open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diennar

**Dien uglevodorodlar** - ike ikele bäyläneşe bulğan uglevodorodlar, mäsälän, butadien. 

Molekulalarında ikele bäyläneşlär ğadi (ordinar) bäyläneş belän bülengän dien uglevodorodlarnıñ praktik ähämiäte ayıruça zur. 
Alarnıñ iñ ähämiätleläre: butadien-1,3, yağni divinil, 

Molekulalarında ikele bäyläneşläre bulu säbäple, dien uglevodorodlar ğädättäge quşılu reaktsiälärenä kerälär, mäsälän, bromlı sunı tössezländerälär, ğalogenovodorodlarnı üzlärenä quşalar h. b. 

İkele bäyläneşläre bulu arqasında, dien uglevodorodlar bik ciñel polimerlaşalar. 2-Metilbutadien-1,3 neñ (izoprennıñ) polimerlaşu produktı bulıp tabiği kauçuk sanala.

Төркем:Диеннар
Михаил Рыжов (1922)

**Рыжов Михаил Иванович** - Советлар Берлеге каһарманы.

## Тормыш юлы
Рыжов Михаил Иванович 1922 елның 6 ноябрендә Татар АССР Балык Бистәсе районы Урахча авылында крестьян гаиләсендә туа. Милләте - рус.
Авыл хуҗалыгын механикалаштыру техникумының 2 курсын тәмамлый. 1940 елда аэроклубка йөри башлый һәм шул ук елны Совет Армиясенә алына. 1944 елда Ырынбур шәһәрендә Чкалов хәрби авиация очучылары мәктәбен тәмамлый һәм шул ук елдан Бөек Ватан сугышы фронтларында була. Ул 103-нче штурмлау авиация полкында звено командиры була (230-нчы штурмлау авиация дивизиясе, 4-нче һавадиңгез армиясе, 2-нче Белорус фронты). 1945 елдан КПСС сафларында. Беларус һәм Польшаны фашистлардан азат итүдә катнаша.
1945 елның маена лейтенант Рыжов штурмлау һәм бомбага тоту буенча 123 хәрби очыш башкара, дошманның сугышчыларын һәм хәрби техникасын юк итә. 
1946 елның 15 маенда аңа Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Сугыштан соң да ул хәрби очучы. 1975 елда полковник дәрәҗәсендә запаска чыга. Украинаның Днепропетровск өлкәсендә Кривой Рог шәһәрендә яшәде. 1988 елның 12 апрелендә вафат.

## Бүләкләнү
«Алтын Йолдыз» медале (№ 8095), Ленин ордены (1946), Ике Кызыл Байрак ордены (1944, 1945), Ике «I нче дәрәҗә Ватан сугышы» ордены (1945, 1985), Кызыл Йолдыз ордены (1956), медальләр.

## Чыганаклар
* Герои Советского Союза — наши земляки. Казань, 1985, кн.3. / С. 7-9. 
* Ханин Л. Герои Советского Союза — сыны Татарии. Казань, 1963. / С. 440-442.

## Сылтамалар
* Рыжов Михаил Иванович
* Рыжов Михаил Иванович

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Kauçuk

**Kauçuk** — tabiği polimer. Sıyfat analizı kauçuknıñ ike elementtan—uglerod häm vodorodtan torğanlığın kürsätä, yağni kauçuk uglevodorodlar klassına kerä.

Tabiği kauçuknı qayber üsemleklärneñ, nigezdä Braziliädä üsä torğan ğeveya ağaçınıñ, sötsıman sıyıqçasınnan tabalar.

Sıyıqça alu öçen ğeveya ağaçında kisemnär yasıylar. Şul kisemnärdän ağıp çıqqan sötsıman sıyıqçanı — kauçuknıñ qolloid eremäsen cıyalar. Annan soñ elektrolit (kislota eremäse) belän tä'sir itep, yäki cılıtıp qoağulyatsiälilär. Qoagulyatsiä näticäsendä kauçuk bülenep çığa.
 
kauçuknıñ iñ ähämiätle üzlege—anıñ elastiklığı, yağni artıq zur bulmağan tışqı köç tä'sirendä formasın üzgärtüe, mäsälän, suzıluı, qısıluı, ä annan soñ, köç tä'sire tuqtalğaç, yañadan elekke formasına qaytuı.

Төркем:Каучук
Atsetilen

**Atsetilen** - suda az ğına erüçän tössez gaz. Atsetilen molekulasında vodorod atomnarınıñ sanı etilen molekulasındağıday ikegä kimräk, şuña kürä monda uglerod atomnarı arasında öçençe bäyläneş yasala. Molekulasında öçle bäyläneşe bulğan uglevodorodlardan iñ küp qullanılğanı — atsetilen. 

Äle küptän tügel genä ul ğaz belän eretep yabıştıru häm metall kisü eşlärendä yağulıq itep kenä faydalanıla ide. Xäzer atsetilen organiq quşılmalar sintezlaw öçen, haman sayın kiñräk qullanıla bara.
 
Atsetilen bik küp miqdarda xloreten, yäki vinilxlorid citeşterü öçen qullanıla, ä xloretennı polimerlaştırıp, polivinilxlorid tabalar.

Laboratoriädä häm promışlennost'ta atsetilennı kübesençä karbid ısulı belän tabalar.

Төркем:Алкиннар
Төркем:Газлар
Төркем:Шартлаткыч матдәләр
Эстония шәһәрләре исемлеге

**[[Эстония]] шәһәрләре**нең тулы исемлеге. Шәһәрләрнең халык саны 1979, 1989, 2000 һәм 2011 еллардагы халык исәпләре буенча китерелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Исемлекләр:Эстония
Советлар Берлеге каһарманы

**Советлар Берлеге каһарманы** – Совет Социалистик Республикалар Берлегендә югары дәрәҗәдә танылу исеме. Сугыш вакытында (сирәк очракта солых чорында) каһарманлык кылган өчен бирелде. 1934 елның 16 апрелендә расланды. Өстәмә билге буларак Советлар Берлеге каһарманына  «Алтын Йолдыз» медале тапшырыла барды.

## Цифрлар һәм фактлар

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Аделина Сотникова

**Аделина Дмитрий кызы Сотникова** (1996, Мәскәү) —   тимераякта фигуралы шуучы, хатын-кызлар арасында ялгыз шууда **Олимпия чемпионы** (2014).

Хатын-кызлар арасында ялгыз шуу тарихында **беренче Россия Олимпия чемпионы**.

Европа 2013, 2014 елгы ярышларының көмеш медале иясе.

Дөнья чемпионы (2011, яшүсмер), Россия чемпионы (2009, 2011, 2012, 2014).

Россия халыкара класс спорт остасы.

13 яшьлек Аделина бик авыр каскад ясый алды: өч тапкыр лутц, ридбергер, сальхов.

Буе 163 см. Тренеры — Елена Буянова, хореограф  — Татьяна Тарасова.

Сочи Кышкы Олимпия уеннарында Аделина барлыгы 224,59 балл җыеп, төп көндәше Ё-ну Ким не җиңде, һәм  алтын Олимпия медален яулады.

## Сылтамалар

* Рәсми мәгълүмат

Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
İngmar Bergman

**Ernst İngmar Bergman** (şvedça *Ernst Ingmar Bergman*, 1918-2007) - Şvetsiä kino häm teatr rejissörı, stsenarist, yazuçı.

## Tärcemäi xäle

Stokholm Universitetında ädäbiät häm sänğät tarixı uqığan.

1944 yılda berençe stsenariy yaza, soñraq säxnäşterelgän.

1946 yıldan üz filmnarın töşerä başlıy.

1950-1960 yıllarda bötendönya tanılğan filmnarnı töşerä - **"Qayın ciläge alanı", "Cidençe möher", "Cäyge tön yılmayuları", "Priçastie", "Däşmäw", "Şäxes"**.

**"Qız çişmäse"** filmınnan başlap Bergmannıñ bulışçısı, operatorı - **Sven Nokvist** bula.

Şulay uq teatrda klassik pyesalar, William Şekspir, İbsen, Anton Çexov, Strindberg äsärlären säxnäşterä.

