open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Илһам Вәлиев

**Илһам Вәлиев**, Илһам Фәһим улы Вәлиев (*[[1975 ел]]ның [[19 июль|19 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Чакмагыш районы]], [[Имәнлекүл]]*) – татар опера җырчысы (*тенор*). 2002 елдан — Башкорт дәүләт опера һәм балет театры, 2010―2016 елларда — Екатеринбург дәүләт опера һәм балет академия театры солисты. Казан, Пермь һәм Чиләбе театрлары белән хезмәттәшлек итә. БР Ш. Бабич исемендәге  (2009) һәм «Алтын битлек» фестиваленең махсус (2012) премияләре лауреаты. Башкортстанның атказанган (2008) һәм халык (2023), Татарстан Республикасының  халык (2021) артисты.

## Тәрҗемәи хәл
Илһам Вәлиев Чакмагыш районының Имәнлекүл авылында 1975 елда туган.

Уфа авыл хуҗалыгы институтының механика факультетына укырга керә, укуын тәмамламыйча, хәрби хезмәткә алына. Дүрт ел сәнгать училищесында укый. 2004 елда Уфа сәнгать академиясен «соло җырчысы» белгечлеге буенча тәмамлый. 2002 елда 3нче курста укыганда Башкорт дәүләт опера һәм балет театрында эшли башлый. Беренче партиясен С. Рахманиновның «Алеко» операсында җырлый (яшь чегән).

2010 елдан Екатеринбур опера һәм балет театрында эшли. Гаиләсе Уфада кала. 
2016 елда, Р. Хәмитов чакыруы буенча Башкорт дәүләт опера һәм балет театрына кайта.

* 2018 елның 27 сентябрендә Татар академия дәүләт опера һәм балет театрында «Сөембикә» операсында Шаһ Гали партиясен башкара.

## Гаиләсе
Өйләнгән (хатыны - Ләйсән), өч баласы бар (Хәйдәр, Зөһрә, Искәндәр).
Илһам Вәлиев үзенең балаларына татар җыр сәнгатенә зур өлеш керткән җырчыларның исемнәрен кушкан (Хәйдәр Бегичев, Зөһрә Сәхәбиева, Искәндәр Биктаһиров).

## Бүләкләре
* 2008 ― Башкортстанның атказанган артисты
* 2009 ― Ш. Бабич исемендәге премия — «*операларда Сөендек, Салават, Ленский, Пинкертон, Альфред, Фауст партияләрен башкаруы өчен*» 
* 2012 ―«Алтын битлек» премиясе (2012) — «*музыкаль театр жюриеның махсус бүләге*» номинациясендә, «*Екатеринбург опера һәм балет театрында куелган С. С. Прокофьевның «Любовь к трем апельсинам» операсында Принц партиясен башкаруы өчен*». 
* Свердловск өлкәсе губернаторының премиясе
* 2021 ― Татарстанның халык артисты ― *музыка сәнгатенә зур өлеш керткәне һәм күпьеллык иҗади эшчәнлеге өчен*.
* 2023 ― Башкортстанның халык артисты 
## Искәрмәләр

 
## Чыганак
* Күңелендә — илһам, йөрәгендә — җыр

## Сылтамалар

*  Валиев Ильгам Фагимович (лирический тенор) . bashopera.ru

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Алтын битлек» премиясе лауреатлары
Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары
Төркем:Тенорлар
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Әхмәт Хөсәенов

**Әхмәт Гали улы Хөсәенов** — татар сәүдәгәре, хәйрияче, мәшһүр «Хөсәения» мәдрәсәсенә нигез салган Хөсәенов кардәшләренең берсе. 
## Тәрҗемәи хәле
Бертуган Хөсәеновларның бабалары Казан губернасының Мамадыш өязе Кибәхуҗа авылыннан Оренбург якларына 1745 елда килә. Әтисе Хөсәен улы Гали урта кулдагы сәүдәгәр булган. Аның матди хәле мөшкел була, ул табыш урынына бурыч туплау хәленә төшә, сәүдәсен җайга салу нияте белән күпмедер вакыт өеннән аерылып эш йөртергә мәҗбүр була. Илле дүрт яшендә Каргалыдан, гаиләсеннән читтә үлеп кала. Шулай итеп Әхмәт бертуган кардәшләре Мәхмүт һәм Гани белән бергә ятимлектә үсәләр. Атасы үлгәндә балаларның иң өлкәне булган Әхмәт малайлыкка ялланып көн күрерлек яшьтә генә була. Баштарак ул хәллерәк авылдашларына ялланып көнлекне булып эшли, беләкләре бераз ныгый төшкәч, мөстәкыйльлеккә чыга — яз айларында күпләп йомран тота да шуларның тиреләрен киптереп сата, ә җәй көннәрендә балчык базында кирпеч суга. Шуңа күрә авылдашлары аңа «йомран» дигән кушамат тагалар.

Бертуган Хөсәеновларның тиенне тиенгә куша барып, сәүдә омтылышларыннан кала баштарак мал-мөлкәтләрен уңга-сулга сарыф итмичә эш йөртүләре мәгълүм. Алар малны үзләре баер өчен генә түгел, башкалар да шундый ук мөмкинлекләргә ирешә алсын дигән максаттан чыгып, ул миллионнарның байтак өлешен халык ихтыяҗын канәгатьләндерү өчен тотуларында. Төп максат итеп Хөсәеновлар авылларда мәктәп-мәдрәсәләр ачуда һәм аларда мөгаллим һәм хәлфәләр тотуда күрәләр. Шулай ук үзләре яшәгән төбәктә Казан якларында дан тоткан «Иж-Бубый», «Мөхәммәдия» кебек бер мәдрәсә ачуны, аны заманча итеп укыту мөмкинлекләре бирердәй шартта тотуны үз бурычлары санауда күрәләр.

Әхмәтнең сәүдә эшләре уңышлы бара. XIX гасырның соңгы чирегендә Әхмәт һәм Мәхмүт байларның Казан төбәгендә генә егерме мәчет һәм мәдрәсә (, Түбән Ушмыда), мәктәпләр ачуы билгеле. Шәһәр һәм авыл мәчет, мәдрәсәләренә алдынгы карашлы мулла һәм мөгаллимнәрне алар үзләре сайлыйлар, аларга хезмәт хакын үзләре түлиләр. 1889 елда бертуган Хөсәеновлар «Хөсәения» мәдрәсәсен ачалар.

Әхмәт Хөсәеновнең, кардәшләре белән бергә, шулай ук Эрбет, Мәкәрҗә ярминкәләрендә, Урта Азиянең Сәмәрканд, Кукан шәһәрләрендә, Мәккәдә дә мәчет һәм мәдрәсәләр ачканнары турында мәгълүматлар бар. Һәр елны берничә сәләтле егет алар билгеләгән стипендия хисабына Санкт-Петербург, Мәскәү, Сарытау, Тум, Каһирә, Бәйрут, Истанбул югары уку йортларына укырга җибәрелгән.

Әхмәт Хөсәенов 1906 елда вафат була. Вафат булганнан соң Әхмәт байның балаларына калдырган мирасы 1,255,994 сумнан торганы билгеле. Ул Казанда җирләнгән.

Соңгы вакытта аның исемендәге татар эшмәкәрләренең Берлеге эшли башлады.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Лирон Хәмидуллин // «Хөсәения» мәдрәсәсе. Әд-дин вә әдәп журналы
* Әхмәт бай Хөсәеновка һәйкәл куелырмы?

## Сылтамалар
* Оренбурда сәүдәгәр Әхмәт Хөсәеновның йорт җиһазлары табылды
* Надир Дәүләт: Милләт Мәҗлесе. Татар-башкорт буржуазиясе
* Данлыклы сәүдәгәр Мәхмүт байның вафатына 100 ел

Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Төркем:Татар хәйриячеләре
Энтони Иден

**[[Сэр]] Энтони Иден** (, 1897 елның 12 июне — 1977 елның 14 гыйнвары) — британ дәүләт эшлеклесе, консерватор, тышкы эшләр министры (1940—1945), Бөекбританиянең 64 нче премьер-министры (1955—1957). 1 нче Эйвон графы ().

Оксфордның көнчыгыш телләр бүлеген тәмамлый. Сугыш елларында Бөекбританиянең тышкы эшләр министрлыгын җитәкли. Беренчеләрдән булып дөньяга нацистларның барлык Европа яһүдләрен юкка чыгару планы турында сөйли. Берничә мең яһүдне холокосттан коткаруга ирешә.

Винстон Чөрчилл вафат булганнан соң ул Бөекбритания премьер-министры вазифасына керешә. Аның идарә итү вакыты кыска һәм уңышсыз була. Илнең тышкы сәясәтендә Сүәеш конфликты вәзгыятьне шактый катлауландыра. Эчке эшләрдә дә аның адымнары шактый тәнкыйть уята. Массачыл каршылык чараларыннан соң ул вазифасыннан китәргә мәҗбүр була.

Гомернең соңгы елларында икенче хатыны белән яши. Бавыр яман шешеннән вафат була.

## Фотосурәтләр

Файл:FDR and Anthony Eden at the Quebec Conference.jpg|Квебек конференциясендә, 1943
Файл:Bundesarchiv Bild 183-14059-0016, Potsdamer Konferenz, Molotow, Byrnes, Eden.jpg|Потсдам конференциясендә, 1945
Файл:Anthony Eden visiting Canada 1954 cropped.jpg|Оттавада, 1954


## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбритания премьер-министрлары
Төркем:Бөекбританиянең Консерватив фиркасе әгъзалары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Бавыр яман шешеннән вафатлар
Тупак Шәкүр

**Тупак Амару Шәкүр** () — АКШ рэперы, киноактер, җәмәгать эшлеклесе.

Ул 1971 елның 16 июнендә АКШның Нью-Йорк шәһәрендә дөньяга килә.

Аның альбомнары дөнья буйлап 75 миллион данә сатылган. Ул җырларында актуаль социаль мәсьәләләр күтәрергә тырыша. Мәсәлән, фәкыйрьлек, расизм, наркомания һәм эчкечелек темалары легендар рэперның иҗатында зур урын алган.

1996 елда билгесез кешеләр рэпер утырган машинаны утка тота. Тупакка дүрт пуля тия, шуларның берсе уң як үпкәне тишеп чыга. Урынга килгән табиблар аны хастаханәгә илтә, ләкин анда Тупак Шәкүрне саклап кала алмыйлар. Ул 25 яшендә җәрәхәтләреннән дөнья куя.

## Чыганаклар
* Заманча технология үлгән җырчыны "терелтте"

Төркем:АКШ җырчылары
Төркем:Рэперлар
Төркем:Үтерелгән музыкантлар
Төркем:Хип-хоп музыкантлары
Янкә

**Янкә** авыл – Сарытау өлкәсендәге татар авылы. Яковлевка авыл советы үзәге. Оз елгасы буенда урнашкан.
## Белешмә
Базар-Карабулак районында урнашкан Янкә авылы – Сарытау өлкәсендә иң зур татар авылы булып тора. Авылда ике меңләп кеше яши. Барысы да диярлек татарлар. Авылның яртысы Тугушев фамилиясен йөртә. Башка фамилияләр – Кудашев, Дамаев, Акчуриннар.

## Икътисад
Авылда “Яковлевское” кооперативы эшли, өч меңнән артык мөгезле эре терлек үрчетелә, шулар арасында 500 сыер. Сөтне эшкәртү белән дә шөгыльләнәләр. Соңыннан инде, аны Сарытауга, Пензага озаталар. 25 тән артык шәхси эшмәкәр бар. Җомга саен бөтен район Янкә (Яковлевка) базарына җыела. Анда Пензадан, күрше районнардан килгән эшмәкәрләр үзләре җитештергән әйберләрне сатуга куялар. “Долина” һәм “Колос” ачык акционерлык җәмгыятьләре бар. Күршедә яшәгән авыллар бетеп барганлыктан, аларның җирләрен дә эшкәртәләр. Халык эчми диярлек, эшче кулларга кытлык юк.

Авылдан уңышлы эшмәкәрләр чыккан. Алар авыл тормышында катнашып тора.
## Мәгариф
Мәктәпләре 1930 елда ачыла. 1949 елда 7-еллыкка, 1962 елны – 9-еллыкка, 1966 елда – тулы урта мәктәп итеп үзгәртелә. Бүген Яковлевка авылының өч катлы мәктәбе буш тормый. Мәктәптәге балалар саны 234. Абдул авылыннан 22 бала килеп йөри, Репьевка авылыннан 7 бала автобус белән китерелә. Мәктәпне тәмамлаганнарның 70-80 проценты югары уку йортларына керә. 1951 елны мәктәптә татар телендә укытуны тыйганнар. 1990-нчы еллар җиткәч, татар теле яңадан керә башлады.
## Дин
Инкыйлабка кадәр Янкәдә 3 мәчет булган, 1930 елны аларны сүтеп, бер башлангыч мәктәп итәләр.

1999 елда авыл халкы җыелып ике катлы таш мәчет төзегән. Мәчеткә йөрүчеләр күп.
## Танылган шәхесләр

Авыл тарихында иң билгеле шәхес – Советлар берлеге герое Идрис Муса улы Кудашев.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Азатлык радиосы: Сарытау татарлары феномены

Төркем:Сарытау өлкәсе татар авыллары
Төркем:Базарлы Караболак районы торак пунктлары
Бистән

**Бистән** авылы Пенза өлкәсенең көнчыгыш чигендәге Күзнәй районына урнашкан, биредән Сембер һәм Сарытау өлкәләренә дә ерак калмый. 
## Тарихи белешмә
Кайбер чыганаклар буенча, авылга 1650 елда нигез салынган, бу дата Бистән авылы башындагы банер-тактага язылып куелган. Шуңа нигезләп, 2010 елда бик зурлап Бистән авылының 360 еллыгын билгеләп үтәләр, юбилей тантаналарына Казаннан, Мәскәүдән, Пензадан һәм башка шәһәрләрдән дә күп кунаклар килә. Ә кайбер риваятьләр буенча, авылга 16 гасырда Темников ягыннан килгән төмән татарлары нигез салган. 1914 елны җир эшкәрткәндә игенчеләр Җүчи хан заманыннан калган 4 кадак көмеш әйберләргә юлыкканнар. 
## Авылның торышы
Бистән авылы Труев елгасы буена урнашкан, тирә-ягында урман-кырлар, болынлыклар, авыл эчендә кизләү-чишмәләр агып ята, күлләре бар. Бүгенге көндә авылда мең ярым кеше яши, йортлар таштан һәм агачтан, милли бизәкләр белән эшләнгән, йортларга газы-суы кертелгән, юллар яхшы. 
## Икътисад
Бистәнлеләрнең төп шөгыле - игенчелек, умартачылык, урман кисү. Шулай ук авыл халкы гомер-гомергә чишмәләрне төзекләндерү, Россия төбәкләре буенча кое казу белән шөгыльләнә. Биредән һәр җәйдә йөзләгән ир-ат Мәскәү тирәләренә кое казырга чыгып китәләр. 
200px|thumb|right|Бистән коесы, 2010 ел
## Мәгариф
Авылда 177 бала укый торган яңа урта мәктәп бар, биредә татар теле предмет буларак укытыла, күрше рус авылы балалары да Бистән мәктәбенә йөреп белем ала.

