Alkinnar

**Alkinnar** — molekulasında  öç qat bäy bulğan atsetilen räte tuyınmağan uglevodorodları, ğomumi formulası CnH2n-2. Alarnıñ berençe wäkile - atsetilen CH≡CH. Atsetilendağı vodorod metil radikallar belän almaştırılsa, molekulasında öç qat bäy gomologik rät xasil bula. Anıñ  berençe gomologı metilatsetilen *CH<sub>3</sub>-C≡CH*; ikençese etilatsetilen *CH3-CH2-C≡CH*. Xalıqara nomenklatura buyınça atsetilen räte uglevodorodlarnıñ atalışında alarğa turı kilgän alkannıñ *-an* quşımçası urınına *-in* quşımçası quyela. Alkinnar tabiğättä oçramıy, alar xosusan alkannar häm kaltsiy karbidınnan alına. Alkinnar öçen quşılu, polimerizatsiä, urın almaştıru häm oksidlanu reaktsiäläre xas. Alkinnarnıñ aldınğı  oçta  äğzası gazlar, C5H8tan başlap sıyıq matdälär, yuğarı alkinnar (C16H30) isä qatı matdälär. Alkinnar alkennar kebek sudan ciñel, suda äz eri, organik eretmälärdä yaxşı eri.

Alkinnar häm alarnıñ çığarılmalarınnan köndälek tormışta, texnikada kiñ qullanıla torğanı: serkä aldegidı, serkä kislotası, benzol, polivinilxlorid, poliakrilonitril, vinilatsetilen, sintetik kauçuk häm başqa matdälär alına.

## Izomerları
Alkinlarnıñ gomologik räte:
* Etin (atsetilen): C2H2
* Propin: C3H4
* Butin-1: C4H6
* Pentin-1: C5H8
* Geksin-1: C6H10
* Geptin-1: C7H12
* Oktin-1: C8H14
* Nonin-1: C9H16
* Detsin-1: C10H18
## Tözeleşe
Atsetilen molekulasındağı  *H-C≡C-H* härber uglerod atomı ber vodorod atomı belän bäylänä häm üzara öç qat bäyläneş arqılı däwam itä. Alkinnarnıñ sostavındağı härber uglerod atomı *sp*- gibridlanğan xalättä bula. 
## Tabıluı
### Uglevodorod pirolizı
Sänäğättä atsetilen ğomuni ximik çimal — tabiği gaz (metan)nan alına. Metan yuğarı temperaturada qızdırılsa, ul uglerod häm vodorodqa äylänä. Reaktsiäneñ baru şartına bäyle metan ayırılğanda atsetilen ara täxsil bulğan matdä sıyfatında xasil bula:
:

 2\mbox{CH}_4 \rightarrow \mbox{C}_2 \mbox{H}_2 + 3 \mbox{H}_2

### Degidrogenlaw
Alkinnarnıñ tieşle alkannardan degidrogenlanıp alınuı mömkin. Etan 1200 °C temperaturağa qädär qızdırılğanda, atsetilen häm vodorodqa ayırıla.
 \mbox{C}_2 \mbox{H}_6 \rightarrow \mbox{C}_2 \mbox{H}_2 + 2\mbox{H}_2

## Fizik xasiätläre
Alkinnarnıñ berençe wäkile atsetilen, tössez, issez gaz, suda äz eri. Alkinnar gomologlarınıñ fizik xasiätläre üzgäreşe alkannar häm alkennar rätendäge ğomum zakonnarğa buysına. Gomologik rättä nisbäte bulğan molekula massaları artuı belän matdälärneñ qaynaw temperaturaları arta. Alkinnarnıñ aldınğı oçta äğzası  gazlar, C5H8dan başlap sıyeq matdälär, yuğarı alkinnar (**C<sub>16</sub>H<sub>30</sub>**) isä qatı matdälär. Alkinnar alkennar kebek sudan ciñel, suda  äz eri, organik eretmälärdä yaxşı eri.

* Qaynaw noqtasında ülçängän qıymmätlär.
**Aromatik, ğadi häm quş bäyläneşlärneñ ayırım taswirlamaları

</center>

== Ximik xasiätläre ==
Alkinnarnıñ ximik sostavındağı öç bäyläneşneñ buluı häm tözeleşe tä'sir itä. Alkinnar öçen [[quşılu]], [[polimerizatsiä]], [[almaştıru reaktsiäse]] häm [[oksidlanu]] reaktsiäläre xas.
==== Alkinnarnıñ xasil buluı ====

<math>\mbox{HC}\!\!\equiv\!\!\mbox{CH}+2\mbox{NaNH}_2\rightarrow\mbox{NaC}\!\!\equiv\!\!\mbox{CNa}+2\mbox{NH}_3</math> ([[Dinatriy atsetilenidı]])

<math>\mbox{HC}\!\!\equiv\!\!\mbox{CH}+2\mbox{K}\rightarrow\mbox{KC}\!\!\equiv\!\!\mbox{CK}+\mbox{H}_2</math> ([[Dikaliy atsetilenidı]])

<math>\mbox{CH}_3\!\!-\!\!\mbox{C}\!\!\equiv\!\!\mbox{CH}+\mbox{C}_2\mbox{H}_5\mbox{MgBr}\rightarrow\mbox{CH}_3\!\!-\!\!\mbox{C}\!\!\equiv\!\!\mbox{CMgBr}+\mbox{C}_2\mbox{H}_6</math> ([[propinilmagniybromid]])

Alkinnar häm [[kömeş]] ammiakatınıñ yäki ber valentlı [[baqır]]nıñ reaktsiäse yuğarı sıyfatlı öç bäy xisaplana:

<math>\mbox{CH}_3\!\!-\!\!\mbox{C}\!\!\equiv\!\!\mbox{CH}+\mbox{Ag(NH}_3)_2\mbox{OH}\rightarrow\mbox{CH}_3\!\!-\!\!\mbox{C}\!\!\equiv\!\!\mbox{C}\!\!-\!\!\mbox{Ag}\!\downarrow+\ 2\mbox{NH}_3+\mbox{H}_2\mbox{O}</math>

<math>\mbox{CH}_3\!\!-\!\!\mbox{C}\!\!\equiv\!\!\mbox{CH}+\mbox{Cu(NH}_3)_2\mbox{OH}\rightarrow\mbox{CH}_3\!\!-\!\!\mbox{C}\!\!\equiv\!\!\mbox{C}\!\!-\!\!\mbox{Cu}\!\downarrow+\ 2\mbox{NH}_3+\mbox{H}_2\mbox{O}</math>

<math>\mbox{HC}\!\!\equiv\!\!\mbox{CH}+2\mbox{Cu(NH}_3)_2\mbox{OH}\rightarrow\mbox{Cu}\!\!-\!\!\mbox{C}\!\!\equiv\!\!\mbox{C}\!\!-\!\!\mbox{Cu}\!\downarrow+\ 4\mbox{NH}_3+2\mbox{H}_2\mbox{O}</math>

<math>\mbox{CH}_3\!\!-\!\!\mbox{C}\!\!\equiv\!\!\mbox{C}\!\!-\!\!\mbox{Ag}+2\mbox{NaCN}+\mbox{H}_2\mbox{O}\rightarrow\mbox{CH}_3\!\!-\!\!\mbox{C}\!\!\equiv\!\!\mbox{CH}\!\uparrow+\mbox{Na}[\mbox{Ag(CN)}_2]+\mbox{NaOH}</math>

==== Alkinidlarnıñ  nukleofil almaşınu reaktsiälare ====

Alkinidlar kööle nukleofil dip xisaplana häm ciñel reaktsiägä kerä:

<math>\mbox{NaC}\!\!\equiv\!\!\mbox{CNa} + 2\mbox{H}_2\mbox{O} \rightarrow\mbox{HC}\!\!\equiv\!\!\mbox{CH} + 2 \mbox{NaOH}</math>

Şuña kürä, atsetilen gomologların sintezlawda kiñ qullanıla:

<math>\mbox{HC}\!\!\equiv\!\!\mbox{CK}+\mbox{C}_4\mbox{H}_9\mbox{Br}\rightarrow\mbox{HC}\!\!\equiv\!\!\mbox{C}\!\!-\!\!\mbox{C}_4\mbox{H}_9+\mbox{KBr}</math>

===== Alkingalogenidlarnı  alu =====
[[galogenlar|Galogen]]nıñ  tä'sirendä seltele moxittä monoalıştıru itelgän atsetilenlarnı galogenlaw mömkin:

<math>\mbox{CH}_3\!\!-\!\!\mbox{C}\!\!\equiv\!\!\mbox{CH}+\mbox{Br}_2+\mbox{NaOH}\rightarrow\mbox{CH}_3\!\!-\!\!\mbox{C}\!\!\equiv\!\!\mbox{C}\!\!-\!\!\mbox{Br}+\mbox{NaBr}+\mbox{H}_2\mbox{O}</math>

=== Vodorod galogenidların quşu ===
Vodorod xlorid belän reaktsiägä kergändä başta gaz xalätendäge [[vinixlorid]], ägär reaktsiä yänä däwam itsä, dixloretan xasil bula:

**CH≡CH + HCl = H2C = CHCl'''
Vinilxloridnıñ  polimerlanu reaktsiäse sänağättä möhim ähämiätkä iyä.

### Gidratlanu
Gidratlanu (su quşıp alu) reaktsiäse terekömeş (II) sulfatı buluda bara. Oşbu reaktsiäne 1881 yıl M.G.Kuçerov acqan. Sänağättä serkä aldegidı şul ısulda üzläşterelä.

Gidratlanu reaktsiäseneñ  barışında terekömeşneñ ike valentlı kationı qaytarılıb, bäyle zäxärle metall — terekömeşkä äylänä.

### Polimerlanu reaktsiäse
Atsetilen 450 - 500 °C ğa qädär qızdırılıp aktivlaştırılğan kümerneñ östennän ütkärelsä, atsetilen benzolğa äylänä.
Al(C2H5)3-Ti(OC4H9)4:

\mbox{n}\ \mbox{HC}\!\!\equiv\!\!\mbox{CH}\rightarrow(\!-\mbox{CH}\!\!=\!\!\mbox{CH}-)\mbox{n}

#### Başqa reaktsiälär
Atsetilennı xlorlaşu öcen sulı eretmälärdä terekömeş (II) xloridı tä'sirendä dixloratsetilen alu mömkin:

\mbox{HC}\!\!\equiv\!\!\mbox{CH}+4\mbox{CuCl}_2\rightarrow\mbox{ClC}\!\!\equiv\!\!\mbox{CCl}+4\mbox{CuCl}+2\mbox{HCl}

##### Atsetilen kondensatsiäse
:

\mbox{CH}_2\!\!=\!\!\mbox{CH}\!\!-\!\!\mbox{CH}_2\mbox{Cl}+\mbox{RC}\!\!\equiv\!\!\mbox{CH}+\mbox{NaOH}\rightarrow\mbox{CH}_2\!\!=\!\!\mbox{CH}\!\!-\!\!\mbox{CH}_2\!\!-\!\!\mbox{C}\!\!\equiv\!\!\mbox{CR}+\mbox{NaCl}+\mbox{H}_2\mbox{O}

## Qullanuı
Atsetilen suda äz eresä dä, atseton kebek organik eretmälärdä yaxşı eri. Sostavında uglerodnıñ massa buluı zur bulğan öçen atsetilen isle yalqın belän yana. Atsetilen yanğanda bik küp miqdarda cılılıq ayırılğanı öçen (3000 °C ğa qädär) metallarnı kisü häm eretep yabıştıruında qullanıla. Kislorod yäki hawa belän quşılğanda şartlaw mömkinçelege zur bulğanlıqtan atsetilennıñ maxsus aq tösle ballonnarğa qızıl töstä „Atsetilen“ digän yazu yazıla häm şul ballonnarda saqlana.
Sänağättä atsetilennan serkä aldegidı, serkä kislotası, etil spirtı, sintetik kauçuk, plastmassalar häm başqa küp kenä matdälär alına.

## Sıltamalar
* [Иллюстративные материалы лекций по органической химии профессора Ненайденко В. Г., лекция №11 (Ацетилены. Реакционная способность. Аллены.)](http://www.chem.msu.su/rus/teaching/nen/objects/11_2005(acetylene).pdf)

## Ädäbiät
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

*
*
*
*
*
*

## İskärmälär

Törkem:Ximik quşılmalar