Anıñ tuğız balaları üz tormışın sänğätkä bağışlağan.

Bergman üz warislarına 7,1 mln dollar qaldırğan.

2007 yılda Baltıyq diñgezendä urnaşqan Forö utrawında ülgän.

## İcat

Bergman icatınıñ töp teması - din, ğailä, şäxes krizisı.

### Filmnar

## Ädäbiät

* Андориль А. Режиссёр. М., Текст, 2008.
* Статьи о Бергмане на сайте журнала «Сеанс» 

Төркем:Режиссёрлар
Төркем:Швеция режиссёрлары
Төркем:Швеция язучы-фантастлары
Төркем:Швеция сценаристлары
Палдиски

**Палдиски** () — Эстония шәһәре, Фин култыгы ярында урнашкан порт.

Халык саны — 4 085 кеше (2011).
## География
Шәһәр Фин култыгының көньяк ярында, Эстония башкаласыннан 52 километр көнбатыштарак урнашкан.
## Тарих
1718 елда биредә Пётр I тарафыннан хәрби порт нигезләнә. Башта ул Рогервик исмен йөрткән, 1723 елда *Балтийский порт* исеме кушылган.

1783—1796 елларда — Рөвел губернасының өяз шәһәре, 1796 елдан — өяз үзәге булмаган шәһәр. 1870 елда шәһәргә Балтийский Порт — Рөвел — Санкт-Петербург тимер юлы килә.

Эстониянең бәйсезлеге вакытында шәһәр исеме башта *Балтиски*, ә 1934 елда *Палдиски* итеп үзгәртелә. Совет чорында биредә атом-төш суасты флотының өйрәнү үзәге һәм суаасты көймәләр базасы урнашканнар, шәһәр 1994 елга кадәр ябык административ-территориаль берәмлеге статусын йөрткән.

1994 елда, шәһәрдә Эстония ватандашлары бик аз булуы сәбәпле, ул Кейлә шәһәре составына кертелгән, әмма 1996 елда Палдиски яңадан мөстәкыйль шәһәр статусын алган.
## Халык

## Милли состав

## Танылган шәхесләр
* Салават Юлаев, Канзафар Усаев — Палдиски зинданында утырганнар.

## Галерея

Paldiski jaamahoone2 (2011).jpg|Вокзал
С.Юлаев һәйкәле.jpg|Салават Юлаев хөрмәтенә куелган һәйкәл
Vene gümnaasium PaldiskisIMGP6681.JPG|Рус гимназиясе бинасы
Paldiski, Estonia May 1996.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Эстония шәһәрләре
Көнбатыш аерым хәрби округы

**Көнбатыш аерым хәрби округы (КАХО)** () – Бөек Ватан сугышы вакытына кадәр булган ССРБ Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Тарих
Көнбатыш аерым хәрби округының *(ком. [[Дмитрий Павлов]])* гаскәрләре үз эченә 3нче *(ком. Василий Кузнецов)*, 4нче *(ком. Александр Коробков)* һәм 10нчы *(ком. Константин Голубев)* армияләрне алган. Алар Литва көньяктагы чигеннән Припять елгасы кадәр 470 километрлы фронтта саклануны тотканнар. Шуның өстенә Минск, Слуцк һәм Могилёв янында 13нче армия формалашкан.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Иван Болодурин

**Иван Петрович Болодурин** (1905—1943) — Советлар Берлеге каһарманы.

## Тормыш юлы
Болодурин Иван Петрович Түбән Кама районының Иске Чишмә авылында туган. Милләте буенча — рус. 1941 елның сентябрендә армиягә алына. 77 нче укчылар дивизиясенең 234 нче гвардия полкында пулеметчылар бүлекчәсе командиры, гвардия сержанты. Иван Болодурин Днепр аша төп батальонны күчерү максатында оештырылган махсус төркемдә башка сугышчылар белән берлектә бик мөһим сугышчан бурычны уңышлы үтәп чыга. Бу батырлыгы, кыюлыгы һәм куркусызлыгы өчен Болодуринга һәм аның белән бергә булган 8 сугышчыга, үзләре һәлак булганнан соң, 1944 елның 15 гыйнварында Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Çjen He

**Çjen He** (qıtayça 鄭和, 1371-1435) - Qıtay säyäxätçese, diñgezçe, diplomat. Hindstan, Ğäräbstan yarımutrawı, Könçığış Afrika illärenä säyäxätlärne citäklägän. Şuşı illärgä **Sun, Yuan**' dinastiäläre waqıtında säyäxätlär dä bulğan, läkin Min dinastiäse çorda Çjen He säyäxätläre zurraq häm möhimräk bulıp çıqqan.

Çju He säyäxätlärennän soñ Malay yarımutrawı, İndoneziä, Şri-Lanka, Könyaq Hindstan illäre berniçä distä däwamında Min imperiäseneñ vassalarına äylänä.

Yäğni şuşı säyäxätlärdän soñ Malay yarımutrawına, Sumatra, Yawa utrawına qıtaylar küçä başlağannar.

**Çjen Çjanzi** imperatorı ülgännän soñ şuşı säyäxätlär tuqtağan, izolätsionizm säyäsäte başlanğan.

Räsmi "Min tarixı"nda Çjen He bik tänqitlängän.

XX ğasırnıñ başınnan Çjen He yañadan xalqı qaharmanğa äwerelä.

## Tärcemäi xäle

Çjen He babaları Üzäk Aziädän çıqqan, möselmannar bulğannar, Qıtayda semu dip yörtelä. Tatar-mongol basıp alu näticäsendä Qıtayda mongol dinastiäse Yuan' täxetkä utıra.

Yuan' dinastiäsen bärep töşergännän soñ törki möselmannar qıtaylı möselmannarğa - **hueytzu** quşıla.

Çjen He cide diñgez säyäxäten yasağan.

## Ädäbiät
*    Бокщанин А. А. Китай и страны южных морей в XIV—XVI вв. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1968. — 212 с.
*    Свет Я. М. За кормой сто тысяч ли. — М.: Географгиз, 1960. — 192 с. — 50 000 экз. (обл.)
*    Chan, Hok-Lam. Chapter 4: The Chien-wen, Yung-lo, Hung-hsi, and Hsüan-te reigns // The Cambridge history of China: The Ming dynasty, 1368-1644, Part 1. — Cambridge: Cambridge University Press, 1988. — Vol. 7. — P. 182—204. — 976 p. — ISBN 0521243327
*    Chunjiang Fu; Choo Yen Foo; Yaw Hoong Siew. The great explorer Cheng Ho : ambassador of peace. — Singapore: Asiapac, 2005. — 153 p. — (Asiapac culture). — ISBN 9812294104
*    Langlois, John D., Jr. Chapter 3: The Hung-wu reign // The Cambridge history of China: The Ming dynasty, 1368–1644, Part 1. — Cambridge: Cambridge University Press, 1988. — Vol. 7. — P. 107—181. — 976 p. — ISBN 0521243327
*    Needham J. 29. Nautical technology. // Science and civilisation in China: Physics and physical technology. — Cambridge: Cambridge University Press, 1971. — Vol. 4. — P. 477—484. — 990 p. — ISBN 0521070600
*    Shih-Shan Henry Tsai. Perpetual Happiness: The Ming Emperor Yongle. — Seattle, Wash.: University of Washington Press ; Chesham : Combined Academic, 2002. — 286 p. — ISBN 0295981245
*    Shih-shan Henry Tsai. Eunuchs in the Ming Dynasty. — New York: State University of New York Press, 1996. — 290 p. — (SUNY series in Chinese local studies). — ISBN 0791426874
Төркем:ДиңгезчеләрТөркем:География белән бәйле шәхесләр
Виктор Цой

**Виктор Цой**, Виктор Роберт улы Цой (*[[1962]], [[Ленинград]] — [[1990]], [[Латвия]]*) — совет рок-музыканты, җырлар авторы һәм рәссамы. **«Кино» рок-төркеме**нә нигез салучы һәм җитәкчесе.

«Кино» рок-төркемендә җырлады, гитарада уйнады, шигырьләр һәм көйләр иҗат итте. Берничә фильмнарда төшерелгән.

