open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ишем бүлгесе

**Ишем округы** () — Урал өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Ишем шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Ишем округы 1923 елның ноябрендә төзелә. округ составына элекке Тубыл губернасының Ишем өязе (89% өлеше), Тара өязе (4% өлеше) һәм Тубыл өязе (1% өлеше) җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Ишем округы, ССРБ округләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Ишем округы 14 районга бүленгән була (1926):
# Абат районы
# Армизон районы
# Аромаш районы
# Бердюжье районы
# Олы Сорокино районы
# Викулово районы
# Голышманово районы
# Жиляково районы
# Ильинское районы
# Лариха районы
# Петухово районы
# Сладковское районы
# Усть-Ламенск районы
# Чистоозёрное районы
## Халык саны
1926 елда Ишем округынең халык саны 440941 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 94,7%; украиннар — 2,4%.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урал өлкәсе
Сарапул бүлгесе

**Сарапул бүᴫгeсе** () — Урал өлкәсе cоставындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Сарапул шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Сарапул бүᴫгeсе 1923 елның ноябрендә төзелә. бүᴫгe cасᴛафына элекке Пермь губернасының Уса өязе (68% өлеше), Оханск өязе (13% өлеше), Вятка губернасының Сарапул өязе (38% өлеше) һәм Алабуга өязе (3% өлеше) җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Сарапул бүᴫгeсе, ССРБ бүᴫгeләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Сарапул бүᴫгeсе 14 районга бүленгән була (1926):
# Бикбарда районы
# Олы Уса районы
# Воткинск районы
# Елово районы
# Камбарка районы
# Каракүл районы
# Кыяс районы
# Краснояр районы
# Уса районы
# Рабки районы
# Сарапул районы
# Фоки районы
# Частые районы
# Черновское районы
## Халык саны
1926 елда Сарапул бүᴫгeынең халык саны 539787 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 90,4%; башкортлар — 2,9%; арлар — 2,1%; татарлар — 1,0%.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:Pəcәй Cәʙит Федератив Caᴛсиялиcлар Җɵᴍhүрᴎяте бүᴫгeлары
Төркем:Урал өлкәсе
Зылатаус бүлгесе

**Златоуст округы** () — Урал өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Златоуст шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Златоуст округы 1923 елның ноябрендә төзелә. округ составына элекке Чиләбе губернасының Троицк өязе (18% өлеше), Златоуст өязе (42% өлеше) һәм Уфа губернасының Уфа өязе (23% өлеше) җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Златоуст округы, ССРБ округләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Златоуст округы 5 районга бүленгән була (1926):
# Кытау-Ивановск районы
# Кусә районы
# Мияс районы
# Меңъяр районы
# Чаткы районы
## Халык саны
1926 елда Златоуст округынең халык саны 239528 кешене тәшкил иткән, Шул исәптә руслар — 95,2%; татарлар — 2,7%.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урал өлкәсе
Свердлау округы

**Cвердловск бүᴫгeсе** () — Урал өлкәсе cоставындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Cвердловск шәһәрендә урнашкан булган.

## Тарих
Cвердловск бүᴫгeсе 1923 елның ноябрендә төзелә. Бүᴫгe cоставына элекке Екатеринбург губернасының Eкaтиринбург өязе (89% өлеше), Ирбет өязе (10% өлеше) һәм Кызылъяр өязе (38% өлеше) җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Cвердловск бүᴫгeсе, ССРБ бүᴫгeләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Cвердловск бүᴫгeсе 16 районга бүленгән була (1926):
# Әрәмәле районы
# Белоярское районы
# Березовcки районы
# Егоршино районы
# Кәсле районы
# Кыштым районы
# Михайловcки районы
# Невьянск районы
# нәзепетровск районы
# Первоуральск районы
# Полевской районы
# Реж районы
# Түбән Сырга районы
# Иске Утка районы
# Сысерть районы
# Югары Өфәле районы
## Халык саны
1926 елда Cвердловск бүᴫгeсенең халык саны 619995 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 96,1%, татарлар — 1,3%, башкортлар — 1,1%
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:Pəcәй Cәʙит Федератив Caᴛсиялиcлар Җɵᴍhүрᴎяте бүᴫгeлары
Төркем:Урал өлкәсе
Тагил бүлгесе

**Тагил округы** () — Урал өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Түбән Тагил шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Тагил округы 1923 елның ноябрендә *Верхотурье округы* исеме астында төзелә. 1924 елның 24 маеннан **Тагил округы **исемен йөрткән.

1930 елның 30 июлендә Тагил округы, ССРБ бүлгеләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Тагил округы 16 районга бүленгән була (1926):
* Алапаевск районы
* Верхотурье районы
* Висимо-Шайтанский районы
* Гари районы
* Ивдель районы
* Кушва районы
* Кын районы
* Кытлым районы
* Ләлә районы
* Махнево районы
* Надеждинск районы
* Түбән Тура районы
* Петрокаменское районы
* Салда районы
* Сосьва районы
* Тагил районы
## Халык саны
1926 елда Тагил округынең халык саны 437760 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 95,2 %; татарлар — 2,1 %.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урал өлкәсе
Төмән бүлгесе

**Төмән бүᴫгесе** () — Урал өлкәсе cоставындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Төмән шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Төмән бүᴫгеы 1923 елның ноябрендә төзелә.

1930 елның 30 июлендә Төмән бүᴫгеы, ССРБ бүлгеләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Төмән бүᴫгесе 13 районга бүленгән була (1926):
# Йомыртлы районы
# Исәт районы
# Липчинское районы
# Түбән Тәүде районы
# Яңа Заимка районы
# Суер районы
# Талица районы
# Төмән районы
# Тугылым районы
# Шaтьıpво районы
# Юрга районы
# Ялутор районы
# Яркәү районы

## Халык саны
1926 елда Төмән бүᴫгеынең халык саны 504900 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 91,6%; татарлар — 5,7%.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:Pəcəᴎ̆ Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте бүᴫгелары
Төркем:Урал өлкәсе
Троицк бүлгесе

**Троицк округы** () — Урал өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Троицк шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Троицк округы 1923 елның ноябрендә төзелә. округ составына элекке Чиләбе губернасының Тубыл өязе (97% өлеше) һәм Верхнеуральск өязе (53% өлеше), Троицк өязе (57% өлеше) һәм Чиләбе өязе (3% өлеше) җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Троицк округы, ССРБ округләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Троицк округы 12 районга бүленгән була (1926):
# Бреды районы
# Варна районы
# Верхнеуральск районы
# Каракүл районы
# Кызыо районы
# Кочкар районы
# Магнитный районы
# Полтавка районы
# Түбән Уйелга районы
# Степной районы
# Троицк районы
# Уй районы

## Халык саны
1926 елда Троицк округынең халык саны 312651 кешене тәшкил иткән, шул исәптә урыслар — 82,8%; татарлар — 5,3%; украиннар — 4,6%; казакълар — 2,0%; нагайбәкләр — 1,7%; мордва — 1,2%.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урал өлкәсе
Тубыл бүлгесе

**Тубыл округы** () — Урал өлкәсе һәм Омск өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 һәм 1935—1944 елларда гамәлдә торган. Үзәге Тубыл шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Тубыл округы 1923 елның ноябрендә төзелә. округ составына элекке Төмән губернасының Берёзов һәм Соргыт өязләре (тулысынча), Тубыл өязе (97% өлеше) һәм Туринск өязе (58% өлеше) җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Тубыл округы, ССРБ округләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

1935 елда Омск өлкәсе составында төньяк районнары белән яхшырак идарә итү сылтавы белән торгызыла. 1944 елда таркатыла, районнары Төмән өлкәсе составына кертеләләр.

## Административ бүленеш
Тубыл округы 11 районга бүленгән була (1926):
# Берёзов районы
# Булашово районы
# Дубровное районы
# Загваздино районы
# Конда районы
# Обдорск районы
# Соргыт районы
# Тубыл районы
# Уат районы
# Чёрное районы
1937 елда 6 районга бүленгән була: Вагай, Дубровное, Тубыл, Уат, Яркәү һәм Байкалово.
## Халык саны
1926 елда Тубыл округынең халык саны 192163 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 67,7%; татарлар — 13,5%; хантлар — 7,1%; ненецлар — 4,6%; комилар — 2,8%; мансилар — 2,7%.

1939 елда Тубыл округынең халык саны 184827 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 78,5%; татарлар — 18,6%.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урал өлкәсе
Чиләбе бүлгесе

**Чиләбе округы** () — Урал өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Чиләбе шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Чиләбе округы 1923 елның ноябрендә төзелә.

1930 елның 30 июлендә Чиләбе округы, ССРБ бүлгеләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Чиләбе округы 16 районга бүленгән була (1926):
# Бродкалмак районы
# Воскресенское районы
# Эткүл районы
# Тәңрекол районы
# Коелга районы
# Коровино районы
# Косулино районы
# Күчәрдек районы
# Мияс районы
# Мишкино районы
# Уйтамак районы
# Чиләбе районы
# Чудиново районы
# Шумиха районы
# Щучье районы
# Ялан районы
## Халык саны
1926 елда Чиләбе округынең халык саны 496488 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 88,1 %; татарлар — 4,5 %; башкортлар — 3,0 %; украиннар — 2,4 %.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урал өлкәсе
Шадрин бүлгесе

**Шадрин округы** () — Урал өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Шадрин шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Шадрин округы 1923 елның ноябрендә төзелә.

1930 елның 30 июлендә Шадрин округы, ССРБ бүлгеләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Шадрин округы 19 районга бүленгән була (1926):
# Бәгәрәк районы
# Батурино районы
# Белоярское районы
# Верхнетеченское районы
# Далматов районы
# Исәт районы
# Каменск районы
# Камышлы районы
# Катай районы
# Карғаполье районы
# Мехонское районы
# Курья районы
# Ольховка районы
# Песчанка районы
# Пышма районы
# Богданович районы
# Ботка районы
# Покровское районы
# Четкарино районы
## Халык саны
1926 елда Шадрин округынең халык саны 678206 кешене тәшкил иткән, шул исәптә урыслар — 98,8 %.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урал өлкәсе
Югары Кама бүлгесе

**Югары Кама округы** () — Урал өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Саликам шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Югары Кама округы 1923 елның ноябрендә төзелә. округ составына элекке Пермь губернасының Саликам өязе (77% өлеше), Чырдин өязе (99% өлеше), һәм Вологда губернасының Усть-Сысольск өязе (3% өлеше) җирләре кертелгән. Округ үзәге итеп Усолье шәһәре билгеләнгән.

1925 елда округның көнбатыш өлеше яңа корылган Коми-Пермяк милли округы составына күчерелгән.

1928 елның сентябрендә округ үзәге Саликамга күчерелгән.

1930 елның 30 июлендә Югары Кама округы, ССРБ округләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Югары Кама округы 7 районга бүленгән (1926 елның мәгълүматлары буенча):
# Берӗзовка районы
# Киҗел районы
# Ленва районы
# Майкор районы
# Ныроб районы
# Саликам районы
# Чырдин районы

## Халык саны
1926 елда Югары Кама округынең халык саны 203 195 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 95,4%; татарлар — 2,5%; коми-пермяклар — 1,5%.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урал өлкәсе
Югары Чулман калкулыгы

**Югары Чулман калкулыгы** — Чулман һәм Чүпче елгаларның үрге агымында, Киров өлкәсе, Удмуртия һәм Пермь крае чикләрендә урнашкан калкулык.

Калкулыкның көнчыгыш битләвендә Чулманның төп уң кушылдыклары (Коса, Иньва, Обва) башланып китәләр, субүләрнең икенче битләвендә Чулманның үзенең башы да урнаша.

Биеклеге иң күтәрнеке өлешендә 300—335 метрга кадәр җитә (иң югары нокта — Краснояр тавы, Афанасьево районы, 337 м), уртача биеклеге  240—280 метрны тәшкил итә. Мергелләрдән, балчыклардан һәм комнардан тора. Карамай, торф чыганаклары бар.

Җирләр урыннар белән сөреп чыгылганнар, аеруча көнчыгыш өлешендә. Туфраклар күбесенча кәсле-көлсу. Калкулык күбесенчә ылыслы урманнар белән капланган.
## Чыганаклар
* * 

Төркем:Русия калкулыклары
Төркем:Киров өлкәсе географиясе
Төркем:Пермь крае географиясе
Төркем:Удмуртия географиясе
Төркем:Көнчыгыш Аурупа тигезлеге
Арзамас бүлгесе

**Арзамас округы** () — Түбән Новгород крае составындагы административ-территориаль берәмлек. 1929—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Арзамас шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Арзамас округы 1929 елның 15 июлендә төзелгән.

1930 елның 30 июлендә Арзамас округы, ССРБ округларының күпчелеге кебек үк юкка чыгарыла; районнары  Түбән Новгород краеның туры буйсынуга күчерелгәннәр.

## Административ бүленеш
Арзамас округы 17 районга бүленгән була:
* Арзамас районы,
* Олы Болдино районы,
* Бутурлино районы,
* Вад районы,
* Гагино районы,
* Глухово районы,
* Ичалки районы,
* Кормыш районы,
* Личадеево районы,
* Лукаян районы,
* Наруксово районы,
* Пилнә районы,
* Починки районы,
* Сергач районы,
* Татар районы,
* Теплый-Стан районы,
* Шатки районы.
## Моны да карагыз
* Арзамас өязе
## Тышкы сылтамалар
* РСФСР. Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов. Дополнение к 8-му изданию с новейшими данными о районированных в 1929 году областях. - М., 1929.

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Түбән Новгород крае
Катилнич округы

**Котельнич округы** () — Түбән Новгород крае составындагы административ-территориаль берәмлек. 1929—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Котельнич шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Котельнич округы 1929 елның 15 июлендә төзелә.

1930 елның 30 июлендә Котельнич округы, ССРБ округларының күпчелеге кебек үк юкка чыгарыла; районнары  Түбән Новгород краеның туры буйсынуга күчерелгән.

## Административ бүленеш
Котельнич округы 14 районга бүленгән була:
* Арбаж районы
* Даровской районы
* Кикнур районы
* Кичма районы
* Котельнич районы
* Макарье районы
* Пижанка районы
* Санчурск районы
* Свеча районы
* Советск районы
* Тоншаево районы
* Тужа районы
* Шаранга районы
* Яраң районы

## Моны да карагыз
* Котельнич өязе
## Тышкы сылтамалар
* РСФСР. Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов. Дополнение к 8-му изданию с новейшими данными о районированных в 1929 году областях. - М., 1929.

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Түбән Новгород крае
Вятка бүлгесе

**Вятка округы** () — Түбән Новгород крае составындагы административ-территориаль берәмлек. 1929—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Вятка шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Вятка округы 1929 елның 15 июлендә төзелә.

1930 елның 30 июлендә Вятка округы, ССРБ округларының күпчелеге кебек үк юкка чыгарыла; районнары  Түбән Новгород краеның туры буйсынуга күчерелгән.

## Административ бүленеш
Вятка округы 15 районга бүленгән була:
* Белая Холуница районы,
* Верхошижемье районы,
* Вожгалы районы,
* Вятка районы,
* Зуевка районы,
* Зюздин районы,
* Кай районы,
* Мураши районы,
* Омутнинск районы,
* Оричи районы,
* Просница районы,
* Синегорье районы,
* Слободской районы,
* Фалёнки районы,
* Халтурин районы.
## Моны да карагыз
* Вятка өязе
## Тышкы сылтамалар
* РСФСР. Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов. Дополнение к 8-му изданию с новейшими данными о районированных в 1929 году областях. - М., 1929.

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Түбән Новгород крае
Нижгар бүлгесе

**Түбән Новгород округы** () — Түбән Новгород крае составындагы административ-территориаль берәмлек. 1929—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Түбән Новгород шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Түбән Новгород округы 1929 елның 15 июлендә төзелә.

1930 елның 30 июлендә Түбән Новгород округы, ССРБ округларының күпчелеге кебек үк юкка чыгарыла; районнары  Түбән Новгород краеның туры буйсынуга күчерелгән.

## Административ бүленеш
Түбән Новгород округы 18 районга бүленгән була:
* Балахна районы
* Богородское районы
* Борисово-Покровское районы
* Бор районы
* Варнавино районы
* Воротынец районы
* Воскресенское районы
* Городец районы
* Дальнеконстантиново районы
* Ковернино районы
* Красные Баки районы
* Лысково районы
* Печеры районы
* Олы Мурашкино районы
* Работки районы
* Растяпино районы
* Семёнов районы
* Спасское районы
## Моны да карагыз
* Түбән Новгород өязе
## Тышкы сылтамалар
* РСФСР. Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов. Дополнение к 8-му изданию с новейшими данными о районированных в 1929 году областях. - М., 1929.

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Түбән Новгород крае
Шарья бүлгесе

**Шарья округы** () — Түбән Новгород крае составындагы административ-территориаль берәмлек. 1929—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Шарья шәһәр тибындагы бистәсендә урнашкан булган.
## Тарих
Шарья округы 1929 елның 15 июлендә төзелә.

1930 елның 30 июлендә Шарья округы, ССРБ округларының күпчелеге кебек үк юкка чыгарыла; районнары  Түбән Новгород краеның туры буйсынуга күчерелгән.

## Административ бүленеш
Шарья округы 13 районга бүленгән була:
* Белышево районы
* Ветлуга районы
* Кологрив районы
* Мантурово районы
* Межа районы
* Пыщугский
* Рождественское районы
* Тонкино районы
* Үрән районы
* Хмелевицы районы
* Черновское районы
* Шабалино районы
* Шарья районы

## Тышкы сылтамалар
* РСФСР. Административно-территориальное деление Союза ССР и список важнейших населенных пунктов. Дополнение к 8-му изданию с новейшими данными о районированных в 1929 году областях. - М., 1929.

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Түбән Новгород крае
Богырыслан бүлгесе

**Богырыслан округы** () — Урта Идел өлкәсе (1929 елның 20 октябреннән — Урта Идел крае) составындагы административ-территориаль берәмлек. 1928—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Богырыслан шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Богырыслан округы 1928 елның 14 маенда төзелгән; аның составына юкка чыгарылган Самар губернасының Богырыслан өязе җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Богырыслан округы, ССРБ округларының күпчелеге кебек үк юкка чыгарыла; районнары  Урта Идел краеның туры буйсынуга күчерелгәннәр.

## Административ бүленеш
Богырыслан округы 12 районга бүленгән була:
* Абдулла районы,
* Әсәкәй районы,
* Байтуган районы,
* Богырыслан районы,
* Кенәл-Черкас районы,
* Келәүле районы,
* Коровино районы,
* Микушкино районы,
* Пономарёвка районы,
* Сергиевск районы,
* Сук-Карамалы районы,
* Чаллыбаш районы.

## Моны да карагыз
* Богырыслан өязе

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урта Идел крае
Күзнәй бүлгесе

**Күзнәй округы** () — Урта Идел өлкәсе (1929 елның 20 октябреннән — Урта Идел крае) составындагы административ-территориаль берәмлек. 1928—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Күзнәй шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Күзнәй округы 1928 елның 14 маенда төзелә; аның составына юкка чыгарылган Сарытау губернасының Күзнәй өязе һәм Пенза губернасының Городище өязе җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Күзнәй округы, ССРБ округларының күпчелеге кебек үк юкка чыгарыла; районнары  Урта Идел краеның туры буйсынуга күчерелгән.

## Административ бүленеш
Күзнәй округы 12 районга бүленгән була:
* Николаевка районы, 
* Городище районы, 
* Иске Кулаткы районы,
* *[[Кондоль районы (Пенза өлкәсе)|Кондоль районы]]*, 
* Күзнәй районы, 
* Литвино районы, 
* Наскафтым районы, 
* Неверкино районы, 
* Николо-Пестровка районы, 
* Павловка районы, 
* Рус Камешкиры районы, 
* *[[Чаадаевка районы]]*.
## Моны да карагыз
* Күзнәй өязе

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урта Идел крае
Мордва бүлгесе

**Мордва округы** () — Урта Идел өлкәсе (1929 елның 20 октябреннән — Урта Идел крае) составындагы административ-территориаль берәмлек. 1928—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Сарански шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Мордва округы 1928 елның 14 маенда төзелә; аның составына юкка чыгарылган Пенза губернасының Саранск,Рузай, Краснослободск һәм Беднодемьяновск, Сембер губернасының Ардатау өязе җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Мордва округы Мордва автонмияле өлкәсенә үзгәртеп корылган.

## Административ бүленеш
Мордва округы 23 районга бүленгән була:

## Моны да карагыз
* Саранск өязе

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урта Идел крае
Пинзә округы

**Пенза округы** () — Урта Идел өлкәсе (1929 елның 20 октябреннән — Урта Идел крае) составындагы административ-территориаль берәмлек. 1928—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Пенза шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Пенза округы 1928 елның 14 маенда төзелә; аның составына юкка чыгарылган Пенза губернасының Түбән Ламу, Чамбар һәм Пенза өязләре җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Пенза округы, ССРБ округларының күпчелеге кебек үк юкка чыгарыла; районнары  Урта Идел краеның туры буйсынуга күчерелгән.

## Административ бүленеш
Пенза округы 14 районга бүленгән була:
* Анучино районы, 
* Башмаково районы, 
* Голицино районы, 
* Исса районы, 
* Каменка районы, 
* Керенск районы, 
* Кучко-Ялар районы, 
* Лунинец районы, 
* Мокшан районы, 
* Түбән Ламу районы, 
* Пачелма районы, 
* Пенза районы, 
* *[[Поим районы]]*, 
* Түбән Ламу районы, 
* Чамбар районы.
## Моны да карагыз
* Пенза өязе

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урта Идел крае
Сызран бүлгесе

**Сызран округы** () — Урта Идел өлкәсе (1929 елның 20 октябреннән — Урта Идел крае) составындагы административ-территориаль берәмлек. 1928—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Сызран шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Сызран округы 1928 елның 14 маенда төзелә; аның составына юкка чыгарылган Сембер губернасының Сызран өязе җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Сызран округы, ССРБ округларының күпчелеге кебек үк юкка чыгарыла; районнары  Урта Идел краеның туры буйсынуга күчерелгән.

## Административ бүленеш
Сызран округы 8 районга бүленгән була:
* Барыш районы, 
* Инза районы, 
* Кузоват районы, 
* Николаевка районы, 
* Яңа Спас районы, 
* Сызран районы, 
* Тирәнкүл районы,
* Шигон районы.

## Моны да карагыз
* Сызран өязе

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урта Идел крае
Бозаяз районы

**Бозаяз районы** (, ) — Башкортстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1935—1956 елларда гамәлдә торган.
## Җәгърафик урнашу
Район АССРның үзәк өлешендә урнашкан; төньякта Уфа районы белән, көнчыгышта — Кырмыскалы районы белән, көньякта — Авыргазы районы белән, көнбатышта Дәүләкән вә Чишмә районнары белән чиктәш булган.
## Тарих
Бозаяз районы 1935 елның 31 гыйнварында булдырылган.

1952—1953 елларда Башкортстан АССРның Уфа өлкәсенә кергән булган.

1956 елның 4 июлендә район бетерелә, җирләре Авыргазы һәм Кырмыскалы районнары составына кертелгәннәр.

## Матбугат

**«Коммунизм юлы»**  – Бозаяз районында атнага 3 тапкыр татарча нәшер ителгән иҗтимагый - сәяси басма. 1936 елның мартыннан 1956 елның мартына кадәр *«Сталин юлыннан»* исеме белән, 1956 елның мартыннан июленә кадәр «Коммунизм юлы» исеме белән нәшер ителә.  КПССның Бозаяз районы комитеты органы булган.

## Административ бүленеш
Район 17 авыл шурасына бүленгән (1940):

# Атҗитәр
# Александровка 
# Андреевка
# Бекет
# Болотино 
# Бозаяз
# Ибрай
# Илтирәк
# Исмәгыйль
# Ишле
# Куҗак
# Корманай
# Муса
# Никольск
# Подлуб
# Суык Чишмә
# Өршәк

## Халык
1939 елда Бозаяз районы халкы 39 957 кеше тәшкил иткән, шул исәптә «махсус контингент» — 852 кеше. Милли составында татарлар өстенлек иткәннәр — 21 366 кеше (53,5%), руслар — 12 330 кеше (30,9%), украиннар — 2 017 кеше (5,0%), башкортлар — 1 704 кеше (4,3%), мордва — 1 356 (3,4%), чуашлар — 1 070 кеше (2,7%).
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның юкка чыккан районнары
Якты юлдан

**Якты юлдан** - Башкортстанның Бишбүләк районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый - сәяси газета, язылу индексы 99788. Атнага өч тапкыр чыга. *[[рус]]ча* *«Светлый путь»*, *[[чуаш]]ча* *«Ҫутӑ ҫул»* гәҗитләре чыга. Айга 2 тапкыр ''башк.'' *«Дим буйҙары»* гәҗит - кушымтасы чыгып килә.

## Тарих
#### Район гәҗите тарихы
1930 елның башыннан Бишбүләк волостенда *[[русча]]* *«За коммуну»* гәҗите нәшер ителә.

Бишбүләк районының русча һәм чуашча  гәҗитләре район оештырылган вакыттан (1930 елның 20 августы) нәшер ителә.
1931 елның 4 сентябрендә *[[чуаш]]ча* *«Колхозри ӗҫ»* *(«Колхоз хезмәте»)* гәҗите чыга.
Мөхәррире – Иван Матвеев. Бәләбәй шәһәренең басмаханәсендә басыла.
Шул ук елларда Бишбүләк МТСының басмаханәсендә  аның сәяси бүлегенең  мөстәкыйль гәҗите *[[рус]]ча*  “*За большевистские* *колхозы*” нәшер ителә.
 
#### Татарча гәҗит тарихы
Район гәҗитенең татарчасы 1951 елда, гәҗитләрне берләштергәч, русчадан дубляж итеп нәшер ителә башлый. Татарча гәҗитнең мөхәррирләре булып  Я.М. Хәйретдинов, С.С. Әбүзәров (соңыннан *«[[Кызыл таң]]»*да эшли), Р.С. Батталова эшли.

1963 елның 1 февраленнән Бишбүләк районы белән Бәләбәй районы берләшкәч, район гәҗите чыгудан туктап тора. Район халкына Бәләбәйдә чыккан *«[[Бәләбәй хәбәрләре|Җиңү өчен]]»* гәҗите таратыла.

1965 елның 13 гыйнварында Бишбүләк районы яңадан торгызылгач,  1965 елның апрелендә район гәҗитләре өч телдә янәдән Бишбүләктә чыга башлый: *«Якты юл»* *«Светлый путь»*, *«Ҫутӑ ҫул»*.

Татарча һәм чуашча гәҗитләр бер елдан артык чыкмый торганнан соң, 1993 елның 1 июлендә янәдән нәшер ителүен дәвам итә.

Шагыйрь Фатих Кәрим, чуаш халык шагыйре Яков Ухсай, Ираида Петрова-Нарс, драматург Габдулла Әхмәтшин, Филипп Вуколов – Эрлик, язучы Таһир Таһиров, театр эшлеклесе Булат Имашевларга район гәҗите олы тормышка юл күрсәтүче була.

## Чыганаклар

* Гәҗитнең рәсми сайты 
* Бишбүләк сайты 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Бишбүләк районы оешмалары
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Кама таңнары (гәҗит)

**Кама таңнары** - татар телендә  Башкортстанның   Кызыл Кама районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый - сәяси газетасы. атнага ике тапкыр чыга. Русча «Краснокамские зори» гәҗите чыга. Гомуми тираж – 3 500 данә булган. Айга 1 тапкыр ''башк.'' «Ҡурай» гәҗит - кушымтасы чыгып килә. 

2020 елда русча «Краснокамские зори» тиражы 1 меңгә якын, татарча «Кама таңнары» 500 тирәсе тираж белән чыга.

## Тарих
* 1935 елның 1 мартында ***«Кызыл Кама»*** исеме белән нәшер ителә башлый. 
* 1936 елда *[[рус]]ча* *«Красная Кама»* гәҗите чыга башлый. 
* 1939 елны район гәҗитләре  исемнәрен алыштыралар: ***«Коммунизмга»*** / *«За коммунизм»* 
* 1962 елда район гәҗитләре 10 елга чыгудан туктап тора. Сәбәбе – районнарны эреләндерү сәясәте. Кызыл Кама районын башта Яңавыл районы составына, аннары Калтасы районы составына кертәләр. Район халкына  «Коммунизм таңы», «Таң» гәҗитләре таратыла. 
* 1972 елда Кызыл Кама районы торгызылгач ***«Алга»*** / *«Вперёд»* гәҗитләре нәшер ителә башлый. 
* 1990 елның 1 гыйнварыннан татарча «***Кама таңнары***» Кызыл Кама районы һәм Нефтекама шәһәренең берләштерелгән газетасы буларак чыга башлый. 
* 1996 елдан русча *«Камские зори»* (2006 елдан *«Краснокамские зори»*)  гәҗите нәшер ителә. 
* Нефтекама шәһәре басмаханәсендә басыла.

## Чыганаклар
*    Гәҗитнең рәсми сайты

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр


Төркем:Кызыл Кама районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Благовар хәбәрләре

**Благовар хәбәрләре** - татар телендә  Башкортстанның Благовар районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый -сәяси газетасы. Атнага өч тапкыр чыга. *[[рус]]ча* *«Благоварские вести»*  (элек *«Знамя труда»*)  гәҗите чыга. Гомуми тираж – *4 300* данә. Айга 2 тапкыр ''башк.'' *«Благовар хәбәрҙәре»* гәҗит-кушымтасы чыгып килә.

## Тарих

Район гәҗитләре  Благовар районы оешкан 1935 елдан нәшер ителә.

Баштарак ***«Хезмәт байрагы»***  / *«Знамя труда»* исеме белән чыккан.

## Чыганак
*    Гәҗитнең рәсми сайты 
*   Благовар районы сайты 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Благовар районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Сембер бүлгесе

**Сембер (Ульяновск) округы** () — Урта Идел өлкәсе (1929 елның 20 октябреннән — Урта Идел крае) составындагы административ-территориаль берәмлек. 1928—1930 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Сембер округы 1928 елның 14 маенда төзелә. Аның составына юкка чыгарылган Ульяновск губернасының Ульяновск һәм Карсун өязләре һәм Самар губернасы Мәләкәс өязенең өлеше кергән.

1930 елның 30 июлендә, СССРның округларның күпчелеге белән бергә, юкка чыгарылган; аның районнары Урта Идел краеның туры буйсынуга күчерелгән.

## Административ бүленеш

## Моны да карагыз
* Сембер өязе
* Сембер районы

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урта Идел крае
Алексей Казем-Бек

**Алексей Казем-Бек** (русча Алексей Николаевич Казем-Бек, ''азерб.'' *Мирзә Алексей Абдулсаттар оғлу Казымбәј*) — Казан император университетының атказанган ординар профессоры, Казан губернасында туберкулёзга каршы көрәшне башлап җибәрүче.

Казан университетының көнчыгыш телләре укытучысы Николай Казем-Бекның улы, Россиядә көнчыгышны өйрәнү фәненә нигез салган Александр Казем-Бекның туганнан туган энесе.

## Тәрҗемәи хәле
* 1859 елның 3 мартында Казанда туган. 1919 елда вафат.
* 1883 елда Казан император университетының медицина факультетын тәмамлый.
* IV курста укыганда фәнни хезмәт өчен көмеш медаль белән бүләкләнә.
* V курста тәхет варисы Николай Александр улының исемле стипендиясенә лаек була.
* Профессор Н. А. Виноградов клиникасында ординатор итеп калдыралар.
* 1887 елда, 28 яшендә *«Йөрәк иннервациясенә кагылышлы материаллар»* темасына докторлык диссертациясе яклый.
* 1889 елда Аурупаның иң яхшы клиникаларына тәҗрибә өйрәнергә бара.
* 1893 елдан, 34 яшендә табиб диагностикасы кафедрасы профессоры.

## Фәнни хезмәтләре
Беренчеләрдән булып, авыруның пульсына һәм йөрәк тибешенә карап, аневризмга диагноз куя башлый.

Саз бизгәген, дифтерияне метилен синькасы белән дәвалап, җиңә.
 
Йөрәк авыруының катлаулы төрләрен дәвалаганда Африка үсемлеге *Комбе строфант* орлыгыннан ясалган *строфантин*ны куллануны гамәлгә кертә. Россия Һәм Алманиянең табиб журналларында бу хакта фәнни мәкаләләр урнаштыра.

Казанда беренчеләрдән булып, профессор А. Ф. Самойлов белән электр кардиограммасы алуны гамәлгә кертә.

*«Казан медицина журналы»*ның мөхәррире була.

## Туберкулёзга каршы көрәш башында
1912 елның 30 гыйнварында Казанның туберкулёзга каршы көрәшү лигасының рәисе итеп сайлана.

Башкаладан үрнәк алып, авырулар файдасына дип ак кәгазь ромашкалар сату көнен үткәрүне кертә: мәсәлән, 1912 елны 250 мең чәчәк сатыла, 40 мең русча, 10 мең татарча аңлатма таратыла. Җыелган акчага Кулай вулысы Тугаш авылында авыру балаларны дәвалау өчен җәйге дача ачыла.

1913 елның 23 мартында Биектау тимер юл станциясеннән 3 *км* да, Сталбишчы урманчылыгының нарат урманында туберкулёз санаторие өчен 60 дисәтинә җир бүлеп бирүгә ирешә. Бинаны төзүгә мигъмарчы Ф. Р. Ампонг алына. Ләкин 1914 елгы сугыш эшне тоткарлый. 1920 елда төзелеп бетә.

## Себердә
1918 елның августында гаиләсе белән Казаннан китә.

1918 елның октябрендә Тум университетына доцент булып урнаша.

1919 елның 26 июнендә вафат була.

## Хәтер
* Казанның Идел буе районында «М-14» торак комплексындагы яңа урамга исеме бирелгән.

## Чыганаклар
1. М. Подольская. Профессор Казем-Бекның ак чәчәге 100 ел чәчәк ата."Наш дом — Татарстан", 2014, 2 сан, 49 бит.

## Тышкы сылтамалар
 AZƏRBAYCAN гәҗите

## Моны да карагыз
* Казем-Бек (төшенчә)
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Азәрбайҗан галимнәре
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Казем-Бек

Казем-Бек — фарсы чыгышлы рус дворяннары нәселе.
* **Александр Казем-Бек**:
** Александр Казем-Бек (1802―1870) — Россиядә көнчыгышны өйрәнү фәненә нигез салучы, Россия фәннәр академиясенең мөхбир-әгъзасы.
** Александр Казем-Бек (1902―1977) ― «младоросслар» хәрәкәте җитәкчесе, мөһаҗир, публицист, педагог, чиркәү журналисты, илаһиятче.
* Алексей Казем-Бек — Казан университетының атказанган ординар профессоры, медицина фәннәре докторы.
* Владимир Казем-Бек — табиб, Алексей Казем-Бекның улы.
* Николай Казем-Бек — Казан университетының көнчыгыш телләре укытучысы.
Варшава-Ивангород операциясе

**Варшава-Ивангород операциясе** — алман һәм австрияле гаскәрләрнең Россия империясенең гаскәрләренә каршы операция.

## Яклар хәлләре
Галиция бәрелешендә җиңелү Австрия-Маҗарстанның хәле хәрби һәлакәт чигенә җиткән. Шул шартларда алман гаскәре үзенең берлектәшенә ярдәмгә килде һәм үз көчләренең өлешен көньякка юллаган, Силезиядә Август фон Макензен җтиәкчелеге астында 9-нче гаскәр оештырылды. Русларның Силезиягә бәреп керүгә юл куймас өчен, алман сәргаскәрлеге Краков—Ченстохова районыннан Ивангород һәм Варшавага һөҗүм итәргә карар итте. 
## Операция барышы
28 ситәбер көнне 9-нче алман гаскәре Варшава һәм Ивангородка таба һөҗүмне башлаган. 8 октәбер көнне алман гаскәрләре Висла елгасына һәм Сан елгасы тамагына чыктылар. Варшава һәм Ивангород янында зур кара-каршы сугышлар башланып киткәннәр; алар барышында рус гаскәрләре Варшавага  һөҗүмнәрне кире какканнар, ә Ивангород тирәсендә алар плацдармны булдыра алганнар. Көндәшнең һөҗүмнәре зәгыйфьләнә барган.

18—23 октәбер көннәрдә рус гаскәрләре Новогеоргиевск — Варшава — Ивангород — Сандомир сызыгыннан һөҗүмгә күчтеләр. Чолганышка эләкмәс өчен, Һиндербург Маккензен төркемен Варшавдан читкә күчергән. 21—26 октәбер көннәрендә 1-нче австрия-маҗар армиясе, белектәшкә ярдәм күрсәтеп, Ивангородка таба һөҗумне ачты, әмма кара-каршы бәрелешендә ул тар-мар ителгән һәм тәртипсез рәвештә чигенгән. 27 октәбрендә австрия-алман гаскәрләре чыгыш позицияләре чигенә башлаганнар.

Рус гаскәре һөҗүмне көнбатышка һәм көньяк-көнбатышка һөҗүмен үстерергә дәвам иткәннәр, ләкин гаскәр белән идарә өлкәсендә җитешсезлекләр булуы һәм тыл хезмәтләренең моңа әзер булмавы нәтиҗәсендә, һөҗүм акрын рәвештә алып барылган. Зур югалтуларына карамастан, австрия-алман гаскәрләре тулысынча җиңелүеннән котыла алганнар. 8 ноябрь көнне Унеюв—Ласк—Пшедбуж—Мехов—Тарнов сызыгына чыкканнар һәм анда ук туктатылганнар.

## Нәтиҗә
Варшава-Ивангород операциясе — ике фронт гаскәрләре тарафыннан алып барылган Беренче бөтендөнья сугышының иң зур бәрелешләрдән берсе. Ул Алманияне Көнчыгыш фронтка гаскәрләрне күчерергә мәҗбүрләде, Көнбатыш фронтындагы Россия берлектәшләренә хәлне җиңеләйтте. Варашава янындагы уңышсызлык (Галициядәге җиңлеше белән беррәттән) балкан дәүләтләрне австрия-алман блокына җәлеп итәргә мөмкинлек бирмәгән.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1914vars_ivan.php

Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы бәрелешләре
Төркем:Австрия-Маҗарстан бәрелешләре
Төркем:Алмания бәрелешләре
Төркем:Россия бәрелешләре
Төркем:Польшада булган бәрелешләр
Төркем:Люблин воеводалыгы тарихы
Төркем:Карпат асты воеводалыгы тарихы
Төркем:Кече Польша воеводалыгы тарихы
Төркем:Свентокшиж воеводалыгы тарихы
Төркем:Лодзь воеводалыгы тарихы
Төркем:Мазовия воеводалыгы тарихы
Төркем:1914 елның сентябре
Төркем:1914 елның октябре
Төркем:1914 ел Россия империясендә
Төркем:Алмания Беренче Бөтендөнья сугышында
Төркем:Россия Беренче Бөтендөнья сугышында
Николай Казем-Бек

**Николай  Казем-Бек** (русча Николай Касимович Казем-Бек, ''азерб.'' *Мирзә Абдулсаттар Һаҹи Касим оғлу* *Казымбәј*) – Казан университетының көнчыгыш телләре укытучысы, Россиядә Көнчыгышны өйрәнү фәненә нигез салган проф. Александр Казем-Бекның энесе, Казан университетының атказанган ординар профессоры Алексей Казем-Бекның әтисе.

## Тәрҗемәи хәле
1818 елның 17 июлендә Дәрбәнт шәһәрендә туган. 1888 елда Казанда вафат.

Мәккә һәм Мәдинәдә белем алган, берничә шәрык телен белгән. Аурупага юл ачык булса да, абыйсы артыннан Россиягә килеп төпләнә.

1839 елның октябреннән Казан университетында һәм Беренче Казан ирләр гимназиясендә татар - төрек теле укытучысы. 1840 елдан өлкән укытучы (штаттан тыш).1845 елдан татар-төрек теле буенча лектор штатына алына.

1848 елдан Беренче Казан ирләр гимназиясендә фарсы теле һәм әдәбияты укытучысы.

1851 елдан ** титулы ала.

1845 елда абыйсы Александр Казем-Бек Санкт-Петербургга күчә, университетның көнчыгыш кафедрасын җитәкли. Энесен дә Санкт-Петербургга күчерү фикере барып чыкмый: Россия халык мәгарифе министры ризалык бирми.

1855 - 1865 елларда ялланып эшли: Сарытау губернасындагы зур урман хуҗалыклары белән идарә итә.

1865 елның 31 декабрендә, абыйсының тырышлыгы белән, налог җыю департаментына чиновник итеп эшкә алалар.

1866 елда Николай Касимович исемен алып, православие диненә күчә. Исем атасы Александр II була.

1866 елның 7 августында патша әмере белән *рус дворяны* титулы бирелә.

1868 елдан янәдән Казанда, ләкин көнчыгыш телләрен укытуга кире кайтмый. Казан губернасындагы зур урман хуҗалыклары белән идарә итүче була.

## Гаиләсе
Бабасы – Мөхәммәт Назыйр-Хан Казем-Бек, Дәрбәнт ханының казначысы.

Әтисе – Мирза Мөхәммәт-Хаҗи Казем-Бек, шәйх-ел-ислам.

Православие динендәге акушерка Екатерина Терентьевага өйләнеп, 3 уллары туа:
Алексей Казем-Бек (03.03.1859), Петр (17.02.1865) – Казан университетының медицина факультетын, Владимир (25.01.1861) – юридик факультетны тәмамлыйлар.
 
1888 елда вафат.

## Чыганаклар
1. М. Подольская. Профессор Казем-Бек.”Наш дом – Татарстан”, 2014, 2 сан, 49 бит.

## Тышкы сылтамалар
  AZƏRBAYCAN гәҗите

## Моны да карагыз
* Казем-Бек (төшенчә)
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Азәрбайҗан галимнәре
Төркем:Казем-Бек
Яшел Үзән (станса)

**Яшел Үзән станциясы** — Горький тимер юлының Яшел Үзән шәһәрендәге станция. Тимер юллар төене.

Мәскәү — Казан — Екатеринбург сызыгында, Мәскәүдән 759,4 километр ераклыкта урнашкан. Станциядан төньякка Йошкар-Олага һәм Яраңга сызык китә, көнбатышка Волжскига сызык китә.

Иделнең сул ярында урнашкан Зөя станциясы белән Яшел Үзән тимер юл күпере аша тоташтырыла.
## Тарих
1893 елда Мәскәү-Казан тимер юлындагы станция буларак нигезләнгән.

1990-елларның уртасына кадәр Идел аша автомобиль күпере әле төзелмәгән булган, шуңа күрә Зөя һәм Яшел Үзән тимер юл станциялары арасында автомобилләрне бер ярдан икенче ярга ташучы платформалы поезд йөргән.
## Галерея

Файл:Electric train Kazan-Urmary at station the Zeleniy Dol.JPG|Казан — Ормар шәһәртирә электрпоезды
Zeleny Dol Station and surroundings 08-2016 img9.jpg|Вокзал бинасы


## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
Кандра районы

**Кандра районы** (, ) — Башкортстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1937—1956 елларда гамәлдә торган.
## Җәгърафик урнашу
Район АССРның көнбатышында урнашкан булган; төньякта Шаран районы белән, көнчыгышта — Бүздәк районы белән, көньякта — Бәләбәй районы белән, көнбатышта Туймазы районы белән чиктәш булган.
## Тарих
Кандра районы 1937 елның 20 мартындагы БҮБК «Башкорт АССРында яңа районнар булдыру турында» карарына туры китереп булдырылган.

1952—1953 елларда Башкортстан АССРның Уфа өлкәсенә кергән булган.

1956 елның 4 июлендә район бетерелә, җирләре Туймазы районы составына кертелгәннәр.

## Матбугат
**«Кызыл байрак»** – Кандра районында атнага 3 тапкыр татарча нәшер ителгән иҗтимагый - сәяси басма. 1937 елның сентябреннән 1956 елның июленә кадәр чыгып килә. КПССның Кандра районы комитеты органы булган.

## Административ бүленеш
Район составына 17 авыл шурасына бүленгән (1940): Алексеевка, Арысланбәк, Балтай, Бишкурай, Иске Кандра, Кандра-Әмин, Кандракүл, Кендектамак, Карамалы-Гобәй, Николаевка, Сардык, Тукай, Төпкилде, Туктагыл, Чокадыбаш, Чокадытамак, Ярмунча. 
## Халык
1939 елда Бозаяз районы халкы 33 996 кеше тәшкил иткән, шул исәптә «махсус контингент» — 728 кеше. Милли состав: башкортлар — 14 731 кеше (43,3%), татарлар — 14 567 кеше (42,8%), руслар — 3 657 кеше (10,8%), украиннар — 602 кеше (1,8%).

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның юкка чыккан районнары
Бүздәк яңалыклары

**Бүздәк яңалыклары** – татар телендә  Башкортстанның   Бүздәк районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый — сәяси газетасы. Атнага ике тапкыр чыга. русча *«Буздякские новости»*    гәҗите чыга. Гомуми тираж – *6 900* данә, яртысыннан күбрәге  татарча гәҗитнеке. Айга 2 тапкыр ''башк.'' *«Бүздәгем-йәнтөйәгем»* гәҗит — кушымча чыгып килә.
Өч телдә «Бүздәк-экспресс» реклама гәҗите таратыла.

## Тарих
1931 елның 15 октябреннән ***«Şturm»*** *(«Штурм»*) исеме белән нәшер ителә башлый.
Атнага 2 тапкыр стеклографта күбәйтелеп халыкка таратыла. Беренче мөхәррире Ибәтулла Еникеев була.

1933 елдан басмаханә өчен кирәкле техника кайтартылгач, гәҗит Бүздәкнең үзендә басыла башлый.

1937 елдан 1953 елга кадәр ***«Коммунага»*** / *«К коммуне»* исеме белән нәшер ителә.

Сугыш вакытында һәм сугыштан соң 1957 елга кадәр мөхәррире Хәй Саттаров була.
1962 — 1966 елларда районнарны эреләндерү сәясәте сәбәпле гәҗит чыгару тукталып тора.

1965 елда район торгызылгач, район гәҗитләре татарча ***«Алга»*** / русча *«Вперёд»* исеме белән чыга. Мөхәррир булып  Әнәс Исәргәков эшли.

1991 елның 1 гыйнварыннан ***«Бүздәк яңалыклары»*** / *«Буздякские вести»* исемен ала.

1996 елдан компьютерда әзерләнә.

## Темалары
Башкортстан Республикасының, Бүздәк районының иҗтимагый — сәяси тормышын яктырту, икътисады үсеше, мәдәният яңалыклары белән таныштырып бару.

## Якташлары турында
Район гәҗитләре битләрендә, Каңлы-Төркәй авылыннан чыккан  якташлары, Салават Юлаев бүләге ияләре Хәким Гыйләҗев, Габдулла Гыйләҗев, Факиһә Тугызбаева иҗаты киң яктыртыла 

## Чыганаклар
*     Гәҗитнең сайты 
* Башкортстандагы район газетасы юбилее  

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Бүздәк районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Олы Теләк районы

**Олы Теләк районы** (, ) — Башкортстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1939—1956 елларда гамәлдә торган.
## Җәгърафик урнашу
Район АССРның үзәгендә урнашкан булган; төньяк-көнбатышта Нуриман районы белән, көнчыгышта — Чиләбе өлкәсе белән, көньяк-көнчыгышта — Белорет районы белән, көньяк-көнбатышта — Архангел районы белән, көнбатышта Иглин районы белән чиктәш булган.
## Тарих
Олы Теләк районы 1939 елның 25 июнендә булдырылган.

1952—1953 елларда Башкортстан АССРның Уфа өлкәсенә кергән булган.

1956 елның 4 июлендә район бетерелә, җирләре Архангел һәм Иглин районнары составына кертелгәннәр.

## Матбугат
**«За коммунизм»** («Коммунизм өчен») – Олы Теләк районында атнага 3 тапкыр русча чыгып килгән иҗтимагый - сәяси басма. 1940 елның 17 февраленнән 1956 елның 2 июненә кадәр нәшер ителә. КПССның Олы Теләк районы комитеты органы була.

## Административ бүленеш
Район составына 13 авыл шурасына бүленгән (1940): Югары Ләмәз, Таулы, Казаяк, Кызыл Яр, Михайловка, Манатау, Мулдакай, Надеждин, Түбән Ләмәз, Салдыбаш, Сувор-Һомел, Төлкетүбә, Харьковка.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның юкка чыккан районнары
Үзән (гәҗит)

**Үзән** - татар телендә  Башкортстанның   Кырмыскалы районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы. Атнага өч тапкыр чыга. русча *«Кармаскалинская новь»*, ''башк.'' *«Даирә»* гәҗитләре чыга. Гомуми тираж – 3 000 данә,

## Тарих
Кырмыскалы районында район гәҗите 1930 елның мартыннан башта гарәп шрифты, анннан соң латин шрифты белән ***«Кырмыскалы'' ''колхозчысы»*** исемендә нәшер ителә. Әүвәл район гәҗите *«[[Башкортстан]]»* һәм *[[Яңа авыл|«Коммунар»]]* республика гәҗитләренең күчмә мөхәрририяте сыйфатында чыгарыла.
 
Русча *«Колхозник»*, башк. *«Колхозсы»* исемнәре белән чыга.

1933 - 1935 елларда Кырмыскалы МТСы сәяси бүлегенең  500 данәдә *«Комбайн»*, *«Пионер тауышы»*, *«Колхоз юлы»* гәҗитләрен чыгаруы мәгълүм.

1932 - 1959 елларда район гәҗитләре татарча ***«Колхоз юлы»*** / русча *«Колхозник»* (1945 елдан) исемендә нәшер ителә.

1960 елдан татарча ***«Хезмәт даны»*** /  русча *«Трудовая слава»* исемен ала.

1994 елдан ''башк.'' *«Хеҙмәт даны»* , *«Даирә»* (2006 елдан) гәҗите чыга.

2007 елдан татарча ***«Үзән»*** (язылу индексы 99761) /  русча *«Кармаскалинская новь»* булып чыга.

## Бүләкләре
* 2014 – «Матбугатның алтын фонды» *(«Золотой фонд прессы»*) тамгасы иясе

## Чыганаклар
*  Гәҗитнең сайты  
*  Даирә гәҗите сайты 
* Башкортостан (эниклопедия) 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Кырмыскалы районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Яков Ухсай

**Я́ков Гаври́л улы Ухса́й** (чын фамилиясе **Ники́форов**, ) — чуаш халык шагыйре, драматург, *«Тӑван Атӑл»* («Туган Идел») журналының баш мөхәррире. 
## Тәрҗемәи хәл
1911 елның 26 ноябрендә Уфа губернасы Бәләбәй өязе Слакбаш авылында туган (хәзерге Башкортостанның Бәләбәй районы).

Башлангыч белемне Бишбүләк крестьян яшьләре мәктәбендә алган. Уку вактытында әдәбият белән шөгыльләнә башланган, аның шигыйрьләре «Колхоз хезмәте» гәҗитендә басылганнар. 1930-1933 елларда Мәскәү университетының әдәбият факультетында укыган, анда ул Муса Җәлил белән якын таныша. Күп еллар Ухсай Мәскәүдә басылган «Коммунар» чуаш гәҗитенең мөхәррире булып эшләгән, БАССР ХКС каршындагы Мәҗит Гафури ис. тел, әдәбият һәм тарих милли-тикшеренү институтының хезмәткәре булып торган, Батыр һәм Сембер педагогик укуханәләрендә чуаш телен укыткан.

«Тӑван Атӑл» журналының баш мөхәррире булып эшләгән.

1986 елның 7 июлендә Чабаксар шәһәрендә вафат булган.

## Төп әсәрләр
* «Кĕлпук мучи» (Келбук бабай)
* «Ача чухнехи çăлтăр» (Балачагым йолдызы)
* «Хура тăпра» (Кара туфрак)
* «Салтак» (Сугышчы)
## Истәлек
* Чабаксарда Ухсай исемен йөртүче урам һәм мәдәният сарае бар, Слакбаш авыланда Ухсай музей-йорты ачылган.

## Искәрмәләр

* Слакпуçĕнчи поэзи уявĕ
* На слакбашевской земле состоялись  мероприятия в честь 105-летия народного поэта Чувашии Якова Ухсая

Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Чуашстан язучылары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Люблин воеводалыгы

**Люблин воеводалыгы** () — Польшаның төньяк-көнчыгышында урнашкан воеводалык.

Үзәге – Люблин шәһәре.
## Исем
Воеводалык *Люблин* тарихи регионы хөрмәтенә аталган.
## Чиктәшлек

## Халык
2011 елның җанисәбе нәтиҗәсендә воеводалыкта 2171857 кеше яши, шул исәптә 1009175 кеше (46,5%) — шәһәр халкы, 1162682 кеше (53,5%) — авыл халкы.

Халыкының 98,2% өлеше — поляклар.
### Шәһәрләр

### Административ бүленеш

Люблин воеводалыгы 20 повятка бүленә; 4 шәһәр повятка тиң статусын йөртәләр:
#Бяла-Подляска
#Хелм
#Люблин
#Замосць
#Бяла-Подляска повяты
#Белгорай повяты
#Хелм повяты
#Хрубешув повяты
#Янув-Любельски повяты
#Красник повяты
#Красныстав повяты
#Ленчна повяты
#Любартув повяты
#Люблин повяты
#Лукув повяты
#Ополе-Любельске повяты
#Парчев повяты
#Пулавы повяты
#Радзын-Поляски повяты
#Рыки повяты
#Свидник повяты
#Томашув-Любельски повяты
#Влодава повяты
#Замосць повяты

## Тышкы сылтамалар
* http://www.umwp-podlasie.pl/ 

*
Суслонгер (станция)

**Суслонгер** стансасы — Горький тимер юлының Казан бүлекчәсенең стансасы, Мари Илнең Суслонгер бистәсендә, Йошкар-Оладан 43 километр ераклыкта урнашкан. Яшел Үзән — Яраң сызыгында урнашкан. Стансада шәһәр яны пуезлары гына туктыйлар, еракка баручы пуезлар стансаны туктаусыз үтәләр.
## Искәрмәләр

Төркем:Горький тимер юлының Казан бүлекчәсенең стансалары
Төркем:Мари Ил тимер юлы стансалары һәм платформалары
Шаран киңлекләре

**Шаран киңлекләре** - татар телендә  Башкортстанның   Шаран районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый - сәяси газетасы. Атнага өч тапкыр чыга. русча «*Шаранские просторы*» , айга 1 тапкыр  ''башк.'' «*Сөн һулышы*» гәҗитләре чыга. Гомуми тираж – *5 000* данә.

## Тарих
1935 елның мартыннан татарча **«Сталинчы»** исеме белән латин шрифтында нәшер ителә башлый. 200 данә чыга башлаган гәҗит 1936 ел ахырына *2 600* данә  тираж җыя.

1937 елдан «**Ленин юлы өчен**» / русча «*За ленинский путь*» исеме белән чыгарыла.

1956 елдан **«Октябрь байрагы»** / «*Знамя Октября*» дип атала башлый.

1962 - 1967 елларда район гәҗите чыгудан туктап тора. Районнарны берләштерү сәясәте сәбәпле, Бакалыда чыккан «''Октябрь байрагы''»  гәҗите таратыла.

2002 елдан **«Шаран киңлекләре»** / «Шаранские просторы» исемен ала.

2005 елдан ''башк.'' *«Сөн һулышы»* гәҗит - кушымтасы нәшер ителә.

## Темалар
Раонның хезмәт коллективларының, аерым кешеләрнең тормышын яктырту, иҗтимагый һәм иктисадый тормышта барлыкка килгән һәр яңалыкны вакытында җиткереп бару, районның тарихын язуны дәвам итү.

## Чыганаклар
 Гәҗитнең сайты

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Шаран районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре