open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шакир Янбаев

**Шакир Янбаев** (Шакир Махиян улы Янбаев, ) – язучы. Бөек Ватан сугышында катнашкан.

## Тәрҗемәи хәле
1925 елның 29 ноябренда БАССР Җылаер кантоны (хәзерге Күгәрчен районы) Бикбулат авылында туган. Уфада музыка училищесын (1952), Мәскәүдә әдәбият институтын (1957) тәмамлый.  Морак мәктәбенең 10- сыйныфыннан  Совет Армиясенә алына.

## Бөек Ватан сугышында
Бөек Ватан сугышында хәрби машина йөртүче булып катнаша. II дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә.

Сугыштан соң, Күгәрчен районы мәктәпләрендә укыта. Студент чагыннан Уфада радиокомитетта диктор (1950-1952) һәм мөхәррир булып эшли башлый. «''Агыйдел''»  журналында баш мөхәррир урынбасары (1968-1978).

## Иҗаты

Ш. Янбаев - үзенчәлекле хикәя остасы, әсәрләрендә замандашының мавыктыргыч образларын тудырды. Беренче китабы – «*Үләндәге* *чыклар*» (1966). «*Яшәү согы*» (1971), «*Җирем-җиде кат*» (1972), «*Кемне генә җир күтәрми*» (2000) исемле хикәя һәм повестьлар җыентыкларын бастырды. Геологлар турында «*Зәңгәр чатыр*» (1976),  ГРЭС төзелешенең авыл халкына тәэсире турында «*Бүә буйкайлары сары тал*» (1987) романнарын язды.
 
2007 елда Казанда  «*Диңгез акчарлагы*» китабы нәшер ителде.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1972)

## Әдәбият
1. Г. Әпсәләмов. Мәхәббәт-дөнья яме. «''Агыйдел''», 1971, № 10.

2. Х. Гыйләҗев. «*Зәңгәр чатыр*» романына йомгаклау сүзе. Уфа, 1983.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

## Сылтамалар
*      Башкортстан (''белешмәлек'') 
*  Күгәрчен район китапханәсе
* БР әдәби картасы

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөгаллимнәр
Почеп

**Почеп** () — Россия Федерациясенең Брянск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1919 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (97,0%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Почеп «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
* Историческая информация о местечке Почеп 

## Искәрмәләр

Төркем:Брянск өлкәсе шәһәрләре
Александров (шәһәр)

**Александров** () — Россия Федерациясенең Владимир өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1778 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,4%), үзбәкләр (2,0%), украиннар (1,5%), әрмәннәр (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Александров «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Владимир өлкәсе шәһәрләре
Кондопога

**Кондопога** (, ) — Россия Федерациясенең Карелия Җөмһүриятендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1938 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (87,4%), кареллар (4,6%), белоруслар (2,6%), финнар (1,9%), украиннар (1,3%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Кондопога «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Карелия шәһәрләре
Лахденпохья

**Лахденпохья** (, ) — Карелия Республикасында урнашкан шәһәр.

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1945 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (87,4%), белоруслар (4,1%), украиннар (3,5%), кареллар (2,0%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Лахденпохья «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Карелия шәһәрләре
Вуктыл

**Вуктыл** (, ) — Россия Федерациясенең Коми Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1968 елдан, шәһәр статусын 1984 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (76,2%), украиннар (8,8%), комилар (6,0%), татарлар (1,9%), чуашлар (1,4%), белоруслар (1,4%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Вуктыл «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Коми Республикасы шәһәрләре
Ельня

**Ельнә** () — Россия Федерациясенең Смоленск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1776 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,2%), украиннар (2,3%), биларуслaр (1,1%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Ельнә «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Смоленск өлкәсе шәһәрләре
Кимовск

**Кимовск** () — Россия Федерациясенең Тула өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1948 елдан, шәһәр статусын 1952 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,4%), татарлар (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* Кимовск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Тула өлкәсе шәһәрләре
Рыбинск

**Рыбинск** () — Россия Федерациясенең Яpыслaу өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

2021 елның 21 маеннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1777 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (98,1%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Рыбинск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Яpыслaу өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Тутаев

**Тутаев** () (1918 елга кадәр — **Рома́нов-Борисогле́бск**, 1822 елга кадәр — города **Рома́нов** и **Борисогле́бск**)  — Россия Федерациясенең Ярыслау өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1822 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,3%), язидләр (1,0%).

## Галерея

File:Kustodiev promenade Volga.jpg
File:Воскресенский собор весной.jpg
File:Казанско-Преображенская церковь (1758, Романовская сторона г. Тутаева).jpg
File:Собор Крестовоздвиженский, в предзакатный час.jpg
File:Ангел Господень, Романовский Крестовоздвиженский собор, западная стена четверика, фреска Гурия Никитина.jpg
File:Пророк Иеремия, Романовский Крестовоздвиженский собор, южная стена четверика, фреска Гурия Никитина.jpg
File:Пророки Илия и Енох, Романовский Крестовоздвиженский собор, западная стена четверика, фреска Гурия Никитина.jpg
File:Апокалипсис, Романовский Крестовоздвиженский собор, западная стена четверика, фреска Гурия Никитина.jpg

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Тутаев «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Яpыслaу өлкәсе шәһәрләре
Мина катеры

**Мина катеры** () – дошман корабларына миналар белән һөҗүм ясау һәм аларны  юк итү өчен хезмәт итүче, бу көче белән эшләүче хәрби катер, хәзерге торпедалы катерларның элгәресе.
  
## Тарих

Әүвәл мина катерлары «буксирлы» (буксирда тартып барулы)  яки «ишкәкле» (ишкәк белән этеп хәрәкәтләндерелүче)  миналар белән коралландырылса, соңыннан үзләре хәрәкәтләнергә сәләтле миналар (торпедалар) белән коралландырылганнар.

Русиядә С.О. Макаров тәкъдиме белән 1877-1878 еллардагы рус-төрек сугышында кулланыла.

## «Константин»

Кара диңгез флотының «Константин» сәүдә пароходы С.О. Макаров проекты буенча 4 миналы катерны еракка илтерлек итеп яңадан корыла. Бу - илтүче судно ярдәмендә кече катерларның тәэсир итү радиусын киңәйтү буенча дөньяда беренче тәҗрибә була.

«Константин»ның  сусыешлыгы 2500 т, тизлеге 12,7 узел (23,6 км/сәгать), кораллануы: 150 *мм*лы 1 мортира һәм 107 *мм*лы 4 туп.

## Чыганак
Яшүсмерләр өчен хәрби-диңгез сүзлеге. М.1988 ISBN 5-7030-0298-2

Төркем:Мина катерлары
Төркем:Мина ташучылар
Переславль-Залесский

**Переславль-Залессᴋи** () — Россия Федерациясенең Яpыслaу өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1152 елдан башлап йөртә.

Улы фөдор дөньяга килү белән Иван IV Грозный Переславль-Залессᴋидә чиркәү төзергә кушкан.

## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,1%), биларуслaр (1,8%), украиннар (1,3%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Переславль-Залессᴋи «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Яpыслaу өлкәсе шәһәрләре
Троицк (Мәскәү)

**Троицк** (, ) — Россия Федерациясенең Мәскәү шәһәре эчендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1928 елдан, шәһәр статусын 1977 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,1%), украиннар (2,6%), әрмәннәр (1,5%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Троицк «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү шәһәрләре
Төркем:Фән шәһәрләре
Төркем:Элекке шәһәрләр
Төркем:Башка шәһәр составына кергән шәһәрләр
Королёв

**Королёв** ― күпмәгънәле сүз.
;Фамилия
* **[[Евгений Королёв]]**
** Евгений Королёв (1913―2001), «Татэнергострой» башлыгы (1963-1977), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
** Евгений Королёв (1978), хоккейчы.
* Лев Королёв (1926—2016), техник фәннәр докторы (1967), Мәскәү университетының атказанган профессоры (1996).
* Сергей Королёв (1907-1966), конструктор, ике тапкыр Социалистик Хезмәт Каһарманы (1956, 1961).
;Топоним
* Королёв (шәһәр)
;Башкалар
* Королёв, кратер.

Төркем:Фамилияләр
Мәскәү боҗра автомобиль юлы

**Мәскәү боҗра автомобиль юлы, МБАЮ** () — Мәскәүдә урнашкан боҗра автомобиль юлы. Элек тулысынча шәһәрнең чиге буенча үткән, 2012 елдан исә кайбер өлешләре шәһәре эчендә үтәләр. Юлның төньяк-көнчыгышындагы өлеше «Поши утравы» («Лосиный остров») милли паркы аша үтә.

1940-елларда төзелгән, 1950—1960- һәм 1990-елларда үзгәртеп төзелгән.

МБАЮның бөтен юлы башка урамнар белән бер катлы киселешләр юк, юл хәрәкәте һәр юнәлешкә биш полосада тормышка ашырыла. Үткәрү сәләте — 9 мең автомобиль/сәгать, рөхсәт ителгән хәрәкәт тизлеге — 100 км/сәг.

## Шулай ук карагыз
* Мәскәү үзәк боҗрасы

Төркем:Мәскәү боҗралары
Төркем:Мәскәү урамнары
Ватан каһарманнары көне

**Ватан каһарманнары көне** (кыскача **Каһарманнар көне**) - Россиядә ел да 9 декабрьдә билгеләп үтелә торган истәлекле дата (*ял көне бирелми торган [[бәйрәм]]*).

## Статуc
* 2007 елның 26 гыйнваренда **Ватан Каһарманнары көне** Россия Федерациясенең Федераль Мәҗлесенең Дәүләт думасы тарафыннан тәкъдим ителде.
* 2007 елның 21 февраленда депутатлар тәкъдиме Россия Федерациясенең Федераль Мәҗлесенең Федерация Шурасы тарафыннан уңай бәяләнде.
* 2007 елның 28 февралендә РФ Президенты фәрманы белән көченә керде.

## Максат
Истәлекле көнне кабул итү турындагы канунның аңлатма язуында:  «*Каһарман ата-бабаларны искә алу өчен генә түгел, Советлар берлеге Каһарманнарын, Россия Федерациясе Каһарманнарын, Дан ордены кавалерларын, Изге Георгий ордены кавалерларын  хөрмәтләү өчен дә кабул ителә. Җәмгыятьтә Ватанга хезмәт итү идеалын булдыру максатында кертелә*»,- дип язылган.
 
## Тарих
Россия империясендә, 1917 елгы Октябрь инкыйлабына кадәр, **7 декабрь**дә  (иске стиль белән 26 ноябрь) «Георгий хачы кавалерлары» көне билгеләп үтелгән. 1769 елда Россия патшабикәсе Екатерина II үзенең фәрманы белән Россия империясенең иң югары хәрби бүләге - «Изге Георгий император хәрби ордены»н әйләнешкә керткән була.

1917 елда хакимияткә килгән большевиклар «Георгий хачы кавалерлары» бәйрәмен юкка чыгарганнар һәм «Изге Георгий император хәрби ордены»н гамәлдән чыгарганнар.

2000 елда орденның статусы яңадан торгызылды. Россия Федерациясенең беренче «Георгий ордены» кавалеры – генерал-полковник Сергей Макаров.

## Сылтамалар
 Дәүләт думасы яңа «эш көне» бәйрәме кабул итте

## Моны да карагыз
Дан ордены

## Искәрмәләр

Төркем:Россия дәүләт бәйрәмнәре
Төркем:Россия империясе дәүләт бәйрәмнәре
Ğälämi oçışlar belän idärä itü üzäge (Korolöv)

**Ğälämi oçışlar belän idärä itü üzäge** yäki **Federal' Ğälämi Agentlığı (Roskosmos) oçışlar belän idärä itü üzäge** (rusça *Центр управления полетами*) - Mäskäw ölkäse Korolöv şähäre Bogomolov uramında urnaşqan Rusiä Federal' Ğälämi Agentlığınıñ iñ zur fänni-tikşerenü üzäge, ğälämi oçışlar belän idärä itü üzäge. Energiä korporatsiäse eşxanäse yanında urnaşqan.

1960-1964 yıldan Ğälämi oçışlar belän idärä itü Üzäge tarixı başlana.

Törle ğälämi apparatlar, pilotlı orbital' stantsiälär, Cir yasalma iärçennäre belän idärä itüne tä'min itä, şulay uq fänni tikşerenülär alıp bara.

## Sıltamalar

* ЦУП 
* Сборник документальных фильмов о ЦУПе 

Törkem:Галәми корабларTörkem:КосмосTörkem:Халыкара галәми станцияTörkem:Галәми очышлар белән идарә итү үзәкләре
Lyndon B. Johnson ğälämi üzäge

**Lyndon B. Johnson ğälämi üzäge** yäki **Lindon Сonson (Dconson) isemendäge ğälämi üzäge** (inglizçä *The Lyndon B. Johnson Space Center, JSC*) —  agentlığınıñ pilotlı ğälämi qorablar eşkärtü, astronavtlarnı uqıtu häm kosmik oçışlar belän idärä itü üzäge.

nıñ ndağı  şähäre yanında urnaşqan bu üzäk 100 binadan tora, 656 gektar bili. Üzäk 1963 yılda tözelgän, başta *Manned Spacecraft Center* dip yörtelgän. 

1973 yılda Texas ştatında tuğan, AQŞ eks-prezidentı Lyndon B. Johnson xörmätenä atalğan.

## Sıltamalar

* Галәми үзәкнең сәхифәсе

Törkem:Галәми корабларTörkem:КосмосTörkem:Халыкара галәми станцияTörkem:АКШTörkem:Галәми очышлар белән идарә итү үзәкләре
Pilotlı ğälämi qorab

**Pilotlı ğälämi qorab** - keşelärne ğälämgä kitersen öçen, kiräkle mäs'älä başqarsın öçen, häm Cirgä imin qaytarsın öçen ğälämi apparat.

1924 yılda Konstantin Tsiolkovskiy üz kitabında "küktäge apparat" dip yörtkän.

1961 yılda Yuriy Gagarin **Vostok-1** berençe ğälämi qorabında tarixta ğälämgä berençe oçış yasıy.

Pilotlı ğälämi qorabta imin töşüçe apparat bulırğa tieş: qanatsız töşüçe apparat yäki kosmoplan.

Başlanğäç etapta  yörtüçe-raketa yärdämendä ğälämgä cibärekä.

Pilotlı ğälämi qorabnı yasaw yuğarı qatlawlığı säbäple, nibarı SSRB-Rusiä, AQŞ, Qıtay şuşı apparatlarnı yasıy alalar, läkin Qıtaynıqı - Soyuz sovet qorabınıñ küçermäse.

Soyuz häm Speys Şatl (faydalanudan çığarılğan) iñ küp oçışlar yasadı.

## Sıltamalar

* Труды по космонавтике. Исследование мировых пространств реактивными приборами. К. Э. Циолковский; Под ред. и М. К. Тихонравова — М.: Машиностроение, 1967. — 376 с.

Törkem:Галәми корабларTörkem:Космос
Пушкин (шәһәр)

**Пушкин** () — Россия Федерациясенең Πᴎтырбур урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1808 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,7%), украиннар (2,2%), биларуслaр (1,1%).

## Шәхесләр
* Маргарита Назарова (1926—2005), циркта юлбарыслар буйсындыручы, РСФСР халык артᴎсты.
* Елена Сайтбагина (1981), рәссам, график-дизайнер, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Пушкин «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Πᴎтырбур шәһәрләре
Төркем:Александр Пушкин
Төркем:Бөтендөнья мирасы
Төркем:Пушкин (шәһәр)
Orbital' stantsiä

**Orbital' stantsiä** - Cir tiräsendäge orbitada ozaq waqıtlı keşelär buluı öçen ğälämi apparat,  fänni tikşerenülär, ezläw, planeta öslegen häm hawasın küzätü, astronomiä küzätüe maqsatınnan qullanıla.

Cir yasalma iärçenennän üzgärtelä torğan ekipaj buluı belän ayırılıp tora.

Pilotlı yök qorabları yärdämendä aşamlıqlar, yağulıq, caylanmalar kiterelä.

Töşüçe apparat yärdämendä ekipaj häm täcribälär näticäläre Cirgä kiterelä.

Orbital' stantsiä qıybatlığı häm qatlawlığı säbäple tik SSRB-Rusiä, AQŞ, Awrupa, Yapunstan häm Qıtay anı eşkärtä alalar.

## Tarix

1971 yılda SSRB berençe tapqır tarixta **Salüt-DOS** digän Orbital' stantsiäne cibärä, 1973 yılda AQŞ Skayleb OS cibärä.

2000 yıllardan Xalıqara ğälämi stantsiä faydalanıla.  2011 yılda Qıtay Tängun digän Orbital' stantsiäne cibärä.

Tik SSRB/Rusiä ber üze küp modulle OS cibärä aldı.

## Sıltamalar

* Read Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Space Stations 
* [news: sci.space.station Space Station Newsgroup — sci.space.station]
* List of Science Fiction Space Stations 

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Халыкара галәми станция
Наил Гаетбай

**Наил Гаетбай** (*псевдоним, тулы исеме* Наил Әсхәт улы Гаетбаев, ) – язучы, драматург. БР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993). РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (2011). БР язучылар берлеге рәисе (25.11.2016га кадәр). ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1980).

## Тәрҗемәи хәле

1948 елның 20 июнендә БАССР Баймак шәһәрендә туган. Сибайда урта мәктәпне (1966), Магнитогорскида тау металлургиясе институтын (1972), Мәскәүдә югары әдәби курсларны (1983), югары театр курсларын (1987) тәмамлый. Сибай элеваторында автослесарь (1967), Кемерово өлкәсе Киселёвск машиналар төзү заводында (1972-1976) конструктор, Тайбинск автобазасында баш механик, Сибайда (1976-1988) бакыр – күкерт комбинатында механик, ремонт-төзелеш идарәсендә инженер-конструктор булып эшли.
* 1992-1998 елларда БР мәдәният министры урынбасары. Татарстанда, Свердловск, Ырынбур, Чиләбе, Курган, Сарытау, Самара өлкәләрендә, Төркиядә, Мәскәүдә «*БР мәдәнияты көннәре*»н оештыра, «*Рампа*» һәм «*Тамаша*» журналларын нәшер итә, Сибайда дәүләт филармониясе, «*Сулпан*» (*Чулпан*) балалар театры, сәләтле балалар өчен музыка лицее, сәнгать көллияте ачуга ирешә. Ел сан «*Театр язы*» фестивале уздыра.  
* 1994 елдан «*[[Тамаша (журнал)|Тамаша]]*» журналының баш мөхәррире.
* 2000-2006 елларда БР милли әдәбият музее җитәкчесе.

2016 елның  25 ноябрендә Башкортстан язучылар берлегенең еллык җыенында берлек рәисе вазифасыннан китүен игълан итте .

## Иҗаты
Н. Гаетбай әдәбиятка эшчеләр арасыннан килә, шунлыктан аның беренче әсәрләрендә эшче образлары мавыктыргыч итеп сурәтләнә. Беренче хикәясе 1974 елда, беренче китабы – «*Алтын яңгырлар мизгеле*» 1979 елда басылып чыга. «*Әлфия*», «*Тере тамчы*», «*Тәүге кар*», «*Йөрәк һәм корыч*» повестьлары белән популяр булып китә. «*Сары* *тәрәзәләр*» (1981), «*Буран*» (1983), «*Офыкка кача юллар*» (1985), «*Үз максатыңны тап*» (1987) һ.б. китаплары чыга. Һәдия Дәүләтшина һәм Рәми Гариповка багышланган «*Төн, яки Һәдия белән Рәми*» трагедиясе (1992), «*Дүрт* *кешелек табын*» драмасы, «*Әстәгъфирулла*» фарсы, «*Аты барның дәрте бар*» комедиясе, «*Бервакыт* *санаторийда*» моңсу комедиясе һ.б.  РФ, БР театрларында, шулай ук Татарстан театрларында  куелды.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (2011).
* БР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993).
* М. Акмулла премиясе (2003)
* 2024 — Халыклар дуслыгы ордены (Башкортстан)
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

## Сылтамалар
;Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
* рус телендәге әсәрләре
* башка телләрдәге әсәрләре
; башка чыганаклар
*      Башкортстан (''белешмәлек'') 
*   «Идел-йорт» фестивалендә
*    БР әдәби картасы

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Башкорт драматурглары
Төркем:РФ атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:БР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Мифтахетдин Акмулла премиясе лауреатлары
Төркем:Магниттау тау металлургиясе институтын тәмамлаучылар
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Төркем:БР Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
NASA

**NASA** yäki **Ğälämi fäzanı tikşerenü häm hawada oçu buyınça Milli idärä** (inglizçä *National Aeronautics and Space Administration,  NASA*) — AQŞ federal' xökümätenä buysınğan idärä tarmağı, AQŞ vitse-prezidentına turı buysına. Däwlät kosmik programması öçen cawaplı.

Teleskoplar, interferometrlar yärdämendä NASA alğan mäğlümat cämäğät qazanışı, milege bularaq irek itep bastırıla, küçermäse alına.

NASA citäkçese - **Maykl Griffin** (2005 yıldan).

## Tarix

1958 yılda SSRB Cirneñ berençe yasalma iärçenen cibärgännän soñ, kosmik uzışu qısalarında nigezlänä. İrtäräk oyışqan **DARPA** agentlığı da NASAğa küçerelä.

## Ğälämi programmalar

* Merkuriy
* Gemini (Cemini) 
* Apollon
* Skylab (Skayleb)
* Soyuz-Apollon
*Şattl (Space shuttle)
* Yoldızlıq

## Aqça

NASA barlıq dönya kosmik agentlıqlarınnan iñ zur büdjetqa iä:

* 2005 - $16,2 mlrd;
* 2007 - $17,4 mlrd;
* 2008- $17,3 mlrd;
* 2009 - $17,6 mlrd;
*2010 - $18,7 mlrd;
* 2011 - $19 mlrd.
* 2012 - $17,770 mlrd;
* 2013 - $17,711 mlrd;
* 2014 - $17,7 mlrd

## Sıltamalar

* Рәсми сәхифә
* База фото- и видеоматериалов NASA
* NASA Home Page
* NASA Engineering and Safety Center
* NASA Photos  and NASA Images
* NASA Television and NASA podcasts

Törkem:Галәми корабларTörkem:КосмосTörkem:Халыкара галәми станцияTörkem:АКШ
Рәдиф

**Рәдиф**  () ‎‎– шигърияттә, халык иҗатында шигырь төзелешендә киң кулланылучы әдәбият термины, кушма рифманың бер төре . Бу очракта шигъри юл азагында ким дигәндә ике сүз рифмалашып килә, аларның икенчесе, гадәттә, бер үк сүзнең юл саен кабатланып килүеннән ясала. Мәкаль-әйтемнәрдә, җырларда, мәкальләрдә дә очрый. Көнчыгыш әдәбиятында, шул исәптән төрки халыклар шигъриятендә киң кулланыла.

## Шигърияттә

Ул ни дисә, *шул *'булды***,<br/>
Чүлгә чыгып басканда,<br/>
Чүл ярылып, ''юл '''булды***,
Тауга чыгып басканда,
Тау сыгылып, *уй *'булды***,<br/>
Унберендә бер булды,<br/> 
Уйпыксыз чичән ''ул '''булды***,
Уникегә җиткәндә,
Алпамыштай *ир *'булды***. ***(«Идегәй» дастаны)***

== Әйтемнәрдә ==

Вак сибелгән йолдыздан<br/>
Балкып торган ''ай '''артык***,
Буш симергән айгырдан
Ярсып торган *тай *'артык***.

Дөя суйган җыеннан<br/>
Тәкә суйган ''туй '''артык***,
Тавыш туган туеңнан
Тыныч торган *өй *'артык***. ***(Халык иҗаты)***

== Җырларда ==

Су буена төшәр идем,<br/>
Су басмасы ''тал '''булса***.
Һич теләгем калмас иде,
Үз сөйгәнем *яр *'булса***. (''Фәрхиназ җыры''. ***Т. Гыйззәт. «Фәрхиназ»)***

Күл өстендә ялгыз аккош йөзә,<br/>
Нигә ялгыз, нигә ''пары '''юк***?
Парсызларның күңелләре моңлы,
Парлыларның гына *зары *'юк***.  ***(«Ялгыз аккош күлләрдә». Р. Хәннанов, Р. Хәсәнов)***

== Мәкальләрдә ==

Олы белән кечене өләшкән ***белер***,<br/>
Көчле белән көчсезне көрәшкән ***белер**'.

## Чыганаклар
1. Татарская литература (дәреслек-хрестоматия). К., 2010 ISBN 978-5-7761-2046-6

2. С. Галин. Тел ачкычы- халыкта. Уфа, 1999 ISBN 5-295-02592-6 

3. Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г. Әхмәдуллин. Казан, 1990.

## Моны да карагыз
* Робагый
* Шигърият
* Нәзыйрәчелек
* Бәет

## Искәрмәләр

Төркем:Әдәбият
Төркем:Шигърият
Төркем:Әдәбият терминнары
Ğälämi apparat

**Ğälämi apparat** - ğälämi fäzada törle mäs'älälär başqaru öçen texnik caylanmalar ğomum ataması. Şulay uq törle kük cisemnäre öslegendä tikşerenü häm bütän törlär eşlären başqara.

Orbitağa yörtüçe-raketalar yäki oçqıç yärdämendä kiterelä.

Yaqın ğälämgä keşelär häm yök kitersen öçen kosmik apparat ğälämi qorab yäki ğälämi oçu apparatı dip yörtelä.

Kosmik oçu apparatı törle ölkälärdä qullanıla:
* suborbital'
* Cir yanındağı orbital'
* planetalar ara
* planetalar östendäge

Cirneñ yasalma iärçennäre häm pilotlı kosmik apparat ayırılıp toralar.

Avtomatik qaytarıluçan häm planetaara ğälämi apparat yasaw texnologiälär tik SSRB-Rusiädä, AQŞ, Qıtay, Yapunstan, Hindstan häm Awrupada bar.

Rusiä, AQŞ, Qıtay ğına Cirneñ yasalma iärçennärne totıp ala alalar.

## Törlär

Eş tärtibe buyınça tübändäge ğälämi apparatlar bar:
* Cirneñ yasalma iärçennäre
* Avtomatik planetaara stantsiälär
* Ğälämi qorablar
* Orbital' stantsiälär
* Töşerelä torğan apparat
* Planetada yörüçe

Qaytaru mömkinlege buyınça:
* Qaytarıluçan
* Qaytarılmawçan

## Oçu üzlekläre

Ğälämi apparat oçışı cibärelü çorı, orbital' oçış häm cirgä töşüdän tora. Ğälämgä cibärelsen öçen apparat kiräkle kosmik tizlekne alırğa tieş.

Ğälämi apparat küpçelek sistemaları qoyaş batareyälärennän yäki ximik akkumulätordan tä'min itelä.

Yörtkeç caylanması yärdämendä apparat üz tizlege häm yünäleşen üzgärtä ala. Ğädättä ximik raketa yörtkeçe qullanıla.

Ğälämi apparatta tereklek tä'min itü, elemtä, idärä itü, temperatura tärtiben tä'min itü, yünälderü, häläkättä qotqaru sistemaları bar.

## Sıltamalar

* Гущин В. Н. Основы устройства космических аппаратов: Учебник для вузов. — М.: Машиностроение, 2003. — 272 с. — 1000 экз. — ISBN 5-217-01301-X.
* Описание космических аппаратов в ежегодниках БСЭ (1957—1990) 
* Описание орбит космических аппаратов и их использование
* Оптико-электронные приборы космических аппаратов (1972)
* Космические двигатели третьего тысячелетия
* Зарубежные космические аппараты 

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Әхнәф Бәйрәмов

**'
**Әхнәф Бәйрәмов*' (Әхнәф Арслан улы Бәйрәмов, ) – Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар язучысы. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре ([[1983]]). [[Бөек Ватан сугышы]]нда катнашкан.

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1923 ел]]ның 30 сентябренда БАССР [[Бәләбәй кантоны]] (хәзерге [[Чакмагыш районы]]) [[Чиялекүл]] [[авыл]]ында туган. [[Рәҗәп (Чакмагыш районы)|Рәҗәп]] урта мәктәбен ([[1941]]) тәмамлый. [[Армия|Совет Армиясенә]] алына. [[Зылатаус]]та хәрби инженерлар мәктәбен ([[1942]]) тәмамлагач, [[Бөек Ватан сугышы|сугышка]] китә.

== [[Бөек Ватан сугышы]]нда ==
[[Көньяк]]-[[көнбатыш]], [[Сталинград фронты]], I һәм  II [[Украина фронты|Украина фронтларында]] полкның инженерлар хезмәте башлыгы һәм инженер минерлар ротасы командиры вазыйфасында  хезмәт итә. [[Сталинград]] өчен барган сугышта каты яралана. [[Польша]], [[Румыния]], [[Маҗарстан]], [[Чехословакия]] җирләрен азат итүдә катнаша. II дәрәҗә [[Ватан сугышы ордены]] ([[1944]]), 2 тапкыр [[Кызыл Йолдыз ордены]] ([[1943]], [[1945]]) белән бүләкләнә.

== [[Бөек Ватан сугышы|Сугыш]]тан соң ==
[[1947 ел]]да хезмәттән азат ителә. [[Уфа]]да паровозлар ремонтлау заводы тулай торагына тәрбияче булып эшкә керә. [[«Кызыл таң» газетасы]]ның сәнәгать бүлегендә ([[1950]]-[[1962]]) әдәби хезмәткәр була. [[1968]]-[[1983 ел]]ларда  БАССР язучылар берлегендә матур әдәбиятны пропагандалау бүлеген җитәкли.

== Иҗаты ==
Беренче [[шигырь]]ләре [[1940 ел]]да «*Яшь төзүче*» [[газета]]сында басыла. [[Бөек Ватан сугышы|Сугыштан]] соңгы елларда проза, бигрәк тә очерк жанрында эшләп таныла. Очерклары «*Җиңүчеләр*» ([[1954]]), «*Күмелмәс эзләр*» ([[1957]]), «*Энҗеләр*» ([[1969]]) китапларына тупланган. Машина төзүче эшчеләр турында «*Чыныгу еллары*» романы ([[1972]], , М., [[1979]]) язды. Әлеге роман [[ССРБ язучылар берлеге]] премиясе лауреаты ([[1980]]) исеменә лаек була. «*Оксана*», «*Сукмактагы йолдызлар*» ([[1976]]) повестьлары да укучыга ошый. «*Кала күчтәнәче*» ([[1978]]), «*Серле ачкычлар*» ([[1988]]) исемле хикәяләр җыентыклары чыкты.

[[2008 ел]]да [[Башкортстан]]ның [[Зәйнәп Биишева]] исемендәге [[Башкортстан китап нәшрияты|«Китап» дәүләт нәшриятында]] «*Чыныгу еллары*» исемле романы [[татар теле]]ндә 2 мең данәдә басылып чыкты.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* I дәрәҗә [[Ватан сугышы ордены]] ([[1985]])  
* II дәрәҗә [[Ватан сугышы ордены]] ([[1944]])
* [[Кызыл Йолдыз ордены]] ([[1943]])  
* [[Кызыл Йолдыз ордены]] ([[1945]])
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре ([[1983]])
[[ССРБ язучылар берлеге]] әгъзасы ([[1957]])

== Әдәбият ==
[[Фәрит Исәнгулов|Ф. Исәнгулов]]. «*Чыныгу еллары*» китабына кереш сүз. Уфа, 1983.

== Чыганаклар ==
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

== Сылтамалар ==
* [http://wiki02.ru/encyclopedia/Bayramov_Ahnyaf_Arslanovich/t/1387        Башкортстан (*белешмәлек'')] 
*      Китап-Уфа сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Журналистлар
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
БМП-1

**БМП-1** ( дан) — җәяүле гаскәрнең хәрби машинасы, беренче серияле хәрби броньлы йөзүче совет чылбырлы машинасы, алгы сызыкка шәхси составны ташу өчен кулланыла, аның мобильлеклән күтәрү, коралланганлыкларын һәм саклаулыгын бәрелеш кырында һәм танклар белән бергә бәрелештә катнашырга.

## Техник сыйфатламалары
### Бәяләмәләре
* Озынлыгы, мм: 6735
* Киңлеге, мм:

## Төрләр

**БМП-1К** — командир хәрби машинасы, өстәмә Р-111 радиостанция һәм навигация җиһазлары белән җиһазланган. 1973 елны корал итеп алынган.
**БМП-1Д** — 1982 елны эшләп чыгарылган
**БМП-1П** — үзгәртелгән җәяүле гаскәр хәрби машинасы,
**БМП-1ПК** — җәяүле гаскәрнең үзгәртелгән командир хәрби машинасы.
**БМП-1ПГ** — үзгәртелгән БМП-1П,
**БМП-1-30** — үзгәртелгән вариант,
**БМП-1М** — үзгәртелгән вариант,
**[[БМП-1У|БМП-1У «Шквал»]]**
**[[:cs:BVP-1|BVP-1]]** —
**Кобра-С** —
**Pbv-501** — чех БМП-1 модификациясе швед армиясы өчен.

## Файдаланучылар

* :
** Россияның Коры җир гаскәрләре — 8000 БМП-1,
* 
*  — 685 БМП-1,
*  — 250 БМП-1/БМП-2,
* :
** Әрмәнстанның Кораллы көчләре — 80 БМП-1, 7 БМП-1К,
*  —
*  — 109 БМП-1,
*  — 80 БМП-1,
*  —
*  — 300 БМП-1/БМП-2,
*  — 401 БМП-1,

## Күренешләр

Файл:467th Guards District Training Center (414-01).jpg
Файл:467th Guards District Training Center (414-03).jpg
Файл:467th Guards District Training Center (414-04).jpg 
Файл:467th Guards District Training Center (414-05).jpg
Файл:467th Guards District Training Center (414-06).jpg
Файл:467th Guards District Training Center (414-07).jpg 
Файл:467th Guards District Training Center (414-08).jpg
Файл:467th Guards District Training Center (414-10).jpg
Файл:467th Guards District Training Center (414-11).jpg 


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Военное дело: Она была первой. БМП-1 (видео)
* Боевая машина пехоты БМП-1 (объект 765Сп1)
* Варианты модернизации на сайте Курганского машиностроительного завода 
* БМП-1, установленная в Волгограде
* 
* Тактико-технические характеристики (ТТХ) машин семейства БМП-1  // weaponwars.ru
* 

## Әдәбият
* 
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча БМП
Төркем:Чылбырлы БМП
Төркем:Йөзүче БМП
Төркем:БМП СССР
Төркем:КБП-Тула
Рифма

**Ри́фма** (  - «*ярашучанлык*» яки борынгы  — «*сан*») – әдәбият термины, ике яки берничә шигырь юлының охшаш (аваздаш) сузык яки тартык  авазларга тәмамлануы.
 
## Рифма төрләре
* Юл азагында аваздаш сүзләр сузык авазга тәмамланса, аны ***ачык рифма*** дип, тартык авазга тәмамланса, ***ябык рифма*** дип йөртәләр. Ләкин шигърияттә, халык иҗатында, мәсәлән, җырларда, тулысы белән тик *ачык*, я булмаса тик *ябык рифмадан* гына торган строфаны табуы кыен. Гадәттә, бер үк җырда алар аралашып киләләр.
* ***Юл башы рифмасы***, шулай ук ***эчке рифма*** да кулланыла.
* Еш кына җыр, мәкаль-әйтемнәрнең шигырь юлы ***үтәдән-үтә рифма***га  () нигезләнә.
* Соңгы ике яки өч-дүрт, хәтта ун-унике иҗек аваздаш килсә, ***тулы рифма*** була.
* Әгәр шигырь юлының бер генә сүзе рифмалашкан булса, ***гади рифма*** була, ике сүзе рифмалашкан очракта–***кушма рифма*** диләр. *Кушма рифманың* бер төре – рәдиф. Бу очракта юл азагында ким дигәндә ике сүз рифмалашып килә, аларның икенчесе, гадәттә, бер үк сүзнең юл саен кабатланып килүеннән ясала.
* ***Робагый рифмасы***нда шигырь юллары *<big>аааа</big>*, *<big>ааба</big>*, *<big>абаб</big>* тәртибендә рифмалашып килә.

#### Ачык рифма
Сандугачкай идем үз илемд**ә**,
Сайрый-сайрый идем илемд**ә**.
Сагынганым белән саргайганн**ы**
Мин белгертми идем үзем д**ә**. (***Халык җыры***)

#### Ябык рифма
Яхшылыкка эреп китәм-балавыз ми**н**,
Мактап сөйлим изге эшне – бал авыз ми**н**;
Бер яманлык күрсәм сүгәм, мактый алмый**м**!-
Ул тугърыда бик явыз, ай-һай, явыз ми**н**!( ***[[Габдулла Тукай|Г. Тукай]]. Бер татар шагыйренең сүзләре***)

#### Рәдиф (''кушма рифманың бер төре'')
Җидегән генә дигән җиде йолдыз
Өлкәрләрен **ташлап** **китә алмый**.
Ирмен дигән асыл ирләр
Туган илен **ташлап** **китә алмый**. (***Халык җыры***)

Арыслан-киек сикермәс
Каршысында **тау булса**;
Егет кеше һич кайгырмас,
Газиз башы **сау булса**.(***Борынгы җыр***)

Татардан туган нугай илендә
Туктамыш дигән **хан булды**;
Ил булганга-**ил булды**, 
Яу булганга **яу булды**.
Биләгәне **кол булды**,
Әйдәгәне **мал булды**. ***(«[[Идегәй]]» дастаны)***

#### Юл башы рифмасы
**Б**ирмә серне, бул гали-типсен йөрәк зурлык белән!
**Б**улма мәхзүн – сынма төшенкелек, белән, хурлык белән!
**Б**ирмә тезгенне кара көчләргә – булма кол кеше!
**Б**ул-батыр! Бул-нык кеше! Бул-ир кеше! Бул-хөр кеше! ***([[Нәҗип Думави|Н. Думави]]. Син-Кеше!)***

#### Робагый рифмасы
Хаким без дип, горур түш **какты күпләр**,
Әҗәл серен беләм, дип **бакты күпләр**;
Галәм асылын ача алмый алҗып-арып,
Кәфен чорнап ләхеткә **ятты күпләр**. (***[[Гомәр Хәййам]]***)

## Чыганаклар
1. Татарская литература (дәреслек-хрестоматия). К., 2010. ISBN 978-5-7761-2046-6

2. С. Галин. Тел ачкычы - халыкта. Уфа, 1999. ISBN 5-295-02592-6 

3. Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

## Моны да карагыз
* Робагый
* Рәдиф
* Нәзыйрәчелек
* Шигърият

Төркем:Әдәбият
Төркем:Шигърият
Төркем:Әдәбият терминнары
Бөек Ватан сугышының хроникасы

## [[1941 ел]]
### [[Бөек Ватан сугышы хроникасы/1941 елның июне|1941 елның июне]]
**[[Төньяк фронт (Бөек Ватан сугышы)|Төньяк фронт]]** Ханко саклаун (22 июнь — 2 декабрь) һәм Поляр аръякларын саклаун (29 июнь — 10 октябрь) башлады.

**[[Төньяк-көнбатыш фронты (Бөек Ватан сугышы)|Төньяк-көнбатыш фронт]]** Балтыйк буе стратегик саклану операциясен (22 июнь — 9 июль) башлады.

**[[Көнбатыш фронт (Бөек Ватан сугышы)|Көнбатыш фронт]]** Белосток-Минск сугышын (22 июнь — 9 июль) башлады.

**[[Көньяк-Көнбатыш фронт (Бөек Ватан сугышы)|Көньяк-Көнбатыш фронт]]** Көнбатыш Украинада саклану операциясен (22 июнь — 6 июль) башлады.

**[[Көньяк фронт (1-нче формалаштыру)|Көньяк фронт]]**

### [[Бөек Ватан сугышы хроникасы/1941 елның июле|1941 елның июле]]
**[[Төньяк фронт (Бөек Ватан сугышы)|Төньяк фронт]]** Ханко саклаун (22 июнь — 2 декабрь) һәм Поляр аръякларын саклаун (29 июнь — 10 октябрь) дәвам итте.

**[[Төньяк-көнбатыш фронты (Бөек Ватан сугышы)|Төньяк-көнбатыш фронт]]** Балтыйк буе стратегик саклану операциясен (22 июнь — 9 июль) тәмамлады һәм Ленинград стратегик саклану операциясен (10 июль — 30 сентябрь) башлады.

**[[Көнбатыш фронт (Бөек Ватан сугышы)|Көнбатыш фронт]]**

**[[Үзәк фронт]]**

**[[Резерв фронт]]**

**[[Көньяк-Көнбатыш фронт (Бөек Ватан сугышы)|Көньяк-Көнбатыш фронт]]**

**[[Көньяк фронт (1-нче формалаштыру)|Көньяк фронт]]**

### [[Бөек Ватан сугышы хроникасы/1941 елның августы|1941 елның августы]]
**[[Төньяк фронт (Бөек Ватан сугышы)|Төньяк фронт]]** Ханко саклаун (22 июнь — 2 декабрь) һәм Поляр аръякларын саклаун (29 июнь — 10 октябрь)  дәвам итте, Таллинны саклаунда (5 август — 28 август) катнашты.

**[[Төньяк-көнбатыш фронты (Бөек Ватан сугышы)|Төньяк-көнбатыш фронт]]**

**[[Көнбатыш фронт (Бөек Ватан сугышы)|Көнбатыш фронт]]**

**[[Үзәк фронт]]**

**[[Брянск фронты]]**

**[[Резерв фронт]]**

**[[Көньяк-Көнбатыш фронт (Бөек Ватан сугышы)|Көньяк-Көнбатыш фронт]]**

**[[Көньяк фронт (1-нче формалаштыру)|Көньяк фронт]]**

### [[Бөек Ватан сугышы хроникасы/1941 елның сентябре|1941 елның сентябре]]
**[[Карелия фронты]]** Поляр аръякларын саклаун (29 июнь — 10 октябрь) дәвам итте.

### [[Бөек Ватан сугышы хроникасы/1941 елның октябре|1941 елның октябре]]
**[[Карелия фронты]]** Поляр аръякларын саклаун (29 июнь — 10 октябрь) тәмамлады.

### [[Бөек Ватан сугышы хроникасы/1941 елның ноябре|1941 елның ноябре]]
**[[Карелия фронты]]**

### [[Бөек Ватан сугышы хроникасы/1941 елның декабре|1941 елның декабре]]
**[[Карелия фронты]]**

## Чыганаклар

## Шулай ук карагыз
* Икенче бөтендөнья сугышы
* Ленинград камалышы хроникасы
* Победители.ру — детальная хроника событий в мультимедиаформате

*
Ozon qatlamı

**Ozon qatlamı** yäki *Ozon qatı* — 12-50 km bieklegendäge stratosfera öleşe (tropik kiñlektä 25-30 km, urtaça kiñlektä 20-25 km, polär kiñlektä  15-20 km), ozon qatında Qoyaş  ultraşämähä nurlanışı tä'sirendä molekulär kislorod O2 atomnarğa dissotsiätsiälänä, annarı başqa O2 molekulaları belän berläşä häm ozon buldıra.

Ozon yuğarı tuplanışı (8 ml/m3) qurqınıç ultraşämäxä nurların yota häm qorı cirdä yäşäwçe organizmnarnı zararlı nurlanıştan saqlıy.

Ozon Qoyaş nurların yotqanğa kürä, hawa cılına, näticädä temperatura inversiäse (bieklek belän temperatura artuı) kilep çığa. Şulay itep, troposfera häm stratosfera tropopauza belän bülenä, bu qatlamnar quşılmıy.

Ozon qatı bulmağan oçraqta, tormış okeannan çığa almas ide häm yuğarı üsterelgän tormış törläre (şul isäptän keşe)  barlıqqa kilmäs ide.

Ozon iñ yuğarı tuplanışı 20-25 km bieklegendä bar.

## Çepmen ısulı

1930 **Sidni Çepmen** ozon barlıqqa çığuı häm totuı mexanizmın aça.

Ozon kilep çığuı reaktsiäse:
: О2 +  → 2О.

: О2 + O → О3.

ultraşämäxä nurlanış dulqını ozınlığı 175-200 nm

Ozon totuı reaktsiäse:

: О3 +  → О2 + О.

: О3 + O → 2О2.

## Ozon häläkäte yulları

Azot tsiklı (NOx):

: N2O + O(1D) → NO + NO
: О3 + NO → NO2 + О2
: NO2 + О → NO + О2

Vodorod tsiklı (HOx):

: Н2O + O → OH + OH
: ОН + О3 → НО2 + О2
: НО2 + О3 → ОН + 2О2

Xlor tsiklı (ClOx):

: CFCl3 +  → CFCl2 + Cl
: Cl + O3 → ClO + O2
: ClO + O → Cl + O2

## Sıltamalar
* Озоновый слой Земли.
* Химия озонового слоя.
* Озон в атмосфере. Озоновый слой — ультрафиолетовый щит Земли 
* Химия и алхимия озонового слоя
* Охрана озонового слоя в мире 

Törkem:Җир атмосферасыTörkem:Озон
Xalıqara aviatsiä federatsiäse

**Xalıqara aviatsiä federatsiäse** (XAF,  *Fédération Aéronautique Internationale, FAI*) — aviatsiä häm kosmonavtikağa yärdäm itü xalıqara oyışması.

1905 yılda sport oyışması bularaq nigezlänä.

100 il berläşterä, ştab fatirı Lozanna şähärendä urnaşqan.

Rusiäneñ aviatsiä sportı federatsiäse Rusiä wäkile bulıp tora.

Oyışma aviatsiädä, kosmonavtikada standartlar quya häm rekordlar terkäp tora.

## Sıltamalar

* Официальный сайт ФАИ  
* Официальный сайт Федерации авиационного спорта России — член ФАИ. 

Törkem:Халыкара авиация оешмаларыTörkem:Космонавтика
Yoldızara moxit

**Yoldızara moxit** - galaktikalar eçendäge fäzanı tutıruçı matdä häm qırlar.

Sostav: yoldızara gaz, tuzan (gaz massası 1%), yoldızara magnit qırları, ğälämi nurlar häm qara matdä.

Yoldızara moxitneñ ximik tözeleşe: yoldızlar berençel nukleozintez häm atom-töş sintezı näticäse.

Yoldızlar tormışı buyı yoldız cilen taratalar, tormışı axırında yoldız üz tışçasın taşlıy.

Yoldızara moxit büleneşe: ğomum galaktikalar strukturaları - bar, galaktikalar spiral' ciñnäre, cılı häm suıq bolıtlar.

Yoldızara moxit tığızlığı bik tübän:  0,1..1000 atom sm3.

## Sıltamalar

*Бочкарев Н.Г. Основы физики межзвездной среды.. — ISBN 978-5-397-01034-4.
*А.В. Засов, К.А. Постнов. Общая Астрофизика. — Фрязино: Век 2, 2006. — ISBN 5-85099-169-7.

Törkem:КосмосTörkem:Вакуум
Барый Ногманов

**Барый Ногманов**, Барый (*Борис*) Миңлегалим улы Ногманов (, *[[1936 ел]]ның [[8 апрель|8 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Кырмыскалы районы]] [[Иске Бабич]] ― [[2022 ел]]ның [[19 февраль|19 феврале]], [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) – язучы. И. Мурзакаев-Балапанов (2004), Фатих Кәрим (2013) премияләре лауреаты. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1991). 1979 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 8 апрелендә БАССР Кырмыскалы районы Иске Бабич авылында туган. Туган авылында урта мәктәпне, Уфада дәүләт университетын (1967) тәмамлый. Приютта ташчы булып эшли. Совет Армиясендә  хәрби хезмәттә була. «*Башкортстан пионеры*» газетасында (1960-1962, 1966-1967), Иглин районы, Авыргазы районы мәктәпләрендә, Бүздәк районы Каңлы-Төркәй мәктәбендә (1962-1966), 1967-1999 елларда Уфада радиокомитетта, «''Агыйдел''»  журналында эшли..

2022 елның 19 февралендә 85 яшендә каты авырудан соң Уфада вафат .

## Иҗаты
Башлангыч иҗаты балалар әдәбиятына багышлана. Күбрәк балалар турында һәм балалар өчен яза. Беренче шигырьләр китабы – «*Елбабай һәм сәгатьләр*» (1969). Балалар өчен «*Ел бабайның дүрт кызы*» (1980), «*Ак чәчкәле алан*» (1999) китапларын да язган. «*Ак таңнарым*» (1978), «*Җидегән йолдыз*» (1982), «*Йөрәгемдә җирем яме*» (1985), «*Учаклар* *яна*» (1986),  «*Минем язым*» (1991), «*Өермәле җилләр*» (1995) исемле шигырь китаплары нәшер ителгән. «*Дәвер кайтавазы*» (2001) җыентыгына кергән повестьлар XX гасыр фаҗигаләре – Чиләбе «Маяк» комбинаты  афәте, Чечня сугышы һ.б. турында сөйли. «*Чәчәкле болын*» (1999) исемле проза китабы бар. «*Кыдаш кыйссалары*» романы «*Ватандаш*» журналында дөнья күргән. Паралимпиада каһарманы Ирек Зарипов турында «*Бәхет үз кулыңда*» (2013) китабын язды. Барлыгы 13 проза һәм поэзия китабы нәшер ителгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1991 ― БР атказанган мәдәният хезмәткәре
* 1996 ― Башкортстан Республикасының Мактау грамотасы
* 2004 ― И. Мурзакаев-Балапанов премиясе 
* 2009 ― Башкортстан Республикасы Президентының Рәхмәт хаты ― *Башкортстан Язучылар берлегенең 75 еллыгы уңаеннан һәм башкорт әдәбиятын үстерүгә зур өлеш керткәне өчен* 
* 2013 ― Фатих Кәрим исемендәге премия 

## Гаиләсе
Улы Юлай Ногманов (1964―2022), Кинематографистлар берлеге әгъзасы, кино- һәм телевидение операторы 
## Чыганаклар
* Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*        Башкортстан (''белешмәлек'') 
*      Китап-Уфа сайты 

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Фатих Кәрим премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Ногманов

**Ногманов** ― фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айдар Ногманов (1965―2025), тарих фәннәре кандидаты, монументаль сәнгать һәм татар эпиграфикасы өлкәсендә эксперт.
* Барый Ногманов (1936―2022), язучы, БР атказанган мәдәният хезмәткәре, Фатих Кәрим премиясе лауреаты (2013).
* Дәүләтгәрәй Ногманов (1922―1944), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Мостафа Ногман (Мостафа Ногманов) (1912―1976), шагыйрь, КДУ укытучысы.
* Рафил Ногманов (1949―2024), юрист, Татарстанның атказанган юристы, ТР Дәүләт шурасы депутаты.
* Рәдис Ногманов (1963), Россия Федерациясенең атказанган журналисты (2025).
* Рәшит Ногманов (1954), совет һәм Казакъстан кинорежиссеры, сценарист, продюсер, актер, җәмәгать эшлеклесе.
;Ногманова 
* Альбина Ногманова, "НЕТАНЦЫ" комьюнитисының амбассадоры, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты.
## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Berençe ğälämi tizlek

**Berençe ğälämi tizlek** (äylänü tizlege) - geotsentrik orbitağa çığar öçen obyektnıñ iñ keçkenä tizlege, yäğni planetağa töşmi torğan, ä  planeta öslege östendä yatma räweştä xäräkät itüçe cisemneñ tizlege (tügäräk orbitada äylänä).

Cir öçen berençe ğälämi tizlek - 7,910&nbsp;km/s - Cir orbitasına çığu tizlege.

**Ari Şternfeld** berençe tapqır isäplägän.

## İsäpläw

: m\frac{v_1^2}{R}=G\frac{Mm}{R^2},

: v_1=\sqrt{G\frac{M}{R}},

Cir öçen: *M*&nbsp;=&nbsp;5,97·1024&nbsp;kg, *R*&nbsp;=&nbsp;6&nbsp;371&nbsp;km , tababız

: **<math>v_1\approx\,\!</math> 7,9&nbsp;km/s**

g = \frac{GM}{R^2},

: v_1=\sqrt{gR}.

## Sıltamalar

* Гущин В. Н. Основы устройства космических аппаратов: Учебник для вузов. — М.: Машиностроение, 2003. — 272 с. — 1000 экз. — ISBN 5-217-01301-X.
* Описание космических аппаратов в ежегодниках БСЭ (1957—1990) 
* Описание орбит космических аппаратов и их использование
* Оптико-электронные приборы космических аппаратов (1972)
* Космические двигатели третьего тысячелетия
* Зарубежные космические аппараты 

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Астродинамика
Öçençe ğälämi tizlek

**Öçençe ğälämi tizlek** - Cirneñ häm Qoyaşnıñ gravitatsiä tartılışın ciñär öçen häm Qoyaş sistemasınnan çığar öçen Cir öslege tirasendä urnaşqan cisemneñ iñ keçkenä tizlege.

## İsäpläw

Öçençe ğälämi tizlek:
: v_3=\sqrt{(\sqrt{2}-1)^2 v^2+v_2^2},

biredä v - planetanıñ orbital' tizlege, v2 - ikençe ğälämi tizlek.

Cir öçen: *v*&nbsp;=&nbsp;29,783&nbsp;km/s, *v*2&nbsp;=&nbsp;11,182&nbsp;km/s),

: **<math>v_3\approx\,\!</math> 16,650&nbsp;km/s**

2012 yılğa hiçber ğälämi apparat Öçençe ğälämi tizlekkä ireşä almadı, läkin Yupiter yanında gravitatsiä manövrı yärdämendä 30&nbsp;km/s tizlegenä ireşä: Qoyaş sistemasınnan çıqqan ğälämi apparatlar - Voyacer-1, Voyacer-2, Pioner-10, Pioner-11.

## Monı da qarağız

*    Berençe ğälämi tizlek 
*    İkençe ğälämi tizlek 
*    Dürtençe ğälämi tizlek
## Sıltamalar

* Гущин В. Н. Основы устройства космических аппаратов: Учебник для вузов. — М.: Машиностроение, 2003. — 272 с. — 1000 экз. — ISBN 5-217-01301-X.
* Описание космических аппаратов в ежегодниках БСЭ (1957—1990) 
* Описание орбит космических аппаратов и их использование
* Оптико-электронные приборы космических аппаратов (1972)
* Космические двигатели третьего тысячелетия
* Зарубежные космические аппараты 

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Астродинамика
Karman sızığı

**Karman sızığı** — Cir atmosferası häm ğäläm arasındağı şartlı çik bieklege (diñgez däräcäse östendä).

Xalıqara aviatsiä federatsiäse qararı buyınça Karman sızığı **100 km** diñgez däräcäse östendäge bieklektä urnaşqan.

AQŞ ğalime **Teodor fon Karman** xörmätenä atalğan. Karman kürsätkän: bu bieklektä atmosfera bik siräygän häm qanat öçen kütärü köçen buldıruçı tizlek berençe ğälämi tizlektän zurraq bula, şuña kürä aerodinamik aviatsiä mömkin bulmağan.

Cir atmosferası Karman sızığı östennän dä cäyelgän (10 000 km qädär).

## Sıltamalar

* П. В. Васильев, Г. Д. Глод. Научное обоснование возможности космических полётов человека и их медико-биологическая подготовка. Космическая энциклопедия «ASTROnote» (11 марта 2011).
* Документ об определении 100 км границы для астронавтики на сайте ФАИ 
* Описание орбит космических аппаратов и их использование
* Оптико-электронные приборы космических аппаратов (1972)
* Космические двигатели третьего тысячелетия
* Зарубежные космические аппараты 

Törkem:Җир атмосферасыTörkem:Космос
İkençe ğälämi tizlek

**İkençe ğälämi tizlek** (**parabolik tizlek, azat itü tizlege, kitü tizlege**) - planeta gravitatsiä tartılışın ciñär öçen häm planeta tiräsendäge yomıq orbitadan kitär öçen obyektnıñ iñ keçkenä tizlege.

Cir öçen ikençe ğälämi tizlek - 11,168&nbsp;km/s - Cir tartılışınnan kitep, Qoyaş orbitasına çığu.

## İsäpläw

Çiksezlektän planeta öslegenä töşüçe cisemneñ nindi tizlege ikänen tababız:

Energiä saqlanu qanunı:

: \frac{mv_2^2}{2}-G\frac{mM}{R}=0,

tababız

: v_2=\sqrt{2G\frac{M}{R}}.

V1 - Berençe ğälämi tizlek , V2 - İkençe ğälämi tizlek

: v_2=\sqrt{2}v_1.

: v_2^2= - 2\Phi=2\frac{GM}{R}.

## Misallar

Törle kük cusemnäre öçen ikençe ğälämi tizlek (km/s):

* Ay - 2,4
* Merkuriy - 4,3
* Mars - 5,0
* Çulpan - 10,22
* Cir - 11,2
* Uran - 22
* Neptun - 24
* Saturn - 36
* Yupiter - 61
* Qoyaş - 617,7
* Neytron yoldız - 200 000
* Qara tişek  > 299 792,458

## Monı da qarağız

*    Berençe ğälämi tizlek 
*    Öçençe ğälämi tizlek 
*    Dürtençe ğälämi tizlek
* Gravitatsion radius

## Sıltamalar

* Гущин В. Н. Основы устройства космических аппаратов: Учебник для вузов. — М.: Машиностроение, 2003. — 272 с. — 1000 экз. — ISBN 5-217-01301-X.
* Описание космических аппаратов в ежегодниках БСЭ (1957—1990) 
* Описание орбит космических аппаратов и их использование
* Оптико-электронные приборы космических аппаратов (1972)
* Космические двигатели третьего тысячелетия
* Зарубежные космические аппараты 

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Астродинамика
Gravitatsiä manövrı

**Gravitatsiä manövrı** - kük cisemnäre gravitatsiä qırları tä'sirendä  ğälämi apparatnıñ tizlegen arttıru, kimetü yäki oçış yünäleşen üzgärtü.

Ğädättä ğälämi apparatlar yağulığın saqlaw häm östämä tizlekne arttıru Qoyaş sisteması planetalarına oçsın öçen qullanıla.

Isul: zur planeta ğälämi apparatnı alıp kitä häm apparat tizlegenä planeta orbitäl' tizlegen quşa.

Zur planetalar ynında gravitatsiä manövrı bik tabışlı.

***Gravitatsiä manövrı yärdämendä tizlek üsemtäse** (km/s):

* Ay - 1,680 km/s
* Merkuriy - 3,005 km/s
* Mars - 3,555 km/s
* Çulpan - 7,328 km/s
* Cir - 7,910 km/s
* Uran - 15,18 km/s
* Neptun -16,73 km/s
* Saturn - 25,62 km/s
* **[[Yupiter (planeta)|Yupiter]] - 42,73 km/s**

## Sıltamalar

* «Ценный дар небесной механики» 
* Руководство к MFD TransX V3.6+  (навигационные расчеты для космического симулятора «Орбитер», позволяет рассчитывать в том числе гравитационные манёвры)
* Гравитационные маневры АМС

Törkem:Галәми корабларTörkem:ГравитацияTörkem:Астродинамика