open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Һүррәм солтан

**Һүррәм солтан** (госман. خرم حسکي سلطان, төр. *<span lang="tr">Hürrem Haseki Sultan</span>*, Аурупада **Роксолана** (лат. *<span lang="la">Roxolana</span>*) буларак билгеле; чын исеме билгесез. Соңрак язылган әдәби әсәрләрдә аның исемен *"Олександра/Анастасія Гаврилівна Лісовська* дип атыйлар; 1502 еллар чамасы бәлки 1505 елдыр — 15 яки 18 апрель 1558) — башта җария, шуннан  — Мөһабәтле Сөләйман, Кануни Сөләйман кушаматлары йөрткән Сөләйман I солтанның никахлы хәләл җефете булган, һасеки, Сәлим Икенченең әнисе.

## Балалары
Һүррәм Кануни Сөләйман солтаннан 6 ул тапкан:

Уллары:

* Шаһзадә Мәхмәт (1521—1543)
* Абдулла (1523—1526)
* Сәлим (28 май 1524 — 13 декабрь 1574)
* Баязит (1525 — 25 сентября 1561)
* Шахзадә Җиһангир (1531—27 ноябрь 1553)

Кызы:

* Миһримәх (21 март 1522— 25 гыйнвар 1578)

Мөһабәтле Сөләймәннең бер улынан - Сәлимнән башка уллары үзеннән алда үлеп бөтә. 

Мәхмәт 1543 елда вафат була. Кайбер тикшеренүчеләр фикеренчә, чәчәк авыруыннан вафат була, икенче фаразлар буенча үз үлеме белән вафат була.

Җиһангирның бәләкәйдән сәламәтлеге зәгыйфь  була, 1553 елда Шаһзадә Мостафаны ул җәзалап үтергәннән соң, вафат була. Абыйсын сагынудан мәрхүм дигән сүзләр дә тарала. Һүррәм көндәшенең улын тәхеткә утыртмас өчен ирен улына каршы куеп, үтерттергән дигән риваять да бар.

Баязит улы әтисен үтерергә маташкан, тик бу килеп чыкмагач, Персияга качкан. Әтисе фарсы шаһы белән солых төзегәннән соң, Баязитны дүрт улы белән үзләренә озату турында килешкән. Баязитны 1561 елның 25 сентябрендә язалаганнар, ә аның кече улын Бурсада үтергәннәр.

## Галерея

Файл:Titian - Portrait of a Woman (La Sultana Rossa).jpg|Тицианның *Солтан Роксалана* дигән портреты, *1550*
Файл:Khourrem.jpg|Һүррәм солтанның 16 нчы гасырда төшерелгән бер портреты
Файл:Rossa, Wife of Suleiman the Magnificent.jpg|Һүррәм солтанның 16 нчы гасырда төшерелгән тагын бер портреты
Файл:Sultan Roxelana.jpg|Һүррәм солтанның *Иоһанн Теодор де Бри"* тарафыннан төшерелгән портреты, *1596*
Файл:Haseki-Huerrem-Sultan-waqf Jerusalem.png|Һүррәм солтан Иерусалимда эшләткән мәчет, мәдрәсә таныклыгы, *1556*
Файл:Anton Hickel - Roxelane und der Sultan.jpg|Немец рәссамы Антон Хиккел иҗат иткән "Роксалана һәм солтан" дигән картина, *1780*


## Шулай ук карагыз

* Сасек

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* *Peirce L. P.* The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire. — New York: Oxford University Press, 1993. — 374 p.
* Roxolana in European Literature, History and Culture / ed. by Galina I. Yermolenko. — New York: Ashgate Publishing, 2010. — 318 p.
* *Yermolenko G.* Roxolana: «The Greatest Empresse of the East»  // The Muslim World. — 95. — 2. — 2005. — P. 231-248.
Төркем:Госман империясе
Төркем:Истанбулда вафатлар
Төркем:15 апрель көнне вафатлар
Вәсилә Янбаева

**Янбаева Вәсилә Әхәт кызы** (1 август 1962 ел) — галим-биолог, хуҗалык эшлеклесе. 2002 елдан Башкорт дәүләт тыюлыгы  директоры. Биология фәннәре кандидаты (2002).

## Биографиясе
Вәсилә Әхәт кызы Янбаева 1962 елның 1 августында Башкорт АССРның Бөрҗән районы Саргая авылында туган.

1979 елда Белорет районының Кагы урта мәктәбен тәмамлый. Бер ел Бөрҗән районы Әбделмәмбәт урта мәктәбендә пионервожатый, тагын бер ел туган авылы Саргаяда төрле вазифаларда эшләп ала. Аннары Уфа каласындагы Башкорт дәүләт университетының биология факультетына укырга керә, 1987 елда аны уңышлы тәмамлый.

1987-1989 елларда Башкорт дәүләт тыюлыгында гыйльми хезмәткәр була. Бөрҗән районына караган *Макаров кордонында* яши һәм эшли. Шушы ук елларда читтән торып аспирантурада укый, гыйльми тикшеренүләр белән шөгыльләнә башлый.

2000 елда тыюлык директорының урынбасары итеп билгеләнә. 

2002 елда Новосибирск шәһәрендә «Көньяк Урал энәкаракларының фаунасы һәм экологиясе» темасына саклану яклый һәм «биология фәннәре кандидаты» дәрәҗәсе ала. 

Шушы ук 2002 елда «Башкорт дәүләт табигать тыюлыгы» федераль дәүләт бюджет учреждениесе директоры итеп билгеләнә.

## Гыйльми хезмәтләре

* Фауна и экология стрекоз Южного Урала/ природопользования / Янбаева Василя Ахатовна — к.б.н.
* Экологический каркас как элемент устойчивого природопользования / Янбаева Василя Ахатовна — к.б.н. (директор ФГБУ «Башкирский государственный природный заповедник», д. Саргая). // VII Всероссийская научно-практическая конференция «Устойчивое развитие территорий: теория и практика». Сибай, 20015.
* Вклад особо особо охраняемых природных территорий в экологическую устойчивость региона "Сибайская городская типография — филиал ГУП РБ Издательский дом «Республика Башкортостан». 2015.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

## Гаиләсе

* ире Янбаев Мансур Малыбай улы (1962).
* Балалары:

— Янбаев Нур Мансур улы (1987

— Янбаев Искәндәр Мансур улы (1989)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Г. Салихова. Билет за границу «Седьмого климата» «Ватандаш» журналыhttp://vatandash.ru/index.php?article=2363  
* Вклад особо особо охраняемых природных территорий в экологическую устойчивость региона "Сибайская городская типография — филиал ГУП РБ Издательский дом «Республика Башкортостан».2015https://нэб.рф/catalog/000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_011131861
Төркем:Биология фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1962 елда туганнар
Төркем:1 август көнне туганнар
Төркем:Биологлар
Светлана Журавлёва

**Журавлева Светлана Евгеньевна** (7 апрель 1960 ел) — спортчы. 1984-1991 елларда СССРның парашют спорты буенча җыелма командасы әгъзасы. Биология фәннәре кандидаты (1999). Парашют спорты буенча СССРның халыкара класслы спорт мастеры (1989). Башкортстан Республикасының күренекле спортчысы (1997).

