open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Радил Кәшшафуразов

**Радил Кәшшафуразов** (Радил Мөнир улы Кәшшафуразов, ,  — , ) — РФ спортчысы (җиңел атлетика), 2013 елгы Җәйге Унверсиаданың алтын мидәле иясе.
Дмытро Кива

**Дмытро Семеновыч Кива** (,  — , ) — СССР һәм Украина сәнәгать эшлеклесе, Украина Милли ФАнең академигы (2012), Украина каһарманы (2009), Украина дәүләт премиясе лауреаты (1994), Украинаның атказанган фән һәм техника эшлеклесе, «Антонов» дәүләт кәсәбәсенең президенты (2005-2015) һәм баш конструкторы (2005-2016).
## Искәрмәләр
Дмитрий Киржеманов

**Дмитри Киржеманов** (Дмитри Киржеманов, ,  — , ) — СССР һәм РФ театр актеры, РСФСРның атказанган артисты (1984), РФның халык артисты (1999).
## Биографиясе
Дмитрий Дмитриевич Киржеманов 1941 елның 4 юилендә Казанда туган.
1959-1960 елларда Казанда п/я 735 заводында фрезеровщик булып эшли.
1960 елдан 1961 елга кадәр  85нче урта мәктәптә пионервожатый, Казан Суворов училищесының пионерлар эше буенча өлкән инструктор вазифасын били.

1962 елда Казан яшь тамашачы театры каршындагы театр студиясен тәмамлый (укытучысы Н.И.Басин).

1962-1975 елларда-Казан яшь тамашачы театры, Брянск өлкә драма театры, Магнитогорск драма театры, Чиләбе дәүләт драма театры, Ленсовет исемендәге Ленинград дәүләт театры, Н. А.Островский исемендәге Мәскәү өлкә драма театры, Төмән драма театры (1971), Архангельск өлкә драма театры (1972-1974), Кемерово өлкә драма театры (1974-1975) актеры.

1975 елдан-Томск өлкә драма театры актеры.
### Спектакльләрдә башкарган иң зур рольләре
«Протоколе одного заседания» -Потапов роле
«Коварство и любовь» -Миллер роле
«Превышении власти» - Егоров роле

2012 елда актерның 70 яшьлеге уңаеннан бенефис була. Максим Горький пьесасы буенча куелган «Старик» спектакле тәкъдим ителә, анда Дмитрий Киржеманов төп рольне башкара.

## Мактаулы исемнәре, бүләкләре
* РСФСРның атказанган артисты (1984)
* РФнең халык артисты (1999)
* өч тапкыр «Битлек» өлкә театр конкурсы лауреаты
* ике тапкыр "Тамашачылар симпатиясе" призы һәм «Сезон премьералары» фестивальләренең башка бүләкләре
* "Ышаныч һәм яхшылык өчен" медале

Төркем:Казанда туганнар
Төркем:РСФСРның атказанган артистлары
Төркем:Русиянең халык артистлары
Төркем:СССР актерлары
Даяна Кириллова

**Даяна Кириллова** (Даяна Юри кызы Кириллова, ,  — , ) — РФ җырчысы, 2013 елгы Балалар Евровидениесендә дүртенче урын алучы.
Александр Кирсанов

**Александр Кирсанов** (Александр Васили улы Кирсанов, ,  — , ) — дивизия командиры, СССР каһарманы (1944), Беларус дәүләт университетның проректоры (196?-1974).
Клавдия Святкина

**Клавдия Свәткина** (Клавдия Андрей кызы Свәткина, ,  — , ) — СССР табиб-педиатры, медицина фәннәре дуктыры, профессор, ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1964, 1970)
Ефим Клейст

**Ефим Клейст** (Ефим Антон улы Клейст, ,  — , ) — РИ хәрби эшлеклесе, генерал-майор, Себер кыргызлары идарәсе башлыгы (1848-1853).
Люциан Климович

**Люсиан Климович** (Люсиан Ипполит улы Климович, ,  — , ) — СССР көнчыгыш һәм ислам белгече, профессор (1933), СССР язучылар берлеге әгъзасы (1949), РСФСРның атказанган мәдәният эшлеклесе (1984), «Атеист сүзлеге» авторларының берсе.
Ришикеш

**Ришикеш** (, ) — Һималай тау яннары янындагы, төньяк Һиндстанда (Уттаракханд штатында) урнашкан шәһәр. Бу Һинд дине тарафдарлары өчен изге шәһәр, дөньяның йога башкаласы булып тора, монда борынгы заманда риваять изге акыл ияләре яшәгән, ә XX гасырда Свами Шивананда һәм Свами Омкарананда кебек мәшһүр йога осталары яшәгән.

1968 елда The Beatles төркеме Махариши Махеш Йоги белән медитация өйрәнеп берникадәр вакыт Ришикешта булган.

Ришикеш шулай ук Гималай капкалары буларак мәгълүм һәм башка Һинд дине изге шәһәреннән Хардвардан -да урнашкан, ул Бадринатх, Кедарнатх, Ганготри һәм Ямунотри кебек тау дини сәяхәт торак пунктларына китү ноктасы булып тора.

Дехрадуннан бер сәгать ярым атланып барган арада, Ришикеш өч яктан калкулыклы тау яннары белән уратылып алынган һәм диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан. Изге Ганга елгасы шәһәр аша үтә һәм аның слюдалы комлы ярлары буйларында күпсанлы ашрамнар урнашкан. Фактик рәвештә монда елга тау тарлавыкларыннан чыгып тигезлек буенча тулы сулы хәрәкәтен башлый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Rishikesh History 
* Photo Rishikesh

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Кирилл (Наумов)

**Кирилл** (Василий Николай улы Наумов, ,  — , ) — православие дине эшлеклесе, Рус православие чиркәвенең Иерусалимдагы миссиясе башлыгы һәм бер үк вакыттан Мелитополь епискобы (1857-1863), Казан Спас-Преображение кәшишханәсе идарәчесе (1863-1866).
## Искәрмәләр
Юрий Ковалёв

**Юрий Ковалёв** (, ,  — , ) — СССР һәм Украина футболчысы (ярымсакчы) һәм Украина футбол тренеры, яшьләр арасында Европа чемпионы (1976), СССР чемпионатының көмеш призчысы (1976), СССР кубогы иясе (1974).
Александр Коваль

**Александр Коваль** (Александр Моисей улы Коваль, ,  — , ) — СССР каһарманы (1945).
Мариан Ковальски

**Мариан Ковальски** (, ,  — , ) — РИ астрономы, Санкт-Петербург ФАнең мөхбир әгъзасы (1863), Казан университеты обсерваториясе директоры (1854-1884).
## Искәрмәләр
Екатерина Ковелькова

**Екатерина Ковелкова** (Екатерина Георги кызы Ковелкова, ,  — , ) — РИ һәм СССР опера җырчысы һәм педагог, ТАССРның атказанган әртисе (1939).
Николай Козмин

**Николай Козмин** (Николай Кир улы Козмин, ,  — , ) — РИ һәм СССР әдәбият тарихчысы, Пушкин иҗатын өйрнәүче, СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1924).
Иван Кобяков

**Иван Кобәков** (Иван Григори улы Кобәков, ,  — , ) — СССР гаскәрбашы, СССР каһарманы (1944), генерал-майор, Казан танк училищесы башлыгы (1963-1975) һәм бер үк вакытта Казан гарнизоны башлыгы.
Анастасия Колесникова

**Анастасия Колесникова** (Анастасия Николай кызы Колесникова, ,  — , ) — РФ гимнасты, РФның атказанган спорт остасы, 2000 елгы Олимпия уеннарының көмеш медале иясе.

## Искәрмәләр
Николай Колесов

**Николай Колесов** (Николай Александр улы Колесов, ,  — , ) — эшмәкәр, дәүләт эшлеклесе, ТР дәүләт премиясе лауреаты (2002), «Элекон» заводы директоры (1997-2007), Амур өлкәсе губернаторы (2007-2008), «Концерн Радиоэлектронные технологии» ҖЧҖнең генераль директоры (2009 елдан).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Сергей Колосов

**Сергей Колосов** (Сергей Дмитри улы Колосов, ,  — , ) — СССР инженеры, КМҖБнең баш констркуторы (1941-1945), «Зоря» газтурботөзелеш фәнни-җитештерү комплексының баш конструкторы (Николаев, 1954-1963).
Николай Колотинский

**Николай Колотинский** (Николай Диомид улы Колотинский, ,  — , ) — РИ хокук белгече, хокук тарихчысы, Казан университеты профессоры, ТАССР статистика идарәсе каршындагы курслар директоры (1922—1925).

## Искәрмәләр
Виктор Колотов

**Виктор Колотов** (Виктор Михаил улы Колотов, ,  — , ) — СССР футболчысы (ярымсакчы), СССРның атказанган спорт остасы (1975), УССРның атказанган тренеры (1986),  СССР чемпионы (1971, 1974, 1975, 1977, 1980, 1981, Киев «Динамо»сы составында), УЕФА кубоклары ияләре кубогы иясе һәм УЕФА суперкубогы (1975), Олимпия уеннарының бронза мидәле иясе (1972, 1976), 1972 елгы Европа чемпионатының көмеш мидәле иясе, Украина милли яшьләр җыелмасының баш тренеры (1995, 1998-1999).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Вадим Кондаков

**Вадим Кондаков** (Вадим Александр улы Кондаков, ,  — , ) — СССР географы, профессор (1941), РСФСР педагогия фәннәре академиясенең мөхбир әгъзасы (1945).
Томбы

**Томбы** (атамасы татарча «елга тынды» дигән сүзтезмәдән чыккан, ) — Чирмешән елгасының уң кушылдыгы.

## Характеристика
Чуашстанның Ялчык районында башланып Апас районы Аюкөйдергән авылы аша уза, 3 кмдан Чирмешән елгасына кушыла. Елганың озынлыгы 11 км, бассейн мәйданы — 54 км².

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Түбән Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Куйбышев сусаклыгычы Волжск участогы (Казаннан Зывызга кадәр). Елга бассейны — Идел елгасы (Куйбышев сусаклагычы үрге агымыннан Каспий диңгезенә кадәр).

## Моны да карагыз
* Казансу

## Искәрмәләр

Төркем:Чуашстан елгалары
Төркем:Татарстан елгалары
Александр Коновалов (1934)

**Александр Коновалов**, Александр Иван улы Коновалов (, *[[1934 ел]]ның [[30 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]] ― [[2021 ел]]ның [[4 май|4 мае]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — СССР һәм РФ химигы, химия фәннәре докторы (1974), профессор, РФА академигы (1992), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1987), Казан университеты ректоры (1979-1990), Татарстан ЮУЙлары ректорлары шурасы рәисе (1982-1990), РФА КФҮнең Арбузов ис. органик һәм физик химия институты директоры (1991-2001).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

 

Төркем:Химиклар
Елена Кононова

**Елена Кононова** (Елена Виктор улы Кононова, ,  — , ) — РФ футболчысы (ярымсакчы), Россия чемпионы (1996, 2001), 1993 елгы Җәйге Универсиаданың көмеш мидәле иясе.
Юрий Коноплёв

**Юрий Коноплөв** (Юри Геннади улы Коноплөв, ,  — , ) — СССР һәм РФ галим-механигы, физика-матеатика фәннәре докторы (1982), профессор, ТР ФА академигы (1991), ТРның һәм РФның атказанган фән һәм техника эшлеклесе, Казан университетының тышкы бәйләнешләр буенча проректоры (1986-1990), ректор (1990-2001).

2023 елның 5 маенда 83 яшендә вафат. 7 майда Казанның Арча зиратында җирләнгән. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Константин Ворошилов

**Константин Ворошилов** (Константин Васили улы Ворошилов, ,  — , ) — физиолог, медицина докторы (1871), профессор, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1891), Казан университеты ректоры (1889-1899) һәм физика-математика факультеты деканы.

## Искәрмәләр
Константин Мүфке

**Константин Мүфке** (Константин Карл улы Мүфке, ,  — , ) — СССР театр һәм кино актеры, күп кенә филмнарда Ленин ролен башкаручы, ГССРның халык әртисе (1950).
Евгений Константинов (1982)

**Евгений Константинов** (Евгений Валери улы Константинов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (капкачы), юниорлар арасында Европа чемпионатының броза мидәле иясе (1998).
Николай Корицкий

**Николай Коритски** (Николай Иванович Коритски, ,  — , ) — РИ һәм СССР хәрби эшлеклесе, янарал-майор, Фрунзе ис. хәрби академиясенең өлкән укытучысы.
Любовь Корнилова

**Любовь Корнилова** (Любовь Иван кызы Корнилова, ,  — , ) — инкыйлаб хәрәкәте эшлеклесе, «Сәяси Кызыл Хач» оешмасына нигез салучыларның берсе.
## Искәрмәләр
Спартак Королёв

**Спартак Королөв** (Спартак Иван улы Королөв, ,  — , ) — СССР һәм Беларус тел белгече, педагог, шагыйрь, көйязар, педагогия фәннәре нәмзәте, РСФСРның халык мәгарифе әтличниге.
Владимир Корчагин

**Владимир Корчагин** (Владимир Владимир улы Корчагин, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы; геолог, геология минералогия фәннәре нәмзәте, ТР һәм РФ язучылар берлекләре әгъзасы, ТРның атказанган мәдәният хезмәткәре (2000)

Төркем:Геологлар
Артём Косов

**Артөм Косов** (Артөм Вәчеслав улы Косов, ,  — , ) — РФ спортчысы (академик ишү), РФның халыкара дәрәҗәле спорт остасы, академик ишү буенча Европа чемпионатларының бронза (2011, 2015, 2016) һәм көмеш (2014) мидәлләре иясе.
Михаил Корнишин

**Михаил Корнишин** (Михаил Степан улы Корнишин, ,  — , ) — СССР галим-механигы, физика-математика фәннәре докторы (1963), профессор (1970), РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1981).
Борис Королёв

**Борис Королөв** (Борис Алексей улы Королөв, ,  — , ) — СССР һәм РФ йөрәк җәррахы, медицина фәннәре докторы (1951), профессор, СССР медицина фәннәре академиясенең хакыйкый әгъзасы (1969), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1959), Социалистик Хезмәт каһарманы (1984).
Александр Котельников

**Александр Котелников** (Александр Пөтр улы Котелников, ,  — , ) — СССР математигы, техник фәннәр докторы, профессор, Сталин премиясе лауреаты (1943).

Төркем:Математиклар
Константин Котелов

**Константин Котелов** (Константин Иван улы Котелов, ,  — , ) — РФ физигы, метеоролог, педагог, Екатеринослав тау училищесы профессоры.
Эльмира Котляр

**Элмира Котләр** (Элмира Пейсах кызы Котләр, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язуы һәм тәрҗемәче.
Пётр Котельников

**Пөтр Котелников** (Пөтр Иван улы Котелников, ,  — , ) — РИ математигы, фәлсәфә докторы, Казан университеты профессоры (1838).

Төркем:Математиклар
Флориан Коцюбинский

**Флориан Котсүбински** (Флориан Абрам улы Котсүбински, ,  — , ) — Совет украин сынчысы, УССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1964).
Михаил Красавин

**Михаил Красавин** (Михаил Васили улы Красавин, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
Михаил Красин

**Михаил Красин** (Михаил Васили улы Красин, ,  — , ) — рус педагогы, илаһият докторы, Казан руханилар академиясе һәм Казан университеты профессоры.
Павел Красин

**Павел Красин** (Павел Яков улы Красин, ,  — , ) — җәррах, медицина докторы (1907), Казан университетының топографик анатомия һәм оператив хирургия (1918-1928) һәм гомуми хирургия (1928-1930) кафедралары мөдире.

## Искәрмәләр
Ломаша

**Ломаша** (, «йонлач», «чәчле») — Һинд дине изге текстларында искә алынган борынгы изге акыл иясе. Ул Вишну Ходаеның улы һәм күләме якынча 60 мең шлока булган (һинд астрологиясе) Джьотиш турында иң борынгы трактат - Ломаша-самхитаның авторы булып санала (бу Махабхарата дигән иң озын һинд эпосының күләменең 50%-ыннан артык). Ломаша-самхита буенча, Ломаша Джьотиш турындагы белемне Брахмадан алган һәм башка мәшһүр акыл ияләренә, шул исәптән Нарада, Бхригу һәм Васиштхага тапшырган..

Ломаша Махабхаратада иң әһәмиятле рольне уйнаган, анда ул Индра Ходаеның вәкиле һәм Пандавларның остазы булган, ул аларның унөч ел куылу вакытында юлдашы булган. Махабхаратаның өченче өлешендә - Араньякапарвада ул анда Арджуна булганда Индраның күк сараена килә һәм шуннан соң Индра һәм Арджунаның юлламасын тапшыру өчен җирдә калган дүрт Пандавларга бара. Шуннан соң ул башка брахманнар белән аларның күп Тиртхаларга дини сәяхәтендә Пандавларның юлдашы була. Сәяхәт вакытында Ломаша Юдхиштхира патшасына кшатрий дхармасын дөрес башкару турында өйрәтмәләр бирә һәм күп борынгы риваятьләр сөйли..

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Генрих Крелленберг

**Генрих Крелленберг** (Генрих Иван улы Крелленберг, ,  — , ) — хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1873), 1 нче Казан ирләр гимназиясе директоры (1861-1896).
Тимофей Кругляков

**Тимофей Кругләков** (Тимофей Пөтр улы Кругләков, ,  — , ) — СССР хәрби эшлеклесе, генерал-майор, ТАССРның хәрби кәмисәре (1946-1954).
Николай Крушевский

**Николай Крушевски** (, ,  — , ) — тел белгече, Казан университеты профессоры (1885), «фонема» төшенчәсенең автордашы.
Эрнест Крүгер

**Эрнест Крүгер** (Эрнест Эдуард улы Крүгер, ,  — , ) — инженер-конструктор, караблар төзүче,  «Декабрист», «Народоволец», «Красногвардеец» типтагы беренче Совет су асты көймәләрен булдыруга өлеш кертүчеләрнең берсе.
Дмитрий Крюков

**Дмитри Крүков** (Дмитри Лев улы Крүков, ,  — , ) — рус филологы, фәлсәфә докторы (1833), Мәскәү университеты профессоры.
Владимир Кудашев

**Владимир Кудашев** (Владимир Константин улы Кудашев, ,  — , ) — опера җырчысы, педагог, РФның атказанган әртисе (2014).
## Искәрмәләр
Эдуард Кадыйрмәтов

**Эдуард Кадыйрмәтев** (Эдуард Дамир улы Кадыйрмәтев, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), ике мәртәбә Россия чемпионы (1998, Казан «Ак Барс»ы составында, 2007, Магнитогорски «Металлург»ы составында).
Борис Кузнецов (1925)

**Борис Кузнецов** (Борис Кирилл улы Кузнецов, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).

Борис Кузнецов — 17 яшендә Каһарман исеме алган, Татарстан территориясендә яшәгән иң соңгы Советлар Берлеге Каһарманы иде.

## Хәтер
2022 елның 9 маенда Казанда Б. К. Кузнецов исемендәге кадет интернат-мәктәбе территориясендә (*[[Катанов тыкрыгы (Казан)|Катанов тыкрыгы]], 1нче йорт*) Борис Кузнецовның бюсты ачыла 
## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Владимир Кузнецов (1934)

**Владимир Кузнесов** (Владимир Михаил улы Кузнесов, ,  — , ) — мехника өлкәсендә галим, физика-математика фәннәре докторы, профессор, Ленин премиясе лауреаты (1962).
Фёдор Культин

**Фөдор Культин** (Фөдор Сергей улы Культин, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
Александр Куренков

**Александр Куренков** (Александр Александр улы Куренков, ,  — , ) — ак мөһаҗир, төрле монархик һәм коммунистларга каршы оешмаларның актив әгъзасы, гәҗитләр мөхәррире, психология докторы (1971).
Александр Курынов

**Александр Курынов** (Александр Павел улы Курынов, ,  — , ) — СССР авыр атлетикачысы  (ярымавыр (75 кггача) авырлыкта), РСФСРның атказанган спорт остасы (1960), 1960 елгы Олимпия уеннарының алтын мидәле иясе, дөнья (1961, 1962, 1963) һәм Европа (1960-1963) чемпионы.
Борис Лаврентьев

**Борис Лаврентьев** (Борис Иннокенти улы Лаврентьев, ,  — , ) — СССР нейрогистологы, медицина фәннәре докторы (1962), профессор, СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1939), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1940), Сталин премиясе лауреаты (1941).
Леонид Лавров (1906)

**Леонид Лавров** (Леонид Алексей улы Лавров, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән шагыйрь һәм тәрҗемәче.
Августа Лаврухина

**Августа Лаврухина** (Августа Константин кызы Лаврухина, ,  — , ) — СССР химиячесе, химия фәннәре докторы (1957), профессор (1965), Хлопин премиясе лауреаты (1965).
Борис Лаптев

**Борис Лаптев** (Борис Лука улы Лаптев, ,  — , ) — СССР математигы, физика-математика фәннәре докторы (1959), профессор (1962), ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1965, 1975), КДУның механика һәм математика фәнни тикшеренү институты директоры (1961-1980).
Төркем:Математиклар
Александр Лазарев (1815)

**Александр Лазарев** (Александр Емельян улы Лазарев, ,  — , ) — юрист, яшерен киңәшче (1871), Кавказ (1844-1856), Минск (1856-1861), Олонец (1861-1863), Владимир (1863-1864), Курск (1864-1866) дәүләт милке пулатлары идарәчесе, Казан округ мәхкәмәсе рәисе (1870-1875), Казан мәхкәмә пулатының ватандашлар департаменты рәисе (1875-1877).
## Искәрмәләр
Алексей Лавров (1959)

**Алексей Лавров** (Алексей Михаил улы Лавров, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, җәмгыять финанслары белән идарә итү өлеәсендә белгеч, укытучы, география фәннәре нәмзәте (1985), профессор, РФ финанслар министры урынбасары (2011 елдан).
Дмитрий Кушников

**Дмитрий Кушников** (Дмитрий Алексей улы Кушников, ,  — , ) — зимства табибы, Казан губернасыннан РИнең 2 нче Дәүләт Думасы депутаты.
Канадада Һинд дине

2011 ел халык санын алу буенча, **[[Канада]]да [[Һинд дине]]** тарафдарлары булып 497 200 кеше булган, ягъни халыкның 1,45 %-ы.. Канада Һинд дине тарафдарлары өч төп төркемнең берсенә керә. Беренче төркемгә һиндле иммигрантлар һәм аларның токымнары керә. Һиндлеләр Канадага XX гасыр башында ук күчә башлаганнар. Бу төркемгә Һиндстаннан гына түгел, ә Фиджидан, Тринидад һәм Тобагодан һәм Суринамнан иммигрантлар керә. Икенче төркемгә Шри-Ланкадан эмигрантлар керә. Беренче берничә йөз Шри-Ланкалы Канадага 1940-ынчы елларда килгән. Икенче дулкын 1983 елга туры килгән, ул вакытта Ватаннарында тотрыксыз халәт 500 меңнән артык тамилны Канадада һәм башка көнбатыш илләрдә сыенырга мәҗбүр иткән. Өченче төркем - ул Һинд диненгә күчкән канадалылар. Күбесенчә алар Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте һәм Көнбатышта дәгъва иткән башка һинд оешмалары һәм гурулары тарафдарлары.