## Тәрҗемәи хәле

Виктор Цой Ленинградта туган. Әнисе — рус, укытучы, әтисе — кореялы, инженер.

1974—1977 елларда сәнгать мәктәбендә укый, соңрак СГПТУ-61 га керә, «агачка уеп рәсем ясаучы» һөнәрен өйрәнә. Балалык чорында Высоцкий, Брюс Ли табынучысы була.

1981 елда Цой белән Рыбин, Валинский «Гарин и Гиперболоиды» төркеменә нигезләгән. Тиздән төркем «Кино» исемен ала.

«Кино» төркеме белән «Аквариум» төркеме, Борис Гребенщиков беренче альбомны яза.

Беренче концертлар «Кино» белән «Аквариум» төркеме ясыйлар.

1984 елда «Кино» төркеменең җыры «Я объявляю свой дом безъядерной зоной» рок-фестивалендә иң яхшы сугышка каршы җыры булып санала.

1988 елда Цой иң танылган альбом «Звезда по имени Солнце» яза.

1989 елда Франциядә «Последний герой» альбомы чыгарыла.

1990 елның 15 августында Тукумс янында (Латвия) Виктор автоһәлакәттә вафат булды.

Виктор Цой үлгәннән соң аның күренекле «Черный альбом» чыгарыла.

Виктор Цой берничә фильмда төшерелә, шул исәптән «Игла», «Асса».

## Җырлар
Виктор Цой иң танылган җырлары: **Звезда по имени Солнце, Группа крови, Мы ждем перемен, Кукушка, Апрель, Звезда, Легенда, Скоро кончится лето, Последний герой, Стук, Невеселая песня, Следи за собой**.

## Истәлек

Цой җырлары яшьлек арасында танылган кала бирә. Күп шәһәрләрдә Виктор Цойга һәйкәлләр ачылган, берничә шәһәрләрдә Цой дивары бар.


Файл:Памятник Виктору Цою (Благовестнов).JPG| Виктор Цойга һәйкәл, Санкт-Петербург  
|Виктор Цойга һәйкәл, кабер
Файл:Tsoi Wall 02.JPG| Цой дивары, Мәскәү


## Искәрмәләр

## Әдәбият
*Биография певца, воспоминания бывшей жены и современников:Музыка волн, музыка ветра / Сост. А. Корин. — М.: Эксмо, 2005. — 384 с. — (Золотая серия поэзии). — ISBN 5-699-02870-6

Төркем:Җырчылар
Nikolay Zelinskiy

**Nikolay Dmitriy ulı Zelinskiy** (1861, Tiraspolʻ—1953, Mäskäw) - Mäskäw universitetı professorı. Akademik. Sotsialistik Xezmät Qaharmanı. Sovetlar Berlegendä ximik-organiklarnıñ iñ zur mäktäbenä nigez saluçı. Bik küp sanda uglevodorodlar häm başqa tör organik quşılmalar sintezlap taba. 

Tsikloparafinnarnı katalitik yul belän aromatik uglevodorodlarğa äwerelderüne, nefttäge uglevodorodlarnıñ katalitik krekingın, aktivlaştırılğan kümer yärdämendä atsetilennan benzol sintezlawnı aça. Xäzerge qataliz teoriäsen tudıruçılarnıñ berse. Aqsım ximiäse ölkäsendä küp kenä tikşerenülär ütkärä. 

Universal' protivogaz uylap taba.

Төркем:Химиклар Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Григорий Абызов

**Григо́рий Алекса́ндрович Абы́зов** (14 гыйнвар 1919 — 30 сентябрь 1999) — Советлар Берлеге каһарманы.

## Тормыш юлы
Абызов Григорий Александрович Түбән Кама районының Ялантау авылында 1919 елда туган. Милләте буенча — рус. Армиядә 1940 елдан, 1941 елдан Бөек Ватан сугышында катнаша. Өлкән сержант, орудие командиры, соңрак – полковник. 1943 елның җәендә артиллерия полкы Украинаның көньягында дошман оборонасын өзүдә катнаша. Пехота составында һөҗүм итүче Абызов расчеты дошманның 35 ут ноктасын юк итә. Аеруча 17 октябрьдә кыенга туры килә – 10 танк ярдәмендә аларга немец автоматчылары төркеме һөҗүм итә. Ләкин артеллиристлар һөҗүмне кире кагалар. Урам сугышлары 22 октябрьгә кадәр дәвам итә. Расчет 7 немец танкын юкка чыгара. Советлар Берлеге каһарманы исеме 1943 елның 1 ноябрендә бирелә.

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Tabiği gaz

**Tabiği gaz** - törle organik gazlar qatnaşması. Metan bu gazlarnıñ töp sostav öleşlärennän sanala. Tabiği gazda, metannan tış, anıñ iñ yaqın ğomoloğlarınnan — etan, propan, butan bar. 

Uglevodorodnıñ molekulyar massası niqädär zur bulsa, tabiği gazda anıñ miqdarı şulqädär azraq bula. Tabiği gaznıñ törle yatmaları sostavı buyınça törleçä.Yağulıq bularaq, tabiği gaznıñ sıyıq häm qatı yağulıqlarğa qarağanda zur östenlekläre bar. Anıñ yanu cılılığı şaqtıy zur, yanğanda köle qalmıy, yanu produktları ekologik yaqtan küpkä çistaraq. 

Tabiği gaz cılılıq elektrostantsiälärendä, zavodnıñ qazan ustanovkalarında, promışlennost' miçlärendä: domna, marten, pıyala eretü h. b. miçlärdä qullanıla. Domna miçlärendä tabiği gaz yandıru koksnı azraq sarıf itärgä, çuyındağı kükert miqdarın kimetergä häm miçneñ citeşterüçänlegen şaqtıy arttırırğa mömkinlek birä. Könküreştä tabiği gaz faydalanunıñ ğäyät zur ähämiäte härqaysı-bızğa bilgele. 

Xäzerge waqıtta gaz (yuğarı basım astında ballonnarğa tutırıp) avtotransportta qullanıla başladı. Ul benzinnı ekonomiälärgä, dvigatelneñ tuzuın kimetergä häm yağulıqnıñ tulısınça yanıp betüe arqasında hawa basseynınıñ çistalığın saqlarğa mömkinlek birä. 

Tabiği gaz — ximiä promışlennoste öçen ähämiätle çimal, bu mäs'älädä anıñ role haman artaçaq. Metannan vodorod, atsetilen, qorım tabalar. Etannı degidrirlap etilen tabalar, ä anıñ nigezendä küp törle sintezlar başqarıla. Tabiği gazdağı başqa uglevodorodlar da faydalanıla.

Төркем:Каустобиолитлар
Төркем:Хемогеннар
Төркем:Табигый газ
İärçen neft gazı

**İärçen neft gazı** - tabiği gaz. Ul neft belän bergä bulğanğa, anda eregän xäldä yäki «bürek» täşkil itep neft östendä yatqanğa kürä anı şulay ayırım isem belän iärçen gaz dip atağannar. Neft skvajina buylap cir östenä kütärelgändä basımnıñ kisken kimüe arqasında gaz nefttän ayırıla.

Elek bu gaz faydalanılmağan, anı neft çıqqan urında, promıselda uq yandırğannar. Xäzer gaznı cıyalar, çönki iärçen gaz, tabiği gaz kebek ük, yaxşı yağulıq häm qimmätle ximik çimal bulıp sanala. İärçen gaznı faydalanu mömkinlekläre tabiği gaznı faydalanu mömkinleklärennän xätta küpkä kiñräk tä: çönki anıñ sostavında metannan tış şaqtıy miqdarda başqa uglevodorodlar — etan, propan, butan, pentan bar. Şuña kürä iärçen gaznı ximik eşkärtü yulı belän annan tabiği gazdan alğanğa qarağanda kübräk matdälär tabarğa mömkin.

İärçen gaznı ratsional' faydalanu öçen, anı sostavında quşılmaları küp bulmağan ayırım qatnaşmalarğa ayıralar.

Төркем:Нефть
Төркем:Ягулык
Kreking

**Kreking** (inglizçä cracking — tarqalu) - nefttäge uglevodorodlarnıñ tağı da oçuçanraq matdälärgä tarqalu protsessı. Kreking nefttän benzin çığışın şaqtıy arttırırğa mömkinlek birä.

Sänäğättäge kreking-protsessnı 1891 yılda rus injenerı V. G. Şuxov uylap taba.

Krekingnıñ töp ike töre bar — termik häm katalitik kreking.

Termik kreking waqıtında uglevodorodlar yuğarı temperaturada tarqatıla, ä katalitik krekingta tarqalu katalizator qatnaşında häm yuğarı temperaturada bara.

Төркем:Нефть эшкәртү
Katalitik kreking

**Katalitik kreking** - - nefttäge uglevodorodlarnıñ katalizator qatnaşında häm yuğarı temperaturada bara tarqalu.

Katalitik kreking şartlarında, tarqalu reaktsiälärennän tış, izomerlaşu reaktsiäse, yağni normal' tözeleşle uglevodorodlarnıñ tarmaqlı uglevodorodlarğa äwerelü reaktsiäse bara. Çiksez uglevodorodlar monda termik krekinğ waqıtındağığa qarağanda kimräk barlıqqa kilä. Bu isä barlıqqa kilgän benzinnıñ sıyfatına yoğıntı yasıy, çönki tarmaqlı uglevodorodlar benzinnıñ oqtan sanın bik nıq arttıra, ä inde çiksez quşılmalarnıñ kimüe benzinnı ozaq saqlawğa çıdamlı itä.

Төркем:Нефть эшкәртү
Riforming

**Riforming** — benzinnarnı platina katalizator qatnaşında cılıtu yulı belän aromatlaştıru protsessı. 

Parafinnarnı häm tsikloparafinnarnı aromatik uglevodorodlarğa äwerelderü reaktsiäläre dä şundıy uq şartlarda bara, näticädä benzinnarnıñ oktan sanı bik nıq arta. Aromatlaştıru protsessı şulay uq neftneñ benzin fraktsiälärennän individual' aromatik uglevodorodlar tabu öçen dä faydalanıla.

Төркем:Нефть эшкәртү
Тагай (Сембер өлкәсе)

**Тагай** () — Сембер өлкәсенең Майна районында урнашкан авыл (элек — шәһәр).

Халык саны — 2070 кеше (2010).
## Тарих
Якынча 1650 елда засека сызыгы ныгтмасы буларак нигезләнгән. 1780 елда Сембер калгайлыгының өяз шәһәре статусын алган; 1796 елда Тагай өязе бетерелгән, Тагай башта өяз үзәге булмаган шәһәргә, соңрак — авылга үзгәртеп корылган.

1928—1956 елларда — район үзәге.
## Халык
Милли состав (2010): руслар — 79%, чуашлар — 12%.
## Шулай ук карагыз
*Кынады
* Котяково
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* авыл тарихы 

Төркем:Майна районы торак пунктлары
Котяково

**Котяково** () — Сембер өлкәсенең Карсун районында урнашкан авыл (элек — шәһәр).

Халык саны — 98 кеше (2010).
## География
Авыл Сыры елгасы ярында, Горенка елгасы тамагында, Карсуннан 22 километр төньяк-көнбатыштарак һәм Сембердән 112 километр көнбатыштарак урнашкан.
## Тарих
Риваять буенча, уртасында Котяк исемле мордва тарафыннан нигезләнгән. 1780 елда Сембер калгайлыгының өяз шәһәре статусын алган; 1796 елда Котяков өязе бетерелгән, ә өяз үзәге авылга үзгәртеп корылган.
## Халык
Милли состав (2010): руслар — 89%, татарлар — 11%.
## Шулай ук карагыз
*Тагай
* Кынады

## Тышкы сылтамалар
* авыл тарихы
## Искәрмәләр

Төркем:Карсун районы торак пунктлары
Киев аерым хәрби округы

**Киев аерым хәрби округы** () – Бөек Ватан сугышына кадәр булган ССРБ Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Тарих
Киев аерым хәрби округының *(ком. [[Михаил Кирпонос]])* гаскәрләре үз эченә 5нче *(ком. Михаил Потапов)*, 6нчы *(ком. Иван Музыченко)*, 12нче *(ком. Павел Понелелин)* һәм 26-нчы *(ком. [[Фёдор Костенко]])* армияләрне алган. Шуның өстенә Минск, Слуцк һәм Могилёв янында 13нче армия формалашкан. Алар Припять елгасыннан Липканыга кадәр 860 километрлы фронтта оборона сызыгын тотканнар.

1940 елның июлендә Киев аерым хәрби округында 26-нчы армия беренче тапкыр оештырылган.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Termik kreking

**Termik kreking** - nefttäge uğdevodorodlarnıñ yuğarı temperaturada tarqaluı.
 
Sänäğättä termik kreking neft produktların, mäsälän mazutnı, torbasıman miç aşa uzdırğanda bula, ul anda berniçä megapaskal' basım astında (uglevodorodlar mömkin qädär sıyıq xäldä qalsınnar öçen) yaqınça 470—550&nbsp;°C qa qädär cılıtıla. Bu şartlarda uglevodorodlar krekinğı uza — yuğarıda äytelgän reaktsiälärgä oxşaş reaktsiälär bara.

Barlıqqa kilgän sıyıq häm gazsıman matdälär qatnaşmasın ber-berennän ayıru öçen, kreking produktların rektifikatsiä kolonnasına cibärälär.

Termik kreking yulı belän tabılğan benzin turıdan-turı quıp tabılğan benzinnan üzeneñ sostavında çiksez uglevodorodlar buluı belän ayırıla. Alarnıñ oqtan sanı çikle uglevodorodlarnıqına qarağanda yuğarıraq bulu säbäple, kreking benzinınıñ detonatsion nıqlığı da, turıdan-turı quıp tabılğan benzinnıqına qarağanda, yuğarıraq bula. Läkin mondıy benzinnı ozaq saqlap bulmıy, çönki çiksez uglevodorodlar oqsidlaşıp häm polimerlaşıp sumalağa äwerelälär. Bu sumalasıman produktlar benzin ütkärü trubalarına sılana, tsilindr stenalarına, dvigatelneñ klapannarına häm başqa öleşlärenä utıra.

Krekinğ-benzin ozaq saqlansın öçen, aña sumalalanuğa qomaçawlıy torğan matdä — antioksidlaş-tırğıç quşalar. Termik kreking gazları çiksez uglevodorodlarğa bay bula.

Төркем:Нефть эшкәртү
Балтыйк буе хәрби округы

**Балтыйк буе хәрби округы** () – Бөек Ватан сугышы вакытында алдында ССРБ Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Тарих
Балтыйк буе хәрби округының *(ком. [[Фёдор Кузнецов]])* гаскәрләре үз эченә 8нче *(ком. Пётр Собенников)* һәм 11нче *(ком. Василий Морозов)* армияләрне алган  27нче армиягә формалаштырылган. Бу частьләр Балтыйк диңгезеннән Литваның көньяк чигенә кадәр 300 километрлы фронтта саклануны тотканнар.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
56-нчы бригада

**56-нчы бригада:** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә бригадалар исеме.

;Укчы бригадылары
* 56-нчы укчы бригадасы

;Десант-штурм бригадалары
* 56-нчы гвардия аерым десант-штурм бригадасы

; Танк бригадалары
* 1-нче танклар бригадасы (I)
* 56-нчы танклар бригадасы (II)
; Гвардия танк бригадалары
* 56-нчы гвардия танк бригадасы

## Искәрмәләр
56-нчы һава десанты бригадасы

**56-нчы һава десанты бригадасы** () — Бөек Ватан сугышына катнашкан ССРБ Кораллы көчләре хәрби берләшмәсе.

## Тарих

Бригада 1941 елның апрелендә Киев Аерым хәрби округында 224-нче укчы дивизиясе  нигезендә оештырылган.

## Составы
* идарә итүче
* 1-нче һава десанты батальоны
* 2-нче һава десанты батальоны
* 3-нче һава десанты батальоны
* 4-нче һава десанты батальоны
* яшь көч команда составы мәктәбе
* аерым артиллерия дивизионы
* аерым зенит пулеметчылар ротасы
* аерым разведка самокат ротасы
* аерым бәйләнешләр ротасы

## Сылтамалар
* Справочники и форум на Солдат.ру
* Перечень № 7 бригад всех родов войск, входивших в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны

Төркем:Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ һава десанты бригадалары
Vik Wayld

**Vik Wayld** (inglizçä *Vic Ivan Wild*;  1986, Waşington ştatı, AQŞ) - AQŞta tuğan Rusiä snowbordçısı. Rusiäsdä anı Viktor Wayld dip yörtälär.

İke tapqır Olimpiä çempionı. 

Rusiäneñ atqazanğan sport ostası (2014).

Soçi Qışqı uyınnarında ike tapqır Olimpiä çempionı (2014, parallel slalom, parallel gigant slalomı), Dönya yarışınıñ bronza medale iäse (2013).

Parallel gigant slalom buyınça Rusiä çempionı.

AQŞ yarışınıñ kömeş medale iäse.

Ber Olimpiadada ike medal' yawlağan berdänber snowbordçı.

Xatını - Rusiä snowbordçısı **Alöna Zavarzina** (Soçi Qışqı uyınnarınıñ **bronza** medale iäse).

## İskärmälär
İngliz Wikipediäsendä anıñ rus iseme *Viktor İvan ulı Wayld, Виктор Иванович Уайлд* dip kiterelä. 

## Sıltamalar

* Профиль Вика Уайлда на сайте Петродворцового часового завода 
* Профиль на сайте FIS

Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Русия спортчылары
Төркем:Русиянең атказанган спорт осталары
Aleksandr Legkov

**Aleksandr Gennadiy ulı Legkov** (1983, Mäskäw ölkäse, SSRB) - Rusiä çanğıçısı. **Olimpiä çempionı** (2014, marafon, 50&nbsp;km), Soçi Qışqı uyınnarında estafetada kömeş medale iäse.

Dönya vitse-çempionı (2007, estafeta), bronza medale iäse (2013, estafeta).

**Bällür globus** iäse (2012/2013).

Tur-de-Ski çanğı uzışuınıñ ciñüçese (2013).

Rusiäneñ atqazanğan sport ostası.

Buyı 178 sm, awırlığı 73&nbsp;kg, klubı - "Dinamo", trenerı - Reto Burgemaister.

Soçi Qışqı uyınnarında **altın** (50&nbsp;km, marafon) häm **kömeş** (estafeta) medal'lären yawladı.

## Sıltamalar

* Прямая линия Александра Легкова с читателями журнала «Лыжный спорт»
* Блог Александра Легкова о лыжных гонках «Лёгкий на подъем»

Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Русия спортчылары
Төркем:Русиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Чаңгычылар
Чырпай

**Чырпай** () — Казан губернасы Зөя өязенә кергән йомышлы татарлар авылы. Бүгенге Кайбыч районы территориясендә, Колангы авылы янында, Бәрле елгасы ярында урнашкан булган.
## Тарих
Авыл 1792 елгы карталарда очрый.
1859 елда биредә 12 кеше яшәгән.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Иван Никита улы Конев

**Конев Иван Никитич** (5 январь 1899 – 19 ноябрь 1983) – Советлар Берлеге каһарманы.

## Тормыш юлы
**Иван Никита улы Конев** 1898 елның 23 декабрендә (1899 елның 5 январендә) Чирмешән районының Шешминка (Чишмә Кирмәне) авылында туган. Кызыл Армия сафларында 1918 елның июненнән.
1936 елда М.В. Фрунзе исемендәге РККА Хәрби академиясен, 1939 елда Генераль штаб академиясен тәмамлый. 1939 елда Халхин-Гол елгасында япон милитаристларына каршы сугышларда катнаша. 1941 елның июленнән – хәрәкәттәге армиядә. 1941 елның 24 июлендә Смоленск янындагы бәрелешләрнең берсендә авыр яралана. 1942 елның августыннан – Мәскәү хәрби округының 8-нче һава-десант корпусы командиры.

1942 елның декабрендә корпус 3-нче гвардия һава-десант  буларак үзгәртелә, полковник Конев аның командиры итеп билгеләнә һәм сугышның ахырына кадәр аның белән командалык итә.

Дивизия белән оста командалык иткәне, немец-фашист илбасарларына каршы көрәштә сәргаскәрлегенең сугышчан биремнәрен үрнәк төстә үтәгәне, батырлык һәм каһарманлык күрсәткәне өчен, СССР Югары Советы Президиумының 1944 ел 13 сентябрь указы белән гвардия полковнигы Конев Иван Никитичка Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырыла.

## Сылтамалар
* Конев Иван Никитич 

Төркем:Шәхесләр:Чирмешән районы
Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Пётр Курасанов

**Курасанов Пётр Семёнович** (1917-2008) – Советлар Берлеге каһарманы.

## Тормыш юлы
Курасанов Пётр Семёнович 1917 елның 25 гыйнварында Чирмешән районының Чирмешән авылында туган. 1935 елдан Казан укытучылар институтында укый, 1937 елда Беренче Май районы мәгариф бүлеге инспекторы булып эшли башлый.
Лейтенант Пётр Курасанов Бөек Ватан сугышында 1941 елның 22 июненнән. Көньяк-көнбатыш фронтта сугыша, гаубица-артиллерия полкында взвод командиры  була.
Берлинны штурмлаганда совет гаскәрләре юлында хәрби-диңгез училищесының бик зур биналарын бердәм оборона комплексы итеп туплаган көчле каршылык очрый.
Майор Курасанов училищега илтә торган юлларны өйрәнеп, полкның берничә батареясын үзе туры наводкага чыгара. Көчле ут ярдәмендә биналар җимерелә, немец гарнизонының күпчелеге шунда һәлак була. 4 танк, 3 штурм, 6 артиллерия орудиясе, 10 миномет, 12 пулемёт, 600 солдат юкка чыгарыла. Укчы һәм танк подразделениеләре училище территориясенә бик тиз үтеп керәләр һәм бу совет гаскәрләренең Берлинга бару юлында мөһим роль уйный.
ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 ел 31 май Указы белән Пётр Семёнович Курасановка Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырыла.

## Сылтамалар
* Курасанов Пётр Семёнович 

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Шәхесләр:Чирмешән районы
Төркем:25 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1917 елда туганнар
Төркем:14 февраль көнне вафатлар
Төркем:2008 елда вафатлар
Семён Ларионов

**Ларионов Семён Архипович** (1915-1984) – Советлар Берлеге каһарманы.

## Тормыш юлы
Ларионов Семён Архипович 1915 елның 1 апрелендә Чирмешән районының Чирмешән авылында туган. 1933 елда механизаторлар курсын тәмамлап, тракторчы булып эшләгән.
Бөек Ватан сугышында 1942 елның апреленнән. Үзәк фронтның 65 армиясе 96нчы укчы  237нче укчы полкында ут взводы командиры өлкән сержант Семён Ларионов Украинаның Чернигово өлкәсе Репкин районы Радуль поселогы янында Днепрны кичкәндә зур батырлык күрсәтә.
1943 елның 16 октябрендә штурм төркеме белән Ларионов Днепрны кичә, аннан соң уңъяк ярдагы плацдармны яулап кулга төшерә.
Командованиенең сугышчан бурычларын батырларча үтәгәне өчен СССР Верховный Советы Президиумының 1943 ел 30 октябрь Указы белән өлкән сержант Ларионов Семён Архипович Советлар Берлеге каһарманы исеменә лаек була, аңа Ленин ордены һәм  «Алтын Йолдыз» медале тапшырыла.

## Сылтамалар
* Ларионов Семён Архипович 

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Шәхесләр:Чирмешән районы
Павел Цаплин

**Цаплин Павел Алексеевич** (1906-1937) – Советлар Берлеге каһарманы.

## Тормыш юлы
Цаплин Павел Алексеевич 1906 елның 23 декабрендә Чирмешән районының Мордва Афонькәсе авылында туган. 15 яшендә әти-әнисе 1921-1922 еллардагы ачлыктан үлеп, ятим кала, балалар йортында тәрбияләнә.
1923 елда Кызыл Армия сафларына алына. 1926 елда Тулада хәрби пехота мәктәбен, 1932 елда Ленинградта бронялы танк курсларын тәмамлый, танк ротасы командиры итеп билгеләнә.
1936-1939 елларда испан халкының милли-революция сугышында катнаша. Д.Г. Павловның танк бригадасы составында Мадрид янындагы һәм Теруэль юнәлешендәге сугышларда ике тапкыр яралана. Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә.
Арчен шәһәре янындагы атакаларның берсендә аның танкына дошман снаряды эләгә. Цаплин авыр яралана, ләкин сугышны ташлап китми. Озакламый рота яулап алган позициядә, күп кан югалтулардан капитан Цаплинның гомере өзелә.
Советлар Союзының оборона куәтен ныгыту буенча Хөкүмәтнең махсус заданиеләрен үрнәк төстә үтәгәне һәм каһарманлык күрсәткәне өчен СССР Үзәк Башкарма Комитетының 1937 ел 27 июнь Карары белән капитан Цаплин Павел Алексеевичка Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә. Ул – Татарстанның беренче Советлар Союзы Герое.

## Сылтамалар
* Цаплин Павел Алексеевич 

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Шәхесләр:Чирмешән районы
Alfred Hiçkok

**Ser Alfred Cozef Hiçkok** (inglizçä *Sir Alfred Joseph Hitchcock*;  1899-1980) - Böyekbritaniä häm AQŞ kinorejissörı, prodüser, stsenarist.

1939 yılğa qädär Böyekbritaniädä, 1939 yıldan birle AQŞta eşli.

Hiçkok "triller", "saspens" janrlarında filmnarnı yasağan rejissör.

Amerika kino insitutı Şäräfle büläge belän büläklängän.

Patşabikä Yelizaveta II tarafınnan "alpar" (ing. *knight*) däräcäse birelä.

## Filmnar

Hiçkok 55 tulı metrajlı kinofilm töşerä, kübese dönyanıñ kinoklassik äsärläre bulıp tora. Monnan tış 21 telefilm, 2 dokumental' film töşerä.

### Böyekbritaniä filmnarı

### AQŞ filmnarı

## Şulay uq qarağız

## Ädäbiät
*Трюффо Ф. Хичкок / Перевод, фильмография, примечания М. Ямпольского и Н. Цыркун. — М.: Эйзенштейновский центр исследований кинокультуры, 1996. — 224 с.

Төркем:Режиссёрлар
Stenli Kubrik

**Stenli Kubrik** (inglizçä *Stanley Kubrick*, 1928-1999) - AQŞ kinorejissörı, fotograf, prodüser. XX ğasır ikençe yartısınıñ iñ tä'sirle kinematografistı.

Kubrik üzeneñ filmnarında kiñ plan, klassik häm zamança muzıka, "ağılış" ısulın qullanğan. 

Kubrik filmnarında dönyada *keşe yalğızlığı* taswirlana.

İñ mäşhür filmnarı: **"Bora torğan äflisun", "Tulı metal tışça", "Kiñ yabıq küzlär belän", "Lolita".**

## İcat

Kubrik 1928 yılda Nyu-Yorkta yähüd ğailäsendä tuğan.

1955 yılda "Qurqu häm teläk", "Üterüçeneñ übeşe" filmnarın töşerä.

Soñraq "Üterü", "Dan suqmaqları", "Spartak" filmnarı töşerelä.

1962 yılda Britaniägä küçä, anda **"Lolita"** filmın töşerä.

1971 yılda Kübrik mäşhür **"Bora torğan äflisun"** filmın töşerä.

1987 yılda Vyetnam suğışı turında **"Tulı metal tışça"** filmın töşerä.

1997 yılda **"Kiñ yabıq küzlär belän"** filmın töşerä.

1999 yılda Kubrik yöräk öyänägennän Britaniädä wafat bula.

## Filmnar

## Ädäbiät

*    Crone, Rainer (text) and Stanley Kubrick (photographs) Stanley Kubrick. Drama and Shadows: Photographs 1945-1950. — Phaidon Press, 2005. — ISBN 0-7148-4438-1
*    David Hughes The Complete Kubrick. — London: Virgin, 2000. — ISBN 0-7535-0452-9
*    Jacke, Andreas Stanley Kubrick: Eine Deutung der Konzepte seiner Filme. — Psychosozial-Verlag, 2009. — ISBN 978-3-89806-856-7, ISBN 3-89806-856-0
*    Lyons, V and Fitzgerald, M. (2005) ‘’Asperger syndrome : a gift or a curse?’’ New York : Nova Science Publishers. ISBN 1-59454-387-9
*    Rasmussen, Randy Stanley Kubrick: Seven Films Analyzed. — McFarland, 2005. — ISBN 0786421525, 9780786421527
*    Deutsches Filmmuseum (Ed.): Stanley Kubrick ; Kinematograph Nr. 14, Frankfurt/Main, 2004. ISBN 3-88799-069-2 (English edition)
*    LoBrutto, Vincent Stanley Kubrick: A Biography. — М.: Da Capo Press, 1999. — 606 с. — ISBN 0306809060, 9780306809064
*    Нэрмор, Джеймс Кубрик / Джеймс Нэрмор; пер. с англ. Е. Микериной. — М.: Rosebud Publishing, 2012. — 400 с. — ISBN 978-5-905712-01-2
*    Baxter, John Stanley Kubrick: A Biography.. — Seuil, 1999. — ISBN 978-0-7867-0485-9

Törkem:Режиссёрлар
Ольга (мәгънәләр)

**О́льга**:

* Ольга — хатын-кызлар исеме.

## Танылган шәхесләр
* Кенәзбикә Ольга — Киев кенәзбикәсе, ире Рюрик улы Игорьнең вафатыннан соң Киев Русе хакиме булып тора.
* Ольга Санфирова

## Шулай ук карагыз
* Ольга (кратер)
7-нче бригада

**7-нче бригада:** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрен составында бригадалар исеме.

;Һава десанты бригадалары
* 7-нче һава десанты бригадасы

;Диңгез җәяүле гаскәрләр бригадалары
* 7-нче Балтыйк флоты диңгез җәяүле гаскәрләр бригадасы
* 7-нче Кара диңгез флоты диңгез җәяүле гаскәрләр бригадасы

; Танк бригадалары
* 7-нче танк бригадасы (I)
* 7-нче танк бригадасы (II)
; Гвардия танк бригадалары
* 7-нче гвардия танк бригадасы
* 7-нче танк бригадасы (I)

; Минометлар бригадалары
* 7-нче гвардия минометлар бригадасы

## Искәрмәләр

;Шулай ук карагыз
Александр Супонинский

**Супонинский Александр Анатольевич** (1978) - Россия Герое.

## Тормыш юлы
Супонинский Александр Анатольевич 1978 елның 3 апрелендә Чирмешән районының Шешминка авылында туган. 1995 елда мәктәпне тәмамлап Чистай совхоз-техникумында укый, техник-металлист белгечлеге ала.
1998 елда армия сафларына алына, һава-десант гаскәрләрендә хезмәт итә. 2000 ел башыннан Чечен Республикасындагы сугышчан бәрелешләрдә катнаша.
2000 елның 29 февралендә өлкән сержант Супонинский 6нчы рота составында Шатой районында 776.0 биеклегендә оборона тота. Десантчылар позициясен боевикларның күп санлы көчләре  атакалый. Өлкән сержант Супонинский аягы яраланган хәлдә автоматтан бандитларны утка тотуын дәвам итә. Боевикларның соңгы ыргылышына десантчылар бары дүрт автомат белән каршы тора. Сугышның ни белән бетәсе ачыклангач, әфисәр кушуы буенча Супонинский ярдан сикерә, исән калып, үзенекеләр янына барып чыга.
Төньяк Кавказда законсыз кораллы формированиеләрне бетерүдәге батырлыгы өчен Россия Президентының 2000 ел 12 март 484 санлы Указы белән Супонинский Александр Анатольевичка Россия Федерациясе Герое исеме бирелде, аңар «Алтын Йолдыз» медале тапшырылды. Хәзер Татарстан Эчке эшләр министрлыгында хезмәт итә, полиция өлкән лейтенанты.

## Сылтамалар
* Супонинский Александр Анатольевич 

Төркем:Шәхесләр:Чирмешән районы
7-нче һава десанты бригадасы

**7-нче һава десанты бригадасы** () — Бөек Ватан сугышына катнашкан ССРБ Кораллы көчләре хәрби берләшмәсе.

## Тарих
Бригада 1941 елның апрелендә Көнбатыш махсус хәрби округында 201-нче укчы дивизиясе нигезендә оештырылган.

## Состав
* идарә итүче
* 1-нче һава десанты батальоны
* 2-нче һава десанты батальоны
* 3-нче һава десанты батальоны
* 4-нче һава десанты батальоны
* яшькече команда составы мәктәбе
* аерым әртиллирия дивизионы
* аерым зенит пулеметчылар ротасы
* аерым разведка самокат ротасы
* аерым бәйләнешләр ротасы

## Сылтамалар
*  Сайт клуба «Память» Воронежского государственного университета 
* Перечень № 7 бригад всех родов войск, входивших в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны

Төркем:Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ һава десант бригадалары
Энгельс (шәһәр)

**Энгельс** () — Россия шәһәре, Сарытау өлкәсенең халык саны буенча икенче шәһәр, Энгельс районының административ үзәге.

Халык саны — 202 401 кеше (2010).
## География
Шәһәр Идел елгасының сул ярында, Сарытауга каршы ярында урнашкан. Тимер юл станциясе.

## Тарих
17 гасырда еллларда хәзерге Энгельс урыныгда Сарытау ныгытмасы урнашкан, соңрак ул Иделнең уң ярына күчерелгән.

1747 елда биредә Покрау бистәсе нигезләнә. Бистәнең үсеше Рязань—Җаек тимер юлы төзелеше белән бәйле — бистә Идел артының иң эре сәүдә үзәгенә әверелгән.

1914 елда *Покровск* шәһәренә үзгәртеп корылган. 1931 елда коммунизм теоретигы Фридрих Энгельс хөрмәтенә шәһәргә **Энгельс** исеме кушылган. 1922—1941 елларда Идел буе Алманнары Автономияле Совет Социалистик Республикасы башкаласы.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Тралибыслар заводы, транспорт машиналар төзү заводы, синтетик югыч матдәләре заводы, һ.б.

## Югары уку йортлары
* Россия кооперация институтының филиалы
* Сарытау дәүләт техника университетының филиалы
## Галерея

Pokrovsk RWStation.jpg|Станция
EMR adminisration.jpg|Энгельс районы идарәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Сарытау өлкәсе шәһәрләре
7-нче гвардия минометлар бригадасы

**Свирская Кызыл Байрак, Александр Невский, II дәрәҗә Суворов һәм II дәрәҗә Кутузов орденлы 1-нче гвардия минометлар бригадасы** () — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ гвардиясенең минометлар бригадасы.

## Хәтер
* Мәскәүнең № 424 мәктәбендә урнашкан хәрби батырлык музее 7-нче минометлар бригадасына багышланган.

## Сылтамалар
* Справочники на Солдат.ру
* Перечень № 7 управлений бригад всех родов войск, входивших в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны
* РВСН в Беларуси

нда ССРБның реактив артиллерия бригадалыры]]

[Төркем:[Бөек Ватан сугышы
Белорет (мәгънәләр)

**Белорет** — топоним, торак пунктлар исеме.

* Белорет – Башкортстан республикасындагы моношәһәр. Башкортстанның мөһим сәнәгать үзәге.
* Белорет — Башкортстанның Иглин районында урнашкан авыл.
* Белорет () — Киров өлкәсенең Омутнинск районында урнашкан авыл.
7-нче Балтыйк флоты диңгез җәяүле гаскәрләр бригадасы

**7-нче диңгез җәяүле гаскәрләр бригадасы** — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГдиңгез җәяүле гаскәрләр бригадасы.

1941 елның 22 сентябренда оештырылган.
## Сылтамалар
* Перечень № 7 управлений бригад всех родов войск

Төркем:ССРБ диңгез җәяүле гаскәрләре
Qırımtatar Milli Mäclese

**Qırımtatar Milli Mäclese** (qırımtatarça *Qırımtatar Milliy Meclisi, Къырымтатар Миллий Меджлиси*) - qırımtatarlarnıñ wäkillek cıyılışı, saylanğan organ, **Qırımtatar Qorıltayı**nıñ başqarma organı. Här biş yılda saylana.

Mäcles 1991 oyıştırılğan. Qırımtatar wäkillek organı bularaq Ukraina üzäk xökümäte häm Qırım xökümäte belän mönäsäbätlärdä qırımtatar mänfäğätlären yaqlıy.

**Mäcles räise**: 2013 yılğa qädär -  Mostafa Cämilev, 2013 yıldan - Refat Çubarov.

## Sıltamalar

* Center of the Information and Documentation of Crimean Tatars, Räsmi sayt  — Statute on Mejlis of the Crimean Tatar people
* Official site of Mejlis of the Crimean Tatar People, Räsmi sayt

Төркем:Кырым
Tim Berners-Li

**Ser Tim Berners-Lee** (inglizçä *Sir Timothy John «Tim» Berners-Lee*; 1955) - Böyekbritaniä ğalime,  **URI, URL, HTTP, HTML** internet texnologiälären uylap tabuçı. **Robert Kayo** bergä Bötendönya Päräwezen uylap tabuçı. Bötendönya Päräweze konsortsiumınıñ ğämäli başlığı.

Semantik päräwez kontsepsiäseneñ avtorı. İnformatsion texnologiälär buyınça eşlärneñ avtorı.

## Tärcemäi xäle

Berners-Li London şähärendä 1955 yılda tuğan.

**Oksford** patşa kölliätendä uqığan, anda ul berençe haker höcümen yasağan.

1981-1984 yılda «Image Computer Systems Ltd» şirkätendä eşli.

1984 yıldan "CERN"da eşli başlıy.

1989 yılda "CERN"da eşlägändä hipertekst proektın, yäğni **Bötendönya Päräweze**n täqdim itä häm törmışqa aşıra.

1991-1993 yılda URL, HTTP, HTML internet texnologilären täqdim itä.

1994 yılda Bötendönya Päräwez konsortsiumına nigez sala, internet standartların eşkärtä.

1997 yılda Britan imperiäse ordenına layıq bula.

2004 yılda patşabikä Yelizaveta II **alpar-komandor** däräcäsen birä.

Britaniä täqdir itelerlek xezmäte ordenına, Asturiä şahzadäse premiäsenä layıq bula.

TED konferentsiäsendä çığış yasağanı bar.

## Ädäbiät
* Berners-Li şäxsi säxifäse
* Блог Тима Бернерса-Ли, открытый в декабре 2005-го 
* Историческое предложение Бернерса-Ли для CERN
* Знаменитая книга «Плетя паутину: истоки и будущее Всемирной паутины» онлайн
* Первый в мире веб-сайт (архив)
* Официальный сайт Консорциума Всемирной паутины (W3C)
* Изобретатель WWW получил орден «За заслуги»

Törkem:Уйлап табучылар
Төркем:Бөекбритания галимнәре
Нарва

**Нарва** () — Эстония шәһәре, илнең халык саны буенча өченче шәһәр.

Халык саны — 58 663 кеше (2011).
## География
Шәһәр Нарва елгасының сул ярында, Россия белән чигендә (Наравның каршы ярында Ивангород шәһәре урнаша), Санкт-Петербургтан 140 километр көнбатыштарак, Таллиннан 208 километр көнчыгыштарак урнашкан.
### Климат
* Уртача еллык температура — +4,9&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,8 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 80 %




## Тарих
Беренче тапкыр 1171 елда телгә алынган. 1223 елда даниялеләр тарафыннан биредә ныгытма ниегзләнгән. 1223—1346 елларда Даниягә, 1346 елдан 1558 елга хәтле — Ливон орденына караган. 1558 елда Явыз Иван гаскәрләре тарфыннан алына, әмма 1581 елда шәһәр Швециягә күчкән.

1704—1919 елларда — Россия империясе составында, 1919—1940 елларда — Эстония составында. 1940 елдан ССРБ составына кергән.

Бөек Ватан сугышы барышында (1941 ның 17 августы) шәһәр алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алынган. 1944 елның 26 июлендә Нарва операциясе нәтиҗәсндә азат ителгән.

1991 елдан Эстония составында урнаша.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Икътисад нигезе — энергетика.
## Кызыклы фактлар
* Нарва Эстониянең иң көнбатыш шәһәре булып тора; шуның өстенә шәһәр территоиясендә Эстониянең иң көнбатыш ноктасы (Кренгһолм утравы) урнашкан.
## 

Ivangorod Fortress opposite the Narva Hermann Castle 2.jpg|Нарва кирмәне (Ивангород ягыннан)
Жд вокзал.jpg|Вокзал
Narva old town 2009.jpg|
Narva traffic circle.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Эстония шәһәрләре
Brahmagupta

**Brahmagupta** (sanskrit *ब्रह्मगुप्त*, 598-670) - Hindstannıñ matematigı häm astronomı. **Udcayn** şähärendä urnaşqan observatoriä belän idärä itkän.

Vizantiädä häm möselman illärendä astronomiä üseşenä zur tä'sir itkän.

Astronomiä xisaplawları öçen algebra ısulların qullana başlağan, nul', tiskäre häm uñay zurlıqlar belän qağidälärne kertkän.

Anıñ töp äsäre - *"Brahma-sphuta-siddhanta"*, zurraq öleşe astronomiägä, 12-nçe, 18-nçe öleş matematikağa bağışlanğan.

## Tärcemäi xäle

Brahmagupta 598 yılda tuğan.

Udcayn şähärendä urnaşqan observatoriä belän idärä itkän, bu Hindstannıñ iñ yaxşı observatoriäse bulğan.

Brahmagupta belän **Aribhata** Qoyaş totılu turında bäxäsläşkän.

Böyek ğäräp ğalime Äl Birüni Brahmaguptanı iñ abruylı astronom bulıp sanağan.

## Fänni qazanışları

* İkençe tärtip interpolätsion tigezlämäse - **Nyuton-Sterling räte**neñ berençe ike äğzası:

: f( a + x h ) \approx f(a) + x \left(\frac{\Delta f(a) + \Delta f(a-h)}{2}\right) + \frac{x^2 \Delta^2 f(a-h)}{2!},

biredä:

:  \Delta f(a) \ \stackrel{\mathrm{def}}{=}\ f(a+h) - f(a).

* Dürtpoçmaq mäydanı

: S = \sqrt{(p-a)(p-b)(p-c)(p-d)}.

*Äylänä eçendä öçpoçmaq öçen:

: R=\frac{ab}{2h_c}=\frac{bc}{2h_a}=\frac{ac}{2h_b},

* Brahmagupta tigezlämäse
: (a^2 + b^2)(c^2 + d^2) = (ac-bd)^2 + (ad+bc)^2 = (ac+bd)^2 + (ad-bc)^2.

Mäsälän,
: (1^2 + 4^2)(2^2 + 7^2) = 26^2 + 15^2 = 30^2 + 1^2.

## Ädäbiät

*    Brahmagupta, Bhaskara, Colebrooke H.-T. Algebra, with arithmetic and mensuration, from Sanscrit of Brahmagupta and Bhascara. — John Murray, 1817. — 378 p.  (англ.)
*    Plofker K. Mathematics in India // The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A sourcebook / Editor Katz V. J.. — Princeton University Press, 2007. — 685 p.  (англ.)
*    Ван дер Варден Б. Л. Уравнение Пелля в математике греков и индийцев. Успехи математических наук, 31, вып. 5(191), 1976, с. 57-70.
*    Володарский А. И. Очерки истории средневековой индийской математики. — М.: Наука, 1977.
*    Юшкевич А. П. История математики в средние века. — М.: Физматгиз, 1961.
*    Gupta R. C. Brahmagupta’s formulas for the area and diagonals of a cyclic quadrilateral. The Mathematics Education, 8, 1974, p.&nbsp;33-36.
*    Sarasvati Amma T. A. Geometry in ancient and medieval India. Delhi: Motilal Banarsidass, 1979.
*    История математики, т.1, М., 1970.
*    Еремеева А. И., Цицин Ф. А. История астрономии (основные этапы развития астрономической картины мира). Изд. МГУ, 1989.

Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Һиндстан галимнәре
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Рәэсел-Хәймә (әмирлек)

**Рәэсел-Хәймә Әмирлеге** ( *имарә рә’с әл-хәймә*) — Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең бер әмирлеге.

Мәркәзе — Рәэсел-Хәймә шәһәре. Мәйданы 2&nbsp;478 км², халык исәбе 241&nbsp;000 кеше (2009) тәшкил итә.

Әмирлек башлыгы — шәех Согуд бине Сакр әл-Касыйми.

## Искәрмәләр

Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре әмирлекләре
Рәэсел-Хәймә

**Рәэсел-Хәймә** ( *рә’с әл-хәймә* — «чатырның башы») — Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә шәһәр, халык исәбе буенча алтынчы урында тора. Рәэсел-Хәймә әмирлегенең мәркәзе.

Халык исәбе — 102&nbsp;000 кеше (2003). Борынгы заманнан билгеле. Илнең төньягында, Фарсы култыгы ярында урнашкан. Диңгез култыгы белән ике өлешкә бүленгән. Дөбәй шәһәре белән заманча автомобиль юлы белән тоташторган.

Шәһәрдә диңгез порты, халыкара аэропорт бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре шәһәрләре
Нарва (мәгънәләр)

**Нарва** — топоним, торак пунктлар исеме.

* Нарва () — Эстония шәһәре, илнең халык саны буенча өченче шәһәр.
* Нарва () — Диңгез буе краеның Хасан районында урнашкан авыл.
2014 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2014 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## [[Декабрь]]
### [[31 декабрь]]
* Абдуллах Хуссейн (94) — малайзия
* Вячеслав Корфидов (74) — совет
* Луис Оруэсабаль (62) — аргентина
* Дашидондок Пурбуев (83)
* 27 декабрь — Габделфәрт Шәрәфиев (63), актер, Камал театры артисты.

## [[Ноябрь]]

## [[Октябрь]]

## [[Сентябрь]]

## [[Август]]

## [[Июль]]

## [[Июнь]]

## [[Май]]
* 11 май — Гөлчәчәк Галиева, татар язучысы.
* 25 май — Войцех Ярузельский (90), Польша президенты.

## [[Апрель]]
* 17 апрель — Габриэль Гарсиа Маркес, атаклы Колумбия язучы-прозаигы, журналист, матбагачы һәм сәяси эшлекле.

## [[Март]]
* 10 март — Равил Фәхретдинов (76), мәшһүр татар тарихчысы-галиме, археолог, академик һәм язучы.

## [[Февраль]]
* 2 февраль — Филипп Хоффман, АКШ актёры, «Оскар» һәм «Алтын глобус» премияләре иясе.
* 7 февраль — Дамир Шәрәфетдинов (73), язучы, журналист, спортчы, галим.
* 26 февраль — Пако де Лусия, испан гитаристы, фламенко башкаручысы.

## [[Гыйнвар]]
### [[31 гыйнвар]]

* Нина Андрыч (101)
* Мария Баранкина (45)
* Гунди Буш (78) — алман

## [[30 гыйнвар]]

* 8 гыйнвар — Риф Тойгын, шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе.
* 11 гыйнвар — Ариэль Шарон, Исраил хәрбие, сәясәт һәм дәүләт эшлелесе.
* 14 гыйнвар — Госман Садә, татар шагыйре, журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
* 26 гыйнвар — Алим Госманов, кырымтатар җырчысы, дирижер.

## [[29 гыйнвар]]
* Вадим Афанасьев (71) 

## [[28 гыйнвар]]
* Геннадий Грушевой (63) 

## [[27 гыйнвар]]

* Масако Бандо (55)

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* 2013 елда вафатлар исемлеге
* 2015 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге