open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Софья Гобәйдуллинаның заманча музыка үзәге

**Софья Гобәйдуллинаның заманча музыка үзәге** () — Казанда 2001 елда ачылган заманча музыка үзәге.

## Тарих

Музыка үзәгенә Казан шәһәре администрация башлыгының № 740 (2001 елның 13 апреле) һәм Татарстан Министрлар кабинетының 2002 елның 31 мае карары белән нигез салына.

2001 елда композитор Софья Гобәйдуллинаның 70 яшьлек юбилеен каршылап, композиторның балачагы һәм яшьлеге (*[[1932 ел|1932]] — [[1953 ел|1953]]*) узган бинада (*[[Тельман урамы (Казан)|Тельман]] урамы, 29*) Казан мэры Камил Исхаков башлангычы белән төзәтү эшләре башкарыла . 22 ноябрьдә биредә Софья Гобәйдуллинаның музей бүлмәләре булган Заманча музыка үзәге ачыла. Өч катлы агач йортның өченче катындагы 6нчы фатирда Софья Гобәйдуллинаның мемориаль бүлмәләре булдырыла.

Үзәкне ачу эшендә академик Булат Галиев (*[[1940 ел|1940]]—[[2009 ел|2009]]*) башлап йөри. Музыка үзәгенең беренче (*[[1995 ел|1995]]—[[2002 ел]]ларда*) җитәкчесе —   композитор Рәшит Кәлимуллин.

2003 елда үзәктә дирижер Анна Гулишамбарова җитәкчелегендә «Яңа музыка» ансамбле (*хәзерге* «Яңа музыка» камера оркестры) оеша.

Музыка үзәге заманча музыка фестивальләре һәм концертлары, фәнни конференцияләр, мастер-класслар, очрашулар һәм Софья Гобәйдуллинаның  мемориаль бүлмәләре буйлап экскурсияләр оештыра.

Атнаның шимбә, якшәмбедән калган көннәрендә 9-17 сәгатьләрдә ачык. Алдан хәбәр итеп килергә кирәк.

Директор  ― Ләйлә Гарифуллина.
Баш фондлар саклаучы ― Рәмзия Усеинова.
 
## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]]*. Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
*  Үзәкнең Вконтактедагы сәхифәсе 
*  Үзәкнең рәсми сайты
 
## Искәрмәләр


Төркем:Казан музейлары
Төркем:Софья Гобәйдуллина хөрмәтенә аталган объектлар
Шәриф Манатов

**Шәриф Манатов** (,  — , ) — башкортларның милли азатлык хәрәкәте җитәкчеләреннән берсе. 1917-1918 елларда Башкорт Милли Шурасы рәисе, Башкорт хөкүмәте әгъзасы. Совет хакимияте белән хезмәттәшлек иткән өчен Милли Шурадан чыгарыла. Уфа губернасыннан Оештыручылар мәҗлесенә сайлана. 1918 елның гыйнварында Мулланур Вахитов, Галимҗан Ибраһимов белән Эчке Россия Үзәк мөселман комиссариатын оештыруда катнаша, Мулланур Вахитовның урынбасары итеп билгеләнә, мәгариф, мәдәният эшләре өчен җаваплы була. 1919 елда Коммунистлар фиркасен оештыруда ярдәм итү өчен Төркиягә җибәрелә. 1920 елда РСФСР Милләтләр эшләре буенча халык комиссариатының БАССРдагы вәкиле. 1920-елларда Төркестан АССРда Мәгариф халык комиссариаты коллегиясе әгъзасы. Соңыннан Ярославль, Бакы, Ирәван, Фрунзе шәһәрләрендә фирка һәм укыту эшендә. 1935 елда фиркадән куыла, эшеннән чыгарыла. *«[[Габдулла Тукай]] [[Петербург]]та»* дигән истәлек язма һ.б. хезмәтләр авторы. 
## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Булат Галиев

**Булат Галиев**, Булат Мәхмүт улы Галиев (,  — , ) — фәлсәфәче. ТР ФАнең мөхбир әгъзасы (1996). 1963 елдан Казан техника университетында, профессор (1991). Бер үк вакытта 1963 елдан «Прометей» махсус КБ житәкчесе, 1994 тән Казан техника университеты һәм ТР ФА каршындагы «Прометей» тәҗрибә эстетика фәнни-тикшеренү институты директоры.  Хезмәтләре яктылык кулланылган музыка һәм төрле сәнгатьләр синтезына карый.
## Искәрмәләр
Ариндам

**Ариндам** *барлык дошманнарын җиңгән кеше* өчен Санскрит сүзе. Һинд дине Ходае Кришна һәм Шива шулай ук бу исемгә ия. Рамаяның Индраджитлары шулай ук дошманнарын җиңеп триумфы һәм каһарманнары өчен шул ук исемгә ия.

Һиндстанның Көнчыгыш өлешендә Ариндам Бенгали һәм Ассам халыклары арасында популяр исем.
Бенгали телендә ул "Авэ-Рин-Даум".

Көньяк Һиндстанда Муруганга Ариндама - дошманнарны юк итүче дип эндәшәләр.
Субраманья Трисатхида Аринтамаһ Кумараша Гугаскандхо Махабалааһа! дип эндәшәләр.

Төркем:Һиндстан
Алмания федераль хөкүмәте

**Алмания Федератив Республикасының Федераль Хөкүмәте** - федераль канцлердан һәм федераль министрлардан тора. Ул Алмания Конституциясенең 62-69 статьялары нигезендә эшли. Федераль канцлер сәясәтнең төп юнәлешләрен билгели.

Канцлер Президент тәкъдиме буенча федераль парламент (бундестаг) тарафыннан сайлана. Министрлар канцлер тәкъдиме буенча Президент тарафыннан билгеләнә һәм эштән азат ителә. Бу вазифага керешер алдыннан канцлер һәм Министрлар парламент алдында ант итәләр.

## Министрлыклар

### Бүгенге көндә булган министрлыклар

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания
Марковников кагыйдәсе

**Марковников кагыйдәсе** - протонлы әчелекләрнең яки суның симметриясез алкеннарга яки алкиннарга кушылу закончалыгын билгели. Бу кагыйдә буенча су тудыргыч атомы күбрәк гидрогенизирланган күмер тудыргыч атомына кушыла. 1869 елда Марковников кагыйдәсен Казанда Владимир Марковников тәгъбирли.
## Әдәбият
* Markownikoff W. I. Ueber die Abhängigkeit der verschiedenen Vertretbarkeit des Radicalwasserstoffs in den isomeren Buttersäuren (нем.) // Justus Liebigs Annalen der Chemie. — 1870. — Bd. 153, Nr. 2. — S. 228–259. — doi:10.1002/jlac.18701530204.

Төркем:Химия
Көньяк Норвегия

**Көньяк Норвегия** яки **Сёрланн** - Норвегиянең илнең көньяк өлешендә урнашкан биш регионыннан берсе. Вест-Агдер фүлке (район) һәм Эуст-Агдерны фюлкены үз эченә ала. Территория буенча төбәк Агдер патшалыгына туры килә. Төбәкнең исеме чагыштырмача яңа, чөнки XX гасыр башында гына барлыкка килгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Норвегия
Евгений Павловский

**Евгени Павловски** (,  — , ) — физиолог, биология фәннәре докторы (1940), профессор (1941). ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1954). 1925-1932, 1936-1965 елларда Казан ветеринария институтында, 1936-1965 елларда физиология кафедрасы мөдире, 1947-1963 елларда ректор.
## Искәрмәләр
Байкунтха Гыйбадәтханәсе, Колката

**Байкунтха Гыйбадәтханәсе** ул шулай ук "Вайкунтханатхар Ковил" дип атала, ул Көньяк Һиндстан Гыйбадәтханәсе Һиндстанда, Үзәк Колкатада, Джорасанкода урнашкан Көньяк Һиндстан Гыйбадәтханәсе. Ул 1960 елда тәмамланган булган. Гыйбадәтханә төшкә кадәр 5-тән 11-гә кадәр һәм янә 4:30-дан 8:30-га кадәр ачык. Гыйбадәтханәнең як-ягында хатыннары Шридэви һәм Будэви белән Ходай Байкунтханың таш сурәте бар. Гыйбадәтханәнең эче ак мәрмәрдән төзелгән һәм аның берничә баганасы бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Мөхәммәтрәхим Үзбәков

**Мөхәммәтрәхим Үзбәкев** (Мөхәммәтрәхим (Рәхим) Галим (Алим) улы Үзбәкев, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, ахун (1906), Киев хәрби округы мулласы (1900-1910-елларда), Украина имам-мөхтәсибе (?-?), Харковь җәмигъ мәчете имамы (1906-193?).

## Искәрмәләр


Төркем:Имамнар
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Һеймскриңла

**Хеймскрингла** яки **Җир даирәсе** -скандинавия сагы, XIII гасыр скандинавия әдәбиятының иң зур һәйкәле. «Җир даирәсе» авторы-Исланд скальд һәм прозаик Сорри Стурлусон (1178-1241).
## Җыентыкка кергән сагалар Исемлеге
*  Инглинглар турында сага
## Искәрмәләр

Төркем:Норвегия
Мөхәммәтзакир Җәмалетдинов

**Мөхәммәтзакир Җәмалетдинев** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, ахун (18??), Кара диңгез флоты ахуны (1914-1915), Николаев (1891-1894) һәм Акъяр (1914-1915) мәчетләре имамы.

## Искәрмәләр
Сөр-Варангер

**Сёр-Варангер коммунасы**-Финнмаркның иң көнчыгыш ноктасында урнашкан. Коммунаның көнчыгыш чиге артында Россия Печенг районы (элеккеге 1920-1944 елларда фин өлкәсе Петрово) урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Норвегия
Тромс

**Тромс** - Норвегия губерналарының берсе (фүлке). Илнең төньягында урнашкан, көньяк-көнбатыш һәм Финнмарк фюлле Нурланн белән чиктәш. Көньякта Швед лен Норрботтен һәм Лаппи фин провинциясе белән чиктәш. Көнбатышта Норвегия диңгезе (Атлантик океан) сулары белән юыла. Фюлька территориясе тулысынча агач тирәли урнашкан. Административ берәмлек буларак фүлке Тромс 1866 елда гамәлгә куела.

Административ үзәк-Тромсе шәһәре, башка эре шәһәрләр — Финнснес, Харстад, Шервей, Балсфьорд. Тромс, Эвенес (Харстад/Нарвик) аэропортлары һәм вак аэропортлар челтәре хезмәт күрсәтә.

Административ берәмлек буларак Тромс 1866 елдан бирле эшли, Сенья һәм Тромсе округлары Финмаркен провинциясе составыннан провинциягә (амт) Трумс бүлеп бирелгән. Тулысынча агач тирәли ята. Балык сәнәгатенең мөһим үзәге (зур балык тоту порты — Тромсе, Харстад, Шервей) авыл хуҗалыгы практикасында кулланыла.

## Административ-территориаль бүленеш
*Коммунналар*

## Искәрмәләр

Төркем:Норвегия
Көнчыгыш Норвегия

**Көнчыгыш Норвегия** -  Норвегиянең илнең көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан биш регионыннан берсе. Осло, Акерсхус, Эстфолл, Бускеруд, Вестфолл, Телемарк, Хедмарк һәм Оппланнны үз эченә ала.

## Искәрмәләр

Төркем:Норвегия
Фәттах Латыйпов

**Фәттах Латыйпов** (Фәттах Мәннаф улы Латыйпов, ,  — , ) — актёр, жырчы. Иҗади эшчәнлеген 1909 елда башлый. Уфа, Казан, Себер һәм Урта Азия шәһәрләрендәге төрле татар театр коллективларында эшли (шул исәптә «Нур» труппасында) җырчы буларак чыгышлар ясый. Драма спектакльләренә музыка яза, «Мәхәббәтем» романсы һ.б. әсәрләр авторы.
## Искәрмәләр
Сергей Гассар

**Сергей Гассар** (,  — , ) — инкыйлаб хәрәкәтендә катнашучы. Казан университетында уку дәверендә инкыйлаб хәрәкәтенә тартыла. 1904 елда кулга алынып, Сембер шәһәренә сөргенгә җибәрелә. Минзәлә белән Чаллы төбәкләрендә Совет хакимиятен урнаштыруга җитәкчелек итүчеләрдән берсе. Алабуга Эшче, салдат һәм керәстиян депутатлары Советының беренче рәисе (1918). Шул ук елда акгвардиячеләр тарафыннан атып үтерелә. 
## Искәрмәләр
Асия Галиева

**'
**Асия Галиева''' (,  — , ) — 1949 елдан Татар академия театры артисткасы. 1970 елдан Казан консерваториясендә, Казан театр укуханәсендә, Казан мәдәният һәм сәнгать академиясендә укыта. Төп рольләре: Гайни («Бәхетсез егет», Г.Камал), Гөлҗамал («Гөлҗамал», Н.Иcәнбәт), Корделия («Король Лир», В.Шекспир).
## Искәрмәләр
Айрат Ринат улы Зарипов

**Айрат Зарипов** (Айрат Ринат улы Зарипов, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2007), ТР Президенты матбугат хезмәте җитәкчесе (2006-2010), РФ Элемтә, мәгълүмати технологияләр һәм массакүләм коммуникацияләр өлкәсендә күзәтчелек буенча федераль хезмәтенең ТР буенча идарәсе җитәкчесе (2010-2015), «Татмедиа» республика матбугат һәм массакүләм коммуникацияләр агентлыгының җитәкчесе (2015-2019). Бердәм Россия фиркасеннән VI чакырылыш Татарстан Дәүләт Шурасы депутаты, Мәгариф, мәдәният, фән һәм милли мәсьәләләр комитеты рәисе (*2019 елның 9 сентябреннән*)

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
* 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Абхьяса

Һинд динендә **Абхьяса** ул озак период вакыт даими һәм регуляр рухи практика. Ул бөек олы фикер иясе Патанджали тарафыннан аның Йога Сутраларында кушылган булган һәм Бхагавад Гитада Ходай Кришна тарафыннан Вайрагья белән акылны контрольдә тоту өчен әһәмиятле.

Сутра 1:12 "Практика да (абхьяса) һәм реакция итмәү (вайрагья) аңның мисаллары үрнәкләре өчен кирәк."

Сутра 1:13 "Шул тынлыкта калыр өчен практика тәэмин ителә." — бу Чип Хартранфт тарафыннан аның *The Yoga Sutra of Patanjali* эшендә тәрҗемә ителә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Иштван Бетлен

**Иштван Бетлен** (, ,  — , ) — Маҗарстан кыйраллыгы дәүләт эшлеклесе, Маҗарстан кыйраллыгының финанс (1921), гаделия (1924, 1929), чит ил эшләре (1924), авыл хуҗалыгы (1924) министры вазифаларын башкаручы, Маҗарстан кыйраллыгы премьер-министры (1921-1931).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:8 октябрь көнне туганнар
Төркем:1874 елда туганнар
Кальман Дараньи

**Кальман Дараньи** (, ,  — , ) — Маҗарстан кыйраллыгы дәүләт эшлеклесе, Маҗарстан кыйраллыгы авыл хуҗалыгы (1935-1938) һәм эчке эшләр (1937, в.б.) министры, Маҗарстан кыйраллыгы премьер-министры (1936-1938).
Союз-11 (галәми кораб)

**Союз-11** - 1971 елда Салют-1 дигән орбиталь станциягә беренче экипажны китергән пилотлы галәми кораб (моннан элекке Союз-10 корабы орбиталь станция белән уңышсыз тоташтырыла, шуңа күрә экипаж станциягә керә алмый).

1971 елның 29 июнендә Җиргә кайтканда югары биеклектә төшерелә торган аппарат герметиксызлана һәм  галәмчеләр **Георгий Добровольский, Владислав Волков, Виктор Пацаев** һәлак була. Ул вакытта скафандрлар кулланылмый.

Каза вентиляцион клапан кинәт ачылуы сәбәпле булган. Бу һәлакәттән соң скафандрлар мәҗбүри тәртиптә кулланыла башлый һәм клапан төзәтелә.

Һәлак булган галәмчеләр истәлегенә күп шәһәрләрдә урамнар аталган. Айда урнашкан "Һәләк булган астронавт" һәйкәлендә галәмчеләр исемнәре бастырылган.

## Сылтамалар
* http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1971-053A 
*http://www.vesvks.ru/vks/article/dobrovolskiy-volkov-pacaev-poslednee-intervyu-16101

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Галәмдә һәлакәтләр
Ласло Бардошши

**Ласло Бардошши** (, ,  — , ) — Маҗарстан кыйраллыгы дәүләт эшлеклесе, Маҗарстан кыйраллыгы чит ил эшләре министры (1941-1942), Маҗарстан кыйраллыгы премьер министры (1941-1942).
Рәфис Хәбибуллин

**Рәфис Җәүдәт улы Хәбибуллин** ( яки , 1963 елның 2 октябре, Пүчинкә-Енай, Апас районы, Татарстан АССР, ССРБ) — дәүләт эшлеклесе, ТР ватандашлар саклануы эшләре һәм гадәттән тыш хәлләр министры (2007—2019), Татарстан Республикасы буенча Россия ГТХМ баш идарәсе башлыгы (2007―2023). ТР Президенты иминлек хезмәте җитәкчесе (2002—2007). Эчке хезмәтнең генерал-лейтинанты (2014). Татарстан Республикасының Атказанган коткаручысы (2023).

## Тормыш юлы
Рәфис Хәбибуллин 1963 елның 2 октябрендә Татарстан АССРның Апас районы Пүчинкә-Енай авылында туа. 1982—1984 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. Хезмәт эшчәнлеген 1984 елда Апас районы эчке эшләр бүлеге милиционеры булып башлый. 1988 елда ССРБ эчке эшләр министрлыгының Омск югары милиция мәктәбен тәмамлый.

1988 елдан 1994 елга кадәр Яр Чаллы шәһәре җинаять милициясенең оператив бүлекләрендә җитәкчелек вазифаларында эшли. 1994 елда Татарстан Республикасы эчке эшләр министрлыгының үзәк аппаратына күчерелә, биредә берничә әйдәп баручы оператив идарәне җитәкли. 1999 елда Татарстан Республикасы Президенты куркынычсызлык хезмәте башлыгы урынбасары итеп билгеләнә.

2002 елның 15 нче апрелендә Татарстан Республикасы Президенты Указы белән Татарстан Республикасы Президенты куркынычсызлык хезмәте башлыгы булып билгеләнә.

2007 елның июненнән ТР ватандашлар саклануы эшләре һәм гадәттән тыш хәлләр министры — Татарстан Республикасы буенча Россия ГТХМ баш идарәсе башлыгы.

2014 елда Рәфис Хәбибуллинга эчке хезмәтнең генерал-лейтинанты махсус исеме бирелә. 

2019 елда ТР ватандашлар саклануы эшләре һәм гадәттән тыш хәлләр министры вазыйфасыннан азат ителгән, Татарстан Республикасы буенча Россия ГТХМ баш идарәсе башлыгы вазыйфасында калган.

2023 елның 4 декабрендә идарә башлыгы вазыйфасыннан азат ителгән.

2024 елның 13 гыйнварыннан ― Татарстан Республикасы Рәисе ярдәмчесе .
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале.
* Почет ордены (2019)
* 2023 ― Татарстан Республикасының Атказанган коткаручысы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Министрлар
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Татарстанның атказанган коткаручылары
Газиз Гәрәев

**Газиз Гәрәев** (Газиз Гәрәй улы Гәрәев, ,  — , ) — хуҗалык җитәкчесе, ТАССРның атказанган төзүчесе (1970). Апас районының В.И.Чапаев, К.Маркс исем., «Татарстан» күмәк хуҗалыклары рәисе (1954-1961), күмәк хуҗалыкара төзелеш оешмасы җитәкчесе (1961-1971).
## Искәрмәләр
Хөсәен Гыйззәтуллин

**Гыйззәтуллин Хөсәен Гали улы** (,  — , ) — эпизоотолог, ветеринария фәннәре докторы (1956), профессор (1957). ТАССР һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1965, 1975). 
## Биография
Гыйззәтуллин Хөсәен Гали улы 1910 елның 19 сентябрендә Россия империясе Казан губернасы Казан өязе Арча вулысы Кәче авылында дөньяга килгән.
1945 елдан Казан ветеринария институтында эшли. 1958-1963 һәм 1974-1980 елларда эпизоотология кафедрасы мөдире итеп билгеләнә,  1963-1974 елларда институт ректоры була.

## Фәнни эшчәнлеге
Галим-эпизоотолог Хөсәен Галиевичның күпкырлы эшчәнлеге һәм хезмәтләре гомуми эпизоотологиягә, терлекләрдә туберкулёз авыруын булдырмауга карый. Татарстан АССР һәм башка республика терлекчелегенә ветеринария хезмәте күрсәтү рәвешләрен камилләштерүгә, актив профилактикалауның алдынгы алымнарын киң кертүгә, чараларның нәтиҗәлелеген күтәрүгә, авыл хуҗалыгы терлекләре авыруларына каршы көрәшүнең яңа ысулларын эшләүгә юнәлдерелгән.

## Мактаулы исемнәре
ТАССР  атказанган фән эшлеклесе (1965)

РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1975) 

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. -Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. — 703с. илл.ISBN 0-9530650-3-0
## Моны да карагыз
* Михаил Николай улы Верещагин

## Искәрмәләр
Вәлиулла Гыйззәтуллин

**Вәлиулла Гыйззәтуллин** (,  — , ) — Казан сәүдәгәре һәм җәмәгать эшлеклесе. Бакалея һәм Урта Азиядән китерелгән келәмнәр белән сату иткән. 1887-1911 елларда Казан шәһәр думасы гласные. 1886 елдан *Казан ятимнәр мәxкәмәсе* әгъзасы. Казан мөселманнары арасында *«Вәли Ата»* кушаматы белән мәгълүм шәхес. Кадимче, җәдитчелеккә каршы чыгучы.
## Искәрмәләр
Гомәров басмаханәсе

**[[Габдрахман Гомәри|Гомәров]] басмаханәсе** – басмаханә. 1907 елда Әстерханның Бирге Тияк бистәсендә татар китапларын бастыру максаты белән ачыла. 

«Туп», «Ислах», «Мәгариф» журналларын, «Идел», «Хак», «Мизан» гәҗитләрен бастыра. 

Гомуми тиражы 124 мең данәгә якын 58 төрле исемдә китап чыгара. 

1914 елда ябыла.

Төркем:Басмаханәләр
Станислав Дзядулевич

**Станислав Дзядулевич** (, *,  — , *) — тарихчы, педагог. Ләхстан-Литва татарларыннан. Варшау университетында эшли. Ләхстандагы татар шляхталары (аксөякләре) һеральдикасына багышланган хезмәт (**) авторы.

## Биографиясе
Татар чыгышлы Ләхстан шляхта нәселеннән. Бонифаций Дзядулевичның улы. Гимназияне һәм Варшау университетының юридик факультетын тәмамлаган. Әмма белгечлеге буенча эшләмәгән, Варшауның төрле уку йортларында тарих укыткан. 

1897 елдан Зур иллюстрацияле универсаль энциклопедия мөхәрриятендә һеральдик бүлекне җитәкләгән. 

Ләхстан һеральдик җәмгыяте эшчәнлегендә катнашкан, әгъза-корреспондент, аннары чын әгъза, 1929—1931 елларда Варшау бүлекчәсе вице-президенты булган, ә 1932 елда аның мактаулы әгъзасы булган. 1908 елдан башлап 50гә якын тарихи һәм һеральдик тикшеренүләр язган һәм бастырган.

1928 елда отставкага чыккан һәм Юзефувта үз утарында яши башлаган. Тарихи һәм һеральдик тикшеренүләр белән шөгыльләнүен дәвам иткән. 

1929 елда Вильнода аның *«Herbarz rodzin tatarskich w Polsce»* басылып чыккан. 

Дзядулевичның киң фәнни архивлары аның улының Варшауда булган һәм 1944 елда Варшау күтәрелеше вакытында янган.

Станислав Дзядулевич 1943 елның 4 февралендә вафат булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча тарихчылар
Төркем:Тарихчылар
Төркем:XX гасыр тарихчылары
Төркем:XIX гасыр тарихчылары
Терминал

**Терминал** - транспорт челтәренең  башлангыч, ике арадагы һәм ахыргы пунктларында урнашкан склад биналары һәм күтәрү-төшерү җайланмалары системасы; алар йөкләрне, багажларны, пассажирларны һ.б. күчереп йөрткәндә төрле транспорт чараларының үзара бәйләнешен тәэмин итә.

Төркем:Транспорт терминологиясе
Фазылҗанов

**Фазылҗанов** — фамилия.
* **[[Айрат Фазылҗанов]]**
** Айрат Фазылҗанов (1959-1998), галим, табиб.
** Айрат Фазылҗанов (1974), табиб, биюче.
* Әмсар Фазылҗанов (1937), зоотехник, фән докторы, РФ атказанган фән эшлеклесе (1995).
* Әхәт Фазылҗанов (1927), язучы, журналист, РФ һәм ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Олег Фазылҗанов (1968), Камал театры актеры, ТР атказанган (2010) һәм халык (2023) артисты.
* Фәрит Фазылҗанов (1967), ТР мәгълүматлаштыру һәм элемтә министры (2005-2010 елларда).
* Фәтхерахман Фазылҗанов (1923), ТАССР телерадиокомитеты рәисе урынбасары (1957-1984 елларда).
## Моны да карагыз
* Фазлыев

Төркем:Фамилияләр
Шандор Шимоньи-Шемадам

**Шандор Шимоньи-Шемадам** (, ,  — , ) — Маҗарстан кыйраллыгы дәүләт эшлеклесе, Маҗарстан кыйраллыгы чит ил эшләре (1920, в.б.) һәм эчке эшләр (1920, в.б.) министры, Маҗарстан кыйраллыгы премьер-министры (1920).
Почта

**Почта** ( < азаккы  — тукталыш, станция) — элемтә төре, хатлар, вакытлы матбугат, посылка, бандероль, акча күчерүләрне кабул итү, җибәрү, тапшыру эшен башкара.

Төркем:Почта
Төркем:Филателия
Тендер

**Тендер** - 
# теге йә бу проектны, эш төрләрен тормышка ашыру, сәнәгать, авыл хуҗалыгы һәм (яки) инфраструктура объектлары төзү, мәгълүм төрдәге товарлар белән тәэмин итү хокукы алу өчен ярышулы (конкурслы) сатулашу. Тендер заказ бирүче оештырган комитет тарафыннан гамәлгә ашырыла. Ул комитетның төп вазифаларына түбәндәге гамәлләр керә: тендер өчен кирәкле документларны әзерләү, тендер үткәрелү турында игълан тарату, көндәшлектә өстенлеккә аеруча сәләтле булган тәкъдимнәрне сайлап алу максатларында тендерда катнашучылар ясаган тәкъдимнәрне һәм гаризаларны анализлау һәм бәяләү. Кагыйдә буларак, тендерга зур күләмле төрле эшләр таләп итүче комплекслы эре объектлар куела. Тендерның ачык (публичный) һзм ябык типта булуы мөмкин. Соңгысында заказ бирүче тарафыннан сайлап алынган оешмалар гына катнаша;
#контракт төзергә, товарлар белән тәэмин итәргә, кыйммәтле кәгазьләр сатып алырга нияте булуын хәбәр итүче язма белдерү.

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад терминологиясе
Күләгәдәге икътисад

**Күләгәдәге икътисад** - дәүләт тарафыннан контрольлек ителми һәм катнашучылары тарафыннан ачыктан-ачык белдерелми  торган икътисади мөнәсәбәтләр. Күләгәдәге (карамчык) икътисад әйберләрне яшертен җитештерүгә, бүлүгә, алмашуга, куллануга яки астыртын хезмәт күрсәтүгә  нигезләнә һәм аерым шәхесләрнең яки аерым төркемнәрнең мәнфәгатьләрен канәгатьләндерүне максат итеп куя.

Күләгәдәге икътисадка түбәндәгеләр керә:

# җинаятьчел икътисад - башлыча кешеләрнең кануннар тарафыннан тыелган ихтыяҗларын (мәсәлән, наркотиклар, корал, фәхишәлек һ.б.) канәгатьләндерүгә хезмәт итә;
#салым түләүдән котылу яки үзенең гамәлләрен һәм табышларын белдерергә теләмәү максатларында яшертен башкарылган эшчәнлек;
# рәсми булмаган икътисад - үлчәме булмау сәбәпле рәсми статистика тарафыннан исәпкә алынмаучы шәхси яки гаилә эшчәнлеге.

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Икътисад тармаклары
Төркем:Җинаятьчелек
Почта станциясе

**Почта станциясе** — тукталыш урыны, шунда почта алышына һәм атлы почта экипажлары алмаштырыла. Казан губернасы территориясендә 17 гасыр ахырыннан 1920-елларга кадәр гамәлдә була. Почта атнага 2 тапкыр Чар, Малмыж, Чистай, Чабаксар шәһәрләренә илтеп тапшырыла. 1869 елда Казан губернасында 1179 аты булган 48 почта станциясе исәпләнгән.

Төркем:Почта
Идел-Урал штатын гамәлгә кертү һәйәте

**Идел-Урал штатын гамәлгә кертү һәй(ь)әте** - Милләт Мәҗлесе карары белән 1918 елның гыйнварында оештырыла. Рәисләре — Ильяс Алкин, Галимҗан Шәрәф, әгъзалары — Сәлах Атнагулов, Г.Гобәйдуллин, С.Янкылычев, Ф.Мөхәммәтъяров, Фатих Сәйфи-Казанлы, Нәҗип Хәлфин һ.б. Һәйәт әгъзалары төрки-татар милли берләшмәләр һәм җәмәгать оешмалары белән сөйләшүләр алып барырга, алар белән берлектә Идел-Урал Штаты оештырылуны игьлан итәргә, булачак мохтариятнең Вакытлы конституциясен кабул итәргә, Уфада оештыру конференциясе үткәрергә, вакытлы хөкүмәт оештырырга һәм дәүләтнең чикләрен билгеләргә тиеш була. Татар-Башкорт ССРны оештыру нигезләмәсе матбугатта игълан ителгәннән һәм 1918 елның апрелендә Хәрби Шура, Милли Шура һ.б. милли оешмалар куып таратылганнан соң, һәйәтнең эшчәнлеге Совет хакимияте тарафыннан туктатыла.

Төркем:Татарстан тарихы
Карлис Грасис

**Карлис Грасис** (Карл Грасис, , ,  — , ) — инкыйлаб хәрәкәте эшлеклесе. Ватандашлар сугышында катнашучы. 1917 елда *«Чебоксарская правда»* гәҗите редакторы, РСДРП(б)ның Казан комитеты һәм Эшче, солдат һәм керәстиян депутатларының Казан губерна шурасы рәисе. Казанда 1917 елгы Октябрь инкыйлабы оештыручыларның берсе. 1920 елдан партия һәм дәүләт эшендә. РСФСР Дәүләт нәшриятының мәгълүмат бюросы җитәкчесе. 1930-елларда Мәскәү, Орел, Кемерово шәһәрләрендә журналист эшендә. Репрессияләр чоры корбаны.
## Искәрмәләр
Холдинг

**Холдинг**, **холдинг компаниясе** - активлары составына бүлендек эшханәләр акцияләренең контроль пакетлары да кергән ширкәт. Холдинг компанияләре, үз эшханәләрендә хуҗалык эшчәнлеге алып бару белән бергә, акцияләрен сатып алу юлы белән бүтән эшханәләрнең эшчәнлекләренә дә җитәкчелек итәләр. Финанс холдинг компанияләре капиталларының 50 проценттан артыгы бүтән эмитентларның кыйммәтле кәгазьләреннән гыйбарәт булуы белән аерылып торалар. Андый компанияләр бары тик капитал салулар белән генә шөгыльләнә алалар, аларга бүтән төр эшчәнлек башкару рөхсәт ителми.

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Ширкәтләр төркемнәре
Чек

**Чек** - аны бирүченең билгеле сумманы кемгәдер бирүе (түләве)  турында банкка күрсәтмә бирүен раслаучы акча документы. Чеклар акча һәм исәп-хисап чеклары дигән төрләргә бүленә. Акча чегы белән банктан акча алалар. Чеклар махсус чек кенәгәләре итеп төпләнәләр һәм алдан ук аларның сан тәртипләре теркәлеп куела. Чекта банкның атамасы, исәп-хисап счетының саны, чек иясенең исеме язылган була. Чекны тутырганда аның арткы ягына алынырга тиешле сумманың нинди максатка тотылачагы (мәсәлән, хезмәт хакы түләүгә, командировка чыгымнарына һ.б.) күрсәтелә. Алынырга тиешле сумма чекта баш хәрефтән башланган язма рәвешендә язылырга тиеш. Кагыйдә буларак, чек кассир исеменә языла. Исәп-хисап чеклары махсус бланкта тутырыла һәм чек бирүченең счетыннан кемгәдер мәгълүм сумманы түләү турында банкка бирелгән күрсәтмә вазифасын үти. Исәп-хисап чеклары кулга акча бирмичә исәп-хисап ясау өчен кулланыла. Моңардан тыш ордер чеклары да була. Аларда аны икенче затка бирү турында язма (индоссамент) булса, алар бер чек иясеннән икенчесенә күчерелә алалар. Чек кредит бирү вазифасын үтәүче чара була алмый, аның буенча чекны банкка тапшырганда гына түләнә һәм гамәли вакыты чикләнгән була.

Төркем:Акча түләнми торган хисаплар
Брутто

**Брутто** - 
# товарның төргәге белән (мәсәлән, әрҗәсе белән) исәпләнгән авырлыгы;
# чыгымнарны исәпкә алмаган тулай керем.

Төркем:Терминнар
Төркем:Үлчәү
Төркем:Икътисад терминологиясе
Союз МС-10

**Союз МС-10** - 2018 елның 11 октябрендә Байкоңгыр галәм аланыннан җибәрелгән Россия йөк пилотлы галәми корабы, йөртүче ракета Союз-ФМ беренче баскычы аерылганнан соң икенче баскычының йөрткечләре авария рәвешендә сүндерелә һәм ракета төшеп бетерелә. Һәлакәттәге коткару системасы корабны ракетадан аера һәм ул баллистик рәвештә төшеп, Җизказган шәһәреннән 25 чакрым көнчыгышта Җирдә утыра. Галәмчеләр Тайлер Һейг (АКШ) һәм  Алексей Овчинин (РФ) исән калган.

Кораб очыш вакытында галәмчеләрне Халыкара галәми станциягә китерергә тиеш иде. 1967 елдан Союз корабының 137 нче пилотлы очышы була.

Бу һәлакәттән соң Союз йөртүче ракетасын җибәрүләр вакытлыча туктатылган, бу чорда Халыкара галәми станция кирәкле йөкне алмаячак. Һәлакәтнең сәбәпләре тикшерелә.

Әлегә дөньяда Россиядән тыш бүтән илләрдә кирәкле йөртүче ракеталар юк (АКШ Россиянең ракеталары ярдәмендә ХГС-нә экипажны китерә).

## Очыш мизгелләре



Файл:Expedition 57 Launch (NHQ201810110004).jpg|Союз-ФМ белән Союз МС-10 корабын җибәрү
Файл:Expedition 57 Launch (NHQ201810110018) (cropped) 3.jpg|Икенче баскычның һәлакәте мизгеле
Файл:Soyuz MS-08 backup crew in front of the Soyuz spacecraft mockup.jpg|Һәлакәттән соң исән калган галәмчеләр: Тайлер Һейг (АКШ) һәм  Алексей Овчинин (РФ)


## Сылтамалар

* Подготовка к пуску РКН «Союз-ФГ» с ТПК «Союз МС-10». Видео. Телестудия Роскосмоса
* Видео старта с сайта НАСА

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Галәмдә һәлакәтләр
Линьи (морзалыгы)

**Линьи** яки **Ламап** (, ) — Хәзерге үзәк Вьетнам территориясендә 192 елдан VII гасырга кадәр булган Тям дәүләте. Линьиның төгәл локализациясе билгеле түгел.

## Тарихы
Тям дәүләте Линьиның тарихы беренче чиратта Кытай һәм Вьет чыганакларыннан мәгълүм (һәм Вьет чыганаклары кытай чыганакларына нигезләнә). Само название *Линьи* исеме — Кытайча, Вьет чыганакларында бу дәүләт *Ламап* буларак мәгълүм. Население Линьи халкын күбесенчә тямнар тәшкил иткән һәм бәлки башка австронезиялеләр. Линьиның башкаласы Симхапура булган.

Шуй Цзин-чжу буенча, Линьи дәүләте 192 елда Цюй Куй тарафыннан нигезләнгән булган, ул Сянлинь өязе (Вьетнамча Тыонглам) Кытай чиновнигының фетнәче улы булган (вьет. Тыонглам). Чыганак буенча Цюй Куй өяз үзәгенә һөҗүм иткән һәм үзен хөкемдар итеп игълан иткән..

VI—VII гасырларда морзалык күп хәрби уңышсызлыклар кичергән, бу бәйсезлекне югалтуга китергән. 605 елда Линьига Кытай Суй империясе бәреп күргән, ул аның башкаласын басып алган һәм тар-мар иткән. 620 елда Линьи кенәзлеге үзен Тан Кытае вассалы итеп таныган, анда акча белән илчелекләр күп мәртәбә җибәрелгән булган.

757 елдан бирле Кытай чыганакларында Линьи исеме искә алынмый башлый, аңа алмашка Хуаньван атамасы килә..

## Линьи мәдәнияте

## Шулай ук карагыз
* Тямпа хөкемдарлары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* *Омарова У. А.* К ранней истории чамского этноса в Камбодже // Вестник Вятского государственного университета

## Сылтамалар
* Overview of History of Kingdom of Champa
* The Cham of Vietnam: History, Society and Art. / Ed. by Tran Ky Phuong and Bruce Lockhart, - NUS Press, 2011

Төркем:Һинд дине
Гөрҗистанда президент сайлаулар (2018)

**Гөрҗистанда президент сайлаулар** () 2018 елның 28 октябрендә уза. Президент вазифасы өчен барлыгы 25  көрәшә

## Тарих
1991 елда  бәйсезлеге игълан ителгәннән соң, илдә 7нче мәртәбә президент сайлаулар уздырыла. Ил президенты 6 елга сайлана. Гөрҗистанның гамәлдәге (*[[2013 ел]]дан*) президенты Георги Маргвелашвили икенче  сайлану хокукына ия иде.

2017 елда кабул ителгән ил Конституциясе нигезендә, әлеге сайлаулар Гөрҗистан президентын туры тавыш бирү юлы белән соңгы сайлаулар булып тора. 2024 елда булачак сайлауларда Сайлау Коллегиясенең 300 әгъзасы тавыш бирәчәк. Сайланган президентның вәкаләтләре чикле булачак.

## Сайлауларның беренче туры
Сайлауларның беренче туры 2018 елның 28 октябрендә узды. Аның нәтиҗәләре буенча, 2018 елның 2 декабреннән дә соңга калмыйча, икенче тур үткәрелә.
#### Беренче тур нәтиҗәләре
 
## Сайлауларның икенче туры
Сайлауларның икенче туры 2018 елның 28 ноябрендә узды 
#### Икенче тур нәтиҗәләре

## Сылтамалар
*  Presidential Elections of Georgia  28 October 2018. Results 
* Presidential Elections of Georgia Second Round 28 November 2018 
## Искәрмәләр


Төркем:Гөрҗистан сәясәте
Төркем:2018 ел сайлаулары
Бөтенрусия мөселманнарының милли шурасы

**Бөтенрусия мөселманнарының милли шурасы (Милли Шура)** - Россия мөселманнарының ижтимагый-сәяси оешмасы (1917-18, Петроград). 

Югары идарәче органы — Мөселманнар башкарма комитеты, басма органы - «Известия Всероссийского мусульманского совета» гәҗите булган.  

## Максаты
Мөселманнарның сәяси һәм иҗтимагый-мәдәни тормышына җитәкчелек итү, Россиянең булачак Оештыручылар мәҗлесенә мөселман вәкилләрен сайлау эшен оештыру һәм башка бурычлар куйган.

## Тарихы
* 1917 елның маенда Бөтенрусия мөселманнарының беренче корылтае карары нигезендә оештырыла. 
* Башкарма комитеты әгъзалары июльдә Казанда үтәчәк Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтаен  әзерли, соңрак Русиянең Ауропа өлеше һәм Себер төрки-татар мөселманнарының милли-мәдәни автономиясе эшчәнлеген алга сөрәчәк парламенты Милләт Мәҗлесе һәм аның башкарма органы Милли Идарәне булдыруда катнаша.
* 1918 елның маенда Совет хакимияте тарафыннан тыела.

## Мөселманнар башкарма комитеты
* Рәисе — Әхмәт Цаликов
* әгъзалары — Фатыйх Кәрими, Ибраһим Әхтәмов, Заһит Шамил, Муса Бигиев, Ильяс Алкин, Мостафа Төмәнев, Шакир Мөхәммәтъяров, Садри Максуди, Гаяз Исхакый (Идел буе һәм Себердән), Гобәйдулла Хуҗаев, Әхмәтзәки Вәлиди; Күлбай Түгешев, Ибраһим Җайнаков, Кокынбай Габделхаликов, Камалетдин Рахманбирдеев, Солтан Урманбиев (Төркистаннан), Корбангали Кошугылов, Колмөхәммәт Уразаев, Җиһанша Дусмөхәммәтев, Вәлитхан Таначев, Аккәгазь Дусҗанова (Казакстаннан), Исмәгыйль Леманов, Хөсәен Боданинский (Кырымнан). 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Известия Временного центрального бюро российских мусульман (гәҗит)
* Бөтенрусия мөселманнарының беренче корылтае
* Бөтенрусия мөселман руханилары корылтае
* Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае

Төркем:Россия тарихы
Олег Фазылҗанов

**Олег Фазылҗанов**, Олег Фарук (Фаррух) улы Фазылҗанов (*[[1968 ел]]ның [[10 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Балык Бистәсе районы]], [[Казак Чаллысы]]*) — Әлмәт драма (*1987 елда*), Түбән Кама драма (*2003 елда*), Камал (*2004 елдан*) театрлары актеры, Татарстанның атказанган (*[[2010 ел|2010]]*) һәм халык (*[[2023 ел|2023]]*) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 10 мартында Татарстан АССР Балык Бистәсе районы Казак Чаллысы авылында туган. Сигезьеллык мәктәпне, Казан театр укуханәсен тәмамлаган (*[[1987 ел|1987]]*). Казан дәүләт мәдәният институтында укый.

1987 елда Әлмәт татар театрында эшли башлый. 1987-1990 елларда хәрби хезмәттә була. 1990 елдан Түбән Кама «Нефтехим» берләшмәсе каршындагы театр студиясендә, 1996 елдан Түбән Кама халык иҗат йортында артист-вокалист булып эшли.

2003 елда Түбән Кама драма театрында эшләп ала.

2004 елның августыннан Г. Камал исемендәге Татар академия театрында хезмәт итә.

## Иҗаты

Зөлфәт Хәкимнең «Телсез күке» спектаклендәге Күке Зарифы образы — актерның иң күренекле рольләренең берсе.
### Уйнаган рольләренең кайберләре
##### Камал театры
* *Мирсәет* — «Талак, талак» Хәй Вахит
* *Күке Зарифы* — «Телсез күке» Зөлфәт Хәким
* *Тикшерүче* — «Дәрсе гыйбрәттер театр» Рүзәл Мөхәммәтшин
* *Әбүзәр Шактыев* — «Бармы ришвәттән дәва» Зөлфәт Хәким
* *Вәзир* — «Хуҗа Насретдин» Нәкый Исәнбәт, Саадалла Ваннус
* *1нче доверенный* — «Банкрот» Галиәсгар Камал
* *Карт Убырлы* — «Кечтүкле уен» Илгиз Зәйниев
* *Әмир* — «Мулла» Туфан Миңнуллин
* *Әбелкарип* — «Кыю кызлар» Таҗи Гыйззәт
* *3нче кенәз* — «Ханума» Авксентий Цагарели
* *Лорд-Лондон мэры* — «Ричард III» Уильям Шекспир
* *Заркай* — «Миркәй белән Айсылу» Нәкый Исәнбәт
* *Амур* — «Диләфрүз-Remake» Туфан Миңнуллин
* *Акми* — «Гөлҗамал» Нәкый Исәнбәт
* *3нче кода* — «Казан сөлгесе»  Кәрим Тинчурин
* *Сәйфулла* — «Яшь йөрәкләр» Фәтхи Бурнаш 
* *Карт мулла* — «Тормышмы бу?» Гаяз Исхакый һ. б.

## Фильмография

* *Галләметдин* — «Өч аяклы ат» (режиссёр Нурания Җамали, «Легенда» кинокомпаниясе, 2008).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2010 — Татарстанның атказанган артисты
* 2023 — Татарстанның халык артисты
## Гаилә хәле
Сеңлесе (*бер ата балалары*) Энҗе Камалиева, Кариев театры актрисасы.
Беренче хатыныннан кызы Лилия.
Икенче хатыны Алсу. Уллары ?, ?, Әскәр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *Лилия Йосыпова*. «Бик шук малай идем». «Ирек мәйданы», 2018 ел, 18 октябрь.

## Сылтамалар

*  Фазылҗанов Олег Фарук улы. Камал театры сайты
*  Фазылзянов Олег Фарукович. Известные татары Татобзор.ру
* *Салават Камалетдинов.*  Олег Фазылҗанов: Камал театрның алтын тавышы, керәшеннәрнең халык артисты, татарларның күке Зарифы. Интертат.ру, 25.10.2018
*    Олег Фазылҗановның юбилей кичәсе. Youtube (*видео, 2:36:19*)

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татарстан артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Тямпа хөкемдарлары исемлеге

**[[Тямпа]] хөкемдарлары исемлеге**, 192 елда тям Линьи (морзалыгы)н нигезләүдән соң.

## Линьи Патшалары

## Тхубон үзәне патшалары

## Тямпа Патшалары

## Шулай ук карагыз
* Тямпа
* Вьетнам хөкемдарлары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

Төркем:Һинд дине
Агнивеша

**Агнивеша** (Санскрит телендәː अग्निवेश}}, риваять ришисы  (олы фикер иясе), ул Аюрведаның (Һинд медицинаның) иң элек авторларның берсе дип фаразлана. 
Ул Пунарвасу Атрейяның өйрәнчеге булган.  *Агнивеш тантра*  (яки Агнивеша Самхита), Атрейяның өйрәнүләренә нигезләнгән, ул Аюрведаның югалган тексты, һәм Агнивеша мәктәбенең нигез тексты булган, ягъни, иртә Аюрведа алты мәктәбенең берсе (башкалары Парашара, Харита, Бхела, Джатукарна һәм Кшарпани).

Текст Чарака Самхитада искә алына: "Агнивеша язылганча (Агнивеша) тантрасы Чарака тарафыннан җыелган, мөхәррирләнгән һәм модификацияләнгән" (*agniveśakṛte tantre  carakapratisaṃskṛte*)

## Шулай ук карагыз
* Чарака Самхита

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* Ram Karan Sharma and Vaidya Bhagran Dash, *Agnivesa's Caraka Samhita,* Varanasi, Chowkhamba Sanskrit Studies XCIV (2006).  
Vol. I: ISBN 81-7080-012-9; 
Vol. II: ISBN 81-7080-013-7; 
Vol. III: ISBN 978-81-7080-014-9; 
Vol. IV: ISBN 81-7080-015-3; 
Vol. V: ISBN 81-7080-024-2; 
Vol. VI: ISBN 81-7080-051-X, 
Vol. VII: ISBN 81-7080-071-4

Төркем:Һинд дине
Төркем:Аюрведа
Анрита

Һинд динендә, **Анрита** ул ялган, Адхарманың (хокуксызлык яки әшәкелекнең) улы, ул Никритиның (әхлаксызлык)ның улы. Аларның ике улы булган, Бхайя (курку) һәм Нарака (тәмугъ), һәм игезәк кызлары, Майя (алдау) һәм Ведану (газап), алар иртуганнарының хатыннары булып киткән.

Анрита шулай ук Рамаянада билгеләнчә Вишвамитра тарафыннан Рамага китерелгән мистик коралларның берсе.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Абхайя Варадишвар Гыйбадәтханәсе

**Абхайя Варадишвар Гыйбадәтханәсе** (அபயவரதேஸ்வரர் கோயில்)  Һиндстанда, Тамил Надуның Тханджавур районында Адирамапаттинамда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Төп Ходай булып Шива тора.

## Әһәмияте

Гыйбадәтханәгә дан безнең эраның 7-енче - 8-енче гасырларның Шайвит изгеләре Самбандар һәм Сундарар тарафыннан җырланган. Гыйбадәтханәгә авырулардан тазарырга тели торган кешеләр килә. Гыйбадәтханә Тхирувадхирай йолдызы өчен планеталар торышына күрә кешеләрнең проблемаларын дәвалый ала дип ышаныла. Төп пот Сундаранаякиныкы ул "Кадал Партха Наяки" дип атала яки "Диңгезләрне күргән Алиһә".

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Реституция

**Реституция** - сделканың яраксыз дип гамәлдән чыгарылуының  хокукый нәтиҗәсе; мондый очракта яклар (яки аларның берсе) гамәлдән чыгарылган сделка нигезендә алынганның бөтенесен дә кире кайтарырга тиешләр.  Алынганны натуралата кайтарып бирү мөмкин булмаганда, әгәр дә кануннарда бүтән чаралар каралмаган булса, кайтарылырга тиешле әйберләрнең тулы бәясе түләнә. Реституция ике яклы һәм бер яклы була. Ике яклы реституция  булганда, сделкада катнашучыларның барысы да сделка төзелгәнгә кадәрге хокукый халәткә кайтарылалар. Бер яклы реституция булганда, алынган нәрсәләр бер якка гына (гадел гамәл кылган якка) кире кайтарыла. Гаделсезлек күрсәткән якка бернәрсә дә кире бирелми, килешү буенча аңа тиешле бар нәрсә дәүләт табышы булып исәпләнә.

Төркем:Гражданлык хокукы
Трансфер

**Трансфер** - туристларны аэропорттан (вокзалдан) туристлар базасына, туристлар базасыннан аэропортка (вокзалга) автобуслар белән алып бару, алып кайту.

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Туризм
Трансферт

**Трансферт**:
* чит ил валютасын яисә алтынны бер илдән икенче илгә күчерү;
* исемле кыйммәтле кәгазьләргә хуҗа булу хокукын бер заттан икенчесенә тапшыру; ул кыйммәтле кәгазьгә күчерү турында язып кую (индоссамент) рәвешендә башкарыла.

Төркем:Икътисад терминологиясе
Амрутанубхав

**Амрутанубхав** яки **Амританубхав** 13-енче гасырда Маратхи халкы изгесе һәм шагыйре Джнанешвар язган инша. Ул Маратхи әдәбиятында чор дип таныла.
 
## Исемнең этимологиясе
Амрутанубхав ике Маратхи сүзеннән төзелгән *Амрут* (Амрита сүзеннән алынган, ул Санскрит телендә мәңге эликсир дип атала һәм *Анубхав* ул тәҗрибә дигәнне аңлата. Нәтиҗәдә, ул турыдан-туры мәгънәдә "Тәҗрибә эликсиры" яки хәтта Санскрит/Маратхи телендә "эликсир тәҗрибәсе" дип тәрҗемә ителә.

## Эш турында
Үзенең гурусы Нивруттинатх киңәше буенча, Джнанешвар Йогада һәм Фәлсәфәдә тәҗрибәләрен раслар өчен оригиналь эш барлыкка китергән. Гәрчә эш "Джнанешвари" кебек үк шуның кадәр күп дан казанмаса да, ул Маратхи әдәбиятында иң әһәмиятлеләрнең берсе дип таныла. Бу эш Дньянешварның соңгысы булырга тиеш булган, чөнки ул тиздән *Сандживан [[Самадхи]]* халәтенә керергә тиеш булган.

## Шулай ук карагыз
* *[[Jñānēśvarī]]*

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* amRitAnubhava on sanskritdocuments.org

Төркем:Һинд дине
Төркия лирасы

**Төркия лирасы** - Төркия Җөмһүриятенең акча берәмлеге. 1 лира  = 100 куруш. Гамәлгә Ататөрк реформасы нәтиҗәсендә 1923 елның 29 октябрендә Госман лирасын алыштырып кертелде.  Символы ₺; ISO 4217 буенча лираның коды — TRY.

## Номиналлар
2009 елның 1 гыйварыннан түбәндәге номиналлы банкнотлар йөри:

* 5 лира;
* 10 лира;
* 20 лира;
* 50 лира;
* 100 лира;
* 200 лира.

һәм түбәндәге номиналлы монеталар:

* 1 куруш;
* 5 куруш;
* 10 куруш;
* 25 куруш ;
* 50 куруш ;
* 1 лира.

Төркем:Акча берәмлекләре
Төркем:Төркия
Аландурайяр Гыйбадәтханәсе

**Аландурайяр Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Тамил Надуның Ариялур районында Килпалувур авылында Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Шива Ходаена багышланган, гыйбадәтханә бик борынгы заманга карый һәм 7-енче гасыр изгесе Чампантарга карый. Монда Парашурама әнисен үтерү гөнаһын ярлыкар өчен дога кылган дип ышаныла. Баштагы кирпеч гыйбадәтханә таштан Парантака Чола I һәм Уттама Чола вакытында яңадан торгызылган булган.

## Искәрмәләр

* 

Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Атикайя

**Атикайя** Рамаянада Равананың һәм аның хатыны *Даньямалини*ның улы булган. Атикайя Индраджитның кече туганы булган һәм бик куәтле булган. Берьюлы ул Кайлаша тавындагы Ходай Шиваны ярсыткан һәм Ходай Атикайяга Тришуланы (изге чәнечкесен) аткан, әмма Атикайя һавада кулларын буйсынып бергә кушып тоткан. Ходай Шива моның белән канәгать булган һәм Атикайя аңа уктан ату һәм илаһи корал серләрен сөйләгән.

Үзенең экстраординар сәләтләре һәм өстенлеге зур булганга күрә, аны Лакшмана Брахмастра белән үтергән, бу Ходай Брахма алкышларына күрә алынган гаять көчле ук. Бу серне Лакшманага Ходай Индра әмере буенча Җил Ходае Вайю тарафыннан бирелгән булган, чөнки күренми торган Ходай Брахма коралы Атикейяга бирелгән булган һәм аны бары тик Брахмастра кадый алган.

Атикайя һәм аның иртуганы Тришира, Вишну тарафыннан дөнья яратылган вакытында үтерелгән Мадху һәм Кайтабха шәйтаннарының инкарнацияләре булган дип ышаныла.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Рекламация

**Рекламация** - товар сатучыга яки хезмәт күрсәтүчегә белдерелгән дәгъва; ул килешенгән шартларның бозылуын (үтәлмәвен) күрсәткән, шуның нәтиҗәсендә барлыкка килгән кимчелекләрне бетерүне һәм күрелгән зыянны түләүне таләп иткән акт формасында төзелә. Рекламация сатылган әйберләрнең һәм ул әйберләр составына кергән элементларның конструкторлык-технологик кимчелекләрне һәм җитешсез яклары булган очракта гына кабул ителә. Әгәр кимчелекләр алынган әйберләрне дөрес файдаланмау нәтиҗәсендә барлыкка килгән булса яки өстәмә тикшерү вакытында дәгъвада күрсәтелгән җитешсезлекләр расланмаса, рекламация кире кагыла.

Төркем:Сәүдә
Төркем:Гражданлык хокукы
Ашвапати

**Ашвапати** (अश्‍वपति) Һинд динендә күп патшаларга мөрәҗәгать. Аның мәгънәсе 'Атлар Иясе.' Ул Европадагы рыцарь сүзенә тиң мөрәҗәгать булган.
Рамаяна буенча Ашвапати асыл атлар иле Кекейя Патшалыгының патшасы булган. Ул Каикейи кызының (Дашаратха Патшасының Патшабикәсе) һәм җиде угылның атасы булган.
Әһәмиятле улларның берсе Юдхаҗит булган, ул Рамаянада әһәмиятле роль уйнаган.
## Хатынының качуы
Алкышка рәхмәтле, Ашвапати кошлар телен аңлый торган булган. Әмма бу ул кош әйткәнне башка кешегә сөйләсә, тормышын югалтачак дигән шартта булган. Бер көнне Патша һәм Патшабикә сарай бакчалары буйлап йөргәндә алар Ашавапатига пар аккошлар нәрсә сөйләгәнен ишеткәннәр. Әңгәмә шуның кадәр аның күңелен күтәргән, ул ихлас күңелдән көлгән дә хатынының кызыксындыруын уяткан. Гәрчә Ашвапати әңгәмәнең эчтәлеген тормышын югалтмыйча сөйли алмаган булса да, Кайкейиның әнисе Патшаның шатлануының сәбәбен белүдә тәкәллефләгән. Ашвапати аның хатыны тормышы һәм хәле турында әз кайгырткан икәнен аңлагач, ул аны әти-әнисе йортына куган.
## Дашаратха тарафыннан ясалган вәгъдә
Дашаратха Каикейиның өйләнүе вакытында аннан туган угыл Косаланың патшасы булачак дип вәгъдә иткән. Һәм Раманы Дашаратха патшасы итеп таҗ кию бөтен Кекейя Патшалыгына гаделсезлек булачак.
## Искәрмәләр
*Dowson's Classical Dictionary of Hindu Mythology
*Buck's Ramayana

Төркем:Һинд дине
Һәлак булган астронавт (һәйкәл)

**Һәлак булган астронавт** яки **Егылган астронавт** (инглизчә *Fallen Astronaut*) - Ай иярченендә, Һэдли-Аппениннар районында, Яңгырлар Диңгезе кырыенда, Апполон-15 корабы утырту урынында урнашкан астронавтны сурәтләүче алюминий сыны.

1971 елның 1 августында Апполон-15 командиры Дэвид Скотт тарафыннан урнаштырылган. Сын янында ул вакытка һәлак булган 8 АКШ астронавты һәм 6 ССРБ космонавты исемнәре белән җәдвәлчек Ай туфрагында кадап куелган.

Һәйкәлнең авторы - Бельгия рәссамы Пол ван Һейдонк.

Һәлак булган астронавт - Айда урнашкан бердәнбер һәйкәл.

## Җәдвәлчек

Җәдвәлчектә 1964-1971 елларда һәлак булган 14 галәмче исеме бастырылган:

*Теодор Фримен (31.10.1964 елда һәлак булган)
*Чарльз Бассетт (28.2.1966 елда һәлак булган)
*Эллиот Си (28.2.1966 елда һәлак булган)
*Гас Гриссом (27.1.1967 елда һәлак булган)
*Роджер Чаффи (27.1.1967 елда һәлак булган)
*Эдвард Уайт (27.1.1967 елда һәлак булган)
*Владимир Комаров (24.4.1967 елда һәлак булган)
*Эдвард Гивенс (6.6.1967 елда һәлак булган)
*Клифтон Уильямс (5.10.1967 елда һәлак булган)
*Юрий Гагарин (27.3.1968 елда һәлак булган)
*Павел Беляев (10.1.1970 елда үлгән)
*Георгий Добровольский (30.6.1971 елда һәлак булган)
*Виктор Пацаев (30.6.1971 елда һәлак булган)
*Владислав Волков (30.6.1971 елда һәлак булган)

## Сылтамалар

* Официальное фото композиции на сайте НАСА
* Sculpture fabricated at Milgo / Bufkin 

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Кояш системасы иярченнәре
Ахилавати

**Ахилавати** (шулай ук кыз исеме **Маурави** белән мәгълүм) Махабхарата эпосында кыз булган. Ул *Нага Канья* булган (мәгънәсе елан-кыз) һәм Гхатоткачаның хатыны булган. Аның әтие Башак булган (Шива муены тирәли уралган елан). Ул Ходай Шивага иске чәчәкләр тәкъдим иткән өчен каргыш алган, каргыш аның ире үле кеше булачак дип булган.

Бхима Шакуни һәм Дурьодхана тарафыннан агуланган һәм елгага ыргытылган дип әйтелгән булган, шуннан соң ул Ахилйяватиның патшалыгына җиткән. Бу каргышка күрә, Ахильявати тиздән аны Вайюның улы икәнен таныганнар һәм атасыннан аның өчен җиван-даан (тормыш) тәэмин итүен сораганнар, аны эшләмәсә, ул үзен Бхиманың утында яндырачак икәнен белдергән. Башакджи аңа алкыш итеп Шивджи биргән эликсирны биргәннән соң, ул янә тормышына кайткан.

Шуның нәтиҗәсе итеп һәм инцидентлар сериясеннән соң, Гхатоткача соңында Ахилаватига кияүгә чыккан һәм аларның Барбарика дигән улы булган яки хәзерге көн Кхатушьямиджи, ул шулай ук "Ших ка даани" яки "Хааре ка сахара" буларак мәгълүм.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Татар-рус ике теллелеге

**Татар-рус ике теллелеге (билингвизм)**&nbsp;— Россия һәм БДБ илләре татарлары арасында киң таралган күренеш. XVI гасырда Идел буен кушканнан соң татар һәм рус халыкларының озак күршеләр булуы белән аңлатыла.

## Кодларны татар-рус алмаштырулары мисаллары
* Да уж, ангильскые лищикы... Ә задний муст**ы таралмаганмы соң? Анысы күренми бит... Җибәр әле бер-икесен**, в пулный руст.
* Татар эквивалентлары урынына русизмнарны куллану: «мужыт» (), «навирны» («*мөгаен*»), «потому щто» («*чөнки*»), «нужәли» («*шулай мыни*», «*әллә*»), «канишны» («*әлбәттә*»), «и» («*һәм*»), «или» («*яки*», «*яисә*»). «*Абый*» һәм «*эне*» татар төшенчәләрен берләштерү өчен «брат» сүзен куллану.
* Татар грамматикасы кагыйдәләрен кулланып, әлеге сүзләрнең татар эквивалентларын алмаштырып русизмнарны куллану, мәсәлән: «кушкасы» («*мәчесе*», «*песие*»), «сабакылар» («*этләр*»), «званит итәргә» («*шалтыратырга*»).
* Татар сөйләмендә рус сыйфатларын куллану.
* «Банд’Эрос» төркеме җырына мәзәк: «Она хотела бы жить на Манхэттене, *но киләсе тукталыш Минсельхоз урамы…*».
* Татар телендә аналог сүзләр булмагач (яки булып та, бар икәнен белмәгәч), рус сүзләрен куллану: математика, грамматика, учреждение, машина һ.&nbsp;б.

## Әдәбият
*  (рецензиягә сылтама)
* 
* &nbsp;— РГБ ОД, 71:05-10/165

Төркем:Россия телләре
Төркем:Татар теле
Төркем:Рус теле
Һәфтияк

**Һәфтияк** - (фарс. - җидедән бер) - Коръәннең кайбер сүрәләрен, аятьләрен эченә алган китап. Мәдрәсәләрдә дәреслек итеп кулланылган.

1800 елда Казанда Азиат типографиясе оештырылгач, 1801 елда анда беренче китап итеп Һәфтияк  бастырып чыгарылган. Нәшире Габделгазиз Туктамыш улы Бурнашев, ә цензоры укытучы Ибраһим Хәлфин булган.

## Чыганаклар

* Ислам. Белешмә-сүзлек. Казан, ТКН, 1993

Төркем:Дини китаплар
Төркем:Коръән
Әүлия

**Әүлия** (гар.- Аллага якын торучы, изге) - Ислам диненә чын куңелдән бирелгән кеше. IX гасырда, Ислам дине фәлсәфи система буларак формалашып җиткән чорда, сөнниләрдә дә, шигыйларда да изгеләр культы киң тарала. "Изгеләргә" һәм аларның каберләренә табыну Ислам диненә чаклы ук булса да, Коръән моны күп Аллага табыну итеп караган һәм аңа каршы чыккан. Ә инде Ислам алга киткән феодаль җәмгыять дине булып әверелгәч, руханиларның күп баскычлы системасы барлыкка килә һәм халыктагы Алла белән кешеләр арасында арадашлык итүчеләр - әүлияләр бар дигән караш законлаша. Шулай итеп, диндарлак арасыннан әүлиялар, "Алла кодрәте белән могҗиза" тудыручылар барлыкка килә. Әүлия культының ныгыуна бигрәк тә суфийчылык зур йогынты ясый.

## Чыганаклар

* Ислам. Белешмә-сүзлек. Казан, ТКН, 1993
## Искәрмәләр

Төркем:Ислам терминнары
Фидия

**Фидия** (гар. - йолым түләү) - үлгән мөселман өчен бирелә торган садака. Шаригать буенча андый садака үлгән кеше исән чакта васыять әйткән булса гына тиеш санала.

## Чыганаклар

* Ислам. Белешмә-сүзлек. Казан, ТКН, 1993

Төркем:Ислам терминнары