Истанбул

**Истанбу́л** () — Төркиянең иң зур шәһәре, дөньяның иң зур шәһәрләренең берсе, диңгез порты, сәүдә һәм мәдәни үзәге. Элекке Рим, Византия һәм Госман империяләре башкаласы. Босфор бугазының ике ягында урнаша.

Шәһәрнең зур өлеше — Европада, кечкенәсе Азиядә урын тота. Шәһәрнең Европа яртысы дә ике өлешкә бүленә. Шәһәр мәйданы — 5 343 км². Каланың географик урнашуы бик уңайлы.

## Халык, тел, дин
Шәһәр халкының 98%-ы үзләрен төрек этносы белән бәйли, төрек телен туган телләре дип саный, үзләрен мөселман дип саный.

## Туризм
Зур туристик үзәк булу сәбәпле шәһәрдә инглиз теле киң кулланылышта йөри, мәсәлән, Истанбул метросында игъланнар төрек һәм инглиз телләрендә ясала.

## Тарихы
### Византий
Б.э.к. 685 елда Грециядәге Мегара шәһәреннән килгән греклар хәзерге Истанбул җирләрендә колонияга нигез салалар, б.э.к. 667 елда исә бу җирдә Византия исемле шәһәр корыла.


Файл:Istanbul Galata Tower 2005-05-30.jpg|Галат манарасы
Файл:Basilica Cistern Istanbul.JPG|Еребатан җир асты сусаклагычы
Файл:Valentin aqueduc stambul.jpg| Валента акведугы
Файл:Car bed kap deu1.jpg|Константинополь кальгасенең реставрацияланган дивары
Файл:Second Court Topkapi 2007 80.JPG|Византий Акрополь колонналары, Топкапа сарае


### Рим Империясе
324 елда Византия императоры Константин шәһәргә Константинополь исемен бирә, Константинополь Византийнең баш шәһәре булып китә. Географик һәм стратегик яктан уңайлы урнашуы сәүдә үсешенә һәм шәһәрнең чәчәк атуына китерә. Шәһәр Босфор бугазы ярында урнашкан.
* 1204 — Дүртенче Тәре явы катнашучылары Константинопольне талыйлар.

Империя таркалганнан соң ул Византия империясенең башкаласы була (395 елдан Көнчыгыш-Рим империясенең башкаласы, 476 елдан бердәнбер империя булып кала).

Мең дәвамында ул Византия башкаласы, Көнчыгыш Христианлыкның иң эре үзәге, дөньядагы иң зурларның берсе булга. 1204 елда Византия тэре йөртучеләр тарафыннан таралып, аның урынына 1261 елга кадәр латин империясенә урнаштырыла.Төрекләр алганнан соң, Палеологлар династиясе хакимияте астында булган  яңадан торгызылган Византия 1453 елга кадәр яшәде. Солтан Мехмед II шәһәрне Госманлы империясе башкаласы дип игълан итә.

### Госман империясе чоры

Константинопольне алганнан сон, госманлылыр үз империясе, шәһәрне узләштрә башладылар. Иң зур православие гыйбадәтханәләрен, шулай ук Изге София соборын, мәчетләргә әверелдерелә.

Мехмед II вакытыда Топкаплар сарае, яулаучы мәчете, Гранд-базар төзелә.

Госманлылыр Мисырны яулап алганнан сон, кайбер мөһим дини ядкарьләрне Каһирәдән Константинопольгә күчерәләр.
Шәһәр ислам дөньясының үзәгенә  - Хәлифәткә - әверелә. 1520-1566 елларда 
Сөләйман I  чорында Константинополь өчен Алтын гасыр җитә. Яңа мәчетләр, мәдрәсә һәм башка биналар төзелә. Сөләйман мәчете төзелеше аерым урын алып тора.

1845 елда беренче даими Галат күпере төзелә, 1850 елда Босфор буенча пароходлар китә. 1871 елда трамвай линиясе, ә 1875 елда Тюнель метросының кечкенэ  линиясе эшли башлыйлар. 1889 елда Париж — Константинополь («Көнчыгыш экспресс») пассажир тимер юл элемтәсе ачыла. XIX гасыр ахырында шәһәрдә заманча электр һәм су белән тәэмин итү системалары булдырыла.

XIX гасыр ахырында — XX гасыр башында берничә эре христиан гыйбадәтханәсе төзелгә, шул исәптән Падуанскийның Изге Антония католик чиркәве һәм Пердагы Изге Троица чиркәве булдырыла. Төрле конфессияләр христианнары шәһәр халкының яртысын 1910 елда тәшкил итә.

1918 елның 13 ноябрендә Константинополь Англия, Франция һәм италия гаскәрләре тарафыннан басып алына.

1922 елда Мостафа Кемал Ататюрк җитәкчелегендәге милли төрек хәрәкәте, РСФСРның большевист Хөкүмәте тарафыннан күрсәтелгән финанс һәм хәрби ярдәм булганда, Константинопольне Антантадан азат итә.

### Төркия
 

## Истанбул метрополитены
2000 елдан метрополитен эшли. Аның составында 66 станция (2014 ел).

М1А (күк) юлы:
* Мостафа Кемаль Ататөрек исемендәге аэропорт (Havalimani)
* Дөнья Истанбул сәүдә үзәге (DTM Istanbul Fuar Merkezi)
* Яңабосна (Yenibosna). Станция Яңабосна микрорайонында, Бакчалыөйләр районы.
* Атакөй-Шириневлер (Ataköy — Şirinevler). Станция Шириневлер микрорайонында, Бакчалыөйләр районы.
* башкалар

## ММЧ
* 1947 елның 29 октябрь көненнән бирле «Şalom» атналык яһүди газетасы чыга.

## Шәхесләр
Йосыф Акчура, Гаяз Исхакый, Садри Максуди, Рәшит Рәхмәти Арат, Әхмәтвәли Мәңгәр, Абдулла Баттал Таймас, Зәки Вәлиди, Әгъдәс Нигъмәт Курат, Әхәт Урал Биккол Истанбулда яшәгән, вафат булган һәм шунда җирләнгән.
* Халидә Әдиб Адывар (1884―1964), төрек язучысы, сәяси һәм иҗтимагый эшлеклесе.
* Җәләл Эсат Арсевен (1876 — 1971), рәссам, язучы, сәясәтче.
* Ихсан Латыйф Паша (Сөкмән) (1873―1955), армия генералы, Бөек милләт мәҗлесе депутаты.
* Гөнүл Пултар (1943), язучы, әдәбият галиме.

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
* Татарстан Республикасының Төркия Республикасындагы Тулы Вәкаләтле Вәкиллеге сайтында "Төркия тарихы" сәхифәсе 
*  ''Адилә Мияссәрова.'' Төркиянең мәгариф системасы: югары белем алу. – «Гыйлем» проекты
* ''Алсу Хәсәнова.'' Төркия һәм татар дөньясы. – Азатлык Радиосы

Төркем:Истанбул
Төркем:Госман империясе
Төркем:Византия
Төркем:Миллионлы шәһәрләр