open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cäläl äd-Din

300px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır

**Cäläl äd-Din** yä **Cäläletdin xan** (farsı **جلال الدین** *Cəlal əl-Din*, Könbatışça: **Jalal ad-Din**, Läxçä: **Dzielal Ed Dyn**) (1380 tiräse – 1412) Altın Urda xanı (1411 yıldan). Tuqtamış xan ulı.

1409-1411  yıllarda Lituanıñ Böyek Kenäze Vitovt (Vytautas, Witold) belän bergä Teuton Ordenına qarşı yawda qatnaşa. Timer xannı quıp, Saray äl-Cädid täxetenä utıra. 1411 yıldan üz isemennän aqça suqtıra.

1405 yılda Grünwald suğışında Vitovt yağında qatnaşqan.

Cäläl äd-Din Litvağa kilgän waqıtınnan Böyek Litva kenäzlegendä tatarlar yäşi başlağannar, soñraq Reç Pospolita däwlätendä şul tatar cämğiäte Polşa-Litva tatarları yä Lipki tatarları dip yörtelä.

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
* Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
* Зимин А.А. Витязь на распутье. Феодальная война в России XV в. М.,1991.
* Султанов Т.И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ, 2007. — 446 с. — ISBN 5-17-035804-0

Төркем:Алтын Урда ханнары
Şihabetdin Märcani

300px|right|thumb|Şihabetdin Märcani
**Şihabetdin Märcani** (1818-1889), iláhiät ğälime, tarixçı. Qazan öyäzeneñ Taşkiçü awılında, Boxara, Sämärqänd şähärläre mädräsälärendä belem ala. 1850. yıldan Qazannıñ Berençe Camiğ mäçete imamı, 1867.dä Qazan möxtäsibe itep bilgelänä. Ber ük waqıtta 1876-1884. yıllarda Qazanda Tatar uqıtuçılar mäktäbendä din-iman däräsläre alıp bara. Möselman ğälimnärennän berençe bularaq, Qazan Universitetı qarşındağı *Arxeologiä, Tarix häm Etnografiä Cämğiäte* äğzası itep saylana, anıñ eşendä aktiv qatnaşa. Ğilmi xezmätlärendä dini islaxçılıq häm mäğrifätçelek ideyaların yaqtırta. Märcani xezmätläre Tatarlarda yaña metodologiägä tayanğan tarix fäne nigez sala häm Möselman Şäreq illärendä mäğlüm fänni mäktäplär tradisiäsen däwam itterä.

30 tomnan artıq fundamental xezmätlär avtorı.
Şihabetdin Märcani Yaña Tatar bistäse ziratında kümelä. Şihabetdin Märcani qabere

Төркем:Татар шәхесләре
Төркем:Галимнәр
Google

**Google** (NASDAQ: *GOOG*)&nbsp;— АКШ-да нигезләнгән эзләү системасы. Бүгенгә Интернетта кулланучы иң популяр эзләү системалары рәтенә керә һәм көн саен 200 миллионнан артык сорау эшкәртә.

Төрле сәхифәләрдән тыш, Google ширкәте төрле программалар һәм яңа төрле веб-кушымчалар чыгара.

## Тарих
Google машинасын 1996 елда Ларри Пейдж һәм Сергей Брин, Стэнфорд укучылары ачып җибәрә. 

1998 елның 7 сентябрендә Калифорниядә **Google Inc.** исемле ширкәт теркәлә.

### Исемнең килеп чыгышы
*Google* сүзе ул 10100 санын аңлата торган googol сүзе аркылы барлыкка килгән. Бу сүз эзләүче *Google* машинасының куәтен күрсәтергә тиеш була.

## Моны да карагыз
* Эзләү системасы
* Google Тәрҗемәче

## Сылтамалар
* Google
* Google News – яңалыклар һәм TТатарстан турында яңалыклар
* Froogle – товар эзләү машинасы
* Google төргәге  һәм Google төргәгендә татар өлеше 
* Gmail – хат хезмәте
* Blogger
* www.google.com search
* Google'ның рәсми блогы
* Google Татарча!
## Искәрмәләр

*
Төркем:Эзләү системалары
Төркем:АКШ сайтлары
Ximiä elementläre tezmäse, bilge buyınça

Äfrädlär tezeleşe: tösäwdä, isem buyınça, san buyınça

Auf dieser Seite bitte nur die empfohlene Schreibweise der IUPAC verwenden.

Төркем:Химик элементлар
Wiki

**Wiki** (**Вики**) yäki **wiki** süze, Bötendönya päräwezendä häm korporativ çeltärlärdäge säxifälärne buldıru häm üzgärtü öçen qullanılğan ber texnologiä.

Üzençälege – eçtälek östäw häm üzgärtü mömkinlegen här keşegä birä. İñ tanılğan qullanılış ürnäge – Wikipediä.

## Ataması
Ataması andıy säxifä yasawında qullanılğan, eştäşlek programı belän bäyle.
*Wiki* (biek 'W' belän başlap) wä *WikiWikiWeb* süzläre belän qaywaqıt Portland Ölge Tuplamasın da atıylar, çönki ul iñ berençe wiki ide. Monda isä süz keçe *w* xärefe belän başlanğan atama turında bara.

*Wiki wiki* süze Haway telennän kilgän, ul anda «tiz/bik tiz» añlata.

Qaywaqıt, biek xäreflärgä törle qaraş buluına säbäple, *wiki* urınına **wikiwiki** yä ki **WikiWiki** qullanıla.

## Töp üzençälekläre

### Bitlär wä tozätü eşe

### Bitlärne yasaw wä bäyläw

### Äğzälär eşen küzätü

### Ezläw

### Wiki-programnar

## Tarixı

## Wiki-cämğiät

## Monı da qara
* :b:ru:Вики
* :v:en:Portal:Wiki - :v:en:Portal:Wiki science
* :b:en:Subject:Wiki - :b:en:Category:Editing Wikitext

## Päräwezdä

* Wiki mömkinlekläre , İnglizçä
* Wikinsider
Колшәриф

**Колшәриф** — мәшһүр татар каһарманы, шагыйрь, дәүләт эшлеклесе, рухани, сәид.

Тарихи чыганакларда Колшәрифнең тәрбияле, укымышлы, затлы  нәселдән булуы искәртелә. 1546 елда, әтисе Мансур үлгәч, Казан руханиларының җитәкчесе итеп сайлана. Бу — Казан мәмләкәтенең катлаулы, каршылыклы, һәлакәт алды еллары. Колшәриф илдә иминлекне торгызырга, Казан белән Мәскәү арасындагы  мөнәсәбәтләрне тыныч, сәяси юл белән хәл итәргә омтыла. Әмма Явыз Иван хөкүмәте аның тәкъдимнәрен кире кага һәм Казанга каршы канкойгыч сугыш башлый. Башка чара калмагач, Колшәриф тә, бүтән ватандашлары белән берлектә, үз иленең, халкының бәйсезлеген саклап көрәшкә күтәрелә. Колшәриф һәм аның янындагы башка татар укымышлыларының батырларча һәлак булуын бу күренешләрнең шаһиты кенәз А. Курбский да билгеләп китәргә мәҗбүр була. Шулай итеп, 1552 елның 2 октябрендә, ил белән бергә, аның рухи остазы — Колшәрифнең дә гомере киселә.

Кызганычка Колшәрифнең бик аз әсәрләре генә сакланып калган.

Татарлар арасында гаять киң таралган, Октябрь инкыйлабына кадәр Казанда күп мәртәбәләр нәшер ителгән «Бакырган китабы» үзенең төзелеше  белән хрестоматияне хәтерләтә. Анда Сөләйман Бакырганый (Кол Сөләйман), Әхмәд Ясәви (Кол Әхмәд), Нәсими, Фәкыйри, Мискини, Икани һәм кайбер башка төрки  шагыйрьләрнең әсәрләре белән беррәттән, Колшәрифнең дә дүрт шигыре бар (барлыгы 35 бәет). Аларның барысы да төзелешләре, тышкы формалары белән газәл жанрында. Әмма шигырьләрнең берсен автор үзе «мөнәҗәт» дип атаган. 
Колшәриф әсәрләре дини-суфичыл характерда. Аларда лирик каһарманның Алланы мактавы, аңа тартылуы сурәтләнә. Автор үз укучыларын  «гафләт» (ваемсызлык) йокысыннан уянырга, күңелләрен пакьләргә, нәфескә  бирелмәскә, Алланы һәрчак күңелдә тотарга чакыра.

Колшәрифнең янә бер әсәре мәгълүм. Ул 1899 елда Казанда аерым китап итеп тә нәшер ителә. «Кыйссаи Хөбби Хуҗа» дип исемләнгән бу дастанның төп каһарманнары тарихта билгеле затлар: Хәким ата Сөләйман, аның  хатыны Ганбәр һәм уллары Хөбби Хуҗа. Әүвәл дастанда Сөләйман һәм Ганбәр  тасвирлана, аларның изге эшләре сурәтләнә. Алга таба Хөбби Хуҗаның игелекле  эш-гамәлләре, могҗизалары гәүдәләнә.

2025 елның декабрендә Татарстан Фәннәр академиясенең Мәрҗани исемендәге Тарих институты фәнни хезмәткәрләре (ш.и., өлкән фәнни хезмәткәр Исмәгыйль Гыйбадуллин) Ташкентта фәнни экспедиция вакытында XIX гасырда Харәземдә төзелгән бер поэтик антологиядә ― баязда Колшәрифнең биш бәеттән торган газәлен («Бирьян»), шулай ук «Кыйссаи Хөбби Хуҗа» әсәренең тагын ике кулъязма нөсхәсен тапканнар.
 
## Моны да карагыз

* Кол-Шәриф мәчете
* Мөхәммәдьяр
* «Сөембикә, яки Казан ханлыгының буйсынуы»
* Газаватнамә
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

Төркем:Татар каһарманнары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казан ханлыгыТөркем:Җәзалап үтерелгән галимнәр
Ğäbdennasıyr Qursawi

**Qursawí Ğäbdennasír İbrahim ulı** (1776.-1812.), mäğrifätçe, íslamiät ğälime, íslaxçı. Ğäbdelxaliq Qursawínıñ abísı. Malmıc öyäze Mäçkärä awılı mädräsäsendä häm "Mir-Arab" mädräsäsendä (Boxara) belem ala. 1794.-1808. yıllarda Qazan öyäzeneñ Yuğarı Qursa awılı mäçete ímam-xatíbı häm üze oyıştırğan mädräsädä mödärris. Tatarlarda  dini íslaxçılıqqa nigez saluçı, din ğilmenä qarağan xezmätlär autorı. Xacğa barğanda wafat bula, İstanbulda kümelä.

Төркем:Татарстан тарихы
Ğäysä päyğämbär

**Ğäysä** (**İsa**), İslamda Möxämmät päyğämbärdän alda kilgän päyğämbär.

**Ğaysa Mäsix** (*Jesus Christos*) - Xristianlıqta Xoday häm Qotqaruçı, Çirkäwgä nigez saluçı häm anıñ Başlığı. 

Qor'ändä Allah'ğa yaqın toruçılarda. Anıñ aşa İncil iñderelgän. İslam dine öçlelek (*Troitsa*) täğlimatın tanımıy; Ğäysäneñ cismani ülemen inkär itä häm anı kükkä aşqan, axırzaman aldınnan yänä cirgä qaytaçaq dip faraz qıla.

İncil buyınça 33 yäşlek Ğäysä Mäsix Taw wäğäzen äytep, xristianlıqnıñ töp nigezlären taswirlağan, xalıqta zur dan qazanğan. Yähüd ruxaniları Ğäysä populärlığın kürep, aña qarşı köräş itä başlağan. Ğäysäneñ ber uquçısı qaznaçı Yähüd İskariot (İuda İskariot) Ğäysäne yähüd ruxanilarına 30 kömeş täñkädä satqan. Ğäysä Mäsix qulğa alınğan bulğan häm Rim imperiäseneñ Yähüd wiläyäte prokuratorı Pontiy Pilat xökemenä cibärelgän. Pontiy Pilat Ğäysäne üterügä qarşı bulğanğa qaramastan, Ğäysäne cäzalap üterügä cibärergä mäcbür bulğan. 

Xökem buyınça Ğäysä Mäsix İerusalim yanındağı Peläş tawında täregä qadaqlanğan bulğan, şunnan täre - xristianlıqnıñ simvolına äwerelgän.

Төркем:Ислам
Төркем:Христианлык
Küçüm

**Küçüm xan** (?-1598. tiräse), Seber xanı (1563.-1598.), Şäyban xan näsele warísı Mortaza ulı. 1554. yıldan Seber Xanlığı täxetenä menü öçen Yädegär bäk belän köräşä başlí. 1563.tä anı quğaç täxetkä utıra. 1573.tä Permgä ğäskär belän bara. 1582.-1585. yıllarda atama Yermak basqınnarına qarşı suğışa. Yermak hälâq bulğaç, Qaşlıq şähären qaytarıp ala. (1585.). Xanlıqnı nığıtu häm berläşterü yulında cirle aqsöyäklär qarşılığına oçrí. Säyet xan belän Qaraçı bäk citäkçelegendä Küçüm xanğa qarşı fetnä oyıştırıla. Küçüm xan üz urdasın İrteş buyı dala cirlärendä küçerergä mäcbür bula. Anda yaña xanlıq nigezlärgä omtıla, şuña ireşü öçen 1598. yılğa qädär Urıs voyevodalarına qarşı köräşä. Yermakqa qarşı alıp barğan suğış-bäreleşläre xaqında xalıq telendä küp riwayät-xikäyätlär saqlanıp qalğan.

Төркем:Татарстан тарихы
Maxsus İngliz tele

**Maxsus İnglizçä** (*Special English*) ul AQŞtağı Voice of America radíosınıñ könsayın tapşırularında qullanıla torğan İngliz teleneñ ber yasalma töre. Andağı yañalıqlar äkren uqıla, 1500 çaması süzdän torğan ğadí süznämä wä ğadí nöhü qullanıla.

İngliz tele ana tele bulmağan keşelär öçen, Maxsus İnglizçä bik añlaşıla. Ul şulay uq İzngliz telen belemen yaxşırtırğa mömkinlek birä. Qıtay sıman illärdä, İngliz telen öyränüçelär arasında Maxsus İnglizçä kübräk tarala bara.
Maxsus İnglizçäneñ berençe qullanu 1959. yılnıñ 19. Öktäberdä bulğan.

## Monı da qara
* Maxsus İnglizçädä Wikipedia

## Päräwezdä
* VOA Special English Word Book – Maxsus İnglizçäneñ süznämäse
Ramazan

**Ramazan** (Ğäräpçä: رمضان) ul Íslam täqwime buyınça yılnıñ tuğızınçı ay iseme. [*Ramaðan*] sıman äytü döresräk.

Ramazan ayı Uraza uzuı belän şäxri. Ramazan ayı tämamlanğaç, 1. Şäwäldä Uraza bäyräme başlana.

## Şäxri könnär
* 1. Ramazan köne – Uraza başlana
* 21. Ramazan köne – Qäder kiçese könnäre başlana
* 26. Ramazan kiçe–27. Ramazan köne – Qäder kiçese bilgeläp ütelä

:Ramazan
Farsı tele

**Farsı tele** şulay uq **Parsi/Persian**, **Tacik** wä **Däri** iseme belän dä tanış, wä anıñ belän söyläşüçelär üz telen *Farsi* itep atıy. *Farsı* süze, Ğäräpçädä [p] awazı bulmawına säbäple, *Parsi* süzennän ğäräpläşep çıqqan.

## Tarix
Tel Borınğı Farsı telennän çığara.

## Cirle söylämnär
Parsi teleneñ berniçä söyläme bar, wä iñ qullanıla torğan ul:
* Däri
* Tacik tele

## Yazu
Farsı telendä yazu öçen beraz üzgärtelgän Ğäräp älifbası qullanıla. Üzgärtmälärneñ nigeze ul dürt xäref östäw:

Bu ike xärefneñ yazılışı başqaçaraq:

## Monı da qara
* Wikipedia Parsı telendä

:Иранлы телләр
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Äbüsöğüd Äxtäm

**Äbüsöğüd Äxtäm Ğäbdelxalik ulı** kürenekle cämäğät-säyäsät eşleklese, xoquqçı.

Äbüsöğüd Äxtäm 1843 yılnıñ 7 oktäber könne tua.

XIX ğasırnıñ 60.-70. yıllarında Qazan universitetındä belem ala.

1880-yıllarda Bäläbäy cirlegendä idärä räise, soñınnan xoquq hönäre buyınça eşli.

1905 yılda ul Berençe Bötenräsäy möselmannar qorıltayın oyıştıruçılarnıñ aktíf äğzäse bula.

1906 yıldan - «İttifaq äl-Möslimin» firkäseneñ başı. Şul uq yılda ul firkäsennän 22 möselman bulğan Räsäyneñ Berençe Däwlät dumasına wäkil itep saylana.

1920. yıl tiräsendä wafat bula. Qayda wä qayçanı bilgele tügel.

Төркем:Татар шәхесләре
Төркем:Сәясәтчеләр
Yura

**Yura'' (''Yuğra**, **Yoğra**), Awrupnıñ tönyaq-könçığış öleşendä Xant häm Mansi qäbiläläre yäşägän taríxí töbäk. Äybär almaşıp säwdä itü töbäge. 10.-13. yözlärdä bu töbäk cirläre İdel buyı Bolğarı yoğıntısında bula. 1499.-1500. yıllarda Mäskäw kenäzlege tarafınnan yawlap alına.

Төркем:Татарстан тарихы
Äl-İdrisi

**Abu Abd-Allah Muhammad äl-İdrisi** yäki **äl-İdrisi** - Ğäräp säfärçese, cäğräfiäçe, xaritaçı. 

äl-İdrisi 1099. yıl tiräsendä İspaniä şähäre Seuta'da tua.

Ğälim Kordoba universitetında belem alıp Sitsiliädä Normannarnıñ Rodjer II patşası qalasında yäşi. Ul İspaniä, Tönyaq Afrika, Alğı Şäreq cirlären säfär belän yörep çığa.

1166. yılda Siciliadä wafat bula.

## Xezmätlär
äl-İdrisi moña tikle bilgele bulğan bar darulı ülännärne öyränep çıqtı. Üz äytüe buyınça, fännär borınğı zamannardan alğa kitkänñar, wä üze ülännärne cıyu-törkemläw belän şöğellänä başlağan. Sul şaqta ul küp yaña darulı ülän barlığın açtı, wä üz eşläreneñ näticäse itterep törle kitaplarnı yazdı, alar arasında iñ möhime ul «*Kitab äl-Cämi-li-Sıyfat Aştat äl-Nabatat*» ide.

Şul uq waqıtında ul cäğräfiä belän dä şöğellänä ide, bar närsäne xaritalarda bilgeli ide, böten bilgele bulğan dönyanı taswirlağan ide. 1154. yılda äl-İdrisi «*Tabula Rogeriana*» atlı xezmät yaza, wä aña östämä xezmät bularaq «*Geography*» atlı eş. Alarnı bergä Rodjer II. «Nuzxat äl-Muştaq» itep atağan, äl-İdrisi isä «*Kitab Rudjar*» yäğni *Rudjar kitabı* atağan. Bu xezmät 1161. yılda törätelep wä östälänep «*Keşelek baqçası wä Can şatlığı*» iseme belän qabat çığarıla, ämma bügenge köngä kilep citmiçä yuğala. Anıñ «*Şatlıq baqçası*» yä ki «*Keçkenä İdrisi*» adı belän bilgele bulğan qısqartılğan yurama 1192. yılda näşri itela. Bu kitap bik ük kamil wä tögäl tügel ide, ämma annan soñ berniçä ğasır buyı çıqqan xaritalar aña nigezlängän ide.

## Päräwezdä
* İnglizçä tärcemäixäl
* âl-İdrisi turında qısqa mäğlümät 
* Andalus täswire
* âl-İdrisi'neñ qayber xarítaları 

Төркем:Тарихчылар
Төркем:Географлар
Seuta

[thumb|right|250px|Ceuta ([İspaniä)]]
**Seuta** (ispança *Ceuta*) ul İspaniänıñ Tönyaq-Batış Afrikada ber olı bulmağan şähär-bilämä. BEQ V ğasırda Karfagenlılar belän nigez salınğan.

1668. yılğa qädär Portugaliäneñ (*[[İspaniä]] basıp alğan*) bilämäse, 1668 yılğı Lissabon kileşüe buyınça Portugaliädän İspaniägä küçä.

Sähär alanı 18 *km²* ala.

1994. yılda canisäbe buyınça 71926 keşe yäşi.

## Päräwezdä
* Şähär turında 

Төркем:Буйсынган территорияләр
Төркем:Испания шәһәрләре
Төркем:Төньяк Африка
Төркем:Испания эксклавлары
«Mäğärif» näşriäte

«**Mäğärif**» näşriäte Qazanda urnaşqan, Tatarstannıñ iñ olı näşriätlär isäbenä kerä.

Näşriät yıl sayın 100 çaması törle kitap çığara, ğömümi nösxä sanı 1.5 millionğa citä. Töp yünäleş bularaq Tatarstan mäğärifen däresleklär belän tä'min itü. Monnan tış matur ädäbiat, beleşmäleklär, süzleklärne bastıra.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Näşriyatnıñ räsmi säxifäse 

## Monı da qara
* Törkem:«Mäğärif» näşriätendä basılğan kitaplar
* Törkem:Tatarstan mäğarife

Төркем:Әлифба буенча нәшриятлар
Төркем:Татар телле нәшриятлар
Төркем:Казан оешмалары
Төркем:Мәгариф (нәшрият)
Төркем:Татарстан нәшриятлары
Tatar Sönçälese

**Tatar Sönçälese** atlı awıl Tatarstannıñ Aqsubay cirlegendä urnaşıla.
Awılda 112 çaması yort. Elek anda yartısı Çuaşlar yäşägän. Annarı qayberläre küçep kitkän. Qalğannarı Íslam dinen qabul itep tatarlaşqannar. 
Awılda yäşlär küp. İr-atlar kübräk. Xatın qızlar şähärgä kitä. Awılda 60lap buydaq bar. Kem närsä eşli inde. Kolxozda eşläp, beraz eşlägän malların satıp eçüçelärdä, ata-anası pensise cilkäsendä yäşäwçelär dä bar. Törle timer, taş eşlärendä eşlilär.
## Dini tormış
1994. yılda mäçet yañadan açıldı. Mäktäptä Ğäräp tele häm Äxläq däresläre alıp barıla.
2003. yılda Qorban ayında 32 qorban buldı. Xalıq dinne totarğa torışa. Uraza ayında da, awılda här kön íftar mäclese. Mäçetkä yörüçe babaylarnı awız açarğa çaqıralar.
Möxämmädiä

**«Möxämmädiä» yuğarı [[mädräsä]]se** Şäriğät belgeçlären äzerläwçe, Qazanda urnaşılğan uqu yortı.

## Tarix

«Möxämmädiä» mädräsäse 1882 yılda oyıstırılıp, 1918 yılğa tikle eşläp kilde. Mädräsä belän kürenekle ğälim Ğälimcan Barudi citäkçelek itte. Hiççiksez «Möxämmädiä» mädräsäse ul waqıtta yuğarı belem birüçe uqu yortı bulıp tordı.

Üzgärtep qoru başlanğaç uq tatar zıyalıları arasında «Möxämmädiä» mädräsäsen torğızu zarurlığı turında söyli başladılar, wä 1993 yılda bu xıyal çınğa aştı – berençe şäkertlär «Möxämmädiä» busağasın atlap kergännär.

## Uqıtu eşe

Mädräsädä uqıtu yuğarı dini belem birüne küzdä totqan Şäriğät bülegendä alıp barıla. Köndezge bülektä 5 yıl, kiçke wä çittän uqu büleklärendä 4 yıl däwamında mondıy belgeçlär äzerlänä:
* imam-xatıyb;
* mödärris (mädräsä uqıtuçısı);
* Ğäräp tele uqıtuçısı wä tärcemäçese.

Berençe uqıtu yılına yıl sayın urta mäktäpneñ tuğızınçı yäki unberençe sıynıfın tämamlağan illeşär yeget wä qız qabul itelä. Tuğız sıynıf tämamlawçılar berençe ike yıl däwamında belgeçlek buyınça uqunı ğömümi urta belem alu belän berläşsterälär. Qazannan çittä yäşäwçe yegetlär tulay toraq belän tä'min itelä. Däreslärne yuğarı belemle Ğäräp tele belgeçläre wä din ğälimnäre alıp baralar.

Köndezge bülekkä qabul itü İslam tarixı, Rusiä tarixı, Tatar/Urıs tele buyınça imtixannarnı uzu belän 1 avgustta başlana. Çittän uqu bülegenä kerü imtixannarı avgust ayında, wä kiçke uqıtu bülegenä sentäberdä uza.

## Elemtä
Rusiä Federatsiäse, 420021, Tatarstan Cömhüriäte, Qazan şähäre, Ğabdulla Tuqay uramı, 34 yort, «Möxämmädiä» mädräsäse. tel: +7-8432-93-17-06.

## Monı da uqı
* Tatarstanda dini tormış

Төркем:Мөхәммәдия (Казан)
Төркем:Татарстанда Ислам
Ян Юдин

**Ян Андрей улы Юдин** яки **Янис Юдиньш** (, ,  — , ) — хәрби эшлекле, Беренче бөтендөнья сугышы һәм Гражданнар сугышында катнашучы. 1917—1918 елларда Өченче Латыш Укчылары бригадасы командиры вазифаларын башкарган.

1918 елның августыннан Көнчыгыш фронтның Иделнең сул яр буе гаскәри төркемнәре белән идарә итә. Казанны Ак армиядән азат итү сугышында Кызыл Таучык тимер юл стансасы янында һәлак була. Аның хөрмәтенә стансага Юдин бистәсе исеме бирелә.

## Хәтер
* Казанда, Яр Чаллыда, Васильевода, Карамалы Тауда урамнарга исеме бирелгән.

## Моны да карагыз
* Юдино бистәсе
* Юдино станциясе

## Сылтамалар
* Казан энциклопедиясе 

Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Ян Юдин
Törkiä bayrağı

**Törkiä bayrağın** Töreklär *Ay Yıldız* dipä tä atıylar. Bu bayraq borıñğıdan kilgän, ul Ğosman Xälifäteneñ dä bayrağı ide.

Ay-yoldız Aziädä küp yözyıl buyı qullanıla inde, xättä İslamı qabul itü aldınnan da. Qızıl tös Törkiä tarixınıñ iñ tanılğan töse bularaq tora.

Bayraq baştan ay tamğası belän yäşel töstä ide. 1793. yılda soltan Selim III tösen qızılğa üzgärtä, wä 1844. yılda ay yanına yoldız quşıla.

## Monı da qarağız
* Törkiä gimnı

## İskärmälär

Төркем:Төркия мәдәнияте
Төркем:Илләр буенча байраклар
Mostafa Kemal Atatörek

**Mostafa Kemal Atatörek** (1881. 4 ğinwar/19 may – 1938. 10 noyäber) — Törkiä xärbi wä däwlät citäkçese bula, Törkiä Cömhüriätenä nigez saluçı wä anıñ berençe prezidentı. Mostafa Ğosman İmperiäseneñ Sälänik şähärendä tua, anda xäzerge waqıtta Törkiä ilçelege urnaşkan. Tuğanda aña **Mostafa** iseme genä birelgän bula. Ali Rıza isemle atası xärbi bula, wä ul bala çağında uq ülep kitä. Anası iseme Zübeyde Xanım bula.

## Atatürk qorğan üzgäreşlär
Mostafa Kemal Atatürk çorında Törek tele Ğäräpäliftän Latínälifkä küçerelä. Şäriğät buyınça xäkim itü İswiçrädä kebek qanunnarğa almaştırıla. Küpçelek dini mädräsälär yabıla.

## İskärmälär

## Sıltamalar
* Ataturk.Net
* Atatürk'neñ özekläre  
* http://kultur.gov.tr/portal/?belgeno=4600
* http://www.tsk.mil.tr/anitkabir/hayati.html 

Төркем:Төркия сәясәтчеләре
Төркем:Төрекләр
Төркем:Төркия президентлары
Antuan de Sent-Ekzüperi

**Antuan de Sent-Ekzüperi**,  tatar äyteleşe: **Antuan de Sañ Ekzüperi** (*fransuzça *'Antoine de Saint-Exupéry**' )(29 iyün, 1900 - 31 iyül, 1944) - böyek Fransiä yazuçısı häm oçuçı.

## Tormış
Antuan Mari Rocer de Sent Ekzüperi (fransuzşa *Antoine Marie Roger de Saint-Exupéry*) Lyon şähärendä yäştä bulğan inde ğailädä tua. Başlanğıç mäktäben tamamlağaç, miğmarlıq öyränü öçen École des Beaux-Arts (äyteleşe: Ekoli de Bo-Art) uqırğa kerä. 1921. yılda ul xärbi xezmät safına basa häm oçuçığa öyränü öçen ul Strasburg şähärenä cibärelä. Kiläse yılda ul röxsätnämä iäse bula häm aña xärbi oçqıçta eşlärgä täqdim itälär, ämma ğailäse riza bulmağaç, ul Paris şähärendä şirkät eşendä qaldırıla. Anıñ eşe tarqala, häm kiläse berniçä yıl eçendä fälän eş almaştıra.

1926. yılda ul tağın oça başlıy, Tuluz häm Dakar arasında hawapoştıda eşli. Anıñ *L'Aviateur* (*Oçuçı*) atlı berençe xikäyä *Le Navire d'argent* jurnalında bastırıla.

1928. yılda ul *Courrier-Sud* (*Könyaqtan xat*) atlı berençe kitap bastıra häm Kasablanka/Dakar arasında oça. Saharada Rio de Oro'dağı *Cap Juby* (äyt. Kap Jübi) hawa alanı mödire bula.

1929. yılda Sañ Ekzüperi Könyaq Amerikağa küçerelä, häm ul anda Aeroposta Argentina Company mödire bularaq eşli başlıy.

1931. yılda, Prix Femina bäygesendä ciñgän, *Vol de Nuit* (*Tönge Oçış*) bastırıla. Şulay itep üz oçu/yazu eşen suğışqa tikle däwam itä.

1931. yılnıñ 11. aprelendä ul Consuelo Suncin Sandoval de Gómez (äyt. Konsuelo Sunsin Sandoval de Gomes) qızğa öylänä.

İkençe Bötendönya Suğışı waqıtında ul Fransiäda xärbi ezläwçe squadronda oça tora. Annarı ul New York şähärenä qaça wä, doşman belän suğışu öçen, kire Urtacirgä qayta.

44 yäşle Sañ Ekzüperi, Ron yılğası yanında cıyılğan Alman xärbiläre turında belem cíu mäs'äläsenä oçarğa rizalıq belderä. Şulay itep 1944. yılnıñ 31. iyülendä ul tönge oçuğa çığıp, annan kire qaytmıy inde. Ber xatın-qız 1. Avgust tiräsendä oçqıç töşü kürüe turında xäbär itä häm beraz soñraq Frans xezmätkiemendä ber mäyet tabıla, Sañ Ekzüperi itep kümelä.

1998. yılda ber balıqçı Marsel sähärennän könyaqtaraq kömeş beläzegen taba. Baştan bu xäbärgä yawız şayartuğa kük qarıylar, ämma soñraq Sañ Ekzüperi tabıluın tanıylar.

Anı Almannarnıñ Focke-Wulf Fw 190 höcüm-oçqıçtağı Robert Heixel atıp töçergän, dip faraz iñ ışanıçlı bularaq sanala.

## Äsärlär

* *L'aviateur* (1926) 
* *Courrier sud* (1929)
* *Vol de nuit* (1931)
* *Terre des Hommes* (1939)
* *Pilote de Guerre* (1942)
* *Lettre à un Otage* (1943)
* *Le Petit Prince* (1943) (Tatarçağa *Näni Prins* kük küçerelgän: ISBN 5-7761-0842-X, ) 
* *Citadelle* (1948)

## Östämälär
* Fransiäneñ 50-frank aqçasında anıñ suräte ide.
* Lion şähärendä Saint-Exupéry isemle Xalıqara Hawa alanı bar.
* 1975. yılda ber asteroidqa 2578 Saint-Exupéry isemen quşqannar, berazdan soñ Petit-Prince asteroid tabıldı.

## Päräwezdä
* Saint-Exupéry – räsmi säxifä (Fransça)
* Näni Prins Tatarçağa

Төркем:Франция язучылары
Karl Müfke

**Müfke Karl** (1868.-1933.), arxitektor, rässam. 1897.-1912. yıllarda Qazan sänğät mäktäbeneñ arxitektur bülege mödire, ber ük waqıtta 1898.-1901 dä mäktäp direktorı. 1901.-1909. da Qazan universitetı arxitektorı. Müfke proyektı belän Qazanda şäxsi utar yortı, Sänäğät mäktäbe binası (1901.-1903.), Qazan universitetınıñ töp binasınıñ yanqorma (1902.-1904.), Uşkova yortı (1904.-1907.), Qazan xärbi *okrugı* *komanduşçise* yortı (1906., Amlong belän berlektä) häm başqalar tözelä. 1912. yıldan Saratov şähärendä yäşi. Arxitekturda eklektik  häm modern yünäleşe tarafdarı.

Төркем:Казан архитекторлары
Төркем:Казан сынлы сәнгать училищесы укытучылары
Andre Timmermans

thumb|right|200px|''Moabit däftäre'' tışlığı

**Timmermans André** (1917.-1967.), Bilgiä grajdanı. İkençe Bötendönya suğışı waqıtında Bilgiä Qarşılıq xäräkätendä qatnaşa. Alman faşistlarına äsirlekkä töşä häm Berlindäge Moabit törmäsendä Musa Cälil belän ber kamerada utıra, anıñ totqın könnärendä icat itkän ikençe qulyazma şiğer tuplamasın (*[[Moabit däftäre]]*n) saqlap qala, şuğıştan soñ Sovet xakimiätenä tapşıra.

Qazanda Musa Cälilgä bağışlanğan yübäläy tantanasında qatnaşa.

Төркем:Шәхесләр:Бельгия
GOELRO

**GOELRO** planı, Soviet cömhüriäteneñ xalıq xucalığın torğızu häm üsterügä yünältelgän berdäm däwlät planı. 1920. yılda qabul itelä.  10-15 yılda tormışqa aşıruğa, xalıq xucalığına elektr energiäsen qullanuın tizlätügä isäplänä. 1921 yılda TASSRda GOELRO planın Xalıq Xucalığı Şurasınıñ fänni-texnik bülege belän elektrifikatsiäläw şurası äzerli. Urtaq qüätläre 70 meñ *kW*lı 10 elektrostantsiäsen tözü küzdä totıla. Şulardan Alabuğa (1920.), Minzälä (1922.), Qazan (1925.), Bögelmä (1927.) elektrostantsiäläre häm 1933. yılda Qazandağı 1. TES häm başqalar safqa bastırıla.
Төркия гимны

«***'» (“Бәйсезлек маршы”) — [[Төркия]]нең милли гимны. [[Мәхмүт Акиф Эрсой]] тарафыннан [[1921 ел]]да язылган һәм [[1921 ел]]ның [[12 март]]ында рәсми рәвештә кабул ителгән. Сүзләр сайлаганда 724 шигырь карап чыкканнар. Гимнга үз көен 24 композитор тәкъдим иткән, ләкин шуларның икесе генә кулланылыш тапкан. Беренчесе — [[Әли Рифат Чагатай]]ның [[1924 ел]]да иҗат ителгән көе (моннан соңгы аудионы тыңла). Икенчесе — [[Госман Зәки Үнгөр]]неке, ул [[1930 ел]]дан башлап бүгенгегә кадәр кулланыла.

== Сүзләре ==
[[Госман империясе]]ндә рәсми язма тел гарәп әлифбаында госманлы төрекчә иде. «Истикълал Маршы» шулай ук [[Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте|Төньяк Кипр Төрек Җөмһүрияте]]нең рәсми дәүләт гимны.
=== Төрекчә сүзләре ===


=== Татарча версиясе ===
***Рәсми башкарыла торган беренче куплет:**'
:Курыкма, сүнмәс бу шәфәкъ нурларында ал байрак,
:Исән-имин илем өстендә янган иң соңгы учак,
:Ул минем милләтемнең йолдызыдыр — балкыячак,
:Ул минем милләтемә, милләтемә анчак.

:Чытма йөзеңне, зинһар өчен, әй, назлы һилал,
:Каһарман халкыма гөл сыман бу шиддәт һәм бу җәләл.
:Юкса, синең өчен түккән каныбыз булмас хәләл;
:Хактыр, Хакка табынган милләтемә истикълал!

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Көй: MIDI birem 
* Көй: Real Audio File 
* İSTİKLÂL MARŞIMIZ
* Türkiye Büyük Milli Meclisi (Төркиянең Бөек Милли Ассамблеясе)

Төркем:Төркия мәдәнияте
Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Төркия
2035 ел

## Көтеләчәк вакыйгалар
### Май
* 15 май — Мәскәү метрополитенына 100 ел.

## Төгәл датасыз
* Мәскәү метрополитенының Зур әйләнәсе төзеләчәк .
* Тверь шәһәренә 900 ел
* Марска халыкара космик экипаж җибәрелүе көтелә.

## Искәрмәләр

Төркем:2035 ел
Төркем:Еллар
1801 ел

## Вакыйгалар
* Казанда Галиев мәчете төзелеше тәмамлана.
* 21 март — Испания белән килешү нәтиҗәсендә Луизиана Франциягә күчә.
* 2 апрель — адмирал Нельсон Дания флотын тар-мар итә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1801 ел
Төркем:Еллар
1802 ел

## Вакыйгалар
* Казанда Иске Таш мәчете төзелеше тәмамлана.

## Туулар

* 24 февраль — Ираклий Боратынский, Казан губернаторы (1846—1857).
* 26 февраль — Виктор Гюго (), француз язучысы (1885&nbsp;елда вафат булды).
* 22 июль — Александр Казем-Бек, татар теле белгече, галим.
* 24 июль — Александр Дюма, француз язучысы.
* 19 сентябрь — Лайош Кошут, маҗар халкының милли каһарманы.

## Вафатлар

Төркем:1802 ел
Төркем:Еллар
1701 ел

## Вакыйгалар
* Төрекләрнең Гыйрактагы гарәпләрнең баш күтәрүләрен бастырулары.
* Уралда чуен коючы беренче заводлар төзелә (Каменский һәм Невьянский).
* 24 июль — Детройт шәһәре нигезләнгән.

## Туулар

* 27 ноябрь — Андерс Цельсий, швед астрономы, математигы һәм физигы (*[[1744&nbsp;ел]]да вафат булды*).
* 11 гыйнвар — Иоганн Николаус Фробе, математик, физик һәм фәлсәфәче (*[[1756&nbsp;ел]]да вафат булды*).

## Вафатлар

* 13 гыйнвар — Фридрих Ульрих Каликст, алман теологы (*[[1622&nbsp;ел]]да туган*).

*
Төркем:Еллар
1705 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 18 октябрь — Герард Миллер, Россия тарихчысы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1706 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 17 гыйнвар — Бенджамин Франклин, Америка галиме, журналист, сәясәт эшлеклесе (*[[1790&nbsp;ел]]да вафат булды*).

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1707 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 7 сентябрь — Бюффон, француз натуралисты, биолог, язучы.
* 30 сентябрь — Пьетро Ротари, итальян рәссамы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1711 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 19 ноябрь — Михаил Ломоносов, рус галиме, тарихчы, шагыйрь.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1703 ел

## Вакыйгалар
* 16 май — Португалия белән Бөекбритания арасында Лиссабон килешүе төзелә. 
* 27 май — Санкт-Петербург шәһәренә нигез салына.

## Туулар

## Вафатлар

* 16 май — Шарль Перро, француз язучысы.

*
Төркем:Еллар
1704 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 28 октябрь — Джон Локк, инглиз фәлсәфәчесе, педагог.

*
Төркем:Еллар
1712 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 12 июль — Ричард Кромвель, Англия лорд-протекторы.
* 14 сентябрь — Джованни Кассини, итальян астрономы.

*
Төркем:Еллар
1713 ел

## Вакыйгалар
* 8 май — Россия башкаласы Мәскәүдән Санкт-Петербургга күчә.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1714 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 17 июнь — Александр Баумгартен, алман фәлсәфәчесе.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1715 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 23 октябрь — Петр&nbsp;II, Россия императоры.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1719 ел

## Вакыйгалар
* Швеция һәм Ганновер арасында конвенция имзалана.

## Туулар

* 14 ноябрь — Леопольд Моцарт, Австрия композиторы, скрипкачы.

## Вафатлар

* 17 июнь — Джозеф Аддисон, инглиз язучысы, публицист.

*
Төркем:Еллар
1720 ел

## Вакыйгалар
* Швециядә Фредерик&nbsp;I идарә итә башлый.
* Кытай гаскәрләре Лхасаны басып ала. Тибетның буйсынуы.

## Туулар

* 11 май — Карл Фридрих Мюнхгаузен, алман бароны.

## Вафатлар

* 21 апрель — Антуан Гамильтон, инглиз һәм француз язучысы.

*
Төркем:Еллар
1723 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 5 июнь — Адам Смит (), инглиз икътисадчысы һәм фәлсәфәче.

## Вафатлар

* 26 август — Антони ван Левенгук, Нидерланд патшалыгының табигать фәннәре галиме, микроскоп конструкторы.

*
Төркем:Еллар
1724 ел

## Вакыйгалар
* 5 февраль — Санкт-Петербург Фәннәр Академиясе оеша.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1726 ел

## Вакыйгалар
* Джонатан Свифт «Гулливер сәяхәтләре» китабын бастыра.
* Монтевидео шәһәренә нигез салына.
* Франциядә беренче масоннар оешмасы оеша.
* Иран белән Төркия сугышы башлана.

## Туулар

* 7 апрель — Чарльз Берни, инглиз композиторы.
* 8 июль — Джон Беркенхаут, инглиз язучысы, табиб.

## Вафатлар

* 18 июнь — Мишель Ришар Делаланд, француз композиторы.

*
Төркем:Еллар
1721 ел

## Вакыйгалар
* 30 август — Россия һәм Швеция арасында Ништадт тынычлык килешүе имзалана.
* 2 ноябрь — Петр&nbsp;I Бөтенрусия императоры булып игълан ителә.

## Туулар

* 30 гыйнвар — Бернардо Беллотто, итальян рәссамы.

## Вафатлар

* 19 март — Климент&nbsp;XI, Рим папасы.

*
Төркем:Еллар
1730 ел

## Вакыйгалар
* 4 март — Анна Иоанновна *Югары яшерен шураны* бетерә.
* Барнавыл шәһәренә нигез салына.
* Госман империясендә Мәхмүт&nbsp;I идарә итә башлый.

## Туулар

* 19 сентябрь — Огюстен Пажу, француз сынчысы.

## Вафатлар

* 29 гыйнвар — Петр&nbsp;II, Россия императоры.

Төркем:1730 ел
Төркем:Еллар
1733 ел

## Вакыйгалар
* Төньяк Америкада 13-нче Бөекбритания колониясе нигезләнә
* Америкада беренче массоннар оешмасы барлыкка килә.
* Ахроматик линзалар уйлап чыгарыла.

## Туулар

* 5 сентябрь — Христоф Виланд, алман язучысы.

## Вафатлар

Төркем:1733 ел
Төркем:Еллар
1734 ел

## Вакыйгалар
* Геттинген университеты нигезләнә.

## Туулар

* 3 сентябрь — Джозеф Райт, инглиз рәссамы.

## Вафатлар

Төркем:1734 ел
Төркем:Еллар
1728 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 16 гыйнвар — Никколо Пиччини (), итальян композиторы.
* 21 февраль — Пётр&nbsp;III, рус императоры.
* 12 март — Антон Рафаэль Менгс (), алман рәссамы.
* 11 май — Пьер Гавинье (), француз музыканты һәм педагогы.
* 26 август — Иоганн Генрих Ламберт (), алман физигы и фәлсәфәчесе.
* 27 октябрь — Джеймс Кук (), инглиз сәяхәтчесе.
* 10 ноябрь — Оливер Голдсмит (), инглиз язучысы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1729 ел

## Вакыйгалар
* Казакъ ханлыгы өч җузга бүленә.
* Джон Флэмстид йолдызлар күге атласын бастыра.

## Туулар

* 22 гыйнвар — Готхольд Лессинг, алман драматургы, әдәби тәнкыйтьче.
* 2 май — Екатерина&nbsp;II, Россия патшабикәсе.
* 24 ноябрь — Александр Василий улы Суворов, рус милли каһарманы (*[[1800&nbsp;ел]]да үлгән*).

## Вафатлар

* 31 гыйнвар — Якоб Роггевен, Һолландияле диңгез сәяхәтчесе.
* 1 декабрь — Жак Маральди, француз астрономы, математик.

*
Төркем:Еллар
1737 ел

## Вакыйгалар
* 4 ноябрь — Неапольда дөньяның иң борынгы опера театры ачыла.
* Сан-Хосе, хәзерге Коста-Рика башкаласы нигезләнгән.
* Калькуттада җир тетрәве. 300&nbsp;мең кеше вафат.

## Туулар

* 28 март — Франческо Дзанетти (), итальян композиторы, капельмейстер.
* 27 апрель — Эдуард Гиббон (), инглиз тарихчысы.

## Вафатлар

* 10 май — Накамикадо, Япония императоры.

Төркем:1737 ел
Төркем:Еллар
1738 ел

{{Ел башка тәкъвимнәрдә|1738
= Туулар ==

* 11 октябрь — Артур Филлип () инглиз адмиралы, беренче Австралия губернаторы.
* Канзафар Усаев — Е.&nbsp;Пугачев җитәкчелегендәге хәрәкәт юлбашчыларының берсе.

## Вафатлар

Төркем:1738 ел
Төркем:Еллар
1739 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 25 июль — Бенедетто Марчелло, итальян композиторы.

Төркем:1739 ел
Төркем:Еллар
1741 ел

## Вакыйгалар
* 6 декабрь — Россия дәүләти системаны үзгәртү нәтиҗәсендә тәхеткә Елизавета Петровна килә.

## Туулар

## Вафатлар

* 19 декабрь — Витус Беринг (), рус сәяхәтчесе.

Төркем:1741 ел
Төркем:Еллар
1742 ел

## Вакыйгалар
* 10 май — «Изге» Синод (Рус православ чиркәвенең идарә органы) татар мәчетләрен җимерү турында боерык бирә.
* Инглизләрнең Испания белән сугышларында уңышсызлыклар. Уолпол министрлыгының бетүе.
* Пруссия һәм Австриянең сепарат солыхы. Пруссиягә Силезиянең һәм Швибусның кушылуы.
* Австрия ягында сугышка Россия һәм Голландия кушыла.
* Испаниянең сугыштан чыгуы.
* 1742—1745 — Изге Рим Империясе императоры Карл&nbsp;VII (*Баварияле*).

## Туулар

* 16 декабрь — Гебхард Леберехт Блюхер, прус фельдмаршалы (*[[1819&nbsp;ел]]да үлә*).

## Вафатлар

Төркем:1742 ел
Төркем:Еллар
1743 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 13 апрель — Томас Джефферсон,  АКШ президенты (*[[1801 ел|1801]]—[[1809 ел|1809]]*).
* 24 май — Жан Поль Марат, Француз инкыйлабы җитәкчеләренең берсе.
* 14 июль — Гавриил Державин, шагыйрь.

## Вафатлар

Төркем:1743 ел
Төркем:Еллар
1735 ел

## Вакыйгалар
* Россия империясе Төркиягә каршы сугыш башлый.

## Туулар

* 29 март — Иоганн Музеус, алман язучысы, әдәби тәнкыйтьче.

## Вафатлар

* Филиппо Ювара, итальян архитекторы.

Төркем:1735 ел
Төркем:Еллар
1736 ел

## Вакыйгалар
* 13 сентябрь — Чиләбе шәһәре нигезләнә.
* Кызылъяр шәһәре нигезләнә.

## Туулар

* 19 гыйнвар — Джеймс Уатт, шотланд физигы.
* 27 октябрь — Джеймс Макферсон, шотланд шагыйре.

## Вафатлар

* 16 март — Джованни Перголези, итальян композиторы, скрипкачы.

Төркем:1736 ел
Төркем:Еллар
1744 ел

## Вакыйгалар
* Лионда ефәк тукучыларның ризасызлык белдерүләре.
* Пруссиягә Эмденның кушылуы.
* 18 июнь — Россиядә патшабикә Елизавета Петровна үлем җәзасын камчы белән суктыруга алмаштыра.
* Һиндстанда инглизләр һәм французлар арасында хәрби хәрәкәтләрнең башлануы.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1744 ел
Төркем:Еллар
1745 ел

## Вакыйгалар
* Изге Рим Империясе императоры Франц I&nbsp;Стефан була.
* Инглизләр Канадада изге Лаврентий елгасы тамагында урнашкан Луисбург кальга алалар.

## Туулар

* 20 апрель — Филипп Пинель (), француз табибы, Франциядә фәнни психиатриягә нигез салучы (1826&nbsp;елда үлә).
* 16 сентябрь — Михаил Илларионович Кутузов, рус гаскәр башлыгы, генерал-фельдмаршал

## Вафатлар

* Джонатан Свифт — язучы, «Гулливер сәяхәтләре» романы авторы.

Төркем:1745 ел
Төркем:Еллар
1746 ел

## Вакыйгалар
* 16 апрель — Стюартларның соңгы тапкыр инглиз тәхетенә кайту омтылышы.

## Туулар

* 7 июль — Джузеппе Пьяцци, итальян астрономы.

## Вафатлар

* 8 август — Фрэнсис Хатчесон, инглиз фәлсәфәчесе.

Төркем:1746 ел
Төркем:Еллар
1747 ел

## Вакыйгалар
* Азәрбайҗанда Бакы ханлыгы оештырыла.

## Туулар

* 17 гыйнвар — Маркус Герц, алман фәлсәфәчесе, табиб.

## Вафатлар

Төркем:1747 ел
Төркем:Еллар
1749 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 28 август — Иоганн Вольфганг Гете, алман галиме, язучы.
* 31 август — Александр Радищев, рус язучысы.

## Вафатлар

Төркем:1749 ел
Төркем:Еллар
1750 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* Мурад Бәй, мәмлүкләр атлы гаскәре башлыгы. Ибраһим Бәй белән берлектә Мисыр белән идарә итә.
* 18 август — Антонио Сальери, итальян композиторы, дирижер һәм педагог.
* 4 декабрь — Анри Грегуар, француз католик рухание, Бөек Француз Инкыйлабы эшлеклесе.

## Вафатлар

* Император Сакурамати — 1735&nbsp;елның 13&nbsp;апреленнән алып 1747&nbsp;елның 9&nbsp;июненә кадәр Япония хөкемдары.
* 28 июль — Иоганн Себастьян Бах, алман композиторы.

Төркем:1750 ел
Төркем:Еллар
1753 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 20 ноябрь — Луи Бертье, Наполеон&nbsp;I штабы җитәкчесе.

## Вафатлар

* 14 гыйнвар — Джордж Беркли, инглиз фәлсәфәче.

Төркем:1753 ел
Төркем:Еллар
1751 ел

## Вакыйгалар
* Гаити утравында куәтле җир тетрәве.

## Туулар

* 1 декабрь — Юхан Чельгрен, швед шагыйре, драматург.

## Вафатлар

Төркем:1751 ел
Төркем:Еллар
1752 ел

## Вакыйгалар
* Әфганнар Кашмирны буйсындыралар.

## Туулар

## Вафатлар

* 22 август — Уильям Уистон, инглиз галиме, тарихчы.

Төркем:1752 ел
Төркем:Еллар
1758 ел

## Вакыйгалар
* Россия гаскәрләре Кёнигсбергны басып алалар.

## Туулар

* Яхъя бине Сәфәргали (1758-1838), мәгърифәтче, имам, шагыйрь, фәлсәфәче, табиб-гипнозчы.
* 29 сентябрь — Горацио Нельсон, мәшһүр инглиз админиралы.

## Вафатлар

Төркем:1758 ел
Төркем:Еллар
1760 ел

## Вакыйгалар
* Роберт Клайв, Англиягә кайтып, парламентта урын сатып ала.

## Туулар

* 21 сентябрь — Иван Дмитриев, рус шагыйре, министр.
* 17 октябрь — Анри Сен-Симон, француз фәлсәфәчесе.

## Вафатлар

Төркем:1760 ел
Төркем:Еллар
1761 ел

## Вакыйгалар
* Венера планетасының атмосферасы ачыла.

## Туулар

## Вафатлар

* 25 декабрь — Елизавета Петровна, Россия императоры.

Төркем:1761 ел
Төркем:Еллар
1762 ел

## Вакыйгалар
* 4 гыйнвар — Бөекбритания Испания һәм Неапольга сугыш игълан итә.

## Туулар

* 30 октябрь — Андре Шенье, француз шагыйре.

## Вафатлар

* 24 июнь — Батырша Галиев, каһарман татар мулласы, мөселман баш күтәрүе җитәкчесе.
* 17 июль — Петр&nbsp;III, Россия императоры.

Төркем:1762 ел
Төркем:Еллар
1763 ел

## Вакыйгалар
* Аурупада Җидееллык сугыш тәмамлана.
* Бразилия башкаласы Салвадордан Рио-де-Жанейрога күчерелә.

## Туулар

* 26 гыйнвар — Карл&nbsp;XIV Юхан (*[[Жан-Батист-Жюль Бернадот]]*), Швеция һәм Норвегия кыйралы.
* 7 май — Юзеф Понятовский, Франция маршалы.

## Вафатлар

Төркем:1763 ел
Төркем:Еллар
1764 ел

## Вакыйгалар
* 21 апрель — киләчәктә Бауман исемендәге МДТУ-а әйләнәчәк уку йорты ачыла.

## Туулар

## Вафатлар

* Габдрахман Тайсугани, татар язучысы, мәгърифәтче, хаттат.
* 15 июль — Иван&nbsp;VI, Россия императоры.

Төркем:1764 ел
Төркем:Еллар
1755 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 11 апрель — Джеймс Паркинсон (), инглиз табибы.

## Вафатлар

Төркем:1755 ел
Төркем:Еллар
1754 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 16 июнь — Салават Юлаев, башкорт шагыйре.
* 1 октябрь — Павел&nbsp;I, Россия императоры.

## Вафатлар

* 13 декабрь — Мәхмүд&nbsp;I (&nbsp;— ), Төркия солтаны (1730—1754 еллар).

Төркем:1754 ел
Төркем:Еллар
1765 ел

## Вакыйгалар
* Кытайлар Һиндокытай ярымутравына бәреп керәләр.

## Туулар

## Вафатлар

* 15 апрель — Михаил Ломоносов, рус галиме, тарихчы, шагыйрь.

Төркем:1765 ел
Төркем:Еллар
1767 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 11 июнь — Джон Адамс, АКШ президенты.
* 25 август — Луи Антуан Сен-Жюст, Бөек Француз инкыйлабы эшлеклесе.

## Вафатлар

* Томас Смит, инглиз рәссамы.

Төркем:1767 ел
Төркем:Еллар
1769 ел

## Вакыйгалар
* 12 май ― Екатерина II патшабикә Казан гимназиясендә татар телен укытуга рөхсәтен бирә.
* 6 октябрь — Инглиз сәяхәтчесе Джеймс Кук () Яңа Зеландиягә аяк баскан.

## Туулар

* 15 август — Наполеон&nbsp;I, француз императоры.
* 14 сентябрь — Александр Һумбольдт, алман галиме.

## Вафатлар

Төркем:1769 ел
Төркем:Еллар
1773 ел

## Вакыйгалар
* Араукания бәйсезлеге испаннар тарафыннан таныла.
* 16 декабрь — Бостон чәй эчүе.

## Туулар

* 21 декабрь — Роберт Броун, инглиз биологиячесе.

## Вафатлар

Төркем:1773 ел
Төркем:Еллар
1771 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 14 май — Роберт Оуэн (), инглиз социалисты, утопист.

## Вафатлар

Төркем:1771 ел
Төркем:Еллар
1772 ел

## Вакыйгалар
* 13 июль — Инглиз сәяхәтчесе Джеймс Кук тарихта беренче дөнья тирәли сәяхәткә чыга.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1772 ел
Төркем:Еллар
1776 ел

## Вакыйгалар
* 28 март — Мәскәүнең Зур театрына нигез салына.
* 4 июль — АКШ бәйсезлек декларациясе имзаланды.
* 11 июль — Плимуттан Джеймс Кук соңгы экспедициясенә чыга.
* 2 август — 4&nbsp;июль кабул ителгән АКШ бәйсезлеге турындагы декларацияне имзалау тантанасы уза.

## Туулар

* 9 август — Амедео Авогадро, итальян физигы, химик.

## Вафатлар

Төркем:1776 ел
Төркем:Еллар
1783 ел

## Вакыйгалар
* Бөекбритания АКШ бәйсезлеген таный.
* Россия империясе Кырым ханлыгын үзенә куша.
* 19 апрель — Екатерина&nbsp;II манифесты нигезендә Россия империясенә Кырым ханлыгы кушыла.
* 3 август — Япониядәге Асам вулканы ату нәтиҗәсендә 35 мең кеше һәлак була.

## Туулар

* 24 июль — Симон Боливар, испан колонияләренең бәйсезлеге өчен көрәшкән җитәкче.
* 17 сентябрь — Надежда Дурова, хәрби, соңыннан язучы.
* 22 октябрь — Герард Миллер, Россия историографы.

## Вафатлар

Төркем:1783 ел
Төркем:Еллар
1784 ел

## Вакыйгалар
* Һиндстан белән идарә итү турында Бөекбритания парламенты карары.
* Кавказда Владикавказ кирмәне нигезләнә.

## Туулар

## Вафатлар

* 4 сентябрь — Цезарь Франсуа Кассини, француз астрономы, геодезист.

Төркем:1784 ел
Төркем:Еллар
1786 ел

## Вакыйгалар
* 8 июнь — Нью-Йоркта сатуда беренче тапкыр туңдырма тәкъдим ителде.
* 8 август — Мишель Паккар беренче булып Аурупаның иң биек урынына менде.
* 18 август — Рейкьявик шәһәренә нигез салына.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1786 ел
Төркем:Еллар
1792 ел

## Вакыйгалар
* 20 март — Франция Милли шурасы гильотина куллануын хуплый.
* 5 апрель — Джордж Вашингтон АКШ тарихында беренче тапкыр президент ветосын куллана.

## Туулар

* 1 декабрь — Николай Лобачевский, математик (1856&nbsp;елда вафат булды).

## Вафатлар

* 12 декабрь — Денис Фонвизин, рус язучысы.

Төркем:1792 ел
Төркем:Еллар
1777 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 14 август — Ханс Кристиан Эрстед, дат физигы.

## Вафатлар

Төркем:1777 ел
Төркем:Еллар
1779 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 14 февраль — Джеймс Кук, инглиз сәяхәтчесе (1728&nbsp;елда туган).

Төркем:1779 ел
Төркем:Еллар
1502 ел

## Вакыйгалар
* 3 апрель — Христофор Колумбның дүртенче экспедициясе башланган.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1502 ел
Төркем:Еллар
1506 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 20 май — Христофор Колумб, сәяхәтче.

Төркем:1506 ел
Төркем:Еллар
1799 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 6 июнь — Александр Пушкин, рус шагыйре, язучы.
* 21 июнь — Вилһелм Кюхельбекер, декабрист, язучы.

## Вафатлар

Төркем:1799 ел
Төркем:Еллар
1500 ел

## Вакыйгалар
* Җир халкы 500 миллион кешегә җитте.
* 4 апрель — Португалия сәяхәтчесе Педру Кабрал Бразилияне ачкан (башта ул аны утрау дип уйлаган).
* 10 август — Португал диңгез сәяхәтчесе Диогу Диаш Мадагаскар утравын ача.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1500 ел
Төркем:Еллар
1512 ел

## Вакыйгалар
* 27 март — Испан сәяхәтчесе Хуан Понсе де Леон Флориданы ачты.

## Туулар

## Вафатлар

* 22 февраль — Америго Веспуччи, флорентий сәяхәтчесе, аның исеме белән Америка аталды.

Төркем:1512 ел
Төркем:Еллар
1513 ел

{{Гасыр өчен навигация|16
= Туулар ==

## Вафатлар

Төркем:1513 ел
Төркем:Еллар
1522 ел

## Вакыйгалар
* 26 июнь — Сөләйман&nbsp;I 400&nbsp;хәрби караб белән Родос утравына килеп җитә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1522 ел
Төркем:Еллар
1514 ел

.

## Вакыйгалар
* Василий&nbsp;III җитәкчелегендәге Мәскәү гаскәре шәһәрне ала һәм  Бөек Мәскәү кенәзлеге эченә кертә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1514 ел
Төркем:Еллар
1530 ел

{{Гасыр өчен навигация|16
= Туулар ==

* 25 август — Иван&nbsp;IV, Мәскәүнең һәм Русиянең бөек князе (1533&nbsp;елдан бирле), 1547&nbsp;елдан бөтен Русиянең патшасы.

## Вафатлар

Төркем:1530 ел
Төркем:Еллар
1534 ел

## Вакыйгалар
* 6 декабрь — испан конкистадорлары Кито шәһәрен нигезлиләр.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1534 ел
Төркем:Еллар
1537 ел

## Вакыйгалар
* Бөек Мәскәү кенәзлеге Литвага Һомел белән Любечны биргән.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1537 ел
Төркем:Еллар
1535 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 6 июль —  Томас Мор, Англия язучысы-утопияче.

Төркем:1535 ел
Төркем:Еллар
1547 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 29 сентябрь — Мигель де Сервантес, испан язучысы, шагыйрь, драматург.

## Вафатлар

Төркем:1547 ел
Төркем:Еллар
1549 ел

## Вакыйгалар
* 27 июль — Франциск Ксаверий Япония ярларына җитә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1549 ел
Төркем:Еллар
1567 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 19 апрель — Михаэль Штифель, алман математигы. 

Төркем:1567 ел
Төркем:Еллар
1579 ел

## Вакыйгалар
* 17 июнь — инглиз пираты Фрэнсис Дрейк Сан-Франциско тирәсенә чыгып, аны инглиз җире дип игълан итә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1579 ел
Төркем:Еллар
1581 ел

## Вакыйгалар
* Беренче тапкыр Русиядә аптека эшли башлаган.
* 1 сентябрь — рус гаскәрләре Себер ханлыгына һөҗүм итәләр.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1581 ел
Төркем:Еллар
1583 ел

## Вакыйгалар
* 5 август — Хамфри Гилберт Төньяк Америкадагы беренче инглиз колониясенә нигез сала.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1590 ел

## Вакыйгалар
* 12 июль — Сарытау шәһәре нигезләнә.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1591 ел

{{Ел башка тәкъвимнәрдә|1591
= Туулар ==

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1595 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 25 апрель — Тассо Торквато, итальян шагыйре.

*
Төркем:Еллар
1599 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 6 июнь — Диего Веласкес, испан рәссамы. 
* 24 сентябрь — Адам Олеарий, алман сәяхәтчесе.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1603 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 24 август — Әбелгази Баһадир хан, Хивә ханы, табиб һәм тарихчы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1610 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 18 июль — Микеланджело, итальян рәссамы.

*
Төркем:Еллар
1611 ел

## Вакыйгалар
* 19—20 март — Мәскәүдә фетнә. Шәһәрне яндыру. Фетнәне поляклар бетерделәр. 21 март — Мәскәүгә Беренче ополченияның алдынгы өлешләре килеп җиттеләр. 1 апрель — Мәскәүне камауның башлануы. 3 июнь — поляклар Смоленскны басып ала.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1593 ел

## Вакыйгалар
* 18 июль — Патша Фёдор I «Яңа чукындырылган татарлар, алар өчен махсус сөрү җирләре бүлеп бирү һәм мәчетләрне җимерү турында» указын имзалый.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1612 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 27 июль — Мурад&nbsp;IV, Госман империясенең 17-нче солтаны.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1616 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 23 апрель — Уильям Шекспир, инглиз драматургы.
* 23 апрель — Мигель де Сервантес, испан язучысы, шагыйрь, драматург.

*
Төркем:Еллар
1623 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 19 июнь — Блез Паскаль, француз математигы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1631 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 31 март — Джон Донн (), инглиз шагыйре.

*
Төркем:Еллар
1633 ел

## Вакыйгалар
* 22 март — Галилей үзенең фәнни карашларыннан баш тарта.
* 21 июнь — Галилео Галилей инквизиция сараенда бикләнә.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1636 ел

## Вакыйгалар
* 8 сентябрь — АКШ-ның иң борынгы университеты Гарвардка нигез салына.

## Туулар

* 1 ноябрь — Никола Буало-Депрео, француз шагыйре, әдәби тәнкыйтьче.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1639 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 20 март — Иван Мазепа, һетман.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1646 ел

{{Ел башка тәкъвимнәрдә|1646
= Туулар ==

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1647 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 25 октябрь — Евангелиста Торричелли () (1608&nbsp;елда туды), Италия математигы һәм физигы.

*
Төркем:Еллар
1650 ел

## Вакыйгалар
* Кызыл Алан, Аксар, Зывыз торак пунктларына нигез салына.
* 29 сентябрь — Голландия Лонг-Айленд утравын Бөекбритания җире дип таный.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1658 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 22 апрель — Джузеппе Торелли, итальян композиторы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1661 ел

## Вакыйгалар
* 30 ноябрь — калмыклар урыс патшасы хакимлеге астына керәләр.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1662 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 19 август — Блез Паскаль, француз математигы.

*
Төркем:Еллар
1668 ел

## Вакыйгалар
* 13 февраль —  Испания белән  Португалия арасында төзелгән  халыкара солых килешүе нәтиҗәсендә Португалия бәйсезлеккә ирешә.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1670 ел

## Вакыйгалар
* 4 июль — Степан Разинның 20 меңлек гаскәре Әстерхан шәһәрен кулга төшерә.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1672 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 30 май — Петр&nbsp;I, беренче Россия императоры.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1678 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 16 август — Эндрю Марвелл, инглиз шагыйре.

*
Төркем:Еллар