open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балык Бистәсе районы гербы

Россия Федерациясе Балык Бистәсе муниципаль районы муниципаль берәмлеге гербы.

Герб 2006 елның 13 октябрендә Балык Бистәсе муниципаль районы Советының IX-3 номерлы карары белән расланган.
Герб Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 2632 номер белән һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 74 нче номер белән кертелде.

## Тасвирлама
Гербта сулдан төшүче һәм щитның уң өске өлешен буш калдыручы көмеш балык челтәре, ә өстә — койрык белән сугучы алтын кырпы балыгы сурәтләнгән.
## Герб символикасы
Район гербында аның исеме, тарихи, табигый һәм икътисади үзенчәлекләре чагылдырылган.

"Балык Бистәсе авылы" муниципаль берәмлеге үзәге Борис Годунов указы буенча XVI гасыр ахырында барлыкка килә. Бистәне Россия дәүләтенең тышкы чикләрен ныгыту өчен төзелгән утрау янында, Кама елгасының уң ярында төзиләр.

Балык Бистәсе  — үз исемен биредә киң таралган балык кәсебеннән алган, бу тарихи һәм табигый — географик яктан бәйле. Балык тоту белән шулай ук хәзерге вакытта муниципаль районга керүче Кама буе авылларында яшәүчеләр дә шөгыльләнгән.

Зәңгәр калкан кыры район өчен аеруча мөһим булуган су ресурсларын ассызыклый: районның табигый чиге булып Кама елгасы (Куйбышев сусаклагычы) тора, ә өч елга — Бәтке, Әшнәк һәм Шумбут (район территориясеннән үтүче) елгалары табигать һәйкәлләре дип игълан ителде. Зәңгәр, зәңгәрсу төс шулай ук намус, намуслылык, рухият символы булып тора.

Челтәрле бизәү район өчен гадәти булган түгәрәк һәм зәркән һөнәрләрен күрсәтә. Балык Бистәсе челтәрләре геометрик бизәкләр өстенлек иткән төгәл рәсем белән аерылып торды.

Алтын-уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Көмеш-чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

## Герб тарихы
Гербның идеясе: Василий Пузырьков (Балык Бистәсе).

Герб Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә эшләнеп бетерелде:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү), Михаил Медведев (Санкт-Петербург) катнашында.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Балык Бистәсе районы
Теләче районы флагы

Татарстан Республикасы Теләче муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
## Тасвирлама
Теләче районы флагы киңлеге озынлыгына 2 гә 3 белән турыпочмаклы кызыл тукымадан гыйбарәт, ул өске як буйларында тукыма киңлегенең 3/10 киңлегендә яшел полосаны алып бара, ә полотна уртасында ак һәм сары чәчәкләр белән район гербыннан ясалган сурәтләр, өстәвенә, полосалар чигендә үлчәү ята.
## Символиканың нигезләнүе
Флаг Теләче муниципаль районы гербы, символлар һәм аллегорияләр теле нигезендә эшләнгән һәм аның тарихи-мәдәни үзенчәлекләрен чагылдыра.

Район үзәге Теләченең борынгы тарихы бар. Аның нигезләнүе Алтын Урда һәм иртә Казан ханлыгы чорына карый. Авыл зур ярминкә белән мәгълүм булды, бу Флагта үлчәүләр рәсеме белән чагылдырылган, аның касәләре тәңкәләр һәм ашлык белән тутырылган.

Тулы касәле үлчәүләр Теләче районының элеккеге бөеклеген дә, аның заманча үсеш потенциалын да гәүдәләндерә. Моннан тыш, сары (алтын) тәңкәләр районның бай тарихи-мәдәни мирасын аллегорик яктан күрсәтә, аның территориясендә уникаль археологик һәйкәлләр урнашкан.

Яшел полоса Теләче районының авыл хуҗалыгы районы булуын күрсәтә.

Сары (алтын) - уңыш, байлык, акыл һәм хөрмәт символы.

Ак (көмеш) - ачыклык, ачыклык, татулык символы.

Кызыл төс-батырлык, көч, хезмәт сөючәнлек, матурлык һәм бәйрәм символы.

Яшел төс-табигать, сәламәтлек, яшьлек, тормыш үсеше символы.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Теләче районы
Ширкәт (труппа)

**«Ширкәт»** ― татар драма труппасы (*антреприза*). 1915 елның ноябрендә Оренбургта «Сәйяр» һәм башка театр труппаларыннан күчкән артистлардан оеша. Труппада Вәлиулла Мортазин-Иманский, Мохтар Мутин, Габдрахман Мангушев, М. Иманская, З. Камская, Фатыйма Ильская, Л. Сыртланова, Камал I, Сара Байкина, Фәхрениса Сәмитова, Җәлал Байкин кебек артистлар эшләгәне мәгълүм. Труппа 1918 елның июленә кадәр эшли..

1917 елның 19 мартында Оренбургта Мирхәйдәр Фәйзинең "Галиябану" пьессасы труппа тарафыннан беренче итеп сәхнәгә чыгарыла.

1917 елда «Ширкәт» труппасы ― Башкорт хөкүмәте мәдәни-агарту комиссиясе каршындагы «Мортазин-Иманский театры» (), 1920 елга ― «» итеп үзгәртелә.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар театрлары
Төркем:Ябылган театрлар
Әтнә районы флагы

Татарстан Республикасы Әтнә муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

Флаг 2006 елның 3 мартында расланган һәм теркәү номеры 2273 белән Россия Федерациясенең Дәүләт Геральдик регистрына кертелгән
## Тасвирлама
"Әтнә муниципаль районы флагы киңлегенә озынлыгы 2 гә 3 булган турыпочмаклы зәңгәр тукымадан гыйбарәт, аның үзәгендә лалә чәчәге сары контурлы яшел төскә кергән һәм аның фонында — сарылы-аклы символик каләм, (яртылаш башактан торган) һәм чәчәкне периметр буенча сары контур белән уратып алган».
## Символиканың нигезләнүе
Әтнә районы флагы герб нигезендә эшләнгән, ул символлар һәм аллегорияләр теле белән төбәкнең уникальлеген чагылдыра.

Әтнә җире борынгы татар мәдәнияте үзәкләренең берсе. Биредә халык йолалары һәм гореф-гадәтләре, татар әдәби теле тулысынча сакланган. Традицион милли орнамент элементы-лалә җирле халыкның гореф-гадәтләренә тугрылыгын символлаштыра; Әтнә районының татарларның матди һәм рухи мәдәниятен саклауда һәм үстерүдә мөһим ролен күрсәтә.

Лалә чәчәге контурын ясаган каләм — күп гасырлы мәгърифәтчелек, Әтнә җиренең рухи культурасы, Казан арты үзәге, күп кенә бөек кешеләрнең-мәгърифәтчеләрнең, галимнәрнең, шагыйрьләрнең ватаннарына әверелгән үзәге буларак, Әтнә җиренең рухи культурасы символы. Биредә күренекле галим һәм дин эшлеклесе Шиһабетдин Мәрҗани, татар шагыйрьләре Габдулла Тукай һәм Сибгат Хәким, эре тел белгече Рәшит Рәхмәти-Арат туа. Башак рәвешендәге каләмнең алтын өлеше борынгы игенчелек традицияләрен һәм заманча югары технологияле авыл хуҗалыгы җитештерүен — район икътисадының нигезен символлаштыра.

Сары төс (алтын) — уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Ак төс (көмеш) - уй һәм омтылышлар, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Яшел төс-табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы.

Зәңгәр төс (лазурь) — намус, намуслылык, рухият символы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Әтнә районы
Ютазы районы флагы

Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
## Тасвирлама
"Ютазы районы флагы киңлеге озынлыгына 2 гә 3 булган турыпочмаклы яшел тукымадан һәм гербның фигурасын кабатлый торган сыннан гыйбарәт. Гөмбәзнең зәңгәр өлеше фонында тукыманың аскы ягына якын сары кояш, яртылаш күренә".
## Символиканың нигезләнүе
Район флагы символлар һәм аллегорияләр теле белән Ютазы районының географик һәм икътисади үзенчәлекләрен чагылдыра торган герб нигезендә эшләнгән.

Төп фигура-тургай — геральдикада таң ату, уяну, матурлык символы; районның Татарстан Республикасының көньяк-көнчыгышында урнашуын күрсәтә. Район халкы беренче булып кояш чыгуын каршы ала. Шулай ук тургай авыл халкының иң яхшы сыйфатларын — куелган максатка ирешүдә хезмәт сөючәнлеген һәм ныклыгын, тыйнаклыгын-аның моңлы яңгыравыклы җырлавы бөтен тирә-юньдә ишетелә, ә иңе күккә күтәрелми.

Район гербындагы кояшның символикасы күп мәгънәгә ия:
сары (алтын) кояш-тормыш, энергия һәм җылылык символы;
шулай ук кояш районның республиканың көньяк-көнчыгышында урнашуын күрсәтеп, тургай символикасын көчәйтә.

Бизәкле гөмбәз милли татар орнаментларын хәтерләтә һәм шул рәвешле район халкының җирле гореф-гадәтләренә булган мәхәббәтен һәм хөрмәтен ассызыклый.

Сары төс (алтын) геральдикада байлык, акыл, хөрмәт, даимилык символы.

Ак төс (көмеш) камиллекне, намуслылыкны, үзара аңлашуны символлаштыра.

Яшел төс-өмет, табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы. 
Зәңгәр төс-хакыйкать, намус һәм игелек символы.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Ютазы районы
Бөгелмә районы гербы

Татарстан Республикасы Бөгелмә муниципаль районы гербы.

Герб Бөгелмә муниципаль районы Советының XII сессиясе карары белән 2007 елның 12 февралендә расланган.

Герб 3186 теркәү номеры белән Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм 101 нче номер белән Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына кертелде.
## Тасвирлама
«В червлёном поле с лазоревой оконечностью, завершённой серебром и обременённой серебряной рыбой, покрытой попеременно серебряной и лазоревой чешуёй, — зелёный холм и над ним — отвлечённый серебряный купол, завершённый малым шпилем».
Герб өч өлештән тора - кызыл, яшел һәм зәңгәр. Сонгыларын ак тәстәге дулкын бүлеп тора. Зәңгәр полоса уртасында  балык сурәтләнгән, ә кызыл өлеш уртасында шпиль белән ак гөмбәз.
## Герб символикасы
Герб символлар һәм аллегорияләр теле белән Бөгелмә районының мәдәни, тарихи һәм табигый үзенчәлекләрен чагылдыра.

Пеструшка балыгы сурәте төшерелгән зәңгәр дулкын район белән Бөгелмә шәһәренең тарихи бәйләнешен символлаштыра, аның тарихи гербында җирле елгаларның муллыгы билгесе итеп балык сурәтләнгән. Зәңгәр төс-намус, намуслылык, рухият һәм югары омтылышлар символы.

Көмеш дулкын Бөгелмәнең борылмалы елгасына һәм район территориясеннән ага торган башка елгаларны курсәтә.

Калкулык районның табигый-географик үзенчәлекләрен, аның рельефын ассызыклый: Бөгелмә районы республиканың иң биек өлешендә — шул ук исемдәге платода урнашкан. Яшел төс гербның табигать, авыл хуҗалыгы, сәламәтлек, тормыш үсеше һәм үсеш символы булып тора.

Бинаның ажур гөмбәзе районның һәм шәһәрнең тарихи мирасын символлаштыра, ул Татарстанның иң матур тарихи шәһәрләренең берсе булып тора.

Көмеш-чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Кызыл төс-хезмәт, көч, батырлык, матурлык һәм бәйрәм символы.
## Герб тарихы
Гербның идеясе: Мәһдиев Н.Г. (Бөгелмә), Зартдинов А. Г. (Бөгелмә), Юсупов Р. Р. (Бөгелмә).

Район гербы Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә эшләп бетерелде:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Бөгелмә районы
Чирмешән районы флагы

Татарстан Республикасы Чирмешән муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
## Тасвирлама
"Чирмешән районы флагы киңлеге озынлыгына 2 гә 3 булган турыпочмаклы кызыл тукымадан гыйбарәт, ул аскы як буйларында яшел полосаны 1/6 өлешендә алып бара, аның өстендә герб фигуралары: арка белән дивар (яшел полосага якын) һәм анда утырган ак һәм соры төсләр белән ябалак сурәтләнгән».
## Символиканың нигезләнүе
Флаг район гербы нигезендә эшләнгән, ул җирлекнең тарихи һәм географик үзенчәлекләрен чагылдыра.

XVIII гасырда биредә дәүләтнең көньяк чиге урнашкан. Чирмешән районы территориясе аша икенче Кама аръягы "Чиремшанская" чик буе линиясе үткән. 1732-1736 елларда Чирмешән һәм Шешминка ныгытмалары төзелә,бу хакта дивар сурәте сөйли. Дивар - районның ышанычлылык, ныклык һәм мөстәкыйльлек символы. Уяулык, зирәклек һәм акыллылык гәүдәләндерүче ябалак флагның чик буе символикасын тулыландыра. Ачык капка сурәте (арка) җирле халыкның кунакчыллыгы һәм игелеклелеге турында сөйли.

Ак төс (көмеш) геральдикада намуслылык, чисталык, игелеклелек символы.

Кызыл төс батырлык, хезмәт, бәйрәм, матурлыкны символлаштыра.

Яшел төс-авыл хуҗалыгы, уңдырышлылык, табигать, тормыш символы.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Чирмешән районы
Алабугат татарлары

**Алабугат татарлары** (*татарлар, утар-алабугат татарлары, шулай ук нугай-алабугатлар, утарлар, утар ногъайлар*) - әстерхан татарлары составындагы этник төркем. Әстерхан татарларының күпчелеге кебек үк, үзләрен аерым этник җәмгыять буларак аерып тормый, һәм нигездә, үзләрен татарлар дип саныйлар, һәм 2010 елгы халык санын алу барышында алабугат татарларына җиде кеше караган. Халыкның дисперслы таралышы белән характерлана, казан татарларына мәдәният һәм тел ягыннан якын.

## Этноним
Утар этнонимы ут-ар сүзтезмәсенә барып тоташа, биредә ут — үлән яки учак буларак кулланыла. Шулай итеп, утарлар үлән белән эш итүче кешеләр яки ут белән эш итүче кешеләр буларак билгеләнәләр. Алабугатлар этнонимы татарлар күчеп йөргән җирләрдәге Алабугат станциясе исеменнән килеп чыккан.

## Этногенез
XVIII гасыр ахырында күчмә йорт татарларының 100 кибиткасыннан торган төркем административ берләшүе нәтиҗәсендә, калмыклашкан казакълар, төркмән һәм зинзәлә татарлары (үз чиратында алар йорт нугайларының казан татарлары һәм мишәрләр белән кушылуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән), ә соңыннан аларга «Бохара йорты»ның 25 гаиләсе дә кушыла, өстәвенә, нугайлылар бу төркемнең этногенезында төп роль уйныйлар.

XIX гасырның икенче яртысында Алабугат һәм Талагай-Терновская почта станцияләре тирәсендә, Каспий диңгезе буенда күченеп йөргәннәр. XX гасырда ике авыл барлыкка килә. 1930 елдан алып 1962 елга кадәр татар телендә белем бирү сәбәпле, татарларның этномәдәни йогынтысы сизелә, өлешчә татар теленә күчәләр. Л.Ш. Арсланов 1980 елда алабугат татарларының этник үсешендә татар милләтенә якынаю тенденциясе күзәтелмәвен билгеләп үтә. Бу төркем үз телен, этнографик һәм көнкүреш үзенчәлекләрен, этник үзаңын саклый, аларны мөстәкыйль этник төркем дип санарга мөмкинлек бирә. Хәзерге вакытта алабугатлылар аз булу сәбәпле, мәктәпләрдә нугай телен укыту мәсьәләсе куелмый, балалар рус мәктәпләрендә белем ала һәм калмык телен өйрәнә. Шул ук вакытта утарларның «нугай» үзаңын саклап кала. Әмма 2002 елгы Бөтенроссия халык санын алуны әзерләгәндә утарларны әстерхан татарларына кертү турында карар кабул ителә.

## Таралышлары
Калмыкия Республикасының Лагань шәһәрендә, Улан-Хол һәм Северное авылларында, Әстерхан өлкәсендә, Зинзәлә һәм Яңа Әскәр авылларында яшиләр. Алабугат татар телендә сөйләшәләр. 1979 елгы халык санын бәяләү — 383 кеше, 1989 елда 422 кеше, 2002 елда халык санын алу вакытында үзләрен алабугат татарлары дип бары 5 кеше генә атаган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Арсланов Л. Ш. Формирование этнических групп алабугатских татар // VII Конгресс этнографов и антропологов России:
* Арсланов Л. Ш. О калмыцких заимствованиях в языке алабугатских татар Каспийского р-на Калм. АССР // Советская тюркология. — Баку, 1979, № 6
* Евстигнеев Ю. А. Россия: коренные народы и зарубежные диаспоры (краткий этно-исторический справочник) — СПб.: Litres, 2008

Төркем:Әстерхан өлкәсе
Төркем:Татарлар
Минзәлә районы гербы

Татарстан Республикасы Минзәлә муниципаль районы гербы - муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

Герб Минзәлә муниципаль районы Советының 4 нче номерлы карары белән 2006 елның 24 ноябрендә расланган.

Герб теркәү номеры 2733 булган Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 86 номерлы кушымтага кертелгән.

## Тасвирлама
«В лазоревом поле под червлёной главой золотой кречет, летящий вправо с воздетыми крыльями и с подобранными лапами».
## Герб символикасы

Минзәлә районы гербы Минзәлә өязе гербына нигезләнгән, ул 1782 елның 8 июнендә расланган (иске стиль буенча), аның рус телендә тасвирламасы:
«Въ верхней части щита гербъ Уфимскій. Въ нижней — летящій золотой кречетъ, въ знакъ изобилія таковаго рода птицъ, въ голубомъ полѣ».

Хәзерге район гербы буыннар дәвамчанлыгы һәм тарихи традицияләрне саклау турында сөйли.

Гербның мактаулы фигурасы-кызыл башлык җирле халыкның иң яхшы сыйфатларын — хезмәт сөючәнлеген, көчен, батырлыгын символлаштыра. Ул район халкы ирешкән уңышларның үз куллары белән аерым мәхәббәт һәм хөрмәт белән башкарылуын күрсәтә.

Зәңгәр төс-намус, намуслылык, рухият, аяз күк символы.

Алтын-муллык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.
## Герб тарихы

Минзәлә муниципаль районы гербы 2006 елның 24 ноябрендә расланды. Ул Минзәләнең хәзерге шәһәр гербыннан кызыл башлыгы белән аерыла.

Район гербы Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдия советы тарафыннан Россия геральдистлар союзы белән берлектә түбәндәге составта эшләнгән:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Константин Моченов (Химки), Роберт Маланичев (Мәскәү), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Минзәлә районы
Татарстан Президенты каршындагы Геральдика шурасы

**Татарстан Президенты каршындагы Геральдика шурасы** — Татарстан Республикасында геральдика өлкәсендә бердәм дәүләт сәясәтен тәэмин итү, Татарстан Республикасының рәсми символларын, дәүләт органнарын һәм җирле үзидарә органнарын, ведомство һәм башка бүләкләрне, аерымлык билгеләрен булдыру һәм куллану эшләрен геральдик тәэмин итүгә ярдәм итү максатларында 2002 елның 10 гыйнварындагы ПУ-21 номерлы Татарстан Республикасы Президенты Указы белән төзелгән Геральдия шурасы.

Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдия шурасы эксперт-консультатив орган булып тора.

## Төп бурычлары
Татарстан Республикасының рәсми символларын, Татарстан Республикасы шәһәрләрен һәм районнарын, җирле үзидарә гамәлгә ашырыла торган территорияләрне, Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте һәм җирле үзидарә органнарын төзү һәм алардан файдалану эшен геральдик тәэмин итү, байраклар һәм флаглар, дәүләт, ведомство бүләкләре һәм башка бүләкләр һәм аерымлык билгеләре булдыру;
рәсми символлар төзү һәм алардан файдалану өлкәсендә Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте һәм җирле үзидарә органнарының нәтиҗәле хезмәттәшлегенә ярдәм итү;
Татарстан Республикасы Президенты һәм Россия Федерациясе Президенты каршындагы Геральдия шурасы кушуы буенча геральдик тикшерүләр үткәрү;
геральдика мәсьәләләре буенча Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте һәм җирле үзидарә органнары карарлары проектларын эшләүдә катнашу;
административ-территориаль берәмлекләрнең, җирле үзидарә гамәлгә ашырыла торган территорияләрнең, иҗтимагый берләшмәләрнең, оешмаларның рәсми символлары проектларына экспертиза уздыру;
Татарстан Республикасының дәүләт, территориаль символикасы, юридик затларның символикасы өлкәсендә фәнни тикшеренүләрне координацияләү;
Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте һәм җирле үзидарә органнары өчен геральдика мәсьәләләре буенча методик тәкъдимнәр эшләү, мәгълүмати материаллар һәм тәкъдимнәр әзерләү;
геральдика өлкәсендә федераль һәм халыкара тәҗрибәне өйрәнү.
## Йөкләнгән бурычлар
Татарстан Республикасының рәсми символларыннан, территориаль символикадан һәм юридик затларның символикасыннан файдалануны билгеләнгән тәртиптә тикшереп тора;
тәкъдим ителә торган ведомство рәсми символларының мәҗбүри геральдик экспертизасын гамәлгә ашыра һәм алар турындагы нигезләмәләр проектларын карый;
иҗтимагый берләшмәләрнең дәүләт рәсми символларын (герблар, флаглар, байраклар, бүләкләүләр, аерымлык һәм аерымлык билгеләре) һәм геральдик билгеләрен теркәүне һәм исәпкә алуны үткәрә, билгеләнгән тәртиптә Татарстан Республикасының геральдик реестрын алып бара һәм Россия Федерациясенең Дәүләт геральдия регистрына теркәү өчен материаллар тапшыра.
## Шура турында
**Җитәкчесе** - Рамил Хәйретдинов
**Адресы**:Татарстан Республикасы, Казан шәһәре, Карл Маркс урамы, 74
**Телефон номеры**: 8 (843) 236-79-80
**Электрон адрес**: inist_kfu@mail.ru
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Официальный сайт Президента Республики Татарстан

Төркем:Татарстан шуралары
Норлат районы гербы

Татарстан Республикасы Норлат муниципаль районы гербы.

Герб Норлат муниципаль районы Советының 57нче карары белән 2006 елның 15 июлендә расланган.

Герб 2153 номеры белән Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 30 нчы номер белән кертелгән.

## Тасвирлама
«В пересечённом зеленью и червленью поле — золотое сияющее солнце (без изображения лица), диск которого окаймлён вверху зеленью, а внизу червленью, и поверх всего — скачущий серебряный конь, в оконечности две золотые головки колосьев, сложенными стеблями накрест».
## Герб символикасы
Норлат районы гербы районның тарихи, мәдәни һәм икътисади үзенчәлекләрен чагылдыра.

Гербның төп фигурасы — балкып торган кояш фонында чабучы атның символикасы күп мәгънәгә ия. Бер риваять буенча Норлат шәһәре исеме татар теленнән «Нурлы ат " буларак тәрҗемә ителә. 

Ат спорты һәм ат үрчетү районның социаль-икътисади үсешенең өстенлекле юнәлешләре булып тора. Норлат атлары һәм җайдаклары Татарстанда гына түгел, Россиядә дә киң билгеле. Ат заводы Россиядә инглиз ат токымыннан атлар үрчетү буенча иң эре предприятиеләрнең берсе булып тора.

Кызыл кырдагы башаклар Норлат районының үз нигезендә авыл хуҗалыгы районы булуын күрсәтә.

Алтын-уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт, акыл символы.

Кызыл төс-хезмәт, көч, батырлык, матурлык символы.

Көмеш-чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Яшел төс-табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы.
## Герб тарихы
Норлат шәһәре һәм Норлат районы гербының беренче варианты 1998 елның 24 гыйнварында расланган. Герб рус телендә түбәндәге тасвирламага ия:  «Щит рассечён надвое пониженным узким серебряным поясом. В верхней, зелёной части щита половина выходящего из пояса солнца, испускающего золотые лучи, обременённого бегущей серебряной лошадью. В нижней червлёной части щита два золотых колоса с перекрещёнными стеблями. В червлёной голове щита серебряное название города»..

2005 елның 10 декабрендә Норлат районы гербының яңа варианты раслана, аның рәсеме 1998 елгы Герб вариантын кабатлый, әмма кайбер үзгәрешләр була: гербтан шәһәр исеме төшереп калдырыла, көмеш поясы киңрәк була. Гербның тасвирламасы да үзгәрде.

2006 елның 15 июлендә хәзерге вакытта Норлат районының гамәлдәге гербы расланды.

Гербның идеясе: Фатыйх Сибагатуллин (Норлат),

Герб Татарстан Президенты каршындагы Геральдика шурасы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә эшләп бетерелде:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Галина Русанова (Мәскәү).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бушканец Г. М. Территориальная геральдика Татарстана. XVI—XX вв. Журнал «Гербовед» № 82. 4, 2005.
*
Питрәч районы гербы

Татарстан Республикасы Питрәч муниципаль районы гербы.

Герб Питрәч муниципаль районы Советының 12 нче номерлы карары белән 2007 елның 23 маенда расланган.

Герб Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 3190 теркәү номеры астында һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 72 нче номер белән кертелде.

## Тасвирлама
«В червлёном поле с зелёной оконечностью, поверх всего — золотой кувшин, полный такового же зерна, со стоящим на нем золотым петухом, поддерживаемый двумя серебряными сокращённо сидящими и обернувшимися норками с хвостами у лап».
## Герб символикасы
Герб символлар һәм аллегорияләр теле белән районның тарихи, мәдәни һәм икътисади үзенчәлекләрен чагылдыра.

Гербның төп фигурасы-ашлык белән тутырылган алтын кувшин.

Питрәч районы элек-электән үсеш алган һөнәрләре белән билгеле. Район халкы ювелир, күн, агач һәм металл эшкәртү белән шөгыльләнә. XVI гасырда киң үзләштерелгән, аннары югары квалификацияле нәфис-орнаментланган керамика җитештерүгә күчерелгән чүлмәк җитештерүе аеруча үсеш алган. XX гасыр башындагы рус гончарларының татар милли орнаментларын бизәү өчен файдаланган эшләре зур танылу алды. Питрәч керамикасы Казан, Мәскәү, Санкт-Петербург, Әстерхан һәм башка шәһәрләр ярминкәләрендә тәкъдим ителде. Чүлмәк промыселы традицияләре хәзерге вакытта да дәвам итә.

Кувшин тулаем төбәкнең һәм аның һөнәрләренең бай тарихын гәүдәләндерә, кеше тормышының бер символы, районның матди һәм рухи мирасы аллеясы булып тора.

Күвшиндагы ашлык Питрәч районының авыл хуҗалыгы районы булуын күрсәтә.

Әтәч уяулык һәм батырлык символы, көн хәбәрчесе булып тора. Моннан тыш, әтәч район икътисадының авыл хуҗалыгы юнәлешен символлаштыра: биредә яңа технологияләр нигезендә кошчылык, ат үрчетү, ит-сөт җитештерү, балыкчылык актив үсеш ала.

Кувшинга ярдәм итүче чәшкеләр район икътисадының алга киткән юнәлешләреннән берсе-мех җитештерүне символлаштыра.

Тулаем алганда, хайваннар Питрәч районы байлыкларына сак карашны, аның матди һәм рухи мирасын саклауны символлаштыра.

Гербның фигуралары символикасын аның төс гаммасы тулыландыра:

Кызыл төс-хезмәт сөючәнлек, батырлык, көч, матурлык һәм бәйрәм символы.

Яшел төс-яз, сәламәтлек, табигать, уңдырышлылык символы.

Алтын-уңыш, байлык, кояш энергиясе һәм җылылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Көмеш-ачыклык, татулык, гаепсезлек символы.

## Герб тарихы
Гербны эшләү Татарстан Президенты каршындагы Геральдика шурасы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә Россия составында башкарылды:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Григорий Бушканец (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Галина Русанова (Мәскәү).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*
Саба районы гербы

Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы гербы.

Герб халык депутатларының Саба район Советының 28 нче номерлы карары белән 2005 елның 14 ноябрендә расланган.

Герб Россия Федерациясенең Дәүләт геральдика регистрына, теркәү номеры белән, Татарстан Республикасының Дәүләт геральдика реестрына 32 нче номер белән кертелгән.
## Тасвирлама
«В золотом поле на зелёной оконечности — таковая же ель; от ели в оконечности отходят две струи в виде вписанного дважды просечённого серебряно-лазурево-серебряного стропила, кверху сужающегося и сходящего на нет».
## Герб символикасы
Саба районы 1930 елда оешкан, әмма аның территориясендә алты йөз елдан артык элек җирлекләр булган. Район үзәге-Байлар Сабасы авылы-аның турында беренче истәлекләр XIV гасырга карый. Иң иртә җирлекләр, кагыйдә буларак, елгалар яры буйлап урнашкан һәм аларны үтмәгән, йокымсыраган урманнар чолгап алган. Хәзер дә районның шактый территориясен ылыслы урманнар били.

Саба урман хуҗалыгы-районның 6 урманчылыкны берләштерә торган иң эре предприятиесе. Җирле халык тормышында урман хуҗалыгының мөһим роле гербта чыршыдан гыйбарәт - озын гомер, ныклык, көч чыганагы.

Яшел төс-табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше һәм алтын-уңыш һәм байлык символы-район икътисадының төп юнәлеше-авыл хуҗалыгын күрсәтә.

Геральдик фигура-дулкынлы  киңәючән бәпкә, район су ресурсларының төп өлешен тәшкил итүче чишмәләрне аллегорик рәвештә символлаштыра. Инешләр кушылып, кечкенә елгалар барлыкка килә: Мишә, Сабинка һәм Кала-Тау. Соңгылары, үз чиратларында, эре елгаларны-Идел һәм Нократ елгаларын үз сулары белән тукландыра.

Көмеш-чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Зәңгәр - намус, вөҗданлылык, югары омтылышлар символы.

Шулай итеп, герб символлар теле белән һәм аллегорияләр белән районның табигый һәм тарихи үзенчәлекләрен чагылдыра.
## Герб тарихы
Гербны эшләү Татарстан Президенты каршындагы Геральдика шурасы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә Россия составында башкарылды:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү), Чулпан Йосыпова (Яр Чаллы) катнашында.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*
Кама Тамагы районы гербы

Татарстан Республикасының Кама Тамагы муниципаль районы гербы.

Герб Кама Тамагы муниципаль районы Советының 56 нчы номерлы карары белән 2006 елның 21 июнендә расланган.

Герб Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 2612 номеры белән һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 63 нче номер белән кертелгән.

## Тасвирлама
«В лазоревом поле над возникающим справа зелёным берегом с золотыми откосами — серебряная, с чёрными концами крыльев, летящая вправо с воздетыми и распростёртыми крыльями чайка».
Герб уртасында акчарлак, ә агач янында — текә яр сурәте; сурәтләр ак, кара, сары, кызгылт сары һәм яшел төсләрдә ясалган.
## Герб символикасы
Кама Тамагы муниципаль районы Көнчыгыш Европаның ике зур елгасы — Идел һәм Кама кушылган урында урнашкан. Гербның зәңгәр кыры елга киңлекләренең матурлыгын һәм бөеклеген символлаштыра.

Көмеш чәйкә Куйбышев сусаклагычы ярында урнашкан регионның халык хуҗалыгы һәм табигый-географик әһәмиятен символлаштыра.

Район территориясе Идел-Зөя елагалары арасының бер өлеше булып тора һәм Идел буе калкулыгының, Зөягә һәм Иделгә текә ярылып ятучы биек массив характерына ия. Зөя һәм Идел битлекләре, биеклек билгеләре буенча әйләнә-тирә мохиттән күпкә югарырак, биредә яр буеның иң биек ноктасы — район үзәгеннән ерак түгел урнашкан һәм Гербта чагылдырылган Лобач (Обач) тавы урнашкан.

Шулай итеп, герб символлар теле белән районның табигый һәм хуҗалык үзенчәлекләрен чагылдыра.

Көмеш-чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Алтын-байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Зәңгәр төс-намус, намуслылык, рухият символы.

Яшел төс-табигать, тормыш үсеше, сәламәтлек, уңдырышлылык символы.

Кара төс-тыйнаклык, зирәклек, мәңге яшәеш символы.
## Герб тарихы
Районның гербын Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдия советының һәм Россия геральдистлар союзының авторлык төркеме эшләгән.

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Мочёнов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү) Ф.Вәлиәхмәтов (Кама Тамагы ш.п.) катнашында.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Кама Тамагы районы
Ялгыз тәкәрлек (фильм)

**«Ялгыз тәкәрлек»** () — нәфис фильм, драма, режиссер Гасыйм Ширгазинның (Гасыйм Шир-Гази, Гасыйман Шириязданов) 2002 елда Хәбир Ибраһимның «Ялгыз тәкәрлек» әсәре буенча төшергән фильмы.

## Тарих
Нәфис фильмның күренешләре Апас районы территориясендә ― Борнаш, Әлмәндәр авыллары күлләре буенда төшерелгән.

## Эчтәлеге
Сюжет нигезендә ― 1960-еллар татар авылы халкының хокуксызлыгы, мәктәпне яңа тәмамлаган яшь кызы баланың фаҗигале язмышы. Зәйнәп исемле кыз баланың үги әнисе белән яшисе килмичә, мәктәпне бетергәч, шәһәргә китәсе килүеннән җирлек рәисе файдалана — кызны әрәм итә. Әсәрдә интрига туа ― Зәйнәп әлеге гөнаһның җимешен — баласын таба. Конфликт ― озак еллардан соң Зәйнәп кызы Гөлсирин белән авылга кабат әйләнеп кайткач, авыл советы рәисенең малае Рамазан белән Зәйнәпнең (шул ук рәистән туган) кызы Гөлсирин очраша башлый.

Язучы-сценарий авторының игътибары авыл кешеләренең коллык белән тиңләрлек язмышына юнәлтелгән. Зәйнәпнең бәхетсезлегендә кем гаепле? Аның ятимлеге генәме? Гаеп – аның холкында. Зәйнәп – горур кыз. Әнисе үлгәч, әтисенең Хәят апага өйләнүен кичерә алмый, шуңа авылдан читкә китәргә хыяллана ул. Үги анасының аңа карата булган яхшы мөнәсәбәте дә аның горурлыгын җебетә алмый. Үзенең бу адымы белән кыз үзенә дә, әтисенә дә, кызы Гөлсирингә дә җәза бирә, кино каһарманнарының язмышын  боза... Төп каһарман Рамазан үзен-үзе үтерә 
.

## Актёрлар

## Төшерү төркеме
* Режиссёр: Гасыйм Шир-Гази
* Сценарий авторы: Хәбир Ибраһим
* Куючы-оператор: Геннадий Федосеенко
* Оператор: Рафик Галиев
* Монтаж режиссеры: Тимур Садыйков
* Тавыш режиссерлары: Зөфәр Хәйруллин? Андрей Майоров, Степан Барсамов
* Режиссер ассистенты: Әлфирә Мәһдиева

## Әдәбият
* *[[Хәбир Ибраһим]]*. Ялгыз тәкәрлек : роман, повестьлар, хикәяләр / Хәбир Ибраһим. - Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2008. - 317, [2] с. : ил., портр.; 20 см.; ISBN 978-5-298-01742-8.
 
## Сылтамалар
*   Ялгыз тәкәрлек. meshok.net
* *А. Р. Мотигуллина*.  Кинороман Х. Ибрагима «Ялгыз тәкәрлек» в зеркале литературной традиции. cyberleninka.ru, 2015
*   Ялгыз тәкәрлек. tatar-films.ucoz.ru
*   Гөлнара Исмаева «Ялгыз тәкәрлек» җырын башкара (*[[YouTube]]видео, 05:28*)

## Искәрмәләр


Төркем:Татар телендәге фильмнар
Яүштә татарлары

**Яүштәләр** (*яүштә татарлары,*  ) - себер татарларының этнографик төркеме, Томск өлкәсенең җирле халыклары вәкилләре. Яүштәләрнең саны 300-400 кеше дип исәпләнә. Яүштә халкы Томск шәһәре янында, Том елгасының аскы агымында яшиләр. Халык таралышының тарихи-мәдәни үзәге - Яүштә авылы.

Яүштәләр, чатлар һәм калмаклар төрки телле халыклар төркеменә керәләр һәм бергәләп себер татарларының көнчыгыш этно-территориаль төркемен тәшкил итәләр. Яүштәләр аеруча чатларга якын.

Яүштә татарлары төрки телләр гаиләсенең себер-татар теленең том диалектының яүштә-чат сөйләшендә сөйләшәләр.

## Тарих
Тикшеренүчеләрнең күпчелеге фикеренчә, яүштә татарлары Көнбатын Себердә яши торган самодий халыкларына күчмә төрки халыкларның зур йогынтысы нәтиҗәсендә барлыкка килгәннәр.

Яүштә халкы составында төрки кушылмаларның килеп чыгышы күп этаплы. Башта бирегә Алтай ягыннан борынгы төркиләр үтеп керә. Яүштә татарлары формалаштыруда кыргыз һәм телес кавемнәре аерым роль уйнаган. 9-10 гасырларда бирегә себер татарларының этногенезына көчле йогынты ясаган кыпчак кабиләләреннән чыккан кимәкләр күчеп килә. Моннан тыш, тикшеренүчеләр яүштә татарлары составында Урта Азиядән чыккан кешеләр дә бар дип фаразлый. Яүштә татарлары саны аларның җиренә руслар килгәч, якынча 800 кеше тәшкил иткән.

1599 елда яүштәләр җиренә килеп чыккан Василий Тырков киңәше буенча, аларның җитәкчесе князь Тоян Ермашев (Ермаметев) 1603 елның җәендә Мәскәүгә патша Борис Годунов янына челобит һәм бүләкләр белән китә. 1604 елның 20 гыйнварында ул Мәскәүгә килә һәм патшага үзенең нәселен Рус патшалыгы хакимиятенә кабул итү һәм яүштә җирендә шәһәр төзү турында үтенеч белән мөрәҗәгать итә. Яүштә халкы рус дәүләтенә кабул ителә һәм ясактан азат ителә, алар җирендә Том (Томск) шәһәре төзелә.
## Дин
Бүгенге көндә яүштә татарлары, калган себер татарлары кебек үк, ислам дине тарафдарлары, ә XIX гасыр ахырына кадәр халык ислам белән таныш булмаган, ә шаманчылар булалар. Хәзер дә яүштәләр мәдәниятләренең күп кенә борынгы үзенчәлекләрен саклап калганнар: этләр җигеп йөрү, мехлы хатын-кызлар күкрәклеген.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Славнин, В. Д. Краткий очерк археологии и этнографии окрестностей Томска : методическое пособие

* Томилов Н. Сибирские татары // Сибирская старина : краеведческий альманах. - 2001. - № 18. - С. 2-7.

* Миллер Г. О главнейшем народе Сибири // Сибирская старина : краеведческий альманах. - 2001. - № 18. - С. 10.

Төркем:Себер ханлыгы
Төркем:Себер татарлары
Лаеш районы гербы

**[[Татарстан Республикасы]] [[Лаеш муниципаль районы]]** гербы.

Герб Лаеш муниципаль районының вәкиллекле органының 14 нче номерлы карары белән 2005 елның 8 декабрендә расланган.

Герб 2130 номеры белән Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 28 нче номер белән кертелгән.

## Тасвирлама
«В лазоревом (синем, голубом) поле на серебряных волнах, образующих оконечность — золотой нагруженный крытый струг с вымпелом на мачте, без вёсел и паруса, сопровождаемый внизу двумя сообращёнными червлёными (красными) рыбами».
## Герб символикасы
Лаеш муниципаль районы гербы Казан губернасының Лаеш өяз шәһәре гербы нигезендә эшләнгән, ул 1781 елның 18 октябрендә расланган (иске стиль буенча). Гербның рус телендә тарихи тасвирламасы:

«Въ верхней части щита гербъ Казанскій. Въ нижней — готовое къ отправленію в путь большое судно, называемое стругъ, въ голубомъ полѣ; ибо въ семъ городѣ находится наиглавнѣйшая пристань».

Аскы өлештә сурәтләнгән ике балык районда күптән түгел барлыкка килгән балык промыселын символлаштыра. Район чикләренең зур өлеше хәзер Куйбышев сусаклагычы яры буйлап уза, шунда ук Мишә һәм Брысса елгалары да ага. Гербта балык - зирәклек һәм муллык символы .

Гербтагы алтын-уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт, акыл символы.

Көмеш-чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Зәңгәр (зәңгәрсу төс) - намус, намуслылык, рухи омтылышлар символы. Лаеш районы гербында шулай ук Куйбышев сусаклагычының су киңлекләрен символлаштыра.

Кызыл төс-хезмәт, батырлык, көч, матурлык символы.
## Герб тарихы
Районның гербын Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдия советының һәм Россия геральдистлар союзының авторлык төркеме эшләгән.
Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Лаеш районы
Мәүлекәй Юмачиков

**Мәүлекәй Юмачиков** ― шагыйрь, фольклорчы, мөгаллим. 1870-1880 елларда Төмән өязенең Манчыл авылы мәдрәсәсендә мөдәррис булып тора. 1879 елында язылган "Кыйссаи Салсал" исемле әсәре 1909 елда Казанның Шәмсетдин Хөсәенов нәширлегендә Домбровский басмаханәсендә,  1913 елда Казан университет басмаханәсендә нәшер ителә. 1881 елда Казандагы Хөсәеневләр нәшриятына бәетләр һәм мөнәҗәтләр җыентыгын җибәрә, әммә бу кулъязмалар басылмый, һәм Казан университетының фәнни китапханәсендә саклана. .
Хөсам Кятиб "Җөмҗөмә солтан" поэмасын казакъ теленә тәрҗемә иткән.. Поэма аыхырында үзе турында болай яза: "*Казакъта ун ел бала укытып, Йортыма кайттым килдем мин аман*".

## Басылган хезмәтләре
* Кыйсса-и Сәетбаттал.  Казан. Чирков хатының басмаханәсе, 1888 ел
* Кыйса-и Тәмимдар.  Казан. 1894 ел һәм 1896 ел
* Мәрхабә, шәһри Рамазан. Казан. Университет басмаханәсе, 1902 ел һәм 1908 ел
* Кыйсса-и Нәүширван. Казан.  1902 ел
* Кыйсса-и Салсал. Казан.  1909 ел
* Кыйсса-и Җөмҗөмә. Казан. Домбровский басмаханәсе,  1910 ел

## Сылтамалар
* Мәүлекәй Юмачиков , Татар әдәбияты тарихы, 2нче том.

## Искәрмәләр

Төркем:Тубыл губернасында туганнар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Яшел Үзән районы гербы

**Яшел Үзән районы гербы** — Татарстан Республикасының «Яшел Үзән муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Герб Яшел Үзән муниципаль районының 120 нче карары белән 2006 елның 15 декабрендә расланган.

Герб Россия Федерациясенең Дәүләт геральдия регистрына 269 номерлы теркәү номеры һәм Татарстан Республикасының 55 нче номерлы Дәүләт геральдия реестрына кертелгән.
## Гербның тасвирламасы

«Көмеш пута белән бүленгән һәм шундый ук металл белән нәзек итеп төгәлләнгән сыек зәңгәр очлык өстендәге яшел җирлектә жезл урынына чүкеч куелган чорналган алтын кадуцей урнаштырылган көмеш җилкәнле алтын каек; кадуцейның барлык өлешләре нәзек итеп җете кызыл белән каймаланган».

## Герб символикасы

Гербның төп фигурасы - каек (ладья) - район икътисадының төп тармакларының берсен символик рәвештә чагылдыра - суднолар төзү. Яшел Үзән шәһәрендә А. М. Горький исемендәге суднолар төзү заводы урнашкан.

Чүкечне жилкән сурәтләү районның әйдәп баручы сәнәгать предприятиеләренең берсе — «Серго исемендәге завод» (ПОЗИС) җитештерү берләшмәсе.

Кадуцей (бу очракта еланнар тарафыннан гаепләнгән чүкеч) уңышлы сәүдә символы булып тора.
Калканның яшел төсе район исемен чагылдыра һәм гербны аңлаешлы итә. 

Гербтагы яшел төс — табигать, сәламәтлек, экология, үсешне  гәүдәләндерә. Зәңгәр төс районның эшчәнлегендә әһәмиятле роль уйнаган Идел елгасын сүрәтли. Көмеш пута — район аша узучы «Мәскәү–Казан федераль трассасының»   аллегорик билгесе. Көмеш төс — намус, акыл, рухилык (рухият) символы. Алтын төс— уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт билгесе итеа күрсәтелә.

## Герб тарихы
2006 елның 15 декабрендә Яшел Үзән муниципаль районы Советы Яшел Үзән муниципаль районы гербы турындагы Нигезләмәне раслады. 1998 елгы Яшел Үзән шәһәре гербы, Дәүләт геральдика регистрында 269 тәртип номерын калдырып, Яшел Үзән шәһәре гербы район Гербы булды.

Гербның идеясе: Михаил Деркунский (Каменск-Шахтинский), Сергей Когогин (Яшел Үзән).

Геральдик эшләп бетерү Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдия советының һәм Россия геральдистлар союзының авторлык төркеме тарафыннан түбәндәге составта башкарылды:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Мочёнов (Химки), Оксана Афанасьева (Мәскәү), Вячеслав Мишин (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково).

## Моны да карагыз
Яшел Үзән районы флагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Яшел Үзән районы
Татар биюләре

**Татар биюләре** — ул уникаль халык биюе.

Бу халыкның бию мәдәнияте бик төрле. Күп гасырлык тарихта тирән эз калдырган татар халкы дөнья киңлеген һәм вакытын берләштерә, татар халкының тарихы һәм мәдәнияте дөнья тарихының һәм мәдәниятенең аерылгысыз өлеше булып тора. Бүген татарлар планетаның барлык районнарында да яши. Татар биюе шулай ук халыкның тарихын, үзенчәлеген чагылдыра.

## Татар биюенең барлыкка килү тарихы
Башлангыч чорларда татар биюләре йола характерында булганнар. Алар шаманнарның ритуаль гамәлләре белән турыдан-туры бәйләнгән. Һәр хәрәкәттә тирән мәдәният, төрле хайваннар, төрле кошлар чагылышы күрсәтелгән. Һәм әлегәчә бу хәрәкәтләрнең кайберләре үз актуальлекләрен саклап калган. Очучы кош образын тудыручы кул җилкәләрен әнә шулай дип атарга була. Әмма татар биюләрендә ритуаль тайпылышларны гына күрергә мөмкин. Мондый биюләрнең күбесе уен характерына ия булган. Татарлар бию пантомимнары булдырдылар, аларда аларның мәдәни-хуҗалык рәвеше ачык чагылыш тапкан.

Татар биюләре 20 гасыр башында популярлаша бара. Моңа кадәр аларны төрле яклап кыерсытырга һәм тыярга тырыштылар. Мондый халык иҗаты ул чактагы буржуазия һәм рухилык күңеленә хуш килми. Октябрь революциясе вакытында патша таркалганнан соң бию иркенрәк һәм үтемле була башлый. Әмма, барлык тыюларга карамастан, татар халкы үз биюен бирмәде, һәрвакыт аңа зур игътибар бирде.

Һәр конкрет очрак өчен, татарларның запастагы үз биюе булган. Әйтик, салкын кышкы кичләрдә яшьләр «кич утыру» һәм «аулак өй» дип аталган утырышларга җыелганнар. Егетләр килгәч, җырлар белән үрелеп барган биюләр оештырылган.

Татарстанның күп кенә биюләре Татарстан халкы тарихында бик күп булган әһәмиятле тарихи вакыйгаларның кечкенә генә театраль күренешләре булып тора.

Биюләрнең хатын-кызлар, ир-атлар һәм уртак биюләргә бүленеше бар. Хатын-кызлар татар халык биюләренә нәзакәтлелек һәм нәфислек хас. Ачык төстәге бию костюмнары һәм күңелле тамаша атмосферасы. Күп кенә ир-атлар биюләре җитди характерда. Еш кына алар теге яки бу тарихи вакыйгаларның жанр язмалары булып торалар.

## Татарларның милли бию киемнәре
Татар биюләренең барысы да милли киемнәрдә башкарыла. Киемәрнең зур өлеше Көнчыгыш төсләрендәге тукымалардан тегелә. Баш киемнәре кабатланмас һәм бай орнаментка ия, аның буенча борын-борыннан кешенең социаль хәлен билгели алганнар.

Милли татар киеменең төп билгесе - аның традицион формасы. Татарлар туниклы күлмәкләр, озын киң штаннар һәм өске киемнәр киеп йөри. Шул ук вакытта хатын-кыз күлмәкләре ир-атлардан бары озынлыгы белән генә аерыла, ул аяк табанына кадәр җитәргә мөмкин.

Хатын-кызлар костюмы еш кына мех, позумент белән бизәкләнә, үзенчәлекле юл белән аерылып тора. Хатын-кызлар арасында иң популяр баш кием булып калфак санала. 

Милли татар аяк киеме - итекләр һәм читекләр. Аларны йомшак тире, сафьян, хром һәм күннән тегәләр. Мондый итекләрнең аерым үзенчәлеге - оригиналь мозаика техникасы.

## Шулай ук карагыз

* Татар милли киемнәре

## Чыганаклар

* Исхаков Д.М. Этнография татарского народа. – Казань: Магариф, 2004 год.
* Шигапова Г. Татар милли киемнәре. Мәгариф, 2017 ел.

Төркем:Татар сәнгате
Төркем:Бию
Яңа Чишмә районы гербы

**Яңа Чишмә гербы** — Татарстан «Республикасы Алабуга муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Герб 2006 елның 18 февралендә Яңа Чишмә муниципаль районы Советының 6-47 номерлы карары белән расланган.

Герб Россия Федерациясенең Дәүләт геральдия регистрына 2268 номерлы теркәү номеры һәм Татарстан Республикасының 40 нчы номерлы Дәүләт геральдия реестрына кертелгән.
## Гербның тасвирламасы

«Җете кызыл (кызыл) һәм сыек зәңгәр (зәңгәр, күк) белән аркылы бүленгән җирлек өсте тешле диварлы пута белән тоташтырылган, аның өстендә кылыч, ә астында чуртан; барлык фигуралар көмеш».

## Герб символикасы

Яңа Чишмә авылында беренче җирлек 1610 елда барлыкка килә. Шул ук урында Кама аръягына күчмә халыклардан яклау өчен 1652 елда хәрби ныгытма төзелә, аның тирәсенә вакытлар узу белән бистәләр (Петропавлов, Екатерининская, Архангельская һ. б.) пәйда була. Бу бистәләрнең халкы җирне эшкәртүче генә түгел, дәүләт чиген саклауда торучы йомышлы кешеләр дә булган. Соңыннан алар «игенче солдатларының» аерым бер катлавын төзеделәр. Яңа Чишмә районы тарихында бу чор крепостной дивар гербында һәм кылыч белән сүрәтләнгән. Районның хәрби символикасын чуртан сурәте - саклык, уяулык һәм сак символы тулыландыра.

Гербтагы чуртан сурәте районның хәрби символикасын сак, каравыл, сизгерлек билгесен күрсәтә. Чуртан шулай ук төбәк территориясендә урнашкан һәм биредә яшәүчеләргә балык кәсепчелеге белән шөгыльләнү мөмкинлеге биргән Чишмә елгасы һәм күлләр (зәңгәр җирлек) символы булып тора. 

Көмеш төс — чисталык, камиллек, татулык һәм үзара аңлашу; 

Кызыл төс — кыюлык, көч, хезмәт, матурлык;
 
Зәңгәр, сыек зәңгәр төс — намус, зыялылык, рухият символы.

## Герб тарихы
Геральдия советы тарафыннан Россия геральдистлар союзы белән берлектә Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдия советы тарафыннан эшләнгән.

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Мочёнов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү).

Районның гербын эшләгәндә башта 1747 елның 8 апрелендә Хәрби коллегия тәкъдиме белән Сенат тарафыннан расланган Шешмә ландмилиция полкының байрагыннан герб кулланырга тәкъдим ителә.
Полкның гербы тасвирламасы болай яңгырады:
«Яшел җирдә кара кырда чабып йөрүче кабан»

Яңа Чишмә районының милли-дини үзенчәлекләрен исәпкә алып, Шешмә ландмилиция полкының гербы районның рәсми символы буларак кире кагылды.
## Моны да карагыз
Яңа Чишмә районы флагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Яңа Чишмә районы
Әлмәт гербы

**Әлмәт шәһәре гербы** - Россия Федерациясе Әлмәт районы административ үзәге Әлмәт шәһәре гербы.

Әлмәт гербы 1987 елның 9 октябрендә Шәһәр Халык депутатлары Советының 558 нче номерлы карары белән расланган.
Герб Россия Федерациясенең Дәүләт геральдия регистрына кертелмәгән.
## Герб тасвирламасы һәм аның символикасы
Әлмәт шәһәренең гербы формасы- күләмле пластина рәвешендә турыпочмаклык. Турыпочмаклыкның аскы өлеше почмакларда түгәрәкләнә, ә симметриянең  күчәре очлы. Турыпочмаклык якларының үлчәмнәре нисбәте 2:3 (биеклегенә зуррак).

Өстә ҡызыл төстә, гербның алтыдан бер өлешен алып торган, турыпочмаклы рамка, аның фонында шәһәрнең исеме "АЛЬМЕТЬЕВСК" дип сары-алтынсу төстәге кабарынкы хәрефләр белән язылган. 

Гербның зәңгәр төскә буялган яссылыгының үзәк өлеше иярчен табигый газның зур запаслары булуын аңлата, кара төскә буялган нефть вышкасы сурәтләнгән, бу бураулау долотысы девон нефть катламына (гербның аскы өлеше кара төскә буялган)кадәр  барып җиткәнен күрсәтә.

Сул почмактагы гербның зәңгәр фонында шәһәр барлыкка килү датасын аңлата торган "1953" саннары язылган. 1953 елның 3 ноябрендә РСФСР Югары Советы Президиумының Әлмәт шәһәрен төзү турындагы Указы кабул ителә.

Гербның бөтен периметры буйлап сары алтын төскә буялган кабарынкы йомык линия уза.

Герб композициясе шәһәрнең Ромашкино нефть чыганагы белән элемтәсен символлаштыра.

## Герб тарихы

1987 елның 9 октябрендә Әлмәт гербы раслана, аның авторы Е. Г. Стефановский була.
1994 елда Әлмәтнең яңа эмблемасы төшерелгән сувенир значрк чыгарыла. Ул болай була: «Җете кызыл очлыклы яшел җирлектә, алар өстендә — үтәли күренмәле лалә чәчәге, аның эчендә очлык кырыена алтын сөялмә баскыч куелган һәм аның өстенә очлыктан ике агынты белән бәреп чыккан кара фонтан урнаштырылган. Ирекле өлештә Татарстан гербы урнашкан».
Эмблнмпны рәсми раслау булмады.

2006 елның 26 декабрендә Әлмәт районы гербы раслана.

Район Гербы 1987 елгы шәһәр гербының төп элементларын һәм 1994 елгы Әлмәт эмблемасын композицион рәвештә кабатлый.
## Моны да карагыз
Әлмәт районы гербы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:әлмәт районыТөркем:Әлмәт