open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Болын урамы (Казан, Дары бистәсе)

**Болын урамы** () — Казанның Киров районында, Дары бистәсендә урнашкан кечкенә урам.

## Географиясе
Коләхмәтов урамыннан башланып, Әйләнеч урам белән киселештә (Рамазан мәчете янында) тәмамлана. Элек хәзерге Фәбрик урамыннан башланган булган.

## Тарих
Хәзерге исемен ким дигәндә 1920-еллардан йөртә.
## Галерея

Daré bistáseneng Bolén uramé-2.jpg|
Daré bistáseneng Bolén uramé-3.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Сергей Титов исемендәге сквер (Яр Чаллы)

**Сергей Титов исемендәге сквер** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә урнашкан сквер.
Адрес: Яр Чаллы, Комсомол районы, ЗЯБ бистәсе, Бумажниклар микрорайоны.
Координатлары 55.702755°, 52.332502°.

## Тарих

2012 елның 15 июнендә ачылган. Яр Чаллы катыргы-кәгазь комбинатының беренче директоры ТР дәүләт премиясе лауреаты Сергей Павел улы Титов (*[[1932 ел|1932]]—[[2011 ел|2011]]*) исемен йөртә.
 
Скверны төзүне әлеге катыргы-кәгазь комбинаты эшчеләре тәкъдим иткән. Скверны төзекләндерү комбинат акчасына башкарылган .

## Урнашуы
Яр Чаллының Комсомол районы ЗЯБ бистәсенең 17нче А комплексында (Бумажниклар микрорайоны), Яр Чаллы проспекты 1нче йорт янында, Сергей Титов урамы янәшәсендә урнашкан.

## Тасвирлама
Скверның үзәк өлешендә Сергей Титовның барельефы.  Һәйкәлдә кызыл һинд граниты кулланылган. Сквер юлларына брусчатка җәелгән, чәчәк клумбалары утыртылган, эскәмияләр куелган.

## Сылтамалар
*    Наши Челны. Сквер имени Сергея Титова
* Парки и скверы Набережных Челнов. vk.com
* Сергей Титов исемендәге сквер Яр Чаллы картасында
*  Сквер имени Сергея Титова

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы парклары
Төркем:Әлифба буенча парклар һәм бакчалар
Тарсот-Ганапати Гыйбадәтханәсе

**Тарсод Ганапати Гыйбадәтханәсе** Махараштрада, Джалгаон районында Тарсод авылында Ганешага багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Джалгаоннан 8 км ераклыкта урнашкан.

Гыйбадәтханә турында Ширдидан Саи Баба һәм Гаҗанан Махараҗ турында искә алынган төрле язмаларда бар. Маратха Империясе вакытында төбәк Нимбалкар гаиләсе тарафыннан хөкем сөрелгән җагир астында булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Ширдидан Саи Баба
«Милләт» басмаханәсе бинасы (Казан)

**«Милләт» басмаханәсе бинасы** — Казанның Нариманов урамында урнашкан, 1907 елда Ибраһим Идрисов төзеткән ике катлы йорт. Бу йортта 1907-1918 елларда «Милләт» басмаханәсе урнашкан.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Нариманов урамы
Сәйдәшев утары (Казан)

**Сәйдәшев утары** — Казанның Нариманов урамында урнашкан, 1880-1882 елларда П.И.Романов проекты буенча төзелгән утар. Региональ әһәмияттәге мәдәни мирас объекты.
## Тарихы
Усадьбаның төп йорты 1880 елда архитектор П.И. Романов проекты буенча сәүдәгәр Әхмәтҗан Сәйдәшев өчен төзелгән. Шул ук архитектор проекты буенча 1882 елда флигель төзелгән. Сәүдәгәр Сәйдәшев чәй, күн әйберләре, пыяла, ә соңыннан улы һәм варисы Мөхәммәтҗан — тунннар белән сәүдә итә. Әхмәтҗан һәм Мөхәммәтҗан Сәйдәшевлар 1906 елдан «Баянәлхак» («Изложение истины») газетасын нәшер итәләр, алар татар милли яңарышында зур роль уйный.
## Архитектурасы
Төп йорт һәм флигельдән торган утар ансамбле классик юнәлештәге эклектика стиленә керә. Ишегалдыннан антресоль каты булган ике катлы йорт, дүрт катлы түбә астында, урамның кызыл линиясеннән чигенеп тора. Планда ул якынча квадрат формасында. Урам фасады җиде тәрәзә көзләре симметрик, өчпочмаклы фронтоннар белән әйләндерелгән ян ризалиты  бар. Тәрәзәләр турыдан-туры сандриклар белән бизәлгән. Фасад декорында пилястрлар, рустовка, тартмалар, киштәләр һәм филенкалар кулланылды. Ике катлы флигель урамга өч тәрәзәдән тар фасад белән чыга, аның урам фасады XIX гасыр уртасындагы үрнәк проектларның берсенә туры килә. Аскы кат тәрәзәләре бизәүдән мәхрүм ителгән (элек булган йозак ташлары ватылган), өске кат тәрәзәләре нурлы, чыгып торган тәрәзә яңаклары белән төзелгән. Фасад ялган ишетү тәрәзәле зур булмаган аттик белән тәмамланган. Фасадта көрәк, яру, ниша, сухарик кебек бизәлеш элементлары күп, бу фасадның артык ваклануына китерә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Нариманов урамы
Каюм Насыйри урамы, 3 (Казан)

**Каюм Насыйри урамы, 3** — Казанның Каюм Насыйри урамында урнашкан, 1853 елда П.В.Тихомиров проекты буенча Мөхәммәтҗан Казаков өчен төзелгән йорт. 1903 елда Константин Олешкевич проекты буенча киңәйтелә.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Каюм Насыйри урамы
Кушаев утары (Казан)

**Кушаев утары** — Казанның Каюм Насыйри урамында урнашкан, XIX гасыр уртасында төзелгән утар.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Каюм Насыйри урамы
Мәрҗани йорты (Казан)

**Мәрҗани йорты** — XIX гасырның мәшһүр татар мәгърифәтчесе, фәлсәфәчесе, тарихчысы, дин галиме, педагог, археолог, этнограф, көнчыгыш халыклар белгече Шиһабетдин Мәрҗани 1858 елдан 1889 елга кадәр яшәгән йорт. Республика әһәмиятендәге һәйкәл, агач төзелеш сәнгате һәйкәлләренең берсе.

## Тарихы
1858 елда  Шаһибетдин Баһаветдин улы Мәрҗани тарафыннан төзелә. 1863 елда, янгыннан соң, архитектор П. И. Романов проекты буенча торгызыла. Йорт Казанда Татар бистәсе территориясендә, Үзәк урамда урнашкан, биредә берничә гасыр дәвамында татар аристократлары һәм югары мөселман руханилары яшәгән. Мәрҗани бу йортта бик күп фәнни хезмәтләр, шул исәптән «Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар» китабын да язган. Мәрҗани рус галимнәре һәм мәгърифәтчеләре белән киң аралаша. Үз йорты стеналарында ул татар мәктәпләре инспекторы академик В. В. Радловны, Фәннәр Академиясе әгъза-корреспонденты И. Ф. Готвальдны, профессор Н. Ф. Катановны берничә тапкыр кабул итә. 1876 елның мартында Көнбатыш Себергә китеп барышлый биредә «Хайваннар тормышы» китабы авторы, алман галиме А. Брем була. 1889 елда, Ш. Б. Мәрҗани вафатыннан соң, йорт аның улы Борһанетдин — Казанның 1нче Җәмигъ мәчете имамы милкенә күчә. 2012-2013 елларда реставрацияләнә.

## Архитектурасы
Ике катлы катнаш конструкцияле йорт түбәсе ике яклы итеп ябылган. Бинага керү, йола буенча ишегалдында, урам ягыннан ябык, агач капка белән капланган. Түбән таш кат ия хуҗалык билгеләнешендә кулланыла. Югаргы агач кат - торак. Төп фасадның симметрик композициясе 5 квадрат фронтон тәрәзә һәм өске каттагы үзәк тәрәзәне фланкировкалаучы тар лопатка белән ассызыклана. Почмак лопаткасы киңрәк. Барлык лопаткалар да вертикаль каймаланган һәм озынча ромблар белән бизәлгән. Беренче катның тәрәзә уемнары кечкенәрәк һәм бизәкләнмәгән. Икенче кат тәрәзәләренең кәрәзләре стилизацияләнгән лалә чәчәкләре рәвешендә бизәлгән. 
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Каюм Насыйри урамы
Сабан урамы (Казан)

**Сабан урамы** () — Казанның Мәскәү һәм Киров районнарында, Дары бистәсендә урнашкан кечкенә урам.

## Географиясе
Дары бистәсе зиратыннан башланып, Коләхмәтов урамы белән киселештә тәмамлана.

## Тарих
Хәзерге исемен 1929 елның 16 маеннан йөртә. Элекке исеме — *Мәчет урамы*.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Нуриәхмәт Сафин

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Казанны басып алучыларга һәйкәл (Казан)

**Казанны басып алучыларга һәйкәл** — Казанның Киров дамбасы урамында урнашкан, 1821 елда Николай Алферов проекты буенча төзелгән һәйкәл-гыйбадәтханә.

## Хәзерге торышы
2024 елның июнендә гыйбадәтханә-һәйкәлне масштаблы реставрацияләү башланган, ул 2026 елда тәмамланырга тиеш, дип уйланылган. Реконструкция бәясе 300 миллион сум, шуның яртысы федераль бюджеттан. 16 октябрьдә Татарстан Рәисе Рөстәм Миңнеханов әлеге гыйбадәтханәне барып карагач, һәйкәлне 2025 елда төзекләндереп бетерергә килешкәннәр.

## Галерея

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казанның истәлекле урыннарыТөркем:Казанның Киров дамбасы урамы
Некрасов урамы, 13 (Казан)

**Некрасов урамы, 13** — Казанның Некрасов урамында урнашкан, 1880-елларда төзелгән йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Некрасов урамы
Николаев урамы, 5 (Казан)

**Николаев урамы, 5** — Казанның Николаев урамында урнашкан, 1957 елда төзелгән йорт. Бу йортта Петр Сперанский (1957-1964 елларда), Мансур Мозаффаров (1957-1966 елларда), Хөснулла Вәлиуллин (1958-1993 елларда), Рәшит Ваһапов (1958-1962 елларда), Заһит Хәбибуллин (1957-1983 елларда), Ширияздан Сарымсаков, Азат Әхмәдуллин, Җәлал Садриҗиһанов, Илһам Шакиров яшәгәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Николаев урамы
Якты урам (Казан)

**Якты урам** () — Казанның Киров районында, Дары бистәсендә урнашкан кечкенә урам.

## Тарих
Хәзерге исемен ким дигәндә 1920-еллардан йөртә.
## Шәхесләр

* Госман Әхмәтҗанов

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Карья Бинаяк Гыйбадәтханәсе

**Карья Бинаяк** (Непал телендәː कार्यविनायक मन्दिर) Катмандудан якынча 10 км көньяктарак Катманду районында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Information related to Karya Binayak Temple.
* Information about Karya Binayak Temple.
* Geo view of Karya Binayak Temple.
* Images of Karya Binayak Temple.

## Шулай ук карагыз
* Непалда Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Кырлач (үсемлек)

**Кырлач** () — карабодайлылар гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Бабасыр уты

**Бабасыр уты, чынтыяна** () — бабасырутлылар гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Кәрим Тинчурин исемендәге бульвар (Яр Чаллы)

**Кәрим Тинчурин исемендәге бульвар** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендәге урам.
Почта индексы 423802. ОКАТО коды 92430000000.
Координатлары 55.694864°, 52.312722°.

## Тарих

Яңартылган Кәрим Тинчурин бульвары 2017 елның ноябрендә ачыла. Үзгәртеп коруга 60 млн сум акча тотыла (шуның 22 млн ы федераль бюджеттан, 37 млн ы республика бюджетыннан). Яңарту проектының авторлары — Чаллы архитекторлары Илдар Мирхаҗиянов, Ольга Кутуева. Бульварны бизәүнең төп темасы — театр. Бульварда Кәрим Тинчурин әсәрләре каһарманнарының силуэтлары урнаштырылган, күләгә театры фигуралары граффитилары ясалган (рәссамнар Марат Билялов һәм Татьяна Спиридонова) .

## Урнашуы
Яр Чаллы шәһәренең (Иске шәһәр) Комсомол районы ГЭС бистәсе 10нчы комплексында, Мәләкәс елгасы агымына аркылы урнашкан урам. Габдулла Тукай яр буе урамы белән киселештә башлана.  Муса Җәлил проспекты белән киселештә тәмамлана. Бульвардан проспект аша турыга Муса Җәлил мемориалына узарга мөмкин.

## Игътибарга лаеклы объектлар
* 2нче йорт — 1нче урта мәктәп.
* 10нчы А йорт — Кама автомәктәбе.
* 17нче йорт — 89нчы санлы «Чулпан» балалар бакчасы. 
* 48нче А йорт — шәһәр балалар поликлиникасы (Чулман балалар медицина үзәге).

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*  Кәрим Тинчурин бульвары Яр Чаллы картасында
*  Кәрим Тинчурин бульвары дуслары төркеме сәхифәсе. vk.com
*  Бульвар имени Карима Тинчурина. Наши Челны

## Моны да карагыз
*   Бульвар им. К. Тинчурина открылся. «Чаллы -ТВ» (*видео, 1:55*)

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Кәрим Тинчурин хөрмәтенә аталган объектлар
Рус балеты академиясе

**А.Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академиясе** (, *1991 елга кадәр-Ленин ордены һәм Хезмәт Кызыл Байрагы ордены, А.Я. Ваганова исемендәге академик хореография училищесы*) - дөньядагы иң борынгы балет мәктәпләренең берсе, аның исеме Рус балет мәктәбенең чәчәк атуы һәм дөньякүләм танылуы тыгыз бәйләнгән. Санкт-Петербургның үзәгендә урнашкан, Зодчего Росси урамында.

1957 елдан башлап балет артисты, балетмейстер һәм педагог, рус классик балет теориясенә нигез салучылар Агриппина Ваганова исемен йөртә.

## Шәкертләр
*Ринат Әбүшахманов
*Таһир Балтачиев
*Адоль Хәмзин
## Искәрмәләр

Төркем:Петербург югары уку йортлары
Энҗекәй белән Юлдыкай

**«Энҗекәй белән Юлдыкай»** («Энҗекәй белән Юллыкай», «Ынйыкай белән Юлдыкай») — башкорт халык җыры (салмак көй). Җыр вариантлары 1894 елда С. Г. Рыбаков тарафыннан Ырынбур губернасы Орск өязенең Солтан приискысында (хәзер Башкортстанның Баймак районы) Абдрахман Үзәнбаевтан язылып алынган. Җыр «Урал мөселманнарының көнкүреш тасвирламасы белән музыкасы һәм җырлары» исемле китапта нәшер ителә. Соңыннан җырны Г. Г. Ишбулатов, Ф. Х. Камаев, М. М. Сәгыйтов, Н. Д. Шоңкаровлар язып алалар.

## Эчтәлеге
С. Рыбаков язып алган версиядә җырның тарихы башкортларның җәйләвендә булган вакыйга белән бәйле. Җәйләүдә җиде кыз яши, аларның берсенең егете була. Бер көн, барысы да чабынлыкта булган чакта, егет кызлар янына килгән. Кымыз белән итне алам, дип, егет күрше бай куыш өстенә менә. Югарыдан төшеп килгән чагында егет чалгыларга эче белән барып төшеп, һәлак була. Кызларны егетнең үлемендә гаеплиләр һәм Себергә сөрәләр. Кызларның икесе җыр иҗат итә, аннары җырны аларның исеме белән атый башлыйлар.

Икенче версия буенча, Энҗекәй — кыз, ә Юллыкай — егет исеме. Кич утыруда бәхетсез очрактан кызның ахирәте һәлак була. Бер-берсен яраткан Энҗекәй белән Юллыкайны аның үлемендә гаеплиләр һәм төрмәгә бикләп куялар.

## Тасвирламасы
Җыр эпик характерда. Көе — киң диапазонлы (дуодецима), орнаментикасының, музыкаль фразаларның кабатланмавы белән аерыла. Музыкаль теманың иң югары ноктасына көйнең квинт тонына күтәрелүе һәм терца тонына кадәр кинәт кенә төшүе аша ирешелә.

## Башкаручылар
Оста башкаручылар арасында — РФ халык артисты Ф. Ә. Килдиярова. Җыр мотивлары буенча Газиз Әлмөхәммәтов — опера, драматург Х. Г. Габитов пьеса иҗат итәләр. «Энҗекәй белән Юллыкай» пьесасы (1924), шул елларда күп тапкырлар Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театрында куелды.

## Сылтамалар
*  «Ынйыҡай менән Юлдыҡай» . Башкирская энциклопедия
* Җырның ноталары

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча җырлар
Төркем:Башкорт халык җырлары
Лакшми Нарасимха Гыйбадәтханәсе, Антарведи

**[[Лакшми Нарасимха Гыйбадәтханәсе]]** Һиндстанда, Андхра Прадеш штатының Көнчыгыш Годавари районында, Сахинетипалле Мандалның Антарведи дип аталган гыйбадәтханәләр шәһәрендә урнашкан. Гыйбадәтханә Бенгал Култыгы һәм Годавари елгасының кушылдыгы Васиштха Годавари очрашкан урында урнашкан. Ул 15-енче һәм 16-ынчы гасырларда төзелгән булган.

## Сәфәр

Антарведига килү өчен өч ысул бар. Пар катерлары бар. Альтернатив рәвештә, Сахинетипаллига җитеп паромда барып була һәм шуннан Антарведига юл буенча. Өченче сайлау ул яңа төзелгән күперне кулланып Чинчинаданы аркылы чыгарга һәм аннан соң юл буенча барырга.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Lakshmi Narasimha Temple website 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Коләхмәтов урамы (Казан)

**Коләхмәтов урамы** () — Казанның Киров һәм Мәскәү районнарында урнашкан урам.

## Географиясе
Болотников урамыннан башланып, Күтәрелеш урамы белән киселештә тәмамлана.

## Тарих
Хәзерге исемен 1950 елның 15 мартыннан йөртә. Элекке исеме — Карабай урамы.

## Урам белән бәйле шәхесләр

* Луиза Бәйрәмева

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Коләхмәтов урамы
Яр Чаллы шәһәре гербы

**Яр Чаллы шәһәре гербы** () Яр Чаллы шәһәре халык депутатлары шурасының 2005 елның 17 мартындагы 31/5 нче карары нигезендә расланган. 
Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 1819 нчы сан белән кертелгән. 
Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 13 нче сан белән кертелгән.

## Герб тасвирламасы

«Чите көмеш дулкынлы зәңгәрсу (зәңгәр) җирлектә, көймә борынында карашын көймә юнәлешенә төбәгән, яулыклы һәм җилфердәүче тасмалы кыз башы рәвешендә бизәк ясалган, күренеп торган җиде ишкәкле, җилкәнле алтын көймә; җилкән яшел һәм кызыл төсләр белән кисешкән, һәр ике өлеше дә юка алтын кайма белән уратып алынган; яшел җирлектә шул ук металлдан бөгелгән пояс рәвешендә өч бизәк төшерелгән»

## Герб символикасын нигезләү
Гербның төп фигурасы булган көймә, гербка ачыклык кертеп, шәһәр атамасын билгели. Геральдикада гербны төзүдә мондый алым *классик алым* буларак санала. 
Көймә — туктаусыз алга хәрәкәт итүнең, каршылыкларны җиңеп чыгуның, табигать көчләрен буйсындыруның, максатка ирешү чарасының символы. 
Көймә борынындагы кыз башына охшаган бизәк йорт учагы символы булып тора.

Киерелгән җилкән юл уңаена искән җилне күрсәтә, барлык башлангычлардагы уңышлар турында сөйли. Җилкән сызыклары белән рухи яшәешнең традицион символы булган, стильләшкән лалә чәчәген хәтерләтә, Яр Чаллы шәһәрен Татарстанның кабатланмас җәүһәре итеп күрсәтә.

Хәрәкәт итүче ишкәкләр шәһәр халкының табигать биргән көч белән генә (*җилкәндәге җил*) канәгатьләнмичә, үз хезмәтләрен куеп, алга таба хәрәкәт итәргә омтылышын күрсәтә.
 
Көмеш дулкыннар Чулман елгасын һәм Түбән Кама сусаклагычы символы булып тора. Дулкыннарның көмеш-ак төсе  шәһәр атамасының (*«Яр Чаллы»*) — «ярдагы ак таш» сүзеннән алынган дигән версия белән аваздаш.

Алтын төс — ныклык, бөеклек, байлык, акыллылы, тотрыклылык, ихтирамлылык символы.

Көмеш төс — чисталык, камиллек, рухият, үзара аңлашу символы.
 
Зәңгәрсу төс (зәңгәр төс) — хакыйкать, намус, игелек символы.
 
Яшел төс — табигать, сәламәтлек, яз, үсеш, яңарыш символы.

Кызыл төс — хезмәт, батырлык, яшәү дәрте, матурлык, бәйрәм символы.

## Авторлар төркеме
Факил Гайфетдинов (Яр Чаллы), Чулпан Йосыпова (Яр Чаллы), Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (*[[Казан]]*), Константин Мочёнов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү).

Яр Чаллы шәһәре халык депутатлары шурасының 2005 елның 17 мартындагы 31/5 нче карары нигезендә расланган

## Моны да карагыз
* Яр Чаллы шәһәре байрагы

## Әдәбият
# Татарстан Республикасының геральдик мирасы. Геральдическое наследие Республики Татарстан. М.: Регионсервис, 2012, стр. 236—239. ISBN 978-5-9902751-2-6
## Сылтамалар
*     Яр Чаллы гербы
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча герблар
Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Чаллы
Һидиятуллин

**Һидиятуллин** — татар фамилиясе.
* Шәүкәт Һидиятуллин (Шәүкәт Галиев) (1928-2011) — шагыйрь, Тукай бүләге иясе (*[[1972]]*).
* Вәгыйз Һидиятуллин (03.03.1959) — спортчы (*футбол*), ССРБ атказанган спорт остасы (*[[1988]]*).
* Айрат Һидиятуллин (*рэпер* Айрат) (1981) — рэп җырлаучы.
* Ринат Һидиятуллин (1941) — энергетик, техник фәннәре докторы (1988), профессор (1991), ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (2001).
## Моны да карагыз
* Идиятуллин

Төркем:Фамилияләр
Кәрим Тинчурин паркы

**Кәрим Тинчурин паркы** - Казанның Вахитов районында, Татарстан урамы һәм Кәрим Тинчурин урамы кисешү урынында урнашкан парк, ерак түгел Казанның Үзәк Автовокзалы (250 м) һәм Казан елга порты (850 м) урнашкан.

Совет заманыннан бирле Тинчурин паркында мәшһүр "Китап базары" (*Китапчык, Книжка*) урнашкан, анда ял көннәрендә сирәк очрый торган һәм иске китаплар һәм антиквар әйберләр сатыла.

Соңгы вакытта Тинчурин паркы Казанның "гайд паркы"нда әйләнгән: анда протест митинглары еш уза, нәкъ биредә татар телен яклау өчен чаралар, пенсия яшен арттыруга каршы митинглар үткәрелә.

Тинчурин паркының күренекле урыннары: Ленин мозаикасы, яктылык фонтаны, яңгыр сусаклагычы, парк кырыенда **"Электрон" футбол стадионы** урнашкан, анда Конфедерация кубогы (2017) һәм футбол буенча Дөнья чемпионаты (2018) вакытында күнегүләр уза, мәсәлән Алмания милли такымы нәкъ анда күнеккән, ә баш тренеры Иоахим Лөв Тинчурин паркы буенча йөргән.

## Тарих

Кәрим Гали улы Тинчурин — татар драматургиясенең классигы, күренекле артист һәм режиссер, аның гомере вакытсыз фаҗигале төстә өзелә, ул Сталин репрессияләрендә үтерелгән. Тинчурин исеме озак вакытта тыю астында булган, шуңа күрә башта 1950 елларда парк "Елгачы" (*Речник*) дип аталган.

Хрущев вакытыннан репрессияләнгән исемнәрдән тыю алынган һәм парк Тинчурин исемен ала.

Мәшһүр "Китап базары" башта Ленин бакчасында урнашкан булган, ләкин аннан куылганнан соң Тинчурин паркында күчерелгән.

2015 елда Тинчурин паркы төзекләндерелә: яңа яктылык фонтаны урнаштырыла, Ленин фрескасы яңартыла, яңа юллар куела, балалар мәйданчыклары төзелә.

2016-2017 елларда Конфедерация кубогы һәм Дөнья чемпионатына "Электрон" футбол стадионы тулысынча яңартыла: заманча газон, трибуналар, биналар төзелә. Конфедерация кубогы (2017) һәм футбол буенча Дөнья чемпионаты (2018) вакытында монда кунак командалары күнегүләре уза. Чемпионаттан соң беренче һәм икенче лигалар матчлары уза.

Проект буенча парк керүендә Кәрим Тинчуринга һәйкәл булырга тиеш иде, ләкин урнаштырылмаган әле.

## Сылтамалар
*https://localway.ru/kazan/poi/park_imeni_karima_tinchurina_318867 

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан парклары
Төркем:Казанның Татарстан урамы
Төркем:Казанның Кәрим Тинчурин урамы
Гренадер күпере

**Гренадер күпере**()-Санкт-Санкт-Петербургта Зур Невка аша күпер. Выборг ягын һәм Аптекар утрауларын тоташтыра.

Күпер Чапаев урамын һәм Гренадер урамы (Выборгский районы) белән Карповка яр буен тоташтыра. Күпернең сул як ярында элек күпер мәйданы барлыкка килә торган Карпов аша даруханә күпере янында урнашкан.

Күпер янында гына Россия фәннәр академиясенең Ботаника бакчасы урнашкан.

Сампсоевский күпере агымы буенча югарырак — Кантемир күпере.

Метрополитенның якындагы станциясе — «Выборгская».
## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург
Краснофлот күпере

**Краснофлот күпере** () - Санкт-Санкт-Петербургның Адмирал районында Мейку елгасы аша җәяүлеләр күпере-Казан һәм 2-нче Адмиралтейский утрауны тоташтыра.

Крюков каналы яры буенча 2-нче һәм 4-нче йортлар арасында урнашкан. Шулай ук Матвеевларның Крюков каналы аша күперле ансамбль барлыкка килә. Күпер янында Яңа Голландия комплексы һәм диңгез Крюков казармы бинасы (Үзәк хәрби-диңгез музее) урнашкан.

Агымы буенча югарырак — Үбешү күпере, түбәнрәк-Храповицкий күпере.

Метрополитенның якындагы станцияләре — «Бакча», «Печән мәйданы», «Спас».

## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург
Вышеһрад

**Вышеград** ()  - борынгы ныгытма (кирмән) һәм Праганың тарихи районы. Ул шәһәр үзәгеннән Көньякага урнашкан.

Вышеград диварда Изге Петр һәм Павел неоготика стилле храмы, борынгы Роман базиликасы калдыклары, Изге Мартин ротондасы кебек истәлекле урыннар бар. Вышеград-Чехиянең танылган эшлеклеләрен җирләү урыны.

X гасырда ныгытма . Риваять аның нигез салыучы-Крок князе, княгиня Либюраның әтисе, дип белдерә. Гадәттә, Прага грады белән Чехия дәүләтенең беренче үзәкләренең берсе (чагыштырма: Киевта Вышгород, Новгород Детинец һәм Рюрик городище Новгородта һәм башка шундый «ике системалар» славян торак пунктларда) санала.

## Искәрмәләр

Төркем:Прага
Тукай районы байрагы

**Тукай районы байрагы** () Татарстанның Тукай районы халык депутатлары шурасының 2005 елның 11 ноябре 2/6 нчы санлы карары нигезендә кабул ителә.
Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына (исемлегенә) 2040 нчы номер белән кертелгән. 
Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика регистрына (исемлегенә) 37 нче номер белән кертелгән.

## Тасвирлама
«Тукай районы байрагы район гербында чагылыш тапкан ике өлештән тора. Югары өлештә 2:3 нисбәтендә кызыл төстәге җирлектә  алгы уң аягына алтын очлыгына җилфердәүче ак төстәге тасмалар беркетелгән алтын таяк тотып баручы арыслан сурәтләнгән, аскы өлештә 2:15 нисбәте киңлегендә зәңгәр тасма сузылган»
## Символлар нигезләмәсе
Байрак беренче мәртәбә уйлап чыгарыла, ул район гербына нигезләнгән, анда Татарстанның әһәмиятле сәнәгать өлкәләре чагылыш тапкан. Тукай районы — су юлы һәм башка магистральләр кисешкән урында урнашкан зур авыл хуҗалыгы районы.
Байракта төп фигура – алтын төстәге Арыслан (Габдулла Тукайның: «*Без тынычта аттан артык эшлибез, без сугышта арысланнан көчлебез*», дигән шигъри юлларындагы арыслан образы нигез итеп алынган).  Җәнлекләр патшасы булган арыслан көч-куәтне, ышанычны,батырлыкны гәүдәләндерә. 
Таяк очына беркетелгән җилфердәүче көмеш төстәге җиде тасма районның күпмилләтле халкы дуслыгын күрсәтә.
Байрактагы аксыл зәңгәр төстәге аскы өлеш Тукай районының Чулман елгасында урнашуын белдерә.

Алтын төс — байлык, тотрыклылык, хөрмәт, акыллылык билгесе.
 
Көмеш төс — пакьлек, камиллек, тынычлык, үзара аңлашу билгесе.
 
Кызылсу алтын төс — батырлык, көч, хезмәт, матурлык билгесе.
 
Аксыл зәңгәр төс — намуслылык, эчкерсезлек, югары максатлар билгесе.

## Авторлар төркеме
Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (*[[Казан]]*), Константин Мочёнов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү), Роберт Маланичев (Мәскәү), Фәйрүзә Сәләхова (Тукай районы).

## Моны да карагыз
* Татарстан байраклары
* Тукай районы гербы

## Әдәбият
# Татарстан Республикасының геральдик мирасы. Геральдическое наследие Республики Татарстан. М.: Регионсервис, 2012. ISBN 978-5-9902751-2-6

## Сылтамалар
*    Флаг Тукаевского муниципального района Республики Татарстан.  Союз геральдистов России

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча байраклар
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:2005 ел байраклары
Төркем:Тукай районы
Пала Ганеш Гыйбадәтханәсе

**Пала Ганеш Гыйбадәтханәсе** Удайпурда Гулаб Багх һәм хайваннар бакчасында урнашка Ганеша Һинд дине гыйбадәтханәсе. Бу гыйбадәтханә якынча 500 ел элек төзелгән булган һәм Удайпурда иң борынгы гыйбадәтханәләрнең берсе дип танылган.

## Гомуми тасвирламасы
Ул Гулаб Багхның һәм Дудх Талай Күле төен ноктасы янында урнашкан. Бу гыйбадәтханә Дэвастхан департаменты контроле астында. Керүдә зур өй яны бар, анда кеше утырырга мөмкин. Гыйбадәтханә эчендә үзәк изге урында Ходай Ганеша поты тора. Үзәк изге урын (Ходайның "парикрама"сы дип аталган) Ходайлар өчен аларны әйләнеп чыгу өчен җитәрлек урын бар. Төп гыйбадәтханәгә ике капка бар, берсе Риддхи Поул дип атала, ул гадәттә керү капкасы һәм икенчесе Сиддхи Поул, ул чыгу.

## Керү һәм вакытлар
Пала Ганеш Гыйбадәтханәсе шәһәр үзәгеннән Сураджпоулдан якынча 1 км, һәм Удайпур шәһәре тимер юл станциясеннән 3,5 км ераклыкта урнашкан. Зиярәт кылучылар урынга бару өчен шәхси транспорт, яки такси алырга мөмкин. Ул Гулаб Багх һәм Хайваннар Бакчасы һәм Дудх Талай Күле арасында урнашкан, аңа керү Гулаб Багх һәм Хайваннар Бакчасының машина тукталышлары янында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Әйләнеч урам (Казан)

**Әйләнеч урам** () — Казанның Киров һәм Мәскәү районнарында, Дары бистәсендә урнашкан урам.

## Географиясе
Урам бер-берсе белән бәйле булмаган 4 кисемтәдән тора:

# Самар урамыннан Якты урамның 18 нче йортына кадәр.
# Болын урамыннан Сабан урамына кадәр.
# Дары бистәсе зираты тирәсеннән Күтәрелеш урамына кадәр.
# Бәкәләй урамыннан Күтәрелеш урамының 93 нче йортына кадәр.

## Тарих
Хәзерге исемен ким дигәндә 1920-еллардан йөртә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Алманнар җыры

**Алманнар җыры** () — Йозеф Гайдн музыкасына Гофман фон Фаллерслебен язган җыр. 1841 елның 26 августында Бөекбританиянең Гельголанд утравында төзелгән җыр беренче тапкыр шул ук елның 5 октябрендә Гамбургның Юнгфернштиг урамында Халык алдында үтә.

Җыр 1797 елда Австриянең Дәүләт гимны өчен Гайден тарафыннан төзелгән «Император җыры " көенә языла.

1922 елның 11 августында Германиянең Веймар Конституциясе кабул ителгән Милли Җыелыш утырышында Германиянең беренче рейх-Фридрих Эберт республиканың Дәүләт гимны «немецлар җыры»н игълан итте. Өченче рейх вакытында җырның беренче сафы гына башкарыла, шуннан соң Хорст Вессель җыры НСДАП гимны тыңлана. 1945 елдан соң "Алманнар җыры"н башкару тыела, ә Алман җәмгыятендә яңа дәүләт гимны турында интенсив дискуссия бара.

1952 елда гимн янә Гофман-гайден гимны кайтарыла, әмма аның өченче юлыннан гына үтәргә дигән карар кабул ителә. Германия гимнын берләштергәннән соң, ГФР рәсми рәвештә «Алманнар җырлары»дигән өченче строфа була.

## Текст
Җирдә барысыннан да югарырак
Бары тик Алмания бер,
Саклауга һәм җиңүләргә
Кан кардәшлеге белән ныгытылган.
Мемелдән к Маска тиклем,
Бельттан белән Эчкә тиклем бердәм –
Җирдә барысыннан да югарырак
Бары тик Германия генә бер!

Җирдә барысыннан да югарырак
Бары тик Германия генә бер!
Алманнарның хатыннары, алманнарга тугрылык,
Җыр һәм ил шәрабы
Дөнья өчен саклансын
Немец борон рухын,
Яхшы нигъмәтләгә улар
Гомер буе илһамландырырга тиеш

Алманнарның хатыннары, алманнарга тугрылык,
Җыр һәм ил шәрабы!
Алманнарның хатыннары, алманнарга тугрылык,
Җыр һәм ил шәрабы!
Гомумилек, хокук һәм Ирек
Германия өчен  —
Әйдәгез, аларга омтылырга
Йөрәк һәм кулы!

Гомумилек, хокук һәм Ирек –
Бу бәхет орлыклары.
Бәхет ялкысында балкы,
Чәчәк ат, илем!
Бәхет ялкысында балкы,
Чәчәк ат, илем!

Төркем:Алмания
Һелголанд

**Һелголанд**-  архипелаг (1720 елга кадәр — Бердәм утрау) Төньяк диңгезнең көньяк-көнчыгышында Гельголанд бухтасында урнашкан.

1370 кеше яшәгән (2012 елга).

Шлезвиг-Һольштейн Федераль җире составына керә, әмма Европа берлегенең таможня һәм салым территориясенә керми.

Элек утрауның күпчелек халкы гельголанд теле диалектында сөйләгән иде, ләкин хәзер ул немец телен кысрыклап кысылган диярлек. Шуңа да карамастан Фриз теле рәсми тел булып санала.

## Заманчалык
Гамбургтан килгән Бизнесмен, Төзүче Арне Вебер инде берничә ел төп утрау белән Дюне утравы арасында су сибү идеясен какшата. Төньяк диңгез ярында урнашкан бизнесмен берничә кунакханә төзергә, кунакханә урыннары санын өч тапкыр арттырырга, шулай ук күпкә иркен һәм уңайлы пляж булдырырга тәкъдим итә. Инвестицияләрнең гомуми күләме миллиард еврога бәяләнә. Озак фикер алышулардан соң җирле хакимият Гамбург эшкуарының масштаблы планнарыннан баш тартырга карар иткән. Моның урынына Гельголандта порт комплексын һәм диңгез причалын модернизацияләргә ниятлиләр. Үз чиратында Арне Вебер мондый карашны бер дә күрмәвен атады һәм карар бу көздә муниципаль сайлаулардан соң яңадан каралачагына өмет белдерде. Утрауда аның йөзен тагын бер тапкыр үзгәртергә теләмиләр. Ул болай да кеше кулыннан нык зыян күрде.

2011 елның 26 июнендә Гельголанда халкы утрау территориясен арттыру буенча хакимиятләрнең планнарына каршы булуларын белдерде. Тавыш бирүдә 1068 кеше катнашты (явка 81,4% тәшкил итте). 54,7 % — «каршы», 45,3% - «Риза» тавыш бирде. План нигезендә, Гельголанд утравы һәм аннан бер километрда урнашкан Дюне утравы гомуми мәйданы 100 гектар булган ясалма өем (якынча 30 футбол кыры) белән кушу күздә тотыла, анда яхт һәм круиз лайнер өчен пристаньлар барлыкка килергә тиеш була, шулай ук пляж җиһазландырыла. Туристик инфраструктураны үстерү буенча грандиоз проект утрауның гомуми икътисади хәлен яхшыртуга юнәлдерелгән. Гельголанд стагнациягә куркыныч яный: туристлар саны кими, күп кенә кешеләр ташлап утрау. Бургомистр Гельголанда Йорг Сингер (Алман. Ясалма чебиләр проектын актив хуплап чыккан Joerg Singer) референдум нәтиҗәләре утрауны үстерү буенча планнарны сызып тормый, дип белдерде. Аның сүзләренә караганда, хәзер утрау территориясен үстерү буенча башка мөмкинлекләрне карарга вакыт җитте.
## Искәрмәләр

Төркем:Алмания
Тронһеймс-фьорд

**Тронхеймс-фьорд** () — Норвегиянең озынлыгы буенча өченче фьорды (озынлыгы 130 км).

Ул үзәк Норвегиянең көнбатыш өлешендә урнашкан һәм Норвег диңгезенең култыгы булып тора. Ул төньяктагы Эрланннан көнбатыштагы Стейнхьерга кадәр сузылган. Тронхеймс-фьорд ярында аның хөрмәтенә фьорд аталган Тронхейм шәһәре урнашкан. Фьордның Агданес Коммунасы территориясендә урнашкан иң тирән ноктасы - 617 метр. Фьордның иң эре утраулары — Иттерөй (28 км2) һәм Төутра (1,5 км2) .

Тронхейм каршында бөтен дөньядан туристларны үзенең истәлекле урыннары белән җәлеп итүче Мункхолмен утравы урнашкан - анда 1100-1537 еллардагы бенедиктчылар монастыре, 1680-1850 еллар төрмәсе, 17-19 гасырлардагы ныгытмалар һәм Икенче бөтендөнья сугышы вакытындагы һава һөҗүменә каршы алман саклану системасы урнашкан. Фьордка керү урынында башка вак утраулар бар.

Тронхеймс-фьорд викинглар заманыннан мөһим дингез юлы булган һәм безнең көннәрдә шулай булып кала.

## Сылтамалар
* NTNU Биологическая станция Тронхеймс-фьорда
* Коралловые рифы Тронхеймс-фьорда 

Төркем:Норвегия
Төркем:Фьордлар
Тронһейм

**Тронһейм** - Норвегиянең халкы буенча өченче шәһәре, Нидельвы елгасы тамагында,Тронхейм фьорд ярында урнашкан. Трендагның иң зур шәһәре. Халык тыгызлыгы: 1 квадрат чакрымга 480 кеше.

Тронһейм урынында беренче авыл җирлегенә 997 елда Олаф Трюгвасон нигез сала. Ул монда Чиркәү һәм үз сызымнарын төзеде (Kongsgård).

Изге изгелек олафыннан ерак түгел Стикластадир янындагы көрәштә үлемне кабул итә. Урта гасырларда аның куәтләренә хаҗилар җыелды. 1152 елда инглиз прелаты Николас Брейкспир Нидарос епархиясен оештыра.

XIII гасырдан башлап Нидарос Ганзә сәүдә үзәге Бергенга үзләренең сәүдә әһәмиятен югалтмый. XIX гасырга кадәр шәһәр күбесенчә агач йортлардан тора һәм янгыннарга еш бирешә. Бер кварталны юкка чыгарган зур янгын 2002 елда да шәһәрнең тарихи үзәгендә була. XVII-XVIII гасырларда Дания-Швеция сугышы аңа зур зыян китергән.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында нацистлар Алманиясе Норвегиягә һөҗүм итә, һөҗүмнең беренче көнендә үк Тронһейм оккупациягә эләгә (1940 елның 9 апреле). Оккупация вакытында алманнар шәһәрне һәм әйләнә-тирәсен «Дора 1» бункеры булган су асты көймәләре базасына әйләндергән, шулай ук Nordstern  дип аталган 300 000 кешегә яңа шәһәр төзергә уйлаган. Бүген бу зур төзелеш проектының Тронһейм тирәсендә калган калдыкларын күрергә мөмкин.

Төркем:Норвегия
Викинглар (телесериал)

**Викинглар** -History телеканалы өчен Майкл Херст тарафыннан махсус ясалган Канада-Ирландиянең тарихи сериалы, аның премьерасы 2013 елның 3 мартында булган.

Сериал катгый тарихи булып тормый һәм скандинав легендарал буенча барлыкка китерелгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Викинглар (телесериал) 

Төркем:Скандинавия
РФАнең В. Л. Комаров исемендәге Ботаника институтының Ботаник урманы

**РФАнең В. Л. Комаров исемендәге Ботаника институтының Ботаник урманы**  — Санкт-Санкт-Петербургта Аптекар утравында урнашкан Россиянең иң борынгы ботаник бакчаларының берсе. Зур Невка ярының даруханә, Карповка яр буе, Аптекар проспекты һәм профессор Попов урамы («ЛЭТИ»-электротехника университеты каршында) урамнары арасындагы территорияне били.

Ботаника урманы в. Л. Комаров исемендәге Ботаника институтына буйсына, аның бүлеге булып тора һәм шул рәвешле Россия Фәннәр академиясе структурасына керә.

Музей территориясендә урнашкан Ботаника музее бакчасы территориясендә урнашкан. В. Л. Комарова 80 меңнән артык үрнәкне үз эченә ала. Музей экспозициясе җир үсемлекләре, үсемлекләр тарихы һәм эволюциясенә, Россиянең үсемлекләр һәм үсемлекләр арасындагы багланышларга багышланган.
## Заманча характеристикалары
Хәзерге вакытта ботаника бакчасының гомуми мәйданы 1 гектарга якын, ә озынлыгы 1 км чамасы.аларда 7,5 меңнән артык үсемлек бар. Паркта-дендрарида ачык грунт агач һәм травянистые үсемлекләренең коллекцияләре җыелган һәм алар экспозицияләре белән таныша.

Сезон нинди булуга карап, төрле экскурсияләр үткәрелә, шул исәптән:

"Җир шарының тропик өлкәләре үсемлекләр»,
"Җир шарының субтропик өлкәләре үсемлекләр»,
Су үсемлекләре»,
"Парк үсемлекләре-дендрарий».
Моннан тыш, башлангыч заказ буенча мәктәп укучылары һәм студентлар өчен махсус укыту-тематик экскурсияләр үткәрелә:

"Эссе илләргә сәяхәт»,
"Лист, йөгереш, сабак»,
"Җир шарының тропик өлкәләре үсемлекләр һәм аларның кеше өчен практик әһәмияте»,
"Югары үсемлекләрнең килеп чыгышы һәм систематикасы»,
"Үсемлекләр организмнарының күптөрлелеге һәм үсемлекләрнең билгеле бер шартларда тормышка яраклаштырылуы»,
"Дөнья үсемлекләр яңа ел»,
- мәктәпкәчә яшьтәге балалар өчен дә:

"Табигатьтә сезонлы үзгәрешләр".
Айга 1-2 тапкыр күргәзмә һәм каранжереяләр үткәрелә, бирегә килүчеләргә экскурсоводсыз йөрү мөмкинлеге бирелә.

Сишәмбе һәм пәнҗешәмбе көннәрендә (әгәр дәүләт ял итми икән) паркка бушлай йөрү хокукы каралган :
*Пенсионерларга.
*Советлар Союзы Геройларына, Россия Федерациясе Геройларына, "Дан ордены"ның тулы кавалерларына.
*СССР территориясендә, Россия Федерациясе территориясендә һәм башка дәүләтләр территорияләрендә сугыш хәрәкәтләре ветераннарына, хәрби хезмәт ветераннарына, хезмәт ветераннарына.
*Икенче бөтендөнья сугышы дәверендә фашистлар һәм аларның союздашлары тарафыннан корылган концлагерьларның, гетто һәм башка төрле ирексезләп тотылу урыннарының балигъ булмаган элеккеге тоткыннарына.
*1986 елның 26 апрелендә Чернобыль АЭСындагы һәлакәт аркасында барлыкка килгән, яки әлеге һәлакәт нәтиҗәләрен бетерүдә катнашкан Россия Федерациясе гражданнарына Татарстан Республикасы Дәүләт Советы рәисе ф. х. Мөхәммәтшин үткәрә.
*I һәм II группа инвалидлары (Россия һәм БДБ илләре гражданнары).
*I группа инвалид яки инвалид бала (Россия һәм БДБ илләре гражданнары) бер озата баручысы.
## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург
Аптекар утравы

**Аптекар утравы** ()-Санкт-Санкт-Петербург шәһәренең Петроград районындагы берничә утрауга керә торган Нева елгасы дельтасының төньяк өлешендә урнашкан утрауларның берсе. Петроград утраучыгыннан елга Карповкасы, таш һәм Крестовский утрауларыннан аз түгел, ә Выборг ягыннан-зур гөнаһ түгел. Утрау мәйданы-якынча 2 км2.
## Утрауда ачык Музейлар
*РФАнең В. Л. Комаров исемендәге Ботаника институтының Ботаник урманы
*А. С. Попов мемориаль музее (ЛЭТИ))
*Ф. И. Шаляпин музей - театр һәм музыка сәнгате Санкт-Санкт-Петербург музейларының берсе
*Санкт-Петербург авангарды музее (М. В. Матюшин йорты) — шәһәр тарихы музее филиалларының берсе

## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург
Биробиҗан районы

**Биробиҗан районы** - Яһүд автономияле өлкәсенең үзәк өлешендә административ-территориаль берәмлек (районы) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль районы).

Административ үзәге-район составына кермәгән Биробиҗан шәһәре (өлкә карамагындагы «Биробиҗан шәһәре» мөстәкыйль муниципаль берәмлеге).

Икътисад структурасында төп урынны авыл хуҗалыгы алып тора. Бөртеклеләр, соя, бәрәңге, яшелчә үстерәләр. Терлекчелек дуңгызчылык (ЕАО буенча иң эре дуңгыз фермасы), терлекчелек һәм умартачылык белән тәкъдим ителә. Сәнәгатьдән - «Карьерер Ушумунский» ҖЧҖ, ул бурого күмер ятмаларын (ачык ысул) эшләү белән шөгыльләнгән, хәзерге вакытта предприятие ликвидацияләнгән. Хезмәт күрсәтү өлкәсе алга киткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Яһүд автономияле өлкәсе
Смидович районы

**Смидович районы**()- Яһүд автономияле өлкәсенең үзәк өлешендә административ-территориаль берәмлек (районы) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль районы).

Район сәнәгате эшчәнлегенең төп төрләре: эшкәртү производстволары, электр энергиясен һәм суны тапшыру һәм бүлү.

Районның климат шартлары яхшы: бодай, солы, арпа, карабодай, соя, ашлык кукурузы (иртә өлгерешле сортлар), помидор, кыяр һәм борыч, баклажан һәм бахчевларның (утыртылган рассады) чабулары. Район территориясендә авыл хуҗалыгы предприятиеләре эшли: 3, крестьян (фермер) хуҗалыклары — 30 һәм 4500 дән артык шәхси хуҗалык.

Район территориясе аша Ерак Көнчыгыш тимер юл магистрале һәм «Чита—Хабаровск»автомобиль юлы уза. Автомобиль юлларының гомуми челтәре 686 км тәшкил итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Яһүд автономияле өлкәсе
Ленин районы

**Ленин районы** - Яһүд автономияле өлкәсенең үзәк өлешендә административ-территориаль берәмлек (районы) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль районы).

Район Яһүд автономияле өлкәсенең көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан. Төньяктан нурланыш районы, көнчыгышта — Биробиджан, көнбатышта — Октябрь районы, көньяк-көнчыгышта Кытай белән Амур елгасы буенча чиктәш. Район территориясенең мәйданы 606 806 га тәшкил итә (6,1 мең км2).

Район мәйданының 60 % ын урта Азамурская түбәнлеген, северда кече Хинганны алып тора. Көньяк өлешендә урнашкан хребет Даур. Елга челтәре Амурның Сул кушылдыклары: Биджан, Унгун, вак күлләр күп.

## Искәрмәләр

Төркем:Яһүд автономияле өлкәсе
Шри Лаккадия Гыйбадәтханәсе

Шулай ук Хануман җи Мандир буларак мәгълүм Шри **Лаккадия Лаккадия Хануман Гыйбадәтханәсе**. Ул Гөҗәратта, Әхмәдабад, Бхатта урнашкан.

## Риваятьләр һәм тарих
Хануман Ходае Ходай Шиваның манифестациясе булып таныла. Ул тугърылыкның һәм табынуның персонификациясе булып танылган. Аның куәте чагыштырырлык түгел һәм ул бөек интеллектуал буларак таныла. Шри Хануман Ходай Рамачандраның иң якын тугърысы. Ул Вайюның маймыл-сыман формасы улы. Аның күп гадәти булмаган сыйфатлары бар, ул аларны Шри Рамага һәм Ситага хезмәт күрсәтүдә куллана. Ул саф тугъры хезмәтнең эмблемасы.
Рамаяна язмасында искә алынганча, аның Ходай Рамага иң күренекле хезмәте Ходай Раманың хатынын Ситаны кире кайтару өчен армия төзү булган, Сита шәйтаннар патшасы Равана тарафыннан урланган булган һәм көчләп аның патшалыгына Ланкага алынган булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Хануманга табыну
Төхвәтуллин

**Төхвәтуллин** — фамилия.
* Айрат Төхвәтуллин (1976), Түбән Новгород опера һәм балет театры директоры (2024).
* **Илмир Төхвәтуллин**
** Илмир Төхвәтуллин (1991), көрәшче.
** Илмир Төхвәтуллин, жокей.
* Ришат Төхвәтуллин (1989), җырчы (*тенор*).
* Шакир Төхвәтуллин (1894―1937), БАССР авыл хуҗалыгы халык комиссары (1925—1927).
## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Төхфәтуллин
* Төхфәтуллов

Төркем:Фамилияләр
Корека Рифлары

**Корека Рифлары** Италиядә, Калабриядә, Корека фракциясендә Тиррен Диңгезендә урнашкан таш кыялар төркеме. 

Алар ун таш кыялар төркемеː Капото (шулардан иң зурысы), Формика, Джинарио, Лонгарино, Пиччирилло, Тироле (шулай ук Пироле буларак мәгълүм) һәм дүрт Скуальи да Фунтана якындагы "Ла Тоннара"дан Кореканың төп авылыннан диңгез кырыеннан таралган.
Капото шуларның иң зурысы, аның мәйданы 50 квадрат метр (540 квадрат фут), һәм күбесенчә чуму һәм һәвәскәр фото һәм кинематографик төшерүләр өчен кулланыла.
1960-ынчы, 1970-енче һәм 1980-енче еллар дәвамында ул һәвәскәр радистлар һәм операторлар өчен максат булган, төрле диңгез орнитологик фауна өчен LIPU кебек әйләнә-тирә чаралары өчен булып тора.
Административ рәвештә Италиянең Италиянең Косенца муниципалитетының Амантеага карый.
## Шулай ук карагыз
*Корека
*Корека Мәгарәләре

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
*

Төркем:Италия географиясе
Корека Мәгарәләре

**Корека Мәгарәләре** Амантеа муниципалитетында Корека янында, Калабриянең Тиррен яры буенда урнашкан ике карст мәгарәсе (Grotta du 'Scuru, cb404, һәм Gruttuni, cb405).

Ике керү бик якын, бер-берсеннән якынча ун ярд ераклыкта. Элегрәк алар диңгез дәрәҗәсендә булган, хәзер алар якынча 25 м биеклектә, таш кыя стенасында урнашкан һәм шулай итеп анда килү авыр. Алар керү киңлеге буенча аерылалар, ул Груттунида киң, ә Грутта ду Скурада тар, шулай итеп, беренчесе якынча яктыртылган мәгарә, ә икенчесе бик караңгы.

Ике якындагы мәгарә археологик караштан әһәмияткә ия. 2012 елда (Иртәрәк Пьемонт галимнәре карашларын раслап) алар соң Бронза Чоры вакытында (һәм соңрак чорда да) кулланылган дип исбатланган. Табылган артифактлар (терракота, таш тегермәннәр, полирланган ташлар, һ.б.) мәгарәгә керү авыр булганга күрә, яхшы сакланганнар, алар ике мәгарәнең төрле кулланышына күрсәткәнː Груттуни яшәү өчен кулланылган, ә Скуру соңгы юлга озату ритуаллары өчен кулланылган.

## Тышкы сылтамалар
* ''Grotte di Coreca (Amantea – Cosenza)'', Enzo dei Medici. Centro regionale di speleologia

Төркем:Италия географиясе
Амбикешвори Гыйбадәтханәсе

**Амбикешори Гыйбадәтханәсе** (Непал телендә: अम्बिकेश्वरी  मन्दिर) Көньяк Азиядә, Непалның Урта-Көнбатыш Төбәгендә кешеләрнең дини тартылу үзәге булып тора. Бу гыйбадәтханә Көньяк Азиянең иң зур үзәне - Данг Үзәне итәгендә ята. Рапти Зонасы һәм Гхорахиның, Карнали Зонасының иң зур шәһәренең бишенче катында урнашып анда күп дини сәфәр кылучылар килә.
Гыйбадәтханә шулай ук "Майко Тхан" (Ана урыны) буларак мәгълүм һәм Гхорахидан төньякта урнашкан, Катува Кхола ярыннан бер километр ярым арада урнашкан. Свастхани Пурана буенча бу Шакти Питалар Сатидэви Алиһәнең уң колагы төшүе сәбәпле барлыкка килгән дип әйтелә. Бу гыйбадәтханә Дангның иң популяр Шактипитхасы булып тора.

Һәр елны бик күп кешеләр Дасайн вакытында җыела.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*http://relijournal.com/hinduism/touristic-heritage-of-dang-nepal
*http://www.facebook.com/ghorahinewsportal

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шиваизм
Төркем:Шактизм
Нандрудаян Винаяка Гыйбадәтханәсе

**Нандрудаян Винаяка Гыйбадәтханәсе** Тиручирапалли районының Деватханам даирәсендә Көнчыгыш Бульвар юлында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Төп Ходай булып Һинд дине Ходае Ганеша тора. Нандрудаян Винаяка кеше формасында Ганеша муртисы булган бердәнбер гыйбадәтханә булып тора.

## Тарихы

Нандрудаян Винаяка Гыйбадәтханәсе Тиручирапалли шәһәрендә иң борынгы Һинд дине гыйбадәтханәләрнең берсе. 7-енче гасыр Наянмары Чампантар аңа дан җырлаган.

## Архитектурасы

Гыйбадәтханә Дравид архитектурасы стиленда төзелгән һәм анда кеше формасындагы 5 фут биеклектәге Винаяка поты һәм көнчыгыш якта аңа карап торучы гаять зур *[[Нанди (үгезе)]]* бар. Шулай ук гыйбадәтханә комплексында 4 фут биеклектәге Ади Винаяка поты белән аерым дога кылу урыны бар. Шулай ук кечерәк Ади Винаяка, Веда Вьяса, Гаятри, Садашива Брамендра һәм Паттинатхар потлары бар.

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр

* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Акыл теше

**Акыл теше** — рәттә 8 нче теш (русча «восьмерка» дигән исем), өченче моляр (барлыгы 12), гадәттә, 14-25 яшьләрдәге чыга (кайчагында соң, сирәгрәк иртәрәк, кайчагында реттинир булып кала). Ярсып беткән тешләре "Ярымутравы"дип атала. Зирәклек тешләре, башкалар кебек, пренаталь үсеш чорында гына түгел, ә 4-5 яшьтә салына. Аларның булмавы стоматологиядә патология түгел, ә нормалары вариант дип санала.

Акыл тешенең бер өлеше генә күренсә десна һәм теш арасында перикоронит, гной ялкынсыну еш кына барлыкка килә. Перикоронитны дәвалау өчен тирес төсен саегырга киңәш ителә. Әгәр перикоронит рецидивы бар икән, зирәклек тешен бетерү киңәш ителә.

Еш кына Акыл теше өчен челюстагы дугада урын җитмәү сәбәпле, аны тиешенчә кисәргә һәм нефизиологик халәт алырга мөмкин.

Икенче һәм өченче моляр арасында азык эләгә. Бу участокның адекват гигиена эшкәртүе булмаганлыктан, каты (теш ташы) һәм йомшак (гингивит яки перикоронит) катламының югары катламнарына кариес ярый. Мондый патологияләр белән тешләре, кагыйдә буларак, юкка чыгаралар.

## Искәрмәләр

Төркем:Тешләр
Яр Чаллы шәһәре байрагы

**Яр Чаллы шәһәре байрагы** () Яр Чаллы шәһәре халык депутатлары шурасының 2005 елның 17 мартындагы 31/5 нче карары нигезендә расланган. 
Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 1820 нчы сан белән кертелгән. 
Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 14 нче сан белән кертелгән.

## Байрак тасвирламасы

«Яр Чаллы шәһәренең байрагы туры почмаклы зәңгәрсу тукымадан гыйбарәт, байракның иңе буена чагыштырмасы - 2:3, шәһәр гербыннан күчерелгән ишкәкле, җилкәнле көймә (кызгылт-сары төс белән контурланган сары, кызыл һәм яшел төсләрдә) һәм габариты тукыма киңлегенең 1/4 өлешен алып торучы, аскы чите буйлап төшерелгән дулкынсыман ак буйлы; көймә аңа тиеп тора, ишкәкләр ак буй өстендә ята». 

## Байрак символикасын нигезләү
Байракның төп фигурасы булган көймә, байракка ачыклык кертеп, шәһәр атамасын билгели. Көймә — туктаусыз алга хәрәкәт итүне, каршылыкларны җиңеп чыгуны, табигать көчләрен буйсындыруны, максатка ирешүне белдерә. 
Көймәнең уң яктагы борынындагы кыз башына охшаган бизәк йорт учагын аңлата.

Киерелгән җилкән юл уңай искән җилне күрсәтә, барлык башлангычлардагы уңышлар турында сөйли. Җилкән өске сызыклары белән рухи яшәеш символы булган, стильләштереп ясалган лалә чәчәген хәтерләтә, Яр Чаллы шәһәрен Татарстанның кабатланмас җәүһәре итеп күрсәтә.

Хәрәкәт итүче ишкәкләр шәһәр халкының табигать биргән көч белән генә (*җилкәндәге җил*) канәгатьләнмичә, үз хезмәтләрен куеп, алга таба хәрәкәт итәргә омтылышын күрсәтә.
 
Ак төстәге дулкыннар Чулман елгасын һәм Түбән Кама сусаклагычы күрсәткече. Дулкыннарның ак төсе шәһәр атамасының «ярдагы ак таш» сүзеннән алынган булуын раслый.

Сары төс (алтын төс) — ныклык, бөеклек, байлык, акыллылы, тотрыклылык, ихтирамлылык символы.

Ак төс (көмеш төс) — чисталык, камиллек, рухият, үзара аңлашу символы.
 
Зәңгәрсу төс (зәңгәр төс) — хакыйкать, намус, игелек символы.
 
Яшел төс — табигать, сәламәтлек, яз, үсеш, яңарыш символы.

Кызыл төс — хезмәт, батырлык, яшәү дәрте, матурлык, бәйрәм символы.

## Авторлар төркеме
Факил Гайфетдинов (Яр Чаллы), Чулпан Йосыпова (Яр Чаллы), Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (*[[Казан]]*), Константин Мочёнов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү).

Байрак тасвирламасы Яр Чаллы шәһәр халык депутатлары шурасының 2005 елның 17 мартындагы 31/5 нче карары нигезендә расланган.

## Моны да карагыз
* Яр Чаллы шәһәре гербы

## Әдәбият
# Татарстан Республикасының геральдик мирасы. Геральдическое наследие Республики Татарстан. М.: Регионсервис, 2012. ISBN 978-5-9902751-2-6

## Сылтамалар
*     Яр Чаллы байрагы

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча байраклар
Төркем:Чаллы
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:2005 ел байраклары