open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Словения милли гимны

Словениянең дәүләт гимны тексты итеп, романтик шигърият әдибе буларак танылган доктор Франц Прешеренның (dr.France Prešeren, 1800-1849) **“Zdravljica”** (“Исәнлек тосты”) исемле һәм биш куплеттан торган шигыре сайлап алынган. Көен композитор Станко Премрл (Stanko Premrl, 1880-1965) язган. Текстның халыклар дуслыгына мәдхия булган җиденче куплеты гимнның җыйнак варианты буларак расланган. Словения гимнының тулы тексты Аурупаның киң таралган телләренә һәм шулай ук ил халкының сан ягыннан 0,3 процентын гына тәшкил иткән маҗарлар теленә дә тәрҗемә ителгән. 

## Гимнның рәсми тексты һәм аның тәрҗемәсе

## Рәсми текстның башка телләргә шигъри тәрҗемәләре

## Гимнның тулы тексты (словен телендә)

## Әйтергә кирәк...
“Исәнлек тосты” фигуралы поэзия үрнәге булып тора, аның словен телендәге биш куплетын да, мәгънәви яктан аерылгысыз өлешләрен саклап калып, бокал рәвешендә урнаштырырга мөмкин.

   **İmin bulsın, dönya kötep    
   **yäşi torğan barça xalıq.**
 **“Bulsın!” diep, tırış xezmät**  
  **quyğan millät kenä – alıp!**  
  **Betsen, diep, cirdä suğış,**  
        **härbarçağa**
        **bulsın irek,**  
          **yäşik,**
        **kürşelärne,**
        **doşman tügel,**
        **dus-iş kürep,**
   **kürşelärne yaqın kürep! '''

Төркем:Илләр буенча гимннарТөркем:Словения
Аскын мәгарәсе

**Аскын боз мәгарәсе** — Көньяк Уралдагы иң зур боз мәйданы һәм боз сталагмитлары белән аерылып торган мәгарә. Ул Көньяк Уралның капчыксыман типтагы эре тау куышлыгы. Бөтенрусия әһәмиятендәге табигать һәйкәле булып тора. 2017 елдан мәгарәгә керү чикләнгән, ул Рус географик җәмгыятенә микроклиматны торгызу һәм бозлык реликтларын саклау өчен бирелгән

## Географиясе
Бу мәгарә Архангель районының Аскын авылыннан 3 км алыслыктагы Кече Аскын елгасының үрендә, елга тамагыннан 70 м биеклектә Олытауның көнчыгыш битләвендә урнашкан.

Мәгарәгә керү урыны  биек известьле кыяның 5 м тирәнлегендә һәм 15 м киңлегендәге чокырында урнашкан. Аска 20 м озынлыгындагы бозло шугалак авышлык алып төшә.

Мәгарәнең озынлыгы 104 м, киңлеге 40-60 м һәм 12-26 м биеклегендә гөмбәз түшәмле залы бар. Идәне борынгы боз катламы белән капланган. Идәнендә ел саен 7-10 эре һәм хисапсыз вак боз сталагмитлар үсеп чыга. Мәгарәдә кайтаваз яңгырап тора.

Бу мәгарәне беренче булып 1902 елда геолог Л. Конюшевский тасвирлап язган. 1924-1926 елларда Г. В. Вахрушев һәм В. Петров җентекләбрәк тикшерә.

## Мәгарә турында

* Шакиров А. Төбәктә Аскын боз мәмерйәсе Рус география ширкәтенә арендага тапшырыла. «Башинформ» мәгълүмат агентлыгы, 2016, 29 февраль.
* Колоколова Е. В Башкирии «плачет» Аскинская ледяная пещера. Общественная электронная газета. 2016, 15 февраль.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Аскын мәгарәсе // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Экология  республики Башкортостан 
* Аскинская ледяная пещера
* Фото

Төркем:Башкортстан мәгарәләре
Анатолий Бочвар

**Анатолий Михайлович Бочвар** (1870—1947) — совет металл белгече, Мәскәү металл белеме мәктәбенә нигез салучы, профессор (1917), РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1933).

## Биографиясе
1870 елның 17 августында 1877 елда үлгән шәһәр табибы гаиләсендә туган. Ул 14 яшендә генә укый башлай. 1891 елда Санкт-Петербург беренче реаль училищесын тәмамлагач, Мәскәү техник училищесының инженер-технология бүлегенә укырга керә, аны 1897 елда инженер-технолог исеме алып кызыл диплом белән тәмамлый. Ул лаборант сыйфатында органик булмаган матдәләрнең химик технологиясе кафедрасында калдырыла. 

1898 елның сентябреннән училищеда технология, 1901 елдан — металлургия укыта башлый; 1902 елның ноябреннән өстәмә рәвештә 5 нче курста махсус проектлау укыта. 1902 елдан металлургия лабораториясе белән җитәкчелек итә. 

1908 елда Мәскәүдә беренче металлография лабораториясен оештыра һәм металлография курсын укый башлый. 1917 елдан-Мәскәү техник училищесының металлургия һәм металл белеме кафедрасы буенча экстраординар профессоры. 

Шул ук вакытта, 1907 елдан башлап, ул Мәскәү коммерция институтында тауар фәне һәм минераль матдәләр технологиясе курсы укыта, анда 1913 елның маеннан ул махсус лаборатория мөдире һәм химия технологияләре кафедрасы  доценты булып тора. 1910 нчы елларда Мәскәү Сәнәгать училищесында укыта.. 1919-1930 елларда ул шулай ук Мәскәү тау академиясендә төсле металллар металлографиясе кафедрасын җитәкләй. 

1930 елда ул Мәскәү төсле металл һәм алтын институтына күченә, һәм анда төсле металлларның махсус металлографиясе курсын укый һәм металлография лабораториясен җитәкләй. 

Укыту эшчәнлеге белән беррәттән, ул кара һәм төсле металлургия өлкәсендә киң тикшеренүләр алып бара. Аның төп эше -Аның төп эшләре — ак антифрикцион эретмәләр, корыч чуеннар, соры чуеннарны термик эшкәртү буенча. Авиация өчен берничә яңа җиңел иретмәләр булдыра. А. М. Бочвар тарафыннан башкарылган подшипник эретмәләренең тикшеренүләре зур танылу алды, ул эшләгән Баббит (Б-16) меңләгән тонна аккургашны янга калдырырга мөмкинлек бирә 

Ул 1947 елның 11 сентябрендә Мәскәүдә вафат була. Ул яңа Донское зиратының төньяк-көнчыгыш почмагында хатыны Ольга Петровна белән бергә җирләнгән (1875-1951). Аларның улы Андрей Анатольевич Бочвар - СССР Фәннәр академиясе академигы, күренекле совет металлургы, Совет атом сәнәгатенә нигез салучыларның берсе.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Ленин ордены (28.08.1945) 
* Хөрмәт Билгесе ордены 
* РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 

## Сылтамалар

* Биография   
* Биография 
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1947 елда вафатлар
Төркем:11 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1870 елда туганнар
Төркем:29 август көнне туганнар
Михаил Алисов

**Алисов Михаил Иванович** (30 май 1830 ел, Панки авылы, Курск губернасы — 1898, Кырым) — полиграфия өлкәсендә рус уйлап табучысы, җыю-язу машинасын һәм гектографты уйлап булдыручы.

## Биографиясе

1830 елдың 30 майында  Курск губернасы Старооскольский өязенең Панки авылында дворян гаиләсендә туган.

Курск гимназиясен тәмамлаганнан соң, Харьков университетының физика-математика факультетын тәмамлый.

Киләсе елларда уйлап табу белән шөгыльләнә, 1869 елда күбәйтүче (множительный) аппаратның конструкциясен (гектограф) төзей, аны «Полиграфия» дип атай. Аппарат бик гади була һәм рус революционерлары анда прокламацияләрен күбәйтеп чыгара.

1870 елда ул «Скоропечатник» дип аталган беренче Россия җыю (наборный) машинасын уйлап чыгара. Беренче тапкыр бу машина 1873 елда Венада, бөтендөнья күргәзмәсендә күрсәтелә, әммә тик 1876 елда гына Россиядә уйлап табу патентын ала. Киләсе бөтендөнья күргәзмәләрендә АКШ (Филадельфия, 1876) һәм Франциядә (Париж, 1878) «Скоропечатник» дөнья полиграфчыларының иң яхшы басасын ала һәм медальга лаек була. Алисовка Рус император техник җәмгыяте дә уйлап табуы өчен медаль бирә. Шулай ук Михаил Иванович 1879 елда тексларны, сүрәтләрне, сызмаларны махсус кара һәм кәгазьләр ярдәмендә күбәйтүче полиграфия дип аталган кулланмага Россиядә патент ала.

Күбәйтүче (множительный) «Полиграфия» аппаратының сүрәтләнеше язылган брошюра 1870 елда ук цензураны үтә һәм 20 000 данә тираж белән басылып чыга,  аларны Алисов 1878 елда Париж күргәзмәсе ачылыр алдыннан халыкка тарата; моның белән немец эшмәкәрләре Квайсер һәм Гусак файдалана, Алисов уйлап тапкан  аппаратны 1879 елда үз исеменә патентлайдар

М. И. Алисов 1898 елда Кырымда, Ялта янында вафат була. Коллеж сәркәтибе чинында була.

## Уйлап табулары

* «Скоропечатник».  Россия привилегиясе. № 1836 от 15 октября 1876.
* «Полиграфей дип аталган, аның өчен аерым әзерләнгән кара һәм кәгазь ярдәмендә текстны, рәсемнәрне, сызымнарны һ. б. күбәйтү ысулы». 1879 елның 20 июне, № 2207 Россия привилегиясе.

## Бүләкләре

* Рус техник җәмгыйәтенең медалье.

## Хәтер
Губкин шәһәре һәм Губкин районы җирле үзидарә башлыгы А. А. Кретовның 2001 елның 28 декабрендәге 278-р номерлы күрсәтмәсе белән уйлап табучы Алисовның исеме Раевский урамыннан Тёплый Колодезь авылы юнәлешендә урнашкан урамга бирелә.

## Әдәбият

* Полиграфия или новый способ размножения текста, рисунков, чертежей и проч., изобретенный М. И. Алисовым, СПБ, 1879; Пишущая машина. С приложением описания машины, СПБ. 1878.
* Буринский. Пишущая машина г. Алисова, «Всемирная иллюстрация», 1878, № 484;
* Объяснительная записка к «Скоропечатнику» М. И. Алисова, СПБ, 1874 (гектографированное издание);
* Виноградов Г. А., Наборные машины русских изобретателей, М., 1949.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:30 май көнне туганнар
Төркем:1830 елда туганнар
Төркем:1898 елда вафатлар
Төркем:Кырымда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Филиппиннар гимны

**“Lupang Hinirang”** (Күңел тарткан ил) — Филиппиннар дәүләт гимнының әдәби атамасы. Бу сүзләр тагал (пилипино) телендәге текстыннан, аның өченче юлыннан алынган.
Гимнның сүзләре Хосе Пальма (Jose Palma) тарафыннан 1898 елда испан телендә язылган **“Филиппиннар”** (“Filipinas”) шигыреннән алынган. Ә көен Хулиан Фелипе (Julian Felipe) 1899 елда иҗат иткән. Көйязарга колонизаторлардан котылган дип саналучы яңа ил өчен дәүләт гимны язарга фатиханы президент Эмилио Агинальдо (Emilio Aguinaldo) үзе биргән. Фелипе чыгарган көйне Агинальдо бик ошаткан. Һәм үзләрен азатлыкка ирешкән дип тоючы филиппинлылар яңа милли җырны хуплап каршы алганнар. Әсәрне шунда ук **“Филиппин милли маршы”** дип атаганнар.
Чынбарлыкта исә испаннар бу утрауларны... 20 миллион доллар бәрабәренә АКШка сатып җибәргән булганнар. Америкалылар идарә итә башлагач, гимнны инглиз теленә дә тәрҗемә иткәннәр һәм аңа **“Филиппиннар гимны”** (The Philippine Hymn) дип исем куйганнар. Ләкин аны... АКШ байрагын күтәргәндә генә җырларга мөмкин булган. Ә инде Филиппиннар 1946 елда де-юре бәйсезлек алгач, хөкүмәт аны җирле телдә җырлауны хуплаган. 1948 елгы версиясендә гимн **O Sintang Lupa** дип исемләнгән булган. Аны Рамон Магсайсай (Ramon Magsaysay) президентлыгына кадәр кулланганнар. Соңгысы үз хөкүмәтенә Фелипе көенә пилипино телендә яңа сүзләр язу турында кайгыртырга боерык биргән. Боерык 1956 елда, президентның фаҗигале үлеменнән соң бер ел үткәч, үтәлгән.
Фелипе де Леон (Felipe de Leon) президент булган 1960 нчы елларда гимн текстына аз-маз төзәтмә ясап, яңа версияне эшләгәннәр. Соңгы үзгәрешләр 1998 елда кертелгән. 

## Гимнның башлангыч һәм гамәлдәге текстлары, тәрҗемәсе
“Lupang Hinirang” гимны текстының бүгенге редакциясе, дәүләт һәм милләтләр аралашуы теле булган ясалма пилипино (филиппин) теленнән тыш, дөньякүләм инглиз, испан, киң таралган җирле тагал, илокано, себуано, һилигайнон, бикол, пангасинан телләренә дә тәрҗемә ителгән. 

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Филиппиннар
Кыйссаи Сөембикә

**Кыйссаи Сөембикә**, шулай ук **Сөембикә бәете** — Мәсгудә Шәмсетдинова тарафыннан мәшһүр соңгы татар ханбикәсе язмышы хакында язылган музыкаль-шигъри әсәр.

## Тасвирлама

Әсәрдә заманча Европа музыка алымнары татар халык музыкасы һәм, әүвәлдә, Казан ханлыгы чоры музыкасы үзенчәлекләре үрелеп килә. Әсәр тавыш, музыка кораллары төркеме һәм яктылык эффектларыннан гыйбарәт. Әсәр тәүге тапкыр 1991 елда Казан кирмәнендә автор тарафыннан башкарыла. Әсәрдә башкаручы җилкәсенә көйләп уку, сәнгатьле сөйләү, Коръән уку, сазда (рубаб) уйнау вазифалары йөкләнә. Әлеге алымнар Казан ханлыгы чорында пәйда булган Шәрыкъ классик сөйләм-профессиональ музыкасы традицияләрен тергезү максаты белән кулланыла. Әсәр традицион сөйләм һәм көйләү шәкелләре-модельләреннән гыйбарәт, һәм күнегелгән һәр үзенчәлеге тасвирланган партитурага нигезләнми. Әлеге үзенчәлек бер яктан, заманча Европа музыкасына традициясенә, икенче яктан – борынгы Казан ханлыгы музыкасына карый. Башкаручы, бер яктан, догалар һәм тарихи вакыйгалар хакында сөйләүдә чагылган автор сүзләрен, икенче яктан, сыктауларда, лирик сөйләүләрдә чагылган Сөембикә - төп каһарманның сүзләрен көйли һәм укый.

Музыка коралларыннан саз, шөндер (кыңгыраулар), альт (кыллы-сызгычлы музыка коралы) һәм саксофон кулланыла.

## Төзелеш
Әсәрдә түбәндәге кисәкләрне ассызыклау мөмкин:

## Чыганаклар

* 
* 

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Мәүлид ән-Нәби (Шәмсетдинова)

Төркем:Татар музыкасы
Төркем:Мәсгудә Шәмсетдинова
Төркем:Сөембикә ханбикә
Көньяк себер расасы

**Көньяк себер расасы** (*туран расасы*, *туранилар*) — совет һәм русия антропологиясе термины, монголоид һәм европеоид расалар кушылуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән расага карата кулланыла (метислык). Көньяк себер расасын кайчак *турани* дип атыйлар. Россия антропологиясендә «туран расасы» термины иске дип санала.

Көньяк себер расасы совет антропологы А. И. Ярхо тарафыннан өйрәнелгән. Башлыча Көньяк Себернең көнбатышында һәм Урта Азияда киң таралган, бигрәк тә казакъларга һәм кыргызларга хас.

## Билгеләре
Бу расага хас билгеләр: йөзе озынча, киң, сизелерлек җәенке, чәчләре тура яки дулкынланып тора, гадәттә кара, күз төсләре төрле, борыннары көмрерәк яки туры, гадәттә ярайсы зур, иреннәре уртача калынлыкта. Аңа охшаш урал расасыннан монголоид чалымнары көчлерәк булуы белән аерыла: йөзе һәм башы зур, эпикантусы ешрак, тән тиресе коңгыртрак, көмре борынлылар кимрәк очрый.
.

## Килеп чыгышы
Көньяк себер расасы монголоидлар һәм европеоидлар катнашуы нәтиҗәсендә килеп чыккан. Алай дип әйтергә борынгы дәлилләр җитәрлек. Башлап евразия далаларында табылган европеоид һәм монголоид сызатлары кушылган баш сөякләре ярыйсы аныклык белән б.э.к. I мең ел элекке дип билгеләнә, әммә көньяк себер расасы төрки һәм монголлар дулкын-дулкын булып экспансия эшләве аркасында арта барган һәм үскән. Монголиядән, ә соңрак казакъ кабиләләре көньяктан көнбатышка таба күченә барганнар. Шул мәлдән көньяк себер расасының хәзерге замангача үсешен күзәтергә була.

## Башкорт антропологиясендә
Гомуми алганда, башкортлар европеоид һәм монголоид раса аралыгындагы йөз чалымнарына ия. Антропологик эзләнү башкортларның дүрт төп антропологик тибын ачыклаган: ак йөзле европеоид, субурал, понтий, көньяк себер расасы.
Көньяк себер расасы башкортлар арасында ярыйсы соң барлыкка килгән һәм бу IX—XII гасырлардагы төрки һәм XIII—XIV гасырлардагы кыпчак белән кушылуга бәйле.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Южносибирская раса// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 29-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* А. П. Пестряков. Южносибирская раса. БРЭ
* Р. М. Юсупов «Башкиры: этническая история и традиционная культура»

## Сылтамалар

* Расовое многообразие человечества
* Туранская раса // *Богатенкова Д. В., Дробышевский С. В.* Антропология

Төркем:Башкортлар
Төркем:Расалар
Урал расасы

**Урал расасы** — монголоид һәм европеоид расалар арасындагы раса. Чәчләре кара яки коңгырт, туры яки дулкынланып тора, тән тиресендәге өченчел төклелек уртача, тире пигментациясе — уртача, күзләре башлыча коңгырт, сирәкләп киң йөзлеләр очрый, еш кына эпикантус күзәтелә, өске күз кабагы шешенке, борынары нечкә, озынлыгы уртача, көмрерәк яки туры, гәүдәләре  уртачадан түбәнрәк, брахиморфлылыкка тартым ябык. Көнбатыш Себердә таралган (хантлар, мансилар, төньяк алтайлар һәм бераз себер татарлары белән хакаслар арасында)). Агыйдел буенда — көнчыгыш башкортлар арасында очрый.

## Килеп чыгышы
Төрле вакытта антропологларның фикере үзгәреп торган: урал расасы — европеоид һәм монголоид расасы кушылудан барлыкка килгән дигән фикер дә, катнаш раса (метис) түгел дигән фикер дә әйтелә. Хәзерге антропологларның күбесе компромисс карарга килгән, европеоид һәм монголоид расасы геннары кушылуны да, дифференциациягә бирелмәгән дип тә очравын кире какмыйлар.

Самар өлкәсенең төньягындагы Маяк тавында (Сиделькино) палеолит катламында баш сөяге табылган, аңа 11,55 мең ел (калибрланган дата) дип саныйлар. Совет антропологы һәм анатомы В. В. Бунак аның төзелешендә урал расасының борынгы тамырлары күренә дип тапкан.

## Раса тармаклары
Урал расасы берничә антропологик типка : лапоноид, сублапоноид, субурал, урал (көнбатыш себер) типларына бүленә.
Субурал расасы башкортлар арасында да очрый

## Көнбатыш себер расасы
Соңгы вакытта урал аръягы расасы вариантларында «урал расасы» дигән төшенчә урынына «көнбатыш себер расасы» дигән төшенчә кулланырга тәкъдим итәләр. Бу очракта урал расасының төньяк вариантлары европеоид расага керә. Көнбатыш себер расасы ике антропологик типтан тора — урал (угыр һәм субугыр варианты) һәм об-иртеш. Урал тармагына об угырлары, об-иртеш — көньяк самоедлары һәм себер татарлары керә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*Уральская раса // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Материалы к антропологии уральской расы  / И. И. Гоман и др. [ред.]. — Уфа. БНЦ УрО РАН, 1992. — 153 с.
* Р. М. Юсупов «Башкиры: этническая история и традиционная культура»

## Сылтамалар

* Уральская раса// Большая российская энциклопедия 
* *Д. И. Ржев.* Уральская раса  // Уральская историческая энциклопедия

Төркем:Расалар
Төркем:Катнаш һәм күчеш расалары
Төркем:Монголоидлар
Дели метрополитены

**Дели метрополитены** — Дели шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

2002 елның 24 декабрь ачыла.

Дели Метрополитены 9 сызыктан тора, 253 , гомуми озынлыгы 347 км, пассажир әйләнеше - 926,1 млрд (ел) (2020).

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Индия метрополитены
(16997) Garrone

**(16997) Garrone** — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

## Тарихы

1999 елның 10 февралендә LINEAR проекты тарафыннан Сокорро обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «*1999 CO32*» саналган.

## Чыганаклар

* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Fifth Revised and Enlarged Edition. — B., Heidelberg, N. Y.: Springer, 2003. — 992 p. — ISBN 3-540-00238-3.
* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Springer Science & Business Media, 2012-06-10. — 1458 с. — ISBN 9783642297182
* Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry// Icarus : journal. — Elsevier, 1975. — Vol. 25. — P. 104—130.
* Kerrod, Robin. Asteroids, Comets, and Meteors (неопр.). — Lerner Publications Co., 2000. — ISBN 0585317631.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* (16998) Estelleweber астероиды

Төркем:Баш билбау астероидлары
Төркем:Әлифба буенча астероидлар
Силия (бистә)

**Силия** — () - Россия Федерациясенең Чиләбе өлкәсе Саткы районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Силия шәһәр берәмлегенең административ үзәге.

## Халкы
Халкы *3183 кеше* (2010 елгы халык исәбе).

## Географиясе
Ул өлкәнең көнбатышында, район үзәге Саткы шәһәреннән төньяк-көнбатышка таба 19 км ераклыкта урнашкан. Транссибның тарихи барышындагы Көньяк Урал тимер юлының тимер юл станциясе дә шул исемне йөртә.

Бу топоним Көньяк Уралның Силия сырты атамасыннан алынган дип фараз ителә. Бу сырт Башкортстанның Салават районы һәм  Чиләбе өлкәсенең Саткы районы территориясендә ята .  Силия тавы — сыртның төньяк өлешендә, ә Силия бистәсе һәм станциясе - аның төньяк бите янында урнашкан.

## Этимологиясе
Атама буенча берничә фараз бар. П.С. Паллас тау сыртын  *Силиас* дип язып алган. Геолог **Г. Розе** язмаларында  - Силия сырты, икенче вариантлар — Сулия, Сулея. Бу атамаларның тамырында   — *тын, тымык* һәм  — *үзән* сүзләре ята.; ягъни, тын, тымык үзән . Силия Башкортстан чигеннән килеп чыгып Әйгә койган Силеяз () дигән елга атамасыннан алынган булуы да мөмкин, дип фараз итә Көньяк Уралның танылган журналисты, язучы **Фонотов Михаил Саввич** үзенең "Под именем Сулея надо иметь в виду, прежде всего, хребет" дип аталган мәкаләсендә:  У П.С. Палласа — хребет Силиас. У геолога Г. Розе — хребет Силия. Другие варианты — Сулия, Сулея. Но первичен — Паллас, его «Силиас». Что требуется еще? Да, конечно, перевести. Перевод, с башкирского, такой: «hилейэ», «hил» — тихий, «уя, яз, уяз» — долина. Тихая долина.

## Тарихы

Бистә 1889—1890 елларда Уфа-Златоуст тимер юлы салына башлау сәбәпле барлыкка килә.

Шәһәр тибындагы бистә статусы — 1950 елдан.

## Билгеле шәхесләре

* Арысланов Исмәгыйл Гани улы (11.04.1959), галим-инженер‑технолог, югары мәктәп укытучысы. 2001 елдан Уфа дәүләт нефть техник университетының Октябрьский филиалында кафедра мөдире. Техник фәннәр докторы (2000).

## Икътисады
Элеваторы булган, катнаш азык заводы бар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Сулея// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Сылтамалар

*  Сулея//Большая советская энциклопедия https://gufo.me/dict/bse/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%8F 
* Поселок городского типа Сулея, Челябинская область. Сайт «Командировка.ру» 

Төркем:Топонимика
Төркем:Чиләбе өлкәсе
Әшә (елга)

**Әшә** () — Әшә шәһәренә исем биргән елга, Әшә шәһәре читеннән ага. Шәһәр бу елга буенда 1898 елда Әшә-Балашово чуен эретү заводы төзү айканлы барлыкка килә.

## Географиясе

Әшә елгасы Чиләбе өлкәсе һәм Башкортстан Республикасы җирләре аша ага, Сем елгасының уң як кушылдыгы.

Чиләбе өлкәсенең Әшә районында урнашкан Каратау битеннән баш ала һәм үрге агымында кеше яшәмәгән урыннардан ага. Сем елгасына аның тамагыннан 120 км өстәрәк Әшә шәһәре читендә килеп кушыла.

82 кушылдыгы бар. Аларның гомум озынлыгы — 180 км. Чиләбе өлкәсенең табигать һәйкәле.

## Табигать һәйкәле
Әшә елгасы 1987 елның 6 октябрендә халык депутатларының Чиләбе өлкә Советы тарафыннан гидрологик табигать һәйкәле дин игълан ителгән  һәм   хуҗалыкта файдаланудан алмыйча 805,3 га мәйдан билгеләнгән.Ул тәбигать һөйкәле буларак табигатьне саклау, мохит тудыручы, фәнни-танып белү һәм рекреация әһәмиятенә ия .

## Тарихы
Кайчандыр елга буенда махсус торак пунктлар, агач кисү һәм күмер яндыручы авыллар: Үрге Әшә, Ивановка, Тройчатка булган

Хәзерге вакытта Әшә елгасы буенда Точильный бистәсе урнашкан. Ул кайчандыр Әшә-Балашов заводы ихтыяҗлары өчен тирә-як урманнарны кисүчеләрнең  балталары өчен кайрак боҗралары ясаучыларның җирлеге буларак барлыкка килгән. Әшә-Балашов заводы, аннары Әшә заводы 1947 елга кадәр агач күмердә эшләгән .

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестрының мәгълүматлары буенча, Чулман су бассейны округына керә, су хуҗалыгы бассейны елганың башыннан елга тамагына кадәр —  Сем елгасы, кече елга бассейны — Агыйдел.  Елга бассейны  — Чулман елгасы.

## Этимологиясе
Елга исеменең килеп чыгышын Чиләбе өлкәсенең төбәкне өйрәнүчесе, географ, топонимнар белгече Шувалов Николай Иванович үзенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән сүзлегендә аңлатуынча, ике фараз очрый:
Аша, река, правый приток Сима, бассейн Белой; город областного подчинения; районный центр. Поселок основан в 1898 г. в связи со строительством металлургического завода, с 1933 г.— город. Название имеет два толкования. Одно рассматривает топоним с точки зрения оценки местных природных условий, сближая с тюркским глагол ас, аш — «переваливать», «переходить» (через горы), т. е. река, пробивающаяся через горы. Другое толкование из этнической терминологии. В первоисточниках река называется Асса (звуковое соответствие «с» и «ш»), что позволяет отнести название к родоплеменному «ас», «ассы», «аша». Род асс, ас входил в племя катайцев.


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Аша // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Река Аша
*Аша//От Парижа до Берлина по карте Челябинской области

Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Төркем:Чиләбе һәйкәлләре
Киез басу

**Киез** () — сарык йоныннан җәеп басылган көнкүреш әйбере. Йоннан эшләнгән тыгыз тукымалы материал, ул түбән җылылык үткәрүчәнлегенә ия һәм һаваны яхшы үткәрергә мөмкинлек бирә. Ул, гадәттә, максатка карап, төрле калынлыктагы җәймә формасында ясала. Нечкә куян яки кәҗә мамыгыннан ясалган  сортлары бар, алар фетр дип атала (фр. feutre) .

## Җитештерү ысулы

**Киез басу** — башкортларда урыны белән аерым осталар кәсебенә әйләнгән гади шөгыль.

Киез басу өчен сарык һәм дөя йоны файдаланыла, ак, соры, ала һәм кара киезләр басыла. Башлыча җәй мәленә тура китереп, өмә үткәрелә. Әзер йонны тигез калынлыкта чыпта яки палас өстенә җәяләр һәм, өстенә кайнар су коеп, төреп бәйлиләр дә тәгәрәтә башлыйлар. Киез тигез калынлыкта булсын өчен төргәкне даими рәвештә сүтеп, йонны яңадан сулаганнан соң икенче башыннан төреп, тагын да тәгәрәтәләр. Киез тәгәрәтүнең берничә ысулы билгеле: каты җирдә тәгәрәтеп, аяк белән таптау, тубыкланган килеш кулдан басу. Киезне зур итеп басканда йонны бүрәнәгә урыйлар һәм, ике як башына элмәкләр ясагач, атка бәйләп, сөйрәп йөртеп тыгызлыйлар. «Киез тарту» ысулы да бар: төргәкне бау белән берничә урыннан кысып бәйләгәннән соң ике як очыннан тотып, бер яктан икенче якка тарталар. Киез әзер булгач, агын суда юып, киптерәләр. Киез тирмә яисә башка төрле вакытлыча торакны каплау,  ат дирбиясе, урын-җир өчен кулланыла. Шулай ук киездән баш киеме (бүрек, колакчын) һәм аяк  киеме (ката, чарык)  тегергә була. 

## Кулланылышы
Киезне аппликация, чигү белән дә бизәргә була. Башкортстанның көньягында һәм көнчыгыш Урал аръягында  киезне чиккән тукыма, корама кисәге, аппликацияле постау белән тышлау әзер киезне бизәүнең бер төре булып саналган. Көньяк һәм көньяк-көнчыгыш башкортларда киез бай бизәлеше белән аерылып торган. Купшы бизәкле киез туй йолаларында аерым урын биләгән, бирнәгә салынган. Көнчыгыш Урал аръягында, көньяк һәм көнчыгыш Башкортстанда «Киезгә бастыру» йоласы таралган була: кыз кияү йортына килгәндә, аттан төшү белән ак киезгә аяк баскан. «Киезгә утырту», «Килен урынын күрсәтү» шушы ук йоланың төрләре санала  

Киез хужалыкта сарыкчылык зур урын тоткан районнарда, башлыча Көнчыгыш Урал аръягындагы һәм Башкортстанның көньяк һәм көнчыгыш районнарында киң таралган күренеш булган. Соңгы елларда ул көнкүрештә торгызыла бара . 

Терлекчелек белән шөгелләнгән Казакъстан, Үзәк һәм Урта Азия халыкларында, шул исәптән казакларда, калмыкларда, кыргызларда һ.б. үсешкән була.

## Әдәбият
*Войлок// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 5-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*Кейеҙ баҫыу // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.

## Искәрмәләр

Төркем:Көнкүреш
Төркем:Материаллар
Төркем:Башкорт мәдәнияте
Түбән Әрмет

**Түбән Әрмет** () — Башкортстанның Ишембай районындагы авыл. 2010 елның 14 октябренә карата халык саны 590 кеше.
Ям индексы — 453238, ОКАТО коды — 80231805001.

## Халык саны

## Географик урыны

* Район үзәгенә чаклы (Ишембай): 46 км
* Якындагы тимер юл станциясенә (Стәрлетамак ): 45 км

## Авылның мактаулы шәхесләре

* **Ибраһим Гыйззәтуллин** (15 сентябрь 1918 — 13 май 1992) — Бөек Ватан сугышында катнашкан танылган башкорт язучысы һәм шагыйре, сугыш инвалиды, 1965 елдан ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы. III дәрәҗә Дан (1943), I дәрәҗә Ватан сугышы (1985) һәм Халыклар дуслыгы (1985) орденнары, хәрби медальләр белән бүләкләнгән, Башкорт АССР-ының атказанган мәдәният хезмәткәре (1988), Галимов Сәлам исемендәге яшьләр дәүләт премиясе лауреаты (1968). Республикада гына түгел, элекке Советлар Берлегендә дә «Башкорт Корчагины» исеме астында киң таныклу алган ир-узаман.
* **[[Мөхтәр Назаргалиев|Назаргалиев Мөхтәр Бәхтигани улы]] **(10 апрель 1930, ССРБ, РСФСР, Башкорт АССР-ның Макар (хәзер *Ишембай районы*) Югары Әрмет авылы — 27 май 1990) — совет нефть эзләүчесе, Ләнтор нефть яткылыгын ачкан һәм Ләнтор шәһәренә нигез салган шәхес.

## Чыганаклар


Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Эраст Перцов

**Эраст Перцов**, Эраст Петр улы Перцов (, *[[1804 ел]]ның 29 ноябре ([[11 декабрь|11 декабре]]), [[РИ]], [[Воронеж]] – [[1873 ел]]ның [[24 июль|12 (24) июле]], [[РИ]], [[Санкт-Петербург]]*) — XIX гасыр рус язучысы, шагыйрь, драматург, публицист.

## Тәрҗемәи хәле
1804 елның 29 ноябрендә (11 декабрендә) Воронеж шәһәрендә Казан губернасыннан булган асылзатлар гаиләсендә туган. 1811 елдан гаиләсе белән Казанда, 1824 елдан Санкт-Петербургта яши. 1823 елда Мәскәү университеты каршындагы дворян балалары өчен пансионны тәмамлаган. 1827 елга кадәр Галиҗанәп кабинетында, соңрак статс-секретарь канцеляриясендә хезмәт итә. «Северная пчела» журналында эшли. 1847—1854 елларда «Журнал общеполезных сведений» басмасында мөхәррир вазифасында.

1830-елларда озаклап Казанда яши. Шагыйрь Е. А. Боратынский белән яхшы таныш була. 1833 елда Казанга килгәндә, Эраст Перцов янында А. С. Пушкин була. Берничә тапкыр аның янында рус актеры  тукталган. Казанда Эраст Перцов дворян җәмгыятенең үзәгендә булган, «җәмгыятьнең тормышын җанландыручы» булып саналган. Шагыйрә Александра Фуксның әдәби түгәрәгенә йөри.

1861 елда Санкт-Петербургта    газетасы белән хезмәттәшлек иткән өчен кулга алына. Тентү вакытында Эраст Перцовка юлланган хат пакеты белән Казан губернасы Бездна авылында булган крестьян чуалышларын тасвирлаган материаллар алына. Э. П. Перцов Түбән Новгородка сөрелә (*сәламәтлеге начар булу сәбәпле азат ителә*). Үзенә үзе кул сала.

## Иҗаты
«Ришвәт алу сәнгате. Мәрхүм титуляр советник Тяжалкин кәгазьләре арасында табылган кулъязма» (1830) сатирасы, «Андрей Бичев, яисә яхуд Мин кешеләрдән көләм» (1833) комедиясе, «Механиканың гомумхалык курсы» (1847) белешмәлеге, крепостной хокукны тәнкыйтьләүче шигырьләр, сәяси вазгыять, министрлыкларның эшчәнлеге, крестьяннар чуалышларына багышланган очерклар цикллары авторы.

## Әдәбият
* *Бобров Е. А.* А. А. Фукс и казанские литераторы 30-40-х гг. «Русская старина», 1904. Т.119, № 7.
* *Сидорова М. М.* Татар энциклопедиясе. Перцов Эраст Петрович. «Казан утлары», 2013 ел, май. 175нче бит.
 
## Сылтамалар
* Перцов Эраст Петрович
* Эраст Петрович Перцов. Искусство брать взятки
 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Русия империясе язучылары
Төркем:XIX гасыр язучылары
Төркем:Үз-үзенә кул салган язучылар
Швеция Патшалыгы гимны

Хор башкаруында

Оркестр башкаруында

“**Du gamla, du fria**” (“Борынгы азат илем”) — Швеция Патшалыгының дәүләт гимны.
Дүрт куплетлы Швеция дәүләт гимнының беренче ике куплеты рәсми чараларда башкарыла.


\new Staff >


## гимн тексты
### Рәсми өлеше

### Башка куплетлары
3. Jag städs vill dig tjäna mitt älskade land,
Din trohet till döden vill jag svära,
Din rätt, skall jag värna, med håg och med hand,
Din fana, högt den bragderika bära,
Din fana, högt den bragderika bära.

4. Med Gud skall jag kämpa, för hem och för härd,
För Sverige, den kära fosterjorden.
Jag byter Dig ej, mot allt i en värld,
Nej, jag vill leva jag vill dö i Norden,
Nej, jag vill leva jag vill dö i Norden.

## гимнның кыскача тарихы

“Du gamla, du fria” (“Борынгы азат илем”) гимнының текстын халык авыз иҗаты белгече һәм балладалар иҗат итүче Рихард Дүбек (Richard Dybeck, 1811-1877) язган. Ә инде булачак гимнның көен бу әдип XIX гасыр уртасында Вестманланд (Västmanland) провинциясендә киң таралган халык җыры буларак язып алган булган.
гимнның әле хәзер дә заманча яңгыравы аның шул гасыр башында гына барлыкка килүен фаразларга мөмкинлек бирә. 1880-1890 елларда бу җыр бөтен илдә дә һәм торган саен ешрак җырлана. Тора-бара аны Швециянең милли гимны итеп саный башлыйлар.
Швециянең дәүләт гимны ниндидер сәяси карар нигезендә түгел, ә очраклы бер вакыйгадан соң рәсмиләшкән дип санала. Җырны төрле мәдәни һәм башка бәйрәм чараларында популяр милли җыр итеп кенә җырлаганнар. Бервакыт Швеция корольы Оскар II дәүләт байрагы көнендә (ел саен 6 июньдә билгеләп үтелә) бу җырны тыңлаганда аягүрә торып баскан. Аңа карап башкалар шулай эшләгән. Моннан соң инде җырны дәүләт гимны дип санамыйча мөмкин дә булмаган, диләр.

## Kungssången

Дәүләт башлыгы булган король катнашындагы чараларда “Du gamla, du fria” белән бергә ”Kungssången” (“Король җыры”) дип исемләнгән гимн да башкарыла. Ул шулай ук гимнның беренче юлы булган “*Ur svenska hjärtans djup en gång*” (“Швед йөрәгенең иң-иң түреннән”) исеме белән дә билгеле. Гадәттә бу җырның беренче һәм соңгы куплетлары уйнала, биредә алар хор башкаруында бирелә. Рус теленә Игорь Крайнюков тәрҗемә иткән.

O konung, folkets majestät
är även ditt: beskärma det
och värna det från fall!
O konung, folkets majestät
är även ditt: beskärma det
och värna det från fall!
Stå oss all världens härar mot,
vi blinka ej för deras hot:
vi lägga dem inför din fot,
en kunglig fotapall.

Men stundar ock vårt fall en dag,
från dina skuldror purpurn tag,
lyft av dig kronans tvång,
Men stundar ock vårt fall en dag,
från dina skuldror purpurn tag,
lyft av dig kronans tvång,
och drag de kära färger på,
det gamla gula och det blå,
och med ett svärd i handen gå
till kamp och undergång!

Och grip vår sista fana du
och dristeliga för ännu
i döden dina män!
Och grip vår sista fana du
och dristeliga för ännu
i döden dina män!
Ditt trogna folk med hjältemod
skall sömma av sitt bästa blod
en kunglig purpur varm och god,
och svepa dig i den.

* Свеялар — бүгенге Швеция җирендә яшәгән борынгы герман кавеме

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Швеция
Гомәр Куатов

**Куатов Гомәр Галим улы** (29 июнь 1893 ел — 6 апрель 1946 ел) — табиб-хирург, дәүләт эшлеклесе. Беренче дөнья, Ватандашлар һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучысы. Башкортстанда сәламәтлек саклау эшенә нигез салучыларның берсе, 1919-1928 елларда БАССР сәламәтлек саклау халык комиссары, бер үк вакытта 1922 елдан — Башкортстан Үзәк Башкарма Комитеты каршындагы Үзәк санитар‑эпидемик гадәттән тыш хәлләр комиссиясе җитәкчесе.

## Биографиясе
Гомәр Галим улы Куатов 1893 елның 29 июнендә Ырынбур губернасы Орск өязе Үсәргән кантонына караган (хәзерге Башкортстанның Зиянчура районы) Куат-Бикбирде авылында укытучы гаиләсендә туган. 

1912 елда Ырынбур гимназиясен, 1917 елда Казан университетының медицина факультетын белем ала. Врач дипломын алуга Беренче дөнья сугышы башлана, фронтка китә.

Революциядан суң Гомәр Куатов Башкортстанның беренче сәламәтлек саклау халык комиссары итеп тәгаенләнә. Бу вазифаны башкару аңа бик авыр елларда туры килә. Ватандашлар сугышы Башкортостанды бик бөлгенлеккә төшерә. Һәркайда ачлык, ялангачлык хөкем сөрә, төрле йогышлы яман чирләр тарала. Ул елларда сәламәтлек саклауда кадрлар җитешми. Башлангыч халык комиссары эш башлаганда ни бары 6 врач була. Гүмәр Курчатовның белеме, оештыру сәләте, армый талмый фидакәр эшләве сәламәтлек саклау эшенә җәмәгатьчелекне ылыктыра.

1926 елда республикада трахома чире тарала, Гоүмәр Куатов Уфада күз авырулары институтын булдыру өчен бик күп көч куя. Гомәр Галим улы тырышлыгы белән Германиядан Уфага кыйммәтле корылмалар кайтартыла, бу күз авырулары институтында катлаулы операцияләр эшләргә мөмкинлек бирә. Халык арасында аңлату һәм дәвалау эшләре киң җәелдерелә.

1930 елда Куатов Мәскәүнең Үзәк нерв системасы эшчәнлеген күнегү институтына укырга керә. Җаваплы вазифалар алу белән беррәттән фәнни эш белән шөгыльләнә. Бик күп фәнни эшләре нәшер ителә.

1937-1938 еллардагы репрессияләр вакытында аңа чыгышы белән морза булуын һәм бер чор Уфа земство управасы җитәкчесе булуын яшергән өчен каты шелтә бирәләр (1938), ләкин башка төрле гаеп такмыйлар һәм ул иректә кала.

Бөек Ватан сугышы елларында хәрби госпитальләрдә эшли, хирургик операцияләр ясый.

## Хәтер
* Башкортостандагы иң зур клиник шифаханә Куатов исемен йөртә.
* Уфа шәһәре Калинин районындагы урам Куатов исемен йөртә.

## Чыганаклар
* Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.

Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Юрий Кулагин

**Кулагин Юрий Захарович** (14 ноябрь 1929 ел — 20 октябрь 1983 ел) — галим-ботаник, дендроэкология. 1960 елдан Башкорт дәүләт университеты укытучысы, шул исәптән 1965-1970 елларда ботаника кафедрасы мөдире, 1970-1983 елларда СССР Фәннәр академиясе Башкортстан филиалы Биология институтының лаборатория мөдире. Биология фәннәре докторы (1964), профессор (1967). Башкорт АССР ының атказанган фән эшлеклесе (1979).

## Биография
Юрий Захарович Кулагин 1929 елның 14 ноябрендә РСФСР составындагы Урта Идел краеның Мордовия округы Ромодан районы Зоринка авылында (хәзерге Мордовия Республикасы Ромодан районы Уришка авылы) хезмәткәрләр гаиләсендә туган.

Рузаевка шәһәренең урта мәктәбен отличие белән тәмамлап, 1952 елда Казан дәүләт университетының биология-туфрак факультетын тәмамлаганнан соң аспирантурага тәкъдим ителә.

## Фәнни эшчәнлеге
Индустриаль дендроэкология фәнни юнәлешенә нигез төзәүче була. Ю. З. Кулагин агачларны сәнәгать предприятиеләре ташландыкларының тирә мохиткә һәм кеше саулыгына кискен кире йогынты ясавын киметүче фильты итеп күзаллауларны үстерә.

## Гыйльми хезмәтләре
* Кулагин Ю. З. Древесные растения и промышленная среда / Е. В. Кучеров — М.: Наука, 1974. — 126 б. — 1600 экз.
* Кулагин Ю. З. Лесообразующие виды, техногенез и прогнозирование — М.: Наука, 1980. — 115 б.
* Кулагин Ю. З. Индустриальная дендроэкология и прогнозирование — М.: Наука, 1985. — 116 б.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кулагин Юрий Захарович // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
Ичкерия гимны

Чечен Ичкерия Җөмһүрияте (Çeçen İçkeriä Cömhüriäte) үзенең кыска гына гомерендә дә (1991-2000 елларда) бөтен дәүләт символларын булдырып өлгергән иде. Аерым алганда, Ичкерия гимны 1991-1992 елларда барлыкка килде. Аның әдәби исеме — “**Азатлык йә үлем**” (Ӏожалла я маршо, Joƶalla ya marşo). Сүзләрен чечен халык язучысы Әбүзәр Айдәмирев (чеченча Абузар Айдамиров) язганлыгы төгәл билгеле. Музыкасы авторы дип йә Гали Димаевны (Али Димаев), йә Гомәр Бәксолтановны (Умар Бексултанов) фаразлыйлар.. Ләкин бу аһәңнәрнең Кавказ өчен гадәти халык көе булып калуы да бик ихтимал.
Һәрхәлдә, Грозныйда яңадан курчак хакимияте урнаштыру белән генә бу җыр юкка чыкмады, ул халык күңелендә яши. Чөнки бу гимнга җирле халыкларның асыл табигате, заманча әйтсәк, менталитеты һәм яшәү рәвеше салынган. Безгә дә аны онытмау мәслихәттер.
”Ӏожалла я маршо” җырын  һәм  сылтамалары аша кереп, Youtube’та тыңлап була.

https://www.youtube.com/watch?v=tXNI0v3o6K0

**Тәрҗемәнең тагын бер варианты**
Туганбыз ана бүре балалаган бер төндә,
Иртән исем биргәннәр, арыслан үкергәндә.
Лә илаһы иллә Аллаһ, лә илаһы иллә Аллаһ!
Бөркетләр оясында имезгәндер анабыз,
Болытларда атларны авызлаткан атабыз.
Лә илаһы иллә Аллаһ, лә илаһы иллә Аллаһ!
Әнкәй безне тудырган халыкка һәм Ватанга
Хезмәт итсеннәр диеп, ул үзе чакырганга.
Лә илаһы иллә Аллаһ, лә илаһы иллә Аллаһ!
Үстек бергә иректә тауда бөркетләр белән,
Михнәт-киртәләр үттек горурлык-егәр белән.
Лә илаһы иллә Аллаһ, лә илаһы иллә Аллаһ!
Мәрмәр кыялар тизрәк эрерләр кургаш сыман,
Ләкин буйсындыралмас безне яу чапкан дошман.
Лә илаһы иллә Аллаһ, лә илаһы иллә Аллаһ!
Җир үзе кабынса да, утка-ялкынга батып,
Без гүрләргә кермәбез, намусыбыз югалтып!
Лә илаһы иллә Аллаһ, лә илаһы иллә Аллаһ!
Һичкемгә буйсынмабыз, ант-гаһедебез хактыр,
Үлем яки Азатлык — без ирешер азактыр.
Лә илаһы иллә Аллаһ, лә илаһы иллә Аллаһ!
Сеңелләр җыр-моң белән ярабызны дәвалый,
Сөйгән ярның күзләре каһарманлыкка юллый.
Лә илаһы иллә Аллаһ, лә илаһы иллә Аллаһ!
Ачлыкта кимерербез үсемлек тамырларын, 
Сусын басса, эчәрбез үләннән чык суларын.
Лә илаһы иллә Аллаһ, лә илаһы иллә Аллаһ!
Туганбыз ана бүре балалаган бер төндә,
Аллаһ, Халык һәм Ватан — кыйблабыздыр гомергә!
Лә илаһы иллә Аллаһ, лә илаһы иллә Аллаһ!
Озын көйләр исемлеге

Әлеге исемлек татар музыкасының озын көйләрен тәшкил итә. Исемлеккә эшкәртелмәләр кертелмәгән, алар белән башка исемлектән танышу мөмкин. Озын көйләрнең табигатенә тавышка музыка уен кораллары кушылуы да хас. Шул җәһәттән исемлектәге кайбер үрнәкләрдә җырчы тавышы музыка уен коралы яки кораллары белән бергә яңгырый. Әмма әлеге музыка эшкәртелмәләрдәге Европа музыкасы эзлеклелекләренә таянмый.

## Чыганаклар

* 
* 
* 

Төркем:Татар музыкасы
Төркем:Башкорт музыкасы
Усман Куатов

**Усман Мөхәмәтгалим улы Куатов** (1897—1956) — Башкорт милли хәрәкәте эшлеклесе.

## Биографиясе
Куатов Усман Мөхәммәтгали улы 1897 елда Ырынбур губернасы Орск өязенең (хәзерге Ырынбур өлкәсе Куандык районының) Зиянчура авылында туган. Чыгышы белән морза нәселе Куатовлардан булган.

1917 елның июлендә делегат буларак Ырынбурда үткән I Бөтен башкорт королтаенда катнаша. Монда Башкорт мәркәз шурасы башкарма комитетының әгъзасы итеп сайлана. Усман Куатов И. И. Мутин һәм Ә. Ә. Вәлиди белән бергә, Петроградта Русиянең Вакытлы кадими хөкүмәте төзүгә башкорт җирләрен, Башкорт-мишәр гаскәре капиталын һәм Карвансарайны кайтару мәсьәләләре буенча мөрәҗәгать итә. 1917 елның ноябрендә Ырынбур губернасының федералист башкортлар исемлеге буенча Бөтенрусия Оештыру җыелышына делегат итеп сайлана. Башкорт Хөкүмәте әгъзасы итеп сайлана.

1918 елның гыйнварында Башкорт Хөкүмәте составында II Бөтенрусия хәрби мөселман съездында катнаша. 1918 елның мартында Башкортстан Вакытлы Революцион Советы составында була. 1918 елда Казан университетының медицина факультетын тәмамлый.

1918 елның июлендә Башкорт Хөкүмәтенең Ырынбур хәрби бүлеге әгъзасы итеп сайлана. Орск өязендә Үсәргән ирекле отрядларын оештыру белән шөгыльләнә. 1918 елның сентябреннән Башкорт хөкүмәтенең эчке эшләр бүлегендә хезмәт итә, ә шул ук елның октябреннән — Башкорт Хөкүмәтенең Үсәргән кантонында махсус вәкил вазифасын били.

1919 елның февралендә Башкортстан Хәрби-революцион комитетының финанс һәм сәламәтлек саклау комиссары итеп тәгаенләнә.

1919 елның апреленнән Ырымбурдагы 1-се армия штабында Башревкомның вәкиле булып эшли. Шул ук елның апрель соңыннан алып майга кадәр Самар губернасы Пугачев өязе башкортларын мобилизацияләү белән шөгыльләнә.

1919 елның 20 июненән Башревкомның игенчелек бүлегендә эшли, 1920 елның башында Башкортстан җөмһүрият игенчелек буенча халык комиссары вазифасына сайлана. Үзәк влачлар белән кабул ителгән «Автономияле Совет Башкорт Җөмһүриятенең дәүләт корылышы турында» декретына ризасызлык белдереп башка Башревкомның әгъзалары белән бергә отставкага китә. Алманияга эмиграциягә китә. Соңрак Совет Рәсәенә кайтып медицина институтында укыта.

## Гаиләсе
: Атасы: Мөхәмәтгалим Куатов (1867-1937) — мәгърифәтче.
: Агасы: Гомәр Куатов (1883-1946) — Башкорт милли хәрәкәте эшлеклесе, Башкортстанның сәламәтлек саклау эшенә нигез салучыларның берсе, дәүләт эшлеклесе.

## Чыганаклар
* Ильясова А. Й., Әсфәндиәров Ә. З. Ҡыуатовтар // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.

Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Искергән Россия үлчәү берәмлекләре

**Россия үлчәү берәмлекләре** — Рус дәүләтендә һәм Россия империясендә кулланылган үлчәү берәмлекләре системасы. 1835 елда Британия үлчәү берәмлекләре белән яраштырган, фут, дюйм, сызык, нокта кертелгән. 1899 елда метрик үлчәүләр системасы белән бәйләнгән. 1918 һәм 1925 еллардагы декретлары буенча гамәлдән чыкты.

## Мәйдан берәмлекләре
* 1 кв. чакрым = 250 000 кв. саж. ≈ 1,1381 км² ≈ 113,8 га
* 1 җир = 4800 кв. саж. ≈ 21 850,8 м² ≈ 2,19 га
* 1 дисәтинә = ½ җир = 2400 кв. саж. ≈ 10 925,4 м² ≈ 1,09 га
* 1 түтәрәм = ¼ җир = 1200 кв. саж. ≈ 5462,7 м² ≈ 0,55 га
* 1 почык = ⅛ җир = 600 кв. саж. ≈ 2731,3 м² ≈ 0,27 га
* 1 җәриб = ⅓ түтәрәм = 400 кв. саж. ≈ 1820,9 м² ≈ 0,18 га
* 1 кв. сажин = 9 кв. арш. = 49 кв. фут ≈ 4,55 м²
* 1 кв. аршын = 256 кв. врш. ≈ 0,5058 м²
* 1 кв. вершок ≈ 19,758 см²
* 1 кв. фут = 144 кв. дюйм ≈ 929,03 см²
* 1 кв. дюйм = 100 кв. сызык ≈ 6,45 см²
Геннадий Матвеев

**Геннадий Константинович Матвеев** (1908 ел—1996 ел) — совет һәм украин галиме, юридик фәннәр докторы (1951), профессор (1953).

## Биографиясе
Матвеев Геннадий Константинович 1908 елның 8 августында (яңа стиль буенча 21 август) Нократ губернасы Пекла авылында, хәзер Марий Элның Новоторъял районында туган. 

1918 елда атасы үлгәннән соң малай балалар йортына эләгә. 1925 елда урта мәктәптә белем ала, күпмедер вакыт төрле эшләрдә эшли.

### Белем
1928 елда Казан университетының юридик факультетына укырга керә, аны 1933 елда тәмамлый һәм шушы ук университетның аспирантурасында укуын дәвам итә. 1935 елда аспирантурадан Казан юридик институтының ватандашлар хокукы кафедрасына эшкә алына (1931 елда Казан университетының юридик факультеты Совет хокукы институты итеп оештырыла, 1952 елда таркатыла). 1939 елда Бөтен Союз юридик институтында «Возмещение договорного убытка» темасына кандидатлык диссертациясен яклый.  1951 елда СССР Фәннәр академиясе дәүләт һәм хокук институтында «Вина как основание гражданско-правовой ответственности по советскому праву» темасы буенча докторлык диссертациясе яклый.

### Эшчәнлеге
1938 елның сентябрендә Геннадий Константинович Киев дәүләт университетына эшкә күчерелә (хәзер Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты). Бөек Ватан сугышыында катнаша, аннан 1946 елда демобилизацияләнә. Кайтып Киев университетында эшен дәвам итә, юридик факультет деканы була (1949).  КПСС әгъзасы.  Хаклы ялга чыкканнан соң, яңа оештырылган халыкара хокук һәм халыкара мөнәсәбәтләр факультетына күчә, анда чит ил студентлары белән шөгыльләнә.  Краков, Прага, Лейпциг, Рим, Флоренциядә лекцияләр һәм докладлар укый, Парижда һәм Гаагада халыкара конференцияләрдә катнаша.

Халыкара шәхси хокукның Киев мәктәбенә нигез төзүчесе булып тора, никах һәм гаилә кодексын төзүдә катнаша.

Г. К. Матвеев җәмәгать эшләре белән дә шөгыльләнә. 1947 елда Украин ССРы Югары судының ватандашлар коллегиясе әгъзасы итеп сайлана, аның составында укыту эшмәкәрлеге белән беррәттән 1952 елга кадәр эшли. Мизалдар белән, шул исәптән «Хәрби казанышлары өчен» медале белән бүләкләнә.

1996 елның 23 гыйнварында Киевта вафат була. Улы — Юрий Геннадьевич Матвеев шулай ук галим-хокук белгече.  

## Чыганаклар
* МАТ Геннадий Константинович
* Профессор Г. К. Матвеев. 100 лет со дня рождения
* Истинный профессор от юриспруденция

Төркем:КПСС әгъзалары

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Дмитрий Рохлин

**Рохлин Дмитрий Герасим улы** (1895 - 1981) — совет рентгенолог-радиологы, профессор (1932), Медицина фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты (1946), остеопатия, палеонтология һәм сөяк-буын авыруларын рентгенодиагностика өлкәсендә фәнни мәктәпкә нигез салучы.

## Биографиясе
1895 елның 7 (21) мартында Витебск губернасы Двинск шәһәрендә туа.

1919 елда Казан университеты медицина факультетын тәмамлый. Минск һәм Варшавада табиб-терапевт һәм педиатр булып эшли, ә 1923 елда Үзәк рентгенология һәм онкология институтына эшкә күчә. Санкт-Петербург рентгенодиагностика бүлеге һәм рентгенология, рентгенология һәм буыннар патологиясе лабораториясендә мөдир була (1941 елга чаклы). Бөек Ватан сугышы елларында берничә фронтның төп рентгенологы булып хезмәт итә. 1945 елдан 1972 елга кадәр Павлов исемендәге 1-нче Ленинград медицина институтының рентгенология һәм радиология кафедрасын җитәкли, анда нормаль һәм патологик остеология һәм палеонтология музеена оештыра. 1973 елдан патологоанатомнарга консультатив ярдәм күрсәтә.

Рохлин сөяк һәм буыннар төзелешен, аларның яшь үзенчәлекләре, шулай ук сөяк системасының патологик процесслар эволюциясе мәсьәләләренә багышланган 300-дән артык фәнни эш алып бара. «Борынгы кешеләр авырулары» китабында кайбер тарихи шәхесләрнең сөяк калдыклары буенча аларның үлем сәбәпләрен, хезмәт һәм көнкүреш шартларын, кичерелгән җәрәхәтләрен өйрәнә. Рохлин тарафыннан сөяк һәм буыннар авыруларына, бигрәк тә Остеомиелит авыруына диагностика принципларын әзерләнә.

Рохлин 1-нсее дәрәҗә Ватан сугышы ордены, Кызыл Йолдыз ордены һәм медальләр белән бүләкләнгән.

## Хезмәтләре

** Костная система при эндокринных и конституциональных аномалиях, JI.— М., 1931
** Возрастные особенности костной системы, ч. 1—2, Л., 1933 —1934 (совм. с Левенталем Э. Е.)
** Рентгенодиагностика заболеваний суставов, ч. 1 — 3, Л., 1939— 1941
** Кости и суставы в рентгеновском изображении, Туловище, Л., 1952, Голова, Л., 1955, Конечности, Л., 1957 (совм. с др.)
** Болезни древних людей, М.— Л., 1965
** Ионизирующее излучение в диагностике и лечении рака щитовидной железы, Л., 1972 (совм. с Задворновой В. П.)

## Чыганаклар
* Биографический словарь профессоров I Ленинградского (бывш. Женского) института им. акад. И. П. Павлова за 50 лет, 1897—1947, с. 104, Л., 1947;
* Профессор Дмитрий Герасимович Рохлин (К 80-летию со дня рождения), Вестн. рентгенол. и радиол., JVo 3, с. 90, 1975.