## Һинд дине тарафдарлары халкы

Канаданың территорияләр һәм провинцияләр буенча Һинд диндәге халкы:

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Канадада Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге 
* Канадада Һинд дине 
* Канадада Һинд дине гыйбадәтханәләре 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Канадада дин
Наваграха

**Граха**  ( "тоту", ) яки **Наваграха** (Санскрит телендә, "тугыз йорт") Һинд динендә һәм Һинду астрологиясендә Ходайлар, тугыз планета.

Тугыз *граха* бар. Аларга Кояш, Ай, Марс, Меркурий, Юпитер, Венера, һәм Сатурн, һәм менүче һәм төшүче айның орбитасы эклиптиканы кисү нокталары, ягъни Раху һәм Кету керә.

## Планеталар, күк җисемнәре һәм айның орбитасы эклиптиканы кисү нокталары
Наваграхалар алар:
#Сурья (шулай ук Рави буларак мәгълүм), ягъни Кояш
#Чандра (шулай ук Сома буларак мәгълүм), ягъни Ай
#Мангала, ягъни Марс
#Будха, ягъни Меркурий
#Гуру, ягъни Юпитер
#Шукра, ягъни Венера
#Шани, ягъни Сатурн
#Раху
#Кету

## Гыйбадәтханәләр
Үзләре эченә алган яки бер яки барлык тугыз Наваграхага багышланган гыйбадәтханәләр Һиндстанның төрле өлешләрендә бар, мәсәлән, Тамил Надуда.

* Сурья Наваграхасталам -- Suryanar Kovil
* Чандра Наваграхасталам -- Kailasanthar Temple,Thingalur
* Анграаракан Наваграхасталам -- Vaitheeswaran Koil
* Будха Наваграхасталам -- Swetharanyeswarar Temple
* Гуру Наваграхасталам -- Apatsahayesvarar Temple, Alangudi
* Шукра Наваграхасталам -- Agniswarar Temple, Kanjanur
* Шани Наваграхасталам -- Tirunallar Saniswaran Temple
* Рааху Наваграхасталам -- Rahu Stalam
* Кету Наваграхасталам -- Nagannathaswamy Temple, Keezhaperumpallam

## Шулай ук карагыз
* Джйотиш
* Астрологиядә планеталар

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине астрономиясе
Гадел Латыйпов

**Гадел Латыйпов** (Гадел Илбәр улы Латыйпов, ,  — , ) — РФ су полочысы, Россия чемпионы (2013, 2014), ЛЕН кубогы иясе (2014).
Александр Мочалов

**Александр Мочалов** (, ,  — , ) — РФ волейболчысы (икенче темп һөҗүмчесе), Россия чемпионы (2014).
## Искәрмәләр
Алексей Березин

**Алексей Березин** (Алексей Владимир улы Березин, ,  — , ) — РФ футболчысы (капкачы).
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Алекс Гард

**Алекс Гард** (Алексей Михаил улы Кремков, ,  — , ) — мөһаҗир, АКШ рәссам-карикатурачысы.
Александру Балтагы

**Александру Балтагы** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, педагог, Молдова парламенты әгъзасы (1917-1918).
Алсу Мортазина

**Алсу Мортазина** (Алсу Илһам кызы Мортазина, ,  — , ) — РФ спортчысы (өчле сикерү), Россия чемпионы (2011).
## Биографиясе
Алсу Мортазина 1987 елның 20 декабрендә Казанда туган.

Тренер Гөлнур Галәветдинова җитәкчелегендә җирле секциядә җиңел атлетика белән шөгыльләнә башлады, 2005 елдан республиканың атказанган спорт мастеры Денис Викторович Капустин җитәкчелегендәге җыелма команда белән бергә әзерләнде. Түбән Камадан "Нефтехимик" спорт клубы өчен чыгыш ясады.

Беренче тапкыр үзе турында 2009 елгы сезонда халыкара дәрәҗәдә өчле сикерүдә белдерде, ул вакытта Россия милли җыелма командасы составына керде һәм Каунастагы яшьләр Европа беренчелегендә чыгыш ясады, анда 13,70 метр нәтиҗә финалда алтынчы булды.

2010 елда Сарансктагы Россия чемпионатында Владимир өлкәсеннән Надежда Алёхинага гына оттырып көмешкә лаек булды. Барселонада Европа чемпионатында катнашты - ярышларның йомгаклау беркетмәсендә уникенче юлга урнашып, 13,65 метр нәтиҗә күрсәтте.

2011 елда Мәскәүдәге кышкы Россия чемпионатында бронза медаль алды, шул ук вакытта Чабаксарда шәхси рекорды 14,55 метр булган Россия чемпионатында өчле сикерүдә барлык көндәшләрен узып, алтын медаль яулады. Башта Тэгтагы дөнья чемпионатына игълан ителгән иде, әмма ахыр чиктә стартка чыкмады.

Студент буларак, 2013 елда Казан Универсиадасында илне тәкъдим итте - 13,91 метр нәтиҗәсе белән биредә бишенче булды.

2014 елда Мәскәүдәге кышкы Россия чемпионатында көмеш медаль ота. Россия милли җыелма командасы лидерлары рәтендә булып, Цюрихта Ауропа чемпионатына сайлап алу уңышлы уза - финалда иң көчлеләрнең унлыгын ябып, 13,76 метрга сикерә.

Гамәлдәге спортчы булып 2016 елга кадәр кала, әмма соңгы вакытта инде җыелма команданың төп составына эләкми.

Атаклы спорт нәтиҗәләре өчен «Россия халыкара класслы спорт мастеры» дигән мактаулы исемгә лаек булды.

Казан университетын тәмамлый, анда татар филологиясе һәм тарихы факультетында укый. Соңыннан университетта физик тәрбия һәм спорт кафедрасында укытучы булып эшли.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Татарстан спортчылары
Әминә Гадил

**Әминә Гадил** (, ,  — , ) — татар чыгышлы Төньяк Кипр язучысы, илаһиятче, хаҗия.
Артем Анисимов (1976)

**Артем Анисимов** (Артем Вячеслав улы Анисимов, ,  — , ) — РФ хоккейчысы (сакчы), Россия чемпионы (1998, Казан «Ак Барс»ы составында).
Денис Логинов

**Денис Логинов** (Денис Владимир улы Логинов, , ) — РФ хоккейчысы (сакчы), Россия чемпионы (2006, Казан «Ак Барс»ы составында), Россия чемпионатының бронза медале иясе (2004, Казан «Ак Барс»ы составында).

## Искәрмәләр
Елизавета Максимова

**Елизавета Максимова** (, *кыз фамилиясе* Швачко, ,  — , ) — Чехия кино һәм театр актеры.
Гертруд Вестерманн

**Гертруд Вестерманн** (, ,  — , ) — алман телендә иҗат иткән язучы һәм тарихчы.
Илдар Рәхмәтуллин (1961)

**Илдар Рәхмәтуллин** (Илдар Шамил улы Рәхмәтулллин, , ,  — , ) — СССР һәм Словения һоккейчесе, тренер, Словения чемпионы (1999-2004).
Игорь Савельев (1962)

**Игорь Савельев** (Игорь Владимир улы Савельев, ,  — , ) — СССР һәм Украина футболчысы (сакчы, ярымсакчы), СССР футбол федерациясе кубогы иясе (1990).
## Искәрмәләр
Данил Фәйзуллин

**Данил Фәйзуллин** (Данил Фәрит улы Фәйзуллин, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче).
Дамир Мусин

**Дамир Мусин** (,  — , ) — РФ һоккейчесе (сакчы), Гагарин кубогы финалчысы (2015, Казан «Ак Барс»ы составында).
Толстой

**Толстой** — фамилия.
* Лев Толстой (1829—1910), язучы.
* Алексей Константин улы Толстой (1817—1875), язучы, шагыйрь.
* Алексей Николай улы Толстой (1882/83—1945), язучы.
* Иван Толстой (1858—1916), Россия империясе мәгариф министры, Петербург шәһәр башлыгы.
* Илья Толстой (1757—1820), яшерен киңәшче (1797), Казан губернаторы (1815―1820). Лев Толстойның бабасы.
----
* **[[Толстая]]**:
** Наталия Толстая (1943—2010), рус язучысы, педагог. Язучы  А. Н. Толстойның оныгы (әтисе ягыннан).
** Светлана Толстая (1938), лингвист, филолог.
** Татьяна Толстая (1951), язучы, тәнкыйтьче, TV алып баручысы. Язучы  А. Н. Толстойның оныгы.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Толстой — кратер.
* Толстой урамы — Казандагы урам.

Төркем:Фамилияләр
Латвиядә Һинд дине

** Һинд дине ** — шул ук вакытта тарафдарлары Латвия территориясендә яши торган диннәрнең берсе. Латвиядә Һинд дине тарафдарлары саны бик кечкенә. Иң зур Һинд дине җәмәгатьләре булып Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте (ISKCON) һәм Брахма Кумарис булып тора. Шулай ук Ригада 2011 елда Горакшанатх мандир ачылган булган - бу натхлар йога йоласының үзәге.

Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте эшчәнлеге Латвиядә сиксәненче еллар башында башланган. Чайтанья Махапрабху тәгълиматы буенча Вайшнавизм тарафдары булу өчен тумышта һиндле булу кирәк түгел. Кришнаитлар үз диннәрен җирле халык арасында таратырга тырышалар. Кришна Аңы Җәмгыяте Латвия филиалы Латвия башкаласы Ригада үз гыйбадәтханәләрендә ел саен уза торган Ратха-ятра фестивален уздыралар. Фестивальдә Кришна Аңы Җәмгыяте адептлары мантра җырлауларын һәм Кришнаит китапларын сатуны оештыралар. Шулай ук Кришнаитлар үз рәтләренә адептларны җәмәгать урыннарында Харе Кришна мантрасын җырлап һәм шулай ук , күбесенчә Санскрит теленнән тәрҗемә ителгән, ИСККОН нигезләүчесе Бхактиведанта Свами Прабхупада комментарийлары белән Һинд дине китапларын китаплар сатып..

2006 елның апрелена торышы буенча Латвиядә 11 теркәлгән Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте гыйбадәтханәсе булган. 2005 елда Кришна Аңы Җәмгыяте Юстиция Министрылыгы өчен хисапнамәсендә Латвиядәге адептларының санын 127 кеше дип күрсәткән.. Кришна Аңы Җәмгыяте актив дәгъваны алып бара.

Брахма Кумарисның Латвиядә өч үзәге бар: Ригада, Даугавпилста һәм Резекнеда. Анда килүчеләрнең төгәл саны билгеле түгел..

Горакшанатх мандирда натхлар йоласында кабул ителгән хезмәт итүләр алып барыла, Наваратри, Шиваратри, джаянти кебек һинд дине бәйрәмнәре үткәрелә. Мандирга натх остазлары килә: Йоги Матсьендаранатх Махарадж (Россия), Йоги Виласнатх Махарадж (Һиндстан), алар ритритлар һәм шулай ук җәмәгать сатсангалары һәм рухи гамәлләрнең төрле аспектларына багышланган мәгариф программаларын үткәрәләр..

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*A Case Study of ISKCON Latvia

Төркем:Латвиядә Һинд дине
Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Илдар Рәхмәтуллин (1986)

**Илдар Рәхмәтуллин** (Илдар Илһам улы Рәхмәтуллин, ,  — , ) — РФ автоузышчысы, FIA Европа ралли-кросс чемпионатының көмеш призчысы (2010, 2013).
Якоб Циммерман

**Якоб Циммерман** (, ,  — , ) — Канада математигы, фәлсәфә докторы (2011), SASTRA Рамануҗан премиясе иясе (2015).
## Тәрҗемәи хәле
1990 елда әти-әнисе белән Израильгә эмиграцияләгән, ә 1996 елда — Канадага. 2003 һәм 2004 елларда Халыкара математика олимпиадасында ике мәртәбә алтын медальләр откан (2004 елда абсолют нәтиҗә белән). 2004 елда Торонто университетына кергән. 2006 елда университетта бакалавриатны тәмамлаганнан соң укуын Принстон университетында дәвам иткән, анда 2011 елда Питер Сарнак җитәкчелеге астында фәлсәфә докторы диссертациясен  (*Towards an unconditional proof of the Andre-Oort conjecture and surrounding problems*) яклаган. Постдокторантураны Гарвард университетында узган.

2014 елдан бирле — Торонто университетында ассистент, 2017 елдан бирле доцент, 2022 елдан бирле математика бүлегенең профессоры.

Төп хезмәтләре саннар теориясе һәм алгебраик геометрия өлкәсендә.

## Бүләкләре һәм премияләре
2014 елда Слоун стипендиясе, 2015 елда — Рамануджан премиясе, 2016 елда — Рибенбойм премиясе, 2017 елда — Андре Айзенштадт премиясе, 2022 елда — Математиканың яңа офыклары, 2023  елда — Островский премиясе, 2024 елда — Джон Л. Синг премиясе белән бүләкләнгән булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Кирилл Петров

**Кирилл Петров** (Кирилл Андрей улы Петров, ,  — , ) — РФ хоккейчесе (һөҗүмче), КХЛның көмеш призчысы (2018), Россия чемпионы (2009, 2010), 2009 елгы Кышкы Универсиаданың алтын мидәле иясе, 2009 елгы юниорлар дөнья чемпионатының җиңүчесе.
## Искәрмәләр
Линар Гыйльмуллин

**Линар Илдус улы Гыйльмуллин** (1985 елның 17 июне,  — 2007 елның 22 июне, ) — РФ фуболчысы (сакчы), Россия яшьләр футбол җыелмасының капитаны.

## Тормыш юлы
Линар Гыйльмуллин 1985 елның 17 июнендә Казанда туа. Балачакта әнисе аны җиңел атлетика секциясенә алып бара, әмма анда аны тренер Владимир Савельев күреп ала һәм футбол белән шөгыльләнергә чакыра. Казанның «Мотор» мәктәбендә һөҗүмче булып уйный, тик «Рубин» мәктәбенә күчкәч, сакчы була. 15 яшьтән Россиянең кече җыелма командасына чакырыла, нәтиҗәдә, яшьләр капитаны була. 2005 елда Ленар «Рубин» нигезендә уйный башлый, егерме тугыз матчта ике туп кертә. 2007 елда Линар Гыйльмуллин сезонны «Рубин»ның төп уенчысы статусында башлый. 16 июньдә ул Россия чемпионатының 13 нче турында «Крылья Советов»ка каршы җиңү матчында кырда 90 минут уздыра.

2007 елның 18 июнендә футболчы иртә таңнан мотоциклда пассажир сыйфатында үзенең егерме ике еллыгын бәйрәм итүдән кайткан. Ачыкланмаган сәбәпләр аркасында, шәһәр янына кергән урында мотоцикл кюветка ташланган. Шофёр, мөгаен, байкер, авария булган урыннан качкан.

18 июньдә иртәнге сәгать 5:15тә баш мие җәрәхәтләнгән футболчы травматология һәм ортопедия фәнни-тикшеренү институты реанимациясенә озатыла. Анда ул авыр комада була, аның торышы тотрыклы рәвештә авыр дип бәяләнә. Гыйльмуллинның үпкәләре ясалма вентиляция аппаратына тоташтырыла, әмма уңай үзгәрешләр күзәтелми. 2007 елның 22 июнендә Казанда 23 нче яшендә вафат була. Казанның Сухорецк зиратында җирләнгән.

2009 елдан башлап Казанда ел саен 13 яшькә кадәрге футболчылар өчен Ленар Гыйльмуллин истәлегенә турнир үткәрелә. «Рубин» Ленар уйнаган 17 нче номерны әйләнештән чыгарган.

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Русия футболчылары
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Леон Литинецкий

**Леон Литинецки** (לאון ליטינצקי‬, ,  — , ) — Исраил сәясәтчесе, Кнессет депутаты (2008-2009, 2014-2015).
Чапаевка һәйкәл (Самар)

*[[Санкт-Петербург]]тагы [[Чапаевка һәйкәл (Санкт-Петербург)|Чапаевка һәйкәле]] белән бутамаска.*

**Самарда Чапаевка һәйкәл** () — Ватандашлар сугышының каһарманы  Василий Иванович Чапаевка  (*[[1887 ел|1887]]-[[1919 ел|1919]]*) Самар шәһәренең Чапаев мәйданында, Горький исемендәге Самар дәүләт драма театры бинасы каршына куелган монумент.

## Тарих
Һәйкәл 1932 елда Октябрь инкыйлабының 15 еллыгы уңаеннан куелган. Архитектор И. Г. Лангбард, скульптор М. Г. Манизер эше.

Һәйкәлнең Самардагы  1932 елда Ленинградта  «Монументскульптура» заводында коелган. Самарга җибәрү алдыннан аны С. М. Киров күреп ала һәм автордан Ленинград шәһәре өчен  ясавын сорый. Лениград өчен һәйкәл күчермәсе 1932-1933 елда коела һәм хәзерге вакытта Санкт-Петербургның С. М. Буденный исемендәге элемтә хәрби академиясе алдындагы мәйданда урнашкан.

## Тасвирлама
Һәйкәлнең гомуми биеклеге 4,5 м ( биеклеге 1,3 м һәм скульптур группаның биеклеге — 3 м). Бронза авырлыгы — 12 тонна.

Композициянең үзәгендә Василий Иванович Чапаев. Чапаевны ясау өчен В. И. Чапаевның йөзе белән әтисенә охшаган улы Александр чакырыла. Чапаев  янында 7 кеше: башкорт (*образ булачак шагыйрь, хәрби табиб [[Гайсә Йосыпов]]ка ([[1905 ел|1905]]-[[1941 ел|1941]]) карап ясалган*), комиссар, матрос, ялчы, эшче, партизан, кызыл гаскәри. 
## Моны да карагыз
* Чапаевка һәйкәл (Санкт-Петербург)
## Сылтамалар
*  Памятник Василию Чапаеву 

Төркем:Самар һәйкәлләре
Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Тарихи истәлек
Төркем:Россия мәдәни мирасы объектлары
Чапаевка һәйкәл (Санкт-Петербург)

*[[Самар]]дагы [[Чапаевка һәйкәл (Самар)|Чапаевка һәйкәле]] белән бутамаска.*

**Чапаевка һәйкәл** —ватандашлар сугышының актив катнашучысы Василий Иванович Чапаевка монумент.

Санкт-Санкт-Петербург С. М. Буденный исемендәге элемтә хәрби академиясе алдындагы мәйданда (Һәйкәл Самарда куелган монументының күчермәсе) урнашкан.

Гомуми биеклеге 4,5 м (постамент биеклеге 1,3 м һәм скульптур группасы биеклеге— 3 м). Бронза авырлыгы — 12 тонна.

М.Г. Манизер скульпторы эше 1942-1943 елдагы кышында Санкт-Санкт-Петербургта куелды.

Композициянең үзәгендә Василий Иванович Чапаев. Аның янында 7 кеше: башкорт, комиссар, матрос, ялчы, эшче, партизан, кызыл армеец. Самардагы оригиналы 1932 елда Монументскульптура заводында коелган. 
## Моны да карагыз
* Чапаевка һәйкәл (Самар)

Төркем:Санкт-Петербург
Төркем:Русия мәдәни мирасы объектлары
Ленинград вокзалы

**Ленинград вокзалы** (*Николаевский* (1855—1923 еллар); *Октябрьский* (1923—1937 еллар)) — Мәскәүнең 9 тимер юл вокзалларның берсе.Комсомольская метро станциясе янында урнаша.

## Тарих
Вокзалнын бинасы Санкт-Петербургтан Мәскәү вокзалының копиясе.

Бина 1844-1849 елларда К. А. Тон, Р. А. Беляевич архитекторлар белән төзелә.

2009 елда вокзалга тарихи исемне кайтару турында Россия тимер юллары гариза чыкты.

## Маршрутлар

## Кинода
* Чародеи
* Святой
## Сылтамалар
* Сайт Ленинградской вокзала (дирекция железнодорожный вокзалов — филиал ОАО «РЖД») 
* Расписание поездов Ленинградской вокзалы
* Расписание электропоезд Ленинградской вокзалы
* Схема маршрутов электрик с Ленинградской вокзалы
* Расписание поездов Ласточка
* Ленинградский вокзал  — исторические особенности
* Ленинградский вокзал Москвы — РЖД на сайте
* Ленинградский вокзал после реконструкции 

Төркем:Константин Тон йортлары
Төркем:Тимер юл станцияләре
Мәскәү вокзалы (Санкт-Петербург)

**Мәскәү вокзалы** (; 1924 елга кадәр — *Николаевский вокзалы*) — Санкт-Петербургның, Октябрь тимер юлы төп тимер юл вокзалы, пассажирларны хезмәтләндерү үзәге, шәһәрнең 5 тимер юл вокзалының берсе. Площадь Восстания метро станциясе янында урнаша.

Бина 1847-1851 елларда төзелә, архитекторлар К. А. Тон, Р. А. Беляевич.

Мәскәүдәге Ленинград вокзалының күчермәсе.

1931 елда вокзалдан беренче фирма поезды — «Красная стрела» китә.

1993 елда вокзалда урнашкан В. И. Ленин бюсты Петр I бюстына алмаштырыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Станция Санкт-Петербург-Главный в сборнике ТР4
* 

Төркем:Санкт-Петербург
Нижгар вокзалы

**Түбән Новгород вокзалы** (2010 елга кадәр — *Мәскәү вокзалы*) — Түбән Новгородның төп тимер юл вокзалы, пассажирларны хезмәтләндерү үзәге. Московская метро станциясе янында урнаша.

Вокзал 1862 елда ачыла.

Төркем:Түбән Новгород
Ашрама

**Ашра́ма** (, ) яки **ашрам** — Һинд динендә дүрт рухи үсеш баскычларының берсе. Ашрамнар системасы кеше тормышының дүрт стадиясен тәкшил итә. Ул тәфсилләп "Ману смрити"да һәм Һинд диненең башка язмаларында тасвирланган. Һинд динендә ашрамнар системасы тормышның төп максатлары башкаралуга - дүрт Пурушартхага китерә дип язылган, болар - Дхарма, Артха, Кама һәм Мокша.

## Ашрамнар
Ашрамнар системасы буенча, кеше тормышы дүрт тигез чорга бүленә. Тормышның уртача озынлыгы 100 ел буларак кабул ителә һәм һәр тормыш периоды 25 ел була. Һәрбер баскычта максат булып төгәл бер ашрамның язылган вазифаларын үтәп рухи үсеш булып тора.

## Шулай ук карагыз
* Варналар
* Пурушартхалар
* Варнашрама-дхарма

## Әдәбият
* 
* 
* 
 
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Леон Чвәтопелк-Мирски

**Леон Чвәтопелк-Мирски** (, ,  — , ) — Польша хәрби эшлеклесе, капитан, Икенче бөтендөнья сугышы вакытында - Крайова армиясенең район командиры.
Макар Бестужев

**Макар Бестужев** (,  — , ) — РФ волейболчысы (һөҗүмче), 21 яшькәчә яшьләр арасында Европа чемпионаты җиңүчесе (2016).
Максимас Чернәкас

**Максимас Чернәкас** (, ,  — , ) — 1863-1864 еллардагы поляк күтәрелешендә катнашучы, күтәрелеш вакытында - Тракай өязенең хәрби башлыгы.
Марат Сәгыйрев

**Марат Рәшит улы Сәгыйрев** (1986 елның 1 апреле, ) — Россия футболчысы (ярымсакчы, сакчы), Россиянең икенче футбол дивизионының «Көнчыгыш» зонасы җиңүчесе (2013, Владивосток «Луч-Энергия»се составында).

## Тормыш юлы
Марат Сәгыйрев 1986 елның 1 апрелендә Казанда туа. «Рубин» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә тәрбияләнүче. Футбол мәктәбен тәмамлаганнан соң «Рубин-2» өчен ФКК (физик культура коллективлары) беренчелегенә, дублёрлар турнирында «Рубин» дублендә, ә аннары икенче дивизионда «Рубин-2»дә дүрт сезон уздыра. 2005—2007 елларда икенче дивизионның «Урал-Идел буе» зонасы җыелма командасы өчен ел саен ноябрьнең «Надежда» профессиональ футбол лигасы (ПФЛ) кубогы турнирында уйный.

2009 елда Ижауның «СОЮЗ-Газпром» өчен, ә 2010 елда «Тюмень» клубы өчен уйный. 2011/12 сезонын Футбол милли лигасы беренчелегендә (ФМЛ), «КАМАЗ» өчен чыгыш ясап, үткәрә. «КАМАЗ»ның финанс сәбәпләре аркасында ФМЛда уйнаудан баш тарткач, «Луч-Энергия»гә күчә. Сезонны яхшы уздырылуга карамастан, Владивосток командасының яңа баш тренеры Александр Григорян аны командада калдырмый һәм Сәгыйров Яр Чаллыга кайта. Бер елдан Ивановоның «Текстильщик» командасы сафын тулыландыра, аның өчен өч сезон уйный. 2017/18 сезонда Түбән Кама «Нефтехимик» һәм «Лада-Тольятти» өчен чыгыш ясый, шуннан соң ел дәвамында (2018/19 сезон) Бөек Лукиның «Луки-энергия» өчен уйный, аның белән Россия кубогының 1/16 финалына җитә, анда, матчта исәпне ачып, 5 нче минутта «Енисей» командасына гол кертә (1:2). 2019 елның икенче яртысын «Бугульма-Рунако» командасында уздыра, аның белән Татарстан чемпионы һәм Кубогы иясе була (чемпионатта 9 матч үткәрә, 1 туп кертә, Кубокта — 4 матч, 1 гол).

2020 елда Биектауның «Эверест»ы өчен Татарстан чемпионатында һәм Кубогында уйный (чемпионатта — 11 матч, 7 гол, Кубокта — 2 матч, 2 гол).

Россия беренчелегендә һәм Кубогында барлыгы 390 дан артык матч үткәрә, 67 туп кертә.

## Казанышлар

* Икенче дивизионның «Восток» зонасы иң яхшы ярымсакчы — 2012/13;
* «Тюмень» футбол клубының 2010 елгы сезондагы иң яхшы уенчысы;
* Икенче дивизион җиңүчесе: 2012/13 («Восток»).

## Искәрмәләр
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:«Рубин» футбол клубы


## Сылтамалар

* Россиянең Футбол Премьер-Лигасы сайтында
Казан вокзалы

**Казан вокзалы** (1894 елга кадәр — *Рязань вокзалы*) — Мәскәүнең 9 тимер юл вокзалларының берсе. Комсомольская метро станциясе янында урнаша.
## Тарих
Вокзалнын тарихы Мәскәү-Казан тимер юлы белән бәйле. 1894 елда Яшел Үзән—Казан учаскасында тантаналы рәвештә тимер юл хәрәкәте ачылгач вокзал исеме *Рязань вокзалы*-ннан *Казан вокзалы*-на үзгәртелә..

Бина 1910-1913 елларда архитектор А. В. Щусев проекты буенча төзелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча тимер юл вокзаллары
Төркем:Русия мәдәни мирасы объектлары
Динамо стадионы (Уфа)

«Динамо» — Уфа каласындагы футбол стадионы, 4500 тамашачыга исәпләнгән. 2015 елның 15 августына кадәр «Уфа» футбол клубының үз аренасы булып санала. 1930 елда төзелгән, 1934 елның 6 маенда ачылган. Футбол мәйданы җылыту системасы булмаган ясалма газонлы.

Мәйдан иске Ушаков паркы территориясендә төзелгән. Ул 1934 елның 6 маенда ачыла. Советлар Берлеге вакытында стадионның исеме еш кына үзгәреп тора. Башлыча алар авыр әйтелешле БОСК, БСП яки ГФК кебек аббревиатуралар була.

Стадион 4500 кешегә исәпләнгән. Анда җөмһүрият масштабындагы ярышлар уздырыла. «Динамо» стадионында ясалма газон түшәлгән, бу аны ел әйләнәсенә файдаланырга мөмкинлек бирә. Футбол мәйданыннан тыш, стадион инфраструктурасына җиңел атлетика (йөгерү) юлы, озынлыкка сикерү секторы, теннис мәйданчыгы һәм шулай ук халыкара дәрәҗәдәге спорт залы керә. 2007 елда 3 нче төзелеш тресы стадионны заманча итеп яңартты.

2012 елның җәендә стадионның футбол мәйданына ясалма газон түшәлә, аның җылыту системасы юк.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Уфа биналары һәм корылмалары
Максим Лазарев (1996)

**Максим Лазарев** (Максим Андрей улы Лазарев, ,  — , ) — РФ хоккейчысы (һөҗүмче), 2016 елгы яшьләр арасында дөнья чемпионатының көмеш медале иясе.
## Искәрмәләр
Олег Енгачев

**Олег Енгачев** (, ,  — , ) — Катар спортчысы (атучы), 2014 елгы Азия уеннарының алтын мидәле иясе.
Полина Менделееф

**Полина Менделееф** (, ,  — , ) — Белгия бактериологы һәм онколог, зоология докторы (1913).
Борис Пышкин

**Борис Пышкин** (Борис Андрей улы Пышкин, ,  — , ) — СССР һидротехнигы, геолог, техник фәннәр докторы, профессор, УССР ФАның мөхбир әгъзасы, Киев дәүләт университетының коры җир һидрологиясе кафедрасы мөдире.

Төркем:Геологлар
Александр Фомин

**Александр Фомин** (Александр Иван улы Фомин, ,  — , ) — рәссам (портретчы, пейзажчы) һәм укытучы.
## Искәрмәләр
Госман Хәлилов

**Госман Хәлилов** (Госман Зиннәт улы Хәлилов, ,  — , ) — Болгар милли конгрессы президенты (1990-?).
## Искәрмәләр
Константин сарае

**Константин сарае, Зур Стрельна сарае** — XVIII гасыры архитектура һәйкәле. Романовларны иске резиденциясе.

Сарайда 5.09-6.09.2013 көннәрдә G20 саммиты үтә.

Бу йортта 2006 елда Зур сигезлек илләре саммиты уза.

2003 елдан сарайда Россия Федерациясе Президенты эшләр идаралыгының «Конгресслар сарае» дәүләт комплексы урнаша.
## Төп вакигалар
1720 — Сарайга беренче таш салу

1750 — Растрелли буенча айкау

1803 — А. Н. Воронихин һәм Л. Рус белән үзгәртү

1851 — Х.Ф. Мейер, А. И. Такеши һәм А. Н. Брюллов белән үзгәртү

1940-е — Сарай көйсез

2000 — Конгресслар сарае өчен реконструкциялау

2003 — «Конгресслар сараен» ачу
## Фактлар
Мәскәү өлкәсенең Берки авылында сарайнын копиясе — Миллергофф бар.
## Әдәбият
* Гусаров А.Ю.,Краснов И.А.Фонтаны Санкт-Петербурга и пригородов, СПб, 2009, isbn=978-5-93437-350-5
## Cылтамалар
* «Конгресслар сарае» дәүләт комплексы сайты

Төркем:Россия мәдәни мирасы объектлары
Төркем:Санкт-Петербург
Тушнов

**Тушнов** — фамилия.
* Михаил Тушнов (1879-1935), микробиолог, патофизиолог.
----
* Вероника Тушнова (1911-1965), шагыйрә, тәрҗемәче. М. П. Тушновның кызы.

Төркем:Фамилияләр
Александр Вознесенский (1888)

**Александр Вознесенски** (Александр Михаил улы Вознесенски, ,  — , ) — әдәбият белгече, тәнкыйтьче, укытучы, профессор (1928), КДУның тарих-филология факультеты деканы, рус һәм дөнья әдәбияте кафедрасы мөдире.
Моисей Аксянцев

**Моисей Аксәнсев** (Моисей (Мовша-Янкел) Исраил улы Аксәнсев, ,  — , ) — СССР патофизиологы, медицина фәннәре докторы (1937), ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссарының урынбасары (1928-1929), Казан ГИдУВы (1931-1937) һәм КДМИ (1935) директоры һәм КДМИнең патофизиология кафдрасы мөдире (1934-1938).
Ревекка Авербух

**Ревекка Авербух** (Ревекка Абрам кызы Авербух, ,  — , ) — СССР тарихчысы, Австрия-Маҗарстан, Алмания һәм Италия тарихы буенча белгеч, тарих фәннәре докторы (1938), МДУ профессоры (1944-1958).
Александр Лебедев (1874)

**Александр Лебедев** (Александр Георги улы Лебедев, ,  — , ) — СССР энтомологы, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы, биология фәннәре докторы, Киев университетының умырткасызлар кафедрасы мөдире (1935-1936).
## Искәрмәләр
Игнатий Митюк

**Игнати Митүк** (Игнати Трофим улы Митүк, ,  — , ) — укытучы, Таулы Мари педагогия техникумы мөдире (1922-1925), техникум директоры урынбасары (1930-193?).
Бенгт Густаф Фрөлих

**Бенгт Густаф Фрөлих** (, ,  — , ) — Швеция хәрби эшлеклесе, граф, лейтенант (1763), Мальмөһус ләне губернаторы (1772-1776).
Георгий Горанский

**Георгий Горански** (Георги Константин улы Горански, ,  — , ) — машинатөзүчелек һәм техник кибернетика өлкәләрендә галим, техник фәннәр докторы (1968), профессор (1969), БССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1969). 1957 елдан БССР ФАдә: машиналар белеме институты директоры вазифаларын башкаручы (1957-1960), машиналар белеме һәм автоматлаштыру институты директоры урынбасары (1960-1963), математика институтының исәпләү үзәге директоры урынбасары (1963-1965), техник кибернетика институты директоры (1965-1970).
Владислав Чаржински

**Уладзислау Чаржынски** (Уладзіслаў Вікенцьевіч Чаржынскі, ,  — , ) — беларус тәнкыйтьчесе, әдәбият белгече, КДМИ укытучысы.
Михаил Пейсахов

**Михаил Пейсахов** (Михаил Мирон улы (Нисан Меер улы) Пейсахов, ,  — , ) — СССР психологы, психология фәннәре докторы, КДУның психология кафедрасы профессоры.
Иероним Кеневич

**Иероним Кеневич** (, ,  — , ) — поляк инкыйлаб эшлеклесе, инженер, Казан заговоры оештыручыларның берсе (1863).
Александр Лебедев

**Александр Лебедев**:
* Александр Лебедев (1843)
* Александр Лебедев (1874)
* Александр Лебедев (1888)
Сандугач Шәйдуллина

**Сандугач Шәйдуллина** (Сандугач Шәйдуллина, ,  — , ) — РФ шаһматчысы, гроссмейстер (2003), тиз шаһматлар буенча Россия чемпионы (2013).
Сергей Болховский

**Сергей Болховски** (Сергей Болховски, ,  — , ) — СССР драма актеры, мөһаҗир, «Азат Европа» раидосы дикторы.
Владислав Бабичев

**Владислав Бабичев** (Владислав Анатоли улы Бабичев, ,  — , ) — РФ волейболчысы, Россия чемпионы (2007, 2009, 2010, 2011, 2012, 2014, 2015, 2016), Чемпионнар лигасы җиңүчесе (2008, 2012, 2015, 2016).
Радил Фазлыев

**Радил Фазлыев** (Радил Равил улы Фазлыев, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), 2016 елгы яшьләр арасында дөнья чемпионатының көмеш мидәле иясе.
Кертү җайланмасы

**Кертү җайланмалары** ()&nbsp;— санакка яки башка электрон җайланмага ул эшләгән вакытта бирелмәләрне яки сигналларны кертү өчен кулланыла торган периферия җиһазлары.

Кертү җайланмалары түбәндәге категорияларга бүлгәләнәләр:
* график, тавыш һәм видео мәгълүматне кертү җайланмалары;
* механик кертү җайланмалары;
* өзлексез кертү җайланмалары (кертү бирелмәләрне өзлексез бирә торган җайланмалар, мәсәлән, тычкан, радиоалгыч, ТВ-тюнер);
* киңлектә кулланыла торган кертү җайланмалары (мәсәлән, ике үлчәүле тычкан, өч үлчәүле навигатор).
Күрсәтә торган санак кертү җайланмалары, курсор белән идарә итү чарасы буенча түбәндәге категорияларга бүлгәләнәләр:
* күрсәтә торган турыдан-туры кертү җайланмалары (турыдан-туры курсор күренә торган урында гына идарәсе башкарыла (мәсәлән, сенсорлы панельләр һәм экраннар));
* турыдан-туры булмаган күрсәтә торган җайланмалар (мәсәлән, трекбол, санак тычканы).

## Кертү җайланмаларының төрләре

Текст символларын һәм боерыклар эзлеклелеген санакка кертү җайланмаларының төп һәм, гадәттә, иң кирәклесе булып төймәсар кала.

Графиклы мәгълүмат кертү җайланмалары:
* сканер;
* видео- һәм веб-камера;
* санлы фотоаппарат;
* видео басып алу платасы, спутник ТВ кабул итү өчен карта.
Тавышлы мәгълүмат кертү җайланмалары:
* микрофон;
* диктофон.
Күрсәтүле (координатлы) җайланмалар:
* санак тычканы;
* трекбол;
* тачпад;
* яктылык каләме;
* график планшет;
* сенсорлы экран яки тачскрин;
* джойстик;
Уенларның кертү җайланмалары:
* джойстик;
* геймпад;
* санак руле;
* бию платформасы;
* яктылык пистолеты.

## Шулай ук карагыз
* Кертү-чыгару җайланмалары
* Чыгару җайланмалары
* Манипулятор (санак)

## Әдәбият
* *Скотт Мюллер*. Модернизация и ремонт ПК. — 17 издание. — М.: «Вильямс», 2007. — С. 1047-1088. — ISBN 0-7897-3404-4.

Төркем:Санакның кертү җайланмалары
Төркем:Санак
Югары Яркәй

**Югары Яркәй** (яки **Үрге Яркәй**, , ) — Башкортстанның Илеш районындагы авыл. 
## Тарих
Авыл исеме Яркәй Янчурин буенча. Ул Казан даругасы Кыр вулысы башкорт сословиесе кешеләреннән, шул ук вулыс Кыр авылында (хәзер Башкортстан Республикасының Илеш районы Югары Яркәй авылы) туган. Атасы — Зиянчура Нугаев (1662-1664 еллардагы башкорт күтәрелеше буенча документта искә алына).
## Халкы
2010 елның 14 октябренә карата халык саны 9710 кеше. Рәсми мәгълүмат буенча милли состав (2002): башкортлар - 74%, татарлар — 25%, шулай ук марилар да яши, туган тел буенча татар теле (якынча 86%) өстенлек итә, башкорт теле (якынча 8%) таралган.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Марат Кәбирев
* Марат Ямалов
* Мидхәт Әхмәтев
* *[[:d:Q65154754|Сираев, Габдрахман Хусаенович]]*
* Тәлгать Рахманов
* Фәрит Ганиев
* Әхсән Баян

* Фәрит Ганиев (1964), юрист, VII чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты. БР Башлыгы ярдәмчесе (2015).
## Моны да карагыз
* «Тәүбә» мәчете
* Муса Гәрәев музее

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре