Иске Ладога

**Иске Ладога** (1703 елга кадәр Ладога**)** Ленинград өлкәсе Волхов муниципаль районында авыл, Исеке Ладога авыл  җирлегендә административ үзәк.

1703 елга кадәр Ладога шәһәре була. 2003 елда Иске  Ладоганың 1250 еллыгы билгеләп үтелә, ул вакытта авыл " Төньяк Россиянең борынгы башкаласы " дип игълан ителә .

## Атаманың килеп чыгышы
Ладоганың Скандинавия исеме *Альдейгья, Альдегьюборг* ( др. -сканд. Алдейджа, Альдейгуборг ), беренче язма искә алу  Эйольв Дададскальдның  аның оригиналь формасында 1010 тирәсендә язылган   "Бандадрапа" шигырендә очрый. 

Ладога атамасын елга, күл һәм шәһәр *йөрөтә*. Шул ук вакытта,  исемнәрнең кайсысы төп икәнлеге аңлашылмый. Шәһәр исеме Ладога күле исеменнән алынган (  "агитацияләнгән" - *алто* "дулкыннан"), яки *Ладога* елгасы исеменнән (хәзерге Ладожка, Финнан   *алоде*  - "түбән урын" һәм  *jok(k)i*  - "елга").

Лингвист Э. А. Хелимский немец этимологиясен тәкъдим итә. Аның фикеренчә, күлнең исеме төп - др. -сканд. * Алдауга  «иске чыганак, ачык диңгез кебек». Бу гидроним Нева  исеме белән бәйле  (ул Ладога күленән ага)  герман телләрендә -«яңа»). Арадагы  форма аша * *Алдаужа* бу  сканд. Алдейджа сүзен бирә, соңрак *Ладога*  .

## Тарихы
Авыл территориясендә 2015  елда неолит чоры борыңгы кешенең урыны табылган, ул б.э. өченче меңьеллыгына карый  .

Земляной бистәсендә бораулаганнан соң, 4 метр калынлыктагы мәдәни катлам астында нечкә торф сазлыгы һәм Ладога бозу чокырлары ачыклана. Якынча 2000 ел элек Волховтагы су дәрәҗәсе абсолют биеклектән 10 метрдан түбән төшә. Булачак Иске  Ладога территориясе беренче меңьеллык урталарыннан иртәрәк су дәрәҗәсенең тагын да кимүеннән соң урнашу өчен яраклы була  .

Земляной бистәсе астында җирне сугару 4-нче казу мәйданында 6-нчы гасырдан соңга калмыйча яки бераз иртәрәк, һәм 3-нче казу эшендә - VII гасырның икенче яртысыннан - VIII гасырның беренче яртысында үтә. Беренче Ладогада яшәүчеләрнең авыл хуҗалыгы бодай, арыш, арпа, тары һәм соры бөртекләре табылуы белән раслана  . 2013  елда Иске  Ладогада табылган Меровингия чоры кыры, мөгаен, VII гасырга карый  . Земляной бистәсендә якынча 700 яки хәтта алдарак славян торак пункты барлыкка килергә мөмкин була  .

Беренче баскычта, үзәктә мич булган каркас-багана структурасының өч йорты ("зур йортлар" дип атала) иң борыңгы 753 дендродатасына ия . Земляной бистәсендә җитештерү һәм судноларны ремонтлау остаханәләре, мөгаен, Төньяк Европа кешеләре тарафыннан төзелгәндер. Казулар күрсәткәнчә, Ладогадагы беренче җирлеккә башта скандинавлар нигез салган (Е. А. Рябинин фикеренчә, готландлылар тарафыннан салынган .

750нче елларның беренче яртысында Волхов түбәнлегендә скандинавия җирлекләре барлыкка килә, әмма 760-770 еллар чигендә викингларны славяннар кысрыклап чыгара .

Беренче архаик иртә шәһәр  җирлеге Ладожка-Еленаның (хәзер юкка чыккан) берничә елга җиңнәре барлыкка килгән гавань тирәсендә урнашкан һәм VIII гасыр уртасыннан IX гасыр урталарына кадәр ныгытмалар булмаган .Авыл җирлеге Төньяк Европада тиңдәше булган берничә багана конструкциясенең берничә корылмасыннан тора һәм Любша ныгытмасыннан 2 км көньякка таба, элеккеге Волхов Тамагы урынына, уң ярның уң як яры урынына урта Европадагы славян мәдәнияте вәкилләре тарафыннан нигез салынган. Иске Ладога бистәсенең мәйданы 2-4 гектардан артмый.  Нәкъ менә шул вакытта төбәктә борынгы славяннар, борынгы германнар һәм җирле фин-прибалтларның мәнфәгатьләре кисешкән. VIII гасыр катламнарында казу эшләре вакытында тулы бер җитештерү комплексы табылган. Бу чорда авыл җирлеге инде җирле кавемнәр белән сәүдә итә. Янып беткән амбарда VIII гасыр катламнарыннан бодай бөртекләре табылган: 80%  — ике үзенчәлекле бодай, 20% ы-йомшак бодай. Скандинавиядә полбаны  беркайчан да үстермәделәр, өстәвенә, Иске Ладога  полбасы Европа, ләкин Идел буе полбасына морфологик яктан якын .

760-нчы елларда Ладога бистәсе Көньяк-Көнбатыштан беренче славян культурасы вәкилләре тарафыннан юк ителә: Днепер Сул яры яки Днестер, Дунай, Днеперның өске агымнары, Көнбатыш Двина яки Идел ( Прага, Пенково яки Колочин культураларына охшаган) һәм бүрәнә йортлары белән төзелә . Ладогада яшәүчеләр белән төрле культуралы традицияләргә ия булган халык арасында өзлексезлек юклыгы билгеләнә. Ладога, Россияның төньяк-көнбатыш  урыннарда кебек (8-9 гасырларда Изборск, Камно, Рыуг, Псковта), VIII-IX гасырларда VI-VII гасырлар чигендә иртә славяннарның Прага мәдәниятендә эшләнгән мондый бизәү әйберләренә  мода торгызу нәтиҗәсендә билгеле кою формочкалары таратыла  .
Археологик дәлилләр күрсәткәнчә, Ладогада яшәүчеләрнең күпчелеге сәүдә белән түгел, ә авыл хуҗалыгы һәм һөнәрчелек белән шөгыльләнгән.

VIII гасырның икенче яртысында - IX гасыр башында Ладога халкы берничә дистәдән 100 кешегә кадәр була. IX гасырда Иске  Ладога Земляной бистәсенең кечкенә мәйданында урнаша  . Бу җирлек 830 еллар ахырына кадәр яши  һәм варяглар  тарафыннан яулап алына .

840 еллар тирәсе, торак пункт дошман һөҗүме нәтиҗәсендә  афәткә дучар була. Якынча 840 елдан алып 865 елга кадәр, торак пунктның зур өлеше чүлгә әйләнә. Тагын бер өлеше Төньяк Европа залының Скандинавия традицияләрендә яңадан торгызыла. Норманн халкы үз традицияләрен китерә (Тор чүкечләре һ.б.) )  .

870-нче еллар тирәсендә Иске  Ладогада беренче агач ныгытма Ладожка елгасы белән Волхов кушылган урында төзелә .  IX гасырның соңгы чирегендә  бронза кою  остаханә калдыклары табылган. Дендрохронология магьлүмәтләре буенча, 881 елда  "зур йорт" (сәүдә кунакханәсе  ) төзелә, бу йорт (башка охшаш йортлар кебек) Төньяк Европа һәм Скандинавия мәгънәсендә зур йорт түгел, ул бары тик борыңгы Новгород җиренә хас булган мондый биналарның берсе булып,  бүтәннәрнең иң зуры була  .

870-нче еллар башыннан Көнчыгыш Европадан Скандинавиягә көмеш китерү тотрыклы була, ә X гасыр ахырына кадәр Ладогага Викинг һөҗүмнәре турында мәгълүмат юк  .

1499  елда Ладога, Водская пятинаның язучы китабы буенча, ныгытма һәм посадтан тора, алар Новгород кебек, Никольский, Богородицкий, Семьоновский, Климяцкий һәм Спаскийга бүленгән

1590-1595 елгы Россия-Швеция сугышы беткәч, Тявзин тынычлыгы буенча Ладога Рәсәйнеке дип таныла.

1704-нче елда Петр I Яңа Ладогага  нигез сала һәм Ладога исемен "Иске  Ладога" дип үзгәртә, аны шәһәр статусыннан һәм гербы булу хокукыннан мәхрүм итә, һәм күп Ладога кешеләренә Яңа Ладогага күченергә куша. Бу вакыйгага кадәр Ладога Новгород җиренең Водская пятинасының Ладога районының үзәге була.

1719-нчы елда Иске  Ладога Новгород өлкәсенең бер өлеше була (ул Санкт-Петербург өлкәсе кысаларында формалаша).

1727 елда Иске Лодога өязе Новгород губернасының яңа составына кертелә

1770 елда Иске  Ладога округы бетерелә.
1927 елдан  Волхов өлкәсе составында  .

1961  елда *Иске  Ладогада* 1059 кеше яшәгән  .

1990 мәгълүматлары буенча, авылда 2115 кеше яшәгән, авыл Иске Ладога авыл Советының административ үзәге булган, барлыгы 3891 кеше булган 27 торак пунктны үз эченә алган .

1997 елда авылда 2445 кеше яшәде, 2002 елда - 2182 кеше (руслар - 95%)   .

2003-нче елда **Старая Ладоганың 1250 еллыгын** " Төньяк Россиянең борынгы башкаласы " итеп бәйрәм итү киң үткәрелә, ул матбугатта яктыртыла һәм хакимият игътибарын җәлеп итәРоссия Президенты Владимир Путин юбилейны әзерләү һәм үткәрү турында боерык чыгара һәм ике тапкыр Иске Ладогада була .

## География
Авыл районның төньягында,  ( Зуево - Новая Ладога ) юлында, 41К  (Старая Ладога - Кисельня ) һәм 41К  (Старая Ладога - Трусово ) юллары  урынында урнашкан.

Районның административ үзәгенә, Волхов шәһәренә кадәр ераклык - 12 км  .   

## Демография
1920 - 2017 елларда халык динамикасы  :
ImageSize = width:530 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
 id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:2457
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
 bar:1920 color:gray1 width:1
  from:0 till:608 width:15 text:608 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1923 color:gray1 width:1
  from:0 till:722 width:15 text:722 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1926 color:gray1 width:1
  from:0 till:717 width:15 text:717 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1939 color:gray1 width:1
  from:0 till:903 width:15 text:903 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1960 color:gray1 width:1
  from:0 till:1035 width:15 text:1035 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1961 color:gray1 width:1 
 from:0 till:1051 width:15 text:1051 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1968 color:gray1 width:1
  from:0 till:1131 width:15 text:1131 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1975 color:gray1 width:1
  from:0 till:1139 width:15 text:1139 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1989 color:gray1 width:1
  from:0 till:2305 width:15 text:2305 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1990 color:gray1 width:1
  from:0 till:2155 width:15 text:2155 textcolor:red fontsize:8px
 bar:1997 color:gray1 width:1
  from:0 till:2457 width:15 text:2457 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2002 color:gray1 width:1
  from:0 till:2182 width:15 text:2182 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2007 color:gray1 width:1
  from:0 till:2183 width:15 text:2183 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2010 color:gray1 width:1
  from:0 till:2012 width:15 text:2012 textcolor:red fontsize:8px
 bar:2017 color:gray1 width:1 
  from:0 till:1954 width:15 text:1954 textcolor:red fontsize:8px


## Массакүләм мәгълүмат чаралары

* 88.2 FM - Ваня радиосы
* 88.6 FM - Ретро FM
* 101.6 FM - Радио язмасы
* 102.2 FM - Traffл радиосы
* 103.8 FM - Авторадио
* 104.6 FM - Питер ФМ
* 105,7 FM - Россия радиосы
* 107.2 FM - Европа Плюс

## Искәрмәләр

* Варяжская урамы Россиянең иң борынгы урамы булып санала, ул X гасырдан бирле конфигурациясен үзгәртмәгән.

## Шулай ук кара

* Новая Ладога
* Староладожская крепость
* Любшанская крепость
* Рюриково Городище
* Городок на Маяте
* Новгородская земля
* Ильменские словене
* Прибалтийско-финские народы

## Әдәбият

* 
* *Самохвалов А. Н.* Ладога, и не только Ладога // Самохвалов А. Н. Мой творческий путь. — Л.: Художник РСФСР, 1977.
* *Бучкин Д. П.* О доме творчества «Старая Ладога» // Бучкин Д. П. Гравюры и рассказы. — СПб.: Библиотека «Невского альманаха», 2004.
* *Мурашова Н. В., Мыслина Л. П.* Дворянские усадьбы Санкт-Петербургской губернии. Южное Приладожье. Кировский и Волховский районы. — СПб.: Алаборг, 2009.
* *Кузьмин С. Л.* Ладога в эпоху раннего средневековья (середина VIII — начало XII в.)  // Исследование археологических памятников эпохи средневековья. — СПб.: Нестор-История, 2008. — С. 69—94.

## Сылтамала

Төркем:Википедия:Викиҗыентыкка мәкаләдә турыдан-туры сылтама булган мәкаләләр
Төркем:Страницы с непроверенными переводами