open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәгыйть Улямаев

** Сәгыйть Улямаев ** (Сәгыйть Хәйбрахман улы Улямаев, ), генерал-майор (1963).  Совет хәрби эшлеклесе. Бөек Ватан сугышында һәм Мәскәүдә Җиңү парадында катнашкан. Омск югары гомумгаскәр команда училищесы башлыгы (1963-1974). КПСС әгъзасы (1942), Омск шәһәр советы депутаты (1971, 1973).

## Тәрҗемәи хәле
1919 елның 15 сентябрендә Башкортстан АССР  (хәзерге Чишмә районы) Түбән Тирмә авылында туган. Татар. Калмаш җидееллык  мәктәбен (1934),  Уфада педрабфак (1937) тәмамлаган.

#### Гаиләсе
Хатыны, кызы һәм ике улы бар.

#### Хезмәт юлы
1937-1939 Үзбәкстан ССР Фәрганә өлкәсе Багдад районы Каганович исемендәге мәктәптә укытучы.

## Армиядә
* 1939 елның декабреннән хәрби хезмәттә.
* 1939-1940 Киев хәрби округы Конотоп шәһәре 325- артиллерия полкы кызылармиячесе.
* 1940, февраль-1941, август Архангельск хәрби округы Череповецк пехота училищесы курсанты.
* 1941, август—1941, ноябрь 369- укчы дивизиянең 225- укчы полкы рота командиры.
* 1941, ноябрь–1942, апрель  Калинин фронты 29- армия 369- укчы дивизия 1225- укчы полк штаб башлыгы ярдәмчесе. Ржев-Вязьма  юнәлешендә сугыш хәрәкәтләрендә катнаша, чолганышта кала.
* 1942, апрель-1942, декабрь  Калинин һәм Көнбатыш фронтлары 30- армия 369- укчы дивизия штабы оператив бүлеге башлыгы ярдәмчесе.
* 1942, декабрь – 1946, ноябрь М.В. Фрунзе исемендәге хәрби академия тыңлаучысы. Мәскәүдә Җиңү парадында катнаша.
* 1946, ноябрь-декабрь Диңгез буе хәрби округы гаскәр башлыгы карамагында.
* 1946, декабрь-1949, ноябрь Диңгез буе хәрби округы штабы оператив идарәсе бүлек башлыгы ярдәмчесе.
* 1949, ноябрь-1953, декабрь Диңгез буе хәрби округы 3- гвардия дивизиясе 7-, 9- полклары штаб башлыгы.
* 1953, декабрь-1956, декабрь  Ерак Көнчыгыш хәрби округы 5- армия 65- укчы корпусы 3- гвардия дивизиясе 8- полкы командиры.
* 1956, декабрь-1958, сентябрь Ерак Көнчыгыш хәрби округы 5- армия 65- укчы корпусы 3-, 47-  гвардия дивизияләре штаб башлыгы.
* 1958, сентябрь-1960, июнь ССРБ Кораллы көчләре генераль штабы хәрби академиясе төп факультеты тыңлаучысы.
* 1960, июнь–1965, апрель 12- мотоукчылар дивизиясе командиры.
* 1965, апрель-1974, сентябрь Омск югары гомумгаскәр команда училищесы башлыгы. Тырышлыгы өчен Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә.
* 1974 елның сентябреннән запаска чыгарыла.
* 1985 елның сентябрендә вафат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
Ике Кызыл Йолдыз ордены (1967, ?)

## Чыганаклар
# В Сибири Рожденное. Страницы истории Омского высшего общевойскового командного дважды Краснознамённого училища им. М. В. Фрунзе, Омск, 1987.
# Омский кадетский корпус : история и современность / Басаев Виктор Романович. — Омск: Омский дом печати, 2003. — ISBN 5-86849-251-X

## Сылтамалар
*  Омск кадет корпусы сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Җиңү парадында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Хәрби академия тәмамлаучылар
Төркем:Дивизия командирлары
Nagasaki

**Nagasaki** (yaponça *長崎市*,   - 'Nagasaki-si, tärcemä: **ozın borın** (mıs)) - **Küsü** utrawınıñ könbatışında urnaşqan Yaponiä üzäk şähäre. Nagasaki wiläyäteneñ idärä üzäge.

Mäydanı - 406,46&nbsp;km², xalıq sanı 434 065 keşe, zur port.

Şähärdä Xärbi-diñgez arsenalı, universitet, Säwdä-sänäğät häm Sänğät muzeyları urnaşqan.

Kürenekle urınnan: Oura çirkäwe, Suwa sintoist ğibädätxänäse (XVI ğasır), Sofukuci buddist ğibädätxänäse , Meganebasi küpere (XVIII ğasır).

1945 yılnıñ 9 avgustında, irtänge säğät 11:02 AQŞ hawa köçläre Nagasaki şähärenä "Yuan" digän atom-töş bombasın taşlıy, näticädä **74 000** keşe xäzer ük häläk bula, **54 000 bina** cimerelä, küp kenä keşe soñraq wafat bula, cir nurlanış belän yağulana.

## Tarix

16 ğasırda samuray xakime **Omura Sumitada** Awrupa belän säwdä itsen öçen Nagasaki portına nigez sala, üze Omura xristianlıq qabul itä.

1570 yılda Nagasaki portı tözelä, 1571 yılda Portugaliä qorabı kilgänçe awıl barlıqqa kilä.

Omura Nagasaki östennän xakimiät iezuitlarğa tapşıra häm Rim şähärenä ilçelekne cibärä.

Nagasaki xristian missioner ber üzägenä äwerelä.

1584 yılda Yaponiäne berläşterüçe **Toyotomi Hideyoşi** Küsü utrawın basıp ala häm xristian ruxanilarına ildä torunı tıya. Nagasaki şähäre üzäk xakimiätenä buysına. Missionerlar qarşılığın bastırır öçen Nagasakidäge ürdä **26 xristian täregä qadaqlana**.

Edo sögunatın urnaştırğannan soñ xristianlıqqa qarşı ezärläw arta.

1614 yılda xökümät böten ildä xristianlıqnı tıya.

1622 yılda Nagasakidä 55 xristian cäzalap üterelä, 16 çirkäw cimerelä.

1635 yılda yaponlılarğa ildän kitü tıyıla.

1636 yılda Yaponiä xökümäte barlıq awrupalılarnı Nagasakidän **Decima** yasalma utrawına küçerä.

1637 yılda **Simabar xristiannar baş kütärüe**nnän soñ, sögunat Awrupadan qorablar kilüen çikli.

1641 yılda Yaponiä xakimiäte Könbatıştan izolätsiä tärtiben urnaştıra, Nagasaki - berdänber aralaşu "täräzäse"nä äyländerä.

19 ğasırğa Nagasaki - Yaponiäneñ berdänber xalıqara portı, tik anda Qıtay hän Holland säwdagärläre belän säwdä itü röxsät itelä.

1859 yılda Nagasaki portı barlıq çit qorablar öçen açıla. Könbatış ilçelekläre 200 yıllıq xristianlıqqa tıyunı alıp çığarırğa ireşä.

1945 yılda AQŞ ğäskärläre Kioto şähärenä atom-töş bombasın taşlarğa niätlägän, läkin AQŞ xärbi ministrı **Stimson** qayçandır Kiotoda üz şirbät ayın uzdırğanğa kürä Kioto Nagasakigä alıştıra.

1945 yılnıñ 9 avgustında, irtänge säğät 11:02 AQŞ hawa köçläre Nagasaki şähärenä "Yuan" digän atom-töş bombasın taşlıy, näticädä 74 000 keşe xäzer ük häläk bula, 54 000 bina cimerelä, küp kenä keşe soñraq wafat bula, cir nurlanış belän yağulana.

## Şähär klimatı




## Monı da qarağız
*Manhetten proyektı

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Япония шәһәрләре
Об култыгы

**Об култыгы, Уба култыгы** () — Кара диңгезенең култыгы (*[[губа (култык)|губа]]*), Ямал һәм Гыда ярымутраулары арасында. Об елгасының эстуарие. 
Озынлыгы 800 км, киңлеге 30-80 км. Өстенлек итүче тирәнлекләр — 10-12 м. Көнбатыш яры тәбәнәк, көнчыгыш яры калку һәм текә. Көнчыгышта Об култгыннан Таз култыгы аерылып чыга. Октябрьдән июньгәчә боз белән капланган. Су күтәрелешләре ярым тәүлекле, биеклеге 0,7 метрга кадәр.

Торак пунктлар — Новый Порт, Ямбург, Мыс-Каменный.

Об култыгы балыкка бай: биредә алабуга, чөгә, нельма, шамбы, , , чекур һ.б. балыклар яши.

Төркем:Россия култыклары
Янәсәй култыгы

**Енисей култыгы** () — Кара диңгезенең култыгы, Гыда ярымутравы һәм Ауразия кыйтгасы арасында. Озынлыгы (Сопочная Карга борынына кадәр) 220 км, киңлеге 150 км (керештә), тирәнлеге 6-20 м. 9 ай дәвамында боз белән капланган.  Су күтәрелешләре ярым тәүлекле, биеклеге 0,4 метрга кадәр.

Енисей култыгының көнчыгыш ярында Диксон порты урынлашкан. Енисей елгасының эре портларына (Дудинка, Игарка) баручы диңгез юлы да Енисей култыгы аша үтә.

Төркем:Россия култыклары
Каравон

**Каравон** (Каравон бәйрәме) — Татарстанның дәүләт бәйрәме, Лаеш районы Рус Никольское авылында узучы  республика (2011 елдан бөтенрусия)  рус фольклоры фестивале. Исеме хоровод атамасыннан алынган.

## Максат
Татарстанда рус фольклорына игътибарны арттыру, борынгыларның гореф-гадәтләрен саклау һәм үстерү.

## Тарих

Хәзерге Татарстан территориясендәге рус авылларында XVI гасырдан үткәрелеп килә. Бәйрәмнең 300 елдан артык тарихы бар. Элгәре православие дине изгесе  Николай Чудотворецның престол бәйрәменә (22 май) өстәмә буларак үткәрелгән. Аннары (татар халкындагы  Сабантуй кебек үк) язгы кыр эшләре тәмамлануны бәйрәм итү элементлары да өстәлгән.
Советлар хакимияте урнашкач, Каравон фольклор бәйрәме буларак уздырылып килсә дә, сугыштан соң диннәрне кысу сәясәтенә бәйле, 1955 елдан Каравонны да үткәртми башлыйлар. Узган гасырның 90- елларында матур традицияне яңарталар: 1988 елда «Каравон» фольклор ансамбле оеша.

2003 елда Татарстан президенты указы белән бәйрәмгә дәүләт бәйрәме рәсми статусы бирелә.

2011 елдан Бөтенрусия фестивале рәсми статусын ала.

2017 елның 21 маенда XXV Бөтенроссия «Каравон» рус фольклоры фестивале ачылды.

## Бәйрәм итү тәртибе
Лаеш районы Рус Никольское авылына Татарстаннан, Удмуртиядән, Мари Элдән, Россиянең башка төбәкләреннән фольклор иҗат төркемнәре (берничә мең кеше) килә. Аларның күпчелеге рус милли киемнәре кия.
Фестивальдә катнашучылар бәйрәм кунакларына Идел буе православие дине традицияләренә нигезләнгән этник театральләштерелгән тамашалар, җырлар, биюләр күрсәтәләр. Борынгыдан килгән һөнәрчелек кәсепләре буенча мастер-класслар күрсәтелә.
Авылның үзәк урамы ярминкә урамына әверелә. Урамның үзәгендә, Никола чиркәве тирәсендә  бәйрәмнең символы булган зур хоровод – каравон оештырыла. Каравонда биючеләр, чәнти бармакларыннан тотынышып, кояш йөреше буенча «үрдәк адымы» белән әйләнәләр, түгәрәкне я зурайталар, я кыса баралар.

## Танылган бәйрәм кунаклары
* «Славянские напевы» рус фольклор төркеме

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Артем Кузнецов. Дустанә  Каравон. «События недели», 2015 ел, 29 май-4 июнь.

## Сылтамалар

*  Каравон турында «Атна вакыйгасы» сайты 
*  Фотолар карарга 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча фестивальләр
Төркем:Лаеш районы
Төркем:22 май
Төркем:23 май
Төркем:24 май
Төркем:Татарстан фестивальләре
Төркем:Милли бәйрәмнәр
Төркем:Рус фольклоры
Төркем:Татарстан бәйрәмнәре
Төркем:2003 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:22 май
Нух Идрисов

**Нух Идрисов** (Нух Идрис улы Идрисов) — лейтенант, Бөек Ватан сугышында 1944 елның 27 июлендә А. Матросов батырлыгын кабатлап, һәлак булган . КПСС әгъзасы (1943 ел, гыйнвар).

## Тәрҗемәи хәле
1918 елда Казан губернасы (хәзерге Кукмара районы) Битләнгер авылында туган. 12 яшеннән күмәк хуҗалыкта эшли. Хат ташучы, келәт мөдире, бригадир, ВЛКСМ оешмасы сәркатибе вазифаларында була. 1938 елда Ворошилов исемендәге күмәк хуҗалык рәисе итеп куела. Хәрби хезмәттә чагында ССРБ көнчыгышында шәһәр төзелешендә эшли.

## Бөек Ватан сугышы
* Совет-фин сугышында катнаша.
* 313- укчы дивизиянең 1070- укчы полкы взвод командиры була.
* 1944 елның 27 июлендә Карелиядә 216,0 биеклеген яулаганда дошман ут ноктасын гәүдәсе белән каплый.
* Кабере 1982 елда табыла, Карелиянең Вегарус бистәсендә җирләнә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (һәлак булганнан соң бирелә; 1969 елның  25 февралендә хатыны Наҗия Госам кызына тапшырыла).

## Батырлыгы турында
Дивизия штабы башлыгы запастагы гвардия полковнигы Василий Иванович Крапивин үзенең «313-я Петрозаводская» китабында яза:
«1944 елның 27 июлендә лейтенант Н.И. Идрисов батырлык кылды. 216,0 биеклегенең итәгенә җиткәч, рота урман авызында окоп казып урнашты. Алга бару мөмкин түгел иде. Берәрсе селкенү белән, дошман ут өермәсе ача. Лейтенант Идрисов беренче булып урман ешлыгын һәм ут диварын үтеп, шәхси үрнәге белән сугышчыларны җиңүгә рухландырырга булды. Идрисов алга шуыша башлады, мина яки фугас булырдай шикле урыннарны әйләнеп узды. Лейтенант артыннан сугышчы Багаев, аннан взводның башка сугышчылары да иярде. Урман чигенә җиткәч, Идрисов сугышчыларның килеп беткәнен көтеп алды һәм аягүрә басып кычкырды:
- Һөҗүмгә, минем арттан! Ура!
Идрисовның взводы алга ыргылды. Күрше взводлар да аларга иярде. Ләкин дошман утны көчәйтте. Моңарчы тынып торган ут нокталары уянды. Рота алдында тоташ ут дивары калыкты. Дзотка иң якын урында торучы лейтенант Идрисов әлеге ут ноктасының һөҗүм итүчеләргә иң куркынычы икәнен  һәм кичегергә ярамаганны аңлады. Ул дзотка ташланды һәм аның амбразурасын  үз гәүдәсе белән каплады.
Җиргә елышып беткән рота шунда ук һөҗүмгә сикереп торды һәм дошман ныгытмаларын яулады. 216,0 биеклеге шулай алынды.»

## Хәтер
* Түбән Өскебаш мәктәбенә исеме бирелгән, мәктәптә музее оештырылган (1991).
* Суоярви шәһәрендә урамга (1987), Кукмара бистәсендә тыкрыкка исеме бирелгән.
* Үзәк юл буенда, кабереннән ерак түгел урында, барельефы белән истәлек тамгасы урнаштырылган.
* Шаһинур Мостафин «Без монда җиңәргә килдек» әсәрен язган.
 
## Сылтамалар
* Түбән Өскебаш мәктәбе музее 
* Мамадыш мәгълүмат-белешмә порталы 

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Амбразураны гәүдәсе белән каплаган сугышчылар
Төркем:ССРБ офицерлары
Идрисов

**Идрисов** — татар һәм башкорт фамилиясе. «Идрис» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Абдулла Идрисов (*[[Дан Кинельский]]*, 1896―1982), педагог, Коръәнне тәрҗемә итүче, БАССР атказанган укытучысы (1949), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1994).
* Газыйм Идрисов (1938―2013), КВИ ректоры.
* Гомәр (Умяр) Идрисов (01.01.1954), мөселман дин эшлеклесе.
* Гыйлемхан Идрисов (1913―1977), өлкән сержант, Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Зөфәр Идрисов (12.09.1964), Авыргазы районы хакимияте башлыгы (2013).
* Миңнулла Идрисов (1948), театр актеры, БР халык (2003), РФ атказанган (2010) артисты.
* Мөдәррис Идрисов (23.06.1962), «БТА-Казань АКБ» ААҖ директорлар шурасы рәисе (2012). 
* Мөхәммәт Идрисов (1882―1948), полиграфист, . 
* Нух Идрисов (1918―1944), лейтенант, Бөек Ватан сугышында А. Матросов батырлыгын кабатлаган.
* Сөләйман Идрисов (1878—1938), сәясәтче, кырымтатар Корылтае депутаты (1917—1919).
* Рөстәм Идрисов (10.11.1962), ТР буенча баш федераль инспектор (2011).
* Фәрит Идрисов (12.07.1954), Башкорт дәүләт опера һәм балет театры симфоник оркестры дирижеры, БР халык артисты.
----
;Идрисова
* Гүзәл Идрисова (1979), җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2023).
* Кадрия Идрисова (1958),  Бөтендөнья татар конгрессы каршындагы «Ак калфак» татар хатын-кызлары иҗтимагый оешмасы рәисе (2014 елдан).
* Лия Идрисова (1963), медицина фәннәре докторы (2000), профессор (2002).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Cäzwä

**Cäzwä** (törekçä *Cezve*, ğäräpçä *جذوة*) yäki **turka** - könçığışça qähwä äzerlär öçen maxsus sawıt, yış qına bu ısul - **törekçä qähwä** dip yörtelä.

Cäzwä - ozın totqıç belän qalın diwarlı sawıt bulıp tora. Ğädättä baqırdan yasala. Ärmänstanda **srcel** dip yörtelä.

**Dalla** - cäzwägä oxşaş sawıt - bögelgän ozın borın häm totqıç belän kastrül bula, ul Soğud Ğäräbstanında taralğan sawıt.

Cäzwädä peşerelgän qähwä tulı tämle häm quyı eçtälekle, küp tügel qähwä kiçäkçäläre - qähwä quyısı belän eçemlek.

Cäzwädä äzerllängän qähwä - iñ borınğı qähwä peşerü ısullarınıñ berse. Könçığışça qähwä peşerü alımnarı bik küp, yış qına qähwädä törle tämletkeçlär quşıla.

## Sıltama

* http://newslab.ru/article/186549 Турка или джезва?

Төркем:Каһвә
Төркем:ЭчемлекләрТөркем:Савыт
Frenç-eskäncä

**Frenç-eskäncä** yäki **Frenç-press** (inglizçä *French press*) — qähwä äzerläw öçen maxsus caylalma, şulay uq tönätü häm sığu ısulı yärdämendäge qähwä peşerü ısulınıñ ataması. Şulay uq frenç-eskäncä çäy, ciläklär, daru ülännärennän eçemleklär peşerü öçen qullanıla.

## Tarix

Frenç-eskäncä berençe ürnäkläre 1840 yıllarda barlıqqa kilä. Berençe caylanmalar sözgeçsez (filtrsız) bulğan.

1930 yıllarda italiäle **Kallimani** peşkäkle qähwäqaynatqıç uylap çığara.

## Faydalanu

Cafetiere press up.png|Tartılğan qähwä esse su (90 gradus C) belän quşıla
Cafetiere press down.png|Östän peşkäkkä sığu yärdämendä maxsus sözgeç  qähwä eçemlegen qähwä quyısınnan ayıra
Cafetiere pour out.png|Qähwä çınayaqqa tügelä


Tartılğan qähwä (zur kisäkçäle töyelgän qähwä yaxşı bulır) esse su (90 gradus C) belän quşıla häm 3-4 minut däwamında tönätelä.

Soñraq östän peşkäkkä sığu yärdämendä maxsus sözgeç (filtr) qähwä eçemlegen qähwä quyısınnan ayıra. Şulay itep, qähwä quyısı sözgeç belän sawıt töbenä qısıla, ä sözelgän qähwä sözgeç östennän çäynektä bula.

İñ tämle monosort qähwäse näq frenç-eskäncädä yasala, şuña kürä anda qähwä elita törläre yäki iñ yaxşı qähwä quşılması peşerelä.

## Sıltama

* «Завариваем кофе во френч-прессе» — статья и видео 
* «Варим кофе во френч-прессе» — подробная статья 
* Рецепт приготовления капучино в домашних условиях, с помощью френч-пресса 

Төркем:Каһвә
Төркем:ЭчемлекләрТөркем:Савыт
Кырым (газета)

**«Къырым»**, «Qırım» (, , ) — Акмәсҗиттә (Кырым) кырымтатар телендә нәшер ителүче гаммәви мәгълүмат чарасы (газета).

## Тарих
* Газетаның беренче саны 1989 елның 7 июлендә дөнья күрә. Әүвәл газетаны Кырымның өлкә бюджеты финанслый, 2004 елдан Украина милләтләр һәм диннәр эшләре дәүләт комитеты дотациясендә. 2011 елда финанслау булмау сәбәпле, чыгудан туктап та  тора. Хәзерге вакытта Кырымның милләтләр һәм депортацияләнгән ватандашлар эшләре буенча дәүләт комитеты оештырган медиа-холдингка керә.
* «Къырым» – 1944 елгы депортациядән соң Кырымда чыга башлаган иң беренче вакытлы матбугат чарасы. 1990 елдан «Avdet» газетасы да чыга башлый.
* 1992 елда газетаның хезмәт коллективы тарафыннан гамәлгә куелган.
* 10 елдан артык атнага ике тапкыр чыгып килгән. Хәзер атнага 1 чыга.
* Иҗтимагый-сәяси хәлләрне туган телдә шәрехләүгә өстенлек бирүче кырымтатар басмасы. 
* Кайбер мәкаләләр русча басыла.
* Газета абүнәчеләргә таратыла, ваклап сатуга чыгарылмый.

## Кызыклы факт
2005 елдан башлап, «Къырым» газетасы үз сәхифәләрендә  айга 1 тапкыр азсанлы тугандаш халык Кырым караимнарының «Къырым къарайлар» газетасын чыгара. 2014 елның декабрендә әлеге газетаның 130- саны дөнья күргән.

## Чыганаклар
# С. Абдурахманова. Кырымда «Къырым» ничек яши? Идел, 2015, 5- сан. 

## Сылтамалар
*  Крымскотатарская газета «Qırım» может «не дожить» до своего 25-летия

## Искәрмәләр

Төркем:Кырымтатарча гәҗитләр
Төркем:Акмәсҗит
Төркем:Кырым
Şirkät

**Şirkät** yäki **kompaniä**, **firma**, **[[säwdä]] oyışması** - tabış alsın öçen oyışqan yüridik zat, säwdä bulmağan oyışmasınnan ayırmalı bularaq şirkät töp maqsatı - kerem alu häm tabışnı şirkät qatnaşuçıları arasında öläşü.

## Taswir
* Şirkät eşçänlegeneñ töp maqsatı - tabış alu
* Oyıştıru-xoquq forması qanunnarda bilgelänä
* Tabışnı şirkät qatnaşuçıları arasında öläşü

## Törlär
* **Xucalıq şirkäte** - şirkät härber qatnaşuçısı nigez kapitalına üz öleşen kertä.
* **Tulı şirkät**
* **Işanu nigezendäge şirkät**
* **Krestian (fermer) xucalığı**
* **Xucalıq cämğiäte**
* **Aksionerlar cämğiäte**
* **Çiklängän cawaplıq belän cämğiät**
* **Citeşterü kooperativı**
* **Unitar şirkät**
* **Xucalıq iptäşlege**

## Sıltamalar
* http://www.gk-rf.ru/statia50  Статья 50. Коммерческие и некоммерческие организации
* КОММЕРЧЕСКАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ

Төркем:Икътисад терминологиясеТөркем:Компанияләр
Sanaq töymäsarı

**Sanaq töymäsarı** yäki **sanaq klaviaturası** (inglizçä *Keyboard*) — qullanuçıdan sanaqqa mäğlümat kertü töp caylanması. Bilgelängän tärtiptä urnaşqan töymälär cıyılması bulıp tora.

'''IBM PC'''’gä yaraşlı sanaqta standart tömäsarları bulğannar:
* **IBM PC**
***IBM PC/XT** (83 töymägä iä)
***IBM PC/AT** törendäge sanaqta PC/AT yäki **AT** töymäsarı 101 yäki 102 töymägä iä

**AT** töymäsarında töymälär urnaşu tärtibe ğädättäge sxemada (ingliz älifbası nigezendä) yasala:

## Töymälär törkemnäre
* funktsiäle
* älifba-sannar
* kursor belän idärä itü
* san altaqtası (panele)
* maxsus
* modifikatorlar

Modifikator töymäläre: , , , 

Funktsiäle töymälär: **F1 - F10**

## Tatar töymäsarı
### Kirilça tatar töymäsarı

Kirilça tatar töymäsarı urıs töymäsarı nigezendä yasalğan, tik qayber urıs xärefläre urınında tatar xärefläre quyılğan: **ц - ө, щ - ә, ъ - ү, ж - ң, ь - җ, ё - һ**, ц, ё, ц, щ, ъ, ж, ь xärefläre **Alt** töymäse yärdämendä bastırıla.

### Latinçä tatar töymäsarı
Räsmi latinçä tatar töymäsarı älegä yuq, läkin räsmi bulmağan latinçä tatar töymäsarı ingliz töymäsarı nigezendä yasalğan, anda qayber maxsus bilgelär urınında tatar xärefläre quyılğan:
* ` -   **ñ** 
* = -  **ğ** 
* \ -  **ö** 
* [ -  **ü** 
* ] -  **ş** 
* ; -  **ı** 
* , -  **ç** 
* . -  **ä**
* / -  **.**
* shift + /  - **,**

## Sıltamalar
* http://do.gendocs.ru/docs/index-19884.html К проблеме татарской локализации операционной системы Windows xp
* Переопределение клавиш
* Великие клавиатуры прошлого 
* Трагедия запятой Заметки А. Лебедева о клавиатурах
* http://tanaevo72.ucoz.ru/publ/reshenie_jazykovykh_problem_v_infokommunikacionnoj_srede/1-1-0-1 «Решение языковых проблем в инфокоммуникационной среде»

Төркем:Санак төймәсары
Төркем:Санак
Nyu-York Con Kennedi isemendäge xalıqara hawa alanı

**Nyu-York Con Kennedi isemendäge xalıqara hawa alanı** (inglizçä *John F. Kennedy International Airport*, IATA: **JFK**, ICAO: **KJFK**, FAA LID: **JFK**)) — AQŞnıñ iñ ere xalıqara hawa alanı, Nyu-York şähäre Kuins rayonında, Tübän Mahettennan 20&nbsp;km yıraqlıqta urnaşqan.

90 hawa şirkäte hawa alanın faydalana. *JetBlue Airways, American Airlines, Delta Air Lines* hawa şirkätläre öçen hab bulıp tora.

1947 yıldan alıp eşli. Berençe iseme - **Aydlwayd** hawa alanı.

1963 yılda AQŞnıñ 35-nçe prezidentı xörmätenä Con Kennedi isemen ala.

9 terminal bar.

1963 yılda AQŞ prezidentı Con Kennedi atıp üterüennän ber ay ütkäç, hawa alanı bügenge atamasın ala.

## Transport

Hawa alanına qädär metro belän, *Air Train* digän tizlekle timer yul yärdämendä, avtobuslar belän häm Manhettennan *US Helicopter* digän boralaq yärdämendä kilep citep bula.

## Sıltamalar
*  http://www.panynj.gov/airports/jfk.html Räsmi säxifä 
* Мониторинг полётов в режиме реального времени 
* Радио приземлений и Радио отправлений
* Информация об аэропорте  (PDF)
* Онлайн отправления, приземления 

Төркем:АКШ һава аланнары
Төркем:Әлифба буенча һава аланнары
Төркем:Һава аланнары
Төймәсар

**Төймәсар** яки **клавиатура**&nbsp;— нинди&nbsp;дә булса җайланманы идарә итү өчен яки мәгълүматлар кертү өчен билгеләнгән тәртип буенча урнашылган төймәләр комплекты. Кагыйдә буларак, төймәләргә кул бармаклары белән басалар.

Төймәсар дип төймәле электромузыка коралын&nbsp;да атыйлар.

Төймәсарның ике төп төре була: музыка һәм әлифба-саннар төймәсарлары.

## Музыка төймәсарлары

Музыка төймәсарлары музыка коралында уйнар өчен ясалганнар. Аларда төймәләр җыелмасы бар. Шул төймәләргә билгеле тавыш зурлыклары туры килә. Төрле диапазонны төймәсарларны очратырга була. Кул бармаклары өчен төймәсарлар ничек рояльдә, органда, клавесинда, челестада, синтезаторда, шулай&nbsp;ук баянда, аккордеонда һәм башка коралларда бар.

Шулай&nbsp;ук тәбәлдерекле төймәсарлы музыка коралларын очратырга була. Аларда аяк белән уйный торган төймәләр рәте була.

Төймәсарлы музыка кораллары төймәле музыка коралларына керәләр.

## Әлифба-саннар төймәсарлары

Әлифба-саннар төймәсарлары техник һәм механик җайланмаларны (*язу машинасын, [[санак]]ны, калькуляторны, касса аппаратын, төймәле [[телефон]]ны*) идарә итү өчен кулланылалар. Һәр бер төймәгә бер яки берничә билгеләнгән символлар туры килә. Төймәләр тиңдәшлекләре белән төймәсардә эшли торган гамәлләр санын кубәйтеп була.

Электро җайланмага мәгълүматне төймәсар белән кертү&nbsp;— *җыю* дип атала. Механик яки электрон язу машинасында&nbsp;— *бастыру* дип атала.

Төймәсарга карамыйча сүзләрне җыю ысулы бар&nbsp;— *«сукыр» җыю ысулы* дип атала.

### Саннар төймәсарлары
Сан төймәсарым&nbsp;— саннар җыю өчен ясалган бер берсенә якын урнашкан саннар төймәләре барлыгы. 
Шундый төймәсарларда ике төрле саннар урнашуы була.

Телефоннарда төймәләрдәге саннар зурлыгы сулдан уңга һәм өстән аска таба арта торган төймәсарлар кулланыла. Шулай ук, мондый төрле төймәсарлар ишек телефоннарында, һәм башка аудио элемтә чараларында (*мәсәлән, [[Skype]] программасында*), шулай ук дистанцион идарә итү пультларында (*мәсәлән, телевизор белән идарә итү пультларында*) кулланыла.

Калькуляторларда төймәләрдәге саннар зурлыгы сулдан уңга һәм астан өскә таба арта торган төймәсарлар кулланыла. Күп төрле санак төймәсарларында уң яктан, калькулятордагы төймәсар кебек сан бүлеге бар.

### Санак төймәсары

Санак төймәсары&nbsp;— санакка мәгълүмат кертү өчен ясалган төймәсар (*кертү җайланмасы*). Киң тарату алдылар IBM PC/AT сериәле санаклар белән тәэмин ителгән төймәсарлар һәм аларның күчермәләре. Аларны «PC/AT төймәсарлары» дип яки «AT-төймәсарлары» дип атыйлар, һәм аларда 101&nbsp;яки 102&nbsp;төймәләр була.

IBM&nbsp;PC һәм IBM&nbsp;PC/XT сериәле санаклар белән тәэмин ителгән төймәсарларда 83&nbsp;яки 84&nbsp;төймәләр булган.

AT-төймәсарларында төймәләр урнашуы гомуми кабул итү схемасына буйсына. Ул инглиз әлифбасындагы хәрефләрне җинел итеп җыю өчен ясалган.

## Татар теле төймәсары

Татар теленең кирил графикасының Windows операцион системасы гаиләсе өчен төймәсарлары бар. Ул шулай ук Mac GNU/Linux операцион системаларда санакны көйләү мөмкинлеклеләре бар.

## Һәйкәлләр
* «Санак төймәсарына» Костанай шәһәрендә (Казакъстан) һәйкәл куелган.
* Төймәсарга Екатеринбурда 2005&nbsp;елда һәйкәл куелган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

*
Зур Бегичев

**Зур Бегичев** (, ) — Лаптевлар диңгезенең көньяк-көбатыш өлешендә, Хатанга култыгының керешендә урнашкан утрау. Кыйтгадан тар (9 км) Көнчыгыш бугаз белән аерылган.

Мәйданы якынча 1 800 км², озынлыгы 61 км, киңлеге 57 км. Иң биек ноктасы 198 м. Тундра үсемлекләре белән капланган.

1908 елга кадәр хариталарга ярымутрау сыйфатында төшерелгән булган. 1908 елда Николай Бегичев шул «ярымутрауның» утрау икәнлеген ачыкланган һәм аңа «Сизой» исемен кушкан. Шул ук елда утрауга кәшеф итүче исеме куышлган.
Зәйтүн Яркәев

**Зәйтүн Яркәев** — театр артисты, телевидение режиссеры, алып баручы.
## Тәрҗемәи хәл
Зәйтүн Ләбип улы Яркәев 1955 елның 13 июнендә Ютазы районының Кәрәкәшле авылында дөньяга килә.
Артист булу хыялы белән яшәп, ун сыйныф тәмамлаганнан соң, Зәйтүн Ләбиб улы Казан театр училищесына укырга керә. 1973 елдан башлап 1975 елга кадәр ул Германиядә, танк гаскәрләрендә хезмәт итә. Кораллы Көчләрдән демобилизацияләнгәннән соң, Зәйтүн Ләбиб улы училищеда укуын дәвам итә һәм аны тәмамлаганнан соң, Минзәлә татар дәүләт драма театрына эшкә урнаша. 1987 елдан 1991 елга кадәр ул яңа театрны оештыруда катнаша, аның базасында хәзерге вакытта Г. Кариев исемендәге Яшь тамашачы театры эшли. Соңгы егерме ел дәвамында Зәйтүн Ләбиб улы – “Татарстан” дәүләт телерадиокомпаниясендә режиссер. Ул театрда һәм телевидениедә сиксәннән артык роль уйнаган. Шуларның берсе – “Күчтәнәч” балалар программасында бабай роле. Шулай ук режиссер булып, аның белән бергә “Күчтәнәч” тапшыруында әби ролен уйнаган тормыш иптәше Әлфинур Хисами белән алар ике бала тәрбияләп үстергәннәр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Балаларның яраткан алып баручылары 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Кариев театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Минзәлә театры актерлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Çatır Taw

**Çatır Taw** yäki **Çatır Dağ** (qırımtatarça *Çatır Dağ*, urısça *Чатыр-Даг*, ukrainça *Чатир-Даг*) - Qırım yarımutrawınıñ könyaq öleşendä, diñgezdän 10&nbsp;km yıraqlıqta urnaşqan taw massivı - cäyläw. Qırım tawlarınıñ töp tezmäsenä kerä.

Bieklege buyınça Qırımnıñ 5-nçe tawı. Tübän häm öske cäyläwlärdän tora.

Yuğarı cäyläwdä - könçığıştağı tübä **Anğara-Borın** (1453 m), könbatıştağı tübä **Eklizi-Borın** (1527) urnaşqan.

Yassı tawlıqnıñ ozınlığı - 10&nbsp;km, kiñlege - 4&nbsp;km.

## Sıltamalar
* Пещеры Чатыр-Дага
* Фотографии, описание Чатыр-Даг яйлы 
* Чатырдаг путеводитель (1975) 
* Описание маршрута Научный — Альма — Чатыр-даг

Төркем:Таулар системалары
Төркем:Кырым
Cäyläw

**Cäyläw** - cäyge taw kötülege. Başqa törki tellärdä dä süz taralğan (törekçä *yaylak*, qırımtatarça *yayla*, qazaqça *жайлау*). Misal öçen Qırımda cäyläw (yayla) - uñdırışlı tufraqlı yassı tawlıq, kötülek öçen qullanıla. 

Ğädättä cäyläw tübäläre oçlı tügel, tübälär buyınça suqmaq yasap bula.

Cäyläw süze cäy süzennän kilep çıqqan. Cäy (yay) - borınğı törki süz, küp törki tellärdä bar.

Ğädättä cäyläwdä urman yuq, läkin küp kenä törle ülän üsä.

## Sıltamalar
* Крымская яйла — «крыша» Крыма 
* Фотографии, описание Чатыр-Даг яйлы 

Төркем:Таулар системаларыТөркем:Көтүлек
Хатанга култыгы

**Хатанга култыгы** () — Лаптевлар диңгезендә бер култык. Озынлыгы 200 км, киңлеге 50 киломерга кадәр, тирәнлеге 29 метрга кадәр. Су күтәрелешләре 1,4 метрга кадәр. Ярлары биек, текә һәм телгәләнгән. Ел дәвамында диярлек бозлар белән капланган.

Зур Бегичев утравы култыкны ике бугазга (Восточный һәм Западный) бүлеп тора.

Яр буеның зуррак өлеше Красноярск краена, кечерәк өлеше Саха Җөмһүриятенә карый.

Kara_sea2KH.PNG|
Nordvik_Ruins_2.jpg|Нордвик бистәсендә


## Моны да карагыз
* Нордвик

Төркем:Русия култыклары
Ayu Taw

**Ayu Taw** yäki **Ayu Dağ** (qırımtatarça *Ayuv Dağ*, urısça, ukrainça *Аю-Даг*) - Qırım yarımutrawınıñ könyaq yarında, Aluşta şähär bülgese häm Yalta şähär bülgese çigendä urnaşqan taw. 

Bieklege - 577 m d.ö. Taw cäyläwe tönyaq-könbatış yünäleşendä 2400 metrğa suzılğan, 2-2,5 km diñgezgä çığıp tora.

Ayu Taw kompleksı - tabiğät saqlaw kompleksı.

Taw tübäsendä Qırım naratı, imän, miläş, küg ağaç, qorıçağaç, öräñge h.b. üsä.

Xaywannar arasında Ayu Tawda tölkelär, barsıqlar, susarlar, kerpelär, quyannar, tiennär, keçe kimerüçelär, yarqanatlar häm başqa imezüçelär törläre oçrıy.

Ayu Taw qıyasında aqçarlaqlar, siräkräk baqlannar oyalıylar. Urmanda yabalaq, tuqran, pesnäk, çıpçıq, urman kügärçene, kükşä, miläş çıpçığı tora. Söyrälüçelär arasında tuzbaş, poloz, kältä bar.

## Sıltamalar
* Легенда о Медведь-горе
* Влас Михайлович Дорошевич. «Покойники моря»
* «Пушкинская тропа» на юго-западном склоне Аю-Дага. История строительства, фотографии 
* «Экскурсия на Аю-Даг Видео Аю-Юдаг(Медведь Гора) 2013 год
Төркем:Таулар системаларыТөркем:Кырым
Madrid-Baraxas Adolfo Suares isemendäge hawa alanı

**Madrid-Baraxas Adolfo Suares isemendäge hawa alanı** (ispança *Aeropuerto Adolfo Suárez, Madrid-Barajas*) (IATA: **MAD**, ICAO: **LEMD**) — İspaniä başqalası Madrid şähäreneñ töp xalıqara hawa alanı.

Hawa alanı Madrid şähärendä, üzäk mäydannan 14 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan.

2014 yılda demokratik İspaniäneñ berençe premyer-ministrı **Adolfo Suares** xörmätenä atalğan.

Hawa alanında 4 terminal bar, 2004 yılda açılğan 4-nçe terminal dönya iñ ere terminallarınıñ berse.

Baraxas hawa alanı İberiä yarımutrawı qala Awrupa häm Latin Amerikası belän bäyli.

*Iberia Airlines* hawa şirkäte öçen töp hawa alanı.

## Transport

Hawa alanına metro belän, timer yul belän häm avtobuslar yärdämendä kilep citep bula.

## Sıltamalar
*  http://www.enaire.es/csee/Satellite/Home  Räsmi säxifä 

Төркем:Испания һава аланнарыТөркем:Әлифба буенча һава аланнарыТөркем:Һава аланнары
Si Cinpiñ

**Si Cinpiñ** (qıtayça *習近平*, pinyin *Xí Jìnpíng*) (1953, Fulin öyäze, Şensi wiläyäte) - Qıtay däwlät häm säyäsät eşleklese. Qıtay Kommunistik firqäse general' särqätibe (2012 yıldan), Qıtay Xalıq Cömhüriäteneñ Räise (2013 yıldan), Üzäk xärbi şurasınıñ räise (2012).

## Tormış yulı

1953 yılda Fulin öyäzendä dönyağa kilä, milläte buyınça - xän. Ätise Mao Tzıduñ tarafdarı bulğan.

2008 yılğa qädär QXC Räise urınbasarı, 2010 yıldan alıp Üzäk xärbi şura räise urınbasarı.

1974 yıldan Qıtay Kommunistik firqäse äğzası, Qıtay Kommunistik firqäse Üzäk komitetı säyäsi büro äğzası (2007 yıldan).

2013 yılda Böten Qıtay xalıq wäkilläre cıyılışında QXC Räise itep saylana.

## Sıltamalar
* Си Цзиньпин назначен генеральным секретарём XVIII съезда КПК
* В Китае запущен процесс мирной передачи власти «пятому поколению»
* Генсеком КПК стал «супруг известной певицы» — Си Цзиньпин. В Политбюро вошли также «поклонник чучхе» и «Враг Интернета №1»
* Биография Си Цзиньпина на сайте Центрального народного правительства КНР  
* Видеорепортаж о посещении Си Цзиньпином Владивостока
* Политический портрет Си Цзиньпина на сайте ИТАР-ТАСС
* Краткая биография Си Цзиньпина на сайте Великая Эпоха
* Летопись олимпийского восхождения 7-го председателя КНР Си Цзиньпина 
## İskärmälär

Төркем:КХҖ рәисләре
Төркем:КХҖ сәясәтчеләре
Дмитрий Лаптев бугазы

**Дмитрий Лаптев бугазы** (, ) — Лаптевлар диңгезе белән Көнчыгыш Себер диңгезен тоташтырган, Зур Ляховский утравын һәм Ауразияне аерган бугаз.

## Үзенчәлекләр
Озынлыгы 115 км, киңлеге 50-61 км, тирәнлеге 11-16 м. Ярлары сөзәк. Ел дәвамында диярлек бозлар белән капланган.

## Тарих
Бугаз аны 1740 елда кәшеф иткән рус котып тәдкыйкатьчесе Дмитрий Лаптев (1701-1771) исемен йөртә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча бугазлар
Төркем:Төньяк Боз океаны
Дмитрий Лаптев

**Дми́трий Я́ков улы Ла́птев** (1701, Болотово ав., Бөек Луки өязе, Псков губернасы — , анда ук) — рус котып се, вице-адмирал (1762).
## Тәрҗемәи хәл
1718 елдан диңгез флотында. 1736 елдан Бөек Төньяк экспедициясе отрядларының берсе белән җитәкчелек иткән.  1739-1742 елларда ул Лена тамагыннан алып Зур Баранов борынына кадәр Төньяк Боз океаны яр буен, Анадыр елгасы бассейнын һәм тамагын, Анадыр кальгасеннән Пенжина култыгына кадәр коры җир юлларын тәдкыйк иткән. 1741-1742 елларда Зур Анюй һәм Анадыр елгаларын харитага төшергән. 1762 елда вице-адмирал  белән  чыгарылган.
## Хатирә
Лена тамагындагы борынга, Зур Ляховский утравы һәм Ауразия кыйтгасы арасындагы бугазга Лаптев исеме бирелгән.
## Тышкы сылтамалар
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/102205/Лаптев
Li Kötçäñ

**Li Kötçäñ**   (qıtayça *李克強*, pinyin *Lǐ Kèqíang*; urıslaşqan äyteleşe *Li Ketsän*, 1955, Dinyüän öyäze, Änhoy wiläyäte) - Qıtay däwlät häm säyäsät eşleklese, Qıtay Xalıq Cömhüriäte xökümäte başlığı, Qıtay Xalıq Cömhüriäte häm  Qıtay Kommunistik firqäse citäkçeläreneñ berse.

Si Cinpiñ bergä Qıtay Kommunistik firqäse citäkçeläre 5-nçe buınına kerä.

Ähämiätlege buyınça Qıtay säyäsätendä ikençe zat.

## Tormış yulı

1955 yılda Änhoy wiläyätendä tuğan. Ätise - Qıtay türäse.

1978 yılda Xanbalıq universitetı yuridik fakultetın tämamlıy.

Hänän, Läonin häm başqa törle wiläyätlärdä eşli.

2013 yılda QXC Däwlät şurası premyerı - Qıtay xökümäteneñ räise itep saylanıla.

## Sıltamalar
* Ли Кэцян. Биографическая справка. ''Радио «Голос России»''  
* Биография Ли Кэцяна. ''Китайский информационный Интернет-центр (中国网)'' 
* Биография Ли Кэцяна. ''Международное радио Китая (CRI Online Русский язык)'' 

Төркем:КХҖ премьер-министрлары
Cañ Decañ

**Cañ Decañ** (qıtayça *張德江*, pinyin *Zhāng Déjiāng*; 1946, Läonin wiläyäte) - Qıtay däwlät häm säyäsät eşleklese, diplomat. Böten Qıtay wäkilläre cıyılışı daimi komitetınıñ Räise (2013 yıldan).

Qıtay säyäsi ierarxiäsendä QXC Räise Si Cinpiñ häm QXC premyerı Li Kötçäñ nän soñ öçençe urında tora.

Tönyaq Koreya belän mönäsäbätlär buyınça belgeç bula.

## Tormış yulı

1946 yılda Tayän öyäze, Läoniñ wiläyätendä dönyağa kilä. Ätise - Qıtay xärbie, general-palkawnik.

1971 yılda Kommunustik firqägä kerä.

1972 yıldan korey telen öyränä, 1978-1980 yılda Tönyaq Koreyada iqtisadi fakultetta uqıy.

Rusiägä berniçä tapqır säfär yasıy.

2015 yılnıñ 10-11 iyünendä Tatarstanğa eşlekle säfär yasıy, Tatarstan prezidentı Röstäm Miñnexanov belän oçraşa, Qazan Däwlät Universitetı, Qazan Boralaq zavodına kilä, Qazanda Qıtay ilçelege açılaçağın belderä.

## Sıltamalar
* Си Цзиньпин избран председателем КНР, Чжан Дэцзян — главой китайского парламента
* Генсеком КПК стал «супруг известной певицы» — Си Цзиньпин. В Политбюро вошли также «поклонник чучхе» и «Враг Интернета №1»
* Биография Чжана Дэцзяна. ''CRI Online Русский язык (Международное радио Китая)'' 
* Биография Чжана Дэцзяна. ''Интернет-энциклопедия «Байду» (百度百科)''  
* Портрет нового китайского лидера: Чжан Дэцзян. ''Сайт «Великая Эпоха (The Epoch Times)»'' 

Төркем:КХҖ сәясәтчеләре
Лонг бугазы

**Лонг бугазы** () — Врангель утравы белән Ауразия кыйтга арасындагы бугаз. Көнчыгыш Себер һәм Чукот диңгезләрен тоташтыра. Бугаз аша даталар алмашыну сызыгы үтә.

## Үзенчәлекләр
Озынлыгы 128 км, иң тар урынының киңлеге 146 км, өстенлек итүче тирәнлекләр 36-50 м. Ел дәвамында диярлек бозлар белән капланган.

## Тарих
Американ кит аулаучысы Томас Лонг хөрмәтенә аталган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча бугазлар
Төркем:Төньяк Боз океаны
Сергей Челюскин

**Семён Иван улы Челюскин** () — рус котып тәдкыйкатьчесе, диңгез офицеры.

Мәскәү навигация (көймә йөргезү) мәктәбендә белем алган. 1726—1743 елларда Балтыйк флотында хезмәт иткән. 1733 елда штурманлыкка күтәрелә һәм Бөек Төньяк экспедициясенә билгеләнә. Василий Прончищев, соңрак Харитон Лаптев отрядларында хезмәт иткән. 1741 елның язын Хатанга елгасыннан Пясина елгасына кадәр коры җирдән үткән, Таймырның көнчыгыш яр буен тасвирлап чыккан. 1741—1742 елларда Туруханскидан чыгып, Хатанга тамагына кадәр барып җиткән, Фаддей борыныннан алып Таймыра тамагына кадәр Таймырның төньяк яр буен тасвирлап чыккан вә Ауразия кыйтгасының кырый төньяк ноктасын ачыклаган.

1756 елда истигъфага чыгарылган. 1764 елның ноябрендә вафат булган, күмү урыны билгеле түгел.

## Тышкы сылтамалар
* http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/09_01/CHELUSKIN.HTM
Касыймов

**Касыймов** — төрки (татар, башкорт, казакъ, азәрбайҗан, уйгур) фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Касыйм» (*«бүлеп бирүче»*) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:* 
* Әхмәтҗан Касыйми (Касыймов) (1914-1949), Көнчыгыш Төркистан президенты (1946-1949).
* Бегали Касыймов (1942―2004), филология фәннәре докторы (1984), профессор (1986), Үзбәкстанның атказанган фән эшлеклесе (1999).
* Газыйм Касыймов (1891-1937), ТАССР һәм БАССР дәүләт эшлеклесе.
* Галиулла Касыймов (1893-1941), дәүләт эшлеклесе, ТАССР халык комиссары.
* Наил Касыймов (*[[Наил Касыйм]]*, 1955), шагыйрь, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2014), Һади Такташ премиясе лауреаты (2017).
* Мирбәшир Касыймов (1879-1949), АзССР дәүләт эшлеклесе.
* Рафаил Касыймов (1947), композитор, БР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993), Салават Юлаев премиясе лауреаты (2004).
* Салават Касыймов (1934), тарих фәннәре докторы.
* Сәмигулла Касыймов (1897-1968), дәүләт эшлеклесе, ТАССР Госпланы рәисе.
* Эдуард Касыймов (1930-1988), татар язучысы.
* Эльдар Касыймов (04.06.1989), җырчы, Eurovision 2011 җиңүчесе (Азәрбайҗан).
* Энвиль Касыймов (1961―2020), журналист, рәссам. Удмуртиянең атказанган мәдәният хезмәткәре.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Хатанга (елга)

**Хатанга** () — Россиянең Красноярск краендагы елга. Хета һәм Котуй елгалары кушылуыннан хасил булган. Лаптевлар диңгезендәге Хатанга култыгына коя.

Озынлыгы 227 км, бассейнының мәйданы 364 мең км². Төньяк Себер түбәнлегендә киң үзән буйлап ага. Нигездә кар һәм яңгыр сулары исәбенә туена. Уртача су чыгымы 3320 м³/сек. Боз кату сентябрь ахырында — октябрь башларында, июньдә боз китү күзәтелә. Төп кушылдыклар: Попигай, Хета. Балыкка бай (омул, , , һ.б.). Көймәләр йөрешле. Хатанга буенда бер үк исемле пристань урнашкан.

Төркем:Таймыр АО елгалары
Сабирҗанов

**Сабирҗанов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Сабир» (*«чыдам кеше»*) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Алмаз Сабирҗанов (14.12.1983), Камал театры артисты.
* Әнәс Сабирҗанов (22.07.1934), энергетик, ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты (1979).
* Абдул (Абдулкадыйр) Сабирҗанов (1900—1973), нефтьче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
* Гомәр Сабирҗанов (20.04.1933), тарихчы, Татар энциклопедиясе институты җаваплы сәркатибе (1994), ТР дәүләт премиясе лауреаты.
* Харрас Сабирҗанов (1901-?), полковник, Сталинград сугышында бригада командиры, Свердловск пехота училищесы башлыгы (1943—1948), Урал урман техникасы институты хәрби кафедрасы башлыгы (1948—1954).
* Айдар Сабирҗанов (18.07.1964), Казан илкүләм тикшеренү технология университеты (КХТИ) профессоры.

## Сабирҗанова
* Клара Сабирҗанова (Клара Питер), Төньяк Каролина университеты профессоры.
* Нәфисә Сабирҗанова — татар шагыйрәсе һәм журналисты.
* Сәнә Сабирҗанова (03.12.1939), телче-диалектолог, «Заман-Башкортостан» баш мөхәррире (1995—1998), Р. Гарипов премиясе лауреаты (2012).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Оленёк (елга)

**Оленёк**, **Өлен** (, ) — Русиянең Саха Җөмһүриятендәге елга, баш өлеше Красноярск краенда.

Озынлыгы 2292 км, бассейнының мәйданы 219 мең км². Вилюй платосыннан башлана. Сулдан Бур елгасы койганнан соң Төньяк Себер түбәнлеге буйлап төньяк-көнчыгышка борыла. Лаптевлар диңгезенең Оленёк култыгына кою урынында дельта  (мәйданы 475 км², озынлыгы 20 км) хасил итә.

Кар һәм яңгыр сулары исәбенә туена. Сентябрь азагында — октябрьдә боз кату, май—июньдә боз китү күзәтелә.

Төркем:Русия елгалары
Valeriy Lobanovskiy

**Valeriy Vasiliy ulı Lobanovskiy** (ukrainça *Валерій Васильович Лобановський*, 1939-2002) - SSRB futbolçısı, SSRB häm Ukraina kürenekle futbol buyınça trenerı. Dinamo Kiev futbol taqımınıñ küpyıllıq ostazı.

Lobanovskiy citäkçelegendäge Dinamo Kiev Kubok iäläre Kuboğın yawlıy.

SSRB cıyılma taqımınıñ 3 tapqır ostazı, 1988 yılda Lobanovskiy citäkçelegendäge SSRB cıyılma taqımı Awrupa çempionatında kömeş medal yawlap ala. Ukraina baş trenerı (2000-2001 yılda).

SSRB sport ostası (1960), SSRB atqazanğan trenerı (1975), Xezmät Qızıl Bayrağı ordenı kavalerı, Ukraina Qaharmanı (2002, ülgäç).

Futbol tarixında iñ yaxşı trenerlarnıñ berse. *World Soccer* buyınça 50 iñ yaxşı trener isemlegenä kerä (7 urın).

## Tormış yulı
1939 yılda Kievta tuğan, anıñ abıyı Ukraina ädibe - A. Boyçenko.

Dinamo Kiev, Çernomorets Ädis (Qara diñgezçe), Şaxtar Donetsk taqımnarında uynıy. Trener bularaq Dnepr Dnepropetrovsk, Dinamo Kiev, SSRB cıyılma taqımında eşli.

2002 yılda Zaporojye şähärendä insulttan ülä.

## İstälek

Lobanovskiy isemendäge Dinamo Kiev stadionı yanında häykäl açılğan, Zaporojye şähärendä uram bar.

## Sıltamalar
*    Валерий Лобановский. «Бесконечный матч». — М.: ФиС, 1989. — 191 с. ISBN 5-278-00151-8
*    Хохлюк, Виктор. Голеадоры. — Луганск: Максим, 2012. — С. 35. — 148 с. — 5 000 экз. — ISBN 978-966-15-8934-5.

Төркем:Украина футбол такымнары
Төркем:ССРБ атказанган тренерлары
Төркем:ССРБ спорт осталары
Берләшкән шәһәрләр һәм җирле хакимиятләр оешмасы

**Берләшкән шәһәрләр һәм җирле хакимиятләр оешмасы** (Бөтендөнья берләшкән шәһәрләр һәм җирле хакимиятләр халыкара оешмасы, ) —  ассоциацияләр, берлекләр, аерым муниципаль берәмлекләрнең ирекле халыкара оешмасы. Оешманың гамәлдәге президенты — Казан шәһәре мэры Илсур Метшин ().

## Максаты
Җир шарында кешеләрнең җирле үзидарәгә булган хокукын эффектлы итеп тормышка ашыру.

## Тарих
* 2004 елда оешкан.
* Җир шарындагы халыкның  яртысының вәкиле булган меңнән артык шәһәр һәм ассоциациияне берләштерә.
* Евразия бүлеге БДБ илләре һәм Монголиянең 100 дән артык шәһәрен һәм җирле хакимиятләр берлеген эченә ала: Казан, Самар, Грозный, Якутск, Түбән Новгород, Улан-Удэ, Ханты-Мансийск, Мәскәү, Сембер, Нарьян-Мар, Угледар, Арзамас, Комрат, Актау, Түбән Кама, Менделеевск, Волгоград, Бишкәк, Ош, Тирасполь, Дүшәнбе, Киров, Ростов-на-Дону, Владикавказ, Чабаксар, Иркутск, Ставрополь, Красноярск, Пермь, Хабарау, Комсомольск-на-Амуре, Салехард, Магадан, Ижау, Махачкала. 
* Евразия бүлеген 2006 елдан Илсур Мәтшин (Казан мэры) җитәкли.
* 3 елга 1 тапкыр Бөтендөнья мэрлар саммиты уздыра.

## Җитәкче шурасы
* Оешманың югары җитәкче органы – Берләшкән шәһәрләр һәм җирле хакимиятләр оешмасының бөтендөнья шурасы. 
* Шураны президент җитәкли. 
* Президент иптәшләре булып Казан мэры  (Россия) И.Р. Мәтшин, Бордо мэры (Франция) Ален Жюппе, Кито мэры (Эквадор) Аугусто Баррера, Виктория мэры  (Сейшел утраулары башкаласы) Жаклин Мэсташ-Бэль, Гуанчжоу мэры (Кытай) Чжан Гуаннин сайланган.
* Вице-президент — Айсен Сергеевич Николаев, Якутск мэры.

## Моны да карагыз
*  2016 елның июнь аенда Казанда “Берләшкән шәһәрләр һәм җирле хакимиятләр” Бөтендөнья оешмасының Башкарма бюросы утырышы узачак 

## Сылтамалар
*  Халыкара башкалалар һәм эре шәһәрләр ассамблеясе рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Халыкара мөнәсәбәтләр
Төркем:Халыкара оешмалар
Бөтендөнья мэрлар саммиты

**Бөтендөнья мэрлар саммиты** (*рәсми исеме* Бөтендөнья җирле һәм регион лидерлары саммиты, ) — Берләшкән шәһәрләр һәм җирле хакимиятләр халыкара оешмасы тарафыннан уздырылучы, дөньяның иң алдынгы шәһәрләре лидерларының  шәһәрләр проблемаларын чишү юллары турында  үзара фикер алышу мәйданы, халыкара конференция (конгресс).

## Максаты

* Саммитның төп максаты — форумда  катнашучыларны бөтен дөнья буенча шәһәр үсеше һәм төзекләндерүенә кагылышлы иң яхшы проектлар белән таныштыру. 
* Шәһәр проблемалары буенча фикер алышкан вакытта барлык шәһәрләрнең вәкилләре дә үз тәҗрибәсе белән уртаклаша ала.
 
## Үзенчәлеге
* Халыкара форум 3 елга 1 мәртәбә җыела.
* Бөтендөнья мэрлар саммиты – ябык форум. Саммитта дөньяның иң үсеш алган  (Рум һәм Сицилия (Италия), Тбилиси (Грузия), Сиань (Кытай), Вулахра (Австралия), Куангнгай (Вьетнам) һ.б. шәһәрләрнең хакимият башлыклары җыела.
* Форум Сингапурның «Яшәүгә сәләтле шәһәрләр үзәге», Шәһәр үсеше департаменты, шулай ук Сингапурда 2 елга 1 тапкыр уздырыла торган «WCS» флагман чарасы ярдәмендә оештырыла.
* Саммитта катнашучылар үз шәһәрләрен төрле өлкәләрдәге уңышлы шәһәр проектлары һәм казанышлары ягыннан тәкъдим итәләр.

## Тарих
* I Бөтендөнья мэрлар саммиты
2004 Парижда (Франция) үтә.
* II Бөтендөнья мэрлар саммиты
2007 Чеджуда (Көньяк Корея) үтә.
* III Бөтендөнья мэрлар саммиты
2010 Мехикода (Мексика) үтә.
* IV Бөтендөнья мэрлар саммиты
2013 Рабатта (Марокко) үтә. Халыкара муниципаль хәрәкәтнең 100 еллыгына багышлана. 100 илдән 3,5 мең вәкил (Россиядән Мәскәү, Казан, Якутск, Улан-Удэ, Воронеж шәһәрләре) катнаша. «Демократик җирле үзидарәне саклау» шигаре астында үтә.
* V Бөтендөнья мэрлар саммиты
Боготада (Колумбия) уза.
* VI Бөтендөнья мэрлар саммиты
2015 елның июнендә Нью-Йорк шәһәрендә уза. Бу елгы саммитның төп темасы – «Инновацион мөмкинлекләр шәһәре» (*Innovative features of the city*). Саммитта «Төзелеш һәм икътисади үсеш» (*Construction and economic development*), «Транспорт һәм мобильлек» (*Transport and mobility*), «Тотрыклылык» (Sustainability) һәм «Белем алу һәм конкурентлыкка сәләтлелек» (*Education and competitiveness*) секцияләре эшли.

#### Саммитта [[Казан]]
Россияне бу форумда бер генә шәһәр – Казан гына тәкъдим итә. Саммитта Казан мэры Илсур Мәтшин, Казан шәһәре башкарма комитеты җитәкчесенең икътисади үсеш буенча урынбасары Иван Кузнецов катнаша. Казан саммит катнашучылары алдында Су спорт төрләре буенча дөнья чемпионатын тәкъдим итә. Илсур Мәтшин Нью-Йорк мэры Билла де Блазионы, шулай ук башка шәһәрләрнең лидерларын  Казанда үтәчәк чемпионатка чакырды.

## Сылтамалар
* Казан мэриясенең рәсми порталы 
* Казан мэры Нью-Йоркта мэрларның дөнья саммитында катнаша 

## Искәрмәләр

Төркем:Саммитлар
Төркем:Халыкара мөнәсәбәтләр
Төркем:Халыкара оешмалар
Пясина

**Пясина** () — Русиянең Красноярск краендагы елга.

Озынлыгы 818 км, бассейнының мәйданы 182 мең км². Пясино күленнән башланып Кара диңгезенең Пясина култыгына коя. Пясина бассейнында 60 меңнән артык күл (гомуми мәйданы 10450 км²) бар. Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Кою урынында уртача су чыгымы 2600 м³/сек. Боз кату сентябрь ахырында — октябрь башында, боз китү июньдә күзәтелә. Көймәләр йөрешле. Пясина һәм аның кушылдыклары балыкка бай.

Төркем:Таймыр АО елгалары
Индигирка

**Индигирка** (, ) — Көнчыгыш Себернең төньяк-көнчыгышындагы елга. Озынлыгы 1726 км, бассейнының мәйданы 360 мең км². Индигирка Хастах һәм Тарин-Юрях елгаларының кушылуыннан хасил булып, Көнчыгыш Себер диңгезенә дельта (мәйданы 5,5 минг км²) хасил итеп коя. Яңгыр, кар һәм бозлык сулары исәбенә туена. Октябрьдә боз кату, майның азагында-июльнең башында боз китү күзәтелә. Уртача су чыгымы 1850 м³/сек. Балык тотыла. Мома елгасы кушылуыннан соң (1154 км аралыкта) көймәләр йөрешле.

Төркем:Русия елгалары