open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Комбайн (журнал)

**Комбайн** — айлык әдәби-нәфис журнал. Урта Идел крае җир эшләре идарәсе һәм Совет язучылары берлегенең Урта Идел оештыру комитеты органы. 1932 елның апреленнән 1933 елның февраленә кадәр Самар шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 11 саны чыга.

Төркем:Татарча журналлар
Аджа Экапад

**Аджа Экапад** (Борынгы Һинд телендә. «Aja ekapad», турыдан-туры мәгънәдә — «бер аяклы ата кәҗә») — гадәттә һава (атмосфера) төркеменә карый торган, Ведик мифология Ходае, күк һәм җир арасында уртакчы.

Аның исеме яшен метафорасы, яшен, күк күкрәүнең зооморф символы буларак интерпретацияләнә. "Аджа Экапад" билгеле булмаган Ходай исемен качыра дип санала. Эпоста Аджа Экапад (Аджайкапад) 11 Рудраларның берсенең сурәте һәм шулай ук Шиваның эпитеты буларак кулланыла.

Ул күп мәртәбә "Риг-веда"да искә алына, кагыйдә буларак Ахи Будхнья белән беррәттән. Бу ике Ходай бердәм өй ритуалында берләшкән, аларга коюлар эшлиләр. Аджа Экападаны күк Ходайлар санында атыйлар, аның асылын хәтта Кояш итеп интерпретациялиләр, («Нирукта» XII 29), һәм шулай ук Агни белән тәңгәлләштерәләр. Америка тикшерүчесе С.Крамриш фикере буенча, Кояш белән тәңгәлләштерелгән циклик Путана юлының өске һәм аскы котыплары "Аджа Экапад" исеме белән символлаштырылган вертикаль юл белән тоташтырылган.

## Әдәбият
* Главный  редактор С. А. Токарев, Мифы народов мира. Энциклопедия в 2-х томах. Москва, Советская  энциклопедия, 1987-1988

Төркем:Һинд дине
Комвуз студенты (журнал)

**Комвуз студенты** — журнал. Татар коммунистик университетының ВКП(б) ячәйкәсе һәм  студенталарның башкарма бюросы органы. 1925 елның июненнән 1928 елның декабренә кадәр Казан шәһәрендә татар һәм рус телләрендә нәшер ителә, барлыгы 3 саны чыга.

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Русча журналлар
Коммунизм байрагы (гәҗит, Төмән)

**Коммунизм байрагы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. РКП(б)ның Төмән губерна комитеты органы. 1919 елда Төмән шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Коммунизм байрагы (гәҗит, Питрәксе)

**Коммунизм байрагы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Питрәксе район комитеты һәм район башкарма комитеты органы. 1945 елның маеннан 1957 елның 17 ноябренә кадәр Питрәксе авылында татар телендә нәшер ителә, барлыгы 928 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Коммунизмга (гәҗит)

**Коммунизмга** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Төмән шәһәр комитеты, Төмән Эшче, керәстиян һәм кызылармияче депутатларның шәһәр шурасы органы. 1931 елның ноябреннән 1936 елның 17 апреленә кадәр Төмән шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 427 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Урваши

**Урваши** (Санскрит телендә: उर्वशी, турыдан-туры мәгънәдә. *башкаларның йөрәген контрольдә тота алган. ("Ур" йөрәк дигәнне аңлата һәм "ваш" контроль дигәнне аңлата*) бу Һинд дине риваятендә Апсара (нимфа). Монье Монье-Уильямс башка төрле этимологияне тәкъдим итә, анда исем "киң үтеп керүче" дигәнне аңлата һәм аның Ведик текстларда таң ату Алиһәсе өчен исем буларак пәйда булуын күрсәтә. Ул Индраның сарай янында күк кызы булган һәм Апсаралар арасында иң матур булып танылган.
Ул Вибхандакадан борынгы Һиндстаннан Рамаяна эрасыннан бөек изге булган, Ришьясринганың анасы булган, ул соңрак Раманың тууында әһәмиятле роль уйнаган һәм Раманың апасы Шантага өйләнгән.
Ул Патша "Пурурава"ларның хатыны булган ("пуру" + "рава" - "күп яки каты тавыш белән кычкыру"), Пурурава Ай династиясеннән борынгы җитәкче булган. Шатапатха Брахмана 11.5.1 һәм Kalidasaның Викраморвасьям драмасында искә алына.
Ул мәңге яшь һәм мөләем, әмма кача торган. 
 She is a source as much of delight as of dolour.

## Тууы

Урваши тууы турында күп риваятьләр бар, әмма түбәндәгесе иң превалент.
Бер юлы хөрмәт ителгән хәкимнәр Нара-нараяна Гималайларда урнашкан изге Бадринатх Гыйбадәтханәсендә медитацияләгән. Ходайларның Патшасы Индра хәкимнең медитация аша илаһи көчләргә ия булуын теләмәгән һәм аңа комачаулау өчен ике апсараны җибәргән. Хәким ботына бәргән дә, шуның кадәр матур хатын барлыкка килгән ки, Индраның апсаралары аңа тиңдәш булмаган. Бу Урваши булган, исеме Санскрит сүзе ур - боттан алынган. Бу медитация тәмамланганнан соң хәким Урвашины Индрага бүләк итеп биргән һәм ул Индраның сарай янында урын алып торган.

## Шулай ук карагыз
*Урваши һәм Пуруравалар

## Искәрмәләр
**A Dictionary of Hindu Mythology & Religion* by John Dowson

Төркем:Һинд дине
Аркадий Родыгин

**Аркадий Родыгин**  (, ,  — , ) — фирка-дәүләт эшлеклесе.

## Хезмәт юлы

* 1947-1962 — Әгерҗе тимер юл стансасында слисер, бригадир, вагон депосы башлыгы урынбасары.
* 19??-195? — армия хезмәтендә.
* 1962 — СБКФның Әгерҗе район комитеты сәркәтибе.
* 1962-1967 — СБКФнең Алабуга шәһәр комитетының 2 нче, 1 нче сәркәтибе.
* 1970-1971 — Алабуга педагогика институты проректоры.
* 1971-1976 — КамАЗның фирка комитеты сәркәтибе.
* 1976-1986 — СБКФнең Татарстан өлкә комитетында саклану сәнәгате, икътисад, оештыру-фирка эше бүлекләре мөдире.
* 1980-1990 — ТАССР Югары Шурасы депутаты.
* 1986-1990 — СБКФның Татарстан өлкә комитетының икенче сәркатибе.
* 1990-1999 — Казан исәпләү системалары фәнни-тикшеренү институты директоры.
* 1999-2004, 2004-2006 — В.И.Шимко исемендәге «Радиоэлектроника» фәнни-җитештерү үзәгендә генераль директор урынбасары, генераль директор киңәшчесе.
* 2004 — Казан радиоэлектроника фәнни-тикшеренү институты директоры.

## Искәрмәләр
Коммунизм байрагы (гәҗит)

* Коммунизм байрагы (гәҗит, 1919)
* Коммунизм байрагы (гәҗит, 1945)
Рангадеви

**Рангаде́ви** (Raṅgadevī) — Гаудия-вайшнавизмда Радха һәм Кришнага табыну традициясендә ашта-сакхи буларак мәгълүм сигез төп гопиның җиденчесе..

Рангадеви Радхадан җиде көнгә яшьрәк итеп тасвирлана, аның тәне лотос чәчәге төсмерендә һәм ул кызыл роза төсендәге киемнәр кия. Рангадеви - ул Судевиның игезәк бертуганы һәм үзенең сыйфатлары буенча ул сигез гопиның башкасына - Чампакалатага охшаган. Рангадеви табигате буенча үзсүзле һәм кызучан. Ул Радха белән Кришна шунда булганда шаяртырга ярата. Радха һәм Кришнага үзенең хезмәтендә ул бигрәк тә косметика, хушбуйлар һәм хуш исле матдәләр куллануда маһир. Үткәндә зур аскезалар башкарганга күрә, аңа Кришнаны җәлеп итә алган мантра бирелгән. Рангадевиның әнисенең исеме Карунадеви, ә әтисенең исеме - Рангасара.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Haberman, David L., 1988, Acting as a Way of Salvation: A Study of Rāgānugā Bhakti Sādhana, New York, Oxford University Press, https://books.google.com/books?id=Ua-E20uyH9IC&pg=PA56, isbn=0195053214
* Liston, Yarina, The Rādhā Cycle: From Līlā to Bhakti, Journal of Vaiṣṇava Studies, volume-8, issue-2, 2000, pp.&nbsp;7–26, https://books.google.com/books?id=MIXXAAAAMAAJ
* Rosen, Steven J., 1996, Raganuga Bhakti: Bringing Out the Inner Woman in Gaudiya Vaisnava Sadhana, Vaiṣṇavī: Women and the Worship of Krishna, New Delhi, Motilal Banarsidass, 1996, pages-113-132, url=https://books.google.com/books?id=KWQqAAAAYAAJ, isbn= 812081438X

## Сылтамалар
* Празднования дня явления Рангадеви и Судеви в Маяпуре  
* The Gopis

Төркем:Һинд дине
Коммунист (гәҗит, Казан)

**Коммунист** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Казан әсирләр комитеты органы. 1918 елның 26 ноябреннән 1919 елның мартына кадәр Казан шәһәрендә маҗар, алман һәм рус телләрендә нәшер ителә, барлыгы 6 саны чыга. Мөхәррир – Шандор Апати.

Төркем:Русча гәҗитләр
Төркем:Алманча гәҗитләр
Төркем:Маҗарча гәҗитләр
Коммунист (гәҗит, Мәскәү)

**Коммунист** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. СССР ҮБК Милләтләр шурасы органы. 1932 елның 9 гыйнварыннан 1934 елның 30 дикәбренә кадәр Мәскәү шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 845 саны чыга. Мөхәррир – Идрис Агишев.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Коммунист (гәҗит, Чиләбе)

**Коммунист** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Чиләбе өлкә комитеты һәм өлкә башкарма комитеты органы. 1931 елның 20 декабреннән 1938 елның 1 апреленә кадәр Чиләбе шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 709 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Коммунист (гәҗит, Ырынбур)

**Коммунист** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Ырынбур өлкә комитеты һәм өлкә башкарма комитеты органы. 1935 елның 28 июленнән 1939 елның 27 февраленә кадәр Ырынбур шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 474 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Җәннәт кошлары

Җәннәт кошлары төрләре: 
Lycocorax, Bonaparte, 1853
* Манукодийлар, 
Manucodia, Boddaert, 1783
* Вымпел җәннәт кошлары, 
Semioptera, G.R. Gray, 1859
* Шлемлы җәннәт кошлары, 
Paradigalla|Lesson, 1835
* Без-томшыклы җәннәт кошлары, 
Epimachus, Cuvier, 1816
* Могъҗизалы җәннәт кошлары, 
Lophorina, Vieillot, 1816
* Паротийлар, 
Parotia, Vieillot, 1816
* Калканлы җәннәт кошлары, 
Ptiloris, Swainson, 1825
* Патша җәннәт кошлары, 
Cicinnurus, Vieillot, 1816
* Астрапийлар, 
Astrapia, Vieillot, 1816
* Тәңкәле җәннәт кошлары, 
Pteridophora, A.B. Meyer, 1894
* Җепле җәннәт кошлары, 
Seleucidis, Lesson, 1834
* Җәннәт кошлары (ыру)
**Җәннәт кошлары** (латин телендә: Paradisaeidae) — чыпчыксыманнар отрәдына караган кошлар гаиләлеге. Барысы 45 төр бар, шуларның 38-е Папуа - Яңа Гвинея һәм янәшәдәге утрауларда, Индонезиядә һәм Көнчыгыш Австралиядә очрый. Җәннәт кошларының туганнары булып шалашчылылар тора.

Сибли - Алквист классификациясе (1990) җәннәт кошларын карга кошлар гаиләлегенә кертә..

* Җәннәт каргалары, Lycocorax, Bonaparte, 1853
* Манукодийлар, Manucodia, Boddaert, 1783
* Вымпеллы җәннәт кошлары, Semioptera, G.R. Gray, 1859
* Шлемлы җәннәт кошлары, Paradigalla, Lesson, 1835
* Без-томшыклы җәннәт кошлары, Epimachus, Cuvier, 1816
* Могъҗизалы җәннәт кошлары, Lophorina, Vieillot, 1816
* Паротийлар, Parotia, Vieillot, 1816
* Калканлы җәннәт кошлары, Ptiloris, Swainson, 1825
* Патша җәннәт кошлары, Cicinnurus, Vieillot, 1816
* Астрапийлар, Astrapia, Vieillot, 1816
* Тәңкәле җәннәт кошлары, Pteridophora, A.B. Meyer, 1894
* Җепле җәннәт кошлары, Seleucidis, Lesson, 1834
* Җәннәт кошлары (ыру), Җәннәт кошлары, Paradisaea, Linnaeus, 1758
## Искәрмәләр
{{примечания|refs=

Төркем:Биология
Копия ударнигы (гәҗит)

**Копия ударнигы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Копейск район комитеты һәм район башкарма комитеты органы. 1933 елның 29 августыннан 1935 елның 4 августына кадәр Копейск шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 179 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Анша

**А́нша** (Санскрит телендә - अंश, aṅça - «өлеш») — Һинд динендә Адитьялар сыйныфаннан Ходай.
Бу Ходай "Ригведа"да ук искә алына, әмма Ведаларда Аншаның образы үзе конкретлаштырылмаган. Функцияләре буенча Анша Дакша һәм Бхага белән якынлаша.. Ул корбан өләшүе вакытында өлеш бирә (РВ II, 1, 4), Ашвиннарны Анша кебек милек бирергә сорыйлар. (РВ Х, 106, 9).

Соңгырак әдәбиятта Анша бары тик Адитиның адитьялар дип аталган 12 улларының берсе булып тора. Ул хәтта Сканданың кабул итүендә була һәм аңа Паригха, Вата, Бхима, Дахана дигән биш юлдаш бирә.. Коралдан Анша кыска саплы сөңгене ярата..

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Коммунист (журнал)

**Коммунист** — журнал. РКП(б)ның Башкортстан өлкә комитеты органы. 1922 елда Стәрлетамак шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Крестьянская газета (гәҗит)

**Крестьянская газета** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1906 елның 29 гыйнварыннан 1906 елның 2 ноябренә кадәр Казан шәһәрендә атнага 2 тапкыр рус телендә нәшер ителә, барлыгы 73 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Керәстиян тормышы (гәҗит)

**Керәстиян тормышы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Казан губерна земствосы органы. 1918 елның 24 гыйнварыннан 1918 елның 1 февраленә кадәр Казан шәһәрендә рус һәм татар телләрендә нәшер ителә, барлыгы 8 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Красное знамя (гәҗит)

**Красное знамя** — иҗтимагый-сәяси һәм әдәби гәҗит.  1918 елның 5 июленнән 1918 елның 2 августына кадәр Казан шәһәрендә атнага 1 тапкыр рус телендә нәшер ителә, барлыгы 5 саны чыга. Мөхәррир – Мирсәет Солтангалиев.

Төркем:Русча гәҗитләр
Красный воин (гәҗит)

**Красный воин** — кызылармиячеләр гәҗите.  1918 елның 24 сентябреннән 1919 елның 9 июленә кадәр Нократ Аланы, Сарапул, Казан, Арча, Ижау һәм Екатеринбур шәһәрләрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 230 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Крестьянская Казанского губернского земства газета (гәҗит)

**Крестьянская Казанского губернского земства газета** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1917 елның 18 июленнән 1917 елның 20 декабренә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 121 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
«Татар-информ» мәгълүмат агентлыгының татар редакциясе

**"[[Татар-информ]]" мәгълүмат агентлыгының татар редакциясе** ― Татарстан һәм татар җанлы мәсьәләләргә караган темаларны татар телендә яктыртучы редакция.

## Рубрикалар

* Икътисад
* Рәсми Татарстан
* Сәясәт
* Фән һәм Мәгариф
* Авыл
* Дин
* Мәдәният
* Татар дөньясы
* Спорт
* Хәвеф-хәтәр
* Инфографика һәм аналитика

## Шәхесләр

### Генераль директорлар

* Шамил Садыйков (2016 - әлегә кадәр)
* Леонид Толчинский (2005 - 2016)
* Рәшит Галләмов (2004 - 2005)
* Римма Ратникова (1998 - 2004)
* Үмәр Богдалов (1990/1993? - 1998)

### Баш мөхәррирләре

* 1991-2005: Маһирә Миңнуллина
* 2005 - 2014: Дания Тямаева
* 2014 - 2016: Миләүшә Низаметдинова
* 2016 - х.в.к.: Рәмис Латыйпов / шеф редактор Алсу Исмәгыйлева

### Журналистлары

* Гөлнар Гарифуллина
* Лилия Гаделшина 
* Рузилә Мөхәммәтова
*Гөлназ Әхтәмҗанова
*Ләйсән Хафизова
*Гөлфия Гобәйдуллина
* Рифат Каюмов
*Гөлүзә Ибраһимова
*Зилә Мөбәрәкшина
*Гадел Әхмәтҗанов
*һ.б.

## Кызыклы фактлар
* Tatar-inform.tatar әлеге доменда урнашкан беренче татар сайты булып тора.
* Татар җәмәгатьчелеген борчыган темаларга татар телендә матбугат конференцияләрен уздырып тора.

## Тышкы сылтамалар
### Бүгенге күрсәткечләр
hypestat - similarweb  - alexa  - liveinternet

### Социаль челтәрләрдә

Instagram — ВКонтакте - Facebook - Одноклассники -
YouTube -
Twitter

## Шулай ук карагыз
* Интертат
* Татнет
* Татнет сәхифәләре рейтингы
* Татнет сәхифәләре исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Татар мәгълүмат чаралары
Төркем:Татарстан мәгълүмат чаралары
Керәшен газеты (гәҗит)

**Керәшен газеты** (*Кряшен газеты*) — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Керәшеннәрнең үзәк комитеты органы. 1918 елның гыйнвар-июль айларында Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, 20 гә якын саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Культармеец газеты (гәҗит)

**Культармеец газеты** — гәҗит. «Бетсен наданлык» җәмгыятенең үзәк шурасы һәм ТАССР мәгариф халык комиссариаты органы. 1930-1933 елларда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
2018 елгы дөнья футбол чемпионаты

**2018 елгы дөнья футбол чемпионаты** (, ) — 2018 елда (14 июнь - 15 июль) узган егерме беренче ФИФА дөнья футбол чемпионаты. Чара 14 июньнән 15 июльгә кадәр Россиянең унбер шәһәрендә (Мәскәү, Санкт-Петербург, Казан, Екатеринбур, Самар, Саранск, Сочи, Ростов-на-Дону, Калининград, Түбән Новгород, Волгоград) үткәрелгән.

Дөнья беренчелеге уеннары вакытында өч җыелма Татарстанда яшәгән: Австралия һәм Япония – Казанда, Колумбия – Югары Ослан районының Савино авылында.

## Матчлар

### Төркем этабы

#### A төркеме














#### В төркеме















#### C төркеме














#### D төркеме














#### E төркеме














#### F төркеме













#### G төркеме














#### H төркеме














### Финалның 1/8 өлеше















### Чирекфиналлар






### Ярымфиналлар



### Өченче урын өчен уен


### Финал



|style="width:60%;vertical-align:top"|
**Матч кагыйдәләре**
*90 минут
*Тигез исәп булса, 30 минут (өстәмә вакыт) өстәлә
*Өстәмә вакыттан соң тигез исәп булса, пинәлти сериясе билгеләнә
*Запас экәмиясендә максимум 12 уенчы
*Өч алмаш рөсәт ителә; өсәмтәмә вакытта дүртенче алмаш рөхсәт ителә.
|}
## Иң яхшы туп кертүчеләр
6 туп:
* Һарри Кейн

4 туп:
* Ромелу Лукаку
* Антуан Гризманн
* Килиан Мбаппе
* Криштиану Роналду
* Денис Черышев

3 туп:
* Эден Азар
* Ерри Мина
* Марио Манҗукич
* Иван Перишич
* Артөм Дзүба
* Диего Коста
* Эдинсон Кавани

2 туп:
* Серхио Агуеро
* Миле Единак
* Филиппе Коутиньо
* Неймар
* Лука Модрич
* Мөхәммәт Сәләх
* Җон Стоунс
* Такачи Инүи
* Әхмәт Муса
* Сон Һың-мин
* Андреас Гранквист
* Вәһби Хәзри
* Луис Суарес
## Бүләкләр

## Искәрмәләр

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:2018 ел спортта
Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясе

**Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясе** () — Башкортстан Республикасының Уфа шәһәрендә урнашкан филармония. Композитор Хөсәен Әхмәтов исемен йөртә.

Филармония Башкорт АССР ы Халык Комиссарлары Советының 1939 елның 20 гыйнварындагы карары нигезендә ачылган. Филармонияне ачуның рәсми максаты — җөмһүрият халкының сәхнә, музыка, хореография сәнгатенә ихтыяҗын канәгатьләндерү булган. Филармониянең төп эшчәнлеге рус һәм Европа музыка һәм әдәби классиканы, Башкортстан халыклары музыкасын, халык сәнгатен, заман композиторлары һәм язучылары әсәрләре үсешен дәртләндерүгә юнәлтелә .

Башкорт дәүләт филармониясенең 1930-1940 нчы елларда аякка басуы  Хәбир Галимов, Бану Вәлиева, Габдрахман Хәбибуллин, Диана Нурмөхәмәтова исемнәре белән бәйле. Соңрак филармониядә Фәридә Кудашева, Мәгъфирә Галиева, Бәхти Гайсин, Илфак Смаков, Сөләйман Абдуллин, Рамазан Янбәков кебек башкаручылар чыгыш ясый. Филармониядә төрле ансамбльләр иҗаты үсешә — Башкорт дәүләт халык биюләре ансамбле (сәнгатьле җитәкчесе — Фәйзи Гаскәров), музыкаль-әдәби лекторий, хор һәм курайчылар ансамбле, ике оркестр, оперетта һәм мәйданчык-цирк бригадасы.

1948 елда Кәмит залы (хәзер Кече сусаклагыч янындагы) ачыла, анда 1986 елда «Sauer» немец фирмасының органы куела.

1970 елда филармония тагын бер яңа иҗади коллективка күбәя — Дәүләт Хор капелласы (сәнгатьле җитәкчесе — Таһир Сәйфуллин). Соңыннан капелла Академик дип атала башлый. Филармониядә шулай ук Святослав Рихтер, Даниил Зәгъфран, Андрей Корсаков, Бородин исемендәге квартет, Олег Янченко, Наум Латинский, Татьяна Гриненко чыгыш ясый.

1984 елда Башкорт дәүләт филармониясенең Зур залы ачыла.

1980-нче еллар филармония өчен джаз вакыты дип санала, аны «Дуслар» коллективы үстерә (җитәкчесе — саксофонист Марат Юлдыбаев). Алда Уфа джазы Олег Киреев тырышлыгы белән үсешә. 1998 елда филармонияда Георгий Маркоров (аннан соң Олег Касимов) җитәкчелегендә Башкорт Дәүләт филармониясендә мәйданчык-джаз оркестры эшли башлый.

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа театрлары
Төркем:Уфа биналары һәм корылмалары
Фәдис Ганиев

**'

**Фәдис Рәхимҗан улы Ганиев''' (1967 елның 4 февралендә Борай районы Мулла авылында туган) — җырчы, Башкортстан Республикасының атказанган (1997) һәм халык (2008) артисты.

## Биографиясе
Фәдис Рәхимҗан улы 1967 елның 4 февралендә Башкорт АССР-ының Борай районы Мулла авылында туган. Үзен 2020 елда узасы Җанисәп алдыннан „мишәр милләте“ вәкиле буларак сыйфатлый.

Уфа дәүләт сәнгать институтында галим (профессор М.&nbsp;Г.&nbsp;Мортазина сыйныфы). 1989 елда Стәрлетамак дәүләт филармониясендә солист-вокалист булып эшли, ары&nbsp;— Башкорт дәүләт филармониясе солисты.

Хәзерге вакытта Башкорт дәүләт филармониясе солисты Лилия Биктимерова белән дуэтта җырлый.

## Сәхнә эшмәкәрлеге
Композиторлар Р.&nbsp;Яхин, Салават Низаметдинов, Нур Даутов, С.&nbsp;Сәйдәшев («Хуш авылым»), Руза Сәхәветдинова, Урал Рәшитов, Р.&nbsp;Хәкимов («Әйтмә син авыр сүз»), Н.&nbsp;Шәймәрданов, Рәис Хәннанов («Уфтанма») җырларын башкара.

Репертуарында башкорт һәм татар халык җырлары «Уел», «Сәлимәкәй», "Ырынбур каласы, «Шахта», «Сарман», «Хәмдия» урын алган.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Башкортстан Республикасының халык артисты (2008)
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (1997)
* Бөтен Союз «Татар җыры» конкурсының беренче премиясе (1991)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ганиев Фәдис «Башкортстан — туган җирем»
* Хәйерле иртә, Республика! — ЙЫРЛЫ ҒАИЛӘ

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Зәрифә

**Зәрифә** () — башкорт халык җыры, кыска көй. Җыр С. Г. Рыбаковның «Урал мөселманнарының көнкүреш тасвирламасы белән музыкасы һәм җырлары» китабында басыла.

1940 елда Фәйзи Гаскәров белән җыр мотивлары буенча академик бейеү куела.
## Текст (''фрагмент'')


*[[Татар теле|tt]]*: — Әйдә, кода, түргә уз дә,
Аяккаен талмасын.
Безнең хәтер калса-калсын,
Сезнең хәтер калмасын.

*[[Башкорт теле|ba]]*: — Әйҙә, ҡоҙа, түргә уҙ ҙә,
Аяҡҡайың талмаһын.
Беҙҙең хәтер ҡалһа-ҡалһын,
Һеҙҙең хәтер ҡалмаһын.



## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт халык җырлары
Бурятия гимны

**Бурятия Республикасы Гимны** (бүр. ***Буряад Уласай түрын дуулал***) — 1995 елда кабул ителгән Бурятия Республикасының Дәүләт гимны. Сүзләре Дамба Жалсараевның "Туган җир турында җыр" шигырьдән.
## Текст
### Бурятча сүзләре

### Урысча сүзләре

### (''Фрагмент'') татарча
:Тайгалы, күлләр белән, далалы,
:Изге кояш нуры белән син тулы.
:Чиктән чиге кадәр гөрләп торган,
:Бәхетле бул, туган ягым!

## Сылтамалар
* Бурятия Республикасы Гимны
## Искәрмәләр

Төркем:Русия Федерациясе субъектлары гимннары
Төркем:Бурят Республикасы
Норман Фостер

**Норман Фостер** (, 1 июня 1935, Манчестер) - — британ архитекторы, Притцкер премиясе лауреаты.

Норман Фостер эшче гаиләдә туа.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*
*Durabric

Төркем:Әлифба буенча архитекторлар
Равшана Куркова

**Равшана Бахром кызы Куркова**(; 22 август 1980, Ташкәнт, СССР) — русия театр һәм кино актрисасы.

## Биографиясе
Әти — Бәһрам Эркин улы Матчанов, театр актеры, әнисе — актриса һәм кинорежиссер Иртә Кубаева. Абый — кинорежиссер һәм сценарист Рәүф Кубаев. Урта Азияда иң дәрәҗәле музыкаль мәктәпләрдә укый.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*https://www.youtube.com/watch?v=tgIOw5tJ708&t=84s
Культура революциясе (журнал)

**Культура революциясе** — айлык рәсемле журнал. «Мәгариф эшчесе» журналы варисы. РСФСР мәгариф халык комиссариаты һәм «Яңалиф» оешмасының үзәк комитеты органы. 1931 елның июненнән 1932 елның декабренә кадәр Мәскәү шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 19 саны чыга. Мөхәррир – Ибраһим Юманколов.

Төркем:Татарча журналлар
Күмер ударниклары (гәҗит)

**Күмер ударниклары** — эшчеләр өчен гәҗит. Ерак Көнчыгыш край һөнәри берлекләр шурасы, край күмерчеләр шурасы һәм ВКП(б)ның Артем шәһәр комитеты органы. 1932 елның 27 гыйнварыннан 1933 елның 23 апреленә кадәр Артем эшчеләр бистәсендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 109 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Күмәк хуҗалык (гәҗит)

**Күмәк хуҗалык** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Яулытора район комитеты һәм район шурасы органы. 1931-1935 елларда Яулытора шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Әстерхан дәүләт татар драма театры (мәгънәләр)

* Әстерхан дәүләт татар драма театры
* Әстерхан дәүләт татар драма театры
Курьер (гәҗит)

**Курьер** — иҗтимагый-сәяси һәм әдәби гәҗит. «Восточный курьер» гәҗите варисы.  1908 елның 22 декабреннән 1909 елның 12 гыйнварына кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 3 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Куралшэ (журнал)

**Куралшэ** — авыл хуҗалыгы журналы. Казан Эшче, керәстиян һәм кызылармияче депутатларның  шурасы каршындагы чирмеш асбүлеге органы. 1918-1919 елларда Казан шәһәрендә чирмеш телендә нәшер ителә.

## Тышкы сылтамалар

* Архив

Төркем:Чирмеш журналлары
Корылтай (гәҗит)

**«Корылтай»** (**كورولتاي**) — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Казан мөселман комитеты, аннары Бөтенрусия мөселманнар шурасы (Милли Шура) органы. 1917 елның 2 июленнән 1918 елның 4 апреленә кадәр (*1918 елның 8 апреленнән 23 маена кадәр [[Алтай (гәҗит)|«Алтай»]] исеме белән*) Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 67 саны чыккан.

## Тарих
«Корылтай» газетасы ― Казандагы татар газеталарының иң күренеклеләреннән берсе. Әлеге газета 1917 елның 2 июлендә Казан мөселман комитеты органы буларак чыга башлаган һәм тиз арада Россия күләмендә танылган татар көндәлек матбугат басмасына әверелгән. Еш кына әлеге газета сәхифәләрендә бастырылган мәгълүматлардан Казанда һәм татарлар күпләп яшәгән башка шәһәрләрдә нәшер ителүче татарча газеталар файдаланып килгән.

«Корылтай» сәяси мәсьәләләрдә үзәкчел гомумдемократик юнәлештә булган, милли бердәмлек идеясен алга сөргән. Аның һәр санында беренче сәхифә башында эре хәрефләр белән татар һәм рус телләрендә:

**«Яшәсен Кушма Халык Җөмһүрияте (Федеративная Демократическая Республика)!»<br/> «Яшәсен милли вә мәдәни мохтарият (Культурно-национальная автономия)!»**
 дигән лозунг-шигарьләр урнаштырылып килгән.
 
Газета ул заманда ук Россиядә социализм төзү мөмкинлеген танымаган. Бу хакта газета битләрендә түбәндәгечә язылган:

*[[Большевик]]лар дигән бер партия куәт алып китте. Боларның максатлары бу көннән үк Россиядә социализмны кертү булганга, алар хуҗалар белән эшчеләр  арасындагы тартышны көчәйгәннән көчәйттеләр, кыздырдылар... Россиядә бу көннән үк социализм кертү дигән фикергә... бер гакыллы кеше дә, әлбәтә, кушыла алмый, шуның өчен большевиклар дигән халыкның максатлары барып чыкмаслыгы үзеннән үзе ачык мәгълүм.*


## 

Нәшир ― «Корылтай» иптәшлеге һәм Гаяз Әлмәтов, мөхәррирләр – билгеле сәясәтче һәм журналист Мәхмүд-Фуат Туктаров, Гыйззетдин Сәйфелмөлеков, Габделбари Баттал, Н. Мохтаров. Гаяз Исхакый, Мәхмүд-Фуат Туктаровның (*Мәхмүт-Фуат Усал*) эшчәнлеген бәяләп: «*ул большевик режимын катгыян танымады, алар берлә һичбер эшдә уртак эшләрне кабул итмәде, «Корылтай»да бик каты итдереп антибольшевистик пропагандасын алып барды*», ― дип язган.

## Ябылу
Татар телендәге газета һәм журналларның күбесе 1918 елның апрель аенда ябылып бетә. Бу хакыйкатьне Гаяз Исхакый болай дип билгеләп үтә:

«Корылтай» газетасын чыгару  1918 елның 4 апрелендә тыела. Барлыгы 67 саны чыга. 1918 елның 8 апреленнән 23 маена кадәр «Алтай» исеме белән чыгуын дәвам итә. Мөхәррире ― Габделбари Баттал. «Алтай»ның барлыгы 13 саны чыккан .

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999,  ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
* *Тәлгат Насыйров*. Октябрь һәм эзәрлекләнгән татар матбугаты. Казан утлары, 2005 ел, № 10, 157-175нче бит.

## Моны да карагыз
* Алтай (гәҗит)
* Мәхмүтфуат Туктаров

## Искәрмәләр


Төркем:Татарча гәҗитләр
В
Төркем:1917 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Казан матбугаты
Көрәш (гәҗит)

**Көрәш** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Уфа губерна халык комиссарлары шурасы каршындагы мөселман эшләре комиссариаты органы. 1918 елның 24 гыйнварыннан 3 июленә кадәр Уфа шәһәрендә  татар телендә нәшер ителә, барлыгы 68 саны чыга. Мөхәррир – Гыйлемдар Баембәтов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл әләм (гәҗит)

**Кызыл әләм** (*Кызыл ӓлям*) — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1919 елның 3 октябреннән 1922 елның 9 гыйнварына кадәр Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 159 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Хәлиуллин

**Хәлиуллин** — фамилия.
* Ягъкуб Хәлиуллин (*[[Ягъкуб Хәлили]]*) (1877-1938), нәшир.
* Мисбах Хәлиуллин (1916-1983), Советлар Берлеге каһарманы, авиация подполковнигы.
* Айрат Хәлиуллин (1934-2000), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Йолдыз Хәлиуллин (1939), дипломат.
* Юрий Хәлиуллин (1943), контр-адмирал.
* Гыйниятулла Хәлиуллин (1948), физик, фән докторы.
* Нурислам Хәлиуллин (1954), спортчы (*[[самбо]]*) (*[[Владивосток]]*).
----
* Роза Хәлиуллина (1931-2014), шагыйрә.

Төркем:Фамилияләр
Мәскәү яны кичләре

**«Мәскәү яны кичләре»** () — дөньяда киң танылган рус совет җыры. Михаил Матусовский сүзләренә композитор Василий Соловьев-Седой иҗат иткән.
Мәскәү турында иң билгеле җырларның берсе.

Җыр күп телләргә тәрҗемә ителгән — итальян («Le serate a Mosca», «Mezzanotte a Mosca», «Tempo di mughetti»), француз («Les nuits de Moscou», «Le temps du muguet»), инглиз («Midnight in Moscow» или «Moscow Nights»), испан («Noches de Moscú»), шевит («En natt i Moskva»), маҗар («Moszkvai esték»), кытай, япон, фин (Juha Suominen «Moskovan illat») һәм яһүд  («לילות מוסקבה») телләре.

Төркем:ССРБ музыкасы
Җылылык белән тәэмин итү

**Җылылык белән тәэмин итү** ()- кулланучыларның коммуналь‑көнкүреш (җылыту, җилләтү, эссе су белән тәэмин итү) һәм технологик ихтыяҗларын канәгатьләндерү өчен торак, җәмәгать һәм сәнәгать биналарын (корылмаларын) җылыту буенча чаралар җыелмасы. Җылылык астында бу функцияне башкара торган җайланмалар һәм системалар (калориферлар, җылы идән, Ык-җылыту һ.б.) да аңлыйлар.

Җылылык астында бу функцияне башкара торган җайланмалар һәм системалар (калориферлар, җылы идән, Ык-җылыту һ.б.) да аңлыйлар.

Урындагы (бер яки берничә бинаны хезмәт күрсәтеп) һәм үзәк (торак яки сәнәгать районын) җылылык белән тәэмин итү аерыла.

Җылылык белән тәэмин итү системасына җылылык электр үзәкләре, казанлыклар, җылылык челтәрләре, җылылык пунктлары, бойлерлар керә.

ТЭЦларда җылылык энергиясе электр энергиясе белән бер вакытта эшләп чыгарыла (энергияне аерым җитештерү белән чагыштырганда җитештерү экономиясе 1,5—2 тапкыр арта). 
## Җылылык белән тәэмин итү өлкәсендә аерым исәп алу
Татарстан Республикасының Тарифлар буенча дәүләт комитеты җайга салына торган оешмаларның җылылык белән тәэмин итү өлкәсендәге законнар таләпләре нигезендә  җылылык энергиясе күләменең, җылылык чыганагының, җайга салына торган эшчәнлек төрләрен гамәлгә ашыру белән бәйле керемнәрнең һәм чыгымнарның аерым исәбен алып барырга тиеш булуларын билгеләп үтә.

Административ хокук бозулар турында Россия Федерациясе кодексының 14.6 статьясындагы 2 өлешендә юридик һәм вазыйфаи затлар өчен бәяләрне (тарифларны) дәүләт тарафыннан җайга салу өлкәсендә административ җаваплылык каралган.

## Башкортстанда җылылык энергиясе
2,8 км озынлыктагы беренче җылылык магистрале 1939 елда 1‑се Уфа ТЭЦ‑нан эшләп китә (Черниковка касабасы үзәк җылылык белән тәэмин итә),

1940 елда 411 мең Гкал җылылык җибәрелә.

1947-57 елда җылылык челтәрләре озынлыгы 3 тапкыр арта, җылылык челтәрләренә 1912 объект (шуларның 70% ы — торак йортлар) тоташтырыла.

Башкортстанда җылыту һәм технологик җылы бирүнең 60%‑тан күбрәген "Башкортстан генерацияләү компаниясе" ТЭЦ‑лары һәм үзәк казанлыклары тәэмин итә.

Еллык җылылык бирү 32 млн Гкал була, шуның яртысыннан күберәге технологик пар рәвешендә нефть иләү сәнәгате һәм нефтехимия сәнәгате предприятиеләре тарафыннан кулланыла, якынча 15 млн Гкал — Агыйдел, Благовещен, Ишембай, Күмертау, Нефтекама, Салават, Стәрлетамак, Мәчетле районы Зур Ыктамак авылы, "Красноусол", "Янгантау" шифаханәләрен җылытуга һәм эссе су белән тәэмин итүгә китә.

Башкортстанда 1990 елда 79,7 млн Гкал;

1995 — 73,5;

2000 — 54,6;

2005 — 55,4;

2010 — 48,0;

2011 — 49,7 млн Гкал күләмендә җылылык энергиясе җибәрелгән.

Башкортстан җылылык энергиясе җитештерү буенча РФ‑та 5‑се урынны били (2011).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Хосусый җылыту системаларына күчү программасын тормышка ашыру 

Төркем:Энергетика
Елизавета капкасы

**Елизавета капкасы** ()-  1755-1757 елларда баш күтәрүчеләрнең башкортларны тотуга хөрмәтенә Җаек елгасының биек ярына Азияга таба ачылган Ырынбурда символик капка, архитектура комарткысы. Неплюев Иван Иванович карары буенча куелган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Ырынбур һәйкәлләре
Корылтай (мәгънәләр)

**Корылтай** — күп мәгънәле сүз.
* «Корылтай» ― 1918 елда Казанда ачылган нәшрият. 1923 елда ябылган.  
* «Корылтай» ― иҗтимагый-сәяси гәҗит. Мөселман комитеты, аннары Бөтенрусия мөселманнар шурасы (Милли Шура) органы. 
***[[Башкортстан Корылтае|Корылтай]]**— Башкортстан Республикасының югары кануннар кабул итү органы, парламент. 
* Корылтай - хан нәселе һәм югары катламы идарәчеләре җыены. Корылтай - чыңгызлар нәселенә керүчеләргә хан булып сайлану хокукын бирүче институт.
* Бөтендөнья башкортлар корылтае ― бөтен дөнья буенча башкортларны берләштерүче бөтендөнья иҗтимагый оешмасы.
* Җыенның синонимы, икенче исеме. Борынгы татарларда милли җыелыш, корылтай. Элек-электән үк татарлар тирә-юньндәге берничә авылның халкын берләштереп бер җыен уздыра торган булганнар.
Казакъ далалары

**Казакъ далалары** () яки **Ауразия далалары**— Үзәк Азияда зур регион. Мәйдан якынча 804,5 мең км2. Көнбатыштан көнчыгышка Понтий-Каспий даладан яки Каспий янәшәдә үзәндән Эмин үзәнә яки Алтай таулары кадәр 2200 км артык сузылган. Арал диңгезен төнякта уратып ала.

Төрлө мәгълүмәтләр буенча үз эченә Ырынбур өлкәсе һәм Әстерхан өлкәсе далаларын да ала.
## Казакъ далалары әдәбиятта
Казакъ әдәбиятта **Бөек дала** () исеме йыш таралган.

Казакъ далаларында Батырша, Җирәнсә чәчән, Карасакал, Мифтахетдин Акмулла, Шәехзадә Бабич яшиләр.

Башкорт ихтилаллары чорында башкортлар Россия хөкүмәте гаскәрләреннән качып, Казакъ далаларында яшеренгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Казакъ далалары

Төркем:Россия табигате
Әгерҗе вулысы

**Әгерҗе вулысы** (, , ) — Нократ губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек. 1924 елда бетерелә, вулыс үзәге Алабуга  туры буйсынуына күчә, калган территориясе Умга вулысына кушыла.

Төркем:Сарапул өязе вулыслары
Төркем:Әгерҗе кантуны вулыслары
Капитан Америка: Беренче үч алучы

**«Капитан Америка: Беренче үч алучы»** (, ХФӘ: )&nbsp;— режиссёр Җоу Җонстон төшергән, Marvel Comics нәшриятенең Капитан Америка комикслары нигезендә эшләнгән фильм. Капитан Америка ролен Крис Эванс башкарды. Фильмны ясау белән Marvel Studios ширкәте шөгыльләнде, ә дистрибьюция белән&nbsp;— Paramount Pictures. Фильмның сюжеты Икенче бөтендөнья сугышы вакытында сүтелә һәм Стив Роҗерс,&nbsp;— үзенең иленә хезмәт итәргә хыялланган, Бруклиннан клигән яшь һәм чирләшкә яшүсмер турында сөйли. Ул хәрби әзерлек эксперименталь програмында катнашырга ризалаша, шушы эксперимент кысаларында аңа «суперсолдат» сүлын кертәләр һәм вита-нурлар йогынтысы астына куялар. Шушы аңа кешедә була алмас көч бирә. Капитан Америка кушаматы астында, Роҗерс, нацистны һәм нацистлар оешмасының лидерын&nbsp;— Йоһанн Шмидтны туктатырга тиеш. Шушы оешма, серле куб рәвешендәге энергия чыганагы ярдәме белән, үзенә дөнья өстеннән хакимлеккә юл салырга ниятләнә. Бу фильм Marvel кинематографик галәменә, гомуми сюжет сызыгына кушылган фильмнар арасына, керде.

Капитан Америка турындагы фильмны төшерү фикере Marvel-га 1997 елда килгән иде, коцепциянең беренче вариантлары өстеннән эш башланган иде, ә фильмны тарату белән Artisan Entertainment ширкәте шөгыльләнергә тиеш иде, әмма персонажларга карата авторлык хокуклары турында суд тикшерүе сәбәпле, проект 2003 елның сентябренә кадәр катырылган иде. Merrill Lynch-тан Marvel Studios грант алганнан соң, Paramount Pictures өчен проект эшләнә башланды. Режиссёр урынына Җон Фавро һәм Лүи Летерье каралганнар иде, әмма 2008 елда режиссёр кәнәфиен Җоу Җонстон били. Ул элегрәк Җорҗ Лукас белән «Йолдыз сугышлары» оригинал трилогие өстендә эшләгән. Төп кастинг 2010 елның мартыннан башлап июненә кадәр узды, ә төшерүләр июнь аенда башландылар һәм Лондонда, Манчестердә Ливерпулда, һәм шулай ук, Лос-Анҗелестә уздылар.

Фильм Һолливудта 2011 елның 19 июлендә дөнья күрде. АКШ-да кинотәгәрәтү 22 июльда башланды. Россиядә тәгәрәтүләр 28 июль көнне 3D форматында башландылар. Фильм күбесенчә тәнкыйтьчеләрнең уңай бәяләмәләрен алды һәм тәгәрәтүдә 370 млн доллардан артык җыйды.

## Актёрлары

 

## Төшерү төркеме

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
*  

Төркем:Җоу Җонстон фильмнары
Төркем:2011 елның АКШ фильмнары
Төркем:Marvel кинематографик галәме фильмнары
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы турындагы фантастик фильмнар
Төркем:Фәнни-фантастик сугыш фильмнары
Төркем:Капитан Америка турындагы фильмнар
Төркем:Нацистлар турындагы фильмнар
Төркем:Галимнәр турындагы фантастик фильмнар
Төркем:Яңадан башланган фильмнар
Төркем:Приквел фильмнар
Төркем:Альтернатив тарихлар фильмнары
Төркем:АКШ-ның 3D фильмнары
Төркем:2011 елның 3D фильмнары
Төркем:2011 елның атышлы-чабышлы фильмнары
Төркем:2011 елның фантастик фильмнары
Төркем:Paramount Pictures фильмнары
Барымта

**Барымта** - төрки һәм монгол халыкларында йола хокукы нормасы, малны, милекне, шулай ук урланган кызны, ыру яки кабиләнең башка әгъзаларын көч белән кайтару.

Бәхәсне тыныч юл белән хәл итеп булмаган очракта, кимсетү һәм матди зыян өчен үзенчәлекле милек кайтару ысулы булган.

Карымта булдырмас өчен, барымта турында алдан хәбәр җибәрү кабул ителгән була (, ).

Акрынлап мал алып качу максатында оештырылган агрессивлык очракларының бөтенесе дә барымта дип атала башлый.

"Акбүзат", "Бабсак белән Күсәк" һ.б. эпосларда чагылыш тапкан.
## Шулай ук карагыз
*Карымта
*Әманәт
*Башкорт-казакъ мөнәсәбәтләре

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортлар
Карымта

**Карымта** -  төрки һәм монгол халыкларында гаилә яки нәсел агзасын үтергән очракта канлы үч алуга юл куйган йола хокукы нормасы.

Шулай ук урланган кыз, куып алып кителгән мал, таләп алынган мөлкәт аркасында килеп туган низагны тыныч юл белән хәл итү мөмкинлеге югында исәпләшү ысулы булган.

Кан коелуга кисәтү чарасы рәвешендә һөҗүм кебек искәртү чарасы кулланылган. Акрынлап һөҗүм белән алмаштырылган.

"Акбүзат", "Бабсак белән Күсәк" һ.б. башкорт эпосларында чагылыш тапкан.
## Шулай ук карагыз
*Барымта
*Әманәт

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортлар
Бхагиратха

**Бхагиратха** (Санскрит телендә: भगीरथ, "бхагиратха") ул Ганга елгасын Җиргә алып килгән бөек патша, шәхесләндерелгән Ганга Алиһәсе Җиргә күкләрдән төшкән. Ул Сагара Династиясенең патшазадәсе булганда, ул үзенең гурусы Тритхала киңәше буенча Капила изгесе каргышыннан 60 000 әби-бабаларының бертуган ир-ат туганнарын коткарыр өчен аскеза башкарган, шуның нәтиҗәсендә "Ганга" Алиһәсе Ганга елгасы формасында Җиргә төшкән. Аның тырышлыгы истәлегенә Дэвпраягта Алакнанда Елгасына кушылганчы төп елга агымы Бхагиратхи дип атала.

## Шулай ук карагыз
*Бхагратхи җәмәгате (Көнбатыш Уттар-Прадеш)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
**The Ramayana* (2001) by Ramesh Menon
*http://moralstories.wordpress.com/2006/05/14/hard-work-can-do-wonders/
**[[Dictionary of Hindu Lore and Legend]]* (ISBN|0-500-51088-1) by Anna L. Dallapiccola
* The story of Baghiratha in western edition

Төркем:Һинд дине
Клич свободы (гәҗит)

**Клич свободы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Казан студентлар кооперативы органы. 1917 елның 20 мартыннан 1917 елның 10 апреленә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 3 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Кызылармеец (гәҗит)

**Кызылармеец** — гәҗит. Идел буе хәрби бүлгесенең сәяси идарәсе, Идел буе хәрби бүлгесенең сәяси идарәсе һәм ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитеты, ТатҮБК ис. Казан укчы дивизиясе органы. 1924 елның 7 июненнән 1924 елның 15 ноябренә кадәр Самар шәһәрендә, 1925 елның 23 февраленнән 1938 елның 8 маена кадәр Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, 1404 гә якын саны чыга. 1934-1935 елларда, Куйбышев шәһәрендә нәшер ителгәндә, гәҗиттә Байназар Әлминов рәссам булып эшли.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Башкорт халык җырлары

**Башкорт халык җырлары** — сүз һәм көйө башкорт халкы тарафыннан иҗат ителгән җырлар.

Җыр — башкорт музыка сәнгатенең киң таралган жанрларының берсе, халыкның борынгы тормыш юлдашы. Аларда тарих дәверендә булып узган төп һәм иң күренекле адымнарның шигъри елъязмасы, ата-бабаларыбызның тормыш-көнкүреше, буыннан-буынга күчеп килгән йолалары чагылыш тапкан. Җырларда халык үзенең туган илен, батырларын данлый, куанычын һәм шатлыгын, кайгы-хәсрәтен уртаклаша, мөхәббәтен аңлата.

Җыр һәр кемнеке үзе белән яши. Аны шатланганда да, моңланган чакта да, күңел төшсә дә, тансык вакытта, тансык җирдә җырларга, берсе югында көйләргә мөмкин. Җыр белән ир-егетләр яуга киткән, яудан кайткан; туй вакытларында да, көндәлек мәҗлесләрдә дә иң беренче булып җыр һәм курай моңы яңгыраган. Халыкның үзе әйтмешли, җыр күңелгә юаныч та, куаныч та биргән.

Көньяк Уралда яшәүче башкорт халкының рухи мәдәниятендә төп урынны җыр поэзиясе били. Югары сәнгать кимәлендә халыкның милли характерын, аның гаять бай эчке донъясын, фәлсәфи карашларын чагылдырган җырлар басмаларын бармакка белән билгеләп булмаган мирас ул. Җыр — кешеләрнең тормыш юлдашы, аңа кеше чүп шатлыклы көннәрендә дә, ачы мәлләрендә дә мөрәҗәгать итә, таяна. «Җил җилләми томанлы ачылмый, җыр җырламый күңел ачылмый», — дип, юкка гына җырланмыйдыр.


*[[Татар теле|tt]]*:Күгәреп яткан Урал тавын 
Әйләнеп ята башкорт даласы
Җырларың бар синеке, моңнарын бар,
Әйдә җырла, башкорт баласы.

Аңкып та гына аңкып, ай кычкыра,
Урал тауларның шоңкары
Ясы гына яурын, кин күкрәкле
Урал егетенең толпары

*[[Башкорт теле|ba]]*: Күгәрепкәй ятҡан Урал тауын 
Урап ята башҡорт далаһы
Йырҙарың бар һинең, моңдарын бар,
Әйҙә йырла, башҡорт балаһы.

Саңҡып та ғына саңҡып, ай ҡысҡыра,
Урал тауҙарының шоңҡары
Ясы ғына яурын, кин күкрәкле
Урал егетенең толпары.


## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт халык җырлары
Кызыл армия агитаторы блокноты (гәҗит)

**Кызыл армия агитаторы блокноты** — хәрби-сәяси журнал. ЭККГнең Баш сәяси идарәсе органы. 1943 елның августыннан 1945 елның сентябренә кадәр Мәскәү шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Исәнбай вулысы

**Исәнбай вулысы** (, , ) — Нократ губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек. 1930 елда бетерелә, территориясе Пәнҗәр районына кушыла.

Төркем:Сарапул өязе вулыслары
Төркем:Әгерҗе кантуны вулыслары
Төркем:Алабуга кантуны вулыслары
Кызыл Идел (гәҗит, Самар)

**Кызыл Идел** — кызылармиячеләр гәҗите.  1919 елның июнь-июль айларында Самар шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 29 саны чыга. Мөхәррирләр – М. Давытов, Сәлах Атнагулов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл ил (гәҗит)

**Кызыл ил** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. «Кызыл Идел» гәҗите варисы.  1922 елның 10 июленнән 1926 елга кадәр Әстерхан шәһәрендә татар телендә атнага 2 тапкыр нәшер ителә. Мөхәррирләр – К.Гобәйдуллин, И.Акъегетов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл көрәшче (гәҗит)

**Кызыл көрәшче** — кызылармиячеләр гәҗите.  1919 елның 8 февраленнән 1 июненә кадәр Сарапул һәм Казан шәһәрләрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Фәйзулла Тәипов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл маяк (гәҗит)

**Кызыл маяк** — кызылармиячеләр гәҗите.  1919 елның 29 маеннан 29 августына кадәр Богырыслан һәм Самар шәһәрләрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл сугышчы (гәҗит)

**Кызыл сугышчы** — фронт гәҗите. Мәскәү хәрби округы органы. 1943 елның гыйнварыннан 1945 елның 23 декабренә кадәр  татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Ярулла Ярмәкиев.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Фронт газеталары
Кызыл таң (гәҗит, Пермь)

**Кызыл таң** — иҗтимагый-сәяси һәм әдәби гәҗит.  1920 елның апреленнән 1922 елның 15 февраленә кадәр Пермь шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 55 саны чыга.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл игенче (гәҗит)

**Кызыл игенче** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Эчке Россия мөселманнары эшләре комиссариатының Орски бүлеге органы. 1919-1920 елларда Орски шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл Идел (гәҗит, Әстерхан)

**Кызыл Идел** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. «Көч» гәҗите варисы.  1921 елның 13 июленнән 1921 елның 11 декабренә кадәр Әстерхан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 29 саны чыга. Мөхәррирләр – Әхмәт Гомәрев, К. Гобәйдуллин.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл өмет (гәҗит)

**Кызыл өмет** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Үзәк мөселман хәрби коллегиясе органы. 1918 елда Казан һәм Мәскәү шәһәрләрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррирләр – Шәһит Әхмәдиев, Фәтхи Бурнаш, Сәлах Атнагулов, сәркәтип – Гыйлемдар Баембәтов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл Урал (гәҗит)

**Кызыл Урал** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1920-1922 елларда Чиләбе шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл Шәрекъ (гәҗит)

**Кызыл Шәрекъ** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1919 елның 15 июленнән 1920 елның 30 ноябренә кадәр Җаек шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 33 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл Шәрекъ (журнал)

**Кызыл Шәрекъ** — иҗтимагый-сәяси, әдәби-нәфис һәм фәнни-популяр журнал. Көнчыгыш халыклары коммунистик оешмаларының Үзәк бюросы һәм РСФСР милләтләр эшләре халык комиссариаты органы. 1918-1923 елларда Мәскәү (1918-1920, 1922-1923) һәм Казан (1920-1921) шәһәрләрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Борһан Мансуров.

Төркем:Татарча журналлар
Кызыл Шәрекъ яшьләре (гәҗит, Омск)

**Кызыл Шәрекъ яшьләре** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. РКЯБнең Себер өлкә комитетының кыргыз-татар секциясе органы. 1920 елның 15 маеннан 20 сентябренә кадәр Омск шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл Шимал (гәҗит)

**Кызыл Шимал** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1918 елның 25 июленнән 1921 елның 7 ноябренә кадәр Петроград шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, 70 кә якын саны чыга. Мөхәррирләр – Хасият Гайнуллин, Борһан Мансуров.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл йолдыз (гәҗит)

**Кызыл йолдыз** — кызылармиячеләр гәҗите.  1919 елның 19 апреленнән 1920 елның мартына кадәр Сызран, Сорочинск, Бозаулык, Ырынбур һәм Полторацк шәһәрләрендә татар телендә (1920 елдан башлап - әзербайҗан һәм төрекмән телләрендә) нәшер ителә, барлыгы 129 саны чыга, шуларның 84е – татар телендә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Кызыл юл (журнал)

**Кызыл юл** — сәяси-әдәби журнал.  1921 елда Ташкәнт шәһәрендә татар һәм үзбәк телләрендә нәшер ителә.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарча журналлар
Көч (гәҗит)

**Көч** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. «Тартыш» гәҗите варисы.  1919 елның 24 гыйнварыннан 1921 елның 6 сентябренә кадәр Әстерхан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 274 саны чыга. Мөхәррирләр – Хафиз Сәйфи, К. Гобәйдуллин, Әхмәт Гомәрев.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Үткән гомер

**Үткән гомер** — башкорт халык җыры, озын көй.
## Тарих
Башлангыч тапкыр XX гасырның 30 нчы елларында Солтан Габәши язып ала. Шигъриятле тексы «Башкорт халык иҗаты» китабында, ноталары белән Гата Сөләймәнов язмасында «Башкорт халык алды» җыентыгында бастырыла. Вариантларын Ф. Х. Камаев, А. С. Ключарев, Л. Н. Лебединский, И. В. Салтыков язып ала.

«Үткән гомер» җырының легендасы буенча, каената кеше киявенә һәркайсы алты тотып менергә рөхсәт бирә. Әммә кияве толпар туганын көтәргә булган. Каената моңа риза булган, диләр.

## Тышкы сылтамалар
*Үткән гомер
*Башкорт энциклопедиясе 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт халык җырлары
Кызыл Шәрекъ яшьләре (гәҗит, Җаек)

**Кызыл Шәрекъ яшьләре** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. РКЯБнең Җаек өлкә комитетының татар секциясе органы. 1920 елда Җаек шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Хәмит Төхфәтуллин (1903-1991?).

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Таркшья

***Таркшья*** ул Ригведада тасвирланган җанварның исеме, ул ат буларак тасвирлана, эпитеты "аришта-неми" "төзек тәгәрмәч дисклары белән" (RV 1.89.6, RV 10.178.1), әмма альтернатив рәвештә кош итеп кабул ителә (RV 5.51) һәм соңрак Гаруда белән тиңләштерелә (Махабхарата, Харивамша) яки Гаруданың әтисе белән тиңләштерелә (Bhagavata Purana 6.6.2, 21), ул Махабхарата 1.2548, 4830 һәм 12468-дә Кашьяпаның токымнары арасында санап кителә.

Ул шулай ук RV 10.178 гимнының исеме, *Таркшья Ариштанеми* дип атала.

Төркем:Һинд дине