open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Григорий Бархин

**Григорий Борисович (Герш Беркович) Бархин** ( 1880, Пермь - 1969, Мәскәү ). Совет архитекторы, шәһәр планлаштыручысы, архитектура теоретигы, укытучы, Төзелеш һәм архитектура академиясенең әгъза-корреспонденты ( 1956 ), РСФСР ның атказанган фән һәм техника эшлеклесе. Архитекторлар Борис һәм Михаил Бархиннарның әтисе.

## Биографиясе
1880 елның 20 мартында Пермьда  һөнәрче-маляр гаиләсендә туган. Балачагын Забайкальеда үткәрә. 1897 елда Одесса сәнгать училищесын тәмамлый. Император сәнгать академиясендә Югары сәнгать училищесы курсын тәмамлый (1901-1908).  «Городское православное кладбище в окрестностях столицы» (05/19/1898) проекты өчен рәссам исемен ала 4/19/1898) .

1909 елдан ул Мәскәү архитектура институтында укыта, 1930 елдан - профессор. 1908-1912 елларда Мәскәүдә сынлы сәнгать музее һәм Бородино күпере төзегәндә архитектор Р. И. Клейнның ярдәмчесе булып эшли.

Мәскәү архитектура җәмгыяте (MAO; 1923-1930 еллар) эшендә катнаша (1923-1926), «МАО конкурслары» (1923-1926 еллар) басмасын һ. б. редакцияләй. 1932 елда ул СССР Архитекторлар союзына нигез салучыларның берсе була.

1930 елларда ул Мәскәү шәһәр Советының архитектура һәм планлаштыру остаханәсен җитәкләй.

Ул 1969 елның 11 апрелендә Мәскәүдә вафат була. Аны Введенское зиратында күмәләр (25 нче чокыр).

## Сайланган проектлары һәм биналары

* Севастопольне торгызу проекты, СССР, (1943-1946); 
* СССР, Мәскәүне реконструкцияләү буенча проектлау эшләре, (1933-1938); 
* СССР, Кырымда Сакь районында шифаханә (1929); 
* «Известия» газетасы бинасы Мәскәүдә, СССР, (1925-1927); 
* Русияның Нижный Новгород шәһәре янындагы күкерт һәм азот кислотасы заводы (1915-1916).

## Басмалары

* Рабочий дом и рабочий посёлок-сад. — М., 1922.
* Архитектура театра. — М., 1947.

## Шулай ук карагыз

* Конструктивизм в архитектуре Москвы

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Зодчий, педагог, общественный деятель // «Архитектура СССР». — 1960. — № 7.
* 
* 

Төркем:Архитектура докторлары
Төркем:РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1969 елда вафатлар
Төркем:11 апрель көнне вафатлар
Төркем:Пермьдә туганнар
Төркем:1880 елда туганнар
Төркем:20 март көнне туганнар
Бүләр (кабилә)

**Бүләр кабиләсе** — псевдотарихи термин. Уфа гуманитарийлары фикере буенча, байлар, гәрә, ирәкте, елан, янә кабиләләре белән күрше була. 

Бүләр кабиләсе  хәзерге Башкортстанның Илеш, Ярмәкәй, Чакмагыш, Бакалы районнары, Татарстанның Актаныш, Азнакай, Минзәлә, Мөслим районнары җирләренә тәгаенләнә.

## Нәсел составы
* кадер
* мышыга

## Чыганаклар
* Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. Уфа, 2001.
* Материалы по истории Башкирской АССР, М. — Л., 1936.

Төркем:Төрки кабиләләр
Бүләр (мәгънәләр)

* Бүләр — Урта Гасырлар чоры шәһәре, Идел буе Болгары дәүләтенең башкаласы.
* Бүләр — башкорт кабиләсе.

## Моны да карагыз
* Татар Бүләр — Татарстан Республикасының Мөслим районындагы торак пункт.
* Мари-Бүләр — Татарстан Республикасының Мөслим районындагы торак пункт.
Урта түбә

**Урта түбә**. (рус. *Мысовая) — [[Урал]]дагы бик борынгы палеолитик туплавык. * Карабалыкты күленең көнбатыш ярында, Башкортстанның Әбҗәлил районы Ташбулат авылыннан ерак түгел җирдә, урнашкан. Ашёль мәдәниятенең  күп катламлы җирлеге булып тора.

## Өйрәнү тарихы
1959-1961 елларда Г. Н. Матюшиначкан һәм тикшерү эшләрен башкарган. Ул табылган урынны Мысовая дип атаган, башкортлар исә Урта түбә дип йөртә. Мезолит һәм неолит катламнарын аерып күрсәткән (Карабалыкты VII). Урта түбә II торулыгында  балчыктан эшләнгән кәтүккә охшаган әйбер, шахмат фигуралары ролен уйнаган конуслар табылган.

1962-1968 елларда мезолит, неолит һәм аннан соңгы дәверләр мәдәният катламнары казылып чыгарыла.

1971 елда археолог *О. Н. Бадер* 2 метр куәтлелекле аскы палеолитик катламын тикшергән һәм ашель белән мустьер мәдәниятләренә тартым булган кремний кораллары, нуклеус һәм тапчыклар, үзенчәлекле кул кул белән кисү коралларын җыеп алган. Ул торулыкны Урта түбә дип исемләгән.

## Тасвирлау
Торулыкның мәйданы — 100 м². Туплавык туф токымнарыннан өйөп салынган зур булмаган калкулыктан торган борын (мыс).

Утраклы катламнарына палеолит, мезолит, неолит, энеолит, соңгы бронза һәм иртә тимер дәверләренең мәдәни калдыклары бар. Торулыкта иртә палеолитның торак эзләре табыла, торак кыя арасындагы тарлавыкта урнаштырылган. Анда чоппер һәм таш балталар табылган. Ашель тибындагы кораллар кара-төтенсу яшмадан эшкәртелгән.

Соңгарак дәвердәге табылган кораллар ташбакага охшаш нуклеуслар, мустьер очлыклар. Алар шомартылмаганнар һәм мустьер мәдәниятенә караганда күпкә соңгы дәвергә  — якынча 200-120 мең ел элеккерәк чорга карыйлар.

Урта түбә материаллары Уралга көньяктан  төньякка хәрәкәт итүче тәүге күченеп утыручылар неандерталецлар булуын раслый. Неандерталецларның үзләренең мәетләре Урта түбәдә табылмаган.

Урта түбә туплавык табылдыклары саклана:

* Башкорт дәүләт университеты археология фондында;
* Археология һәм этнография музеенда.

## Әдәбият
*Урта-Тубе//Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* *Бадер О. Н.*, *Матюшин Г. Н. * Новый памятник среднего палеолит на Южном Урале //Советская археология, 1973, № 4.
* *Матюшин Г. Н. * Мезолитический и неолитическая комплексы поселения Мехового на Южном Урале //Советская археология, 1973, № 4.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* статья в ''Большой советской энциклопедии''
* Котов В. Г. Мысовая, Урта-Тубе // Башкирская энциклопедия —  Уфа:  ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015-2020. — .
Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Башкортстан геологиясе
Кадрия Котлыбаева

**Котлыбаева Кадрия Искәндәр кызы** (10.03.1909, Казан— 11.02.1997, Уфа) - табиб-хирург, 112-нче Башкорт атлы дивизиясе хәрби табибы. Башкорт дәүләт медицина институты укытучысы. Башкортстанда санитар авиациягә нигез салган табибларның берсе. Бөек Ватан сугышында катнашкан. Башкортстан АССРның атказанган табибы (1962), ССРБның сәламәтлек саклау отличнигы (1954). I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1943) белән бүләкләнгән.

## Биографиясе
Котлыбаева Кадрия Искәндәр кызы 1909 елның 11 мартында Казан шәһәрендә табиб, җәмәгать эшлеклесе Котлыбаев Искәндәр Мостафа улы (18 -1912) һәм Котлыбаева Ракия Шәйхәттәр кызы гаиләсендә икенче бала булып туа.

Кадриядән тыш аларның Әдилә исемле кызлары була. Искәндәр Котлыбаев — Уфа губернасы Камил авылыннан (хәзерге Бөре районы Камил авылы), юрист Мостафа Вилдан улы Котлыбаевның улы. Казанда татар телендәге «Тавыш» газетасы мөхәррире. Ракия Шәйхәттәр кызы отставкадагы капитан Шәйхәттәр Гөбәев гаиләсендә туган, бик зур кыенлык белән Казан университетының медицина факультетын тәмамлаган. Мортаза Мостафа улы Котлыбаев Минзәлә һәм Бәләбәй өязләрендә хөкем следователе була. 1910 елда җәмәгать тормышында актив катнашкан Искәндәр Котлыбаев үз теләге белән дөньядан китә.

1934 елда Кәдрия Котлыбаева Казан университетының медицина факультетын тәмамлый һәм 1932 елда ачылган Башкорт дәүләт медицина институтында укыта башлый.

1941 − 1946 елларда хәрби хезмәттә була, хәрби хирург булып хезмәт итә.

1943 елның мартында 16 нчы гвардия атлы дивизиясенә военврач итеп җибәрелә, аерым медик - санитар эскадронында эвакуация һәм сортировкалау отделениесе (19 менсэ 16 гвардии кд гв.кк 7 гв.кк) командиры була. Дивизия белән бергә Украина, Польшаны азат итүдә катнаша.

1943 елның көзендә 16 нчы гвардия атлы дивизиясе Чернигов-Припять операциясендә катнаша, Чернигов каласын азат итүдә дивизия яугирларының күрсәткән батырлыгы өчен дивизиягә «Черниговская» исеме бирелә.

1943 елның 6 октябрендә медицина гвардия капитаны (военврач 3-го ранга) Кәдрия Искәндәр кызы Котлыбаева 1943 елның 19 - 20 сентябрендә күрсәткән батырлыгы өчен I-нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә.

1946 елда армиядән демобилизацияләнә.

1946—1968 елларда Башкорт дәүләт медицина институтында укыта. Башкортстанда санитар авиацияда эшли башлаган башлангыч табиблар арасында Кадрия Котлыбаева да була.

1997 елның 11 февралендә Уфадә вафат булган.

## Мактаулы исемнәре
* 1962 ел - Башкорт АССР-ның атказанган табибы
* 1954 ел — ССРБ-ның сәламәтлек саклау отличнигы

## Бүләкләре
* 1943 ел — I дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* 1995 ел — II дәрәҗә Ватан сугышы ордены

## Чыганаклар
* Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2007. — Т. 3: З-К. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-064-7
* История развития здравоохранения и медицинской науки в Башкирской АССР (1917-1980 гг.) Уфа, 1981. С.8.
* Р.Сулейманова. Женские движения. В борьбе за равные права. Бельские просторы, 2007, № 10

## Искәрмәләр

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университеты укытучылары
Төркем:Табиблар
Хәбибрахман Атласов

**Атласов Хәбибрахман Габдрахман улы** (14 гыйнвар, 1878 ел — 15 декабрь, 1949 ел) — земство табибы, сәламәтлек саклауны оештыручы. РСФСРның (1944) һәм Башкортстан АССРының (1940) атказанган табибы.

## Биографиясе
Хәбибрахман Габдрахман улы Атласов 1878 елның 14 гыйнварында Ырынбур губернасының Ырынбур өязе Сәет посады (хәзерге Ырынбур өлкәсе Сакмар районы) Татар Каргалысы авылында туган. 

1904 елда Казан университетын тәмамлаганнан соң Ырынбур губернасы Верхнеурал өязе Сермән авылы участка хастаханәсе мөдире. 1908 елдан алып шул ук губернаның Орск өязе Темәс авылында эшли. 1914-21 елларда туган авылында баш табиб сыйфатында хезмәт итә. 1919-22 елларда кайтмалы һәм чабыртмалы тифларны, вабаны бетерүдә, ачыгучыларга туклану пунктлары оештыруда катнаша.

1922 елдан бирле Уфадә хөкем‑медицина эксперты, Уфа кала Советы башкарма комитеты сәламәтлек саклау бүлегенең 6-нчы амбулаториясе мөдире, 1936-42 елларда Уфа үзәк поликлиникасында табиб‑киңәшче, 1943-49 елларда «Башнефть»та үзе оештырган поликлиникасында баш табиб булып эшли.

Җөмһүрият тире-венерология диспансерында Башкортстан Республикасының бүлмә-музее бар. Анда аерым китаплар бүлегендә яңарак табылган ике уникаль экспонатның берсе - сифилис турында 1901 елда ук чыккан «ﺳﻴﻔﻴﻠﻴﺲ ﻳﺎﻳﺴﻪ ﺁﻭﺮﻭ ﻳﻤﺎﻥ» − «Мәкерле авыру яки сифилис» дигән китапның күчермәсе, аның авторы Атласов Хәбибрахман Габдрахман улы булган.

1949 елның 15 декабрендә Уфа шәһәрендә вафат булган.

### Гаиләсе
* Хатыны - Гөлшат Җомагыл кызы Корбанова.

## Мактаулы исемнәре
* ике «Мактау Билгесе» ордены (1943, 1949).

## Чыганаклар
* Атласов Хәбибрахман Габдрахман улы
*Неизменные величины.Историю создают люди. К юбилею профессора Суфии Гильмановны Кусимов

## Искәрмәләр

Төркем:РФ атказанган табиблары
Иван Базилев

**Базилев Иван Василий улы** (30 май, 1800 ел, Пенза — 3 декабрь, 1873 ел, Уфа) — педагог, Ырынбур губернасы училищеләре директоры, Уфа кала думасы депутаты. Статский советник.

## Биографиясе
Иван Василий улы Базилев Казан университетына укырга керә. 1819 ел да университет курсын филология фәннәре кандидаты булып тәмамлый. Казан губернасы уку йортларында укыта. 1820 елдан алып Сембер гимназиясында тарих, география һәм статистика буенча баш укытучы булып эшли. Укытучы Матвей Корниолин-Пинский белән бергә шәһәрдә ачык лекцияләр укуын оештыра, бу аны җирле җәмгыятьтә популярлаштыра.

1831 елның 25 октябрендә Базилев Иван Ырынбур губернасы училищеларының директоры итеп билгеләнә. Училищелар директоры буларак Россия халык мәгарифе министры тарафыннан раслана һәм губернаның бөтен урта һәм түбән уку йортлары өстеннән күзәтүне тормышка ашыра башлый.

19 гасырның 40 нчы елларында Базилевс Иван Ырынбур гимназиясе янында затлылар пансионын ачуда катнаша. Аның башлангычы белән берничә өяз калаларында, шул исәптән Бөредә дә, һөнәр училищелары оештырыла. Староверларның каршы булуына карамастан, Иван Базилев мондый училищены Уральск шәһәрендә да оештыруга ирешә.

Ул Уфаның иң иске уку йортына, Уфа ирләр гимназиясенә, хәзерге Аксаков гимназиясенә нигез салучы дип санала. Дәүләт хезмәтеннән тыш 1835 елдан алып 1857 елга кадәр  бу гимназиянең директоры була. Уку йортларының 1804 елның 5 ноябрендәге Уставы нигезендә Иван Василий улы 1837 елда гимназияне дүрт сыйныфлыдан җиделегә үзгәртә алган. 1850 елда гимназиянең яңа бинасы төзелеше буенча комитетны җитәкли.

Базилев башлангычы буенча Уфага Казан университеты профессоры Савельев чакырыла, ул гимназия янында шул чакта ук заманча приборлар белән җиһазландырылган метеорологик обсерватория ача.

Гомеренең соңгы елларында Иван Василий улы Уфа шәһәренең җыен әгъзасы итеп сайлана (хәлиткеч тавыш хокукы белән Уфа кала думасы депутаты). Уфа шәһәренең мактаулы гражданы итеп сайлана.

1873 елның 3 декабрендә Базилев Иван вафат була һәм Уфада җирләнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ахмерова Ф. Д. БАЗИЛЕВ Иван Васильевич // Башкирская энциклопедия — Башкирская энциклопедия, 2005. — Т. 1. — С. 276. — 624 с. — ISBN 978-5-88185-053-1

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Камиль Демулен

**Люси́ Семпли́с Ками́ль Бенуа́ Демуле́н** (; 2 март 1760, Гюиз — 5 апрель 1794, Париж) — француз адвокаты, журналист һәм революционер. 1789 елның 14 июлендә, Бөек француз революциясе башлануга нигез салучы. Кордельер лидерларның берсе. Террор чорында җәзаланган.

## Биографиясе
Белемне Бөек Людовик лицеенда ала, анда Максимилиан Робеспьерның  сыйныфташы һәм иптәше була һәм антик республика рухына хөрмәт белән сугарыла.

1785 елда парламент янында  адвокат була. Тотлыгып сөйләүгә  карамастан, ул искиткеч оратор була.

1789 елның 12 июлендә, Неккерның отставкага китүе турындагы хәбәр Парижда дулкынлану уята, Демулен Пале-Рояльдә халыкка  мөрәҗәгать итә, аны коралга чакыра; ул беренче булып үзенең эшләпәсенә агачтан яшел яфрак  беркетә (өмет төсе). Бу чакыру Бастилиянең җимерелүенә беренче этәргеч бирә.

1789 елның июленең икенче яртысында нәшер ителгән («Ирекле Франция») трактатында   Демулен республика игълан итүне таләп итә.

1789 елның көзеннән 1791 елның июленә кадәр Демулен Les Révolutions de France et de Brabant («Франция һәм Брабант революциясе") исемендә  памфлетлар җыелышын чыгара.

1790 елның 29 декабрендә Люсиль Ларидон-Дюплессига өйләнә; аерым алганда, Робеспьер, Петион, Бриссо һәм Луи-Себастьян Мерсье никах теркәү шаһитлары була.

Кордельерлар клубына нигез салучы буларак, Демулен шәхсән аның бистләре  белән җитәкчелек итте һәм юстиция министры каршындагы Дантоне секретаре урынын били

Демулен Париж шәһәреннән депутат исемендә конвентта Тау партиясенә карый, ләкин артык ышанычлылык һәм тотрыксызлык аркасында йогынтылы роль уйнамый.

Людовик XVI процессында патшаны җәзалау  ягында  тора; Fragment de l ' histoire de la Révolution памфлетында жирондистлар үлеменә ялган белән булышлык итә; эбертларга каршы иҗтимагый коткару комитеты көрәше вакытында, 1793 елның декабрендә Демулен Le Vieux Cordelier («Старый кордельер») журналын чыгара башлый, анда шәфкатькә өнди башлый; Робеспьер аны якламый башлый. Демулен революцион трибунал белән хөкем ителә һәм Дантон белән бергә җәзалана.

Аның хатынын, Люсиль Демуленны, бер атнадан — 1794 елның 13 апрелендә гильотинала җәзалаганнар

Демулен  масон була һәм масонларның  «Девять Сестёр» ложасына керә.

## Кинода

* «Наполеон» (немой, Франция, 1927) — *Роберт Видалин[fr]*
* «Дантон» (1982) — *Патрис Шеро*
* «Французская революция» (1989) — *Франсуа Клюзе*
* «Джефферсон в Париже» (1995) — *Венсан Кассель*

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

* Из письма отцу — о событиях 14 июля 1789 г. 
* Дело К. Демулена и Дантона
* В библиотеке vive-liberta

Төркем:Франция мемуаристлары
Төркем:Франция сәясәтчеләре
Төркем:Франция революционерлары
Төркем:Бөек Людовик лицеен тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Парижда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1794 елда вафатлар
Төркем:5 апрель көнне вафатлар
Төркем:1760 елда туганнар
Төркем:2 март көнне туганнар
Мария Демченко

**Мария Софроновна Демченко** (26 август (8 сентябрь) 1912 ел, Староселье — 1995, Староселье) — совет колхозчысы һәм соңрак агроном, шикәр чөгендереннән мөмкин кадәр зуррак уңыш җыю буенча күмәк колхоз хәрәкәте инициаторы

## Биографиясе
Яшьлеге турында аз билгеле. 1930 елда хезмәт активлыгы өчен Городищенск районы Коминтерн исемендәге колхоз звеньесы итеп билгеләнә, бу вазыйфаларны 1936 елга кадәр башкара.  1935 елда ударчы-колхозчыларның 2 нче Бөтенсоюз съезды делегаты була, анда Сталинга бер гектардан 500 центнерга кадәр шикәр чөгендере үстерү темпларын тизләтергә вәгъдә итә һәм тиздән аны  523,7 центнер алып, аны арттырып та куя. Шуннан соң үзенең уңышлары турында мәгълүматны актив тарата, бу исә зур социалистик ярышка әверелгән «биш йөзлекләр хәрәкәте»н оештыру инициативасы белән чыга.

1937—1946 елларда 1 нче чакырылыш СССР Югары Советы депутаты.

1939 елда ВКП(б) га керә. 1945 елда Киев авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый. Шуннан соң Киев өлкәсенең Дымерский районы Васильев исемендәге колхозда агроном булып эшли, 1958 елга кадәр шунда эшли, аннары Украина авыл хуҗалыгы фәннәре академиясе аспирантурасына укырга керә.

1961 елда аны тәмамлап, Васильев исемендәге совхозга эшкә кайта, төрле тәҗрибәле участокларны җитәкли. 1965 елда пенсиягә чыга. Киевта, Липкида яши.

1995 елда аның үлеме сизелмичә  үтә. Туган авылында җирләнгән.

## Бүләкләре

* ВСХВның Зур алтын медале (1939)
* Ленин ордены

## Хәтер

* Аның хөрмәтенә Гродно, Одесса (Люстдорф юлының 9 станциясе) һәм Краснодар урамнары аталган. 

## Әдәбияттә

* 

## Сылтамалар

* Демченко Мария Софроновна // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* К столетию со дня рождения Марии Демченко 

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:1995 елда вафатлар
Төркем:1912 елда туганнар
Төркем:8 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр
Төркем:Агрономнар
Шәүрә Гыйльманова

**Гыйльманова Шәүрә Габбас кызы** (1 гыйнвар, 1954 ел) — тележурналист, югары мәктәп укытучысы. 1985 елдан ССРБ Журналистлар берлеге әгъзасы (1985). Россия Федерациясеның (2005) һәм Татарстанның (1997) атказанган сәнгать эшлеклесе, Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1994). Шәһит Ходайбирдин (1994) һәм Мәҗит Гафури исемендәге (2005) премияләр лауреаты.

## Биографиясе
Шәүрә Габбас кызы Гыйльманова 1954 елның 1 гыйнварында БАССРның Гафури районы Имәндәш авылында туган. 1973 елдан бирле Гафури районының Красноусол башлангыч мәктәбе директоры, район халык мәгарифе бүлеге инспекторы. Казан дәүләт университетын тәмамлаган (1981). 1975 елдан алып «Башкортстан» дәүләт телерадиокомпаниясенең федераль дәүләт унитар предприятиесендә эшли: 1992 елдан бирле «Тамаша» телевизион иҗат берекмәс җитәкчесе, 1998-2005 елларда баш мөхәррир; бер вакытта 1990-2004 елларда Башкорт дәүләт университетында укыта. 2005 елдан алып «Башкортстан» телерадиокомпаниясе дәүләт унитар предприятиесе чакта Телерадио сәнгате мәктәп-студиясы директоры.

## Журналист эшмәкәрлеге
Мостай Кәрим турында 20 документаль фильм, Башкортостаннан читтә яшәүче башкортлар тормышы («Араларны якынайтып» — «Сокращая расстояния», «Башкортлар»), исламның әхлакый кыйммәтләре («Җомга»), Башкортстан әдәбияты, мәдәнияте һәм сәнгате («Иптәш һәм сәхнә артында» — «На сцене и за кулисами») турында телетапшырулар, «Сәлам» иртә мәгълүмат һәм җыр-моң программасы, «Җыр бүләк итәм» («Дарю песню») җыр-моң программасы, һ.б. авторы. М. Кәримгә багышланган Дәүләт аудио-видеоархив формалаштырган, фильмографик белешмә төзегән, «Мостайның алтын мирасы» аудиопродукция сериясен чыгарган. Ф. М. Бүләков сценарие буенча «Ай кызы» — беренче башкорт телесериалы (2001-2002; «Башкортстан» телерадиокомпаниясе) проекты инициаторы һәм продюсеры.

## Мактаулы исемнәре
* Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе (2005);
* Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (1997);
* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1994);
* Шаһит Ходайбирдин исемендәге бүләк лауреаты (1994);
* Мәҗит Гафури исемендәге бүләк лауреаты (2005).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гильманова, Шаура Габбасовна // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Төркем:Мәҗит Гафури исемендәге бүләк лауреатлары
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Россиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Александр Дмитриев

**Дмитриев Александр Алексеевич** (6 март 1854 ел — 27 июнь 1902 ел) — тарихчы һәм туган якны өйрәнүче. Урал тарихы буенча белгеч. Финляндия археология җәмгыятенең мөхбир әгъзасы, Петербург археология институты һәм башка фәнни оешмаларның әгъзасы. Пермь гыйльми архив комиссиясе рәисе (1890).

## Биографиясе
Александр Алексеевич Дмитриев 1854 елның 2 февралендә Пермь губернасы Соликамск өязе Дедюхин авылында тоз ведомствосы чиновнигы гаиләсендә туган.

1872 елда Пермь ирләр гимназиясен белем ала һәм Казан Император университетының тарих-филология факультетына укырга керә. Студент чорында урта гасыр Новгород шәһәре тарихын өйрәнә, бу аңа шул дәвердә Новгород белән тыгыз сәүдә элемтә тоткан Пермь краеның — «Бөек Пермьнең» тарихын өйрәнергә җитди кызыксыну уята. 1876 елда университетны тәмамлый һәм Пермьгә кайта.

1877-1890 елларда Пермь шәһәре гимназияларында тарих һәм география укытучысы булып эшли.

1890 елдан Соликамск һәм Пермь өязләре халык училищелары инспекторы була. 1890 елда Пермь гыйльми архив комиссиясе рәисе итеп сайлана.

Александр Дмитриев 1902 елның 14 июнендә вафат була. Пермь шәһәренең Егошин зыяратында җирләнә.

## Хезмәтләре
* ''Очерки из истории губернского города Перми с основания поселения до 1845 года (с приложением летописи города Перми с 1845 до 1890 года).'' — Пермь, 1889;
* *Пермская старина.* — Пермь, 1889—1902. Вып. I, II, III, IV, V (Покорение Угорских земель и Сибири. — 1894. — XII, 220, IV с.), VI, VII, VIII;
* Биографический указатель памятных деятелей Пермского края — Пермь, 1902;
* Древний Булгар и татарские о нем предания. - Казань : Тип. Губ. правления, Ценз. 1888. - 32 с.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* М.&nbsp;Я.&nbsp;Попов. *А.&nbsp;А.&nbsp;Дмитриев. Биографический очерк.* // Труды Перм. ученой архивной комиссии. Пермь, 1902. Вып. V;
* Ф.&nbsp;А.&nbsp;Андерсон. *Дмитриев как историк Урала.* // Ученые зап. Перм. ун-та. Пермь, 1951. Т.&nbsp;VI. Вып.&nbsp;IV;
* В.&nbsp;А.&nbsp;Оборин. *Археографическая деятельность А.&nbsp;А.&nbsp;Дмитриева.* // Уральский археографический ежегодник за 1970. Пермь, 1971.
* В. С. Верхоланцев ''Город Пермь, его прошлое и настоящее.'' — Пермь, 1913

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тарихчылар
Юныс Бикбов

**Юныс Юлбарыс улы Бикбов** (; 1883 ел, Әбүләис — 1942 ел, Караганда) — Башкорт милли хәрәкәте җитәкчеләренең берсе. Башкортстан Хөкүмәте рәисе (1917—1919).

## Биографиясе
Бикбов Юныс Юлбарыс улы 1883 елда Ырынбур губернасы Орск өязе 2-нче Үсәргән вулысы (хәзерге Башкортстанның Зиянчура районы) Әбүләис авылында Бикбов Юлбарыс Чурагол улы гаиләсендә туган.

Юныс авылы мәдрәсәсендә белем ала, аннары рус мәктәбендә укый. Аннары Ырынбур гимназиясына укырга керә, монда социал-демократик түгәрәкнең әгъзасы, соңрак эсерлар партиясенең әгъзасы булып китә.

1909 елда Казан университетының юридик факультетына укырга җибәрелә һәм анда белем ала. Студент елларында И. А. Әхтәмов җитәкчегендәге яшьләр түгәрәгенең әгъзасы була.

1911 елда университетны тәмамлаганнан соң, Орск өязе 2‑нче Үсәргән вулысында җәмгыяви арадашчы булып хезмәт итә.

1917 елның җәеннән Башкортстан автономиясе өчен Башкорт милли хәрәкәтенең иң актив эшмәкәрләренең берсе була. Июнь азагында атасы Юлбарыс Бикбов белән бергә Башкорт халкы берлеге бюросының әгъзасы итеп сайлана. Бөтен башкорт корылтайлары оештыруда һәм уздыруда катнаша.

1917 елның декабрендә 3‑нче Бөтен башкорт корылтае делегаты була. 1918 елның августында хөкүмәт большевиклардан азат ителгән Ырынбур каласына  кайткач, Юныс Бикбов Башкорт Хөкүмәте рәисе вазифасына сайлана башлый. Аның җитәкчелегендә Кече корылтайда юридик эшләр белән шөгыльләнә, авыл хуҗалыгы һәм урман идарәлегенә кагылган законнар кабул итә. Башкортстан автономиясе делегациясе составында Уфа дәүләт киңәшмәсе эшендә катнаша.

1919 елның февраленнән Башкортстан хәрби‑революцион комитеты (Башревком) әгъзасы итеп сайлана.

Башкортстан территориясе аклардан азат ителгәннән соң, ул Үсәргән кантоны ревкомына урындагы хакимлек органнарын оештырырга ярдәм итә. 1920 елның көзендә Стәрлетамак шәһәрендә Автономияле Совет Башкорт Республикасы юстициясенең халык комиссары була. Ары «Башкиром» оешмасында эшли.

1920-1930 елларда Җылаер кантонында халык судьясы вазифасына сайлана. 1930 елның 22 мартында кулга алына һәм 5 елга хөкем ителә. Бикбов Ак диңгез—Балтыйк каналы төзелешенә җибәрелә. 1933 елда азат ителә. 1933 елда гаиләсе белән Ташкентка күчә, башта мәктәпләрдә, ә соңрак университетта укытучы булып эшли. 1937 елның 29 сентябрендә репрессияләнә, 8 елга иректән мәхрүм ителүгә хөкем ителә һәм Караганда каласына җибәрелә. 1943 елда вафат була. 1962 елда аклана.

## Хәтер
* Зиянчура районы Әбүләис авылында Юныс Бикбов исемен йөрткән урам бар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бикбаев Р. А., Исхаков С. М. Бикбов, Юнус Юлбарисович // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Исхаков С. М. Бикбов Юнус Юлбарисович. // Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — С. 178. — 672 с. — ISBN 5-88185-001-7.

Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Үрьякала

**Үрьякала** (*Гүрия-Кала*, , ) — Удмуртиянең Балезино районындагы бисермәннәре һәм нократ татарлары авылы.

## Халкы
Халык саны — 117 кеше (2014) (бисермәннәр һәм татарлар (62 %)).

## Тарих
Революциягә кадәр Вятка губернасының Глазов өязе составында булган.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Үрьякала — серле тарихлы авыл. Яңарыш 
* Призраки гражданской войны и парадоксы веры. Удмуртская правда  

Төркем:Балезино районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Эвиза

**Эвиза** () — Франциянең Көньяк Корсика департаментына караган коммуна, Севи-Сорру-Чинарка кантонына карый.

## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Көньяк Корсика департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Урал алды

**Урал алды** — Уралның көньяк битләүләренә тоташып яткан мәйдан. Башлыча, Печора һәм Чулман (Кама) елгалары бассейннары, Көнчыгыш-Европа тигезлегенең кырый өлеше.

Урал алды Пермь крае, Башкортстан, Удмуртия һәм Ырынбур өлкәләрендә урнашкан.

## Тасвирлама
Урал алдының төньяк өлешендә Печора уйсулыгы урнашкан. Көньяктарак Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы һәм башкалар ята.Урал алдының күп өлешен ылыслы урманнар алып тора. Көньяктарак яфраклы агачлар белән кушылган, кайбер урыннарда яфраклы агачлар күпчелек җирләрне каплаган. Төньяк чикләрдә — тундра. Көньяк чикләрдә далалар, алар күп урыннарда сөрелгән. Урал алдында нефть, табигый газ, ташкүмернең зур яткылыклары бар (Тиман-Печора нефть - газ бассейны, Идел-Урал нефть һәм газлы өлкәләренең көнчыгыш өлеше.

Башкорт Урал алдының барлыкка килүенә магматик һәм метаморфик токымнардан торган борынгы кембрийга кадәр чор нигез булып тора. Фундаментның өске катламы Татар, Пермь-Башкорт һәм Ырынбур көмбәзеннән (җыелмаларыннан) тора. Аларга җир өстенең түбәндәге рельефлары туры килә: конус кебек останецлар белән бүлгеләнгән Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы (диңгезе биеклеге дәрәҗәсеннән - 450 метр), Стәрлебаш-Федоровка калкулыгы, Гомуми Сыртның тәбәнәк калкулыклары белән Төньяк сыртлар (диңгез биеклеге дәрәҗәсеннән 300-500 метр), Чулман-Әй тигезлеге, Әй буе тигезлеге (диңгез биеклеге дәрәҗәсеннән 200-350 метр).

Урал алдында аз сулы акмый яткан, ара-тирә әкрен генә аккан күлләр һәм елгалар (кушылдыклары белән Чулман, Печора һәм Агыйдел) бик күп.

## Әдәбият

* Ямалов С. М., Баянов А. В., Мулдашев А. А. Разнообразие степных сообществ Предуралья Республики Башкортостан и вопросы их охраны. Вестник Башкирского университета. 2012. Т. 17. № 4.

## Сылтамалар
*Предуралье // Большая российская энциклопедия 
* Башкирское Предуралье. Энциклопедия Башкортостана.
* Зональные подразделения растительного покрова на прилегающий к Уралу равнина и их горные аналоги.

Төркем:Урал
Төркем:Россия тарихи географиясе
Төркем:Башкортстан географиясе
Урал аръягы

**Урал аръягы** - Россия Федерациясенең Урал тауларыннан көнчыгыштарак яткан тәбигый җирләре. Урал буеның бер өлеше.

Бу регионга көнчыгыштан Уралга якын Төмән, Cвирлaу һәм Чиләбе өлкәләре,  шул исәптән Башкортстанның Урал аръягы , Казакъстанның Куштанай өлкәсе  керә. Уралның көнчыгыш итәгенә турыдан-туры тоташкан, Тубыл һәм Обь елгалары бассейнындагы Көнбатыш Себер тигезлеге кырыйлары да аның cастaфында .

Шартлы рәвештә Төньяк, Урта һәм Көньяк Урал аръягы бүлемнәренә аералар.

## Башкортстанның Урал аръягы
Башкортостанның Урал аръягы җɵмһүрᴎятның көнчыгыш чигеннән тар гына буй булып үтә. Тәбигый чикләре Уралтау сыртыннан алып (Белорет шәһәре географик киңлегенә кадәр), Кырктытау, Ирәндек, Сакмар үзәне буйлап бара. Мәйданы 17 мең км2 чамасы. Maгниттау мегасинклинориенең көнбатыш кабыргасына туры килә.

Өске ягы көнчыгышка таба гомуми сөзәкләнә, бу Maгниттау мегасинклинорийының вак җыерчыклар, өзек урыннар һәм  интрузиялар белән катмарланган кабыргасының көнбатыштан көнчыгышка таба гомуми түбәнәюенә бәйле. Территорияя палеозойның ордовиктан карбонга тиклемге утырма‑вулканоген (диабаз, диабаз порфирит, риолит, комташ, аргиллит, яшма һ.б.) һәм интрузив (гранит, диорит, пироксенит, периодотит һ.б.) токымнарыннан тора. Рельефы денудацион, көнбатышта — уртача һәм тәбәнәк таулар, көнчыгышта — тигезлек һәм калкулыклар урнашкан.

Төбәк файдалы казылмаларга бай: бакыр колчеданы мәгъдәннәре (Үктәбеpск, Подольск, Сибай, Учалы, Юбилейный яткылыклары), марганец мәгъдәннәре (Күчем яткылыгы) һәм хром мәгъдәннәре (Красов яткылыгы), мәгъдәнле (Миндәк һәм Муртыкты яткылыгы) һәм сибелмә алтын, яшма (Наурыз яткылыгы) .

Климаты формалашуга территориянең Урал таулары ышыгында ятуы, Казакъстан һәм Урта Азиядән килгән себер континенталь һәм үзгәрүче тропик һава массаларының үтеп керүе йогынты ясый. Явым‑төшемнең уртача еллык микъдары төньяк өлешендә 350-400 мм, көньягында — 270-300 мм. Кыш салкын һәм аз карлы, гыйнварда уртача температура -16°С; җәй җылы һәм коры, июльдә уртача температура 18-21°С, корылык һәм куан җилләр еш була (елына 14-15 көн) .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Зауралье<blockquote>природный регион в России (түменская, Cвирлaуая и Челәбинская области), прилегаюшчий с востока к Уралу; часть Приуралья</blockquote> // Большая российская энциклопедия .
* Научно обоснованные системы земледелия по зонам Башкирской АССР. Ɵфə, 1990; Почвы Башкортостана: в 2 т. /Ф.Х.Хазиев [и др.]. Ɵфə, 1995—1997.

## Чыганаклар
* Кустанайская область// Большая сәвитская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 14-й т. — М. : Сәвитская энциклопедия, 1969—1978.
*Пестерев В. В. Организация населения в колонизуемом пространстве: учырᴋи истории колонизации Зауралья конца XVI — середины XVIII вв.: Монография / науч. ред. В. В. Меншчиков. — Курган: Изд-во Курганского гос. ун-та, 2005. — 237 с. — ISBN 5-86328-681-4.
* Научно обоснованные системы земледелия по зонам Башкирской АССР. Ɵфə, 1990. 
* Почвы Башкортостана: в 2 т. / Ф.Х. Хазиев [и др.]. Ɵфə, 1995—1997.

Төркем:Урал
Төркем:Башкортстан
Төркем:Россия тарихи Җәгъpафиясе
Нәсүр Йөрешбаев

**Нәсүр Әндәрҗан улы Йөрешбаев** (1961 ел, Пермь өлкәсе, Барда районы, Бакчавыл) — журналист, кинорежиссер, сценарист.

## Биографиясе
Нәсүр Йөрешбаев 1961 елда Пермь өлкәсе Барда районы Бакчавыл авылында туган. 1978 елда Барда урта мәктәбен, ә 1981 елда — зооветеринария техникумын тәмамлый. Совет армиясе сафларында хезмәт үтәгәннән соң, «Рассвет» («Таң») Барда район газетасында корреспондент булып эшли.

1989 елда Казан дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлый, шул ук университетның студенты булган немец кызына өйләнә һәм ГДРга күчә. Башта Дрезденда, соңрак — Лейпциг шәһәрендә яши, Саксония телевидениесында оператор, журналист булып эшли.

2002 елда «Юл» дигән тәүге документаль фильмын төшерә, ул «Уренгой — Помары — Ужгород» газ үткәргеченең төзелеше турында бәян итә. «Изге Алексей чиркәве» («Церковь святого Алексия») дип аталган фильмы икенче Лейпциг янында Наполеон армиясе һәм союздаш гаскәрләр арасында булган Халыклар сугышына багышланган.
 
Готхольд Вайльнең 1930 елда чыккан «Татар текстлары» китабын рус теленә тәрҗемә итә. Готхольд Вайль Беренче дөнья сугышы чорында немец этнографлары тарафыннан Германияда тоткынлыкта булган татар һәм башкортлардан аудиоязмалар, язып алынган җырлар, мәкалләр һәм әкиятләрен тәрҗемә итә һәм китап итеп 1930 елда бастырып чыгара. Бу аудиоязмаларның берсенең — Беренче дөнья сугышында катнашкан Ибраһим Хәлимов тавышының аның язмасын Татарстанның Күн авылында яшәүче кызына тапшыруы турында Нәсүр Йөрешбаев «Атамның тавышы» («Голос моего отца») дигән документаль фильм төшерә.

Нәсүр Йөрешбаев 30-а якын фильм авторы булып тора.

## Фильмография
* Звуки курая над Сеной / Авт. сценария, реж.-постановщик Насур Юружбаев. — Уфа: Башкортостан, 2011. — CD-ROM.
* Голос моего отца / Авт. сценария, реж.-постановщик Насур Юрушбаев. — Лейпциг: Gaina Media, 2014.
* Два узника: Джавит и Вальтер / Авт. сценария, реж.-постановщик Насур Юрушбаев. — Уфа: Башкортостан, Gaina Media, 2015.

## Китаплары
* Татарские тексты: на основе пластинок, находящихся в отделе звуков Прусской Государственной библиотеки; Издан, переведен, аннотирован Готтхольдом Вайлем. — Казань: Изд-во «Слово», 2009. — 176 с.
* Рассказы, публицистика, сценарий, стихи. — Казань: «Ихлас», 2012. — 200 с.
* Сценарии и пьеса. — Казань: «Ихлас», 2013. — 303 с.

## Публикацияләр
* «Мин кайтырмын әле…» // Таң. — 1997. — 31 дек. — 4 б.
* Сабантуй в Берлине // Рассвет. — 2006. — 18 авг. — С.3.
* В Берлин — на сабантуй! // Рассвет. — 2010. — 16 июля. — С.4.
* Жара в Германии // Рассвет. — 2010. — 30 июля. — С.3.
* Об изысканиях, творчестве // Рассвет. — 2012. — 2 марта. — С.7.
* Аҡ сирен сәскәһе...// Башҡортостан. — 2015.
* Ветка белой сирени… // Рассвет. — 2015. — 15 июля. — С.3.

## Чыганаклар
* 
* 
* 
* Аралбаева Л. В Германии два башкирских фильма вызвали бурные дискуссии. ИА «Башинформ» (2016-02-19).

Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Кинорежиссёрлар
Төркем:Журналистлар
Василий Висковатов

**Василий Иванович Висковатов** (26 декабрь 1779 (6 гыйнвар 1780), — 8 (20 октябрь)  1812, Питырбур) — рус математикы. Математик анализ һәм вариацион исәпләү өлкәсендә танылган белгеч, С.Г. Гурьевның яңа фәнни идеяләрен пропагандалауда актив иярченнәренең  берсе.

Артиллерия һәм инженерлык Шляхта Кадет корпусыннан 1796 елда штык-юнкер корпуслы офицерларга чыгарыла.

1803 елдан башлап эре математик дип танылган, Петербург Фәннәр Академиясе академигы итеп сайланган.

1810 елда  Юл инженерлары корпусы институтының чиста һәм гамәли математика профессоры вазифасына билгеләнгәндә ул әйдәп баручы киңәшченән майорга үзгәртелә.

Беренче тапкыр рус «производная функция» (функция чыгарылмасы) терминын куллана, Лагранж  кулланган тиешле төшенчәне рус теленә тәрҗемә итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Висковатов, Василий Иванович на официальном сайте РАН

Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1812 елда вафатлар
Төркем:20 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1780 елда туганнар
Төркем:6 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Математиклар
Зур Ларусс энциклопедиясе

**Зур Ларусс энциклопедиясе** () — француз телендәге универсаль энциклопедик сүзлек, Ларусс нәшриәте тарафыннан 1960 елның феврале белән 1964 елның августы арасында нәшер ителә (киләсе ике өстәлмәне санамаганда).

Энциклопедия өч версиядә яши: *Prestige* («элита»), *Intégrale* («тулы») һәм *Essentielle* («база»). *Prestige* версиясе 150 мең мәкаләнан, 12 мең иллюстрация һәм картадан тора.

## Эчтәлеге

## Мөхәррирләре
Энциклопедияны төзүдә редакция комитетындагы 70 тән күчү кеше һәм 790 «чит» мөхәррир катнаша, алар арасында мәшһүр шәхесләр һәм төрле өлкәдә билгеле белгечләр бар: Франсуа Альбер-Бусын, Поль Бельмондо (скульптор), Марк Бене, Ив Бреер, Жером Каркопино, Рене Классен, Жак Шатен, Жак-Ив Кусто, Кристиан Дер-Нобелев, Жорж Люби, Альбер Дюрок, Жорж Дамел, Рене Люмон, Андре Франсуа-Понсе, Макс Галло, Пьер Аксыл, Жан Итон, Эмиль Анри, Ариель Жан-Брюне Елама, Фредерик Жолио-Кюри, Дидье Жули, Жакоб Каплан, Ив Лакост, Луи Лепин-Рике, Андре Леруа-Гуран, Антуан Леви-Мирва, Андре Моруа, Морис Надо, Жозе Луи Пастер Валери-Раты, Режин Перну, Огюст Пикка, Рене Ремон, Жюль Ромэн, Жан Ростан, Клод Сателлит, Альфред Сов, Һарун Таҗиев, Эльза Триол, Максим Виган һәм башкалар.

## Онлайн-проект
2008 елның 13 маенда *Ларусс* нәшриәте энциклопедик онлайн-проект ача, аның максаты Француз Википедиясенә конкуренция ясау була.

Бу сайтка энциклопедиядәге бөтен мәкаләләр һәм басылмаган 10 000 иллюстрация куела, алар Ларусс нәшриәте командасының хезмәт сөземтәсе булып тора. Бу проектта мәгълүмат Википедияда интернет ирекмәннәре язганнан аерылып торырлык итеп төзелгән. Теркәлгән интернет-файдаланучы үз мәкаләсен яза ала. Яңа автор, авторлык хокукы якланганга күрә, үз мәкаләсенең вәкаләтле авторы булып тора (мәкалә *larousse.fr* сайтынан башка урыннарда авторның язма рөхсәтеннән тыш кулланыла алмый), ул шулай ук мөхәррирләү хокугына да ия: үз мәкаләсенә төзәтүләр индерә яки текстын тулысынча юйдыра ала.

Сайтның иң яхшы авторларын дәртләндерү максатында нәшрият шулай ук «интернет-эксперт» исемен бирә ала.

## Шулай ук карагыз

* Зур Россия энциклопедиясе
* Британ энциклопедиясе
* Брокгауз энциклопедиясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Словари и энциклопедии Ларусса (фр.)

Төркем:Франция Энциклопедиясе
Төркем:Француз телендә энциклопедияләр
Мария Исакова

**Мария Григорьевна Исакова** 5 июль 1918, Вятка, Совет Россиясе — 25 март 2011, Мәскәү) —  совет спортчысы-тимераякта шуучы, классик күп төрле ярыш буенча беренче тапкыр дөнья чемпионы (1948-1950), тимераякта тиз йөгерү буенча алты тапкыр СССР чемпионы (1945-1949, 1951), 1500 метрлы дистанциядә дөнья рекордчысы (2.29, 5). СССРның атказанган спорт мастеры (1946). Тимераякта шуу спортында беренче совет дөнья чемпионы (1948 елга кадәр Совет тимераяклары дөнья чемпионатларында катнашмый)

1941 елдан КПСС әгъзасы. 1952 елдан-СССР тимераякта шуу спорты федерациясендә, «Динамо»  ирекле спорт җәмгыятендә тренерлык эшендә.

1957 елда  Ленин ордены белән бүләкләнә

Киров шәһәренең мактаулы гражданины, анда аның исеме  «Динамо» стадионы аталган (2003).

Мария Исакова Мәскәү метрополитенының «Динамо» станциясе барельефларының берсендә (скульптор Елена Янсон-Манизер) сурәтләнгән

2011 елның 25 мартында вафат була. Мәскәүнең Ваганьково зиратында җирләнгән. Мәскәү "Динамо" өчен чыгыш ясады.

2012 елның 28 декабрендә Россия Банкы Россиянең күренекле спортчылары сериясе  кысаларында Мария Исакова истәлегенә истәлекле тәңкә чыгара.

## Уңышлары

* Тимераякта шуу спортында абсолют дөнья чемпионы булган беренче спортчы.

### Медальләре

### Дөньякүләм рекордлары

## Искәрмәләр

## Китаплар

* 
* 
* 

## Әдәбият

* *Большая Российская энциклопедия: В 30 т./ Председатель Науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. Т.11. Излучение плазмы — Исламский фронт спасения. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — С. 714* ISBN 978-5-85270-342-2 (Т.11)
* 

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2011 елда вафатлар
Төркем:25 март көнне вафатлар
Төркем:1918 елда туганнар
Төркем:5 июль көнне туганнар
Төркем:Кировта туганнар
Төркем:Спортчылар
Йозеф Ленарт

**Йозеф Ленарт** (словацк. Jozef Lenárt; 3 апрель 1923, Липтовска-Порубка, Липтовски-Микулаш, Жилин крае — 11 февраль 2004, Праһа) — словак чыгышлы  Чехословакия дәүләт эшлеклесе, Чехословакия премьер-министры (1963-1968).

## Биографиясе
Мәктәпне тәмамлаганнан соң, Свитта Baťa аяк киеме  җитештерүче заводта эшли.  1943 елдан-Словакия Коммунистлар партиясе әгъзасы. Словакиянең милли восстаниесендә катнаша. 1947 елда КПСның Үзәк комитетына беренче тапкыр сайлана. 1951-53 елларда Чехословакиянең җиңел сәнәгать министры урынбасары була. 1956 елда Мәскәүдә КПССның Югары партия мәктәбен тәмамлый. 1960 елдан КПС ҮК Президиумы әгъзасы.

1963 елның 20 сентябреннән алып 1968 елның 8 апреленә кадәр Чехословакия премьер-министры була, 1968 елның 22 мартыннан 30 мартына кадәр шулай ук Президент вазифаларын башкара. Советлар бәреп керүенә тиклем  Леннарт Чехословакиянең башка җитәкчеләре белән Совет илчелегендә сөйләшүләр алып барган, аларның асылы билгесез. Леннарт сүзләренә караганда, яңа эшче-крестьян Хөкүмәте булдыру идеясе совет илчесе Степан Червоненкодан чыккан.

1981 елның мартында Словакиянең Коммунистлар партиясе ҮК беренче секретаре итеп сайлана. Бархат революциясе вакытында чехословацкая оппозициясе аның отставкасын башка функционерлар белән бергә таләп иткән. 1989 елның 26 ноябрендә кич белән ул КПСның Үзәк комитеты составыннан чыгарыла һәм барлык вазифалардан азат ителә. Чехословакия таркалганнан соң Чехиядә яшәргә кала. 1990 елда ул КПЧ сафларыннан чыгарыла

2001 елда Милош Якеш белән бергә Чехиядә судка җәлеп ителә,  тик 2002 елда гаепсез дип табыла

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Праһада вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2004 елда вафатлар
Төркем:11 февраль көнне вафатлар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:3 апрель көнне туганнар
Борис Некрасов

**Борис Владимирович Некрасов** (6 сентябрь (18), 1899, Мәскәү - 24 июнь, 1980, Мәскәү), совет химигы, СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (1946). 

## Биографиясе
1924 елда ул Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халык хуҗалыгы институтын тәмамлый .  Аны тәмамлагач, ул анда һәм башка югары уку йортларында эшләй. 

1927 елдан ул Мәскәү югары технология училищесының химия факультетындә эшләй, ул 1930 елда Югары химия-технологик училищесына әверелә. 1931 елда-2 нче Мәскәү химия-технология институтында, 1932 елдан Хәрби химия саклау академиясендә. 

1939-1960 елларда ул Мәскәүнең төсле металл һәм алтын институтының кафедра мөдире вазыйфасында эшли. Бер үк вакытта 1937-1941 һәм 1943-1948 елларда- Мәскәү текстиль институтында  эшли. 

1946 елның 4 декабреннән - СССР Фәннәр академиясенең Химия фәннәре бүлегендә (Гомуми һәм органик булмаган химия) әгъза-корреспондент  . 

Ул 1980 елның 24 июнендә Мәскәүдә вафат була. Кунцево зиратында җирләнгән. 

## Фәнни эшчәнлеге
Башлыса теоретик химия өлкәсендә эшли. Эшнең төп темалары: гомологик рәтләр һәм цис-транс-изомерия (1927), периодик система структурасының өстәмә нигезләнүенә әверелгән электрон аналоглар турында тәглимәт (1935), бороводородлар төзелеше һәм үзлекләре (1940), химик элементларның электр окшашлыгы (1946), индукцион үзара тәьсир итешләрне исәпләү ысулы (углеводородлар мисалында)(1968), молекуляр электростатика (1970 елдан) .
 
## Төп хезмәтләре
(тулы булмаган исемлек)  : 

* «Курс общей химии», М., 1935
* «Курс общей химии», М., 1962 (всего не менее 14 изданий)
* «Учебник общей химии», М., 1963
* двухтомная монография «Основы общей химии», М., 1965
* «Основы общей химии», М., 1967
* «Основы общей химии», М., 1969
* «Основы общей химии», М., 1970
* «Основы общей химии», М., 1973
* «Основы общей химии», М., 1974
* «Учебник общей химии», М., 1981
* «Учебник общей химии», М., 1988
* «Основы общей химии», СПб., 2003

## Бүләкләре
Ул Ленин ордены Кызыл Байрак Хезмәт ордены ордены, медальләр белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* 
* Профиль Некрасов Борис Владимирович на официальном сайте РАН
Төркем:Плеханов институтын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча химиклар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1980 елда вафатлар
Төркем:24 июнь көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1899 елда туганнар
Төркем:18 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Химиклар
Николай Некрасов (икътисадчы)

**Николай Николаевич Некрасов** (18 июнь ( 1 июль ) 1906, Иркутск - 1 май, 1984, Мәскәү ) - совет икътисадчысы, производствоны урнаштыру буенча эшләр авторы,  СССР Фәннәр академиясе  академигы ( 1968 ). СССР Дәүләт премиясе лауреаты.

## Фәнни карьерасы

* 1929 Иркутск университетының икътисад факультетын тәмамлый. Аннары ул түбәндәге оешмаларда эшләй: 
* 1924-1932 Геология комитетының Көнчыгыш Себер бүлеге 
* 1932-1934 Себер күмер химиясе тикшеренү институты 
* 1934-1936 Бөтенроссия газ һәм ясалма сыек ягулык тикшеренү институты 
* 1935-1947  Менделеев исемендәге Мәскәү химик-технология институты, химия сәнәгатенең җитештерү һәм экономикасын оештыру кафедрасы мөдире. 
* 1943-1944 Ломоносов исемендәге Мәскәү  Химия технологияләре институты.  
* 1944-1957  Орджоникидзе исемендәге Мәскәү инженер-икътисадый институты. 
* 1957-1979 СССР Дәүләт планы янындагы җитештерү көчләрен өйрәнү буенча совет, 1966-1978 елларда рәис.

СССР Фәннәр академиясенең 1958 елда әгъза-корреспонденты, һәм 1968 елда - академигы  итеп сайлана, 1970 елдан СССР Фәннәр академиясе Президиумы янында Төбәк тикшеренүләре өлкәсендә Халыкара фәнни элемтәләр буенча советын җитәкли.

Төбәк икътисады, сәнәгатьнең аерым тармаклары икътисады, СССР-да җитештерүне урнаштыруның социаль проблемалары өлкәсендәге эшләр авторы.

## Бүләкләре

* Хөрмәт Билгесе ордены (1953) 
* СССР дәүләт премиясе ( 1970 ), 
* Ленин ордены (1973), 
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (ике тапкыр 1966, 1971)  
* Халыклар Дуслыгы ордены  .

## Төп хезмәтләре

* 1940. Газификация в народном хозяйстве СССР, М.—Л.
* 1955. Химизация в народном хозяйстве СССР, М.
* 1957. Экономика химической промышленности, М.
* 1966. Научные проблемы генеральной схемы размещения производительных сил СССР
* 1972. Экономика СССР — взаимосвязанный народнохозяйственный комплекс, М.
* 1973. Проблемы сибирского комплекса, Новосибирск

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Николай Николаевич Некрасов. М., 1977 (Материалы к биобиблиографии учёных СССР. Сер. экономики. Вып. 8)

## Сылтамалар

* Некрасов Николай Николаевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Профиль Николая Николаевича Некрасова на официальном сайте РАН
* Историческая справка на сайте Архива РАН

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Иркутск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1984 елда вафатлар
Төркем:1 май көнне вафатлар
Төркем:1906 елда туганнар
Төркем:1 июль көнне туганнар
(11002) Richardlis

**(11002) Richardlis** — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

## Тарихы

1979 елның 24 июнендә Элеанор Хелин, Шелте Бас тарафыннан Сайдинг-Спринг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «*1979 MD1*» саналган.

## Чыганаклар

* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Fifth Revised and Enlarged Edition. — B., Heidelberg, N. Y.: Springer, 2003. — 992 p. — ISBN 3-540-00238-3.
* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Springer Science & Business Media, 2012-06-10. — 1458 с. — ISBN 9783642297182
* Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry// Icarus : journal. — Elsevier, 1975. — Vol. 25. — P. 104—130.
* Kerrod, Robin. Asteroids, Comets, and Meteors (неопр.). — Lerner Publications Co., 2000. — ISBN 0585317631.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* (11003) Андронов астероиды

Төркем:Баш билбау астероидлары
Төркем:Әлифба буенча астероидлар