open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Николай Катанов

**Николай Федор улы Катанов** — күренекле төрки халыклар белгече.

## Тормыш юлы һәм эшчәнлеге
Николай Катанов 1862 елның 6(18) маенда Енисей кушылдыгы Абаканның сул ярында урнашкан Аскиз авылыннан 17 км ераклыктагы Изюм дигән даладагы җирдә хакас гаиләсендә туа. 1869-1876 елларда ул Аскиздагы училищеда укый, ә 1876 елда Красноярскидагы гимназиягә укырга керә, аны 1884 елда алтын медаль белән тәмамлый. 1884-1888 елларда ул – Санкт-Петербург университетының көнчыгыш факультеты студенты. 1888-1892 елларда Катанов Фәннәр академиясенең Себердә, Монголиядә, Кытай Төркестанында үткәргән фәнни экспедициясендә катнаша, төрки халыкларның тормыш-көнкүрешен гореф-гадәтләрен, телен, авыз иҗатын өйрәнә. 1893 елның ахырында ул төрки-татар теле магистры дәрәҗәсенә имтихан бирә һәм Казан университетының төрки-татар теле кафедрасына гадәттән тыш профессор итеп билгеләнә. 1894 елның 29 гыйнварында ул “Төрки-татар кабиләләренә этнографик күзәтү” дигән кереш лекциясен укый.

1903 елда Н. Катанов “Урянхай телен фәнни тикшерү тәҗрибәсе” дигән темага докторлык диссертациясен яклый. 1907 елда Казан университеты аңа, диссертация якламыйча гына, икенче докторлык дәрәҗәсе бирү турында карар чыгара. 1911 елда Катанов Казан рухани академиясенә эшкә күчә, анда ул татар теле укыта. 1917 елгы инкыйлабыннан соң Катановның эшчәнлеге Казан университетында үтә.

Казанда эшли башлау белән Н. Катанов Көнчыгышны өйрәнүче зур галим буларак таныла. Ул 28 ел дәвамында (1894-1922) Казан университетының Археология, тарих һәм этнография җәмгыятендә хакыйкый әгъза булып тора, шуның 16 елын (1898-1914) аның рәисе, ике ел (1896-1898) сәркатип була. Шулай ук “Җәмгыять” чыгара торган “Хәбәрләр”нең редакторы вазифасын да үти. Аның Көнчыгыш басмаларына библиографик, аннотацияле күзәтүләре җыентык һәм журналларда һәрдаим басылып тора. Ул “Җәмгыять”нең гомуми җыелышларында дистәләгән докладлар белән чыгыш ясый, “Хәбәрләр”дә 130 мәкалә бастыра; алар төрки халыкларның килеп чыгышы, теле, нумизматика, исламны өйрәнүгә багышланган. Ул җирле төбәкнең тарихи үткәне – борынгы Болгар дәүләте, Казан ханлыгы һәм Казан шәһәре буенча да шөгыльләнә. Ул археологик казынулар алып барганда табылган мөселман акчаларын, болгар эпиграфик һәйкәлләрен, материал культура әйберләрен өйрәнә.

Н. Катанов зур җәмәгать эше алып бара, педагогика, гыйлем, китап басу, редакторлык, тәрҗемә өлкәсендә зур эшчәнлек күрсәтә. Ул китап, музей белгече, библиограф һәм журналист, географ һәм сәяхәтче булган.

Н. Катанов хезмәтләре үзе исән вакытта ук олы бәягә лаек була һәм ул бик күп җәмгыятьләрнең хакыйкый әгъзасы була.

Н. Ф. Катанов 1922 елның 10 мартында Казан шәһәрендә вафат була.

## Хәтер
2005 елда Казанның Вахитов районындагы урамга Николай Катанов тыкрыгы исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Катанов китапханәсе

Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Төркем:Этнографлар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Николай Катанов
1865 ел

## Вакыйгалар
* 6 декабрь — АКШ-да коллык тыела.
* 24 гыйнвар — Казан җәмәгать китапханәсе (*хәзерге* ТР Милли китапханәсе) ачыла.

## Туулар

* 20 май — Шакир Мөхәммәдов, татар язучысы.
* 20 июль — Сөләйман Сулькевич, генерал-лейтенант, татар.
* 27 август — Чарлз Дауэс, АКШ вице-президенты, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

## Вафатлар

* 10 апрель — Чокан Вәлиханов, беренче казакъ галиме-тарихчы, фольклорчы.
* 12 ноябрь — Элизабет Гаскелл, инглиз язучысы.

Төркем:1865 ел
Төркем:Еллар
1872 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 16 июль — Руаль Амундсен, норвеж сәяхәтчесе.
* 15 август — Шри Ауробиндо, һинд фәлсәфәчесе, шагыйрь.

## Вафатлар

* 10 март — Җузеппе Маззини, Италия патриоты.
* 4 июнь — Станислав Монюшко, поляк композиторы.
* 18 июль — Бенито Хуарес,  Мексика президенты.
* 23 октябрь — Теофиль Готье, француз язучысы, тәнкыйтьче.

Төркем:1872 ел
Төркем:Еллар
Халыкара музейлар көне

**Халыкара музейлар көне** — һәр ел, 18 май көнне билгеләнгән бәйрәм.

Бәйрәм бөтен дөньяда 1977 елдан бирле билгеләнә. Шул көнне күп музейлар үз экспозицияләрен бушлай күрсәтәләр.

## Шулай ук карагыз
* Музейлар төне
* Мәдәният эшмәкәре көне

## Сылтамалар

* Музейлар көне 

Төркем:18 май
Төркем:Халыкара көннәр
1635 ел

## Вакыйгалар
* 21 май — Франция Унөч еллык сугышта катнаша башлый.
* 28 июнь — французлар Кариб диңгезендә Гваделупа колониясенә нигез салалар.

## Туулар

* 18 июль — Роберт Гук, инглиз физигы, химик, математик, астроном.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
Монреаль

**Монреаль**(фр. Montréal [mɔ̃ʁeˈal], ингл. Montreal [mʌntriˈɑːl]) — Көньяк-Көнчыгыш Канадада урнашкан шәһәр.

## Мәгариф
* Монреаль университеты

## Шәхесләр

* Юбер Акен — Канада француз телле язучысы, сәяси эшлеклесе, публицисты, кинорежиссёры, редакторы.

## Шулай ук карагыз
* Сәләт-Монреаль

Төркем:Монреаль
1851 ел

## Вакыйгалар
* 21 май — Австралиядә беренче алтын табыла.
* 28 август — Петербург һәм Мәскәү арасында туры тимер юл хәрәкәте ачыла.
* 18 сентябрь — The New York Times газетасы нигезләнә.
* 13 ноябрь — Лондон һәм Париж арасында телеграф хезмәте эшли башлый.

## Туулар

* 16 март — Хаҗиәхмәт Ишбулатов.
* 21 март — Исмәгыйль Гаспринский.

## Вафатлар

* 19 июль — Томаш Зан, поляк шагыйре.
* 16 август — Христиан Френ, көнчыгышны өйрәнүче, нумизмат.

Төркем:1851 ел
Төркем:Еллар
Айрат Мансур улы Фазылҗанов

**Айрат Мансур улы Фазылҗанов** — күренекле сәнгать остасы.

Айрат Фазылҗанов Мансур һәм Сәйдә Фазылҗановлар гаиләсендә 1974 елның 22 маенда Чита шәһәрендә туган. Әтисе хәрби кеше булганлыктан бу гаиләгә күп урыннарга күчеп йөрергә туры килә. 1974-1991 елларда алар Магадан өлкәсендә яшиләр, аннан соң Благовещенск шәһәренә киләләр. Айратка урта белем алганчы күп мәктәпләрдә укырга туры килә. Кечкенәдән биюгә омтылышы һәм сәләте ачыла. Әмма аның биюләре гади бию түгел, пластик хәрәкәтләрдән тора — ул аларны үзе үк эзләп таба, иҗат итә. Бала вакытыннан бию түгәрәкләренә йөрү аның сәләтен киңәйтә, тирәнәйтә. Бигрәк тә Благовещенсктагы «Мы» үрнәк ансамблендә, Казанга кайткач Айрат һәм Лилия Баһаветдиновлар җитәкчелегендә шөгыльләнү аның осталыгын камилләштерүгә уңай йогынты ясый.

Айратның сабый һәм бала чагы, бигрәк тә җәйге чорларда Яңгул һәм Орда үтә, ул Балтач төбәген үзенең туган җире дип саный. Шушында әби-бабайлары йогынтысында татар теле, татар гореф-гадәтләре мохитына керә.

Казанда медицина институтында укыганда да, терапевт белгечлеге алып эшли башлагач та биюләр иҗат итүне, бию белән шөгыльләнүне ташламый. Аның таланты ачыла, киңәя, ул төрле конкурсларда катнаша башлый. 1977 елда татар студентларының Идел буе конкурсында Гран-при яулый, Самарда «Студенческая весна» Бөтенроссия конкурсында лауреат, Сочида «Надежды Европы» Халыкара конкурсында дипломант була. Шушында аның биюләрен күреп сокланган атаклы Мәхмүд Эсамбаев Айратны үзенең дәвамчысы итү максаты белән үз янында шөгыльләнергә чакыра. Табиблык эшен дә ташларга теләмәгән Айрат бу тәкъдимне кабул итә алмый, әмма останың фатыйхасын һәм биюләрдән аерылмаска дигән киңәшен күңеленең иң тирән җиренә салып куя.

А. Фазылҗанов үзе иҗат иткән биюләр белән төрле концертларда бөтен Россия буенча һәм чит илләрдә чыгышлар ясый, белгечләрнең иң югары бәясен ала. Ул иҗат иткән «Изге кош», «Тере сын», «Ялгыз өрәк», «Мөселман» һәм башка күп пластик биюләр ялгыз башкаручы театры буларак кабул ителә — бу исә аның балачак хыялы. Бер үк вакытта табиб буларак ул биюләрне кешеләрне дәвалауда куллану хыялы белән яши, теләге медицина фәнендә яңа юнәлеш — данстерапиягә нигез салу.

Бүгенге көндә А. Фазылҗанов Казан шәһәрендә яши, сәнгать һәм медицина белән шөгыльләнә. 2004 ел аның иҗатында яңа җиңүләр елы булды. Ул Россия кубогында соло номинациясендә һәм Бөтендөнья бию конвенциясе уздырган Европа кубогында бию-шоу номинациясендә җиңү яулады, Саранск шәһәрендә узган заман биюе фестивалендә «Мөселман» биюен башкарып Мордовия Республикасы Дәүләт Советы призына лаек булды.

Төркем:Татар сәнгате
Сөембикә ханбикә

**Сөембикә**  — улы Үтәмеш-Гәрәй бәлигъ булмаган вакытта Казан ханлыгы патшабикәсе (1549-1551). Юсыф бәк кызы, Җангали, Сафа-Гәрәй, Шаһгали ханнары хатыны. Сөембикә — Ислам тарихында ил белән идарә иткән беренче мөселман хатын-кызларның берсе.

Туу һәм үлү даталары билгесез. 1551 елда ул казанлылар тарафыннан акча белән бергә Мәскәүгә озатыла. Бер ярым елдан соң үзе теләмәгән килеш Шаһгалига кияүгә чыга.

## Сөембикә турында риваятьләр
Бервакыт Мәскәү патшасы Явыз Иван Сөембикә ханбикәнең гүзәллеге турында ишетеп, аңа димчеләрен җибәрә. Горур ханбикә рус патшасына кияүгә чыгудан баш тарта. Явыз Иван үз теләгең белән чыкмасаң, мин сине яу чабып алам ди һәм ишле гаскәре белән Казанны камый. Сөембикә Казан халкын коткару өчен, рус падишаһына җиде көндә күкләргә тиеп торган җиде катлы биек манара төзесәң, кияүгә чыгам, ди. Җиденче көн тәмамлануга патшаның осталары манараны төзеп бетерә. Шул чагында Сөембикә манараның иң югары катына менеп, аска ташлана. Гүзәл ханбикә рус хөкемдары кулына төшәргә теләмичә, әнә шулай һәлак була. Халык горур кызы хөрмәтенә манараны Сөембикә исеме белән атап йөртә башлаган.

Башка бер риваятьтә манараны яраткан ире Сафагәрәй хөрмәтенә Сөембикә салдырган дип сөйләнә. Аның мәете манара янындагы таш төрбәгә салынган булган. Сөембикә иренең үле гәүдәсе янында еш булып, күз яшьләрен күп агызган. рус елъязмачысы Сөембикәнең ире кабере белән хушлашуын менә ничек сурәтли: “Кайгы баскан ханбикә ире төрбәсенә керде, каберне кочаклап, канлы яшьләр түгеп, елый башлады: Бөек ханым! Сөекле хатының һәм улың белән ниләр булганын белмисең! Явыз рус патшасы кулларына калдык. Аңа каршы торырга үземнең генә көч-гайрәтем җитмәде. Ярдәм итә алырлык беркем юк, сөекле ханым! Караңгы гүрләрдән чыгып, мине үзеңә ала, икебезгә бер кабер булсын!” ханбикә ире кабере янында шулай үксеп озак елаган, хәтта аны алырга килгән гаскәр башлыгы түзмәгән, төрбәгә җыелган бар халык күз яшьләрен агызган. Соңыннан Казан халкы гүзәл, акыллы, игелекле ханбикәсен канлы яшьләр түгеп Мәскәүгә зурлап озаткан.
## Хәтер
* 1992 елда Яр Чаллы топонимика, архитектура һәм сәнгать буенча шәһәр комиссиясе башлангычы белән, Ленин проспекты исеме «Сөембикә проспекты» итеп үзгәртелә.
* 2020 елның маенда Татарстан китап нәшриятында Ольга Иванованың «Сююмбика» романы басылып чыккан.
* 2022 елның 7 июнендә Рязань өлкәсе Касыйм шәһәрендә Сөембикә ханбикәгә һәйкәл куелган, 10 июньдә ачу тантанасы узган.
* 2024 елның 19 октябрендә Төркия башкаласы Әнкараның Янимәхәллә районындагы Бaгдaд һәм 238нче урaмнар киселешендә, ASELSAN башлангыч мәктәбе янында урнашкан җәяүлеләр күперенә Сөембикә исеме бирелгән ()

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Сөембикә манарасы
* Казан ханнары
* «Сөембикә, яки Казан ханлыгының буйсынуы»
* «Сөембикә» операсы
* Сөембикә ханбикә һәйкәле (Касыйм)

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Казан ханнары
Төркем:Сөембикә ханбикә
Фасил Әхмәтов

**Фасил Әхмәт улы Әхмәтов** (, 1935—1998) — күренекле совет татар композиторы, ТАССРның (1977) һәм РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1981), РСФСРның М. Глинка исемендәге дәүләт бүләге (1975), Татарстанның Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге иясе (1988).

## Тәрҗемәи хәле
Фасил Әхмәт улы Әхмәтов 1935 елның 23 маенда Татарстанның Тәкәнеш районы Салтык Ерыклы авылында туа. Аларның гаиләсе башта Тулбай авылына, аннары Саба урман хуҗалыгы поселогына күченә, Фасил кечкенәдән гармунда уйнарга өйрәнә.

1952 елда Ф. Әхмәтов Казан музыка училищесының баян бүлегенә укырга керә. Бер үк вакытта теория һәм композиция классына да йөри башлый.

1957—1962 елларда Ф. Әхмәтов Казан дәүләт консерваториясенең теоретик композиция бүлегендә профессор А. С. Леман классында укый. Консерваторияне тәмамлагач, ул — Татарстан радиосының музыкаль тапшырулар редакциясендә өлкән редактор. Аннары консерваториядә аспирантурада укый һәм шунда үзе дә дәресләр алып бара. 1975 елда аны Татарстан китап нәшриятына музыка редакторы итеп чакыралар.

1988 елда Ф. Әхмәтовка соңгы еллардагы әсәрләре, симфониясе һәм «Мин гармун булсам иде» исемле җырлар җыентыгы өчен Татарстанның Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге бирелә.

Татар музыка сәнгатен үстерүдәге зур хезмәтләре өчен, Ф. Әхмәтовка РСФСР һәм ТРның халык артисты, РСФСР һәм ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исемнәр бирелә.

Ф. Әхмәтов 1998 елның 6 сентябрендә вафат була.

## Иҗаты
1970-елларда Фасил Әхмәтовның Аккошлар, Юатма син мине, Күңелдә ике яз кебек зур дан яулаган җырлары бастырыла һәм күренекле татар җырчылары тарафыннан башкарыла башлый.

Ф. Әхмәтнең халык арасында таныла башлавы аның консерваториядә укыган елларына туры килә. Бер-бер артлы радиодан, эстрададан аның җыр һәм романслары яңгырый башлый. Фортепьяно өчен язылган сонатинасы белгечләр тарафыннан татар музыкасында новаторлык әсәре дип билгеләнә. Аеруча композиторның беренче кыллы квартеты шөһрәт казана. Бу әсәр, бөтен дөньяга мәшһүр А. Бородин исемендәге кыллы квартет репертуарына кереп, безнең илдә генә түгел, чит илләрдә дә башкарыла.

Алга таба да Ф. Әхмәтов камера музыкасы өстендә күп, нәтиҗәле һәм уңышлы эшли.

Композитор төрле уен кораллары өчен музыка язып, үзен төп эшкә — симфоник музыка иҗат итүгә әзерли. Һәм, күп тә үтми, үзен бу жанрда бөтен илгә таныта. «Ф. Яруллин истәлегенә» багышланган симфоник поэмасы өчен Ф. Әхмәтов, Русиядә беренчеләрдән булып, РФнең М. Глинка исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.

Композитор бер-бер артлы «Адажио», «Казан симфониясе», «Фортепьяно һәм симфоник оркестр өчен концерт» кебек күләмле, катлаулы әсәрләр иҗат итә.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Фасил Әхмәтов
Флора Әхмәтова-Урманче

*
*
**Флора Әхмәтова**, Флора Ваһап (*Габделваһаб*) кызы Әхмәтова-Урманче (*[[1935 ел]]ның [[23 май|23 мае]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Тубыл районы]], [[Күкрәнде]] — [[2007 ел]]ның [[16 октябрь|16 октябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — фольклорчы галимә, филология фәннәре кандидаты, Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1989).

## Тәрҗемәи хәл
1935 елның 23 маенда Себердә, Күкрәнде авылында, зыялы укытучы гаиләсендә туган. Әтисе ягыннан бабасы Туктабай – мулла. Әтисе Габделваһаб күпмедер вакыт рус мәктәбендә белем алган. Укуын Троицк шәһәрендә, 1915 елда ирләр өчен ачылган педагогик училищеда (дарелмөгаллиминдә) дәвам иткән. Габделваһаб ике тапкыр өйләнгән. Ике хатыннан унбер бала туган. Флора икенче хатыны Әтнәбикәдән туган. Тик аңа әти-әни тәрбиясендә үсәргә язмаган, биш яшь тулганда - әнисе, сигез яше тулганда әтисе вафат булган.

6 сыйныф кына тәмамлаган килеш Флора, 16 яшьлек абыйсына ияреп, җәһәннәм читенә, Об елгасы тамагына урнашкан, гомер-гомергә “мәхбүсләр каласы” дип тамгаланган Лабытнанги шәһәрчегенә китә. Әдиб абыйсы яңа гына Тубыл татар педагогия училищесын тәмамлаган. Сеңлесен үзе белән алып китеп, мәктәпкә урнаштырган.

Әмма Флорага рус мәктәбендә җиденче сыйныфны дәвам итү бик кыенга туры килә. Авылга кайта, башта 7 сыйныфны, аннан соң Тубыл татар педагогия училищесын тәмамлый. Соңрак Төмән педагогика институтында укый. Аннары  үзе сорап, Ханты-Манси җирләренә барып, мәктәпләрендә балалар укыта.

Себердә Әхмәтовлар гаиләсе булачак академик Диләрә Тумашева белән аралашып яши. Шушы хәл Флораның Казанга укырга килүендә хәлиткеч роль уйный. Кандидатлык диссертациясен яклагач, Ф.Әхмәтова Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында халык иҗатын өйрәнү белән шөгыльләнә башлый. Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек булган 12 томлык “Татар халык иҗаты” җыелмасында ул “Дастаннар” һәм “Бәетләр” томнары белән катнашты. Халык эпосы буенча соңрак та ике җитди тыентык әзерләп бастырды. Ул уннан артык китап, 300гә якын фәнни һәм популяр мәкаләләр авторы.

Атаклы рәссам Бакый Урманченың җәмәгате буларак, Флора ханымга сәнгать дөньясы да якыннан таныш. Флора тәрҗемәче һәм текстолог буларак та актив эш алып бара. Ул, иске әлифбадан хәзергегә күчереп, “Дәүре галәме”н һәм “Тәрҗемәи хәл”не (Рәшит казый Ибраһим), “Идегәй”не (Нигъмәт Хәким) матбугатта чыгарды.

## Әдәбият
# *Ленар Җамалетдин*. Себер кызы - милләтебез күрке. «Мәйдан», 2005 ел, 9 нчы сан.

## Сылтамалар
* Галимә, Тукай бүләге иясе, күренекле фольклорчы Флора Әхмәтова- Урманче вафат булды. 17 октябрь 2007. Наил Алан. Азатлык радиосы

= Искәрмәләр ==


Төркем:Татар фольклорчылары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Төмән дәүләт университетын тәмамлаучылар
Гвинея (регион)

**Гвинея** дип, регион буларак, Африканың Гвинея култыгы буенда ятучы җирләр атала. Ул култыкның төньягындагы урманлы, тропик җирләрне үз эченә ала һәм Сәхил белән кисешкән җирдә тәмамлана.

Төркем:Африка регионнары
Сәхил

**Сәхил** () - Африканың төньякта Сахра чүле һәм көньякта Судан саванналары белән чикләнгән экоклиматик һәм биогеографик зона. Атлантик океаннан Кызыл диңгезгә кадәр сузылган. Сәхил Сенегал, Мавритания, Мали, Буркина Фасо, Нигер, Чад, Судан, Сомали, Эфиопия, Алжир һәм Эритрея дәүләтләренең территорияләренә керә.

Төркем:Африка регионнары
Төркем:Африка экотөбәкләре
Төркем:Төньяк Африка флорасы
1842 ел

## Вакыйгалар
* 9 август — Канада һәм АКШ арасында чикләр демаркациясе уза.

## Туулар

## Вафатлар

* 23 май — Хосе де Эспронседа-и-Дельгадо, испан шагыйре.

Төркем:1842 ел
Төркем:Еллар
Калмыкия

**Калмыкия**, **Калмыкстан** яки **Калмык Олысы** (калмык. *Хальмг Таңһч*) — Россия Федерациясе эчендә булган республика. Көньяк федераль округына керә.

Башкаласы — Әлиста шәһәре.

## Чиктәшлек

Калмыкия Каспий буе түбәнлегенең көнбатыш өлешен, Ергени калулыгының (иң биек ноктасы 222 м) зур өлешен һәм Кума-Маныч иңкүлеген алып тора. Көньяк-көнчыгышта Каспий диңгезе сулары белән юыла.

Файдалы казылмалардан газ, нефть, ташкүмер, тоз, төрле төзелеш материаллары бар.

Климаты кискен континенталь, җәй эссе, коры; кыш суык, аз карлы.

Уртача температура гыйнварда -5°…-8° га кадәр, июльдә +23…+26°. Уртача еллык явым көньяк-көчыгышта 170—200 мм, төньяк-көнбатышта 300—400 мм. Җир өсте сулар аз. Каспий буе түбәнлеге һәм Кума-Манич иңкүлегендә сай тозлы күлләр (Сарпа, Состин, Маныч-Гудило һәм башкалар) бар. Каспий диңгезенең яр буе сазлы камышлык.

Туфраклар нигездә аксым кәстәнә балчыксыл һәм көрән балчыксыл.

Хайваннардан үр куяны, кимерүчеләр, бүре, төлке, көзән, сайгак, кошлардан чүл бөркете, тургай, дүдәк бар; күл вә елгаларда балыклар очрый. Калмыкия территориясендә *Кара җирләр* тыюлыгы бар.

## Административ бүленеш
### Шәһәрләр
# Әлиста
# Городовиковск
### Районнар
# Городовиковск районы
# Ики-Бурул районы
# Кетченеры районы
# Лагань районы
# Кече Дербеты районы
# Октябрь районы
# Приютное районы
# Сарпа районы
# Целина районы
# Черноземельский районы
# Юста районы
# Яшалта районы
# Яшкүл районы

## Мәдәният
* «Тюльпан» — Калмык дәүләт җыр һәм бию ансамбле.
### Дин
* Буддачылык
* Православие
* Ислам
** Калмыкия мөселманнары Диния нәзарәте

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Калмык ханлыгы
* Калмык гаскәре
* Калмыкия Республикасы Дәүләт гимны

*
Төркем:Россия Федерациясе республикалары
Сахра

**Сахра** () — иң зур эссе чүл һәм Антарктидадан соң икенче мәйданы буенча җирдә чүл, Төньяк Африкада урнашкан. Көнбатыштан көнчыгышка якынча 4800 кмга һәм төньяктан көньякка 800 кмдан 1200 кмга кадәр сузылган. Мәйданы якынча 9 млн км² (Африка мәйданының 30%). Көнбатышта Сахра Атлантик океан сулары белән юыла, төньякта Атлас таулары белән чикләнгән, көнчыгышта Кызыл диңгез ярларына кадәр барып җитә, Сахрадан көньякта Сәхил зонасы (Сахра белән Судан саваннасы арасындагы арадаш зона) ята.

Сахара өлешчә берничә илнең биләмәләрен үз эченә ала: Алжир, Мисыр, Көнбатыш Сахара, Ливия, Мавритания, Мали, Марокко, Нигер, Судан, Тунис һәм Чад.

Сахраның зур киңлекләрендә кешеләр яшәми; утрак тормыш оазислар һәм Нил һәм Нигер елгалары үзәнлекләре белән чикләнә.

Сахра составында берничә төбәкне аерып торалар: Тенере, Олы Көнбатыш Эрг, Оло Көнчыгыш Эрг, Танезруфт, Хамада-әл-Хамра, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш, Гарәп, Алжир, Ливия, Нубия, Талак чүлләре.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Африка чүлләре
Төркем:Регионнар
1543 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 24 май — Николай Коперник, астроном һәм галим.

Төркем:1543 ел
Төркем:Еллар
Можга

**Можга́, Мәжгә** (, ) — Удмуртияда урнашкан шәһәр, Можга районының административ үзәге.

## География
Шәһәр Сюга һәм Сюгаилка елгалары кушылган урында, Ижаудан 81 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша. Шәһәр аша Казан — Әгерҗе — Екатеринбург тимер юлы һәм Р320 (Алабуга — Ижау) автоюлы уза.

## Этимология
Шәһәр үз исемен күрше Можга авылыннан мираска алган, 1924 елга кадәр бу авыл Можга өязенең үзәге булган.

## Тарих
thumb|left|Можганың тимер юл вокзалы
Можга 1835 елда "Сюгинский завод" исеме астында нигезләнгән. Аның барлыкка килүе Сюга елгасында Сюга пыяла заводы төзелеше белән бәйләнгән. 1859 елда завод бистәсендә 290 кеше яшәгән, Сюгаилка елгасында су тегермәне эшләгән. 1916 елда завод янында тимер юл станциясе барлыкка килгән. 
                      
1924 елдан "Красный" дип атала башлаган, шул ук елдан 1929 елга кадәр — Можга өязенең үзәге.
                                                                                                                          
1926 елда шәһәр статусы бирелгән.

1929 елдан соң Можга дип атала.

1963 елдан — республика буйсынуындагы шәһәр.

## Халык

### Милли состав

## Мәгариф
УдДУ филиалы, Можга педагогия көллияте, Можга ветеринария көллияте һ.б., 9 мәктәп.

## Икътисад
* «Дубитель» АҖ (дуплау экстратын җитештерү)
* «Свет» заводы (пыяладан һәм полиэтиленнан әйберләр ясау)
* «Можга-сыр» ААҖ — сырлар җитештерү
* «Можгинский лесокомбинат» ААҖ — мебель җитештерү
## Дин

;Православие
;Ислам
* Мәчет
## Галерея

Можга-стадіон.jpg|Стадион
Можга1.jpg|
Можгинський став.jpg|Можга буасы
Станція сюгинська.jpg|*Сюгинская* станциясе, XX гасыр башы

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия шәһәрләре
Төркем:Удмуртия район үзәкләре
*
Хелена Бонэм Картер

**Хеле́на Бо́нэм Ка́ртер** (ингл. *Helena Bonham Carter*, 1966 елның 26 маенда Лондонда туды) — инглиз актрисасы, Тим Бертонның рәсми булмаган хатыны. 1998 елда Оскар премиясен алды.

«Көрәш клубы» культ фильмында Марла Сиңер ролен башкара.

## Сылтамалар



## Сылтамалар
* 
* Биография 

Төркем:АКШ актрисалары
Төркем:АКШ кинематографы актрисалары
Төркем:Бөекбритания актерлары
Төркем:«Оскар» премиясе лауреатлары
Демократия

**Демократия** ( — «халык хакимлеге», δῆμος — «халык» һәм κράτος — «хакимлек») — дәүләтнең яки җәмгыятьнең сәяси системасы сәяси оешу төре. Демократиядә бердәнбер легитим хакимлек чыганагы — халык.

Демократия борынгы Греция шәһәре Афинада барлыкка килгән, ул без белгән демократиядән бик нык аерылып торган. б.э.к 6 гасырда демос белән аксөякләр арасындагы бәхәс демос файдасына бетә һәм шушы вакыттан бирле халык Афинада үзенең идарәчесен яшерен тавыш белән сайлый башлый. Беренче тапкыр «ватандаш», «демократия» дигән төшенчәләр дә шушы дәүләттә барлыкка килгән.

## Искәрмәләр
Төркем:Демократия
Төркем:Дәүләт формалары
Төркем:Политология
Миргазиян Юныс

*
*'Миргазиян Закир улы Юнысов''' (Миргазиян Мөхәммәтзакир улы Юнысов, 1927―2014) — күренекле татар язучысы, публицист, сынчы, диңгезче. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе, Рафаил Төхфәтуллин премиясе (1997) иясе.

## Тормыш юлы
thumb|160px|left|Миргазыян Юныс яшь чагында
Миргазиян Юныс 1927 елның 25 маенда Татарстанның Баулы районы Исергәп авылында крестьян гаиләсендә туа. Авыл мәктәбенең алты сыйныфын тәмамлаганнан соң, ике ел колхозда эшли. 1944 елда армиягә алына, хәрби авиация училищесын тәмамлагач эскадрильяда хезмәт итә. 1955 елда хәрби хезмәттән азат ителгәч, Мәскәү университетының филология факультетына читтән торып укырга керә. Шул ук вакытта Кара диңгез пароходчылыгында эшли башлый, чит илләргә йөри торган сәүдә кораблендә капитан ярдәмчесе вазифаларын башкара. 1968-1977 елларда диңгез транспорты фәнни-тикшеренү институтында гыйльми хезмәткәр, “Наука и религия” журналында бүлек мөдире булып эшли. 1977 елда яңадан диңгезгә әйләнеп кайта, сәүдә корабында йөзә. 1987 елда ул пенсиягә чыга.

Әдип әдәбиятка зур тормыш тәҗрибәсе туплап килгән прозаикларның берсе. Ул 60 нчы елларда иҗат итә башлый. Диңгезче хезмәтенә, чит илләрдә яшәүче халыкларның тормыш-көнкүрешенә, гореф-гадәтләренә бәйле кызыклы һәм гыйбрәтле вакыйгаларны тасвирлаган хикәя, очерклары һәм романтик рухлы «Занзибар зәңгәр болытлар арасында» исемле повесте белән ул укучыларның һәм әдәби җәмәгатьчелекнең игътибарын үзенә җәлеп итә.

Миргазиян Юныс татар әдәбиятында диңгезчелек (маринистика) жанрына нигез сала. Авторның шуннан соң язылган — «Дөнья гизү» трилогиясе, «Шәмдәлләрдә генә утлар яна» һ.б. әсәрләре укучылар тарафыннан җылы кабул ителә.

Язучы шулай ук агачны сырлап сыннар ясау белән дә шөгыльләнгән. Аның «Казан» милли-мәдәният үзәгендә оештырылган агач сыннар күргәзмәсе зур кызыксыну уятты.

Әдип 2014 елның 2 июнендә Мәскәүдә вафат була.

## Хәтер
* 2026 елда Миргазиян Юныска багышланган анимацион форматтагы тарихи мультфильм барлыкка килгән. Бу эш Россия президентының мәдәни инициативалар фондының «Мирас» агарту проекты грантын оту бәрабәренә мөмкин булган.

## Шулай ук карагыз

## Китаплары

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Диңгезчеләр
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Төркем:Маринист язучылар
Төркем:Мәскәү язучылары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Кәримә Нуруллина

**Кәримә Нуруллина** — татар артисткасы.

## Тормыш юлы
 
Кәримә Нуруллина элеккеге Шөгер районының (хәзер Лениногорск районы) Урмышлы авылында туып үсә. Сугыш вакытында биш ел тимер юлда авыр эшләрдә эшли. Аннан соң ире Гата Нуруллин янына – Республика татар күчмә театрына эшкә урнаша һәм 1951 елдан 1980 елга кадәр лаеклы ялга киткәнче шунда артист булып эшли.

Кәримә ханым сәхнәдә үзен бик табигый яши торган, сәләтле артистка итеп таныта. Аңа төрледән-төрле характердагы ханымнар ролендә чыгыш ясарга туры килә. Алар арасында “Яшел эшләпә”дә Камилә, “Хәзрәт үгетләргә килә”дә Гайшә, “Әй, әшнәләр, әшнәләр”дә Диләфрүз, “Тугыз гашыйк”та Гөлбикә, “Өти балак”та Мәүлидә, “Нигез ташларын”нда Фәрдия, “Кыр казлары артыннан”да Зөлхия, “Сандугачлар килгән безгә”дә Җамал һәм башка бик күп образлар бар. Җамал образы бигрәк тә күңелләргә кереп калды. Аның гомер иткән авыру ире янына хастаханәгә хәл белергә килеп, ире янында иңгә-иң куеп утырудан ләззәт хисен татуы, нәкъ менә тормыштагыча, хәләл җефете Гата абыйның үзе белән утыргандай, күз алдыннан бер дә китми.

Төркем:Тинчурин театры актерлары
28 май

**28 май** — Милади тәкъвимендә бишенче айның егерме сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 217 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Азәрбайҗан — Җөмһүрият көне.
*  Әрмәнстан — Җөмһүрият көне.
###### 
### [[Май#.D0.9A.D0.B8.D2.A3 .D0.B2.D0.B0.D0.BA.D1.8B.D1.82.D0.BB.D1.8B .D1.85.D0.B0.D0.BB.D1.8B.D0.BA.D0.B0.D1.80.D0.B0 .D1.87.D0.B0.D1.80.D0.B0.D0.BB.D0.B0.D1.80|Киң вакытлы халыкара чаралар]]

## 
* 1900 — Әфлисүн Җөмһүриятен Британ империясенә кушу.
* 1964 — ны азат итү оешмасы нигезләнә.
* 1998 —  атом коралын сыный.

## 
 
* 1524 — II Сәлим, 
* 1740 — Федот Шубин, 
* 1764 — Эдвард Ливиңстон, 
* 1786 — Луис Маклейн, 
* 1854 — Иннокентий Канонников, 
* 1884 — Эдвард Бенеш, Чехословакия дәүләт эшлеклесе.
* 1905 — Нур Баян, татар шагыйре.
* 1907 — Вәкил Тимерханов, 
* 1912 — Патрик Вайт, 
* 1914 — Хведер Ситта, 
* 1917 — Александр Казаков, *[[Советлар Берлеге Каһарманы]] ([[1944]])*.
* 1923 — Карл Вайно, 
* 1924 — Шәриф Биккол, шагыйрь, драматург, журналист.
* 1931 — Юрий Узиков, 
* 1932 — Николай Зеленов, 
* 1936 — Фатих Урманче, фольклорчв-галим.
* 1938 — Булат Сөләйманов, себертатар шагыйре. 
* 1942 — Стәнли Прузинер, 
* 1945 — Зарема Әхмәтҗанова, 
* 1949 — Рәмзилә Хисаметдинова, шагыйрә.
* 1954 — Николай Ишуткин, 
* 1954 — Юрий Егоров, 
* 1962 — Елена Сорочайкина, 
* 1968 — Кайли Миноуг, Австралия җырчысы (*сопрано*), кино актрисасы.
* 1976 — Алексей Козин, 
* 1984 — Венера Гыймадиева, опера җырчысы (сопрано).
* 1991 — Иделия Мөхәммәтҗанова, джаз җырчысы.
* Нурзадә Вәлиуллина,

## 

* 1895 — Волтер Квинтин Гришам, 
* 1904 — Иван Смирнов, 
* 1916 — Иван Франко, украин язучысы.
* 1923 — Павел Глезденёв, мари мәгърифәтчесе, литератор һәм этнограф.
* 1948 — Дәрҗия Аппакова, татар язучысы, прозаик һәм драматург.
* 1968 — Фёдор Охлопков, 
* 1978 — Иван Золин, 
* 1985 — Мәмәт Искәндәров, 
* 1986 — Хәлил Тәхәев, 
* 1990 — Игорь Возовик, ТАССР механизаторы, уйлап табучысы, мөгаллим.
* 1994 — Вера Тульчинская, 
* 1998 — Мидхәт Фәйзуллин, 
* 2002 — Дамир Вәлиев, 
* 2002 — Нәкый Батыршин, 
* 2002 — Ростислав Юренев, 
* 2003 — Илья Пригожин, 
* 2007 — Тавил Хаҗиәхмәтов, рәссам, Татарстан Республикасы Дәүләт флагының сурәте авторы, Тукай бүләге иясе.
* 2010 — Фатыйма Вәлифф,  татарлары милли-мәдәни хәрәкәте әгъзасы.
* 2012 — Шәүкәт Биктимеров, күренекле татар артисты.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:28 май
29 май

**29 май** — Милади тәкъвимендә бишенче айның егерме тугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 216 көн кала.

#### 
###### 
*  Халыкара БМО тынычлык хәрбиләре көне.
###### 
*  Кыргызстан — Хәрби көчләр көне.
###### 
### [[Май#.D0.9A.D0.B8.D2.A3 .D0.B2.D0.B0.D0.BA.D1.8B.D1.82.D0.BB.D1.8B .D1.85.D0.B0.D0.BB.D1.8B.D0.BA.D0.B0.D1.80.D0.B0 .D1.87.D0.B0.D1.80.D0.B0.D0.BB.D0.B0.D1.80|Киң вакытлы халыкара чаралар]]

## 
* 1848 — 20px Висконсин  га штат буларак керә.
* 1917 — Казанда «Безнең тавыш» гәҗите чыга башлый.
* 1990 — Борис Ельцин  Югары  җитәкчесе буларак сайлана.

## 
 
* 1835 — Александр Морозов, 
* 1868 — II Габделмәҗит, 
* 1897 — Бари Рәхмәт, шагыйрь.
* 1897 — Фёдор Иванов, 
* 1912 — Михаил Глебов, 
* 1914 — Владимир Лушников, 
* 1915 — Пётр Манаков, 
* 1917 — Джон Кеннеди, ның 35 нче президенты.
* 1919 — Сәйтнәфи Сәидвәлиев, Советлар Берлеге Каһарманы, тупчы.
* 1925 — Әбрар Кәримуллин, галим.
* 1928 — Николай Галахов, 
* 1929 — Питер Һиггс, 
* 1933 — Азалия Бадюгина, татар тәрҗемәчесе.
* 1934 — Радик Сибәгатов, тел галиме, җәмәгать эшлеклесе (Уфа).
* 1934 — Николай Бахвалов, 
* 1937 — Мәгъсүм Заһиров, 
* 1948 — Әкълимә Сафина, 
* 1953 — Александр Габдулов, 
* 1953 — Хәнисә Алишина, татар галимәсе.
* 1958 — Лилия Вәлинурова, 
* 1960 — Аманулла, татар драматургы, прозаик, артист.
* 1965 — Дамир Шәрәфетдинов, 
* 1975 — Гөлнара Тимерҗанова, татар эстрада җырчысы.
* 1975 — Ләйлә Фазлыева, 
* 1990 — Рамил Гулиев,
* 1993 — Марат Яруллин, Мәскәүдә яшәп иҗат итүче популяр татар җырчысы һәм музыкант.

## 

* 1728 — Пётр Апраксин, 
* 1861 — Иоахим Лелевель, поляк тарихчысы.
* 1910 — Милий Балакирев, 
* 1916 — Александр Савельев, 
* 1919 — Иван Годнев, 
* 1919 — Роберт Бекон, 
* 1922 — Мәхмүт Йосыпов, 
* 1934 — Борис Жуков, 
* 1956 — Һерман Абендрот, 
* 1958 — Теодоро Шестаков, 
* 1958 — Хуан Рамон Хименес, 
* 1977 — Вадим Емельянов, 
* 1979 — Мэри Пикфорд, 
* 1985 — Иван Засорин, 
* 1987 — Федосья Матросова, 
* 1988 — Кузьма Турхан, 
* 2000 — Әдия Ситдыйкова, татар рәссамы.
* 2002 — Гуннар Ярринг, швед Төрки телләр белгече, Швеция дәүләт эшлеклесе.
* 2002 — Лена Кадыйрова, 
* 2002 — Николай Борушко, 
* 2004 — Александр Коняхин, 
* 2004 — Татьяна Аристовская, 
* 2010 — Әнвәр Тайсин, географ, педагог, фән докторы (2000), дәреслекләр авторы.
* 2010 — Мелист Мовсесян, 
* 2014 — Мансура Речапова, 
* 2015 — Олег Горюнов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:29 май
Никколо Паганини

**Никколо́ Пагани́ни** (итал. *Niccolò Paganini*; 1782 елның 27 октябре, Генуя — 1840 елның 27 мае, Ницца) — итальян скрипкачысы һәм гитарачы-виртуоз, композитор.

XVIII—XIX гасырлар музыкаль тарихының иң күренекле шәхесләрнең берсе.

## Сылтамалар

Төркем:XIX гасыр композиторлары
Төркем:Италия композиторлары
Төркем:Италия скрипкачылары
1858 ел

## Вакыйгалар
* 30 май — Хабарау шәһәренә нигез салына.
* 17 август — Америка белән Аурупаны тоташтырган чыбыклы телефон барлыкка килә.

## Туулар

* 14 май — Искәндәр Тальковский, Россия империясе хәрбие, генерал-майоры.

## Вафатлар

Төркем:1858 ел
Төркем:Еллар
1778 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 20 апрель — Ибраһим Хәлфин, татар мәгърифәтчесе.

## Вафатлар

* 30 май — Вольтер, француз фәлсәфәчесе һәм язучы.
* 2 июль — Жан Жак Руссо, француз язучысы, фәлсәфәче.

Төркем:1778 ел
Төркем:Еллар
31 май

**31 май** — Милади тәкъвимендә бишенче айның утыз беренче көне. Ел ахырына кадәр 214 көн кала.

#### 

###### 
*  — ***Бөтендөнья [[Тәмәке (чимал)|тәмәке]] тартмау көне*** (, ).

###### 
*  — ***[[Сталин репрессияләре|1930-1953 еллардагы сәяси золым]] корбаннарын [[хәтер көне|искә алу көне]]*** (, ).

###### 
*  — ***Бруней җир гаскәре көне*** (, ).
* Россия адвокатурасы көне.{{чыганак юк
=  ==
* 1902 — Икенче инглиз-бур сугышы тәмамлана.
* 2004 — беренче тапкыр Притцкер премиясен тапшыру тантанасы ндә уза.
* 2019 — Казан аэропортына Габдулла Тукай исеме бирелә.

## 
 
* 1632 — Феодосия Морозова, 
* 1817 — Георг Гервег, 
* 1827 — Пётр Пекарский, 
* 1857 — Пий XI, 252 нче Рим папасы.
* 1862 — Михаил Нестеров, 
* 1872 — Чарлз Грили Аббот, 
* 1878 — Николай Никольский, 
* 1887 — Сәет Вахиди, тарихчы, археограф.
* 1887 — Сең-Җон Перс, 
* 1891 — Гыйниятулла Терегулов (1891–1984) — татарлардан чыккан беренче медицина профессорларының берсе. 
* 1897 — Алексей Блохин, 
* 1911 — Шалва Хидашели,
* 1913 — Мөхәммәт Садри, шагыйрь.
* 1929 — Октай Зүлфүкаров, азәрбайҗан композиторы.
* 1931 — Җон Роберт Шриффер, 
* 1931 — Эдуард Ситдыйков, 
* 1932 — Николай Ильинский, 
* 1934 — Миркасыйм Госманов, әдәбият белгече.
* 1935 — Камил Дәүләтшин, татар әдәбияты белгече.
* 1938 — Тимер Йосыпов, башкорт шагыйре.
* 1941 — Вильям Нордһауз, 
* 1941 — Фәрит Хәбибуллин, татар җәмәгать эшлеклесе, Татар яшьләр театрының беренче мөдире һәм режиссеры.
* 1948 — Светлана Алексиевич, Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (*[[2015]]*).
* 1970 — Елена Данилко, 
* 1979 — Пётр Хрустовский, 
* 1981 — Илдар Низаметдинов, 
* 1985 — Ян Вуюкас, 
* 1987 — Ренат Шәвәлиев, татар театр артисты.
* 1994 — Георгий Бущан,

## 

* 1809 — Йозеф Һайдн, *[[Австриялеләр|австрияле]]* композитор.
* 1832 — Эварист Галуа, математик.
* 1850 — Джузеппе Джусти, итальян шагыйре.
* 1858 — Михаил, 
* 1922 — Антони Лонгин Барановски, 
* 1932 — Шәрәфетдин Мәхмүтов, 
* 1937 — Ян Гамарник, 
* 1939 — Николай Попов, 
* 1986 — Җеймс Рейнвотер, 
* 1987 — Хуҗа Әхмәт Габбас, 
* 1988 — Торсынбай Улҗабаев, 
* 1993 — Михаил Сергейчик, СССР дәүләт эшлеклесе.
* 1998 — Алексей Ильюшин, 
* 2006 — Реймонд Девис, 
* 2008 — Рөстәм Булатов, 
* 2011 — Мөнирә Булатова, татар җырчысы, артист.
* 2014 — Галина Андреева, 
* 2014 — Евгений Климов,
* 2017 — Галәветдин Зыятдинов (77), Татарстан телевидениесе журналисты. 
* 2025 — Флера Хәмитова, Академия театры артисты, вуз укытучысы.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:31 май
1850 ел

## Вакыйгалар
* 4 апрель — Лос-Анджелес шәһәр статусын ала.
* 9 сентябрь — Калифорния АКШ-га 31-нче штат буларак керде.
* 19 ноябрь — Альфред Теннисонга шагыйрь-лауреат исеме бирелә.

## Туулар

* 13 ноябрь — Роберт Стивенсон, инглиз язучысы (*«[[Хәзинә утравы]]» авторы*).

## Вафатлар

* 31 май — Джузеппе Джусти, итальян шагыйре.

Төркем:1850 ел
Төркем:Еллар
1 июнь

**1 июнь** — Милади тәкъвимендә алтынчы айның беренче көне. Ел ахырына кадәр 213 көн кала.

#### 
###### 
* Халыкара балаларны яклау көне.
###### 
*  Кытай — Бала көне.
*  Монголия — Ана һәм бала көне.
*  Самоа — Бәйсезлек көне.
*  Тунис — Конституция көне.
###### 
*  АКШ, Теннесси — Дәүләтчелек көне.

## 
* 1855 —  Пләтән бистәсендә «Бертуган Крестовниковларның Казандагы шәм һәм сабын кайнату заводы» төзелә башлый (хәзерге вакытта — Нәфис-Косметикс). 
* 1979 — Зимбабве бәйсезлеге игълан ителә.
* 1995 — беренче Бөтендөнья башкортлар корылтае үтә. 
* 2004 — россияле фриланс һөнәри тәрҗемәчеләре үзләренең илкүләм табышсыз оешмаларын булдыра.
* 2005 — Референдумда Нидерландлар халкы Европа Конституциясе проектын кире кага.

## 
 
* 1804 — Михаил Глинка, рус композиторы.
* 1843 — Каролина Беттельгейм, 
* 1847 — Станислав Опацкий, 
* 1851 — Дурян Петрос, 
* 1857 — Тамерлан Беляк, 
* 1867 — Ефимия Кривошеева, 
* 1875 — Виктор, 
* 1888 — Алексей Ильинский, 
* 1889 — Глеб Ильин, 
* 1891 — Рубен Восканов, 
* 1894 — Анатолий Благонравов, 
* 1902 — Зоя Гайдай, 
* 1903 — Михаил Чхиквадзе, 
* 1910 — Александр Долуханян, 
* 1910 — Нәби Дәүли, татар шагыйре.
* 1917 — Вильям Ноулз,
* 1920 — Алексей Платонов,
* 1922 — Морзаһит Вәлиев, КПСС ТӨК сәркәтибе.
* 1926 — Мэрилин Монро,
* 1926 — Нина Калитина,
* 1930 — Николай Драцкий, 
* 1937 — Фарсил Зыятдинов, язучы, икътисадчы.
* 1940 — Кип Торн, 
* 1942 — Наил Ибраһимов, 
* 1942 — Флера Хөрмәтова, 
* 1947 — Зиннур Миннәхмәтов, 
* 1948 — Барый Кинҗәгулов, 
* 1948 — Гальфия Ильясова, 
* 1948 — Минсәгыйть Шакиров, 
* 1948 — Юрий Плугин, 
* 1950 — Галина Иванова, 
* 1952 — Вил Тимербулатов, 
* 1952 — Шенол Гүнеш, 
* 1953 — Си Цзиньпин, 
* 1955 — Рифкать Миңнеханов, ЮХИДИ башлыгы.
* 1956 — Баязит Ягафәров, 
* 1956 — Марат Зарипов, музыкант (*эскрипкә*).
* 1956 — Резеда Әхиярова, 
* 1959 — Надежда Кадышева, җырчы, РФ халык артисты.
* 1960 — Виталий Агапов, җырчы, продюсер, җәмәгать эшлеклесе, ТР халык артисты (2010).
* 1960 — Олег Кузнецов, 
* 1961 — Евгений Пригожин, 
* 1962 — Ольга Голодец, 
* 1963 — Луис Алмагро, 
* 1963 — Юрий Демидов, 
* 1964 — Магомедсалам Магомедов, 
* 1966 — Камса Мортазин, 
* 1968 — Салават Хәмидуллин, 
* 1973 — Марат Айзатуллов, 
* 1981 — Алексей Уваров,

## 

* 1233 — Ибн әл-Әсир, 
* 1557 — Жак Картье, француз диңгез сәяхәтчесе.
* 1868 — Җеймс Бьюкәнен, 
* 1894 — Николай Ге, 
* 1946 — Ион Антонеску, 
* 1948 — Алекс Гард, 
* 1952 — Джон Дьюи, АКШ фәлсәфәчесе, педагог һәм психолог.
* 1955 — Валентин Догел, 
* 1963 — Дмитрий Рогачёв, 
* 1980 — Мирсәй Әмир, татар язучысы, драматург, прозаик, публицист, җәмәгать эшлеклесе.
* 1983 — Валерий Кузьмин,
* 1987 — Хуҗа Әхмәт Габбас,
* 1989 — Елена Вечтомова,
* 2000 — Анастасия Грекова, 
* 2000 — Эдуард Бадәмшин, 
* 2009 — Салих Җамалиев, 
* 2010 — Андрей Вознесенский, рус шагыйре, рәссам, архитектор.
* 2011 — Гайнетдин Моталов, дирижёр.
* 2024 — Артур Чилингаров, океанолог

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:1 июнь
Халыкара балаларны яклау көне

**Халыкара балаларны яклау көне** — ел саен 1 июнь көнне билгеләнгән көн.

1950 елдан бирле билгеләп үтелә.

БМО Генераль Ассамблеясе 1989 елда кабул иткән Бала хокуклары турында конвенциясе буенча, "*кешенең [[балигъ булу яше|балигълыгына җитүе]] иртәрәк исәпләнгән очраклардан тыш, *'18 яшькә җитмәгән һәр кеше бала буларак билгеләнә*'"*.

## Шулай ук карагыз
* Бала хокуклары
* Халыкара хатын-кызлар көне
* Хайваннарны яклау көне
* Җир көне

## Искәрмәләр

Төркем:БМО халыкара көннәре
Төркем:1 июнь
Төркем:Балалар
Нәби Дәүли

**Нәби Дәүли** — күренекле шагыйрь.

Шагыйрь 1910 елның 1 июнендә Әлки районының Яңа Камка авылында ярлы крестьян гаиләсендә туган. Бик яшьли ятим калып, Царицын балалар йортында тәрбияләнгән. Шунда фабрика-завод мәктәбен тәмамлагач, Донбасс металлургия заводына эшкә җибәрелгән. 1931 елда Донецкида чыга торган «Пролетар» газетасы редакциясенә күчә. 1932-1934 елларда армия сафларында хезмәт итә. Аннан соң, Казанга кайтып, Яшь сталинчы газетасы редакциясендә эшли.

Бөек Ватан сугышының беренче көннәреннән үк фронтка китә, әмма 1941 елның августында Орша шәһәре тирәсендә барган авыр сугышларның берсендә чолганышта калып, ул фашистлар кулына әсир төшә, 1942 елның яз башында бүтән әсирләр белән бергә Германиягә озатыла. 1945 елның апрелендә ул берничә иптәше белән лагерьдан кача, Совет Армиясенә кушыла һәм сугышны фронтта тәмамлый. 1945-1956 елларда ул Казанда кара эшче, каравылчы, рәссам-бизәүче булып эшли. Ул гомеренең соңгы көннәренә кадәр әдәби иҗат эшеннән аерылмады.

Шагыйрьнең сугышка кадәр үк “Бәхет”, “Ал чәчәк”, “Уйлар”, “Кырык шагыйрь” дигән китаплары дөнья күрә. Сугыштан соң аның “Яшәү белән үлем арасында” һәм “Җимерелгән бастион” дигән повестьлары, “Минем танышларым”, “Тамгалы бүре”, “Хәерле көн, дуслар” дигән хикәяләр, “Иртәнге җыр”, “Яңа көннәр туганда”, “Юлда очрашулар”, “Көндәлек дәфтәре”, “Уфа каласы ни өчен матур?” кебек шигырь җыентыклары басылып чыкты.

Шагыйрь 1989 елда вафат.

## Хәтер
* 2007 елның гыйнварында Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2007 елның 29 гыйнварындагы 85-р боерыгы белән Базарлы Матак татар гимназиясенә Нәби Дәүли исеме бирелгән.
* Базарлы Матакның тарих-туган якны өйрәнү музее эспозициясендә язучыга бүлек багышланган.
* 2020 елның 7 маенда Әлки муниципаль районы Нәби Дәүли исемендәге Базарлы Матак гимназиясе (*[[Базарлы Матак]], Җиңүнең 40 еллыгы ур., 1нче йорт*) территориясендә язучыга һәйкәл ачылган.
* Нәби Дәүли исемендәге Базарлы Матак гимназиясендә укучыларның Нәби Дәүли исемендәге Республика фәнни-тикшеренү конференциясе () уздырылып килә: 2024 елда әлеге  конференция 11нче тапкыр оештырылган.

## Гаиләсе
Кызлары Наилә, Гөлфия Дәүләтшиналар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Шигърият.ру сайты
* Нәби Дәүли кызы Гөлфия

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
2 июнь

**2 июнь** — Милади тәкъвимендә алтынчы айның икенче көне. Ел ахырына кадәр 212 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Италия — ***Җөмһүрият көне*** (, ).
###### 
* ***Халыкара [[секс]] хезмәткәрләре көне*** (, ).
*  Азәрбайҗан — ***Граждан [[авиация]]се көне*** (, ).

## 
* 1896 — Гульельмо Маркони АКШда радионы патентлаштыра.
* 1955 — Байкоңгыр космодромына нигез салына.
* 1957 — Мәскәүдә Татар мәдәнияте ункөнлеге тәмамлана.

## 
 
* 1835 — Пий X, 
* 1857 — Карл Адоль Гьеллеруп, 
* 1907 — Тимофей Ахазов, 
* 1914 — Юрий Андропов,  сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 1919 — Шакир Галиев, 
* 1923 — Ллойд Шепли, АКШ икътисадчысы.
* 1929 — Анатолий Луппов, композитор, Тукай премиясе лауреаты (1999).
* 1929 — Борис Семёнов, 
* 1929 — Хәвис Каюмов, 
* 1931 — Нилс Әхтәмов, радиоинженер, Казан авиация җитештерү берләшмәсенең баш инженеры урынбасары.
* 1932 — Олег Лупанов, 
* 1936 — Эрнст Сәетов, рәссам.
* 1937 — Нурдия Җүрәева, ТДОһБТның баш хормейстеры.
* 1937 — Раил Байбулатов, 
* 1938 — Дезире Шведская, 
* 1947 — Рафаил Касыймов, 
* 1948 — Владимир Курбатов, 
* 1949 — Рахман Шәфигуллин, «Чаллы-ТВ» телекомпаниясен нигезләүче, язучы-прозаик, журналист, публицист.
* 1949 — Нәзирә Шәрәфетдинова, 
* 1951 — Игорь Гатауллин, 
* 1952 — Фирая Әкбәрова, 
* 1961 — Каре Каукс, 
* 1962 — Таһир Камалов, 
* 1972 — Александр Куренков, 
* 1974 — Гата Камский (*Гатаулла Сабиров*), АКШ шахматисты.
* 1982 — Юрий Дьяченко, 
* 1988 — Серхио Агуеро, 
* 1993 — Фаяз Хөсәенов, 
* 1994 — Гүзәл Гафарова, 
* 1998 — Гөлназ Асаева,

## 

* 1646 — Борис Лыков-Оболенский, 
* 1882 — Джузеппе Гарибальди (*Giuseppe Garibaldi*), Италия халык каһарманы.
* 1912 — Варсонофий, 
* 1914 — Алексий, 
* 1914 — Николай Гурвич, 
* 1931 — Гомәр Теләшев, 
* 1931 — Фёдор Павлов, 
* 1974 — Олимпий Рудаков, 
* 1983 — Владимир Крат, 
* 1988 — Иосиф Григулевич, совет разведчигы, караим.
* 1988 — Нәҗип Җиһанов, татар композиторы, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.
* 1990 — Иван Полунин, 
* 1993 — Борис Кудряшов, биохимия галиме. 
* 2001 — Нәгыйм Вәлиев, 
* 2009 — Фаек Мөхәмәтҗанов, 
* 2010 — Соломон Стам, тарих галиме, профессор.
* 2014 — Рөстәм Мингалим, татар шагыйре, драматург, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.
* 2014 — Миргазыян Юныс, татар язучысы, публицист, сынчы, диңгезче.
* 2015 — Ирвин Роуз, 
* 2016 — Ирек Кинҗәбулатов, 
* 2017 — Әскәр Кайбышев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:2 июнь
Гата Камский

**Гата Камский** (чын исеме *Гатаулла Рөстәм улы Сабиров*; 1974 елның 2 июнендә туган) — АКШда яшәүче татар шахматчысы. ССРБның (СССР) егетләр чемпионатында ике тапкыр җиңүчесе. Тиз шахмат буенча гамәлдәге Дөнья чемпионы.

1987 елда Литваның Капсукас шә­һәрендә үткәреләсе СССРның 37 нче бәйгесенә 14-18 яшьлек 51 үсмер һәм егет җыела. 12 яшьлек Гатага бәйгедә 52 нче булып катнашырга рөхсәт итәләр. Берсенә бер тапкыр оттырмыйча, 11 мөмкинлектән 9 очко җыеп, яшь шахматчылар арасында чемпион исемен яулый.

1989 елдан башлап АКШта яши. Шахмат буенча АКШ чемпионы (1991, 2010).

## Халыкара ярышларда катнашуы
Лас-Пальмаста абруйлы шахмат ярышында җиңүче (1994 ел). 1996 елда Әлиста шәһәрендә Анатолий Карпов белән ФИДЕ Дөнья чемпионы исеме өчен көрәшә, җиңелгәчтен (+3 –6 =9), шахмат эшчәнлегеннән читләшә һәм белем ала. Гата Камский АКШта  юрист дипломына ия була, үзенең юридик фирмасын ачып җибәрә.

Гата Камскийның шахматка кайтуы 2004 елның июненә туры килә. Ул зур ярышларда даими катнаша, гроссмейстерларның Эло рейтингы буенча беренче егермелеккә керә.
* София — 2нче урын (2006)
* Дөнья беренчелегенең беренче этабында (2007) Этьена Бакродан өстен чыга (4тән 3½)
* Дөнья кубогы иясе (2007).
* Тиз шахматлар буенча Дөнья чемпионатында (Chess Classic Mainz 2010, 7-8 август) 11 баллдан 10 җыеп, җиңүче булган.
* 2011 елның маенда Казанда шахмат буенча дәгъвачылар турнирында катнаша. Болгария гроссмейстеры Веселин Топаловны җиңеп, ярымфиналга чыга. Өстәмә блиц-партиядә Борис Гельфандка оттыра. Казандагы турнирда оештыручыларның Исраил дәүләте ватандашы Гельфандны хуп күрүе аны гаҗәпкә калдыра.
## Дөнья чемпионы исеменә уеннар һәм катнашу өчен ярышлар
*FIDE WCC Candidates Match 1994, Wijk aan Zee, Kamsky-van der Sterren (4½-2½)
*FIDE WCC Candidates Match 1994, Sanghi Nagar, Kamsky-Anand (6-4)
*PCA WCC Candidates Match 1994, New York, Kamsky-Kramnik (4½-1½)
*PCA WCC Candidates Match 1994, Linares, Kamsky-Short (5½-1½)
*FIDE WCC Candidates Match 1995, Sanghi Nagar, Kamsky-Salov (5½-1½)
*PCA WCC Candidates Match 1995, Las Palmas, Kamsky-Anand (4½-6½)
*FIDE World Chess Championship 1996, Elista, Kamsky-Karpov (7½-10½)
*FIDE WCC Knockout 1999 Second Round, Las Vegas, Kamsky-Khalifman (1½-2½)
*WCC Candidates Match 2007 Round 1, Elista, Kamsky-Bacrot (3½-½)
*WCC Candidates Match 2007 Round 2, Elista, Kamsky-Gelfand (1½-3½)
*Chess World Cup 2007 Quarterfinals, Khanty-Mansiysk, Kamsky-Ponomariov (1½-0½)
*Chess World Cup 2007 Semifinals, Khanty-Mansiysk, Kamsky-Carlsen (1½-0½)
*Chess World Cup 2007 Championship Match, Khanty-Mansiysk, Kamsky-Shirov (2½-1½)
*WCC Candidates Match 2009, Sofia, Kamsky-Topalov (2½-4½)
*WCC Candidates Match 2011 Quarterfinals, Kazan, Kamsky-Topalov (2½-1½)
*WCC Candidates Match 2011 Semifinals, Kazan, Kamsky-Gelfand [2-2 (2-4)]
## Сылтамалар


Төркем:Шахмат гроссмейстерлары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Татар спортчылары
1519 ел

## Вакыйгалар
* 20 сентябрь — Магеллан экспедициясе башлана.

## Туулар

## Вафатлар

* 2 май — Леонардо да Винчи, итальян рәссамы.

Төркем:Еллар
Төркем:1519 ел
3 июнь

**3 июнь** — Милади тәкъвимендә алтынчы айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 211 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Австралия — Мабо көне.
*  Черногория — Бәйсезлек көне.
###### 

## 
* 1539 — Флорида Испания территориясе буларак игълан ителә.
* 1954 — Сахарада Борынгы Мисыр фараоны Санхет кабере табыла.

## 

* 1825 — Софи Сагер, 
* 1882 — Владимир Шамов, табиб-хирург, академик, медицина хезмәте генерал-лейтенанты.
* 1885 — Яков Свердлов, 
* 1891 — Пётр Анохин, 
* 1899 — Георг фон Бекеши, 
* 1908 — Шәмсия Хәкимова, 
* 1911 — Эвальд Мустель, 
* 1913 — Александр Коваль, 
* 1913 — Елена Воронцова, 
* 1919 — Ибраһим Газизуллин, Советлар Берлеге Каһарманы (1944), хәрби очучы.
* 1929 — Вернер Арбер, 
* 1930 — Нина Бызина, 
* 1932 — Эдуард Бадәмшин, 
* 1943 — Флүс Латыйфи, татар язучысы.
* 1946 — Евгений Ипполитов, 
* 1948 — Николай Кузнецов, 
* 1951 — Люция Хәсәнова, 
* 1952 — Асия Исмәгыйлева, 
* 1952 — Виталий Иванов, 
* 1952 — Вячеслав Назаров, 
* 1952 — Гөлүсә Гайнетдинова, 
* 1955 — Сергей Кузьмин, вице-адмирал, РФ Каһарманы.
* 1956 — Әлфис Гаязов, БР ФА президенты.
* 1959 — Айрат Фазылҗанов, табиб, галим.
* 1959 — Имби Паю, 
* 1962 — Альберт Кадыйров, 
* 1965 — Ләлә Кадермәтова, 
* 1969 — Дмитрий Самаренкин, 
* 1969 — Марат Йосыпов, 
* 1970 — Резедә Төхфәтуллина, 
* 1974 — Сергей Ребров, 
* 1975 — Антон Юркин, 
* 1976 — Екатерина Скулкина, 
* 1978 — Илвирә Ибраһимова, 
* 1986 — Рафаэль Надаль
* 1990 — Скриптонит,

## 

* 1826 — Николай Карамзин, рус тарихчысы, историограф, язучы, шагыйрь.
* 1875 — Жорж Бизе, француз композиторы.
* 1876 — Мартин Һауг, 
* 1899 — Йоһанн Штраусс, 
* 1912 — Пётр Кузнецкий, 
* 1913 — Владимир Завадский, 
* 1924 — Франц Кафка, алман телле яһүди язучы.
* 1929 — Исхак Ислямов, 
* 1941 — 
** Мөхетдин Корбангалиев, татар галиме, мөгаллим.
** Мөхтәр Мутин, татар театрының бөек трагик артисты, режиссер, театр эшен оештыручы.
* 1942 — Мария Рыбникова, 
* 1946 — Михаил Калинин, 
* 1960 — Анна Паукер, 
* 1963 — Иоанн XXIII, Рим папасы.
* 1963 — Назыйм Хикмәт, 
* 1964 — Франс Ээмил Силланпәә, 
* 1974 — Рәшит Нәҗметдинов, шахмат буенча халыкара дәрәҗәдәге оста, өч тапкыр ССРБ чемпионы.
* 1977 — Арчибалд Һилл, 
* 1988 — Александр Беннигсен, францияле шәркыятьче һәм советолог. 
* 1989 — Руһаллаһ Хомейни,  сәяси эшлеклесе, аятолла.
* 2002 — Георгий Блом, 
* 2004 — Рауис Гәрәев, 
* 2005 — Шакир Янбаев, 
* 2010 — Владимир Арнольд, 
* 2015 — Фикрәт Табиев, 
* 2016 — Габделәхәт Чинкин, күренекле биолог-галим,
* 2016 — Марат Әхмәтшин, 
* 2016 — Мөхәммәт Али, 
* 2019 — Юлия Петрова, 
* 2020 — Ильяс Галимов (43), спортчы (*[[билбаулы көрәш]]*).

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:3 июнь
Айрат Фазылҗанов

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:
* Айрат Фазылҗанов (сәнгать остасы)
* Айрат Фазылҗанов (галим)