open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Такаясу чире

**Такаясу чире** — аортаның күбесенчә эре тармакларын зарарлаучы, тамырларның бик сирәк хроник аутоиммун обструктив-ялкынсынулы чире. Ешрак хатын-кызлар чирли — Азиянең төп халкы. Гомер өчен фараз тискәре. Диагнозны гадәттә артериография ярдәмендә куялар (рәс. 16.70).
## Системалы күренешләре:
1.   Башлангыч стадия үзенчәлекле булмаган симптомнар белән сыйфатлана (бизгәк, ябыгу, төнге тирләүчәнлек).

2.    Соңгы стадия тамырларның периферия тибеше булмау, эре артерияләр өстендә шаулау, уртак йокы артериясенең кимчелеге, вертебраль-базиляр бассейнда ишемия, йөрәк ишемиясе, бөер артериясе зарарлану белән икенчел гипертензия үсеше белән сыйфатлана.
## Офтальмологик күренешләре
1.    Алгы бүлек. Мөгезкатлау шешүе, алгы камерада ялкынсынулы күзәнәкле җавап, төсле катлау рубеозы, бу неоваскуляр глаукома үсешенә китерә ала.

2.    Күз төбе. Артериолалар тараюы, мамыксыман чыганаклар, ретиналь кан савулар, микроаневризмалар, артериовеноз шунт барлыкка килү, ишемияле оптик нейропатия һәм гемофтальмга китерә алган тамырлану үсеше.

3.    Дәвалау. Глюкокортикоидлар һәм цитостатикларны системалы билгеләү (метатрексат һәм азатиоприн).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Биеклек ретинопатиясе

1.    Системалы күренешләргә киләчәктә кортикаль мөмкинлекләр бозылуы белән көчәюче баш авыртуы, зиһен чуалу, реактив косу, диплопия, атаксия һәм кома керә.

2.    Офтальмологик күренешләре (барлыкка килү буенча).

•    Веналарның уртача чагылган киңәюе һәм күп булмаган вак ретиналь кан савулар.

•    Веналарның чагылган киңәюе һәм күпсанлы эре ретиналь кан савулар.

•   Веноз тоткарлык, интравитреаль гемофтальм һәм КНД шешүе.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Канның югары үзлелеге

**Канның югары үзлелеге халәте** — полицитемия яки Вальденстрем макроглобулинемиясе һәм миеломада кебек сүлдә аномаль аксымнар булганлыктан канның үзлелеге арту белән сыйфатланган күп төрле сирәк какшаулар төркеме. Ретинопатия ретиналь кан савулар, веналар киңәюе, аларның буынтыклануы һәм боргалануы булу белән сыйфатлана (рәс. 16.73а). Сирәк очракта веноз томалану үсеш ала (рәс. 16.73б).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Челтәркатлау макуласы

**1.    **Макула — күзнең арткы котыбындагы якынча 5,5 мм диаметрда түгәрәк зона (рәс. 17.1, 17.2); анда бер катламнан артык ганглиоз күзәнәкләр һәм ксантофил тут бар (гистология буенча).

**2.    **Фовеа — макула үзәгенең эчке йөзендә 1,5 мм диаметрда батынкылык (якынча КНД 1 диаметры). Офтальмоскопиядә овал сыман яктылык рефлексы күренешле, чикләре челтәркатлау һәм эчке чик мембранасы калынаюы белән бәйле.

**3.    **Фовеола  0,35 мм диаметрда фовеаның үзәк өлешен тәшкил итә. Бу челтәркатлауның иң юка өлеше, анда ганглиоз күзәнәкләр юк һәм ул колбачыклар һәм аларның төшләреннән генә тора.

**4.  ** Фовеаль тамырсыз өлкә (ФТӨ) фовеола өлкәсеннән чыгып, фовеа чигендә урнаша. ФТӨ төгәл диаметрын флюоресцентлы ангиография (ФАГ) белән генә билгеләп була.

**5.  ** Чокырчык — фовеола үзәгендәге зур булмаган батынкылык, фовеоляр рефлекска туры килә, аның булмавын макуланың башлангыч зарарлану симптомы буларак карап була.

## Макула өлкәсе зарарлануының клиник симптомнары
**1.  ** Үзәк күрү начарлану — чирнең төп симптомы. Макула патологиясе белән авырулар үзәк күрү бозылу турында (уңай скотома) зарлана; оптик нейропатия авыруларыннан аермалы буларак аларның үзәк күрү югалуын периметрия буенча гына ачыклап була (тискәре скотома).

**2.  ** Метаморфопсия яки бозылу — макула патологиясенең еш симптомы, оптик нейропатиягә хас түгел.

**3.  ** Микропсия, әйберләрнең чынлыктагыдан кечерәк булып күренүе — фовеа колбачыкларның «сирәгәю» белән бәйле еш булмаган симптомы.

**4.  ** Макропсия яки әйберләрнең чынлыктагыдан зуррак булып күренүе — фовеа колбачыкларның «тыгызлану» белән бәйле сирәк симптом.

NB Төсле күрүнең бозылуы күрү нервының җиңел формасында еш очрый, әмма макула патологиясенең башлангыч үзгәрешләренә хас түгел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Челтәркатлауның тутлы эпителие

**Челтәркатлауның тутлы эпителие (ЧТЭ)** — гексагональ күзәнәкләрнең бер катламы, аларның төк сыман аппараты фоторецепторларның тышкы буынтыкларын чолгап алып, аларның яңарышын тәэмин итә. Фовеада ЧТЭ күзәнәкләре озынча һәм аларда челтәркатлауның башка бүлекләрнең ЧТЭ күзәнәкләренә караганда күпсанлы эре меланосомалар бар.

ЧТЭ һәм фоторецепторлар арасында бәйләнеш ЧТЭ һәм аста урнашкан Брух мембранасына караганда әзрәк. ЧТЭ һәм сизү челтәркатлауның шартлы арасын субретиналь дип атыйлар. Субретиналь аралыкта сыекча җыелуга каршы 2 механизм бар.

• ЧТЭ күзәнәкләре һәм тыгыз арадаш бәйләүче комплекс (zonula occludens) хориокапиллярлардан субретиналь аралыкка күзәнәктән тыш сыекчаның чыгуын булдырмый торган тышкы гематоретиналь киртә барлыкка китерә. 

•      Субретиналь аралыктан ионнар һәм суның актив транспорты.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Брух мембранасы

**Брух мембранасы** ЧТЭ-ны хориокапиллярлардан чикли һәм электрон микроскопия буенча 5 өлештән тора.

•      ЧТЭ нигез тәлинкәсе.

•      Эчке коллагенлы катлам.

•      Сыгылмалы җепселләрнең калын катламы

•      Тышкы коллагенлы катлам

•      Хориокапиллярларның эчке катламының нигез тәлинкәсе.
 
NB Брух мембранасындагы үзгәрешләр макула өлкәсендәге күп чирләрнең патогенезында мөһим роль уйный.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Челтәркатлау липемиясе

Lipaemia retinalis — гиперөчглицеридемия белән авыруларда очраган һәм аксыл сары төстәге челтәркатлау тамырлары белән сыйфатланган сирәк халәт (рәс. 16.69). Күз төбе күренеше кан тамырларында күп күләмдә хиломикроннар булу белән бәйле. Күрү үткенлеге гадәттә үзгәрми, әмма электроретинограмма колачы кими ала.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Сьерра-Леонеда ислам

**[[Сьерра-Леоне]]да ислам** (, ) ― күпчелек дине. Ил халкының (8 млн кеше, 2015 елга) 60  ― 71, 3 % ы  ― мөселманнар. Аларның зур күпчелеге ― Мәлики мәзһәбе сөнниләре, әхмәдия җәмгыяте вәкилләре ил халкының 9 % ын тәшкил итә, аз санда (мөселманнарның 5 % ы чамасында) шигыйлар бар. Илнең төньягында яшәүче темне һәм менде этник төркемнәре ислам динен беренчеләрдән булып кабул иткән.

Илнең Конституциясе дин тоту иреген күздә тота, һәм хөкүмәт бу хокукны тормышка ашыруда ярдәм итә. Христианнар (күпчелек протестантлар, азчылык католиклар) ил халкының 20―21 % ын тәшкил итә . 2015 елда илдә 3 500 Һинд дине тарафдары исәпләнгән.

## Тарих
XVIII гасыр башында хәзерге Гвинеянең  төбәгеннән фула һәм манде кабиләләре Сьерра-Леоненың төньяк өлешендә яшәүче темне һәм менде этник төркемнәре кешеләрен исламны кабул итүгә этәргән.

Британия колонизациясе вакытында христиан динен тарату омтылышы бик уңышлы булмаган. 1961 елда ил бәйсезлеккә ирешкәннән соң, Ислам таралуын дәвам иткән. Мөселманнарның ил халкы санындагы өлеше 1960 елда 35 % тан 2008 елда 71 % ка кадәр арткан.

## Яңа заман
1991-2002 еллардагы  дини мотивлары булмаган ; мөселманнар, христианнар һәм традицион дин тарафдарлары конфликтның ике ягында да булган. Киресенчә, илдә динара мөнәсәбәтләр яхшы, бигрәк тә мөселманнар белән христианнар арасында. Мөселман һәм христиан лидерларыннан торган динара совет бу татулыкны сакларга ярдәм итә.

Мөселман һәм христианнар арасында катнаш никахлар гадәти күренеш булып тора .

2000-елларда ил башкаласында Ливия җитәкчесе Мөәммәр әл-Каддафи тарафыннан финансланган Каддафи мәчете төзелгән .

Сьерра-Леоне мөселманнарына Мәккәгә хаҗ кылуда илләр арасында ара ераклыгы, шулай ук юл хакының кыйбат булуы һәм башка икътисади сәбәпләр аркасында кыенлыклар бар.

Тоткан диннәренә карамастан, Сьерра-Леоне президентлары даими рәвештә җомга намазларына йөри.

## Әдәбият
* *Alusine Jalloh, David Skinner*. Islam  and trade in Sierra Leone.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Сьерра-Леонеда ислам
Челтәркатлауның тутлы эпителие кубарылуы

ЧТЭ кубарылуы калынайган Брух мембранасының үтешлеге кимүгә бәйле, бу ЧТЭ'нан хориоидеяга таба сыекча үтүенә комачаулый.

## Ачыклау
**1.  ** Метаморфопсияләр һәм бер күздә үзәк күрү начарлану белән билгеләнә.

2.     Билгеләре

• Төгәл чикле, күзнең арткы котыбында гөмбәзсыман төрле күләмдәге калкулык (рәс. 17.7а).

• ЧТЭ астындагы сыекча ешрак үтә күренмәле, әмма болганчык та була ала.

**3.  ** ФАГ яхшы чикләнгән овал гиперфлюоресценция өлкәсен ачыклый, кубарылу астында буяу җыелу өчен флюоресценция тыгызлыгы чыганак күләмен үзгәртмичә арта (рәс. 17.7б).

**4.  ** ЯИА ачык булмаган түбән гиперфлюоресценция боҗрасы белән чолгап алынган, овал гипофлюоресценция чыганагын ачыклый (рәс. 17.7в). Билгесез ХТ 96% очракта ачыклана.

**5.  ** ОКТ ЧТЭ Брух мембранасыннан сыекча белән аерылуына күрсәтә (рәс. 17.7г).

NB Лазерлы фотокоагуляция ЧТЭ кубарылуында күрсәтелми, чөнки ЧТЭ ертылу яки кисәк кубарылу коллапсы белән алга таба ЧТЭ атрофиясе өчен икенчел күрү начарлануга китерә ала.

## Барышы
Чир нәтиҗәсе төрле була ала.

**1.  ** Тулаем үзеннән-үзе бетү, аеруча яшь чакта.

**2.  ** «Географик» атрофия кайбер авыруларда ЧТЭ кубарылуы үзеннән-үзе беткәннән соң мөмкин.

**3.  ** Нейроэпителий кубарылуы тышкы гематоретиналь киртә бозылу өчен барлыкка килә ала, бу сыекчаның субретиналь аралыкка чыгарга булыша. ЧТЭ һәм нейроэпителий арасында бәйләнеш шактый көчсез, шуңа сыекча күп өлкәләргә тарала һәм кубарылуның ЧТЭ кубарылуыннан аермалы буларак төгәл чикләре юк.

4.    ЧТЭ ертылу (алга таба кара).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Челтәркатлауның тутлы эпителие ертылуы

Тангенциаль векторлы көч кубарылган тукыманы ерту өчен җитәрлек булса, ертылу яндаш һәм кубарылган ЧТЭ ялганышында барлыкка килә ала. Ертылулар үзеннән-үзе яки ЧТЭ кубарылу белән күзләрдә ХТ (ешрак) лазеркоагуляциясе өчен барлыкка килә ала.

1.   Кисәк үзәк күрү начарлану белән билгеләнә.

2.   Билгеләре. Алдагы сероз ЧТЭ кубарылу кырыеның ярымайсыман ярылуы белән җыерчыклы корама ясалу һәм ЧТЭ кубарылуы төшүе (рәс. 17.8а).

3.   ФАГ башлангыч фазада ХТ ачыклый ала (рәс. 17.8б). Соңгы фазада корама астында җыерчыклар ясалу һәм ЧТЭ калынаю нәтиҗәсе буларак чагыштырмача гипофлюоресценция чыганагын һәм шулай ук ЧТЭ белән капланмаган хориокапиллярларга туры килгән күрше гиперфлюоресценция өлкәсен ачыклый  (рәс. 17.8в).

4.    ЯИА гиперфлюоресценция чиге белән сызыклы гипофлюоресценция локусы ачыклый.

5.    ОКТ ЧТЭ җыерчыклы өлкәсе белән чиктәш булган, көчле чагылу сәләте белән кубарылган өлкәдә ЧТЭ нормаль гөмбәзсыман профиле юклыгын ачыклый (рәс. 17.8г).

6.    Субфовеаль ертылуларда фараз начар. ЧТЭ кубарылуының ертылуга көчәю фаразы аеруча начар һәм икенче күздә күрү югалту куркынычлыгын шактый арттыра. ЧТЭ ертылу белән кайбер авыруларда яхшы күрү үткенлеге фовеа саклану белән генә аңлатыла.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Ушер синдромы

а) нәселдәнлек төре аутосом-рецессив;

б) билгеләре. Бу авыр чир балаларда колакка чагылган катылык белән якынча 5% очракта очрый һәм 50% диярлек катнаш колакка катылык һәм сукырлык өчен җаваплы.

в) ПР җитлегү чорына кадәр үсеш ала.

6. Фридрейх атаксиясе

а) нәселдәнлек төре аутосом-рецессив;

б) билгеләренә балаларның арка-кече ми атаксиясе, дизартрия, кардиомиопатия, колакка катылык һәм диабет керә;

в) ПР еш очрый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Кернс-Сейр синдромы

**Кернс-Сайр синдромы** — митохондриаль ДНК'ның өлешчә  югалуы белән бәйле митохондриаль цитопатия. Экстраокуляр мускулларның  гистология тикшерүендә мускул җепселләрендә аномаль митохондрияләр җыелу өчен  өстәүләр күренә (рәс. 24.50а).

**1.   ** Гомернең  1-2 дистәсендә ике яклы птоз һәм бар юнәлешкә күз хәрәкәте чикләнү белән билгеләнә (көчәюче тышкы офтальмоплегия  — рәс. 24.50б, в, г).

2.      Билгеләре

•      Атаксия һәм йөрәк үткәрүчәнлеге бозылулары.

•      Мускулларның аручанлыгы һәм көчсезлеге (еш).

•      Колакка катылык, шикәр чире, кыска буй һәм  гипопаратиреоз мөмкин.

•      Челтәркатлауның тутлы дистрофиясе.

3.      Ачыклау сынаулары

•      Люмбаль пункциядә АМС аксымның (> 1 г /л) югары тупланышын  ачыклыйлар.

•      ЭКГ - йөрәк үткәрүчәнлеге бозылулары.

**Кернс-Сейр синдромы** — митохондриаль ДНК делециясе белән бәйле митохондриаль цитопатия (24 нче бүлекне кара).

а) 1-2 декадаларда ике яклы һәм тәңгәл птоз, күзнең һәр юнәлештә хәрәкәте чикләнүе белән билгеләнә (көчәюче тышкы офтальмоплегия);

б) билгеләренә атаксия, йөрәк үткәрүчәнлеге бозылу, апатия һәм мускулларның проксималь хәлсезлеге, колакка катылык, диабет һәм тәбәнәк буй керә;

в) диагностик сынаулар. Люмбаль пункция АМС аксым тупланышы артуын күрсәтә (> 1 г/л), ЭКГ`да йөрәк үткәрүчәнлеге бозылуын ачыклый;

г) ПР пигментның кытыршы утырмасы белән сыйфатлана һәм күпчелек очракта челтәркатлауның үзәк өлкәсе зарарлану белән бара.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Бассен-Корнзвейг синдромы

**Бассен-Корнзвейг синдромы** эчәклек мальабсорбциясе өчен Р-липопротеиннар кимчелеге белән бәйле:

а) нәселдәнлек төре аутосом-рецессив;

б) билгеләре. Арка-кече ми атаксиясе, птоз һәм көчәюче тышкы офтальмоплегия;

в) диагностик сынаулар. Кан күренеше акантоцитозны күрсәтә (рәс. 18.5а);

г) ПР гомернең якынча 1 декадасы ахырында үсеш ала; пигментлы утырмалар классик ПР чагыштырганда гадәттә эрерәк һәм экватор өлкәсе белән генә чикләнми. Шулай ук перифериядә ак таплар еш очрый;

д) башлангыч стадияләрдә неврологик симптоматиканы киметү максаты белән Е витамины белән дәвалау уңышлы була ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Рефсум синдромы

**Рефсум синдромы (полинейропатияле атактияле гередопатия)** — фитин әчелегенең 2-гидроксилаза ферменты җитмәү өчен канда һәм тукымаларда аның тупламасы артуга китергән тумыштагы метаболизм кимчелеге:

а) нәселдәнлек төре аутосом-рецессив;

б) билгеләренә полинейропатия, кече ми атаксиясе, колакка катылык, аносмия, кардиомиопатия һәм ихтиоз керә. (рәс. 18.5б);

в) диагностик сынаулар. Люмбаль пункция плейоцитоз булмау белән АМС аксым артуын күрсәтә (күзәнәкле-аксымлы инверсия)

г) ПР гомернең якынча 2 нче декадасында үсеш ала һәм «тоз белән борыч» төрендәге таралган үзгәрешләр белән сыйфатлана;

д) башка офтальмологик күренешләренә катаракта, миоз һәм мөгезкатлауның күренгән нерв азаклары керә;

е) дәвалау. Беренче чиратта плазмаферез, алга таба фитин әчелеге булмаган диета, бу системалы патология көчәюен һәм челтәркатлау үзгәрешләрен булдырмаска мөмкинлек бирә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Барде-Бидль синдромы

а) нәселдәнлек төре аутосом-рецессив;

б) билгеләренә симерү, брахидактилия һәм полидактилия (рәс. 18.5в), теш аномалияләре, гипогенитализм һәм бөер патологиясе керә. Синдром шулай ук олигофрения, йөрәк чирләре һәм артериаль гипертензия белән бергә була. Шуңа карамастан клиник күренешләре бик төрле. Акыл үсеше нормага якын була ала, ә кайбер пациентларда полидактилия булмаска мөмкин. Лоуренс-Мун синдромы һәм Альстром синдромы белән өлешчә охшашлык бар;

в)авыр барышлы

ПР һәм 75% диярлек пациент якынча 20 яшьтә күрүне югалта. Кайбер пациентларда «үгез күзе» төрендәге макулопатия үсеш ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Керман Ут Гыйбадәтханәсе

**Керман Ут Гыйбадәтханәсе** (Фарсы телендә: آتشکده کرمان) ул Иранда, Керманда Зәрдөштлек ут гыйбадәтханәсе. Корылма шулай ук дөньяда атәшпәрәстләрнең бердәнбер антропология музее өчен өй булып тора.
## Тарихы
Гыйбадәтханә 1924 елда Риза Шаһ Пәһләви хөкеме вакытында төзелгән булган һәм аның эчендә булган учак бу урынга Һиндстаннан күчерелгән булган һәм Сасанид вакытларында өч иң изге утларның берсе Адур Фарнбагтан килеп чыккан дип әйтелә.
Бу урынны музей итәргә фикер беренче мәртәбә 1983 елда чагылдырылган булган. 2005 елда музей ахыр чиктә рәсми ачылган булган. Музейда кимендә 200 ел элек вакыттан дип фараз ителгән Гаталарның кулъязма юрамасы саклана.
Ул 2001 елның 2-нче октябрендә 4190 номер белән Иран дәүләт мирасы урыннары исемлегенә кертелгән булган.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Йәзд ут гыйбадәтханәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Атешгяхлар
Төркем:Иранның дини корылмалары
Эритреяда ислам

**[[Эритрея]]да ислам** (, ) ― илдә рөхсәт ителгән дүрт төп диннең берсе. АКШ Дәүләт департаменты мәгълүматы буенча, 2011 елда ил халкының чама белән яртысы ― ислам дине тарафдары , яртысы ― христианнар (Эритрея православие чиркәве тарафдарлары 30 %, католиклар 13 %, протестантлар 5 %). 

Илнең 1997 елда кабул ителгән Конституциясе буенча Эритреяда дини ирек гарантияләнергә тиеш булса да, 2002 елда хөкүмәт дүрт төп диннән (ислам, Эритрея Православие Чиркәве, Эритрея Евангелие (Лютеран) чиркәве һәм Рим—католик чиркәве) башка дини төркемнәрне теркәүне таләп итә. Теркәлү үтмәгән дини төркемнәр законнан тыш дип игълан ителә, эзәрлекләнә, активистлары төрмәгә озатылган һәм җәзаларга дучар ителгән .

## Тарих
615 елда Мөхәммәд пәйгамбәрнең кайбер тарафдарлары Массауага сыеныр урын эзләп килә. Тиздән мөселманнар Эритрея яр буенда урнаша башлый, мәчетләр  һәм башка корылмалар төзи . VII гасыр ахырында һәм VIII гасыр башында Эритрея яр буенда Ислам тәэсире көчәйгән. IX гасырга ислам Эритреяның көнчыгыш яр буенда ныклап урнаша һәм төбәктәге кайбер этник төркемнәр әлеге динне кабул итә башлый.  яшәүчеләр ислам динен Көнчыгыш Африкада беренчеләрдән булып кабул иткән, бу хакта  куфи язулы каберлекләр сөйли. VII гасырда архипелагта бәйсез Ислам дәүләте барлыкка килә. XI гасыр ахырында Дахлакта Хәбәшстан, Йәмән, Һиндстан һәм Мисыр белән сәүдә элемтәләре булган көчле ислам солтанлыгына нигез салына. XIII гасырга Эритреzдагы күп санлы күчмә этник төркемнәр ислам динен кабул итә башлый һәм диннең алга таба таралуына ярдәм итә. XV гасырда ислам эритреялылар арасында ныклап урнаша. Соңрак Госман империясе вакытында ислам Эритреяда тагын да көчлерәк тарала, чөнки илнең материк өлешендә яшәүче эре этник төркемнәр, шул исәптән , ислам динен кабул итә башлый. XIX гасыр ахырында, христиан император  идарә иткән вакытта, мөселманнар үз йортларыннан куып чыгарыла һәм хәзерге Эритрея территориясендә төньяк районнарда сыеныр урын таба. 

## Саны
Төрле бәяләүләр буенча, ислам тарафдарлары ил халкының 37 % тан алып 49 % ына кадәр өлешен тәшкил итә. 2009 ел өчен хисапта Эритрея мөселманнарының 99 % тан артыгы ― сөнниләр, 1 % тан да кимрәге ― шигыйлар.

Эритреядагы мөселманнарның күбесе көнчыгыш яр буе түбәнлекләрендә, шулай ук Судан чиге янында көнбатыш түбәнлекләрендә яши.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Эритреяда ислам
Белоусов

**Белоусов** ― фамилия.
* Андрей Белоусов (1959), дәүләт эшлеклесе, РФ хөкүмәте башлыгының беренче урынбасары (2020 елдан).
* Бәкер Белоусов (1897―1920), Гражданнар сугышы каһарманы. 1нче аерым Идел буе татар укчылары бригадасының сәяси комиссары.
* Василий Белоусов (1919—1981), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* Георгий Белоусов (1990), хоккейчы (һөҗүмче).
* Иван Белоусов (1933—2000), партия эшлеклесе, журналист һәм язучы.
* Михаил Белоусов (1905—1960), Украина ССРның атказанган артисты (1948).
* Семён Белоусов (1913―1984), балык тоту корабы капитаны, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1963).
* Сергей Белоусов (1938―?), күпер төзү отряды монтажчылар бригадиры. Социалистик Хезмәт Каһарманы (1990).

Төркем:Фамилияләр
Тей-Сакс чире

Тей-Сакс чире (Gm2 ганглиозидоз, 1 нче төр), шулай ук гаиләле инфантиль амаврозлы идиотия буларак билгеле, аутосом-рецессивлы нәселдәнлек төренә ия, гомернең беренче елы дәвамында билгеләнә һәм кагыйдә буларак 2 яшькә кадәр үлемгә китерә. Ауропа яһүдләре популяциясендә гадәти чир һәм көчәюче неврологик симптоматика һәм мөмкин булган сукырлык белән сыйфатлана. «Чия төше» симптомы якынча 90% очракта очрый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Ниманн-Пик чире

Ниман-Пик чирен клиник һәм химик үзенчәлекләр буенча 4 төркемгә аералар:

а) А төркеме (ҮНС башлангыч авыр зарарлануы);

б) В төркеме (ҮНС гадәти функциясе);

в) С төркеме (ҮНС уртача җәлеп ителү һәм әкрен барышы);

г) D төркеме (соң башлану һәм ҮНС башлангыч авыр зарарлануы).
«Чия төше» симптомын табу ешлыгы Tay-Sachs чирендә караганда кимрәк.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Сандхофф чире

**Sandhoff чире** (Gm2 ганглиозидоз, 2 нче төр) Tay-Sachs чиренә бик охшаш.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Таралган ганглиозидоз

**Таралган ганглиозидоз** (Gm1 ганглиозидоз, 1 нче төр) гипофункция, бит һәм очлыклар шешенкелеге, тумыштан сөлтәр аномалияләре белән сыйфатлана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Лотфулла әл-Әлмәти

**Лотфулла бине Гатаулла әл-Әлмәти** — каллиграф-хаттат, гравёр, ташка уеп бизәк ясаучы.

## Биографиясе

1832 елда, хәзерге Нурлат районы Иске Әлмәт авылында дөньяга килә. Ул Касыйм якларыннан Буага күчеп килгән Алиш бәкләр нәселеннән була. Казан типолитографиясендә эшли. Аның каллиграфия өлкәсендәге иҗади эшчәнлеге 1861–1863 еллардан башлана. Әл-Әлмәти 1860 елларда Казанда татар телендә басылган дөнья литографик картасы (Казан университетының Фәнни китапханәсендә саклана), 1897 һәм 1900 елларда Казан университетының типолитографиясендә Ш.Хөсәенов акчасына басылган «Догалык» шәмаиле авторы.

Күп кенә китаплар, шул исәптән «Мәүлид китабы» (1861), «Аллаһы Тәгаләнең матур исемнәре» (1865), «Диван Ризаи» һ.б.ны күчереп яза.

1890 елдан кабер ташларына уеп язу-бизәк төшерү белән шөгыльләнә (үрнәкләре Ульянов өлкәсенең Зиябаш авылы зиратында сакланган; атаклы эшмәкәрләр Акчуриннар гаилә әгъзаларының каберләренә куелган ташлар). Хаттат анда «Лотфулла бине Гатаулла әл-Әлмәти» яки «Гамәлә Лотфулла әл-Әлмәти» («Лотфулла әл-Әлмәти гамәле») дип язып куйган. 

XIX йөзнең соңгы чирегеннән ул эпитафик ташбилгеләр эшләү өлкәсендә дә үзен нык таныта. Аның тарафыннан эшләнгән Пенза якларындагы Пәндәлге авылы зиратында данлы Дибердеевлар,
Сембер якларындагы Зөябашы авылы зиратында Акчуриннар, Казанның Яңа Бистә зиратларына куелган ташбилгеләр мәгълүм. Лотфулла бине Гатаулла якынча 1911 елларда Казанда үлә һәм аның гәүдәсе Болгар шәһәре янындагы Көек авылына күмелгән дигән хәбәрләр бар. Аның иҗади мирасы өйрәнелмәгән..

## Искәрмәләр
Угандада ислам

**[[Уганда]]да ислам** (, суах. *Uislamu nchini Uganda*, ) ― азчылык дине. 2013 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Угандада ислам динен халыкның (42,7 млн кеше, 2018 елга) 13,7 % ы тоткан. Пью тикшеренү үзәге 2014 елда исәпләп чыгарганча, угандалыларның 11,5 % ы – мөселманнар. Аларның зур күпчелеге сөнниләр, аз санлы шигыйлар (7 %), әхмәдияләр (4 %) бар). 2009 ел өчен бастырылган хисап нигезендә, Уганданың көнчыгышында  мөселманнарның иң югары проценты исәпкә алынган.

Уганда ― Ислам хезмәттәшлеге оешмасы әгъзасы.

## Тарих
### XIX гасыр
Ислам дине Угандага төньяктан (Мисырдан һәм Госман империясеннән) һәм Көнчыгыш Африка яр буе сәүдәсенең эчке элемтәләре аша XIX гасыр урталарында килә. Мөселман суахили һәм Занзибарның гарәп сәүдәгәрләре 1840-еллардан башлап, утлы корал, дары, тоз һәм тукымалар (алмашка фил сөяге һәм коллар) белән сәүдә итү өчен Угандада (Буганда) төпләнеп кала башлый. 1844 елны беренче мөселман гарәп сәүдәгәре Әхмәд бин Ибраһим Буганда короле сараена килеп җиткән. Шулар йогынтысында 1856―1884 елда Уганда солтаны (кабака) булган  (1837—1884) 1871 елда ислам кабул иткән . 

### Бәйсезлеккә ирешкәннән соң
Дине буенча мөселман  түнтәрелеш ясап, хакимияткә килгәч, аңа карата лояль булган мөселман кавемнәрен һәм Судан белән чиктә яшәүче башка мөселманнарны, шулай ук Суданнан күчеп килүчеләрне армиягә гаскәриләр итеп ала башлый . 1972 елда йөз мең һиндстанлының илдән куылуы Уганданың мөселман халкын шактый киметкән. Иди Әмин чорында мөселман җәмгыяте Ливиядән һәм Согуд Гарәбстаныннан акчалата ярдәм алган.

1979 елда Иди Әмин бәреп төшерелгәч, аның яклы мөселманнар эзәрлекләүгә дучар булган. 1979 елда президент итеп билгеләнгән  шулай ук мөселман булган.

Угандада Элгон тауларыннан ерак түгел  шәһәрендә  урнашкан.

Ураза бәйрәме, Корбан бәйрәме илнең милли бәйрәмнәре исемлегенә кергән.

## 2002 елгы җанисәп
  
2002 елгы җанисәп  мөселманнарның ил халкының 12,1 % ын тәшкил итүен күрсәткән . 

Юмбе округы – мөселман күпчелеге булган бердәнбер өлкә (76 %). Мөселманнар Мюга (36 %) һәм Иганга (34 %) округларында шактый азчылыкны тәшкил итә.
## Моны да карагыз
* Угандада Һинд дине
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Угандада ислам
Челтәркатлауның экссудатив кубарылуы

Челтәркатлауның экссудатив кубарылуында субретиналь  сыекча тупланышы челтәркатлау ертылуы яки тракциясе белән бәйле түгел.

Экссудатив ЧК сәбәбе нейросенсорлы  челтәркатлауны, тутлы эпителийны яки хориоидеяны җәлеп итүче һәм тамырлардан  сыекчаның үтеп чыгып, челтәркатлау астында туплануына китерүче, күзнең төрле  тамырлы, ялкынсыну һәм шеш чирләре була ала. Тутлы эпителий челтәркатлау  астыннан хориоидеяга сыекчаны бетерә алганга кадәр сыекча тупланышы һәм  кубарылу үсеше булмый. Сыекча ясалу тизлеге ТЭ күзәнәкләренең аны бетерү  мөмкинлекләреннән күбрәк яки ТЭ функциясе төшенке булса, сыекча челтәркатлау  астында, аның кубарылуына китереп, җыела.

## Сәбәпләре
**1.   ** Хориоидея шешләре, мәсәлән меланома, гемангиома яки метастазлар.

NB Барлык экссудатив ЧК очракларында хориоидеяда шеш булу турында киресе  расланганга кадәр уйларга кирәк.

**2.   ** Ялкынсыну, мәсәлән Һарада чире яки арткы склерит.

3.     Үзәктәге сүлле ретинопатиянең кабарчыклы формасы (сирәк).

**4.   ** Ятроген сәбәпләр, шулардан ЧК буенча операция яки панретиналь  лазерлы коагуляция.

**5.   ** Хориоидаль тамырлану чагылган үтеп чыгу белән барып, арткы котыпта субретиналь  сыекча җыелуга китерә ала.

**6.   ** Йөклеләр  токсемиясендә үсеш ала алган гипертензион хориоидопатия хәзерге вакытта сирәк очрый.

**7.   ** Идиопатияле экссудатив ЧК, мәсәлән увеаль эффузия синдромында (алга таба кара).

## Дәвалау
Дәвалау кубарылуга  китергән сәбәпкә бәйле. Кайбер очракларда кубарылу үзеннән-үзе бетә (мәсәлән,  операциядән соң), башка очракларда кортикостероидлар белән системалы дәвалау  үткәрәләр (мәсәлән, Һарада чире яки арткы склерит). Кабарчыклы үзәктәге сүлле  ретинопатиядә үтеп чыгу ноктасына лазерлы коагуляция үткәреп була.
## ЧЕЛТӘРКАТЛАУНЫҢ ЭКССУДАТИВ КУБАРЫЛУЫН АЧЫКЛАУ
1. Симптомнар. Фотопсияләр юк, чөнки витреоретиналь  тракция юк; йөзеп йөрүче томанланулар өстәмә витреит булса барлыкка килә.  Күрү кыры кимчелекләре кинәт барлыкка килә ала һәм тиз көчәя. Сәбәбенә карап  бер үк вакытта ике күз дә җәлеп ителү мөмкин (мәсәлән, Һарада чирендә).
(рәс.  19.31б).

•      Экссудатив кубарылу сәбәбен күз төбен караганда табып  була, мәсәлән, хориоидея шеше (рәс. 19.32) яки авыруның кубарылуга китергән  системалы чир билгеләре була ала (мәсәлән, Һарада чире яки йөклеләр  токсемиясе). 

•      «Каплан таплары» тутның таралган субретиналь  тупламасыннан гыйбарәт, челтәркатлау кубарылуы тоташкач барлыкка килә ала (рәс.  19.33).

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Борис Ивановский

**Борис  Ивановский** ( 1890 - 1941 ) - совет табибы, укытучы, профессор, физик культура хезмәткәре.

## Биография
Бори́с Алекса́ндрович Ивано́вский 1890 елның 24 июлендә Вятка өлкәсенең  Слабутски (рус.Слободской) шәһәрендә туган. 
1914 елда  Казан университетының медицина факультетын тәмамлый.
Беренче бөтендөнья сугышы башлангач,  фронтка китә. Башта  кече табиб, аннары кыр госпиталендә ординатор була. Сугышта ул газ белән агулана, шуннан соң, сәламәтлеген  ныгыту  гел  Мюллер системасыннан файдалана, Анохинның ирекле гимнастикасы һәм хатха-йога системасы белән шөгыльләнә. Октябрь революциясеннән соң, Кызыл Армиянең Кызыл Армиянең Баш санитар идарәсендә хезмәт итә. Гражданнар сугышы фронтларында хәрби-санитар эшне оештыруда катнаша.

Сугыштан соң физик культураны һәм спортны пропагандалауга зур өлеш кертә. 1922 елда ул "Физик культура турында" брошюра чыгара.

Бори́с Ивано́вский 1923 елның гыйнварында ул СССР Халык Сәламәтлек Комиссариатына күчә, һәм анда физик тәрбияне сәламәтлек саклау практикасына кертү өстендә эшли. Бер үк вакытта 1924 елның октябреннән ул Дәүләт физик культура институтында эшли. Монда аның фәнни җитәкчесе  В. В. Гориневский була.

Бори́с Алекса́ндрович Ивано́вский -  «Врачебный контроль над физическим развитием» китабы авторы.

1931 елда аның инициативасы буенча СССР медицина белеме системасында табибларны камилләштерү Үзәк институтының  беренче   физкультура кафедрасы оештырыла. Гомеренең соңгы көннәренә кадәр ун ел буе  бу бүлекне   җитәкли.

Ул 1941 елның 16 маенда Мәскәүдә үлгән, Донской зиратында күмелгән. 

## Фәнни эшчәнлеге
СССРда беренче булып физик тәрбиядә табиб контроле темасы белән шөгыльләнә. Аның бу өлкәгә  багышланган  100 дән артык фәнни хезмәте бар. Ул беренчеләрдән булып сәламәт кешенең тәнен өйрәнү кирәклегенә игътибарны җәлеп итте. Бер хезмәтендә  ул болай дип язган:

«Как это ни кажется странным, больной организм изучен гораздо лучше, чем здоровый. На изучение здорового организма, на физиологию труда и быта, на деятельность организма под влиянием ежедневной обычной работы, отдыха и т. п. обращалось до последнего времени гораздо меньше внимания, чем на изучение организма больного.»

## Хезмәтләре
* Бокс как физическое упражнение, Изв. физ. культ., № 23-24, с. 10, 1926
* Задачи и методы врачебно-педагогического контроля в школах 1 и 2 ступени, Теор. и практ. физ. культ., №2, с. 41, 1927
* Научно-врачебный контроль над физическим развитием, М., 1927
* Здоровье и физическое развитие студенчества и задачи его физического воспитания, там же, № 6, с. 11, 1928
* Врачебный контроль над физической культурой, М., 1935.
## Әдәбият

* Проф. Б. А. Ивановский (к 25-летию врачебной, научно-педагогической и общественной деятельности), в кн.: Леч. физкульт. в клин., под ред. Н. П. Крылова, в. 9, с. 5, М., 1941.

* Большая Медицинская Энциклопедия, под редакцией Петровского Б.В., 3-е издание

## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Сылтамалар

* ИВАНОВСКИЙ Борис Александрович
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1941 елда вафатлар
Төркем:16 май көнне вафатлар
Төркем:1890 елда туганнар
Төркем:24 июль көнне туганнар
Ивановский

**Ивановский** — фамилия.
* Александр Ивановский (1881—1968), кинорежиссер, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1936).
* Борис Ивановский (1890—1941), табиб, укытучы, профессор.
* Владимир Ивановский (1867—1939), илаһиятче, тарихчы, фәлсәфәче. Казан университеты укытучысы (1904-1912), Казан (1917-1918), Самар (1918-1921), Беларус (1921-1927) университетлары профессоры.
* Виктор Ивановский (1854—1926), юрист, Казан университеты профессоры (1886 елдан). 
* Николай Ивановский (1840—1913), илаһиятче, Казан руханилар академиясе кафедра мөдире (1869 елдан).

Төркем:Фамилияләр
Бурмистров

**Бурмистров** ― фамилия.
* Александр Бурмистров (1991), хоккейчы (һөҗүмче), дөнья чемпионатының алтын медале иясе (2014).
* Вилен Бурмистров (1925—1943), Советлар Берлеге каһарманы (1944).
* Николай Бурмистров (1925—2004), тарих фәннәре докторы (1986), профессор (1988), ТР атказанган фән эшлеклесе (1996).

Төркем:Фамилияләр
Виталий Марков (филолог)

**Виталий Марков** (29 март, 1927, Казан - 2010 елның 18 октябре) - филолог, филология фәннәре  докторы, Казан дәүләт университеты профессоры.

## Биография
Виталий Михайлович Марков  1927 елның 29 мартында Казанда галим-биологлар гаиләсендә туган. Ата-анасы Казан дәүләт университеты хезмәткәрләре. Әтисе - Михаил Васильевич Марков, геоботанист, биология фәннәре докторы, профессор. Әнисе - Серафима Александровна Маркова, геоботаник, биология фәннәре кандидаты, доцент.
1949 елда  Казан дәүләт университетының тарих һәм филология факультетын тәмамлый.
1949 елның көзеннән 1951 елның җәенә кадәр ул Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасының Яңавыл шәһәрендә рус теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли.
1951 елның җәендә ул Казанга кайта.
Ленинград дәүләт университетында аспирантура тәмамлый һәм 1955 елда Ленинград дәүләт университетында кандидатлык диссертациясен яклый.
Казан дәүләт университетында тарих-филология факультетында эшли (хәзерге вакытта Казан федераль университетының филология һәм мәдәниятара  багланышлар институты):
* Рус теле кафедрасы доценты (1955 елдан),
* профессор (1965 елдан),
* Рус теле кафедрасы мөдире.
Виталий Михайлович Марков 10 доктор һәм 48 фән кандидаты әзерләгән.
2010 елның 18 октябрендә Казанда үлә. Арск зиратында күмелгән.
### Гаиләсе
Улы - Михаил Виталевич Марков, ботаника профессоры, биология фәннәре докторы.
## Фәнни эшчәнлеге
1955 елдан филология фәннәре кандидаты. кандидатлык диссертациясенең  темасы: «Формы имён в языке судебников XV—XVI вв.».

Виталий Марков 1965 елдан филология докторы. Докторлык  диссертациясенең  темасы: «К истории редуцированных гласных в русском языке».
Фәнни кызыксынулары:
* рус теленең үсеш тарихы;
* рус теленең сүз ясалышы теориясе;
* редуцированные гласные в русском языке.
Казан лингвистик мәктәбенә  нигез салучы И.А. Бодуэн де Куртенэ идеяләренә нигезләнеп, сүз ясалышы  теориясенең заманча концепциясен булдыра.
100 дән артык фәнни хезмәт авторы.
## Бүләкләре  һәм мактаулы исемнәре
РСФСРның атказанган фән эшлеклесе.
## Басмалар
* Марков В. М. Историческая грамматика русского языка. Именное склонение. (учебник для вузов). М.: Высшая школа, 1974.
* Избранные работы по русскому языку. Казань, 2001.
## Әдәбият
* Памяти Виталия Михайловича Маркова // Учёные записки Казанского университета. Серия: Гуманитарные науки. 2010. Т. 152. № 6. С. 7-10.
* Вспоминая Виталия Михайловича Маркова // Николаева Т. М. Учёные записки Казанского университета. Серия: Гуманитарные науки. 2018. Т. 160. № 5. С. 1278-1280.
## Сылтамалар
* https://kpfu.ru/news/novosti-i-obyavleniya/v-kfu-vspominajut-professora-vitaliya-markova-6178.html 
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:18 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1927 елда туганнар
Төркем:29 март көнне туганнар
Челтәркатлауның тракцион кубарылуы

Челтәркатлауның тракцион кубарылуының төп сәбәпләренә керә: (а) пролифератив ретинопатия, мәсәлән диабет яки җитлекмәгәннәр ретинопатиясе белән бәйле, (б) күзнең арткы өлешенең үтәли җәрәхәте.
## Челтәркатлауның диабетлы тракцион кубарылуы
### ПҖАК патогенезы
Челтәркатлауның  тракцион кубарылуына озын витреоретиналь беркетелү белән фиброваскуляр  мембраналарының көчәюче кыскаруы китерә. ПҖАК гадәттә эзлекле һәм пыяласыман  җисемнең кабык өлешләренә мембраналар тыгыз беркетелү өчен тулы түгел. Сирәк  очракта челтәркатлаудан баручы яңа ясалган тамырлар аерылу белән тулы ПҖАК  була һәм ул чакта челтәркатлау кубарылу үсеш алмый.
### Витреоретиналь тракция
Статик витреоретиналь тракциянең түбәндәге өч төрен  аералар.

1.    Тангенциаль тракция эпиретиналь фиброваскуляр мембраналар кыскарганга  челтәркатлау җыерчыклану һәм тамырлар юлы кыеклану өчен була.

2.     Алгы-арткы тракция челтәркатлауның арткы өлешеннән (ешрак тамырлы  аркадалардан) пыяласыман җисем нигезенә баручы фиброваскуляр мембраналар  кыскару өчен була (рәс. 19.22).

3.     «Аркылы узучы» тракция — челтәркатлауның арткы өлешендә ике беркетелгән  нокталар арасында тартылган (мәсәлән, өске һәм аскы тамырлы аркадалар  арасында) фиброваскуляр мембраналар кыскару нәтиҗәсе. Нәтиҗәдә мембрананың  беркетелү нокталары якынлашуы була (кара рәс. 19.22).
## Челтәркатлауның җәрәхәтле тракцион кубарылуы
Челтәркатлауның  җәрәхәтле тракцион кубарылуы пыяласыман җисемгә кан саву белән пыяласыман  җисемнең җәрәхәткә кереп утыру өчен кереп утыру яссылыгында фиброваскуляр  пролиферациясенең көчәюе нәтиҗәсендә барлыкка килә (рәс. 19.23а). Бу очракта  ясалучы алгы эпиретиналь мембраналарның кыскаруы пыяласыман җисем нигезе  өлкәсендә челтәркатлау перифериясенең әкренләп тракцион кубарылуы белән  кыскаруына һәм бөтерелүенә китерә (рәс. 19.23б). Берничә атнадан соң СРС тиз  җыелуына һәм макуляр өлкә җәлеп ителүе өчен күрү начарлануга китерүче,  челтәркатлау ертылуы ясалырга мөмкин. Шулай итеп, җәрәхәттә тракция башлыча  алгы, ә диабетта — күбесенчә арткы.
## ЧЕЛТӘРКАТЛАУНЫҢ ТРАКЦИОН КУБАРЫЛУЫН АЧЫКЛАУ
1.    Симптомнар. Фотопсияләр һәм йөзеп йөрүче томанланулар гадәттә юк,  чөнки витреоретиналь тракция әкренләп үсеш ала һәм кискен ПҖАК белән бәйле  түгел. Күрү кыры кимчелеге әкренләп көчәя һәм берничә ай яки ел дәвамында  үзгәрешсез кала ала.

2.    Билгеләре (рәс. 19.30).

•      Кубарылуның бөгелгән күренеше була; ертылулар юк.

•      Кубарылган челтәркатлауның хәрәкәтчәнлеге шактый  кимегән һәм гәүдәне үзгәртүгә карап сыекча күчү билгесе юк.

•      Кубарылу регматоген кебек шундый югары түгел һәм сирәк  тешле сырга кадәр җитә. Иң югары кубарылуны тракция урынында билгелиләр.

NB Тракцион ЧК ертылу барлыкка килсә, кубарылу регматоген күренешләренә керә  һәм тизрәк арта (катнаш тракцион-регматоген ЧК).

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Күрү күчәре

**Күрү күчәре** (**караш сызыгы**) фовеадан күзнең төенле ноктасы аша  төбәлү ноктасына (каралган әйбергә) бара. Гадәти бинокуляр күрүдә ике күрү  күчәре төбәлү ноктасында кисешә; бу очракта һәр күз белән алынган аерым рәсем  фузион рефлекс ярдәмендә тигезләнә һәм баш мие кабыгының тәңгәл күзәнәкләре җавабы  ярдәмендә бинокуляр күрү алу өчен кушыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз
Гетерофория

**Гетерофория **(**фория**) — фузия туктаганда күз алмаларының тайпылышка  омтылышы (**яшерен кылыйлык**). Җиңел дәрәҗә күп очракта нормада күзәтелә һәм  фузион рефлекс ярдәмендә юк була. **Фория** эчкә (**эзофория**) яки тышка (**экзофория**)  бераз тайпылыш белән билгеләнә. Мондый аерылуны кулда тоту өчен фузия  җитәрлек булмаса фория декомпенсацияләнгән дип атала. Ул бинокуляр күрүдә  уңайсызлык яки икеләнү (диплопия) кебек симптомнар белән бергә була.

**Ортофория **— фузиягә этәргечләр булмаганда күз алмаларының камил  торышы; сирәк очрый.

Гетерофория клиник яктан офтальмологик симптоматика  белән, аеруча стресс яки начар сәламәтлектә, фузион резерв тигезләүгә булышу  өчен җитәрлек булмаганда чагылырга мөмкин. Эзофория һәм экзофорияне почмак  арткан аралык буенча төркемлиләр (конвергенция артыклыгы яки җитмәү,  дивергенциянең артыклыгы яки җитмәү, катнаш форма). Вертикаль фория күз  хәрәкәте бозылу белән бәйле. Түбәндәге дәвалау ысуллары бар.

•      Конвергенция көчсезлеге ортоптик терапия белән бик еш  төзәтелә.

•      Шул ук рәвештә рефракциянең чагылган һәр тайпылышын  төзәтергә кирәк.

•      Симптоматик җиңеләюгә күзлек белән эзлекле рәвештә  берләштерелгән френель призмаларын куллану белән ирешергә мөмкин. (ике күзгә  бүленгән максималь төзәтү — 10-12Д). 

•      Зур тайпылыш почмагы очрагында хирургик катнашу кирәк  булырга мөмкин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Тонкантинс федераль университеты

**Токантинс федераль университеты** (португаль телендәː Universidade Federal do Tocantins, UFT) — Бразилиядә Токантинс штатына хезмәт күрсәтүче университет. Палмаста урнашкан, кайбер уку курслары университетның түбәндәге бүлекләрендә урнашкан: Арагуаина, Арраяс, Гурупи, Мирасема-ду-Токантинс, Порту-Насиунал һәм Токантинополиста.

## Сылтамалар
www.uft.edu.br  Рәсми сайт.

Төркем:Бразилия югары уку йортлары
Монофиксация синдромы

**Монофиксация синдромы** яки **микротропия **беренчел яки  тайпылышның зур почмагын юк итүгә юнәлгән хирургик катнашудан соң барлыкка  килә ала. Микротропия аерым очрый ала, ләкин башка патологияләр белән бергә  була, мәсәлән анизометропияле амблиопия белән. Микротропия — бинокуляр  халәтне тасвирлаучы атама, ә диагноз түгел; мәсәлән тулы аккомодацион  эзотропия белән авыру идарә ителгән микротропиягә ия була ала, ә күзлектә чын  булмаган бифовеаль БК. Микротропия түбәндәге билгеләр белән сыйфатлана.

1.    Тайпылышның аз чагылган почмагы ачык кылыйлыкта (8Д һәм кимрәк) каплау сынавында  ачыклана ала.

2.      Тайпылган күздә үзәк  супрессион скотома.
3.     ЧАК кимегән стереопсис һәм периферия фузиясенең даими  булмаган амплитудасы белән.

4.     Анизометропия еш очрый, гадәттә гиперметропия яки гиперметропияле  астигматизм белән бергә бара.

5.     Бәйле  декомпенсацияләнгән гетерофория булмаса, симптомнар сирәк.

6.     Дәвалау анизометропияне күзлек белән төзәтү һәм амблиопияне  дәвалау өчен томалаудан тора. Күбесенчә халәт тотрыклы һәм симптомсыз.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Ретракцион Дуэйн синдромы

**Дуэйн синдромында**  тышкы туры мускулның иннервациясе бозылуы белән бергә бу мускулның III БМН  җепселләре белән аномаль иннервациясен күзәтәләр. Халәт гадәттә ике яклы, тик  бер күздә симптоматика еш минималь була. Кайбер очракларда тумыштагы үсеш  аномалияләре белән бергә була, шулардан нейросенсорлы колакка катылык һәм  сөйләм бозылу.

## Ачыклау
Башлангыч торышта гадәттә БК бар, еш башның ирексез  торышында. Зарарланган күзнең түбәндәге хәрәкәт какшаулары мөмкин (рәс.  20.58, 20.59, 20.60).

**1.   ** Абдукция чикләнүе тулы яки өлешчә була ала.

**2.    ** Аддукция чикләнүе гадәттә өлешчә, сирәк — тулы.

**3.    ** Бер  вакытта эчке һәм тышкы туры мускул белән кыскару һәм алга таба күз ярыгының  тараюы нәтиҗәсендә күз алманың аддукция ретракциясе. Күз алмасы ретракция дәрәҗәсе чагылганнан алып  сиздерми торганга кадәр була ала. Абдукция омтылышында күз ярыгы ачыла һәм  күз алмасы гадәти торышка баса.

**4.    ** Аддукциядә өскә яки аска тайпылыш («йөгән» яки «бәй» феномены): тыгыз тышкы туры мускул  күз алмасы өстеннән яки астыннан шуып китә, бу күзнең аномаль вертикаль  хәрәкәтләренә китерә. Ләкин, МРТ кулланган соңгы тикшерүләр буенча бу гел  алай түгел икән.

**5.    ** Конвергенция җитешсезлеге бу очракта зарарланган күз башлангыч торышта кала, ә  икенче күз конвергенцияли.

## Һубер буенча классификация
**1.   ** Тип I (аеруча еш).

•      Чикләнгән яки абдукция юклыгы.

•      Гадәти яки бераз чикләнгән аддукция.

•      Башлангыч торышта — күзләрнең дөрес торышы яки зур  булмаган эзотропия.

**2.    ** II төр (аеруча сирәк).

•      Чикләнгән аддукция.

•      Гадәти яки аз чагылган чикләнгән абдукция.

•      Башлангыч торышта — күзләрнең дөрес торышы яки зур  булмаган экзотропия.

3.      III төре

•      Аддукция һәм абдукция чикләнү

•      Башлангыч торышта — күзләрнең дөрес торышы яки җиңел  эзотропия.

NB Бар өч төрләрнең патофизиологиясе охшаш, аерма тышкы һәм эчке туры  мускулларның иннервация бозылуының төрле дәрәҗәсендә генә.

## Алып бару алымнары
Күпчелек кечкенә  балалар тышкы туры мускулның көчсезлеген җайлап башын ихтыярсыз торышка  китереп БК тота. Операция бинокуляр сәләтне югалту башның ирексез торышыннан  баш тарту белән билгеләнгән очрагында гына кирәк. Өлкәннәрдә һәм 8 яшьтән  зуррак балаларда операция косметик яктан яки муен өлкәсендә уңайсызлыкка  китергән ирексез баш торышыннан баш тартуга китерә ала. Хирургик катнашу  косметик яктан яраклы булмаган өскә яки аска тайпылу очрагында яки күз алмасының  чагылган ретракциясендә кирәк булырга мөмкин. Амблиопия гадәттә анизометропия  өчен үсеш ала, ә кылыйлыкка бәйле түгел. Бер- яки ике яклы рецессия яки  вертикаль туры мускулларның транспозициясе сайлау операциясе санала.

NB Зарарланган яктан тышкы туры мускул  резекциясен башкару кирәк түгел, чөнки бу ретракцияне көчәйтә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Броун синдромы

**Броун синдромы**  гадәттә тумыштагы, тик булдырылган да була ала. 
## Классификация
1.     Тумыштагы

•      Идиопатияле.

•      Тумыштагы клик-синдром белән өске кыек мускулның чыгыр  аша сеңер хәрәкәте бозылуы.

2.      Булдырылган

•      Җәрәхәтле чыгыр яки өске кыек мускул сеңере зарарлануы.

•      Ревматоидлы артрит, пансинусит яки склерит китереп  чыгарган сеңер ялкынсынуы.
## Ачыклау
Сул яктагы Броун синдромының түбәндәге билгеләре. 

1.     Гомуми билгеләре

•      Гадәттә БК белән башлангыч торышта күзләрнең дөрес  торышы (рәс. 20.61а).

•    Сул яктан күз  алманың аддукциядә элевация чикләнүе (рәс. 20.61б), кайвакыт — урта торышта.

•      Өскә караганда сул яктан күз алманың элевация чикләнүе  (еш) (рәс. 20.61в).

•      Сул күз алмасының абдукциядә гадәти элевациясе (рәс.  20.61г).

•      Сул якта өске кыек мускулның гиперфункциясе юклыгы  (рәс. 20.61д).

•      Аддукциядә күз  алманың элевациясендә уңай тракцион сынау.

2.     Даими булмаган билгеләре

•       Аддукциядә аска  тайпылыш.

•       Башлангыч торышта  гипотропия.

•      Аномаль баш торышы  белән аның шул ук якка борылуы һәм ияк күтәрелү (рәс. 20.61е).

## Дәвалау
1.    Тумыштагы очраклар гадәттә бинокуляр сәләт ярашлы баш торышы  белән сакланса дәвалау кирәкми. 10 яшькә үзеннән-үзе савыгу еш күзәтелә.  Хирургик дәвалау өчен дәлилләр башлангыч торышта чагылган гипотропия, идарә  начарлану һәм/яки ярашлы булмаган ихтыярсыз баш торышы санала. Өске кыек  мускул сеңерен озынайту тәкъдим ителә.

2.     Булдырылган очракларда стероидлы  терапия (эчеп яки чыгыр өлкәсенә кадау) белән бергә сәбәпне юк итү нәтиҗәле  була ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Леваторның монокуляр җитешсезлеге

**Леваторның монокуляр  параличы** (леваторның куш параличы) — сирәк очраклы халәт. Сәбәпләре аскы туры  мускул көчәнүе яки кыскаруы санала, шулай ук өске туры мускул функциясе  гипоплазиясе яки җитешсезлеге.

1.        Билгеләре

•       Бер күз алмасының  элевациягә чагылган көчсезлеге.

•       Өскә карый алмау  ятма яссылыкта абдукциядән аддукциягә кадәр саклана (рәс. 20.62).

•       Ортофория башлангыч  торышта (30% очракта).

•       Аска караганда  фузияне алу өчен иякне күтәрү мөмкин.

**2.   ** Дәвалау күз алдына нигезен өскә караган призмалар ярдәмендә.  Хирургияле төзәтүне башлангыч торышта фузия бозылганда яки фузияне тоту өчен  иякне күтәрергә кирәк булганда башкаралар.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Мёбиус синдромы

**Мёбиус синдромы** —  бик сирәк тумыштагы очраклы аномалия.

1.       Офтальмологик симптоматика

•      Карашның горизонталь параличы (50% очрак).

•      Ике яклы VI БМН параличы (рәс. 20.63а).

2.       Системалы күренешләре

•      Бит нервының ике яклы параличы, гадәттә тәңгәл түгел  һәм еш тулы түгел һәм биткә битлек күренешен бирә һәм кабакларны йомганда  кыенлыкка китерә ала. (рәс. 20.63б).

•      IX һәм XII БМН парезы; соңгысы тел атрофиясенә китерә  (рәс. 20.63в).

•      Уртача дәрәҗәдәге акылга артка калганлык.

•      Очлыклар аномалияләре.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Экстраокуляр мускулларның тумыштагы фиброзы

**Экстраокуляр мускулларның тумыштагы фиброзы** — ике яклы  птоз һәм рестриктив тышкы офтальмоплегия белән сыйфатланган сирәк көчәймәүче  аутосом-доминантлы чир (рәс. 20.64).

•       Башлангыч торышта  һәр күз ятмадан якынча 10° аскарак төбәлгән.

•       Гипотропияле күз  икенчел экзотропия, эзотропия яки нейтраль торыш халәтендә тора ала. 

•    Калган хәрәкәтләр дәрәҗәсе нольдән алып  максимумга кадәр була ала.

•      Асма буенча хәрәкәтләр күзне ятма яссылык буенча күтәрә  алмау өчен һәрвакыт бик чикләнгән.

• Кайбер очракларда  бинокуляр күрү юклыгын һәм амблиопияне күзәтәләр.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Беркетелгән кылыйлык

Беркетелгән кылыйлык (Strabismus fixus) — эчке туры (кисешүче  — рәс.20.65а) яки тышкы туры мускулларның (аерылучы — рәс. 20.65б) фиброз  тыгызланулары өчен ике күз дә беркетелгән бик сирәк халәт.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары