open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Равил Исьянов

**Равил Исьянов** (Равил Әхмәдулла улы Исьянов, ) – Россиядән татар чыгышлы Америка кино артисты. Лос-Анджелеста яши.

## Тәрҗемәи хәле
1962 елның 20 августында Мәскәү өлкәсе Воскресенск шәһәрендә туган. МХАТ мәктәп-студиясен (*А. Калягин* *курсы*) тәмамлаган (1990). 1991 елда АКШка күчеп китә. Лос-Анджелеста яши, Америка, Европа  фильмнарында төшә.

## Иҗаты
#### Кинодагы рольләре

* 2014 — Соңгы караб  *Last Ship, The* (АКШ) — *адмирал Русков*
* 2010 — Чемпион өчен сөйрәлчек — *Лопез*
* 2008 — Чакыру *Defiance* (Литва, АКШ) — *Виктор Панченко*
* 2006–2009 — Бүлекчә *Unit, The* (АКШ)
* 2006 — Яхшы алман *Good German, The* (АКШ) — *генерал Сикорский*
* 2006 — Космос өчен көрәш *Space Race* (документаль) — *Валентин Глушко*
* 2005–2009 — Качу *Prison Break* (АКШ) — *Уайэтт*
* 2005–2006 — Баш сәргаскәр *Commander in Chief* (АКШ)
* 2005 — Иҗтиһад (*Призвание*) (Беларусь, Россия) — *Сәлмән*
* 2005 — Мистер һәм миссис Смит  *Mr. & Mrs. Smith* (АКШ) — *эпизод*
* 2004 — Тулы көчкә алга! — *эпизод*
* 2003–2009 — Диңгез полициясе:махсус бүлек  *Naval CIS* (АКШ)
* 2003 — Хәзинә *Holes* (АКШ)
* 2003 — Эзсез *Without a Trace* (АКШ)
* 2002 — K-19  *K-19: The Widowmaker* (Алмания, АКШ, Канада, Бөекбритания)
* 2001–2007 — 24  *24 Hours* (АКШ)
* 2001–2006 — Җәсүс хатын *Alias* (АКШ)
* 2001 — Һәм үрмәкүч килде *Along Came a Spider* (АКШ, Алмания, Канада)
* 2001 — Арахнид *Amazon* (Испания)
* 2001 — Агентлык *Agency, The* (АКШ)
* 2001 — Менә табиб та *Shrink Is In, The* (АКШ) — *Дино*
* 2000 — Кармавычлар *Octopus* (АКШ)
* 2000 — Басым астында *Under Pressure* (АКШ)
* 2000 — Үлемгә дучар итүче *Doomsdayer* (Италия)
* 1999 — Яшь Индиана Джон маҗаралары: Җәсүс уеннары *Adventures of Young Indiana Jones: Adventures in the Secret Service, The* (АКШ)
* 1999 — Омега коды *Omega Code, The* (АКШ)
* 1998–2001 — 7 көн *Seven Days* (АКШ)
* 1997–2003 — Баффи – вампирларны кыручы  *Buffy the Vampire Slayer* (АКШ)
* 1997 — Шакал  *Jackal, The* (АКШ, Бөекбритания, Франция, Алмания)
* 1997 — Изге  *Saint, The* (АКШ)
* 1996 — Куркыныч  рейс *Deadly Voyage* (АКШ)
* 1996 — Ялган түгәрәге: Калон  *Circles of Deceit: Kalon* (Бөекбритания)
* 1996 — Һамлет *Hamlet* (Бөекбритания, АКШ) — *Корнелий*
* 1995–2005 — Хәрби тикшерүчеләр *JAG* (АКШ)
* 1995 — Хакерлар  *Hackers* (АКШ)
* 1995 — Алтын Күз  *GoldenEye* (Бөекбритания, АКШ)
* 1995 — 2 үлем  *Two Deaths* (Бөекбритания)
* 1992–1993 — Яшь Индиана Джонс хроникасы *Young Indiana Jones Chronicles, The* (АКШ)
* 1992 — Яхшы егетләр *Good Guys, The* (Бөекбритания)
* 1992 — Сталин *Stalin* (Маҗарстан, АКШ) — *Яков*
* 1991 — Кире  ССРБга *Back in the U.S.S.R.* (АКШ, Япония)  — *Георгий*

## Сылтамалар
*   Равил Исьянов Кино-театр.ру сайтында
*    Равил Исьянов Кино-СССР сайтында
 
## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлаучылар
Төркем:Һолливудта уйнаучылар
Төркем:Россия кино артистлары
Юл кисүче очкыч

**Юл кисүче очкыч**  -  бомбага тотучы очкычны һәм канатлы ракеталарны юк итсен өчен ясалган хәрби очкыч.

## Тарих

1950 елда истребительләрдә радиолокацион станцияләр урнаштырыла башлый һәм очкыч тәмекне күрмичә бетерергә мөмкинлек ала.

Заманча юл кисүче очкычлар теләгән һава торышында, төнлә һәм көндез, түбән биеклектән стратосферага кадәр эш итәләр.

## Кораллау

Юл кисүче очкычларда еш ата торган туплар, идарә ителә торган ракеталар урнаштырыла.

## Мисаллар

Совет юл кисүче очкычлары:
*    Су-9
*    Су-11
*    Су-15
*    Як-28 (Як-28П Модификациясе)
*    Ту-128 (ерак)
*    МиГ-25

1990 елларда Русиядә түбәндәге төрләр булган:

*    МиГ-25П
*    МиГ-31
*    Су-15
*    Су-27

Чит илдә:

*    Grumman F-14 Tomcat (АКШ)
*    McDonnell Douglas F-15 Eagle (АКШ)
*    General Dynamics F-16 Fighting Falcon (АКШ)
*    Panavia Tornado (Бөекбритания)
*    Mitsubishi F-2 (Япония)
*    Dassault Mirage 2000 (Франция)

## Сылтама
* Shaw, Robert L. (1985). Fighter combat: tactics and maneuvering ([14. Dr.] ed.). Annapolis, Md.: Naval Institute Press. pp.&nbsp;346–347. ISBN 0-87021-059-9.

Төркем:Хәрби очкычлар
Бомбага тотучы истребитель

**Бомбага тотучы истребитель** яки **бомбага тотучы  бетерүче очкыч** — җир өсте һәм су өсте тәмекләрен бетерерлек фронт (тактик) истребителе.

Истребитель һәм фронт бомбага тотучы очкыч сыйфатларына хас була, "һава-җир" төрендәге корал куллана ала.

Һөҗүм итүче очкычтан (штурмовиктан) аермалы буларак манёврлы һава һөҗүмен алып бара ала.

Гадәттә һөҗүм итүче һәм бомбага тотучы очкычлар тик истребительләр тарафыннан  капланганда җир өсте тәмекләрен  бетерәләр. Ә бомбага тотучы истребитель ярдәм булмаганда, үзе эш итә ала, ирекле ау алып бара.

## Мисаллар

ССРБ/Россия

*МиГ-27
*Су-7Б
*Су-17
*МиГ-15

Чит илләр

*F/A-18E/F Super Hornet
*F-15E Strike Eagle
*Panavia Tornado
*СОКО J-22 Орао

## Сылтама
* "Fighter-bombers are dual-purpose". Popular Science 141. Dec 1942. ISSN 0161-7370. Retrieved 25 March 2011.
* Warner, G. The Bristol Blenheim: A Complete History. London: Crécy Publishing, 2nd edition 2005. ISBN 0-85979-101-7
* Shaw, Robert L. (1985). Fighter combat: tactics and maneuvering ([14. Dr.] ed.). Annapolis, Md.: Naval Institute Press. pp.&nbsp;346–347. ISBN 0-87021-059-9.

Төркем:Очкычлар
Төркем:Авиация
Һөҗүм итүче очкыч

**Һөҗүм итүче очкыч** (*штурмовик*) - хәрби оча торган аппарат (очкыч яки боралак), һөҗүм авиациясенә карый, сугыш чагында җир өсте гаскәренә ярдәм итә һәм җир өсте, су өсте тәмекләрен бетерә.

Элек 1923 елгы Кызыл Гаскәр тәртибе буенча "сугышчы" (*боевик*) дип йөртелгән.

Һөҗүм итү яки штурмлау - укчы-туп коралы (туп, уксибәр) ярдәмендә җир өсте, су өсте тәмекләрен юк итү.

