Аккра

**Аккра** ( ) - Гана Республикасы башкаласы һәм Аккра районының үзәге, илнең иң зур шәһәре, ул шулай ук аның мәдәни һәм сәнәгать үзәге  . Аккра сүзе *Нкран* - кырмыскалар сүзеннән алынган.

2012 елгы җанисәп буенча шәһәр халкы 2,291 352 кеше иде  . Аккра шулай ук  4 миллионнан артык кеше исәпләнгән Олы Аккра агломерациясенең үзәге (Африкадагы унберенче зур мегаполис).

Аккра Гананың Атлантика яры буйлап сузыла һәм төньякта илнең эчке өлешенә кадәр сузыла. Башта порт тирәсендә төзелгән шәһәр 1877 һәм 1957 арасында Британия Алтын Ярының башкаласы булып хезмәт иткән. XIX гасырда бары тик Викториаборг Европа җирлегенең бистәсе генә булган  Аккра шуннан бирле заманча мегаполиска әверелде, архитектурасы аның тарихын, XIX гасыр Британия колониаль биналарыннан башлап, заманча небоскреблар һәм күпфатирлы йортлар белән тәмамлап, чагылдыра.

Аккра - Гананың иң зур шәһәре, илнең икътисадый һәм административ үзәге булып хезмәт итә. Моннан тыш, ул спорт һәм төнге клублар, рестораннар һәм кунакханәләр белән мәдәният һәм туризм үзәге. Күп кенә яңа биналар, шул исәптән күп катлы француз шәхси Новотель һәм Аккра Милли театры (Кытай ярдәме белән) 1990-нчы еллар башыннан төзелгән. 2010 елда, GaWC Аккраны Гамма минус-шәһәре дип таныды, бу Аккраның халыкара йогынтысының һәм дөнья икътисадында катнашу дәрәҗәсен күрсәтә.

## Этимология
Шәһәр XV гасырда ныгытылган бистә буларак барлыкка килгән, аның исеме Нкран кабиләсе этнонимын европалаштырылган бозу. Күрәсең, ул "кара кырмыска" дип тәрҗемә ителә һәм, күрәсең, бу кабилә тотемы белән бәйле .

## Тарих

### Колониальгә кадәрге тарих
Шәһәр XV гасырда Га кабиләләре төньяктан күченгәч оешкан. Бистәнең урнашуы га кабиләсенең төп көндәшләреннән, акван кабиләләреннән ерак булганга отышлы була. Башта, Акра иң күренекле коммерция үзәге булмый, Ада һәм Прампрам кебек портларга, шулай ук Додов һәм Акусның эчке сәүдә үзәкләренә юл бирә. Шуңа  карамастан, Аккра европалылар белән кол сәүдә үзәге статусын ала, алар бер-берсеннән ерак түгел  берничә форпостлар төзиләр, мәсәлән, Джеймс Форт һәм Ашер Форт. XVII гасырда португаллар, аннары шведлар, голландлар, французлар, инглизләр һәм даннар шәһәрдә ныгытмалар төзи. Көчле икътисади эшчәнлек Аккрада 1807-нче елда кол сәүдәсе бетерелгәнче дәвам итә.

### Колониаль тарих
1850-нче елларда Дания Кристианборгны һәм башка ныгытмаларны инглизләргә сата. 1873 елда, Британия һәм ашанти кабилә берләшмәсе арасындагы мөнәсәбәтләрдә киеренкелек унъеллыклардан соң, Британия гаскәрләре һөҗүм итеп, ашанти башкаласы Кумасига һөҗүм иттеләр һәм җимерәләр, шуннан соң Гана рәсми рәвештә Британия колониясе дип игълан ителә. Британиялеләр 1874 елда Аккраны яулап алдылар. 1877-нче елда, Икенче Англия-Ашанти сугышы тәмамлангач, ул Кейп -Костны Британия Алтын Яр колониясе башкаласы итеп алыштыра. Бу карар, барыннан да элек, Аккраның Кейп-Кост белән чагыштырганда коры климатка ия булуы һәм чебен цецыннан алай ук җәфа чигмәве аркасында кабул ителгән, шулай итеп хайваннар транспортын кулланырга мөмкинлек бирә.

Колониянең административ үзәге Аккрага күчерелгәч, Британия колонизаторлары агымы башлана. Шәһәр яңа яшәүчеләрне урнаштыру өчен киңәя башлый. Викториаборг XIX гасыр азагына кадәр шәһәрнең көнчыгышында урнашкан эксклюзив Европа торак мәйданы булып үсә. Аккра чикләре 1908-нче елда, бубон чумасы башланганнан соң киңәйтелә. Бу киңәйтү бары тик төп халыкны гына урнаштыру өчен билгеләнгән районнарны булдыруга китерде. Адабрака, шәһәр үзәгеннән төньякта, мөселман халкы өчен анклав итеп төзелгән.

Шәһәр тарихында иң мөһим карарларның берсе 1908 елда  Аккра — Кумаси тимер юлы төзелешен башлау. Юл Аккраны, илнең төп портын, шул ук вакытта какао  җитештерүенең төп районы белән тоташтыру өчен төзелгән. 1923 елда тимер юл тәмамланган. 1924 елга какао Гананың төп экспорт тауарына әйләнде. Аккра 1928 елга кадәр какао экспортеры иде, бу аның тиз үсүенең төп сәбәпләренең берсе була.

Британия идарәсе бу чорда Аккрага көчле йогынты ясый. Мәсәлән, районнарның раса сегрегациясе закон буенча 1923 елга кадәр мәҗбүри булган, ә барлык яңа биналар да таш яки бетоннан төзелергә тиеш булган. Ләкин Британия хөкүмәте шәһәр инфраструктурасына яки җәмәгать эшләренә инвестицияләр салырга бик теләми.  Фредерик Гордон Гугисберг губернатор булганга кадәр хәл үзгәрми.

Гугисберг казанышлары арасында 1923-нче елда Корле лагунасы аша күпер төзү була, ул лагунадан көнбатышка урнашу өчен җирләр ачты. Гугисберг шулай ук больницалар һәм мәктәпләр төзелешен контрольдә тотты. Мондый чаралар авыл кешеләренең шәһәргә күченүе аркасында Аккра халкының артуына китерде, һәм шулай ук күп санлы Британия эшкуарлары һәм администраторларының иммиграциясенә ярдәм итте.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, Ридж и Кантонмент районнары  европалылар өчен коттедж мәйданы итеп планлаштырылды, күпчелек авыл мигрантлары Нима яки Яңа шәһәр кебек Аккраның муниципаль чикләренә кертелмәгән өлкәләрдә урнаштылар. Шулай итеп, бу өлкәләрнең үсеше дәүләт тарафыннан көйләнмәде, бу зур җимерек бистәләр барлыкка килүгә китерде.

Бу вакытта үсеш алган тагын бер өлкә - үзәк эшлекле район була. Күпчелек административ биналар массив суд-административ комплексы булдырып, Хай-стритта төзелде.  Моннан тыш, икътисад үсеш үзәк эшлекле районда күп кенә коммерцияле биналар төзүгә дә ярдәм итте.

1944-нче елда шәһәрне планлаштыручы Максвелл Фрей шәһәр планын эшли, ул 1958-нче елда Б. Тревалион һәм А. Флуд тарафыннан яңадан карала.  Фрай-Тревалион планы ахыргача тормышка ашырылмаса да, ул Британиянең Аккра ничек үсәргә тиешлеген күрсәтә.

### Постколониаль тарих
Кваме Нкрума 1957-нче елда Гана бәйсезлегеннән соң беренче премьер-министр булгач, Аккра өчен үзенең үсеш планын булдыра. Элита өчен районнар төзекләндерү урынына, Нкрума Гана халкында иҗтимагый объектлары белән милли горурлык хисе уята торган шәһәр булдырырга омтылды. Әйтергә кирәк, инглизләр дә, бәйсез Гана хакимияте дә гади кешеләрнең уңайлыгы турында артык уйламаганнар.

Декоратив фонтаннар һәм зур парламент комплексы булдыру урынына, Нкрума Бәйсезлек мәйданы, Дәүләт сарае һәм Африка Бердәмлеге Оешмасы кебек истәлекле урыннар төзергә, шулай ук Кристианборг сараен торгызырга карар итә. Нкрума символик әһәмияткә ия булган яңа корылмалардан игътибарны читкә юнәлдермәс өчен, яр буе районнарының үсешен туктатырга карар итә. Нкрума планы халыкны децентрализацияләү һәм халыкка каршы көрәшү чараларын күрүне аңлатмый, Фрей-Тревалион планыннан аермалы буларак, киресенчә, өстәмә дәүләт һәм коммерция учреждениеләре үзәк бизнес өлкәсенә күчерүне күздә тота. Шәһәр халкына әлеге уйланылмаган сәясәтнең нәтиҗәләре белән әлегәчә очрашырга туры килә.

Бүген  Аккрада берничә төп туристик истәлекле урыннар, шул исәптән Гана Милли музее, Гана фәннәр һәм сәнгать академиясе, Милли архив һәм Гана үзәк китапханәсе, милли театр, милли мәдәният үзәге, маяк һәм милли спорт стадионы бар.

Шәһәр Халыкара Котока аэропорты һәм Тема, Секонди-Такоради һәм Кумаси шәһәрләре белән тимер юл элемтәсе аркасында эре транспорт төене булып тора. Аккра - милли һәм халыкара бизнес-конференцияләр өчен популяр урын.

## География һәм климат
Аккра илнең көньягында, Гвинея култыгы ярында урнашкан һәм тау тигезлегенең саванна белән капланган өлешен били. Аккра климатының формалашуы Атлантик океанның һәм зур Волта елгасының якынлыгы тәэсирендә. Шәһәр тропик муссон климаты зонасында урнашкан, яңгырлы сезоннар белән - зур (апрель-июнь) һәм кече (октябрь). Аккра төньяк ярымшарда булса да, кыш айлары җәй айларына караганда эссе. Бу елның төрле вакытларында көчле җил белән бәйле: җәйдә Атлантик океан җиле салкынлык һәм яңгыр китерә, кышын коры һәм тузанлы җилләр Сахрадан җылылык китерә.

## Халык
Олы Аккра халкы 4 миллионга якынлаша һәм ел саен 3,3% арта. Шәһәрдә яшәүчеләрнең 99,9% тан артыгы негроид раса. Ливан һәм Сириядән иммигрантлар нәселенең кечкенә (якынча 2000 кеше) общинасы бар, алар шәһәр икътисадында мөһим роль уйныйлар. Соңгы елларда Кытай общинасы тиз үсә. Аккра - бик яшь шәһәр, халыкның 56% 24 яшькә кадәр.

## Икътисад
Аккрада нефть эшкәртү, текстиль, азык-төлек, металл эшкәртү, автомобиль, агач эшкәртү һәм фармацевтика сәнәгате үсеш ала, күчемсез милек базары соңгы елларда тиз үсә. Биржа бар (GSE). Шәһәрнең зур компанияләренең күбесен Ливан, Британия яки Кытай капиталы контрольдә тота.

Күпчелек кеше һөнәрчелек бизәнү әйберләре җитештерү белән шөгыльләнә, шәһәр урамнарында җиләк-җимеш саталар. Алмаз һәм какао чөгендере өчен зур базар бар  . Гананың җитештерү куәтенең 70% тан артыгы мегаполис өлкәсендә урнашкан.

## Транспорт
Аккра — төп транспорт үзәге. Шәһәрдә Котока халыкара аэропорты, тимер юл, порт бар  . Пассажирлар шәһәр буйлап шәхси микроавтобуслар (Тро - Трос дип атала), автобуслар һәм таксистлар белән йөртелә. Шәһәрнең юл челтәре 1,117 километр, шуларның 918 километры асфальтланган.

## Истәлекле урыннар

* 1957- нче  елда монда  Милли музей оештырыла, анда Африка керамикасы, агач һәм сөяк эшләнмәләре коллекциясе күрсәтелә.
* Скульптор Эрик Ананг әсәрләре.
* Абури ботаника бакчасы   (шәһәрдән 30 км).
* "Гана-Плейхаус " драма театры.
* Башкаланың истәлекле урыннарының берсе - «Макола» базары.
* Фортлар  :
** Ушер ( 1605, элеккеге Голландия Кревкеры);
** Джеймс ( 1673, инглиз)
** Кристиансборг ( 1657— 1659. еллар, Дания).

Файл:labadi_beach.jpg|
Файл:Osu castle.JPG|
Файл:James Light House.jpg|


## Спорт
Футбол - Аккрада иң популяр спорт төрләренең берсе. Шәһәрнең иң танылган футбол клубы - «Хартс оф Оук», 40,000 тамашачы сыйдырышлы "Охен Ян " стадионында өй матчлары үтә. Моннан тыш, Аккрада иң титуллы француз футболчыларының берсе, берничә Чемпионнар Лигасы һәм УЕФА Суперкубогы җиңүчесе, Дөнья һәм Европа чемпионы һәм Конфедерация Кубогы җиңүчесе Марсель Десайи яши .

## Зур фаҗигаләр

* 2001 елның 9 майында *Accra Sports Stadium*  (Ojen Jan) стадионында этеш-төртеш нәтиҗәсендә 127 кеше һәлак булган.
* 2015 елның 4 июнендә шәһәрнең АЗСларының берсендә көчле шартлау була. Вакыйга нәтиҗәсендә 96 кеше шул урында үлә, корбаннарның гомуми саны 150 кешедән артты.

## Кардәш шәһәрләр

*  Чикаго (), Иллинойс, США (1989);
*  Вашингтон (округ Колумбия) (), США (2006);
*  Йоханнесбург (), ЮАР (2006);
*  Самсун (), Турция;
*  Колумбия (), США (;
*  Стерлинг (), США;

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

* Аккра, Гана
* Аккра Народы мира

Төркем:Африка башкалалары
Төркем:Африка илләре