open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пычак авылы тарихы

Иван Грозный яулары үткәннән соң, Пычак авылына нигез салынган. Сөйләүләренә караганда ,Нократ елгасының көньяк ягында урнашкан Күбәләү авылыннан өч бертуган килеп урнашканнар.Икесенең генә исеме билгеле : Газиз һәм Гафар.Алар агачларны кисеп, үзләренә йорт салганнар.Ерак түгел бакыр чыганагы табып , бакыр чыгару белән шөгыльләнгәннәр.Бу җирләрнең байлыгы турында башка авыл кешеләре дә ишеткән.Шуның нәтиҗәсендә Газиз белән Гафар абзыйларның күршеләре күбәйгән.Урман кисеп , чәчүлек җирләре әзерләп, игенчелек һәм терлекчелек иткәннәр.Ләкин авыл янында зур сазлык булып, чебен – черкигә түзә алмыйча, авылыбызның хәзерге урынына күчеп утырганнар.Ирләр аучылык иткәннәр,һәрвакыт пычак  белән коралланып йөргәннәр.Шуңа күрә аларны башка  авыл халкы пычаклылар дип йөрткәннәр.Шуннан авылыбызның атамасы Пычак булып калган.
      Пычак авылы үзенең таза тормышлы кешеләре белән дан тоткан.Мәсәлән, Дәүләт Әхмәтшин  шушы авылда 150 кеше эшләгән итек фабрикасы , тирә – юньдә берничә кибете , Кукмарада  ике катлы йорты,кибетләре булган..Хисам Фәрхетдинов, Шәймәрдән Хисамов, Хаҗи Хәмзиннәр дә заманына күрә бай булып кибетләр тотканнар. Әхмәт һәм Шәймәрдән байларның да  ике катлы йортлары,зур кибетләре була.  
       Хисам бай  тукымалар белән сату иткән.  Хәзергесе көндә бу кибет склад ролен үти .
       Колхозлашу елларында шушы байлар  авылдан куылалар. Дәүләт , Хисам, Әхмәт байларны – Себергә, Шәймәрдән байны Магнитогорскийга сөрәләр.
      Пычак авылы-татарның тагын  бер батыр улын –Мәсәгутъ Гомәровны биргән төбәк ул.
Мәмәшир тирә ягы

Мәмәшир авылы - Кукмара районының чиге Киров өлкәсенә керүче авыллар арасына урнашкан.Әлеге авылларда яшәүче төрле милләт халыклары- руслар,марилар гомер-гомергә дус булып , кунакларга йөрешеп яшәгәннәр.Шөкер, бу дуслык дәвам итә,гомергә булсын.

Авылым итәгендә җәйрәп яшел болынлык ята,аның буенда зифа талларга чумып Бөр елгасы ага.Авыл уртасыннан кечкенә инеш ага,челтерәп чишмәләре көмеш сулары белән сусауны баса,елгаларында кызарып җиләкләре пешә.Атамалары гасырлардан килеп, тарихи истәлекләр белән яшәүче таулары- Бай тавы,Шәмәй тавы,Әртил тавы.

Әртил тавы атамасы “Промартель” дигән итек басу артеленнән алынган.Безнең авыл кешеләре элек-электән итекчеләре белән дан тоткан. Хатын-кызлар да,ирләр дә  әлеге  һөнәрне яратып башкарган,бу эш кыш көннәрендә төп керем чыганагы булып та торган.Авыл кешеләре  киңәшләшеп болын буена , калкуланып торган тау битендә итек басу артеле- “Промартель” оештырганнар.Аның хәтта үзенең китапханәсе дә булган. Сугыштан соң әлеге промартель  Кукмарадагы “Иль” фабрикасына күчерелә.
Авыл халкы әле дә бу урынны Әртил тавы дип йөртә.Ул бабаларыбызның тырыш хезмәтен искә төшереп үзенең асылын югалтмый. Анда авылдашларыбыз төрле агачлар утырттылар. Җәй көннәрендә саф һава сулап , җиләк ашап ,кошлар сайравын тыңлап,кыш көннәрендә рәхәтләнеп чана, чаңгы шуып ял итәргә була.

Әртил тавы- тир түгеп,бөек совет дәүләтен төзүгә зур өлеш керткән , хезмәт сөйгән халкымның үткәнен чагылдыручы изге урын булып авылдашлар күңелендә мәңге яшәр.
Каенлык каеннары

Ак каеннар безнең Каенлык авылы урамының ике ягы буйлап тезелеп киткән дә, эйләнәсен чорнап, ак каеннардан торган бер боҗра хасил иткән.

Әлеге сихри табигатьле Каенлык авылына 1929 елларда колхозлашу чорлары башлангач, курше Зур Сәрдек авылы халкы тарафыннан нигез салына.

Сазлырак урман уртасыннан җир кишәрлекләре буленеп бирелгәннән соң, биредә ускән таллыкны төпләп, туфрагын яндыралар. Әувәл мунчалар, аннан соң йортлар салып кученеп килеп яши башлыйлар. 1931 нче елда инде бу җирдэ 47 хуҗалыктан торган кечкенә  авыл - Каенлык калкып чыга.

Тупыл агачы сазлыкны корыта, дигэн гыйбарәгә таянып, авыл урамының ике ягы буйлап тупыл агачлары утыртып чыгалар, ләкин бу агачлар усеп мамык коя башлагач, мамыгына чыдый алмыйча янә кисәргә мәҗбүр була җирле халык. Алар урынына урамның ике ягы буйлап сирень куаклары утырталар. Ул сиреньнәр чәчәк аткандагы авылның матурлыгын, үзенә генә хас булган сихри табигатен, аның хуш исен өлкән буын хәрчак сагынып искә ала. Хәзер исә,сиреньнәр картайды, куп калмады. Ләкин урам буйлап каен агачлары усә.
       
Кышын ак бәсләргә сарылып,жәен сусыл яшел яфраклары белән кузлэрне иркәли. Авылыбыз читендәге киң болында каен җиләге усеп куандыра. Һәр җәйне бирегә районыбызның төрле почмагыннан җиләк җыярга дип кемнәр генэ килми!
Чана бәйрәме (Березняк)

**Чана бәйрәме** — ел саен беренче январь көнне Кукмара районының Березняк авылында үткәрелә торган бәйрәм.

Беренче январь көнне, төшке аштан соң авылның яше-карты, баласы-чагасы тауларга юнәлә. Яңа елны каршыларга кайткан кунаклар авылдашлары белән күрешәләр, балачакларын исләренә төшерергә теләп, алар да чаналарда шуалар. Бу бәйрәм бер көндә генә бетми. Каникулның иң соңгы көненә кадәр дәвам итә. Көн саен диярлек яңа уеннар өстәлә. Әнә шулай итеп, «Чана бәйрәме» балаларны кечкенәдән сәламәт яшәү рәвешенә күнектерә, дус, тату, бердәм булырга, тормышта актив, ихтыяр көченә ия булырлык итеп тәрбияли.

## Чыганаклар

Төркем:Татар бәйрәмнәре
Төркем:Кукмара районы
Обо

**Обо́** (сирәгрәк **обоо**, **овоо**) (, бурят телендә:обоо,  «өем, таучык, сибеп өелгән») — монголларның, бурятларның, тувалыларның, хакасларның һәм Үзәк Азиянең башка төрки-монгол халыкларның мәдәниятендә дини культ урыннары.
Традицион формада тасмалар һәм байраклар белән бизәлгән таш яки агач өерләре булып тора. Юллар янында, тау үткелләрендә, түбәләрдә, күл янында, аршаннарда, елга ярларында урнаша. Ялгыз обо да, төркем булып та обо очрый.
Обо — ыру һәм территориаль рухларга, ягъни бу урын хуҗаларына табыну урыны. Обо хуҗалары— ул бу дөньядан киткән шаманнар, бабалар яки күк килеп чыгышлы Илаһлар рухлары.
Табынуның иң таралган йоласы — обо тирәли сөт архисы белән яки гади аракы белән бөркү, ташлар, тукыма тасмалары, тиеннәр, конфет, татлы әйберләр, ашамлык, һ.б. тәкъдим итү. Монголиядә һәм Бурятиядә обо тирәли сәгать теле йөреше буенча өч мәртәбә әйләнеп узу йоласы бар.
Обо культы иртә күчмә халыкларда пәйда булган һәм шаманизм белән бәйле. Әкренләп Буддачылык йолаларына кертелгән булган һәм функциональ планда ступаларга якынлашкан.
Обо һава торышын булдыра, уңышлар, сәламәтлек, яхшы тору өчен җаваплы кешегә тауга барырга бирми дип санала. Юл буе оболар киң таралган, алар янында сәфәр кылучылар «яхшы юл»га тәкъдим итүләрен калдыра.
Байкал артында һәм Монголиядә “обо, обоо, обон” сүзләре белән топонимнар еш очрый.

HujirtynDavaaOvoo.jpg|thumb|250px|Монголиядә обо
Dörgön Nuur lake, West Mongolia, Khovd aimag, ovoo at the southern shore.JPG|thumb|250px| Дурген-Нуур күленең (Көнбатыш Монголиядә) көньяк ярында обо комплексы.
Obo.kharatry.JPG|thumb|250px|Бурятиянең Джида районында Зарубино авылы янында Хараты тавында “обо”.

## Шулай ук карарга мөмкин
* :ru:Тур (куча камней)
* :ru:Герма
* :ru:Курумы (культовые сооружения)
## Әдәбият
* *Герасимова К. М.* Культ обо как дополнительный материал для изучения этнических процессов в Бурятии // Этнографический сб. Улан-Удэ, 1969. Вып. 5.
* *Манжигеев И. А.* Бурятские шаманистические и дошаманистические термины. , 1978.
* *Галданова Г. Р.* Доламаистские верования бурят. Новосибирск, 1987.
* *Дугаров Д. С.* Исторические корни белого шаманства. М., 1991.
* *Тумунов Ж. Т.* Ага и агинцы. Улан-Удэ, 1993.
* *Нацов Г. Д.* Материалы по истории и культуре бурят. Улан-Удэ, 1995. Ч. 1.
## Сылтамалар
* 
* 
Төркем:Мәҗүсилек
Төркем:Дини архитектура
Аршан

**Арша́н** (Санскрит телендә ***расаяна*** — «шифалы су» сүзеннән) — Монголиядә һәм этник Бурятиядә һәм шулай ук Алтайда, Тывада, Калмыкиядә һәм Кытайның төньяк һәм көнбатыш районнарында асаба яшәүчеләр тарафыннан шифалы хасиятләргә ия минераль чыганак атамасы, бу хасиятләр кайвакыт гидрохимик өйрәнүләр вакытында исбатланырга мөмкин.
## Кытай
* Аршан — Хинган аймагының шәһәр өязе (Эчке Монголия)
* Аршан — Синьцзян-Уйгур автономияле районының Боро-Тала-Монгол автономияле округының өязе
* Аршан — Кытайның төньяк-көнчыгышында Эчке Монголия автономияле төбәгендә урнашкан янартау.
## Россия
* Аршан — Бурятиянең Тункинском районында бистә, бальнеологик һәм тау-климатик курорт.
* Аршан — Бурятиянең Улан-Удэ шәһәре составында микрорайон.
* Аршан — Байкал арты краеның Хилок районында авыл.
* Аршан — Иркутск өлкәсенең Алар районында авыл.
* Аршан — Иркутск өлкәсенең Куйтун районында авыл.
* Аршан — Иркутск өлкәсенең Тулун районында бистә.
* Аршан — Калмыкиянең Элиста шәһәр даирәсендә бистә.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Аршан-Булг — Калмыкиянең Целина районында бистә.
Төркем:Чишмәләр
Төркем:Санскрит
Татар халкының милли аяк киемнәре

**Татар халкының милли аяк киемнәре** — татар халкында таралган аяк киемнәре.

Татар халкының үзенең милли киемнәре, баш киемнәре булган кебек, аларның милли аяк киемнәре дә бар. Алар арасында читекләр һәм чабаталар яратып кулланыла.

## Читек
Озын кунычлы күн аяк киеменең иң таралган төре – читек. «Читек» сүзе «чигелгән итек» мәгънәсеннән алынган икән. Рус шагыйрьләре читекләрне Казан итекләре дип тә йөргәннәр. Халкыбызның бизәкләп чигелгән читекләре дөнья базарларында дан тоткан. Читекләрнең исеме мода башкаласы Парижга кадәр барып җиткән. Германия музеенда да читекләр татар символы булып тора. Гадәттә, алар – төсле күннән бизәкләп чигелгән җиңел читекләр кияргә яратканнар. Читекләрне ир-егетләр дә, хатын-кызлар да кигәннәр. Ирләр читеге кара күннән, йомшак итеп тегелгән. Яшь хатыннар һәм кызлар биек үкчәле чигүле читекләр киергә яраткан. Татар халкы чуар, ачык төсләр яраткан, шуңа да читекләрнең бизәлеше дә үзенчәлекле. Аларда үсемлек орнаменты өстенлек итә.

Борын-борын заманнарда безнең әби-бабаларыбыз менә шундый читекләрне, шулай ук кәвешләрне,чүәкләрне, башмакларны бик яратып кигәннәр. Алтын куллы осталарыбызның каймалап, чәмчәләп теккән затлы сыйфатлы читекләре башка халыклар арасында да зур дан казанган. Шушы читекләр һәр гаиләдә әби- бабайлардан буыннан-буынга күчеп гасырлар аша безгә килеп җиткән.

## Чабата
Татар халкы кигән аяк киемнәренең тагын бер төре – чабата. Чабата татарларның юкә кабыгыннан үрелеп эшләнгән төп аяк киеме булып саналган. Башка халыкларның чабаталары белән чагыштырганда, татарларның чабаталары иң уңайлы аяк киеме булып саналган, чөнки аның уңын сулын аерып торасы булмаган, кайсы аякка кисәң дә яраган. Чабата ярлыларның аяк киеме булып саналган. Бай тормышлы һәрбер татар кешесе чабатаны күн аяк киеменә, ягъни читеккә алыштыру ягын караган. 

## Моны да карагыз
Татар милли киемнәре

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0
## Тышкы сылтамалар
Татарский национальный костюм

