Беларусия

**Беларусь** (), рәсми атамасы **Беларусь Республикасы** () – Көнчыгыш Европада урнашкан дәүләт. 1991 елга кадәр – Беларус Совет Социалистик Республикасы. Күршеләре: Россия, Латвия, Литва, Польша, Украина.

## География
### Чиктәшлек

#### Кырый ноктлалар
* *[[төньяк]]та* — Освейское күле тирәсендә, Витебск өлкәсе (56˚10′ т. к.).
* *[[көньяк]]та* — Комарин шәһәр тибындагы бистәсе тирәсендә, Гомель өлкәсе (51˚16′ т. к.).
* *[[көнбатыш]]та* — Высокое шәһәре тирәсендә, Брест өлкәсе (23˚11′ кч. о.).
* *[[көнчыгыш]]та* — Хотимск шәһәр тибындагы бистәсе тирәсендә, Могилёв өлкәсе (32˚47′ кч. о.).

Беларусьның Витебск өлкәсендә Европаның географик үзәге урнаша.

### Рельеф
Беларусь Көчыгыш Европа тигезлегендә урнаша, илнең иң калку өлеше үзәк өлеше була — шунда Беларус таулар тезмәсе урнаша; Беларус таулар тезмәсененең Минск калкулыгында Беларусьның иң биек ноктасы — Дзержинский тавы (345 м) урнаша. Беларусьның иң түбән ноктасы — Неман елгасы (Литва белән чиге янында) (90 м).

### Климат
Беларусь климаты — континенталь климатыннан диңгез климатына күчә торган уртача климат. Иң җылы ай — июнь (урта температурасы — 17°С…19°С), иң салкын ай — гыйнвар (уртача температура — -4,4°С…-8°С). Уртача еллык явым-төшем күләме — 600-700 мм.

### Гидрография
Төп елгалар — Днепр, Көнбатыш Двина, Неман, Припять. Иң зур күл — Нарочь күле (80 км²). Беларусь территорянең 1/3 өлешен сазлыклар биләп тора, алар күбесенчә Полесьеда урнаша.

## Тарих
### Борынгы тарих
Беренче сәяси берләшмәләр хәзреге Беларусь территориясендә VI—IX гасырларда барлыкка килә. Славяннар һәм балтлар мәдәниятләре кушылу нәтиҗәсендә кривич, дрегович, радимич, ятвяг, литва кабиләләре барлыкка килә.

### [[Киев Русе]] эчендә
[thumb|left|300px|[XI гасыр Киев Русе]]
IX гасырның ахырында Киев Русе барлыкка килә, аның составына акрынлап Беларусь территориясе дә керә.

Борынгы Русьның таркалу процессы вакытында XI гасырның ахырында — XII гасырның башында Полоцк, Смоленск һәм Туров кенәзлекләре аерылып чыга; XII гасырда Гродно, Слуцк, Орша, Мстиславль, Новогрудок, Логойск, Друцк һ. б. кенәзлекләр барлыкка килә.

Монгол-татар ябырылуыннан соң хәзерге Беларусь җирләре акрынлап Бөек Литва кенәзлеге составына кертеләләр.

### Бөек Литва кенәзлеге эчендә

### Речь Посполитая эчендә

### Россия империясе эчендә
XVIII гасырның ахырында, Речь Посполитаяның бүлүләре һәм Тилзит солыхы нәтиҗәсендә Беларусь территориясе Россия империясе составына кертелә.

1812 елгы сугышы вакытында Беларусь территориясенә зур зыян китерелә, күп кеше һәлак була.

1862—1863 елларда Беларусь, Польша һәм Литва җирләрендә Поляк күтәрелеше була.

1871 елда Беларусь территориясендәге беренче тимер юл (Мәскәү —Смоленск—Брест) төзелә.

1917 елның революциягә кадәр хәзерге Беларусь җирләре Витебск, Могилев, Минск, Гродно, Житомир (өлешчә) һәм Вильно (өлешчә) губерналары составында булганнар.

1914—1918 елларда Беларусь — Беренче бөтендөнья сугышы хәрәкәтләре мәйданы. 1915 елда Горлица-Тарново арасындагы рус фронтын өзү нәтиҗәсендә Алмания Двинск—Поставы—Барановичи—Пинск сызыгы кадәр көнбатыш җирләрен, ә 1918 елның Брест солыхы нәтиҗәсендә — бөтен территориясен басып ала.

### Ватандашлар сугышы вакытында

*Моны да карагыз: *'Россия ватандашлар сугышы***
[[Рәсем:Rzeczpospolita 1922.png|250px|thumb|left]]
[[1918 ел]]ның [[25 март]]ында алман оккупациясе астындагы территорияләрдә [[Беларусь Халык Республикасы]] игълан ителә. Алманнар китүдән соң БХР территориясе зур каршылыксыз Кызыл Армия тарафыннан басып алына. [[Смоленск]]ида узган [[1918 ел]]ның 30-31 декабрьдагы Россия империясе Төньяк-Көнбатыш өлкәләренең РСДРП (б) оешмалары конференциясендә Беларусьның совет хөкүмәте оештырыла; [[1919 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ында ''Совет Социалистик Беларусь Республикасы'' игълан ителә. [[8 гыйнвар]]да ССБР хөкүмәте Смоленскидан [[Минск]]ига күчә. [[31 гыйнвар]]да ССРБ [[РСФСР]] составыннан чыгарыла, аның бәйсезлеген Совет Россиянең хөкүмәте таный.

[[27 февраль]]дә Совет Социалистик Беларусь Республикасы Литва Совет Социалистик Республикасы белән ''Литва-Беларус Совет Социалистик Республикасына'' (кыскача ''Литбел'') берләштерелә.

[[1919 ел]]ның яз-җәй эчендә Литбел территориясе [[Польша]] гаскәрләре тарафыннан басыла. Кызыл Армиянең [[1920 ел]]ның яз-җәйге каршы һөҗүме нәтиҗәсендә Беларусьның зур өлешен кире ала һәм яңабаштан анда ''Беларус Совет Социалистик Республиканы'' игълан итә. [[1921 ел]]гы [[ССРБ]] һәм [[Польша]] арасындагы [[Рига килешүе]] нәтиҗәсендә Көнбатыш Беларусь Польша составына күчә.

=== Беларус Совет Социалистик Республикасы ===

1924 һәм 1926 елларда БССР составына Витебск ([[Витебск]] белән), [[Смоленск]] ([[Орша]] белән) һәм Гомель ([[Гомель]] белән) губерналары өлешләре кертеләләр. 1936 елга кадәр БССРда дүрт рәсми тел булган — [[Беларус теле|беларус]], [[рус теле|рус]], [[поляк теле|поляк]] һәм [[идиш теле|идиш]].
[[Рәсем:BrestFortress7.JPG|200px|thumb|left]]
[[Рәсем:Soviet guerilla.jpg|200px|thumb|left]]
[[1939 ел]]да БССР составына Көнбатыш Беларусь кертелә.

[[1941 ел]]ның [[22 июнь]]дә [[Алмания]] [[Совет Берлеге]]нә [[Бөек Ватан сугышы|һөҗүм итә]]. БССР территориясе алман гаскәрләре тарафыннан [[1941 ел]]ның җәй-кыш эчендә тулысынча басып алына. Оккупация чорында Беларусь территориясендә киң партизан хәрәкәте җәелеп китә. Беларусь территориясе [[1943]]—[[1944]] елларда «Багратион» операциясе нәтиҗәсендә азат ителә. [[1945 ел]]да Беларус Совет Социалистик Республикасы [[Берләшкән Милләтләр Оешмасы]]ның дәүләт-нигезләүчеләрнең берсе була.

[[1986 ел]]ның [[26 апрель]]дә [[Чернобыль һәлакәте|Чернобыль атом электростанциясендә һәлакәте]] була, аның нәтиҗәсендә Беларусь территорясенең зур өлеше радиацион агуына дучар була.

[[1990 ел]]ның 27 июнендә Беларус ССРы Дәүләт суверенлыгы турында Декларация кабул ителә.

=== Бәйсезлек периоды ===
[[1994 ел]]да Беларусь Конституциясе кабул ителә.

[[1995 ел]]да Александр Лукашенко тәкъдиме буенча үткәрелгән референдумы буенча Беларусьда [[рус теле]]нә дә дәүләт теле статусын бирелә, яңа флаг һәм герб кабул ителә.

== Халык ==
=== Торак пунктлар ===
''Моны да карагыз: '''[[Беларус шәһәрләре исемлеге]]***
2009 елның җанисәбе буенча Беларусьда 112 шәһәр, 94 шәһәр тибындагы бистә һәм 23 549 авыл торак пункт исәпләнә.

### Белоруссия татарлары
*Моны да карагыз: *'Польша-Литва татарлары***

''Моны да карагыз: '''[[Минск җәмигъ мәчете]]***

## Административ бүленеш

Image:Subdivisions_of_Belarus.png|thumb|left|Беларусьнең административ бүленеше

poly 87 73 67 40 84 39 99 52 129 52 130 80 110 89 110 125 84 126 70 113 70 85 63 68 73 52 86 73 87 83 93 86 101 84 104 80 104 73 102 69 95 68 90 70 Минск өлкәсе
poly 7 157 8 137 0 130 11 119 15 114 28 114 31 108 40 108 40 112 50 105 54 94 67 96 68 113 82 122 90 135 89 156 53 144 23 146 Брест өлкәсе
poly 90 157 91 136 86 131 90 124 110 126 136 109 137 96 163 97 170 105 180 136 164 140 157 165 Гомель өлкәсе
poly 15 114 11 74 36 72 50 63 64 39 75 51 67 66 70 95 55 93 44 111 33 107 28 114 Гродно өлкәсе
poly 110 120 110 90 130 82 130 63 164 56 196 90 188 103 168 102 141 97 135 109 Могилев өлкәсе
poly 67 37 73 15 102 0 149 11 158 21 163 54 130 63 130 52 101 52 Витебск өлкәсе
circle 97 79 10 Минск

desc bottom-left


Беларусь — унитар республика, административ берәмлек — өлкә. Беларусь 6 өлкәгә бүленә:
* Брест өлкәсе (үзәге – Брест)
* Витебск өлкәсе (үзәге – Витебск)
* Гомель өлкәсе (үзәге – Гомель)
* Гродно өлкәсе (үзәге – Гродно)
* Могилев өлкәсе (үзәге – Могилев)
* Минск өлкәсе (үзәге – Минск)

## Икътисад

## Транспорт
### Тимер юл транспорты
Беларусь тимер юлларның гомум озынлыгы — 5 512 километр, шул исәптә электрлаштырылган тимер юллар — 897 километр.

### Һава транспорты
Халыкара аэропортлар Минскида, Брестта, Витебскида, Гомельдә, Гроднода һәм Могилёвда урнашалар.

## Мәдәният
## Дин
1994 елның 15 мартында кабул ителгән Беларус Республикасы Конституциясенең 16 статьясы нигезендә (*1996 елның 24 ноябрендә һәм 2004 елның 17 октябрендә Республика референдумнарында кабул ителгән үзгәрешләр һәм өстәмәләр белән*), «диннәр закон каршында тигез». Ил территориясендә урнашкан иң зур дини оешма — Рус православие чиркәве,  дин тотучылар саны буенча икенче Рим католик чиркәве. Күп санлы конфессияләр: протестантлар, яһүд дине, ислам, һинд дине, бәһаи дине һәм башкалар бар. Шул ук вакытта ил халкының күп өлеше динсез булып санала. 
* Беларусиядә ислам

## Символика

Файл:Flag of Belarus (1991-1995).svg|Беларусь байрагы (1991—1995)
Файл:Flag of Belarus.svg|Беларусь байрагы (1995—х.в.)
Файл:Coat of Arms of Belarus (1991).svg|Беларусь гербы (1991—1995)
Файл:Coat of arms of Belarus.svg|Беларусь гербы (1995—х.в.)


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Урал Латыйпов
* Павел Шеремет
* Ибраһим Канапацкий
* Владимир Макей

Төркем:Беларусия
Төркем:Европа дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр