open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ильяс Абдрахманов

**Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы** (21 октябрь 1951 ел) — хуҗалык һәм җәмәгать эшлеклесе. Техник фәннәр кандидаты (2009). Башкорт АССРның 12-нче чакырылыш Югары Советы һәм Башкортстанның 2 нче һәм 3-нче чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты. Россия Федерациясеның (2007) һәм Башкортстан Республикасының (1999) атказанган металлургы. Россия Хөкүмәте премиясе лауреаты (2003). 2нче дәрәҗә Изге Станислав (2002), Башкортстан Республикасының Халыклар дуслыгы ордены (2002) һәм Салават Юлаев (2008) орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Ильяс Әхмәт улы Абдрахманов 1951 елның 21 октябрендә БАССРның Учалы районы Кече Учалы бистәсендә (хәзер Учалы шәһәре) туган.

1969 елдан Учалы тау-баектыру комбинатында эшләгән: 1976 елдан — цех начальнигы, 1977 елдан — лаборатория начальнигы, 1993 елдан — генераль директор урынбасары, 1998 елдан — генераль директор. 2010-2011 елларда «УГМК‑Холдинг» ваплылыгы тар җәмгыятьнең (Учалы) сәүдәгәрлек директоры урынбасары. Аның җитәкчелегендә Учалы тау-күмү комбинатында бакыр колчеданы яткылыкларын комплекслы үзләштерүнең гомуми технологияләр индерелә. Бер уйлап табу авторы.
 
2002 елда халыкара икътисад һәм ихтыяр институтның Белореттагын филиалын, 2004 елда Магнитогорск техник университетын тәмамлаган.

Башкорт АССРның 12-нче чакырылыш Югары Советы һәм Башкортстанның 2 нче һәм 3-нче чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Башкортстан Республикасының атказанган металлургы (1999)
* Башкортстанның Халыклар дуслыгы ордены (2002)
* Россия Хөкүмәте премиясе лауреаты (2003)
* Россия Федерациясенең атказанган металлургы (2007)
* Салават Юлаев ордены (2008)

## Чыганаклар
* Абдрахманов Ильяс Әхмәт улы — Башҡорт энциклопедияһы. 

Төркем:Башкортстанның атказанган металлурглары
Төркем:Россиянең атказанган металлурглары
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Ринат Атауллин

**Атауллин Ринат Юмор улы** (23 гыйнвар 1959 ел) — рәссам, 1991 елдан ССРБ Рәссамнар берлеге әгъзасы. Башкортстанның атказанган рәссамы (2010), Ким Әхмәтҗанов исемендәге бүләк лауреаты (1998).

## Биографиясе
Ринат Юмор (Йомыр) улы Атауллин 1959 елның 23 гыйнварында Башкорт АССРның Әбҗәлил районы Ташбулат авылында туган.

1981 елда Магнитогорск педагогия институтын тәмамлый.

1983-1994 елларда Әбҗәлил районы Аскар авылы балалар сәнгать мәктәбе укытучысы.

1997 елдан алып Үзәк район китапханәсенең рәссам-бизәүчесе.

2007 елдан реклама һәм дизайн бүлеге мөдире.

2022 елның 17 гыйнварында вафат .

## Иҗаты
Ринат Гатауллинның эшләре башкорт халкы тарихына, туган җиргә һәм кешенең рухи көченә багышланган: «Җиңү турында хәбәр» (1998), «Хиҗап» (1999), «Акмулла» (2006), «Данлы еллар» (2010). «Бөек Шагале Шакман» исемле картинасында тантаналы мәлнең — башкорт ырулары башлыкларының Мәскәүгә ике яклы килешү төзү өчен баруының бер күренеше чагылдырылган һәм легендар шәхеснең, бабасы Шагале Шаманның, тарихи образы тудырылган. Тамъян кабиләсе бие Мәскәүдә Василий Блаженный храмы янында калкулыкка баскан да, Иван Грозныйга башкорт ыруларының мөрәҗәгать хатын алу тора. Карашлары кискен, иреннәре кытылган. Күрәсең, рус баласына баш эйеп баруы бик авыр аңа. Төсләрнең бай палитрасын чагулыгы Р. Атауллин картиналарына драматизм өсти («Аят», 1990, «Атайым уйлары», 1991; «Ата-бабалар ере», 1999; «Васыять», 2000; «Җиңү», 2010), эчке динамикасын төрләре («Шүрәле тавы», 1988; «Җепшек көн», 1990; «Август», 2000). Әбҗәлил районының билгеле кешеләренең портретлары, пейзажлар («Көз», 1985; «Тауларда кыш», 1984; «Март кояшы», 1985), тематик картиналар («Ишмөхәмәт чәчән Морзакаев — „Урал батыр“ эпосын башлангыч сөйләүче», 2001; «Салаватның сәләмә җыры», 2004), Сибай музеендагы «Кыш. Бүреләрнең төнге сунар» (1996), Таһир Кусимов музеендагы «Күчем авылы — Геройның туган төяге» (1998) һәм «Днепр аша чыгу» (2000) диорамалар авторы. «Артыш» иҗаты берекмәс әгъзасы (1995).

## Күргәзмәләре
1983 елдан алып күргәзмәләрдә катнаша.

Шәхси күргәзмәләре: Әбҗәлил районы Аскар (1990, 2004) һәм Күчем (1996) авылларында, Сибай (1997), Баймак (1998), Уфа (2000) калаларында.

Эшләре М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгатьле музеенда (БДМ), «Урал» галереясында, РФ Мәдәният министрлыгы сайты коллекцияләрендә, Россия һәм чит ил шәхси җыелмаларда саклана.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2010);
* Ким Әхмәтҗанов исемендәге бүләк лауреаты (1998).

## Чыганаклар
* Атауллин Ринат Юмор улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9. 
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:Башкортстанның атказанган рәссамнары
Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ким Әхмәтҗанов премиясе лауреатлары
Колач

**Колач** () — искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге. Бер кулның бармак очларыннан икенче кулның бармак очларына кадәр озынлык.

* 1 колач = 2½ аршын = 10 сөям = 1,778 метр

## Шулай ук карагыз
* Сажин

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Вершок

**Вершок** () — искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге.

* 1 вершок = 1/16 аршын
* 1 вершок = 1¾ дюйм = 4,445 см = 44,45 мм

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Фунт

**Фунт** (, ,  — «авырлык»,  — «таразы», кыск. **lb**) — авырлык үлчәве берәмлеге.

## Башка берәмлекләргә күчерү
**[[Британия үлчәү берәмлекләре|Британия]] фунты** ()
* 1 фунт = 16 унция
* 1 фунт = 0,45359237 кг ≈ 454 г

**[[Искергән Россия үлчәү берәмлекләре|Россия]] фунты** (, )
* 1 кадак = 1/40 пот = 96 мыскал
* 1 кадак = 0,40951241 кг ≈ 409,5 г

**Метрик фунт** ()
* 1 фунт = 0,5 кг = 500 г (төгәл)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук кара
* Кадак — Россия фунты

Төркем:Авырлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Британия үлчәү берәмлекләре
Батман

**Батман** — искергән Россия авырлык үлчәве берәмлеге.

**Ашлык өчен**
* 1 батман = 4 пот ≈ 65,5 кг

**Бал өчен**
* 1 батман = 10 кадак ≈ 4,1 кг

## Шулай ук карагыз
* Түтәрәм — мәйдан берәмлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Авырлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Михаил Косарев

**Косарев Михаил Федорович** (1931—2017) — совет һәм Россия археологы, тарих фәннәре докторы, профессор.

Урал һәм Көнбатыш Себер археологиясе өлкәсендә белгеч. Көнбатыш Себердә төрле дәвердәге һәм төрле мәдәнияттәге археологик комарткыларның тикшерүче. Көнбатыш Себернең борынгы һәм урта гасыр тарихын өйрәнүгә палеогеографик һәм палеографик тикшерүләрне яклаучы. 220-дән артык фәнни мәкалә, шул исәптән берничә монография авторы.

## Биографиясе
Косарев Михаил Федорович 1931 елның 3 декабрендә Алтай крае Карасукский районы Ярык авылында туган (хәзерге Новосибирск өлкәсендә) туган.

### Белеме
1954 елда Томск дәүләт университетының тарих-филология факультетын белем ала, киләсе биш елда Новосибирск өлкәсендә халык мәгарифе системасында эшли. 1962 елда  ССБР Фәннәр академиясенең Археология институты (хәзерге РФА Археология институты) аспирантурасында  белем ала һәм бер елдан соң штатка алына.

1964 елда «Урта Об-Иртыш Бронза гасыры» дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый, ә 1976 елда  —  «Көнбатыш Себернең Бронза гасыры» темасына докторлык диссертациясе яклый..

### Эшчәнлеге
1950-1960 елларда М. Ф. Косарев Томск өлкәсендә археологик эшләр башкара: Десятков җирлегендә, Новомосковский һәм Лавровский торакларында, Шеломо-1 шәһәрендә казу эшләрен алып бара, шулай ук Парабель культ урынын, Саус һәм Самуська-4 каберлеген казуда катнаша.

1981 елдан — Урал-Себер археологиясе группасы җитәкчесе, 1989-1994 елларда — РАН Археология институтының таш һәм бронза гасырлар бүлеге мөдире булып эшли.

Аспирантлар белән җитәкчелек итә (15 кандидатлык диссертациясе яклыйлар); Воронеж, Урал, Омск һәм Томск дәүләт университетларында махсус курстан алып бара.

2017 елның 28 апрелендә Мәскәүдә вафат була. Мәскәү өлкәсе Солнечногорск райлны Перепеченов авылында җирләнгән..

## Искәрмә

## Әдәбият

* Молодин В. И. К семидесятилетию Михаила Федоровича Косарева // Мировоззрение древнего населения Евразии : Сборник статей. — М.: Старый сад, 2001.

## Сылтамалар

** Косарев Михаил Федорович
** Косарев Михаил Федорович 
** О роли М. Ф. Косарева в изучении иранских древностей Западной Сибири

Төркем:3 декабрь көнне туганнар
Төркем:1931 елда туганнар
Төркем:28 апрель көнне вафатлар
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Томск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Анатолий Белан

**Анатолий Кириллович Белан** (28 сентябрь 1946 ел) — совет һәм Россия галиме, техник фәннәр кандидаты, профессор.

90 нан артык фәнни хезмәт авторы, алар арасында дүрт монография, 50-нән артык методик хезмәтләр, шулай ук 20-ләп патент бар.

## Биографиясе
1946 елның 28 сентябрендә Чиләбе өлкәсенең Магнитогорск шәһәрендә туган.

1969 елда Магнитогорск тау-металлургия институтын (хәзер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «басым белән металларны иләү» һөнәре буенча белем ала. 1981 елда югары уку йортының аспирантурасында укуын дәвам итә һәм техник фәннәр кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә дәгъва итеп «Исследование и разработка технологии изготовления низкорослый арматурны проволоки прокаты в многовековых калибр» темасына саклану яклый.

Анатолий Кириллович 1971 елдан Магнитогорск дәүләт техник университетында эшли, анда гамәли механика принциплары нигезендә металлургия һәм машиналар җитештерү бурычларын хәл итүгә юнәлтелә фәнни эзләнү белән шөгыльләнә. Төрле тәгаенләнештәге сымнарны эшләү өчен прокат станның яңа конструкциясен эшләүдә һәм үзләштерүдә катнаша. Белан тәкъдим иткән заманча кыстыргыч әйбер җитештерү өчен аркылы сыгуның үзенчәлекле алымы эшләнә торган әйберләрнең сортаменты шактый арттырырга һәм аларның сыйфатын күтәрергә мөмкинлек бирә.

А. К. Беланның галим буларак үсешенә техник фәннәре докторлары, профессорлар Б. А. Никифоров һәм Г. С. Гун йогынты ясый. Аның гыйльми җитәкчелеге астында кандидатлык диссертациясе яклый.  Магнитогорск дәүләт техник университетының металлургия машиналары һәм корамалларын проектлау кафедрасында эшли. Анатолий Кирилловичка 2013 елда профессор дәрәҗәсе бирелә.  Әлеге вакытта ул механика кафедрасы профессоры, дисциплиналар укыта: машиналар һәм механизмнар теориясе, машина детальләре һәм төзү нигезләре, гамәли механика.

2007 елдан Мәгариф министрлыгының һәм Россия Федерациясе фәненең Почет грамотасы белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Белан Анатолий Кириллович  
* НАУЧНАЯ ЯКТЫ Магнитогорск государственного технического университета имени Г. И. Носова
* Белан Анатолий Кириллович

Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Анатолий Вачаев

**Вачаев Анатолий Василий улы** (1936—2000) — совет һәм Россия инженеры, галим-металлург, техник фәннәр кандидаты (1972), профессор (1997).

250дән артык фәнни эш авторы, киң даирәле фәнни проблемалар буенча: файдалы казылмалар яткылыкларын иләү, металлургиядән алып квант техникасына кадәр  эзләнүче һәм язучы.

## Биография
1936 елның 14 сентябрендә Башкорт АССР Бакалы районының Логова авылында туган.

1964 елда Магнитогорск тау-металлургия институтын (хәзер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «файдалы казылмалар яткылыкларын җир асты эшкәртүе» һөнәре буенча тәмамлый. 1972 елда аспирантурада укырга кала һәм шушы ук югары бинасында «Рациональные параметры разработки тонких жил» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. Анатолий Вачаевның галим буларак формалашуында техник фәннәр докторлары-профессорлар П. Э. Зурок һәм Н. И. Иванов мөһим роль уйный.

А. В. Вачаев Магнитогорск шәһәренең сәнәгать предприятиеләренең үсешенә зур өлеш керткән. Ул материалларны һәм метечләрне ультра тавышлы генераторлар белән диагностикалау, җылылыкны интенсификациялау һәм массаны ультра тавыш белән күчерү, кокссыз киптерү-конденсацияләү ысулы белән чуен һәм корыч җитештерү авторларының берсе була. Берничә авторлык таныклыгы һәм патентлар алган.

Күп еллар дәвамында тау инженеры булып эшләгәннән соң, Анатолий Василий улы Магнитогорск тау-металлургия институтына эшкә килә, анда 1978-1981 елларда җылылык белән тәэмин итү һәм җилләтү кафедрасы мөдире вазифасын били. 1981 елда җылылык техникасы һәм энергетика системалары кафедрасында профессор булып эшли, анда берничә фән кандидатын тәрбияли. 1997 елда аңа профессор дәрәҗәсе бирелә.

 2000 елда Вачаев вафат була.

А. В. Вачаев «Югары мәктәп отличнигы» билгесе белән бүләкләнә.

## Чыганаклар
* НАУЧНАЯ ЯКТЫ Магнитогорск государственного технического университета имени Г. И. Носова
* Не держали «Жар-птицу»…
* ВЗАИМОПРОВЕРКА ХИМИЧЕСКИХ ЭЛЕМЕНТОВ 
* «Переработка радиоактивный отходов с помощью реактор А. В. Вачаева на базе LENR»
* Энергон Вачаева — исторический обзор, материалы, рукописи, эксперимент

Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Александр Завалищин

**Завалищин Александр Николаевич** (1947 елда туган) — совет һәм русия галиме-металлург, техник фәннәр докторы, профессор.

90нан артык фәнни эшләр авторы, берничә уйлап табу һәм патентларга ия.

## Биографиясе
1947 елның 12 августында Чиләбе өлкәсенең Магнитогорск шәһәрендә туган.

### Белеме
Магнитогорскның 4-нче урта мәктәбен 1964 елда тәмамлый. 1969 елда Магнитогорск тау-металлургия институтын (ТМИ, хәзер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металларны чыныктыру, корамаллар һәм металларны җылылык иләү» һөнәре буенча белем ала. 1975 елда Киев политехник институтында «Исследование возможности борирования высокопрочных чугунов с шаровидным графитом» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. 2005 елда Үзәк фәнни-тикшеренү институтында «Развитие теории и технологии формирования структуры и свойств покрытий на металлах в условиях ударно-фрикционное взаимодействия инструмента с поверхность» темасына докторлык диссертациясе яклый. Аның галим булуында укытучылар — профессорлар Г. И. Иванцов, В Г. Пермяков һәм В. Н. Гринев зур роль уйный.

### Эшчәнлеге
ММИ тәмамлаганнан соң, ул металларны күнегү һәм җылылык иләү кафедрасында эшләвен дәвам итә һәм ассистенттан алып кафедра мөдиренә кадәр юл үтә, 1985 елдан 1994 елга кадәр бу вазифада эшли. Әлеге вакытта профессор А. Н. Завалищин кою производствосы һәм материалларны күнегү кафедрасында профессор булып эшли, монда «материаллар төзелеше теориясе» һәм «металлургия заводларында җылылык иләү технологиясе» фәннәрен укыта.

Завалищинның фәнни тикшеренүләре эссе прокатлы корыч үзенчәлекләре һәм аларның структурасы белән идарә итүне өйрәнүче фәнни мәктәбенә карый.

2005 елда «Россия Федерациясенең югары профессиональ белеменең мактаулы хезмәткәре» билгесе белән бүләкләнә.

## Чыганаклар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Диләвер Девятов

**Девятов Диләвер Хәсән улы** (10 июнь 1944 ел — 12 июнь 2013 ел) — ССРБ һәм Россия галим-металлург, техник фәннәр докторы, профессор.

Кара металлургия технологиясе процессларын оптимальләштерү һәм математик моделләштерү юнәлешенә караган белгечләрнең берсе. 200-гә якын тикшеренү авторы, шул исәптән тугыз монография язган, шулай ук күп уйлап чыгаруларның да авторы.

## Биография
1944 елның 10 июнендә Башкорт АССР Баймак районының Ишбирде авылында туган.

Урта мәктәпне алтын медаль 1961 елда Баймак шәһәрендә белем ала. 1967 елда отличие белән шулай ук Магнитогорск тау-металлургия институтын (ММИ, хәзер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металлургия производствосын механизацияләү һәм автоматлаштыру» һөнәре буенча белем алып чыга. Шушы ук югары уку йортында кече тикшеренүче сыйфатында эшли, ераграк олы укытучы, институтның исәпләү техникасы лабораториясе җитәкчесе (1973-1977 елларда) була. 1970 елда «Оптимизация нарва ситков в рекурсивный нагревательный колодца» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. 1992 елда Урал политехник институтында (хәзерге Урал дәүләт техник университеты) «Оптимальные управление процессами тепловой обработки металла при наличии фазовых превращений» темасына докторлык диссертациясе яклый. Девятова 1993 елда профессор дигән гыйльми исем бирелә. Аның галим буларак формалашуында техник фәннәр докторлары, профессорлар Н. И. Иваново һәм В М. Рябков зур роль уйный. Ул үзебер берничә техник фәннәр кандидатын тәрбияләп үстергән.

1984-1996 елларда Девятов Диләвер Хәсән улы исәпләү техникасы һәм гамәли математика кафедрасының мөдире. 1996 елдан — гуманитар факультет деканы, 1999 елдан электротехник комплекслар факультеты деканы. 2002-2007 елларда Магнитогорск дәүләт техник университетының автоматика һәм исәпләп чыгаручы техника факультеты деканы булып эшли.

Гыйльми-укыту эшмәкәрлеген алып бару белән беррәттән җәмәгать эшләре белән дә шөгыльләнә: 1990-1993 елларда Магнитогорск кала советы депутаты була. Аның җитәкчелеге астында Магнитогорск мәгълүмат челтәре булдыру системасы эшләнә; ул Геоинформацион технологияләр һәм шәһәр системасы үзәген оештыручыларның берсе була.

Магнитогорскида 2013 елның 12 июнендә вафат була.

## Казанышлары
* Девятов Д,Х. «Россия Федерациясеның югары профессиональ белем бирү мактаулы хезмәткәре» (2005) һәм «Россия Федерациясе югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре» (2012)
* Әгъза-корреспонденты А. М. Прохоров исемендәге Инженер фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты, халыкара яңа ачышлар һәм уйлап табулар академиясенең мөхбир әгъзасы, шулай ук АКШ-ның Милли география җәмгыяте әгъзасы.

## Чыганаклар
* «Татарский энциклопедический словарь» Казан, Институт Татарской энциклопедии Академии наук РТ, 1999.
* «Татарская энциклопедия» Казан, Институт Татарской энциклопедии Академии наук РТ, 2002.
* Г. магнитогорск дәүләт техник университетының гыйльми якты исеме И. Носов
* Хәсән Диляр Девятов
* Хәсән Диляр Девятов

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Яков Канаев

**Канаев Яков Иванович** (25 октябрь 1925 ел — 8 июнь 2010 ел) — совет һәм Россия галиме, югары мәктәп укытучысы. Техник фәннәр кандидаты (1967), профессор (1995). Россия Федерациясе югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре (1999). «Почет Билгесе» ордены кавалеры (1984).

Сәнәгатьле шәһәрләр архитектура экологиясенең фәнни-методик проблемалары белгече. 60-ка якын фәнни хезмәт, шул исәптән берничә уку әсбабы авторы.

## Биографиясе
Яков Иванович Канаев 1925 елның 25 октябрендә Чиләбе өлкәсе Кызыл районы Брагилевский станицасында (хәзер Брагилевский касабасы) туган. 1930 елдан гаиләсе белән Магнитогорск шәһәрендә яши.

1948 елда Магнитогорск тау-металлургия институтын (ТМИ, хәзер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «сәнәгать һәм гражданлык төзелеше» һөнәре буенча белем ала. 1967 елда Ленинград инженер-төзелеш институтында «Бер секцияле күп катлы йортлар» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. Канаевка профессор гыйльми дәрәҗәсе 1995 елда бирелә.

ММИ-ның төзелеш факультетын тәмамлагач, 1956 елга кадәр Пермь өлкәсенең Гремячинск шәһәрендә «Гремячинск» трестында эшли: инженер, олы инженер, капиталь төзелеш трсы идарачысы урынбасары була. 1956 елдан алып туган институтында гыйльми-укыту эшмәкәрлеге белән шөгыльләнә: доцент, архитектура кафедрасы мөдире, төзелеш факультеты деканы (1964-1978), профессор. 1978-1988 елларда Канаев яныннан торып уку факультетының декан, аннары архитектура-төзелеш проектлау кафедрасының профессоры. Төзелеш һөнәрләре буенча Саклану Советы әгъзасы, 1985 елдан 2006 елга кадәр Магнитогорск дәүләт техник университеты Методик Советы рәисе урынбасары була.

Җәмәгать эшчәнлеге белән шөгыльләнә: 1964-1976 елларда КПСС-ның Магнитогорск шәһәр комитеты каршындагы гыйльми-техник советның төзелеш бүлеге белән җитәкчелек итә. Бу бүлек кала предприятиеләрнең фәнни-техник үсеше буенча тәкъдимнәр эшли. Магнитогорск шәһәре Ленин район Советы халык депутаты итеп сайлана. Территориаль депутатлар группасы җитәкчесе (төзекләндерү мәсьәләләре белән шөгыльләнә) була, бәлигъ юк эшләре буенча район комиссиясендә эшли.

Яков Иванович Канаев 2010 елның 8 июнендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Россия Федерациясе югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре (1999).
* «Мактаулы Билгесе» ордены (1984) һәм миналар белән бүләкләнгән.

## Чыганаклар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорск государственного технического университета имени Г. И. Носова

Төркем:КПСС әгъзалары
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Чиләбе өлкәсендә туганнар
Александр Карандаев

**Карандаев Александр Сергеевич** (20 апрель 1959 ел) — ССРБ һәм Россия галиме, техник фәннәр докторы, профессор.

300-дән артык гыйльми эшчәнлеге билгеле, шул исәптән монографияләре җидәү, шулай ук 40-тан артык гыйльми уйлап табуга авторлык таныклыгы һәм патент алган.

## Биографиясе
1959 елның 20 апрелендә Башкорт АССРның Бәләбәй районы Глуховская авылында туа.

### Белеме
1981 елда Магнитогорск тау-металлургия институтын (ММИ, хәзер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «сәнәгать кулайлыкларын электр белән эшләтү һәм автоматлаштыру» һөнәре буенча белем ала. 1983-1986 елларда Мәскәү энергетика институтында аспирантурада укый, анда 1986 елда кандидатлык диссертациясе яклый. 1994 елда Карандаева «Электротехника һәм сәнәгать электроникасы» кафедрасының доценты дигән галим исеме бирелә. 1997 декабреннән алып Мәскәү энергетика институтының докторантурасына укырга керә, анда 2000 елда «Автоматизированный электропривод непрерывно-реверсив улитино-проектного агрегат» темасына докторлык диссертациясе уңышлы яклый. Александр Карандаева 2001 елда профессор дәрәҗәсе бирелә. Галим буларак аның үсешендә техник фәннәр докторы, профессорлар Селиванов Игорь Андреевич, Салгани Виктор Матвеевич, О. И. Осипова һәм В П. Быковлар зур роль уйный.

2012 елдан алып РФ Электротехника академиясенең әгъза-корреспонденты.
Шулай ук мөхәрририят-нәшрият эшендә катнаша:

* 1996 елдан алып әлеге көнгә кадәр — югары уку йортларының «Электротехника комплекслары һәм системалары» үзара гыйльми хезмәте мөхәрририяте коллегиясе әгъзасы;
* 2007 елдан алып әлеге көнгә кадәр — «Известия вузов. Электромеханика» мөхәрририят коллегиясенең әгъзасы.

А. С. Карандаев фәнни тикшеренүләре илнең металлургия предприятиеләренең технологик процесына кагыла. Аның күп эшләре Магнитогорск металлургия комбинатына кертелгән.

Карандаев җитәкчелегендә 10 нан артык кандидатлык диссертациясе, 3 докторлык диссертациясе уңышлы яклана.

«Россия Федерациясенең югары профессиональ белем бирү мактаулы хезмәткәре» (2003), Россия Федерациясе Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәсендә яшь галимнәр өчен премиясе лауреаты.

## Чыганаклар
* НАУЧНАЯ ЯКТЫ Магнитогорск государственного технического университета имени Г. И. Носова
* Карандаев Александр Сергеевич, профессор, доктор технических наук 

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Көньяк Урал дәүләт университеты укытучылары
Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Анатолий Кириллов

**Кириллова Анатолий Дмитриевич** (2 октябрь 1947 ел) — тарих фәннәре докторы, Урал федераль университеты профессоры, Сәяси фәннәр академиясе әгъзасы, Свердловск өлкәсе тарихы үзәге директоры.

## Биографиясе
Анатолий Дмитриевич Кириллов 1947 елның 2 октябрендә Чиләбе өлкәсенең Магнитогорск шәһәрендә туган. 1962 елда музыка мәктәбенең скрипка классын белем ала. 1966 елда Магнитогорскта урта мәктәпне көмеш медаль белән тәмамлый.

1971 елда Магнитогорск тау-металлургия институтын «инженер-электрик» һөнәре буенча тәмамлый, аннары Свердловск югары фирка мәктәбендә белем ала.

1984 елда тарих фәннәре кандидаты дәрәҗәсенә хезмәт яклап дәгъва итеп, «Деятельность партийных организаций Урала по ускорению темпа научно-технического прогресса в черной металлурги (1976-1980 г.г.)» темасына диссертациясе, ә 1998 елда «Социально-политическое развитие регионов в период становления новой российской государственности, 1990-1998 годах (на материалах Урала)» темасы буенча хезмәт яклап докторлык дәрәҗәсенә лаек була.

Хезмәт эшмәкәрлеген 1971-1972 елларда Магнитогорск металлургия комбинатында электромонтаж идарәлегегдә оста булып башлый. Соңыннан 1972-1975 елларда ВЛКСМ-ның Магнитогорск шәһәре комитеты секретаре; 1975-1980 елларда — фирка эшендә. 1982 елның август аеннан тикшеренү үзәге директоры — фирка һәм совет эше практикасын күнегү буенча лабораториядә.

1994-1995 елларда Свердловск мәйдан Думасының социаль-сәяси технологияләр бүлеге мөдире була. 1995-1997 елларда Губернатор Эдуард Эргали Россельның хакимиятендә мәгълүмат-аналитика идаралыгы начальнигы, 1997-2000 елларда Свердловск өлкәсе губернаторының сәяси мәсьәләләр буенча киңәшчесе булып тора.

2001 елдан Свердловск төбәк җәмәгать учреждениесе «Төбәк сәясәт институтының» директоры булып тора, 2002 елдан «Уральский федеральный округ. УрФО» журналының нәшриятчесе.

2006 елның ноябреннән 2015 елның сентябренә кадәр Урал хәзерге сәяси тарихы үзәген оештыра (Б.Н. Ельцинның Урал үзәге), аның директоры була.

2015 елның сентябреннән Свердловск өлкәсе тарихы үзәген оештыра һәм аның директоры була.

## Бүләкләре
Казанышлары өчен берничә тапкыр бүләкләнә:

* Россия Мәдәният министрлыгы сайты грамотасы
* Свердловск өлкәсе губернаторының грамотасы
* 2007 — III дәрәҗә изге кенәз Даниил Московский ордены;
* 2007 — III дәрәҗә «Свердловск өлкәсе алдындагы казанышлары өчен» билгесе;
* 2012 — II дәрәҗә «Свердловск өлкәсе алдындагы казанышлары өчен» билгесе;
* «Екатеринбург шәһәре тарихына шәхси өлеш индергәне һәм һөнәри эшмәкәрлегендә югары казанышлары өчен» дипломы һәм «Танылу» премиясе.

## Чыганаклар
* Панов А. Мне посчастливилось изучать уральскую историю в период становления новой России // Чиновник. — 2007. — № 4. — С. 6—63.

Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россия тарихчылары
Төркем:Әлифба буенча тарихчылар
Унция

**Унция** (, , ) — Британия авырлык үлчәве берәмлеге.

* 1 унция = 1/16 фунт = 437½ гран
* 1 унция ≈ 28,35 г

Төркем:Авырлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Британия үлчәү берәмлекләре
Рыбаков

**Рыбаков** — фамилия.
* Александр Рыбаков (1985), спортчы (хоккей).
* Сергей Рыбаков (1867—1921), музыка белгече, фольклорчы, этнограф.

Төркем:Фамилиядәшләр
Ангиопатия

**Ангиопатия** ( новолат.   ;    vesselγγεῖον - савыт һәм  - газаплар, авырулар; син. **вазопатия** ) - кан тамырларының зарарлануы, аның сәбәбе нерв көйләнешенең бозылуы. Ангиопатия дистония, вакытлыча спазмнар һәм тамырлар парезы белән билгеләнә  . 

## Диабет ангиопатиясе
"Ангиопатия" терминының иң танылган кулланылышы - эре (макроангиопатия) һәм микроскопик (вак) (микроангиопатия) тамырларның шикәр авыруында - диабет ангиопатиясендә зарарлануын тасвирлый. 

## Морелның дизорик ангиопатиясе
**Морелның дизорик ангиопатиясе** (синонимнары: друзасыман **ангиопатия**, **конгофил ангиопатия** ) - капиллярлар, артериоллар һәм баш миенең вак артерияләренең амилоидозы белән бергә, **картлар** төерләре формалашуын аңлыйлар, аеруча Альцгеймер чирендә күзәтелә  . 

## Челтәкатлауның ангиопатия төрләре
"Ангиопатия" атамасын еш кына күз төбе тамырлары үзгәрүләрен тасвирлау өчен кулланалар. Аерым алганда, челтәркатлау ангиопатиясенең түбәндәге төрләре аералар: 

* гипертония; 
* гипотония; 
* челтәркатлауың диабетлы ангиопатиясе; 
* челтәркатлауның җәрәхәтле ангиопатиясе ( җәрәхәтле ретинопатия ); 
* яшьүсемрләрнең челтәркатлау ангиопатиясе ( Илза чире ). 

## Искәрмәләр

## Мәгълүмат чыганаклары
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Коатс чире

**Коатс чире** — интра- һәм субретиналь экссудация һәм еш экссудатив ЧК белән бергә барган идиопатияле нәселсез ретиналь телеангиэктазияләр. Авыруларның якынча 75% ир-атлар тәшкил итә. Күбесенчә бер күз зарарлана. Хәзерге вакытта Коатс чирен һәм Леберның милиар аневризмаларын бер үк чирнең аерым төре дип саныйлар. Соңгылары урынлы формадан гыйбарәт һәм аларның фаразы яхшырак.
## Диагностика
**1.  **Ешрак 10 яшькә кадәр (уртача 5 яшьтә) **билгеләнә** һәм берьяклы күрү югалту, кылыйлык яки лейкокория белән ачыклана. Кайвакыт чир өлкән бала яшендә ачыклана ала һәм сирәк — өлкән кешедә.

2.   Билгеләре

• Телеангиэктазияләр, ешрак аскы һәм чигә квадрантларында экватор һәм тешле сыр арасында урнашалар.

•   Интраретиналь (рәс. 16.61б) һәм субретиналь экссудатлар ясалу.

•   Кайвакыт зарарлану экватордан артка тамырлы аркадалар юлы буенча урнаша.

•   Сары төстәге экссудатлар утырмалары тамырлы аномалияләрдән азат өлкәләрдә, аеруча макулада еш барлыкка килә.

•   Экссудатив ЧК (рәс. 16.61е).

3.   Уртача чагылган күренешләрдә ФАГ (рәс. 16.62а) телеангиэктазияләрнең иртә гиперфлюоресценциясен  һәм тамырларның соң буялуын һәм сеңүне (рәс. 16.62в) күрсәтә.

4.   Өзлегүләргә төсле катлау рубеозы, глаукома, увеит, катаракта һәм фтизис үсеше керә.

5.   Берләшмә. Кайбер очракларда пигментлы ретинопатиянең типик булмаган формалары (18 нче бүлекне кара).
## Дәвалау
1. Күрүгә янамаган җиңел формасында һәм күрү мөмкинлекләре кайту өмете булмаган тулаем ЧК күзәтү башкарыла.

2.   Телеангиэктазияләр белән өлкәләргә лазерлы коагуляцияне экссудациянең расланган көчәюендә башкарырга мөмкин. Перифериядәге телеангиэктазияләр облитерациясе һәм макулада экссудатның резорбциясен башлау өчен берничә коагуляция сеанслары таләп ителә (рәс. 16.63). Лазерлы коагуляция ЧК булмаганда аеруча нәтиҗәле.

3.   Чагылган экссудация яки субтоталь ЧК очрагында икеләтә туңдыру ысулы белән криотерапия шактый экссудатив җавапка китерә ала, шуңа күрә лазерлы коагуляцияне мөмкин булган барлык очракларда кулланалар.

4.   Витреоретиналь хирургия тулаем ЧК хәтта начар фаразда да күрсәтелә ала, чөнки челтәркатлау тоташу еш киләчәктә НВГ үсешен булдырмый.

5.   Энуклеацияне еш авырту синдромы белән НВГ башкаралар.
## Фараз
Фараз бер мәгънәле түгел һәм зарарлану чагылганлыгы дәрәҗәсенә бәйле. Балаларда, аеруча 3 яшькә кадәр, чир барышы еш һөҗүмчән бара һәм чир барлыкка килгәндә чагылган ЧК бар.

Өлкәнрәк балаларда һәм өлкәннәрдә чир барышы җиңелрәк, ә массив экссудат утырмасы һәм ЧК ихтималлыгы кимрәк. Кайбер очракларда клиник күренешнең үзеннән-үзе кире үсеше була ала.

## Дифференциаль диагностика
Дифференциаль диагностиканы балаларда берьяклы лейкокория һәм ЧК башка сәбәпләре белән үткәрергә кирәк — ретинобластома, токсокароз, тут тотмау.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Яхшы фирка

**Яхшы фирка** (төрекчә  - İyi Parti) - Төркия Җөмһүриятенең сәяси фиркәсе. Сәяси юнәлеше - төрки милләтчелек, Ататөрекчелек. Фиркане Милләтче хәрәкәт фиркасеннән бүленеп чыккан сәясәтчеләр 2017 елның 25 октябрендә нигез салган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Төркиянең сәяси фиркаләре
Юрий Коковихин

**Коковихин Юрий Иванович** (1936 ел) — совет һәм украин галиме, техник фәннәр докторы, профессор.

220-дән артык фәнни хезмәт авторы, шул исәптән берничә монография, шулай ук күп авторлык таныклыклары һәм патентлар бар.

## Биографиясе
1936 елның 22 декабрендә Чиләбе өлкәсенең Магнитогорск шәһәрендә туган.

1959 елда Магнитогорск тау-металлургия институтын (ММИ, хәзер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металларны басым белән иләү» һөнәре буенча тәмамлый. 1966 елда шушы ук югары уку йортында кандидатлык диссертациясе яклый. 1974 елда Магнитогорск институтында докторлык диссертациясе яклый. 1978 елда Ю. И. Коковихин гыйльми профессор исеме бирелә. Галим буларак аның үсешенә техник фәннәр докторлары, профессорлар Бояринов Михаил Иванович һәм М. Г. Поляков җидти йогынты ясый.

1962 елдан алып 1981 елга кадәр Ю.И. Коковихин Магнитогорск тау-металлургия институтында аспирант булып эшли, шул ук елда оештырылган кафедраның беренче мөдире була.  1981 елда Украина ССРына күчеп килә һәм Днепродзержинск индустриаль институтында (хәзер Днепр дәүләт техник университеты) эшли, 1988 елдан алып 1995 елга кадәр «Металларны өйрәнүче фән һәм җылылык юл белән эшкәртү» кафедрасының мөдире була. Соңыннан бер ничә оешма директоры булып эшли. 

Ул «ССРБ-ның уйлап табучысы» билгесе һәм медальләр белән бүләкләнә, алар арасында ССРБ-ның Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең медальләре бар.  

Әлеге вакытта Украинаның Днепродзержинск шәһәрендә яши.

## Чыганаклар
* НАУЧНАЯ ЯКТЫ Магнитогорск государственного технического университета имени Г. И. Носова
Милләтче хәрәкәт фиркасе

**Милләтче хәрәкәт фиркасе** () — Төркиядә ульрауң сәяси фирка. 1969 елда Алпарслан Түркеш тарафыннан Җөмһүрият крестьян милләт фиркасе нигезендә төзелгән. Пантөркилек һәм Өченче юлның уң-радикаль идеологиясе позицияләрендә тора. 1970 елларда антикоммунизм һәм антисоветизмга акцент иткән, Гладио системасында катнашкан. 1980 елгы хәрби төңкәрештән соң тыелган. Конституцион тәртипкә кайткач, эшчәнлеген яңарткан. 1990 елларда курд сепаратист хәрәкәтенә каршы торуга күчкән. Төркия сәяси системасының бик уң флангын биләп тора. Фирканең хәрбиләштерелгән яшьләр оешмасы «Соры бүреләр» бар. Озак вакыт Рәҗәп Таййип Әрдоганга оппозициядә булган, ләкин 2010 еллар уртасыннан аның белән берлеккә кергән. Алпарслан Түркеш үлгәннән соң фирка рәисе булып Дәүләт Бахчели тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Төркиянең сәяси фиркаләре
Гаделлек һәм үсеш фиркасе

**Гаделлек һәм үсеш** (төрекчә  - Adalet ve Kalkınma Partisi) - Төркия Җөмһүриятенең сәяси фиркәсе.

## Моны да карагыз
* Бердәм Россия

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Төркиянең сәяси фиркаләре
Кыргызстан гимны

**Кыргызстан Җөмһүриятенең дәүләт гимны** () Кыргызстанның Югары Шурасы (Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши) тарафыннан 1992 елның 18 декабрендә кабул ителде. Кыргызча сүзләрен Җәлил Садыйков (Жалил Садыков) һәм Шабданбәк Кулуев (Шабданбек Кулуев) язган, көен Насыйр Дәүләсев (Насыр Давлесов) һәм Калый Молдобасанов иҗат иткән. Рус теленә Казат Әхмәтев (Казат Акматов) һәм Михаил Рудов тәрҗемә иткән.
## Сүзләре
Икенче куплет 2012 елның декабренә рәсми түгел.
### Кыргызча

### Татарча

### Русча
:Высокие горы, долины, поля –
:Родная, заветная наша земля.
:Отцы наши жили среди Ала-Тоо
:Всегда свою родину свято храня.

::**Припев:**
:::*Вперёд, киргизский народ,*
:::*Путём свободы вперёд!*
:::*Взрастай, народ, расцветай,*
:::*Свою судьбу созидай!*

:Извечно народ наш для дружбы открыт,
:Единство и дружбу он в сердце хранит.
:Земля Киргизстана, родная страна
:Лучами согласия озарена.

:::***Припев***

:Мечты и надежды народа сбылись.
:И знамя свободы возноситься ввысь.
:Наследье отцов наших передадим
:На благо народа потомкам своим

:::***Припев***

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Кыргызстан
Җөмһүрият халык фиркасе

**Җөмһүрият халык фиркасе** (төрекчә  - Cumhuriyet Halk Partisi) - Төркия Җөмһүриятенең сәяси фиркәсе.

## Җитәкчеләре
* Мостафа Кемал Ататөрек (1923-1938)
* Исмәт Инөнү  (1938—1972)
* Бүләнт Әҗәвит  (1972—1980)
*   Дениз Байкал  (1992—1995)
*   Хикмет Четин  (февраль — сентябрь 1995)
*   Дениз Байкал  (1995—1999)
*   Алтан Оймен  (1999—2000)
*   Дениз Байкал  (2000—2010)
* Кемал Кылычдароглу  (2010 елдан)

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Төркиянең сәяси фиркаләре
Панчаратра

**Панчара́тра** (Санскрит телендә:पञ्चरात्र, IAST:pāñcarātra — «биш көнлек период») — Һинд дине әдәбияты төрләренең берсе, төрле формаларда һәм ипостасьларда Вишну яки Нараяна культына багышланган  Санскрит Вайшнав ритуаль текстлары. Панчаратра дип шулай ук бу текстларга нигезләнгән урта гасыр Вайшнав традициясен, Вайшнавизмның иртә формасын атыйлар. Панчаратра тектслары агамаларга карый һәм ритуаль Ведик корбан Яджна урынына Һинд дине гыйбадәтханәсендә муртига табынырга күрсәтмә бирәләр. 
Аңлап булмаслык Парабрахман матди дөнья һәм аның яшәүчеләре белән контактка керә һәм дживаларга биш аспект аша Илаһка кагылырга мөмкинчелек бирә:
* пара — күренми торган, мәңге;
* вьюха — илаһи эманацияләр;
* аватара (вайбхава) — Өскенең төрле югаларда (эпохаларда), Вишнуның ун аватары кебек чагылышлары;
* антарьямин — турыдан-туры сизелми, әмма логика ярдәмендә чыгарылырга мөмкин, биредә булуын Бхакта (тугъры) сизә ала торган аспект;
* мурти (арча) — гыйбадәтханәләрдә изгеләштерелгән яки өй эчләрендә ихтирам ителгән символика белән тулы күренә торган сәнгать формасы (шалаграма, Шанкха), искә алу һәм медитация ысулы.
Төркем галимнәр фикере буенча Панчаратраның теистик карашлары «Веданта-сутра»ларда дөрес түгел дип исбатлана.

## Панчаратра-агамалар
Традиция буенча, Панчаратра-агамда 108 текст бар. Әмма аларның чын саны 200 атамадан күбрәк. Бу шуның белән бәйле: беренчедән, агамаларның аерым фрагментлары бәйсез язмалар буларак аерылган булган; икенчедән, параллель төрле текстлар мөхәррирләве булган, аларның һәрберсе нәтиҗәдә танылган булган. Ничек кенә булмасын Паньчаратра-агамнар канонының төрле исемлекләре берсе берсеннән аерылып торалар. Язмаларның чын тулы корпусы үзенә бу текстларны кертә:

  Исемлек
  


## Шулай ук карарга мөмкин
* Агама (Һинд дине)
* Тантралар (текстлар)
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Valpey, Kenneth R. (2004), Krishna in Mleccha Desh: ISKCON Temple Worship in Historical Perspective, in Edwin F. Bryant, Maria L. Ekstrand, The Hare Krishna Movement: The Postcharismatic Fate of a Religious Transplant, New York: Columbia University Press, с. 45-60, ISBN 023112256X

Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге язмалары
Төркем:Санскрит
Әрдей гимны

**Székely Himnusz** — Румыниянең Трансильвания тарихи өлкәсендә һәм көнчыгыш чигендә яшәүче маҗарларның (сикәйләрнең) милли гимны. Украинаның Буковина төбәгендәге маҗарлар да сикәй нәселеннән. Алар, маҗарларның башка кабиләләре бүгенге Маҗарстан җиренә килеп урнашканчы ук (IX-X гасырлар алмашынганда), Карпат таулары тирәсендә төпләнгән булганнар. 1918 елда Австрия-Маҗарстан империячел мәмләкәте таркалгач һәм милли дәүләтләр барлыкка килгәч, сикәйләрнең төп өлеше Румыния эчендә калган.
Гимнның авторлары: Кальман Миһалик (Mihalik Kálmán) — сүзләре; Дьөрдь Чанадь (Csanády György). 1921 елда, Трианон килешүе буенча (1920 елда) сикәйләр Маҗарстаннан аерылып калгач язылган.

## Гимнның рәсми өлеше


>


## Гимнның кулланылмый торган куплетлары
“Сикәй һимны”ның тагын дүрт өстәмә куплеты бар (кушымталары шул ук). Биредә сикәйләрнең нинди тәкъдир сынаулары аша үткәне бәян ителә. Әйтик, дүртенче куплетта мондый юллар бар: ***“Keserves múltunk, évezredes balsors: tatár, s török dúlt, labanc rabigált...”*** — Яман үткәнебез, меңьеллык ачы язмыш: татар (*аңлашыла ки, кырымлылар*), төрек талады, лабанцлар (*XVIII гасырда Һабсбурглар империясе тарафдарлары*) изде...

Már másfélezer év óta Csaba népe
Sok vihart élt át, sorsa mostoha
Külső ellenség jaj, de gyakran tépte
Nem értett egyet otthon sem soha.
***Refrain***:
:Maroknyi székely porlik mint a szikla,
:Haláligában meggyötörten él,
:Szemünk a korbács százszor eltalálja,
:Ne hagyd elveszni Erdélyt Istenünk!

Keserves múltunk, évezredes balsors
Tatár, s török dúlt, labanc rabigált
Jussunk e honban, Magyar Székelyföldön
Szabad hazában élni boldogan.
***Refrain***:
:Maroknyi székely porlik mint a szikla,
:Haláligában meggyötörten él,
:Szemünk a korbács százszor eltalálja,
:Ne hagyd elveszni Erdélyt Istenünk!

Hős szabadságát elveszti Segesvár
Mádéfalvára fájón kell tekints
Földed dús kincsét népek élik s dúlják
Fiaidnak sokszor még kenyérre sincs.
***Refrain***:
:Maroknyi székely porlik mint a szikla,
:Haláligában meggyötörten él,
:Szemünk a korbács százszor eltalálja,
:Ne hagyd elveszni Erdélyt Istenünk!

Édes Szűzanyánk,könyörögve kérünk,
Mentsd meg e népet,vérző Nemzetet,
Jussunk e Honban,magyar-székely földön
Szabad hazában éljünk boldogan!
***Refrain***:
:Maroknyi székely porlik mint a szikla,
:Haláligában meggyötörten él,
:Szemünk a korbács százszor eltalálja,
:Ne hagyd elveszni Erdélyt Istenünk!

## Тышкы сылтамалар
* Youtube видеофайлы

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Румыния
Әрдей
Никита Литовченко

**Литовченко Никита Василий улы** (1918—1992) — совет һәм Россия галиме, техник фәннәре докторы, профессор.

Прокат җитештерү теориясе, техникасы һәм технологиясе өлкәсендә белгеч. 80-дән кичү фәнни хезмәт, шул исәптән 6 монография, шулай ук берничә уйлап табу авторы.

## Биографиясе
1918 елның 30 маенда ССРБ-ның Акмола өлкәсе Новопетропавловка (хәзерге атамасы — Караҗар авылы, хәзер юк) авылында туган.

1942 елда Магнитогорск тау-металлургия институтын (ММИ, хәзер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «металларны басым белән иләү» һөнәре буенча белем ала. 1958 елда Мәскәү корыч һәм бирелмәләр институтында Литовченко «Исследование процесса проката периодических профилей арматурной стали» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. 1969 елда аңа фәнни хезмәтләре җыелмасы буенча техник фәннәр докторы гыйльми дәрәҗәсе бирелә. Шушы ук елда профессор дәрәҗәсе ала. Н. В. Литовченко академик И. М. Павловны, шулай ук профессорлар М. И. Бояринов һәм Н. Е. Скороходовларны үзенең остазлары дип кертә.

Никита Василий улы Литовченко 1946 елдан алып Магнитогорск тау-металлургия институтында эшли: башта ассистент сыйфатында, аннары доцент һәм 1963 елдан — металлны басым белән эшкәртү кафедрасы профессоры сыйфатында (1975-1976 елларда бу кафедраның мөдире була). 1976 елда Липецк политехник институтына (ЛИ, хәзер Липецк дәүләт техник университеты) эшкә чакырыла һәм гомеренең ахырына кадәр металлны басым белән эшкәртү кафедрасы профессоры булып эшли.

1992 елда Липецк шәһәрендә вафат була.

«Мактаулы билгесе» ордены, медальләр, шул исәптән «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында мактаулы эшчәнлеге өчен» медале белән бүләкләнә.

## Чыганаклар

* Научная Элита Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова

Төркем:КПСС әгъзалары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Штаргардт чире

**Штаргардт чире** (ювениль макуляр дистрофия) һәм **сары тимгелле күз төбе** (абиотрофия)  (лат. fundus flavimaculatus) бер чирнең вариантлары кебек карала, алар пациентларда төрле вакытта башлана һәм төрле фаразга ия. Нәселдәнлек төре ген ABCA4 1р21-22 урнашу белән аутосом-рецессивлы.

## Сары тимгелле күз төбе
1. Өлкәннәрдә **билгеләнә**; макуляр өлкә җәлеп ителмәсә, симптомсыз бара ала һәм очраклы табыла.

2. **Билгеләре** (барлыкка килү тәртибендә).

• Челтәркатлауның тирән ике яклы, патологияле зарарланулар (саргылт-ак төстәге таплар), аларны арткы котыпта гына табалар (рәс. 18.10а), кайвакыт таплар түгәрәк, оваль, сызыксыман, ярымай яки балыксыман формалы була ала.

•  Күз төбе якынча 50% очракта якты-кызыл төсмергә ия.

• Яңа зарарланулар искеләре кебек үсеш ала, әкренләп начар билгеләнә башлый һәм төгәлсез чикләргә ия.

3. **ЭРГ**. Фотопияле ЭРГ гадәти яки гадәти диярлек, скотопияле — норма чигендә.

4. **ЭОГ** гадәти диярлек.

5. **ФАГ** астагы хориоидеяның гадәти флюоресценциясе булмавын һәм «дәшмәүче» хориоидеяның ЧПЭ катламында липофусцин утырмасы өчен таралган йогынтысы ачыклана. Бу ретиналь циркуляция күренешен көчәйтә. ФАГ башлангыч фазасында бикләнү өчен гипофлюоресценция буларак һәм соңгы фазада — буяу тоткарлану өчен гиперфлюоресценция буларак яңа таплар ачыклана; иске таплар ЧПЭ «тишексыман» кимчелек кебек була (рәс. 18.10в).

6. **Күз төбе аутофлюоресценциясе** кайбер очракларда ачыклана ала (рәс. 18.10г).

7. **Фараз** чагыштырмача әйбәт. Пациентлар өчен чир күп еллар дәвамында фовеолада «географик» атрофия яки тап үсеш алганчы симптомсыз бара ала (рәс. 18.10д). Азчылык пациентларда ХТ үсеш ала, ул тиз көчәю юнәлешенә ия, бу фаразга карата бик начар (рис.18.10е).

8. **Дифференциаль диагностикага** доминант друзалар, ак нокталы күз төбе, Төньяк Каролинаның макуляр дистрофиясенең башлангыч стадиясе һәм ямансыз тимгелле челтәркатлау керә.

## Штаргардт дистрофиясе
**Штаргардт дистрофиясе** — дистрофияләрнең иң еш яшүсмер формасы.

# Гомернең 1-2 нче декадасында үзәк күрүнең ике яклы әкренләп начарлануы белән **билгеләнә**, ул макуладагы үзгәрешләр чагылганлыгына туры килмәскә мөмкин, ә кайчакта балаларны симуляциядә шикләнергә нигез бирә.

2. **Билгеләре**

• Фовеа гадәти күренә ала яки төсмернең үзенчәлекле булмаган тигезсезлеге була ала. (рәс. 18.11а).

•«Әкәм-төкәм эзе» төрендәге оваль чыганак яки «ватылган  бронза» сыман фовеаль рефлекс, ул саргылт-ак таплар белән урап алынырга мөмкин (рәс. 18.11б).

• «Үгез күзе» төрендәге ««географик» атрофия.

3. **ЭРГ**. Фотопияле ЭРГ гадәти һәм шулай ук гадәти диярлек була ала, скотопияле — норма чигендә.

4. **ЭОГ** чирнең үскән стадияләрендә гадәти диярлек була.

5. **ФАГ**. Сары тимгелле күз төбендә кебек «дәшмәүче» хориоидея йогынтысы бар. «Географияле» атрофия белән күзләрдә макула өлкәсендә «тәрәзәле» кимчелекне ачыклыйлар (рәс. 18.11в).

6. Күрү өчен **фараз** начар, бу очракта алдагы күрү үткенлеге 6/12 кимрәк төшә, тиз кимү юнәлеше бар һәм 6/60 стабилизация була

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Тумыштагы стационар төнге сукырлык

**Тумыштагы стационар төнге сукырлык** яки **Огучи чире** иртә балачакта төнге сукырлык һәм челтәркатлау функциясенең көчәюче какшавы булмау белән сыйфатланган чирләр төркемнәренә керә. Күз төбе гадәти яки патологик үзгәрешле була ала.

## Гадәти күз төбе
1.	**Аутосом-доминантлы тумыштагы никталопия** (Nougaret төре), колбачыклы ЭРГ чагылмаган редукциясе һәм субнормаль таякчыклы ЭРГ белән бәйле.

2.	**Миопиясез аутосом-доминантлы стационар никталопия** (Riggs төре) гадәти колбачыклы ЭРГ белән бергә була. 

3.	**Миопия белән аутосом-рецессивлы яки Х-хромосома белән бәйләнгән тумыштагы никталопия** (Schubert-Bornschein төре) b-дулкынының аерым кимүе белән максималь җавапта тискәре ЭРГ белән бергә була.

## Күз төбе үзгәрешләре белән
1. **Огучи чире** —  аутосом-рецессивлы чир, бу очракта күз төбе яктылыкка җайлашу халәтендә гадәти булмаган алтын-саргылт төскә ия (рәс. 18.25) һәм дәвамлы караңгылыкка җайлашудан соң гадәти төскә ия булган (рәс. 18.25б) — Mizuo феномены. Таякчыклар функциясе 30 минутлык караңгылыкка җайлашудан соң юк була, тик дәвамлырак караңгылыкка җайлашудан соң гадәти диярлек күрсәткечләргә кире кайта.
 
2. **Ак нокталы күз  төбе** (fundus albipunctatus) — күзнең арткы котыбында фовеаны җәлеп итмичә (рәс.  18.26а) һәм перифериягә таралучы (рәс. 18.26б) вак саргылт-ак таплар булу  белән сыйфатланган аутосом-рецессивлы чир. Челтәркатлау тамырлары, КНД,  перифериянең күрү кыры һәм күрү үткенлеге гадәти кала. ЭРГ һәм ЭОГ гади ысул  белән тикшергәндә нормадан тайпыла ала, ләкин дәвамлы караңгылыкка җайлашудан  соң гадәти күрсәткечләргә кайта.

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Енө Розвань

**Енө Розвань** (, ; 1878 елның 28 декабре, Надьсалонта, Австро-Венгрия —  1938 елның 16 июне, Мәскәү) — маҗар чыгышлы румын революционеры, адвокат, тарихчы.

## Биографиясе
Надьсалонтада адвокат ярдәмчесе булып эшли. Эшчеләргә хезмәт хокукларын аңлаткан өчен 20 көнгә кулга алына. Беренче бөтендөнья сугышына кадәр социал-демократик партиягә керә, соңрак социалистик, ә аннан соң Румыниянең Коммунистлар партиясе әгъзасы була. Трансильвания Румыниягә кушылгач, Румыния парламенты депутаты итеп сайлана. Шул ук вакытта Бухарестагы коммунистларның репрессияләре башлану белән кулга алына, аның турында «Правда» газетасында берничә тапкыр язалар.

Төрмәдән качып, СССРга эмиграцияләгән. Мәскәү дөнья хуҗалыгы һәм сәясәт институтының өлкән фәнни хезмәткәре булып эшли.

1937 елның 16 декабрендә кулга алына, үзен гаепле дип танымый. Румыния файдасына шпионажда гаепләнү буенча НКВД һәм СССР прокуратурасы комиссиясе тарафыннан 1938 елның 20 маенда атып үтерелергә хөкем ителә. 1938 елның 16 июнендә Бутово полигонында атып үтерелә.

1956 елның 25 августында, җинаять составы булмау сәбәпле, реабилитацияләнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сабадош Арпад (Szabados Arpad). Гл. 34. Страшные события 1937—1938 года. Уничтожение венгерских эмигрантов. Безумства Сталина // Двадцать пять лет в СССР (1922—1947 гг.) / пер. Т. Лендьел. — Будапешт, 1958.

Төркем:Тарихчылар
Төркем:Адвокатлар
Төркем:Галимнәр
Төркем:Коммунизм
Төркем:Маҗарстан коммунистлары
Төркем:Румыния коммунистлары
Төркем:Дөнья хуҗалыгы һәм дөнья сәясәте институты хезмәткәрләре