open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Казанның атлы тимер юлы

**Казанның атлы тимер юлы** - 1875 елдан бирле 1900 елга кадәр Казан шәһәрендә булган атлы тимер юллар системасы.

## Тарих

1867 елда Казанда атлы тимер юл системасын оештыруның беренче тырышуы булган: Проломная урамыннан Иделгә кадәр 7 чакрымдагы юлны төзелү өчен сәнәгатьче Шитов һәм Казан губернасы идарәсе арасында  шәртнәмә имзаланган, ләкин соңрак Шитов баш тарткан.

1870 елда Юллар элемтәсе министрлыгы инженер Панаев проектын хуплаган һәм 1875 елның 2 октябрендә Казанда атлы тимер юллары ачылган.

Ачылганда 40 кеше сыйдырган 12 вагон файдаланган, ике сызык булган: 
***Идел сызыгы** - Кунак йортыннан (Кирмән янында *Толчок* базары) Идел елгасы Ерак тамагына кадәр
***Пролом сызыгы**: - Кунак йортыннан Проломная урамы буенча Постау бистәсенә (бүгенге Әкият курчак театрына) кадәр.

XIX гасыр ахырында 5 сызыкның озынлыгы 18,3 км тәшкил итә. Казанның атлы тимер юл системасында ике парк булган: Адмираллык паркы (200 ат) һәм Арча паркы (130 ат, Арча капкасы янында, бүгенге Мәдәният һәм ял паркы).

1900 елның 13 декабрендә Казанның атлы тимер юлы урынында электр трамвае эшли башлаган, атлы тимер юллары - аның нигезе булып чыккан.

## Моны да карагыз

*Казан тизләтелгән трамвае
*Трамвай
*Казан метросы

## Сылтамалар
* Казан трамвае турында татарча сайт
* Маршрутлардан бөтенесе картада (рус.) 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан транспорты
Төркем:Казан тарихы
Мадхусудана даса Бабаджи

**Мадхусудана даса Бабаджи** Вайшнав булган. Ул Кулин браминнар гаиләсендә туган булган. Ул Кришна даса Бабаджи тарафыннан инициацияләнгән булган һәм үзе Җаганнатха Даса Бабаджины Бабаджи буларак инициацияләгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Магаш

**Магаш** — Урта һәм Көньяк Урал төбәгендә таралган топоним.  («биеклек») сүзеннән килә.

* Магаш (Сакмар кушылдыгы) — Баймак районында елга.
* Магаш — Архангель районында авыл. 
* Магашлы-Алмантай — Балтач районында авыл.

## Шулай ук кара
* Мәйгәште (Кагы кушылдыгы) — Урал артындагы елга. 
* Мәйгәште, Мәйгәшле — авыллар. 
## Искәрмәләр

Төркем:Топонимнар
Төркем:Гидронимнар
Кинжал (гипертавышлы ракета комплексы)

**Кинжал** яки Х-47М2 «Кинжал», татарча **Хәнҗәр** - Россиянең гипертавышлы авиацион ракета комплексы. Әлеге гипертавышлы ракеталар стационар объектлар һәм су өсте кораблары: авиаташучылар, крейсерлар, эсминецлар, фрегатларны тидерә ала. Искәндәр комплексының авиацион варианты булып тора.

2017 елдан 10 Миг-31 Кинжал белән Көньяк хәрби бүлгесендә сынау-сугыш кизүлек итә.

## Тактик-техник сыйфатламалар

***Йөртүче** (җибәрү җайланмасы):
**МиГ-31К — 1 ракета,
**Ту-22М3М — 4 ракета
***Тидерү ераклыгы**:
**Миг-31К - 2000 км артык
**Ту-22М3 — якынча 3000 км
***Ракета ераклыгы**: 1000 км
* Иң зур тизлеге: М=10-12
***Гипертавыш тизлегендә очу биеклеге**: 20 км

## Сылтамалар

*https://rg.ru/2018/03/01/glavkom-vks-rossii-raskryl-sekret-giperzvukovoj-rakety-kinzhal.html

Төркем:Кораллар
Төркем:Ракеталар
Калибр (канатлы ракета)

**Калибр** - Россиянең канатлы ракеталары, НАТО кодификациясендә *SS-N-27 «Sizzler».* ОКБ Новатор тарафыннан эшкәртелгән һәм җитештерелә.

## Тактик-техник сыйфатламалар

***Йөртүче** (җибәрү җайланмасы):
**су өсте кораблары
**су асты көймәләре
***Тидерү ераклыгы**:
**диңгездә 375 км
**коры җирдә 2600 км
**термотөш вариантында 2000-2600 км
* Иң зур тизлеге: М=0,8-2,5
***Очу биеклеге**: 20 км

## Сугышта сынап кулланылу

Калибр канатлы ракеталары берничә тапкыр Сүрия сугышында кулланыла, шул исәптән 2015 елда "Зөя шәһәре" (Град Свияжск) кече ракета корабы берничә ракета җибәрә, 2016 елда "Яшел Үзән" (Зеленый Дол) корабы 3 ракета җибәрә.

## Файдалануда

*Россия
*Һиндстан
*Кытай

## Сылтамалар

* «Клаб-Н», «Клаб-С» (Club-N, Club-S), ракетные системы
* Проект 885 «Ясень» Сайт «Стелс машины»
* Высокоточная крылатая ракета 3М-14Э
* Противолодочные ракеты 91РЭ1 и 91РЭ2
* Противокорабельная ракета 3М-54Э / 3М-54Э1

Төркем:Кораллар
Төркем:Ракеталар
Бөек мәчет (Күстәнҗә)

**Күстәнҗәнең Бөек мәчете** (), шулай ук **Кароль җәмигы** () — Румыниянең Күстәнҗә шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе, мәчет. Румыниянең милли тарихи һәйкәлләр институты тарафыннан тарихи һәйкәлләр исемлегенә кертелгән, коды: LMI: CT-II-m-a-02796.

## Тарих

Күстәнҗәнең Бөек мәчете урынында 1822 елда Хафиз Хөсәен паша тарафыннан төзелгән һәм Госманлы империясе солтаны Мәхмүт II хөрмәтенә аталган *Мәхмүдия мәчете* булган.

Мәчет төзелеше 1910 елда Румыниянең беренче короле  башлангычы белән Күстәнҗә шәһәренең мөселман җәмгыятенә хөрмәт йөзеннән башлана. Төзелеш 1910 елның 24 июнендә башлана, мәчет бинасының беренче ташы Румыниянең дин эшләре буенча министры Спиру Харет, Бухаресттагы Госманлы империясе илчесе Сәфа бәй һәм Күстәнҗәдәге Госманлы империясе консулы катнашында салына. Проектны Румыния хөкүмәте һәм эшкуар Ион Некульче финанслаган. Төзелеш 1912 елда тәмамланган.

1913 елның 31 маенда узган мәчетне ачу тантанасында король гаиләсе һәм Румыния мөселманнары (төрек һәм татар җәмгыятьләре), православие һәм католик чиркәүләр, җирле хакимият вәкилләре катнаша.

## Архитектурасы
  
Күстәнҗә мәчетен төзегәндә инженер Гогу Константинеску һәм архитектор Виктор Штефэнеску Төркиянең Конья шәһәрендәге  үрнәк итеп ала. Бина, тимер-бетоннан ясалган гөмбәз һәм манарадан тыш, таш һәм кирпечтән өелгән. Төп керү порталы Добруҗа ташыннан, бронза инкрустацияле ишек кара мәрмәрдән, эчке колонналар кыр мәрмәреннән (Mateiaş) эшләнгән. Мәчет бераз румын архитектура мотивлары кушылган Мисыр-Византия стилендә төзелгән. Бу — Румыниядә төзелгән тимер-бетон элементлары булган беренче бина. Мавритан стилендә төзелгән манарасының биеклеге 47 метр, манара эчендә мөәзин урынына алып менүче баскычта 140 басма бар. Гөмбәзенең биеклеге 25 метр, диаметры 8 метр. Мәчетнең үзәк намаз залы ян-ягы 14 метр булган квадрат бүлмәдән гыйбарәт.

## Интерьер
Мәчетнең эчендә матур бизәлгән фрескасы бар. Төркиядән иганә сыйфатында алынган көнчыгыш келәме урнаштырылган. Яше 200 елдан артык булган, иңе-буе 9 м х 16 м, авырлыгы 490 кг булган келәм Ада Калех утравында тукылган. Кулдан эшләнгән келәм солтан Габделхәмит II милке булган.

## Галерея

File:Moscheea Carol I, Constanta.jpg
File:Carol I Mosque, Constanta 2.JPG
File:Constanta Moschee.JPG
File:Marea Moschee Constanta Inscriptie.jpg
File:Carol I mosque Constanta.JPG


## Сылтамалар
*   Moscheea Carol I Constanta

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1912 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Румыния мәчетләре
Төркем:Күстәнҗә
Бөек мәчет

**Бөек мәчет**:
* Әлҗәзаир Бөек мәчете
* Күстәнҗә Бөек мәчете
* Сана Бөек мәчете
* Хәлеб Бөек мәчете
* Янгон бөек мәчете
Олы Йөгөсте

* Олы Йөгөсте - Чиләбе өлкәсендә ага торган елга.
* Олы Йөгөсте - Чиләбе өлкәсендә урнашкан авыл.
Дуңгыз мае

**Дуңгыз мае** (яки *шпик*) — йорт дуңгызын суйгач аркасыннан алынган тиреасты мае. Төтенләнгән, тозланган килеш ашала, ит ризыклары ясауда кулланыла ала.

Урнашу җиренә карап, сырт һәм ян мае була. Тыгызлыгы буенча майның куе, ярымкуе һәм йомшагы була.

Эчендә %1,4 кә кадәр аксым һәм %92 дән артык май бар. Протеин өлеше, нигездә, эластин, һәм коллаген кебек җитешсез аксымнардан тора. Майны тәшкил иткән май кислоталарының күбесе туенмаган (олеик, линоленик һ.б.). Туенган май кислоталары нигездә пальмитик һәм стеарик кислоталар.

## Литература
* ГОСТ 16594-85 «Продукты из свинины сырокопченые. Технические условия» (с изменением № 1) / Продукты из свинины: Сборник ГОСТов // М.: Издательство стандартов. — 2001. Текст документа на сайте справочной системы «Техэксперт».
* ГОСТ Р 55485-2013 «Продукты из шпика. Технические условия» // М.: Стандартинформ. — 2015. Текст документа на сайте справочной системы «Техэксперт».

Төркем:Терлек майлары
Чагырташ

**Чагырташ** - су хәрәкәте нәтиҗәсендә йомарлак форма алган вак (~5 см) ташлар. Йомарлану, сулык төбендәге ташларның бер-берсенә кавышуы, яки дулкын суының ярдагы ташларга чарпылуы нәтиҗәсендә барлыкка килә. Елга чагырташы диңгезнекенә караганда гадәттә яссырак. Чагырташлар ак, кара, үтә күренмәле һәм башка төсле була, кайвакыт тамыр-сызыклы. Сулыкларда һәм электә борынгы диңгезләр булган коры җирләрдә табылалар.

## Кулланышы
Чагырташ юл төзелешендә һәм бизәү материалы кебек кулланыла. Күпчелеге чагырташ булган таш материалга конгломерат диләр. Чагырташ белән капланган пляжлар чарпылыш аркасында булган эрозиягә каршы тотрыклы. Борынгы кешеләрдән калган иң элекке артефактлар арасында чагырташтан ясалган кораллар дә бар.

## Чыганаклар

Төркем:Табигый ташлар
Төркем:Тау токымнары
Шайтан (Кайбыч районы)

**Шайтан** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы юкка чыккан торак пункт.
## Тарихы
1930 елда Урта Биябаш авылы җирлегенә кергән.
Авыл 1986 елда юкка чыга. 
## Халкы

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Велутхери Кесаван Ваидьян

**Велутхери Кесаван Ваидьян** (1839 - 1897) Һиндстанда Кералада Малаялам шагыйре булган. Ул Шри Нараяна Гуруның дусты һәм тарафдары булган. Ул Көньяк Траванкорда Тхируванантапурамның Эжава гаиләсендә туган булган. Ул Малаялам әдәбиятының Венмани Мәктәбе белән ассоциацияләнә.
## Сылтамалар
*PRD kerala 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Әдәбият
Бәрмә дулкын

**Бәрмә дулкын, чарпылыш** - гадәттә диңгез һәм киң күл ярларында дулкыннарның җимерелүе. Ярга якынлашарак сай җирләрдә дулкын тизлеге кимеп, ал яклары текәлеге артып, дулкын стабильсез була башлый да, аның сырты аска ишелә. Шулай итеп дулкын энергиясе турбулент кинетик энергиягә күчә.

Су чарпылышының асылда дүрт төре бар: күбүчән (spilling breaker), сикерүчән (plunging breaker), чүгүчән (collapsing breaker) һәм егылучан (surging breaker).

## Искәрмәләр
Җәйләү (Апас районы)

**Җәйләү** () — кайчандыр Татарстан Республикасының Апас районы территориясендә урнашкан юкка чыккан авыл.
## Тарихы
Авыл 1934 елда Морзалар авылына кушыла.
## Халкы

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Буревестник (канатлы ракета)

**Буревестник**, татарча **Давыл Кошы** яки 9М730 (НАТО коды SSC-X-9 Skyfall) - Россиянең перспектив кыйгаара глобаль ераклыклы атом-төш энергетик җайланмасы белән канатлы ракетасы.

Ракетаның старт йөрткече - каты ягулыкта, марш йөрткече - атом-төш һава-реактив нигезендә.

Теория буенча әлеге ракета теләгән кайсы ераклыкта оча алыр.

ТАСС караганда ракетаның тизлеге тавыш тизлегенә җитми.

2001 елда АКШ Ракеталарга каршы саклану чикләү турында килешүдән чыкканнан соң Россия атом-төш җайланмалы канатлы ракетаны эшкәртү карарын кабул итә.

2019 елда Буревестник ракетаны сынауда Нёнокстагы радиацион һәлакәт булган.

## Тактик-техник сыйфатламалар

Әлегә билгесез.

## Сылтамалар

*Андрей Суворов. Ядерное дежавю: существует ли ракета с ядерным двигателем // «Популярная механика» : журнал. — 2018. — Май (№ 5).
*Julian Cooper. Russia's Invincible Weapons: Today, Tomorrow, Sometime, Never? (англ.) // Changing Character of War Centre Pembroke College : препринт. — University of Oxford, 2018. — May. — P. 1—20.
*Brad Lendon. Russia shows off new weapons after Trump summit (англ.) // CNN : телеканал. — 2018. — 20 July.

Төркем:Кораллар
Төркем:Ракеталар
Циркон (ракета)

**Циркон**  яки **3M22**  - Россиянең гипертавышлы корабларга каршы канатлы ракетасы, НАТО кодында SS-N-33, ААҖ "Хәрби Сәнәгать Комплексы "Машинатөзелеш НПО" тарафыннан эшкәртелә.

Бүтән ракеталар белән чагыштырганда Циркон ракетасының очу тизлеге 8 тавыш тизлегенә җитә ала, очу марш юлы 30-40 км биеклегендә бара. Әлеге төр ракета Гранит П-700 ракетасын алыштырыр.

## Тактик-техник сыйфатламалар

***Йөртүче** (җибәрү җайланмасы):
**су өсте кораблары
**су асты көймәләре
***Тидерү ераклыгы**:
**400-600 км
* **Иң зур тизлеге**: М=8
***Уртача тизлеге**: 4-6 М
***Очу биеклеге**: 30-40 км
*Тидерү кисәге массасы: 300-400 кг

## Файдалануда

2018 елда АКШ хәрби-сәяси басмасы  *The National Interest*  Циркон ракетасы уңышлы сынап караганын белдерә.

2018-2027 елларда 22350М төрендәге 12 фрегат төзеләчәк һәр фрегатта 48 «Калибр», «Оникс» , «Циркон» канатлы ракетасы булырга тиеш.

## Сылтамалар

* https://tass.ru/armiya-i-opk/4746647

Төркем:Кораллар
Төркем:Ракеталар
Украина Православ Чиркәве

**Украина Православ чиркәве** () – автокефаль православ чиркәве. 2018 елның 15 декабрендә Киевтәге берләштерү җыенында булдырыла. 2019 елның гыйнварында Константинополь патриархатыннан томос алып, автокефаль чиркәү статусын ала. Бу вакыйгалардан соң Мәскәү һәм Константинополь патриархатлары арасында низаг башлана: Мәскәү патриархаты һәм аның карамагындагы Украина правослау чиркәве Константинополь патриархаты белән евхаристик мөнәсәбәтләрне туктата.

Автокефаль Украина Православ чиркәвенең синоды эшли. Украина эчендә митрополия , архиепископия, 23 гыйбәдәтханә, 47 кәшишханә бар.

Башлыгы — митрополит. Хәзерге вакытта бу исемне Епифаний Думенко йөртә.
 
## Структура
* Изге табут бердәмлеге һәм аңа керүче:
* Архиирейлар
* Архимандритлар
* Иеромонахлар
* Диаконнар
* Монахлар
* 12 мәктәп

## Матбугат
Газета: "Моя Церква"

Төркем:Православие
А.Р.Натараджан

**A. Р. Натараджан** ул гурусы турында күп китаплар бастырган Шри Рамана Махаршиның өйрәнчеге булган. Ул Рамана Махарши Өйрәнү Үзәге һәм Бхагаван Шри Рамана Махарши Өйрәнү Үзәгенең президенты һәм Рамана Кендраның вице−президенты булган. Ул The Mountain Path ("Тау Юлы") журналының мөхәррире булган.

## Әдәбият
**Timeless in Time: Sri Ramana Maharshi* (World Wisdom, 2006) ISBN 978-1-933316-15-4
**Illustrated Stories/Daily Life Incidents of Bhagavan Ramana* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 2006)
**Years in the presence of Ramana My Master* (Ramana Maharshi Centre for learning; 01 edition, 2006) ISBN 978-81-88261-52-9
**Holistic Meditation the Straight Path* (Sri Ramana Maharshi Research Centre, 2005) ISBN 978-81-89231-02-6
**The Silent Mind ; The Ramana Way* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 2004) ISBN 81-85378-23-1
**Arunachala: From Rigveda To Ramana Maharshi* (Amana Maharshi Centre For Learning, 2002) ISBN 978-81-85378-91-6
**Living with Ramana Maharshi* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 2002) ISBN 81-85378-55-X
**Self Discovery : Understanding the Mind ; The Ramana Way* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 2000) ISBN 81-85378-74-6
**Ramana Maharshi ; The Living Guru* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 2000) ISBN 81-85378-58-4
**Ramana Gita* (Motilal Banarsidass Publishers P. Ltd., 1999) ISBN 81-85378-33-9
**The Hidden Power* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 1995)
**Ramana Maharshi's Miracles: They Happen Everyday First Person Accounts* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 1995)
**Sayings of Sri Ramana Maharshi* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 1994) ISBN 81-85378-14-2
**First Meetings with Ramana Maharshi: First Person Accounts* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 1994)
**Jagadguru Sri Chandrasekhara Bharati Mahaswami: Mystic & seer* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 1994) ISBN 978-81-85378-36-7
**Inner Circle, The* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 1994) ISBN 81-85378-26-6
**Insights into the Ramana Way* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 1992)
**Meditations the Ramana Way* (Ramana Maharshi Centre for Learning, 1991) ISBN 81-85378-00-2
**Bhagavan Ramana & Mother* (Ramana Maharshi Centre, 1982)

## Шулай ук карагыз
*Шри Рамана Махарши

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
*A Tribute A.R. Natarajan
*A.R. Natarajan: Life and Work
*Ramana Maharshi Centre for Learning

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Дукх Харан Натх Мандир

**Дукх Харан Натх Мандир** - ул төньяк Һиндстанда Уттар-Прадешта Гонда районында урнашкан мандир. Бу гыйбадәтханәдә тугърылар Ходай Шивага табыналар. Карджи Тидж һәм Махашиваратри көннәрендә тугърылар Ходайны күрер өчен һәм ихтирам күрсәтү өчен җыелалар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Гөрҗистан татарлары

**Гөрҗистан татарлары**&nbsp;— Гөрҗистанда яшәүче милли азчылык.

2019 елга Гөрҗистанда якынча 2800 татар яши.

## Халык саны

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча татарлар
Төркем:Гөрҗистан халыклары
Канпур

**Канпур** () — Һиндстан шәһәре.
## Тарих
## Халык

## Һинд дине
Халыкның 78%-ы Һинд дине тарафдарлары.
## Кардәш шәһәрләр

## Шулай ук карарга мөмкин
* Брахма Кути Гыйбадәтханәсе
## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Һинд дине
Карчәк

**Карчәк** () — Иранның Тәһран устанында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Хәзерге статусын 1976 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Иран шәһәрләре
Тхане

**Тхане** () — Һиндстан шәһәре. Шәһәрнең атамасы Ганеша Гыйбадәтханәсенең инглизчә әйтелешеннән килеп чыккан.
## Тарих
## Халык

## Һинд дине
Шәһәрнең мәшһүр урыны булып Шива Ходаена багышланган Копинешвар Мандир тора.
## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Һинд дине
PH

**PH** яки **сутуар күрсәткече** (*водород күрсәткече*, латинча *pondus Hydrogenii* - сутуар авырлыгы дигән сүз, "пэ-аш" дип әйтелә) - сулы эремәләрнең әчелелек дәрәҗәсе, сутуар ионнары концентрациясе белән бәйләнгән, бик сыекланган эремәләрдә сутуар ионнары активлыгына тиң.

Сулы эремәләр өчен **PH < 7 [[әчелек]]ле эремәгә туры килә, PH > 7 [[нигез (химия)|нигез]]ле эремәгә туры килә.**

Формула буенча -PH сутуар ионнары активлыгыннан (моль/литр) унарлы логарифмга тигез: 
: \mbox{pH} = -\lg \left[ \mbox{H}^+ \right]
 
Әчелек-нигез индикаторлары ярдәмендә билгеләнә, PH-үлчәгече белән үлчәнә.

Төшенчә 1909 елда Дания галиме Сөренсен тарафыннан кертелгән.

## Тасвир

Чиста суда сутуар ионнары H+ һәм гидроксид-ионнар (OH−) концентрацияләре бертигез һәм   22&nbsp;°C температурасында  10−7 моль/л тәшкил итә.

Әгәр эремәдә ике төр ионнар концентрациясе бертигез булса, эремә **нейтраль реакция**гә ия.

Суга әчелек кушылса, сутуар ионнары концентрациясе (сутуар ионы беркетелгән кушылма) арта, ә гидроксид-ионнар концентрациясе  кими.

Шул чак: H+ > OH− очракта, эремә **әчелекле** дип атала, OH− > H+  очракта — **нигезле** дип атала.

### pOH
Эремәдә OH− ионнары күрсәткече эремәнең нигезлелеген күрсәтә, һәм  25&nbsp;°C температурасында [\text{H}^+] [\text{OH}^-] = 1{,}0 \cdot 10^{-14}, шуңа күрә:

: \text{pOH} = 14 - \text{pH}

## pH күрсәткече төрле эремәләрдә

Кеше каны рН нормаль дәрәҗәсе 7,36 тәшкил итә, әгәр рН 6,95 төшсә, кеше аңын югалта, әгәр рН  7,7 күтәрелсә - бик көчле көзән җыеру башлана.

## Сылтамалар

*Бейтс Р. Определение рН. Теория и практика / пер. с англ. под ред. акад. Б. П. Никольского и проф. М. М. Шульца. — 2 изд. — Л. : Химия, 1972.
* Водородный показатель pH. Таблицы показателей pH. 

Төркем:Химия
Төркем:Әчелекләр
Гөлстан

**Гөлстан** (Фарсыча: گلستانِ, гөл бакчасы, чәчәк бакчалары. Тыныч, уңайлы һәм байлык тулы урын):
* Гөлстан (Иран)
* Гөлстан (Сырдәрья өлкәсе)
* Гөлстан (Таҗикстан)
## Моны да карагыз
* Гөлистан солыхы (1813)
Джодхпур

**Джодхпур** () — ул Һиндстанда шәһәр.
## Тарих
## Халык

## Һинд дине
Халыкның 77%-ы Һинд дине тарафдарлары. Биредә Махадэв Гыйбадәтханәсе, Ратананда Ганеша Гыйбадәтханәсе, ИСККОН Гыйбадәтханәсе урнашкан.
## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Булат Ибраһим

**Булат Ибраһим**, тулы исеме **Булат Хәким улы Ибраһимов** — татар шагыйре, 2014 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы. Бөтендөнья татар конгрессының массакүләм мәгълүмат чаралары белән эшләү бүлеге хезмәткәре. Муса Җәлил премиясе лауреаты (2021).

## Тормыш юлы
Булат Хәким улы Ибраһимов 1990 елның 19 октябрендә Татарстанның Лаеш районы Атабай авылында туа. Үз авылларында урта мәктәпне тәмамлый һәм 2008-2013 елларда Казан дәүләт университетының Татар филологиясе һәм тарих факультетында белем ала.

## Төп басма китаплары
* Балык теле: шигырьләр/ Булат Ибраһим. -  Казан: Татар.кит.нәшр., 2014. 111 б
* Шагыйрь: шигырьләр=Поэт: стихи/ Булат Ибраһим [Сүрәя Гайнуллина тәрҗ.]. – Казан: “Ак бүре” нәшр, 2015. – 111 б.
* Безнең эзләр: шигырьләр=Наши следы: стихи/ Булат Ибраһим [Сүрәя Гайнуллина тәрҗ.]. – Казан: “Ак бүре” нәшр, 2016. – 96 б.
* Утырып сөйләшик әле бер.../ Булат Ибраһим. - Казан: Татар.кит.нәшр., 2021. - 63 б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2015 — «Йолдызлы билет» Халыкара әдәби премиясе лауреаты
* 2021 — Муса Җәлил премиясе — *яңа буын татар шигъриятендә әдәби-эстетик кыйммәтләр өчен*
* 2024 — Татарстан Республикасы Мәдәният Министрлыгының «Мәдәнияттәге казанышлары өчен» билгесе
* 2025 — Татарстан Республикасы Рәисенең Рәхмәте

## Гаиләсе
Хатыны Альбина, 2018 елның 10 августында туй иткәннәр. Кызы Айбикә (2020).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Балык теле» китабы 
* Шагыйрь Булат Ибраһим. Рәсми төркем
* Булат Ибраһимов.  Әдипләр (*[[Әхмәт Дусайлы]]ның шәхси порталы*)

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:«Мәдәнияттәге казанышлар өчен» билгесе (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Калимантан Тенгах

**Калимантан Тенгах** (Үзәк Калимантан), шулай ук кыскача (**Kalteng**) — Индонезиядә Калимантан утравында провинция.

Халкы — 2 212 089 кеше.(2010 ел). 
Индуистлар - 5,89%.
Административ үзәге — Палангкарая шәһәре.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* WWF Heart of Borneo conservation initiative* https://web.archive.org/web/20110428165907/http://www.kalteng.go.id/
* https://web.archive.org/web/20071008232637/http://www.hgp.co.id/ Internet Service Provider in Central Kalimantan

Төркем:Индонезия
Рига мәчете

**Рига мәчете** (), **Латвиянең Ислам мәдәни үзәге** ()— Латвия башкаласы Рига шәһәрендә Латвия ислам үзәгендә урнашкан гыйбадәтханә. Мәчет дини йолаларны үтәү өчен җайлаштырылган, дини оешма статусы булмаган ике катлы бинада урнашкан.

## Тарих

ХХ гасыр башына Ригада латышлар (барлык халыкның 42% ы), алманнар (25%), руслар (17%), поляклар һәм яһүдләр (5 әр%), литвалылар (3%) яши. 1913 елда инде руслар (20%) алманнарны (13%) узып китә.

Ригада беркайчан да мәчет булмаган, хәтта Россия империясенең башка барлык губерна үзәкләрендә мәҗбүри рәвештә булган татар мәчете дә Ригада булмаган.

2005 елга кадәр Рига мөселманнарының мәчете Лиенес урамында урнашкан була. 2005 елның җәендә Рига шәһәренең Бривибас урамындагы 104нче йортта яңа мәчетнең ишекләре ачыла — зур күпфатирлы торак йортка янкорма корыла.
 
2015 елның 27 сентябрендә Бривибас урамында урнашкан мәчет диварында инглиз телендә: «Your Allah — your problem, go home» (Синең Аллаһ — синең проблема! Өеңә кайтып кит!) дигән исламофоб язу барлыкка килә. Латвиянең куркынычсызлык полициясе мәчет диварында язу барлыкка килү факты буенча җинаять эше кузгаткан.

## Яңа бина

Ислам мәдәни үзәге бәяләвенчә, 2015 елда Латвиядә 10 мең мөселман яши. Үзәкнең иске бинасында (*Бривибас ур., 104*) урын җитми: мөселманнар урамда намаз укырга мәҗбүр. Мөселманнар саны артуга бәйле (*[[Брюссель]] Латвия хөкүмәтен 2015 елда 776 мигрантны кабул итүгә килешергә мәҗбүр итә, алар Муцениеки качаклар лагерендә яши*), Ригада аларга иркенрәк бина кирәк була. Җәмгыять яраклы бина таба. Ислам үсеш банкы һәм шәхси спонсорлар ярдәме белән яңа бинаны сатып алу өчен кирәкле сумма җыелган һәм бина сатып алынган. Яңа бинаның адресы — Авоту 19. Бина дини йолалар өчен яраклашмаганлыктан, аны мөселманнар үз акчаларына тиешле кыяфәткә китерә — яңа бина реставрацияләнгән. Ислам мәдәният үзәгенең яңа бинасында беренче катта хатын-кызлар өчен гыйбадәт залы урнашкан. Ул 100 кешегә исәпләнгән. Икенче зал — 150 кешегә исәпләнгән — ир-атлар өчен. Барысы да әзер, әмма әлегә бинадан файдалану тыела. Рига төзелеш идарәсе экспертиза үткәрүне һәм төзелешкә башка рөхсәт рәсмиләштерүне таләп иткән.

Ригада мәчеткә (*дөресрәге, үзәкнең дини оешма статусы булмаган биналарына*) 300 ләп кеше актив йөри.

Латвиянең Ислам мәдәни үзәге рәисе — Олег Петров (*[[2016 ел]]да [[Сүрия]]гә киткән*), 2016 елдан Хәмзә Янис Луциньш (*милләте буенча латыш*). Латвия Ислам мәдәни үзәге имам-хатыйбы — Захер Барадие.

2010 елның җәеннән Рига мәчете бинасында 4 яшьтән өлкәнрәк балалар өчен ял көне мәктәбе оештырыла. Гарәп теле дәресләре, Коръән һәм Ислам нигезләре буенча дәресләр үткәрелә. Дәресләрне имам Захер Барадие алып бара.

## Сылтамалар
*   Латвиянең Ислам мәдәни үзәге сайты 
## Моны да карагыз
*   Ригада Корбан бәйрәме (*[[YouTube]] видео, 2:53*)

## Шулай ук карагыз
*   Рига мөселманнарының «Мирас» берлеге
 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Латвия мәчетләре
Төркем:Рига
Смолучовски факторы

**Смолучовски факторы** (шулай ук **фон Смолучовски факторы** буларак мәгълүм) кисәкчә-ара үзара тәэсир итешүгә карый. Ул Мариан Смолучовски хөрмәтенә атала.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Flocculation
* :en:Smoluchowski coagulation equation
* Einstein–Smoluchowski relation
Шәһрияр (Тәһран)

**Шәһрияр** () — Иранның Тәһран устанында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Хәзерге статусын 1952 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Иран шәһәрләре
Ливия ватандашлар сугышы

**Ливия ватандашлар сугышы** - 2011 елда Ливия башлыгы Мөәммәр әл-Каддафи үтергәннән соң көнбатыш чит илләр гаскәрләре катнашында башланган ватандашлар сугышы нәтиҗәсендә бердәм дәүләт фактик рәвештә таркалган. 2011 - 2014 елларда сугыш төрле фиркаләр һәм кораллы төркемнәр арасында бара. 2014 елдан ватандашлар сугышы берничә гаскәр арасында бара, һәр як үзен  "кануни хөкүмәт" дип атау өчен көрәшә.

2014 елның 16 маенда Ливия милли гаскәре генерал-майоры Хәлифә Һәфтәр Бенгази шәһәре янындагы гаскәрләр ярдәмендә һөҗүм итә башлый. Сугыш күбесенчә төньяк Ливиядә бара.

## Сугыш яклары
***Ливия вәкилләр пулаты** - 2014 елда рәсми сайланган Ливия парламенты, халыкара оешмалар тарафыннан танылган. Тобрук шәһәрендә урнашкан парламент, 2015 елда Вәкилләр пулаты Хәлифә Һәфтәрне кораллы көчләр сәргаскәре итеп билгели. Ливия милли гаскәре башлыгы Һәфтәр дә Вәкилләр пулатын яклый. Тобрук хөкүмәтен һәм аның Һәфтәр гаскәрен Мисыр, БГӘ һәм рәсми итмичә Россия яклый (Һәфтәр кайчандыр ССРБдә укыган).
***Милли коткару хөкүмәте** - 2016 елда Гомуми милли конгрессның кайбер депутатлары Вәкилләр пулатына сайлауларын танымаган һәм үзенең хөкүмәтен игълан иткән. Триполи шәһәрендә урнашкан, исламистлар берләшмәсе мәнфәгатьләре вәкиле була, шул хөкүмәтне Төркия, Судан, Катар яклый.
***Ливия президент шурасы** - 2016 елда БМО Иминлек шурасы яклавында Схихат килешүе нигезендә төзелгән хакимият. Аның җитәкчесе Фаиз Сәрәҗ (премьер-министр). Триполи шәһәрендә урнашкан, аны Төркия, Судан, Катар яклый, ләкин Фаиз Сәрәҗ белән Россия вәкилләре дә очраша.

2019-2020 елда Хәлифә Һәфтәр гаскәре Триполигә һөҗүм итү нәтиҗәсендә Триполи бомбалау һәм Сирт шәһәрен алганнан соң, Төркия Триполи хөкүмәте ярдәменә Ливиягә үз көчләрен кертергә карар итә.

Кайбер матбугат буенча Ливия парламенты билгеләгән Ливия милли гаскәре башлыгы Хәлифә Һәфтәр ягында Россия хосусый хәрби ширкәте "Вагнер" низагта катнаша.

## Сылтамалар
* https://ria.ru/20190405/1552421476.html
*https://ria.ru/20200106/1563153088.html

Төркем:Ватандашлар сугышлары
Төркем:Низаглар
Дмитрий Козак

**Дмитрий Козак** (, ,  — , ) — РФ хәрби-дәүләт эшлеклесе, РФ Энергетика министры урынбасары (2008-2011), РФ саклану министры урынбасары. Россия Федерациясе Президенты администрациясе җитәкчесе урынбасары (2025 елның 18 сентябренә кадәр). 

## Хезмәт юлы
Россия президентының Көньяк федераль округындагы тулы хокуклы вәкиле Дмитрий Козак төбәкләр үсеше министры вазыйфасына тәгаенләнде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Санкт-Петербург хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Җәбәгыев

**Җәбәгыев** (, , ) — фамилия.
* Вассан-Гәрәй Җәбәгыев (1882-1961), ингуш сәясәтчесе, галим, публицист.
----
* Җәннәт Җәбәгыева (*[[Җәннәт Җәбгу-Скибневска|Җәбгу-Скибневска]]*, 1882-1961), Польша хәрби офицеры, Вассан-Гәрәй Җәбәгыевның кызы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Ироду

**Ироду** () — ул Һиндстанда шәһәр.
## Тарих
## Халык

## Һинд дине
Халыкның 83%-ы Һинд дине тарафдарлары.
## Кардәш шәһәрләр

## Шулай ук карарга мөмкин

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Һинд дине
Михаил Мишустин

**Михаи́л Мишу́стин** (, ,  — , ) — РФ дәүләт эшлеклесе, Россия премьер-министры.
## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 3 мартында Мәскәү шәһәрендә туган.

## Хезмәт юлы
Михаил Мишустин дәүләт хезмәтендә 1998 елдан эшли.

Михаил Мишустин – икътисад фәннәре докторы.
## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Медведевның беренче Хөкүмәте
* Медведевның икенче Хөкүмәте
* Мишустинның Хөкүмәте
## Сылтамалар

* Россия Федерациясе Хөкүмәте

## Шулай ук карагыз

Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Виталий Мутко

**Вита́лий Мутко** (, ,  — , ) — РФ хәрби-дәүләт эшлеклесе.
## Хезмәт юлы
Милләтара мөнәсәбәтләр буенча эшче төркем төзелде. Аны Виталий Мутко җитәкли.

Россия 2023 елгы Европа уеннарын Казанда үткәрү гаризасын бирмәгән. Моңарчы спорт өчен җавап биргән Россия вице-премьеры Виталий Мутко Казанга җылы мөнәсәбәттә булган, хәзер исә ул төзелеш өчен җаваплы булып билгеләнгән..

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Санкт-Петербург хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Воздвиженка (Лениногорск районы)

**Воздвиженка** — Татарстан Республикасының Лениногорск районындагы поселок. 
## Тарих
1922 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 15 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 100%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ахунҗанов

**Ахунҗанов** — фамилия.
* Алмаз Ахунҗанов (*[[Алмас Ахунҗанов]]*, 1934), табиб-уролог, фән докторы.
* Әнвәр Ахунҗанов (1914—1986), тел белгече, филология фәннәре докторы.
* Илдус Ахунҗанов (1930—1990), әдәбият тәнкыйтьчесе.
* Таһир Ахунҗанов (*[[Таһир Таһиров]]*, 1923—2013), дәүләт һәм фирка эшлеклесе, язучы (*[[Уфа]]*).
* Галимҗан Ахунҗанов (1925—2002), тел галиме.
----
* Рухия Ахунҗанова (1959), шагыйрә.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Максим Акимов

**Макси́м Аки́мов** (, ,  — , ) — РФ хәрби-дәүләт эшлеклесе.
## Хезмәт юлы
Россия һава ширкәтләре ягулыкка бәяләр арту нәтиҗәсендә зыянга эшләүләрен белдерә. Хәбәрне вице-премьер Максим Акимов идарәсендә раслаганнар..

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Кәрәҗ

**Кәрәҗ** () — Иранның Әлбурз устанында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Хәзерге статусын 1951 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Иран шәһәрләре
Ташкәнт (Казакъстан)

**Ташкәнт** (, ) — Казакъстанда урнашкан татар авылы, Төньяк Казакъстан өлкәсенең Кызылъяр районына керә.

## Тарихы

Авылны 1786 елда татарлар нигезли.

## Халкы

2009 елда авылда 251 кеше яшәгән.

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 243 кеше яши, шул исәптән:
руслар — 65,84 %,
казакълар — 14,81 %,
алманнар — 9,05 %,
татарлар — 1,65 %.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Татары Семипалатинского Прииртышья. Семипалатинск, 1998. 67 с.
* Исхаков Д. М. Историческая демография татар. Казань, 2014. 440 с.

Төркем:Кызылъяр районы торак пунктлары
Төркем:Казакъстан татар авыллары
Алексей Гордеев

**Алексей Гордеев** (, ,  — , ) — РФ дәүләт эшлеклесе. РФ хөкүмәтенең элекке авыл хуҗалыгы министры, вице-премьер.
## Тәрҗемәи хәле
1955 елның 28 февралендә Франкфурт-ам-Одер шәһәрендә туган.

## Искәрмәләр

Төркем:Русия Федерациясе министрлары
Константин Чуйченко

**Константин Чуйченко** (, ,  — , ) — РФ хәрби-дәүләт эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
.
## Хезмәт юлы
.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Гайя

**Гайя** () — Испаниянең Барселона провинциясендә урнашкан муниципалитет.
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Төркем:Испания муниципалитетлары
Төркем:Барселона провинциясе муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Восток (антарктик станция)

**Восток**, татарча **Көнчыгыш** - ССРБ/РФ антарктик фәнни станциясе. Хәзерге вакытта Россиянең бердәнбер кыйтга эчендәге антарктик станциясе.

1957 елның 16 декабрендә икенче Совет Антарктик экспедициясе тарафыннан нигезләнгән. 1819-1821 еллар антарктик экспедициясенең җилкәнле корабы Восток хакына аталган.

2012 елда Восток станциясендә РФ фәнни тикшеренүчеләре иң зур боз астындагы реликт күле өслегенә бораулап җитә.
## Тасвир

Көньяк котыптан 1253 км, Мирный станциясеннән 1410 км, иң якын яр буеннан 1260 км аралыкта урнаша.

Станция астында боз капламы 3700 м тәшкил итә.

Биредә Җирнең иң салкын урыны урнаша, 1983 елның 21 июлендә температурасы  −89,2&nbsp;°C  җитә, ул Салкын Котып дип атала.

Кышта монда һаваның абсолют дымлылыгы нуль диярлек.

Поляр төн 23 апрельдән 20 августка кадәр сузыла, 120 көн.

## Фәнни әһәмияте
1990 елларда станция астында Восток реликт күле табылган, ул 4000 м боз капламы астында һәм зурлыгы 250×50 км, тирәнлеге 1200 м тәшкил итә. Восток күле зур фәнни әһәмиятенә ия, аны тикшерү Җирнең тереклек барлыкка килүе сәбәпләрен табарга булышыр, шулай ук Юпитерның Европа һәм Сатурнның Энцелад иярченнәрендә тереклек булу-булмавын күрсәтә алыр (анда да калын боз капламы астында океан бар).

## Батырлык кышлау
1982 елның 13 апрелендә янгын нәтиҗәсендә дизель-генераторлар янып бетә, бер кеше һәлак була, соңрак 20 кеше 8 ай дәвамында батырлык кышлау уздыра.

## Сылтамалар

*Саватюгин Л.М., Преображенская М.А. Полюс холода / Под ред. д-ра геогр. наук, проф. И.Е. Фролова и канд. геогр. наук В.Я. Липенкова. — СПб.: ААНИИ, 2008. — 508 с. — (Полярная библиотека). — 500 экз. — ISBN 978-5-98364-036-8.
*Саватюгин Л. М., Преображенская М. А. 4.4.3 Станция Восток // Российские исследования в Антарктике. — СПб.: Гидрометеоиздат, 1999. — Т. 1 : (Первая—Двадцатая советская антарктическая экспедиция). — С. 52—56. — ISBN 5-286-01265-5.

Төркем:Антарктида
Төркем:Антарктик станцияләр
Падодака

**Падодака** (Санскрит телендә: पादोदक, турыдан-туры мәгънәдә. *аяк суы*) ул изге су. Ул Линганы яки гуруның (рухи остазның) аякларын юып әзерләнә. Ул Лингаятизмның 'сигез яклавы' яки Аштавараналарның берсе.

Бу изге су күп изге ритуалларда яхшы бәхет һәм күк алкышлары җәлеп итү өчен кулланыла. Аны яңа сатып алынган транспорт чараларына кергәндә бөркиләр һ.б.

## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Añjali Mudrā
* :en:Culture of India
* :en:Guru-shishya tradition
* :en:Hindu prayer beads
* Һинд ихтирам күрсәтү сүзләре
* :en:Garland
* :en:Mudras
* Намасте
* :en:Pranāma
* :en:Puja (Hinduism)

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Лингаята
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Кумысников

**Кумысников** — фамилия.
* Абдрахман Кумысников (1913—1985), балет артисты, балетмейстер, педагог.
* Мурат Кумысников (1940—1987), балет артисты, Киров театрының  (*[[Ленинград]]*). А. Л. Кумысниковның улы.
* Халит Кумысников (1926—2018), театр тәнкыйтьчесе, сәнгать белгече.
----
* Наилә Кумысникова (1958), театр рәссамы, күн мозаикасы остасы, Бакый Урманче премиясе иясе. Х. Л. Кумысниковның  кызы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Юрий Трутнев

**Юрий Трутнев** (, ,  — , ) — РФ хәрби-дәүләт эшлеклесе РФ Энергетика министры урынбасары (2008-2011), РФ саклану министры урынбасары.
## Тәрҗемәи хәле
1956 елның 23 февралендә Мурманск шәһәрендә туган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Шаян ТВ

**«ШАЯН ТВ»** — беренче татар телендә тәүлек буе эшли торган балалар каналы. Каналның рәсми сайты аша «ШАЯН ТВ»ны Россиядә генә түгел, ә чит илләрдә дә карарга мөмкин.

## Тарих
2018 елның 12 ноябрендә Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Нургали улы Миңнеханов ярдәме белән «ШАЯН ТВ» телеканалы тәүге тапкыр эфирга чыкты. Шул ук көнне тапшыруларны онлайн-режимда карау мөмкинлеген тәэмин итүче ШаянТв.ру сайты эшли башлады.

## Тасвирлама
Телеканал заман белән бергә атлый, «ШАЯН ТВ» аудиториясе 0+. «ШАЯН ТВ» каналын 15 млн артык кеше карый . ТР Президенты Миңнеханов Р.Н. «ШАЯН ТВ» балалар телеканалының туган телебезне, мәдәниятне һәм мәгарифебезне саклап калуда әһәмияте зур дип саный.

Shayantv.ru сайты татар, рус, инглиз телләрендә эшли. Сайтны https://shayantv.ru/ сылтамасы аша табарга була. Өйдә, юлда – «ШАЯН ТВ» һәркайда, чөнки сайт теләсә кайсы смартфон өчен җайлаштырылган. Бер төймәгә басу белән, «ШАЯН ТВ»ның социаль челтәрләрдәге рәсми битен күзәтергә мөмкин: Инстаграм һәм Вконтакте. Шулай ук «ШАЯН ТВ»ның мобиль кушымтасын Google Play һәм App Store аша йөкләп, канал белән бер дулкында булырга мөмкин.  

## Максаты

###### «ШАЯН ТВ» каналының төп максаты – татар телен популярлаштыру; мультфильмнар, фәнни-популяр фильмнар, фикерләүне үстерергә ярдәм итүче тапшырулар аша балаларда татар телен өйрәнүгә кызыксыну уяту.
Хәзерге вакытта каналда 20дән артык танып-белүне, белем бирүне һәм фикерләүне үстерергә ярдәм итүче оригиналь программалар эфирга чыга. «ШАЯН ТВ»ның дубляж студиясе каналның контентын үстерүгә зур өлеш кертә. Татар теленә иң яхшы мультфильмнар, халыкара дәрәҗәдәге фәнни-популяр, документаль һәм әдәби жанрдагы тапшырулар тәрҗемә ителгән.

Даими рәвештә канал балалар иҗатын үстеру буенча эш алып бара, конкурс һәм фестивальләр оештыра. Алар арасында: «Балачак җыры» балалар җыры бәйгесе һәм «Сәйлән» балалар телевизион җыр фестивале.

Каналда Телевизион блогерлар мәктәбе эшли. 2020 елда аның филиалы Димитровград шәһәрендә һәм «Бала-Сити» полилингваль балалар үзәге нигезендә  ачылды.

## Бүләкләре һәм мөкәфәтләре

* «ШАЯН ТВ» каналы «Карусель» телеканалы үткәргән «Главные герои – 2019» милли балалар премиясендә «Ел ачышы» номинациясенә җиңүче дип табылды. 
* «ШАЯН ТВ» телеканалы X дөньякүләм интернет-проектлар "Белем җәүһәрләре" бәйгесенең «Мәдәният һәм туризм өлкәләрендә иң файдалы һәм популяр интернет-проект» һәм «Иң файдалы һәм популяр татарча мобиль кушымта» номинацияләрендә беренче урын алды.
* «Калеб» тапшыруы IX Бөтенроссия журналистлары һәм массакүләм мәгълүмат чаралары «Татар рухы һәм каләм» бәйгесендә «Массакүләм мәгълүмат чараларында татар халкының тормышына һәм эшчәнлегенә багышланган иң яхшы эшләр циклы» номинациясендә җинде.
* «ШАЯН ТВ» «Тэфи KIDS-2020» милли телевизион премиянең "Балалар өчен телевизион программа режиссеры" номинациясендә финалист дипломына лаек булды.
* 2023 ― Муса Җәлил исемендәге республика премиясе
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Татар телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Тәүлек буе эшләүче телеканаллар
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Ольга Голодец

**Ольга Голодец** (, ,  — , ) — РФ сәяси-дәүләт эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
1962 елның .

## Хезмәт юлы

## Искәрмәләр

Төркем:Русия Федерациясе министрлары
Санчита Карма

Һинд динендә **Санчита Карма** өч төр карманың берсе. Ул берәүнең элекке тормышларыннан кармаларның барлык (яхшы да, начар да) гамәлләрнең тупланмасы, алар киләсе тормышларга да тәэсир итә. Моннан чыгып без һәр тормышны прарабдһа карманы сайлыйбыз, бу хәзерге инкарнациядә тәҗрибә булырга тиеш элеккеге кармалар тупланмасы.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
* Карма
* :en:Karma in Hinduism
* :en:Kriyamana karma

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Көнчыгыш Азәрбайҗан

**Көнчыгыш Азәрбайҗан** () — Иран устаннарының берсе.
Башкаласы —  шәһәре.

## Халык

### Милли состав
Азәриләр (97,8%), фарсылар (1,8%).
## Административ бүленеш
19 шәһрестан (2020).
## Искәрмәләр

Төркем:Иран устаннары
Зур мәчет (Копенгаген)

**Копенгагенның Зур мәчете** (), шулай ук **Хәмәд бин Хәлифәнең цивилизация үзәге** — Дания башкаласы Копенгагенның Нерребро районында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе, сөнни мәчете. Мәчет һәм мәдәният үзәге булган биналар комплексы. 2014 елда Даниядә махсус төзелгән беренче мәчет, илнең иң зур һәм манарасы булган беренче мәчете, Аурупада иң эре мәчетләрнең берсе.

## Тарих

2008 елда мәчет проекты әзерләнә башлаган. 
2014 елның июнендә Дания Ислам шурасы Копенгагенның Зур мәчетен ача (*рәсми исеме* Хәмәд бин Хәлифә цивилизация үзәге). Мәчет төзелешен финанслаган Катар әмире шәех   исеме белән аталган. Катар төзелешне финанслауга 27 миллион доллар бүлеп биргән. Дания халык фиркасе Катарның Даниянең эчке эшләренә тыкшынуы ихтималы уңаеннан борчылуын белдерә.

Мәчет ачылу тантанасында Катарның дин эшләре буенча министры Гаит Әл-Карави (Ghait Al Karawi) катнашкан. Мәчет ачылу көнендә «Данияне исламлаштыруны туктатырга» төркеме бина каршында протест ясарга ниятләгән, әмма полиция тарафыннан тыелган.

## Тасвирлама
  
Мәчет Дания архитекторлары Ян Венцел (Jan Wenzel) һәм Ларс Туксен (Lars Tuxen) тарафыннан проектланган һәм Дания Ислам шурасы милке булып тора. Бина эчендә берьюлы 3 000 кеше һәм бәйрәмнәр вакытында эчке ишегалдында өстәмә 1 500 кеше намаз укый ала. Копенгаген муниципалитеты белән килешенгәнчә, манарадан намазга чакыру (азан) трансляцияләнми.

Мәчет фасады титаннан, пыяладан, полировкаланган бетоннан эшләнгән. Мәчет тирәсендә бассейн бар. Бинаның эчендә 13 колонна урнашкан. Беренче катта ашханә, төрле аудиторияләр, күпфункцияле заллар, алдынгы аудио / видео һәм it-бүлекләр, китапханә, офислар һәм куркынычсызлык секцияләре бар. Җир асты паркингыннан мәчеткә чыгып була.

## Сылтамалар

*   Official website

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Дания мәчетләре
Төркем:2014 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Копенгаген
Зур мәчет (мәгънәләр)

**Зур мәчет**:
* Зур мәчет (Копенгаген) — Дания башкаласындагы мәчет.
* Зур мәчет (Күвәйт) — Күвәйт башкаласындагы мәчет.
* Зур мәчет (Тирана) — Албания башкаласындагы мәчет.
## Моны да карагыз
* **[[Зәңгәр мәчет (мәгънәләр)]]**

Төркем:Мәчетләр
Гилан

**Гилан** () — Иран устаннарының берсе.
Башкаласы —  шәһәре.
Бу устан төньяктан Каспий Диңгезе һәм Азәрбайҗан Җөмһүрияте белән, көньяктан Казуин устаны һәм Зөнҗан останы белән, көнбатыштан Әрдәбил устаны белән, көнчыгыштан Мазендеран устаны белән янәшә урнашкан. Гилан устаны 1344 Кояш елында корылган булган.
## Халык

### Милли состав
Гиләкләр һәм талышлар (85,9%), азәриләр (7,9%), фарсылар (4,5%), көрдләр (1,9%), лурлар (1%).

## Административ бүленеш
16 шәһрестан (2020).
## Искәрмәләр

Төркем:Иран устаннары
Татьяна Голикова

**Татьяна Голикова** (, ,  — , ) — РФ сәяси-дәүләт эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 9 февралендә Мытищи шәһәрендә туган.

## Хезмәт юлы
Татьяна Голикова WorldSkills 2019 чемпионатының оештыру комитетын җитәкли..

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Владимир Колокольцев

**Владимир Колокольцев** (, ,  — , ) — РФ хәрби-дәүләт эшлеклесе. Полиция генералы,
## Тәрҗемәи хәле
1961 елның 11 маенда Түбән Ламу шәһәрендә туган.

## Хезмәт юлы
.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Евгений Зиничев

**Евгений Зиничев** (, ,  — , ) — РФ сәяси-дәүләт эшлеклесе
## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 18 августында Петербург шәһәрендә туган.

## Хезмәт юлы
Магнитогорскига Россия сәламәтлек саклау министры Вероника Скворцова һәм Гадәттән тыш хәлләр министры Евгений Зиничев килгән..

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Солтан Морат II мәчете

**Солтан Морат II мәчете** () — Каратауның (*[[Монтенегро]], [[Черногория]]*) көнчыгышында Косово белән чиктә урнашкан  шәһәрендәге ислам гыйбадәтханәсе, җәмигъ мәчете. Шәһәрнең һәм Каратауның иң зур мәчете. Мәчет аны 1450 елда төзеткән Госманлы империясе солтаны (1421—1444, 1446—1451) Морат II (*[[1403 ел|1403]]/[[1404 ел|1404]]—[[1451 ел|1451]]*) исеме белән аталган. 1968 һәм 2008 елларда мәчетнең иске биналары сүтелеп, яңалары торгызылган.
## Тарих
Рожае шәһәре халкының (9 5117, *[[2011 ел|2011]]*) 92 % ын славян-мөселманнар (*[[босниялеләр]], бошнаклар*) тәшкил итә. Шәһәрнең 5 мәчете бар, шулар арасында Солтан Морат II мәчете — иң борынгысы, иң зурысы, иң матуры.

Мәчет 1450 елда госманлы архитектурасы стилендә төзелгән. Госманлы империясе солтаны   мәчетне әнисе истәлегенә төзеткән.

Мәчет берничә тапкыр ремонтланган. Иске мәчет бинасы таушалу сәбәпле, аның нигезендә тулысынча үзгәртелгән яңа мәчетләр төзелгән. 1966 елның сентябрендә төзелеш башланган һәм 1968 елда төгәлләнгән. 1977 елда мәчет янында ике манара торгызыла.
 
Мәчеттә 1854 елда Хөршид-паша Багдадлы боерыгы буенча төзелгән төрбә сакланып калган. Әлеге төрбә 1750 елда  тарафыннан үтерелгән күренекле Босния язучысы һәм гаделлек өчен көрәшүче Мөхәммәт Ужичанин (*Muhamed Užičanin*) каберендә төзелгән.

## Яңа бина
2004 елның уртасында әлеге мәчет яңа мәчет төзү өчен җимертелгән. Яңадан төзелгән мәчет рәсми рәвештә 2008 елда ачылган. Мәчетнең ике манарасы, тугыз гөмбәзе бар (*аларның сигезе кечкенә һәм берсе зур*). Беренче катта госелханә һәм ярдәмче бүлмәләр урнашкан, икенче кат гыйбадәт кылу өчен файдаланыла.
 
2005 елда Төркиянең Сербия һәм Каратаудагы илчесе Сервет Октем (*[[:tr:Servet Oktem|tr]]*) мәчеткә реконструкция ясау өчен Рожае шәһәре хакимиятенә 65 000 € тапшыра.

## Сылтамалар
*   Saša-Abdulah Tolić prešao u Islam i preselio se iz Čačka u Rožaje
*  Рожаеда Солтан Морат II мәчетендә җәмәгать ифтары. monteislam.com
*  Солтан Морат II мәчетендә вәгазьне Исмаил әфәнде Дачич сөйләде. monteislam.com
*  Mukabela propraćena video projekcijom

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Каратау мәчетләре
Төркем:1450 елда төзелгән мәчетләр
Михаил Котюков

**Михаил Котюков** (, ,  — , ) — РФ дәүләт эшлеклесе
## Тәрҗемәи хәле
1976 елның 21 декабрендә Красноярск шәһәрендә туган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Русия Федерациясе министрлары
Карана-хасуге

Чаннабасаваннаның **Карана Хасуге**сы - ул Лингаята диненә караган Каннада телендә иң әһәмиятле эшләрнең берсе. Чаннабасаванна Лингаята диненең нигезләүчесе Басаваннаның замандашы булган.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Лингаята
Һәмәдан (устан)

**Һәмәдан** () — Иран устаннарының берсе.
Башкаласы —  шәһәре.

## Халык

### Милли состав
Азәриләр (58,9%), фарсылар (24,3%), көрдләр (10,3%), лурлар (5,4%).
## Административ бүленеш
8 шәһрестан (2020).
## Искәрмәләр

Төркем:Иран устаннары
Һөрмезган

**Һөрмезган** () — Иран устаннарының берсе.
Башкаласы —  шәһәре.

## Халык

### Милли состав
Фарсылар (84,5%), бәлуҗлар (5,9%), гарәпләр (4,3%), мазәндәранлылар (2,5%).
## Административ бүленеш
11 шәһрестан (2020).
## Искәрмәләр

Төркем:Иран устаннары
Ругминишавиджая

***Рукминишавиджая*** ул мәшһүр 15-енче гасыр Двайта фәлсәфәчесе Шри Вадираджа Тиртха эшләренең берсе. Китапта Бхагавата Пурананың 10-ынчы китабында тасвирланганча Ходай Шри Кришна турында сөйләнә.
Ругминишавиджаяның турыдан-туры тәрҗемәсе "Рукмини Раббысының триумфының кыйссасы".

## Тышкы сылтамалар
* Googlepages site with links to English translation of Rukminishavijaya cantos

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Вероника Скворцова

**Вероника Скворцова** (, ,  — , ) — РФ сәяси-дәүләт эшлеклесе
## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 1 ноябрендә Мәскәү шәһәрендә туган.

## Хезмәт юлы

## Искәрмәләр

Төркем:Русия Федерациясе министрлары
Төньяк Хөрәсән

**Төньяк Хөрәсән** () — Иран устаннарының берсе.
Башкаласы —  шәһәре.

## Халык

### Милли состав
Көрдләр (45,1%), фарсылар (27,8%), төрки халыклар (20,6%), мазәндәранлылар (5,3%).
## Административ бүленеш
6 шәһрестан (2020).
## Искәрмәләр

Төркем:Иран устаннары
Андрей Белоусов

**Андрей Белоусов** (, ,  — , ) — РФ сәяси-дәүләт эшлеклесе, РФ Энергетика министры урынбасары (2008-2011), РФ саклану министры урынбасары. Полиция генералы. 2020 елдан РФ хөкүмәте башлыгының беренче урынбасары.
## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 17 мартында Мәскәү шәһәрендә туган.
## Белем
 дигән уку йорт(лар)ында белем алган.
## Хезмәт юлы
..

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе министрлары