Карачун

**Карачун, Корочун** () — славян мифологиясендә гомерне кыскартучы һәм яшьли үлемне гәүдәләндерүче явыз рух, шулай ук кайбер тикшеренүчеләр фикеренчә, суык, салкын һәм караңгылык хакиме булган түбән дөнья илаһы.

Карпат-Балкан этнолингвистик ареалында «Карачун» сүзе Раштуа календарь циклын һәм аның йола чынбарлыгын аңлата. Новгород I елъязмасында «Корочюнга кадәр» сүзләре кырда «Христос Раштуасына кадәр» сүзләре белән аңлатыла: «Въ лѣто 6651 (1143). Стояше вся осенина дъждева, от Госпожина дни до Корочюна, тепло, дъжгь; и бы вода велика вельми въ Волхове и всюде…» (6651 елда (1143). Көз көне яңгыр ява, Алла көненнән Корочюнга кадәр, җылылык, янгыр; һәм Су зур булыр иде Волховта һәм бөтен җирдә).

Астроном Д. О. Святский гипотезасы буенча, Борынгы Русьта «Корочюн» сүзе белән кышкы Кояш торуы көнен атаганнар. В. В. Иванов һәм В. Н. Топоров фикренчә, славян мифологиясендә Карачун дип кышкы Кояш борылышы һәм аның белән бәйле бәйрәм атала.

Әдәбият белгече Р. Г. Назиров «Кащей» исеме рус әкиятләрендә XVIII гасырдан гына күренә дип раслый, моңа кадәр тиешле персонаж Карачун дип аталган дип яза. Шул ук вакытта ул М. И. Поповның «Славенские древности, или Приключения славенских князей» (1770) авантюра-рыцарь повестенә сылтама ясый. Әмма, фольклорчы Е. А. Костюхин фикеренчә, Карачун тылсымлы әкият персонажы түгел, ә рус фольклоры буенча дәреслекләр буенча таралган Михаил Поповның автор уйлап чыгарган җимеше.

Филолог Н. Ф. Сумцов колядкага игътибар итә, аның буенча барлык изгеләр өйдә җыелган, Раштуа гына булмаган. Ходай аның артыннан Рәсүл Петерне җибәрә, ләкин ул юлда "могҗизалы, утлы куркыныч"ны каршы ала һәм кире кайта. Раббы аңа бу Раштуа булганлыгын аңлата. Сумцов фаразлавынча, «могҗизалы» колядка астында борынгы мәҗүси илаһ яшеренгән, башка очракларда ул Крачун, Керечун, Карачун сүзе астында яшеренгән, ә сүз үзе румын чыгышыннан.

Молдавиядә Раштуа бәйрәмен билгеләү өчен Крачун (рум. һәм молд. Сгсиип, Крэчун) сүзе кулланыла. Ю. В. Попович фаразы буенча, борынгы заманда молдаваннарда Карачун яңа елда уңдырышлылык һәм уңыш китереп чыгарырга сәләтле илаһ дип саналган: «„Карачун“ олицетворял в себе не божество зимы и смерти, как это представлялось сторонниками мифологической школы, а „божество“, способное вызвать плодородие и урожай земли в предстоящем солнечном году» («Карачун» мифологик мәктәп тарафдарлары уйлаганча, кыш һәм үлем илаһын түгел, ә киләсе кояш елында җирнең уңдырышлылыгын һәм уңышын китереп чыгарырга сәләтле илаһны гәүдәләндерә).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Валенцова М. М. Карачун // Славянские древности: Этнолингвистический словарь / Под ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М.: Международные отношения, 1999. — Т. 2. — С. 468—469. — ISBN 5-7133-0982-7.
* Иванов В. В., Топоров В. Н. Карачун // Мифологический словарь / Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.: Советская энциклопедия, 1991. — С. 350. — ISBN 5-85270-068-1.
* Невский Д. «Славянские обряды родового круга. Древняя сила предков».
* Мудрова И. «Словарь славянской мифологии». М.: Центрполиграф. 2010. ISBN 978-5-9524-4541-3
* Святский Д. О. Очерки истории астрономии в Древней Руси. Часть I Солнцеворот и солнечные праздники // Историко-астрономические исследования, Том 7. — М.: Физматгиз, 1961. — С. 71–130.
* Хронов А., Бурдакова Т. «Русский Север: Архангельская и Вологодская области. Европейская часть России». Litres, 2015. ISBN 5-457-01279-4, ISBN 978-5-457-01279-0.
* Карачун // Мифологический словарь / гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М. : Советская энциклопедия, 1990. — 672 с., 16 л. ил. — ISBN 5-85270-032-0.
* Корочун // Українська мала енциклопедія[uk]: у 8 т (16 кн):. Ком-Ле — 1960. — С. 695—820 / проф. Є. Онацький. — Т. 3. — С. 733. (укр.)
* Березович Е. Л., Сурикова О. Д. Кто такой восточнославянский карачун? (слово, имя, персонаж) // Вопросы ономастики. — 2023. — Т. 20, № 2. — С. 193–246.

## Сылтамалар
* Плугушор и Мош Крэчун: зимние тайны, которые удивляют даже молдаван  (sputnik.md)

Төркем:Славян мифологиясе
Төркем:Румын мифологиясе
Төркем:Рус мифологиясе
Төркем:Румыния мәдәнияте
Төркем:Яңа ел персонажлары
Төркем:Әлифба буенча персонажлар
Төркем:Әлифба буенча илаһлар