open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аббе (ай кратеры)

**Аббе** () - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 64 км булган кратер.

## Атамасы

Кратерга атама Эрнст Аббе (1840—1905) хөрмәтенә бирелә.

## Тарихы

Кратер Халыкара Астрономия Берлеге () тарафыннан 1970 елда раслана.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Цифровой фотографический атлас Луны.
* Кратер Бок на карте LM-104.
* Andersson, L.E., and E.A. Whitaker, NASA Catalogue of Lunar Nomenclature, NASA Reference Publication 1097, October 1982.

Төркем:Ай кратерлары
Төркем:Әлифба буенча кратерлар
Борис Веденеев

**Борис Евгеньевич Веденеев** (21 декабрь 1884 (2 гыйнвар 1885), Тифлис, — 1946 елның 29 сентябре, Мәскәү) — рус һәм совет галиме, энергетик һәм гидротехник. Беренче дәрәҗәдәге Сталин премиясе лауреаты (1943). Башлыча ГЭС төзелешен икътисадый нигезләү теориясе буенча белгеч.
## Тәрҗемәи хәле
Борис Евгеньевич Веденеев 1884 елның 22 декабрендә Тифлиста туган. Петербург тимер юл инженерлары институтын 1909 елда тәмамлый. XX гасыр башында Мурманск һәм Ерак Көнчыгышта порт корылмаларын проектлау эше белән шөгыльләнә.

Днепрда гидростанцияне проектлауда катнаша. 1917 елгы Бөек Октябрь инкыйлабынан соң ГОЭЛРО планын эшләүдә зур өлеш кертё.

Днепр ГЭСы, Волховской ГЭСы һәм Кондопожск ГЭСларын төзүдә җитәкчеләренең берсе булып эшли.

ССРБ Фәннәр академиясе академигы(1932) дигән фәнни исем бирелә.  1937 елдан Карелия АССРыннан ССРБ Югары Шурасы депутаты 1-2 чакыру депутаты булып сайлана.

Веденеев Борис Евгеньевич 1946 елның 25 сентябрендә вафат була. Мәскәүдә Новодевичье зиратында җирләнгән.

## Бүләкләре һәм премияләре

1943 елда Фән һәм техника өлкәсендә күпьеллык күренекле эшләре өчен Беренче дәрәҗәдәге Сталин премиясе бирелә.

Өч Ленин ордены (шул исәптән 01.01.1945)

I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (10.06.1945)

Төркем:Әлифба буенча галимнәр

Ике Кызыл Байрак Хезмәт ордены

башка медальләр

Академик Веденеев  Сталин премиясен ССБР Оборона фондына тапшыра.
## Хәтер

1946 елда Б. Е. Веденеев исеме Ленинградта Бөтенсоюз гидротехника фәнни-тикшеренү институтына (хәзер «Б. Е. Веденеев исемендәге ВНИИГ» АҖ) бирелде.

Борис Веденеев хөрмәтенә Санкт-Петербург, Петергоф, Пермь, Заволжье, Волхов һәм Башкортстандагы Нуриман районының Павловка авылында урамнар аталды.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Григорьев С. В. Биографический словарь. Естествознание и техника в Карелии. — Петрозаводск: Карелия, 1973. — С. 253. — 269 с. — 1000 экз.

## Тышкы сылтамалар
* Бориса Евгеньевича Веденеева
* Памяти академика Б. Е. Веденеева. // Вестник АН СССР, 1946, № 10
Феодосия Морозова

**Феодо́сия Проко́фьевна (Проко́пьевна) Моро́зова** (кыз чагында **Соковнина́**, диндәге исеме **Феодо́ра**;  — , Боровск — югары дәрәҗәле бояр хатыны, иске йолачы, протопоп Аввакум тарафдары. "Иске дин"гә тугрылыгы өчен патша белән низаг нәтиҗәсендә кулга алына, исеменнән мәхрүм ителә, ә аннары ул җир чокырына урнаштырыла, патша Алексей Михайлович боерыгы буенча ачыктырып үтерелә.

Иске обрядчылар тарафыннан изге кебек олылана.

## Биографиясе

Окольничий *Прокофий Фёдорович Соковнинның* кызы. Мөгаен, патшабикәне озатып йөрүче сарай хезмәтчеләре санына кергәндер. 17 яшендә Романовлар гаиләсенә туган тиеш Глеб Иванович Морозовка кияүгә чыга. Глеб Ивановичның абыйсы, Борис Иванович Морозов, гаять зур байлык хуҗасы, 1662 елда баласыз килеш үлеп, мирасы Глеб Морозовка кала (альтернатив версия бар). Озакламый Глеб Иванович та үлеп китә һәм абыйларының икесенең дә җыелма байлыгы номиналь рәвештә Глеб һәм Феодосия Морозовларның кече яшьтәге улы Иван Глебовичка тапшырыла.

Асылда исә улының мирасы белән бояр Морозов җитәкчелек итә.

## "Иске йолалык"ка тугрылыгы
Морозова патриарх Никон реформаларына каршы булган, иске обрядчылар тарафдары — протопоп Аввакум белән тыгыз аралашкан. Феодосия Морозова хәйриячелек белән шөгыльләнә. Утыз яшендә генә тол калгач, ул җенси теләгенә каршы торыр өчен власяница киеп йөри.

Чиркәү реформаларына бөтен яклап ярдәм итүче патша Алексей Михайлович аның туганнары һәм әйләнә-тирәсе аша хатынга йогынты ясарга тырыша, шулай ук поместьеларын аның кулыннан тартып ала һәм кире кайтара. Феодосия Морозова «яңа обряд чиркәве»ндә катнашкылаган. Ләкин 1670 елның декабрь азагында Феодора исеме алып, яшерен рәвештә монахлык кабул иткәч, чиркәү һәм дөньяви чаралардан читләшә башлый.

1671 елның 22 гыйнварында (1 февраль) ул патша Алексей Михайлович һәм Наталья Нарышкинаның туйында катнашудан баш тарта. Аны чиркәү реформасын кабул итәргә үгетләп килгән патша кешеләренә Морозова  катгый баш тартып җавап бирә.

Чиркәү реформасына бөтен яклап ярдәм итүче патша Алексей Михайлович Морозованы һәм аның сеңлесе, кенәзбикә Урусованы Боровск шәһәр  төрмәсенә озаттыра, ә аларның "иске йолалы" 14 хезмәтчесе 1675 елның июнь ахырында яндырып үтерелә. Евдокия Урусова 1675  елның  11 (21) сентябрендә  ачтан хәлсезләнеп үлгән. Феодосия Морозова шулай ук 1675 елның  12 ноябрендә ачтан үлә,  вафаты алдыннан, төрмә сакчысыннан күлмәген юдыртып ала 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Повесть о Боярыне Морозовой (XVII век)
* О картине Василия Сурикова «Боярыня Морозова»
* *Осипов В. И.* Настанет пора — и воздвигнут ей памятник вместо дыбы
* История создания картины «Боярыня Морозова»
* На сайте старообрядцев Старовер
* 
 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр 
Төркем:Православие
Моси

**Моси** (мосси, моиси, мосе) — Көнбатыш Африкадагы халык. Үз атамалары: дагари, бирифор, нанкансе, кусаси, мампруси, догомба. Гомуми саны-9 млн нан артык кеше. Буркино-Фасо халкының 50 % тан артыграгы (6 млн кеше), шулай ук Гана төньягында (3 млн.тирәсе кеше, якын туган телдә сөйләшүче моле—дагбон) яши.