Төркем:Татар киемнәре
Төркем:Милли киемнәр
Төркем:Аяк киемнәре
Даһия Хафизова

Хафизова Даһия Нәби кызы - Татарстан Республикасы Алексеевск районының мактаулы гражданины. 
Даһия Нәби кызы 1922 елның 15 сентябрендә Зур Тигәнәле авылында укытучы гаиләсендә дөньяга килә. Аның әтисе Нәбиулла Сираҗетдин улы Хафизов озак еллар авыл мәктәбендә директор була. Белемнең мөһимлеген аңлаган ата барлык балаларына да яхшы белем алырга ярдәм итә. Ә гаиләдә 10 бала: ике малай һәм 8 кыз була. Кызларның барысы да мөгаллим булалар.
Туган авылында җидееллык мәктәпне тәмамлагач, Даһия Чистай педагогия училищесында белем ала. 1942 елның 29 августында, кулына диплом алып, туган якларына юл тота. 
Авыр сугыш еллары. Укучыларның әле берсенең, әле икенчесенең әтиләре һәлак булу турында хәбәр килә. Кияргә кием, ашарга ризык булмаса да, белем бирү белән беррәтән, балалар белән башак җыярга да, калган эшләрне башкарырга да туры килә Даһия Хафиз кызына. 
1945 елда бер ел Кызыл Чишмә авылында укытып алгач, ул яңадан туган мәктәбендә белем бирә, һәм шуннан соң хезмәт кенәгәсендәге язу үзгәрми. 
1962-1977 елларда Зур Тигәнәле сигезьеллык мәктәбендә завуч хезмәтен башкара. Бер үк вакытта читтән торып Казан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әдәбияты факультетын тәмамлый. Аңа мәктәптә тарих, география, татар теле һәм әдәбияте, гомумән, барлык фәннәрне дә укытырга туры килә.
Даһия Нәби кызының укучылары илебезнең төрле почмакларында намус белән хезмәт куялар, арасында дистәләгән мәктәп директоры, укытучылар, шәфкать туташлары, хуҗалык җитәкчеләре, генераль директор, полковник, иген үстерүчеләр, гомумән, барлык һөнәр ияләре дә бар.
Хафизова Д.Н. зур энергиягә ия шәхес иде. Ул дистәләгән еллар дәвамында авыл Советы депутаты, ветераннар Советы рәисе булды.
Әмма аның үзеннән соңгы буыннарга олы  истәлек булып калган иң зур эше -  туган якны өйрәнү музее. Гомере буе җыйган материалларны урнаштыру өчен 1998 елда авылдагы урта мәктәптә музей  будырыла. Әмма мөхтәрәм укытучы моның белән генә тукталып калмый. 2003 елның 8 маенда юл буенда мәһабәт бинада Туган якны өйрәнү музее ачыла. Бүген анда республика һәм илебезнең төрле почмакларыннан килгән туган як тарихын өйрәнүчеләрне күрергә мөмкин, алай гына түгел Германия, Франция, Польша, Венгрия, Төркия, Тунистан килүчеләр дә мондагы экспонатлар белән теләп таныштылар. 
Яшь буынга белем һәм тәрбия бирүдә күрсәткән өлеше, милли, мәдәни гореф-гадәтләрне саклау һәм арттыруы, районның иҗтимагый тормышында актив катнашуы өчен халык депутатларының Алексеевск районы Советы президиумының 2002 елның 1 мартыннан карары нигезендә Даһия Нәби кызы Хафизовага «ТР Алексеевск районының мактаулы гражданины» исеме бирелде.
2015 елның 27 мартында вафат.
Бәрирә Хафизова

Хафизова Бәрирә Нәби кызы - РСФСР ның атказанган укытучысы, Мәгариф отличнигы, Бөтенроссия укытучылары съезды делегаты.
Бәрирә Нәби кызы 1920 елның 20 мартында Зур Тигәнәле аылында укытучы гаиләсендә дөньяга килә. Аның әтисе Нәбиулла Сираҗетдин улы Хафизов озак еллар авыл мәктәбендә директор була. Белемнең мөһимлеген аңлаган ата барлык балаларына да яхшы белем алырга ярдәм итә. Ә гаиләдә 10 бала: ике малай һәм 8 кыз була. Кызларның барысы да мөгаллим булалар.
Гаиләдә иң олы бала була ул. Туган авылында җидееллык мәктәпне тәмамлагач, 1933-34 елларда Новый Мир урта мәктәбенә укырга кереп, өлгергәнлек аттестаты ала. Чистай һәм Алабуга педагогия училищеларында укып, укытучы дипломы ала.
 Үзенең мөгаллимлек эшчәнлеген ул 1939 елда Нурлат районында башлап җибәрә. 1943-1945 елларда туган авылында эшли. 1945 елда Казан дәүләт университетының филология факультетындагы татар теле һәм әдәбияте бүлегенә керә. 
   Бәрирә Хафиз кызының 40 еллык педагогик стажы бар. Шуның 36 елы Казан шәһәренең 12 нче һәм 80 нче мәктәпләрендә балалар укыту һәм тәрбияләүгә багышланган. 
1950 елда КДУ тәмамлагач та, сөйгән эшенә җаны-тәне белән чума ул. Һәр дәресне нәтиҗәле итеп үткәрү, укучыларда туган телгә һәм әдәбияткә тирән мәхәббәт уяту, аларда матурлыкны тоя белү хисе тәрбияләү укытучылык итүенең беренче адымнарыннан ук башлана.
Бәрирә Нәби кызы үз эшенең тәҗрибәсе белән бик теләп уртаклаша, съездларда, конференцияләрдә аның чыгышын кул чабып каршы алалар. 25 ел дәвамында “Совет мәктәбе” (соңрак “Мәгариф”) журналында редколлегия әгъзасы булып тора. Үзенең дә ике китабы басылып чыга.
Хезмәтләре медальләр, Мактау грамоталары, күкрәк билгеләре һ.б. белән олы бәяләнгән ветеран педагогның исеме Казан шәһәренең “Хезмәт Даны китабы”на кертелгән.
2017 елның 18 июлендә вафат.
Галия һәм Җәмит Рәхимовлар исемендәге Керкәле төп гомум белем бирү мәктәбе

**Галия һәм Җәмит Рәхимовлар исемендәге Керкәле төп гомум белем бирү мәктәбе** — Татарстаның Лениногорск районы Керкәле авылында урнашкан төп гомум белем бирү учреждениесе (мәктәп). Гамәлдәге директор - Әкрәм Гыйләҗев. 2015 нче елдан ул Галия һәм Җәмит Рәхимовлар исемен йөртә. 33 баланы 9 укытучы укыта.

## Тарихы
Февраль инкыйлабына кадәр Керкәледә дәүләт мәктәбе булмый. Бары тик мәчет каршындагы мәктәп кенә эшли. 1910 нчы елда Гата Һилалов Тымытык мәдрәсәсен тәмамлап кайта һәм авыл читендәге бер өйдә мәктәп ачып балалар укыта башлый. Ул анда дин сабагы белән бергә татар теле, тарих, математика, география, физика кебек фәннәрне дә укыта. Икенче елны мәктәптә укырга теләүчеләр саны икеләтә арта. Халык җыелып мәктәп өчен яңа өй сала. 1911 нче елда Керкәледә дәүләт мәктәбе ачыла. 1926-1927 нче елларда Керкәледә беренче ике пионер – Җәвад Вәлиева һәм Хәдия Гарифуллина була. Ә 1929 нчы елда беренче пионер оешмасы барлыкка килә. Авылга Гөлсем Нәдерова, Саҗидә Мөлекова исемле укытучылар килә. 1937 нче елда ике катлы мәктәп бинасы салына. Ә 1999 нчы елның 30 нчы октябрендә авылыбызда яңа мәктәп бинасы төзелә. 

## Эшчәнлеге

* Мәктәптә ике музей эшләп килә: “Галия һәм Җәмит Рәхимовлар музее” (2015 елдан) һәм “Тарихи-туган якны өйрәнү музее” (1989 елдан). 
* 2013 елдан мәктәптә Рәсәй күләмендә фәнни-практик конференция үткәрелә, материаллары бастырыла (бүгенге көнгә бастырылган дурт китап чыкты).

## Шулай ук карагыз
* Керкәле балалар бакчасы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәктәпләрТөркем:Лениногорск районы мәктәпләреТөркем:Татар телле мәктәпләр
Иршат Минкин

**Иршат Солтан Улы Минкин** (1963 елның 27 июле, Иске Шәйморза, Чүпрәле районы, Татарстан АССР, ССРБ) — Россия дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты, «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы, Дәүләт Думасының транспорт һәм төзелеш комитеты әгъзасы.

## Биография
Иршат Минкин 1963 елның 27 июлендә Иске Шәйморза авылында туа. 1987 елда Казан инженер-төзелеш институтында «инженер-төзүче» белгечлеге буенча югары белем ала. 2007 елда Россия Федерациясе Президенты Россия дәүләт хезмәте академиясендә «дәүләт һәм муниципаль идарә» белгечлеге буенча яңадан әзерлек уза.

1982 елда ССРБ Кораллы көчләренә армиягә алына, 1984 елда демобилизацияләнә. Армиядән кайткач, Казан инженер-төзелеш институтында укуын дәвам итә, укуны эш белән бергә алып бара. Институтның матди-техник тәэмин итү бүлегендә товар белгече булып эшли. 1986 елда Казан шәһәренең Совет районы Торак-эксплуатация идарәсе (ТЭИ) мастер вазыйфасына кабул ителә, соңрак баш инженер, ТЭИ идарәсе башлыгы булып эшли. 1998 елда ПТЖХ-1 МУП идарәчесе вазыйфасына билгеләнә. Соңрак Түбән Кама районы һәм Түбән Кама шәһәре ТКХ комитеты рәисе вазыйфасында эшли. 2001 елда Түбән Кама шәһәре башлыгы урынбасары, ә соңыннан — Түбән Кама шәһәре башлыгының беренче урынбасары вазыйфасына билгеләнә. 2005 елның маенда Казан шәһәр администрациясе башлыгы урынбасары вазыйфасына билгеләнә. 2006 елдан 2008 елга кадәр Казан шәһәре Башкарма комитетында шәһәр хуҗалыгын һәм инфраструктураны үстерү буенча җитәкче урынбасары вазыйфасында эшли.

2008 елның мартында өстәмә сайлауларда 9 нчы номерлы беренче мандатлы сайлау округы буенча Казан шәһәр Думасы депутаты итеп сайлана. 2010 елның октябрендә «Бердәм Россия» партиясеннән II чакырылыш Казан шәһәр Думасы депутатларына үз кандидатурысын тәкъдим итә, сайлаулар нәтиҗәләре буенча депутат итеп сайлана.

Шәһәр Думасында вәкаләтләрне даими булмаган нигездә башкарган, 2008 елдан 2013 елга кадәр Казан шәһәре администрациясе башлыгының беренче урынбасары булып эшләгән. 2013 елдан «Дорстрой Казан» идарәче компаниясендә директор вазыйфасында эшли, 2014 елдан «Махсус икътисадый зоналар» ААҖ генераль директор урынбасары вазыйфасында эшли, 2016 елның мартыннан «Казметрострой» АҖ генераль директор урынбасары вазыйфасына билгеләнә.

2016 елның сентябрендә «Бердәм Россия» партиясеннән Дәүләт Думасына тәкъдим ителә, сайлаулар нәтиҗәләре буенча 31 нче номерлы бермандатлы сайлау округы буенча Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана.

## Закон чыгару эшчәнлеге
2016 елдан 2019 елга кадәр, VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты вәкаләтләрен үтәү дәвамында 87 закон чыгару инициативасы һәм федераль законнар проектларына төзәтмәләр авторы була.

## Бүләкләр

* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* Татарстан Республикасының Атказанган торак-коммуналь хуҗалыгы хезмәткәре.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Түбән Кама
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Чүпрәле районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1963 елда туганнар
Төркем:27 июль көнне туганнар
Таҗи Гыйззәтнең Алабуга чоры

Алабугада Таҗи Гыйззәт эзләре
     Татар драматургиясенең классигы Таҗи Гыйззәт (1895-1955) Алабугага 1925 елда гаиләсе белән күчеп килә һәм татар педагогия техникумына хуҗалык мөдире булып эшкә урнаша. Тиз арада хуҗалык эшләрен тәртипкә китереп, техникумда хор, музыка түгәрәкләрен, җәмәгатьчелек башлангычында драма түгәрәген оештыра. Өяздә артист һәм режиссёр булып танылган Таҗи татар театры өчен шәһәр җитәкчелеге тарафыннан аерым бина бирелүенә ирешә (Бу хәзерге Милиция мәктәбе). Әлеге театрның нигезен педагогия техникумы укытучылары һәм студентлары тәшкил итә. Алар арасында Таҗи Гыйззәтнең тормыш иптәше Мәликә ханым да була. Алабуга татар театры турындагы хәбәр якындагы Чаллы, Бондюг (хәзерге Менделеевск) шәһәрләренә дә барып ирешә, 1926 елның язында Таҗи Гыйззәт җитәкчелегендәге труппа әлеге шәһәрләрдә гастрольләрдә йөри. 
Алабугада 3 кенә ел яшәсә дә, Таҗи Гыйззәт биредә онытылмаслык эз калдыра. Бүгенге көндә Алабуганың бер урамы Таҗи Гыйззәт исемен йөртә, ә шәһәрнең 9 нчы мәктәбендә Татарстан Республикасында бердәнбер булган Таҗи Гыйззәт музее эшли.
Буа районында сәламәтлек саклау

**Буа районында сәламәтлек саклау** — Татарстанның Буа районында сәламәтлек саклау системасы торышы.

## Түләүле медицина
Буа районында гына да 4 түләүле медицина үзәге ачылды. Поликлиникада озак еллар тәҗрибә туплаган табиб һәм табибәләр түләүле медицина үзәкләренә күчеп китә тора. Алдан сөйләшеп сәгатен билгеләнгәнчә хезмәт күрсәтелә. 

### Анализлар
* кан бирү (төрле төре)  - 320 + 60сум. 
* төрле органнарга УЗИ үтү - 600-1500 сум һәм тагын да югары.

## Түләүсез медицина
Чират кай вакыт 4-5 айга суза ала. Вакыт узуы белән түләүсез хезмәтне алу авырая. 

### Эндокринология
Җирлектә иод җитмәве аркасында, зоб белән авыручылар саны шактый, түләүсез эндокринолог кабинетына чират бик зур.

## Шулай ук карагыз
* Татарстанда сәламәтлек саклау

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Керкәле мәчетләре

**Керкәле мәчетләре** - Лениногорск районы Керкәле авылы халкына хезмәт иткән мәчетләр.

Бүгенге көндә авылда ике мәчет бар:
* 1986 елдан Керкәле балалар бакчасының иске бинасында эшләүче мәчет. 
* 1998 елда яңа төзелгән Равил мәчете

## Мәчетләр тарихы
1910 елда Керкәле авылында 3 мәчет, 1917 елда дүртенче мәчет төзелә.

### Иске балалар бакчасы бинасы мәчете

20 елдан соң колхоз идарәсе план нигезендә төзү оешмалары белән яхшы итеп төзелгән бинага балалар күчерелгәч, бу бина буш калды. Авылны олылары бинанын уңгае кыйбла ягында булуын чамалап, мәчет итү фикере туган. Саримов Рәхим абый, Шириязданов Мортаза, Муртазин Исхаклар җирле хуҗалардан сорый башлаганнар, алардан катгый отказ булгач , район хуҗаларына берничә тапкыр барганнар. Бер миһербанлы бәндәсе тәкъдиме белән рөхсәт алынган. Хәзерге мәчет хуҗалары Хасанов Ясави, Ямалетдинов Рәис.

### Равил мәчете
1998 нче елда төзелгән мәчет “Равил мәчете” дип йөртелә, чөнки ул мәчетне төзүдә авылдашыбыз Равил йөри. Әтисе юлыннан нефтьче булып киткән Равилне Төмән өлкәсенә эшкә алалар. Тырышлыгы һәм уңганлыгы аркасында зур абруйлар казана. 2020нче елда авыл эшмәкәре Ленар Бикманов җитәкчелегендә авыл балта осталары белән бу мәчеткә реставрация ясалды.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Лениногорск районы мәчетләре
Хәбибрахман Габдрахманов

**Алабугада Хәбра Рахман эзләре**
**Хәбра Рахман (Хәбибрахман Габдрахманов)** 1914 елда Балтач районы Янгул авылында туа. 8 яшендә ятим кала һәм балалар йортында тәрбияләнә. 1930 елда, 7 сыйныф бетереп, авылда укытучы булып эшли башлый. Беренче шигырьләре һәм хикәяләре “Ялчы” газетасында басыла. 1936 елда Казан педагогия институтын тәмамлагач, Алабугага күчеп килә һәм Алабуга педагогия училищесында татар теле һәм әдәбиятын укыта башлый. 1938-1940 елларда армия сафларына алына, Халхин-Гол янындагы сугыш хәрәкәтләрендә катнашып, “Батырлык өчен” медале белән бүләкләнә. Армиядән соң Алабуга педагогия училищесында һәм китапханә техникумында татар теле һәм әдәбиятын укытуын дәвам итә, соңрак район газетасында редактор була.
        Бөек Ватан сугышы башлану белән, Хабра Рахман сугышка китә, 1942 елда Мәскәү өчен барган сугышларда яралана һәм шул ук елның ноябрь аенда үлә.
       Хабра Рахманга (әдәби псевдонимы) бары 28 яшь кенә була, шуңа күрә әдәби мирасы да зур түгел. Өметле каләм иясенең 1937 елда Казанда “Чәчәк ява” исемле бердәнбер шигырьләр җыентыгы басылып чыга, Алабугада “Шомырт чәчәкләре” повестен яза башлый, әмма, сугышка китү сәбәпле, төгәлләргә өлгерми. 
         1997 елда Алабуга шагыйрәсе Дибәҗә Каюмова аның истәлегенә “Өзелгән шомырт чәчәкләре” дигән повестен чыгара.
**Чыганак**
*«Изучение, охрана, реставрация и использование недвижимых памятников истории и культуры в Республике Татарстан», Казань, 2007.*
*Дибәҗә Каюмова “Өзелгән шомырт чәчәкләре”, Алабуга, 1997.
*
Яңа Чишмә районы флагы

**Россия Федерациясе Татарстан Республикасының Яңа Чишмә муниципаль районы флагы** - муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

## Тасвирлама
Яңа Чишмә районы флагы, киңлеген озынлыгына карата чагыштырганда 2 гә 3 булган турыпочмаклык, горизонталь буйлап өч полосага бүленгән: кызыллы аклы горизонталь кылыч тәшерелгән, тешле ак дивар өеме  һәм ак чуртан төшерелгән зәңгәр тукымадан гыйбарәт. Кызыл полосаның киңлеге (чыгышсыз), тешле чыгышлар булган участок, ак полоса (чыгышсыз) һәм зәңгәр полосаның нисбәте — 33: 5: 25: 27.
## Символиканың нигезләнүе

Район флагы герб нигезендә эшләнгән.

Яңа Чишмәдә беренче авыл җирлеге 1610 елда барлыкка килә. Монда Кама аръягын күчмә халыклардан саклау өчен 1652 елда хәрби ныгытма төзелә, аның тирәсендә вакытлар узу белән бистәләр барлыкка килә (Петропавловск, Екатерина, Архангельск һ.б.). Бу бистәләрнең халкын җир эшкәртүче генә түгел, ә дәүләт чиген саклауда торучы хезмәт кешеләре дә тәшкил итә. Соңыннан алар «сөрү солдатлары»ның аерым катламын тәшкил итә. Бу тарихи чор Яңа Чишмә районы флагында ныгытма дивар һәм кылыч белән чагылдырылган. Районның хәрби символикасын саклык, уяулык һәм сизгерлек символы булган чуртан сурәте тулыландыра.

Шулай ук чуртан район территориясендә урнашкан, халыкка балыкчылык белән актив шөгыльләнергә мөмкинлек биргән Чишмә елгасы һәм күлләрнең (зәңгәр кыр) байлыгы турында искә төшерә.

Көмеш-чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Кызыл төс-батырлык, көч, хезмәт, матурлык символы.

Зәңгәр, зәңгәрсу төс-намус һәм рухият символы.

## Чыганаклар
* Государственные и муниципальные символы республики татарстан = Татарстан республикасы дәүләт һәм муниципаль символлары = State and municipal symbols of the Republic of tatarstan.. — Казань: Татарское книжное издательство, 2017. — С. 185-188. — 248 с.

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Яңа Чишмә районы
Норлат районы флагы

Россия Федерациясе Татарстан Республикасы Норлат муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

Хәзерге флаг 2006 елның 15 июлендә Норлат муниципаль районы Советының 58 нче карары белән расланган һәм 2154 нче теркәү номеры белән Россия Федерациясенең Дәүләт геральдика регистрына кертелгән.

## Тасвирламасы
Норлат муниципаль районы флагы киңлеген озынлыгына карата чагыштырганда 2 гә 3 булган турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт, горизонталь буенча ике тигез полосага бүленгән: яшел һәм кызыл, рәсемнең уртасында район гербының фигурасы: сары кояш фонында чабучы ак ат һәм аның астында — сабаклары белән кисештерелгән ике сары башак».

## Символиканың нигезләнүе
Символиканың нигезләнүе
Норлат районы флагы герб нигезендә эшләнгән. Ул районның тарихи, мәдәни һәм икътисади үзенчәлекләрен чагылдыра.

Флагның төп фигурасы — балкып торган кояш фонында ат атның чабышы күп мәгънәгә ия. Бер фикер буенча, Норлат шәһәре исеме татар телендә «Нурлы ат " сүзеннән алынган.

Ат спорты һәм ат үрчетү районның социаль-икътисади үсешенең өстенлекле юнәлешләре булып тора. Норлат атлары һәм җайдаклары Татарстанда гына түгел, Руссиядә дә киң билгеле. Ат заводы Руссиядә инглиз ат токымлы атлар үрчетү буенча иң эре предприятиеләрнең берсе булып тора.

Кызыл кырдагы башаклар Норлат районының нигездә авыл хуҗалыгы районы булуын күрсәтә.

Сары төс (алтын) — уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт, акыл символы.

Кызыл төс-хезмәт, көч, батырлык, матурлык символы.

Ак төс (Көмеш) — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Яшел төс-табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы.
## Тарих
Норлат районының беренче флагы 2005 елның 10 декабрендә Норлат муниципаль районы Советының 17 нче карары белән расланган иде.

Әлеге карар 2006 елның 15 июлендә Норлат муниципаль районы Советының яңа, хәзерге вакытта гамәлдә булган район флагын раслаган 58 нче карары белән үз көчен югалткан дип танылды.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Союз геральдистов России
* Вексиллография.ру
* 

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Норлат районы
Иске Чәчкаб мәдәният йорты

**Иске Чәчкаб мәдәният йорты** — Татарстан Республикасы Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында урнашкан мәдәният йорты.
## Тарихы
Иске Чәчкаб авылы мәдәният йорты тарихы 1938 елда Иске Чәчкаб авылы мәчетенең манарасы төшерелгәннән соң аның бинасын авыл мәдәният йорты итеп үзгәртелгәннән соң башлана.
Рәсми рәвештә авылда мәдәният йорты 1951 елда теркәлә.
Бөек Ватан сугышы ветераны, партоешма җитәкчесе Газизулла Хәмидуллин сугыштан әйләнеп кайткач, 1951 елда клуб мөдире итеп куела. 37 ел авыл клубын ул җитәкли. 1987 елда лаеклы ялга чыга. Пенсиягә чыккач, яңа клуб төзетүгә бик күп көч куя һәм 1987 елда иске мәчет бинасы каршындагы бушлыкта яңа клуб бинасы салына башлый. Мәдәният йорты 1988 елда файдалануга тапшырылган, 31 ел дәвамында анда ремонт эшләре үткәрелмәгән. Бина искерүгә карамастан, мәдәни чаралар еш үткәрелеп килгән. Мәдәният йорты каршында эшли торган «Ак калфак» фольклор ансамбле өченче буын хатын-кызлары катнашында Кырымда татар халык җырларын һәм гореф-гадәтләрен тәкъдим иткән. Укытучы Люция Габидуллина оештырган «Салават күпере» вокаль ансамбле ел саен диярлек «Йолдызлык» фестивалендә призлы урыннар яулый. Бер генә авыл бәйрәме дә алар катнашыннан башка узмый.
2020 елда клуб бинасына капиталь ремонт ясала, һәм  капиталь ремонттан соң, 2020 елның 7 сентябрендә мәдәният йорты кабат үз ишекләрен ача. Мәдәният йортын һәм авыл китапханәсен үз эченә алган бина «Вика» төзелеш фирмасы тарафыннан заманча төзелеш материаллары кулланып ремонтлана. Мәдәният йортын ачу тантанасында район башлыгы Альберт Рәхмәтуллин, ТР Дәүләт Советы депутаты Фәнил Баһаветдинов, «Вика» төзелеш фирмасы җитәкчесе Фәнис Хәйруллин, авыл халкы катнашкан.
Мәдәният йорты каршында 2015 елдан «Ак калфак» фольклор ансамбле, 2010 елдан Иске Чәчкаб төп мәктәбендә оешкан «Салават күпере» вокал ансамбле, «Оста куллар» декоратив-гамәли сәнгать коллективы, «Өйдә ашыйбыз» аш-су яратучылар клубы, «Өч адым» скандинавия йөрешен яратучылар клубы, «Көмеш шар» бильярд яратучылар клубы эшләп килә.
Иске Чәчкап авыл мәдәният йортында төрле формалар һәм тематика буенча төрле мәдәни-массакүләм чаралар — бәйрәмнәр, конкурслар, концертлар, күргәзмәләр, уен-күңел ачу программалары, ял кичәләре һәм бию кичәләреүткәрелә. Әлеге оешма халык күңел ачуларын, йолаларын һәм ритуалларын халык гореф-гадәтләренә туры китереп оештыра.
## Урыны
Иске Чәчкаб мәдәният йорты  Татарстан Республикасы Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылы Клуб урамы буенча дүртенче йортта урнашкан.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А. Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.
* Кадыйр Галим. «Эзле Чәчкаб». Казан. 2004.
Төркем:Иске Чәчкаб
Төркем:Кайбыч районы мәдәният йортлары
Төркем:Әлифба буенча мәдәният йортлары
Төркем:Концерт заллары
Татарстан ассириялеләре

**Татарстан ассириялеләре** (, *ашшурая, аттурая, сурая*) — ассирия халкының бүгенге Татарстан Республикасы территориясендә яши торган территориаль төркеме.

## Таралышы
2010 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча Татарстан Республикасы территориясендә ассириялеләр саны 123 кеше тәшкил иткән. Барысы да диярлек Казанда яши. 2002 елда Татарстан территориясендә 146 ассирияле кешесе яшәве билгеле. Татарстанда ассириялеләрнең саны кимү рус халкы арасында ассимиляция процессы, милли-катнаш никахларның югары проценты белән аңлатыла. Аларның яртысыннан да ким булмаган өлеше рус телен туган тел дип саный.

## Мәдәният
1997 елның гыйнварында В.Савва редакциясе астында Татарстан ассириячеләренең квартал саен чыгарыла торган «Бара» («Яктылык») бәйсез бюллетененең беренче саны дөнья күрә. Аның тирәсендә Татарстан ассириячеләренең алдынгы көчләре берләшә башлый. 1997 елның 27 сентябрендә Казан шәһәренең «Бара» ассириялеләре иҗтимагый оешмасының гамәлгә кую җыелышы булып уза, ул Татарстан Республикасы милли-мәдәни берләшмәләре ассоциациясе (хәзер — Татарстан халыклары Ассамблеясы) составына кергән.

Татарстан ассирияләре милли-мәдәни автономиясе һәм Казан шәһәренең «Бара» («Яктылык») ассириялеләр иҗтимагый оешмасы Татарстанда яшәүче ассириялеләрнең милләтара татулыгын, ассирия мәдәниятен, телен, гореф-гадәтләрен, гореф-гадәтләрен саклап калу һәм алга таба үстерү буенча эшли торган оешмалар.

Белем бирү-тәрбия эшчәнлеге, нигездә, үсеп килүче буын ассириялеләрне тәрбияләүдә, аларның туган телен, тарихын, мәдәниятен өйрәнүдә гыйбарәт. Эшчәнлек Казанның күпмилләтле якшәмбе мәктәбе базасында алып барыла.  Якшәмбе мәктәбендә дәресләр барлык юнәлешләр буенча, беренче чиратта, этнокультура өлкәсендә эшне җанландыруга ярдәм итә. Дәресләр фольклор-бию студиясенә әверелгән һәм «Безнең уртак йортыбыз» шәһәр фестивале дипломанты булган «Хыдьюта» («Бәхет») хореография коллективын оештыру өчен нигез булып тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ассирийцы // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3. Архивная копия от 29 ноября 2014 на Wayback Machine
* Козловский Н. Л. Преступления миссионеров в Азии и страдания ассирийцев. Пер. на ассир. яз. Ш. Бит-Лазаря. Тифлис, 1932. 50 с.
*  В. А. Тишков, В. А. Александров. Народы России: энциклопедия. — Науч. изд-во Большая российская энциклопедия, 1994. — С. 40. — ISBN 5852700827, 9785852700827.
* Миркасым Абдулахатович Усманов. Казанское востоковедение: традиции, современность, перспективы : тезисы и краткое содержание докладов международной научной конференции, 10-11 октября 1996 года, «Фест», 1997, стр. 240.

Төркем:Ассириялеләр
Төркем:Татарстан халыклары
Алабугада беренче типографияләр

Алабуга шәһәрендә **беренче типография 1865 елда ачыла.** Аның хуҗасы А.П.Кобылевның, бу типографияне ачканчы ук, Вяткада китап төпләү остаханәсе була. Бу типографиядә зур булмаган брошюралар, дәреслекләр, күрсәтмә әсбаплар, афишалар, белдерүләр бастырыла. 1883 елда Минзәлә фельдшеры А.Д.Петуховның “Перед лицом государя. Русское слово к коронованию их Императорских величеств” шигыре бастырыла. Тикшеренүләр күрсәткәнчә, бу шигырь Алабуга шәһәрендә басылган беренче әдәби әсәр була. 1 биттән, 2 баганадан торган бу әдәби әсәрне бастыру өчен Император дворы министры һәм Мәскәү цензура комитетының рөхсәтен алырга кирәк була. 
       Китап бастыру өлкәсендәге эшчәнлеге өчен, **А.П.Кобылев Алабуга шәһәренең шәрафлы (почетлы) гражданины** исеменә лаек була.
        **1877 елда** шәһәрдә Алабуга төбәгенең күренекле мәгърифәтчесе һәм җәмәгать эшлеклесе **И.Н.Кабардинның “Рус басмаханәсе” (“Русская печатня”)** эшли башлый. Ул, 1882 елдан башлап, көн дә чыгып килүче “Кама белдерүләр бите” (“Камский лист объявлений”) нең мөхәррире була. Монда өяз басмалары, эре сәнәгатьчеләр (промышленники) П.К.Ушков һәм Н.Д.Стахеевлар соравы буенча вотяклар өчен рус теле дәреслекләре ("Курс русского правописания в начальных народных училищах", "Учебник русского языка для вотяков", "Букварь, или первая книжка для вотяков")бастырыла. Шулай ук бу типографиядә газеталар да чыга. ХХ гасыр башында бу газеталар шәһәрдәге башлангыч инкыйлаби (революцион) вакыйгаларны яктырталар. 1906 елда “Алабуга хәбәрләре”нең беренче саны да әлеге типографиядә басыла. 1917 елгы вакыйгалардан соң типография яңа властька хезмәт итә башлый. 
         Типографияләр ачылу Кама төбәгенең мәдәният үсешенә уңай йогынты ясый. 
         Чыганаклар:
Надежда Валеева. Елабужское земство и Россия. Гуманно-просветительская деятельность Елабужского земства (1867 – 1917)., Москва, Аграф,  2002
История Елабуги. Учебное пособие для 7 класса общеобразовательных учреждений, Казань, «Магариф-вакыт», 2012
Юныс Мохтаров

Мохтаров Юныс Хамәтьяр улы
       Еллар бер - бер артлы үтә тора. Узган һәр ел безне 1418 көнгә сузылган дәһшәтле Бөек Ватан сугышыннан ераклаштыра. Шул уңайдан сезнең игътибарыгызга авылдашыбыз , Бөек Ватан сугышында катнашкан Мохтаров Юныс Хамәтьяр улы турында язма тәкъдим итәм.
       Юныс Хамәтьяр улы 1921 нче елның 10 нчы июлендә  Татарстан республикасы Алексеевск районы (элек Биләр) Урманасты Шынталысы авылында тырыш, тату гаиләне тулыландырып 5 нче бала булып дөньяга килә. Эшчән малай 7-8 яшләрендә үк тормыш арбасына җигелеп, бабасы белән бергәләп үгез җигеп җир сукалашкан, урман кисү эшләрен башкарган. Дүртенче классны тәмамлау белән колхоз эшенә ныклап алынган.
     1941 нче елның 9 нчы маенда ул хәрби хезмәткә алына. Шул ук елның 22 нче июнендә фашист илбасарлары, илебез күген кара кайгыга батырып, канкойгыч сугыш башлап җибәрә. Юныс Хамәтьяр улы Ульяновскидагы танк училищесына укырга җибәрелә, 3 айдан соң аларны  дивизиягә берләштерәләр. Корилье-Финский республикасында оештырылган чаңгычылар батальонына озаталар, анда 4 ай буена Онежск күле,  Медвежьегорск шәһәре тирәсендә оборонада торалар. Аннан соң яңадан Мәскәү астына – Волоколамск шәһәренә алып кайталар. Анда тагын дивизиягә берләштерәләр,  атлы артиллериядә хезмәт итә: ат өстендә пушка тартып йөри. Сталинград өчен барган сугышта оборонада торалар һәм шәһәрне фашистлардан азат итәләр. Сугыш юлы дәвам итә, Ковель шәһәрен алганда,  пилоткасын немец пулясы тишеп утә, бәхетенә каршы,  сәламәтлегенә зур зыян килми, ә атының муенына пуля тиеп аты шунда үлеп кала. Кыю сугышчы разведкага баргач немец офицерын кулга алып частькә алып кайта.
      Аннан соң Польшага, Варшавага озаталар. 1944 елда Польшаны азат иткәннән соң Берлинга юл алалар. Җиңүне Берлинда каршылый. 
      Сугыш тәмамланганнан соң да Юныс Хамәтьяр улына тагын бер ел буе хезмәтен дәвам итәргә туры килә. 1946 елның май аенда исән-сау туган авылына әйләнеп кайта. Мөслимә исемле чибәр кыз белән тормыш корып җибәрәләр һәм 5 бала тәрбияләп үстерәләр, барысын да укыталар, якты тормыш юлына озаталар . Пенсиягә чыкканчы күмәк хуҗалыкта төрле эшләрдә эшли, күп еллар бригадир вазыйфаларын башкара, үзенең оста оештыручы икәнен күрсәтә.1995 нче елда 74 яшендә вафат була.
   Бүләкләре: Кызыл Йолдыз ордены
  III дәрәҗә Дан ордены  
  2 дәрәҗә Бөек Ватан сугышы ордены (1985)

 Сугышчан медальләр:
"Сталинградны саклаган өчен", "Берлинны алган өчен", " Варшаваны азат иткән өчен”
Җиңү алып кайткан авылдашларыбыз белән горурланабыз! Сез һәрчак безнең хәтердә!
Зыятдин Шәйхетдинов

Шәйхетдинов Зыятдин Гыйльметдин улы
         Бөек Җиңү таңы - 1945 нче елның 9 нчы мае илебезгә, җиребезгә шатлыклы хәбәр алып килде. Дүрт елга сузылган канлы сугышта миллионлаган батыр сугышчылар белән беррәттән авылыбызның корычтай ир-егетләре дә, дошманга каршы сугышларда аяусыз көрәшеп,  туган илебезгә тынычлык алып килделәр.

    Бу язмада шуларның берсе 2  Кызыл Йолдыз ордены иясе  Шәйхетдинов Зыятдин Гыйльметдин улы турында истәлекләр урын алыр.
        Шәйхетдинов Зыятдин Гыйльметдин улы 1924 елның 16 нчы февралендә Татарстан республикасы Алексеевск районы (элек Биләр)  Урманасты Шынталысы авылында  урта хәлле гаиләдә туган.  Башлангыч белемне  туган авылында алган. 4 класс бетергәннән соң төрле эшләрдә әти-әнисенә булышкан.  Бөек Ватан сугышына кадәр Казан-Бөгелмә тимер юлында эшләгән.
        1942 нче елның 27 нче августында Шәйхетдинов Зыятдин Гыйльметдин улын Биләр хәрби военкоматына чакыртып алалар. Сугыш юлы аны Кострома  ягындагы Песочный лагерена илтә. 10 ай буена кече командирлар әзерләү курсында укый. 1943 нче елның май аенда 6 нчы гвардия танк корпусына набор җыялар. Ул шул частьтәге 49 нчы бригадага эләгә. Шуннан соң Орел белән Тула арасындагы сугышка керә, разведкада хезмәт итә. Сугыша-сугыша Ментопольгә барып җитәрәк 6 нчы корпус тетелә һәм  аларны 11 нче танк корпусына берләштерәләр. Көз көне Орелны алалар.  Мәскәүгә кайтырга тиеш булалар,  ләкин Харьковта тукталалар. Черкассолазовой дигән авылга алып баралар. Өстәмә көчләр көтеп берничә ай вакыт үтеп китә. Өстәмә көчләр килгәч,  язгы якта 11 нче танк корпусы составында сугышка китәләр. Ковель шәһәреннән яңадан сугышка керәләр –Буг елгасын кичәләр . 1945 елның гыйнварында батырлык кыла: разведка вакытында немец  часовоен үтерә.  Җиңү таңын Берлинда каршы алалар. Бөек Ватан сугышында сержант, командир булып хезмәт итә. Сугыштан соң да 1947 нче елның 3 нче мартына хәтле Нальчик шәһәрендә  хәрби хезмәтен  дәвам итә.
        Кыю йөрәкле батыр солдат ямьле язда туган авылына әйләнеп кайта. Күмәк хуҗалыкта хезмәт юлын дәвам иттерә, төрле вазыйфалар башкара: бригадир, ферма мөдире, хәзерләүче булып лаеклы ялга чыкканчы хезмәт куя. Пенсиягә чыккач та хуҗалык эшләренә сорау булганда, һәрвакыт ярдәм кулы суза.Мөнҗия исемле уңган, чая кызны гомерлек яр итеп, туган илебезгә лаеклы алмаш булырдай 7 бала: 5 кыз һәм 2 ул тәрбияләп үстерәләр. Булдыклы хуҗаларның яшелчә бакчаларында үскән исәпсез алмагачлар, карлыган куаклары Һ.б җиләк- җимешләргә бай булуын күпләр хәтерли әле. Әле дә ул бакча күз явын алырлык булып мул уңыш бирә.
        Зыятдин Шәйхетдинов 2005 нче елның  9 нчы февралендә  вафат була.
        Зыятдин Шәйхетдиновның сугышчан батырлык өчен бүләкләре арасында:
2 Кызыл Йолдыз ордены,  "Варшаваны азат иткән өчен", "Берлинны алган өчен" медальләре бар.    Сержант Зыятдин Шәйхетдиновка 11 нче танк корпусы составында Радом шәһәре, Варшаваны, Ковель һәм Висла ярында күрсәткән батырлыклары өчен РӘХМӘТ белдерелгән приказлар әле дә саклана.
Сәламәтлек паркы (Әлмәт)

**Әлмәт сәламәтлек паркы**(Мәдәният һәм ял паркы, Сквер) - Әлмәтнең Үзәк район хастаханәсе янындагы бу территория нарат, каен һәм иске тирәкләрдән урман массивын үз эченә алган парк. Шулай ук парк гражданнарның актив ял итү урынын да тәкъдим итә.

Яшел зона Зифа Балакина урамында урнашкан.

## Тарих
Паркны төзекләндерү Татарстан Республикасының иҗтимагый киңлекләрен үстерү программасын тормышка ашыру кысаларында башкарылган.

2018 елның 2 сентябрендә Татарстан Республикасы президенты Рөстәм Миннеханов, аның ярдәмчесе Наталия Фишман, Әлмәт муниципаль районы башлыгы (2015 елның 23 сентябреннән 2019 елның 5 июненә кадәр) Айрат Хәйруллин һәм «Татнефть» ГАҖ генераль директоры Наил Маганов Әлмәттә Зифа Балакина урамы буйлап урнашкан яңа төзекләндерелгән «сәламәтлек» паркын ачалар.

Үзәк төзелешен «Татнефть» компаниясе финанслаган.

Төзелеш барышында территорияне төзекләндерү — яшелләндерү, яр буе территориясен ныгыту эшләре башкарылды, шулай ук спорт мәйданчыгында күпер һәм спорт инвентаре куелды. Паркта агачларны яктырту оештырылган, ә җәяүлеләр өчен юл буйларында эскәмияләр һәм чүп савытлары урнаштырылган. Парк өч участоктан тора: фонтанлы Мәйдан, балалар мәйданчыгы һәм сәламәтләндерү спорт мәйданчыгы.

Паркка керү юлында арт-объект — «Сәламәтлек»дигән күләмле язма урнаштырылган.

Паркның төп бурычы: авыруларны реабилитацияләүдә ярдәм итү һәм туганнары һәм якыннары белән очрашу өчен урын бирү.

## Проект авторлары
«Әлмәт муниципаль районының архитектура һәм шәһәр төзелеше Идарәсе» МБУ, Әлмәт муниципаль районының «Капиталь төзелеш идарәсе» МУП, Evolution Креатив Агентлыгы, Прогресс.
## Үзәк мәйдан
Үзәк мәйданда фонтан урнаштырылган.Парк ягыннан ага торган елга төбе чүп-чардан чистартылды, киңәйтелде һәм төзекләндерелә. Шулай ук парктан торак массивка күпер һәм зур проекцион куполлы планетарий төзелә. Эшләрнең заказчысы - ТР Главинвестстрой.

## Балалар мәйданчыгы
Балалар Мәйданчыгы Таган, батутлардан, таулардан тора, анда балалар мөмкин.
Парк территориясендә Планетарий балалар күңел ачу үзәге төзелгән. Анда заманча интерактив җиһаз урнаштырылган, ул балаларга планетаның төзелеше һәм йолдызлык тарихы турында белергә мөмкинлек бирә, шулай ук балалар Кояш системасын өйрәнә ала.

Планетарийның сыйдырышлыгы 50 кеше тәшкил итә. Коену планетариеның биеклеге - 10 метр, ә диаметры — 20 метр.

Балалар-күңел ачу үзәгендә мастер-класслар һәм белем бирү чаралары үткәрелә. Балалар-белем бирү үзәге белем бирү программалары белән интерактив стенд белән җиһазландырылган, махсус класслар бар, анда балалар уен формасында бер-берсе белән аралаша һәм үсә ала.

## Спорт зонасы
Спорт зонасында хастаханә пациентларын реабилитацияләү һәм сәламәтлекләре буенча мөмкинлекләре чикләнгән кешеләр өчен тренажерлар урнаштырылган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Әлмәт - спортны җәлеп итү үзәге 
* "Сәламәтлек" паркы әлмәтлеләрнең йөрәкләрен яулады

Төркем:Әлмәт парклары
Кырпы балыгына һәйкәл

**Кырпы балыгына һәйкәл** - 	Тәтеш балык тоту тарихы музее янында куелган куелган корылма. 2013 елның 20 нче июлендә ачыла.
## Тарихы
1920 нче елның җәендә Тәтеш шәһәрендә яшәгән балыкчы Александр Илларионович Страшин Иделнең шушы тирәләрендә гаять зур балык яшәгәнлеген сиза башлый. Ул, аны тотарга теләп, үз куллары белән сумалаланган  ыргаклы махсус балык тоту җайланмасы ясый. 1921 нче елны ул җайланманы Тәтештән ерак түгел булган җиргә - Идел буендагы Красная Глинка дигән урын тирәсендә елгага урнаштыра. Балык бу җайланмага каба. Кулдашы Сергеев Александр Сафронович белән икәү балыкны тартып чыгара алмагач, якындагы авылдан да булышырга кешеләр чакыралар. Тартып чыгарылган балык шулкадәр зур була ки, аны ике атка җигелгән ике чанага салып, үлчәр өчен Тәтешкә базарга алып китәләр. Базарда булган барлык герләрне дә җыеп үлчәгәч, балыкның авырлыгы 960 килограмм икәнлеге билгеләнә. Озынлыгын белү өчен  17 кеше янәшә баса, ул 5,2 метр чамасы була. Балык эченнән 197 кг уылдык, бер капчык кысла  һәм чөгә балыгы чыга. Балыкчы Страшин исә бер чиләк кара уылдыкны өенә дә алып кайта.
Бу вакытта Тәтешкә очраклы рәвештә Казаннан фотограф А.Коксин  килгән була.  Уналты кеше алдындагы  өч агач мичкә өстенә куеп төшерелгән балык фотосурәте исә истәлеккә кала.
Төбәк музее хезмәткәрләре 2013 елда шушы фотосурәт нигезендә "Җанландырылган фотосурәт" проектын булдырып, шәһәр территорияләрен төзекләндерүгә юнәлдерелгән халык социаль проектлары конкурсына тәкъдим итәләр. Отылган ярты миллион сум грант акчасының бер өлеше тарихи балыкның биш метрлы бакыр һәйкәлен булдыруга («Стаун» предприятиесе коючылары ясый, скульптура авторы – Фәнил Вәлиуллин) тотыла.
## Тасвирлама
Кырпы балыгының скульптурасы табигый зурлыкта диярлек эшләнгән: бакырдан коелган биш метрлы гәүдәсе өч зур агач мичкә өстендә ята. Һәйкәлнең  артында Тәтеш шәһәренең Идел яры буе күренешен сурәтләүче калайны кисү техникасында ясалган  челтәрле койма тора. Һәйкәл янындага постаментка куелган "китап" бу балыкны тоту тарихы турында язылган биттә ачылган.
## Моны да карагыз
Тәтеш балык тоту тарихы музее
Кырпы балыгы
## Әдәбият
Бурдин Е.А. Рыбацкая доля. История рыболовства на Средней Волге и Нижней Каме.-Монография. Ульяновск: Изд-во «Корпорация технологий продвижения», 2020.- 352 с. 
## Чыганаклар
* https://www.evening-kazan.ru/articles/chudo-yudo-ryba-kit.htm
* http://rt-online.ru/p-rubr-obsh-29267/ 
* http://www.ievbras.ru/download/other/Fragment_knigi.docx