Икенче Казан ирләр гимназиясе

**Казанның икенче ирләр гимназиясе** () — Казанда 1853 елның августында нигезләнгән уку йорты. Казанның үзәгендә, Болакның сул ярында, Сул як Болак белән Г. Камал урамнары чатында урнашкан. Хәзер бинада Казанның Вахитов районы Балалар иҗаты үзәге (*элекке* Бауман районы пионерлар һәм мәктәп балалары йорты) эшли .

## Тарих

1835 елның августында, Россия империясендә мәгариф реформалары башлану нәтиҗәсендә, Казанда ир балалар өчен икенче гимназия ачыла. Ачылу тантанасында Казан университеты ректоры Н.И. Лобачевский (*[[1792 ел|1792]]-[[1856 ел|1856]]*) катнаша. Гимназиянең беренче директоры итеп фортификация һәм артиллерия белгече, 1835 елда өяз училищесынә әйләнгән Казан халык училищесы директоры Михаил Львов (*?-[[1844 ел|1844]]*) билгеләнә. Беренче ирләр гимназиясеннән аермалы буларак, укучы балалар  укымый, ә өйләреннән йөреп укый торган була. Укучыларга маскарад, клуб, трактир, кофейня, бильярд уйный торган бина ише урыннарга йөрү катгый тыела. Театрга бәйрәм көнне инспектор озатуында гына бару рөхсәт ителгән. Гимназиядә кырыс тәртип урнаштырылу сәбәпле, ун ел эчендә (*[[1875 ел|1875]]-[[1885 ел|1885]]*) 693 укучы баланың 508е гимназиядән куылган.

1860 елда гимназиядә җир үлчәүче-таксатор сыйныфлары ачыла. 1863 елдан теләүчеләр өчен физика һәм математикадан ачык лекцияләр курсы укыла башлагач, гимназия «халык университеты»на әйләнә.

1915 елда гимназия башка урынга күчерелә, бинасында Солдат йорты ачыла. Анда 1917 елның ноябрь-декабрендә солдат шуралары депутатларының II округ корылтае уза. Корылтай эшендә 138нче запастагы җәяүле гаскәр полкының командиры В.И. Чапаев (*[[1887 ел|1887]]-[[1919 ел|1919]]*) та катнаша.

1919-1920 елларда бинада татар запас батальоны урнаша. 1919 елның июнендә шунда Үзәк мөселман хәрби коллегиясенең сәяси бүлеге башлыгы Камил Якуб (*[[1894 ел|1894]]-[[1919 ел|1919]]*) үтерелә.

Бераз вакыт бинада Үзәк эшче клубы эшләп ала, ә совет елларында бинада Н.Э. Бауман исемендәге 2нче урта мәктәп урнаша. Бу мәктәптә ир балалар белән кыз балалар бергә укый. 1967 елда бина диварына Н.Э. Бауман хөрмәтенә истәлек тактасы куелган. Гимназиядә эшләгән соңгы директорларың берсе А.С. Мильград (*?-[[1973 ел|1973]]*) җитәкчелегендә мәктәптә музей ачыла.

1977 елда 2нче мәктәп ябыла, бинада Казанның Бауман районы пионерлар һәм мәктәп балалары йорты урнаша. Хәзер Казанның Вахитов районы Балалар иҗаты үзәге эшли.

## Бина
1835 елның августында гимназия Зур Проломный (*хәзерге* Бауман) урамындагы университет ректоры йортында (*хәзер [[ТР милли банкы|Дәүләт банкы]] урнашкан урында*) ачыла.

1838 елның сентябрендә хәзерге Сул як Болак урамы белән Г. Камал урамнары чатында урнашкан кирпечтән салынган бинага күчерелә. Әлеге бина шәһәр хакимияте тарафыннан гимназия өчен  йорт хуҗасы Киселевтан махсус сатып алынган. 1847 елда бина ике катлы итеп үзгәртеп корыла, антресоле һәм подвалы барлыкка килә. 1874 елда архитектор Владимир Бечко-Друзин проекты буенча бинага (*йорт чиркәве дә урын алган*) ике катлы янкорма (озынлыгы 50 *м*) өстәлә. Бинаның үзәк өлеше шома *фронтоны* белән аерылып тора. Икенче кат тәрәзәләре беренче кат тәрәзәләренә караганда биегрәк, үзәк өлештә тәрәзә өсте áрка формасындагы *сандрик* белән бизәлгән.

## Шәхесләр

### Директорлар

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

Гимназиядә ил, республика тарихында һәм мәдәниятендә зур урын алачак шәхесләр укып чыга.
* 1884-1891 елларда гимназиядә инкыйлабчы Н.Э. Бауман (*[[1873 ел|1873]]-[[1905 ел|1905]]*) укыган. 7нче сыйныфта укыганда Владимир Сушинский белән берлектә гимназиядәге тәртипләрне тәнкыйтьләүче «Юные всходы» кулъязма журналы чыгаралар.
* Икенче гимназияне булачак тарихчы галим, академик В.В. Адоратский (*[[1878 ел|1878]]-[[1945 ел|1945]]*), хирург, профессор И.В. Домрачев (*[[1889 ел|1889]]-[[1960 ел|1960]]*), композитор Җәүдәт Фәйзи (*[[1910 ел|1910]]-[[1973 ел|1973]]*), тарихчы профессор М. Бушмакин һ.б. тәмамлаган.
* Казан университетының булачак профессорлары Н. Булич, Н. Вагнер, А. Дубяго, Е. Янишевский да икенче гимназияне тәмамлаганнар.
* 1848 елда гимназияне Владимир Ленинның  Дмитрий Бланк тәмамлаган.
* 2нче урта мәктәпне профессорлар Г. Салихов, А. Ривкинд (*[[1921 ел|1921]]-[[1973 ел|1973]]*), Л. Козлов тәмамлаган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *Гвоздев П.* Историческая записка о второй Казанской гимназии. К., 1876.
# *Загоскин Н.П.* Спутник по Казани. К., 1895.
# *Кузьмин В.В., Смыков Ю.И., Халиков А.Х.* Казань. Путеводитель. К., 1977.
# Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.
# *[[Радик Салихов (1965)|Радик Салихов]], [[Рамил Хәйретдинов|Рамиль Хайрутдинов]]*. Республика Татарстан: Памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.: Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7

## Сылтамалар

*   ''Лебедев Андрей''. Народный университет. «Республика Татарстан», 26.05.2005 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр
Төркем:Казан тарихы
Төркем:1835 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:1917 елда ябылган уку йортлары