open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Габдулла Тукай урамы (Минзәлә)

**Габдулла Тукай урамы** () — Татарстанның Минзәлә шәһәрендә үзәктә урнашкан урамнарның берсе.  Минзәлә елгасы агымына параллель рәвештә барып, шәһәрне көнбатыштан көнчыгышка кисеп үтә. Чернышевский урамы белән киселештән башлана. Кызыл Армия урамы, Муса Җәлил урамы,  Коммунистик урам, Ленин урамы, Октябрь мәйданы, Роза Люксембург урамы, Гурьянов урамы, Карл Либкнехт урамы, Пролетар урамы, Пионер урамы, Комсомол урамы, Карл Маркс тыкрыгы, (Миңнегәрәй) Әхмәтшин урамы, Свердлов урамы, Энтузиастлар урамы белән кисешә. Шәхси йортлар бистәсендә, Минзәлә елгасы (Түбән Кама сусаклагычы) ярына терәлеп туктый. 
Бөек татар шагыйре Габдулла Тукай (*[[1886 ел|1886]]-[[1913 ел|1913]]*) хөрмәтенә аталган.
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Габдулла Тукай урамы **Телеграф урамы** () дип аталган, чөнки биредә Минзәлә шәһәренең телеграфы һәм почтасы урнашкан булган (шәһәр телеграфы һәм почта хәзер дә шунда, Габдулла Тукай урамының Октябрь мәйданы белән кисешкән чатында урнашкан).
Телеграф урамы заманында Минзәлә ярминкәсе кибетләре урнашкан шәһәр үзәген шулай ук ярминкәнең бер сәүдә мәйданы булган Ат мәйданы () белән тоташтырган. Ат мәйданы Мещаннар урамы () (*хәзерге* Пролетар урамы) белән Яңа Торыйсын урамы () (*хәзерге* Пионер урамы) арасында урнашкан булган.
## Игътибарга лаек объектлар
* Изге Николай чиркәве 
* Шәһәр базары
* «Юбилейный» спорт сарае 
* Муса Җәлил паркы (М. Җәлил һәйкәле белән)
* Район мәдәният сарае
* В.И. Ленин һәйкәле
* Минзәлә районы администрациясе
* «Минзәлә» газетасы редакциясе
* элекке Минзәлә ярминкәсенең Ат мәйданы
## Галерея

Файл:Минзәлә_изге_Николай_чиркәве.jpg|Изге Николай чиркәве
Файл:М.Җәлил_(Минзәлә).jpg|М. Җәлил һәйкәле

## Әдәбият
# А.Г. Бедарева. В названиях улиц — наша история. Мензелинск, 2014.
## Тышкы сылтамалар
*Урам панорамасы
## Искәрмәләр


Төркем:Минзәлә урамнары
Төркем:Габдулла Тукай хөрмәтенә аталган объектлар
Лениногорск политехник көллияте

**Лениногорск политехник көллияте**, «Лениногорск политехник көллияте» дәүләт  һөнәри белем биру учреждениесе () — Татарстанның Лениногорск шәһәрендә (*[[1951 ел|1951]]-[[1955 ел]]ларда эшчеләр бистәсе, [[1955 ел]]дан шәһәр*) урнашкан махсус урта һөнәри белем бирүче уку йорты. Уку йортының  (*[[2013 ел]]дан*) — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы . 
2012 елдан Азнакай шәһәрендә Лениногорск политехник көллиятенең филиалы эшли (423330, ТР, Азнакай, Солтангалиев ур., 27 - элекке *89нчы санлы Азнакай һөнәри лицее*) .
## Тарих
* 1953 елда *32 нче санлы Лениногорск һөнәри лицее* буларак булдырылган.
* 2007 елда ТР министралар кабинеты карары белән *Лениногорск политехник көллияте* итеп үзгәртелгән.
* 2012 елның апрелендә ТР министралар кабинеты карары белән  Лениногорск политехник көллиятенә *14нче санлы Лениногорск һөнәри лицее кушылган*.
* 2012 елның 20 октябрендә ТР министрлар кабинетының 800нче санлы карары белән *Азнакай 89нчы санлы һөнәри лицее* Лениногорск политехник көллиятенең филиалы итеп үзгәртелә.
## Белгечлекләр
* Технология процессларын һәм җитештерүне автоматлаштыру (*техник, контроль-үлчәү приборлары слесаре*) — 3 ел 10 ай укыйсы.
* Компьютер системаларында программалаштыру (*техник-программист, ЭВМ операторы*) — 3 ел 10 ай укыйсы.
* Бина һәм корылмаларны төзү һәм файдалану (*техник, төзелештә буяучы, штукатурчы*) — 3 ел 10 ай укыйсы.
* Эретеп ябыштыру производствосы (*техник, электр белән эретеп ябыштыручы*) — 3 ел 10 ай укыйсы.
* Автомобиль транспортын техник карау һәм ремонтлау (*техник, автомобиль ремонты буенча слесарь, «С» категорияле йөртүче*) — 3 ел 10 ай укыйсы.
* Электр һәм электромеханик җиһазларны техник файдалану һәм карау (*техник, электр корылмасын ремонтлау буенча слесарь-электрик*) — 3 ел 10 ай укыйсы.
* Җәмәгать туклануы продукциясе технологиясе (*техник-технолог, аш-су остасы*) — 3 ел 10 ай укыйсы.
* Икьтисад һәм бухгалтерия исәп-хисабы (*бухгалтер, салым салу буенча белгеч*) — 3 ел 10 ай укыйсы.
* Машина төзелеше технологиясе (*техник, киң профильле станокчы*) — 3 ел 10 ай укыйсы.
* Сатучы, контролер-кассир — 2 ел 5 ай укыйсы.
* Гомуми төзелеш эшләре остасы (*ташчы, электр белән эретеп ябыштыручы*) — 2 ел 5 ай укыйсы.
* Станокчы (*тимер эшкәртү*) — 2 ел 5 ай укыйсы.
* Авыл хуҗалыгы производствосы тракторчы-машинисты — 2 ел 5 ай укыйсы.
* Авыл хуҗалыгы производствосы остасы — 3 ел 5 ай укыйсы.
* Автомеханик — 2 ел 5 ай укыйсы.
## Шәхесләр
### Директорлар
* 1953 елдан ― ???  
* ???? елдан ― ???  
* 2017 елдан — Рафаэль Фәрит улы Кашапов, *икътисад фәннәре кандидаты*. 
* 2018 елдан ― Рөстәм Рафаэль улы Минәҗев 
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Көллиятнең рәсми сайты 
*  Көллиятнең «Татарстан Республикасының электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе
## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1953 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Лениногорск уку йортлары
Юрий Карпилов

**Юрий Карпилов** (,  — , ) — совет фитофизиологы, биология фәннәре докторы (1973), профессор (1977). Үсемлекләр фотосинтезының С<sub>4</sub>-юлын ачкан. Төп хезмәтләр фотсинтез механизмы һәм үсемлекләр сулышы өлкәләренә карый. 1954-1956 елларда  — БЛКЯБ Тәтеш район комитетының беренче сәркәтибе.
Төркем:Биологлар
Михаил Козлов (1936)

**Михаил Козлов** (,  — , ) — профессор (1991), биология фәннәре докторы (1984), РФА зоология институтының әйдәп баручы фәнни хезмәткәре (Санкт-Петербург, 1986), Рус энтомология җәмгыятенең гыйльми сәркәтибе (1977-1989), Чуашстанның атказанган фән эшлеклесе. Энтомология караган 300 дән арты фәнни хезмәт авторы.
## Искәрмәләр
Борис Кудряшов

**Борис Кудряшов** (,  — , ) — профессор (1938), биология фәннәре докторы (1937), МДУ каршындагы кан физиологиясе һәм кан оешучанлыгы биохимиясе лабораториясенә нигез салучы һәм аның мөдире (1940-1993). Сугыш вакытында йөз меңәрләгән кешене коткарган кан агуны туктата торган препаратның сәнәгый җитештерү методын уйлап тапкан.
Евгений Кучеров

**Евгений Кучеров** (,  — , )  — ботаник, биология фәннәре докторы (1974), Башкортстан ФА әгъза-мөхбире (1991), профессор, БАССР һәм РФнең атказанган фән эшлеклесе (1974). Е. Кучеров җитәкчелегендә Башкортстанда ботаник ресурсларны өйрәнү үсеш ала. Дару үсемлекләренең 100 гә якын төре өйрәнелә.
Николай Ливанов

**Николай Ливанов** (,  — , )  —  зоолог, биология фәннәре докторы (1939). РСФСР һәм Татарстан АССР атказанган фән эшлеклесе, РФА Казан фәнни үзәгенең Казан биохимия һәм биофизика институтына нигез салучы һәм аның беренче директоры (1945-1949).
## Моны да карагыз
* Казан университетының зоология музее
## Искәрмәләр
Михаил Лобашёв

**Михаил Лобашёв** (,  — , )  —  совет физиологы, генетик. Ленинград дәүләт университеты профессоры (1953). Фәнни хезмәтләре генетик матирьялның мутацияләрен һәм рекомбинацияләрен өйрәнүгә, үз-үзеңне тотыш генетикасына, югары нерв эшчәнлеге физиологиясен һәм хайваннар онтогенезында ияләшү реакцияләренең формалашуын өйрәнүгә карый. «Генетика»  дәреслеге авторы (1963, 1967).
## Искәрмәләр
Алексей Лопатин

**Алексей Лопатин** (, ) — Рәсәй галиме, А.А. Борисәк ис. РФА палеонтология институты директоры, Мәскәү дәүләт университеты профессоры. РФА академиге. 2015–2016 елларда Федераль фәнни оешмалар агентлыгы башлыгы урынбасары, 2016 елда —  РФ мәгариф һәм фән министры урынбасары.
Төркем:Биологлар
Борис Миркин

**Борис Миркин** (, ) — эколог, фитоценолог, биология фәннәре докторы (1975), профессор (1976), Башкортстан ФА әгъза-мөхбире. Фәнни эшчәнлеге Башкортстанның үсемлекләр дөньясын өйрәнүгә, агроэкология, экологик белем бирү проблемнарына багышланган.
## Искәрмәләр
Ток-писин

**Ток-писин** (төп исеме *Tok Pisin*) — Папуа — Яңа Гвинеядә таралган креол теле. Бу илнең, инглиз һәм хири-моту телләре белән беррәттән, рәсми теле. Ток-писин — Папуа — Яңа Гвинеядә киң таралган һәм бу илдәге 700-дән артык телдә сөйләшкән халык өчен аралашу теле булып тора.

## Килеп чыгышы
Квинсленд һәм башка плантацияләргә Тын океан утрауларыннан эшкә килгән төрле телле халыклар кушылуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Аралашу нәтижәсендә инглиз теленә нигезләнгән пиджин формалашкан. Бу тел лексикасының 5/6 өлеше Һинд-аурупа телләренә карый, плантациядә эшләгән немец, португал һәм австронезий телле эшчеләрдән дә өлеш алган. Инглиз теленә нигезләнгән *пижин*, Германиянең Яңа Гвинеясендә ток-писин буларак үскән. Монда ток-писин немец телле югары катлам кешеләре белән һәм үзара аралашу теленә әверелә.

## Рәсми статусы

Ток-писин массакүләм мәгълүмат чараларында һәм хөкүмәт органнарында рәсми тел буларак кулланыла, әмма инглиз теленнән калыша. Ток-писин теле башлангыч белем дәрәҗәсендә укытыла.

## Региональ төрлелеге
Папуа-Яңа Гвинеянең төрле төбәкләрендә ток-писин теленең лексикасы һәм грамматикасы аерыла. Яңа Гвинеянең таулы төбәкләре теле, төньяк яр буе һәм Яңа Гвинея утраулары теленнән аерыла.

## Сылтамалар
* Ток-писин (''Башкорт Википедиясе'')

Төркем:Креол телләре
Төркем:Лингвистика
Минзәлә Казан Изге Ана иконасы чиркәве

**Минзәлә Казан изге Ана иконасы чиркәве** () — Рус православие чиркәвенең (Мәскәү патриархаты) Татарстан митрополиясе Яр Чаллы (2024 елга кадәр Казан) епархиясе Чулман аръягы благочиние округына караучы дини оешма. 
Чиркәү җитәкчесе — иерей Алексей Павлов.
Адресы - 423700, ТР, Минзәлә, Октябрь урамы, 1нче йорт.

## Тарих
XIX гасыр башында ук Минзәлә шәһәре зиратында Изге Николай чиркәвенә караучы зур булмаган Элҗен чиркәве () булган. 1840 елларда әлеге чиркәү нигезендә Элҗен пәйгамбәр хатын-кызлар монастыре () оеша. 1886 елда Изге Николай чиркәве акчасына (агачтан) яңа бина корыла, чиркәүнең исеме «*Могҗиза тудыручы Казан изге Ана иконасы хөрмәтенә*» дип атала.

XX гасырның 30нчы елларында советлар хакимияте тарафыннан Изге Николай чиркәве ябылгач, православие динен тотучылар Казаннан тыш Татарстанда ябылмый калган бердәнбер әлеге чиркәүгә йөри башлый. 1982-1987 елларда ак кирпечтән чиркәүнең яңа бинасы корыла.

## Сылтамалар
*  «Православ Чулман арты» сайты 
* Татарстан митрополиясенең мәгълүмати-агарту сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Минзәлә чиркәүләре
Төркем:Яр Чаллы епархиясе чиркәүләре
Виктор Попов

**Виктор Попов** (,  — , ) — биолог, биогеоценолог, биология фәннәре докторы (1964). Идел-Чулман төбәге хайваннарын бердәм методика буенча исәпкә алуны оештыручы, Рәсәйдә беренче табигать саклау кафедрасын оештыручы. Татарстан Фәннәр академиясе тарафыннан табигатьне рациональ куллану һәм тирә як мохитне саклау өлкәсендәге уңышлар өчен бирелә торган премия В. Попов исемен йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Биологлар
Геннадий Розенберг

**Геннадий Розенберг** (, ) — Рәсәй галиме, биология фәннәре докторы, профессор, РФА әгъза-мөхбире. РФА Идел бассейны экологиясе институты директоры.  Төп фәнни кызыксыну өлкәләре - фитоценология һәм гомуми экология. 750 гә якын фәнни хезмәт, монография, уку әсбабы, фәнни-популяр хезмәт һәм тәнкыйди мәкалә авторы.
Төркем:Биологлар
Сергей Соколов (1897)

**Сергей Соколов** (,  — , ) — үсемлекләр систематикасы һәм дендрология өлкәләрендәге совет галиме, биология фәннәре докторы (1938), профессор, РСФСР атказанган фән эшлеклесе. Төп фәнни кызыксыну өлкәләре - дендрология, үсемлекләр җәгърафиясе, үсемлекләрнең интродукциясе һәм акклиматизациясе, урман типологиясе, үсемлек ресурслары, табигать саклау, геоботаника. 100 дән артык фәнни хезмәт авторы.
## Искәрмәләр
Герман Троицкий

**Герман Троицкий** (,  — , ) — совет биохимиге, биология фәннәре докторы, медицина фәннәре нәмзәте, профессор, Украина ФА әгъза-мөхбире. Озын вакыт дәвамында Кырым медицина институтының биология кафедрасы мөдире (1951-1988), Кырым биохимия мәктәбенә нигез салучы.
Минзәлә Изге Николай чиркәве

**Минзәлә Изге Николай чиркәве** () — Рус православие чиркәвенең (Мәскәү патриархаты) Татарстан митрополиясе Яр Чаллы (2024 елга кадәр Казан) епархиясе Чулман аръягы благочиние округына караучы дини оешма. 
Җитәкчесе — иерей Роман Храмутичев.
Адресы: ТР Минзәлә, М. Җәлил урамы, 14нче йорт.

## Тарих

1813 елда Минзәлә шәһәрендә яшәүчеләр акчасына (иң күп акчаны унтер-әфисәр Дмитрий Ситников кертә) таштан *ампир* стилендә төзелгән. 1878 елның 1 маенда шәһәрдә чыккан янгында зур зыян күргән. 1880-1890 елларда Алабуганың беренче гильдия сәүдәгәрләре И.И. һәм И.Г. Стахеевлар, Казанның беренче гильдия сәүдәгәре П.В. Щетинкин акчасына яңадан корылган. 1938 елның 29 апрелендә шәһәр халык депутатлары шурасы президиумы карары белән ябылган, авыл хуҗалыгы техникумына бирелгән, озак еллар кинотеатр (*[[1940 ел]]дан*), тегермән (*[[1956 ел]]дан*) итеп файдаланылган. Шәһәрнең 225 еллыгына район администрациясе башлыгы карары белән дин тотучыларга кайтарып бирелгән. Рөстәм Тарико акчасына һәм «Ритэк» фирмасының матди ярдәме белән үзгәртеп корылган, дин тотучыларга ишекләрен ачкан.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Республика Татарстан: Православные памятники (середина XVI — начало XX веков). Казань: «Фест», 1998.

## Сылтамалар
*  Татарстан митрополиясе сайты

Төркем:Минзәлә чиркәүләре
Төркем:Яр Чаллы епархиясе чиркәүләре
Виктор Туганаев

**Виктор Туганаев** (, ) — биология фәннәре докторы (1979), профессор һәм язучы. «Удмурт Республикасы» энциклопедиясе авторларыннан берсе. 450 артык фәнни хезмәт (удмурт, рус, инглиз һәм алман телләрендә) авторы.

Төркем:Биологлар
Георгий Файвуш

**Георгий Файвуш** (, ) — Әрмәнстан галиме, биология фәннәре докторы (1992), Рәсәй табигать фәннәре академиясе академиге (1998). Төп фәнни кызыксыну өлкәләре: геоботаника, чагыштырма флористика һәм табигатьне саклау. 50 дән артык фәнни хезмәт авторы, «Әрмәнстан кызыл китабы» авторларыннан берсе.
Зиләрә Хәсәнова

**Зиләрә Хәсәнова** (, ) — үсемлекләр физиологы, Башкортстан ФА әгъза-мөхбире (1995), биология фәннәре докторы (1992), профессор (1993), Башкортстан атказанган фән эшлеклесе (1997). Фәнни эшчәнлеге әйләнә-тирәнең экстремаль факторларының үсемлекләргә йогынтысын өйрәнүгә багышланган. 200 гә якын фәнни хезмәт авторы.
Эльза Хөснетдинова

**Эльза Хөснетдинова** (, ) — генетик, биология фәннәре докторы, профессор, Башкортстан ФА академигы. 750 гә якын фәнни хезмәт һәм 10 уйлап табу авторы. ДНӘ полиморфизмы турында мәгълүматлар нигезендә Идел-Урал төбәге, Урта Азия һәм Кавказ халыкларының геофонд структурасын һәм генетик тарихын, Башкортстандагы нәселдән килгән патологияләренең генетик җәгърафиясен һәм молекуләр-генетик төзелешен өйрәнгән.
## Искәрмәләр
Индуктивлык

**Индуктивлык** яки **үзиндукция коэффициенты** - йомык контурда үткәрүче электр агымы һәм ул булдырган бөтен магнит агымы арасында пропорциональлек коэффициенты:
: **Ф = LI** 
биредә Ф - магнит агымы, I - электр агымы, L -индуктивлык

Гомуми очракта болай языла:
: \displaystyle \Psi = LI
\displaystyle \Psi — бөтен магнит агымы

Туры озын үткәргеч өчен индуктивлык магнит кыры энергиясеннән чыгарыла.

Контурда электр агымы үзгәргәндә үзиндукциясе **ЭЙК** (электр йөртүче көче) хасил була, ул индуктивлык ярдәмендә тасвирлана:

: \mathcal{E}_{i}=-\frac{d\Phi }{dt}=-L\frac{dI}{dt}.

Шулай итеп, бер секундада электр агымы  1 Амперга үзгәргәндә хасил булган үзиндукциясе көчәнеше (ЭЙК) индуктивлыкка тиң.

Шулай ук индуктивлык электромагнит кырының энергиясен билгели:

: W = \frac{LI^2}{2}.

Зур индуктивлык белән чылбыр өлешләре индуктивлык кәтүге төрендә ясала.

Югары ешлыкта ялгыз, хәттә туры үткәргеч тә кече индуктивлыгына ия, аны исәпкә алырга кирәк.

## Үлчәнү

СИ системасында индуктивлык генри (Гн)  белән үлчәнә. СГС, СГСМ системаларында ул сантиметрлар белән үлчәнә, 1 Гн = 109 см; 1 см = 1 нГн.

**L** билгесе Эмилий Ленц хөрмәтенә кабул ителгән.

## Кайбер индуктивлыклар
### Соленоид

*Көндексез соленоид өчен

: \displaystyle L = \mu_0N^2S/l.

*Көндекле соленоид өчен:
: \displaystyle L = \mu_0\mu N^2S/l.

биредә N - чорнамнар саны
: \mu_0  − магнит даимие
:S - аркылы кисем мәйданы
: \mu - көндекнең магнит үткәрүчәнлеге

### Торроидаль кәтүк

Чиксез соленоид индуктивлыгы:
: 
L = N^2 \cdot \frac{\mu_0\mu S}{2 \pi r},\,


Шуннан торроидаль кәтүк индуктивлыгы иң яхшы якынчалыгы:

: 
L = N^2 \cdot \frac{\mu_0\mu h}{2 \pi} \cdot \ln \frac{R}{r},\,


Биредә: *R* - тышкы радиус, *r* - эчке радиус,  *h* - биеклек.

### Озын туры үткәргеч

Озын туры үткәргеч индуктивлыгы өчен якынча тигезләмә:

: L = \frac{\mu_0}{2\pi} l 
\Big( \mu_e \mathrm{ln}\frac{l}{r} + \frac{1}{4}\mu_i
\Big),

биредә \mu_0  − магнит даимие, 
:\mu_e — тышкы мохитнең чагыштырма магнит үткәрүчәнлеге (вакуум өчен \mu_e = 1), 
:\mu_i — үткәргечнең чагыштырма магнит үткәрүчәнлеге 
: l — үткәрчеч озынлыгы, 
:r  — үткәргечнең кисеме радиусы.

## Әдәбият

*    Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Изд. 4-е, стереотипное. — М.: Физматлит; Изд-во МФТИ, 2004. — Т. III. Электричество. — 656 с. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5.
*   Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Юрий Чуйков

**Юрий Чуйков** (, ) — биология фәннәре докторы (1995), Әстерхан дәүләт университеты профессоры, РФ атказанган экологы. Биологиягә һәм экологиягә караган 400 гә якын фәнни хезмәт авторы.
Алексей Шретер

**Алексей Шрөтер** (,  — )— ССРБ һәм Рәсәй ботанигы, ресурс белгече һәм флорист, биология фәннәре докторы, Бөтенрәсәй дару һәм ароматик үләннәр милли-тикшеренү институтының әйдәп баручы фәнни хезмәткәре, РФ атказанган фән эшлеклесе (2001). 320 дән артык фәнни мәкалә, 2 патент һәм 9 авторлык таныклыгы авторы.
Шаһиев

**Шаһиев** — татар фамилиясе. Фарсы телендәге «Шаһ» сүзеннән ясалган.
* Абдулла Шаһиев (1907-1993), Советлар Берлеге Каһарманы (*1943 елда бирелә, 1959 елда кире алына, 1992 елда киредән бирелә*).
* Галиәхмәт Шаһиев (1920―2009?), сугыш һәм хезмәт ветераны.
* Наил Шаһиев (1952―2022), архитектор, «Энергогражданпроект»   җитәкчесе (*[[Яр Чаллы]]*).
* Рөстәм Шаһиев (1963), озын арага йөгерүче спортчы.* Тәлгать Шаһиев (1947), Әтнә театры актеры.
* Эдуард Шаһиев (1944), рәссам, БАССР атказанган рәссамы (1983). РСФСР Рәссамнар берлеге әгъзасы. Халыкара Сәнгатьләр Академиясе академигы.
----
; Шаһиева
* Алия Шаһиева (1997), рәссам, графист, иллюстратор (*[[Кыргызстан]]*). 
* **[[Розалина Шаһиева]]**:
** Розалина Гомәр кызы Шаһиева (1945―2024), сәнгать белгече, Тукай премиясе луреаты (*[[2017 ел|2017]]*).
** Розалина Василий кызы Шаһиева, КФУ профессоры, хокук фәннәре докторы.

Төркем:Фамилияләр
Эмилия Штина

**Эмилия Штина** (,  — , ) — альголог, биология фәннәре докторы (1956), профессор (1957), РСФСР Югары шурасы депутаты (1967-1971). Яңа фән юнәлешенә — туфрак альгологиясенә нигез салучы. 270 кә якын фәнни хезмәт авторы.
Анатолий Квашнин

**Анатолий Квашнин** (, ) — Рәсәй хәрби-дәүләт эшлеклесе. РФ кораллы көчләре генераль штабы башлыгы — РФ саклану министрының беренче урынбасары (1997-2004), РФ президентының Себер федераль бүлгесендәге тулы вәкаләтле вәкиле (2004-2010). РФ каһарманы (1999), армия генералы (1997).
## Искәрмәләр

Төркем:Русиянең Александр Невский ордены кавалерлары
Владимир Лобов

**Владимир Лобов** (, ) — совет гаскәрбашы, СССР кораллы көчләре генераль штабы башлыгы (1991). Армия генералы, хәрби фәннәр докторы, профессор, тарих фәннәре нәмзәте. СССР югары шурасы (1984-1989), СССР халык депутаты (1989-1991).
27 нче санлы һөнәри укуханә

**27 нче санлы Әгерҗе һөнәри училищесы** — Татарстанның Әгерҗе шәһәрендә (*[[1928 ел]]дан [[шәһәр тибындагы бистә]], [[1938 ел]]дан шәһәр*) урнашкан урта һөнәри белем бирү йорты. 2013 елдан Бөгелмә аграр көллиятенең 3нче санлы филиалы, 2015 елдан Түбән Кама агросәнәгать көллиятенең 2нче санлы филиалы. «Җир өсте техникасы һәм технологиясе» юнәлеше буенча тимер юлда эшләү өчен белгечләр әзерли. Гамәлгә куючысы — ТР мәгариф һәм фән министрлыгы.
Филиал директоры (*[[2014 ел]]дан*) — Рушания Альберт кызы Волкова.

## Тарих
1928 елдан бирле тимер юл транспорты өчен кадрлар әзерли. 80 елдан артык тарихында уку йорты берничә мәртәбә исемен алыштыра: ФЗУ, ФЗО, ЖУ № 3, СГПТУ № 27, ПУ №27 һ.б.

2013 елда ТР министрлар кабинеты карары белән 27нче санлы һөнәри укуханә Бөгелмә аграр көллиятенең 3нче санлы филиалы итеп үзгәртелә.

2015 елда ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы белән Түбән Кама агросәнәгать көллиятенең 2нче санлы филиалы итеп үзгәртелә.

## Белгечлекләр
* Локомотив машинисты — 9 сыйныфтан соң 3 ел 5 ай, 11 сыйныфтан соң 1 ел 10 ай укыйсы.
* Хәрәкәттәге составны файдалану һәм ремонтлау буенча слесарь — 9 сыйныфтан соң 2 ел 5 ай, 11 сыйныфтан соң 10 ай укыйсы.
* Аш-су остасы, кондитер.

## Сылтамалар
*  Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Әгерҗе районы
Түбән Кама транспорт инфраструктурасы көллияте

**** (, ) — Татарстанның Түбән Кама шәһәрендә (*[[1961 ел]]дан [[шәһәр тибындагы бистә]], [[1966 ел]]дан шәһәр*) урнашкан махсус урта һөнәри белем бирүче уку йорты. 
Гамәлгә куючысы — ТР мәгариф һәм фән министрлыгы. Түбән Кама районы Иске Чишмә авылында 1нче филиалы урнашкан (*423563 ТР Түбән Кама районы, Иске Чишмә авылы, Түбән Кама урамы, 15нче йорт*). 2015 елдан Әгерҗе шәһәрендә 2нче санлы филиалы эшли.

## Тарих

Көллият 1980 елның 2 июнендә 74 номерлы шәһәр һөнәри-техник укуханәсе буларак 168 санлы боерык нигезендә оештырыла.

2024 елда Түбән Кама агросәнәгать көллияте исеме гамәлдәгесенә үзгәртелә.

## Белгечлекләр
2017-2018 уку елына көллияткә (*филиаллары белән*) ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **220** студент кабул ителә.
* Эретеп ябыштыручы (*газ белән, электр белән*) — 2 ел 10 ай укыйсы. 
* Автомеханик — 2 ел 10 ай укыйсы. 
* Юл төзү һәм төзелеш машиналары машинисты — 2 ел 10 ай укыйсы. 
* Биналар һәм корылмалар төзү һәм файдалану — 3 ел 10 ай укыйсы. 
* Автомобиль юлларын һәм аэродромгнарны төзү һәм файдалану — 4 ел 10 ай укыйсы. 
* Компьютер системаларында программалаштыру — 3 ел 10 ай укыйсы. 
* Автомобиль транспортына хезмәт күрсәтү һәм ремонтлау — 3 ел 10 ай укыйсы. 
* Йорт һәм коммуналь хуҗалыклар сервисы — 2 ел 10 ай укыйсы. 
* Эретеп ябыштыру җитештерүе — 3 ел 10 ай укыйсы. 
* Чәчтараш сәнгате — 2 ел 10 ай укыйсы. 
* Электр станцияләре җиһазларын ремонтлау буенча слесарь   
* Бакча-парк һәм ландшафт төзелеше остасы   
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе тракторист-машинисты 
* Төзелеш эшләре остасы

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1980-1980 — Рөстәм Муллагали улы Солтанов
* 1980-1983 — Лимәрә Кәлимулла кызы Солтанова
* 1983-2010 — Вәгыйзь Исмәгыйль улы Мохтаров
* 2010- — Алмаз Кави улы Кадыйров.

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
*  Көллиятнең сайты (2016 елга кадәр) 
* Көллиятнең Вконтактедагы төркеме

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Түбән Кама урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Түбән Кама
Алексей Дедков

**Алексей Дедков** (,  — , ) — совет һәм Рәсәй геоморфологы, география фәннәре доторы (1967), профессор (1968), ТАССР атказанган фән эшеклесе (1989), РФ атказанган фән эшлеклесе (1995), Рус география җәмгыятенең  әгъзасы (1995), геоморфологиядә кыр экспериментлары буенча халыкара комиссия әгъзасы (1992-1996). Экзоген рельеф барлыкка килү өйрәнүгә, климатик һәм динамик геоморфология үсешенә зур өлеш керткән 500 дән артык фәнни хезмәт авторы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Анастасия Жузе

**Анастасия Жузе** (Анастасия Җәүзи, ,  — ) — география фәннәре докторы, һидробиолог, ССРБ ФА океанология институтының өлкән фәнни хезмәткәре, совет миропалентология мәктәбенә нигез салучыларның берсе. Сталин премиясе лаураеаты (1951).

## Искәрмәләр
Петр Бакланов

**Петр Бакланов** (, )— ССРБ һәм Рәсәй икътисадчысы һәм географы, РФА академиге (2003), РФА Ерак Көнчыгыш фәнни үзәгенең Тын океан география институты фәнни җитәкчесе, Рус география җәмгыятенең вице-президенты. Ерак Көнчыгыш икътисади география мәктәбенә нигез салучы. География фәннәре докторы, профессор.
Сергей Лаппо

**Сергей Лаппо** (,  — , ) — рус хәрби диңгезчесе, һидрограф, Арктиканы өйрәнүче. География фәннәре докторы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры. ССРБ география җәмгыяте Мәскәү филиалының һидрология кәмисиясе рәисе. Редактор научных сборников «Океаны и моря» (Океаннар һәм диңгеләр) һәм «Мировой океан» (Дөнья океаны) фәнни җыентыклары мөхәррире.
Сергей Лаптев

**Сергей Лаптев** (,  — ) — совет һәм Рәсәй галиме, географ, һидролог, география фәннәре докторы, профессор. Казан университеты каршындагы археология, тарих һәм  җәмгыяте әгъзасы, Рус география җәмгыятенең Көнчыгыш Себер бүлеге шурасы рәисе, Казан, Пермь һәм Иркутск университетлары укытучысы.

## Искәрмәләр
Александр Поздняков

**Александр Поздняков** (, ) — Рәсәй галиме, геоморфолог, география фәннәре докторы (1986), Рәсәй табигать фәннәре академиясе әгъзасы (1996). Чәчелмәләр геологиясе һәм геоморфологиясе, яп-яңа тектоника, геоморфология һәм үзән һидродинамиксына караган 200 дән артык фәнни хезмәт авторы.
Василий Прокаев

**Василий Прокаев** (,  — , ) — совет галиме, физик һәм географ, ландшафт белгече, география фәннәре докторы, РСФСР һәм СССР халык мәгарифе әтличниге, Рус география җәгмыятенең шәрәфле әгъзасы. Физик җәгърфиясе теориясен эшләү, комплекслы тикшеренүләр методикасы, география укыту методикасы, Самар борылмасы һәм Урта Уралның физик географиясе белән шөгыльләнгән.
Төркем:Физиклар
Матвей Романов

**Матвей Романов** (, ) — Рәсәй икътисад географиячесе, хуҗалыкны территориаль оештыру, геосәясәт, районлаштыру өлкәләрендә белгеч. РФА Ерак Көнчыгыш фәнни үзәгенең Тын океан институты баш фәнни хезмәткәре. География фәннәре докторы, профессор. 200 дән артык фәнни хезмәт авторы, күп икътсади хариталар һәм фәнни-белешмә атласлар автордашы.
Александр Половинкин

**Александр Половинкин** (,  — , ) — совет физигы һәм географы, география методисты, география фәннәре докторы (1943), профессор, РСФСР педагогика фәннәре академиясе әгъза-мөхбире (1945). Дәреслекләр, югары уку йортлар өчен уку әсбаплары һәм урта мәктәп укытучылары өчен методик кулланмалар авторы. А. Барков белән бергә 5 нче сыйныфлар өчен стабил физик география дәреслеген төзегән (1935; 1951 елга хәтле 15 мәртәбә басылган).
Владислав Румянцев

**Владислав Румянцев** (, ) — Россия галиме, гидрология, лимнология һәм география өлкәләрендә белгеч. География фәннәре докторы, Россия Фәннәр академиясе академигы (2011). 1988-2015 елларда РФА Күл белеме институты директоры.
## Искәрмәләр
Вәли Псәнчин

**Вәли Псәнчин** (,  — , ) — башкорт тел белгече, төркиятче, педагог, филология фәннәре нәмзәте, профессор, Башкортостанның атҡазанган укытучысы (1991), БР һәм РСФСР халык мәгарифе отличнигы, Рәсәй Белем бирү академиясенең мөхбир-әгъзасы.
## Искәрмәләр
Юрий Симонов

**Юрий Симонов** (,  ― , ) — ССРБ һәм Россия географы, геоморфолог, география фәннәре докторы (1968). РФ атказанган фән эшлеклесе (1993), Мәскәү университетының атказанган профессоры (1997);  Ломоносов премиясе лауреаты (2003), Россия табигать фәннәре академиясе академигы (1999).
## Искәрмәләр
Айбулат Псәнчин

**Айбулат Псәнчин** (, )  — Рәсәй галиме, этнограф, география фәннәре докторы, профессор. РФА Уфа фәнни үзәгенең Тарих, тел һәм әдәбият институты директор вазифасын башкаручы (2016 елдан). Башкротларның этник географиясе, этнография тарихы, Фәннәр академиясе комиссияләре һәм фәнни оешмалар тарихы, этник картография тарихы өлкәләрендә белгеч.
Александр Соловьёв (1907)

**Александр Соловьёв** (,  — , ) — Совет физигы һәм географы, методист һәм география тарихчысы; география фәннәре докторы, профессор (1955), СССР педагогика фәннәре академиясе әгъза-мөхбире (1950). Төбәк физик географиясе, фән тарихы, геомрфология, укыту ысулларына караган 200 гә якын фәнни хезмәт авторы.
Александр Ступишин

**Александр Ступишин** (,  — , )  — Совет галиме, профессор, география фәннәре докторы (1957), КДУ галимнәр шурасы рәисе, ССРБ география җәмгыятенең Татарстан бүлеге рәисе. Физик географиянең төрле өлкәләренә, ландшафт белменә, геоморфология, геохимия, география тарихы, районлаштыру һәм карст белеменә караган 210 нан артык фәнни хезмәт һәм 8 монография авторы.
Радиацион билбау

**Радиацион билбау** - югары энергияле коргылы кисәкчекләр (күбесенчә протоннар һәм электроннар)  туплаган планета магнитосферасының өлкәсе.

Җирнең радиацион билбавы көнбатыш әдәбиятында еш кына **Ван Аллен билбавы** дип атала.

Җирнең радиацион билбавында бик югары энергияле протоннар һәм электроннар булганга күрә АКШның Айга Аполллон миссиясен күп галимнәр шик астына куялар, чөнки шундый көчле радиация аша үтсен өчен галәми кораб шактый калын кургаш катламы белән капларга тиеш, шуңа күрә авыр корабның массасын Айга китереп  булмый. 1963 елда кургаш катлам белән капланмаган АКШ галәми корабында радиацион билбау аша очкан барлык маймыллар 10 көннән үлгән, ә кешеләр иртәрәк вафат булырга тиеш иде.

ССРБ галимнәре С. Вернов һәм А.Чудаков, шулай ук АКШ галиме Җеймс ван Аллен Җирнең радиацион билбавын фараз иткәннәр.
## Тасвир

### Җирнең радиацион билбавы

Җирнең радиацион билбавы көнбатыш әдәбиятында еш кына **Ван Аллен радиацион  билбавы**  (инг. *Van Allen radiation belt*). дип атала.

Критик энергиядән ким кинетик энергияле кисәкчекләр  магнитосфераның кайбер өлкәләренә керә алмый. Шулай ук  критик энергиядән ким кинетик энергияле кисәкчекләр  бу магнитосфераның өлкәләреннән китә алмый.

Магнитосфераның бу тыелган өлкәләре **алу зоналары** дип атала. Җирнең магнит диполь (квазидиполь) кырының өлкәләрендә шактый күп коргылы кисәкчекләр агымнары (протоннар һәм электроннар) тотыла.

* **Эчке радиацион билбау**: ≈ 4000 км биеклегендә **дистәләр МэВ** энергияле протоннардан тора
***Тышкы радиацион билбау**: ≈ 17 000 км биеклегендә **дистәләр МэВ** энергияле электроннардан тора

Җирнең әйләнүе һәм магнит кыры күчәре авышлыгы сәбәпле радиацион билбауның түбән чиге географик киңлек һәм озынлык буйлап үзгәрә. Мәсәлән, Атлантик океан өстеннән радиацион билбау 500 км биеклегендә, Индонезия өстеннән 1300 км биеклегендә башлана.

Тышкы һәм эчке радиацион билбаулар арасында 2-3 Җир радиуслы ярык бар.

Тышкы билбауда электроннар агымнары күбрәк, эчке билбауда электроннар һәм протоннар бар.

### Планеталарның радиацион билбаулары

Көчле магнит кыры булганга күрә гигант-планеталар Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун көчле радиацион билбавына ия, алар Җирнең тышкы радиацион билбавына охшаш.

ССРБ һәм АКШ галәми аппаратлары Чулпан, Марс, Меркурий, Айның радиацион билбау булмавын күрсәткән.

## Әдәбият

*Мурзин С. В. Введение в физику космических лучей. М.: Атомиздат, 1979.
*Модель космического пространства — М.: изд-во МГУ, в 3-х томах.
*Вернов С. Н., Вакулов П. В., Логачев Ю. И. Радиационные пояса Земли, в сборнике: Успехи СССР в исследовании космического пространства, М., 1968, с. 106;
*Космическая физика, пер. с англ., М., 1966;
*Тверской Б. А. Динамика радиационных поясов Земли, М., 1968;
*Редерер Х. Динамика радиации, захваченной геомагнитным полем, пер. с англ., М., 1972;
*Хесс В. Радиационный пояс и магнитосфера, пер. с англ., М., 1972;
*Шабанский В. П. Явления в околоземном пространстве, М., 1972;
*Гальперин Ю. И., Горн Л. С., Хазанов Б. И. Измерение радиации в космосе, М., 1972.

Төркем:Астрофизика
Төркем:Галәми нурлар
Төркем:Планетология
Анатолий Трофимов

**'

**Анатолий Трофимов''' (,  — ) — география фәннәре докторы (1979), профессор (1980). Фәнни кызыксыну өлкәләре — геоситуацион анализ; тотрыклы, тотрыксыз һәм риск зоналарын  моделләштерү, географиядә сызыклы булмаган һәм диссипатив структуралар; функциональ прогноз. 1000 нән артык фәнни хезмәт авторы.
## Искәрмәләр
Мәүхидә Габделкәбирова

**Мәүхидә Габделкәбирова** (, ) — галим, геолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1973). Казакъстан дәүләт премиясе лауреаты (1990). 1943–1993 елларда Казакъстан фәннәр академияссенең геология фәннәре институтында кече, өлкән фәнни хезмәткәр, сектор мөдире һәм гыйльми киңәшче. Геология, металлогения, стратиграфиягә караган фәнни хезмәтләр авторы.

Төркем:Геологлар
Николай Азаров

**Николай Азаров** (, ) — украин сәясәт һәм дәүләт эшмәкәре. Украина хөкүмәте башлыгы (2010-2014). Украина Югары радасы 3 нче һәм 5-6 чакырылышлары депутаты. Геология-минералогия фәннәре доторы (1986), профессор (1991). Украина беренче вице-премьеры һәм финанслар министры (2002-2005, 2006-2007), Украина дәүләт салым администрациясе башлыгы (1996-2002).

## Искәрмәләр


Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Екатерина Анкинович

**Екатерина Анкинович** (,  — , ) — галим, ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1948), геология-минералогия фәннәре докторы (1964), профессор (1967), КазССР атказанган фән эшлеклесе (1974). Төп фәнни кызыксыну өлкәләре - Таулы Алтайның полиметалл рудалары минералогиясе, Зур Каратауның ванадийле бассейны характерстикаларын билгеләү. 12 яңа минерал төрен (шул исәптә 8 фәнгә билгеле булмаган) ачкан.
Ирныс Бәкиров

**Эрнест Бәкеров** (,  — , ) — совет һәм Рәсәй галиме һәм дәүләт эшлеклесе, геология-минералогия фәннәре докторы (1969), профессор (1970). Мәскәү хөкүмәте башлыгы беренче урынбасары (1993-1996), Мәскәү хөкүмәте башлыгы урынбасары (1992-1993, 1997-1999).

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Мәскәү хөкүмәте әгъзалары
Георгий Вахрушев

**Георгий Вахрушев** (,  — , ) — совет геологы, геология-минералогия фәннәре докторы (1942), профессор (1943), академик. БАССР атказанган фән эшлеклесе (1954). ССРБ ФА Башкортстан филиалы президиумы рәисе (1951-1956). Фәнни эшчәнлеге Түбән Идел буе, Көньяк Уралның геологик төзелешен һәм файдалы казылмаларын өйрәнүгә бәйле. 4 нче чакырылыш СССР Югары шурасы депутаты.

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Эрик Галимов

**Эрик Галимов** (, ) — Рәсәй геохимигы. Рәсәй Фәннәр акадмиясе академиге (1994), В. И. Вернадский ис. РФА геохимия һәм аналитик химиясе институты директоры (1993-2015). Төп фәнни хезмәтләре органик матдәне изотоп-геохимик өйрәнүгә, утырма бассейннарның эволюциясен матаметик моделләштерүгә, алмасларның килеп чыгышына, Җирнең килеп чыгышына һәм химик эволюциясенә, Айның килеп чыгышына карый.

## Хәтер
2024 елда Халыкара астрономия  () Айның көньяк  34 километрлы ай  Эрик Галимов исемен бирә.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Урал Дистанов

**'
**Урал Дистанов''' (, ) — геолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1975). ТАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1984).

Казанда, Казан университеты укытучысы Галимҗан Дистанов гаиләсендә туа.

1948 елдан Рудалы булмаган файдалы казылмалар геологиясе фәнни-тикшеренү үзәк институтында, 1978 елдан директор урынбасары, 1988 елдан баш фәнни хезмәткәр. Рудалы булмаган чимал геологиясенә караган фәнни хезмәтләр авторы. ТР дәүләт премиясе лауреаты (1998).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Геология-минералогия фәннәре докторлары
Төркем:ТАССР атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:Геологлар
Николай Герасимов

**Николай Герасимов** (,  — , ) — совет геологы, Краснокамск һәм Северокамск нифет чыганакларын кәшеф итүче, Казан, Свердловск һәм Пермь университетлары укытучысы, геология-минералогия фәннәре докторы (1944), профессор (1946).
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Элимир Дистанов

**Элимир Дистанов** (, ) — геолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1988), профессор (1989). 1960 елдан РФА Себер бүлегенең геология һәм геофизика институтында (Новосибирск), директор урынбасары (1967), лаборатория мөдире (1978), баш фәнни хезмәткәр (1997). Фәнни хезмәтләре руда чыгынаклары геологиясенә карый.
Төркем:Геологлар
Лениногорск нефть техникумы

**** (, ) — Татарстанның Лениногорск шәһәрендә (*[[1951 ел]]дан [[шәһәр тибындагы бистә]], [[1955 ел]]дан шәһәр*) урнашкан һөнәри белем бирүче уку йорты. Нефть тармагында эшләү өчен белгечләр әзерли.
Гамәлгә куючы — ТР мәгариф һәм фән министрлыгы.
## Тарих
1954 елда Лениногорскида Октябрьский шәһәре (*[[БАССР]]*) нефть техникумының (*хәзерге* С.И. Кувыкин исемендәге Октябрьский нефть көллияте) кичке уку  бүлеге ачыла.
1958 елда Октябрьский нефть техникумының кичке уку бүлеге нигезендә Әлмәттә филиалы булган Лениногорск кичке нефть техникумы оеша. Беренче директоры — Петр Никифор улы Усков.
1966 елдан РСФСР нефть сәнәгате министрлыгы карары белән көндезге, кичке, читтән торып уку бүлекләре булган Лениногорск нефть техникумы.  Азнакай эшчеләр бистәсендә 2нче, Төмән өлкәсе Лянтор шәһәрендә 3нче филиаллары ачыла.
Ачылганнан бирле уку йорты Татарстан (*башлыча «[[Татнефть]]» ААҖ*), Башкортстан, Көнбатыш Себер, Ерак Көнчыгыш, якын чит илләрнең нефть тармагында эшләү өчен 20 меңнән артык белгеч әзерләп чыгарган.
## Белгечлекләр
2017-2018 уку елына Лениногорск нефть техникумына ТР мәгариф һәм фән мнистрлыгы фәрманы буенча **225** укучы  кабул ителә.
* Мәгълүмати системалар
* Электр һәм электромеханик җиһазларны техник файдалану һәм карау
* Сәнәгать җиһазларын монтажлау һәм техник файдалану
* Нефть һәм газ яткылыкларын эшкәртү һәм файдалану
* Нефть һәм газ скважиналарын бораулау 
* Газ-нефть үткәргечләрен һәм газ-нефть саклагычларын кору һәм файдалану
* Гамәли геодезия
* Нефть һәм газ яткылыклары геологиясе һәм разведкасы
* Табигый байлык чыганакларын эзләү һәм разведкалауның геофизик ысуллары
* Идарәнең автоматик системалары
* Икътисад һәм бухгалтер исәп-хисабы
## Шәхесләр
### Директорлар
* Михаил Андрей улы Чекмарев
* Борис Федор улы Черкасов
* А.К. Зәкиев
* В.А. Мочкина
* А.И. Запорожченко
* *[[2010 ел]]дан* — Игорь Сергей улы Врублевский
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
## Сылтамалар

*  Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
*   Техникумның рәсми сайты
* ЛНТ: из вечернего отделения в ресурсный центр. «''Известия Татарстана''», 02.10.2015
*  Лениногорский нефтяной. «''Элита''», 04.03.2010
*  Поступающим в Лениногорский нефтяной техникум (''видео, 2:29'')
## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Лениногорск уку йортлары
Галактиканың сакчылары 2

2014 елның «Галактиканың сакчылары» фильмының дәвамы. Фильмның премьерасы 4 майда булды. Бу фильмда Галактиканың сакчылары галәмдә сәяхәт дәвам итәләр, шул ук вакытта Питер Квиллга аның хакыйкать чыгышының турында күбрәк белергә булышалар.

## Актёрлар

## Төшерү төркеме

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:2017 елның 3D фильмнары
Төркем:2017 елның АКШ фильмнары
Төркем:2017 елның фантастик фильмнары
Төркем:Инглиз телендәге фильмнар
Төркем:IMAX фильмнары
Төркем:АКШ-ның фантастик кәмитләре
Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:Сиквел фильмнар
Төркем:Marvel кинематографик галәме фильмнары
Төркем:Җеймс Ганн сценарийлары буенча фильмнар
Төркем:Дисней фильмнары
Төркем:АКШ-ның кинокәмитләре
Төркем:АКШ-ның атышлы-чабышлы фильмнары
Төркем:Галактиканың сакчылары турындагы фильмнар
Тамара Казанцева

**Тамара Казанцева** (, ) — СССР һәм Рәсәй галиме, геология-минералогия фәннәре докторы (1985), профессор, Башкортстан ФА академиге (1991). Фәнни эшчәнлеге геотектоника гомуми һәм төбәк геологиясе, петрология буенча тикшеренүләргә бәйле. 350 дән артык фәнни хезмәт авторы.
Александр Дымкин

**Александр Дымкин** (,  — , ) — совет галиме, геолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1964), профессор (1966), ССРБ ФА әгъза-мөхбире (1981). Руданың килеп чыгышы, петрология һәм тимер рудасы чыганаклары геохимиясенә караган 200 гә якын фәнни хезмәт авторы.
Төркем:Геологлар
Юрий Казанцев

**Юрий Казанцев** (,  — , ) — геолог һәм нефтьче, Башкортстан ФА әгъза-мөхбире (1995), геология-минералогия фәннәре докторы (1983), БАССР атказанган фән эшлеклесе (1983). Фәнни эшчәнлеге гомуми һәм нефть геологиясенә, тектоника өлкәсендәге тикшеренүләргә бәйле. 250 гә якын фәнни хезмәт авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Морат Камалетдинов

**Морат Камалетдинов** (,  — , ) — геолог, Башкортстан ФА академигы (1991). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1980). 1953 елдан Башкортстан АССР җитештерү оешмаларында, 1969 елдан РФА Урал үзәгенең геология институтында, 1974-1991 елларда аның директоры, профессор (1981). Урал тектоникасы һәм нефть геологиясенә караган фәнни хезмәтләр авторы.

## Биографиясе
Максат Абдулхак улы Камалетдинов 1928 елның 18 июлендә Томскта туа.

1953 елда Казан дәүләт университетын  тәмамлый һәм Башкорт АССР Стәрлетамак шәһәрендә геология-эзләнү конторасының геология экспедициясе прорабы булып эш башлый.  1955 елда Максат Абдулхак улы геология фиркасе начальнигы, аннан соң геология экспедициясе начальнигы, Стәрлетамак геология-эзләнү конторасының баш геологы итеп тәгаенләнә.

1969 елдан ул СССР Фәннәр академиясе Башкортстан филиалы Геология институтында эшли, башта олуг тикшеренүче була, 1974 елдан Россия Фәннәр академиясе Җаек фәнни үзәге Геология институтының тектоника лабораториясе җитәкчесе, ә 1976 елдан 1991 елга кадәр Максат Абдулхак улы — Россия Фәннәр академиясе Җаек фәнни үзәге Геология институтының директоры.

1974-1997 елларда М. А. Камалетдинов Башкорт дәүләт университетында лекцияләр укый, шушы ук чорда Башкортстан Фәннәр академиясе академигы, Россия Табигать фәннәре академиясенең мактаулы әгъзасы (1997), нче елда СССР Фәннәр академиясенең тектоник комитеты әгъзасы (1976-1991) була, аңа Башкортстан Республикасының атказанган фән эшмәкәре дигән мактаулы исем бирелә.

Ул җир кабыгының тектоник пластиналарның ятма хәрәкәтләренә аның төзелешендә һәм үсеш барышында төп урыны турында геотектоник фән мәктәбен барлыкка китерә. Р.А. Камалетдинов белән бергә ул 1971 елда тау алды бөгелешләре континентлар платформалары басым авырлыгы астында батуы белән бәйле икәнлеген ачыклый. Ю. В. Казанцев һәм К. К. Казанцева белән бергә Урал тектоникасы белән Кырым, Кавказ, Памир, Һималай, Аппалач таулары һәм башка зоналар арасында чагыштырма анализ ясый. 

Камалетдинов Башкортстан Фәннәр академиясен оештыручыларның берсе. 2013 елның 1 июлендә Уфадә мәрхүм була.

## Хезмәтләре
400-дән артык гыйльми хезмәт авторы.

* Покровные структуры Урала. М.: Наука, 1974.
* Геология и перспективы нефтегазоносности Урала. М.: Наука, 1988 (соавтор).
* Шарьяжно-надвиговая тектоника литосферы. М.: Наука, 1991 (соавтор).
* Ученые и время. Уфа: Гилем, 2007.

## Чыганаклар
* Башкортостан: Краткая энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996
* Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999.
* Вклад геологов-нефтяников в развитие нефтегазодобывающей промышленности Башкортостана. Уфа: ДООО «Башнипинефть» ОАО АНК «Башнефть», 2003
* Башкирская энциклопедия: В 7 т. Т. 3: З-К. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2007.

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан Фәннәр академиясе академиклары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Геологлар
89нчы санлы Азнакай һөнәри лицее

**89нчы санлы Азнакай һөнәри лицее** (), 2012 елдан — Лениногорск политехник көллиятенең 1нче санлы филиалы — Татарстанның Азнакай шәһәрендә (*[[1956 ел]]дан [[шәһәр тибындагы бистә]], [[1987 ел]]дан шәһәр*) урнашкан һөнәри белем бирүче уку йорты.
Гамәлгә куючы — ТР мәгариф һәм фән министрлыгы.
Директор (*[[2014 ел]]дан*) — Роберт Әнис улы Хөснетдинов.

## Тарих
1953 елда Татарстан АССРда нефть сәнәгате үсү сәбәпле, «Бөгелмәнефтестрой» базасы нигезендә Азнакай эшчеләр бистәсендә беренче **ФЗӨ мәктәбе** ачыла.

1957 елда ФЗӨ мәктәбе 10 ай уку  **1нче санлы төзелеш училищесы** итеп үзгәртелә.

1963 елдан 28нче санлы шәһәр һөнәри-техник училищесы (**ГПТУ-28**).

1973 елда 23нче Бөгелмә һөнәри-техник училищесынең тракторчы, комбайнчы, авыл хуҗалыгы машиналарын караучы белгечлекләренә өйрәтүче филиалы (СПТУ-23) ачыла.

1975 елдан ГПТУ-28 һәм СПТУ-23 урта белемле төзүчеләр һәм механизаторлар әзерли башлый.

1985 елда Актүбә эшчеләр бистәсендә «Азнакайнефть» НГДУ җитәкчелеге тәкъдиме белән нефть һәм газ табучы операторлар әзерләүче филиал ачыла.

1992 елда ГПТУ-28 һәм СПТУ-89 89нчы санлы һөнәри-техник укуханәгә (**ПТУ-89**) берләшә.

1994 елда ПТУ-89 89нчы санлы һөнәри лицей (**ПЛ-89**) итеп үзгәртелә.

2012 елда 89нчы санлы һөнәри лицей ТР министрлар кабинеты карары һәм ТР хезмәт, мәшгульлек һәм социаль яклау министрлыгы фәрманы белән Лениногорск политехник көллияте филиалы итеп үзгәртелә.

## Белгечлекләр
60 елдан артык вакыт аралыгында уку йортында һәм филиалларында 20 мең белгеч әзерләнгән.
* Авыл хуҗалыгын механикалаштыру — 9нчы сыйныфтан соң 3 ел 10 ай укыйсы.
* Җәмәгать туклануы продукциясе технологиясе — 9нчы сыйныфтан соң 3 ел 10 ай укыйсы.
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе тракторчы-машинисты — 9нчы сыйныфтан соң 2 ел 10 ай укыйсы.
* Эретеп ябыштыручы (*электр һәм газ белән*) — 9нчы сыйныфтан соң 2 ел 5 ай укыйсы.
* Эретеп ябыштыручы — 9нчы сыйныфтан соң 2 ел 10 ай укыйсы.
* Автомеханик — 11нче сыйныфтан соң  10 ай укыйсы.
* Аш-су остасы-кондитер — 11нче сыйныфтан соң 10 ай укыйсы.
* Тегүче — 11нче сыйныфтан соң 10 ай укыйсы.
* Сатучы, контролер-кассир — 11нче сыйныфтан соң 10 ай укыйсы.

## Сылтамалар
* Филиалның рәсми сайты
*  Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
*  Филиал турында «Укучының мәдәни көндәлеге» порталында 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Азнакай уку йортлары
Сергей Крылов

**Сергей Крылов** (,  — , ) — геофизик, геология-минералогия фәннәре докторы (1972), профессор (1979), ССРБ ФА мөхбир әгъзасы (1987). 1961 елдан ССРБ ФА Себер бүлегендә: кече, өлкән фәнни хезмәткәр, 1970 елдан тирән сейсмик тикшеренүләр кафедрасы мөдире, 1987 елдан ССРБ ФА СБ геология һәм геофизика институты директоры урынбасары, 1991-1996 елларда  РФА Себер бүлегенең геология, геофизика һәм минералогия институты директоры. Төп фәнни кзыксыну өлкәсләре - өске мантияне һәм җир кабыгын геофизик һәм сейсмик тикшерү ысуллары.
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Рим Мәсәгутов

**Рим Мәсәгутов** (, ) — тау инженеры, геолог, геология-минералогия фәннәре докторы (2002), профессор (2008), Башкортстан ФА мөхбир әгъзасы. Фәнни-җитештерү эшчәнлеге «җиңсыман» углевдородлар ятмаларынның килеп чыгышына, аларны эзләүгә һәм разведкалауга багышланган. 210 га якын фәнни хезмәт авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Вадим Мерзляков

**Вадим Мерзляков** (, ) — геолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1986), РСФСР атказанган геологы. 1968-1988 елларда ССРБ ФА Төньяк-Көнчыгыш комплекслы фәнни-тикшеренү институтында өлкән фәнни хезмәткәр, лаборатория мөдире. Төп фәнни кызыксыну өлкәләре - стратиграфия, магматизм, метаморфизм, тектоника һәм төбәк металлогениясе.
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Ла Серена

**Ла Серена** (исп. *La Serena*) — Чилида урнашкан шәһәр. Кокимбо өлкәсенең идарә үзәге.

Халык саны 147 815 (2002). Эльки вилаяте, Кокимбо өлкәсенә керә.

Шәһәр аша Панамерикан шоссе һәм тимер юл бара. Шәһәрдә 1943 елда салынган археологик музей, шәһәр янында Серро-Тополо астрономик обсерваториясе урнашкан.

Коммуна мәйданы 1893 км², халык саны 177 608 (2006).

1544 елда Испания конкистадоры Педро де Вальдивия шәһәргә нигез салган.

Төркем:Чили шәһәрләре
Әхмәт Мостафинов

**Әхмәт Мостафинов** (,  — , ) — геолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1960). «Бугурусланнефть» тресты баш геологы (1941-42), Куйбышев нефть комбинаты һәм «Куйбышевнефть»  баш геологы (1943-52), СССР нефть сәнәгате министрлыгының геология идарәсе башлыгы урынбасары (1952-57), СССР дәүләт планының нефть һәм газ сәнәгатьләре бүлеге башлыгы урынбасары (1957-61). 1961-1963 елларда Файдалы казаылмалар геологиясе һәм аларны эшкәртү институтында (Мәскәү) эшләгән. Социалистик хезмәт каһарманы (1948), ике тапкыр (1946, 1952) СССР дәүләт премиясе лауреаты.

Төркем:Азәрбайҗан дәүләт нефть һәм сәнәгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Геологлар
Виктор Осипов

**Виктор Осипов** (, ) — совет һәм Россия галиме, грунт белгече, инженер-геолог, ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1988), РФА академигы (1991), геология-минералогия фәннәре докторы (1977), Мәскәү дәүләт университеты профессоры (1977). инженерлек геологиясенә караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Муса Җәлил урамы (Бөгелмә)

**Бөгелмәнең Муса Җәлил урамы** () — Татарстанның Бөгелмә шәһәрендәге үзәк урамнарның берсе. Шәһәрне Бөгелмә елгасы агымы буенча көньяктан төньякка кисеп үтә. Хәким күле яныннан башлана, Нефтьчеләр урамы, Воровский урамы, Салих Сәйдәшев урамы, Абдулла Алиш урамы, Ворошилов урамы, Газинур Гафиятуллин урамы, Габдулла Тукай урамы, Бауман урамы, Хөсәен Ямашев урамы, Совет урамы белән кисешә. Шәһәр үзәгендә Ленин урамы белән киселештә туктый.

## Тарих

## Игътибарга лаек объектлар
* «Мәңгелек дан» мемориалы
* Боз сарае
* «Динамо» стадионы
* «Яшьлек» стадионы
* «Техника йорты» мәдәният сарае
* «ТатНИПИнефть» институты
* А.Т. Шмарёв исемендәге сквер
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Карта Бугульмы с улицами и адресами
* Урам панорамасы
*  Бөгелмә шәһәре порталы

Төркем:Бөгелмә урамнары
Төркем:Муса Җәлил хөрмәтенә аталган объектлар
Әхтәм Кинҗәкәев

**Әхтәм Кинҗәкәев** (,  — ) — геолог һәм нифетче, геология-минералогия фәннәре докторы (1965), профессор (1969), Башкортстан ФА мөхбир әгъзасы (1992). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1982). 1951-1969 елларда Татарстан нифет фәнни-тикшеренү һәм проектлау институтында, 1957 елда лаборатория мөдире. 1969 елдан Һомел университетында нифет кафедрасы мөдире. 1973-1988 елларда БДУда геология һәм геоморфорлогия кафедрасы мөдире. Нифет геологиясе һәм стратиграфиягә караган фәнни хезмәтләр авторы.
Төркем:Геологлар