Халидия мәдрәсәсе

**«Халидия» мәдрәсәсе** — 1825 елда Казанның Зәңгәр мәчете каршында ачылган дини уку йорты, кадими мәдрәсә. Казанның борынгы дини уку йортларыннан берсе. Атамасы мәдрәсәне 1917 елда ябылганга кадәр җитәкләгән имамнар фамилиясеннән (*[[Халитов]]*) алынган.

## Тарих
  
 
XVIII гасырның соңгы чирегендә Иске Татар бистәсендә (*хәзерге* Казанның Вахитов районы) дүртенче (*[[агач]]*) мәчет буларак нигез салынган, 1815-1819 елларда (*вариант*: 1810-1815 елларда) кирпечтән төзелгән яңа бинага күчкән  Зәңгәр мәчетнең (*Зур Мещан (*хәзерге* [[Сара Садыйкова урамы (Казан)|С. Садыйкова]]) урамы белән Аркылы Тихвин урамнары чаты*, (*хәзерге [[Нариманов урамы (Казан)|Нариманов]] урамы, 18/19*) беренче имамнарының берсе, Ырынбурның Каргалы мәдрәсәсен тәмамлаган Габденнасыйр Рахманколый (*?-[[1835 ел|1835]]*) 1825 елда Казан губернасы Тәтеш өязе (*хәзерге* Кама Тамагы районы) Бәки авылыннан Казанга күчеп килә, 4нче (*[[Зәңгәр мәчет|Зәңгәр]]*)  мәчетнең имам-хатыйбы һәм мөдәррисе булып хезмәт итә башлый. Шиһабетдин Мәрҗани раславынча, ул килгәнче мәхәлләдә мәдрәсә булмаган. Г. Рахманколый дини уку йорты оештыра, ә сәүдәгәрләр Йосыф һәм Корбангали Арсаевлар мәдрәсә өчен аерым бина төзеп бирәләр.

Габденнасыйр Рахманколый вафат булгач (*[[1835 ел|1835]]*), мәчет имамы булып аның энесе Хәбибулла Рахманкулов (*[[1780 ел|1780]]-[[1850 ел|1850]]*) кала. Аны Тәтеш өязе (*хәзерге* Кама Тамагы районы) Яңасала авылында туган Хаммат Халитов (*?-[[1864 ел|1864]]*) алыштыра. Хаммат Халитовның төпчек малае — татарның беренче драматургларыннан берсе Фатих Халиди (*[[1850 ел|1850]]-[[1923 ел|1923]]*). Х. Халитовтан соң имам булып Рахманкуловларның соңгысы, Шиһабетдин Мәрҗани шәкерте Гыясетдин Хәбибулла улы Рахманкулов (Гиясетдин Рахмәнколов) (*?-[[1897 ел|1897]]*) 6 ел хезмәт итә. 1870-1893 елларда имам булып Мөхәммәтзакир Хаммат улы Халитов (*?-[[1893 ел|1893]]*), 1894-1917 елларда Ибраһим Мөхәммәтзакир улы Халитов (*[[1869 ел|1869]]-?*) сайлана. Ибраһим Халитовның улы — татарның атаклы драма артисты, ССРБ халык артисты Фуад Халитов (*[[1901 ел|1901]]-[[1981 ел|1981]]*).

Халидия мәдрәсәсе «*Чиркәүне дәүләттән, мәктәпне чиркәүдән аеру турында*» РСФСР ХКШ декреты (20.01.1918) буенча 1918 елда, 4нче (Зәңгәр) мәчет  карары белән 1932 елның 10 мартында ябыла һәм бина кунакханә итеп файдаланыла башлый.
 
Мәдрәсә, иганәче-химаячеләренең фамилияләренә бәйле рәвештә, берничә исем йөртә: Арсаев мәдрәсәсе (*Й. Һәм К. Арсаевлар бина төзеп бирәләр*), «Айтуганов мәдрәсәсе» (*Айтугановлар яңа бина бүләк итәләр, химаяче булып торалар*), «Мөстәкыймов мәдрәсәсе» (*Габделмәннан Биккенә улы Мөстәкыймов*), «Халидия».
 
Казанның иң зур мәдрәсәләреннән берсе булып исәпләнгән: XX гасыр башына мәдрәсәдә 155 шәкерт укыган. Халидия мәдрәсәсе уку-укыту программасы Якын Көнчыгыш мәдрәсәләре традицион уку-укыту программасыннан шактый аерылган. Мәдрәсә шәкертләренә рус мәдәнияте, әдәбияты, алар аша алга киткән Европа халыклары әдәбияты, фәне һәм мәдәнияте белән танышырга мөмкинлек бирелгән.

XIX гасыр ахырыннан 1918 елга кадәр мәдрәсә Екатерина урамы белән Икенче Аркылы урам чатындагы (*хәзерге* Тукай урамы , 68/16) сәүдәгәр Габделмәннәф Мөстәкыймов йорында урнаша.

Халидия мәдрәсәсендә драматург Галиәсгар Камал (*[[1879 ел|1879]]-[[1933 ел|1933]]*), 1895-1904 елларда булачак тарихчы-профессор Газиз Гобәйдуллин (*[[1887 ел|1887]]-[[1937 ел|1937]]*), шагыйрь Габдрахман Сөнгати (*[[ел|1894]]-?*) һ.б. укыган.

## Әдәбият
# Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.
# *Радик Салихов, [[Рамил Хәйретдинов|Рамиль Хайрутдинов]].* Республика Татарстан: памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.:Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7
# *Салихов Р. Р. Хайрутдинов Р.Р.* Исторические мечети Казани. К.: ТКН, 2005.

## Сылтамалар
*  Халидия мәдрәсәсе «Милләттәшләр» сайтында
*   Казан мәчетләре Рөстәм Ахунов сайтында (''rustik68.narod.ru'')

## Искәрмәләр

Төркем:Казан мәдрәсәләре