open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Александр Невский ордены (ССРБ)

**Алексадр Невский ордены** () — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦенең дәүләт хәрби бүләге.
1942 елның 29 июлендә Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Советы Президиумы Указы белән кабул ителгән.
  
Рәссамы — Игор Сергей улы Телятников.

Бөек Ватан сугышы чорында 40 000 сугышчы бүләкләнә.

## Орден статуты
Бу орден белән Совет Армиясенең аз көч белән күп санлы дошман гаскәрләренә каршы оста көрәшә белүче кыю офицерлары (взводтан алып полк командирына хәтле) бүләкләгән.

## Тасвирлама
Куе кызыл эмаль белән капланган кызыл йолдыз ян-якка нурлар чәчүче ункырлы фигурага урнаштырылган. Йолдызның  уртасындагы дәфнә яфраклары белән уратылган  калканга 1242 елгы Боз сугышы каһарманы Александр Невский сурәте төшерелгән. (Аның портреты булмау сәбәпле, рәссам кинофильмда А. Невский ролен уйнаган актёр Николай Черкасовның профиль сурәтен урнаштырган). Әйләнәгә Александр Невский дип калку итеп язылган.

Нурлар фонында өстә — ике балта (бердыш), аста — ук, җәя, сөңге, садак сурәте. Түгәрәк калкан астындагы фигуралы кече калканга алтын белән йөгертелгән урак–чүкеч ясалган.

Орден көмештән ясала. Биеклеге 50 мм, үзәгеннән йолдыз очларына кадәр озынлыгы  26 мм.

## Тарих
Өлкән лейтенант Иван Назар улы Рубан иң беренче булып бу бүләккә лаек булды. Сугышта күрсәткән батырлыгы өчен 1942 елның 5 ноябренда аңа Александр Невский ордены тапшырылган. Сталинград шәһәрен саклаганда күрсәткән искиткеч кыюлыгы, тапкырлыгы һәм хәрби осталыгы өчен бирелде. Рубан батальоны танклар белән коралланган алман полкын тар-мар итщ. Көч ягыннан берничә тапкырга өстенрәк булса да, дошман гаскәрләре диңгез пехотачылары саклаган саклану сызыгын үтә алмады. Киресенчә, гаскәренең яртысыннан артыгын югалтып, кире чигенде.
* Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе таркалгач та, Александр Невский ордены Россия Федерациясенең дәүләт бүләге буларак сакланып кала.
* 2010 елның 7 сентябреннән яңа статут буенча хәрби орден булудан туктый, бизәлеше Октябрь инкыйлабына кадәр Россия империясенең дәүләт бүләге булган Александр Невский орденына охшап кала.

## Әдәбият
# Н.Черкасов. Ватан бүләкләре. Казан, 1975.	
# Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. М., 1982.
# Шишков С. С., Музалевский М. В. Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996.
# Дуров В. А. Русские и советские боевые награды. М., 1990.
# Дуров В. А. Награды Великой Отечественной. М., 1993.
# Дуров В. А. Отечественные награды. 1918—1991. М., 2005.
# Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. М., 2006.

## Моны да карагыз
* Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении военных орденов: Ордена Суворова, первой, второй и третьей степени, Ордена Кутузова, первой и второй степени и Ордена Александра Невского» от 20 июля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 5 августа (№ 30 (189)). — С. 1.

## Искәрмәләр

Төркем:Александр Невский ордены (Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе)
Төркем:Югары дәүләт бүләкләре
Богдан Хмельницкий ордены

**Богдан Хмельницкий ордены** (*русча* орден Богдана Хмельницкого) - ССРБ нең  дәүләт хәрби бүләге.
1943 елның 10 октябрендә ССРБ Югары Советы Президиумы Указы белән кабул ителде. 
 
Рәссамы – Александр Софон улы  Пащенко.

Бөек Ватан сугышы чорында 8 451 сугышчы бүләкләнә.

## Орден статуты.
Әлеге орден белән Бөек Ватан сугышында күрсәткән батырлыклары өчен эре хәрби башлыклар бүләкләнә.

Шул ук вакытта орденның билгеле бер дәрәҗәсе белән Кызыл Армиянең һәм Хәрби-Диңгез Флотының командирлары һәм яугирләре, партизан отрядларының җитәкчеләре һәм әгъзалары совет җирен алман басып алучыларыннан азат итү көрәшендә аеруча кыюлык  күрсәткән өчен  бүләкләнә.

Орденның I, II, III дәрәҗәләре бар. Орденның I дәрәҗәсе – иң югарысы.

## Тасвирламасы.
Нурлар чәчүче бишпочмаклы йолдыз алдына тагын бер йолдыз урнаштырылган. Уртасындагы калканда - кулына булава тоткан  һетман Богдан Хмельницкий.

Әлеге орден -  язуы рус телендә булмаган бердәнбер ССРБ ордены. Әйләнәгә  украин телендә *Богдан Хмельницький* дип язылган.

I дәрәҗә орден алтыннан , II дәрәҗә орден  көмештән эшләнә, ә калкан һәм Богдан Хмельницкий сурәте алтыннан, III дәрәҗә орден көмештән эшләнә.

I, II дәрәҗә орденнарның киңлеге 56 мм,  III дәрәҗәленеке - 45 мм.

## Тарихы.
* Украина җирендә барган сугышлар вакытында I Украина фронтының Хәрби Советы әгъзасы генерал-лейтенант Н.С. Хрущёв тәкъдиме белән (кинорежиссёр А. Довженко, шагыйрь Микола Бажан катнашында) кабул ителә.
* I дәрәҗә Богдан Хмельницкий ордены 323 мәртәбә бирелгән.
* Беренче санлы I дәрәҗә орден 1943 елның 26 октябрендә Запорожье шәһәрен азат итүдәге хезмәте өчен III Украина фронтының 12 нче армиясе гаскәр башлыгы генерал-майор Алексей Илья улы Даниловка бирелә.
* Генераллар В.К. Баранов, Н.А. Борзов, И.Т. Булычёв, Ф.Ф. Жмаченко  һ.б. икешәр тапкыр бүләкләнгән.
* 1995 елның 3 маенда Украина президенты Леонид Кучма Указы нигезендә шундый ук исемдә Украина ордены булдырылды.

## Әдәбият.
1.Н. Черников. Ватан бүләкләре. Казан, 1975.

2.. Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. М., 1982.

3. Шишков С. С., Музалевский М. В. Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996.

4. Дуров В. А. Русские и советские боевые награды. М., 1990.

5. Дуров В. А. Награды Великой Отечественной. М., 1993.

6. Дуров В. А. Отечественные награды. 1918—1991. М., 2005.

7. Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. М., 2006.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Тарих
Төркем:ССРБ орденнары
Ходай, Патшаны сакла!

**Ходай, Патшаны сакла!** () — 1833—1917 елларда Россия гимны булып торган көй. Ул бу сыйфатында «Руслар догасы» дигән җырны алмаштырган.

