open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аранчы (Ялчык районы)

**Аранчы** (*Чуаш Торымы*, , ) — Чуашстанның Ялчык районында урнашкан тавыл.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 307 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (99,49%).

## Моны да карагыз
*Татар Торымы
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Ялчык районы торак пунктлары
Чуаш Байтирәге

**Чуаш Байтирәге, Байтирәк** (, ) — Чуашстанның Ялчык районында урнашкан авыл.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 798 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Сайт Яльчикского сельского поселения
* Сайт Байдеряковской школы
* Чăваш Ен пурăнан вырăнсем 
* Н.О. Воропаева, З.А. Трифонова. Чăваш энциклопедийĕ 
* Благодаря федеральному гранту в Яльчиках установили детские спортивно-игровые комплексы
* Патреккелти ача пахчинчи вӑйӑ лапамне ҫӗнетнӗ

Төркем:Ялчык районы торак пунктлары
Аккүл (Ялчык районы)

**Аккүл** (, ) — Чуашстанның Ялчык районында урнашкан авыл.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 198 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (98,48%).

## Шәхесләр
* Серафим Ильин (1913-1992), КАХИ риктыры.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Ялчык районы торак пунктлары
Чүкширмә

**Чүкширмә** (*Чукынмаган Алибаш*, , ) — Чуашстанның Янтык районында урнашкан авыл.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 225 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (97,9 %).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Янтык районы торак пунктлары
Кече Сөндер

**Кече Сөндер:**
* Кече Сөндер (Чабаксар районы)
* Кече Сөндер (Ядернә районы)
Кече Югуть

**Кече Югуть** (, ) — Чуашстанның Ядернә районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429064. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97253855005. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102000005900.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 64 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Ядернә районы торак пунктлары
Ишбаш

**Ишбаш** (, ) — Чуашстанның Янтык районына керә торган авыл.

## Тарих

Беренче тапкыр 1710 елда искә алына. Бу вакытта Казан губернасы Чуел өязе составында була.

1920—1921 елларда — Чуаш автоном өлкәсе, 1929 елга кадәр — ТАССРның Кайбыч районы составында була, ә 1929 елның 9 апрелендә Чуаш АССРга кертелә.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 283 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Чуаш энциклопедиясе

Төркем:Янтык районы торак пунктлары
Ялчык

**Ялчык** (, ) — Чуашстанның Ялчык районында урнашкан авыл. Район үзәге.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 2544 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (98,05%).

## Шәхесләр
* Николай Иванов (1904-1959), ССРБ каһарманы.
* Екатерина Анкинович (1911-1991), геология-минералогия фәннәре докторы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Ялчык районы торак пунктлары
Янтык

**Янтык** (*Тимәш*, , ) — Чуашстанның Янтык районында урнашкан авыл, районның административ үзәге.

## Тарих

Янтык авылы, Казан ханлыгы дәвереннән мәгълүм. Ул вакытта ул **Тимәш** дип аталган. 1757-59 елларда руслар чуашларны чукындыру нияте белән биредә Архангельск чиркәве төзиләр. Шушы хөрмәткә авыл да тулысы белән *Архангельское*га әйләнә. Хәзерге *Янтык* (Янтау) атамасы — татарныкы, авылның тау астында урнашканлыкны күрсәтә.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 3151 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (92%), татарлар, руслар.
## Шәхесләр
* Фаина Романова (1924―1990), театр тәнкыйтьчесе, язучы, сәнгать фәннәре кандидаты (1972).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Янтык районы торак пунктлары
Никитино

**Никитино** — Русияга дагы топоним:

* **[[Башкортостан]]**:
** Никитино — Кырмыскалы районында урнашкан авыл.
* **[[Владимир өлкәсе]]**:
* Киров өлкәсе
** Никитино () — Киров өлкәсенең Уржум районында урнашкан авыл.
* Пенза өлкәсе
** Никиткин — Пачелма районындагы татар авылы.
* Свердловск өлкәсе
** Никитино () — Свердловск өлкәсенең Югары Салда шәһәр округы составына керүче авыл.
* **[[Смоленск өлкәсе]]**:

## Шулай ук карагыз
* Изяк-Никитино
Владимир өлкәсе

**Владимир өлкәсе** () — Үзәк федераль округта урнашкан Россия Федерациясенең өлкәсенең берсе.  Өлкә үзәге – Владимир шәһәре.

Мәскәү, Ярославль, Иваново, Рязань һәм Түбән Новгород өлкәләре белән чиктәш.

*Өлкә үзәге* — Владимир шәһәре, Владимирдан Мәскәүгә кадәр ераклыгы — 178&nbsp;км. МКАДтан өлкә чиктәшлегенә кадәр ераклыгы (<span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М7</span> «Идел») — 79 км.

*Нигезләнде* — 1944 елның 14 августында.

## Географик мәгълүмат
Владимир өлкәсе Россия Федерациясе үзәгендә, Көнчыгыш Европа тигезлегендә, ике зур елга — Идел һәм Ука орасында көньягында урнашкан.

## Тарих
1968 елның 27 мартында Гагарин тәҗрибәле инструктор Владимир Серегин белән МИГ-15 истребителендә очканда, очкычта һәлакәт була һәм Владимир өлкәсендә җиргә төшеп шартлый.

## Административ-территориаль бүленеше

### Муниципаль районнары

## Искәрмәләр

*
Ядернә (мәгънәләр)

**Ядернә:**
* **[[Ядернә]]** — Чуашстан шәһәре, Ядернә районының административ үзәге.
* ‎Ядернә (Ядернә районы) — Чуашстанның Ядернә районындагы авыл.
Беляковка (мәгънәләр)

**Беляковка** — Русияга дагы топоним:

* Беляковка — Башкортстанның Әлшәй районында урнашкан авыл.
* Беляковка — Пышма елгасының култыгы.
* Беляковка — Нейва елгасының култыгы.
Амух теле

**Амух теле** (үзатамасы - гIамухъ-худуцI) - Төньяк Кавказда таралган тел, амухларның туган теле, Дагстан Республикасында көнкүрештә амухлар тарафыннан кулланыла.

## Таралышы

Амух теле Төньяк Кавказда таралган. Телне якынча Русиядә 1,6 меңләп кеше белә дип санала (2002 ел).

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Дагстан телләре
Төркем:Даргин теле
Төркем:Россия телләре
Төньяк ахвах сөйләше

**Төньяк ахвах сөйләше** (үзатамасы - садыкьилилIи, цунта-ашвали) - ахвах теленең сөйләше. Көньяк ахвах сөйләшеннән нык аерыла.

## Таралышы

Төньяк ахвах сөйләше Төньяк Кавказда таралган.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Дагстан телләре
Төркем:Ахвах теле
Имчәк (авыл)

**Имчәк** — Башкортстанның Шаран районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Багулал теле

**Багулал теле** (үзатамасы: багвалал мисIсI) - Төньяк Кавказда таралган тел, багулалларның туган теле, Дагстан Республикасында көнкүрештә кулланыла.

## Таралышы

Багулал теле Төньяк Кавказда таралган. Телне якынча Русиядә 7 меңләп кеше белә дип санала (2002 ел бәяләмәсе).

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Дагстан телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Багулал теле
Бурят теле

**Бурят теле** (үзатамасы — буряад хэлэн) — бурят халкының туган теле. Бурятиядә рәсми тел булып санала.

## Язу

## Саннар

## Таралышы

Бурят теле Россиянең Себер өлешендә, Монголиядә, Кытайда таралган.

## Социолингвистик мәгълүмат
Бурят теле көнкүреш сөйләмнең барлык сфераларында аралашу функцияләрен башкара. Әдәби бурят телендә нәфис (оригиналь һәм тәрҗемә), җәмгыяви-сәяси, укыту-фәнни әдәбияты бастырыла, республикакүләм («Буряад үнэн») һәм район газеталары нәшер ителә, опера, драма театрлары, радио, телевидение эшли.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Кытай телләре
Төркем:Монголия телләре
Төркем:Байкал арты крае телләре
Төркем:Бурятия телләре
Төркем:Иркутск өлкәсе телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Бурят теле
Төркем:Монгол телләре
Ибраһим Әхтәмов

**Әхтә́мов Ибраһим Әбүсогуд улы** (09.05.1880, Уфа шәһәре - 1931, Мәскәү), хокук белгече, татар меньшевиклары җитәкчеләренең берсе.
## Тәрҗемәи хәле
Әбүсөгуд Әхтәмовның улы, Ибнеәмин Әхтәмовның бертуган энесе. 1899 елда Петербург университетының Шәрекъ телләре факультетына укырга керә, 1900 елның октябрендә Казан университетының юридик факультетына күчә. 1902 дә Казанда РСДРПның беренче комитетын оештыручы һәм аның җитәкчеләренең берсе. 1903 елның язында сәяси эшчәнлеге өчен кулга алына һәм Казаннан сөрелә. 1905-07 дә бәлшәвикләр белән якынлаша. 1906 дан Петербург университетының юридик факультетына кире кайта, аны тәмамлагач, 1917 гә кадәр Уфада антлы вәкил булып эшли. Төрле иҗтимагый оешмалар эшендә катнаша (мәсәлән, «Югары уку йортларында укучыларга ярдәм итү җәмгыяте»ндә идарә әгъзасы, «Уфа губернасы халык университетлары җәмгыяте» әгъзасы һ.б.). Уфа шәһәре думасы гласные (1913-16). Февраль революциясеннән соң Уфа губернасы иҗтимагый оешмалары комитеты һәм РСДРПның берләштерелгән Уфа комитеты рәисе, Уфа губернасы Эшче һәм солдат депутатлары советы башкарма комитеты, губернаның азык-төлек комитеты әгъзасы. Шул елның сентябреннән Уфа шәһәре Меньшевиклар партиясе оешмасы рәисе. РСДРПның апрель конференциясе эшендә (1917) һәм Эшче һәм солдат депутатларының Уфа губернасы советының 2 нче съездында (1917, июль) катнаша. Бөтенрусия мөселманнарының беренче корылтае (Мәскәү, 1917, май) президиумы һәм Бөтенрусия мөселманнары шурасы әгъзасы.

Октябрь революциясеннән соң совет хакимиятенә каршылар сафына баса. КомУч тарафыннан 1918 нең сентябрендә Уфада уздырылган дәүләт киңәшмәсендә Себер, Урал һәм Идел буе шәһәрләре һәм земстволары вәкилләренең берсе буларак катнаша. Шул чорда Уфа шәһәре думасы гласные (1918, сент.). 1922 елдан Мәскәүдә - СССР Кулланучыларының Үзәк берлеге (Центросоюз) юристы. Язмышының соңгы еллары ачыкланмаган.

## Чыганак
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.
## Искәрмәләр

Төркем:Хокукчылар
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Социалистлар
Ричард III

**Ричард III** (; *tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Ричард_III Riçard III]*; 1452 елның 2 октябре, Фотерингей — 1485 елның 22 августы, Босворт) — Йорк нәселеннән Инглиз иле патшасы (1483-1485), инглиз тәхетендә соңгы Плантагенет вәкиле. Сугышта үтерелгән соңгы инглиз патшасы. Аның үлеме белән Ак һәм Ал гөлчәчәге сугышы тәмамлана.

Ричард III Босворт сугышында (1485) җиңелә һәм үтерелә. Сугышта һәләк булган өч инглиз патшаларыннан берсе (Һарольд 2, Ричард Арыслан Йөрәкле патшалардан соң).

Сугышның хәлиткеч мизгелендә Ричард III-гә лорд Стэнли хыянәт итә. Ричард III мәшһүр гыйбәрәсе: **"Ат, ат бирегезче, ярты патшалыгым ат өчен бирәм!"**  (**Коня, коня, полцарства за коня!**) дөнья тарихында бик танылган булып китә һәм сәнгать үрнәкләренә керә.

Инглиз тарихчылар буенча Ричард III Инглиз тарихында иң каршылыклы шахесләрдән берсе.

## Хыянәт ителгән патша

Ричард III 1483 елгы чуалыштан соң инглиз тәхетенә утыра. Аның хакимлегендә сәүдә зур үсеш кичерә. Ричард III хәрби ислахлар үткәрә, гади халык өчен мәхкәмә тәртибен йомшарта, салымны киметә.

Генрих Тюдор Ричардны хатынын Анна үтерүенә гаепләгәннән соң 1485 елда Уэльстан Ричардка каршы һөҗүм оештыра. Шушы фетнәгә Ричард якташлары да кушыла.

1485 елның 22 августында Босворт янында Генрих Тюдор һәм Ричард III арасында төп сугыш уза. Әлеге кораллы низагны Уильям Шекспир үз әсәрендә тасвирлый. Сугышның хәлиткеч мизгелендә Ричард III-гә лорд Стэнли хыянәт итә. Ричард III чолгап алынуга карамастан, бирелергә баш тарта. Нәтиҗәдә, ул үтерелә.

Ричард III үлеме белән Ак һәм Ал гөлчәчәге сугышы тәмамлана. Инглиз тәхетенә Тюдорлар нәселе килә.

## Ричард III әдәбиятта
Уильям Шекспир үз мәшһүр әсәрендә "Ричард III" Ричардны усал, бөкре кәрлә булып тасвирланган. Ләкин күпчелек сыйфатлар Шекспирның уйдырмасы булган.

Джон Мортон, Томас Мор Ричард III турында әсәрендә  Ричард III бөкре явыз кешесе булуын тасвирланган. Шушы әсәрләре нигезендә Шекспир үз китабын язган. Чынлыкта Ричард III үз намусы белән шөһрәт казана, аның шигаре: «Көчем тугрылыкта» («Loyaulte me lie») булган.

## Ричард каберен табу
2012 елда Лестерда, автотукталыш астында (элек анда чиркәү булган) Ричард III мәете эзләп табыла. 2013 елның февралендә генетик белгечләре шушы мәете Ричардның булуын исбатлый. Аның буе 172 см иде (кәрлә түгел). Ричард III мәете Лестер Кафедраль Чиркәвендә күмелә.

## Әдәбият
* Ученые восстановили внешность Ричарда III
* Мор Т. Эпиграммы. История Ричарда III. — М., 1973.
* Петросьян А. А. — Ричард III — миф и реальность // Вопросы истории, № 11-12, 1992.
* Kendall P. M. Richard the Third. — London, 1955, 1975.
* Buck, sir George. The History of king Richard III. — Gloucester a. Sutton, 1979, 1982.
* Ross C. Richard III. — London, 1983.
* Steward D. Richard III. — London, 1983.
* Уильям Шекспир. Ричард III.

Төркем:Инглиз патшалары
Босворт сугышы

**Босворт сугышы** — "Ак һәм Ал гөлчәчәге"нең соңгы сугышы.  1485 елның 22 августында Босворт аланында Лестерширдә (Инглиз иле) Генрих Тюдор һәм Ричард III арасында төп үткен сугышы булган. Шушы сугышы В. Шекспир үз әсәренә яхшы тасвирлаган. Сугышның хәлиткеч мизгелендә Ричард III лорд Стэнли тарафыннан хыянәт ителгән. Ричард III чолгап алынган була ләкин бирелергә баш тарткан һәм вафат була.

Ричард III үлеме белән "Ак һәм Ал гөлчәчәге сугышы" тәмамлана. Тюдор нәселе инглиз тәхетенә утыра.

## Алтарих

XV гасыр буе Инглиз илендәге ватандашлар сугышлары Йорк һәм Ланкастерлар нәселләре арасында Инглиз тәхете өчен үткәннер. 1471 елда Йорклар йорты Барнет һәм Тюксбери янындагы бәрелешләрдә җиңүче булып чыктылар. Ланкастер Генрих VI бердәнбер ир-ат баласы Эдуард белән Тьюксберри янындагы бәрелештән соң һәләк булалар. Аларның үлемнәре белән Ланкастерлар йортлары Инглиз иле тәхетен бушайтып калдыра. Инглиз патшасы Эдуард IV аңа каршы килгән туганнарыннан җирләрен тартып алган, һәм алар Францияга качырга дучар булганнар.

## Якларның көчләре
1485 елның 7 августында Генрих Тюдор Велснең Мил-Бэй бухтасыны үз армиясы белән килеп төшә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Более детальное описание битвы
* У. Шекспир "Ричард III"

Төркем:Ак һәм Ал гөлчәчәге сугышлары
Төркем:Англия тарихы
Ак һәм Ал гөлчәчәге сугышы

**Ак һәм Ал гөлчәчәге сугышы** —  1455—1485 елларда Плантагенет—Ланкастерлар һәм Йорк нәселләреннән инглиз аксөякләре арасындагы хәкимият кемнең кулында булырга тиешлегенә багышланган хәрби низаглар сериясе.

Тарихка багышланган әдәбияттә конфликтның чоры 1455—1485 еллары белән билгеләнеп китсәдә, аерым бәрелешләр бу сугыштан алданрак һәм соңыннан соң да урын алганнар. Сугыш Ланкастерлар йортыннан Генрих Тюдорның җиңүе белән тәмамланды -  һәм  ул нигез салган династиясе җитәкчелегендә 117 ел дәвамында яшәде.

Сугыш Англиядагы тормышны тәэмин итүче инфраструктурасының зур өлешенә җимерелү, инглиз халкына күп җәфалар китерде, инглиз феодаль аристократиясе вәкилләренең зур өлешенең үлүе белән тәмамланды.

## Исемнәр һәм символлар

«Гөлчәчәкләр сугышы» исеме сугыш барганда кулланылмаган.

## [[Низаг]] якларның социаль составы. Тарафларның [[хәрби көчләр|кораллы көчләре]]

### Сугыш тарихы

## Искәрмәләр

Төркем:Ватандашлар сугышлары
Төркем:Англия тарихы
Төркем:XV гасыр сугышлары
Инглиз ватандашлар сугышы

**Инглиз ватандашлар сугышы**:
* 1135—1154 еллар инглиз ватандашлар сугышы
* Ак һәм Ал гөлчәчәге сугышы (1455—1485)
* Инглиз инкыйлабы

## Шулай ук кара
* Ватандашлар сугышы
Дашка

**Дашка** – Темников районында кечкенә татар авылы. Вызна елгачыгы өстендә урнашкан. Аксел авыл советына карый. 2011 ел башына 17 хуҗалыкта 53 кеше яшәде.

Язма чыганакларда беренче тапкыр 1614 елны искә алына. 
1866 елда 7 хуҗалыктан гына тора. Төп халкы – Дашкиннар, морза катламында торганнар. 
Дашкиннар биредән 18 гасыр башында Пенза губернасындагы Урта Әләзәнгә, 18 гасыр ахырында Стәрлетамак өязендәге Яңа Явыш авылына, 19 гасыр башында Бәләбәй өязенең Иске Бүздәк һәм Шланлыкүл авылларына күченәләр.

Дашка авылына дөньякүләм танылган галим-вулканолог Һарун Таҗиев нәселе барып тоташа. Аның бабасы Сәйфетдин Дашкин 19 гасырда Урта Азиягә чыгып киткән.

Авылда элек 7-еллык мәктәп эшләде. Колхозның амбарлары, фирме, ат дворы тора иде. 2012 елда мәчет яңартылып сафка басты.

## Чыганаклар
* Дашкины из деревни Дашкино

Төркем:Мордовия татар авыллары
Плесецк

**Плесецк** () — Архангельск өлкәсендә шәһәр тибындагы бистә, Плесецк районының административ үзәге.

Халык саны — 11 030 кеше.

## География
Плесецк, Архангельскидан 180 километр көньяктарак урнаша. Төньяк тимер юлының *Плесецкая* стансасы. Шәһәр аша Р1 (М8 (Брин-Наволок) — Каргополь — Мирный — Р5 (Прокшино)) автоюлы бара.

### Климат

* Уртача еллык температура — +1,5&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,0 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 76%



## Исемнең килеп чыгышы
Бистә үз исемен якында урнашкан Плесцы күленнән алган.

## Тарих
Беренче тапкыр 1894 елда *Плесецкая* исеме астында телгә алына. 1897 елда Плесецкая аша Вологда — Архангельск тимер юлы төзелә, *Плесецкая* стансасы барлыкка килә. 1932 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

1929 елдан Плесецк районы үзәге булып тора.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
* *Плесецкая* тимер юл стансасы
* агач материалларны хәзерләү һәм эшкәртү
* Бетонны, тимер-бетон әйберләрне ясау

## Искәрмәләр

Төркем:Плесецк районы торак пунктлары
Төркем:Архангельск өлкәсе шәһәр тибындагы бистәләре
Плесецк (мәгънәләр)

**Плесецк:**
* Плесецк — Архангельск өлкәсендә шәһәр тибындагы бистә, Плесецк районының административ үзәге.
* ‎Плесецк (космодром) — Плесецк тирәсендә урнашкан Россия космодромы.
Коноша

**Коноша** () — Архангельск өлкәсендә шәһәр тибындагы бистә, Коноша районының административ үзәге.

Халык саны — 12 432 кеше.

## География
Коноша Архангельскидан 632 километр көньяктарак, Вологдадан 262 километр төньяктарак урнаша.

## Тарих
Коноша Вологда — Архангельск тимер юлы төзелүе сәбәпле станция янындагы бистә буларак оешты.

1929 елдан Коноша районы үзәге булып тора.

1931 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 95,9%, украиннар — 1,3%.

## Икътисад
Коноша — Төньяк тимер юлының эре төене, Печора тимер юл магистраленең башлангыч пункты.

Тимер юл транспорты һәм урман сәнәгате предприятиеләре.
## Галерея

Konosha trainstation.jpg|Тимер юл станциясе

## Искәрмәләр

Төркем:Коноша районы торак пунктлары
Түбән Идел өлкәсе

**Түбән Идел өлкәсе** () — ССРБ РСФСР составында административ-территориаль берәмлеге. 1928 елның май—июньдә бар булган.

Административ үзәк — Сарытау шәһәре.

## Тарих
Түбән Идел өлкәсе 1928 елның 21 майда оештырыла. Аның составына Әстерхан, Сталинград, Сарытау губерналары һәм Самар губернасы (өлешчә) кертеләләр.

Өлкә составында Идел буе алманнарының АССРы һәм Калмык автономияле өлкәсе кергәннәр.

1928 елның 11 июнендә ул Түбән Идел краена үзгәртеп корыла.

## Моны да карагыз
* Түбән Идел крае
Вавож

**Вавож** () — Удмуртиянең Вавож районындагы авыл, Вавож районының административ үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 5 816 кеше (2010).

Почта индексы — 427310, ОКАТО коды — 94206833001.

## География
Авыл Вавож һәм Ува елгалары кушылу урынында, Ижаудан 92 километр көнбатыштарак уранаша.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 48,7%, арлар — 46,2%,  татарлар — 1,1%.

## Искәрмәләр

Төркем:Вавож районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Тын су бассейны округы

**Тын су бассейны округы**  — Русиядәге 20 су бассейны округларының берсе (Су кодексының 28-че статьясына ярашлы).

2006 елда Тын елга бассейны һәм аның белән бәйле җир асты су объектларын махсус саклау максатында барлыкка килә..

Тын су бассейны округы 05 коды белән билгеләнә.

*05 — Тын су бассейны округы
*05.01. - Тын
**05.01.01 - Тын

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

Төркем:Тын бассейны
Төркем:Русиянең су бассейны округлары
Красный Яр (Мари Ил)

**Красный Яр** (, ) — Мари Илнең Звенигово районындагы авыл, Красный Яр авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 1 159 кеше (2010).

Почта индексы — 425072, ОКАТО коды — 88212825001.

## География
Авыл Звениговодан 7 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): чирмешләр — 91,8%, руслар — 6,1%.

## Тышкы сылтамалар
* [Красный Яр (Чакмарий, Олыксола)](http://aboutmari.com/wiki/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%AF%D1%80_(%D0%A7%D0%B0%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9,_%D0%9E%D0%BB%D1%8B%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B0),_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE) 

## Искәрмәләр

Төркем:Звенигово районы торак пунктлары
Хәрәбәле

**Хәрәбәле** () — Әстерхан өлкәсендәге кече шәһәр, Хәрәбәле районының административ үзәге.

Халык саны — 18 209 кеше (2010).

## География
Хәрәбәле Ашулук елгасының уң ярында, Әстерханнан 142 километр төньяктарак урнашкан. Идел буе тимер юлының *Харабалинская* станциясе (Югары Баскунчак — Әстерхан сызыгы).

### Климат
* Уртача еллык температура — +10,7&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,9 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 59,1%

## Тарих
Хәрәбәле авылы 1789 елда Воронеж, Курск һәм Тамбов губерналарыннан качып киткән крәстиәннәр тарафыннан нигезләнә. 1904 елда авыл аша тимер юл төзелә.

1925 елда Хәрәбәле районы үзәге булып тора. 1974 елдан — шәһәр.

## Халык

Милли состав: руслар — 63,13%, казакълар — 30,4%, алманнар — 1,4%, әрмәннәр — 1,3%.

## Икътисад
Яшелчә-консервлар заводы,  мех-урман хуҗалыгы (мехлесхоз), кирпеч заводы.

Хәрәбәле тирәсендә — ком һәм балчык чыганаклары.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Хәрәбәле «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
* http://mo.astrobl.ru/harabali/istoricheskaya-spravka 

Төркем:Әстерхан өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Әстерхан өлкәсе район үзәкләре
Юламан (мәгънәләр)

**Юлама́н:**
* Юламан (Башкортстан) — Башкортстанның Авыргазы районындагы авыл.
* Юламан (Курган өлкәсе) — Курган өлкәсенең Әлмән районындагы авыл.
Пулково һава аланы

**Пулково һава аланы** (, tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Пулково_һава_аланы Pulkovo hawa alanı ]*) — нең төньяк-көнбатыш төбәгендә урнашкан халыкара һава аланы, Санкт-Петербург шәһәренең чигендә урнаша, Санкт-Петербургның бердәнбер һава аланы, ндә өченче пассажир әйләнеше буйлап һава аланы,Аурупаның иң эре һава аланнары исемлегенә керә.

Һава аланы тарихы 1932 елда "Шоссейная" исеме белән башлана. Бөек Ватан сугышы вакытында фронт чигендә булганлыктан эшләмәгән.

Хәзер Пулково һава лиманында яңа һавабинасы төзелә. Яңартудан соң Пулково-2 терминалын ябылачак. Яңа һавабинасының ачылуын 2013 елда көтелә.

## Сылтамалар
* Официальный сайт аэропорта 
* Грузовой терминал Пулково
* AirBridge Cargo Airlines
* Показать аэропорт «Пулково 1» на карте Ленинградской области
* Показать аэропорт «Пулково 2» на карте Ленинградской области
* Аэропорт со спутника. *Можно увеличить*
* Информация об аэропорте. Он-лайн табло, схемы, новости
* Официальный сайт проекта реконструкции «Пулково 2» 
*  Интервью с главой комитета по транспортно-транзитной политике администрации Санкт-Петербурга, Николаем Асаулом, по поводу планов строительства нового терминала аэропорта «Пулково»

Төркем:Россия һава аланнары
Красный Яр (мәгънәләр)

**Красный Яр** — топоним.

## Россия
;Татарстан
* Красный Яр – Зәй районында юкка чыккан авыл.

;Башкортстан
* Красный Яр – Калтасы районы авылы.

;Диңгез буе крае
* Красный Яр – Пожарский районы авылы.
* Красный Яр – Уссурийск шәһәр бүлгесе авылы.

;Мари Ил
* Красный Яр – Звенигово районы авылы.

;Самар өлкәсе
* Красный Яр – Красный Яр районы үзәге.

;Свердловск өлкәсе
* Красный Яр – Серов районы авылы.
* Красный Яр – Түре Бистәсе районы авылы.
* Красный Яр – Яңа Ляля шәһәр бүлгесе авылы.

;Сембер өлкәсе
* Красный Яр – Чардаклы районы авылы.

;Чуашстан
* Красный Яр — Алатыр районы авылы.
* Красный Яр — Кызыл Чутай районы авылы.

;Чиләбе өлкәсе
* Красный Яр – Карталы районы авылы.

## Казакъстан
;Төньяк Казакъстан өлкәсе
* Красный Яр – Кызылъяр районы авылы. 

## Шулай ук карагыз
* **[[Кызылъяр (мәгънәләр)]]**

Төркем:Топонимнар
Кольцово һава аланы

**Кольцово һава аланы** (, tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Кольцово_һава_аланы Koltsovo hawa alanı]*) — Екатеринбургның халыкара һава аланы, шәһәрнең Кольцово торак массивында урнаша, 1993 елдан халыкара статуслы.

ндә бишенче әйләнеше буйлап һава аланы.
Халыкара һава аланнарының Шурасына (ACI) керә.

Хәрби һава аланы "Кольцово" 1930 елда нигезләнә. 1943 елда ватандашлар очкычы һава аланыннан беренче очыш ясый.

50,19% өлешенә Ренова концерны (Вексельберг идарәсендә) ия була.

2006 елда Кольцово һава лиманында яңа һава бинасы ачыла.

Кольцово һава лиманында ватандашлар очкычларыннан тыш хәрби очкычлар да урнаша.

## Сылтамалар
* Сайт аэропорта «Кольцово» 
* Аэропорт Кольцово в справочнике Aviapages.ru
* План схема терминалов аэропорта «Кольцово» 

Төркем:Россия һава аланнары
Төркем:Һава аланнары
Автобус (Шөмерле районы)

**Автобус** (, ) — Чуашстанның Шөмерле районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429111. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97250820002.
Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101900000200. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2138.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 9 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Шөмерле районы торак пунктлары
Внуково һава аланы

**Внуково һава аланы** (, tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Внуково_һава_аланы Vnukovo hawa alanı]*) — Мәскәү һәм Мәскәү өлкәсенең биш һава аланыннан берсе, ндә дүртенче пассажир әйләнеше буйлап һава аланы, Аурупаның иң эре һава аланнары исемлегенә керә.

Внуково аэропортында нең иң зур аэровокзал бинасы бар (мәйданы — 270 мең м²).

Мәскәү чигендә урнаша.  Боҗра юлыннан  ераклыгы — 10 километр (көньяк-көнбатыш юнәлеше).

Внуково һава аланы пассажир, махсус, йөк очышлары өчен кулланыла. Дәүләт җитәкчеләре, Мәскәү хакимияте, Роскосмос тарафыннан файдаланыла.

Һава аланы тарихы 1937 елда башлана. Бөек Ватан сугышы дәвамында Хәрби-Һава көчләре тарафыннан файдаланыла иде.

Внуково һава аланының махсус статусы бар. 60 ел дәвамында дәүләт идарәчеләренә хезмәт күрсәтә.

## Сылтамалар
* Официальный сайт аэропорта
* Он-лайн табло аэропорта Внуково 
* Схема аэропорта Внуково 

Төркем:Мәскәү һава аланнары
Төркем:Россия һава аланнары
Төркем:Мәскәү өлкәсе
Төркем:Һава аланнары
Шереметьево Халыкара һава аланы

**Шереметьево Халыкара һава аланы** (, tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Шереметьево_һава_аланы Şeremetyevo Xalıqara hawa alanı ]*) — нең икенче зур һава аланы (Домодедоводан соң), Аурупаның иң эре һава аланнары исемлегенә керә.

Мәскәү өлкәсенең Химки һәм Лобня шәһәрләре арасында урнаша. дән ераклыгы — 13 километр (А, B, C терминаллары), 9 километр (D, E , F терминаллары).

2008 ел мәгълүматлары буенча Шереметьево һава аланыннан төрле авиаширкәтләр ерактагы чит илләренә 50%, БДБ илләренә 6% очыш ясыйлар.

Һава аланы тарихы 1951 елның 13 сентябрендә башлана. Башта һава аланын Хәрби-һава көчләре файдалана. 1959 елда Шереметьево һава аланы граждан очкычларына тапшырыла. Совет заманында Шереметьво-2 терминалы — баш Совет Халыкара һава лиманы.

## Сылтамалар
*  Официальный сайт аэропорта
* Табло рейсов аэропорта Шереметьево
* Рейсы аэропортов Москвы
* Услуга обработки багажа в Шереметьево
* Схема проезда в аэропорт Шереметьево-1 
* Схема проезда в аэропорт Шереметьево-2 
* Аэропорт Шереметьево на сервисе  Яндекс.Панорамы .
* График перевода рейсов Аэрофлота и авиакомпаний-партнеров в Терминал D (3) c 15.11.2009 по 13.03.2010 (в график могут быть внесены изменения), сайт «Аэрофлота». 

Төркем:Мәскәү һава аланнары
Төркем:Россия һава аланнары
Төркем:Мәскәү өлкәсе
Төркем:Һава аланнары
Кызыл Горка (Кикнур районы)

**Кызыл Горка** () — Киров өлкәсенең Кикнур районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Кикнур районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Кызыл Чишмә (Чуашстан)

**Кызыл Чишмә** (, ) — Чуашстанның Шомырша районында урнашкан авыл.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә кеше яшәми.

2002 елгы җанисәп буенча чуашлар яшәгән (100%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Шомырша районы торак пунктлары
Шомырша

**Шемурша** (, ) — Чуашстанның Шомырша районында урнашкан авыл. Шомырша районы үзәге булып тора.

## География
Авыл Кече Карлы елгасында, Чабаксардан 152 километр көньяктарак, Епрәчтән 69 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша.

## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (77,61%), руслар (16,67%), татарлар (5,83%), мордвалар (3,81%).

## Шәхесләр

* Иван Иванов (1901-1972), нейрогистолог.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Шомырша районы торак пунктлары
Шинеры

**Шинеры** (, ) — Чуашстанның Урнар районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 507 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (97%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Урнар районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Иосиф Наговицын

**Иосиф Алексей улы Наговицын** (*Иосиф Алексеевич Наговицын*, 6 (18 сентябрь) 1888 — 21 ноябрь 1937) — совет дәүләт эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәл
Иосиф Наговицын Вятка губернасы Глазов өязенең Омутница авылында (хәзер Удмуртиянең Глазов районына карый) удмурт крестьяны гаиләсендә туа. Өч класслы мәктәп тәмамлый, Глазов шәһәр училищесына укырга керә, анда ул 1903 елда марксистлар белән таныша. 1904 елда Вятка авыл хуҗалыгы училищесына укырга керә, кайда социал-демократик түгәрәге әгъзасы була. 1905 елда студентлар забастовкасында катнашу сәбәпле училещесыннан куыла. 1905—1907 елларда Вяткада, Глазовта, Екатиринбурда партия эшен алып бара, аннан соң Кыштымга җибәрелә.

1907 елда кулга алына һәм Енисей губернасына сөрелә. 1913 елда эмиграциягә китә, Белгиядә, Франциядә, Бөекбританиядә яши, чит илләрдәге бәлшәвикләр оешмаларында катнаша. 1918 елның ахырында Россиягә кайта, Я. М. Свердлов исемендәге Коммунистик университетта эшли, 1919 елдан Милләтләр эшләре буенча халык комиссариаты карамагындагы Вәтәк комиссариаты башлыгы булган. 1921 елда — Вәтәк автонмияле өлкәсенең Хәрби-Революцион комитеты башлыгы. 1921—1925 елларда — Вәтәк автонмияле өлкәсенең өлкә советының башкарма комитеты рәисе, 1925—1926 елларда — РСФСР мәгариф халык комиссариатының комиссиясе әгъзасы, милли азчылыкларны мәгърифәтләү буенча советы рәисе. 1926—1937 елларда — РСФСР социаль тәэминат халык комиссары.

1937 елның 21 ноябрьдә Кырымдагы Мисхорда санаторийда үпкә туберкулёзыннан вафат була.

## Истәлек

Наговицын исемен Ижауда һәм Можгада урамнары йөртә. Ижауда Наговицынга һәйкәл куелган.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.knowbysight.info/NNN/07851.asp

## Әдәбият
* Павлов Н. П. И. А. Наговицын. — Ижау: Удмуртия, 1988.

Төркем:Россия революционерлары
Электр

**Электр** — электр коргыларының хасил булуы, тәэсир итешүе һәм хәрәкәте белән бәйләнгән күренешләр җыелмасы. Инглиз галиме У. Гильберт (1554—1603) гәрәбәнең һәм башка шундый җисемнәрнең мондый үзенчәлеген электрлану дип атаган, чөнки грек телендә гәрәбәне «электрон» дип йөртәләр, шуннан «электр» сүзе дә килеп чыккан..

Борынгы заманнардан бирле кешеләр электр күренешләре белән кызыксынганнар. Мәсәлән, борынгы грек галимнәре безнең эрага кадәр VII гасырда ук гәрәбәнең (: *электрон*), йон тукымага ышкыгач, төрле җиңел вак әйберләрне үзенә тартуын күреп белгәннәр. Бик озак вакытлар дәвамында бу үзлек гәрәбәгә генә хас дип уйлаганнар. Ә инде электр күренешләрен системалы рәвештә өйрәнү урта гасырларда гына башланган. Җисемнәрнең ике төрле электрлануын француз галиме Дюфе ачыклаган. Америка галиме Б. Франклин (1706—1790) җисемнәрнең ике төрле электрлануын җисемнәрдә ике төрле электр коргысы булуы белән аңлаткан. Ул, күнгә пыяла таякчыкны ышкыганда, пыяланың—уңай («+»), ә күннең тискәре («-») коргы белән электрлануын фаразлаган. Соңыннан пыяланың икенче төрле электрлануы ачыкланса да, физикада Б.Франклин керткән билгеләү үзгәртелмәгән. Б.Франклин электр күренеш-ләрен фәнни нигездә өйрәнүне башлаучы һәм электростатикага нигез салучы галим буларак билгеле. Җисемнәрне электрландыру буенча куелган күпсанлы тәҗрибәләрдә электр коргыларының бер җисемнән икенче җисемгә югалтуларсыз күчүе ачыкланган. Берьюлы ике җисем электр-ланганда, берсе уңай («+») тамгалы электр коргылары алса, икенчесе шул ук микъдарда тискәре («-») тамгалы электр кор-гылары ала. Бу тәҗрибәләргә нигезләнеп табылган канун электр коргылары саклану кануны дип атала. Бу канунны инглиз галиме M. Фарадей ачкан.

Электрланмаган җисемдә уңай һәм тискәре тамгалы электр каргылары бертигез микъдарда, шуңа күрә барча җисемнәр электр нейтраль булалар. Электр һәм электр күренешләре XX гасыр башында гына фәнни нигездә аңлатыла алганнар. XIX гасыр ахырында тискәре электр йөртүче элементар кисәкчек — электрон ачыла. Электронның электр коргысы q =1,6 Кл һәм массасы те = . XX гасыр башында инглиз галиме Э. Pезерфорд (1871—1937) атом төшен ача һәм аның уңай тамгалы электр кисәкчекләре — протоннардан торуын исбатлый. Протонның уңай тамгалы электр коргысы q = 1,6 Кл, ә массасы = . Атомда протоннар һәм электроннар саны тигез, һәм шул сәбәпле атом электр нейтраль була. 
## Табигый электр

**Яшен** – атмосферада булган зур электрик бушану, табигый электр.

## Практик кулланыш

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Галимов Д.Г., Даутов Г.Ю., Тимеркаев Б.А., Физика Өч кисәктә. 2 кисәк. битләр 3-4 

Төркем:Электр
Толмачёво һава аланы

**Толмачёво һава аланы** (, tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Толмачёво_һава_аланы Tolmaçovo hawa alanı]*) — Новосибирскның халыкара һава аланы, шәһәрнең бердәнбер һава аланы.

Толмачёво һава аланы Обь шәһәре чигендә, 17 км Новосибирск үзәгеннән урнаша.

ндә алтынчы әйләнеше буйлап һава аланы.
S7 Airlines һәм Nordstar Airlines һаваширкәтләре өчен баш һава аланы.

Толмачёво һава аланының тарихы 1957 елда башлана. 1963 яңа һавабинасы ачыла.

Толмачёво һава аланы Себер аша очышларда төрле авиаширкәтләр (йөк һәм граждан) арадагы утырту урыны булып кулланалар.

Толмачёво һава лиманында ватандашлар очкычларыннан тыш хәрби очкычлар да урнаша.

## Сылтамалар
* Официальный сайт ОАО «Аэропорт Толмачёво»
* ЗАО «Толмачёво-Терминал-Сервис» (грузовой терминал) 
* Фотографии из Толмачёво на сайте Airliners.net
* [Фотографии из Толмачёво на сайте MyAviation.net](http://www.myaviation.net/search/search.php?view=&place=Novosibirsk%20-%20Tolmachevo%20(OVB%20/%20UNNT)) 

Төркем:Россия һава аланнары
Төркем:Һава аланнары
Баеш (мәгънәләр)

**Бае́ш:**
* Баеш (Авыргазы районы) — Башкортстанның Авыргазы районындагы авыл. 
* Баеш (Баймак районы) — Башкортстанның Баймак районындагы авыл. 
* Баеш (Зиянчура районы) — Башкортстанның Зиянчура районындагы авыл.
Һартсфилд-Җексон Атланта Халыкара һава аланы

**Һартсфилд-Җексон Атланта Халыкара һава аланы** (, tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Һартсфилд-Җексон_Атланта_Халыкара_һава_аланы Hartsfild-Cekson Atlanta Xalıqara hawa alanı]*) — Дөньяның иң зур һава аланы,  шәһәре (, ) үзәгеннән ераклыгы - 11 км, дөньяның иң йөкле һава лиманы. Пассажир әйләнеше - 92,4 млн кеше (ел).

Һава аланы тарихы 1925 елда башлана. 

Атланта һава лиманында ике һавабинасы бар: Төньяк һәм Көньяк Терминалы. Җир асты юллары һам траволатор бар. Үз тимер юл тиз йөрешле пуезлар MARTA мәүкифе бар.

Атланта һава лиманы 261 утыртусыз очышына (83 халыкара, 54 дәүләт белән) хезмәт күрсәтә. Атланта һава лиманында 196 чыгу бар.

Атланта һава лиманы беренче афроамерикан кара тәнле Атланта мэры Һартсфилд-Җексон истәлегенә исемләнә.

## Сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе 
* История аэропорта в 1961—1980 

Төркем:Һава аланнары
Төркем:АКШ һава аланнары
Төркем:Джорджия
Луговая (Чуашстан)

**Луговая** (, ) — Чуашстанның Шөмерле районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429106. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97250865004.
Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101900002300. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2138.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 158 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (98,82%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Шөмерле районы торак пунктлары
Луговая (мәгънәләр)

**Луговая:**

## Торак пункт
### Беларусия
* **[[Брест өлкәсе]]**:
* Луговая
* **[[Витебск өлкәсе]]**:
* Луговая
* **[[Гродно өлкәсе]]**:
* Луговая

### Россия
* **[[Башкортостан]]**:
** Луговая — Башкортстанның Гафури районында урнашкан авыл.
* **[[Чуашстан]]**:
* Луговая (, ) — Чуашстанның Шөмерле районында урнашкан авыл.
Мин төшенчәсе

**«Мин» төшенчәсе** (яки *«үзем» төшенчәсе*) — үзенә укудагы күрсәткечләрен, җенсият ролләре һәм сексуальлекне, раса үзәнчелеге буенча билгеләнгән җәмгыяви кемлеген һәм күп башкаларны алган кешенең үзе турында ышануларының җыелмасы.

*«Мин» төшенчәсе* формалашуы, кешенең үз-үзен тану үзенчәлекләренә бәйле — ягъни үзе турында белеменең ни дәрәҗәдә формалашканы, ышанычлылыгы, эчке яктан нык булуы, вакыт күзлегеннән тотрыклы хәлдә булуы факторлар белән билгеләнә

## Шулай ук карагыз

* Үз-үзен тану

## Искәрмәләр

Төркем:Психология
Төркем:Кеше
Төркем:Акыл
Үз-үзен тану

*Бу төшенчәне [["Мин" төшенчәсе]], [[үзаң]] ([[:en:Self-consciousness|ингл.]]) һәм [[үзбилгеләү]]  ([[:en:Self image|ингл.]]) белән бутамагыз.*

*Интроспекция* (ингл.) дип аталучы үз фикерләрне һәм хисләрне тикшерә алу һәм үзен башка шәхесләрдән һәм мохиттән аерылган шәхес буларак күрә алу мөмкинлеге төшенчәсе **үз-үзен тану** дип атала.

## Шәхси кемлек өчен нигез

### Фәлсәфи караш
"Мин фикерлим, димәк фикерләүче бер зат буларак бармын."
"...'Мин фикерлим, димәк бармын' утверждениесы ... миңа фикерләр өчен бар булуның зарурлыгын ап-ачык буларак күрсәтте. Димәк, без ап-ачык һәм башкалардан аермалы буларак төшенә алганыбыз әйберләрнең чынлап бар була алуын гомуми кагыйдә, ягъни принцип буларак кабул иттем..."

Декартның "Мин фикерлим, димәк бармын" (ингл.) һәм башка фикерләрен укыганда, Джон Локкның башына фәлсәфә һәм фәнни методка караган бөек фикерләр килә башлады. Бер очракта, дуслары белән аралашулары заманында, ал мәсьәләге "кешенең аңлау чикләре" турында сорау чыккан иде. Фәлсәфә тарихында зур урын алган *Кешенең аңлау сәләтенә багышланган инша* (ингл.) 1689 елгы исемле мәкаләсен бастыруынына кадәр, бу мәсьәләгә үз тормышының егерме елга якын вакытны багышлаган иде.

### Замандаш фәнни караш

#### Үз-үзен тану теориясе

## Хайваннарда

Хайваннар арасында, *үз-үзен тану* мөмкинлеге булырга ихтималлыгы турында ышанычлы мәгълүмат әлегә *афалин [[дельфиннар]]* (ингл.), кайбер *кешесыман [[маймыллар]]* (ингл.), һәм филләр өчен бар. Recent studies from the Франкфуртта урнашкан *Гёте университытында* () уздырылган соңгы фәнни тикшеренүләр күрсәткәненчә, шундый сыйфатның саесканнарда да булырга мөмкинлеген күрсәтә. Шул ук мөмкинлеге кайбер башка хайваннарда да бар икәне турында фәнни тикшеренүләр белән исбатланмаган фикерләр киң таралган.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Акыл
Төркем:Шәхес
Яңа Чокалы (Шомырша районы)

**Яңа Чокалы** (, ) — Чуашстанның Шомырша районында урнашкан авыл.

## Тарих
1926 елның октябрендә Сембер губернасы составыннан Чуаш АССР составына күчерелгән.
## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 454 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Шомырша районы торак пунктлары
Синхротрон нурланыш

**Синхротрон нурланыш** (tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Синхротрон_нурланыш Sinxrotron nurlanış]*)— релятив тизлеге белән магнит кырында хәрәкәт итүче корылган кисәкчәләр тарафыннан электромагнит нурланыш.

Әйләнүле юлда хәрәкәт итүче релятив түгел кисәкчәләр тарафыннан электромагнит нурланыш кебек. 

Магнит кырында циклотрон ешлыгында \nu_C=qH/(2\pi mc) (q — электр корылмасы, m — кисәкчә хәрәкәтсезлек массасы). Шушы ешлык беренче гармоникаларда циклотрон ешлык булып атала.

Тизлеге арттырганда югары гармоникаларның нурланышы егәрлеге күтәрелә.

Релятив кисәкчә E\gg mc^2 дәрманы белән югары гармоникалы нурланыш спектры өзлексез булып тора. Нурланыш почмагы \psi\sim mc^2/E.

Магнит H кырында E дәрманы белән кисәкчәләрнең иң зур нурланыш : \nu_m=\frac{eH}{4\pi mc}\cdot\left(\frac{E}{mc^2}\right)^2=1{,}4\cdot 10^6 H\left(\frac{E}{mc^2}\right)^2 Гц ешлыгында була.

Нурланыш егәрлеге дәрман квадратына туры килә:
-\frac{\partial E}{\partial t}=\frac{2e^4}{3m^4c^7}H^2E^2=0{,}98\cdot 10^{-3}H^2\left(\frac{E}{mc^2}\right)^2 эВ/с, E - кисәкчә дәрманы.

Иң зур нурланыш җиңел кисәкчәдән - электроннардан һәм позитроннардан  булып чыга.

Синхротрон нурланыш фәнни тикшеренүләрдә кулланыла. Һиггс бозоны ачылышында файдалана.

## Сылтамалар

* Физическая энциклопедия, т. 4 — М.: Большая Российская Энциклопедия стр. 532  и стр. 533 .

Төркем:Электромагнитик нурланыш
Кеше хокукларының гомуми декларациясе

**[[Кеше хокуклары]]ның гомуми декларациясе** — Берләшкән Милләтләр Оешмасының ил-әгъзалары өчен киңәш ителгән, БМО Генераль Ассамблеясе 1948 елның 10 декабрендә Парижның Шайо сараенда кабул ителгән документ. Декларациянең тексты дөньяның 375 тенленә тәрҗемә ителгән (шул исәптән татар теленә, сылтамалар бүлеген кара). 30 матдәдән тора һәм Кеше хокукларының гомуми билленең бер өлеше булып тора.

Икенче дөнья сугышы җимерекләреннән арынмаган Европа иң беренче эше итеп кеше хокуклары конвенциясен булдырды. Ул вакытта кеше хокуклары турында үз хартияләре Бөекбритания,Франция һәм Кушма Штатлар кебек кайбер илләрдә була.

1948 елның 10 декабрендә БМОның Парижда үткән Гомуми җыены зур күпчелек белән Гомуми кеше хокуклары декларациясен хуплый. Декларацияне әзерләү өчен җаваплы комиссиянең беренче рәисе Элеонор Рузвельт җыенда катнашучылар алдында чыгыш ясый.
ССРБ Кеше хокуклары декларациясенә 40 ел узгач кына таный.

Гомуми кеше хокуклары декларациясе сүз, вөҗдан, матбугат, җыеннар үткәрү иреклекләрен, белем алу, эш, коллыктан һәм эксплуотациядән ирекле булып яшәү хокукларын ассызыклаучы 30 бүлектән тора.

## Декларацияне тәнкыйтләүчеләр

Кайберәүләр бу документ күпләр тарафыннан аерылгысыз хокук дип саналган сугышларда катнашмау хокукын искә алмый диләр.

Икенче берәүләр исә үтәлүе мәҗбүри булмаган бу документ тешсез булып кала, кайбер БМО әгъзаларына аны бернинди җәзасыз бозу мөмкинлеге бирә ди.

Пакстан, Согуд Гарәбстаны кебек илләр исә бу документ бездәге мәдәни йолаларны, ислам кагыйдәләрен искә алмый ди.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гомуми кеше хокуклары декларациясенә 60 ел

## Сылтамалар
* № 217 (III) резолюция
* Кеше хокуклары Декларациясе 
* **[http://unicode.org/udhr/d/udhr_tat.html Кеше хокуклары Декларациясе] ** 
* БМО Генераль Ассамблеясенең  кеше хокуклары Декларациясе кабул ителгән утырыш стенограммасы

Төркем:Декларацияләр
Төркем:Кеше хокуклары
Төркем:Кеше хокуклары инструментлары
Төркем:БМО резолюцияләре
Төркем:Кеше хокуклары тарихы
Төркем:Иҗтимагый-мәдәни глобальләшү
Фарадей кануны

**Фарадей кануны** яки **Электромагнит индукциясе кануны** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Фарадей_кануны Faradey qanunı]*) - электродинамикада нигезле канун, трансформаторлар, дросселләр, генераторлар, электрдвигательләр эшләвенең нигезендә ята.

Фарадей кануны буенча:

**Һәр йомык контурда электр йөртү көче контурның магнит агымның үзгәреше тизлегенә тигез.**

яки

**Булдырылган электр йөртү көче (ЭЙК) магнит агымның үзгәреше тизлегенә тигез**

Электромагнетик индукция 1831 елда  Майкл Фарадей һәм Джозеф Генри тарафыннан ачыла.

## Фарадей кануны дифференциаль күренештә
Фарадей кануны Максвелл дифференциаль тигезләмәсендә болай күренә: 
\stackrel{\mathbf{\nabla \ x \ E \  = \  -\partial_{\ t} B}}{} 

биредә E - Электр кырының көчәнешлелеге, B - магнит кыры.

## Фарадей кануны интеграл күренештә
Фарадей кануны Максвелл интеграл тигезләмәсендә болай күренә: 
:|\mathcal{E}| = \left| {\partial t}

: \nabla\times  - Ротор билгели
: **E** — электр кыры
: **B** — магнит ташкының тыгызлыгы

интеграл күренеше:

:  \oint_{\partial \Sigma} \mathbf{E} \cdot d\boldsymbol{\ell} = - \int_{\Sigma}  { \partial \over {\partial t} } \mathbf{B} \cdot d\mathbf{A}  

: **Σ** — өслек,  **∂Σ** - контур

## Тышкы сылтамалар
* A simple interactive Java tutorial on electromagnetic induction 
* R. Vega ''Induction: Faraday's law and Lenz's law'' - Highly animated lecture 
* Notes from Physics and Astronomy HyperPhysics at Georgia State University
* Faraday's Law for EMC Engineers 
* Maxwell, James Clerk (1881), ''A treatise on electricity and magnetism, Vol. II'', Chapter III, §530, p.&nbsp;178. Oxford, UK: Clarendon Press. ISBN 0-486-60637-6.
* Tankersley and Mosca: ''Introducing Faraday's law''. 

Төркем:Электромагнетизм
Төркем:Физика
Абашево

**Абашево** (, ) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 838 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чабаксар районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Ишле (Чабаксар районы)

**Ишле** (, ) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.

## География
Авыл Чабаксардан 22 километр көньяктарак урнаша.

## Тарих
1935—1959 елларда — ЧАССРның Ишле районы үзәге.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 3092 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (98%), руслар (2%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чабаксар районы торак пунктлары
Мария Посады

**Мария Посады** (, ) — Россия шәһәре, Чуашстанның Мария Посады районының административ үзәге. Әлегә муниципаль статусы — шәһәр (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 9 088 кеше (2010).

Почта индексы — 429573. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды — 97229501000.
Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды — 2101200100000. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды — 2135.

## География
Мария Посады Иделнең (Куйбышев сусаклагычының) уң ярында, Иделгә Түбән Сөндер һәм Югары Сөндер елгалары кушылган урын янында, Чабаксардан 48 километр көнчыгышрак урнашкан.

## Тарих
Беренче тапкыр 1620 елда *Сөндер* исеме астында телгә алына.

1856 елда җирле сәүдәгәрләрнең соравы буенча Сөндер авылы *Мария [[посад]]ына* үзәгәртеп корыла. 1926 елга кадәр шәһәр статусын ала.(?)

## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (53,0%), руслар (46,6%).

## Икътисад
Кабель әйберләре заводы, автомобильләрне ремонтлау заводы, төзү материаллар заводы, спирт заводы, май заводы, һ.б.

## Мәгариф
Бер урта мәктәп, ике гомуми белем бирү мәктәбе, ике һөнәри училищесы.

### Югары уку йортлары
* Мари дәүләт техника университетының филиалы

## Галерея

Mariinsky Posad West side of pedestrian street.jpg|
Файл:Mariinsky Posad East side of pedestrian street .jpg|
Файл:Mariinsky Posad At spring.jpg|


## Шәхесләр
* Рәисә Иванова (1922-2009), ботаник.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Мария Посады районы торак пунктлары