open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Каменск-Уральски

**Каменск-Уральсᴋи** () — Россия Федерациясенең Свердловск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

2021 елның 21 маеннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1926 елдан, шәһәр cтaтысын 1935 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,6%), татарлар (3,8%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Каменск-Уральсᴋи «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Свердловск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Прокопьевск

**Прокопьевск** () — Россия Федерациясенең Кемерово өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1931 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): руслар (92,1%), татарлар (3,5%), украиннар (1,2%), алманнар (1,0%).
## Шәхесләр
* Рәис Гыйльфанов (1966), Кемерово өлкәсе Краснобродский (2019―2022), Полысаево (2022―2023) шәһәр округлары башлыгы.

## Дин

;Православие
;Ислам
* «Рамазан» мәхәлләсе мәчете (*Береговая урамы*)
* «Нәсыйха» мәчете
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Прокопьевск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Кемерово өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Прокопьевск
Изге Лаврентий култыгы

**Изге Лаврентий култыгы** (; ) — Атлантик океанындагы култык. Канаданың көнчыгыш ярларын юа. Ньюфаундленд һәм Кейп-Бретон утраулары Изге Лаврентий култыгын океаннан аерып торалар. Гидрологик режим буенча ярым ябык диңгез. Мәйдан 249 мең км². Иң зур тирәнлек 538 м. Су күрәрелеше яриым тәүлекле (2 метргача). Декабрдән майга кадәр боз белән капланган. Бозтаулар йөзеп йөри. Балык тотыла.

Изге Лаврентий култыгы буенда Сет-Иль, Квебек шәһәрләре урнашкан.
Алексей I

**Алексей Михайлович Тыныч** (9 март 1629 — 29 гыйнвар 1676) - ның  Романовлар династиясеннән булган икенче патшасы.

## Тәрҗемәи хәле
«Яңа елъязмачы» аның тууы турында болай хәбәр итә: 7137 (1629) елның 17 мартында бөтен Россия дәүләте патшасы һәм бөек кенәзе Михаил Фёдоровичның улы, бөтен Россия шаһзадәсе кенәз Алексей Михайлович туа һәм Чудь монастырендә чукындырыла.

Әүлияләр һәм дини бәйрәмнәр исемлеге буенча, баланың күк яклаучысы Алексий (Алла кешесе) була.

### Балачак
Биш яшькә хәтле шаһзадә Алексей патша «әниләре» тәрбияләсендә калган. Биш яшьтән Борис Морозов күзәтүендә үсә.
### Алексей Михайловичның характеры һәм шөгыльләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Алексей Михайлович Романов как правитель и человек  на сайте RUslanka.RU
* Памятник царю Алексею Михайловичу Романову 
*  Койэт Б. Исторический рассказ или описание путешествия, совершенного в свите господина Кунраада фон-Кленка, чрезвычайного посла высокомощных генеральных штатов и его высочества принца Оранскаго к Его Величеству царю Московии. Отрывки / Примеч. и перевод А. М. Ловягина // Русская старина, 1893. — Т. 80. — № 12. — С. 528—538. — Под загл.: Москва при смерти тишайшего государя. (Выдержки из записок иностранца-современника)
*  Описание Московии при реляциях гр. Карлейля // Историческая библиотека, 1879. — № 5. — С. 1-46.
*  Платонов С. Ф. Царь Алексей Михайлович. (Опыт характеристики) // Исторический вестник, 1886. — Т. 24. — № 5. — С. 265—275.

Төркем:Россия патшалары
Valüta

**Valüta** yäki **Çit il aqçası** (inglizçä *Currency*) - il eçendä yäki çit ildä aqça funktsiäsen ütäwçe tawar. Tar mäğnadä çit illärneñ aqça berämlege. Yäğni valüta - aqça bilgese, täñkä, isäp-xisap berämlege häm başqa törle tüläw öçen täğäyen xaq, äyläneş çarası.

Bu aqça berämlege däwlät qanunnarı häm däwlätara kileşülär belän yaqlana.

## Törlär

Törle çit il aqçaların ayırıp qaraw öçen berniçä qaraş yäşäp kilä häm tübändägeçä bülenälär:
: 1. Çığaruçı däwlätkä mönäsäbät buyınça:

* Milli
* Çit il
* Urtaq (mäsälän - **[[евро|evro]]**)

: 2. İkençe valütağa alıştıru mömkinlege buyınça:
* irekle alıştırıluçan
* öleşçä alıştırıluçan
* alıştırılmawçan, yomıq

: 3. Ğämäldäge aqça sisteması qısalarında aqça sisteması  asıl metallar belän tä'min iteleşe:
* altın belän tä'min iteleşe
* kömeş  belän tä'min iteleşe
* bimetallik  tä'min iteleşe

:  4.  Totrıqlığı däräcäse buyınça:
* nıq, köçle
* yomşaq, zäğif

:  5. Äyläneş territoriäse buyınça:
* Milli
* Töbäktäge
* Şäxsi

## Sıltamalar

*    Britannica — The Online Encyclopedia. — Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc., 2011.
*    Harper D. Online Etymology Dictionary. — Lancaster, 2001—11.
*    Большая советская энциклопедия: В 30 т. — М.: Советская энциклопедия, 1969—78.
*    Словарь нумизмата. Описание монет. — 2006—10., включающий статьи из следующих источников:
*        Нумизматический словарь. / Зварич В. В. — 4-е изд. — Львов, 1980.
*        Словарь нумизмата: Пер. с нем. / Фенглер Х., Гироу Г., Унгер В. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Радио и связь, 1993.
*        Современный экономический словарь. — 4-е изд., перераб. и доп. — М.: Инфра-М, 2005.
*    Фасмер М. Этимологический словарь русского языка: В четырех томах. — Пер. с нем., 2-е изд. под ред. Б.А. Ларина. — М.: Прогресс, 1986.

Төркем:Сәүдә
Төркем:Акча
Бабинка

**Бабинка** — торак пунктлар атамасы:

## 
* Бабинка — Минск өлкәсенең Березино районы авыл.

## 
* Бабинка — Смоленск өлкәсенең  Новодугино районы  Извеково авыл җирлегендәге авыл.

## Шулай ук карагыз
* Бабин 
* Бабино
Михайловка (Михайловка авыл советы)

**Михайловка** — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан керәшен авылы.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Красноречка (Башкортстан)

**Красноречка** — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан авыл. 2009 елның 1 гыйнварына биредә 11 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Красноречка

**Красноречка** — торак пунктлар атамасы:
 
## 
* Красноречка — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан авыл.

## Украина
* Красноречка — Житомир өлкәсенең Володарск-Волынский районында урнашкан авыл.
Яңа Балакатай

**Яңа Балакатай** — Башкортстанның Балакатай районында урнашкан авыл. Район үзәге.

## Урнашуы
Урал тау итәгендә Олы и елгасына Васелга елгасы кушылган урында, Уфадан төньяк-көнчыгышка таба 210 км (автоюллар буенча 341 км) һәм Ункурда тимер юл станциясеннән Көнбатышка таба 30 км ераклыкта урнашкан. Ерак түгел Белокатай сусаклагычы һәм Белокатай тыюлыгы бар.

## Тарих
Авылга Красноуфимск һәм Көңгәр өязләреннән күчеп килгән руслар нигез сала. Документларда беренче тапкыр 1804 елда телгә алына. Авыл Кызыл Тау урамыннан башлана, элек анда Малухина авылы барлыкка килгән, соңрак ул яңа Балакатайга әверелгән .

Авыл Емаш, Иске Балакатай (1886 елдан) волостьларына кергән. XIX гасырның икенче яртысында авылда тимерчелек, тегермән, күн заводы һәм май сугу урыны булган. 1896 елда билгеләп үтелгәнчә, Яңа Балакатай анда чиркәү барлыкка килү аркасында авылга әверелгән .

XX гасыр башында авыл Златоуст өязендә, Уфа губернасында иң зур һәм иң бай авылларның берсе була. Гражданнар сугышы елларында авылда 1918-1919 елларда сугышлар була. Яңа Белокатайда Совет хакимиятенең тәмам урнашуы 1919 елда була. 1930 елда авыл яңа төзелгән районның үзәгенә әверелә, һәм анда күп санлы район җитәкчелек органнары һәм учреждениеләре урнаша. Бөек Ватан сугышы елларында 600 дән артык кеше фронтка китә, шуларның 200 дән артыгы һәлак була .

## Демография
Халык саны динамикасы:

Халык саны буенча руслар өстенлек итә, башка районнардан аермалы буларак, башкортлар һәм татарлар азрак.

2002 елгы җанисәп буенча, күпчелек милләтләр — руслар (63,3%), башкортлар (29,6 %).

2020 елгы җанисәп буенча, күпчелек милләтләр — руслар (59,6%), башкортлар (34,3 %).

## Икътисад
Авылда май-сыр җитештерү комбинаты урнашкан. Авыл хуҗалыгы һәм промышленность өлкәләре: азык-төлек, агач әзерләү, урман эшкәртү тармаклары һәм сөт-ит терлекчелеге үсеш алган.

## Мәгариф
* ДБҺБУ филиалы Дыуан күппрофильле көллияте

* 1 нче урта мәктәп
* 2 нче урта мәктәп

## Дин
* Михаил Архангел Чиркәве

* Мәчет

## Шәхесләр
* Фёдор Крохалёв (1902–1989), совет галиме-икътисадчы, икътисад фәннәре докторы, К.А. Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясе профессоры.
* Леонид Кузнецов (1947),  1998 елдан Россия Федераль иминлек хезмәтенең Красноярск крае буенча идарә начальнигы, генерал-лейтенант (1999).
* Павел Малухин (1936–1996), Совет һәм Россия спортчысы. СССР спорт мастеры чаңгы узышлары буенча.
* Татьяна Никанорова (1966), опера җырчысы (контральто), БР халык артисты (2008).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Игорь Мирнов

**Игорь Мирнов** (19 сентябрь, 1984, Чита) — Рәсәй хоккейчысы, һөҗүмче. Казанның Ак Барс хоккей клубы уенчысы булып тора.

## Карьера
Игорь Мирнов үезенең профессиональ карьерасын 2002 елда Мәскәүнең «Динамо» командасы составында башлый. Киләсе елны ук Милли Хоккей Лигасы драфтында «Чикаго Блэкхоукс» командасы тарафыннан сайлана.

## Тышкы сылтамалар
* Профиль на официальном сайте КХЛ
* Профиль на сайте hockeydb.com
* Профиль на сайте eliteprospects.com

Төркем:Русия хоккейчылары
Миңнегәрәй Әхмәтшин

**Миңнегәрәй Әхмәтшин** (Миңнегәрәй Әхмәт улы Әхмәтшин) – дәүләт эшлеклесе, 1927-1929 елларда Татарстан АССР Үзәк башкарма комитеты (ТатҮБК / ТатЦИК) рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1889 елда Уфа губернасы Минзәлә өязе (хәзерге ТР Тукай районы) Биклән авылында тимерче гаиләсендә туган. 12 яшькә хәтле авыл мәктәбендә укыган, аннары урман хуҗалыгында эшләгән. 17 яшендә хәрби хезмәткә чакырыла. Армиядә  Октябрь инкыйлабы хәрәкәтләрендә катнаша.

Хәрби хезмәттән котылып кайткач, Минзәләдә беренче большевиклар ячәйкәсе оештыруда башлап йөри. РКП (б)ның Минзәлә өяз комитетын җитәкли. Ватандашлар сугышында Минзәлә өязе хәрби- инкыйлаби комитетны җитәкли. 1919 елның маенда Минзәлә Кызыл гаскәр көче белән аклардан азат ителә.

## [[Сәнәкчеләр фетнәсе]]н бастыру
1920 елның 4 февралендә Минзәлә өязенең Новая Елань авылында башланып киткән Сәнәкчеләр фетнәсе тиз арада Уфа, Казан, губернасы Самара губерналарына җәелә. М. Әхмәтшин фетнәне тар-мар итү буенча гадәттән тыш комиссияне җитәкли. 1920 елның март урталарына фетнә аяусыз бастырыла.

## Хезмәт юлы
* 1921 елның июленә хәтле Минзәлә өяз башкарма комитеты рәисе.
* 1922 елның ахырына хәтле Татарстан АССР эчке эшләр халык комиссары.
* 1923-1926 Чаллы кантоны башкарма комитеты рәисе, РКП (Б) канткомы җаваплы сәркатибе.
* 1926-1927 ТАССР җир эшләре халык комиссары, өлкә фирка контроль комиссиясе рәисе, эшче-крестьян инспекциясе халык комиссары.
* 1927-1929 Татарстан АССР Үзәк башкарма комитеты (ТатҮБК) президиумы  рәисе.
* 1930 елда, каты авырудан соң, хуҗалык эшендә: Татсоюзның  комиссиясе рәисе, орлыкчылык станциясе директоры, ТАССР министрлар шурасы каршында дәүләт арбитры.
* Шураларның V, VII, XI, XIII бөтенсоюз корылтае делегаты.
* ССРБ БҮБК әгъзасы, ВКП (б) өлкә комитеты әгъзасы.

## Сәяси золым корбаны
1936-1937 елларда НКВД тарафыннан укмаштырылган «Совет дәүләте һәм фирка җитәкчеләренә каршы террор гамәлләре әзерләү»дә гаепләү эше буенча 34 кеше кулга алына.
Күпчелеге, шул исәптән, М. Әхмәтшин атуга хөкем ителә.

1950 еллар уртасында ССРБ хәрби коллегиясе карары белән аклана.

