open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сингапурда ислам

**Сингапурда ислам** () — Сингапур территориясендә ислам дине. Рәсми мәгълүматлар буенча, Сингапур халкының (5 млн 850 мең кеше) 14,70 % ы (781 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (*[[2020 ел|2020]]*). Сингапурда ислам буддачылыктан (ил халкының 33,2 % ы), христианлыктан (18,7 %) кала өченче урындагы дин.

Сингапур мөселманнарының күбесе  милләтеннән, алар сөнни ислам тота. Илдә Һиндстан (илдәге барлык мөселманнарның 15 % ы), Пакистан, Кытай мөселман җәмгыятьләре дә яши. Шәфигый, хәнәфи мәзһәбләре, шулай ук шигый ислам тарафдарлары бар.

## Тарих
  
  
XV гасырга кадәр Сингапур Тумасик ( — Диңгез шәһәре) дип атап йөртелгән.

1409 елда солтан Искәндәр Шаһ (Падука Шри Махараджа Парамешвара, 1399—1413) заманында  (Сингапурны да кертеп) ислам динен кабул иткән.

XVI гасырда утрау  (Җәүһәр сүзеннән) солтанлыгы кул астында була. Португалия басып алганнан соң 130 ел эчендә Тумасик кеше яшәми торган ташландык утрауга әйләнә. XIX гасыр башында утрау Бөекбритания кулына күчкәндә, анда берничә балыкчы гаиләсе генә яшәгән була. 1830 елда утрауга күченгән кытайлар Сингапур халкының 39 % ын, ә 1867 елда — 65 % ын тәшкил иткән.

1824 елда британ хакимияте утрауда шәригать хөкемен куллануны тыя.

1965 елда Малайзиядән бәйсезлек алган Сингапур конституциясенә мөселман динен рәсми таный торган ике  кертелә.

1968 елда ил парламенты мөселман хокукы турында канун кабул иткән. Канун белән Сингапурның ислам дини мәҗлесенең (Majlis Ugama Islam Singapura), шәригать хөкеменең, мөселман никахлары ресстрының вәкаләтләре танылган. Илнең ислам җәмгыятьләре белән Сингапурның иҗтимагый үсеш, яшьләр һәм спорт министрлыгы шөгыльләнә, икенче төрле әйткәндә, иҗтимагый үсеш, яшьләр һәм спорт министры Сингапурның мөселман эшләре буенча министр вазифасын да башкара .

## Ислам җәмгыятьләре
Әхмәдия җәмгыятен хәлифә миссионеры Голәм Әхсән Аяз 1935 елда оештыра. 1970 елда җәмгыятьтә ике йөз әгъза була.

Һиндстан мөселманнары берничә җәмгыятькә берләшкән, шулар эчендә Һиндстан мөселманнары федерациясе, Сингапур мөселманнарының Кадаяналлур лигасы, һинд мөселманнарының берләшкән ассоциациясе һ. б. бар.

Шигый мөселманнар җәмгыятенә шулай ук Һиндстаннан күчкән мөселманнар нигез салган. Аларның беренче мәчете – Борһани мәчете 1829 елда ук төзелгән.

Сингапурда Ага-Хан IV ярдәме белән исмәгыйлиләр җәмгыятенә нигез салынган.

Хәнәфи мәзһәбендәге мөселманнар Сингапурдагы Ангуллия мәчете кебек һинд мәчетләренә йөри.

Сингапурда 75 мәчет бар. 1974 елдан азан тавышын урамга яңгырату тыелган.

Сингапурның ислам дини мәҗлесе идарә итә торган 6 мәдрәсә ачылган (икесе кызлар мәдрәсәсе).

Илдә Сингапур Ислам  һәм «Ислам хәрәкәте» фиркасе эшли.

## Фотогалерея

File:Shoes at the entrance of a temple.jpg | Габдел Гаффур мәчете
File:Jamae Mosque, Dec 05.JPG | Җамай мәчете  
File:Hajjah Fatimah Mosque 6, Jan 06.JPG | Фатыйма мәчете 
File:Masjidalansar.jpg | Әл-Әнсар мәчете
File:Malabar Mosque 2, Jan 06.JPG| Малабар мәчете


## Сылтамалар
*   Majlis Ugama Islam Singapura  
*   Asiaone. Singapur

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Сингапурда ислам
Төркем:Сингапурда дин
Иванова

**Иванова** — фамилия.
* Альбертина Иванова (1954), шагыйрә.
* Галина Иванова (1950), химик.
* Людмила Иванова (1933―2016), театр һәм кино актрисасы, РСФСР халык артисты (1989).
* Минодора Иванова (1922), геолог.
* Ольга Иванова (1965), язучы-прозаик.
* Рәисә Иванова (1922-2009), ботаник.
* Светлана Иванова (1958), спортчы.
* Феодора Иванова (1852—?), педагог.
----
* **[[Иванов]]**
#### Моны да карагыз
* Иваново
* Иваново өлкәсе

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Гөлназирә (җыр)

**Гөлназирә** (*Гөлнәзирә*, ) —  кыска көй формасында язылган татар һәм башкорт халык җыры, шулай ук уен формасындагы бию булып тора.

## Тарихы

1917 елда Газиз Әлмөхәммәтов башкаруында популярлаша. 1938 елда Л. Н. Лебединский язып ала, соңрак Хөсәен Әхмәтовның «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында  басылып чыга.

Билгеле шаян бию җыры. Көйдә интонация тоташ үсә, җырның башы өч тотнаклы, кушымтасы дүрт тотнаклы булуы белән үзенчәлекле. «Гөлназирә» җырын хор өчен — Александр Ключарев , Фәйзи Гаскәров исемендәге халык биюләре ансамбле биюе өчен — Таһир Кәримов һәм Камил Рәхимов, тавыш һәм фортепьяно өчен С. Г. Шаһиәхмәтова эшкәртә.

## Сүзләре

Күршебезгә кунак килгән,
Инде нихәл итәек?
Тукмак койрык кара бәрән
Суеп, кунак итәек.

Кушымта:

Ай, елмай, бөгелмә,
Матур баса түгелме,
Матур басып биегәндә,
Күңел ача түгелме,
Матур басып биегәндә,
Күңел ача түгелме.

Сулар ага арыктан,
Кыз карый ярыктан,
Сикереп төшеп биер идем,
Ояламын халыктан.

Кушымта.

Җир җиләге пешкән чакта
Сайлап ашап булмады,
Язгы сабан туйларында
Очрашып булмады.

Кушымта.

## Башкаручылар

Җыр Газиз Әлмөхәммәтов, Хәнәви Шәйдуллин,, Татарстан җыр һәм бию ансамбле коллективы, шулай ук башкорт җырчылары һәм биючеләре Рәвилә Хаҗиева, Хизбулла Зөбәйдуллин, Рәшидә Туйсина, Ә.Ә.Фәсхетдинов, Ф.Г.Амантаев, Айдар Зөбәйдуллин башкаруларында билгеле.

## Чыганаклар

* Ключарев, А. Татар халык җырлары = Татарские народные песни / А. Ключарев. - Казан: Татарстан китап нәшрияте, 1986. - 488б.: нот.белән.
* Башкортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996. 672 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар халык җырлары
Дәфтәре Чыңгызнамә

**Дәфтәре Чыңгызнамә**, шулай да **Дәфтәр Чыңгызнамә, Дастане Чыңгызнамә** (XVII гасырның азагы) — Алтын Урда һәм Казан ханлыгы тарихи язмаларына һәм риваятьләре нигезләнгән XVII гасырның ахырында иҗат ителгән татар әдәбияты ядкаре.

## Тасвирлама
Дин эшлеклесе, 1670-1671 елгы крестьян сугышында катнашкан Идрис-хафиз әсәрнең авторы булуы фараз. Әсәр 6 кыйсса-бүлектән төзелгән. Һәр бүлек Чыңгыз хан нәселе, Аксак Тимер, Гайсә улы Әмәт, Идегәй һәм башка ханнарның яшәү урыны, биләмәләре тарихын, истәлекләрен яктырта. Әсәрнең соңгы өлеше «Татар елъязмасы» буларак мәгълүм.

Бу фразеологизмнарга, гади, шул ук вакытта тасвирлы телле әсәрне беренче булып И.Хәлфин тарафыннан өйрәнелә. 1822 елда әсәрнең җыелма текстын бастыра. Бу әсәр Казан университеты һәм 1 нче ир балалар гимназиясе шәкертләре өчен әсбап булып тора. Әсәрнең иң тулы басмасы 1882 елда Ф.Җиһаншин тарафыннан нәшер ителә. Бүгенге көндә 40 тан артык күчермәсе табылган.

## Чыганаклар

* Усманов М. А. Татарские исторические источники. XVII—XVIII вв. — Казань, 1972;
* Иванич М. «Дафтар-и-Чингиз-наме» как источник по истории кочевых обществ // Источниковедние истории Улуса Джучи (Золотой Орды). От Калки до Астрахани. 1233—1556. — Казань, 2002;
* Газиз Г., Рәхим М. Татар әдәбияты тарихы: Феодализм дәвере. Казан, 1925.
* Казан утлары: журнал / баш.мөхәррир Р.Фәйзуллин. — Казан, 2008, № 5. ISSN 0206-4189.

## Искәрмәләр


## Шулай да карагыз
* Идегәй (дастан)
* Казан университеты
* Риваять

## Моны да карагыз
* Чыңгызнамә (XVI гасыр)

Төркем:Дастаннар
Төркем:Татар әдәбияты
Төркем:Татар ханнары
Гыйлем (проект)

**«Гыйлем»** (2014 елның октябреннән алып) — татар телендәге фәнни-популяр интернет-проект. Төрле фәннәр, технологиялар турында актуаль һәм хакыйкый мәгълүмат яктырту, төрле фән өлкәләрендәге белем сыйфатын арттыру, шуңа мультимедиа ресурсларын әзерләү аның төп максатлары булып тора.

## Тарих
«Гыйлем» проекты 2014 елда Актанышның Сәләтле балалар өчен гуманитар гимназия-интернат базасында оештырыла. 2015 елның октябреннән проект КФУның Филология һәм мәдәниятара багланышлар институты белән тыгыз хезмәттәшлек итә башлый. Шул ук елдан балалар һәм яшүсмерләр журналы "Ялкын" үзенең битләрендә яңа "Гыйлем" рубрикасын ачып җибәрә. 2016 елның гыйнварында "Гыйлем" берләшмәсенең сайты .tatar доменына күчә. Шул ук елның октябрендә "Хәлбуки" лекторие даими үткәрелә башлый, TED Ed анимацияләре татар телендә чыгарыла, «Татарстан» радиосында фәнни-популяр тапшырулар урын ала.

## Тасвирлама
Бүгенге көндә проектның хәзинәсендә йөзләгән фәнни-популяр мәкаләләр, видеоматериаллар, инфографика, XKCD һәм ZenPencils комикслары, китаплар, җәмгыятьнең төрле катламнарына кызык булган җитди темаларга татарча лекторийлар һәм үзенчәлекле зәвыклы бренд продукциясе.

Проектның беренче көннәрендә аның кысаларында мәктәп укучылары гына хезмәт иткән. Әкренләп проект даирәсе шактый киңәйгән, бүгенге көндә проект кысаларында Татарстан, Россия һәм чит илләрдә белем алучы студентлар, укучылар, укытучылар, галимнәр һәм күпсанлы ихтыярилар хезмәт итә. "Гыйлем" проекты белән КФУның Филология һәм мәдәниятара багланышлар институты галимнәре, Математика һәм механика институты галимнәре һәм Бионанотехнологияләр лабораториясе хезмәткәрләре, Башкортстан тире-венерология диспансеры медицина профилактикасы бүлеге башлыгы М. Хәйдәров тә хемәттәшлек итә.

«Гыйлем»нең фәнни эшчәнлеге ВКонтакте, Facebook, Instagram сәхифәләрендә, рәсми сайтта, «Ялкын» журналының махсус рубрикасында укучыга ачык.

## Темалар
Проект кысаларында түбәндәге темаларга зур әһәмият бирелә:

Матбугатта сирәк яктыртылган темалар да проектта кулланыла:

## Сылтамалар

* Проектныйң рәсми сайты giylem.tatar

## Чыганаклар

* Проектның рәсми сайты giylem.tatar
* Гыйлем: популяр фәнни белем татар телендә magarif-uku.ru

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Гыйлем
* Иннополис университеты
* Хәлбуки (лекторий)
*Ачык университет (Татарстан)
*Милли университет (концепция)

Төркем:Татар интернеты
Төркем:Мәгърифәтчелек
Төркем:Фән
Төркем:Татар сайтлары
155 нче гимназия (Казан)

**155 нче гимназия** (1994 елның көзе) - ТРның башкаласы Казанның Яңа Савин районында урнашкан урта гомуми белем бирү йорты. Гимназиянең төп максатлары - күптелле, сәламәт шәхес тәрбияләү.

## Тарих
1994 елның 1 сентябрендә *[[Казанның Яңа Савин районы|Яңа-Савин районының]] 155 нче мәктәп-гимназиясе* буларак ТР Мәгариф министрлыгы тарафыннан ачыла. 1998 елдан *Татар телендә белем бирүче 155 нче гимназия* исемен ала.

1994-1997 елларда гимназиядә беренче җитәкче булып Илсур Һадиуллин хезмәт итә. 1998-2012 елларда гимназия Гөлсинә Сибгатуллина тарафыннан җитәкләнә.  2012 елның 22 октябреннән мәктәпнең директоры булып Наил Фазыйлов куела.

Гимназияне тәмамлаучы укучылар арасында рэп-җырчысы, телетапшырулар алып баручы Минтимер Ногманов, "Молодежь Татарстана" гәзитенең элеккеге мөхәррире Булат Сруров, Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле биючесе Айгөл Кыямова. Гимназия укучыларының беренче иҗади уңышлары "Сабантуй", "Ялкын" журналларында басыла.

## Мактаулы исемнәре

* "Сәламәтлеккә ярдәм итүче көмеш дәрәҗәдәге мәктәп"
* "Иң шәп мәктәп - 2005"
* "Татарстанның иң шәп мәктәпләре"нең берсе (2006)
* ТР президентының "Алгарыш" гранты иясе (Рахманова Л.Р.)
*Бөтенрусия "Иң шәп татар теле һәм әдәбияты укытучысы" (Наҗипова Г.С.)

Гимназия укучылары даими рәвештә төрле бәйгеләрдә катнашалар һәм җиңәләр:

* "Казан сандугачы"
* "Йолдызлык"
* "Дулкыннар"
* "Татар егете"
* "Татар кызы"
*"Олимпия йолдызлары"
* "Казан-йорт" фестивале һ.б.

## Түгәрәкләр

* Айкидо мәктәбе
* 16 нчы балалар музыка-хор мәктәбе
* "Олимпиец" футбол академиясе
*"Алкыш" театраль студиясе

## Гимназиядә укыганнар һәм тәмамлаучылар
Нурбәк Батулла – биюче, хореограф, балетмейстер.
Айгөл Кыямова – биюче.
Илгиз Мөхетдинов – җырчы, композитор.
Фәрһад Бәхтияри – композитор, музыка белгече.

## Чыганаклар

* Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение «Гимназия №155 с татарским языком обучения» Ново-Савиновского района г. Казани  edu.tatar.ru
*Победители конкурсов общеобразовательных учреждений, внедряющих инновационные образовательные программы  mon.tatarstan.ru

## Искәрмәләр


## Шулай ук карагыз

* 9 нчы мәктәп (Казан)
* Мәктәп
*Казан шәһәренең 165 нче мәктәбе
*Төрек-Татар лицейлары
*7 номерлы лицей-интернат

Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр
Төркем:Татар телле мәктәпләр
Төркем:Казан мәктәпләре
Карлос Сантана

**Карлос Сантана**  (1947 елның 20 июлендә туган) ул 1960-ынчы еллар ахырында 1960-ынчы еллар ахырында һәм иртә 1970-ынчы еллар башында Сантана төркеме белән популяр булган Мексика һәм Америка гитара уйнаучысы, ул беренче мәртәбә рок-н-ролл һәм Латин Америка джазын эшләгән. Аның тавышы хасияте булып мелодиясе, блюзга нигезләнгән сызыкларга каршы гомумән рокта ишетелмәгән цимбаллар һәм конгалар кебек перкуссион музыка коралларында уйналган Латин һәм Африка ритмнары булып тора. Сантана шуннан соң унъеллыкларда бу формаларда эшләвен дәвам иткән. Ул популярлыкның янә тууын һәм тәнкыйди танылуын 1990-ынчы елларда кичергән. 2015 елда, *[[Rolling Stone]]* журналы Сантананы 100 иң бөек гитара уйнаучысы исемлеккә керткән. Ул Грэмми Бүләген һәм өч Латин Грэмми Бүләген откан, һәм Сантана белән 1998 елда Рок-н-ролл дан залына кертелгән булган.

