open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөхәррәм Инҗә

**Мөхәррәм Инҗә** (, *[[1964 ел]]ның [[4 май|4 мае]], [[Төркия]], Ялова, [[Элмалык (Ялова)|Әлмалык]]*) — Төркия сәясәтчесе, белеме буенча — физика-химия укытучысы. Ялова шәһәреннән сайланган парламент депутаты. «Ататөрек фикере» асссоциациясе президенты. Төркиянең җөмһүрият халык фиркасе әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 4 маенда Төркиянең Ялова районы Әлмалык авылында туган. Әтисе Шәриф (Şerif), әнисе Зәкия (Zekiye). Яловада урта мәктәп, «*физика-химия укытучысы*» белгечлеге буенча Балыкесир шәһәрендәге Бурса - Улудаг университетын тәмамлаган. Физика укытучысы һәм мәктәп мөдире булып эшләгән. Соңрак «Яловаспор» (Yalovaspor) ФК матбугат үзәге җитәкчесе була. Яңа Төркиягә нигез салган Мостафа Кәмал Ататөрк идеяләрен хуплаучы «Ататөрек фикере» асссоциациясе президенты итеп сайлана.

## Сәясәт

2002 елдан бирле М. Инҗә Төркия президенты Рәҗәп Таййип Әрдоган һәм ул җитәкләгән Гаделлек һәм тәрәккыять фиркасенең алып барган сәясәтен иң кискен тәнкыйтьләүчеләрнең берсе.

2010 елда Төркиянең җөмһүрият халык фиркасенең парламент төркеме рәистәше итеп сайланган. 2011 һәм 2013 елларда әлеге вазифага яңадан сайлана.

2018 елның 3 маенда җөмһүрият халык фиркасе () тарафыннан Төркиядә 2018 елгы президент сайлауларында кандидат итеп күрсәтелгән. Сайлау кампаниясенең шигаре —  (Төркиягә гарантия — Мөхәррәм Инҗә).

## Гаиләсе
Өйләнгән, хатыны Үлкү Инҗә (Ülkü İnce), *улы* Салих Арда Инҗә (Salih Arda İnce).

## Китабы
# Buyurun sayin İnce. 2012

## Сылтамалар
* Мөхәррәм Инҗә биографиясе. biyografi.info
* http://muharremince.com.tr/
* Muharrem İnce. Türkiye Büyük Millet Meclisi Resmi İnternet Sitesi (Төркия Бөек Милләт Мәҗлесе рәсми сайты)

## Искәрмәләр


Төркем:Төркия сәясәтчеләре
Төркем:Төркия физиклары
Төркем:Төркия галимнәре
Төркем:Укытучылар
Үч алучылар: Чиксезлек сугышы

**«Үч алучылар: Чиксезлек сугышы»** ()&nbsp;— Marvel Comics нәшриятенең Үч алучылар дигән супербатырлар төркеме маҗаралары турындагы комикслары нигезендә төшерелгән 2018 елның Әнтони һәм Җо Руссо режиссөрларының нәфис фильмы. Бу фильм 2012 елдагы Үч алучылар һәм 2015 елдагы Үч алучылар: Альтрон дәвере фильмнарының сиквелы. Шулай ук унтугызынчы фильм булып Marvel кинематографик галәменә керә.

«Капитан Америка: Ватандашлар сугышы» фильмындагы вакыйгалар вакытында Үч алучылар таркалганнан соң ике ел үткәч, Танос, үзенең бишбармакчасы өчен Чиксезлек ташларын табу максаты белән, Җиргә килә. Бишбармакчасына Чиксезлек ташларын кушса, ул үзенең теләге буенча чынбарлыкны үзгәртә алачак. Чиктән тыш дуамал титанны, аның җимерү һөҗүме ярты галәмгә чик куйганчы, туктатыр өчен Үч алучылар көч куюларын Галактиканың сакчылары белән берләштерергә тиешләр.

Фильмны 2014 елның октәбрендә «Үч алучылар: Чиксезлек сугышы — 1-нче бүлек» исеме астыннан анонслаганнар иде. 2015 елның апрелендә Руссо кардәшләр режиссөр урынында булып чыктылар, майда Маркус һәм МакФили дуэты сценарий өстеннән эшләр өчен чакырылдылар. 2016 елның июлендә Marvel ширкәте фильмның исемен «Үч алучылар: Чиксезлек сугышы»-на кадәр кыскартты. Төшерүләр Атлантада Pinewood студиясендә гыйнварда башландылар һәм 2017 елның июлендә тәмамландылар. Өстәмә төшерүләр Шотландиядә, Англиядә, Атланта үзәгендә һәм Нью-Йоркта уздылар.

Премьера күрсәтүе 2018 елның 23 апрелендә Лос-Анҗелестә узды. Әᴍᴎpикə Кушма Штатлары-да тәгәрәтүгә фильм 2018 елның 27 апрелендә чыкты, Россиядә&nbsp;— 3 майда 2D, 3D һәм IMAX форматларында. «Үч алучылар 4» фильмының чыгуы 2019 елның 2 маена билгеләнде.

## Актерлары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* 
* 

Төркем:Кристофер Маркус һәм Стивен МакФили сценарийлары буенча фильмнар
Төркем:2018 елның фильмнары
Төркем:Инглиз телендәге фильмнар
Төркем:Фәнни-фантастик сугыш фильмнары
Төркем:Marvel кинематографик галәме фильмнары
Төркем:Үч алучылар турындагы фильмнар
Төркем:Һалк турындагы фильмнар
Төркем:Тимер кеше турындагы фильмнар
Төркем:Капитан Америка турындагы фильмнар
Төркем:Тор (Marvel Comics) турындагы фильмнар
Төркем:Үрмәкүч-кеше турындагы фильмнар
Төркем:Дyктыp Стрәнҗ турындагы фильмнар
Төркем:Галактиканың сакчылары турындагы фильмнар
Төркем:2018 елның фантастик фильмнары
Төркем:2018 елның Әᴍᴎpикə Кушма Штатлары фильмнары
Төркем:Әнтони һәм Җо Руссо фильмнары
Төркем:IMAX фильмнары
Төркем:Триквел фильмнар
Төркем:Әᴍᴎpикə Кушма Штатлары-ның 3D фильмнары
Төркем:Дисней фильмнары
Төркем:Нью-Йоркта төшерелгән фильмнар
Клара Новикова

**Клара Новикова**, Клара Борис кызы Новикова (*кыз фамилиясе* **Һерцер**, , *[[1946 ел]]ның [[12 декабрь|12 декабре]], [[СССР|ССРБ]], [[Украина ССР]], [[Киев]]*) — совет һәм РФ эстрада артисты, юмор остасы, РФ  халык артисты (*[[1997 ел|1997]]*). РФ яһүдләре конгрессының иҗтимагый шурасы әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 12 декабрендә Украина ССР башкаласы Киевта аяк киеме кибете мөдире Борис Зиновий улы Һерцер (*[[1914 ел|1914]]-[[2004 ел|2004]]*) гаиләсендә туган.

Мәктәптә укыган елларында ук көлкеле рольләрне оста башкара торган була. Киевта эстрада-цирк сәнгате студиясен, Мәскәүдә ГИТИС тәмамлаган.
 
1974 елда эстрадада беренче адымын ясый — эстрада артистларының Бөтенсоюз конкурсында катнашып, лауреат исемен ала. Призны Аркадий Райкин тапшыра.

1976 елдан «Москонцерт» оешмасында эшли.

1992 елдан Михаил Жванецкий җитәкчелегендәге миниатюралар театрында (*[[Мәскәү]], Беренче Тверская-Ямская урамы, 16/23*). Россия, Украина, Беларус,  АКШ, Исраил,  Австралия һ. б. илләрдә гастрольләре үтә.

РФ телевидениесенең «Аншлаг» тапшыруындагы Соня түтәй () монологлары белән киң танылу ала. Монологның беренче авторы — Марьян Беленький (*[[1950 ел]]да [[Киев]]та туган*).

