open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дөньяның иң күп кулланылган пассажир аэропортлары исемлеге

Исемлектә  статуслы аэропортлар өчен тулаем пассажир агымы саннарына очып килүче (төшүче), очып китүче һәм анарда транзит өчен туктаган барлык пассажирлар алына.  
 

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Дөньяның иң күп кулланылган йөк Һава аланнары исемлеге
* Дөньяның иң күп халыкара пассажирларына хезмәт күрсәтүче һава аланнары исемлеге
* Русияның иң куп кулланылган һава аланнары исемлеге
* Аурупадагы 100 иң күп кулланылган һава аланнары исемлеге
* Һава аланнары исемлеге

## Сылтамалар
* http://www.airports.org/cda/aci/display/main/aci_content.jsp?zn=aci&cp=1_9_2__ 

Төркем:Һава аланнары
Төркем:Һава аланнары исемлекләре
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Харбин

thumb|left|270px
**Харби́н** (哈爾濱|哈尔滨, Hā'ěrbīn) — Хейлоңҗаң чик буе Кытай провинциясенең административ үзәге. Кытайның төньяк-көнчыгышында урнашкан иң зур шәһәрләрнең берсе. Халкы алты миллион кешегә якын, шәһәр янындагыларны да исәпкә алсаң — ун миллион. 
## Тарихи белешмә
Кытай-Көнчыгыш тимер юлын төзегән вакытта нигез салынган Харбин шәһәре кайчандыр Россиянең Кытай территориясендәге бер өлеше була. ХХ йөз башларында Ерак Көнчыгышта сәүдә белән шөгыльләнгән татарларның үз эшләрен юлга куя алуларын ишеткән яшьләрнең кайберләре авылларын ташлап Ерак Көнчыгышка киләләр һәм шулай итеп, анда татар районнары барлыкка килә башлый. Манчжуриянең мәдәният һәм сәүдә үзәге булган Харбин шәһәрендә дә бер татар районы корыла һәм анда мәчет, мәктәп төзелә, әдәби түгәрәк тә корыла. Бу эшләрне оештыруда күп хезмәтләр куйган кеше Гыйнаятулла мелла булган. Татар мәхәлләсе елдан-ел үсә, көчәя барган, чөнки 1917 елгы Октябрь инкыйлабыннан соң килгән качаклар да шушында урнашып калырга тырышканнар. Шулай итеп, Харбин шәһәре илләреннән аерылган татарларның мәркәзенә әверелгән.

1949 елда бөтен Ерак Көнчыгыш һәм Харбин коммунистлар кулына күчә. Россиядән күчеп киткән мөһәҗирләрнең дә хәлләре начарлана, чөнки алар арасында кулга алулар, ә кулга алынганнарны Россия төрмәләренә озату башлана. Мөһаҗирләр моннан котылу юлын яки төрле илләргә качу юлларын эзли башлыйлар, чөнки һәр киләчәк көн аларга куркынычлар һәм малларын югалту белән яный иде.
## Административ бүленеш

## Икътисад
Транспорт төене, аэропорт. Машиналар төзү, нефть һәм химия сәнәгатьләре өчен җиһазлар эшләп чыгару, көймәләр төзү, әсбаплар төзү, станоклар төзү, вагоннар төзү, шарлы  җитештерү. Химия, фармацевтика, тукыма, күн, азык-төлек, агач эшкәртү, кәгазь сәнәгатьләре, төзелеш матиалларны җитештерү.
## Чыганак
* Әлеге язма 1970 елларда Төркиядә татар эшмәкәре Ә.Мәңгәр булышлыгы белән чыккан “Казан” журналында (1975 ел, 16 сан) басылган. Язманың авторы – профессор Сәгадәт Чагатай. 

Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Төркем:Кытай шәһәрләре
Леонард Эйлер

**Леона́рд Э́йлер** () — күренекле алман галиме, математик, механик, физик, астроном. Берничә фән үсешенә гаять зур өлеш кертә.

1707 елда пастор Пауль Эйлер гаиләсендә туа. Бала чагыннан ук математика белән кызыксына. 1720 елны Базель университетының сәнгать факультетына укырга керә. Соңрак фән белән шөгыльләнә башлый. 1727 елда Швейцариядән Россия империясенә килә. Биредә ул физика профессоры һәм академигы дәрәҗәсенә ирешә. 1741 елда Пруссиягә китә. 1766 елны Эйлер Екатерина II чакыруы буенча Россиягә кайта. Гомернең соңгы көннәренә кадәр ул фәнни дөньяда яши. 1783 елда галим вафат була.

Леонард Эйлер — математик анализ, дифференциаль геометрия, саннар теориясе, күк механикасы, математик физика, оптика, баллистика, кораблар төзү, музыка теориясе һәм башка күпсанлы өлкәләр буенча язылган 800дән артык фәнни хезмәтләр авторы.

Төркем:Алмания астрономнары
Төркем:Алман физиклары
Төркем:Алмания физиклары
Төркем:XVIII гасыр галимнәре
Төркем:Франция фәннәр академиясе әгъзалары
Төркем:Математиклар
Төркем:Астрономнар
Төркем:Физиклар
Миллиардерлар исемлеге (2012)

**[[2012 ел]]да [[Forbes]] журналы буенча миллиардерлар исемлеге** — 2011 ел нәтиҗәләренә күрә байлыгы 1 млрд доллардан арткан кешеләр исемлеге.

2011 ел белән чагыштырганда, миллиардерлар саны 16 кешегә арткан — 58 илдән 1226 кеше (рейтингның 25 ел тарихында иң зур сан).

Иң күп миллиардерлар АКШта яши (425 кеше), аннан соң Россия (96 кеше) һәм Кытай (95 кеше) бара.

## Иң бай 5 кеше

Рәсем:Carlos_Slim_Helú.jpg |1нче — Карлос Слим ЭлуМексика
Рәсем:Bill_Gates_in_Poland_cropped.jpg|2нче — Билл ГейтсАКШ
Рәсем:Warren Buffett KU Visit.jpg|3нче — Уоррен БаффетАКШ
Рәсем:Bernard_Arnault.jpg |4нче — Бернар АрноФранция
Рәсем:Replace this image male.svg|5нче — Амансио ОртегаИспания


## Беренче егерме миллиардер

## Сылтамалар
* Дөнья миллиардерлары 

Төркем:Иң бай кешеләр исемлекләре
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Әл-РТВ

**«Әл-РТВ»** — Ислам тематикасын яктырткан, Россия мөселманнарына юнәлгән беренче Россия телеканалы. Россиянең зур мөселман оешмалары инициативасы буенча ачылган. Беренче тапшырулары 2012 елның 19 aугыcында, Рамазан бәйрәмендә дөнья күрә. Канал Россиянең «Триколор» кабель телевидениесе пакетына керә. «Әл-РТВ» хосусый һәм дәүләт акчасына эшли. Каналның максатларына Ислам темасына тапшырулар әзерләү, дини мәгърифәтчелек, мөселман дөньясындагы вакыйгаларны яктырту керә.

2009 елның сентәбрендә үк Равил Гайнетдин Россия җитәкчелегенә Ислам каналын булдыру үтенече белән чыга. 2012 елның 17 июлендә Мәскәүдә телеканалның яңа оешкан Иҗтимагый Шурасы утырышы уза. Шушы утырышта каналның Рамазан бәйрәмендә эшли башлавы хәл ителә.

Канал рус телендә эшли. Аның татарча аерым тапшырулары чыгачагы билгесез.

## Искәрмәләр

 
## Сылтамалар
* "Әл-РТВ" каналы мөселманнар тормышын дөрес яктыртырмы?

Төркем:Россия телеканаллары
Төркем:Рус телендә эшләүче телеканаллар
Аурупадагы 100 иң күп кулланылган һава аланнары исемлеге

Астагысы 2011 ел эчендә тулаем хезмәт күргән пассажирлар (килү-китү һәм транзит) буенча **[[Европа]]дагы 100 иң күп кулланылган һава аланнары исемлеге**.

Шулай ук 2010 һәм 2009 еллары өчен исемлекләр дә бар.
Таблицалар соңгы ел эчендә һәр күрсәтелгән һава аланын кулланган пассажирлар санында % үзгәрешләрне дә бирә. Мәгълүмат һәр һава аланы өчен аерым тутырыла һәм гадәттә милли авиация идарәсе яки һава аланы операторы статистикасыннан алынган.

Европа һава аланнары дип Европа Шурасы әгъзасы яки кандидат дәүләтләренең һава киңлеге чикләрендә урнашканнары билгеләнә.

## 2011 статистикасы

## 2010 статистикасы

## Галерея

Image:Heathrow T5.jpg|(инглизчә) - ,  Image:CDG P1020431.JPG|(инглизчә) - , 
Image:Information Panel, Terminal 1 at Frankfurt Airport.jpg|(инглизчә) - , 
Image:Barajas interior3.jpg|(инглизчә) - , 
Image:Schiphol-plaza-ns.jpg|(:en:Amsterdam Airport Schiphol - , 
Image:Rom Fiumicino 21 (raboe).jpg|(инглизчә) - , 
Image:Zurich Airport Arrivals Lounge.jpg|(инглизчә) - , 
Image:Copenhagen Airport passenger terminal aerial.jpg|(инглизчә) - , 
Image:ScheTermVIA.JPG|(инглизчә) - , 
Image:Milan malpensa terminal airport.jpg|(инглизчә) - , 
Image:Arlanda 1 Publish.jpg|(инглизчә) - , 
Image:Helsinki-Vantaa departure hall2.jpg|(инглизчә) - , 
Image:Zaventem PierA.jpg|(инглизчә) - , 
Image:BBI 2010-07-23 5.JPG|(инглизчә) – ачылуы 17 март 2013 көтелә, Европаның 12нче иң күп кулланылган һава аланына әвереләчәге фаразлана


## Шулай ук карагыз
* Дөньяның иң күп кулланылган пассажир һава аланнары исемлеге
* (Дөньяның халыкара очучы пассажирлар тарафыннан иң күп кулланылган һава аланнары исемлеге (инглизчә)
* (Дөньяның иң күп кулланылган шәһәр һава аланнары системалары исемлеге (инглизчә)
* (Россияның иң күп кулланылган һава аланнары исемлеге (инглизчә)

## Искәрмәләр

Европа

Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Карлос Слим Элу

**Ка́рлос Слим Элу** () — гарәп чыгышлы мексикан эшкуары, Лөбнан эмигрантларының улы. «Форбс» журналына күрә 2010, 2011 һәм 2012 елларда дөньяның иң бай кешесе. Аның финанс байлыгы коммуникацион сәнәгатькә нигезләнгән: Teléfonos de México, Altria Group, Telcel һәм América Móvil.

Карлос Слим шулай ук дөньяның иң зур филантропларыннан санала.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* The World’s Richest People: Slim’s Chance  Forbes article (2007-03-26) 

Төркем:Шәхесләр:Мексика
Төркем:Миллиардерлар
Нияз Максуди

**Нияз Максуди** (*Нияз Максудов*) — татар журналисты, татар эмиграциясе вәкиле.

Чыгышы белән Уфа шәһәреннән. Нью-Йоркка күченгәч, «Мөселман берлеге» оешмасын төзүдә катнаша.

Нияз Максуди АКШта «Америка авазы»ның татар хезмәте мөдире булган. 1953 елда ул ябылып, Азатлык радиосы ачылгач, Нияз Максудины аның беренче мөдире итеп куялар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гариф Солтан: Максат бер генә иде – милли мәнфәгать

Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Инга Бикбулатова

**Инга Хак кызы Бикбулатова** — татар язучысы, шагыйрә, публицист, мөгаллимә.

Ул 1936 елның 10 июнендә Татарстанның Ютазы районында туа. Урта белем алганнан соң, Казан дәүләт педагогия институтына укырга керә. 1960 елда институтны тәмамлый, мәктәптә рус теле һәм әдәбияты укытучысы, шул ук вакытта мөдир урынбасары булып эшли. 1991 елда Татарстанның атказанган укытучысы дигән исемгә лаек була.

1974 елдан республика һәм үзәк матбугатта Инга Бикбулатова мәкаләләре басыла башлый. Алар арасында мәкалә-уйланулар, зур булмаган хикәяләр, юморескалар, шигырьләр бар. Язучы публицистика һәм прозадан тыш унлап пьеса авторы. Шуларның берсе Татар яшьләр театрында, икенчесе — Уфаның «Нур» театрында куела.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1991 ― Татарстанның атказанган укытучысы 
* 2009 ― Максим Горький исемендәге премия
## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татар публицистлары
Төркем:Татар мөгаллимнәре
Төркем:Максим Горький исемендәге премия лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Ислам Беляев

**Ислам Габделхак улы Беляев** — татар язучысы, шагыйрь.

Ул 1926 елның 14 мартында Татарстанның Тәтеш кантоны Уразлы авылында дөньяга килә. Мәктәпне тәмамлагач, ул армия сафларына алына, Бөек Ватан сугышында катнаша. 1954 елдан ул «Яшь сталинчы» (хәзерге «Татарстан яшьләре») газетасында эшли башлый. 1958-1959 елларда Ислам Беляев газетаның баш мөхәррире була.

1959-1964 елларда ул КПСС өлкә комитеты инструкторы, 1964-1967 елларда РСФСРның кинематография буенча Дәүләт комитеты кинохроникасы Казан студиясендә баш мөхәррире, 1967 елда Татарстан китап нәшриятында өлкән мөхәррир, редакция мөдире вазифаларын башкара.

Аның «Кояшлы таулар» (1966), «Кояш законы» «1969), «Язгы яшен» (1976), «Чәчәк куям» (1978) исемле шигырь китаплары бар, документаль материалга нигезләнгән «Солдат төймәсе» (1974), «Степные тетради» (1982) повестьларын басыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Илшат Вәлиулла

**Илшат Әхәт улы Вәлиуллин** (19.03.1967; Олы Ачасыр, Яшел Үзән районы, ТАССР) — татар шагыйре, публицист, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2006), Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2009).

## Биографиясе

Ул 1967 елның 19 мартында Татарстанның Яшел Үзән районы Олы Ачасыр авылында туа. 1984 елны Олы Ачасыр урта мәктәбен тәмамлап, ул Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә. 1985—1988 елларда Тын океан Хәрби диңгез флотында хезмәт итә.

Илшат Вәлиулла 11 яшеннән шигырьләр яза башлый. 1984—1985 елларда, Казан дәүләт университетында укыганда, шигырьләре белән сәхнәләрдә, әдәби радиотапшыруда чыгыш ясый. Студентларның «Әллүки» әдәби түгәрәгендә актив катнаша.

«Татар декадансы» дигән беренче әдәби мәкаләсе «Татар иле» газетасында (1994) һәм «Идел» яшьләр журналында (1995) басыла.

Аның мәкаләләре «Яшел Үзән», «Шәһри Казан», «Ватаным Татарстан», «Татарстан яшьләре», «Мәдәни җомга» газеталарында һәм «Казан утлары», «Идел» журналларында басыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар публицистлары
Илдар Әхсәнов

**Илдар Гали улы Әхсәнов** — татар шагыйре, журналист.

Ул 1935 елның 27 августында Татарстанның Әлмәт шәһәрендә игенче гаиләсендә туа. Урта мәктәпне тәмамлый, аннан 1956-1962 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә белем ала. 1979-1981 елларда Әлмәт төзелеш техникумында белем ала.

1959-1960 елларда Буа район газетасында әдәби хезмәткәр, 1961-1963 елларда «Татарстан яшьләре» газетасының Әлмәт буенча үз хәбәрчесе һәм шул ук газета редакциясендә сәнәгать бүлеге мөдире, 1965-1990 елларда Нефть-газ сәнәгате министрлыгының «Нефтьгазстройтруд» дигән оешмасының Әлмәттәге Алдынгы хезмәт ысулларын өйрәнү-тикшерү үзәгендә инженер, өлкән инженер һәм бүлек мөдире булып эшли. 1990 елдан ул «Әлмәт таңнары» газетасы, «Аргамак» журналы һәм «Нефтяник Татарстана» газетасы редакцияләрендә журналист хезмәтен дәвам итә. Шагыйрь 2003 елның 8 июлендә вафат була.

Илдар Әхсәнов шигырьләре көндәлек матбугатта 1952 елдан басыла башлый. 1985 елда Татарстан китап нәшриятында аның «Кыйбла» исемле беренче шигъри җыентыгы дөнья күрә, 1987 елда «Ак дөнья» исеме астында икенче китабы басылып чыга.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Бөтендөнья сәүдә оешмасы

**Бөтендөнья сәүдә оешмасы** (*БСО/WTO*) – элеккеге 1947 елны оештырылган ГАТТ (*генеральное соглашение по тарифам и торговле*) урынына, халыкара сәүдә-сәяси мөнәсәбәтләрен көйләү өчен 1995 елны барлыкка китерелгән халыкара оешма. Ул Швейцария башкаласы Женева шәһәрендә урнашкан. Аның составында бүген барлыгы 153 ил бар. 
Оешманың максаты дөнья илләрендәге бар сәүдә әйләнешен җайлау, дөнья икътисадының алга таба үсешен, конкуренцияне чикләүче ил чикләре, таможня барьерларын максималь кадәр алып ташлау. Бүгенге көнгә дөнья сәүдә әйләнешенең 97 %-ын тәшкил иткән 153 ил бу оешмада әгъза булып тора.

Россия БСОга кушылу буенча 18 ел буе сөйләшүләр алып барды. Бу оешма бик күп илләрне берләштерә һәм алар барысы да диярлек базар икътисадлы илләр. БСОның төп өстенлекләренең берсе – аның үз мәхкәмәсе бар. Әгәр нинди дә булса бер ил икенчесен кыерсыта икән, әйтик, бу илдән товар кабул итәргә теләми икән, мондый очракта рәхәтләнеп судка бирергә була. 
БСОның үзенең шарт-кагыйдәләре бар. Ул илнең читкә сатыла торган товарларының сыйфатына катгый таләпләр куя. Көндәшлеккә сәләтсе икътисад тармакларга БСО биргән берничә ел вакыт эчендә җитештерүләрен гомуми стандартларга яраклы итеп җайларга, яки инде, җайлый алмаган очракта, бөтенләй бүтән юнәлеш буенча китәргә кирәк булачак.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* БСОдан нәрсә көтәргә? / Фәнис НУРЕТДИНОВ / – № 61 (11696), 19 ноябрь, 2011 
* Автор: Әлфир Гафуров. БСО-га керәбез, ни көтәргә?

## Сылтамалар

*
Төркем:Халыкара сәүдә
Төркем:Халыкара сәүдә оешмалары
Төркем:Җеневада урнашкан оешмалар
Төркем:1995 елда нигезләнгән оешмалар
Төркем:Дөнья хөкүмәте
Ак күбәләкләр

**Ак күбәләклә́р** (Pieridae) - көндезге күбәләкләр гаиләлеге.
## Таралуы
Дөнья фаунасында 500 ләп, Татарстанда 15 төре исәпләнә. 
Ак күбәләкләр һәр җирдә очрый, кайбер төрләре күп санлы. Ак күбәләкнең аерым ыругларының үсеше, кагыйдә буларак, үсемлекләрнең билгеле семьялыклары белән бәйләнгән: ак күбәләк (Pieris) әвернә чәчәклеләрдә, сары күбәләк (Colias) - кузаклыларда, кайберләре кошкунмасчаларда, розачаларда һ.б. яшиләр. 
## Тасвирлама
Канат җәеме 8 см га кадәр. Арткы канатларында эчке уемты булмавы һәм аларда ике аналь сеңерчә булуы ак күбәләкләрнең үзенчәлекле билгесе булып тора. Алгы аяклары яхшы үскән. Төсләре күбесендә ак, сары һәм кызгылт сары. Күбәләк кортлары яшел яки чуар, кыска төкләр белән капланган. Курчаклары башларын өскә каратып урнаша, ефәк җебеннән биле белән субстратка беркетелә. 
## Төрләре
ТРда кәбестә күбәләге киң таралган. Алгы канатларының очы кара төстәге эре ак күбәләк, ана күбәләкнең 2 шәр түгәрәк кара табы бар. Еш кына лимун күбәләге дә очрый. Канатлары очлы. Аталары - сары, аналары яшькелт ак төстә. 
Киң таралган төрләре: сары кыр күбәләге, дүләнә күбәләге, борчак күбәләге, шалкан күбәләге һәм гәрәнкә күбәләге. Аерым төрләре туклану чылбырында мөһим роль уйный. Гәрәнкә күбәләге, шалкан күбәләге, кәбестә күбәләге - әвернә чәчәклеләр; сары күбәләк - кузаклылар, дүләнә күбәләге - төшле һәм орлыклы җимеш культураларының корткычлары. Ак күбәләкләр белән көрәшү өчен механик, химик һәм биологик ысуллар кулланыла.

Таң күбәләге (Зегрис күбәләге) ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Күбәләкләр
Төркем:Бөҗәкләр гаиләләре
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Истәраушан

**Истәраушан** (, ) — Таҗикстанның Согыд өлкәсендәге шәһәр, Истәраушан районының мәркәзе.

2000 елның 10 ноябрьгәчә **Өрәтүбә** (, , ) исеме йөрткән.

Таҗикстан төньягында Төркистан тау сыртының артында, өлкәсенең мәркәзе Хуҗанд шәһәреннән 78 км ераклыкта урнашкан.

Төркем:Таҗикстан шәһәрләре
Акчарлаклар

**Акчарлакла́р** (Laridae) — шөлдисыманнар тәртибеннән кошлар гаиләлеге. 88 төре билгеле. ТРда 17 төре: күл акчарлагы (Larus ridibundus), көмеш акчарлак (Larus fuscus), кара крачка (Chidonias niger), кече крачка (Sterna albifrons) һ.б.

Сулыкларда (сусаклагыч, елга, күл, буаларда) яшиләр. 9 төре күченү вакытында гына күренә, 8 төре оя кора. Тыгыз тәнле, йомыркасыман, озынлыгы 17 дән алып 55 см га, авырлыгы 55 г нан 800 г га кадәр. Зур кошлар арасында ак, соры, кара төстәгеләре күпчелекне тәшкил итә. Томшыгы туры, яннан нык кысылган һәм очы ыргактай кәкре. Озаклап очу өчен җайлашкан озын канатлы. Койрыгы киң, кыска. Яхшы йөзә. Каурыйлары тыгыз, суга чыланмый.

Утрауларда оя коралар. Ояларын кипкән куралар арасында яки түмгәкләрдә ясыйлар. Ояда 2-3 саргылт-яшел яки кызгылт-көрән йомырка була. Ата һәм ана акчарлак кошлар алар өстендә утырып бәбкә чыгара. Күбесенчә балык, шулай ук бөҗәк, бака, моллюсклар белән тукланалар. 5 төре: карабашлы шаркылдавык акчарлак (Larus ichthyetus), кечкенә акчарлак (Larus minutus), шаркылдык акчарлак (Larus cachinnans), ак яңаклы крачка (Chlidonias hybrida), кече крачка ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Акчарлаклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Пәнҗәкәнт

**Пәнҗәкәнт** (,  — *биш шәһәр*) — Таҗикстанның Согыд өлкәсендәге шәһәр, Пәнҗәкәнт районының мәркәзе.

Зәрәфшан елгасының үзәнендә Сәмәрканд шәһәре көнчыгыштарак, диңгез өстеннән 900 м биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Таҗикстан шәһәрләре
Агач бал корты

**Ага́ч бал корты́** () - умарта кортлары гаиләлегеннән булган бөҗәк. Зур умарта кортларын, төклетураны хәтерләтә.

## Тасвирлама
Гаилә булып яшәмиләр; оя ясау өчен корыган агачка бүлемнәр һәм кереп йөрү юллары тишеп, төрле токымдагы агачларның кипкән үзагачларында, телеграф баганаларында һәм иске корылмаларда, утын һәм агач материалларында оялыйлар. Далалы участокларда ояларын кайвакыт чокыр һәм текә яр битләрендә туфракта ук ясыйлар. Гәүдәсе һәм канатлары куе шәмәхә төстә. Озынлыгы 20-23 мм. Төньяктан тыш, Русиянең барлык Европа өлешендә таралган. Татарстанда һәр җирдә диярлек очрый. Мамадыш районын исәпләмәгәндә, һәркайда аз санлы төр. Карт урман читләрендә һәм урман аланнарында, чокыр һәм сызаларның урманлы сөзәклекләрендә, зур торак пунктлардагы агач өемнәрендә, ташландык авылларда тереклек итә. Татарстан территориясендә җитлеккән затлар июньнән оча башлый. Ана кортлар 60 төргә якын чәчәкле үсемлекләргә, шәһәрдә күбрәк сәрви агачына куна.

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты 



Төркем:Умарта кортлары
Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Умырткасызлар
Җайдаклар

**Җайдакла́р** - элпәканатлылар тәртибеннән сабаксыман корсаклы паразит бөҗәкләр гаиләлекләре һәм өсгаиләлекләре төркеме. Гәүдә озынлыгы 0,21-45 мм. Йомырканы башка бөҗәкләрнең гәүдәсенә салалар, еш кына корбанына атланып (исеме шуннан), аларга личинкаларын яки йомыркаларын тышкы яктан беркетәләр. Личинкалары тәңкәканатлылар, элпәканатлылар, катыканатлыларда һ.б. бөҗәкләрдә, шулай ук үрмәкүчләрдә паразитлык итәләр.

Җайдаклар арасында аерым бер төргә генә җайлашкан паразитлар очрый. Кайберләре башка җайдакларның паразитлары булып тора. Чын җайдаклар семьялыгы (Ichneumo­ni­dae) төрләргә аеруча бай. 30 меңгә якын төре билгеле (башка бәяләмәләр буенча 100 меңнән артык). Русиядә 2 меңнән артык төре билгеле, Татарстан территориясендә 30 төр, аеруча Netelia agnatus еш очрый. җайдаклар личинкалары авыл хуҗалыгы үсемлекләре корткычларында паразитлык итә, аларның санын көйләүче булып тора һәм үсемлекләрне биологик саклауда файдаланыла. Трихограмма (Tricho­gramma) ыругының кайбер төрләре яшелчә һәм җиләк-җимеш культуралары корткычларына каршы куллану максатыннан ясалма рәвештә үрчетелә.

Табучы эфиальт төре (Ephialtes manifistator) ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.

Төркем:Җайдаклар
Төркем:Бөҗәкләр
Хуҗанд

**Хуҗанд** (, ) — Таҗикстанның төньягындагы шәһәр, Согыд өлкәсенең мәркәзе.

Халык исәбе — 163 мең кеше (2010).

Урта Азиянең борынгы шәһәрләреннән берсе. Таҗикстанның зурлыгы буенча икенче шәһәре, дәүләтнең мөһим транспорт төене, сәяси, икътисадый, мәдәни һәм фәнни үзәге. Аэропорт, тимер юл станциясе.

1936 елның 10 гыйнвардан 1991 елның 26 февральгәчә **Ленинабад** исеме йөрткән. Россия империясе вакытыннан 1936 елгача рус телендә *Ходжент* дип аталган.

## Шәхесләр
* Габделмәлик Габдуллаҗанов, Таҗикстан премьер-минстры.
* Игорь Лим (1952―2025), 1994—2003 елларда Нефтекама шәһәр хакимияте башлыгы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Таҗикстан шәһәрләре
Төркем:Хуҗанд
Амбар көясе

**Амба́р көясе́, бөртекле ашлык көясе** (Nemapogon gronellus) - күбәләк, чын көяләр гаиләлегеннән. Канат җәеме 9-14мм. Алгы канатлары кара таплы, көмешсу-соры төстә, арткы канатлары соры яки коңгырт. Кортлары 10 мм озынлыкта, саргылт-ак. ТРда киң таралган, ашлык амбарларында, өйләрдә күп очрый. Кортлары ашлыкка, ашлык продуктларына, сохарига һәм кабак орлыгына зыян китерә. Кузыга әверелеп кышлый. Күбәләкләрнең беренче буыны язын барлыкка килә һәм 100 ләп күкәй сала. 1 елда бер-ике буын үсеп җитә. Амбар көясе белән көрәш чаралары турында карагыз Амбар утчыллары.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты. 

Төркем:Күбәләкләр
Алтын коңгызлар

**Алты́н коңгызла́р, ялтырлар** () - коңгызлар гаиләлеге. Барлыгы 12 меңләп төре билгеле, тропик поястагы фауна аеруча бай. Русиядә 200 дән артык төре бар (аларның 100 ләп төре - агаччыл һәм куакчыл үсемлекләрне зарарлаучылар), Татарстан территориясендә 30 га якын төре бар.

Гәүдәсенең озынлыгы 2-32 мм, яссы, озынча, очы тарайган. Төсе ачык: яшел, зәңгәр, җирән-кызыл, алтын төсендә (исеме шуннан алынган). Коңгызлар җәй башында күренәләр һәм кызу көннәрдә актив очалар. Барлык агачларның һәм куакларның кәүсәләрендә һәм ботакларында, кайберләре чәчәкләрдә очрый. Ана коңгыз ярылган урынга, ярыкка, кайры астына яки аның шома өслегенә берәрләп яки бик күп итеп йомырка сала. Личинкаларының озынлыгы 4-70 мм, аяксыз, саргылт-ак төстә, ялпак гәүдәле. Комга охшаш соры он белән тыгызлап томаланган, такыр, борылмалы, озын юллар салып, агач кайрысы астында, агач төбендә, коры-сарыда, корыган агачларда, бүрәнәдә, агач каралтыларда ел дәвамында (кайвакыт 2-3 ел) үсә. Кереп-чыгып йөрү юлының азагында личинкаларның курчакка әйләнү урыны бар. Курчактан барлыкка килгән яшь коңгызлар кимереп эллипс формасында тишек ясыйлар һәм очып чыгалар.

Чәчәк серкәсе, яфрак тукымалары белән туеналар. Зәгыйфьләнгән, кипкән яки яңа гына кискән яфраклы һәм ылыслы агачларда урнашалар. Гадәтиләре: зур нарат алтын коңгызы (Buprestis mariana), зәңгәр нарат алтын коңгызы (Phaenops cyanea), дүрт төрткеле алтын коңгыз (Anthxia quadripunctata), бәләкәй алтын коңгыз (Trachis minima).

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты. 

Төркем:Алтын коңгызлар
Төркем:Бөҗәкләр гаиләләре
Төркем:Бөҗәкләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Амбар утчыллары

**Амба́р утчыллары́** - күбәләкләр, утчыллар гаиләлегеннән. Нигездә азык-төлек складлары, ашлык амбарлары, элеваторлар, тегермәннәрдә тереклек итә. Татарстан территориясендә тегермән, он һәм бөртекле ашлык утчыллары киң таралган. Тегермән утчыллары (Ephestia kuehniella) республиканың барлык районнарында очрый. Канат җәеме 20-25 мм, алгы канатлары - соры төстә, китекле ике ак сызыгы һәм кара төстәге буй-буй аркылы сызыклары һәм нокталары бар. Кортының озынлыгы 20 мм га җитә, ачык-сары, алсу, кайвакыт яшькелт төстә була. Башлыча он, ярма,  һ.б. ашамлыкларны зарарлый. Он утчылы (Pуralis farinalis) бөтен җирдә таралган, канат җәеме 30 мм га җитә, алгы канатлары - канат төбендә һәм очында шәмәхә-көрән, уртада көлсу-соры сызык үтә, арткы канатлары караңгы соры төстә, борылма сызыклы. Ел буена утчылларның 5 буыны үсеп өлгерә. Кортының озынлыгы 20 мм га җитә, саргылт-ак төстә, сирәк кенә кыска сызыклар белән капланган; ашлык, он, ярма, печән, көрпә һәм кондитер азыкларын зарарлый. Ашлык утчылы (Ephestia elutella) ТРның кайбер районнарында гына очрый. Канат җәеме 17мм га җитә, алгы канатлары җирәнсу-соры, арткы канатлары - тонык-соры. Кортының озынлыгы 17 мм га җитә, кызгылт-алсу яисә сарырак төстә, ашлык продуктларын зарарлый. Көрәш чаралары амбарларны, ашлык эшкәртү предприятиеләрендәге биналарны, машина һәм инвентарьларны әзерләү, чистарту һәм утчылларның таралуын кисәтүдән гыйбарәт. Физик-механик ысул: ашлык һәм ярмаларны чистарту, онны иләү, тузан суырткыч белән стена, идән, машиналарны чистарту, ашлыкны ион нурлар белән дезинсекцияләү; химик ысул: аэрозоль һәм газ белән дезинсекцияләү (хлорофос, тиофос, хлорпикрин) һ.б.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты. 

Төркем:Күбәләкләр
Җир умарта корты

**Андре́на, җир умарта корты** (Andrena F.) - умарта кортлары гаиләлегеннән бөҗәкләр ыругы. Төрле зурлыктагы (5 тән алып 17 мм га кадәр) умарта кортлары. Гаиләләр төземиләр, ләкин кайбер төрләре колонияләр тәшкил итә. Ояларын җирдә һәм өннәрдә ясыйлар. Курчакка әверелү алдында торганнары кышлый. Иртә яз андренасы (язын очып чыгучы иң беренче бөҗәкләрнең берсе) һәм җәйге андрена төрләренә аералар. Барлыгы 200 ләп төре билгеле; Татарстан территориясендә 60 тан артык төре ачыкланган. Кайбер төрләре елга 2 буын бирә (A. dorsata Kirby, A. thoracica Kirby, A. labialis Kirby). Язын чәчәк атучы тал һәм үги ана яфракларында очрый торган соры андрена (A. cineraria L.) һәм кларка (A. clarcella Kirby) төрләре киң таралган. Андрена үзәнлек һәм су баса торган болыннарда, чокыр, сыза, урман һәм урман полосалары буйларында, басу кырыйларында яши. Күп кенә төрләре кыргый һәм культуралы үсемлекләрне яхшы серкәләндерә. Сары аяклы андрена (A. flavipes Panzer) һәм кайгылы андрена (A. atrata Friese) ТРның Кызыл китабына кертелгән. Илл. карагыз Элпәканатлылар мәкаләсендә.

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты. 

Төркем:Андренидлар
Төркем:Умарта кортлары
Арыслан бөҗәкләр

**Арысла́н бөҗәклә́р** (Myrmeleontidae) — челтәрканатлылар отрядыннан бөҗәкләр гаиләлеге. 

## Тасвирлау
Зур гәүдәлеләр, тышкы яктан энә каракларын хәтерләтәләр. Гәүдә озынлыгы 18-30 мм, мыеклары чукмарсыман, башыннан һәм күкрәгеннән кыскарак; куе соры төстә; корсагы озын, нәзек; канатлары сузынкы, төбенә таба тарайган, куе җепселле, җәелгәндә 56-70мм, алдагы канатлары коңгырт, башы һәм күкрәкләре саргылт тимгелле; аяклары саргылт-көрән төстә. Җәенке, кыска личинкаларының авыз өлеше озын, алга чыгып тора; җир өстендә яки комда корбаннарын аулау өчен конуссыман чокыр казыйлар. Җир өстендәге төрле бөҗәкләр (аерым алганда, кырмыскалар) бүрәнкә сөзәклегенә эләгеп, ком бөртеге ташкыны белән бергә аска тәгәри һәм аларның җиңел табышына әверелә. 

## Таралу
2 меңгә якын төре билгеле, Русиядә - 10. Татарстанда арыслан бөҗәк (Myermeleon formicarius) гадәти төр санала. 

Арыслан бөҗәк ачык, яхшы җылына торган урыннарда, нарат урманы буйларында, урман юллары, елга ярлары буенда ком ишелмәләрендә яши. Кич һәм төнлә оча. Республикада һәркайда очрый, хәзер сирәгәя, саны кими бара. ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Челтәрканатлылар
Төркем:Бөҗәкләр гаиләләре


Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Ас

**Ас** () - ерткычлар отряды сусарлар гаиләлегеннән имезүче кыйммәтле тиреле хайван. Аурупада, Азиядә һәм Төньяк Америкада киң таралган. Татарстан Җөмһүриятендә Казансу, Зөя, Нократ, Ык елгалары үзәнлегендә очрый. 

Гәүдәсе сузынкы, сыгылучан, озынлыгы 17-32 см, койрыгының озынлыгы 6-12 см, авырлыгы 200 г. Җәен мехы көрән-саргылт төстә, кышын - ак, койрык очы кара яки коңгырт-кара. Агачларга яхшы менә һәм яхшы йөзә. Ояларын өннәрдә, куышларда, агач тамырлары астында ясый. 

Төнлә актив яшәү рәвеше алып бара. Төп азыгы - тычкансыман кимерүчеләр, кошлар, кәлтәләр. Аслар - моногамнар, елга бер тапкыр үрчиләр. Кушылу вакыты яз яки җәй башында. Балалары (уртача 7-9 бала) киләсе елның язында туа. Кыйммәтле мех бирә торган җәнлек. 1920-30 елларда Татарстанда күп була, ел саен 14 мең данәгә кадәр ас аулана. 1960 елларда табыш 100 дән артмый. Хәзерге вакытта, аз санлы булу сәбәпле, промысел фаунасыннан төшеп кала. ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты. 

Төркем:Сусарлар
Төркем:Имезүчеләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Хайваннар
Төркем:Умырткалылар
Аслар

**Аслар** — Алманиянең Гессен җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Гессен шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Согыд вилаяте

**Согыд вилаяте** (, ), элекке исеме **Согыд өлкәсе** — Таҗикстан Җөмһүриятенә керүче идарә өлкәсе. 1939 елның 27 октябрьдә *Ленинабад өлкәсе* исеме астында оештырылган. 2000 елның 10 ноябрьдә аңа *Согыд вилаяте* (Вилояти Суғд) яңа исеме бирелгән. 

Вилаять Таҗикстанның төньягында, Тянь-Шань һәм Гиссар-Алай тауларында, төньяк өлеш Фәрганә үзәненең көньяк-көнбатышында урнашкан.

Мәркәзе — Хуҗанд шәһәре.

Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр
Төркем:Таҗикстан вилаятьләре
Төркем:Согыд вилаяте
Аюкүбәләкләр

**Аюкүбәләклә́р** (Arctiidae) - төн күбәләкләре гаиләлеге. 

## Тасвирлама
Күбесенчә ачык һәм чуар төстәге күбәләкләр, кайберләреннән тыш, уртача зурлыктагы юан гәүдәле. Түше еш кына ачык төстә, күренеп торган тимгелләре һәм сызыклары бар. Ата затларның мыеклары тараксыман, хортумчыгы кыска. Күбәләк кортлары куе төк белән капланган, күбесенчә үләнчел үсемлекләр белән тукланалар. Күбәләкләр эңгер-меңгердә һәм төнлә актив, сирәк төрләре көндез оча, мәсәлән, канлы аюкүбәләк.

## Таралу
Җиде меңнән артык төре билгеле, Русиянең Ауропа өлешендә 50 ләп төре очрый. Татарстан территориясендә еш очраучы аюкүбәләкләр: Кайя аюкүбәләге (Arctia coja L.) гадәти - төнлә утка очып килә; еш кына болын аюкүбәләге (Diacrisia sannio L.) һәм бака яфрагы аюкүбәләге (Parasemia plantaginis L.) - дымлы болыннарда яшиләр. Күп төрләре сирәгәя бара. ТРның Кызыл китабына кертелгән аюкүбәләкләр: авыл аюкүбәләге (Epicallia villica L.), канатларының җәеме 50-60 мм, алгы канатлары кара төстә, ак тимгелләре бар, арттагылары сары төстә, кара тимгелле.

Май-июнь-июль айларында оча, күбәләк кортлары кара төстә, башлары кызыл, бака яфрагы, кычыткан һ.б. үләнчел үсемлекләрдә яшиләр. Аюкүбәләк Герның (Caallimorpha quadripunctaria P.) канат җәеме 50-55 мм, алгы канатлары кара төстә, кыйгач ак сызыклары бар, арттагылары кызыл төстә, кара төрткеләре бар, июль-августта көндез дә оча, күбәләк кортлары кара яки соры төстә, аркасында сары яки кызгылт-сары сызыгы һәм як-ягында кызгылт-сары сөялле сары сызыклары бар, бака яфрагы, тукранбаш, кырлыган һ.б. үсемлекләрдә яшиләр; хуҗабикә аюкүбәләк (Pericallia matronula L.), канат җәеме 70-80 мм, куе көрән төстә, июнь-июльдә оча, ш.у. аюкүбәләк Геба (Ammobiota hebe L.), бикә аюкүбәләк (Panaxia dominula L.), кызыл тимгелле аюкүбәләк (Utetheisa pulchella L.) һәм сары аюкүбәләк (Arctia flavia) бар.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты. 

Төркем:Аюкүбәләкләр
Төркем:Бөҗәкләр гаиләләре
Абан районы

**Аба́н районы́** () — Красноярск краеның төньяк-көнбатыш өлешендәдәге район. 1924 елда оештырыла. Мәйданы - 9,5 мең км². Үзәге - шәһәр тибындагы Абан посёлогы (Красноярскидан 309 км төньяк-көнчыгыштарак урнашкан).

## Халкы
Халкы - 2011 елга 21 951 кеше. 2002 елда 25 839 кеше яшәгән, шул исәптән 506 татар (2002), шуларның 230 ы 1913 елда Эстәрлетамак шәһәре (хәзерге Башкортстан Республикасы) тирәсеннән күчеп килүчеләр нигез салган Эстәрлетамак авылында яши. Эстәрлетамак авылындагы мәдәният йорты каршында фольклор ансамбле эшли.

## Демография

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Официальный сайт Администрации района
* Абанский район 
* Краткая справка о муниципальном районе 
* сайт об Абанском районе 

Төркем:Красноярск крае районнары
Авыл хуҗалыгы эшчесе (газета)

**«Авы́л хуҗалыгы́ эшчесе»** - авыл хуҗалыгы газетасы. Игенчелек совхозлары эшчеләре берлеге, терлекчелек совхозлары эшчеләре берлеге, МТС хезмәткәрләре берлегенең Татарстан комитеты органы. 1927 елның 1 ноябреннән 1932нең 18 октябренә кадәр Казанда атнага 2 тапкыр татар телендә нәшер ителә.

## Исеме
Исеме үзгәрә: 1930 елның апреленә кадәр «Ялчы», 1931 нең гыйнварына кадәр «Авыл-урман хуҗалыгы эшчесе», 1931 нең 15 гыйнварыннан «Авыл хуҗалыгы эшчесе». 1932 дә «Колхоз газетасы» белән берләштерелә.

## Штат
Төрле елларда мөхәррирләре: М. Мөхәммәтҗанов, И. Сәйфуллин, И. Хәлимов. Аеруча актив язышучылар: Г. Зарипов, В. Камалов, Х. Мөдәррисов, Х. Тугаев, Х. Хәйруллин.

## Яктыртылган темалар
«Авыл хуҗалыгы эшчесе» газетасы битләрендә илдәге сәяси хәлләр яктыртыла, РСФСР Халык комиссарлары советы декретлары һәм карарлары басыла, хуҗалыкларны күмәкләштерүнең барышы, алдынгы колхоз-совхозларның тәҗрибәләре турында мәкаләләр дөнья күрә, авыл халкы арасында наданлыкны бетерү эшенә зур игътибар бирелә. Төп рубрикалары: «Безнең алдынгылар», «Наданлык белән көрәш», «Советлар Союзында», «Чит ил яңалыклары», «ВКП(б) тарихыннан».

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

А
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:1927 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Ябылган гәҗитләр
Азат Себер (газета)

**«Аза́т Себе́р»** - иҗтимагый-сәяси, әдәби газета. ВКП(б)ның Көнбатыш Себер край комитеты һәм революцион комитеты органы. 1919-21 елларда Омск, 1921нең сентябреннән 1936га кадәр Новониколаевск (Новосибирск) шәһәрләрендә атнага 3 тапкыр татар телендә нәшер ителә.

Төрле елларда мөхәррирләре: Ф. Әхмәтов, С. Фәхриев, М. Йосыпов, И. Вәлиев, Х. Курмаев. Даими язышучылары: Х. Бәдәни, Б. Ибраһимов, Г. Камаев, Ш. Мәхмүт, Г. Нигъмәти, Г. Сәйфи.

1921-23 тә кушымта булып «Яшьләр сәхифәсе» журналы, 1933-34 тә «Яңалифче» журналы һәм «Яңалиф походы» газетасы чыга. «Азат Себер» РСФСР ХКСның декретларын һәм карарларын бастыра, илдәге һәм чит илләрдәге икътисади хәлләрне яктырта, икътисад яңалыклары белән таныштыра, халыкның наданлыгын бетерү мәсьәләләренә зур игътибар бирә. Рубрикалары: «Мәгариф», «Тормышыбыз яңалыклары», «Чит ил яңалыклары» һ.б.

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

А
Төркем:Себер газеталары
«Авыл» газетасы

**«Авы́л»** - атналык иҗтимагый-сәяси һәм әдәби газета. Самар Башкарма комитеты каршындагы ачларга ярдәм күрсәтү бүлеге һәм РКП(б)ның Самар губерна комитеты каршындагы Татар-башкорт бюросы, соңрак губерна халык мәгарифе бүлеге каршындагы Татар-башкорт бюросы һәм татар-башкорт секциясе органы. 1922 елның 4 мартыннан 1924 кә кадәр Самар шәһәрендә атнага 2 тапкыр татар телендә нәшер ителә.

Газета битләрендә хөкүмәт декретлары һәм карарлары басыла; крестьян хуҗалыкларының алдынгы тәҗрибәсе яктыртыла, авыл халкының тормыш һәм хезмәт шартларын яхшырту проблемалары күтәрелә, яшь татар язучыларының әсәрләреннән өзекләр урын ала. Төп рубрикалары: «Губерна хәбәрләре», «Чит ил яңалыклары», «Вакытлы матбугат битләреннән», «Партия тарихыннан», «Яшьләр тормышыннан», «Балалар почмагы», «Әдәбият».

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.
## Тышкы сылтамалар
* Кайбер номерларны уку

А
Төркем:Самар газеталары
Төркем:ССРБ газеталары
Төркем:1922 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:4 март
Төркем:1924 елда ябылган гәҗитләр
Авыл хуҗалыгы-урманчылык (журнал)

«Авы́л хуҗалыгы́-урманчылыќ» - авыл хуҗалыгы журналы. ТАССР Җир эшләре халык комиссариаты органы тарафыннан нәшер ителә башлый. 1928-31 елларда Казанда татар телендә нәшер ителә.

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы журналлары
«Азат ватан» журналы

**«Аза́т вата́н»** - иҗтимагый-сәяси, әдәби-нәфис журнал. 1952-53 елларда Мүнһен шәһәрендә (Алмания) татар һәм рус телләрендә нәшер ителә. 

Мөхәррирләре: А. Фәйзуллин, М. Кәрими. Г. Исхакый, Ш. Нигъмәти һ.б.ның әсәрләре басыла. Журнал Советларга каршы фикердә тора. Аның битләрендә халыкара вакыйгалар турында материаллар басыла, ССРБда милли мәсьәләнең торышы, татар халкы тарихы, күренекле мәдәният эшлеклеләренең (Г. Тукай, Р. Фәхретдин, Й. Акчура, Г. Камал, К. Насыйри, Г. Баруди һ.б.) иҗаты яктыртыла.

## Әдәбият
* Гилязов И. Неоконченный урок // Казань. 1994. № 5/6. 
* Миңнегулов Х. «Азат Ватан»: Скорбь и надежда: (Татарский журнал в Германии) // Татарстан. 2003. № 2.

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Алмания журналлары
«Аҗаган» журналы

**«Аҗага́н»** - әдәби-нәфис яшьләр журналы. Оештыручылары: «Раифа» совхозы, редакциянең хезмәт коллективы. 1991-98 елларда Яшел Үзән шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 9 саны чыга. 

Нәшире һәм мөхәррире А.Ф. Вергазов. Журналда язучыларның проза һәм шигъри әсәрләре, шулай ук татар халкы тарихы, гореф-гадәтләре һәм милли бәйрәмнәренә багышланган язмалар басыла. Яшь авторлар әсәрләренә шактый урын бирелә.

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
«Авыл тормышы» журналы

**«Авы́л тормышы́»** - айлык авыл хуҗалыгы журналы. Эшче, крестьян һәм кызылармияче депутатларның Казан Советы җир бүлеге органы. 1919 елда Казанда татар телендә нәшер ителә.

Журнал битләрендә хөкүмәтнең декретлары, карарлары басыла, РСФСРда коммуна һәм артельләрнең социаль-икътисади үсеше мәсьәләләре яктыртыла. Шулай ук урманнарны, елга-күлләрне саклау, иген кырларының торышын яхшырту юлларын күрсәткән мәкаләләр урын ала. «Авыл тормышы» журналы яшь үсентеләр үстерү, авыл хуҗалыгы культураларын кышка әзерләү турында киңәшләр бирә. Төп рубрикалары: «Терлекчелек», «Игенчелек», «Авыл тормышы яңалыклары», «Әртилләр һәм коммуналар».

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Авыл тормышы (гәҗит)

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Авыл хуҗалыгы журналлары
Төркистан (шәһәр)

thumb|300px|right|Төркистан шәһәре сурәте белән литография, 1879 басылган
**Төркистан** () — Көньяк Казакъстан өлкәсенең шәһәре. Өлкә карамагындагы шәһәр. Казакъстанның борынгы шәһәрләрдән берсе.

1905 елдан Ырынбур-Илецк-Актүбә-Кызылурда-**Төркистан**-Ташкәнт линиясендә тимер юл станциясе эшли.

[thumb|250px|right|Төркистандагы [Әхмәд Ясәви|Хуҗа Әхмәт Ясәви кәшәнәсе]]
## Халык
Шәһәр хакимияте кармагындагы халык исәбе — 235,8 мең кеше (2011). Шәһәрдәге — 62,4% (Төркистан шәһәре), авылдагы — 37,6 % (35 авыл).

### Милли состав
Казакълар − 52,5 %, үзбәкләр — 45,2 %, руслар һ.б. — 2,3 %.
## Шәхесләр
* Габделхак Габдуллаев (1918-2001), рәссам.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Төрки дөньяның мәдәни башкалалары
Авыл көнкүреше (журнал, Минзәлә)

**«Авы́л көнкүреше́»** - айлык авыл хуҗалыгы журналы. ВКП(б)ның Минзәлә канткомы органы. 1925-26 елларда Минзәлә шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. 

Журнал битләрендә авыл хуҗалыгын квалификацияле кадрлар белән тәэмин итү мәсьәләләре күтәрелә, игенчелек, терлекчелек, умартачылык, яшелчәчелек тармаклары буенча киңәшләр басыла. Рубрикалары: «Терлекчегә киңәшләр», «Умартачыга киңәшләр», «Файдалы киңәшләр» һ.б.

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы журналлары
Сориле

**Сориле** (, ) — Чуаш Республикасының Ялчек районында урнашкан татар авылы.

## Тарихы
Авыл Соравыл (хәзерге Кайбыч районы) авылы ясаклы татарлары тарафыннан 1670 елда нигезләнгән. Элеккеге исеме — Шәйморза Сориле.

## Халкы
Халык саны 406 кеше. Милли составы — татарлар.

## Инфраструктура

Авылда клуб, китапханә, медпункт, мәчет эшли.
## Шәхесләр

* Татар шагыйре Рифат Сәлахның (1987 елгы) әнисе ― Сориленнән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ишмурзино-Суринск на офиуиальном интернет-портале Чувашской Республики 
* Ишмурзино-Суринск в Чувашской Энциклопедии
* Решение Собрания депутатов Янтыковского сельского поселения от 25 ноября 2008 г. № 8-2 «Об утверждении генерального плана Янтыковского сельского поселения Ялчыкского района Чувашской Республики и об установлении границ населённых пунктов, входящих в состав Янтыковского сельского поселения» (приложения 19 и 20 — картографическое описание границ д. Ишмурзино-Суринск)
* Ишмурзино-Суринск на карте Янтыковского сельского поселения
* Ишмурзино-Суринск на генеральном плане Янтыковского сельского поселения

Төркем:Ялчык районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Татар Байтуганы

**Татар Байтуганы** – Самар өлкәсенең Камышлы районындагы татар авылы. 
Камышлы авылыннан 10 көнчыгышрак, Сук елгасы буенда урнашкан.

## Тарихи белешмә
18 гасырда ул *Югары Ярмәк* дип атала. Генераль межевание (1798-1842) китабы буенча Югары Ярмәк (Байтуган) авылында 100 йорт булуы турында язылган. Аларда 254 ир-ат, 232 хатын-кыз яшәве язылган. 48 йорт яңа чукынган чуашларга, 48 – ясаклы татарларга, 4 – ям татарларына нисбәтле.

Пенза һәм Курск ягыннан руслар килеп утыра. Авыл милли билге буенча өч өлешкә бүленә. Татар белән чуашлар Сукның уң ярында, руслар – сул ягында тора. Вулыс үзәге була. 1927 елда вулыс Байтуган Милли (татар) районга исемен алыштыра. Ул заманда Байтуганда 600 йорт, чиркәү, зур базар була.

1925 елны беренче АКШ тракторы кайтарыла. 1930 елны өч күмәк хуҗалык корыла, МТС оештырыла. 1929 елда Байтуганда зур янгын чыкканга, исә калган йортларны Камышлыга күчерү мәсәләсе килеп туа. Шулай итеп район үзәк Камышлыга күчә.

2009 ел башында авылда советы буенча 297 кеше яшәде.

Татарлар татар теленең урта диалекты, камышлы сөйләше вәкилләре.

Байтуган мәчете гаят иске. Аны 1746 елда салынган дип санала.

## Социаль тармак
Байтуган ике катлы урта мәктәбендә 70 тән артык укучы белем ала. Балалар бакчасында 24 бала тәрбияләнә, уннан артыгы чиратта тора, чөнки урыннар җитеп бетми.

Авылда ике фельдшер-акушерлык пункты, социаль бүлек халыкка ярдәм күрсәтә. Уфа юлында ике кунакханә, ике Мәдәният йорты, ике китапханә эшләп тора. Объектларның барысында да байтуганлылар хезмәт итә.

## Икътисад
Булат Минаҗевның җаваплылыгы чикләнгән ”Байкомсервис” крестьян-фермер хуҗалыгында игенчеләр, терлек караучылар, сыер савучылар эшли. Шәхси хуҗалыкларга терлек асрау өчен хөкүмәттән субсидияләр бирелә хәзер, шуңа күрә халык кабат терлек асрый башлады. Ике төзүчеләр бригадасы яңа өйләр салып, искеләрен төзәтеп йөри. Шулай ук тегермән бар.
## Танылган шәхесләр

* Сәләй Вәгыйзов – татар балалары өчен Әлифба авторы 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бай туганлы Байтуган

Төркем:Самар өлкәсе татар авыллары
Төркем:Камышлы районы торак пунктлары
Һитроу Халыкара һава аланы

**Һитроу Лондон һава аланы** (, *LHR*) — Лондонның иң зур һава аланы. Дөньяда кулланылышы буенча өченче, Аурупада беренче һава аланы санала. Үзәк Лондоннан 24 км ераклыкта урнаша. 5 пассажир һәм бер йөк терминалларыннан тора. Соңгы, 5 нче терминал, 2008 елның 14 мартында Елизавета II тарафыннан ачыла.

Һава аланы әле Беренче бөтендөнья сугышы вакытында хәрби максатлардан кулланыла. Гади кешеләр өчен һава аланы 1946 елдан ачыла.

Бүгенге көндә биредә 90га якын халыкара һава аланына хезмәт күрсәтелә. Бер ел эчендә һава аланы белән 67 миллион кеше куллана.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  

Төркем:Бөекбритания һава аланнары
Төркем:Аурупа һава аланнары
Төркем:Һава аланнары
Авыр атлетика

**Авыр атлетика** — физик көч куллануга нигезләнгән спорт төре. Ул төрле авырлыктагы штанганы күтәрүдән гыйбарәт. Авыр атлетика буенча ярышлар ике күнегү буенча үткәрелә: ыргылып күтәрү һәм этеп күтәрү.

Олимпия уеннары программасына авыр атлетика буенча ярышлар 1896 елда кертелә, әмма 1900, 1908, 1912 елгы Олимпиадаларда авыр атлетлар катнашмый. Ярышлар программасы һәм авырлык категорияләре һәрдаим үзгәртелеп тора. Халыкара авыр атлетика федерациясе төзелгәнчегә кадәр спортчылар штанганы ике кул белән күтәрү һәм этеп күтәрү буенча көч сынаша. Кайвакыт ярышлар штанганы ике кул белән тотып ыргылып күтәрү һәм бер кул белән этеп күтәрү дисциплиналарында да уза.

## Авыр атлетика белән шөгыльләнгән татарлар
* И. Зыятдинов
* Ш.Х. Галиев
* Р.А. Хәйруллин
* М.Исмәгыйлев
* Ф.Зинәтуллин
* М.Сәхәбетдинов
* И.Шәйхетдинов
* Г.Миңнәхмәтов
* Р.Фәхретдинов
* В.Алиев
* Наил Гыйззәтуллин 
* Наил Мөхәммәдьяров

## Сылтамалар
* Авыр атлетика 

Төркем:Спорт төрләре
Академик ишкәк ишү

**Академик ишкәк ишү** — спорт тарихында иң борынгы спорт төрләренең берсе. 1892 елда оешкан Халыкара ишкәк ишү федерациясе FISA (ФИСА) 1896 елгы Олимпия уеннары программасына кертелгән беренче халыкара федерация була.

2008 елда Дөнья чемпионатына һәм Паралимпия уеннарына адаптацияләнгән ишкәк ишү ярышлары кертелә. ФИСА тарафыннан Дөнья чемпионатлары, Дөнья Кубоклары, Олимпия, Яшүсмерләр Олимпия уеннары, төбәк һәм Континенталь уеннар үткәрү өчен билгеле бер шартлар булдыру таләп ителә. Регата өчен сулыкта алты экипаж өчен аерым, туры һәм параллель юллар булырга тиеш. Аның озынлыгы 2 000 метр дип билгеләнгән. Әлеге таләпләр ярышлар гадел үтсен, нәтиҗәләр дөрес булсын өчен кирәк.

Академик ишү буенча ярышлар (регата) – бер яки берничә программа номерыннан торган спорт ярышы. Спортчылар төрле класстагы көймәләрдә дә узыша. Алар җенес, яшь, авырлык буенча төрле категорияләргә бүленә. 
 
Ярышлар ирләр арасында да, хатын-кызлар арасында да үткәрелә.

Академик ишү парлы һәм киереп ишү төрләренә бүленә.

Парлы ишү вакытында ике ишкәк тә кулланыла, ә киереп ишү вакытында бер ишкәк кенә эшли. Экипаж составы, ярышның төренә карап, бер, ике, дүрт яки сигез спортчыдан торырга мөмкин. Кайбер төр ярышларда спортчыларның авырлыгы билгеле бер күләмнән артмаска тиеш.

## Татарстанда академик ишү
Татарстан ишкәкчеләре Олимпия уеннарында өч тапкыр катнаша. 1976 елда Монреальдәге Олимпиадада якташыбыз Александр Плюшкин катнаша. Сигез кешелек экипаж составында алар сигезенче булып финишка килеп җитәләр. Лидия Аверьянова исә 1988 елда дүртенче урынны ала. Ул да сигез кешелек экипаж составында чыгыш ясый. 1996 елда Атлантада чыгыш ясаган Түбән Кама егете Александр Устинов исә 13нче урын алып кайта.

Казан ишкәк ишү спортының горурлыгы — Лидия Аверьянова (1960 елның 4 мартында Казанда туган). Ул җиде тапкыр СССР чемпионы (1983 – 1989 елларда), Дөнья чемпионы (1983, 1985, 1986 елларда), Сеулдагы Олимпия уеннарында катнашып, 4 урын алган спортчы. 1984 елда Атказанган спорт мастеры дигән мактаулы исемгә лаек булган.

Татарстан башкаласында Ишкәкле спорт төрләре үзәге ачылганнан соң, Мәскәү һәм Ростов-Дон шәһәрләрендә үткәрелә торган ишкәк ишү буенча бөтенроссия ярышлары Казанга күчә. 2011 елның җәендә Казан студентлар арасында Дөнья чемпионатын һәм Олимпиада программасына кертелмәгән программа буенча Россия чемпионатын кабул итте. 2012 елның июнь ахырында әлеге ярышлар кабат Казанда үтәчәк. Июльдә исә Урта Кабанда егетләр һәм кызлар арасында Россия яшьләр беренчелеген уздыралар. Сентябрьдә дә ярышлар күп булачак: Казанда спотның ишкәк ишү төрләре буенча студентлар арасында Дөнья чемпионаты һәм Россия Президенты призына Президент регатасы көтелә.

## Чыганаклар
* Академик ишү 

Төркем:Спорт төрләре