open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Судак (шәһәр)

**Суда́к** (, ) — Кырым ярымутравында урнашкан шәһәр-курорт. Кара диңгез ярында, Ялта шәһәреннән 120 км төньяк-көнчыгышта урнашкан.

## Истәлекле урыннар

## Искәрмәләр

*
Төркем:Кырым шәһәрләре
Төркем:Россия курортлары
Federativ däwlät

**Federativ däwlät** yä **Federatsiä** (latinça *foederātiō — berläşmä*) - däwlät tözeleşeneñ töre, federativ däwlätneñ öleşläre däwlät üzleklärenä xas, yuridik mäğnädä bilgelängän säyäsi möstäqilekkä iä bula.

Unitar däwlätttän ayırmalı bularaq Federativ däwlättä yuğarı xäkimiät organnarınıñ ike sistema bar: federativ häm federatsiä subyektınıñ xäkimiäte.

Federativ kostitutsiä berrättän federatsiä subyektı üz konstitutsiäsen, ustavların, töp qanunnarın buldıru xoquqına iä.

Federatsiä subyektlarında qayçaqta watandaşlıq institutı, tüğra, däwlät suverenitetınnan başqa däwlätneñ bütän konstitutsion-xoquqıy üzlekläre bar.

## Xäzerge zaman Federativ däwlätläre

Awrupa

# Rusiä Federatsiäse 
# Avstriä Cömhüriäte
# Almaniä Federativ Cömhüriäte
# Eswiçrä Konfederatsiäse
# Büsnä häm Härsäk
# Bilgiä patşalığı

Aziä

# Rusiä Federatsiäse
# Paqstan İslam Cömhüriäte
# Malayziä
# Berläşkän Ğäräp Ämirlekläre
# Hindstan
# Nepal

Afrika

#  Sudan 
# Komorlar Federativ İslam C,mhüriäte
# Xäbäşstan
# Nigeriä
# Könyaq Sudan 
#  Somali

Amerika

# Argentina 
# Venesuela 
# Kanada
#  Miksikä 
# Amerika Quşma Ştatları
# Bräzil
#  Sent-Kits häm Nevis 

Avstraliä häm Okeaniä

#  Avstraliä Berlege
# Mikroneziä Federativ Ştatları

Төркем:Дәүләт
Яңа Капу

**Яңа Капу** (, ) – Украина шәһәре, Кырым Мохтари Җөмһүриятенең Яңа Капу районы үзәге.

## География
Шәһәр Перекоп муентыгының көньяк өлешендә, Симферопольдән 128 километр төньяграк урнашкан. Тимер юл стансасы (Җаңкөй—Херсон сызыгы).
## Тарих
1932 елда «59 км» тимер юл стансасы янында геология тикшерү экспедициясе килә; шул экспедиция нәтиҗәсендә биредә Перекоп бром зводы төзелеше турында карары кабул ителә. 1932 елның сентябрендә *Бромзавод* исемле бистә пәйда була; Ватандашлар сугышы вакытында Перекопны штурмлаган каһарманнар хөрмәтенә бистәгә 1936 елда **Красноперекопск** исеме кушылган.

1966 елдан — шәһәр.

## Халык

Милли состав (2001): руслар — 51,0%, украиннар — 40,9%, кырымтатарлар — 3,0%, кореялылар — 1,4%, белоруслар — 1,2%.

## Икътисад
Бром заводы, сода заводы.
## Кардәш шәһәрләр
*  Дзержинский (Россия)
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым шәһәрләре
Ур муены

**Ур муены** () — Кырымны кыйтга белән тоташтыручы муен, Азак һәм Кара диңгезләрне аерып тора. Кырымның иң төньяк өлеше.

Озынлыгы - 30 км, киңлеге 7 км-9,2 км.

Биредә көчле Ур өеме форты, Әрмәни базар шәһәр шурасы урнашкан.

Ур муенында Ватандашлар сугышында 1920 елда җимерелгән Ур Капка шәһәре урнашкан.

Ур муены аша Кырым өчен бик әһәмиятле авто юл, тимер юл, электр тапшыру линияләре, Төньяк-Кырым каналы урнаша.

## Әдәбият
Ена, В. Г., Ена, Ал. В., Ена, Ан. В. Краткий географический словарь Крыма. — Симферополь: Бизнес-Информ, 2009. — С. 160. — 264 стр.

Төркем:Муеннар
Төркем:Кырым географиясе
Төркем:Азак диңгезе
Төркем:Кара диңгез
Җеневез ныгытмасы (Судак)

**Җеневез ныгытмасы** ( (Сугде́я), , Солдайя, Сурож) — Кырымның Судак шәһәрендә урнашкан тарихи кирмән. Ныгытма Җеневез коясында () корылган.

1371-1469 елда кирмән *Солдайя* дигән Җеневез колониясенең сак пункты буларак төзелгән.

## Сылтамалар
* Крепость в Судаке научно-популярный очерк и путеводитель 1980 

## Шулай ук карагыз
* Судак (шәһәр)
* Газария

Төркем:Судак
Төркем:Җеневез ныгытмалары
Җеневез ныгытмасы

**Җеневез, Җеневез, Генуэз ныгытмасы** — Җеневезлылар тарафыннан салынган ныгытмалар:

* Җеневез ныгытмасы (Балыклава) — Балыклава шәһәрендә.
* Җеневез ныгытмасы (Судак) — Судак шәһәрендә.
* Җеневез ныгытмасы (Кәфә) — Кәфә шәһәрендә.
* Танадагы Җеневез ныгытмасы — Азак шәһәре янында.
* Җеневез ныгытмасы — Сочи шәһәре тирәсендәге корылма калдыклары.

## Шулай ук карагыз
* Газария
Бакай-Ата

**Бакай-Ата** (, ) — Кыргыз Республикасында Талас өлкәсенең Бакай-Ата районындагы авыл. Район мәркәзе. 1882 елда нигезләнгән. *Николайталь* исемен йөрткән. 2001 елга кадәр *Ленинполь* исемен йөрткән.

## Халык
Халык исәбе — 6834 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Бакай-Ата районы торак пунктлары
Ынтымак

**Ынтымак** () — Кыргыз Республикасының  Талас өлкәсе Бакай-Ата районындагы  авыл.

## Халкы
Халкы - 2454 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Бакай-Ата районы торак пунктлары
Төйтә

**Төйтә** () — Кыргыз Республикасында Талас өлкәсенең Бакай-Ата районындагы авыл.

## Халык
Халык исәбе — 1033 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Бакай-Ата районы торак пунктлары
Җеневез ныгытмасы (Кефе)

**Җеневез ныгытмасы** — Кырымның Кәфә шәһәрендә урнашкан тарихи кирмән.

## Сылтамалар

* Генуэзская крепость на http://www.country.alltravels.com.ua 
* Генуэзская крепость на http://www.on-line.crimea.ua/guide/arh1.html 

## Шулай ук карагыз
* Генуя ныгытмасы (Судак)
* Кәфә
* Газария

Төркем:Кырым
Ceyms Watt

**Ceyms Watt** (inglizçä *James Watt*; 1736-1819)  - Şotlandiä injenerı, uylap tabuçı-mexanik.

Edinburg patşa cämğiäte äğzası (1784), London patşa cämğiäte äğzası (1785), Parij Fännär Akademiäse äğzası.

Anıñ iseme istälegenä yegärlek berämlege atalğan - Watt.

Nyukomen par maşinasın kamilläştergän. İke yünäleştä eş itüçe par maşinasın uylap tapqan. Watt eşläre  başta Angliädä, soñraq böten dönyada sänäği inqıylabqa kiterä.

## [[Watt]] (yegärlek berämlege)
Watt yegärlek berämlege öçen "at köçe" berämlegen täqdim itkän.

1882 yılda Britan injenerlar assotsiatsiäse yegärlek berämlegenä **[[Watt]]** digän isemen birgän. Berençe tapqır tarixta keşeneñ isemle ülçäw berämlege bula.

Urtaça yegärlek:
:
P_\mathrm{avg} = \frac{\Delta W}{\Delta t}\,.


Mizgeldäge yegärlek:
:
P = \lim _{\Delta t\rightarrow 0} P_\mathrm{avg} = \lim _{\Delta t\rightarrow 0} \frac{\Delta W}{\Delta t} =  \frac{dW}{dt}\,.


## Ädäbiät

*Уатт // Большая советская энциклопедия: В 65 томах / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1947. — Т. 55 (Трихоцисты — Украинское искусство). — С. 488. — 986 с. — 45 000 экз.
*Уатт // Большая советская энциклопедия: в 51 томе / Б. А. Введенский. — 2-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1956. — Т. 43 (Топсель — Уженье). — С. 582—583. — 672 с.
*Каменский А.В. Джеймс Уатт. Его жизнь и научно-практическая деятельность // Гутенберг. Уатт. Стефенсон и Фултон. Дагер и Ньепс. Эдисон и Морзе: Биографические повествования. / Н.Ф. Болдырев. — 2-е изд. — Челябинск: Урал, 1995. — С. 101—182. — 438 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-88294-066-4
*Келле В. Ж. Уатт, Джеймс — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)

Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Бөекбритания физиклары
Хуҗа Бәдигый

**Бәдигы́й Хуҗа Габделбәдигъ улы** (*[[1887 ел]]ның [[24 декабрь|24 декабре]], [[РИ]], [[Казан губернасы]], [[Мамадыш өязе]], [[Бөрсет|Югары Бөрсет]] — [[1940 ел]]ның [[17 ноябрь|17 ноябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — тел галиме, фольклорчы, дәреслекләр авторы. Сәяси репрессия корбаны.

## Биография
Хуҗа Бәдигы́й 1887 елның 24 декабрендә Казан губернасы, Мамадыш өязе Югары Бөрсет авылында мулла гаиләсендә дөньяга килә. 1899-1908 елларда "Мөхәммәдия" мәдрәсәсендә белем ала. 1912-1914 елларда төрледән-төрле фольклор экспедицияләре оештыра. 1917 елдан сон НКП системасында эшли башлый, НКП гыйльми коллегиясе секретаре вазифасын ала. 1918-26 елларда Татар педагогия техникумында һәм Казан мәктәпләрендә укыта, Академүзәктә эшли. 1926-1930 елларда СССР Фәннәр академиясенең Ленинград Көнчыгышны өйрәнү институтында белемен күтәрә. 1930 елдан Казан педагогия институтында эшли башлый, 1938 дән шунда профессор була. 1938 елның 11 маенда кулга алына, "Идель-Урал" контрреволюцион оешмасында катнашуда гаепләнә һәм 10 елга иректән азат булуга хөкем ителә, ләкин аны аклап калуга ирешәләр, галим 1940 елның 23 июнендә хөкемнән азат ителә. Шул ук елның 17 ноябрендә вафат була.

## Фәнни эшчәнлеге
Татар теленең фонетик, грамматик, лексик нормаларын өйрәнә. Хезмәтләре татар әдәби теле тарихына карый. Татар фольклоры җыентыкларын төзи. Мәктәпләр һәм югары уку йортлары өчен татар теле дәреслекләре авторы.

## Фәнни хезмәтләре
* Ана теле нәхүе. Казан, 1917; Ана теле сарыфы. Казан, 1919; Ана теле дәреслеге. Казан, 1919; Татар теле. Морфология. Казан, 1933.

## Фәнни эшләре, сочиненияләре
* Грамматика родного языка. Казань, 1919 (совм. с М. Корбангалиевым; на татар. яз.); 
* Народная литература. Пословицы и загадки. Казань, 1926 (на татар. яз.); 
* Учебник татарского языка для русских школ. Казань, 1926 (совм. с М. Корбангалиевым; на татар. яз.); 
* Развитие татарского литературного языка // Безнен зол. 1930. № 2-4; 
* Грамматика татарского языка. Казань, 1931 (на татар. яз.); 
* Татарский литературный язык за 15 лет // Яналиф. 1932. № 9/10; 
*Учебник татарского языка для нетатар. Казань, 1932 (совм. с М. Корбангалиевым; на татар. яз.); 
* Букварь на татарском языке. Для слепых. М., 1934 (совм. с М. Корбангалиевым; на татар. яз.);
* О некоторых проблемах языка // Магариф. 1936. № 5.

## Гаиләсе
Бер генә кызы булган ― Роза, Казан музыка училищесында, аннан соң Ленинград консерваториясендә укыган. 
:оныгы Антон Бәдигый, тавыш режиссеры (Санкт-Петербург).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Хуҗа Бәдигый турында кыскача мәгълүмат.
* Биобиблиографический словарь репрессированных востоковедов "Люди и судьбы"

Төркем:Татар теле галимнәре
Төркем:Фольклорчылар
Төркем:Шәхесләр:Мамадыш районы
Төркем:Мамадыш өязендә туганнар
Төркем:Сәяси репрессия корбаннары
Төркем:«Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Аҗи Мушкай таш чыгару урыны

**Аҗи Мушкай таш чыгару урыны** — Керич шәһәр сызыгы эчендә җир астыннан таш чыгару урыны, исеме Аҗи-Мушкай бистәсе атамасыннан чыккан. Биредә 1942 елның мае аеның икенче яртысыннан октябрь азагына кадәр Кырым фронты гаскәрләр өлеше алман гаскәрләренә каршы саклану алып барганнар.

Төркем:Киреч
Борис Шапошников

**Борис Михаил улы Шапошников** (*Борис Михайлович Шапошников*) (, Ызлатавыс — 26 март 1945, Мәскәү) — Советлар Берлеге Маршалы, советлар хәрби һәм дәүләт эшлеклесе, хәрби теоретик.

## Бүләкләр
### Россия империясе бүләкләре
* 4-нче дәрәҗә Изге Анна ордены (26.10.1914)
* 4-нче дәрәҗә кылычлар һәм бантлар белән Изге Владимир ордены (02.11.1914)
* 3-нче дәрәҗә кылычлар һәм бантлар белән Изге Анна ордены (1915)
* 3-нче дәрәҗә кылычлар һәм бантлар белән Изге Станислав ордены (22.07.1916)
* 2-нче дәрәҗә кылычлар белән Изге Анна ордены (01.11.1916)

### ССРБ бүләкләре
* 3 Ленин ордены (31.12.1939, 03.10.1942, 21.02.1945)
* 2 Кызыл Байрак ордены (14.10.1921, 03.11.1944)
* I дәрәҗә Суворов ордены (22.02.1944)
* 2 Кызыл Йолдыз ордены (15.01.1934, 22.02.1938)
* «Эшче-Крестьян Кызыл Гаскәренә XX ел» медале (22.02.1938)
* Мәскәүне саклау өчен медаль (01.05.1944)

## Хәтер

## Иншалар
* Конница: Кавалерийские очерки. Высший военный редакционный совет. 1922.
* На Висле: К истории кампании 1920 года . М.: Воениздат, 1924.
* Варшавская операция. 1933.
* Битва за Москву. Московская операция Западного фронта 16 ноября 1941 г. — 31 января 1942 г.
* Воспоминания — военно-научные труды. — М., 1974.
* Статьи в журнале «Военное дело».
* Мозг армии

## Әдәбият
* Горелик Я. М. Маршал Советского Союза Борис Михайлович Шапошников. Краткий очерк жизни и деятельности. — М., 1961.
* .

## Сылтамалар
* .
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза, 1898—1991.
* Министерство обороны РФ. Начальники Общевойсковой Академии ВС РФ .
*

Төркем:Бөек Ватан сугышы фронтлары сәргаскәрләре
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Alan Tyuring

**Alan Metison Tyuring** (inglizçä *Alan Mathison Turing*; 1912-1954) - ingliz matematigı, logik, kriptograf. İnformatika üseşenä zur yoğıntı yasağan.

Britan imperiäse ordenı iäse (1945), London patşa cämğiäte äğzası.

1936 yılda täqdim itelgän "Tyuring maşinası" - ğomumi maqsat sanağı (kompyuter) bulıp sanala.

Tyuring fänni xezmätläre informatika nigezlärenä (şul isäptän yasalma intellekt teoriäsenä) zur öleş kertkän.

## Enigma kodı

İkençe bötendönya suğışı waqıtında Tyuring Xökümät kodlar häm sersüzlär mäktäbendä eşlägän. Anda ul "Küçär (faşist berlege) köçläreneñ kodların watıp açu" eşläre belän şöğellängän.

Tyuring *Bombe*-maşinasında qullanılğan kodlarnı watıp alu ısulların eşkärtä, şuşı maşina **Enigma-şifrator**ın watıp açuğa bik bulışqan.

1946 yılda Tyuring proyektı buyınça berençe Britan **ACE**-sanağı yasalğan.

## Ğäyepläw

1952 yılda homoseksual' censi mönäsäbätlär öçen Labuşer tözätmäse buyınça ğäyeplänä.

Xökem buyınça Tyuring köçläwle gormon terapiäsenä tarta. 1954 yılda Tyuring ağu (tsianid) eçep ülgän. Homofobiä qorbanı bulıp sanala.

Tyuring istälegenä informatika tarmağında iñ abruylı Tyuring premiäse tapşırıla.

## Ädäbiät

*    Jon Agar The government machine: a revolutionary history of the computer. — MIT Press, 2003. — ISBN 978-0-262-01202-7
*    Тьюринг, Алан (англ.) в проекте «Математическая генеалогия»
*    «The Mind and the Computing Machine: Alan Turing and others». The Rutherford Journal.
*    Hodges, Andrew (27 August 2007). «Alan Turing». In Edward N. Zalta. Stanford Encyclopedia of Philosophy (Winter 2009 ed.). Stanford University. Retrieved 10 January 2011.
*    Gray, Paul (29 March 1999). «Computer Scientist: Alan Turing». TIME.
*    Gleick, James, The Information: A History, A Theory, A Flood, New York: Pantheon, 2011, ISBN 978-0-375-42372-7
*    David Leavitt The man who knew too much: Alan Turing and the invention of the computer. — Phoenix. — ISBN 978-0-7538-2200-5
*    Turing, Sara, Alan M. Turing, Centenary Edition, Cambridge University Press, 2012, ISBN 978-1-107-02058-0
*    Andrew Hodges Alan Turing: the enigma. — Burnett Books, 1992. — ISBN 0-04-510060-8
*    A.P. Mahon The History of Hut Eight 1939–1945. — UK National Archives Reference HW 25/2.
*    Conel Hugh O'Donel Alexander Cryptographic History of Work on the German Naval Enigma. — The National Archives, Kew, Reference HW 25/1, 1945.
*    B. Jack Copeland Colossus: The secrets of Bletchley Park's code-breaking computers. — Oxford University Press, 2006. — ISBN 978-0-19-284055-4
*    Ю. В. Матиясевич Алан Тьюринг и теория чисел // Математическое просвещение. — 2013. — В. 17. — С. 6—34.

Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Бөекбритания математиклары
Рушан Миңнегулов

**Рушан Рөстәм улы Миңнегулов** (1992, Байлар Сабасы, Татарстан) - Россия спортчысы, чаңгычы, биатлонист. **Ике тапкыр Паралимпия чемпионы** һәм 2014 елгы Кышкы Паралимпия уеннарының көмеш медале иясе.

Россиянең атказанган спорт остасы.

Ватан алдында тәкъдир ителерлек хезмәт өчен ордены иясе (4 дәрәҗә).

2007 елдан аның шәхси тренеры - абые Радик Миңнегулов.

## Спорт казанышлары
**Кышкы паралимпия уеннары**
*  (Кышкы паралимпия уеннары, Сочи, Россия, 2014 ел) — Чаңгыда узышу, 20 км, ирләр, басып.
*  (Кышкы паралимпия уеннары, Сочи, Россия, 2014 ел)  — Чаңгыда узышу, Ачык эстафета 4 x 2.5 км.
*  (Кышкы паралимпия уеннары, Сочи, Россия, 2014 ел) — Чаңгыда узышу, Ирекле стильдә спринт 1 км, ирләр, басып.

**Дөнья ярышлары**

**Чаңгыда узышу**

*  Алтын (Соллефтео, Швеция, 2013 ел) — 4 х 2,5 км, ачык эстафета

## Сылтама
Олимпик мәгълүмат 

Төркем:Паралимпия чемпионнары
Төркем:Татарстан спортчылары
Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
2006 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2006 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Декабрь

## Ноябрь
* 15 ноябрь — Вахит Юныс (76), СССР дипломаты (илчесе), язучы, Мәскәү татар милли-мәдәни автономиясенең матбугат органы «Татарские новости» газетасында баш мөхәррир урынбасары.
* 26 ноябрь — Мөдәррис Әгъләмов (60), Татарстанның халык шагыйре

## Октябрь
* 7 октябрь — Анна Политковская (48), Россия хокук яклаучысы, журналисты.
* 11 октябрь — Азат Аббасов (81), татар опера җырчысы, тенор.

## Сентябрь

## Август
* 30 август — Нәҗип Мәхфүз (94), киң билгеле Мисыр язучы-романисты, драматург, сценарист.

## Июль

## Июнь

## Май

## Апрель

## Март

## Февраль

## Гыйнвар
* 1 гыйнвар — Злата Ткач (77)

## Датасыз
* Хәлил Айдуллин — I нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены, ике Кызыл Йолдыз ордены, «За отвагу» һәм башка медальләр белән бүләкләнгән шәхес

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 2005 елда вафатлар исемлеге
* 2007 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Воробьевка (Татарстан)

**Воробьевка** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.
 
## Географиясе
Воробьевка Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 14 чакрым, ә район үзәге Югары Осланнан көньяк-көнбатышка таба 7 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1646 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 8 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 62,50%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 37,50%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ту-16

**Ту-16** «Н» эшләнмәсе, НАТО кодификациясе буенча: **Badger** — *«Бурсык»*) — совет авыр ике моторлы реактив күп максатлы очкычы. Төрле модификацияләрдә чыгарылган, шул исәптән ракета йөртүче төре, ягулык салучы төр һ. б.

1953-1963 елда өч авиатөзелеш заводында җитештерелгән.

## Модификациялар

* **«88»** Прототип. 
* **Ту-16** (*Badger A*) 
* **Ту-16** 
* **Ту-16А** 
* **Ту-16Б** 
* **Ту-16В** 
* **Ту-16Г** 
* **Ту-16Е** (*Badger K*) 
* **Ту-16Е** *«Азалия»* 
* **Ту-16З (Ту-16Ю, Ту-163)** 
* **Ту-16ЗА** .
* **Ту-16ЗЩ** 
* **Ту-16К-10** (*Badger C*) 
* **Ту-16К-10(ЗА)** 
* **Ту-16К-10-26** (*Badger С(mod)*) 
* **Ту-16К-10-26Б** 
* **Ту-16К-11-16** (*Badger G*) 
* **Ту-16К-16** (**Ту-16КСР, Ту-16КСР-2**) 
* **Ту-16К-16-26** (**Ту-16КСР-2-5**) 
* **Ту-16К-22** 
* **Ту-16К-26** (*Badger G(mod)*) 
* **Ту-16К-26П** 
* **Ту-16КРМ** 
* **Ту-16КС** (*Badger B*) 
* **Ту-16КСР** 
* **Ту-16ЛЛ**  (1971 елның 1 февралендә Ту-16ЛЛ очкычында сынау очышын ясаганда Әмәт-Хан Солтан һәлак булган).
* **Ту-16М** 
* **Ту-16Н** 
* **Ту-16П** *«Букет»* (*Badger J*) 
* **Ту-16П** 
* **Ту-16ПЛ (ПЛО)Ф.
* **Ту-16Р** 
* **Ту-16РМ** 
* **Ту-16РМ-2** 
* **Ту-16РР** 
* **Ту-16РТ** 
* **Ту-16РЦ** 
* **Ту-16С** 
* **Ту-16СПС** 
* **Ту-16Т** 
* **Ту-16ТРЖК** 
* **Ту-104** 
** **Ту-104?** 
** **Ту-107** 
* ** Xian H-6 ** 
** ** Xian H-6A ** 
** ** Xian H-6-IV** 
* **«97»** 
* **«103»''' 

## Искәрмәләр

Төркем:Туполев очкычлары
Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Бомбага тотучылары
Төркем:Әлифба буенча корал
Кырым федераль округы

**Кырым федераль округы** () — 2014—2016 елларда бар булган РФ Европа өлешендәге административ-территориаль берәмлек. РФ президентының 2014 елның 21 мартындагы фәрманы белән оештырылып, 2016 елның 28 июлендә президент фәрманы белән бетерелгән.

Үзәге — Акмәсҗит шәһәре.
## Округның составы

## Милли состав
2001 елгы җанисәбе буенча:
# Руслар: 1 450,4 мең кеше (60,40 %)
# Украиннар: 576,6 мең кеше (24,01 %)
# Кырымтатарлар: 245,2 мең кеше (10,21 %)
# Белоруслар: 35,0 мең кеше (1,46 %)
## Эре шәһәрләр

## Искәрмәләр

*
Бау-Тирәк

**Бау-Тирәк** (, ) — Кыргыз Республикасында Талас өлкәсенең Бакай-Ата районындагы авыл. 2001 елга кадәр *Ключёвка* исемен йөрткән.

## Халык
Халык исәбе — 5596 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Бакай-Ата районы торак пунктлары
Күк-Таш

**Күк-Таш** () — Кыргыз Республикасында Талас өлкәсенең Бакай-Ата районындагы авыл.

## Халкы
Халкы — 657 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Бакай-Ата районы торак пунктлары
Урмарал

**Урмарал** () — Кыргыз Республикасының  Талас өлкәсе Бакай-Ата районындагы  авыл.

## Халкы
Халкы - 460 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Бакай-Ата районы торак пунктлары
Кырым Автономияле Совет Социалистик Җөмһүрияте

**Кырым Автономияле Совет Социалистик Республикасы** (, ,  — РСФСР, УССР һәм Украина составында автономияле республика.

Башкала — Симферополь шәһәре.
## Тарих
### 1921—1946
Кырым АССР 1921 елның 18 октябрендә оештырылган. Республика составына элекке Таврия губернасының көньяк өлеше кертелгән.

1946 елның 25 июнендә, Кырым халкларның (кырымтатарлар, юнаннар, һ.б.) депортациясеннән соң Кырым АССР урынында Кырым өлкәсе оештырылган.
### 1946—1991
1946—1991 елларда Кырым АССР урыныда Кырым өлкәсе бар булган. 1948 елда Севастополь шәһәре Кырым өлкәсе составыннан чыгыарыла һәм РСФСР-ның турыдан-туры буйсынуга күчерелгән.

1954 елда Кырым өлкәсе Украин ССР составына күчерелгән.

### 1991—1995
1990 елда Кырым АССРның торгызылу мәсьәләсе күтәрелгән. Шул ук елның 20 гыйнварында Кырым өлкәсендә Кырым АССРның торгызылу турында референдум үткәрелгән, тавыш бирүчеләрнең 93%-ы моңа риза булган. 12 февралендә Кырым АССРы торгызылган.

1992 елның 26 февралендә Кырым Югары  карары буенча *Кырым Автономияле Совет Социалистик Республикасы* атамасы **Кырым Республикасы** итеп үзгәртелгән, әмма Украина Югары Шурасы яңа исемне расламаган. 1994 елның 21 сентябрендә Кырым Автономияле Совет Социалистик Республикасы **[[Кырым Автономияле Республикасы]]**на үзгәртеп корылган.
## Шулай ук карагыз
*Кырым өлкәсе
*Кырым Автономияле Республикасы
## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР республикалары
Төркем:Украина ССР республикалары
Төркем:Кырым тарихы
Наталья Поклонская

**Наталья Владимир кызы Поклонская** (1980, Кырым өлкәсе) —  18 март, 1980 ел, Михайловка авылы, Ворошиловград өлкәсе, УССР, СССР) —  баштарак Кырым, Украина, соңрак Россия дәүләт эшлеклесе, юрист. 2021 елның 13 октябреннән  Россия Федерациясенең Кабо-Вердедагы Гадәттән тыш һәм вәкаләтле илчесе. 2016―2021 елларда  Дәүләт Думасы депутаты (VII чакырылыш).

2014 елның 11 мартынннан Кырым Җөмһүриятенең беренче прокуроры. 11 мартка кадәр Украина прокуратурасы хезмәткәре. 2014 елның 25 мартыннан Россия Федерациясе Кырым Җөмһүрияте прокуроры вазифаларын башкара. 2016 6 октябрьгә кадәр.
Юстиция дәүләт 3 класслы киңәшчесе (2015).

РФ иң яшь генералы.

Кайчакта бик сәер гамәлләр ясавы билгеле, мәсәлән Бөек Ватан сугышы каһарманнарына багышланган Үлемсез полк чарасында Россиянең соңгы императоры Николай II сурәте белән чыга. Мәдәният ирегенә каршы чыгып, күренекле режиссер Учитель төшергән "Матильда" дигән фильмны тыярга чакыра.

## Гаилә
Аның ике бабасы да Бөек Ватан сугышында һәлак булган, әбисе алман оккупациясендә чыдап яшәгән. Ата-анасы — пенсионерлар, Кырымда торалар.

Гаиләсе: аерылган, кызын тәрбияли. Фортепианода уйный, рәсем ясарга ярата.

## Дан

Прокурор хезмәтенә керү сәбәпле чыгыш ясаганнан соң Наталья Поклонская бөтен дөньяда, аеруча Япониядә дан казана (Натальянең тышкы күренеше япон аниме матурлык стандартына туры килә). "Кырымда нәрсә булганын аңламыйбыз, ләкин Наташаны яклыйбыз, ул чибәр" — дип яза япон ирләре блогларында. Пәрәвездә  Натальянең күп һәвәскәр сурәтләре, видеоклиплары, аның турында җырлар бар.

## Сылтамалар
* Пресс-конференция Натальи Поклонской 11 марта 2014 г. на официальном канале газеты «Аргументы Недели-Крым» на YouTube
* Прокурор Наташа. (Поклонскаяга багышланган җыр)
* Наталья Поклонская — новый прокурор Крыма (8 фото) 
* Facebookта җанатарлар клубы

Төркем:Шәхесләр:Кырым
Төркем:Илчеләр
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Төркем:Илчеләр
Яңа Кала (Кырым)

**Яңа Кала** (, ) — Кырымның Керич бугазы янында урнашкан ныгытма.
Хәзер Керич шәһәре эчендә калган.
## Тарих
1699-1706 елларда төзелгән. Архитекторы - мөселман итальян инженеры Голоппо.

## Сылтамалар
* Панорама на 360 градусов с юго-западного бастиона Еникале на сайте «Виртуальный тур по Крыму» 

Төркем:Киреч
Төркем:Җеневез ныгытмалары
Bişençe kolonna

**Bişençe kolonna** (ispança *quinta columna*) —  İspaniä Watandaşlar suğışında (1936-1939) İspaniä Cömhüriätendä eş itkän Franko yaqlı agenturanıñ iseme.

Xäzerge waqıtta bu termin härber doşman yäşeren agentların (diversantlar, sabotaj yasawçı, qotqı saluçı, şpionnar, terror yasawçı) bilgeli.

## Tarix

"Bişençe kolonna" istilaxı İspaniä Watandaşlar suğışı waqıtında Franko ğäskäreneñ yanaralı **Emil Mola** tarafınnan kertelgän.

1936 yılda Madrid şähärenä höcüm itkändä Emil Mola radio buyınça madridlılarğa äytkän: 

Bişençe kolonna sabotaj, diversiälär, şpionaj belän şöğellängän, qurqu taratqan, läkin Respublikalıq Madrid faşist höcümenä ike yarım yıl tüzep torğan.

İkençe bötendönya suğışı waqıtında natsistlar tarafdarları, törle illärdä natsistlar yaqlı köçlärenä xäkimiätkä kilergä bulışuçılar "bişençe kollona" dip yörtelä.

Sudet krizisı waqıtında Natsist Almaniäse üz "bişençe kolonna"sın Çexoslovakiädä  qullanğan.

## Ädäbiät

*    Ионг, Л. де Немецкая пятая колонна во Второй мировой войне (пер. с англ.) / Под ред. Н. П. Цыгичко. — М.: Изд. ин. лит., 1958. — 448 с.
*    Филатов Г. С. (ред) «История фашизма в Западной Европе» М.: «Наука» 1978

Төркем:Сугыш
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Испания тарихы
Төркем:Сәясәт
Кодаш (Биектау районы)

**Кодаш** — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.
 
## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 50 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98%,
башка халыклар — 2%.

## Танылган шәхесләр

* Фирдәвес Гарипова (*1941-2014*) — татар ономастикасы, топонимиясе һәм гидронимиясе өлкәләрен өйрәнгән, педагоглар әзерләгән олуг галимә.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Биектау тимер юл станциясе бистәсе

**Биектау тимер юл станциясе бистәсе** () — Татарстан Республикасының Биектау районы административ үзәге.

## Географиясе
Биектау тимер юл станциясе бистәсе Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 18 чакрым, ә район үзәге Биектаудан көньяк-көнчыгышка таба 0 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Бистә 1919 елда нигезләнгән бер үк исемле тимер юл станциясе янында төзелгән. 1965 елдан — Биектау районы үзәге.
## Халык

Милли состав (2010): татарлар — 56,3%, руслар — 39,8%, чуашлар — 1,0%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 4167 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 63,67%,
урыслар — 33,53%,
башка халыклар — 2,45%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,36%.

## Шәхесләр

## Мәдәният
* Төбәк музее
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Башкортстан Корылтае

** Башкортстан Республикасының  Дәүләт Җыелышы — Корылтай ** ()  —  Башкортстан Республикасының югары кануннар кабул итү органы, парламент. Россия Федерациясе субъектлары арасында Башкортстан парламенты иң зуры (110 депутат).

1938-1995 елларда  Башкорт АССР Югары Шурасы.

1995 елда Башкортстан Республикасының  Дәүләт Җыелышы — Корылтай нигезләнә.

1995-2003 елларда ике палатадан торган.
2003 елдан бер палаталы.

## Тарихы
1917 елда I, II һәм III Бөтен башкорт королтайлары үтә. 1917 елның 10 декабрендә дәүләтчелекне булдыралар III Башкорт корылтаенда башлангыч парламент — Кече корылтай сайлана.

1920 елдан 1937 елгача Советларның Бөтен Башкортстан 1–10 съезлары үтә, алар барышында Башкортстан үзәк башкарма комитеты сайлана.

1938 елдан 1995 елгача — 1–12-се чакырылыш Башкорт АССР ы Югары Советының ( 1993 елдан — Башкортстан Югары Советы) сессияләр.

1994 елның 2 мартында "Башкортстан Дәүләт җыелышы — Корылтай турында законы кабул ителә, аңа ярашлы парламент ике палатадан — Вәкиллек палатасы һәм Законнар чыгару палатасына тора.

2002 елның 30 декабрендә яңа "Башкортстан Дәүләт җыелышы — Корылтай турында" законы кабул ителә.

1995 елдан 2013 елгача — 1–4-се чакырылыш Башкортстан Дәүләт җыелышы — Корылтай сессияләр .

## Кануннар кабул итү органы җитәкчеләре
### Башкорт АССР Югары Шурасы җитәкчеләре

### Корылтай җитәкчеләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
*Башкортстан Республикасы Конституциясе
*Башкортстан Республикасы Башлыгы
*Башкортстан Хөкүмәте
*Бөтендөнья башкортлар корылтае

Төркем:Россия Федерациясе субъектларының канун чыгару органнары
Төркем:Башкортстанның хакимият органнары
Төркем:Башкортстан Корылтае
Raadio 4

|стиль_вверху2     = ; background-color: ; font-size: 140%; font-weight:normal; font-size:12px
 |класс_вверху2     = nickname
 |изображение       = }
 |стиль_изображения = 
 |подпись           = }
 |стиль_подписи     = font-size:8px
 |стиль_заголовков  = ; background-color: ; font-size: 110%; text-align=center; font-weight=bold;
 |стиль_меток       = text-align:right; width: 100px;
 |стиль_текста      = 
 |метка1     = Шәһәр
 |текст1     = }
 |метка2     = Ил
 |текст2     = }
 |метка3     = Шигарь
 |текст3     = }
 |метка4     = Формат
 |текст4     = }
 |метка5     = Музыкальный формат
 |текст5     = }
 |метка6     = Частота
 |текст6     = }
 |метка7     = Мачта
 |текст7     = }
 |метка8     = Мощность
 |текст8     = }
 |метка9     = Время вещания
 |текст9     = }
 |метка10    = Тапшыру зонасы
 |текст10    = }
 |метка11    = Тапшыруны башлау датасы
 |текст11    = }
 |метка12    = Дата конца вещания
 |текст12    = }
 |метка13    = Заменил
 |текст13    = }
 |метка14    = Заменён
 |текст14    = }
 |метка15    = 
 |текст15    = }
 |метка16    = Доля
 |текст16    = }
 |метка17    = Координатлар
 |текст17    = }
 |метка18    = Нигезләүче
 |текст18    = }
 |метка19    = Биләүче
 |текст19    = }
 |метка20    = Баш редактор
 |текст20    = }
 |метка21    = Сайт
 |текст21    = }
 |метка22    = Twitter
 |текст22    = }
 |метка23    = Facebook
 |текст23    = }
 |метка24    = Вконтакте
 |текст24    = }
 |метка25    = YouTube
 |текст25    = }
 |метка26    = Онлайн-трансляция
 |текст26    = }
 |метка27    = Приложения
 |текст27    = }
 |метка28    = Прежние названия
 |текст28    = }
 |внизу      = }
}}**Raadio 4, Радио 4** () —  Эстониядәге рустелле радиостанциясе.

1993 елның 1 мартында эфирга чыккан.  Эфир күбесенчә русча алып барыла, әмма эстон, поляк, украин, беларус, чуаш һәм татар телләрендә дә тапшырулар чыгалар.

## Татар телендә радиотапшырулар
2011 елның октябреннән айга бер тапкыр «Дуслык» тапшыруы эфирга чыгарыла. Тапшыруда татар тарихының мөһим вакыйгалары, мәшһүр якташлар, татар теленең үзенчләлекләре турында, гореф-гадәтләре, дин һәм мәдәният, шулай ук Татарстан һәм Эстониядәге татар диаспораның яңалыклары турында сөйләп бирелә.

## Ешлыклар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
* сайт
* «Дуслык» тапшыруның сәхифәсе 
* Эстониядә татарча тапшыруларны күбрәк өлкәннәр тыңлый

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
Төркем:Эстония радиостанцияләре
Төркем:Рус телендә эшләүче радиостанцияләр
Мәскәү вакыты

**Мәскәү вакыты** (MSK) — Мәскәү шәһәре вакыты, UTC+4 сәгать поясы.

Мәскәү вакыты Россия өчен стандарт вакыты булып тора, Россия сәгать пояслар нәкъ Мәскәү вакытыннан башлап саналалар. Мәскәү вакыты бөтен илдә пуезлар җәдвәлләрендә кулланыла.
## Мәскәү вакытын куллана торган төбәкләр

* Россия:
:* Төньяк-Көнбатыш ФО
::* Карелия
::* Коми Республикасы
::* Архангельск өлкәсе
::** Ненец автономияле округы
::* Вологда өлкәсе
::* Ленинград өлкәсе
::* Мурманск өлкәсе
::* Новгород өлкәсе
::* Псков өлкәсе
::* Санкт-Петербург
:* Үзәк ФО
::* Мәскәү
::* Белгород өлкәсе
::* Брянск өлкәсе
::* Владимир өлкәсе
::* Воронеж өлкәсе
::* Иваново өлкәсе
::* Калуга өлкәсе
::* Кострома өлкәсе
::* Курск өлкәсе
::* Липецк өлкәсе
::* Мәскәү өлкәсе
::* Орёл өлкәсе
::* Рязань өлкәсе
::* Смоленск өлкәсе
::* Тамбов өлкәсе
::* Тверь өлкәсе
::* Тула өлкәсе
::* Ярославль өлкәсе
:* Идел буе ФО:
::* Киров өлкәсе
::* Удмуртия
::* Түбән Новгород өлкәсе
::* Мари Ил
::* Татарстан
::* Чуашстан
::* Мордовия
::* Пенза өлкәсе
::* Самар өлкәсе
::* Сарытау өлкәсе
::* Сембер өлкәсе
:* Көньяк ФО
::* Адыгея
::* Әстерхан өлкәсе
::* Волгоград өлкәсе
::* Калмыкия
::* Краснодар крае
::* Ростов өлкәсе
:* Төньяк Кавказ ФО
::* Дагестан
::* Ингушетия
::* Кабардино-Балкария
::* Карачай-Чиркәсия
::* Ставрополь крае
::* Төньяк Осетия
::* Чичәнстан
:* Кырым ФО (2014 елның 1 апрельдән)
::* Кырым *([[Qırım statusı turında referendum|бәхәсле]])*
::* Акъяр *(бәхәсле)*

## Моны да карагыз
* UTC+04:00
## Искәрмәләр

## Ссылки
* Төгәл мәскәү вакыты

Төркем:Сәгать кушаклары
Рыгор Барадулин

**Рыго́р Иванавич Бараду́лин** (;  1935 елның 24 феврале, Витебск өлкәсе  Ушачы районы Верасовка хуторы — 2014 елның 2 марты, Минск) — беларус шагыйре, тәрҗемәчесе. Беларус халык шагыйре (1992).

## Биографиясе
Верасовка хуторында Иван һәм Акулина Барадулиннар гаиләсендә туа (кайсыбер чыгынаклар Гарадок авылы дип дөрес күрсәтмиләр). Ушачы урта мәктәбендә укый (1954 елда тәмамлый), соңыннан Беларус Дәүләт Университетының филология факультетына укырга керә. «Беларусь» һәм «Художественная литература» нәшриятләрендә, шулай ук «Советская Белоруссия» гәҗитендә «Каен» () , «Ялкын» () журналларында  мөхәррир булып эшли.
Барадулин — Беларус язучылар берлеге һәм ПЕН-үзәге  әгъзасе (1990—1999 елларда президенты була). БНФ фиркасе әгъзасы. 1995 −1997 елларда Беларус Сорос фонды идарәсендә эшли.

Беларус халык шагыйре исеменә лаек булган соңгы беларус (1992). Башка бүләкләре: Янка Купала исемендәге бүләк, Халыклар Дуслыгы ордены, Мактау билгесе ордены, Өч йолдыз ордены (1997).

Рыгор Барадулин — Беларус Дәүләт Университетының шәрәфле докторы һәм Ушач районының шәрәфле ватандашы.

Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Беларусия шагыйрьләре
Төркем:Беларус шагыйрьләре
Төркем:Беларус тәрҗемәчеләре
Александр Турчинов

**Алекса́ндр Валенти́н улы Турчи́нов** (, 31 март 1964, Днепропетровск) — Украина сәсясәт һәм дәүләт эшлеклесе, 2014 елның 23 февраленнән 7 июненә кадәр Югары Рада карары буенча Украина президенты вазифаларын башкарган (бөтен халык алдында сайланмаган).
## Биография
Александр Турчинов 1964 елның 31 мартында Днепропетровскида туган.

1986 елда Днепропетровск металлургия институтын тәмамлаган. 1987—1989 елларда — райком сәркатибе, комсомолда пропаганда бүлеге мөдире. КПСС демократик платформасының эшен координацияләгән. 1990 елда *"УНА-пресс АПН"* информацион агентлыгының Украинадагы бүлегендә баш редактор, 1991 елда Халыкара мөнәсәбәтләр, икътисад, сәясәт һәм хокук институнтын оештырган һәм аның башында торган.

1992—1993 елларда — Днепропетровск өлкә администрациясендә икътисад комитеты җитәкчесе, 1993—1994 елларда — Украина премьер-министры Леонид Кучманың икътисади сораулар буенча киңәшчесе.

1999 елда Юлия Тимошенко белән берлектә «Батькивщина» берләшмәсен оештырган.

2004 елдан — Украина имнлек хезмәте башлыгы; 2005 елда, Юлия Тимошенко хөкүмәтенең отставкасы белән ризасызлык белдереп, үзе дә отставкага чыга. 2007 елның языннан — Украина милли иминлек советы сәркатибенең беренче урынбасары, шул ук елның декабрендә беренче вице-премьер урынына билгеләнә. 2010 елда Виктор Янукович тарафыннан хөкүмәт отставкага чыгарыла, Турчинов та үз постын югалткан.

2012 елда Югары Радага «Батькивщина» фиркасеннән сайлана.

2014 елның 23 февраленнән 7 июненә кадәр  Югары Рада карары буенча Украина президенты вазифаларын башкарган.

## Шулай ук карагыз
* Евромәйдан
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.interfax.ru/photo/1566/19602

Төркем:Украина сәясәтчеләре
Луганск

**Луга́нск** (, ) — Украинада урнашкан шәhәр, Луганск өлкәсенең үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.
## География
Шәһәре Лугань һәм Ольховка елгалары кушылу урынында, Киевтан 811 километр ераклыкта урнашкан.

Россиядә: 2022 елның 15 ноябреннән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.
### Климат



## Тарих

Рәсми нигезләнү датасы булып 1795 ел санала — нәкъ шул елда Екатерина II биредә чуен кою заводы төзү турында указ чыгара.

1874 елда Луганскига тимер юл килә, ә 1882 елда аңа шәһәр статусы бирелә.

1919 елга кадәр Луганск — Екатеринослав губернасының өяз шәһәре; 1920—1925 елларда — Донецк губернасы, 1925—1932 елларда — Луганск округы, 1932—1938 елларда — Донецк өлкәсе составында.

1935 елның 5 ноябрендә шәһәргә совет хәрби һәм сәяси эшлеклесе Климент Ворошилов хөрмәтенә *Ворошиловград* исеме кушылган.

1938 елдан Луганск өлкәсе үзәге булып тора.

Бөек Ватан сугышы барышында (1942 елның 17 июле) шәһәр алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алына. 1943 елның 14 февралендә азат ителә.

1958 елдан шәһәргә иске исеме бирелә, әмма 1970 елда, Климент Ворошилов үлеменнән, шәһәргә кабаттан **Ворошиловград** исеме кушылган. 1990 елда тарихи исем кайтарыла.

## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 50 %, руслар — 47 %.
## Галерея

Луганский дом техники.jpg|Техника йорты
Драматический театр.jpg|Драма театры
Мост. Луганск..jpg|Күпер
Luhansk mosque.jpg|Луганск мәчете


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Луганск тарихы 

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Brahman

**Brahman** (sanskrit  ब्रह्मन् , बृह्, brh - üsü, मन्, man - "ışanu, uylaw", başlanğıç çorda "namaz") - Hindstan idealistik fälsäfäsendä (şul isäptän **Veda**, Yoga fälsäfäsendä) - "dönyanıñ canı", hämmä närsäneñ töp nigeze, şäxes östendäge, bäysez absolüt töşençäsen bilgeli.

Şulay uq **Brahman** - Hindstannıñ yuğarı Brahmannar kastanıñ äğzası. Läkin räsmi räweştä alar brahmannar yä **braminnar** dip yörtelä.

Brahmanğa bernindi uñay taswir birelmi, taswirlama inqär yärdämendä birelä: çiksez, üzgäreşsez, xäräkätsez.

Veda fälsäfäsendä Brahman töşençäse **Atman** - "Min" üzenneñ çigennän tıştağı töşençä belän bäyle.

**Upanişadalar** kitaplarında Atman häm Brahman tigezlegeneñ fikere yaqlana.

## Ädäbiät

*    Бурмистров С. Л. Брахман и история: Историко-философские концепции современной веданты.. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2007. — 186 с. — ISBN 978-5-288-04233-1
*    Ватман С. В. Бенгальский вайшнавизм. — СПб.: Издательский дом СПбГУ, 2005. — ISBN 5288035792
*    Шохин В. К. Брахман // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин.. — 2-е изд., испр. и допол.. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9

Төркем:Веданта
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Çanakya

**Çanakya** (sanskrit *चाणक्य Cāṇakya*, 370-283 b.e.q.) şulay uq **Kautilia**, **Vişnugupta**, **Vatsiayana** - Hindstan tarixında mäşhür brahman. Magadxa patşalığı (321 b.e.q.) täxetenä utırırğa Çandragutağa bulışqan.

Hindstan tarixçıları Çanakyanı xäyläse, säyäsi aqılı öçen Makiavelli belän çağıştıra.

Säyäsät häm äxlaq turında traktat yazğan.

"Fayda turında" (**Artxaşastra**) säyäsi traktatın yazğan. Ul kitap dönya tarixında maxsus xezmätlär turında berençe äsär.

Çanakya iqtisad ğilemenä nigez salğan.

**Taksila** digän belem birüçe üzäktä uqıtuçı bulıp eşlägän.

Anıñ äsärläre 1915 yılğa qädär yuğalğan bulğan.

## Ädäbiät

*    Бонгард-Левин Г. М. Индийский брахман Чанакья в античной традиции // Вестник древней истории. 1982. № 1. С. 13-26.
*    Вигасин А. А. «Устав о рабах» в «Артхашастре» Каутильи // Вестник древней истории. 1976. № 4. С. 3-19.
*    Лелюхин Д. Н. Государство, администрация, политика в Артхашастре Каутильи // Вестник древней истории.1993. № 2. С. 4-25.
*    Burrow T. Canakya and Kautalya // Annals Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. 1968. 48-49. P. 17-31.
*    Goyal S. R. Kautiliya and Megasthenes. Meerut, 1985.
* Ведические афоризмы Чанакьи Пандита
* Политическая этика Чанакьи 

Төркем:Һиндстан фәлсәфәчеләре
Төркем:Һиндстан язучылары
Төркем:Һиндстан сәясәтчеләре
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Aqmäscit Xalıqara hawa alanı

**Aqmäscit Xalıqara hawa alanı** yäki **[[Ämät-Xan Soltan]] isemendäge Aqmäscit Xalıqara hawa alanı**  (qırımtatarça *Aqmescit Halqara Ava Limanı*,  *Amethan Sultan ismindeki Aqmescit Halqara Ava Limanı*, rusça *Международный аэропорт Симферополь*,  ukrainça  *Міжнародний аеропорт Сімферополь імені Амет-Хана Султана*) - Qırım Cömhüriätendä, Aqmäscit şähäre yanında urnaşqan hawa limanı.

A klass hawa alanı, härber hawa sudnoları tören qabul itä ala.

Oçıp menü-töşü yullarınıñ sanı : 53/R/B/X/T.

Aqmäscit yanında şulay uq cirle hawa yullarınıñ limanı digän **"Zavodskoye"** urnaşa.

Hawa alanına 8/9 nomerlı trolleybus belän barıp citep bula.

## Tarix

Hawa alanı 1936 yılda salına. Ul waqıtta Aqmäscit-Mäskäw oçışı açıla. Suğışqa qädär şulay uq Kievkä, Xarkovka oçışlar bulğan.

1957 yılda aerovokzal açıla.

2015 yılnıñ 14 mayında Ukraina Yuğarı Radası Aqmäscit hawa alanına Sovetlar Berlege ike tapqır Qaharmanı, mäşhür oçuçı-as, qırımtatar xalqı qaharmanı Ämät-Xan Soltan isemen birä.. Rusiä Däwlät duması da aeroportnıñ isemen üzgärtü turındağı bu qararnıñ nigeze bulmawın belderde. Aqmäscit hawa alanı faktik räweştä Rusiägä buysına häm räsmi Rusiä xäkimiäte isemeneñ üzgärtüen tanımıy.

## Terminallar
*Terminal A - xalıqara häm eçke oçışlar öçen
*Terminal B - xalıqara oçışlar öçen
*Terminal C - eçke  oçışlar öçen
*Terminal D - diplomatik (VİP) zal
*biznes-zal (oçıp kitü genä) - B terminalınıñ 2-nçe qatı

## Qızıq fakt

Oçıp menü-töşü yulları häm rul' yulı astında R-25 Aqmäscit-Kizläw avtoyulınıñ tunnel bara.

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä

Төркем:Россия һава аланнары
Төркем:Аурупа һава аланнары
Төркем:Әлифба буенча һава аланнары
Төркем:Һава аланнары
Sıwaş

**Sıwaş** yäki **Çerek Diñgez** (qırımtatarça *Sıvaş* - "**pıçraq**" digän süz, *Çürük Deñiz*,rusça Сива́ш, Гнило́е Мо́ре, ukrainça Сиваш, Гниле Море) - Azaq diñgeze könbatışında urnaşqan qultıq.

Sıwaş qultığı buyınça Rusiä Federatsiäse Qırım Cömhüriäte häm Ukraina arasında çik urnaşa. Sıwaş Qırım yarımutrawın qıytğadan çikli.

## Cäğrafiä

Sıwaş mäydanı - 2560&nbsp;km². İñ zur tiränlege - 3 m. Cäyen su nıq cılına häm çerek ise çığara, şunıñ öçen Sıwaş - Çerek diñgez dip yörtelä.

Diñgez suı tiz buğa äylänä, şuña kürä Sıwaş nıq mineralizatsiälänä.

Sıwaş 11 tozlı häm açı-tozlı qultıqtan tora.

Ozınlığı - 200&nbsp;km, kiñlege -2-35&nbsp;km.

Sıwaş Azaq diñgeze suı belän tä'min itelä.

## Sänäğät

Sıwaş minerallar baylığı nigezendä Ur Qapqa (Perekop) brom citeşterü, Qırım ike-okislı titan, fosfor aşlamasın citeşterü häm Qırım soda zavodları tözelgän.

Siwaş könbatıştağı öleşe damba belän ayırılğan häm ximik qaldıqlar tondıru basseynına äwerelderelgän.

## Tarix

Watandaşlar suğışında Sıwaşta bulğan operatsiä näticäsendä Qızıl Ğäskär Aq Ğäskärne ciñä, aqğäskärilär Aqyardan emigratsiägä qaçarğa mäcbür bulğannar.

Böyek Watan suğışında Sıwaşta awır bäreleşlär bulğannar.

## Küreneşlär

## Sıltamalar
* Сиваш — национальный парк 
* Сиваш, или Гнилое море
* Озеро Сиваш. Прошлое и настоящее Сиваша. 

Törkem:Култыклар

Төркем:Азак диңгезе култыклары
Төркем:Кырым географиясе
Кырым (мәгънәләр)

* Кырым ярымутравы
* Кырым Автономияле Җөмһүрияте — Украина регионы.
* Кырым Җөмһүрияте (бәйсез дәүләт) 
* Кырым Җөмһүрияте — Россия субъекты.
* «Кырым» («Къырым», «Qirim») — Акмәсҗиттә 1989 елдан кырымтатар телендә нәшер ителүче газета.
Belbek Xalıqara hawa alanı

**Belbek Xalıqara hawa alanı** yäki **Bilbäk Xalıqara hawa alanı**(rusça *Международный аэропорт Бельбек *, qırımtatarça *Belbek Halqara Ava Limanı* ) - Aqyar şähäre yanında urnaşqan hawa limanı. Aqyar şähärenä häm başqa Qırım qalalarına xezmät kürsätä.

İsemdäş xärbi hawa alanı nigezendä buldırılğan.

Hawa alanı Aqyar şähäreneñ Naximov rayonında, Belbek (rusça *Fruktovoye*) awılı yanında "Aqmäscit-Aqyar,Yalta-Belbek hawa alanı" yul çatınnan 2,5 km arada urnaşa.

## İsem

Belbek yä Bilbäk atası isemdäş yılğa isemennän çığa. Bil-bäge - Altın Urda, Qırım xanlığı çorında kilep çıqqan toponim, riwäyättä mäşhür tatar morzası iseme belän bäyle. 

## Tarix

Hawa alanı 1941 yılnıñ iyünendä xärbi hawa alanı bularaq suğış waqıtında barlıqqa kilä. Biredä istrebitel hawa polkı urnaşqan bulğan.

1980 yıldan soñ oçıp menü-töşü yulları yaxşırtıla, ozınaytıla. Mixail Gorbaçöv Foros daçasına barğanda Belbek hawa alanı belän qullana.

1993 yıldan watandaşlar oçışları oyıştırıla.

2010 yılda yañartılğan Belbek xalıqara hawa alanı açıla. Mäskäwgä (Vnukovo hawa alanı) daimi oçışlar açıla.

## Basıp alu
*Töp mäqälä [[Qırım krizisı (2014)|Qırım krizisı]]*

2014 yılnıñ 28 fevralendä Qırım krizisı waqıtında Belbek hawa alanı Rusiä ğäskäriläre tarafınnan basıp alına. Hawa navigatsiäse tuqtatıla.

Yaqtılıq-tawışlı granatalar qullanıp qaraul, skladlar, 4515 nomerlı xärbi bülge basıp alına.

22 martta Belbek hawa alanı tulısınça Rusiä Saqlanu Ministrılığı kontrole astına küçerelä.

## İskärmälär

## Sıltamalar
* Фотографии воздушных судов в аэропорту «Бельбек»
* Аэропорт готов обслужить за год 60 тысяч пассажиров 
* Аэропорт Бельбек в каталоге аэропортов
* Перечень предоставляемых аэропортом услуг 

Төркем:Русия һава аланнары
Төркем:Әлифба буенча һава аланнарыТөркем:Һава аланнары
Ur Qapqa

**Ur Qapqa** (qırımtatarça *Or Qapı*, rusça *Перекоп*) - 1920 yılğa qädär bulğan şähär, Ur muyınında urnaşqan.

Ur Qapqa - "çoqırda torğan işek" digän süz.

Ur Qapqa Qırımnı qıytğa belän qorı cir buyınça totaştıra.

## Tarix

Ur Qapqa üz urnaştıruı säbäple zur strategik ähämiätkä iä bula.

Borınğı zamannan birle Ur Qapqa bay säwdä şähäre bulğan.

I ğasırda Pliniy Ur Qapqa urının **Tafros** dip atağan.

Qırım xanlığı waqıtında Ur Qapqa - qıytğa yağınnan Qırım yarımutrawın saqlağan töp kirmän.

Ur Qapqa kirmäneneñ xäräbäläre bügenge Ur Qapqa awılınnan 1&nbsp;km arada urnaşa.

### Qırım xanlığın basıp alu

Urıs ğäskäre Vasiliy Golitsin citäkçelegendä 1689 yılda şähärne basıp ala alamağan.

1736 yılda Minix citäkçelegendä rus ğäskäre Ur Qapqa qalasın basıp ala, läkin soñraq çigenä.

1771 yılda Vasiliy Dolgorukov citäkçelegendä rus ğäskäre Ur Qapqa qalasın basıp ala.

Qırım xanlığın basıp alğannan soñ Ur Qapqa - Tavriä gubernasınıñ Ur Qapqa öyäze üzäge.

## Cimerü

1920 yılda Watandaşlar suğışında Qızıl Ğäskär häm Vrangel citäkçelegendäge Rus ğäskäre arasında bäreleş näticäsendä şähär tulısınça cimerelgän. Soñraq xäräbälär yanında isemdäş awıl kilep çığa, ul awıl älegä dä saqlanğan.

## Sıltamalar
* http://www.perekop.info/

Төркем:Кырым
Төркем:Кырымның юкка чыккан шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Милан

**Милан** — Италиянең Ломбардия төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Ломбардия төбәге шәһәрләре
Milan

**Milan** (italiança *Milano*, latinça *Mediolanum* - "tigezlek urtasında") - İtaliä tönyaq öleşeneñ töp şähäre, İtaliäneñ iñ zur töbäge Lombardiä ölkäseneñ häm Milan töbägeneñ idärä üzäge.

Xalıq sanı buylap İtaliäneñ ikençe şähäre, aqça-iqtisadi başqalası, dönya modası başqalası bulıp sanala.

Milan aglomiratsiäse yäki "Zur Milan" mäydanı - 982&nbsp;km², xalıq sanı 5,2 mln keşe.

Milan şähäreneñ mäydanı - 181,76&nbsp;km², xalıq sanı  1 350 267  keşe (2012).

Şähär 9 rayonnan tora.

Milan merı - Culiano Pizalia (2011 yıldan).

## Tarix

Milan 600 b.e.q. keltlar tarıfınnan salına dip farazlana.

222 b.e.q rimlılar Milan qalasın basıp ala häm **Mediolan** (Mediolanum) isemen birä.

IV ğasırda Könbatış Rim İmperiäseneñ başqalası iseme öçen Rim belän köräşä.

IV ğasırda ostgotlar häm hunnar tarafınnan cimerelä, langobardlar idärä itkän çorda şähär diwarı cimerelä. Milan arxiepiskopı xäkimiätkä  kilä.

X ğasırğa qädär şähär torğızıla, iqtisadi üseş kiçerä.

1045 yılda Milan bäysez däwlät (kommuna) itep iğlan itelä.

1111 yılda Milan köndäşe Lodi östennän ciñü.

1162 yılda 9 aylıq qamalıştan soñ Fridrix Barbarossa Milannı basıp ala, tuzdıra, bäysezlegen yuq itä.

1167 yılda Lommbardiä şähärlär Ligası tarafınnan qala torğızıla.

1176 yılda Leniano yanındağı suğışta Milan yaqlı ğäskärlär imperator ğäskären ciñä.

1183 yılda - **Konstants Solıxı** - Barbarossa häm Milan arsında kileşü näticäsendä Milan Awrupanıñ iñ bay şähärläreneñ bersenä äylänä.

1277 yılda gibbelinnar citäkçese - **Ottone Viskonti** - gvelf östennän ciñä. Respublika urınına Monarxiä urnaştırıla.

1450 yıldan **Sfortsa** dinastiäse. Mädäni üseş. Sfortsa saray däiräsendä Leonardo da Vinçi, Donato Bramanto eşlägännär.

1540 yılda Karl V Gabsburg Milannı ulına İspan Filippka tapşıra.

1706 yılğa qädär - İspaniä xäkimlege.

1630 yılda - çuma kizüe.

1796-1802 yılda inqıylabi suğışlar.

1802 yılda - Milan - Tsizalpin Cömhüriäte, soñraq İtaliä Cömhüriäte, 1805 yılda İtaliä patşalığı başqalası.

Napoleon suğışınnam  soñ Milan Avstriä xakimlege astına qaytarıla.

1859 yılda Milan Sardiniä patşalığına kerä.

İkençe bötendönya suğışı waqıtında Milan "keläm räweştä" bombağa totıla.

1945 yılğa Milan nıq cimerelä.

Suğıştan soñ şähär torğızıla.

## Şähär klimatı




## Sport
Milan şähärendä ike mäşhür futbol klubı urnaşa: "Milan FK" häm "İnter FK" (İnternatsionale). Bergä alar Çempionnar Ligası 10 bülegen yawlap alğan - şähärlär arasında rekord - iskitkeç kürsätkeç!

Rubin-Qazan İnter Futbol Klubına qarşı ike tapqır San-Siro stadionında uynadı, Çempionnar Ligasında häm Awrupa Ligasında.

Milan basketbol klubı - "Olimpiä" - 3 Awrupa kuboğın otıp alğan.

Här yıl Milan marafonı ütkärelä.

## Hawa alannarı

Milan şähärennän tönyaqta urnaşqan **Vareze** yanında "**Malpensa**" digän zur xalıqara hawa alanı bar. Milan eçendä **Linate** hawa alanı urnaşa, Awrupa eçendäge oçışlar öçen qullanıla. Bergamo yanında **Karavaco** isemendäge hawa alanı bar.

Milan - Awrupa aviataşu zur töyene, yulawçılar äyläneşe - 30 million ber yılda.

## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Италия шәһәрләре
Төркем:Милан