2010 елда «Соңарган мәхәббәт» (, *Валерий Мухарьямов пьесасы буенча*) драмасында төп рольне башкара.

## Фильмография
* 1991 — «Как это делалось в Одессе» (фильм-спектакль)
* 1999 — «Вы будете смеяться» — *баш роль*
* 2003 — «Снежная королева» (*мюзикл, [[Украина]]*) — *карга Клара*
* 2004 — 2005 — «Осторожно, Задов!» — *Рита*
* 2005 — «Королева бензоколонки 2» (*ремейк, [[Украина]]*) — *Рогнеда Карповна*

## Библиография
* «Моя история». 2001. ISBN 5-04-006691-0

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1974 — эстрада артистларының Бөтенсоюз конкурсы лауреаты.
* 1992 — «Алтын Остап» фестивале (*[[Санкт-Петербург]]*) премиясе (*беренче лауреат*, Ефим Шифрин белән бергә).
* 1992 — РФ атказанган артисты.
* 1995 — Халыкара «MORE SMEHA» фестивале (*[[Рига]]*) — Аркадий Райкин кубогы.
* 1997 — РФ халык артисты.

## Гаилә хәле
I ире — *барабанчы* Виктор Новиков. Киевта эстрада-цирк сәнгате студиясендә бер курста укыганнар.
II ире — *журналист* Юрий Зерчанинов (*[[1931 ел|1931]]―[[2009 ел|2009]]*). *Кызлары* Мария (*[[1977 ел|1977]]*).
## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* Декабрьдә кабынган йолдызлар. Клара Новикова. «Сөембикә», 1996 ел, декабрь, 63нче бит.

## Сылтамалар
*  Клара Новикова.  Рәсми сайт
* Клара Новикова. Юмор осталары берлеге сайты

Төркем:ССРБ актрисалары
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:Юмор осталары
Төркем:Яһүдләр
Төркем:«Алтын Остап» премиясе лауреатлары
Исмәгыйльле

**Исмәгыйльле** () — Азәрбайҗанның Исмәгыйльле районында урнашкан шәһәр.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан шәһәрләре
Закаталы

**Закаталы** () — Азәрбайҗанның Закаталы районында урнашкан шәһәр.
## Халык

## Шәхесләр
* Рәүф Мунчаев (1928―2021), археолог, тарих фәннәре докторы (1971), профессор.
## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан шәһәрләре
Төркем:Закаталы
Монсеррат Кабалье

**Монсеррат Кабалье**, *яки* **Монтсеррат**, Мария де Монсеррат Вивиана Консепсьо Кабалье һәм Фольк (, *[[1933 ел]]ның [[12 апрель|12 апреле]], [[Испания]], [[Каталония]], [[Барселона]]*) — Испания (*[[Каталония]]*) опера җырчысы.

## Тәрҗемәи хәле
 
1933 елның 12 апрелендә Испаниянең Каталония башкаласы Барселона шәһәрендә туган. Барселона консервториясен тәмамлаган (*укытучылары* Э. Кеммени һәм Н. Анновацци).

1956 елда Базель операсында Пуччининың «Боһема» операсында Мими партиясе белән **дебют** чыгышы була.

Дөньяның иң мәшһүр опера сәхнәләрендә чыгыш ясый: Ла Скала (*[[Милан]], [[1960 ел]]дан*), Метрополитен-опера (*[[Нью-Йорк]], [[1965 ел]]дан*), Ковент-Гарден (*[[Лондон]], [[1972 ел]]дан*).

1974 елда беренче тапкыр ССРБда чыгыш ясый (*Ла Скала труппасы белән*).

Репертуарында: XIX — XX гасыр Италия композиторларының (*Беллини, Доницетти, Россини, [[Джузеппе Верди|Верди]], Пуччини*) опералары.

Опера җырчысы карьерасын 1992 елда тәмамлый. Концерт эстрадасында чыгыш ясавын дәвам итә.

2013 елның 4 июнендә Таулы Карабахка барган өчен, Азәрбайҗан хакимияте җырчыны *персона нон грата* дип игълан итә.

## Гаиләсе
Ире (*1964 елдан*) — Бернабо Мартти. Балалары: *улы* Бернабе (*[[1966 ел|1966]]*), *кызы* Монсеррат (*[[1972 ел|1972]]*).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 12 (Исл-Кан). М.: НИ БРЭ, 2008. ISBN 978-5-85270-343-9

## Сылтамалар

*  Монтсеррат Кабалье. IMDb
*  Montserrat Caballé. Рәсми булмаган сайт
*   Montserrat Caballé. Рәсми булмаган сайт

Төркем:Испания җырчылары
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:«Грэмми» премиясе лауреатлары
Төркем:Дуслык ордены (Русия) кавалерлары
Төркем:Сәнгатьләр һәм әдәбият француз ордены кавалерлары
DAAD

**Германиянең академик алмаш хезмәте** (, , кычка **DAAD**) —  җәмәгать оешмасы хокукларында иң зур Алмания берләшмәсе, академик ярдәм итү буенча халыкара оешмасы. Фәнни хезмәткәрләр һәм студентлар алмашлар белән шөгыльләнә.

DAAD стипендиясе федераль бюджеттан һәм Германиянең югары уку йортлары Милли агентлыгы тарафыннан финанслана.

## Төбәк бүлекләре Исемлеге (булдырылган ЕЛ)
*ДААД Лондон (1952)
*ДААД Каир (1960)
*ДААД Нью-Дәһли (1960)
*ДААД Париж (1963)
*ДААД Нью-Йорк (1971)
*ДААД Рио-де-Жанейро (1972)
*ДААД Мәскәү (1973)
*ДААД Найроби (1973)
*ДААД Токио (1978)
*ДААД Джакарта (1990)
*ДААД Пекин (1994)
*ДААД Варшава (1997)
*ДААД Тайбей (2000)
*ДААД Мехико (2001)
*ДААД Ханойа (2003)
*ДААД Брюссель (2007)
*ДААД Тәһран (2014)

## Сылтамалар
* Рәсми сайт, DAAD вәкиллеге Русияда 

Төркем:Алмания
Төркем:Студент алмашлар программалар
Түләүсез белем алу

**Түләүсез белем алу**- салым яки хәйрия оешмалары белән финансланган система.

Түләүсез югары белем бирү тәкъдим аерым моделләрдә ителгән. Башлангыч мәктәптә һәм мәҗбүри белем алу күп илләрдә бушлай (шул исәптән дәреслекләр (башлангыч) һәм кайбер административ җыемнар түләүле).

Аспирантура скандинав илләрдә үләүсез.

2013 елдан Төньяк Европа белән, Эстония бушлай югары белем күрсәтергә башлады.

Бразилия, Чехия, Греция, Төркия, Россия һәм Аргентина үз гражданнарын өчен бушлай белем бирү, барлык дәрәҗәдәге, шул исәптән, колледжлар һәм университетлар тәэмин итә.
Уфа юкәләре

**Уфа юкәләре** () — 1970 еллар чорындагы җыр, Уфаның рәсми булмаган гимны дәрәҗәсенә әйләнгән (*[[Наҗар Нәҗми]] cүзләре, [[Рим Хәсәнов]] музыкасына*) җыр.

Риваять буенча Наҗар Нәҗми *Уфа юкәләре* шигырын Көнчыгыш Берлиндагы Унтер-ден-Линден урамын күреп, тәэсир астында язды.

## Башкаручылар
Зәки Мәхмүтов, Сәет Фәйләсүпов, Гомәр Әбделмәнов, Илфак Смаков, Фидан Гафаров, Олег Килмөхәмәтов, Айдар Галимов, Алсу Сафина, Венер Камалов, Искәндер Гәзизов һәм башка күп җырчылар репертуарында бар.

## Текст (''фрагмент'')


*[[Татар теле|tt]]*: Гомер ике килми,
Утлар ике сүнми.
Без - мең янып, тик бер сүнгәннәр.
Уфа юкәләре
Безнең хакта да әле
Яфрак коя-коя сөйләрләр.

*[[Башкорт теле|ba]]*: Ғүмер ике килмәй,
Уттар ике һүнмәй,
Беҙ – мең янып тик бер һүнгәндәр.
Өфө йүкәләре
Беҙҙең хаҡта да әле
Япраҡ ҡоя-ҡоя һөйләрҙәр.


## Моны да карагыз
*Гүзәл Өфем — баш калам

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча җырлар
Төркем:Җырлар
Төркем:Татар телендә җырлар
Төркем:Башкорт телендә җырлар
Башкортстан Рус дәүләт академия драма театры

**Башкортстан Рус дәүләт академия драма театры**() — Башкортстанның башкаласы Уфада урнашкан Хезмәт Кызыл Әләм орденлы драма театры.

## Тарихы
1772 ел — Уфада беренче театр тамашасын сөргендәге поляк интеллегенциясе, сәхнәне тиз генә оештырып, күрсәтә.

1841 ел — Антрепренер (шәхси театр тоткан кеше) Н. А. Соколовның беренче профессиональ театр труппасы эшли башлый.

1861 ел — Уфада беренче театр бинаһы төзелә. Ул хәзерге Матросов, З.Вәлиди, Цюрупа, Тукай урамнарының квадратында урнашкан була. Театр 400 урынлык тамашачыга исәпләнгән була.

1861 елгы Җөмһүрият рус драма театры ачылган ел дип исәпләргә була.

1890—1891 елның кышында театрда Семенов-Самарский опера театры чыгыш ясый, бу операда әлегә берәүгә дә таныш булмаган Федор Шаляпин хорда җырлый.

1891 елның 31 декабрендә театрда янгын чыга.

1894 елда Уфада билгеле хәйрияче, спирт-аракы һәм сыра заводлары хуҗасы В. А. Веденеев агачтан җәйге театр бинасын төзеп бирә. Үкенечкә каршы, бу бина безнең көннәргә кадәр сакланмаган.

## Совет чоры
Совет хөкүмәтенең 1919 елның 26 августы «Театр эшен берләштерү» дигән декреты нигезендә дәүләт театр конторасы оештырыла. Театрны ачу 1919 елның 7 ноябрендә үтә. Бу көндә Октябрь революциясенең 2 еллыгына «Азатлык» исемле коммунистик апофеоз (дан) һәм Р. Ларның «Король Арлекин, яки тәхеттәге шамакай» («Король Арлекин, или Шут на троне)» трагикомедиясе күрсәтелә.

1931—1941 еллар театрның үсеш еллары. Бу елларда театр 150 әсәрне сәхнәләштерә. 1935 елда рус сәхнәсендә беренче тапкыр башкорт пьессасы — А. Таһировның «Алатау» драмасы куела.

1939 елдан 1982 елга кадәр театр Гоголь урамындагы бинада урнаша (хәзерге Башкорт дәүләт филармониясе).
1982 елда театр Октябрь проспектындагы яңа, техник яктан җиһазландырылган бинага күчә.

1981 елда театр Хезмәт Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнә, ә 1998 елда Россия Федерациясенең мәдәнияте һәм сәнгатен үстерүгә керткән саллы өлеше өчен аңа «Академиягә театры» дигән югары һәм мактаулы исем бирелә.

Театр — Бөтенрусия һәм халыкара театр фестивальләре лауреаты.

## Сылтамалар
* Башкортстанның рус академиягә драма театры сайты
* «Театральная Россия» белешмәсендә театр турында бит

Төркем:Башкортстан театрлары
Төркем:Уфа театрлары
Алманиянең Русиядәге илчелеге

**Алманиянең Русияда илчелеге** () — Россия Федерациясендә эшләгән Алмания дипломатик вәкиллек, Мәскәүнең Мосфильмовская урамы, 56 адресы буенча урнашкан.

Алманиянең дөньяда иң эре илчелеге булып тора.

Илчесе резиденциясе 1956 елдан Поварская урамы, 46 адресы буенча урнашкан.

*Гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле илчесе — Рюдигер фон Фрич-Зеерхаузен.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Германиянең Русияда илчелеге сайты.

Төркем:Россиядә дипломатик вәкиллекләр
Төркем:Мәскәү
Астара (Азәрбайҗан)

**Астара** () — Азәрбайҗанның Астара районында урнашкан шәһәр.
## Халык

## Шәхесләр
* Закир Хәсәнов (1959), 2013 елның 22 октябреннән Азәрбайҗан оборона министры, генерал-полковник (2013).
## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан шәһәрләре
Ходат

**Ходат** () — Азәрбайҗанның Хачмас районында урнашкан шәһәр.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан шәһәрләре
Күктүбә (Азәрбайҗан)

**Күктүбә** () — Азәрбайҗанның Җәлилабад районында урнашкан шәһәр.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан шәһәрләре
Азалия

**Азалия** () — арчанчалар гаиләлегенең Рододендрон ыруына караган үсемлекләр төре.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Сәрви агачы

**Сәрви агачы** () — күбәләкчәчәклеләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Сары сәрви агачы

**Сары сәрви агачы** () — күбәләкчәчәклеләр гаиләлегенең Карагана ыруына караган үсемлекләр төре.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Һаре Кришна Гыйбадәтханәсе (Торонто)

**Һаре Кришна Гыйбадәтханәсе** Канадада, Онтариода, Торонтода Авеню Юлы, 243-тә урнашкан. Бинада элек Авеню Юлы Чиркәве урнашкан.

Ул 1899 елда төзелгән булган һәм башта Килешү Пресвитериан Чиркәве булган.

Бинаның конструкциясен Торонто архитекторлары Гордон&Һелливелл эшләгәннәр.

## Шулай ук карагыз
*Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте
*Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупада
*ISKCON

## Искәрмәләр
*Alan Brown – The Missing Plaques Page
Координаталар: 43.67692°N, 79.397893°W

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Агава

**Агава, агавә** () — агавачалар гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Кидал Гыйбадәтханәсе

**Кидал** () Сингхасари династиясе вакытында төзелгән Һинд дине гыйбадәтханәсе.  Ул Малангтан якынча 20 км көнчыгышта, Көнчыгыш Яваның Тумпанг даирәсенең Реджокидал авылында урнашкан. Гыйбадәтханә якынча 1248 елда төзелгән булган һәм 1990 елларда реставрацияләнгән. Гыйбадәтханә күтәрелгән платформада урнашкан өч дәрәҗәдән тора. Гыйбадәтханәнең астында өч Ява битлеге Гаруда тарихын тасвирлый. Гыйбадәтханәдә фараз ителгәнчә Сингхасари патшасы Анусапати ясаган Шива сурәте булырга мөмкин.

## Искәрмәләр

Координаталар:8°02'S, 112°43'O

Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Унтер-ден-Линден

**Унтер-ден-Линден** ( — «юкәләр астында»)  — Берлинның үзәк районында урнашкан урам, Берлинның иң танылган бульваров, үз исемен аның юкәләр аркасы буенча бирелә. Шпрее елгасыдан аша күчә торган Сарай күпере соң Карл-Либкнехт-штрассе исемен үзгәртә.

Риваять буенча Наҗар Нәҗми *[[Уфа юкәләре]]* шигырын Көнчыгыш Берлиндагы Унтер-ден-Линден урамын күреп, тәэсир астында язды.

## Истәлекле урыннарын
Бай Германия тарихы Унтер-ден-Линден биналарда чагыла. Алар үз эченә ала (көнбатыштан көнчыгышка):

* Бранденбург капкалары һәм Париж мәйданы
* АКШ илчелеге, киресенчә — вәкиллеге БМО һәм Франция илчелеге
* Адлон (кунакханәсе)
* Мадам Тюссо Музейы
* Россия Федерациясе илчелеге Германияла
* Кронпринцлар Сарае, хәзер музей
* Принцессалар Сарае, хәзер Opernpalais гастрономия комплексы
* Берлин дәүләт операсе
* Бөек Фридрих скульптурасы
* Иске сарай
* Гумбольдт исемендәге Берлин университеты баш бинасы (элеккеге принц Генрих Сарае)
* Нойе Вахе (Яңа караульня)
* Цейхгауз, хәзерге вакытта Тарихи музее
* Люстгартен паркы, аның артыннан — коллонада Иске (Королег) музейы
* Берлин кафедраль соборы
## Галлерея

File:View from the bridge, Berlin, Germany (6048949834).jpg|Берлин кафедраль соборы Шпрее елгасы ярында
File:Unter den Linden Berlin2007.jpg|Унтер-ден-Линден
File:Berlin Schlossbruecke.jpg|Сарай күпере
File:Kommandantenhaus4.jpg|Alte Kommandantur
File:Berlin Zeughaus.jpg|Цейхгауз, хәзерге вакытта Тарихи музее (*[[Deutsches Historisches Museum]]*)
File:Neue Wache memorial, Unter den Linden, Berlin.JPG|Neue Wache (New Guard House) memorial
File:Berlin Opera UdL asv2018-05.jpg|Берлин дәүләт операсе
File:Frontansicht des Hauptgebäudes der Humboldt-Universität in Berlin.jpg|Гумбольдт исемендәге Берлин университеты баш бинасы (элеккеге принц Генрих Сарае)
File:Berlin Friedrich II Denkmal 09-2017 img1.jpg|Бөек Фридрих скульптурасы
File:Hotel Adlon (Berlin).jpg|Адлон (кунакханәсе)
Image:2005-10-26 Brandenburger-Tor.JPG|Бранденбург капкалары һәм Париж мәйданы
File:Berlin Bebelplatz asv2018-05 img3.jpg|Bebelplatz
File:HF Schlossneubau Kuppel Berlin 090615.JPG|Berlin City Palace


## Шулай ук карагыз
*Уфа юкәләре

Төркем:Берлин
Йөзьяшәр

**Йөзьяшәр** (*йөзьяшәр, меңйәшәр, шеш гөле, җара печин, инәле гөл, алуй, алой,* ) — асфоделачалар гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Җир чикләвеге

**Җир чикләвеге** (салам чикләвеге, казбугы чикләвек, көртлек бугы, кытай чикләвеге, ) — күбәләкчәчәклеләр гаиләлегенең Җир чикләвеге ыруына караган үсемлекләр төре.


Peanut oil bottle.jpg|
PeanutButter.jpg
Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg|
Dragee_"Арахис_в_шоколаде"_02.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Шифалы мәче борчагы

**Шифалы мәче борчагы** () — мальвачалар гаиләлегенең Мәче борчагы ыруына караган үсемлекләр төре.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Әтәч кикриге

**Әтәч кикриге** () — амарантчалар гаиләлегенең Амарант ыруына караган үсемлекләр төре.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Шифалы үгез теле

**Шифалы үгез теле** () — кыярчалар гаиләлегенең Үгез гөле ыруына караган үсемлекләр төре.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Упачара

Һинд динендә, ***упачара*** (Санскрит телендә: उपचार; хезмәт яки ихтирам) ул Пуджаның өлеше буларак Ходайга карата хезмәт итүгә карый.
Пуджа вакытында Ходайга җимешләр, махсус әзерләнгән ризык, су, яндырыла торган хуш исле таякчыклар, чәчәкләр һәм башка бүләкләр тәкъдим ителә. Һәрбер сампрадаяның ритуал ясау өчен үз кагыйдәләре бар, сампрадая әгъзалары аны үтәргә тиеш. Тугърылык гамәле буларак ритуал шулай ук Ходайга хезмәт итү һәм аның яклавын яулау ысулы булып тора. Өйдә үткәрелә торган ритуал гыйбадәтханәдә, бигрәк тә бәйрәм көннәрендә үткәрелә торган хезмәтнең кыскартылган юрамасы булып тора.

Дүрт төр упачара аерылып тора. Беренчедән, Ходай чакырыла һәм образына керергә тәкъдим ителә. Икенчедән, Ходай юыла, аякларын юу өчен су тәкъдим ителә. Өченчедән, киемнәрдән һәм яндырыла торган хуш исле әйберләрдән хушбуйларга һәм чәчәкләргә кадәр төрле әйберләр тәкъдим ителә. Дүртенчедән, Ходайга ихтирам күрсәтәләр һәм аны озаталар.
"Упачара"лар төрле догалар формалары буенча аерылып торсалар да, типик туплама 16 упачарадан тора, бу хөрмәтле кунакны сәламләү ритуалына туры килә, упачаралар түбәндәгечә кыяфәткә ия:

# *Ахвахана*: Ходайны чакыру
# *[[Асана]]*: Ходайга ихтирамлы утыру өчен урын тәкъдим итү
# *Падья*: табаннарны юу өчен су бирү
# *Аргия*: эчемлекләрне тәкъдим итү
# *Ачаманья*: авызны чайкау өчен суны тәкъдим итү
# *Снана* яки *[[абхишека]]*: коендыру
# *Вастра*: киендерү яки кием тәкъдим итү
# *Ягнопавит* яки *Мангалсутра*: изге бауны кию
# *Анулепана* яки *гандха*: хушбуй бөркү
# *Пушпа*: чәчәкләр тәкъдим итү
# *Дхупа*: хуш исле яндыра торган таяклар яндыру
# *Дипа* яки *[[Арати|Арти]]*: Ходай алдында май лампасы белән болгау
# *[[Найведья]]*: ризык бирү
# *[[Намаскар]]а* яки пранама: ихтирамлы иелеп яту яки сәламләү
# *[[Парикрама]]* яки *[[Парикрама|Прадакшины]]*. Изге урынны әйләнеп йөрү. (муртины әйләнеп була торган өй алтарь бүлмәсендә яки гыйбадәтханәдә)
# *Висарьяна*: саубуллашу.

Барлык ритуаль гамәлләр өчен берничә ритуаль әйбер кирәк:
* шрува - эретелгән май яки су тәкъдим итү өчен кашык,
* арати-дипа - яндырылган май лампасы яки янып торучы камфора рәвешендә ут тәкъдим итү өчен лампа,
* патра - прасад, ризык металлик тәлинкәсе, ул башта Ходайга тәкъдим ителә, аннан соң ритуал катнашучылары арасында өләшелә,
* ганта - Ходай алдында яңгыратыла торган кечкенә чаң,
* панапатра - Ходайга су тәкъдим итү өчен чокыр,
* дипа - берничә фитиль белән майлы лампа өчен аскуйма,
* падма - табыну вакытында ачылган булырга тиеш символик лотос чәчәге.

## Әдәбият
* *Fuller C.J.* *[https://books.google.ru/books?id=g6FsB3psOTIC&pg=PA720&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Camphor Flame: Popular Hinduism and Society in India].* — Princeton: Princeton University Press, 2004. — P. 67. ISBN 978-0-691-12048-5
* *Lochtefeld J.G.* *[https://books.google.ru/books?id=g6FsB3psOTIC&pg=PA720&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z]*. — Rosen Publishing Group, 2002. — P. 720. ISBN 9780823931804

## Сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Басу миләүшәсе

**[[Басу]] миләүшәсе** () — миләүшәчәләр гаиләлегенең Миләүшә ыруына караган үсемлекләр төре.Берьеллык яки икееллык (кайчагында күпьеллык) үсемлек. Европада һәм Азиядә таралган. Бу чәчәк халык медицинасында кулланыла

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Маунт Эдгекомбе Ганеша Гыйбадәтханәсе

**Маунт Эдгекомбе Ганеша Гыйбадәтханәсе** - ул Көньяк Африканың КваЗулу-Натал провинциясендә Инандада провинциаль мирас урыны.
1977 елда ул Көньяк Африканың Хөкүмәт Газетасы тарафыннан түбәндәгечә тасвирланган:
Авыр модульле периметр дивары. Керү порталын СИХАЛА манарасы уратып алган. Идән асты күчәрдә, мәйдан...Бу Һинд дине гыйбадәтханәсе мәшһүр архитектор һәм төзүче Кристаппа Реддиның беренче бинасы. Бина 1899 елда корылган булган һәм Көньяк Африканың мәдәни һәм архитектур мирасының уникаль өлешен формалаштыра.

## Искәрмәләр
* South African Heritage Resource Agency database 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Панча Ишварамс

**Панча Ишварамнар** (Шиваның биш сыену урыны) () Шива Һинд дине Ходае хөрмәтенә төзелгән булган. Гыйбадәтханәләр Шри Ланканың яр буе янында төрле юнәлешләрдә урнашкан. Һинд дине тарафдарлары ышанулары буенча бу биш сыену урыны Равана вакытында ук булган. Бу гыйбадәтханәләр Шри Ланкада Португалия колониаль чоры вакытында таланган һәм җимерелгән булган.

Эрудит галим һәм тарихчы, Доктор Пауль Э. Пьери 1917 елда Патша Азия Җәмгыяте җыелышында (Цейлон бүлеге) игълан иткәнчә:

''Виджаяның килүенә кадәр Ланкада Шиваның биш танылган Ишварамнары булган алар белән бөтен Һиндстанда сокланганнар һәм аларга табынганнар."

## Панча Ишварамнарның Исемлеге

## Шулай ук карагыз
*Шри Ланкада Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Шри Шри Радха Кришна Гыйбадәтханәсе

(Ютада Шри Шри Радха Кришна Гыйбадәтханәсе (Спэниш Форк) бар.)
**Шри Шри Радха Кришна Гыйбадәтханәсе** Көньяк Кореяда иң әһәмиятле Һинд дине гыйбадәтханәләрнең берсе. Ул Вайшнав Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте хәрәкәтенә карый. Гыйбадәтханә Гьеонгги Провинциясенең Уиджеонгбу шәһәрендә урнашкан. Анда якында яшәүче Һинд дине тарафдарлары өчен күп лекцияләр һәм Йога дәресләре үткәрелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Кашкарый

**Кашкарый** () — оешма чәчәклеләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.

## Мәдәниятта

1918 елгы Венгрия революциясе Будапешт протестчылары кашкарый чәчәген киемнәренә элгәнгә «кашкарый революциясе» буларак билгеле була.
 
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Ках

**Ках** () — Азәрбайҗанның Ках районында урнашкан шәһәр.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан шәһәрләре
Кулар (шәһәр)

**Кулар** () — Азәрбайҗанның Тавыз районында урнашкан шәһәр.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан шәһәрләре
Марат Мусин

**Марат Мусин** (Марат Мәҗит улы Мусин, ,  — , ) — икътисадчы, икътисад фәннәре докторы, профессор, сәясәт белгече, журналист, хәрби мөхбир, «ANNA-News» хәбәрләр агентлыгына нигез салучы; Россия сәүдә-икътисад университетының корпоратив менеҗмент кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Агитатор блокноты (журнал, 1943)

**Агитатор блокноты** — журнал. СБКФнең Башкортстан өлкә комитеты органы. 1943-1953 елларда Уфа шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Азат халык (гәҗит)

**Азат халык** — көнлек иҗтимагый-сәяси гәҗит. Әстерхан мөселман бюросы органы. 1917 елның апрелендә Әстерхан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Азат ханым (журнал)

*<small>Казанда 1926 елдан нәшер ителгән [[Азат хатын|«Азат хатын» журналы]] белән бутамагыз</small>*

**«Азат ханым»** — махсус әдәби, иҗтимагый, , педагогик, дини һәм милли хатын-кызлар журналы. 1917 елның 15 октябреннән 1918 елның 1 маена кадәр Әстерхан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 3 саны чыга.

## Тарих
«Азат ханым» журналына 1917 елның 15 октябрендә нигез салынган. Ул, Әстерхан губернасының Милли шурасы органы «Сарай» газетасы кебек үк, «Нәшрият» типографиясендә басылган.

: «**Яшәсен хөр Россиянең азат мөслимә ханымнары! Россия мөслимәләренең бөтен хокуклары ирләр белән бертигез булучылыгы вөҗүдкә чыгарылсын!**»

Басма хатын-кызларга аң-белем бирү, аларның иҗтимагый-сәяси тормышта актив катнашуына ирешү һәм нигезле хокукларын, шул исәптән, дин өлкәсендә дә, яклау мәсьәләләрен яктыртып килә.

## 
«Азат ханым» журналының нашире һәм мөхәррире ― Гыйсмәтулла Мөслимов, бизәлеш хезмәткәре ― Шәриф Саттаров. Журналда Г. Терешкавия, М. Крымская, Г. Байчурин һ. б. актив языша.

## Ябылу
1918 елның 7 маенда Әстерхан вилаять Советы хозурындагы Мөселман комиссариатының гадәттән тыш утырышы, аның рәисе Касыйм Туйбактинның (*Касыйм (Мирзакасыйм) Шаһиҗиһан улы Туйбактин, 1888―1918*) хәзерге хәл турындагы нотыгын тыңлаганнан соң:

*«кичектерүсез мөселман милли идарәсен, мөселман дружинасын таратырга, «Сарай» газетасын ябарга, *'«Нәшрият» басмаханәсен*' тартып алырга»*
― дигән карар кабул итә.

«Сарай» газетасы кебек үк «Нәшрият» басмаханәсендә бастырылган «Азат ханым» журналы да 1918 елның 1 маендагы өченче саны дөнья күргәч, совет органнары боерыгы буенча туктатыла.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
* *Тәлгат Насыйров*. Октябрь һәм эзәрлекләнгән татар матбугаты. Казан утлары, 2005 ел, № 10, 157-175нче бит.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарча журналлар
В
Төркем:1917 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Әстерхан матбугаты
Азат шәрекъ (журнал)

**Азат шәрекъ** — татар мөһаҗирләре журналы.  1923 елда Берлин шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Ак Идел (гәҗит)

**Ак Идел** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1919 елда Уфа шәһәрендә атнага 2 тапкыр татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Ак юл (журнал, 1967)

**Ак юл** — иҗтимагый-сәяси, әдәби, рәсемле журнал.  1967-1974 елларда Оулу, 1974-1977 елларда Һелсинки шәһәрләрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Авыл халкы-урманчылык (журнал)

**Авыл халкы-урманчылык** — журнал. ТАССР игенчлек халык комиссариаты органы. 1928-1931 елларда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Авыл газетасы (гәҗит)

**Авыл газетасы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит..  1921 елда Уфа шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Шри Венкатешвара (Балаҗи) Гыйбадәтханәсе

**Шри Венкатешвара (Балаҗи) Гыйбадәтханәсе** (№ SO980906) Европада Шри Венкатешвара (Балаҗи) Ходаена багышланган иң зур гыйбадәтханә. Ул Типтон һәм Олдбэри, Вест Мидлэндз арасындагы чиктә, Англиядә, Вест Мидлэндз графлыгында, Таивидэйлда Болын Мәктәбе артында Дадли Роуд Ист, А457-дә урнашкан; ул Һиндстанда, Тирупатида Тирупати Венкатешвара Гыйбадәтханәсе стиленда конструкцияләнгән булган.

Ул 2006 елның 23 августында ачылган булган һәм 23 һәм 27 август арасындагы биш көнлек церемониядә изгеләштерелгән булган. Баш Ходай булып Вишну инкарнациясе Ходай Венкатешвара тора, аның як-ягында тагын ике Ходай/Алиһә тора - Вишну хатынының Лакшминың инкарнациясе - Аламелу (Падмавати) һәм Рамаяна эпосында булган маймыл-сыман Ходай Хануман. Тышта ике кечкенә Шива гыйбадәтханәсе бар аның улларына Ганеша һәм Муруганга, тугыз күк Ходае кечкенә астрологик чагылышы Наваграха белән зал белән. Ул артучы мәһабәт, яхшы җиһазланган комплекс, яшәүче Брамин каһиннәре бик актив; зиярәт кылу өчен Һинд дине тарафдары булу мәҗбүри түгел, әмма аяк киемнәрен салырга кирәк һәм эчтә фотосурәтләр төшерү тыелган.
Шулай ук урында җәмәгать үзәге, сакчы йорты, фонтан һәм төрле камилләшүче газон мәйданнары һәм юллар бар (2008 елның январенда); төп бинаның ике каты бар, өстә гыйбадәтханә һәм хезмәт һәм идарә аста; Ведик традиция һәм Санскрит теле дәресләре алып барыла. Биредәге Һинд дине җәмәгатенең күбесе Тамил телендә, Телугу телендә, Каннада телендә һәм Малаялам телендә сөйләшәләр; гыйбадәтханә табышсыз оешма булып тора.
Гыйбадәтханәгә килүнең иң җиңел ысылу Бирмингемнан яки Дадлидан 87-енче номерлы автобуска утыру.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Shri Venkateswara (Balaji) Temple official site

### Сурәтләр
* Approachway with Navagraha to the right
* Gatehouse
* Main entrance
* Ganesh temple
* Vishnu on multi-headed primeval Shesha Naga

Координаталары: 52°30'48*N, 2°01'48*

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Агитатор блокноты (журнал)

* *Агитатор блокноты* — «Офык» журналының элеккеге исеме.
* Агитатор блокноты (журнал, 1943)
Җаганнатх Гыйбадәтханәсе, Сиалкот

Пакистанда, Сиалкотта урнашкан **Җаганнатх Гыйбадәтханәсе** Һинд дине Ходаена Җаганнатхка багышланган.

## Төзелеше
1000 елдан артык элек төзелгән булган, шәһәрнең Париж Юлы даирәсендәге гыйбадәтханә 2007 елның башында төзекләндерелгән булган, моңа Пәнҗаб Баш Министры Чодри Первэз Элаһи 200 000 рупия грант биргән. Махсус грант Даирәнең тынычлык комитеты әгъзасы Хакем Ратан Лал Бхагат тырышлыгы белән һәм Сиалкотның Һинду җәмәгате катнашуы белән бирелгән булган.

## Шулай ук карагыз
* Пакистанда Һинд дине
* Evacuee Trust Property Board
* Хинглаҗ Мата
* Калат Кали Гыйбадәтханәсе
* Катасраҗ Гыйбадәтханәсе 
* Мултан Кояш Гыйбадәтханәсе
* Прахладпури Гыйбадәтханәсе, Мултан
* Садх Бело
* Шивахаркарай
* Шив Мандир, Умеркот
* Тилла Җогиан

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Горакнатх Гыйбадәтханәсе

Горакнатх Гыйбадәтханәсе (урду телендә:گورکھناتھ مندر) координаталары: 34°01'N, 71°35' O булган, Пакистанда, Хайбер Пахтунхва штатында Пешвар даирәсендә Гор Хатрида урнашкан, Гуру Горахнатхка багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Идарәсе: Пакистан Һинду Шурасы, Вебсайт - http://www.pakistanhinducouncil.org/ . 
**Горакнатх Гыйбадәтханәсе** (Урду телендә:گورکھناتھ مندر) Пакистанның Хайбер Пахтунхвада, Пешварның Горхатри даирәсендә урнашкан. Гыйбадәтханә безнең эрага 1-енче гасырда Тилла Җогианда "канпхата" Җоги орденын нигезләгән Гуру Горакнатхка багышланган.

## Тарихы
Горакнатх Гыйбадәтханәсе Пешаварда сакланып калган берничә Һинд дине гыйбадәтханәләрнең берсе, Калибари Мандир һәм Даргах Пир Ратан Натх Җи Һинду Мандир белән беррәттән. Мәхкәмә Evacuee Trust Property Board оешмасына Горхатрида бу гыйбадәтханәне яки мандирны Дивали бәйрәмендә елына бер мәртәбә ачарга кушты. Башка ике гыйбадәтханә Даргах Пир Ратан Натх Җи, Җһанда Базар һәм Калибари Мандир көн саен эшли торган гыйбадәтханәләр.

## Тышкы сылтамалар
* Pakistan Hindu Council website 
* Evacuee Trust Property Board (ETPB) website

## Шулай ук карагыз
* Пакистанда Һинд дине
* Evacuee Trust Property Board
* Хинглаҗ Мата
* Калат Кали Гыйбадәтханәсе
* Катасраҗ Гыйбадәтханәсе 
* Мултан Кояш Гыйбадәтханәсе
* Прахладпури Гыйбадәтханәсе, Мултан
* Садх Бело
* Шивахаркарай
* Шив Мандир, Умеркот
* Тилла Җогиан

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Алга (гәҗит, Ырынбур)

**Алга** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. РКП(б)ның Ырынбур губерна комитеты органы. 1919 елда Ырынбур шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Алга таба (гәҗит)

**Алга таба** — гәҗит. Алабуга эшче, керәстиян һәм кызылармияче депутатлар шурасының керәшен асбүлеге органы. 1919 елның гыйнвар-әприл айларында Алабуга шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир — Микайла Зубков.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Алмашка! (гәҗит)

**Алмашка!** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. БЛКЯБ ҮКнең Свердловск өлкәсе буенча оештыру бюросы органы. 1932 елның 16 августыннан 1934 елның 15 апреленә кадәр Свердловск шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир — Ибраһим Йосыпов.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Шанкха

**Ша́нкха** (Санскрит телендә - शंख,  Тибет телендә - དུང་དཀར་ dung dkar, Лхасача - [tʰúŋkar]) — Һинд динендә ритуаль әйбер, зур үлчәмле диңгез кабырчыгы. Бу Һинд Океанында яшәгән зур диңгез моллюскы  — Turbinella pyrum-ның кабырчыгы. Көнбатышта бу төр кабырчыкны "изге кабырчык" дип атыйлар.
Һинд динендә шанкха Вишнуның бер атрибуты булып тора. Шанкхага Һинд дине гыйбадәтханә ритуаллары вакытында өрәләр, ә элек аны шулай ук сугыш кырында гаскәрне җыю, һөҗүм турында мәгълүм итү яки сугыш башында кулланганнар. Һинд дине изге язмаларында шанкха дан, озын гомер, чәчәк ату, гөнаһлардан арыну һәм шулай ук Вишнуның хатыны һәм чәчәк ату Алиһәсе - Лакшминың мәңге сыену урыны белән ассоциацияләнә.
Һинд дине сәнгатендә шанкха еш Вишну атрибуты буларак сурәтләнә. Су символы булып ул хатын-кыз муллыгы һәм Нага еланнары белән ассоциацияләнә. Шанкха шулай ук Буддизмның сигез уңайлы символлары - аштамангалага керә. Тибет буддизмында аны дунг дип атыйлар.
Шанкха порошогы Һинд Аюрведа медицинасында дару препараты буларак кулланыла, анда ул күбесенчә аш казаны авыруларын дәвалау өчен кулланыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Алга (гәҗит, Сарапул)

**Алга** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Эчке Россия мөселман эшләре комиссариатының Сарапул бүлеге органы. 1919-1920 елларда Сарапул шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Непали Мандир

**Непали Мандир** (Хинди телендә:नेपाली मंदिर), шулай ук **Кантхвала Мандир** яки **Мини Каҗураһо** буларак мәгълүм (Кантһвала Хинди телендә "агач" дигәнне аңлата), ул Варанаси изге шәһәрендә иң борынгы һәм иң мәшһүр гыйбадәтханәләрнең берсе. Бу гыйбадәтханә Һинд динендә зур дини әһәмияткә ия һәм Шива Ходаена багышланган. Безнең эраның 19-ынчы гасырында Непал патшасы тарафыннан төзелгән, гыйбадәтханә тыштан терракотта, таш һәм агачтан ясалган һәм Катмандуда Пашупатинатх Гыйбадәтханәсенең репликасы булып тора.

## Тарихы

Непал Патшасы Рана Баһадур Шаһ Варанасида 1800 елдан 1804 елга кадәр булган һәм үзен "Свами Ниргунанда" дип атаган. Анда торганда ул Варанасида Пашупатинатх Гыйбадәтханәсенең репликасын төзегән. Гыйбадәтханәне төзү аның Варанасида торган вакытында башланган. Төзү дәвамында Шаһ кире Непалга кайткан. 1806 елның 25 апрелендә Рана Баһадур Шаһка аның үги туганы Шер Баһадур Шаһ кадаган. Аның улы Гирван Юддха Бикрам Шаһ Дэва шуннан соң 20 ел узгач проектны тәмамлаган. Җир шуннан соң 1843 елда Рана Баһадур Шаһка Каши Нареш тарафыннан күчерелгән булган. Гыйбадәтханә, янәшәдәге җир, Лалита Гат һәм Дхармшала Непал хөкүмәтенә карый.

## Төзелүе

Мандир терракотта, таш һәм агачтан ясалган һәм аны тәмамлау өчен утыз ел киткән. Агач термитларга каршы чыдам. Ул Непали стиленда төзелгән һәм тамаринд һәм ficus religiosa (пипал) агачлары белән уратылып алынган. Гыйбадәтханә Пагода стиле архитектурасында, күбесенчә агачтан кисеп ясалган. Анда Каҗураһо Һәйкәлләр Төркемендә күрсәтелгәннәргә охшаш сыннар бар һәм шулай итеп алар "Мини Каҗураһо" дип аталалар.

## Урнашуы
Непали Мандир Варанасида Лалита Гатта урнашкан. Ул Варанаси төен тимер юл станциясеннән 3,8 км көньяк-көнчыгышка табарак һәм Маникарника Гаттан 100 м көньяк-көнбатышка таба урнашкан.

## Шулай ук карагыз
*Пашупатинатх Гыйбадәтханәсе
*Варанаси Һинд дине гыйбадәтханәләре

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Алтын Урда (гәҗит)

**Алтын Урда** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. «Иттифак» фиркасе органы. 1993 елның июленнән 1998 елның апреленә кадәр Чаллы шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мәхкәмә карары нигезендә ябыла. Гәҗитнең редакторы - Рафаил Хәплехәмитов

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Ана (журнал)

**Ана** — авыл хуҗалыгы журналы. РСФСР милләтләр эшләре халык комиссариаты каршындагы чуаш бүлеге органы. 1918 елның августыннан 1920 елның июленә кадәр Казан шәһәрендә чуаш телендә нәшер ителә.

Төркем:Чуаш журналлары
Асия (гәҗит)

**Асия** — гәҗит.  1919 елда Ташкәнт шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Әстерхан дәүләт татар драма театры (журнал)

**Әстерхан дәүләт татар драма театры** — сәнгать әһелләренең айлык журналы.  1928-1929 елларда Әстерхан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

## Моны да карагыз
* Әстерхан дәүләт татар драма театры

Төркем:Татарча журналлар
Атака (журнал)

**Атака** — иҗтимагый-сәяси, әдәби-сәнгати журнал. Татар пролетар язучылары ассоөиациясе органы. 1930-1932 елларда Казан шәһәрендә айга 2 тапкыр татар телендә нәшер ителә, барлыгы 20 саны чыга.

Төркем:Татарча журналлар
Marvel Comics

**Marvel Comics** ( сүзеннән&nbsp;— «могҗиза»)&nbsp;— комикслар бастырып чыгара торган АКШ ширкәте, «Marvel Entertainment» корпорациясенең бүлекчәсе. Табынучылар арасында «Фикер йорты» кушаматын йөрткән «Marvel» шушы комикслар сериялары белән аеруча танылган: «Гаҗәеп дүртлек», «Үрмәкүч-кеше», «Искиткеч Һалк», «Тимер кеше», «Башкисәр», «Көмеш Сёрфер», «Өрәк-узышчы», «Доктор Стрәнҗ», «Тор», «Капитан Америка», «Икс-кешеләр», «Җәзалаучы», «Галактиканың сакчылары», «Кырмыска-кеше» һәм «Дэдпул». «Marvel» комиксларындагы персонажларның күбесе, Җир-616 дигән атаманы алган, уйлап чыгарылган галәмдә яшәйләр.

1960-нчы еллардан бирле Marvel Comics комикслар чыгара торган ике иң эре АКШ ширкәтләренең берсе, ул DC Comics белән беррәттән тора (DC Comics-ның иң танылган персонажлары: ул «Супермен» һәм «Бәтмен», һәм шулай ук «Могҗиза-хатын», «Фләш» һәм «Яшел ук»).

2009 елның азагында «The Walt Disney Company» ширкәте «Marvel»-ны сатып алуы турында игълан итте. Килешү 2009 елның декабрь азагында узды. Аның бәясе 4,24 миллиард доллар булды.

## Төп мөхәррирләр
* Җоу Саймон (1939—1941)
* Җәк Көрби (1940—1970)
* Стән Ли (1941—1972)
* Винсент Фаго (Ли армиядә хезмәт иткән чакта мөхәррир вазифасын вакытлыча үтәде) (1942—1945)
* Рой Томас (1972—1974)
* Лен Вин (1974—1975)
* Марв Вулфмен (1974—1975 елларда аклы-каралы журналлар өчен җавап тоткан; 1975—1976 елларда бөтен ширкәтнең баш мөхәррире)
* Җерри Конвэй (1976)
* Арчи Гудвин (1976—1978)
* Җим Шутер (1978—1987)
* Том ДеФалкоу (1987—1994)
* *Бердәм баш мөхәррир булмаган* (1994—1995)
:* Марк Грүнвалд
:* Боб Һаррас
:* Боб Бүдиәнски
:* Бобби Чейз
:* Карл Поттс
* Боб Һаррас (1995—2000)
* Җоу Кесада (2000—2011)
* Әксел Алонсоу (2011—2017)

## Marvel галәме персонажлары

Үзенең озын тарихы эчендә «Marvel Comics» бик күп киң танылган персонажлар ясады, мәсәлән:

* Үрмәкүч-кеше
* Капитан Америка
* Һалк
* Росомаха
* Тимер кеше
* Башкисәр
* Блейд
* Җәзалаучы
* Тор
* Локи
* Доктор Стрәнҗ
* Дэдпул
* Кара тол-хатын
* Өрәк-узышчы
* Капитан Марвел
* Фантастик әфәнде
* Кырмыска-кеше
* Ефәк
* Сугыш машинасы
* Баки Барнс
* Лачын күз
һәм бик күп башка персонажлар.

## Marvel галәме төркемнәре

Marvel галәменең күп персонажлары, гомуми дошманнары белән сугышыр өчен, төркемнәргә кушылалар. Киң танылган супербатырлар төркемнәре турында аерым комикслар бар. Иң танылган һәм популяр төркемнәр:
* Үч алучылар
* Гаҗәеп дүртлек
* Икс-кешеләр
* К.А.Л.К.А.Н.
* Иллюминатлар
* Күк күкрәтүчеләр
* Галактиканың сакчылары (1969, 2008)
* Кеше-түгелләр
* Кодрәтле Үч алучылар
* Яклаучылар
* Яшерен Үч алучылар
* Басып алучылар
* Нова корпусы
* Ultimates
һ.б.

## Шулай ук карагыз
* Marvel Comics комикслары буенча төшерелгән фильмнар
* Marvel кинематографик галәме фильмнары исемлеге (+ телесериаллар)
* Marvel кинематографик галәме
* Marvel Studios

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Marvel Entertainment-ның рәсми сайты
* Marvel комикслары буенча бирелмәләр базасы (Вики-сайт)

*
Төркем:АКШ-ның комикслар нәшриятләре
Төркем:Нью-Йорк ширкәтләре
Төркем:1939 елда нигезләнгән нәшриятләр
Бабич (журнал)

**Бабич** — иҗтимагый-сәяси, рәсемле көлке (сатира) журналы.  1922 елда Уфа шәһәрендә татар телендә айга 2 тапкыр нәшер ителә, барлыгы 4 саны чыга. Совет хакимияте тарафыннан ябыла.

Төркем:Татарча журналлар
Фосфорлы ашламалар

**Фосфорлы ашламалар** — минераль ашламалар. Аларга гади суперфосфат, фосфор оны, перфосфат, преципитат, икеле суперфосфат һ.б. керә.

## Үсемлекләр өчен файдасы
Фосфор- үсемлекләр өчен бик кирәкле элемент. Ул аларның үсеш чорында, җимеш биргәндә мөһим роль уйный. Күзәнәк төше бүленүендә катнашучы аксымнар составына кереп, ул үсемлектә җимшән, суганча, тамыразыкларның формалашуына булыша, туклыклы матдәләрнең яфраклардан җимешләргә агышын көчәйтә, үсемлекнең салкынга һәм корыга чыдамлыгын арттыра, крахмал, майлар һәм шикәрне үсемлектә туплап, тәмен яхшыртуга сәбәпче була. Фосфорлы ашламалар кулланганда җимешләр дә тизрәк өлгерә.

Фосфор җитешмәгәндә, яфракларның төсе тоныклана, алар кечерәяләр, тамырлар начар үсеш ала һәм уңыш та күпкә кимрәк җыеп алына.

## Фосфорлы ашлама төрләре

### Суперфосфат
Суперфосфат- суда чагыштырмача озак эри торган ашлама. Аны сатуга гади суперфосфат, гранулаланган гади суперфосфат, икеле гранулаланган гади суперфосфат рәвешендә чыгарырга мөмкиннәр. Суперфосфат туфракны әчеләндерми.

Аларның составларында фосфор:

### Фосфорит оны
Фосфорит оны- суда авыр эри торган карасу- соры порошок. Аның составында фосфор 19% тан алып 30% ка кадәр булырга мөмкин. Фосфорит оны гади рәвештә үсемлекләр тарафыннан авыр үзләштерелә, ләкин туфракның әчесе аны җиңел үзләштерелә торган халәткә китерә ала. Шуның өчен фосфорит онын әче туфракта кулланырга кирәк, селтеле һәм нейтраль тирәлектә ул файдасыз.

### Преципитат
Преципитат- 20%- 30% ка фосфордан торучы ашлама. Суда эреми, туфракта фосфорит онына караганда яхшырак үзләштерелә.

## Куллану
Фосфорлы ашламалар гадәттә көз көне, туфрак эшкәрткәндә кулланыла. Куллану күләме туфракның үзенчәлекләренә бәйле була. Икеле гранулаланган суперфосфат гади гранулаланган суперфосфатка караганда ике тапкыр кимрәк кертелә. Тирес кергән бакчага фосфорлы ашламалар гади бакчадан шулай ук ике тапкыр азрак кирәк.

## Чыганаклар
* Зыятдинов Ф. С., Ямь һәм тәм, яки Яшелчә бакчасы, Казан: «Яз» нәшрияты, 2011

Төркем:Ашламалар
Төркем:Фосфор
Бакыр өчен көрәш (гәҗит)

**Бакыр өчен көрәш** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. РКП(б)ның Красноурал шәһәр комитеты, Красноурал эшче, керәстиян һәм кызылармияче депутатлары шурасы һәм Красноурал районы һөнәри берлекләр шурасы органы. 1932-1934 елларда Красноурал шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Балалар дөньясы (журнал)

**Балалар дөньясы** — айлык балалар журналы.  1917 елның 1 мартыннан 1918 елның башына кадәр Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 8 саны чыга. Нәшире һәм мөхәррире — Ягъкуб Хәлили (*[[1877 ел|1877]]-[[1938 ел|1938]]*).

Төркем:Татарча журналлар
Уса даругасы

**Усы даругасы** (, )— Алтын Урда дәверендә һәм Уфа өязе (1586 — 1708), Казан губернасы (1708-1719), Уфа провинциясе (1719-1744) , Ырынбур губернасы (1744-1781, 1796-1798), Уфа наместниклыгы(1781-1796) соң хәзерге Башкортстан җирендә административ-территориаль берәмлек.

Рус дәүләте һәм Россия империясе дәверендә дә, Себер, Казан, Нугай даругалары белән бергә Уфа провинциясе биләмәләрен дүрт өлешкә бүлеп торган.

Һәр даруга үз чиратында олысларга бүленгән.

Усы даругасы Уфадан төньяктарак урнашкан.

Көньяк-көнбатышта Казан даругасы, көнчыгышта Себер даругасы, көньякта Нугай даругасы, төньяк-көнбатыштан һәм төньяктан Казан провинциясе чиктәш булган.

Агыйдел һәм Караидел арасында тар гына сынатты биләп торган.

XVIII гасырка кадәр Усы даругасы — 4 улустан, XVIII гасыртан соң 3 улустан (Гайнә, Ирәкте, Уран) торган.

1798 елда идарә итүнең кантон системасы индерелгәч, даруга бүленеше бетерелә.

## Уса даругасы улустары
# Тазлар — Кызына (Изге) елгасы ярында; имән урманы һәм яланнар.
# Уран — Буй елгасы ярында; зур урманнар, яланнар да бар.
# Гайнә — Тол ярында; зур урманнар, зур булмаган яланнар, сыртсыз бар; урман артындагы бу олыска кадәр 60 чакрым, Уфа шәһәре эченнән сазлыклар аша арба юлы юк.
# Ирәкте — Танып һәм башка елгалар ярында; урман, зур булмаган яланнар

## Шулай ук карагыз
* Даруга

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Руденко Сергей Иванович: «Башкиры. Историко-этнографические очерки» (2006) http://mexalib.com/view/193967 

## Сылтамалар
* Понятие «дорога» в истории Башкортостана
* https://archive.today/20150121064623/http://vatandash.ru/index.php?article=404#selection-621.0-838.0

Төркем:Башкортстан тарихы
Казан даругасы

**Казан даругасы**() — Алтын Урда дәверендә һәм Уфа өязе (1586 — 1708), Казан губернасы (1708-1719), Уфа провинциясе (1719-1744) , Ырынбур губернасы (1744-1781, 1796-1798), Уфа наместниклыгы(1781-1796) соң хәзерге Башкортстан җирендә административ-территориаль берәмлек.

XVI гасыр азагында Уфа өязе, XVIII гасыр башында Уфа провинциясе, 1744 елдан Ырынбур губернасы составына ингән.

XVII гасыр азагында төньяк-көнчыгышта Усы даругасы, көньяк-көнчыгышта һәм көньякта — Нугай даругасы, көнбатышта һәм төньяк-көнбатышта Казан өязе белән чиктәш була. 1725-1726 елларда Казан даругасы 12 башкорт улусы (7,8 меңнән күчү хуҗалык), 1775 елда 18 улус (Байлар, Бүләр, Гәрәй, Дунай, Елан, Ялдәк, Янә, Каңлы, Каршын, Кыпчак, Кыргыз, Кыр-Елан, Надир, Сарылы-Мең, Урман-Гәрә, Сеңрән, Шәмшәде, Юрмый) ингән.

Өязләргә бүленгәннән соң 1781 елдан Казан даругасы Богырыслан өязе, Бөгелмә өязе, Бөре өязенең бер өлеше, Бәләбәй өязе, Сергиевск өязенең бер өлеше оештырыла.

Идарә итүнең кантон системасы индерелгәч, Казан даругасы бөтерелә.

Төркем:Башкортстан тарихы