Нигер-конголез макросемьясына керүче гур гаиләсенә караган мооре телендә сөйлиләр. Мосиларның күбесе — мөселманнар, шулай ук традицион инанычлылар һәм христианнар бар. Төп шөгыльләре — китмәнле игенчелек (тары, сорго, арахис, кукуруз, дөге һ.б.). Карите (*Butyros-permum*) җимешен күпләп җыялар, аның орлыкларыннан май алалар. Аз гына ишәкләр, сарыклар, кәҗәләр, тавыклар, цесаркалар үрчетәләр; кайбер районнарда ат үрчетү белән шөгыльләнәләр. Халыкның нык тыгызлыгы һәм туфракның ярлылыгы шактый күп миграциягә китерә; ел саен 500 меңгә кадәр кеше Гана рудникларына һәм Кот-д’Ивуар плантацияләренә китә.

Традицион социаль оешма буларак аларга патрилиниялы кардәшлек төркемнәре, вирилокаль никах җирлегендә туплану, зур гаилә общинасы хас.

## Тарих
Моси патшалыклары — заманында үз территориясе булган өч көчле дәүләт. Алар барысында да охшаш гореф-гадәтләр һәм формалар булган, әмма бер-берсенә бәйсез рәвештә идарә ителгән. Патшалары бер-берсенә каршы булган низагларда да катнашалар яки төньяктан — Малидан сугыш белән килсәләр, берләшәләр.
Моси патшалыклары XIX гасыр ахырына кадәр, Француз Колониаль Империясе тарафыннан яулап алынганчы булган..

## Билгеле кешеләре
* **Компаоре, Блэз** — Буркина Фасо президенты (1987—2014).

## Карагыз
* **[[Моси]] патшалыклары**
* **Нанумба**

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Искусство племени моси-фульсе Мириманов В. Б. Искусство тропической Африки

## Әдәбият
*Андрианов Б. В., Попов В. А. Моси // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999. С.598.

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Феликс Мотль

**Мотль Феликс** ( - (24 август 1856)  -  2 июль 1911, Мюнхен)  — Австрия дирижёры һәм композиторы.

## Биографиясе
Балалык елларында Феликс Венаның малайлар хорында җырлый. Ул Вена консерваториясендә *Антон Брукнердан* музыка теориясен, композицияны  *Феликс Дессофтан*, дирижёрлыкны  *Йозеф Хельмесбергердан*, фортепианода уйнарга *Антон Доордан* өйрәнгән 

1876 елда Байрёйтта беренче Вагнер фестивален әзерләүдә актив катнаша. 1903 елдан -  операсында генеральмузикдиректор, бер үк вакытта Байрёйттә Р.Вагнерның (1886 елда «Тристан һәм Изольда»), Лондонда (1898 елда  «Нибелунг божрасы» - «Ковент-Гарден театрында ) концерт дирижёры буларак чыгыш ясый. 

Яшь чагыннан үк үзен Рихард Вагнер музыкасы интерпретаторы буларак таныта. Студент елларында ук Вена Вагнер җәмгыятенең дирижёры була. 1876 ел Ганс Рихтерга ноталарга корректор, төзәтмәләр кертүче коррепетитор була. Байрёйт фестивалендә "Нибелунг боҗрасы" тетралогиясенең беренче тулы куелышында ярдәм итә.Аннары ул фестивальдә дирижёр булып гел чыгыш ясый. (1886 - 1906 елларда 69 спектакль, 1903 елда Метрополитен-Операда америка "Парсифаль" премьерасын алып бара, шулай ук ​​Лондонда , Мәскәүдә һәм Санкт-Петербург  сәхнәләрендә һ.б.  чыгышлар ясый.

1881 елдан  Карлсруэдагы  театрда һәм  филармония хорында дирижёр, 1893 елда генеральмузикдиректор булып китә.

1907 елдан —  Мюнхенда генеральмузикдиректор.

Берничә опера, кыллы квартет, җырлар авторы.

1911 елның 21 июнендә  Вагнерның «Тристан һәм Изольда» операсы белән дирижёрлык иткәндә инфаркт кичерә, хастаханәдә үлә.

## Хәтер
* Венаның Дёблинг районында бер урам  Мотль () исеме белән атала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* Frithjof Haas: *Der Magier am Dirigentenpult. Felix Mottl*. Info Verlag, Karlsruhe 2006, ISBN 3-88190-424-7, (*Hoepfner-Bibliothek*).
*  Clarissa Höschel: *Der Nachlass Felix Mottls. Neue Einsichten zum New Yorker Aufenthalt 1903/04*. In: *Musik in Bayern,* Nr. 74 (2009), S. 97-115.
 
Төркем:Австрия
Төркем:Австрия композиторлары
Макһауда Дһам

**Макһауда Дһам** ул **[[Басти]]** районында **[[Һаррайия]]** теһсилында иң борынгы урыннарның берсе, анда Вашиштһа киңәше белән олы фикер иясе Ришьяшринга ярдәме белән Раджа Дашратх ягьяны башкарган. Яджнаның исеме Путракамешти булган. Дашаратха һәм Каушальяның Шанта дигән кызы булган дип әйтелә, ул Ришьяшринганың хатыны булган. Ягья нәтиҗәсендә Агни ягнакундадан (корбан уты чокыры) сикереп чыккан һәм Дашаратхага бер чүлмәк кһеер биргән һәм аңа аны патшабикәләр арасында өләшергә киңәш иткән. Каушалья кһеерның яртысын ашаган, Сумитра аның чиреген ашаган. Каикейи берникадәрен ашаган һәм аны Сумитрага биггән һәм ул кһеерны икенче мәртәбә ашаган.
Шулаи итеп кһеер ашаганнан соң патшазадәләр белән йөкле була башлаганнар. Каушалья иң күбесен ашаганга күрә ул Рамага тормыш биргән. Каикейи Бһаратага тормыш биргән, Сумитра Лакшманага һәм Шатругһнага тормыш биргән.
Башка гыйбадәтханә **[[Рамрекһа Мандир]]** шулай ук Уттар-Прадеш штатында Басти районында мәшһүр **[[Аморһа]]** тарихи урыны янында, ул шулай ук Раджа Залим Сингх Штаты Аморһа дип атала (шулай ук Амодһа буларак мәгълүм).

## Фестивальләр
Ел буена Һиндуларның һәрбер фестивале бәйрәм ителә диярлек. Рамнавами иң төп бәйрәм булып тора. Биредә шулай ук Чайтра (चैत्र पूर्णिमा) аенда ел саен ярминкә, җыелыш уза. Бу вакыйгада күп санлы дини сәфәр кылучыларны күреп була.
मखौड़ा धाम अथवा मखभूमि में ही राजा दशरथ ने पुत्रेष्टि यज्ञ किया था। श्रृंगी ऋषि द्वारा इसी स्थान पर यज्ञ संपन्न कराया गया था। परशुरामपुर ब्लाक क्षेत्र में स्थित इस मंदिर में भगवान राम परिवार सहित विराजमान हैं। यहां प्रतिवर्ष चैत्र पूर्णिमा पर मेला लगता है।

## География
Мадһауда Дһам -да урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Григорий Байда

**Григорий Иванович Байда** (    ; 16 декабрь 1902 - 25 гыйнвар 1981 ) - комбайн операторы, Украина ССРның авыл хуҗалыгы машиналары операторы. 

Ике тапкыр Социалистик Хезмәт Герое ( 1951, 1958 ).

## Биография
Григорий Иванович Байда  1902 елның 16 декабрендә  (3 декабрь иске стиль),  Черкассы өлкәсе хәзер Черкассы районы авылында Лески авылында туган. 

1925-1928 елларда ул бай крестьяннарда эшли. 1929-1932 елларда ул заводта эшли. 

