open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Вепсия атналыгы

**Vepsänman nedal**'Вепсия атналыгы**«Вепсия атналыгы»** —  Вепсия, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Вепсия турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Вепсия атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Вепсия һәм вепслар мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 10 — 20 август 2023

**Кыйбла:** инглиз, рус, вепс Википедияләре, Зур совет энциклопедиясе, Зур Россия энциклопедиясе, Карелия ачык онлайн энциклопедиясе , Мифология вепсов: энциклопедия, Валентина Лебедева: Энциклопедия вепсской деревни.

## Нәтиҗә
8 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Вепсия ордеры

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Вепсия атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Веп атналыгы төп мактаулы бүләге» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 4000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## «Атна» кысаларында барлыкка килгән яңа мәкаләләр

::: **18 август**
# Anatoliy Petuxov (yazuçı)
#::: **16 август**
# Вепс калкулыгы 
# Вепс мифологиясе
#::: **15 август**
# Вепс исеме
#::: **14 август**
# Şöltozero
#::: **13 август**
# Kodima
#::: **12 август**
# Zinaida Strogalşçikova
#::: **10 август**
# Vepsiä
#:::


## «Атна» кысаларында яхшыртылган мәкаләләр

#


## «Атна» кысаларында төзелгән калыплар

#


## «Атна» кысаларында йөкләнгән рәсемнәр

## Ясарга кирәк булган мәкаләләр исемлеге
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 

### Әдәбият

* 

### Бәйрәмнәр

* 

### Музыка

* 

*
*
* 
* 
*
Кубан дәүләт университеты

**** (, ) — Краснодарда Россия дәүләт университеты. Бу Россиянең көньягында иң зур һәм иң борынгы университетларның берсе.

## Тасвирлама
Университет 1920-нче елда Краснодарда оешкан. Аның беренче сайланган ректоры — Россия империя армиясенең элеккеге генералы, тарихчы һәм борыңгы Россия палеографиясе белгече Никандр Маркс.

1994-енче елда университет Россиянең алдынгы югары уку йортларының берсе дип танылды.

2004 һәм 2005 елларда университет Россиянең иң яхшы 100 югары уку йорты исемлегенә керде һәм Европа сыйфаты өчен Алтын медаль белән бүләкләнде.

2008 елда Краснодар региональ мәгариф бүлегенең элеккеге җитәкчесе Михаил Астапов университет ректоры итеп билгеләнде.

Кубан дәүләт университеты 1970 елдан чит ил белгечләрен әзерли. Аны чит ил чыгаручылары 120 дән артык илдән килә. Хәзерге вакытта университет Азия, Америка, Африка һәм Европа студентларын укытуны дәвам итә.

## Танылган шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* КубДУ сайты (рус.)

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Россия университетлары
Төркем:1920 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Краснодар югары уку йортлары
Nocturno Culto

**Nocturno Culto**, çın iseme — **Ted Arvid Şellum** (; *[[1972 ел|1972 yılnıñ]] [[4 март|4 martı]], [[Норвегия|Norvegiä]], [[Оппегор|Oppegor]], [[Kulbotn]]*) — Norvegiä muzıkantı. İñ yaxşı Darkthrone black-metal-törkeme vokalistı, gitarçısı häm basistı bularaq tanılğan.

## Tärcemäi xäle
Nocturno Culto 1988 yıldan birle Darkthrone äğzası bulıp tora. Töp muzıkal’ kollektivtan tış, ul Satyricon törkemeneñ *[[Nemesis Divina]]* häm Vidsyn törkemeneñ *On Frostbitten Path Beneath* al’bomnarın buldıruda qatnaşqan. 2009 yılda ul Sarke proyektına vokalist rolendä quşılğan. Monnan tış, ul Norvegiädä muzıkağa häm tormışqa bağışlanğan *[[The Misanthrope]]* dokumental’ filmın çığarğan. 2013 yılda anıñ Gift of Gods solo proyektınıñ *Receive* al’bomı çıqqan.

Şellum xatını häm ike balası belän Viñelen awılında yaşi, şunda uq mäktäp uqıtuçısı bulıp eşli.

## Sıltamalar

* Nocturno Culto Encyclopaedia Metallum сайтында
* Interview with Nocturno Culto in Norwegian and English
* 
* 

Төркем:Блэк-метал музыкантлары
Төркем:Darkthrone
Төркем:Норвегия мультиинструменталистлары
Төркем:Җырчылар
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Норвегия җырчылары
Төркем:Рок-музыкантлар
Төркем:Бас-гитаристлар
Төркем:Норвегия бас-гитаристлары
Төркем:Норвегия гитаристлары
Төркем:Гитаристлар
Төркем:Latinça
Доксури тайфуны

**Доксури тайфуны** (Филиппинда **Эгай супертайфуны** буларак билгеле) — 2023 елның июль ахырында Филиппинга, Тайвань утравына һәм материк Кытаена зур зыян китергән куәтле һәм җимергеч тропик циклон.

Доксури бик күп җитди җимерүләр калдырган.Тайфун нәтиҗәсендә 57 кеше һәлак булган, 91 кеше яраланган, шул исәптән MB Aya Express бортындагы 27 кеше, алар насос көймәсе аудару нәтиҗәсендә һәлак булган. Филиппинның 17 төбәгенең 9ында су басулар турында хәбәр ителгән, нәтиҗәдә 2 миллионнан артык кеше зыян күргән һәм 300 меңнән артык кешене эвакуацияләргә кирәк булган. Тайвань утравында бөтен ил буенча 150 000гә якын кеше электрсыз калган. Тайфун материк Кытаеның Фуцзянь провинциясендәге 724 600 кеше һәм 262,3 гектар авыл хуҗалыгы җирләренә кагылган. 44 йорт зыян күргән, 178 йорт тулысынча җимерелгән. Фуцзянь провинциясендә 24 сәгать эчендә рекордлы күләмдә явым-төшем яуган. 

Коеп яуган яңгырлар күп районнарга тәэсир иткән. Давыл калдыклары Пекинда көчле яңгырлар китереп чыгарган. Гомуми зыян 169 миллион доллар тәшкил иткән.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 05W.DOKSURI  from the United States Naval Research Laboratory
* General Information  of Typhoon Doksuri (2305) from Digital Typhoon
* Beijing records heaviest rainfall in at least 140 years, causing severe flooding and 21 deaths
* Zhang, Shuai (August 2, 2023). «China sees record flooding in Beijing, with 20 deaths and mass destruction blamed on Typhoon Doksuri». ''cbsnews.com''. Retrieved August 3, 2023.

Төркем:Тайфуннар
Filipp Klatsnik

**Filipp Klatsnik**, Filipp Morris Klatsnik (; *[[1907 yıl|1907 yılnıñ]] [[9 iyül|9 iyüle]], [[Amerika Quşma Ştatları|AQŞ]], [[Кәнзас-Сити (Миссури)|Kanzas-Siti]], [[Миссури (штат)|Missuri]] — [[1999 yıl|1999 yılnıñ]] [[14 avgust|14 avgustı]], [[Amerika Quşma Ştatları|AQŞ]], [[Иллинойс (штат)|İllinoys]], [[Çikago]]*) — Amerika biznesmenı häm däwlät eşleklese,  (1980—1981).

## Tärcemäi xäle
Yähüdi immigrantlar Moris Klatsnik häm Minni Spindler ğailäsendä tuğan. Yuridik belem alğaç, Omaha şähärendä (Nebraska) xezmät itä başlağan, anda şähär infrastrukturasın üsterü häm truşçoblarnı küçerü öçen cawaplı bulğan. Suğıştan soñğı waqıtta anıñ kampaniäse Çikago bistäsendä ere säwdä üzäkläre tözü belän şöğellängän. Annarı Çikağo häm Denverda kommersiäle küçemsez milek tözügä küçkän. Anıñ qatnaşında tözelgän iñ zur obyekt bularaq  ayırıp kürsätergä kiräk.

Demokratik firqäneñ yaklawçısı bulğan. 1977—1979 yıllarda —  prezidentı.

1980—1981 yıllarda — Prezident Karter administratsiäsendä säwdä ministrı. İsrail belän tığız xezmättäşlek lobbistı bulıp sanalğan.

1973 yılda «» basketbol klubı prezidentı bulğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Filipp Klatsnik nndb.com saytında

Төркем:АКШ демократлары
Төркем:АКШ сәүдә министрлары
Төркем:Latinça
Katä Sambuka

**Katä Sambuka** (; çın iseme — **Yekaterina Dolgova (Mixaylova)** (); *[[1991 yıl|1991 yılnıñ]] [[27 август|27 avgustı]], [[Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı|SSRB]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|RSFSR]], [[Leningrad]]*) — Rossiä cırçısı, aktrisası, fotomodele häm televidenie alıp baruçısı. 2013 yıldan 2013 yılnıñ 3 dekäbrenä qädär «2x2»telekanalında «Модный девайс» programmasın alıp baruçı. 

## Tärcemäi xäle
Katä Sambuka 1991 yılnıñ 27 avgustında Sankt-Peterburgta tuğan. Poläk telen tiränten öyränü belän 216-nçı mäktäptä uqığan. Annarı ber kurs kulinar litseyenda uqığan. «Ливерпуль» restoranında praktika waqıtında The Rolling Stones törkeme solistı Mik Cagger belän tanışqan. Ul anı üze belän Amerikağa çaqırğan. 

«Sambuka» psevdonimın Katä ölkännär öçen filmnar rejissörı Bob Cektan alğan, aña 16 yäşendä öylängän. 

2011 yılda Katä ire belän zur turneğa kitkän. Şul turneda Rossiäneñ, Ukrainanıñ, Belarusiäneñ, Estoniäneñ, Polşanıñ häm Kiprnıñ 70tän artıq şähärendä üz cırlarına erotik şow yasağan. Tur tämamlanğannan soñ Sambuka Rossiädä häm Ukrainada «Yandex» top-sorawlarında şow-biznes wäkilläre arasında liderlarnıñ berse bulğan. XXL (Ukraina) häm oqo (Estoniä, *[[Playboy]]* Estoniä redaksiäseneñ däwamçısı) jurnallarınıñ tışlığında bulğan.

2013 yılda «2x2» kanalında «Модный девайс» programmasın alıp baruçı bulğan. 2014 yılnıñ avgustında Estoniäneñ Haapsalu şähärendä Sambuka ğailä problemaları belän bäyle krizis situatsiälärendä xatın-qızlarnı reabilitatsiäläw üzägen açqan. Ul Estoniä prezidentınıñ xatını Evelin İlvesqa yärdäm täqdim itkän, anı paparatstsi Tallinn kafelarınıñ bersendä tanış bulmağan keşe belän xıyänättä faş itkän.

2015 yılda «2x2» telekanalında «Богатство курицы» programmasın alıp baruçı bulğan.

## Şäxsi tormışı
Katä Sambuka ölkännär öçen filmnar rejissörı Bob Сekqa kiyäwdä bulğan; Katä şulay uq anıñ «Por-no!» romanı geroyı. 

2015 yılda alar skandal belän ayırılışqan dip xäbär itelä.

## Filipp Pleyn belän sud qarawı
2014 yılnıñ közendä Almaniä dizaynerı Filipp Pleyn ir-atlar futbolkaların anıñ röxsätennän başqa şärä Katä Sambuka räseme belän çığarğan. Katä aña sud qarawı belän yanağan.
## Rusalka häykäle
2014 yılnıñ dekäbrendä Mäskäw skul’ptorı Aleksandr Vrublövskiy Katä Sambukanıñ yöze häm formaları belän Rusalka häykälen tözi başlağan. 125 sm biyeklektäge häm 175 kg avırlıqtağı bronza statuyanı Haapsalu şokolad promenadında Pötr Çaykovskiy memorial’ eskämiäse yanında urnaştıru planlaştırılğan.

## Büläkläre

* «Vkontakte iñ matur qızı» (2011)
* XXL jurnalı yıl qızı (2012, Ukraina)  
* Playboy/Qoqo jurnalı yıl qızı (2012, Estoniä)  
* Barselona FICEB/Klic-Klic erotik festivale gran-prisı (2013, İspaniä, «İñ yaxşı dönya klub şowı»)

## İskärmälär

Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:Фотомодельләр
Төркем:Җырчылар
Төркем:Россия җырчылары
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:Актрисалар
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Россия фотомодельләре
Төркем:XXI гасыр фотомодельләре
Төркем:Телевидение алып баручылары
Төркем:Россия телевидение алып баручылары
Төркем:XXI гасыр телевидение алып баручылары
Төркем:Россия эротик фотомодельләре
Төркем:Стриптизёрлар
Төркем:Latinça
ЦСКА (хоккей клубы, Мәскәү)

**ЦСКА** — Мәскәүдән Континенталь хоккей лигасында чыгыш ясаучы Россия хоккей клубы. 1946 елда ЦДКА () исеме астында нигезләнгән. 1951 елда ЦДСА () дип үзгәртелгән. 1954 елда ЦСК МО () итеп үзгәртелә, 1959 елга кадәр шул исем астында чыгыш ясаган. 1959 елдан ЦСКА исемен йөртә. 

Өйдәге матчларын «ЦСКА Арена»да (2018 елның маена кадәр — В. М. Бобров исемендәге ЦСКА боз спорт комплексында) үткәрә.

Армия клубы Россия һәм дөнья хоккей тарихында иң титуллы клуб булып тора. Халыкара аренада ул 20 тапкыр Европа чемпионнары кубогында җиңү яулаган. МХЛ клубларына каршы 37 уен үткәргән, аларда 27 җиңү яулаган, ике тапкыр тигез исәпкә уйнаган һәм 8 тапкыр җиңелгән. Моннан тыш, клуб уенчылары һәм тәрбияләнүчеләре күп тапкырлар дөнья һәм Олимпия уеннары чемпионнары, Канада Кубогы ияләре, Стэнли Кубогы ияләре булганнар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт
* 

Төркем:1946 елда нигезләнгән хоккей клублары
Төркем:Континенталь хоккей лигасы
Төркем:КХЛ клублары
Төркем:ССРБ хоккей клублары
Төркем:Россия хоккей клублары
Төркем:Мәскәү хоккей клублары
Төркем:ЦСКА Москва хоккей клубы
Ярдәм

**Ярдәм** — кемгәдер яки берәр нәрсәгә булышу.

**Берәр нәрсәне җиңеләйтүче, гадиләштерүче гамәлләр яки чаралар.**

* Хәрби ярдәм — хәрби ихтыяҗлар өчен дәүләтара ярдәм. Финанс агымнарыннан, армияне укытуда ярдәм итүдән яки хәрби җиһазлар җибәрүдән тора ала.
* Гуманитар ярдәм — түләүсез ярдәм (булышу) төре; гуманитар катастрофа белән капланган яки аның чигендә торган районнар халкы арасында бушлай таратыла торган яшәү өчен чаралар.
* Беренче медицина ярдәме — ашыгыч медицина чаралары комплексы. Кинәт авыру яки зыян күрүчегә вакыйга урынында һәм аны медицина учреждениесенә алып бару вакытында үткәрелә.
* Социаль ярдәм — авыр матди хәлдә булган кешеләргә акчалата ярдәм һәм натураль формада ярдәм.

## Моны да карагыз

* Үз-үзеңә ярдәм итү
Arakan armiäse

**Arakan armiäse** () — Myanmanıñ  ştatında urnaşqan  fetnäçe törkeme.

## Maqsatları
Arakan armiäseneñ üz-üzen iğlan itkän maqsatları tübändägeçä:

* Rakxayn ştatınıñ etnik törkemnäreneñ üzbilgelänü xoquqın alu.
* Rakxayn xalqınıñ milli üzençäleklelegen häm mädäni mirasın yaklaw.
* Rakxayn xalqınıñ milli däräcäsen häm mänfäğätlären därtländerergä.
* Myanmanıñ här grajdanın häm etnik törkemen diktaturasınnan azat itü.
* Böten keşelek öçen tınıçlıq häm üseş tä'min itü.

## İskärmälär

Төркем:Мьянма фетнәче төркемнәре
Төркем:Latinça
Урта диңгез буйлары

**Урта диңгез буйлары** () — тарихи төбәк, Урта диңгез бассейнында, аның утраулары һәм чиктәш Европа, Азия һәм Африка территорияләре кергән табигый ил: киң мәгънәдә  да үз эченә ала. Регионның күп өлеше субтропик поясның мәңге яшел корылыклы урманнар һәм куаклыклар зонасында, Урта диңгез тибындагы климат, үсемлекләр дөньясы, туфрагы һәм елгаларның су режимы өстенлек иткән өлкәсендә урнашкан. 

Урта диңгез буенча аның ярларында барлыкка килгән борынгы цивилизацияләр (борынгы Мисыр, Финикия, Эгей мәдәнияте, Борынгы Греция һәм башкалар) арасында тыгыз хезмәттәшлек, сугышлар, сәүдә һәм мәдәни казанышлар алмашу гамәлгә ашырылган. Урта диңгезнең яр буе территорияләрен Рим империясе яулап алганнан соң, ул борынгы дөньяның иң үсеш алган төбәгенә әверелә.

## География
Урта диңгез буйлары үзендә ике (өч) континент, Евразия (Европа һәм Азия) Һәм Африка, илләрен берләштерә. Шулай ук Урта диңгез буенда күп санлы утраулар һәм архипелаглар бар: Сицилия, Сардиния, Кипр, Крит, Балеар утраулары һәм башка бик күпләр. Урта диңгез буйлары төбәгенең мәйданы — 4 млн км² артык, Алгы Азия таулыклары белән — 5 млн км² артык.

## Этнография
Урта диңгез буйлары төбәгендә Һинд-Европа, семит-хамит, төрки һәм башка халыклары яши. Этнографик һәм лингвистик яктан Урта диңгез буйлары берничә эре зонага бүленә: төньяк-көнбатыш (Роман халыклары һәм телләре), көньяк-көнчыгыш (семит-хамит телләре), һәм төньяк-көнчыгыш (грек, төрки, славян һәм албан төркемнәре).

## Моны да карагыз

* Урта диңгез буйлары тарихы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Роберт Ланда. Средиземноморье: общность истории и культуры
* 

Төркем:Урта диңгез буйлары
Хәрби ярдәм

**Хәрби ярдәм** — хәрби ихтыяҗлар өчен дәүләтара, иҗтимагый булышлык. Сәяси сорау булып тора.

Финанс агымнарыннан, армияне укытуда ярдәм итүдән яки хәрби җиһазлар җибәрүдән тора ала.

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрби эш
Yanurıs awıl cirlege

**Yanurıs awıl cirlege** — Tatarstannıñ Sarman rayonındağı munitsipal’ berämlek.

Administrativ üzäge — Yanurıs awılı.

## Xalıq

## Awıl cirlege sostavı

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр
Төркем:Сарман районы муниципаль берәмлекләре
Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Гаҗәм

**Гаҗәм** (  — гарәптән башка халык, гарәп булмаганнар, гарәпчә начар сөйләшәләр)‎ — гарәп хәлифәтенең көнчыгыш провинцияләренең Иран телендә сөйләшүче мөселман халыклары, алар нигездә Хорасан, Мавараэннәһер һәм Төркестанда яшәгәннәр. Иранлылар, фарсыларны *гаҗәм* дип, Иранны Гаҗәмстан дип атаганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Гарәп фразалары
Төркем:Милли кушаматлар
Tali Ploskov

**Tali Ploskov** (; tuğan waqıttağı iseme — **Tatyana Novak**; *[[1962 yıl]]nıñ [[30 iyül]]e, [[SSRB]], [[Молдавия Совет Социалистик Республикасы|Moldaviä SSR]],* *[[Бельцы|Beltsı]]*) — İsrail säyäsätçese, «Kulanu» häm «Likud» firqälärennän knesset deputatı, Arad merı (2010—2015).

## Tärcemäi xäle
Beltsı pedagogiä institutın «psixologiä» belgeçlege buyınça tämamlağan. 1991 yılda ire häm balaları belän İsrailgä emigratsiägä kitkän. 1994 yıldan Leumi bankında eşlägän. Soñraq Arad munitsipal’ sovetı äğzası bulğan.

«Bezneñ yort İsrail» firqäse äğzası bularaq, 2007 yılda Arad merı urınbasarı bulğan. 2010 yılda Arad merı itep saylanğan häm 2014 yılda yañadan saylanğan. 2015—2019 yıllarda — «Kulanu» firqäsennän knesset deputatı häm vitse-räise. 2020 yıldan — etika buyınça komissiä räise, «Likud» firqäsennän knesset deputatı.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Әлифба буенча кнессет депутатлары
Төркем:Latinça
Moşe Kaxlon

**Moşe Kaxlon** (yähüd ; *[[1960 yıl|1960 yılnıñ]] [[19 noyäber|19 noyäbere]], [[İsrail]], [[Hadera]]*) — İsrail säyäsätçese, knesset deputatı («Likud» firqäsennän, 2014 yılda «Kulanu» dip atalğan üz firqäsen oyıştırğan), İsrailneñ 32-nçe xökümätendä elemtä häm sotsial’ tä'min itü ministrı, İsrail 31-nçe finans ministrı, 16, 17, 18, 20, 21 çaqırılış knesset deputatı.

## Tärcemäi xäle
Moşe Kaxlon 1960 yılnıñ 19 noyäberendä  Liviädän repatriantlar ğailäsendä tuğan, annan tış ğailädä tağın cide bala bulğan. 1978—1986 yıllarda  xezmät itkän.

Kaxlon berençe tapqır knesset deputatı bulıp 2003 yılda saylanğan, şunnan soñ ul berniçä tapqır yañadan saylanğan. 16-nçı çaqırılış knessetta ul vitse-spiker wazıyfasın bilägän.

2008 yılda Moşe «Likud» praymerizında altınçı urınnı alğan. İsrail 32-nçe xökümätendä ul ike ministrlıq portfelen alğan, başta elemtä ministrı portfele, ä 2011 yılnıñ 19 ğinwarında (premyer-ministr Netanyaxu üteneçe buyınça) Kaxlon sotsial’  tä'min itü ministrı wazıyfaların üz östenä alğan. 

21-nçe çaqırılış knesset saylawlarında firqä 4 mandat qına ala alğaç, Kaxlon üz firqäse belän bergä «Likud»qa quşılğan.

2020 yılda säyäsättän kitüe turında iğlan itkän.

Kaxlon öylängän, öç balası bar,  şähärendä yaşi, yähüd häm ingliz tellären belä.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Moşe Kaxlon belän intervyu

Төркем:«Ликуд» фиркасе әгъзалары
Төркем:Әлифба буенча кнессет депутатлары
Төркем:Latinça
Афразия

**Афразия** (*Еврафразия*) —  суперкыйтга һәм Җирдәге иң зур коры җир массивы. Үз эченә Африка һәм Евразия материкларын ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
3 меңьеллык

Григориан календаре буенча **[[3 (сан)|3-нче]] (өченче) [[меңьеллык]]** — 2001 елның 1 гыйнварыннан 3000 елның 31 декабренә кадәрге меңьеллык. Бу хәзерге меңьеллык.

Төркем:III меңъеллык
Mansur Abbas

**Mansur Abbas** (, ; *[[1974 yıl|1974 yılnıñ]] [[22 aprel'|22 aprele]], [[İsrail]], [[Магар (җирле совет)|Magar]]*) — ğäräp İsrail säyäsätçese, knesset äğzası, RAAM firqäse liderı.

İslam Xäräkäte könyaq qanatı räise urınbasarı, ğäräp sektorında cinäyätçelekne beterü buyınça maxsus komissiä räise. Ğäräp toraq punktlarında sotsial’ tigezsezlekne beterü öçen lobbi äğzası.

Hönäre buyınça — stomatolog.

## Tärcemäi xäle
Finans komissiäse (21, 22 häm 23 çaqırılışlar), idärä komissiäse, 21-nçe çaqırılış Knessetnı taratu turında zakon proyektın tikşerü buyınça maxsus komissiä, Knesset eşläre buyınça komissiä (22-nçe Knesset çaqırılışı) äğzası bulğan.

Ğäräp sektorında cinäyätçelekkä qarşı köräş buyınça maxsus komissiä räise, narkomaniä häm alkogolizmğa qarşı köräş buyınça komissiä äğzası.

Abbas «traditsion ğailä qıymmätlären» xuplıy häm il baliğ bulmağannarnı da kertep, reparativ terapiä ütkärüdä finans yaktan yärdäm itärgä tieş dip sanıy, gey-paradlar ütkärügä qarşı. 

Poliпämiäne zakonnar belän tärtipkä kiterüne xuplıy.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча кнессет депутатлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Latinça
Роза Сәлимова

**Роза Сәлимова**, Роза Мирхәт кызы Сәлимова (*Җәлилова, [[1964 ел]]ның [[9 февраль|9 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]], [[Аеш]]*) ― педагогика фәннәре кандидаты (2000), доцент, Уфа фән һәм технологияләр университетының Стәрлетамак филиалы психологик-педагогик белем бирү кафедрасы мөдире (2007 елдан), Башкортстанның мәгариф отличнигы, Россия Федерациясенең югары һөнәри белем бирүнең мактаулы хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 9 февралендә Татарстан АССР Актаныш районы Аеш авылында туган. Әтисе Мирхәт Җәлилов ― амбар мөдире, әнисе Сәйлән Бикмөхәммәтова укытучы булып эшләгән. Роза Мирхәт кызы Аеш сигезьеллык мәктәбен бик яхшыга, Минзәлә педагогика училищесын (1995 елдан көллият) кызыл дипломга (1982) тәмамлаган. Юллама буенча В. И. Ленин исемендәге  укырга керә һәм аны 1987 елда тәмамлый. Дипломлы белгечне Башкортстан АССРга эшкә җибәрәләр.1987 елдан Стәрлетамак дәүләт педагогия институтында (2004 елдан академия, 2012 елдан БДУ филиалы, 2021 елдан УФҺТУ филиалы) укыта. Педагогика һәм психология факультеты деканы урынбасары, Психологик-педагогик белем бирү кафедрасы мөдире (2007 елдан), Педагогика һәм психология институты директорының уку һәм методика буенча урынбасары вазыйфаларын башкара.

2000 елда «Һөнәри әзерлек процессында педвуз студентларының рухи үсеше»  () темасына педагогика фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган.

## Гыйльми кызыксынулар өлкәсе
Шәхес психологиясе, үсеш психологиясе, шәхеснең индивидуаль-психологик үзенчәлекләрен диагностикалау, сәламәтлекне саклау һәм сәламәтлек саклау белеме, педагог-психологларны һөнәри әзерләү.

Педагогик һәм психологик белем бирүнең хәзерге заман проблемаларын яктыртучы монографияләр һәм фәнни мәкаләләр авторы.  

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы
* Россия Федерациясенең югары һөнәри белем бирүнең мактаулы хезмәткәре
* БР Стәрлетамак шәһәре шәһәр округы советының Мактау грамотасы

## Гаиләсе
Ире Мәгафүр Сәлимов, иминлек хезмәткәре. Ике кызы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сәлимова Роза Мирхәт кызы / *Ф. М. Моратов, Й. Ә. Хуҗин*. Актаныш – туган җирем. Икенче басма. К.: 2010, 26нчы бит.

## Сылтамалар
* Салимова Роза Мирхатовна.  Официальный сайт Стерлитамакского филиала Университета науки и технологий

Төркем:Педагоглар
Төркем:Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Педагогика  фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкортстанның мәгариф отличниклары
Төркем:Русиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Sami Abu-Şhade

**Sami Abu-Şhade** (, ; *[[Исраил|İsrail]], *) — ğäräp İsrail säyäsätçese, Knesset äğzası, 2021 yılnıñ 23 ğinwarınnan Balad firqäse liderı. Hönäre buyınça — mäğärif mäs'äläläre buyınça konsultant.

## Tärcemäi xäle
Abu-Şhade Lodta möselman ğailäsendä tuğan häm Yaffoda üskän. Ul Terra Santa urta mäktäbendä, İske Yaffoda urnaşqan katolik mäktäbendä uqığan.

Abü-Şhade Tel-Aviv universitetında Yaqın Könçığış tarixı buyınça magistr däräcäsen alğan häm Britaniä mandatı waqıtında mädäni üzäk bularaq Yaffo turında doktorlıq dissertatsiäsen yaklağan.

## Säyäsi karyerası
Abu-Şhade 2013 yılğa qädär Yaffo fraksiäsennän berniçä yıl däwamında Tel-Aviv-Yaffo şähär sovetı äğzası bulğan. Ul şulay uq Yaffo yäşlär xäräkäte direktorı bulğan.

22-nçe çaqırılış Knesset saylawlarında ul Balad isemlegendä Mazen Gnaim pensiägä kitkännän soñ öçençe urınnı alğan. Başqa ğäräp firqäläre belän berläşkännän soñ Berläşkän isemlektä 13-nçe urınnı alğan. 2021 yılnıñ ğinwarında ul aldan saylawlarda Balad firqäse räise itep saylanğan.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча кнессет депутатлары
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Latinça
Vepsiä

**Vepsiä** () — Rossiä tönyağındağı tarixi-geografik töbäk, anda fin-uğır xalqı vepslar yaşi.

Berniçä töbäktä urnaşqan: Könyaq Kareliä, Leningrad häm Vologda ölkäläre. Berdäm veps administrativ berämlege yuq.

Territoriäse külle, tufraq häm urmannarnıñ yarlılığı, transport yullarınıñ bulmawı, xalıqnıñ az buluwı belän xarakterlana. Zur küllär — Onega, Ladoga, Aq külläre, zur yılğalar — Oyat häm Svir. 1928 yılda vepslarnıñ ber öleşe kollektivlaştıru belän bäyle räweştä Sebergä (Kemerovo, İrkutsk ölkäläre) küçerelgän.

## Ädäbiät

* Строгальщикова З.И. *О ранних этапах этнической истории вепсов* (Vepsläižiden etnižen istorijan aigaližiš etapoiš). // Вепсский край: история и её творцы (Vepsänma: istorii i sen sädajad). Petroskoi: Verso, 2021. — 192 lp. — Lpp. 84−114.

## Sıltamalar

* kirjan pdf-versii ''illhportal.krc.karelia.ru''-saital.

Төркем:Вепсия
Төркем:Вепслар
Төркем:Latinça
Zinaida Strogalşçikova

**Zinaida Strogalşçikova**, Zinaida İvan qızı Strogalşçikova (; *[[1948 yıl]]nıñ [[7 noyäber]]e, [[Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı|SSRB]], [[Leningrad ölkäse]], [[Сарозеро|Sarozero]]*) — ğalim-etnograf, cämäğät eşleklese, publitsist. Tarix fännäre kandidatı. «Veps mädäniäte cämğiäte» oyışması idäräse räise. BMOnıñ cirle xalıqlar mäs'äläläre buyınça Daimi Forumı wäkil bulıp tora. II däräcä «Watan aldındağı qazanışları öçen» ordenı medale belän büläklängän.

## Tärcemäi xäle
1948 yılnıñ 7 noyäberendä Leningrad ölkäseneñ Sarozero awılında tuğan. 1973 yılda LDUnıñ tarix fakul’tetın tämamlağan häm Mäskäwdä SSRB Fännär akademiäseneñ Etnohrafiä institutınıñ aspiranturasına uqırğa kergän. 1978 yılda veps traditsion toraq buyınça kandidatlıq dissertatsiäse yaklağan.

RFA Kareliä fänni üzägeneñ Tel, ädäbiät häm tarix institutınıñ etnologiä sektorınıñ ölkän fänni xezmätkäre. Ekspeditsion eşçänlek, traditsion mädäniät buyınça materiallar cıyu, şulay uq Leningrad, Vologda ölkälärendä, Kareliä Respublikasında vepslar yaşägän rayonnarda Etnosotsioloğik tikşerenülär belän şöğellänä.

## Ädäbiät

* Строгальщикова, З. И. Ямал — место встречи коренных малочисленных народов Севера : [интервью с З. И. Строгальщиковой об участии вепсской делегации в Международном форуме и VIII Съезде Ассоциации коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ в г. Салехарде] / фот. Ларисы Чирковой // Kodima. — Петрозаводск, 2017. — № 4
* Вопросы проведения Конгресса обсудили в Лахти : [об участии карельской региональной общественной организации «Общество вепсской культуры» в подготовке VII Всемирного конгресса финно-угорских народов, который состоится 15-17 июня 2016 г. в Финляндии] / «Общество вепсской культуры» // Kodima. — Петрозаводск, 2015. — № 12
* Машин, А. Верность корням : [к 60-летию Зинаиды Ивановны Строгальщиковой] / Армас Машин // Курьер Карелии. — 2008. — 6 нояб. — С. 5

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:РФ җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Latinça
Doron Avital

**Doron Avital** () ;*[[1959 yıl|1959 yılnıñ]] [[22 ğinwar|22 ğinwarı]], [[Брит-Аһим|Brit-Ahim]], [[Исраил|İsrail]]*) — İsrail xärbi häm säyäsätçese, «Kadima» firqäsennän 18-nçe çaqırılış knesset deputatı.

## Tärcemäi xäle
Doron Avital 1959 yılda Brit-Ahim awılında tuğan. İsrail Saqlanu armiäsendä xezmät itkän, 1992—1994 yellarda «Sayeret Matkal» bülekçäsen citäklägän. Podpolkovnik däräcäsendä otstavkağa kitkän.

Matematika häm informatika ölkäsendä bakalavr däräcäsen alğan (Tel-Aviv universitetı), annarı tarix häm fälsäfä ölkäsendä magistr däräcäsen alğan (Tel-Aviv universitetı). Mantıyq häm fälsäfä ölkäsendä fälsäfä doktorı däräcäsenä iä (Kolumbiä universitetı).

18-nçe çaqırılış knesset saylawları aldınnan «Kadima» firqä isemlegendä utız ikençe urınnı alğan, knessetqa ütä almağan, çönki firqä yegerme sigez mandat qına alğan. Ämmä 2011 yılnıñ martında deputat Zeev Boym ülgäç, Avital anı knessetta almaştırğan. Ul zakon çığaru komissiäse sostavına häm ike däwlät turında qararnı häm İsrail belän fälästinnär arasında büleneşne alğa sörü öçen lobbiğä kergän.

## İskärmälär


Төркем:Әлифба буенча кнессет депутатлары
Төркем:Исраил сәясәтчеләре
Төркем:Latinça
Nino Abesadze

**Nino Abesadze** (, ; *[[1965 yıl|1965 yılnıñ]] [[12 aprel|12 aprele]], [[Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı|SSRB]], [[Гөрҗи Совет Социалистик Республикасы|Görci SSR]], [[Tbilisi]]*) — İsrail säyäsätçese, «Kadima» firqäsennän knesset deputatı.

## Tärcemäi xäle
Nino Abesadze 1965 yılnıñ 12 aprelendä Tbilisida, Görci SSRda rejissör Otar Abesadze häm Svetlana Rabinoviç (tumışı belän Moldaviädän) ğailäsendä tuğan. Ninoğa 23 yäş bulğanda, ul Görcistan Däwlät televideniesendä eşli başlağan.

1996 yılda İsrailgä repatriatsiälängän. Repatriatsiädän soñ İsrail televidenieseneñ 33 kanalında rus telle programma alıp barğan.

2008 yılnıñ 18 noyäbrendä N. Abesadze Knesset deputatı bulırğa teläwe turında iğlan itkän häm «Kadima» firqäsenä kergän. Firqä liderı Tsipi Livni bu adımnı xuplağan.

Başta N. Abesadze «Kadima»dan saylanğan deputatlar isemlegenä kermägän. Soñraq ul başqa eşkä küçärgä tieş bulğan (ämmä ul knesset sostavında qalğan) Eli Aflalo urının alır dip farazlanğan. 2010 yılnıñ noyäbrendä sud «Kadima»dan deputatnı Tsaxi Hanegbinı mandattan mäxrüm itkän, häm anıñ urının N. Abesadze alğan.

2013 yılda İsraildä parlament saylawları aldınnan Abesadze Avoda firqäsenä küçkän, häm praymerizda knessetqa kandidatlar isemlegendä 19-nçı urınnı alğan. Saylaw näticäläre buyınça Avoda 15 mandat qına alğan häm Nino Abesadze yaña knesset sostavına kermägän.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча кнессет депутатлары
Төркем:Тифлистә туганнар
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Latinça
Маркиз Басыйров

**Маркиз Басыйров**, Маркиз Мөсфир (*Мөзгир*) улы Басыйров (*[[1948 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]],  [[Чуракай]]*) ― архитектор, хаҗи. Илнең һәм республиканың күп торак пунктларында, шул исәптән Яр Чаллыда, мәчетләр төзү өчен 50дән артык проект авторы.

## Тәрҗемәи хәле
1948 елда Татарстан АССР Актаныш районы Чуракай авылында мәктәп директоры гаиләсендә туган. Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын (1995 елдан академия, 2004 елдан университет) тәмамлаган. 8 ел Яр Чаллының Комсомол районы архитекторы вазыйфаларын башкарган. Аннары «Челныгорстрой» комбинатының баш архитекторы итеп билгеләнә.

Мәчетләр проектлау буенча махсуслаша: 50дән артык проекты бар, бүгенге көндә 20 дән артыгы буенча мәчет биналары төзелгән, эшлиләр. М. Басыйров эшләнмәләре (проекты) буенча Яр Чаллыда «Тәүбә», «Әл-Мәдинә әл-Мөнәввәрә», Яңа шәһәрдә «Кәүсәр», Сидоровкада «Ихлас» мәчетләре төзелгән, ул шулай ук Яр Чаллыда православие храмнарын реставрацияләү белән дә шөгыльләнгән., бу аны дини объектлар буенча киң белгеч буларак характерлый. Яр Чаллының Элеватор тавындагы беренче мәчете ― Тау мәчетенә проект төзеп бирә.  Яр Чаллының «Тәүбә» мәчете өчен җир алу артыннан да йөри, аннары Яр Чаллы йортлар салу комбинаты директоры Марат Бибишев (1929―2016) тәкъдиме белән *авангард* стилендә мәчетнең проектын эшли. Мәчет 1992 елның 22 июлендә ачылган.

Яр Чаллының Яңа җәмигъ мәчетенең беренче проектын төзи.

1939 елда ябылып, 1990 елда православныйларга кире кайтарылган Орловка чиркәвендә М. М. Басыйров проекты белән яңарту эшләре башкарыла, бина *псевдорус* стиле бизәкләре кергән *эклектика* стилендә төзәтеп корыла.  

Казан кремлендәге Колшәриф мәчете проектына игълан ителгән конкурста катнаша, кызыксындыру премиясенә лаек була.

М. Басыйров проектына нигезләнеп, Актаныш (Әнәк), Арча, Минзәлә, Тукай районнары авылларында, Башкортстанда, Пермь крае Барда районы үзәге Барда авылында, Нижневартовскида мәчетләр корыла. ХМАО Пыть-Ях шәһәренә 120, Ханты-Мансийскига 400 урынлы мәчет проектлары эшләп бирә, Яңа Уренгой шәһәренә проект җибәрә (Пыть-Ях шәһәрендә мәчет башка проект буенча төзелә).

## Галерея

File:Мечеть Тауба в Набережных Челнах (2).jpg|Яр Чаллы «Тәүбә» мәчете. 1992 елның 22 июлендә ачылган
File:Мечеть. Барда - panoramio.jpg|Барда җәмигъ мәчете. 2010 елда ачылган
File:Храм во имя святых бессребреников Космы и Дамиана.jpg|Яр Чаллы Орловка чиркәве. М. Басыйров проекты белән яңартылган

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Басыйров Маркиз Мөсфир улы   / *Ф. М. Моратов, Й. Ә. Хуҗин*. Актаныш – туган җирем. Икенче басма. К.: 2010,  429-430нчы бит. 

## Сылтамалар
* Есть в Набережных Челнах мечеть «Тауба». Видео от Землячества Нурлатского района (Наб.Челны), 1:49

Төркем:Әлифба буенча архитекторлар
Төркем:Татар архитекторлары
Төркем:Яр Чаллы архитекторлары
Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Kodima

**Kódima** (*Tuğan cir*) — dönyada veps telendä berdänber gazeta. Petrozavodskida näşer itelä. Gazeta vepslar tarixı häm etnografiäse buyınça materiallar bastıra, materiallarnıñ ber öleşe rus telendä basıla.

1993 yılnıñ aprelennän çığa. Kareliä töbäk ictimağıy oyışması «Veps mädäniäte cämğiäte» initsiativası belän tözelgän. Gazetanıñ oyıştıruçıları bulıp «Veps mädäniäte cämğiäte» oyışması, Kareliä Respublikası Xökümäte häm Kareliä Respublikası Zakon çığaru Cıyılışı tora.

Berençe möxärrire — ğalim-tel belgeçe Nina Zaytseva. 

Veps xalqınıñ tuplanıp yaşägän rayonnarında tarala — Kareliädä, Leningrad häm Vologda ölkälärendä.

Basılu yışlığı — ayına 1 tapqır. Tirajı — 990 danägä qädär. Gazeta Kareliä Respublikası bücetı aqçaları xisabına çığarıla.

2004 yılda «Kodima» gazetası Yoşkar-Olada uzğan Fin-uğır matbuğatı festivale laureatı bulğan.

Gazetada tanılğan veps şağire N. V. Abramov eşlägän.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Зайцева, Н. Г. "Кодима" / Н. Г. Зайцева // Карелия : энциклопедия. В 3 т. Т. 2. К-П. - Петрозаводск, 2009. - С. 69
* Сидоркин, В. Рюрик Лонин и его наследники : свой пятнадцатый день рождения единственная в мире газета на вепсском языке "Kodima" ("Родная земля") приехала отмечать в вепсский этнографический музей в с. Шелтозеро / Валерий Сидоркин // ТВР-Панорама. - 2008. - 21 мая (№ 21). - С. 8.

## Sıltamalar

* Газета «Kodima» отметила 20-летний юбилей
* Вепсской газете «Kodima» исполнилось 25 лет

Төркем:Вепс телендә газеталар
Төркем:Русча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Карелия газеталары
Төркем:Latinça
Илсур Сафин (1966)

*Баритон тавышлы җырчы [[Илсур Сафин (1962)|Илсур Сафин]] белән бутамагыз*

**Илсур Сафин**, *сәхнә исеме* **ИлСаф**, Илсур Җәмил улы Сафин (*[[1966 ел]]ның [[9 май|9 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Чүпрәле районы]], [[Яңа Кәкерле]]*) ― эстрада җырчысы, Филармониянең халык коллективлары бүлеге солист-вокалисты, Татарстанның халык артисты (2017), Татар җыры (1995), «Дуслык моңы» (1995) һ. б. халыкара җыр фестивальләре лауреаты һәм дипломанты.

## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 9 маенда Татарстан АССР Чүпрәле районы Яңа Кәкерле авылында муллалар нәселеннән булган алты балалы гаиләдә туган.  Әтисе Җәмил Рәшит улы бригадир, әнисе Рушания Хасият кызы чөгендер игүче булган. Туганнары: Гөлнара, Илһам, Азат, Илнур, Ринат (1969―2002).

1983 елда Яңа Кәкерле урта мәктәбен тәмамлагач, Казан дәүләт авыл хуҗалыгы институтына (1995 елдан академия, 2006 елдан университет) укырга керә. Әлеге югары уку йортының 1нче курсын тәмамлагач, хәрби хезмәткә алына, Камчаткада, Тын океанда су өстендәге корабта 3 ел хезмәт итә.

Авыл хуҗалыгы институтын тәмамлап, туган ягында инженер-механик булып ике ел эшләгәч, җырлыйсы килү теләге җиңә. Татар җыры конкурсында лауреат булгач, 1996 елдан Татар дәүләт филармониясендә Татарстанның халык артисты Зөһрә Шәрифуллина төркемендә эшли башлый. Бераздан үз төркемен булдыра.

## Иҗаты
Алты яшеннән җырларга ярата. Иҗат дөньясында 1995 елдан бирле. Ике йөз илледән артык җыры бар, илледән артык альбомы дөнья күргән, меңнән артык концерт биргән.

«Тәрәзәләр – әни күзләре», «Кайталар кыр казлары», «Әбиләр чуагы» җырлары белән халык күңеленә кереп кала. Репертуарында «Туган якларым», «Язмышны үзгәртеп булмады», «Никахсыз сөю», «Игезәкләр» җыры, «Без мишәр егетләре» кебек популяр җырлар бар. «Бәхет тукталышы» (Гөлнара Сабирова сүзләре), «Сихерле мәхәббәт» (Рафис Габделганиев, беренче исеме «Агу эчтем»), «Эх, гармунда уйный белсәм», «Сагындырма», «Онытырга телим мин сине» (Эльмира Җәлилова сүзләре, Фирзәр Мортазин көе) кебек җырларнын халык яратып кабул итә. Даими хезмәттәшлек иткән авторлары ― Оскар Усманов, Фирзәр Мортазин, Наил Шәймәрданов, Марсель Иванов, Зөфәр Хәйретдинов. Соңгы вакытта дәртле, тиз ритмлы җырларга игътибар итә башлаган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1995 ― «Татар җыры» конкурсы лауреаты
* 1995 ― «Дуслык моңы» халыкара фестивале дипломанты
* 2017 ― Татарстан Республикасының халык артисты

## Гаилә хәле
Беренче никахы Миләүшәдән кызы Энҗе, кияве Руслан, оныгы Сәфинә.
Кызы Айгөл яман шеш авыруыннан вафат булган.
Икенче никахы Зиләдән уллары Җәмил, Аяз.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сафин Ильсур Зямилевич. tatobzor.ru
* Сайт певца Ильсур Сафин, ИлСаф 
* *Дилә Зарипова*.  Илсур Сафинның (ИлСаф) шәҗәрәсе

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Fernando Vilyavisensio

**Fernando Vilyavisensio**, Fernando Alsibiades Vilyavisensio Valensiä (; *[[1963 yıl|1963 yılnıñ]] [[11 oktäber|11 oktäbere]], [[Эквадор|Ekvador]], [[Алауси|Alausi]] — [[2023 ел|2023 yılnıñ]] [[9 avgust|9 avgustı]], [[Эквадор|Ekvador]], [[Кито|Kito]]*) — Ekvador säyäsi eşleklese, 2017—2023 yıllarda Milli assambleya äğzası (2021 yılda yañadan saylanğan). 2023 yılda il prezidentına üz kandidaturasın täqdim itkän, iyül soraştıru näticäläre buyınça 13,2% näticäse belän ikençe urınnı alğan. Saylawlarğa qädär üterelgän. Anıñ başına 3 tapqır atqannar. Üterüçene tizdän qulğa alğannar, läkin ul şul uq tönne politsiä belän atış waqıtında alğan yaralardan ülgän.

## Tärcemäi xäle
Säyäsi karyerasın başlağançı, Vilyavisensio Ekvadorda korrupsiä häm köç qullanunı yaktırtuçı tikşerü jurnalistı bulğan. Ul şulay uq profsoyuz eşleklese bulğan häm  firqäsen oyıştıruda qatnaşqan. Xamil Mauad xökümäte tarafınnan  kompaniäsennän eştän azat itelgän Fernando Vilyavisensio qärdäşe belän pitstseriä açqan.

*El Universo* jurnalistı bularaq ul   qädär törle prezidentlarnı küp tänqitlägän. 2013—2014 yıllarda, deputat Klever Ximenesnıñ yärdämçese bularaq, Korrea xökümäten 2010 yılda politsiä fetnäse waqıtında xastaxanä territoriäsenä qorallı basıp kerüdä ğäyeplägän. Monıñ öçen prezident Vilyavisensionı yalada ğäyepläp, sudqa birgän. 18 ayğa xökem itelgän jurnalist Vaşingtonğa  yärdäm ezlärgä kitkän. Tuğan ilenä qaytqaç, Amazoniädä anıñ srogı tämamlanğançı yäşerengän.

Ekvadorğa qaytqaç häm parlament saylawlarında qatnaşqaç, Vilyavisensioğa qarşı ğäyepläwlär yañadan kütärelgän (şul isäptän şpionlıqta). Şuña kürä aña berniqädär waqıtqa Peruğa küçenergä turı kilgän. Vilyavisensio berniçä ay sörgendä ütkärgän, läkin 2018 yılnıñ fevralendä barlıq ğäyepläwlär dä töşerelgän.

2017 yılda Milli assambleyağa uñışsız räweştä saylanğannan soñ, Vilyavisensio 2021 yılda saylanğan. 2023 yılnıñ mayında ul şul uq yılnıñ ğomumi saylawlarında prezidentqa üz kandidaturasın täqdim itkän.

Vilyavisensio 2023 yılnıñ 9 avgustında Kitoda saylaw aldı mitingınnan soñ üterelgän.

## İskärmälär

Төркем:Эквадор журналистлары
Төркем:Эквадор сәясәтчеләре
Төркем:Үтерелгән сәясәтчеләр
Төркем:Latinça
Гарәпстан чүле

**Гарәп чүле, Гарәп сахралары** () — Африкадагы (Мисыр) чүл. Сахараның төньяк-көнчыгышын били. Нил елгасы белән Кызыл диңгез арасында урнашкан. көньякта Нубия чүленә тоташып китә.

Кайвакытта Гарәпстан чүлләре дигән исем астында Гарәп ярымутрауының чүл регионнары комплексын күз алдында тоталар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Энциклопедия Кругосвет

Төркем:Әлифба буенча чүлләр
Төркем:Мисыр географиясе
Steyn van Rönge

**Steyn van Rönge** (; 1''955 yıl''*, [[Көньяк Африка Республикасы|KAR]], [[Застрон|Zastron]]*) — Könyaq Afrika fermerı häm bik uñ säyäsätçese, 2010 yıldan Afrikanerlar qarşılıq xäräkäte (AWB) liderı. AWB başlığı wazıyfasında üterelgän Ejen Terblanşnı almaştırğan.

## Çığışı häm eşçänlege
Fri-Steyt provinsiäsendä urnaşqan Zastron şähäre tiräsendä tuğan. Ğailä fermasın miras itep alğan. Sarıqlar häm ere mögezle terleklär ürçetü belän şöğellänä.  näselle afrikaner fermerı dip sanala.

1988 yılda Steyn van Rönge afrikanerlar qarşılıq xäräkätenä (AWB) kergän. AWB räise Ejen Terblanşnıñ urınbasarı bulğan. 2001—2004 yıllarda AWB belän citäkçelek itkän, ul waqıtta Terblanş törmädä utırğan. Afrikaner eşmäkär berläşmälärendä häm KAR xakimiätläre aldında afrikaner mädäni traditsiälären häm mänfäğätlären yaklawçı Bur-Afrikaner xalıq sovetında tora.

## Terblanşnıñ warisı
2010 yılnıñ 3 aprelendä AWB oyıştıruçısı häm almaşsız liderı Ejen Terblanş üz fermasında xezmät xaqı totqarlanudan qänäğät bulmağan qara tänle eşçelär tarafınnan üterelgän. Yaña räis itep Steyn van Rönge saylanğan, ul Terblanşnıñ 2010 yılnıñ 12 martındağı yazmasın kürsätkän. Bu yazma waris bilgeläwe bularaq añlatılğan. Terblanş belän mönäsäbätlären tuğannarça dip atağan.

Räis itep saylanğannan soñ van Rönge berençe çirattağı burıç itep fermer-afrikanerlarnı başbaştaqlıqtan häm höcümdän saqlawnı, ä perspektivalı maqsat itep «aq watannı»,  buldırunı atağan. Şulay itep, Ejen Terblanş tarafınnan salınğan häm afrikaner millätçelegenä nigezlängän AWBnıñ töp ideya-säyäsi qaraşları üzgäreşsez qalğan.

## İskärmälär

Төркем:КАҖ сәясәтчеләре
Төркем:Африканер милләтчелеге
Төркем:КАР эшмәкәрләре
Төркем:Latinça
Көнчыгыш славяннар

**Көнчыгыш славяннар** — көнчыгыш славян телләрендә сөйләшүче славяннарның мәдәни-тел җәмгыяте.

Көнчыгыш славяннарның кабилә союзлары, күпчелек галимнәр фикеренчә, бер милләткә кушылырга өлгергәннәр һәм Урта гасыр Киев Русенең төп халкын тәшкил иткәннәр.

Көнчыгыш славяннарның сәяси катламнары аерылу нәтиҗәсендә, XVII гасырга кадәр өч халык барлыкка килгән (саннар кими бару тәртибендә): руслар, украиннар, беларуслар. Кайвакыт русиннарны дүртенче көнчыгыш славян этник төркеме итеп аералар . Кайбер элеккеге тикшеренүчеләр шулай ук *рус славяннары* атамасын кулланганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Көнчыгыш славяннар
Төркем:Славян халыклары
Сергей Чаплыгин

**Сергей Алексеевич Чаплыгин** (, Раненбург, Рязан өлкәсе — 1942 елның 8 октябре, Новосибирск) — Россия һәм совет механигы һәм математигы, заманча аэромеханика һәм аэродинамикага нигез салучыларның берсе, СССР Фәннәр академиясе академигы (1929), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1941), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1929) .

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Şöltozero

**Şöltozero** (**Şeltozero**; , ) — Kareliä Respublikasınıñ  veps awılı, Şöltozero veps awıl cirlegeneñ administrativ üzäge, komplekslı tarix häykäle.

## Ğomumi mäğlümat
Avıl Onega küleneñ könyaq-könbatış yarında Şeltozerka häm Sarbaxta yılğaları tamağında urnaşqan.

Berençe tapqır 1543 yılda Novgorod arxiepiskobı Feodosiynıñ  iskä alınğan.

Olonets gubernası Petrozavodsk öyäze Şöltozero-yar volostenıñ administrativ üzäge (1905).

1927 yılda üzäge Şöltozeroda bulğan Avtonomiäle Kareliä SSR sostavında Şöltozero rayonı oyıştırılğan.

1941—1944 yıllarda, sovet-fin suğışı waqıtında, Finländiä ğäskärläre tarafınnan okkupatsiälängän.

1994—2004 yıllarda awıl Veps milli volosteneñ territorial’ häm administrativ üzäge bulıp torğan.

## Xalqı

## Tanılğan yaşäwçeläre häm tuğannarı

* Rürik Lonin (1930—2009) — veps yazuçısı, tuğan yaknı öyränüçe, veps etnografiä muzeyına nigez saluçı
* Alevtina Andreyeva — veps yazuçısı
* Anastasiä Logaçöva — veps äkiätçese.

## Fotografiäläre

Файл:Veps_museum.JPG|Şöltozero veps etnografiä muzeyı
Файл:5_Амбар_Жданова_из_с.Шелтозеро.jpg|Jdanovanıñ ambarı «Kiji» muzey-tıyulığında
Файл:Shyoltozero_road_sign.jpg|Kerü urınında yul bilgese


## İskärmälär

## Ädäbiät

* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / Гл. ред. А. Ф. Титов. — Т. 3: Р — Я. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2011. — 384 с.: ил., карт. —  (т. 3). — С. 282.

## Sıltamalar

* Праздник вепсской культуры «Древо жизни» в селе Шёлтозеро // *karelia*.*ru*
* Новое здание школьного спортивно-трудового комплекса в Шёлтозере // *karelia*.*ru*
* Вепсский народный хор // *karelia*.*ru*

Төркем:Вепслар
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Latinça
Славян телләре

**Славян телләре** — һинд-Аурупа гаиләсенең кардәш телләре төркеме. Үзәк Аурупада һәм Көнчыгыш Аурупада һәм Төньяк Азиядә берничә илендә таралган. Сөйләшүчеләрнең гомуми саны 400 миллионнан артык кеше исәпләнә, күбесенчә славяннар.

## Искәрмәләр

*
Тел берәмлеге

**Тел берәмлеге** (лингвистик берәмлек) — тел системасының элементы, ул текстның билгеле бер дәрәҗәдә бүленүе кысаларында таркалмый һәм башка берәмлекләргә каршы куела. Түбән дәрәҗә берәмлекләргә таралырга мөмкин.

Таркалучанлык буенча гади һәм катлаулы берәмлекләр аерыла: гадиләр бөтенләй бүленми (морфема әһәмиятле берәмлек буларак, фонема); катлаулы бүленәләр, әмма бүленү түбән тел дәрәҗәсе берәмлекләрен ачыклый.

Төп тел берәмлекләре җыелмалары тел системасы дәрәҗәләрен тәшкил итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Тел белеме
Мөселманнарга кадәрге Гарәбстан

**Мөселманнарга кадәрге Гарәбстан** — ислам барлыкка килгәнче һәм VII гасырда Гарәп хәлифәлеге оешканчы Гарәп ярымутравы тарихын кочаклап алган чор.

Ислам теологиясендә исламга кадәрге чор мәдәниятен «җаһилия» термины белән атыйлар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Браницкий А. Г., Корнилов А. А. Религии региона. — Н. Новгород: ННГУ имени Н. И. Лобачевского, 2013. — 305 с. Архивная копия от 28 июля 2014 на Wayback Machine
* Пиотровский М. Б. Южная Аравия в раннее средневековье. Становление средневекового общества / Ответственный редактор П. А. Грязневич. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1985.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Азия тарихы
Идальго

**Идальго** ():
* Идальго (штат)
* Идальго (округ, Техас)
* Идальго (Техас)
* (944) Идальго
* Идальго (округ, Нью-Мексико)
Вепс исеме

**Вепс исеме** () — вепслар милли антропонимия моделе. Хәзерге вакытта вепслар нигездә рус христиан исемнәрен кулланалар, аларның әйтелешләрен үз манераларына үзгәртәләр. Әмма шул ук вакытта рәсми документларда рус «үрнәкләре» кулланыла.

## Христиан исемнәре милли формалары

### Ир-ат исемнәре

* Абрам – Obram, Abram
* Аксён – Aksin
* Александр – Šan'ka ,Ol'šoi
* Алексей – Ol'koi, Ol'ku, Oleksii
* Амос – Omoz
* Андрей – Ondrii, On'ka
* Анисим (Онисим) – Оn'ka
* Aнтон – Ontei, Ontoi
* Арсений – Arsä
* Артемий – Artä
* Афанасий – Ofon', Ofoi
* Валентин – Val'oi
* Василий – Vas'ka
* Виктор – Vihtor
* Владимир – Ladü
* Гаврила – Gauroi
* Георгий – Jurgii
* Гордей – Gordoi
* Григорий – Grigoi, Grinü
* Давыд – Davšoi
* Даниил, Данила – Danš, Danž, Danšoi, Danil
* Дмитрий – Dimš, Mitri, Mitrei
* Дорофей – Doroi
* Евдоким – Ekim
* Егор – Johor, Joša
* Еремей – Jera, Jeroi, Jerem
* Ефим – Ehoi
* Иван, Иоанн – Juša, Ivoi, Ivšu, Ivač, Jukoi
* Илья – Illä, Illöi
* Иов – Ioi
* Иосиф, Осип – Osip
* Иуда – Jutka
* Кирик – Kirik
* Кирилл – Kürša, Kiru
* Кондрат – Кandroi
* Константин - Kostela
* Корней, Корнилий – Kornoi
* Лавр – Laur'
* Ларион – Larja
* Леонтий – Levoi
* Макар – Makoi
* Марк – Markoi, Mar'ki, Marko
* Мартемьян – Martja
* Мартьян – Mar'tän
* Матвей – Matfii, Mat'vei
* Михаил – Mihal, Mikoi, Mišuk; (Вологда өлкәсендә) Mikšei, Mišku, Min'ka
* Мокей – Mokoi
* Никита – Mikit
* Николай – Mikul, Mikulai, Mikoi
* Павел – Pauloi
* Патрикей – Patroi
* Пётр – Pedroi, Pedrii, Peša
* Потап – Potoi
* Савва – Savoi
* Севастьян – Savas'jan
* Семён – Semoi, Semuk
* Сила, Силантий – Siloi
* Соломон – Salamon
* Степан, Стефан – St'opan
* Тарас – Taruk
* Терентий – Teroi
* Тимофей – Timoi
* Тихон – Tišoi
* Федосий, Федосей – Feša
* Фёдор – Fedor, Fetä, Fed'ka
* Филипп – Hilip
* Фирс – First
* Фома – Homoi, Homa, Hama
* Фотей, Фотий – Hotoi
* Хрисанф, Хрисанфий, Хрисан, Кирсан – Hrisoi
* Яков – Jakoi, Jaša, Jašoi

### Хатын-кыз исемнәре

* Авдотья и Евдокия – Oudot', Uudoi
* Агафья – Ogoi
* Агриппина – Ogroi
* Аксинья, Ксения – Oksä
* Акулина – Okulin, Окša, Kušа, Kena
* Александра – Al'oi
* Анастасия – Nastoi
* Анна – Annoi, Aša, Ašoi; Anšu (урта вепслар), Аšku, (Вологда өлкәсендә) Nüša
* Афимия – Ohkoi
* Валентина – Val'oi
* Варвара – Varoi, Varvoi
* Галина – Gaša
* Глафира – Glaša
* Дарья – Dašu
* Домна – Domna
* Елена – Ol'on, Ol'oi (урта вепслар), Šol'oi, Šol'koi, (Вологда өлкәсендә) Šol'ka
* Ефросинья – Feša
* Евфимия – Ofim
* Ирина, Иринья – Iroi
* Ксения – Kena, Süsä
* Лукерья, Лукинья – Lukoi, Luša
* Маврикея – Moira
* Марина – Marin
* Мария – Mar'ja, Mašoi
* Марфа – Marfa, Marfoi
* Матрёна – Mat'rön
* Мелания – Maloi
* Наталья – Natoi, Natku, Tal'a
* Пелагия, Пелагея – Palag
* Полина – Polä
* Прасковья – Paroi, Pašoi
* София – Soh'ja
* Ульяна – Gul'oi, Jul'oi
* Устинья – Ust'jä
* Фелисата – Filiska
* Феодора – Fešu
* Фёкла – Fekla

## Моны да карагыз

* Вепслар
* Вепс теле

## Әдәбият

* Мамонтова Н. Н. Карельская и вепсская антропонимия на современном этапе // Ономастика. Типология. Стратиграфия. — М.: Наука, 1988

## Сылтамалар

* Вепсские имена на сайте langeo.ru.
* И.И. Муллонен. Вепсская ойконимия.
*

Төркем:Мәдәният буенча исемнәр