open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таллыкурган

**Талдыкорган** (, ) — Казакъстан Республикасы шәһәре, 2022 елга кадәр Алматы өлкәсенең, 2022 елның 8 июненнән Җидесу өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 123 038 кеше (2009).

## География
Шәһәр Җидесу үзәгендә, Җунгар Алатавының алдыныда,  тамагы янында урнашкан.

Тимер юл станциясе. Аэропорт. 604 авиабазасы.
## Атамасы
«Талдықорған» сүзе казакъчадан *"таллы курган"* дигәнне аңлата.
## Тарих
1868 елда Гавриловка авылы буларак нигезләнгән. 1920 елда аңа *Талды-Курган* исем кушылган.

1930 елдан — Казакъ АССР-ы Алматы округының Талды-Курган районының үзәге. 1944 елдан — шәһәр.

1944—1959 һәм 1967—2001 елларда — Талды-Курган өлкәсе үзәге. 2001 елда Алматы өлкәсе үзәге булып тора.

2022 елның 8 июненнән яңа оештырылган Җидесу өлкәсенең административ үзәге.
## Халык

Милли состав (2010): казакълар — 65,0%, руслар — 25,5%, кореялылар — 3,6%, татарлар — 1,9%, алманнар — 1,1%.

## Икътисад
Аккумулятор заводы, машинналар төзү заводы, төрле фабрикалар, төзү материллар комбинаты.
## Кардәш шәһәрләр
*  Манчестер (Бөекбритания)
*  Анталья (Төркия)
## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан өлкә үзәкләре
Төркем:Җидесу өлкәсе торак пунктлары
Avtojir

**Avtojir** (grekçä *αύτός* — "üz", *γύρος* — "tügäräk") - vintqanatlı oçuçı apparat, avtorotatsiä rejimında äylänä torğan vint öslegenä oçışta tayana.

Avtojirnıñ bütän isemnäre: 
***giroplan** (FAA-AQŞ qullana), 
***girokopter** (Bensen Aircraft qullana), 
***rotaplan**.

## Üzençäleklär

Avtojir boralaq kebek kütärü köçen buldırır öçen kütärüçe vintka iä, läkin avtojirda vint aerodinamik köçlär tä'sire näticäsendä irekle äylänä. Ul kütärü köçen genä buldıra, vint **uñay** höcüm poçmağına iä. Boralaq vintı **tiskäre** höcüm poçmağına iä.

Kütärüçe rotordan tış avtojirda etärü vintı bar, ul avtojirnıñ yatma tizlegen buldıra.

Avtojir törläre:
* **Tartuçı vintlı avtojirlar** (xäzer iñ taralğan). Üzençälege: kabinadan yaxşı küreneş.
* **Etärüçe vintlı avtojirlar**. Üzençälege: dvigatelne yaxşıraq suıtılu, iminleräk bulıp sanala.

## Tarix

Avtojir 1919 yılda ispan injenerı **Xuan de la Sierva** tarafınnan  açılğan. Berençe oçış - 1923 yılda.

## Üzleklär

* Avtojirnıñ kütärelep kitü öçen cirdän baruı yulı bik **qısqa** (5–50 m)
* Avtojirnıñ  utırıp töşü öçen cirgä  baruı yulı bik **qısqa** (0–5 m)
* Avtojir - oçqıç häm boralaq arasındağı torğan oçuçı apparat.

## Monı da qarağız

* Avtorotatsiä

## Ädäbiät

*   Братухин И. П. Автожиры. Теория и расчёт. — Госмашметиздат, 1934. — 110 с.
*    Жабров А. А. Автожир и геликоптер. — 2-е изд. — ЦС ОСОАВИАХИМа СССР, 1939.

Төркем:Авиация
Әҗем (Киров өлкәсе)

**Әҗем** (, ) — Киров өлкәсенең Малмыж районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (2%), руслар (68%), татарлар (29%), арлар (1%).

## Искәрмәләр

Төркем:Малмыж районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Назран

**Назран, Назрань** (, , 1944—1957 елларда — *Коста-Хетагурово*) — Россия шәһәре, Ингушетиянең иң зур торак пункты, Назран районының админитратив үзәге.

Халык саны — 93 357 кеше.
## География
Шәһәр Чичән тау алдынгы тигезлегенең көнбатышында, Мәскәүдән 1916 километр көньяктарак урнашкан. Тимер юл станциясе.
### Климат




## Тарих
1781 елда нигезләнгән. Рәсми документларда 1810 елда телгә алына.

1863 елда биредә Ингушетиядә иң беренче дини булмаган уку йорты ачылган. 1893 елда вокзал ачылган.

Ингуш халкы депортациясеннән соң авыл Төньяк Осетия составына кертелә һәм аңа *Коста-Хетагурово* (осетин язучысы Коста Хетагуров хөрмәтенә) исеме кушылган. ЧИАССР торгызылудан соң тарихи исем кайтарыла.

1967 елда шәһәр статусы бирелә.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
"Электроинструмент" заводы, тегермән-заводы, трикотаж фабрикасы, һ.б. ширкәтләре.

## Югары уку йортлары
* Назаран икътисад һәм хокук белеме институты
* Заманча һуманитар академиясе филиалы

## Мәдәният
* «Ингушетия» — Ингушетия Республикасының  дәүләт халык биюе ансамбле.

## Галерея

Nazran (view; 01).jpg|Шәһәр күренеше 
Жд вокзал Назрань.jpg|Вокзал


## Искәрмәләр

Төркем:Ингушетия шәһәрләре
Avtorotatsiä

**Avtorotatsiä** yä **Üzäylänü** (grekçä *αὐτός* - üz, *rotatio* - äylänü) - oçuçı apparat hawa vintınıñ (yä dvidatel turbinası) äylänüe rejimı, şul rejimda äylänü öçen energiä vintka isüçe ağımnan alına.

İstilax 1915-1920 yılda kertelä.

**Üzäylänü** rejimı boralaqta häm avtojirda qullanıla, dvigatel qatnaşmağanda kütärüçe vintnıñ äylänüe dip bilgeli.

## Qullanış

Avtojir oçar öçen häm boralaq häläkät çaqta imin utırtu öçen Avtorotatsiä rejimı qullanıla.

## Ädäbiät
* R. Randall Padfield, Ralph C. Padfield, Padfield R., Learning to Fly Helicopters, McGraw-Hill Professional, 1992, ISBN 0-07-157724-6, ISBN 978-0-07-157724-3

Төркем:Авиация
Челәннәр

**Челәннәр** () — челән кошлар семьялыгының эре кошлар ыругы.

Сазланган җирләр буйлап торалар. Балыклар, бакалар һәм башка су хайваннары белән тукланалар.

Русиядә соры һәм җирән челәннәр оялыйлар.

## Төрләр
* Зур зәңгәр челән (*Ardea herodias*)
* Соры челән (*Ardea cinerea*)
* Дәү челән (*Ardea goliath*)
* Көньяк Америка челәне (*Ardea cocoi*)
* Ак муенлы челән (*Ardea pacifica*)
* Кара муенлы челән (*Ardea melanocephala*)
* Мадагаскар челәне (*Ardea humbloti*)
* Ак корсаклы челән (*Ardea insignis*)
* Малайя соры челәне (*Ardea sumatrana*)
* Җирән челән (*Ardea purpurea*)
* Зур ак челән (*Ardea alba*)
* Саескансыман челән (*Ardea picata*)
* Урта ак челән (*Ardea intermedia*)
* Сары томшыклы челән (*Ardea eulophotes*)

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Челән кошлар
Lockheed F-80 Shooting Star

**Локхид F-80 Шутинг Стар** () — Американың беренче серияле реактив истребителе.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча корал
Төркем:Истребительләр
Караболак (шәһәр)

**Караболак, Карабулак** (, , ) — Россия шәһәре, Ингушетиянең халык саны буенча өченче торак пункты.

Халык саны — 31 081 кеше.
## География
Шәһәр Сунжа елгасының сул ярында, Назраннан 18 километр көньяк-көнбатыштарак урнашкан. Тимер юл станциясе (Беслан—Грозный сызыгы).
## Тарих
1859 елда туздырып бетерелгән *Элдархан-Гала* авылы урынында казак станицасы буларак нигезләнгән.

1860—1920 елларда Терек өлкәсе, 1920—1929 елларда — Сунжа казак округы составына кергән.

1962 елда шәһәр тибындагы бистә статусы, ә 1995 елда — шәһәр статусы бирелгән.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Химя сәнәгате ширкәтләре, он тарту комплексы.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Ингушетия шәһәрләре
Малгобәк

**Малгобәк, Малгобек** (, ) — Ингушетия шәһәре, Малгобек районының административ үзәге.

Халык саны — 31 076 кеше.
## География
Шәһәр Терек тау сыртының көньяк битләвендә, Мәздәк тимер юл станциясеннән 43 километр ераклыкта урнашкан.
## Тарих
1934 елда Вознесенское авылы **Малгобек** шәһәр тибындагы бистәсенә үзгәртеп корыла. 1939 елдан — шәһәр.

Бөек Ватан сугышы барышында (1942 елның 12 сентябре) шәһәр алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алына. 1943 елның 3 гыйнварында азат ителә.

2007 елда шәһәргә “Хәрби дан шәһәре” почөтлы исем бирелә.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Нефть промыселлары район үзәге. Газ эшкәртү заводы. Төзү материаллырны ясау. Азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре.
## Искәрмәләр

Төркем:Ингушетия шәһәрләре
1944 елда авиация

1944 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 8 гыйнвар — Американнарның беренче серияле реактив истребителе Lockheed F-80 Shooting Star беренче очышы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1944 ел
ДБ-3

**ДБ-3 (ЦКБ-30)** — ССРБ ерактан бомбага тотучы очкычы. Ильюшин җитәкчесендәге ОКБ-39 төркемендә ясалган.

1936 - 1947 елларда кулланылган.

Бөек Ватан сугышында төп бомбага тотучы Совет очкычы.

## Сәнгатьтә
* «Торпедоносцы» (1983).

## Әдәбият
* «Я дрался на бомбардировщике». Драбкин А. В.
* «Крылья Родины 5-1998». «Дальний бомбардировщик ДБ-3» Н. В. Якубович.

Төркем:Бөек Ватан сугышы очкычлары
Төркем:ССРБ очкычлары
Ессентуки

**Ессентуки** () — Россия шәһәре, Ставрополь краеның халык саны буенча бишенче шәһәре, Кавказ минераль сулары экологик-курорт төбәгенең үзәге. Санатор-дәвалау курорты буларак таныш, федерация әһәмиятле курорты.

Халык саны — 100 969 кеше.
## География
Шәһәр Ставрополь калкулыгының көньягында, Подкумок елгасының үзәнлегендә, Ставропольдан 213 километр көньяк-көнчыгыштарак, Пятигорскидан 17 километр көнбатышрак урнашкан. Тимер юл станциясе (Минеральные Воды—Кисловодск сызыгы).
## Тарих
1798 елда биредә *Ессентукский* хәрби-чик буе редуты нигезләнә; 1803 елда юкка чыгарыла.

XIX гасырның башында биредә минераль су чыганкаларны тапканнар. 1825 елда генерал Ермолов инициативасы буенча элекке Ессентукский редуты янында *Ессентукская* станицасы нигезләнә.

1840-елларда Ессентуки суларны шешәләргә салып куярга һәм башка шәһәрләрге җибәрә башлыйлар. 1875 елда Ессентукига тимер юл килә, шул сәбәпле дәвалануга килүчеләр саны арта башлый (1883 елда — ~5 мең кеше, 1900 елда — 13 мең кешедән артык, 1913 елда — 38,6 мең кеше).

1917 елда Ессентукига шәһәр статусы бирелә.

Бөек Ватан сугышы барышында (1942 елның 10 августы) шәһәр алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алына. 1943 елның 11 гыйнварында азат ителә.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Эшкә яраклы халкының зур өлеше санатор-курорт комплексында эшли.

Азык тәмлеткеч сәнәгатенең ширкәтләре, трикотаж фабрикасы, тегү фабрикасы, аяк киеме фабрикасы.
## Галерея

Ессентуки. Грязелечебница.JPG|Ләм белән дәвалау учреждениесы бинасы
Tsander Institute in Yessentuki.JPG|
Volodarskogo Street in Yessentuki 02.JPG|Шәһәр урамнарында
Kislovodskaya Street in Yessentuki 05.JPG|Атаман сарае

## Шулай ук карагыз
*Ессентуки (минераль су)
## Искәрмәләр

Төркем:Ставрополь крае шәһәрләре
Төркем:Россия курортлары
Deltaplan

**Deltaplan** - hawadan awırraq bulğan qoyrıqsız (oçuçı uqsıman qanat) oçuçı apparat.

Massalar küçeşen yörtü belän deltaplan oçışı itep yörtelä.

## Üzençäleklär
Ayaqlardan start häm ayaqlarğa oçıp utırtu.

Qanat gäwdäse belän "Delta" grek xärefe oxşaşlıq öçen *deltaplan* dip atalğan.

Berençe deltoplan **Otto Liliental** (1848-1896) tarafınnan yasalğan.

Iñ yıraq oçışları - 700,6&nbsp;km (2001), 704&nbsp;km (2002), 761&nbsp;km (2012).

## Ädäbiät

* Ю.С.Капинос. Как все начиналось. Дельтапланерный спорт.. Небо для всех. (03.12.2009). Проверено 19 сентября 2010. Архивировано из первоисточника 12 февраля 2012.
* Mike Barber needed to fly 1% further than Ruhmer's 700 км (430 миль) in order to break the official FAI record; Barber needed to fly only 3 more miles for a total of 708 километров (440 миль). Barber's flight remains the longest hang glider flight ever. On May 16th 2012 Stephen Collins and Tyler Careri broke the world record for "free distance" with 20,349 miles (2 and a half times around the earth).
*Dustin Martin and Jonny Durand break hang gliding world record in Zapata | Paragliding : Hang Gliding : Cross Country Magazine

Төркем:Һава транспорты
Sukre

**Sukre** (ispança *Sucre*) - Boliviä başqalası, Yuğarı Mäxkämä urnaşu urını.

Kübese xökümät oyışmaları La-Pas şähärendä urnaşa.

Xalıq sanı 247 300 keşe.

## Tarix

1538 yılda kapitan Peransuares tarafınnan nigezlängän. Berençe gubernator - Fransisko Pissaro.

Elekke isemnäre: Çarkas, Çukisaka.

1839 yılda Boliviä üz bäysezlegenä ireşä.

İspaniä koloniäse bulğan waqıtında Çarkas, La-Plata dip yörtelgän.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Башкалалар
Төркем:Боливия шәһәрләре
La-Pas

**La-Pas** (ispança *La Paz*, *Nuestra Señora de La Paz*, aymara *Chuqiyapu*) - Boliviä şähäre, çınında Boliviä başqalası 1898 yıldan. La-Pas departamentınıñ üzäge.

Xalıq sanı şähär yanı belän 1 609 000 keşe.

La-Pas şähärendä kübese däwlät oyışmaları urnaşa: şul isäptän prezident ikämäte, läkin Boliviä räsmi başqalası - Sukre şähäre.

## Tarix

1548 yılda **Alonso de Medosa** tarafınnan iske indeyets awılı Çukiago yanında nigezlängän.

1825 Yuğarı Peru bäyselegenä ireşkäç Boliviä dip yörtelä başlıy. Başqalası Sukre qalasına küçerelä.

La-Pas 1898 yıldan Boliviäneñ çın başqalası bula.

1952 yılda La-Pas şähärendä kütäreleş başlanğannan soñ Boliviä inqıylabı başlana.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Башкалалар
Төркем:Боливия шәһәрләре
1935 елда авиация

1935 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 4 февраль — Японнарның палуба истребителе Mitsubishi A5M беренче очышы.
* 22 апрель — югославларның истребителе Икарус ИК-2 беренче очышы.
* 2 май — совет эксперименталь ерак бомбалаучы В.Ф. Болховитинов корылышы ДБ-А беренче очышы.
* 11 июль — совет уку-күнегү очкыч УТ-2 беренче очышы.

### Төгәл даталарсыз
җәй — ССРБ ерактан бомбага тотучы очкычы ДБ-3 (ЦКБ-26) (очучы-сынап караучы Владимир Коккинаки үтәгән) беренче очышы

### Авиа һәлакәтләр
* 18 май — АНТ-20 «Максим Горький» очкычы һәлакәт булды. 45 кеше һәлак булдылар.

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1935 ел
Lockheed F-94 Starfire

**Локхид F-94 «Старфайр»** () — АКШ ХҺКның беренче барлык һава торышы шартларына чыдам реактив эләктереп алучы истребитель .

## Искәрмәләр
Filadelfiä

**Filadelfiä** (inglizçä *Philadelphia* [ˌfɪləˈdɛlfiə]) - AQŞnıñ iñ iske şähärläreneñ berse, Pensilvaniä ştatınıñ iñ zur qalası.

Xalıq sanı  1 526 006 keşe (2010), şähär yanı belän 5.7 mln. keşe.

Filadelfiä  - AQŞnıñ zur sänäği, aqça, mädäni üzäge.

Küpmillätle şähär, küp qara tänle keşelär toralar.

## Tarix

1862 yılda **William Penn** tarafınnan nigezlängän. 

Filadelfiä grek telendä "tuğannarça mäxäbbätneñ şähäre" dip bilgeli.

1776 yılda Filadelfiädä "AQŞ Bäysezlek deklaratsiäse" qabul itelä.

1781 yıldan AQŞ bäysezlege öçen suğışta (1775—1783) Filadelfiä - "Berläşkän koloniälär" başqalası.

1790-1800 yıllarda AQŞnıñ berençe başqalası.

Şähärneñ iñ mäşhür toruçısı - Bencamin Franklin.

## AQŞ tarixi möhim urınnarı

* **Bäysezlek hollı** (*Independence Hall*) - 1776 yılda "Bäysezlek deklaratsiäse", 1787 yılda AQŞ Konstitutsiäse qabul itelgän urın.

* **Bäysezlek çañı** (*Liberty Bell*) AQŞ bäysezlegeneñ simvolı
* **Kongress zalı** - **Xoquqlar bille** (*Bill of Rights*) qabul itelgän urın.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:АКШның элеккеге башкалалары
Төркем:АКШ шәһәрләре
Төркем:АКШ штатлары башкалалары
Төркем:АКШның миллионер шәһәрләре
Төркем:Пенсильвания шәһәрләре
Филадельфия

**Филадельфия** — Америка Кушма Штатларының Пенсильвания штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Филадельфия шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Миничи

**Миничи** () — Киров өлкәсенең Арбаж районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Арбаж районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Lockheed F-104 Starfighter

**Локхид F-104 «Старфайтер»** () — бер яки ике урынлы истребитель, эләктереп алучы истребитель, бомбага тотучы - истребитель. Билгеле кушаматы «Эчендә кеше булган ракета».

## Искәрмәләр

Төркем:Истребительләр
Төркем:Бомбага тотучылары
Кито

**Кито** () — Эквадор башкаласы, илнең сәяси, икътисади һәм мәдәни үзәге. Халык саны — 1 619 432 кеше (2010).

Борынгы индеец кабиләсенең атамасы **Киту** хөрмәтенә аталган.

Гуаякиля шәһәреннән соң халык саны буенча илнең икенче шәһәре.

1978 елда Кито һәм Краков ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирасы исемлегенә беренче шәһәрләр булып кертелгәннәр.

## Тарих
Беренче меңьеллыкта төзелгән һәм Киту дигән индеец дәүләтенең башкаласы булган.

980 елда **кара** халкы Киту дәүләтен яулап ала.

XV гасырда инклар кабиләсе Кито шәһәрен басып алалар.

1534 елда капитан  **Себастьян де Беналькасар** борынгы индеец шәһәрен басып ала һәм ул урынында **Сан-Франсиско-де-Кито** испан крмәненә нигез сала.

1563 елда Сенат һәм патша аудиенциясе булдырыла.

1592, 1765, 1809  елларда Испания хакимиятенә каршы баш күтәрүләр.

1822 елның 29 маенда Симон Боливар җитәкчелегендәге баш күтәрү җиңә һәм Кито үз бәйсезлеген игълан итә, соңрак 1826 елда Бөек Колумбиягә керә.

1830 елда Эквадор Колумбия федерациясеннән чыга.

1879 елда президент **Х. Рольдос** җитәкчелегендә конституция кабул ителә.

Кито - Көньяк Американың иң гүзәл шәһәрләренең берсе булып санала.

## Кито күренешләре



File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG


## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Башкалалар Төркем:Эквадор Төркем:Кито
Шембеть (елга)

**Шембеть** — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Боковая елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 41 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010300412111100036863
* Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 111103686
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ҺӨ буенча  — 11
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Ябалаксыманнар

**Ябалаксыманнар** () — ерткыч кошлар отряды. Үз эченә 420 дән артык эре һәм урта зурлыктагы, күбесенчә төнге, төрләрне ала.

## Тасвир
Эре баш, башының алдында зур түгәрәк күзләр, кыска ерткыч томшык. Төнлә белән аулый, тавышсыз оча. Каурыйлары йомшак, тырнаклары озын һәм үткен, төсе күзгә ташланмый торган.

Төркем:Кошлар отрядлары

Төркем:Яңа аңкау кошлары
Bişençe buın istrebitele

**Bişençe buın istrebitele** - istrebitellärneñ yaña buını, 2001 yılda AQŞta qoral itep alınğan, Rusiädä älegä oçu sınap qarawlarında tora.

Dürtençe buın istrebitele: Su-27, Mig-29, F-14, F-15.

2013 yılğa berdänber qoral itep alınğan bişençe buın istrebitele - F-22 Raptor bula.

Bişençe buın isterebitelläre F-35 (AQŞ), PAK FA (T-50  Rusiä), J-20 (Qıtay) oçu sınap qarawları   uzdırıla.

## Bişençe buın istrebitelenä taläplär

* İnfraqızıl radiodiapazonda tübän sizelerlek.
* Küp wazifalarlı 
* Ğomumi mäğlümat sisteması
* Forsaj bulmağan şartlarda tawış tizlegennän zurraq tizlektä oçış
* Ütä manevr yasaw säläte
* Tügäräk buyınça atış yasaw säläte
* Mäğlümat sisteması yörtü avtomatizatsiäse.
* Oçqıç pilotnıñ küp yalğışların "ğafu itärgä" tieş

## Sıltamalar
* Начались испытания российского истребителя пятого поколения
* МиГ разрабатывает два истребителя пятого поколения
* F-22 Raptor провалил путешествие во времени // CNews, 02.03.07.
* Joint Strike Fighter Program  .
* F-22A (raptor)  .
* «Сухой» обнародовал видеозапись первого полета ПАК ФА // Лента.ру

Төркем:Истребительләр
F-22 Raptor

**F-22 «Раптор»** () — Американың күп максатлы бишенче буын истребителе, Lockheed Martin, Boeing һәм дә General Dynamics ширкәтләре F-15 Eagle-ны алыштыру максатыннан уйлап тапкан.. Бүгенге көндә, F-22 корал булып кулланылучы бердән бер бишенче буын истрибителе һәм иң кыйммәтле истребитель булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча корал
Төркем:Истребительләр
Hyuston

**Hyuston** (inglizçä *Houston*) - Texas ştatınıñ iñ zur şähäre. Xalıq sanı buyınça AQŞnıñ dürtençe qalası.

Xalıq sanı 2 100 263  keşe (2010), Zur Hyuston aglomiratsiäse -  6 108 060  keşe.

Miksikä qultığınnan 50&nbsp;km. aralağında urnaşa.

## Tarix

1836 yılda nigezlängännän soñ Texas Cömhüriätenä kertelgän. **Sem Hyuston** istälegenä atalğan.

### Texas inqıylabı

**Sem Hyuston** - Texas inqıylabı (1835—1836) waqıtında Texas ğäskäreneñ särğäskäre, Texas Cömhüriäteneñ prezidentı.

Texas inqıylabı yä Texas bäysezlege öçen suğış däwerendä Texas Miksikäga qarşı suğışqan, näticädä Miksikä ciñelä, Texas üz bäysezlegen iğlan itä. Miksikä Texas bäysezlegen tanımağan.

Port, timer yullar, neft çığaru tiz üseşe näticäsendä Xyuston tiz üsä.

## İqtisad

Energetika, aeronavtika, transport, sälämätlek saqlaw şirkätläre zur üseş alğannar.

Xalıqara yök taşuı buyınça AQŞnıñ berençe portı.

Şähärneñ töp obyektları - **Conson ğälämi üzäge** häm **Texas meditsina üzäge**.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:АКШ шәһәрләре
Төркем:АКШның миллионер шәһәрләре
Төркем:Техас шәһәрләре
510 ел (б. э. к.)

{{Ел өчен навигация|-510
= Вакыйгалар ==

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Хлысталово

**Хлысталово** () — Киров өлкәсенең Юрья районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Юрья районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
509 ел (б. э. к.)

**509 ел (б. э к.)** — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр VI гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Ябалак кошлар

**Ябалак кошлар** () — ябалаксыманнар отрядының ерткыч кошлар гаиләлеге. Күпчелеге төнлә яки эңгер вакытта аулыйлар.

## Ыруглар
**Чын ябалаклар (''Striginae'') асгаиләлеге**
* Ябалакчыклар (*Otus*) (50 төр)
* Америка ябалакчыклары (*Megascops*) (25 төр)
* Соры ябалаклар (*Strix*) (21 төр)
* Өкеләр (*Bubo*) (19 төр)
* Күзлекле ябалаклар (*Pulsatrix*) (3 төр)
* Балык ябалаклары (*Scotopelia*) (3 төр)
* Балык өкеләре (*Ketupa*) (3 төр)
* Маскаренлар ябалаклары (*Mascarenotus*) (3 төр) †
* Ак йөзле ябалакчыклар (*Ptilopsis*) (2 төр)
* Палаус ябалакчыгы (Pyrroglaux) (1 төр)
* Шәрә аяклы ябалак (*Margarobyas*) (1 төр)
* Утлы-сарылы ябалакчык (*Psiloscops*) (1 төр)
* Мөгезле соры ябалак (*Lophostrix*) (1 төр)
* Африка мөгезле ябалагы (*Jubula*) (1 төр)

***Asioninae'' асгаиләлеге'''
* [[Колаклы ябалаклар]] (''Asio'') (6 төр)
* ''Pseudoscops'' — [[Ямайка ябалагы]] һәм [[буйлы ябалак]] (2 төр)
* [[Соломонлар колаклы ябалагы]] (''Nesasio'') (1 төр)

***Surniinae* асгаиләлеге*'
* Энәле аяклы ябалаклар (*Ninox*) (33 төр)
* Чыпчыксыман байгышлар (*Glaucidium*) (30 төр)
* Төкле аяклы байгышлар (*Aegolius*)(5 төр)
* Байгышлар (*Athene*) (3 төр)
* Урман байгышы (*Heteroglaux*) (1 төр)
* Карчыгасыман ябалак (*Surnia*) (1 төр)
* Байгыш-имра (*Micrathene*) (1 төр)
* Анд байгышы (*Xenoglaux*) (1 төр)
* Папуас ябалагы (*Uroglaux*) (1 төр)
* Шаркылдык ябалак (*Sceloglaux*) (1 төр) †

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Ябалаксыманнар
Судаки

**Судаки** (лат.  Sander) —  лучепер балыклар нәселеннән  алабуга балыгы гаиләсеннән барлыкка килә (Percidae). Россиянең суларында ике төре бар: гадәти судак һәм идел судак (берш).  Донда һәм Азовский диңгезнең яр буенда судакның җирле атамасы — **сула**. Балык исеменнән,  географик исемнәре һәм фамилияләре барлыкка килә — к. Саунагс (Латвия), Цандер.

* Якты, яки сары, судак (*Sander vitreus*)
* Гадәти  судак (*Sander lucioperca*)
* Канада, яки комлы, судак (*Sander canadensis*)
* Диңгез судак (*Sander marinus*)
* Идел судак, яки берш (*[[Сула|Sander volgensis]]*)

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Самар авылы

**Самар авылы** (Самарово)— Пермь крае Октябрь районындагы татар авылы. Авыл кырыеннан Ирен елгасы ага.

## Урамнар

2013 елга карата Самар авылында тугыз урам бар:

* Восточная
* Зеленая 
* Майская 
* Мира 
* Молодежная 
* Набережная 
* Новая 
* Цветочная 
* Центральная

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Wikimapia проекты
* Фото-Планета проекты
* Ачык ишекләр сайты
Ак ябалак

**Ак ябалак** () — ябалак кошлар семьялыгының кошлар төре. Элек аерым *Nyctea* ыругына чыгарылган булган. Хәзер исә *Bubo* (өкеләр) ыругына кертелгән.

Ак ябалак — тундрада ябалаклардан иң зур кош. Башы йомры, күзләренең төсле катлавы утлы-сарылы. Ана кош атадан зуррак. Иркәкнең гәүдәсе озынлыгы 55–65 см җитә, авырлыгы — 2–2,5 кг, тешенең исә — 70 см һәм 3 кг. Канатлары колачы 142–166 см. Төсе күзгә ташланмый торган: җиткән кошлар ак төсле кара тимгелләр белән. Бу төс кошны карда яшерә. Ана һәм яшь кошларда тимгелләр саны аталарга караганда артык. Балалары көрән төсле. Томшыгы кара төсле.

Ауразия, Төньяк Америка, Гренландия тундра зонасында һәм Төньяк Боз океанының кайбер утрауларында яши. Өлешчә күчмә кош.

## Мәдәнияттә
Ак ябалак Кайерканның (хәзер — Норильск районы) гербында сурәтләнгән.


Файл:Coat of Arms of Kaierkan (Krasnoyarsk krai).png|Кайерканның гербы
Файл:Bubo scandiacus (Linnaeus, 1758) Male.jpg|Иркәк ак ябалак
Файл:Snowy Owl - Schnee-Eule.jpg|Теше ак ябалак
Bubo scandiacus MHNT.ZOO.2010.11.157.3.jpg |*Bubo scandiacus* 


Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Өкеләр
Кыргавыл кошлар

**Кыргавыл кошлар** () — тавыксыманнар отрядының зур гаиләлеге. Еш кына аерым асгаиләлекләргә бүленә.

13 см дан алып 190 см га кадәр зурлыктагы, 45 г нан алып 5 кг га кадәр авырлыктагы кошлар. Шүре сөякләре каурыйсыз, иркәкләрнең күбесенең аякларында типкечләре бар. Яхшы йөриләр, чабалар. Барлыгы 180 ләп төре исәпләнә. Ауразия, Африка һәм Америкада яшиләр. Бытбылдыклардан башкалары утрак кошлар. Башлыча үсемлек азык белән тукланалар. Күбесе — аучылык объекты.

Татарстанда очрый торган төрләре: соры көртлек һәм бытбылдык (бүдәнә).

## Асгаиләлеклар
Хәзерге вакытта гаиләлек дүрт зур асгаиләлеккә бүленә:
* Күркәләр (*Meleagridinae*)
* Кыр тавыклары (*Perdicinae*)
* Кыргавыллар (*Phasianinae*)
* Урман тавыклары (*Tetraoninae*)

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Тавыксыманнар
Кызыл Алан (Нократ Аланы районы)

**Кызыл Алан** () — Киров өлкәсенең Нократ Аланы районында урнашкан штп.

Халык саны — 6 785 кеше (2010).
## География
Кызыл Алан Нократ елгада, Кировтан 350 километрга көньяк-көнчыгышка таба урнаша. Бистә янында Казан — Әгерҗе тимер юлы уза.
### Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Тарих
1945 елда Белогузка авылы урынында йортлар салу комбинаты төзү башлана.

1949 елда Кызыл Алан шәһәр тибындагы бистә стаусын ала.

## Халык

### Милли состав

## Искәрмәләр

Төркем:Нократ Аланы районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Тавыксыманнар

**Тавыксыманнар** () — кошларның бер отряды. Барлыгы 5 семьялыкка 283 төре билгеле.

Томшыклары кыска, нык. Көчле аяклары тырнатып азык табарга җайлашкан. Канталары кыска, киң, начар очалар. Иркәкләр тешеләргә караганда матуррак һәм зуррак була. Кайберләренең башында каурыйсыз урыннар бар, итләч алкалар, кашлар, кикрикләр үсә. Тундрадан алып тропик урманнарга кадәр таралганнар. Күбесенчә утрак яки күчеп йөрүче кошлар. Балаларын теше гына җылыта һәм үстерә. Кош балалары йомыркада җитлегә. Үсемлекләр белән тукланалар. Күп кенә тавыксыманнар — аучылык объекты.

Татарстанда алты төре яши: суер, ак көртлек, соры көртлек (кыр тавыгы), бытбылдык, боҗыр, озан (урман тавыгы).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Кошлар отрядлары

Төркем:Яңа аңкау кошлары
1041 км (тимер юл казармасы)

**1041 км (тимер юл казармасы)** () — Киров өлкәсенең Зуевка районында урнашкан тимер юл казармасы.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  
* 

Төркем:Зуевка районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Соры көртлек

**Соры көртлек** (*кыр тавыгы*, ) — кыргавыл кошлар семьялыгыннан кыр тавыклары ассемьялыгының көртлекләр ыругының бер төре.

Озынлыгы 35 см, авырлыгы 600 г чамасы. Каурыйлары соры төстә, түшендә аксыл коңгырт тап бар. Европа һәм Көнбатыш Азиядә таралган. Кырларда, вак куаклы болыннарда, далаларда, урман полосаларында яши. 14–18 күкәй сала. Сунарчылык объекты. Йортта үрчетеп була.

Төркем:Кыр тавыклары
Боҗыр

**Боҗыр** (*чуар көртлек*, ) — кыргавыл кошлар семьялыгыннан боҗырлар ыругының кошы.

Озынлыгы 35–37 см, авырлыгы 330–530 г. Ауразиянең урта зонасы урманнарында яши. Утрак кош. Аучылык өчен кыйммәтле объект булып исәпләнә.

Төркем:Урман тавыклары
Александровски (Татарстан)

**Александровский** — Татарстан Республикасының Лаеш районындагы поселок.
 
## Географиясе
Александровски Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 46 чакрым, ә район үзәге Лаештан төньяк-көнчыгышка таба 7 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1910-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 320 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 90,94%,
татарлар — 8,12%,
башка халыклар — 0,94%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Лаеш районының торак пунктлары
Поручик (офицерлык дәрәҗәсе)

**Пору́чик** (, *чех. poručík*) — кече офицерлык хәрби дәрәҗәсе, Польша, Бөек Литва кенәзлеге,Чехия һәм инкыйлабка кадәрге Россия армияләрендә өлкән лейтенант дәрәҗәсенә туры килгән. XVIII—XIX гасырларда *порутчик* дигщн варианты да кулланылган.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Хәрби дәрәҗә
* Ранглар турында табель
* Россия һәм ССРБ хәрби дәрәҗәсе тарихы

## Сылтамалар
* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, их эквиваленты в армиях СССР и РФ и знаки их различия
* Этимологический словарь Фасмера

## Әдәбият

* *Чаропка Станіслаў.* Станаўленне сістэмы знакаў адрознення ў арміі ВКЛ // Актуальные проблемы в изучении и преподавании общественно-гуманитарных дисциплин: сб. статей. - Витебск, 2012.

Төркем:Хәрби дәрәҗәләр
Төркем:Россия Хәрби көчләрендә хәрби званиялары
Finiks

**Finiks** (şulay uq **Feniks**, inglizçä *Phoenix* [ˈfiːnɪks]) - AQŞ Arizona ştatınıñ iñ ere şähäre häm başqalası.

AQŞ ştatlarınıñ iñ zur başqalası.

1881 yılda indeets şähäreneñ xäräbälärendä  nigezlängän. İseme Feniks qoşı belän bäyle.

Xalıq sanı 1 469 471 keşe (2011, AQŞta 6-nçı urında).

## Tarix

Finiks şähäre urınında 1000 yıl däwamında **hohokam** qäbiläläre torğannar. Şuşı qäbilälär yasalma suğaru sistemasın yasağannar.

**Amerika-Miksikä suğışı**nnan soñ (1848) Miksikäneñ küp cirläre basıp alına häm Nyu-Meksiko ştatına kertelä.

Konfederat ğäskäreneñ veteranı **Cek Swilling** (Jack Swilling) 1867 yılda indeets şähärçege xäräbälärendä fermağa sala. Ferma nigezendä Finiks qalası kilep çığa.

1912 yılda Finiks - Arizona ştatınıñ başqalası bula.

2007 yılda Finiks xalıq sanı 24,7 % ka üsä.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Төркем:АКШның миллионер шәһәрләре
Төркем:Аризона шәһәрләре
Финикс

**Финикс** — Америка Кушма Штатларының Аризона штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Финикс шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Matsuo Basö

**Matsuo Basö** (yapunça *松尾芭蕉*, *Munefusa, 宗房, Dzinsitiro, 甚七郎*) - (1644, İga - 1694, Osaka) - böyek Yapunstan şağire, şiğriät teoretigı, **haykay** şiğri janrın üsterüçe.

## Tärcemäi xäl

1644 yılda samuray ğailäsendä tuğan.

1664 yıldan şiğriätkä öyränä.

1672 yıldan şiğriät uqıtuçısı.

**Reng** şiğri stileneñ mäşhür ostası bulıp sanala.

**[[Hokku]]** şiğri janrına häm estetikasına nigez saluçı.

Yapunstan buyınça küp säyäxät itkän, härcirdä tabınuçılar anı xörmät belän qarşı alğannar.

Osaka qalasına säyäxät itkännän soñ ülgän.

## İcat

7 şiğri cıyıntığın tözegän:

* Qışqı könnär (1684)
* Yazğı könnär (1686)
* Tın qır (1689)
* Qabaq (1690)
* Maymılnıñ salam kieme
* Ber qapçıq kümer

## Sıltamalar

* 
* Мацуо Басё. ''Хайку'' (на Lib.ru)
* Мацуо Басё. ''Хайку'' (на Graf Mur. ''Аромат Востока'') 
* Мацуо Басё. Биография в ''Литературной Энциклопедии''
* Мацуо Басё 1644—1694 гг. 

Төркем:Япония шагыйрьләре
Нуса (елга)

**Нуса** — Россия территориясеннән ага торган елга. Түбән Новгород өлкәсе, Мари Ил, Кострома өлкәсе, Киров өлкәсе, биләмәләрендә ага. Елга   Юронга елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 14 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010400212110000043595
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110004359
* Бассейн коды — 08.01.04.002
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Өрҗем

**Өрҗем** (, ) — Киров өлкәсенең төньягында урнашкан шәһәр (1780 елдан), Өрҗем районының административ үзәге.

Халык саны — 10 213 кеше (2010).

## География
Шәһәр Өрҗем елганың сул ярында урнаша.

## Тарих
Өрҗем Нократ чирмешләрның авылы буларак барлыкка килгән. 1584 елдан — крепость; 1647 елда яңа агач крепосте төзелә.

1708 елдан — Казан губернасы составында, 1719 елдан — Казан губернасы составында; 1781 елда Өрҗем бер үк исемдәге өязенең үзәге була һәм шәһәр статусын ала.

1856 елда Өрҗемдә 4 чиркәү, 265 өй һәм 64 лавка булган.

1883 елда шәһәрдә беренче китапханә ачыла.

1934 елда шәһәрдә торучы халкы шәһәрне Сергей Киров исеме белән атарга теләк белдергәннәр, ләкин бу исем Вятка шәһәренә бирелгән.

## Халык

### Милли состав

## Шәһәрдә туганнар
* Сергей Киров — совет сәяси һәм дәүләт эшлеклесе.
* Алексей Сперанский — совет галим-медик.
* Лев Обелов — ССРБ Герое.
* Ринат Гыйззәтуллин (1980) — РФ министр урынбасары (2011).

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Покровски (Баулы районы)

**Покровский** — Татарстан Республикасының Баулы районындагы поселок. 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 43 кеше яши, шул исәптән:
удмуртлар — 55,81%,
урыслар — 32,56%,
татарлар — 9,30%,
башка халыклар — 2,33%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Рождественское (Богородское районы)

**Рождественское** () — Киров өлкәсенең Богородское районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Тарих
1678 елда нигезләнгән.
## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Богородское районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Саломатово (Чиләбе өлкәсе)

**Саломатово** () — Чиләбе өлкәсенең Кызыл Армия районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (94%), татарлар (6%).

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсенең Кызыл Армия районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Петряево (Башкортстан)

**Петряево** — Башкортстанның Чишмә районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Шульгино (Чуашстан)

**Шульгино** (, ) — Чуашстанның Мария Посады районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 58 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (9%), руслар (90%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Мария Посады районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Брусничный (Коми)

**Брусничный** () — Коми Республикасының Княжпогост районында урнашкан авыл.

## Климат
Брусничный климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (44%), руслар (42%), украиннар (7%), белоруслар (5%).

## Искәрмәләр

Төркем:Княжпогост районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Merilin Monro

**Merilin Monro** (inglizçä *Marilyn Monroe*, tuğan *Norma Jeane Mortenson*, çuqınğannan soñ *Norma Jeane Baker*;  1926 - 1962, Los-Anceles) - AQŞ kinoaktrisası, cırçı, model.

## Tärcemäi xäl

1926 yılda kino xezmätkäre ğailäsendä tuğan. Anıñ äbise İrlandiädän, babayı Şotlandiädän, ügi atası Norvegiädän çıqqan.

Anıñ änise 1934 yılda psixiatriä xastaxanäsenä elägä. Yäş Norma ozaq waqıtta yätimnär yortında tora.

1942 yılda 16 yäşlek Norma eşçe Ceyms Dougerti kiäwgä çığa (2 yıl bergä torğannar).

1948 yılda *Columbia* studiäse belän kontraktnı imzalağan.

1948 yılda berençe rolen "Scudda-Hoo! Scudda-Hay!" filmında uynağan.

Soñraq DiMaggio, annarı Artur Millergä kiäwgä çıqqan.

1961 yılda Con F. Kennedi belän tanışqan.

1962 yılda Merilin Monro üz yortında wafat bulıp tabılğan. Anıñ ülemneñ säbäpläre turında bäxäslär älegä däwam itälär.

Ülemeneñ räsmi säbäpläre - narkomatdä qullanu.

Merilin 30 filmda uynağan, seks-simvol bulıp sanala.

## İcat

**Filmnär:**

*1947 	The Shocking Miss Pilgrim 	
*1947 		Dangerous Years 	
*1948 		Scudda Hoo! Scudda Hay!
*1948 	Ladies of the Chorus 	
*1949 	 	Love Happy 	
*1950 	 	A Ticket to Tomahawk 	
*1950 	 	Right Cross 	Dusky Ledoux
*1950 		The Fireball 	
*1950 		The Asphalt Jungle 	
*1950 		All About Eve 	
*1951 	 	Love Nest 	
*1951 		As Young as You Feel 	
*1951 		Home Town Story 	
*1951 	  	Let’s Make It Legal 	
*1952  	Clash by Night 	
*1952 	 	We’re Not Married 	 
*1952 		O. Henry’s Full House 	
*1952 	 	Monkey Business 	
*1952 		Don’t Bother to Knock 	
*1953 	Niagara 	
*1953 		How to Marry a Millionaire 	
*1953 	 	Gentlemen Prefer Blondes 	
*1954 	There’s No Business Like Show Business 	
*1954 		River of No Return 	
*1955 		The Seven Year Itch 	Девушка
*1956 	 	Bus Stop 	
*1957 		The Prince and the Showgirl 	
*1959 	Some Like It Hot 	
*1960 		Let’s Make Love 	
*1961 	The Misfits 	
*1962 		Something’s Got to Give

## Ädäbiät

*    Грачев А.В. Мэрилин Монро, М., 1990. — 64 с., ил.  — 150 000 экз.
*    Гомбо А. Мэрилин Монро: Блондинка на Манхэттене / Пер. с фр. Е. Головиной. М.: КоЛибри, Азбука-Аттикус, 2012. — 176 с., ил. — (Персона). — 4000 экз., ISBN 978-5-389-02857-9
*    В. Головской. Мэрилин Монро. Жизнь и смерть, М. : «Захаров», 2007, 2008
*    Мэрилин Монро: Страсть, рассказанная ею самой / Пер. с англ. Н. Павлищевой. — М.: Яуза-пресс, 2012. — 320 с. — (Уникальная автобиография женщины-эпохи). — 10000 экз., ISBN 978-5-9955-0429-0
*    Тараборелли Р. Мэрилин Монро: Тайная жизнь самой известной женщины в мире / Пер. с англ. А. Степановой. М.: Эксмо, 2012. — 608 с., 3000 экз., ISBN 978-5-699-56861-1
*    Чеботарь С. А., Вульф В. Я. Мэрилин Монро. Немеркнущая «звезда». М.: Яуза, Эксмо, 2013. — 160 с. — (Виталий Вульф о великих женщинах XX века). 5000 экз., ISBN 978-5-699-61059-4
*    "Роковые женщины от Клеопатры до Мэрилин Монро" (Вечное сияние женственности) Виталий Вульф, Серафима Чеботарь. 2013

Törkem:Актрисалар
Төркем:Әлифба буенча фотомодельләр
Тупрунка (елга)

**Тупрунка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Киров өлкәсе, Удмуртия биләмәләрендә ага. Елга   Чулман елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 16 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010100112111100001181
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111100118
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Пермь крае елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Төркем:Удмуртия елгалары
Бор (элемент)

**Бор** (, B) — Менделеевның периодик таблицасының 2 период,  13 төркем элементы. Тәртип номеры - 5.

## Символы
Бор элементының символы - B (*Бор* дип укыла).

## Тарих
Бор 1808 елда Дэви һәм Гей-Люссак тарафыннан ачыла.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Bengalça

**Bengalça** yä **Bengal tele** yä **bengali** (বাংলা bāṇlā) - bengal xalqınıñ tele, hind-ariy törkemenä kergän tel.

Kübesençä Bangladeşta häm Hindstannıñ Könbatış Bengaliä, Assam, Bigar, Orissa ştatlarında taralğan.

Ğomumi söyläşüçelär sanı - 250 mln. keşe (2009).

## Ädäbiät

*    Быкова Е. М., Бенгальский язык, М., 1966;
*    Alam, M. 2000. Bhasha Shourôbh: Bêkorôn O Rôchona (The Fragrance of Language: Grammar and Rhetoric). S. N. Printers, Dhaka.
*    Cardona, G. and Jain, D. 2003. The Indo-Aryan languages, RoutledgeCurzon, London.
*    Chatterji, S. K. 1921. Bengali Phonetics. Bulletin of the School of Oriental and African Studies,
*    Chatterji, S. K. 1926. The Origin and Development of the Bengali Language: Part II. Calcutta Univ. Press.
*    Ferguson, C. A. and Chowdhury, M. 1960. The Phonemes of Bengali, Language, Vol. 36, No. 1, Part 1. (Jan. — Mar., 1960), pp.&nbsp;22–59.
*    Hayes, B. and Lahiri, A. 1991. Bengali intonational phonology, Natural Language & Linguistic Theory, Springer Science.
*    Klaiman, M. H. 1987. Bengali, in Bernard Comrie (ed.), The World’s Major Languages, Croon Helm, London and Sydney, pp.&nbsp;490–513.
*    Masica, C. 1991. The Indo-Aryan Languages. Cambridge Univ. Press.
*    Radice, William. 1994. Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners.Hodder Headlin, Ltd., London.
*    Ray, P, Hai, M.A. and Ray, L. 1966. Bengali language handbook. Center for Applied Linguistics, Washington.
*    Sen, D. 1996. Bengali Language and Literature. International Centre for Bengal Studies, Calcutta.

Төркем:Һиндстан телләре
Беренче Ивановская

**Ивановская** () — Киров өлкәсенең Афанасьево районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Афанасьево районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Карагай (Татарстан)

**Карагай** — Татарстан Республикасының Лениногорск районындагы авыл.
 
## Географиясе
Карагай Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 246 чакрым, ә район үзәге Лениногорскидан көньяк-көнбатышка таба 34 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1921 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 120 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,67%,
башка халыклар — 3,33%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Трошкино (Башкортстан)

**Трошкино** — Башкортстанның Благовещен районында урнашкан авыл.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 284 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Урман тавыклары

**Урман тавыклары** (*көртлек кошлар*, ) — тавыксыманнар отрядыннан кыргавыл кошлар семьялыгының кошлар ассемьялыгы.

Аларның борын тишекләре йон белән капланган һәм аякларын куе йон баскан. Күбесенчә урман кошлары, азыкларын җир өстеннән эзлиләр. Төрле үсемлек азык белән тукланалар. Аучылык өчен кыйммәтле объект булып исәпләнәләр.

Барлыгы 17 төр, элекке Советлар Берлегендә 8 төр очрый: ак көртлек, тундра көртлеге, озан, Кавказ озаны, суер, ташлык суеры, боҗыр һәм чыршы көртлеге. Татарстанда исә дүрт төре яши: суер, ак көртлек, боҗыр һәм озан.

## Ыруглар һәм төрләр
Элек бу ассемьялыгыны аерым ***көртлек кошлар*** (*Tetraonidae*) семьялыгы буларак исәпләнделәр.

Хәзерге вакытта урман тавыклары ассемьялыгы сигез ыруг эчендә 17 төрене эченә ала:
* Боҗырлар (*Bonasa*) 
** Боҗыр (*Bonasa bonasia*)
** Кытай боҗыры (*Bonasa sewerzowi*)
** Якалы боҗыр (*Bonasa umbellus*)
* Әрем көртлекләре (*Centrocercus*) 
** Әрем көртлеге (*Centrocercus urophasianus*)
** *Centrocercus minimus*
* Күк көртлекләр (*Dendrapagus*) 
** Күк көртлек (*Dendragapus obscurus*)
* Чыршы көртлекләре (*Falcipennis*) 
** Чыршы көртлеге (*Falcipennis falcipennis*)
** Канада чыршы көртлеге (*Falcipennis canadensis*)
* Ак көртлекләр (*Lagopus*) 
** Ак көртлек (*Lagopus lagopus*)
** Ак койрыклы көртлек (*Lagopus leucurus*)
** Тундра көртлеге (*Lagopus mutus*)
* Озаннар (*Lyrurus*) 
** Кавказ озаны (*Lyrurus mlokosiewiczi*)
** Озан (*Lyrurus tetrix*)
* Суерлар (*Tetrao*) 
** Суер (*Tetrao urogallus*)
** Ташлык суеры (*Tetrao parvirostris*)
* Болын көртлекләре (*Tympanuchus*) 
** Болын көртлеге (*Tympanuchus cupido*)
** Үткен койрыклы көртлек (*Tympanuchus phasianellus*)

## Шулай ук кара
* Кыр тавыклары

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Кыргавыл кошлар
Hafiz Şirazi

**Xaca Şams äd-Din Möxämmäd Hafiz Şirazi** (farsı   *خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی‎‎*) - (1325-1389) - Böyek farsı şağire, sufi ostası, dönya ädäbiatınıñ mäşhür lirik şağire.

Anıñ icatı farsı şiğriäteneñ iñ böyek qazanışı dip sanala.

Boxara xanlığında XVI-XX ğasırlarda mäktäplärdä mäcbüri öyränelä.

## Tärcemäi xäle

1325 yılda Şiraz şähärendä säwdägär ğailäsendä tuğan.

21 yäşlek çaqta Attarda uqıy. Şağir häm Qor'än hafizı bula.

### Riwäyät

Berwaqıt Aqsaq Timer Hafiz Şirazi'neñ tübändäge şiğeren işetkän:

Şunı işetkäç, Timer bik açulanğan häm Hafiznı ezläp tabıp qulğa alırğa quşqan.

Sälämä kiem kigän Hafiz'nı totıp kiterep, Aqsaq Timerneñ ayaq astına ırğıtqannar. Timer añardan sorağan:

Hafiz cawap birgän:

Aqsaq Timer yılmayıp Hafiznı azat itkän.

1390 yılda Hafiz ülgän. Şiraz şähärendä, Musalla baqçasında kümelgän.

## Sıltamalar
*    Н. Кулматов Гедонизм Хафиза (рус.) // «Памир» : Журнал. — 1982. — № 1. — С. 77-82.
*    С. Шамухамедова Этический идеал Хафиза (рус.) // «Звезда Востока» : Журнал, Орган Союза писателей Узбекистана. — Ташкент: Издательство литературы и искусства Гафура Гуляма, 1973. — № 5. — С. 159-162.
*    Саджад Захир Гений Хафиза (рус.) // Академия наук СССР, Институт востоковедения, Институт Африки «Народы Азии и Африки» : Журнал. — Москва: «Наука», 1976. — № 5. — С. 96-102.
*    Мирзо Турсун-Заде Великий мастер газели (рус.) // «Дружба народов» : Журнал. — 1971. — № 9. — С. 264-269.
*    Семён Липкин Над строкой Хафиза (рус.) // «Новый мир» : Журнал. — 1971. — № 10. — С. 242-245.

Törkem:Шагыйрьләр