open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diego Maradona

**Diego Armando Maradona** (ispança *Diego Armando Maradona*; 1960, Lanus, Argentina — 25.11.2020, Tigr, Argentina) - Argentina elekke futbolçısı, höcüm itüçe yarım saqçı häm höcümçe bularaq "Arxentinos Xuniors", "Boka Xuniors", "Barselona", "Napoli", "Sevilya", "Nyuells Old Boyz" taqımnarı häm Argentina cıyılma taqımında uynadı.

Argentina cıyılma taqımında 91 matçta uynap 34 tup kertte.

1986 yılda Dönya çempionı titulın yawlıy. 1990 yılda Dönya çempionatında kömeş medal ala.

4 Dönya yarışında qatnaşa, yäşlär taqımnarı arasındağı Dönya  çempionı (1979).

1986 yılğı Dönya çempionatınıñ iñ yaxşı uyınçısı. Könyaq Amerika iñ yaxşı futbolçısı (1979, 1980).

"Boka Xuniors" taqımı sostavında Argentina çempionı. "Napoli" sostavında İtaliä ike tapqır çempionı.

FİFA säxifäsendä tawış birü näticäse buyınça **XX ğasırdağı iñ yaxşı futbolçı**.

"Altın tup" büläge berençe iäse. XX ğasırdağı Argentina iñ yaxşı sportçısı. Buenos-Ayres şäräfle watandaşı.

Narkotiklardan bäylelek säbäple  Maradona  karyerası qısqaraq bulıp çıqtı, xättä kokain saqlaw öçen xökem itelä (1991).

Karyeranı tamamlağannan soñ, kommentator bulıp eşli.

2008-2010 yıllarda Argentina cıyıma taqımı baş trenerı.

2020 yılnıñ 25 noyäbrendä baş mienä operatsiä yasatqaç, wafat bulğan.

## Klub karyerası

*1976—1981  Arxentinos Xuniors,  166 uyın (116 kertkän tup)
*1981—1982 "Boka Xuniors"  42 (28)
*1982—1984 "Barselona"  36 (22)
* 1984—1991  "Napoli"  188 (81)
*1992—1993  "Sevilya" 26 (5)
* 1993 "Nyuells Old Boyz"

## Milli cıyılma taqım

*1977—1979 Argentina (20 yäşkä qädär) 24 (13)
*1977—1994 Argentina,  91 (34)

## Sıltamalar

*    Выборнов Ю. В., Горанский И. В. Марадона, Марадона…. — Физкультура и спорт, 1989. — Т. 1. — 192 с. — (Звезды зарубежного спорта). — ISBN 5278001860.
*    Марадона Д. А., перевод Юнгер М. Диего Армандо Марадона. О себе о футболе и не только = Yo soy el Diego. — Москва: АСТ и У-Фактория, 2010. — Т. 1. — 320 с. — 4000 экз. — ISBN 9785170592685.
*   Dini, Vittorio, Oscar, Nicolaus. Te Diegum. — Leonardo, 1991. — ISBN 9788835510598.
*    Burns, Jimmy. La mano de Dios. — Неаполь: El País — Aguilar, 1996. — ISBN 9788441321021.
*    Sergio Levinsky. Diego Armando Maradona. Una vita presa a calci. — Ареццо: Limina, 1997. — ISBN 88-86713-32-0.
*    Maradona, Diego Armando. Yo soy el Diego. — Planeta, 2001. — ISBN 9871144628.
*    Dini, Vittorio, Oscar, Nicolaus. Te Diegum. — Sudamericana, 2001. — ISBN 9500720159.
*    Massimo Mauro, Luca Argentieri. Ho giocato con tre geni. Zico, Platini, Maradona. — Милан: Baldini Castoldi Dalai, 2001. — ISBN 9788884900807.
*    Francisco Cornejo. Ho scoperto Maradona. Il giovane Diego raccontato dal suo primo allenatore. — Ареццо: Limina, 2004. — ISBN 88-88551-37-9.
*    Emanuela Audisio. Il ventre di Maradona. Storie di campioni che hanno prestato il corpo allo sport. — Милан: Mondadori, 2007. — ISBN 9788804568490.
*    Manuel Parlato. Da Maradona a De Laurentiis. — Ареццо: Limina, 2009. — ISBN 9788860410306.

## Iskärmälär

Төркем:Аргентина футболчылары
Pele

**Pele** yäki tulı iseme **Edson Arantis du Nasimentu** (portugalça *Edson Arantes do Nascimento*; 1940, Tres-Korasoyns, Minas-Jerays) - Bräzil mäşhür futbolçısı, höcüm itüçe yarım saqçı häm höcümçe bularaq "Santos", "Nyu-York Kosmos" taqımnarı häm Bräzil cıyılma taqımında uynadı.

Bräzil cıyılma taqımında 92 matçta uynap 77 tup kertte.

İñ küp Dönya çempionatlarında ciñgän futbolçı - **3 ciñü**. 4 Dönya yarışında qatnaşa. **Dönya tarixında berdänber uyınçı bularaq 3 tapqır Dönya çempionı**.

1970 yılğı Dönya çempionatınıñ iñ yaxşı uyınçısı. Könyaq Amerika iñ yaxşı futbolçısı (1973).

Qıytğaara kubok häm Libertadores Kuboğı iäse, Qıytğaara Superkuboğı iäse.

FİFA futbol Komissiäse buyınça **XX ğasırdağı iñ yaxşı futbolçı**. Olimpiä Xalıqara komitetı buyınça XX ğasırdağı iñ yaxşı sportçı.

*World Soccer* jurnalı häm *France Football* buyınça XX ğasırdağı iñ yaxşı futbolçı.

*Time* jurmalı buyınça Dönya iñ yoğıntılı 100 keşe isemlegenä kerä.

Bräzil cıyılma taqımı tarixında iñ küp tup kertkän futbolçı - 77 tup. Dönya çempionı - 1958, 1962, 1970.

## Klub karyerası

*1956—1974 "Santos", 496 (504)
*1975—1977 "Nyu-York Kosmos", 64 (37)

## Milli cıyılma taqım

*1957—1971 Bräzil, 92 (77)

## Sıltamalar

* Статья из «Футбольной Энциклопедии», 2000
* Подробная статистика голов Пеле
* Голы Пеле в Бразилии
* Профиль на rsssf.com
* Матчи Пеле за сборную Бразилии

Төркем:Бразилия футболчылары
Төркем:Дөнья чемпионнары
Анадыр (елга)

**Анадыр** (**Погыча**, *[[Юкагирские языки|юкагир.]]* **Онандырь**, ''чук''. **Йъаайваам**) — Русиянең Чукотка автономияле бүлгесендәге елга. Озынлыгы 1150 км. Бассейнының мәйданы 191 минг км². Анадыр яссытаулыгыннан башланып, Беринг диңгезенең Анадыр култыгына коя. Баш өлешендә таулардан, түбән өлешендә тигезлектән ага. Уртача су чыгымы 1680 м³/сек. Кар һәм яңгыр сулары исәбенә туена. Көймәләр йөрешле.
## Искәрмәләр

Төркем:Русия елгалары
Lev Yaşin

**Lev İvan ulı Yashin** (rusça *Лев Ива́нович Я́шин*, 1929-1990, Mäskäw) - SSRB mäşhür futbol  qapqaçısı, Dinamo Mäskäw futbol taqımı häm SSRB cıyılma taqımı öçen çığış yasadı.

1956 yılğı Olimpiä uyınnarı çempionı, 1960 yılğı Awrupa çempionı, SSRB 5 tapqır çempionı, SSRB atqazanğan sport ostası (1957), Sotsialistik Xezmät Qaharmanı (1990). Palkawnik. KPSS äğzası (1958).

FİFA, *MFFİİS, World Soccer, France Football, Placar* buyınça **XX ğasırdağı iñ yaxşı qapqaçı**.

**"Altın tup"qa iä bulğan berençe häm berdänber qapqaçı**. 1971 yılda soñğı matçta uynadı.

## Tormış yulı

1929 yılda Mäskäwdä eşçe ğailäsendä dönyağa kilä.

Böyek Watan suğışı waqıtında Semberdä xärbi zawıtta eşli, şunıñ öçen medal ala.

1950-1953 yılda alqalı xokkeyda uynıy, SSRB Kuboğın yawlıy.

1953 yılda Dinamo Mäskäw taqımında uynıy başlıy.

1954 yıldan SSRB cıyılma taqımınıñ qapqaçısı.

1971 yılda xuşlaşu matçı uza.

Tämäke tartu säbäple ayaq gangrenası başlana, 1984 yılda Yaşinnıñ ayağı kiselä (amputatsiä).

1990 yılda tamäke tartu häm gangrena awırtuı säbäple wafat bula. Vagankovo ziratında kümelgän.

## Klub karyerası

*1950—1971 "Dinamo Mäskäw futbol taqımı", 485 (-299)

## Milli cıyılma taqım

*1956 SSRB olimpik, 6 (-3)
*1954—1967 SSRB, 74 (-70)

## Sıltamalar

*    Асаулов В. Ф.  Лев Яшин — русский гений. — М.: Вагриус, 2008. — 368 с. — ISBN 978-5-9697-0471-8.
*    Венглинский Г. П., Ильинский М. М.  Лев Яшин: вратарь эпохи. Заметки и мнения современников. — М.: Вече, 2005. — 160 с. — ISBN 5-9533-1007-2.
*    Винокуров В. И.  Лев Яшин: биографический очерк. — М.: Книжный клуб, 1999. — 64 с. — (Память. Спорт как спорт). — ISBN 5-7717-0017-7.
*    Винокуров В. И.  Яшин, Платини, Беккенбауэр и Мюллер: биографические очерки. — М.: Эксмо, 2009. — 288 с. — (Клуб 100 лучших футболистов мира). — ISBN 978-5-699-31147-7.
*    Галедин В. И.  Лев Яшин. — М.: Молодая гвардия, 2014. — 301 с. — (Жизнь замечательных людей. Вып. 1462). — ISBN 978-5-235-03669-7.
*    Горянов Л. Б.  Новеллы о вратаре. — М.: Советская Россия, 1973. — 192 с.
*    Есенин К. С.  Футбол. Сборная СССР. — М.: Физкультура и спорт, 1983. — 208 с.
*    Соскин А. М.  Триумф без пощады. Лев Яшин сквозь фильтр времени. — М.: Книжный клуб, 2004. — 111 с.
*    Соскин А. М.  Лев Яшин. За кулисами славы. — М.: Алгоритм, 2007. — 413 с. — (Память). — ISBN 978-5-9265-0422-1.
*   Соскин А. М.  Лев Яшин. Блеск сквозь слёзы. — М.: Алгоритм, 2009. — 384 с. — ISBN 978-5-9265-0710-9.
*    Соскин А. М.  Лев Яшин. Легендарный вратарь. — М.: Алгоритм, 2014. — 349 с. — (Легенды нашего спорта). — ISBN 978-5-4438-0705-8.

Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:«Алтын туп» ияләре
İslam bankinğı

**İslam bankinğı** (inglizçä *islamic banking*, ğäräpçä  مصرفية إسلامية ) — İslam dine qağidäläre buyınça  bank eşen alıp baru ısulı.

İslam iqtisadınıñ töp nigezläre: **protsenttan baş tartu, [[fyuçers]] kileşülärennän waz kiçü**. İslam iqtisadı - **proektlarğa kapital salu, öleşläp qatnaşu, bank protsent almıy, waqıt belän uynamıy**.

İslam iqtisadınıñ qaraşı: **aqça isep quya**. Misal öçen: xättä möselman bulmağan keşelärgä satılğan isertkeç eçemlektän alınğan aqça - tıyıla.

## Töp qağidälär
* iqraz protsentı tıyıla 
* ixtikär tıyıla 
* qomar uyınnar tıyıla
* isertkeç eçemlek yäki tämäke citeşterügä aqça birü tıyıla
* fäxişälekkä aqça birü tıyıla
* pornografiägä aqça birü tıyıla
* sixerçelekkä aqça birü tıyıla
* xäläl bulmağan it, qan, duñğız citeşterügä aqça birü tıyıla

## Möhim töşençälär
* Fiqh - Şäriğät
* ğarar - döres mäğlümatnı yäşerü
* ma'sir - ixtikär (spekulätsiä), anıqsızlıq 
* idcara
* Murabaha
* Muşaraqa
* Riba - ssuda protsentı, İslam bankinğında tıyılğan
*Taqaful
* Suquq
* Wäqäl - depozit

## Tatarstanda
2011 yıldan Tatarstanda Bolğar bankında  İslam bankinğı nigezendäge Ämäl säwdä yortı eşli, läkin ul çiklängän xezmät kürsätä ala.

2016 yılnıñ 24 martında Tatfondbank törkeme Qazanda Räsäyneñ berençe İslam bankinğı nigezendäge Partnerlıq bankinğı üzägen aça .

## Sıltamalar

* Официальный сайт группы Исламского банка развития
* Исламский бизнес и финансы. Информационно-аналитическое издание (глоссарий, статьи, новости)
* Официальный сайт ведущего российского специалиста по исламской экономкие и финансам Р.И. Беккина
* Книга "Исламская экономическая модель и современность"  - Лучшая книга по исламской экономике и финансам на русском языке
* Книга "Исламская банковская и страховая система в Иране" 
## İskärmälär

Төркем:Ислам
Төркем:Икътисад
Фаддей Беллинсһаузен

**Фаддей Фаддей улы Беллинсһаузен** (, , Эзель утравы — , Кронштадт) — рус диңгез сәяхәтчесе һәм тәдкыйкатьчесе, адмирал.

1803—1806 елларда дөнья тирәли диңгез сәяхәтендә катнашкан. 1819—1821 елларда "Восток" һәм "Мирный" көймәләрендә Антарктиданың котып яны зоналарын өйрәнү һәм намәгълүм җирләрне кәшеф итү өчен җибәрелгән экспедициясенең башлыгы булган. Экспедиция 1820 елның гыйнварда Антарктида ярларына якынлашкан. Антарктида янында һәм Тын океанның тропик өлешендә берничә утрау кәшеф иткән. Экспедиция 1821 елның июль—августта 751 көнлек диңгез әфәреннән соң Кронштадтка кайтып килгән. 1839 елдан Кронштадт губернаторы. Экспедиция тәфсиләтләрен хариталар атласы белән нәшер иткән.

Беллинсгаузен исемен Тын океандагы диңгез һәм суасты сайлыгы, Антарктидада шельф бозлыгы һәм фәнни станция, Туамоту архипелагындагы утраулар төркеме һ.б.н. йөртә.
Шелихов култыгы

**Шелихов култыгы** () — Охот диңгезенең төньяк-көнбатышындагы култык. Азия һәм Камчатка ярымутравы арасында.

Озынлыгы 650 км, киңлеге (керештә) 130 км, тирәнелеге 350 метргача. Төньякта Гижига һәм Пенжина култыкларына бүленә. Ярлары күбесенчә кыялы, көньяк-көнчыгышта сөзәк. Тәүлеклек су күтәрелешләренең биеклеге 12,9 метрга кадәр. Шелихов култыгына Гижига, Пенжина, һ.б. елгалар коя.

Балыкка бик бай (сельд, палтус, камбала, Ерак Көнчыгыш шим балыгы).

Рус диңгез сәяхәтчесе Григорий Шелехов исемен йөртә.
Arilär

**Arilär** (avesta *airya*, bor. hindi *ā́rya*, bor. farsı *ariya*), **ariylär** yäki **hind-iranlılar** - arilär tellärendä (hind-iran tellärendä) söyläşüçelär xalıqlar ataması.  Borınğı İran häm Borınñı Hindstan tarixi xalıqlarınnan kilep çıqqan üziseme. Arilär telläre hind-awrupa törkemenä qarıy.

Tellär häm mädäniätlär urtaqlığı elektän ük kilä torğan pra-arilär (borınğı arilär) berlegen isbatlıy. Zamança häm tarixi farsı-iran, hind-awrupa xalıqları - arilär toqımnarı bulıp sanala.

## Atama

Törle tellärdä ari süze törleçı tärcemä itelä: bor. hindi - **xuca**, xetçä *ara* - **iptäş**, ärmänçä ari - **qıyu**, borınğı törki *ar* - **ir**, *ari* - ir+iä.

## Tarix

Brahman däwläte waqıtında Arilär İle töşençäse kilep çığa.

Manu Qanunnarı buyınça (2 b.e.q. ğasır) *Āryāvarta* - Arilär İle Hind yılğası üzänennän Gimalay tawlarına qädär cäyelä.

Borınğı İran çığanaqları buyınça Dariy I yazmaları ari telendä yazılğan.

Borınğı yunannar buyınça Midiä xalqı, Farsı İle, Zärdöşt xalqı, Baktriä xalqı, Sogdiana xalqı - arilär xalıqları bulıp sanalğan.

Hind-arilär häm İran ariläre II b.e.q. meñyıllıqta bülengän. Pra-arilär III-II b.e.q. meñyıllıqta torğan.

## Xucalıq häm din
Arilär yarım küçmä xalıq bulğan, terlek ürçetkän, ayıruça - sıyırlar, ügezlär, şulay uq sarıqlar, käcälär, işäklär, döyälär asrağan. Xucalıqta da etlär bulğan. 

Atlar (avest *aspa-*) ğäskärdä qullanılğan, töp qoralı - uqlar (av. *išu*), görzi (av. *wazra*) bulğan.

Hind-arilärdä Veda dine, İran arilärendä Zärdöştlek taralğan bulğan. Töp çığanaqları - Rigveda häm Avesta.

## Ariçelek
* *Töp mäqälä [[Ariçelek]]*
Frantsiä ädibe Artür de Gobino ärilär tarixı nigezendä ütä millätçelek teoriäsen eşkärtä, anıñ buyınça keşelekneñ iñ yuğarı rasası - aq arilär bulıp sanala. Arilär rasalar teoriäse Hitler citäkçelegendä Öçençe Reyxta qullanılğan. Zamança fän bu teoriäne fänni bulmağan dip sanıy.

## Sıltamalar
* Арии  //  
*  От Скифии до Индии. Древние арии: мифы и история.  — : Мысль, 1974. — 206 с.
* Арии — путь на юг. — М.: Летний сад, 2008. — 560 с.: илл.
* Встает забытый мир// Знание — сила. 1978. № 4.
* Индоарии и цивилизация в долине Ганга
* Истинные арийцы: Тюменские историки считают, что нашли прародину легендарных ариев . // Итоги. — № 32(530) (07.08.06)

Төркем:Иран тарихыТөркем:Һиндстан тарихыТөркем:Үзәк Азия тарихы
Төркем:Һинд дине
Әдәби тел

Язылган әдәби хезмәтләрдә кулланылган телнең регистры *<small>([[:en:Register (sociolinguistics)|en]])</small>* яки диалекты **әдәби тел** термины белән билгеләнә. Кайбер телләрдә әдәби һәм гади сөйләм төрләре сизелерлек дәрәҗәдә аерыла ала. Бу феномен диглоссия буларак билгеле.

## Моны да укы

* Стандарт тел
* Рәсми тел
* Изге тел *<small>([[:en:Sacred language|en]] * [[:ru:Священный язык|ru]])</small>*

Төркем:Телләр
Төркем:Әдәбият
Zärdöşt

**Zärdöşt**, **Zaratustra** (avest *Zaraθuštra*, farsı *Zartošt*, kördçä *Zerdeşt*, yunança *Ζωροάστρης* - **Zoroastr**) - Zärdöştlek dinenä nigez saluçı, kähin häm päyğämbär, ul äytkänençä aña Zärdöştlekneñ izge kitabı törendäge Ahura Mazda Yañalığı - Avesta birelgän.

## Tormış yulı

Zärdöştneñ döres tärcemäi xäle ışanıçlı bulmıy. Ber çığanaq buyınça ul Baktriädä, Balh şähärendä tuğan. (Balhara patşalığı qarağız).

İkençe qaraş buyınça ul Tähran bistäse **Rades (Rayy)** şähärendä dönyağa kilgän (çamalap 628-551 b.e.q. yılda). Zur İran könçığışında torğan.

Aristotel buyınça Zärdöşt Platonnan 6000 yıl elek yäşägänder.

Linvistik tikşerü (Gat) buyınça Zärdöşt tormış yılları XII-X b.e.q. bulğan.

Qayber urta ğasırlar möselman tarixçıları Zärdöşt İran Azärbaycanında torğanın sanıylar (Äl-Birüni, Äl-Balazuri, Äl-Qazwini h.b.).

Britan ğalime **Meri Boys** häm Hindstan säyäsätçese **Bal Gangadhar Tilak** buyınça Zärdöşt Çiläbe ölkäse, **Sintaşta** şähärçelegendä tuğan.

Zärdöşt Spitama ğailäsendä tuğan, ätise - Poruşaspa, änise - Dugdova.

Riwäyät buyınça Zärdöşt tuğanda yılamağan, ä kölä başlağan häm kölüe 2000 artıq demonnarnı ütergän.

Zärdöşt xatını - Xvovi.

## Eşçänlek

Avestanıñ Gata öleşendä Zärdöşt tarixi şäxes bulıp taswirlana.

İske arilär dinenä qarşı çığış yasıy. Qanlı qorban çaluğa (haoma) qarşı köräş itä. Zärdöşt buyınça yaxşılıq häm yawızlıq ayırılıp toralar, alar arasında hiç urtaqlığı yuq.

Zärdöşt panteonında abstrakt fikerläre kerä:
* Ahura-Mazda (ziräk xuca)
* Xşatra Variä (yaxşıraq patşalıq)
* Xourvatat (berdämlek)
* Amertat (ülemsezlek)
* Vohu Mana (yaxşı fiker)
* Aşa Vaxişta ( iñ yaxşı täqwalıq)
* Spenta Armati (izge tıynaqlıq)
* Sraoşa (buysınuçanlıq)

## Mädäniättä

*"Tılsımlı fleyta" digän Motsart operasında Zärdöşt obrazı bar.
* Fälsäfäçe Fridrix Nitsşe "Zärdöşt bolay äytkän" digän kitapnı yaza.

## Sıltamalar
* Заратустра / Энциклопедия «Религия»

Төркем:Иран тарихы
Төркем:Пәйгамбәрләр
Төркем:Зәрдөштлек
Төньяк Себер түбәнлеге

**Төньяк Себер түбәнлеге** () — Енисей һәм Оленёк елгалары тамаклары арасындагы түбәнлек. Красноярск крае һәм Саха Җөмһүрияте территориясендә. Көнбатыштан көнчыгышка 1550 километрдан артык, төньяктан көньякка 480—500 километрга сузылган. Җир өсте дулкынсыман төзелешенә ия. Биеклекләр 300 метрга кадәр.

Бозлык һәм диңгез утырмаларыннан, комташлардан, балчыклы сланецлардан тора. Нефть, табигый газ, ташкүмер чыганаклары бар.

Арктик һәм субарктик климатик ларында урнашкан. Кыш озын вә салкын, җәй кыска һәм салкынча. Кар капламы якынча 265 тәүлек ята. Гыйнварның уртача температурасы -30...-37°С, июльнең уртача температурасы +6...+10°С. Еллык явым-төшем микъдары 250-300 мм.

Тигезлек аша Пясина, Югары Таймыра, Хатанга, Анабар, Оленёк елгалары ага.

Төньяк өлешендә лишайниклы тундра, көньяк өлешендә куаклыклы тундра, көньяк читендә урмантундра өстенлек итә.
Ariçelek

**Ariçelek** (arilär töşençäsennän kilep çığa: avest *airya*, farsı *ariya*, sanskritta - **namuslı, layıq, kürkäm**) - arilär rasası xaqında fänni bulmağan rasaçılıq teoriä nigezendäge töşençä, xäräkät. Termin XIX ğasırda rasalar teoriälärе tarafdarları tarafınnan uylap çığarıla häm soñraq Almaniä natsional-sotsialistları belän qullanıla.

1855 yılda Fransiä ädibe Artür de Gobino ärilär tarixı nigezendä ütä millätçelek teoriäsen eşkärtä, anıñ buyınça keşelekneñ iñ yuğarı rasası - aq arilär - Awrupa rasası yäki "nordik rasa" bulıp sanala.  Gobino buyınça nordik rasa - aq çäçle, kük küzle, "ärsez keşelär" bulıp taswirlana.

Fänni qaraş buyınça ariçelek - fängä qarşı täğlimat, çönki tarix buyınça arilär - hind-farsı telle xalıqlar toqımnarı bulıp sanala. Citmäsä, hind-awrupa telle xalıqlar urtaq rasağa iä bulmıy, ğomum fizik üzlekläre iäse tügellär. Arilär telle xalıqlar antropomorfik üzleklär buyınça törle xalıqlar (hind, farsı, Awrupa xalıqları).

Ütä millätçelek, natsist teoriäse buyınça "arilär watanı" - Tönyaq Awrupa bulğandır, anda iñ çista arilär yäşägänder. Näq şuşı qaraşnı Hitler yaqlıy.

Ütä millätçelär, natsistlar "arilär rasası" "semitlar rasası"na qarşı quya, şunnan antisemitizm töşençäse çığa. Hitler tarafdarları "semit rasası"na tiskäre sıyfatlarnı yazıp quya, ä arilär - turı qarşılığı bulıp qarala.

## Sıltamalar

* Арийцы (национал-социализм) 

Төркем:Нацистлар тәгълиматыТөркем:ФашизмТөркем:Расалар
Тәбриз

**Тәбриз** (, ) — халык саны буенча Иранның өченче шәһәре, Көнбатыш Әзербайҗан останының администртив үзәге.
## Географиясе
Ачычәй елгасы үзәнендә, 1364 метр биеклектә урнашкан.
## Тарих
Шәһәргә 3-4 йөзләрдә Сасанилар тарафыннан нигез салынган. 13 йөз азагы — 16 йөз башларыда Иран территориясендәге төрле дәүләтләрнең башкаласы булган. 18—19 йөз башларында Тәбриз ханлыгының башкаласы. 1945-1946 елларда — Азәрбайҗан Милли Хөкүмәте башкаласы.
## Халык

## Икътисад һәм мәдәният

Транспорт юллары төене. Илнең мөһим сәүдә һәм сәнәгать мәркәзләреннән берсе. Машиналар төзү, нефть эшкәртү, азык-төлек, күн сәнәгате кярханәләре бар.

Университет бар. архитектура ядкәрләре: Алишаһ җәмигъ мәчете (1310—1320), Күк мәчет (1465) калдыклары, һ.б.

## Галерея

Masjed+imamzadeh tabriz.jpg|
Shah-Goli.Tabriz.jpg|Шаһгали паркы
Tabriz_university_2009.jpg|
TabrizRail.jpg|Вокзал

## Искәрмәләр

Төркем:Иран шәһәрләре
Төркем:Тәбриз
Келәм

**Келәм** — эрләнгән җептән эшләнгән тыгыз, тукылган эшләнмә. Бизәү яки җылыту максатында идәнне, диварны, бүлмәдәге башка өслекләрне каплау өчен кулланыла.
Келәм — бик борынгы заманнардан ук йортны бизәү яки җылыту өчен кулланылган. Байлык билгесе булып та торган. Сәнгать әсәре булып та исәпләнә. Җентекле, тырышлык сорый торган кул хезмәте кулланыла. Келәмнең синтетика (*нейлон, полиэстер, полипропилен, йон катнашмасы булган, акрил һ.б.*) төрләре, имитация дә киң таралган. Яхшы шартларда саклаганда, меңәр ел саклана ала.
[thumb|right|[Тәбриз келәме]]

## Тарих
 

* Тукылган келәмнең тарихы меңәр еллар белән исәпләнә. Рәсемле келәмнең тарихы б.э.к. XVI-XI гасырлар белән исәпләнә. Иң борынгы келәмне фиргавен Тутмос IVнең мизанында  табалар. Келәм туку күренешен сурәтләгән иң борынгы фреска б.э.к. Х гасыр белән исәпләнә. Әлеге фреска Бени-Хәсәндә табылган.
* Иң борынгы йон келәм б.э.к. V гасырда тукылган. Алтайда, Пазырык курганында табылган. Хәзерге вакытта  Эрмитажда саклана. Сурәтендә орнамент (*[[ат]]лы [[җайдак]]лар*) төгәл күзаллана.
* Күчмә халыклар мәдәниятендә келәм куллану аерым урын алып тора. Бу хәл күчмә кабиләләр көнкүрешенең кырыс шартларда узуы белән аңлатыла. Көнчыгышта ислам дине ныгып урнашкач, келәм туку сәнгатендә тере җанны сурәтләү тыела, алар урынына символлар, абстракцияләр кулланыла башлый.

## Төрләре

   
#### Туку урыны буенча
* Азәрбайҗан келәме
* Европа (Франция, Скандинавия, Испания, Англия, Молдова һ.б.) келәме
* Әрмән келәме
* Әфган келәме
* Гарәп келәме
* Иран келәме 
* Кавказ (Дагыстан һ.б.) келәме
* Казакъ келәме
* Кытай келәме
* Пакистан келәме
* Төрекмән келәме
* Төркия келәме
* Һиндстан кеәме

#### Технологиясе буенча
* Тукылган
* Үрелгән
* Войлоклы
* Тафтинглы
* Энә белән эшләүле

## Үзенчәлеге
Келәмнәр бер-берсеннән аерыла:
* Тукыма фактурасы буенча (*йонлы, йон катышмаган, иелгән*)
* Материалы буенча (*[[йон]], [[ефәк]], [[җитен]], [[мамык]], [[киҗе-мамык]], войлок*)
* Буяу сыйфаты буенча (*табигый буяу, химик буяу*)
* Күләме буенча
* Каймасы буенча
* Рәсем (*орнамент*) буенча
* Төсләре буенча

## Дөньяда иң зур келәм

Әбу-Даби шәһәрендә (Берләшкән Гарәп Әмирлекләре) Шәех Зәет мәчетендә (*шәех Зәет ибн Солтан ән-Нәхәйян, [[Берләшкән Гарәп Әмирлекләре|БГӘ]] нигезләүче һәм беренче президенты хөрмәтенә аталган*) идәнгә җәелгән. Мәчет 2007 елның Рамазан аенда ачылган.
Келәм «Иран келәмнәре» ширкәте тарафыннан әзерләнгән. Рәссамы – Али Халики (Иран). Келәмнең мәйданы – 5627 кв. м. Келәмне тукуда 1 200 тукучы хезмәт куя. 20 техник төркем, 30 эшче җәлеп ителә. Келәмнең авырлыгы – 47 тонна – 35 тонна йон, 12 тонна мамык. Келәм төзелешендә 268 000 төен бар..

## Шулай ук карагыз
* Палас
* Гобелен
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Сәнгать белешмәлеге. Келәм 
* Келәм һәм палас 
* «Все на ковер»

## Әдәбият
# Ковры РСФСР (*Каталог*). М., 1952.

Төркем:Декоратив-гамәли сәнгать
Төркем:Интерьер
Apollon

**Apollon** (bor. yunança *Ἀπόλλων*), quşamatı **Feb** (bor. yunança *Φοῖβος* - **Febos**) - borınğı yunan mifologiäsendä altınçäçle, kömeş cäyäle Qoyaş allası, Feb quşamatı - qoyaş yaqtısı digän süz. Sänğätlärne yaqlawçı alla, muzalarnı citäkli häm yaqlıy (şunıñ öçen *Μουσηγέτης* - **Musaget** dip yörtelä), kiläçäkne aldan äytüçe, küräzä, däwallawçı alla,  ütereşne qılğannarnı çıstartuçı.

Yunan mifologiäsendä iñ olılana torğan allalarnıñ berse.

Qoyaşnı bilgeli, anıñ señlese - igezäk Artemida - Aynı bilgeli.

Zevs häm Leto ulı, titannar Key häm Feba onığı.

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416

Төркем:Борынгы юнан мифологиясеТөркем:Борынгы юнан аллалары
Hera

**Hera** (bor. yunança *Ἥρα*, mikençä *e-ra* - **xucabikä**) - borınğı yunan mifologiäsendä nikaxlaşu alihäse, bala tudırğanda ananı saqlawçı alihä.

**Olimp** unike allasınıñ berse, yuğarı alihä.

Zevsnıñ señlese häm xatını.

Rim mifologiäsendä Yunonağa tiñ.

Hera - xakimlek itärgä yaratuçan, qatı küñelle, qayçaqta räximsez häm könläşüçän alihä.

Hera - Kronos häm Reyä öçençe qızı, Demetra, Hestiä, Aid, Poseydon señlese.

## Könläşü häm talaşular

Titannar häm Olimp allaları arasındağı suğışta - **Titanomaxiä** çorında Reyä qızı Hera nı Okean häm Tefida yanına cibärep yäşergän, soñraq Hera abıyı häm tätäsen tatulaştıra.

Hera **[[Exo]] nimfasın qähärlägän** häm Exo süzlärne qabatlıy başlağan, **qaytawaz**ğa äylängän.

Hera ulı Hermesnı üz söte belän aşatqan, soñraq tibärgän häm Hera sötennän Kiek Qaz Yulı kilep çıqqan (Söt yulı).

Hera Zevsnıñ nikaxsız tuğan ulı Herakl nı näfrät itä häm küp zarar kiterä.

Paris xökemendä qatnaşqan, ciñelgän, şuña kürä Troya suğışı waqıtında axeylär yağında bulğan. 

Argonavtlar säyäxätendä Yasonğa bulışqan.

## Surätlär



James Barry 001.jpg|Zevs häm Hera
Trade-sign of the Junó perfumery.jpg| 
Carracci - Jupiter et Junon.jpeg|
Antonia minor pushkin.jpg
Juno Receiving the Head of Argos WGA.jpg


## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416

Төркем:Борынгы юнан мифологиясеТөркем:Борынгы юнан аллалары
Әтиләр көне

*Халыкара [[Ирләр көне]] белән бутамаска.*
**Әтиләр көне** (, ) — июнь аеның өченче якшәмбесендә бәйрәм ителүче халыкара әтиләр көне. Бу көнне балалары әтиләренә, аларга  булган мәхәббәтне һәм рәхмәтне белдереп, бүләкләр бирәләр.

Әти кеше исән булса кызыл роза, исән булмаса ак роза сатып алу канунлашкан.

## Тарих

Америкалы Сонора ханым Смарт Додд (*Sonora Smart Dodd*) 1909 елда яңа бәйрәм булдыру тәкъдиме белән җирле хакимияткә (Споукэйн, Вашингтон штаты, ) мөрәҗәгать итә. Баштарак бәйрәмне Сонораның әтисе Уильям Смарт туган көнне 5 июньдә уздырырга уйлыйлар, ләкин бәйрәмне әзерләү сузылып, 19 июньдә бәйрәм итәләр. Әлеге бәйрәмне АКШның башка штатларында да хуплап каршы алалар. 
* 1924 елда президент Калвин Кулидж хуплавын белдерә.
* 1956 елда АКШ Конгрессы бәйрәм кирәклеге турында резолюция кабул итә.
* 1966 елда президент Линдон Джонсон бәйрәмне июньнең өченче якшәмбесендә бәйрәм итү турында прокламациягә кул куя.
* 1972 елда президент Ричард Никсон бәйрәмгә рәсми төс бирә.
 
АКШтан соң, июньнең өченче якшәмбесендә әтиләр көнен Бөекбритания, Һолландия, Франция, Кытай, Япония кебек илләрдә бәйрәм итә башлыйлар. Кайбер илләрдә әтиләр көнен башка көндә билгелиләр. Алманиядә Пасхадан соң 40- көнне  (21 май), Австралиядә сентябрьнең беренче якшәмбесендә, Италиядә 19 мартта бәйрәм итәләр.

## [[Кытай]]да Әтиләр көне
Кытайда Әтиләр көне июньнең өченче якшәмбесендә бәйрәм ителә. Кытайда ата-ананы, бигрәк тә өлкән яшьтәгеләрен хөрмәтлиләр. Көнчыгыш Азиядә озак яшәүнең сере якыннарның хөрмәтен-мәхәббәтен тоеп, тормышка оптимистик карашта булуда, дип саныйлар.  Конфуцийның бер түбә астында өч буын яшәргә тиеш дигән кануны бүген дә исән. 
Андый гаиләләрдә өлкәннәргә иң яхшы бүлмә, аш өстәле артында түр башы бирелә.

## [[Канада]]да Әтиләр көне
Канадада Әтиләр көне (*Father's Day*) июньнең өченче якшәмбесендә бәйрәм ителә. Балигъ булган балалары аталары янына килә, алар өчен мәҗлесләр оештыра, бергәләп сәяхәткә китәләр, йорт эшләрендә булышалар, бүләкләр бирәләр. Ал розалар сатып алалар, әгәр исән булмаса, каберенә ак розалар илтәләр.

## [[Япония]]дә Әтиләр көне
Әтиләр көнен (*Тити-но Хи*) бәйрәм итү гадәте Япониягә Америкадан 1950 елларда кергән. 1980 елларда бәйрәм популярлаша. Шулай ук кызыл розалар бүләк итәләр.

## [[Алмания]]дә Әтиләр көне
Алманиядә Әтиләр көне (*Vatertag*) 1936 елдан рәсми бәйрәм булып исәпләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Әтиләр көне
* En güzel Babalar Günü mesajları

Төркем:Бәйрәмнәр
Төркем:Халыкара көннәр
Төркем:Ир-ат
Төркем:Гаилә
Aid

**Aid** (bor. yunança *Ἀΐδης* , yäki *Hades*, Borınğı Rimda **Pluton**, *Πλούτων*, lat. *Pluto*  - **bay**, yäki **Dit**, **Ork**) - borınğı yunan mifologiäsendä cir astındağı ülelär patşalığı allası häm ülelär patşalığı ataması.

Kronos häm Reyä ulı, Zevs, Hera, Demetra, Hestiä häm Poseydon bertuğanı.

Aid xatını - Persefona.

Dönya bülengändä titannar östennän ciñgännän soñ, Aidqa cir astındağı ülelär patşalığı häm ülgännär şäwläläre östennän xakimlek qalğan.

Şulay uq Aid cir astındağı baylıqlar, uñdırışlıq allası bulıp sanalğan.

Aid tsikloplarnı azat itkän, şunıñ öçen tsikloplar aña tılsımlı başlıqnı büläk itkännär.

Aid berkemne üz patşalığınnan çığarıp cibärmägän, läkin Sizif Aidnı aldap, ülelär patşalığınnan qaçqan.

## Orfey häm Evridika

Orfey üz söyekle ülgän xatını Evridikadan ülelär patşalığına barğan. 

Orfey üz iskitkeç matur tawışı, cırlar belän Aid häm Persefonanı soqlandırğan, häm Aid Evridikanı çığarıp cibärergä röxsät birgän.

Läkin qaytqanda, Orfey artqa borılıp qarağan, quyılğan şartnı bozğan häm Evridika mäñgegä ülelär patşalığında qalğan.

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416

Төркем:Борынгы юнан мифологиясеТөркем:Борынгы юнан аллалары
Zevs

**Zevs** (bor. yunança *Ζεύς*, mikençä *Diy*) - borınğı yunan mifologiäsendä kük yöze, kükräw, yäşennär  allası, böten dönyanı belä.

Titannar **Kronos** häm **Reyä** ulı. Aid, Gestiä, Demetra, Poseydon bertuğanı.

Zevs xatını - Hera (Gera) allası. Keşelär häm allalar atası.

Rim mifologiäsendä Yupiterğa tiñ.

Zevsnıñ töp bilgeläre - qalqan, ikeyaqlı balta (labris), qayçaqta börket, urnaşu urını - **Olimp**.

Zevs - "ut", kük belän yörtä, ictimaği häm ğälämi tormışnı tärtipkä sala.

Zevs Cirdä igelek häm yawızlıqnı bülep quya, keşelärgä wöcdan häm oyat birgän.

Qayçaqta Moyrlarğa üze buysına. Kiläçäkne aldan kürä.

Zevs cäza birüçe köç, täqdir belän bäyle.

Zevs ictimaği tärtip tözi, şähär tormışın yaqlawçı, keşelärgä qanunnar birgän, patşalar xakimiäten urnaştırğan, yort häm ğailäne saqlıy, ğöref-ğädätlärne ütäwne qarawçı. Zevsqa başqa yunan alalları buysına.

## Surätlär



Файл:Statue of Zeus (Hermitage) - Статуя Юпитера.jpg|
Файл:Júpiter y Tetis, por Dominique Ingres.jpg| 
Carracci - Jupiter et Junon.jpeg|
Statue of Zeus.jpg



## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Төркем:Борынгы юнан аллалары
Poseydon

**Poseydon** (bor. yunança *Ποσειδῶν*) — borınğı yunan mifologiäsendä diñgezlär allası, Zevs häm Aid belän bergä öç töp Olimp allasınıñ berse.

Kronos häm Reyä ulı, Zevs, Hera, Demetra, Hestiä häm Aid bertuğanı. 

Dönya bülengändä titannar östennän ciñgännän soñ, Poseydonğa su moxite qalğan. Soñraq ul başqa diñgez allların - Nerey, Okean, Protey h.b.  - qısrıqlap çığara. 

Poseydon xatını - Amfitrita, ulı - Triton, alar bergä zinnätle sarayda diñgez töbendä toralar.

Poseydon qulında öç yäplene tota, anıñ yärdämendä dawıllar, ğarasatnı cibärä, qıyalarnı cimerä, çişmälärne çığara.

Rim mifologiäsendä Neptunğa tiñ.

Poseydon sıyfatları - xakimlek itärgä yaratu, köç-qüät. Zevs - tınıçlı, Poseydon - açulı.

Troya suğışında axeylär yağında bulğan. Odisseynı ezärlägän.

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416

Төркем:Борынгы юнан мифологиясеТөркем:Борынгы юнан аллалары
Afrodita

**Afrodita** (bor. yunança *Ἀφροδίτη*, afros *ἀφρός*  - **kübek**) - yunan mifologiäsendä maturlıq häm mäxäbbät alihäse, unike **Olimp** böyek allası isemlegenä kerä.

Şulay uq nikaxlar, bala tabu alihäse.

Rim mifologiäsendä Venerağa tiñ. 

Afroditanıñ mäxäbbät xäkimiätenä keşelär dä allalar buysına, tik Afina, Artemida häm Hestiä buysınmağan.

Hefest xatını, soñraq Ares xatını.

Mäxäbbätne qabul itmägängä qarata räximsez bulğan.

Anıñ yuldaşları - Erot, haritlar, orlar, nimfalar. İştarğa oxşağan. Yış qına anı arıslannar, ayular, bürelär ozata baralar.

Riwäyät buyınça Afrodita Kronos peçkän Uran qanınnan häm diñgez kübegennän dönyağa kilgän.

Adonisqa ğaşıyq bulğan, läkin Adonisnı qaban ütergän häm soñraq Hera säbäple Afrodita Hefestqa kiäwgä çıqqan. Hefest - allalar arasında iñ yaxşı osta, läkin iñ yämsez alla bulğan. 

## Troya suğışı

Erida başlağan bäxästä - nindi alihä iñ matur: Hera, Afina yäki Afrodita - Paris Afrodita faydasına cawap birgän. Şunıñ öçen Afrodita Parisqa güzäl Yelena mäxäbbäten birüne wäğdä birgän, Yelenanı urlarğa bulışqan. 

Yelenanı urlaw - Troya suğışınıñ töp säbäbe.  Suğışta Afrodita Troyağa bulışa.

## Cäzalar

Mäxäbbätne qabul itmägängä Afrodita cäza birä: İppolit, Nartsiss ülemenä kiterä, Pasifaya ğa zoofiliä belän (ügezgä yaratu) cäza birä, Mirra ğa - intsest belän (atasına söyü) cäzalıy.

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416
* Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.132-136 (статья А. Ф. Лосева); Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 
* Лосев А. Ф. История античной эстетики. Последние века. М., 1988. Кн.2. С.414
Төркем:Борынгы юнан мифологиясеТөркем:Борынгы юнан аллалары
Марс Макаров

**Марс Макаров** (Марс Андрей улы Макаров) — композитор һəм виртуоз музыкант (*[[баян]]*). Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1987).

## Тәрҗемәи хәле

1939 елның 28 октябренда ТАССР  Биләр районы (хəзер Нурлат районы) Чурабатыр авылында туган. 1953 елда гаилəсе Казанга күченә.  26 нчы татар мəктəбендә укый. Казан музыка училищесын (*[[баян]] классы*) тәмамлаган (1962).

## Хезмәт юлы

Диплом алуга Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленə эшкə җибəрәлəр. 
* 1962-1968 Татар дəүлəт җыр һəм бию ансамблендә баянчы.
* 1968-1977 Татар дәүләт филармониясендә концертмейстер.
* 1977-1978 Башкорт дәүләт филармониясендә концертмейстер.
* 1976-1982 Татар дәүләт опера һәм балет театрының концерт төркемендә концертмейстер.
* 1982 елдан 18- санлы Казан сәнгать мәктәбендә укыта.

## Иҗаты
Студент вакытта ук баян өчен аранжировкалар, җырлар яза башлый. Концерт репертуарында халык көйләрен, татар композиторларының  инструменталь әсәрләрен баян өчен эшкәрткән әсәрләре. 200 дән артык җыр, романс авторы.
Иң беренче язылган җыры  — «Киек казлар» (1964, Хәсән Туфан сүзлəре)
1968 елда Һелсинкидә Татарстаннан килгəн бер төркем сəнгать əһеллəре (*[[Илһам Шакиров]], [[Рөстәм Яхин]], [[Айрат Арсланов]], [[Венера Шәрипова]] һəм [[Марат Əхмəтов (1937)|Марат Əхмəтов]]*)  белән Финляндия президенты Урһо Кекконен белəн очрашуда катнаша.

Марс Макаров үзе дə шигырьлəр язуга һəвəс. 
Ркаил Зәйдулла: «*Шигырьлəрне композитор, моң иясе язганы күренеп тора – алар төзек ритм белəн язылган, үз аһəңнəре бар. Теле саф, чишмə кебек челтерəп тора. Иң мөһиме – шигырьлəр ясалма түгел, көчəнеп язылмаганнар. Алар самими, ихлас*».

2011 елда «Сәнгатебез йолдызлары» китабы дөнья күрә. Китапка Хәсән Туфан, Александр Ключарёв, Хәйдәр Бигичев, Мәсгут Имашев, Айрат Арсланов, Гали Ильясов һəм башка бик күп атаклы сəнгать кешелəре хакында очерклар, истəлеклəр тупланган.

#### Җырлары
* «Агыла да болыт агыла» Хәсән Туфан сүзләренә
* «Ай чыга Арча кырыннан» Хәсән Туфан сүзләренә
* «Киек казлар» Хәсән Туфан сүзләренә
* «Юксындырсаң, нишләрмен» Хәсән Туфан сүзләренә
* «Кара шәлең килә сөйрәлеп» Зиннур Насыйбуллин сүзләренә
* «Кыңгырау чәчәкләре» Клара Булатова сүзләренә
* «Көмеш тояк-тулпар атым» Халык сүзләренә
* «Минем иркәм биюче» Гөлшат Зәйнашева сүзләренә
* «Татарстан таңнары» Гамил Әфзал сүзләренә
* «Язгы ташу» Рәдиф Гаташ сүзләренә
* «Ни сөйли урман» Сибгат Хәким сүзләренә
* «Көзге урман» Кави Нәҗми сүзләренә 
* «Төнбоеклар» Илдар Юзеев сүзләренә
* «Мәк чәчәге» А. Абдуллин сүзләренә

#### Дискография
1986  «Флёра Сөләйманова һәм баянда Марс Макаров» (33Д-031715-16)

## Гаиләсе
Җəмəгате Фирдания, кызы Иделия.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# З. Гыйльметдинова. Марс Макаров. Сәхнә, 2015, 5 сан.

## Сылтамалар

*  Марс Макаров Татар филармониясе сайтында 
*  Марс Макаров «Милләттәшләр» сайтында
*  Марс Макаров

## Моны да карагыз

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Казан музыка көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Укытучылар
Макаров

**Макаров** — фамилия. *[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Александр Макаров (1918—1992), Дан орденының тулы кавалеры.
* Алексей Макаров (1977) — Татарстан Республикасы Кайбыч районы башкарма комитеты җитәкчесе.
* Валерий Макаров (16.02.1965, *[[Зәй (шәһәр)|Зәй]]*), Әгерҗе районы башлыгы (2013).
* Василий Макаров (1909—1966), чуаш рәссамы.
* Иван Макаров (1898—1979), совет хәрби башлыгы, майор (1943).
* Марс Макаров (28.10.1939), композитор.
* Михаил Макаров (1906—1969), тарихчы, педагогика фәннәре кандидаты, доцент, РСФСР атказанган укытучысы (1960), Чуаш АССР мәгариф министры (1941―1952). Чуаш АССР Югары Советы депутаты.
* Петр Макаров (1922—2006), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).

## Моны да карагыз
* Макаров, Сахалин өлкәсендәге шәһәр.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Hermes

**Hermes** (bor. yunança *Ἑρμῆς*) - yunan mifologiäsendä säwdä, tabış, aqıllılıq, citezlek, süzgä ostalıq, atletlar allası, baylıq häm säwdädä kerem birüçe alla.

Öndäwçelär, ilçelär, kötüçelär, yulçılar, sixer, alximiä, astronomiäne yaqlawçı alla.

Allalar ilçese häm Aid cir astındağı patşalığına ülelär cannarın ütkärüçe.

Ülçäwlär, sannar, älifbanı uylap çığarğan häm keşelärne uqıtqan.

Rim mifologiäsendä Merkuriyğa tiñ.

Zevs häm pleyada Maya ulı.

Bäläkäy çaqta Apollonnan 50 sıyır urlağan, Zevstan skipetr, Poseydonnan öç yäple, Hefesttan qısqıç, Afroditadan bilbaw, Apollonnan altın uqlar häm cäyä, Arestan qılıçnı urlağan.

Hermes Zevs birgän yomışlarnı başqara.

**Stilbon** - "Hermes yoldızı" - Merkuriy planetası.

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Төркем:Борынгы юнан аллалары
Hefest

**Hefest** (bor. yunança *Ἥφαιστος*) — yunan mifologiäsendä ut allası, timerçelek hönäre yaqlawçı, iñ osta timerçe.

Rim mifologiäsendä Vulkanğa tiñ.

Zevs häm Hera ulı, Apollon, Ares, Afina, Heba, İlifiä bertuğanı. Qayçaqta anıñ ätise Helios, Talos bulıp sanalğan.

## Anasına üç alu

Hefest bik awıru, çirläşkä balası bulıp tuğan, anası Hera annan baş tartıp, biek Olimp tawınnan anı taşlağan, diñgez Hefestnı ütermägän, ä ügi anası Fetida bulğan.

Hefest anası Herağa üç alırğa qarar itkän: dönyada tiñe bulmağan altın täxet yasap, Herağa büläk itep cibärgän. Hera şatlanıp, täxetkä utırğaç, kinät çıbırlanğan bulğan. Boğawlarnı berkem aça almağan häm Zevs Hefestqa şärab yasaw allası Dionisnı cibärgän, Hefest eçep isergäç, Heranı azat itkän.

Hera ulı Hefestnı kiçergän häm güzäl Hebağa öyländergän. Başqa yuramada Heranı azat itü öçen Hefest  Afinanı xatınğa sorağan, häm Afinanı ezärlägän.

## Qiäfät

Qüätle, kiñ cilkäle, läkin yämsez häm aqsaq bulıp surätlängän.

Homer buyınça anıñ xatını - Afrodita, Hesiot buyınça - Aglaya.

**Egida** (bor. yun. *αἰγίς* - dawıl, öyermä) - Hefest yasağan Zevs qalqanı.

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416
* Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.132-136 (статья А. Ф. Лосева); Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 
* Лосев А. Ф. История античной эстетики. Последние века. М., 1988. Кн.2. С.414

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Төркем:Борынгы юнан аллалары
Гербер

**Гербер** — удмурт милли бәйрәме. Язгы кыр эшләре беткәч, июнь аенда  (10-26 июнь аралыгында) уздырыла. Әүвәл авылларда, соңыннан Удмуртия республикасы күләмендә зур гербер уза.

## Тарих

* Октябрь инкыйлабына кадәр яз көне, чәчү тәмамлангач, яки җәй көне, печәнгә төшәр алдыннан, үткәрелгән.
* Гербер – киң мәгънәдә чәчү-утырту эшләре тәмамлануны бәйрәм итүче гореф-гадәт — шөкрана кылу, шул ук вакытта югары көчләрдән печән чабарга көч бирүен сорау, икмәкләрнең яхшы уңышын теләү дә. Корбан чалу да кабул ителгән.
* Көньяк удмуртларда (шулай ук Татарстанда) Гырон быдтон исеме белән ай башында үткәрелә. 
* 1992 елдан Удмуртиядә республика күләмендә бәйрәм ителә.

## Бәйрәм тәртибе
Билгеләнгән көнне Герберда катнашучылар иртәнге якта өй борынча кереп йөриләр, сыйланалар, җырлар җырлыйлар. Көндезгә таба барысы да киң болынга җыелалар. Анда сәхнә көйләнгән, шулай ук  итле ботка пешерү өчен казан асылган була. Җитәкчеләр бәйрәм белән котлыйлар, алдынгы авыл хезмәтчәннәрен бүләклиләр (*[[2015 ел]]да, мәсәлән, өр-яңа трактор да бирелә*). Символик рәвештә булса да, дога кылу үткәрелә. Ботка ашала, удмурт милли эчемлеге кумышка (*көмешкә*) белән сыйланалар. Бәйрәмдә катнашучылар өчен концерт, конкурслар, спорт бәйгеләре (*мәсәлән, бүрәнә ыргыту*) оештырыла. Сәүдә рәтләре бик бай була. Халык кичкә хәтле ял итә.
Удмурт чибәре «Чеберина-чеберай» сайлана.

## Урыны
Һәр елны яңа урында үткәрелә.
* 1992 — Алнаши районы;
* 1993 — Можга районы;
* 1994 — Кыяс районы;
* 1995 — Шаркан районы;
* 1996 — Завьялово районы;
* 1997 — Воткинск районы;
* 1998 — Вавож районы;
* 1999 — Кече Пурга районы;
* 2000 — Селты районы;
* 2001 — Глазов районы;
* 2002 — Якшур-Бодья районы;
* 2003 — Игра районы;
* 2004 — Ува районы;
* 2005 — Кизнәр районы;
* 2006 — Дебёсы районы;
* 2007 — Сарапул районы;
* 2008 — Балезино районы;
* 2009 — Завьялово районы;
* 2010 елдан «Лудорвай» мигъмари-этнографик музей-тыюлыгында уздырырга карар кабул ителә.
* 2015 — Кез районы Кез бистәсендә уздырыла.
* 2016 — Сюмси районы (Бабьинские горы)
* 2017 — Можга районы
* 2018 — Ува районы
* 2019 — Игра районы (Кече Мазьги)

## Сылтамалар
* Коробейников  А. В., Сахарных  Д. М.  Гербер: удмуртларның җәйге бәйрәме турында

## Моны да карагыз
* Гырон быдтон

## Искәрмәләр


Төркем:Бәйрәмнәр
Төркем:Милли бәйрәмнәр
Төркем:Күңел ачу
Төркем:Удмурт бәйрәмнәре
Төркем:Удмуртия бәйрәмнәре
Төркем:Татарстан бәйрәмнәре
Төркем:Удмуртия
Төркем:Әлифба буенча бәйрәмнәр
Гербер (мәгънәләр)

**Гербер** — күп мәгънәле сүз.
;Бәйрәм
* Гербер – удмурт милли бәйрәме.
;Файл форматы
* Gerber – файл форматы.

;Фамилия:
* Алла Гербер (03.01.1932), яһүд чыгышлы Россия язучысы.
* Эдмунд Гербер (02.08.1988), Алмания боксчысы, иң авыр үлчәмдә чыгыш ясый. Казакъстанда туган.
;Топоним
* Гербер, Калифорния штатында (АКШ) халык санын алу урыны.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Dionis

**Dionis** (bor. yunança *Διόνυσος*, latinça *Dionysus*), **Vakxos, Baxus** (bor. yunança *Βάκχος*, latinça *Bacchus*) - yunan mifologiäsendä üsemleklär, yözem üsterüçelek, şärab yasaw, tabiğät uñdırışı, ilham, dini ekstaz allası, Olimp allalarınıñ iñ yäşe. Homer yazğan Odisseyä kitabında telgä alına (XXIV 74).

Rim mifologiäsendä Liberğa tiñ.

Zevs häm Semela ulı. Semela - Kadm häm Harmoniä qızı. 

## [[Hera]]nıñ üçe häm qähäre

Hera Zevs xıyänäte öçen Semelağa üç itä,  häläk itep taşlap, soñraq Dionisnı da ezärlekli. Nimfalar Dionisnı yäşerep qotqara, şunıñ öçen Zevs nimfalarnı kükkä küçerä.

Barıber Hera Dionisqa üç itep, aña zıyan kiterä - anı aqıldan yazdıra.

Şunnan soñ Dionis Misır, Süriä, Hindstan, Keçe Aziä, Frakiä buylap gizä häm härqayda keşelärne yözem üsterergä öyrätä, läkin aqıldan yazu häm köç qullanu bergä baralar.

Heranıñ qähäre Dionisnı häm başqa şärab, xämer eçüçelärne **aqıldan yazdıra**.

## Ariadna

Ariadna - Krit patşası Minos qızı. Ariadna birgän cep yärdämendä Tesey labirinttan çığa alğan. 

Läkin Tesey Aiadnanı aldap, taşlağan, qız üzenä qul salmaqçı bulğan, läkin anı Dionis qotqarğan häm aña öylängän.

Zevs keçe ulına söyü säbäple Ariadnanı ülemsez alihä itep yasağan.

Dionis şärab häm sıra uylap çığarğan.

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416
* Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.132-136 (статья А. Ф. Лосева); Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 
* Лосев А. Ф. История античной эстетики. Последние века. М., 1988. Кн.2. С.414

Төркем:Борынгы юнан мифологиясеТөркем:Борынгы юнан аллалары
Geya

**Geya** (bor. yunança *Γαία* - **cir**) - borınğı yunan mifologiäsendä cir alihäse. Xaostan soñ tuğan. Uran, Tartar, Talassa apası.

Geya - cir öste yäşäwçelär, üsüçelär anası, şulay uq Kük, Diñgez, titannar änise. 

Efir häm Hemera qızı.

Qayçaqta **Xtoniä** dip yörtelä.

Geya titannarnı Uranğa qarşı baş kütärergä kündergän. Soñraq üz yaña ulları - Gigantlarnı Olimp allarına qarşı baş kütärergä ışandırğan.

Geya qotoçqıç yöz başlı alpamşa Tifon nı tudırğan. Tifon gigantlar häläk bulğanı öçen üç alırğa häm keşelekne yuq itärgä tieş bulğan.

Homer Geyağa XXX himn häm XXVI orfik himn bağışlağan.

Ferekid buyınça Zevs Xtoniägä cirne büläk itkännän soñ, Xtoniä Geyağa äylängän.

## Tudırğan
* Efirdan
** Pont-Diñgez
*Urannan
** Tawlar
**Titannar h.b.
*Tartardan
**Gigantlar
**Tifon
**Pifon
**Delfina h.b.
*Poseydonnan
**Antey

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416
* Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.132-136 (статья А. Ф. Лосева); Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 
* Лосев А. Ф. История античной эстетики. Последние века. М., 1988. Кн.2. С.414
Төркем:Борынгы юнан мифологиясеТөркем:Борынгы юнан аллалары
Demetra

**Demetra** (bor. yunança *Δημήτηρ*) -  borınğı yunan mifologiäsendä uñdırış häm igençelek alihäse. İñ olına torğan alihälär berse.

Demetra - **Ana-Cir** digän süz, (*da* - Cir, *Demeter* - Cir-Ana).

Rim mifologiäsendä Tsererağa tiñ.

Kronos häm Reya ikençe qızı, Persefona änise. Zevs, Hera, Hestiä, Aid, Poseydon bertuğanı.

## Persefonanı urlaw

Aid Demetra qızı Persefonanı urlağan häm aña öylängän. Şunıñ öçen Aid Demetrağa Sitsiliä yarımutrawın büläk itkän.

Demetra qızın ezlägän waqıtta Cirdä uñış bulmağan, Zevs şunı kürep, Aidnı Persefonanı qaytarırğa mäcbür itkän, Aid ämerne ütägän, läkin Persefonağa izge anar orlıqların birgän, alarnıñ yärdämendä Persefona Aidqa telägän qaysı waqıtta qayta alğan.

Demetrağa çäçü çorında **Fesmoforiä** häm **Elevs misteriäläre** bäyrämnäre bağışlanğan.

## Demetra epiteları

* Anfeya
* Awrupa - **Yevropa**
* Melena
* Sito
* Furiä
* **Xloya** - yäşellänüçe
* Enneya
h.b.

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416
*Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.107-108
*Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.188-190 [1]
*Гладкий В. Д. Древний мир. Энциклопедический словарь в 2-х томах Центрполиграф, 1998 г.

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Төркем:Борынгы юнан аллалары
Ariadna

**Ariadna** (bor. yunança *Ἀριάδνη*) -  borınğı yunan mifologiäsendä Krit patşası Minos qızı, cep yomğağı yärdämendä labirinttan (aptıraştan) Teseynı qotqarğan. Ömetsez xäldän qotılu simvolı.

Homer yazğan "İlliada" kitabında (XVIII 592) telgä alınğan.

## Riwäyät

Afina patşası Egey ulı Tesey Minotavrnı üterergä qarar itkän. Minotavr - Ariadna bertuğanı bulğan. 

Ariadna ätise Minos afinalılarnı yıl sayın 7 yeget häm 7 qız törendäge xurlıqlı yasaqnı cibärergä taläp itkän.

Tesey bu xurlıqlı yasaqnı beterergä qarar itkän häm Minotavrğa qarşı labirintqa barğan.

Ariadna Teseygä ğaşıyq bulğan häm aña cep yomğağı birgän. Dedal Ariadnağa bu cep seren açqan.

Tesey Ariadna birgän cep yärdämendä labirinttan çıqqan häm Ariadna belän Naksos utrawına qaçqan. Tesey aña öylänergä wäğdä birgän, läkin dawıl waqıtında Atriadna yoqlağanda, Tesey kitkän.

Ber çığanaq buyınça Ariadna Artemida uqları belän üterelgän. İkençe çığanaq buyınça Dionis Ariadnanı tabıp, qotqara häm aña öylänä.

Dionis belän tuyı İda tawında uzğan. Zevs Ariadna häm Dionisnı ülemsez itep yasağan.

## Mädäniättä

Töp tema: Ariadna qotqarğan Tesey qıznı xiänät itä häm qaça, ömetsez xäldäge Ariadna iñ küñelle alla Dionis tarafınnan qotqarıla. Bu tema Titsian, Tintoretto, Karaççi, Delakrua, Moris Denihäm küp kenä başqa rässamnar surätlilär.

Ariadna tarıxına Lorentso Mediçi, Fridrix Nitsşe, Marina Tsvetayeva, Rimma Kazakova şiğerlär bağışlağannar.

Ariadnağa küp operalar bağışlanğan: köyyazarlar - Monteverdi, Georg Fridrix Händel, Rixard Ştraus, Miyo h.b.

Titian Bacchus and Ariadne.jpg|Titsian: *Baxus häm Ariadna*, 1520–1523
Ariadne and Bacchus.Jacopo Tintoretto.jpg| Jacopo Tintoretto : *Baxus häm Ariadna*, 1576
Makart hans der triumph der ariadne.jpg| Hans Makart , *Ariadna triumfı*, 1873/74
Ariadne in Naxos, by Evelyn De Morgan, 1877.jpg| Evelyn de Morgan : *Ariadna Naksosta*, 1877


## Sıltamalar

*    Бакстон Р. Критский Эрос, или странные судьбы Ариадны // Русская антропологическая школа. Труды. Вып. 1. — М.: РГГУ, 2004, с. 302—309
*    Ариадна, дочь Миноса // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Ариадна, Р. Казакова сүзләре
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416
*Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.107-108
*Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.188-190 [1]
*Гладкий В. Д. Древний мир. Энциклопедический словарь в 2-х томах Центрполиграф, 1998 г.

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе