open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кырлай (аттракционнар паркы)

**«Кырлай»** — Казан шәһәренең Мәскәү районының Казансу елгасы ярында урнашкан аттракционнар паркы.

## Тарих
Башта Казансу елгасының уң як ярындагы аттракционнар паркы «Шүрәле» (татар фольклоры герое) исемен ала. Паркны ачу тантанасы 2004 елның 25 августында була. Анда Татарстан Республикасының беренче Президенты Минтимер Шәймиев катнаша, ул озын гомер, куәт һәм игелек символы булып торган яшь кедр утырта.

2007 елда «Шүрәле» паркы «Кырлай» (Габдулла Тукай яшәгән һәм эшләгән авыл исеме) дип үзгәртү турында карар кабул ителә.

2009 елда парк территориясе яңадан җиһазландырыла, яңа аттракционнар урнаштырыла, кафе зонасы төзекләндерелә.

## Тасвирлау
Хәзерге вакытта «Кырлай» паркында 30дан артык аттракцион һәм күңел ачу мәйданчыклары бар. Парк территориясендә кафе, туңдырма һәм татлы мамык сатыла торган палаткалар, сувенир лавкалар, контакт зоопарк һәм фотостудияләр урнашкан. Паркта даими рәвештә бию һәм фитнес марафоннары, тематик дискотекалар, фестивальләр һәм башка күңел ачу чаралары үткәрелә.

Парк үзәгендә аттракционнарның иң зурысы — сәгатенә 3600 кешегә кадәр керү мөмкинлеге булган 55 метрлы Күзәтү тәгәрмәче урнашкан. Тәгәрмәчтән шәһәр панорамасын, аның тарихи өлешен һәм Идел акваториясен күзәтеп була.

Парк территориясен шартлы рәвештә өч зонага бүлеп була: балалар зонасы — иң кечкенә килүчеләр өчен, гаилә зонасы — өлкәннәр һәм балалар өчен һәм экстремаль зона.

Казандагы «Кырлай» паркының «Экстрим» зонасында аттракционнар башка зоналардан биредә яшь буенча чикләүләр булуы белән аерылып тора (алар 12 яшьтән олырак балалар өчен каралган).

## Урнашу
«Кырлай» аттракционнар паркы Казансу елгасы Кремль дамбасы белән кисешкән урында урнашкан. Паркка кадәр метрода «Кәҗә бистәсе» станциясенә кадәр яки автобуста «Яшьләр үзәге» тукталышына кадәр барып җитәргә мөмкин.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* «Кырлай» паркының рәсми сайты 
* «Кырлай» атракционнар паркы KP.RU сайтында
Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан парклары
Төркем:Казанның Мәскәү районы
Буа

**Буа** — топоним, Россия Федерациясе субъектларында торак пункт исеме.
## Татарстан
* Буа — шәһәр, Буа районы үзәге.
## Чуашстан
* Буа — Епрәч районы бистәсе.
* Буа — Ормар районы авылы.
## Моны да карагыз
* Буа (мәгънәләр)

Төркем:Топонимнар
«Татар телен кертү турында» декрет

**«Татар телен кертү турында» декрет** (яки *«Татар телен республика совет учреждениеләренең эш кәгазьләренә кертү турында»* Декрет) — Татарстан тарихында телләр турында беренче закон, 1921 елның 25 июнендә кабул ителгән.

## Тарихы
Республика совет учреждениеләре эш башкаруына татар телен кертү турында декрет ТАССР Үзәк башкарма комитеты (ТатЦИК) рәисе Б.Мансуров һәм ТАССР инкыйлаб комитеты рәисе, ТАССР Халык Комиссарлары Шурасы рәисе С. Сәетгалиев кул куйган.

## Җисеме
Татар теле "барлык дәүләт учреждениеләрендә" рәсми тел дип игълан ителә. Республикада рус халкының югары процентын исәпкә алып, декрет "татар теле белән беррәттән дәүләт теле һәм рус теле дә бар", дип билгели. Бер үк вакытта дәүләт аппаратын "төпләндерү"  буенча эш башланды. Дәүләт учреждениеләрендә эшләргә татар эшчеләре тәкъдим ителә, дәүләт учреждениеләрендә эш башкару татар теленә тәрҗемә ителә.

Декретка ярашлы Татарстанда татар теле курслары оештыру, элемтә хезмәткәрләрен укыту, 2 нче баскычлы рус мәктәпләрендә һәм эшчеләрне укыту, татар мәктәпләрен ачу, татар театрларын үстерү, суд эшләрен һәм почта-телеграф элемтәсенә кертү күз алдында тотылды. ТАССРның Үзәк башкарма комитеты һәм СНК ның барлык декретлары һәм карарлары рус һәм татар телләренә чыгарылырга тиеш була.

Татар дәүләтчелеге формалашу процессының бу зур чарасы, рус халкының һәм Татарстанның төп халкы булган башка милләтләрнең мәнфәгатьләрен үтәп, акрынлап үткәрелә. Тиешле уку йортларында татарлардан кадрлар әзерләнә. Уку буенча эш алып барылды.
Декрет 1930 нчы елларга кадәр гамәлдә була.

## Шулай ук карагыз

* «Татарстан Автономияле Совет Социалистик Җөмһүрияте» турында декрет
* Гыйльми Үзәк
* Татар телен гамәлгә ашыру буенча үзәк комиссия
* Татарстанда татар телен дәүләт теле буларак куллану кануны
* Татарстан Республикасы Президенты каршындагы татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясе

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедия сүзлеге. ТР ФАсенең Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты, Казан, 1998
* Декрет «О введении татарского языка»

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Татар теле
Төркем:ТАССР
Төркем:Татарстан тарихы
Татарстан журналистларының Хөсәен Ямашев исемендәге Республика бүләге

**Татарстан журналистларының Хөсәен Ямашев исемендәге Республика бүләге** —  югары журналист осталыгы, актуальлеге, җәмгыятьләре, мәкаләләрнең, теле- һәм радиотапшыруларның, фотографияләрнең әһәмияте өчен ел саен бирелә торган премия. Татарстан АССР Журналистлар берлеге идарәсе тарафыннан 1971 елның декабрендә гамәлгә куелган. Журналистлар премиясе 1991 елга кадәр бирелә. 

Премия революцион хәрәкәт эшлеклесе, публицист,  татарча сәяси эчтәлекле өндәмәләр, брошюралар («Үрмәкүч һәм чебен», «Беренче адым» һ.б.) авторы һәм тәрҗемәчесе, укытучылар мәктәбендәге һәм Алафузов заводындагы социал-демократик түгәрәкләр оештыручы  Хөсәен Минһаҗетдин улы Ямашев исемен йөртә.
Хөсәен Ямашев Оренбургтагы «Урал» беренче легаль Татар социаль-демократик газетасын оештыручы; татар теленә тәрҗемә итүче һәм  революцион әдәбият язучы буларак билгеле.  Казан университетының юридик факультетынанда  татар яшьләре түгәрәге белән җитәкчелек итүче.

Премияне булдыруның инициаторы Татарстан Журналистлар берлеге рәисе Шәмси Хамматов була. Премия 1971 елда булдырыла. Премиянең беренче лауреатлары тарих фәннәре докторы Хөсәен Хәсәнов, бүләк большевик Хөсәен Ямашев тормышы һәм эшчәнлеге турында "Революционер-интернационалист" монографиясе өчен бирелә.  Шулай ук язучы Марсель Зарипов «Кара хәзинә» очерклары китабы өчен һәм Рәис Сабиров бу китапның автордашлыгы булган өчен ала.

Журналистлар премиясе 20 ел эшләү дәверендә (1971 елдан 1991 елга кадәр) Татарстанның 63 журналисты әлеге премиягә лаек булды, хәзерге вакытта югары журналист осталыгы өчен премия алган нибары 20 лауреат яши.

## Моны да карагыз
* :Төркем:Хөсәен Ямашев премиясе лауреатлары
* Хөсәен Ямашев
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
«Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999

«Татарская энциклопедия» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14

## Тышкы сылтамалар
Милләттәшләр Хөсәен Ямашев исемендәге Республика бүләге
 

Төркем:Татарстан премияләреТөркем:Хөсәен Ямашев
Бөгелмә гербы

**«Бөгелмә» тарихи гербы** — Россия Федерациясенең Бөгелмә районы административ үзәге гербы.

## Герб һәм аның символикасы тасвирламасы
Бөгелмәнең гербы югары дәрәҗәдә 1782 елның 8 июнендә Екатерина II императрицасы тарафыннан Уфа наместниклыгының башка герблары (ПСЗРИ, 1781, 15427 номерлы Закон) белән берлектә раслана.

Бөгелмә шәһәре гербының  тасвирламасы болай:«Зәңгәрсу күлдә күгелҗем таплар белән капланган  көмеш балык, алар бу илдә бик мул».Калканның өске өлешендә Уфа шәһәре гербы — югереп баручы сусар

## Герб тарихы
Бөгелмә шәһәре 1736 елда Зур Бөгелмә бистәсе буларак төзелә. 1781 елның 23 декабрендә Екатерина II указы белән Уфа наместниклыгының өяз шәһәре статусын ала.

1782 елда Бөек Бөгелмәнең Гербы, герольдмейстер А. А. Волков җитәкчелегендә, Сенат каршындагы Герольдия департаментында төзелгән.

1796 елда Бөгелмә шәһәре Ырынбур губернасы составына керә.

А.В. Кудин, А.Л. Цеханович «Россия империясенең шәһәрләр, губернияләр, өлкәләре һәм утыртмалары Гербы. 1649-1917 еллар» белешмә китабыннан  китергән мәгълүматлар буенча 1839 елның 30 декабрендә Бөгелмәнең яңа гербы раслана: «Гербының өске өлешендә Ырынбур губернасы гербы. Аскы өлештә, зәңгәр, көмеш балык»

1850 елда Бөгелмә шәһәре һәм Бөгелмә өязе Самар губернасы составына керә.

1865 елда, Кёне геральдик реформасы чорында, Бөгелмә өяз шәһәренең яңа гербы проекты эшләнә (рәсми рәвештә расланмаган):
«Зәңгәрсу калканда дулкынсыман көмеш каймалы, кара күзле, койрыклы һәм канатлы көмеш балык; гербның калган өлешендә Самара губернасы гербы; калканда таҗ башаклар белән уратып алынган чуарланган һәм Александров тасмасы белән бәйләнгән».

Совет чорында Бөгелмәнең тарихи гербы кулланылмаган.

1994 елда Бөгелмә гербының  сувенир значогы чыгарыла. Проектның түбәндәгечә була: «Яшел кырда ике алтын  баганага күтәрелә, шул баганалардан уңга һәм сулга таба  өч кара агым чыга. Агым яртылаш башаклардан һәм шестенянан эшләнгән божраны кисеп чыга.  Калканының ирекле өлешендә Татарстан Республикасы гербы». Бу проект совет чоры Бөгелмә эмблемасы рәсемен кабатлай.

Совет чорыннан соңгы чорда шәһәрнең тарихи гербын рәсми символы буларак торгызу яки торгызу турында карар кабул ителмәде.

2007 елның 21 февралендә Бөгелмә муниципаль районы Советы карары белән Бөгелмә районы гербы расланды.

Бөгелмә муниципаль районы гербы нигезенә Бөгелмәнең өяз шәһәре (1782 ел) тарихи гербы алына.

## Шулай ук карагыз
* Бөгелмә районы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Винклер П. П.* Гербы городов, губерний, областей и посадов Российской империи, внесённые в Полное собрание законов с 1649 по 1900 г. — , 1990.
* *Рево О.* Гербы городов Уфимской и Оренбургской губерний // Наука и жизнь. — 1985 — № 12, стр. 90.

## Сылтанмалар
* Бугульма - городской портал - Бугульма: имя и герб

Төркем:Әлифба буенча герблар
Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Бөгелмә
Оскар Петцольд

**Петцольд Оскад Эдуардович** (1867 — 1936) — Казан сәүдәгәре, эшкуар, җәмәгать эшлеклесе. «Көнчыгыш Бавария» Казан сыра кайнату заводының хуҗасы. 1906 елдан Казан губерна төрмә комитеты директоры.
1907 елдан Казан губерна балалар приютлары попечительлеге әгъзасы.
Казан һәм Чистай шәһәрләре уку йортларын төзекләндерүгә шактый акча сарыф итүче.
## Биография
Пруссия вәкиле Карл-Вильгельм-Эдуард-Гейнрих Петцольд 1867 елда Казанда зур сыра кайнату заводына нигез сала. 1887 елда вафат булганнан соң, аның хатыны Луиза-Берта һәм аның биш баласы: Оскар, Артур, Герда, Клара һәм Маргарита Россия гражданнары буларак милекне кабул итеп алалар.
Өлкән улы Оскар Эдуардович  әтисе эшен дәвам итә. Аның «Көнчыгыш Бавария» заводы дистәдән артык төрле сыра чыгарган, алар арасында аеруча "Портер", "Экспорт", "Мартовский", "Венское", "Баварское", "Черное" исемдәре киң билгеле. 1889 елда Казан газеталарының берсе язган:«Танылган "Петцольд" заводының пивасы хәзерге вакытта үзенең яхшы сыйфаты һәм йомшак зәвыгы белән, һичшиксез, Идел, Кама, Нократ, Агыйдел заводлары арасында беренчелекне алды, шулай ук Кавказ арты, Закаспийск, Бохара, Сәмәрканд, Ташкент, Персия (Тәһран һәм башкалар) крайларында зур таралыш алды».
1906 елда Флоренциядәге халыкара күргәзмәдә заводка Мактаулы тәре һәм алтын медал бирелә. Ул шулай ук Лондон, Париж, Брюссель, Амстердам һәм Бордо күргәзмәләрендә алтын медальләр ала.

Оскар Петцольд хәйрияче буларак, «Император кешесе»н яратучылар җәмгыятендә тора, Казан губерна попечительлегенең почетлы әгъзасы булга. Аннан соң  медицина докторы Э.Ф. Грахе белән бергә, Оскар Петцольд Казанда октябристлар партиясенә («Союз 17 октябрь), эре сәнәгатьчеләр партиясенә нигез салучы булып таныла. 

Петцольд Оскад Эдуардович тормышын Париждагы эмиграциядә 1936 елда тәмамлый.

Пиво Петцольд.jpg|мини|уңда|Сыра этикеткасы
Оскар Ретцольб сырасы.jpg|Сыра этикеткасы


## Шулай ук карагыз
* Петцольд заводы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0

## Тышкы сылтамалар
Про пиво Россiйской имперiи

Төркем:Сәүдәгәрләр
Төркем:Иганәчеләр
Төркем:Хәйриячеләр
Эльвира Кудрецкая

**Эльвира Кудрецкая** — Россиянең һәм Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, журналист. Казан шәһәрендә 1942 елда туа. 1959-1964 елларда Казан дәүләт университетының рус телен милли мәктәпләрдә укыту бүлегендә укый. 1968-1970 елларда «Кировец» газетасында эшли. 1970-2002 елларда «Татарстан» радиосында «Между Волгой и Уралом» (Идел-Урал арасы) дигән сәяси-мәгълүмати тапшырулар алып бара. 2002 елда лаеклы ялга чыга. 2020 елның 31 декабрендә Казанда вафат булды. Казанның «Курган» зиратында җирләнә.

Эльвира Геннадьевна Кудрецкая (Кудрятова) — шагыйрь Һади Такташның хатыны Гөлчирәнең (Гөлчәһрә) кызы, тарихчы Айдар Хәбетдиновның әнисе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Казанда журналист Эльвира Кудрецкаяны соңгы юлга озаттылар. Татар-Информ, 01.01.2020.

## Моны да карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Петцольд заводы

**Петцольд заводы** — Казанда сыра кайнату заводы, 19 гасыр ахыры 20 гасыр башында эклектиканың "сәнәгать стиле" формаларында сәнәгать архитектурасы һәйкәле. Завод өч катлы җитештерү һәм ике катлы административ бинадан тора.
## Тарих
«Көнчыгыш Бавария» Сәүдә йорты исемле Оскар Петцольдның сыра кайнату заводына 1863 елда нигез салына. Казанның Адмиралтия бистәсендә Плетение , Щербаков тыкрыгында «Көнчыгыш Бавария» Сәүдә йортының сыра кайнату заводлары төзелгә. XIX гасыр ахырында Екатерина урамы буенча 195 нче кварталда (хәзер Габдулла Тукай урамы, 97) һәм Плетеневский һәм Мещанская 1 урамнары почмагында (хәзерге Салих Сәйдәшев һәм Сара Садыкова урамнары) урнашкан «Көнчыгыш Бавария» заводлары Крестовниковлар заводлары белән бергә бердәм сәнәгать зонасы булып оешкан. Заводлар үзара туннель һәм җир асты коммуникацияләре белән бәйләнгән булган. 

1892 елда Екатерина урамындагы сыра заводы Нократ шәһәреннән «И. В. Александровның коммерция варислары» ширкәте сатып ала һәм «Пивоварня Александров» телеграф адресы буенча теркәлә. Завод реконструкцияләнә, электрлаштырыла, заводта пар двигателе куела һәм биредә елына 1 253 880 сумлык продукция җитештерелә. Александрованың заводы өчен хмельне Германиядә сатып алалар, бу сыраның күпчелек сортларының атамасын билгели: "Богемское», «Мюнхенское», "Баварское". Әмма Александровка «Русский» һәм «Русское черное» исемле сыра аеруча танылу китерә.

Александровлар— О.Э. Петцольд сыра заводы югарыда санап үтелгән предприятиеләр арасында үзенең бөтенлеген саклап калган  предприятиеләрнең берсе була. Комплекска солод корпусы; солод киптерү корпусы; сусыл җитештерү корпусы; сусынны суыту корпусы; җитештерү корпусы; әчетү бүлеге корпусы; җитештерү корпусы; тимерлек һәм остаханә; подвал; бозлык; 1нче торак йорт; 2нче торак йорт керә.
Завод корпуслары Тукай урамы буйлап сузылган һәм П хәрефенә окшаган күләмле-планлаштыру композициясен барлыкка китерәләр.

Революциядән соң Александровлар гаиләсе миграцияләнә, ә завод национализацияләнә.

1914 елга кадәр заводта сыра җитештерелә, аннары Николай IIнең «коры законы» чыга. Шуннан бирле завод, ничек кенә файдаланылмый. Соңгы тапкыр  узган гасыр уртасында ремонтлана, шуннан соң завод бинасында «Красный восток»  үз эчемлекләрен җитештерә. Соңгы берничә елда биналар буш тора, заводта сәүдә үзәге, рестораннар ачу планлаштырыла.

Пиво Петцольд.jpg|мини|уңда|Сыра этикеткасы
Пивоваренный завод Петцольда.jpg|Петцольд сыра заводы

## Моны да карагыз
Оскар Петцольд

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0
## Тышкы сылтамалар
Про пиво Россiйской имперiи

Төркем:Казан ширкәтләреТөркем:Татарстан тарихы
Родина (мәдәният сарае)

**«Родина» мәдәният сарае** — Яшел Үзән шәһәренең мәдәни үзәкләренең берсе. 1944 елда төзелгән. Яшел Үзәннең «Родина» мәдәният йорты-шәһәр тарихы, аның рухи мирасы.

## Тарих
Клубны завод төзи башлаган. Серго Бөек Ватан сугышында завод чараларын үткәрү өчен, шулай ук авыр вакытта халыкның рухын күтәрү өчен катнаша. Мәдәният сараеның рәсми ачылышы 1944 елның 10 декабрендә була. Мәдәният Сараеның беренче директоры итеп Геннадий Викторович Волков билгеләнә.

Мәдәният сараеның иҗат эшчәнлегенең чын чәчәк атуы Бөек Ватан сугышыннан соң башланып китә. Тыныч вакыт җитә, кешеләр тормышы җайга салына башлый. Мәдәният сараенда түгәрәкләр һәм сәнгать коллективлары барлыкка килә башлый.

Сарайда даими рәвештә концертлар һәм башка массакүләм чаралар үткәрелә башлый. Г. Камал исемендәге Татар академия театры, М. Җәлил исемендәге Опера театры, Качалов .Зур драма театры  кебек театрларның спектакльләре куела. 

Үз вакытында театр сәхнәсендә Советлар Союзы халык артистлары — Игорь Ильинский, Любовь Орлова, Людмила Зыкина, Лев Лещенко, Михаил Пуговкин, Леонид Андреев, Марк Бернес, Мәхмүд Эсамбаев, Лидия Русланова, Нонна Мордюкова, Майя Кристалинская, шагыйрьләр Константин Симонов, Роберт Рождественский, Владимир Высоцкий һәм башкалар чыгыш ясаган.
## Хәзерге вакытта

Хәзерге вакытта Ватан мәдәният йортында төрле массакүләм чаралар уза. Бу - мюзикллар, әкиятләр,хәйрия акцияләре, соло концертлар һәм башкалар.

Әмма сарай бинасының тузу дәрәҗәсе югары булу сәбәпле, яшьләр белән дәресләр үткәрү һәм мәдәни-массакүләм чаралар оештыру мөмкин түгел. Шул уңайдан хәзерге вакытта сарайда капиталь ремонт эшләре бара.

2011 елдан бинада Яшел Үзән музыкаль театры эшли.

## Коллективлар
* Веснушки халык бию коллективы
* «Алтын микрофон» җыр театры

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан сарайлары һәм мәдәният йортлары
Төркем:Яшел Үзән
Владимир (шәһәр)

**Владимир** () — Россия Федерациясенең Владимир өлкәсендә урнашкан шәһәр һәм аның административ үзәге. Клязьма елгасының сул яры буенда урнашкан.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
990 елда нигез салына.

## Халык

## Административ бүленү
thumb|250px|Владимир шәһәренең районлары<br> 
Владимир 3 районына бүленә:
# Ленин районы
# Октябрь районы
# Фрунзе районы

## Мәгариф
* Владимир дәүләт университеты

## Кардәш шәһәрләр
*  Ангьяри, Бари, Тренто Италия
*  Анталья, Төркия
*  Эрланген, Йена Алмания
*  Бобруйск, Волковыск Беларусия
*  Бохара, Үзбәкстан
*  Вифлеем, Фәлистыйн
*  Блумингтон-Нормал (Иллинойс), Сарасота (Флорида) АКШ
*  Гагра Абхазия
*  Еленя-Гура Польша
*  Кентербери, Бөекбритания
*  Керава Финляндия
*  Карлово, Кырҗали Болгария
*  Ларнака Кипр
*  Сент Франция
*  Усти-над-Лабем Чехия
*  Хайкоу, Цзянъинь, Чунцин Кытай

## Тышкы сылтамалар
* Официальный информационный сервер органов местного самоуправления  
* Официальный сайт Администрации Владимирской области  
* Владимиро-Суздальский музей-заповедник 
* Сайт о старом городе Владимире 
* Прогулка по Владимиру 
* «Владимир, Суздаль и Кидекша», документальный фильм из цикла «Мировые сокровища культуры» 
* Расписание автобусов Владимир онлайн расписание движения городских и междугородних автобусов от города Владимир с учётом сезонных изменений 
* Музей ложки на сайте Культура. РФ  
 
## Искәрмәләр

*
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Борынгы рус шәһәрләре
Таттелеком

**«Таттелеком»** — Россиянең телекоммуникацияләр компаниясе. Кәрәзле элемтә (GSM һәм LTE), җирле телефон элемтәсе, Интернетка керү мөмкинлеге, кабельле телевидение һәм башка хезмәтләрне куллану мөмкинлеген бирә. 

Татарстан Республикасында «Летай» һәм «Таттелеком» сәүдә маркасы астында хезмәт күрсәтә. 2019 елның декабренә компаниянең абонентлар саны 1,8 миллионнан артык кеше була.

Тулы исеме — *«Таттелеком» ачык акционерлык җәмгыяте.* Компаниянең штаб-фатиры Казанда урнашкан.

## Тарих
2003 елның 22 июлендә «Таттелеком» компаниясен хосусыйлаштыру процессында барлыкка килгән.

Компания составына идарә һәм 6 филиал керә. Республика территориясендә зона, җирле телефон элемтәсе, документаль, чыбыклы тапшырулар, мәгълүматларны тапшыру (шул исәптән Интернет челтәренә керү), шулай ук телематик хезмәтләр күрсәтүче чыбыклы элемтә операторы булып тора.

2006 елның сентябрендә «Летай» сәүдә маркасы астында югары тизлекле ADSL интернет проекты эшли башлый.

2009 елның декабрендә компания Татарстанда беренче булып, «Летай ТВ» сәүдә маркасы астында, IP-TV (цифрлы интерактив телевидение) проектын эшләтеп җибәрә. 2012 елда СМАРТС компаниясе базасында «Летай» кәрәзле элемтә виртуаль операторы эшли башлый.

2013 елның июлендә «Таттелеком» ААҖ «СМАРТС» ААҖнән Татарстан территориясендә кәрәзле элемтә хезмәте күрсәтүче «СМАРТС — Казан» компаниясен тулысынча сатып ала. 2013 елның 7 ноябрьдә Монополиягә каршы федераль хезмәт компаниягә «Шупашкар-GSM» һәм «СМАРТС-Уфа» 100% акцияләренең сатып алырга рөхсәт бирә. Әмма килешүләр үтәлми («СМАРТС-Уфа» компаниясен МТС сатып ала, «Шупашкар-GSM»ны МегаФон сатып ала).

2014 елның гыйнварында «Таттелеком» LTE челтәре өчен 1800 МГц ешлыгын куллануга Россиядә беренче лицензия тапшырыла. 2014 елның июлендә компания LTE челтәрләрен коммерция эксплуатациясенә кертә.

2015 елның маенда «СМАРТС — Казан» ЯАҖне «Таттелеком»га тоташтыру рәвешендә үзгәртеп кору тәмамлана. 2015 елда «СМАРТС — Казан» ЯАҖ «Твои мобильные технологии» ҖЧҖ итеп үзгәртелә («ТМТ» ҖЧҖ).

## Милекчеләр һәм җитәкчелек
«Таттелеком» акционерлык җәмгыятенең иң эре акционеры — «Связьинвестнефтехим» (акцияләрнең 87,21%), ул Татарстан Республикасы Хөкүмәтенә карый (акцияләрнең 100%).

Компаниянең генераль директоры — Нуретдинов Айрат Рәфкать улы.

## Эшчәнлек күрсәткечләре

### Финанс күрсәткечләре

2017 елда абонентлар саны (2018 елның 1 гыйнварына мәгълүматлар буенча):

* Фиксацияләнгән элемтә — 689 649 абонент җайланмалары;
* Цифрлы телекоммуникацион хезмәтләр (үз эченә «түләүле телевидение»не кертә) — 988 690 абонент;
* Мобиль элемтә — 510 200 абонент.

2017 елда «Таттелеком» керем структурасы:

* Цифрлы телекоммуникация хезмәтләре — 51%;
* Телефон элемтәсе — 29%;
* Трафик үткәрү хезмәтләре — 4%;
* Инфраструктураны арендалау — 8%;
* Башка хезмәтләр — 8%.

2019 елның 31 декабренә Татарстан Республикасы территориясендә кәрәзле элемтә база станцияләре саны 1537 данә тәшкил итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сообщество ВКонтакте
* Летай 
* Официальный сайт компании Таттелеком 
Төркем:Татарстан ширкәтләре
Читек

**Читек** — итек формасында йомшак эчле каты үкчәле аяк киеме. Читекләр  татарларда киң таралган һәм татар милли киеменең үзгәрешсез элементы булган.

Русиядә ул бик популяр һәм хәтта аннан читтә дә билгеле булган татар милли күн аяк киеме. «Читек» сүзе «чигелгән итек» сүзеннән кыскартылган дигән фикер дә бар. Татарстан Республикасының милли музеенда үзенең матурлыгы белән таң калдырган ХIX-XI йөзләрдәге искиткеч читекләр саклана.

Татар бизәкле аяк киеме тарихы Идел Болгариясе дәүләте барлыкка килгәннән бирле башлана һәм Казан татарлары язмышы белән аерылгысыз бәйләнгән. Читекләрдә юфти сафьяннан болгар батырлары сугышкан, аларны рус кенәзләре горурлык белән тагып йөргән. XIX гасырда Казан, Нократ, Тверь, Оренбург губерналарында читек кәсепләре булган.

Мөселманнарда шулай ук гади, әмма нык чабата, биек итек — киез итек һәм кыска итекләр — киез ката, ә шәһәрдә  артыксыз туфлилар, алтын һәм көмеш таш яки бисер белән чигелгән күннән тегелгән каты табанлы башмаклар күрергә мөмкин булган. Биш мәртәбә намазын калдырмый торган мөселманнар өчен йомшак табанлы читекләр тегелгән.

Йомшак күн итекләр хәзерге татарларның ата-бабалары тарафыннан махсус уңайлы җәяүле йөрү, озакка сузылган атлы кичүләр һәм ау өчен ясалган. Аннан соң инде алар татар кызларының һәм яшь кешеләрнең мода әйберләренә әверелә. Хатын-кыз читекләре төрле төстәге бизәкләр белән бизәлә башлай. Бүген Казан һәм Татарстан кибетләре сувенир итеп алып була.

## Моны да карагыз
Татар милли киемнәре
Татар халкының милли аяк киемнәре

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0

## Тышкы сылтамалар
Татарский национальный костюм

Төркем:Татар киемнәре
Төркем:Аяк киемнәре
Халыкара мәгълүмат үзәге (Казан)

**Халыкара мәгълүмат үзәге** — Казан шәһәрендәге 2013 елгы Универсиада өчен төзелгән административ-мәгълүмат медиаүзәк. Команда үзәген, килү һәм аккредитацияләү хезмәтен, спорт үзәген, мәгълүмат үзәген һәм музейны үз эченә ала. Казан Универсиада авылы территориясендә урнашкан.

## Урнашуы
Казан шәһәрнең көньяк өлешендә, Идел буе районында, Универсиада авылының көньяк-көнбатыш өлешендә, Академик Парин һәм Оренбург тракты урамнары киселешендә урнашкан.

## Тасвирлама
Үзәк күп катлы корылмадан тора, ул үзара тоташкан дүрт корпустан тора. Бинаны тышлауга 22 мең квадрат метрдан артык ак мәрмәр киткән.

Авылның торак булмаган өлеше Идел буе дәүләт физик культура, спорт һәм туризм академиясенең укыту-лаборатория корпусын һәм Универсиада музее булган 45 мең кв. м мәйданлы медиаүзәкне, Казан теннис академиясен, «Буревестник» спорт комплексын һәм стадионны үз эченә ала.

* Мәйдан — 45,1 мең кв. м.;
* Проект бәясе — 11,5 млрд. сум;
* 3 мең урынлык конференц-зал.

## Тарих
2010 елның 2 августында тантаналы рәвештә беренче таш салуы уза, анда Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов һәм Казан мэры Илсур Метшин катнашалар.

2011 елның 23 маенда 2013 елгы Универсиаданы оештыру комитеты утырышы була, аны Татарстан башкаласында Россия Хөкүмәтенең беренче вице-премьеры Игорь Шувалов уздыра. Россиянең беренче вице-премьеры сүзләре буенча, Республика җитәкчелеге барлык объектларны вакытында тапшырып, сүз тота.2011 елның 10 августында 2013 елгы Универсиада объектлары төзелешендә инцидент булган — Халыкара мәгълүмат үзәге бинасы янында төзелеш урманнары җимерелгән, шуның нәтиҗәсендә эшче һәлак булган, тагын сигез кеше җәрәхәт алган. Башлангыч мәгълүматлар буенча, куркынычсызлык кагыйдәләре бозылган була.

2012 елның язында үзәк төзелеше ахырына якынлаша, төзелеш урманнары җыештырыла, территория төзекләндерелә. 2013 елның 29 июнендә Үзәк Универсиаданы уздыру өчен ачыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Международный Информационный Центр «Регионы России»
* Всемирная Летняя Универсиада 2013 года
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Казанның спорт корылмалары
Яңа чукындырылган татарлар, алар өчен махсус сөрү җирләре бүлеп бирү һәм мәчетләрне җимерү турында

**Яңа чукындырылган татарлар, алар өчен махсус сөрү җирләре бүлеп бирү һәм мәчетләрне җимерү турында** —  1593 елның 18 июлендә кабул ителгән патша Федор Иванович грамотасы.

1552 елда Казан ханлыгын яулап алганнан соң, патша хакимияте яңа территорияләрне бөтен Россиянең социаль-икътисадый һәм сәяси тормышына кертү өчен шартлар тудырырга омтылды. Яңа җирләрнең дәүләт үзәгеннән ерак булуы, җирле халыкның гомуми дошманлыгы махсус идарә итү системасын таләп итә. Бу хәл җирле халыкны христианлаштыру турында карар кабул итүне тәлап итә.

Әмма, рус администрациясенең кискен басымы булуга карамастан, XVI гасыр азагына Иске татар бистәсе Казанның үзенә күрә мөселман шәһәре була. Анда Казан епархиясе күзәтүе астында уздырыла торган, христиан сәясәтенең рухи оппозициясе үзәкләре буларак, православие чиркәве тарафыннан каралган мәчетләр төзелә. 1591 елда Казан митрополите Гермоген  патша Федор Иоаннвичка Кремль калкулыгы янәшәсендә мөселман храмнары барлыкка килүе турында борчылып яза. Нәтиҗәдә, 1593 елның 18 июлендә  патша грамотасы дөнья күрә.

1593 елның 18 июлендә кабул ителгән патша Федор Иванович грамотасы яңы чукындырылган, әмма православ диненә кермәгән татарлар өчен Казан янында аерым бистәгә урнашырга, алар өчен чиркәү төзергә, христиан динен ташлаган өчен җәза бирергә, аларны кыйнарга, төрмәгә утыртырга һәм богауларга боерыра. Мөселманнарга православие динендәгеләрне крепостнойлыкка алу  рөхсәт ителми, мөселманнарны хезмәткә алу тыела, акчаларын кысу рөхсәт ителә. Бу грамота воеводаларга  1740 елларга кадәр Иске Татар бистәсендә урнашкан барлык мәчетләрне җимерергә нигез булып тора.

Казан кремле янындагы шәһәр посадына Үзәк Русия шәһәрләреннән  рус кешеләре, сәүдәгәрләр һәм һөнәрчеләр күчеп килеп утыра. Бистәдә яшәүче татарларга шәһәрнең рус өлешенә бару тыела. XVII гасырның беренче яртысында да шундый хәл саклана. «Описания путешествия в Московию...» хезмәте авторы алман сәяхәтчесе Адам Олеарий (1603-1671 еллар)   1630 нчы елларда Казан турында болай дип язган: шәһәрдә руслар һәм татарлар яши, әмма кремльдә бары тик руслар гына, һәм бер генә татар да анда юк, анда аяк баскан татарларга үлем җәзасы яный. 

## Шулай ук карагыз
Татарстанда дини тормыш

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0
## Тышкы сылтамалар
* Милләттәшләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Татарстанда христианлыкТөркем:Татарстанда дин
Төркем:Татарстанда Ислам
Чирү (Актаныш районы)

**Чирү** (*рус. Чураево*) — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл. Әтәс авылы җирлеге составына керә.
## Географиясе
Авыл Шәбез елгасы буенда, Актаныш авылынан көнбатшка таба 31 км ераклыкта урнашкан.
## Климаты

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Тарихы
Чирү авылына XVIII гасыр башында нигез салына. 1917 елгы рус инкыйлабына кадәрге чыганакларда рус телендә Чуриева, Чирякова атамалары астында да билгеле.
XVIII – XIX гасырларда авыл халкы асаба башкортлар катлавына кергән. Авыл халкының төп шөгыле булып игенчелек һәм терлекчелек торган.
XX гасыр башында авылда җил тегермәне, икмәк саклау һәм сату кибете эшләгән. Авыл җәмәгатенең имана җирләрее 2311,5 дисәтинә тәшкил иткән.
1920 елга кадәр Уфа губернасының (башта Ырынбур губернасы) Минзәлә өязе Ушар (Семиостров) вулысына кергән. 1920 елдан ТАССРның Минзәлә кантонында.
1930 елның 10 августыннан Актаныш, 1935 елның 10 февраленнән яңа оештырылган Калинин, 1959 елның 12 октябреннән кабат Актаныш, 1963 елның 1 февраленнән, Актаныш районы белән бергә Минзәлә, 1965 елның 12 гыйнварыннан, Актаныш районы яңадан оештырылгач һәм бүгенгәчә Актаныш районы составына керә.
## Халык саны
2010 елгы җанисәп буенча авылда 79 кеше яшәгән. Милли состав татарлардан гына тора. 
2015 елда авылда 82 кеше теркәлгән. Халык 100% татарлардан тора.
=

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 66 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Күренекле кешеләре

* Инсаф Камалетдинов (1925 – 1998) — Татарстанның атказанган агрономы, Ленин ордены, Хезмәт Кызыл Байрагы, беренче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары кавалеры.
## Дин
1811 елдан авылда мәчет һәм мәдрәсә булуы билгеле. Бүгенге көндә җәмәгать карамагында авылда бер мәчет эшләп килә.
## Социаль өлкә
Авылда медицина пункты эшли. 1930 елда ачылган башлангыч мәктәп 2007 елда ябылган.
## Икътисады
1930 елда авылда беренче колхоз оештырыла. Аңа «Алга» атамасы бирелә. 1951 елда аның составына Апач авылының «Воровский исемендәге» колхозы кушыла. 1956 елда колхозларгы эреләтү барышында Әтәс авылы үзәге белән яеын тирә авыл җирләрендә «Игенче» колхозы оештырыла. 1994 елдан колхоз кооперативлар берләшмәсе дип үзгәртелә. 2003 – 2008 елларда шул ук атамалы авыл хуҗалыгы җитештерү кооперативы булып тора, соңрак «Әнәк» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыятькә кертелә. Авыл халкы игенчелек һәм ит-сөт терлекчелеге белән шөгыльләнә.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Габдулла-Кәрим Апанаев йорты

**Габдул-Кәрим Апанаев йорты** (рәсми рәвештә: *Татарстан урамындагы 8 нче йорт, бу йортта 1913 елда, Габдулла Кариев җитәкләгән, беренче татар төркеме «Сәйяр»*) — Казан шәһәренен, Иске Татар бистәсенен, Татарстан урамынын 8 нче йортында урнашкан тарихи бина. XX гасыр башында төзелгән. Региональ әһәмияттәге мәдәни мирас объекты.

## Тарих
Керемле йорт XX гасыр башында Казан сәүдәгәре Абдул-Кәрим Апанаев заказы буенча төзелгән. 1910-1917 елларда йортта Кабан яр буенда Сабитов утарыннан күчеп килгән «Восточный клуб» урнашкан. Йортның икенче катында 150 кешегә исәпләнгән тамаша залы, лото уйнау бүлмәсе һәм китапханә, беренче катта — гардероб, касса һәм клуб идарәсе урнашкан иде. 1913 елда йортка беренче татар төркеме «Сәйяр» оеша.

## Архитектура
Хәзерге вакытта участокта бер-берсенә якынлашкан ике кирпеч йорт бар: ике катлы һәм өч катлы. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Төркем:Казанның Татарстан урамы
Башкорт эшләре комиссиясе

**Башкорт эшләре комиссиясе** (Башкорт комиссиясе, 1735 — 1742) — Россиядә императрица Анна Иоанновна указы буенча хөкүмәт тарафыннан оештырылган дәүләт учреждениесе. Указда 1735-40 еллардагы күтәрелешләрдә катнашкан башкортларны җәзалау һәм күтәрелешне бастыру буенча чаралар турында сүз бара.

## Тарихы
Комиссия 1735 елның 13 августында булдырыла һәм шушы елдан алып Идел буе, Урал белән идарә итүнең төп органы булып китә. Аның карамагында шулай ук Әстерхан һәм Казан губерналары була.

Генерал-майор А. И. Румянцев (1735-1736), М. С. Хрущев (1736-1737), Л. Я. Соймонов (1737-1742) начальниклары була. Штаб-фатиры Минзәлә шәһәрендә урнаша.

Башкорт һәм Ырынбур комиссияләре (штабы Уфа шәһәрендә була) гадәттән тыш хәлдә коалицион хөкүмәте ролен башкарырга тиеш була. Моннан тыш, комиссия административ, дипломатик, хәрби һәм икътисади — сәяси функцияләр башкара.

1736 елның 11 феврале Указларына ярашлы рус халкы саналу гамәлгә ашырыла, шулай ук башкортларны да санау буенча чаралар күрелә.

1737 елның 14 июлендә Башкорт комиссиясе һәм Ырынбур экспедициясенең уртак киңәшмәсендә карар кабул ителә. Атап әйткәндә, башкортларның сайлап куелган старшиналары Уфа хакимнәре тарафыннан билгеләнүгә алмаштырыла, җыелышларга, җыеннарга юл ябыла. Шулай ук корал җитештерү һәм тимерчелек тыела. Рус булмаган халыкларга, шул исәптән төп җирле халыкка ата торган һәм башка төрле корал сатуы тыела. Ясак түләү һәм хөкем үзәкләре итеп, Уфадан тыш, Минзәлә, Красноуфимск, Уса һәм Чибәркүл ныгытмасы билгеләнә.

1737 елда Ырынбур экспедициясе провиант һәм икмәк запаслары белән тәэмин итү өчен Исәт провинциясе булдырыла. Күтәрелешләрне бастырганнан соң Башкорт комиссиясе баш күтәрүчеләрне массакүләм җәзалауны оештыру белән җитәкчелек итә.

1742 елда патша администрациясе Башкорт комиссиясенең эше туктатылуы һәм аның функцияләрен Ырынбур коммиссиясенә тапшырылуы турында карар кабул итә.

Архив материаллары буенча генерал — прокурор кенәз Н. Ю. Трубецкой карау комиссиясе эшчәнлеге турында билгеле. Комиссия 1737-1741 еллардагы башкорт күтәрелешен бастырган чакта генерал Л. Я. Соймоновның гадәттән тыш кансызлыгын һәм Уфа провинциясе администрациясенең обер — комиссары П. Д. Аксаковның җинәйәтләрен һәм башка эшләрне тикшерә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рычков П. И. История Оренбургская по учреждении Оренбургской губернии. Уфа:ЦЭИ УНЦ РАН, 2002.
* Статья в Башкортостан:Краткая энциклопедия 
* ''Избасарова Г.'' Башкирские восстания XVIII века 
* Статья в Башкирской энциклопедии

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Башкортстан тарихы
Казан шәһәренең газ һәм электр энергиясе

**Казан шәһәренең газ һәм электр энергиясе —** революциягә кадәр Россия-Бельгия компаниясе. Тулы исеме — «Казан шәһәренең газ һәм электр энергиясе» (Gaz & Electricite de la ville de Kazan) исемле Бельгия аноним җәмгыяте. Компания Казанда үз гамәлләрен башкарган.

## Тарих

1890 елда башлангыч капитал 1,65 млн. франк булган «Казан шәһәренең газ һәм электр энергиясе» акционерлык җәмгыяте гамәлгә куела.

Бельгия белгечләре идарә иткән беренче Казан электростанциясе 60 ат көченә ия булган ике газ моторлы двигатель белән җиһазландырылган була, аларның һәрберсе яктырткыч газында эшләгән. Соңрак станциянең куәте ун газ-моторлы, ике зур газ-генератор двигателе һәм нефть ягулы ике дизель двигательле 1900 ат көченә кадәр арттырылган.

Казан шәһәренең  электрлаштыру 1897 елда Зур Проломная урамыннан (хәзерге Бауман урамы) башлана. Башта шәһәр буенча 1400 шәмле ут фонарьлары булган өч йөздән артык багана урнаштырыла. 1900 елда «Казан шәһәренең газ һәм электр энергиясе» компаниясе электростанциясе эшләп чыгара торган электр энергиясе Казан сукырлар училищесы бинасына кертелә. ХХ гасыр башында шәһәр электр челтәрләренә Казан почта-телеграф конторасы, хөкүмәт учреждениеләре, театр, дворян җыены бинасы һәм шәһәр үзәгендәге кайбер йортларга тоташтырыла.

Электр станциясенең двигательләре өчен газ башта Сукно бистәсе районында урнашкан заводтан газүткәргеч буенча килә, ул анда нефтьтән чыгарылга. Соңрак газны антрациттан чыгара башлыйлар. Соңыннан шәһәр хакимияте карары буенча, антрацитны станциягә атларда китерелә торган агач күмере алыштыра.

1914 елның 3 мартында (18 февраль), концессион килешү нигезендә билгеләнгәнчә, Бельгиянең «Казан шәһәренең газ һәм электр энергиясе» аноним җәмгыяте электростанциясе Казан шәһәре идарәсе милкенә күчә.

1917 елда большевиклар милләтләштерүеннән соң беренче Казан электростанциясе «Кызыл Заря» дип атала башлый. Электростанция үз эшен 1926 елда туктаткан.

1930 ел ахырында Бельгия аноним җәмгыятенең элеккеге электростанциясе бинасында язу машиналар җитештерү буенча Казан фабрикасы эшли башлый.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан тарихы
Горький паркы мәйданы (Казан)

**Горький паркы мәйданы** — Казанның тарихи үзәгендә, шәһәрнең Вахитов районындагы мәйдан. Элегрәк рәсми исеме Николай Ершовның мәйданы  булган. Моңа кадәр шулай ук  «Арча кыры» мәйданы бик еш кулланылган.

## Урыны
Мәйдан Горький исемендәге Үзәк мәдәният һәм ял паркы алдында, көнбатыштан көнчыгышка таба Николай Эршов урамы һәм көньяктан төньякка таба Вишневский урамы киселешендә урнашкан.

## Тарих
Арча кыры дим аталган  (соңрак-Николая Ершоав поле) тарихи территория хәзерге күренештә  1967 елда совет власынең 50 еллыгына төзекләндерелә.  Мәңгелек Ут, Билгесез Солдат  һәйкәле һәм Совет власте өчен һәлак булучылар истәлегенә металл стела бер бөтен комплекска берләшкән. Элек мәйданнан үзәк Арча зиратына керүче юл 2005 елда   Миллениум күпере янында  Ершов һәм Вишневский урамнари киселешендәге тоннель төзегән вакытта бетерелә.

Мәйданда асфальтланган урыннан һәм аллеялар, газоннар, клумбалар, агачлар һәм башка  үсентеләр булган яшел зоналар бар. Мемориаль комплекс мәйданы  берничә баскычка күтәрелгән зур ташлы урында урнашкан.  Мемориаль комплекс төзелгәч, мәйдан шәһәрдә туй кортежлары туктый тоган урынгә әйләнә,  яңа өйләнешүчеләр Мәңгелек утка чәчәкләр һәм веноклар сала. Совет чорында көндез Мәңгелек ут янында пионерлар һәм комсомолларның почётлы каравылы торган. Мемориаль комплекс артында теннис корты һәм «Хезмәт резервлары» стадионы, парк административ бинасы урнашкан. Мәйданның сул ягында паркка төп керү юлы бара. Шулай ук мәйданның сул ягында 2006 елда төзелгән  "Корстон-Казан" кунакханә-сәүдә-күңел ачу комплексы урнашкан. Ершов урамындагы мәйдан каршында 2нче ашыгыч ярдәм хастаханәсе (БСПМ) , дәүләт учреждениеләре булган кечкенә бина һәм соңгы совет чорының 9 катлы йорты урнашкан.

## Транспорт
Мәйдан алдында Эршова урамы аша сәүдә һәм хезмәт күрсәтү пунктлары булган җир асты җәяүлеләр үткәргече бар, анда. Горький паркы тукталышында заманча кеч кенә архитектура павильоннары төзелгән. . Киләчәктә Приволжск-Савинов метро линиясе Вишневский урамы астыннан үткәрергә планлаштырыла.

## Галерея

Файл:Korston Hotel&Mall Kazan 1.jpg|Мәйдан янындагы Корстон-Казан комплексы
Файл:kazan-ershov-vishnevsky-st.jpg|Мәйдан янындагы Ершов һәм Вишневский урамнары киселеше
Файл:kazan-bsmp2.jpg|Мәйдан каршында 2нче ашыгыч ярдәм хастаханәсе (БСПМ)

Файл:kazan-gorky-pk-sq-stp.jpg|Мәйдан тукталышы
Файл:kazan-ershov-st-gorky-pk-u.jpg|Мәйдан янындагы җир асты үткәргече
Файл:kazan-vishnevsky-ershov-st-tnl.jpg|Мәйданның элеккеге өлешендә Ершов һәм Вишневский урамнарының тоннель чишелеше


## Шулай ук карагыз
* Казанның Вахитов районы
* Арча кыры

## Сылтамалар

* Викимапиядәге Горький парк мәйданы (спутник күренеше)

Төркем:Казан мәйданнары
Төркем:Казанның Вахитов районы
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Мәскәү базары (Казан)

**Мәскәү базары** ) - Казан шәһәренең Мәскәү районында универсаль базар.

## Гомуми үзенчәлекләр

Мәскәү базары җиңел сәнәгать эшләнмәләре, азык-төлек продуктлары һәм төрле көнкүреш товарлары белән сәүдә итә. «Мәскәү базары»  ААҖ идарә итә.

Мәскәү районының колхоз базары 1976 елда ачылган .

Ачылганнан бирле Казанның Үзәк һәм Идел буе базарлары белән беррәттән иң эре базар сәүдә комплексларының берсе булып тора. Мәскәү районыннан тыш, Казанның якын-тирә районнары: Киров, Яңа Савин һәм Авиатөзелеш районнары сатып алучыларына да хезмәт күрсәтә.

2008 елда, Мәскәү базары Казандагы иң яхшы базар исемен Үзәк базарга бирё, шәһәр конкурсында икенче урынны яулый, ләкин шул ук вакытта «Мәскәү базары»  ААҖ иң яхшы идарәче компания дип таныла .

Базар Казанда авыл хуҗалыгы ярминкәләрен үткәрү буенча республика программасында катнашты. 2011 елның апрелендә аларның берсендә Мәскәү базарында Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов һәм Татарстан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министры Марат Әхмәтов булды  .

## Урнашуы
Базар Шамил Усманов урамында, Энергетиклар һәм Декабристлар урамнары арасында урнашкан. Мәскәү базарыннан Волгоград урамы башлана.

Мәскәү базарында «Доминант» сәүдә үзәге, «Верона» сәүдә үзәге һәм 7 катлы «Түбәтәй» сәүдә үзәге урнашкан.

2000 елда сәүдә павильоннары шактый киңәйтелде һәм реконструкцияләнде. Әмма ул вакытта Татарстан Президенты М. Шәймиев базар элеккечә үк бик күп кеше булуын, аның артык тыгыз булуын һәм бу проблеманы хәл итүдә Яңа Савин районында реконструкция генә түгел, яңа базар төзү дә ярдәм итәргә тиешлеген билгеләп үтте 

Базар территориясенең тыгыз үсеше берничә тапкыр бәхәс темасына әйләнде. 2006 елда бу санитар табиблар тарафыннан базарның ябылуына китерергә мөмкин иде (санитар саклау зонасы аралары арасындагы туры килмәү аркасында)  .

## Транспорт үтемлелеге
Декабристлар урамы буенча Мәскәү базарына автобус һәм троллейбус маршрутлары («Мәскәү базары» тукталышы) килә. Элегрәк Декабристлар урамы буенча шулай ук трамвай узды, әмма 2010 елда 9 маршрутның рельс линияләре Энергетиклар урамы буенча, ягъни базарның капма-каршы, Көнбатыш ягыннан («Усманов»  тукталышы) салынган иде.  Өстәвенә, трамвай юллары сәүдә рәтләренә якын  куелган иде  .

Хәзерге вакытта базар янында «Декабристлар» метро станциясе төзелеше бара.

## Хокук һәм тәртип
1990 елларда, Россия оешкан җинаятьчелек чорында, Мәскәү базары  «Низа» оешкан җинаятьчел төркемнең «Базар бригадасы» дип аталган «контроль»  астында иде .

2008 елда, базарда (Энергетиклар урамы, 4), реконструкциядән соң соңгы яңа җиһазлар белән җиһазландырылган  милиция терәк пункты эшли башлады .

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:Казан ширкәтләре
Төркем:Казан базарлары
Лубян (Вятка кушылдыгы)

**Лубян** - Татарстан һәм Удмуртия елгасы, Вятка елгасының сул кушылдыгы.

## География
Елганың озынлыгы 37,5 км (шуларның 30 км Татарстанда), бассейн мәйданы 273 км². Лубян Удмурт Республикасының Новоникольск авылының көньяк-көнбатышыннан башлана, тамагы Татарстан Республикасының Кукмара районы Лубян авылы янында урнашкан. Ул чокырлар һәм күп санлы йомшак биеклекләр белән аерылган биек тигезлектә ага. Елганың 9 кушылдыгы бар, аларның иң зуры — сул кушылдыгы  Сарамачка.

## Су реестры мәгълүматлары

Урман каплавы 75%, елга челтәренең тыгызлыгы 0,31 км / км².

Елга аз сулы. Елга туклануы катнаш, нигездә кар белән туклана (64%). Җир асты туклану модуле 3-5 л / (с×км²). Язгы кар эрегән вакытта түбәнлекләрдә елга киң тарала, кайчагында якын-тирә урман участокларын су баса. Еллык агымның уртача озак вакытлы катламы бассейнда 116 мм, су басу катламы 74 мм. Язгы ташу гадәттә март ахырында - апрельнең 1 декадасында башлана. Ноябрь башында салкын. Тамагында күпьеллык уртача су чыгымы 0,4 м³/с.

Су язда йомшак (1,5-3 мг-экв /л), кыш һәм җәйдә уртача каты (3-6 мг-экв /л). Минерализациянең гомуми күләме язда 200-300 мг / л, кыш һәм җәйдә 500-700 мг / л  .

## Табигать

Елгада гольян һәм хариус  очрый (икесе дә Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән). Елга үзәнендә сөйрәлүчеләрнең 4 төре санала: гади кара елан, бакыр кәлтәләр (Татарстан Республикасы Кызыл китабына кертелгән),  җир-су хайваннарының 6 төре (Татарстан Республикасы Кызыл китабына кертелгән: соры гөберле бака, тараклы тритон ), имезүчеләрнең 24 төре ( Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән кутора, Европа чәшкесе, ас, аю ), кошларның 125 төре (Татарстан Республикасының Кызыл китабында күрсәтелгән: соры торна, саескан, кечкенә акчарлак, телсез аккош, зур выпь, елга каракошы, балыкчы карчыга, каракош, бөркет, өке, саз ябалагы, каракош, чырайсыз ябалаклар, козодой, балыкчы тургай, удод, соры башлы тукран, урман тургае, кычыткан тургае).

Татар Автоном Совет Социалистик Республикасы Министрлар Советының  1989 елның 24 апрелендәге 167нче  һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының  2005 елның 29 декабрендәге 644 нче карары белән ул төбәк әһәмиятендәге табигать һәйкәле булып танылды. Елганың түбән агымында урнашкан. Озынлыгы 6 км, янәшәсендәге урман зонасы киңлеге 200 м-табигать һәйкәле (1989 ел).

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры  мәгълүматлары буенча,  Чулман су бассейны округына карый, елгасының су хуҗалыгы участогы — Нократ Аланы шәһәреннән Нократ елгасына һәм  тамагына  кадәр. Елга бассейны —   Нократ тора. Елга бассейны — Кама  .

Дәүләт су реестрындагы су коды 10010300612111100040523.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ.
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Удмуртия елгалары
Дəрвишлəр мəйданы

**Дəрвишлəр мəйданы** () — Казанның Совет районының Дәрвишләр бистәсендәге зур булмаган  скверга охшаган мәйдан, Сәетгалиев исемендәге Мәдәният сарае каршында, Совет урамы киселешендә, Халезов урамы бетү белән урнашкан.

Бистәдә  яшәүчеләрнең көндәлек тормышында ул еш *Саетгалиев Мәдәният сарае янындагы мәйдан*, *Мәдәният сарае янындагы мәйдан*  һәм яки *мәйдан* гына дип атала. Бистәнең өч мәйданының берсе  калган икесе янында (Комсомол  һәм Тынычлык урамнарында) урнашкан.

Тынычлык мәйданының төньяк-көнчыгыш почмагы каршында Тынычлык урамы аша зур булмаган яшел Дәрвишләр мәйданы урнашкан.  Дәрвишләр мәйданы 1950  елларда  ук төзелгән, әмма  бик соң гына реконструкцияләнгән, тарихи яктан икенче булган  Дәрвишләр бистәсендәге мәйданда  митинглар, җыелышлар, бәйрәмнәр,  демонстрацияләр, ярминкәләр һәм башка мәдәни чаралар үткәрү урыны була.

Юл чатыннан һәм периметр буенча юллардан тыш, мәйданда фонтанлы асфальт мәйданчык һәм яшел үсентеләр булган газоннар бар.  Сталин архитектурасы булган Мәдәният сараена өстәп, 4-5 катлы торак йортлар — кибетләр һәм башка дәүләт учреждениеләре белән  «сталинка» һәм «хрущёвкалар»   мәйданга чыга.

Мәйданда «Саетгалиев Мәдәният сарае» автобус тукталышлары бар - Халезова урамындагы 19 нчы маршрут  һәм 1, 9, 11, 25, 34, 41, 44, 51, 60, 84, 88, 91 маршрутлар урнашкан, алар Совет урамы буенча 804 нче чакрымдагы тимер юл станциясе янында урнашкан электр поездлары станциясенә яки аннан шәһәр үзәгенә таба бер юнәлештә йөри/

2015 елның җәендә мәйдан тулысынча яңартыла һәм 25 сентябрьдә ачыла.

## Сылтамалар

* Викимапиядә Дəрвишлəр мәйданы (спутник күренеше)
* История поселка Дербышки (г. Казань) в названиях улиц

Төркем:Казан мәйданнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Әхмәт Вәли Мәңгәр

**Әхмәтвәли бин Ибраһим Мәңгәр** (, 1891—1978) — сәүдәгәр, эшкуар, җәмәгать эшлеклесе. Русиядә (1909-25), Кытайда (1925-38) сәүдә эшчәнлеге белән шөгыльләнгән. 1939 елдан Төркиядә яши. Ике сәүдә-сәнәгать фирмасы хуҗасы, төрек автомобиль сәнәгатенә нигез салучыларның берсе. Төркиядә беренче тапкыр «Мерседес Бенц» филиалын ачучы һәм аның җитәкчесе. Ahmet Veli Menger Holding, Mengerler Otomotiv, Otomarsan, Bosch Türk хуҗасы.
Төркиядә татар диаспорасының социаль һәм мәдәни тормышы өчен шактый акчалар бүлгән хәйриәче, Төркиядә «Казан» журналын чыгаруга ярдәм итүче. Аның исеме шулай ук Себер татарлары тарихына да кереп калган.

## Биография

Әхмәтвәли Менгерның ата-бабалары Идел буеннан Себергә күченгәннәр, бәлки Казан артындагы Олы Мәңгәр авылын булганнардыр.

Әхмәтвәли Мәңгәр озын гомер кичергән. Ул яхшы хәлле гаиләдә 13 нче бала булып дөньяга килә, башта гаиләдә, аннары мәдрәсәдә ислам нигезләрен яхшы өйрәнә. Ул мулла да була ала, кирәк булганда исем кушу, никах, җомга һәм бәйрәм намазлары йолаларын үткәрә алган, әмма эшкуарлык юлын сайлый. 34 яшькә кадәр Россия белән бәйле булган, аннан ул 1925 елда совет власте урнашканнан соң Кытай шәһәре Тәнцзинга китә. Биредә ул 14 ел яши һәм 1938 елда Төркиягә күченә. Ул алдынгы карашлы прогрессив карашлы кеше була, ул камиллектә берничә чит телне белгән, күп укыган гына түгел, үзе дә үзеннән соң зур эпистоляр мирасны калдырган мәкалә авторы булып танылган.

Тәнцзингә килгәч, Әхмәтвәли Мәңгәр биредә татар-төрек җәмгыятен оештыра. Ул Кытайда яшәүче барлык татар һәм башкортларның тормышы белән кызыксына. 1935 елның 4-15 февралендә Мукденда Исхакый җитәкчелегендә «Ерак Көнчыгышның төрек-татар мөселманнары корылтае» оештырыла. Әхмәтвәли Мәңгәр аның барлык утырышларының рәисе була. Бу утырышларда Идел-Урал татарлары Конфедерациясе оештырыла, рәис итеп Гаяз Исхакый сайлана, ә урынбасар итеп Әхмәтвәли Мәңгәр сайлана. Гаяз Исхакый Аурупага киткәннән соң конфедерациясенең фактик башлыгы Ә. Мәңгәр була.

## Моны да карагыз
* Мукден конгрессы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999
* «Татарская энциклопедия» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14
* Ахметвели Менгер : [Сб. воспоминаний / Сост. С. Имре, И. Надиров]. — Казань : Эхо веков, 1997. — 174 с., [8] л. ил.; 20 см; ISBN (В пер.) (В пер.) : Б. ц.

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Сәүдәгәрләр
Төркем:Иганәчеләр
Төркем:Хәйриячеләр
Төркем:Әтнә районында туганнар