open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Владимир Алатырцев

**Владимир Иванович Алатырцев** (30.10.1908; Семеновское, Алатыр өязе, Сембер губернасы - 30.10.1964; Рига, Латвия ССР, СССР) - рус һәм чуаш совет шагыйре, тәрҗемәче, журналист, педагог. СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

## Биография
1908 елның 30 октябрендә Сембер губернасы Алатыр өязе Семеновское авылында туган (бүгенге Чуашстанның Порецкое районына караган авыл). Крестьяннардан. Иртә әти-әнидән мәхрүм кала. 1939 елда Чабаксарда Чуаш педагогика институтын тәмамлый. Институтны тәмамлаганнан соң Чуашстанның башлангыч һәм урта мәктәпләрендә авыл укытучысы булып эшли. 1939-1941 елларда Чуаш дәүләт педагогия институты укытучысы, рус әдәбияты һәм әдәбиятны укыту методикасы буенча лекцияләр укый.

1941 елдан Бөек Ватан сугышында катнаша. Пулемет взводы командиры һәм Армия газетасының махсус хәбәрчесе буларак дошманны җиңүгә кадәр фронтларда була, Мәскәү өлкәсеннән Көнчыгыш Пруссиягә кадәр хәрби юл үтә.

1958 елга кадәр Армия газетасы корреспонденты булып хезмәт итә. Сугыштан соң Рига шәһәрендә яши, Латвия Язучылар берлегенең рус телле язучылар секциясен җитәкли, Чуашстан белән элемтәне өзми, чуаш язучыларының әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итә. Чуаш шагыйрьләре К. В.Иванов, С. В. Эльгер, м. К. Сеспель, Н. Ф. Евстафьев һ. б., шулай ук латыш әдәбияты классикларының әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итә.

## Иҗаты
1937 елдан бирле басылып чыга. Сугышның беренче көннәрендә «Священная война», «Песня народного ополчения», «Фронт и тыл», «Мать и сын» («Изге сугыш», «Халык ополчениясе җыры», «Фронт һәм тыл», «Ана һәм ул») һ.б. шигырьләрен яза. Тарихи материалга нигезләнгән «Ленин в Риге» («Ленин Ригада») поэмасы В.И. Ленинның 1900 елда Ригага килүен сурәтли.

Шигъриятнең төп мотивлары гражданлык, патриотизм, ватанга мәхәббәт. Шагыйрьнең иҗаты лиризм, героик пафос белән аерылып тора.

## Сайланма җыентыклары

* «Весна в Засурье». Стихи, Чебоксары. 1941,
* «Стихи», 1949,
* «Горный перевал». Стихи. Латвийское госуд. изд-во, Рига,
* «В родном краю», Латвийское госуд. изд-во, Рига, 1952
* «Всё, что сердце имело». Чебоксары: Чуваш.книжное изд-во,
* «Суравлейка». Избранные стихи. Чебоксары: Чуваш.кн.изд-во, 1984
* «Ясень»,
* «По тропам юности». Рига: Латвийское кн. изд-во, 1961

## Чыганаклар

* Афанасьев, П. Алатырцев Владимир Иванович. Писатели Чувашии. — Чебоксары, 2006. — С. 21-22.
* Владимиров, E. В. Жизнь. Время. Поэзия. Голоса участия и дружбы. — Чебоксары, 1992. — С. 146—165.
* Владимиров, Е. Певец труда и борьбы . Советская Чувашия. — 1988. — 30 окт.
* Золотов, В. Поэт щедрого сердца : к 60-летию со дня рождения Владимира Алатырцева. Советская Чувашия. — 1988. — 23 окт.
* Памяти Владимира Алатырцева : [некролог]. Советская. Чувашия — 1964. — 21 нояб.
* Станьял, В. П. Алатырцев Владимир Иванович. Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2006. — Т. 1 : А-Е. — С. 65-66.
* Тимуков, А. Н. Алатырцев Владимир Иванович / А. Н. Тимуков // Краткая чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2001.

Төркем:Бөек Ватан сугышының фронт корреспондентлары
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Чуаш дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Төркем:Чуаш дәүләт педагогика университеты укытучылары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Рус шагыйрьләре
Александр Артемьев

* Александр Иванович Артемьев ——  журналист, статистик, географ, рус тарихы магистры, чын дәүләт киңәшчесе (1867), «Списки населённых мест Российской Империи» (1861-1865) күп томлы басмасы мөхәррирләренең берсе.
* Александр Спиридонович Артемьев — чуаш прозаигы, шагыйре һәм әдәби тәнкыйтьче, тәрҗемәче, Чуашстанның халык язучысы.
Александр Спиридонович Артемьев

**Александр Спиридонович Артемьев** (1924 елның 14 сентябре, Тури-Выла авылы, Чуаш АӨ — 1998 елның 5 августы, Чабаксар, Чуашстан) — чуаш прозаигы, шагыйре һәм әдәби тәнкыйтьче, тәрҗемәче, Чуашстанның халык язучысы.

## Биография
1924 елның 14 сентябрендә Чуаш автономияле өлкәсенең Ядернә өязе Тури-Выла (хәзерге Чуашстанның Әлек районына карый) авылында туган. Чуашстанның Красночетай районы Штанаши авылында урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, сугышка китә. Башта ул рядовой, аннары кече командир. Нацист Германиясен җиңгәннән соң Маньчжуриядә сугыша. Сугышларда өч тапкыр яралана. Сугыш медалье белән бүләкләнгән.

Демобилизациядән соң туган авылында уку-укыту бүлеге мөдире, «Ялав» һәм «Тыван Атыл» журналларының җаваплы секретаре булып эшли, бер үк вакытта читтән торып А.М. Горький исемендәге әдәби институтта укый. Бу елларда үзенең беренче лирик шигырьләрен бастыра.

1951 елдан СССР Язучылар берлегендә.

Александр Спиридонович әдәби иҗатын шигырьләрдән башлый. Аның шигырьләрендә халыкның яраткан җырлары: «Ах, пĕлесчĕ» (Ах, белергә иде), «Çуралнă çĕршыв» (Туган як), «Салампи юрри» (Салампи җыры) һәм башкалар бар.

Александр Артемьев А.Пушкин, М. Лермонтов, И. Тургенев, Л. Толстой, И. Гете һ. б. әсәрләрен чуаш теленә тәрҗемә итә.

## Китаплары

* «Ан авăн шĕшкĕ» (Бөгелмә чикләвек) (1950);
* «Салампи» (1956, 1960, 1966, 1983);
* «Улма йывăç авăнать» (Алмагач бөгелә) (1958);
* «Тăвăл умĕн» (Давыл алдыннан) (1975);
* «Юлашки юрă» (Соңгы җыр) (1981);
* «Пурнăç чăнлăхĕпе писатель ăсталăхĕ» (Язучының чын тормышыһәм осталыгыя) (1984);
* «Суйласа илнисем», икĕ томлă (Сайланма әсәрләр,ике томда) 1986).

## Чыганаклар

* Аликовская энциклопедия / Редколлегия: Л. А. Ефимов, Е. Л. Ефимов, А. А. Ананьев, Г. К. Терентьев. — Чебоксары, 2009. ISBN 978-5-7670-1630-3.
* Чăваш литературин антологийĕ / Сост.: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. — Чебоксары, 2003. ISBN 5-7670-1279-2 .

Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:СРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Чуаш АССР халык язучылары
Василий Эктел

**Василий Эктел** (чын исеме *Василий Петрович Сидоров*; 1950 елның 26 феврале, Лашчы-Таяба, Ялчык районы, Чуаш АССР - 2005 елның 17 августы; Чабаксар, Чуашстан) - чуаш язучысы, шагыйрь. Чуаш Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1999), «Тăван Атăл» журналы премиясе лауреаты. ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1988 ел).

## Биографиясе
Язучы 1950 елның 26 февралендә Чуаш АССРның Ялчык районы Лашчы-Таяба авылында туа.

1972 елда Чуаш дәүләт педагогика университетын, 1982 елда М. Горький исемендәге Мәскәү әдәбият институтын тәмамлый. 1972 елдан 1974 елга кадәр Үзбәкстан Совет Социалистик Республикасының Наманган шәһәре мәктәп интенатында укыта. 1974 елдан алып 1976 елга кадәр Совет Армиясендә хезмәт итә, 1975 елда Ялчык районы архитекторы булып кайта, 1980 елдан алып 1985 елга кадәр Чуаш телестудиясе корреспонденты булып эшли, 1988-1990 елларда «Ялав» һәм «Пике»  журналларында сәнгать мөхәррире булып эшли. 1990 елдан алып 2005 елга кадәр «Калем» чуаш язучылары фондын һәм нәшриятын җитәкли. 

2005 елның 17 августында авырудан соң Чуашстан башкаласы Чабаксарда вафат була.

## Иҗаты
Василий Петрович күпкырлы талантлы әдип, ул үзен күп жанрларда күрсәтә: ялкынлы публицист, әдәбият һәм сәнгать белгече, прозаик, шагыйрь.

Күренекле китаплары:

* «Тĕлĕнтермĕшсем» (1982);
* «Иртнĕ кун çути» (1984);
* «Çĕре тăнлатăп» (1990)
* «Чи хитри» Самый красивый (1991);
* «Шавкăн» (1994);
* «Лили» (1996);
* «Юлашки хĕрлĕ çулçă ташши» (1998);
* «Сăвăр çырми» (1999);
* «Пархатар» (2000);
* «Тăван шкултан инçе çула» (2000);
* «Пĕчĕк тĕнче те аслă» (2002);
* «Грачиный город» (Курак хули, вырăсла, 2000).

## Тышкы сылтамалар
* Василий Эктелĕн «Тĕлĕнтермĕшсем» кĕнеки пичетленнĕ
* Стихотворение Василия Эктеля "Чи хитри", читает Яковлева Мария

## Чыганаклар

* Эктел, В. Василий Эктел, çыравçă: «Юрату пĕтсен тĕнче пĕтет...» / В. Эктел ; В. Романов сăн ӳкерчӗкӗ // Тантăш. – 1997. – 11 раштав (№ 50). – С. 15.
* Афанасьев, П. Эктель (Сидоров) Василий Петрович // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. – Чебоксары, 2006. – С. 515-516.
* Гаврилова, Н. Чӑваш юратӑвӗн ӳнерҫи : [Василий Эктелӗн «Лили» кӗнеки пирки] / Н. Гаврилова // Тантӑш. – 2012. – 9 нарӑс (№ 5). – С. 9.
* Лаштай, П. Нумай енпе аталаннă ĕçчен / П. Лаштай // Тăван Атал. – 2010. – № 2. – Прил.: с. 38-42. – (Сунтал).
* Мустаев, Н. Анлӑ сукмак : [Василий Петрович Сидоров (Эктель) 60 ҫул тултарнӑ тӗле] / Н. Мустаев // Елчӗк ен. – 2010. – 27 нарӑс. – С. 4.

Төркем:Чуаш дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Ингур

**Ингур** яки *Ингури* (, ,  [Энгури],  [Ингири]) — Абхазия һәм Гөрҗистан территориясеннән ага торган елга. Елганың тамагы Кара диңгездә урнашкан. Озынлыгы 213 км, бассейнының мәйданы 4060 км². Уртача су чыгымы 170 м³/сек.

Зур Кавказның көньяк битләүләреннән башлана. Төп кушылдыклар: уң — Долра, Накра, Мулхура, Ненскра; сул — Хумпрери, Хаишура, Магана, Чхоуши.

## Моны да карагыз
* Ингур ГЭС

## Искәрмәләр

Төркем:Абхазия елгалары
Төркем:Гөрҗистан елгалары
Төркем:Чик буе елгалары
Почык

**Почык** — искергән татар авырлык үлчәме авырлык һәм сыешлык үлчәве берәмлеге (сибелүчән әйберләр өчен), ярты батман, шулай ук җир үлчәве берәмлеге.

**Авырлык берәмләге**
* 1 почык = ½ батман = 2 пот ≈ 32,76 кг

**Җир үлчәве берәмләге** ()
* 1 почык = ½ түтәрәм = ¼ дис. = ⅛ җир = 600 кв. саж.
* 1 почык ≈ 2731,3 м² ≈ 27,3 ар ≈ 0,27 га

## Искәрмәләр

Төркем:Искергән Русия үлчәү берәмлекләре
Төркем:Авырлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Мәйдан үлчәве берәмлекләре
Җир (мәйдан берәмлеге)

**Җир** (*җир буе*) — искергән татар җир үлчәве берәмлеге, ике дисәтинә. Җир буе 80 × 60 саж. яклы турыпочмаклык булган.

* 1 җир = 2 дис. = 4 түтәрәм = 8 почык = 12 җәриб = 4800 кв. саж.
* 1 җир ≈ 21 850,8 м² ≈ 218,5 ар ≈ 2,19 га

## Искәрмәләр

Төркем:Искергән Русия үлчәү берәмлекләре
Төркем:Мәйдан үлчәве берәмлекләре
Альпорт синдромы

**Альпорт синдромы** — IV типтагы коллагенның төрле формаларын кодлаган — нигез мембранасының төп компонентын, берничә төрле генда мутация белән бәйле бөер йомгакчыкларының нигез мембранасының сирәк патологиясе. Чир еш нейросенсорлы колакка катылык белән бөернең хроник җитешсезлеге белән сыйфатлана.

1.	**Нәселдәнлек** төре Х-хромосома белән бәйләнгән доминантлы.

2.	**Билгеләре**

•	Гадәти күрү үткенлегендә перимакуляр өлкәдә аерым-аерым вак саргылт таплар (рәс. 18.19а).

•	Эре таплар, аларның кайберсе күбесенчә перифериядә кушыла ала (рәс. 18.19б).

3.	**ЭРГ** норма чигендә.

4.	Күз ягыннан катнаш патология. Алгы лентиконус, кайвакыт — мөгезкатлауның арткы полиморфлы дистрофиясе.

5.	Күрү өчен **фараз** уңайлы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Ямансыз гаиләле тимгелле челтәркатлау

**Ямансыз гаиләле тимгелле челтәркатлау** — симптомсыз баручы бик сирәк какшау, аны кагыйдә буларак очраклы табалар.

1.	**Нәселдәнлек **төре аутосом-рецессивлы.

2.	**Билгеләре**. Күпсанлы, бер-берсеннән аерылган, ерак перифериягә таралучы, саргылт-ак төстәге полиформалы чыганаклар
(рәс. 18.20б), тик фовеа өлкәсен җәлеп итми (рәс.  18.20а).

3.    **ЭРГ **норма чигендә.

4.    **Фараз **уңайлы.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Ямансыз үзәктәш боҗрасыман макуляр дистрофия

1.	*Нәселдәнлек *төре аутосом-доминатлы.

2.	Өлкәннәрдә үзәк күрүнең бик уртача начарлануы белән **билгеләнә**. 

3.	**Билгеләре**. «Үгез күзе» төрендәге макулопатия белән бергә аз чагылган тамырлар тараюы, тик КНД гадәти халәттә була  (рәс. 18.21а).

4.	**Күрү кыры**. Параүзәктәге боҗрасыман скотоманы ачыклыйлар.

5.	**ФАГ **ЧПЭ боҗрасыман «тәрәзәле» кимчелеген ачыклый (рәс. 18.21б).

6.	Күбесенчә **фараз **яхшы, тик кайбер авыруларда көчәюче күрү үткенлеге кимү һәм никталопия үсеш ала.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Доминант макуляр шешү

1.	**Нәселдәнлек** төре ген 7q урнашу белән аутосом-доминатлы.

2.	Гомернең 1-2 декадасында әкренләп үзәк күрү начарлануы белән **билгеләнә**.

3.	**Билгеләре**. Ике яклы КМШ.

4.	**ФАГ** фовеа өлкәсендә «чәчәк таҗлары» кебек буяу чыгуын ачыклый.

5.	**Фараз** начар, чөнки шеш системалы ацетазоламидлар белән дәвалауга бирешми, халәт котылгысыз «географияле» атрофия үсешенә китерә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Кристаллинлы Биетти дистрофиясе

**Кристаллинлы Биетти дистрофиясе** челтәркатлауда һәм мөгезкатлауның өске катламнарында кристаллар утырмасы белән сыйфатлана. Соңгысы чирнең барлык очракларында да очрамый.

1.	**Нәселдәнлек **төре ген 4q36 урнашу белән аутосом-рецессивлы.

2.	Гомернең 3 декадасында күрү үткенлеге әкренләп көчәюче кимүе белән **билгеләнә**.

3.	**Билгеләре **(барлыкка килү тәртибендә).

•	Күпсанлы вак ялтыраучы саргылт-ак төстәге кристаллар, күзнең бөтен арткы котыбы буенча челтәркатлауның барлык катламнарында урнаша (рәс. 18.22).

•	Макула өлкәсендә ЧПЭ һәм хориокапиллярның урынлы атрофиясе.

•	Кристаллар саны һәм күләме кимүе белән хориокапиллярның таралган атрофиясе.

•	Челтәркатлауның перифериясенә атрофияле чыганакларның әкренләп таралышы һәм кушылуы белән гадәти КНД һәм челтәркатлау тамырлары.

4.	**ЭРГ **аснормаль.

5.	Һәр очракта **фараз **төрле һәм чир көчәюе тизлегенә бәйле.

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Юрий Семендер

**Юрий Семендер** (тулы исеме *Юрий Семенович Семенов*; 1941 елның 2 гыйнвары, Таныш, Кызыл Армия районы, Чуаш АССР) - чуаш шагыйре, тәрҗемәче һәм мөхәррир, әдәбият белгече. Чуаш Республикасының халык шагыйре (1999).

## Биография

Юрий Семендер 1941 елның 2 гыйнварында Чуаш АССРының Кызыл Армия районы Таныш авылында туа.

Чуаш дәүләт университетын тәмамлап, ВЛКСМның Цивильск райкомында, «Октябрь юлы» район газетасы редакциясендә, Чуаш китап нәшриятында эшли. 1973 елдан СССР Язучылар берлегендә.

1974-2004 елларда Юрий Семенович «Ялав» журналының баш мөхәррире булып эшли (аның  «Чăрăш» (Чыршы) дигән беренче шигыре 1958 елда «Ялав» журналында басылып чыга).

Юрий Семеновичны Чабаксар шәһәр Думасы депутаты итеп сайлыйлар, Чуашстан язучылар берлеге идарәсендә эшли, Чуаш дәүләт гуманитар фәннәр институтының Гыйльми советы әгъзасы, мәдәният һәм милләтләр эшләре буенча Министрлык коллегиясе әгъзасы, мәгълүмат сәясәте һәм архив эше министрлыгы коллегиясе әгъзасы, Чуаш Республикасы Президенты каршындагы Ярлыкау мәсьәләләре комиссиясе әгъзасы була.

Юрий Семендер әдәбиятка 1970 еллар башында килә, ул «Тупа» (Присяга), «Çĕр çаврăнать» (Җир әйләнәсе) шигъри җыентыкларын бастырып чыгара. Аның шигырьләре һәм поэмалары Россия һәм дөнья халыкларының 20дән артык телендә басылып чыга.

Ул чуаш теленә А.Пушкин, М. Лермонтов, С. Есенин, А. Твардовский, К. Симонов, Россия һәм БДБ халыкларының күп кенә язучылары зсәрләрен, музыкаль комедияләрне, опералар һәм оперетталар, балет, «Птица счастья», «Лебедушка», «Свадьба», «Дети леса» кебек вокаль — хореографик сюитлар һ. б. тәрҗемә иткән. Композитор Ф. Лукин, Г. Лебедев, Г.Хирбю, Ф. Васильев, Н. Эриванов, Н. Карлин, Ю. Кудаков, А. Никитин һ. б. белән иҗади берлектә 300 дән артык җыр иҗат итә. Күп кенә әдәби мәкаләләр һәм очерклар авторы буларак та билгеле.

## Төп әсәрләре
«Аван-и, салтак» (Саумы, солдат), «Йĕс шăнкăрав» (Бакыр кыңгырау), «Ниме» (Ярдәм), «Уçланкăри палан» (Аланда балан), «Чĕнтĕрлĕ кĕпер» (Бизәкле күпер), «Шетмĕ шывĕ» (Шәтмә суы), «Хурапа шурă» (Ак та кара), «Земля в узорах» (Бизәкле Җир), «Хуркайăк çулĕ» (Киек каз юлы), «Чăваш пики» (Чуаш чибәре), «Пирĕн вăйă карти» (Безнең әйлән бәйлән), «Çиçĕм сапаки» (Яшен яшнәү).

## Әдәбият
* Пирĕн вăйа карти: сăвăсем. Шупашкар. 2005. ISBN 5-7670-1423-X

## Чыганаклар
* Чăваш литературин антологийĕ / Сост.: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. — Чебоксары, 2003. ISBN 5-7670-1279-2.
Ингур (мәгънәләр)

**Ингур** — күпмәгънәле сүз.
* Ингур — Гөрҗистан һәм Абхазиядә елга.
* Ингур — Русиядә елга.

Төркем:Гидронимнар
Комитас

**Согомон Согомониан**, гадәттә **Комитас** дип аталган, (әрмәнчә: Կոմիտաս; 8 октябрь [ОС 26 сентябрь] 1869 - 22 октябрь 1935) - әрмән рухание, музыколог, композитор, аранжер, җырчы, хормейстер, ул Әрмәнстан милли музыка мәктәбенә нигез салучы булып санала. Ул этномузикология пионерларының берсе дип таныла.

Яшь вакытта ятим калган Комитасны Әрмәнстанның дини үзәге Этчмиадзинга алып китәләр, һәм ул Геворгия семинариясендә белем ала. 1895-нче елда вардапет (рухани) булып билгеләнгәннән соң, ул Берлиндагы Фредерик Уильям университетында музыка өйрәнә. Аннан соң ул Көнбатыш күнегүләрен милли традиция төзү өчен куллана.  Ул 3000 дән артык әрмән халык музыкасын җыя һәм транскрипцияли, аларның яртысыннан күбрәге югалган һәм хәзер 1200 тирәсе генә бар. Әрмән халык җырларыннан тыш, ул башка культуралар белән дә кызыксынган һәм 1903-нче елда Көрд көйләре дип аталган Көрд халык җырларының беренче коллекциясен бастыра. Аның хоры Европаның күп шәһәрләрендә әрмән музыкасын тәкъдим итә, башкалар арасында Клод Дебусси мактауга лаек була. Аны әрмән җәмгыятьләре киң кабул итәләр, Аршаг Чобанян аны "әрмән музыкасы коткаручысы" дип атаган.

Әрмәнстан геноциды вакытында, йөзләгән әрмән зыялылары белән бергә, Комитас Османлы хакимияте тарафыннан 1915 елның апрелендә кулга алына һәм төрмә лагеренә җибәрелә. Озакламый аңлашылмаган шартларда азат ителәләр һәм психик бозылу кичерәләр һәм посттравматик стресс бозылу очракларын үстерәләр (ПТСД). Константинопольдә киң таралган дошманлык мохите һәм массакүләм әрмән үлем маршлары һәм аңа ирешкән үтерүләр турындагы хәбәрләр аның зәгыйфь психик халәтен тагын да начарайта. Ул башта Төркия хәрби идарә иткән хастаханәгә 1919 елга кадәр урнаштырыла, аннары Париждагы психиатрия хастаханәләренә күчерелә, һәм ул гомеренең соңгы елларын газапларда үткәрә. Комитас геноцидның шәһите була һәм сәнгатьтә әрмән геноцидының төп символларының берсе итеп сурәтләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Франция композиторлары
Төркем:Төркия композиторлары
Төркем:Әрмән җырчылары
Риони

**Риони** (, ) — Гөрҗистанда елга. Елганың тамагы Кара диңгездә Поти шәһәре якын урнашкан. Озынлыгы 327 км, бассейнының мәйданы 13400 км². Уртача су чыгымы 405 м³/сек.

Зур Кавказның көньяк битләүләреннән башлана. Төп кушылдыклар: уң — Цхенисцкали, Техури; сул — Квирила, Җоҗора, Чанчахи.

## Моны да карагыз
* Риони ГЭС

## Искәрмәләр

Төркем:Гөрҗистан елгалары
Төркем:Кара диңгез бассейны
Мәскәү вокзалы

**Мәскәү вокзалы** — берничә шәһәрләрендә тимер юл вокзалы исеме:

* Мәскәү вокзалы (Киров)
* Мәскәү вокзалы (Түбән Новгород)
* Мәскәү вокзалы (Санкт-Петербург)
* Мәскәү вокзалы (Тула)
* Мәскәү вокзалы (Ярославль)
Александр Галкин

**Александр Алексеевич Галкин** (1928 елның 12 феврале, Челкасы, Әлек районы, Чуаш АССР — 2002 елның 9 апреле, Чабаксар, Чуашстан) - чуаш шагыйре, прозаик һәм тәрҗемәче. 1963 елдан ССРБ язучылар берлегендә. СССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1977), Чуашстанның халык шагыйре.

## Биографиясе
Александр Галкин 1928 елның 12 февралендә Чуаш АССРның Әлек районы Челкасы авылында туган. Башта авылында мәктәпне, 1948 елда Калинин педагогия училищесын, 1953 елда Чуаш дәүләт педагогика институтын тәмамлый. Чуаш китап нәшриятында редактор, «Тӑван Атӑл» журналының баш мөхәррире, «Капкан» журналының әдәби бүлеге мөдире булып эшли.

Александр Алексеевич Чабаксарда 2002 елның 9 апрелендә вафат була.

## Иҗаты

Александр Галкинның сәнгать сәләте күпкырлы була. Ул үзен поэзия, проза һәм мәсьәлләрдә уңышлы гына тормышка ашырган. А.Пушкин, М. Горький, А. Серафимович,т. Шевченко, С. Есенин, М. Шолохов, М. Пришвин, В. Бианки, С. Михалков һ. б. әсәрләрен чуаш теленә тәрҗемә итә. Балалар өчен күп яза.

30 китап бастыра, шул исәптән:

* «Пĕчĕк ĕçченсем» — Кечкенә эшчеләр (1958);
* «Сурăм шарлакĕсем» — Сурым Шарлавыклары (1961);
* «Хăрушă тĕлĕк» — Куркыныч төш (1969);
* «Пурнăçра — пĕр мыскара» — Тормыш - бер кызык
* «Сĕрен кĕперĕ умĕнче» - Нарат күпере янянда
* «Тӑван тавралăхра» — Туган якта
* «Кукăр пăшал» — Кәкре мылытк
* «Сиплĕ сăмах» -Шифалы сүз
* «Вăйăран вăкăр» - Уен
* «Туссем»- Дуслар
* «Хĕвел тухсан» — Кояш чыкканда
* «Хаваслă ачасем» — Бәхетле балалар

Рус телендә 5 китабы, татар телендә 1 китабы нәшер ителгән.

Аның шигырьләренә 200-дән артык җыр язылган:

* «Шупашкар каçĕсем» (Чабаксар төннәре)
* «Кăвак чечексем» (Күк чәчәкләр)
* «Санпа кăна» (Синең белән генә)
* «Сурăмпала Выла хушшинче» («Сурым белән Выла арасы»)
* «Аннене» (Әнигә)
* «Çĕмĕртсем ларсассăн çеçкене» (Шомырт чәчәк атканда)
* «Мĕн кирлĕ-ши» (Ни кирәк инде)

## Чыганаклар

* «Аликовская энциклопедия», редколлегия: Ефимов Л. А., Ефимов Е. Л., Ананьев А. А., Терентьев Г. К., Чебоксары, 2009, ISBN 978-5-7670-1630-3.
* «Чăваш литературин антологийĕ», составители: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. Чебоксары, 2003. ISBN 5-7670-1279-2 .
* Айдаш, Ю. Кун-сулан анлa тeкерe / Ю. Айдаш // Таван Атал. — 2006. — № 4. — С. 2—3.
* Eливанова, Г. «Эп aсатнан туйрам хаман пурнаса…» / Г. Eливанова // Хыпар. — 2003. — 9 ака.

Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чуашстанның халык шагыйрьләре
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Чуаш дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Цхинвал

**Цхинвали** ( [Цхинвали] — «граб җире»; , , 1934 елдан 1961 елга кадәр — **Сталинири**, 1961 елдан 1991 елга кадәр — **Цхинвали**) — Көньяк Осетия башкаласы һәм илдә иң зур шәһәр. Элегрәк — Грузин Совет Социалистик Республикасы составындагы Көньяк Осетия автономияле өлкәсе башкаласы.

Зур Лиахви елгасының ярларында урнашкан.

## Тарих

## Дин
### Христианлык
* Алан епархиясе

### Яһүд дине

* Яһүд кварталы (Цхинвали)

## Искәрмәләр

*
Төркем:Азия башкалалары
Күрә

**Күрә** яки *Кура* (, ,  [Мтква́ри],  [Кур]) — Төркия, Гөрҗистан, Азәрбайҗанда елга. Елганың тамагы Каспий диңгезендә урнашкан. Озынлыгы 1364 км, бассейнының мәйданы 188000 км². Уртача су чыгымы 575 м³/сек.

Әрмән таулыгыннан башлана. Төп кушылдыклары: уң — Аракс, Каркарчай; сул — Алазани, Арагви, Зур Лиахви, Ксани.

## Моны да карагыз
* Миңгечәвер сусаклагычы

## Искәрмәләр

Төркем:Төркия елгалары
Төркем:Гөрҗистан елгалары
Төркем:Азәрбайҗан елгалары
Төркем:Каспий диңгезе бассейны
Хведер Ситта

**Хведер Ситта** (тулы исеме *Федот Александрович Ситта*, 28 май 1914, Кече Батыр авылы, Буа өязе, Сембер губернасы, Россия империясе - 1944 елның 27 феврале, Нарва, тик Сланцы шәһәрендә җирләнгән, Ленинград өлкәсе, СССР (башка мәгълүматлар буенча, Долгая Нева авылы, Нарва шәһәре янында) — совет чуаш прозаигы, шагыйрь, журналист.

## Биография
Хведер Ситта 1914 елның 28 маенда Сембер губернасы Буа өязе Кече Батыр (хәзерге вакытта Чуаш Республикасының Батыр районы, Россия) авылында туган. 7 еллык мәктәпне тәмамлап, Батыр педагогия техникумына укырга керә, башлангыч мәктәп укытучысы булып эшли, коллективлаштыруда катнаша.

1932-1935 елларда «Пионер сасси» («Пионер тавышы») республика газетасының җаваплы секретаре булып эшли. 1938 елда В.В. Воровский исемендәге Ленинград дәүләт журналистика институтын тәмамлый.

1938 елның көзендә Совет Армиясенә алына, Ленинград хәрби округы частьләрендә хезмәт итә. 1939 елда «Красноармеец» дивизион газетасы редакциясенең җаваплы секретаре итеп билгеләнә.

Бөек Ватан сугышын өлкән политрук буларак каршы ала. 1942 елдан - «Ватан сакчысы» Кызыл Армия газетасының батальон комиссары һәм мөхәррире. Икенче дәрәҗә Ватан сугышы ордены һәм «Сугышчан казанышлары өчен» медале белән бүләкләнә.

1944 елның 29 февралендә Ленинград янындагы сугышларда һәлак була.

## Иҗаты

«Канаш» («Киңәш»), «Пионер сасси» («Пионер тавышы»), «Çамрăк колхозник» («Яәь колхозчы»), «Коммунар» газеталарында шигырьләрен бастыра, «Малтанхи парне» («Беренче бүләк», 1933), «Комсомолии» («Комсомолия», 1933), «Пирен çамрăклăх» («Безнең яшьлек», 1935) китапларын нәшер итә.

1941 елда Чабаксарда 3000 данә тираж белән «Фронт хикәяләре» («Фронт хикәяләре») китабы чыгарыла.

## Әдәбият
* Дедушкин, Н. Яланах асра // Дедушкин, Н. Кунçул уттипе/ Н. Дедушкин. — Шупашкар, 1975. — С. 142—145.
* Еливанова, Г. «Пуринчен ытла Вовăшăн çунатăп эпĕ» / Г. Еливанова // Хыпар. — 2005. — 13 утă. — (Литературăпа ӳнер кăларăмĕ).
* Михайлова, Г. Чӑваш ҫыравҫисемпе журналисчӗсем — фронтра / Г. Михайлова // Хыпар. — 2011. — 22 нарӑс. — С. 4.
* Абрамов, В. А. Ситта (Ситов) Федот Александрович / В. А. Абрамов // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2011. — Т. 4 : Си-Я. — С. 30.
* Афанасьев, П. Ситта Хведер (Ситов Федот Александрович) // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. — Чебоксары, 2006. — С. 378.
* Еливанова, Г. Погиб на передовой / Г. Еливанова // Совет. Чувашия. — 2004. — 9 июня.
* Ситов Федот Александрович (Хветĕр Çитта) // Батыревская энциклопедия. — Чебоксары, 2005. — С. 209—210.
* Ялгир, П. Ситта Хведер (Ситов Федот Александрович) // Ялгир, П. Литературный мир Чувашии / П. Ялгир. — Чебоксары, 2005. — С. 105—106.

Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашкан язучылар
Төркем:Ленинград дәүләт журналистика институтын тәмамлаучылар
Виталий Станьял

**Станьял Виталий Петрович** (чын исеме Виталий Петрович Никитин; 01.01.1940, Чуаш АССРның Чабаксар районы Кече Сөндер авылы) — әдәбият белгече, шагыйрь, публицист, җәмәгать эшлеклесе, туган якны өйрәнүче, филология фәннәре кандидаты (1984), СССР Журналистлар берлеге әгъзасы (1968). Туган якны өйрәнүчеләр берлеген (1991), Чуаш милли конгрессын оештыручыларның берсе (1992).

## Биография
Виталий Петрович 1940 елның 1 гыйнварында Чуаш АССРның Чабаксар районы Кече Сөндер авылында туа.

1962 елда Чуаш дәүләт педагогика институтын тәмамлый. Уку вакытында «Яшь коммунист», «Советская Чувашия», «Коммунизм ялаве» газеталарында мәкаләләр яза, укытучы-методист булып эшли.

1969 елдан Чуаш дәүләт университетында укыта, Чуаш әдәбияты кафедрасы мөдире.

1993-2010 елларда Чуаш дәүләт гуманитар фәннәр институтында өлкән фәнни хезмәткәр, әдәбият белеме һәм фольклористика бүлеге мөдире булып эшли.

1991 елда аның инициативасы белән 1921 елда «Туган якны өйрәнү җәмгыяте» дип аталган чуаш туган якны өйрәнүчеләр берлеге торгызыла. 1991-2008 елларда Виталий Станьял Чуашия туган якны өйрәнүчеләр берлеге рәисе булып эшли. Аның җитәкчелегендә республикада туган якны өйрәнү буенча актив эш алып барыла, район тарихы буенча китаплар нәшер итә башлый, районнар энциклопедияләрен төзи. 1991 елдан Чуаш Милли Академиясе вице-президенты. 1992 елдан-чуваш милли конгрессының вице-президенты, Зур Советы Рәисе. Чуаш халык академиясе һәм Чуаш туган якны өйрәнүчеләр берлегенең мактаулы президенты.

К.Иванов, А. Андреев, В. Рзай, Г. Тал-Мрза, Д. Петров-Юман, П. Хузангай, М. Сеспель, Г. Тимофеев мирасын, кече жанр, этнорелигия һәм локаль культуралар тарихын, Чабаксар районы халкының тарихын, мәдәнияте һәм көнкүрешен өйрәнә. 80нән артык фәнни хезмәт, шул исәптән монографияләр, дәреслекләр һәм уку әсбаплары, шулай ук шигъри җыентыклар авторы.

## Чыганаклар

* Партизанская судьба Чувашской народной академии
* Интервью
* Чӑваш ваттисен тӗп канашӗн йышӑнӑвӗ
* Шурсухалсем Чӑваш Енри наци политикине сӳтсе явӗҫ
*Литературная карта Чувашии

Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашкан язучылар
Төркем:Чуаш дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Апфельштедт

**Апфельштедт** () — Алманиянең Тюрингия җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Тюрингия шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Леонид Маяксем

**Леонид Маяксем** (тулы исеме *Леонид Александрович Степанов*; 1938 елның 2 гыйнвары, Сикасси авылы, Канаш районы, Чуаш АССР - 11 гыйнвар 2014, Чебоксар) - чуаш язучысы, прозаик. 1974 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

## Биография
Леонид Маяксем 1938 елның 2 гыйнварында Чуаш АССР Канаш районы Сикасси авылында туа.
  
Авыл мәктәбендә 7 сыйныф тәмамлый, аннары Сарытауда киномеханик белгечлеген ала, Яльчик районы авылларында күчмә киноузелкада кинофильмнар күрсәтә. Армиядә хезмәт итеп, Чабаксар электромеханика заводында токарь булып эшли. Чуашрадиода эшли. Читтән торып М. Горький исемендәге әдәбият институтын тәмамлый. 1974-1980 елларда Чуашстан язучылар берлегенең сәнгать әдәбиятын пропаганда бюросында, әдәби фронтның Чуаш бүлеге җитәкчесе булып эшли.

2014 елның 11 гыйнварында Чуашстан башкаласы Чабаксар шәһәрендә вафат була.

Беренче очеркны 1961 елда «Ялав» журналында бастыра. 1981 елдан әдәбият белән профессиональ дәрәҗәдә шөгыльләнә башлый.

Күренекле китаплары: «Килет шурăмуç çуталса» (Таң ата, 1970), «Тупатăпах сана, Сильва» (Табырмын сине, Сильва, 1972) «Асамлă каскăч» (Тылсымлы төрән, 1976), «Аманнă турат» (Сынык ботак, 1980), «Вĕлтрен милĕкĕ» (Кычыткан себеркесе, 1980), «Я найду тебя, Сильва» (Табырмын сине, Сильва, 1984), «Вторая встреча», (Икенче очрашу, 1988), «Хунавсăр йывăç» (Үрентесез агач),

## Чыганаклар

* Гордеев Д. В., Силэм Ю. А. Антология чувашской литературы. — Чебоксары, 2003. — Т. 1 : проза.

## Әдәбият

* Маяксем, Л. А. Леонид Маяксем: Писатель пултӑм, укҫана кӗреҫепе хыраймарӑм / Л. Маясксем ; Л. Чугунова [калаҫнӑ] // Самант. – 2007. – № 12. – С. 12-13.
* Маяксем, Л. Тавах, анне / Л. Маяксем // Хыпар. – 2001. – 21 пуш.
* Осипов, Н. Н. Ҫыравҫӑ хайлавӗ – пурнӑҫ тӗкӗрӗ / Н. Н. Осипов // Тӑван Атӑл. – 2010. – № 3. – С. 65-70.
* Прокопьев, В. Тĕплĕн, васкамасăр // Прокопьев, В. Канаш тăрăхĕн ятлă-сумлă çыннисем / В. Прокопьев. – Шупашкар, 2005. – С. 200-202.
Аркадий Маслов

**Аркадий Петрович Маслов** (1924 - 1958) — медицина фәннәре докторы, Кемерово дәүләт медицина университетының гистология кафедрасы мөдире.

## Биографиясе

Аркадий Петрович Маслов 1924 елда ТАССРның Кайбыч районы Фёдоровское авылында туган. Авылда Федоровское урта мәктәбен, аннары Казан медицина институтын, соңрак профессор А. Н. Миславский җитәкчелегендә гистология кафедрасы аспирантурасын кызыл диплом белән тәмамлаган. 1950 елда «Имезүчеләрнең эректиль органнарының кан тамырлары рецептлы иннервацияләү морфологиясе» дигән темага кандидатлык диссертациясен яклый. 1953 елның 15 ноябреннән 1956 елның 1 июненә кадәр атказанган фән эшлеклесе проф. А.Н. Миславский җитәкчелегендә докторантурада белем ала. 1956 елның 7 маенда ул «Кеше һәм кайбер имезүчеләрнең тышкы җенси органнарының рецепт инервациясе микроморфологиясе» дигән темага докторлык диссертациясен яклый. А. П. Маслов фәннең соңгы казанышларын җәлеп итеп, югары теоретик дәрәҗәдә лекцияләр укый, хезмәткәрләр һәм студентлар арасында зур абруй казана.

1956 елның сентябрендә  А. Маслов Кемерово дәүләт медицина университетының гистология кафедрасына нигез салган, ул 1956 елның 1 июненнән СССР сәламәтлек саклау министры боерыгы белән Кемерово медицина институтының гистология кафедрасы мөдире вазыйфасына билгеләнә. 5 ай дәвамында ул кафедра оештыра, анда уку процессы һәм фәнни – тикшеренү эшләре алып бару өчен барлык шартлар тудыра.

1956 елдан алып 1958 елга кадәр Кемерово дәүләт медицина университетының гистология кафедрасы мөдире булып торган.

1958 елда каты авырганнан соң Кемерово шәһәрендә вафат була.

## Чыганаклар

* © Образование 
* История сельского поселения. Федоровское. 
* Кемерово дәүләт медицина университетының гистология кафедрасы тарихы.

Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Ринат Харисов

**Ринат Харисов**:
* Ринат Харисов (1949—2020), «ТНГ-Групп» генераль директоры.
* Ринат Харисов (1953), нәкышче, БР һәм РФ атказанган рәссамы.
Баньоле

**Баньоле** () — Франциядә урнашкан коммуна, Иль-де-Франс регионы Сен-Сен-Дени департаментында урнашкан.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Сен-Сен-Дени департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Оккульт макуляр дистрофия

**Оккульт макуляр дистрофия** пациентның үзәк күрү начарлануның табигатен ачыклаганда авырлыкларга китерә, аеруча бергә булган офтальмологик патологиядә. 

1.	Төрле яшьтә гомернең 3 нче һәм 7 нче декадасында ике яклы көчәюче күрү үткенлеге кимүе белән **билгеләнә**.

2.	**Билгеләре**. Күз төбе үзгәрешсез.

3.	Гомуми ЭРГ норма чигендә, тик колбачыклы һәм мультифокаль ЭРГ гадәти мәгънәләрдән тайпыла.

4.	**ФАГ** үзгәрешсез.

5.	**ОКТ** фовеада челтәркатлау калынлыгы кимүен ачыклый.

6.	**Фараз** начар.

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
S-колбачыкларның көчәйгән функцияләре синдромы

Кеше челтәркатлавында колбачыклы фоторецепторларның өч төре бар: колачның кыскадулкынлы, уртадулкынлы һәм озындулкынлы өлешенә сизгер. Челтәркатлауның күпчелек нәселле дистрофияләрендә таякчыклар һәм барлык колбачыклар төрләре функциясенең көчәюче кимүе бара. Тик **S-колбачыкларның көчәйгән функцияләре синдромы** бердәнбер, чөнки зәңгәр колбачыклар гиперфункциясе, кызыл һәм яшел колбачыклар функциясенең чагылган кимүе, шулай ук таякчыкларның функциясе теркәлмәү белән сыйфатлана.

1.	**Нәселдәнлек **төре аутосом-рецессивлы.

2.	Балачакта никталопия белән билгеләнә.

3.	**Билгеләре**

•	Тамырлы аркадалар буенча пигментация үзгәрүе.

•	Флюоресцеин чыкмаусыз кистасыман макулопатия.

4.	**Фараз **сак була, чөнки кайбер пациентларда ХТ үсеш алырга мөмкин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Соңлаган башланулы челтәркатлауның дегенерациясе

1.	**Нәселдәнлек** төре аутосом-доминатлы.

2.	Гомернең 6 нчы декадасында никталопия белән киләчәктә үзәк һәм периферия күрүенең көчәюче кимүе белән **билгеләнә**.

3.	**Билгеләре** (барлыкка килү тәртибендә).

•	Гадәти күз төбе.

•	Урта перифериядә вак саргылт-ак таплар төркеме.

•	Пигментлы ретинопатия һәм хориоретиналь атрофия.

•	Атрофияле макулопатия һәм КН атрофиясе.

4.	Чир башында **ЭРГ** гадәти; соңгы стадияләрдә — амплитуда кимүе генә.

5.	**Фараз** бик начар.

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", [2009 ел]]
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Шегрен-Ларссон синдромы

**Шегрен-Ларссон [[синдром]]ы** — тире һәм нерв системасын зарарлаучы чир. Тумыштагы ихтиоз, мускуллы спазм, тартышу, акыл үсеше тоткарлану һәм гомернең уртача дәвамлыгы кимүе белән сыйфатлана. Төп метаболизмлы кимчелек май әчелекләренең альдегиддегидрогеназа активлыгы җитмәү белән бәйле.
1.	**Нәселдәнлек** төре аутосом-рецессивлы.
2.	Фотофобия һәм түбән күрү белән **билгеләнә**.
3.	**Билгеләре**
•	Макула өлкәсендә ике яклы, ялтыраучы, саргылт-ак кристаллы утырмалар, алар гомернең беренче 2 елында билгеләнә, вакыт белән аларның саны арта.
•	Макула үзгәрешләре барлыкка килүе, мөгаен, бу синдромның алдынгы һәм үзенчәлекле симптомы санла.
4.	Күрү чыгарган потенциаллар нормадан тайпыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Макулада «чия төше» симптомы

**Макулада «чия төше» симптомы** (рәс. 18.24) — арткы котып челтәркатлавының үтә күренмәлеге югалу һәм калынаю шартларында очраган клиник симптом. Челтәркатлауның иң юка һәм ганглиоз күзәнәкләрсез өлеше фовеа - чагыштырмача үтә күренмәле, югары үсешле тамырлы челтәр тапшыручы аскы хориоидеяның тотрыклы төсен саклый.

Челтәркатлауның бу зарарлануы челтәркатлауның үзәк артериясе томаланганда бик еш күзәтелә һәм сфинголипидозлар кебек сирәк нәселле метаболизмлы чирләрдә дә очрый. Алар организмның төрле тукыма күзәнәкләрендә, шул исәптән челтәркатлауда төрле гликолипидларның артык күп туплануы белән сыйфатлана. Липидлар челтәркатлауның ганглиоз күзәнәкләр катламында утыра һәм аңа ак төс бирә. Ганглиоз күзәнәкләр фовеола өлкәсендә юк, шуңа бу өлкә чагыштырмача үтә күренмәле булып кала һәм тирә-яктагы үтә күренмәле булмаган челтәркатлаудан аерылып тора. Вакыт үтү белән ганглиоз күзәнәкләр атрофияләнә һәм фовеола төсмере ачыклыгы кими. Чирнең соңгы стадияләре нерв җепселләре катламы дегенерациясе һәм киләчәктә күрү нерв атрофиясе белән сыйфатлана.
## Системалы катнаш патология
1. **Tay-Sachs чире** (Gm2 ганглиозидоз, 1 нче төр), шулай ук гаиләле инфантиль амаврозлы идиотия буларак билгеле, аутосом-рецессивлы нәселдәнлек төренә ия, гомернең беренче елы дәвамында билгеләнә һәм кагыйдә буларак 2 яшькә кадәр үлемгә китерә. Ауропа яһүдләре популяциясендә гадәти чир һәм көчәюче неврологик симптоматика һәм мөмкин булган сукырлык белән сыйфатлана. «Чия төше» симптомы якынча 90% очракта очрый.

2.	**Niemann-Pick чире**н клиник һәм химик үзенчәлекләр буенча 4 төркемгә аералар:

а)	А төркеме (ҮНС башлангыч авыр зарарлануы);

б)	В төркеме (ҮНС гадәти функциясе);

в)	С төркеме (ҮНС уртача җәлеп ителү һәм әкрен барышы);

г)	D төркеме (соң башлану һәм ҮНС башлангыч авыр зарарлануы).

«Чия төше» симптомын табу ешлыгы Tay-Sachs чирендә караганда кимрәк.

3.	**Sandhoff чире** (Gm2 ганглиозидоз, 2 нче төр) Tay-Sachs чиренә бик охшаш.

4.	**Таралган ганглиозидоз** (Gm1 ганглиозидоз, 1 нче төр) гипофункция, бит һәм очлыклар шешенкелеге, тумыштан сөлтәр аномалияләре белән сыйфатлана.

5.	**1 нче һәм 2 нче төрдәге сиалидоз** («чия төше» симптомы белән миоклонус) клоник тартышу, очлыкларда авырту һәм торыш тотрыксызлыгы белән сыйфатлана. «Чия төше» симптомы беренче табылдык була ала.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Эчке чик мембранасының гаиләле дистрофиясе

1.	**Нәселдәнлек** төре аутосом-доминатлы.

2.	Гомернең 3-4 декадасында күрү начарлану белән **билгеләнә**.

3.	**Билгеләре**. Арткы котыпта челтәркатлауның ялтыраучы эчке өслеген табалар (рәс. 18.23).

4.	**ЭРГ** b-дулкынның аерым кимүен ачыклый.

5.	Ретиношизис, челтәркатлау шешү һәм челтәркатлау җыерчыклары үсеше нәтиҗәсендә күрү югалту өчен фараз начар. (гадәттә гомернең 6 нче декадасында).
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Верту

**Верту** () — Франциядә урнашкан коммуна, Атлантик Луара департаментында урнашкан.
## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

## Сылтамалар

* 

## Моны да карагыз

* Франция коммуналары

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Атлантик Луара департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Икмәк игү һәм көндәлек авыл тормышы музее

**Икмәк игү һәм көндәлек авыл тормышы музее** () — Татарстанның Кайбыч районы Зур Подберезье авылында урнашкан музей комплексы.

## Тарихы
Музей комплексы 2019 елның 15 июнендә Зур Подберезье авылы көнендә ачыла. Бу  музей    комплексын  төзү  идеясен Олы Подберезье  авылында  туган,  академик, хәзерге  вакытта  Чуашстанның Россия  Президенты  каршындагы  вәкаләтле  вәкиле Петр Чекмарев уйлап таба. 

## Музей корылышы

Музейдагы күпсанлы авыл хуҗалыгы белән бәйле экспонатларны нигездә авыл халкы һәм авылдан чыккан кешеләр җыйганнар.
 
Музейда борынгы туку станогы, күмер үтүкләре, кер бәләге, керосин лампалары, патефоннар һәм башка бик күп әйберләр урын алган.

Комплекс территориясендә икмәк музее урнашкан, андагы экспонатлар арасында борынгы замандагы иген игү коралларыннан башлап бүгенге көнгә кадәр кулланылган техника урын алган. Икенче бер корылмада кулланышта булган мич чыгарылган.
   
Музейда күбесенчә рус халкы тормышы чагыла. Музейдагы җил тегермәне Россиядә иң биек җил тегермәне булып тора. Биеклеге 24 метр, прототибы Самара өлкәсендәге тегермәннән алынган. Икенче җил тегермәне XVIII гасырдан калган, аны Чуашстаннан алып кайтканнар. Музей комплексында өченче электр тегермәне дә бар, ул өч катлы итеп эшләнгән. Биредә 100дән артык самавыр, 200ләп ат кыңгыравы бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районы музейлары

Төркем:Әлифба буенча музейлар
Харрис Галиев

**Харрис Гарип улы Галиев** (15.10.1918 - 24.09.1993) -  хезмәт батыры, СССР ВДНХ бронза медале иясе (1969 ел), «Почет Билгесе» ордены (1973 ел), «1941–1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен», «Хезмәт батырлыгы өчен» (1966 ел), «Халык хуҗалыгында уңышлары өчен» медальләре иясе.

## Биографиясе

Харрис Гарип улы Галиев 1918 елның 15 октябрендә Казан губернасы Зөя өязенең (хәзерге Татарстанның Кайбыч районы) Кече Урсак авылында туа. Кайбыч районы Олы Урсак авылында 7 еллык мәктәпне (1932 ел), Апас районы Сатмыш авылында урта мәктәпне (1935 ел), Саратов танк училищесын (1940 ел) тәмамлый.

Бөек Ватан сугышы ветераны. Ул Казан педагогика институтының физика-математика факультетын, Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясен тәмамлаган. Мөслим районы Иске Карамалы авылында колхоз рәисе, Мөслим авылында машина-трактор станциясе директоры булып эшли. 1960 елларда Казан партия мәктәбендә укый. 1962 елдан «КИМ» нәсел заводы директоры, аннары Татарстанның Куйбышев районы авыл хуҗалыгы идарәсенең баш агрономы.

«Почет Билгесе» ордены (1973 ел), «1941–1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен», «Хезмәт батырлыгы өчен» (1966 ел), «Халык хуҗалыгында уңышлары өчен» медальләре, СССР ВДНХ бронза медале (1969 ел) белән бүләкләнгән.

1993 елның 24 сентябрендә вафат була, Болгар шәһәренең шәһәр зиратында җирләнгән.

## Чыганаклар
* Газета «Звезда» №7 31.01.2007 ст. А Сункишева Книга памяти Республики.

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районыТөркем:Зөя өязендә туганнар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясен тәмамлаучылар
Валерий Петров

**Петров Валерий Иван улы** (09.09.1941; Олы Кайбыч, Кайбыч районы, ТАССР) — сәламәтлек саклау ветераны, сәламәтлек саклау отличнигы. Түбән Кама шәһәренең урология хезмәтен оештыручы, Түбән Кама шәһәренең шәрәфле ватандашы.

## Биографиясе
Петров Валерий Иван улы 1941 елның 9 сентябрендә ТАССРның Кайбыч районы Олы Кайбыч авылында туа.

1964 елда Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаганнан соң, хезмәт эшчәнлеген Кайбыч район хастаханәсендә табиб-хирург буларак башлый. 1967 елда Минзәлә РҮХенә хирургия бүлеге мөдире итеп күчерелә.

1972 елда Түбән Кама үзәк район хастаханәсендә уролог булып эшли башлый. Шәһәрнең урология хезмәтен оештыручыларның берсе булып тора.

1976 елда шәһәрдә беренче урология бүлеге оешканнан бирле күп еллар бу бүлекнең алыштыргысыз мөдире булып тора. Үзенең көндәлек эшендә урология хезмәтен камилләштерүгә һәм үстерүгә, белгечләрне әзерләүгә, яңа махсус диагностика һәм дәвалау методикаларын кертүгә зур игътибар бирә.

Петров В.И. Республиканың күрше районнарыннан авыруларга хезмәт күрсәтү буенча районара урология үзәге эшен җитәкли.

Берничә тапкыр Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгының, шәһәр һәм район администрациясенең, Түбән Кама район-территориаль медицина берләшмәсе администрациясенең Мактау грамоталары белән бүләкләнә. «Сәламәтлек саклау отличнигы» билгесе белән бүләкләнгән.

Түбән Кама халык депутатларының берләштерелгән советы президиумының 1996 елның 27 августындагы 29-70 номерлы карары белән сәламәтлек саклау өлкәсендә озак еллар нәтиҗәле хезмәте өчен Петров Валерий Ивановичка «Түбән Кама шәһәренең Мактаулы гражданины» исеме бирелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* © Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайты 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Түбән Кама шәһәренең шәрәфле ватандашлары
Александр Карпов (1953)

**Александр Карпов**, Александр Николай улы Карпов (, *[[1953 ел]]ның [[26 июль|26 июле]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]] – [[2020 ел]]ның [[17 сентябрь|17 сентябре]], шунда ук*) — Татарстанның хуҗалык эшлеклесе, Яшел Үзән суднолар төзү заводы ААҖ генераль директоры (2018–2020). Татарстанның атказанган машина төзүчесе.

## Тәрҗемәи хәле
1953 елның 26 июлендә Казанда туган. «Пластик массаларны һәм эластомерларны эшкәртү технологиясе» белгечлеге буенча С. М. Киров исемендәге Казан химия технология институтын (1996 ел) һәм «транспортта пассажирлар йөртүне оештыру һәм идарә итү» белгечлеге буенча Россия дәүләт элемтә юллары ачык техник университетын (1998 ел) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
Хезмәт юлын 1971 елда Казан вертолет заводында башлаган: слесарь, 2нче разрядлы слесарь-җыючы, слесарь-сынаучы булып эшләгән.

1982—1991 елларда — Татарстан АССР ЭЭМ, УИТУ матди-техник тәэмин итү базасы мөдире.

1991—1994 елларда — «Старт» МН директоры.

1994—2009 елларда — Горький тимер юлының йөк машиналары хезмәтенең механика юл остаханәләре: «Россия тимер юллары» ААҖ филиалы Горький тимер юлының терминал-склад комплексы белән идарә итү буенча механика юл остаханәләре дирекциясенең структур бүлекчәсе башлыгы. «Россия тимер юллары» ААҖ филиалы Горький тимер юлының бина һәм корылмаларны эксплуатацияләү дирекциясенең Юдино автотранспортны эксплуатацияләү цехының җитештерү башлыгы.

2009 елдан — «А. М. Горький исемендәге Яшел Үзән заводы» АҖ генераль директорның беренче урынбасары.

2018 елда предприятиенең Директорлар советы карары белән генераль директор вазифасына билгеләнгән.

2020 елның 17 сентябрендә каты авырудан соң Казанда вафат. Яшел Үзән районы Ильинка авылында җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 — Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале
* Татарстанның атказанган машина төзүчесе
* 2020 —«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале
 
## Сылтамалар
*  Умер гендиректор Зеленодольского судостроительного завода им. Горького
* От ученика слесаря до гендиректора: не стало Александра Карпова. БИЗНЕС Online, 17.09.2020

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Яшел Үзән суднолар төзү заводы

Төркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган машина төзүчеләре
Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Төркем:Завод директорлары
Эп

**Эп** () — Франциядә урнашкан коммуна, Эна департаментында урнашкан.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Эна департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Лан

**Лан** () — Франциянең Эр һәм Луар департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Эр һәм Луар департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Тумыштагы монохромазия

## Таякчыклы тулы монохромазия
1. **Нәселдәнлек** төре аутосом-рецессивлы.

2.	**Билгеләре**

•	Күрү үткенлеге 6/60 тәшкил итә.

•	Макула гадәти күренә ала, ләкин гипоплазия дә була ала.

•	Тумыштагы нистагм һәм фотофобия

3.	Фотопияле **ЭРГ** нормадан тайпыла, җемелдәүләрнең фузион ешлыгы кими.

4.	ТК тулаем юк, барлык төсләр соры төс төсмере буларак күренә.

## Таякчыклы тулы булмаган монохромазия
1.	**Нәселдәнлек** төре аутосом-рецессивлы яки Х-хромосома белән бәйле.

2.	**Билгеләре**

•	КҮ 6/12-6/24.

•	Макула, кагыйдә буларак, норма чигендә.

•	Нистагм һәм фотофобия була ала.

3.	**ЭРГ**. Фотопияле ЭРГ патологияле, скотопияле — нормаль 

4.	ТК. Төсле күрүнең кайбер төсмерләре була ала.

## Колбачыклы монохромазия
1.	**Нәселдәнлек** төре төгәл билгеле түгел.

2.	**Билгеләре**

. КҮ 6/6—6/9.

•	Макула норма чигендә.

•	Нистагм һәм фотофобия юк.

3.	**ЭРГ** нормада.

4.	ТК тулысынча юк.

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары