open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Визябож (авыл)

**Визябож** () — Коми Республикасының Корткерос районында урнашкан авыл.

## Климат
Визябож климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (76%), руслар (24%).

## Искәрмәләр

Төркем:Корткерос районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Андык (Лумпун кушылдыгы)

**Андык** — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Лумпун елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 17 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010300512111100038996
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111103899
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Ивановка (Киров өлкәсе)

**Ивановка** () — Киров өлкәсенең Даровской районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (97%).

## Искәрмәләр

Төркем:Даровской районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Мишкин-Ёль (елга)

**Мишкин-Ёль** — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга   Зур Ляга елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03050100112103000059751
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103005975
* Бассейн коды — 03.05.01.001
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Коми Республикасы елгалары
Сейда (мәгънәләр)

* **Сейда**, сейд - төньяк Европа халыкларында изге объект.
* Сейда (*Seida*) — Норвегиядәге посёлок.
* Сейда — Комида урнашкан авыл.
* Сейда - Комидагы елга.
* Сейда — тимер юл станциясе.
Индига (авыл)

**Индига** () — Ненец автономияле округының Котып аръягы районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 166722.

## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: ненецлар (55,6%), руслар (32,0%), комилар (11,1%), белоруслар (1,2%), украиннар (1,1%).

## Искәрмәләр

Төркем:Котып аръягы районы торак пунктлары
Төркем:Ненец автономияле округы торак пунктлары
Кыз

**Кыз**:

*Кыз - Сөмбелә йолдызлыгының икенче төрле атамасы.
*Кыз - зодиак билгесе.
*Кыз - хатын-кыз җенесле бала.
* Кыз - яшь хатын-кыз.
* Кыз - җенси мөнәсәбәткә кермәгән хатын-кыз.

Кыз елгасы - Русиядә ага торган елга.
Караул (Красноярск крае)

**	Караул	**	()	 — Красноярск краеның Таймыр Долган-Ненец районында урнашкан авыл.	
							
Почта индексы — 		647220	.				

## Тарих
1930—2007 елларда — Таймыр (Долган-Ненец) автономияле округының Енисей тамагы районы үзәге.
## Халык
							
							
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: ненецлар (21,9%), руслар (57,7%), украиннар (7,0%), алманнар (4,3%).							
			
## Топографик хариталар
* http://mapr44.narod.ru/map2/index1718.html 
				
## Искәрмәләр
							
							
						
							
							

Төркем:Таймыр Долган-Ненец районы торак пунктлары
Төркем:Красноярск крае торак пунктлары
Хатанга (авыл)

**	Хатанга	**	(, )	 — Красноярск краеның Таймыр Долган-Ненец районында урнашкан авыл.				
										
Почта индексы — 		647460	.							

## Климат




## Тарих
Беренче тапкыр 1626 елда телгә алына.		

1930—2007 елларда — Таймыр (Долган-Ненец) автономияле округының Хатанга районы үзәге.
				
## Халык
	
	
	
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: долганнар (18,7%), руслар (63,7%), украиннар (8,6%), татарлар (1,5%).	

## Галерея

Hatanga 10.jpg|
Hatanga 9.jpg|
Hatanga 17.jpg|Аэропорт
Hatanga 6.jpg|


## Искәрмәләр
	
	
	
	
	

Төркем:Таймыр Долган-Ненец районы торак пунктлары
Төркем:Красноярск крае торак пунктлары
Летка

**Летка** — Румыниянең Селаж жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Селаж жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Михаил Алаев

**Ала́ев Михаил Константинович** (21.11.1925, Бөгелмә кантоны Васильевка авылы - 16.9.1946, Алмания, Иена шәһәре), Дан орденының тулы кавалеры (27.8.1944, 25.2.1945, 15.5.1946), старшина.

## Тәрҗемәи хәле
Милләте буенча мукшы. Туган авылында колхозда эшли. 1943 елдан Кызыл Армиядә. 1943 нең апреленнән Бөек Ватан сугышында; гвардия сержанты, автоматчы, 8-нче гвардияче армиянең 79-нчы гвардияче укчы дивизиясе 216-нчы укчы полкта отделение командиры. 1-нче Беларус фронты гаскәрләре белән Рогачёв-Жлобин (1944), Беларус (1944), Минск (1944), Люблин-Брест (1944) операцияләрендә, Польшаны азат итүдә, Берлинны алуда (1945) катнаша. 1944 нең 19 июлендә Любомль шәһәре (Волын өлкәсе), 1945 нең 14 гыйнварында Радом шәһәре (Польша) өчен барган сугышта, 1945 нең 19 апреленнән 2 маена кадәр Берлин янында барган бәрелешләрдә батырлык күрсәтә.

Төркем:Хәрби эшлеклеләр
Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Тикси

**Тикси** (, ) — Русиядә шәһәр тибындагы бистә, Булуң олысының административ үзәге.

Халык саны — 5 063 кеше.

## География
Тикси Котып аръягында, Лаптевлар диңгезенең бер үк исемле бухтада, Лена елгасы тамагыннан көнчыгыштарак урнашкан.

Диңгез порты. Аэропорт.

### Климат




## Тарих
1933 елда Төньяк диңгез юлы пунктларыннан берсе буларак нигезләнгән.

1939 елда шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 53,4%, сахалар — 16,3%, украиннар — 10,9%, эвенклар — 9,3%, эвеннар — 4,5%, белоруслар — 1,3%.

## Фотогалерея

Tiksi.jpg|Тикси күренеше
Ландшафт тундры. Тикси, август 2011 год..jpg|Тикси янындагы тундра


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми булмаган сайт 

Төркем:Саха Республикасы шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Булун районы торак пунктлары
Николай Пинегин

**Николай Василий улы Пинегин** (27 апрель (10 май) 1883, Алабуга — 18 октябрь 1940, Ленинград) — рус язучысы, рәссамы, Төньякны тикшеренүче. *«Изге газапланучы Фока» («Святой мученик Фока»)* судносында Георгий Седов экспедициясенең катнашучысы.

## Биография
Белемне Вятка реаль училищесында алган, аннан соң Пермь гимназиясендә укыган; чиркәүдә гыйбадәт кылуга барудан баш тарту сәбәпле, гимназиядән чыгарыла.

1901 елда Казан сәнгать мәктәбенә укырга керә, 1907 елда Император сәнгатьләр академиясе каршындагы Югары сәнгать училищесында укуны дәвам итә.

1912 елда Георгий Седовның Төньяк котыпка кадәр экспедициясендә катнаша. Экспедиция баршында Пинегин Арктика турында беренче документаль фильмны төшерә.

1914—1916 елларда Петербург сәнгатьләр академиясендә укыган. 1920—1923 елларда Констанинопольдә, Праһада, Берлинда яши. 1923 елда Россиягә кире кайта. 1920- һәм 1930-елларда төрле арктик экспедицияләрендә катнашкан.

1940 елның 18 октябрьдә вафат булган.

## Истәлек
* Санкт-Петербургда Пинегин исемен йөртүче урам бар.
* Яңа Җир янында Пинегин исемен йөртүче утрау һәм борын (мыс) бар.

## Моны да карагыз
* Георгий Седов

## Ссылки
* Могила Пинегина  на сайте Литераторских мостков
* Пинегин Николай Васильевич, 1883—1940
* Пинегин Николай Васильевич 
* Гражданин волшебного Севера 
* Художник Пинегин 

Төркем:Россия империясе рәссамнары
Төркем:Арктика тикшеренүчеләре
Төркем:Россия сәяхәтчеләре
Төркем:ССРБ рәссамнары
Харп

**Харп** () — Русиядә шәһәр тибындагы бистә, Ямал-Ненец автономияле округының Урал буе районы составына керә.

Халык саны — 6 414 кеше.

## География
Харп Котып түгәрәгеннән 60 километр төньяктарак, Лабытнангидан 30 километр көнбатыштарак урнашкан. Төньяк тимер юлының *Харп-Северное Сияние* станциясе.

## Тарих
Бистәнең барлыкка килүе Трансполяр магистрале төзелеше белән бәйле.

1981 елда шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә.

## Халык

## Икътисад
Харп тирәсендә — хромитлар чыганагы; газ электростанциясе.

## Колонияләр
Харпта ике төзәтү колония урнаша, шул исәптә бер гомерлек төрмәгә ябылган тоткыннар өчен «Полярная сова» колониясе.

## Фотогалерея

Kharp panorama.jpg|Харп күренеше
Посёлок Харп.jpg|


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Ямал-Ненец автономияле округы шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Урал буе районы торак пунктлары
Колак

**Колак** - тавышны сизә алучы орган. Тавыш ишетүдән тош, ул шулай ук тәннең тотрыклы хәлен һәм теләнелгән позициясен тотуда ярдәм итә ала. Колак - тавыш ишетү системасының бер өлеше булып тора.

Колак исеме астында еш органның бөтенесен аңласалар, шулай ук аның тышкы өлешенә генә мөрәҗәгать итү очраклары булып тора. Имезүчеләрнең күпчелегендә, күренүче колак буларак ишетү процессының күп адымнарыннан беренчесе урын алган пинна (яки колак раковинасы) булып тора. Умырткалыларда, башның ике ягында азмы-күпме дәрәҗәдә симметрик килеш бер пар колаклар урнаша. Шундый рәвеш тавыш чыганакларының кайда урнашканнарын билгеләүгә файдалы.

Тышкы колак формасы имезүчеләр арасында нык аерыла торганда, имезүчеләрнең эчке колак эшчәнлеге (шулай ук кешенеке дә) бик охшаш.

Колакны ничек дөрес итеп чистартырга?

Колак яфрагын артка һәм өскә (балаларныкын артка һәм аска) тарткан хәлдә, мамыклы таякчыкны колак тишегенә кертәләр һәм 5-7 секундтан соң тартып алалар. Таякчыкны алыштырып, берничә мәртәбә шулай кабатлыйлар. Әгәр табиб дару язып биргән икән, кулланыр алдыннан пре­ паратны 37 градуска кадәр җылыталар. Аннары башны иеп, чистарткандагы кебек, колак яфрагын артка һәм өскә тартып тамызалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*Protein behind hearing
*3D Ear page 
*Details of various ear problems 
*Ear wiggling mechanism unmasked
*Cotton swabs can pose serious health risk: coroner from ctv.ca 
*Radiology of the Ear Canal  from MedPix

## Моны да карагыз


Төркем:Сизү әгъзалары
Төркем:Ишетү системасы
Төркем:Кеше башы һәм муены
Салым

**Салым** —  дәүләт һәм (яки) муниципаль берәмлекләренең эшчәнлекләрен финанс яктан тәэмин итү максатында төрле дәрәҗә дәүләт хакимияте органнары тарафыннан юридик һәм физик затлардан җыела торган мәҗбүри, шәхси дәрәҗәдә каршылыксыз түләү.

Салым тотып калынган акча-ул салым базасы кими торган сумма, йә элек түләнгән салымның бер өлешен законда билгеләнгән очракларда физик зат кеременә кире кайтару.

Салымнарны пошлина кебек төрле каршылыклы хезмәт күрсәтү өчен түләү булган *сбор*лардан (рус.) аеру зарур.

Салымнар туплануы канун тарафыннан билгеләнә. Билгеләнгән салымнар, аларны билгеләү, үзгәртү, көченнән чыгару, туплау һәм тикшерү мәсләкләре, рәвешләре һәм методлары бергә дәүләтнең салымнар җыю системасын булдыра.

## Күзәтү

Салымнарның хокуки һәм икътисади билгеләмәләре аерылып тора - икътисадчылар хөкүмәтләргә ясалган күп трансферларны салым дип күрми. Мәсәлән, кайбер җәмгыять финанслары булган бюджет өлкәсенә трансферларны күрсәтелгән хезмәтләрнең бәясе буларак кабул итеп була. 
Шул ук арада, үз функцияләрен булдыра алу өчен хөкүмәтләр ресурсларны түбәндәге юллардан таба ала:
* акча тудыру (мәс. кәгазь акчаны бастыру), 
* ирекле бүләкләр аркылы (мәс. дәүләт университетларына һәм музейларына сәдака), 
* җәзалар түләтү (мәс. юл хәрәкате кагыйдәләрен бозу өчен), 
* бурычка алу һәм 
* байлыкны конфискацияләү юлы белән.

Замандаш салымнар җыю системаларында, салымнар акча рәвешендә җыела; капиталист җәмгыятькә ирешмәгән дәүләтләрне һәм аларның функциональ эквивалентларны продукт яки хезмәт белән түләтү бурычлылыгы йөкләнелә алуы билгели. Салымнар җыю методы һәм хөкүмәтнең җыелган салым акчаларын ничек кулланулары сәясәт һәм икътисад өлкәләрендә еш кызу бәхәсләр тудырган темалары булып тора. Бар дәүләтләрдә салымнарны җыю функциясен махсус дәүләт агынтлыклар үтиләр, салымнарны түләмәү өчен төрмәгә утыртылуга кадәр төрле җәзалар каралган

## Максатлары һәм нәтиҗәләре
Салымнардан җыелган акчалар тарих буенча дәүләтләр һәм аларның функциональ эквивалентлары тарафыннан төрле функцияләрен үтәү өчен кулланылган. Кайбер үрнәкләре буларак сугыш, хокук, иҗтимагый тәртип һәм малларны саклау, икътисади инфраструктура будыру, иҗтимагый эшләр алып бару, субсидияләр һәм хөкүмәтнең үзенең эшләве чыгынарын каплау булып тора. Салымнардан иҗтимагый иминияте һәм иҗтимагый хезмәтләр системаларының эшләве финанслана: үрнәк буларак мәгариф, сәламәтлек саклау, олы яш буенча пенсияләр, эшне югалту һәм башка сәбәпле вакытлыча социаль түләүләр һәм иҗтимагый транспорт, электр энергиясен, суны һәм чүпне булдыру, тарату, җыю һәм эшкәртү системалары. Салымнарның өлеше шулай ук дәүләтнең бурычын һәм аның өстенә тупланган процентларны түләү өчен тотыла.

Төрле хөкүмәтләр төрле төр салымнарны куллана, аларның күләмнәрен үзе билгели. Бу салым салына алган төрле эшчәнлектә катнашкан затлар һәм төрле иҗтимагый класслар арасында салымнар йөген яки җәмгыять эчендә булган ресурсларны халык арасында тарату максатларыннан ясала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз


Төркем:Нигез финанс төшенчәләре
Төркем:Финанс
Төркем:Иҗтимагый финанслар
Акыл

**Акыл** - әйберләр һәм процессларның мәгънәсенә аңлы килеш мантыйкны кулланып төшенү сәләте. Фактларны табу һәм тикшерү, төрле практикаларны, оешмаларны һәм ышануларны билгеле мәгълүматларга нигезләнеп үзгәртү яки алга сөрү өчен кулланыла. Фәлсәфә, фән, тел,  математика һәм сәнгать кебек кешеләр эшчәнлекләре белән бәйле, һәм гадәттә кешеләр табигатен билгеләүче үзенчәлек буларак кабул ителә. Акыл төшенчәсен интуициягә нигезләнгән эш итүдән аеру өчен кайвакыт рационализм буларак атыйлар.

Акыл яки "акылны куллану"ны фикерләү, өйрәнү һәм интеллект белән бәйлиләр.

Акыл аңлы килеш үз ышануларны, карашларны, гадәтләрне һәм оешмаларны үзгәртү, нәтиҗәдә иреклелек һәм  үз билгеләнү сәләте белән нык бәйле.

Коръәннең күп урыннарында мөселманнар һәм гомумән бар кешеләр үз акылларын кулланырга өндәләнә.

## Искәрмәләр

## Өстәмә әдәбият

* Beer, Francis A., "Words of Reason", *Political Communication* 11 (Summer, 1994): 185-201.
*
* Tripurari, Swami, *[http://harmonist.us/2009/05/on-faith-and-reason/ On Faith and Reason] *, *[http://harmonist.us/ The Harmonist]*, May 27, 2009.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Вөҗдан
* Аң
* Аң (психология)
* Гносеология
* Рационализм
* Интеллект
* Зиһен
* Белем
* Тел
* Мантыйк
* Хакыйкать
* Акыллы кеше
* Акыллы шәһәр
* Фәлсәфи төшенчәләр

Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Төркем:Ышану
Төркем:Мантыйк төшенчәләре
Төркем:Гносеология
Төркем:Фикер
Траян

**Марк Ульпий Нерва Траян** яки  **Траян**  (tat. lat. ''Trayan'', лат. *Marcus Ulpius Nerva Traianus*) (53-117) - Борынгы Рим императоры 98-117 елларда, гаскәр башлыгы, Антонин нәселеннән. Хәрби трибун. Траян хакимлегендә Рим империясе иң зур биләмәләренә килеп җиткән.

## Тарих
Траян Испаниянең аксөяге нәселеннән чыккан. Император Домициан хакимлегендә Траян Өске Алманиядә хезмәт итә башлаган.  Хәрби борылыш нәтиҗәсендә Домицианның алмашка килүчесе - Нерва - гаскәрдә бик популяр башлыкны - Траянны үзенең варисын итеп билгеләгән.

Траян 97 елдан Өске Алманиянең җирле башлыгы. Рейн елгасында алманнарга каршы уңышлы сугышкан.

98-117 - Рим императоры. Агрессив һөҗүмчән тышкы сәясәтен, буйсындыру сугышларын үткәргән. Аның хакимиятендә Рим империясе иң зур биләмәләренә килеп җиткән.
### Дакияне һәм Аравияне буйсындыру
Траян 101-102 һәм 105-106 сугышлары нәтиҗәсендә даклар җирләрен буйсындырган - Дакия провинциясенә әйләндергән, соңрак Набагей патшалыгын буйсындырган - Аравия провинциясенә әйләндергән.
### Парфияне, Әрмәнстанны, Месопотамияне буйсындыру
Парфия патшалыгына каршы сугыш нәтиҗәсендә 114-117 елда Траян патшалыкның башкаласын Ктесифон алган, Бөек Әрмәнияне һәм бөтен Месопотомияне Фарсы култыгына кадәр буйсындырган.

## Үткәрелгән сәясәт

Траян үзәкләштерү сәясәтен үткәргән, кол биләүче аксөякләрен бергә туплап ныгыткан, аларның вәкилләре санын Сенатта арттырган, провинциядә яшәгән кешеләргә Римның ватандашы хокукларын биргән.

## Моны да карагыз
* Кориолан
* Сулла
* Цезарь
* 

## Әдәбият

*    М. Грант. «Римские императоры»
*    К. Крист. «История времён римских императоров от Августа до Константина»
*    С. И. Ковалёв. «История Рима», гл. VII
*    Шадрина В. Ю. 2005: Идеологическая политика императора Траяна: ее сущность, особенности и значение: Авт. дисс... к.и.н. М.
*    Ю. А. Колосовская. Война Траяна с Даками // Рим и мир племен на Дунае I-IV вв. н.э. — М.: Наука, 2000.

Төркем:Борынгы Рим
Карым (Хант-Манси автономияле округы)

**Карым** () — Россиянең Хант-Манси автономияле округының Кондинское районына керүче авыл.

## Халык саны

2002 елгы җанисәп буенча төп милләтләр: мансилар (94%).

## Климат
Кыш суык, көчле җилле һәм буранлы, җиде ай бу дәвам итә. Җәй чагыштырмача җылы, тик кыска вакытлы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* ХМАО - Югра администрациясе сайты .
* Почта индекслары һәм ОКАТО кодлары алынган сайт .

Төркем:Хант-Манси автономияле округы торак пунктлары
Төркем:ХМАОның Кондинское районы торак пунктлары
Алшарт

Берәр аргументны аңлату яки аның нигезле булуын күрсәтү өчен кулланылган шартлы белдерүне **алшарт** дип атыйлар. Мантыйк фәнендә аргумент —  **алшартлар** һәм  логик йомгак ролләрен уйнаган фаразлар (яки «фикерләр») күпчелеге.
Аристотель белдергәненчә, һәр логик аргумент ике алшарт һәм йомгак белән тасвирлана ала. Алшартлар кай вакыт телгә алынмаска мөмкин, мәсәлән:

Бар кешеләр үлемгә дүчар булулары сәбәпле, Сократ та үлемгә дүчар булачак.

Сократның кеше икәне ачык булу сәбәпле бу алшарт күрсәтелми. Тулы рәвештә фикер шулай белдереләчәк иде:

Бар кешеләр үлемгә дүчар. Сократ кеше булу сәбәпле, Сократ та үлемгә дүчар булачак.

Бу үрнәктә беренче ике бәйсез белдерү — «бар кешеләр үлемгә дүчар» һәм «Сократ — кеше» — алшартлар, ә «Сократ үләчәк» йомгак булып тора.

Йомгакның исбатлануы ике алшартның хакыйкыйлегенә һәм аргументның нигезлелегенә бәйлә.

## Искәрмәләр

Төркем:Мантыйк
Шәхси кемлек

*[[Мин төшенчәсе]], [[Кемлек (иҗтимагый фәннәр)]], [[Үзаң]], [[Үзбәяләү]] һәм [[Үзбилгеләү]] төшенчәләре белән бутамагыз.*

Фәлсәфәдә, **шәхси кемлек** (шулай ук *шәхси кемлекнең идентификациясе* яки *шәхесне идентификацияләү* ) — шәхеснең үз-үзенә таба мөнәсәбәте турындагы сорауга җавап.

Үз-үзен шәхес буларак тануның табигате яши биргән теорияләрнең берсе белән дә тулысынча аңлатылмый. Шәхеснең кемлеге турындагы сорауга җавап биргәндә, замандаш фәлсәфәчеләр күбрәк релятивизм теориясенә яки *лингвистик билгесезлек* мәсләгенә мөрәҗәгать итәләр..

## Билгеләмә
Идентификацияләү турындагы сорау — предметның үз-үзенә таба мөнәсәбәте мәсәләсе. Шулай ук, шәхси кемлекне идентификацияләү шул ук мөнәсәбәт, ләкин шәхесләргә карата.

Сорауның мантыйк ягыннан тасвирланмасы:

a = b булганда ∀t (P(a, t) ↔ P(b, t))

Вакытның t0 мизгелендәге шәхесне нәрсә аркасында  t1 мизгелендәге шәхес белән бер икәнен расларга була?

Башкача әйткәндә: «Каралган объектны (субъектны) уникаль ясаучы, табигать кануны яки мантыйкка кебек тышкы көч тәэсире астында „үзгәртелә алмаган“ нәрсә бармы?»

Бу сорау өстендә уйлаган күп фәлсәфәчеләр, шәхеснең ничек вакыт аркылы сакланыла алуын аңларга, ягъни шәхеснең төп аспектларын (кирәкле һәм җитәрлек шартларны) билгеләргә теләгәннәр иде.
Бу мәсьәләдә тарихи яктан тәнгә, психологияга һәм мийгә бәйле критерийлар барлыкка килделәр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Ихтыяр
* Үзаң
* Эволюция

Төркем:Үз төшенчәләре
Төркем:Кемлек
Төркем:Зиһен метафизикасы
Төркем:Зиһен фәлсәфәсе
Ышану

Шәхес берәр фикер яки алшартны хакыйкый буларак кабул иткән психологик халәт **ышану** дип атала.

Башка билгеләмә буенча, нәрсә булсаны, дәлилләр китерелсә дә, үзенең дәлилләнүе өчен исбатлауга кирәге булмаган эчке субъектив иманга нигезләнеп, еш алдан фактик яки мантыйк тарафтан тикшермичә, хакыйкый дип кабул итүгә **ышану** диелә.

Ышану кешенең психика үзенчәлекләренә бәйле. Критик шөбһәсез хакыйкать дип кабул ителгән мәгълүмат, текстлар, вәзгыятьләр, вакыйгалар яки шәхси карашлар һәм уйлары киләчәктә *шәхси [[Кемлек (иҗтимагый фәннәр)|кемлек]]*нең нигезенә ятып, кешенең адымнарын, төрле мөнәсәбәтләрне белгеләүче үз-үзен тоту нормаларын билгели алачак.

*Ышану* һәм *гыйлем* фәлсәфи ягыннан гносеология фәнендә өйрәнелә. Аның төп максаты, хакыкый гыйлемгә хуҗа булуыбыз өчен нәрсә кирәклеген ачыклау. Әфләтүнның «Теэтет» диалогыннан башланган логик эзләнүләрдән билгеле булганынча, ышану *хакыйкый* булганда һәм ышанучының ышануы өчен *нигезләре* (дәлилләре/шартлары) хакыйкый булганда гына бу ышану гыйлем дип кабул ителә.

Ялгыш ышану, самими булганда да, гыйлем буларак кабул ителми.

## Кәрамәткә ышану
2016 елда пәйда булган мәгълүматлар күрсәткәненчә, кешеләр арасында таралган дини һәм паранормаль ышануларга хас булган кәрамәткә ышану тикшерелгән бар үзгәрешлеләр белән корреляциядә тора: мәгълүматларны систематизацияләүдә түбән сәләте, зәгыйфь интуитив физик сәләтләре, начар техник сәләтләре, объектларны үз башында виртуаль әйләндерү сәләтенең зәгыйфьлеге, мәктәптә математика һәм физика буенча түбән билгеләре, физик һәм биологик феноменнары турында гомуми белемнең түбән булу, интуитив фикерләү ысулы һәм, аеруча, материаль булмаган феноменнарга аңлы булу сәләтен тагу. Регрессион анализ нәтиҗәсендә кәрамәткә ышануның иң әһәмиятле предикторлары буларак физик дөньяның төзелеше турындагы түбән гомуми белем һәм интуитив фикерләү ысулы булулары ачыкланды.

## Шулай ук карагыз

* Иман (дини)
* Уй
* Караш
* Рухият
* Хакыйкать
* Кыйммәт

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* How Belief Works  Article from Derrick Farnell on the formation of beliefs.
* William Kingdon Clifford.  Ethics of Belief Classic essay arguing that beliefs (and the processes that form them) have ethical implications, with counterpoint essay from William James entitled "The Will to Believe".

Төркем:Ышану
Төркем:Төшенчәләр
Төркем:Этиканың төп мәсьәләләре
Төркем:Критик фикерләү
Төркем:Психик процесслар
Төркем:Иҗтимагый фәлсәфә
Төркем:Иҗтимагый психология
Бортом (Сысола районы)

**Бортом** () — Коми Республикасының Сысола районында урнашкан авыл.

## Климат
Бортом климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (34%), руслар (45%), украиннар (12%).

## Искәрмәләр

Төркем:Сысола районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Аксарка

**Аксарка** (, ) — авыл, Ямал-Ненец автономияле округының Урал буе районы административ үзәге.

Халык саны — 3 133 кеше (2010).
## Тарих
Авыл 1930—1932 елларда көньяк һәм урта Уралдан күчеп утырган кешеләр тарафыннан нигезләнә.

## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: руслар (44,4%), хантлар (17,7%), ненецлар (12,3%), комилар (9,3%), украиннар (7,3%), татарлар (2,4%).

## Икътисад
Балык заводы, пристән.

## Искәрмәләр

Төркем:Урал буе районы торак пунктлары
Төркем:Ямал-Ненец автономияле округы торак пунктлары
Чапаевск (мәгънәләр)

* Чапаевск — Самар өлкәсендә урнашкан шәһәр.
* Чапаевск (Ямал-Ненец автономияле округы) — Ямал-Ненец автономияле округының Урал буе районында урнашкан торак пункт.
Искателей

**Искателей** () — Ненец автономияле округында урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Котып аръягы районының административ үзәге.

Почта индексы — 166700.

## География
Бистә Печора елгасы буенда, Нарьян-Мардан 4 километр төньяк-көнчыгышрак урнаша.

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусы 1982 елда бирелә.
## Халык

### Милли состав

## Искәрмәләр

Төркем:Котып аръягы районы торак пунктлары
Төркем:Ненец автономияле округы торак пунктлары
Билибино

**Билибино** () — Россия шәһәре, Чукотка автономияле округы Билибино районының административ үзәге.

Халык саны — 5 556 кеше.

## География
Билибино Котып аръягында, Анадырдан 650 километр көнбатышрак урнашкан.

Аэропорт.

### Климат




## Тарих
Бистәнең барлыкка килүе Каральваам елгасы үзәнендә алтын чыганакларны табу белән бәйле. 1956 елда *Каральваам* бистәсенә геолог Юрий Билибин хөрмәтенә **Билибино** исеме кушыла. 1958 елдан — Билибино районының үзәге.

1958 елда шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә. 1993 елдан — шәһәр.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 74,7%, украиннар — 13,0%, чукчалар — 2,5%, эвеннар — 1,8%, татарлар — 1,3%, белоруслар — 1,1%.

## Икътисад
Тау-баету комбинаты, төзү материаллар заводы, ит-сөт комбинаты, һ. б. ширкәтләр. Билибинода дөньяда иң төньяк атом электростанциясе урнаша.

Билибино тирәсендә — алтын чыганаклары.

## Галерея

## Танылган шәхесләр
* Игорь Шувалов, Россия дәүләт эшлеклесе — биредә туган.

## Шулай ук карагыз
* Билибино АЭС

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Чукотка автономияле округы шәһәрләре
Төркем:Билибино районы торак пунктлары
Певек

**Певек** (, ) — Русиянең иң төньяк шәһәре, Чукотка автономияле округының Чаун районының административ үзәге.

Халык саны — 4 162 кеше.

## География
Певек Котып аръягында, Анадырдан 640 километр көнбатышрак урнашкан.

Диңгез порты. Аэропорт.

### Климат
* Поляр төн: 27 ноябрь — 16 гыйнвар
* Поляр көн: 18 май — 27 июль





## Тарих
1933 елда нигезләнгән.

1951 елда шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә. 1957 елдан — шәһәр.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 73,1%, украиннар — 17,2%, чукчалар — 1,9%, татарлар — 1,4%, белоруслар — 1,3%.

## Икътисад
Тау-баету комбинаты, әче тудыргыч һәм ремонтлау-механика заводлары.

Певек тирәсендә — алтын, терекөмеш, аккургаш, күмер чыганаклары.

## Фотогалерея

View of Pevek from the south.jpg|Певек күренеше
Pevek from sea.jpg|
Pevek.jpg|


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Чукотка автономияле округы шәһәрләре
Төркем:Чаун районы торак пунктлары
Янов Стан

**	Янов Стан	**	()	 — Красноярск краеның Туруханск районында урнашкан авыл.	
							
Почта индексы — 		643235	.				

## География
Янов Стан Турухан елгасында, Туруханскидан 240 километр төньяграк урнашкан.

## Тарих
1950-елларда — Трансполяр магистраленең тимер юл станциясе.
## Халык
							
							
2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: украиннар (53,9%), селькуплар (38,5%), руслар (7,7%).	

## Моны да карагыз
* Ермаково (Красноярск крае)
						
## Тышкы сылтамалар
* Независимая республика Янов стан 
				
## Искәрмәләр
							
							
						
							
							

Төркем:Туруханск районы торак пунктлары
Төркем:Красноярск крае торак пунктлары
Әҗегол

**Әҗегол** () – Свердловск өлкәсенең Әртә шәһәр округы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Пермь губернасының Кызылъяр өязенә караган.
## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (96%).

### Күренекле кешеләр

* Рузанна Хәбибуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2015 елдан).

## Искәрмәләр

Төркем:Әртә шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Свердловск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Свердловск өлкәсе татар авыллары
Байкалово (Свердловск өлкәсе)

**Байкалово** () — Свердловск өлкәсе составына керүче авыл, Байкалово районының административ үзәге.

## География
Авыл Екатеринбургдан 240 километр көнчыгышрак урнаша.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
## Тарих
Авыл якынча 1630 елда нигезләнә.

1923 елдан Байкалово районының үзәге булып тора. 1972—1997 елларда эшчеләр бистәсе статусын йөрткән.

## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (98%).

## Искәрмәләр

Төркем:Байкалово районы торак пунктлары
Төркем:Свердловск өлкәсенең элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Гравитация

**Гравитация** (тартым, тартылу, бөтендөнья тартылышы) (латин теленнән gravitas — "авырлык") (*tat.lat. Gravitatsiä*) - һәрбер материаль җисемнәр арасында күпьяклы фундаменталь тәэсир итешү. Аз тизлекнең һәм зәгыйфь гравитацион тәэсир итешү якынчалыгында Ньютонның  тартылу теориясе белән тасвирлана, гомуми очракта Эйнштейнның Гомуми чагыштырмалылык теориясе белән тасвирлана.

Гравитация - дүрт фундаменталь тәэсир итешүнең иң зәгыйфе. Квант чигендә гравитацион тәэсир итешү гравитациянең квант теориясе белән тасвирланырга тиеш, ләкин шушы теория эшләнмәгән әле.

## Зәгыйфь гравитацион кыр

Классик механикада (аз тизлек һәм зәгыйфь гравитация очрагы) гравитацион тәэсир итешү бөтендөнья тартылу кануны белән тасвирлана: ике нокталар арасында M һәм m масса белән һәм R аралыгы белән гравитацион тартым көче  ике массага туры пропорциональ һәм аралыкның квадратына кире пропорциональ:

F=G\frac{mM}{R^2}

Биредә G — гравитацион даими,  6,6725×10−11 м³/(кг·с²).

Гравитация — иң зәгыйфь тәэсир итешү, әмма ул һәрбер ноктада һәм һәр аралыкта тәэсир итә, барлык массалар - уңай, шуңа күрә гравитация Галәмдә бик мөһим көч. Гравитациясез объектлар Галәмдә табылмаган.

## Көчле гравитацион кыр

Көчле гравитацион кырда һәм гравитацион кырда  релятивистик тизлек белән хәрәкәт иткән очракта Гомуми чагыштырмалылык теориясенең эффектлары күренә:
* фәза-вакытның геометриясенең үзгәреше
* Ньютонның тартылу кануныннан тайпылышы
* экстремаль очракта - кара тишек барлыкка килүе
* потенциалларның кичегүе
* гравитацион дулкыннарның килеп чыгуы
* гравитация үзе белән тәэсир итә башлый, кушу принципы бозыла

Көчле гравитация Эйнштейн тигезләмәсе белән тасвирлана:

: R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = G_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu},
(тигезләмәдә: сул якта - геометрия (дүрт үлчәнешле фәза-вакыт), уң якта - матдә)

биредә ~R_{\mu\nu} — Риччи тензоры (фәза-вакытның кәкрәюе тензорыннан килеп чыккан  
~R_{\rho \mu \sigma \nu} )
: R_{\mu \nu} \ = \ g^{\rho \sigma} \ R_{\rho \mu \sigma \nu},
~R — скаляр кәкрәю,  ~g^{\mu\nu} - метрик тензор, һәм Риччи тензоры
: R \ = \ g^{\mu \nu} \ R_{\mu \nu},
~\Lambda — космологик даими, ~T_{\mu\nu} - энергия-импульс тензоры, ~\pi — Пи саны, ~c — вакуумда яктылык тизлеге, ~G — Ньютон гравитацион даимие. 

G_{\mu\nu} = R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} - Эйнштейн тензоры

\varkappa={8 \pi G \over c^4} — Эйнштейн гравитацион даимие.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

*    Визгин В. П. Релятивистская теория тяготения (истоки и формирование, 1900—1915). — М.: Наука, 1981. — 352c.
*    Визгин В. П. Единые теории в 1-й трети ХХ в. — М.: Наука, 1985. — 304c.
*    Иваненко Д. Д., Сарданашвили Г. А. Гравитация. 3-е изд. — М.: УРСС, 2008. — 200с.
*    Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж. Гравитация. — М.: Мир, 1977.
*    Торн К. Черные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна. — М.: Государственное издательство физико-математической литературы, 2009.

Төркем:Фундаменталь тәэсир итешүләрТөркем:Элементар кисәкчәләр физикасы
Төркем:Физика төшенчәләреТөркем:Гравитация
Сусуман

**Сусуман** () — Россия шәһәре, Магадан өлкәсе Сусуман районының административ үзәге.

Халык саны — 5 865 кеше.

## География
Сусуман Бөрөлөх елгасы буенда, Магаданнан 650 километр көнбатышрак урнашкан. Шәһәр аша  «Колыма» автоюлы бара.

### Климат




## Тарих
Бистәнең барлыкка килүе Сусуман елгасы үзәнендә алтын чыганакларны табу белән бәйле. 1958 елдан — Сусуман районының үзәге.

1950-елларда шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә. 1964 елдан — шәһәр.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 76,8%, украиннар — 13,0%, ингушлар — 4,4%, белоруслар — 1,0%.

## Икътисад
Тау-баету комбинаты, төзелеш материаллары заводы, ремонтлау-механика заводы, ит-сөт комбинаты, һ. б. ширкәтләр.

Сусуман тирәсендә — алтын, көмеш, аккургаш, вольфрам, терекөмеш чыганаклары.
## Мәдәният

* Барый Шәфигуллин һәйкәле
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Магадан өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Сусуман районы торак пунктлары
Липино (Киров өлкәсе)

**Липино** () — Киров өлкәсенең Нулин районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Нулин районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Көлгенә

**Көлгенә** яки **Көлбикә** яки **Көлсылу** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Көлгенә  Kölgenä]*, , , ) - көнбатыш әкияте, Шарль Перро, Гримм бертуганнар буенча дөньяда иң танылган. Төрле халыкларда охшаш әкиятләр бар.

Шарль Перро 1697 елда французча "Cendrillon" бастырган. Гримм бертуганнар 19 гасырда алманча "Aschenputtel" үз юрамасын  язганнар.

Татар теленә совет мультфильмы тәрҗемә ителгән.

## Сылтамалар
* "Көлгенә" әкияте
* Cox Marian Roalfe. Cinderella. Three Hundred and Forty-five variants of Cinderella, Catskin, and Cap O' Rushes… L., 1893. 
* Rooth A. B. The Cinderella Cycle. Lund, 1951.

Төркем:Әкиятләр
Алексей Абдалов

**Алексе́й Андре́й улы Абда́лов** (1920 елның 30 мартында, Югары Сускан, Ставрополь өязе (Самара губернасы) — 1983 елның 22 августында, Югары Сускан, Куйбышев өлкәсе, ССРБ) – Бөек Ватан сугышында катнашучы, Дан орденының тулы кавалеры (21.4.1944, 27.4.1945, 27.2.1958), мордва гаиләсеннән.

## Тәрҗемәи хәл
Алексей Абдалов крестьяннар гаиләсендә Ставрополь өязе (Самара губернасы)ның урнашкан Югары Сускан авылында 1920 елда туган.

1941 елдан Кызыл Армиядә.

Бөек Ватан сугышында сержант, 82-мм миномётның расчет командиры, Алманияның Бреслау шәһәре янында барган бәрелешләрдә батырлык күрсәтә.

## Чыганаклар

*Tatar Ensiklopediä Süzlege. – Казан, 1999.
* Кавалеры ордена Славы трёх степеней, Краткий биографический словарь, Москва, Военное изд-во, 2000

Төркем:Хәрби эшлеклеләр
Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Юкумс Вациетис

|стиль_вверху = background:#B0C4DE;
|вверху2      = }
|изображение  =
|подпись      = }}
|стиль_текста = width:300px;

|метка1 = Тормыш еллары
|текст1 = }}

|метка2 = Прозвище
|текст2 = }}

|метка3 = Псевдоним
|текст3 = }}

|метка4 = Туу датасы
|текст4 = }

|метка5 = Туу урыны
|текст5 = }}

|метка6 = Үлем датасы
|текст6 = }

|метка7 = Үлем датасы
|текст7 = }}

|метка8 = Иялек
|текст8 = }}

|метка9 = Род&nbsp;войск
|текст9 = }}

|метка10 = Годы&nbsp;службы
|текст10 = }}

|метка11 = Звание
|текст11 = }}

|метка12 = Часть
|текст12 = }}

|метка13 = Командовал
|текст13 = }}

|метка14 = Должность
|текст14 = }}

|метка15 = Сугышлар/бәрелешләр
|текст15 = }}

|метка16 = Награды и премии
|текст16 = }}

|метка17 = Связи
|текст17 = }}

|метка18 = В&nbsp;отставке
|текст18 = }}

|метка19 = Роспись
|текст19 = }}

| стиль_внизу = border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;
| внизу = ]]** на [[Викисклад]]е</div>}}
}}**Юкумс Вациетис''' (1873 — 1938) — рус һәм совет хәрби башлыгы.

## Тәрҗемәи хәл
Юкумс Вациетис Курляндия губернасы Гольдинген өязенең Нейгоф утарында җирсез крәстиәннең гаиләсендә туа.

1891 елда ирекле рәвештә армиягә керә. 1897 елда Вильно юнкер җәяүле гаскәр училищесыны, 1909 елда — Генераль штабы академиясене тәмамлый. 1912 елда — подполковник, 102-нче җәяүле Вятка полкының батальон командиры.

### [[Беренче бөтендөнья сугышы]]
Сугышны Көнчыгыш Пруссиядә каршылый; Варшава янында яралана, дәваланудан соң — полковник, 12-нче армия составындагы 5-нче Земгалия полкының командиры.

### [[Русия ватандашлар сугышы|Ватандашлар сугышы]]
Октябрь инкыйлабыннан үз полкы белән большевиклар ягына күчә. 1917 елның декабреннән — Ставка карамагындагы Революцион кыр штабының оператив штабының башлыгы. 1918 елның гыйнварында Довбор-Мусницкий генералының поляк корпусы күтәрелешне бастыру белән җитәкчелек иткән. 1918 елның апрельдән — Латыш укчылар  командиры, сул эсерлар күтәрелешенең бастыруда катнашкан. 1918 елның июненнән — ЭККА Көнчыгыш фронты командиры, 1918 елның сентябрьдә — 1919 елның июльдә — РСФСР хәрби көчләренең Баш командующие. 1919 елның гыйнвар-мартында — бер үк вакытта Совет Латвия армиясенең командиры.

1919 елның июлендә хыянәттә гаепләнә һәм арестка салына, әмма тиздән иреккә чыгарыла. 1919 елның августыннан Революцион хәрби советында эшли.

1921 елдан ЭККА Хәрби академиясендә укытучы булып эшли.

1937 елның 29 ноябрендә шпионажда һәм контрреволюцион оешмасында катнашуда гаепләнә һәм арестка салына; 1938 елның 28 июлендә ССРБ Югары судының Хәрби коллегиясе тарафыннан атып үтерүгә хөкем ителә. Суд карары шул ук көндә башкарыла.

1957 елда аклана.

## Бүләкләр
* 3-нче дәрәҗәдәге Изге Станислав ордены
* 3-нче дәрәҗәдәге Изге Анна ордены
*  Кызыл Байрак ордены
* Кызыл Йолдыз ордены

## Тышкы сылтамалар
* 

## Искәрмәләр
Юрмала

**Ю́рмала** () — Латвиянең иң зур шәһәр-курорты.

## География
Шәһәр Рига култыгы яры 32 километрга буйлап сузылган, Ригадан 25 километр көнбатышрак урнашкан.

## Климат




## Тарих
1920 елга кадәр Юрмала урынында берничә курорт бистә урнашкан була; 1920 елда алар *Ригас-Юрмала* шәһәренә берләштерелә.

1946 елда Юрмала Рига составына шәһәрнең аерым районы буларак кертелә. 1959 елда Риганың Юрмала районы Юрмала шәһәренә үзгәртеп корыла.

## Халык

Милли состав (2011): латышлар — 50,8 %, руслар — 35,1 %, белоруслар — 3,9 %, украиннар — 2,7 %, поляклар — 1,7 %.

## Галерея

Jurmala juli 2005.jpg|Пляж
1967 CPA 3564.jpg|ССРБ почта маркасы, 1967
Skolas iela.JPG|
Jūrmala 2.jpg|


## Танылган шәхесләр
* Михаил Задорнов — Россия артисты.
* Александр Калери — Россия космонавты.
* Эдгарс Ринкевичс (1973), Латвия дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.

## Кардәш шәһәрләр
*  Анадия, Португалия
*  Эскильстуна, Швеция
*  Евле, Швеция
*  Кабур, Франция
*  Террачина, Италия
*  Казан, Россия
*  Паланга, Литва
*  Пәрну, Эстония
*  Якобстад, Финляндия
*  Алушта, Украина
*  Төрекмәнбашы, Төрекмәнстан

## Искәрмәләр

Төркем:Латвия шәһәрләре
Төркем:Юрмала
Калигула

**Гай Юлий Цезарь Август Германик** яки аның танылган кушаматы **Калигула**  (tat. lat. ''Kaligula'', лат. *Gaius Iulius Caesar Augustus Germanicus*) (12-41) - Борынгы Рим императоры 37-41 елларда, Юлий-Клавдий нәселеннән өченчесе, Сенат принцепсы, Бөек понтифик (Pontifex Maximus), трибун, Pater patriae (Ватан атасы).
## Кушамат
Еш аны "Гай" дип йөртелә, иркәләү исеме - Калигула - ягъни "кечкенә итек". Әтисе Германик Рейн легионнары җитәкчелек иткәндә бәләкәй Гай аның белән булган һәм гаскәриләр балага "Калигула" - " Кечкенә итек" кушаматын биргәннәр.
## Тарих
### Көрәш
19 елда аның әтисе Германик үлгән, 29 елда Тиберий Калигуланың әнисен - Агриппина Өлкән - кулга алган һәм җанын кыйган, бүтән Калигуланың туганнарын үтергән яки төрмәгә салган. Калигуланың өч туташлары калган: Друзилла, Агриппина Кече (киләчәк императорның Нерон әнисе). Тиберий үз мирасчыларын - Калигула һәм оныгы Гемелл - итеп билгеләгән.

### Хакимлектә
Тиберий үлгәннән соң 37 елда Гай Калигула император булып игълан ителгән, соңрак Калигула таҗ көндәшен - Гемелл - үтергән.

Гай балачактан эпилепсия белән авырткан.
### Үткәрелгән сәясәт

Хакимлеген ирешеп Калигула башта салымны киметкән, сәяси тоткыннарга иреккә чыгарган, ләкин соңрак залим булып киткән һәм халыкның хөрмәтен югалткан, Сенатның нәфрәтен булдырган.

Хәтта үз яраткан атына - Инцитат - Рим гражданлыгын биргән, Сенат әгъзасы итеп ясаган һәм консул итеп ясамакчы булган.

Хакимлеккә килгәч Калигула төрле тамашаларга акча тота башлаган һәм Тиберий тарафыннан тупланган барлык акчаны тотып  бетергән.

Әлбәттә шушы адымнардан соң Калигулага каршы Сенатның нәфрәте күтәрелгән.

Калигула берничә тапкыр яһүд хисләрен мыскыллаган, аеруча фәлсәфәче Филонны хурлаган.

Кайбер чыганак буенча Калигула Британиягә каршы һөҗүмне әзерләгән, ләкин шушы проектын аның варисы Клавдий тормышка ашырган.

39 елда Калигула Рейн өлкәсендә фетнә тырышуны бастырган.

## Үлем
41 елның гыйнварында Калигула театрдан чыкканда претория гвардия трибуны тарафыннан үтерелгән.

## Калигула мәдәнияттә

*    «Калигула» —  Альбер Камю пьесасы.
*    «Калигула, или После нас хоть потоп» — Йозеф Томан романы.
*    «Калигула» — Тинто Брасс фильмы
*     «Крематорий» Рок-төркеме — «Калигула» җыры.
*    Кавер-төркем «Калигула»

## Моны да карагыз
* Кориолан
* Сулла
* Цезарь

## Әдәбият
*    Калигула // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Ф. Ф. Зелинский «Римская империя»
*    A. A. Barrett. «Caligula: The Corruption of Power»
*    P. Bicknell. «The Emperor Gaius' Military Activities in A.D. 70»
*    Альбер Камю. «Калигула» (фр. Caligula) (1945)
*    D. Wardle. «Caligula and His Wives»
*    Данилов Е. С. 2011: Рейнский поход Гая Калигулы // Проблемы истории, филологии, культуры. 2, 24-29.

Төркем:Борынгы Рим
Бакый

**Бакый** – гарәпчәдән *мәңгелек, мәңге яшәүче*.

*Бакый – мөселман халыкларында кулланылучы исем.

## Шәхесләр
*Бакый Урманче – татар профессиональ сынлы сәнгатенә нигез салучы, рәссам, график, скульптор һәм архитектор, Татарстанның һәм Русиянең халык рәссамы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге дәүләт бүләге лауреаты.
*Бакый Рәхимов – ССРБ герое.

## Торак пунктлар
*Бакый (Стәрлебаш районы)
*Бакый (Белорет районы)
*Бакый (Свердловск өлкәсе)
Төрекмәнбашы

**Төрекмәнбашы**(, элек — Красноводск) — Төрекмәнстаннең Балкан вилаяте шәһәре. Каспий диңгезе порты, нефть чыгару сәнагате үзәге.

## География
Шәһәр Каспий диңгезенең Красноводск култыгында, Ашһабадтан 520 километр төньяк-көнбатышрак урнаша. Тимер юлы станциясе, аэропорт.
## Климат




## Тарих
Красноводск 1869 елда рус армиясенең ныгытылган пункты буларак нигезләнә. Каспий арты тимер юлы (1880 — 1891 еллар) төзелешеннән соң мөһим транспорт үзәгенә әверелгән. Берникадәр вакыт — Каспий арты өлкәсе үзәге, 1882—1925 елларда Каспий арты өлкәсенең Красноводск өязе үзәге.

1939—1947, 1952—1955, 1973—1988 елларда — Төрекмән ССРның Красноводск өлкәсе үзәге.

1993 елда шәһәргә Сапарморат Ниязов хөрмәтенә *Төрекмәнбашы* исеме кушыла.

## Халык

## Икътисад
Нефть эшкәртү заводлары.

## Галерея

Russian Buildings, Turkmenbashi.jpg|
Türkmenbaşy säheriň demirýol meňzili 02.JPG|Вокзал
Serdarhotel.jpg|
Entrance to city (3891734657).jpg|

## Танылган шәхесләр
* Аман (Амангельды) Тулеев (1944―2023) — Кемерово өлкәсе губернаторы (1997―2018) .

## Кардәш шәһәрләр
*  Юрмала, Латвия

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Аваза
Төркем:Төрекмәнстан шәһәрләре
Төркем:Төрекмәнбашы
Гайнә (мәгънәләр)

* Гайнә — Пермь краенда урнашкан бистә, Гайнә районының административ үзәге.
* Гайнә (Свердловск өлкәсе) — Свердловск өлкәсенең Әчет шәһәр округы составына керүче авыл.
* Гайнә - Башкортстанда агучы елга.
Анадырь

**Анадыр** (;) — Россиянең иң көнчыгыш шәһәре, Чукотка автономияле округының административ үзәге.

Халык саны — 13 517 кеше.

## География
Анадыр Беринг диңгезенең Анадыр култыгы ярында, мәңгелек туңлык зонасыда урнашкан.

Диңгез порты. Аэропорт.
### Сәгать поясы

## Климат
* Уртача еллык температура — -6,9&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 6,6 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 81%





## Тарих
Чукчаларның Русия империясенә каршы көрәше

1889 елда *Ново-Мариинск* исеме астында Анадыр округасы үзәге буларак нигезләнә. 1923 елда **Анадыр** исеме кушыла.

1932 елдан — Чукот милли округы үзәге.

1934 елда шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә. 1965 елдан — шәһәр.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 62,3%, чукча эскимослар — 11,1%, украиннар — 8,5%, чуваннар — 1,9%, юпик эскимослар — 1,4%, белоруслар — 1,0%, татарлар — 1,0%.

## Икътисад
Балык эшкәртү заводы, җил электростанциясе.

Анадыр тирәсендә — алтын, күмер чыганаклары.

## Галерея

Anadyr harbour3.jpg|Анадыр гаване
Ice road across Anadyrsky Liman.jpg|
Anadyr child creativity palace.jpg|Балалар иҗаты үзәге
Anadyr bus.jpg|


## Югары уку йортлары
* Санкт-Петербург дәүләт инженер-икътисади университетының филиалы
## Кардәш шәһәрләр
*  Бетел, Аляска, АКШ

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Чукотка автономияле округы шәһәрләре
*
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Таборинка

**Таборинка** () — Свердловск өлкәсенең Таборы районы составына керүче юкка чыккан авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: юк

## Искәрмәләр

Төркем:Таборы районы торак пунктлары
Төркем:Свердловск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Свердловск өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Кузино (Киров өлкәсе)

**Кузино** () — Киров өлкәсенең Свеча районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Свеча районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Әртә (елга)

**Әртә** — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Караидел елгасында койган җирдә урнашкан. Елга озынлыгы 59 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Караидел елгасы, Нязепетровск гидротөененнән Павловск гидротөененә чаклы Әй елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010201112111100020902
* Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 111102090
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ҺӨ буенча  — 11
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

 

Төркем:Свердловск өлкәсе елгалары
Әртә

**Әртә** - Урта Уралдагы топоним:

* Әртә - Свердловск өлкәсендәге штб.
* Әртә - Свердловск өлкәсендәге елга.