Венесуэла президентын сайлаулар (2024)

**2024 елда Венесуэла  президентын сайлауларны** () 2024 елның икенче яртысында уздыру планлаштырыла. Анда дәүләт башлыгы 2025 елның 10 гыйнварыннан башлап алты елга сайланачак. Оппозициянең әйдәп баручы кандидатлары сайлау алды кампаниясе вакытында яки алдагы сайлауларда катнашудан дисквалификацияләнә. 2023 елның июнендә Венесуэла хөкүмәте, сәяси җинаятьләрдә гаепләп, әйдәп баручы кандидат Мария Мачадога сайлауларда катнашуны тыйган. Оппозиция бу адымны «кешенең сәяси хокукларын бозу» дип бәяли, , Европа Берлеге һәм Human Rights Watch кебек халыкара оешмалар, шулай ук Колумбия, Парагвай, Уругвай, Эквадор, Бөекбритания, Германия, Чили, Канада, Франция һәм Мексика кебек илләр Венесуэла хөкүмәтенең гамәлләрен гаеп итә.

## Алтарих
### Венесуэла кризисы
2010 елдан Венесуэла Николас Мадуро һәм аның элгәресе Уго Чавес идарәсе вакытында социаль-икътисади кризис кичерә, чөнки тыелгысыз җинаятьчелек, гиперинфляция һәм дефицит тормыш сыйфатын киметә. Хөкүмәттән канәгатьсезлек нәтиҗәсендә оппозиция 2015 елгы Парламент сайлауларында 1999 елдан бирле беренче тапкыр  (парламентта) күпчелекне ала. Милли Ассамблея мандатларын тапшырыр алдыннан, Хөкүмәт яклы депутатлар Венесуэланың Югары юстиция трибуналын Мадуроның союздашлары белән тутыралар. 2016 ел башында трибунал өч оппозиция закон чыгаручысын парламент урыннарыннан мәхрүм итә, сайлауларда «җинаятьләр» булачагына сылтанып, Президент Мадурога каршы чыга алырлык оппозиция күпчелегенә комачаулык итә.

2017 елда Югары юстиция трибуналы Мадуроның берничә гамәлен хуплый һәм аңа өстәмә вәкаләтләр бирә. Мадурога каршы протестлар көчәя барганга күрә, ул Чавес вакытында төзелгән 1999 елгы Конституцияне алыштыру өчен яңа Конституция әзерләргә тиешле Оештыру җыелышын чакырырга тели. Күп кенә илләр бу гамәлләрне Мадуроның билгесез вакытка хакимияттә калу омтылышы дип саный, һәм 40тан артык ил 2017 елгы Милли конституцион ассамблеяне (МКА) танымавын белдерә. Оппозициядәге «Демократик бердәмлек түгәрәк өстәле» МКА сайлауларына бойкот игълан итә, бу орган «гамәлдәге идарә итүче партияне хакимияттә саклап калу өчен хәйлә генә», дип белдерә. Оппозиция сайлауларда катнашмаганлыктан, «Венесуэланың Бердәм социалистик партиясе» өстенлек иткән «Симон Боливарның зур патриотик полюсы» Ассамблеядә барлык урыннарны диярлек ала. 2017 елның 8 августында Милли конституцион ассамблея (МКА) үзен Венесуэланың югары хакимияте булган орган дип игълан итә, оппозиция җитәкчелегендәге Милли Ассамблеягә МКА эшенә комачаулый алырлык гамәлләр башкаруны тыя, бу исә парламентны барлык вәкаләтләреннән мәхрүм итә.

### 2018 елгы сайлаулар һәм сәяси кризис
2018 елның февралендә Мадуро Президент сайлауларын билгеләнгән көнгә дүрт ай кала уздыру турында игълан итә. Ул 2018 елның маенда берничә эре оппозиция партиясенә катнашу тыелганнан соң «җиңүче» дип игълан ителә. Ил эчендә дә, чит илләрдә дә сәясәтчеләр Мадуроның законлы сайланмавын белдерә һәм аны «эффектсыз диктатор» дип саный. 2019 елның 10 гыйнварында буласы инаугурациягә берничә ай калганда, Мадурога карата илләр һәм оешмалар, шул исәптән Лима төркеме, АКШ һәм Америка дәүләтләре оешмасы тарафыннан отставкага җибәрү максаты белән басым ясала. 2018 елның маендагы президент сайлаулары һәм Мадуро инаугурациясе арасында Күчеш хөкүмәте булдырырга чакырулар яңгыраган.

Мадуроның яңа алты еллык мөддәте 2019 елның 10 гыйнварында, Венесуэла Югары суды алдында Каракаста узган тантаналы чарада рәсми ант биргәннән соң башланган. Тантанада Никарагуа Президенты  һәм Боливиянең 2006―2019 еллардагы Президенты  катнашкан. Сайлаулар Венесуэла эчендә дә, халыкара җәмәгатьчелектә дә киң бәхәсләр тудырган. 2019 елның гыйнварында Милли Ассамблея сайлау нәтиҗәләрен гамәлдән чыгара һәм 1999 елгы Венесуэла Конституциясе статьяларыннан файдаланып, Милли Ассамблея спикеры Хуан Гуайдоны  Президент вазыйфаларын башкаручы итеп билгели, бу Венесуэладагы сәяси кризисны (2019 елдан) көчәйтә. Мадуро тарафдарлары бу адымны танырга теләми, һәм Гуайдо кыска вакытка кулга алына. Илләр һәм халыкара оешмалар конфликтның ике ягын да яклап чыгышлар ясый,  2017 елдан бирле Панамада сөргендә булган Венесуэланың элеккеге Югары юстиция трибуналы Милли Ассамблея эшчәнлегенең легитимлыгын хуплый.

### Милли бердәмлек хөкүмәте булдыру тәкъдиме
2020 елның 31 мартында Кушма Штатлар Мадуро һәм Гуайдо кермәячәк Күчеш хөкүмәте булдырырга тәкъдим итә. Килешү төрле хөкүмәт фракцияләре арасында хакимият бүлү сценариен тормышка ашыруны тәэмин итәргә мөмкинлек бирә. Бу очракта сайлаулар ел дәвамында үткәрелергә, барлык чит ил хәрбиләре илдән китәргә тиеш була. Бу тәкъдим игълан ителгән вакытта АКШ Мадуроны кулга алуны тормышка ашырырга омтыла. АКШ белән килешүнең башка аспектлары барлык сәяси тоткыннарны азат итүне һәм ил белән җитәкчелек итү өчен биш кешедән торган Совет булдыруны үз эченә ала. Мондый Советка Мадуро һәм Гуайдо сайлаган икешәр әгъза керергә, соңгы (бишенче) әгъза советның беренче дүрт әгъзасы тарафыннан сайланырга тиеш булган. Европа Берлеге дә, әгәр килешү булса, санкцияләрне бетерүгә ризалаша.

Гуайдо бу тәкъдимне кабул итә, Венесуэланың тышкы эшләр министры Хорхе Арреаса аны кире кага һәм «2020 елда парламент сайлаулары гына узачак», дип белдерә.

### Оппозицияне сайлауларга кертү

2023 елның июнендә Венесуэла хөкүмәте оппозициянең әйдәп баручы кандидаты Мария Мачадога сайлауларда катнашуны тыя. Әмма 10 ноябрьдә президент Мадуро, АКШ арадашлыгында хөкүмәтнең оппозиция белән президент сайлауларын үткәрү һәм санкцияләрне алдырту өчен сөйләшүләр алып баруын сөйләгән. 1 декабрьдә Венесуэла хөкүмәте һәм оппозиция вәкилләре оппозиция кандидатларына сайлау процессында катнашу өчен суд тарафыннан элек билгеләнгән чикләүләрне шикаять итәргә мөмкинлек бирә торган килешүгә ирешкәннәре билгеле була. 2024 елның 26 гыйнварында Венесуэла Югары суды *Vente Venezuela* партиясе лидеры Мария Мачадога «2038 елга кадәр дәүләт вазыйфаларын биләү тыела» дигән карар чыгара. Шуңа бәйле рәвештә, АКШ Венесуэланың нефть һәм газ секторына карата санкцияләрен, 30 гыйнварда хөкүмәт һәм оппозиция арасындагы сөйләшүләрдә алга китеш булмауны сәбәп итеп, яңарткан.

## Кандидатлар
### «Симон Боливарның зур патриотик полюсы»
2024 елның 25 гыйнварында Венесуэланың  рәисе Хорхе Родригес идарә итүче «Венесуэланың Бердәм социалистик партиясе»нең («Симон Боливарның зур патриотик полюсы» коалициясен җитәкли) гамәлдәге Президент Николас Мадуроны тәкъдим итүе турында хәбәр итә.

### «Бердәм платформа»
2023 елның 16 маенда «Бердәм платформа» Президент сайлауларына оппозициядән бердәм кандидат сайлау буенча праймериз үткәрү турында игълан итә. 24 июльдә гаризалар бирү вакыты тәмамлана, шул вакыт эчендә катнашу өчен 14 кандидат теркәлгән. 2023 елның 22 октябрендә беренчел сайлаулар узганнан соң, беренче бюллетень чыгарыла, анда тавышларның 26% ы гына исәпләнә, һәм Мария Мачадо җиңүче була, ул тавышларның 90% тан артыгын җыя. 23 октябрьдә Милли беренчел комиссиянең икенче бюллетене басылып чыга, анда Мария Мачадоның саналган 92,65% тавышларның 90% ы белән алда баруын саклавы турында игълан ителә. Шулай итеп, ул 2024 елгы президент сайлауларына  «Бердәм платформа»дан кандидат итеп сайлана.

### «Демократик альянс»
«Бердәм платформа» праймеризында катнашмаячагын белдергән «Демократик альянс» үзенең кандидатын ничек сайлаячагын әле хәбәр итмәгән. Шулай да, альянс үз кандидатын оппозициядән бердәнбер кандидат итәргә ният белдерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Венесуэла сәясәте
Төркем:2024 ел сайлаулары