open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түбән Кама музыка көллияте

**** (, ) — 1969 елдан ТАССР (*[[1991 ел]]дан [[Татарстан]]*) Түбән Кама шәһәрендә музыка сәнгате өлкәсендә урта һөнәри белем бирүче уку йорты (*көллият*), ТР мәдәният министрлыгы карамагындагы дәүләт мөхтәриятле һөнәри белем бирү оешмасы. Музыка көллияте Түбән Кама шәһәренең һәм районның музыка үзәге булып тора.
Көллият директоры (*[[2012 ел]]дан*) — Альфред Нәзһәт улы Гыйләҗев.

## Тарих
* 1969 елда шәһәр хакимияте карары буенча **Түбән Кама музыка училищесы** буларак ачыла.
* 1971 елдан татар һөнәри музыкасына нигез салучы Салих Сәйдәшев исемен йөртә. 
* 2006-2007 елларда Түбән Кама районының «Салих Сәйдәшев исемендәге музыка училищесы».
* 2008 елның апреленнән көллият.
* 1990 елдан бирле көллият базасында яшь вокалистларның Салих Сәйдәшев исемендәге төбәкара бәйгесе үтә.

## Белгечлекләр
Көллият балалар музыка мәктәпләре укытучылары, хор, ансамбль җитәкчеләре, оркестр артистлары хәзерли. Көллияттә 3 ел 10 ай торып укыйсы.
* Фортепиано. 
* Оркестр өчен кыллы уен кораллары: эскрипкә, альт, виолончель, контрабас.
* Оркестр өчен тынлы һәм бәрмә уен кораллары: труба, тромбон, валторна, туба, флейта, гобой, кларнет, саксофон, фагот, курай.
* Халык уен кораллары оркестры өчен уен кораллары: баян, аккордеон, домра, балалайка, гитара.
* Вокал сәнгате: академик һәм халык.
* Хор белән дирижерлык итү.
* Музыка теориясе.
* Эстрада музыка сәнгате (*эстрадада җырлау*).

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1969-1972 еллар Л. А. Джураев 
* 1973-1977 еллар И. Г. Алмазов 
* 1978-1989 еллар З. Х. Әхмәтҗанов 
* 1989-1995 еллар Г. З. Фәйзуллин 
* 1996-2004 еллар Ф. Ч. Гайсин 
* 2005-2011 еллар С. А. Бакашева, *ТР атказанган мәдәният хезмәткәре* 
* 2012-2018 еллар А. Н. Гыйләҗев.
* 2018- - Ольга Владимир кызы Прокопьева

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

45 ел эчендә 1,5 мең белгеч әзерләнгән.
* Ленар Айкаев, Зур концерт залы директоры.
* Рафаэль Гайзетдинов, курай ясау остасы.
* Наилә Гайнуллина, Казан консерваториясе укытучысы.
* Резеда Галимова, җырчы.
* Рәшит Кәлимуллин, РФ һәм ТР композиторлар берлекләре рәисе.
* Татьяна Мазуренко, җырчы.
* Гүзәл Мөхәмәтдинова, Казан консерваториясе доценты.
* Рафаэль Сәхәбиев, җырчы.
* Гөлдания Хәйруллина, җырчы.
* Алсу Хисамиева, җырчы.
* Дамир Шәрифуллин, Казан циркы директоры.
* Зөһрә Шәрифуллина, җырчы.

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

*  Көллиятнең «ТР электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе
*  «Контактта» көллият сәхифәсе
*  Мәдәни тормыш үзәге. «''Элита Татарстана''», 04.12.2009 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1969 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Сәнгать уку йортлары
Төркем:Түбән Кама урта һөнәри уку йортлары
Гөлзада Руденко

**Гөлзада Руденко**, Гөлзада Рәкыйп кызы Руденко,  (*кыз фамилиясе* Мөбәрәкшина, *[[1956 ел]]ның [[30 август]]ы, [[ТАССР]], [[Арча районы]], [[Үрнәк (Арча районы)|Үрнәк]]*) — Алабуга дәүләт тарихи-архитектура һәм сәнгать музей-тыюлыгының генераль директоры, РФ (2008) һәм ТР (1998) атказанган мәдәният хезмәткәре,  Әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә Россия Федерациясе дәүләт премиясе лауреаты (2022).

## Тәрҗемәи хәле

1956 елның 30 августында ТАССР Арча районы Үрнәк авылында туган. Әтисе Рәкыйп — Үрнәк һөнәри-техник училищесы укытучысы, әнисе Язилә —ашханә эшчесе. 8 классны Үрнәктә, урта мәктәпне Алабугада тәмамлый. Алабуга дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тәмамлаган (*[[1978 ел|1978]]*).

## Хезмәт юлы
* 1978-1981 Яр Чаллыда ВЛКСМның Комсомомол район комитеты инструкторы (*[[1978 ел|1978]]*), икенче сәркатип (*[[1981 ел|1981]]*).
* 1984 елдан Яр Чаллы КПССның Комсомол район комитеты пропаганда бүлеге мөдире урынбасары.
* 1988 елдан «Камгэсэнерготөзелеш» берләшмәсенең райком хокукындагы партком сәркатибенең урынбасары.
* 1987 елда Вьетнамда (ГЭС коручы ире янәшәсендә) ССРБ белгечләре парткомы сәркатибе урынбасары.
* 1991 елда «Эврика» мәгълүмати үзәге (*элекке* «Камгэсэнерготөзелеш» берләшмәсенең һөнәри берлеге китапханәсе) директоры.
* 1997 елда Колумбиядә (ГЭС коручы ире янәшәсендә) РФ белгечләре арасында хатын-кызлар шурасы рәисе урынбасары.
* 1999 елның февраленнән Чаллы шәһәре башкарма комитетының мәдәният һәм сәнгать идарәсе башлыгы (*[[мэр|шәһәр башлыгы]]* Р. Алтынбаев).
* «Леон–Тур» туристлык фирмасы башлыгы.
* 2002 елның ноябреннән Алабуга дәүләт тарихи-архитектура һәм сәнгать музей-тыюлыгының генераль директоры (*[[мэр|шәһәр башлыгы]]* И. Гафуров).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 1998 ― Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
* 2008 ― РФ атказанган мәдәният хезмәткәре
* РФ хөкүмәтенең мәдәният өлкәсендәге махсус премиясе лауреаты
* Фридрих Хаас медале (*[[Алмания]]*)
* Ломоносов исемендәге орден (*[[РФ]]*)
* 2006 ― «Татарстанның иң данлы хатын-кызы»
* 2007 ― Татарстанның «Ел шәхесе»
* 2022 ― Әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә Россия Федерациясе дәүләт премиясе ― *Россиянең тарихи-мәдәни мирасын өйрәнүгә, саклауга һәм популярлаштыруга керткән өлеше өчен* . Россия көнендә Мәскәүдә Зур Кремль сараеның Георгий залында Россия Федерациясе Президенты В. В. Путин тарафыннан тапшырылган

## Гаиләсе
Ире Александр Леонид улы Руденко (*[[1981 ел]]да өйләнешкәннәр*), ГЭСларга махсус җиһазлар урнаштыру буенча белгеч.
* *улы* Станислав (*[[1982 ел|1982]]*).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# В. Имамов. Гөлзада һәйкәлләре. «Мәйдан», 2011, № 3.

## Сылтамалар

*  Алабуга музей-тыюлыгы сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Алабуга дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:«Мәдәнияттәге казанышлар өчен» билгесе (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Алабуга дәүләт тарихи-архитектура һәм сәнгать музей-тыюлыгы

**Алабуга дәүләт тарихи-архитектура һәм сәнгать музей-тыюлыгы** () — Алабуга шәһәрендә 1989 елдан эшләп килүче музей-тыюлык, ТР мәдәният министрлыгы карамагындагы бюджеттагы мәдәният оешмасы.
1970 елдан «Россиянең тарихи урыны», 1995 елдан «РФ дәрәҗәсендә тарихи һәм мәдәни мирас ядкәре» исемен йөртә.
Генераль директоры (*[[2002 ел]]дан*) — Гөлзада Руденко, *РФ һәм ТР атказанган мәдәният хезмәткәре*.

## Тарих
 
 
 
 
РСФСР министрлар кабинетының 1989 елның 30 августы № 269 карары белән ачылган.
Музей-тыюлыкның саклау зонасы 491,5 *га* тәшкил итә. Анда 184 мәдәни һәм тарихи ядкәр саклана.
14 музей һәм күргәзмә залларын берләштерә.
* Иске Алабуга шәһәрчеге
* Рәссам Иван Шишкин музее
* Иван Шишкин күргәзмәсе
* Н.А. Дурованың музей-утары
* В.М. Бехтерев исемендәге өяз медицинасы музее
* М. Цветаеваның Хәтер йорты
* Рәссамнар салоны
* Туристлар үзәге
* Теплоходлар туктар өчен дебаркадер
* «Трактир» музей-театр йорты
* Иҗат әһелләре өчен арт-кафе
* «Портомойня» музее
* Күргәзмәләр залы
* «Көмеш гасыр» китапханәсе
* Интерактив остаханәләр
* «Латыш уланнары» клубы

## Максаты
Алабуганың борынгы һәм тарихи үз йөзен саклап калу, гаять бай матди һәм рухи тарихи-мәдәни мирасны саклау, тергезү һәм халыкка күрсәтү.
Музей-тыюлык 25 тармак буенча хезмәт куя.
* Җайдак-язучы Н. Дуровага багышланган хәрби-ватандарлык фестивальләре
* М. Цветаевага багышланган шигърият бәйрәмнәре
* «Мин Шишкин кебек ясыйм» исемле балалар иҗат бәйгеләре
* Спас ярминкәсендә катнашу һ.б.

## Ирешкән уңышлары
* 2010 Европа күләмендәге иң яхшы 25 музей исемлегенә кертелгән.
* 2010 РФ  Ю. Сенкевич исемендәге «Регионнардагы иң яхшы музей» исеменә лаек булган.
* 2012 «Интермузей» фестивале, Гран-при.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Здравствуй, Елабуга. *Сборник очерков*. *Составитель*: М.Д. Абзянов. Казань: ТКН, 1980.
# Над шишкинским бором рассвет. *Сборник очерков*. *Составители*: Михаил Абзянов, Мәрьям Ларина, Николай Сорокин. Казань: ТКН, 1989.
# Курмашев И. Кама суы буенда. Алабуганың үткәне, бүгенгесе. «Казан утлары», 1988, № 5.
# Елабуга. Путеводитель. СПб.: Издательство Маматов, 2015.ISBN 978-5-91076-065-7
# В. Имамов. Гөлзада һәйкәлләре. «Мәйдан», 2011, № 3.

## Сылтамалар
*  Музей-тыюлык сайты 
*  Алабуга музейлары 

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Алабуга музейлары
Төркем:Россия музей-тыюлыклары
Төркем:Татарстанның сакланган табигать территорияләре
Яныш Ялкайн

**Яныш Ялкайн** (*псевдоним, чын исеме* Яныш Ялкаевич Ялкаев) (*[[1906 ел]]ның [[25 октябрь|25 октябре]], [[Уфа губернасы]], [[Бөре өязе]], [[Чурай (Мишкә районы)|Чурай]] — [[1938 ел]]ның [[17 сентябрь|17 сентябре]], [[Мәскәү]]*) — чирмеш язучысы, фольклорчы, тәрҗемәче, этнограф, библиограф. ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (*[[1934 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1906 елның 25 октябрендә Уфа губернасы Бөре өязе (*хәзерге* БР Мишкә районы) Чурай авылында крестьян гаиләсендә туган. Бөре педагогия техникумын (*[[1921 ел|1921]]*), Мәскәү дәүләт университетын (*[[1931 ел|1931]]*) тәмамлаган. Мари өлкә туган якны өйрәнү музее (*[[Йошкар-Ола]]*) фәнни хезмәткәре, ССРБ ФА антропология һәм этнография институты (*[[Ленинград]]*) хезмәткәре булып эшли, «Советская этнография» журналы (*[[Мәскәү]]*) редколлегиясе әгъзасы була.

## Иҗаты
* Автобиографик  авторы: «*Андрий Толкын*» (*[[1934 ел|1934]]*), «*Ужар жап*» () (*[[1936 ел|1936]]*), «*Ола*» () (*[[1936 ел|1936]]*). Бу повестьларда Беренче дөнья сугышы (*[[1914 ел|1914]]-[[1918 ел|1918]]*), Ватандашлар сугышы, сугыштан соңгы чор вакыйгалары сурәтләнә.
* «*Онго*» () романында (*[[1937 ел|1937]]*) XX гасыр башы мари халкының төрле катламнары язмышын күздән кичерә, көнчыгыш чирмешләрнең күпләп ерак Себергә күченү вакыйгасын сурәтли.
* «*Кугу кайык*» () (*[[1926 ел|1926]]*), «*Ул*» (*[[1935 ел|1935]]*) поэмалары, «*Минем илем*» шигырьләр җыентыгы (*[[1934 ел|1934]]*) авторы.
* Әдәбият, фольклор, этнография, матбагачылык буенча мәкаләләр яза.
* Тәрҗемә өлкәсендә эшли: А.С. Пушкин, А.М. Горький, А.П. Гайдар һ.б. әсәрләрен мари теленә тәрҗемә итә.
* Мәскәү университетында укыганда Муса Җәлил һәм Әхмәт Фәйзи белән дуслаша.

## [[Сталин репрессияләре|Сәяси эзәрлекләү]]
* 1937 елның көзендә «*иҗатында совет чынбарлыгына социализм күзлегеннән карамау*» гаебе тагалар, халык дошманнарын һәм буржуаз милләтчеләрне ачыклауда катнашмауда гаеплиләр, ССРБ язучылар берлегеннән чыгаралар.
* 1938 елның апрелендә «*фин разведкасы файдасына шпионлык итүдә, фетнәче оешма оештыруда*» гаепләп, кулга алалар.
* 1938 елның 17 сентябрендә атып үтерелә. 1957 елда аклана.

## Хәтер
* Мишкә урамына, китапханәсенә, Чурай мәктәбенә исеме бирелгән.
* 1966 Чурай авылында һәйкәл (*бюст*) куелган.
* 1998 Я. Ялкайн исемендәге әдәби премия (*[[Мишкә районы]], [[Калтасы районы]]*) булдырылган.

## Гаиләсе
Хатыны Надежда (1916―1987), язучы, тәрҗемәче, педагог.
**улы* Ян (1938).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Энциклопедия Республики Марий Эл (отв. ред. Н.И. Сараева). Йошкар-Ола, 2009.
  
## Әдәбият
# *А. А. Ямурзин*. «Кандра» на земле Башкортостана. Уфа: Гыйлем, 2012.

## Сылтамалар
* Чурай гимназиясе сайты 
*  Яныш Ялкайн «Башкорт белешмәлеге»ндә 

Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Чирмеш язучылары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Җәзаланган язучылар
Төркем:Сәяси репрессия корбаннары
Гурий Эвайн

**Гурий Эвайн** (*псевдоним, чын исеме* Гурий Гаврила улы Кармазин, Эвай Кутлукай, *чукындырылганчы исеме* Котлыкай Гыйбаев) (*[[1882 ел]]ның [[15 март]]ы, [[Уфа губернасы]], [[Бөре өязе]], [[Ишем (Мишкә районы)|Ишем]] — [[1938 ел]]ның [[11 май|11 мае]], [[Мәскәү]]*) — чирмеш язучысы, мари әдәбиятына нигез салучыларның берсе, мәгърифәтче, фольклорчы, мөгаллим-методист, доцент.

## Тәрҗемәи хәле
1882 елның 15 мартында Уфа губернасы Бөре өязе (*хәзерге* БР Мишкә районы) Ишем авылында туган. Бөре укытучылар мәктәбен (*[[1901 ел|1901]]*), Казан дәүләт университетын (*экстерн*) тәмамлаган.
1909-1912 елларда Бөре өязендә укытучы булып эшли. 1912 елда Мари Иленә күчеп, Урта Кетнә чирмеш укуханәсендә укыта башлый.
1916 елда патша армиясенә алынып, Иркутск хәрби укуханәсен тәмамлый, кече әфисәр дәрәҗәсе ала, румын чигендә сугыш хәрәкәтләрендә катнаша. 1917 елда  керә.
1918 елның 9 гыйнварында «*Ужара*» газетасында басылган «*Йоклап калмагыз! Чирмеш-подпоручикның окоптан җибәргән хаты*» дигән мәкаләсендә чирмеш дәүләтчелеген булдыруны яклап чыга.
1918 елдан Тумда, 1923 елдан Краснококшайскида мәгариф идарәсендә эшли.
1926 елдан Мәскәүдә, аспирантура тәмамлый. 1929 елдан Казанда Көнчыгыш педагогия институтында мари теле укыта, доцент. 1930 елда Йошкар-Олага, Мари фәнни-тикшеренү институтына сектор җитәкчесе итеп чакырыла.

## Хезмәтләре
Казан университетын тәмамлагач, мари әдәби теле нормаларын булдыруда катнаша, чирмеш язуы һәм орфографисен реформалау өстендә эшли. Чирмеш тел гыйлеме өлкәсендә күп терминологик неологизмнар, брошюралар, мәкаләләр авторы. «Сурәтле чирмеш әлифбасы һәм болын һәм көнчыгыш чирмешләре телендә беренче уку китабы» (*[[1914 ел|1914]], [[Казан]], В.М. Васильев белән бергә*) төзи. 1925 елда узган мәгариф хезмәткәрләренең II съездында ул төзегән алфавит проекты (*кириллицада*) һәм орфография кагыйдәләре кабул ителә.

## Иҗаты
Әдәбиятка  С.Г.Чавайн, Г. Микай һ.б. белән бер чорда килә. А.С. Пушкинның «Балыкчы һәм балык турында әкият»енә нигезләнеп, «Вувер кува» () поэмасын яза (Казанда 1910 елда «Мари календаре»нда басылган).
* «Мари пионер маршы» авторы (*[[1924 ел|1924]], музыкасын И.С. Палантай язган*).
* Чирмеш халык авыз иҗатын җыйнап, Һельсинкида алман телендә нәшер итә (1931).
* Тәрҗемә белән шөгыльләнә: Л.Н. Толстой, К.Д. Ушинский әсәрләрен тәрҗемә итә.

## [[Сталин репрессияләре|Сәяси эзәрлекләү]]
1930 елда чирмеш милләтчеләре эше буенча кулга алына. 1932 елның гыйнварында Мари мөхтәриятле өлкәсеннән 3 елга читкә сөрелә. Әйләнеп кайткач, бераз вакыт чирмеш телен латинлаштыру хәрәкәтендә катнаша. Янәдән 1937 елның 21 мартында кулга алынып, 1938 елның 11 маенда атып үтерелгән. 1957 елда акланган.

## Хәтер
Ишем авылында музее булдырылган.

## Чыганаклар
# Энциклопедия Республики Марий Эл (отв. ред. Н.И. Сараева). Йошкар-Ола, 2009.

## Әдәбият
# А.А. Ямурзин. Кандра на земле Башкортостана. Уфа: Гыйлем, 2012.

## Сылтамалар
*  БР әдәби картасы 
*  Он дал марийцам букварь и грамматику…

## Искәрмәләр

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Чирмеш язучылары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Җәзаланган язучылар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Лилия Дөгг Альфредсдоттир

**Лилия Дөгг Альфредсдоттир** (исландча — **Lilja Dögg Alfreðsdóttir,** 4 октябрь, 1973) — Исландия халык хуҗалыгы эшлеклесе, тышкы икътисадый эшчәнлек эксперты һәм 2016 елның апреленнән Исландия тышкы эшләр һәм сәүдә министры, Сигурдур Инги Йоханссон ("Алгарыш" фиркасеннән) җитәкләгән хөкүмәт әгъзасы.

Лиля Дөгг Колумбия университетын (АКШ) тәмамлаган, *халыкара мөнәсәбәтләр магистры *дәрәҗәсенә ия. Исландия үзәк банкында төрле вазифаларны башкарган, элеккеге премьер-министр Сигмундур Давид Гуннлаугссонның икътисад сәясәте буенча киңәшчесе булган. Министр буларак, Исландия парламенты Альтингта әгъза булып тора алмый.

## Сылтамалар
* Исландия тышкы эшләр министрлыгы сайтындагы п рофиль  (инглиз телендә)

Төркем:1973 елда туганнар
Фәния Чанышева

**Фәния Чанышева**, Фәния Гафар (*Габделгафар*) кызы Чанышева, ,  (*[[1926 ел]]ның [[1 сентябрь|1 сентябре]], [[БАССР]], [[Бәләбәй кантоны]], [[Күзәй|Иске Күзәй]] — [[2018 ел]]ның [[14 апрель|14 апреле]], [[Уфа]]*) — шагыйрә, прозаик, ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (*[[1980 ел]]дан*).
Гыйлемдар Рамазанов премиясе лауреаты (*[[2006 ел|2006]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1926 елның 1 сентябрендә БАССР Бәләбәй кантонындагы  (*хәзерге* Бүздәк районы) данлыклы татар авылы Иске Күзәйдә тугыз балалы гаиләдә туган. Әдәбиятка килүендә өяз писере булып эшләгән әтисе Габделгафарның шифалы йогынтысы зур булган. Мәктәпне (*аттестатсыз*) тәмамлагач, бераз ындыр табагы мөдире булып эшләп ала. Соңыннан Уфага барып, К.А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтына  (*[[1957 ел]]дан [[Башкорт дәүләт университеты]]*) укырга керә. Татар кызын тарих-филология факультетыннан, анда кеше күп дигән сәбәп белән, әдәбият факультетының башкорт бүлегенә сайлап алалар. Бу борылыш алдагы язмышын хәл итә. Хәким Гыйләҗев, Гыйлемдар Рамазанов, Рифкать Мәхмүтов, Фәрит Исәнгулов, Агиш Гыйрфан белән бергә укый. 
* 1949-1951 елларда БАССР Кыйгы районы Абзай авылында мәктәптә укыта.
* 1952-1953 елларда «Китап» нәшриятында (*[[Уфа]]*) дәреслекләр бүлегендә мөхәррир, «Башкортстан укытучысы» журналында әдәби хезмәткәр булып эшли.

## Иҗаты
Ныклап иҗатка кереп китүе 1968 елда була. Шигырьләре башта татар телендә «Кызыл таң» газетасында басыла. Беренче кулъязмасына шагыйрь Марат Кәримов яхшы бәя куеп, нәшриятка бирә. Шуннан соң шигырь һәм проза җыентыклары бер тоткарлыксыз нәшер ителеп килә. Шигырьләренә композиторлар (*Т.М. Шәрипов һ.б.*) көйләр язган.

#### Басылган китаплары
* Истә, һаман да истә
* 1984 Боз һәм ялкын
* Саумы, якты көн
* 1986 Мәхәббәт белән очрашу
* 1992 Сагышлы сукмаклар
* 2014 Гомернең якты мизгелләре 
* Гомерем бакчасы (*язучылар турында истәлекләр*)
* Елларга үрелгән җырлар
* Замандашлар
* Истәлекләр

## Гаиләсе
Ире Гыйлемдар Рамазанов (*[[1923 ел|1923]]-[[1993 ел|1993]]*)
* *улы* Илдар, *кызлары* Гөлшат, Гөлназ

2018 елның 14 апрелендә Уфада 93нче яшендә вафат булды .

## Чыганаклар
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Әдәбият
# Н. Хәсәнова-Тукаева. Шунда калган минем эзләрем. «Башкортстан», 2015 ел, 15 август.
# Затлы-зыялы нәселдән ул! «Өмет», 2016 ел, 26 август.

## Сылтамалар
*  Башкортостан (''белешмәлек'') 

## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Уругвай һимны

— гимнның иң кыска башкарылышы
 — гимнның озайтыбрак уйнала торган башкарылышы
 — гимнның оркестр һәм хор тарафыннан башкарылышы

## гимнның тарихы
**"Orientales, la Patria o la Tumba!"** ("Уругвайлылар, йә Ватан, йә үлем!") — Уругвай Көнчыгыш җөмһүриятенең дәүләт гимны. Уругвайлылар үзләрен "Оrientales", ягъни "Көнчыгышлылар" дип атыйлар. Илнең бүгенге территориясе Испания колониаль хакимлеге заманында Ла-Плата вице-кыйраллыгы составына кергән һәм Көнчыгыш Яр буе провинцияләре дип аталган. Аргентина бәйсезлек алганда җирле халык, яңа бәйлелеккә эләкмәс өчен, үз Ватанын Уругвай дәүләте (илнең иң зур елгасы исеме буенча) итеп аерып чыгару өчен көрәшкән һәм ахыр чиктә үз максатына ирешкән дә.
гимнның берничә варианты кулланыла. Тулы версиясе – дөньяда иң озын дәүләт гимннарының берсе дип санала: аны башкару 15 минуттан артык дәвам итә. Халыкара сәяси, мәдәни һәм спорт чараларында башта гимнның сүзсез кереш өлеше (увертюрасы) оркестр тарафыннан гына уйнала, азагында уругвайлыларга үз Ватаннарына бер куплетлык шәһадәтнамә бирү мөмкинлеге бар. Ләкин чит илләрдә үткәрелә торган кайбер футбол уеннарында хуҗалар музыканы кереш өлешеннән соң ук туктаталар. Бу очракта Уругвай җыелма такымына ияреп килгән җанатарлар гимнны үзләре җырлап бетерәләр.
гимнның ике куплеттан торган җыйнаграк варианты да бик популяр. Иң мәгърур һәм дәртләндергеч варианты **"Мурга версиясе"** https://www.youtube.com/watch?v=UZOQn-yyMEc дип атала. Ул Уругвайның эчке рәсми һәм тантаналы чараларында һәм еш кына Көньяк Америка күләмендәге халыкара спорт уеннарында башлап җырлаучы солист тарафыннан башкарыла. гимнның кереш өлешен төшереп калдыралар, һәм гаять үзенчәлекле итеп эшкәртелгән музыкасы һәм тексты 4 минут ярым дәвамында җырлана.
гимнның текстын Франсиско Акунья де Фигероа (**Francisco Acuña de Figueroa**) язган. Бу шагыйрь шулай ук Парагвай дәүләт гимнының да авторы (**Paraguayos, República o Muerte** – Парагвайлылар, Җөмһүрият яки үлем).
Уругвай гимнының тексты рәсми рәвештә 1833 елның 8 июлендә кабул ителгән. Музыкасын Франсиско Хосе Дебали (**Francisco José Debali**) һәм Фернандо Кихано (**Fernando Quijano**) язган. Алар гимнга музыкаль теманы Италия композиторы Доницетти (Donizetti) операсыннан алган дип фаразлана. гимн беренче тапкыр тулысынча 1845 елның 19 июлендә башкарылган һәм 1848 елның 25 июлендә дәүләт гимны буларак расланган. 90 ел үткәч, 1938 елның 20 маенда, текстка үзгәрешләр кертелгән, аларны Херардо Грассо (**Gerardo Grasso**) һәм Беноне Калькавекья (**Benone Calcavecchia**) тәкъдим иткән.

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Уругвай
Истоки (газета, Уфа)

*2008 елдан Уфада нәшер ителүче «[[Истоки-Уфа]]» әдәбият-сәнгать әлманахы белән бутамагыз*

**«Истоки»** () — 1991 елның гыйнварыннан Уфада рус телендә нәшер ителүче мәгълүмати-публицистик атналык газета.
Баш мөхәррир — шагыйрь, драматург, тәрҗемәче 
## Гамәлгә куючы һәм нәшир

БР матбугат һәм ГМЧ агентлыгы, , «Республика Башкортостан» нәшрият йорты.

## Тарих
БР мәдәниятенә, икътисадына, әдәбиятына, тарихына, туган якны өйрәнүгә багышланган уникаль басма.
Мостай Кәрим, Дим Дәминов, Газим Шәфыйков әсәрләре басылган.

## Баш мөхәррирләр
* 1990 елның декабрендә чыккан сынау саныннан — Тайфур Сәгыйтов , язучы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Озак еллар Александр Филиппов, БР халык шагыйре.
* 2012 елдан — Айдар Хөсәенов, шагыйрь, драматург, тәрҗемәче.

## Рубрикалар
* Тарих серләре
* Туган якны өйрәнү
* Кешеләр һәм язмышлар
* Мәдәният парадокслары
* Бу актуаль
* Һәр санда шигырьләр һәм проза

## Таралу
БР территориясендәге барлык элемтә бүлекләрендә, альтернатив абунә агентлыкларында газетага язылу аша.

## Сылтамалар
* Газета сайты 

## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Русча гәҗитләр
Тузбаш елан

**Тузбаш елан, тузбаш**  () — Тузбашсыманнар () гаиләлегенең агусыз еланнар ыругы. 

## Шулай ук карагыз
* Гади тузбаш

## Искәрмәләр
Вечерняя Уфа (газета)

**«Вечерняя Уфа»** () — 1969 елның гыйнварыннан Уфа шәһәрендә рус телендә нәшер ителүче көндәлек иҗтимагый-сәяси басма.
Баш мөхәррире — В.Н. Голов

## Мәгълүмат

* Гамәлгә куючы - Уфа шәһәре шәһәр округы шурасы һәм Уфа шәһәре шәһәр округы администрациясе, «Вечерняя Уфа» газетасы  мөхәрририяте.
* Нәшер итүче — «Вечерняя Уфа» газетасы мөхәрририяте.
* Теркәлү таныклыгы ПИ № ТУ02-01342
* Көндәлек газета, аерым җомга саны, «Уфимская неделя» булып чыга.

## Рубрикалар
* Рәсми өлеш
* Сәясәт
* Мәдәният
* Шәһәр
* Спорт
* Транспорт
* Җәмгыять 
* Вакыйгалар
* Мәгариф 
* Икътисад
* Сәламәтлек

## Таралу
БР территориясендәге барлык элемтә бүлекләрендә язылу, «Уфа-печать» киосклары аша.

## Сылтамалар
*   Газета сайты

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Шәһәр газеталарыТөркем:Русча гәҗитләр
Шәүлегән

**Шәүлегән** () — чыпчыксыманнар 
## Искәрмәләр

Төркем:Чыпчыклар
Төркем:Урман
Otto Sverdrup

**Otto Noyman Knof Sverdrup** (1854 yılnıñ 31 oktäbere, Bindal — 1930 yılnın 26 noyäbere, Sannvika) — norveg diñgez säyäxätçese.

## Tärcemäi xäle
Küp balalı kerästiän ğailäsendä ikençe bala bulıp tuğan. 17 yäştän diñgez eşe belän şöğellänä başlıy. 1888 yılda, dönyada berençe bulıp, Frityof Nansen belän Grenlandiä utrawın çañğıda kisep ütä. 1893—1896 yıllarda maqsatı Tönyaq polüsına barıp citü bulğan Norver polär ikspidisiäendä qatnaşa. 1898-1902 yıllardağı Norveg arktik ikspidisiasendä qatnaşıp, Elsmir, Aksel-Heiberg, Ellef-Riñnes, Amund-Riñnes utrawların aça ham Kanada Arktika arxipelagı utrawların xaritağa töşerä.

1907 yılda Sverdrup, Kubada plantatsiäne satıp alıp, anda küçenä, ämmä eşläre barıp çıqmağaç, Norvegiägä kire qayta.

1914-1915 yıllarda Räsäy impiriäse çaqıruı buyınça xäbärsez yuğalğan urıs ikspidisiälärne ezläw çaralarında qatnaşa. Oktäber inqilabınnan soñ säwit xäkimiäte belän xezmättäşlek itä: 1920 yılda «Svätogor» bozwatqıçında «Solovey Budimiroviç» paraxudın boz äsirlegennän qotqara, ä 1921 dä ikmäk töyälgän biş köymäne Ob tamağınnan Yänäsäygä iltep citkerä.

Ğömerneñ qalğan öleşen Norvegiädä ütkärä.

## Däwlät büläkläre
* İzge Olaf urdinı (Norvegiä)
* «Qazanışlar öçen» midäle (Norvegiä)
* İzge Anna urdinı (Räsäy impiriäse)

## Xäter
* Kanada Arktika arxipelagınıñ utrawlar törkemenä iseme birelgän.
* Kara diñgezendäge utrawına isem birelgän.

Төркем:Норвегия сәяхәтчеләре
Ягъфәр Әхмәтшин

** Ягъфәр  Әхмәтшин **, Ягъфәр Әхмәт улы Әхмәтшин,  (*[[1924 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ы, [[Ырынбур өлкәсе]], [[Әсәкәй районы]], [[Котлый]] авылы — [[1945 ел]]ның [[17 гыйнвар]]ы, [[Польша]] (Варшава воеводалыгы), Карнево бистәсе*) — Бөек Ватан сугышында катнашучы. 1нче Беларус фронты 48нче армия 399нчы укчы дивизия 1348нче укчы полкның взвод командиры.  Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]], вафатыннан соң*). Лейтенант.

## Тәрҗемәи хәле
1924 елның 1 гыйнварында Урта Идел өлкәсе Богырыслан округы (*хәзерге* Ырынбур өлкәсе Әсәкәй районы) Котлый авылында крестьян гаиләсендә туган. Туган авылында 7 сыйныфны тәмамлагач, 1938 елда Богырслан педагогия укуханәсенә укырга керә. 1941 елның 1 декабреннән Эшче-крестьян Кызыл Гаскәрендә хезмәт итә.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1942 елда Тверь өлкәсе Красный Холм  хәрби пехота укуханәсен тәмамлагач, фронтка җибәрелә. Брянск, Үзәк, 1нче, 2нче, 3нче Беларус фронтларында була. 1943 елда Курск дугасында сугышларда катнаша.  Украина, Беларус, Польшаны азат итешә. 1нче Беларус фронты 48нче армия 399нчы укчы дивизия 1348нче укчы полкның взвод командиры Әхмәтшин Польшаның Остров-Мазовецка шәһәре янында 1944 елның 3-4 сентябрендә батырлык күрсәткән. Аның взводы бер ротага якын дошманны юк иткән, танкка каршы ата торган 3 тупны кулга төшергән.
1944 елның 4 сентябрендә сафтан чыккан рота командирын алыштырган һәм беренчеләрдән булып Нарев елгасын кичкән. Ул җитәкләгән рота дошман траншеяларын яулаган. 1945 елның 24 мартында Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелгән (*вафатыннан соң*).
1945 елның 17 гыйнварында һәлак булган, Варшава воеводалыгының Карнево бистәсендә җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
*  Советлар Берлеге Каһарманы (24.03.1945, *вафатыннан соң*) 
*  Ленин ордены (24.03.1945)
*  Кызыл Йолдыз ордены (11.09.1944)
* Медальләр

## Хәтер
Укыган мәктәбендә балалар оешмасы каһарман исемен йөрткән.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.1 (А-В). Казань, 2002. 

## Әдәбият
* Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6
* Советлар Союзы Геройлары - якташларыбыз. Казан, 1990.
* Оренбуржцы в боях за Родину. Челябинск, 1978.
* Рассказы о героях. Челябинск, 1971.

## Сылтамалар
*  Я. Әхмәтшин «Ил каһарманнары» сайтында
*  Я.Ә. Әхмәтшин «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр


Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Анна Кузнецова

**Анна Кузнецова**, Анна Юрий кызы Кузнецова (, *[[1982 ел]]ның [[3 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Пенза]]*) — психолог, дәүләт һәм сәяси эшлекле, VIII чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт думасы депутаты (2021 елдан). РФ Президенты каршында Бала хокуклары буенча вәкил, балалар омбудсмены (2016―2021). 2нче класслы РФ хакыйкый дәүләт киңәшчесе.

## Тәрҗемәи хәле
1982 елның 3 гыйнварында Пенза шәһәрендә туган. Пенза шәһәренең 72нче санлы мәктәбен, 3нче санлы Пенза педагогика лицеен (*[[1999 ел|1999]]*), психолог белгечлеге буенча Пенза дәүләт университетының В.Г. Белинский исемендәге педагогика институтын (*[[2003 ел|2003]]*) тәмамлаган.

2008 елда «Благовест» иҗтимагый оешмасының оештыручысы була.

2015 елда аның башлангычы белән «Покрау» гаиләне саклау оешмалары берлеге оеша.

«Гомумрусия халык фронты»ның Пенза бүлекчәсе җитәкчесе.

Абортка каршы «Тормыш — бүләк ул» программасы җитәкчесе.

2016 елның 9 сентябреннән 2021 елның 29 сентябренә кадәр ― РФ Президенты каршында Бала хокуклары буенча вәкил.

2021 елдан ― VIII чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт думасы депутаты (Бердәм Россия сәяси фиркасеннән).
## Гаиләсе
Ире Алексей, православие рухание (*[[2003 ел]]да өйләнешкәннәр*).
* 6 баласы: *кызлары* Марья, Дарья,*уллары* Иван, Николай, Тимофей, Лев.

## Сылтамалар
*  Новый уполномоченный по правам ребенка Анна Кузнецова
*    РФ президенты каршында балалар хокуклары буенча вәкилнең рәсми сайты 

## Искәрмәләр


Төркем:Пенза педагогика университетын тәмамлаучылар
Төркем:РФ президенты каршында Балалар хокуклары буенча вәкилләр
Төркем:Россия психологлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Әгъзам Вәлиев

**Әгъзам Вәлиев**, Әгъзам Җиһанша улы Вәлиев,  (*[[1919 ел]]ның [[10 апрель|10 апреле]], [[Казан губернасы]], [[Чистай өязе]], [[Каргалы (Чистай районы)|Каргалы]] – [[1986 ел]]ның [[31 декабрь|31 декабре]], [[Архангельск]]*) — очучы, Бөек Ватан сугышында эскадрилья командиры, майор. Советлар Берлеге Каһарманы (15.05.1946).

## Тәрҗемәи хәле

1919 елның 10 апрелендә Казан губернасы Чистай өязе (*хәзерге* Чистай районы) Каргалы авылында эшче гаиләсендә туган. Фабрика-завод өйрәнчекләре мәктәбен тәмамлый. 1937 елдан Ташкәнттә. Заводта слесарь булып эшли. Шунда ук аэроклубта шөгыльләнә. 1938 елдан Кызыл гаскәрдә хәрби хезмәттә. Чкалов шәһәрендә (*хәзерге* Ырынбур) хәрби очучылар укуханәсен тәмамлаган (*[[1940 ел|1940]]*).

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1941 елның июненнән фронтларда: Төньяк-көнбатыш, Көнбатыш, Брянск,  1нче һәм 2нче Украина фронтларында сугышларда катнаша.  Мәскәүне саклау һәм һөҗүмгә күчү операцияләрендә И-15 һәм И-153 истребительләрендә очышлар ясый. 2нче Украина фронтының 5нче һава армиясе 5нче штурмлаучы авиация корпусы 331нче авиация истребительләре дивизиясе 179нчы авиация истребительләре полкында эскадрилья командиры булып хезмәт итә. Майор Ә. Вәлиев 501 мәртәбә һавага күтәрелгән (*И-16, 153, Харрикейн, Як-1, Як-7,  Як-9 хәрби очкычларында*), 25 һава сугышында катнашкан, 4 дошман очкычын үзе бәреп төшергән, 3  очкычны күмәк рәвештә бәреп төшергәннәр. Украинаны, Румынияне, Молдавияне, Маҗарстанны, Австрияне, Чехословакияне азат итәүдә катнаша.

## Сугыштан соң
1946 елның 15 маенда Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелгән.
Очучы офицерларның югары тактика мәктәбен (1945), Хәрби һава академиясен (1952) тәмамлаган.
Полковник дәрәҗәсендә отставкага чыккан (1971).
Чистайда, Архангельскида торган. 1986 елның 31 декабрендә вафат.

## Хәтер
Чистай шәһәре урамына исеме бирелгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (15.05.1946).
* Ленин ордены (15.05.1946)
* Өч Кызыл Байрак ордены (7.06.1944; 14.01.1945; 13.06.1945)
* Ике Кызыл Йолдыз ордены (18.04.1942;?)
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (11.03.1985)
* Александр Невский ордены (18.08.1944)

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.1 (А-В). Казань, 2002. 

## Әдәбият
# Березняк Н.Г. Герои Советского Союза – узбекистанцы, Ташкент, 1984.
# Джураев Т.Д. Верные сыны Родины. Ташкент, 1964.
# Советлар Союзы Геройлары – якташларыбыз. Казан, 1990.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6

## Сылтамалар
*  Ә.Җ. Вәлиев «Ил каһарманнары» сайтында
* «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр


Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Хәрби һава академиясен тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ хәрби очучылары
Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Бөек Ватан сугышы очучылары
Габдулла Гарифуллин

**Габдулла Гарифуллин**, Габдулла Гарифулла улы Гарифуллин,  (*[[1925 ел]]ның [[3 гыйнвар]]ы, [[Татарстан АССР]], [[Арча кантоны]], [[Янгул]] — [[2002 ел]]ның [[1 август]]ы, шунда ук*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1946 ел|1946]]*), тупчы, сержант. Берлинны алганда каһарманлык күрсәткән.

## Тәрҗемәи хәле

1925 елның 3 гыйнварында Татарстан АССР Арча кантоны (*хәзерге* Балтач районы) Янгул авылында крестьян гаиләсендә туган. Балачагыннан ятим кала. Янгулда тулы булмаган урта мәктәпне, Сталино (*хәзерге* Донецк) шәһәрендә фабрика-завод өйрәнчекләре мәктәбен (*[[1940 ел|1940]]*)  бетергән. 1941-1942 елларда Чиләбедә трактор заводында, «Яңа тормыш» күмәк хуҗалыгында (*[[Балтач районы (Татарстан)|Балтач районы]]*) эшләгән. 1942 елның августыннан Кызыл гаскәрдә хезмәт итә.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1942 елның ноябреннән Бөек Ватан сугышы фронтларында: Волхов фронтында туп коручы булып хезмәт итә. 1нче Белоруссия фронты 5нче удар армия, 6нчы артиллерия корпусы, 2нче артиллерия дивизиясе, 20нче җиңел артиллерия бригадасы, 54нче җиңел артиллерия полкы орудие командиры. Сержант. 1943 елның мартында Ленинград камалышын өзү өчен барган сугышта күрсәткән батырлыгы өчен Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә. 3нче Балтик флоты һәм 1нче Белоруссия фронты составында Эстонияне, Латвияне, Литваны, Көнчыгыш Пруссияне, Польшаны азат итү сугышларында, Берлинны алу өчен барган сугышларда катнаша.

#### Берлинны алу

1945 елның 23 апрелендә Берлин биналарының берсенең түбәсенә кызыл әләм беркеткән. Бер тәүлек эчендә аның җитәкчелегендәге расчет дошманның 9 станоклы пулеметын, 1 тубын, 8 фаустнигын, берничә дистә автоматчысын юк итә. 1946 елның 15 маенда Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.

## Сугыштан соң
* 1947 елда хәрби хезмәттән азат ителә.
* Өч еллык авыл хуҗалыгы мәктәбен тәмамлаган (*[[Казан]], [[1952 ел|1952]]*).
* 1947-1948 елларда Янгул авыл шурасы рәисе.
* 1953-1955 елларда «Большевик» күмәк хуҗалыгы (Балтач районы) рәисе.
* 1956-1990 елларда (пенсиягә чыкканчы) Балтач «Сельхозтехника» берләшмәсендә слесарь һәм нормировкалаучы булып эшли.
2002 елның 1 августында Янгулда вафат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы 
* Ленин ордены
* 1нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены(11.03.1985)
* Кызыл Йолдыз ордены (21.12.1943)
* 2нче дәрәҗә Дан ордены (16.04.1945)
* 3нче дәрәҗә Дан ордены
* Медальләр
Музей хезмәткәрләре булып кыланган җинаятьчеләр, аның орденнарын муляжга алмаштырып, үзләштерәләр, ләкин тотылалар 

## Хәтер
* Янгулда урамга исеме бирелгән.
* Янгул мәктәбе диварына истәлек тактаташ беркетелгән.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
#  Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.2 (Г-Й). Казань, 2005. 

## Әдәбият
# Советлар Союзы Геройлары – якташларыбыз. Казан, 1990.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6
# Балтач энциклопедиясе. 2 китап. Казан, 2010.

## Сылтамалар
* Г.Г. Гарифуллин «Ил каһарманнары» порталында
*  Г.Г. Гарифуллин «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр


Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Гарифуллин

**Гарифуллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Гариф («*укымышлы, акыл иясе*») сүзеннән ясалган.
* Әхмәт Гарифуллин (1986), Ерак Көнчыгыш мөселманнары Диния нәзарәте рәисе.
* Бари Гарифуллин (1907—?), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1952).
* Васил Гарифуллин (1961), филология фәннәре докторы, профессор, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе.
* Габдулла Гарифуллин (1925—2002), Советлар Берлеге Каһарманы (1946).
* Дамир Гарифуллин (1939), шагыйрь, туган якны өйрәнүче.
* **[[Илдар Гарифуллин]]:**
** Илдар Гарифуллин (1963), ике төр ярышчы.
** Илдар Гарифуллин (1964), футболчы (ярымсакчы).
* Кадим Гарифуллин, икътисадчы галим, югары мәктәп укытучысы.
* Нариман Гарифуллин (1953), Камал театры актеры.
* Рамил Гарифуллин (1962), психолог, Р. М. Гарифуллинның улы.
* Рәмзи Гарифуллин (1924—1982), күз буучы актер.
* Рөстәм Гарифуллин (1978—2015), чаңгычы-паралимпияче. Биатлон буенча ике тапкыр Туриндагы Паралимпия уеннары чемпионы (2006).
* Сәйдәш Гарифуллин (1944), аккордеончы.
* Фаат Гарифуллин (1936), химик-физик, ТР дәүләт премиясе иясе (1994).
* Фәрит Гарифуллин (1928), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1984), профессор (1985), РФ (1996) һәм БАССР (1976) атказанган фән эшлеклесе.
----
* **[[Гарифуллина]]**
** Аида Гарифуллина (1987), җырчы.
** Гөлнар Гарифуллина (1983), хәбәрче.
** Мөслимә Гарифуллина (1925—?), Минзәлә театры актеры.
** Рузалия Гарифуллина (*Рузалия апа*, 1935—2018), үзешчән җырчы.
** Динә Гарифуллина, Alqanat төркеме скрипкачысы.

Төркем:Фамилияләр
Габделәхәт Вәлиев

**Габделәхәт Вәлиев**, Габделәхәт Габделгани (*Леонид Геонай*) улы Вәлиев,  (*[[1910 ел]]ның [[март]]ы, [[Казан губернасы]], [[Чистай өязе]], [[Яуширмә]] — [[1944 ел]]ның [[18 апрель|18 апреле]], [[Кырым]], Билбәк*) — Бөек Ватан сугышында катнашып, һәлак булган Советлар Берлеге Каһарманы (*16.05.1944, вафатыннан соң*), өлкән сержант (*[[1944 ел|1944]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1910 елның мартында Казан губернасы Чистай өязе (*[[1920 ел]]дан [[ТАССР]] [[Чистай кантоны]], хәзерге [[Чистай районы]]*) Яуширмә авылында крестьян гаиләсендә туган. 3 сыйныф тәмамлаган (*[[1921 ел|1921]]*). Пермьдә трамвай депосында, Ленинградта йөкче булып эшләгән. 1941 елдан Кызыл гаскәрдә.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
Бөек Ватан сугышында 1941 елның июленнән: Көнбатыш(*[[1941 ел]]ның [[июль|июленнән]] [[декабрь|декабренәчә]]*), Үзәк (*[[1943 ел]]ның [[февраль|февраленнән]]*), 4нче Украина фронтында (*[[1943 ел]]ның [[октябрь|октябреннән]]*) сугыш хәрәкәтләрендә катнаша. 1941 елның декабрендә каты яралана, озак дәвалангач, 1943 елда яңадан алгы сызыкта.

1944 елның 16 апрелендә Кырым АССРда Билбәк елгасының сул ярында дошманның саклану сызыгын өзгәндә, 4нче Украина фронтының 51нче армия 33нче гвардия укчы дивизиясе 91нче гвардия укчы полкының гвардия өлкән сержанты Г. Вәлиев җитәкчелегендәге  6 тапкыр һөҗүмгә күтәрелә, беренче булып дошман саклану сызыгын үтә, дзотны басып ала. Г. Вәлиев әлеге сугышта ике тапкыр яралана, ләкин сафта кала. Дүрт сәгать буе, гранаталар атып, аны әсир итәргә омтылган дошманга каршы тора, шушы сугышта һәлак була. Билбәк авылында җирләнә. 1944 елның 16 маенда Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә (*вафатыннан соң*). Яуширмәлеләр әлеге бүләкләнү турында 1967 елда гына беләләр

## Хәтер
* Чистай шәһәрендә Каһарманнар аллеясында стела куелган.
* Яуширмәдә бюсты урнаштырылган.
* Чистай шәһәрендә урамга исеме бирелгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (16.05.1944).
* Ленин ордены (16.05.1944)
* «Батырлык өчен» медале (28.08.1943)

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
#  Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.1 (А-В). Казань, 2002. 

## Әдәбият
# Герои боев за Крым. Симферополь, 1972.
# Советлар Союзы Геройлары – якташларыбыз. Казан, 1990.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6

## Сылтамалар
*  Г.Г. Вәлиев «Ил каһарманнары» порталында
*  Г.Г. Вәлиев «Чикләрсез татарлар» сайтында 
* Г.Г.Вәлиев «Милләттәшләр» сайтында
* «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә

## Искәрмәләр


Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Пылау

**Пылау**  — майга салып, тәмләткеч кушып пешерелә торган итле дөгедән торган ашамлык.

Төрле пылаулар була, ләкин аларның барысын да дөгедән, сарык ите, кош ите, йөзем, кишер һәм суган белән пешерәләр. Пылауга борыч һәм лавр яфрагы да салалар.

Пылау өчен дөгене алдан бүрттерергә дә мөмкин, тик аның дөгесе таралып торырга, изелмәскә тиеш. Пылауны, гадәттә, чуен казанда пешерәләр, гадәти казанда, хәтта кәстрүлдә дә пешерергә мөмкин, ләкин савытның төбе калын булырга тиеш.
Дөгенең чүбен чистарткач, тозлы салкын суда кул белән уа-уа 3-4 кат юалар, 1-2 сәгать салкын суда тоталар, суын алмаштырып торалар. Дөге бераз бүртеп китә, шуңа күрә ул тигез пешә.

Пылауга сарык, куй мае, туң мае, мамык, көнбагыш мае әйбәт. Иң элек казанны яки калын төпле савытны яхшылап кыздыралар, аннары май салалар, майны бик нык кыздыралар: башта аның карасу төтене чыга башлый, аннары агара төшә, кайнарга тотына. Тәмлерәк булсын өчен башлы суган яки кишер салалар, аннары аларны да, туң май булса сызыгын да алалар.

Майның әзер икәнлеген белү өчен аз гына тоз салып карыйлар. Әгәр ул салуга майдан шартлап атылса, май әзер дигән сүз.
Пылауга тоз белән борычны ике тапкыр салалар: зирвак кайнаганда һәм дөге салганда.

## "Казан" пылавы

Дөгене яхшылап чистартып берничә кат кайнар су белән юып бүрттерәләр. Артык тирән булмаган казанга май яки туң май салып эретәләр, өстенә вак шакмаклап яки озынча итеп тураган пешкән ит (сарык, сыер яки яшь ат ите), түгәрәкләп турап кишер һәм суган салалар.
Бүрттерелгән дөгене шулар өстенә салып, бераз шулпа өстиләр дә, өстен каплап, сүрән утта болгатмыйча гына 1-1,5 сәгать томалап пешерәләр. Әзер пылауны зур тәлинкәгә бушаталар һәм өстенә кайнар суда йомшарткан йөзем, күрәгә яисә төше алынган өрек сибәләр. Пылауны кеше саен аерым тәлинкәгә бүлеп бирсең дә була.

1 өлешкә: 200 г ит, 65 г дөге, 30 г сары май, 24 г башлы суган, 20 г кишер, 30 г йөзем яки башка җиләк-җимеш, тоз, борыч.

## Чыганак
Татар халык ашлары. Ю.Ә.Әхмәтҗанов Казан "Раннур" нәшрияты 1999 ел.

## Сылтамалар
* Минем йорт  - Пылау.
* ЮНЕСКО таҗик һәм үзбәк пылавын бөтендөнья мәдәни мирасы дип таныды .

Төркем:Татар ризыклары
Хәбиров

**Хәбиров** — татар һәм башкорт фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Хәбир («*белүче, хәбәрдар*») сүзеннән ясалган.
* Әнгам Хәбиров (1936), әдәбият белгече, тәнкыйтьче, филология фәннәре кандидаты (1972).
* Радий Хәбиров (1964), БР һәм РФ дәүләт эшлеклесе.
* Рәис Хәбиров (1959), табиб-терапевт, медицина фәннәре докторы (1997).
* Фәрит Хәбиров (1949), табиб-неврапатолог, медицина фәннәре докторы (1992).
---- 
* Галимә Хәбирова (1928), табибә-травматолог-ортопед, медицина фәннәре докторы (1984), ТАССР атказанган табибы (1984).
* Светлана Хәбирова (1978), спортчы (*авыр атлетика*).
 

Төркем:Фамилияләр
Гатауллин

**Гатауллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Гата («*бүләк*») сүзеннән ясалган.
* Алмас Гатауллин (*[[Thomas Mraz]]*, 1992), хип-хоп-башкаручы җырчы, җырлар авторы.
* Әнвәр Гатауллин, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
* Булат Гатауллин (1997), Кариев театры артисты. Муса Җәлил премиясе лауреаты (2025). 
* Габдулла Гатауллин (*[[Апуш]]*, 1894-?), шагыйрь.
* Макс Гатау (Гайнетдин Гатауллин), шагыйрь.
* Радион Гатауллин, спортчы (*җиңел атлетика*).
* Рәдиф Гаташ (Гатауллин), шагыйрь.
* Рәшит Гатауллин, журналист, шагыйрь.
* **[[Ринат Гатауллин]]**:
** Ринат Гатауллин (1953), икътисад фәннәре докторы.
** Ринат Гатауллин (1965), футболчы.
** Ринат Атауллин (1959), рәссам.
* Риф Гатауллин, композитор.
* Рөстәм Гатауллин (*[[Кулланучы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]]*, 1963), икътисадчы, журналист, Башкорт Википедиясе волонтеры һәм идарәчесе.
* Самат Гатауллин, нефтьче, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
----
* **[[Гатауллина]]**:
** Лира Гатауллина (1926―2003), табиб-педиатр, фән докторы (1967), профессор (1968), БАССР атказанган фән эшлеклесе (1972). 
** Нәҗибә Гатауллина (*[[Нәҗибә Әминева]]*, 1945), шагыйрә, БАССР атказанган укытучысы (1986).

Төркем:Фамилияләр
Гыйззәтов

**Гыйззәтов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Гыйззәт («*кадер, хөрмәт*») сүзеннән ясалган.
* Казбек Гыйззәтов (1925-2013), фәлсәфә фәннәре докторы (1978).
* Ширван Гыйззәтов (1904-1944), сугышка кадәр — колхоз рәисе,  Советлар Берлеге Каһарманы (1945, *вафатыннан соң*).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Гыйззәтуллин
* Гыйззәтдинов

Төркем:Фамилияләр
Миңнулла Гыйззәтуллин

**Миңнулла Гыйззәтуллин**, Миңнулла Сөнгать улы Гыйззәтуллин,  (*[[1925 ел]]ның [[10 ноябрь|10 ноябре]], [[ТАССР]], [[Лаеш кантоны]], [[Күки]] — [[1993 ел]]ның [[26 сентябрь|26 сентябре]], [[Казан]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан Советлар Берлеге Каһарманы (23.09.1944), танк бригадасы автоматчысы, гвардия рядовое.

## Тәрҗемәи хәле

1925 елның 10 ноябрендә ТАССР Лаеш кантоны (*хәзерге* Балык Бистәсе районы) Күки авылында крестьян гаиләсендә туган. Авыл мәктәбендә алты сыйныф тәмамлаган. Күмәк хуҗалыкта эшләгән. 1943 елның апреленнән Кызыл гаскәрдә. Әтисе Сөнгатулла Бөек Ватан сугышында һәлак булган.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1943 елның декабреннән Бөек Ватан сугышы фронтларында: 1нче Украина, 1нче һәм 2нче Беларус фронтлары составында Беларусны, уң ярдагы Украинаны, Польшаны азат итү, Берлинны яулау сугышларында катнаша. Башта гвардия механикалаштырылган бригада, 2нче мотоукчы батальонда разведчик булып хезмәт итә. Соңрак сугышны 1нче Украина фронты 1нче гвардия танк армиясе 8нче гвардия  механикалаштырылган корпусы 20нче гвардия механикалаштырылган бригадасында автоматчы буларак дәвам итә.

1944 елның 30 июлендә Польшада Баранув-Сандомерски шәһәре янында Висла елгасын кичеп, Сандомир плацдармын яулаганда каһарманлык күрсәтә. Көчле ут астында елганы кичеп, дошман траншеяларына граната ыргытып, автоматтан атып, сугышчан иптәшләренең елга аша кичеп чыгуын тәэмин иткән.
 
1944 елның 23 сентябрендә Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелгән.

## Сугыштан соң
1947 елда хәрби хезмәттән азат ителә. Казанда яши. Тимер-бетон төзелмәләр заводында электр белән эретеп ябыштыручы булып эшли. 
1993 елның 26 сентябрендә вафат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (23.09.1944)
* Ленин ордены (23.09.1944)
* 1нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены (01.06.1945)
* Кызыл Йолдыз ордены (май, 1945)
* Медальләр

## Хәтер

* 1997 елда Балык Бистәсендә Советлар Берлеге Каһарманнары аллеясында бюсты куелган.  Авторы — М.М. Ахунов.
* Күки авылында сугышта катнашучыларга багышлап һәйкәл ачылган.
* Күки төп гомуми белем бирү мәктәбенең балалар оешмасы (*пионер дружинасы*) каһарман исемен йөртә.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
#    Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.2 (Г-Й). Казань, 2005. 

## Әдәбият
# Ханин Л. Герои Советского Союза – сыны Татарии. Казань, 1963.
# Советлар Союзы Геройлары – якташларыбыз. Казан, 1990.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6

## Сылтамалар
*  М.С. Гыйззәтуллин «Ил каһарманнары» порталында 
*  М.С. Гыйззәтуллин  «Милләттәшләр» сайтында
*  М.С. Гыйззәтуллин ТР Бөек Ватан сугышы виртуаль музее сайтында

## Моны да карагыз
* «Балык Бистәсе — 9 Советлар Берлеге Каһарманы Ватаны» (''презентация'') 

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Мөхәммәт Җиһангиров

**Мөхәммәт Җиһангиров**, Мөхәммәт Солтангәрәй улы Җиһангиров,  (*[[1923 ел]], [[Үзбәкстан]], [[Яңа юл районы (Үзбәкстан)|Яңа юл районы]] — [[1943 ел]]ның [[30 сентябрь|30 сентябре]], [[Украина ССР]], [[Днепропетровск өлкәсе]], Солонянск районы, Войсковое*) — Бөек Ватан сугышында катнашып, һәлак булган Советлар Берлеге Каһарманы (19.03.1944, *вафатыннан соң*), автоматчы, ефрейтор (*[[1943 ел|1943]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1923 елда хәзерге Үзбәкстанның Ташкәнт өлкәсе Яңа юл районында крестьян гаиләсендә туган. Милләте — татар. Башлангыч мәктәпне тәмамлаган. Күмәк хуҗалыкта эшләгән. 1941 елның декабреннән Кызыл гаскәрдә хәрби хезмәттә.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1942 елның июленнән хәрәкәттәге армиядә: Воронеж (*[[1942 ел|1942]]*), Көньяк-Көнбатыш (*[[1942 ел|1942]]-[[1943 ел|1943]]*) фронтлары составында сугышларда катнаша. 1943 ел башында Данбасны азат итүдә катнаша. Көньяк-Көнбатыш фронт, 6нчы армия, 198нче аерым укчы  отряд автоматчысы булып хезмәт итә.

Днепрны кичкән вакытта каһарманлык күрсәтә. 1943 елның 26 сентябрендә Украина ССР Днепропетровск өлкәсе Солонянск районы Войсковое авылы тирәсендә Днепрны беренче десант төркеме белән бергә кичә. Каршы ярда плацдарм яулап алынгач, берничә мәртәбә разведкага бара һәм әһәмиятле мәгълүматлар алып кайта. Башы яраланса да, сафта кала, дошман контрһөҗүмнәрен кире кайтаруда һәм дошманны эзәрлекләүдә катнаша. 1943 елның 30 сентябрендә һәлак була. Войсковое авылында җирләнә. 
1944 елның 19 мартында (*вафатыннан соң*) Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (19.03.1944, *вафатыннан соң*)
* Ленин ордены (19.03.1944, *вафатыннан соң*)
* 1нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены (11.10.1943)
* «Батырлык өчен» медале

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
#     Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.2 (Г-Й). Казань, 2005. 

## Әдәбият
# Джураев Т.Д. Верные сыны Родины. Ташкәнт, 1964.
# Березняк Н.Г. Герои Советского Союза - узбекистанцы. Ташкәнт, 1984.
# Советлар Союзы Геройлары – якташларыбыз. Казан, 1990.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6

## Сылтамалар
*   М.С. Җиһангиров «Ил каһарманнары» порталында 
*   Үзбәкстан Советлар Берлеге Каһарманнары
*   М.С. Җиһангиров «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Җиһангиров

**Җиһангиров** — татар фамилиясе. Фарсы теленнән кергән «Җиһангир» («*дөньяны яулап алучы*») сүзеннән ясалган.
* Мөхәммәт Җиһангиров (1923-1943), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944 ел|1944]]*).
* Фәрит Җиһангиров (1954), спортчы (*туплы хоккей, чирәмдә хоккей*), Олимпия уеннары бронза призеры (*[[1980 ел|1980]]*).
----
* Шәмсия Җиһангирова (1951), шагыйрә, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1996 ел|1996]]*).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Җиһангир — опера (*[[1976 ел|1976]], [[Рәшит Гобәйдуллин|Р. Гобәйдуллин]]- [[Хәй Вахит]]*).

Төркем:Фамилияләр