Мангала

**Мангала** (Санскритча: मङ्गल, IAST: Maṅgala) Һинду текстларында кызыл планета Марс өчен исем. Шулай ук **Лоһит** буларак мәгълүм (мәгънәсе: кызыл), ул сугыш Илаһы, целибат һәм кайвакыт Картиккея (Скандага) бәйле. Аның килеп чыгышы төрле риваять текстларында төрле; кайберәүләрдә ул Җир Ана Бһуми һәм Вишнуның улы, ул әнисен әтисе Вараха аватар формасында су төбеннән күтәргәч барлыкка килгән. Башка риваятьләрдә ул Шиваның тиреннән яки кан тамчысыннан туган булган.
## Планета
Мангала планета буларак Санскритта язылган төрле Һинд дине астрономик текстларында очрый, мәсьәлән, Арьябһатаның , 5-енче гасыр *Арьябһатия*сында, Латадэваның 6-ынчы гасыр *Ромака*сында һәм Вараһамиһираның  *Панча Сиддһантика*сында, Брахмагуптаның 7-енче гасыр *Хандахадьяка*сында һәм Лалланың 8-енче гасыр *Сисьядһиврддида*сында. Бу текстлар Мангаланы планеталарның берсе дип тәкъдим итәләр һәм чагыштыра торган планета хәрәкәтенең характеристикаларын фараз итәләр. Башка текстлар, мәсьәлән, *Сурья Сиддханта*, аның тәмамлануы 5-енче һәм 10-ынчы гасыр белән даталана, төрле планеталар турында бүлекләрне Илаһ риваятьләре белән тәкъдим итәләр.
Бу текстларның кулъязмалары бераз төрле юрамалларда бар, алар Мангаланың күкләрдә хәрәкәтен тәкъдим итәләр, әмма мәгълүматлары төрле, биредә текст ачык һәм тормышлары буена үзгәртелгән булуын фараз итә.
Безнең эраның 1-енче меңьеллык Һинду галимнәре астрономик өйрәнүләреннән Мангаланы да кертеп һәр планетаның сидериаль әйләнеше өчен вакытны фараз иткәннәр һәм нәтиҗәләре бераз аерылып торган:

## Календарь һәм зодиак
Мангала ул Һинду календарендә  'Мангалавара' яки сишәмбе сүзенең тамыры. "Сишәмбе" сүзе Грек-Рим һәм башка Һинд-Аурупа календарендә шулай ук Марс планетасына багышланган, ул "Тив Көне"нә карый, Тив яки Тир көне, сугыш һәм җиңү Ходае. Тив башка Һинд-Аурупа риваятьләрендә Марс белән тәңгәл китерелә. *Мангала* алкышлы дип таныла.
Мангала Һинду зодиак системасында Наваграхалар өлеше булып тора. Һинду астрологиясенең зодиагы һәм исем бирү системасы, Мангаланы Марс буларак кертеп, Искәндәр Зөлкәрнәйн белән Грек астрологиясе кертелүдән соң үскән булырга охшаш, 

## Иконографиясе
Ул кызыл яки ялкын төсендә, дүрт куллы һәм өч япьле сөңге тоткан итеп (Санскрит телендә: *[[тришула]]*), Гада чукмары (Санскрит телендә: *gadā*), лотос (Санскрит телендә: *[[Падма (символ)]]*) һәм сөңге (Санскрит телендә: *[[Шула]]* белән сурәтләнә. Ул атлана торган хайван булып (Санскритча: *[[Ваһана]]*) тәкә тора. Ул (Сишәмбе) идарәчесе булып тора.
## Башка исемнәре
Марс (Мангала) шулай ук атала:
* **Ангарака** (अङ्गारक) – кызыл булган берәү
* **Рактаварна** (रक्तवर्ण) – төсе кан кебек булган. 
* **Бһаума** (भौम) – Бһуминың улы.
* **Лоһитанга** (लोहिताङ्ग) – кызыл тәнле (Лоһа шулай ук тимерне аңлата, шулай ук тимер тәнле дигәнне аңлата).
* **Куджа** (कुज) – Җирдән туган.
* **Бһа** (भ) - балкучы.

## Мангала шигырьләре
*Мангала* сүзе борынгы булып тора ул беренче мәртәбә Ригведада пәйда була (безнең эраның 1000-енче елга кадәр), һәм грамматик Патанджали  (безнең эрага кадәр~2-енче гасыр) тарафыннан искә алына, әмма астрологик төшенчә буларак түгел, ә әдәби эшләрдә "алкышлы-уңышлы" (*сиддһа*) структурасында. Панини шулай ук I.3.1 шигырендә охшаш контекстта искә ала. 
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине астрономиясе