1932-1938 елларда ул Криничанск өлкәсенең Криничап МТС трактор йөртүчесе була. Соңрак - Новомосковск МТС (1938-1941 һәм 1945-1959) операторы,  1959 елдан Украина ССРы Днепропетровск өлкәсе Новомосковск районының «Выдвиженец» колхозы комбайнеры 

1950 елдан ул яңа авыл хуҗалыгы техникасын үстерә. 1951 елда ул ашлык культураларын җыеп алу өчен виндроуэрның яңа төрөн булдыра. 1956 елда ул өч рәтле  ККСБ-3  кукуруз комбайнын эшли. 

1959 елдан КПСС әгъзасы. 5-нче чакырылышның Украина ССР Югары Советы депутаты. 

Гомеренең соңгы еллары Черкассы шәһәрендә яши һәм эшли. 

Ул 1981 елның 25 гыйнварында вафат була. 

## Бүләкләре

* Ике тапкыр Социалистик Хезмәт Герое : 
** 29/29/1951 - авыл хуҗалыгын үстерүдәге уңышлар өчен, 
** 02/26/1958 - авыл хуҗалыгын үстерүдәге уңышлар өчен. 
* Ул 2 Ленин ордены, 2 Кызыл Байраҡ Хезмәт ордены, СССР медале, шулай ук зур алтын һәм ВСХВ  авыл хуҗалыгы күргәзмәсе медальләре белән бүләкләнә. 

## Хәтер
Геройның туган Лески авылында бюст урнаштырылган  . 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Григорий Иванович Байда (рус.).  Сайт «Герои страны».
* Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Люди нашего рода — Байда Григорий Иванович
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:ВДНХ алтын медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:1981 елда вафатлар
Төркем:25 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1902 елда туганнар
Төркем:16 декабрь көнне туганнар
Артур Гёргей

**Артур Гёргей** (венг.  Görgei Artúr; 30 гыйнвар 1818, Топорец — 15 май 1916, Вишеград, Венгрия) - Венгрия хәрби лидеры, революционер.

## Биография
Артур Гёргей венгр протестантлар гаиләсендә туа, сас нәселеннән. 19 яшендә ул Венада Венгрия дворяннарының сакчы хезмәтенә кушыла. Ул үз хезмәтен университетта уку белән берләштерә. 1845 елда әтисе үлгәч  ул армиядән китә һәм химия фәнен өйрәнү өчен Прага университетына укырга керә. Укып чыккач, ул нәсел утарына кайта. 

Венгр революциясе башланганнан соң , ул Венгрия хакимияте ягында сугыша. Ул армиягә капитан дәрәҗәсе белән керә, ләкин тиздән Тисаның төньягында бөтен Милли Гвардияне җитәкли, төбәктә Хорватия гаскәрләренә каршы уңышлы эшли. 

1849 елның 4 маенда Артур Гёргей Венгрия башкаласын камап ала һәм яулап ала, аннан соң ул революцион хакимиятнең сугыш министры була. Рәсәйнең сугышка катнашуы белән, сугыш фронтындагы хәл кискен үзгәрә. Походларның  берсендә Гёргей  принц Паскевич экспедиция корпусыннан генерал Ридигерга әсирлеккә бирелергә мәҗбүр була . 

Кораллы иптәшләрдән аермалы буларак, Гёргей хәрби суд тарафыннан каралмый. Берникадәр вакыт төрмәдә утыра, аннары Клагенфуртта яши, химик эш белән шөгыльләнә. 1867 елда аны кичерәләр һәм Венгриягә кайтырга рөхсәт итәләр.  Атылган яки асылган күпчелек генераллардан һәм революцион хакимият түрәләреннән аермалы буларак,  үзенең гомерен саклап бирелүе өчен   Венгрия җәмгыяте аны куркак һәм хыянәтче дип саный. Майн Ридның "Кыз-хатын" романында Гёргейнең хыянәт варианты да нигез булып алына. Азат ителгәннән соң, Артур Гёргей Венгриянең сәяси тормышында бернинди роль уйнамый. 

1885 елда кайбер дуслары аны Венгрия җәмгыяте алдында реабилитацияләргә тырышалар. Ул вакытта Гёргей  мыскыллау һәм рәнҗетү астында йәши. Соңыннан, аның хәрби хезмәтләре һәм революция вакытында уйнаган мөһим роле аның ватандашлары тарафыннан таныла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Гергей, Артур // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913.
* 
Төркем:Маҗарстан революционерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр
Төркем:Революционерлар
Моши

**Мо́ши** () — Танзаниядәге шәһәр. Килиманджаро өлкәсенең административ үзәге булып тора. Халык саны-143 799 кеше (2002 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча).

## Географиясе
Шәһәр илнең төньяк-көнчыгышында урнашкан. Кениның чигеннән алыс түгел.

## Халкы
2002 елгы халык санын алу мәгълүматларына караганда, халык саны-143 799 кеше. Шул ук вакытта халыкның тотрыклы үсеше күзәтелә: 1978 елда шәһәрдә 52 046 кеше яши, 1988 елда — 96 838 кеше.

## Мәғариф
Шәһәрдә берничә университет һәм колледж урнашкан: Стефано Моша исемендәге университет ,Килиманджар христиан медицина көллияте, Мвенге көллияте, Моши Кооперация һәм эшкуарлык көллияте, Африканың Кыргый табигатьне өйрәнү көллияте, Халыкара Моша мәктәбе, Килиманджар клиник-тикшеренү институты,, Килиманджар фармакология мәктәбе  
һәм башкалар.

## Күңел ачу һәм ял итү
 Ага Кһан Роадта Аруштан ерак түгел Ухуру шәһәр паркына капка.
 2015 елдан Ухуру паркы янында, Аруш Роад һәм Ага Кхан Роад кисешүендә, эре сәүдә үзәге ачылды.
 Аруш Роад ягыннан Ухуру паркына икенче керү юлы бар, шунда ук Каливның Тай кухнясы рестораны да урнашкан.
 Шәһәр үзәгендә, Аруш Роад һәм Селус Стрит урамнары киселешендә, Юнион кофеясы урнашкан.
 Шәһәр тирәләрендә, якынча бер сәгатькә якын машинада юл, кофе плантацияләре һәм 50 метр биеклектәге  Матеруни шарлавыгы бар.
 Моши һәм Килиманджаро халыкара аэропорты арасында Чемкның кайнар чыганаклары урнашкан.
 Шәһәр янында, Кениябелән чиктәш җирдә Чала күле урнашкан.

## Туризм
Килиманджаро вулканына якын урнашуы сәбәпле, туристик өлкә бик тиз үсеш ала һәм туристларны күбрәк җәлеп итә. 2013 елда килучеләр саны 30 000 кешегә җиткән. Мондый шартлар чит ил инвестицияләре һәм шәһәрнең тотрыклы үсеше өчен уңай мохит тудыра.

2014 елдан Моша шәһәрендә Altezza Travel рус сөйләшүче туристлык компаниясе эшли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*На автомобиле через весь Моши, 2014 (Видео)
 
Төркем:Танзания
Аббот (ай кратеры)

**Аббот** () - Ай өслегенә кече күк объекты бәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килгән, диаметры якынча 10,4 км булган кратер.

## Атамасы

Кратерга атама Чарлз Грили Аббот (1872—1973) хөрмәтенә бирелә.

## Тарихы

Кратер Халыкара Астрономия Берлеге () тарафыннан 1973 елда раслана.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Цифровой фотографический атлас Луны.
* Кратер Бок на карте LM-104.
* Andersson, L.E., and E.A. Whitaker, NASA Catalogue of Lunar Nomenclature, NASA Reference Publication 1097, October 1982.

Төркем:Ай кратерлары
Төркем:Әлифба буенча кратерлар
Дмитрий Альперов

**Дмитрий Сергеевич Альперов** (25 октябрь, 1895 — 16 октябрь, 1948) — рус совет цирк артисты, клоун.

## Биографиясе

Мәскәүдә яшәгән билгеле  клоун *Сергей Сергеевич Альперовның* улы  (1859-1923).

Үзенең иҗади эшчәнлеген акробат-эксцентрик буларак башлый. Шуннан соң әтисе С. Альперовның клоунадларында партнер булып катнаша. 

Соңрак, әтисе белән уртак тел таба алмау сәбәпле,  1914 елдан мөстәкыйль рәвештә клоун-сатирик буларак чыгыш ясый башлый.

Аның иҗат эшчәнлегенең зур өлеше Мәскәүдә уза. Аның амплуасы - нигездә, җирән һәм  ак клоун рольләре. Башта клоун ***Макс*** (*М. И. Федоров*), аннары ***Мишель*** (*М. П. Калядин*) һәм, ниһаять, *Н. Л. Лавров* манежда аның партнерлары була.

Бигрәк тә совет чорында Дмитрий Альперов клоунада юнәлешендә уңышка өлгәшә. Альперов илдәге сәяси вакыйгаларга битараф калмый, шуңа күрә аның сатирасы һәрвакыт көн кадагына суга.

1929 елда *Владимир Захарович Массның* сценарие буенча «Махновщина»  һәм 1930 елда Маяковскийның «Мәскәү тиз яна» ()  пантомимнарының куелышында башкаручы һәм режиссер-куючы буларак катнаша . 

Бөек Ватан сугышы елларында Дмитрий Альперовның сүзе нәфрәтле һәм кискен яңгырый.

«Иске цирк аренасында» (1936) китабы авторы .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Альперов Дмитрий Сергеевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд.,  т. 2— М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* "Дмитрий Альперов". Иске цирк аренасында. Клоун язмалары. Әдәби эшкәртү, В.Е. Беклемишеваның сүзләре һәм искәрмәләре. М.: Сәнгать әдәбияты. 1936. 404 с.
* Совет цирк энциклопедиясе.
* Балалар һәм ата-аналар өчен Энциклопедия. Цирк дөньясы. 1 Том 1. Клоуннар. М.: Кладезь. 1995 ел.

## Сылтамалар
* http://www.circusinfo.ru/actors/actor3/
* http://www.ruscircus.ru/pred.html
* http://www.chastnik.ru/print.html?section=20&id=31754&module=6 {Доступная сылтама / date = май 2018 / bot = InternetArchiveBot }}
 
Төркем:Артистлар
Төркем:Цирк
Йылдыз (мәгънәләр)

**Йылдыз** (Йолдыз) — күпмәгънәле сүз.
## Фамилия
* Еркан Йылдыз (1974), Төркия көрәшчесе.
* Меһмет Йылдыз (1981), Төркия футболчысы.

## География
* Йылдыз (Йылдыз-сарай), Габделхәмит II резиденциясе.

## Журналлар
* Йылдыз — кырым татар журналы.
* Йылдыз — төрек журналы. 

## Моны да карагыз
* Йолдыз (мәгънәләр)
Мунда (халык)

**Мунда**, адиваси — Һиндстандагы халык. Үзатамалары — хороко («кешеләр»). Мунда халыклары  төркеменә карый. Һиндстанда иң эре "теркәлгән токымнар" исемлегенә керә. Аның саны — 2,03 млн кеше. Бихар   штатында һәм Көнбатыш Бенгалиядә, Орисса һәм Мадхья-Прадеш штатларында яшиләр. 
Христианлык, Һинд дине тоталар, традицион инанычлары саклана. Килеп чыгышлары белән, мөгаен, Һиндстанның борынгы, автохтонным халкы булып торадыр.  

## Телләре

Мундари телендә (мундари — хо) сөйләшәләр,  австроазия телләре гаиләсенең мунда төркеменә керә. Диалектлары бар: кера мундари, нагори, тамар, хасада.

## Хуҗалык
Төп шөгыльләр-сөрүлек, җыю, балыкчылык.   Үсемлек культураларыннан дөге, кукуруз, кузаклы культуралар үстерәләр. Йорт хайваннары, дуңгызлар, кәҗәләр, буйволлар, үгезләр, сыерлар үрчетәләр. Мөгезле эре терлек, авырлык ташучы көч буларак кулланыла. 

Шөгыльләре: чүлмәк ясау, зәркән, туку, бамбуктан һәм пальма яфракларыннан үрү.

Тигезлектә жирләр  линияле планлаштырыла. Авыллар токым саны буенча өлешләргә бүленә. Токым зиратлары, изге урыннар, ритуаль биюләр өчен мәйданчыклар бар. Торак-планда турыпочмаклы, бер камералы. Йортларны төзегәндә кулланыла торган материаллар- бамбук, камыш, балчык. Түбәсе-ике яки дүрт авышлыклы, саламнан яки чүлмәктән. Бер түбә астында торак бина да, абзар да урнаша ала. Ир-атлар өчен традицион кием -  дхоти тибындагы ботои. Хатын-кызлар биленә чите каймалы тукыма  (лаханга) бәйләп йөртә.

Традицион азык-төлек-пешкән дөге, кузаклылар, кукуруз. Кушым сыйфатында үсемлек маенда кыздырылган балык һәм ит кулланыла. Сөткә тыю булган. Яраткан эчемлекләре -дөге сырасы.

Мунданың митохондриаль гаплогруппалары вариантлары тулысынча Көньяк Азия, шул ук вакытта Y-ДНК буенча Көнчыгыш Азия Y-хромосомлы О2а төркеме өстенлек итә (>60%). Киң геном тикшеренүләре мундаларның генетик ата-бабалары 20% ы Көньяк-Көнчыгыш Азиядән  булуын күрсәтә. Алар лао этник төркеменә аеруча якын .

## Әдәбият
* Седловская А. Н. «Мунда» // Народы и религии мира / под ред. В. А. Тишкова, М., 1998.

## Искәрмәләр

 
Төркем:Азия халыклары
Зебу

**Зебу** ( лат.  Bos taurus indicus ) -Һинд субконтиненты территориясендә таралган кыргый үгезнең төре. Европа сыерыннан аермалы буларак (Bos taurus taurus), зебу Евразиянең тур үгезе төрөннән  килеп чыкмаган, ә Һиндстан турының нәсел вәкиле (Bos primigenius namadicus) булып тора.  Аның иң яхшы яшәү өлкәсе - тропик һәм субтропик климат булган төбәкләр. Ул мондый климатка күбрәк җайлаштырылган, әмма авыл хуҗалыгы өчен мөһим булган сыйфатларга карата Европа сыерларына караганда планлы үрчетү белән камилләшмәгән.   Зебу Европа сыерыннан муены өлешендә горб булуы, кайвакыт кыр читендә чәч белән капланган, алгы аяклар арасында тире складлары булуы белән аерылып тора. 

Африкада зебу һәм Европа сыерларын кисеп үстергән токымнар күп. ХХ гасырдан башлап , зебуны   югары температураларга каршы торуларын арттыру һәм тропик авыруларга азрак зәгыйфьләнү өчен   башка тропик төбәкләрдәге Европа сыерлары белән өлешчә кисештерәләр.  Чиста Зебу токымнары, гадәттә, аз сөт бирә һәм Европа сыерларына караганда әкренрәк үсә. 

Мадагаскардагы зебу изге санала. Ләкин шул ук вакытта зебу ашала һәм корбан ителә (ел саен мальгашлар  ата-бабалары белән корбан аша аралаша). Утрауның үзендә генә берничә төрле зебу бар, дөнъяда аларның җитмеш биш токымы  исәпләнә. Зебу хәзер Африка, Һиндстан, Азәрбайҗан, хәтта Бразилиядә яши. Ләкин Мадагаскарда зебу зур хөрмәт белән кабул ителә. Алар экзотик хайваннарга бай утрауның символларының берсе.  Хәзер терлекләрнең баш саны Мадагаскардагы халык саныннан күбрәк . Бу өлешчә зебу сөтенең аз булуы аркасында сөтнең җитәрлек булмавына бәйле. Ләкин өлешчә, чөнки зебу Мадагаскарлылар өчен әле дә мөһим. 

Зебу башта Индонезиядән, Африкага алар берничә гасыр элек китерелгән, мөгаен, ритуаль максатларда. Мадагаскарда зебу бик файдалы була: сыерларны үрчетү абруйга әйләнә, утрау кешеләре өчен  иминлек гарантиясе була.   Кешене күмү корбан белән озату аеруча мөһим санала. 

Зур Якын Көнчыгышта  күп гасырлык корылык белән бәйле зебунан (Bos indicus)  йорт сыерларына (Bos taurus) геннар агымы бәйле, ул якынча 4000 еллар элек булган   . 

## Геральдика
Зебу Африка шәһәрләренең һәм штатларының гербында бар. Гербында зебу үгезе булган илләр: 
Файл:Coat of arms of Botswana.svg|Ботсван гербы
Файл:Seal of Madagascar.svg| Мадагаскар гербы
Файл:Coat of arms of Niger.svg|Герб


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Зебу / Щеглов Е. В. // Железное дерево — Излучение [Электронный ресурс]. — 2008. — С. 355. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 10). — .
* 
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Хайваннар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Үгезләр
Төркем:Мөгезле эре терлек
Суварди Сурьянинграт

**Суварди Сурьянинграт** (, ),   1922 елдан**Ки Хаджар Деванторо** (, ); 2 май 1889, Джокьякарта — 26 апрель 1959, шунда ук) — индонезия сәяси эшлеклесе, ил бәйсезлеге өчен көрәшүче, язучы һәм педагог. Индонезиянең милли герое.

## Биографиясе
Индонезиядә ява аристократлары гаиләсендә туган. Нидерланд телле мәктәп тәмамлый, аннары төп халык  өчен медицина мәктәбенә керә, әмма сәламәтлеге белән проблемалар аркасында аны тәмамлый алмый. Соңрак журналистика белән шөгыльләнә, төрле басмалар белән хезмәттәшлек итә һәм тиздән үзенең законга каршы карашлары белән таныла; 1908 елдан башлап, шул ук вакытта нигез салынган Budi Utomo милли оешма белән хезмәттәшлек итә, Джокьякартта аның беренче съездын үткәрүне оештыра.

1912-1913 елларда эшмәкәрлек алып барган Һинд партиясенә нигез салучыларның берсе була; 1913 елда Нидерландның бәйсезлек Көнен бәйрәм итүгә җыелуны тәнкыйтьләгән «Мин голландлы булсам» исемле антиколониаль мәкаләсен бастыра, аның өчен кулга алынып, башта Банк утравына, ә аннары Нидерландка сөреп җибәрелә. Метрополиядә 1919 елга кадәр яши, белемен күтәрү белән актив шөгыльләнеп,  студентларның Һиндстан ассоциациясендә катнаша. 1919 елның сентябрендә, Нидерландтан бәйсезлек өчен чыгыш ясаган Һиндстан Милли Партиясе башлыгы була, 1922 елның 3 июлендә балалар өчен мәктәпкә нигез салучы Таман Сисва Җәмгыятенә нигез сала, анда белем бирү һәм тәрбия бирү Англиягә каршы рухта алып барыла; шул ук вакытта Ява аристократиясе белән ассоциация булмасын өчен яңа исем дә кабул итә. 1923 елда милли партия җитәкчелеген калдырырга мәҗбүр була. Берничә тапкыр голландлар тарафыннан кулга алына; Япония оккупациясе көннәрендә яңа хакимиятләр белән күпмедер вакыт хезмәттәшлек иткән, Путер оешмасы лидерларының берсе булган.

Бәйсез Индонезиянең беренче Хөкүмәтендә (1945 елда) мәгариф һәм мәдәният министры итеп билгеләнә. 1950 нче елларда иҗтимагый-мәдәни эшчәнлек белән актив шөгыльләнә, 1957 нче елда *Гадж Мад* университетыннан мактаулы доктор дәрәҗәсен ала.

## Хәтер
Хәзерге Индонезиядә аның туган көне милли мәгариф көне буларак билгеләп үтелә, аның портреты берничә Индонезия банкнотында сурәтләнгән, шулай ук аның хөрмәтенә Индонезия хәрби-диңгез флоты кораблары аталган. 1959 елның 29 ноябрендә аңа үлгәннән соң *Индонезиянең милли герое* исеме бирелә.

## Әдәбиәт
Суварди Сурьянинграт // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Сылтамалар

Биография

## Искәрмәләр

 
Төркем:Индонезия
Мору-мангбету

**Мору-мангбету** —   башлыча Конго Демократик Республикасында, шулай ук Угандада һәм Суданның  көньягында  яшәүче тугандаш халыклар төркеме (мору, мади, лугбара, келико, лого, авукайя, мангбету, мамву, мангбуту, ленду).

## Тарих
Мангбетуларның борынгы ата-бабалары төньяк-көнчыгыштан (хәзерге заман Суданының көньягы) хәзерге территориягә күчәләр, җирле банту телле халыкны һәм мбути пигмейларын буйсындыралар. Башта «мангбету» сүзе хакимлк итүче со­сло­вие дигәнне  билгели иде. XIX гасырда мангбетулар  төбәктә өстенлек итә, бакыр, фил сөяге, банан, ысланган балык белән сәүдә итүне контрольдә тота; 1880 елларда Судан сәүдәгәрләре тарафыннан басып алына. 1890 еллардан Бельгия протектораты астында.

XX гасыр уртасына кадәр баш сөяген озынайту йоласы киң таралган; хатын-кызларда чәчләрен күпертү сәбәпле  баш формасы бик озын булган .

## Теле
Нил-Сахара тел макросемьясының Үзәк Судан төркеме мору-мангбету телләрендә сөйләшәләр.

## Халкы
Гомуми саны 1,2 млн кеше (1970, бәя)

## Гаилә
Традицион социаль оешманың нигезен авыл һәм зур гаилә общиналары, патрилиния нәсел оешмасы һәм ир-атларның Не­бе­ли яшерен җәмгыяте тәшкил итә. Авункулат киң таралган.  Калым, полигиния, со­ро­рат, левират практикалана. Туганлык терминнары системасы бифуркатив-линия тибындагы терминнар («Судан» тибындагы кузеннар өчен терминнар). Сиблинглар бер термин, ата - аналарның сиблинглары-тасвирлау конструкцияләре белән билгеләнә. 

## Дин
Мору-мангбетуларның күпчелеге борынгы инанычларын саклый,  күп булмаган өлеше — христианнар (католиклар).

## Игенчелек һәм шөгыльләр
Төп шөгыль - игенчелек (тары, ямс, таро, банан, кузаклылар), цеце чебене булмаган урыннарда терлек асрыйлар.  Тимерчелек, агач һәм фил сөяге уеп ясау, чүлмәкчелек — һөнәрчелек үсеш алган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
 Мириманов В. Б. Искусство тропической Африки.
 
Төркем:Африка халыклары
Багирми (халык)

**Багирми** (*үзатамасы* — барма-ге) — Шари елгасы буйларында яшәгән халык, башлыча Чад Республикасында төпләнгәннәр. 

## Тарих
Бу халыкның Үзәк Африкада XVI гасыр азагыннан XIX гасыр азагына кадәр Чад күленнән көньяк-көнчыгышка таба урнашкан, ислам дине тоткан солтанлыгы булган (1522-1897). Солтанлык хакимы *мбанг* титулы йөрткән.

XVII гасырга кадәр Багирми Борнога бәйле рәвештә була. XVIII гасырда бәйсезлек чорында солтанлык чәчәк аткан.

Әмма 1871 елда ук Багирмины Вәдәй солтаны яулый. 1893 елда Вадай экспансиясеннән котылып, солтан Багирми Абд-ар-Рахман Гваранга Франциягә ярдәм сорап мөрәҗәгать итә. Әмма инде киләсе 1894 елда ук башкала Мисыр пашасы Әл-Зөбәер Раманың элеккеге колы Рабех вад Фадлуллаһ гаскәрләре тарафыннан яулап алына һәм таркала.

1894 елда Солтаналык территориясе Франция һәм Германия арасында бүленә, ә 1911 елда Германия үз өлешен Франциягә тапшыра.

Солтанлык хәзерге заман Чад Республикасы  территориясендә урнашкан булган, боендырыклы территорияләр шулай ук Үзәк Африка Республикасының төньяк-көнбатыш өлкәләрен биләгән. Башкаласы Масенья шәһәре булган һәм бүгенгә кадәр үз статусын саклаган.

Әлеге вакытта солтанлык  Чад дәүләт системасына интеграцияләнгән. Мбанг титулы бүгенге көнгә кадәр дә бар.

## Теле
Багирми телендә (1993 елда — 44,761 кеше) сөйләшәләр, ул үзәк Суданның нил-сахара макросемья телләре гаиләсенә карый.  Хәзерге вакытта багирми теле икенче тел буларак кулланыла, ә беренче тел урынынын гарәп теле алган. Халык саны - 44761 (1993, халык санын алу). 

## Дине
Халыкның кайбер вәкилләре ислам динен тота, башкаларында традицион диннәр саклана. Мбанг булып Абдулла идарә иткәндә (1568—1608) ислам дәүләт дине итеп кабул ителгән.  

## Шөгыльләре
Төп шөгыльләре - игенчелек (сорго, дурра һ.б.), эре мөгезле терлек үрчетү һәм балыкчылык.

## Әдәбият
* 
* 
* Андрианов Б. В., Попов В. А. Багирми // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1998

## Сылтамалар
* Lebeuf, Annie M.D. (1978) 'L’ancien royaume du Baguirmi' *Mondes et cultures*, 38, 3, 437—443.
* N’Gare, Ahmed (1997) 'Le royaume du Baguirmi (XVe — XXe siècles)'. *Hemispheres*, 11, 27—31.
* Bagirmi and Wadai
 
Төркем:Африка халыклары
Төркем:Чад
Дрейфус эше

**Дрейфус эше** (1894-1906) -  тарихындагы өченче республиканың төп иҗтимагый-сәяси низагы. XIX гасыр ахырында яһүд чыгышлы Франция гаскәренең офицеры капитан Альфред Дрейфусны хыянәттә гаепләү тирәсендә барлыкка килгән. Вакыйга унике ел дәвамында Франция җәмгыятен дулкынландыра, аны тирән һәм нык ике каршы лагерьга бүлә: Дрейфусның гаепсезлеген яклаучы "Дрейфусардлар" һәм аның гаебен яклаучы "Дрейфусардларга каршы булучылар". Ахыр чиктә Дрейфус гаепсез дип табыла, бар шәхси һәм хәрби хокуклары кайтарыла, хәттә дәүләтнең иң югары бүләге "Мактаулы легион ордены" белән бүләкләнә.

## Вәзгыять
1894 елның азагында капитан Дрейфус Германия империясенә Франциянең яшерен документларын тапшыру өчен кулга алына. Суд шпионлык, дәүләт хыянәте өчен аның чинын алып, Көньяк Америкадагы Кайенна шәһәре районындагы Диабль утравына гомерлек сөргенгә хөкем итә. Дрейфус эше — шпионлык мәсьәләсе фонында һәм антисемитизм өчен аеруча уңайлы социаль контекстта гаделлекне саклау өчен җаваплы булган мәхкәмәнең нейтральлеген югалту хатасы. Бу 1871 елдан, ягъни Эльзас белән Лотарингия аннексияләгәннән соң, Франциядә Германияга карата реванш хәле күтәрелгән чорга туры килә. Чын гаеплеләр 1898 елда мәхкәмә тарафыннан аклануга, француз язучысы Эмиль Золя шул чор Франция президенты Феликс Форга «L’Aurore» («Орор») газетасы битләрендә "Мин...гәеплим" дип башланган ачык хат язуга гына киң җәмагатьчелеккә таныла. Мәкаләдә Золя эштәге иминият бордеросы авторлары Эстерхази һәм Анри дип белдерә, Генераль штабы белән хәрби министрылык исә Эстерхази һәм Анриның акланулары өчен Дрейфусны якламавында гаепли.

Мәкалә иҗтимагый-сәяси кризисның төп сәбәбе була. 1899 елда Франциянең Өченче Республикасы җәмгыяте ике лагерьга бүленә: дрейфусард һәм антидрейфусард лагерьлар арасында бик көчле милләтче һәм антисемитик полемика күзәтелә. 

Эш тулысынча 1906 елда Кассацион палата Дрейфусны аклап, гаепсез дигән карарны чыгаруы белән тәмамлана.

## Шулай ук карагыз
* Француз колониаль империясе

## Искәрмәләр

Төркем:Дрейфус эше
Төркем:Хәрби разведка
Төркем:Сәяси тарих
Бурун (халык)

**Бурун** (барун, таулы бурун, төньяк бурун) — Судан белән Хәбәшстанның чик буе районнарында, Курмук шәһәреннән, Томбак һәм Ябус елгаларынан көньяктарак яшәгән төньяк луо төркеменә кергән кавем.  

## Халык саны

Кардәш регрейг һәм мабаан кавемнәре белән бергә 68 мең кеше яши.

## Теле һәм дине
Төп тел — нил-сахара гаиләсенең шари-нил төркеменә караган бурун теле. Шулай ук гарәп теле дә киң таралган. Халык вәкилләренең күпчелеге - мөселман-сөнниләр.

## Тарихы
Бурун халкының ата-бабалары XVI - XVIII гасырларда  хәзерге заман территориясенә көнбатыштан, Нил үзәненнән килә. XVI-XVIII гасырларда алар *Сеннар* дәүләтенә керә.
 
Бурун илен Собат елгасының төньягында өйрәнгән капитан Коннингэм халыкны танып белүгә зур өлеш кертә .

## Традицион шөгыльләре

Төп традицион шөгыльләр булып кул көче белән башкарылган басу эшләре: тары-элевисина, тэфф, дурра, кузаклы культуралар үстерү;  терлекчелек - эре һәм вак мөгезле терлекне көтүдә йөртеп асрау; балыкчылык; җиләк-җимеш җыю тора. Агачтан әйберләр эшләү (культ скульптуралары, җиһаз), көймәләр ясау үсеш алган.

Бурун халкы вәкилләре арасында коллар сату сәүдәсе XX гасырның беренче яртысына кадәр сакланып калганлыгы мәгълүм.

## Яшәү рәвеше
Борынгы заманнардан килгәнчә, олы гаилә җәмгыятьләреннән торган авыл общиналарында яшиләр, ыру башлыклары идарә итә. Никах патрилокаль, полигиния очрый. Авыл бер урында оешып,  терлекләр өчен дә киртә булып хезмәт иткән койма белән уратып алына, сулыклар ярларында урнашалар.

Тораклары Судан тибындагы - кыеклары цилиндр рәвешле, балчык яки чыбыктан үрелгән диварлар. Хуҗалык корылмалары-абзарлар,иген саклагычлар баганага утыртыла, балчыктан ясала..

## Кием-салым
Традицион кием-салым - күн передник, бил тирәсен үлән яки яфраклар белән каплыйлар. Заманча ир-атлар киң жиңле ак күлмәк киеп йөриләр, хатын-кызлар — ак япмалар, озын мамык күлмәкләр кия.

## Туклану
Бурун халкы вәкилләренең төп ризыгы - ботка, күмәч, сөт, яңгырлы чорда - балык, киек ите.

## Фольклор
Фольклор үсеш тапкан. Традицион ышанулары - борынгы бабалары мәдәнияте, тотемизм.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* H. D. Pearson Progress of Survey in the Anglo-Egyptian Sudan // The Geographical Journal, Vol. 35, No. 5 (May, 1910), p. 539
* J. Spaulding The Business of Slavery in the Central Anglo-Egyptian Sudan, 1910—1930 // African Economic History, No. 17 (1988), p. 42
* *Андрианов Б. В.* Бурун // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.
 
Төркем:Африка халыклары
Төркем:Судан
Амариллис

**Амари́ллис** () — Амариллислылар — Amaryllidaceae гаиләсеннән олиготиплы бер өлешле биологик үсемлек нәселе. 1753 елда швед систематигы Карл Линней тарафыннан аерып алынган .

Бу исем астында еш очрый торган популяр декоратив бүлмә үсемлеге чын мәгънәсендә гибрид (гиппеаструм) — чын амариллислар өй шартларында үстерелми диярлек.

## Систематикасы
Амариллис белладонна — Amaryllis belladonna төре аша тәкъдим ителгән нәсел, гадәттәгечә, монотиплы дип санала , әмма 1998 елда хәзер фәнни дөньяда танылган тагын бер төр сүрәтләнә. " The Plant List" мәгълүматлар базасы нәсел үз эченә 4 төрне кертә ди :

Amaryllis bagnoldii

Amaryllis belladonna

Amaryllis condemaita — Vargas

Amaryllis paradisicola — Snijman

Хәзер Гиппеаструм — Hippeastrum нәселе дип аерылганнар да элек Амариллис төренә кертелгән була , аларны, гадәттә, ялгыш амариллис дип атыйлар.

## Таралышы
Кыргый табигатьтәге нәсел вәкилләре Көньяк Африка Җөмһүрияте Капа провинциясе эндемиклары булып торалар . Австралиягә кертелгәннәр.

## Ботаник тасвирламасы
Мезофитлар.

Күпьеллык үсемлекләр. Үлән үсемлекләр  Суганлы үсемлекләр.

Яфраклары тамырдан ук башлана, ике рәт булып урнашкан.

Чәчәкләре чатыр сыман чәчәклеккә җыелганнар; тыгыз чәчкә чыганагына ия, чәчәклектә 2-12 чәчәк булуы мөмкин. Көз көне чәчәк ата, яфраксыз күренешле бүрәнкә чәчәкләре диаметрда 8 сантиметрга җитә. Амариллис чәчәгенең 6-12 төрле  — актан алып  куе кызылга чаклы — төсе бар. Уртача тизлектә үсә.
Җимеше — ачылмалы тартма, орлыклары канатлар рәвешендә орлыклыкка ия булуы мөмкин .

Хромосомнар саны *2n* = 22.

Карау дөрес оештырылган очракта, чәчәкнең суганы 20 елга чаклы яшәү сәләтенә ия.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

* БСЭ. 
* Уход в домашних условиях 

Төркем:Көньяк Африка флорасы
Төркем:Амариллислар
Бор-э-Бар

**Бор-э-Бар** () — Франциянең Аверон департаментына караган коммуна, Аверон-э-Тарн кантонына карый.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — 12,92 км².

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Аверон департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Җангали Шөгеров

**Җангали Җанмөхәммәт улы Шөгеров** () - (*туган елы билгесез*, Алатыр - *вафаты* 1616, Казан) — татар кенәзе (бәге), 1615—16 еллардагы соңгарак Җангали күтәрелеше тип аталган Урта Идел буенда рус булмаган халыклар күтәрелеше җитәкчесе дип санала.

## Тарих
Чуалышлар 1615 елның августында, патша Михаил Фёдорович указы нигезендә, “бишенче акча” җыю башлангач килеп чыга. “Бишенче акча” - халыкның күчемсез милегенең һәм керемнең бишенче өлеше кадәр салым түләү. Казан краена салым җыючылар җибәрелә, алар исә мөмкин кадәр күбрәк акча җыергә тырыша.Бу халыкның ризасызлыгын тудыра,1615 елның ноябрендә дулкынланулар башлана. 1616 ел башында хәрәкәт бөтен Казан краен чолгап ала.

Баш күтәрүчеләргә, бер фараз буенча, Алатыр татары кенәз Җангали Шөгеров җитәкчелек итә. Алар Сарапул, Арзамас, Мөрәм, Зөя, Казан якларын яулап алалар. 

Чуалыш вакытында Җангали Ялган Дмитрий I ягын кабул итә. 1609 елда кенәзләр Б. Еникеев һәм Иван Смаилев белән бергә Свияжск һәм Казанга сәфәр оештыра, әмма гыйнвар аенда баш күтәрүчеләр Ф.И. Шереметьевның җәза отрядыннан, ә март аенда Бурундуки авылы янында Казан гаскәрләреннән җиңелә.

Баш күтәрү В.Т. Долгорукий һәм С. П. Гагарин җитәкчелегендә хәрби команда тарафыннан басыла. Җитәкче үзе Емей Сөндөков белән тотыла һәм 1616 елда Казанда җәзалап үтерелә.

## Шәхесе буенча фаразлар

Күтәрелеш үзәге нәкъ менә Казан өязе була. Кенәз Җангали Шөгеров тумышы белән Алатырдан булган һәм Казанга мөнәсәбәте булмаган. Аның улы Бибарс Шөгеров та Алатыр белән бәйле чыганакларда искә алына. Протоиерей Евфимий Малов бастырган грамотада икенче «карак» — казанлы Еналей (Җангали) Еммеметев (Елмаметев, Енмаметев) бар. Бу күтәрелешнең лидеры нәкъ менә Җангали Енмаметев булуы файдасына сөйли. «Карамзин хронографы»ның фаразланган авторы арзамаслы Баим Болтин, мөгаен, Казан Җангалисен күрше Алатырдан Җангали Шөгеров белән бутагандыр, бу аермаларга китергәндер.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*К. Р. Синицына/История Татарстана и татарского народа - Казань:Магариф, 2000
*История татар. /том 5/ Институт истории им. Марджани АН РТ. - Казань.2009.
*История Татарии в документах и материалах. - М. - 1937

## Әдәбиәт
*Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999.
*От служилых татар к татарскому дворянству / И. Р. Габдуллин. — М., 2006. — 320 с.

## Сылтамалар
*Еналей Шугуров

Төркем:Күтәрелешләр
Төркем:Татар тарихы
Амбала

**Амба́ла** (, ) — Һиндстанның  төньягындагы шәһәр, Харьяна штаты, Амбала округының административ үзәге.
1965 елда алынган халык исәбе буенча 84 мең, шәһәр яңы белән бергә 194,6 мең кеше яши. Транспорт үзәге. 

## Тарихы
Амбала шәһәре бигрәк тә Бөек тәгәрмәч юлы аша билгеледер. Бу юл борынгы заманнардан Һиндстанның көнбатыш һәм көнчыгыш өлешен бәйли. Б. э. чаклы
III гасырда ук киң арба юлы салынган.

## Географиясе
Шәһәр Харьянаның төньяк-көнчыгыш өлешендә, Пенджаб (Һиндстан) штаты белән административ чик янында урнашкан. Абсолют биеклеге - диңгез дәрәҗәсеннән 263 метр.

Амбала штатның административ үзәге Чандигархтан көньяҡҡа 30 километрда, ил башкаласы Нью-Делидан 175 километр төньяк-көнбатышка (NNW) таба урнашкан.

Административно город разделён на две части: *Ambala Cantonment* и *Ambala City*.
Административ яктан шәһәр ике өлешкә: " Ambala Cantonment " һәм "Ambala City" бүленгән.

## Климаты




## Демографиясе
2011 елгы халык санын алуның рәсми мәгълүматлары буенча, халык саны 196 216 кеше, шул исәпәтән ирләр 52,8 %, хатыннар — 47,2 % тәшкил итә.  Халыкның белем дәрәҗәсе 88,23 % тәшкил итә..

## Икътисады һәм транспорты
Шәһәр бөртекле культуралар, мамыҡ, шикәр, тәмләткечләр, урман белән сәүдә итү үзәге булып тора. Аның территориясендә он тарту һәм мамык чистарту предприятиеләре, шулай ук азык-төлек, пыяла сәнәгате һәм җимеш сутлары җитештерү предприятиеләре урнашкан .
 
Амбаланың Һиндстанның башка шәһәрләре белән элемтәсе тимер юл һәм автомобиль транспорты аша гамәлгә ашырыла. Тимер юл аны хөкүмәтнең җәйге резиденциясе урнашкан Симла шәһәре белән тоташтыра. Шулай ук шәһәрдә Һиндстан Хәрби-Һава көчләренең Амбала авиабазаһы (Ambala Air Force Station) урнашкан. Якындагы Чандигарх шәһәрендә Халыкара аэропорт (Chandigarh International Airport) бар.

## Сылтамалар
* Амбала сүзенең мәгънәсе
* Амбала турында
* Бөек тәгәрмәч юлы буендагы һинд шәһәрләре 

## Искәрмәләр

Төркем:Харьяна  шәһәрләре
Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Златю Бояджиев

**Златю Георгиев Бояджиев** (1903-1976) портретлары һәм пейзажлары белән танылган болгар рәссамы. XX гасырның иң аерылып торган болгар рәссамнарының берсе.

## Биография
Златю Бояджиев 1903 елның 22 октябрендә Брезово шәһәрендә туган. Софиядәге Милли сәнгать академиясендә  Цено  Тодоровта укый, академияне 1932 елда тәмамлый. 

Бояджиев иҗаты  ике төрле чорга бүленә: 1951 елга кадәр һәм аннан соң, рәссам авыр инсульт кичерә һәм аның тәненең яртысы параличланган булган, шуңа күрә берничә ел дәвамында ул бары сул кулы белән генә яза һәм сүзен югала. Бояджиев эшенең беренче чоры классик композицияләр белән аерылып тора, нигездә авыл пейзажлары, сары төстә, XVI гасыр Голландия картинасын хәтерләтә. Инсульттан соң, ул экспрессионист төс схемасында сакланган дистәләгән фигураларны үз эченә алган гротеск образларга, композицияләргә мөрәҗәгать итә. 

Зур абруйга ия Бояджиев Социалистик Болгария чынбарлыгына яхшы туры килә. Болгар Рәссамнар Союзыннан бүләкләр ала. 1976 елның 2 февралендә Пловдивта вафат була. Бояджиевны җирләүдәге чыгышында Болгар Рәссамы Светлин  Русев Бояджиевның " Свинарка» картинасын аерым билгеләп үтте.»  . 

Пловдивта Бояджев музее ачылды. 

Улы Георгий Бояджиев (1939 елда туган) - рәссам.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Галина Минчева. Златю Бояджиев бил работохолик, не обичал парите (болг.). Фамилия.  Газета «Сега» (5 июля 2003). Дата обращения 20 июня 2013. Архивировано 24 июня 2013 года.
* Галерея «Златю Бояджиев» с несколькими произведениями художника
* Произведения Бояджиева
* Георги Бояджиев (составитель), *Златю Бояджиев*, София, 2004.
Төркем:1976 елда вафатлар
Төркем:2 февраль көнне вафатлар
Төркем:1903 елда туганнар
Төркем:22 октябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Рәссамнар
Василий Сухомлинский

**Сухомлинский Василий Александрович** (; 28 сентябрь 1918 ел — 2 сентябрь 1970 ел) — совет новатор-педагогы, язучы. Бөек Ватан сугышында катнашучы. Педагогия фәннәре кандидаты (1955), Украина ССР ы мәктәбенең атказанган укытучысы (1958), ССРБ Педагогия фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты (1968), Социалистик Хезмәт Герое (1968). 

## Биографиясе
Василий Александрович Сухомлинский 1918 елның 28 сентябрендә Украина Державасы Херсон губернасының Александрий өязе (хәзер Украинаның Кировоград өлкәсе) Васильевка авылында ярлы гаиләсендә туган.

1933 елда Василий Кременчук педагогия институтының рабфагына керә, аннары вузда укуын дәвам итә. 17 яшендә авыл мәктәбендә укытучы булып эшли башлый. Полтава пединститутына күчеп, аны тәмамлаганнан соң туган төягенә кайтып, Онуфриев урта мәктәбендә украин теле һәм әдәбиятен укыта башлый.

1941 елда Бөек Ватан сугышы башлангач, Сухомлинский үзе теләп фронтка китә. Кече политрук дәрәҗәсендә Мәскәүне дошманнан саклауда катнаша, 1942 елның гыйнварындагы алышларның берсендә каты яралана, туп ярчыгы күкрәгендә бөтенләйгә торып кала. Уралдагы госпитальләрнең берсендә дәваланганнан соң тагын да фронтка җибәрүләрен сорый, әмма комиссия аны хәтта чикләнгән кимәлдә дә хәрби хезмәткә яраклы дип тапмый. Туган төбәге дошманнан азат ителгәч, Сухомлинский үз ягына кайта. 1948 елда ул Кировоград өлкәсенең Онуфриев районы Павлыш мәктәбе директоры итеп тәгаенләнә һәм бу вазифада гомеренең соңгы көненә чаклы (1970 елның 2 сентябре) эшли.

## Хезмәтләре
Василий Сухомлинский — 40 монография һәм брошюра, 600 дән артык мәкалә, 1200 хикәя һәм әкият авторы. Гыйльми хезмәтләрен һәм мәкаләләрен рус телендә, ә әдәби әсәрләрен туган украин телендә язган. Аның төрле телләрдә нәшер ителгән китапларның гомуми тиражы 4 миллион данәгә якын

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Социалистик Хезмәт Герое (1968)
* Ике Ленин ордены
* Кызыл Йолдыз ордены
* Кировоград шәһәренең Почётлы гражданы (1998)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* http://www.dnpb.gov.ua/ Державна наукова педагогічна бібліотека України імені В. О. Сухомлинського
* 
* Статья о В. Сухомлинском на сайте «Великих Украинцев»  
* *Глейзер Г. Д.*  Сердце, отданное детям
* Василь Олександрович Сухомлинський 
* Сухомлинський Василь Олександрович (о нём) с подробной библиографией на портале wiki ОУНБ им. А. Л. Чижевского 
* 

## Әдәбият
* Виктор Жадько. Украинский некрополь.-К., 2005.-с.303.
* Сухомлинский В. А. Огнегривый конек: сказки, притчи, рассказы / Сост. и предисл. А. В. Сухомлинского. — М.: Знание , 2007. — 200 с. : Ил.
* Энциклопедия украиноведения : Словарная часть: [в 11 т.] / Научное общество имени Шевченко; гл. ред. проф., д-р Владимир Кубийович . — Париж; Нью-Йорк: Молодая жизнь ; Львов; Киев Глобус, 1955—2003.
 
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары