Сәләм Алишев

**'
**Сәләм Алишев*' (Сәләм Хатыйп  улы Алишев) — тарихчы, тарих фәннәре докторы, [[Татарстанның атказанган фән эшлеклесе]].

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1929 ел]]ның [[20 март]]ында [[ТАССР]] [[Чистай кантоны]] (хәзерге ТР [[Аксубай районы]]) [[Шәрбән]] [[авыл]]ында туган. Хəзерге [[Норлат районы]]на кергəн [[Яңа Əлмəт (Норлат районы)|Яңа Əлмəт]] авылында үсә. [[Казан дәүләт педагогия институты]]ның тарих факультетын тәмамлаган ([[1951]]). Тарих фәннәре кандидатлыгына ([[1968]]), докторлыгына ([[1990]]) диссертацияләр яклаган.

== Хезмәт юлы ==
* [[Казан дәүләт педагогия институты|Югары уку йортын]] тәмамлагач ([[1951]]), [[Лаеш районы]] [[Татар Сараланы]] [[авыл]]ында мәктәптә укыта, директор, [[Югары Ослан районы]]нда мәгариф бүлеге башлыгы була.
* [[1963 ел]]да (34 яшендә)  [[Галимҗан Ибраһимов|Г. Ибраһимов]] исемендәге [[Тел, әдәбият һәм сәнгать институты]]ның аспирантурасына (*җитәкчесе Е.И. Чернышев*) укырга керә.
* Аспирантурадан соң, әлеге институтта эшкә кала: кече фәнни хезмәткәрдән тарих бүлеге мөдире ([[1990]]-[[1997]]) вазифасына кадәр үсә.
* [[1998]]-[[2011 ел]]ларда ТР ФА  [[Шиһабетдин Мәрҗани|Ш. Мәрҗани]] исемендәге [[Тарих институты (Казан)|Тарих институты]]ның урта гасырлар тарихы бүлегендә баш гыйльми хезмәткәр.
 
== Фәнни эшчәнлеге ==
С.Х. Алишев – [[XVI гасыр]]ның икенче яртысы – [[XX гасыр]]ның башындагы  [[Казан ханлыгы]] һәм [[Идел|Урта Идел]] буе [[халык]]лары [[тарих]]ы, [[Казан]] [[тарих]]ы, [[татар]] [[халык|халкының]]  социаль һәм милли изүгә каршы көрәше тарихы буенча зур белгеч.
  
Чыганакларны өйрəнү методикасын булдырган галим. 18 монография һәм китап авторы, 250 дән артык фәнни мәкалә бастырган. Гыйльми эшендә [[татар]] һәм [[рус]] чыганакларын иркен куллана. [[Галимҗан Ибраһимов|Г. Ибраһимов]] (*VII том*), [[Газиз Гобәйдуллин]] («*Тарихи сәхифәләр ачылганда*», [[1989]]), [[Каюм Насыйри|К. Насыйри]]ларның тарихи хезмәтләрен бастыруга әзерли, [[Идел]] һәм [[Урал]] буенда [[Емельян Пугачев|Пугачев]] явы турында татарча документларны нәшер итүдә катнаша.

[[Казан ханлыгы]]ның архивы, бай хан китапханəсе [[1552 ел]]да ук юкка чыкканнар. Алишев исə бу дəүлəт тарихын тикшерүдə, төрле якларга сибелгəн-чəчелгəн, инде күптəн юкка чыккан документаль кыйпылчыкларны җыеп, тулы бер комплекс барлыкка китерə алды. Аларны, хəтта, бер аерым җыентык итеп чыгарды. [[Һади Атласи]], [[Михаил Худяков]] һəм кайбер башка тарихчыларның бу өлкəдəге эшлəрен лаеклы дəвам итте.

== Китаплары ==
* Урта Идел буе татарлары Пугачев явында. Казан, 1973.
* Каһарман бабайлар, Казан, 1976.
* Үткәннәр эзеннән. Казан, 1986.
* Урта Идел буе халыкларының тарихи язмышы. XVI г. – XX г. Башы. [[Мәскәү|М]].,1990.
* Казан һәм Мәскәү: XV- XVI гасырларда дәүләтара багланышлар. Казан, 1995.
* Азатлык өчен газаплы юл. Казан: Фән, 1999.
* Борынгы төрки дөнья. Казан: Форт-диалог, 2001.
* Тарихчылар. Татар халкы. Казан: Форт-диалог, 2000.
* Башкорт феномены. Казан, 2002.
* Казан ханлыгы чоры татарча чыганаклар. Казан, 2002
* Казан ханлыгы тарихыннан.  Казан, 2003.
* Казан тарихы турында тулаем. Казан: Раннур, 2005, тиражы 20 мең.
* [[Татар тарихчылары (китап)|Татар тарихчылары.  Казан: ТКН., 2006.]]
* Болгар-Казан һәм Алтын Урда багланышлары. XIII-XV гг.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* Татарстанның атказанган фән эшлеклесе.
* «*1941-1945 елларда Бөек Ватан сугышында фидакяр хезмәт өчен*» медале.
* «*1941-1945 елларда Бөек Ватан сугышында җиңүнең 50 еллыгы*» медале.
* «*Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә*» медале

== Кызыклы факт ==
С.Х. Алишевның [[Идел|Урта Иделне]] [[Россия|Рус дәүләтенә]] кушу темасына язылган беренче докторлык диссертациясен ([[1978]]) [[Мәскәү]]дә Тарих институтында үткәрмиләр. [[1990 ел]]да «[[Идел|Урта Идел]] буе халыкларының тарихи язмышы. XVI г. – XX г. башы» темасына икенче диссертация әзерләп, якларга мәҗбүр була.

== Искәрмәләр ==


== Чыганаклар ==
# С.Х. Алишев. Биобиблиография (*төзүчеләре'' С. Шәмси, И. Мөлеков, Р. Галләм). Казан, 1999.
# Исторические судьбы народов Поволжья и Приуралья. Сб. статей. Казан, 2010.ISBN 978-5-94981-155-9

## Сылтамалар

*  С.Х. Алишев истәлегенә

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар