open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бәтке мәчете

1996 нчы елда Бәтке авылында мәчет салына башлый. Хәмәдиев Габбас Канәфи улы киңәше белән, Бәтке авылы картлары җыелышып сөйләшкәннән соң, авыл советы рәисе Борзихин Владимир Михайлович мәчет төзүгә рөхсәт бирә. Җитәкче итеп, Хәмәдиев Габбас Канәфи улы билгеләнә. Ярдәмчесе –Амиров Ризаны сайлыйлар. Мәчет төзү җиңел генә бирелми. Моның өчен, әлбәттә, акча кирәк. Авыл картлары, авыл советыннан киңәш алып, мәчет төзүгә сәдака акчасы җыя башлыйлар.Бу эш уңышлы була. Җыелган акчага ай ясатыла. Мәчет төзү өчен урын сайлана,аның сызымнарын сызалар һәм беренче нигез ташы салына. Мәчеткә нигез салу хөрмәтенә Бәткенең бик күп халкы җыелган иде. Мәчетнең хазрәте итеп, Яруллин Габделбари сайлап куела. Менә мәчетне төзү эшләре башлана. Беренче булып, ”Ворошилов” совхозы директоры Зарипов Галимҗан Сәет улы, кирәкле материалларны бирде, бик күп материаллар белән Шәрифулллин Гаяз Раиф улы, Бәтке нефтебаза начальнигы Хабиев Азимҗан Мөстәким улы,нефтебаза заправка начальнигы Фәнзил Мөгаллим улы, Бәтке авыл советы һәм ЖКХ,Рафаэль Магнир улы Мингазетдинов, әлбәттә, Бәтке авыл халкы зур ярдәм күрсәттеләр, булыштылар. Мәчеткә тулы манараны ясауда күп өлеш керткән, районның авыл хуҗалыгы техника башлыгы, Муллахметов Хатип Миннәхмәт улы булды. Мәчеткә ай куелды. 1998 нче елда” Ворошилов” совхозы инженеры Гатауллин Юныс җитәкчелегендә, мәчетне җылыту эшләре башланды. Бу эшне шул системада эшләүче Кәримов Роберт Мифтах улы башкарды. Җылыту системасы әзер булгач, газ җибәрү өчен кирәкле докуметларны, проектны Хатыйпов Алим Фоат улы әзерләде. Авылыбызның газ өчен җаваплы кешесе Муллануров Хамзә Мулланур улы белән бергә, мәчеткә газ җибәрделәр. Һәм бүгенге көнгә кадәр Алим Фоат улы мәчетне газ белән җылыту эшен үз өстенә алды. Бүгенгесе көндә мәчетнең шулай матур гына эшләп килүендә, “Ворошилов” совхозының элеккеге директоры Зарипов Г.С., бүгенге директоры Хатыйпов Р.С.ның өлеше бик зур. Газ һәм ут өчен чыгымнарны совхоз түләп бара. Мәчетне ачу тантанасы 2000 нче елның 21 нче июлендә булды. Бу тантанага Бәтке авыл халкы гына түгел, күрше авыллардан, районнан килгән кунакларда җыелган иде. Мәчеттә намаз укулар 1998 нче елларда ук башлана. Башлап йөрүчеләр - Калимуллин Мофтык, Галимов Сагир, Амиров Ризалар. Көнгә өч мәртәбә (иртәнге, өйлә, ястү) намазлары укыла. Хәзерге көндә дә мәчеттә өч тапкыр намазны укыйлар. 2002 нче елның 9 нчы ноябрендә беренче мәртәбә хатын-кызлар белән дин дәресләре үткәрелә башлый.Чаллы шәһәреннән килеп Әнисә ханым дәресләр үткәрә. Авылыбызның ак яулыклы әбиләре мәчеткә йөреп, дин дәресләренә өйрәнәләр. Бөек корьән сүрәләрен укыйлар. Беренче укытучылары, остабикәләре - Әнисә ханымга рәхмәтләре чиксез аларның. Мәчетебездә гает, корбан бәйрәмнәре бик яхшы үтә. Корбан бәйрәмнәрендә мәчеттә корбан чалдыралар. Халык мәчеттән өзелми. Хәер акчасын, фитр сәдакасын, корбан итен мәчеткә китерәләр. Бирелгән әйберләр ятимнәргә, начар хәлдәге кешеләргә таратыла.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Тукай районы мәчетләре
Зәйни Байкин

**Зәйни Байкин** (,  — , ) — рәссам, Әстерхан татар театры рәссамы.
## Искәрмәләр

Төркем:Театр рәссамнары
Габдрахман Байкин

**Габдрахман Байкин** — драма актеры, көйязар һәм режиссер. 192?-193? елларда Әстерхан татар театрында. 1939-1942 елларда Татар академия театры оркестры дирижеры.
## Искәрмәләр
Вшиха тавы

**Вшиха тавы **  - Идел елгасының уң як яр битендә урнашкан Тәтеш таулары калкулыгының бер өлеше, көнчыгыштан Идел елгасы, Көнбатыштан Тәтеш шәһәре, көньяктан һәм төньяктан чокырлар белән чикләнгән текә борын.

## Тарих
    Вшиха тавында безнең эрага кадәр I меңьелыкка караган археологик истәлек булган **II Тәтеш шәһәрчеге** урнашкан. Шәһәрчекнең көньяк-көнчыгыштан төньяк-көнбатышка таба сузылган дүртпочмаксыман мәйданчыгы (120х20-30м) ишелүчән чокыр һәм шешсыман вал белән чикләнгән. Төрле елларда Вшиха тавында археологик-тикшеренү эшләре алып барыла. 2007-2011 елларда тарих фәннәре докторы К.А.Руденко җитәкчелегендәгесе аеруча игътибарга лаек. Бу урында б. э. к. IX-VII гасырларда ук торак җир булуы раслана. Монда бик күп чүлмәк ватыклары, тимер сабан,тимер балта, ук очы, чүлмәк эчендә шактый яхшы сакланган арыш, бодай бөртекләре һ.б. табыла. Бу табылдыклар Имәнкискә чоры культурасына туры килә. Болгар чоры культурасына караган табылдыклар исә монда  б.э. VI-VII гасырларында шәһәр тибындагы (шул заман үлчәмнәре буенча) торак урын булуын күрсәтәләр. Тәтеш туган якны өйрәнү музеенда  II Тәтеш шәһәрчегендә алып барылган казу эшләре барышында  табылган 8756 саклану берәмлеге исәпләнә. 2009 елның августында безнең борынгы тарихыбыз хөрмәтенә бу урында  **истәлек ташы** куела.
   Вшиха тавындагы тагын бер истәлекле корылма - болгар чорында биредә  булган каравыл манарасының прототибы- шулай ук 2009 елда куела. Ул  б.э.IX-XIV гасырларында бу урында Тәтеш шәһәренең төньяк чикләре узганны белдерә.  
   Вшиха  шулай ук елга буеннан  шәһәргә алып менүче текә агач баскычы белән дә данлыклы. Бу турыда И.Ильф һәм Е. Петров болай хәбәр итәләр: "Тәтеш. Сигез йөз кырык басмалы баскыч. Яшел һәм алсу яр бите". Бүгенге көндә Идел ярларындагы иң озын баскычларның берсе, дүрт йөзгә якын басмасы бар.

## Этимология
   Тау исеменең килеп чыгышы берничә төрле фаразланыла, ләкин алар барысы да заманында Идел буйлап баржалар тартып йөргән бурлаклар белән бәйләп аңлатыла. Шушы  тау янында ял итәргә туктаган арада алар 
*- теккәләп, җилкәннәрне тәртипкә китергәннәр - "Сшиха" ("сшить" - "тегү" сүзеннән ясалган атама);
*- кәбестә ашы - щи пешергәннәр  - "Щиха" ("щи" - "кәбестә ашы" сүзеннән ясалган атама);
*- шул чорда авыр хезмәттә интеккән кешеләрнең юлдашлары булган бетләрне юк иткәннәр - "Вшиха"  ("вши"- "бетләр" сүзеннән ясалган атама)

## Шулай ук карагыз
* Тәтеш таулары

## Искәрмәләр

## Кулланылган әдәбият
* Объекты культурного наследия Тетюшского района/ Панягина Н.Г., Гарустович Н.Г., Старшинина Н.Г. -Тетюши, 2000
* Гора Вшиха. Из глубины веков, -Тетюши, 2009
* Руденко К.А. Древние Тетюши. - Казань: Издательство "Заман", 2011

## Тышкы сылтамалар
*http://komanda-k.ru/Татарстан/уездный-город-тетюши

Төркем:Тәтеш районы
Төркем:Истәлекле урыннар
Төркем:Таулар
Голлапалли, Кришна районы

**Голлапалли** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Нузвид бүлгесендә Нузвид мандалында урнашкан. Биредә Телугу телендә сөйләшәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Госавееду

**Госавееду** Һиндстанда, Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Нузвид бүлгесенең Гампалгудем мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Говраварам

**Говравам** Һиндстанда Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Виджаявада бүлгесенең Җагаяппета мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган. Ул Андһра Прадеш Башкала Регионы өлеше мандалының авылларының берсе булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Гудападу

**Гудападу** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Мачилипатнам бүлгесенең Мовва мандалында урнашкан. Ул Андһра Прадеш Башкала Регионының өлешенең мандалының авылларының берсе булып тора. Биредә Телугу теле таралган.

## Шулай ук карагыз
*Мовва мандалында авыллар

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Гудивакариварипалем

**Гудивакаварипалем** Һиндстанда, Андһра Прадешта, Кришна районында, Аванигаддда мандалында урнашкан кечкенә авыл. Биредә 400 кеше яши, шуларның күпчелеге яшәү өчен авыл хуҗалыгына таяна. Гудивакаварипалемның пин-коды - 521122.

## Искәрмәләр


https://www.wikivillage.in/pincode/gudivakavaripalem-pincode-521122/ 

Төркем:Һинд дине
Гудлаваллеру

**Гудлаваллеру** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл һәм мандал. Ул Гудивада – Мачилипатнам юлында урнашкан.

## Этимологиясе

Ул исемен *Гудула*дан (күп гыйбадәтханәләр) һәм *Валлеру* (җир)дән ала. Ул *Күп Гыйбадәтханәләр Җире* дип тасвирлана.

## Географиясе
Гудлаваллеруның координаталары: . Аның уртача биеклеге 1 метр (6 фут).

## Демографиясе

2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча Гудлаваллеру халык саны 10491. Бу халык арасында, 5062 ир-ат һәм 5429 хатын-кыз — җенес нисбәте 1073 хатын-кызга 1000 ир кеше. 986 бала 0–6 яшь төркемендә, шуларның 758-е малайлар һәм 742-се кызлар. Уртача укый-яза дәрәҗәсе 79.55%, шуларның 7561 укый-яза белүчеләр, бу районда уртача 73.70% дәрәҗәсеннән шактый югарырак.

## Белем бирү
Гудлаваллеру Инженер Колледжы җәмгыяте 1981 елның 31 мартында Шри Адусумилли Ашвардха Нараяна Мурти һәм соңрак Шри Валлурупалли Венката Рама Шешадри Рао тырышлыгы белән нигезләнгән булган. 1981 елда җәмгыять Политехникум нигезләнгән, анда 180 студент укый алган һәм дүрт тармак булган.

## Шулай ук карагыз
*Кришна районында авыллар исемлеге

## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Гудуру, Кришна районы

**Гудуру** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Виджаявада мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган.

## Шулай ук карагыз
*Кришна районында авыллар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Нократ татарлары сүзлеге

**Вятка татарлары сүзлеге** () — Федор Попов тарафыннан 1780-елларда төзелгән сүзлек.

## Тасвирламасы
Бу кулъязма 286 сүздән тора, стандарт форматта, барлыгы 11 бит, кәгазе яхшы сакланган.    Һәр биттә 4 графа сызылган. Башта тәртип номеры һәм русча лөгатьлек, аннан шуның татарча тәрҗемәсе гарәп хәрефләре белән  язылган,   шул ук сүзләр транскрипциясе белән дә  бирелгән.  Язуы бик ачык җиңел ** **укыла.

 Мондагы рус сүзләре һәм гарәп хәрефләре белән бирелгән татар сүзләре бер кеше тарафыннан, бер үк каләм белән язылган булырга тиеш. Чөнки хәрефләрне язгандагы басым, сызыкларның юнәлеше, каләмнең йөреше һәр ике тел язмасында бер төслелекне күрсәтәләр. Димәк, бу сүзлекне төзүче Федор Попов татар телен яхшы белгән, гарәп хәрефләре белән татарча яза  алган.

 Бу сүзлекнең лөгатьлегендә Паллас сүзлеге лөгатьлеге белән лексик охшашлык бар. Сүзләр саны да бер үк — 286. Ләкин Паллас лөгатьлегендә сүзләр, мәгънәләренә карап, бер тирәгә җыеп бирелгәннәр, ә Попов сүзлегендә бу тәртип сакланмаган.

## Кулланылган әдәбият
* СССР Фәннәр Академиясе архивы, кулъязмалар бүлеге, А. М. Шегрен архивы, фонд   94,   оп.  2,  № 106.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар теле сүзлекләре
Әлфия Мотыйгуллина

**Мотыйгуллина Әлфия Рухулла кызы** - әдәбият галиме, педагог, фәнни, укыту-тәрбия һәм иҗтимагый эшләрен оештыручысы.

## Тәрҗемәи хәле

* 1965 нче елда  Кукмара  районы Сабанчы авылында туа. 
* Казан дәүләт педагогия институтының  (КДПИ) тарих-филология факультетын тәмамлый. 
* 1988-1991 нче елларда Кукмара районы Нырья  урта мәктәбендә (удмурт этнокультуралы) укытучы булып эшли. 
* 1992 нче елда КДПИ ның татар әдәбияты кафедрасы аспирантурасына  көндезге бүлеккә  укырга керә. 
* 1994 нче елда КДПИның татар әдәбияты кафедрасына ассистент булып эшли башлый (Приказ №253 от 7.10.1994); 1995-2001 – өлкән укытучы; 2002 нче елдан – доцент
* 2000 нче елда КДПИ да аспирантураны уңышлы тәмамлый, кандидатлык диссертациясен Россия Фәннәр Академиясенең татар теле һәм әдәбияты, тарих Институтының Казан филиалында РФ халыклары әдәбияты (татар әдәбияты ) белгечлеге буенча яклый.
* 
* 2018 нче елның 1 сентябреннән  Идел буе дәүләт физик тәрбия, спорт һәм туризм академиясендә Чит телләр һәм тел белеме кафедрасы хезмәткәре.

## Фәнни эшчәнлек
Фәнни эзләнү өлкәсе - татар әдәбияты тарихы; тарих, татар әдәбияты тәнкыйтенең теориясе һәм методологиясе; татар әдәбиятына кереш; татар әдәби-методик фикеренең үсеш тарихы; югары уку йортында һәм мәктәптә татар әдәбияты укытуның методикасы. 100 дән артык фәнни мәкалә, дәреслекләр авторы. Мәктәпләр, югары уку йортларында татар әдәбиятын укыту  буенча программалар авторы.

## Библиография
### Мәкаләләр
* “Әмирхан Еники” (2002),  “Фатих Хөсни” (2003) сайланма әсәрләр җыентыгына кереш мәкаләләр
* Аналар рухы исән... (фәнни статья).-      Казан утлары (Огни Казани). - 1993. - № 9. - С.182 - 184.
* Әмирхан Еникигә 85 яшь.  / Хатирәләр яңарганда...  (фәнни мәкалә) Татарстан. - 1994. - №3 - 4. - С.92 - 94.
* Ә. Еники «Төнге тамчылар ») / Күңел дөньясы һәм табигать (фәнни  мәкалә) Мәгариф (Просвещение). - 1994. - №2. - С.22 – 23  
* “Күгәрчен  сөтеме?!” (фәнни   мәкалә) .- Казан утлары (Огни Казани). - 1994. - №1. - С.182 - 184. 
* Г.Исхаки һәм Ә.Еники әсәрләрендә хатын-кыз язмышы (фәнни  статья).-  Г.Исхакый һәм татар дөньясы (язучының 120 еллыгына багышланган фәнни-гамәли  конференция материаллары). - Казань: Фикер, 2000. - С.109 - 111. 
* Әмирхан Еники хикәяләрендә ялгызлык мәсьәләсе (фәнни мәкалә). -  Милли мәдәният (Национальная культура). - Казань. - 2001. - №1. - С.59 – 62 с.
* Мәхәббәт җырчысы \ Хөсни Ф. Сайланма әсәрләр / Төзүче һәм кереш мәкалә авторы А.Мотыйгуллина. - Казань: ТаРИХ, 2002. - С.3 - 12.
* Әдәбиятлы халык үлемсез (фәнни мәкалә).-  Мәгърифәт (Просвитетельство). - 2002. - 19 гыйнвар. 
* Ә.Еникинең  “Соңгы китап” повестенда үзәк герой һәм автор образы(фәнни мәкалә) - Казань: Изд-во КГПУ, 2003. - С.62-79.
### Дәреслекләр
* Татар әдәбияты: рус телендә төп белем бирү оешмалары өчен дәреслек (татар телен өйрәнүче укучылар өчен) 5- 9 нчы сыйныфлар өчен ике кисәктә. 1, 2 нче кисәк.

      
## Кулланылган әдәбият
* Шәхси архив
Гуллапуди

**Гуллапуди** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Нузвид округынең Мусунуру мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган.

## Сәясәт

Гуллапуди Нузвид бүлгесенең Мусунуру мандалының хөкүмәте астында, ул үз чиратында Андһра Прадеш Элуру Лок Сабһа бүлгесен тәкъдим итә.

## Икътисад

Авыл хуҗалыгы төп шөгыль булып тора.

## Транспорт

Элуру авыл хуҗалыгына иң якын тимер юл станциясе. Ул Көньяк Үзәк Тимер юл зонасының Секундерабад тимер юлы округы астында. 5 Милли Шоссе авылга иң якын шоссе булып тора, ул Тамил Надуда Ченнаины Көнбатыш Бенгалиядә Колкатаны тоташтыра. Авылның тулаем юл озынлыгы 1 км (0,62 миля).

## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Мөхәммәт Әхмәтгалиев

**Мөхәммәт Ибраһим улы Әхмәтгалиев** - татар язучысы.

## Тормыш
Шагыйрь Мөхәммәт Ибраһим улы Әхмәтгалиев 1920 елның 21 февралендә Казан шәһәрендә эшче гаиләсендә туа. 1938 елда Яңа Бистәдәге 13 номерлы татар урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, 1938—1941 елларда Казан дәүләт педагогия институтының биология факультетында белем ала. Ватан сугышы башлангач Казанда производствода станочник булып эшли. 1942 елның 22 маенда фронтка китә һәм 1943 елның 27 августында Смоленск шәһәре тирәсендә барган каты сугышлар вакытында һәлак була.

## Иҗаты
М. Әхмәтгалиев 1934 елда яза башлый. Беренче шигырьләре 1935 елда «Мехчы», «Яшь ленинчы» газеталарында, «Пионер каләме» (хәзерге «Ялкын») журналы битләрендә дөнья күрә, соңга таба «Шат балалык», «Алмаш», «Очкыннар», «Беренче көн» кебек күмәк җыентыкларда һәм әлманахларда басыла. 1941 елда яшь шагыйрь үзенең шигырьләре тупланган беренче җыентыгын басмага әзерли, әмма сугыш башлану сәбәпле ул җыентык матбугатка чыкмый кала. 1957—1960 еллар арасында М. Әхмәтгалиевнең «Балык тотканда», «Тегүче куян», «Елак батыр» исемле кечкенә күләмле өч китабы басылып чыкты.

М. Әхмәтгалиев шигырьләре эчтәлек ягыннан бәхетле балачак, комсомол, илне саклау кебек шул чор поэзиясе өчен характерлы темаларга багышланган. Аның шагыйрлек сәләте бигрәк тә кече һәм урта яштәге балалар өчен язган шигырләрендә ачык күренә.

## Хатирә
Ватан азатлыгы өчен гомерен биргән солдат-шагыйр буларак, М. Әхмәтгалиевнең исеме Татарстан язучылар союзы бинасына куелган мемориаль тактага язылды.

## Библиография
*Балык тотканда: (Шигырьләр).-Казан: Таткнигоиздат, 1957. - 16 б. 5000.
*Тегүче куян: Әкият. - Казан: Таткитнәшр, 1959, 15 б. 20 000. 
*Елак батыр: (Шигырләр). - Казан: Таткитнәшр, 1960.-13 б. 26000.

## Искәрмәләр

Төркем:Әдәбият
Гуразада

**Гуразада** (яки **Гураҗада**) Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Нузвид бүлгесенең Памиддимуккала мандалында урнашкан. Ул шагыйрь Гуразада Аппарао бабалары өчен мәшһүр.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Русиянең алтын боҗрасы

**Россиянең "Алтын боҗра"сы**—Төньяк-Көнчыгыш Русь иске шәһәрләре аша уза торган, , Россиянең  кабатланмас тарихи һәм мәдәни һәйкәлләре, халык һөнәрчелек үзәкләре сакланган туристлык маршруты.

Төшенчә  һәм алтын балдак идеясенең авторы— журналист һәм язучы Юрий Бычков, «Алтын боҗра» гомуми рубрикасы астында иске рус шәһәрләре турындагы очерклар сериясе  1967 елның ноябрь- декабрь айларында «Совет культурасы»   гәҗитендә  бастырылган. Бу атама соңрак туристлык маршрутына бирелә. "Россиянең алтын боҗра" билгесе хокукларына ия булучы бөтенроссия тарихи һәм мәдәни һәйкәлләрне саклау җәмгыяте (ВООПИК)http://voopik.ru/our-heritage/focus/detail/?ELEMENT_ID=200965&sphrase_id=53942 .

"Алтын балдак, традицион рәвештә, үз эченә сигез төп шәһәрләрне ала —Сергиев Посад, Переславлҗ-Залесский, Ростов Великий, Ярославль, Кострома, Иваново, Суздаль, Владимир.

## Барлыкка килү тарихы
"Совет культурасы" гәҗите биреме буенча Суздаль шәһәренә килгән журналист Юрий Александрович Бычков тарафыннан борыңгы рус шәһәрләрен берләштерү өчен уйлап Алтын боҗра маршруты. Аның фикере буенча Мәскәү шәһәреннән чыгып Владимир һәм Суздаль шәһәрләрен курергә, аннан Кострома ягына барып, кире Мәскәүгә кайтырга мөмкин, тик инде башка юл белән Ярославль өлкәсе аша,  Ярославль, Бөек Ростов һәм Переславль-Залесский шәһәрләрен күрергә мөмкин. Ике елдан соң, 1967 нче елның көзендә, Юрий Бычков үзенең автомобилендә шушы уйланылган маршрут буенча сәяхәт кылды. Мәскәүгә кайткач ул үзенең сәфәре турында очерклар язды. 1967 нче елның ноябрь-декабрь  айларында "Совет культурасы" гәҗитендә "Алтын боҗрасы " исеме астында булган очерклар бастырыла. Әлбәттә, бу исемне Юрий Бычков уйлап тапкан.

Төрле чыганакларда  "Алтын боҗра"га кергән шәһәрләрнен саны һәм составы совет һәм постсовет вакытында үзгәреш кичерә. "Алтын боҗра"га кергән шәһәрләр биш өлкәдә урнашкан (Мәскәү, Владимир, Ивановск, Кострома, Ярославль) һәм үз эченә Сергиев Посад, Переславль-Залесский, Бөек Ростов, Ярославль, Кострома, Иваново, Суздаль, Владимир. Бу маршрутка башка торак пунктлар кертелү бәхәсле булып тора (Алексадров,Боголюбово, Гороховец, Гусь-Хрустальный, Дмитров, Калязин, Кидекша, Мәскәү, Муром, Мышкин, Палех, Плёс,Рыбинск, Тутаев, Углич, Юрьев-Польский, Шуя һ. б.)

Владимир Мединский җитәкчелегендә Россия мәдәният министрлыгы "Алтын боҗра" ислагы турында игълан итте һәм, бу иҗтимагый башлангычны дәүләти итеп, "Алтын боҗрага" кергән теге яки бу торак пунктларны, каршы якта урнашкан гомуми танылган маршрутта күрсәтте (мәсәлән, Мәскәүдән кәньякка таба).
Шәфкать-Шәриф бәйрәме

**Шәфкать-Шәриф бәйрәме** - Тәтеш районы Олы Әтрәч авылында июньнең беренче шимбәсендә  уздырыла торган, халкыбызның бөек улы, язучы һәм драматург Туфан Миңнуллин нигез салган бәйрәм ул.
        Зур Әтрәч авылы белән Туфан абыйның очрашуы болай була: депутат буларак килгәч, авыл тарихы, Изгеләр зираты, Зәм-зәм чишмәсенең тарихы белән кызыксына.                                                                                                                                            
         Казан белән элемтә шулай салына. Туфан абый энесе Альберт ярдәме белән Изгеләр зиратын металл рәшәткәләр белән тотып алырга дигән фикергә килә.
         Эш башлана, өмә гөрли...Бу эшне авыл халкы күтәреп ала...
         Шулай итеп, республикакүләм үткәрелә торган "Шәфкать-Шәриф"бәйрәменә ныклы нигез салына. Шул елны көзен үткәрелгән багышлау бәйрәмендә, ул болай дигән иде:
        - Бәйрәм - Тау ягы халкы өчен гореф-гадәтләрне, мәдәниятебезне, тарихыбызны өйрәнү өчен хезмәт итәргә тиеш!
            Яндың, көйдең газиз халкың өчен,
            Дус-туганның белдең кадерен.
            Ничә гасыр злек вафат булган,
            Изгеләрнең таптың каберен,- дип язды җирле шагыйрә Роза Фәйзуллина.
          Туфан аганың теләге тормышка ашты, хәзер бу бәйрәмдә бөтен республика катнаша. Оештыручылар унөченче мәртәбә әзерлек эшенә керештеләр. Шулай ук, быел да, корбан чалыныр, шулпа пешерелер, изге Коръән  аятьләре укылыр, Туфан ага рухына дога кылыныр...

## Тышкы сылтамалар
* http://tatar-congress.org/yanalyklar/teteshte-shefkat-sherif-beyremene-zhyelyp-doga-kyldylar/\
* http://tetyushy.ru/news/mgyyat/shfkat-shrif-byrme-1525775281
* http://www.tatar-islam.com/publ/m_kal_l_r/tarikhi_m_kal_l_r/din_ell_re_t_tesh_rajonynda_uzgan_tr_ch_ukulary_nda_katnashty/8-1-0-17235
* http://www.vatantat.ru/index.php?a4pg=1349
* http://татаровед.рф/news/222
* http://dev.tetyushy.ru/news/%D3%99b%D3%99bi-s%D3%99hif%D3%99/shfkat-shrif-byrme
* https://ffmiftahov.livejournal.com/38221.html
Адитья (Токамак)

**Адитья** Һиндстанда Плазма тикшерү институтында урта зурлыктагы токамак. 
Аның уртача төп радиусы 0.75 метр һәм кече радиусы 0.25 метр. Максимум кыр көче 1,2 Тесла, ул 20 тороидаль кыр кәтүкләр тарафыннан барлыкка китерелә, алар тороидаль юнәлештә симметрик итеп урнаштырылган. Ул ике энергетик җайланма тарафыннан идарә ителә, конденсаторлар батареясы һәм APPS (ADITYA импульс туклану чыганагы).
Конденсатор бушану вакытында типик плазма параметрлары Ip ~30 кА, ату вакыты ~25 мс, үзәк электрон температурасы ~100эВ һәм үзәк плазма тыгызлыгы ~1019м−3һәм APPS эшләвенең типик параметрлары ~100 кА плазма агымы, ~ 100 мс дәвамында, үзәк электрон температурасы ~300 эВ һәм ~3x1019м−3 үзәк плазма тыгызлыгы.

Адитьяда кулланылган төрле диагностикага электрик һәм магнетик тикшеренүләр, микродулкын интерферометриясе, Томсон таралуы һәм корылма алмашуы спектроскопиясе керә.

## Тышкы сылтамалар
* Institute for Plasma Research Projects
*The ADITYA Tokamak homepage 
*Brazilian Journal of Physics SST and ADITYA Tokamak Research in India

Төркем:Һиндстан фәне
Болгар ислам академиясе

**Болгар ислам академиясе** — югары дини белем бирү буенча мөселман уку йорты. Укыту магистратура, аспирантура һәм  докторантура программалары буенча алып барыла. Уку йортының өч оештыручысы бар: Үзәк диния нәзарәте, РФ мөселманнарының Диния нәзарәте, Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте.

## Тарих
Россия Федерациясе президенты Владимир Путин Болгар ислам академиясен булдыру идеясен хуплады. Аның төп максаты – илнең ислам мәктәбен барлыкка китерү.

2015 елның 4 ноябрендә ТР Президенты Р. Н. Миңнеханов «Болгар ислам академиясен нгезләү һәм Казан изге ана иконасы соборын торгызу турында» № УП-1066 санлы указга кул куя.

Төзелешнең инвесторы итеп Минтимер Шәймиев җитәкчелендәге «Яңарыш» фонды билгеләнә.

2016 елның 21 маенда бина нигезенә беренче таш, истәлек капсуласы салына.
 
2017 елның 4 ноябрендә академия тантаналы төстә ачыла.

## Максаты
Болгар ислам академиясенең төп бурычы — югары белемгә ия булган ислам дине белгечләрен әзерләп чыгару, традицион исламны, дини тәгълимәт мәктәбен яңадан торгызуга ярдәм итү, дөнья стандартларына туры килүче классик югары ислам белемен чит илләргә чыкмыйча алу мөмкинлеге тудыру.

## Структура
Академия биш кафедрадан тора. Ислам икътисады һәм финанслар кафедрасы, Коръән нигезләрен һәм сөннәт өйрәнү кафедрасы, гарәп теле кафедрасы, татар теле һәм әдәбияты кафедрасы, менеджмент һәм дәүләт белән конфессияләр арасын өйрәнү кафедрасы.

Студентларның гомуми саны якынча 150 кеше, шуларның 50 студенты беренче курста. Магистрларның уку вакыты 3 ел дәвамында бару турында карар кабул ителгән. Докторантурада уку 2 ел дәвам итә.

## Укыту теле
Болгар ислам академиясе — федераль дәрәҗәдәге уку йорты. Шуңа күрә уку гарәп һәм рус телләрендә алып барыла. Фәнни эшләр язганда, студентлар татар телле чыганакларга да таяна ала.

## Шәхесләр
### Ректорлар
* 2017 елның 4 ноябреннән 2019 елның мартына кадәр — Рәфыйк Мөхәммәтшин.
* 2019 елның мартыннан 2021 елның 13 гыйнварына кадәр — Данияр Абдрахманов.
* 2021 елның 16 гыйнварыннан — Айнур Тимерханов () 
* 2023 елның 17 мартында Академиянең гамәлгә куючылар советында Фәрхәт Хөснетдинов яңа ректор итеп сайланган.

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* *Руфия Фазылова*.   Дингә юл –гыйлем аша . «Татарстан», 15.01.2018
*   Болгарская исламская академия – все новости и статьи по теме
*  БИА. Вконтакте сәхифәсе
*Болгар ислам академиясендә мөселман дин әһелләре белән очрашу , 15.06.2019

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Дини уку йортлары
Төркем:Татарстан югары уку йортлары
Төркем:Спас районы
Бинар сайлау

**Бинар сайлау** ике альтернатива арасында сайлау, мәсьәлән, ниндидер гамәл кылу яки юк арасында.

Бинар сайлаулар күп өлкәләрдә нигез булып торалар. Мисалларга болар керә:
* Математика мантыйгында Хакыйкать дәрәҗәләре, һәм санак белемендә моңа бәйле Булин бирелгән мәгълүматлар тибы, алар яки дөрес яки ялган дип сайлана алган дәрәҗәне чагылдыра.
*Санак белемендә шартлы расламалар (әгәр дә-шул очракта яки әгәр дә-шул очракта-кире очракта), бу дәвам итеп нинди код өлешен башкарырга турында бинар сайлаулар.
*Сайлау агачлары һәм бинар чишелеш диаграммалары, бинар сайлаулар өчен дәвам итүләр чагылышлары.
*Бинар сайлау, бинар сайлау нәтиҗәсе өчен статистик модель.

## Искәрмәләр
Бәширова

**Бәширова** — фамилия.
* Диләрә Бәширова (1926-), табиб, фән докторы, профессор.
* Зәйнәп Бәширова (1903-1984), татар шагыйрәсе.
* Илида Бәширова (1938), тел галиме.
* Фирдәвес Бәширова (1945), шагыйрә.
----
* **[[Бәширов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Хаки

**Хаки** (*яшькелт соры*,  *хаки* — «туфрак төсле») — соргылт сарыдан яшькелт көрәнгәчә төсмерләренең исеме.

## Шулай ук кара
* Зәйтүн төсе (саргылт яшел)

Төркем:Төс
Пуанкаре медале

**Пуанкаре медале** (*Médaille Poincaré*) Франция Фәннәр Академиясенең Анри Пуанкаре фондының, Франция Институтының математика бүләге. Медаль мәшһүр математикларга һәм бары тик махсус очракларда бирелә. Ул 1914 елда нигезләнгән булган һәм 1997 елда Grande Médaille булып, бетерелгән булган.

## Бүләк алучылар

* 1954 Жорж Валирон
* 1974 Пьер Делинь
* 1992 Джон Джи. Томпсон

## Шулай ук карагыз
* Анри Пуанкаре хөрмәтенә аталган әйберләр исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Claude, Gondard, (2012-11-15). "Les médailles de Poincaré". Bulletin de la Sabix. Société des amis de la Bibliothèque et de l'Histoire de l'École polytechnique (in French) (51).

Төркем:Фәнни премияләр
GEORGE (санак)

**GEORGE** 1957 елда төзелгән иртә компьютер булган. Ул Аргонн Милли Лабораториясе тарафыннан төзелгән булган, Джон фон Нейманн тарафыннан барлыкка китерелгән IAS архитектурасына нигезләнгән булган.  "GEORGE" исеме акроним түгел. Ул "Let George do it," (Моны Джордж ясасын) фразасыннан алынган булган дигән фараз ителә, бу берәр кеше нәрсәне дә булса үзе эшләргә теләмәгәндә әйтелә.  Шул эраның бөтенесе диярлек санаклар кебек, ул ана санаклар белән программалар алмаша алмаган машина булган (хәтта башка IAS машиналар белән дә).

## Искәрмәләр
Шандилья Упанишада

**Шандилья упанишада** — (дев.: शाण्डिल्य उपनिषत्, IAST: Śāṇḍilya Upaniṣad) — Санскрит тексты, Атхарваведага караган, дүрт Веданың егерме "Йога-упанишада"ларның берсе..

Текстта Йога текстларына игътибар бирелә һәм ул Йогага багышланган упанишадалар арасында иң тәфсилле булып тора. Ул ун Яманы (этик тыюларны), ун Нияманы (этик исемлек) һәм сигез Асананы (позаны), шулай ук өч пранаяманы, биш тип Пратьяхарны, биш тип Дхарананы, ике тип Дхьянаны һәм бер Самадхины тасвирлый..

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Йога
Төркем:Санскрит
Төркем:Һинд дине изге язмалары
Фатыйма Минһаҗетдинова

## Тормыш юлы
Минһаҗетдинова Фатыйма Зиннәтулла кызы 1925 елның 24 гыйнварында Саба районы Казанчы- Бигәнәй авылында туган. Әтиләре үлеп, яшьли тол калган әнисе Ике басу Арташ авылы кешесенә кияүгә чыга.  Дүрт класс белем ала. Аннары укырга мөмкинлеге булмый, аны Казанга бала карарга җибәрәләр.  Берничә елдан соң үсмер кыз туган авылына кайта, колхоз фермасында эшли.
1941 елның маенда Фатыйманы вербовка белән Украинага эшкә җибәрәләр. Аларны  Украинаның Сталин өлкәсе Караковстрой авылында төзелешкә эшкә билгелиләр.  Авыр эш, шуның өстенә һава торышына ияләшмәгән  Фатыйма нык авырый.  Фатыйма авырып, белми дә кала, аның белән бергә бирегә килгән кызлар җаен табып, Сабага кайтып китәләр. Фашистлар изүе астында калган Украинада яшәве авыр була. 1942 елның май аенда Фатыйманы бер төркем украин кызлары белән Германиягә алып китәләр. Аларны Германиянең  Мансфельд районы    Вельфесхольц авылына авыл хуҗалыгы эшчесе итеп теркиләр. Биредә  Штромберг  фамилияле помещикта  эшлиләр. 
1945 елның ноябрендә туган авылына кайта. 
1949 елда үзе дә әсирлектә булган Тимерхан Минһаҗетдинов исемле Арча районы Сикертән авылы егете белән гаилә коралар. Яңадан вербовка бе¬лән Любян якларына урман эшенә китәләр. Ахырдан  Лесхоз бистәсенә килеп урнашалар. Тимерхан урман кисүдә эшли, ә Фатыйма  балалар бакчасына урнаша. 
Озак та үтми Тимерхан үпкәсе авырып вафат була. Аннан Фатыйма  хатыны үлеп 4 баласы белән ятим калган Лесхоз кешесе Зәкиулла Сафиуллинга кияүгә чыга. Балаларның икесе үз көннәрен үзләре күрерлек була, ә менә Равил белән Данияне үз балалары кебек яратып үстерә. Дания инде үзе әни, әби булгач та  Фатыйма апаны онытмый, гел кайтып хәлләрен белә.

## Хезмәттә үткән гомернең әҗере
Фатыйма апа балалар бакчасында повар булып эшләп лаеклы ялга чыга. Тик әсирлектә узган гомернең шаукымы озакка бара, аның 10 ел хезмәт стажы киметелә. Шулай ук фидакарь хезмәте өчен “Хезмәт ветераны”, “Тыл ветераны”, “Бөек Җиңүгә 50 ел”, “Бөек Җиңүгә 55 ел”, “Бөек Җиңүгә 60 ел”, “Бөек Җиңүгә 65 ел”, “Бөек Җиңүгә 70 ел” медальләре белән бүләкләнә.
2015 елның 24 январендә Фатыйма Минһаҗетдиновага 90 яшь тулды. Бу уңайдан аңа илбашы Владимир  Путинның Котлау хатын район башлыгы Рәис Нургали улы исеменнән башкарма комитет җитәкчесе урынбасары Таһир Шәрәфиев тапшырды. Шулай ук социаль яклау бүлеге башлыгы Марсель Хуҗин, Мишә авыл җирлеге башлыгы Азат Гатиятуллин да юбилярга изге   теләкләр җиткерделәр.
Бүген Фатыйма Зиннәтулла кызы үги улы Ринат, килене Лида Сафиуллиннар тәрбиясендә кадер-хөрмәттә гомер кичерә.

## Искәрмәләр
1.	Абдуллин М. Әсирлектә булган татар кызы// Акчарлак. -2011.12.05 №19

2.	Абдуллин М. Фения түгел, Фатыйма икән// Ватаным Татарстан. -2015.06.02 №19

3.	Вилданова Ф. Немецлар өчен “Фения” идем// Саба таңнары 2015.30.01 №6
Веймус

**Веймус** () — Англиянең Дорсет графлыгында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Урта гасырлардан билгеле.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Кләктон-он-Си

**Кләктон-он-Си** () — Англиянең Эссекс графлыгында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1871 елда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Луиза Бәйрәмова

**Луиза Бәйрәмова **(1935―2022) - совет һәм Россия галим-филологы, педагог, чагыштырма фразеология һәм фразеография өлкәсендә белгеч, филология фәннәре докторы (1984), профессор (1987). КДУның атказанган профессоры (2009). Фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты (2003). Татарстанның атказанган фән эшлеклесе (1993).

= Биографиясе =
Луиза Кәрим кызы Бәйрәмова 1935 елның 10 декабрендә  туа.

* 1955-1960 елларда Казан университетының филология факультетында белем ала. Аны  отличие белән тәмамлый. 
* 1960 елдан Казан университетында педагоглык эшчәнлеген башлый: аспирант, ассистент һәм өлкән укытучы, 1970 елдан — доцент, 1987 елдан — рус теле һәм аны укыту методикасы кафедрасы профессоры.
* 1966 елда Л.К.Бәйрәмова «Перевод на татарский язык русских придаточных определительных предложений с относительным словом, „который“ и экспериментальная оценка на ЭЦВМ некоторых вопросов перевода этих предложений» дигән темага кандидатлык диссертациясен яклап, филология фәннәре кандидаты дәрәҗәсен ала.
* 1984 елда «Фразеология произведений В. И. Ленина и принципы её перевода на татарский язык»» дигән темага докторлык диссертациясен яклап,  филология фәннәре докторы итеп билгеләнә. 
* 1987 елда ВАК приказы белән аңа — профессор гыйльми исеме  бирелә.
* 2009 елда "КДУның атказанган профессоры" дигән мактаулы исем бирелә.

## Фәнни-педагогик эшчәнлеге
Бәйрәмованың төп фәнни-педагогик эшчәнлеге лексикология, рус теле фразеологиясе, аксиологик фразеология һәм аның фразеографик тасвирламасы, дөньяның төрле телле картинасын чагылдыру кебек мәсьәләләр белән бәйле. Аның фәнни җитәкчелегендә рус, татар һәм инглиз телләрендә фразеологик гыйбарәләр өйрәнелә, аксиологик плюрализм нигезендә икетеллелекне үстерү факторлары билгеләнә. Казан[Казан университеты|КДУ]да "Казан лингвистика мәктәбе" һәм «Чагыштырма лексикология" кебек дисциплиналар укыта.

Мактаулы исемнәре
ТРның атказанган фән эшлеклесе

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Татарская энциклопедия: в 5 томах* / гл. ред. М. Х. Хасанов. — Казань : Институт татарской энциклопедии АН РТ, Т. 1: А—В. — 2002. — 671 с. — ISBN 5-85247-036-X

## Тышкы сылтамалар
 

## Шулай ук карагыз
Зөһрә Бәйрәшева

**Зөһрә Бәйрәшева** (,  — , ) — җырчы (лирик сопрано), педагог, ТАССРның халык артисты (1967). 1931-1934 елларда Казан раидоүзәге, 1938-1948 елларда - ТДОһБТ солисткасы. Төп партияләр: Маргарита («Фауст», Ш. Гуно), Чио-Чио-сан («Чио-Чио-сан», Җ. Пуччини), Татьяна («Евгений Онегин», П. Чайковский), Бибисара, Саҗидә, Аембикә («Ирек», «Илдар», «Түләк», Н. Җиһанов), һ.б.
## Искәрмәләр
Ләйлә Байтирәкева

**Ләйлә Байтирәкева** (,  — , ) — педиатр, медицина фәннәре докторы (1975), ССҖБнең сәламәтлек саклау әтличниге (1980). 1950-1982 елларда М.Ф. Владимирский ис. Мәскәү өлкә ФТИендә: өлкән фәнни хезмәткәр (1965), бер үк вакытта Мәскәү өлкәсенең баш балалар офтальмологы. 1982-2001 елларда Семашко ис. диагностика һәм дәвалау үзәге киңәшчесе.
## Искәрмәләр
Гали Байчугави

**Гали Байчугави** (,  — , ) — шагыйрь, чичән. Иң мәшһүр әсәре - «Кыйссаи әхвали казакъ» («Ушбу кыйсса казакъның әхвалләрен бәян идәр» исеме астында да мәгълүм) поэмасы (1841 елда иҗат ителеп, 1879 елда Казанда бастырыла).
## Искәрмәләр
Үзбәк Байчура

**Үзбәк Байчура** (,  — , ) — телбелгеч, филология фәннәре докторы (1966). Казан университетында (1954-1959), ТӘһСИдә (1953-1963), СССР ФА телбелем институтында (1966-1971), Ленинград университетында (1972-?) эшләгән. Татар теленең тәҗрибәи фонетикасына, төрки, фин-угыр, алтай халыклары белеменә караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Африда Байчурина

**Африда Байчурина** (,  — , ) — фармаколог, медицина фәннәре докторы (1996), профессор (2000), 1974 елдан КМИдә, 1999 елдан фармакология кафедрасы профессоры.
## Искәрмәләр
Байморат бине Мөхәррәм әл-Мәңгәри

**Байморат бине Мөхәррәм әл-Мәңгәри** (,  — , ) — дин эшлеклесе, сәүдәгәр, фәбрикләр хуҗасы. Исхак әл-Кенәри шәкерте. 1813-? елларда Мәмсә авылы мәчете имам-хатыйбы, 1838 елдан Казанның Алтынчы мәчете имам-хатыйбы.
## Искәрмәләр
Яхшыбай авылы мәчете

**Яхшыбай авылы мәчете**  -  Татарстан Республикасы Сарман районы Яхшыбай  авылында урнашкан тарихи мәчет.

## Яхшыбай авылы мәчете тарихы
Ул 1907 нче елда сәүдәгәр  Гыйрфан Мусин акчасына салынган. Аның беренче каты приход мәдрәсәсенең уку класслары  өчен бирелгән. Биредә Шәйхелислам Хәмиди, Камил Вахитов кебек күренекле дин белгечләре, язучы Фатыйх Сәйфи-Казанлы укыткан. 1913 нче елда анда 120 шәкерт белем алган. Укыту яңача алып барылган. Икенче кат гыйбадәт кылу өчен файдаланылган. Мәчетнең берничә керү юлы, ике залы, манарасы булган. Төп керү юлы төньяк өлешенә урнашкан. Беренче катка төньяк һәм көньяк яклардан керү юллары ясалган, икенче каттагысы зур тәрәзә белән яктыртылган, декорацияләп, фигуралап эшләнгән, гадәти типтагы уңайлы мәчет була ул.Кайчандыр гөрләп торган, шәкертләр укыткан, мәдрәсәсе булган мәчет бит ул. Аны төзегәндә, бер ватык кирпеч кертмәгәннәр, измәсенә, тирә-яктан җыеп, йомырка кушып изгәннәр, дип сөйлиләр. Үземнән соң килгән буыннар да файдасын күрсен дип төзегәннәр аны. Хәзер дә стеналары бүген салынган төсле аның. Заманалар шаукымында аның манарасы югалган.

## Мәчеттә укыткан шәхесләр
Яхшыбай авылында  мәктәп – мәдрәсәне Мортаза, Гыйрфан Мусиннар үз хисабына тотканнар, мөгаллимнәргә дә хезмәт хакын үзләре биргәннәр.Ул 1905 нче елда сәүдәгәр  Гыйрфан Мусин акчасына салынган . Биредә Шәхелислам Хәмиди, Камил Вахитов кебек күренекле дин белгечләре, язучы Фатыйх-Казанлы укыткан. 1913 нче елда анда 120 шәкерт белем алган. Укыту яңача алып барылган.



## Мәчетне төзекләндерү
Таныклыклардан күренгәнчә, мәчет Мусиннар  гаиләсе акчасына карап, тәрбияләнеп тотылган. 1908 нче елның маенда, мәсәлән, Мортаза Мусин мәчеткә 100 мең сум акча биргән.

Яхшыбай карьясенең Минзәлә өязе хаҗи Мортаза бин Фәтхуллаһ әл-Мөхсини (Мусин)  үзенең сәламәтлегендә фарыз садакаларын – зәкят вә гошерләрен тиешенчә үтәүдән тыш нәфел садакадан да мәчет вә мәдрәсәләр төзеп аларны мөкәммәл тәрбия иткән. Үзенең яшәгән авылы Яхшыбайга 15000 сумга төшереп таштан (кызыл кирпеч) 2 катлы бер мәчет бина итеп,  көзлектә генә тәмам иткән. Бу мәчетнең асты 34 аршин, дүрт бүлмәле мәдрәсәдер. Моннан башка бер таш, бер агач мәдрәсәсе дә булган.

2015 нче елның 29 нчы маенда Яхшыбай авылында да мәчет бинасын яңару эшләре башкарылды. Авылдашлар көче белән ул буялды, агартылды, ишегалдында агачлар киселде, чүпләр җыелды. Әлеге эшләрне Кашапова Фәрхинур апаның кызлары оештырдылар.

Бүгенге көндә анда авыл кибете, мәдәният йорты урнашкан.

= Фотосурәтләр =

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# https://yandex.ru/search/?text=%D0%AF%D1%85%D1%88%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9+%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%BB%D1%8B+%D0%BC%D3%99%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B5&lr=100516&suggest_reqid=912496240152871478566887836423429
# Сарман газетасы 17.04 2009 №30(9885)
# Сарман районы энциклопедиясе

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре
Күн җитештерү

Күн эшкәртү белән бәйле лексик-семантик төркемтөп һәм ясалма сүзләргә бүленәләр. Аерым кисәкләргә таркалмый торган нигезләргә түбәндәгеләр керә: , , нукта, ,   , , ,  каеш һ.б. Таркалмый торган нигезләр төп һәм алынма табигатьле булалар. 
Төп төрки нигезгә түбәндәге сүзләрне кертергә мөмкин: , аел (подпруга), ату (читек), , ,  , . Шушында ук тезгән дигән сүзне дә кертепгә мөмкиндер.
А. А. Реформаторский раславынча, җирдә сүзлек составы бары тик төп үз сүзләреннән генә торган бер генә тел дә юк. (Реформатский, 1960, 108).
Һәр телдә читтән алынган сүзләр урын тапкан һәм процесс өзлексез дщвам  итә килә. Алар, кагыйдә буларак, яңа атамалар, яңа әйберләр белән килеп керәләр. Безне кызыксындарган лексик-семантик төркемгә кагылышлы алынма, сүзләрдән тҗүбәндәгеләрне күрсәтергә була: апуйка, кәҗүл, сәхтиян (тире төрләре), эшлия, кавеш, теркеш (колчан), чәрмә (күн букча), чунтай ( акча янгчыгы), шәл (аерым тире кисәкләрен тоташтырганда кулланыла торган тире тасма яки җеп, бау) һ.б.
Кайвакытта алынма сүзләр морфологик узгәрешләр кичереп татарчага яраклаштыралар. Мисал өчен “дубленый” термины татар телендә халык этимолгоиясе рухына ярашлы рәвештә “ дуплы” формасын ала ( дупленый – дуплы). “Дуплы” сүзе татар сүз ясалышы нигезендә туган күренеш, шуңа күрә дә ул төп татар сүз ясалышы нигезендә туган күренеш, шуңа күрә дә ул, төп татар атамасы белән танышлыклары, “дуплы” терминын алынма сүз дип игълан итәргә һич тә сәбәп тә була алмый). Әмма, икенче яктан, гәрчә татар телендә “дуплы тун” дигән төшенчә булса да, “дубленка”, һичшиксез, алынма сүз. 
## Шулай ук карагыз
* Таткожтрест
## Кулланылган әдәбият
# Ахметьянов Р.Г. Общая лексика материальной культуру народов реднего Поволжья. – М., 1989.
# Даль В. Толковый словарь живого великорусского языка.-М.:Русский язык, 1989
# Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий . С.-Петербург,т 1905. –т. IV, ч.2.
# Реформаторский А. А. Введение в языкознание. – М., 1960.
# Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков: Общетюркские и межтюркские основы на буквы «В», «Г», и «Д». –М.: Наука, 1980.
ADAHELI

**ADAHELI** (ADvanced Astronomy for HELIophysics) - Кояш активлыгын һәм динамикасын өйрәнү өчен Италия Кояш иярчен проекты. Ул Кояш фотосферасының һәм хромосферасының тиз динамикасын күренә торган һәм NIR киң-диапазон һәм монохроматик тикшерү өчен ясалган булган.

Борт коралларына миллиметр диапазонындагы радиометр һәм VIS-NIR (визуаль һәм якын инфра-кызыл спектр) югары чишелеш телескоп керә.NASA, ESA һәм халыкара Living with a Star программасының башка максатлары, мәсьәлән, Кояш Динамика Обсерваториясе, PICARD, Solar Orbiter, һәм Parker Solar Probe миссияләре, ADAHELI коралларын кулланмыйча эшләнә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*ADAHELI Official Website 

Төркем:Астрономия
Төркем:Технология
RAYDAC

**RAYDAC** (**Ray**theon **D**igital **A**utomatic **C**omputer) -  Raytheon төзегән үз төрендәге бердәнбер санак булган. Ул 1949 елда башланган булган һәм 1953 елда тәмамланган булган. Ул Пойнт Мугу, Калифорниядә Диңгез Флоты Һава Ракеталары Сынау Үзәгендә куелган булган.

RAYDAC-та 5200 вакуум лампа, һәм 18000 кристаллик диод кулланылган булган.  Аның 1152 сүзле хәтере булган (бер сүздә утыз-алты бит), тоткарлау сызыгы хәтере кулланылган булган, мөрәҗәгать вакыты 305 микросекунда булган.  Кушу вакыты 38 микросекунда, тапкырлау вакыты 240 микросекунда, һәм бүлү вакыты 375 микросекунда булган.  (Бу вакытларга хәтергә мөрәҗәгать итү вакыты керми.)

## Шулай ук карагыз
*Вакуум лампалы санаклар исемлеге

## Искәрмәләр
Хәдичә Байчурова

**Хәдичә Байчурова** (,  — , ) — агроном-селекцияче, авыл хуҗалыгы фәннәре нәмзәте (1950), СССР дәүләт премисе иясе (1950), Е. Борисова белән бергә уҗым арышының «Казанская» сортын чыгаручы.
## Искәрмәләр
Сахаджананда Свами

**Сахаджана́нда Сва́ми** (1781, 2 апрель —1830) шулай ук **Бхагава́н Сваминара́яна** () буларак мәгълүм — Һинд динендә Сваминараян Хәрәкәте буларак мәгълүм дини агымның нигезләүчесе. Хәрәкәтнең тарафдарлары аңа Нараянаның аватарына кебек табыналар.
Сахаджананда Свами Төньяк Һиндстанда, Уттар-Прадешта, Чхапаияда туган булган. Гомеренең күпчелек өлешен ул Көнбатыш Һиндстанның Гуджарат штатында уздырган, анда ул тәгълиматының дәгъвасы белән 1830 елда үлеменә кадәр мәшгуль булган. Сахаджананда Свами шулай ук башка исемнәр астында мәгълүм, мәсьәлән, **Гханашьям Панде**, **Гханашьям Махарадж**, **Шриджи Махарадж** һәм **Шри Хари**.

## Шулай ук карагыз
* Сваминараян Хәрәкәте

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Williams, Raymond (2001), Introduction to Swaminarayan Hinduism, Cambridge University Press, ISBN 9780521654227
* Williams, Raymond (2004), Williams on South Asian Religions and Immigration: Collected Works, Ashgate Publishing Ltd., ISBN 0754638561

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шәхесләр
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Сваминараян хәрәкәте
Рүзәлин Бакыев

**Рүзәлин Бакыев** (,  — , ) — спортчы (чаңгы спорты, чаңгы узышлары), СССРнең халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1979). СССР (1981, 4x10 км эстафетасында), 8 нче дус армияләр Спартакиадасы (1983, 4x10 км эстафетасында), Дөнья кубогы этабы (1981, 30 км узышында), СССР һөнәри берлекләре спартакиадасы (1979-80, 15 һәм 30 км га узышларында) чемпионы.
## Искәрмәләр
Рауза Бакыева

**Рауза Бакыева** (,  — , ) — акушер-гинеколог, медицина фәннәре докторы (1961), профессор (1962), ТАССРның атказанган табибы (1963). 1960-1972 елларда КМИнең 1 нче санлы акушерлык һәм гинекология кафедрасы мөдире, бер үк вакытта (1962-1964) дәвалау факультеты деканы.
## Искәрмәләр
Чыпчыксыманнар

**Чыпчыксыманнар** () - төрләр саны ягыннан иң күп санлы кошлар отряды. Бүгенге көндә оттрядта 5 меңнән артык төр исәпләнә, бу дөньяда фаунасындагы барлык кошларның 60% тәшкил итә. Чыпчыксыманнарның вәкилләре зур түгел. Башлары кечкенә. Томшык формасы күптөрле, аскы очлыклары 4 бармаклы. Бармак очларында үткен тырнаклары бар. Урманда, агачларда һәм куакларда яшиләр, ачык урыннарда - далаларда, кеше торагына якын урыннарда очрыйлар. Ата затлар ана затларга караганда эрерәк. Урта поясларда яшәүче кошлар күчмә, тропик илләрдә яшәүчеләре утрак, кайчак күчеп йөрүче. 
Каурыйлары каты, канатлары уртача озынлыкта. Ата затлар ана затларга караганда ачыграк төстә. Ләкин купшыл, күкшә, саескан, урман тургае, камыш чыпчыгы һәм тагын кайбер кошларда ата һәм ана затларның төсләре бертөрле диярлек. Сыерчыклар, песнәкләр, нарат чыпчыклары, чебенче кошлар, чәберчекләр үрчү чорында парлашалар. Алар үрчү чорында билгеле бер оя территорияләендә урнашалар. Ал сыерчыклар, яр һәм шүһәр карлыгачлары, кара каргалар, чыпчыклар, миләш чыпчыклары колонияләр булып оялыйлар. 

Отрядта төрле азык белән тукланучы кошлар да бар. Козгын, ала карга, кара карга, саесканнар тычкан сыман кимерүчеләрне, бакаларны, хәтта вак кошларның йомыркаларын һәм кошчыкларын да ашыйлар. Бөртек белән тукланучы кайбер кошлар, культуралы үсемлекләрнең орлыкларын ашап, кеше хуҗалыгына сизелерлек зыян китерәләр.
## Искәрмәләр

Төркем:Кошлар*
Төркем:Зоология
Кәгазь тарихы

1803 нче елдан кәгазь җитештерүдә кәгазь ясау машиналары кулланыла. Папирус, каен тузы , пергамент  кебек кәгазь сыман материалларны җитештерү технологиясе күптәннән билгеле була.

Кытайда кәгазь Цай Луньга кадәр бамбуктан, аннан да элегрәк ефәктән  дә эшләнгән. Борынгы индуслар кәгазь сыман материалның табигый барлыкка килү процессын ачканнар. Үлән белән тукланучы эре хайваннарның ( мәсәлән, филләр) табигый бүленеп чыккан калдыклары яңгырдан соң җыелып калган суда элпә хасил иткән. Мондый кәгазьне чыгаручы фабрикалар Һиндстан һәм Таиландта әле дә эшли.

Бамбук – авыр, ә ефәк - кыйммәт. Алардан җитештерелгән  кәгазь нык булмый һәм тиз юешләнә. Цай Луньны министр - киңәшче итеп куялар. Арзан һәм гади технологияле кәгазь эшкәртү ысулын уйлап табарга аңа кушыла. Эзләнүләр аны шөпшәләргә китерә. Ул шөпшә ояларының юка, нык материалдан булуын ачыклаган. Төзелеш материалы булып үлгән үзагач һәм үлән җепселләре хезмәт иткән. Элеге чималны хайваннар бик әйбәт итеп чәйниләр, бу вакытта ул ябышучан, аксымга бай селәгәй белән юешләнә. Шөпшәнең селәгәе, юешләүдән тыш, суны кире этәргеч булып санала. Шуннан соң, йомшартылган масса , кибеп, ачык төстәге нык , каты кәгазьгә әйләнә. Цай Лунь йөзләрчә тәҗрибә ясаганнан соң, кәгазьне тут агачының кайрысыннан, агач көленнән җитештереп була дигән нәтиҗә ясый. Элеге әйберләрнең барысын да бергә бутап, билгеле бер формага сала. Бу форма агач рамнан һәм бамбук иләгеннән гыйбарәт. Киптергәннән соң, ул бу массаны ташлар ярдәмендә үтүкли. Нәтиҗәдә нык кәгазь битләре барлыкка килә.

Шулай итеп, безнең эрага кадәр 105 нче елда Цай Лунь тарафыннан «класссик» кәгазь барлыкка килә.

Цай Лунь ачышыннан соң кәгазь эшкәртү тиз үсеш ала. Ныклык өчен крахмал, җилем, табигый буяулар кушыла башлый. VII гасыр башында кәгазь  җитештерү Корея һәм Япониядә билгеле була. Ә инде тагын 150 елдан хәрби әсирләр аркылы гарәпләргә барып җитә.  VII  - VIII гасырларда кәгазь  җитештерү шулай ук Урта Азиядә, Кореядә, Япониядә һәм башка Азия илләрендә алга китә. XI – XII гасырлардан башлап, китап басуның киң җәелүе белән, кәгазь җитештерү бик тиз үсә.

XX гасырда кәгазь  җитештерү промышленностьнең иң югары дәрәҗәдә механикалаштырылган өлкәсенә әйләнә.

Төркем:Кәгазь
Төркем:Технология тарихы
Горакша-шатака

**Горакша-шатака** (дев. गोरक्षशतक,  – "Горакшаның йөз строфасы")да Санскрит текстларында булган Хатха-йога тәгълиматы турында иң иртә искә алуларның берсе бар.. Бу кундалинины күтәрү техникасы, эзотерик сарасватичалана (Сарасвати стимуляциясе) белән пранаяма ысулларын тасвирлаучы беренче текст.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Йога
Тәкыя Шәрипова

**Тәкыя Шәһит кызы Шәрипова** 1922 нче  елның 29 нчы  июнендә ның Ютазы районы Иске Каразирек авылында туган. Бик авыр еллар булган. 1920 нче елны сәнәкчеләр фетнәсе башлана. Сәнәкчеләр бер төркем коммунистларны, укытучыларны кыйныйлар, салкын бәкегә  салалар, җәзалыйлар. Бәхеткә каршы, кызыл гвардиячеләр килеп аларны коткаралар. Җәзаланучылар  арасында Тәкыянең әти - әнисе дә була.

Ике елдан соң гаиләгә шатлык өстәп,  Шәһит  абый белән Зәйнәп апаның  кызлары Тәкыя туа. 1931 нче елны Каразиректә зур янгын була. Тәкыяләрнең йортлары яна. Гаилә Зур Сукаеш авылына күченеп китә. Мәктәпне тәмамлагач, Тәкыя әти-әнисенең юлын сайлый. 1940 нчы елда Бөгелмә шәһәрендә педучилище бетерә, соңрак югары белем ала.  1950 нче елда Казан педагогия институтын тәмамлый. Баулы районы Хансөяр мәктәбендә татар һәм рус телләре укытучысы, укыту эшләре буенча директор урынбасары  булып эшли. Өч елдан соң элеккеге Тымытык, хәзерге Азнакай районына күчеп, лаеклы ялга чыкканчы, Урсай авылында балалар укыта. Коллегасы Миргасим абый белән гаилә кора, балалар  тәрбияләп үстерәләр. Педагогик хезмәте өчен ТАССР Үзәк башкарма комитетының Мактау грамотасы белән бүләкләнә, халык мәгарифе отличнигы исеменә лаек була.

Тәкыя Шәрипова гомер буе иҗат иткән. Ул һәвәскәр шагыйрә. 1974 нче елда эшче һәм авыл хәбәрчеләренең V республика съезды делегаты була. 1998 нче елда "Сөембикә" журналы үткәргән конкурста I урынны яулый. Язучы Мәхмүт Хәсәнов премиясе лауреаты.

Соңгы елларда ул Урсай авылында матур гына гомер кичерде. Аның  Каразирек мәктәбендә “Күңелем җәүһәрләре” (2001) , “Ык буйлары – гомер бишегем” (2002) иссмле шигырьләр  җыентыгы саклана. Ветеран укытучы туган авылы Каразиреккә очрашуларга еш килде. Ул укучыларга үзенең шигырьләрен укый, акыллы киңәшләрен бирә иде. Тәкыя Шәрипова 2013 нче елны безнең арабыздан китте.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз