Söläyman I Qanuni

**Söläyman I Qanuni** (ğosmanlıça  *سليمان اول‎ — Süleymân-ı evvel*, törekçä *Birinci Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman*; 1494-1566) Ğosman İmperiäse 10-nçı soltanı (1520 yıldan), xälifä (1538 yıldan).

Söläyman Ğosmannar näselennän iñ böyek soltanı bulıp sanala, ul idärä itkän çorında Ğosman İmperiäse üseşe iñ yuğarı däräcäsenä citä.

Awrupada Söläymannı **Söläyman Zinnätle** dip yörtelä, möselman dönyasında **Söläyman Qanuni** dip atala.

## Tärcemäi xäle

Söläyman I 1494 yılda **Trabzon** şähärendä soltan Selim I häm Äyşä Soltan Xafsa (Qırım xanı Meñle Gäräy I qızı) ğailäsendä tuğan.

1512 yılğa qädär Söläyman Qırımda Käfä şähärendä bäkläribäk (törekçä *Beylerbeyi*) bulıp xezmät itä.

1520 yılda soltan Selim I ülgännän soñ 26 yäşlek Söläyman Ğosman täxetenä utıra.

Üz xäkimlege başında Söläyman Misır äsirlären törmädän azat itä.

## Yawlar

Aktiv höcümçän säyäsät näticäsendä Söläyman I 1521 Belgrad şähären basıp ala.

1526 yılda **Moxaç yanındağı suğış** näticäsendä Söläyman I Macarstan patşası **Layoş II** citäklägän ğäskärne tar-mar itä, Layoş II qaçıp çigengändä sazlıqta bata. Suğış näticäsendä Macarstannıñ zur öleşe Ğosman imperiäsenä quşıla.

1530 yıllarda Söläyman I Ğiraq, Rodos utrawı, Egey arxipelağı küp utrawları, Tripolitaniä, Älcäzäir illären  basıp ala.

1533 yılda soltan Azärbäycanğa höcüm itkäç, Täbriz şähären basıp ala. 

Söläyman I Qawqazda İranğa qarşı kisken köräşne alıp bara.

## Söläyman Qanuni häm [[tatar]] däwlätläre

Söläyman Qanuni idärä itkän çorında Qırım xanlığı Ğosman İmperiäsenä kerä. 

Qırım xanlığı başqalası Baqçasaray qalasında tuğan Safa-Gäräy Qazan xanlığı täxetenä 1524 yılda utırğaç Ğosman İmperiäsennän bäylelegen tanığan, xättä Seber xannarı Ğosmannardan protektoratnı tanığandır.

1541, 1552, 1555, 1555 yıllarda Qırım xanlığı belän töreklär Rusiägä qarşı yawlarnı oyıştıra.

## Soñğı suğış

1566 yılda Söläyman 13-nçe xärbi yawğa barğanda Macarstanğa qarşı suğışta Sigetvar kirmäne qamalışı waqıtında wafat bulğan.

Söläymaniä mäçete yanındağı ziratta yaratqan xatını **Roksolana** törbäse yanında kümelgän.

## Qanun-namä

Söläyman I idärä itkän çorda qanunnamä eşkärtelä häm qabul itelä: idärä tärtibe, aqça tärtibe, wiläyätlär tärtibe, xärbi-xucalıq tärtibe, bilämälär häm krestiannar torışı turında qanunnar raslana. Şunıñ öçen Qanuni dip yörtelä.

Söläyman I mäçetlär, saraylar, nığıtmalar tözeleşenä zur iğtibar birgän. Söläyman I idärä itkän çorda Sinan Miğmar mäşhür binalar tözi.

## Ğailä

Söläymanğa ulın tapqan berençe känizäge - Fülane bulğan.

Söläymannıñ ikençe känizäge - Gölfäm Xatın bulğan.

Öçençe känizäge - çerqas näselennän Maxidevran Soltan yä Gölbahar bulğan.

Söläymannıñ dürtençe känizäge häm berençe qanunlı xatını - **Anastasiä** (başqa çığanaqta Aleksandra) **Lisovskaya** yäki Hürrem Soltan, Awrupada anı **Roksolana** dip yörtelä. Ul qızın Mihrimah, ulın Abdalla, ulın Selim, ulın Cihangir taba. Roksolana häm Söläyman ulı Selim soñraq täxetkä utıra.

## Surätlär



Файл:Semailname 47b.jpg
Файл:Suleiman I. after 1560.jpg
Файл:Istanbul - Süleymaniye camii - Foto G. Dall'Orto 26-5-2006 - 15.jpg|Sinan tözegän Söläymaniä mäçete İstanbulda
Файл:İstanbul 5622.jpg|Söläymaniä mäçete yanında urnaşqan Söläyman törbäse



## Sıltamalar

* Сулейман Великолепный. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
* Гарольд Лэмб Сулейман. Султан Востока 
* А. А. Шарибжанова, Р. В. Шарибжанов. Символика власти османского султана: фантастические звериные образы на ятагане Сулеймана Великолепного 
* Мавзолей Сулеймана Великолепного на Искусство ислама
* А. Б. Широкорад Султан Сулейман Великолепный и его империя  

Төркем:Госман империясе
Төркем:Госман империясе солтаннары