open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фуркат

**Закиржан Фуркат** (; 1858—1909) — үзбәк шагыйре һәм публицисты.

Закиржан Халмухаммәд, үзенә Фуркат (Аерылышу) псевдонимын ала, 1858 елда Коканд шәһәрендә вак сәүдәгәр-һөнәрче гаиләсендә туган. Ул мәктәптә, аннары мәдрәсәдә укыган. Сатучы приказчик булып эшли. 1889 елда Фуркат Ташкентка күчеп килә һәм Күкелдаш мәдрәсәсендә урнаша. Ташкентта шагыйрь ике ел яши. Фуркат иҗатының иң нәтиҗәле чоры була бу.

Аның шигырлары — XIX гасыр ахыры — XX гасыр башындагы үзбәк моңлы шигъриятенең иң яхшы үрнәкләре. Аның бик күп газәлләре халык җырлары буларак аныклык алды.

Фуркат үзбәк шагыйрьләре арасында беренче публицист та була, рус телен, рус фәнен һәм техникасын күнегү кирәклеге турында яза. Фуркат мәгрифәтчелеккә өнди, рус теле аша дөнья мәдәниятенә ылыктырып, халкын агартуга ынтыла.

1891 елда Фуркат Ташкенттан Сәмәркандкә чыгып китә. Аннан Төркиядә, Грецияда, Болгарияда, Мысырда була. 1892 елда Фуркат Гарәбстанга, Мәккәгә юнәлә. 1892 елның көзендә Фуркат Мумбаига килә. Моннан бирле ул Һиндстан буйлап үзенең сәяхәтен башлый. Кашмирда һәм Кашгарда була. Фуркат соңрак кытай провинциясе Шеңҗанга күчеп килә һәм Яркендта яши.

Әсәрләре: «Гимназия», «Фән турында», «Театр турында», «Рояль», «Суворов», «Шагыйрьнең тәгаенләнеше һәм шигъриятнең югарылыгы турында». Н. Гребнев тәрҗемәсендә: «Ташкент шәһәрендә оештырылган музыкаль җыен турында», «Ташкент шәһәрендәге күргәзмә турында», «Елгә дәшү».

## Рус телене тәрҗемәләре
См. Наум Гребнев. Истоки и устья. Переводы из узбекской поэзии
Изд-во Гафура Гуляма Ташкент 1983

См. Наум Гребнев. Другие слова. Избранные переводы из узбекской народной и классической поэзии. Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма. Ташкент 1973

## Сылтамалар
Закирджан Әлмөхәммәд Фуркат (1858-1909) 

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1858 елда туганнар
Төркем:1909 елда вафатлар
Төркем:Үзбәк шагыйрьләре
Төркем:ССРБда туганнар
Чакрым

**Чакрым** () — искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге.

* 1 чакрым = 500 сажин = 1500 аршын = 1066,8 метр

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Александра Тяжёва

**Тяжёва Александра Павловна** (14 апрель , 1901 ел, Ардатов, Сембер губернасы— 14 октябрь, 1978ел, Уфа) — совет геологы. Геология-минералогия фәннәре кандидаты (1947). Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе (1951).

### Биографиясе

Тяжёва Александра Павловна Сембер губернасы Ардатов шәһәрендә (бүгенге Мордовия) 1901 елның 14 апрелендә туган.

1929 елда Казан университетын геология белгечлеге буенча физика-математика факультетын тәмамлаган.

1928 елдан Александра Павловна ССРБ Башкорт экспедициясе геологик - разведкасында эшли.

1931-1958 елларда Александр Павловна Көньяк Урал геология идарәсендә әйдәп баручы геолог булып эшли. 
1952-1973 елларда Казанда эшли. 1952-1958 елларда - өлкән фәнни хезмәткәр, 1958-1970 елларда - стратегия һәм палеонтология лабораториясе мөдире.

Хезмәт батырлыгы өчен Ленин ордены (1954), Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1949) белән бүләкләнә.

## Хезмәтләре
* Девонские отложения Башкирии. Ч.1. Стратиграфия. М., 1961 (соавт.);
* Кораллы и брахиоподы пограничных отложений силура и нижнего девона западного склона Южного Урала. М., 1972 (соавт.);
* Кораллы и брахиоподы нижнего девона Южного Урала. М., 1976 (соавт.) и др.

## Чыганаклар
* Геология в Казанском университете. 

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Геологлар
Флүзә Хәйруллина

**Хәйруллина Флүзә Тимергазим кызы** (7 февраль 1960 ел) — Эстонияның башкаласы Таллинда эшләп килүче «Агыйдел» башкорт мәдәни оешмасы рәисе, Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2007), III бөтендөнья башкортлары корылтае делегаты, Салават Юлаев ордены кавалеры (2015).
Эстониядә яшәүче татар. Таллинда беренче татар мәктәбен оештыручы.

## Биографиясе

Чыгышы белән Башкортстанның Бакалы районы Яңа Корыч авылынын, Казан дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлаган.

Флүзәнең ире диңгезче була, Советләр Берлеге чакта, 1986 елда алар Эстония диңгезе пароходчылыгына юнәлмә буенча эшкә китә. Биредә Хәйруллиннарның кызлары Эльвира һәм уллары Илнур туа. Гаилә башлыгы эше барышында хәбәрсез югалгач, тол калган хатын балаларын ялгызы тәрбияли. Эльвира, Оксфорд колледжын тамамлап, университетта укый.

Алган һөнәре буенча эшкә урнашырга мөмкинлек булмаганлыктан, Флүзә балалар бакчасында тәрбияче булып эшли. Тиз арада эстон телен өйрәнә һәм русча сөйләшкән тәрбияләнүчеләрен эстонча өйрәтә башлый. Ары инглиз, немец һәм гарәп телләрен өйрәнә.

Моннан тыш Флүзә баянда уйный һәм җырлый. Эстонияда татар-башкорт чараларында катнаша.

«Агыйдел» мәдәни оешмасы һәм аның җитәкчесе Флүзә Тимергазим кызы Таллинда «Эстония помнит: Салават Юлаев» дигән китап нәшер итә. Басмага сугышчы шагирның бер тотам әсәре кертелгән. «Уралым» шигыре башкортча, ә калганнары эстон һәм рус телләрендә. Галимнәр Инга Гвоздикова белән Виктор Сидоровның тарихи хезмәтләреннән, «1773-1775 еллардагы Крәстияннәр сугышы», «Пугачев күтәрелеше» китапларыннан өзекләр, Эстониянең Тарту шәһәре милли архивының батыр һәм аның атасы Юлай Азналинга тирәсендә документлар күчермәләре урын алган. Башкортстанның халык шагыйре Мостай Кәримнең «Салауат. Тавыш аралаш җиде төш» драмасы эстон һәм рус телләрендә бастыра. 

2007 елда Флүзә Хәйруллина «Башкортостанда атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исемгә лаек булп, ә 2015 елда Салават Юлаев ордены белән бүләкләнә.

## Чыганаклар
* Татар теле ябык ишекләр ача
* Флюза Хайруллина: У меня две родины 
* Молодёжь Эстонии 
* Ильдар АХИЯРОВ. ПРИЗНАНИЕ Про каждого книгу можно написать Успех приходит к тому, кто занят любимым делом. Газета «Республика Башкортостан», 2007 год, 23 марта 
* Глава Республики Башкортостан. Официальный сайт. Рустэм Хамитов вручил государственные награды России и Башкортостана
Палермо (футбол клубы)

**Palermo** () - Италиянең Палермо футбол клубы.

1900 елда оешкан, 3 тапкыр Италия кубогы финалисты, 5 тапкыр В Сериясе чемпионы, ул Палермо шәһәрендә урнашкан һәм С Сериясе чемпионатында уйный.

## Сылтамалар

Төркем:Италия футбол клублары
Төркем:Палермо
Карыш

**Карыш** () — искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге. Киерелгән кулның баш бармак очы белән урта бармак очы арасы, уртача чирек аршынга тигез. Сөямдән бераз озынрак.

## Шулай ук кара
* Сөям

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Төньяк Урал

**Төньяк Урал** — Урал таулары тау системасы, Косвинский Камень дигән җиреннән аның белән күрше Конжаковский Камень (59° с. ш.) дигән урынга көньякта Тельпосиз тау тезмәләренең битләүләренең төньяк кабыргасына, ягъни, аны төньяктан уратып аккан Щугер елгасы ярына, чаклы җәйрәп ята.

Урал сыртлары монда, гомуми киңлеге 50-60 чакрымга кадәр булып, кискен берничә параллель сыртлары һәм кабыргалары белән көньяк чиге төньякка таба тезелгән. Рельефы урта таулы, ягъни борынгы тигезләнгән тауларның күтәрелүе һәм киләсе бозлыклар тәэсире һәм хәзерге салкын җилгә җуелу сөземтәсендә, җәенке башлы.

Төньяк Уралтауның төп түбәләре еш кына суаергыч сырт ягында урнашкан: Конжаковский Камень (Таш) (1569 м), Денежкин Камень (Таш) (1492 м), Чистоп (1292 м), Отортен (1182 м, башка карталарда биеклеге 1234 метр), Кожим-Из (1195 м), Тельпосиз (1617 м). Каты токымнар калдыклары, матур каялар һәм төбәк тирәсендәгесе ашалып җимерелгәннән соң торып калган ялгыз токым калдыклары останцы аеруча кызыксыну тудыра. Алар арасында иң билгелеләре Манпупунёр, Торре-Порре-Из, Мунинг-Тумп тауларында очрый.

Төньягы — Уралның иң төп һәм кеше аягы басмаган районнарының берсе. Аның түбәләренең берсе Медвежий Угол (Аю почмагы) түбәсе дигән атама йөртә. Төньяктарак Ивдельдән, Вижай һәм Ушмадан төньяккарак туплавык пунктлар юк диярлек, шуңа юллар да юк. Тауларга көнчыгыштан да, көнбатыштан да үтеп чыккысыз урманнар һәм сазлыклар килеп терәлә. Климаты шактый кырыс. Тауларда җәй эчендә иреп өлгерә алмаган карлар ята. Конжаковский Ташы киңлегенә кадәр мәңгелек туңлык таплары очрый. Бу районнарда бозлык булмаса да, Төньяк Уралның иң биек тау тезмәләре Тельпосиз карыларында ике кече бозлык табылган.

Файдалы казылмаларга бай. Биредә боксит (Красная  шапочка-Кызыл башлык яткылыгы), марганец һәм тимер мәгъдәннәрен (Полномочное һәм Ивдель), соры күмер (Карпинск) һәм Серовский яткылыклары төркеменнән төрле мәгъдәннәр чыгаралар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* ТӨНЬЯК УРАЛ  // Зур Россия энциклопедиясе. Электрон версия (2017); мөрәҗәгать дата: 06.04.2020
* 

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Сөям

**Сөям** () — искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге. Киерелгән кулның баш бармак очы белән имән бармак очы арасы, аршынның чирегенә тигез. Карыштан бераз кыскарак.

* 1 сөям = 1/4 аршын = 4 вершок
* 1 сөям = 7 дюйм = 17,78 сантиметр

## Шулай ук кара
* Карыш

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Александр Авдонин

**Авдонин Александр Николаевич** (27 ноябрь 1948, Түбән Хила, Чита өлкәсе, ССРБ) — совет һәм Россия фәлсәфәчесе, югары мәктәп укытучысы. Фәлсәфә фәннәре докторы (2006), профессор (2007).

## Биография

Александр Авдонин 1948 елның 27 ноябрендә Чита өлкәсенең Түбән Хила авылында туа.

1973 елда Свердловск шәһәрендә Урал дәүләт университетын белем ала. Киләсе өч елны СССР фәннәр академиясе Себер бүлекчәсенең Көнчыгыш Себер филиалында эшләп үткәрә.

1976 елдан алып Александр Николаевич Уфа дәүләт нефть техник университетында укыта. 2000-2001 елларда ул фәлсәфә кафедрасының мөдире була.

2006 елда фәлсәфә фәннәре докторы исемен яулый, киләсе елда профессор була. Бөтенрусия Фәлсәфә җәмгыяте әгъзасы.

Фәнни тикшеренүләре онтология һәм аңлау теориясе, фән философиясе, социаль фәлсәфә проблемаларына багышланган. 40тан артык фәнни хезмәт авторы.

## Гыйльми хезмәтләре

* Обоснование фундаментальных теоретических объектов. Уфа, 2003.

## Чыганаклар
* Ә. Н. Аҡбутина тәрж. Авдонин Александр Николаевич // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.

Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Урал дәүләт университетын тәмамлаучылар
Тотам

**Тотам** ( — «уч») — искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге. Дүрт бармак киңлегенә, ягъни якынча 75 мм га тигез үлчәү берәмлеге.

## Кабза
Гарәп илләрендә һәм Урта Азиядә *кабза* исемен йөрткән һәм аның озынлыгы иң кимендә 8,31 см булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Фәнил Күзбәков

**Күзбәков Фәнил Тимерҗан улы** (2 декабрь 1952 ел) — башкорт тарихчысы, шагыйрь, әдәби тәнкыйтьче һәм галим-педагог. Профессор (2007), тарих фәннәре кандидаты (1983), филология фәннәре докторы (2001). Башкортстанның һәм Россия Федерациясеның Журналистар һәм Язучылар союзлары әгъзасы. Шәһит Ходайбирдин исемендәге бүләк лауреаты (2017).

## Биография
Фәнил Тимерҗан улы Күзбәков 1952 елның 2 декабрендә Башкорт АССРның (хәзер Башкортстан) Мәләвез районы Әбет авылында күп балалы гаиләдә туган: ул сигез бала арасында алтынчысы була. Төньяк флотта хезмәт итә, олы матрос. 1979 елда Урал дәүләт университетының (Екатеринбург) журналистика факультетын белем ала. Санкт-Петербургта аспирантурада укый, докторантура үтә. «Тарих фәннәре кандидаты» һәм «филология фәннәре докторы» гыйльми дәрәҗәләренә ия.

Ике улы, кызы, оныгы, оныкчыгы бар. «Тормыш кануннары» (Уфа, 2007) шигърият җыентыгында шәҗәрәсе басылган.

1983 елдан — Башкорт дәүләт университеты укытучысы, бер вакытта: 1994-1996 еллар — Башкортстан Президенты Аппаратында баш белгеч. 2005-2009 еллар Башкортстан мәгариф үстерү институты ректоры. 2009 елдан — Башкорт дәүләт университеты укытучысы, бер вакытта «Агыйдел» журналының шигърият бүлеген дә җитәкли.

## Гыйльми хезмәтләре
Фәнил Күзбәков өч йөз чамасы фәнни, фәнни-популяр хезмәт, шулай ук Башкортстан мәдәнияте буенча студентлар һәм мәктәп укучылары өчен әсбаплар авторы.

## Шигьриятле җыентыклары
* Чабышкы: Шигырлар. — Уфа: Китап, 1993. — 34 бит.
* Өмет шәмдәлләре: Шигырлар. — Уфа: Китап, 1996. — 144 бит.
* Моң: Шигырлар. — Уфа: Китап, 2002.
* Тормыш кануннары: Шигырлар. — Уфа: Китап, 2007. — 264 бит.

## Чыганаклар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанные и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкортстан галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Урал дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Урал Вилданов

**'



**Вилданов Урал Сәлим улы''' (4 ноябрь 1956 ел) — галим-философ, югары мәктәп укытучысы. 2010 елдан Башкорт дәүләт университеты социология факультетының социаль хезмәт кафедрасы мөдире. Фәлсәфә фәннәре докторы (2000), профессор (2001).  Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе (2012).

## Биографиясе
Урал Сәлим улы Вилданов 1956 елның 4 ноябрендә Башкорт АССРның (хәзер Башкортстан) Учалы районының Илче авылында күп балалы гаиләдә баш бала булып дөньяга килгән. Урта белемне туган авылы мәктәбендә ала. 1975-1977 елларда Совет Армиясе сафында хезмәт итә. 1978-1983 елларда Урал дәүләт университетының (хәзер Русиянең беренче Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты) фәлсәфә факультетенда белем ала.

Хезмәт юлын 1983 елда Башкорт дәүләт университетының фәлсәфә кафедрасында ассистент булып башлый. 1985-1988 елларда Уфа авиацион институтының фәлсәфә кафедрасының аспирантурасында укый һәм 1988 елда кандидатлык диссертациясе яклаганнан соң (фәнни җитәкчесе академик, профессор Фәйзуллин Фәнил Сәет улы), шул ук кафедрада эшкә калдырыла.

1990-1992 елларда Башкорт дәүләт педагогия институтының фәлсәфә кафедрасында олуг укытучы, доцент булып эшли. 1992-1998 елларда Башкорт дәүләт педагогия институтының Сибай филиалының фәлсәфә кафедрасы мөдире булып эшли.1998-2000 елларда Башкорт дәүләт университетының фәлсәфә кафедрасында докторантурада укый (фәнни консультанты — профессор Галимов Баязит Сабирҗан улы). 2000 елның декабрь аенда докторлык диссертациясе уңышлы яклый. 2001-2010 елларда Башкорт дәүләт университетының Сибай институтында фәлсәфә кафедрасы мөдире. 2010 елның сентябрь аеннан [Башкорт дәүләт университетының фәлсәфә һәм җәмгыйәтне күнегү факультетында җәмәгать эшләре (социальная работа) кафедрасы мөдире.

Парлы, өч бала атасы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2012)

## Чыганаклар
* Вилданов Урал Сәлим улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.

Төркем:Учалы районында туганнар
Төркем:Урал дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт университеты профессорлары
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Роберт Якшыбаев

**Якшыбаев Роберт Әсгать улы** (*[[17 май]], [[1952]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Зиянчура районы]], [[Үтәгол (Зиянчура районы)|Үтәгол]] ― [[2026 ел]]ның [[26 март]]ы, [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) — физик, физика-математика фәннәре докторы (1992), профессор (1993).

## Биографиясе
1969 ел — Ырынбур өлкәсе Куандык районының Чеботарев урта мәктәбен тәмамлый.

1974 ел — Урал дәүләт университетын «Физика» специальносте буенча тәмамлый. Шул ук елда аспирантурага керә.
1978 елда — кандидатлык, 1992 елда докторлык диссертациясе яклый.

1994—1999 елларда Башкортстан Республикасының Фән, югары һәм урта белем бирү дәүләт комитетын җитәкли.

2000—2010 елларда Башкорт дәүләт университетының гомуми физика кафедрасы мөдире була.

Р. Ә Якшибаев җитәкчелегендә 10 кандидатлык, 3 докторлык диссертациясе языла һәм яклана. Аның җитәкчелегендә Россиядә генә түгел, чит илләрдә дә абруй белән файдаланылган үзенчәлекле фәнни мәктәп булдырылган. Роберт Әсгать улы хезмәтләре даими цитаталанган, Хирш индексы 7-не тәшкил иткән галим.

180 чамасы тикшеренү һәм 7 уйлап табу авторы.

## Исемнәре һәм наградалары
* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшмәкәре.
* «Россия Федерациясе югары һөнәри белем бирүнең кадерле хезмәткәре» билгесе.
* Башкорт дәүләт университетының атказанган профессоры.

## Хезмәтләре
* Изучение суперион азово перехода в системе CuCr1-xVxS2 рентгенографик и магнитны методам // Физика твердого тела. 2000. К.42. Вып.8 (соавт.);
* Электронный переход в интегрированное дисульфид CuCrS2 // Там же. 2004. К.46. Вып.12 (соавт.).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 60 лет Якшибаеву... 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Урал дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча физиклар
Төркем:Россия физиклары
Мыскал

**Мыскал** (, ) — искергән Россия авырлык үлчәве берәмлеге.

**Россия империясендә**
* 1 мыскал = 1/96 кадак = 96 өлеш ≈ 4,26575417 г

**Ислам илләрендә**
* 1 мыскал = 1 динар = 13/7 дирһәм = 4,25 г

## Искәрмәләр

Төркем:Авырлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Кадак

**Кадак** () — искергән Россия авырлык үлчәве берәмлеге.

* 1 кадак = 1/40 пот = 96 мыскал
* 1 кадак = 0,40951241 кг ≈ 409,5 г

## Шулай ук карагыз
* Фунт — Британия фунты

Төркем:Авырлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Виктор Новокшенов

**Новокшенов Виктор Юрьевич** (9 октябрь 1951 ел) — галим-математик, югары мәктәп укытучысы. Физика-математика фәннәре докторы (1988), Башкортстан Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (2002).

## Биографиясе
Виктор Юрьевич Новокшенов 1951 елның 9 октябрендә Свердловск шәһәрендә туа, шунда ук 1969 елда мәктәпне тәмамлый.

1969 елдан ул — Свердловскида Урал дәүләт университетының математика һәм механика факультеты студенты. 1974 елда институтны тәмамлагач, Россия Фәннәр академиясе Урал фәнни үзәгенең Исәпләү үзәге булган РФА ӨФҮ Математика институты белән аның исәпләү үзәгендә эшли. 1979 елда Новокшенов — кандидатлык диссертациясе, 1988 елда докторлык диссертациясе яклый, темасы: «Изомондромные деформации и уравнения Пеле» (Стеклов исемендәге Математика институтының Ленинград бүлекчәсе).

1976-79 елларда Башкорт дәүләт университетында һәм 1996-2013 Уфа дәүләт авиацион техник университетының математиканың махсус бүлекләре кафедрасында эшли.

Әле РФА Уфа фәнни үзәгенең исәпләү үзәге булган Математика институтында математик физика бүлеге мөдире булып эшли.

Новокшеновның гыйльми эшчәнлек даирәсе: сызыксыз математик физика, солитоннар теориясе, сызыклы һәм сызыксыз дифференциаль тигезләмәләрне чишүнең асимптотик ысуллары, Пеле тигезләмәләре.

## Хезмәтләре
80-дән артык тикшеренү, шул исәптән 3 монография авторы.

* V.Yu.Novokshenov, Dynamics of the Whitham gaps for real-valued solutions of Sine-Gordon equation with finite-gap boundary conditions, Funct. Analiz i ego prilozh., 1996, К.30, No 4, С.31-44.
* V.Yu.Novokshenov, A.G.Shagalov, Bound states for the elliptic sine-Gordon equation, Physica D, v.106 (1997) p. 81-94
* V.Yu. Novokshenov, Radial-Symmetric Solution of the Cosh-Laplace Equation and the Distribution of Its Singlarities, Russian. J. Math. Phys., v.5, N 2 1998, 211-226.
* A.R.Its, V.Yu.Novokshenov The Isomonodromic Deformation Method in the Theory of Painleve equations. Lecture Notes in Mathematics, Vol. 1191, 313 p. Springer-Verlag. (1986).

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе. Башкирская энциклопедия: В 7 к.. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2006. 

Төркем:Урал дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Екатеринбургта туганнар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Математиклар
Фут

**Фут** (,  — «табан») — Британия һәм искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге.

## Башка берәмлекләргә
* 1 фут = 1/3 ярд = 12 дюйм = 0,3048 м = 30,48 см
* 1 фут = 1/7 сажин = 12 дюйм

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Квадрат сажин

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Британия үлчәү берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Лилия Хәсәнова

**Хәсәнова Лилия Равил кызы** (26 май 1970 ел) — галим-философ, 1993 елдан Башкорт дәүләт университеты укытучысы. Фәлсәфә фәннәре кандидаты (2000), доцент (2005). Башкортстанның мәгариф алдынгысы (2013).

## Биографиясе
Лилия Равил кызы Хәсәнова 1970 елның 26 маенда Төркмән ССРы Мары өлкәсенең Бәйрәм-Али районы Равнина (хәзер Төркмәнстанның Мары вилаяте) бистәсендә туган. 

Урта белем алганнан соң, 1987 елда Свердловск каласындагы Урал дәүләт университетының фәлсәфә факультетына укырга керә һәм аны 1992 елда уңышлы тәмамлый.

Үзаллы хезмәт эшчәнлеген шул ук елда Башкортстанның башкаласы Уфадә «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы автономлы дәүләт учреждениесында гыйльми мөхәррир булып башлый. 

1993 елда Башкорт дәүләт университетының фәлсәфә һәм социология факультетының фәлсәфә кафедрасына эшкә күчә. 2000 елның маенда «Социаль фәлсәфә» белгечлеге буенча «Социальная память нации (социально-философский анализ традиции башкирского народа)» дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый. 2002 елның августыннан шушы ук факультетның әхлак, культурология һәм җәмәгатьчелек белән бәйләнешләр кафедрасында эшли, 2005 елның февраленнән доцент сыйфатында.  

2001-2004 елларда фәлсәфә һәм социология факультеты деканының укыту эшләре буенча урынбасары, 2004-2006 елларда факультетның әхлак, эстетика һәм культурология кафедрасы мөдире вазифасын башкаручы була.

2013 елда Лилия Равил кызы «Башкортстан Республикасының мәгариф алдынгысы» дигән мактаулы исемгә лаек була. Аңа шулай ук Башкортстан Республикасының ЮНЕСКО эшләре буенча комитетының төрле чараларында актив катнашкан өчен берничә тапкыр рәхмәт белдерелгән.

## Мактаулы исемнәре
* Башкортстан Республикасының мәгариф алдынгысы (2013).

## Чыганаклар
* Башкирский государственный университет. Официальный сайт. Факультет философии и социологии. Сотрудники кафедры этики, культурологии и связи с общественностью: Хасанова Лилия Равилевна    

Төркем:Урал дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Дюйм

**Дюйм** (,  — «баш бармак», ) — Британия һәм искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге. Башта баш бармакның киңлегенә тигез дип билгеләнгән.

* 1 дюйм = 1/12 фут = 2,54 см = 25,4 мм
* 1 дюйм = 1/12 фут = 1/28 аршын = 10 сызык

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Британия үлчәү берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Пуджа (Һинд дине)

***Пуджа*** (IAST: pūjā; Дэванагари язуы белән: पूजा; IPA: [puːd͡ʒɑː]) ул Һиндулар тарафыннан иртә белән бер яки берничә Илаһларга тугърылыклы хөрмәт һәм дога тәкъдим итәр өчен, кунакны кабул итәр өчен һәм хөрмәт күрсәтү өчен яки вакыйганы рухи бәйрәм итәр өчен табыну ритуалы. **Пуджа** сүзенең Санскрит телендә мәгънәсе ихтирам итү, дан, соклану һәм табыну.

Babasteve-ganges water.jpg| Шәхси *пуджа*
Morning Aarti of the Ganges at sunrise, Varanasi.jpg| Таң ату *пуджасы*
Kalyandi durga mondir9.JPG| Дурга *пуджа* ритуалы дәвам итә 
SriMalaiperumalIdol.jpg| Шри Малаи Перумалга (яки Вишнуга) догалар

 Илаһка яратып ут, чәчәкләр һәм су яки ризык тәкъдим итү Һинд диненең әһәмиятле ритуалы булып тора. Табынучы өчен Илаһ сурәттә чагыла һәм Илаһ табынучыны күрә. Кеше һәм Илаһ арасында мөнәсәбәт, кеше һәм гуру арасында, ***[[Даршана]]*** дип атала.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
КХДҖ гимны

Корея Халык Демократик Җөмһүриятенең дәүләт гимны да, Корея Җөмһүриятендәге (Көньяк Кореядагы) кебек үк, “**Ватанпәрвәрлек җыры**” (кореяча **애국가**, латин транскрипциясендә **Aegukka**) дип атала (көньякта **Aegukga** дип шәрехләнә һәм укыла). Шул исемдәге җыр 1945 елда язылып, 1947 елда КХДҖ гимны буларак расланган. Текст авторы — Пак Се Йоң (**박세영**, Pak Se Yong), көен Ким Вон Гүн (**김원균**, Kim Won Gyun) иҗат иткән.
1947 елга кадәр Корея ярымутравының төньягында да ул вакытта гомумкорея милли гимны дип саналган һәм 1948 елның 15 августында гына Көньяк Корея дәүләт гимны булып киткән җырны кулланганнар. Ләкин аны, көньяктагы кебек үк,... шотландиялеләрнең Auld Lang Syne көенә җырлаганнар. Шулай итеп, Корея ике кисәккә бүленгәч, ярымутрауда бер үк исемдәге ике гимн гамәлгә кергән. Һәм аларның, гимннар өчен гадәти булган гомуми таләпнең үтәлгән булуыннан гайре, бернинди уртаклыгы юк. Бу таләп — беренче ике нота арасында бер кварталык интервал булу: мәсәлән, до-фа, ре-соль, ми-ля, фа-си, соль-до, ля-ре интерваллары. Корея халкы үзе дә әлегә ике төркемгә телгәләнгән һәм ике капма-каршы рухи-идеологик тарафка юнәлтелгән. Ләкин кабат берләшү барыбер котылгысыз.

 * **삼천리** (samch’olli) — өч мең ли. Ли (**리**, Li) — Көнчыгыш Азиянең борынгы озынлык үлчәү берәмлеге, 300 яки 360 адымга тәңгәл килә (төрле илләрдә төрлечә). Кореяда 3000 ли якынча 1180 чакрымга тигез.
 ** **반만년** (panmannyon) — ярты миллион ел. Кореялылар үз тарихын яңа эрага кадәр өч мең ел элек башланган дип саныйлар. 
 *** **조선** (Choson яки Joseon) — 1392-1897 елларда Корея ярымутравында яшәгән дәүләт һәм Кореяның бүгенге гомуми үзатамасы.

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Төньяк Корея
Азат Җиһаншин (1973)

*Бу Татарстан сәясәтчесе турында мәкалә, [[:ru:Режиссёр|режиссер]] турында [[Азат Җиһаншин (1971)|биредән]] укыгыз*

**Азат Җиһаншин**, Азат Илдус улы Җиһаншин (*[[1973 ел]]ның [[5 апрель|5 апреле]]*) — Татарстанның хуҗалык эшлеклесе һәм сәясәтчесе, «Татагролизинг» АҖ генераль директоры, VI чакырылыш Татарстан Дәүләт шурасы депутаты. Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре. Татарстан Республикасының 2нче класслы хакыйкый дәүләт киңәшчесе. Татарстан Республикасы экология һәм табигать ресурслары министры (2026―)                                            .

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 5 апрелендә туган. «Юриспруденция» белгечлеге буенча Чуаш дәүләт университетын (1998), Казан дәүләт финанс-икътисад институтын (2009) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1999 елның июненнән ноябрь аена кадәр — Дәүләт салым инспекциясенең Арча районы буенча юридик хезмәтенең әйдәп баручы белгече.

1999—2000 елларда — Казан шәһәре Вахитов районы буенча дәүләт салым инспекциясенең юридик бүлегенең 1нче категорияле белгече.

2000—2005 елларда — «Татарстан сөте» Холдинг компаниясе» ААҖ юридик бүлеге башлыгы.

2005—2010 елларда — «Татарстан сөте» ААҖ генераль директоры урынбасары - икмәк кабул итү предприятиеләре белән идарә итү җитәкчесе.

2010—2012 елларда — Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты Аппаратының агросәнәгать комплексы җир мөнәсәбәтләре һәм кулланучылар базары идарәсе башлыгы.

2012 елдан 2013 елга кадәр — «Вамин Татарстан» ААҖ генераль директорының беренче урынбасары - башкарма директоры.

2013 елдан «Татагролизинг» АҖ генераль директоры.

2019 елның сентябреннән — 50нче санлы Биектау сайлау округыннан Бердәм Россия фиркасе исемлеге буенча VI чакырылыш Татарстан Дәүләт шурасы депутаты. Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Экология, табигатьтән файдалану, агросәнәгать һәм азык-төлек сәясәте комитеты әгъзасы.

2026 елдан ― Татарстан Республикасы экология һәм табигать ресурслары министры.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Зиганшин Азат Ильдусович.  Государственный Совет Республики Татарстан

## Моны да карагыз

Төркем:Чуаш дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:Гамәлдәге Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Азат Җиһаншин

**Азат Җиһаншин**:
* Азат Җиһаншин (1971), театр режиссеры.
* Азат Җиһаншин (1973), «Татагролизинг» АҖ генераль директоры.

Төркем:Фамилиядәшләр
Көнчыгыш Тимор гимны

“**Ватан**” композициясе (португалча “Pátria”) — Көнчыгыш Тимор Демократик Җөмһүриятенең (Көнчыгыш Тиморның) дәүләт гимны. Бәйсезлеккә ирешкән колонияләрдә яшәп калган баскынчыларның яки аларның җирле халык кешеләре белән кушылгакларының яңа милли символлар булдыру өлкәсендәге иҗат җимешләреннән берсе. Гимнның көен Афонсу Редентор де Араужу (португалча Afonso Redentor de Araújo), португал телендәге сүзләрен Франсишку Боржа да Кошта (Francisco Borja da Costa) язган.

## Гимнның тарихы
Шигырь эчтәлегеннән һәм көеннән бигрәк, мондый гимннарның тарихы кызыклырак та, гыйбрәтлерәк тә. Әлеге күренеш баштарак, 1960 нчы елларда, Африкада барлыкка килә торган яңа бәйсез илләргә хас булды. Нәтиҗәдә “кара кыйтга”ның берничә дистә илендә аурупача стандарт калыптагы текстларга шундый ук “унификацияләнгән һәм югары цивилизацияле” музыка үрнәкләре беркетелде. Сенегал, Кения, Төньяк Африкадагы гарәп илләре һәм беркайчан да тулысынча яулап алынмаган Хәбәшстан кебек илләр генә милли шигърият һәм музыка традицияләренә нигезләнеп язылган әсәрләрне ахыр чиктә дәүләт гимннары дип кабул итә алды. Африка илләренең күбесендә гимннар элеккеге колонизаторлар телләрендә язылган, чөнки күп милләтле һәм күп телле чуар төбәкләрне бары тик алар гына бер дәүләт итеп тотарга ярдәм итә.
Бу җәһәттән Көнчыгыш Тимор гимны Африканың “аурупалашкан” символларыннан берничек тә аерылып тормый. Көнчыгыш Тимор — 1970 нче елларда Индонезия утрауларының иң кырыйдагысында, аның көнчыгыштагы ярты өлешендә оешкан дәүләт. Португалиянең элеккеге колониясе. Янәшәдәге Папуа — Яңа Гвинея һәм Океаниянең бихисап утраулары белән беррәттән, дөньяда “иске колониализм”нан котылган соңгы илләрнең берсе. Португалиянең һәм эчке, һәм тышкы сәясәттә дә искелеккә ябышып ятуы һәм “Бөек Индонезия”нең* империячел тыпырчынулары аркасында, Көнчыгыш Тиморның бәйсезлеге 1979 елның 28 ноябрендә генә игълан ителде. Дүрт ел элегрәк әзерләп куелган гимн да беренче мәртәбә шул көнне яңгырады. Ләкин 10 көн үткәч үк... Көнчыгыш Тиморны Индонезия гаскәрләре басып алды. “Яңа колонизаторлар”дан да азат булганчы, тагын 22 ел вакыт үтте. Һәм “Ватан” җыры 2002 елның 20 маенда, бәйсезлек кабат игълан ителгән көнне, милли гимн буларак расланды.
Әйтергә кирәк, текст авторы Франсишку Боржа да Кошта 1979 елның 7 декабрендә, Индонезия баскынчылары бәреп кергән көнне һәлак булды. 
* *Индонезиянең гимны “Бөек Индонезия” (Indonesia Raya) дип атала.*

## Гимн тексты

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Көнчыгыш Тимор
Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупаданың Маврикийга кунакка килүе турында видеоязма

Бу Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупада Маврикийга килгәндә 1975 елның 1 октябрендә төшерелгән документаль фильм. Прабхупада килә башлаганда тугърылар "Нитай Гаура Хари. Джая Прабхупада" дип җырлыйлар. Прабхупадага чәчәк бәйләме кияләр.
- (кабул итүче) Без Сез килгәнгә бик шатбыз. Сез монда бөтен булуыгызны да ошатырсыз. Сез биредә күпмегә тукталырга телисез? 
- (Шрила Прабхупада) Бер атна. 
- (кабул итүче) Махсус программа булачакмы? 
- (Шрила Прабхупада) Белмим. Бу алда әле. 
- (кабул итүче) Сезнең Маврикийга килгәнгә кадәр Маврикий турында нинди булса да фикерләрегез булганмы? 
- (Шрила Прабхупада) Мин бирегә Кришна Аңын дәгъва итәр өчен килдем. Мин Кришна Аңын бөтен дөнья буенча аермасыз кертергә тырышам. Чөнки без газапланабыз. 
- (кабул итүче) Кыскача Сез килүегезнең максатын аңлаттыгыз. Хәзергә без бу дөньякүләм хәрәкәт икәнен беләбез. Без шатбыз. Без Сезнең хәрәкәтегез булыр дип өметләнәбез. Зур рәхмәт. Мин бу бик тә нәтиҗәле булачак дип өметләнәм. Маврикийның барлык кешеләре исеменнән зур рәхмәт. Һәм без Сезгә бик рәхмәтлебез. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Интервью аудиоязмасы һәм инглиз телендә тексты
* Интервью
Төркем:Әлифба буенча фильмнар
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Михаил Скидский

**Аскинский Михаил Николаевич** (1913—1989) — Совет партия эшлеклече, Омск өлкәсе КПСС Рус Поляна районы комитетының беренче секретаре. Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957).

## Биографиясе
Аскинский Михаил Николаевич 1913 елның 13 мартында Россия империясе Мариуполь шәһәрендә туган.

Мариуполь заводында слесарь һөнәре буенча хезмәт эшмәкәрлеген башлый. Авыл хужалыгын механикалаштыру буенча Азов-Кара диңгез институтында укыганнан соң, агроном һәм бүлек җитәкчесе вазифаларында эшли башлый, соңрак Омск өлкәсе Таврический районының «Новоуральски» совхозы агрономы итеп куялар һәм Омск өлкәсенең Черлак районы «Коммунист» совхозы директоры итеп сайлыйлар.

1953 елдан 1954 елга кадәр халык депутатларының Рус Поляны район башкарма комитеты рәисе сыйфатында эшли. 1954 елдан фиркә эшендә, Омск өлкәсе КПСС район комитетының беренче секретаре итеп сайлана. М. Н. Аскинский, Рус Полянасы районын җитәкләгәндә һәм турыдан-тура аның катнашлыгында, чирәм җирләр үзләштерелә, Рус Полянасы авылы касабага әйләнә.

1957 елның 11 гыйнварында ССРБ Югары Советы Президиумы Указына ярашлы "Чирәм һәм ятмаларны үзләштерүдәге шәхсән казанышлары, 1956 елда урак һәм икмәк әзерләүне уңышлы үткәргәне өчен" Михаил Николаевич Аскинский Ленин ордены һәм«Урак һәм Чүкеч» медале белән бүлкләнә һәм аңа Социалистик Хезмәт Каһарманы исеме бирелә.

Киләсе вазифалары: КПСС-ның Омск өлкә комитеты авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире, Омск өлкәсендә авыл хуҗалыгы идарәсе башлыгы урынбасары һәм Омск өлкәсе икмәк сәнәгате сыйфат буенча баш инспектор сыйфатында эшли. Хезмәт казанышлары өчен «Хезмәт батырлыгы өчен» медале һәм Хезмәт Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнә.

Аскинский Михаил Николаевич 1989 елның 19 февралендә вафат була, шәһәрнең Иске-төньяк зыяратында җирләнгән.

## Бүләкләре

* «Урак һәм Чүкеч» медалы (11.01.1957)
* Ленин Ордены (11.01.1957)
* Хезмәт Кызыл Байрак Ордены
* «Хезмәт батырлыгы өчен» мелалы (25.12.1959)

## Искәрмә

## Әдәбият

* *Энциклопедия города Омска* / К. 3 : Омск в лицах. – Омск, 2011 г.

Төркем:13 март көнне туганнар
Төркем:1913 елда туганнар
Төркем:19 февраль көнне вафатлар
Төркем:1989 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Азов-Кара диңгез аграр-инженер академиясен тәмамлаучылар
Сфагнум сазлыклары

**Сфагнум сазлыклары** — гадәттә астан түгел, ә яңгырлардан, кар суларыннан туена торган  сазлыклар төре, уртача климат киңлегендәге урманлы һәм урманлы тундра зонасында өстенлек итә.

## Тасвирлау
Дымлы уйсу сазлыкларда Сфагнум (Sphagnum), ягъни ***торф барлыкка китерә торган мүк***  калын катлам булып каплап үсешә. Мүк катламы астында кислородсыз ачы су ята.

Сфагнумлы сазлыкларда су ачы, кислород һәм туклыклы матдәләр йөкмәткесе ярлы, мондагы шартларның күбесе нормаль яшәү шартлары белән сыешмый, тереклек, шул исәптән бактерияләр таркала. Әлеге шарт егылган агачларның, чәчкәләренең серкәсе һәм башка органик матдәләрнең таркалуына комачаулый, алар мең еллар дәвамында сазлык өстендә кала ала.

Еш кына сфагнум сазлыклары кабарынкы формада, чөнки сфагнум сазлыкларның үзәгендә яхшы үсә — анда су кимрәк минераллашкан була.

Сазлыкларга югалу куркынычы яный: җирләрне үзләштерү, су алмашуындагы үзгәрешләр һәм түккән шакшы су моңа сәбәпче булып тора

Россия субъектларында сфагнумлы сазлыкларны дәүләт яклавына ала башлау күзәтелә, мәсәлән, Төньяк-Осетия Аланиядә табигать һәйкәлләрен саклау турында махсус карар кабул ителгән. Һәйкәлләр арасында сфагнум сазлыклары да телгә алына.

## Башкортстанда торф сазлыкларын саклау
Башкортстанда 2018 елда аңарча булган 164 кә өстәп тагын 15 яңа табигать паркы оештырылды - алар республиканың тугыз районында урнашкан торф сазлыклары мәйданнары. 2015 елдан республикада Берләшкән Милләтләр Оешмасының үсеш программалары чикләрендә торф сазлыклары саклау буенча гыйльми-тикшеренү эшләре алып барыла. Бу табигать объектлары урман-дала зонасында урнашкан, аларның тугызы Урал алдында (Авыргазы, Бишбүләк, Бөре, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миякә районнары), алтысы - Урал аръягында (Әбҗәлил, Учалы районнары). Бу объектлар табигатне саклау чараларын кабул итүне таләп итә .

## Флора
Сфагнум сазлыкларында үлән үсемлекләр һәм тәбәнәк куаклар үсә, бигрәк тә арчан сымактар гаиләсе еш очрый: мүк җиләге, ябай хамедафне , сазанак, зәңгәр көртмәле, шулай ук пурпур саррацения, бүлбеле аретуза (Arethusa bulbosa), росянка (Drosera), Carex oligosperma, мамыкбаш һәм башкалар.

## Фауна
Сфагнум сазлыкларында фауна югарыда әйтелгән шарт аркасында бик ярлы, анда яшәгән төрләр арасында Pseudophryne corroboree һәм Pseudophryne pengilleyi (австралия ялган бакасы) очрый. Аурупада алар юк.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Бердышев С. Н. Жизнь растений. Водоросл. Лишайник. Мхи / С. Н. Бердышев. — М.: Мир книги, 2002. — К. 5. — 192 с. — (Большая энциклопедия природы). — ISBN 5-8405-0312-6.
* Абрамов И. И., Абрамова А. Л. Подкласс сагуновны, или санны (Sphagnidae) // Жизнь растений : в 6 к. / гл. ред. Ал. А. Федоров. — М.  : Просвещение, 1978. — К. 4 : Мхи. Планы. Хвощ. Папоротник. Голсемне растения / под ред. И. В. Грушевского и С. Г. Жилина. — С. 88-89. — 447 с. — 300 000 экз.
* Торфяной мох // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 к. (82 к. и 4 доп.). — СПб., 1890-1907.

## Сылтамалар

* Инструкция по созданию фанго болота у себя в саду
* Инструкция по созданию фанго болота у себя в саду — тәрҗемә

Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Сазлыклар
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Нина Белякова

**Нина Семеновна Белякова** (1916-2002) — Әстерхан шәһәр поликлиникасының совет табиб-терапевты.Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).

## Биографиясе
Нина Семеновна Белякова 1916 елда Әстерхан губернасында Әстерхан шәһәрендә туган. 

1940 елдан 1944 елга кадәр Әстерхан медицина институтында белем ала. 1944 елдан 1945 елга кадәр Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре сафларында хезмәт итә. 1944 елдан Бөек Ватан сугышында катнашкан 12нче гвардия танк корпусының 393нче гвардия үзйөрешле артиллерия полкы составында 2-се гвардия танк армиясендә - гвардия өлкән лейтенанты врачы булып хезмәт итә. 1нче Белоруссия  фронтында сугышта катнаша. Сугышта катнашкан өчен 2нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены һәм Сугышчан хезмәтләре өчен медале һәм «Берлинны алган өчен» медале белән бүләкләнә.

1946 елдан Совет армиясе сафыннан демобилизацияләнгәннән соң Әстерхан шәһәр хастаханәсенең участок табиб-терапевты булып эшли. Н. С. Белякова тырышлыгы белән аның участогында авыруларның иң түбән булуы күзәтелә. Авыруларны дәвалаганда дәвалау физкультурасы һәм бальнеологик һәм физиотерапевтик процедуралар белән өр-яңа медикаментлар кулланыла. Н. С. Беляков үзенең пациентларын диспансер күзәтүендә төрле авыруларны профилактикалау өчен профилактик прививкалар да үткәрә.

1961 елның 11 февралендә ССРБ Югары Советы Президиумының «1961 елда югары хезмәт казанышлары өчен» Указы белән Нина Семеновна Белякова Хөрмәт Билгесе ордены белән бүләкләнә.

1971 елның 2 июлендә ССРБ Югары Советы Президиумы Указы белән "Совет сәламәтлек саклау һәм медицина фәнен үстерүдәге зур казанышлары өчен" Нина Семеновна Белякова Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» медале белән Социалистик Хезмәт Каһарманы исеменә лаек була.

Хаклы ялга чыккач, Ленинград өлкәсе Всеволожск районының Кузьмолово мәхәлләсендә яши.

## Бүләкләре

* «Урак һәм Чүкеч» медале (20.07.1971)
* Ленин Ордены (20.07.1971)
* Ватан сугышы ордены 2нче дәрәҗә (11.03.1985)
* Хөрмәт Билгесе ордены (11.02.1961)
* Сугышчан хезмәтләре өчен медале  (18.06.1945)
* «Берлинны алган өчен» медалы

## Искәрмә

## Әдәбият

* Кузьмин М. К. Ученые-медик – Герой Социалистического Труда. – Москва, 1988

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әстерханда туганнар
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Сугышчан хезмәтләре өчен медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Берлинны алу өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Әстерхан дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Алексей Чернецов

**Чернецов Алексей Владимирович** (1945 елда туган) — совет һәм Россия археологы, тарих фәннәре докторы, профессор.

250-дән ашу фәнни хезмәт авторы, шул исәптән монографияләр язучы һәм бик күп экспедицияләрдә катнашучы.

## Биографиясе
Чернецов Алексей Владимирович 1945 елның 1 мартында Мәскәүдә туган.

### Белеме
Алексей Чернецов 1968 елда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тәмамлаган.

Югары уку йортын тәмамлагач ССБР фәннәр академиясенең археология институты хезмәткәре булып эшли (хәзерге Россия  Фәннәр Академиясенең археология Институты), 1968 — 1972 елларда Мәскәү дәүләт университетының археология кафедрасында аспирантурада читтән торып укый. 1973 елда «Борынгы Русь сөрү коралы» дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый, 1988 елда "XIV—XV гасырда феодаль Русьтә дөнья символикасы" дигән темага докторлык диссертациясе яклый, академик Б А. Рыбаков аның укытучысы була.

### Эшмәкәрлеге
Археология институтында 1968-1991 елларда лаборант, өлкән лаборант, кече фәнни хезмәткәр, фәнни хезмәткәр, өлкән фәнни хезмәтче вазифаларында эшли.

1991 елда Алексей Чернецов РФА Археология институтының славян-рус археологиясе бүлеген җитәкли һәм укытучылык буенча эшчәнлек башлый — башта изге Иоанн Богослов исемендәге Россия православие университетында (ПУ), аннары — Россия дәүләт гуманитар университетында (РГГУ, 1996 елдан бу югары уку йортының музеелогия кафедрасы профессоры була).

А. В. Чернецов РФА Археология институтының фәнни советы әгъзасы (1991 елдан), институтның саклау (хранитель) советы әгъзасы (1988 елдан); РГГУ саклау (хранитель) советы әгъзасы (2001 елдан). Шулай ук "Живая старина" журналының редколлегия әгъзасы (1994 елдан) "Российская археология" журналының редколлегиясендә эшли (2001 елдан).

Алексей Владимирович 1994-1996 елларда "РФ-ның танылган галиме" дәүләт фәнни стипендиясенең стипендиаты була. 1998 елдан 1999 елга кадәр Принстонда, Акшта перспективалы эзләнү институты әгъзасы булып хезмәт итә.

## Әдәбият

* *В Челяп П.* Чернецов Алексей Владимирович // Рязань энциклопедия. Т. III. Рязань, 2002.

## Сылтамалар

* АЛЕКСЕЙ ВЛАДИМИРОВИЧ ЧЕРНЕЦОВ 
* Кистень со Старой Рязани
* arheologija.ru/k-60-letiyu-alekseya-vladimirovicha-chernetsova/ К 60-летию Алексей Владимирович Чернецов

Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:1 март көнне туганнар
Төркем:1945 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Марк Седов

**Марк Пименович Седов** (1923—1988) — совет инженеры, техник  (1975). ССРБ Химия сәнәгате министрлыгының «Капролактам» Дзержинск призводство берләшмәсе директоры, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1976).

## Биографиясе
1923 елның 25 мартта Түбән Новгород шәһәрендә рус хезмәткәрләре гаиләсендә туган.

1941-1948 елларда Хәрби-Диңгез Флоты сафларында хезмәт итә. Бөек Ватан сугышы ветераны.

1948 елдан Совет армиясе сафларыннан демобилизацияләнгәннән соң, аппаратчы сыйфатында эшли башлый, аннары ССРБ Химия сәнәгате министрлыгының "Капролактам" Дзержинск заводында смена начальнигы, цех җитәкчесе һәм җитештерү җитәкчесе итеп билгеләнә. 1951 елда Дзержинск химия-механика техникумының читтән торып белем ала. 1953 елдан 1958 елга кадәр Горький политехник институтының кичке бүлегендә укый.

1966 елдан 1970 елга кадәр ССРБ Химия сәнәгате министрлыгының «Капролактам» Дзержинск җитештерү берләшмәсе җитәкчесе булып эшли. М. П. Седов җитәкчелегендә һәм аның катнашында, фән һәм техниканың соңгы казанышлары буенча технологик яңалык белән йыһазландырыу поливинилхлорид һәм этилен окисе производствосы төзелә һәм файдалануга тапшырыла, предприятиегә директор тырышлыгы белән җитештерү белән автоматлаштырылган идарә итү системасы керетелә.

1971 елның 20 апрелендә ССРБ Югары Советы Президиумы Указы белән Марк Пименов Седовка Ленин ордены тапшырыла.

1976 елның 5 мартындагы ССРБ Югары Советы Президиумы Указына ярашлы "Тугызынчы биш еллык планын, Социалистик йөкләмәләрне һәм химия сәнәгатен үстерүдәге казанышлары өчен" Марк Пименов Седов Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» медале белән наратлыда, Социалистик Хезмәт Каһарманы исеме бирелә.

1975 елда «Хлорланган поливинилхлорид алу процессының физик-химик законнары һәм интенсификациясе» дигән темага техник фәннәр кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

Төп эшмәкәрлеге белән бергә иҗтимагый-сәяси эш белән дә мәшгуль була: Горький өлкә башкарма комитеты һәм Дзержинск шәһәр башкарма комитеты депутаты, хезмәтчәннәрнең халык депутатлары Советының шәһәр башкарма комитеты депутаты, Горький өлкәсе комитеты һәм КПСС-ның Дзержинский шәһәр комитеты әгъзасы итеп сайлана, 1976 елда КПСС-ның ХХV съезды делегаты булып катнаша.

1988 елның 1 августында вафат була, Дзержинск шәһәренең яңа зыяратында җирләнгән.

## Бүләкләре

* «Урак һәм Чүкеч» медале (05.3.1976)
* Ленин Ордены (20.4.1971; 05.3.1976)
* Халыклар Дуслыгы ордены (18.05.1983)
* Хөрмәт Билгесе ордены (28.5.1968)

## Хәтер

* Дзержинск шәһәрендә 2013 елда батыр яшәгән йортка мемориаль тактаташ куела.

## Искәрмә

## Әдәбият

* *Герой Социалистического Труда – горькова* Книга 1. Горьковское, 1984 г.

Төркем:Түбән Новгород югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:25 март көнне туганнар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:Түбән Новгородта туганнар
Төркем:1 август көнне вафатлар
Төркем:1988 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Александр Карасёв

**Карасев Александр Николаевич** (1902—1972) — совет тарихчысы һәм археологы, Төньяк Кара диңгез буеның антик археологиясе буенча белгеч.

## Биографиясе
Карасев Александр Николаевич 1902 елда Санкт-Петербургта туган.

1920 елда урта белем алгач, дороболец булып Балтыйк флотына хезмәт итәргә китә. Армияда хезмәт иткәндә Фототехника институтына (хәзерге Санкт-Петербург дәүләт кино һәм телевидение институты) командировкага җибәрелә, аннары югары мәктәпкә очучы-күзәтүчеләр мәктәбенә күчә, ә 1923 елда Ватандашлар инженерлары институтына укырга керә. 1925 елда, чакыру буенча хезмәттә булып, Ленинград дәүләт университетының археология бүлегенә укырга керә. Аны Б. В. Фармаковский һәм Н. Б. Бакланов кебек билгеле укытучылар укыта.

1928 елда Александр Николаевич Дәүләт матди мәдәният академиясенә (ГАИМК) практикант булып эшкә керә, һәм гомеренең соңгы көненә кадәр матди мәдәният тарихы институтында (ИИМК)  һәм ССБР Фәннәр академиясенең Тарих һәм археология институтының Ленинград бүлегендә (ССБР Фәннәр академиясе ЛОИА) эшләвен дәвам итә.

1925 елда ук ул археологик экспедицияләрдә кыр -казу эшләрен башлый, ул вакытта билгеле Херсонес казу эшләрендә катнаша. 1926 елдан Ольвия тикшеренүчесе була. Ольвия, Тавро-скиф һәм Чайкин, шулай ук Чак, Керченск, Чиркәс-Керенск, Фәрхәд, Никольск һәм Иске Ладога экспедицияләрендә дә катнаша.

1935 елда А. Н. Карасев археолог Леви Елена Ивановнага (1903-1996) өйләнә, 1939 елда аларның уллары Виктор туа. Бөек Ватан сугышы елларында Александр Николаевич Ленинградта блокадада була. Гаиләсе белән Казанга һәм соңыннанТашкентка чакырыла. Сугыш төгәлләнгәннән соң Ленинградка әйләнеп кайта. Берничә фәнни хезмәт авторы. 

Бер буын кыр-кызу эшләре экспедицияләрендә катнашучылар аның экспедицияләрендә тәрбияләнгән.

Карасев Александр Николаевич 1972 елның 29 июнендә вафат була.

Россия Фәннәр академиясенең Санкт-Петербург филиалы архивында А. Н. Карасевка багышланган документлар саклана.

## Әдәбият

* ''Г. В. Лужинская. '' Археологические исследования в Центральной Азии и Сибири в 1859-1959 гг. (по документа Научного архива Института истории материальной культуры РАН). — СПб.: Лекси, СПб., 2011. 296 с.

## Искәрмә

## Сылтамалар

** Отчеты о полевых исследованиях. Тасвирлама 1945-1954 гг.
** Неаполь Скифский: возвращение из небыли 
* arheologija.ru/pamyati-aleksandra-nikolaevicha-karaseva-1902-1972/ Память Карасев Александр Николаевич (1902-1972)
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:1902 елда туганнар
Төркем:29 июнь көнне вафатлар
Төркем:1972 елда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар