open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кызыл карлыган

**Кызыл карлыган** (*кызылгат*, *гади карлыган*, *бакча карлыганы*; ) — крыжовниклар гаиләлегеннән кече куаклык.

Бу җимештә пектин бик күп. Шушы матдә аркасында төрле ялкынсынулар, шулай ук шешләр барлыкка килү мөмкинлеге кими. Кызыл карлыган ашказаны-эчәк трактын, эч кибүне дәвалауда нәтиҗәле; аның авыртуны басу, үт куу, кан туктату сыйфатлары бар, организмнан зыянлы холестеринны чыгара. Бу җимеш канда гемоглобин дәрәҗәсен күтәрә, күңел болгану, косасы килүне киметә. Кызыл карлыган тир бүленеп чыгуны арттыра, ә тир белән артык тозлар, агулар, шлак бүленеп чыга. Бу җимеш терлек аксымын үзләштерүне яхшырта. Кан оешуын көчәйтә, аны кайбер аллергик авырулар вакытында тәкъдим итәләр. Составында йод булганлыктан, ул эндокрин системаны тәртипкә : китерергә булыша. Кызыл карлыганда дуплау матдәләре, А, С, Р, В1 В2 витаминнары, калий, тимер бар. Бу җимешләрнең согы — тонусны күтәрү өчен яхшы чара. Тик бар кешеләр өчен дә түгел. Аны ашказаны һәм уни- кеилле эчәк җәрәхәте, кискен гепатит, гастриттан интегүчеләргә, каннары начар оеша торган кешеләргә ашарга киңәш ителми.

Кызыл карлыган ярдәмендә атеросклерозны һәм кан йөреше системасын дәваларга була. Халык медицинасы мондый рецепт тәкъдим итә. 1 аш кашыгы җимешне сабаклары белән 1 стакан кайнар суда пешекләргә һәм төнәтеп суытырга. Көненә ярты стакан күләмендә 2 тапкыр эчәргә кирәк.

## Классификация

Ак карлыган шулай ук йортлаштырылган кызыл карлыган булып тора. Гәрчә ул кызыл карлыганның татлырак һәм альбинос варианты булса да, ул аерым ботаник төр түгел. 
 
Карлыган куакларына тулы кояш яктысына караганда уртача кояш яктысы ярый, һәм күпчелек туфрак төрләрендә үсә ала. Алар чагыштармача әз карау сорый торган үсемлекләргә керә һәм бакчаны бизәү өчен дә кулланырга мөмкин.

## Сортлар
### Голланд кызыл
Франциядә чыгарылган сорт. Уңышны күп бирә, кышка чыдам, гөмбәчек авыруларына бирешми, үзеннән серкәләнеп уңыш бирә. Карлыганнары соң өлгерә. Куагы биек, куәтле, яшь чагында туры торучан, картая төшкәч бераз җәенке. Яшь ботаклары аксыл-коңгырт төстә. Яфраклары эре түгел, карасу яшел, кабыкчалы, очлы, вак җыерчыклы. Карлыганнары уртачадан кечерәк зурлыкта, кызыл төстә, йомры яки  сыман формалы. Кабыкчасы үтә күренмәле. Тәме әчкелтем.
Өстенлекләре: уңышы зур, кышка чыдам. Кимчелекләре: карлыганы вак, тәме уртача.

### Кызыл хач
Америкада чыгарылган сорт. Уңышы бик зур (бер куактан 10 килограммга кадәр), суыкка чыдам, карлыганнары эре һәм тәмле булуы белән аерылып тора. Куагы уртача зурлыкта, җәенке, яшь ботаклары аксыл коңгырт. Яфраклары киң, кабыкчалы, җыерчыклы, тонык төстә, урта сеңерчәсе буенча бөгелгән. Карлыганнары эре (уртача авырлыгы 0,8–0,9 г), йомры, кызыл, үтә күренмәле.
Өстенлекләре: уңышы мул, карлыганнары эре һәм тәмле. Кимчелеге: агротехникага таләпчән.

## 100 грамм җиләктә азык кыйммәте
* Калорияләр — 56
* Энергия — 191,8 кДж
* Аксым — 1,3 г
* Тулаем алганда май () — 0,2 г
* Туендырылган май () — 0 г
* Тулаем алганда углеводлар — 7,9 г
* Шикәр — 7,9 г
* Натрий — 1,4 мг
* C витамины — 80 мг
* Тимер — 1,2 мг

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Бакчачы белешмәсе. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1983*.

Төркем:Җиләк-җимеш
Нәзыйрәчелек

**Нәзыйрәчелек** (гарәп/фарсы телләрендә *өлге, үрнәк, охшатма*) — Урта гасырларда Шәрык, шул исәптән татар әдәбиятында киң таралган шигъри форма. Аның асылында башка бер авторның теге яки бу әсәре тәэсирендә туып, аңа охшатып яңа әсәр язу ята.

## Тасвирлама
Әдип үзенә кадәр иҗат ителгән нинди дә булса билгеле бер әсәрнең темасын, сюжетын һәм төп каһарманнарын алып, башка әсәр иҗат итә. Гадәттә, эпик әсәрдә төп чыганакның темасы, еш кына исеме, сюжетының төп мотивлары саклана. Ә лирик әсәрләрдә (чыганак белән бер үк телдә булса) рифма, аерым сурәтләр чаралары да сакланырга мөмкин.

Нәзыйрәдә әдип мәгълүм теманы ачуда һәм сюжетны эшкәртүдә үзе сайлаган автор белән ярышка чыга.

## Мисаллар
Шәрык әдәбиятында күп классик әсәрләр нәзыйрә ысулы белән иҗат ителгән. Мәсәлән, Нәваиның «Хәмсә» әсәре. Татар әдәбиятында да күп кулланыла: Сәйф Сараи, Котб, Мөхәмәдьяр, Шәмсетдин Зәки һәм башкалар. Габдулла Тукайның "Тәүбә вә истигъфар" шигыре Александр Пушкинның "Унынчы васыять" шигыренә нәзыйрә булып тора.

## Чыганаклар
* Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Төркем:Татар әдәбияты
Төркем:Шәрык әдәбияты
Кисекбаш

**Кисекбаш** — татар фольклоры һәм язма әдәби әсәрләр персонажы.
 
Татар халык әкиятләрендә (*«Алтын чүлмәк», «Унике егет» һ.б.*), легендаларда (*«Кисекбаш», «Кисек башлы әүлия»*), «Идегәй» дастанында очрый. 

Кисекбашның барча эш-гамәлләре фантастикага корылган, гәүдәдән аерылган баш хәрәкәт итә, сорауларга җавап бирә, өйрәтә, киләчәкне юрый, үзенең дошманнарын юк итә һ.б. 

Кисекбаш  образы фольклор әсәрләрдән язма әдәбиятка да күчә («Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш», Габдулла Тукай). «Кисекбаш китабы» (XIV-XV гг.).

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясе. Т.3. Казан, 2012.

## Әдәбият
# Әхмәтгалиева Я.С. «Кисекбаш китабы». Татар әдәбияты тарихы. Казан, 1984. Т. 1.
# Татар халык иҗаты: Дастаннар. Казан, 1984.
# Татар халык иҗаты: Риваятьләр һәм легендалар. Казан, 1987;
# Идегәй: Татар халык эпосы. Казан, 1988.

Төркем:Татар әдәбияты
Төркем:Габдулла Тукай
Кисекбаш поэмасы

**«Кисекбаш»** — якынча XIV-XV гасырларда язылган поэма, татар әдәбияты ядкяре. Әсәрнең авторы да, язылу вакыты һәм урыны да билгесез. Эчтәлегенә һәм тел стиленә карап, гадәттә, аны XIII-XV йөзләргә (Алтын Урда чорына) кертәләр. Ләкин башка фикерләр дә бар: мәсәлән, Шиһабетдин Мәрҗәни аның болгар чорына караганын әйтә. Аерым күчерелмәләрдә Гали исеме очрый, кайбер галимнәр бу авторның исеме дип саный.

Кисекбаш  икеюллык строфалар — бәетләр белән язылган. Аларның саны 135тән арта.

Поэма татарлар арасында киң таралыш таба. Аның күп санлы кулъязма һәм басма нөсхәләләре бар. Әсәр мәдрәсәләрдә өйрәнелгән.

Кисекбаш поэмасына шактый нәзыйрә әсәрләр язылган. Алар арасында иң күренеклесе — Габдулла Тукайның Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш поэмасы.

## Чыганаклар
* Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Төркем:Татар әдәбияты
Әлтаир

**Әлтаир** ( *ән-нәср әт-та’ир* — «очучы каракош»; Каракош *α*, Каракош альфасы, *α* Aql) — Каракош йолдызлыгының иң якты йолдызы, яктырыш буенча күк йөзендә 13 нче урында тора. Әлтаир 16,8 гына яктылык елы ераклыкта тора. Каракош *β* һәм Каракош *γ* йолдызлары белән билгеле йолдызлар сызыгыны — *Каракош Гаиләсе* яки *Каракош Үзәге* не тәшкил итә.

Әлтаир +0,77 йолдызча зурлыктагы йолдыз. Бу A спектр сыйныфылы йолдыз. Аның массасы Кояшныкыннан 1,8 тапкыр, ә яктыртучанлыгы — 11 тапкыр артыграк. Әлтаир үз күчәре тирәсендә 8,9 сәг. эчендә әйләнеп чыга. Бик тиз әйләнүе сәбәпле йолдызның экватор диаметры котып диаметрыннан 22 % артыграк. Йолдызның яктырышы кечкенә зурлыкка үзгәрә. Ул Калкан ''δ'' сыман үзгәрмә йолдыз була.

## Моны да кара
* Иң якты йолдызлар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Каракош йолдызлыгы
Таир

**Таир** ().

* Таир — Аккош йолдызлыгы.
* Әлтаир — Каракош йолдызлыгындагы йолдыз.

## Искәрмәләр
Мэн култыгы

: *Бу терминның башка мәгънәләре дә бар: *'Мэн** битен карагыз.''

**Мэн ''' () — Төньяк Американың төньяк-көнчыгыш ярында урнашкан култык. Кейп-Код һәм Яңа Шотландия ярымутраулары арасында ята.

Мэнның төньяк-көнчыгышында Фанди култыгы урын били. Көньяк-көнбатышта исә тагын бер зур култык — Массачусетс урнаша.

Мэн култыгының иң зур тирәнлеге — 329 м.

Култыкта урнашкан иң зур портлар — Бостон, Портленд, Сент-Джон. Беренче торак пункт (Saint Croix Island) монда француз колонизациясе вакытында — 1604 елда нигезләнә.

Култыкка аккан иң зур елгалар — Аннаполис, Кеннебанк, Кеннебек, Сако, Сен-Круа, Мэрримек, Пенобскот, Сент-Джон.

Мэн култыгында урнашкан Мачиас-Сил һәм Норт-Рок утраулары АКШ һәм Канада арасында территориаль бәхәс сәбәбе булып тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Gulf of Maine Research Institute  

Төркем:Атлантик океан култыклары
Төркем:АКШ географиясе
Төркем:Канада географиясе
Валенсия култыгы

250 px|thumb|Валенсия култыгы
**Валенсия култыгы** () — Урта диңгезнең көнбатышында урнашкан култык. Испаниянең көнчыгыш ярларын юа торган Балеар диңгезе өлеше.

Култык озынлыгы — 42,5 км, киңлеге — 144 км, тирәнлеге — 500 метрга кадәр.

Култыкка куп клгалар ага. Алар арасында иң зуры — Хукара елгасы. Култык Испаниянең Кастельон-де-ла-Плана вилаяте янында урнаша, аның янында шулай ук Колумбретес утраулар архипелагы бар.

Төп портлар — Валенсия, Гандия, Кастельон-де-ла-Плана, Сагунто.

Төркем:Атлантик океан култыклары
Төркем:Испания географиясе
Кардиган култыгы

: *Бу терминның башка мәгънәләре дә бар: *'Кардиган** битен карагыз.''
[[Рәсем:CardiganBay.svg|thumb|Харитада Кардиган култыгы]]
[[Рәсем:Cardigan bay graham well.jpg|thumb|Кардиган култыгы]]
**Кардиган култыгы''' (, ) — Ирланд диңгезе өлеше булган култык. Велснең көнбатыш ярын били. Bardsey утравы, Gwynedd һәм Strumble Head арасында урнаша.

Кардиган култыгына 3 графлык карый — Гвинед, Кередигион һәм Пембрукшир.

Култык ярларында күпсанлы диңгез курортлары бар. Шулай ук аннан ерак түгел шактый фермалар бар.

Култыкка аккан иң зур елгалар — Тэйфи, Рэйдол, Дайфи, Эрон, Дайсинни.

## Сылтамалар
* Гомуми мәгълүмат 
* Кардиган  

Төркем:Атлантик океан култыклары
Төркем:Ирланд диңгезе
Төркем:Бөекбритания географиясе
Беренче инглиз-бур сугышы

**Беренче инглиз-бур сугышы** яки **Трансвааль сугышы** (африкаанс: *Eerste Vryheidsoorlog*) — Инглиз-бур сугышларының беренче өлеше. 1880 елның 16 декабрендә башланып, 1881 елның 23 мартында тәмамланган.

Сугыш сәбәбе — Британ империясенең территориаль экспансиясе. Көньяк Африка җирләре табигый ресурсларга бай, 1877 елда Көньяк Африка Җөмһүриятенең британнар тарафыннан аннексациясе була. Бурлар исә моң каршылык белдерә.

1880 елның 16 декабрендә трансвааль бурлары британ окупантларына ут ача. Британ гарнизоны булган торак пунктлар камап алына. Британнарның каршылык күрсәтү омтылышы уңышсыз уза. Озакка сугышка керергә теләмәгән Уильям Гладстон хөкүмәте 1881 елның 6 мартында тынычлык килешүен имзалый. Тынычлык үзе 1881 елның 3 мартында гына урнаша. Трансваальда үзидарәчелек өчен тулы хокукы кала, тик ул Британ империясенең сюзеренитетын танырга тиеш. Ләкин 1899—1902 елларда инглиз-бур сугышы янә кабына.

## Сылтамалар

* Инглиз-бур сугышлары  

Төркем:Ябырылулар
Төркем:Колониаль сугышлар
Төркем:Инглиз-бур сугышлары
Төркем:Бөекбритания сугышлары
Төркем:КАҖ тарихы
Гафият Нигъмәтуллин

**Гафият Ярмөхәммәт улы Нигъмәтуллин** (1915 елның 15 марты, Кече Кирмән, Татарстан АССР — 1945 елның 8 мае, Алмания) — Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренең өлкән сәяси җитәкчесе, Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы (1940).

## Тормыш юлы
Гафият Нигъмәтуллин 1915 елның 15 мартында Кече Кирмән авылында (хәзер — Татарстанның Мамадыш районы) туа. Милләте буенча татар. Фабрика-завод мәктәбен тәмамлаганнан соң Чиләбедә трактор заводында, Алапай һәм Свердловск заводларында слесарь булып эшли. Соңрак туган ягына кайта, «Пятилетка» совхозында комсомол һәм яшьләр арасында эшләү буенча сәяси бүлек башлыгы ярдәмчесе булып эшли. 1939 елда Нигъмәтуллин Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә хезмәткә алына. Ленинград хәрби-сәяси училищесында укый.

Төньяк-Көнбатыш фронтының 7 нче армиясенең 86 нчы мотоукчылар дивизиясе ротасының сәяси җитәкче урынбасары буларак совет-фин сугышында катнаша. 1940 елның гыйнварында Нигъмәтуллин разведка төркеме белән бергә Выборг янында окружениега эләгә. Әйләнмә оборона оештырып, Нигъмәтуллин иптәшләре белән бергә дошманга зур югалтулар китерә һәм окружениедан чыга ала.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1940 елның 21 мартындагы Указы белән «фин ак гвардеецларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәү өчен һәм батырлык күрсәткән өчен» кече сәяси җитәкче Гафият Нигъмәтуллинга Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә. Гафият Нигъмәтуллин — Татарстанлылар арасында Советлар Берлеге каһарманы исеменә лаек булган беренче Герой.

Бөек Ватан сугышында катнаша. 1942 елда Нигъмәтуллин Хәрби-сәяси академияне тәмамлый. 1945 елның 8 маенда Алмания территориясендә сугышта һәлак була.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге Каһарманы:
** «Алтын Йолдыз» медале
** Ленин ордены

## Хәтер

* Гафият Нигъмәтуллин хөрмәтенә Мамадышта һәйкәл, аның туган җирендә обелиск куелган.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*Герой турында

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Совет-фин сугышында (1939-1940) катнашучылар
Пётр Гаврилов

**Пётр Гаврилов**, Пётр Михаил улы Гаврилов (*[[1900 ел]]ның [[30 июнь|30 июне]], [[Казан губернасы]], [[Лаеш өязе]], [[Әлбәдән]] — [[1979 ел]]ның [[26 гыйнвар]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Краснодар]]*) —  Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1957 ел|1957]]*). Милләте ― татар.

## Хәтер
* 2010 елның 30 июнендә, каһарманның тууына 110 ел тулу уңаеннан, туган авылы Әлбәдәндә музее ачыла.
* 2019 елның 22 июненнән бирле туган авылында һәр елны аңа багышланган «Әлбәдән» () тарихи реконструкция фестивале уздырыла. Тамашачыларга Бөек Ватан сугышының реконструкцияләнгән сюжетлары күрсәтелә. Биш ел эчендә фестивальдә Татарстаннан һәм Россиянең башка төбәкләреннән дистәләгән мең кеше булган, Бөек Ватан сугышы чорындагы сугышларны карарга чит ил кешеләре дә килә.

## Галерея

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Ханин Л.* Герои Советского Союза — сыны Татарии. — Казань, 1969.
* Герои Советского Союза. Краткий биографический словарь. — Том 1. — : Воениздат, 1987.
* *Звягинцев В.* Трибунал для героев. — , ОЛМА-ПРЕСС, 2005.

## Сылтама
* Герой турында

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Төркем:Брест кальгасын саклаучылар
Төркем:Петр Гаврилов
Халыкара Славян Каналы

**Халыкара Славян Каналы** (, , ) — рус, украин һәм инглиз телләрендә тапшырулар чыгаручы славян каналы.

Бөтен дөнья славяннарының һәм барлык славян җәмгыятьләренең эшчәнлеген төрле яктан ачу, аларның борынгы тарихын барлау, бай мәдәниятләрен күрсәтү өчен барлыкка китерелгән. Ул көне-төне эшли һәм 1 млрд 202 млн кеше яшәгән җирне каплап ала. Тапшырулар бер үк вакытта дүрт телдә: русча, украинча, инглизчә һәм телевизион продуктны җитештерүче ил телендә алып барыла. Киләчәктә тапшыру бер үк вакытта славян илләре телләрендә, шулай ук французча, немецча, испанча, португалча, гарәпчә һәм кытайча алып барылачак.

## Тарих
Элеккеге ССРБ җирлегеннән иярчен аркылы тапшыру тәҗрибәсе булып Украина территориясеннән "Халыкара Славян каналы"ның эшли башлавы санала. Тәҗрибә рәвешендә эфирга чыгу 1994 елның 14 декабреннән 1995 елның 15 маена кадәр алып барыла. 
Проект авторлары булып Иваненко Владимир Александрович һәм Иваненко Валерия Владимировна торалар.

## Чыганаклар
* Мащенко И. Г. Телевидение в Украине. Том первый "Телевидение de facto". - Николаев, 1998. - 341 с.

## Сылтамалар
* Телевизион каналның сайты 

Төркем:Украина телевидениесе
Имезүчеләр

**Имезүчеләр** () — эволюцион яктан умырткалыларның иң югары төзелешле сыйныфы. Бу — югары нерв системасының, аеруча зур ярымшарлар кабыгы алгы ми бүлегендә көчле үсеш алуында, тереләй тудыруда һәм балаларын сөт белән туендыруда, газлар алмашы өчен иң зур өслеккә ия альвеолалы үпкәләр барлыкка килү, җылы канлы булуларында чагыла. Болар барысы да имезүчеләргә төрле яшәү тирәлекләрен үзләштерергә мөмкинлек бирә.

Имезүчеләрнең тышкы билгеләре аларны башка класс вәкилләреннән аерып тора. Мондый билгеләрнең иң мөһиме — йон капламы. Ул аз санлы вәкилләрендә генә (кит, морж һәм башка су хайваннарында, коры җирдә яшәүчеләрдән бегемотта гына) булмый. Имезүчеләрнең тиресендә күп төрле бизләр: май, тир, яшь, ис, сөт бизләре бар. Имезүчеләрнең теш төзелеше дә аларны башкалардан аерып тора. Беренчедән, аларның кискеч, казык һәм урт тешләре була, ә икенчедән, алар казналыктагы ояларда — альвеолаларда утыралар. Имезүче җәнлекләр төрле азык белән тукланалар. Теш системасының төзелеше һәм тешләрнең теге яки бу типларының үсеше туклану характерына бәйле. Мәсәлән, ерткыч имезүчеләрнең (бүре, юлбарыс, сусар һ. б.) казык тешләре яхшы үскән, кимерүчеләрнең (тиен, байбак, тычкан һ. б.) — кискеч тешләре, үлән белән тукланучыларның (кәҗә, антилопа, болан һ. б.) урт тешләре нык үсеш алган.

Төрле исәпләүләр буенча дөньяда биш меңнән алып 5416 га кадәр имезүче төре бар дип санала. Имезүчеләрнең төрле ландшафтларга таралган төрләре табигатьтә мөһим роль уйный. 
Имезүчеләрне териология фәне өйрәнә.

Имезүчеләр ике ассыйныфка бүленә: Беренчел җәнлекләр (Клоакалылар, яки Берьюллылар һәм Чын җәнлекләр (Сумкалылар һәм Плаценталылар).

## Искәрмәләр

Төркем:Имезүчеләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Төркем:Хайваннар
Төркем:Умырткалылар
Сумкалылар

**Сумкалылар** () — имезүчеләрнең инфраклассы.

Сумкалылар Австралиядә, аның янында урнашкан утрауларда, Көньяк һәм Үзәк Америкада таралганнар. Опоссумнарның бер төре исә хәтта Төньяк Америкада очрый.

## Үзенчәлекле билгеләр
Сумкалыларны башка имезүчеләрдән аеручы билгеләр:
* Күпчелек очракларда алар плацентасыз. Балалары бик кечкенә һәм җитлекмичә туа, аналарының корсак ягында урнашкан сумкада озактан соң гына җитлегә.
* Сумкалыларның миләре примитив дәрәҗәдә.
* Сумкалыларның ана затларына ике аналык хас.
* Тән температурасы клоакалыларныкына караганда югарырак, ләкин плаценталыларныкыннан түбәнрәк. Гомумән алганда, температура даими түгел.

## Классификация
Хәзерге фәндә сумкалылар ике төркемгә бүләләр:
# Ameridelphia
# Australidelphia

## Искәрмәләр

Төркем:Сумкалылар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Клоакалылар

**Клоакалылар** () — имезүчеләрнең примитив ассыйныфы. Үз эчендә имезүчеләр белән сөйрәлүчеләр сыйфатларын берләштерәләр.

Бүгенге көндә Австралия, Тасмания һәм Яңа Гвинеядә генә яшиләр. Әлеге ассыйныф вәкилләренең күпчелеге инде юкка чыккан булып санала.

## Үзенчәлекләр
Башка имезүчеләрдән аеручы билгеләр:
* Күкәй салып үрчиләр, күкәйләре зур түгел.
* Эчәклек һәм сидек-җенес синусы тышка мөстәкыйль тишемнәр белән ачылмый, ул клоакага кушыла.
* Имчәкләре юк, сөт бизләре корсак ягының аерым бизле өлешендә күп санлы тишемнәр белән ачыла, балалары сөтне шуннан ялый.
* Алгы очлыклар поясы сөйрәлүчеләрнеке белән охшаш.
* Тән температурасы гадәттә түбән (26 °С — 34 °С).
* Фәкать ехиднаның гына корсагында тире җыерчасыннан ясалган сумка бар. Сөт бизләре монда ачыла, ләкин алар үрчү вакытына гына формалаша.
* Йомшак иреннәре юк, казналыклары мөгезматдәдән торган томшык белән капланган.

## Искәрмәләр

*
Плаценталылар

**Плаценталылар**  ( яки  — Eutheria) — имезүчеләрнең иң таралган төре. Әлеге когорта иң югары үсеш алган булып санала. Төп үзенчәлекле билгесе — балаларның чагыштырмача оешкан, формалашкан хәлдә тууы.

Сумкалылар Австралия һәм Көньяк Америкада таралган булса, плаценталылар вәкилләре барлык кыйтгаларда да бар.

## Классификация
Плаценталылар дүрт төп төргә бүленә:
* Афротерияләр
* Xenarthra
* Лавразиотерияләр
* Euarchontoglires
Сөйрәлүчеләр

**Сөйрәлүчеләр** яки **рептилияләр** (лат. *Reptilia*) — умырткалы хайваннарның сыйныфы. Дөньяда аларның 8734 төре билгеле.

Сыйныф мезозой чорында чәчәк аткан. Соңрак күп төрләре юкка чыккан. Хәзерге сөйрәлүчеләрнең бабалары динозаврлар булган дип санала.

Сөйрәлүчеләрнең үз-үзләрен тотышы катлаулы булу баш миенең яхшырак үсеш алуына бәйле. Ул соры ми матдәсеннән торган кабык башлангычыннан һәм яхшы үсеш алган кечкенә мидән тора. Сөйрәлүчеләрдән примитиврак булган хайваннардан төп аермасы — мие кабыгы булуы.

Сөйрәлүчеләр — коры җирдә яшәүгә чынлап җайлашкан беренче төркем умырткалылар, аларның үрчүе һәм үсеше коры җирдә уза. Аларның кайберләре, мәсәлән, крокодил, диңгез ташбакасы, диңгез еланы кабат суда яшәүгә күчкән, ләкин үрчегәндә, күкәй салу өчен, ярга чыгалар. Җир-су хайваннары белән чагыштырганда, сөйрәлүчеләр хәрәкәтчәнрәк, активрак һәм тайга урманнарыннан алын чүлләргә, тропикларга кадәр төрле яшәү тирәлекләренә җайлашканнар. Моңа аларның мөгезматдәдән торган тәңкәләр белән канланган һәм кибүдән саклаучы коры тиресе, тиз хәрәкәтләнүгә җайлашкан очлыклары, бармак очларында төрле өслекләрдән шуышырга мөмкинлек бирүче тырнаклары булышлык итә. Шулай ук аларның очлыклары озын, вак күзәнәкле үпкә бар, моның хисабына газлар алмашы камилрәк. Аларның кеше һәм имезүче хайваннар бөеренә бик тә охшаган бөер бар.

## Классификация
Гернетологлар сөйрәлүчеләрнең 8 мең төрен исәнлиләр һәм аларны дүрт отрядка кертәләр: 
* Томшыкбашлылар (гаттерияләр)
* Ташбакалар (ташбакалар)
* Тәңкәлеләр (еланнар, кәлтәләр, нар)
* Крокодиллар (крокодиллар, аллигаторлар)

Күнчелек вәкилләре, даими тән температурасы булмаганлыктан, җылырак климатлы илләрдә тереклек итәләр. Татарстанда барысы 8 төр: ташбакаларның 1 төре һәм тәңкәлеләрнең 7 төре очрый.

## Чыганаклар
* Рәхимов И.И., Ибраһимова К.К., Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы. Казан, Мәгариф, 2007. 



*
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар
Җир-су хайваннары

**Җир-су хайваннары** яки **амфи́бияләр** () — умырткалы хайваннар сыйныфы, аларның коры җирдә яшәүче иң гади төзелешле төркеме. Төрле чыганаклар буенча амфбияләрнең 4500 — 6400 төре бар. 

Тереклек циклының дәрәҗәсенә карап, аларның күпчелеге суда яки коры җирдә яши. Яшәү вакытында гадәттә җир-су хайваннары метаморфоз кичерә, ягъни суда яшәүче личинка булудан сулык буйларында тереклек итүчегә әйләнә. Шул рәвешле, саңак белән сулау үпкә белән сулауга алышына, кан әйләнеше системасы үзгәрә, очлыклар барлыкка килә, сизү органнары системасы үзгәрә.

## Классификация
Амфбияләр өч төркемгә бүленә: 
* Койрыксызлар (гөберле бакалар, үлән бакалары)
* Койрыклылар (тритоннар, саламандралар)
* Аяксызлар (селәүчәннәр)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Ольга Санфирова

**Ольга Александровна Санфирова** (1917 елның 2 мае, Самар, Россия Империясе — 1944 елның 13 декабре Гродно, Беларус ССР) — 46 нчы гвардия төнге бомбардировщиклар авиациясе полкының (4 нче һава армиясенең 325 нче төнге бомбардировщиклар авиациясе дивизиясе, 2 нче Беларус фронты) эскадрилья командиры, гвардия капитаны.

## Тормыш юлы
Ольга Санфирова 1917 елның 2 маенда Самар шәһәрендә эшче гаиләсендә туа. Керәшен татары. Мәскәү өлкәсенең Коломна шәһәрендә аэроклубны тәмамлый. Үзбәкстан башкаласы Ташкәнт шәһәрендә яши һәм эшли.

1941 елның декабреннән Кызыл Армиядә. Батайск хәрби авиация пилотлар мәктәбен тәмамлый. 1942 елның маеннан гамәлдәге армиядә. 1942 елдан СБКФ әгъзасы.

46 нчы гвардия төнге бомбардировщиклар авиациясе полкының (4 нче һава армиясенең 325 нче төнге бомбардировщиклар авиациясе дивизиясе, 2 нче Беларус фронты) эскадрилья командиры Ольга Санфирова дошманның җанлы көчләрен һәм ныгытмаларын юк итү өчен, 875 очу сәгатьле 630 төнге сугышчан очыш ясый. Төньяк Кавказны саклауда һәм азат итүдә, Яңарусия-Таман, Керчь-Эльтиген, Кырым, Белорус һөҗүм операцияләрендә катнаша. Дошман контроле астындагы территориягә 77 тонна бомба ташлый.

1944 елның 13 декабрендә сугышчан бурычын үтәп кайтканда һәлак була. Машинаны Польшада, Населска районында очышлар вакытында ук яндырдылар. Ольга һәм Руфина Гашева (штурман), парашют белән сикереп, нейтраль полосага эләгәләр. Ольга Санфирова пехотага каршы минада шартлый. Белоруссиянең Гродно шәһәрендә туганнар каберлегендә җирләнгән.

## Бүләкләр

* ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 елның 23 февралендәге «*немец илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үтәгәне һәм шул ук вакытта күрсәткән батырлыгы өчен*» гвардия капитаны Санфирова Ольга Александровнага үлгәннән соң Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.
* Ленин ордены;
* Кызыл Байрак ордены;
* Александр Невский ордены;
* I нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены;
* «Кавказны саклаган өчен» медале.

## Истәлек

* Самар шәһәрендә һәм Беларуссиянең Гродно шәһәрендә урамнар аның исеме белән аталган.
* Самар шәһәренең Революцион һәм Аэродром урамнары киселешендә, Самар яшьләр йорты янындагы скверда һәйкәл урнаштырылган. Архитектор — Ю. И. Мусатов, скульптор — А. С. Головнин.
* Коломна шәһәрендә бюсты һәм аэроклуб бинасында мемориаль такта урнаштырылган.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*Герой турында

Төркем:Самар өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Мәгубә Сыртланова

**Мәргубә Хөсәен кызы Сыртланова** () — гвардиянең өлкән лейтенанты — очучы, Советлар Союзы Герое.

## Тәрҗемәи хәл
Мәгубә Хөсәен кызы Сыртланова 1912 елның 15 июлендә Уфа губернасының (хәзер Башкортстан Республикасы), Бәләбәй шәһәрендә крестьян гаиләсендә туа. Урта мәктәпне тәмамлагач, ул 1929 елдан Ташкәнттә телеграфист булып эшли, аннары гражданнар авиациясенең Урта Азия идарәсендә һава линияләре технигы вазифасын башкара. Мәгубә Тбилисида аэроклуб һәм Үзәк планер мәктәбен тәмамлый.

1941 елның июленнән М.Сыртланова Совет армиясендә звено командиры булып санитар авиация отрядында оча. 1942 елның декабреннән ул Бөек Ватан сугышы фронтларында – 4 нче һава армиясенә караган 325 нче төнге бомбардировщиклар авиациясе дивизиясенең 46 нчы гвардия полкында эскадрилья командиры урынбасары була. Очучы 2 нче Белоруссия фронты авиациясе составында Кавказ (1942-43 еллар), Тамань ярымутравы (1943), Кырым (1944), Илбау-Сандомир (1944), Көнчыгыш Пруссия һәм Берлин (икесе дә 1945 ел) юнәлешендәге һөҗүм сугышларында катнаша. Гвардия өлкән лейтенанты М.Сыртланова 1945 елның маена кадәр 780 сугышчан очыш ясый һәм дошманның күп кенә гаскәри көчләрен һәм техникасын юк итә.

М.Сыртланова Ленин, ике Кызыл Байрак, II нче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары һәм медальләр белән бүләкләнә. 1946 елның 15 маенда аңа Советлар Союзы Герое исеме бирелә.
Сугыштан соң М.Сыртланова запаска чыга. Казан шәһәрендә яши, заводта эшли.
М.Х.Сыртланова 1971 елның 1 октябрендә вафат була.

Аның исеме Казан һәм Бәләбәй шәһәрләренең урамнарына, Казанның 52 нче мәктәбенә һәм Бәләбәйнең 2 нче мәктәбенә бирелгән. Бәләбәйдә М.Сыртланова музее ачылган, Благовещенск шәһәрендә (Башкортстан) Геройның бюсты куелган.

## Шулай ук карагыз
* «төнге сихерче»

## Чыганаклар
* Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре. 2012 /Татарстан Респ. Милли к-ханәсе
## Сылтамалар
* Герой турында

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Хатын-кыз авиаторлар
Абдуләхәт Аббасов

**Габделхат Гомәр улы Габбасов** (tat. lat *Ğabdelxat Ğөmər ulı Ğabbasov*; 30 сентябрь 1929&nbsp;— 11 август 1996)&nbsp;— совет хәрби-диңгез эшлеклесе, контр-адмирал, Советлар Берлеге каһарманы.

## Тәрҗемәи хәле
Югары хәрби-диңгез укуханәсен (1954, Ленинград), Хәрби-диңгез академиясен (1968, Ленинград) тәмамлый. 1950 елдан Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Хәрби диңгез флотында. 1962—1983 елларда Төньяк флотта: атом су асты көймәсе, 1980 елдан хәрби чәст командиры. 1983—1988 елларда Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Хәрби диңгез флотының хәрби әзерлек үзәгендә бүлек җитәкчесе.

Ленин ордены, мидәлләр белән бүләкләнә.

## Әдәбият
* Батырлар китабы - Книга Героев. Казан, 2000; 
* Булатов Н.Х. Йолдызлы йолдызлар. Казан, 2000; 
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. М., 1987. Т. 1.

## Сылтамалар
* Герой турында
* Татар энциклопедиясе 

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Алимкәй Абдершин

**Абдершин Алимкәй Абдулла улы** (*25.5.1911, хәзерге [[Мордва Республикасы]]ның Ковылкин районы Иске Аллагол авылы ― 26.5.1983, [[Мәскәү]]*) ― Советлар Союзы Герое (10.1.1944), старшина (1944).

## Тәрҗемәи хәле
1933-35 елларда һәм 1941 нең июненнән Кызыл Армиядә. 1936 дан Мәскәү сәнәгать предприятиеләрендә эшли. 1943 тән Бөек Ватан сугышы фронтларында, 38 нче армиянең 180 нче укчы дивизиянең автоматчылар ротасы отделениесе командиры (86 нчы укчы полк). Воронеж һәм 1 нче Украина фронтлары гаскәрләре составында Украина, Маҗарстан, Румыния һәм Чехословакияне азат итү сугышларында катнаша. 1943 нең 30 сентябрендә Днепрны кичкәндә батырлык күрсәтә. Сугыштан соң Мәскәүдә яши.

## Бүләкләүләре
Ленин, 1 нче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары, медальләр белән бүләкләнә.

## Әдәбият
* Батырлар китабы — Книга Героев. Казан, 2000; Герои огненных лет. М., 1978. Кн. 3; Геройская быль. Саранск, 1985.
* Татар энциклопедиясе 

## Сылтама
*Герой турында
## Искәрмәләр

Төркем:Мордовия Советлар Берлеге Каһарманнары
Шамил Габдрәшитов (1921)

**Шамил Габдрәшитов**, Шамил Монасыйп улы Габдрәшитов (*[[1921 ел]]ның [[19 май|19 мае]], [[РСФСР]], [[Ырынбур]] ― [[1944 ел]]ның [[4 май|4 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Кырым АССР]], [[Севастополь]]*) ― хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).

## Тәрҗемәи хәле
Шагыйрь Шәмсетдин Зәкинең оныгы Галимәнең улы. Ырынбур хәрби авиация укуханәсен тәмамлый (1941). 1943 елдан Бөек Ватан сугышы фронтларында, 402 нче кырыпбетерүчеләр авиация полкының эскадрилья командиры урынбасары (8 нче һава армиясенең 265 нче истребительләр авиация дивизиясе). 4 нче Украина фронты гаскәрләре составында Әдис, Акъяр, Новороссийскины һәм Кырым ярымутравын азат итү сугышларында катнаша. 160 тан артык сугышчан очыш ясый, 17 һава сугышында катнаша, дошманның 12 самолётын юк итә. Кырымны азат итү сугышында һәлак була. 23 кенә яшендә батырларча һәлак булган бу каһарманга Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә. Ул яшәгән Ырынбур шәһәренең бер урамы Шамил Әбдрәшитов исемен йөртә.

## Бүләкләүләре
Ленин, Кызыл Байрак, Александр Невский, 1 нче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары белән бүләкләнә.

## Әдәбият
* Батырлар китабы - Книга Героев. Казан, 2000; Оренбуржцы в боях за родину. Челябинск, 1978; Герои твои, Херсонщина. Симферополь, 1980.
* Татар энциклопедиясе 

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

### Сылтама
*Герой турында

Төркем:Ырынбур өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Гали Әбдерәзәков

### Сылтама
*Герой турында

Төркем:Сембер өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Рамил Абдершин

### Сылтама
* Герой турында

Төркем:Ырынбур өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Әнвәр Абдуллин

### Сылтама
*Герой турында

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан Сәвитлар Берлеге Каһарманнары
Садыйк Әбелханов

**Садыйк Фәхретдин улы Әбелханов** (1915 елның 2 [[15] мае](https://tt.wikipedia.org/wiki/15_%D0%BC%D0%B0%D0%B9), Семочки, Түбән Новгород губернасы, Россия империясе — 1943 елның 27 сентябре, Днепропетровск өлкәсе, Украин ССР) — Совет-Фин һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы (1944), сержант.

## Тормыш юлы
Садыйк Әбелханов 1915 елның 2 [15] маенда Түбән Новгород губернасы Семочки авылында эшче гаиләсендә туа (әтисе тимер юлда эшләгән). Милләте буенча татар. Колхозда эшли, аннан Ленинградка күчә, анда Клара Цеткин исемендәге тәмәке фабрикасында слесарь булып, ССРБ Элемтә министрлыгының хәрбиләштерелгән сак отрядында бүлек командиры булып эшли.

1938 елдан армия сафларында хезмәт итә. Совет-фин сугышында катнаша. «Маннергейм линиясе»н кичүдә катнашкан. Демобилизациядән соң Ленинградта яшәгән, Киров заводында эшләгән.

Бөек Ватан сугышы вакытында кабат Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре сафларына Горький өлкәсенең Кызыл Октябрь хәрби комиссариаты тарафыннан 1942 елның сентябрендә алына.

Фронтта 1942 елның октябреннән бирле була. Сталинградтан алып Днепрга кадәр хәрби юл уза.

1943 елның 27 сентябрьнең төнендә орудие наводчигы (1248 нче Запорожье танкка каршы-истребитель артиллерия полкы, 12 нче армия, 3 нче Украин фронты) сержант Әбелханов беренчеләрдән булып кичү юлы өлешенә ут ачкан немец самолётлары буенча ут ача.

Днепрны беренчеләрдән булып Губенское авылы тирәсендә (Вольнянский районы, Запорожье өлкәсе) кичә һәм бәрдергән катердагы мотористны коткара. 13 дошман контратакасын чагылдыруда катнаша. Һәлак булган орудие командирын алыштырып, шул сугышта һәлак була.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 19 мартындагы Указы белән немец илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгән һәм шул ук вакытта күрсәткән батырлыгы өчен Садыйк Әбелхановка үлгәннән соң Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Днепропетровск өлкәсенең Солонян районы Войсковое авылында җирләнгән.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге Каһарманы:
** «Алтын Йолдыз» медале
** Ленин ордены

## Хәтер
Семочки авылында (Краснооктябрьский районы, Түбән Новгород өлкәсе) урам һәм мәктәп аның исемен йөртә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*Герой турында

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Рем Абзалов

## Тәрҗемәи хәле
Казан университетында рабфакта укый. Казан авиация заводында профком рәисе булып эшли. 1939-40 елларда совет-фин сугышында катнаша. 1942 елдан Бөек Ватан сугышы фронтларында, 4 нче гвардияче армиянең 40 нчы гвардияче укчы дивизиясендә рота, батальон командиры. 3 нче Украина фронты гаскәрләре составында Украина, Молдавия, Маҗарстан, Румыния, Югославияне азат итү сугышларында катнаша. 1944 елның 1 декабрендә Дунапатай авылы тирәсендә (Маҗарстан) Дунайны кичкәндә батырлык күрсәтә. «Выстрел» Югары командирлар курсын тәмамлый (1946), Ташкәнт шәһәре хәрби комиссариатында эшли. Ленин, ике Кызыл Йолдыз ордены, медальләр белән бүләкләнә. Ташкәнттәге хәрби зиратының Каһарманнар аллеясендә күмелгән.

## Әдәбият
Батырлар китабы - Книга Героев. Казан, 2000; Герои Советского Союза - наши земляки. Казань, 1982. Кн. 1; Березняк Н.Г. Герои Советского Союза - узбекистанцы. Ташкәнт, 1984.

## Сылтамалар
*Герой турында
*Татар энциклопедиясе 
*Үзбәк энциклопедиясе

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Апас районында туганнар
Фәйзулла Әһлетдинов

**Фәйзулла Хаҗи улы Әһлетдинов** (1915 елның 2 марты, Сасыкүл Казан губернасы, Россия империясе) — Хәсән күле янындагы сугышларда һәм Бөек Ватан сугышында катнашучы. Советлар Берлеге каһарманы (1943), сержант.

## Тормыш юлы
Фәйзулла Әһлетдинов 1915 елның 2 мартында Сасыкүл авылында (хәзер Азнакай районы, Татарстан) туа. Татар. Тулы булмаган урта мәктәпне тәмамлаганнан соң Башкортстанның Бакалы районы Куштирәк авылында эшли.

1936—1938 елларда Кызыл Армиядә. 1938 елда Хәсән күле янында Япон милитаристлары белән сугышта катнаша. 1939—1941 елларда Үзбәкстанның Мәргылан шәһәрендә укытучы булып эшли, 1941—1942 елларда Башкортстанның Туймазы районында Түбән Троицк Сукно фабрикасында бригадир булып эшли.

Кызыл Гаскәр сафларына 1942 елда яңадан Башкорт АССР Туймазы райвоенкоматы тарафыннан алына. 1943 елның 21 нче сентябреннән 22 нче сентябренә каршы төндә сержант Фәйзулла Әһлетдинов Днепр елгасының уң як ярында, Киевтан көньяктарак плацдармны разведкалау буенча җитәкчелек биремен үти. Ут астында ул бер төркем укчылар белән беренче булып уң як ярга чыгып, кул астындагыларны дошман гаскәрләренә каршы һөҗүмгә алып барган. Әһлетдинов дошман контратакларын чагылдырганда 12 гитлерчыны юк итә һәм яраланып, төп көчләр килгәнче үз бүлекчәсе белән җитәкчелек итүен дәвам итә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1943 елның 23 октябрендәге Указы белән Фәйзулла Хаҗи улы Әһлетдиновка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале белән (№ 1998) Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Госпитальдә дәваланганнан соң, 1944 елның октябрендә Ф. Х. Әгълетдинов демобилизацияләнә. Өлкә партия мәктәбен тәмамлый. Туймазы райкомы инструкторы, Туймазы шәһәр янгын сагы политчасте начальнигы урынбасары, Туймазы районында көнкүреш хезмәте күрсәтү системасында инструктор булып эшли. 1988 елның 29 октябрендә вафат була, Башкортстанның Туймазы шәһәрендә җирләнә.

## Бүләкләр

* 1943 — «Алтын Йолдыз» медале;
* 1943 — Ленин ордены;
* 1985 — I дәрәҗә Ватан сугышы ордены.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*Герой турында

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Азиз Акҗигитов

### Сылтама
* Герой турында
* З. Фәйзи. Мачали каһарманы

Төркем:Пенза өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Мәхмүт Актуганов

## Тәрҗемәи хәле
1942 елның августыннан Кызыл армиядә; сентябрьдән Бөек Ватан сугышы фронтларында, 61 нче армиянең 77 нче укчылар дивизиясе 221 нче укчылар полкында танкка каршы атучы мылтыкны төзәүче. Үзәк, Көнбатыш, 1 нче Беларус фронтлары гаскәрләре составында Курск сугышында (1943), Украина, Беларус, Польшане азат итү сугышларында катнаша. 1943 елның 28 сентябрендә Һомел өлкәсенең Комарин районы Брагинск посёлогы өчен барган сугышта һәм Днепрны кичкәндә батырлык күрсәтә. Хәрби укуханә тәмамлый (1956). Сугыштан соң Совет армиясендә җитәкче вазифалар башкара. 1969 елдан истигъфада.

Ленин ордены, медальләр белән бүләкләнә.

## Әдәбият
* Геройлар китабы - Книга героев. Казан, 2000; 
* Навечно в сердце народном. Минск, 1984; 
* Герои Советского Союза - наши земляки. Казань, 1985. Кн. 3.

## Сылтамалар
*Герой турында
*Татар энциклопедиясе

Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Ибнеәмин Альбетков

**Ибнеәмин Вәли улы Альбетков** ( — 17 апрель, 1984) — совет солдаты һәм офицеры, yзәк фронтның 60 нчы армиясенең 121 нче укчы дивизиясенең 383 нче укчы полкының 2 нче укчы батальоны командиры. Советлар Союзы Герое (), майор; отставкадагы полковник.

## Тәрҗемәи хәле
1939 елдан Кызыл Армиядә. Ярославль хәрби пехота укуханәсен (1941), М.В. Фрунзе исемендәге Хәрби әкәдимияне (1948, Мәскәү) тәмамлый. 1941 елның июненнән Бөек Ватан сугышы фронтларында, батальон командиры (121 нче укчы дивизиянең 383 нче укчы полкы). Үзәк, Воронеж, 1 нче һәм 4 нче Украина фронтлары гаскәрләре составында Харкауга һөҗүм операциясендә (1942), Курск сугышында (1943), Украина, Польша, Чехословакияне азат итүдә катнаша. 1943 елның 26 сентябрендә батальоны белән Днепрны кичүне оештыра, плацдармны саклау һәм киңәйтү сугышына уңышлы җитәкчелек итә. Сугыштан соң Совет Армиясендә җитәкче вазифалар башкара. 1959 елдан запаста, Мәскәүдә эшли.

Ленин, Кызыл Байрак, Александр Невский, ике Кызыл Йолдыз орденнары, мидәлләр белән бүләкләнә.

## Хәтер

* Мәскәүдә Даниловский мөселман зиратында җирләнгән
* Герой барельефы Касимовта Дан мемориалында урнаштырылган

## Әдәбият
* Батырлар китабы - Книга Героев. Казан, 2000; 
* Герои Советского Союза - наши земляки. Казань, 1982. Кн. 1.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*Герой турында
*Татар энциклопедиясе

Төркем:Үзбәкстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Закир Әсфәндияров

**Закир Әсфәндияров** 1938 елда армия сафларына алына. 1941 елның сентябрендә сугышка китә. Мәскәүне саклауда, Курск канкоешында, Карпаттагы алышларда катнаша. Аның сугыш юллары Киев, Львов, Житомир, Сандомир шәһәрләре аша үтә. Үзенең артиллериясе белән дошманның танкларын, пушка, бронетранспортерларын, ут нокталарын күпләп юк итә. 1944 елның 1 июлендә Закир Лотфрахман улы Советлар Союзы Герое исеменә лаек була. Сугыштан соң Казах­станның Балхаш шәһәрендә мастер булып эшли, шәһәрнең шәрәфле шәхесе була.

### Сылтама
*Герой турында

Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Касыйм Әхмиров

**Касыйм Әхмиров**, **Әхмә́ров**  (1923-1951) — Советлар Союзы Герое (17.10.1943), өлкән лейтенант (1946).

## Тәрҗемәи хәле
Әхмиров Касыйм Шабан улы 1923 елда, Сарытау өлкәсенең Дергачи районы Алтата авылында туган. Милләте буенча татар. 1937 елда гаиләсе Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең бер совхозына күченеп китә. Совхозда хисапчы, ягулык салучы, тракторчы булып эшли. 1941 елда 7 сыйныф тәмамлый.

1942 елның 23 мартында Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә алына. Кече лейтенантлар курсын тәмамлый (1942). 1942 елның июленнән Бөек Ватан сугышы фронтларында, 383 нче укчылар полкы взводы командиры (60 нчы армиянең 121 нче укчылар дивизиясе). Воронеж, Үзәк, 1 нче һәм 4 нче Украина фронтлары гаскәрләре составында Курск шәһәрен (1943), Украина, Беларус, Польша һәм Чехословакияне азат итү сугышларында катнаша. 1943 нең 4 сентябрендә Чумаково авылы (Конотоп шәһәреннән көнчыгыштарак) янында барган сугышта батырлык күрсәтә. Сугыштан соң ССРБ Оборона министрлыгының офицерлар составы белемен күтәрү курсларын тәмамлый (1945). 1946 дан запаста.

Демобилизацияләнүдән соң Үзбәкстан ССР Шәһрисәбз каласының консерв заводында урнаша. 1951 елны Амур өлкәсендә, җиләк-җимеш төягән эшелонны озата барганда һәлак була.

## Бүләкләүләре
Ленин, Кызыл Байрак, 1 нче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары, медальләр белән бүләкләнә.

## Сылтама
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.
* Герой турында

Төркем:Сарытау өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Гыйльфан Батыршин

## Тәрҗемәи хәле
Г. Батыршин 1914 елның 1 гыйнварында Данбаста туа. Хәсән күлендә барган сугышларда күрсәткән батырлыгы өчен аңа 1938 елның 25 октябрендә Советлар Союзы Герое исеме бирелә.

1941 елда хәрби академиядә укуын төгәлләгәч, фронтка китә. Бөек Ватан сугышы елларында Г.Батыршин Сталинградны фашистлардан яклап сугыша, башка хәрби хәрәкәтләрдә катнаша. Сугышчан батырлыклары өчен Г.Батыршин Ленин, II дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, медальләр белән бүләкләнә.

1947 елның августында Г.Батыршинга Токиодагы хәрби процесста шаһит сыйфатында чыгыш ясарга туры килә. Анда Хәсән күле янында япон илбасарларына мөнәсәбәтле эш карала. 11 декабрьдә совет вәкилләре Токиодан Владивастукка оча. Берникадәр вакыттан соң радист бу шәһәргә төшеп утыру өчен урын әзерләүләрен сорап радиограмма җибәрә. Әмма шул вакытта шартлау яңгырый, самолет яна башлый һәм биеклеген югалтып, диңгезгә егылып төшә. Советлар Союзы Герое Г.Батыршинның гомере фаҗигале рәвештә өзелә.
## Хәтер
* Г. Батыршин сугышка кадәр Казанда заводта эшли. Казанның Мәскәү районында яшәүчеләр Советлар Союзы Герое истәлегенә урамнарның берсенә аның исемен бирә.
* 2005 елда Казанда Бөек Җиңүнең 60 еллыгы уңаеннан Батыршин урамында Советлар Союзы Герое Гыйльфан Батыршин хөрмәтенә Истәлек билгесе куела.
* 2025 елда Владивостоктагы яңа урамга исеме бирелгән.
* 2025 елның 28 маенда Владивостокта, «Победа» торак комплексы территориясендә, Герой исемен йөртүче урамда Гыйльфан Батыршин хөрмәтенә истәлек тактасы ачылган.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

### Сылтама
*Герой турында
* Казанда Советлар Союзы Герое Гыйльфан Батыршинны искә алалар 

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Миңнулла Бәдретдинов

1943 елның августында Кызыл Армия частьлары Днепрны кичәргә әзерләнә. Миңнулла хезмәт иткән 78нче гвардия укчылар полкында кичүне оештыру өчен штурм отряды төзелә. Ул өч төркемгә бүленә. Шуларның берсенең командиры итеп гвардия сержанты Миңнулла Бәдретдинов тәгаенләнә. Отряд командиры өлкән лейтенант Зевахин өч төркемгә дә Днепрны кичеп чыккач җыелу урынын аңлата. Елганы немецлар көтмәгән урында кичәләр. Ләкин дошман сизеп кала һәм яктырткыч ракеталар очыра, ут ача. Елга өстенә су баганалары күтәрелә. Отряд аз югалтулар белән Днепрны кичә. Уң як ярга чыгу белән өч төркем дә, “Ура” кычкырып, төнге һөҗүмне башлый һәм дошманның беренче траншеясына бәреп керә. Дошманның аптырап калуыннан файдаланып, безнең сугышчылар икенче траншеяны да басып ала. Һушына килгән фашистлар утны көчәйтә. Өченче траншеяга якынлашканда Миңнулла, граната ташлап, үз төркемен атакага күтәрә. Траншеяга сикереп төшүгә Миңнулла озын чандыр немец солдаты алдына туры килә, аны каскасы белән дөмектерүгә, ике фашистны күреп кала, аларны да юк итә. Ә инде дүртенчесенә өлгерә алмый кала. Немец граната ыргыта. Һәм ул һәлак була. Гвардеецлар өченче траншеядан да дошманны бәреп чыгара һәм Днепрның уң ярындагы калкулык безнекеләр кулында була. Хәзер инде төп көчләргә елга аша чыгу тәэмин ителә.

Шушы сугышта батырлык күрсәткән өчен СССР Югары Советы Президиумының 1944 елның 19 мартындагы указы нигезендә Миңнулла Бәдретдиновка һәлак булганнан соң Советлар Союзы Герое исеме бирелә”.

Герой мәңгелеккә Днепрның уң як ярында кала. Ул Украинаның Вовниг авылындагы туганнар каберлегендә җирләнгән. Һәлак булган солдатлар истәлегенә анда һәйкәл куелган.
### Сылтама
*Герой турында
* Якташларының горурлыгы // Кызыл таң, 10.05.2014 - Өзелгән гомерләр эзеннән.

Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Әхмәтрәшит Аширбеков

### Сылтама
*Герой турында

Төркем:Төмән өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Зәйнетдин Әхмәтҗанов

**Зәйнетдин Низаметдин улы Әхмәтҗанов** (1897 елның 9 (21) сентябре, Ялгызкаен — 1990 елның 30 гыйнвары, Уфа, Башкортстан, ССРБ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944), Бөек Ватан сугышында катнашучы, 1 нче Украин фронтының 1 нче гвардия танк армиясенең 11 нче гвардия танк армиясенең 134 нче гвардия сапёр батальоны сапёры, гвардия ефрейторы.

## Тормыш юлы
Зәйнетдин Әхмәтҗанов 1897 елның 9 (21) сентябрендә Ялгызкаен авылында (хәзер — Башкортстанның Гафури районы) туа. Милләте буенча татар. Башлангыч белем ала. 1944 елдан  ВКП(б) әгъзасы. 1919—1921 еллардагы ватандашлар сугышында катнаша. 1921—1929 елларда әтисенең хуҗалыгында игенчелек белән шөгыльләнә, 1930 елдан 1941 елга кадәр Гафури районының «Кызыл яр» колхозында бригадир, аннан склад мөдире булып эшли.

1942 елның гыйнварында Башкорт АССРның Гафури районының хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армия сафларына алына.

1944 елның 19 июлендә, Львов өлкәсенең Сокаль шәһәре тирәсендә Көнбатыш Буг елгасын кичкәндә, 134 нче гвардия сапёр батальоны (1 нче Украин фронты, 1 нче гвардия танк армиясе, 11 нче гвардия танк корпусы) гвардия ефрейторы Зәйнетдин Әхмәтҗанов артиллерия атуы һәм һавадан бомбардировка астында тәгәрмәчле транспорт өчен кичү урынын урнаштыру эшен бер минутка да туктатмый. Фидакарь хезмәте ярдәмендә үзенең взвод сапёрларын алып китә, бу үз очракта ротаның хәрби бурычын вакытыннан алда үтәргә ярдәм итә.

1944 елның 23 июлендә Сан елгасы аша күпер төзегәндә, Высоцкий авылы янында Әхмәтҗанов дошман урнашкан сул ярга күчә, урман материалына инженер разведка ясый. 2 сәгать дәвамында автоматлардан һәм дошманның миномётларыннан ату шартларында, суда эшләгән вакытта күпернең күчәрләрен урнаштыра.

Зәйнетдин Әхмәтҗанов Польшаның Көнбатыш Макув шәһәре тирәсендә Висла елгасын кичкәндә аерылып тора. 1944 елның 30 июлендә ике көймәдән торган паромда рульчы сыйфатында ул артиллерия коралларын күчерә һәм өч тәүлек дәвамында паромда кала.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 23 сентябрендәге Указы белән Зәйнетдин Әхмәтҗановка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Сугыштан соң туган авылына кайта һәм 1945 елдан 1960 елга кадәр Ленин исемендәге колхозда эшли. 1981 елдан Уфа шәһәрендә яши. 1990 елның 30 гыйнварында вафат була, Уфада җирләнә.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге Каһарманы (1944 елның 23 сентябре):
** «Алтын Йолдыз» медале
** Ленин ордены
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985 елның 6 апреле);
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1945 елның 13 феврале);
* Кызыл Йолдыз ордены (1945 елның 29 мае);
* «Батырлык өчен» медале (1944 елның 14 феврале);
* «Сугышчан хезмәтләре өчен» медале (1943 елның 10 октябре).

## Хәтер

* Ялгызкаендагы урта мәктәптә Зәйнетдин Әхмәтҗанов музее ачылган.
* Уфада Зәйнетдин Әхмәтҗанов яшәгән йортта мемориаль такта куелган.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*Герой турында

Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Әкрам Вәлиев

## Тәрҗемәи хәле
Вәлиев Әкрам Искәндәр улы 1924 елның 18 апрелендә Илбәк авылында туа. 1934-1935 елларда Уфа балалар йортында тәрбияләнә. 7 сыйныфны тәмамлый, аннары Себергә күчеп китә.

1941 елда Кызыл Армиягә алынганчы Бүрәт-Монгол АССР приискында клуб мөдире булып эшли. 1942 елның мартыннан Бөек Ватан сугышы фронтларында, 341 нче укчы полкта бүлекчә командиры (10-нчы гвардияче армиянең 119-нчы гвардияче укчы дивизиясе). Көнбатыш, 2 нче Балтыйк буе һәм Ленинград фронтлары гаскәрләре составында Смоленск операциясендә (1943), Ленинград блокадасын өзүдә, Балтыйк буен азат итүдә катнаша. 1944 елның 4 августында Айвиексте елгасын (Латвия ССР) кичкәндә батырлык күрсәтә. 1946 елдан туган авылында колхозда эшли.

Ленин, Кызыл Йолдыз орденнары, мидәлләр белән бүләкләнә.

## Хәтер
Туган авылында һәм Азнакай шәһәренең Геройлар Аллеясында аның бюстлары куелган.  Туган авылында да, Азнакай шәһәрендә дә аның хөрмәтенә аталган урамнар бар. 2014 елда Илбәктәге һәйкәл тулысынча район, авыл җитәкчелеге ярдәме белән яңартыла. Шулай уҡ Улан-Удэның Җиңү проспектында Бөек Ватан сугышы елларында һәлак булган Бурятия сугышчылары истәлегенә  куелган Мемориалда Әкрам Искәндәр улы Вәлиев портреты урын алачак

## Әдәбият
* Ханин Л. Герои Советского Союза - сыны Татарии. Казань, 1963; 
* Герои Советского Союза - наши земляки. Казань, 1982. Кн. 1.

## Сылтамалар
* Герой турында
* http://tatarile.org/maglumat/шәхес/вәлиев-әкрам-искәндәр-улы

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Күмәк хуҗалык җитәкчеләре