## Дин
Бистән авылында беркайчан да мәчет эшләвеннән туктамаган. 1895 елда салынган агач мәчет бар, бу мәчеттә хәтта Сталин заманында биш вакыт намаз укыганнар. Сугыш вакытында авыл башындагы икенче мәчетне читтән ябарга килгәч, мылтык тотып бер Бистән агае аларга каршы чыккан, “Менә биредә 5 патрон, мәчеткә кагылсагыз, шулар беткәнче сезгә төбәп атам”, дигән. Тегеләр артларына да карамыйча авылдан чыгып качканнар, ул мәчеткә дә кагылучы булмаган... Әлегә 2 мәчет эшләп тора 

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ф. Бәйрәмова. Бистән-Гөлбостан
* Село Бестянка - пример для татарских деревень 

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Максуд Сөндекле

**Максуд Сөндекле** — татар шагыйре.
## Тәрҗемәи хәле
Садыйк Мөбин улы Максудов 1904 елның 15 (иске стилдә 2) сентябрендә Татарстан АССРның хәзерге Тәтеш районы Сөендек авылында ярлы игенче гаиләсендә туа. 1924 елда Донбасска китеп, шахтада эшли башлый. Бер елдан аны, алдынгы эшче һәм комсомол активисты буларак, Артемовск шәһәрендәге совет-партия мәктәбенә укырга җибәрәләр. 1927 елда мәктәпне тәмамлагач, ул әүвәл укый-яза белмәүне бетерү (ликбез) курсларында укытучы; аннары, 1931— 1935 еллар арасында, Донбасста татар телендә чыккан «Пролетар» исемле газета редакциясендә әдәби хезмәткәр булып эшли.

1935 елда М. Сөндекле Уфага күчеп килә һәм шунда бөтенләйгә төпләнеп кала. 1935 елдан алып Ватан сугышы башланганчы Башкортстан радио комитетында, Чишмә районының  "*Сталинчы*" / "*Вперёд*" (хәзерге "Чишмә")  гәҗитендә эшли, 1941—1943 елларда фронтта була. Сугыштан соңгы елларда М. Сөндекле Башкортстан республика газеталарында һәм «Әдәби Башкортстан» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр вазифаларын башкара.

Ярты гасырлык озын иҗат гомерендә М. Сөндекленең татар, башкорт һәм рус телләрендә биш дистәдән артык китабы басылып чыга. Ул 1930 елдан КПСС члены, 1937 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

М. Сөндекле 1981 елның декабрендә Уфада вафат булды.

## Иҗады
Максуд Сөндекле егерменче еллар уртасында Донбасска килгәч яза башлый, беренче шигырьләре шул елларда Мәскәүдә һәм Казанда «Эшче», «Яшь эшче», «Кызыл яшьләр» газеталарында басыла. 1930 елда «Күмер тавышы» исемле беренче җыентыгы, аннан соң, утызынчы еллар дәвамында, шигъри әсәрләре һәм очерк язмалары тупланган ике дистәгә якын төрле күләмдәге башка китаплары дөнья күрә.

М. Сөндекленең поэзиядә яраткан үз темасы — җитештерү, эшчеләр темасы. Беренче адымнарыннан ук ул шахтерлар тормышын яктыртучы, эшче хезмәтенә дан җырлаучы, социалистик хезмәт һәм яшәеш шартларында тәрбияләнгән яңа тип эшченең сәнгатьчә образын тудырырга омтылучы шагыйрь буларак мәйданга чыга һәм үзенең шушы иҗат принципларына ахыргача турылыклы кала.

Сугыштан соңгы елларда М. Сөндекле үзенең күренекле әсәрләреннән булган «Макар Мазай» (1950), «Иван Якутов» (1956) кебек поэмаларын, олы гражданлык хисе белән сугарылган күп санлы публицистик, патриотик шигырьләр яза. Аның иҗат мирасында шулай ук лирик-фәлсәфи шигырьләр, балаларга атап язган әсәрләр, дөнья һәм рус классикасыннан шигъри тәрҗемәләр дә зур урын били.

## Чыганаклар
* Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек: 2 томда. 2 том 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Аксюн

**Аксеново** () — Мордовиянең Ләмбрә районына керүче татар авылы. Саранск-Сембер автомобиль юлы өстенә урнашкан. Күрше Инят авылы белән Аксюн авыл советын тәшкил итә.

Авыл исеме, аны нигезләүче йомышлы татарлар Аксеновлар фамилиясеннән килә. 1869 елгы Атемар дисәтинәсендә Сөнбәй Аксенов искә алына.

1869 елда авылда 83 йорт булган.

Урта мәктәп, ике мәчет бар. 
## Халык

Милли состав (2002): татарлар – 97,0%, руслар — 2,0%.

## Танылган шәхесләр

* Рафаил Насибуллов, көрәш буенча Европа чемпионы, дөнья чемпионатында икенче урын алучы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Ләмбрә районы торак пунктлары
Төркем:Мордовия татар авыллары
Күгеш (Мордовия)

**Күгеш** () — Мордовиянең Ельник районына керүче татар авылы. Авыл советы үзәге урнашкан. Кабаново, Чүри, Шашка авыллары карый.

Авылда 1869 елгы Атемар дисәтинәсендә язылганча 11 йорт булган.

Рәсми (рус язуларында) авыл атамасы йомышлы татар Акчуриннар фамилиясеннән килә.

## Танылган шәхесләр

* Зариф Мещеров, Дан ордены тулы кавалеры.
* Камил Таңгалычев (1968), Мордовиянең халык шагыйре, публицист, Мордовия дәүләт премиясе лауреаты.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Ләбәжә

**Ләбәжә**, шулай ук **Алтар** () — Мордовиянең Ромодан районына керүче татар авылы.

1869 елгы Атемар дисәтинәсе буенча авылда 190 йорт булган.

Авыл атамасы *ал тары* сүзтезмәсенең кыскаруыннан килеп чыккан.

Элек Ләмбрә районында торган, 1962 елны милли район бетерелә, авыл Ромоданга күчерелгән. Ләмбрә районы торгызылганда (1967), кире катарылмый.

Ләбәжә авылында танылган галим Мирза Мәхмүтов (1926-2008) туган.

300px|thumb|left|Ләбәжә урта мәктәбе бинасы1968-75 елларда төзелгән 
## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Ромоданово районы
Әтәнә

**Әтәнә** () — Мордовиянең Теньгуш районына керүче элекке рус-татар авылы.

1866 елга авылда 32 йорт булган.

Авыл атамасы авыл хуҗасы булып торган йомышлы татар Атениннан килеп чыккан.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Азюрка

**Азюрка** () — Мордовиянең Ромодан районына керүче татар авылы. Саранскидан 10 чакрым ераклыкта, Елшанка елгасы ярында урнашкан. 
## Тарихи белешмә
Белозерье авылы XVII гасыр урталарында барлыкка килгән. 1775 елда анда 127 гаилә яшәгән. 1869 елда авылда 78 йорт булган. 1913 елда авылда өч мәчет һәм алты кибет булган. 1917 елгы революциядән соң мәчетләр җимерелсә дә, дин әһелләре тырышлыгы белән, авыл халкы Коръәннән читләшмәгән.

