open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Михаил Горбачёв

**Михаил Горбачёв**, Михаил Сергей улы Горбачёв (; *,  — , [[Мәскәү]], [[Россия|РФ]]*) — ССРБ һәм Россия сәясәтчесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты, «үзгәртеп кору» («перестройка») сәясәтен башлаучы.

## Биографиясе
[thumb|left|200px|Михаил Горбачев [Өфедә. 1 июль 1996 ел. Уңнан — Рәйхана Гыйльманова]]
Мәскәү дәүләт университетын (1955), Ставрополь авыл хуҗалыгы инстиутын (1967) тәмамланган. 1955 елдан комсомол, 1963 елдан — партия эшендә.

1966 елдан башлап КПСС-ның Ставрополь шәһәр комитетының беренче сәркатибе, 1968 елдан Ставрополь шәһәр комитетының икенче, соңрак беренче сәркатибе. 1975 елдан КПСС ҮК сәркатибе, 1985 елдан — Генераль сәркатибе; 1988 елдан ССРБ Югары Шурасы Президиумы рәисе, 1989-1990 елдларда ССРБ Югары Шурасы рәисе.

1992 елның гыйнварыннан Халыкара иҗтмагый-икътисади һәм политологик тикшеренүләр вакыфы («Горбачёв-Фонд») белән җитәкчелек итә.

## Бүләкләре
Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты (1990), Ленин (1971, 1973, 1981), Октябрь инкыйлабы (1978). Хезмәт Кызыл Байрагы (1949), Хөрмәт билгесе (1966), Изге Андерй Первозванный (2011), Хөрмәт (2001) орденнары белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ җитәкчеләре
Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Парламентлар спикерлары
Төркем:Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Россия Федерациясе) кавалерлары
Гейзер

**Ге́йзер** ( — ургылып агу сүзеннән) — вакыты белән кайнар су һәм пар фонтаны ата торган чыганак. Бу күренеш гидротермаль шартлау дип атала. Гейзерлар вулканизмның күрсәткече булып тора.

## Күренекле гейзерлар
Камчаткада эре гейзерлар 1942 елда Гейзерлар үзәнлегендә, Кихпиныч вулканы янында табыла. Камчаткада 2007 елның 3 июнендә сил ташкыны төшкәнгә кадәр 20гә якыны эре булган (иң зурысы - *Великан гейзеры*) 100гә якын гейзер була. 

Исландиядә якынча 30 гейзер бар. Шулар арасында дөньядагы иң актив гейзерларның берсе - Строккур. Ул 5-10 минут саен пар белән су катнашмасын атып чыгара. 

Йеллоустоун милли паркы гейзерлары (саннары якынча 200) арасында иң зурлары - Гигант һәм Карт Хезмәтче. Беренчесе пар һәм су катнашмасын 40 метр биеклеккә 3 көнлек период белән атып чыгара, икенчесе - һәр 53-70 минут саен 42 метрга.

Гейзерлар шулай ук Яңа Зеландиядә бар. Алар арасында Ваймангу - дөньядагы иң зурысы һәм куәтлесе.

Төркем:Гейзерлар
Магма

thumb|Агып чыккан магма (лава)

**Магма** ( — измә, куертма) - Җир кабыгы астындагы нигездә эрегән ташлардан торучы куертма. Температурасы бик югары була (гадәттә 700 - 1300°С). Шулай ук башка җирсыман планеталарда да магма булырга мөмкин. Агып чыгучы магма лава дип атала.

## Магманың химик составы
## Магманың төрләре
### Базальт магмасы
### Гранит магмасы
## Шулай ук карагыз
* Лава

Төркем:Геология
Төркем:Магматизм
Наполеон сугышлары

**Наполеон сугышлары** — әлеге төшенчә астында гадәттә Наполеон I тарафыннан Европа илләре белән үткәрелгән сугышларны атыйлар (1800—1815). Ләкин монда шулай ук итальян компаниясен, Мисыр экспедициясен кертәләр.

18 брюмер перевороты нәтиҗәсендә Франциядә хөкүмәткә Наполеон I килде.
* 1 февраль 1793 ел — Франция Англия һәм Нидерландларга сугыш игълан итә.
* 1815 елның 30 мартында — Парижга Наполеонга каршы коалиция гаскәрләре керә. Наполеон сугышы тәмам.

[left|thumb|200px|''[:en:Battle of Waterloo|Ватерлоо бәрелешеннән (ингл.) соңгы көннең иртәсендә'', Джон Хэвисайд Кларк (ингл.), 1816]]

Сугышның ахырында, антинаполеон коалициясе җиңде һәм Наполеон I сөргендә, Изге Елена утравында вафат булды.

## Шулай ук карагыз
* 1812 елгы Ватан сугышы


Төркем:XIX гасыр сугышлары
Төркем:Ябырылулар
Киберпанк

**Киберпанк** () — фәнни фантастика жанры. Компьютер чорындагы технологик прогресс фонында кеше культурасының түбән төшүенә игътибар итә. Термин инглизчә *cybernetics* «кибернетика» һәм *punk* «панк» сүзләренең катнашмасы булып тора. Бу терминны беренче тапкыр Брюс Бетке 1983 елдагы хикәясе өчен атама буларак куллана. «Киберпанк» жанрындагы әсәрләр киләчәкнең антиутопия дөньясын тасвирлый. Мондый дөньяда үсеш алган мәгълүмат технологияләре, кибернетика, виртуаль чынбарлык, киборгизация һәм ясалма интеллект җәмгыятьне чикләнмәгән һәм көйләнмәгән дәүләт контроле белән бергә кушыла, яки киресенчә, алар түбән төшү, коррупция, дәүләт институтларының таркалуы, клептократия, гигант транснациональ корпорацияләр һәм мафия доминациясе, социаль тигезсезлек, фәкыйрьлек яки җәмгыятьнең социаль төзелешендә радикаль үзгәрешләр өстенлеге белән бергә кушыла. Киберпанк жанрындагы әсәрләр еш кына кеше акылының һәм җәмгыятенең асылы, кеше һәм машина, чынбарлык һәм виртуальлек арасындагы чикләр мәсьәләләрен күтәрә.

### Төп авторлар һәм әсәрләр

* Уильям Гибсон - Нейромант hәм Хром Яндыру
* Брюс Стерлинг - Mirrorshades антология редакторы
* Нил Стивенсон - Карлы hәлакәт (1992)
* Пэт Кэдигэн - Mindplaers
* Руди Рюкер - Ware тетрологиясы
* Джон Ширли - Heatseeker

### Киберпанк нәфис фильмнарда

* Робокоп (, 1987)
* Бишенче элемент (, , 1997)
* Матрица (, 1999)
* Аватар (, 2004)

* Ясалма зиhен (, , 2001)
* Аерым фикер (, , 2002)
* Җимерүче(,, 1993)
* 6-нчы көн (, , 2000)
* Барысын да искә төшерү (, , 1990)

### Киберпанк жанрындагы аниме

* Akira (1988)
* Serial Experiments Lain (1998)
* Megazone 23 (1985—1989)
* Neo Tokyo (1987)
* Cowboy Bebop (1998)

### Киберпанк музыкада

* Agonoize
* Angelspit
* Aphex Twin
* Assemblage 23
* Atari Teenage Riot
* Autechre
* Ayria
* Billy Idol
* Clock DVA
* Dope Stars Inc.
* Front Line Assembly
* Funker Vogt
* Haujobb
* Implant
* KMFDM
* mind.in.a.box
* Neikka RPM
* Orgy
* Skinny Puppy
* Sybreed
* Tactical Sekt
* The Retrosic
* Welle:Erdball
* Zeromancer
* Unreal (төркем)
* Bog~morok

## Искәрмәләр
Төркем:Фантастика
Һава торышы

**Һава торышы** - теләсә нинди урыннын хәзерге вакыттагы атмосфера халәте.

«Һава торышы» төшенчәсе атмосфераның агымдагы халәтенә карый, ә «климат» - атмосфераның озын вакыт дәвамында булган барлык үзгәрешләргә нигезләнеп уртача нәтиҗә иншалый.

hава торышы үзгәрүе тропосферада (атмосфераның аскы өлеше) үтә.

### Һава торышы күренешләре

* җил
* болыт
* явым-төшем
** яңгыр
** кар
** боз h.б.
* томан
* давыл
* буран
* өермә
* гарасат

Төркем:Атмосфера
Сәйф Сараи

**Сәйф Сарай** (*Сәйф Сараи*,1321-1396 еллар аралыгында) — танылган Алтын Урда чоры татар әдибе. "Гөлестан бит-төрки" һәм "Ядкәр-намә" авторы.

## Биография
Урта Иделдә урнашкан Камышлы шәһәрендә 1321 туган.
Сарай әль-Джадид шәһәрендә укыган һәм шагыйрь буларак формалашкан.
1380-нче елларда Мисырга күченгән һәм Солтан сараенын канцеляриясендә эшләгән

## Хезмәт
[200px|thumb|left|[Гөлестан бит-төрки поэмасыннан бер бит]]
Иҗатында фольклор һәм борынгы төрки рухи казанышлары, Әл-Мәгарри, Сәгъди, Кол Гали, Рабгузый, Хисам Кятиб (Котб), Харәзми традицияләре мул файдаланыла, яшәешнең күп кенә идея-проблемалары сәнгатьчә гәүдәләнеш таба.

Сәйф Сарай төрки-татар әдәбиятын, аеруча  шигъриятне үстерүгә, язма телне камилләштерүгә үзеннән зур өлеш кертә. Галимнәр аның әсәрләрен XIV гасыр төрки әдәбиятының «иң гүзәл үрнәкләре»ннән саныйлар. Әдипнең шигъри таланты үз замандашлары тарафыннан югары бәяләнә.

Сәйф Сарай әсәрләренә шигъри җаваплар да языла.

Әдипнең иҗаты хәзер дә игътибар үзәгендә. Әсәрләренең төрле илләрдә кат-кат басылуы, шагыйрь хакында татар, төрек, үзбәк, рус, венгр галимнәре тарафыннан фәнни хезмәтләр һәм мәкаләләр язылуы — моның ачык мисалы.

## Әсәрләре
*Гөлестан бит-төрки 
*Ядкәр-намә

## Шулай ук карагыз

*Гөлестан бит-төрки

## Чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Алтын Урда әдәбияты
Мәхмүд Кашгарый

**Мәхмүд Кашгари** яки **Мәхмүт Кяшгари (''محمود الكاشغري'')** — төрки язучысы, атаклы  «Диване лөгать эт-төрк» («*Төрки телләр сүзлеге*») әсәре авторы.

Ул XI йөзнең башларында Көнчыгыш Төркстанда Караханид ханлыгы (''ингл'') дәүләте заманларында Кяшгар (*كاشغر*) шәһәрендә туган дип санала. Чыгышы төркиләрнең югары катламыннан булып, яшьлегендә Кашгарның үзендә белем алган, соңрак Бохара һәм башка гыйлем үзәкләрендә дә укыган булуы ихтимал. Шуннан соң ул «Сүзлег»е өчен  материал җыю ниятендә төрки илләр буенча сәяхәткә чыгып киткән. Төркиләр, төрекмәннәр, угызлар, чигилләр, ягмалар, кыргызларның шәһәрләрен, кышлау һәм җәйләүләрен күп еллар дәвамында гизеп чыкты, сүзлекләрен туплады, төрле төркем сүз хосусиятләрен өйрәнеп, аныклап чыкты.

Кяшгари үз «Сүзлег»енә  Идел буе төркиләренең — болгарларның мәкаль, җыр һәм шигырьләрен дә керткән. Ул үз әсәрен 1074 елда тәмамлаган.

Бу бөек хезмәт безнең заманда 1915—1917 елларда 3 том булып Истанбулда, 1960—1963 елларда Ташкәнттә басылып чыкты. Кашгарига кадәр төрки халыкларның тормыш-көнкүрешләре, телләре, авыз һәм язма иҗатлары турында  мондый зур хезмәтнең язылуы мәгълүм түгел. Шуңар күрә бу китап аркасында Мәхмүд Кашгари тарихта беренче бөек тюрколог галим буларак дан алды.

## Чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Йосыф Баласагуни

**Йосыф Хас Хаҗиб Баласагуни** — төрки язучысы, фәлсәфәче, дәүләт эшлеклесе, «Котадгу белег» әсәре авторы.

Ул Баласагун шәһәрендә туган. Ул заманда бу шәһәр Караханлылар дәүләтенең башкаласы булган (шәһәр торган урын хәзер Кыргызстан җиренә керә).

*Хас* — күңелгә якын итеп сайлап алынган, *хаҗиб* — патша сараеның хезмәтчесе, эшлеклесе дигән сүз. Йосыф Караханлылар дәүләте башлыгының (патшасының) үзенә якын күреп сайлап алган хезмәтчесе, киңәшчесе булган. Аның тулы имзасы, шулай итеп, исемен, сарайда биләгән урынын һәм туган-үскән шәһәрен күрсәтеп тора.

Безнең заманга Йосыф Баласагуниның «Котадгу белег» исемле әсәре килеп җиткән. Аның исемен хәзерге татар теленә күчереп әйтсәң, «Бәхет турында белем», «Бәхет китабы» дияргә мөмкин булыр иде.

Бу — шигырь белән язылган һәм 13 000 тезмәдән торган зур китап. Баласагуни аны, тоташ 18 ай буе язып, моннан 900 ел элек 1069 елда тәмамлаган. «Котадгу белег» төрки халыклар әдәбияты тарихында, бер-бөтен итеп, шигырь белән язылган һәм безгә мәгълүм булган иң борынгы беренче зур әсәр.

Йосыф үз заманының гаять зур галиме, фикер иясе — фәлсәфәчесе, дәүләт эшлеклесе һәм бөек шагыйре. Ул үз туган телен сөюче, гарәп, фарсы кебек телләрне камил белүче, ул телләрдәге фәнне һәм әдәбиятны тирәнтен өйрәнүче кеше булган. Замандашы Мәхмүд Кашгари кебек, ул да төрки халыкларның иҗатын, сәнгатен яраткан, үз әсәрен дә халык иҗаты казанышлары белән баеткан, матурайткан.

Баласагуни — шигырьнең зур остасы. Ул борынгы төркиләрдән мирас итеп алган шигырь төзелешен алга үстерә, камилләштерә. Хәзерге фәндә Баласагуни үз әсәренә шигырь өлгесен гарәптән, аларның мөтәкарип үлчәменнән алган, дигән фикер таралган. Җентекләп тикшереп карау моны расламый. Баласагуни шигырь елгесен гарәптән түгел, бәлки ул үзе дөньяга килердәй күп элек төрки халыклар авыз иҗатында эшләнгән хәзинәдән алган. Аның төп үлчәме дүртбуынлы ким-таг-үлчәм. Унбер иҗекле бу тезмәнең 1, 4, 7, 10 урыннары метрик иҗекләр били, алар алдыннан мәҗбүрән буын-аралар үтә. Бу — синкретик шигырь.

«Котадгу белег» әсәре үзеннән соңгы төрки халыклар әдәбиятының барлыкка килүенә һәм үсүенә зур куәт биргән: үзбәк, азәрбәйҗан, татар әдәбиятлары туганнан алып соңгы заманнарга кадәр үзләрендә аның тирән һәм җимешчән тәэсирен кичергәннәр.

## Моны да карагыз
* Мәхмүд Кашгари
* «Котадгу белег» әсәре

## Чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Төркем:Урта гасыр галимнәре
Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Тим Бертон

**Ти́моти Уи́льям Бертон** (), яки ешрак кулланылган исеме **Тим Бертон** () — АКШ кинорежиссёры, мультипликатор һәм язучы, күренекле эксцентрик һәм эстет. Күбесенчә кара юмор һәм макабр элементларына нигезләнгән заманча фильмнар остасы булып танылды. Рәссам Дэниэла Бертонның абыйсы.

## Тормыш юлы
Тимоти Уильям Бертон Билл һәм Джин Бертон гаиләсендә беренче бала булды. Аның гаиләсе зур булмаган Cats Plus һәдияләр кибетен тотты. Бертонның балачак йорты хәзер дә сакланган. Соңрак Тим Бертон туган шәһәрен ничек күргәнен «Эдвард — кайчы-куллар» фильмында сурәтләде.

1976 елда, мәктәпне тәмамлагач, ул Калифорния сәнгать институтына кабул ителә. Шушы вакытта инде кыскаметражлы фильмнар белән мавыга.

1979 елдан Тим Бертон Дисней студиясендә аниматор булып эшли башлый. Берничә тапкыр эшләт куып чыгарылган һәм кире кабул ителгән иде. Аның беренче җитди эше — 1978 елгы «Балдаклар Хөкемдары» мультфильмына төс бирү иде. Соңрак ул дуслары белән беренче фильмын төшерә.

## Сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Төркем:АКШ кинорежиссёрлары
Төркем:АКШ кинопродюсерлары
Өмми Камал

**Өмми Камал** (чын исеме *Исмәгыйль*) — урта гасыр кумык шагыйре. Бер шигырендә ул үзен «татар фәкыйре» дип атый.

## Биографиясе

Шагыйрь урта гасырларда хәзерге Дагстанның Бавтугай авылы кырында урнашкан булган Коюнкала (Гуенкала) дигән комык шәһәрендә туган. Башлангыч белемен туган ягында ала, шуннан соң Госман империясендә урнашканчы төрле илләр буйлап cәяхәт иткән (Кырым, Идел буе, Ширван), анда кадиаскер  булып хезмәт иткән.

Әсәрләреннән күренгәнчә, әдип бер генә урында яшәмәгән. Галимнәр аның Идел-Җаек буйларында, Кырымда һәм Кече Азиядә гомер кичерүен искәртәләр.

Гомеренең ахырын Төркиядә уздыра, 1475 елда вафат була һәм Болгар (Төркия) шәһәрендә җирләнә, анда әле дә кабер-мавзолей урнашкан була.

## Иҗаты
Өмми Камал төрки суфи шигърият һәм фәлсәфә тарихында якты эз калдырган.

Өмми Кәмалның әсәрләре татар укучылары арасында элек-электән гаять киң таралган. Кулъязмалары Идел-йортның төрле төбәкләрендә  хәзер дә табылып тора.

Өмми Камалның кулъязма әсәрләре Казан, Уфа, Махачкала, Санкт-Петербург, Истанбул китапханәдәрендә саклана. Аның кайбер әсәрләре революциягә кадәр үк Казанда һәм Төркиядә басылган шигъри җыентыкларга кергән.

Әсәрләр җыентыгы XIX гасырда ук Казанда берничә мәртәбә нәшер ителә.  «Өмми Камал китабы» беренче мәртәбә 1884 елны Казанда – Г.Мостафин тарафыннан, 1898 елны – Кәримевләр, 1899 елны Мөхәммәтгали Кадыйров тарафыннан басып таратыла. Анда авторның 140 шигыре урнаштырылган. Аларның гомуми күләме 3255 строфадан гыйбарәт (күпчелеге — икеюллыклар, ягъни бәетләр;  берничә шигырь дүртьюллыклар рәвешендә язылган). Җыентыктагы шигырьләрнең күпчелеге форма (шәкел) ягыннан газәл жанрында. Өмми Кәмал әсәрләренең бер өлешен мөнәҗәтләр, мәдхия-мәрсияләр тәшкил итә. Шагыйрь әсәрләренең барысы өчен дә диярлек тәхәллүс куллану хас.

Өмми Камал әсәрләрендә аңа хас булган дөнья күзаллавы, аның чынбарлыкка мөнәсәбәте һәм шул чорны бәяләве күзәтелә. Язмыш үзенең туган җиреннән аерылган, шагыйрь гомеренең соңгы елларына кадәр өенә кайтырга хыялланган. Шагыйрь "Гьашыкъ эллерине ким гетер" исемле шигырендә шул рухи әрнүне белдерә.

## Төп басма китаплары

* Өмми Камал китабы. – Казан (?), 1884.
* Өмми Камал китабы. – Казан (?), 1898.
* Өмми Камал китабы. – Казан (?), 1899.

## Чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

## Әдәбият

* Миңнегулов Х. Казан ханлыгы чоры язма мәдәнияте // Мирас. – 1993. – № 11. – 33–35 б.; № 12. – 27–34 б.

## Сылтамалар
* Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек.
* Әдипләр. Камал Өмми. 
* Татарча программалар. Өмми Камал.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казан ханлыгы
Хисам Кятиб

**Хисам Кятиб**, яки **Хоссам Катыйб** — Алтын Урда чоры татар язучысы. «Кятиб»е кушаматы «язучы», «сәркатиб» дигәнне аңлатырга мөмкин.

Аның кайда, кайчан туганын, ничек гомер иткәнен һәм кайда вафат булганы билгесез. Язганнарыннан безгә аның бер генә әсәре килеп җиткән: бу — «Жөмҗемә солтан» поэмасы. Әсәрнең кайда язылуы да бик ук ачык түгел: шагыйрь үзенең герое Жөмҗемә солтанны «Мисыр шәһәрендә иде» дип  белдерә. Әлбәттә, бу әсәр героен  шагыйрь тормышта үзе күреп белгән дигән сүз түгел. Киресенчә, бу исемне һәм хыялый вакыйгаларны аңа әллә кай заманнардан легендалар китергән.

Әсәренең  кайда язылуын күрсәтмәсә дә, кайчан язылуын шигырь юллары арасына кыстырып әйтеп калдырган шагыйрь: тарихи җиде йөз җитмешенче елда язылды, ди ул үзе. Хәзерге исәпкә күчергәндә, бу 1370 еллар тирәсе булып чыга.

Бер тапкыр  үлеп, тәмуг газабларын кичергәч, аннан баш сөяге җир өстенә чыгарып ташланган һәм, төрле могҗизалы эшләр аркасында  яңадан терелеп, яңадан дөньяга кайткан патша турында легенда борынгы Көнчыгыш илләрендә дә, Көнбатыш илләрендә дә шактый уралган булган. Бу легендадан төрле заман һәм төрле халык язучылары төрлечә файдаланганнар. Мәсәлән, урта йөзләрдә Иранның атаклы суфый  шагыйре Фәридеддин Гаттар (1119 еллар тирәсендә туган, вафат елы билгесез) шул легенда нигезендә  аерым әсәр язган.

Атаклы совет галиме Е. Э. Бертельс: «Җөмҗемә солтан»да ... Хисам Кятиб  ачыктан-ачык Алтын Урда ханнарының сарай тормышын тасвирлый»,— дип язган. Ә кайсы яктан алып тасвирлаган дигәндә ул ханнарның һәм гомумән феодаль җәмгыять хаким катлауларының ерткычлыгын, явызлыгын тирән нәфрәт белән хөкем итә, тәмугтагы җәзалау күренешләре ярдәмендә аларның чын йөзен күрсәтә. Бу — әсәрнең уңай тенденциясе. Ләкин аның авторы — суфый. Ул дөньядагы  явызлыкны шушы ук дөньяда җәзалау карашында тормый, ул явызлыкларга күнеп, буйсынып, баш иеп тору ягында. Ерткыч, явыз патшаларны, феодалларны «теге дөньяда» алла үзе җәзалар дип, ягъни феодаллар явызлыгына карата пассив булып калуны алга куя. Ул патшаларның, феодалларның кешелекле булып әверелүен  өмет итә, «идеаль һөкемдар» иллюзиясенә бирелә, Җөмҗемә солтанны идеаллаштыра, социаль явызлыкны яхшылык  белән бетерү турында хыяллана. Бу — әсәрнең зәгыйфь ягы дип санала.

Төркиләр дөньясында бу әсәр язылган чорда Көнбатыш Аурупада инде Яңарыш (Ренессанс) дәверенең таңы беленеп килгән чак була. Шул вакыт Италиядә һуманизм куәт алып бара. Бөек Алигъери Данте үзенең «Илаһи кәмит» исемле даһи әсәрен иҗат итә. Ул шигырь белән язылган әсәрнең беренче өлешендә монда да тамуг вакыйгалары тасвир итә.

## Чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Төркем:Татар язучылары
АКШ бәйсезлеге өчен сугыш

**АКШ бәйсезлеге өчен сугыш** (ингл. *American Revolutionary War, American War of Independence*; 1775—1783) — бер яктан Бөекбритания һәм лоялистлар, икенче яктан АКШ арасында булган сугыш. Сугыш нәтиҗәсендә Америка җирләрендә урнашкан штатлар берләшеп бәйсез Америка Кушма Штатларын төзиләр.

Төркем:АКШ сугышлары
Төркем:Бөекбритания сугышлары
Төркем:Франция сугышлары
Төркем:Испания сугышлары
Төркем:Бәйсезлек өчен сугышлар
Төркем:XVIII гасыр сугышлары
Төркем:Америка сугышлары
Төркем:Америка тарихы
Төркем:АКШ тарихы
Бөккән

**Бөккән ** (шулай ук, **тәкә**) – татар милли ашамлыкларының берсе.

Бөккәнне төче камырдан да, әче камырдан да пешерәләр, сумсадан эрерәк итеп ясыйлар. Аның эченә үпкә-бавыр белән бәрәңге, дөге белән кабак, тары ярмасы белән ташкабак, кишер, кәбестә һ.б. салалар.

Кайбер якларда бөккәнне **тәкә** дип тә йөртәләр. Аның эченә бәрәңге һәм чөгендер боламыгы, борчак боткасы салалар. Тәкәнең баш-башлары очлырак була, сырлы тәкә мөгезен хәтерләтә. Бөккәнне һәм тәкәне табынга сөт, сөт өсте яисә катык белән бирәләр.

## Кишер бөккәне
Кишерне әйбәтләп чистартып юалар да өстенә салкын су салып пешерергә куялар. Пешкән кишерне суытып, вак кына турыйлар, шикәр комы, турап каты итеп пешергән йомырка, тоз, май өстиләр һәм, барысын бергә болгатып, бөккән эченә салалар. йомырка урынына бүрттергән дөге дә кушалар.

*90 г әче камыр, 80—100 г чи кишер, 1/4 [[йомырка]], 20—30 г бүрттергән дөге, эченә — 15 г, таба майлау өчен 3—4 г май, шикәр, тоз.*

## Кабак бөккәне
Кабак бөккәнен гадәттә әче камырдан пешерәләр, төче камырдан да әзерләргә була.

Өлгергән каты кабакның кабыгын әрчиләр дә, вак кына турап, тоз сибеп, кул белән уалар. Кабакның суы чыга, шуңа
күрә аны иләккә салып 20—30 минут саркыталар. Аннары кабакка бүрттергән дөге яисә яхшылап юган пешмәгән тары ярмасын кушалар, бераз шикәр комы, эретеп, атланмай өстиләр, барысын бергә болгаталар да бөккән эченә салалар.

*90 г камыр, 100 г кабак, 35 г бүрттергән дөге, 20—25 г пешмәгән тары ярмасы, 15 г май, шикәр, тоз.*

## Кәбестә белән [[йомырка]] бөккәне
Бу бөккәнне әче камырдан пешерәләр. Башлы кәбестәнең тышкы яфракларын алгач, юалар да вак итеп тагаракта чабалар, тоз сибеп, кул белән уалар, суын сыгалар. Аннары кәбестәгә каты итеп пешереп вак кына тураган йомырка кушып болгаталар, эреткән май, шикәр комы өстиләр.

*90 г камыр, 150 г кәбестә, 1/4 [[йомырка]], 15 г сары май, шикәр комы, тоз.*

## Үпкә-бавыр бөккәне
Мондый бөккән өчен эшкәртеп юган, пешекләгән йөрәк, үпкә-бавырны суган белән ит тарткычтан чыгаралар. Аннары, вак кына тураган бәрәңге кушып, тоз, борыч сибеп, әйбәтләп болгаталар һәм иләктә саркыталар.

Бөккәннең камырын болай әзерлиләр: савытка кирәк кадәр сөт яисә су салып, йомырка сыталар, бераз чәй содасы, тоз өстәп, токмач камырыннан йомшаграк итеп басалар. Камырны 90 г лы кисәкләргә бүлеп җәяләр. Җәйгән камырның яртысына алдан әзерләгән эчне салалар да икенче яртысы белән каплыйлар, кырыйларын чеметеп сырлап чыгалар, бөккәнне ярым ай рәвешендә ясыйлар. Аннары майлы табага яисә калайга тезәләр, өстенә йомырка сөртәләр һәм мичкә яки духовкага куялар.

Әзер бөккәнне табынга өстенә атланмай сибеп чыгаралар.

*90 г камыр, 40 г бәрәңге, 100 г йөрәк, үпкә-бавыр, бөккәннең эченә һәм майлау өчен 20 г май, 15 г суган, тоз, борыч, өстенә сөртү өчен [[йомырка]].*

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Төркем:Татар ризыклары
Дучмак

**Дучма́к** – татар милли ризыкларының берсе.

Дучмакны әче камырдан да, төче камырдан да пешерәләр. Эченә бәрәңге боламыгы, эремчек яки сөткә кушып туглаган йомырка салалар. Дучмак камырын сумса камырына караган да зуррак һәм юкарак җәяләр, эчен дә юкарак итеп салалар.

## Бәрәңге дучмагы
Әзер әче камырны 100 г лы кисәкләргә бүлеп җәяләр. Камырның кырыйларын күтәреп, 4—6 җирдән чеметеп куялар һәм, эч салгач камыр пешми калмасын өчен, коры табада яисә калайда пешереп алалар. Аннары табаны яисә калайны майлыйлар, пешереп-катырып алган камырга эч салалар, өстенә йомырка сөртәләр һәм мичкә яисә духовкага тыгалар.

Дучмакны төче камырдан әзерләгәндә камырын башта пешереп алуның кирәге юк. Дучмакның эчен бәрәңге пәрәмәченә әзерләгән кебек әзерлиләр.

100 г камыр, 150—170 г эч, 1/4 йомырка, 15 г май.

## [[Йомырка]] дучмагы
Әзер төче камырны 100 г кисәкләргә бүләләр дә диаметрын 12—13 см итеп җәяләр. Камырның кырыйларын күтәреп, дүрт кырлы яисә алты кырлы 2 — 3 см биеклегендәге «савыт» ясап, 4 — 6 җирдән чеметеп куялар. Шул «савытлар»ны кайнар коры табага тезеп, тышын пешерү-катыру өчен мичкә тыгып алалар. Аннары, дучмак тышын майлы табага яисә калайга тезеп, эченә сөттә туглаган йомырка салалар да шунда ук мичкә тыгалар. Әзер дучмакны майлап табынга чыгаралар.

*100 г камыр, 2—3 [[йомырка]], 40 г сөт, таба майлау өчен һәм дучмак эченэ 15 г атланмай.*

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

## Моны да карагыз
* Сумса

Төркем:Татар ризыклары
Дүртмеш

**Дүртмеш** — дүртпочмак рәвешендәге ачык бәлеш.

Дүртмешнең эченә төйгән киндер орлыгына сөт, йомырка, шикәр комы, тоз кушып яхшылап болгаткан бериш куе катнашма салалар.

Төче камыр әзерлиләр дә, 0,5 см калынлыгында җәеп, майлы табага яисә калайга салалар. Камыр өстенә тигезләп 1,5 — 2 см калынлыгында эч ягалар. Камырның кырыен дүрт яктан күтәреп, дүртпочмак рәвешендә ачык бәлеш — дүртмеш ясап чеметеп куялар.

Бәлеш өстенә чи йомырка сөртеп, кызу мичкә яисә духовкага тыгалар.

Әзер дүртмешне майлап, өлешләргә бүлеп, кайнар килеш табынга чыгаралар. Аерым савыт белән катык куярга була.

*100 г камыр, 120 г эч, 1/4 [[йомырка]], таба майлау өчен һәм дүртмеш эченә 15 г май.*

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

## Моны да карагыз
* Өчпочмак

Төркем:Татар ризыклары
Җылгыр

**Җылгыр** — киндер орлыгының оны белән әзерләнә торган милли ризык.

Киндер орлыгын мичтә яисә духовкада киптерәләр дә кабыгы орлыгыннан аерылганчы, ә орлыгы онга әверелгәнче агач киледә төяләр. Аннары тирән савытка салып ике кул белән маен сыгалар.

Онның мае калмаска тиеш, шуңа күрә шактый озак сыгарга туры килә. Майны сөзәләр, ә оны белән кабыгы өстенә салкын су салалар. Бераздан кабыгы һәм калган мае өскә күтәрелә, он аста кала. Кабыгын һәм калган маен җыеп алалар, онлы суны иләк аша сөзәләр. 10—15 минуттан соң суын түгәләр, савыт төбендә он утырып кала. Онга кайнар су салып кайнаталар. Кайнаганда он өскә күтәрелә, аны тишекле зур чүмечкә җыеп алалар да әйбәтләп сөзәләр. Киндер орлыгы оныннан куе боламык барлыкка килә, шуңа вак итеп тураган башлы суган салалар, тоз сибәләр һәм яхшылап болгаталар.

Аннары камыр басып юка гына итеп җәяләр, юка стакан белән кисәләр, камыр өстенә 40—50 г чамасы эч салалар. Камырның кырыен сумса кырые кебек чеметеп ябыштыралар. Шул пилмәнне тозлы суда, шулпада яисә сөттә пешерәләр. Җылгырны кайнар килеш ашыйлар. Янына киндер орлыгы мае, катык яисә каймак куялар.

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Төркем:Татар ризыклары
Катлама

**Катлама́** - милли ризык.

## Әзерләү ысулы
Катламаны ит белән төче камырдан әзерлиләр. Камырын йомырка сытып, май, тоз салып, сөткә басалар. Аннары токмачка җәйгән кебек җәяләр дә 25 — 30 см озынлыгында һәм 20 см киңлегендә тасма рәвешендә кисәләр.
Сыер итен юалар да сөякләреннән аералар, сеңер-ярыларын алалар, вак кына турап, башта итнең үзен генә, аннары суган белән ит тарткычтан чыгаралар. Әгәр ит катырак булса, бераз сөт, суынган шулпа яисә кайнаган су өстәп, барысын бергә яхшылап болгаталар. Итне суган белән, тоз, борыч сибеп тагаракта чабарга да була. Шулай әзерләгән итне кырыена 1,5— 2 см чамасы җиткермичә, 1 —1,5 см калынлыгында камыр өстенә ягалар һәм түгәрәкләп төрәләр. Итнең сүле акмасын өчен, катламаның баш-башларын ябыштыралар.

Аннары катламаны иләккә тезеп суы кайнап торган кастрюль өстенә куялар. Су иләккә тиеп тормаска тиеш. Иләкне каплап, катламаны пар өстендә пешерәләр.

Катламаны табада да пешереп була. Тирән табага яртылаш су салалар да, катламаларны тезеп, икенче таба белән каплыйлар һәм кызу мичкә куялар. Әзер катламаны алып майлы табага тезәләр, өстен майлап, мичкә яисә духовкага куеп алалар, аннары 3 см калынлыгында кисеп, өстенә эреткән атланмай сибеп, табынга чыгаралар.

Азыкларны ит пилмәненә салган кадәр алалар.

## Мәкле катлама
Төче камыр әзерлиләр дә токмач камыры кебек җәяләр, өстенә күп итеп эреткән сары май сөртәләр, мәк һәм шикәр комы сибәләр. Башта камырны урталай бөклиләр, майлап мәк һәм шикәр комы сибеп, тагын бөклиләр. Дүрткә бөкләнгән камырны, майлы табага тезеп, кызу мичкә куялар.

Катлама пешкәч, суытып, кискәләп, табынга чыгаралар.

*500 г камырга: 250—300 г мәк, 100—150 г шикәр комы, 100 —150 г май.*

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Төркем:Татар ризыклары
Шишара

**Шишара** - төрле-төрле фигуралар формасындагы ризык.

Күп итеп шикәр комы һәм май салып төче камыр басалар. 200—300 г лы кисәкләргә бүлеп, 2 см калынлыгында җәяләр, аннары 4—6 см киңлегендә, 10—15 см озынлыгында тасмалап кисәләр. Кискән камырдан төрле-төрле фигуралар — шишара ясыйлар. Майлы табага тезеп, кызу мичкә яисә духовкага куялар. Пешкән шишара өстенә шикәр оны сибәләр. Шишараны махсус пычак яисә форма белән дә кисәргә була.

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Төркем:Татар ризыклары
Юача

**Юача** - милли ризык.

Юачаны әче камырдан ясыйлар, чүпрәсен бавырсакка караганда күбрәк салалар. Башта камырны бераз каплап тоталар. Аннары 200—300 г лы кисәкләргә бүләләр дә юан баусыман тәгәрәтәләр һәм, кузы чикләвеге кадәр турап, күп итеп май салып пешерәләр. Юача сап-сары булырга тиеш. Пешкән юачаны майдан тишекле зур чүмеч белән сөзеп алалар һәм, шикәр оны сибеп, табынга чыгаралар.

Азыклар бавырсакка алган кадәр, 15—25 г чүпрә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

## Моны да карагыз
* Бавырсак

Төркем:Татар ризыклары
Спорт төре

**Спорт төре** - кагыйдәләре охшашлыгы, уртак федерациясе яки башка уртаклыгы белән берләшкән спорт ярышлары төркеме.

Хәзерге вакытта 200 дән артык спорт төре билгеле.

## Классификация
### Л. П. Матвеев буенча спорт төрләре

**1 нче төркемгә** спортчыларның актив физик хәрәкәте хас булган спорт төрләре керә (җиңел атлетика, футбол, йөзү, көрәш һ.б.).

**2 нче төркемгә** ярышларда махсус техника (яхта, мотоцикл, автомобил һ.б.) белән идарә итү хас булган спорт төрләре керә. Ярышлар нәтиҗәләре спортчыларның идарә итү осталыгына һәм техника сыйфатына бәйле (мотоспорт һ.б.)

**3 нче төркемгә** махсус коралдан мишень булган төрле объектка коралдан ату яки ыргыту хас булган спорт төрләре керә (ату, дартс һ.б.)

**4 нче төркемгә** спортчылар эшчәнлеге нәтиҗәсе булган модель, конструктор хас булган спорт төрләре керә

**5 нче төркемгә** ярыш вакытында көндәшләрне абстракция һәм логика ярдәмендә җиңү хас булган спорт төрләре керә (шаһмат, шашка, го һ.б.).

**6 нче төркемгә** полиатлоннар, ягъни төрле спорт төрләре кушылмалары керә.

*
Google Chrome

**Google Chrome** — Google ширкате тарафыннан җитештерелүче һәм WebKit йөрткечен кулланучы браузер. Microsoft Windows өчен беренче бета-юрамасы 2008 елның 2 сентябрендә чыга , ә беренче даими юрамасы — шул ук елның 11 декабрендә ук барлыкка килә. «StatCounter» мәгълүматлары буенча браузер популярлыгы буенча өченче урында, ә 2011 елның гыйнвар аена аның базар өлеше 15,55 % тәшкил итә.

## Тарихы
Алты ел дәвамында Google ширкәтенең башкарма директоры Эрик Шмидт аерым бер браузер барлыкка китерүне хупламый килде. Ул моны «Google-ның әле кечкенә генә бер компания» булуы һәм аның «браузерлар сугышы»на керәсе килмәве белән аңлатып килде. Ләкин ширкәткә нигез салучылар, Сергей Брин һәм Ларри Пейдж, Mozilla Firefox компаниясенең берничә уйлап табучысын эшкә яллыйлар, менә шунда инде Шмидт Chrome турында үзенең фикерен әйтә: «ул шул кадәр әйбәи иде, хәтта ул минем карашымны да үзгәртергә мәҗбүр итте».

Башта Chrome бары тик Microsoft Windows өчен генә чыгарыла иде, ләкин соңрак (9 декабрь, 2009 ел) Linux һәм macOS өчен dev- һәм beta-юрамалар чыгарылды. Беренче очракта әлеге ОС'лар өчен Chrome Windows'тагы кебек тулы көчкә эшләми иде, мәсәлән, кыстыргычларны синхронизацияләү, ләкин 5.0.* тармактан башлап барлык функционаллек тигезләшә.

### Лицензияләре
Браузер үзенә бер төрле лицензия - EULA ярдәмендә тарала.

Браузер кодының бер өлеше, яисә бөтен код Chromium BSD лицензиясе кебек төрләрдә ачылган.

### Браузерның махсус битләре

Боларны ачу өчен бирелгән кодларны юллама тасмасына куярга кирәк.

## Моны да карагыз
* Google
* Google Chrome OS
* Google Chrome Frame
* ChromePlus
* SRWare Iron

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Google турында Татар блоггеры 

Төркем:Google
Төркем:Браузерлар
Төркем:Технология
Марко Поло

**Ма́рко По́ло** (; 15 сентябрь 1254 ел, Венеция (башка фараз буенча Корчула шәһәре), — 8 гыйнвар 1324 ел, Венеция) — итальян сәүдәгәре һәм сәяхәтчесе. 1271 — 1295 елларда әтисе һәм аның бертуганы Маффео белән Азия буенча кылалар. Истәлекләрен «Дөньяның төрлелеге турында китап»та () язып калдыра. Аның бу әсәре XIV—XVI гасырлар сәяхәтчеләренә, географларына зур тәэсир ясый. Шулай ук бу әсәрне Христофор Колумбның Һиндстанга юл эзләгән вакытта үзе белән алуы билгеле.

## Яшь чагы
Марко Поло якынча 1254 елда Венеция республикасында сәүдәгәр гаиләсендә туа. Аның әтисе Көнчыгыш илләре белән сәүдә итә торган була һәм Марко туганчы ук ул бертуганы Маффео белән Азия буенча сәяхәт кылып йөргән була. Алар аннан 1269 елда гына әйләнеп кайталар.

## Сәяхәтләре
Марко Полоның сәяхәтләре 1271 елда башлана. Шушы елда Никколо һәм Маффео Кублай ханның үтенечен үтәр өчен яңадан сәяхәткә чыгалар. Бу юлы алар үзләре белән бергә яшь Марконы да алалар.

Аның сәяхәтләре турындагы хәтирәләре әтисенең һәм абыйсының Бәркә Хан яшәгән Болгар шәһәренә сәяхәте турындагы кереш өлеш белән башлана. Бер елдан соң алар Үкәк шәһәренә, аннары Бохарага юнәләләр. Анда Леванттан килүче илче сәяхәтчеләрне Кублай хан белән очрашырга чакыра. 1266 елда алар Кублай ханның Пекинда урнашкан сараенда хан белән очрашалар. Ул Марко Полоның әтисен һәм абыйсын кунакчыллык белән каршы ала һәм Европа илләре һәм халкы турында күпсанлы сораулар бирә. Шулай ук алар өстенә Рим папасына хат илтүне һәм Иерусалимдагы Гайсә пәйгамбәр кабереннән май китерүне йөкли. Хатта грамматика, риторика, логика, геометрия, , музыка һәм астрономиядә белемнәре булган 100 христиан кешесен җибәрүне сорап язылган була. 1269 елда ватаннарына әйләнеп кайткач, алар Папа Климент IVнең үлгәнлеген беләләр һәм яңа папа сайлау озакка сузылганга, май китерү вазифасын тизрәк үтәр өчен, 1271 елда Марконы да алып Аккрага баралар.

Алар Кытайга диңгез буенча барырга телиләр, ләкин диңгез юлы хәтәр булганга күрә, алар бу юлны сайламыйлар. Багдад, Ормуз, Бәлех, Кашгар һәм башка күпсанлы шәһәрләр аркылы алар Шанду шәһәренә барып җитәләр. Монда ханның җәйге сарае урнашкан була. Сәяхәтчеләрнең Кытайга барып җитүе һәм хан белән күрешү вакыты төгәл билгеле түгел, бу вакыйга 1271 ел белән 1275 ел арасында була. Алар Иерусалимнан китерелгән майны һәм папаның җавабын ханга тәкъдим итәләр.

Ханның кунакларны ватаннарына җибәрү теләге булмаганга, алар Кытайда 15 елга якын яшиләр. 1292 елда фарсы илханы Аргун хатын сорап Кублай ханга илчелек җибәрә, шул ук елда килен белән җавап буларак җибәрелгән 14 корабтан торучы илчелеккә Поло гаиләсенә дә кушылырга рөхсәт бирелә. Шул рәвешле, алар Ормузга килеп җитеп, аннары Иран һәм Кара диңгез аркылы 1295 елда Венециягә кайтып җитәләр.

## Үлеме
Марко Полоның сәяхәттән соңгы тормышы турында аз мәгълүмат сакланган. 1323 елда ул нык авыру сәбәпле ятактан тора алмый ята. 1324 елның 8 гыйнварында ул вафат була.
## Искәрмәләр

 

Төркем:Сәяхәтчеләр
Төркем:Сәүдәгәрләр
Премьер-министр

**Премье́р-мини́стр**, шулай ук татарча **Баш вәзир** ( — беренче) — беренче, югары министр, дәүләт башлыгы вазифаларыннан аерылган хөкүмәт башлыгы урынын алып тора..

Кайбер илләрдә гомуми сайлаулар (Алман Федератив Республикасы); башкаларында ил башлыгының парламентка тәкъдиме нигезендә куела (Беларус, Россия Федерациясе); яисә бөтенләй ил башлыгы вазифаларын башкара (Бөекбритания, Франция).

1993 елдан Россиядә премьер-министр рәсми рәвештә - Россия Федерациясенең хөкүмәт башлыгы; Латвиядә — министрлар президенты ; Алманиядә — канцлер; Болгариядә — министр-председатель, Исраилдә - хөкүмәт башлыгы.

## Моны да карагыз
* Президент

Төркем:Вазифалар
Төркем:Сәясәт белеме
Россия премьер-лигасы

**Россиянең премьер-лигасы (РПЛ)** () — Россиянең футбол системасында югары дивизион. Бәйгедә 16 команда катнашалар. Бәйге бетүеннән соң, 2 соңгы урын алган командалары Россиянең Беренче дивизионга китәләр.

1992-1997 елларда **Югары лига** (*Высшая лига*) дип аталды, 1998 елда **Югары дивизион**га исемен алмаштырды.

1992-2010 елларда чемпионат "яз — көз" система буенча уйнады. 2010 елда чемпионатның үткәрү системасы үзгәртте: егерменче Россиянең чемпионаты 2011 елның мартта башлана, ә 2012 елның маенда тәмамлана. Алдагы чемпионатлар "көз — яз" система буенча уйнаячак.

Хәзерге вакытта чемпион — «Зенит».

## Тарих
ССРБ таркалудан элекке совет республикалар мөстәкыйль футбол чемпионатларны үткәрә башладылар. ССРБның югары лигада 
Россиядан алты клуб бар  иде, ләкин яңа чемпионат үткәрү өчен бу бик аз иде. Шуңа күрә беренче Россия чемпионатка ССРБның беренче лигадан 12 команда кушылган. Турнирда уйнаган төркемнәр саны 1993 елда 18 төркем кдәр кыскартты, 1994 елдан — 16 төркем кадәр (1996 — 1997 елларда турнирд яңадан 18 төркем катнаша иде).

Беренче унъеллыкта (1991 — 2001) Спартак футбол төркеме 9 тапкыр җинеп чыкты (1995 елда чемпионтта "Спартак-Алания" төркеме җиңде).

Россия чемпионатларда барлык 40 төркем катнашты: Мәксәүдән — 7, Краснодар крайдан — 4, Татарстаннан — 2(Рубин һәм КАМАЗ), башка регионнардан 27 клуб катнашты.

### Титул спонсорлары
* 1995‒1997 — Stimorol Россиянең чемпионаты
* 1997‒2000 — Pepsi Россиянең чемпионаты
* 2006‒2010 — Росгосстрах Россиянең чемпионаты
* 2011‒2015 — СОГАЗ Россиянең чемпионаты
* 2015-2018 — Росгосстрах Россиянең чемпионаты
* 2020-2022 — Тинькофф РПЛ
* 2022 елда — Мир РПЛ

## Чемпионнар, призёрлар һәм бомбардирлар

## Моны да карагыз
* Русиянең беренче футбол лигасы
* Русиянең икенче футбол лигасы

## Искәрмәләр

Төркем:Россиядә футбол
Төркем:Россиянең Футбол Премьер-Лигасы
Windows Vista

**Windows Vista** — Microsoft Windows NT гаиләсенең файдаланучы персональ компьютерында кулланыла торган операцион система.

Камилләштерү чорында әлеге операцион система «Longhorn» исеме белән билгеләнгән.

Windows NT продукция линейкасында Windows Vista 6.0 юрама номерын йөртә (Windows 2000 — 5.0, Windows XP — 5.1, Windows Server 2003 — 5.2).

Кайчакта «Windows Vista»-ны билгеләү өчен «WinVI» кыскартмасын кулланалар.

«WinVI» үзендә «Vista» исеме белән аның Рим цифрлары белән язылган юрама номерын (6.0) берләштерә.

## Сылтамалар
* Windows Vista өчен тел интерфейсы пакеты
* Майкрософт йөкләү үзәге

Төркем:Санак
Төркем:Операцион системалар
Төркем:Microsoft Windows
Бөтенроссия халык санын алу, 2010

**Бөтенроссия халык санын алу** — 2010 елның 14 октябреннән алып 25 октябренә кадәр узучы җанисәп чарасы.

Җанисәрне оештыручы — Федераль дәүләт статистикасы хезмәте.

## Үткәрү вакыты
Җанисәпкә әзерлек 2007 елда башланган.

2008 елда сынау рәвешендә берничә торак пунктта җанисәп үткәрелгән.

Җанисәпне 2013 елга күчерергә тәкъдим ителсә дә, Владимир Путин аңа инде акча бүленгән дип игълан итте.

## Нәтиҗәләр

2011 ел мартында игълан ителгәнчә, Россия халык саны — 142 905 200 кеше.

Милли составка килгәндә, руслар — 111,0 млн, татарлар — 5,31 млн, украиннар — 1,93 млн, башкортлар — 1,58 млн, чуашлар — 1,43 млн, чеченнар — 1,43 млн, әрмәннәр исә 1,18 млн кешене тәшкил итә.

Узган җанисәп нәтиҗәләре белән чагыштырганда, татарлар саны 240 меңгә кимегән. Татарларның 20 %-ы үз туган теле булып рус телен күрсәткәннәр.

## Сылтамалар

* Рәсми сайт  
* Җанисәп нәтиҗәләре: татар да, башкорт та кимегән
* Нурулла Гариф: «Җанисәптә статистика белән ялган арасы…» 
* Пропало 240 тысяч татар. Куда? 
* Каждый день в России исчезает 82 татарина, 1668 русских и рождается 23 чеченца 

Төркем:Россия халкы
Төркем:Халык санын алу
Алия Мостафина

**Алия Фәрхәт кызы Мостафина (Aliyä Färxät qızı Mostafina)** — дөньядагы иң көчле гимнасткаларның берсе, **ике тапкыр Олимпия чемпионы** (Лондон  2012 ел , Рио 2016 ел , борыслар),
2010 ел Дөнья чемпионатының шәхси абсолют һәм команда беренчелегендә җиңүчесе. Лондон Олимпиадасында (2012 ел) алтын, көмеш һәм ике бронза медальләргә ия булды. Рио-де-Жанейро Олимпиадасында (2016 ел) алтын,  көмеш медальләргә ия булды.

## Тормыш юлы
Алия Мостафина 1994 елның 30 сентябрендә Мәскәү өлкәсе Егорьевск шәһәрендә спорт сөюче гаиләдә дөньяга килгән. Әтисе Фәрхәт Мостафин 1976 елда Монреаль олимпиадасында грек-рим көрәше буенча бронза медаль яулаган. Сеңлесе Наилә — спорт гимнастикасы буенча ил җыелма командасы әгъзасы. Алия алты яшьтә спорт белән шөгыльләнә башлый. Тырышлык үз нәтиҗәсен бирә. Укучыларның өченче спартакиадасында берьюлы биш алтын (!) медаль яулый ул. Бөек Британиядә хатын-кызлар клубларының XXVI ачык беренчелегендә татар кызы “ЦСКА” командасы сафында беренче урын ала. Алия 2008 елда Клермон-Ферран шәһәрендә (Франция) үткән Европа беренчелегендә көмеш медаль иясе була. 2009 елда ил чемпионатында аңар тиңнәр булмый. 2010 елда Доха шәһәрендә (Катар) үткән бөтендөнья бәйгесендә татар гүзәле биш алтын, бер көмеш медаль ала.

2010 елда Роттердамда үткән дөнья чемпионатына Алия бай тәҗрибә туплап бара һәм максатына ирешә. Ул ике алтын, өч көмеш медаль яулап, Россия спортчысы Светлана Хоркинаның 2003 елда Анахаймдагы (АКШ) уңышын кабатлый. Мөгаен, Алия өч алтын медаль иясе булыр иде. Кызганычка каршы, бәйге судьялары татар гүзәленең осталыгын тиешенчә бәяләми. Беренче урын ул кадәр һуш китәрлек чыгыш ясамаган АКШ данын яклаучы Алисия Сакрамонега бирелгәч, барысы да сүзсез дә аңлашыла. Россиянең Спорт гимнастикасы федерациясенең протест белдерүе нәтиҗә бирми. Бу күңелсез, башка сыймаслык гаделсезлек тә Алия Мостафинага шәхси күрсәткечләре буенча беренче урын яуларга комачаулый алмый. Нәкъ Алиянең уңышлары ил җыелма командасына гомум команда беренчелегендә икенче урын алырга булышлык итә.

2013 елда спорт гимнастикасы буенча Универсиада уеннары чемпионы булу өстенә тагын Алия Мостафина зур җиңүгә иреште. Бельгиядә тәмамланган Дөнья чемпионатында ул алтын һәм ике бакыр медаль яулап кайтты.

## Спортта нәтиҗәләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Милләтебезнең сөенеченә булсын!
* Алия Мостафина Олимпиадада алтын медаль яулады

### Рәсми сайт
* Рәсми сайт  

Төркем:Россия гимнастлары
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Олимпия чемпионнары
Әхмәд Йүгнәки

**Әхмәд Йүгнәки** — гомумтөрки әдәбият вәкиле, Йосыф Баласагунлының шигъри традицияләрен дәвам иттерүчеләрнең берсе.

Шагыйрьнең гомерен якынча XII гасырга нисбәт итәләр. XIX йөз әдибе Шәмседдин Зәки кебек ул да тумыштан сукыр була. Шагыйрьнең туган җире — Урта Азиядәге Йүгнәк төбәге.

Әдипнең хәзерге укучыларга бары бер әсәре генә мәгълүм. Ул «Һибәтел-хәкаик», ягъни «Хакыйкать  бүләге» («Хаклыклар бүләге») дип йөртелә. паима жанрындагы бу язма истәлек гарәп һәм уйгур язуларындагы күчермәләрдә килеп җиткән. Автор ниндидер Дад Сипаһсалар (Испаһсалар) дигән бәккә мәдхия укый. «Аның юмартлыгы,— ди ул,— диңгездән дә мең мәртәбә  артыграк» («Диңгиздин кәримрәк шаһым мең ката»).

Китапны күчерүчеләрнең берсе әсәрнең 14 бүлектән торганлыгын искәртә. Әмма безгә мәгълүм кулъязмаларда аның 7 бүлеге генә бар.

Әхмәд Йүгнәки өчен бу  дөньяда иң кыйммәт, иң газиз нәрсә — кеше, кешелек («Бу көн бу ажунда кешелек  газиз»). Шуңа күрә ул үз укучысын кешеләргә игътибарлы, юмарт булырга («Яраглык ашыңны кешегә йийдыр»), бәла-каза («көч-имгәк») китермәскә чакыра, игелекле эшләр генә кылырга өнди.

Йосыф Баласагунлы кебек үк, «Һибәтел-хәкаик» авторы да сөйләшә белүне, «күни» (тугры, дөрес) сүзне «әдәпнең башы», кешелекнең нигезе дип саный. Әхмәд Йүгнәки фикеренчә, кешегә ялган сүз — чир, ә күни (дөрес) сүз — шифа.

Әхмәд Йүгнәки «Һибәтел-хәкаик» әсәрендә бу дөньяда берәүнең дә мәңгелек түгеллеге хакында яза. Кеше гомеренең чикләнгәнлеге, Фанилыгы хакындагы мотив Хисам Кятиб, Өмми Кәмал, Дәрдемәнд һәм кайбер башка татар шагыйрьләре тарафыннан да эшкәртелә.

## Чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Төрки әдәбият
Әхмәд Ясәви

**Әхмәд Ясәви** (*Хуҗа Әхмәд, Кол Әхмәд*) — гомумтөрки әдәбият вәкиле.

Ул XI гасырның икенче яртысында Яса (Яссый) дигән төбәктә туган. Аның әтисе — шәйх Ибраһим Мәхмүд углы — иртә вафат була. Булачак әдип Арслан-баб дигән кешедә тәрбияләнә. Бохарада бөтен мөселман дөньясының мәшһүр шәхесе, рухание Йосыф Хамаданиның шәкерте була. Остазы үлгәч, аның урынына шәйх, ягъни суфилар башлыгы булып кала. Изгелеге, таланты, кылган эш-гамәлләре белән Әхмәд Ясәви исән вакытта ук үз чорының атаклы кешесенә әверелә. Үлгәч исә аның популярлыгы тагын да арта; күп санлы легенда-риваятьләр туу, әдәби һәм гыйльми әсәрләр язылу — шуның ачык билгесе. Әдипнең кабере изге урынга әйләнә. Аның өстенә Аксак Тимернең зур корылма төзетүе дә мәгълүм. Еш кына «Мәдинәдә — Мөхәммәд, Төркестанда — Хуҗа Әхмәд» дип йөрткәннәр һәм Әхмәд Ясәви каберенә зиярәт кылуны ярым хаҗга бару белән тиңләгәннәр.

Шагыйрь әдәбиятта барыннан да элек үзенең шигырьләр тупламы — «Диване хикмәт» белән мәшһүр. Казан басмала­рында аның күләме 300 биткә якын. Җыентыкта төрле зурлыктагы 135 шигъри әсәр бар. Алар, нигездә, ыстрафа ахырындагы рифмаларның соңгы хәрефләренә карап, әлифба тәртибендә урнаштырылганнар.

Әхмәд Ясәвинең шәкерте — Сөләйман Бакырганый
## Моны да карагыз
* Тарикать
* Ясәвия
## Шулай ук карагыз

* Татар поэзиясе антологиясе (1992)

## Чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Төрки әдәбият
Сөләйман Бакырганый

**Сөләйман Бакырганый** (*Хәким Ата, Кол  Сөләйман*) — гомумтөрки әдәбият вәкиле, Әхмәд Ясәвинең шәкерте. 

Гомеренең зур өлешен Харәземдәге Бакырган төбәгендә уздыра һәм 1186 елда шунда ук вафат та була. Шагыйрь әсәрләренең төп өлеше «Бакырган китабы» дип исемләнгән җыентыкта тупланган.

«Бакырган китабы»ндагы күп кенә шигырьләрдә *Аллаһ* гаделлек, игелек, хакыйкать  идеалы, өлгесе рәвешендә карала, һәм кешенең һәр уй-кичереше, һәр эш-гамәле шул идеалга, өлгегә мөнәсәбәттә яктыртыла, бәяләнә.

## Шулай ук карагыз

* Татар поэзиясе антологиясе (1992)

## Чыганаклар
# Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.
# *[[Фәрит Яхин]]*. «Бакырган китабы». // Әдәбият чыганакларын барлаганда. К.: ТКН, 1994, 13-14 бит.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Төрки әдәбият
Мәхмүд Болгари

**Мәхмүд Болгари** , Мәхмүд бине Гали бине Гомәр — Алтын Урда чоры татар әдибе.

Аның тормышы Алтын Урданың Болгар төбәге белән бәйләнешле. Ул биредә якынча 1297 елда туган дип карала. Аның әтисе Гали, ә бабасы Гомәр исемле була. Шуңа күрә әдипне еш кына Мәхмүд бине Гали, кайчак Мәхмүд бине Гали бине Гомәр дип тә йөртәләр. «Нәһҗел-фәрадис» авторының әтисе дә, бабасы да үз дәверенең дәрәҗәле кешеләре, күренекле руханилары булганнар.

Булачак әдип әүвәл Болгарда белем ала (бәлки, үзенең әтисендә дә укыгандыр). Кайбер фактлар аның Урта Азиядә дә белем алуын искәртәләр. Әмма Мәхмүд Болгари үз гомеренең шактыен Алтын Урда башкаласы Сарайда уздыра (Шуңа күрә әдипне Мәхмүд Болгари Сарай дип тә атау бар). Биредә  ул дини, гыйльми, тәрбияви, иҗади эшләр белән шөгыльләнә, зур ихтирам, хөрмәт казана. Чыганакларда Мәхмүд Болгарига карата шәехебез, остазыбыз, хуҗабыз, шәригать әләмен кадаучы, халыкның һәм диннең зирәк юл күрсәтүчесе, аятьләрнең  асылын ачып бирүче һәм башка шундый сыйфатламалар кулланыла.

«Нәһҗел-фәрадис» авторы 1360 елның 22 мартында Сарай шәһәрендә вафат була.
## Моны да карагыз
* Әрбәгыйн-и хәдис 
## Чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Алтын Урда әдәбияты
Кече Чынлы урта мәктәбе

**Кече Чынлы урта мәктәбе** - () Татарстан Республикасының Чүпрәле районы Кече Чынлы авылында урнашкан мәктәп. 

## Тарихы
*1925 елда авылда 4 еллык башлангыч мәктәп ачыла. 15 бала 1 сыйныфка укырга килә.
 
**1929 елда алар , 4 сыйныфны тәмамлап , укып чыгалар. Башлангыч мәктәп бинасының күренеше. Башлангыч мәктәпнең беренче укучылары – Исхаков Шаһиҗан, Тукаева Хәят, Алимов Зөфәр, Шакуров Вазыйх. 

*1931 елда тулы булмаган урта мәктәп (ШКМ) бинасы ачыла. Директоры –Гарипов Алимҗан Касым улы була. 

*1972 елда яңа ике катлы мәктәп бинасы төзелә һәм урта мәктәп ачыла. Беренче директор – Садеев Азат Карим улы була. 

*1981 – 1986 елларда директор вазифасын Хөсәенов Җәүдәт башкара.

*1984 елда башлангыч сыйныф өчен ике катлы янкорма ачыла.

*1999 - 2004 еллар мәктәптә фәннәр тулысынча яңалифтә укытыла.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
Кече Чынлы урта мәктәбенең рәсми сәхифәсе

Төркем:Чүпрәле районы мәктәпләре
Mozilla Firefox

**Mozilla Firefox** (, *татарча әйтелеше*. [ˈмазила-фаирфокс]) — ирекле әйләнештә булган браузер. Дөньяда браузерлар икенче урынны, ә  арасында беренче урынны били — 2010 елның октябрендә аның сәүдә өлеше  31,74 %, кайбер илләрдә — 45 % кадәр тәшкил итә. Русиядә Firefox популярлыгы буенча беренче - кулланучыларның 33,4 %, июль 2010 ел мәгълүматлары буенча.

## Моны да карагыз

* Google Chrome
* https://www.mozilla.org/en-US/book/The Book of Mozilla
* Mozilla Firefox — Portable Edition
* Rosenfox Portable

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Проектның рәсми бите
* Firefox кушымталар

Төркем:Браузерлар
Ян панель

right|thumb
**Windows ян панеле** (, ) — Microsoft Windows Vista операцион системасының стандартлы файдалылыгы (утилита).

Мондый панельлар Windows-ның hәм Windows NT-ның элекеге риваятьларында эшли торган Aston-shell темаларының «эш өстәлендә» кулланганнар иде инде.

Анда гаджетлар дип атала торган җайланмалар урнашкан — Linux-ның эш өстәле тирәлегенең апплетлар аналоглары.

## Гаджетлар

Барлыгы 11 стандартлы гаджет бар:

* cәгать;
* календарь;
* контактлар;
* тамгалар;
* хәбәрләрнең исем тасмасы;
* ҮП индикаторы;
* слайдлар күрсәтү;
* башваткыч;
* hава торышы;
* валюта;
* кыйммәтле кәгазьләр.

Гаджетларның «эш өстәлендә» ян панельдан аерым урнашуы мөмкин.

Төркем:Санак
Төркем:Операцион система