Владимир Арнольд

**Владимир Игоревич Арнольд** (1937 елның 12 июне, Одесса, Украин ССР, ССРБ — 2010 елның 3 июне, Париж) — совет һәм Россия математигы, топология, дифференциаль тигезләүләр теориясе, шома күренешләр үзенчәлеге теориясе һәм теоретик механика өлкәсендә эшләр авторы. XX гасырның иң зур математикларының берсе. ССРБ Фәннәр академиясе академигы (РФА, 1990 елдан, 1984 елдан әгъза-корреспондент), АКШ Милли фәннәр академиясе (1983), Франция Фәннәр академиясе (1984), Лондон король җәмгыяте (1988), деи Линчеи Милли академиясе (1988), Америка сәнгать һәм фәннәр академиясе (1987), Америка фәлсәфә җәмгыяте (1990), Аурупа академиясе (1991) чит ил әгъзасы, физика-математика фәннәре докторы (1963), РФА В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының баш фәнни хезмәткәре, МДУ һәм Париж-Дофин университеты профессоры. Күп кенә бүләкләр, Ленин премиясе (1965), Крафорд премиясе (1982), Вольф премиясе (2001), Россия Федерациясе Дәүләт премиясе (2007), Шао премиясе (2008) лауреаты.

## Тормыш юлы
Владимир Арнольд 1937 елның 12 июнендә Одесса шәһәрендә туа, Мәскәүдә үсә һәм укый. Аның әтисе Игорь Владимирович Арнольд (1900—1948), математик булган. Аның әнисе Нина Александровна Арнольд (1909—1986) сәнгать тарихчысы булган. Бөек Ватан сугышы вакытында әнисе белән Магнитогорскка эвакуацияләнә. Мәскәү шәһәренең 59 нчы мәктәбендә укый. Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тәмамлый (1959), Станислав Кружков белән бер төркемдә укый.

Мәскәү дәүләт университетында Андрей Колмогоровның укучысы буларак, 1957 елда Арнольд берничә алмашның теләсә нинди өзлексез функциясе ике алмашлы функцияләрнең ахыргы санын комбинацияләү рәвешендә тәкъдим ителергә мөмкин булуын күрсәтә, шуның белән унөченче Гильберт проблемасын хәл итә.

Аспирантураны вакытыннан алда тәмамлый (1961) һәм ССРБ ФА Гамәли математика институтында физика-математика фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый. МДУ ректоры Иван Петровский тәкъдиме белән механика-математика факультетында укыта башлый (1961 елдан).

1963 елның 11 июнендә ССРБ Фәннәр академиясенең Гамәли математика институтында докторлык диссертациясен яклый. Шуннан соң Арнольд МДУда 1987 елга кадәр (профессор вазыйфасында 1965 елдан бирле) эшли, 1986 елдан алып соңгы көннәренә кадәр В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында эшли.

Интеграцияләнгән гамильтон системаларының тотрыклылыгы турында Колмогоров — Арнольд — Мозер теориясе авторы. Математиканы (динамик системалар теориясе, катастрофалар теориясе, топология, алгебраик геометрия), классик механика һәм сингулярлык теориясен үстерә.

Владимир Арнольд 400 дән артык мәкалә һәм күп санлы дәреслекләр һәм монографияләр бастырган. Аның утыздан артык китабы күп тапкырлар яңадан бастырыла һәм күп телләргә тәрҗемә ителә.

Владимир Арнольд — зур фәнни мәктәпкә нигез салучы, аның укучылары арасында: С. А. Баранников, И. А. Богаевский, Р. И. Богданов, А. Н. Варченко, В. А. Васильев, А. Б. Гивенталь, В. В. Горюнов, С. М. Гусейн-Заде, А. А. Давыдов, В. М. Закалюкин, М. Э. Казарян, А. Г. Кушниренко, С. К. Ландо, А. И. Нейштадт, Н. Н. Нехорошев, А. С. Пяртли, В. Д. Седых, А. Г. Хованский, А. Н. Шошитайшвили һәм башка бик күпләр.

Арнольд аерым дисциплина буларак симплектик геометрияне аерып чыгару инициаторларының берсе була.

Владимир Арнольд ачык презентация стиле, математик катгыйлык һәм физик интуцияне, шулай ук гади һәм үтемле укыту стиле белән билгеле. Аның басмалары математиканың традицион бүлекләренә геометрик якын килүеннән гыйбарәт, мәсәлән, гадәти дифференциаль тигезләмәләрне хәл итү. Арнольд күп кенә дәреслекләрне бастырып, математиканың яңа өлкәләре үсешенә зур йогынты ясый. Әмма Арнольд китаплары раслауларны үз эченә алган, бары тик интуитив аңлауга нигезләнгән, аларны раслау өчен кирәкле мәгълүматларны бирмичә, үз эченә алган теория өчен тәнкыйтьләнә.

Арнольд XX гасыр уртасында абстракция югары дәрәҗәдә булган катгый аксиоматик формада математиканың ябык бәян ителешен булдырырга омтылуда танылган тәнкыйтьче булып тора. Ул Николя Бурбаки француз мәктәбе активлыгы аркасында билгеле булган әлеге алым әүвәл Франциядә, аннары башка илләрдә математика укытуга тискәре йогынты ясады, дип ышанган.

Мәскәү математика җәмгыяте президенты (1996 елдан бирле). 1995—1998 елларда Халыкара математика берлеге вице-президенты, 1999—2002 елларда аның башкарма комитеты әгъзасы. Америка сәнгать һәм фәннәр академиясенең чит ил әгъзасы (1987), Лондон математик җәмгыятенең мактаулы әгъзасы. Бәйсез Мәскәү университетының попечительләр советы рәисе. «Математика фәннәре уңышлары» журналының редколлегия әгъзасы.

Соңгы көннәренә кадәр Владимир Арнольд Мәскәүдә В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында һәм Париж-Дофин университетында эшли. 2009 елга Россия галимнәре арасында иң югары цитаталаштыру индексы булган.

2010 елның 15 июнендә Мәскәүдә академик Виталий Гинзбург янында Новодевичье зиратында җирләнгән.

### Гаилә

* Әтисе — математик һәм методолог, педагогик фәннәр докторы, РСФСР педагогик фәннәр академиясе әгъзасы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры Игорь Владимирович Арнольд (1900—1948).
** Әтисе ягыннан бабасы — икътисадчы һәм статистик Владимир Фёдорович Арнольд (1872—1918), «Херсон өязе крестьян хуҗалыгының 50 тасвирламасы мәгълүматлары буенча крестьян чыгымнарын өйрәнү тәҗрибәсе» (1898), «Херсон өязе крестьян хуҗалыкларының агрономия техникасының һәм авыл хуҗалыгы икътисадының гомуми үзенчәлекләре» (1902) һәм «Сәяси-икътисадый этюдлар» (1904) хезмәтләре авторы.
** Владимир Арнольд әтисе ягыннан — язучы Борис Житковның бертуганның улы (ул әбисе Вера Степановна Арнольдның (тумыштан Житкованың) абыйсы).
* Әнисе — сәнгать белгече, Пушкин музее хезмәткәре Нина Александровна Арнольд (тумыштан Исакович, 1909—1986).
** Әнисе ягыннан бабасы — Александр Соломонович Исакович (1879—1938, атылган) — адвокат, Одесск суыту сәнәгате фәнни-тикшеренү институтының уку-укыту бүлеге мөдире һәм фәнни хезмәткәре . Аның сеңлесе Лидия Соломоновна Исакович (1884—1962) физик Л. И. Мандельштамда кияүдә була. Бабасының бабасы — мактаулы гражданин Соломон Леонтьевич Исакович (Фёдоров типографияләрдә эшләүчеләргә ярдәм җәмгыяте советы рәисе) хатыны Рашель Моисеевна Исакович белән (тумыштан Бейленсон, 1853—1939) 1893 елдан Гаванная урамындагы 10/12 нче йорт (Дерибасов урамы, 22 нче йорт) хуҗасы булган; 1908 елда С. Л. Исакович үлеменнән соң, бу йорт Владимир Арнольдның бабасы — А. С. Исакович һәм аның абыйсы милегенә күчә.
** Владимир Арнольд әнисе ягыннан — физиклар Михаил Александрович Исакович (1911—1982), ССРБ Фәннәр академиясенең Акустик институты теоретик бүлеге мөдире, һәм редактор Наталья Александровна Райская (тумыштан Исакович, 1913—1988). Бөтенсоюз фәнни әдәбият дәүләт китапханәсенең физика бүлеге мөхәррире бертуганның улы; физик Леонид Мандельстамның бертуганның улы (В. И. Арнольдның әбисе — Элеонора (Лея) Исхаковна Исакович, тумыштан Мандельштам, 1886—1978).
* Абыйсы — Дмитрий Игоревич Арнольд (1939—2019), физик.
** Бертуганның улы — Виталий Дмитриевич Арнольд (1968—2017), математик, мәктәп балалары өчен математик олимпиада оештыручысы.
* Сеңлесе — Екатерина (1947 елда туган).

## Бүләкләр

* 1957 — Мәскәү математик җәмгыяте премиясе;
* 1965 — Ленин премиясе (академик Андрей Колмогоров белән бергә) — гамильтон системаларының тотрыклылыгы проблемасы буенча эшләр циклы өчен;
* 1982 — Швеция Королева фәннәр академиясеннән (Луис Ниренберг белән бергә) Крафорд премиясе;
* 1992 — РФА Николай Лобачевский исемендәге премия;
* 1994 — Харви премиясе (Harvey Prize), Технион (Хайфа);
* 1999 — IV дәрәҗә «Ватан алдындагы хезмәтләр өчен» ордены — *Ватан фәнен үстерүгә, югары квалификацияле кадрлар әзерләүгә зур өлеш керткәне өчен һәм Россия Фәннәр академиясенең 275 еллыгы уңаеннан*;
* 2001 — математика буенча Вольф премиясе;
* 2001 — математик физика өлкәсендә Дэнни Хайнеман премиясе;
* 2007 — Россия Дәүләт премиясе — *математика үсешенә зур өлеш керткән өчен*;
* 2007 — Чернский чакырылган профессор;
* 2008 — Шао премиясе (Людвиг Фаддеев белән бергә) — *математика физикасына зур һәм мөһим өлеш керткән өчен*.

1992 елда Аурупа математика конгрессында пленар доклад ясый.

Пьер һәм Мария Кюри (Париж, 1979), Уорик (Ковентри) (1988), Утрехт (1991), Болонья (1991), Комплутенсе (Мадрид) (1994), Торонто (1997) университетларының мактаулы докторы.

## Аның исеме белән аталган

* ABC агымы (Arnold-Beltrami–Childress);
* Колмогоров — Арнольд — Мозер теориясе;
* Колмогоров — Арнольд теоремасы;
* Арнольд телләре;
* Арнольд гәүдәләнеше;
* Арнольд диффузиясе;
* Симплектоморфизмнарның хәрәкәтсез нокталары турында Арнольд гипотезасы;
* Гильберт — Арнольд мәсьәләсе;
* Владимир Арнольд хөрмәтенә 1981 елның 7 сентябрендә Кырым астрофизика обсерваториясендә Людмила Карачкина тарафыннан ачылган Владарнольд астероиды (10031) атала;
* Изелгән тәңкә турында Арнольд бурычы;
* Арнольд принцибы (эпонимия турында).

## Кайбер басмалар

### Фәнни мәкаләләр

* Владимир Арнольд мәкаләләре исемлеге
* *В. И. Арнольд.* О некоторых задачах псевдопериодической топологии // Математическое Просвещение. — 1997. — Вып. 1.
* «Квант» журналында Владимир Арнольд мәкаләләре (1986—1998)

### Мәкаләләр һәм интервьюлар

* «Новый обскурантизм и Российское просвещение»
* «Антинаучная революция и математика» 
* «Нужна ли в школе математика?»
* «О печальной судьбе „академических“ учебников»
* Речь на парламентских слушаниях в Государственной Думе
* «О преподавании математики»
* Интервью лауреата Государственной премии РФ В. И. Арнольда
* Ответы В. И. Арнольда на вопросы профессора Д. С. Шмерлинга 
* Математическая дуэль вокруг Бурбаки
* *В. Губарев.* Академик В. И. Арнольд: путешествие в хаосе // Наука и Жизнь. — 2000. — № 12.

### Китаплар

* *В. И. Арнольд.* Что такое математика? — М.: МЦНМО, 2002, 2008. — 104 с. — .
* *В. И. Арнольд.* Дополнительные главы теории обыкновенных дифференциальных уравнений. — М.: Наука, 1978.
* *В. И. Арнольд.* Математические методы классической механики. — 3-е изд. — М.: Наука, 1989. — 472 с.
* *В. И. Арнольд.* Гюйгенс и Барроу, Ньютон и Гук . — М.: Наука, 1989. — 96 с. — (Современная математика для студентов). — .
* *В. И. Арнольд.* Теория катастроф. — Едиториал УРСС, 2004. — 128 с.
* *В. И. Арнольд.* Задачи Арнольда. — Фазис, 2000. — 454 с. — .
* *В. И. Арнольд.* Цепные дроби. — М.: МЦНМО, 2001. — 40 с. — .
* *В. И. Арнольд.* Геометрия комплексных чисел, кватернионов и спинов. — М.: МЦНМО, 2002. — 40 с. — .
* *В. И. Арнольд.* Задачи для детей от 5 до 15 лет . — М.: МЦНМО, 2004. — 16 с. — .
* *В. И. Арнольд.* Математическое понимание природы. — М.: МЦНМО, 2009. — 144 с. — .
* *В. И. Арнольд.* Избранное-60. — М.: Фазис, 1997. — 770 с. — .
* *В. И. Арнольд.* Истории давние и недавние. — М.: Фазис, 2002. — 92 с. — .
* *В. И. Арнольд.* Истории давние и недавние. — М.: Фазис, 2005. — 192 с. — .

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* *Аносов Д. В., Болибрух А. А., Васильев В. А., Вершик А. М., Гончар А. А., Громов М. Л., Гусейн-Заде С. М., Закалюкин В. М., Ильяшенко Ю. С., Козлов В. В., Концевич М. Л., Манин Ю. И., Нейштадт А. И., Новиков С. П., Осипов Ю. С., Севрюк М. Б., Синай Я. Г., Тюрин А. Н., Фаддеев Л. Д., Хесин Б. А., Хованский А. Г.* Владимир Игоревич Арнольд (к шестидесятилетию со дня рождения) // Успехи математических наук, том 52, выпуск 5, 1997.
* *Маслов В. П.* Переплетение траекторий жизни // Троицкий вариант. — 2010. — № 13(57N).
* *Садовничий В. А.* Владимир Игоревич Арнольд (1937—2010) // О людях Московского университета. — 3-е изд., дополненное. — М.: Издательство Московского университета, 2019. — С. 348—355. — 356 с. — 3000 экз. — .
* Ушёл Арнольд // Троицкий вариант. — 2010. — № 11(55N).
* *Gregory S. Ezra, Stephen Wiggins.* Vladimir Igorevich Arnold // Physics Today. — Dec 2010. — P. 74—76.
* *V. Goryunov and V. Zakalyukin* Vladimir I. Arnold  // Moscow Mathematical Journal, Volume 11 (2011).

## Сылтамалар

* РФА рәсми сайтында Владимир Игоревич Арнольд профиле
* 
* Летопись Московского университета сайтында биографик мәгълүмат 
* МЦНМО сайтында шәхси бите
* Арнольд Владимир Игоревич: краткое CV
* Бөтенроссия математика порталында бите
* «Эксперт» журналы сайтында Владимир Арнольд турында
* Владимир Арнольд. Документальный фильм из цикла «Острова»
* Могила В. Арнольда на Новодевичьем кладбище

Төркем:Русия математиклары
Төркем:ССРБ математиклары
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Парижда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр
Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:3 июнь көнне вафатлар
Төркем:Одессада туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:12 июнь көнне туганнар
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:4 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Математиклар