## Биографиясе
Светлана Евгеньевна Журавлева 1960 елның 7 апрелендә Горький шәһәрендә туган. Күренекле химик-галим Е. Ф. Журавлевның кызы. 1984 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлаган. Һөнәре буенча биолог. Светлана Журавлева бала чактан спорт белән мавыга. Россия ДОСААФның авиацион спорт клубы, авиацион-техник спорт клубы тәрбияләнүчесе (тренеры А. К. Котенков). Парашют спорт төре буенча яхшы нәтиҗәләргә ирешә. СССР җыелма командасы әгъзасы (1984-1991).

1999 елда «Синтаксономическое обоснование выбора охраняемых растительных сообществ: На примере некоторых сообществ Республики Башкортостан» темасы буенча кандидатлык диссертациясе яклый.

Мәскәү физика-техник институтының молекуляр һәм биологик физика факультетында эшли, биохимия физикасы кафедрасы доценты .

## Парашют спортында казанышлары

* Аерым күнекмәләр буенча РСФСРның абсолют чемпионы (1991);
* Җиде тапкыр СССР чемпионы (1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991);
* Ике тапкыр СССР халыклары спартакиадасы чемпионы (1991);
* РСФСР (1988-1991) чемпионы;
* СССР чемпионаты призеры (1987);
* РСФСР халыклары спартакиадасының (1990) көмеш призеры;
* «Крылья Родины» журналы призына халыкара ярышларның абсолют җиңүчесе (1988;
* Болгариядә халыкара ярышларда җиңүче (София, 1988);
* 1000 м биеклектән  төркемләп сикерүдә дөнья рекордчысы (1988).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Парашют спорты буенча СССРның халыкара класслы спорт мастеры (1989)
* Башкортстан Республикасының күренекле спортчысы (1997).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Журавлёва Светлана Евгеньевна // Башҡорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Биология фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Түбән Новгородта туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:7 апрель көнне туганнар
Төркем:Биологлар
Фәнүзә Баһаветдинова

**Баһаветдинова Фәнүзә Кинҗәморза кызы** (22 май 1965 ел) — журналист, укытучы һәм үзешчән җырчы. 1991 елдан «Башкортстан» дәүләт телерадиокомпаниясе мөхәррире һәм алып баручысы, шул исәптән 2010 елдан «Ашказар» радиосының өлкән мөхәррире. 2013 елдан Русиянең һәм Башкортстанның Журналистлар берлекләре  әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2015). 

## Биографиясе
Фәнүзә Баһаветдинова 1965 елның 22 маенда Башкорт АССРның Стәрлебаш районы Ибракай авылында туган.

1972 елда туган авылындагы башлангыч мәктәпнең беренче сыйныфына укырга керә, аннары белем алуын Стәрлебаш урта мәктәбендә дәвам итә һәм, аны 1982 елда уңышлы тәмамлап, Октябрьнең 40 еллыгы исемендәге Башкорт дәүләт университетының химия факультетына укырга керә.

Югары һөнәри белем алган яшь белгеч  хезмәт эшәнлеген 1987 елның сентябрендә Уфа каласындагы 20 нче башкорт мәктәбендә (хәзер Фатыйма Мостафина исемендәге 20 нче  Уфа кала башкорт гимназиясе) химия укытучысы булып башлый.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм  киң мәгълүмат хезмәткәре (2015).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Ашказар» радиосы сайты. 
* Улыбка Фануз. Сайт «Лента новости Уфы», 21.05.2015
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Режиссёрлар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Журналистлар
Төркем:Укытучылар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Стәрлебаш районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1965 елда туганнар
Төркем:22 май көнне туганнар
Әлфия Исмәгыйлева

**Исмәгыйлева Әлфия Ибраһим кызы** (; (25 март 1951 ел) — сәламәтлек саклау өлкәсе ветераны, галим-табиб. 1979 елдан Уфадагы 6 нчы дәваханәнең баш табиб урынбасары, бер үк вакытта Башкорт дәүләт медицина институты һәм Башкорт дәүләт медицина университеты укытучысы. Башкорт АССРның уникенче чакырылыш (1991-1995) Югары Советының халык депутаты һәм Башкортстан Республикасының беренче чакырылыш (1995-1999) Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты. Медицина фәннәре кандидаты, доцент. Башкортстан Республикасының атказанган табибы. СССРның һәм Башкортстанның сәламәтлек саклау отличнигы. Милләте — башкорт.

## Биографиясе
Әлфия Ибраһим кызы Исмәгыйлева 1951 елның 25 мартында Башкорт АССРның Стәрлебаш районы Стәрлебаш авылында туган.

1974 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлый.

Хезмәт юлын 1974 елда Уфа шәһәренең 6 нчы дәваханасында башлый, 1975-1978 елларда шушында ук участок  табибы булып эшли.

1979 елдан 6 нчы дәваханәнең баш табиб урынбасары вазифасында.

1995 елда Башкортстан Республикасының бердәнбер югары вәкаләтле һәм канун чыгару дәүләт органы дип Башкортстан Дәүләт Җыелышы — Корылтай игълан ителә. Әлфия Ибраһим кызы 1-нче чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты итеп сайлана.Социаль мәсьәләләр, сәламәтлек саклау комитеты рәисе булып эшли.

Бер үк вакытта озак  еллар дәвамында Башкорт дәүләт медицина университетында доцент.

2011 елдан 6 нчы дәваханәнең баш табиб урынбасары вазифасында оештыру-методика эшен алып бара.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган табибы.
* СССРның сәламәтлек саклау отличнигы.
* Башкортстанның сәламәтлек саклау отличнигы.
* Дәүләт Җыелышы — Корылтайның «Башкортстан Республикасы  кануниятен үстерүдәге аерым өлеше өчен» мактаулы билгесе.
* Хезмәт ветераны

## Шулай ук карагыз

* Башкорт АССР ы Югары Советы
* БАССР-ның 12нче чакырылыш Югары Советы депутатлары исемлеге
* Башкортстан Республикасының 2 нче чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутатлары

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Народные депутаты республикасы Гербы. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104.

## Сылтамалар

* Сайт Министерства здравоохранения РБ. Исмагилова Альфия Ибрагимовна 
Төркем:Стәрлебаш районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1951 елда туганнар
Наилә Сәфәргулова

**Сәфәргулова (Байкова) Наилә Габделхәй кызы** (10 март 1963 ел) — театр‑җәмәгать эшлеклесе, 2002 елдан Россия Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2008).

## Биографиясе
Наилә Габделхәй кызы Сәфәргулова (Байкова) 1963 елның 10 мартында Башкорт АССРның Мәләвез районы, Югары Шәкәр авылында туган.

1985 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлаган (Л.В. Вәлиев курсы). Шул ук елда Салават шәһәренең «Төзүче» мәдәният сараенда хезмәт юлын башлый. 1988 елдан алып «Нефтехимик» мәдәният сараеның драма түгәрәге җитәкчесе. 1989 елда конкурс аша Салават шәһәре хакимиятенең мәдәният бүлеге мөдире итеп билгеләнә. 1998 елдан бирле Салават башкорт дәүләт драма театры директоры.

2014 елда Уфа каласына күчеп килә, әлеге вакытка кадәр «Башкортстан» дәүләт телерадиокомпаниясендә эшли.

## Иҗади эшчәнлеге
Аның җитәкчелегендә Салават драма театрында иң яхшы спектакльләр яңартыла, Башкортстан Республикасы актерларының иҗат кичәләре үткәрелә. Аның башлангычы белән ел саен тапшырыла торган «Елның иң яхшы актеры» (1993 елдан алып), «Дебют» (2003 елдан алып) премиясе булдырыла. Театр сәхнәсендә М. Кәримнең «Салават. Өн аралаш җиде төш» пьесасы буенча «Салават», Нәҗип Асанбаевның «Көзән башкорты» спектакльләрен куя. А.Н. Островскийның «Соңлап килгән мәхәббәт» («Поздняя любовь»), Мольерның «Саран» («Скупой»), Л. Я. Сладковның «Үтте минем ак җәем» («Ушло мое белое лето») һәм «Парижда апрель» («Апрель в Париже») пьесаларының башкортчага тәрҗемәләре авторы.

### Әйтер сүзем бар
«Башкортстан» дәүләт телерадио-компаниясендә 2015 елда әдәбият елына багышланган «...Әйтер сүзем бар!» — «...Мне есть вам что сказать!» исемле иҗади тапшыру авторы һәм тормышка ашыручысы. Республиканың билгеле шәхесләре үзләренең халыкка әйтергә теләгән уй-хисләрен шигырь  аша башкорт һәм рус телендә җиткерә. Алар арасында иң кечкенәсе беренче класс укучысы булса, иң өлкәненә 92 яшь.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Байкова Наилә Габделхәй кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* БЮТ. Рәйсә Абдуллина. Автограф — Наилә Байкова-Сәфәргулова
* «...Әйтер сүзем бар» тапшыруы «Башкортстан» дәүләт телерадио-компаниясе сайтында 
* УФА, 17 мар 2015. /ИА «Башинформ», Лейла Аралбаева/. ГТРК «Башкортстан» готовит новый поэтический проект «...Мне есть вам что сказать!»

Төркем:Стәрлебаш районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1963 елда туганнар
Төркем:10 март көнне туганнар
Галина Самсонова

**Самсонова Галина Алексеевна** - (12 август 1949) - хуҗалык эшлеклесе.  Башкорт АССРның 12нче чакырылыш Югары Советының халык депутаты (1991-1995). Башкортстан Республикасы атказанган халыкка хезмәт күрсәтү өлкәсе хезмәткәре. 

## Биографиясе
Самсонова Галина Алексеевна 1949 елның 12 августында БАССРның Стәрлебаш районы Раевка авылында туган.

1985 елда Мәскәү технология институтының  Уфадагы факультетын тәмамлый. 

Хезмәт юлын 1967 елда Стәрлетамак шәһәрендә чәчтараш өйрәнчеге булып башлый. Осталыгы арта бара, аннары мастер итеп куялар.

1974-1991 елларда цех начальнигы, җитештерү-техник бүлек начальнигы, Стәрлетамак кала көнкүреш берләшмәсенең баш инженеры.

1991-1992 еллар аралыгында чәчтараш  хуҗалыгының  директоры.

1992 елдан Стәрлетамактагы «Кудесница» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять директоры

Галина Алексеевна җәмәгать эшчәнлегендә актив катнаша, шәһәр Советының берничә чакырылышына депутат итеп сайлана. 1991 елда Стәрлетамак шәһәренең 135-нче Стәрле сайлау округы буенча  Башкорт АССРының 12нче чакырылыш Югары Советы халык депутаты  була .

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасы атказанган халыкка  хезмәт күрсәтү өлкәсе хезмәткәре
* Хезмәт ветераны

## Карагыз

* Башкорт АССР  Югары Советы
* БАССРның 12-нче чакырылыш Югары Советы депутатлары исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104.

## Сылтамалар

* ЗАКРЫТОЕ АКЦИОНЕРНОЕ ОБЩЕСТВО «КУДЕСНИЦА»
Төркем:Стәрлебаш районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:12 август көнне туганнар
Тансу Чилләр

**Тансу Пенбе Чилләр** (төр. *<span lang="tr">Tansu Penbe Çiller</span>*, 24 май 1946 ел) — төрек иктисадчысы һәм сәясәтчесе. Әлегә Төркия премьер-министры вазифасын үтәгән бердәнбер хатын-кыз.

## Вазифаларга килүе
Роберт Колледжның Кызлар икътисад мәктәбен тәмамлый (Истанбул). Коннектикут университетында доктор дәрәҗәсе ала, Йельс университетында посдоктор  эзләнүләрен тәмамлый. 1978 елдан Босфор университетында укыта (Истанбул), 1983 елдан — профессор (шунда ук). Шулай ук Истанбул банкысында президент вазифасын башкара.

## Сәяси карьерасы
Берничә университетта профессор сыйфатында эшләгәннән соң, 1990 елның ноябрендә сәясәткә ныклы ылыгып китә, консерватив Дөрес юл фиркәсенә (Партии верногы пути) керә. 1991 елда Төркия парламентына Истанбулдан депутат итеп сайлана, С. Демирәлнең коалиция хөкүмәтендә икътисад министры вазифасын били.

1993 елның 13 июненнән — фирка лидеры, Дөрес юл фиркасе һәм Социал-демократик халык фиркасенең коалиция хөкүмәтендә Төркия премьер-министры була. Коалициянан социал-демократлар чыкканнан соң, 1995 елның октябрендә, азчылык хөкүмәте төзеп карый, әммә парламентның яклавына ирешә алмый. Шуннан соң Социал-демократик халык фиркасен «йоткан» Җөмһүрият халык фиркасе катнашлыгында яңа кабинет төзүгә ризалаша.

1996—1997  елларда Төркиянең чит ил эшләре министры һәм вице-премьер сыйфатында эшли. Күрд сепаратислары һәм Әрмәнстанны азат итү әрмән яшерен армиясына көрәшү максатында «Тирән дәүләт» дип аталган антидемократик җинаять төркемнәр белән эләмтәне көчәйтә. Бу аның Сусурлук җәнҗалыннан соң аның ультрамилләтче ультрационалист, "Соры бүреләр" нең  уң оешмасы лидеры Абдулла Чатлы адресына мактау сүзләре белән чыгыш ясаганы мәгълүм була:

*Бу ил, бу милләт, бу дәүләт хакына атканнарны яки яраланган кешеләрне без һәрвакыт хөрмәт белән искә алачакбыз*.

1997 елда хәрби түңкәрелештән соң яңа бүлмә төзеп өлгермәстән вице-премьер вазифасыннан бушатыла.

Ул идарә иткәндә Төркия белән Евросоюз (ЕС) арасында таможня килешүе имзалана. 

Иң зур казанышларының берсе — Төркия гаскәрен заманча коралланган армиягә әйләндерү. Ул АКШ-ты Күрд эшчеләр фиркасен террор оешма исемлегенә киндерүгә күндерә, соңрак ЕС-ты да шушындый карар кабул иттерүгә ирешә.

## Коррупцияда гаепләнүе
Чилләр хөкүмәт башлыгы булганда Төрек парламенты аны коррупция белән шөгелләнүдә гаепләп, җитди тикшерүләр үткәрә. Чилләр һәм элекке премьер Месут Йылмаз соңрак процедураларга һәм аларның иммунитеты белән бәйле рәвештә,  эзәрлекләүдән коткарыла. 1998 елда парламент комиссиясе гаепләүләр эшен яба.

2002 елның ноябрендә сайлауда җиңелгәннән соң сәясәттән китә.

## Гаиләсе
Ире — Эзер  Учуран Чилләр (Özer Uçuran Çiller).  Ике баласы бар.

## Искәрмәләр

## Фотографияләр
Prime Minister Tansu Çiller 

## Сылтамалар

* Biyografi.net — ''Biography of Tansu Çiller''
* Who is Who — *Biographies* : ''Prof. Dr. Tansu Çiller''
Төркем:Сәясәтче хатын-кызлар
Төркем:Төркия премьер-министрлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Истанбулда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:24 май көнне туганнар
Төркем:Шәхесләр:Төркия
Гамирҗан Исламхуҗин

**Гамирҗан Исламхуҗин**, Гамирҗан Дәүләтхуҗа улы Исламхуҗин (*[[1929 ел]]ның [[14 декабрь|14 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Сарайлы (Сарман районы)|Сарайлы]] – [[1999 ел]]ның [[29 октябрь|29 октябре]], [[РФ]], [[Кемерово өлкәсе]], [[Прокопьевск]]*) ― шахтер, Кузбассның К. Е. Ворошилов исемендәге шахтасында бригадир (1950 елдан), РСФСР атказанган шахтеры, I, II, III дәрәҗә «Шахтер даны» билгесе иясе.

## Тәрҗемәи хәле
1929 елның 14 декабрендә Татарстан АССР Сарман волосте (хәзерге Сарман районы Ләшәү-Тамак авыл җирлеге) Сарайлы авылында туган. Әтисе Дәүләтхуҗа Исламхуҗа улы (1903 елгы) Бөек Ватан сугышы башында фронтта хәбәрсез югалган. Гамирҗан Сарайлы тулы булмаган урта мәктәбенең җиде классын тәмамлагач, Кузбасска китеп, шахтер һөнәренә өйрәтүче ФЗӨ мәктәбендә укый.

1948 елның июнь аеннан Кемерово өлкәсе Прокопьевск шәһәрендәге кокс күмере чыгару буенча махсуслашкан К. Е. Ворошилов исемендәге шахтага эшкә килә. 1950 елдан пенсиягә чыкканчы җир астында эшләүче шахтерлар бригадасы җитәкчесе булып тора. Берничә ел Монголиядә  шәһәре шахтасында эшли.

Хезмәте ил күләмендә куелган рекордлар белән данлана. Аның җитәкчелегендәге бригада 20 км дан артык «проходка» бирә.

Егерме елдан артык Прокопьевск шәһәре халык депутатлары советына депутат итеп сайлана.

1999 елның 29 октябрендә вафат. Прокопьевскиның мөселман зиратында җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* I, II, III дәрәҗә 
* Ленин ордены 
* Октябрь Инкыйлабы ордены 
* Халыклар Дуслыгы ордены
* РСФСР атказанган шахтеры
 
## Әдәбият
* Исламхуҗин Гамирҗан Дәүләтхуҗа улы. // Сарман районы энциклопедиясе (төзүче-мөхәррире Дамир Гарифуллин). 1нче китап. Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2004 ел, 144нче бит.

## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Шахтерлар
Төркем:РСФСР атказанган шахтерлары
Төркем:«Шахтер даны» билгесе белән бүләкләнүчеләр
Ышылай Сайгын

**Ышылай Сайгын** (төр. Işılay Saygın; 4 апрель 1947 ел, Измир) — төрек архитекторы, сәясмән һәм вәзир.

## Биографиясе
Ышылай Сайгын  1947 елның 4 апрелендә Измирның Буджа районында Госман Нури Сагын һәм аның хатыны Фатьма гаиләсендә туган. Эгей университетының архитектура факультетын тәмамлаган.
 
1973 елда сәясәт белән шөгыльләнә, дөреслек партиясенә керә. Ике мөддәт дәвамында район башлыгы вазифасын били. 1980 елдагы түнтәрелештән соң вазифасын югалта. 1980—1983 елларда архитектор булып эшли. 1983 елда Милли демократик партиясенә керә, шул ук елда Төркия парламентына сайлана. 1987, 1991, 1995, 1999 елларда кабаттан сайлана. 1986 елда Милли демократик фиркасе таркала, моннан соң Сайгын Ватан партиясенә керә. 1995 елда аннан чыга һәм чын юл партиясына керә, ләкин 1997 елда Ватан партиясына кире кайта. 2003 елда ул сәясәттән китә.

Министр вазифасын дүрт тапкыр били. Тансу Чилләр хөкүмәтендә Ышылый Сайгын хатын-кыз һәм гаилә мәсьәләләре буенча дәүләт министры вазифасын били, бу поста Айсель Байкалны алмаштыра. Бу вазифада Сайгын 1995 елның 5 октябреннән 30 октябрьгә кадәр була. Чиллерның киләсе хөкүмәтендә ул шулай ук бу вазифаны 1996 елның февраленә кадәр били. Икенче көне Сайгын тирә мохит министры итеп тәгаенләнә, 1996 елның 6 мартында бу вазифада аны Мостафа Ташыр алмаштыра. Моннан соң премьер-министр Месут Йылмаз Сайгынны туризм министры итеп тәгаенли. Бу вазифаны ул 1996 елның июненә кадәр били. Төркия хөкүмәтенең 54-се и 55-се составларында Сайгын дәүләт министры сыйфатында була 
1998 елның гыйнварында биргән интервьюсында йөклелеккә тест индерүне хуплавы турында белдерүен феминистлар тәнкитли.

## Искәрмәләр

Төркем:4 апрель көнне туганнар
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:27 июль көнне вафатлар
Төркем:2019 елда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Төркиядә туганнар
Перихан Магдән

**Перихан Магдән** (24 август 1960 ел, Истанбул) — төрек язучысы.

## Биографиясе
Перихан Магдән 1960 елның 24 августында Истанбулда туган. Роберт-колледжын тәмамлаган, аннары Босфор университетын «психология» һөнәре буенча тәмамлый. 1997-2000 елларда «Radikal» газетасында эшли.

Шулай ук «Yeni Aktüel» атналык газетасында колонна алып бара.

### Җинаять эше
2006 елның гыйнварында Перихан Магдән Төркия ватандашы, хәрби хезмәттән вөҗданы кушуы буенча баш тартучы Мехмет Тарханны яклап мәкалә яза. Шул ук елның апрель аенда Перихан Магдән армия хезмәтенә каршы пропаганда алып баруда гаепләнә, шулай ук аны кулга алуга ордер бирелә. 2006 елның июлендә хөкем язучыны аклый.

2016 елда Магдән президент Рәҗәп Эрдоганны мәсхәрә итүдә гаепләнә («Төрек республикасы Президентын кимсетү» Төркия Җинаять Кодексының 299 нчы статьясы), аны үзенең интервьюларының берсендә «кыргый юлбарыс» дип атый, шулай ук аңа карата «почмакка кысрыкланган кыргый хайван кебек» сүзен куллана.

## Иҗаты
Беренче китабын 1991 елда яза. Каләме астыннан романнар, кыска хикәяләр һәм поэмалар чыга. Магдәннең «Две девушки» романы бестселлер булып китә. 2005 елда Котлыг Атаман төшергән экранлаштыру чыга.

Инглиз Пен-үзәгенең мактаулы әгъзасы.

Төрек нәшриятчеләре ассоциациясе биргән сүз азатлыгы өчен зур бүләк белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

## Рус телендә чыккан китаплары

* 
* 

## Сылтамалар

* Перихан Магден  // Аполлинария Аврутина
* О жизни в Турции глазами Перихан Магден
Төркем:Шәхесләр:Төркия
Төркем:24 август көнне туганнар
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Истанбулда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Төрек язучылары
Надежда Чернова

**Чернова Надежда Михайловна** (15 гыйнвар 1947 ел) — СССР һәм Казакъстан шагыйре, тәрҗемәче һәм журналист, публицист, әдәби тәнкыйтьче. Казакъстан Язучылар берлеге әгъзасы. «Простор» журналының шигърият бүлеге мөдире.

## Биографиясе
Чернова Надежда Михайловна 1947 елның 15 гыйнварында Павлодар өлкәсенең Баянаул шәһәрендә туа. Әдәбиятка мәхәббәте  А. С. Пушкинны мавыгып укыган атасы - Чернов Михаил Тимофеевичның нәсихәтләреннән башлана. Надежда Чернованың бала чагы Семипалатинскида үтә. 10 яшеннән шигырь яза башлый, ә инде 15 яшендә «Кояш» шигыре «Ленинская смена» һәм «Казахстанская правда» газеталарында да басыла. Аннары Киров исемендәге Казакъстан дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлый. 25 ел «Простор» әдәби-нәфис журналында эшли, анда әдәбият өлкәсендәге билгеле шәхесләр: Морис Симашко, Виктор Васильев, Анатолий Ким, Ильяс Есенберлин, Пак Михаил һ. б. белән очраша. Әдәби тәнкыйтьче Павел Косенко һәм Тамарина Руфь аны «икенче Римма Казакова» дип атый.

Надежда Чернованың шигырьләре бик күп телләргә тәрҗемә ителгән. Шулай ук ул үзе дә тәрҗемә белән шөгыльләнә, башлыча казакъ, болгар, француз һәм башка телләрдән тәрҗемә итә. 2006 елга кадәр «Простор» журналының проза бүлеген җитәкли.

## Гаиләсе
Ике тапкыр кияүдә була. Беренче ире — Башкортстан Республикасының атказанган укытучысы һәм филологы Новожилов Олег Геннадиевич. Беренче никахтан улы Денис, һәм кызы Алена бар. Икенче ире Франциядә эмиграциядә яшәгән рус шагыйре Юрий Софиев һәм Ирина Кнорингның улы Игорь Юрьевич Софиев.1955 елда Игорь атасы белән СССРга күчеп кайта.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Курмет ордены.

## Библиография

### Җыентыклары

* «Кочевница-жизнь»
* «Огнецвет»
* «На два голоса»
* «Солнцеворот»
* «Небесный дом»
* «Возраст августа»
* «Только о любви»
* «Саксаул»

## Шулай ук карагыз

* Казакъстанның рус әдәбияты

## Сылтамалар

* Сборник «Только о любви» Михаил Лезгинский о Надежде Черновой.
Төркем:15 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:XXI гасыр шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Казакъстан язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:XXI гасыр язучылары
Төркем:ССРБ тәрҗемәчеләре
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:ССРБ журналистлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:«Құрмет» ордены кавалерлары
Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:ССРБда туганнар
2008 елгы футбол буенча Казакъстан президенты кубогы

Казакъстан президентының 1 нче Кубогы 2008 елның 26 апреленнән 29 апреленә кадәр Алматыда узды.

## Катнашучылар

## Стадионнар
Ачылыш матчы һәм финал Үзәк стадионда узды. Калган матчлар "Рыскулов исемендәге КазЭУ" стадионында узды.

## Йомгаклау нигезләмәсе

## Бүләкләр
* **Турнирның иң яхшы уенчысы**
 Эндрю Эрики (Оле Бразил)
* **Турнир бомбардиры**
 Аплер Чакыроглу (Бешикташ;5 туп)
* **Турнирның иң яхшы капкачысы**
 Лев Горелик (Зенит)
* **Турнирның иң яхшы сакчысы**
 Озмен Сезер (Бешикташ)
* **Турнирның иң яхшы ярымсакчысы**
 Пётр Тен (ЦСКА)
* **Турнирның иң яхшы һөҗүмчесе**
Нидерланд Томас Верхайт (АДО Ден Хааг)
* **Тамашачылар мәхәббәте призы**
 Алибек Самбиев (Цесна)

## Искәрмәләр

Төркем:Спорт
Мөхибә Дарга

**Мөхибә Дарга** (13 июнь 1921 ел, Истанбул — 6 март 2018 ел, шунда ук) — Төркиянең археолог - хатын-кызларның берсе, филолог, хеттолог.

## Биографиясе
Мөхибә Дарга 1921 елның 13 июнендә Истанбулда туган.

### Гаиләсе
Әтисе табиб була. Ул Габделхәмит II солтанның беренче камергеры, шагыйрь һәм Жюль Верн әсәрләрен төрек теленә тәрҗемә итүче Даргузади Мехмет Әмин Бәкнең оныгы була. Дарганың тәрбиясе белән француз гувернантлар шөгыльләнә.

Гаилә шәһәр дини байрамнарны бәйрәм итә, еш кына тантаналы кичәләр оештыра. Ул сәнгать һәм әдәбият, Рим һәм Греция тарихы турында сөйләшүләр ишетеп үсә.

### Укуы
Истанбулда һәм Парижда укый. 1940 елда Истанбул университетының археология кафедрасын, филология факультетын тәмамлый. Тап бу кафедрада археология өлкәсендә күп билгеле кешеләр белән таныша. Теодор Босерт җитәкчелеге астында үткән Каратепеда казынуларда катнаша. 1965 елда доцент була, ә 1973 елда фән докторы исемен ала.

### Эшчәнлеге
Элязыг һәм Анатолиядә Мушкада төрле югары уку йортларында укыта. 1945 елда Кече Азия телләре һәм мәдәнияте Истанбул университеты кафедрасында ассистент булып эшли.

1978—1990 елларда Каракая плотинасы янындагы Şemsiyetepe Höyüğü курганнарын коткару казынулары белән җитәкчелек итә. 

1990—2004 елларда Эскишехирдә казыну эшләрен җитәкли. 

Аурупада күп кенә археология һәм филология конгрессларында катнаша.

Мөхибә Дарга 2018 елның 6 мартында Истанбулда вафат була.

## Чыганаклар

* http://www.biyografya.com/biyografi/16500
* http://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/ilber-ortayli/muhibbe-darga-40767999
* https://odatv.com/muhibbe-darga-hayatini-kaybetti-07031823.html
* http://www.hurriyetdailynews.com/muhibbe-darga-one-of-turkeys-first-woman-archeologists-laid-to-rest-128393

## Искәрмәләр

Төркем:Филологлар
Төркем:Шәхесләр:Төркия
Төркем:13 июнь көнне туганнар
Төркем:1921 елда туганнар
Төркем:Истанбулда туганнар
Төркем:6 март көнне вафатлар
Төркем:2018 елда вафатлар
Төркем:Истанбулда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
2009 елгы футбол буенча Казакъстан президенты кубогы

Казакъстан президентының 2 нче Кубогы 2009 елның 26 апреленнән 29 апреленә кадәр Алматыда узды.

## Катнашучылар

## Стадионнар
Ачылыш матчы һәм финал Үзәк стадионда узды. Калган матчлар «Football Land» стадионында узды.

## Йомгаклау нигезләмәсе

## Бүләкләр
* **Турнир бомбардиры**
 Александр Козлов (Спартак;14 туп)
* **Турнирның иң яхшы уенчысы**
 Андре Луис Барателло Фернандес (Оле Бразил)
* **Турнирның иң яхшы капкачысы**
 Сергей Панчин (Рубин)
* **Турнирның иң яхшы сакчысы**
Нидерланды Йорди Пронк (АДО Ден Хааг)
* **Турнирның иң яхшы ярымсакчысы**
 Сердер Сердеров (ЦСКА)
* **Турнирның иң файдалы уенчысы**
 Александр Козлов (Спартак)

## Искәрмәләр
Төркем:Спорт
2010 елгы футбол буенча Казакъстан президенты кубогы

Казакъстан президентының 3 нче Кубогы 2010 елның 28 апреленнән 1 майга кадәр Нур-Солтанда узды . Турнирда 8 яшүсмерләр командасы катнашты (1994 елда туган уенчылар).

## Катнашучылар

## Стадионнар
Барлык уеннар да «Нур-Солтан Арена»да уза.

## Йомгаклау нигезләмәсе

## Бүләкләр
* **Турнир бомбардиры**
 Никола Нинкович (8 туп)
* **Турнирның иң яхшы капкачысы**
 Данил Ковалев (ЦСКА)
* **Турнирның иң яхшы сакчысы**
 Ринат Хайруллин (Цесна)
* **Турнирның иң яхшы ярымсакчысы**
 Игорь Елин (Зенит)
* **Тамашачылар мәхәббәте призы**
 Ержет Ерзатулы (СУАР-94)

## Искәрмәләр
Төркем:Спорт
Төркем:Футбол
Екатерина Гловацкая

**Екатерина Ивановна Глова́цкая** (; 1921 елның 27 сентябре, Ахтырка (хәзер Украина, Сумы өлкәсе) — 2001 елның 4 гыйнвары, Киев) — совет һәм украин язучысы һәм тәрҗемәчесе. Филология фәннәре кандидаты (1959 елдан). Украина Язучылар берлеге әгъзасы (1984).

## Биографиясе
1945 елда Киев университетының филология факультетын тәмамлый. Украин радиосында мөхәррир (1945-1952), 1957-1970 елларда — «Веселка» нәшриятында, аннары, 1970-1982 елларда — Киев мәдәният институтында өлкән укытучы һәм доцент булып эшли.

## Иҗаты
Антик темаларга язылган («Борынгы грек мифлары», 1977; «Канатлы ат», 1983) китаплары, балалар өчен Гомерның «Одиссея» (1969) һәм «Илиада»сы (1974) тәрҗемәләре, рус язучылары һәм рус әдәбияты турындагы мәкаләләр авторы.

Г.Вайзенборнның «Үч кайтаручы» (1964), Э. М. Ремаркның «Көнбатыш фронтта үзгәреш юк» (1986), Г.Кантның «Тамаша залы» (1987) романнарын, Ф. Дюрренматтның «Судья һәм аның җәллады. Вәгъдә. Авария» повестьлар җыентыгын (1970), Б. Келлерманның «Үлем биюе» (1990), К. Брукнерның «Алтын фиргавен» (1973), Э Кестнерның «Эмиль һәм детективлар» (1978) повестьларын немец теленнән һәм шулай ук поляк язучыларының берничә әсәрен тәрҗемә итә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

** Шанін Ю. Антична квадрига «Веселки» // Всесвіт. 1984. № 6;
** Доценко Р. Боги і герої, а над усе — люди // Вітчизна. 1985. № 2.
** Рыхло П. Казна неувядающей красоты. В кн.: Литература. Дети. Время. К., 1985..


Төркем:Киевта вафатлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Украина язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ тәрҗемәчеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетын тәмамлаучылар
Төркем:Харкау губернасында туганнар
Бетти Уильямс

**Бетти Уильямс** (, 22 май 1943 ел) — Мейрид Корриган белән бергә тынычлык буенча 1976 елгы Нобель премиясе лауреаты, *Тыныч кешеләр берләшмәсен *(*Community of Peace People*) оештыручыларның берсе. Бу оешманың эшмәкәрлеге Төньяк Ирландиядә канлы конфликтны тыныч көйләргә ярдәм итә.

## Тынычлык кору эшмәкәрлеге
Төньяк Ирландиядә чагыштырмача аерым катнаш гаиләдә (атасы — протестант, әнисе— католик) туа.

1976 елның 10 августында Уильямс ИРА яугирләре машинасының өч баланы таптап үтерүнең шаһиты була. Бу өч баланың әнисе Анна Магуайр (Anne Maguire) исән кала, әммә 1980 елда Яңа Зеландияда үз-үзен үтерә.

Вакыйгадан соң ике көн үткәч, Уильямс тынычлык петициясы астына 6000 имза җыя, вакытлы басмаларда да аның турында күп яза башлыйлар. Анна Магуайрның сеңлесе Мейрид Корриган белән бергәләп алар *Хатын-кызлар тынычлык яклы* (*Women for Peace*) дигән оешма оештыра, соңрак аның атамасы *Тыныч кешеләр берләшмәсе* дип үзгәртелә. Бу оешманы оештыруда аларга журналистка Кьяран Маккеон (Ciaran McKeown) ярдәмләшә, ул берләшмә Декларациясен яза һәм аны яклап митинг оештыра.

1977 елда Уильямс белән Корриганга тынычлык буенча Нобель премиясе тапшырыла (1976 ел өчен). 1978 елда берләшмәне оештыручыларның өчесе дә вазифаларыннан китеп, яңа кешеләргә үзләрен күрсәтергә мөмкинлек ача.

## Шәхси тормышы
Атасы Уильямс м-р Смит (Mr. Smyth) — ит чабучы, әнисе йорт хуҗабикәсе була. Башлангыч белемне — Изге Тереза исемендәге мәктәптә (St. Teresa's Primary School), урта белемне Изге Доминиканың грамматика мәктәбендә (St. Dominic's Grammar school) ала. 1961 елның 14 июнендә Ральф Уильямска кияүгә чыга. Уллары Пол туа, ул футболчы була, тагын кызлары Дебора дөньяга килә. 1982 елда Бетти ире белән аерылыша һәм, Джеймс К. Перкинс белән өйләнешеп, АКШның Флорида штатына күчә. Лекцияләр укый.

## Искәрмәләр

Төркем:1943 елда туганнар
Төркем:22 май көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Бөекбританиядә вафатлар
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:17 март көнне вафатлар
Төркем:Бөекбританиядә туганнар
Футбол буенча Казакъстан президенты кубогы

**Футбол буенча Казакъстан президенты кубогы** (каз. *Футболдан Қазақстан Республикасы президентінің кубогы*) — Казакъстан һәм ФИФА футбол федерациясе эгидасы астында үткәрелә торган яшүсмерләр җыелма командалары арасында халыкара футбол турниры.

## Финаллар

### Илләр буенча җиңүләр һәм финаллар

## Искәрмәләр
Төркем:Спорт
Төркем:Футбол
Маҗарстан королевасы Илона

**Илона (Елена) Сербская** (мадьярча  Ilona, ; якынча 1109 — 1146 соң) — Венгрия королевасы, король Бела II хатыны.

## Биографиясе
Атасы — Рашка дәүләтенең бөек жупаны (хаким) Урош I Вуканович. Әнисе— Анна Диогене-Вуканович (Анна Диогенисса). Венгрия короле Иштван II фатихасы белән аның ике туган абыйсы Белага 1129 елда кияүгә чыга. Иштванның атасы король Кальман I приказы буенча Бела сукыр ителгән була. Туйдан соң король Иштван II яшь парга Тольна шәһәре янындагы җирләрне бүләк итә.

Баласы булмаган Иштван вафат булганнан соң 1131 елның 28 апрелендә Бела II тәхеткә утыра. Илона үзенең сукыр иренә бик нык тәэсир итә. Ул король ягында булганнарны сукыр ителгән иренә үч итеп аристократиягә каршы заговор оештырырга инандыра. Заговор нәтиҗәсендә Арадта канлы кырылыш була, биредә мадьяр дворянлыгының 68 вәкиле үтерелә.

1141 елның 13 февралендә ире вафат булгач, бала булуга карамастан өлкән улы Геза II Венгрия короле булып китә. Илона һәм аның бабасы Белош Вуканович регент булып китәләр, 1146 елда улы балигъ булгач, аңа тулы идарә итү тапшырыла.

## Гаиләсе
Ире: Бела II (1129 елда никахы була, 1141 елның 13 февралендә вафат була).

Балалары:

# Елизавета (1129—1155 тиклем), Польша кенәзе Мешко III хатыны
# Геза II, Венгрия короле (1130 — 3 май 1162)
# Ласло II, Венгрия короле (1131 — 14 гыйнвар 1163)
# Иштван IV, Венгрия короле (1133 — 11 апрель 1165)
# София (1136 — ?), Адмонте монастыренең монахинясы (Австрия)

## Әдәбият

* Soltész, István: Árpád-házi királynék (Gabo, 1999)
* Kristó, Gyula — Makk, Ferenc: Az Árpád-ház uralkodói (IPC Könyvek, 1996)
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Маҗарстанда вафатлар
Төркем:Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр
Аленка Зупанчич

**Аленка Зупанчич Жердин** (слов. Alenka Zupančič Žerdin; 1 апрель 1966, Любляна) — Словения философы, психоанализ һәм континенталь фәлсәфә буенча белгеч. Психоаналитика теоретигы һәм философы, Младен Долар һәм Славой Жиҗек белән бергә алар Аурупада һәм Төньяк Америкада Лакан психоанализын танытучы буларак билгеле.

## Биографиясе
Аленка Зупанчич 1966 елның 1 апрелендә Люблянада (Словения, Югославия) туган. 1989 елда Любляна университетының Сәнгать факультетын тәмамлый. 1990 елда Любляна университетында укый, ә 1995 елда «*Dejanje in zakon, nezavedno in pojem*» темасына докторлык диссертациясе яклый. 1997 елда Париж университетында Алена Бадью җитәкчелегендә икенче докторлык диссертациясе яклый. Хәзерге вакытта Словения фән һәм сәнгать академиясенең һәм Словения фән һәм сәнгать академиясенең Фәнни-тикшеренү үзәгендә төп тикшеренүче, Аурупа аспирантурасында кафедрада профессор. Любляна психоанализ мәктәбендә эшли, анда Лакан психоанализ нигезләрен алып бара. Аңа һәм аның философиясенә Жак Лакан һәм Младен Долар һәм Славой Жиҗек кебек словен эшлеклеләре йогынты ясый.

Әхлак, әдәбият, мәхәббәт буенча язган китаплары һәм комедияләр. 3558 китапханә фондында 6 телдә язылган 242 эш һәм 305 басма авторы.

## Китаплары

* *Ethik des Realen. Kant, Lacan*. Turia + Kant, Wien 1995.
* Das Reale einer Illusion*. Suhrkampp, Frankfurt 2001.*
* *The Shortest Shadow: Nietzsche's Philosophy of the Two* (Cambridge, Mass.; London: The MIT Press, 2003). ISBN 9780-262-74026-5.
* *The Fifth Condition, [in:] Think Again. Alain Badiou and the Future of Philosophy* (London: Continuum, 2004).
* *The Odd One In: on Comedy*, preface by Slavoj Žižek (Cambridge, Mass.; London: The MIT Press, 2007).
* *Why Psychoanalysis: Three Interventions* (Aarhus University Press, 2008).
* *Odd One In: On Comedy*. MIT Press, Cambridge, Mass. 2008.
* *Warum Psychoanalyse?* Diaphanes, Zürich 2009.
* *Der Geist der Komödie*. Übers., Nachw. Frank Ruda, Jan Völker. Merve, Berlin 2014.
* *Was ist Sex?* Psychoanalyse und Ontologie. Turia + Kant, Wien/Berlin 2019. ISBN 978-3-85132-962-9.
** Rezension von Larissa Kunert: *Sex is just a three-letter-word*, Dschungel, Beilage zu jungle world, 49, 5. Dezember 2019, S. 6f.

### Итальян телендә китаплары

* *Etica del reale. Kant, Lacan* (a cura di Luigi Francesco Clemente), Orthotes Editrice, Napoli 2012; ISBN 978-88-97806-07-3.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* COBISS — bibliografija Osebna .
* Zupančič über Literatur Alenka und von милли китапхананың немец сайтында.
* Zupančič über Literatur Alenka und von был библиографик мәғлүмәттәр базаһы WorldCat.
* Аленка Зупанчич European Graduate School сайтында.
* Аленка Профиль Зупанчич хорватиялағы фән һәм сәнғәт академияһы сайтында.
* 
* 
* 
* Alenka Zupančič Faculty EGS Page (Biography & Works)

Төркем:Фәлсәфәчеләр
Төркем:1 апрель көнне туганнар
Төркем:1966 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Шәхесләр:Югославия
Элизабета Хессельблад

**Хессельблад Элизабета** (; 4 июнь 1870 ел, Фоглавик, Вестра-Гёталанд, Швеция — 24 апрель 1957 ел, Рим, Италия) — швед шәфкать туташы, католик монахинясы, Сальваторе ди Санта Бригитта орденының Римның Фарнезе майданындагы монастыре җитәкчесе. 2000 елда Рим папасы Иоанн Павел II тарафыннан беатификацияләнгән һәм 2016 елда Рим папасы Франциск тарафыннан изгеләр исәбенә кертелгән (Праведник мира).

## Биографиясе
Мария Элизабет Хессельблад 1870 елның 4 июнендә Фоглавикта лютераннар гаиләсендә туа һәм 13 баланың бишенчесе була. 1888 елда АКШка китә, Нью-Йоркта Рузвельт исемендәге больницада авыруларны тәрбияләргә өйрәнә. Соңрак Хессельблад Америка католиклары белән эшли башлый, бу аның католиклар чиркәвенә күчүенә китерә. 1902 елның 15 августында Вашингтонда Georgetown Visitation Preparatory School монастырендә (монастырь Посещения) католиклар йоласына күчә.

1904 елның 25 мартында Римга килә һәм 1906 елда Сальваторе ди Санта Бригитта орденына керә. Икенче дөнья сугышы вакытында Италиягә немец гаскәрләре кергәч, монастырның җитәкчесе буларак, биредә яһүдләрне һәм сәяси качакларны яшереп тота.

Римда 1957 елның 24 апрелендә вафат була.

Беатификация 2000 елның апрелендә Иоанн Павел II тарафыннан башкарыла. 2004 елның 9 августында Израилдәге Һәлакәт һәм батырлык институты «Яд ва-Шем» Элизабет Хессельбладка Холокост вакытында яһүдләргә күрсәткән ярдәме өчен «Дөнья халыклары әхлагын саклаучы» («Праведник мира») исемен бирә.

2016 елның 5 маенда Ватиканда мәдәният министры Алис Ба Кунке һәм Швед евангелист лютераннар чиркәве архиепископы Антье Якелен алдында Рим папасы Франциск тарафыннан Элизабет Хессельблад изгеләр исәбенә кертелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* Lars Cavallin: «Mother Mary Elisabeth Hesselblad OSsS from Fåglavik — pioneer of modern monastic life in Sweden» in Johnny Hagberg (editor): Monasteries and Monastic Life in the Medieval Diocese of Skara, Skara County Historical Society 2007.
* Marguerite Tjäder: Mutter Elisabeth — Die neue Blüte des Ordens saints Birgitta . EOS-Verlag, Sankt Ottilien 2002, ISBN 3-8306-7116-4.
* J. Berdonces, Hesselblad, Maria Elisabeth, in Dictionary of the institutes of perfection, vol. IV, Pauline Editions, Milan, 1977, coll. From 1530 to 1531.

## Сылтамалар

* Hesselblad Elisabetta (1870-1957)
* Maria Elisabetta Hesselblad  (ингл.).  vatican.va. 19 июль 2015 сыналган.
Төркем:Римда вафатлар
Төркем:1957 елда вафатлар
Төркем:24 апрель көнне вафатлар
Төркем:1870 елда туганнар
Төркем:4 июнь көнне туганнар
Катерина Девдера

**Девдера Екатерина Михайловна** (, Винница өлкәсе Ямполь районы Качковка авылы) — Украина шагыйре, тәрҗемәче. Украина язучыларының милли берлеге әгъзасы (2013).

## Биографиясе
Девдера Екатерина Михайловна 1990 елның 25 ноябрендә Винница өлкәсенең Качковка авылында туган. Туган авылында урта белем ала. Коцюбинский исемендәге Винница дәүләт педагогия университетының (2012) филология һәм журналистика факультетын тәмамлаган. Югары уку йортын тәмамлаганнан соң, туган иленә кайта,  мәгариф системасында эшли. 2014 елда Шевченко исемендәге әдәбият институты аспиранты була.

## Әдәби эшчәнлеге
Шагыйрь үзенең  тәүге остазы дип якташы шагыйрь Виктор Дьячокны, Винница өлкәсенең Подольск әдәбиятчылары — Виктор Мельник, Михаил Каменюкны саный."Соприсутствии" (2011), «Буквы и стихии» (2015) китаплары, матбугатта мәкаләләр  авторы, испан теленнән (Лорки) , поляк теленнән әсәрләр тәрҗемә итә, Краков шагыйрәсе Божена Бобров-Диганың «Запах каштанов» әсәрен (2013), инглиз теленнән әсәрләр тәрҗемә итә.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* «Молода Республика Поет» (2015) әдәби проекты буенча гран-при
* Әдәби премия — «Бәллүр чия» (2016)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар һәм әдәбият

** Митці слова Вінниччини. До 45-річчя обласної організації НСПУ: довід.-хрестом. Вид. / Упоряд. А. М. Подолинний. — Вінниця: Консоль, 2015. — 224 с. — . — С. 72—74.
** http://krasnoslov.org.ua/615/Подоляни Катерина Девдера, Тетяна Коноваленко, Дмитро Штофель стали спілчанами // Сайт Вінницької організації НСПУ «Краснослов». — 2013. — 20 травня.]
** [Грищук, Тетяна. Свято «з ароматом кави…» Про презентацію книги К. Девдери «Співприсутність» // Наші новини (Асоціація бібліотек Вінниччини). — 2013. — 27 червня. — С. 7.] 
** Катерина Девдера презентує у Вінниці свою дебютну збірку // Сайт радіокомпанії «Місто над Бугом». — 2012. — 5 квітня.

## Сылтамалар

* Офіційний сайт НСПУ
* «Краснов» — офіційний сайт Вінницької письменницької організації
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Украина язучылары
Төркем:1990 елда туганнар
Төркем:25 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Мария Монтессори

**Мария Монтессори** (;  — ) — итальян табибы, педагог, галим, философ, гуманист.

1988 елда ЮНЕСКО ХХ гасырда педагогик фикерләүне билгеләгән дүрт педагог исемлегенә Джон Дьюи, Георг Кершенштейнер, Макаренко Антон Семенович белән беррәттән Мария Монтессорины да кертә.

## Биографиясе
Мария Монтессори 1870 елның 31 авгусында Италиянең Кьяравалле шәһәрендә туган. Монтессори Италия тарихында хатын-кызлар арасынан беренчеләрдән булып медицина курсларын тәмамлый һәм фәннәр докторы гыйльми дәрәҗәсен йөртә.

Мария Монтессори үз педагоглык системасын төзеп бөтен дөньяда танылу ала. Беренче «Монтессори мәктәбе» 1907 елның 6 гыйнварында Рим шәһәрендә аның белән ачыла. Бу мәктәпнең эше тәҗрибәсе нигезендә кулланылган ысуллар соңрак уңышлы үстерелә һәм киләсе еллардагы тәнкыйткә карамастан күп кенә илләрдә танылу ала. 1913 елда Төньяк Америкада Монтессори ысулына игътибар итәләр, әммә шуннан аның белән кызыксыну кими бара.

Башта Монтессори акыл ягыннан артта калган балалар белән эшли, соңыннан ул гади балаларны укытып махсус педагогикадан уртак педагогикага күчә.

Италиядан башка Мария Монтессори озак еллар барча Испания провинциясе Каталонияда һәм
Нидерландта яшәгән һәм эшләгән. 1929 елда Голландиядә халыкара Монтессори Оешмасына (AMI) нигез салына.

1936 елда Теософ Җәмгыяте чакыруы буенча Монтессори Нидерландтан Һиндстанга бара, һәм Мадрас, Карачи һәм башка шәһәрләрдә лекцияләр укый, ә азагырак Кодайканалда үзенең мәктәбен ача. Икенче дөнья сугышы төгәлләнгәннән соң Нидерландка күчә һәм биредә 1952 елның 6 маенда Ноордвейк-ан-Зе шәһәрендә вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Мария Монтессори // Энциклопедия «Кругосвет».
* Не просто Мария. Вся правда о Монтессори (матди на mirpap.ru) 
* Монтессори: за и против
* Tarraugh Flaherty — Maria Montessori (1870-1952) 
Төркем:Фән докторлары
Төркем:Шәхесләр:Нидерландлар
Төркем:Шәхесләр:Италия
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Нидерландларда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1952 елда вафатлар
Төркем:6 май көнне вафатлар
Төркем:Италиядә туганнар
Төркем:1870 елда туганнар
Төркем:31 август көнне туганнар
Төркем:Математиклар
Төркем:Медиклар
Кызыл мәйдан (мәгънәләр)

**Кызыл мәйдан** — төрле шәһәрләрнең баш мәйданнары исеме.

## Топонимнар
* Кызыл мәйдан — Мәскәү
* Кызыл мәйдан — Выборг
* Кызыл мәйдан — Елец
* Кызыл мәйдан — Ижау
* Кызыл мәйдан — Курск
* Кызыл мәйдан — Луганск
* Кызыл мәйдан — Новозыбков
* Кызыл мәйдан — Переславль-Залесский
* Кызыл мәйдан — Рыбинск
* Кызыл мәйдан — Сарапул
* Кызыл мәйдан — Солигалич
* Кызыл мәйдан — Сумы
* Кызыл мәйдан — Таганрог
* Кызыл мәйдан — Тубыл
* Кызыл мәйдан — Чабаксар
* Кызыл мәйдан — Чернигов
* Кызыл мәйдан — Шлиссельбург
* Кызыл мәйдан — Ярославль

## Урамнар
* Кызыл мәйдан урамы — Пермь
* Кызыл мәйдан урамы — Красноярск
* Кызыл мәйдан урамы — Сарана, Свердловск өлкәсе
* Кызыл мәйдан урамы — Узда
* Кызыл мәйдан урамы — Грязи, Липецк өлкәсе