open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мурманск

**Мурманск** (, 1917 елга кадәр — **Рома́нов-на-Му́рмане**) — Россиянең төньяк-көнбатышында урнашкан шәһәр, Мурманск өлкәсе үзәге.

2010 ел җанисәбе буенча шәһәрдә 307 257 кеше яши.  2018 ел башында шәһәрдә 295 374 кеше яши .

Мурманск — Төньяк котып түгәрәге аръягында урнашкан шәһәрләрләреннән иң зрусы. Барнец диңгезенең Кола култыгы ярларындагы туңмый торган порт. Тимер юл стансасы. Сәнәгатьнең төп тармаклары — балык тоту һәм аны эшкәртү, көймә төзәтү, төзелеш материаллары һ.б. Котып фәнни-тикшеренү, диңгез балыкхуҗалыгы һәм океанография институты, 3 югары уку йорты, 3 театр, өлкәне өйрәнү, нәфис, хәрби-диңгез музейлары бар.

Мурманск Кола култыгында туңмый торган портны төзелүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 1930-еллардан Мурманск Төньяк диңгез юлының башлангыч урыны. Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында Мурманск порты мөһим стратегик әһәмияткә ия булды.

Икенче Бөтендөнья сугышы елларында немец гаскәрләреннән саклаган өчен Мурманскка 1985 елның 6 маенда **[[Каһарман шәһәр]]** исеме бирелә. Ленин ордены, I дәрәҗә Ватан сугышы ордены, Кызыл Байрак Хезмәт ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале белән бүләкләнгән.

## Этимологиясе
"Мурманлар", "урманлар" дип руслар норвегиялеләрне, норманннарны атаган. Соңрак бу исем чит ил кешеләре катнашында вакыйгалар барган җиргә дә күчерелгән. "Мурман" Баренц диңгезе, Норвегия белән күрше, аннары бөтен Кола култыгының ярымутрлары ярларын атый башлый. Димәк, "Мурманск" исеме "Мурманда шәһәре" дигәнне аңлата.

## Тарих
Төньяк котып түгәрәге аръягында порт шәһәрен урнаштыру планнары 1870 нче елларда барлыкка килгән. Беренче эзләнүчеләр 1912 елда яңа урыннарны эзләү өчен Мурманга килә. 1915 елның 3 апрелендә, Беренче бөтендөнья сугышы вакытында, Баренц диңгезенең Кола култыгының көнчыгыш ярында Морман диңгез порты төзелә һәм аның белән бергә — бохта исемендәге порт бистәсенә нигез салына. Порт төзү Россиянең Төньяк бозлы океанга, кара һәм Балтик диңгез блокадасы шартларында союзниклардан хәрби йөкләрне туктаусыз китереп тору өчен, тиз арада Төньяк бозлы океан аша чыгу омтылышы белән бәйле. Романов шәһәрен төзү идеясе «шәһәрнең Мурманск яр буенда учреждение уңаеннан " дигән темага аралашу юллары министры А. Ф. Треповның докладында яңгырады, ул 1916 елның 29 июнендә император Николай II тарафыннан хупланды.

## Халык

Милләтләр (2010): руслар — 89,6%, украиннар — 4,6%, белоруслар — 1,6%.

## Эчке бүленеш
Шәһәр 3 бүлгегә бүленә:
# Ленин округы
# Октябрь округы
# Беренче Май округы

## Танылган шәхесләр
* Денис Мантуров (1969), РФ сәнәгать һәм сәүдә министры (2012 елдан).

## Искәрмәләр

Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Мурманск
Михаил Калинин

**Михаил Иван улы Калинин** (*«Бөтенсоюз старостасы»*, , , Югары Троица, Корчева өязе, Тверь губернасы, Россия империясе — , Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, совет дәүләт эшлеклесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1944).

1898 елдан РСДРП (б) әгъзасы. Эшчеләр арасында инкыйлаби өндәүне алып барган. «Эшче сыйныфны азат итү өчен көрәш берлеге»нең Петербург бүлекчәсе әгъзасы, «Искра» гәҗитенең актив хәбәрчесе. Күп тапкыр кулга алынган һәм сөргенгә җибәрелгән.

Февраль икыйлабында актив катнашкан. 1917 елның сентябреннән Петроград шәһәр управасы әгъзасы, район управасы рәисе; беренче легаль Петроград большевиклар комитәсенең әгъзасы, РСДРП(б) ҮК да аның вәкиле. «Правда» гәҗите мөхәрририятенә кергән.

1919—1938 елларда БҮБК рәисе, 1922 елдан берүк вакытта ССРБ ҮБК рәисе. 1938—1946 елларда ССРБ Югары Шурасы Президиумы рәисе. 1946 елның мартыннан ССРБ Югары Шурасы әгъзасы.
## Истәлек
2005 елдагы хәле буенча, Калинин исемен 3358 мәйдан, урам, проспект вә тыкрык йөртә.. Донецк, Чабаксар, Чиләбе һәм Горловка шәһәрләрендә *Калинин районы* бар. Калинин исемен йөртүче ике шәһәр бар — Калининград (элекке Көнигсберг), Калининск (Сарытау өлкәсе). Совет дәверендә Калинин исемен Тверь (*Калинин*), Королёв (*Калининград*) һәм Таҗикстандагы Сәрбәнд (*Калининабад*) шәһәрләре йөрткәннәр.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Михаил Калинин
Духовщина районы

**Духовщина муниципаль районы** () — Смоленск өлкәсендә урнашкан муниципаль район. Район үзәге — Духовщина шәһәре.

## Тарих
Духовщина районы 1929 елны оештырылган.

## Административ бүленеш

## Халык
Халык саны —  мең кеше .

## Демография
Духовщина районының иң зур торак ноктасы – Озёрный штб.

## Искәрмәләр

Төркем:Смоленск өлкәсе районнары
Төркем:Смоленск өлкәсенең Духовщина районы
ССРБ Югары Шурасы

**Совет Социалистик Республикалар Берлегенең Югары Шурасы, ССРБ Югары Шурасы** (**Советы**)() — 1938—1991 елларда гамәлдә торган, Совет Социалистик Республикалар Берлегенең иң югары канунбирү һәм вәкиллекле органы. 1938-1989 елларда сессияләргә генә җыелган булган, 1989—1991 елларда Советлар Берлегенең даими эшли торган канунбирү органы булып торган.

Югары Шура канунбирү хакимиятенә генә түгел, өлешчә башкарма һәм тикшерү хакимиятенә дә ия булган. ССРБ Югары Шурасы тарафыннан чыгарылган кануннар хокук чыганагы булып торган; формаль рәвештә ЮШ күмәк дәүләт башлыгы булып саналган (сессияләр арасында канунбирү, вәкиллекле һ.б. функцияләр ЮШ Президиумы тарафыннан тормышка ашырылган). 1989 елдан башлап һәм ССРБ Президенты вазифасы барлыкка килгәнче ССРБ ЮШ рәисе дәүләтнең бердәнбер башлыгы булган.

ССРБ Югары Шурасы бинасы Мәскәү Кирмәнендә урнашкан булган. ССРБ ЮШ Президиумы рәисенең кабулханәсе Моховая һәм Воздвиженка урмнары почмагында, № 4/7 йортында урнашкан булган.

## Рәисләр исемлеге

Калинин М. И. (1920).jpg|Михаил Калинин (17 гыйнвар 1938 — 19 март 1946)
Николай Михайлович Шверник.jpg|Николай Шверник (19 март 1946 — 15 март 1953)
Kliment Voroshilov.jpg|Климент Ворошилов (15 март 1953 — 7 мая 1960)
Leonid Brežněv (Bundesarchiv).jpg|Леонид Брежнев (7 май 1960 — 15 июль 1964)
Анастас Иванович Микоян.jpg|Анастас Микоян (15 июль 1964 — 9 декабрь 1965)
Nicolai Podgorny.jpg|Николай Подгорный (9 декабря 1965 — 16 июнь 1977)
Leonid Brežněv (Bundesarchiv).jpg|Леонид Брежнев (16 июня 1977 —  10 ноября 1982)
Kuznetzov 43062X8X18.JPG|Василий Кузнецов (вазифаларын башкаручы) (10 ноябрь 1982 — 16 июнь 1983, 9 февраль 1984 — 11 апрель 1984, 10 март 1985 — 2 июль 1985)
Andrei Gromyko at Conference on Security and Cooperation in Europe.jpg|Андрей Громыко (2 июль 1985 — 1 октябрь 1988)
RIAN archive 485307 Mikhail Gorbachev.jpg|Михаил Горбачёв (1 октябрь 1988 — 15 март 1990)
|Анатолий Лукьянов (15 март 1990 — 4 сентябрь 1991)


!
ССРБ
Төркем:Мәскәү тарихы
Төркем:Юкка чыккан кануннар чыгару органнары
Төньяк диңгез юлы

**Төньяк диңгез юлы** () — Россиянең Европа өлеше һәм Ерак Көнчыгыш арасында иң кыска су юлы.

Төньяк Боз океаны (Баренц, Кара, Лаптевлар, Көнчыгыш Себер, Чукотка) һәм өлешчә Тын океан (Беринг) диңгезләре аша үтә. Төньяк диңгез юлы озынлыгы (Карские Ворота бугазыннан алып Провидения бухтасына кадәр) — якынча 5600 километрны тәшкил итә. Төньяк диңгез юлы буенча Санкт-Петербургтан Владивостокка кадәр ераклыгы  — >14 мең километр (Сүәеш каналы аша — 23 мең км дан артык).

Төньяк диңгез юлы Арктика һәм Себернең эре елгаларындагы портларга хезмәт күрсәтә (ягулыкны, җиһазларны, азык-төлекне китерү; агачны, файдалы казылмаларны читкә чыгару).

Төньяк диңгез юлына альтернатива булып Сүәеш яки Панама каналлары аша үтүче су юллары тора. Әгәр Мурманскидан Йокоһамага китүче көймәләр Сүәеш каналы аша барсалар, аларның юлы 12 840 диңгез милен тәшкил итәчәк, Төньяк диңгез юлы аша исә бу юл 5 770 диңгез милен тәшкил итә.

Мөһим портлар: Игарка, Дудинка, Диксон, Тикси, Певек.

Төркем:Россия диңгез транспорты
Төркем:Навигация
Төркем:Кара диңгезе
Төркем:Лаптевлар диңгезе
Төркем:Чукот диңгезе
Төркем:Беринг диңгезе
Төркем:Көнчыгыш Себер диңгезе
Төркем:Арктика транспорты
Sofi Loren

**Sofi Loren** (*Sofiä Loren*, inglizçä *Sophia Loren*; çın iseme - *Sofiä Villani Şikolone*, ital. *Sofia Villani Scicolone*; 1934, Rim) - İtaliä aktrisası häm cırçı. Bar töp kinofistivällär - Kann (1961), Venetsiä (1958, 1998, 2002), Mäskäw (1965, 1997), Berlin (1994) - şäräfle büläkläre iäse.

"Altın globus" bülägenä 5 tapqır layıq bula.

Çit il telendäge filmda xatın-qız rolen  başqaru öçen şäräfle Oskar bülägeneñ berençe iäse (1991).

## Tormış yulı

Sofiä Şikolone Rim şähärendä dönyağa kilä.

1950 yılda "İtaliä güzäle" yarışında "Miss Qupşılıq" digän büläkkä layıq bula. Tizdän Karlo Ponti'ga kiäwgä çığa, az bilgele filmnarda töşerelä başlıy (qayçaqta toples).

1950 yıllarda Sofi İtaliäneñ seks-simvolına äwerelä.

Berençe citdi film - "Neapol altını" (1954).

**Vitorio de Siko** töşergän **"Çoçara"** filmı öçen Sofi Loren Kann fistiväle häm Oskar büläklärenä layıq bula (1961). Siko yasağan **"Kiçä, bügen, irtägä", "İtaliança öylänü" (1964), "Könbağışlar" (1970)** filmnarı Sofiägä zur dan kiterä. Marçello Mastroyanni belän iñ mäşhür duetlarnıñ berse buldı.

1957-1972 yıllarda Holiwudta töşerelä.

Qanatlı ğibärälär belän mäşhür.

## İcat

## Ädäbiät

* Софи Лорен. Авт.: Уоррен Харрис. Москва, «Эксмо», 2007. ISBN 978-5-699-21239-2

Төркем:Актрисалар
Норма (Шушма кушылдыгы)

**Норма** — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстанның Арча, Питрәч районнары биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Шушма елгасының сул ярыннан 60 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 16 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чулман тамагынан Кама Тамагы бистәсенә чаклы Куйбышев сусаклагычының Чулман участогы, Шишмә һәм Идел елгаларын кертмичә. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Идел, Куйбышев сусаклагычы башыннан Каспий диңгезенә койганчы.

Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010300512111100040159.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Ихтималлык

thumb|right|250px|Гади үрнәк: шакмакта «5» санының чыгу ихтималы <math>\tfrac{1}{6}</math> тигез. Шакмактагы барлык калган саннар өчен бу ихтимал берүк.
**Ихтималлык** — берәр вакыйганың чынлыкка ашуы мөмкинлегенең үлчәме (дәрәҗәсе). Берәр вакыйганың чынлыкка ашу нигезе капма-каршы нигезләрдән артып китсә, бу вакыйга ихтимал ителгән дип атала, киресенчә булганда - шикле вакыйга дип исәпләнә. Уңай нигезләрнең тискәре нигезләргә карата бәйләнеше төрле була алганга күрә ихтималлык үлчәме шулай ук зуррак һәм кечерәк була ала.

Ихтималлыкны өйрәнүче математика тармагы ихтималлык теориясе дип атала. Ихтималлык теориясендә һәм математик статистикада ихтималлык төшенчәсе вакыйганың сан тасвирламасы буларак билгеләнә. Башкача әйткәндә, вакыйгалар күплегенең 0-дән 1-гә кадәр зурлыктагы үлчәме булып тора. 1 зурлыгы хакыйкый вакыйгага туры килә. Мөмкин булмаган вакыйганың ихтималы 0-гә тигез. Әгәр дә вакыйганың чынлыкка ашу ихтималы p булса, аның чынлыкка ашмау ихтималы 1-p була. Мәсәлән, 1/2 ихтималы берәр вакыйганың чынлыкка ашу ихтималының аның чынлыкка ашмау ихтималына тигезлеген аңлата.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Күплекләр үлчәме
* Базу
* Тулы ихтималлык формуласы
* Бернулли формуласы
* Шартлы ихтималлык
* Очраклы зурлык
* Очраклылык
* Монте-Карло методы

Төркем:Ихтималлык теориясе
Ставрополь

**Ыстарапул**, **Ставрополь** (,  1935 елга кадәр — **Ставрополь-Кавказский**; 1935—1943 елларда — **Ворошиловск**) — Россиянең Ставрополь краендагы шәһәре, край үзәге.

2010 ел җанисәбе буенча шәһәрдә 398 539 кеше яши.

Ставропол калкулыгында урнашкан. Тимер юл стансасы, автомобиль юллар төене.

Ставрополь 1777 елда Россия территорясенең көньяк тарафын киңәйтү өчен кальга буларак төзелгән. 1822 елдан Кавказ өлкәсе, 1847 елдан Ставрополь губернасының үзәге. Төньяк Кавказның эре сәнәгать вә мәдәният үзәкләреннән берсе. 1918 елда — *Ставрополь Совет Җөмһүрияте*нең башкаласы. Машиналар төзү һәм металл эшкәртү (станок, әсбап, автомобиль кранннары, автотагылмалар, электр аппаратурасы һ.б. эшләп чыгарыла), химия (техника күмере, химия реактивлары һәм лүминофорлар заводлары), җиңел, өй җиһазлары сәнәгатьләре ширкәтләре бар. Төзелеш материаллары, полиграфия комбинатлары эшләп торалар. 5 югары уку йорты (политехника, авыл хуҗалыгы, табибият, педагогия институтлары), берничә ўрта махсус белем йорты, 2 театр (драма вә курчак театрлары), 3 музей хезмәт күрсәтә. Берничә фәнни-тикшеренү институт бар.
## Халык

Милләтләр (2010): руслар — 88,1%, әрмәннәр — 4,5%, украиннар — 1,0%.
## Административ бүленеш
Шәһәр 3 районга бүленгән:
#Ленин районы
#Октябрь районы
#Сәнәгый районы
## Искәрмәләр


Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Илья Репин

**Илья Ефим улы Репин** (1844, Россия - 1930, Финляндия) - Россия рәссамы,  тарихи һәм  көнкүреш вакыйгаларына багышланган рәсемнәр, пәртрит остасы. Рәссам сәнгате Император академиясенең академигы.

Мемуарлар, кыска әсәрләр язучы. Рәссам сәнгате академиясендә остаханә җитәкчесе (1894-1907) һәм ректор (1898-1899), укытучы. Аның укучылары арасында мәшһүр рәссамнар: Б. М. Кустодиев, И. Э. Грабарь, И. С. Куликов, Ф. А. Малявин, А. П. Остроумова-Лебедева, В. А. Серов булганнар.

## Тәрҗемәи хәле
1844 елда Харковь губернасында дөньяга килә.

1863 елда Санкт-Петербург рәссам сәнгате Академиясенә керә, аның укытучылары -  Р.К.Жуковский һәм И.Н.Крамской була.

1890 елларда Витебск губернасында эшли.

1894-1907 елда рәссам сәнгате Академиясендә профессор, остаханә җитәкчесе.

1873 елдан чит илләр буйлап сәяхәт итә. Кайткач *рәссам сәнгате күчерелә торган күргәзмәләре берлеге*нә керә (передвижниклар).

1930 елда Выборг губернасы, Куоккала шәһәрендә вафат була.

## Сайланган рәсемнәр

Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|Иделдә бурлаклар (1870-1873)
Kurskaya korennaya.jpg|Курск дини бәйрәме
REPIN Ivan Terrible&Ivan.jpg|Явыз Иван һәм аның улы Иван
Ilja Jefimowitsch Repin - Reply of the Zaporozhian Cossacks - Yorck.jpg| Запорожье казаклары төрек солтанына хат язалар
Repin 17October.jpg|17 октябрь, 1905
File:Ilya Repin-What freedom!.jpg
File:Ilya Repin - Sadko - Google Art Project levels adjustment.jpg
File:1887 Repin Portrait S.I. Menter anagoria.JPG
File:Repin-Cossacks on the Black Sea (1908).jpg
File:1877 Repin Portrait I.E. Zabelin anagoria.JPG
File:1882 Repin Erholung anagoria.JPG
File:Archdeacon by Repin.jpg
File:Илья Репин - Портрет графини Наталии П. Головиной.jpg

## Әдәбият
*Москвинов В., «Репин в Москве», М., 1955;
Иванов С., Москва в жизни и творчестве И. Е. Репина, М., 1960;
*Грабарь И. Э., Репин, т. 1—2, М., 1963—64 (Жизнь замечательных людей);
*Новое о Репине, Л., 1969;
*Лясковская О. А., И. Е. Репин, 3 изд., М., 1982;
*Пистунова А. М., Богатырь русского искусства, М., 1991;
*Стернин Г. Ю., И. Е. Репин. Альбом, Л., 1985;
*Федоров-Давыдов А. А., И. Е. Репин, 2 изд., М., 1989.

Төркем:Россия империясе рәссамнары
Төркем:Күчерелә торган күргәзмәләр рәссамнары
Василий Перов

**Василий Григорий улы Перов** (( — )) — Россия рәссамы, рәссам сәнгате күчерелә торган күргәзмәләре берлегенә нигез салучыларның берсе (*шудырып күчерүчеләр — передвижниклар*). Психологик портретлар, гади халыкка багышланган рәсемнәр  остасы.

## Тәрҗемәи хәле

Василий Перов Тубыл губернасының прокуроры Георгий Криденер никахтан тыш туган улы булган, шуңа күрә атасының титулын мирас итеп алмаган.

Перов фамилиясен малайга укый-яза белү укытычысы кушымта буларак бирә.

1846-1849 елларда Арзамаста рәссам сәнгате мәктәбендә укый, ләкин тәмамламый.

1852-1853 елларда Мәскәү рәссам, сын, архитектура сәнгате училещесынә  керә.

1863-1864 елларда Париж шәһәрендә эшли.

1882 елда үпкә авыруыннан Мәскәү янындагы хастаханәдә вафат була.

## Сайланган рәсемнәр


Wassilij Grigorjewitsch Perow 001.jpg|Тимер юлда
Perov Pticelov.jpg|Кош аулаучы
Тройка — Василий Григорьевич Перов (1866).jpg|Өчәү
Perov guvernanka kupe.jpg|Гувернантка килүе
Перов Утопленница.jpg|Суга баткан кыз
Wassili Grigorjewitsch Perow - Hunters resting.jpg|Аучылар ялда
Перов Рыболов.jpg|Балык тотучы
Vasily Perov — Портрет Ф.М.Достоевского — Google Art Project.jpg|Достоевский сурәте
Перов Тургенев.jpg|Тургенев сурәте
Perov Axakov.jpg|Аксаков сурәте
Спящие дети1.JPG| Йоклаучы балалар
Перов Старики-родители.jpg| Карт ана-ата улының каберендә
Перов Суд Пугачева (ГИМ).jpg| Пугачев хөкеме
Nikita Pustosviat. Dispute on the Confession of Faith.jpg| Никита Пустосвят. Дин турында бәхәс


## Әдәбият
*    Петров Вл. А. Творческий путь В. Г. Перова / Каталог выставки произведений к 150-летию со дня рождения. В. Перов — М.: «Советский художник», 1988. — С. 5—67
*    Собко Н. П. Перов, Василий Григорьевич // Словарь русских художников, ваятелей, живописцев... Т. 1—3. СПб.: тип. М.М. Стасюлевича, 1893—1899. — 3 том: „П“. — 1899. — 508 стб. — Стб. 73—173.
*    Сарабьянов Д. В. В. Г. Перов и бытовой жанр 1860-х годов // История русского искусства. Т. IX. — Ч. 1. — М., 1967
*    Перов В. Г. Рассказы художника. — М., 1960

Төркем:Россия империясе рәссамнары
Төркем:Күчерелә торган күргәзмәләр рәссамнары
Ельня районы

**Ельня муниципаль районы** () — Смоленск өлкәсендә урнашкан муниципаль район. Район үзәге — Ельня шәһәре.

## Тарих
Ельня районы 1929 елны оештырылган.

## Административ бүленеш

## Халык
Халык саны —  мең кеше .

## Танылган шәхесләр
* Григорий Полющенков (1912-1996), Совет дәүләт эшлеклесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Сергей Бекедов (1898-?), ТАССР баш прокуроры.

## Искәрмәләр

Төркем:Смоленск өлкәсе районнары
Төркем:Смоленск өлкәсенең Ельня районы
Авиаташучы

thumb|250px|<small>Дүрт авиаташучы, астан өскә: испан «Принсипе де Астуриас»'', америка десант «Уосп», америка «Форрестол» һәм инглиз җиңел авиаташучы «Инвинсибл», XX гасыр авиаташучыларның чагыштырмача зурлыгын күрсәтә.</small>
thumb|250px|«Советлар Союзы флоты Адмиралы Кузнецов» авыр авиайөртүче керәйсере
**Авиаташучы** — хәрби кораблар сыйныфы. Аларның төп көче — палуба авиациясе.

## Тарих
### Беренче авиаташучылар

Авиацияне алып баручы беренче кораблар дип чынлыкта аэростат ташучеларны XIX һәм XX гасыр башында атарга була.
Авиаташучыларның очкычлар утыра һәм очып китә торган мәйданы бар.

Төркем:Авиаташучылар
Төркем:Хәрби кораб төрләре
Сюита

**Сюи́та** ( — «рәт», «чиратлашу») — музыкада берничә зур өлештән торган циклик форма.

«Сюита» терминының икенче мәгънәсе — берничә биюдән торган музыкаль-хореографик композиция, мәсәлән, «балет сюитасы». Мисаллар: П. И. Чайковский («Щелкунчик», «Спящая красавица», «Лебединое озеро») балетларыннан сюиталары.

Сюита өчен җыр һәм бию белән бәйләнеш булуы үзенчәлекле. Соната һәм симфониядан катгый канунлык булмавы, мөстәкыйльлеге аерып тора.

Сюита — берничә үзаллы өлештән торган, ләкин ниндидер уртак фикергә буйсынган форма. Ул соната формасына кадәр үк һәм бию сәнгатенә бәйле булып туа. Бу формадагы әсәрләрнең югары үрнәген И. C. Бах (1685—1750) һәм Г. Ф. Һендел (1685—1759) бирәләр. Бию сюиталарын П. И. Чайковский (вальс), А. Дворжак («Чех сюитасы»), Г. M. Римский-Корсаков («Шахерезада»), балет сюиталарын C. C. Прокофьев һәм А. И. Хачатурян һ. б иҗат итә.
 
А. Ключаревның кыллы оркестр өчен язган «Волга буе халыклары темаларына сюита»сы (ул 5 өлештән тора) рус, чуаш, мари, башкорт һәм татар көйләре нигезендә халыклар дуслыгы идеясен гәүдәләндәрә.

## Искәрмәләр

Төркем:Музыка терминнары
Төркем:Музыкаль жанрлар
Ершичи районы

**Ершичи районы** () — Смоленск өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Ершичи авылы.

## География

## Тарих
Ершичи районы 1921 елда элекке Смоленск губернасының Рославль өязе җирләрендә оештырыла.

## Халык
Милли состав: руслар —

## Демография

## Административ бүленеш

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Смоленск өлкәсе районнары
Төркем:Смоленск өлкәсенең Ершичи районы
Cek London

**Cek London** (inglizçä *Jack London*; tumışta **Con Griffit Çeyni**, ingl. *John Griffith Chaney*; 1876-1916) - AQŞ yazuçısı, sotsialist, cämäğät eşleklese, macaralı xikäyälär häm romannar belän mäşhür.

Cek Londonnıñ iñ tanılğan äsärläre: **"Martin İden", "Aq qazıq teş" (''White Fang'', 1906), "Timer ükçä" (''The Iron Heel''), "Ay üzäne" (''The Valley of the Moon''), "Meksikalı", "Diñgez bürese" (''The Sea-Wolf'', 1904).**

## Tärcemäi xäle

Con Griffit Çeyni 1876 yılda San-Fransisko şähärendä dönyağa kilä. Con tuğançı atası anası belän ayırılışa.

Ügi atası tol qalğan fermer Con London anı ullıqqa ala. Ğailä bay bulmağanğa kürä Cek balaçaq çorınnan aqça eşläp taba başlıy: fabrikada, diñgez saq xezmätendä, "Sazerlend" köymäsendä diñgez mäçese awlap ala, Aläskada altın ezläwçe bulıp eşli.

Soñraq böten tuplanğan täcribäsen üz kitaplarında taswirlıy.

1899 yılda anıñ kitapları bastırıla başlıy.

Soñğı yıllarda böyer awıruınnan integä häm 1916 yılda daru yazılğan morfiy qullanıp ağulana häm wafat bula. Küp kenä belgeçlärgä kürä Cek üz-üzenä qul salğandır.

## İcat

Cek London äsärläre tatarçağa da tärcemä itelgännär, mäsälän, 1939 yılda Ğabdraxman Äpsälämov «The Story of Keesh» digän xikäyäne tärcemä itte («Kiş turında xikäyä»)

### Xikäyälär häm romannar

## Ädäbiät

*Стоун И. Моряк в седле: Биография Джека Лондона. — М.: Молодая гвардия, 1960. — (Жизнь замечательных людей).
*Быков, Виль. По следам Джека Лондона. — ISBN 5-211-03473-2
*Росин, Александр. Дом Волка. Возвращение к Джеку Лондону // Флорида. — 2005. — № 3 (51).
*Фонер Ф. Джек Лондон — американский бунтарь. М : Прогресс, 1966. 240 с.
*Богословский В. Н. Джек Лондон. М.: Просвещение, 1964. 240 с.
*Садагурский А. Джек Лондон: Время, идеи, творчество. Кишинев, 
## İskärmälär

Төркем:АКШ язучы-фантастлары‎
Төркем:АКШ язучылары
Серсүз

**Серсүз** яки **пароль** (&nbsp;— сүз) — шәхесне һәм аның хокукларын раслау өчен билгеләнгән сер сүзе яки билгеле символлар тезмәсе. Серсүзләр рөхсәтсез керүдән саклану буларак кулланыла. Гадәттә, серсүз һәм логин аккаунтта сакланалар һәм операцион системасы тарафыннан кулланучыга санак системасы белән тоташу өчен һәм аның ресурсларыннан файдаланырга рөхсәт хокукларын билгеләү өчен кирәк.

Төркем:Аутентификация
Rusiägä qarşı säwdä çaraları

**Rusiägä qarşı säwdä çaraları** yäki **"Rusiäneken satıp alma"** şiğäre astında uza torğan çaralar - Evromäydan häm Könçığış Ukrainada qorallı nizağ näticäsendä Ukrainada Rusiägä qarşı başlanğan säwdä boykot çaraları. Boykotka *"Vidsiç"* (Kisken qarşılıq) digän ictimaği xäräkät çaqırdı, çaqırular Päräwez sotsial' çeltärlärendä taratıla.

Ğomumi oçraqta bu çaralar Rusiä häm Ukraina arasında başlanğan säwdä suğışınıñ ber öleşe, çönki 2013 yıldan Rusiä tamğaxanä xezmäte Ukraina tawarları importın çikli başlıy.

Çaralar uzğanda Ukraina kibetlärendä satıla torğan Rusiädä citeşterelgän tawarlarda maxsus bilge - "Usal matröşka" berketep kürsätelä. Ütkärelgän tikşerenülär (2014) buyınça ukrainalılar 39 % ı çaranı yaqlıy .

"Vidsiç" digän säyäsi oyışma oyıştırğan Kievtağı çaralar:


File:Акція бойкот російських товарів.jpg|22.08.2013
File:Flesh mob Boycott.jpg|15.03.2014
File:Матрьошка Львів.jpg|04.04.2014
File:Baner bridge Kyiv.JPG|29.05.2014



## İskärmälär

## Sıltamalar
* ''Торговая война стала народной. Украинцы бойкотируют товары, банки и артистов из РФ, «Независимая газета», 11.04.2014.

Төркем:Украина
Төркем:Сәүдә
Ракета

**Раке́та** (&nbsp;— бәләкәй орчык  яки ) — тирә-як мөхит матдәләрен файдаланмыйча, аралыкта, үз массасын сарыф итеп, реактив тарту көче исәбенә хәрәкәт итүче очу аппараты. Ракетага очу өчен әйләнә-тирәдә һава яки газ мохите кирәк түгел, шуңа күрә очу атмосферада гына түгел, вакуумда да очарга мөмкин.

Хәрби технологияда ракета дип, кагыйдә буларак, ерактагы тәмекне тар-мар итү өчен реактив хәрәкәт итүче пилотсыз очучы аппаратларны атыйлар. Кораллы көчләрдә ракета коралын кулланучы ракета гаскәрләре барлыкка килде.

Күпчелек тарихчылар ракетаны уйлап табуда *Хан* Кытай династиясе (б.э.к. 206 ел – б.э.к. 220 ел) вакыты белән бәйли. Дары уйлап табылгач, аны фейерверк һәм күңел ачуда куллана башлыйлар. Дары шартлаган вакыттагы көч төрле әйберләрне күчерергә сәләтле була. Соңрак бу принцип нигезендә туп һәм мушкетларны ясыйлар. Снәрәтләрне, дары корылмасы (заряды) исәбенә, еракка очырырга мөмкин булган. Әмма бу снарядлар ракета түгел, чөнки аларның үз ягулык запасы булмый.  Алар соңыннан ракета уйлап табуга этәргеч бирә. Тарихи язмалардагы «утлы уклар» чын ракета була. Укка кәгазьдән эшләнгән торба беркетәләр. Эченә дары тутыралар, арткы өлешен генә яндыру өчөн ачык калдыралар. Корылманы (зарядны) яндырып, укны атып җибәрәләр. Мондый уклар диңгез көймәләре һәм кавалерияга каршы сугышта кулланылган.

Константин Циолковский ракета хәрәкәте теориясе өстендә эшли. Ул ракета өчен әче тудыргыч һәм су тудыргыч ягулыгын куллану иң отышлы ысул дип исәпли. 1903 елда планетаара очышны проекты төзи.

Төркем:Космонавтика
Төркем:Кораллар
Автомат (корал)

**Автома́т**, яки **автомати́к караби́н**, чит ил әдәбиятендә *штурм мылтыгы* — шәхси кул автоматик ата торган корал, якын сугышуында көндәшнең җанлы көчләренә тидерү билгеләнгән.

СССРда Икенче бөтендөнья сугышыннан соң киң таралганнар һәм җәяү гаскәренең төп коралы буларак бервакытта -уксибәрне, магазинлы автомат булмаган мылтыкны һәм элекке буындагы автомат булмаган я үзлегенңән корыла торган мылтыкларны алмаштырган.

Бу термин Русиядә һәм элекке ССРБ илләрендә кулланыла, чит илләрдә исә аны гадәттә *автоматик карабин* яки *автоматик мылтык* дип атыйлар.

Автоматка хас үзенчәлекләр: арадаш патронны куллану, эре сыйдырышлы алмаштырыла торган магазин барлыгы (гадәттә, 30 патронга). Автомат, гадәттә, җиңел һәм компактлы ( озынлыгы якынча 800 мм, авырлык якынча 3-4 кг (патроннарсыз)), ул чиратлар белән ата ала.

## Моны да карагыз
* Калашников автоматы

Төркем:Автоматлар
Россия Югары Шурасы

**РСФСР Югары Шурасы** (1991 елың 25 декабреннән — ***Россия Федерациясе Югары Шурасы***) — 1937-1990 елларда  дәүләт хакимиятенең иң югары органы.

1990 елда Россия Халык депутатлары җыены сайланылганча бервакытта ның канун чыгару органы буган.

## Тарихы
Беренче тапкыр 1938 елның 26 июнендә 1937 елның Конституциясе нигезендә сайланылган, аңа *Эшче һәм крестьян депутлар Советларның бөтенроссия җыены*ның вәкаләтләре күчкәннәр. гомуми, тигез һәм турыдан-туры сайлау хокукы нигезендә, яшерен тавыш бирү юлы белән 18 яшенә җиткән, милләтне, динне вә җенесне аермыйча сайланылган. Югары Шурасының барлыгы 11 сайланган чакырылыш булган, барысында да коммунистлар өстенлек иткәннәр.

1989 елда, Конституциягә үзгәрешләрне керткәннән соң (иң югары органы буларак Халык депутатлар җыенны оештыру, ЮШны җыенының бер органына үзгәртеп кору) 11-нче чакырылыш Югары Шурасы халык депуталарын сайлауларны билгеләнгән; Халык депутатлар җыенын сайланганнан соң, аңа үз вәкаләтләрне тапшырды.

1990—1993 елларда Югары Шурасы — Халык депутатлары җыенының органы, даими эшли торган дәүләт хакимиятенең канун чыгару, оештыру, һәм тикшерү органы. Ике пулаттан торган — Милләтләр Шурасы һәм Җөмһүрият Шурасы. 12 чакырылыштагы Югары Шурасы 1990 елда 1978 елгы Конституциясе (1989 елгы редакциясендә) нигезендә сайланылган.

1993 елның 21 сентябрендә РФ президентының «Этаплы конституцион ислахы (реформасы) турында» фәрманы буенча Югары Шурасы һәм Халык депутатлар җыенының вәкаләтләрне туктаткан булганнар. Әмма РФ Конституцион мәхкәмәсе бу фәрманны үзен «конституциягә хилаф» дип таныды. Халык депутлары һәм аларның тарафдарлары каршылыгына карамастан, Россия Югары Шурасы һәм Халык депутатлар җыены 1993 елның 4 октябрендә корал һәм бронетехника куллану белән таратылган.

РФ Югары Шурасы 1993 елгы Конституциясе белән юкка чыгарылган.

## Җитәкчеләр
* Алексей Бадаев (1938-1943)
* Иван Власов (1943-1944, в.б.)
* Николай Шверник (1944-1946)
* Иван Власов (1946-1950)
* Михаил Тарасов (1950-1959)
* Николай Игнатов (1959)
* Николай Органов (1959-1962)
* Николай Игнатов (1962-1966)
* 1966, вазыйфаларын башкаручылары: Тимофей Ахазов һәм Петр Сысоев)
* Михаил Яснов (1966-1985)
* Владимир Орлов (1985-1988)
* Виталий Воротников (1988-1990)

## Искәрмәләр

Төркем:1938 елда барлыкка килгән
Төркем:РСФСР дәүләт төзелеше
Төркем:Илләр буенча парламентлар
Төркем:Россия Федерациясе дәүләт төзелеше
Төркем:1993 ел
Төркем:Мәскәү тарихы
Төркем:Юкка чыккан кануннар чыгару органнары
Яшь гвардия (яшерен оешма)

**"Яшь гвардия"** - Бөек Ватан сугышында эш иткән фашистларга каршы комсомол яшерен оешмасы. Эш итү урыны - Луганск (Ворошиловград) өлкәсе , Краснодон шәһәре, оешмага 14-22 яшьлек егетләр һәм кызлар кергәннәр.

Алман гаскәрләре Краснодон шәһәрен яулап алганнан соң (1942, елның 20 июле), "Яшь гвардия" оеша, әгъзалар саны - 110 егет һәм кыз. Катнашучылар яшьгвардиячеләр дип йөртелә.

## Эшчәнлек

"Яшь гвардия" 5 мең артык листовка бастырып тарата, фашистларга каршы диверсияләрдә катнаша, хезмәт биржасын яндырып, Алманиягә җибәрер өчен кешеләр исемлеген юк итәләр, нәтиҗәдә 2000 кеше котылып калган. 

Яшьгвардиячеләр Краснодонда кораллы күтәрелешне әзерлиләр, ләкин баш күтәрү башланыр алдыннан оешма фаш ителә.

1959 елга кадәрге мәгълүмат буенча комиссар Виктор Третьякевич - оешманы саткан дип санала, ләкин соңрак махсус тикшеренүләр нәтиҗәсендә ул аклана. 

1943 елда Югары мәхкәмә карары буенча полицайлар Г. Почепцов, В. Громов и М. Кулешов атып үтерелә.

## Җәзалап үтерү

1943 елның  15,16,31 гыйнварында фашист әсирлегенә эләккән 71 яшьгвардияче җәзалап газапланганнан соң, үтеререлә һәм 5 номерлы баз шурфына (шахтага) ташлана (үле һәм исән дә). Кызлар һәм егетләр рәхимсез рәвештә җәзалана (күкрәкләре, колаклары, аяклары, куллары, башлары киселә,  аркаларында, күкрәкләрендә йолдыз итеп яндырып тамга салына).

9 февральдә  Олег Кошевой, Любовь Шевцова, Семён Остапенко, Дмитрий Огурцов, Виктор Субботин Ровеньски шәһәре, Шалтырак урманда атып үтерелә. Үлемгә кадәр барлык яшьгвардиячеләр аяусыз рәвештә газапланалар. Тик 12 яшьгвардияче исән калган.

1943 елның 14 февралендә Краснодон Кызыл Гаскәр тарафыннан азат ителә.

## Мәдәнияттә

Яшьгвардиячеләр батырлыгына берничә китаплар багышланган һәм фильмнар төшерелгән, иң билгеле - А. Фадеев романы буенча "Яшь гвардия" (1948).

## Оешманың катнашучылары

## Сылтамалар
* Официальный сайт музея «Молодая Гвардия» г.Краснодон 
* Сайт, посвященный «Молодой Гвардии».
* Материалы о «Молодой гвардии» .
* «Молодая Гвардия» — некоторые факты, журнал «Наука и жизнь» № 1, 2003 год.
* Ее избивали, подвешивали за косы. Из шурфа Аню подняли с одной косой - другая оборвалась. 

Төркем:Бөек Ватан сугышы
Әзербайҗан Демократик Республикасы

**Азәрбайҗан Демократик Җөмһүрияте** () — Кавказ арты демократик федератив җөмһүрияте таракалганнанг соң Тбилиси шәһәрендә Кавказ арты мөселман милли шурасы тарафыннан игълан ителгән дәүләт.

Азәрбайҗан Демократик Җөмһүрияте элекке Кавказ калгайлыгы күбесенчә мөселманнар күпчелекне тәшкил иткән территорияләрендә (Бакы, Елисаветполь губерналары һәм Закаталы округы) игълан ителгән. 1918 елның май-октябрь айларында АДҖ җирләрнең күпчелегендә төрек гаскәрләре торганнар, ә 1918 елның ноябреннән — 1919 елның августына кадәр Бакыда һәм илнең көнчыгыш өлешендә британ гаскәрләре урнашкан булганнар.

1920 елның 27 апрелендә ЭККГ 11-нче АДҖ чиген үтеп чыга һәм 28 апрелендә Бакыга керә. Шулай итеп, Азәрбайҗан Демократик Җөмһүрияте мөстәкыйль дәүләт булуыннан туктаган; АзССР игълан ителгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан тарихы
Париж тынычлык конференциясе

**Париж тынычлык конференциясе** (18 гыйнвар 1919 — 21 гыйнвар 1920) — Беренче бөтендөнья сугышында җиңгән дәүләтләрнең алар тарафыннан җиңелгән дәүләтләр белән килешүләрен хәзерләү һәм имзалау өчен чакырылган халыкара конференция. Тәнәфесләр белән 1919 елның 18 гыйнварыннан 1920 елның 21 гыйнварына кадәр барган. Конференциядә 27 дәүләт һәм Бөекбританянең 5 доминионы катнашканнар. Конференциядә түбәндәге дәүләтләр белән килешүләр хәзерләнгән:
*Алмания (Версаль килешүе),
*Австрия (Сен-Жермен килешүе),
*Болгария (Нөйи килешүе),
*Маҗарстан (Трианон килешүе) һәм
*Госманлы империясе (Севр солых килешүе).

Конференциягә кушылган башка дәүләтләрнең хәлләре зәгыйфь булу сәбәпле, дөньяның сугыштан соңгы корылышының төп мәсьәләләрен «Бөек өчлек», ягъни Вудро Вильсон, Дэвид Ллойд-Җорҗ һәм Жорж Клемансо хәл иткәннәр. Бөтен Россия күләмендә кануни хакимият статусына дәгъва иткән хөкүмәтләрнең һичберсе дә конференциягә чакырылмаган. Алмания һәм аның элекке беректәшләрен фәкать алар белән солых килешүләре хәзерләнгәннән соң конференциягә чакырганнар. Конференциядә Милләтләр Лигасы уставы да расланган.

## Катнашучылар
*Франция
*Бөекбритания
*АКШ 
*Япония
*Бельгия
*Бразилия
*Британ империясенең доминионнары *([[Канада]], [[Австралия]], [[Көньяк Африка Берлеге]], [[Яңа Зеландия]], [[Ньюфаундленд]]), [[Мальта]]*
*Греция
*Гватемала
*Һаити
*Хиҗаз
*Һондурас
*Кытай Җөмһүрияте
*Куба
*Югославия
*Либерия
*Литва
*Никарагуа
*Панама
*Польша
*Португалия
*Румыния
*Сиам
*Чехословакия
*Сан-Марино
*Черногория
## Искәрмәләр

Төркем:Халыкара конференцияләр
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы
Гөрҗистан Демократик Җөмһүрияте

**Гөрҗистан Демократик Җөмһүрияте** (, трансл. *Сакртвелос сотсиалистури республика*) — Кавказ арты демократик федератив җөмһүрияте таракалганнан соң 1918 елның 26 маенда Тбилиси шәһәрендә игълан ителгән мөстәкыйль гөрҗи дәүләте.

Аның составына элекке Тифлис губернасы, Кутаиси губернасы һәм Сухум округы кергәннәр.

Гөрҗистан Җөмһүриятенең сәяси тормышына *Гөрҗистан социал-демократик фиркасе* зур йогынты ясаган.

Большевикларның җиңү һәм Гөрҗистанны «советлаштыру» нәтиҗәсендә 1921 елның язында Гөрҗистан Демократик Җөмһүрияте юк ителгән, аның территориясендә совет хакимияте урнаштырылган һәм Гөрҗистан Совет Социалистик Республикасы игълан ителгән.

Төркем:Гөрҗистан тарихы
Чита

**Чита** (, ) — Россия шәһәре, Байкал арты крае үзәге, Чита елгасына Ингода елгасы кушылган урынында урнашкан.

Халык саны —  кеше ().

Көнчыгыш Себернең мөһим сәнәгат һәм мәдәният үзәге. Машиналар төзү һәм митал эшкәртү (машиналар төзү, автомобиль җыю, станоклар төзү һ.б. заводлар), өй җиһазлары, агач эшкәртү, җиңел, азык-төлек (он, ит вә сөт комбинатлары), төзел материаллары сәнәгате бар. Көрән ташкүмер чыгарыла. Җылылык электр үзәге бар. 3 югары уку йорты, 2 театр, өлкәне өйрәнү музее һәм сәнгать музейлары эшләп торалар.

Чита *Ингодинское* тораклыгы буларак 1653 елдан мәгълүм. 1690 елдан бистә — салым һәм башка йөкләмәләрдә азат ителгәннәр тораклыгы. 1851 елдан — шәһәр һәм Байкал арты губернасы үзәге. 1920—1922 елларда Ерак Көнчыгыш Җөмһүриятенең башкаласы. 1922 елдан Байкал арты губернасы, 1926—37 елларда Ерак Көнчыгыш краенда округ мәркәзе. 1937 елдан — өлкә, 2007 елдан — край үзәге.

2021 елның 10 сентябреннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар — 93,6%, бүрәтләр — 2,3%, украиннар — 1,0%.
## Дин
;Православие
* Казан кафедраль соборы
;Ислам
* Чита җәмигъ мәчете
;Буддизм
* Чита дацаны

## Эчке бүленеш
Чита 4 районга бүленгән:
#Ингода районы
#Тимер юл районы
#Үзәк районы
#Чернов районы

## Шәхесләр
* Галия Әхмәтова (1954—2015), язучы, фән докторы, профессор.

## Искәрмәләр


Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Благовещенск

**Благовещенск** () — Россия шәһәре, Амур өлкәсе үзәге. Амурга Зея елгасы кушылу урынында, Кытай белән чигендә (Амурның каршы яктагы ярында Хәйхә шәһәре тора) урнашкан. Россиянең дәүләт чигендә урнашкан бердәнбер өлкә үзәге.

Халык саны —  кеше ().

Тимер юл стансасы, елга порты, «Игнатьево» һава лиманы.

Благовещенск 1856 елда *Усть-Зейский* исеме астында хәрби пост буларак барлыкка килгән. 1858 елдан — шәһәр һәм Амур өлкәсе үзәге. Машиналар төзү (алтын чыгару сәгнәгате өчен җиһазлар, электр әсбаплары эшләп чыгарыла, көймәләр төзү заводлары һ.б.), агач эшкәртү, җиңел, азык-төлек сәнәгате кярханәләре бар. 4 югары уку йорты, драма вә курчак театрлары, өлкәне өйрәнү музее бар.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар — 95,8%, украиннар — 1,3%.
## Искәрмәләр


Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Биробиҗан

**Биробиҗан** (, , транслит. Бирабиджан) — Россиянең Ерак Көнчыгышында шәһәр, Яһүд автономияле өлкәсенең административ үзәге. Бира елгасында (Амур кушылдыгы), Кытай белән чигеннән 75 клометр ераклыкта урнашкан. Транссебер тимер юл магистралендә станция.

Халык саны —  кеше ().

Тихонькая станциясе буларак 1915 елда нигезләнгән. 1934 елдан — Яһүд автономияле өлкәсенең үзәге, 1937 елда шәһәр статусы бирелә.

Җиңел (тегүчелек, трикотаж, һ.б фабрикалар), азык-төлек ва агач эшкәртү сәнәгате ширкәтләре, көч трансформаторлар заводы. Шолом Алейхем исемле Амур буе дәүләт университеты, театр, өлкәне өйрәнү музее.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар — 91,6%, украиннар — 2,9%, яһүдләр — 2,0%.
## Искәрмәләр


Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Яһүд автономияле өлкәсе
Алексей Рыков

**Алексей Иван улы Рыков** (, , Сарытау — , Мәскәү) — совет дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, РСФСР эчке эшләр буенча халык комиссары (1917), ССРБ Халык Комиссарлары Шурасының рәисе (1924—1930) һәм бервакытта РСФСР Халык Комиссарлары Шурасының рәисе (1924—1929).
## Тәрҗемәи хәл
крестьян гаиләсендә туган. Инкыйлаби хәрәкәтендә 1899 елдан катнаша. 1900—1901 елларда Казан университетында укый; 1901 елга кулга алына һәм Сарытауга сөрелә. Сарытауда, Казаннан, Ярославльдә, Нижгарда, Мәскәүдә, Петербургтан фирка эшләрен алып барган. Беренче рус инкыйлабында катнашкан. Берничә тапкыр кулга алынган, һәм качып киткән, мөһәҗирлектә дә булган. Февраль инкыйлабын Нарым төбәгендә каршы ала.

1917 елның ноябреннән — беренче совет хөкүмәтендә эчке эшләр комиссары. 1918 елның ноябреннән — Мәскәү халык хуҗалыгы шурасы рәисенең урынбасары һәм Мәскәү губернасының азык-төлек белән тәэмин итү комиссары.

1918—1921, 1923—1924 елларда - Халык хуҗалыгы югары шурасының рәисе, 1921 елдан — бервакытта Халык Комиссарлары Шурасы һәм Хезмәт һәм саклану шурасының рәисе урынбасары. 1919 елның июленнән — гаскәр һәм флотны тәэмин итү буенча гадәттән тыш вәкиле. 1924-1930 елларда — ССРБ Халык Комиссарлары Шурасының рәисе һәм бервакытта РСФСР Халык Комиссарлары Шурасының рәисе (1924-1929).  1926—1930 елларда — Хезмәт һәм саклану шурасының рәисе, 1931—1936 елларда — ССРБ почта һәм телеграф халык комиссары.

Ялган *«Сул [[Лев Троцкий|троцкий]]чыларның советларга каршы блогы»* эше буенча 1938 елда атып үтерелгән. 1988 елда акланган.

## Истәлек
* 1928—1935 елларда Енакиево шәһәре **Рыково** исемен йөрткән.
* Утыз градуслы аракыны халыкта «рыковка» дип атыйлар.
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Сарытауда туганнар
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Монастырщина районы

**Монастырщина районы** () — Смоленск өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Монастырщина шәһәр тибындагы посёлогы.

## Тарих
Монастырщина районы 1929 елда  оештырыла.

## Халык
Милли состав: руслар —

## Демография

## Шәхесләр
* Иван Ионенко (1913-1989), тарихчы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Смоленск өлкәсе районнары
Төркем:Смоленск өлкәсенең Монастырщина районы
Макемаке (кәрлә планета)

**Макемаке** (символы: ) &ndash; Кояш системасының зурлыгы буйлап өченче кәрлә планетасы. Плутоидлар, транснептун объектларына карый.

Койпер билбавында иң зур классик объект.

## Тасвир

Макемаке орбитасы 1955 елга кадәр тикшерелгән. Орбита элиптика яссылыгына 29 градуска авышкан, эксцентриситеты - 0,162, зур яртыкүчәре - 6,8 млрд км, Кояштан иң зур аралыгы - 7,9 млрд км, иң аз аралыгы - 5,69 млрд км.

Абсолют йолдыз зурлыгы - −0,44m. Кояш тирәсендә Әйләнү вакыты - 306 ел.

Макемаке өслегендә температура 29 К (−244&nbsp;°C) - 34 К (−239&nbsp;°C). Өслеге күбесенчә метан бозы белән капланган.

## Искәрмәләр

Төркем:Кәрлә планеталар
Учительская газета

**Учительская газета** (*Укытучылар гәзите*) — Россия мәгариф хезмәткәрләренә юнәлгән Мәскәүдә чыгучы атналык басма.

Бу гәзиткә 1924 елда Н.К. Крупс­каяның катнашлыгында нигез салына. Ул, ССРБ Мәгариф халык комиссариаты һәм мәгариф, югары мәктәп һәм фәнни учреждениеләр хезмәт­кәрләре һөнәри берлегенең Үзәк комитеты органы буларак, Мәскәүдә нәшер ителә башлый. Гәзитнең беренче мөхәррире — язучы Сергей Ингулов (1893-1938). Алга таба ул “Новый мир” журналы мөхәррире, “Политбеседы”, “Политграмота” китаплары авторы, СССРның Әдәбият һәм нәшрият буенча баш ида­рәсе нәчәлниге булып эшли. Анда Совет дәүләтенең күренекле эшлек­леләре А.В. Луначарский, М.И. Калинин, А.С. Макаренко, В.А. Сухомлинский чыгышлары басыла.

Бөек Ватан сугышы вакытында гәзит ел дәвамында Кировта нәшер ителә. Гәзиткә язылудан кергән акчага “Халык укытучысы” танклар колоннасына акча җыела. Сугыштан соңгы елларда “Учительская газета” беренчеләрдән булып В.А. Сухомлинский язмасын бастыра.

Гәзит 1970 елларда атнасына өч тапкыр 1,5 миллион данә белән чыга. 1974 елда Ленин ордены белән бүләкләнә.
1986 елның 19 октябрендә гәзиттә педагог-новаторлар төркеме, шулай ук, публицистлар С.Л. Соловейчик һәм В.Ф. Матвеевның “Хезмәттәшлек педагогикасы” дип аталган мәкаләсе дөнья күрә. Анда, авторитар педагогикадан баш тартып, мәктәпне демок­ратияләштерү һәм гуманлаштыру кирәклеге турында сүз бара.

1986 елның көзеннән 1989 ел ахырына кадәр гәзит совет мәгарифе системасын демократияләштерүчеләрнең трибунасына әверелә. Ул чордагы язмалар яңалык кертүче педагоглар һәм галимнәр (Ш. Амонашвили, В. Караковский, В. Шаталов, Э. Днепров), шулай ук, демократик карашлы журналистлар (С. Соловейчик, Т. Миледина, И. Ханхасаева) тарафыннан языла.

1989 елның 1 гыйнварыннан гәзит КПСС Үзәк Комитеты органы булып исәпләнә башлый. Бу хәл баш мөхәр­рирнең автоматик рәвештә алмашынуына китерә, В.Ф. Матвеев вазифасын Г.М. Селезневка тапшыралар. Ул килү белән редакция позициясе урта­ча карашлыга әверелә: дәүләт мәгариф структураларын, Педагогия фәннәре академиясен тәнкыйтьләү кими, педагог-новаторлар турында аз языла башлый. Тикшеренүчеләр бил­геләвенчә, гәзиткә Селезнев җитәк­челек итә башлагач, басмада торгынлык чоры башлана. Мәсәлән, Эдуард Днепров “Учительская газета” ачыктан-ачык артка чигенә башлады” дип язды. Шулай да, 1989 елда гәзит “СССР­ның ел укытучысы” дигән Бөтен­союз конкурсын үткәрү башлангычы белән чыга.

1991 елда ул бәйсез басмага әйләнә. 1992 елдан башлап, атна саен 24 битле гәзит булып чыга башлый. 2010 елда “Учительская газета” басма киңкүләм мәгълүмат чаралары өлкә­сендә Россия Федерациясе хөкүмәте премиясенә лаек була.

Ул Россиянең ике мөһим педагогия конкурсын оештыручы булып тора — “Россиянең ел укытучысы” һәм “Россия­нең иң яхшы мәктәпләре”.

## Чыганаклар
* К.Әхияров. Мәгарифнең асылы үзгәрми // Кызыл таң. 22 окт. 2014.

Төркем:Русча гәҗитләр
Төркем:ССРБ газеталары
Төркем:Россия гәҗитләре
Марк Антоний

**Марк Антоний** (латинча *Marcus Antonius*;, 83-30 б.э.к. Мисыр Александриясе) - Борынгы Рим сәясәтчесе, гаскәр башлыгы, икенче триумвиратның катнашучысы (43-33 б.э.к.), өч тапкыр консул (44, 34, 31 б.э.к.).

## Тормыш юлы

Антоний борынгы, күптән түгел генә күтәрелгән плебей нәселеннән чыккан. Яшьлек чагында "алтын яшьләр" арасында булганга күрә абруен боза.

Габиния, Яһүдия, Мисырда, соңрак Цезарь җитәкчелегендә Галлия һәм ватандашлар сугышында катнашу өчен сәләтле гаскәр башлыгы булып танылган.

Цезарьнең көрәштәше булып, Антоний абруе күтәрелә. Ләкин Цезарьне үтергәннән соң, Гай Октавий Цезарьнең варисы булып игълан ителә. Баштарак Антоний бер үзе хакимиятне алмакчы була, ләкин соңрак Октавиан һәм Лепин белән берләшеп икенче триумвират төзи, төп максаты - республика яклы Цезарьне үтерүчеләргә каршы көрәшергә. Триумвирлар рәхимсез проскрипцияләр - бастыру чараларын оештыралар: бай затлар, шәхси дошманнарын үтерәләр.

Кайбер чыганаклар буенча, бастыру чаралары вакытында нәкъ Антоний мәшһүр фәлсәфәче һәм оратор Цицеронны үтерү карарын кабул итә.

Республика яклы Брут һәм Кассийне Филиппи бәрелешендә җиңгәннән соң, Антоний Римның көнчыгыш провинцияләре белән идарә итәргә керешә.

### Мисыр чоры

Мисырда Антоний Клеопатра белән танышып, аңа гашыйк була һәм Мисырның соңгы патшабикәсе белән бергә хакимлек итә башлый.

30 б.э.к. елларда Антоний Парфиягә каршы сугыш башлый, ләкин зур югалтулар белән чигенә.

Триумвират вакыты тәмамланганнан соң, Антоний Юнанстанда гаскәр җыеп, Октавиан һөҗүменә каршы чыга. Ләкин Антоний гаскәрләре Амбракий култыгында камап алына.

31 б.э.к. елның 2 сентябрендә Антоний һәм Клеопатра Акций бәрелешендә камалышны өзәләр һәм Мисырга кайталар, ләкин флотының зур өлешен югалталар. Антоний һәм Клеопатра хәленең котылгысызлыгын күреп үз-үзенә кул салалар: Клеопатраның күкрәгенә агулы елан тешли, Антоний кылычка ташлана. Мисыр Рим вилаятенә әверелә, Октавиан Август беренче Рим императоры була.

Антонийнең өлкән улы Октавиан тарафыннан үтерелә, башка ике баласы исән калган, берсе Марк Антоний - Клавдий императорының дәү әтисе,  Калигула императорының карт бабае һәм Неронның бабасы булган.

## Әдәбият

*Белкин М. В. Цицерон и Марк Антоний: истоки конфликта // Исследования и публикации по истории античного мира. Под ред. Э. Д. Фролова. — СПб., 2002. — С. 133—162.
*Борухович В. Г. После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 24—35.
*Борухович В. Г. Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 115—134.
*Машкин Н. А. Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — 608 с.
*Смыков Е. В. Марк Антоний и политика clementia Caesaris // Античный мир и археология. — Вып. 7. — Саратов, 1990. — С. 56—65.
*Смыков Е. В. Парфянский поход Марка Антония // Проблемы отечественной и всеобщей истории. — Саратов, 1987. — С. 111—120.
*Утченко С. Л. Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — 370 с.
*Broughton T. R. S. The Magistrates of the Roman Republic. Vol. 2. — New York: American Philological Association, 1952. — 649 p.

Төркем:Борынгы Рим
Төркем:Рим консуллары
Граната

**Грана́та, гранат** () — дошманның җанлы көчләргә һәм техникага ыргыту юлы белән тидерү өчен билгеләнгән шартлауча сугыш коралы.

Заманча кул гранаты корпустан, шартлаткыч матдәләрнең корылмасыннан (зарядыннан) һәм шартлаткычтан (кабызгычтан) гыйбарәт. Тидерү корпус ярчыклары, шартау дулкыны яки кумуләтив агынтысы, һәм шулай ук әзер тидерүчән элементамлар (шрапнель) тарафыннан ясала. Җиңел эретмәләрдән, югары чагыштырма ныклыклы матдәләрдән һәм пластмассдан ясала. Яхшы күнеккән солдат ярчыклы гранатаны 40-50 метрга, танкка каршы гранатаны — якынча 20 метрга ыргыта ала.

## Билгеләнеш буенча
*төп билгеләнешле:
**танкка каршы (фугас, кумулятив)
**җәяү (гаскәр)гә каршы (ярчыклы, ярчыклы-фугас, фугас)
**яндыра торган
*махсус билгеләнешле:
**төтен
**яктырта торган
**сигнал
**яктылык-тавыш 
**газ
һ.б.
*өйрәнү гранаталар
## Ыргыту ысулы буенча
*кул — кул белән ыргытыла
*мылтык, , көпшәасты гранататкыч — махсус коралдан атып җибәрелә
*мылтык-кул —  атып җибәреләләр яки кул белән ыргытыла

Төркем:Гранаталар
Абордаж

**Аборда́ж** (, *bord* — көймә борты) —  ишкәкле һәм җилкәнле флотлар булган вакытында диңгездә сугышны алып бару ысулы.

Хәрби (пират) максатларда дошманның корабны һәм андагы кыйммәтлелекләрне басу өчен кулланылган. Һөҗүм итүче кораб дошман корабына янәшә үк килгән, аннан соң, сугыш барышында кораблар аерылмасын өчен, аның белән багорлар, дреклар һәм ыргаклар ярдәмендә тоташтырылган. Моннан соң абордаж командасы сугышчылары басмалар ярдәмендә дошман корабының палубасына төшкәннәр һәм аның экипажы белән сугышырга башлаганнар.

Артиллериянең зур ераклыкка һәм тиз ату кабилияте көчәеше һәм тиз йөрүче көмәләр пәйда булуы сәбәпле абордаж үз әһәмиятен югалткан.

Төркем:Диңгез терминнары
Төркем:Тактика
Төркем:Пиратлык
Липецк

**Липецк** ()— Россия шәһәре, Липецк өлкәсенең административ үзәге.

Воронеж елгасында, Мәскәүдән 428 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

Халык саны —  кеше ().

Тимер юл станциясе. Кара металлургия (Новолипецк металлургия кобинаты, торба заводлары), машиналар төзү (тракторлар төзү заводы, металлны кисүче станоклар эшләп чыгарылалар), химия (минирәл ашламалар), азык-төлек сәнәнгате ширкәтләре бар. Төзелеш матераиаллары эшләп чыгарылалар. 2 югары уку йорты, 2 театр, 2 музей бар. Балнеобалчык курорты (1803 елда нигезләнгән). 
## Халык
Милләтләр (2010): руслар — 96,6%, украиннар — 1,0%.
## Эчке бүленеш
Шәһәр 4 районга бүленә:
# Октябрь районы
# Совет районы
# Сулъяк районы
# Уңъяк районы
## Искәрмәләр


Төркем:Россия субъектлары башкалалары