Коряк округы

**Коряк округы** (коряк. *Чав’чываокруг*, ) ― Россия Федерациясенең Камчатка крае составында аерым статуска ия административ-территориаль берәмлек.

Төньякта Чукотка автономияле округы һәм Магадан өлкәсе белән чиктәш.

Административ үзәге – Палана штб.

## Тарих
1930 елның 10 декабрендә Коряк милли округы оештырыла.

1934 елның 22 июлендә БҮБК Камчатка өлкәсе составына Чукотка һәм Коряк милли округларын кертергә карар итә.

Россия Федерациясенең мөстәкыйль субъекты буларак, Коряк автономияле округы Ерак Көнчыгыш федераль округы һәм Камчатка өлкәсе составына кергән.

2005 елның 23 октябрендә Коряк автономияле округын Камчатка өлкәсе белән берләштерү буенча референдум уздырыла. Халык төбәкләрне берләштерүне хуплый.

2007 елның 1 июленнән Камчатка өлкәсе һәм  Камчатка краена берләшкәннән соң, атамасы Коряк округы булып калган.

Россия Федерациясенең федераль конституцион законы һәм Камчатка крае уставына ярашлы рәвештә, округ «аерым статуска ия административ-территориаль берәмлек» булып тора.

## География
Коряк округы Камчатка ярымутравының төньяк өлешендә урнашкан, ярымутрау мәйданының 60 % ын, материкның ярымутрауга якын бер өлешен һәм Карагинский утравын биләп тора. Көнчыгыштан Тын океанның Беринг диңгезе (көньяк ярының озынлыгы 1500 км артык), көнбатыштан Охот диңгезе (көньяк ярының озынлыгы якынча 1500 км) белән юыла.

Округның административ үзәге Палана бистәсеннән Мәскәүгә кадәр ара 6 280 км, Петропавловск-Камчатскийга кадәр 851 км (туры юлдан).

## Халык

### Милли состав
2010 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча: руслар 8669 кеше (46,2%), коряклар 5676 кеше (30,3 %), чукчалар 1327 кеше (7,1 %), ительменнар 948 кеше (5,1%), эвеннар 743 кеше (4,0 %), украиннар 474 кеше (2,5 %).

## Климат, табигать һәм сейсмик шартлар
Климаты кырыс, субарктик, ярларында диңгез климаты, эчке районнарда ― континенталь климат. Кыш озын, карлы һәм салкын, гыйнварның уртача температурасы −24 °C…−26 °C. Җәй кыска, салкын һәм яңгырлы, июльнең уртача температурасы +12 °C…+14 °C. Явым-төшемнең уртача күләме елына 300дән 700 ммга кадәр.

Табигате төрле: урталыкта тау сыртлары, яр буенда , урман-тундра зонасы  һәм  киңлекләре, урыны белән күпьеллык туңлык. Балыкларга бай меңләгән елга һәм күлләр (кета, горбуша, голец, хариус, форель); дистәләгән төрле хайваннар (аю, поши, кар тәкәсе, куян, төлке, кеш һ.б.), йөзләгән урман һәм су кошы төрләре. Тундрада көтүлекләрдә боланнар йөртелә.

Төп елгалар: Пенжина (озынлыгы 713 км), Таловка (458 км), Вывенка (395 км), Пахача (293 км), Апука (296 км), Укэлаят (288 км). Күлләр: Таловское (44 кв.км), Паланское (28 кв. км).

Тау сыртлары: Срединный, Ветвейский, Пенжинский, Пахачинский, Олюторский һ.б. Биеклекләр: Хувхойтун тавы (2613 м), Ледяная тавы (2562 м), Острая  тавы (2552 м). Шишель тавы (2531 м), Тылеле сопкасы  (2234 м).

Тыюлыклар: Говен борыны, Лавров бухтасы һәм Парапольский дол кергән Коряк табигый тыюлыгы (327 мең га); табигый заказниклар: Карагинский утравы (193 мең га), Морошечная елгасы (150 мең га), Белая елгасы (90 мең га), Палана күле (88 мең га), Каазарок лагунасы (17 мең га), Утхолок (50 мең га).

Табигать һәйкәлләре: Палана геотермаль чишмәләре, Анастасия бухтасы, Маньчжур утравы, Карагай урманы, Шаманка елгасы аметистлары һ. б.

## Файдалы казылмалар
Нефть, табигый газ, күмер, төсле металлларның (бакыр, никель, аккургаш, терекөмеш) руда ятмалары; агалтын (платина) һәм алтынның үзәнлектәге ятмалары.

## Икътисад
Төп тармаклары: балык сәнәгате (балык һәм диңгез продуктларын табу һәм эшкәртү), авыл хуҗалыгы, боланчылык, күмер һәм төсле металллар чыгару, электр энергетикасы, транспорт, туризм.

## ММЧ
«Народовластие» газетасы. «Корякский большевик» дип аталган газетаның беренче саны 1937 елның 2 ноябрендә чыккан. 1953 елдан «Коряк коммунисты», 1991 елдан хәзерге исеме белән чыгарыла.

## Административ-территориаль бүленеш
### Районнар
 
* Карагинский районы, үзәге Оссора бистәсе (көньяк-көнчыгыш)
* Олюторский районы, үзәге Тиличики авылы  (төньяк-көнчыгыш)
* Пенжинский районы, үзәге Каменское авылы (төньяк-көнбатыш)
* Тигиль районы, үзәге Тигиль бистәсе (көньяк-көнбатыш)

### Муниципаль берәмлекләр
Коряк округы территориясендә 33 муниципаль берәмлек: 1 шәһәр округы һәм 4 муниципаль район, 24 авыл җирлеге һәм 3 торак пунктлар арасындагы территория.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Министерство по делам местного самоуправления и развитию Корякского округа 
* Корякский округ. История, справка, населенные пункты.
* Корякский округ в справочнике-каталоге «Вся Россия»
* Официальный сайт Думы Корякского округа
* Корякия на сайте Минприроды
* Недостижимая симметрия: об итогах «укрупнения» субъектов Российской Федерации

Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр
Төркем:Коряк округы