## Тышкы сылтамалар
* Official website
* Milagro Foundation
* Information about Carlos Santana
* Concerts online at Wolfgang's Vault 
* Music Carlos Santana 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Джон МакЛафлин

**Джон МакЛафлин** (1942 елның 4 январендә туган) Англия гитара уйнаучысы, төркем җиткәчесе һәм композиторы. Аның музыкасына рок элементлары, Һинд классика музыкасы, классик Көнбатыш музыкасы, фламенко һәм блюз элементлары белән күп джаз элементлары кертә. Ул джаз кушылуының башлаучысы.
Иртә 1960-ынчы елларда берничә Британия төркеменә керткәннән соң төркем җитәкчесе буларак *[[Экстраполяция]]* альбомын чыгарган. Шуннан соң ул Америка Кушма Штатларына күчкән, анда ул Тони Уильямсның төркеме Lifetime белән уйнаган һәм шуннан соң Майлз Дэйвис белән электр джаз кушылуы альбомнарын *[[Тыныч Юлда]]*, *[[Эт аналары кайнаткан]]*, *[[Джэк Джонсон]]*, һәм *[[Почмакта]]* чыгарган. 1970-енче елларда электрон төркем, Маһавишну Оркестр, музыканың техник яктан виртуоз һәм катлаулы стилен эшләп чыгарган, анда электр джаз һәм Һинд йогынтылары белән рокның кушылуы булган.
МакЛафлинның McLaughlin's *Live at Ronnie Scott's* альбомыннан "Miles Beyond"-ында 2018 Иң Яхшы Импровизация Джаз Солоы өчен Грэмми Бүләген откан. Ул популярлыкка нигезләнеп *[[DownBeat]]* һәм *[[Guitar Player]]* журналларыннан күпсанлы "Ел Гитара Уйнаучысы" һәм "Иң Яхшы Гитара Уйнаучысы" бүләкләрен откан. 2003 елда ул, *[[Rolling Stone (magazine)|Rolling Stone]]* журналының  "Бөтен вакытларның иң бөек гитара уйнаучылары" исемлегендә 49-ынчы урын бирелгән булган. 2009 елда, *DownBeat* МакЛафлин "Хәзерге Джаз Маэстролары" төркемендә дәрәҗәсез "75 Иң Бөек Гитара Уйнаучылары"на керткән. 2012 елда *[[Guitar World]]* журанлы топ 100 исемлегендә аңа 63-енче урын биргән. 2010 елда, Джефф Бек МакЛафлинны "иң яхшы яшәүче гитара уйнаучысы," дип атаган. Һәм Пат Метһни шулай ук аны дөньяның иң бөек гитара уйнаучысы дип тасвирлаган. 2017 елда МакЛафлин Беркли Музыка Колледжы тарафыннан хөрмәтле музыка докторы дәрәҗәсе бирелгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Хәлбуки (лекторий)

**Хәлбуки** (2016 елның 14 октябреннән алып) - фәнни-популяр лекторийлар, "Гыйлем" оешмасы һәм КФУның Филология һәм мәдәниятара багланышлар институты тарафыннан оештырылган. Лекцияләрдә күренекле шәхесләрнең чыгышлары тәкъдим ителә.

 
## Тарих
Хәлбуки шул вакытта якынлыча бер ел эшләп килгән Русиянең «Курилка Гутенберга» проекты үрнәгендә оештырылган.  2016 елның октябрендә  КФУның Л. Толстой имендәге Филология һәм мәдәниятара багланышлар институтында беренче "Хәлбуки" лекторие уза. Лекторий 3 лекциядән тора. Беренче лекция  проектының баш мөхәррире Айдар Шәйхи тарафыннан укыла. 2016/2017 еллар сезонында барлыгы 10 лекторий уздырыла һәм 18 лектор чыгыш ясый.
 
## Тасвирлама
Лекторийны оештыру "Гыйлем" проекты мөхәрриятенең вазифасына керә. Лекторийлар физика, астрономия, биология, экология, санак белеме, онкология, энергетика, тарих, әдәбият белеме, тел белеме, педагогика, архитектура тарихы, музыка тарихы, дин белеме һәм теология кебек фәннәр темаларына багышлана. Һәр лекторий ике-өч 25-30 минут күләмле лекцияләрдә төзелә. Проектта студентлар, магистрлар, фән кандидатлары һәм докторлары, әдәбият һәм сәнгать эшлеклеләре тарафыннан лекцияләр укыла. 
 
Лекторийга килә алмаучылар да фәнни-популяр очрашулардан мәхрүм калмый. *Periscope* кушымтасы аша интернет-трансляцияләр алып барыла һәм һәр видеоязма «Гыйлем» Youtube каналында утнаштырыла. 
 
## Лекторлар
 
* Рәдиф Кашапов, журналист, җырчы һәм активист 
* Фатыйх Котлы, тәрҗемәче, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы һ.б.

## Чыганаклар
 
* "Гыйлем" сайты "Хәлбуки" лекцияләр шәлкемен башлый azatliq.org 
* «Хәлбуки» 2016 елгы лекторийлар сезонын япты giylem.tatar 
* Хәлбуки - Гыйлем giylem.tatar 
* "Хәлбуки" 2016 елгы лекторийлар сезонын япты  kpfu.ru 
* "Хәлбуки": йомгаклар  kpfu.ru 
 
## Искәртмәләр
 
 
## Шулай да карагыз
 
* Гыйлем (проект) 
*Иннополис университеты
*Ачык университет (Татарстан)
*Милли университет (концепция)
*Казан (Идел буе) федераль университеты
 
## Сылтамалар
 
* Гыйлем проекты youtube.com



Төркем:Мәгърифәтчелек
Sailfish OS

**Sailfish OS**  — Linux нигезендә фин  тарафыннан булдырылган операцион система.  һәм кайбер башка компанияләрнең смартфоннары һәм планшетлары Sailfish OSка нигезләнә. Бу система смартфон һәм планшет белән тулаем татар телендә кулланырга мөмкинлек ача.

## Тасвирлама
*Sailfish* сүзе инглиз телендә *кечкенә җилкәнле көймә* яки *җилкәнле балык* мәгънәсендә кулланыла.

Операцион система Nokia һәм Intel булдырган Linux MeeGo OS системасының дәвамы. 2019 елда Sailfish OS ачык Meer проекты белән берләшүе турында игълан итә. Mer — MeeGoның яңартылган варианты, MeeGoның төшендәге 80% кодын тәшкил итә.

Sailfish OSның төп үзенчәлекләре:

* Системаның төше техник яктан көчлерәк;
* Android кушымталары белән ярашу киңәйтелгән;
* Көчәйтелгән шәхсиләштерү мөмкинлекләре.

## Телләр
Бүгенге көндә операцион система белән 36 телдә куллану мөмкин. Татарстан фәннәр академиясенең Гамәли семиотика институты Иннополиста 17 мең сүзне тәрҗемә итеп, 2017 елда системаның татар интерфейсын булдырган.

## Җитештерү
Бүгенге көндә Sailfish OS смартфоннары Россия базарына җитештерелми. 2018 елның февралендә Ростелеком Sailfish акцияләренең 75% алу турында теләк белдерә. 2018 елның февралендә РФ элемтә министры Николай Никифоров ике ширкәт арасында килешү имзаланганын белдерә, системаны Россиянеке дип исәпләү мөмкинлеген ассызыклый. План буенча 2019-2021 елларда 7,9 миллион дәүләт һәм бюджет хезмәткәрләре яңа системага күчерелгә тиеш.

Аурупа Берлеге кысаларында система ирекле кулланышта. Россиялеләргә *ebay.com* кебек интернет-кибетләрдә Sailfish OSка нигезләнгән смартфоннар һәм планшетлар сатып алуы мөмкин. Система бәясе 29,90-39,90 € тәшкил итә.

## Җайланмалар исемлеге
Бүгенге көндә түбәндә китерелгән җайланмаларга рәсмиләштерелгән Sailfish системасын кулланырга мөмкин:

* Sony Xperia™ 10;
* Xperia™ 10 Plus;
* Sony Xperia™ XA2;
* Sony Xperia™ X;
* Gemini PDA.

Җәмәгатьчелек тарафыннан кечкенә кимчелекләр белән бүтән смартфоннар һәм планшетларга да система яраклаштырылган. Бөтен яраклаштырылган җайланмаларның исемелеген түбәндә карагыз:

## Моны да карагыз

* Windows
* Linux
* Ростелеком
*Гамәли семиотика институты (ТР ФА)
*Иннополис университеты

## Чыганаклар

* Россиянең беренче операцион системы татар теленә тәрҗемә ителде azatliq.org
* Sailfish X — the downloadable OS jolla.com (рәсми сайт)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Sailfish OS (рәсми сайт) *sailfishos.org *
* Ачык операцион система (рәсми сайт)  *omprussia.ru*

Төркем:Алфавит буенча программа тәэмин итү
Төркем:Мобиль җиһазлар өчен операцион системалар
Сократка кадәрге фәлсәфә мәктәпләре

**Сократка** **кадәрге** **мәктәпләр** (, ; VI- IV гасыр (б. э. к.)) — Борынгы Грециянең Сократ мәктәбенә кадәр VI-V гасырларда (б. э. к.) формалашкан фәлсәфә мәктәпләре һәм софистик, сократик традицияләреннән тыш булган аларның IV гасырдагы (б. э. к.) дәвамчылары.

## Тасвирлама
Борынгы Грециядә формалашкан мәктәпләрнең карашлары гаять аермалы була, әмма уртак үзенчәлекләре дә күрелә. Бу чорның иң зур һәм киләчәк дәверләргә зур йогынты ясаган мәктәпләр дүртәү: Милет, атомистлар, Пифагор һәм элей мәктәбе.
 
Бу мәктәпләрне берләштергән үзенчәлекләр:
 
* Һәр мәктәп дин, йола һәм мифологиягә каршы чыга һәм дөньяга яңа караш уйлап таба;
* Һәрберсе Галәмнең асылын эзләүгә һәм яңа позицияләрдән аңлатуга юнәлә;
* Галәмнең барлыкка килүенең хакыйкый алшартларын эзли;
* Фәлсәфәчеләрнең дәлилләү ысуллары дискуссиясез методка буйсына
* Фәлсәфәчеләр үз карашларын канун дәрәҗәсенә күтәреп, үзгәрешсез тугры калалар
* Фәлсәфәчеләр җансыз табигатьнең җанлы булуын исбатлыйлар

## Милет мәктәбе

Милет мәктәбенең әһелләреннән Фалес, Анаксимандр, Анаксимен фәлсәфәче исемнәре ассызыклана. Алар дөнья барлыкка килүенең алшартын субстанцияләр белән бәйләнешен дәлиллиләр:
 
* Фалес карашы буенча, бу алшарт — су;
* Анаксимен карашы буенча — һава;
* Анаксимандр карашы буенча — апейерон (, *иксез-чиксез; барысының да җыелмасы, синтезы*)

## Атомистлар мәктәбе

Галәмнең иң вак матдәсе — бүленмәүчән атомнар. Атомнар төрле зурлыкта һәм шәкелдә була ала, алар һәрвакыт хәрәкәттә, атомнар арасында бушлык. Галәмнең атомнары таркала һәм торгызыла, шул рәвештә яңа тереклек ияләре һәм матдәләр барлыкка килә һәм юкка чыга. Бу төркемнән безгә Лепкип һәм Демокрит исемнәре мәгълүм.
 

## Пифагор мәктәбе

Пифагор мәктәбе әһелләре дөньяның алшарты дип санны таныйлар. Дөньядагы һәр процесс һәм матдә сан белән колачлана һәм аңлатыла ала. Галәмнең тотрыклылыгы протокатегорияләр тоташуы нигезендә барлыкка килгән бер саныннан гыйбарәт: ак-кара, караңгы-якты һәм башкалар Мәктәпнең таныклы әһелләре Пифагор һәм Архит.
 
= Элей мәктәбе =

Мәктәпнең күренекле әһелләре булып Парменид, Элеялы Зенон һәм Мелисс санала. Элей мәктәбе монистик һәм рационалистик карашка нигезләнә.
 

## Шуны да карагыз
 
* Пифагор
* Борынгы Греция
* Парменид
* Фалес
 

## Чыганаклар
 
* The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy / P. Curd, D.W. Graham. — Oxford: Oxford University Press Inc, 2008, 608 p. 
* Laks, A. (2001) «„Philosophes Presocratiques“: Remarques sur la construction d’une catégorie de l’historiographie philosophique», Aporemata, Band 5: Historicization — Historisierung. Göttingen: 293—311.
* Бертран Рассел. История западной философии. Ростов н/Д: «Феникс», 2002.
 
= Искәрмәләр =


Төркем:Борынгы Греция фәлсәфәсе
Шри Сенпага Винаягар Гыйбадәтханәсе

**Шри Сенпага Винаягар Гыйбадәтханәсе** (Тамил телендә:ஶ்ரீ செண்பக விநாயகர் ஆலயம்) төп Илаһы Ходай  Ганеша булган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Сингапурда 19 Ceylon Road, Singapore 429613 адресы буенча урнашкан.

## Тарихы
1850-нче елларда, буа ягында Ходай Винаягар поты табылган булган. Буа ярында Чемпака агачы Сенпага торган булган. Винаягар поты Чемпака агачы янында табылып, гыйбадәтханә "Шри Сенпага Винаягар Гыйбадәтханәсе" буларак мәгълүм булган.
Цейлон Тамилы, Этһирнаягам Пиллай (Пиллай) беренче итеп корылманы тыйнак сыену урыны итеп, аның якындагы Һинд эшчеләр ярдәме белән өстәге түбәсе эшләгән булган. Бу Чемпака агачы астындагы тыйнак сыену урыны Шри Сенпага Винаягар гыйбадәтханәсе булып киткән.
### Идарә комитеты
1909 елда Цейлон Тамиллары саны 300 гаиләгә кадәр үскән һәм алар Цейлон Тамиллары Ассоциациясен оештырганнар.   1913 елда дүрт шәхестән торган Идарә Комитеты һаман арта торучы тугърылар саны өчен дүрт шәхестән торган Идарә Комитеты формалаштырылган булган.  1923 елда, SCTA гыйбадәтханәгә хәзер гыйбадәтханә торган җирне сатып алып ярдәм иткән. Шуннан соң догалар (пуджалар) инициациясе һәм башка дини церемонияләре өчен каһин (пандарам) белән зуррак гыйбадәтханә пәйда булган.
Хәзерге комитет әгъзалары турында мәгълүматны түбәндәге сылтама буенча карарга мөмкин Temple Committee Members
### SCTA роле
1923 елда Singapore Ceylon Tamil Association (SCTA) оешмасы бу автоном гыйбадәтханәсе бу автоном гыйбадәтханәнең рәсми саклаучысы һәм идарәчесе булып киткән. Шул елдан бирле, Гыйбадәтханә Комитеты SCTA әгъзалары арасында сайлана башлаган.  1926 елда  С.Мутһукумару рәислеге астында планнар төгәлләнгән булган һәм сынчы билгеләнгән булган. 1929 елда бетон бинаның төзелүе тәмамланган булган.
### Изгеләштерү церемонияләре
1930 елда рәистән юмарт иганә белн беренче Маһа Кумбһабишегам башкарылган булган. Күп яхшы урнаштырылган җәмәгать җитәкчеләре һәм тугърылары гыйбадәтханәнең берничә яңа изге урыннары өстәвен рөхсәт иткәннәр. Аларга Ходай Шива, Амбал Алиһәсе һәм Субраманиам, Вайравар һәм Нагешварар  Илаһлары кергән. 1930 елның 3 февралендә беренче мәртәбә гыйбадәтханәнең төп изгеләштерүе (Маһа Кумбһабишегам) башкарылган булган.
In 1949 елда Икенче Бөтендөнья Сугышы вакытында бомба гыйбадәтханәне җимергәннән соң Доктор П.Тһиллаинатһан астында реставрация башланган һәм алтые ел узгач 1955-енче елның 7 июлендә тугърылар тагын бер изгеләштерү церемониясенә шәһадәт булганнар.
## Җиһазланышы

Гыйбадәтханәнең башлангыч төзелеше вакытында күп җайлылыклары бар. Түбәндәге җайлылыкларга өстәп гыйбадәтханәгә Периодик камилләштерү түбәндәге җайлылыкларга китергән.
* Сыйныф бүлмәләре
* Заллар
* Кухнялар
* Китапханә
* Өйләнү залы (С Раджаратнам 1989 елның 8 ноябрендә кондиционеры белән өйләнү залы һәм ашау залы белән өч кат киңәюне ачкан).

## Шулай ук карарга мөмкин
Сингапурда Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

## References

## Тышкы сылтамалары
*Official Website

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Ачык университет (Татарстан)

**Ачык Университет** — татар телендә online һәм offline белем бирү проекты.

## Тарих
Ачык Университет — Бөтендөнья татар яшьләре форумы проекты. Бу проект аның «Акыл фабрикасы» проекты кысаларыннан үсеп чыга һәм эшчәнлеген 2019 елның февраль аенда Казан шәһәрендә «Каһаннан алып Казан ханына кадәр» исемле тарих курсы белән башлап җибәрә.

## Тасвирлама
Бүгенге көндә Ачык Университет online һәм offline эшли. Курс ахырында курсны узу турында сертификат бирелә. Моннан тыш, рәсми рәвештә квалификацияне үстерү таныклыгын алырга да мөмкинлек бар.

### Ачык Университет юнәлешләре

#### Offline белем бирү

Укучылар аудиториядә лекция тыңлый, практик эшләр башкара, курсны билгеле биремнәр белән тәмамлый. Курсларда практик дәресләр дә каралган. Барлыгы биш курс оештырылды:

* «Каһаннан алып Казан ханына кадәр»,
* «Заманча татар мәдәнияте»,
* «PostХанлык (Татарстан һәм татар халкы тарихының XVI йөзнең икенче яртысы — XIX гасыр башы)»,
* «Мөгаллим» курсы. Татар теленең заманча укыту алымнары",
* «СөйләмSkills» ораторлык осталыгы курсы".

#### Online белем бирү
Студентлар видеога төшерелгән лекцияләрне https://univer.tatar  сайтында теркәлеп уза. Курслар модульләргә бүленгән. Бер модульдән икенче модульгә күчү өчен тестны узарга кирәк. Икенче модуль ачылсын өчен тестның 60 % соравына дөрес җавап бирергә кирәк. Бүгенге көндә сайтта 10 курс урнаштырылды:

* Төрки каһаннан Казан ханына кадәр,
* Заманча татар мәдәнияте,
* PostХанлык (XVI гасырның икенче яртысы — XIX гасыр башы),
* «Мөгаллим» курсы. Татар теле укытуның заманча алымнары,
* «СөйләмSkills» ораторлык осталыгы курсы,
* Гаиләдә татарча мохит,
* Татар дизайны. Файдалы материаллар,
* Акча белеме,
* График дизайн нигезләре,
* Әдәби лаборатория. Хикәя язабыз,

## Оештыручылар такымы
Айрат Фәйзрахманов (нигез салучы),
Зөһрә Вилданова (проект менеджеры),
Райнур Хәсәнов (ИТ координатор),
Амил Нур  (контент-менеджер),
Ләйсән Фәхриева  (администратор).

## Лекторлар
Лекцияләрне танылган татар галимнәре, белгечләре  укый.

### Тарихчылар
Әскәр Гатин, Фаяз Хуҗин, Дамир Исхаков, Гамирҗан Дәүләтшин, Илнур Миргалиев, Ленар Абзалов, Айдар Гайнетдинов, Илдус Заһидуллин, Фәйзелхак Ислаев, Искәндәр Гыйләҗев, Марк Шишкин.

### Тел белгечләре
Хатыйп Миңнегулов, Азат Ахунов, Халисә Кузьмина, Лилия Мөхәммәтҗанова, Әлфәт Закирҗанов.

### Сәнгатьчеләр
Хореограф Нурбәк Батулла, шагыйрә Йолдыз Миңнуллина, музыкант Рәдиф Кашапов, музыка белгечләре Эльвира Камалова, Гөлназ Җиһангирова, театр белгече Нияз Игламов.

### Мәгариф системасы белгечләре
Милли мәгариф белгече Марат Лотфуллин, КФУ доцентлары Алсу Әшрәпова, Людмила Свирина, татар теле һәм әдәбияты укытучылары Алена Абишева, Рамилә Абдуллина, инглиз теле укытучылары Денис Колесников, Мандзага Митети, мөгаллимә Нелли Мещерякова, психолог Наталья Плешкова, «Сәлам» дәреслеге авторлары Рашат Якупов, Хәмзия Хөснетдинова.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан мәгарифе
Төркем:Казан университетлары
Гыйлем (мәгънәләр)

* Белем
* Гыйлем (проект)
*Гыйлем.ру
*Гыйлем эстәү
*Гыйлем менеджменты

## Шулай да карагыз

*Гыйльми хезмәткәр
*Гыйлем Камай
*Гыйлемдар Баембәтов
*
Хәлбуки (мәгънәләр)

**Хәлбуки** - татар китап телендә "*әмма"*, "*ләкин"* мәгънәсендә кулланылып барган тергәкеч*.*  

* Хәлбуки (лекторий)
## Искәрмәләр
Бенгаль әдәбияты

**Бенгаль әдәбияты** (Бенгаль телендә:বাংলা সাহিত্য, *Bangla Sahityô*)  Бенгаль телендә язмалар тупланмасын билгели. Бенгаль әдәбиятының иң иртә сакланып калган эш булып *[[Чарьяпада]]* тора, 10-ынчы һәм 11-енче гасырга карый торган Буддачылык мистик җырлар тупланмасы. Шуннан соң Бенгаль әдәбиятыны ике чорга бүленгән – урта гасыр  (1360-1800) һәм хәзерге заман (1800 елдан соң).
Урта гасыр Бенгаль әдәбияты берничә шигъри жанрдан тора, аларга Һинд дине язмалары (мәсьәлән,  Мангалкавья), Ислам эпослары (мәсьәлән, Сәед Солтан һәм Абдул Хәкимнең Санскрит, Гарәп теле һәм Фарсы телендә текстларның тәрҗемәләре, Вайшнав текстлары (мәсьәлән, Чайтанья Махапрабху биографияләре) һәм мөселман шагыйрьләренең секуляр текстлары (мәсьәлән, Алаолның эшләре).
Романнар Бенгаль әдәбиятына 19-ынчы гасыр уртасында була башлаган. Дөньяда Бенгали әдәбиятының иң мәшһүр фигураларның берсе булып шагыйрь, сценарист, рәссам, язучы, эссеист, музыкант һәм иҗтимагый реформатор булып Рабиндранат Тагор тора. Ул 1913 елда Әдәбият өчен Нобель Бүләген откан. Пост-бүлү чорында Бенгали әдәбияты Бангладеш һәм  Көнбатыш Бенгалия әдәбиятларыннан тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Телләр буенча әдәбият
Нева Һинд дине

**Нева Һинд дине**  Невар халкы тоткан Һинд дине формасы .
## Бию

Невар биюе изге битлекләр белән биюдән, Дьяһ Пяхан буларак мәгълүм битлексез дини биюдән, Чачаа Пьяхан буларак (Невар телендә: चचा प्याखं) (Санскрит телендә Чарья Нритья) мәгълүм ритуал һәм медитация практикасы өлеше буларак биюдән һәм халык биюеннән тора. Шулай ук Дабу Пьяхан буларак мәгълүм Дабу Пьяхан драмалары бар, анда музыка аккомпанементына дини кыйссалар уйнала. Күпчелек биюләр ел саен уздырыла, шул ук вакытта билгеле биюләр 12 елга бер уздырыла. Тамашалар бию җәмгыятьләре тарафыннан оештырыла, аларда әгъзалык мирас итеп тапшырыла. Бу традицион биюләрнең гасырлар буе тарихка ия.  
## Фестивальләр һәм чаралар
Нева Һинд диненең һәм Нева Буддачылыгының уртак фестивальләре бар.
### Каччала(कछला)
*Сакимана Пунһи (सकिमना पुन्हि):-
Бу көнне кешеләр Сваямбһуга һәм Чобарга табыну өчен баралар.
*Санкһадар Сакһваа Будин (शंखधर साख्वा बुदिं):-
Бу көн Непал Самбат нигезләүчесе Санкһадһар Сахвааның туган көне булып тора.
*Бала Чаһре(बाला चह्रे)
Бу көнне кешеләр, аеруча Капали халкы кешеләр Шивага табыналар.

### Тһинлаа(थिंला)
*Ямари Пунһи (यःमरि पुन्हि)
* Дизи чаһре (दिसि चह्रे)
Бу көн  Бари халкының Пуджа башкаруы көне.

### Поһела(पोहेला)
*Аштами-тһва (अष्टमि-थ्व):-
**Аштами-тһва"** айның 8-енче көне мәгънәсенә ия яки хәттә  тулы айның суб-ае алдыннан 8-енче көненә ия. Бу көнне ак мачиндранатһка табыналар.
*Милаа Пунһи (मिला पुन्हि):-
Бу Һинд дине "Свастһани" дини кыйссасынаң башлану көне булып тора.
*Гһья-чаку Санлу (घ्यःचाकु संल्हु):-
Бу көн Кояш календарендә бәйрәм ителә торган фестивальләрнең берсе. Гәрчә ул of Непал Самбатның Поһела(पोहेला) аенда булса да, аның төгәл датасы Бикрам Самбатның 1-енче Магһы. Бу көн шулай ук Магһе Санкранти буларак мәгълүм.

## Билгеләмәләр


Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине театры
Долешвара Махадэва Гыйбадәтханәсе

**Долешвор Маһадэва** (Непал телендә:डोलेश्वर महादेव)  Непалның Сурьябинаяк Муниципалитетында, Непалның Бхактапур районының көньяк көнчыгыш өлешендә урнашкан һәм, Һиндстанның, Уттарханд штатында , Кедарнатхның баш гыйбадәтханәсе булып санала.

## Тарихы
4000 ел буена кешеләр Кедарнатх Һинд дине Илаһының башын эзләгәннәр, бу Ходай фараз ителгәнчә биш Маһабһарата каһарманнары биш  Пандава иртуганнарыннан арыныр өчен үгез формасын алган. Риваять Махабхаратаның төп темасы булган биш Пандава иртуганнары һәм аларның кузеннары Каурава иртуганнары арасында Курукшетра сугышына карый.
Пандавалар отканнар, әмма тормышлар өзелүләрдән бәла кичергәннәр, алар сугышкан патшалыкларыннан ваз кичкәннәр һәм мәһабәт Һималайя Таулары өстендә дип ышанылган Ходайларның күк сыену урынына юнәлгәннәр. Пандавалар 18-көнлек Курукшетра Сугышы дәвамында Ходай Шивадан кичерүгә омтылыр өчен Кедарнатх төбәгенә җиткәннәр. Әмма Ходай Шива аларны кичерергә әзер булмаган һәм алардан арыныр өчен үгез формасын алган. Пандавалар шуннан соң үгез Ходай Шива дигәнен аңлаганнар һәм аны койрыгыннан тартып туктатмакчы булганнар. Кинәт баш тәннән аерылган булган һәм Пандавалар аның урынын таба алмаганнар. Уттарханд штатында Кедарнатхның өркәч аркасы сыман корылма изге үгезнең торсы буларак, куллар Тунгнатһда пәйда була, набһи һәм корсак Мадһьямаһешварда йөзеп торалар, йөз Рудһранатхта күрсәтелә һәм баш һәм чәче Кальпешварда бар.

## Өйрәнү һәм табылдыклар
Һинд дине активисты Бһарат Җанграм эзләнү алып барган һәм Долешвар Маһадэв Кедарнатх һәм Долешвор арасында шаккатыргыч бәйләнешләренә нигезләнеп Кедарнатхның төп өлеше дип раслый.  Ике гыйбадәтханәдә табылган Шива потларына 4000 ел. Хәттә Долешворда табылган таш язма Санскрит телендә һәм борынгы Непал телендә язылган булган. Ике гыйбадәтханәдә каһиннәр Карнатаканың, Андһра-Прадешның, Керала һәм Тамил Надуның көньяк штатларыннан сайланып алыналар. Ике гыйбадәтханә каһиннәре дә исемнәреннән соң “линг” сүзе аффиксын кушалар, бу аларның табынучылар буларак якынлыгын күрсәтә һәм ике гыйбадәтханәнең дә биш Шива изге урыннары кластеры бар. Ике каһиннәрнең дә төп Илаһ булып Бирбһадра тора, ул Һинд дине язмалары буенча Шива юлдашы булып тора .
## Танылуы
2009 елның 22 августы Кедарнатх питхн Шри 1008-нең баш каһине Җагат Гуру Бһимашанкарлинг Шивачарья Җангам матх Бһактапурда урнашкан Долешворе Маһадэв Шри Кедарнатхның баш өлеше дигән язма белән тактаны ачкан. Ул Бхактапур районында урнашкан Долешвор гыйбадәтханәсендә махсус табыну Радра Абһишекны башкарган. Бу шулай ук Долешвар Маһадэвта язманы (Шила Лекхны) искә алган. Бу чарага Долшевор Махадэв Гыйбадәтханәсенә меңнәрчә тугърылар килгән.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://doleswormahadev.wordpress.com/2009/10/23/hello-world/

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Бакый Халидов

**Халидов Бакый (Мөхәммәтбакый) Закир улы** (1905-1968) — тел белгече, Иран һәм гарәп телләре белеме буенча хезмәтләр авторы.

## Биографиясе
Бакый Халидов 1905 елда Морзалар авылында туган, хәзерге Татарстанның Апас районы.
Казан дәүләт университетының физика-математика факультетының астрономия бүлеге тәмамлагач, Ташкент астрономик обсерваториясенә (ТАО) кече фәнни хезмәткәр вазифасына эшләргә җибәрәләр.

ТАО да эшләү белән бер үк вакытта Бакый Халтдов Урта Азия дәүләт университетында астрономия буенча лекцияләр укый (соңрак - ТашДУ), Үзбәкстан Фәннәр академиясенең Тел, әдәбият һәм тарих институтында астрономия тарихын өйрәнә башлый, ләкин тиздән сугыш башлана һәм аны армиягә чакыралар.
Бакый армиясендә 1942-1947 елларда хезмәт итә, башта Иранда совет гаскәрләре штабында хәрби тәрҗемәче, аннары Ташкәнттагы ТуркВО штабында хезмәт итә. Аны армиядән озак вакыт кайтармыйлар, ТашДУ ректораты тырышлыгы белән аны университетка эшкә чакыралар.

1947 елда армиядән кайткач, Бакый ТашДУ көнчыгыш факультетында өлкән укытучы булып эшли. Ләкин аның көнчыгышны өйрәнү буенча югары белем дипломы булмый. ТашДУ-ның Көнчыгыш факультетында  эшне дәвам итү һәм үсеш өчен юридик киртә  була. Аны бетерү өчен Бакый  ТашДУ читтән торып бүлегенә укырга керә, тизләтелгән темплар белән аны тәмамлый һәм тиешле диплом ала.
Б. 3. Халидов Ленинград дәүләт университетының Көнчыгыш факультетында "Заманча әдәби телдә пушту гарәп алынмалары" дигән темага кандидатлык диссертациясен яклый.

1953 елда доцент исеме бирелә. 1953 елдан 1956 елга кадәр Б.З. Халидов Иран-Әфган филологиясе кафедрасын җитәкли, ә 1958 елдан 1968 елга кадәр ул төзегән гарәп филологиясе кафедрасы мөдире була.
## Фәнни эшчәнлеге
Б. 3. Халидов иранистика һәм гарәп теле буенча профильле курслар укый, Урта Азиядә беренче тапкыр югары белемне пушту телендә укытуга ирешкән . Аның күп кенә укучылары Үзбәкстан, Казахстан, Төрекмәнстан һәм Татарстанның югары уку йортларында һәм фәнни-тикшеренү институтларында эшли.

Б.З. Халидов көнчыгышны өйрәнү буенча югары уку йортлары өчен дәреслекләр әзерли. Аның 1965 елда дөньяга килгән гарәп теле дәреслеге совет һәм чит ил гарәп тарихчыларының иң югары бәясен ала.
Б. 3. Халидов Урта Азиядә беренчеләрдән булып гарәп теле дәреслеген язган кеше, бу дәреслек  буенча бүген дә Үзбәкстан, Казахстан, Татарстан мәктәпләрендә һәм югары уку йортларында гарәп телен өйрәнәләр.
## Моны да карагыз
* Әхмәт Халидов

## Чыганаклар

* Татарский энциклопедический словарь. -Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. - 703с. илл.ISBN 0-9530650-3-0
## Искәрмәләр

Төркем:Тел белгечләре
Төркем:Буа мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ташкәнт Урта Азия университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәркыятьчеләр
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Яков Юзефович

**Яков Давыд ул Юзефо́вич** (12.03.1872, Великая Лапеница, Волковыск өязе, Гродно губернасы — 5 июль 1929, Волковыск, Польша) — липка татарларыннан булган Россия империясе генерал-лейтенанты (1917).

## Биографиясе
Яков Юзефович Гродно губернасы татар морзалары нәселеннән.  Бүгенге Белоруссия территориясенә караган, Гродно губернасы Волковыск өязе Великая Лапеница авылында генерал-майор Давыд Давыд улы Юзефович гаиләсендә туган. Генерал-майор Давыд Амурат улы Юзефовичның оныгы.. Мөселман.

Полоцк кадет корпусын (1890), Михайловск артиллерия училищесын (1893) и Генераль штабы Николаев академиясен (1899) тәмамлый .

Рус-япон сугышында штаб-офицер буларак катнашкан. 1905 елның 8 декабреннән Варшава хәрби округы штаб-офицеры. 1910 елның  24 ноябреннән Россия империясе Генерал штабы идарәсенең бүлек башлыгы була. 1913 елның 17 апреленнән начальник ярдәмчесе.

Беренче бөтендөнья сугышында Югары башкомандующий каршындагы генерал булган, 1915 елдан генерал-майор. Изге Георгий ордены белән бүләкләнгән.

1916 елдан — 2-нче кавалерия корпусы штабы начальнигы . 1917 елдан — генерал-квартирмейстер, соңрак — Югары башкомандующий каршындагы 1нче генерал-квартирмейстер . 1917 елның 1 сентябреннән - генерал-лейтенант.

1918 елның җәенәән ватандашлар сугышында Кызы Армиягә каршы көрәштә Петр Врангель ягындагы җитәкчеләрнең берсе була. Врангель Кырымда рус армиясен җитәкләгән чорда Рус армиясе генерал-инспекторы булып тора. 1920 елның сентябрендә Франциягә күченә. Соңрак Алманиядә, Эстониядә яши. Башта Тарту шәһәрендә үлгән дип саналса, 2015 елда Белоруссияның Волковыск шәһәрендә кабере табыла.

## Чыганаклар
* K. A. Zalesskij, I mirowaja wojna. Prawitieli i wojennaczalniki. wyd. WECZE Moskwa 2000.
* Залесский К.А. Кто был кто в первой мировой войне. Биографический энциклопедический словарь. М., 2003

## Искәрмәләр

Төркем:Генерал-лейтенантлар
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Шәхесләр:Липка татарлары
Төркем:Татар хәрбиләре
Төркем:Рус-япон сугышында катнашучылар
Төркем:Русия хәрбиләре
Төркем:Генераллар
Төркем:Шәхесләр:Кырым
Төркем:Русия ватандашлар сугышында катнашучылар
Гыйлем инкыйлабы

**Гыйлем инкыйлабы,** шулай да **фәнни революция** (XVI-XVII гасырлар) - Аурупада фәннәр, техника, сәнәгать өлкәләрендә, җәмгыять тормышында XVI-XVII гасырларда урын алган кискен алмашынулар, төпле үзгәрешләр чоры. Урта гасыр дини кагыйдәләреннән ваз кичелә, яңа кыйммәтләр системасы төзелә, фән үсеше тизләтелә.

## Тасвирлама
Бу чорга түбәндә китерелгән үзенчәлекләр хас:

* Капиталистик мөнәсәбәтләр үсеше;
* Мәгърифәткә карата ихтирамны дингә табынудан өстенрәк кую;
* яңа һуманистик кыйммәтләр булдыру;
* Фәнни рациональ карашның барлыкка килүе;
* Җәграфи ачышлар һәм колониаль система урнашуы;
* Җитештерү өлкәсендә зур алгарышларга ирешү;
* Яңа механизмнар, технологияләр, беренче пар этәргәчләрен булдыру.

## Фәлсәфә
Гыйлем инкыйлабын башлап җибәргән төп вакыйга - Н.Коперникның "Күк аралары әйләнү турында" (1543) фәнни хезмәтенең барлыкка килүе. Коперник төп дин кагыйдәләренә каршы чыгып, Җир шарының Кояш тирәли әйләнешен фаразлый.

Коперник идеясен Г.Галилей дәвам итә һәм исбатлый. Галилео Галилей исеме безгә эксперименталь физика, динамика, классик механика фәннәренең нигезен салучы буларак мәгълүм. Ул Аристотельның метафизик карашларына каршы чыга, галәмнең кануннарын колачлау өлкәсендә яңа адымнар ясый. Аның тарафыннан бу җәһәттән яңа техник әспаблар булдырыла. Бу әсбаплар ярдәмендә Галилео Галилей Коперник идеяләрен исбатлау юнәлешендә беренче җитди ачшларын ясый.

Иоһанн Кеплер үзгәрешле зурлыклар математикасын нигезен сала. Планеталарның Кояш тирәли әйләнеше вакытын һәм планеталарның Кояштан ераклыгын чагыштырып, формулалар чыгара. Тихо Браге Коперник һәм Птолемей хезмәтләренә нигезләнеп, үз "гео-гелиоцентристик" идеясен булдыра. Бу эштә аңа яңа үтә төгәл астрономик әмбаплар булдыруы булыша. Исаак Ньютон Коперник идеяләренең юнәлешендә, матдәләрнең тартылышу законын ачып, соңгы адым ясый.

Бу чорның төп үзенчәлеген ике капка-каршы мәгънә йөрткән төшенчә тәшкил итә. Беренчесе - *механицизм* - галәмдәге барлык күренешләрнең һәм үзгәрешләрнең механика кануннары нигезендә аңлату омтылышы булса, икенчесе - деизм - диннең яңа биеклеккә күтәрелүен исбатлый. Деизм идеяләре буенча, Тәңре, гамәлне төзегәч, аның кечкенә үзгәрешләренә һәм башка күренешләренә катышмый. Бу идеяләрнең дәвамы буларак, Х.Чербери, Томас Гоббс, Дж.Локк, Жан-Жак Руссо, Вольтер, Готфрид Лейбниц, Лессинг, Иммануил Кант фәлсәфи идеяләре барлыкка килә.

## Чыганаклар

* Научная революция // Западная философия от истоков до наших дней. - "Петрополис"..   Антисери Д., Реале Дж.   1994.
*Томас Кун «Структура научных революций», University of Chicago Press, 1962
*Meyer, Annette: Die Epoche der Aufklärung, 2010.

## Искәрмәләр


## Шулай да карагыз

* Фәлсәфә
* Николай Коперник
* Исаак Ньютон
*Инкыйлаб
*

Төркем:Инкыйлаблар
Төркем:Фән тарихы
Төркем:Фәлсәфә тарихы
Төркем:Фәлсәфә чорлар буенча
Мостафа Кырымал

**Мостафа Эдиге Кырымал** (; 1911 ел, Бакчасарай, Кырым — 1980 ел, Мюнхен, Алмания) — диаспорада яшәүче кырым татарлары лидерларының берсе, кырым татар һәм татар җәмәгать эшлеклесе һәм тарихчысы.

## Биографиясе
Әтисе Мостафа Синкевич липка татарларыннан булган. Гаиләсе Икенче бөтендөнья сугышына кадәр Кырымда яши. Ул Ялтадан ерак булмаган Дерекөе авылында яшәп Ялтада рус урта мәктәбендә укуын дәвам итә. Акмәсҗит (Симферополь) педагогика институтында югары белем ала.

Совет басымы көчәйгәч, ул башта Әзербайҗанга, аннан Иранга күченә. 1932 елда Иран аша Истанбулга килгәч, ике елдан соң үзенең абыйсы, мөфти Якуп Синкевич янына китә.

1939 елда Вильнюс университетында сәяси фәннәр буенча укуын тәмамлаган Мостафа Эдиге Кырымал янә Польша аша Берлинга китә. Кырым, Украина алман оккупациясе чорында (1941-1944) кырым, татар хәрби әсирләре белән кызыксынган.

Икенче бөтендөнья сугышы тәмамланганнан соң, ул Алманиядә кала һәм Кырым төрекләренең милли көрәше диссертациясе белән Мюнстер университетында фәлсәфә докторы исемен ала.

Аймелек ханымга өйләнгән Эдиге Бәк 1980 елда Мюнхенда үлә һәм совет оккупациясе аркасында Алманиядә җирләнә.

## Җирләнүе
2007 елга кадәр Мюнхенда яшәгән, хәзер Канадада яшәүче туганы Аслан Бей ышанычнамәсе буенча, Көнбатыш Европа Кырым мәдәни үзәге генераль директоры Рафет Каранлык һәм Кырымның Көнбатыш Европа Кырым мәдәни үзәге вәкиле Куршад Өрнәк, Кырымга "Көнбатыш Европа Кырым мәдәни үзәге" тарафыннан Стамбул аша Кырымга китерелеп җирләнә.

## Чыганаклар
* Edward Allworth. The Tatars of Crimea: Return to the Homeland : Studies and Documents. — Duke University Press, 1998. — С. 342. — 404 с. — ISBN 978-0-8223-1994-8.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «1917 ihtilalinden sonra Kirim-Turk ailesiyle kadinin durumu» [The status of Crimean-Turk family and womanhood after the 1917 revolution]. Dergi 3 (1955): 13-30.
* «Kirim Turklerinin 1917—1920 ihtilal yillarinda milli kurtulus hareketi» [Crimean Tatar national liberation movement during the revolutionary years of 1917—1920]. Dergi 48 (1967): 55-69

Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Кырым татарлары
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татар тарихчылары
Бурчин Абдулла

**Бурчин Абдулла** (, 22.07.1987; Бурса, Төркия) — татар милләтеннән булган төрек кино һәм сериал актрисасы.

## Биографиясе
Бурчин Абдулла 1987 елның 22 июлендә Бурсада Румыниядән эмиграцияләнгән татар гаиләсендә туа. Аның кыз һәм ир туганы бар. Гаиләсе Американың Миссури штатында яши. Истамбулдагы махсус урта Акасия мәктәбен, Истанбулның Мәрмәр университетының Инглиз икътисад факультетын тәмамлаган. Аннары ул Америкага китә һәм магистр дәрәҗәсен алуга ирешә. Актерлык осталыгын һәм драмасын АКШта өйрәнә.

1998 елда Star TV телевидениесендә трансляцияләнә башлаган «Üvey Baba» («Үги ата») сериалында кечкенә кыз роле белән танылган. Бурчин Абдулла үзенең актерлык карьерасында  Beşinci Boyut (Бишенче үлчәнеш), Büyük Buluşma (Зур очрашу), Kara İnci (Кара Энҗе), Kollama (Коллма) кебек киноларда төшә. «Фатмагүлнең гаебе нидә?» «(Fatmagül’ün Suçu Ne?») сериалында Айче ролен уйный.

## Фильмография

## Чыганаклар
* Arşivlenmiş kopya". 15 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2013.
* IMDb'de Burçin Abdullah.

Төркем:Төркия актрисалары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Төркия татарлары
Әхмәт Халидов

**Халидов Әхмәт**, Әхмәт Бакый улы Халидов — күренекле татар энтомологы (бөҗәкләрне өйрәнүче галим); мәгълүм телләр белгече Бакый Халидовның  улы.

## Фәнни хезмәтләр, китаплар
* Юным натуралистам", 2011 г; 
* "Мицетобионтные насекомые как компоненты лесных биоценозов:диссертация дyктыpа биологических наук":03.00.09, 1989 год,
* "В мире животных", 2002 г.;
* "Насекомые-разрушители грибов", 1984 г.(тат. "Яшь табигать өйрәнүчеләргә", 2011 ел;
* "Мицетобионтлы бөҗәкләр урманлы биоценозларның компонентлары кебек: биология фәннәренең дyктыpы диссертациясе:03.00.09, 1989 ел;
* "Хайваннар дөньясында", 2002 ел;
* "Гөмбәләрне җимерүче бөҗәкләр", 1984 ел) китапларының aвтыpы,
* "Фауна и экология жуков-стафилинид (Coleoptera, Staphylinidae) Предкамья Республики Татарстан"(тат. Татарстан җөмһүриятенең Кама янында урнашкан коңгыз-стафилинидның фауна һәм экологиясе) диссертациясенең оппоненты.

## Сылтамалар
* "Юным натуралистам: пособие длә кружков по зоологии" Ахмед Бакиевич Халидов, 2011
* Халидов, Ахмед Бакиевич. Мицетобионтные насекомые как компоненты лесных биоценозов : диссертация ... дyктыpа биологических наук : 03.00.09 / Зоол. ин-т АН СССР. - Казань, 1989. - 422 с. Энтомология OD 71 90-3/102
* Халидов, Ахмед Бакиевич.  "В мире животных", 1988
* Насекомые-разрушители грибов / А.Б. Халидов — издание: 1984
* https://mytashkent.uz/2015/06/16/baki-zakirovich-halidov/
* aвтыpеферат диссертации по теме "Фауна и экология жуков-стафилинид (Coleoptera, Staphylinidae) Предкамья Республики Татарстан", На правах рукописи, Шулаев Н.В.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Биология фәннәре дyктыpлары
У Тхант Тынычлык Бүләге

**У Тһант Тынычлык Премиясе** У Тһант-ның үлеменнән соң Берләшкән Милләтләрдә Шри Чинмойның тынычлык медитацияләре тарафыннан барлыкка китерелгән булган. Беренче мәртәбә 1982 елда тәкъдим ителеп бүләк, Берләшкән Милләтләрнең Баш Сәркатибе У Тһантның югары рухи идеалларын мисал итеп алган һәм шул идеалларны дөнья тынычлыгына омтылып ару белмичә тормышка ашыручыларга бирелә.
## Премиягә лаек булганнар
Ул Тынычлык Медитациясе тарафыннан Берләшкән Милләтләрдә Нельсон Манделага, Михаил Горбачёвка, Папа Иоанн Павел II-гә, Ана Терезага, Хавьер Перез де Куэлларга, Курт Валдһаймга, Далай-лама XIV-кә, Дэзмонд Тутуга,  Дада Дж.П. Васванига, Шачинандана Свамига һәм У Тһантның кызы Дау Айе Айе Тһантка бирелгән булган.
У Тһантның аерылмалы лекцияләре серияләре мәшһүр олы фикер йөртүчеләр һәм дөнья җитәкчеләре Берләшкән Милләтләренең 21-енче гасырда дөньяның халыклары һәм дәүләтләре чакыруларына мөрәҗәгатенең роле буенча сөйләшә торган форум. Лекция серияләре Берләшкән Милләтләр Университеты һәм Япония Тынычлык Шурасы белән хезмәттәшлектә оештырылган.
Берләшкән Милләтләрнең дөнья җитәкчеләрен һәм мәшһүр шәхесләрне Токиога Берләшкән Милләтләр Оешмасының тиз үзгәрүче дөньяда ролен өйрәнү өчен чакыру традициясе бар. У Тһант Билгеле Лекцияләре сериясе бу традициягә хәзерге һәм элекке Нобель лауреатларын һәм дәүләт башларын галимнәр, сәясәт ясаучылар, бизнес җитәкчеләре һәм гомуми җәмәгать белән карашларын уртаклашу өчен мөмкинчелек бирә.

## У Тһант Тынычлык Премиясенә лаек булганнар

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* U Thant Peace Award at Sri Chinmoy.org
*  Video: Award for Mother Teresa

Төркем:Шри Чинмой Үзәге