кадәр (АКШ) 4830 км буе сузылалар. Аларның киңлеге 700 км кадәр җитәләр. Таулар Тын һәм Антлантик океаннар арасында табигый субүләр булып торалар. Кыялы тауларда Миссури, Колорадо, Рио-Гранде, Снейк, Арканзас һ.б. елгалар башланалар.

## Сылтамалар
* 
* 
* 

Төркем:Таулар
Төркем:АКШ географиясе
Төркем:Канада географиясе
Төркем:Тау сыртлары
Әрәмә чыпчыклары

**Әрәмә чыпчыклары** () — әрәмә чыпчыгы кошлар отрядының сайрар кошлар ыругы. Якынча 26 төрене эченә ала.

Урманнарда һәм куе куаклыкларда яшиләр, кайбер төрләр бакчаларда да ияләшеп яшиләр. Кошлар коңгырт соры төсендәге.

## Русиядә очрый торган төрләр
* Карабашлы чыпчык (*Sylvia atricapilla*)
* Бакча чыпчыгы (*Sylvia borin*)
* Тимгелле әрәмә чыпчыгы (*Sylvia nisoria*)
* Чүл әрәмә чыпчыгы (*Sylvia nana*)
* Соры әрәмә чыпчыгы (*Sylvia communis*)
* Алдагыч әрәмә чыпчыгы (*Sylvia curruca*)
* Алсу түшле әрәмә чыпчыгы (*Sylvia mystacea*)
* Җирән түшле әрәмә чыпчыгы (*Sylvia cantillans*)


Файл:Sylvia atricapilla male 2.jpg|Карабашлы чыпчык
Файл:Sylvia borin (Örebro County).jpg|Бакча чыпчыгы
Файл:Sylvia nisoria.jpg|Тимгелле әрәмә чыпчыгы
Файл:Asian Desert Wrabler.jpg|Чүл әрәмә чыпчыгы
Файл:Tallareta vulgar 01 (Sylvia communis).jpg|Соры әрәмә чыпчыгы
Файл:Sylvia curruca 1 (Martin Mecnarowski).jpg|Алдагыч әрәмә чыпчыгы
Файл:Sylvia mystacea.jpg|Алсу түшле әрәмә чыпчыгы
Файл:Western Subalpine Warbler Sylvia inornata, Aiguamolls de l'Empordà.jpg|Җирән түшле әрәмә чыпчыгы


Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Әрәмә чыпчыгы кошлар
Чебенче кошлар

**Чебенче кошлар** (*чебентоткыч кошлар*, ) — чыпчыксыманнар отрядының кошлар семьялыгы. Чыпчыктан кечерәк, шактый киң яссы томшыклы кошлар. Агач куышларына оялыйлар. Күчмә кошлар.

Ау вакытында ботакта утырып торалар да, үтеп баручы бөҗәкләр артыннан очып китеп, аларны тоталар. Элегрәк бу семьялыкка кергән кенәри чебенчеләре, *Elminia*, стеностира һәм тагын берничә ыруг яңа молекуляр систематика мәгълүматлары нигезендә аерым Stenostiridae семьялыгына күчерелгән.

## Русиядә очрый торган төрләр
* Соры чебенче (*Muscicapa striata*)
* Чуар түшле чебенче (*Muscicapa griseisticta*)
* Себер чебенчесе (*Muscicapa sibirica*)
* Даурия чебенчесе (*Muscicapa dauurica*)
* Чуар чебенче (*Ficedula hypoleuca*)
* Ак муенлы чебенче (*Ficedula albicollis*)
* Ярты ак муенлы чебенче (*Ficedula semitorquata*)
* Сары сыртлы чебенче (*Ficedula zanthopygia*)
* Япония чебенчесе (*Ficedula narcissina*)
* Тайга чебенчесе (*Ficedula mugimaki*)
* Кече чебенче (*Ficedula parva*)
* Көнчыгыш кече чебенчесе (*Ficedula albicilla*)
* Күк чебенче (*Cyanoptila cyanomelana*)
* Соры башлы чебенче (*Culicicapa zeylonensis*)

Татарстанда ак муенлы чебенче, кече чебенче, чуар чебенче, соры чебенче очрыйлар.

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Чыпчыксыманнар
28-нче җәяүле гаскәр төмәне (Россия)

**28-нче җәяүле гаскәр  (28 җгд)** () – Рус-төрек сугышы һәм Беренче бөтендөнья сугышында Россия Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

Дивизия штабы: Ковна. 20-нче армия корпусына кергән.

## Дивизия тарихы
1863 елның 13 августында сугыш министрның приказы № 285 белән оештырылган

## Командирлар
### Дивизиянең башлыгы
* 15.08.1863 — 13.09.1863 — генерал-майор (30.08.1863 елдан генерал-лейтенант) Николай Ганецкий
* элегрәк 15.02.1865 — хх.хх.1872 — генерал-лейтенант Андрей Бруннер
* хх.06.1872 — 19.02.1877 — генерал-лейтенант Павел Зотов
* 22.02.1877 — 19.11.1878 елдан — генерал-майор (01.01.1878 елдан генерал-лейтенант) Петр Брант
* 19.11.1878 — 01.01.1880 — генерал-майор Карл Энгман
* 01.01.1880 — хх.01.1889 — генерал-майор (30.08.1880 елдан генерал-лейтенант) Виктор Квитницкий
* 08.01.1889 — 17.02.1896 — генерал-лейтенант Оттон Немира
* 20.02.1896 — 10.01.1898 — генерал-майор (14.05.1896 елдан генерал-лейтенант) Иван Иван улы Максимов
* 10.01.1898 — 08.01.1902 — генерал-майор (5.04.1898 елдан генерал-лейтенант) Орест Кислинский 
* 30.01.1902 — 25.11.1906 — генерал-майор (14.04.1902 елдан генерал-лейтенант) Дмитрий Каменецкий
* 25.11.1906 — 15.06.1910 — генерал-майор (31.05.1907 елдан генерал-лейтенант) Павел Папенгут
* 02.07.1910 — 23.04.1913 — генерал-лейтенант Пётр Потоцкий
* 23.04.1913 — 31.03.1915 — генерал-лейтенант Николай Лашкевич
* 18.04.1917 — 25.08.1917 — генерал-майор Евгений Энвальд

### Дивизия штабының башлыгы
* ?-1869 — подполковник Вадим Давыдов
* 02.01.1897 — 05.03.1901 — полковник барон Александр Икскуль фон Гильденбандт
* 24.03.1901 — 20.05.1904 — полковник Владимир Бенескул
* 04.11.1905 — 10.05.1906 — подполковник (06.12.1905 елдан полковник) Михаил Вахрушев
* 10.05.1906 — 22.02.1907 — полковник Андриан Усов
* 30.09.1907 — 06.07.1910 — полковник Андрей Посохов
* 05.08.1910 — 30.01.1914 — полковник Николай Краевич
* 22.03.1914 — 14.01.1915 — полковник Михаил Цыгальский
* 20.02.1915 — 24.02.1916 — хезмәт үтәүчесе полковник Анатолий Пивоваров

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Regiment.ru да бит 

Төркем:1914 елда оештырылган частьлар һәм берләшмәләр
Төркем:1918 елда таратылган частьлар һәм берләшмәләр
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышындагы Россия кораллы көчләре
Соры чебенче

**Соры чебенче** () — чебенче кошлар семьялыгыннан чын чебенчеләр ыругының вак кошы.

Соры чебенче чыпчык зурлыгындагы күзгә ташланып тормаган төстәге озын канатлы һәм озын койрыклы кош. Җиткән кошлар соры яки коңгырт соры төстә. Түше аксыл, сыек караңгы сызыклар белән. Аяклары кыска һәм томшык шикелле караңгы.

Россиядә, шул исәптән Татарстанда да очрый.

Төркем:Чебенчел кошлар
İstanbul Atatürk hawa alanı

**İstanbul Atatürk xalıqara hawa alanı** (törekçä *Atatürk Uluslararası Havalimanı*, inglizçä *Istanbul Atatürk Airport*) - İstanbul şähäreneñ xalıqara hawa limanı, Törkiäneñ iñ zur hawa alanı.

2012 yılda passajir äyläneşe 45 mln. artıq keşe (Awrupada 6-nçı urın, Dönyada - 20-nçe urın).

Hawa limanı İstanbul şähäre Awrupadağı öleşendä, 24&nbsp;km. tarixi üzäktän, Märmär diñgeze yarında urnaşa.

1980 yılda Törkiä Cömhüriäteneñ berençe prezidentı Mustafa Kemal Atatürk istälegenä atalğan.

Hawa limanında ike terminal bar: berençese - eçke oçışlar öçen, ikençese - tışqı oçışlar öçen.

Xalıqara terminal 2001 yılda, eçke terminal 1970 yılda tözelgän. İke terminal cir astı yulı belän totaştırılğan.

Hawa alanı yanında küp qunaqxanälär bar.

Turkish Airlines aviaşirkäteneñ baş idäräse urnaşa.

Ciñel metro hawa alanın belän Aqsaray rayonı totaştıra. Şulay uq avtobuslar belän barıp citep bula.

## Sıltamalar

* Räsmi säxifä 

Төркем:Әлифба буенча һава аланнары
Төркем:Аурупа һава аланнары
Төркем:Төркия һава аланнары
Төркем:Һава аланнары
Төркем:Истанбул
Abay Qunanbay ulı

**Abay Qunanbay ulı** yä **Abay (İbrahim) Qunanbayev Qunanbay ulı** (qazaqça *Абай Құнанбайұлы*) (1845-1904) - qazaq şağire, fälsäfäçe, mäğrifätçe, kompozitor, fiker iäse, cämäğät eşleklese, qazaq ädäbiätenä nigez saluçı.

Çın iseme - İbrahim, läkin quşamatı - Abay ("abaylı, iğtibarlı") kübräk tanılğan.

## Tärcemäi xäle

Semey (elekke Cide pulat, Semipalatinsk) öyäze Çıñğız tawlarında, bay Qunanbay Öskenbay ulı ğailäsendä 1845 yılda tuğan.

Semey qalasında mädräsäne tämamlağan (1858).
### İcat
Krılov, Lermontov, Puşkin, Göte, Bayron şiğriäten qazaq telenä tärcemä itkän.

Abaynıñ iñ tanılğan kitabı - "Qara süz" /qazaqça «Қара сөз»/ (Ğadi süz mäğnäsendä). Şuşı kitap 45 fälsäfä xikäyäsennän ğibärät.

## İstälek

Härber Qazaqstan şähärendä Abay isemendäge uram bar, poçta markası çığarıla, häykällär açıla, toraq punktları Abay dip atala.

## Sıltamalar
*  «Көзімнің қарасы», Abay cırları, qazaqça
* «Айттым сәлем, Қаламқас», Abay cırları, qazaqça
* Абай Кунанбаев , biografia.kz
* Abay şiğerläre 

Төркем:Казакъ язучылары
Төркем:Казакъ шагыйрьләре
Vilnius

**Vilnius** yä **Vilnüs** (litovça *Vilnius*, poläkçä *Wilno*) — Litvanıñ başqalası, iñ ere şähäre.

Vilnius öyäze häm üzidäräseneñ üzäge.

Litva könyaq-könçığışında, Vilnä häm Näris yılğaları quşılu urınında urnaşa.

Vilnius - Litvanıñ töp iqtisadi, mädäni, säwdä üzäge.

## Tarix

1323 yılda Litva kenäze Gedimin xatında Vilnius berençe tapqır telgä alına.

Vilnius 1795 yılğa qädär Böyek Litva kenäzlegeneñ başqalası.

1387 yılda şähärdä Rim-katolik yeparxiäse nigezlänä.

1795—1915 Rusiä İmperiäse eçendä.

1915—1917 yılda alman ğäskärläre basıp alalar.

1918 yılda Wilno şähärendä Litva bäysezlege aktı imzalana.

1919—1922 — şähärne Qızıl Ğäskär häm Polşa ğäskäre basıp alalar.

1922—1939 — Polşa eçendä.

1939 yılda Sovet Berlege basıp ala häm Litva Cömhüriätenä tapşırıla.

1940 yıldan - Vilnius Litva Sovet Respublikasınıñ başqalası.

1941—1945 yıllarda faşist ğäskärläre tarafınnan basıp alınğan.

1990 yıldan Litva Cömhüriäte başqalası.

## Şähärdä tuğan tanılğan şäxeslär
* İgnatiy Kraçkovskiy
* İosif Griguleviç
* Галактионова Инесса, югары менеджер

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Башкалалар
Төркем:Литва шәһәрләре
Төркем:Вильнюс
8-нче армия (Алман империясе)

: *[[8-нче армия (Вермахт)|Икенче бөтендөнья сугышының 8-нче алманнар армиясе]] белән бутамагыз * 

**8-нче армия** () – Беренче бөтендөнья сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (гомумгаскәр армиясе).

## Хәрби юллары
Башта Алмания «Шлиффен планын» тормышка ашырып, күпчелек өлешен (7 армиясын) Көнбатыш фронтта

### Беренче бөтендөнья сугышы

#### Сугыш хәрәкәтләре

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* Максимилиан Притвиц унд Граффон (1914)
* Пауль фон Гинденбург (1914)
* Фриц фон Белов (1914—1916)
* Гюнтер фон Кирхбах (1917-1918)
* Хуго фон Катен (1918)

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында Алмания армияләре
Төркем:1914 елда оештырылган частьлар һәм берләшмәләр
Төркем:1919 елда таратылган частьлар һәм берләшмәләр
Yärdäm mäçete

**Yärdäm mäçete** - Tatarstan Cömhüriäte, Qazan şähäreneñ Mäskäw rayonında urnaşqan möselman uqıtu-ternäkländerü üzäge häm mäçet.

2013 yılnıñ 19 iyülendä açıla.

Yärdäm mäçete suqır häm naçar kürä torğan keşelär öçen ternäkländerü eşen tä'min itä. 300 möselman beryulı namaz uqıy ala torğan älege izge yortta suqır invalidlar öçen möselman uqıtu-ternäkländerü üzäge dä eşli.

## Tarix

2002 yılda xäzrät İldar Bäyäzitov "Söläymän" mäçeten citäkli häm anda çuqraq-telsez keşelär öçen  Qor'änne öyränü däreslären oyıştıra.

2007 yıldan xäzrät İldar Bäyäzitov Levçenko rayonında urnaşqan "Söläymän" mäçetendä kürmäwçe keşelär öçen ternäkländerü eşlären oyıştıra.

Altı yıl däwamında törle töbäklärdän kilgän 700 artıq kürmäwçe keşe ternäkländerü üzägendä uqıdı.

Uquçılar arasında Tatarstan, Başqortstan, Tübän Novgorod, Sember, Samar ölkäläre, Çeçnä, Dağstan, İnğuşetiä, Udmurtiä, Mari İl, Tömän ölkäse, Stavropol' krayı häm başqa töbäklärennän kilgän kürü buyınça ğäriplär "Yärdäm" ternäkländerü üzägendä uqıdılar.

## Sıltamalar
*Räsmi säxifä
*“Yärdäm” mäçete işeklären açtı 

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча мәчетләрТөркем:Казан мәчетләре
Diana Spenser

**Diana Frensis Spenser** (inglizçä *Diana Francis Spencer*) yä   **Wels şahzadä bikäse Diana** (inglizçä *Diana, Princess of Wales*) yä **ledi (lord bikäse) Diana** (1975 yıldan)  (1961-1997) -  Böyekbritaniä taxete warisı Wels şahzadäse Çarlz berençe xatını (1981-1996).

**Ledi Diana** yä **ledi Di** bularaq tanılğan.

## Tärcemäi xäl

1961 yılda vikont Con Spenser ğailäsendä, Norfolk töbägendä tuğan.

Anıñ ätise **Marlboro**, Winston Çerçil kebek, näselennän çığa.

1981 yılda Diana Wels şahzadäse Çarlz'ka kiäwgä çığa.

Şul ğailädä ike balanı taba:  şahzadä **William** (1982) häm şahzadä **Henri** (Harri) (1984).

Şul ğailä bäxetle bulmıy, 1992 yıldan  cefetlär ayırılıp toralar.

1996 yılda Yelizaveta II niäte buyınça nikax tarqala.

1997 yılda Diana belän kinoprodüser **Dodi äl-Fäyäd** oçraşa başlıy.

1997 yılnıñ 31 avgustında bilgesez säbäplär buyınça Diana häm Dodi äl-Fäyäd Parij şähärendä bulğan avtohäläkättä wafat bulalar.

## Eşçänlek

Diana xäyriät häm tınıçlıq saqlaw eşçänlege belän şöğellänä (AIDSqa qarşı köräş, cäyäwle ğäskärgä qarşı minalar citeşterüne tuqtaw).

Böyekbritaniädä patşa ğailäseneñ iñ populär zatı bulıp sanala, **"yöräklär patşabikäse"** dip yörtelä.

## Sıltamalar

* Диана в Кремле  Видео
* Сайт-мемориал  Сайт-мемориал Принцессы Уэльской. Фото, биография, статьи, материалы, родословная, альбом стихотворений.

Төркем:Шәхесләр:Уэльс
Änilär mäçete

**Änilär mäçete** - Qazan şähäreneñ İdel buyı rayonında, Rusiä İslam Universitetı qarşında urnaşqan mäçet.

2005 yılda açıla.

## Tözeleş

Mäçet fundamentı 2004 yılda salına. Mäçet Tatarstan eşmäkärläreneñ aqçasına tözelgän. Töp kertemneñ öleşe - Aq Bars bankınıñ bula  (ğomumän 12 oyışma).

## Eşçänlek

Änilär mäçete Rusiä İslam Universitetı binalarına qarıy. Mäçettä möselman yolaları ütkärelä, şulay uq İslam uquları uzdırıla.

## Sıltamalar
*Räsmi säxifä
*Мусульманские организации в РФ 

Törkem:Казан мәчетләре