1980 елда авылда беренче, 1994 елда икенче мәчет тергезелә. Аннары мәчетләр һәр урамда төзелә башлый.

## Сыйфатлама
Бүгенге көндә анда 3000 кеше яши. Барысы да татарлар. 680 хуҗалык исәпләнә.

Авылда урта мәктәп. Белем алучы балаларның саны – 360. Ә 60 бала район үзәгенә барып белем үзләштерә. Мәктәпкәчә яшьтәге 350 бала үсә.

Халык саны ел саен арта. Мәсәлән, 2011 елда авылда 26 кеше үлгән, 49 бала дөньяга килгән. Халык саны үсә. 2006 елга халык саны 2863 кеше була, 2009 елда 2914, 2010 елның ноябрендә 2949 кеше.

Авылда 7 мәчет, урта мәктәп, кибетләр бар.

## Шәхесләр

* Раил Асаинов (1983), Мордовия Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте рәисе (2023 елдан), мөфти, Саранск шәһәренең «Әл-Мансур» үзәк җәмигъ мәчете имамы (2013 елдан).
* Ринат Фәхретдинов (1991), MMA һәм UFC көрәшчесе, спорт мастеры.
* Равил Халиков (1969), юрист, прокурор, ДХР Каһарманы (2017).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии
* Азюрка – сигез мәчетле татар авылы. Белешмә

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Ромоданово районы
Айкәй

**Айкәй** () — Мордовиянең Темников районына керүче татар авылы. Тархан авыл советына карый.

Авылны нигезләүче йомышлы татар 1869 елгы Атемар дисәтинәсендә рейтар Айкәй искә алына.

1869 елда авылда 11 йорт булган.
## Халык

Милли состав (2002): татарлар.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Темников районы
Кыштору

**Кыштору** () — Мордовиянең Атюрьев районына керүче татар авылы. Авылга нигезне Темников татарлары 17 гасырда сала.

1869 елга авылда 168 йорт булган. 1913 елда хуҗалыклар санын исәпкә алу халыкның кискен артканны күрсәткән. 273 йортта 1574 кеше яшәгән; мәчет, 5 мәктәп, 2 икмәк кибете, 2 янгын сүндерү машинасы, тегермән, 2 тимерлек, 8 кибет булганлыкны күрсәткән.

Мукшыча-урысча авыл атамасы, авыл урнашкан Шуструй елгасы атамасыннан килеп чыккан. Татарча атама - кышлау дигәнне аңлата. 
## Танылган шәхесләр

* Әмрулла Аги, эмигрант, язучы; журналист Фәрит Иделле атасы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

* 

Төркем:Мордовия татар авыллары
Бортас (Мордовия)

**Бортас** () — Мордовиянең Темников районына керүче татар авылы. Авылга нигезне Темников татарлары сала. Авыл 16 гасырдан язма документларда телгә алына башлый.

1869 елга авылда 27 йорт булган.

Авыл атамасы биредә яшәгән халыктан - бортаслардан килеп чыккан.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Темников районы
Вәчи

**Вәчи** () — Мордовиянең Ельник районына керүче татар авылы. Авылга нигезне Темников татарлары 16 гасырда сала.

1869 елга авылда 21 йорт исәпләнгән.

Авыл атамасы авыл хуҗасы булып торган йомышлы татар Ачеевтан (Вачеевтан)  килеп чыккан. 1612 елдан авыл Акбулат морза Ишмаметьев һәм кенәз Еникеев кулында булган.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Югары Пешли

**Югары Пешли** (, ) — Мордовиянең Атюрьев районына керүче татар авылы. Түбән Пешли белән бергә Стрельниково авыл җирлегенә карыйлар. Авылга нигезне Темников татарлары 16 гасырда сала.

1866 елга авылда 40 йорт исәпләнгән.

Авыл атамасы ике мордва сүзеннән тора: "пяше" (юкә) һәм "ляй" (елга, чишмә).

## Танылган шәхесләр

* Хафиз Палютин — ТАССР баш прокуроры, юстиция министры, Әгерҗе районы райкомының 1нче секретаре.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Өрләдем

**Өрләдем** (, ) — Мордовиянең Рузай районына керүче татар авылы. Үрләй елгасы буенда урнашкан. 
Авылга нигезне Темников татарлары 17 гасырда сала.

1869 елга авылда 67 йорт исәпләнгән. Күршедәге Яковщина авылында да күпчелекне хәзер татарлар алып тора.

Мукшыча атамасы ике мукшы сүзеннән тора: "ур" (үр, өр) һәм "ляй" (елга, чишмә).

## Танылган шәхесләр

* Ибраһим Башмаков (*1893-1913*), татар шагыйре.
* Исхак Мостафин (:en:Isaac Mustafin) (*1908-1968*), химия фәннәре докторы, профессор.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии
## Искәрмәләр

Төркем:Мордовия татар авыллары
Веряс

**Веряс** () — Мордовиянең Темников районына керүче татар авылы.

Авылда 1866 елгы Атемар дисәтинәсендә язылганча 18 йорт булган. Авылның хуҗасы булып йомышлы татар Елзичит Янглычев торган.

Авыл атамасы, аны нигезләүче, мордва Виряс (Видяс) фамилиясеннән килә.
## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Темников районы
Иса

**Иса** () — Мордовиянең Кадошкин районына керүче татар авылы. Авыл 17 гасырда телгә алына. Авылга нигезне Темников татарлары салган. Биләмәләре тирә-як рус һәм мукшы авылларын колачлаган. Шуңа күрә авылның икенче исеме — Зур Алан. Насакан-Потьма авылы белән бер авыл советы тәшкил итә. 
## Сыйфатлама
Иса авылы Исса елгасы буена, Тарса кушылган җирдә урнашкан татар авылы. Биредә 350 хуҗалыкта 800 кеше яши. Авылның үзендә җирле хакимият урнашкан, 9 еллык мәктәп, мәчет, клуб, 5-6 шәхси кибет, пилорама бар, газ-су кертелгән, җирләрнең күпчелеген Мәскәү фермерлары алган. 
## Тарихи белешмә
1763 елда биредә татарлар белән бергә 30 рус, морза Семен Еналеев коллары яшәгәннәр.

1869 елга авылда 200 йорт булган. Инкыйлабка кадәр авыл бай яшәгән. Ул чакта авыл өч өлеш, 3 авылга бүленгән: Нагур, Кече Иса, Олы Иса. 1913 елда 339 хуҗалыкта 2 497 кеше яшәгән. Хуҗалыкларда 431 алаша исәпләнгән, атсыз хуҗалыклар 87 булган. 447 сыер һәм тана, сыерсыз хуҗалыклар - 47. 3 мәктәп, 3 икмәк кибете, 2 янгын сүндерү машинасы, җил тегермәне, 3 май ясау аппараты, сарык тиреләрен эшкәртүче завод, 4 тимерчелек, 4 пекарня, 9 кибет булган һәм волость үзәге урнашкан. Усман-бай Килдиев төзегән 200 урынлык волость хастаханәсе, 1906 елда ачылган казна мәктәбе.

## Танылган шәхесләр

* Усман-бай Кильдеев (*1843-1918*), иганәче, Рәшит Сюняевның бабасының атасы. 
* Гыйниятулла Капкаев (*1856-1930*), мөселман дин һәм җәмәгать эшлеклесе, Ырынбур мөселман диния нәзарәте (1893-1917) казые.
* Сөләйман Еналеев (*1894-1938*), офтальмолог, Татарстанның сәламәтлек саклау комиссары, КДМИ ректоры.
* Хәмзә Долотказин (*1890-1979*), укытучы, Пенза татар педагогия техникумы һәм Камышлы татар педучилищесы директоры.
* Абдулла Кротов (*1919-2005*), татар фольклорын саклаучы.
* Кәрим Долотказин (*1935-2022*), вуз укытучысы, икътисадчы, җәмәгать эшлеклесе.
* Рива Седелкина (*Рюдиссер*, радиодагы псевдонимы *Галия Шәрәфи*) (1947 елда туган), Азатлык радиосы дикторы.
Иса-ГЭС.jpg
Иса-ГЭС-2.jpg


## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии
* Фәүзия Бәйрәмова. Мишәр иле

Төркем:Кадошкино районы торак пунктлары
Төркем:Мордовия татар авыллары
Зур Татар Карае

**Зур Татар Карае** () — Мордовиянең Темников районына керүче татар авылы. Рәсми рәвештә авылга нигезне Темников татарлары 16 гасырда салган дип санала. 1866 елда авылда 51 йорт исәпләнгән.
## Сыйфатлама
Авыл атамасы авыл хуҗасы булып торган йомышлы татар Акчура Караевтан (Акчура Карайдан) килеп чыккан. Соңрак, 1685 елда, авыл Алмакай Теребердыевка күчкән.

Хәзерге Зур Татар Карае, язучы Фәүзия Бәйрәмова сурәтләгәнчә, урман эчендә утырган җыйнак кына авыл. Урманның икенче ягында - атом шәһәре Саров (Сарыкылыч) урнашкан.

Бу тирәдә Карайлар өчәү – Бәләкәй Татар Карае, Рус Карае һәм Зур Татар Карае. 17 гасырда Карайга рус крепостнойлары күчерелә. Бәләкәй Татар Карае русныкы белән кушылып беткән, дияргә була, алар картада да бер авыл итеп күрсәтелгән. Ә менә Зур Татар Караен рус авылыннан тирән чокыр аерып тора, мәчете дә бар.

Авылда элек башлангыч мәктәп булган, хәзер аны Рус Караена күчергәннәр. Югыйсә, Рус Караенда балалар юк дәрәҗәсендә, ә Зур Татар Караенда һәр гаиләдә өчәр бала икән. Авыл халкы тоташы белән татарча гына сөйләшә, балалар русчаны Рус Караена мәктәпкә баргач кына өйрәнәләр. Авылда яшьләр күп, биредә читкә китмиләр, халыкның күпчелеге ит белән сәүдә итә, тирә-як шәһәрләрне хәләл ит белән тәэмин итә.

Төп фамилияләр Поздняковлар, шулай ук Ялышев, Кичемасов, Чекашевлар. 
## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии
* Фәүзия Бәйрәмова. Мишәр иле

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Темников районы
Горенка

**Горенка** () — Мордовиянең Зубова Поляна районына керүче татар авылы. Авылны 17 гасырда темников татарлары нигезли.

Авылда 1869 елгы Атемар дисәтинәсендә язылганча 42 йорт булган.

Авыл янгыннан калган җиргә урнашканлыктан Горенка (русча *горелый* - янган) дип атала.
## Танылган шәхесләр

* Мөхәммәтша Мамин (*1905-1943*) – Бөек Ватан сугышыннан әйләнеп кайтмаган татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче.
## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Енакай

**Енакай** () — Мордовиянең Темников районына керүче татар авылы. Авылны темников татарлары нигезли.

Авылда 1869 елгы Атемар дисәтинәсендә язылганча 19 йорт булган.

Авыл атамасы, аның хуҗалары булып торган Енакаевлардан килә.
## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Темников районы
Чатука

**Кочетовка**, **Чатука** () — Мордовиянең Зубова Поляна районына керүче татар авылы. Район үзәгеннән 30 км еракта урнашкан. 2002 ел сан алу буенча күпчелек халкын татарлар тәшкил итә. Башлангыч мәктәпләре бар, урта мәктәп – Горенка авылында.

Авылда 1869 елга 54 йорт булган.

Авыл атамасы, аның хуҗалары булып торган йомышлы мордвалар Кичатовлардан килә. Соңрак авыл йомышлы татарлар кулына күчә. Мордовиядәге башка татар авылларыннан аермалы буларак, Чатука, Горенка һәм Татар Лунданы татарлары Ц-латшытырып сөйли. Бу аларның Темников татарларына караганда, күбрәк Кадым татарлары белән бәйләнешләре турында сөйли. 
 
## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Кырви

**Кырви** () — Мордовиянең Ләмберә районына керүче татар авылы. Сырка, Хаҗи һәм Шувалово авылларын берләштергән авыл советы үзәге. Тимер юл буенда урнашкан.

Авылны темников татарлары нигезли.

Авылда 1869 елга 132 йорт булган.

Авыл атамасы, авыл урнашкан сулыктан барлыкка килгән (русчадан *кривозерье - кривое озеро* - кәкре, кыек күл).

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Латыш (Мордовия)

**Латыш** авылы () — Мордовиянең Кадошкино районына керүче татар авылы. Потиж елгасы буенда урнашкан.

Авылны темников татарлары нигезли. 2008 елда 261 йорт исәпләнгән, 248 йортта 607 кеше тора.

Авылда 1869 елга 127 йорт булган.

Авыл атамасы, имеш, аның хуҗасы булып торган морза Осташко Латышевтан килә.

Латыш авылы шактый зур татар авылы, ул олы юл (Саранск—Ковылкин) өстенә урнашкан, газы-суы кергән, хакимият үзәге үзләрендә, урта мәктәп, мәчет, клуб бар. Авылда 650 кеше яши, халык игенчелек һәм малчылык белән шөгыльләнә, фермерлары бар, 600 чакрым ераклыктагы Мәскәүгә барып эшләүчеләр дә бар. Шулай ук район үзәгенең якынлыгы, ерак түгел электротехника заводы булуы, Кадошкинода Голландия технологиясе белән роза чәчәкләре үстерүче теплицаның эшләп торуы да авыл халкына файдалы. Халыкның милли ягы да көчле булып чыкты, биредә саф татарча сөйләшәләр, сабантуйлар уздырыла.

Элек авылда 4 мәчет булган, совет заманында алар барысы да беткән. Хәзерге мәчет исә элеккеге балалар бакчасын үзгәртеп эшләнгән. 68 кеше «Батырлык өчен», 42 — «Хәрби хезмәтләр өчен», 185 — тылда эшләгән өчен медальләргә лаек булганнар.

Икенче дөнья сугышында авылдан 238 кеше катнаша. 
Авылда данлыклы миллиончы-колхоз «Ленинча» эшләп торган. 1956 елда ул бөтен Мордовиягә иң бай күмәк хуҗалык булып таныла, чөнки елына 2 млн сум табыш белән тәмамлаган. 

1970 елларда салынган яңа мәктәптә татар теле укыту беркайчан да бетмәгән, 2000 еллар ахырында югары классларда атнасына 6 сәгать, түбән классларада 5 сәгать татар теле һәм әдәбияты укытыла. Мәктәптә татар теле кабинеты бар, 2 укытучы ана телен укыта.

## Халык

Милли состав (2002): татарлар – 94,4%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии
* Фәүзия Бәйрәмова. Мишәр иле

Төркем:Кадошкино районы торак пунктлары
Төркем:Мордовия татар авыллары
Шашка (авыл)

**Шашка** () — Мордовиянең Ельник районына керүче татар авылы. Мокша елгасы буенда урнашкан. 2 км читтәге Акчеево (Күгеш) авыл җирлегенә карый. Авылда яшәүчеләрне борчыган иң зур мәсәлә - юл булмау. Аны төзү өчен нормативта 150 кеше яшәве шарт икән, а Шашкада нибары 54 яши.

Авылда 1869 елга 11 йорт булган. Авылда борын заманнардан бер генә фамилия кешеләре яши: Үтешевләр.

Авыл атамасы, авыл урнашкан Ликанье елгасыннан алынган.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии
* Ликиньё: большая проблема маленького села

Төркем:Мордовия татар авыллары
Лобановка (Диңгез буе крае)

**Лобановка** () — Диңгез буе краеның Дальнереченск районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (79%), украиннар (21%).

## Искәрмәләр

Төркем:Дальнереченск районы торак пунктлары
Төркем:Диңгез буе крае торак пунктлары
Ламат

**Ламат** () — Мордовиянең Дубенский районына керүче татар авылы.

Авылда 1863 елга 100 йорт булган.

Авыл атамасы *лом (лам) - түбән* сүзеннән килә килә.

## Шәхесләр

* Ибраһим Нәдиев (1912-199?), ТАССР баш прокуроры (1946-1950).

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Лопуховка

**Лопуховка** () — Мордовиянең Краснослободский районына керүче татар авылы.

Авылда 1869 елга 31 йорт булган.

Авыл атамасы, мордвалар арсында киң таралган фамилия - Лопуховлардан килә. 
## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Ләмбрә

300px|thumb|right|Ләмберәнең мәчете
**Ләмбрә** (, ) — Мордовиянең Ләмбрә районы район үзәге, Ләмберә авыл җирлегенең үзәк авылы. Җирлеккә тагын Чирмиш авылы буйсына.

## Тарих
Авылны 1642 елда Ләмберә елгасы буенда Темников татарлары нигезли. Авыл атамасы  "бур (бура, бора, пора)" - агачлык сүзеннән. "Лам (лям)" - "лём (лайма)" (шомырт).

Авылда 1869 елга 174 йорт булган. 1980 елларда Ләмбрәгә «Мордовмелиорация» күченә. Авылда күп катлы йортлар төзелеш башланган. Шул вакыттан Ләмбрәдә күп санда руслар, мукшылар, украиннар күпләп яши.

## Халык

2010 елга халык саны 8 457 кеше, нигездә татарлар.

Милли состав (2002): татарлар — 50,2%, руслар — 35,0%, мордва — 13,1%.

## Шәхесләр

## Икътисад һәм мәгариф
Авыл машиналары заводы, типография, «Сельхозтехника» берләшмәсе, «Мордовмелиорация»,  СХПК «Нива», ПТУ, 2 урта мәктәп һәм сәнгать мәктәбе, мәдәният йорты, поликлиника, хастаханә эшли.

Ләмбрәдә Милли татар мәдәнияте үзәге, «Умырзая» ансамбле эшләп килә. Ләмбрәдә ел саен республикада Сабантуе уздырыла.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии
*  История села в лицах.  Призыв гәз.

## Искәрмәләр

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Ләмбрә районы торак пунктлары
Төркем:Мордовия район үзәкләре
Кече Татар Карае

**Кече Татар Карае** () — Мордовиянең Темников районына керүче татар авылы. Рәсми рәвештә авылга нигезне зуртатаркарайлылар 19 гасырда салган дип санала.

## Сыйфатлама
Авыл атамасы авыл хуҗасы булып торган йомышлы татар Акчура Караевтан (Акчура Карайдан) килеп чыккан.

Бу тирәдә Карайлар өчәү – Бәләкәй Татар Карае, Рус Карае һәм Зур Татар Карае. Бәләкәй Татар Карае русныкы белән кушылып беткән, дияргә була, алар картада да бер авыл итеп күрсәтелгән. Ә менә Зур Татар Караен рус авылыннан тирән чокыр аерып тора, мәчете дә бар.

Төп фамилияләр Поздняковлар, шулай ук Ялышев, Кичемасов, Чекашевлар.

Бу авылдан беренче татар кинорежиссеры Каюм Поздняков чыккан.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии
* Фәүзия Бәйрәмова. Мишәр иле

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Темников районы
Оек

**Оек** - аякнын астагы өлешен һәм табанын каплаучы тән өстенә сыланып киелгән кием. Оекларның төсе, рәвеше һәм үтә күренмәлеге төрле була ала.

## Шулай ук карагыз
* Лосины
* Оекбаш

## Өстәмә Әдәбият
* Cox, Caroline (2000). *Lingerie: a lexicon of style*. Scriptum Editions. ISBN 1-902686-08-X.

## Cылтамалар
* History of Nylon Stockings
* Stockings in the collection of the Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa 
* Images of stockings in the collection of the Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa 
* Children's Stockings 

Төркем:аяк киемнәре
Кулчатыр

[thumb|Кулчатыр [өлешләре|205px]]
[thumb|right|Кулчатыр белән [хатын-кыз, Э. Мане, 1881|205px]]
**Кулчатыр** — кешене яңгырдан яки кояш нурларыннан каплаучы җайланма. Иң беренче кулчатырлар - кояштан каплану өчен уйлап чыгарылган була.

## Шулай ук карагыз
* Чатра (зонтик)

## Искәрмәләр

Төркем:Көнкүреш җайланмалары
Енә

**Енә** – Мордовия Республикасы Тәрби районындагы борынгы татар авылы. Юнка (*Енә*) елгасы буенда урнашкан.

Авылга нигез салыну датасы тарихта калмаган. Авыл янында 1253 елда куелган кабер ташы бар. 

1914 елда Краснослободск өязенең Тат.Юнки авылында 191 йортта 1750 кеше яши.

## Мәгариф
1914 елда Енәдә башлангыч мәктәп ачыла. Балаларны укытырга Уфадан Кәрим Әмири чакыртыла, 1917 елга кадәр эшли. Инкыйлабтан соң 4-еллык мәктәп булып кала. Урта белемнә төгәлләргә Усть-Рахмановка авылына йөриләр. 1936 елда мәктәп 7-еллыкка әйләнә. Мәктәп 1917 елда Америкага киткән бай Агишев Гомәр йортында урнаша. 1962 елда – 8 еллыкка, 1989 елда тулы булмаган урта (9-еллыкка) әйләнә. 2010 елда 35 бала укыды. Татар теле һәм әдәбияты барлык сыйныфларга атнага 4-5 сәгать керә. Мәктәпнең үз ярдәмче хуҗалыгы бар.

2009 елда Енәдә якташлары Шамил Тарпищев катнашлыгында мәктәпкә терәп салынган физик культура-сәләмәтләндерү комплексы ачылды.

## Танылган шәхесләр

* Әхмәт Китаев (1925-1996) – рәссам 
* Али Акыш 
* Гафур Коләхмәтов – соңгы елларын яшәгән, кабере авыл зиратында
* Шәмсия Апакай (Дәүшева – 1914-2007) – АКШта татар эмиграциясенең күренекле вәкиле
* Хөсәен Тарпищев (1894-1937) — ТАССР финанс халык комиссары (1930).
* Камил Чумарин (1940-2018), эшмәкәр. 

Тарихчы Надир Дәүләтнең атасы Ибраһим Дәүләткилдиев Йенәдә туган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* МБОУ "Тат-Юнкинская основная общеобразовательная школа"

Төркем:Мордовия татар авыллары
Дәлек

**Дәлек** () — Мордовиянең Атюрьев районына керүче татар авылы.

1869 елга авылда 18 йорт исәпләнгән.

Русча авыл атамасы биредәге елгадан - Кече Шуструйдан килә.

## Моны да карагыз
* Зур Шуструй

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Нәсәпә

**Нәсәпә** яки **Мәлсәпә** () — Мордовиянең Ләмбрә районына керүче татар авылы. Болотниково авыл советына карый.

1642 елда беренче тапкыр искә алына. Пензятка һәм Мәлсәпә (Мельцапина) татарлары, шулай ук Мәлсәпәнең мукшылары казак хезмәтен башкарганнар, Шешкеево кальгасына беркетелгәннәр

1869 елга Инсар өязенә караган авылда 42 йорт исәпләнгән.

Урыс атамасы, имеш мордва Мельцаннан (Мельцападан) килеп чыккан. Бу исем мордвалар арасында христиан диненә кадәр таралыш табып, бүген дә фамилияләрендә очрый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Ләмбрә районы торак пунктлары
Митрәле

**Митрәле** () — Мордовиянең Темников районына керүче татар авылы. Авылга нигезне Темников татарлары 16 гасырда сала.

1866 елга авылда 95 йорт исәпләнгән.

Авыл атамасы керәшен татары Дмитрий белән бәйле дип уйланыла. Чыннан да, керәшеннәрдә Дмитрий исеме Митрәй дип яңгырый.

1986 елда Темников районы Митрал авылында Мордовиядә беренче яңа мәчет төзелә. ул Фәттах Качамасов инициативасы белән төзелә. Фәттах Шәрәфетдин улы бу яңа мәчетнең беренче имамы да була. Шулай итеп, Мордовия мәчетләре тарихында яңа вакытлар башланды: мәчет артыннан яңа мәчет төзелә бара. 
300px|thumb|left|1986 елда төзелгән мәчет 
## Халык

Милли состав (2002): татарлар – 79,1%, мордва – 18,9%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Темников районы
Оекбаш

[thumb|[Кул белән бәйләнгән оекбаш]]

**Оекбаш** - аякка киелә торган кием. Аяк иң күп тир чыгаручы тән өлеше. Оекбашлар бу тирне җыюда һәм һава аны җилләтә алган урыннарга күчерүдә ярдәм итәләр. Салкын һавада, оекбашлар салкын тию ихтималын киметә.

[thumb|left|Сакланган иң борыңгы [пар оекбаш. Мисырның Нил елгасындагы Оксиринх җирлегендәге казылмаларда табылган бу оекбашлар милади 300-500 еллар чорына туры килә. Бармаклар бүленеше сандали белән кию мөмкинлеге өчен оештырылган. Лондондагы Виктория һәм Альберт музеенда,  2085&A-1900 санлы экспонат.]]

## Шулай ук карагыз
* Беосеон (гадәти кореялы оекбаш)
* Аяк җылытучысы
* Оек

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Hitsclo.com , Children's Socks
* wheresocksgo.com, Where socks go

Төркем:Аяк киемнәре
Насакан-Потьма

**Насакан-Потьма**, **Потьма** () — Мордовиянең Кадошкин районына керүче татар авылы. Авыл урман эчендә урнашканлыктан, 1642 елда тирә-як авылларны күчмәләр басканнан соң сакланып калган.

1869 елга авылда 17 йорт исәпләнгән.

Авыл атамасы авыл хуҗасы булып торган йомышлы татар Носакиннан килеп чыккан дип санала. Потьма сүзе мордвачадан урман эчен аңлата.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Кадошкино районы торак пунктлары
Түбән Пешли

**Түбән Пешли** () яки **Олы Пешли** — Мордовиянең Атюрьев районына керүче татар авылы. Югары Пешли белән бергә Стрельник авыл җирлегенә карыйлар. Пешли елгасы буенда урнашкан.

Авылга нигезне Темников татарлары сала. 1682 елга кадәр авыл районның хәзерге Шалы авылы янында була. Ул авылның исеме *Кастров* була. Ул урында әлегечә татар зираты сакланган.

1866 елга авылда 95 йорт исәпләнгән. Авылда элекке заманнардан агач мәчет, ике таш кибет, Урманчиев бай йорты сакланып калган.

Авыл атамасы ике мордва сүзеннән тора: "пяше" (юкә) һәм "ляй" (елга, чишмә, үзән).

Инкыйлабка кадәр Түбән Пешли тирә-юньдә үзенең җәдиди мәдрәсәсе белән мәшһүр булды. Бирегә 1911-13 елларда Һади Такташ укырга килә. Заманында биредә 500 шәкерт исәпләнгән.

Совет заманында коммунистлар «Яңа тормыш» колхозын оештыра.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии
* Юлдаш (Спутник) газетасы. Нижнему Пишляю – 330 лет

Төркем:Мордовия татар авыллары
Үгенә

**Үгенә** () — Мордовиянең Рузай районына керүче кечкенә татар авылы. 
Үрләй елгасы буенда урнашкан. 
Авылга нигезне Темников татарлары сала.

1869 елга авылда 64 йорт исәпләнгән. 1706 елда авыл хуҗасы булып йомышлы татар Бибай Айгилдин торган.

Элеккеге авыл атамасы - Шини (мордвачадан сасы сулык).

Хәзерге урысча атамасы ике мукшы сүзеннән тора: "ур" (үр) һәм "ляй" (елга, чишмә).

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Нагур

**Нагур** яки **Бугдал** () - Мордовиянең Атюрьев районына керүче татар авылы. Авылны темников татарлары нигезли.

Авылда 1869 елга 9 йорт булган.

Авыл атамасы, аның хуҗалары булып торган йомышлы татарлар Богдановлардан килә. Бу фамилия мордваларда, татарларда, русларда еш очрый.

Элек авыл ике өлештән торган: Тау асты һәм Тау өсте якларыннан.

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Шәмсинур Байбикова
* Әмрулла Аги

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Яңа Кадыш

**Яңа Кадыш** () — Мордовиянең Ельник районына керүче татар авылы. Яңа Кадыш Мокша елгасының сул ярында урнашкан булса, каршы якта, уң ярда хәзер инде хаклы күченеп беткән Иске Кадыш авылы торган. Зур Мордва Пошаты авыл советы биләмәсенә карый. 
Авылны темников татарлары нигезли.

Авылда 1869 елга 49 йорт булган.

Авыл атамасы, аның хуҗалары булып торган Темников йомышлы татарлары булган Кадышевлардан килә. Бу фамилия мордваларда, татарларда, русларда еш очрый.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Пензятка

**Пензятка** () — Мордовиянең Ләмбрә районына керүче татар авылы. Щербак һәм Тарасполь авылларын керткән Пензятка авыл советы үзәге. Пензятка елгасы буенда урнашкан.

Авылны темников татарлары 1642 елда нигезли. Авыл атамасы мордвачадан "пеньзара, пеньсара" - сазлы елга тамагын аңлата.

Авылда 1869 елга 191 йорт булган. 
1894 елда 285 йортта 2 057 кеше яшәгән; 2 мәчет, 2 мәктәп. 1913 елда - 2 татар мәктәбе, 3 икмәк кибете, 2 янгын сүндерү машинасы, 9 җил тегермәне, 2 май атлагыч гөбе, тимерчелек, 14 кибет.

2006 елга авылда 1190 кеше яши.

Пензяткада Советлар берлеге каһарманы Асыйм Баляев туып үскән. 
## Халык

Милли состав (2002): татарлар – 81,1%, руслар — 12,0%, мордва – 6,2%.

## Шәхесләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Пензятка сайты
* Многоликая Мордовия

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Ләмбрә районы торак пунктлары
Сыркыды

**Сыркыды**, **Соркыды** () — Мордовиянең Тәрби районына керүче татар авылы.

Авылда 1866 елга 180 йорт булган.
1920 елда авылда 3478 кеше яшәгән булса, 2000 елда барлыгы 430 кеше генә гомер сөргән. Кайчандыр Такташ исемен йөрткән колхоз да юк.

2005 елда күренекле авылдашларына — шагыйрь Һади Такташка багышлап музей ачылган. Музей алдында шагыйрьгә бюст куелган, музейга терәтеп мәчет тә салынган. Бу эшләрнең матди ягын ул вакыттагы Татарстан сә­ламәтлек саклау министры булып эшләгән Камил Зыятдинов белән Мордо­виянең сәламәтлек саклау министры Рафаил Аширов күтәргәннәр.

Авыл атамасы мордваларның иске исемнәреннән (Суродейдан) килә.
## Күренекле кешеләре

* Ибраһим Аганин (1923―1987), совет разведчигы.
* Әхмәт Мостафинов (1904―1963), геолог.
* Һади Такташ (1901―1931), язучы.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии
* Байдакова Н. Н. Политика российских властей по отношению к нехристианскому населению и новокрещенам в XVI — начале XX вв. (на примере Тамбовского края): Дисс. … канд. ист. наук. — М., 2006. — 319 с.

## Сылтамалар
* Сургодьская средняя школа

Төркем:Мордовия татар авыллары
Иске Кадыш

**Иске Кадыш** () — элек Мордовиянең Ельник районына кергән, хәзер таралган татар авылы. Мокша елгасы буенда урнашкан булган. Авылда татарлар белән мукшылар яшәде.

Авылны темников татарлары нигезли. 1869 елга 6 йорт булган. Авыл 17-18 гасыр документларында утар буларак еш очрый.

Авыл атамасы, аның хуҗалары булып торган Темников йомышлы татарлары булган Кадышевлардан килә.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Мордовиянең юкка чыккан торак пунктлары
Сырка

**Сыркá** () — Мордовиянең Ләмбрә районына керүче татар авылы. Инсар елгасы буенда урнашкан. Авылны темников татарлары 1642 елда Саранскны төзергә килгәчтен нигезли.

Авылда 1869 елга 26 йорт булган.

Авыл атамасы, аның хуҗалары булып торган Темников йомышлы татарлары булган Суркиннардан килә. Бу фамилия мордваларда, татарларда, русларда еш очрый. Мәгънәсе — байбак.

## Танылган шәхесләр

* Осман Курмаев, күренекле галим-физиолог 
## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Ләмбрә районы торак пунктлары
Сухово

**Сухово** () — Мордовиянең Темников районына керүче татар авылы.

Авылда 1866 елга 12 йорт булган.

Авыл атамасы, аның хуҗалары булып торган Темников йомышлы татарлары булган Суховлардан килә. Бу фамилия мордваларда, татарларда, русларда еш очрый. *Сухов* фамилиясе *Сухай* () исеменнән чыккан булуы ихтимал.

Авыл хуҗалары булып, шулай ук, Кучукай Еникеев, Бибарс Енбаровлар да торганнар.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Темников районы
Татар Виләзмәсе

**Татар Виләзмәсе** () — Мордовиянең Атюрьево районына керүче татар авылы. 2006 елда биредә 88 йортта 245 кеше яшәгән.

1597 елда авыл Алакай морза Еникеев биләмәсе булып торган.

Виләзмәдә 1866 елга 15 йорт булган.

Авыл атамасы мордвачадан "велезем (веле эзем)" уңайлы урын дигәнне аңлата.
## Танылган шәхесләр

* Заһидулла Сюняев, академик.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары
Искил (Ковылкин районы)

**Иске Аллагол** яки **Искил** () — Мордовиянең Ковылкин районына керүче бердәнбер татар авылы. Район үзәгеннән 45 км, Тәрби тимер юл станциясеннән 25 км еракта урнашкан. Шул ук вакытта Атюрьево районы татар авыллары (Усть-Рахмановка, Тенеш) терәлеп диярлек тора. Ләкин алар белән тоташучы юл юк.

1866 елга авылда 216 йорт исәпләнгән.

Авыл атамасы авыл хуҗасы булып торган йомышлы татарлар Аллагуловлардан килеп чыккан.

## Күренекле шәхесләр

* Габдрахман Әпсәләмов — язучы,
* Хафиз Ишмәмәтов — татар җырларын саклаучы.
* Алимкай Абдершин — Советлар Берлеге герое
* Әнвәр Ишмәмәтов — рәссам (Мәскәү)

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

## Сылтамалар
* Абсалямовлы Иске Аллагол авылы

Төркем:Мордовия татар авыллары
Кече Шуструй

**Кече Шуструй** — Виндрей елгасы (Сыры бас.) кушылдыгы. Мордва Республикасының Атюрьево районы биләмәләрендә ага. Виндрей елгасының уң ярына тамагыннан 40 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 23 км. Дәлек авылының рәсми исеме елгага бәйле.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ока су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мокша Темников каласы янындагы су үлсәү посынан тамагына кадәр, Цна елгаларын кетрмичә. Кече елга бассейны — Мокша, елга бассейны — Ока.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 09010200412110000028517
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110002851
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Мордовия елгалары
Пешлә

**Татар Пешләсе** () — Мордовиянең Рузай районына керүче татар авылы.

Пешлә Рузай шәһәреннән алданрак пәйда булган. Документларда 1631 елны морза Уразай Тәңкәчиев карамагында ике авыл: Татар Пешләсе һәм Рузай турында язылган. Рузай авылы хәзерге Рузайның көньяк өлешендә (тимер юл вокзалы артында) урнашкан. Пайгарма, Пешли һәм Нурлы елга буйлары морзаның милке булганнар.

1869 елга авылда 345 йорт исәпләнгән.

Пешлә авылы Рузай шәһәре белән кушылып диярлек тора.

Пешлә мәктәбендә 164 бала укый. Милләтләре буенча 112 татар, 25 рус, 13 мукшы баласы. Ата-аналар күбесендә Рузай ширкәтләре һәм оешмаларында, Илшат Демкин хуҗалыгында эшлиләр, фермерлар да бар.

Инкыйлабка кадәр Пешләдә 6 мәчет булган. Совет заманында аларны яптылар. Өч мәртәбә халык төзелеш башлады, ләкин өч тапкырын да бураларны уполномоченный алып киткән. Хәзерге мәчет төзелеше 1989 елны башланган. Сәетов Ә.Х., Демкин И.Д һәм Шабаев Р.Д. матди ярдәме белән төзелгән. Соңрак икенче мәчет тә төзелгән.

250px|thumb|left|Пешләнең 1нче мәчете
Авыл атамасы ике мордва сүзеннән тора: "пеше" (урман) һәм "ляй" (елга, чишмә). Якында гына Мордва Пешләсе авылы бар.

## Халык

Милли состав (2002): татарлар – 72,9%, руслар — 17,0%, мордва – 9,0%.

## Танылган шәхесләр

* Шәриф Камал — татар әдәбияты классигы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии

Төркем:Мордовия татар авыллары