open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Экзопланета

**Экзопланета** (борынгы юнанча *εξω, exo* — тыш, тыштан) - Кояш системасыннан читтә урнашкан йолдыз тирәсендә әйләнә торган планета.

Йолдызлар белән чагыштырганда планеталар бик кечкенә һәм тонык булалар, ә йолдызлар Кояштан ерак аралыкта урнашкан, иң  якыны - 4,22 яктылык елы - 40*1012 км, Проксима Центавра. Беренче экзопланета тик 1980 елларда ачылган.

2019 елның сентябренә кадәр 3063 планеталык системасында **4118** экзопланета ачылган.

Киек Каз Юлы галактикасында якынча 100 млрд. экзопланета бар, аларның 5-20 млрд. - Җир-сыман экзопланетасы. Кояш-сыман йолдызларның 34% яши торган зонада урнашкан Җир-сыман планеталарга ия була.

Күпчелек ачылган экзопланеталар Җиргә түгел, ә Юпитерга охшаш, чөнки заманча ысуллар кечерәк планеталарны таба алмыйлар.

Астрономик иярченнәр COROT (ЕКА) , «Кеплер» (НАСА)  экзопланеталар тикшеренүләренә иң зур өлеш керткәннәр.

## Эзләү ысуллары

* **Доплер ысулы** - йолдызның радиаль тизлеген спектрометрик үлчәү ярдәмендә зур планеталар (Юпитер-сыман) табыла. Ысул "Йолдыз - ялгыз планета" парасында радиаль тизлеге тирбәнешләренең амплитудасы, әйләнү вакыты, экзопланета массасын  билгели. 2011 елга бу ысул ярдәмендә 647 планета табылган.
* **Транзит ысулы** - Планета йолдыз яктылыгында узганда, йолдызның яктырту сәләтен киметә, шушы күрсәткечне үлчәп планета зурлыгы ачылып була.  2011 елга бу ысул ярдәмендә 185 планета табылган.
* Гравитацион микролинза ысулы. Җир һәм күрсәтелә торган ерактагы планета (галактика) арасында урнашкан зур йолдыз линза кебек үз гравитацион кыры белән күрсәтелүче планетаның яктылыгын фокуслый.  Ысулның кулланышы чикләнгән, ләкин бәләкәй массалы Җир-сыман планеталар ачылып була. 2011 елга бу ысул ярдәмендә 13 планета табылган.
* Астрометрик ысул.
* Пульсарларны радиокүзәтү
* Туры күзәтү

## Тереклек мөмкинлеге

Баштарак заманча ысуллар  ярдәмендә тик зур планеталар табылып була иде, ләкин Кеплер телескопы 207 Җир сыман планетаны таба. Шулай ук күп кенә планеталар системалары ачылган.
### Намзәтләр
2009 елга Җир шартларына иң якын (20.3 яктылык елы) ачылган экзопланета -  Глизе 581 c, аның температурасы якынча 0-40&nbsp;°C, сыек су булуы фаразлана, шуңа күрә тереклек мөмкинлеге бар.

2017 елның 22 февралендә НАСА галимнәре Сукояр йолдызлыгында **TRAPPIST-1 йолдызы** тирәсендә Җир зурлыгы сыман 7 планетадан торган системаны ачу турында белдерде. TRAPPIST-1 йолдызының зурлыгы Юпитерныкына якын, әлеге йолдыз Җирдән 39 яктылык елы ераклыгында урнашкан һәм кызыл кәрлә йолдызына карый. Бар 7 планетада температура сыек су булуына туры килә, ләкин алардан  тереклек булу өчен тик 3 планета яраклы булырга мөмкин.

## Әдәбият

*    Бурба Г. Оазисы экзопланет // Вокруг света. — М., 2006. — № 9 (2792). — С. 38—45.
*    Левин А. Свита звезд // Популярная механика. — М., 2009. — № 1 (75). — С. 24—29.
*    Burrows A. A theoretical look at the direct detection of giant planets outside the Solar System (англ.) // Nature. — 20 January 2005. — № 433. — С. 261—268.
## Тышкы сылтамалар
* Экзопланеталар | Хәлбуки | Лекторийлар | Диләрә Хәмидуллина
## Искәрмәләр

Төркем:Экзопланеталар
Төркем:Планета сыман җисемнәр
Төркем:Җирдән читтәге тереклек эзләү
Кәрлә планета

**Кәрлә планета** - Астрономия халыкара берлегенең билгеләмәсе буенча күктәге җисем түбәндәгечә үзлекләргә хас:
* Кояш тирәсендәге орбитада әйләнә
* гидростатик тигезлекне (тартылу көче газ-нурланыш басымына тигез) тотып алырлык гравитацион массага ия була
* планета иярчене булмый
* үз орбитасында өстенлек итми (кәрлә планета үз юлын тазарта алмый)

"Кәрлә планета" истилахы 2006 елда кертелгән. Планеталар тирәсендәге киңлекне тазарта алалар, ә кече җисемнәр һәм астероидлар хәтта гидростатик тигезлекне тота алмыйлар, кәрлә планета - арадагы объект.

Астрономия халыкара берлеге  Церера, Плутон, Хаумеа, Макемаке, Эрида 5 кәрлә планета булып таный, Койпер билбавында 200 кәрлә планета булырга мөмкин.

## Сылтамалар
* Как разложить планеты по полочкам или Астрономии требуются Линнеи
* Официальные карликовые планеты
* Астрономы нашли самую далекую карликовую планету Солнечной системы

*
Мәшһәд

**Мәшһәд**, (**Мешхед**, ) — Иранның төньяк-көнчыгыш өлешендәге шәһәр. Рәзави-Хөрәсән устанының административ үзәге.

Халык саны — 2 749 374 кеше (2011).
## Климат



## Тарих
Мәшһәд урыныда 9 гасырда Санабад авылы булган. Мәшһәд исеме беренче тапкыр гарәп географлары әсәрләрендә телгә алынган (10 гасырда). 11—12 гасырларда газнәвиләр вә сәлҗүкләр кул астында булган. 13 гасырның азагында монголлар һөҗүме нәтиҗәсендә шәһәр җитди зыян күргән. 14 гасыр азагыннан Хөрәсәннең иң эре шәһәрләрдән бересе. Тимурилар һәм Сәфәвиләр хакимлеге дәверендә Мәшһәд үсеш алган. 1736—47 елларда — Нәдиршаһ дәүләтенең башкаласы. 1795 елда Мәшһәдне каҗарлар басып алганнар.

2011 елда шәһәрдә метрополитен ачылган.

Мәшһәд — шигыйларның "мөкатдәс" шәһәре. архитектура һәйкәлләре: Имам Риза тәкыясе (мавзолее, 9-гасыр). Гәүһәршәд мәчете (1405—18), мәдрәсәләр, кәрвансарайлар сакланганнар. Нәдиршаһ тәкыясе, Ризашаһ һоспитале 20 гасырда төзелгән. Шәһәр читендә фарсы шагыйре Фирдәүсинең кабере бар (кабер өстендә төрбә корылган).
## Икътисад
Тәһран — Мәшһәд тимер юлының ахыргы станциясе, автомобил юллары төене. Илнең төньяк-көнчыгыш өлешендәге сәүлә-сәнәгать, сәяси һәм мәдәни үзәге. Митал эшкәртү, агач эшкәртү, тукымачылык (текстиль), күн-аяк киеме, азык-төлек, химия сәнәгате ширкәтләре бар. Төзелеш материаллары эшләп чыгарылалар. Кояш электр стансасы, университет бар.
## Галерея

File:RezaShrine.jpg|Имам Реза тәкыясе
EmamReza Hospital Mashhad.JPG|Ризашаһ һоспитале 
Mashhad City in the morning.jpg|Шәһәр күренеше
Mashhad Metro 2.jpg|Мәшһәд метросында

## Танылган шәхесләр
* Имам әл-Газали — хәзерге Мәшһәд тирәсендә туган
* Ибраһим Рәиси (1960), Иран президенты (2021 елдан).
## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 
## Искәрмәләр

Төркем:Рәзави-Хөрәсән шәһәрләре
Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Төркем:Иран шәһәрләре
Төркем:Мәшһәд
Гданьск

**Гданьск** ( , , , 1308—1466 һәм 1793—1945 елларда  **Да́нциг**, ) — Польша шәһәре, Поморье воеводалыгының административ үзәге.

Халык саны — 460 517 кеше (2011), Польшаның халык саны буенча алтынчы шәһәре, Сопот һәм Гдыня шәһәрләре белән Труймясто (ягъни Өч шәһәр) агломерациясене тәшкил итә.

## География
Гданьск Балтыйк диңгезе (Гданьск култыгы) буенда урнашкан.




## Тарих
Шәһәр 997 елда беренче тапкыр телгә алынган. 10—13 гасырларда Көнчыгыш Помор кензәлегенең үзәге. 1793—1918 елларда Пруссия кулы астында, соңрак Алмания составында булган. 1919 елда Версаль килешүе буенча "Азат шәһәр" дип игълан ителде.

1939 елда Алмания Польшадан Гданьскны кире кайтарырга һәм Көнчыгыш Пруссия белән элемтә өчен юлларны бирергә таләп итте. Польшаның баш тартуы Икенче бөтендөнья сугышының башлануына сәбәп булган. 1939-1945 елларда алман оккупациясе астында.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында җитди зыян күргән. Сугыштан соң шәһәрдә яңа торак урыннар һәм җәмәгать биналары пәйда булганнар.

## Икътисад
Гданьск портының еллык йөк әйләнеше якынча 20 млн. т. тәшкил итә. Гданьск аша  күмер, урман һ.б. нәрсәләр читкә чыгарыла; читтән руда, фосфатлар һ.б. китерелә. Сәнәгатьтә машиналар төзү, аеруча көмәләр төзү, электротехника алдынгы урыннарда. Химия (лак, буяулар), азык-төлек, нефть эшкәртү, тегүчелек сәнәгатьләре дә үсеш алганнар.

## Мәдәният

Гданьск — мөһим мәдәният үзәге. Униерситет, политехника, педагогия, табибият, диңгезчелек институтлари, һ.б. уку йортлары, опера һәм драма театрлары бар.

архитектура һәйкәлләре: Рәтүш (14—15 гасырлар), Изге Мәрьям костёлы (14—16 гасырлар), Олы арсенал (17 гасыр башы) һ.б.

#### Татар уланы һәйкәле
2010 елда Гданьск шәһәрендә «Речь Посполитая (Польша) татарына һәйкәл» ачылды.

## Галерея
File:Gdansk-motlawa-night.jpg
File:Pl gdansk zuraw dlugiepobrzeze2006.jpg
File:Gdańsk Zielona Brama.jpg
File:Gdańsk_-_Ratusz_Głównego_Miasta_(by_Sfu).jpg


## Танылган шәхесләр
* Кароль Навроцкий (1983), 2021 елдан Милли хәтер институты президенты. Польша Президентлыгына кандидат (2025).
* Сәлим Хазбиевич — мөселман җәмгыяте имамы, профессор, фән докторы.

## Искәрмәләр

Төркем:Польша воеводалык үзәкләре
Төркем:Поморье воеводалыгы шәһәрләре
Төркем:Гданьск
Сычёвка районы

**Сычёвка районы** () — Смоленск өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Сычёвка шәһәре.

## Тарих
Сычёвка районы 1929 елда  оештырыла.

## Халык
Милли состав: руслар —

## Демография

## Административ бүленеш

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Смоленск өлкәсе районнары
Төркем:Смоленск өлкәсенең Сычёвка районы
Grimm bertuğannar

**Grimm bertuğannar** (almança *Brüder Grimm*, *Die Gebrüder Grimm*; **Yakob** 1785-1863, **Wilhelm** 1786-1859) - Almaniä tel belgeçläre, alman xalıq mädäniäten tikşerenüçelär, folklor cıyuçılar, "Grimm bertuğannar äkiätläre" digän berniçä cıyıntıqlarnı bastıra.

**Karl Laxman** häm **Fridrix Beneke** belän bergä alman filologiäsenä nigez saluçılar bulıp sanala. Alman tele berençe süzlegen yaza başlıy.

Wilhelm häm Yakob Grimm bertuğannar Hanau şähärendä dönyağa kilä. Ozaq waqıtta Kassel şähärendä tora.

## İcat
Alman tele belemenä "Grimm qanunı"n kertä. 1852 yılda  Alman süzlegen yaza başlıy (tik 1961 tämamlana).

### Äkiätlär

"Grimm bertuğannar äkiätläre" cıyıntıqlarına qayber kergän äkiätlär: 
*Aq qar qızı - *Schneewittchen*  
*Bremen muzıkantları - *Die Bremer Stadtmusikanten*   
*Büre häm cide käcä bätie - *Der Wolf und die sieben jungen Geißlein*  
* Ballı botqa - *Der süße Brei*
* Rapuntsel - *Rapunzel*
* Kölgenä - *Aschenputtel*

İrtäräk Şarl Perro bastırğan äkiätlär:

** Qızıl bürekkäy
** Barmaq-malay
** Yoqlawçı güzäl
** Kölgenä

## Ädäbiät

*Гриммы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Братья Гримм в жизни и мультипликации. Сериал «Simsala Grimm»

Төркем:Алмания язучылары
Сарман районы энциклопедиясе

**Сарман районы энциклопедиясе** () — берничә томлы итеп уйланылган Сарман энциклопедиясенең шәхесләргә караган өлешен тәшкил итүче белешмәлек. 2000 елда төзелеп бетеп,  нәшриятка тапшырылган. 2001 елда Яр Чаллының «*Идел-йорт*» нәшриятында 1 500 данәдә басылган. Төзүче-мөхәррире – Дамир Гарифуллин.

## Эчтәлек
Белешмәлектә Сарман районында туган күренекле шәхесләр: районда туган язучылар (Аяз Гыйләҗев, Рәфкать Кәрами, Сөббух Рәфыйков, Адлер Тимергалин, Мәдинә Маликова һ.б.), шагыйрьләр (Гөлшат Зәйнашева, Клара Булатова, Вәсимә Хәйруллина, Нияз Акмал, Ямаш Игәнәй, Мифтах Вәдүт  һ.б.), галимнәр (Флёра Сафиуллина, Фәрит Яхин һ.б.), рәссамнар (Мәснәви Хәертдинов), журналистлар (Марсель Зарипов, Изаил Зарипов, Рафис Гыйззәтуллин, Диләрә Зөбәерова, Саимә Ибраһимова, Рафис Могыйнов һ.б.), җырчылар (Илһам Шакиров, Зөһрә Сәхәбиева, Гөлдания Хәйруллина һ.б.), композиторлар (Разим Вәлиуллин һ.б.), генераллар (Әмирҗан Гәрәев, Рәфкать Ризатдинов, Марат Латфуллин, Дамир Тимерханов һ.б.), архитекторлар (Марат Бибишев, Әүфәр Зәкиев һ.б.), дәүләт премиясе лауреатлары, Ленин ордены белән бүләкләнүчеләр, Татарстанның һәм Россия Федерациясенең «*атказанган*» һәм «*халык*» исемен алучылар турында җентекле  мәгълүмат бирелгән. Шулай ук районнан читтә туып, бирегә эшкә килеп, хезмәте белән «*атказанган*» исемен алучылар да (мәсәлән, Әнвәр Залаков) кертелгән. Татарстан Югары Советына, соңрак Татарстан Дәүләт Советына  районнан депутат булып сайланучылар, күп еллар район хакимиятендә җитәкче урында эшләп ихтирам яулаган җитәкчеләр (мәсәлән, Усман Җиһаншин) турында белешмә бар.  Советлар Берлеге Каһарманнары  (Александр Казаков, Нурмый Шәрипов), Социалистик хезмәт батырлары (Дамир Әхмәтов), Әфганстанда  орден-медаль белән бүләкләнгән  якташлары турында да сәхифәләр ачылган.

Заманында шөһрәт казанган элекке дин әһелләре, атаклы мәдрәсә мөгаллимнәренең кайберләренең (шул исәптән, Габдрахман Тайсугани (*Бикчурин*), Шәйхелислам Хәмидинең) тәрҗемәи хәлләре белән танышырга мөмкин.

Башка халыкларның атаклы шәхесләре булып киткән якташлары (мәсәлән, казакъ акыны Кашшафетдин әс-Сөлеки) турында да мәгълүмат бирелгән.

## Төзелеше
Белешмәлекнең 1 томында:
* Шәхесләр исемлеге (*467 мәгълүмат*)
* «Татар энциклопедия сүзлеге»нә кертелгән күренекле сарманлылар (*48 сәхифә*)
* «Җәлилнефть» идарәсенең «Татарстанның атказанган нефтьчеләре» исемлеге (*41 исем*) урнаштырылган.

## Иганә
Белешмәлек, Сарман районы оештырылуның 70 еллыгы уңаеннан,  район хакимиятенең матди ярдәме белән нәшер ителгән.

## Сылтама
      Район сайты 
 
## Моны да карагыз
* Сарман районы
* Дамир Гарифуллин

Төркем:Татарча энциклопедияләр
Кара матдә

**Кара матдә** (астрономия һәм космологиядә) - электромагнит нурланышын таратмаучы һәм аның белән тәэсир итешми торган матдә төре. Шушы үзлек сәбәпле кара матдә күзәтелеп булмый.

Ләкин кара матдә булдырган гравитацион эффектлары ярдәмендә табыла.

Кара матдәне табу яшерен масса проблемасын хәл итәргә булышыр.  Тышкы галактикалар өлешләре  аномаль рәвештә тиз-тиз генә әйләнәләр, бу әйләнү тик өстәмә кара матдә массасы ярдәмендә аңлатылып була.

Кара матдә истилахы 1933 елда кертелгән.

## Үзлекләр

Мәгълүм ки, кара матдә "балкый торган" барионнар матдәсе белән гравитация ярдәмендә тәэсир итешә, уртача космологик тыгызлыкка ия, ә барионнар кара матдәнең гравитацион чокырларына алына. Шуңа күрә кара матдә үзе яктылыкны таратмаганга карамастан нурланыш кара матдә тупланган өлештән таратыла.

## Аңлатмалар

Әлегә кара матдәнең табигате төгәл билгесез. Нәрсә ул кара матдә? Берничә аңлатма бар:
* Барионнар кара матдәсе
* Җиңел нейтрино
* Авыр нейтрино
* Аксионнар (уйдырма кисәкчәләре)
* Үтә симметрияле кисәкчәләр 
* Космионнар (уйдырма кисәкчәләре)
* Фәза-вакытның топологик кимчелекләре

## Искәрмәләр

## Әдәбият

*    Биленький С. М. Массы, смешивание и осцилляции нейтрино, УФН 173 1171—1186 (2003).
*    Лукаш В. Н., Михеева Е. В. Тёмная материя: от начальных условий до образования структуры Вселенной, УФН 177 1023—1028 (2007).
*    н/п д/ф «За пределами темноты» из цикла Сквозь кротовую нору с Морганом Фрименом (видео).
*    Черепащук А. «Новые формы материи во Вселенной, ч. 1» — Тёмная масса и тёмная энергия, из цикла лекций «ACADEMIA» (видео).

## Сылтамалар

Төркем:Астрофизика
Башкортстан китап нәшрияты

** Башкортстанның З. Биишева исемендәге «Китап» нәшрияты** — Уфада эшли торган нәшрият. Продукцияне өч телдә *([[башкорт теле|башкорт]], [[рус теле|рус]], [[татар теле|татар]])* нәшер итә. Рәсми статусы буенча Дәүләт унитар ширкәт (ДУП).

## Башлангыч еллары
Тарих битләреннән күренүенчә, 1919 елда Стәрлетамакта 1нче Бөтен башкорт РКП(б) конференциясендә сайлау үзәгенә мөселман (татар) телендә әдәбият бастыру бурычы куела. Озак та үтми, кече башкала — Стәрлетамакта Бусыгин һәм «Нур» миллиләштерелгән типографияләрендә БАССР - Башгосиздат гәзит-журнал нәшрияты оештырыла.

1919 — 1920 елларда Уфадада нәшрият эше җайга салына, башкаланың Стәрлетамактан Уфага күчерелүе нәшрият эшен тагын да җайга салырга ярдәм итә.

1922 елда беренче сәүдә пай "Башкнига" иптәшләр ширкате төзелә. Нәшриятта Мәҗит Гафури, Давыт Юлтый, Афзал Таһиров, Имай Насыйри, Төхфәт Янәби, Булат Ишемгулов һ.б. шәхесләр эшли. Соңыннан классика булып киткән китаплар дөнья күрә башлый.
## 21 гасыр
Вакыт агышында үзгәрешләр кичергән оешма, 2000 елда Зәйнәп Биишева исемендәге "Китап" нәшрияты статусына лаек булды. Бүген биредә югары сыйфатлы иҗтимагый-сәяси, фәнни-популяр, матур әдәбият, сүзлекләр, татар, башкорт, рус һ.б. телләрдә белешмәләр бастырыла.
Русиянең китап бастыручылар рейтингы буенча, 6000 нәшрият арасында «Китап» беренче иллеләр рәтенә керә, төбәкләр арасында алтынчы булса, милли нәшриятлар арасында — беренче.

1993 елдан баш мөхәррир, директор булып Кадим Аралбай эшли.

2023 елның 19 гыйнварыннан нәшрият директоры ― Эльмира Иршат кызы Хәйретдинова.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Китап»ның олпат юбилее // Өмет (Уфа). 2014. №82.
* Хәрефләрдә — кеше язмышы // Кызыл таң. 20.11.2018

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча нәшриятлар
Төркем:Татар телле нәшриятлар
Төркем:Уфа ширкәтләре
Малай архипелагы

**Мала́й архипела́гы** () — дөньяда иң зур архипелаг. Архипелаг составында Зур Зонд, Кече Зонд, Молук, Филипин һәм башка кече утраулар. Иң зур утрау — Калимантан — 743 330 км² һәм Суматра — 473 000 км². Кеше иң күп яшәгән утрау — Ява — 140 млн кеше.

Утрауларда 330-дән артык янартау, шуларның якынча 100 — гамәлдәге янартаулар. Иң билгелесе — Кракатау.

Малай архипелагында тулысынча диярлек  Индонезия урынлашкан, Малайзия (өлешчә), Бруней, Көнчыгыш Тимор һәм  Филипин.

## Искәрмәләр

Төркем:Көньяк-Көнчыгыш Азия
Төркем:Малай архипелагы
Сергей Киров

**Серге́й Миро́н улы Ки́ров** (чын фамилиясе **Ко́стриков**, ) (, Өрҗем, Вятка губернасы — , Ленинград) — совет дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәл
Фәкыйрь гаиләсендә туган. 1894 елда әтисез калган, ятимнәр йортына озатылган. 1901—1904 елларда Казан механика-техника училищесындә белем ала; шул ук елда Томскига күчә һәм анда РСДРП фиркасенә керә.. 1909 елда Владикавказга күчеп китә һәм анда РСДРПның Владикавказ оешмасы җитәкли; «Терек» гәҗитендә эшли, анда аның мәкаләләре башта *Миронов*, аннан соң *Киров* псевдонимы астында бастырып чыгарылалар.

1917 елда — Владикавказ Шурасы әгъзасы, Октябрь инкыйлабыннан соң бәлшәвикләр ягына күчә. 1919 елдан — Кызыл Гаскәрдә, төрле хәрби-сәяси эшендә. 1920 елда — Гөрҗистанда РСФСРның тулы вәкаләтле вәкиле, БКФ(б) ҮК Кавказ бюросының рәисе.

1921— 1926 елларда Азербайҗан КФ(б) ҮК беренче сәркатибе. 1926 елдан фирканең Ленинград губернасы (өлкә) һәм шәһәр комитәсенең һәм БКФ(б)ҮК төньяк-көнбатыш бюросының беренче сәркатибе. 1934 елдан БКФ(б) ҮК сәркатибе. ССРБ Үзәк Башкарма Комитәсенең һәм БҮБК әгъзасы.

1934 елның 1 декбрендә һөҗүм нәтиҗәсендә үтерелгән. Аның үтерүе массакүләм репрессияләргә этәргеч була.

## Истәлек

2013 елдагы хәле буенча, Калинин исемен 4 меңнән мәйдан, урам, проспект вә тыкрык йөртә. Элекке ССРБ илләренең байтак шәһәрләрдә (мәсәлән, Казанда) **Киров районы** бар. Киров исемен берничә шәһәр йөртә: Киров (элекке Хлынов, Вятка), Киров (элекке Песочня, Калуга өлкәсе), Кировоград (элекке Елисаветград, Зиновьевск, Кирово Кировоград өлкәсе үзәге), Кировград (элекке Калата, Свердловск өлкәсе), Кирово-Чепецк, һ.б. Киров исемен шулай ук күп ширкәтләргә, уку йортларына, хәрби бүлекләргә дә кушылган.
## Галерея

Kirov_child.jpg|Киров балачакта
Сталин и Киров, Ленинградский вокзал, 1928.jpg|Киров һәм Сталин, 1928
Киров С М выступает на XVII съезде ВКП(б) Москва, 1934.jpg|
Памятник_С.М._Кирову_в_Казани.JPG|Казанда һәйкәл (Карл Маркс урамы)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Санкт-Петербург башлыклары
Төркем:Сергей Киров
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Үтә яңа йолдыз

**Үтә яңа йолдыз** - һәлакәттәге шартлауны кичерелгән йолдыз, шартлау нәтиҗәсендә берничә тәүлек дәвамында йолдызның ялтыравы дистә тапкыр арта. Ялтырау максимумында үтә яңа йолдыз яктылыгы буенча бөтен галактика белән чагыштырылып була, кайчакта өстен чыга.

Мәсәлән SN 1972E үтә яңа йолдызының яктылык сәләте NGC 5253 туган галактикасының яктылык сәләтенә караганда 13 тапкыр зуррак булды.

Шуңа күрә үтә яңа йолдызлар бик ерак галактикалардан (кызыл тайпылмага кадәр 1000 Мега Парсек) күзәтелеп була, үтә яңа йолдызның кабынып китүе вакытында 1050 — 1051 эрг энергия чыга.

## Төрләр

### І төрендәге үтә яңа йолдызлар
* Іа төрендәге үтә яңа йолдыз

" Элгәрләр: Чандрасекар чигенә якын массалы ак кәрләләр
" Шартлау барышы: ак кәрлә массасы акрынлап арта, шуңа күрә тыгызлыгы һәм температурасы да арта. Температура 3·108 Kельвинга җиткәч, күмертуар-уттуар  катнашмасы кабына, термотөш реакцияләре көчәя һәм үтә яңа йолдыз тышчасы читкә ташлана, нәтиҗәдә 1051 эрг энергиясе чыга.
" Ib и Ic төрендәге үтә яңа йолдызлар элгәрләре - икеләтә системада урнашкан массив йолдызлар

### II  төрендәге үтә яңа йолдызлар
" Элгәрләр: Кояш масассыннан 8-10 тапкыр зуррак массалы йолдызлар.
" Нәтиҗәләр: шартлаудан соң нейтрон йолдыз яки кара тишек кала, шартланган тышчалардан газ томанлыклары калып киңәя.
" Шартлау барышы: йолдызда баручы термотөш синтезы нәтиҗәсендә эчке өлешләрдә авыр элементлар төзелә, йолдыз кысылып бара, температура арта, тимер һәм никел хасил була, кысылу дәвам итә. Үзәк төштә зур басым сәбәпле протоннар электроннарны йота башлыйлар һәм нейтроннарга әйләнә, йолдызның төше кысыла һәм суына, йолдыз тышчасы төшкә егылып бара, соңрак төштән кире сикерә, кысылу вакытында башланган термотөш реакцияләр ярдәмендә йолдыз тышчасы зур тизлек белән ташлана, йолдыз шартлана, тик аның төше нейтрон йолдыз яки кара тишек буларак кала.

## Җирдә тормыш һәм үтә яңа йолдызлар

Күп тикшеренүләр буенча Зур Шартлаудан соң Галәм тик җиңел элементлар - сутуар һәм һелийдән торган, башка химик элементлар йолдызлар яну нәтиҗәсендә барлыкка килгән, ә авыр элементлар үтә яңа йолдызлар шартлаганнан соң, хасил иткәннәр.

Димәк безнең Җир борынгы үтә яңа йолдызда төзелгән элементлардан тора.

## Иң билгеле үтә яңа йолдызлар
* Краб томанлыгы
*Үтә яңа йолдыз SN 1572
*Үтә яңа йолдыз SN 1604 (Кеплер үтә яңа йолдызы )
*Үтә яңа йолдыз SN 1987A
*Үтә яңа йолдыз SN 1993J
*Үтә яңа йолдыз SN 2006gy
*Үтә яңа йолдыз  G1.9+0.3

## Әдәбият

*   Псковский Ю. П. Новые и сверхновые звёзды — книга о новых и сверхновых звездах.
*    Цветков Д. Ю. Сверхновые Звезды — современный обзор сверхновых звезд.
*    Попов С. Б. Как взрываются похудевшие сверхгиганты? — подробная модель вспышки сверхновой II-го типа.
*    Алексей Левин Космические Бомбы — статья в журнале «Популярная Механика»
*    Дэвид А. Грин, Ричард Ф. Стивенсон Исторические сверхновые — Астронет
*    Список всех наблюдавшихся вспышек сверхновых звезд — List of Supernovae, CBAT IAU
*    Students for the Exploration and Development of Space — Supernovae
*    Раскрыты причины появления сверхновой звезды - научно-популярный журнал "Удивительная Наука".

Төркем:Астрономия
Төркем:Астрофизика
Төркем:Йолдызлар
Можайск районы (Мәскәү өлкәсе)

**Можайск районы** () — Мәскәү өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Можайск шәһәре.

## География

Төп елгалар —  .

## Тарих
XIII гасырда шәһәр Смоленск кенәзлегенә карый.

Можайск районы 1929 елда  оештырыла.

1941 елның җәендә, Мәскәүне басып алу куркынычы тугач, дәүләт оборона комитеты карары буенча Можай оборона линиясе төзелә башлый, аның чикләрендә совет гаскәрләре «Центр» төркеме армиясенең хәрби берләшмәләренә каршы тора.

## Халык
Милли состав: руслар —

## Демография

## Административ бүленеш

## Гомуми харита
Харита легендасы:
 

## Искәрмәләр

*
Красноселькуп районы

**Красноселькуп районы** () — Ямал-Ненец автономияле округы составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Красноселькуп саласы.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (55%), селькуплар (21,9%), украиннар (6%), татарлар (3,6%), башкортлар (1,8%), мордва (1,6%), белоруслар (1,3%), ненецлар (1,2%).

## Административ бүленеш
Красноселькуп районы составына 3 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Урал буе районы

**Урал буе районы** () — Ямал-Ненец автономияле округы составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Аксарка саласы.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (38,2%), ненецлар (22,3%), хантлар (18,3%), комилар (6,9%), украиннар (5,8%), татарлар (1,7%).
## Административ бүленеш
Урал буе районы составына 1 шәһәр һәм 3 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Надым районы

**Надым районы** () — Ямал-Ненец автономияле округы составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Надым шәһәре.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (63,5%), ненецлар (10,5%), украиннар (9,3%), татарлар (4,7%), әзериләр (3%),  (1,6%), башкортлар (1,3%).
## Административ бүленеш
Надым районы составына 3 шәһәр, 6 авыл җирлеге һәм җирлекара территория керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Пур районы

**Пур районы** () — Ямал-Ненец автономияле округы составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Тарко-Сале шәһәре.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (62%), украиннар (8,8%), ненецлар (6,7%), татарлар (4,3%), молдаваннар (1,7%), комыклар (1,7%), белоруслар (1,4%), әзериләр (1,3%), башкортлар (1,2%).
## Административ бүленеш
Пур районы составына 2 шәһәр, 6 авыл җирлеге һәи җирлекара территория керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Шурышкар районы

**Шурышкар районы** () — Ямал-Ненец автономияле округы составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Мужи саласы.

## Халык

Милләтләр (2010): хантлар (44,8%), урыслар (28,8%),  (18%), ненецлар (1,7%), украиннар (1,7%), татарлар (1,3%).
## Административ бүленеш
Шурышкар районы составына 7 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Ямал районы

**Ямал районы** () — Ямал-Ненец автономияле округы составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Яр-Сале саласы.

## Халык

Милләтләр (2010): ненецлар (64,4%), урыслар (22,6%), татарлар (2,8%), украиннар (2,4%), хантлар (2,2%).
## Административ бүленеш
Ямал районы составына 6 авыл җирлеге һәм җирлекара территория керә.

## Районда туган күренекле шәхесләр
* Сәет Рәинбәков (*1948, Яр-Сале*), опера җырчысы (*бас*), Татарстанның халык артисты.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Салехард шәһәре шәһәр округы

**Салехард шәһәре шәһәр округы** () — Ямал-Ненец автономияле округы составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Салехард шәһәре.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (65%), татарлар (9%), украиннар (6,2%), хантлар (3,3%), ненецлар (3%), комилар (2,7%), кыргызлар (1%).
## Административ бүленеш
Салехард шәһәре шәһәр округы составына 2 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.salekhard.org Рәсми сайт]

*
Белоярский районы

**Белоярский районы** (, , ) — Хант-Манси — Югра автономияле округы составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Белоярский шәһәре.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (55,9%), хантлар (19,7%), украиннар (7,2%), татарлар (3,2%),  (2,7%), ненецлар (1,9%), мансыйлар (1,3%), белоруслар (1,2%), башкортлар (1,1%).
## Административ бүленеш
Белоярский районы составына 1 шәһәр һәм 6 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Берёзово районы

**Берёзово районы** (, , ) — Хант-Манси — Югра автономияле округы составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Берёзов шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (60,1%), мансыйлар (13,9%),  (5,5%), хантлар (5,4%), украиннар (4,2%), татарлар (3,1%), ненецлар (2,1%).
## Административ бүленеш
Берёзово районы составына 2 шәһәр һәм 4 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Кондинское районы

**Кондинское районы** (, , ) — Хант-Манси — Югра автономияле округы составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Междуреченский шәһәр тибындагы бистәсе.
## География
Ерак Төньяк районнарына тиңләштерелгән.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (77,7%), мансыйлар (10,5%), хантлар (3,6%), татарлар (2%), украиннар (1,6%).
## Административ бүленеш
Кондинское районы составына 5 шәһәр һәм 5 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Советский районы (Хант-Манси автономияле округы)

**Советский районы** (, , ) — Хант-Манси — Югра автономияле округы составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Советский шәһәре.

## География
Советский районы Ерак Төньяк районнарына тиңләштерелгән.

Районның төп кисәге Төньяк Сосьва калкулыгында, көньяк өлеше — Конда түбәнлегендә урнашкан. Районның төньяк-көнчыгыш өлешен «Малая Сосьва» тыюлыгы алып тора.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (80%), татарлар (6,4%), украиннар (2,8%), башкортлар (1,3%), коми-пермьлылар (1,3%), әзериләр (1,2%).
## Административ бүленеш
Советский районы составына 7 шәһәр һәм 1 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Когалым шәһәре шәһәр округы

**Когалым шәһәре шәһәр округы** () — Хант-Манси — Югра автономияле округы составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Когалым шәһәре.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (58,2%), украиннар (10%), татарлар (9,2%), әзериләр (3,8%), башкортлар (3,7%), комыклар (2,1%), молдаваннар (1,7%), чичәннәр (1,7%), чуашлар (1%), аварлар (1%).
## Административ бүленеш
Когалым шәһәре шәһәр округы составына 2 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Дания Гыймранова

**Дания Гыймранова** — театр белгече һәм тәнкыйтьчесе.

## Тәрҗемәи хәл
Дания Әхәт кызы Гыймранова 1937 елның 23 октябрендә Казан шәһәрендә туа. 1962 елда Мәскәүдә А.В.Луначарский исемендәге Театр сәнгате дәүләт институтының (ГИТИС) театр белгечлеге факультетын тәмамлап Казанга кайткач, ике ел Татарстан радиосында режиссер булып эшли, аннары, фәнни максатларны күздә тотып, 1964 елда СССР Фәннәр Академиясенең Казан филиалы Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтына эшкә күчә. Анда әүвәл фольклор, аннары сәнгать бүлегендә лаборант вазифаларын башкара, бер үк вакытта читтән торып укып театр белгечлеге буенча аспирантура тәмамлый һәм, диссертация яклап, сәнгать бүлегендә фәнни хезмәткәр, 1992 елдан өлкән фәнни хезмәткәр булып эшли.

Д.Гыймранова, татар театр сәнгатен өйрәнүче белгеч буларак, институт планындагы Мәскәү татар эшче театры, «Татар театрының елъязмасы», «Революциягә кадәрге татар театрында актерлык сәнгате», «Республикада колхоз-совхоз театрлары тарихы» кебек темаларга гыйльми хезмәтләр язуда катнаша, көндәлек матбугат битләрендә, аерым җыентыкларда, энциклопедик басмаларда дистәләгән фәнни хезмәтләрен, фәнни-популяр жанрдагы язмаларын бастыра. Д.Гыймранова – аерым басма рәвешендә дөнья күргән «Гөлсем Болгарская» (1981) һәм «Габдулла Шамуков» (1985) исемле монографияләр авторы. Ул шулай ук Татарстан радиосында һәм телевидениесендә яңгыраган һәм тамашага куелган күпсанлы тапшыруларның авторы, режиссеры һәм алып баручысы буларак та билгеле.

Дания Гыймранова, гомумән, республикадагы барлык татар театрлары (Казан, Әлмәт, Чаллы, Түбән Кама) белән иҗади элемтәдә торып, аларның репертуарлары, иҗат эшчәнлекләре турында матбугатта тирән эчтәлекле мәкаләләре белән чыгышлар ясавын дәвам итә. Театр сәнгатен өйрәнү өлкәсендәге фидакяр хезмәте өчен аңа 1997 елда «Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе» дигән мактаулы исем бирелә.
Дамир Сираҗиев премиясе лауреаты.

Дания Әхәт кызы – танылган тарихчы Рөстәм Габәшинең тормыш иптәше иде. Кызлары, Айгөл Габәши – сәнгать белгече, театр тәнкыйтьчесе, Тел һәм әдәбият интитутында өлкән фәнни хезмәткәр.

Дания Гыймранова 2014 елның 29 октябрендә вафат булды. 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек. 2 томда. Төзүчеләре Р.Н.Даутов һәм Р.Ф.Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияте, 2009. 
* Дания Гыймранова вафат

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Тәнкыйтьчеләр
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Абат районы

**Абат районы** () — Төмән өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Абат саласы.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (93,6%), казакълар (2,1%), алманнар (1,8%).
## Административ бүленеш
Абат районы составына 12 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Заводоуковск шәһәр округы

**Заводоуковск шәһәр округы** () — Төмән өлкәсе составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Заводоуковск шәһәре.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (89,6%), алманнар (2,9%), казакълар (1,5%), татарлар (1,2%), украиннар (1,1%).
## Административ бүленеш
Заводоуковск шәһәр округы составына 16 авыл администрация керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Тубыл шәһәре шәһәр бүлгесе

**Тубыл шәһәре шәһәр округы** () — Төмән өлкәсе составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Тубыл шәһәре.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (76,4%), татарлар (16,9%), украиннар (1,9%).
## Административ бүленеш
Тубыл шәһәре шәһәр округы составына 2 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Белозерское районы

**Белозерское районы** () — Курган өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Белозерское саласы.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1923 елда Урал өлкәсенең Курган бүлгесеэчендә оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе, 1943 елдан — Курган өлкәсе составында. 1963 елда район таркатыла, биләмәләре Варгаши һәм Карагаполье районнары арасында бүленгән. 1965 елда кире кайтарылган.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (95,5%), казакълар (1,7%).
## Административ бүленеш
Белозерское районы составына 19 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Катай районы

**Катай районы** () — Курган өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Катай шәһәре.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1924 елда Урал өлкәсенең Шадрин бүлгесеэчендә оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе, 1943 елдан — Курган өлкәсе составында. 1963—1965 елларда Далматово районының өлеше, Катай шәһәре исә өлкә буйсынуындагы шәһәренә үзгәртеп корылган. 1965 район кире кайтарылган, аның составына таркатылган *Үксә районының* өлеше кертелгән.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (91,7%), казакълар (2,4%), удмуртлар (1,7%).
## Административ бүленеш
Катай районы составына 1 шәһәр һәм 15 авыл җирлек керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Кетово районы

**Кетово районы** () — Курган өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Кетово саласы.

## география

### Чиктәшлек

Шуның өстенә, район эчендә Курган шәһәре урнашкан.

## Тарих
Район 1944 елда* Курган районыннан *аерылып чыгу юлы белән оештырылган. 1959 елда юкка чыгарылган, биләмләре Курган районына кушылганнар, район үзәге Кетовога күчерелгән. 1963-64 елларда —* Курган авыл районы, *1964 елда Кетово районы итеп үзгәртелгән.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (95,4%), украиннар (1%).
## Административ бүленеш
Кетово районы составына 28 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Яңа Күчердек районы

**Яңа Күчердек (Целинное) районы** () — Курган өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Целинное саласы, Яңа Күчердек — аның беренче исеме..

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1923 елда Урал өлкәсенеңЧиләбе бүлгесеэчендә *Уйтамак районы *буларак оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе, 1943 елдан — Курган өлкәсе составында. 1953 елда район үзәге Яңа Күчердек авылына күчерелгән, ә 1963 елда аңа Целинное исеме кушыла.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (84,2%), татарлар (6,1%), казакълар (4,5%), украиннар (2,3%).
## Административ бүленеш
Яңа Күчердек (Целинное) районы составына 19 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Частоозёрье районы

**Частоозерье районы** () — Курган өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Частоозерье саласы.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1923 елда Урал өлкәсенең Ишем бүлгесеэчендә оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе, 1943 елдан — Курган өлкәсе составында. 1963 елдан — Петухово районының өлеше, 1972 елда торгызылган.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (92,7%), казакълар (4,4%).
## Административ бүленеш
Частоозерье районы составына 9 авыл җирлек керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Мишкино районы

**Мишкино районы** () — Курган өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Мишкино шәһәр тибындагы бистәсе.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1924 елда Урал өлкәсенең Чиләбе бүлгесеэчендә оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе, 1943 елдан — Курган өлкәсе составында. 1963 елда юкка чыгарылган, 1964 елда кире кайтарылган; шуның өстенә, район составына таркатылган *Кирово районы* территориясе кертелгән.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (96,5%).
## Административ бүленеш
Мишкино районы составына 1 шәһәр һәм 17 авыл җирлек керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Шадрин районы

**Шадрин районы** () — Курган өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Шадрин шәһәре.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1923 елда Урал өлкәсенең Шадрин бүлгесеэчендә оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе, 1943 елдан — Курган өлкәсе составында. 1956 елда район составына таркатылган *Батурино районы *территориясе*,* 1963 елда — таркатылган *Ольховка районы* территориясе кертелгән.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (92,2%), татарлар (3,8%).
## Административ бүленеш
Шадрин районы составына 35 авыл җирлеге керә.

## Танылган шәхесләр
* Билсур Габделхаев (*1936-2008*), математика галиме, Казан университеты профессоры.
* Ярамир Низаметдинов (*[[1987 ел|1987]], Йолдыз*), җырчы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Волоколамск районы

**Волокола́мск райо́ны** () — Мәскәү өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Волоколамск шәһәре.

## География

Төп елгалар — Руза.

## Тарих
Волоколамск районы 1929 елда  оештырыла. Аның составына Волоколамск шәһәре керде

## Халык
Милли состав: руслар —

## Демография

## Административ бүленеш

## Гомуми харита
Харита легендасы:

## Искәрмәләр

*
Кызыл Кама чирмеш педагогика укуханәсе

**Кызыл Кама чирмеш педагогика училищесы**  () – Башкортстанның башта Бөре шәһәрендә, соңыннан Никул авылында 1921 - 1956 елларда эшләп килгән мөгаллимнәр әзерләүче урта һөнәри уку йорты.

## Тарих
1921 елда, Бөре укытучылар семинариясен () үзгәртеп корганнан соң, Бөре чирмеш педагогика техникумы буларак ачыла.
 
1924 елда Бөре татар-башкорт педагогика техникумы белән берләштерелә.

1934 елда Никулга күчерелә, чирмеш өлкә педагогика техникумы дип аталып йөртелә.

1938 елдан Кызыл Кама чирмеш педагогика училищесынә ()  үзгәртелә.

## Төзелеше
Уку йорты башлангыч сыйныф мөгаллиме дигән белгечлеккә укыта.

Укуханәдә чирмеш, татар, удмурт бүлекчәләре булдырыла.

Башта көндезге, 1938 елдан читтән торып уку бүлекләре эшли.

Борай, Калтасы, Тәтешле, Яңавыл районнарында филиаллары ачыла. Уку йорты каршында укытучыларның белемен камилләштерү курслары оештырыла.

Уку йортының китапханәсе, талиблар өчен тулай торагы, тиры була, укыту-тәҗрибә җир кишәрлеге, ярдәмче хуҗалыгы белән тәэмин ителә.

## Чыгарылыш
Уку йорты эшләү дәверендә  республиканың төньяк-көнчыгыш  авыл районнары өчен 2 000 белгеч әзерләп чыгара.

Танылган шәкертләре арасында Н.И. Исанбаев, И.И. Исекеев, П.И. Сюткин була.

1956 елда ябыла.

## Чыганак
   Башкортстан (''белешмәлек'') сайты
## Искәрмәләр

Төркем:Педагогика көллиятләре
Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Чандрасекар чиге

**Чандрасекар чиге** - ак кәрлә буларак йолдыз массасының иң югары чиге. Әгәр йолдыз массасы шушы чиктән зуррак булса, йолдыз нейтрон йолдызга әйләнә.

Чикнең булуы Һиндстан астрофизигы  **Субраманьян Чандрасекар** тарафыннан исбатланган.

Гадәттә, Чандрасекар чиге  **1,44 [[Кояш]] массасына** тигез.

Релятивистик тәлгәшләнгән электроннар газы басымы гравитациягә тигез булган очракта, салкын әйләнми торган ак кәрлә массасы Чандрасекар чигенә тигез.

## Исәпләү

Тәлгәшләнгән электроннар газы басымы: 
\! p=K\rho^{4/3} ,

биредә

K={1\over 8} \left({3\over {\pi}} \right)^{1/3} {hc\over {(m_u\mu_e)^{4/3}}} \approx {1.244\cdot 10^{15}\over {\mu_e^{4/3}}}  см³/(с² г1/3).

биредә: m_u  атом массасы берәмлеге , \mu_e — молекуляр масса

Ак кәрлә - политропик газ шары, шуңа күрә:

p\sim\rho^{1+{1\over n}} һәм n=3;

K=0,3639\cdot G{\mathfrak M}^{2/3}

0,3639 — гидростатик тигезлекнең шарты

Исәплибез:

{\mathfrak M}_{Ch}={0,1967\over {(m_u\mu_e)^2}} \left( {hc\over G} \right)^{3/2} = {5,83\over {\mu_e^2}} {\mathfrak M}_{Sol}.

биредә: 
* {\mathfrak M}_{Ch} - ак кәрлә чик массасы
* {\mathfrak M}_{Sol} - Кояш массасы

Исәпләр  Чандрасекар чиге **1.38-1.44 <math>M_{Sol}</math>** зурлыгын күрсәтәләр.

## Әдәбият

*    Зельдович Я. Б., Блинников С. И., Шакура Н. И. Физические основы строения и эволюции звезд. — М., 1981.
*    Шкловский И. С. Звёзды: их рождение, жизнь и смерть. — М.: Наука, 1984.
*    Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Статистическая физика. Ч. I. // Теоретическая физика. — 5-e изд., стереот.. — М.: ФИЗМАТЛИТ, 2001. — Т. V. — 616 с. — ISBN 5-9221-0054-8.

Төркем:Астрономия
Төркем:Астрофизика
Төркем:Йолдызлар
Әрәмәле шәһәр округы

**Әрәмәле шәһәр округы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Әрәмәле шәһәре.

## Халык

## Административ бүленеш
Әрәмәле шәһәр округы составына 3 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.aramil.go.ru Рәсми сайт]

*
Артёмовски шәһәр округы

**Артёмовский шәһәр округы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр округы. Көнчыгыш идарә округынә керә.

Административ үзәк — Артёмовский шәһәре.

## Халык

## Административ бүленеш
Артёмовский шәһәр округы составына 34 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.artemovsky66.ru Рәсми сайт]

*
Әртә шәһәр округы

**Әртә шәһәр округы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр округы. Көнбатыш идарә округынә керә.

Административ үзәк — Әртә шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (77,7%), чирмешләр (13,4%), татарлар (7,8%).

### Күренекле кешеләр

* Рузанна Хәбибуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2015 елдан).

## Административ бүленеш
Әртә шәһәр округы составына 59 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [arti-go.ru Рәсми сайт]

*
Алапай шәһәре муниципаль берәмлеге

**Алапай шәһәре муниципаль берәмлеге** () — Свердловск өлкәсе составына керүче муниципаль берәмлек. Көнчыгыш идарә бүлгесенә керә.

Административ үзәк — Алапай шәһәре.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (95,3%), татарлар (1,9%).

## Административ бүленеш
Алапай шәһәре муниципаль берәмлеге составына 10 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Рәсми сайт 

*
Асбест шәһәр бүлгесе

**Асбест шәһәр округы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр округы. Көньяк идарә округынә керә.

Административ үзәк — Асбест шәһәре.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (92,5%), татарлар (3,1%).

## Административ бүленеш
Асбест шәһәр округы составына 3 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [asbestadm.ru Рәсми сайт]

*
Белоярски шәһәр округы

**Белоярский шәһәр округы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр округы. Көньяк идарә округынә керә.

Административ үзәк — Белоярский шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (87,2%), татарлар (3,9%), башкортлар (2,1%), украиннар (1,1%), әрмәннәр (1,1%), удмуртлар (1,0%).

## Административ бүленеш
Белоярский шәһәр округы составына 45 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.beloyarka.com Рәсми сайт]

*
Биризау шәһәр округы (Свердлау өлкәсе)

**Березов шәһәр округы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Березов шәһәре.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (88,2%), татарлар (4,5%), башкортлар (1,9%).

## Административ бүленеш
Березов шәһәр округы составына 18 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.березовский.рф Рәсми сайт]

*
Бисәрт шәһәр округы

**Бисерть шәһәр округы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр округы. Көнбатыш идарә округынә керә.

Административ үзәк — Бисерть шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

## Административ бүленеш
Бисерть шәһәр округы составына 5 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [bisert.midural.ru Рәсми сайт]

*
Верхотурье шәһәр бүлгесе

**Верохтурье шәһәр округы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр округы. Төньяк идарә округынә керә.

Административ үзәк — Верхотурье шәһәре.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (95,0%), татарлар (1,2%).

## Административ бүленеш
Верохтурье шәһәр округы составына 52 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.adm-verchotury.ru Рәсми сайт]

*
Екатеринбур шәһәре муниципаль берәмлеге

**Екатеринбур шәһәре муниципаль берәмлеге** () — Свердловск өлкәсе составына керүче муниципаль берәмлек.

Административ үзәк — Екатеринбур шәһәре.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (89,1%), татарлар (3,7%), украиннар (1,0%).

## Административ бүленеш
Екатеринбур шәһәре муниципаль берәмлеге составына 30 торак пункт керә.

## Танылган туганнар
Сергей Светлаков шоумен, телевидение алып баручысы, актер, продюсер, сценарист

Александр Масляков телевидение алып баручысы, телепродюсер

Семен Альтов язучы-юморист

Алексей Балабанов кинорежиссер, продюсер, сценарист

Юрий Лоза җырчы, композитор

Александр Малинин җырчы

Игорь Алтушкин эшмәкәр, «Рус бакыр компаниясе» нә нигез салучы һәм директорлар советы рәисе. Меценат һәм җәмәгать эшлеклесе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.egd.ru Рәсми сайт]

*
Югары Түре шәһәр округы

**Югары Түре шәһәр округы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр округы. Таузавод идарә округынә керә.

Административ үзәк — Югары Түре шәһәре.

## Халык

## Административ бүленеш
Югары Түре шәһәр округы составына 2 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.v-tura.ru Рәсми сайт]

*
Каменск шәһәр округы

**Каменск шәһәр округы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр округы. Көньяк идарә округынә керә.

Административ үзәк — Мартюш шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (91,7%), татарлар (1,9%), удмуртлар (1,7%), башкортлар (1,2%).

## Административ бүленеш
Каменск шәһәр округы составына 64 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Каменск-Уральски шәһәре муниципаль берәмлеге

**Каменск-Уральский шәһәре муниципаль берәмлеге** () — Свердловск өлкәсе составына керүче муниципаль берәмлек. Көньяк идарә бүлгесенә керә.

Административ үзәк — Каменск-Уральский шәһәре.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (92,6%), татарлар (3,8%).

## Административ бүленеш
Каменск-Уральский шәһәре муниципаль берәмлеге составына 6 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.kamensk-uralskiy.ru Рәсми сайт]

*
Краснотурьинск шәһәр округы

**Краснотурьинск шәһәр округы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр округы. Төньяк идарә округынә керә.

Административ үзәк — Краснотурьинск шәһәре.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (87,6%), алманнар (5,1%), татарлар (3,6%), украиннар (1,1%).

## Административ бүленеш
Краснотурьинск шәһәр округы составына 6 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Эрбет муниципаль берәмлеге

**Эрбет муниципаль берәмлеге** () — Свердловск өлкәсе составына керүче муниципаль берәмлек. Көнчыгыш идарә бүлгесенә керә.

Административ үзәк — Пионерский шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (95,5%), казакълар (1,1%).

## Административ бүленеш
Эрбет муниципаль берәмлеге составына 103 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.irbitskoemo.ru Рәсми сайт]

*
Сысәрт шәһәр округы

**Сысерть шәһәр округы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Сысерть шәһәре.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (89,4%), татарлар (3,4%), башкортлар (1,5%), удмуртлар (1,4%).

## Административ бүленеш
Сысерть шәһәр округы составына 38 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Байкалово районы

**Байкалово районы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче муниципаль район. Көнчыгыш идарә бүлгесенә керә.

Административ үзәк — Байкалово саласы.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (97,4%).

## Административ бүленеш
Байкалово районы составына 3 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.omsbmr.ru Рәсми сайт]

*
Түбән Сырга районы

**Түбән Сырга районы** () — Свердловск өлкәсе составына керүче муниципаль район. Көнбатыш идарә бүлгесенә керә.

Административ үзәк — Түбән Сырга шәһәре.

## Халык
 Милләтләр (2010): урыслар (82,4%), татарлар (12,9%), чирмешләр (1,3%).

## Административ бүленеш
Түбән Сырга районы составына 5 шәһәр һәм 1 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*