open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айсылу Ягафәрова

**Айсылу Ягафәрова** (Айсылу Шәйхетдин кызы Ягафәрова, ) – язучы. БР атказанган мәдәният (1993), мәгариф (1992) хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 3 сентябрендә БАССР Әбҗәлил районы Әхмәт авылында туган. Уфада дәүләт университетын (1974) тәмамлаган. 1967-2004 елларда Әбҗәлил районы Кызыл Башкортстан бистәсе балалар бакчасында эшли (1976 елдан мөдир).

## Иҗаты
Балалар язучысы булып таныла. Беренче шигырьләр җыентыгы – «*Муенса*» (1973).
Бөек Ватан сугышы елларындагы авыл тормышына  багышланган «*Киленнәр*» романын (2 китап, 1993, 1995) язды. Балалар өчен «*Чәнечкеле күлмәк*» (1973), «*Саескан-хат ташучы*» (1983), «*Алтын тарак*» (1986), «*Курай*» (1989), «*Җил* *патшалыгында*» (1993), «*Зәңгәр чәч*» (1996), «*Сандугач җыры*» (2001), «*Тирмәкәй*» (2005) китаплары нәшер ителгән. Агния Барто, А.С. Пушкин (2007), Самуил Маршак , Корней Чуковский шигырьләрен тәрҗемә итә. Балалар бакчалары өчен «*Җәйгор*» (2 китап, 1992-1995; 2000-2006) хрестоматиясе автордашы. «*Кыпчак кызы*» драмасы (2001) Уфада драма театрында, балалар өчен язылган пьесалары БР театрларында уйнала.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Ким Әхмәтҗанов премиясе  (1996)
* Рәмзилә Хисаметдинова премиясе (2008)
* БР атказанган мәгариф хезмәткәре (1992)
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1986)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1989)

## Әдәбият
Р. Камал  Башкорт прозасы мадонналары. «*Ватандаш*», 2001, № 3.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

## Сылтамалар
*         Башкортстан (''белешмәлек'') 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Драматурглар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ким Әхмәтҗанов премиясе лауреатлары
Төркем:Рәмзилә Хисаметдинова премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстанның атказанган мәгариф хезмәткәрләре
Таңсылу Карамыш

**Таңсылу Карамыш**, Таңсылу Фаяз кызы Мәхмүтова (; *[[1948 ел]]ның [[3 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Бөрҗән районы]] [[Байназар (Бөрҗән районы)|Байназар]] ― [[2026 ел]]ның [[26 февраль|26 феврале]], [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) ― язучы. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2001). СССР язучылар берлеге әгъзасы (1984).

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 3 мартында Бөрҗән районы Байназар авылында туган. XX гасыр башы күренекле җәмәгать эшлеклеләре бертуган Карамышевлар нәселеннән.  Уфада 1- санлы интернат-мәктәпне, дәүләт университетын (1971), фирка өлкә комитеты каршындагы кадрларны камилләштерү курсларын (1984) тәмамлый.

1971-1998 елларда республика матбугатында: «''Башҡортостан ҡыҙы''» (1971), «''Ағиҙел''» (1982-1989), «*[[Шоңҡар (журнал)|Шоңҡар]]*» (1994-1997, *баш мөхәррир*) журналларында, «*Башҡортостан* *пионеры*», «*Ленинсы*» газеталарында эшли. Уфада тарих, тел һәм әдәбият институтында (1972-1977), Зәйнәп Биишева исемендәге  китап нәшриятында (1992-1994), радиотелекомитетта (1998-2003) хезмәт итә. Шәхси эшмәкәр була. «Урал» милли үзәге җаваплы сәркатибе.

2026 елның 26 февралендә 78нче яшендә озакка сузылган авырудан соң вафат булган.
## Иҗаты

Беренче китабы – «*Чакыр мине*» (1981). «*Яшьтәшләрем*» (1988), «*Кочагыңа ал, тормыш*» (1985), «*Гөлләмә*» (1993), «*Күңел догалары*», «*Мәңгелек сәяхәт*»  шигырь җыентыклары авторы.
* Шигырьләре «*Башкортстан поэзиясе антологиясе*»нә (2007) кертелгән.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2001)
* Рәми Гарипов премиясе (1993)
* Г. Сәләм  премиясе
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Равил Бикбаев|Р. Бикбаев]], А. Юлдашбаев*. «Антология поэзии Башкортостана». Уфа, 2007.
* Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

## Сылтамалар
*       Башкортстан (''белешмәлек'') 

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Рәми Гарипов премиясе лауреатлары
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөхәррирләр
Relikt nurlanış

**Relikt nurlanış** (latinça *relictum* - qaldıq), ğälämi mikrodulqın fon nurlanışı (inglizçä *cosmic microwave background radiation*) — yuğarı izotropik, **2,72548 ± 0,00057 K** temperaturalı absolüt qara cisemgä xas spektrlı ğälämi elektromagnit nurlanışı.

Zur Şartlawğa bağışlanğan Gamov teoriäsendä aldan taswirlanğan.

Relikt nurlanış Ğälämneñ başlanğıç çorınnan saqlanğan, fäzanı beriş itep tutıra.

1965 yılda täcribälärdä relikt nurlanış buluın dälillängän.

Kosmologik qızıl taypılma belän relikt nurlanış - Zur Şartlaw teoriäseneñ ber dälile.

Töşença sovet astrofiziğı **Şklovskiy** tarafınnan kertelgän.

## Taswir

Zur Şartlaw teoriäse buyınça äwwäl Ğäläm plazmadan torğan, nurlanış belän matdä tigezlektä bulğan.

Ğäläm kiñäyä barğan sayın, kosmologik qızıl taypılma säbäple plazma salqınaya häm elektronnar, protonnar, alfa-kisäkçelär rekombinatsiälänä, ä fotonnar fäzada irekle itep oça başlağan (Ğäläm yäşlege 4000 000 yıl, temperaturası 3000 k bulğan). Şuşı taratılğan häm yotılmağan fotonnar xäzerge zamanda relikt nurlanışnı täşkil itälär.

Ğälämneñ kiñäyüe säbäple relikt nurlanışnıñ temperaturası **2,725 K** gä töşkän.

## Sıltamalar
* Дж. Ф. Смут — Анизотропия реликтового излучения: открытие и научное значение (Успехи Физических Наук (УФН) Т.177 2007, № 12, Нобелевская лекция по физики — 2006 Рус. яз. PDF
* Микроволновое фоновое излучение (реликтовое излучение). Р. А. Сюняев.
* Астронет. Документы с ключевым словом: Реликтовое излучение.
* Реликтовое излучение. Энциклопедия «Кругосвет». 
* The Cosmic Microwave Background Radiation.
* The Physics of Microwave Background Anisotropies.
* LAMBDA — Legacy Archive for Microwave Background Data Analysis. NASA
* First Year WMAP Technical Papers. 
* Сайт о современной космологии.
* Видео «Поляризации реликтового излучения»

Төркем:Электромагнитик нурланыш
Төркем:Космос
Төркем:Астрофизика
Демография

**Демография** ( — халык,  — язу) — халык үсешен өйрәнүче фән. Демографиянең пәйда булуы нигездә 17 гасырның икенче яртысыннан инлиз галим Д. Граунт (1620— 1674) тикшеренүләр белән бәйле. «Демография» терминыны иң беренче булып 1855 елда француз галиме А. Гияр кулланган. 1882 елгы бу термин Халыкара гигиена һәм демография конгрессының Женева сессиясендә рәсми кабул ителгән. 19 гаасырның азагы — 20 гасыр башында киң таралды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*
Stratosfera

**Stratosfera** (latinça *stratum* - qat) - **11–50&nbsp;km** bieklegendä urnaşqan Cirneñ atmosferası qatı.

*11–25&nbsp;km qatında temperatura üzgärmi diärlek
*25–40&nbsp;km qatında temperatura -56,5&nbsp;°C dan 1,8&nbsp;°C gä qädär arta
* 40–55&nbsp;km bieklegendä temperatura  0&nbsp;°C (273 K) ga tigez. Daimi temperaturalı qat **stratopauza** dip yörtelä, mezosfera belän çiktäş.

Stratosferada 15-20 dän 55–60&nbsp;km qädär ozon qatı urnaşqan häm Qoyaş zararlı ultraşämäxä nurlanışın yota. **NO** irekle radikallar belän tä'sir iteleşü näticäsendä ozon beterelä.

Stratosferada ultraşämäxä nurlanış häm qısqa dulqınnar energiäse üzgärtelä, näticädä ionlaşu bara häm Tönyaq balqışı kilep çığa.

Stratosferada Qoyaş nurlanışı tä'sirendä gaz molekulaları bülenälär, gaz ionlaşuı bara.

Stratosferada su buı yuq diärlek.

## Sıltamalar

* П. В. Васильев, Г. Д. Глод. Научное обоснование возможности космических полётов человека и их медико-биологическая подготовка. Космическая энциклопедия «ASTROnote» (11 марта 2011).
* Документ об определении 100 км границы для астронавтики на сайте ФАИ
* Описание орбит космических аппаратов и их использование
* Оптико-электронные приборы космических аппаратов (1972)
* Космические двигатели третьего тысячелетия
* Зарубежные космические аппараты 

Törkem:Җир атмосферасыTörkem:Космос
Математик индукция

**Математик индукция** — мөһим математик исбатлау ысуллардан берсе; *математик индукция аксиомасы*на (Пеано аксиомаларының бишенчесе) нигезләнгән.

Индукция арифметик һәм геометрик прогрессия формулаларны, логарифмнарны өйрәнүдә очраткан формулаларны, Ньютон биномы һәм комбинаторикага караган формулаларны чыгару һ.б. очракларда киң куллана.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр
Арифметик прогрессия

**Арифметик прогрессия** — икенчесеннән башлап һәр бер сан үзеннән алдагы санга шул рәт өчен үзгәрмәс бер сан **d** (прогрессия аермасы)ны кушудан хасил булган саннар рәте.

## Шулай ук карагыз

* Арифметика

## Искәрмәләр
Мәскәү кремле

**Мәскәү Кремле** — Россия башкаласы Мәскәүнең иң иске өлеше, кальга.

Мәскәү елгасының ярында, аңа Неглинная елгасы коелган урынындагы Боровицк калкулыгында кече бер ныгытма кыяфәтендә барлыкка килгән (11 — 12 гасырлар, 1,5 га мәйданында). 
 
Бу җирдә кенәз Юрий Долгорукий боерыгы белән 1156 елда «кальга» корылган, ул агач диварлар белән стеналар белән чолгап алынган булган. Монголлар һөҗүме дәверендә (1237) җимерелгән. Кремльның алдагы үсеше кенәзлекнең, соңрак, үзәкләштерелгән рус дәүләтенең башкаласы булган Мәскәүнең үсеше белән бәйле булган. Дивар һәм манаралары имәннән (1339—40, мәйданы 18 га блган) һәм ак таштан (1367), соңрак кирпечтән яңадан төзелгән (1485—95, мәйданы 27,5 га). Планда төзексез өчпочмакка охшый (мәйданы 27,7 га). Диварларның озынлыгы 2 километрдан артык, калынлыгы 3,5—6,5 м, биеклеге 5—19 метр.

1812 елгы Ватан сугышы чорында Кызыл мәйдан Наполеон I гаскәрләре белән басыла. Башкорт кавалериясе кенәз Кудашев отряды составында Кремль шартлауына юл куймый.

 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Төркем:Мәскәү кирмәне
Әсхәл Әхмәт-Хуҗа

**Әсхәл Әхмәт-Хуҗа** (*псевдоним, чын исеме* Әсхәл Әбүталип улы Әхмәтхуҗин, ) – шагыйрь, тәрҗемәче. РФ (2002), БР (1992) атказанган мәдәният хезмәткәре, Г. Сәләм (1992), Фатих Кәрим, Ким Әхмәтҗанов (1995), И. Мурзакаев-Балапанов премияләре лауреаты. Башкортстанның атказанган мәгариф хезмәткәре (2002).

## Тәрҗемәи хәле
1942 елның 24 июнендә БАССР Әбҗәлил районы Амангилде авылында туган. Урта мәктәпне, Стәрлетамакта педагогия институтын (1965), Мәскәүдә югары әдәби курсларны (1987)  тәмамлый. «''Агыйдел''»  журналында (1965-1969, 1978-1985) эшли. Уфа педагогия институтында (1991-1995) укыта. Әбҗәлил районы хакимиятендә әйдәүче белгеч (1996 елдан), Әбҗәлил районы китапханәсендә бүлек мөдире (1997-1999).

## Иҗаты
Беренче шигырьләр җыентыгы – «*Сыбай чыктым*» (1968). Балалар өчен «*Бәрәчкәй*» (1970), «*Акыллы керпе*» (1991), «*Азамат белән куян баласы*» (1991) исемле китаплары чыкты. «*Бәйге*» (1973), «*Оран*» (1980), «*Ефәккә [[энҗе]] тезелде*» (1982, *тәрҗемә*), «*Мәйдан*» (1989), «*Тулпарым*» (1992) һ.б. китапларына кергән әсәрләренә романтик күтәренкелек, шәхеснең иреккә омтылуын тасвирлау хас. П. Бровка, М.Ю.Лермонтов, А.С. Пушкин, Ш. Руставели, П. Тычина әсәрләрен тәрҗемә итте.

2018 елның 8 ноябрендә БР Әбҗәлил районы үзәге Аскар авылында вафат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РФ атказанган мәдәният хезмәткәре  (2002)  
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре  (1992) 
* Г. Сәләм премиясе (1992)  
* Фатих Кәрим премиясе  
* Ким Әхмәтҗанов премиясе (1995)  
* И. Мурзакаев-Балапанов премиясе  
* БР атказанган мәгариф хезмәткәре (2002) 
* Халыклар дуслыгы ордены
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1971)

## Әдәбият
# *[[Гайсә Хөсәенов|Г. Хөсәенов]].* Заманга тиң поэзия өчен. «''Агыйдел''» , 1983, № 12.

## Чыганаклар
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

## Сылтамалар
*  Башкортстан (''белешмәлек'')

## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Фатих Кәрим премиясе лауреатлары
Төркем:Ким Әхмәтҗанов премиясе лауреатлары
Төркем:Вуз укытучылары
Ким Әхмәтҗанов

**Ким Әхмәтҗанов** (Ким Әбүзәр улы Әхмәтҗанов, )- язучы, галим. С. Юлаев премиясе  лауреаты (1972).

## Тәрҗемәи хәле
1932 елның 5 февралендә БАССР Әбҗәлил районы Әлмөхәммәт авылында туган. Үз авылында җидеелык мәктәпне, Темәс педагогия укуханәсен (1951), Уфа педагогия институтын (1955), ССРБ Фәннәр академиясенең Уфа филиалында аспирантураны тәмамлый. Башкорт поэзиясе буенча кандидатлык диссертациясе (1960) яклый. Уфа педагогия институтында (1955-1957), Уфа тарих, тел һәм әдәбият институтында (1960-1978), Уфада дәүләт университетында  (1978 елдан) хезмәт куя.

## Иҗаты
1950 елның ахырыннан әдәби тәнкыйть һәм әдәбият фәне өлкәсендә эшли. Әдәбият теориясе һәм поэтика мәсьәләләрен өйрәнә. Беренче китабы – «*Башкорт поэмаларының композиция мәсьәләләре*» (1962) – башкорт поэзиясен беренче гыйльми тикшерү булып тора. «*Әдәбият терминнары сүзлеге*»н (1965) төзеде. «*Шигърият иленә сәяхәт*» (1967), «*Әдәбият теориясе*» (1971), «*Поэтик образлылык*» (1979) кебек фәнни хезмәтләрен язды. Наҗар Нәҗми, Г. Сәләм иҗатларын өйрәнеп, «*Наҗар Нәҗми - шигырь остасы*» (1974), «*Г. Сәләм. Тормышы һәм иҗаты*» (1980) исемле монографияләр иҗат итте. Г. Хөсәенов, Ә. Харисов белән берлектә «*Башкорт поэзиясенең антологиясе*»н (1971) төзеде. Башкорт поэзиясен тарихи планда тикшереп, «*Матурлык, батырлык, шигърият*» (1982 елда чыга) исемле китап язды. «*Башкорт совет* *әдәбияты тарихы*» (1967), «*Башкорт әдәбияты тарихы*» ( 6 т., 1990-1996 елларда чыга) җыентыклары автордашы. Урта мәктәпләр өчен әдәбият дәреслекләре төзүдә катнаша.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Салават Юлаев премиясе  (1972) – «*Әдәбият теориясе*» (1971) китабы өчен.
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1965)

## Хәтер
* 1992 елда, әдәбият, сәнгать һәм журналистика өлкәсендәге уңышлы хезмәтләрне бүләкләү максатында, Әбҗәлил районы хакимияте Ким Әхмәтҗанов премиясе (Ким Әхмәтҗанов исемендәге премия) булдырган.
* Аскарда (Әбҗәлил районы үзәге) урам галимнең исемен йөртә.
* Туган авылында музее бар.

## Әдәбият
С. Сафуанов. Шигърият сакчысы. «''Агыйдел''», 1982, № 2.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

## Сылтамалар
*   Башкортстан (''белешмәлек'')

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Уфа педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:БДУ укытучылары
Ким Әхмәтҗанов премиясе

**Ким Әхмәтҗанов премиясе** (Ким Әхмәтҗанов исемендәге премия) – Башкортстандагы әдәби премия, дәүләт бүләге. 

## Тарих
1992 елда, әдәбият, сәнгать һәм журналистика өлкәсендәге уңышлы хезмәтләрне бүләкләү максатында, Әбҗәлил районы хакимияте тарафыннан булдырылган. Әбҗәлил районы Әлмөхәммәт авылында туган  әдәбият галиме Ким Әхмәтҗанов исемен мәңгеләштерүне максат итә. 

## Статут
Һәр елның 5 февралендә, Ким Әхмәтҗановның туган көнендә, Әбҗәлил районында туган әдәбият-сәнгать әһелләренә, журналистларга тапшырыла. Искәрмә буларак, районнан читтә туган шәхесләргә дә тапшырылырга мөмкин.

## Искәрмәләр

## Ким Әхмәтҗанов премиясе лауреатлары
{| class="wikitable"
|-
! Тәртип саны
! Лауреатның исеме-фамилиясе
! Мактаулы исем бирелү елы
|-
| 1
| Рамазан Гыймран улы Өметбаев (1924-1997) 
 |1993
|-
| 2 
| Морзахан Разай улы Шәмсетдинов (1934-2000) 
| 1994
|-
| 3  
| Әсхәл  Әхмәт-Хуҗа  (Әсхәл Талип улы Әхмәтхуҗин) (1942) 
| 1995
|-
| 4
| Айсылу Ягафәрова  (Айсылу Шәйхетдин кызы Ягфәрова) (1948) 
| 1996 
|-
| 5 
| Яныбай Хамматов  (Яныбай Хаммат улы Хамматов) (1925-2000)  
| 1997 
|-
| 6 
| Ринат Юмор улы Атауллин (1959―2022) Марсель Әхсән улы Котлыгалләмов (1941) 
| 1998
|-
| 7 
| «Яшьлек» халык биюе ансамбле (җит. Таипова Я.Р.) 
| 1999 
|-
| 8 
| «Ахирәтләр» фольклор клубы (җит. Юлдашева Р.Г.)Юрий Николаевич Здрогов (1933)
| 2000
|-
| 9  
| Илчен Мөгаллим улы Мирхәйдәров (1936) 
| 2001 
|-
| 10 
|Рәйфә Шәйгардан кызы Әхмәтҗанова Сара Буранбаева  (Сара Габделхәй кызы Буранбаева)
| 2002
|-
| 11 
| Зиннур Нургалин  (Зиннур Әхмәдулла улы Нургалин) (1928) 
| 2003
|-
| 12 
| Әхмәт Лотфуллин  (Әхмәт Фәтхулла улы Лотфуллин) (1928) 
| 2004
|-
| 13 
| Әхтәм Әбүшахманов  (Әхтәм Әхәт улы Әбүшахманов) (1948) 
| 2005
|-
| 14 
| Гөлшат Фәтхелгаян кызы Әхмәтхуҗина 
| 2006
|-
|  15 
|  
| 2007 
|-
|-
|  16 
|  
| 2008 
|-
|-
|  17 
|  
| 2009 
|-
|-
|  18 
|  
| 2010 
|-
|-
|  19 
|  
| 2011 
|-
|-
|  20 
| Язар Мохтаров 
| 2012 
|-
|-
|  21 
|  
| 2013 
|-
|-
|  22 
|  
| 2014 
|-
 

Төркем:Дәүләт бүләкләре
Төркем:Башкортстан дәүләт бүләкләре
Төркем:Әдәби премияләр
Төркем:Ким Әхмәтҗанов премиясе лауреатлары
Әхмәтҗанов

**Әхмәтҗанов** — татар фамилиясе. Әхмәтҗан исеменнән ясалган.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилия кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Госман Әхмәтҗанов
* Дмитрий Әхмәтҗанов (1975), инженер‑механик. БР ФА профессоры (2016), техник фәннәр докторы (2007), профессор (2012).
* Җәүдәт Әхмәтҗанов (1926―1977), Бөек Ватан сугышы ветераны, 1972—1977 елларда КПССның Зәй район комитеты 1нче секретаре.
* Зәйнетдин Әхмәтҗанов
* Илдус Әхмәтҗанов
**Илдус Әхмәтҗанов (1950) — Камал театры актеры, РФ атказанган (2013), ТР халык (1996) артисты, Тукай премиясе иясе (2000).
**Илдус Әхмәтҗанов (1966) — Чистай районы башлыгы (*2010—2014*), сенатор (*01.10.2014*).
* Ислам Әхмәтҗанов (1948), Татарстан Республикасы мәгълүмат һәм матбугат министры (1992―1999), Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1988).
* Ким Әхмәтҗанов
* Марат Әхмәтҗанов
* Марсель Әхмәтҗанов
* Мәхмүт Әхмәтҗанов
* Мөҗәһит Әхмәтҗанов
* Рәшит Әхмәтҗанов
* Рифгать Әхмәтҗанов
* Роберт Әхмәтҗанов
* Фәим Әхмәтҗанов (1964–2022), Стәрлетамак дәүләт башкорт драма театры артисты, Башкортстанның халык артисты (2021).
* Шамил Әхмәтҗанов (1941), җырчы, Татарстан АССРның халык артисты (1985).
* Юныс Әхмәтҗанов
----
* **[[Әхмәтҗанова]]**
** Зарема Әхмәтҗанова (1945—1992), шагыйрә, язучы һәм журналист (*[[Уфа]]*).
** Наилә Әхмәтҗанова (1969), журналист, филология фәннәре кандидаты (2007), БДУ доценты (2006).
** Нелли Әхмәтҗанова (1946), музыка белгече, сәнгать фәннәре кандидаты (1991), профессор (1999). СССР Композиторлар берлеге әгъзасы (1982 елдан). РФ (2005) һәм БР (1993) атказанган сәнгать эшлеклесе.
** Сания Әхмәтҗанова (1962), шагыйрә, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2012), Һади Такташ (2016), Саҗидә Сөләйманова (2020) исемендәге әдәби премияләр лауреаты.
** Фәния Әхмәтҗанова (?), журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, «Бәллүр каләм» конкурсы лауреаты.
** Чулпан Әхмәтҗанова (1987), җырчы, вокал педагогы, хор дирижеры. Татарстанның атказанган артисты (2011).
## <small>Моны да карагыз</small>
* Ким Әхмәтҗанов премиясе

Төркем:Фамилияләр
БМП-3

**БМП-3** (**Б**оевая **M**ашина **П**ехоты-**3**) (җәяүле гаскәрнең хәрби машинасы) — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе һәм Россия җәяүле гаскәрнең хәрби машинасы, серияле хәрби броньлы йөзүче совет чылбырлы машинасы, алгы сызыкка шәхси составны ташу өчен кулланыла, аның мобильлеклән күтәрү, коралланганлыкларын һәм саклаулыгын бәрелеш кырында, хәттә атом-төш корал кулланганда, һәм танклар белән бергә бәрелештә катнашырга.

## Техник сыйфатламалары
### Бәяләмәләре
* Озынлыгы, мм: 6700
* Киңлеге, мм:

## Төрләр
* **БМП-3К** — җәяүле гаскәр командиры хәрби машинасы,

## Файдаланучылар

* :
** Россияның Коры җир гаскәрләре — 500 күбрәк БМП-3,
*  — 100 БМП-3,
*  — 100 БМП-3,
*  — 123 БМП-3 һәм аның модификациялары,
*  — 54 БМП-3Ф,
*  — 43 БМП-3,
*  — 120 БМП-3,
*  — 590 БМП-3,
*  — 2450 хәтле БМП-1, БМП-2 һәм БМП-3,
*  — 4 БМП-3,

## Күренешләр
**БМП-3**  2012:

Файл:Engineering Technologies — 2012 (1-34).jpg
Файл:Engineering Technologies — 2012 (1-35).jpg
Файл:Engineering Technologies — 2012 (1-36).jpg
Файл:Engineering Technologies — 2012 (1-37).jpg
Файл:Engineering Technologies — 2012 (1-38).jpg
Файл:Engineering Technologies — 2012 (1-39).jpg


Төркем:Әлифба буенча БМП
Төркем:Чылбырлы БМП
Төркем:Йөзүче БМП
Аэронавигация

**Аэронавигация, Һава навигациясе** (аэро... һәм лат. navigation — көймәдә йөзү) — очу аппаратларны (очкыч, боралак, дирижабль, һ.б.) билгеләнгән трассада харита, кумпыс, радиоәсбаплар һ.б. чаралар ярдәмендә очырып баруы турында гамәли фән.

Төркем:Һава навигациясе
Төркем:Авиация терминнары
БМП-2

**БМП-2** (индекс ГБТУ — **Объект 675**) — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе һәм Россия җәяүле гаскәрнең хәрби машинасы, серияле хәрби броньлы йөзүче совет чылбырлы машинасы, алгы сызыкка шәхси составны ташу өчен кулланыла, аның мобильлеклән күтәрү, коралланганлыкларын һәм саклаулыгын бәрелеш кырында, хәттә атом-төш корал кулланганда, һәм танклар белән бергә бәрелештә катнашырга.

БМП-1 дан зуррак башня һәм заманча корал аерылып тора.

## Техник сыйфатламалары
### Бәяләмәләре
* Озынлыгы, мм: 6735
* Киңлеге, мм: 3150

## Төрләр

## Файдаланучылар

* :
** Россияның Коры җир гаскәрләре — 5000 БМП-2
* :
*  — 304 БМП-2М с 9М133,
*  — 250 БМП-1/БМП-2,
*  — 5 БМП-2,
*  —
*  — 875 БМП-2,
*  — 45 БМП-2

## Сылтамалар
* *Б. Н. Яковлев.* Создана побеждать. История создания боевой машины пехоты БМП-2
* Боевая машина пехоты БМП-2 (об. 675)
* Основные тактико-технические характеристики (ТТХ) БМП-2 

Төркем:Әлифба буенча БМП
Төркем:Чылбырлы БМП
Төркем:Йөзүче БМП
Mançester Yunayted futbol taqımı

**Mançester Yunayted futbol taqımı** (inglizçä *Manchester United Football Club*) - Zur Mançester şähäre, Stretford graflığınıñ ingliz hönäri klubı.

"Nyuton Hit" iseme asında 1878 yılda nigezlängän.

1902 yılda Mançester Yunayted isemenä küçerelä.

Dönya iñ populär häm tanılğan futbol taqımınnıñ berse.

İngliz Premyer-ligasına nigez saluçılarnıñ berse (1992).

Öy stadionı "Yunayted", "Old Trafford" 1910 yılda açılğan. "Wembli" stadionınnan soñ Angliäneñ iñ ere stadionı, 78 meñ keşe sıydıra.

Mançester Yunayted titullar buyınça tarixta iñ uñışlı ingliz taqımnarınnıñ berse. 1986 yıldan 27 büläkkä layıq bula.

1986-2013 yıllarda Aleks Fergüson taqımnıñ baş trenerı bula.

2013 yılda Mançester Yunayted 20-nçe tapqır Angliä çempionatında ciñä.

Mançester Yunayted dönyada iñ qıybat taqımı.

Xäzerge baş trenerı **Ule Gunnar Sulşer**

## Qazanışlar
* Çempionnar ligasında 3 ciñü (1968, 1999, 2008)
* UEFA Superkuboğı - 1991
* Qıytğaara kubok - 1999
* Taqımnar dönya yarışı - 2008
* Awrupa ligasında ciñü - 2017

## Sıltamalar
* http://www.manutd.com/ Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Англия футбол такымнары
Bavariä Münxen futbol taqımı

**Bavariä Münxen futbol taqımı** (almança *FC Bayern München*) — Münxen şähäreneñ hönäri alman futbol taqımı.

1900 yılda nigezlängän.
 
1965 yıldan Bundesligada totaştan çığış yasıy.

Bavariä - Almaniäneñ iñ titullı hönäri futbol taqımı, ul 24 tapqır Almaniä yarışında ciñä, 16 Almaniä kuboğına layıq bula, 3 tapqır Awrupa çempionnarı kuboğında, 2 - Çempionnar ligasında ciñä.

Çempionnar ligasın öç märtäbä ciñgän öç taqımnıñ berse.

2013 yılda taqımnar dönya kuboğın yawlıy.

Öy stadionı - Allians Arena (Münxen), 71 137 keşe sıydıra.

Xäzerge baş trenerı - Karlo Ançelotti, kapitanı - Filipp Lam.

Baş xäyriäçe - **Deutsche Telekom AG**

## Qazanışlar
* Çempionnar ligasında 5 ciñü (1973/74, 1974/75, 1975/76, 2000/01, 2012/13)
* UEFA Superkuboğı - 2013
* Qıytğaara kubok - 1976, 2001
* Taqımnar dönya yarışı - 2013

## Sıltamalar
*  www.fcbayern.de/ Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Алмания футбол такымнары
Борынгы татар үлчәү берәмлекләре

**Борынгы татар [[үлчәү берәмлекләре]]** – борынгы Болгар заманнарыннан татар халкы арасында озынлыкны, ераклыкны, авырлыкны үлчәү өчен кулланылышта булган, бүген дә тарихи әһәмиятен югалтмаган терминнар (*сүзлекчә*). Мәсәлән, түтәрәм – нәрсәнең дә булса чиреге (1/4), мисалга, бер түтәрәм ипи - бер бөтен икмәкнең чиреге. Болардан башка *чиләк*, *капчык*, *пөдәүкә* (*подаука*), *коштабак*  һ.б. лар белән үлчәү дә кулланылган.

## Чыганак
Мәхмүт Галиев, А. Тимергалин. Русча-татарча физика терминнары сүзлеге. *3 нче кушымча*. Казан, 1981.

{| class="wikitable"
|-
! Озынлык һәм ераклыкныүлчәү берәмлекләре 
! Нәрсәне аңлаткан
! Башка үлчәү берәмлегенә тәңгәллеге
|-
| Чакрым
| Кеше тавышын ишетеп була торган ара, ()
| 1 *км* чамасы
|-
| Күз күреме 
| Тигез урында күреп була торган ара
| 3-4 чакрым
|-
| Өрмәк  
| Эт өргән тавышны ишетеп була торган ара
| 2-3 чакрым
|-
| Мөгрәмәк
| Сыер мөгрәвен ишетеп була торган ара
| ½ чакрым 
|-
| Ук атымы 
| Җәядән атылган укның очу ераклыгы
| 0,6 чакрым 
|-
| Колач
| Кул җитәрлек җәем
| 1,7-1,8 *м*
|-
| Терсәк
| 
| 75 *см*
|-
| Аршын
| 
| 71 *см* чамасы
|-
| Адым  
|
| 70 *см* чамасы
|-
| Табан
| 
| 30,5 *см* чамасы
|-
| Тотам 
| Кул яссуы, дүрт илле
| 7,5-8,5 *см*
|-
| Бер илле
| Бармак юанлыгы
| 1,5 *см*
|-
| Сөям 
| Кече карыш – имән һәм баш бармаклар арасы
| 16 *см*
|-
| Карыш 
| Имән һәм чәнчә бармаклар арасы
| 18 *см*
|-

{| class="wikitable"
|-
! Авырлык үлчәү берәмлекләре 
! Башка үлчәү берәмлегенә тәңгәллеге
|-
| Пот
| 16 *кг*
|-
| Батман 
| 4 пот чамасы
|-
| Кадак (гөрәңкә)  
| 409,5 *г* чамасы
|-
| Мыскал
| 1/96 кадак, 4,5 *г* чамасы
|-

Төркем:Искергән Русия үлчәү берәмлекләре
Төркем:Татар тарихы
Галиция

**Галиция** (, , ) — Көнбатыш Украина һәм Польша җирләре бер өлешенең (Украинаның хәзерге Ивано-Франковск, Львов, Тернополь өлкәләре, Польшаның Карпаты асты һәм өлешчә Кече Польша воеводалыклары) тарихи исеме. Речь Посполитаяның беренче (1772, Көнчыгыш Галиция) һәм өченче (1795 ел, Көнбатыш Галиция) бүленешләре нәтиҗәсендә Австрия империясенә күчкән. 1772—1918 елларда Һабсбурглар империясе өлкәсе (Галиция һәм Лодомерия) булган. 1918 елдан Польша составында. Көнбатыш Галиция 1939 елда Украина составына кушылган.

Төркем:Аурупа тарихи өлкәләре
Çelsi futbol taqımı

**Çelsi futbol taqımı** (inglizçä *Chelsea F.C.*) - könbatış London şähäreneñ hönäri ingliz futbol klubı.

1905 yılda nigezlängän, ingliz Premyer ligasında çığış yasıy.

1992 yılda ingliz Premyer ligasına nigez saluçılarnıñ berse.

Çelsi 4 tapqır Angliä çempionatında ciñä, 4 tapqır Angliä kuboğın, 4 märtäbä Futbol ligası kuboğın  yawlıy.

Çempionnar ligasında, Awrupa ligasında ciñä, häm UEFA Superkuboğın yawlıy.

Öy stadionı - **Stamford Bridge**, 1877 yılda açılğan, 41 837 keşe sıydıra.

2003 yılda taqımnıñ xucası - Roman Abramoviç.

İñ tabışlı taqımnar isemlegendä 7-nçe urında tora.

Xäzerge baş trenerı - Joze Mourinyo, älegä taqımnıñ iñ uñışlı trenerı, kapitanı - Con Terri.

Baş xäyriäçe - **Samsung**.

## Qazanışlar
* Çempionnar ligasında  ciñü (2012)
* UEFA Superkuboğı - 1998
* Awrupa ligası - 2013
* Taqımnar dönya yarışı - kömeş 2012

## Sıltamalar
* [ Räsmi säxifä]

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Англия футбол такымнары
Arsenal futbol taqımı (London)

**Arsenal futbol taqımı** (inglizçä *Arsenal Football Club*) - tönyaq  London şähäreneñ hönäri ingliz futbol klubı.

1886 yılda nigezlängän, ingliz Premyer ligasında çığış yasıy.

Arsenal 13  Angliä çempionatında ciñä, 11 tapqır Angliä kuboğın yawlıy.

Öy stadionı - *Emirates Stadium*, 1877 yılda açılğan,  60 361 keşe sıydıra.

1992 yılda ingliz Premyer ligasına nigez saluçılarnıñ berse.

Forbs jurnalı buyınça iñ qıybat taqımnar isemlegendä 5 nçe urında tora (2014).

1996 yıldan baş trenerı Arsen Wenger.

Baş xäyriäçe - *Fly Emirates*.

## Qazanışlar
* Çempionnar ligasında kömeş (2006)
* UEFA Superkuboğı - kömeş 1994
* Angliä çempionı - 1930/31, 1932/33, 1933/34, 1934/35, 1937/38, 1947/48, 1952/53, 1970/71, 1988/89, 1990/91, 1997/98, 2001/02, 2003/04

## Sıltamalar
* www.arsenal.com Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Англия футбол такымнары
Транссебер магистрале

**Транссебер тимер юл магистрале** (**Транссеб**), **Бөек Себер юлы** (тарихи исем) — Мәскәү (көньяк юл) һәм Петербургны (төньяк юл) Русиянең Көнбатыш Себердәге һәм Ерак Көнчыгышындагы иң эре сәнәгый үзәкләре белән тоташтыручы тимер юл. Юл озынлыгы 9298,2 километрны тәшкил итә — бу озынлык буенча дөньяда икенче тимер юл. Юлның иң биек ноктасы — Яблон  (диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклеге 1019 метрны тәшкил итә). 2002 елда юл тулысынча электрлаштырылган.

Тарихи яктан Транссеб булып Мияс—Владивосток өлеше санала, нәкъ бу өлеш 1891—1916 елларда төзелгән булган; аның озынлыгы — якынча 7 мең километр.

Транссеб Русиянең көнбатыш, төньяк һәм көньяк портларны, Аурупага тимер юл чыгуларны (Петербург, Мурманск, Новороссийск) Тын океан портлары һәм Азиягә тимер юл чыгулары (Владивосток, Находка, Забайкальск) белән бәйли.

## Транссеб юнәлешләре
;Төньяк
: Мәскәү — Ярославль — Киров — Пермь — Екатеринбург — Төмән — Омск — Новосибирск — Красноярск — Владивосток.
;Яңа
: Мәскәү — Түбән Новгород — Киров — Пермь — Екатеринбург — Төмән — Омск — Новосибирск — Красноярск — Владивосток.
;Көньяк
: Мәскәү — Мөрәм — Арзамас — Канаш — Казан — Екатеринбург — Төмән яки Кызылъяр — Омск — Барнавыл — Новокузнецк — Абакан — Тайшет — Иркутск — Улан-Удэ — Чита — Хабарау — Владивосток.
;Тарихи
: Мәскәү — Рязань — Рузай — Самар — Уфа — Мияс — Чиләбе — Курган — Кызылъяр — Омск — Новосибирск — Красноярск — Владивосток.

## Галерея

Vladivostok distencemonument.JPG|Владивосток тимер юл вокзалында «9288» билгесе белән багана
Poezd-transsib.jpg|Хилок станциясе тирәсендә, 1900
%D0%9D%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%BA%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80.JPG|Мәскәүнең Ярославль тимер юл вокзалында «0» билгесе белән багана
Russian_prisoners_at_work_at_the_Amur_Railway.jpg|Юлны төзүдә арестантлар хезмәте дә файдаланылган

## Искәрмәләр

Төркем:Транссебер магистрале
Ирек Кинҗәбулатов

**Ирек Кинҗәбулатов** (Ирек Лотфи улы Кинҗәбулатов, ) – язучы. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2001). Салават Юлаев премиясе лауреаты (2008).

## Тәрҗемәи хәле
1938 елның 15 июлендә БАССР Кырмыскалы районы Абдулла авылында туган. Иске Бабич урта мәктәбен (1957), Уфада дәүләт университетын (1966) тәмамлый. 3 ел Кара диңгез флотында(1957-1960) хезмәт итә. Университетны бетергәч, «''Совет'' ''Башкортстаны''»  газетасында эшли: Урал арты районнарында махсус хәбәрче була,  республика матбугатында: «''Һәнәк''», «''Агыйдел''» журналларында (1980 елдан)  әдәби хезмәткәр, Уфада китап нәшриятында, язучылар берлегендә (1987-1998) эшли.

## Иҗаты
И. Кинҗәбулатов – лирик шагыйрь. Беренче китабы – «*Басу юлы*» (1970). «*Сыерчыклар бала очыра*» (1973), «*Сөю иртәсе*» (1988), «*Мин-башкорт*» (1993), «*Аргамакта*» (1998), «*Хәерле иртә*» (2004), «*Тормыш китабы*» (2013) шигырь китапларында тирән лиризм сизелә. Салават Юлаев, Габдулла Тукай, Мифтахетдин Акмулла, Шәехзадә Бабичка атап язган әсәрләре бар.
* 2008 елда Казанда «*Урал курае*» китабы нәшер ителде.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Салават Юлаев премиясе (2008) – «*Замана тавышы*» китабы өчен.
* Зәйнәп Биишева премиясе (2000)
* Сергей Чекмарев премиясе (2000)
* Рәми Гарипов премиясе (2001)
* Фатих Кәрим премиясе (2006)
* Мәҗит Гафури премиясе (2007)
* М. Өметбаев премиясе (2007)
* Наҗар Нәҗми премиясе (2014)
* Салават Юлаев ордены
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2001)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1973)

2016 елның 2 июнь көнне 78нче яшендә мәрхүм.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

## Сылтамалар
; Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
* рус телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
*   Башкортстан (''белешмәлек'') 

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Зәйнәп Биишева премиясе лауреатлары
Төркем:Рәми Гарипов премиясе лауреатлары
Төркем:Фатих Кәрим премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Наҗар Нәжми исемендәге премия лауреатлары
Владимир Мединский

**Влади́мир Ростисла́в улы Меди́нский** (, 18 июль 1970, Смила, Черкассы өлкәсе, УССР, ССРБ) — Россия дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, җәмәгатьчелек белән элемтәләр буенча белгече, публицист һәм язучы. 2012 елның 12 маеннан РФ мәдәният министры. «Бердәм Россия» фиркасенең Югары шурасы әгъзазасы. МГИМО профессоры, Россия язучылар берлеге әгъзасы, сәяси фәннәр докторы (1999) һәм тарихи фәннәр докторы (2011). Россия хәрби-тарихи җәмгыятенең рәисе (2013 елдан).

Элек Дәүләт Думасы депутаты (IV, V чакырылышлары), эшкуарлык буенча Дәүләт Думасы комитеты эчендә аскомитет җитәкчесе, экология һәм табигать байлыклары буенча комитетының рәисе урынбасары, мәдәният буенча комитетының рәисе булган (2004—2011).

2025 елның февралендә  рәисе — беренче сәркатибе итеп сайланган.
## Искәрмәләр

Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Россия язучылар берлеге әгъзалары
Atletiko Madrid futbol taqımı

**Atletiko Madrid** (ispança *Club Atlético de Madrid*) — Madrid şähäreneñ ispan futbol klubı. 1903 yılda nigezlängän.

Öy stadionı - "Visente Kalderon", 54 853 keşe slydıra.

Awrupa ligasında ike tapqır ciñä (2010, 2012).

İspaniä çempionatınıñ 10 tapqır ciñüçese.

İspaniä Primerında çığış yasıy.

Xäzerge trenerı - Diego Simeone.

Ğämäldäge İspaniä çempionı.

## Qazanışlar
* Çempionnar ligasında kömeş (1973/74, 2013/14)
* UEFA Superkuboğı - kömeş 2010, 2012, 2018
* Awrupa ligası - 2009/10, 2011/12, 2017/18

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Испания футбол клублары
Тимергали Килмөхәммәтов

**Тимергали Килмөхәммәтов** (Тимергали Әбделгалим улы Килмөхәммәтов, ) – язучы. Филология фәннәре докторы (2000). Профессор. БР атказанган фән эшлеклесе (1997).

## Тәрҗемәи хәле
1941 елның 19 декабренда Үзбәкстанның Фәрганә өлкәсе Багдат районы Серов станциясендә туган. Кырмыскалы районы Бишавыл-Уңгар урта мәктәбен, Уфада дәүләт университетын (1967), Мәскәү дәүләт университеты аспирантурасын (1970) тәмамлый. Филология фәннәре кандидаты (1970), докторы (2000) диссертацияләрен яклый. 1970 елдан БДУ укытучысы.

## Иҗаты
Әдәби эшчәнлеге студент елларында башлана. Беренче әсәре – «*Будёновка*» хикәясе дә шул елларда «''Совет'' ''Башкортстаны''» газетасында басыла.  Беренче китабы – «*Йолдыз төсе*» (1968). Аспирантура бетергәч, проза, әдәби тәнкыйть өлкәләрендә эшли. «*Күк тояккай*» (1972), «*Кышлактагы кешеләр*» (1976), «*Хаклык үлми*» (1991), «*Җанкисәк*» (2001) хикәя җыентыклары аны үзенчәлекле прозаик итеп танытты.

#### Фәнни эшчәнлеге
Әдәби тәнкыйть, бигрәк тә театр тәнкыйте өлкәсендә, драматургия буенча эзләнүләр алып бара. Мостай Кәрим иҗатын тикшереп, «*Мостай Кәрим драматургиясе*» (1979) () китабын бастырды. «*Башкорт трагедиясенең поэтикасы*» (1983), «*Драматургия һәм драматурглар*» (1986) хезмәтләрен язды. «*Башкорт әдәбияты тарихы*» (1990-1996) китабы автордашы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* М. Өметбаев премиясе (2005)
* Зәйнәп Биишева премиясе (2009)
* БР атказанган фән эшлеклесе (1997)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1973)

## Әдәбият
1. С. Суфиянов. Осталык юлы – тырышлык. «''Агыйдел''», 1977, № 7.

2. Ә. Нигъмәтуллин. Ачышлардан туа ачышлар. «''Агыйдел''» ,1981, № 3.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

## Сылтамалар
;Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
*   Башкортстан (''белешмәлек'') 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Русия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Зәйнәп Биишева премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төрксиб

**Төркистан-Себер тимер юлы, Төрксиб** (, , ) — Себерне Урта Азия белән тоташтыручы тимер юл (1452 км).

1926—1931 елларда төзелгән (проект-эзләнү эшләре 1906—07 елларда алып барылган). Төрксиб Луговая—Арыс тимер юл тамагы аркылы Үзбәкстан тимер юллары белән, Симәй—Новосибирск тимер юл тармагы аркылы Көнбатыш Себер тимер юлы белән тоташтырыла. Төрксиб аркылы Новосибирскидан Арыска кадәр юлның озынлыгы 2531 км, бу Чиләбе һәм Ырынбур аркылы үткән иске юлдан 1000 километрга кыскарак. Төрксиб икмәк, агач һәм күмергә бай Себерне Көньяк Казакъстан һәм Урта Азиянең мамык төбәкләре белән тоташтырды, бу төбәктә мамыкчылык үсешендә, шуның өстенә, Үзәк Азия җөмһүриятләрне агач, күмер, ашлык белән тәэминләүдә мөһим әһәмият алган.

Төркем:Русиянең тарихи тимер юллары
Төркем:Казакъстан тимер юллары
Төркем:Русия тимер юллары
Төркем:Себер
Төркем:Халыкара тимер юллары
Т-40 (танк)

**Т-40**&nbsp;— Икенче бөтендөнья сугышы вакытындагы совет җиңел (кечкенә үз вакыты классификация буенча) йөзүче танк.

1939 елның беренче яртысында 37 номерлы Мәскәү заводында Николай Астров җитәкчелегендә эшләп чыгарылган.
Шул ук елның декабрендә Т-40 Кызыл армия корал итеп алына һәм 37&nbsp;номерлы заводында серияләп чыгаралды.

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 4110

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар
* 
* 
* 

## Шулай ук карагыз
* Советские малые танки&nbsp;— предшественники Т-40 конструкции Н.&nbsp;А. Астрова: Т-37А и Т-38
* Дальнейшее развитие Т-40С&nbsp;— лёгкий танк Т-60 конструкции Н.&nbsp;А. Астрова
* Танк вермахта PzKpfw I, итальянский лёгкий танк L6/40 и японский лёгкий плавающий танк «Ка-Ми»

Төркем:Әлифба буенча танклар
Ганиева

**Ганиева** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Венера Ганиева (*Винера Ганиева*, 1955), җырчы (*сопрано*), *[[ТР халык артисты|ТР]] (1992), РФ (1995) халык артисты. [[Тукай бүләге]] (1997).*
* Лиана Ганиева (1997), Россия хоккейчысы.
* Мөзәянә Ганиева (*Мөзәйәнә Ганиева*, 1932), механика гыйлеме белгече, фән докторы.
* Резеда Ганиева (1932), әдәбият галиме, фән докторы, *[[ТР атказанган фән эшлеклесе]] (1994).*
* Тамара Ганиева (1951), шагыйрә, драматург, БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993). Башкортстанның халык шагыйре (2019). 
* Флёра Ганиева (1940—2025), әдәбият галиме, 1992—2005 елларда Татар дәүләт гуманитар институты проректоры.
----
* **[[Ганиев]]**
## Моны да карагыз
* Галиева

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Йөкнамә

**Йөкнамә** яки *Накладной*(рус теленнән алынма сүз) — товар-матди байлыкларны бер заттан икенчегә тапшыру вакытында кулланылган документ (боерык).

Товар-матди байлыкларның тапшыру ысулына, формасына һәм төренә карап, боерыкларның түбәндәге  төрләрен аералар:
* Товар йөкнамәсе
* Транспорт йөкнамәсе
## Искәрмәләр

Төркем:Транспорт
Төркем:Ватандашлар хокукы
Алиме Абденанова

**Алиме Абденанова** (кырымтататарча *Alime Abdenanova*; 1924-1944) - Бөек Ватан сугышында Диңгез буе Гаскәр штабы бүлегенең резиденты, сәвит күзәтчесе, Кызыл Байрак урдᴎны кавалеры, Россия Федерациясе Каһарманы.

## Тормыш юлы

1924 елда Керич бистәсендә кырымтатар эшчеләр гаиләсендә дөньяга килә. 1930 елда әнисе үлә. 1940 елдан комсомол оешмасының әгъзасы.

### Күзәтчелектә

1943 елда Кызыл Гаскәр Новороссийск һәм Тамань шәһәрләрен азат иткәннән соң, Диңгез буе Гаскәр штабы чигенүче алман гаскәренең тылына тәҗрибәле күзәтчеләрне җибәрү турында карар итә.

Амине күзәтчелек мәктәбенә керә һәм күзәтү-тикшерү эшен, парашүт-десант техникасын өйрәнә.

2 Yктəбердә **"Софие"** чакыру исеме астында ПО-2 очкычында фашист тылына, әбисе торган Җермаш-Кашик авылына парашүт белән төшеп килә.

Амине дошманнар теникасы һәм гаскәр урнашу урыны турында мәгълүмат җыяр өчен, яшерен төркемне оештыра: **Абдуракый Болатов, Хайрулла Мамбеҗанов, Баттал Батталов, Неҗибе Батталова, Сәйфетдин һәм Җәвәт Меннанов, Весфие Аҗибаева**. Күзәтү-тикшерү мәгълүматы рация буенча Көньяк-Кавказ фронты күзәтчелек бүлегенә тапшырыла.

### Әсирлек һәм үлем

1944 елның февралендә яшерен төркем нацистлар тарафыннан кулга алына һәм Иске-Кырым төрмәсенә җибәрелә. Гуләченко дошман ягына күчә.

1944 елның 9 мартында **Агармыш** тау итәгендә Абдуракип Болатов, Хайрулла Мамбетҗанов, Сәйфедин һәм Җәват Меннанов атып үтерелә, ә  Васфие Аҗибаева азаплардан төрмәдә һәлак була.

Хыянәтчеләр Михельсон, Зуб, Василенко, Круглов һәм Дубогрей ярдәмендә Амине газапларга дучар ителә (тырнак ертылу, кыйнаш). Соңрак Амине Акмәсҗит төрмәсенә җибәрелә.

Акмәсҗит шәһәрен Кызыл Гаскәр тарафыннан азат итү бер атна алдыннан, 1944 елның 5 апрелендә 20 яшьлек Амине Симферополь чигендә атып үтерелә. Күмелү урыны әлегә дә билгесез.

Кайбер рәсми булмаган мәгълүматларга караганда, аны "саткан" кешенең исеме – Стасә Гуләченко булган, аның сугыштан соң да исән-сау күп еллар яшәгәне мәгълүм. ("Труд" газеты, 10 март, 1959 ел) .

## Истәлек

"Каһарманлыгы өчен Алиме Абденнанова үлеменнән соң Кызыл Байрак урдᴎны белән тәкъдирләнгән иде, ләкин кырымтатарлар сөргенгә җибәрелгәч, аның исеме тыелды. Кырымга кайта башлаган кырымтатарлар 1988 елда Алиме истәлегенә Кырымның Ленин районында бер тыйнак һәйкәл дә куйган иделәр".

Ленино (Җиде Кое) авылында, Акмәсҗит, Кәфә, Керич һәм бүтән Кырым шәһәрләрендә Алиме Абденанова исемендәге урамнар бар.

2014 елның 1 сентәбрендә Россия президенты Путин Алиме Абденановага Россия Федерациясе Каһарманы урдᴎнын бирә (үлгәч).
## Моны да карагыз
* Ибраһим Аганин
## Искәрмәләр

## Әдәбият
*http://www.azatliq.org/content/article/26739329.html Певат Зети: "Алиме Абденнанова рус булса, инде ике мәртәбә каһарман булыр иде"
* http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=19249 Герои страны
* http://www.kp.ru/daily/26301/3179174/ «Крымской легенде» присвоено звание Героя России

Төркем:Россия Федерациясе Каһарманнары
Төркем:Шәхесләр:Кырым
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Өстәлгән кыйммәткә салым

**[[Өстәлгән кыйммәт]]кә салым** — гомумдәүләт салым төре; товар җитештерүнең һәм хезмәт күрсәтүнең барлык баскычларында да кыйммәтлелеге үсү хисабына барлыкка килгән бәянең (өстәлгән кыйммәт) билгеле бер өлешен алу. Өстәлгән кыйммәткә йөкләнгән салым бюджетка кереп бара.

Беренче мәртәбә француз икътисадчысы Морис Лоре тарафыннан 1954 елда тәкъдим ителде, шул ук елдан ул француз колониясе Кот-д’Ивуарда тестланган. Русиядә 1992 елдан башлап кулланыла.

«Килешү буенча» салым күләме — 18%, кайбер очракларда самым күләме 10% яки 0% тәшкил итәргә мөмкин.

Төркем:Салымнар
Төркем:Икътисади күрсәткечләр
Тариф

**Тариф**  яки **тәгъриф** (/тәгъриф, ягъни "таныту, таныштыру, белдерү, аңлату") — ширкәтләр, тәшкиләтләр, халыкка күрсәтлгән төрле җитештерү ва җитештерү булмаган сферасындагы хезмәтләр өчен түләгән хак; түләү ставкалары төземе.

Транспорт, элемтә, коммунал хезмәте, тамгаханә тарифлары киң таралган.
## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад төшенчәләре
БМД-1

**БМД-1** (десант хәрби машинасы — 1) — совет хәрби чылбырлы йөзүче машинасы, предназначена кулланылу өчен в һава-десант гаскәрләре һәм десантирования парашютным яки посадочным способом с хәрби йөк очкычлары төре Ан-12 һәм Ил-76. 1969 елны корал итеп алынган.

## Техник сыйфатламалары
### Бәяләмәләре
* Озынлыгы, мм: 5400
* Киңлеге, мм:	

## Файдаланучылар
*  — 700 күбрәк БМД-1
* 
* :
*  — 20 БМД-1
*  — 100 БМД-1
*  — 10 БМД-1
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Военное дело: БМД-1 (видео)
* ВДВ России — Боевая машина десанта БМД-1 
* Десант хәрби машинасы 
* Военный паритет: ТАНКОВЫЕ ПУШКИ

Төркем:Әлифба буенча БМП
Төркем:Чылбырлы БМП
Төркем:Йөзүче БМП
Valensiä futbol taqımı

**Valensiä futbol taqımı** (ispança *Valencia Club de Fútbol*) — Valensiä şähäreneñ ispan hönäri futbol taqımı.

İspaniä Primerında çığış yasıy.

1919 yılda nigezlängän.

Öy stadionı - "Mestalya", 55 000 keşe sıydıra, 1923 yılda tözelgän.

Valensiä 6 tapqır İspaniä çempionı.

Xäzerge trenerı - Nunu Eşpiritu Santu.

## Qazanışlar

* Çempionnar ligasında kömeş (2000, 2001)
* UEFA Superkuboğı - 1980, 2004
* UEFA kuboğı - 2003/04

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Испания футбол клублары
Далматово

**Далматово** () — Россия Федерациясенең Курган өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1945 елдан, шәһәр статусын 1947 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,6%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Далматово «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Курган өлкәсе шәһәрләре
Milan futbol taqımı

**Milan futbol taqımı** (italiança *Associazione Calcio Milan*) — Milan şähäreneñ italian hönäri futbol taqımı.

1899 yılda nigezlängän, İtaliä Seria A yarışında çığış yasıy.

Dönya tarixında Milan - iñ uñışlı futbol taqımnarnıñ berse, xalıqara kuboklar yawlağan taqımnarnıñ iñ uñışlı klubı.

İñ küp UEFA Superkuboğın yawlağan taqım (5 ciñü).

Çempionnar ligasında 7 tapqır ciñä.

Öy stadionı - "San-Siro", 80 000 keşe sıydıra, 1926 yılda tözelgän.

İñ yuğarı tabışlı taqımnar distäsenä kerä.

Taqımnıñ xucası - Silvio Berluskoni.

Baş trenerı - Filippo İndzagi.

Baş xäyriäçe - *Fly Emirates*.

## Qazanışlar

* Çempionnar ligası - **8 ciñü** - 1963, 1969, 1989, 1990, 1994, 2003, 2007, 2022
* UEFA Superkuboğı - **5 ciñü** - 1989, 1990, 1994, 2003, 2007 (rekord)
* Qıytğaara kubok - 1969, 1989, 1990 (rekord)

## Sıltamalar
*  www.acmilan.com Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Италия футбол клублары
Советский (Хант-Манси автономияле бүлгесе)

**Советский** () — Россия Федерациясенең Хант-Манси автономияле округындә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1963 елдан, шәһәр статусын 1996 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (78,7%), татарлар (7,8%), украиннар (3,2%), әзериләр (1,6%), башкортлар (1,3%).
## Дин

;Православие
* храм
;Ислам
* «Нур» мәчете

## Тышкы сылтамалар
* 
* [ Советский «Минем шәһәр» энциклопедиясендә]
## Искәрмәләр

Төркем:Хант-Манси автономияле округы шәһәрләре
Курган

**Курган** () — Россия Федерациясенең Курган өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

2025 елның 15 гыйнварында Россия Федерациясе Президенты В. В. Путин указы белән шәһәргә **[[Хезмәт даны шәһәре|«Хезмәт батырлыгы шәһәре»]]** мактаулы исеме бирелгән.

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1782 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,1%).

## Шәхесләр
* Ринат Баймөхәммәтов, хоккейчы.
* Илья Әхмәтов, хоккейчы.
* Леонид Красин (1870-1926), илче.

## Дин
### [[Христианлык]]
#### [[Православие]]
* Курган епархиясе
### [[Ислам]]
* Курган җәмигъ мәчете
## Архитектура

### Һәйкәлләр
* Муса Җәлил бюсты (2024)

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Курган «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Курган өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Соргыт

**Соргыт**, Сургут () — Россия Федерациясенең Хант-Манси автономияле округындә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр 1596 елда Фёдор I әмере буенча нигезләнгән. 1782 елдан — Тубыл калгайлыгының өяз шәһәре.

1926 елда, биредә халык аз булуы сәбәпле, Соргыт шәһәр статусыннан мәхрүм ителгән.

1950-елларның азагында биредә зур нефть чыганаклары табыла, бу Соргытның икенче тууына көчле этәргеч биргән. 1965 елда аңа шәһәр статусы кайтарылган.
## Халык
Милләтләр (2010): руслар (73,3%), украиннар (6,8%), татарлар (6,0%), башкортлар (2,0%), әзериләр (1,6%), чуашлар (1,0%).
## Дин

;Православие
;Ислам
* Җәмигъ мәчете

## Кардәш шәһәрләр
* Катерини, Греция
* Су-Фолс, Көньяк Дакота, АКШ
* Залаегерсег, Маҗарстан
* Ивано-Франковск, Украина

## Тышкы сылтамалар
* 
* Соргыт «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Хант-Манси автономияле округы шәһәрләре
Төркем:Сургут
Урай

**Урай** () — Россия Федерациясенең Хант-Манси — Югра автономияле округында урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().
## Шәһәр башлыгы (мэр)
* Алексей Забозлаев
* 2015 елдан Алексей Иванов 
* 2019 елдан Тимур Закирҗанов

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1965 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (78,1%), татарлар (7,0%), украиннар (3,2%), мансыйлар (2,5%), башкортлар (2,0%).
## Дин

;Православие
* храм
;Ислам
* Җәмигъ мәчете

## Тышкы сылтамалар
* 
* Урай «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Хант-Манси автономияле бүᴫгеы шәһәрләре
Когалым

**Когалым** () — Россия Федерациясенең Хант-Манси автономияле округындә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1985 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): руслар (58,1%), украиннар (10,1%), татарлар (9,3%), әзериләр (3,8%), башкортлар (3,7%), комыклар (2,1%), молдаваннар (1,7%), чеченнар (1,7%), чуашлар (1,0%), аварлар (1,0%).
## Дин

;Православие
;Ислам
* Җәмигъ мәчете

## Тышкы сылтамалар
* 
* Когалым «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Хант-Манси автономияле округы шәһәрләре