Вологда

**Вологда** (Вулгыда, ) — Россия Федерациясенең Вологда өлкәсендә урнашкан шәһәр. Халык саны —  кеше ().

2022 елның 15 ноябреннән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.
## География
Вологда Россиянең Европа өлеше төньякында Сухон үзәнлегенең көньяк-көнбатыш почмагында урнашкан. Шәһәрдән көньяк-көнбатышка таба Вологда калкулыгы урнашкан. Шәһәрнең мәйданы 116 км2 тәшкил итә.

Диңгез биеклегендәге шәһәр үзәгенең биеклеге - 120 метр. Шәһәрнең озынлыгы- көнбатыштан көнчыгышка таба - 16,2 км, төньяктан көньякка - 10,4 км.

Шәһәр Идел елгасының ике ярында урнашкан. Әлеге елгадан тыш, шәһәр территориясендә Идел елгасына коючы берничә дистә башка елга, аерым алганда, Золотуха һәм Шограш ага. Кайбер кечкенә елгалар шәһәр территориясендә торбаларга алынган, мәсәлән, Чернавка һәм Копанка.

Якынча 10 000 ел элек Вологда өлкәсе территориясендә бозлык булган, аның җыенында калкулыклы ландшафт барлыкка килгән. Ә боз эрү нәтиҗәсендә Кубен күле барлыкка килә. Вологдада шулай ук бик күп буалар һәм күлләр бар.

### Сәгать поясы

### Климат
Вологдада уртача континенталь климат зонасында урнашкан, ул кышын кояш радиациясе аз булган шартларда, төньяк диңгезләр һәм интенсив көнбатыш күчеше йогынтысында, чагыштырмача җылы кыска җәй һәм озакка сузылган салкын кыш белән формалаша. Һава торышы тотрыксыз: кышын җылыну күзәтелә, язын көчле салкыннар булырга мөмкин. Атлантикадан циклоннар үтү белән бәйле җылы диңгез һавасын чыгару һәм Төньяк Боз океаныннан арктик һаваның еш керүе ел дәвамында тотрыксызлыкка китерә.

Шәһәрдә кыш озын һәм уртача салкын, биш ай ярым дәвам итә. Яз һәм көз салкын, җәй җылы, иң салкын ай-гыйнвар, иң җылы ай-июль. Явым-төшем күбрәк җәй һәм көзен, яңгыр рәвешендә ява.

## Экология
Һаваның пычрану дәрәҗәсе - югары. Вологда шәһәрендәге атмосфераны пычратуның төп чыганагы булып автомобиль транспорты тора, аның өлешенә шәһәр буенча чыгарылган ташланмаларның 80% - тан артыгы туры килә. Иң эре стационар чыганакларга җылылык энергетикасы предприятиеләре — «Вологдагортеплосеть» МУП, Вологодск өлкәсе буенча «ТГК‐2» ААҖ баш идарәсе (Вологда ТЭЦ), төзелеш тармагы — «Агростройконструкция» ААҖ, машина төзелеше комплексы — «Вологодский оптика‐механика заводы» АҖ, «Вологодский подшипник заводы»ЯАҖ керә.

Елгаларның пычрану дәрәҗәсенә йогынты ясый торган төп ингредиентлар булып табигый факторлар: бакыр, цинк, тимер, ХПК матдәләр тора. Антропоген өлеш сулыкларда аеруча ачык күзәтелә, агынтыклар суларның табигый агымынан шактый артып китә.

## Тарих
Шәһәр статусын 1147 елдан башлап йөртә.

## Халык саны
 Милләтләр (2010): руслар (97,3%).

## Шәхесләр
* Николай Засецкий (1855-1917), медицина докторы.
## Дин
;Рус православ чиркәве
* Изге Богородица Раштуасы хөрмәтенә кафедраль собор
* башка храмнар
;Ислам
* Җәмигъ мәчете
* «Иман нуры» җәмгыяте
* «Благонравие» җәмгыяте
;Яһүд дине
* Синагога
;Католик чиркәве
* Изге Тәре Күтәрү Чиркәве (хәзер «Шато де Гранд» рестораны урнашкан)
;Җиденче көн адвентистлары чиркәве
* адвентистлар чиркәве
;Баптистлар
* «ЕММАНУИЛ» чиркәве
;һ.б.
## Тышкы сылтамалар
* 
* Вологда «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Коновалов Ф. Я., Панов Л. С., Уваров Н. В. Вологда. XII — начало XX века. — Архангельск: Сев.-Зап. кн. изд-во, 1993. — 298 с.
* Соколов В. И. Вологда: История возникновения, застройки и благоустройства: Путеводитель для туристов. — Архангельск: Сев.-Зап. кн. изд-во, 1977. — 160 с. — 10 000 экз. (в пер.)
* Бочаров Г. Н., Выголов В. П. Вологда, Кириллов, Ферапонтово, Белозерск. — М.: Искусство, 1979. — (Архитектурно-художественные памятники городов СССР). (в пер.)
* Мельник А. Г. О вологодском Софийском соборе // Материалы научных чтений памяти Петра Андреевича Колесникова. Межвузовский сборник научных трудов. — Вологда: Русь, 2000. — С. 216—224.
* Вологда в минувшем тысячелетии: Очерки истории города. — Вологда: Древности Севера, 2004. С. 210.
* Шокальский Ю. М. Вологда // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Вологда өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Төркем:Вологда