open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таулы-алтай телләре

**Алтайча** яки **алтай теле** — Себер телләре төркеменә караган  төрки тел. Россиядәге Алтай Республикасының рәсми теле. Алтай теле 1948 елга кадәр ойрот теле (ойротча) дип аталган. Россиянең 2010 елгы җанисәп мәгълүматлары буенча, алтай телендә якынча 55,000 кеше сөйләшә.

Телнең ике диалекты бар, төньяк алтай телендә Алтай краенда, ә көньяк алтай телендә Алтай Республикасында сөйләшәләр, ләкин бу ике диалект авыр аңлашыла. Кирилл алфавитында язылган телнең стандарт формасы көньяк алтайчага нигезләнгән, ә 2006 елда төньяк алтай язуы өчен дә кирилл алфавитына нигезләнгән система эшләнелә.

## Классификация
Алтайчада Алтай таулары белән уратып алынган җирдә сөйләшәләр һәм шор һәм хакас телләренә географик якынлыгы аркасында, бергә төрки телләрнең Төньяк (яки Себер) төркемчәсе булып саналалар. Алтай теле бу төркемгә кыпчак төркемендәге кыргыз теленә якын характеристикалары булганга кертелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Türkiye'de Altay Türkçesi üzerine yapılmış olan lisansüstü tezleri 
* Altayca ve Türkçenin karşılaştırılmalı ses ve şekil bilgisi  
* Altay alfabesi 
* Altayca deyişler
* Rusça–Altayca Online Sözlük

Төркем:Кытай телләре
Төркем:Монголия телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Алтай Республикасы
Константин Бударин

**Константин Александр улы Бударин** (; 02.11.1914, Арыслан, Зөя өязе, Казан губернасы — 20.02.2000, Казан, Татарстан) — полковник, КИСИ махсус часте башлыгы, Бөек Ватан сугышы ветераны.

## Биографиясе
Константин Александрович Бударин 1914 елның 2 ноябрендә Казан губернасының Зөя өязе (хәзерге Татарстанның Кайбыч районы) Арыслан авылында туган.

1936 елдан Совет Армиясендә. 1941 елда Тамбов махсус хәрби училищесын тәмамлый.

1941 елның июленнән Бөек Ватан сугышы фронтларында бүлек ярдәмчесе, армия штабы инспекторы вазыйфаларында. Мәскәү астында, Көнбатыш фронтта, совет Балтыйк буен азат итүдә катнаша.

1941 елда Мәскәү астында барган сугышта зона штабының Югары баш командованиесе белән ЗОА ставкаларын ышанычлы бәйләнешен тәэмин итә. Мәскәү-Идел каналына фашистлар һөҗүмен чагылдыруда һәм совет гаскәрләренең Көнбатыш фронтта контрһөҗүмендә катнаша.

Бударин К. А. Кызыл Байрак ордены, ике Кызыл Йолдыз ордены, медальләр белән бүләкләнә.

Сугыштан соң дивизиянең штаб бүлеге начальнигы, армия штабының өлкән офицеры була. 1960 елдан запаста. 1960-1970 елларда Казан инженер-төзелеш институтында махсус часть башлыгы, канцелярия башлыгы булып эшли.

2000 елның 20 февралендә Казан шәһәрендә вафат була.

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Шәхесләр:Казан
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Зөя өязендә туганнар
Иске Корбаш

**Иске Корбаш** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Бүгенге көндә Мәлки авылы эчендә исәпләнә (авылның Ырым елгасының уң яры өлеше).
## Тарихы
Авылны Идел буе Болгарына Аксак Тимер һөҗүменнән соң хәзер Чистай төбәге нугайлары (мишәрләре) нигезләгән дип уйланыла. Авылның атамасы да беренче нигезләүче — Корбаш (Корбангали, Карабаш) дигән кеше белән бәйле.
Авылда 1859-1873 еллар мәгълүматлары буенча 24 йортта 106 кеше яшәгән.
1918 елда Иске Корбаш авылы советы оеша, 1920 елда Мәлки авыл советына кушыла.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Халкы

## Күренекле кешеләре

* Александр Малов — журналист, язучы, Бөек Ватан сугышы һәм хезмәт ветераны.
* Лена Бичарина (*Бичарина Елена Исмәгыйль кызы*) — татар җырчысы, Татарстанның атказанган артисты (2001).
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Һиндстанда ут гыйбадәтханәләре исемлеге

**Ут гыйбадәтханәсе**, **Агиарий, Атәшкадәһ** (фарсы телендә:آتشکده), **Атәшгәһ** (фарсы телендә:آتشگاه)  яки **Дар-э Меһр** (фарсы телендә:در مهر) ул Иранның (Фарсы иле) борынгы дине Зәрдөштлек тарафдарлары табыну урыны. Зәрдөштлек динендә ут (карагыз *[[атар]]*), чиста су белән бергә (карагыз *[[абан]]*), ритуаль чисталык үткәрүчеләре булып тора. Чиста, ак "чистарту церемонияләре өчен көл ритуаль тормышның нигезе [буларак] карала", алар "асылда йорт утын карауга тиешле ритуал, гыйбадәтханә [ут]ы өчен йорт учагы яңа изгелеккә күтәрелгәне". "Утка ягулык белән корбан итә торганга ..., бәхет бирелә". Дөньяда якынча 177 ут гыйбадәтханәсе бар, шуларның якынча 150-се Һиндстанда.
## Һиндстанда ут гыйбадәтханәләре исемлеге

## Шулай ук карарга мөмкин
* Иранда ут гыйбадәтханәләре исемлеге
* Һиндстанда Зәрдөштлек
* Һиндстанда диннәр
* Һиндстанда дини туризм

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Kollej de Frans

**Collège de France** - Frantsiädä urnaşqan universitet. 

1530 yılda eşen başlap cibärgän.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Collège de France räsmi bite

Төркем:Париж
Өлкәр сибелгән тупланышы йолдызлары исемлеге

**Өлкәр сибелгән тупланышы йолдызлары исемлеге** — астрономнар тарафыннан сибелгән тупланышка кертелгән йолдызлар исемлеге. Исемлек күренмә йолдызча зурлык үсеше буенча төзелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар тупланышлары
Төркем:Сәвер йолдызлыгы
Баһрот мәгарәләре

**Баһрот Мәгарәләре**, урында **Барад(बारड)** атамасы астында мәгълүм, Махараштрада, Даһану янында Һиндстанда бердәнбер Парси/Зәрдөштлек мәгарә гыйбадәтханәсе. Баһрот мәгарәләре Гөҗәратта, Санджаннан 25 километрда һәм Борди авылыннан кечкенә 8 км арада һәм шулай ук Таласаридан NH48 Дәүләт Шоссесыннан якынча 9 км да урнашкан. Бу тау сыртына башта авылның кабилә кешеләренә хуҗа булган, алар аны агач, карви (балчык стена ясар өчен кулланылган) җыяр өчен кулланган. Соңрак алар Буддачылык монахлары тарафыннан казылган кулланылмаган Буддачылык мәгарәләре булган. Атәшпәрәстләр Мөхәммәд бин Тугълукъ генералы Алаф Хан Санджан биләмәләренә яулап кергәннән соң бу тауларда 13 ел буена яшеренеп торган. ‘Ираншаһ Ялкыны’ шулай ук бу периодта (б.э. 1393–1405 елы) Баһротка күчерелгән булган. Хәтта хәзер, бу Изге Ут янып тора, хәзер ул Удвадада урнашкан, карагыз Ираншаһ Аташ Бәһрам, һәм аңа дөньяда тугъры утның иң күренекле дәрәҗәсе бирелгән. Баһрот мәгарәләре мирас урыны дип игълан ителгән булган һәм ул Һиндстанның Археологик Өйрәнүе (ASI) астында сакланып торган һәйкәл булып тора.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Һиндстанда ут гыйбадәтханәләре исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Буддизм
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Борис Чамбыт

**Борис Чамбыт**, Борис Салчакович Чамбыт (, *[[1946 ел]]ның [[23 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], Тыва автономияле өлкәсе, Бай-Тайга кожууны, Кызыл-Даг*) ― композитор, Тыва Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1990) .

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 23 августында Көөп-Сөөк авылында (хәзер Бай-Тайга кожууны Кызыл Даг авылы составына керә) күп балалы гаиләдә туган. Әнисе вафатыннан соң аны Чаа-хөл кожууны Ак-Дуруг авылы балалар йортына тәрбиягә бирәләр. «Режиссер» белгечлеге буенча Кызыл сәнгать училищесын, аннары читтән торып — Көнчыгыш Себер мәдәният институтын (Улан-Удэ) тәмамлый.

## Эшчәнлеге
Хезмәт эшчәнлеген 1966 елда, Ак-Дуруг авылы балалар йортында урта мәктәпне һәм Тува АССР Мәдәният министрлыгы каршындагы хор оештыручы-баянчылар курсын тәмамлагач, Тээли район мәдәният йорты баянчысы буларак башлый.

Мәдәният өлкәсендә эшли: балалар музыка мәктәбе укытучысы, район мәдәният йорты сәнгать җитәкчесе, район мәдәният йорты директоры, «Тываның аныяктары» республика яшьләр газетасы корреспонденты (1972-1974). «Мөнгүлек» кожуун (район) әдәби-музыкаль берләшмәсенең музыкаль җитәкчесе. 1993 елның маеннан 2008 елга кадәр Бай-тайга кожуун администрациясенең мәдәният бүлеге мөдире булып эшли. 2000 елда Тыва Республикасы Югары Хуралы Вәкилләр палатасына депутат итеп сайлана.

Сәләтле музыкант җыр иҗаты өлкәсендә күп эшли. 1967 елда аның Өөлет Чиңмит сүзләренә беренче «Чүшкүрбейн баарың ол бе?» җыры чыга. Аның җырлары – якты лиризм, милли колориты белән аерылып тора, үзенчәлекле, заманча вакыйгаларга бай, халык ярата торган җырлар. Буш вакытында шигырьләр яза, алар «Улуг-Хем» республика альманахында басылып чыга.

## Әсәрләре
* «Хемчиим бажы Бай-ла-Тайгам» (Хемчи башым Бай-Тайгам)
* «Шурумаа»
* «Ырлаксаныг Бай-ла-Тайгам» (Җырлыйсы килә торган Бай-ла-Тайгам)
* «Ырым сенде — Улуг-Хемим» (Җырым синдә, Улуг-Хем) 1978
* «Шокар аъттыг уруг» (Атка атланган кыз) 1995
* «Торээн Тывам — Алдын черим» (Туган Тывам — Алтын җирем) 2014 һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Бөтенроссия халык иҗаты смотрлары лауреаты
* Тува АССР Мәдәният министрлыгы, ВЛКСМ өлкә комитеты, Гостелерадио уздырган төрле конкурсларда җиңүче
* 1990 ― Тыва Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре
## Искәрмәләр


Төркем:Тыва мәдәнияте эшлеклеләре
Төркем:Тыва композиторлары
Төркем:Тува АССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Кызыл сәнгать көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Көнчыгыш-Себер дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Säyäsi tikşerenülär institutı (Parij)

**Institut d'études politiques de Paris** - Frantsiädä urnaşqan universitet. 

1872 yılda eşen başlap cibärgän.

Sciences Po Parista 3200 yaqın professor-uqıtuçı xezmät quya, 14,000 bakalavr bar. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Sciences Po Paris räsmi bite

Төркем:Париж
Юрий Матросов

**Матросов Юрий Петрович** (1947 елның 9 февралендә туган) — чуаш халык рәссамы, Чуаш һәм Башкортостан Республикаларының атказанган рәссамы.

## Тормыш юлы
1947 елның 9 февралендә Чуваш АССРның Чабаксар районы Синьял-Чурачики авылында туган. 1954-1963 еллар Курак Чурачики  сигезъеллык мәктәбендә укый. Аннары Олы Мамыши урта мәктәбендә укуын дәвам итә.

1963-1965 елларда Ишле югары вольтлы аппаратуралар уку йортында инструмент слесаренә укый, Ишле урта мәктәбендә урта белем ала.

1965-1970 еллар Чуаш дәүләт педагогика институты сәнгать-график факультетында сәнгать белеме укытучысы булырга укый. Совет Армиясендә хезмәт итә.

1972-1980 елларда "Чувашялхуспроект" институтының проектчылар төркеме җитәкчесе вазыйфасында эшли. 
1973 елда Идел буе яшь рәссамнарының өлкә күргәзмәсендә катнаша.

1982-1987 елларда-РСФСРның Сәнгать фондының Чуваш АССР иҗат җитештерү комбинатының проектчысы һәм баш рәссамы була.

1986 елда ул СССР Рәссамнар берлегенә кабул ителә.

1985 елда туган якны өйрәнү музееның эчен бизәү өчен Мишши Сеспель исемендәге премияга лаек була. 1989-1990 еллар Башкортстан Республикасында Слакбаштагы К.В. Иванов музее төзелеше эшенә зур өлеш керткәне өчен аңа «Башкорт АССРның атказанган рәссамы» дигән мактаулы исем бирелә.

1994 елдан – Чуваш дәүләт академия драма театры төп рәссамы. Татарстанның Буа районы Күшки-Яңа-Тимбайдагы Яковлевның мемориаль музее проектының авторы һәм аның башкарма җитәкчесе. 

1999 елда драматург Николай Сидоровның «Гүзәл кыз елавы» трагедиясен сәнгатьчә бизәгән өчен Чуаш дәүләт премиясенә лаек була. Чуаш дәүләт драма театрын капиталь ремонтлауда дизайн-проект һәм реконструкция авторы буларак катнаша.

Юрий Матросов кайда гына эшләсә дә, үзенең сәнгать сәләтен үстерә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Матросов, Ю. П. Юрий Матросов : Живопись. Графика. Сценография. Художественное проектирование. Прикладное искусство : [кн.–альбом] / Юрий Матросов ; [текст Ю. Викторова и др.]. – Чебоксары : Чувашия, 2005. – 111 с. : цв. ил., фот., портр. – (Художники Чувашии).
* Матросов, Ю. П. Сăнарсене пурнăçра шырать / Ю. П. Матросов ; Н. Иванова калаçнă // Хресчен сасси. – 2000. – 18 янв.
* Филиппова, Л. 50 çул вăл – паллă çул / Л. Филиппова // Хыпар. – 1997. – 13 нарăс.
* Чикмякова, С. Илемлĕх туйăмĕ ан çухалтăр / С. Чикмякова // Çĕнтер- çулĕ (Вăрнар р–нĕ). – 2006. – 20 çу. – С. 5.
* Эктел, В. Чи тĕплĕ роль / В. Эктел // Хыпар. – 1997. – 12 нарăс.
* Викторов, Ю. Дизайнер, живописец, сценограф / Ю. Викторов // Чăваш ен. – 1997. – 8–15 февр. (№ 6). – С. 9.
* Викторов, Ю. Один из ведущих дизайнеров / Ю. Викторов // Тăваньен (Шупашкар р–нĕ). – 1997. – 8 нарăс.
* Матросов, Ю. Юрий Матросов : «Я – миллионер» / Ю. Матросов ; записала А. Юрату // Чебоксар. новости. – 2001. – 7 апр. – С. 3.
* Театральный роман художника // Чебоксар. новости. – 1997. – 13 февр.

Төркем:Чуашстан рәссамнары
Төркем:Чуашстанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр
Төркем:Башкортстанның атказанган рәссамнары
Төркем:Чуашстанның атказанган рәссамнары
Төркем:Чуашстанның халык рәссамнары
Сяншенлоу

**Сяншенлоу** (традицион кытай иероглифлары белән: 祆神樓, гадиләштерелгән кытай иероглифлары белән: 祆神楼, туры мәгънәдә:Зәрдөштлек манарасы) ул Кытайда, Шанси, Дзесюда урнашкан павильон стилендагы бина, беренче мәртәбә Сонг династиясе вакытында соңрак Зәрдөштлек комплексын формалаштырган кат буларак төзелгән булган. Гыйбадәтханә иртә җимерелеп, Зәрдөштлек манарасы Цинь династиясе вакытында 1785 елда янә төзекләндерелгән булган. 
Гыйбадәтханә үзе шуннан бирле җимерелгән һәм аның урынына Даос монастыре куелган булып, Сяншенлоу Кытайда бердәнбер сакланып калган Зәрдөштлек бинасы булып таныла һәм 1996 елда шундый итеп Дәүләт Дәрәҗәсендә Төп Тарихи һәм Мәдәни Урыны буларак исемлеккә кертелгән булган.
## Галерея

## Шулай ук карарга мөмкин
* Согдия Даэналары
* Кытайда Зәрдөштлек
## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Согдия Даэналары

Согдия Даэналары, шулай ук  Согдия Илаһлары  (француз телендә: Deux divinités féminines; кытай телендә: 粟特神祇白畫) буларак мәгълүм, ул Могао Мәгарәләрендә француз Шәрыкъ белгече Поль Пельё тарафыннан ачылган 10-ынчы гасыр сызык рәсеме. Ул Танг династиясе хөкем сөрү вакыты ахырында һәм Биш династия һәм ун патшалык периодында ясалган булган һәм мөгаен Согдиялеләрнең Зәрдөштлек культы белән ассоциацияләнә. Тайваньда Академия Синиканың әгъзасы булган тарихчы Жанг Гуангда бу “кәгазь сурәт”не “сайсян бәйрәм итүе өчен Маздей Илаһларын сурәтләүче кәгазь өлешләр”нең берсе дип таныган. Рәсем Парижда Франция милли китапханәсендә саклана.
  
## Тасвирлама
Бу кәгазьдә бераз төс белән буяу белән ясалган скетч берсе берсенә каршы утырган ике ханымны сурәтли, аларның башлары нимб белән уратылган. Икесе дә төрле атрибутларны тоткан итеп ясалган:  лотос таҗ яфраклары рәте тоткан турыпочмаклы тәхеттә сулдагы ханым яфраклы касәне һәм шунда эт утырган аскуйманы тоткан итеп сурәтләнгән. Уңдагысы эттә яки бүредә атланган һәм дүрт кулга ия, өске икесе Кояш һәм Ай дискларын тота, аскы ике кул чаян һәм еланны тота. Алар хасиятле чәч стиленә ия, мөгаен металлдан ясалган тамчы формасындагы яки шәфталу формасындагы баш киеме таҗы белән.  
## Анализ
Рәсем Джао Тсунг – I-нең 1978 ел Дунхуанг Сызык Рәсеме эшендә нәшер ителгән булган, әмма өйрәнүчеләрнең кызыксынуын бары тик 1995 елда Серинде күргәзмәсендә күрсәтелгәннән соң җәлеп иткән.

Шәфталу формасындагы баш киемнәре уйгыр принцессаныкына охшаш. Ханымның сулда киеме, кимендә, шул вакыт кытай модасына охшамаган һәм икесе дә чит ил ышану чагылышын тәкъдим итә. 
Сунь Ят-сен Университеты профессоры Дзянь Босин (姜伯勤) буенча ул Зәрдөштлек сәнгать әсәре һәм дүрт куллы Илаһ ул Зәрдөштлек культында табыныла торган Согдия Алиһәсе, ул Месопотамиядән килеп чыккан Алиһә Нана яки Нанайя. Согдиана һәм Зәрдөштлек буенча француз белгече Франц Грене һәм тарихчы Жан Гуангда раславынча сулдагы ханым Даэнаны чагылдыра, Зәрдөштлек карашы буенча яхшыны, ә башкасы Даэваны, яманны. Дзян Босинь Грене һәм Жанг белән сулдагысы Даэна булганы белән килешә, әмма уңдагысы Нана Алиһәсе дип билгеләгән.

## Шулай ук карарга мөмкин
•	Сяншенлоу
•	Виса Ирасанга
•	Кытайда Зәрдөштлек 
•	Лоянгның Несториан баганасы 
•	Үзәк Азиянең борынгы сәнгатьләре

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Ут гыйбадәтханәсе

**Ут гыйбадәтханәсе** — Зәрдөштлектә культ башкару өчен дини корылма.
Зәрдөштлектә изге ут (атар) чиста су (абан) белән ритуаль чистару символы булып тора, аның максаты булып Зәрдөштлек диненең күп изге ритуаллары булып тора.
Хәзерге Иран территориясендә ут культы кимендә борынгы Фарсы дәүләте вакытыннан мәгълүм (хосусан, изге ут белән алтарьларны Геродот һәм Страбон тасвирлаганнар). Мондый изге урыннар ясалма калкулыкларда корылган һәм беркайчан да түбә белән булмаган — бу Илаһ бүлмә эчендә ябылган була алмый дигән карашлар белән бәйле булган. Культ корылмалары буларак ут гыйбадәтханәләре, саналганча, б.э.к. IV гасырдан да иртәрәк түгел, Селевкидлар вакытында барлыкка килгән, һәм Сасанидлар династиясе хөкеме периодында аеруча киң колач алган.
После Фарсы иленең гарәп яулап алуыннан соң күп гыйбадәтханәләр җимерелгән яки мәчетләргә әверелдерелгән булган, әмма кайберләре сакланып калган, ә XX гасырда аларның әкренләп тергезелүе башланган.
## Библиография
* 

Төркем:Зәрдөштлек
Мәләвез җәмигъ мәчете

**Мәләвез җәмигъ мәчете** () – Башкортстанның Мәләвез шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*җәмигъ мәчете*). Үзәкләштерелгән дини оешма ― Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәтенең «Мәләвез шәһәре җирле мөселман дини оешмасы» карамагында 
. 1908―2004 елларда – Үзәк Диния нәзарәтенә караган .

## Тарих
Беренче таш мәчет салынганчы, Мәләвез мөселманнарының кечкенә гыйбадәт йорты гына булган (*хәзерге* Киров урамында). 
Мәләвез авылында (1938 елдан штб, 1958 елдан шәһәр) мәчет бинасы авылда кибетләр тоткан бай татар сәүдәгәрләре (шулар арасында Хәбибулла Усманов) акчасына 1908 елда төзелеп беткән. Мәчеткә йөрүчеләр арасында көчләп чукындырылган, әмма 1905 ел инкыйлабы биргән мөмкинлектән файдаланып, Исламга кайткан татарлар, шулай ук мөселман диненә күчкән чуашлар булган. Мәчет мулласы – Шәйхелислам Әхмәров. Мәчет ишегалдында төзелгән ике бинада ир балалар өчен татар мәктәбе эшләгән.

Яшүсмер чагында әлеге мәчетне ачу тантанасы хөрмәтенә үткәрелгән мәҗлестә катнашуы турында Зәки Вәлиди үзенең 1923 елда чыккан  «Истәлекләр»ендә (Кн.1, стр.70) искә ала. 

1930-елларда мәчет ябыла, манарасы сүтелә. Совет заманында мәчет бинасында: 1928 елдан Х. Ямашев исемендәге татар яшьләре клубы, кинотеатр, 1930 елдан дәүләт банкы бүлекчәсе, 1958 елдан район китапханәсе урнаша. Мөселманнар 1950-елларда Смоленск урамы, 58нче йорт ишегалдында барлык мөселманнар көче белән төзелгән гыйбадәт йортына җыела торган була.

## Яңа заман
1989 елның 4 декабрендә Мәләвез шәһәре башкарма комитетының мәчетне дин тотучыларга кайтару турында карары чыга. Мәләвез мөселманнарының җирле дини оешмасы 1991 елның 20 декабрендә теркәлү уза (имам-хатиб Гыймалетдин хаҗи Сәетбатталов). 1992 елда мәчет бинасы мөселманнарга кайтарыла. 1920-еллар ахырында җимерелгән манара 1994 елда химзаводның инженер-конструкторы Сәйфулла Әмиров проекты буенча яңадан төзелә.

1999 елда Мәләвез мөселман җәмгыяте мәчет имам-хатибы Минифаиз Газиз улы Сәлимов җитәкчелегендә яңадан теркәлү узган.

## Тасвирлама
 
Мәләвез мәчете – кирпечтән төзелгән бер манаралы, бер катлы бина .

2001 елда мәчет янында «Мелеуз-строй» акционерлык җәмгыяте, шәһәр һәм район администрациясенең капиталь төзелеш һәм архитектура идарәсе, шәһәр предприятиеләре һәм учреждениеләре, шәхси эшмәкәрләр Заһир Кульбаев, Владимир Мельников, Рәсим Сәетбатталов, Марат Сәйфуллин, Роберт Салихов тырышлыгы белән төзелгән мәдрәсә бинасы ачыла.

## Җитәкчелек
Имам-мөхтәсибләр:
* 2019 елга кадәр ― Риф улы Рафис хәзрәт Сафин
* 2019 елның 12 июленнән – Азамат улы Айнур хәзрәт Рәфыйков (1988 елгы, Пермь (2005) һәм Казан (2006 елдан) ислам көллиятләрендә укыган)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* *Азнаева Ф*. Мечети – 100 лет. «Путь Октября», 19.08.2008
* Ислам в Мелеузе. Мусульмане. Мечеть.  ВКонтакте

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1908 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Мәләвез гыйбадәтханәләре
Төркем:Башкортстан мәчетләре
Азаран Блбул

**Азаран Блбул**, Захи авк-арм.(Զաղի Հավք) шулай ук Азариблбул, Плпюл (арм. Հազարան Բլբուլ-Հայ.(Զաղի Հավք), сүзгә сүз тәрҗемәдә: «мең тавышлы былбыл») — әрмән мифологиясендә табигатьнең, матурлыкның уянучы көчләрен, гаделлекне һәм гаромонияне символлаштыручы бәхет кошы. 
Асылында, әрмән мифологиясендә Азаран Блбул феникс кошы аналогы булып тора.
Бу ачык каурыйлы кечкенә кош һәрвакыт барысыннан да яңгыравыклырак итеп җырлаган. Азаран Блбулның сихри тавышыннан кахардлар (убырлылар) тарафыннан каргылган хайваннан тормышка кайткан, ә корыган бакчалар, таулар һәм үзәннәр куе үсемлекләр белән капланган булган. Азаран Блбул балаламаган, җирдә бердәнбер булган һәм үзенә тиңнәргә ия булмаган. 
Азаран Блбул картлыкка кадәр торгач һәм үзенең якыная торган үлемен сизә башлагач, ул коры һәм җиңел ут каба торган үсемлекләрдән оя корган. Үлем мизгелендә кош оясы белән тулысынча янып беткән, шуннан соң җылы көлдән кечкенә йомры барлыкка килгән, элеккеге Азаран Блбулга охшаган кошчык үсеп чыккан. 
Борынгы әрмәннәр Азаран Блбул җырлаган урында һәрвакыт бәхет, шатлык һәм мәхәббәт була дип ышанганнар. Азаран Блбулны беркем дә рәнҗетергә яки тотарга тыймаган, чөнки кошны куркытсаң, ул чәчәк атучы үзәннән мәңгегә китәчәк һәм бернинди көчләр дә аны Арарат тау итәгенә кайтара алмаячак. 
## Мәдәнияттә
•	Азаран Блбул турында Газарос Агаян тарафыннан язылган әкият мәгълүм — «Азаран Блбул».
•	Азаран Блбул турында Стефан Зорьян тарафыннан язылган әкият мәгълүм — «Азаран Блбул».
## Әдәбият
•	Арутюнян С. А., Атабекян В. // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.

Төркем:Әрмән мифологиясе
Маздаизм

*[[Маздакизм]] белән бутамаска*
**Маздаизм (маздеизм)** — Зәрдөштлеккә кадәр рәт борынгы Иран диннәренең атамасы. Кайбер чыганакларда Зәрдөштлек белән ялгыш тиңләнә. Зәрдөштлектән аермалы буларак,  маздаизмда Ахура Мазда Митрага тигез Илаһларның берсе. Маздаизм Ведизм белән уртак мифологиягә, ритуалларга һәм кайбер Илаһларның һәм каһарманнарның охшаш төшенчәләренә ия һиндоиран диннәренә карый. 
## Ахура Мазданың маздаизмда образы
Кайбер Зәрдөштлек тарихчылары фараз иткәнчә, Ахурамазда культы Заратуштра тарафыннан эшләнелгән булмаган, ә пәйгамбәр дәгъвасына кадәр дә булган. Ценер фикере буенча Зәрдөштлеккә кадәр Ахура, һичшиксез хаклык  концепциясе һәм ниндидер «Галәмнең тәртипкә салынуы» һәм шул ук вакытта сулар, яктылык һәм Кояш белән бәйле булмаган. 
## Маздаизмның башка агымнары
Маздаизмның төньяк тармагы хәзерге тарихи фәндә Туран диннәре буларак мәгълүм. Кайбер өйрәнүчеләр маздаизмның башка тармагы – көньяк-көнчыгыш булып – Тибетта колач алган традицион Бон динен күрәләр, шулай да галимнәрнең күпчлеге тарафыннан бу кире кагыла.

## Шулай ук карарга мөмкин
•	Һиндоиран диннәр
•	Бон
•	Һиндукуш дине

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Николай Юкачев

**Николай Викторович Юкачев** (03.12.1956; Нырты, Кукмара районы, ТАССР — 03.10.2009; Казан, Татарстан) — татар артисты, Әлмәт, соңыннан Камал театры актеры, Татарстанның атказанган артисты (1996). Татар театры тарихында төрки милләтеннән булмаган икенче һәм бердәнбер ир-ат артист.

## Биографиясе
Николай Юкачев 1956 елның 3 декабрендә Татарстан Республикасының Кукмара районы Нырты авылында туган. Әтисе — Виктор Тарико, украин, әнисе — Екатерина Юкачева, рус (икенче чыганаклар буенча — удмурт) милләтеннән. Татар телен дә Николай Юкачев 80%ын татарлар (нигездә, керәшен татарлары) тәшкил иткән Нырты авылында өйрәнгән.

Авылда мәктәпне тәмамлагач, 1974 елда Казан театр училищесына укырга керә.

1981 елда Казан театр училищесын тәмамлап, Әлмәт Татар дәүләт драма театрында эшли башлый, 1983 елда, режиссер Марсель Сәлимҗанов чакыруы белән Камал театрына күчә.

Николай Юкачев 2009 елның 3 октябрендә Казан шәһәрендә алдан кичергән инфаркт нәтиҗәсендә калган авырудан соң вафат була. Кукмара районы Нырты авылы зиратына әнисе янына җирләнгән.

## Гаиләсе

Хатыны — Юкачева Раушания Хөснетдин кызы, Татарстанның атказанган (2003) һәм халык (2009) артисты. Юкачевлар  партнер булып «Бәхетсез егет» (Галиәсгар Камал) һәм Әфган сугышына эләккән татар егетләре турында язылган «Зөлфия»дә (авторы – Кәшшаф Әмиров) уйныйлар. Бер кызы (Светлана Николай кызы (Хаметова), мәдәният институтын бетергән, бизнес юлыннан киткән), оныклары (Динара, Сабина) бар.

## Рольләре

Хәсән — «Зөлфия» (К.Әмиров); Гурий — «Һаваларда йолдыз» (М.Горький буенча); Закир — «Бәхетсез егет» (Г.Камал); Иван — «Без китәбез, сез каласыз», Егор — «Ат карагы» (Т.Миңнуллин); Физат — «Ләйсән ире Хәсән» (Ю.Сафиуллин); Тегермәнче — «Өч аршын җир» (А.Гыйләҗев); Бичура — «Бичура», Мөбарәк — «Казан егетләре», «Тагын Казан егетләре», Диоген — «Баскетболист» (М.Гыйләҗев); Ирек — «Мирас» (Г.Каюм); Саматов — «Боз астында дулкын» (Ә.-Т.Рахманкулов); Зәки — «Кишер басуы» (З.Хәким); Белярдо — «Биюче» (Лопе де Вега); Илтабан — «Җирән чичән һәм Карачәч сылу» (Н.Исәнбәт); Гомәр — «Талак, талак» (Х.Вахит); Шаталов — «Телсез күке» (З.Хәким) һ.б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кукмара районында туганнарТөркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Камал театры артистлары
Төркем:Әлмәт татар дәүләт драма театры артистлары
Төркем:Казанда вафатлар
Мөхәммәтҗан Бисеров

**Мөхәммәтҗан Бисеров**, Мөхәммәтҗан Ариф (*Гариф*) улы Бисеров (*[[1898 ел]]ның [[24 май|24 мае]], [[РИ]], [[Тамбов губернасы]], Ялатма өязе, [[Әҗе]] ― [[1938 ел]]ның [[7 октябрь|7 октябре]], [[СССР]], [[Үзбәкстан ССР]], [[Ташкент]]*) ― инкыйлабчы, Төркестан АССР һәм Үзбәкстан ССРның фирка, дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, халык комиссары, Сталинның сәяси золымы корбаны.

## Тәрҗемәи хәле
1898 елның 24 маенда Тамбов губернасы Ялатма өязе (*хәзер* Рязань өлкәсе Ирмеш районы) Әҗе авылында керәстиян гаиләсендә (*вариант*: шахтер гаиләсендә) туган. Гыйффәт туташ, Фикрәт Табиев һәм башкаларның авылдашы. Авыл татар мәктәбенең (мәдрәсә) 5 сыйныфын тәмамлаган. Төркестан дәүләт университетында (*хәзерге* Үзбәкстан милли университеты) (1921-1922 елларда ― эшче факультетында) укуы билгеле.

1917 ел инкыйлабын Төркестанның  Коканд шәһәрендә каршылаган. Коканд татар мәктәбе бинасында даими узучы җыелышларда, күпсанлы митингларда эшчеләрне, диһканнарны һәм солдатларны тигезлек һәм бәхет өчен көрәшкә чакырып чыгышлар ясый. 

* 1923 елның июнь-декабрь айларында ― Төркестан АССР эшче-крестьян инспекциясе халык комиссары урынбасары.
* Төркестан авыл хуҗалыгы халык комиссары.

1929 елның ноябреннән кулга алынганчы, 1937 елның августына кадәр, Ташкентта җитәкче вазыйфаларда эшләгән. 

 әгъзасы була . 

## Репрессия
1938 елның 7 октябре СССР Югары Судының Хәрби коллегиясе тарафыннан иң югары хөкем җәзасына (үлем җәзасы) хөкем ителгән. 1938 елның 7 октябрендә атып үтерелгән.

Акланган (УзР ПДА, фонд 58, опись 65, дело 139, л.70-81).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Шамсутдинов Р*. Репрессивная политика Советской власти в Узбекистане и её последствия. Ташкент, 2012
* *[[Тәүфикъ Әйди|Тауфик Эйди]]*. Грани прекрасного. //  Баки Урманче и татарская культура (*составитель*  Ф. В. Ахметова-Урманче). К.: «Фән», 2005. Стр.293. ISBN 5-9690-0031-0

## Сылтамалар
* Списки жертв — Бисеров Мухамеджан Арифович
*  Татарские национально - культурные объединения в Узбекистане.  Представительство Республики Татарстан в Республике Узбекистан

Төркем:Ташкәнт Урта Азия университетын тәмамлаучылар
Төркем:Сәяси репрессия корбаннары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:КПСС әгъзалары
Төркем:Шәхесләр:Үзбәкстан
Бисеров

**Бисеров** – фамилия.
* Әбибин Бисеров (1898―1934 елдан иртә түгел), Сәмәрканд мамыкчылык институты директоры (1933―1934).
* Әхмәт Бисеров (?―?), Татарстан АССР Сәламәтлек саклау халык комиссары  (1938).
* Мөхәммәтҗан Бисеров (1898―1938), Төркестан АССР һәм Үзбәкстан ССР дәүләт эшлеклесе, халык комиссары, сәяси золым корбаны.

## Моны да карагыз
* Бисерово, топоним.

Төркем:Фамилияләр
Башкорт думбырасы

**Думбыра** — борынгы башкорт кыллы музыка коралы. Ул  байтак төрки халыкларда таралган, мәсәлән, казакларда (думбра), үзбәкләрдә, алтайларда (топшур), тываларда (топшулуур) һәм башкалар, шулай ук таҗикларда (дутар). Казак думбырасы белән чагыштырганда, башкорт думбырасы грифының кыскарак булуы белән аерыла.

Думбыра чәчәннәрнең музыка коралы булган. Борынгы кобаерлар, эпослар (шулай ук мәшһүр «Урал батыр» эпосы да) барысы да көйгә салынып башкарылган, шуңа да думбыра, аккомпанемент буларак, мәҗбүри булган. Борынгы думбыраның төзелеше турындагы бәхәсләр тынмый. Кызганычка  каршы, борынгы думбыра халык арасында да сакланмаган. Бүгенге көндә без аның турында тик халык иҗатыннан һәм рус этнографлары, язучылары язмалары аша гына беләбез. Думбыраның ничә кыллы булуы да төгәл  билгеле түгел. Кемдер, казакъларныкы кебек, ике кыллы булган, дисә, икенчеләре рус халык инструменты домра кебек (ә ул, билгеле факт, борынгы төрки милли инструментыннан килеп чыккан), өч кыллы булган, дип исәпли. Археолог һәм этнограф Р. Г. Игнатьев үзенең «Салават Юлаев — Пугачев бригадиры, җырчы һәм импровизатор» дигән әсәрендә биш кыллы "бандура"ны атап үтә.

Ни өчен  халкыбыз, йөзәр ел буе җырларын, эпосларын саклап килсә дә, думбырасын шулай тиз оныткан соң? Бу ХVII—XVIII гасырлардагы патша колониаль сәясәте белән бәйле. Чәчәннәр, белүебезчә, башкорт халкының азатлык көрәшендә актив катнашкан, аның илһамландыручысы булган. Шуңа да алар, ихтилаллар бастырылган вакытта, каты эзәрлекләүгә дучар булган. Думбыралар, чәчән музыка коралы буларак, юк ителгән. Кызганычка  каршы, алар максатына ирешә — думбыра онытыла, әмма бөтенләйгә түгел.

1980 елларда, язма документларга таянып, халык остасы В. Ш. Шөгаепов башкорт думбырасын тергезә башлый. Шул ук вакытларда думбыраны тергезү өстендә Г. Кобагошов, Ю. Зирин, А. Овчинников, В. Зубченко, А. Параев эшли. 

1992 елда Уфа дәүләт сәнгать институты каршында  башкорт думбырасы һәм кыл-кумыз җитештерү буенча эксперименталь остаханә  ачыла. Бу остаханәдә Р. М. Галимов, А. Я. Янгужин, А. Һ. Бәйрәмгулов, С. У. Баймөхәммәтов эшли.

Заманча инструмент өч кыллы, кварта-квинта төзелешле, 19 ладлы, корпусы агачтан ябештерелеп эшләнелә. Әлбәттә, бу корал борынгыдан бик нык аерыла — ул оркестр таләпләренә кулайлаштырылган. Сопрано, альт, бас думбыралар эшләнә.

## Әдәбият

* Башкортстан. Кыска энциклопедия. «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми нәшрияты. — Уфа, 1997.

## Сылтамалар
Думбыра // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Хордофоннар
Төркем:Чиртмә кыллы музыка кораллары
Туран диннәре

**Туран диннәре** (башка атамасы скифо-сармат дине, сакларның дине) — иртә тимер гасыры чорында Һиндукуштан Кара Диңгез буена кадәр көтүче Ирани кабиләләр (скифлар, сарматлар, саклар) арасында колач алган дини һәм мифологик карашлар. Туранлыларның дини карашлары маздаизмга барып тоташа, әмма туранлыларда Ахура Мазда иң олы Илаһ буларак түгел, ә гомуми борынгы Иран пантеонының башка Илаһларының күплегеннән берсе буларак ихтирам ителә. 
## Скифларның дини карашлары
Скифларның Илаһлары һәм йолалары турында иң кыйммәтле мәгълүматны Геродот бирә. Геродот вакытлары скиф динен кабиләнеке, милли-дәүләт дине барлыкка китерү тенденциясенә ия буларак сыйфатландырырга мөмкин. Иң олы Илаһларының гомумскиф пантеоны аерыла башлаган, аның башында Табити — Папай — Апи триадасы торган. Геродот сүзләре буенча, скифлар иң күбесе йорт учагы һәм ут Алиһәсе Табити (Гестияне) ихтирам иткәннәр. Бу изге стихия буларак утны ихтирам итү барлык һиндоевропа һәм бигрәк тә һиндоиран халыкларына хас.

## Сарматларның һәм аланнарның дини карашлары
Сарматларның пантеонында җиде Илаһ булган дип фараз ителә, бу җиде Илаһ культының шәһадәте аланнарда булудан чыгып әйтелә. Архаик рәвештә җиде Илаһны ихтирам итү Авестада да очрый. Нимфодор Сиракузалы (б.э.к. III гасыр) “савроматлар (сарматлар) утка табынганы” турында язган. 
## Саклар һәм массагетларның дини карашлары
Саклар Авестада туранлылар дип атала. Авеста буенча туранлылар арасында инде Заратуштра тарафдарлары булган (Фриана ыруы). Шуны ук Авестада скиф-сак эпосында мәгълүм Хаошанг һәм Тахма-Уруп риваять каһарманнарның булуы раслый. 
Борынгы Иран язучысы Геродот сакларның бер кабиләсе – массагетлар турында искә алганда, алар Кояшка табынганнар дип язган. 
Хотан-сак телендә «Кояш» urmay-sde (борынгы Иран Ахура Мазда/Ahura-Mazdāh-ның сак чагылышы).

## Искәрмәләр

Төркем:Диннәр
Риф Сәйфуллин

**Риф Сәйфуллин**, Риф Гали улы Сәйфуллин (, *[[1949 ел]]ның [[4 октябрь|4 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Архангель районы]], [[Муллакай (Архангель районы)|Муллакай]]*) – драма актеры, Сибай драма театры артисты, Россиянең атказанган (2022), Башкортстан АССР халык (1988) артисты. Театр әһелләре берлеге әгъзасы (1973).

## Тәрҗемәи хәле
1949 елның 4 октябрендә Архангель районы Муллакай авылында туган. Хәрби хезмәттә булган.
Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлаган (1973, педагоглары Габдулла Гыйләҗев (*вариант*: Рафаэль Әюпов), проф. Ф. К. Касыймова).

Институтны тәмамлагач, М. Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия театрында эшли. Соңрак А. Мөбәрәков исемендәге Сибай драма театрында актер һәм режиссер булып эшли – 1993 елда Гәрәй Исхаковның «Сайра, сандугачым» музыкаль драмасы буенча спектакль куя.

А. Вампиловның «Провинциаль мәзәкләр», В. Жеребцовның «2 нче подъезд», М. Н. Задорновның «Соңгы омтылыш» пьесаларын башкорт теленә тәрҗемә итә.

## Уйнаган рольләре
Риф Сәйфуллин иҗат иткән образлар үзенчәлекле трактовкалау, ачык һәм тәэсирле гәүдәләндерү белән аерылып тора. Репертуарының күп өлешен рус һәм чит ил драматургиясе әсәрләре буенча спектакльләрдәге рольләр тәшкил итә:
* *сэр Маклой* («Бәхтегәрәй», Әсгать Мирзаһитов) – Гафури театрындагы дебюты (1972)
* *Яппар* («Кодача», Баязит Бикбай, Заһир Исмәгыйлев)
* *Исәнгилде* («Акмулланың ак төннәре», Наил Гаетбай)
* *Кочкарев* («Кавышу», Н. В. Гоголь) 
* *Баязит* (Бәхеткә качканнар, Т. Гарипова)
* *Калошин* (Провинциаль мәзәкләр А. Вампилов)
* *Фердинанд* (Мәхәббәт һәм нәфрәт, Ф. Шиллер)
* *Дон Жуан* (Дон Жуан, Мольер) һ. б.

## Фильмография
* 2014 – Етегән
* 2017 – Бабич

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1979 – БАССР атказанган артисты
* 1988 – БАССР халык артисты
* 2022 – РФ атказанган артисты – *ил мәдәниятен һәм сәнгатен үстерүгә зур өлеш кертүе, күпьеллык нәтиҗәле эшчәнлеге өчен*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сайфуллин Риф Галеевич. Сибайский государственный башкирский театр драмы им. А. Мубарякова
* Сәйфуллин Риф Ғәли улы. «Башкортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы
* Риф Сәйфуллин - сәхнәлә 50 йыл! ВКонтакте
Төркем:Русиянең атказанган артистлары
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Сибай театры
Лам-Анг

**Лам-анг** (илокан телендә: *Biag ni Lam-ang* — «Лам-анг тормышы») каһарман эпосы һәм пәһлеван әкияте жанр хаисятләренә ия илокан телендә эпик шигъри әсәр, илокларның иң мәшһүр эпосы. 
Ул Самтойдан, хәзерге көн Илоко төбәгеннән, төньяк Лусон эпосы.
Мәдәни каһарман Лам-ангның тууы, батырлыклары, өйләнүе, үлүе һәм янә тормышка кайтуы турында сөйли.
Эпосның беренче мәгълүм булган язылып куелган юрамасы, мөгаен, 1640 елда латин язмасы белән „Historia a Pacasaritaan ti Panagbiag ni Lam-ang iti Ili a Nalbuan nga Asaoa ni D.a Ines Cannoyan iti Ili a Calanutian“ атамасы астында Педро Буканег исемле тумыштан сукыр авторныкы булган. 
Хикәя Рамаянаның Лусон адаптациясе булып тора һәм анда Лам-Анг каһарманы турында сөйләнә. Анда испан йогынтысы сизелсә дә, ул илокларның борынгы җәмгыять структурасын һәм традицияләрен күрсәтә.
Берничә юрамада мәгълүм.
### Әдәби корылышы
*Пролог: Лам-анг тууы (5–108 юллар)
*Әтисен эзләү (109–370 юллар)
**Әзерләнү (109–192 юллар)
**Киртә: Бурикан (193–261 юллар)
**Триумф (262–315 юллар)
**Өйгә кайту (315–370 юллар)
*Хатын эзләү (455–1300 юллар)
**Әзерләнү (455–586 юллар)
**Киртәләр: Сумаранг һәм Саридандан (587–724 юллар)
**Туй сые мәҗлесе (725–1286 юллар)
**Өйгә кайтуы (725–1286 юллар)
*Эпилог: Каһарманның үлеме һәм яңадан тормышка кайтуы (1301–1477 юллар)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Hornedo, Florentino H. Panitikan: An Essay on the Philippine Ethnic Literature. Manila: Cultural Center of the Philippines, 1992

## Сылтамалар
* «Жизнь Лам-анга» в словаре по Филиппинам
* Перевод «Жизни Лам-анга» на английский язык
* Summary in Tagalog
* Summary in English
* Bilingual (Tagalog-English) version

Төркем:Эпос
Төркем:Рамаяна
Николо-Берёзовка җәмигъ мәчете

**Николо-Берёзовка җәмигъ мәчете** () – Башкортстанның Кызыл Кама районы үзәге Николо-Берёзовка авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*җәмигъ мәчете*). Үзәкләштерелгән дини оешма – Россия мөселманнарының Үзәк  Диния нәзарәтенең «Николо-Березовка авылы Мәхәллә № 1393» җирле мөселман дини оешмасы карамагында 
.

## Тарих
1550 елда рус кирмәне буларак төзелгән Николо-Березовка авылында (2015 елга кадәр штб), 2010 елда халык исәбен алу мәгълүматлары буенча, татарлар һәм башкортлар 6 мең кешедән торган авыл халкының яртысыннан күбрәген тәшкил иткән. Авылда мөселман җәмгыяте 2000 елның 7 июлендә оешкан һәм җирле мөселманнар авылда мәчет төзү өчен эш башлаган.
 
## Тасвирлама
2002 елда авылның Кама елгасыннан ерак почмагында, урман башланган урында силикат кирпеченнән мәчет төзелгән. Архитектурасы белән 1995 елда Кызыл Кама районы Куян авылында төзелгән мәчетнең игезәге. Тәрәзәләренең өске бүлемендә түгәрәкләр булуы белән аерылып тора.

Мәчет каршында мәдрәсә эшли. Мәчеттә даими рәвештә намазлар укыла, исем кушу, никах үткәрү йолалары үткәрелеп килә, мөселман бәйрәмнәре уздырыла .

«Николо-Березовка авылы Мәхәллә № 1393» җирле мөселман дини оешмасы 2013 елның 1 гыйнварында Федераль налог хезмәтендә рәсми теркәлү узган . 

2014 елда район хакиме Рөстәм Марат улы Мусин, «Җылылык челтәрләре» (җитәкчесе Айрат Мортазин), «Автопласт» (директоры Андрей Ковшов) предприятиеләре, сату нокталары хуҗалары һ. б. эшмәкәрләр ярдәме белән мәчеттә ремонт эшләре башкарыла, идән җылытыла, автомат җылыту системасы алмаштырыла . 

## Җитәкчелек
Рәисләр - имам-хатиблар:
* Хәмәтнуров Илнур Фәндәвис улы
* Әхмәдишин Рафаэль Ибраһим улы
* 2019 елның 22 маеннан – Нурисламов Зифел Гимадел улы
Имам-мөхтәсиб:
* Салихҗанов Рәсим Мәганәви улы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Местная мусульманская религиозная организация "Махалля" с. Николо-Березовка муниципального района Краснокамский район Республики Башкортостан 

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Кызыл Кама районы гыйбадәтханәләре
Төркем:Башкортстан мәчетләре
Төркем:2002 елда төзелгән мәчетләр
Медейна

**Медейна**, яки **Медейне** (еш кына *Жворуна* белән бутыйлар) — урман, агачлар һәм хайваннар Алиһәсе, литва мифологиясенең иң төп Илаһларының берсе.
Беренче тапкыр XIII гасырта Ипатьев елъязмасында телгә алына. Король Миндовг гыйбадәт кылган Илаһлар исемлегендә бар.
Малала хроникасында Медейна белән беррәттән Жворуна да телгә алына. XV гасырда поляк тарихчысы Ян Длугош Медейнаны Рим Дианасы белән чагыштыра. Шулай ук аны Даукша Микалоюс, Ян Ласицкий, Быховец хроникасында телгә алалар.
Альгирдас Юлиус Греймас фикеренчә, Медейна ялгыз, хисле, чибәр, әмма кияүгә чыгарга теләмәгән кыз, сунарчы яки бүре анасы (*Вилкмерге* — яшь бүре анасы) булып күренә.
«Куян эзләре» дип исемләнгән кайсыбер  изге ташлар Медейна культы урыны булган дип санала.
Литва чукындырылгандан соң Медейна культы җайлап юкка чыга, аның статусы урманнар рухы Лауманың статусы белән тигезләнә.
## Искәрмәләр

Төркем:Илаһлар
Төркем:Литва мифологиясе
Przegląd Tatarski (журнал)

**Przegląd Tatarski** (*Татар күзәтүе*) ― Поьшаның этник татар азчылыгы журналы, Польша татарларына һәм дөнья татарларына багышланган социаль-мәдәни журнал, кварталга бер тапкыр Вроцлав шәһәрендә чыга. Нәшир – Польша мөселман дини берлеге (*Muzułmański Związek Religijny w RP*), Najwyższe Kolegium Muzułmańskie. Таратучы ― ARGI – Вроцлав нәшрият агентлыгы www.argi.pl.

## Тарих
Журналны оештыру инициаторы – Польша Республикасы мөфтие Томаш Мицкевич (*Tomasz Miśkiewicz*). Баш мөхәррир ― Муса Чахоровский. Журнал 2009 елдан бирле даими рәвештә Эчке эшләр һәм администрация министры (элек Администрация һәм цифрлаштыру министры) гранты ярдәмендә басыла.

Басма агымдагы вакыйгалар турында репортажлар, мемуар һәм тарихи-фәнни материаллар тәкъдим итә. Журнал битләрендә университет үзәкләрендә хезмәт итүче тикшеренүчеләрнең һәм татар җәмәгатьчелеге әгъзаларының хезмәтләре басыла.

## Даими бүлекләр
* татар җәмгыятенең көндәлек тормышы; 
* агымдагы вакыйгалар, очрашулар, фәнни конференцияләр, татар тематикасына багышланган проектлар турында яки татар җәмгыяте эшчәнлегендә катнашучыларның хисаплары;
* ыру-кабиләләр турында истәлекләр, күзаллаулар, элеккеге тормыш һәм әхлак тасвирламалары;
* Көнчыгыш Европа илләрендәге татар җәмгыятьләренең тормышы тасвирламасы; атказанган татар активистларының казанышларын популярлаштыру;
* Польша татарларының фәнни, мәдәни һәм профессиональ казанышлары;
* университет үзәкләрендә: , , ,   эшләгән тикшеренүчеләрнең фәнни мәкаләләре;
* татар азчылыгына багышланган яңа басмаларга күзәтү.

## [[2022 ел]]ның 3нче санында бирелгән язмалар
* Татар Нәүрүзе
* поляк телендәге төрки-татар алынмалары
* борынгы документ ― 1467—1479 елларда Казан ханы Ибраһим ханның ярлыгы
* Ибраһим ханның гаиләсе турында да кызыклы мәгълүматлар
* Әхәт Мушинскийның «Аксым» әсәре
* Гадел Кутуй, Муса Җәлил, Фатих Кәрим һәм Сибгат Хәким турында язма
* татар бизәнү әйберләре (хәситә) турында
* һ. б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Przegląd Tatarski – Biblioteka Tatarska. ISSN	2080-0541

Төркем:2009 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Полякча журналлар
Төркем:Польша мөселман журналлары
Сатурн (мифология)

**Сату́рн** () —  Боронгы рим мифологиясендәге илаһларның берсе, аңа табыну  Италиядә нык таралган булган. Боронгы грек мифологиясендәге Кроноска туры килә Ул игенчелек илаһы саналган, мифик сюжет буенча, үз балаларын ашап торган. Аның исеме белән Кояш системасындагы Сатурн планетасы аталган .  Игенчелек билгесе урак — Сатурнның символы.
## Мифология
Сүзнең этимологиясеннән күренүенчә ( -  — чәчү дигәннән), Сатурн җир һәм игенчелек, үсемлекселек илаһы булган . Ул  Италиядә игенчелек, бакчачылык,  йөзем, җирне ашлауны керткән дип санала. Риваять буенча, тарихкача Грециядән Италияга күчеп килгән патша булган дип инанганнар.
Вергилий буенча , Олимптан Италияга күчеп килгән.Рим риваяте буенча  Сатурн  корабта Тибр елгасы буйлап Яникулга килеп җиткән, монда Янусны очратып, кунакчыл каршы алына, шунан  Капитолий калкулыгына барып урынлаша. Лацийның борынгыдан килгән халкы  сатурнныкылар дип йөртелә ;  Секст Аврелий Виктор аны Сатурний каласын төзегән дип яза .
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Илаһлар
Төркем:Борынгы Рим мифологиясе
Гыйльфанов

**Гыйльфанов**, *шулай ук* Гыйлфанов ― фамилия.
* Альберт Гыйльфанов (1952), кларнетчы, педагог,  Татарстан АССР халык артисты (1987).
* Илгизәр Гыйлфанов (1939), Россия Федерациясенең (1999) һәм Татарстанның атказанган укытучысы.
* Марат Гыйльфанов (1962), астрофизик, физика-математика фәннәре докторы (1996), профессор.
* Равил Гыйльфанов (1929―), Казан электроника заводы баш инженеры, СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1984).
* Рәис Гыйльфанов (1966), Кемерово өлкәсе Краснобродский (2019―2022), Полысаево (2022―2023) шәһәр округлары башлыгы.
* Рим Гыйлфанов (*Кәрим Камал*, 1967), журналист, Азатлык радиосы татар-башкорт редакциясе мөдире (2006 елдан). И. Х. Гыйлфановның улы.
* Сафа Гыйльфанов (*Сафа Гыйльфан*, 1902―1950), балаллар язучысы, шагыйрь, тәрҗемәче.

## Моны да карагыз
* **[[Гыйрфанов]]**

Төркем:Фамилияләр
Бездә һәркем пәйгамбәр. Польша татарлары турында

**Бездә һәркем пәйгамбәр. Польша татарлары турында** () — Бартош Панканың 2020 елда чыккан Польшадагы татар җәмгыятенә багышланган докладлар җыентыгы. Китапта Польшада татарлар тарихы, танылган һәм абруйлы татар шәхесләренең биографияләре тәкъдим ителә, һәм тарихи вакыйгалар искә алына, мәсәлән, Варшавада мәчет төзү өчен акча җыю,  Варшава күтәрелеше яки Лодц технология университетын булдыру вакыйгалары искә алына. Басма эчтәлегенә польша татарлары нәселләренең дәвамчылары истәлекләре, тәкъдим ителгән вакыйгаларның шаһитләре язмалары, шулай ук Стажка әфәнде карталары һәм Станислав Кричинский уникаль язмалары керә.

Китап Чарне нәшрияты тарафыннан Сулинада бастырылган, анда тарихи һәм антропологик басмалар тәкъдим ителгән.

## Эшләр исемлеге

* **Якуб васыяте**, Имам Якуб Шинкиевич хикәяләрен тасвирлый, шулай ук, аның башкала мәчете төзелешенә акча җыюдагы өлеше, Өченче Рейх белән хезмәттәшлек итүе, Икенче бөтендөнья сугышы вакытында караимнарны коткаруда катнашуы һәм Польшадан китү шартларын сурәтли;
* **Турек әфәнде**, Ян Якуб Сегидевичның биографиясе (Адәм Сегидевичның абыйсы), шул исәптән расланган фактлар һәм геройның конфабуляциясе дип саналган мәгълүматлар, аның гаиләсе һәм дуслары истәлеге белән тулыландырылган;
* **Баш тарту**, сугышка кадәрге сенатор һәм юстиция министры Александр Ахматович гаиләсе турында ике өлештән торган доклад; һәм аның улы Османның, Лодц технология университеты ректоры, Польша мәгарифен үстерүгә керткән өлешен тәкъдим ителә;
* **Ханымның батырлыгы**, Гдиниядә яшәүче Җәннәт Скибиневска хикәясе, хатын-кызлар өчен хәрби күнегүләр активистының сентябрь кампаниясендә катнашуы, журналист Макьеж Муса белән язышулары белән дә тулыландырылган. 
* **Борчылу елъязмасы**, Станислав Кричинский биографиясе, шулай ук бертуган Леон  һәм Ольгерд язмышларын сурәтли;
* **Рөхсәт ителмәгән җир**, Икенче бөтендөнья сугышыннан соң татар җәмгыяте тарихы, кире кайту чоры, шул исәптән аларның поляк җәмгыяте белән мөнәсәбәтләре;
* **Розпад** — хәзерге Польшадагы татар җәмгыяте проблемаларына багышланган доклад, шулай ук, Польша мөселман дини берлеге мөфтие, Томаш Мичкиевич һәм татар җәмгыяте активистлары белдерүләре белән тулыландырылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Польша тарихы
Төркем:Липка татарлары
Фрейя

**Фрейя** ( — дама); шулай ук **Ванадис** ( — Ван кызы); **Гефна**, **Хёрн**, **Мардёлл**, **Сюр**, **Вальфрейя** () — герман һәм Скандинавия мифологиясендә Асгардта яшәгән мәхәббәт һәм сугыш Алиһәсе.

## Сыйфатлары
Фрейя ван дигән илаһлар нәселенән. Ул — ван Ньёрд кызы. Ньёрд — Одинның үги улы; Ньёрдны ваннар белән аслар солых төзөгәннән соң ваннар күктәге Асгардта тотык итеп калдыра.
Асгардта Фрейя Фриггадан кала тәүге урында торучы хатын-кыз. Аңа чибәрлектә илаһлар арасында да, кешеләр арасында да тиңнәр юк, ә аның күңеле шул тиклем йомшак, һәр кемнең кайгы-хәсрәтен тоя. Фрейяның карчыга канатларынан эшләнгән туны бар һәм алтын Брисингамен муенсасы бар . Фрейяның күз яшләре алтыннан. Болардан тыш, Фрейя — валькирияларның (убыр хатыннар) башлыгы. Фрейя ике песи җигелгән ике тәгәрмәчле арбала йөри; Хильдисвини- аның йорт хайваны. Фрейя соклангыч Фолькванг (*Folkvang* — «халык кыры», «кешеләр кыры») сараенда яши, аның төп залы- Сессрумнир (*Sessrumnir*).
Мәхәббәттән башка Фрейя җир уңдырышлылыгы, уңыш һәм уңыш уру Алиһәсе. Шулай ук ул яуда һәлак булган яугирләрнең яртысын үзенә ала, калган яртысын- Один. Алар һәлак булган яугирләрне тигез итеп бүлә, яхшыга, яманга бүлеп тормый.
Фрейя Од исемле илаһка кияүгә чыга, ул Одинның бер гәүдәләнеше була.
Фрейя асларны ваннар белгән тылсым һәм сихергә (сейд) өйрәткән.
## Мәдәниәткә тәэсире
* Герман халыкларында җомга көне (,  һ. б.) Фригг исемен йөрөтә, ләкин шулай ук Фрейя белән дә бәйлиләр..
* 1830 елда швед химигы Н. Г. Сефстрём Швециялагы Табергта тимер рудасында яңа химик элемент тапкан һәм аны Ванадис хөрмәтенә ванадий дип атаган.
* 1862 елда Фрейя хөрмәтенә астероид (76) Фрейя аталган.
* 1884 елда ачылган астериод (240) Ванадида аталган
* Фрейя исемле күбәләк тә бар- перламутровка-фрейя *[[Boloria freija]]* (Becklin im Thunberg, 1791)
* Freya — аранеоморф үрмәкечләр Aelurillinae гаилә төре, үрмәкүч — сапуннар (Salticidae) гаиләсеннән.
* Дания гимнында шундый юллар бар: «Og det er Frejas sal»-, тәрҗемәсе — «это и есть обитель Фрейи».
* Freya — 0.3 Linux юрамасының elementary дистрибутивның код исеме.
### Видеоуеннар
* Бик күп видеоуеннар персонажы
### [[Аниме]], манга һәм ранобэ
* «Чобиты» анимесында Фрейя (Freya) — төп каһарман Тии (Chii) сеңлеһе, чын исеме — Эльда.

## Сылтамалар
* 
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Герман мифологиясе
Төркем:Скандинав мифологиясе
Төркем:Илаһлар