open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вамана

**Ва́мана** (, ; **Тривикрама** — «өч адым») — Вишнуның бишенче аватары, ул кәрлә брахман кыяфәтен алган.

## Тарихы
Бер заман Бали Патша яшәгән, ул шәйтан булган, көче һәм гөнаһларын ярлыкап бөтен дөньяны яулый алган. Адити һәм Кашьяпа дэваларның язмышы өчен бик борчылганнар, чөнки алар аларның ата-анасы булган һәм Вишну Ходаена ул аларга булышсын өчен дога кыла башлаганнар, аларның догаларын ишетеп Вишну кәрлә-брахман кыяфәтен алып аларның улы булып киткән.  Бали бөек корбан бирүне башкарганны ишетеп, Вамана шунда барып алкышларын әйтергә уйлаган. Патша аны тиешенча кабул иткән: баш игән һәм аякларын юган, шуннан соң ул Вамана нәрсә теләсә дә бирергә тәкъдим иткән. Бали укытучысы аны кисәтеп куйган, бу чынлыкта кәрлә-брахман кыяфәтендә Вишну дип әйтеп, әмма Патша тыңламаган. Вамана өч адым җир сораган, һәм Патша аларны бирергә килешкән. Шунда Вамана үсә башлаган һәм гаять зур булып үсеп ике адым эчендә бөтен Җирне, күкне һәм Галәмнең башка өлешен колачлаган (икенче адымны ясагач, Вамана Галәмнең тышын тишкән, шуннан Галәмгә Гарбходака Сәбәп Океанының тамчысы үтеп кергән. Бу тамчы энергия булып бөтен югары планета системалары буенча таралган, ә җирдә изге Гангага әверелгән). Өченче адымны ясар урын калмагач, Патша үзенең башын тәкъдим иткән. Мондый тугъры булган өчен Вамана Бали Патшасын Паталага (планета системаларының иң түбәненә) җибәргән, ә үзе аның сараенда сакчы булып киткән. Бали үзе бу Кали-Юга ахырына кадәр анда аскезаны башкара һәм янучы учакта утыра, бу киләсе эпохада Индра кебек Галәм Хөкемдары булыр өчен. Шулай итеп Бали Вамананың тугъры хезмәтчесе булып киткән һәм аны һаман да чын дин юлын белгән бөек шәхесләрнең, Махаджаналарның берсе дип саныйлар.

## Сәнгатьтә образы
Пластикада Вишну-Вамана үзенең дүрт (яки күбрәк) кулында атрибутлар тота. Тән кешесыман итеп әвәләнә һәм аның бите мөләем. Кайвакыт ул зонт фонында сурәтләнә яки кулында зонт тоткан итеп. Зонтның символы Вишнуитлар тарафыннан Дөнья моделе буларак аңлатыла: кендеге - Дөнья күчәре, гөмбәзе - зодиак билгеләре белән йолдызлы күк. Вишну-Вамана үзе Кояш белән бәйле дип карала. чөнки аның өч адымы - таң ату, зенит, Кояш бату.

## Шулай ук карагыз
* Бхутараджа

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Жуковский, Владимир Ильич, Копцева, Наталья Петровна, Искусство Востока. Индия: Учеб. пособие.,Красноярск,2005

## Сылтамалар

* Шримад-Бхагаватам 8.18. Ваманадева, воплощение Господа в образе карлика 
* Полная история о Вамана Аватаре 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине Илаһлары
RYB

**RYB төсләр моделе** — кызыл, сары, зәңгәр () беренчел төсләр буларак кулланылган тарихи төсләр моделе.

Бу өч беренчел төс өч икенчел төс — әфлисун, яшел, шәмәхә — ясыйлар.

RYB моделе рәсем сәнгатендә кулланыла.

## Төсләр түгәрәге

## Шулай ук кара
* RGB
* CMYK

Төркем:Төс
Иван Луньяк

**Иван Луньяк** (, ,  — , ) — телләр белгече, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1905), Казан һәм Мәскәү университеты профессоры, Новороссия унверситетының атказанган профессоры.
Александр Луппов

**Александр Луппов** (, ,  — , ) — чинауник, земство һәм җәмәгать эшлеклесе, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1914), Вятка публик китапханәсе идарәчесе (1908-1918).
Роман Лурия

**Роман Лурия** (, ,  — , ) — галим, табиб, Казан дәүләт медицина академиясе директоры (1920-1930).
Борис Лыков-Оболенский

**Борис Лыков-Оболенски** (, ,  — , ) — хәрби-дәүләт эшлеклесе, кенәз, Казан воеводасы (1620-1622), Казан сарае приказы башлыгы (1635-1642), Себер приказы башлыгы (1637-1642).
Станислав Лысенко

**Станислав Лысенко** (, ,  — , ) — СССР һәм Россия футболчысы (капкачы), РФның 1 нче дивизионының көмеш призчысы (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Андрей Львов

**Андрей Львов** (, ,  — , ) — телләр белгече, филология фәннәре докторы (1963), СССР ФА Рус теле институтының өлкән фәнни хезмәткәре.
Кит Ләңфорд

**Кит Ләңфорд** (, ,  — , ) — АКШ баскетболчысы (сакчы), Россия чемпионатының көмеш призчысы (2009/2010).
Роман Людучин

**Роман Лүдучин** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Виталий Люткевич

**Витали Лүткевич** (, ,  — , ) — Украина һоккейчесе (сакчы), еларус чепионатларының алтын (2007/2008) һәм көмеш (2006/2007, 2009/2010) призчысы, Украина чемпионы (2012/2013).
Винценты Лютославский

**Винценты Лүтославски** (, ,  — , ) — фәлсәфәче, телләр белгече, Казан университеты укытучысы.
Кирилл Лямин

**Кирилл Ләмин** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (сакчы).
Мацей Лямпе

**Мацей Болеслав Ләмпе** (, ,  — , ) — Польша баскетболчысы, Россия чемпионатларының көмеш (2008) һәм бронза (2007, 2010-2011) призчысы.
Михаил Ляпунов

**Михаил Ләпунов** (, ,  — , ) — астроном, Казан университеты һәм Икенче Казан ирләр гимназиясе укытучысы, Ярыслаудагы Демидов лицее директоры (1856-1864).
Янн М’Вила

**Янн М’Вила** (, ,  — , ) — Франция футболчысы (ярымсакчы), Франция милли футбол җыелмасы әгъзасы (2010-2012).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Крис Мавинга

**Крис Мавинга** (, ,  — , ) — Конго ДҖ футболчысы (сакчы), Конго ДҖ милли футбол җыелмасы әгъзасы, Билгия чемпионы (2011).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Хөсәен Мәүлүтев

**Хөсәен Мәүлүтев** (Хөсәен Баһаветдин улы Мәүлүтев, ,  — , ) — Русия ватандашлар сугышында катнашучы, гәҗит мөхәррире, РКП(б)ның Пермь губерна комитетының татар-башкорт секциясе мөдире (1918-1919).

## Тәрҗемәи хәл
Хөсәен Баһаветдин улы Мәүлетов 1893 елның 17 августында Казан губернасы Чистай шәһәрендә ярлы татар гаиләсендә туа. Биш яшендә әнисез кала. Әтисе өч баласы белән 1910 елның җәендә Пермь шәһәренә күченеп китә. Биредә ул китаплар төпләү буенча кечкенә генә остаханә ачып җибәрә. Нәкъ менә биредә әтисе улында укуга мәхәббәт уята. 

Хөсәен башлангыч белемне мәдрәсәдә ала, аннары 1911 елда шәһәр рус мәктәбен тәмамлый. Белемгә омтылышы шулкадәр көчле була: Казанга килеп, рус-татар мөгаллимнәр мәктәбенә керә. 1915 елда ул авыл мәктәбендә укытучы һөнәренә керешә. Тик бераздан армиягә алына, Уфага (144 нче запас батальонда хезмәт итә), ә аннан Чугуев хәрби училищесына озатыла. 

1916 елда яшь офицер Көньяк-Көнбатыш фронтның 74 нче дивизия 295 нче Свир пехота полкына килеп төшә, монда аны рота командиры итеп билгелиләр. Беренче бөтендөнья сугышында күрсәткән батырлыклары өчен ул Георгий тәресе белән бүләкләнә, дүрт тапкыр яралана. 

1917 ел февралендәге вакыйгалардан соң Хөсәен Мәүлетов солдатлар арасында ихтирам казана, һәм аны полк комитеты әгъзасы итеп сайлыйлар. 1918 елның апрелендә ул большевиклар партиясе сафларына керә. Пермь земствосы идарәсе каршында татар һәм башкорт халкына белем бирү буенча инспектор булып эшли, мөселманнар эшләре буенча Пермь округы комиссариаты рәисе, «Кызыл Урал» газетасы редакторы була. 1918 елның декабрендә РКП (б)ның Пермь губернасы комитеты әгъзасы һәм аның татар-башкорт секциясе мөдире итеп сайлана.  

1919 елның маенда Х.Мәүлетов үзе теләп Эшче-крестьян Кызыл Армиясенә хезмәткә китә, РСФСР Хәрби халык комитеты каршындагы Үзәк хәрби мөселман комиссаратында сәяси бүлектә эшли, аннары 8 нче татар полкы командиры итеп билгеләнә. Ул Ырынбур янындагы атаман Дутов ак казаклары белән сугышларда, Урал елгасын кичүдә катнаша. 1919 елның көзендә Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнә. 1920 елда Бохара операциясендә катнашканы өчен икенче Кызыл Байрак орденына лаек була. 

Гражданнар сугышы тәмамлангач, Хөсәен ЭККА Академиясендә, аннары ЭККА академиясенең Көнчыгыш бүлегенең икееллык курсларында укый. Телләрне бик җиңел үзләштерә: төрек һәм фарсы телләрендә иркен аралаша ала. 1926 елда ЭККА штабының Разведка идарәсе карамагына җибәрелә, 1931 елга кадәр Иранда дипломатик хезмәттә була, аннан соң ЭККА дә штаб вазифаларында хезмәтен дәвам итә. 

1937 елның 28 июлендә көтмәгәндә тәҗрибәле разведчик запаска җибәрелә, өч көннән сак астына алына. Ә 30 октябрьдә халык дошманы һәм шпион дип үлем җәзасына хөкем ителә. 

1957 елның 1 июнендә СССР Югары Судының Хәрби коллегиясе карары белән җинаять составы булмау сәбәпле, үлгәннән соң реабилитацияләнә. 

Бүген Казан шәһәре Идел буе районындагы иң матур урамнарның берсе Хөсәен Мәүлетов исемен йөртә.

Төркем:Татар революционерлары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Рәфыйк Мәдияров

**Рәфыйк Мәдияров** (Рәфыйк Әхмәди улы Мадьяров, ,  — , ) — самбочы һәм җүдочы, самбо буенча СССР чемпионы (1982), самбо буенча дөнья чемпионатының көмеш призчысы (1982).
## Искәрмәләр
Фәрит Мәдияров

**Фәрит Мәдияров** (Фәрит Әхмәди улы Мәдияров, ,  — , ) — самбочы һәм җүдочы, тренер, РСФСРның атказанган тренеры (1978), ТРның атказанган изик мәдәният хезмәткәре (1994).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2024 ― «Дуслык» ордены ― *республикада спорт көрәше төрләрен үстерүгә һәм популярлаштыруга зур өлеш кертүе, күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен* .
## Искәрмәләр

Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Савва Маврин

**Савва Маврин** (, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, сенатор (1791), яшерен киңәшче (1797), Санкт-Петербург вице-губернаторы (1782-1783), Нократ (1795-?) һәм Казан (1796-?) генерал-губернаторы.
Василий Магницкий

**Васили Магницки** (, ,  — , ) — тарихчы, этнограф, Өрҗем, Чабаксар һәм Алабуга өязләрендә халык укуханәләре инспекторы.
Люксембургта Һинд дине

Люксембургта Һинд дине тарафдарларының ике җәмгыяте билгеле.
* Амрита Миссиясе (Мата Амританандамайи, "Амма")
Адресы:
Robert (Anashwaran) & Karin (Vandana) Scholer

43, rue Ed. Oster

2272 Howald

Tél.: 00352 490487

E-mail: missionamrita@pt.lu

Бу Amma Europe (Sri Mata Amritanandamayi) оешмасының филиалы. Ул 1981 елда нигезләнгән булган. Иганә проектлары белән мәшгуль: бәла-каза вакытында ярдәм, медицина ярдәме, ярлылар өчен мәгариф һәм техник өйрәтү.
* Сахаджа Йога
Адресы:

140 avenue Gaston Diderich

1420 Luxembourg

Статистика буенча Люксембургта халыкның 0,2%-ы Һинд дине тарафдарлары (≈1000-1500 кеше). Люксембургта Дивали бәйрәме үткәрелә. Мәсәлән, 2012 елда Леуделангеда, 2015 елда Мондор-ле-Бэнда.
Универсаль Һинд дине Җәмгыяте Президенты Раджан Зед Люксембург Хөкүмәтен Дивалины ел саен бәйрәмнәргә кертергә һәм Һинду җәмгыятенә Люксембургта Һинд дине гыйбадәтханәсен нигезләргә өндәгән.
Люксембургта берничә йөз Һиндстан чыгышлы кеше бар, аларның Һиндлеләр Ассоциациясе (1991 бирле) Һәм Һиндлеләр Бизнес Үзәге бар.
Дивали күбесенчә рухи бәйрәм; җәмәгать, дуслык һәм гаилә бик мөһим булып тора. Дивали яктылыкның караңгылыкны җиңүне, белемнең наданлыкны җиңүне, яхшылыкның начарлыкны җиңүне һәм өметнең төшенкелекне җиңүне аңлата.

## Сылтамалар
*Люксембургта дин ''(французча)''
*Леуделангеда Дивали ''(инглизчә)''  
*Мондорф-ле-Бэнда Дивали ''(инглизчә)''

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Люксембургта дин
Алсу төс

**Алсу төс** (, ) — аксыл кызыл яки бераз шәмәхә катнаш аксыл кызыл төс.

## Шулай ук кара

## Искәрмәләр

Төркем:Төс
Сударшана

**Суда́ршана** яки **Суда́ршана-ча́кра** () Һинд динендә — әйләнүче ут дискы, Вишну Ходаеның атрибутларның берсе, аның аватарларына (Кришна һ.б.) төрле батырлыкларда сугыш коралы булып хезмәт иткән. Нараяна дип аталган Вишнуны дүрт куллы формада сурәтлиләр, ул кулларында Шанкханы (кабырчыкны), сударшананы, Гаданы (чукмарны) һәм Падманы (лотос чәчәген) тота. Вишну сударшананы диск уртасындагы тишеккә имән бармагын тыгып тота. Пураналарда кирәк булганда Вишну дискны билгеле миссияне эшләр өчен җибәрә дип әйтелгән (шәйтаннарның башын кисү, һ.б.). Кайбер Һинд дине текстларында сударшана шулай ук Шива һәм Дэви атрибуты булрак искә алына.
## Әдәбият
* *Vishnu’s Flaming Wheel: The Iconography of the Sudarsana-Cakra* (New York, 1973) by W. E. Begley

## Сылтамалар
*  «Ancient Vishnu idol found in Russian town», ''Times of India'' (4 Jan 2007)''

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Шри Ишопанишад

Сугышлар, ачлык, милләтара ызгышлар һәм икътисади кризислар... "Шри Ишопанишад" буенча бу барлык проблемаларның сәбәбе җәмгыять җитәкчеләрнең бөтен нәрсә белән идарә итүче Югары Шәхеснең барлыгын танымауларында. Борынгы Һиндстан теле Сансритта меңнәрчә еллар элек язылган "Шри Ишопанишад" безгә Галәм белән хөкем сөргән Югары Акылның табигатен аңлауга ачкыч бирә. Бу белемнән башка кешелеклек аны материалист җитәкчеләр китергән чыгусыз тыкрыктан юл тапмас.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
RGB

**RGB төсләр моделе** — кызыл, яшел, зәңгәр () беренчел төсләр буларак кулланылган төсләр моделе.

Бу өч беренчел төс өч икенчел төс — сары, циан, маҗента — ясыйлар.

## Төсләр түгәрәге
RGB системасы 3 беренчел, 3 икенчел, 6 өченчел (һәм 12 дүртенчел) төстән гыйбарәт.

## Шулай ук кара
* CMYK
* RYB

Төркем:Төс
Шиханнар

**Шиханнар, Шихан** — ачык рельефлы ялгыз таулар. Шиханнар — пермь чорыннан калган һәм хәзерге вакытта җир өстенә ялангачланып калыккан рифлар. Алар 250 млн ел чамасы элек пермь чорында сай сулы диңгез төбендә (элекке Урал океаны урынында) барлыкка килгән. Шиханнар Урал тауларыннан көнбатышка таба чылбыр булып сузылган.

## Башкортстан шиханнары
* Йөрәктау — биеклеге (*[[Агыйдел елгасы]] өслегеннән*) 220 метр. Ул иң төньяктагы шихан.
* Торатау — биеклеге 275 метр.
* Шаһтау
* Куштау.

## ''Исән калган Шиханнар''
Башкортстанда 4 шихан: Йөрәктау, Торатау, Шаһтау, Куштау бар иде. Шаһтау «Башкортстан сода ширкәте» акционерлар җәмгыяте тарафыннан кырып бетерелде.

Хәзер акционерлар җәмгыяте натрий карбонаты Na2CO3 чималы җитмәү сәбәпле, Йөрәктау, Торатау, Куштау шиханнарын дә юкка чыгарырга ниятли. Шушы позиция белән Россия федераль чиновниклар арасында ярдәм таба. Денис Мантуров шиханнарны «Сода» җәмгыяте тарафына чимал өчен бетерүгә чакыра.


File:Shihan Toratau.jpg|Торатау
File:Гора Юрак-Тау с высоты 85м.jpg|Йөрәктау — биеклеге Агыйдел елгасы өслегеннән 220 метр. 
File:Шихан Куштау.jpg|Куштау

## Торатау шиханын саклау турында референдум язмышы
2018 елның көзендә активистлар Торатау шиханын саклау турында референдумга «*Сез саклауга алынган "Торатау тавы" табигать паркының статусын сакларга ризамы?*»" дигән сорау чыгаруны планлаштырганнар. БР Үзәк сайлау комиссиясе референдум уздыру гаризасын теркәми

## Сылтамалар
* Башкирские шиханы 
* Шиханы в «Башкортостан. Краткая энциклопедия» 
* Сохраним шиханы Торатау и Юрактау 
* Виртуальный тур по Торатау 
* Виртуальный тур по Юрактау 
* Воздушная сферическая панорама у Куштау 
* Юрий Шевчук Шихан тауларын яклап видеомөрәҗәгать чыгарды. Азатлык радиосы, 24.11.2018
## Моны да карагыз
*   Юрий Шевчук — о Стерлитамакских шиханах. YouTube (*видео, 3:34*)
*   Айдар Галимов, Роберт Юлдашев — Не взрывай (в защиту Шиханов). YouTube (*видео, 5:08*)

## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстан географиясе
Төркем:Табигый географик объектлар
Төркем:Шиханнар
Төркем:Башкортстан табигате
Шихан (мәгънәләр)

**Шихан, шиханнар** — күп мәгънәле сүз.

*Шиган (рус. Шиханы) — Россия Федерациясенең Сарытау өлкәсендә урнашкан шәһәр.
*Шиханнар, Шихан — ачык рельефлы ялгыз таулар. 
*Шихан (Стәрлетамак районы) — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан авыл.
CMYK

**CMYK төсләр моделе** — циан, маҗента, сары, кара () беренчел төсләр буларак кулланылган төсләр моделе.

Өч беренчел төс өч икенчел төс — зәңгәр, кызыл, яшел — ясыйлар.

## Шулай ук кара
* RGB
* RYB

Төркем:Төс
Гөргери Мельников

** Мельников** (Гөргери Бәчели улы Мельников, ,  — , ) — доцент (1934), техник фәннәр кандидаты, Ленинград политехника институтының эчке янулы йөрткечләр кафедрасы мөдире (1938-1939, 1949-1960).
Иван Максимов (1903)

**Иван Максимов** (Иван Георгий улы Максимов, ,  — , ) — һәвәскәр тарихчы, инженер-механик, доцент, техник фәннәр кандидаты (1955), Ленинградның төрле уку йортларында укытучы.

## Искәрмәләр

Төркем:Тарихчылар
Төркем:Инженерлар
Лайм төсе

**Лайм** (, ) — саргылт яшел төс.

RYB моделендә сары-яшел (*chartreuse*) һәм сары төсләр арасында урнаша.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Тоныклык

**Төснең тоныклыгы** — төснең шул ук төсмердә () тонык яки аксыл төре булуы сыйфаты. Тонык төснең ачыклыгы () артыграк, әмма җетелеге () кимрәк.

Төркем:Төс
Вәлиханов

**Вәлиханов** — фамилия.
* Чокан Вәлиханов (1835-1865), казакъ мәгърифәтчесе, тарихчы, фольклорчы.
* Әгъзам Вәлиханов (1927-2006), нефтьче, «Татнефть» генераль директоры (*1965-1977*), Социалистик Хезмәт Каһарманы (*1971*).

Төркем:Фамилияләр
Бәндәбикә кәшәнәсе

**Бәндәбикә кәшәнәсе** () — башкорт мәдәниятенең 15-16 гасыр комарткысы, Бәндәбикә ханум кабере янына куелган корылыш.

Бәндәбикә ханум IX гасырда хәзерге Күгәрчен районы Мәксүт авылында һәм шул тирәләрдәге нәсел-аралар белән җитәкчелек иткән. Ыруын әйдәп, бәла-казалардан саклап торган үтә дә акыллы, үз халкының бердәмлеген яклаучы, яклаучысы гына түгел, киңәшчесе дә булып, «Җирәнсә чәчән» легендасында исеме бүгенге көннәргәчә пөхтә калган шәхес. Ул үз заманында иң алдынгы исемгә, «Әүлия» исеменә лаек булып, тарих битләрендә гасырлар буенча сакланган.

## Шулай ук карагыз
* Хөсәенбәк кәшәнәсе
* Турахан кәшәнәсе
* Җирәнсә чәчән
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*https://www.youtube.com/watch?v=_WnbIqysbEc

Төркем:Башкортлар
Хөсәенбәк кәшәнәсе

**Хөсәенбәк кәшәнәсе**() — тарихи һәм архитектура комарткысы. XIV гасырның беренче яртысына карый.

## Тасвир

Һәйкәл П. С. Паллас, Р. Г. Игнатьев, В. С. Юматов, В. В. Вельяминов-Зернов, Г. В. Йосыпов, шулай ук 1950-се елларда Б. Г. Кәлимуллин һәм 1985 елда Г. Н. Грусти белән рәвештә өйрәнелә. В. С. Юматовның сурәтләве буенча, кәшәкханә стеналары 1,57 метр калынлыгындагы эзиз катнашмасы белән шомартылган ташлардан салынган булган.

Хөсәенбәкнең мәрхүм җылы — 1341-1342 еллар. Төрбә шул чорда төзелә. Ул тура почмак квадрат рәвешендәге (8,5 м × 8,5 м) нигездән тора. Түбәсендәге көмәннең биеклеге — 5,28 м. Эзиз блоклардан төзелгән стеналарның калынлыгы — 1,1 м. Көньякта урнашкан керү урынының киңлеге — 1,07 м, биеклеге — 2,45 м. Стеналарның башка якларында аркалы тәрәзә уемнары бар. Кәшәнәдә 9 кабер табылган.
## Шулай ук карагыз
* Бәндәбикә кәшәнәсе
* Турахан кәшәнәсе
* Җирәнсә чәчән

Төркем:Башкортлар
Илья Майоров

**Илья Майоров** (, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, Зөя өяз башкармасы рәисе (1917), Бөтенрусия оештыру мәҗлесе делегаты, РСФСР игенчелек халык комиссары урынбасары (1918).
Максим Майоров

**Максим Майоров** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Вадим Макаров

**Вадим Макаров** (, ,  — , ) — Россия Федерациясе каһарманы (1997).
Валентин Макаров

**Валентин Макаров** (, ,  — , ) — көйязар, Сталин премиясе лауреаты (1950, 1951).
Виктор Макаров

**Виктор Макаров** (, ,  — , ) — Советлар Союзы каһарманы исеменә тәкъдим ителгән, әмма Кызыл Байрак ордены (1944) белән генә бүләкләнгән солдат.
Михаил Макаров

**Михаил Макаров** (, ,  — , ) — тәрҗемәче, Икенче бөтендөнья сугышы дәверендәге СССР күзәтчесе (разведчигы).
Сергей Макаров (1898)

**Сергей Макаров** (, ,  — , ) — СССР галиме, химик, Сталин премиясе лауреаты (1941).

Төркем:Химиклар
Сергей Макаров (1973)

**Сергей Макаров** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (сакчы, ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Келли Маккарти

**Келли Маккарти** (, ,  — , ) — АКШ һәм РФ баскетболчысы, Россия чемпионатларының көмеш (2007/2008, 2008/2009, 2009/2010) һәм бронза (2005/2006, 2006/2007, 2010/2011) призчысы.
Тивайн Макки

**Тивайн Макки** (, ,  — , ) — АКШ баскетболчысы, Исраил чемпионы (2014/2015), Россия (2013/2014) һәм Франция (2015/2016) кубоклары иясе.
Сергей Маков

**Сергей Маков** (, ,  — , ) — көйязар, Мари АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1991), И.С. Палантай исемендәге яшьләр премиясе лауреаты (1995).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Александр Маковельский

**Александр Маковельски** (, ,  — , ) — фәлсәфәче, тарихчы, СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1946), АзССР ФА академигы (1949).
Александр Макрицкий

**Александр Макрицки** (, ,  — , ) — Беларус хоккейчесе (сакчы), Беларусның атказанган спорт остасы (2002), Беларус чемпионатларының алтын (1993-1995, 2007-2008) һәм көмеш (2006) призчысы, Халыкара Хоккей лигасы чемпионы (1996), Россия чемпионатының көмеш призчысы (1997).
Андрей Макров

**Андрей Макров** (, ,  — , ) — Эстония һоккейчесе (һөҗүмче), Беларус (2007, 2012, 2013) һәм Словения (2010) чемпионы.
Максим Ястран

**Максим Ястран** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән язучы, журналист.

Төркем:Шәхесләр:Әлек районы
Александр Максимов

**Александр Максимов** (, ,  — , ) — фәлсәфәче, фән тарихчысы, СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1943), СССР ФАнең тарих һәм техника институты директоры (1930-еллар).
## Искәрмәләр
Георгий Максимов

**Георги Максимов** (, ,  — , ) — СССР гаскәрбашы, генерал-майор (1944).
Степан Максимов

**Степан Максимов** (, ,  — , ) — чуаш көйязары, ЧАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1934), Чабаксар музыка техникумы директоры (1929-?).
Иоаким Максимов-Кошкинский

**Иоаким Максимов-Кошкински** (, ,  — , ) — театр һәм кино актеры, режиссөр, драматург, тәрҗемәче, сценарийче, ЧАССРның халык әртисе (1933), РСФСФның атказанган сәнгать эшлеклесе (1968), Чуаш драма театрының баш режиссөры (1918-1925), Чуаш дәүләт академия драма театрының сәнгать җитәкчесе.

## Чыганаклар
* 
* 

## Искәрмәләр

## Ссылки
* Максимов-Кошкинский Иоаким Степанович  // nasledie.nbchr.ru
* [bse.sci-lib.com/article072948.html Максимов-Кошкинский] // БСЭ
* Максимов-Кошкинский // Чувашская энциклопедия

Төркем:Шәхесләр:К. В. Иванов исемендәге Чуаш драма театры
Сафиулла Мәкъсүтов

**Сафиулла Таҗетдин улы Мәкъсүтов** (,  — ) — мулла, Казан губернасыннан II чакырылыш Россия Империясе Дәүләт Думасы депутаты.

## Тормыш юлы
Сафиулла Мәкъсүтов 1858 елда Казан губернасының Олы Күлбаш авылында авыл мулласы гаиләсендә туа. Милләте буенча татар. 1883 елда Казанда «Көлбәе» мәдрәсәсен тәмамлаган. Ислам дине гыйлемнәрен камилләштерү өчен, Төркистанга һәм Бохарага сәяхәткә китә.

1885 елдан Казан губернасының Олы Айбаш һәм Күлбаш авылларында указной мулла булып хезмәт итә. 1891 елдан имам-хатыйп һәм ахун була. Мөселман дине мәсьәләләрендә дә, хәзерге сәясәттә дә хәбәрдар белемле авыл мулласы буларак билгеле була. Белемле авыл мулласы буларак билгеле. «Иттифак әл-Мөслимин» партиясе әгъзасы була. Игенчелек белән шөгыльләнә, 4 дисәтинә мәйданлы җир участогы булган.

1907 елның 6 февралендә ул Казан губернасы сайлау җыелышы сайлаучыларының гомуми составыннан II чакырылыш Россия Империясе Дәүләт Думасына сайлана. Мөселман фракциясе составына керә. Дума комиссияләрендә тормаган һәм Дума трибунасыннан фикер алышуларда да катнашмаганы. Думада үз эше турында депутат хисапларын һәм мөселман фракциясе идеялары турында Казанның «Йолдыз» газетасында бастыра.

Алга таба язмыш һәм үлем датасы билгеле түгел.

## Әдәбият

* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 112.
* ''Усманова Д. М.'' МАКСЮТОВ Сафиулла Тазетдинович. // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. C. 344.
* Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с.

## Искәрмәләр


Төркем:Казан губернасыннан Дәүләт Думасы депутатлары
Йөрәктау (мәгънәләр)

**Йөрәктау ** — күп мәгънәле сүз.

*Йөрәктау — Башкортстанның Бүздәк районында урнашкан авыл.
***[[Йөрәктау (Стәрлетамак районы)]]**—  Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан авыл.
*Йөрәктау- биеклеге Агыйдел елгасы кимәленнән 220 метр шихан.

File:Гора Юрак-Тау с высоты 85м.jpg|Йөрәктау шиханы.
Габит Төхфәтуллин

**Габит Төхфәтуллин** (Габит Әхмәт улы Төхфәтуллин, ,  — , ) — дәүләт һәм дәүләт куркынычсызлыгы органнары эшлеклесе, ВКП(б)ның Олекминск район комитетының 1 нче сәркатибе (1930-еллар), ЯАССР ЮШ депутаты (1 нче чакырылыш), КПССның Якутия өлкә комитеты каршындагы фирка комиссиясе әгъзасы (1951-1962). Пенсиягә чыкканнан соң Казанда яшәгән.
## Искәрмәләр
Маркел Макушок

**Маркел Макушок** (, ,  — , ) — зоолог, БССРның атказанган фән эшлеклесе (1944), БССР ФА академигы (1950), Казан университетының умарткалылар зоологиясе кафедрасы мөдире (1927-1931), Беларус дәүләт университетының умарткалылар зоологиясе һәм ихтиология кафедрасы мөдире (1937-1952).
Төркем:Биологлар
Болгариядә Һинд дине

Һинд дине Болгариядә азчылык дине булып тора.
Һинд динен Болгариядә Халыкара Кришна Аңа Җәмгыяте (ИСККОН) тараткан.
ИСККОН Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятен болгарларга 1996 елда тарата башлаган.
## Болгариядә Һиндлеләр
Болгариядә яшәүче һәм эшләүче 137 Һиндле бар. Болгариядә Һинд дине гыйбадәтханәләре юк. http://indiandiaspora.nic.in/diasporapdf/chapter11.pdf 

## Болгариядә ИСККОН үзәкләре
1 үзәк - Sofia, Bulgaria, 4 Joliot Curie, entrance from the South, Back Home Vedic Cuisine

2 үзәк- Sofia, Bulgaria, 119 St. Kliment Ohridski Boulevard, Sri Sri Gaura Nitai Mandir

## Болгариядә Ратхаятра

Болгариядә беренче Ратхаятра парады 1996 елда оештырылган булган.
2008 елның мартына кадәр Болгариядә 12 Ратхаятра фестивале бәйрәм ителгән булган.
Болгария Ратхаятрасы Балканнарда беренче булган.
Ратхаятра Болгариядә Кришна тугърылары тарафыннан бәйрәм ителә торган төп Вайшнав Фестивале һәм аңа күрше Македония һәм Сербиядән киләләр.

## Болгариядә Йога
Йога Болгариядә популярлыкны казана.
Сахаджа Йога ул кеше аңын китерә торган медитация ысулы. Аны 1970 елда Шри Матаджи Деви уйлап чыгарган.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
* Божил Коларов

## Тышкы сылтамалар
*Hindu Influence in Communist Bulgaria 
*Krishna Scenes in Bulgaria 
*ISKCON Bulgaria  

*Ratha Yatra Sofia - 28-29 June 2006, 22-23 June 2007; Photo Gallery 
*Sahaja Yoga in Bulgaria 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Болгариядә дин
Җирәнсә чәчән

**Җирәнсә чәчән**() - 14-15 яки 17-18 гасырларда яшәгән шигъриятле сәләткә ия булып, акыллы оста сүзе һәм иҗаты белән таныклык алган җырчы-чәчән.

Башкортлар белән казаклар чиктәш яшәгән Кызыл елгасының Яйыкка койганчы җирендә җәйләүдә туган. Әхмәт Байторсынов язмалары буенча, 1730 елда Әбелхәер хан () идарә итә, ә Җирәнсә чәчәннең егет булып килгән чагы була. Соңыннан Җирәнсә үзен казакъ дип таныштыра. Хан аны тикшереп карау максатында казакъ азык, савыт-сабаларын сораша, ә Җирәнсә чәчән кайсыларын белми. Аларны белмәвен башкортларның аны яшьтән ук урлап алып китүләре һәм аның шунда үсүе белән аңлата.

Җирәнсә чәчән башкорт, казакъ арасында, җәйләүдән җәйләүгә ил гизеп, ике халыкның моң-зарын кичереп яшәгән.

Җирәнсә чәчән тормошо турындада документаль чыганаклар сакланмаган. Аның исеме «Җирәнсә чәчән», «Бәндә белән Җирәнсә чәчән», башка риваятләрендә очрый, аларга ярашлы, Җирәнчә чәчән 14-15 яки 17-18 гасырларда яшәгән, аның катыны Бәндәи булган. Баем (Әбҗәлил районы), Билал (Баймак районы), Корама (Учалы районы) авыллары аның туган ере итеп күрсәтелә.

Җирәнсә чәчән кабере Зиянчура районының Башкорт Үргене авылы янында дип санала, бу урын изгеләштерелгән.

Чәчәннең шигъриятле мирасына «Җирәнсә чәчәннең Әбелхәер ханга әйткәне» һәм «Аскар тауның үлгәне» кобаерлары карый.

Тапкыр сүзлелеге, хәйләкәрлеге һәм акылы Җирәнсә чәчән исемен берлек исемгә әйләндергән. Чәчән — тормыш-көнкүреш әкиятләренең («Җирән чәчән белән хан», «Җирәнсә чәчәннең килен эзләгән», «Торхан белән Йәнәбә һәм Җирәнсә чәчән») һәм Ходжа Насретдин турындагы мәзәкләргә охшаш көләмәчләре герое. Җирәнсә чәчән исеме казакъ, каракалпак, кыргыз, татар фольклорында очрый.
## Шулай ук карагыз
*Башкорт-казакъ мөнәсәбәтләре
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/11554-erense-sesen 
*Җирәнсә чәчән» көләмәчләре герое 

Төркем:Башкорт шәхесләре
Урал федераль университеты

**** (, ) — Екатеринбург шәһәрендә урнашучы Россия югары һөнәри белем бирү федераль дәүләт бюджет учреждениесе, федераль университет. Беренче Россия Федерациясе Президенты Борис Ельцин исемен йөртә. Уку йорты 1920 елда ачылган.

Дөнья фән-мәгариф үзәкләр арасында алдынгы Россия университетлары конкурентлыгын күтәрү проектта катнаша. Бу юл аша өстәмә бюджет акча ала.
### Университетның институтлары һәм и факультетлары
#### Институтлар
* Икътисад һәм менеджмент Югары Мәктәбе
* Хәрби-техник уку һәм Иминлек институты
* Сәнгать һәм гуманитар фәннәр институты
* Табигать фәннәре институты
* Металлургия һәм материаллар институты
* Математика һәм компьютер фәннәр институты
#### Факультетлар
* Радиоэлектроника һәм мәгълүмат технологияләре
* Җәмәгать һәм сәясәт фәннәре
* Эшкуарлык һәм дәүләт идарәсе
* Яшләр сәясәте, физик культура һәм спорт
* Фундаменталь мәгариф
* Механика—машиналар эшләү
* Төзелеш
* Энергетика
* Физика—технология
* Химия—технология
* Өстәмә белем бирү һәм һөнәр үзгәртү

## Галерея

File:Здание СтИ УрФУ.JPG|архитектура-төзелеш институты
File:Здание ВШЭМ (ФЭУ) УрФУ.JPG|Икътисад һәм финанслар институты 
File:Вход в здание УралЭНИН УрФУ.JPG|энергетика институты
File:Вход в здание ИРИТ-РТФ УрФУ - 1.JPG|радиоэлектроника институты
File:Ural Federal University Institute of Physical Engineering (PhysTech).jpg|
File:Ural state university front 2007.jpg|


## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:1920 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Екатеринбур
Төркем:Россия федераль университетлары
Берлин университеты

**Гумбольдт исемендәге Берлин университеты** (, кыскача "HU Berlin", ) — Берлиннын 4 университеты арасында иң яше.

## Тарих
Университет 1809 елның 16 августында Вилһелм Һумбольдт (1767-1835) тарафыннан ачыла. 1828 елда исеме "Фридрих Вильгельм Университеты"  исеменә алмаштырыла.

1812 елдан университетта ректор вазифасында Фридрих Карл Савиньи эшли.

1830 елдан ректор булып Георг Һегел эшли.

1949 елдан хәзерге исеме белән йөри.

Беренче факультетлар: юридик, медицина, фәлсәфә һәм теология факультетлары. Беренче Ректор — Теодор Шмальц.

## Юридик факультеты
Берлин университетының юридик факультеты ихтыяр тарихы мәктәбе оясы. Факультетта Фридрих Карл Савиньи (1779-1861) эшли: «Хәзерге рим хокукы системасы» китабын бастыра. Георг Ухта (1789-1846) «Институция курсы», «Гади ихтыяр» китапларын бастыра.

## Оештыру
Тугыз факультет:
* Хокук факультеты
* Математика һәм География, информатика, Математика, Химия, Физика
* Авыл хуҗалыгы һәм Биология, Психология
* Медицина (клиникасы Ирекле Берлин Университеты белән берлектә Шарите комплекста урнашкан)
* Фәлсәфә, Европа тарихы, этнология
* Фәлсәфә, әдәбият, Лингвистика, Скандинав тикшеренүләре, роман телләре әдәбияты, инглиз теле һәм Америка тикшеренүләре, славян тикшеренүләр, классик филология
* Һуманитар фәннәр һәм иҗтимагый фәннәр (мәдәният белеме, сәнгате, азия/африка тикшеренүләре (үз эченә археология, Физик медицина һәм реабилитацияләү тикшеренүләрен ала)
* Теология
* Икътисад

Моннан тыш, ике бәйсез институтлары ("Zentralinstitute") бар:
* Британия тикшеренүләре (немец телендә: "Großbritannienzentrum")
* Гумбольдт-инновацияләр (фәнни хезмәтләр күрсәтү)
* Берлин тарихы музее (музей тарихы)
* Шпет-Дендрарий

## Тәмамлаучылар
#Генрих Гейне
#Адельберт фон Шамиссо
#Людвиг Фейербах
#Отто фон Бисмарк
#Карл Маркс
#Фр Меринг
#Вильгельм Либкнехт
#Карл Либкнехт
#Альфред Вегенер
#Алиса Саломон
#Курт Тухольский.

## Ректорлар
* Фридрих Карл фон Савиньи
* Иоган Готлиб Фихте
* Георг Һегел
* Фридрих Шлейермахер
* Карл Вейерштрасс
* Тодор Момзен
* Рудольф Вирхов
* Макс Планк
* Артур Кронфельд Һәм башка галимнәр.

## Сылтамалар
* Humboldt-Universität zu Berlin . Рәсми сайт

## Искәрмәләр


Төркем:Алманиянең югары уку йортлары
Фирәзә төс

**Фирәзә** ( *фирүзә*, , ) — күкле-яшелле төс. Фирүзә ташының төсе.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Аквамарин (төс)

**Аквамарин** (, ) — аксыл күкле-яшелле төс.

RGB төсләр түгәрәгендә яшел-зәңгәр (*cyan*) һәм язгы яшел (*spring green*) уртасында дүртенчел төс булып тора.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Аксыл шәмәхә төс

**Аксыл шәмәхә** (, ) — аксыл шәмәхә яисә бераз аллы аксыл шәмәхә төс.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Манипури браминнар

**Манипури Браминнар** яки Мейтей Браминнар, алар шулай ук җирле яшәүчеләр тарафыннан *Бамоннар* дип атала, алар күбесенчә Манипурның үзән төбәкләрендә яшәүче Браминнар.

## Тасвирлама
Манипури Брамин чыгышлары Гөҗәраттан Көнбатыш Бенгалиягә, Бангладешка, Уттар-Прадеш һәм Ориссага кадәр җәелгән.
 
Җәмәгатьтә һәр Брамин гаиләсе чыгышларын күрсәтүче билгеле готрага керә. Аларда Майтхил Браминнарының кланнары күп.

## Милләт, килеп чыгыш һәм тарих
Манипури Браминар Һинд-Арий халкының токымнары. Бенгал, Митхила, Төньяк Һиндстан һәм Ориссадан Браминнар Манипур Үзәненә 15-енче гасырда күченә башлаганнар.

Алар Манипурда Һинд динен таратканнар (бигрәк тә Вайшнавизмны).

## Тел
Манипури Браминнар беренче тел буларак Мейтей телендә сөйләшәләр.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Һиндстанда, Манипурда Һинд дине

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Манас (мәгънәләр)

**Манас** ― күп мәгънәле сүз. **«[[Манас]]»** — кыргыз **[[эпос]]ы**.
;Топоним
:Кыргызстан
* Манас, Кыргызстандагы шәһәр, өлкә үзәге.
* Манас — Талас районы үзәге, авыл.
:Төркия
* Манас, Карадиңгез бүлгесе Байбурт иле Байбурт илчесе авылы.

;Башкалар
* Манас — Кыргызстан башкаласының һава аланы.
* Манас ордены — Кыргызстан ордены.
* Манас университеты — кыргыз-төрек университеты.

* Манас (мáнас) — һинд фәлсәфәсе төшенчәсе.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Манас-үзән — Дагстандагы елга.
Емельян Маленков

**Емельян Маленков** (, ,  — , ) — бәлшәвик, Мәскәүнең Сокольники районы башкармасы рәисе (1917).
Пётр Малкин

**Пётр Малкин** (, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1946).
Лев Малиновский

**Лев Малиновски** (, ,  — , ) — җәррах, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1914), Казан һәм Киев университетлары профессоры, Киев университетының медицина факультеты каршындагы хирургия клиникасы директоры.
Иоел Малкин

**Иоел Малкин** (, ,  — , ) — математик, механик, тәрҗемәче, Урал университетының теоретик механика кафедрасы мөдире (1938—1958).

Төркем:Математиклар
Виктор Малков

**Виктор Малков** (, ,  — , ) — юрист, ТАССРның (1981) һәм РФның атказанган фән эшлеклесе, КДУның юридик факультеты деканы (1972-1983), җинаи хокук һәм криминология кафедрасы мөдире (1982-1997).
## Искәрмәләр
Сергей Малов (1904)

**Сергей Малов** (, ,  — , ) — фирка-дәүләт эшлеклесе, ВКП(б)ның Идел буе алманнары АССР өлкә комитетының 2 нче (1938-1939) һәм 1 нче (1939-1941) сәркатибе, ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитетының 2 нче сәркатибе (1944-1945), ВКП(б)ның Рязань өлкә комитетының 1 нче сәркатибе (1948).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Алексей Малышев

**Алексей Малышев** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Владимир Мальмберг

**Владимир Мальмберг** (, ,  — , ) — борынгы юнан сәнгате тарихчысы, Юрьев университеты профессоры, Мәскәү университетының атказанган профессоры, Александр III ис. тасвирый сәнгать музее директоры (Мәскәү, 1913-1921).
Николай Мальцев

**Николай Мальцев  :**
* Николай Мальцев (1891)
* Николай Мальцев (1928)
Ринат Мәмәшев

**Ринат Мәмәшев** (Ринат Габделрәшит улы Мәмәшев, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (сакчы).
Анатолий Мамонтов

**Анатолий Мамонтов** (, ,  — , ) — РСФСРның һәм Удмуртиянең атказанган әртисе, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1975), «Италмас» җыр һәм бию ансамбленың сәнгать җитәкчесе һәм баш дирижеры.
## Искәрмәләр
Пётр Манаков

**Пөтр Манаков** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
Николай Манасеин

**Николай Манасеин** (, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, хакыйкый яшерен киңәшче (1890), Россия империясе сенаты әгъзасы (1880 елдан), РИ дәүләт шурасы әгъзасы (1885-1895), РИ юстиция министры (1885-1894).
Аркадий Манҗиев

**Аркадий Намин улы Манҗиев** (, , ,  — , ) — композитор, җырлар авторы, Калмыкиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Калмыкия мәдәният министры (2003-2005). Калмыкия Каһарманы (2019).

## Искәрмәләр

Төркем:Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар
Һербертс Маннс

**Һербертс Маннс** (, ,  — , ) — юрист, криминалист, Сарытау юридик институтының җинаи хокук кафедрасы мөдире (1931-1937).
Скотт Манро

**Скотт Манро** (, ,  — , ) — Канада һөнәри һоккейчесе (капкачы).
Маргарита (Гунаронуло)

**Маргарита** (, ,  — , ) — Рус праваслау чиркәве кәшише, Илья пәйгамбәр хатын-кызлар кәшишханәсенең баш рухание (1917-1918).
Хуҗи Мәрдиев

**Хуҗи Мәрдиев** (Хуҗи (Хуҗиәхмәт) Шәймәрдан улы Мәрдиев, ,  — , ) — СССР хуҗалык, дәүләт һәм фирка эшлеклесе, Ворошилов (Мәләкәс, 1936-1937) һәм Молотов (Биклән, 1943-1961) исемендәге күмәк хуҗалыклар рәисе, СССР ЮШ депутаты (2-3 нче чакырылышлар).
## Искәрмәләр
Иван Маркано

**Иван Маркано** (, ,  — , ) — Испания футболчысы (сакчы), Греция чемпионы (2011/12, 2013/14), Греция кубогы иясе (2012), Россия суперкубогы иясе (2012).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Андрей Маркин

**Андрей Маркин** (, ,  — , ) — РФ дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Удмуртиядән 6 нче чакырылыш РФ дәүләт думасы депутаты.
Николай Мальцев (1891)

**Николай Мальцев** (, ,  — , ) — СССР баш архив идарәсе идарәчесе вазифасын башкаручы (1937-1939), СССР ЭЭХК баш архив идарәсе идарәчесе вазифасын башкаручы (1938-1939).
## Искәрмәләр
Шон

**Шон** () — Франциянең Луар һәм Шер департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Луар һәм Шер департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Шотландиядә Һинд дине

**Шотландиядә Һинд дине** - ул Шотландиядә Һинду диненең барлык аспектларын колачлый. 20-енче гасырның икенче яртысында Шотланд Һиндуларның күп саны монда урнашкан. 2001 Берләшкән Корольлек халык санын алу буенча, 5600 кеше үзен Һинду дип атаган, бу Шотландия халкының 0,1%-ын тәшкил итә һәм Уэльста Һинд дине тарафдарларыннан бераз гына күбрәк. In the 2011 UK Census, the number of Hindus in Scotland almost tripled to over 16,000 adherents.

## Чыгышлары
Күпчелек Шотландия Һиндлеләре Һиндле чыгышлы, яки кимендә күрше илләрдән, мәсәлән, Шри Ланка, Пакистан, Непал һәм Бангладештан. Боларның күпчелеге 1970 елларда Угандадан Иди Амин аларны кугач килгәннәр, һәм кайберәүләр Көньяк Африкадан. Шулай ук Индонезия һәм Әфганстан чыгышлылар бар.

Үз чиратында боларның күпчелеге Һиндстанның Пәнҗаб төбәгеннән. Алар арасында Инглиз теленнән башка телләргә Пәнҗаби, Хинди, Урду, Гуҗарати һәм Непали керә.

## Гыйбадәтханәләр
Ил буенча берничә Һинду гыйбадәтханәсе бар. Глазгоның Көнбатыш Ахырында гыйбадәтханә 2006 ачылган. Шулай да, ул 2010 елның янгыны нәтиҗәсендә зыян күргән. Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте, ул шулай ук "Һаре Кришна" шулай ук Көньяк Ланкаширда Лесмахагодан тыш эшли. Шулай ук Эдинбургта һәм Дандида һәм 2008 елда Абердинда гыйбадәтханә төзергә планнар бар.

## Шулай ук карагыз
*Берләшкән Корольлектә Һинд дине
*БК Һинду Шурасы
*Эйреда Һинд дине
*Ил буенча Һинд дине
* Британия Азияле
* Азияле-Скотлар
* Яңа Скотлар

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Hindutrac in Scotland
*Hinduism in Scotland
*''Thousands heading to city's Hindu celebration''
*Edinburgh Hindu Mandir & Cultural Centre ( Hindu Temple of Edinburgh)

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Шотландиядә дин
Геннадий Маркиянов

**Геннади Маркиянов** (, ,  — , ) — көйязар, җәмәгать эшлеклесе, педагог, журналист, Чуаш музыка җәмгыяте рәисе урынбасары.
Владимир Марковников (1867)

**Владимир Марковников** (, ,  — , ) — Казан губерна зимства башкармасы рәисе (1898-1904), Казан губернасыннан IV чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.

## Искәрмәләр
Мартиниан (Моратовский)

**Мартиниан** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Сәләнгә (1869-1877), Камчатка, Курил һәм Благовещенск (1877-1885) һәм Таврия һәм Акмәсҗит  (1885-1897) епискобы.
Обафеми Мартинс

**Обафеми Мартинс** (, ,  — , ) — Нигерия футболчысы (һөҗүмче), Нигерия милли футбол җыелмасы әгъзасы (2004-2015), Африка милләтләре кубогының бронза призчысы (2006, 2010), Италия чемпионы (2005/06), Италия кубогы (2004/05, 2005/06) һәм суперкубогы (2004/05, 2005/06) иясе, Интертото кубогы иясе (2006/07), Россия чемпионатының бронза призчысы (2010), Россия кубогы һәм суперкубогы иясе (2012).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Василий Мартынов

**Василий Мартынов** (, , ) — Россия баскетболчысы (сакчы), ВТБ яшьләр лигасының көмеш призчысы (2017).

## Искәрмәләр
Григорий Мартынов

**Григорий Мартынов** (, ,  — , ) — СССР хуҗалык, дәүләт һәм фирка эшлеклесе, ЧАССР авыл хуҗалыгы министры (1950—1956), ЧАССР министрлар шурасы рәисенең беренче урынбасары (1956—1959).
Дмитрий Мартынов (1906)

**Дмитри Мартынов** (, ,  — , ) — астроном, ЮУЙлар өчен дәреслекләр авторы, Казан университеты обсерваториясе директоры (1931-1954), Казан университеты ректоры (1951-1954), «Астрономический циркуляр» (1941-1962) һәм «Земля и Вселенная» (1965-?) журналларының баш мөхәррире, Бөтенсоюз астрономия-геодезия берләшмәсе преизденты (1960, 1965, 1970-1975).

## Искәрмәләр
Орест Маркиянов

**Орест Маркиянов** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ педагогы, СССРның атказанган спорт остасы (1962), Чуаш дәүләт университетының физик мәдәният кафедрасы мөдире (1977-?).
Владимир Марковников (1838)

**Владимир Марковников** (, ,  — , ) — химик, Казан һәм Новороссия университетлары профессоры, Мәскәү университетының атказанган профессоры (1901), Рус химия җәмгыятенә нигез салучыларның берсе.
Төркем:Химиклар
Анатолий Марченко

**Анатоли Марченко** (, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, диссидент, сәяси тоткын.

Төркем:Рус язучылары
Төркем:Сәяси тоткыннар
Миңнехан Мәсәгутев

**Миңнехан Мәсәгутов** (Миңнехан Мәсгуть улы Мәсәгутов, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1946).
## Искәрмәләр

Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Хәбибрахман Мәсәгутов

**Хәбибрахман Мәсәгутов** (Хәбибрахман Әхмәтситдыйк улы Мәсәгутов, ,  — , ) — дин һәм җәмәгать эшлеклесе, Нократ губернасының Алабуга өязеннән II чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.

## Биографиясе
1862 елның 4 (16) июлендә Алабуга шәһәрендә мулла Әхмәтситдик Фәтхулла улы Мәсагутов һәм аның хатыны Бибиәсма гаиләсендә туа. Нократ губерниясе Малмыж өязе Түнтәр авылы мәдрәсәсен (хәзер Татарстан Республикасы Балтач районы) һәм өяз училищесын тәмамлый. Шулай итеп, ул дини уку йортларында да, дөньяви уку йортларында да белем алган. Ул чактагы белеме һәм тиз карьерасы белән ул, һичшиксез, Алабуга өязендә шактый зур йогынты ясаган атасына бурычлы.

1886 елда Хәбибрахман 24 яшендә Алабуга өязе (хәзерге ТР Алабуга районы) Морт авылы 1 нче Җәмигъ мәчете имам-хатыйбы була. 1896 елда Алабуга өязенең 12 мәчет буйсындырган Морт мәчете ахуны була.

1907 елда II чакырылыш Россия империясе Дәүләт Думасы депутаты итеп Нократ губернасы Алабуга өязеннән сайлана. Мөселман фракциясе һәм мөселман хезмәт төркеме әгъзасы. «Дума» газетасын оештыручыларның берсе.

1917 елдан соң Хәбибрахман Мәсагутов Семипалатинск шәһәренә күчеп килә, анда сәүдә эшчәнлеге белән шөгыльләнә. 1921 елның 3 мартында Семипалатинск шәһәренең 3 нче Җәмигъ мәчете имамы вазыйфаларын башкара. 1921 елның апрелендә кыргыз АССРның Семипалатинск шәһәрендә (хәзер Казахстан Республикасының Семей шәһәрендә) үпкә ялкынсынуыннан үлә.

## Династиясе
Бу нәсел Казан губернасы Казан өязе Арча даригасы (соңрак Нократ губернасы Алабуга өязе, хәзер Татарстан Республикасы Әгерҗе районы) ясаш татарларыннан килеп чыга. Ул, ким дигәндә, Масагутовлар династиясеннән бишенче укытучы һәм дүрт буыннан да ким булмаган указ мулласы булган:

Бабасы Фәтхулла Мәсәгыйтов (1787-1863) - Нократ губернасы Алабуга өязе Кодаш авылы мөгаллиме.
Әтисе-Әхмәтситдик Фәтхулла улы Мәсәгыйтов (Әхмәтситдик Фәтхуллин) (1815-1892) — Алабуга өязенең Кодаш авылында туган. 1839 елда, 24 яшендә Алабуга шәһәренә күчеп килә, анда малайларны грамотага һәм мөселман хокукына өйрәтә башлый. 1844 елның апрелендә указ мулласы булырга теләк белдерә һәм Алабуга мөселманнарының моңа ризалыгын ала. Әхмәтситдик Мәсәгыйтов Алабуга шәһәре имамы һәм укытучысы вазифасында 50 елдан артык эшләгән. Аның турыдан-туры катнашында XIX гасырның 60 нчы елларында Алабуга шәһәренең Татар бистәсендә (хәзерге Тукай урамы) Җәмигъ мәчете төзелә.
## Тышкы сылтамалар
* Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008.  С. 361—362.
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М, 1907. С. 71.
Пётр Маслов

**Пөтр Маслов** (, ,  — , ) — актер, театр педагогы, РСФСРның атказанган әртисе (1981), ТАССРның халык әртисе (1975).

## Биографиясе

 * Пётр Семёнович Маслов 1918 елның 24 августында Казан губернасы Свияжск өязенең Тәмте вулысы (Тәмте волосте) Тәмте авылында туа.
 * 1941 ел-Мәскәү тимер юл транспорты инженерлары институтын тәмамлый.
 * 1945 ел-хәрби-транспорт академиясен тәмамлый.
 * 1949 ел-Мәскәү сәнгать академия театры каршындагы театр студиясен тәмамлый.
 * 1949-1955, 1956-1959-Ярославль драма театры труппасы актеры.
 * 1955-1956 еллар-Австриядә Совет Армиясенең Үзәк йорты театры актеры.
 * 1960-1993 елларда-В.И. Качалов исемендәге Казан Зур драма театры труппасы актеры.
 * 1978-1993 елларда-Казан театр училищесы укытучысы.
 * 1993 елның 24 сентябрендә Казанда вафат була.

## Иҗаты
* МХАТ психологик мәктәбе тарафдары күп кенә  образлар булдырган, шуларның кайберләре
* Ф. М. Достоевскийның - Мармеладов «Преступление и наказание»
* А. М. Горькийның  - Монахов «Варвары» 
* А. В. Вампиловның - Еремеев «Прошлым летом в Чулимске»
## Мактаулы исемнәре
* Татарстан АССРның халык артисты (1975)
* РСФСРның атказанган артисты (1981)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Татар энциклопедия сүзлеге» Казан, Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты, 1999
* Ю. А. Благов «Татар энциклопедиясе» Казан, Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты, 2002-14

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем: Татарстанның халык артистлары
Төркем: Русиянең атказанган артистлары
Төркем: Татарстан актерлары
Непал һимны

## Дәүләт гимны
**(“Без — меңләгән гөл-чәчәк”)**

**सयौं थुँगा फूलका हामी**

सयौं थुँगा फूलका हामी, एउटै माला नेपाली

सार्वभौम भई फैलिएका, मेची-महाकाली।

सयौं थुँगा फूलका हामी, एउटै माला नेपाली

सार्वभौम भई फैलिएका, मेची-महाकाली।

प्रकृतिका कोटी-कोटी सम्पदाको आंचल

वीरहरूका रगतले, स्वतन्त्र र अटल।

ज्ञानभूमि, शान्तिभूमि तराई, पहाड, हिमाल

अखण्ड यो प्यारो हाम्रो मातृभूमि नेपाल।

बहुल जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति छन् विशाल

अग्रगामी राष्ट्र हाम्रो, जय जय नेपाल।

**Латинча транскрипциясе**

Sayaű thűgā phūlkā hāmī, euṭai mālā nepālī

Sārwabhaum bhai phailiekā, Mechi-Mahākālī

Sayaű thűgā phūlkā hāmī, euṭai mālā nepālī

Sārwabhaum bhai phailiekā, Mechi-Mahākālī

Prakritikā kotī-kotī sampadāko ā̃chal,

Vīrharūkā ragata le, swatantra ra aṭal

Gyānabhūmi, śhāntibhūmi Tarāī, pahād, himāl

Akhaṇḍa yo pyāro hāmro mātṛibhūmi Nepāl

Bahul jāti, bhāṣhā, dharma, sãnskṛti chan biśhāl

Agragāmī rāṣhṭra hāmro, jaya jaya Nepāl

## Гимнның тарихы
सयौं थुँगा फूलका (татарча “Без — меңләгән гөл-чәчәк”) — Федератив Демократик Непал Республикасының дәүләт гимны. гимн 2006 елның 3 августында ил башкаласы Катманду шәһәренең “Арыслан сарае” дип аталган бинасында конституция комиссиясе тарафыннан рәсмиләштерелгән. Элеккеге Непал Кыйраллыгы гимны **राष्ट्रिय गान्** (транскрипциясе Rāṣṭriya gān) 1962 елда кабул ителгән булган, ләкин ул, илдә монархия режимы бетерелгәч, гамәлдән чыгарылган.
Яңа гимнның сүзләрен непал шагыйре Прадип Кумар Рай (әдәби тәхәллүсе Бьякул Майла) иҗат иткән. Соңыннан аның ике куплетлык шигыренә композитор Амбер Гурунг халык музыкасы традицияләрендәге көй язган. Ул 2016 елда, Рио-де-Жанейродагы Олимпия уеннары алдыннан, гимнның оркестрда уйнала торган версиясе дә булдырылган. Ләкин Непал спортчыларының  җәйге һәм кышкы олимпиадаларда алтын медаль ала алганнары булмады әле. Ә рәсми чараларда дөньяның иң гаҗәеп гимннарының берсе дип саналган “Без — меңләгән гөл-чәчәк” җырчы-солист яки хор тарафыннан халык музыка кораллары уйнавына кушылып башкарыла.

## Гимнның татар теленә тәрҗемәсе
**Без — меңләгән гөл-чәчәк**

Без — меңләгән гөл-чәчәк бу Непал дигән бәйләмдә,

Мечидән Маһакалигә сузылган гүзәл илдә.

Без — меңләгән гөл-чәчәк бу Непал дигән бәйләмдә,

Мечидән Маһакалигә сузылган гүзәл илдә.

Мул табигать байлыклары — бәйсез илебез даны,

Кан түгеп, батырларыбыз какшамас итте аны.

Гыйлем, тынлык хөкем сөрә Тераида, тауларда,

Уртак, бүленмәс, сөекле Ватаныбыз Непалда.

Төрле раса, телләр, диннәр мирасын саклап калдың,

Алгарышлы ил-дәүләтем, мәңге яшә, Непалым! 

Төркем:Непал
Төркем:Илләр буенча гимннар
Иван Матвеев

**Иван Матвеев** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
## Искәрмәләр
Таһир Мотыйгуллин

**Таһир Мотыйгуллин** (Таһир Муса улы Мотыйгуллин, ,  — , ) — театр һәм кино актеры, РФның халык әртисе (1993).
## Искәрмәләр
Андрей Матковский

**Андрей Матковски** (, ,  — , ) — Украина чинаунигы, Полтава шәһәре башлыгы (2006-2010).
Владимир Матросов

**Владимир Матросов** (, ,  — , ) — назари механика һәм гамәли математика өлкәләрендә галим, СССР ФА академигы (1984), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1984), РФА СБ Иркутск исәпләү үзәгенең беренче директоры (1980-1991).
## Искәрмәләр
Георгий Махатадзе

**Георги Махатадзе** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Әнәс Мәхлүф

**Әнәс Мәхлүф** (, ,  — , ) — Сүрия футболчысы (һөҗүмче), Сүрия милли футбол җыелмасы әгъзасы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Лариса Маслова

**Лариса Маслова** (, , ) — виолончельче, Татар дәүләт филармониясе солисткасы, ТРның халык әртисе.

## Искәрмәләр
Семён Маслов

**Семөн Маслов** (, ,  — , ) — икътисадчы, Вакытлы хөкүмәтнең игенчелек министры (1917).

Төркем:Бөтенрусия оештыру җыелышы депутатлары
Борис Машковцев

**Борис Машковцев** (, ,  — , ) — Казан авиация заводының очучы-сынаучысы, Советлар Берлеге каһарманы (1966).
Григорий Медведев

**Григори Медведев** (, ,  — , ) — ар телендә иҗат иткән язучы, тәрҗемәче.
Вячеслав Медноногов

**Вәчеслав Медноногов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).