## Хәтер
Минзәлә шәһәрендә, Яр Чаллыда урамнарга исеме бирелгән.

## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар
* ТР Дәүләт шурасы рәсми сайты 
*  КПСС һәм ССРБ тарихы буенча белешмәлек

## Искәрмәләр


Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Миңнегәрәй Әхмәтшин
Әхмәтшин

**Әхмәтшин** – татар фамилиясе. «Әхмәтшаһ» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айрат Әхмәтшин (1949), актёр, режиссёр һәм педагог. РФ (2004), БАССР (1985) халык артисты.
* Алмаз Әхмәтшин (1967―2025), Смоленск өлкәсе вице-губернаторы (2023―2025). Норлат районы башлыгы (2018―2023).
* Борис Әхмәтшин (1938), фән докторы (1998), профессор (1998). БР атказанган фән эшлеклесе (2000).
* Валерий Әхмәтшин (1941), композитор, музыка педагогы.
* Вәсим Әхмәтшин (1951), композитор, музыка педагогы. В. Әхмәтшинның энесе.
* Габдулла Әхмәтшин (1921-1984) – язучы-драматург, БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1981).
* Галимҗан Әхмәтшин (1947), Татарстанның һәм РФ атказанган табибы. 1990―1995 елларда Татарстан Югары Советы депутаты.
* Җәгъфәр Әхмәтшин (1924-1945) – Советлар Берлеге каһарманы. 
* Зәки Әхмәтшин (1905-?), комсомол эшлеклесе, вуз укытучысы.
* Каюм Әхмәтшин (1909-1943) – Советлар Берлеге каһарманы.
* **Марат Әхмәтшин**
** Марат Әхмәтшин (1967), композитор, сценарист, продюсер. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
** Марат Әхмәтшин (1980―2016), РФ Каһарманы (2016).
* Марс Әхмәтшин (1948) — язучы, РФ (2008) һәм БР (1997) атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Миңнегәрәй Әхмәтшин (1889-1937) – дәүләт эшлеклесе, ТатҮБК рәисе (1927-1929).
* Наил Әхмәтшин (1953—2008), шәркыятьче, Кытайны өйрәнүче, РФА дәүләт һәм хокук институтының өлкән фәнни хезмәткәре. 
* Нәкый Әхмәтшин (1928―2017), РСФСРның атказанган укытучысы.
* Равил Әхмәтшин (1960), милиция генерал-майоры, ТР РФдәге вәкиле (2010-2018).
* Рәлиф Әхмәтшин (1963), РФ Рәссамнар берлеге әгъзасы (*[[Уфа]]*).
* Хәсән Әхмәтшин (1920-?) – профессор, юридик фәннәр докторы.
----
;Әхмәтшина
* Айгөл Әхмәтшина (1996) — опера җырчысы (меццо-сопрано). БР атказанган артисты (2021).
* Фәридә Әхмәтшина (1975), Казан шәһәр филармониясе җырчысы, «Фәридә – Алсу» дуэты солисты, Татарстанның халык артисты (2025).
* Эльмира Әхмәтшина (1969), дизайнер, Россия Сәнгать академиясенең мөхбир әгъзасы (2023).

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Харис Моратхуҗин

**Харис Моратхуҗин** (Харис Ибраһим улы Моратхуҗин) – дәүләт эшлеклесе, 1929-1932 елларда Татарстан АССР Үзәк башкарма комитеты (ТатҮБК / ТатЦИК) президиумы рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1895 елда Уфа губернасы Минзәлә өязе (хәзерге ТР Тукай районы) Останкау авылында туган. Көтүче, батрак, йөкче булып эшли. Бондюг химия заводында эшчеләр сыйныфына кабул ителә. Хәрби хезмәткә алына, аягы авыр яраланып, кире кайта. Бондюг заводында хәрби эшчеләр дружинасы оештыра һәм заводның хәрби комитетының җитәкчесе итеп билгеләнә. 1918 елда большевиклар фиркасенә керә. Ватандашлар сугышында катнаша. Минзәлә өязендә Сәнәкчеләр фетнәсен бастыруда башлап йөри. 
* 1924 Алабуга кантоны башкарма комитеты рәисе. Шушы вазифада РКП (б) ның XIII корылтаена делегат итеп сайлана.
* 1926 Лаеш кантоны башкарма комитеты рәисе итеп күчерелә.
* 1929 елда ТАССР эчке эшләр халык комиссары. Ачык суд утырышларын гамәлгә кертә.
* 1929 елда 34 яшьлек батрак улы Татарстан АССР Үзәк башкарма комитеты президиумы рәисе итеп сайлана. 1929 елның 15 декабренда ТатҮБКның II сессиясе ТАССР беренче бишьеллык планын кабул итә. Эшчеләр сыйныфының авылга ярдәмен оештыра. Утызынчы елларда ТАССР авыл районнарына 400 «егермебишмеңче» җибәрелә.
* 1933 Яр Чаллы МТСы сәясәт бүлеге мөдире, РКП (б) Чаллы райкомы беренче сәркатибе.
* 1937 Казанда «Кызыл Шәрык» заводы директоры.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1941-1945 елларда Бөек Ватан сугышында катнаша.

## Сәяси золым корбаны
Сәяси золым корбаны була. 7 елга хөкем ителә.  Вафатыннан соң аклана.

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар
*   ТР Дәүләт шурасы рәсми сайты 
*   КПСС һәм ССРБ тарихы белешмәлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Мидхәт Яһудин

**Мидхәт Яһудин** (Мидхәт Гобәйдулла улы Яһудин яки Мигъдәт Яһүдин) – дәүләт, хуҗалык эшлеклесе, 1932-1937 елларда Татарстан АССР Үзәк башкарма комитеты (ТатҮБК / Тат ЦИК) президиумы рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1904 елда Сарытау өлкәсе Яңа Әләзән авылында туган. Казанда Кызыл гаскәрнең милли берәмлекләре өчен сәяси хезмәткәрләр әзерләүче Үзәк төрки хәрби-сәяси мәктәбен, Мәскәүдә ВКП (б) үзәк комитеты каршындагы марксизм-ленинизм курсларын (1936), Кызыл профессура институтын (1938) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1927 елда Әгерҗе районы һөнәри берлекләренең район шурасы рәисе.
* 1928 Казанда 40- санлы (*дары*) завод фирка оешмасы комитеты сәркатибе.
* 1929-1932 ТАССР хезмәт халык комиссары.
* 1932-1934 Татарстан АССР Үзәк башкарма комитеты президиумы рәисе.
* 1935 елда Мәскәүгә чакыртып алалар.
* 1939 Мәскәүнең Дзержинский район мәгариф бүлеге уку комбинаты уку-укыту мөдире.
* 1939-1941 Дзержинский райкомы инструкторы
* 1941-1943 ВКП (б)ның Алдан округ комитеты бүлек мөдире урынбасары.
* 1943-1945 ВКП (б) Якутия өлкә комитеты лекторы.
* 1945-1947 Мәскәүдә читтән торып укулы югары фирка мәктәбе тарих укытучысы.
* 1947 елда Ташкәнткә китә. Лаеклы ялга киткәнче Ташкәнт югары уку йортларында укытучы булып эши. 1982 елда Ташкәнттә вафат.

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар
*   ТР Дәүләт шурасы рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Төркем:Вуз укытучылары
Яһудин

**Яһудин**, Яһүдин — татар фамилиясе. «Яһудә» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Алексей Яһудин — спортчы, бозда фигуралы шуу буенча Олимпия уеннары чемпионы (2002).
* Мидхәт Яһудин (1904-1982) — дәүләт, хуҗалык эшлеклесе, ТатҮБК рәисе (1932-1934).
* Шакир Яһудин (1947), РФ һәм Татарстанның (1996) атказанган юристы.
* Эсфир Яһудин (1949―2022), татар язучысы, драматург.
----
* **[[Яһүдин]]**

Төркем:Шәхесләр
Гомәр Байчурин

**Гомәр Байчурин** (Гомәр Гыйләҗетдин улы Байчурин) – дәүләт эшлеклесе, 1934-1936 елларда Татарстан АССР Үзәк башкарма комитеты (Тат ҮБК / Тат ЦИК) президиумы рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1890 елда Казан губернасы (ТР Теләче районы) Урта Мишә авылында туган. 1906 елда туган авылыннан бәхет эзләп чыгып китә. 1915 елның сентябрендә хәрби хезмәткә алынып, алман фронтына җибәрелә. Февраль инкыйлабы вакытында полк солдат комитеты әгъзасы итеп сайлыйлар.
1917 елның февралендә Казанга 95- полкка килә. 1918 елда  фиркагә кабул ителә. Кызыл гаскәр өчен кече хәрби башлыклар әзерләп чыгаручы мәктәп мөдире итеп билгеләнә. Ватандашлар сугышында катнаша.

## Хезмәт юлы
* Татарстан АССР оештырылган вакытта инкыйлаби комитетның  махсус ротасы сәяси җитәкчесе булып тора.
* 1920 елгы ачлык вакытында күмәк хуҗалыкларны һәм совхозларны саклап калу максатыннан, әзерлекле хезмәткәрләр шунда җибәрелә. Г. Байчурин Арча кантуны «Колай» совхозын җитәкли.
* 1925-1927  Минзәлә кантуны башкарма комитеты рәисе, ВКП (б) кантун комитеты җаваплы сәркатибе.
* 1927—1934 фирка-дәүләт контроле органнарында.
* 1934 елдан ТатҮБК рәисе. 1926 елда ТАССР конституциясе кабул ителми калганлыктан, аның яңа проекты эшләнә, 1937 елның 25 июнендә ТАССР шураларының XI чираттан тыш корылтаенда кабул ителә.

## Сәяси золым корбаны
1936-1937 елларда НКВД тарафыннан укмаштырылган «Совет дәүләте һәм фирка җитәкчеләренә каршы террор гамәлләре әзерләү»дә гаепләү эше буенча 34 кеше кулга алына. Күпчелеге, шул исәптән, Г. Байчурин  атуга хөкем ителә.
1950 еллар уртасында ССРБ хәрби коллегиясе карары белән аклана.

## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар
*   ТР Дәүләт шурасы рәсми сайты 
*  КПСС һәм ССРБ тарихы белешмәлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Байчурин

**Байчурин** – татар фамилиясе. «Байчура» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Гомәр Байчурин (1890-1937) – дәүләт эшлеклесе, ТатҮБК рәисе (1934-1936).
----
* Заһирә Байчурина (1890-1977) –  шагыйрә.

Төркем:Шәхесләр
Гали Динмөхәммәтов

**Гали Динмөхәммәтов** (Гали Афзалетдин улы Динмөхәммәтов, ,  — , ) – дәүләт эшлеклесе, 1937-1938 елларда ТатҮБК рәисе вазифаларын башкаручы, 1938-1951 елларда ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1892 елда Аксубай районы Яңа Ибрай авылында туган. Ятим калып, 8 яшеннән батраклыкка яллана. 13 яшендә авылны ташлап китәргә мәҗбүр була. Уралда, Себердә (Чиләбе, Омск, Бодайбо) эшләп йөри. 1916 елда  хәрби хезмәткә алына. Ватандашлар сугышында катнаша. 1920 елда фиркагә кабул ителә.

## Хезмәт юлы
* 1921 елда Якутиягә фирка эшен оештырырга җибәрелә.
* 1923 елда  фирка Тум губерна комитетында татар бүлекчәсе сәркатибе.
* 1926-1930 РКП (б) үзәк комитетында татар-башкорт бюросы җаваплы сәркатибе.
* 1929-1931 Мәскәүдә марксизм-ленинизм курсларында укый.
* 1932 елдан Башкортстан АССРда фирка өлкә комитетында шура-фирка контроле комиссиясе рәисе.
* 1935 елдан Омск өлкәсендә фирка эшендә.
* 1936 елдан Татарстан АССРга җибәрелә. 1937 елның сентябренда ТатҮБК рәисе вазифаларын башкаручы итеп сайлана. 1938 елда Татарстан АССР Югары шурасына депутат булып сайлана, аннары гомеренең азагына хәтле ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе булып эшли.

## [[Бөек Ватан сугышы]] елларында
* 1942 елдан барлык фронтларның сәяси бүлекләре каршында татар телендә газеталар чыгара башлауга булышлык итә.
* 1942 ел башыннан хәрәкәттәге Кызыл гаскәр сугышчыларына һәм хәрби башлыкларга бүләкләр җыю буенча республика комиссиясен җитәкли. Калинин фронтына бүләкләр илтеп кайта.
* 1943 елда Орел өлкәсенең туздырылган хуҗалыгын аякка бастыру, төзекләндерү өчен Татарстан АССРдан ярдәм оештыра: төзелеш материаллары, кием, азык-төлек, акча, терлек, авыл хуҗалыгы кораллары җибәрелә. 
* 1945 елның февраленән ТАССРның 25 еллыгына әзерлек йөзеннән Казан урамнарын төзекләндерү эшен башлап җибәрә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Ленин ордены, 3 мәртәбә.
* «1941-1945 еллардагы  Бөек Ватан сугышында фидакяр хезмәт өчен» медале

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар
*  ТР Дәүләт  шурасы рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
Динмөхәммәтов

**Динмөхәммәтов** – татар фамилиясе. «Динмөхәммәт» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Гали Динмөхәммәтов (1892-1951) – дәүләт эшлеклесе, ТатҮБК (1937-1938), ТАССР Югары шурасы президиумы (1938-1951) рәисе.
* Илнар Динмөхәммәтов (1996) – «Спутник» хоккей командасы (Әлмәт) һөҗүмчесе (№ 67).

Төркем:Шәхесләр
Салих Батыев

**Салих Батыев**, Салих Гыйлемхан улы Батыев ― дәүләт һәм  фирка эшлеклесе, Татарстан АССР Югары шурасы президиумы рәисе (1960-1983), РСФСР Югары шурасы президиумы рәисе урынбасары.

## Тәрҗемәи хәле

1911 елның 11(24) ноябрендә Уфа губернасы Бәләбәй өязе (хәзерге БР Чакмагыш районы) Яңа Дөмәй авылында туган. Казанда  финанс-икътисад институтын (1933), Мәскәүдә ВКП (б) үзәк комитеты каршындагы югары фирка мәктәбен (1950) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1930-1931  ВКП (б) Бакалы райкомы (БАССР) пропагандисты.
* 1933-1936 комсомол эшендә: Акташ районы МТСы сәяси бүлеге башлыгының комсомол эше буенча урынбасары; ВЛКСМ Арча райкомы сәркатибе; Татарстан өлкә комитеты бүлек мөдире.
* 1937-1939 Казан химия-технология институтында эшче факультеты укытучысы. 
* 1939-1941 ВКП (б) өлкә комитеты лекторы.
* 1941-1943 ТАССР җир эшләре халык комиссариаты сәяси бүлекчәсе башлыгы урынбасары.
* 1943-1950 ТАССР министрлар шурасы рәисе урынбасары.
* 1950-1951 ВКП (б) үзәк комитетында (Мәскәү) инструктор.
* 1951-1957 КПСС Татарстан өлкә комитеты сәркатибе.
* 1957-1960 КПСС Татарстан өлкә комитеты икенче сәркатибе; КПСС ҮК каршындагы Казан югары фирка мәктәбе кафедра мөдире (1957).
* 1960-1983 Татарстан АССР Югары шурасы президиумы рәисе, РСФСР Югары шурасы президиумы рәисе урынбасары.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1966-1971 КПСС үзәк  комиссиясе әгъзасы.
* 1947-1951, 1955-1985 ТАССР Югары шурасы депутаты.
* 1958-1966 ССРБ Югары шурасы депутаты.
* 1967-1980 РСФСР Югары шурасы депутаты.
* 1956 елда сәяси тоткыннарны аклау буенча ССРБ югары шурасы комиссиясе рәисе итеп билгеләнә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Октябрь Инкыйлабы ордены
* 3 Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* «Хөрмәт билгесе» ордены

## Хәтер
* 2006 яшәгән йорты диварына (*[[Гоголь урамы (Казан)|Гоголь урамы]], 23а*) ядегәрлек тактаташ урнаштырылган. 
* 2011 Казанның Идел буе районындагы урамга исеме бирелгән. 
 
## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар
*  ТР Дәүләт  шурасы рәсми сайты 
*   100 яше тулуга багышланган презентация 

## Искәрмәләр


Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасында ТАССРдан депутатлар
Вероника Тушнова

**Вероника Тушнова** (Вероника Михаил кызы Тушнова, ) – рус совет шагыйрәсе, тәрҗемәче. ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1946).

## Тәрҗемәи хәле

1911 елның 14 (27) мартында Казанда ветеринария институты профессоры Михаил Павел улы Тушнов гаиләсендә туган. Казанның чит телләр тирәнтен өйрәнелүче А. Радищев исемендәге 14- санлы мәктәбендә (*хәзер  [[Пётр Чайковский|П. Чайковский]] исемендәге 1-санлы музыка мәктәбе*) (1928 елда тәмамлаган), әтисенең теләге буенча Казан медицина институтында (1928-1931 елларда) табиблыкка укый. Әтисенең хезмәт урынына бәйле рәвештә күченгәч, башта Ленинградта медицина институтында, аннары Мәскәү  эксперименталь медицина институтында аспирантурада укый. 1941 елда Мәскәү әдәбият институтына укырга керә.

## [[Бөек Ватан сугышы]] елларында
1941-1943 елларда Казанда эвакуациядә була. Кызыл гаскәрнең яралы хәрбиләрен дәвалаучы ГИДУВның нейрохирургия клиникасында пулат табибы булып эшли.

1943 елда Мәскәүгә кайткач, шулай ук табиб-ординатор эшен дәвам итә, диссертация яза.

## Иҗаты
Мәхәббәт темасына язылган шигырьләре белән таныла. 1938 елда беренче шигырьләре басыла. Шулай ук сәяхәтләре тәэсирендә язылган шигырьләре дә игътибарга лаек.

Габдулла Тукай, Робиндранат Тагор шигырьләрен русчага тәрҗемә итә.

## Басылган китаплары
Беренче басылган китабы – «Беренче китап» (*Первая книга*) (1945, «Молодая гвардия» нәшрияты). 
* 1954 «Юллар-юллар» (*Пути-дороги*).
* 1956 «Клухорга юл» (*Дорога на Клухор*).
* 1958 «Йөрәк хәтере» (*Память сердца*).
* 1961 «Икенче сулыш» (*Второе дыхание*).
* 1963 «Лирика»
* 1965 «100 сәгать бәхет» (*Сто часов счастья*) – соңгы мәхәббәте шагыйрь Алексадр Яшинга багышлап, хастаханәдә язылган шигырьләр.
* 1969 «Лирика».

## Җырлары
В. Тушнова сүзләренә язылган җырларны Россиянең эстрада җырчылары башкара:
* Алла Пугачева — «Беләсеңме, бар да булачак» (*А знаешь всё ещё будет*)
* София Ротару — «Йокысызлык» (*Бессонница*)
* Тамара Гвердцители — «100 сәгать бәхет» (*Сто часов счастья*)
* Ирина Аллегрова — «Онытма мине» (*Вспоминай меня*)
* Кристина Орбакайте — «Беләсеңме, бар да булачак» (*А знаешь всё ещё будет*)
* Дима Билан — «Яраткач, баш тартмыйлар» (*Не отрекаются любя*)

## Хәтер
* Казанның Идел буе районында (Салмачы бистәсе) яңа урамга исеме бирелгән. 
* Казанның Максим Горький музее каршында Вероника Тушнова иҗатын сөючеләр клубы эшләгән.
* Казанда Вероника Тушнова исемендәге «Мәхәббәт асманы» (*Галактика любви*)  фестивале уза (*җитәкчесе* Наилә Ахунова).

## Чыганаклар
Светлана Брайловская. Беләсеңме, бар да булачак! «Российская газета», 05.03.2015.

## Сылтамалар
*  В. Тушнова һәм А. Яшин: соңгы сөю ачысы
*  Фотоларын карарга
* [ ''видео карарга'': Алла Пугачева В. Тушнова җырын башкара. [1993]]

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Табиблар
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Хатын-кыз шагыйрьләр
Төркем:Хатын-кыз тәрҗемәчеләр
Чәчәк (авыру)

**Чәчәк авыруы** — кеше һәм хайваннарда була торган йогышлы авыру. Ул агулану, бизгәк тоту, тиредә һәм лайлалы тышчаларда үзенчәлекле бетчәле-үлекле тимгелләр барлыкка килү белән үзенчәлеке. Тимгелләр ахырда шадрага әйләнәләр.

## Чәчәккә каршы вакцинация табу
Бу авырудан меңнәрчә балалар һәм олы кешеләр үлгән, терелгәннәре гомерләре буена чәчәк шадрасы белән ямьсезләнгәннәр, сукыр яки чукрак калганнар. Табиблар бу куркыныч авыру белән көрәшү юлларын белмәгәннәр. Инглиз табибе Э.Дженнер игътибар белән эпидемияләрнең үтүен күзәткән. Ул эпидемия вакытында авыру кешеләр арасында яшәгән, авыруны тәрбияләгән бик күп кешеләрнең үзләре авырмыйча калуларын очраткан. Бу кешеләрдән сорашып, аларның кечкенә чагында чәчәк белән авырып, соңыннан терелүләре турында белгән. Шулай итеп, элек кеше чәчәк белән авырган булса, ул киләчәктә инде бу авыру белән авырмаячак. Күрәсең, бу кешедә авыру вакытында ниндидер агуга каршы матдәләр барлыкка килә, дигән фикергә килгән Дженнер. Дженнер бала канына чәчәк белән элек авырган кеше канын күчереп карарга булган. Бу сынауны сигез яшьлек Джон исемле малай өстендә үткәрергә була. Джонның кулына табиб тирән булмаган эз (җәрәхәт) ясаган һәм элек чәчәк белән авырган хатыннан алынган кан тамызган. Алты көннән соң Джон авырый башлаган. Тырналган эз кызарган, шешкән һәм малай кызыша башлаган. 3 көннән соң Джон терелгән.

Бу уңыштан соң, Дженнер тагын да кыюрак тәҗрибә ясый. Бер айдан соң Джонга икенче прививка ясаган. Инде ул тырнап ясалган җәрәхәткә чәчәк белән каты авыручының бер тамчы үлеген керткән. Ләкин бу юлы инде Джон, берни булмагандай, рәхәтләнеп чабып, уйнап йоргән. Димәк, беренче прививкадан соң авыруны җиңел генә үткәрү, Джонны каты авырудан саклап калган.

Бу авыруны тудыручы микробларның үрнәкләре лабораторияләрдә генә саклана.

## Кызыклы фактлар
* Чәчәккә каршы вакцинация турында белешмәлекнең татар теленә тәрҗемәсе 1811 елда Казандагы Азия матбагасы цензоры Ибраһим Хәлфин катнашында бастырыла.
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Әр-Рази

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Йогышлы авырулар
Антибиотиклар

**Антибиотиклар** () — бактерияләрне, микробларны үтерүгә сәләтле  ия микроорганизмнар, иң түбән төзелешле үсемлекләр һәм гөмбәчекләр барлыкка китерә торган үзенчәлекле химик матдәләр. 

## Тарихи белешмә
* 1928 елда Александр Флеминг пенициллин матдәсен ача. Пенициллинның ачылуы медицинада кискен борылыш ясый, төрле инфекцияләрне — туберкулез, сепсис, дифтерия һәм башкаларны дәваларга мөмкинлек туа.
* 1943 елда Зельман Ваксман, Альберт Шац белән бергәләп, стрептомицин хасил иткән.

## Мәгънәләре
* Киң мәгънәдә антибиотиклар дип югары төзелешле үсемлекләр яки хайваннар составына керә торган антимикроб матдәләрне атыйлар.
* Антибиотиклар  барлыкка килүне микроорганизмнарның төрле төрләре арасындагы үзара антагонистик мөнәсәбәтләр нәтиҗәсе дип карарга мөмкин.

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар

## Искәрмәләр

Төркем:Биология
Төркем:Химия
Галина Бутырева

**Галина Бутырева** (Галина Василий кызы Бутырева, ) – коми шагыйрәсе. Россия журналистлар (1978), Россия язучылар (1997) берлекләре әгъзасы . Россиянең (2011) һәм Коми АССР (1994) атказанган мәдәният хезмәткәре. Коми хөкүмәтенең әдәбият өлкәсендәге И.А. Куратов исемендәге премиясе лауреаты (2005).

## Тәрҗемәи хәле

1944 елның 12 сентябрендә Коми АССР Удора районы Ёртом авылында туган. Важгорт урта мәктәбен (1962), «рус теле укытучысы» белгечлеге буенча Коми дәүләт педагогия институтын (1966) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1966-1968 Чуб сигезьеллык, Ёртом урта мәктәпләрендә укытучы.
* 1968-1986 Сыктывкар телестудиясендә хезмәткәр.
* 1986-1991 Коми АССР мәдәният министры урынбасары.
* 1991-1992 Фин-угыр халыклары мәдәниятен үстерү фонды хезмәткәре, фольклор театры әдәби киңәшчесе.
* 1992-1993 республика Фин-угыр мәдәни үзәге директоры.
* 1993-1995 Коми Республикасының милләтләр эше буенча дәүләт комитеты рәисе, 1994 министр.
* 1995-1999 Коми Республикасы башлыгының социаль мәсьәләләр буенча  урынбасары.
* 1997 елдан әдәби-нәфис һәм тарихи-мәдәни «Арт» () журналы баш мөхәррире.

## Иҗаты
Коми һәм рус телләрендә бердәй иркен иҗат итә. Берничә  шигырь һәм юлъязмалар очерклары җыентыгы авторы.  Әсәрләре «Литературная Россия» газетасында, «Мир Севера», «Войныв кодзув» () журналларында басыла. Китаплары эстон, фин, маҗар, норвег, инглиз телләренә тәрҗемә ителгән. **Верлибр** (*ирекле шигырь*) алымын кулланып яза.
 
#### Басылган китаплары
* «Аучы сукмагы» (*Пас туй*), 1989; 
* «Ходай ярлыкасын» (*Бог с тобой*), 1994; 
* «Дуслар багы» (*Сад друзей*), 1997; 
* «Күз нурым, кадерлем, сөйкемлем» (*Сёкатö, эзысьö,. донаö…*), 1999; 
* «Ватаным сурәтенә» (*К портрету моей родины*), 2002; 
* «Дөреслеккә таба» (*Бурö-визьö*), 2005; 
* «Сулыш» (*Лов шы*), 2008; 
* «Чыраг янганда» (*Еще горит свеча*), 2009; 
* «Ва визь», 2010; 
* «Өйгә юл» (*Дорога домой*), юлъязма,  2011; 
* «Елга тибеше» (*Ритмы реки*), юлъязма, 2012; 
* «Исландия планетасында» (*На планете Исландия*), 2013.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре (2011). 
* Коми АССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1994). 
* Коми хөкүмәтенең әдәбият өлкәсендәге И.А. Куратов исемендәге премиясе лауреаты (2005).
* Изге Данила медале – Удора православие чиркәүләрен торгызудагы хезмәте өчен (1996).
* II дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены медале (2005)

## Әдәбият
# А. Канев. Дом в собственном сердце. «Вечерний Сыктывкар», 1993, 1 май.
# Г. Иванов. Зеленая отава на осенних лугах. «Литературная Россия», 1998, 4 сентябрь. 
# А. Артеев. Диалог на двух языках. «Молодежь Севера», 2002, 17 гыйнвар.

## Сылтамалар
*  Г. Бутырева Коми язучылар берлеге сайтында
*   Г. Бутырева Коми милли китапханәсе сайтында 
*   Удора — үз җирем (''тәрҗемәи хәле һәм шигырләре'')

## Искәрмәләр

Төркем:Россия шагыйрьләре
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Коми язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Пенициллин

**Пенициллиннар** — күпләгән грамуңай, кайбер грамтискәре микроорганизмнарга тәэсир итә торган антибиотиклар. Беренче итеп табылган антибиотик. Аның чыганагы — пеницилл гөмбәчеге.

Пеницилл () азык-төлек продуктларында барлыкка килә, аларны боза. Вареньеда, бозыла башлаган алма яки апельсиндагы күгелҗем-яшел төстәге күгәрек элпәсе — пенициллның споралар барлыкка килү стадиясе ул.

## Тарих
Шотландиянең Александр Флеминг дигән бер галиме 1928 елда гриппка тикшеренүләр үткәрү белән шөгыльләнгән. Бервакыт ул уйламаганда-көтмәгәндә юылмаган чынаякта хасил булган яшелле-зәңгәрле күгәрекнең (табигатьтә пенициллин күгәрек гөмбәчекләре бүлеп чыгара) бу савыттагы барлык стафилококкларны үтереп бетерүен ачыклаган. Пенициллның бактерияләр үсешен тоткарларга сәләтле матдә бүлеп чыгаруына игътибар итә һәм бу матдәне пенициллин дип атый.

Пенициллинның ачылуы медицинада кискен борылыш ясый, төрле инфекцияләрне — туберкулез, сепсис, дифтерия һәм башкаларны дәваларга мөмкинлек туа.

## Искәрмәләр

Төркем:Антибиотиклар
Урицкий исемендәге парк

**Урицкий исемендәге парк** *(яки Урицкий паркы)* — Казандагы иң эре һәм каралган паркларның берсе.

## Урнашуы
Урицкий паркы Казанның Мәскәү районы территориясендә Хәсән Туфан, Академик Королев, Васильченко һәм Гагарин урамнары арасында урнашкан.

Көньяктан парк «Тасма» стадионы белән чиктәш. Халык күңел ачыу вакытында алар бердәм ял итү зона барлыкка китерәләр. Төньяктан парк Урицкий бистәсе торак массивы (Академик Королев һәм Коломенская урамнары) белән чиктәш.

## Искәрмәләр

Урицкий ис.
Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан парклары
Әнвәр Баһаветдинов

**Әнвәр Баһаветдинов** (Әнвәр Бәдретдин улы Баһаветдинов) – дәүләт эшлеклесе, ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе (1983-1986).
## Тәрҗемәи хәле
1925 елның 27 ноябренда ТАССР Кама Тамагы районы Җәмәки авылында туган. Бондюг урта мәктәбен (1943), Казанда икеелык фирка мәктәбен (1953), Минзәләдә авыл хуҗалыгы техникумын (1964), Казан дәүләт университетын (1959) тәмамлаган.
## Хезмәт юлы
* 1941-1942 ТАССР Бондюг районы Бондюг МТСы тракторчысы.
* 1943-1950  хәрби хезмәттә.
* 1950 ТАССР Бондюг хәрби-исәп өстәле башлыгы.
* 1950-1951 ВЛКСМ Бондюг райкомы икенче сәркатибе.
* 1953-1961 КПСС Бөгелмә райкомы бүлек мөдире, Бөгелмә МТСы буенча сәркатип, 1957-1960 Бөгелмә шәһәр комитеты сәркатибе, 1960-1961 икенче сәркатип.
* 1961-1962, 1965-1979  КПСС Азнакай райкомы беренче сәркатибе.
* 1962-1965 ТАССР Әлмәт колхоз-совхоз сәнәгать идарәсе фирка комитеты сәркатибе.
* 1979-1983 КПСС Әлмәт шәһәр комитеты беренче сәркатибе.
* 1983-1986 ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Ленин ордены
* Халыклар дуслыгы ордены
* 3 Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* Азнакайның мактаулы ватандашы
## Хәтер
* 2023 елның 30 августында 1984―2002 елларда яшәгән Маяковский урамындагы 19нчы йорт фасадында истәлек тактасы куелган. Авторы ― скульптор Тимофей Тюрин. 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.
## Сылтамалар
*  ТР Дәүләт шурасы рәсми сайты 
*   Атаклы кешеләр сайты
 

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Төркем:Минзәлә авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлаучылар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Район башлыклары
Шамил Мостаев

**Шамил Мостаев** (Шамил Әсгать улы Мостаев) – дәүләт эшлеклесе, ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе (1986-1990).

## Тәрҗемәи хәле
1929 елның 17 маенда ТАССР Буа районы Норлат авылында туган. Буада ветеринария техникумын (1946), Казанда югары фирка мәктәбен (1959), Казан финанс-икътисад институтын (1964) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1942-1943 ТАССР Буа районы «Марс» күмәк хуҗалыгы эшчесе.
* 1946-1948 ТАССР Ютазы районы Бәйрәкә зооветеринария врачы бүлекчәсе ветеринария технигы. 
* 1948-1949 ТАССР Буа районы «Марс» күмәк хуҗалыгы ветеринария фельдшеры.
* 1949-1951, 1953 ВЛКСМ Буа райкомы бүлек мөдире, 1953 икенче сәркатип.
* 1951-1953 хәрби хезмәттә.
* 1954-1955 КПСС Буа райкомы инструкторы.
* 1959-1964 КПСС өлкә комитеты инструкторы.
* 1964-1965 ТАССР Апас  колхоз-совхоз сәнәгать идарәсе фирка комитеты сәркатибе.
* 1965-1969 КПСС Апас райкомы беренче сәркатибе.
* 1969-1984 ТАССР финанс министры.
* 1984-1986  ТАССР һөнәри берлекләр өлкә шурасы рәисе.
* 1986-1990 ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2 Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* Халыклар дуслыгы ордены

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар
*  ТР Дәүләт  шурасы рәсми сайты 
*  «Республика Татарстан», 04.12.2012 

## Искәрмәләр

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Василий Лихачев

**Василий Лихачев**, Василий Николай улы Лихачев (, *[[1952 ел]]ның [[5 гыйнвар]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Түбән Новгород|Горький]] — [[2019 ел]]ның [[8 апрель|8 апреле]]*) — дәүләт эшлеклесе, ТР Дәүләт шурасы рәисе (1995-1998), ТР вице-президенты (1991-1995), юридик фәннәр докторы, профессор, Гадәттән тыш һәм тулы хокуклы илче (1999), 3 класслы дәүләт киңәшчесе (2010). ТР фәннәр академиясе мөхбир-әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1952 елның 5 гыйнварында Горькийда туган. Казан дәүләт университетын (1975), шул ук уку йортында аспирантура (1978) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1969-1970 ДОСААФның  Горькийдагы диңгез клубы матросы.
* 1978-1982, 1983-1984, 1988  Казан дәүләт университеты укытучысы, 1988 доцент.
* 1982-1983 Гвинея-Бисау милли хокук мәктәбе укытучысы.
* 1987-1988 Мадагаскар университеты укытучысы.
* 1988-1990 КПСС өлкә комитеты бүлек мөдире.
* 1990-1991 ТР конституцион назыйр комитеты рәисе.
* 1991-1995 Татарстан вице-президенты.
* 1995-1998 ТР Дәүләт шурасы рәисе.
* 1996-1998 РФ Федераль җыены Федерация шурасы рәисе урынбасары.
* 1998-2003 нең ндәге даими вәкиле (Брүссел).
* 2004-2010 РФ Федерация шурасында Ингушетия вәкиле.
* 2010-2011 РФ юстиция министры урынбасары.
* 2011 елдан Россия Дәүләт думасы депутаты.
* 2016-2018 РФ Үзәк сайлау комиссиясе әгъзасы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1996 Хөрмәт ордены (РФ)
* 2007 IV дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* 2017 Дуслык ордены (РФ)

## Хәтер
* 2022 елның 5 гыйнварында 1993-1998 елларда яшәгән йорты (Чехов урамы, 53) диварында мемориаль такта ачылган. Чарада ТР Дәүләт Киңәшчесе Минтимер Шәймиев, ТР Дәүләт Советы Рәисе Фәрит Мөхәммәтшин һ. б. катнаша .

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.
*   ТР Дәүләт шурасы рәсми сайты 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Юридик фәннәр докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:ТР ФА мөхбир-әгъзалары
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Татарстан парламенты җитәкчеләре

**Татарстан парламенты җитәкчеләре** – ХХ гасыр башыннан (1920) бүгенге көнгә кадәр Татарстан (ТССР, АТССР, ТАССР, ТР) җөмһүриятенең вәкиллекле иң югары дәүләт органын җитәкләгән шәхесләр.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. - Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.
# Н. Билалова. Б. Мансуров - ТатЦИКның беренче рәисе. «Наш дом-Татарстан», 2010, № 2.

## Сылтамалар
*   ТР Дәүләт шурасы рәсми сайты 
*   Борһан Мансуров ТатЦИК беренче рәисе булды  
## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР сәясәтчеләре
Төркем:ССРБ сәясәтчеләре
Төркем:Русия сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:ТАССР
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Лихачев

**Лихачев**, шулай ук **Лихачёв** – рус фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Андрей Лихачев (1832—1890), Казан шәһәренең шәхси коллекционеры һәм хәйриячесе.
* Василий Лихачев (1952—2019), Татарстан һәм Россия сәясәтчесе, илче, депутат.
* Валерий Лихачёв (1947), велоузышчы.
* Иван Лихачев (1826—1907), Казан шәһәренең шәхси коллекционеры һәм хәйриячесе. А. Лихачевның бертуган абыйсы.
* Николай Лихачёв (1862—1936), тарихчы.
* Пётр Лихачёв (1906—1942), Советлар Берлеге каһарманы.
* Фёдор Лихачёв (1795—1835), алпавыт, коллекционер.
----
* Лихачева
** Надежда Лихачёва (1995), авыр атлетчы.
----
* Лихачевская – Коми Республикасындагы авыл.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Булатов

**Булатов** – татар һәм рус фамилиясе. Фарсы теленнән кергән «Булат» ( — фулáд, «*[[корыч]]*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Васил Булатов —  Советлар Берлеге Каһарманы.
* Владимир Булатов (1946—2019), балалар табибы, фән докторы.
* Мидхәт Булатов (1907—2004), Ташкәнтнең баш мигъмары (1940-1962 елларда).
* Мөхәммәт Булатов (1919—1992), тарихчы.
* Нургали Булатов (1939), журналист, Россиянең һәм Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре. 
* Фоат Булатов — җәлилче.
----
* **[[Булатова]]** 
** Мөнирә Закир кызы Булатова (*Бикбулатова*) (1914 елның 19 мае, Архангельск — 2011 елның 31 мае, Казан) — күренекле татар опера җырчысы, мөгаллимә, музыка һәм җәмәгать эшлеклесе, Россия һәм Татарстанның халык артисты.
** Хәлимә Ибраһим кызы Булатова-Терегулова — татар музыкасы турында күп мәгълүматлар туплаган кеше.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Җәгъфәр Булат (1903—1981), рәссам-график, педагог.
* Булат, *[[топоним]]*.
* Бикбулатов

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Вак таш һәм пингвин

**«Вак таш һәм пингвин»** (&nbsp;— «Бәллүр кисәге һәм пингвин»)&nbsp;— 1995 елда төшерелгән АКШ-Ирланд мультфильмы.

Пингвин Хьюби турында.

Режиссёрлар&nbsp;— Дон Блут һәм Гари Голдман. Сценаричылар&nbsp;— Рэйчел Корецки һәм Стивен Уайстоун. Көйязарлар&nbsp;— Барри Манилоу һәм Марк Уоттерс

## Сюжеты
Оялчан пингвин Хьюби көньяк котыпта яши. Хьюби пингвиниха Маринаны ярата. Аның усал конкуренты&nbsp;— Дрейк, Дрейк Хьюбины диңгезгә ыргыта, диңгез арысланы турына. Хьюби тиешсез аучылар корабына эләгә

## Актёрлар

## Сылтамалар
* 

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ мультфильмнары
Новая (Новодугино районы)

**Новая** — Русиянең Смоленск өлкәсе Новодугино районы составына керүче авылы. Извеково авыл җирлеге составына керә. Халык саны — 3 кеше (2007 ел). Почта индексы — 215223.

Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Новодугинодан 19 километрга көньяк-көнбатыштарак урнашкан,  автоюлыннан 13 километрга көнбатыштарак Смоленск — Дорогобуж — Вязьма — Зубцов юлында тора, Тулка елга ярында. Авылдан 18 километрга көнчыгышырак Вязьма — Ржев сызыгында Новодугино тимер юлы станциясе урнашкан.

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941 елның октябрь аенда, авылны фашист гаскәрләре басып алалар, кире 1943 елның мартынды азат ителә.

## Халык

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Сәгать поясы

## Искәрмәләр

Төркем:Новодугино районы торак пунктлар
Фёдор III

**Фёдор III Алексеевич** ( — ) — Романовлар династиясеннән  ның өченче патшасы.

## Тәрҗемәи хәл
Фёдор Алексей улы, Алексей агасы вафат булгач, тәхет варисы дип белдерелгән. Ундүрт яшьтә патша тәхетенә утырган.

Әтисе — Алексей Михайлович, әнисе — Мария Ильинична Милославская.

## Әдәбият
* 
* ''Богданов А. П.'' В тени Великого Петра. — М., 1998.
* *Богданов А. П.* Фёдор Алексеевич // Романовы. Исторические портреты: Книга первая. Михаил Фёдорович — Петр III / Сост. А. Н. Сахаров. —М.: АРМАДА, 1997.
* *Богданов А. П.* Царь-реформатор Фёдор Алексеевич Романов (1676—1682). Старший брат Петра. — М., 2005. — 696 с.
* ''Замысловский Е. Е.'' Царствование Фёдора Алексеевича. Часть 1. Введение. Обзор источников. — М., 1871.
* *Замысловский Е. Е.* Сношения России с Польшей в царствование Фёдора Алексеевича. — М., 1888.
* 
* *Седов П. В*. Закат Московского царства, царский двор конца XVII века. — СПб.: Петербургский институт истории, изд-во «Дмитрий Буланин», 2006. — 604 с.
* *Соловьев С. М.* История России с древнейших времен. Том 13, Глава 2 

## Сылтамалар

Төркем:Россия патшалары
Даутов

**Даутов** – татар, башкорт фамилиясе. «Давыт» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әкрам Даутов (1914-1986) – композитор, шагыйрь.
* Искәндәр Даутов (1923-1943 – Советлар Берлеге каһарманы.
* Мәхмүт Даутов (1927—2015) — юллар төзүче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966) (*[[Астана]]*).
* Нияз Даутов (1913-1986) – опера режиссёры, җырчы, Тукай премиясе иясе (1958).
* Нур Даутов (1956) – композитор, Салават Юлаев премиясе лауреаты (2014).
* Рәис Даутов (1928-2007) – әдәбият белгече, мөхәррир.
----
;Даутова
* Дилә Даутова (1908—1990), Гафури театры актеры, БАССР атказанган артисты (1957).
* Земфира Даутова (1955), медицина фәннәре докторы (2000). БР атказанган табибы (2004), РФ сәламәтлек саклау отличнигы (1999).
 
Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр