open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Җирән кашка

**«Ерән кашка»**, «Җирән кашка» (-*Җирән Бүре)* — башкорт халык җыры, озын көй. 
## Тарих
Беренче тапкыр С. Габәши тарафыннан язып алына һәм "**Башҡорт халыҡ йырҙары**" (1935) җыентыгында басылып чыга. Аннары җырны Ф. Х. Камаев, Л. Н. Лебединский, Ф. А. Нәдершина, Г. З. Сөләйманов, Р. С. Сөләйманов, Х. Ф. Әхмәтов һ. б. язып ала.

## Тасвирлама
Җыр лиро-эпик характерда язылган. «Ерән кашка» Ватан сугышы (1812) вакыйгаларына бәйле. Җыр сугышка китүче егетләр белән аларны озатучы кызлар арасындагы диалог формасында эшләнгән, кушымтасында яугирнең туры юлдашы — атына мөрәҗәгате бар. Җыр 2 өлештән тора, җырның башы һәм кушымтасы капма-каршы (контрастлы) темпта башкарыла: *[[озын көй]]* стилендәге җырның баш өлешендә баскычлар буйлап түбәнәюче көй хәрәкәте өстенлек итә, дәртле кушымта *[[салмак көй]]гә* якыная, акрыная баручы каденция әйләнешләре җыр башындагы аһәңлелекне кайтара. 
 
Җырны башкаручылар арасында: Нажия Аллаярова, Б. Н. Вәлиева, Рамазан Янбәков, Т. Рәшитова. Җырны курайчылар ансамбле өчен — А. М. Кобагошев, а cappella хоры өчен — Ш. З. Колбарисов, С. Ә. Низаметдинов, В. Г. Соколов, тавыш һәм фортепьяно өчен М. Ә. Мозаффаров, К. Й. Рәхимов эшкәртә. Җыр «Каһым түрә» операсында файдаланылган.

## Сылтамалар
* Ерән кашка
* *[[Гөлназ Галина]]*.  «Ерән ҡашҡа».  Башкирская энциклопедия
## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт халык җырлары
Төркем:1812 елгы Ватан сугышы
Нажия Аллаярова

**Аллаярова Наҗия Һибәт кызы** (, *15 июль 1936 ел, [[Яңа Байрамгул]], [[Учалы районы]], [[БАССР]], [[РСФСР]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]]*) — җырчы (*лирик‑колоратуралы сопрано*), Башкорт АССР-ның халык (1977), РСФСР-ның атказанган (1982) артисты. Бөтенроссия эстрада артистлары конкурсы дипломанты (Мәскәү, 1960). Салават Юлаев ордены кавалеры (2017).

Мәктәптә укып йөргән чагында аңа Мәскәүдә Башкортстан мәдәнияте һәм сәнгате декадасында катнашу бәхете дә тия. Уфа сәнгать училищесында сәләтле кыз Мортазина Миләүшә Гали кызы классына эләгә. Уку дәверендә бик күп йолдыз кабызачак педагогның беренче укучыларының берсе була ул. Наҗия Аллаярова училищены (*[[1957 ел|1957]]*), аннары Мәскәүнең Гнесиннар исемендәге музыка-педагогия институтын (*М. Л. Переверзева класcы*) тәмамлап (*[[1967 ел|1967]]*), 1961—1962 елларда Башкорт дәүләт филармониясендә, чирек гасыр (*1967-1991 елларда*) Башкорт дәүләт опера һәм балет театрында эшли.

Чыңгырдап торган саф тавышлы артистка классик опера репертуарын да, башкорт халык жырларын да, композиторлар әсәрләрен дә бердәй оста башкаруы белән билгеле. Тормыш юлдашы — композитор Әбрар Габдрахманов иҗат иткән җырлар һәм романслар аның репертуарының зур өлешен тәшкил итә.

## Сылтамалар
* *Г. Л. Галимова*.  Аллаярова Нажия Һибәт кызы. Башкирская энциклопедия  
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Башкорт опера һәм балет театры җырчылары
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Учалы районында туганнар
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Уфа сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Гнесиннар исемендәге академияне тәмамлаучылар
Каһым түрә (җыр)

**Каһым түрә** () - башкорт халык җыры, Башкорт-мишәр гаскәренең 1-нче башкорт полкы җыры.
## Тарих
Башкортстан республикасының тарихы елъязмачы Әнвәр Әсфәндияревның тикшеренүләреннән күрәсең, Каһым түрә — тарихи шәхес. Фамилиясе — Мырдашев, исеме Касыйм. Иске Стәрлетамак оязенең Айыучы авылында туган, юрматы ыруы башкорты. 1812 елгы сугышка сотник дәрәҗәсендә киткән, 1813 елда һәлак булган.

1812 елда француз чирүе була. Башкортларның бер гайяр була — ул Каһым түрә. Башкортлар: «Бу француз басып алса, яланда калабыз», — дип, үзара киңәш итәләр. Алар, гаскәр төзеп, Каһым түрә башлыгында сугышка китәләр. Руслар белән бергәләп, французларны чигендереп, илләренең башкаласын басып алалар. Патша Каһым түрәгә полковник исеме бирә.

— Тагын сезгә ни кирәк? — дип сорый патша.

— Безне казакълар ызалатмасын ине, — диләр башкортлар. Шуннан Эленә җиренә (чик җиренә) — Җаек буенча казачий авыллары күтәрәләр.

Баланың бер майоры, көнчеллеге килеп, Каһым түрәгә агу эчереп җибәрә. Шунда ул үлеп кала. Халык аның турында болай дип җырлаган.

## Әдәбият
* Мөхәммәтша Бурангулов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
* Фәнүзә Нәдершина. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре.(Өс телдә: башҡорт, урыҫ, инглиз). — Өфө: «Китап», 1997. — 288 бит. — ISBN 5-295-02094-0

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт халык җырлары
Төркем:1812 елгы Ватан сугышы
Рамазан Янбәков

**Рамазан Фәтхулла улы Янбәков** () (15.3.1934, БАССР‑ның Баймак районы Байыш а.) -җырчы. БАССР‑ның халык (1982) һәм атказанган (1971) артисты.

БДУ‑ны тәмамлаган (1961).

1957-59 елларда Башкорт АССР-ы Министрлар Советы эргәсендәге Радиотапшырулар һәм ТВ комитетының хор солисты, 1961 елдан алып Уфа муз.-пед. училищесында укыта, 1963-94 елларда Башкорт филармониясенең солист-вокалисты. Озын көй башкару традицияләрен дәвам итүче. Үзенчәлекле, бай һәм йомшак тавышлы җырчы. Башкару манерасы җыр асылын тирәнтен аңлау, аны нечкә тоемлау, ачык тасвирлылык белән аерылып тора.

Репертуарында классик "Абдрахман кантон", "Җирән кашка", "Ильяс", "Сәлимәкәй", "Сибай", "Уел", "Шәүрә", "Элмәлек", "Юлкотлы" башкорт халык җырлары; М.М.Вәлиев, З.Г.Исмәгыйлев, К.Ш.Кәримов, Ш.З.Колбарисов, Х.Ф.Әхмәтов һ.б. җырлары һәм романслары. ССРБ буйлап гастрольләрдә була.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:Башкорт опера һәм балет театры җырчылары
Баяс (җыр)

**«Баяс»** — башкорт халык җыры, озын көй. Фараз буларак, җыр Орск өязенең Күсәй авылында яшәүче җәйләү старшинасы Баяс тарафыннан чыгарылган.

Җырның көен беренче тапкыр Г. З. Сөләймәнов язып ала һәм «Курай» (1985) китабында бастыра. Киләсе язманы Ф. Х. Камаев эшли.

Җыр моңлы‑эпик характерда язылган. Риваять буенча, Орск өязенең Күсәй авылында яшәүче җәйләү старшинасы Баяс гади халык мәнфәгатьләрен яклый, сәләтле җырчы һәм курайчы булып таныла. Кулга алына һәм Себергә сөргенгә озатыла. Сөргеннән качып, озак еллар туган ягында яшеренеп яши.

Җырны башкаручылар арасында С. Ә. Абдуллин, Р. Г. Бүләкәнов, Ф. Ә. Килдиярова, Т. Х. Үзәнбаева.
## Тышкы сылтамалар
*Баяс турында
*Баяс 
*Баяс  К.Х.Үзәнбаева

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт халык җырлары
Перовский (җыр)

**«Перовский»** — башкорт халык җыры, тарихи җыр, Хива ханлыгына каршы хәрби поход турында чыгарылган җыр. С. Ә. Галин тарафыннан язып алынган.

## Тарих
«Перовский» җыры 1853 елда Хива ханлыгына каршы генерал граф В. А. Перовский (1795-1857) (*[[:ru:Перовский, Василий Алексеевич|ru]]*) җитәкчелегендәге (*икенче*) поход җирлегендә туган. Поход уңышлы тәмамлана. Анда, башка гаскәрләр белән, Башкорт-мишәр гаскәре дә катнашкан. Коканд ханлыгының Ак-мәчет кирмәне (хәзерге Казакъстанның Кызылурда шәһәре)  Перовский (1862-1926 елларда Перовск) итеп үзгәртелә.
 
Риваять  буенча, генерал 1853 елгы поход вакытында үзе белән бергә 20 курайчыдан торган хәрби музыкантлар төркемен йөрткән. Ак-мәчет кирмәнен Перовский итеп үзгәртү уңаеннан, музыкантлар шул хөрмәткә көй чыгарырга булганнар. Курайчыларның өлкәне — бөрҗән ыруыннан Мәхмүт курайчы көй чыгарып, генералның үзенә уйнап күрсәткән.

«Перовский» исеме белән марш һәм бию көе дә (*үзгәртелгән [[гопак]]*)  чыгарылган. Башкаручылар: А. М. Гаеткулов, К. М. Дияров, Х. Ш. Әхмәтшин.

## Тасвирлама
«Перовский» — өч өлештән торган көй. Җырда хәрби яу китергән кайгы-хәсрәт бөтен тулылыгы белән күз алдына баса. Бик күп ирләр канлы яулардан кайта алмыйча, яуда ятып ала. Зур югалтуларга ризасызлык мотивлары поход җитәкчесе генерал В. А. Перовскийга багышланган җырда да ачык күренә:
 
Һавадагы акчарлак
Баласына җим тапмый.
Перовский генерал 
Бер кунарга җир тапмый.

## Әдәбият
# *[[Салават Галин]]*. Тел ачкычы – халыкта . Уфа: Китап, 1999. ISBN 5-295-02592-6
# *[[Фәнүзә Нәдершина]]*. Башҡорт халыҡ йырҙары йыр риүәйәттәре .  Уфа: «Китап», 1997. ISBN 5-295-02094-0
## Сылтамалар
* *Г. Ә. Ишкинина, Л. И. Нагаева.*  «Перовский маршы.  Башкорт белешмәлеге
## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт халык җырлары
Тала, тала (җыр)

**Тала, тала** — кыска көй жанрында язылган татар халык җыры.

## Сүзләре

## Башкаручылар
«Тала-тала» җырын Хәмдүнә Тимергалиева, Шәгърниса Мәүлитова, Фәридә Тимербаева, Гөлүзә Зыятдинова, Роберт Тимербаев, Альберт Асадуллин, Иркя Гайнемхаметова, Люция Мусина, Надежда Бабкина, «Казан егетләре», «шУРАле» төркемнәре, Миләүшә Тәминдарова җитәкчелегендәге Татарстан Дәүләт хоры башкаруларында ишетергә була.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* 
* 
* 

Төркем:Татар халык җырлары
Зыятдинов

**Зыятдинов** — фамилия.
* Азат Зыятдинов (1939-2017), нефтехимик, фән докторы, ТР ФА мөхбир-әгъзасы (2001). *[[ТР атказанган химигы]] (1996).*
* Вакыйф Зыятдинов (1929-), тәрҗемәче, журналист, «Совет мәктәбе» журналы баш мөхәррире (1977-1989). *[[ТАССР атказанган укытучысы]] (1968), РСФСР атказанган мәдәният эшлеклесе (1987).*
* Васил Зыятдинов (1955), табиб-ортопед, фән докторы. *[[ТР атказанган табибы]] (1996).*
* Габделгазиз Зыятдинов (1904-1991), актер, *[[ТАССР халык артисты]] (1968).*
*  Галәветдин Зыятдинов (*Алик Зыятдинов*), Татарстан телевидениесе журналисты, актер. 
* Камил Зыятдинов (1951-2015), ТР сәламәтлек саклау министры (1993-2007). *ТР Дәүләт бүләге (1996). [[ТР атказанган табибы|ТР]] (1992), РФ (2000) атказанган табибы.* Раил Зыятдиновның энесе.
* Нәҗип Зыятдинов (1925-2008), «Гигант» хуҗалыгы директоры, *[[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1976) ([[Тукай районы]]).* 
* Раил Зыятдинов (1949), «Татплодоовощпром» концерны идарәсе рәисе (1986-). *ТР дәүләт премиясе (2001), [[ТАССР атказанган агрономы]] (1984), РФ атказанган авыл хуҗалыгы эшлеклесе (1994).* 
* Надыйр Зыятдинов (1948), химик-технолог, фән докторы.
* Фарсель Зыятдинов (1937―2021), язучы, икътисадчы, фән докторы.  *[[ТР атказанган мәдәният хезмәткәре]] (1992).*
----
* **[[Зыятдинова]]**
** Сәидә Зыятдинова (1941), язучы, *[[ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре]] (1991).*
** Фирая Зыятдинова (1945-2006), шагыйрә, тәрҗемәче.
** Флера Зыятдинова (*Флюра Зыятдинова*, 1947-2011), социолог, фән докторы.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Зыятдинова

**Зыятдинова** — фамилия.
* Сәидә Зыятдинова (1941), язучы, *[[ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре]] (1991).*
* Фирая Зыятдинова (1945-2006), шагыйрә, тәрҗемәче.
* Флера Зыятдинова (*Флюра Зыятдинова*, 1947-2011), социолог, фән докторы.
----
* **[[Зыятдинов]]**
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Абдулла ахун

**«Абдулла ахун»** — башкорт халык җыры, салмак көй. Абдулла Дәүләтшинга багышланган.

Беренче тапкыр XX гасырның 30-елларында Чиләбе өлкәсенең Ялан-Катай районы Тойгын авылы кешесе Ә. Корбангалиннан язып алынган. А. С. Ключарев тарафыннан татар халык җырлары җыентыгында бастырыла (Казан, 1941). Җыр моңлы‑эпик характерда. Куплет салмак башкарылучы җыр башыннан һәм марш характерындагы кушымтадан төзелгән.

Башкаручылар арасында Рокыя Ибраһимова, Гата Сөләйманов, Ә. С. Шайморатова. Җырны тавыш һәм фортепиано өчен Х. Ф. Әхмәтов эшкәртә.

## Сылтамалар
* *А. М. Кобагошев*.   «Абдулла ахун». Башкорт белешмәлеге .
## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт халык җырлары
Габдулла Дәүләтшин

**Габдулла Сибәгатулла улы Дәүләтшин** (Габдулла Дәүләт; 1894-1963) — башкорт милли һәм революцион хәрәкәте эшлеклесе.

Дәүләтшин Габдулла Сибәгатулла улы 1894 елның 20 декабрендә (башка мәгълүматлар буенча — 1894 елның 2 сентябрендә), Ырынбур губернасы Орск өязе Яңа Казак утарында (хәзерге Орск шәһәренең Яңа Казак бистәсе) казаклар гаиләсендә туа. Милләте буенча татар..

1912 елдан Орск шәһәре берләшкән казак мәктәбендә укытучы булып эшли. 1916 елдан «Хөсәения» мәдрәсәсендә укыта.

1917 елның май-июнендә Ырынбур крае Казак мөселманнары үзәк комитеты рәисе урынбасары була. 1918 елда РКП(б) га керә. Ватандашлар сугышында катнаша.

Большевикларның Башкорт хөкүмәте әгъзаларын кулга алганнан соң, 1918 елның 17 февралендә Ырынбур шәһәрендә революцион кәефле уч (?)башкорт яшьләре, шул исәптән «Дулкын» берлеге ағзалары(?), сул башкорт хәрәкәтенең яңа җитәкче органын — Башкортстан Вакытлы революцион советы оештыра. Аның рәисе итеп Габдулла Дәүләтшин сайлана.

1918 елдан Эшче-авылдаш Кызыл армиясенең Көнчыгыш фронты 1нче армиясенең 1-нче Аерым Идел татар-башкорт укчылар бригадасы штабында хезмәт итә.

1920-1921 елларда РКП(б)-ның Орск өяз комитетында эшли. Биредә «Ирек йолдызы» исемле татарча гәзит чыгаруны оештыра. Гәзитнең бер бите әдәбият һәм сәнгать мәсәләләренә багышланган. Орскида яшәүче Закир Рәмиев белән аралашып яши. Орскидан 1921 елның августында чыгып китә.

1920-нче еллардан белән И. В. Сталин исемендәге Көнчыгыш хезмәтчәннәренең коммунистик университетында укыта, ВКП(б) Үзәк комитеты каршындагы «Нәшрият» нәшриятендә, ССРБ халыкларының үзәк нәшриятендә хезмәтче була.

1930 елда Мәскәү дәүләт университетының химия факультетында белем ала. 1934 елдан СССР Фәннәр академиясе Органик химия институтының директор урынбасары, нче елда СССР Фәннәр академиясенең Ерак Көнчыгыш филиалы (Владивосток ш.) гыйльми секретаре була.

1937 елдан ССРБ Әдәбият һәм нәшриятләр эшләре буенча баш идарә хезмәткәре була, 1941-1943 һәм 1953-1956 елларда Мәскәү шәһәре предприятиеләрендә эшли.

## Сылтамалар
* Гаделлек хакына — корал ћєм калєм белєн
*  Лирон ХӘМИДУЛЛИН. Дәрдемәнднең Орскидагы тормышы

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татар революционерлары
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Нордавиа

**Нордавиа**(2009 елның 1 декабренә кадәр — **«Аэрофлот-Норд»**) — 2004 елда төзелгән һәм Архангельскийда урнашкан Россия авиакомпаниясе; акционер җәмгыять. 2011 елның 23 мартыннан 2016 елның 15 апреленә кадәр «Норильский никель» составында була. 2016 елның 15 апрелендә " Нордавиа-төбәк авиалинияләре «АҖ» Скай Инвест «акциясенең 100% сату буенча килешү тәмамлады. Авиакомпания даими һәм чартерлы пассажирлар йөртүне башкара.

## Искәрмәләр

Төркем:Һава ширкәтләре
Төркем:Россия ширкәтләре
Сибгатуллин

**Сибгатуллин** — фамилия.
* Кадыйр Сибгатуллин (*Минкадыйр Сибгатуллин*, 1942-1994), шагыйрь.
* Наил Сибгатуллин (1943-2004), механика гыйлеме белгече, фән докторы (*[[Мәскәү]]*).
* Рафаэль Сибгатуллин (1937), ветеринария фәне белгече, *ТР Дәүләт бүләге (1996).*
* Ростислав Сибгатуллин (1923), генерал-майор (1977).
* Шәүкәт Сибгатуллин (*[[Шәүкәт Гаделша]]*, 1949―2024), шагыйрь, Һ. Такташ һәм Г. Тукай (2023) исемендәге премияләр лауреаты.
----
;Сибгатуллина
* Алсу Сибгатуллина
* Әлфинә Сибгатуллина (1962), әдәбият галиме, фән докторы (*[[Төркия]]*).
* Рабига Сибгатуллина
## Моны да карагыз
* **[[Сибәгатуллин]]**
* Сибәгатов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Сибәгатуллин

**Сибәгатуллин** — фамилия.
* Айрат Сибәгатуллин (1958), ТР мәдәният министры (2011-2018).
* Лотфулла Сибәгатуллин (1912-1978), Советлар Берлеге Каһарманы (1943) (*[[Үзбәкстан]]*).
* Фатих Сибәгатуллин (1950―2022), ТР авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министры (1991-1995).
## Моны да карагыз
* Сибгатуллин
* Сибгатуллина
* Сибәгатов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Каһым түрә (мәгънәләр)

*Каһым түрә (Касым Мырдашев) — 1812 елгы Ватан сугышы һәм 1813-1814 еллардагы рус армиясенең чит илгә походлары каһарманы.
*Каһым түрә (җыр) — башкорт халык җыры.
*Каһым түрә (опера) — Заһир Исмәгыйлев тарафыннан язылган башкорт операсы.
Вишнупурда гыйбадәтханәләр исемлеге

**Вишнупур** Көнбатыш Бенгалиянең Банкура районында урнашкан шәһәрчек. Шәһәрчек монда булган латерит ташлардан ясалган терракотта гыйбадәтханәләре өчен мәшһүр. Вишнупур патшалыгының Малла хөкемдарлары were Вайшнавитлар булган һәм бу урында 17-енче һәм 18-енче гасырлар дәвамында монда терракотта гыйбадәтханәләр төзегән булганнар.

## Шулай ук карагыз
*Маллабхум гыйбадәтханәләре

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Җон Роберт Шриффер

**Җон Роберт Шриффер** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1972).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Казакъстан татарлары

**Казакъстан татарлары** — илдә халык саны буенча 6-нчы урынны алып милли диаспораларның берсе булып тора.

Казакъстанда иң күп татар 1989 елда 320 меңнән артык кеше булган. Казахстанда татарлар Үзбәкстаннан соң чит илләрдәге диаспоралар саны буенча икенче урында тора. Татарлар илнең барлык өлкәләрендә яши һәм эре шәһәрләрдә үз мәдәни үзәкләре бар.

## Тарих
Татарларның казакъ далаларында XVIII гасырның икенче яртысында таралуына исә сәбәпләр берничә. Россия империясендә казакъларга иң якын халыклар булып татарлар һәм башкортлар торган. Этник төркемнәрне уртак килеп чыгыш, тел охшашлыгы (татар, башкорт һәм казакъ телләре төрки телләрнең кыпчак төркеменә карый) һәм дин — исламның сөнни юнәлеше берләштергән. Дөрес, казакъларда ислам җирле ышанулар белән бергә катнашкан һәм бу вакытта әле тарала башлаган гына. Ул чорда татарлар Россия җәмгыятенә башкортларга караганда ныграк интеграцияләнгән, ә татар теле патша хөкүмәте һәм төбәк хакимияте белән казакъ элитасы арасында аралашуның төп чарасы булган. Шулай итеп, татарлар Казакъ даласын эчке яктан колонияләштерү агентлары роленә барыннан да бигрәк туры килгәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча татарлар
Төркем:Казакъстан халыклары
Берген

**Берген** () — Норвегия шәһәре, Һордаланн фүлкесенең административ үзәге.
## Тарих
1070 елга кадәр нигезләнгән.
## Демография

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Норвегия шәһәрләре
Гөтеборг

**Гөтеборг** () — Швеция шәһәре, Вестра-Гөталанд лененең административ үзәге.
## Тарих
1619 елда нигезләнгән.
## Демография

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швеция
Башкортстан автономиясе

**Башкортстан автономиясе** (, ) — Башкорт Хөкүмәте 1917 елның 15 ноябрендә игълан иткән һәм III Бөтен башкортлар корылтае раслаган милли-территориаль автономия.

### Башкорт Хөкүмәте рәисләре
* Манатов Шәриф Әхмәтҗан улы (20 июль 1917 — 4 февраль 1918);
* Мерәсов Сәгыйть Гобәйдулла улы (май 1918);
* Бикбов Юныс Юлбарыс улы (1918);
* Әдеһәмов Абдулла Камалетдин улы (декабрь 1918 — 20 февраль 1919).

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Бөтенбашкорт корылтайлары

**Бөтенбашкорт корылтайлары** () — 1917 елдагы революцияләр чорында элекке Ырынбур, Пермь, Самар, Уфа һәм башка губерналар башкортларының съездлары. Алар башкорт халкының милли үсешенең алдагы стратегиясен билгеләгән.

Корылтайга башкортлар күпчелекне тәшкил иткән вулыслардан икешәр делегат сайланган. Корылтайларда төбәкнең башка милләт вәкилләренә дә катнашу рөхсәт ителгән.

## Моны да карагыз
* Бөтендөнья башкортлар корылтае
## Сылтамалар
* *С. Ф. Касимов*. Всебашкирские курултаи.  Башкорт белешмәлеге  
## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстан тарихы
Белорет металлургия комбинаты

**Белорет металлургия комбинаты** — Башкортстан Республикасының Белорет каласындагы сәнәгать предприятиесе.

Тулы металлургия циклы белән тимер изделиеләр җитештерү буенча (тимер мәгъдәне чыгару, чуен һәм корыч эретү) русия территориясеннән ага торган иң эре метиз предприятиеләренең берсе. Штаб-фатиры Белорет шәһәрендә, Блюхер урамы, 1 адресы буенча урнашкан.
## Тышкы сылтамалар
*Белорет металлургия комбинаты импортны алмаштыручы корыч канатлар җитештерелә башлады
## Искәрмәләр

Төркем:Белорет
Башкортлар (мәгънәләр)

**Башкортлар** — күп мәгънәле сүз.

*Башкортлар — милләт.
*Башкортлар - катлау. 
*Башкортлар - сурәт. 
*"Паспорт башкортлары" - үзен татар дип санаган, әммә паспортында иясенең рөхсәтеннән башка милләте "башкорт" язылган кешеләр төркеме. Башкортстанда татарларның хокукларын бозуның бер очрагы.
* Башкортлар (этноним)

## Моны да карагыз

* Яңа башкортлар
Җәвит Кәрим

**'

**Җәвет Кәрим''' (, , ,  — , ) — . YouTube сайтына нигез салучыларның берсе һәм бу сайтка йөкләнгән беренче видео авторы.
## Искәрмәләр
Маңыл

**Маңыл** (*Паллас мәчесе*, ) — мәчелеләр гаиләләгенә караган кыргый имезүче хайван.
## Искәрмәләр

Төркем:Хайваннар
Комсомолец (утрау)

**Комсомолец** () — Төньяк Җир утраулар төркеменә кергән утрауларның берсе. Мәйданы — .

1913 елда Борис Вилкицкий җитәкчелегендәге экспедиция тарафыннан ачылган дип санала.

Төркем:Төньяк Җир
Севилья

**Севилья** —  Испаниянең көньякта  шәһәр, халык- якынча 700 мең кеше .Әндәлүс һәм Севилья провинциясенең автоном берләшмәсе башкаласы булып тора.  Риваять буенча, грек Герое Геракл тарафыннан нигез салына. Шәһәр халкы испанча "севильянос" дип атала.

Севилья халык саны буенча Испаниядә —**дүртенче**, эре сәнәгать һәм сәүдә үзәге, шулай ук туризм үзәге булып тора. Гвадалквивир елгасының ике ягыннан да уңдырышлы тигезлектә урнашкан. Күп кенә Севилья манарасы аркасында, һәр яктан ул искиткеч күренә.
## Искәрмәләр

Төркем:Испания
Большевик (утрау)

**Большевик** () — Төньяк Җир утраулар төркеменә кергән утрауларның берсе. Мәйданы — .

Төркем:Төньяк Җир
Шмидт утравы

**Шмидт утравы** () — Төньяк Җир утраулар төркеменә кергән утрауларның берсе. Мәйданы — .

1930 елда Отто Шмидт һәм Владимир Визе җитәкчелегендәге «Георгий Седов» боз ваткыч пароходы экспедициясе вакытында ачыла.

Төркем:Төньяк Җир
Кәрим

**Кәрим** ( – «*юмарт*») — гарәп теленнән кергән исем һәм фамилия, *шулай ук* псевдоним.
* Җәвит Кәрим (1979), информатика өлкәсендә белгеч, эшкуар.
* Мостай Кәрим (1919-2015), шагыйрь, драматург.
* Фатих Кәрим (1909-1945), шагыйрь. 
* Хәниф Кәрим (1910-1983), шагыйрь.
* Хөсни Кәрим (1887-1965), язучы.
* Ярлы Кәрим (*[[Габдулла Кәримов]]*, 1901-1937), шагыйрь.
## Моны да карагыз
* Кәрим, *[[топоним]]*.
* Кәрим Сәламә
* Кәримбирде хан (?-1413), Алтын Урда ханы (1412-1413).
## Шулай ук карагыз
* Кәрими
* Кәрами

Төркем:Шәхесләр
Калкулык

**Калкулык**, **түбә**, *шулай ук* **уба** (, ) — биеклеге чагыштырмача зур булмаган (*200 метрга кадәр*), сөзәк (*30° тан ким*), гадәттә битләүләре кәс белән капланган, түгәрәк яки оваль формадагы уңай рельеф формасы.

## Ясалма калкулыклар
Җир йөзендә кеше эшчәнлеге нәтиҗәсендә ясалма калкулыклар да булдырылган.

Дөньядагы иң эре ясалма калкулык — София тавы (*[[:de:Sophienhöhe (Jülich)|de]]*)  — Төньяк Рейн-Вестфалиядә (*[[Алмания]]*) RWE Power АҖ тарафыннан чыгарылучы соры күмер шахтасыннан өскә чыгару нәтиҗәсендә барлыкка килгән ясалма калкулык.

Беренче Цинь императоры төрбәсе (*[[:en:Mausoleum of the First Qin Emperor|en]]*) (*[[Кытай]]*). Әлеге  безнең эрага кадәр 246—208 елларда 38 елдан артык төзелгән. 76 метрлы курган астында утыртылган пирамида формасында урнашкан.

Силбери-Һилл (*[[:en:Silbury Hill|en]]*) — Бөекбританиядәге Уилтшир графлыгындагы 40 м биеклектәге ясалма калкулык, Яңа таш гасыр чоры корылмасы. 

Монкс-Маунд (*[[:en:Monks Mound|en]]*) — АКШның Иллинойс штатында урнашкан балчык корылма. Безнең эраның 900-1100 еллары аралыгында корылган.

## Калкулыклар
* Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы
* Идел буе калкулыгы
* Смоленск-Мәскәү калкулыгы
* Сарапул калкулыгы
* Югары Чулман калкулыгы
* Ундыр калкулыгы 
* Сөйки таулары
* Богородское таулары
* Тәтеш таулары
* Можга калкулыгы
* Чуртан таулары
* Ослан таулары

## Моны да карагыз
* Тау
* Друмлин
* Курган
* Сопка
* Террикон
## Шулай ук карагыз
* Төп Сырт
## Манзара

File:Snow at Paranal Observatory.jpg|Серро-Параналь. Чили
File:Giv'at Seled, near Tzafririm.jpg|Израильдә калкулык
File:DirkvdM orosi hill plantation.jpg|Ороси тавында кофе басулары, Коста-Рика.
File:Xn ant hill.jpg|Кырмыска оясы (*калкулык*)
File:Mysore 1 11.jpg| Майсур калкулыгы. Һиндстан
File:Judea 2 by David Shankbone.jpg|Яһүд чүле калкулыгы. Якын Көнчыгыш

## Әдәбият
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. М.: НИ БРЭ, 2010. ISBN 5-85270-320-6
## Сылтамалар
* Earth Sculpture; Or, The Origin of Land-forms
* The International Geography
## Искәрмәләр


Төркем:Оронимнар
Төркем:Калкулыклар
Кәрим (топоним)

**Кәрим** — топоним.
* Кәрим — БР Бишбүләк районы авылы. 
* Кәрим — Учалы районы авылы.
## Моны да карагыз
* Кәрим
## Шулай ук карагыз
* Кәримов

Төркем:Топонимнар
Кәрим (мәгънәләр)

**Кәрим** — күп мәгънәле сүз. Гарәпчә الكريم «*юмарт*» дигәнне аңлата. 
* Кәрим — исем, фамилия, псевдоним.
* Кәрим — топоним.
Паспорт башкортлары

**Паспорт башкортлары** - БАССРда үзен татар дип санаган, әммә паспортында иясенең рөхсәтеннән башка милләте "башкорт" язылган кешеләр төркеме. Андый практика бигрәк тә Татарстан белән чиктәш районнарында кулланылган.

Мәсьәлән, 1990 елда Борай районы халкының 43%ы паспортлары буенча башкорт, 42%ы паспортлары буенча татарлар булган. Шул ук елда үткәрелгән сораштыру нәтиҗәсе бөтенләй башка булган: татарлар - 66%, башкортлар - 18%. Ягни, Борай районы башкортларының өчтән ике өлеше "паспорт башкортлары" булып чыккан.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортлар
Төркем:Кемлек сәясәте
Әдһәмова

**Әдһәмова** — фамилия.
* Гөлназ Әдһәмова (1971), рәссам.
* Сәрвәр Әдһәмова (1901—1978), язучы, тәрҗемәче.
----
* **[[Әдһәмов]]**

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Оттава-Карлтонның Һинд дине гыйбадәтханәсе

**Оттава-Картонның Һинд дине гыйбадәтханәсе** Оттаваның Онтарио, Глочестерда зур Һинд дине гыйбадәтханәсе.
Көнчыгыш Онтариода беренче Һинд дине гыйбадәтханәсен 1985 елда нигезләгәннәр. Гыйбадәтханә Bank Street урамында шәһәр Оттавадан көньякта, Оттава Халыкара Аэропортыннан көньяк көнчыгышта авыл җирендә урнашкан. Бу урын элек кукуруз кыры иде, гыйбадәтханә өчен 1984 елда сатып алынган булган. $4 миллион төзелешне Канада Һиндулары спонсорлаган, рәсми рәвештә ул 1989 елда ачылган булган. Ул фараз ителгәнчә Оттавада яшәүче 6000 Һинд дине тарафдарларына хезмәт итә, һәм шулай ук җәмәгать өчен җәмәгать һәм мәдәният үзәге булып тора, монда заллар, китапханәләр һәм башка ресурслар бар. Гыйбадәтханә традицион Һинд дине архитектура стиленда, гәрчә салкынга җайлашу һәм карның җыелган авырлыгына җайлаштыру өчен компромисслар ясалган булган. Гыйбадәтханәдә тугыз изге урын бар: Ганешаныкы, Картикейяныкы, Кришна белән Радханыкы, Шиваныкы, Лакшми белән Нараянаныкы, Рама белән Ситаныкы һәм Лакшмана белән Хануманныкы, Дурга, Хануман, һәм Натараджаныкы.
Гыйбадәтханәне төзү планына Пандит Мадху Сахасрабхуде җитәкче булган ул ризык фәне галиме һәм 1960-ынчы елдан бирле шәһәрдә каһин булып хезмәт иткән. 2004 елда үлеменә кадәр Сахасрабудхе шулай ук җәмәгатьтә әһәмиятле роль уйнаган. Ул Capital Region Interfaith Council оешмасының сәркатибе булган. Ул биредәге дини җитәкчеләр арасында күренекле шәхес булган.

## Гыйбадәтханәдә төп Илаһлар

*Ганеша
*Ходай Субраһманйя
*Шри Кришна һәм Радха
*Ходай Шива
*Шри Лакшми Нараян
*Шри Дурга
*Шри Рам Паривар
*Шри Хануман
*Шри Натараджа
*Нава Граһа

## Төп бәйрәмнәр

*Наваратри
*Дивали
*Махашиваратри
*Лохри
*Макар Санкранти/Понгал/Уттараяна
*Һоли
*Шри Рама Навами/Шри Сита Рама Кальянам
*Тулси Виваһ
*Карва Чаутх
*Кришна-Джанмаштами

## Шулай ук карагыз
* Дөньяда Һинд дине
* Ил буенча Һинд дине
* Һинд дине календаре
* Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге
* Һинд дине Илаһлары
* Һинд дине Илаһлары исемлеге
* Һинд диненә караган мәкаләләр исемлеге
* Һиндстан тарихы
* Һинд дине язмалары

## Искәрмәләр
*"Area's first Hindu temple under construction on Hwy. 31." Lesly Bauer *The Ottawa Citizen.* Nov 22, 1985. pg. C.25
*"Finding serenity in a field of corn: It was a 'holy day' in 1989 when, amid farms and pastures, the Hindu Temple of Ottawa-Carleton opened its door for the first time." Ron Corbett. *The Ottawa Citizen.* May 16, 2002. pg. B.3
*"Ottawa man blazed trail for other Hindus." Bob Harvey. *The Ottawa Citizen*. Jul 31, 2004. pg. E.10

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Грәм-Белл

**Грәм-Белл** () — Франц-Иосиф җире утраулар төркеменә кергән утрауларның берсе. Мәйданы — .

Төркем:Франц-Иосиф җире
Җәксон утравы

**Джексон утравы** () — Франц-Иосиф җире утраулар төркеменә кергән утрауларның берсе. Мәйданы — .

Төркем:Франц-Иосиф җире
Санлы телевидение

**Санлы телевидение** - санлы сигналлар кулланып видеосигалны һәм тавыш сигналын кодлау ярдәмендә телевидение сурәтен һәм тавышын тапшыру технологиясе.

Төркем:Санлы телевидение
Ешлык үлчәгеч

**Ешлык үлчәгеч** - дәүри (периодик) механик, электрик һәм электромагнит тибрәнешләр ешлыгын үлчи торган җиһаз.

Төркем:Электр үлчәгеч җайланмалар
Төркем:Радиотехника
Төркем:Электр техникасы
Кече Ляхов утравы

**Кече Ләхов** () — Яңа Себер утраулары утраулар төркеменә кергән утрауларның берсе. Мәйданы — .

Төркем:Яңа Себер утраулары
Тимур Сираҗетдинов

**'
**Тимур Сираҗетдинов*', Тимур Гали улы Сираҗетдинов (*1969 елның 20 гыйнвары, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе, РСФСР, Ленинград — 2000 елның 10 марты, РФ, Чечня, Рус-Мартан районы, Гой-Чу*) — [[Россия Федерациясе юстиция министрлыгы|РФ юстиция министрлыгы]] эчке хезмәт капитаны, [[Россия Федерациясе юстиция министрлыгы|РФ Минюсты]] ГУИН Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәсе буенча бүлегенең укыту бүлекчәсе инструктор-методисты, [[Икенче чечен сугышы]]нда катнашучы, [[РФ Каһарманы]] (*2000, вафатыннан соң*).


== Тәрҗемәи хәле ==
[[1969 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ында [[Ленинград]] шәһәрендә [[татар]] гаиләсендә туган. Әтисе Гали Сәгади улы, әнисе Галина Якуп кызы. Сеңлесе Диана. Кечкенәдән спорт белән дус булган, гаиләсе белән походларга йөрергә яраткан, автомобиль модельләре ясау белән мавыкккан. Ленинградның Выборг районы 534нче урта мәктәбен ([[1986 ел|1986]]), М. В. Фрунзе исемендәге Ленинград тимер юл гаскәрләре һәм хәрби элемтәләр югары хәрби укуханәсен (*1990*), читтән торып [[Россия Федерациясенең эчке эшләр министрлыгы|РФ ЭЭМ]] академиясен тәмамлаган.

[[1986 ел|1986]]-[[1990 ел]]ларда [[әрме|хәрби хезмәттә]] була.
 
[[1990 ел|1990]]-[[1993 ел]]ларда, [[армия|хәрби хезмәттән]] китеп, [[Ленинград]]та кече предприятиеләр берлегендә  булып эшли.

[[1993 ел]]да [[әрме|хәрби хезмәткә]] кире кайта, [[Россия Федерациясе юстиция министрлыгы|РФ Минюстының]] җәзаларны үтәтү баш идарәсе () [[Санкт-Петербург]] һәм [[Ленинград өлкәсе]] буенча бүлегенең махсус бурычлы отрядына ([[1995 ел]]дан «Тайфун») урнаша. «Тайфун» составында 6 тапкыр [[Чечня]] белән [[Дагыстан]]га командировкага җибәрелә, шунда хәрби хәрәкәтләр вакытында яралана, тәненә 66 кыйпылчык ала.

[[1999 ел]]ның [[август]]-[[сентябрь|сентябрендә]] [[Дагыстан]] авыллларыннан кораллы фетнәчеләрне кысып чыгаруда катнаша. Ике [[Батырлык ордены (РФ)|«Батырлык»]] ордены белән бүләкләнгән.

[[2000 ел]]ның [[март]]ында [[Руслан Гелаев]] (*en*) җитәкчелегендәге мең ярым кораллы фетнәче урнашкан Гой-Чу авылын уратып алуда катнаша. [[10 март]]та сугыш барганда  пулялары белән каты яралана һәм күп кан югалтудан вафат була. [[Санкт-Петербург]]ның Серафим зиратында Дан аллеясында .

[[РФ Президенты]]ның [[2000 ел]]ның [[29 август]]ындагы № 1597 указы белән [[РФ Каһарманы]] исеме бирелә.
== Хәтер ==
[[2005 ел]]да Санкт-Петербургның Выборг районындагы үзе тәмамлаган 534нче урта мәктәпкә исеме бирелгән.

534нче урта мәктәп урнашкан Раздельная урамын Тимур Сираҗетдинов урамы итеп үзгәртүгә [[Санкт-Петербург]] хөкүмәте һәм топонимик комисиясе (*«исем-фамилиясе әйтү өчен авыр» дигән сылтау белән*) ризалык бирмәгән.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* [[1996 ел|1996]], [[1999 ел|1999]] — Батырлык ордены (*РФ'')
* 1996 — 2нче дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены медале
* 2000 —  РФ Каһарманы
## Сылтамалар
*   Сиразетдинов Тимур Галиевич. «Ватан каһарманнары» патриотик интернет-порталы
## Искәрмәләр


Төркем:РФ Каһарманнары
Төркем:Батырлык ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Икенче чечен сугышында катнашучылар
Төркем:Санкт-Петербург татарлары
Сираҗетдинов

**Сираҗетдинов** — фамилия.
* Абдулла Сираҗетдинов (1912-1986), тау , фән докторы (*[[Алматы]]*).
* **[[Марат Сираҗетдинов]]**
** Марат Сираҗетдинов (1948―2025), пианист, концертмейстер. Татарстанның халык артисты.
** Марат Сираҗетдинов (*Марат Серажетдинов*, 1957), язучы, актер, рәссам.
* Муса Сираҗетдинов (*[[Муса Сираҗи]]*, 1939), шагыйрь (*[[Уфа]]*).
* Тәлгат Сираҗетдинов (1927), математик, механика гыйлеме белгече, ТР ФА академигы, *[[ТАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе|ТАССР]] (1970), РСФСР (1982) атказанган фән һәм техника эшлеклесе.*
* Тимур Сираҗетдинов (1969-2000),  РФ Каһарманы (*[[Петербург]]*).
----
;Сираҗетдинова
* Фәнүнә Сираҗетдинова (1949), җырчы. *БР халык артисты (1994)* (*[[Уфа]]*).
## Моны да карагыз
* Сираев
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Зур Ляхов утравы

**Зур Ләхов** () — Яңа Себер утраулары утраулар төркеменә кергән утрауларның берсе. Мәйданы — .

Төркем:Яңа Себер утраулары
Сираев

**Сираев** — фамилия.
* Марат Сираев (1936―2023), ТАССР авыл хуҗалыгы министры (1983-1985), ТР  рәисе (1994-2000).
* Дифгат Сираев (*[[Дифгат Сирай]]*, 1933-1985), шагыйрь, журналист.
----
* **[[Сираева]]**
** Сәвия Сираева (1934), актриса, театр педагогы, *БАССР (1989), [[Татарстанның халык артисты|ТР]] халык (2000) һәм РФ (2007) атказанган артисты.* (*[[Уфа]]*).
** Фатыйма Сираева (1924—2010), тракторчы, ТАССР атказанган авыл хуҗалыгы механизаторы (1970).
## Моны да карагыз
* Сираҗетдинов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Төш бәтәрәе

**Төш бәтәрәе** - радиоактив таркалу вакытында бүленеп чыгарыла торган энергияне электр агымына үзгәртеп кора торган агым (ток) чыганагы.

Төркем:Атом технологияләре
Нуриев

**Нуриев** — фамилия.
* Айдар Нуриев (1994), автоузышчы, халыкара класслы спорт мастеры.
* Вакыйф Нуриев (1958), язучы, журналист.
* Габдулла Нуриев (1923-), табиб-дерматовенеролог, фән докторы.
* Гаптрәүф Нуриев (1951), галим-филолог, фән докторы (2002), Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Дамир Нуриев (1941), фәлсәфә фәннәре докторы (1996), профессор (1996). БР атказанган фән эшлеклесе (2004).
* Зыя Нуриев (1915—2012), КПСС Башкортстан ӨК беренче сәркатибе (1957—1969), СССР Министрлар Советы Рәисе урынбасары (1973—1985). Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Марат Нуриев (1966), эшмәкәр, сәясәтче һәм җәмәгать эшлеклесе.
* Рудольф Нуриев (1938—1993), балет биючесе, балетмейстер.
----
;Нуриева
* Ирина Нуриева (1959), этномузыка белгече, сәнгать фәннәре докторы (2015), Удмурт дәүләт университеты профессоры. Удмурт Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Рәисә Нуриева, опера җырчысы.

## Моны да карагыз
* Нуруллин
* Нурмөхәммәтов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Каргизгеч

**Каргизгеч** - кар буйлап хәрәкәт итү өчен билгеләнгән механик транспорт чарасы. Бу күрәсең, автомобиль, бары аның көпчәге урынына протекторлар бар. Кайбер кар машиналарының руль белән идарә итү өчен чаңгылары бар.

Кар чанасы өчен шпилеклар өстәү протектор ярдәмендә кар чанасын туктату өчен кирәк булган вакыт һәм ара кими. Ничек сез генә карар туктатырга Кар чанасы, тукталу өчен кирәк булган ераклык, булачак бәйле тизлек машина, авырлыгы һәм булган трения һәм / яки механического демпфирования (ул тигез булачак нәтиҗәле коэффициенты сопротивления) арасында снегоходом һәм өслеге, анда ул туктатырга омтыла. Әгәр өслеге бозлавык яки тыгыз тыгыз тыгыз тыгызланган булса, механик демпфирлау коэффициентының нәтиҗәле өлеше кими, һәм сезгә бары тик туктатырга гына кала тренирую, создаваемое протектором.

Протекторда кар чаналары, корыч яки нержавеющей булды белән твердосплавными Дәүләт Советы. Шпильки өчен кулланылыр конкрет участоклары, төрле длины, формалары һәм материаллар. Шпильки идарә итә ускорением, акрынаю һәм маневренностью. Дөрес саны һәм тибы шпильки билгеләнгән нәтиҗәле схема буенча, тәэмин итәчәк иң яхшы нәтиҗәләр тяжения.

## Җитештерүче
«Рус механикасы " ААҖ (Россия) - «Буран», «Тайга», «Тикси»снегоходлары

Alpina Snowmobiles[en] — Alpina Sherpa снегоходы 

Arctic Cat[en] (АКШ) - снегоходлар Arctic Cat

BRP (Bombardier Recreational Products, (Канада/Финляндия) - Ski Doo снегоходлары яки Lynx снегоходлары

Polaris Industries (АКШ) - кар машиналары Polaris

Yamaha Motor Corporation (Япония) — снегоходлар Yamaha Viking

1970-80нче елларда Хабаровскның " Промсвязь «заводында» Лайка «кар машиналары чыгарыла.

1990-2000 елларда Уфа моторлар тозу производство берлешмесенде 2008 елда икътисади себеплер аркасында дитештеру туктатылган "Рысь" кар чаналары чыгарыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Кар
Мутин

**Мутин** — фамилия.
* Илдархан Мутин (1888-1938), БАССР эчке эшләр, социаль тәэминат, азык-төлек халык комиссары (1919-1920). 
* Мөхтәр Мутин (*[[Мохтар Мутин]]*, 1886-1941), трагик артист, режиссер, *[[ТАССР атказанган артисты]] (1926).*
## Моны да карагыз
* Мутиннар, * нәселе.*
## Шулай ук карагыз
* Мусин
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Невилл Фрәнсис Мотт

**Невилл Фрәнсис Мотт** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1977).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Муллагали Яушев

**Муллагали Яушев** (Муллагали Әхмәтҗан (Гаиләхмәт) улы Яушев, ,  — , ) — 1 нче гилдия сәүдәгәре, хәйрияче, җәмәгать эшлеклесе, *«[[Бертуган Яушевлар]]»* сәүдә йорты башлыгы, Троицк мөселман хәйрия җәмгыяте рәисе (1907-1917), Троицк шәһәр думасы гласные (1914-1917).
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Яушевлар
Рөстәм Яушев

**Рөстәм Яушев** (Рөстәм Исмәгыйль улы Яушев, ,  — , ) — рәссам, РСФСРның атказанган рәссамы (1980), РФның атказанган сәнгать эшлеклесе (1995), Краснояр сынлы сәнгать институты ректоры (1993-1996).
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Чурио Җабал

**Чуррио Җабал** (چوڙيو جبل, әйтелеше: choo-ryo ja-bal) ул Пакьстанда, Синдх провинциясендә, Тхарпаркар районында, Нангарпаркарда урнашкан калкулык. Талука штаб-квартирасыннан ерак түгел булып, калкулык илнең тышкы чигендә урнашкан, провинциянең көньяк-көнчыгышында, әйләнәсендә өч яктан Һиндстан, ул өч әйбере өчен мәшһүр: кыйммәтле күп-төсле гранит калкулыгы, тарихи браслет бизнесы һәм Һинд динен тоткан халыкара җәмәгатьтән дини сәфәр кылучылар күп килә торган Дурга Алиһәсе гыйбадәтханәсе.

Чурио (Чорио) исеме Синдхи теле сүзе, ул Чури (چوڙي) исеменнән алынган, әйтелеше (Choo-rree), мәгънәсе 'браслет'; шулай итеп Чуррио сүзе — Синдхи телендә сыйфат булып тора — мәгънәсе "браслетларга карый торган", чөнки калкулык янында кәсепләре хатын-кызлар өчен браслетлар эшләү булган берничә авыл урнашкан. Бу биредә эшләп чыгарылган браслетлар шуннан соң авыллардан якындагы шәһәрләргә: мәсьәлән, Нангарпаркарга һәм көнбатышта Митхига кадәр һәм төньякта Умеркотка кадәр алып барылган булган. Тәңгәл килгән рәвештә, мәдәни яктан, бу урынның кызлары бик бизәлгән киемнәр һәм беләзекләрендә браслетлар кияләр.

## Дурга Мата гыйбадәтханәсе
Чорио авылында Чуррио Җабал калкулыгында Дурга Мата гыйбадәтханәсе бу урынның ике Һинд дине гыйбадәтханәсенең берсе. Бу Чуррио Гыйбадәтханәсе өстендә Һинд дине Алиһәсе Дурга гыйбадәтханәсе урнашкан,
 бу Һинд дине Алиһәсе ул явызлыкны җимерүче, яхшылыкның начарлык өстеннән триумфы, Галәмнең анасы, дөньяны барлыкка китерү, саклап калу һәм җимерү артындагы көч. Дурга гыйбадәтханәсенә меңнәрчә дини сәфәр кылучылар Пакистаннан гына түгел (бигрәк тә Синдх, Балучистан, Пәнҗаб һәм Хайбер Пахтунхва провинцияләреннән), ә шулай ук Непалдан һәм Һиндстаннан дини бәйрәмнәр өчен Чуррио Калкулыгына килә. Гыйбадәтханә Синдхта, Пакьстанда Һинд дине дини һәм мәдәни мирасы булып тора. Шивратрида гыйбадәтханәләргә 200 000 дини сәфәр кылучы килә. Һинд дине тарафдарлары үлгән кешеләрне яндыралар һәм көлләре Шивратрига кадәр изге суга сибәр өчен саклана. Байрак Пакьстан Һиндулары Һиндстанда көлләрне Гангага ташлау өчен баралар, калганнары Нагарпаркарга көлләрне суга сибү өчен баралар. Бу урын хөкүмәт тарафыннан гыйбадәтханәләр торган калкулыклардан шартлатып токым чыгару өчен рөхсәт ителгән булган. Шуңа күрә гыйбадәтханәләргә куркыныч яный. Ярсуланган дини сәфәр кылучылар бу өлкәнең шахтерлар тарафыннан җимерүгә каршы чыгалар.

## Тау токымы чыгару
Чурио Калкулыгы граниттан ясалган. Тхарпаркар һәм Синдх тирәли, гранит геологик төс формацияләре соры булган Һиндстанда тирә-юнь Раджпутана өлкәләре белән чагыштырганда, Чурриода гранит төс формацияләре алсу һәм соры төрле төсләрдән, күп төсле булып тора; шуңа күрә бик кыйммәтле һәм тәңгәл килгән рәвештә биналарны, күперләрне, монументларны һәм башка тышкы проектларны төзүдә кулланыла.

Тау токымын чыгару бу өлкәнең Һинд дине гыйбадәтханәләренә җитди куркыныч күрсәтә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Мансурия мәдрәсәсе

**Мансурия мәдрәсәсе** — Пермь губернасы Уса өязенең Солтанай авылындагы дини уку йорты. 1897 елда эшкуар Мөхәммәтгата Мансуров тарафыннан нигезләнә. 1910 елдан мәдрәсә каршында хатын-кызлар мәдрәсәсе, 1913 елдан - рус сыйныфлары эшли башлый. 1917 елдан соң ябыла.

## Искәрмәләр


Төркем:Россия мәдрәсәләре
Солтан Мөхетдинев

**Солтан Мөхетдинев** (Солтан Фәрди улы Мөхетдинев, ,  — , ) — мәгариф эшлеклесе, Свердловск татар-башкорт педагогия училищесы мөдире (..1923..).
## Искәрмәләр
Фәйзелгаян Килмәтев

**Фәйзелгаян Килмәтев** (Фәйзелгаян Мөгаллим улы Килмәтев, ,  — , ) — мәгариф эшлеклесе, Свердлаудагы мөселман педагогия техникумы мөдире (1919-1923). 1923 елдан Казанда: икътисадчы, Казан синтетик каучык заводында сектор башлыгы. 1938 елда 8 ел лагерьләргә хөкем ителә, шуннан соң Краснояр краена сөрелә; сөргендә һәлак була.
## Искәрмәләр
Шиһабетдин Гобәйдуллин

**Шиһабетдин Гобәйдуллин** (Шиһабетдин Гыйззетдин улы Гобәйдуллин, ,  — , ) — мәгариф эшлеклесе, Свердловск татар-башкорт педагогия училищесы мөдире (1926-193?).
## Искәрмәләр
Башкорт дәүләт сәнгать музее

**М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музее**() — Уфадагы музей.

1919 елның 5 гыйнварында, Россиядә тәүгеләрдән булып шәһәрнең революцион комитеты карары нигезендә оештырыла һәм бер елдан соң, 1920 елның 5 гыйнварыннан, эшли башлый. Ул чакта *Пролетар сәнгать музее* дип атала. Музейга шәһәрнең иң матур йорты бүленә, аңа учреждениеләрдәге, качкан дәүләтле өйләрендәге, губерна— музеендагы сынлы сәнгать әйберләре күчерелә. Музейны оештыру өчен Мәскәүдән рәссам һәм архитектор И. Е. Бондаренко чакырыла. Ул килгәч тә, эшкә урындагы рәссамнарны җәлеп итә.

Тиздән Мәскәүдән күренекле рус рәссамы М. В. Нестеровның якташларына — Уфа халкына — бүләк иткән 102 картинадан торган коллекциясе кайтарыла. Революцияга тиклемге рус сынлы сәнгате мирасларыннан торган бу коллекциядә И. Репин, И. Левитан кебек бөек рәссамнарның картиналары да була.

Музейның XIX—XX быуаттагы рус сәнгате булеге Нестеров бүләге белән генә чикләнми. Аны тулыландыруга Мәскәү һәм Ленинград галереялары һәм музейлары зур ярдәм курсәтә. Алар аша Уфага Көнбатыш Европа, шулай ук Япония һәм Кытай сәнгате үрнәкләре дә килә. Музей тоташ тулылана. Башкорт сынлы сәнгатенең барлыкка килүе, халыкның сырлап, бизәп, чигеп зәвык белән эшләгән әйберләрен җыю буенча үтә торган экспедицияләр сөземтәсендә музейда купшы, шул исәптән Башкортстанның үткәнен һәм бүгенгесен чагылдыручы яңа бүлекләр ачыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Уфа
Төркем:Уфа музейлары
Роберт Вудро Вилсон

**Роберт Вудро Вилсон** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1978).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Төркем:Астрономнар
Nader Nimai

***Надер Нимай*** Чайтанья Махапрабху тормышына нигезләнгән Һиндстан фильмы. Фильмның режиссёры Шри Бимал Рой булган һәм ул 1960-ынчы елда Бенгали телендә чыккан. Уйнаучылар: Ашим Кумар, Җаһар Рай, Чхаби Бисвас, Гурудас Баннерҗи, Собха Сен, Нитиш Мухерҗи, Тулси Чакраборти, Сатья Банерҗи. Музыкасы: Ратхин Гхош. Дистрибьюторы: Angel Video. Озынлыгы: 80 минут. Рус телендә "Нитай из Надии" дип атала.

## Уйнаучылар
*Асим Кумар
*Чхаби Бисвас
*Җаһар Рой
*Гурудас Банерҗи
*Җаһар Гангули
*Шьям Лаһа
*Мони Шримани
*Сатья Банерҗи
*Тулси Чакраборти
*Ренука Рой
*Сабита Басу
*Шобха Сен

## Искәрмәләр

Төркем:Кино
Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине фильмнары
Маккензи-Киң

**Маккензи-Киң** () — Канада Арктика архипелагы утраулар төркеменә кергән утрауларның берсе. Мәйданы — .

Төркем:Канада Арктика архипелагы
Баянов

**Баянов** — фамилия.
* Әхсән Баянов (*[[Әхсән Баян]]*, 1927-2013), шагыйрь, прозаик, драматург, *[[ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (1988), [[Тукай бүләге]] (1999), [[ТР халык шагыйре]] (2004)* . 
* Баязит Баянов (*[[Баязит Дим]]*, 1909-1945), язучы, мөхәррир, журналист.
* Мөкамил Баянов (1929), биология фәннәре докторы (1984), профессор (1985).
* Нур Баянов (*[[Нур Баян]]*, 1905-1945), шагыйрь.
* Рим Баянов (1930-1996), актёр, режиссёр. *БАССР халык артисты (1980).* 
* Эльбрус Баянов (1958), спортчы (*[[фехтование]]*), ССРБ чемпионы (1987-1988).
## Моны да карагыз
* Баян (?-1240), әмир, Идел буе болгарларының монгол яуларына каршы баш күтәрүчеләр җитәкчесе (1238-1241).
## Шулай ук карагыз
* Баязитов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Медитация

**Медитация** (латин  теленнән meditatio-фикерләү)-рухи-дини яки сәламәтләндерү тәҗрибәсе составында кулланыла торган психик күнегүләр яисә шул күнегүләр нәтиҗәсендә барлыкка килә торган психик халәт (яки башка сәбәпләр аркасында).

## Ысуллар
Медитатив ысуллар игътибар концентрациясе (пассив медитация) яки ихтыяр (актив медитация) ярдәмендә психика функцияләренең идарә итүенә нигезләнгән. Методлар гына түгел, медитация ысуллары да аерыла.

## Төрләр
Күп техник медитация төрләре бар. Медитация вакытында  гадәттә билгеле бер халәт кабул итәргә кирәк.  Концентрация объекты буларак, гадәттә, организм эчендә хис-кичерешләр, эчке образлар, сирәгрәк хисләр хезмәт итә. Кайвакыт концентрация объекты булып тышкы физик предметы торырга мөмкин. Һинд динендә медитацияне Ходай яки Алиһәнең тәннең аскы өлешеннән өстенә кадәр акылда күз салу дип аңлыйлар. Бу Буддачылык медитация концепциясеннән бераз аерылып тора. Медитация еш кына сулыш алу күнегүләре белән бергә була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Һинд дине
Төркем:Медитация
Принс-Патрик

**Принс-Патрик** () — Канада Арктика архипелагы утраулар төркеменә кергән утрауларның берсе. Мәйданы — .

Аурупалылардан беренче булып утрауда 1853 елда Җорҗ Мекам булган дип санала.

Төркем:Канада Арктика архипелагы
International Journal of Hindu Studies

***International Journal of Hindu Studies*** (̪Халыкара Һинд дине белеме журналы) - ул Springer Science+Business Media тарафыннан чыгарыла торган фәнни журнал. Анда Һинд дине белеменең барлык аспектлары турында да язылган. Төп мөхәррир булып Сушил Миттал тора (Джеймс Мэдисон Университеты). Журнал 1997 елда нигезләнгән булган һәм елына өч мәртәбә чыга (2003-2005 еллардан тыш, ул вакытта ул елына бер мәртәбә чыгарылган булган һәм 2010 елда, ул вакытта ике номер чыгарылган булган).

## Цитаталау һәм индексларда күрсәтелүе
Журнал Scopus, EBSCO databases, Academic OneFile, Arts & Humanities Citation Index, ATLA Religion Database, Humanities Abstracts, Humanities Index, һәм OmniFile-да цитаталанган һәм индексларда күрсәтелгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* https://www.springer.com/social+sciences/religious+studies/journal/11407

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине буенча басмалар
Өребру

**Өребру** () — Швеция шәһәре, Өребру лененең административ үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын ким дигәндә 1404 елдан башлап йөртә.
## Демография

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швеция
Сабир Гыймайкин

**Сабир Гыймайкин** (Сабир (Габделсабир) Хаким (Хакимҗан) улы Гыймайкин, ,  — , ) — мәгариф эшлеклесе, Көңгер (1921-1922), Байтирәк (1924-1925), Канабәк (192?-1927), 19 нчы санлы Пермь (1927) татар мәктәпләре мөдире, Урал өлкәсе алласызлар берлегенең җаваплы сәркәтибе (1930), Свердловск татар-башкорт педагогия училищесы мөдире (1937-1940), Свердловск физик мәдәният институты директоры (1940-1941).

## Искәрмәләр
Җеймс Вотсон Кронин

**Җеймс Вотсон Кронин** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1980).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Байтирәк (Пермь крае)

**Байтирәк** () — Пермь краеның Березовка районында урнашкан татар авылы.
## Тарих

## Демография

Милләтләр (2010): татарлар — 95,9%.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Сабир Гыймайкин

## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае торак пунктлары
Халык комиссарлары шурасы

**Халык комиссарлары шурасы** () — 1917-1946 елларда Совет Россиясендә һәм Советлар Берлегендә югары идарә оешмасы.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ тарихы