Салиҗан Шәрипов

**Салиҗан Шәрипов**, Салиҗан Шакир улы Шәрипов, , ,  (*[[1964 ел]]ның [[25 август]]ы, [[Кыргыз ССР]], [[Ош өлкәсе]], Өзген*) — беренче үзбәк космонавты, Кыргызстанның беренче космонавты, РФ ның 88 нче, бөтен дөнья буенча 372 нче космонавт, РФ ХҺК полковнигы. РФ, Кыргызстан һәм Үзбәкстан Каһарманы.

## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 25 августында Кыргыз ССРның Ош өлкәсе Өзген () шәһәрендә туган. Милләте — үзбәк . Өзген шәһәрендә урта мәктәпне тәмамлагач (*[[1981 ел|1981]]*), Ырынбур авиация укуханәсенә укырга керергә бара, ләкин баллары җитмәү сәбәпле, әлеге уку йортына кабул ителми. 1982 елда «хисапчы» белгечлеге буенча Әндиҗан шәһәрендә урта һөнәри-техник укуханәсен тәмамлый. Диңгез буе краенда  хәрби хезмәт үтә, хәрби машиналарны очышка әзерләүдә катнаша. 1987 елда «*команда-тактикалы истребительләр авиациясе очучы-инженеры*» белгечлеге буенча С.И. Грицевец исемендәге Харковь югары хәрби авиация очучылар укуханәсен тәмамлый.
* 1987-1990 елларда Токмак () шәһәрендә Урта Азия хәрби округы хәрби-һава көчләренең авиация кадрларын әзерләү һәм камилләштерү буенча 5нче Үзәк курсларының 716нчы өйрәнү авиация полкы очучы-инструкторы булып хезмәт итә. 8 курсантны очышка әзерли.
* Төрле очкычларда очу вакыты ~950 сәгать.
* 1990 елның 11 маенда Дәүләт комиссиясе тарафыннан ССРБ Хәрби-һава көчләренең космонавтларны әзерләү үзәгенең космонавтлар отрядына алырга тәкъдим ителә.
* 1990 елның 8 августында ССРБ саклану министрының 1142нче санлы боерыгы белән ССРБ Хәрби-һава көчләренең космонавтларны әзерләү үзәгенең космонавтлар отрядының 4нче төркеменә космонавт-сынаучы вазифасына кандидат итеп билгеләнә.
* 1990 елның октябреннән 1992 елның мартына кадәр гомуми галәм әзерлеге үтә.
* 1992 елның 6 мартында соңгы чыгарылыш имтиханын тапшыра.
* 1992 елның 11 мартында ведомствоара квалификация комиссиясе карары белән «*космонавт-сынаучы*» квалификациясе бирелә.
* 1992 елның 24 апрелендә 2нче төркемнең космонавт-сынаучысы итеп билгеләнә.
* 1992 елның апреленнән 1997 елга кадәр  Д-8-2 космонавтлар төркемендә «Мир» орбита комплексына очу программасы буенча әзерлек үтә.
* 1994 елда «*Аэрокосмоэкологик матдәләрне эшкәртү*» белгечлеге буенча Нефть һәм газ дәүләт академиясенең аэрокосмоэкология факультетын тәмамлый, «*инженер-эколог*» квалификациясе һәм «*экологик менеджмент магистры*» дәрәҗәсе ала.

## Беренче космик очышы
* 1997 елның 28 июнендә Дәүләт ведомствоара комиссиясе тарафыннан шаттлда очу өчен сайлап алына.  
* 1997 елның августыннан 1998 елның гыйнварына кадәр очыш белгече сыйфатында STS-89 экипажы составында Джонсон исемендәге космик үзәктә хәзерлек үтә. 
* 1998 елның 23 гыйнварыннан 28 гыйнварга кадәр «Endeavour STS-89» шаттлында очыш белгече сыйфатында үзенең **беренче космик очышын** ясый. Очышның төп максаты «Мир» станциясе белән тоташу һәм экипажның америкалы әгъзасын алыштыру була. Очыш 8 тәүлек 46 минут 54 секунд дәвам итә. 
* 1998 елның 28 февралендә Дәүләт ведомствоара комиссиясе тарафыннан «Мир» галәм комплексында 27нче төп экспедиция программасы буенча (ЭО-27) дубляж экипажының командиры итеп билгеләнә. 
* 1998 елның мартыннан 1999 елның февраленә кадәр очышка әзерлек үтә.  
* 1999 елның 28 февралендә Дәүләт ведомствоара комиссиясе тарафыннан «Мир» галәм комплексында 28нче төп экспедиция программасы буенча (ЭО-28) дубляж экипажының командиры итеп билгеләнә. 
* 1999 елның мартыннан 2000 елның мартына кадәр П.В. Виноградов белән бергә очышка әзерлек үтә. 
* 2000 елның 5 июненнән «Мир» галәм комплексында 29нчы төп экспедиция программасы буенча (ЭО-29) төп экипаж командиры сыйфатында П.В. Виноградов белән бергә очышка әзерлек үтә. 
* Ләкин 2000 елның 26 декабрендә ведомствоара комиссия тарафыннан экипаж әзерлектән алына. 
* 2001 елның 1 августында Дәүләт ведомствоара комиссиясе утырышында МКС-6Д ның дубляж экипажы составына кертелә. 
* 2002 елның 25 ноябреннән космонавтларны әзерләү үзәгендә МКС-ЭП5 төркеме составында экипаж командиры программасы буенче әзерлек үтә. 
* МКС-10 экипажы составына кертелә, ләкин «Колумбия» шаттлы кырылышыннан соң, экипажлар яңартып төзелә. 
* 2003 елның 11 декабрендә Дәүләт ведомствоара комиссиясе карары белән экипаж командиры сыйфатында МКС-11 составына кертелә.

## Икенче очышы
* 2004 елның 14 октябреннән 2005 елның 25 апреленә кадәр «Союз ТМА-5» ТПК командиры һәм  ХГСка () 10нчы экспедиция бортинженеры сыйфатында **икенче космик очыш** ясый. Юлдашы — АКШ астронавты Лерой Чиао. Очыш озынлыгы 192 тәүлек 19 сәгать 1 минут 59 секунд дәвам итә. Очыш вакытында ике тапкыр ачык галәмгә чыга.
* 2005 елның 13 сентябрендә, «*халыкара космик очышны уңышлы башкаруы, шул вакытта  батырлык һәм каһарманлык үрнәге күрсәткән өчен*», РФ президентының 1068 нче санлы указы белән С.Ш. Шәриповка РФ Каһарманы исеме бирелә.
* 2005 елның октябреннән 2006 елның маена кадәр Линдон Джонсон исемендәге космик үзәктә (*[[АКШ]]*) Ю.А. Гагарин исемендәге космонавтларны әзерләү үзәгенең фәнни-тикшеренү институты вәкиле булып тора.
* 2006 елның маенда Роскосмос, космонавтларны әзерләү үзәгеһәм «Энергия» РКК карары белән ХГС-19 дубляж экипажының ТК командиры итеп билгеләнә.
* 2006 елның августында Роскосмос һәм NASA уртак карары нигезендә, 2007 елның октябрендә башкарылачак очышка ХГС-16 дубляж экипажы бортинженеры һәм «Союз-ТМА-11» корабле командиры дублеры итеп билгеләнә.
* 2008 елның июленнән космонавтлар отрядыннан чыгарыла.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1998 Ош шәһәренең шәрәфле ватандашы
* 1998 Ош университетының шәрәфле профессоры
* 2005 РФ Каһарманы
* 1998 Кыргыз Республикасынын Баатыры (Кыргыз Республикасы Каһарманы)ның Ак Шумкар тамгасы
* 1999 Әмир Тимер (*Amur Temur*) ордены (Үзбәкстан)
* 1999 «Бөек  хезмәтләре өчен» (*Buyuk hizmatlari uchun*) ордены (Үзбәкстан)
* 1998, 2005 «Галәми очыш өчен» медале (NASA, АКШ)

## Гаиләсе
Хатыны Нәсибә Мәүлән кызы
* *улы* Җиһангир, *кызы* Нигарә

## Сылтамалар
*  С.Ш. Шәрипов «Чикләрсез татарлар» сайтында 
*    Рeoples.ru сайтында тәрҗемәи хәле
*   «Ил каһарманнары» сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Галәмчеләр
Төркем:ССРБ космонавтлары
Төркем:Россия космонавтлары
Төркем:Кыргызстан космонавтлары