Бик озынга сузылган тәмекләргә һөҗүм итсен өчен кулланыла (гаскәр һәм техника колонналары).  Бу максатыннан очкыч яки боралак түбәннән, пикегә китмичә ("кырдырып очу") эш итә.

## Тарих

1930 елдан штурмовик аерым төргә аерып алынган. Пикегә китүче бомбага тотучы очкыч тик нокталы тәмекләрне бетерә ала, авыр  бомбага тотучы очкыч бик югарыдан зур мәйданга һәм хәрәкәтсез тәмеккә һөҗүм итә, сугыш кырында алар кулланылмый.

Икенче бөтендөнья сугышында иң масс-күләмле һөҗүм итүче очкыч - Ил-2 . Ильюшин яңа очкыч Ил-10 сугыш азагына эшкәртә. Лүфтваффе Henschel Hs 129 кулланган.

Һөҗүм итүче очкычлар үзлекләренә бомбага тотучы истребитель һәм пикегә китүче бомбага тотучы очкыч якын.

## Сылтама
* "Fighter-bombers are dual-purpose". Popular Science 141. Dec 1942. ISSN 0161-7370. Retrieved 25 March 2011.
* Warner, G. The Bristol Blenheim: A Complete History. London: Crécy Publishing, 2nd edition 2005. ISBN 0-85979-101-7
* Shaw, Robert L. (1985). Fighter combat: tactics and maneuvering ([14. Dr.] ed.). Annapolis, Md.: Naval Institute Press. pp.&nbsp;346–347. ISBN 0-87021-059-9.
*     Н. Морозов, Общая тактика (с 33 чертежами в тексте), Серия учебники, руководства и пособия для РККА, Государственное издательство Отдел военной литературы, Москва Ленинград, 1928 год;

Төркем:Очкычлар
Төркем:Авиация
Сәет Меняльщиков

**Сәет Меняльщиков** (Сәет Җиһан улы Меняльщиков, ) – куючы рәссам. «Мосфильм» киностудиясендә эшләгән. ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты (1981).

## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 22 апрелендә Мордовия АССРның Рузай районы Тат-Пешлә авылында
(башка версия буенча Мәскәү өлкәсе Ногинск шәһәрендә)  туган.
Ногинск шәһәренең 14-мәктәбен, 
«1905 ел» исемендәге Мәскәү өлкә сәнгать укуханәсенең театр-декорация бүлеген (*В. Шестаков остаханәсе*)  (1956), ВГИКның сәнгать факультетын (*Б. Дубровский, Ю. Пименов остаханәсе*) (1962) тәмамлаган.

1962-1997  «Мосфильм» киностудиясенең рәссам-куючысы булып эшли. С. Бондарчукның «Сугыш һәм солых» кинофильмында (1967) рәссам-куючы булып катнашу танылу китерә.

## Иҗаты
«Мосфильм» кностудиясендә куючы - рәссам буларак катнашкан фильмнары

* 1992 — Алтын поднослы официант (*Официант с золотым подносом*)
* 1991 — Җеп тоткан маэстро (*Маэстро с ниточкой*)
* 1990 — Русиядә яңадан каргышлы көннәр (*А в России опять окаянные дни*)
* 1989 — Мцен өязенең леди Макбеты (*Леди Макбет Мценского уезда*)
* 1989 — Өметсез өметләнәм (*Без надежды надеюсь*)
* 1988 — Шурави
* 1985 — Васыять (*Завещание*)
* 1984 — Мирас (*Наследство*)
* 1984 — Клиника (киноальманах)
* 1983 — Яшьлек (*Молодость*) (киноальманах)
* 1982 — Айвенго турында баллада (*Баллада о доблестном рыцаре Айвенго*)
* 1981 — Әрем - әче үлән (*Полынь - трава горькая*)
* 1980 — Алтын атлы җайдак (*Всадник на золотом коне*)
* 1979 — Мәскәү күз яшенә ышанмый (*Москва слезам не верит*)
* 1978 — Яңа урында (*На новом месте*)
* 1976 — Картлачлар өчен күңел ачу (*Развлечение для старичков*)
* 1975 — Мария өчен алмазлар (*Алмазы для Марии*)
* 1973 — Гади киемле кеше (*Человек в штатском*)
* 1972 — Бер көн турында хикәя (*Рассказ об одном дне*)
* 1971 — Шаһит югалу (*Пропажа свидетеля*)
* 1971 — Ир булсаң (*Если ты мужчина*...)
* 1970 — Изге Луканың кайтуы (*Возвращение Святого Луки*)
* 1969 — Ватерлоо (Италия, ССРБ)
* 1967 — Софья Перовская
* 1965-1967 — Сугыш һәм солых (*Война и мир*)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
1981 — ССРБ дәүләт премиясе — «Мәскәү күз яшенә ышанмый» (1979) фильмы өчен

## Сылтамалар
*  С. Меняльщиков Кино-поиск.ру сайтында
*   Крупный план берлеге сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:Рәссамнар
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Мордовия татарлары
Төркем:Мәскәү татарлары
Владимир Вафин

**Владимир Вафин** (*псевдоним*, *чын исеме* Рамазан Вафин, Рамазан Александр улы Вафин) – язучы, драматург, кино артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1957 елның 1 августында Чиләбе өлкәсе Каштак бистәсендә туган. Чиләбе шәһәренең 66-мәктәбен тәмамлый. 
* 1975 елда армиягә чакырыла, анда инвалидлык ала.
* 1978-1986 елларда җәйге пионер лагерьларында эшли.
* 1980-1982 Чиләбе металлургия заводында.
* 1982-1991 эчке эшләр органнарында яшүсмерләр белән эшләү бүлегендә эшли.
* 1992 елдан «Мосфильм» концерны «Надежда» киностудиясендә эшли.

## Иҗаты

Рус телендә яза. 1986 елдан башлап, милиция белән үсмерләр арасындагы мөнәсәбәтләргә багышланган хикәяләрен («*Милиция сержанты язмалары*» шәлкеме) яза («*Вечерний Челябинск*», «*Челябинский рабочий*», «*Челябинский* *металлург*», «*Щит и меч*» газеталарында, «*Советская милиция*», «*Человек и* *закон*» журналларында басыла).

1986-1987 якташы разведкачы Н. Кузнецовка багышланган документаль повестьлар яза: «*Йөрәге яктысы*» (*Свет* *его серда*), «*Исәнме, Николай Кузнецов!*» (*Здравствуй, Николай Кузнецов!*).
Үзенең әсәрләренә нигезләнеп,  «Җеп тоткан маэстр»о (*Маэстро с ниточкой*) кинофильмына (реж. Г. А. Реутов) сценарий яза.

1990-1994  «*Читлә*р» (*Чужие*) җыентыгына кергән «*Җандагы яра*» (*Шрам на душе*) романын һәм хикәяләр шәлкемен яза. «*Абыйлы булу*» (*Обрести брата*) җыентыгы *«Читләр»нең* дәвамы булып тора.
 
1997 елдан Чиләбе өлкә телевидениесеннән «Владимир Вафин проекты» кысаларында 2 кисәкле «Балачак утравы» фильм-кисәтү , «Югалганнар», «Уяну» очерклары, «Куркыныч зона» телетапшыруы күрсәтелә.

## Фильмографиясе

1991 — «Җеп тоткан маэстро» (*Маэстро с ниточкой*) – сценарий авторы, актёр

## Уңышлары
* 1992 – I «Алтын витязь» (*Золотой витязь*) халыкара фестиваленең тамашачы яратуы призы — «Җеп тоткан маэстро» фильмы өчен.
* 1992 – Италия кинокампанияләре берлеге «Җеп тоткан маэстро» фильмын 1990-1992 еллардагы иң яхшы Россия фильмнары исемлегенә кертә.
* 1995 – РФ эчке эшләр министрлыгы премиясе – хокук саклау органнары эше турында иң яхшы әсәр («Читләр» җыентыгы) язган өчен.
* 2000 – РФ эчке эшләр министрлыгы премиясе – хокук саклау органнары эше турында иң яхшы әсәр («Абыйлы булу») язган өчен.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1998–1999  Чиләбе шәһәр думасы каршында балалар хокукларын яклауны күзәтүче шура эксперты
* 1999 елдан  Чиләбе өлкәсе губернаторы янында кеше хокуклары комиссисе вәкиле
* 2002  Башкорт корылтае (Уфа) делегаты

## Сылтамалар
*     Чиләбе белешмәлеге
*    Мой мирдагы шәхси сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Чиләбе өлкәсе язучылары
Рәхимова

**Рәхимова** — татар халкында еш очрый торган фамилия. «Рәхим» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Асия Рәхимова - галимә, тәрҗемәче.
* Бикә Рәхимова (1939-?), шагыйрә.
* Венера Рәхимова (1946), курчак театры актрисасы, С. Юлаев премиясе (1984). 
* Диана Рәхимова, Россия театр һәм кино артисты.
----
* Рәхимов

Төркем:Шәхесләр
Күзәтче-очкыч

**Күзәтче-очкыч** - һава күзәтчелеген алып бара торган очкыч. Күзәт авиациясенең кайбер оча торган аппаратларында корал урнаштырыла, алар табылган тәмекләрне бетерә алалар.

Шулай ук әртиллирия утын төбәү өчен кулланыла.

Күзәт һава көчләренең иң танылган очкычы -  U-2 (АКШ): 20 км югарыдан күзәтү алып бара ала.

Күзәтчелек түбәндәге ысуллар ярдәмендә үткәрелә:

* аэрофототөшерү
* радиолокация
* визуаль күзәтү
* радио тотып алу, пеленглау

## Сылтама
* "Fighter-bombers are dual-purpose". Popular Science 141. Dec 1942. ISSN 0161-7370. Retrieved 25 March 2011.
* Warner, G. The Bristol Blenheim: A Complete History. London: Crécy Publishing, 2nd edition 2005. ISBN 0-85979-101-7
* Shaw, Robert L. (1985). Fighter combat: tactics and maneuvering ([14. Dr.] ed.). Annapolis, Md.: Naval Institute Press. pp.&nbsp;346–347. ISBN 0-87021-059-9.
*     Н. Морозов, Общая тактика (с 33 чертежами в тексте), Серия учебники, руководства и пособия для РККА, Государственное издательство Отдел военной литературы, Москва Ленинград, 1928 год;

Төркем:Очкычлар
Төркем:Авиация
Wikiversitet

]

**Wikiversitet** ()&nbsp;— belem aluçılar cämğiätlärenä yärdäm itügä, alar qullanğan materiallarnı barlıqqa kiterügä, saqlawğa häm eşçänlekläreneñ uñışlılığın raslawğa yünälgän  proyektı.  kebek qatıraq strukturalı proyektlardan formal mäğlümat urınına, belem aluğa yünälgän kurslarnı täqdim itüe belän ayırıla.

Proyekt bugenge köngä 15 teldä eşli *<small>(alman, çex, fin, frantsuz, grek, ğäräp, ingliz, ispan, italyan, korey, portugal, rus, sloven, şewit häm yapon)</small>*, berençe bulğan ingliz telle bülege 2006 yılnıñ 15 avgust könendä açıldı.

## Şulay uq qarağız
* :v:Help:Contents&nbsp;— :v:ru:Справка:Содержание
* Yaña Wikiversitetlar açu urını (Tatar telle bülegen açırğa häm üsterergä teläwçelär öçen)
* Андрей Крижановский: Викиверситет ждёт сингулярность 

## İskärmälär
Buxenwald

**Buxenwald** (almança *Buchenwald* - **buk urmanı**) - Almaniä Öçençe reyx waqıtındağı iñ zur ülem lagerläreneñ berse, Türingiä Weymar yanında urnaşqan.

1937-1945 yıllarda lagerdä **250 000** keşe utırtılğan, **56 000** totqın üterelgän.

Totqınnar östendä medik täcribälär ütkärelgän: timgelle tif, tuberkulöz çirläre belän yoqtırılğan, vaktsinalar sınap tikşerelgän. Küpçelek totqınnar wafat bulğan.

## Azat itü

1945 yılnıñ 11 aprelendä  lagerdä totqınnar baş kütärä, 80 SS-xärbien qoralsızlıy. 13 apreldä AQŞ ğäskäre azat itelgän lagergä kerä, avgustta lager SSRB qaramağına tapşırıla, anda iternlanğan totqınnar lagere 1958 yılğa qädär bula.

1958 yılda memorial' kompleksı "Buxenwald" oyıştırıla.

## Ädäbiät

*    Тычков Н. П., Тычкова Л. К. Набат памяти. Верхне-Волжское книжное изд-во, 1990. — 256 с., ил. ISBN 5-7415-0182-6
*    Либстер М. В горниле ужаса: рассказ человека, прошедшего через фашистский террор. — Пер. с англ. — М.: Особая книга, 2007, 250г, 192 с.: ил. ISBN 978-5-9797-0003-8
*    Max Liebster: Hoffnungsstrahl im Nazisturm. Geschichte eines Holocaustüberlebenden; Esch-sur-Alzette, 2003; ISBN 2-87953-990-0

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Һолокост
Төркем:Үлем лагерьләре
Прохор Дубравин

**Прохор Дубравин** (*тугандагы исеме* Виталий Михаил улы Емашов, ) - Россия кино һәм театр артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1976 елның 18 июлендә Яр Чаллыда туган. Яр Чаллының 35- физика-математика гимназиясен тәмамлап, Кама политехника институтына укырга керә. Укуын ташлап, КамАЗның кою заводына эшкә күчә. Ярты елдан хәрби хезмәткә алына. Һава-десант гаскәрләрендә хезмәт итә. 
* 1999-2003 Ярославльда театр институтында укый (*проф. В.Шалимов курсы*). Укыган вакытта ук Ярославль драма театрында А.П. Чеховның «*Чия бакчасы*»нда Лопахин, Л. Леоновның «*Унтиловск*» әсәрендә Аполлос рольләрен башкара.
* 2003-2005 «Киноспектакль» театрында (Мәскәү). 
* 2004-2005 «Звезда» телеканалында балалар тапшыруы («*Иске чарлак серләре*») алып бара.
* 2004 елдан кинога төшә. «Цирк принцессасы» фильмындагы (2007-2008) игезәк Романовлар рольләрен башкару танылу китерә.

## Фильмография

* 2004 — Буйдаклар (*Холостяки*) - сериал
* 2005 — Мәхәббәт талисманы (*Талисман любви*) - сериал
* 2005 — Филипп бухтасы (*Бухта Филиппа*)
* 2005 — Мәхәббәт ярдәмчеләре (*Адъютанты любви*) - сериал
* 2005 — Кышкы каникул (*Зимние каникулы*) (**баш роль**)
* 2005-2006 — Чибәр булып тума икән (*Не родись красивой*) - сериал
* 2006 — Күчеш (*Сдвиг*)
* 2006-2007 — Мәхәббәт мәхәббәт инде (*Любовь как любовь*) - сериал
* 2007 — Өчәү өстә (*Трое сверху – 2*) - сериал
* 2007 — Яучы (*Сваха*) - сериал
* 2007 — Руд һәм Сэм 
* 2007 — Берничә гади теләк (*Несколько простых желаний*) 
* 2007 — Турецкий маршы (*Марш Турецкого*) (4 сезон) - сериал
* 2007 — Котырган (*Бешеная*)
* 2008 — Чемпион 
* 2008 — Канундагы мент -1(*Мент в законе-1*) - сериал
* 2008 — Любовь-морковь 2 
* 2008 — Бүләккә бабай (*Дедушка в подарок*) (Россия, Украина) 
* 2008 — Вероника килмәс (*Вероника не придёт*)
* 2007-2008 — Цирк принцессасы (*Принцесса цирка*) - сериал 
* 2009 — Бер буйдакның 7 хатыны (*Семь жён одного холостяка*)
* 2009 — Елан өне (*Логово Змея*)
* 2009 — Басып алучылар (*Захватчики*) -  *Павел Шатун* (**баш роль**)
* 2010 — Гомуми дәвалау (*Общая терапия – 2*) - сериал - *Олег Шумелов, табиб*
* 2010 — Капитан Гордеев – сериал - *Леонид Гордеев* (**баш роль**)
* 2010 — Үрнәк тотылучы йорт (*Дом образцового содержания*) - сериал
* 2010 — Кизү фәрештә (*Дежурный ангел*) - сериал - *Сергей*
* 2010 — Керпе томаннан чыкты (*Вышел ёжик из тумана*)
* 2011 — Борынгы сәгать (*Старинные часы*)
* 2011 — Уен (*Игра*) – сериал - *Павел Дмитриевич Белов*
* 2011-2012 — Ябык мәктәп (*Закрытая школа*) – сериал - *пешекче  Владимир Соколов*
* 2012 — Механик 
* 2012 — Кизү фәрештә (*Дежурный ангел-2*) - сериал
* 2013 — Сирәк кан төркеме (*Редкая группа крови*)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
2005 — XVII «Кинотавр» ачык Россия кинофестивале — Гран-при *(«Кышкы каникул» өчен*)

## Кызыклы факт
2011 елның 18 апрелендә исемен (*Виталий  Емашов*) Прохор Дубравинга алыштыра.

## Сылтамалар
* Рус һәм совет актерлары сайты
*  Прохор Дубравинның шәхси сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Ярославль театр институтын тәмамлаучылар
Төркем:Артистлар
Төркем:Россия кино артистлары
Риналь Мөхәммәтов

**Риналь Мөхәммәтов**, Риналь Альберт улы Мөхәммәтов (*[[1989 ел]]ның [[21 август]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Алексеевское]]*) — Россия кино һәм театр артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1989 елның 21 августында Татарстан АССР Алексеевское бистәсендә туган. Казан театр укуханәсенең 2 курсын, МХАТ мәктәп-студиясен (*К. Серебренников курсы*) (*[[2012 ел|2012]]*) тәмамлаган.

МХАТ мәктәп-студиясе театрында, А. П. Чехов исемендәге МХТ сәхнәсендә чыгыш ясый. «Корпорация «Желтый асфальт»» төркеменең фронтмены.
 
## Иҗаты
#### Театрда уйнаган спектакльләре
##### МХАТ мәктәп-студиясе театры

* «Кызыл ботак (мегаполис шигърияте)» (*Красная ветка) (поэзия мегаполиса*)  
* «CAIN/Каин»

##### [[Антон Чехов|А.П.Чехов]] исемендәге МХТ
* «Тылсымчылар» (*Феи*)  
* «Каренин»

##### Гоголь-үзәк (7- студия)
* «Үзгәрешләр» (*Метаморфозы*) - *Нарцисс*
* «Ир-туганнар» (*Братья*) 
* «Яз уяну» (*Пробуждение весны*)

#### Кино
Кинематографиядәге дебюты – А. Прошкинның «Гөнаһны юу» (*Искупление*) (*[[2011 ел|2011]]*) фильмында очучы Август роле. Баштарак драмаларда уйнаса, соңыннан триллерларда төшә башлый. А. Дюма әсәре буенча С. Жигунов куйган «Өч мушкетчы» (*Три мушкетёра*) маҗаралы фильмында уйнаган д' Артаньян роле танылу һәм тамашачы мәхәббәте алып килә.

***Риналь Мөхәммәтов***: «*Михаил Боярский уйнаган рольгә алыну зур батырлык сорый. Ул д'Артаньянны 29 яшендә уйнаган, ә мин уйнаган д'Артаньян – үзем кебек  яшь*»

## Фильмографиясе
* 2011 — Гөнаһны юу (*Искупление*) - *Август*
* 2012 — Манара.Яңа кешеләр (*Башня. Новые люди*) - *Әмир*
* 2013 — Күмелү (*Погружение*) (**баш роль**)
* 2013 — Өч мушкетчы (*Три мушкетёра*) - *д'Артаньян* (**баш роль**)
* 2014 — Манекенчы (*Манекенщица*)
* 2014 — Екатерина
* 2015 — Тэли һәм Толи
* 2017 — Тартылу (*Притяжение*) - *Хэкон*
* 2017 — Оптимистлар (*Оптимисты*) - *Аркадий*
* 2017 — Салкын танго (*Холодное танго*) - *Макс*
* 2018 — Вакытлы кыенлыклар (*Временные трудности*) - *Александр* 
* 2018 — Бары да катлаулы (*Все сложно*) - Руслан
* 2018 — Миннән башка (*Без меня*) - *Дима*
* 2018 — Мәдәният елы (*Год культуры*) - *Станислав*
* 2019 — Мәрткә китү (*Кома*) - *Макс*
* 2019 — Тартылу-2 (*Притяжение-2*) - *Хэкон*
* 2019 — Әбигейл (*Эбигейл*) - *Норман*
* 2019 — Сугыш (*Битва*) - *Антон*
* 2019 — Гашыйк Мәскәү (*Москва влюбленная*)

## Гаилә хәле
* Беренче хатыны — Каролина Ерузалимская, *актриса*. 
* Икенче хатыны —  Сюзанна Акежева, *актриса*. Кызлары Эвия (2016).

## Сылтамалар
*   Риналь Мухаметов – молодой и привлекательный татарин отечественного ТВ. kinopr0, 10.01.2020
*   Россия актёрлары сайты
*  Минем д'Артаньян, үзем кебек, тотлыга
* Rinal Mukhametov. IMDb

## Искәрмәләр


Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлаучылар
Төркем:Артистлар
Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:Россия театр эшлеклеләре
Мөхәммәтов

**Мөхәммәтов** - татар халкында еш очрый торган фамилия. «Мөхәммәт» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Ирек Мөхәммәтов (1960), балет артисты.
* Риналь Мөхәммәтов (1989), кино артисты.
* Ринат Мөхәммәтов (1980), иҗтимагый эшлекле, журналист.
* Руслан Мөхәммәтов (1973), балет биючесе, БР халык артисты.
* Самат Мөхәммәтов (1907-1942), хакимият эшлеклесе.
----
;Мөхәммәтова
* Сиринә Мөхәммәтова (1984), җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2020).
* Суфия Бадиали (*[[Суфия Мөхәммәтова]]*, 1939―2026), җырчы (меццо-сопрано), Патина шәһәре (Италия) консерваториясенең җыр кафедрасы профессоры.
## Моны да карагыз
* **[[Мөхәммәдов]]**
* **[[Мөхәммәдиев]]**
* **[[Шәймөхәммәтов]]**

Төркем:Шәхесләр
Вафин

**Вафин** - татар халкында еш очрый торган фамилия. «Вафа» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Мөнир Вафин (16.01.1961), шагыйрь, журналист.
* Габдулла Вафин (10.01.1967), язучы.
* Владимир (''Рамазан'') Вафин (01.08.1957), язучы.
* Мэлс Вафин (07.03.1947), рәссам.
----
;Вафина
* Альвина Вафина (1940), физик, фәннәр кандидаты, ТР Дәүләт бүләге иясе (1994).
Хезмәт кенәгәсе

**Хезмәт кенәгәсе** — рәсми шәхси документ; ССРБда, Өченче рейхта, АДҖда һәм Болгариядә киң таралган булган. Әлеге вакытта БДБ илләрендә кулланыла.

Ул кеше тәүге эшкә урнашканда тутырыла һәм кадрлар бүлегендә саклана. Анда кешенең хезмәт юлы турында тулы мәгълүмат бирелә. Моннан тыш, аңа шәхси мәгълүматлары – исем-фамилиясе, әтисенең исеме, туган елы һәм көне, белеме, һөнәре һәм белгечлеге дә теркәлә. Барлык үзгәрешләр һәм эшкә алучы белән мөнәсәбәтләре турында мәгълүматы хезмәт кенәгәсендә теркәләр һәм кадрлар бүлеге җаваплы хезмәткәре имзасы белән раслана. Эштән бушату хакында язмалары ватандашның шәхси имзасы белән расланырга тиеш. Эштән чыгару һәм башка эшкә күчү очракта хезмәт кенәгәсе ватандашның кулына бирелә, яңа оешма белән хезмәт мөнәсәбәтләрне урнаштурган очракта аның кадрлар бүлегенә тапшырыла.
## Моны да карагыз
* Россия Федерациясе ватандашы паспорты
* Хәрби билет

Төркем:Хезмәт хокукы
Төркем:Документлар
Strategik bombağa totuçı

**Strategik bombağa totuçı** - xärbi oçqıç, doşman xärbi häm sänäği qüätenä  zur zıyan kiterer öçen doşman tılındağı strategik ähämiätendäge obyeklarğa höcüm itsen öçen qullanıla.

Taktik bombağa totuçı suğış qırında doşman ğäskären beterü öçen qullanıla, ä Strategik bombağa totuçı zawıtlar, magistal' yullar, küperlär, bualar, xärbi obyektlar häm böten şähärlär beterü öçen qullanıla.

Tik Rusiä häm AQŞ strategik bombağa totuçı oçqıçlarğa iä bula.

Strategik bombağa totuçı qıytğaara oçqıç, eş itü yıraqlığı - 5000&nbsp;km artıq.

## Misallar
### Salqın suğış
* Ту-4
* Ту-16
* Ту-22М
* Ту-95
* 3М
* М-4
* B-29
* B-36
* B-52 Stratofortress

### Zamança Strategik bombağa totuçı oçqıçlar
* Ту-95МС
* Ту-22М3
* Ту-160
* B-1B
* B-2 Spirit
* B-52H Stratofortress

## Sıltamalar
* "Fighter-bombers are dual-purpose". Popular Science 141. Dec 1942. ISSN 0161-7370. Retrieved 25 March 2011.
* Warner, G. The Bristol Blenheim: A Complete History. London: Crécy Publishing, 2nd edition 2005. ISBN 0-85979-101-7
* Shaw, Robert L. (1985). Fighter combat: tactics and maneuvering ([14. Dr.] ed.). Annapolis, Md.: Naval Institute Press. pp.&nbsp;346–347. ISBN 0-87021-059-9.

Төркем:Очкычлар
Төркем:Авиация
Голҗа

**Голҗа̄** (, ) яки **Ини́ң** () — Кытай Халык Җөмһүриятенең төньяк-көнбатыш өлешендәге шәһәр. Шенҗаң-Уйгыр автономияле районының Или Казакъ автономияле районы үзәге. Или елгасы үзәнендәге мөһим икътисади үзәк.
## Тарих
«Голҗа» исеме Төрки каһанлыгы дәвереннән мәгълүм. 13 гасырда Чыңгызхан улы Чагатай Голҗаны үз биләмәләрнең үзәге иткән. Җуңгария ханлыгы дәверендә (1635—1755) хан урдасы Голҗада урнашкан. 1755-57 еллардагы сугышлар нәтиҗәсендә Кытай составына кергән.

XIX гасырда Россия белән Кытай арасында сәүдәнең мөһим үзәге булган.

1944—1949 елларда — Икенче Көнчыгыш Төркестан Җөмһүриятенең үзәге.
## Сәнәгать
Азык-төлек, тукымачылык сәнәгате эшханәләре, музей бар. Терлекчелек продуктлары эшкәртелә. Шәһәр яныныдагы чыганаклардан уран, вольфрам һ.б. төсле металл рудалары, азбис вә графит казып алына.

## Танылган шәхесләр
* Миркасыйм Госманов (*1934-2010*) — татар галиме.
* Хәбиб Юнич (*1905-1945*) — сәясәт эшлеклесе, педагог һәм журналист.
* Әхмәтҗан Касыйми (*1914-1949*), Көнчыгыш Төркистан инкыйлаби җөмһүриятенең икенче президенты (1946-1949).
* Бәлкис Кармышева (1916-2000), этнограф, тарихчы, тарих фәннәре докторы.
* Касыйм Миршан (*Kâzım Mirşan*; 1919―2016), төзүче-инженер, төрки халыклар тарихын өйрәнүче.
* Бәхтияр Табиев (1940—1999), рәссам.

## Тышкы сылтамалар

## Искәрмәләр
Зөфәр Билалов

**Билалов Зөфәр Зиятдин улы** (1966 елның 5 гыйнвары, Балык Бистәсе районының Олы Елга авылы) - татар эстрада җырчысы, Татарстанның халык артисты, «Алтын Барс» (Татар җыры) һәм «Болгар радиосы» премияләренең күп тапкырлар иясе.

## Тормыш юлы
Билалов Зөфәр Зиятдин улы 1966 елның 5 гыйнварындә Балык Бистәсе районының Олы Елга авылында туа. «Артек» пионерлар лагеренә юллама белән бүләкләнә. Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлый. Уку елларында ул «Иделкәем» ансамблен оештыра.

1990 еллар башында Казан дәүләт консерваториясендә вокал классы буенча укый.

Ансамбльнең солисткасы ул вакытта академия студенты Зәйнәп Фәрхетдинова була.

1988 елда аларның туйлары була. Туйдан соң иң беренчеләрдән булып Татарстанның Азнакай районында, җырчының туган ягында гастрольләр булды. Шул вакыттан башлап Зәйнәп Фәрхетдинова һәм Зөфәр Билалов иҗат, гаилә дуэты барлыкка килде. Концертларда артистлар дуэтта да (баритон һәм сопрано), шулай ук сольно да чыгыш ясый.

1989 елда "Иделкәем" ансамбле (татар. Иделкәем) «татар эстрадасы — 89» бәйгесендә катнашып, лауреат булды.

Артистларның киң гастроль эшчәнлеге 1992 елда Казанда,Татарстан һәм Башкортостан шәһәрләрендә, Россия Федерациясенең күп кенә төбәкләрендә концертлардан башланды. Ел саен Көнбатыш Себер, Урал, Идел буе шәһәрләре, Мәскәү һәм Санкт-Петербург шәһәрләре буенча гастроль турлары уза.

1999 елның 12 июнендә Зөфәр Билаловка Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелә.

Зөфәр Билалов - «Татар җыры» , «Алтын Барс» сыннары иясе.

## Гаиләсе
Татарстан Республикасы Халык артисты Зәйнәп Фәрхетдиновага өйләнгән. Ике ул бар.
## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* «Татар эстрадасы 89» конкурсы лауреаты
* Татарстан Республикасының Атказанган артисты - 1999 ел
* Татарстан Республикасының Халык артисты - 2009 ел
* Башкортстан Республикасы Стәрлетамак шәһәренең мактаулы гражданы
* Татарстан Республикасы Әгерҗе шәһәренең мактаулы гражданы
* Татарстан Республикасы Балык Бистәсе районының мактаулы гражданы
* Казанның 1000 еллыгы медале 
## Эстрада репертуары
Зөфәр Билалов репертуарында Татарстан Республикасы, Башкортстан Республикасы композиторларының вокаль әсәрләре, татар халык җырлары: "Безнең авыл", "Чияле", "Минутларны ник саныйсын?" , "Кайткан чакта", "Җаным-бәгырем", "Ямщик җыры"," Ак калфак"," Җанкай җанаш " һ. б.; үз көйләренә җырлар: "Мин нишләрмен син югалтсам", "Әткәй-әнкәй", "Эх, корт чаккан дөньясы", "Үпкәләмә" һ. б.

Зөфәр Билалов репертуарында 350 дән артык татар телендә җыр бар, шуларның унысы татар эстрада музыкасының алтын фондына кертелгән. Артист репертуарында шулай ук башкорт һәм рус телләрендә җырлар да бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Зөфәр Билалов һәм Зәйнәп Фәрхетдинова: “Улларыбызның балачагы булырга тиеш, дидек”
* Официальный сайт Зайнап Фархетдиновой и Зуфара Билалова
* Официальный аккаунт Зуфара Билалова в Инстаграм
* Интервью с Зуфаром Билаловым и Зайнап Фархетдиновой Бизнес Online

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Татар җырчылары
Уразаев

**Уразаев** – татар халкында еш очрый торган фамилия. «Ураза» сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әхмәт '''Уразаев'''-Кормаши (1855―1883), шагыйрь, мәгърифәтче.
* Рөстәм Уразаев (1958―2023), кино режиссёры һәм артисты, шоумен.
* Шәүкәт Уразаев (1927―2006), юрист, галим-академик (*[[Үзбәкстан]]*).
----
* **[[Уразаева]]** :
** Фирдәвес Уразаева (1955—2011), психология фәннәре докторы (2003), профессор (2004).
** Халидә Уразаева (1939―2010), мәдәният эшлеклесе, җырчы, ТАССР, РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре.
## Моны да карагыз
* Уразаевский

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Селфи

**Селфи** (инглизчә «selfie» сүзе «self» сүзеннән - үзем, үземне; урысча - себяшка) - үз чыраеңны яки үз үзеңне смартфонның фронталь камерасына яки фотокамерага төшереп утыру. Ул инде бүгенге яшьләрнең заманча модасына кергән әйбер. Хәзерге вакытта селфи ясый торган кешеләр көн саен күбәя вә шулай ук селфи ясау өчен бик күп яңа смартфоннар һәм башка төрле җиһазлар да чыгарыла. Мәсәлән, хәзерге көндә, кайбер яңа смартфоннарда 5, 8 һәм 13 мегапиксельле фронталь камералар җиһазланган. Һәм шул камералар инде 720p вә 1080p (HD вә Full HD) сыйфатында видео яза алалар.

## Тарих

Фотографик автопортретлар 1900 елда Kodak ширкәтенең *[[:en:Brownie (camera)|Kodak Brownie]]* портатив фотокамерасы барлыкка килүе белән ясый алалар иде. Шушы портатив фотокамера белән кешеләр үз үзләренең көзгедәге чагылышын төшерә иделәр. Селфи 2000 елдан башлап, ел саен, җиһазларның фото-функцияләре үсеше белән, үз популярлыгын арта бара. Селфи сүзе беренче мәртәбә 2002 елда Австралиядәге ABC Online интернет-форумында барлыкка килгән.

## Популярлык
2000 елда селфилар MySpace социаль челтәрендә еш очрый торган әйбер булып торган. Ләкин анда шундый фотосурәтләр "MySpace pic" дип атала иде. Facebook, Instagram, VK һәм башка социаль челтәрләрнең һәм мобиль кушымталарның популярлыгы вә шулай ук смартфоннарның фронталь камералары үсеше селфины яңа дәрәҗәгә күтәргән.

## Бүрекле павиан селфисе
2011 елда британия рәсемгә төшерүчесе-табигатьчесе Дэвид Слейтер, Сулавеси джунглиларында сәяхәт иткән чагында, бүрекле павианнарны (маймылның бер төре) фотокамерага төшерә иде. Көтмәгәндә, маймыллар фотокамераны урладылар, хәтта үз үзләрен фотокамерага төшерә алдылар. 

## Селфи турында сораштыру
Vk.com (Вконтакте) социаль челтәрендә Татары и Татарочки төркемендә селфи турындагы сораштыру булган. "Сезнеңчә, селфи - нәрсәне аңлата?" соравына астарак сораштыру нәтиҗәләрен карый аласыз.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Оксфорд сүзлеге ел сүзен сайлады

Төркем:Смартфон
Төркем:Фотография
Ләйсән Гыйззәтуллина

**Ләйсән Гыйззәтуллина** () – балет биючесе, «Алтын битлек» премиясе номинанты.
 
## Тәрҗемәи хәле
Казан хореография укуханәсен (*Н. Мәһдиева сыйныфы*) тәмамлаган (2002).
* 2002-2009  Татар опера һәм балет театрында
* 2009-2010 Чуаш опера һәм балет театрында
* 2010 елдан Пермь опера һәм балет театрында
Австрия, Алмания, Испания, Нидерланд, Норвегия, Франция, Швейцариядә гастрольләрдә була.

## Иҗаты
#### Репертуар

* *Па де де* — «Жизель»
* *Гөлнара* — «Корсар» А. Адан
* *Cкарабея* — «Йосыф турында риваять» (*Сказание о Йусуфе*) Л. Любовский 
* *Ут җене* — «Шүрәле» Ф. Яруллин
* *Па де труа, кече аккош, неаполитан биюе* — «Аккош күле» (*Лебединое озеро*)
* *Маша, Курчак, Кытай биюе* — «Щелкунчик»
* *Җитезлек феясе, принцесса Флорина* — «Йокыга талган гүзәл» (*Спящая красавица*)  П. Чайковский 
* *Күләгә триосы, Па д'аксьон* — «Баядерка»  
* *Амур, Китри* — «Дон Кихот» Л. Минкус 
* *Козлотур, Пастушка* — «Спартак» А. Хачатурян
* *Шәхрезадә* — «Мең дә бер кичә» (*Тысяча и одна ночь*) Ф. Әмиров 
* *Тәмәке сатучы* — «Кармен-сюита» Ж. Бизе – Р. Щедрин
* *Лолита* — «Лолита» Р. Щедрин музыкасына
* *Хлоя* — «Дафнис һәм  Хлоя» М. Равель
* *Соло* — «Ballet Imperial», 
* *икенче Па де де* — «Рококо темасына вариацияләр» (*Вариации на тему рококо*)  П. Чайковский музыкасына
* *соло* — «Uneve» Д. Ланг 
* *Соло* — «Quotidiano» И.С. Бах музыкасына
* *Соло* — «Souvenir» Г. Брайерс музыкасына
* *Соло* — «The Second Detail» Т. Виллемс музыкасына
* *Кыз* — «Туй» (*Свадебка*) 
* *Кыз* — «Петрушка» И. Стравинский

## [[«Алтын битлек» премиясе]] фестивале

2013 – Пермь опера һәм балет театрында куелган бер актлы балетлар  кичәсе «Дягилев тарафына» (*В сторону* *Дягилева*) спектаклендәге *Шамакай* (*Шутиха*)  партиясе өчен «Иң яхшы башкарылган хатын –кыз роле» номинациясендә «Алтын битлек» премиясенә тәкъдим ителә. «Алтын битлек» премиясе спектакльнең дирижёры Теодор Курентзиска бирелә.

## Сылтамалар
*  Пермь опера һәм балет театры сайты 
* «Алтын битлек» премиясе рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан хореография училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Балет артистлары
Төркем:«Алтын битлек» премиясе номинантлары
Гыйззәтуллина

**Гыйззәтуллина** – татар халкында еш очрый торган фамилия. «Гыйззәтулла» исеменнән ясалган. Кыска варианты – Гыйззәт (*Иззәт*).

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Вафирә Гыйззәтуллина (1946-2001), җырчы, ТАССР халык (1981), РСФСР атказанган (1988) артисты.
* Гөлчирә Гыйззәтуллина (1957), язучы.
* Ләйсән Гыйззәтуллина, балет биючесе
* Нурия Гыйззәтуллина, Минзәлә театры артисты.
* '''Сәхибҗамал Гыйззәтуллина-Волжская''' (1892-1974),  артист,  режиссёр.
* Флера Гыйззәтуллина (1931-), шагыйрә.
----
* Миңнинур Сәетова-Гыйззәтуллина (1972), драма актрисасы. Башкортстанның атказанган (2004) һәм халык (2021), Татарстанның атказанган (2020) артисты.
----
* **[[Гыйззәтуллин]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Гыйззәтуллин

**Гыйззәтуллин** – татар халкында еш очрый торган фамилия. Гарәп теленнән кергән «Гыйззәт» («*кадер*») исеменнән ясалган. 
Кыска варианты — Гыйззәт (*Иззәт*).

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Абдулла Гыйззәтуллин (1904-1945), Советлар Берлеге Каһарманы, *сержант*.
* Альберт Гыйззәтуллин (1938-), патофизиолог, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* Булат Гыйззәтуллин (1920-1989), ТАССР мәдәният министры, Казан циркы директоры.
* Вәлиулла Гыйззәтуллин (1827-1916), Казан сәүдәгәре, җәмәгать эшлеклесе.
* Зиннәтулла Гыйззәтуллин (1924―2022), Бөек Ватан сугышы ветераны, запастагы капитан, Татарстанның атказанган укытучысы (2002).
* Ибраһим Гыйззәтуллин, Г. Сәләм премиясе лауреаты (1968).
* Илдус Гыйззәтуллин (1935-), Казан хисаплау системалары җитештерү берләшмәсе генераль директоры (1979-1994).
* Миңнулла Гыйззәтуллин (1925-1993), Советлар Берлеге Каһарманы, *гвардия рядовое*.
* Нур Гыйззәтуллин (12.06.1928), әдәбият галиме.
* Рафис Гыйззәтуллин (1955-2011), язучы, журналист.
* Ренат Гыйззәтуллин (1976) ― «Татмедиа» ААҖ филиалы ― «Чаллы-ТВ» телерадиокопманиясе җитәкчесе (2022).
* **[[Ринат Гыйззәтуллин]]** :
** Ринат Гыйззәтуллин (1949), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (2005).
** Ринат Гыйззәтуллин (1980), РФ министр урынбасары (2011).
* Сафуан Гыйззәтуллин (1930—1999), галим-агроном, фән кандидаты (1965), профессор (1991). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1980).
* Риф Гыйззәтуллин (*[[Сергей Тулин]]*, 11.09.1957), РФ Каһарманы (*[[1996]]*), генерал-майор (*[[2007 ел]]дан запаста*).
* Таҗи Гыйззәтуллин (*[[Таҗи Гыйззәт]]*, 1895-1955), драматург, *[[ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе|ТАССР]] (1939), РСФСР (1940) атказанган сәнгать эшлеклесе*.
* Төхфәт Гыйззәтуллин (*[[Төхфәт Ченәкәй]]*, 1893—1959), шагыйрь, укытучы.
* Фәрит Гыйззәтуллин (1949), техник фәннәр докторы (1996), профессор (1999). БР атказанган фән эшлеклесе (2002).
* Хамазан Гыйззәтуллин (1921-2007), Советлар Берлеге Каһарманы, *полковник*.
* Хәмит Гыйззәтуллин (10.02.1932), фән докторы, математика галиме.
* Хөсәен Гыйззәтуллин (1910-1980), эпизоотолог, фән докторы, *[[ТАССР атказанган фән эшлеклесе|ТАССР]] (1965), РСФСР (1975) атказанган сәнгать эшлеклесе*.
----
* **[[Гыйззәтуллина]]**

## <small>Моны да карагыз</small>
* Гыйззәтов

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Awrupa Şurası Parlament Assambleyäse

**Awrupa Şurası Parlament Assambleyäse** (inglizçä *Parliamentary Assembly of the Council of Europe (PACE)*) — Awrupa Şurası ike töp nigez salu organınıñ berse, kiñäş itü organı, äğza-illär parlamentlar wäkillärennän tora.

Utırışları Frantsiä Strasburg şähärendä uza.

1949 yılda nigezlängän, parlamentara xezmättäşlek belän şöğellänä.

2014 yıldan oyışma prezidentı Ann Brassör (Lüksemburg).

Biş iñ zur däwlättän, şul isäptän Rusiädän, Awrupa Şurası Parlament Assambleyäsendä 18 wäkile bar, iñ keçe wäkillek - 2 äğza ber ildän.

## Rusiä häm PACE

Rusiä Awrupa Şurasına 1996 yılda kerde.

2015 yılnıñ 28 ğinwarında  Ukrainada nizağ säbäple  Awrupa Şurası Parlament Assambleyäse Rusiäne tawış xoquqınnan mäxrüm itä.

Cawabında Rusiä waqıtlıça Awrupa Şurası Parlament Assambleyäsendä üz äğzalığın tuqtıy.

2014 yılda oyışmağa 47 il kerä ide, 2015 yılda Rusiä Awrupa Şurası Parlament Assambleyäsennän kitmäkçe bula, äğzalığı waqıtlıça tuqtatıldı.

Küzätüçe illär: Kanada, İsrail, Miksikä.

## Sıltamalar
* Официальный сайт 
* Раздел сайта ПАСЕ на русском

Төркем:Халыкара хокук
*
Төркем:Парламент
Сомали ярымутравы

**Сомали** (**Африка мөгезе**,  *yäafrika qänd*,  *al-qarn al-'afrīqī*, , , ) — Көнчыгыш Африкадагы ярымутрау. Төньякта Һинд океанының Гадән култыгы, көньякта Һинд океаны сулары белән юыла.

Җир йөзенең зур өлеше — киртләчле плато, төньякта таулар бар (иң биек ноктасы 2406 м).

Климаты — субэкваториаль, төньята тропик. Еллык явымнар саны 100— 600 мм. Елгалар фасыллы. Яр буе өлеше чүл, акацияле ярымчүл, үзәк өлеше коры саванналардан гыйбарәт. Елга үзәннәрендә урманнар бар. Ярымутрауда Сомали, Җибути вә Хәбәшстанның көнчыгыш өлеше урнашкан.

Төркем:Африка ярымутраулары
Төркем:Сомали рельефы
Сомали (мәгънәләр)

**Сомали**:
* Сомали — Африкада урнашкан дәүләт.
* Сомали — Эфиопия регионы;
* Сомали — Сомали, Җибути, Сомалиленд, Хәбәшстан һәм Эритреядә яшәүче Африка халыклар төркеме.
Бретань ярымутравы

**Бретань** (, , ) — Франция төньяк-көнбатышындагы ярымутрау.

Мәйданы 35 мең км², озынлыгы 200 км. Яр буе тәбәнәк һәм кыялы. Шактый өлешен *Арморика калкулыгы* били (биеклекләр 384 метргача).

Уртача еллык явымнар саны 800—1200 мм. Имән, каракаен (бук агачы) урманнары бар. Арчанлыклар, торфлыклар киң таралган. Яшелчәчелек, ит-сөт терлекчелеге үсеш алган, балык тотыла. Эре порт шәһәрләре — Нант вә Брест.

Төркем:Франция ярымутраулары
Калифорния (ярымутрау)

**Калифорния** яки **Түбән Калифорния** (, ) — Төньяк Американың көнбатыш өлешендәге ярымутрау. Калифорния култыгын Тын океаннан аерып тора.

Озынлыгы 1200 км, киңлеге 80—250 км. Мәйдан як. 144 мең км². Яр буйлары тәбәнәк. Көньякта чиктәш утраулар һәм кулай бухталар күп.

Рельефы таулы, иң биек ноктасы 3078 м (Ла-Энкантада тавы). Вулканик вә кристалл массивлардан гыйбарәт. марганис вә бакыр  чыганаклары бар. Климаты — эссе тропик, коры. Явымнар саны — 250 мм. Чүл вә ярымчүл үсемлекләре үсә. Тауларда урманнар очрый. Җирле халык җәйләү терлекчелеге, авыл хуҗалыгы, бакчачылык, балык тоту белән шөгыльләнә.

Төркем:Мексика ярымутраулары
Төркем:Мексика географиясе
Флорида (ярымутрау)

**Флорида** () — Төньяк Американың көньяк-көнчыгыш өлешендәге ярымутрау, көнчыгышта Атлантик океаны вә көнбатышта Мексика култыгы белән юыла. Мәйданы 115 мең км². Рельефы — яссы тигезлек, иң биек урыны 100 м. Нигездә известьшлардан төзелгәнлеге өчен карст рельеф шәкелләре күп.

Климаты: төньякта субтропик, көньякта тропик океан климаты. Кышы былы, җәе яңгырлы. Гыйнварның уртача температураси 14...21°, июльнеке 27...29°. Еллык явымнар саны 1200 –1400 мм. Көчле туфаннар булалар. Күл вә сазлыклар күп. Елгалары кыска вә күпсулы. Төньякта субтропик, көньякта тропик үсемлекләр үсә.

Эверглейс милли паркы бар. Көнчыгыш яр буенда курортлар күп: Майами, Майами-Бич, Уэст-Палм-Бич һ.б. Канаверал борынында һәм Мерритт утравында *Кеннеди ис. космик үзәге* урнашкан.

Төркем:АКШ ярымутраулары
Комбинаторика

**Комбинаторика** — дискрет объектлары, күплекләре (тезмәләр, күчереп куюлар, элеметларны урнаштыру һәм санап чыгу) вә алар арасындагы мөнәсәбәтләрне өйрәнгән математиканың бүлеге. Комбинаторика математиканың башка өлкәләре бәлән (әлҗәбер, һәндәсә, ихтималлык теориясе) бәйле, башка фән өлкәләрендә дә (мәсәлән, генетика, информатика, статистик физика) киң кулланыла.

«Комбинаторика» термины кулланышка 1666 елда Готфрид Лейбниц тарафыннан кертелгән.

Кайвакытларда «комбинаторика» төшенчәсе астында үз эченә, мәсәлән, графлар теориясен кертүче дискрет математикасының киңрәк бүлеген дә аңлыйлар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Математика бүлекләре
Үтәшев

**Үтәшев** – татар һ.б. халыкларда очрый торган фамилия. «Үтәш» сүзеннән ясалган. **Утяшев**, **Утешев** вариантлары да очрый.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әсаф Үтәшев (1924—2016), Бөек Ватан сугышында катнашучы, разведчик.
* Әмир Үтәшев (1919—1996), Кызыл Армия командиры, француз макизары (Франция Каршылык хәрәкәтендә катнашучы).
* Мирабо Үтәшев (1933-), металл эшкәртү белгече, фән докторы (1984), профессор (1985) (*[[Төмән]]*).
* Хөрмәтулла Үтәшев (1959), М. Гафури театры артисты, РФ халык артисты (2008) (*[[Уфа]]*).
----
* Ләйсән Үтәшева (28.06.1985), спортчы (*нәфис гимнастика*)

## Моны да карагыз
* Үтәмеш-Гәрәй
* **[[Үтәмеш (мәгънәләр)| Үтәмеш]]**, *[[топоним]]*.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Руслан Савденов

**Руслан Савденов** (Руслан Мохтар улы Савденов, ) – балет артисты, Татарстанның атказанган артисты (2011).

## Тәрҗемәи хәле
Алматы шәһәрендә туган. Алматыда хореография укуханәсен (*У. Мирсәетов һәм С. Косманов сыйныфы*) (2000) тәмамлаган.
* 2001 Абай исемендәге Казакъ опера һәм балет театры (Алматы)
* 2002-2012 Татар опера һәм балет театры
* 2011 елдан Милли Бордо операсының  (Франция) чакырулы артисты
* 2012 елдан Пермь опера һәм балет театрында

## Иҗаты

Татар опера һәм балет театры белән Европа илләрендә гастрольләрдә була. 1998 елдан ЮНЕСКО патронажлыгы белән үтүче «Яшь Европа балеты» халыкара проектында Россиянең яшь балеты исеменнән чыгыш ясый (*Александра Суродеева белән*).

#### Репертуар
* *Красс* — «Спартак»
* *Шаһрияр, Нуридәнең яраткан колы* —  «Мең дә бер кичә» (*Тысяча и одна ночь*) 
* *Шамакай, pas de trois* —  «Аккош күле» (*Лебединое озеро*) 
* *Кол Али* — «Корсар» 
* *Скарабея* — «Йосыф турында риваять» (*Сказание о Йусуфе*) 
* *Шүрәле* — «Шүрәле»  
* *Шаһзадә, Карга, Гном* — «Ак кар бөртеге һәм 7 гном» (*Белоснежка и семь гномов*) 
* *Солор, Алтын сын* — «Баядерка»  
* *Пан* — «Вальпургия төне» (*Вальпургиева ночь*)  
* *Җайдак* — «Кыпчак биюе» (*Половецкие пляски*) 
* *Чардаш* —  «Коппелия»  
* *Зәңгәр кош* — «Йокыга талган гүзәл» (*Спящая красавица*) 
* *Арман* — «Камелия тоткан ханым» (*Дама с камелиями*) 
* *Базиль* — «Дон Кихот»
* *Ромео* — «Ромео һәм Джульетта»

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган артисты (2011)
* 2010 — ТЮРКСОЙ илләре мәдәният министрлары шурасы премиясе
* 2006 — «Арабески» балет артистлары конкурсы (Пермь) — *II  премия*
* 2001 — балет биючеләренең халыкара конкурсы (Алматы) — *лауреат*
* 2001 — балет биючеләренең халыкара конкурсы (Мәскәү) — *лауреат*
* 2001 — балет биючеләренең халыкара конкурсы (Һелсинки) — *диплом*
* 2002 — балет биючеләренең халыкара конкурсы (Варна, Болгария) — *диплом, махсус приз*
* 2012 — «Тантана» театр премиясе («музыка театрының иң яхшы актёры» номинациясендә) — *лауреат*
* 2014 — Пермь краеның мәдәният һәм сәнгать өлкәсендәге премиясе — *лауреат*

## Искәрмәләр

 
## Сылтамалар

*    Пермь опера театры сайты 
*  Фотолар 

## Моны да карагыз

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Артистлар
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Корея ярымутравы

**Корея ярымутравы** ( — Чосон бандо, Һан бандо) — Көнчыгыш Азиядә, Япон диңгезе белән Сары диңгез арасында урнашкан ярымутрау.

Мәйданы 150 мең км². Төньяктан көньякка озынлыгы 1100 км чамасы, уртача киңлеге 300 км. Корея ярымутравында Корея Җөмһүрияте вә КХДҖның зур өлеше урнашкан. Ярымутрау кыйтга белән Корея муентыгы аркылы тоташкан.

Рельефы, әсасән, таулы, үзәк өлешендә — тәбәнәк таулыклар, көнбатышта — түбәнлек. Иң биек урыны — Көнчыгыш Корея тауларындагы Чирисан тавы (1915 м). Көнчыгыш ярлары аз ергаланган, көнбатыш һәм көньякта култык вә бухталар күп.

Климаты уртача, муссонлы, көньякта субтропик. Гыйнварның уртача температурасы төньякта —21° дан көньякта 4° га кадәр, июльнеке 22...26°. Елына 900–1500 мм явым ява. Елгалары күп сулы, иң мөһимнәре: Амноккан, Туманган, Кимган һ.б. Яфраклары коела торган киң яфраклы һәм мәңге яшел субтропик урманнар (көньякта) белән капланган.

Үзәннәрдә дөге, , мамык чәчүлекләре бар. Файдалы казылмалардан вольфрам, графит, магнезит очрый. Милли парклар бар.

Төркем:Корея географиясе
Төркем:Азия ярымутраулары
Awrupa keşe xoquqları mäxkämäse

**Awrupa keşe xoquqları mäxkämäse**,şulay uq **Awrupa keşe xoquqların yaqlaw mäxkämäse**, **Keşe xoquqları buyınça Awrupa mäxkämäse** (inglizçä  E*uropean Court of Human Rights*, frantsuzça  *Cour européenne des droits de l’homme*) — Awrupa Şurasına kergän illärdä yuridik köçkä iä bula torğan xalıqara mäxkämä organı. Awrupa Şurasınıñ illär-äğzaları Keşe xoquqların yaqlaw kileşüen imzalıylar.

Awrupa keşe xoquqları mäxkämäse däwlätara eşlär,  ayrım şäxeslär şiqäyätlären qarıy.

Awrupa keşe xoquqları mäxkämäseneñ utırışları Frantsiä Strasburg şähärendä uza.

1998 yıldan Rusiä dä Awrupa keşe xoquqları mäxkämäsenä quyu xoquqında bula.

1953 yılda Awropanıñ keşe xoquqların häm töp ireklärne yaqlaw turında kileşü üz köçenä kerä.

## Şiqäyätlär sanı

Awrupa keşe xoquqları mäxkämäsendä iñ küp şiqäyätlär tübändäge illärdän qarala (2013):

#Rusiä — 16 800 (16,8 %)
#İtaliä — 14 400 (14,44 %)
#Ukraina — 13 300 (13,33 %)
#Serbiä  — 11 250 (11,3 %)
#Törkiä — 10 950 (11,0 %)
#Romaniä — 6 150 (6,2 %)

## Sıltamalar
* Официальный сайт
** Факты и статистика о Суде 1959—2009
** Сводки суда по странам, 1959—2009
** Тематические справки по практике Суда
** Анализ статистических данных за 2011 год.
** 
* Сайт о ЕСПЧ 
* Европейский Суд по правам человека: справочно-информационный центр на русском языке 
* Информационная система по документам Европейского Суда по правам человека
* Портал «Европейский суд по правам человека — жалобы»
* Обращение в Европейский Суд по правам человека. Учебное пособие  М.: Мемориал, 2006 ISBN 5-902962-02-1
* http://www.azatliq.org/content/article/1932414.html

*
Төркем:Халыкара мәхкәмәләр
Тарханкут ярымутравы

**Тарханкут ярымутравы** (, , ) — Кырым ярымутравының көнбатышында урнашкан ярымутрау. Кара диңгез сулары белән юыла. Җир өсте — тигезлек. Иң биек урыны — Тарханкут калкулыгы (179 м). Нигездә, известьташлардан төзелгән. Дала үсемлекләре үсә. Ерганакларда куаклыклар бор. Тарханкут ярымутравы көнбатышында — Прибойный (Караборын) борыны — Кырымның иң көнбатыш ноктасы урнашкан.

Төркем:Кырым ярымутраулары
Ляодуң ярымутравы

**Ляодуң ярымутравы** () — Кытайның төньяк-көнчыгышында, Сары диңгезнең Ляодуң һәм Көнбатыш Корея култыклары арасында урнашкан ярымутрау.

Озынлыгы 225 км, киңлеге 80—130 км. Ярлары тигез. Рельеф калкулыклардан һәм тәбәнәк таулардан гыйбарәт. Ляодуң ярымутравы, нигездә, ,  вә кварц комташлардан тора. Тау битләүләрендә куаклыклы имәнлекләр һәм чикләвек куагы әрәмәлекләре бар. Гаолян һәм кукуруза чәчүлекләре. Эре порт — Далянь.

Төркем:Кытай ярымутраулары