## Тарих

ImageSize = width:210 height:600
PlotArea = left:50 bottom:10 top:10 right:0
TimeAxis = orientation:vertical format:yyyy
Period = from:1791 till:2012
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1800
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1791
Define $dx = 13
PlotData=
 bar:Himnos  width:18 anchor:middle color:red fontsize:S mark:(line,black)
 from:start till:1816   text:" Гром победы, раздавайся! " shift:($dx,10) color:blue
 from:1816 till:1833   text:" Молитва русских " shift:($dx,10)
 from:1833 till:1917   text:" Боже, Царя храни! " shift:($dx,10) color:blue
 from:1917  till:1917   text:" Рабочая Марсельеза " shift:($dx,0)
 from:1917  till:1944   text:" Интернационал " shift:($dx,0)
 from:1944  till:1992   text:"  СССР гимны" shift:($dx,0) color:blue
 from:1992  till:2001   text:" Патриотик җыр" shift:($dx,0)
 from:2001  till:2012 text:"Россия гимны" shift:($dx,0) color:blue

1833 елда көйязар Александр Львов Николай I патшаны Австрия һәм Пруссиягә  ясаган вакытында озаткан. Императорны һәркайда инглиз маршлар тавышлары белән исәнләшкәннәр. Патшага бу маршларны энтузиазмыз тыңлаган, шуңа күрә, Россиягә килеп ул Александр Львов яңа гимнны язырга кушты. Яңа гимн беренче тапкыр 1833 елның 18 (икенче мәгълүмат буенча — 25) декабрендә *«Рус халкының догасы»* исеме астында башкарылган. 1833 елның 31 декбреннән ул, «Ходай, Патшаны сакла!» исеме астында, Россия империяснең рәсми гимны буларак кабул ителде һәм шул сыйфатында Февраль инкыйлабына кадәр калды.
## Текст

## Сылтамалар

* «Россия гимннары музее» 

Россия империясе
Төркем:Россия империясе дәүләт символлары
Төркем:Рус телендә җырлар
Төркем:1815 ел җырлары
Төркем:1833 ел җырлары
Төркем:Россия гимннары
Гүзәл Апанаева

**Гүзәл Апанаева** (Гүзәл Мәхмүд кызы Апанаева) – биюче, мөгаллим. РСФСРның атказанган (1984), Россиянең халык (2001) артисты. «Остазлык өчен» аерымлык билгесе иясе (2024).

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 27 июль көнендә Мәскәүдә туа. Атаклы Апанаевлар нәселеннән:  Исмәгыйль Апанаев → Муса Апанаев → Габделкәрим → Габдрахман → Рәшид → Мәхмүд → Гүзәл

## Игорь Моисеев ансамблендә
1966 елда ССРБның Зур театры каршындагы хореография училищесын (Агриппина Вагапова шәкерте Ольга Иордан классы), 1994 елда ГИТИС-РАТИны тәмамлый. 1967-1972 елларда Игорь Моисеев оештырган «Яшь балет» труппасында  әйдәп баручы  биюче була, Александр Годунов белән бергә бии. Репертуарында 30 дан артык үзенә атап куелган  биюе була. Сәхнәдә 34 елдан артык бии. Ансамбль белән Италиядә, Бразилиядә, Япониядә, Кытайда, Португалиядә, гомумән,  дөньяның 40 тан артык илендә триумф белән чыгыш ясый. Төп партияләрдә бию белән беррәттән, Игорь Моисеевның тәкъдиме белән, мөгаллимлек эшен дә алып бара: классик һәм халык сәхнә  биюләрен  укыта. 2000 елдан, ГИТИС тәмамлагач, Игорь Моисеев исемендәге Дәүләт академия халык театры каршындагы Мәктәп-студия директоры. Мәктәп-студия 2001 елда *World Championships of Performing Arts* (урысча *Всемирный чемпионат исполнительских искусств*) (АКШ)та алтын медаль яулый. 600 дән артык биюче әзерли, аларның күбесе мактаулы исемнәргә, хөкүмәт бүләкләренә  лаек була.

## Гаиләсе
Әтисе Мәхмүд Рәшид улы Апанаев Казаннан, әнисе Зәйнәб Гыйбадулла кызы Хәбибуллина Ырынбурдан, Мәскәүдә №№ 38 , 292  татар мәктәпләрендә укыталар. Бөек Ватан сугышыннан соң татар мәктәпләре ябылгач, һөнәрләрен алыштырырга мәҗбүр булалар: Мәхмүд заводка, Зәйнәб сүзлекләр бастыручы нәшриятка урнаша.

Абыйсы Шамил Апанаев – рәссам, "1905 ел истәлегенә" исемендәге сәнгать училищесын һәм архитектура институтын тәмамлаган.

Ире — балет биючесе, улы Андрей  Америкада балет биючесе булып эшли.

## Бу кызыклы
* 1969 елда режиссёр Эльёр Ишмөхәммәдовның “Влюблённые” нәфис фильмында уйный.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* видео: http://www.youtube.com/watch?v=WgYUOhD399I
*  Гүзәл Апанаева турында кино-театр.ру сайтында
*   М.Габаев. Г. Апанаева провела мастер-класс в ансамбле «Симд». «Южная Осетия», 11.12.2013

Төркем:Татар биючеләре
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү татарлары
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:«Остазлык өчен» аерымлык билгесе белән бүләкләнүчеләр
Ушаков ордены

**Ушаков  ордены**  ( *урысча* орден Ушакова) – Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе нең  дәүләт хәрби флот бүләге. Россия империясенең җиңелмәс флот башлыгы Ф.Ф. Ушаков  исемен йөртә.

1944 елның 3 мартында (Нахимов ордены белән бергә) Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары  Президиумы Указы белән кабул ителде. 
 
Рәсем авторлары – 1 нче ранг капитаны Борис Михаил улы Хомич белән архитектор Модест Анатолий улы Шипелевский.

Бөек Ватан сугышы чорында (Кырым ярымутравын һәм Акъярны алман басып алучыларыннан азат итү хөрмәтенә) кабул ителгән  орден.

I һәм II дәрәҗәләргә бүленгән. I дәрәҗәлесе – югары дәрәҗә.

## Статут.
Ушаков ордены белән Хәрби-Диңгез Флоты офицерлары, Ватан өчен яуларда сан ягыннан көчлерәк дошманны җиңәргә ярдәм иткән диңгез сугышларын оста оештырган өчен  бүләкләнә.

## Тасвирлама.
Ушаков ордены 3 өлештән тора. Төп өлеше – платинадан ясалган 5 почмаклы йолдыз. Аңа арттан чылбырлы көмеш  беркетелгән. Алтыннан эшләнгән Ушаков барельефлы медальон зәңгәрсу эмаль белән капланган, ул  гә ике кыскыч  ярдәмендә беркетелә.
Медальон астында кечкенә урак - чүкечне дәфнә яфраклары ураткан.

II дәрәҗә Ушаков орденында кызыл йолдыз алтыннан, Ушаков барельефы көмештән ясала, медальон зәңгәр эмаль белән каплана. Дәфнә яфраклары юк.

## Тарих.
* 1944 елның 16 маенда контр-адмирал Павел Иван улы Болтунов һәм һава флоты генерал-лейтенанты Васлий Василий улы Ермаченков I  дәрәҗә Ушаков ордены белән  иң беренче бүләкләнүчеләр булдылар. 
* 1 нче санлы Ушаков  ордены 1944 елның 22 июлендә Кызыл Байраклы Балтыйк флотының башлыгы вице - адмирал В.Ф. Трибуцка бирелә. 
* Бөек Ватан сугышы елларында I дәрәҗә Ушаков ордены белән 22 яугир һәм хәрби оешмалар бүләкләнә (барысы 47 мәртәбә),  II дәрәҗә Ушаков ордены белән 194 мәртәбә бүләклиләр. 
* Соңгы тапкыр Ушаков ордены белән 1968 елда  Хәрби-диңгез  академиясе бүләкләнә. 
* Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе таркалгач, Ушаков  ордены Россия Федерациясенең дәүләт бүләге буларак сакланып кала.

## Әдәбият.

1. Черников Н.Д.  Ватан бүләкләре. Казан, 1975.

2. Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. М., 1982.

3. Шишков С. С., Музалевский М. В. Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996.

4. Дуров В. А. Русские и советские боевые награды. М., 1990.

5. Дуров В. А. Награды Великой Отечественной. М., 1993.

6. Дуров В. А. Отечественные награды. 1918—1991. М., 2005.

7. Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. М., 2006.
## Моны да карагыз

## Тышкы сылтама
http://mondvor.narod.ru/OUshak.html
## Искәрмәләр
Бәләбәй кантоны

**Бәләбәй кантоны** (, ) — Башкортстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1922—1930 елларда гамәлдә торган.

Үзәге Бәләбәй шәһәрендә урнашкан булган.
## Җәгърафик урнашу
Бәләбәй кантоны Башкортстан АССРның көнбатыш өлешендә урнашкан булган; төньякта Бөре кантоны белән, көнчыгышта — Стәрлетамак вә Уфа кантоннары белән, көньякта — Ырынбур губернасы белән, ә көнбатышта — Самар губернасы һәм Татарстан АССР белән чиктәш булган.
## Тарихы
Бәләбәй кантоны 1922 елның 18 июлендә булдырылган, аның составына элекке Бәләбәй өязенең 44 вулысы керде. Октәбер аенда ике вулыс Стәрлетамак кантонына күчкән.

1923 елның 10 февралендә кантон составына Тук-Чуран кантонының өлеше кертелгән.

1930 елның 20 августында Бәләбәй кантоны юкка чыгарылган, аның территориясе Бакалы (Бакалы, Корыч, өлешчә Рәҗәп һәм Шаран вулыслары), Бәләбәй (өлешчә Бәләбәй, Югары-Троицк, Ярмәкәй, Слак һәм Чокады-Тамак вулыслары), Бишбүләк (өлешчә Бишбүләк, Җилләр, Приютово һәм Слак вулыслары), Бүздәк (өлешчә Ахун, Бүздәк һәм Чукады-Тамакской вулыслары), Дәүләкән (Дәүләкән, өлешчә Әлшәй һәм Бүздәк вулыслары), Кыргыз-Миякә (Кыргыз-Миякә, өлешчә Әлшәй, Җилләр һәм Слак вулыслары), Приютово (өлешчә Бәләбәй, Ярмәкәй һәм Приютово вулыслары), Туймазы (өлешчә Атнагол, Ахун, Бүздәк, Югары-Троицк, Чокады-Тамак һәм Шаран вулыслары) һәм Чакмагыш (Чакмагыш һәм өлешчә Рәҗәп вулыслары) районнары составына кертелгән.
## Административ бүленеш
*10 февраль 1923 — 17 вулыс.
*14 июнь 1926 — 19 вулыс.
## Халык
1926 елда халык саны 556 681 кешене тәшкил иткән, шул исәптә шәһәрләрдә — 28 563 кеше.

Милли состав (1926): татарлар — 192719 кеше (34,6%), шул исәптә *[[мишәрләр]]* — 8 981 кеше (1,6%), *[[типтәрләр]]* — 1 813 кеше (0,3%); руслар — 142 470 (25,6%), башкортлар — 118 152 (21,2%), чуашлар — 40 781 (7,3%), украиннар — 31 469 (5,7,2%), мордва — 13 588 (2,4%), чирмешләр — 8 876 (1,6%), һ.б.
## Моны да карагыз
* Бәләбәй өязе
* Бәләбәй районы
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Башкортстан АССР кантоннары
Нахимов ордены

**Нахимов ордены** (*<small>русча</small>* орден Нахимова) - Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе нең  дәүләт хәрби флот бүләге. Россия империясенең җиңелмәс флот башлыгы исемен йөртә.

1944 елның 3 мартында (Ушаков ордены белән бергә) Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Советы Президиумы Указы белән кабул ителде. 
 
Рәсем авторлары – 1 нче ранг капитаны Борис Михаил улы Хомич белән рәссам  Алексей  Леонид  улы Диодоров.

Бөек Ватан сугышы чорында (Кырым ярымутравын һәм Акъярны алман басып алучыларыннан азат итү хөрмәтенә) кабул ителгән  орден.

I һәм II дәрәҗәләргә бүленгән. I дәрәҗәлесе – югары дәрәҗә.

Сталин тәкъдиме белән рубиннар белән бизәлгән.

## Статут.
Нахимов ордены белән Хәрби-Диңгез Флоты офицерлары, Ватан өчен яуларда сан ягыннан көчлерәк дошманны җиңәргә ярдәм иткән диңгез сугышларын оста оештырган өчен, үз көчләреңне саклап калган  хәлдә дошманның һөҗүмен  оста кире каккан өчен   бүләкләнә.

## Тасвирлама.
Нахимов ордены берничә өлештән тора. Алтын кызыл йолдызның нурлары, көмештән эшләнгән икенче йолдызның якорьга  охшатып ясалган нурлары арасына урнаштырылган.

Алтыннан эшләнгән түгәрәк  медальон көмеш йолдызга беркетелә. Медальон эчендә алтыннан эшләнгән адмирал Павел Степан улы Нахимовның профиль сурәте. Көмеш йолдыз нурларында 5 рубин.

II дәрәҗә Ушаков ордены көмештән генә эшләнә. Рубин урынына кайнар эмаль кулланыла.

## Тарих.
* 1944 елның 16 маенда I дәрәҗә Нахимов ордены белән иң беренче булып Кара Диңгез флотының яр буе хезмәте генерал-лейтенанты Петр Алексей улы Моргунов бүләкләнде. 
* 1 нче санлы Нахимов  ордены 1945 елның 25 маенда контр-адмирал Н.Э. Фельдманга тапшырылды. 
* I дәрәҗә Нахимов ордены белән 82,  II дәрәҗә Нахимов ордены белән 469 мәртәбә бүләкләгәннәр. 
* Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе таркалгач, Нахимов  ордены Россия Федерациясенең дәүләт бүләге буларак сакланып кала.

## Әдәбият.
1. Черников Н.Д.  Ватан бүләкләре. Казан, 1975.

2. Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. М., 1982.

3. Шишков С. С., Музалевский М. В. Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996.

4. Дуров В. А. Русские и советские боевые награды. М., 1990.

5. Дуров В. А. Награды Великой Отечественной. М., 1993.

6. Дуров В. А. Отечественные награды. 1918—1991. М., 2005.

7. Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. М., 2006.Тышкы сылтама
## Моны да карагыз

## Тышкы сылтамалар

https://web.archive.org/web/20120226044413/http://award.adm.gov.ru/orden/orden_12.htm

## Искәрмәләр
Көньяк фронт (Бөек Ватан сугышы)

**Көньяк фронт (КФ)**  — Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Беренче оештыру

### Сугышның беренче периоды (22 июнь 1941 — 18 ноябрь 1942)
**Көньяк фронт** 1941 елның 21 июнендә Әдис хәрби округының нигезендә оештырылган.

#### 1941 елның җәй-көз кампаниясе

22 июнне Көньяк-Көнбатыш фронтының Көнбатыш Украинада саклану операциясе башлана.

##### [[Молдавиядә чик янындагы бәрелешләр|Молдавиядә саклану операциясе]]
1 июльне Молдавиядә саклану операциясе башлана, 1941 елның 1 июленнән 26 июленә хәтле үтүче.

2 июльне иртән алман-румыннар гаскәрләре Яссы — Бельцы ягына иң нык һөҗумен китерделәр

5 июльне дошман Черновцыны басып алды.

##### [[Тирасполь-Мелитополь саклану операциясе]]
4 августны Көньяк фронтының гаскәрләре Днестр елгасы артына чигенә башладылар.

28 сентябрьне Көньяк фронтының Тирасполь-Мелитополь саклану операциясе (27 июль — 28 сентябрь) тәмамланды.

##### [[Донбасс операциясе (1941)]]
29 сентябрьне. Көньяк фронт гаскәрләренең Көньяк-көнбатыш фронт сул канаты гаскәрләре булышлыгы белән Донбасс саклану операциясе (29 сентябрь — 4 ноябрь) башлана (картаны карагыз— Донбасская оборонительная операция (29 сентября — 4 ноября 1941 г.)).

29 сентябрьне 1-нче танк төркеме Днепропетровск районыннан көньяк-көнчыгыш юнәлешкә һөжүмгә күчә һәм Иван Галанинның 12-нче армиясының уң флангын саклауны өзә.

17 октябрь. Фронтның гаскәрләре Таганрогны калдыралар.

##### [[Ростов операциясе (1941)]]
17 ноябрь. Көньяк фронт гаскәрләре **Ростов һөҗүм операциясе** башлады (17 ноябрь — 2 декабрь 1941).

### Сугышның икенче периоды (19 ноябрь 1942—1943)
#### 1942—1943 елның кышкы кампаниясе

1942 елның 19 ноябрендә совет гаскәрләре каршы һөҗүмне башлыйлар, ә 23 ноябрьдә Сталинград һәм Көньяк-Көнбатыш фронтларның гаскәрләре Калач-на-Дону шәһәре янында тоташалар һәм дошманныкы 22 дивизяне чолгап алалар. «Малый Сатурн» операциясе нәтиҗәсендә Эрих фон Манштейн җитәкчелеге астында армияләрнең «Дон» төркеме җиңелә.

1942 елның 10 июлендә Төньяк-Көнбатыш фронтта беренче булып татар телендә “Ватан өчен” дип исемләнгән фронт газетасы чыга башлаган. 1944 елның апреленә кадәр дөнья күрә.

## Әдәбият
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Кутузов ордены

**Кутузов ордены** () ― СССРның командирлар өчен дәүләт бүләге. Россия империясенең гаскәр башлыгы Михаил Илларион улы Кутузов исемен йөртә.

1942 елның 29 июлендә СССР Югары Советы Президиумы Указы белән кабул ителгән.

Рәсем авторы ― рәссам Николай Иван улы Москалев.
   
Бөек Ватан сугышы чорында (Сталинның «Бер адым да чигенмәскә!» дигән указыннан соң) кабул ителгән орден.
 
I, II һәм III дәрәҗәләргә бүленгән. I дәрәҗәлесе ― югары дәрәҗә.

## Статус
Указ буенча яуда уңышлы хәрби һөҗүм оештырган өчен командирлар бүләкләнергә тиеш булса да, илнең оборонасын ныгытуга өлеш керткән төрле министрлыклар хезмәткәрләре, саклану заводлары җитәкчеләре, НКВД, контрразведка җитәкчеләре дә бүләкләнә.

## Тарих
* 1943 елның 28 гыйнварында Төньяк Кавказны, Великие Луки, Сталинградны азат итү операцияләре һәм Ленинград боҗрасын өзгән өчен,  армия генералы Иван Иван улы Федюнинский һәм 17 гаскәр башлыгы I дәрәҗә Кутузов ордены белән бүләкләнә.
* Чит ил армияләренең 100 офицеры шулай ук бу бүләккә лаек була.
* Чиләбе трактор заводы, Кузнецк чуен кою комбинаты да командирлар өчен орденга лаек дип табыла.
* СССР таркалгач та, Кутузов ордены Россия Федерациясенең дәүләт бүләге буларак сакланып кала.

## Тасвирлама
Орден алтыннан эшләнә, кабарынкы кызыл йолдыз уртасында түгәрәк эчендә Кремль манарасы фонында М. И. Кутузовның рельеф сурәте. Әйләнә буенча алтын дәфнә ― имән яфрагыннан венок һәм ак эмальтасмада «Михаил Кутузов» дигән язу. Тасма астыннанан көмеш йолдызның 5 нуры тарала. Манара очында куе кызыл эмаль белән капланган йолдыз.

I, II дәрәҗә орденның киңлеге – 50 мм, III дәрәҗәнеке – 44 мм.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Орденның статуты, тасвирламасы, бүләкләнгәннәр турында*: http://mondvor.narod.ru/OKut.html
## Әдәбият
* *Н. Черников.* Ватан бүләкләре. Казан, 1975.	
* *Гребенникова Г. И., Каткова Р. С.* Ордена и медали СССР. М., 1982.
* *Шишков С. С., Музалевский М. В.* Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996.
* *Дуров В. А.* Русские и советские боевые награды. М., 1990.
* *Дуров В. А.* Награды Великой Отечественной. М., 1993.
* *Дуров В. А.* Отечественные награды. 1918—1991. М., 2005.
* *Горбачёв А. Н.* Многократные кавалеры орденов СССР. М., 2006.

## Моны да карагыз
* Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об учреждении военных орденов: Ордена Суворова, первой, второй и третьей степени, Ордена Кутузова, первой и второй степени и Ордена Александра Невского» от 20 июля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 5 августа (№ 30 (189)). — С. 1.
Җиңү ордены

**Җиңү ордены** - 1943 елның 8 ноябрендә  ССРБ Югары  Президиумы Указы белән кабул ителде. 
 
Рәсем авторы –  рәссам  Александр  Иван улы Кузнецов 
  
Бөек Ватан сугышы чорында (сугышта тамырдан борылышлар булгач) аеруча зур уңышларга ирешкән сәргаскәрләрне бүләкләү өчен.кабул ителгән  орден.
 
Дәүләтнең “Монетный двор”ыннан   читтә  эшләнгән бердәнбер совет ордены.

## Статут
Сугышны Кызыл Армия  файдасына тамырдан үзгәрткән, бер яки берничә фронт күләмендә уңышлы операция үткәргән өчен югары гаскәр  башлыклары бүләкләнә.

## Тасвирлама
Зәркән сәнгатенең гүзәл үрнәге булып саналучы орден платинадан ясала, төп өлеше, бриллиантлар белән каймаланып, рубиннан эшләнгән кабарынкы  йолдыздан гыйбарәт. Йолдызның  очлары арасындагы нурлар шулай ук бриллианттан. Йолдызның үзәгенә урнаштырылган, дәфнә-имән яфрагыннан ясалган венок белән уратылган,  зәңгәр эмаль белән капланган түгәрәкнең  уртасында -  алтыннан эшләнгән мавзолей һәм Спас манарасы күренүче Мәскәү Кремле дивары.Өстә ССРБ дигән язу, аста кызыл эмаль белән капланган тасмада ак эмальдән Җиңү дигән язу урнашкан.

Йолдыз очлары арасы – 72 *мм*, авырлыгы - 78 *г* - иң авыр совет ордены (*чагыштыр*:авырлыгы буенча  икенче урында торучы  ССРБ Кораллы көчләрендә хезмәт иткән өчен орденының авырлыгы - 64,5 *г*) : агалтын – 47 *г*, алтын – 2 *г*, көмеш – 19 *г*, рубин - 25 *карат*, бриллиант – 16 *карат*

## Тарих
* Иң беренче “Җиңү” орденнары белән 1944 елның 10 апрелендә данлыклы Маршаллар – I Украина фронтының гаскәр  башлыгы Георгий Константин улы Жуков һәм Генераль штаб башлыгы Александр Михаил улы Василевский бүләкләнә.3 нче санлы орден белән Югары Баш сәргаскәр Сталин И.В. бүләкләнә (өчесе дә уңъяк ярдагы Украинаны азат итү өчен)
* 30 орден әзерләү күзаллана. Һәрберсенә 180 бриллиант, 50 розочка, 300 *г* платина тотылырга тиеш була. 
* 1945 елда чит илләрнең дәүләт - гаскәр башлыклары да бүләкләнә:
* Д. Эйзенхауэр, АКШның армия генералы
* Б. Монтгомери, фельдмаршал
* Михай I, Румыния короле
* М. Роля-Жимерский, Польша маршалы
* Иосип Броз Тито, Югославия маршалы
* 1978 елның 20 февралендә Л.И. Брежнев бүләкләнә (1989 елда кире кагыла) 
## Әдәбият

* Ионина Н. А. Сто великих наград. — Киев: Вече, 2003. — 432 с. — ISBN 5-7838-1171-8
* Савичев Н. П. Символы трудовой и ратной доблести. — Киев: Радяньска школа, 1987. — 233 с
* Смыслов О. С. Загадки советских наград. — Киев: Вече, 2005. — 352 с. — ISBN 5-9533-0446-3
* К. Цыпленков. Орден Победа. Архивная находка к 60-летию учреждения // Цейхгауз : журнал. — М., 2003. — В. 21. — № 1. — С. 42-44.

## Искәрмәләр

Төркем:Советлар Берлеге орденнары
Тирасполь-Мелитополь саклану операциясе

**Тирасполь-Мелитополь саклану операциясе** - Бөек Ватан сугышының башында (01.07.1941 — 26.07.1941) Совет-Алман фронтында чик янындагы бәрелеш.

4 августны Көньяк фронтының гаскәрләре Днестр елгасы артына чигенә башладылар.

8 августны алманнар Одесса—Николаев шоссе юлын өзәләр.

12 августны  «Көньяк» армия төркеменең 11-нче армиясының алдынгы отрядлары Николаев алдында туктадылар.

14 августны 1-нче танк төркеменең 14-нче мотокорпусы Кривой Рогны басып алды.

16 августны 9-нчы армияның частьләре Николаев районынынан чолганышлардан ертып чыктылар һәм Ингулец елгасы артына чигәнделәр.

17 августны «Көньяк» армия төркеменең гаскәрләре Николаевны басып алдылар. 17 августны Днепропетровскка якынлашу юлынарда сугышлар башландылар.

28 сентябрьне Көньяк фронтының Тирасполь-Мелитополь саклану операциясе (27 июль — 28 сентябрь) тәмамланды.

## Әдәбият
* Военная энциклопедия в 8 томах. М.: Военное издательство, 1994—2001. — Том 6.
* Русский архив: Великая Отечественная: Ставка ВГК. Документы и материалы. 1941 год. — M.: TEPPA, 1996.
* Россия и СССР в войнах ХХ века. Потери вооружённых сил. Статистическое исследование. Под общей редакцией Г. Ф. Кривошеева. — М.: «ОЛМА-ПРЕСС», 2001. — С. 314.
* *[[Тюленев, Иван Владимирович|Тюленев И. В.]]* Через три войны. Изд. 2-е испр. и дополн. — М.: Воениздат, 1972 г. — 240 стр.
* *Исаев А. В.* От Дубно до Ростова. Глава 5. Южный фронт под ударом танковой группы. — М.: Транзиткнига, 2004.
* David M. Glantz (2001). Barbarossa: Hitler's invasion of Russia 1941 (1.udg. ed.). Stroud: Tempus. ISBN 075241979X.
* Кривошеев, Г. ''Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооруженных сил. Статистическое исследование'' &nbsp;— «Олма-Пресс», Москва 2001 (сайт «Солдат.ru», 23.2.2009)

## Сылтамалар
* Тирасполь-Мелитополь саклану операциясе
* Документы войны. Календарь боевых действий
* Людские потери в самостоятельных фронтовых операциях, проводившихся вне рамок стратегических операций 


Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Шамил Апанаев

**Шамил Апанаев** (Шамил Мәхмүд улы Апанаев) – рәссам, мөгаллим.

1946 елның 19 ноябрендә Мәскәүдә туган. Атаклы Апанаевлар нәселеннән: Исмәгыйль Апанаев → Муса Апанаев → Габделкәрим → Габдрахман → Рәшид → Мәхмүд → Шамил

## Тәрҗемәи хәле.
Балачактан рәсем ясарга һәвәслеге булу сәбәпле, Шамилне ата-анасы Мәскәү шәһәренең пионерлар йортына рәссам В.А. Воронин остаханәсенә йөртәләр.

1961 елда зур конкурс аркылы үтеп, Мәскәүнең «1905 ел истәлегенә» сәнгать училищесына укырга керә һәм 1966 елда аны зур уңыш белән тәмамлый.

1966 - 1969 елларда хәрби хезмәттә.

1975 – 1981 елларда Мәскәүнең архитектура институтында укый.

Россиянең  Рәссамнар берлеге әгъзасы (1992).
 
«*Рәссам*» татар-башкорт рәссамнары берлегенең әгъзасы.(2004)

«Элита-М» сәнгать студиясендә укыта. Мәскәүнең өстәмә белем бирүче мөгаллимнәре ярышында җиңүче (2004).

### Гаиләсе.

Әтисе, Мәхмүд Рәшид улы Апанаев, Казаннан, әнисе, Зәйнәб Гыйбадулла кызы Хәбибуллина, Ырынбурдан. Әтисе Рәшид Мәскәүнең № 38, 292 татар мәктәпләрендә физика, математиканы татарча укыта. Әнисе Зәйнәб тә шул мәктәпләрдә укыта. Бөек Ватан сугышы башлангач, әтисе Рәшид, үзе теләп, Ростокин дивизиясенә язылып,  сугышка китә, әнисе  Зәйнәбне мәктәп-интернат балалары белән Яр Чаллыга күчерәләр. Сугыштан соң Мәскәүдә татар мәктәпләре ябылгач, икесе дә һөнәрләрен алыштырырга мәҗбүр булалар: Мәхмүд заводка, Зәйнәб сүзлекләр бастыручы нәшриятка урнаша.

* Сеңлесе  Гүзәл Апанаева – Россиянең халык артисты, биючеләр әзерләүче мөгаллимә.

## Катнашкан күргәзмәләре
* “ Сабантуйга 100 ел”,
* Россия сәнгать хезмәткәрләренең Үзәк йортында,
* Мәскәүдә “Оптика йорты”нда,
* “Кентавр Галереясе”ндә,
* “Варварка урамындагы Галерея”дә,
* “Милләтләр Йорты”нда һ.б. залларда уздырылган күргәзмәләрдә катнашып килә.

## Төп хезмәтләре

* “Әтиемнең портреты”
* “Идел буйлап”
* “Җәйге көн”
* “Көзнең алтыны” (1997)
* “Беренче кар” (1999)
* “Мартның каеннары” (2002)  һ.б.

Рәссамның иҗат җимешләре Польшада, Алманиядә, Австриянең һ.б. чит илләрнең дәүләт музейларында һәм шәхси кулларда саклана.

## Чыганаклар
1. Каталог Художественной выставки "Неизвестная Россия. ХХI век."

2. Суфия Мостафина - Апанаева. Апанаевлар.(китапта: Историческая генеалогия татарского народа. Казан, 2012, 149 бит)
 
3. Дина Аляутдинова. История удивительной судьбы. (китапта: Историческая генеалогия татарского народа. Казан, 2012, 144 бит) 
## Моны да карагыз
* Апанаевлар
* Гүзәл Апанаева
* Габдулла Апанаев

## Искәрмәләр

Төркем:Татар рәссамнары
Ана даны ордены

**Ана даны ордены** – ССРБ нең дәүләт бүләге.

1944 елның 8 июлендә  ССРБ Югары Советы Президиумы Указы белән кабул ителгән.

Каһарман ана ордены  һәм Ана медале белән бергә кабул ителде. Әлеге бүләкләрнең икенче дәрәҗәдәгесе булып исәпләнә.

I,  II, III дәрәҗәләре бар, иң югарысы – I  дәрәҗә.

## Статут.
Орден белән 7, 8, 9 бала табып үстергән хатын-кызлар бүләкләнә. Орден белән бүләкләнүнең шарты – хатын-кызның соңгы баласына 1 яшь тулу һәм алдарак туган балаларының  да исән-сау булуы. Уллыкка (кызлыкка) , тәрбиягә алган балалар да исәпләнә.

* III дәрәҗә орден – 7 бала тапкан хатын-кызга бирелә.
* II дәрәҗә орден – 8 бала тапкан хатын-кызга бирелә.
* I дәрәҗә орден -  9 бала тапкан хатын-кызга бирелә.

## Тасвирлама.
Рәссамы –Иван Иван улы Дубасов.

* I дәрәҗә орден көмештән  овал  формасында эшләнә. Өстә - җилфердәүче, куе-кызыл эмаль белән капланган байраккка «Ана даны» сүзе һәм дәрәҗәнең саны языла. Байрак астындагы, ак эмаль белән капланган калканның өске өлешендә - кызыл йолдыз, уртасында -  алтыннан ССРБ дигән  язу, аста урак-чүкеч сурәте. Сул якта роза чәчәкләре белән капланган, бала күтәргән ана сурәте. Орденның аскы ягы алтынсу яфраклар белән каймаланган.
* II дәрәҗә орденның аермасы – байрак куе зәңгәр төстә, астагы яфракларга алтын йөгертелмәгән.
* III дәрәҗә орденның аермасы – эмаль дә, алтын да кулланылмаган.

Биеклеге – 36 *мм*, киңлеге – 24 *мм*. Авырлыгы – якынча 21 *г*.

## Тарих.
* 1944 елның 6 декабрендә беренче бүләкләү була. I дәрәҗә орден  белән колхозчы М.С. Аксенова, II дәрәҗә орден белән кибетче Е.С. Аввакумова, III дәрәҗә орден белән йорт хуҗабикәсе А.С. Андриевских бүләкләнә.
* 1995 елның гыйнварына барлык өч дәрәҗә орден белән дә 5 534 726 хатын-кыз бүләкләнгән.

## Сылтама
ССРБ орденнары һәм медальләре: http://www.mondvor.narod.ru/

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Җиңү паркы (Казан)

Казандагы **мемориаль җиңү паркы** — Казанның Яңа Савин районында, Ямашев проспекты һәм Бондаренко урамы кисешү урынында урнашкан парк.

Парк мәйданы якынча 50 гектар тәшкил итә.
## Тарих
Парк 1970-елларда нигезләнгән. Сазламыкта Бөек Ватан сугышының көннәре саны буенча 1418 агач утыртылган.

Мемориаль комплексы 1995 елда төзелгән.
## Объектлар
### Мемориал
Бөек Ватан сугышы каһарманнары истәлегенә мемориаль комплексы мәңгелек уты әйләнәсендә урнашкан. Биредә мәрмәр такталарында ТАССРда туган Советлар Берлеге каһарманнары, Социалистик Хезмәт Каһарманнары һәм Дан орденының тулы кавалерларының исемнәре язылган.
### Җиңү стеласы
42 метр биек Җиңү стеласы паркка Ямашев проспекты ягыннан керү яннында урнашкан. Аның битләвендә кылычлы сугышчы вә кулда бала булган Хатын-ана торалар. Стеланың очында җиңү таҗы тора.
### Хәрби техникасы күргәзмәсе
Паркта ачык һавада Бөек Ватан сугышы дәверендәге хәрби техникасы күргәзмәсе урнашкан. Монда танклар, броньлаштырылган хәрби күзәтү-диерсион машинасы, БТР-1, БТР-2, хәбри десант машиналары, танкларга каршы артиллерия туплары, һаубицалар, үзйөрешле артиллерик җайланмалары, очкычлар, боралаклар, һ.б. техника күрсәтелгән.
### Аллеяләр вә һәйкәлләр
Паркта теге-бу гаскәр төрләренә багышланган аллеяләр бар. Аларның бересе һәлак булган сугышчыларының тол хатыннарына багышланган.

Паркның төньяк-көнчыгыш өлешендә кечкеә буа урнашкан; анда махсус асралган кәрәкәләр, карплар һәм кыр үрдәкләре бар.
## Галерея

Файл:Prime Minister Vladimir Putin laying flowers at the Eternal Flame under the Colonnade of the Memorial to Glory in Kazan.jpeg|РФ хөкүмәте рәисе В. В. Путин мәңгелек утына чәчәкләр куя
File:Гаврилов Петр Михайлович.jpg|Брест кирмәне саклануы каһарманы майор Пётр Гаврилов исеме белән истәлек такатсы
File:Devyataev Panteon Kazan.jpg|Михаил Девятаев исеме белән истәлек такатсы


## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышы һәйкәлләре
Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан парклары
Төркем:Казанның Хөсәен Ямашев проспекты
Хезмәт даны ордены

**Хезмәт даны ордены** – ССРБ нең дәүләт бүләге.
1974 елның 18 гыйнварында   ССРБ Югары Советы Президиумы Указы белән кабул ителгән.
  
Хезмәт ветераны медале белән бергә кабул ителә.

I,  II, III дәрәҗәләре бар, иң югарысы – I  дәрәҗә.
 
Башта III , аннары II , иң соңыннан I дәрәҗә орден тапшырыла.

Cтатуты һәм ташламалары буенча өч Хезмәт даны ордены алган шәхес хәрби Дан ордены алган шәхескә тиңләшә.

## Тарих.
 
1974 елның 9 августында беренче бүләкләү була.

III дәрәҗә орденны алучылар:

* “Азовкорыч” заводы эшчеләре
* Ерак Көнчыгыш шахтерлары
* Кузбассның “Юбилейная” шахтасы эшчеләре

1983 елның 7 гыйнварында 35 хезмәткәр  өч орденның да тулы  хуҗалары булды:
 
* Беренче санлы I дәрәҗә орден Әзербайҗан нефтьчесе Вәкил Гаджага оглы Аббасовка бирелә.
* Икенче санлы I дәрәҗә орденны  Татарстан АССРның  Апас районы Тукай күмәк хуҗалыгы тракторчысы В.И. Аверьянов ала.
* Өченче санлы I дәрәҗә орден Өскәмин (Казакъстан) шәһәреннән Кайырбек Акжигитовка бирелә.
* Дүртенче санлы I дәрәҗә орденны  Башкортстан АССРның Илеш районы комбайнчысы Рәгыйб Мәрвәретдин улы Бәб(д?)ертдинов ала.

1991 елның  21 декабрендә I дәрәҗә орден белән соңгы бүләкләү булды. 
* Стененкова В А. Брянск тимер юл остасы  
* И. С. Вишняков, Мәскәү метро төзүчеләр бригадиры   
* Ю. В. Коровкин, Мәскәү метро төзүчеләр бригадиры

Шул ук көнне II-III дәрәҗә орденнар белән дә соңгы бүләкләү булды:
 
* Зөлфия Сәгадәт кызы Мәхмүтова, Магнитогорски аяк киеме тегү комбинаты эшчесе
* Мөшәрәфә Хәсән кызы Шакирова, Магнитогорски аяк киеме тегү комбинаты эшчесе

1995 елның 1 гыйнварына I дәрәҗә орден белән - 952 кеше, II дәрәҗә -  41 218, III дәрәҗә орден белән - 611 242 кеше бүләкләнә.

## Статут.
Бер эш урынында дәвамлы эшләп, сыйфатлы хезмәт күрсәткән өчен алдынгы эшчеләр, колхозчылар, укытучылар бүләкләнә.

Орденның 3 дәрәҗәсе белән дә бүләкләнгәннәргә ташламалар каралган:

* Пенсияне 15 % ка арттыру
* Торак белән беренче чиратта тәэмин ителү
* Таксидан кала башка төр транспорттан бушка файдалану
* Эш урыныннан  ял йортларына бушлай путёвка алу

## Тасвирлама.
Рәссамы – Юрий Михаил улы Егоров.

I дәрәҗә орден алтынланган күппочмактан гыйбарәт. Өстән 5  нур көлтәсе, астан 3 башак рәте белән каймаланган. Алтынланган башаклар ССРБ дип язылган кызыл эмаль тасма белән уратылган. Әйләнәсе буенча “Хезмәт даны” дигән сүз язылган  шестерняга охшатып эшләнгән үзәктә, кызыл эмаль белән капланган нурлар фонында, домна миченең  һәм ГЭС төзелешенең оксидлаштырылган  сурәте. Алар өстенә алтынланган  урак-чүкеч сурәте беркетелгән. Иң өстә - кызыл йолдыз.

* II дәрәҗә орденның аермасы – үзәктәге нурлар зәңгәр төстә, өстә алтын урынына көмеш кулланылган.
* III дәрәҗә орденның аермасы – алтын язулардан башка урыннар оксидлаштырылган, эмаль кулланылмаган.
Биеклеге- 43 *мм*, киңлеге – 41 *мм*.

## Сылтама
ССРБ орденнары һәм медалләре: http://www.mondvor.narod.ru/

## Искәрмәләр
Каһарман ана ордены

**Каһарман ана  ордены** – ССРБ нең дәүләт бүләге.

1944 елның 8 июль көнендә ССРБ Югары Советы Президиумы Указы белән кабул ителгән.

Ана даны ордены  һәм Ана медале белән бергә кабул ителде. Әлеге бүләкләр арасында  иң югарысы булып исәпләнә.

«Каһарман ана» шәрәфле исемен алган аналарга тапшырыла.

## Тасвирлама.
Рәссамы –Иосиф Абрам улы Ганф.

Орденның төп өлеше көмеш нурлар фонында урнаштырылган кабарынкы бишпочмаклы алтын йолдыздан гыйбарәт. Боҗра ярдәмендә «Каһарман ана" дигән язулы, кызыл эмаль белән капланган пластинага беркетелә.

Биеклеге – 46 *мм*. Авырлыгы 17 *г*.

## Статут.
10 һәм аннан да күбрәк бала тапкан аналарга тапшырыла.

Орден белән бүләкләнүнең шарты – хатын-кызның соңгы баласына 1 яшь тулу һәм алдарак туган балаларының  да исән-сау булуы.

Уллыкка (кызлыкка), тәрбиягә алган балалар, Ватанны саклап һәлак булган балалары  да исәпкә алына.

«Каһарман ана» исеме бирелгән аналарга «Каһарман ана» ордены һәм СССР Югары Советы Президиумы Грамотасы тапшырыла.

## Тарих.
* Орденның Бөек Ватан сугышы елларында кабул ителүе кызыклы. Сугышта бик күп яшь һәм урта буын ир-атлар һәлак булды, илдә демографик кытлык туды.
* Беренче тапкыр "Каһарман ана" шәрәфле исеме 1944 елның 27 октябрендә 14 хатын-кызга бирелде.
* Исемлектә беренче булып Мәскәү өлкәсе Мамонтовка бистәсеннән Анна Савелий кызы Алексахина язылган.
1944 елның 1 ноябрендә ССРБ Югары  Президиумы рәисе Михаил Калинин аңа Каһарман ана ордены тапшырды.

* Анна Савелий кызы 12 бала тәрбияләп үстергән, шуларның сигезен Бөек Ватан сугышына озаткан.
* 1944 - 1988 елларда ай саен 30-40 хатын-кыз бүләкләнә.
* 1991 елга кадәр 500 меңгә якын хатын-кыз бүләкләнә.

## Сылтама
http://mondvor.narod.ru/HMother.html

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
McDonnell Douglas F-15 Eagle

**Макдоннел-Дуглас** **F-15 «Игл»** () — Американың истребитель очкычы.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Boeing очкычлары
Төркем:Истребительләр
Әүфәр Зәкиев

**Әүфәр Зәкиев** (тулы исеме Әүфәр Зәки улы Зәкиев) — төзүче, җитәкче, Тукай бүләге лауреаты (1981). Татарстанның атказанган төзүчесе (1980).

## Тәрҗемәи хәле
1938 ел ның 16 апрелендә Татарстан АССРның  Ворошилов районы (хәзерге Сарман районы) Сарысаз-Тәкермән авылында туа. Гаиләдә 6 нчы бала. Әнисе атаклы Хәлфиннәр нәселеннән. Әтисе мулла Зәки Гәрәевне “халык дошманы” дип, 1937 ел да кулга алалар һәм Минзәлә төрмәсендә атып үтерәләр.
 
Теләнче-Тамак авылында урта мәктәпне (1955), Казанда төзүчеләр техникумын (1958), Казан төзүче-инженерлар институтын (1968) тәмамлый.

1959-1962 елларда  хәрби хезмәттә.

## Хезмәт юлы
* 1958 елдан «Таттөзелеш» трестының Куйбышевтагы (Татарстан) 2 нче төзелеш трестында мастер булып эшли.
* 1962 елдан 2 нче төзелеш трестының 10 нчы төзү-монтажлау идарәсендә инженер.
* 1969-1974 елларда – КПСС ның Татарстан өлкә комитетында төзелеш бүлеге хезмәткәре.
* 1974-1980 елларда «Баштаттөзелеш»нең 2 нче трестында баш инженер, аннары трест идарәчесе.
* 1980-1987 елларда «Таттөзелеш» концерны җитәкчесе урынбасары, 1987 елдан баш инженер.

## Мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе  (1981) - аның җитәкчелегендә Казанда төзелгән Татарстан рәссамнарының күргәзмә залы өчен. 
* Татарстанның атказанган төзүчесе (1980).
* Хөрмәт Билгесе ордены.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* Күп мәртәбәләр Казан шәһәр Советы депутаты булып сайлана.
* ССРБ Төзүчеләр фәнни-техник оешмасының  үзәк комитеты әгъзасы.

## Хәтер
*Казанның бер урамы (Совет районы Азинода) аның исемен йөртә.

## Чыганаклар
# Сарман районы энциклопедиясе (төзүче Дамир Гарифуллин). 1 нче китап: Чаллы, 2010, 84 бит.
# Бишегем: Теләнче Тамак (автор-төзүчеләр Рубис Зарипов, Ландыш Фазуллина). Казан: Ихлас, 2012 ISBN 978-5-904735-69-2

## Сылтамалар
* Зәкиев Әүфәр Зәкиевич «Милләттәшләр.ру» сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Төзүчеләр
Төркем:Инженерлар
Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Дамирә Кузаева

**Дамирә Кузаева** (*1948-1993*) — татар театры артисты, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге иясе, Татарстанның халык артисты.

## Тәрҗемәи хәл
Дамирә Нәҗмиҗан кызы Кузаева 1948 елда Молотов өлкәсе Барда районының Төнгүк авылында туа. 
1963 елда урта мәктәпне тәмамлый һәм 1964 елда Татарстанның Әлмәт татар драма театры труппасына эшкә килә. 1970 елда Казан театр училищесын тәмамлый.

Әлмәт театрында талантлы артистка төрле характердагы рольләрне башкара. 1976 елда Дамира Кузаевага Татарстанның атказанган артисткасы, 1986 елда Татарстанның халык артисткасы макталуы исеме бирелә. Артистка ТАССР Мәдәният министрлыгының Мактау грамоталары белән бүләкләнә.

Туфан Миңнуллинның “Ай булмаса – йолдыз бар” пьесасы буенча куелган спектакльдә Мәдинә ролен уйнаган өчен 1979 елда Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек була.

Дамира Кузаева 1993 елда вафат була. Ул Төнгүк авылында җирләнгән. 
## Хәтер

* Артисткага хөрмәт йөзеннән, ел саен аның туган авылында талантлы яшьләр арасында театр осталыгы бәйгесе оештырыла.
* 2016 елда Әлмәт татар театры сәнгать советы карары белән Дамирә Кузаева исемендәге премия булдырылган.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Габдулла Тукайга багышланган сайт 
* Төнгүк мәктәбе сайты 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
Төркем:Дамирә Кузаева
1976 елда авиация

1976 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 9 гыйнвар — F-15 Eagle очкычының файдалану башы.
* 9 июль — Ан-32 очкычының беренче очышы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1976 ел
Владимир Демченко

**Владимир Демченко**, Владимир Андрей улы Демченко (, *[[1949 ел]]ның [[8 апрель|8 апреле]], [[Чечня|Чечен-Ингуш АССР]], [[Гудермес]]*) — сынчы рәссам. Татарстанда, аерым алганда Казанда, Алабугада, Яр Чаллыда куелган күп санлы һәйкәлләрнең авторы. Мәскәү рәссамнары берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1949 елның 8 апрелендә Чечен-Ингуш АССРның Гудермес шәһәрендә туган. Мәскәү өлкәсенең Хотково шәһәрендәге Абрамцево сәнгать-сәнагать училищесында, Серов исемендәге Ленинград сәнгать училищесында, Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт сәнгать институтында, Грозныйда дәүләт университетында укый.

30 дан артык сын — һәйкәл ясаган, алар 3 илдә — Франциядә, Казакъстанда, Русиядә урнашкан.

## Иң күренекле хезмәтләре
* Саки шәһәре янында һәлак булган сугышчы әфганчыларга куелган һәйкәл. 
* Мәскәүнең Манеж мәйданындагы археология музее өчен фриз. 
* Бөек Ватан сугышында Наур шәһәре янында һәлак булган Гөрҗистан дивизиясе истәлегенә куелган мемориаль комплекс. 
* Татарстан нефтьчеләренә куелган һәйкәл-фонтан.

## Казанда

* Казан Кремлендәге «Сынчылар» () композициясе.
* Тукай мәйданында Лев Гумилев бюсты (2005)( Александр Головачёв белән берлектә). 
* Казанның Меңьеллык паркында «Казан» фонтаны.  
* Татарстанның мәдәнияте һәм сәнгатенең күренекле шәхесләренә багышланган унлап хезмәт. 
* "Вдоль да по речке, вдоль да по Казанке серый селезень плывет" җыры буенча үрдәк сыны һ. б.

## Алабугада

Сынчының 11 хезмәте бар:
* «Элемтәче белән Хат ташучы» () (2007)
* Бехтерев һәйкәле (2007)
* Марина Цветаева һәйкәл-бюсты
* Дмитрий Стахеев һәйкәле (2003)
* «Нефтьче» һәйкәл-фонтаны
* Сугышчы - интернационалистларга һәйкәл һ.б.

## Чаллыда

* Габдулла Тукай һәйкәле (*[[2011 ел]]ның [[22 ноябрь|22 ноябрендә]] ачылган, 16/09 йорты янындагы скверда, Ершов тукталышы*).

## Тышкы сылтамалар
* http://yanalyk16.ru/2012/11/ 
* http://www.tatar-inform.ru/news/2009/04/10/162250/
* http://v-chelny.ru/print/89032/
 
## Моны да карагыз
*  Казан в парке тысячелетия

## Искәрмәләр


Төркем:Рәссамнар
Төркем:Скульпторлар
Төркем:Суриков исемендәге рәсем институтын тәмамлаучылар
Төркем:Чечен университетын тәмамлаучылар
1972 елда авиация

1972 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 10 май — Американың А-10 штурмовикның беренче очышы.
* 27 июль — McDonnell Douglas F-15 Eagle истребительның беренче очышы.
* 28 октябрь — Airbus A300 киңфюзеляжлы пассажир очкычының беренче очышы.
* 17 ноябрь — МиГ-27 истребительның беренче очышы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1972 ел
Бөре кантоны

**Бөре кантоны** (, ) — Башкортстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1922—1930 елларда гамәлдә торган.

Үзәге Бөре шәһәрендә урнашкан булган.
## Җәгърафик урнашу
Бөре кантоны Башкортстан АССРның төньяк һәм төньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан булган; төньякта Пермь губернасы белән, көнчыгышта — Мәсәгуть кантоны һәм Екатеринбур губернасы белән, көньякта — Бәләбәй һәм Уфа кантоннары белән, ә көнбатышта — Вятка губернасы һәм Татарстан АССР белән чиктәш булган.
## Тарихы
Бөре кантоны 1922 елның 18 июлендә булдырылган, аның составына элекке Бөре өязенең 43 вулысы керде.

1930 елның 20 августында Бөре кантоны юкка чыгарылган, аның территориясе Аскын (өлешчә Аскын, Байкыбаш, Балыкчы һәм Тәтешле олыслары), Байкы (Байкы һәм өлешчә Балыкчы олыслары), Бакалы (өлешчә Исмаил вулысы), Бөре (өлешчә Мәскәү, Пономарёвка һәм Чурай олыслары), Борай (өлешчә Борай, Кызганбаш, Краснохолмск, Кызылъяр, Яңа Каенлык һәм Нуриман олыслары), Дүртөйле (өлешчә Әсән, Исмаил, Мәскәү һәм Нуриман олыслары), Калтасы (өлешчә Борай, Калегин, Краснохолмск, Яңа Каенлык),
Мишкә (Мишкә, өлешчә Байкыбаш, Кызганбаш һәм Чурай олыслары), Никул (Яңа Кабан, өлешчә Калегин һәм Яңа Каенлык олыслары), Иске Балтач (Иске Балтач, өлешчә Аскын, Байкыбаш, Кызганбаш һәм Тәтешле олыслары), Топорнино (өлешчә Мәскәү һәм Пономарёвка олыслары), Чакмагыш (өлешчә Әсән, Исмаил һәм Мәскәү олыслары), Яңавыл (өлешчә Кызылъяр, Тәтешле һәм Яңавыл олыслары) районнары составына кергән.

## Административ бүленеш
*10 февраль 1923 — 17 олыс.
*14 июнь 1926 — 20 олыс.
## Халык
1926 елда халык саны 535 646 кешене тәшкил иткән, шул исәптә шәһәрләрдә — 15 377 кеше.

Милли состав (1926): башкортлар — 177 812 кеше (33,2%), руслар — 148 536 (27,7%), татарлар — 121 328 (22,6%, шул исәптә *[[мишәрләр]]* — 41 075 кеше (7,7%), *[[типтәрләр]]* — 8 579 кеше (1,6%)), чирмешләр — 64 985 (12,1%), арлар — 21 903 (4,1%), һ.б.
## Моны да карагыз
* Бөре өязе
* Бөре районы
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Башкортстан АССР кантоннары
Бөре тракты

**Бөре тракты** (, , ) — тарихи коры җир юлы, Себер трактының Бөре һәм Уфа ягына тармагы.
## география
Бөре тракты Пермь һәм Уфа шәһәрләрне (XIX гасырда — губерна үзәкләре) тоташкан булган. Ул Көңгердән ерак түгел башланган һәм Урда, Медянка, Богородск, Яңабай, Чуртан Күле, Алмаз, Аскын аша Бөрегә һәм аннан соң Уфага барган.

XIX гасырның азагында, тимер юлы төзелеше сәбәпле, үз әһәмиятлелеген югалткан.

## Истәлек
* Бөре тракты Брокгауз һәм Ефрон сүзлегендә, һәи В.И. Ленин хезмәтләрендә телгә алына..
* Уфада Бөрегә таба баручы *Бөре тракты* исемле урам бар.

## Моны да карагыз
* Себер тракты
## Искәрмәләр

Төркем:Русия тарихи юллары
Кызыл мәйдан (Чабаксар)

**Кызыл мәйдан** (, ) — Чабаксар үзәгендәге мәйдан. Чабаксар култыгы һәм элеккеге Плеханов урамы арасында урнашкан.

Мәйданда чуаш шагыйре Константин Ивановка һәм тарихчыга Василий Ниолаевка һәйкәлләр, Чуашстанда туган күренкле спортчылар исемнәре белән Чемпионнар аллеясе урнаша.

Мәйдан чабаксарлыларның вә шәһәр кунакларның танылган ял итү үзәге булып тора.
## Тарих

Инкыйлабка кадәр шул урыныда Базар мәйданы бар булган, совет вакытында ул колачлы рәвештә үзгәртеп тәзелгән һәм аңа Кызыл мәйдан исеме кушылган.

Элек мәйдан аша Түбән Новгород вә Плеханов урамнары узганнар, әмма 1996 елда Чабаксар култыгының тулуы сәбәпле, бу ике урамнарың өлешләре су астында калганнар, Плеханов урамының калган өлешендә торган каралтылар соңыннан Кызыл мәйдан составына кертелгәннәр.
## Биналар вә корылмалар
* № 3 — Табипларны камилләштерү үзәге
* № 5 — Чуаш милли музее
* № 7 — Чуаш драмтеатры
* № 15/1 — Заманча сәнгать үзәге

## Тышкы сылтамалар
* Чуаш энциклопедиясе

Төркем:Чабаксар мәйданнары
Ан-140

**Ан-140**  украина  турбовинтлы региональ йөк-пассажир очкычы, АНТК «Антонов» эшкәртелгән.

## Модификацияләр
* **Ан-140-100** — пассажирлар модификациясе.
* **Ан-140Т** — хәрби-транспорт модификациясе.
* **Ан-140-300Т** — 

## Искәрмәләр

Төркем:Украина очкычларыТөркем:Гомуми эшкә билгеләнгән очкычларТөркем:Антонов очкычларыТөркем:Пассажир очкычлары
1997 елда авиация

1997 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 15 май — Як-40ны һавада ату
* 15 июль — күп максатлы очкыч-амфибия Бе-103ның беренче очышы (лётчик-испытательОАО «ТАНТК им. Г. М. Бериева» В. Ульянов).
* 4 сентябрь — Камов ОКБсы эшкәртелгән күп максатлы вертолёт Ка-226ның беренче очышы.
* 7 сентябрь — американың күп максатлы бишенче буын истребителе F-22A Raptorның беренче очышы.
* 17 сентябрь — тәҗрибә үрнәк очкыч Ан-140ның беренче очышы.
* 24 сентябрь — эксперименталь палуба истребителе Су-47ның беренче очышы.

### Төгәл даталарсыз
* Northrop B-2 Spirit очкычының файдалану башы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1997 ел