Габделмәңгыйм Әминов

**Габделмәңгыйм Әминов**, Габделмәңгыйм Шәкүр улы Әминов (, *[[1908 ел]]ның [[15 февраль|15 феврале]], [[Русия империясе|РИ]], [[Самара губернасы]], [[Яңа Үзән өязе]], Савинка — [[1968 ел]]ның [[3 август]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — механик, физика-математика фәннәре докторы (*[[1948]]*), профессор (*[[1949]]*), ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (*[[1957]]*). Механик системаларның хәрәкәт тотрыклыгы буенча Казан гыйльми мәктәбенең әйдәп баручы вәкиле.Төп фәнни хезмәтләре аэродинамикага һәм үзгәрүчән массалы җисемнәр механикасына багышланган.

## Тәрҗемәи хәле
1908 елның 2 (*[[15 февраль|15 февралендә]]*) Самара губернасы Яңа Үзән өязе (*[[1920-еллар]]да [[Идел буе Алманнары Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Идел буе алманнары АССРы]] Палласовка кантонына кергән, хәзер [[Волгоград өлкәсе]] [[Палласовка районы]]*) Савинка авылында мөәзин гаиләсендә сигез баланың өченчесе булып туган. 1914—1921 елларда татар һәм рус мәктәпләрендә белем ала. 1921—1924 елларда авыл хуҗалыгында эшли. 1924—1926 елларда Сарытауда  тибындагы уку йорты — Сарытау профтехмәктәбендә укый. Ике ел укыгач, әлеге уку йортында укытудан канәгать булмыйча, Казанга күчә, югары уку йортларына хәзерләү курсларына керә. 1928 елда Казан дәүләт университетының физика-математика факультетына кабул ителә, яңа оештырылган аэродинамика бүлеген тәмамлый (*[[1932 ел|1932]]*).

1932 елда Казанда авиация заводы төзелә башлый. Аны кирәкле кадрлар бедән тәэмин иү өчен, КДУның аэродинамика бүлеге нигезендә, 1932 елның мартында Казан авиация институты (*А. Н. Туполев исемендәге КДТУ, *хәзерге* [[А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты]]*) ачыла. Институт ачуны башлап йөрүчеләрнең берсе профессор  Н. Г. Четаев (*[[1902 ел|1902]]—[[1959 ел|1959]]*) була. Аның җитәкчелегендә Г. Ш. Әминов КАИда аспирантурада укый, теоретик механика буенча дәресләр алып бара. «*Гаусс принцибына карата*» темасына КДУда кандидатлык диссертациясе яклый (*[[1935 ел|1935]]*).

## Хезмәт юлы
*1933—1936, 1941—1968 елларда Казан авиация институтында очкычлар төзү һәм аэродинамика факультетында укыта (*[[1935 ел|1935]]—[[1936 ел]]ларда аэродинамика кафедрасында доцент, [[1951 ел|1951]]—[[1963 ел]]ларда югары математика кафедрасы мөдире*). КАИда сәгатьләр аз булу сәбәпле, КДУга күчә.
* 1936—1941 елларда Казан дәүләт университетында, Н. Г. Четаев җитәкләгән механика кафедрасында укыта. Бу чорда ул аэродинамиканың стационар булмаган хәрәкәт проблемалары белән шөгыльләнә. «*Тирбәлүче канат теориясе*», «*В. Томсон теоремасына карата*» дигән фәнни хезмәтләрен бастыра.
* Бөек Ватан сугышы елларында студентларны һәм аспирантларны фронтка алу нәтиҗәсендә, КДУда уку сәгатьләре саны кими. М. Ш. Әминов янәдән КАИга кайта, теоретик механика кафедрасы доценты итеп сайлана. «*Кайбер механик системаларның тотрыклыгы турында*» темасына КДУда докторлык диссертациясе яклый (*[[1948 ел|1948]]*), профессор дәрәҗәсе ала (*[[1949 ел|1949]]*).
* 1950 елның 1 сентябрендә КАИның югары математика кафедрасы мөдире итеп сайлана. 13 ел эчендә кафедрада 2 докторлык, 12 кандидатлык диссертациясе яклана. Профессор Г. Ш. Әминов *Казан аналитик механика гыйльми мәктәбенең* җитәкчесе булып тора. Үзәк фәнни басмаларда фәнни хезмәтләре басыла. 1959 елда «*Үзгәрүчән массалы каты җисем хәрәкәтенең һәм тотрыклыгының кайбер поблемалары*» монографиясе басыла. Әлеге хезмәттә үзгәрүчән массалы каты җисем механикасы беренче тапкыр системалы рәвештә бәян ителә, хезмәтнең төп фикерләре классик механика, очу аппаратлары һәм гамәли фән — ракетодинамика үсешендә зур роль уйныйлар.
* 1963 елдан теоретик механика кафедрасына кире кайта. Казандагы югары уку йортларында эшләүче галимнәрне берләштерүче теоретик механика буенча гыйльми-методик семинарны җитәкли. Соңгы фәнни хезмәтләре үзгәрешләре төркемләнгән системаның хәрәкәт тигезләмәләренә, охшаш үзгәрүчән җисемнәр һәм үзгәрүчән бериш җисемнәр динамикасына багышлана.1968 елның 3 августында Казанда вафат була.

## Бүләкләре, мактаулы иемнәре
* 1951 — Хөрмәт Билгесе ордены
* 1957 — ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе
* 1961 — Ленин ордены

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Мәшһүр татар галимнәре. Казан: ТКН, 2011. ISBN 978-5-298-02090-9

## Сылтамалар

*  Г. Ш. Әминов «Милләттәшләр» сайтында
* Г.Ш. Әминов КГАСУ музее сайтында  
*  Монгим Шакурович Аминов (''некролог'')

## Моны да карагыз

Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:ССРБ механиклары