open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юрий Воронин

**Юрий Воронин** (Юрий Михаил улы Воронин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ТАССР дәүпланы рәисе (1988-1990), РФ Югары шурасы рәисенең беренче урынбасары (1993), РФ хисаплау пулатының аудитыры (2000-2004), ТАССР (1980-1990) һәм РФ ДД (1995-2000) депутаты, РСФСРның халык депутаты (1990-1993).

## Биографиясе
Юрий Михаил улы Воронин 1939 елның 26 февралендә Казанда туган. Милләте - рус. Әтисе, Воронин Михаил Андреевич, 1919 елда туган, 1945 елның 14 апрелендә сугышта  үлгән. Әнисе, Михайлова Татьяна Никитична, 1992 елда вафат була.

Юрий  Воронин 1950 елда 48 нче номерлы Казан башлангыч мәктәбен тәмамлый.
1962 елда А.Н.Туполев исемендәге Казан авиация институтының радиотехника факультетын,  1975 елда — КПСС ҮК каршындагы Иҗтимагый фәннәр академиясен тәмамлый.
Казанның оборона предприятиеләрендә эшли.
 
## Сәяси эшчәнлеге
* 1978-1984 елларда-агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире, 1984 елдан 1988 елга кадәр-КПССның Татарстан өлкә комитеты икътисад бүлеге мөдире.
* 1988 елдан 1990 елга кадәр - ТАССР Министрлар Советы Рәисе урынбасары-республика Дәүләт планы рәисе. 1980 елдан 1990 елга кадәр ТАССР Югары Советы депутаты була.
* 1990 елда РСФСР халык депутаты,  беренче халык депутатлары съездында Югары Совет әгъзасы, бюджет, планнар, салымнар һәм бәяләр буенча республика Югары Советы комиссиясе рәисе, Югары Совет президиумы каршындагы Югары икътисадый советы әгъзасы булып сайлана, .
* 2013 елда Халык депутатлары һәм РФ Югары Советы съездының 20 еллыгына багышланган истәлекле чараларны әзерләү һәм үткәрү буенча оештыру комитеты рәистәше була.
* Хәзер - «Россия Ватаны» лигасы президенты. Россиянең технологик Фәннәр Академиясенең хакыйкый әгъзасы.
## Бүләкләре
Халыклар Дуслыгы ордены
»Почет Билгесе " ордены
СССР һәм Россия Федерациясе медальләре
 
## Гаиләсе
Өйләнгән, улы бар
## Сылтамалар
* Профайл на сайте Государственной думы
 
## Әдәбият
*
Мария Воронцова

**Мария Воронцова** (Мария Александр кызы Воронцова, ,  — , ) — СССР биологы, СССР медицина фәннәре академиясенең тәҗрибәи биология институтында лаборатория мөдире (1949-1956).

Төркем:Биологлар
Иван Второв

**Иван Второв** (Иван Алексей улы Второв, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, коллегия ачысыры (1835), Самар өязе дворяннары җитәкчесе, Самар шәһәре башлыгы (1812-1814).
Морат Вәсилев

**Морат Вәсилев** (Морат Рөстәм улы Вәсилев, ,  — , ) — электр техникасы өлкәсендә галим, техник фәннәр докторы (1985), профессор (1987), ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1987), Казан техника институтының радиотехника һәм электроника кафедрасы мөдире (1988-1998).
Вячеслав Расцветаев

**Вәчеслав Расцветаев** (Вәчеслав Николай улы Расцветаев, ,  — , ) — СССР һәм РФ кино һәм тиятыр актеры, РСФСРның атказанган әртисе (1984), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1974).
Габделнур Мөхәммәтҗанов

**Габделнур Мөхәммәтҗанов** (Габделнур Хәбибрахман улы Мөхәммәтҗанов, ,  — , ) — җылылык физигы, техник фәннәр докторы (1974), профессор (1975), ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1981), РФның атказанган югары мәктәп хезмәткәре, РФ югары һөнәри белем бирүнең шәрәфле хезмәткәре, халыкара дәрәҗәле баскетбол хөкемчесе (1961), Казан технология университетының вакуум техникасы кафедрасы мөдире (1995-2002).
## Биографиясе
1930 елның 26 декабрендә Казанда туган.

1953 елда — С.К. Киров исемендәге КХТИның механика факультетын (хәзер-КНИТУ), «Химия заводлары машиналары һәм аппаратлары» белгечлеге буенча тәмамлый.

1953-1958 елларда — С.М. Киров исемендәге Пермь фәнни-җитештерү берләшмәсенең цех башлыгы урынбасары; 1954 елдан-баш инженер.

1955-1958 елларда - Пермь өлкәсенең машина-трактор станцияләре директоры.

1958-1962 елларда - КХТИның «Җылылык техникасының теоретик нигезләре» кафедрасы ассистенты.

1962 елдан 1964 елга кадәр - ТОТ кафедрасы аспирантурасында уку.

1964 елда - диссертация яклау, техник фәннәр кандидаты гыйльми дәрәҗәсе бирелә.

1964 елда ТОТ кафедрасының өлкән укытучысы итеп билгеләнә.

1964-1975 елларда - ТОТ кафедрасы доценты.

1967-1970 елларда - механика факультеты деканы урынбасары.

1970-1995 елларда - механика факультеты деканы.

1974 елда техник фәннәр докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

1975-1985 елларда - ТОТ кафедрасы профессоры.

1985-2002 елларда - профессор, «Электрофизик җайланмаларның вакуум техникасы» кафедрасы мөдире.

2016 елның 12 гыйнварында вафат була. Казанда Арча зиратында җирләнгән.

## Фәнни һәм иҗтимагый эшчәнлек
Ул органик кушылмаларның һәм вакуумлы эш сыеклыкларының җылылык-физик, термодинамик һәм күчерелмә үзлекләрен, ике катлы вакуум насосларын тикшерде.

180 фәнни һәм методик хезмәт, шул исәптән 2 монография авторы.

Аның җитәкчелегендә 10 фән кандидаты әзерләнде.

Баскетбол судьялыгы белән профессиональ шөгыльләнә: баскетбол буенча халыкара категорияле спорт арбитры (ФИБА) 1961 елдан бирле. Аның исәбендә өч Олимпиадада - Мюнхенда (1972), Монреальдә (1976), Мәскәүдә (1980), 3 дөнья чемпионаты, 10 Европа чемпионаты бар. 20 ел ул СССРның иң яхшы 10 арбитры арасына кергән.
## Бүләкләре
* Хөрмәт Билгесе ордены
* Татарстан Республикасының Атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1981)
* Россия Федерациясенең Атказанган югары мәктәп хезмәткәре
* Россия Федерациясе югары һөнәри белем бирүнең мактаулы хезмәткәре
* медальләр
* Татарстан Республикасының 4 Мактау грамотасы
* тармак министрлыкларының мактаулы грамоталары
## Хәтер
2019 елда КНИТУның механика факультетында Г. Х. Мөхәммәтҗановка багышланган мемориаль такта ачылды.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Габдльнур Хабибрахманович Мухамедзянов. Биография, воспоминания друзей, коллег и учеников&nbsp;/под ред. В.А. Аляева, В.П. Барабанова.&nbsp;— Казань: Бутлеровское наследие, 2019.&nbsp;— 280&nbsp;с.&nbsp;— ISBN 978-5-9902124-5-9.
## Тышкы сылтамалар
* 
* 
* 

Төркем:Татар фән эшлеклеләре
Гавриил Солнцев

**Гавриил Солнцев** (Гавриил Илья улы Солнцев, ,  — , ) — юрист, хокук докторы (1814), дәүләт киңәшчесе (1829), Казан университеты риктыры (1819-1820), Казан губерна прокуроры (1824-1844).

## Искәрмәләр
Борис Гагаев

**Борис Гагаев** (Борис Михаил улы Гагаев, ,  — , ) — математик, физика-математик фәннәре докторы (1936), профессор (1933), ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1954, 1966), Казан университетының математик анализ кафедрасы мөдире (1934-1974).

Төркем:Математиклар
Сергей Гагарин

**Сергей Гагарин** (Сергей Павел улы Гагарин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1866), Архангельск (1866-1869) һәм Сарытау (1869-1870) губернаторы.
Диана Хаҗиева

**Диана Хаҗиева** (Диана Хәйретдин кызы Хаҗиева, ,  — , ) — СССР һәм РФ шәркыятьчесе, Дагстан дәүләт университеты гарәп филология кафедрасының өлкән укытучысы.
Галдан-Норбо

**Галдан-Норбо** (, ,  — , ) — калмык тайшасы, калмык ханы Дондук-Омбоның улы.
Илмирә Галиева

**Илмирә Галиева** (Илмирә Вил кызы Галиева, ,  — , ) — Россия җырчысы, 200 дән артык җыр авторы, Грушин фистивәле лауреаты.
Прасат Муанг Там

**Прасат Муанг Там** ( — түбәнлектә крепость) — Таиландта, Исан тарихи кырыенда, Бурирам провинциясендә кхмер гыйбадәтханәләре комплексы.

## Географиясе
Камбоджа чигеннән ерак түгел сүнгән янартаудан ерак түгел урнашкан. Бу тауның өстендә башка, күбрәк мәгълүм булган, Пханом Рунг гыйбадәтханәләр комплексы урнашкан.

## Тарихы
Муанг Там X һәм XI гасырлар арасында Ангкор-Ват стиленда Кхмер империясе чәчәк аткан вакытта, Таиланд аның составында булган вакытта төзелгән. Аның урнашуы Ангкор-Тхомнан (Камбоджада хәзерге Сиемреап) Пхимайга (Таиланд, Накхонратчасимага юлга рәхмәтле. Гыйбадәтханә Һинд дине Шива Ходаена багышланган һәм өч гасыр функцияләгән, шуннан соң бөлгән.

## Архитектурасы

Муанг Тамнан төньякка таба озынлыгы 1000 м һәм киңлеге 500 м булган Барай күле урнашкан. Ул Меру тавын (Һинд дине космологиясе буенча Галәм үзәге булган) камап алган океанның символы булып тора. Муанг Там комплексы янтра һәм мандалага охшаган квадрат формага ия. Башка кхмер гыйбадәтханә комплексларына караганда ул шактый кечкенә. Диварлары латерит ташыннан төзелгән. Һәрбер якның үзәгендә капкалар оештырылган, аларның көнчыгыштагылары үзәк керү булып тора. Комплекс чикләрендә дүрт Г-формасындагы буа бар, аларның баскычлары суга алып бара. Сулыкларының почмакларында биш башлы нагалар куелган. Буалар Меру тавы тирәли океанның символлары булып тора.

Эчтәге изге урынга һинд дине церемонияләре алып барылган киң урам алып бара. Ул өч узу һәм гопуралар белән квадрат галерея белән уратылган. Галерея һинд космологиясе буенча кешеләр яши торган кыйтганың - Джамбудвипиның чикләренең символы булып тора. Изге урынга узулар өстендәге тоташтыргычлар Шива, Ума һәм башка һинд дине мифологиясе шәхесләрен күрсәткән X гасыр киселгән барельефлар сакланган.

Изге урында биш манара пранг урнашкан (дүртесе кече һәм бер үзәктәге - зур), алар комташтан ясалган һәм түбән платформада. Меру тавының символы булган үзәк пранг сакланып калмаган. Шулай ук монда һинд диненең изге язмалары сакланган китапханә булган.

## Туризм
Муанг Тамнан хәзерге Бурирам шәһәренә кадәр 50 километр. Җәмәгать транспорты белән гыйбадәтханәгә кадәр барып җитү катлаулы, шуңа күрә анда туристик төркемнәр составында яки үз машинада бару кулай. Бурирамда Муанг Тамга турны теләсә нинди кунакханәдә сатып алырга була. Гыйбадәтханә комплексы иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр ачык, билет бәясе - 100 тай баты.

## Әдәбият
* Freeman, Michael. *A Guide to Khmer Temples in Thailand and Laos*. Weatherhill, 1998.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Anuvit Charoensupkul «Design and Symbolism of Prasat Muang Tarn, Northeastern Thailand» // spafajournal.org
* Muang Tum. Well preserved ancient Khmer temple complex // renown-travel.com

## Моны да карагыз
* Таиландтагы ЮНЕСКО Бөтендөнья матди мәдәни мирас объектлары

Төркем:Таиланд
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Кыргызстанда һинд дине

**[[Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте]]** Кыргызстанда эшчәнлеген 1990-ынчы еллар башында башлаган. 1995 елның 17 октябренда Бишкек шәһәрендә илдәге беренче кришнаитлар җәмгыяте теркәлгән булган - "Бишкек Кришна Аңы Җәмгыяте". 2000-енче елның мәгълүматларына караганда Кыргызстанда 2 Кришна Аңы Җәмгыяте булган, аларның әгъзалары булып төрле милләтләрдән якынча 300 тарафдар булган. Ул вакытта Кыргызстанның кришнаитларының күпчелеге яшь кешеләр булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;русча 
* В Киргизии будет ужесточена религиозная цензура http://www.dw.de/выпуск-за-131102/a-674690 
* Малтабаров, Бакытбек Амир уулу "Религия и социально-политические процессы в Кыргызстане", https://books.google.pt/books?id=2C8RAQAAIAAJ
;инглизчә
* Bayram, Mushfig Kyrgyzstan: "Don't meet for worship" http://www.forum18.org/Archive.php?article_id=1336 
* Ibraliev, Jyldyzbek "Soul catchers uptight in Kyrgyzstan" http://eng.24.kg/community/2008/04/08/5075.html 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Кыргызстанда дин
Ладимер җәмигы (Казан)

**Ладимер җәмигы, Ладимер Алла Анасы иконасы җәмигы** () — Казан шәһәренең Мәскәү һәм Чернышевский урамнары киселешендә урнашкан булган праваслау җәмигы. 1694 һәм 1718 еллар арасында төзелеп, 1936 елда шартлатылган. Чиркәү урынында биш катлы сталин йорты төзелгән.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Мәскәү урамы
Төркем:Казанның Чернышевски урамы
Дөньядан күчү җәмигы (Казан)

**Дөньядан күчү җәмигы, Изге Алла Анасының дөньядан күчүе җәмигы** () — Казан шәһәренең Мәскәү урамы башында урнашкан булган праваслау җәмигы. 1822 елда төзелеп, 1978 елда сүтелгән. Әлеге вакытта чиркәү торган урында «Пирамида» күңел ачу үзәге урнаша.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Мәскәү урамы
Терелү җәмигы (Казан)

**Терелү җәмигы, Гайсә Мәсихнең терелүе җәмигы** () — Казан шәһәренең Кирмән һәм Астрономия урамнары киселешендә урнашкан булган праваслау җәмигы. 1890 елда төзелеп, 1933 (1939?) елда сүтелгән. 1953 елда чиркәү урынында КДУның химия факультеты бинасы төзелгән.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Кирмән урамы
Бәрис һәм Гөлей чиркәве (Казан)

**Бәрис һәм Гөлей чиркәве, Пеләтәндәге Бәрис һәм Гөлей чиркәве** () — Казан шәһәренең Тукай һәм Әхтәмов урамнары киселешендә урнашкан булган праваслау чиркәве. 1816 елда төзелеп, 1938 елда сүтелгән. Чиркәү урынында Мехчылар мәдәният сараеның скверы булдырылган.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Габдулла Тукай урамы
Төркем:Казанның Әхтәмов урамы
Варлам чиркәве (Казан)

**Варлам чиркәве, Смоленск Алла Анасы иконасы чиркәве** () — Казан шәһәренең Межлаук урамында урнашкан булган праваслау чиркәве. 1726 елда төзелеп, 1932 елда сүтелгән. Әлеге вакытта чиркәү торган урында Колхоз базары урнаша.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Межлаук урамы
Күккә ашу чиркәве (Казан)

**Күккә ашу чиркәве** () — Казан шәһәренең Островский һәм Кави Нәҗми урамнары киселешендә урнашкан булган праваслау чиркәве. 1676 елда төзелеп, 1932 елда сүтелгән. 1939 елда чиркәү урынында сталин йорты төзелгән.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Островски урамы
Төркем:Казанның Кави Нәҗми урамы
Гөргөри чиркәве (Казан)

**Гөргөри чиркәве, Постау бистәсендәге Җиңү китерүче Гөргөри чиркәве** () — Казан шәһәренең Санкт-Петербург һәм Артем Әйдинов урамнары киселешендә урнашкан булган праваслау чиркәве. 1717 һәм 1739 еллар арасында төзелеп, 1939 елда шартлатылган. Чиркәү урынында сквер булдырылган.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Санкт-Петербург урамы
Төркем:Казанның Артем Әйдинов урамы
Гөрҗи чиркәве (Казан)

**Гөрҗи чиркәве, Гөрҗи Алла Анасы иконасы чиркәве** () — Казан шәһәренең Карл Маркс урамында урнашкан булган праваслау чиркәве. 1838 һәм 1852 еллар арасында төзелеп, 1934 елда сүтелгән. 1936 елда чиркәү урынында сталин йорты төзелгән.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Боголюбски чиркәве (Казан)

**Боголюбски чиркәве, Боголюбски (Кәтернә) чиркәве, Адмираллык бистәсендәге Боголүбски Алла Анасы иконасы чиркәве** () — Казан шәһәренең Несмелов урамында урнашкан булган праваслау чиркәве. 1835 елда төзелеп, 1930 (1938?) елда сүтелгән. 1958 елда чиркәү урынында Елга техникумы бинасы төзелгән.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләреТөркем:Казанның Несмелов урамы
Илҗә чиркәве (Казан)

**Илья чиркәве, Илья чиркәве, Юеш бистәдәге Илья пәйгамбәр чиркәве** () — Казан шәһәренең Коротченко урамында урнашкан булган православ гыйбадәтханәсе. 1749 елда төзелеп, 1931 елда сүтелгән.

## Шулай ук карагыз
* Элҗен көне

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Коротченко урамы
Казан чиркәве (Казан)

**Казан чиркәве, Казан чиркәве, Казансу тамагындагы Казан Алла Анасы иконасы чиркәве** () — элеккеге Казан пристәннәре тирәсендә урнашкан булган праваслау чиркәве. 1910 елда төзелеп, 1918 елның синтәбрендә Казанны кызыллар тарафыннан штурмалганда яндырылып юк ителгән. 1957 елда чиркәү торган урын Куйбышев сусаклыгычының су басу зонасына эләккән.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Кирилл һәм Нипудый чиркәве (Казан)

**Кирилл һәм Мифуди чиркәве, Икенче Таудагы Кирилл һәм Мифуди чиркәве** () — Казан шәһәренең Айвазовский һәм Лесгафт урамнары киселешендә урнашкан булган праваслау чиркәве. 1885 һәм 1889 еллар арасында төзелеп, 1937 елда сүтелгән. Чиркәү урынында сталин йорты төзелгән.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләреТөркем:Казанның Айвазовски урамыТөркем:Казанның Лесгафт урамы
Архангел чиркәве (Казан)

**Архангел чиркәве, Архангел бистәсендәге Микала архангел чиркәве** () — Казан шәһәренең Һади Такташ урамында урнашкан булган праваслау чиркәве. Төзелү вакыты билгесез. 1933 елда сүтелгән.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Һади Такташ урамы
Язгы Микулай чиркәве (Казан)

**Язгы Микулай чиркәве, изге Алла Анасының келәү өенә керүе чиркәве** () — Казан шәһәренең Островский һәм Муса Җәлил урамнары киселешендә урнашкан булган праваслау чиркәве. 1849 һәм 1853 еллар арасында төзелеп, 1929 елда сүтелгән. Чиркәү урынында биш катлы сталин йорты төзелгән.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләреТөркем:Казанның Островски урамыТөркем:Казанның Муса Җәлил урамы
Микулай-Ляпунов чиркәве (Казан)

**Микулай-Ляпунов чиркәве, могҗиза кылучы Микулай чиркәве** () — Казан шәһәренең Бауман урамында урнашкан булган праваслау чиркәве. 1695 һәм 1818 еллар арасында төзелеп, 1964 елда сүтелгән. Әлеге вакытта чиркәү торган урында ТР ФА бинасы урнаша.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Бауман урамы
Бөркәү чиркәве (Казан)

**Бөркәү чиркәве, изге Алла Анасының бөркәп торуы чиркәве** () — Казан шәһәренең Карл Маркс урамында урнашкан булган праваслау чиркәве. 1868 һәм 1883 еллар арасында төзелеп, 1933 елда сүтелгән. Чиркәү урынында сталин йорты төзелгән.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Смоленск-Метрәй чиркәве (Казан)

**Смоленск-Метрәй чиркәве, Җиләк бистәсендәге Смоленск Алла Анасы иконасы чиркәве** () — Казан шәһәренең Гладилов урамында урнашкан булган праваслау чиркәве. 1775 һәм 1779 еллар арасында төзелеп, 1933 елда сүтелгән. 1935 елда чиркәү урынында мәктәп төзелгән.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Гладилов урамы
Өч Бөек рухани чиркәве (Казан)

**Өч Бөек рухани чиркәве, Казан бөек руханилары (Гурий, Варсонофий, Герман) һәм [[патриарх]] Гермоген чиркәве** () — Казан шәһәренең Качалов һәм Шаләпин урамнары киселешендә урнашкан булган праваслау чиркәве. 1909 һәм 1912 еллар арасында төзелеп, 1933 елда шартлатылган. 1960-еллар азагында чиркәү торган җирдә биш катлы хрущев йорты төзелгән.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Качалов урамы
Төркем:Казанның Шаляпин урамы
Смоленск-Җидекүл чиркәве (Казан)

**Смоленск-Җидекүл чиркәве, Кәҗә бистәсендәге Смоленск Алла Анасы иконасы чиркәве** () — Казан шәһәренең Ибраһимов һәм Чистай урамнары киселешендә урнашкан булган праваслау чиркәве. 1903 һәм 1905 еллар арасында төзелеп, 1973 елда шартлатылган.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Чистай урамы
Төркем:Казанның Ибраһимов проспекты
Өчлек чиркәве (Казан)

**Өчлек чиркәве, Ям бистәсендәге тереклек бирүче Өчлек чиркәве** () — Казан шәһәренең Нариманов урамында урнашкан булган праваслау чиркәве. 1722 елда төзелеп, 1931 елда сүтелгән. Әлеге вакытта чиркәү торган җирдә Казан икмәк комбинаты биналары урнашкан.

Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Нариманов урамы
Александр Афонин

**Александр Афонин** (Александр Дмитри улы Афонин, ,  — , ) — СССР футболчысы (һөҗүмче), СССР һәм РФ футбол тренеры, Түбән Кама «Нефтехимиг»ының (1997) баш тренеры, Казан «Рубин»ының (2000-2001) һәм Владивастук «Луч-Энергия»сенең (2003-2004) баш тренеры вазифаларын башкаручысы.
Борис Батанов

**Борис Батанов** (Борис Алексей улы Батанов, ,  — , ) — СССР футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче), СССР футбол тренеры, СССРның спорт остасы, Казан «Рубин»ының (1975), Владивосток «Луч-Энергия»сенең (1977), Акмәсҗит «Таврия»сенең (1978) баш тренеры. Уенчы буларак ике мәртәбә СССР чемпионы (1960, 1965) һәм СССР кубогы иясе (1960).
Игорь Волчок

**Игорь Волчок** (Игорь Семөн улы Волчок, ,  — , ) — СССР футболчысы (ярымсакчы), СССР һәм РФ футбол тренеры, РСФСРның атказанган тренеры (1972), Караганды «Шахтер»ының (1966), Мәскәү «Локомотив»ының (1972, 1973-1978, 1983-1985), Алматы «Гайрәт»енең (1979-1981), Нәмәнгән «Нәүбәһар»ының (1990, 2003), Ярославль «Шинниг»ының (1993-1995) һәм Казан «Рубин»ының (1996-1998) баш тренеры. Үзбәкстан чемпионатының борнза мидәле иясе (2003).
Пётр Дементьев (1913)

**Пётр Дементьев** (Пётр Тимофей улы Дементьев, ,  — , ) — СССР футболчысы (һөҗүмче), СССР футбол тренеры, СССРның атказанган спорт остасы (1946), Казан «Искра»сының баш тренеры (1958).
## Искәрмәләр
Владимир Добриков

**Владимир Добриков** (Владимир Григори улы Добриков, ,  — , ) — СССР футболчысы (һөҗүмче) һәм футбол тренеры, РСФСРның атказанган тренеры, Уфа «Девон/Строителе»нең (1958-1959), Тула «Труд»ының (1961), Кировоград «Звезда»сының (1970) һәм Казан «Рубин»ының (1973) баш тренеры.
Иван Золотухин

**Иван Золотухин** (Иван Васили улы Золотухин, ,  — , ) — СССР футболчысы (ярымсакчы) һәм футбол тренеры, РСФСРның атказанган тренеры, Харковь «Авангард»ының (1957-1958), Кишенәү «Авынтул»ының (1966), Ярославль «Шинниг»ының (1970), Свердловск «Уралмаш»ының (1972), Налчык «Спартаг»ының (1976-1978), Тула «Арсенал»ының (1983-1987) һәм Казан «Рубин»ының (1990-1991) баш тренеры.
Александр Ивченко

**Александр Ивченко** (Александр Владимир улы Ивченко, ,  — , ) — СССР футбол тренеры, Омск «Иртыш»ының (1987-1990, 1995-1998, 2001-2002), Казан «Рубин-ТАН»ының (1992), Ижау «Газовик-Газпром»ының (1999-2001), Краснояр «Металлург»ының (2008-2010), Ижау «Зенит-Ижевск»ының (2011-2013), Төмән «Тюмен»енең (2015-2017) баш тренеры.
Александр Ирхин

**Александр Ирхин** (Александр Сергей улы Ирхин, ,  — , ) — СССР футбол тренеры, Ставрополь «Динамосы»ның (1992-1993), Тольятти «Ладасы»ның (1994), Төмән «Динамо-Газовигы»ның (1995-1997), Казан «Рубины»ның (1998), Әлиста «Ураланы»ның (2000), Краснояр «Металлургы»ның (2000, 2001-2002), Краснодар «Кубане»нең (2001), Воронеж «Факелы»ның (2004-2005), Астана «Астанасы»ның (2007-2008), Новороссийск «Черноморецы»ның (2009) баш тренеры. РФның 1 нче дивизионы җиңүчесе (1996), Казакъстан кубогы иясе (2003) һәм Казакъстан чемпионатының бронза призчысы (2003).
Геннадий Костылев

**Геннади Костылев** (Геннади Иван улы Костылев, ,  — , ) — СССР футболчысы (ярымсакчы) һәм футбол тренеры, СССРның спорт остасы (1963), РФның атказанган тренеры, Ижау «Зениты»ның (1974-1975), Казан «Рубины»ның (1983), Мәскәү ЦСКАсының (1992), Россия яшьләр футбол җыелмасының (1994-1995), Тула «Арсеналы»ның (1996) баш тренеры.
Виктор Лукашенко

**Виктор Лукашенко** (Виктор Авраам улы Лукашенко, ,  — , ) — СССР футболчысы (сакчы), СССР һәм Украина футбол тренеры, СССРның спорт остасы (1970), УССРның атказанган тренеры (1980), Запорожье «Металургы»ның (1970), Днепропетровск «Днепры»ның (1980-1981), Самар «Крылья Советовы»ның (1986-1988), Тула «Арсеналы»ның (1990), Казан «Рубин-ТАНы»ның (1993) баш тренеры.
Владимир Маминов

**Владимир Маминов** (Владимир Александр улы Маминов, ,  — , ) — РФ һәм Үзбәкстан футболчысы (ярымсакчы), футбол тренеры, Казан «Рубины»ның (2014), Химки «Химкие»нең (2014-2015) баш тренеры. Уенчы буларак ике мәртәбә Россия чемпионы (2002, 2004), Россия чемпионатларының көмеш (1995, 1999, 2000, 2001) һәм бронза (1994, 1998, 2005, 2006) призчысы.
Дүрт Инҗилче чиркәве (Казан)

**Дүрт Инҗилче чиркәве** () — Казан шәһәренең Татарстан һәм Мәрҗани урамнары киселешендә урнашкан булган праваслау чиркәве. 1769 елда төзелеп, 1938 (1939?) елда сүтелгән. Чиркәү урынында сталин йорты төзелгән.

Төркем:Казанның Шиһабетдин Мәрҗани урамы
Төркем:Казанның җуелган чиркәүләре
Төркем:Казанның Татарстан урамы
Владимир Михайлов (1939)

**Владимир Михайлов** (Владимир Алексей улы Михайлов, ,  — , ) — СССР футболчысы (һөҗүмче), СССР һәм РФ футбол тренеры, Липецк «Металлургы»ның (1978-1979, 1987-1988), Краснодар «Кубане»нең (1980), Казан «Рубины»ның (1981-1983, 1985-1987), Новороссийск «Цементы»ның (1991) баш тренеры.
## Искәрмәләр
Миодраг Раданович

**Миодраг Раданович** (, ,  — , ) — Сербия футбол тренеры, Казан «Рубины»ның баш тренеры вазифаларын башкаручысы (1998), Плевля «Рудары»ның баш тренеры (2009).
Павел Садырин

**Павел Садырин** (Павел Фөдор улы Садырин, ,  — , ) — СССР футболчысы (ярымсакчы), СССР һәм РФ футбол тренеры, РСФСРның атказанган тренеры (1985), Ленинград «Зениты»ның (1978-1982, 1995-1996), Мәскәү ЦСКАсының (1989-1992, 1997-1998, 2000-2001), Казан «Рубины»ның (1998-1999), Россия (1992-1994) һәм Үзбәкстан (2000) милли футбол җыелмаларының баш тренеры. СССР чемпионы (1984, 1981), СССР кубогы (1991) һәм суперкубогы (1985)  иясе.
Валерий Чалый

**Валерий Чалый** (, ,  — , ) — СССР футболчысы (ярымсакчы), Украина һәм РФ футбол тренеры, Казан «Рубины»ның баш тренеры (2014-2015, 2015-2016).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Илья Эвранов

**Илья Эвранов** (Илья Георгий улы Эвранов, ,  — , ) — СССР футболчысы (капкачы), СССР футбол тренеры, Ирәван «Динамосы»ның (1952), Казан «Искрасы»ның (1958) баш тренеры.
Виктор Антихович

**Виктор Антихович** (Виктор Пөтр улы Антихович, ,  — , ) — СССР футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче), СССР һәм РФ футбол тренеры, Самар «Крылья Советов»ының (1988-1993), Тольятти «Лада»сының (1995), Түбән Кама «Нефтехимиг»ының (1996-1997), Казан «Рубин»ының (2000-2001) һәм Владивастук «Луч-Энергия»сенең (2003-2004) баш тренеры.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Валерий Калугин

**Валери Калугин** (Валери Фөдор улы Калугин, ,  — , ) — СССР футболчысы (һөҗүмче) һәм футбол тренеры, Казан «Рубины»ның баш тренеры (1993-1995).
Александр Минов

**Александр Минов** (Александр Михаил улы Минов, ,  — , ) — СССР футбол тренеры, Казан «Искрасы»ның баш тренеры (1958).
Михаил Михин

**Михаил Михин** (Михаил Васили улы Михин, ,  — , ) — СССР футбол тренеры, Казан «Искрасы»ның (1958), Яшел Үзән «Прогрессы»ның (1960) баш тренеры.
Владлен Решитько

**Владлен Решитько** (Владлен Лазарь улы Решитько, ,  — , ) — СССР футболчысы һәм футбол тренеры, Казан «Рубины»ның баш тренеры (1974).
Сарасвати Дэви

**Са́ра́свати** ( — «сулар белән бай») — Һинд динендә акыллылык, белем, сәнгать, матурлык һәм оста теллелек Алиһәсе. Брахмачарини, Брахманың Галәмне барлыкка китерүдә ярдәмчесе.
Сарасвати күк һәм җир өйләнүен башкара, нәкъ менә ул күк Никах Гүрнәчәсен - Коткарылу һәм мәңге ләззәт гүрнәчәсен ясый.
Башта ул елга Алиһәсе булган.
Сарасвати исемнәренең кайберәүләре "яшәешне бирүче", "сөйләм һәм тормыш иясе", "иң югары белем" дип яңгырый. Ул барлык белемнәрнең чагылышы дип санала: сәнгатьнең, фәннең, һөнәрнең һәм осталыкның.
Еш аккошта - Яктылык Көчләренең символында утырган итеп сурәтләнә.

## Килеп чыгышы
Сарасвати Ригведада искә алына, аңа бөек елга Алиһәсенә буларак өч гимн багышланган. Веда чорында аны чистартучы, саклаучы һәм дәвалаучы буларак хөрмәт итәләр. Ул күк дәвалаучылары Ашвиннар белән көчен югалткан Индраны дәвалый торган риваять бар.

## Прототибы
Илаһилаштыру өчен прототип булган елга турында индологлар бер фикергә килә алмый. Берничә юрама бар:
* Гхаггар-Хакра  — Һиндстан һәм Пакистанда фасылы белән ага торган елга.
* Харахваити (хәзер. Аргандаб) — Әфганстанда елга, Авестада искә алына.
* Инд — Сарасвати аның изге исеме, ә Синдху дөньяви исеме булган дип санала.
* Сарсути (элегрәк Сарасвати) — Арийлар цивилизациясе бишеге булган, изге Брахмаварта иленең чиге булган зур булмаган елга. Веда чорында океанга койган, хәзер чүл комнарында югала.

## Ведадан соң чор
Борынгы елга корып беткәч, яки аккан урынын алыштыргач Сарасвати Алиһәсен елга белән бәйли башламаганнар, хәзер ул Брахманың хатыны һәм сәнгатьләрнең һәм фәннәрнең яклаучысы булган. Ул Санскритны һәм Деванагари язуын уйлап чыгарган дип санала.

## Иконография
Сарасватины акка киенгән матур хатын итеп сурәтлиләр. Гадәттә ул лотос пьедесталында (падма-сана) матур позада (лалитасана) утыра: бер аягы аска асылынган, ә икенчесе аның астында. Ак төскә бәйле, бу белемнең чисталыгының символы булып тора. Ул бизәнү әйберләрен һәм алтынны кими, ул кырыс киенгән - бу аның матди кыйммәтләргә караганда рухи кыйммәтләрне сайлавының символы. Гадәттә ул дүрт кул белән сурәтләнә. Аның кулларында: 
* Ведалар изге китабы — фән символы
* Ак мәрҗәннән тәсбих — рухилык символы
* изге су белән пиала — барлыкка китерүче һәм чистартучы көчнең символы
* вина — музыка коралы, сәнгать символы

Кайбер рельефларда ул музыка коралын тотмый, ә аның куллары абхая-мудра ясый (саклану символы) яки варада-мудрага (алкышлау ишарәсе). Аның хәрәкәтләнү чарасы (вахана) булып аккош тора, ә эмблемасы - алтыпочмаклы йолдыз яки гексаграмма (шаткопа яки садъянтра). Кайвакыт аны басып торучы итеп күрсәтәләр.

## Башка илләрдә
Кытайда Сарасватины (辯才天) Бяньцайтянь дип атыйлар, Таиландта — Сурасавади́ (สุรัสวดี), ә Япониядә — Бэндзайтэн (弁才天/弁財天) дип атыйлар. Бэндзайтэн шулай ук Җиде бәхет ходайларының берсе дип санала.
Борынгы Иранда Анахита дип аталган дигән фараз бар.

## Шулай ук карагыз
* Тридеви

## Искәрмәләр
  

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине Илаһлары
U-kvark

**u-kvark** yäki **öske kvark** (inglizçä *up*)  +(2/3)e elektr qorğısı iä bulğan,  berençe buınğa qarağan fundamental' fermion.

Bötenese kvarklar kebek u-kvark barlıq 4 fundamental' tä'sir iteşüdä qatnaşa: elektromagnit, gravitatsion, köçle häm zäğif tä'sir iteşüdä, şulay uq küptän tügel açılğan 5-nçe fundamental' - Higgs tä'sir iteşüendä qatnaşa.
Teoriä buyınça näq Higgs qırı belän tä'sir iteşügä kürä u-kvarknıñ massası xasil bula.

u-kvarklar d-kvarklar belän bergä nuklonnar - protonnar häm neytronnar tözilär, yäğni atom-töşlär buldıralar.

Atom-töşlär massaların kübesençä (90% artıq) Higgs tä'sir iteşüe tügel, ä u- häm d- kvarklar arasındağı köçle tä'sir iteşü energiäse buldıra: m=E/(c2).

u-kvarklardan torğan bütän adronnar da bar.

u-kvarknıñ antikisäkçege u-antikvark bula, alarnıñ tä'sir iteşülär qayber sıyfatlamalarınıñ tamğaları ayırılıp tora.

Zamança fizika qaraşı buyınça u-kvark strukturasız fundamental' kisäkçek bulıp tora (bütän kvarklar häm leptonnar kebek).

1964 yılda Gel-Mann häm Tsweig u-kvark buluın postulat itä, ä 1968 yılda *Slac*-täcribäxanäsendä açılğan.

## Kvant sannarı
* Spin 1/2
* izospin proeksiäse +1/2
*barion sanı 1/3
* lepton sanı, soqlandıru, maturlıq, säyerlek sannarı 0
## Sıltamalar
*M. Gell-Mann. The Eightfold Way: A theory of strong interaction symmetry // The Eightfold Way. — Westview Press, 2000. — С. 11. — ISBN 0-7382-0299-1.
Оригинал: M. Gell-Mann. The Eightfold Way: A theory of strong interaction symmetry. — California Institute of Technology, 1961.
* Y. Ne'emann. Derivation of strong interactions from gauge invariance // The Eightfold Way. — Westview Press, 2000. — ISBN 0-7382-0299-1.
Оригинал Y. Ne'emann Derivation of strong interactions from gauge invariance // Nuclear Physics. — 1961. — Т. 26. — С. 222. — DOI:10.1016/0029-5582(61)90134-1
* R.C. Olby, G.N. Cantor. Companion to the History of Modern Science. — Taylor & Francis, 1996. — С. 673. — ISBN 0415145783.
* M. Gell-Mann A Schematic Model of Baryons and Mesons // Physics Letters. — 1964. — Т. 8, № 3. — С. 214–215. — DOI:10.1016/S0031-91
* B. Carithers, P. Grannis Discovery of the Top Quark // Beam Line. — SLAC, 1995. — Т. 25, № 3. — С. 4

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Иван Буталий

**Иван Бутали** (Иван Николай улы Бутали, ,  — , ) — СССР футболчысы (ярымсакчы), СССР һәм РФ футбол тренеры, Чаллы «КАМАЗы»ның (1998, 2000-2002), Түбән Кама «Нефехимигы»ның (1998-2001) баш тренеры.
Юрий Газзаев

**Юри Газзаев** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (ярымсакчы, сакчы), РФ футбол тренеры, СССРның спорт остасы (1990), Чаллы «КАМАЗы»ның (2002-2009), Самар «Крылья Советовы»ның (2009-2010), Ярославль «Шиннигы»ның (2011-2012), Әстерхан «Волгаре»нең (2012-2017) баш тренеры.
Роберт Евдокимов

**Роберт Евдокимов** (Роберт Геннади улы Евдокимов, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (ярымсакчы), РФ футбол тренеры, Чаллы «КАМАЗ-2»нең (2006), Әлмәт «Алнасы»ның (2006-2008), Ижау «СОЮЗ-Газпромы»ның (2009), Чаллы «КАМАЗы»ның (2010-2011), Ырынбур «Оренбургы»ның (2012-2017) баш тренеры. Уенчы буларак 1995 елгы Җәйге Универсиаданың бронза мидәле иясе, Россия чемпионы (1997), РФның 1 нче дивизионы җиңүчесе (1998). Тренер буларак РФның 2 нче (2012/2013) һәм 1 нче (2014/2015) дивзионнары җиңүчесе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Беньяминас Зелкәвичүс

**Беньяминас Зелкәвичүс** (, ,  — , ) — СССР футболчысы (ярымсакчы), СССР һәм Литва футбол тренеры, СССРның спорто остасы, СССРның һәм ЛитССРның атказанган тренеры, Вилнүс «Жальгирисе»нең (1977-1982, 1985-1991, 1992-1996), Литва милли футбол җыелмасының (1990-1991, 1995-1997, 2000-2003), Чаллы «КАМАЗы»ның (1997), Ярославль «Шиннигы»ның (1999), Калининград «Балтикасы»ның (2002-2003), Лиепая «Металлургы»ның (2004-2007), Владивастук «Луч-Энергиясе»нең (2009) баш тренеры. Литваның иң яхшы футболчысы (1971, 1972). СССР чемпионатының бронза призчысы (1987), Литва чемпионатларының алтын (1992) һәм көмеш призчысы (1993-1995), РФның 2 нче дивизионы җиңүчесе (2002), Латвия чемпионатларының алтын (2005) һәм көмеш призчысы (2004, 2006-2007).
Алексей Семёнов

**Алексей Семөнов** (Алексей Александр улы Семөнов, ,  — , ) — СССР футболчысы (капкачы) һәм футбол тренеры, Казан «Рубины»ның баш тренеры (1984, 1988).
Валерий Сальников

**Валери Сальников** (Валери Александр улы Сальников, ,  — , ) — СССР һәм РФ футбол тренеры, Ырынбур «Газовигы»ның (1977), Казан «Рубины»ның (1980), Ижау «Газовик-Газпромы»ның (1999) баш тренеры.
Владимир Клонцак

**Владимир Клонцак** (Владимир Ярослав улы Клонцак, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (сакчы), РФ футбол тренеры, Түбән Кама «Нефтехимигы»ның (2004-2009), Чаллы «КАМАЗы»ның (2012-2016, 2016-2017). Уенчы буларак 1995 елгы Җәйге Универсиаданың бронза мидәле иясе, тренер буларак РФның 2 нче дивизионы җиңүчесе (2014/2015).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Валерий Четверик

**Валерий Четверик** (Валерий Васили улы Четверик, ,  — , ) — СССР футболчысы, СССР һәм РФ футбол тренеры, Чаллы «КАМАЗы»ның (1998-1996, 1999), Новороссийск «Черномерецы»ның (2003) баш тренеры. Тренер буларак 1995 елгы Җәйге Универсиаданың бронза мидәле иясе.
Пётр Шубин

**Пётр Шубин** (Пётр Евгени улы Шубин, ,  — , ) — СССР футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче), СССР һәм РФ футбол тренеры, СССРның спорт остасы (1969), РСФСРның атказанган тренеры (1984), Ростов «СКАсы»ның (1982-1984), Волгоград «Роторы»ның (1989), Ярославль «Шиннигы»ның (1997-1998), Махачкала «Анжисы»ның (1998), Чаллы «КАМАЗы»ның (2001), Минск «Динамосы»ның (2004) баш тренеры.
Виталий Панов (1979)

**Витали Панов** (Витали Николай улы Панов, ,  — , ) — РФ футболчысы (сакчы), футбол тренеры, Чаллы «КАМАЗы»ның баш тренеры (2009).
Игорь Шинкаренко

**Игорь Шинкаренко** (Игорь Владимир улы Шинкаренко, ,  — , ) — СССР футболчысы, СССР һәм РФ футбол тренеры, Саранск «Светотехникасы»ның (1989-1992), Чаллы «КАМАЗы»ның (2016) баш тренеры.
Владимир Пачко

**Владимир Пачко** (Владимир Николай улы Пачко, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (ярымсакчы), РФ футбол тренеры, Даугавпилс «Динабургы»ның (1995-1996), Түбән Кама «Нефтехимигы»ның (2003-2004), Костанай «Тубылы»ның (2005) баш тренеры.
Владимир Муханов

**Владимир Муханов** (Владимир Васили улы Муханов, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы, РФ футбол тренеры, СССРнең спорт остасы (1983), Түбән Кама «Нефтехимигы»ның (1992), Раменски «Сатурны»ның (1995-1997), Лиепая «Металлургы»ның (2002), Костанай «Тубылы»ның (2003-2004), Актүбә «Актүбәсе»нең (2006-2012, 2017), Воронеж «Факелы»ның (2013), Химки «Химкие»нең (2013-2014) баш тренеры. Казакъстан чемпионатларының алтын (2007-2009), көмеш (2003, 2006, 2010) һәм бронза (2004, 2011-2012) мидәлләре иясе, Латвия чемпионатының бронза мидәле иясе (2002).
Дмитрий Огай

**Дмитрий Огай** (Дмитрий Алексей улы Огай, ,  — , ) — СССР һәм Казакъстан футболчысы, Казакъстан футбол тренеры, СССРнең спорт остасы, Павлодар «Иртеше»нең (2002-2004), Костанай «Тубылы»ның (2005-2009, 2016), Свердловск «Уралы»ның (2010-2011), Алматы «Гайрәте»нең (2012), Түбән Кама «Нефтехимигы»ның (2012-2013), Талдыкорган «Җидесуы»ның (2017) баш тренеры. Уенчы буларак Казакъстан чемпионы (1996), Казакъстан чемпионатының бронза призчысы (1997). Тренер буларак Казакъстан чемпионатларының алтын (2002, 2003), көмеш (2000, 2004-2005, 2007-2008) һәм бронза (2001, 2006) мидәлләре иясе.
Геннадий Сарычев

**Геннадий Сарычев** (Геннадий Андрей улы Сарычев, ,  — , ) — СССР футболчысы (сакчы), СССР һәм РФ футбол тренеры, СССРның спорт остасы (1961), РСФСРның (1983) һәм Әфганстанның (1988) атказанган тренеры, Самар «Крылья Советовы»ның (1981-1985), Әфганстан милли футбол җыелмасның (1987-1988), Калининград «Балтикасы»ның (1989), Кемерово «Кузбассы»ның (1990), Түбән Кама «Нефтехимигы»ның (1993-1996, 1998) баш тренеры. СССР чемпионы (1961).
Владимир Морозов (1952)

**Владимир Морозов** (Владимир Анатоли улы Морозов, 1952) — РФ аяк тyбы тренеры, Түбән Кама «Нефтехимигы»ның баш тренеры (1991-1992, 2001-2002).

Төркем:Түбән Кама
Борис Синицын

**Борис Синицын** (Борис Алексей улы Синицын, ,  — , ) — СССР футболчысы (сакчы), РФ футбол тренеры, Налчык «Спартагы»ның (1995), Түбән Кама «Нефтехимигы»ның (1998), Стәрлетамак «Содовигы»ның (2001-2002), Ырынбур «Оренбургы»ның (2005-2006), Уфа «Уфасы»ның (2007-2009), Южно-Сахалинск «Сахалины»ның (2012) баш тренеры.
Андрей Ситчихин

**Андрей Ситчихин** (Андрей Анатоли улы Ситчихин, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче), РФ футбол тренеры, Түбән Кама «Нефтехимигы»ның баш тренеры (2011-2012, 2014-2015).
Станислав Цховребов

**Станислав Цховребов** (Станислав Сослан улы Цховребов, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (һөҗүмче), РФ футбол тренеры, Владикавказ «Аланиясе»нең (2007-2009), Түбән Кама «Нефтехимигы»ның (2010) баш тренеры. РФ чемпионатының көмеш (1992), Чехия чемпионатының бронза (1993) призчысы.
Наил Вәлиев

**Наил Вәлиев**
*  Наил Мансур улы Вәлиев, филология фәннәре докторы (*[[Казан]]*)
* Наил Мостафа улы Вәлиев, профессор (*[[Мәскәү]]*)
Индра

**
**И́ндра** (), яки **Ша́кра** ( — турыдан-туры [[тәрҗемә]] иткәндә. ''куәтле, көчле'') — Ходайлар патшасы ([[Дэва]]) һәм [[Ведизм]]да, [[Буддизм]]да һәм [[Һинд дине]]ндә [[Сварга]] күк патшашлыгының хөкемдары. Индра - Ригведа Ходайларының иң өлкәне, яшен җибәрүче (яңгыр Ходае) һәм еланнар белән көрәшүче; дэваларны аларның асураларга каршылыгында җитәкләүче сугыш Ходае. "[[Ригведа]]" гимннары аңа күкне күтәрүче [[демиург]] буларак дан җырлыйлар. Ул [[Вала]] караңгылыгыннан таңны ([[Ушас]]) коткара һәм [[Вритра]] аждаһасын җиңә. [[Зевс]] кебек үк, **Индра** шаяртулар эшли, алар өчен җәза ала. Индраның эпитетлары күп. Аның коралы - [[ваджра]], ә [[вахана]]сы - [[Айравата]] филе.

Индра [[кшатрий]]лар [[варна]]сының төп яклаучы Ходае булып санала .

''Индра'' [[теоним]]ы — гомумари һәм "[[Авеста]]"да һәм [[Гиндукуш дине]]ндә очрый. Теонимның [[этимологиясе]] ачык түгел - аның [[субстрат]] (Урта Азия) килеп чыгышы турында һәм [[Һинд-Европа]] килеп чыгышы турында юрамалар бар..

== Эпитетлар ==
* **Шатакрату** (, ) — «100 корбан биргән»
* **Шатаманью** (, ) — «Йөз ярсулы»
* **Шакра** (, ) — «Куәтле»
* **Пурандара** (, ) — «Катыны җимерүче»
* **Магхава** (, ) — «Юмарт»
* **Махендра** (, ) — «Бөек Индра»
* **Ваджрабхарт** — «Күк күкрәүне тотучы»
* **Вритрахан** — «[[Вритра]]ны җиңүче»
* **Сахасракша** — «Мең күзле».
* **Балахан** — «[[Бала]]ны җиңүче»
* **Аджа** () — «Тумаган»
* **Аджайкапада** или **Аджа Экапад** — «Бер аяклы Кучкар» (йолдызлыкның тулы атамасы)
* **Васава*' (, ) — «Изгеләрнең хөкемдары», Индраның туу исеме.

== Шулай ук карагыз ==

* [[Индралока]]
* [[Варуна]]
* [[Индрик (мифология)]]
* [[Зевс]]
* [[Перун]]
* [[Тор (мифология)|Тор]]
* [[Арджунавиваһа]]

== Әдәбият ==
* 
* *Топоров В. Н.'' Сравнительный комментарий к одному мотиву древнеиндийской мифологии — Индра-муравей // Древняя Индия. Историко-культурные связи. , 1982. С. 326—341.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Ирина Смелая

**Tatarka** (Ирина Александр кызы Смелая, ,  — , ) — Россия җырчысы, видеоблогер.
Сергей Абакумов

**Сергей Абакумов** (Сергей Иван улы Абакумов, ,  — , ) — СССР тел белгече, филология фәннәре докторы, РСФСР Педагогия фәннәре академиясенең мөхбир әгъзасы (1949).
Игорь Габдерәззаков

**Игорь Габдерәззаков** (Игорь Юри улы Габдерәззаков, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (һөҗүмче).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Гафар Габдуллин

**Гафар Габдуллин** (Гафар Габдулла улы Габдуллин, ,  — , ) — «Башнефтепромстрой» трестының балта осталары бригадиры, Хезмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1981, 1986), БАССРның атказанган төзүчесе (1978), СССР нефть-газ сәнәгате кәсәбәләре төзелеше министрлыгының шәрәфле хезмәтәре (1987), Нефтекама шәһәренең шәрәфле ватандашы (1990).
Денис Габдуллин

**Денис Габдуллин** (Денис Марат улы Габдуллин, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче), Кыйтга кубогы иясе (2006).
D-kvark

**d-kvark** yäki **asqı kvark** (inglizçä *down*)  -(1/3)e elektr qorğısı iä bulğan,  berençe buınğa qarağan fundamental' fermion.

Bötenese kvarklar kebek d-kvark barlıq 4 fundamental' tä'sir iteşüdä qatnaşa: elektromagnit, gravitatsion, köçle häm zäğif tä'sir iteşüdä, şulay uq küptän tügel açılğan 5-nçe fundamental' - Higgs tä'sir iteşüendä qatnaşa.
Teoriä buyınça näq Higgs qırı belän tä'sir iteşügä kürä d-kvarknıñ massası xasil bula.

d-kvarklar u-kvarklar belän bergä nuklonnar - protonnar häm neytronnar tözilär, yäğni atom-töşlär buldıralar.

Atom-töşlär massaların kübesençä (90% artıq) Higgs tä'sir iteşüe tügel, ä u- häm d- kvarklar arasındağı köçle tä'sir iteşü energiäse buldıra: m=E/(c2).

d-kvarklardan torğan bütän adronnar da bar.

d-kvarknıñ antikisäkçege d-antikvark bula, alarnıñ tä'sir iteşülär qayber sıyfatlamalarınıñ tamğaları ayırılıp tora.

Zamança fizika qaraşı buyınça d-kvark strukturasız fundamental' kisäkçek bulıp tora (bütän kvarklar häm leptonnar kebek).

1964 yılda Gel-Mann häm Tsweig d-kvark buluın postulat itä, ä 1968 yılda *Slac*-täcribäxanäsendä açılğan.

## Kvant sannarı
* Spin 1/2
* izospin proeksiäse -1/2
*barion sanı +1/3
*cöplelek + (uñay)
* lepton sanı, soqlandıru, maturlıq, säyerlek sannarı 0

## Sıltamalar
*M. Gell-Mann. The Eightfold Way: A theory of strong interaction symmetry // The Eightfold Way. — Westview Press, 2000. — С. 11. — ISBN 0-7382-0299-1.
Оригинал: M. Gell-Mann. The Eightfold Way: A theory of strong interaction symmetry. — California Institute of Technology, 1961.
* Y. Ne'emann. Derivation of strong interactions from gauge invariance // The Eightfold Way. — Westview Press, 2000. — ISBN 0-7382-0299-1.
Оригинал Y. Ne'emann Derivation of strong interactions from gauge invariance // Nuclear Physics. — 1961. — Т. 26. — С. 222. — DOI:10.1016/0029-5582(61)90134-1
* R.C. Olby, G.N. Cantor. Companion to the History of Modern Science. — Taylor & Francis, 1996. — С. 673. — ISBN 0415145783.
* M. Gell-Mann A Schematic Model of Baryons and Mesons // Physics Letters. — 1964. — Т. 8, № 3. — С. 214–215. — DOI:10.1016/S0031-91
* B. Carithers, P. Grannis Discovery of the Top Quark // Beam Line. — SLAC, 1995. — Т. 25, № 3. —

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Алсу Габдуллина

**Алсу Ренат кызы Габдуллина** (2001 елның 11 апреле, ) — Россия һөнәри футболчысы, «Локомотив» командасы һәм Россия җыелма командасы ярымсакчысы.

## Тормыш юлы
Алсу Габдуллина 2001 елның 11 апрелендә Азнакай районының Актүбә посёлогында туа. 8 яшендә Актүбәдә «Барс» командасында футбол белән шөгыльләнә башлый. Беренче тренеры -— Владимир Баландин. 14 яшендә «Чертаново» спорт мәктәбенә күчә.

### Клуб составында
2017 елның 18 апрелендә «Чертаново»ның төп командасында Россия чемпионатының 1 нче турында ЦСКАга каршы уенда дебют ясый, уен башыннан сул ярымсакчы позициясендә чыга һәм 70 нче минутта алмаштырыла.

Чемпионатның 3 нче турында Рязань-ВДВга каршы уенда беренче тапкыр тулы матч уздыра.

2020 елдан башлап Мәскәү «Локомотив»ы өчен уйный.

### Җыелма команда составында
2016 елның 19 октябрендә Россиянең яшьүсмерләр җыелма командасында Беларусия җыелма командасына каршы иптәшләрчә уенда старт составына чыгып, дебют ясый. 2016 елның 24 октябрендә хатын-кызлар арасында Европа яшьүсмерләр чемпионатының (17 яшькә кадәр) 1 нче сайлап алу раунды кысаларында Словения җыелма командасына каршы матчта беренче рәсми уен үткәрә һәм 14 нче минутта бердәнбер голның авторы була. Яшүсмерләр һәм яшьләр җыелма командалары өчен барлыгы 30дан артык матч уйный.

Россия милли җыелма командасы өчен 16 яшьтә, 2017 елның 23 ноябрендә Бельгиягә каршы иптәшләрчә матчта дебют ясый. Җыелма команда өчен беренче голны 2020 елның 27 ноябрендә Косовога каршы матчта кертә.

## Казанышлар

* Россия чемпионатының көмеш призёры: 2018, 2020
* Россия Кубогы иясе: 2020
* Россия Суперкубогы иясе: 2021

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Русия спортчылары
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Русия футболчылары
Яков Абрамов (1873)

**Яков Абрамов** (, ,  — , ) — җәмәгать эшлеклесе, Казан губернасыннан I чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
## Искәрмәләр
Шәфикъ Әпсәләмов

**Шәфикъ Әпсәләмев** (Шәфикъ Гафиятулла улы Әпсәләмев, ,  — , ) — СССР сәясәт эшлеклесе, БК(б)Фнең Кукмара (1937) һәм Югары Ослан (1939) район кәмититләренең беренче сәркатибе, ТАССР игенчелек халык комиссары (1937).
## Биографиясе
1906 елда Чистайда туган. Икенче мәгълүмат буенча, Пермь губернасының Чусовой бистәсендә туган. Чистай балалар йортында тәрбияләнгән.

1922 елда ВЛКСМ сафларына керә, 1926 елдан — ВКП(б) әгъзасы. 1928-1931 елларда РКК сафларында хезмәт итә. Хәрби хезмәтеннән соң Татар коммунистия университетын тәмамлый, Саба машина-трактор станциясенең Полит бүлеге башлыгы булып эшли.

1937 елның апреленнән ноябренә кадәр ВКП(б) Кукмара райкомының беренче секретаре. 1939 елда - Югары Ослан райкомының беренче секретаре. 1937 елда Татарстан АССРның игенчелек халык комиссары вазифасына билгеләнә.

1937 елның 12 декабрендә (Чистай округы буенча) сайлаулар нәтиҗәсендә Татарстан АССРдан 1 нче чакырылыш СССР Югары Советы депутаты итеп сайлана. Бер үк вакытта Татарстан АССР Югары Советы депутаты итеп сайлана.

1938 елда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясенең зооинженерлар факультетына укырга керә.

Бөек Ватан сугышы башлану белән Казанның Мәскәү районы Хәрби комиссариаты тарафыннан чакырыла; 12 нче ат-артиллерия дивизиясенең өлкән политругы вазифасында эшли. 1941 елның 29 декабрендә авыр яраланып, 1942 елның башында вафат була. Козельскида, шәһәр скверында туганнар каберлегендә җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* Список в ''Справочнике по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991''
Руслан Абышов

**Руслан Абышов** (, ,  — , ) — Азәрбайҗан футболчысы (сакчы, ярымсакчы), Азәрбайҗан чемпионы (2010/11, 2011/12).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Августин (Беляев)

**Августин** (Александр Александр улы Беләев, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Алматы (1929-1930) һәм Сызран (1930-1931) епискобы, Калуга һәм Боровск архиепскобы (1934-1937). Рус праваслау чиркәве тарафыннан изге дип танылган (2000).
Иван Авдеев

**Иван Авдеев** (Иван Егор улы Авдеев, ,  — , ) — очучы, ССҖБның атказанган очучы-сынаучысы (1974), капитан (1957).
## Искәрмәләр
Авраамий (Чурилин)

**Авраами** (Адриан Алексей улы Чурилин, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Сызран (1926-1928), Нолинск (1928), Скопин (1928-1930), Мари Иле (1931-1935) һәм Пенза һәм Саранск (1935) епискобы.
Мифтах Әпсәләмов

**Мифтах Әпсәләмев** (Мифтах Шаһи улы Әпсәләмев, ,  — , ) — СССР театр актеры, Хезмәт Каһарманы (1926).

## Гаиләсе
Хатыны Әминә Исмаева, актриса

## Искәрмәләр


Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Хезмәт Батырлары
Александр Абросимов

**Александр Абросимов** (Александр Владимир улы Абросимов, ,  — , ) — РФ волейболчысы (үзәк блоклаучы), РФның спорт остасы, Россия чемионатларының алтын (2008/09, 2009/10, 2010/11, 2013/14), көмеш (2005/06) һәм бронза (2012/13) призчысы, 2011 елгы Җәйге Универсиаданың алтын мидәле иясе.
Стромаль кератит

**Стромаль кератит** (СК) — эпителий һәм эндотелийның беренчел катнашусыз мөгезкатлауның стромасы ялкынсынуы. Үсеш алган илләрдә СК ешрак тумыштагы сифилис белән бәйле, әмма шулай ук киң колачлы инфекцион чирләр шулардан туберкулез, Лайм чире, ләперә һәм вируслы инфекция белән бәйле була ала. СК белән барлык пациентлар трепонеманы ачыклау өчен башка клиник симптомнар булу яки булмауга карамастан серологик тикшеренү узарга тиеш.

## Сифилислы стромаль кератит
Сифилислы СК беренчел, икенчел яки башлангыч латент сифилис чорында инфекция анадан балага күчү нәтиҗәсендә барлыкка килә

(ягъни ананың беренчел йогышланудан соң 2 ел дәвамында)

### ''Диагностика''
**1.  ** 5 яшьтән алып 25 яшькә кадәр кискен ике яклы авырту һәм чагылган күрү начарлану белән билгеләнә.

**2.  **Билгеләре (барлыкка килү тәртибендә).

•     Строманың тирән тамырлануы белән бәйле лимбит белән бергә күзәнәкле инфильтрация һәм мөгезкатлау томанлануы, ул тамырлар чиген тоныкландыра һәм нәтиҗәдә үзенчәлекле «сөләйман билдәмәсе» күренеше барлыкка килә (рәс. 9.18а).

•      Мөгезкатлау халәтен исәпкә алып, барлыкка килүче алгы увеитның күренеше сизелмәскә мөмкин.

•      Берничә айдан соң мөгезкатлау томанлануы суырыла башлый һәм тамырлар бушый (тамырлар «күләгәсе» — рәс. 9.18б).

•      Алга таба мөгезкатлауның һәртөрле башка этиология белән ялкынсынуда тамырлар кабат кан белән тула ала, ә кайбер очракларда мөгезкатлауның стромасына кан саву була ала (рәс. 9.18в).

•      Төзәлү стадиясе «бушаган» тамырлар, тирән стромаль җөйләнү һәм мөгезкатлау юкаруы белән сыйфатлана (рәс. 9.18г).

### ''Дәвалау''
Актив СК терапиясенә системалы пенициллин, урынлы стероидлар һәм мидриатиклар керә. Уңай серологик нәтиҗә белән барлык пациентларны венерологик клиникага өстәмә тикшеренүгә урнаштырырга кирәк. Өстәвенә, туганнар һәм җенси иптәшләрне тикшерү һәм дәвалау кирәк.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары