Мәхмүт Рәфыйков

**Мәхмүт Рәфыйков** (Мәхмүт Мөхәммәтҗан улы Рәфыйков) – кинооператор, Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе (1992), «Ника» премиясе лауреаты (2011). Юрий Гагаринның 1961 елның 12 апрелендә җиһаннан җиргә әйләнеп кайтуын кинога төшергән.

## Тәрҗемәи хәле

1924 елның 1 мартында Уфада туган. Татар. Бөек Ватан сугышы елларында авиация заводында эретеп ябыштыручы булып эшли. Кичке мәктәпне тәмамлагач, Уфа авиация институтына укырга керә. Озакламый Мәскәү авиация институтына күчеп, башкалага китеп бара.

## Кинематография
Бервакыт М. Рәфыйковны «Весна» фильмында массовкада катнашырга чакыралар. Егет киләчәген кинематография белән бәйли – ВГИКка укырга керә, операторлар әзерләү факультетын тәмамлый (1951). Аны Мәскәүнең фәнни-популяр фильмнар студиясенә («Центрнаучфильм», 2003 елдан «Моснаучфильм»), эш өчен кирәкле фильмнар төшерүче яшерен кинотөркемгә эшкә билгелиләр.

## «Үтә яшерен» тамгасы салынган эшләр
* Конструктор Сергей Королёв ракета җитештерүнең һәрбер баскычын кинотасмага төшереп бару аеруча мөһим эш дип исәпли.
* Авиабомбалар белән шөгыльләнүче академик Игорь Курчатовка да авиация турында фильм төшерергә кирәк булгач, М. Рәфыйковны, берничә оператор белән бергә, 1954 елда Симәйгә (Казакъстан) төш полигонына җибәрәләр.
* 1955 елда «Яңа җир» полигонында су астында беренче атом шартлавын да М. Рәфыйков төшереп ала.
* Атом-төш коралларын сынау белән бәйле манзараларны 1960 елга кадәр төшерә.

## [[Юрий Гагарин|Гагаринны]] каршылау
Данлыклы инженер белән якыннан таныш булуы М. Рәфыйковка дөньядагы иң беренче җиһангир Юрий Гагаринның җиргә аяк басу мизгелен мәңгеләштерергә – кинога төшерүне уңышлы үтәп чыгарга юл ача. Бердәнбер оператор буларак, ул космонавтика тарихына һәм совет кинематографиясенең алтын фондына кереп калачак уникаль – дөньяда тиңе булмаган киноматериаллар төшерә. Гагарин космостан җиргә төшкән урында ул чагында М. Рәфыйковтан башка бер генә журналист та, бер фотограф та һәм оператор да булмый. Ул төшергән кинотасмаларны карап-өйрәнеп, Сергей Королёв командасы беренче космонавтның психик һәм физик халәтен чагылдырган портретын булдыра.
 
Гагаринны каршылау, аның белән күп санлы очрашу вакытларын М. Рәфыйков  төшергән кадрлар язылган тасмалар 180 *м* тәшкил итә. Экраннарга чыккан «*Йолдызларга беренче рейс*» фильмына шуның бер өлеше кергән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
1992 елга кадәр, эшенең яшерен үзенчәлеге аркасында, бер тапкыр да бер генә дәүләт бүләгенә дә тәкъдим ителмәгән.
* Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе (1992).
* «Хезмәттәге батырлык өчен» медале (Татарстан, 2010).
* «Ника» (Россия кинематографиясенең абруйлы бүләге) — «Россия космонавтикасына лаеклы өлеш керткәне өчен» (2011).
 
## М. Рәфыйков төшергән мөһим эшләр
* Беренче «Р 2» ракеталары һәм аларның үзгәртелгән төрләре. 1951—1954. 
* Атом шартлавын самолеттан беренче тапкыр кинога төшерү. 1954. 
* Беренче су асты атом шартлавы («Яңа Җир утравы» атом төш полигонында төш боеголовкалы торпеда шартлый). 1955. 
* Беренче авиаводород бомбасы. 1955. 
* Очып барганда самолетка төш боеголовкалы ракета тиюне сынау. 1957.
* Беренче тапкыр кешенең космоска очуы. (Юрий Гагаринның җиргә төшүе). 1961. 
* Космоска беренче мәртәбә төркемләп очу. (А. Николаев, П. Попович). 1962. 
* Космоста беренче хатын-кыз. (В. Терешкованың очуы). 1963. 
* Беренче тапкыр күп урынлы «Восход» кораблендә очу. (Б. Егоров, К. Феоктистов. В. Комаров). 1964. 
* Космос киңлегенә беренче мәртәбә чыгу. (А. Беляев, А. Леонов). 1965.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
#  *Д. Аләутдинова*. Мәхмүт Рәфыйков. Дубльгә хокуксыз. «Татарстан» http://www.protatarstan.ru/tat/thems/m_khm_t_rafyykov_dublg_khokuksyz/ 

## Сылтамалар
*  «Ника» премиясен тапшыру
* Документальный фильм (режиссёр Г. Галимуллина) на «Первом канале»
* Встреча с кинооператором Махмудом Рафиковым в Музее Ю. А. Гагарина (27 апреля 2017 года)
* Махмуд Рафиков на сайте «История советского ядерного оружия»
* Рафиков Махмуд. Он снимал только «для служебного пользования». Официальный портал Правительства Татарстана
* Махмуд Мухамедзянович на вручение кинопремии «Ника» 
* «Исторический» оператор Махмуд Рафиков (газета «Страна РОСАТОМ», 26 сентября 2016)

## Моны да карагыз

Төркем:Русиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Мәскәү татарлары
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:Кинооператорлар
Төркем:«Ника» премиясе лауреатлары