open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фёдор Навозов

**Фёдор Навозов** (, Елшанка, Сарытау губернасы, Россия империясе—, Смоленск, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.

Сарытаудагы агорномнар курсларныда, Сембер авыл хуҗалыгы институтында укыган. Сарытау губернасында камсамул эшендә (1927-?), БЛКЯБ Краснохолм район комитеты сәркәтибе (Ырынбур өлкәсе, 1935-1937), БК(б)Ф Краснохолм район комитеты икенче сәркәтибе (1937-?), БК(б)Ф Краснохолм район комитеты беренче сәркәтибе (?-1939), БК(б)Ф Свердловск өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1939-1942), БК(б)Ф Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1942-1945), БК(б)Ф Пугачөв район комитеты беренче сәркәтибе (1945-?), Печора тимер юлы сәяси, уку йортлар бүлекләре башлыгы (Котлас) (1949-1959), Калинин тимер юлы уку йортлары бүлеге мөдире (Смоленск) (1959-1961), Смоленск өлкәне өйрәнү фәнни-тикшеренү институты дириктыры (1961-1963), СБКФ Смоленск өлкә комитетының идеология бүлегендә (1963-1966).

## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Иван Колоколкин

**Иван Колоколкин** (, Мәскәү, Мәскәү губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.

БК(б)Ф ҮК каршындагы фирка оештручылары мәктәбен (1940), БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1951) бетергән. БК(б)Ф Кинешма шәһәр комитеты беренче сәркәтибе, БК(б)Ф Иваново өлкә комитеты өченче, икенче сәркәтибе (1938-1939), БК(б)Ф ҮК оештыру-инструкторлык бүлегендә сиктыр мөдире (1943-1945), БК(б)Ф Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1945-1948), РСФСР МШ каршындагы мәдәни-агарту учрежденинләре эшләре буенча комитет рәисе урынбасары (1951-1953), РСФСР мәдәният министрлыгы мәдәни-агарту учреждениеләре эшләре буенча баш идарәсе башлыгы (1953-1956), РСФСР мәдәният министры урынбасары (1956-1957), РСФСР мәдәният министрлыгы баш китап сәүдәсе идарәсе башлыгы (1957-1959, 1959-1962), пинсәдә (1962).
## Искәрмәләр

Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Оливье (мәгънәләр)

**Оливье** () — француз фамилиясе, исеме.
* Люсьен Оливье (1838-1883) — аш-су остасы.
* Эмиль Оливье (1825-1913) — Франция премьер-министры (*1869-1870*).
* Лоренс Оливье (1907-1989) — британ кино һәм театр актеры. Вивьен Линың  икенче ире.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Оливье — салат.
* Оливье — Ай кратеры.

Төркем:Фамилияләр
Халазион

## '''Патогенез'''
**Халазион** (chalasion; гр. chalasion төерчек), боз бөртеге (мейбомий бизе кистасы) — хроник асептик гранулематоз ялкынсыну, сәбәбе булып мейбомий яки башка май бизләре сыекчасы агып китүе бозылуы тора. Икенчел S. aureus белән инфекцияләнгән халазион эчке арпа дип атала. Акне розацеа яки мейбомий бизләре дисфункциясе белән пациентларның халазион барлыкка килү куркынычлыгы югары, рецидивлы барыш белән берничә ясалулар булу мөмкин.

## '''Гистология'''
Гистологик тикшеренүдә эпителиоид һәм гигант күп төшле күзәнәкләр, шулай ук лимфоцитлар, плазматик күзәнәкләр һәм сирәк —  нейтрофиллар һәм эозинофиллар катнашында липогранулематоз ялкынсыну җавабын ачыклыйлар.

## '''Диагностика'''
1.	 Төрле яшьтә әкренләп зураючы авыртусыз төенчек белән билгеләнә. Сирәк очракта өске кабак халазионы мөгезкатлауга басым ясаганда астигматизм барлыкка китереп, нәтиҗәсендә — күрү начарлануга китерә ала.

2.	 	Билгеләре

•	Тарзаль пластинка эчендә авыртусыз түгәрәк төенчек.

•	Әгәр халазион тарзаль конъюнктива аша тишелсә, кабакны кайтарганда бу урында полипсыман гранулема күренәчәк.

•	Кырыйдагы халазионда симптомнар охшаш, әмма ясалу Цейс бизе белән бәйле һәм аның урнашуын билгели.

## '''Дәвалау'''
Дәвалау кирәк булмаска мөмкин, чөнки 30% очракта халазион үзеннән-үзе бетә, ә эчке арпа эз калдырмыйча тишелә ала.   Озак булганда түбәндәге ысулларны куллану мөмкин.

1.	 	*Хирургик бетерү.* 
Кабак махсус кыскыч белән кайтарыла, киста өстендәге тукымалар вертикаль киселә, кимерчәк аша эчендәгесенә кюретаж башкаралар (рәс. 4. 3в).

2.	 	*Стероидлар кертү* ясалулар яшь ноктасына якын урнашканда аны зарарлау куркынычлыгы өчен күрсәтелә.

•	0,1—0,2 мл триамцинолон ацетатның сулы суспензиясен лигнокаин (яки аналогы) белән 5 мг/мл тупланышына кадәр эретәләр, халазион тирәсендәге тукымага трансконъюнктиваль 30G инәсе белән кертәләр.

•	Бер тапкыр кертүдән соң уңай нәтиҗә якынча 80% очракта була. Нәтиҗә булмаганда процедураны 2 атнадан соң кабатлыйлар. Тиренең урынлы депигментациясе мөмкин.

•	Бу ысулларның нәтиҗәсендәге аерма бик зур түгел.

3.	 	Системалы тетрациклин  рецидивлы халазионда профилактика өчен аеруча акне розацеа булганда кулланыла.

*NB Рецидивлы халазионны  май бизе карциномасыннан  аерырга мөһим. Шикле очракларда гистологик тикшерү белән биопсия кирәк.*

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
İstanbulda terror ğämäle (2017)

**İstanbulda terror ğämäle** - 2017 yılnıñ 1 ğinwarında tönge säğät 01:15 (FET) Törkiäneñ İstanbul tönge klubına terror höcüme buldı.

Höcüm baylar häm mäşhürlär yöri torğan Reina klubında Yaña yılnı qarşı alu kiçäsendä bulğan. Avtomat belän qorallanğan keşe klub yanında uq ber pülisä xezmätkären atıp ütergän häm eçkä kerep yaq-yaqqa ata başlağan. Näticädä 39 häläk bulğan, 16-sı – çit il watandaşı. 70-läp keşe yaralanğan.

Ortaköy rayonında, Boğaz küpere yanında urnaşqan klubta barlığı 500-800 keşe bulğan. Atış näticäsendä xalıq arasında panika başlanğan, küp keşe idängä yığılğan. Qayberäwlär qurqudan Boğazğa sikergän. Klubqa 60lap aşığıç yärdäm kürsätü maşinası kilgän.

Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, bu höcümdä ike yäki tağın da kübräk keşe qatnaşqan. Alarnıñ Santa-Klaus kostümnarında buluı turında xäbärlär dä bar. Pülisä höcümçelärne tota almağan. Alarnı ezläw däwam itä.

Törkiäneñ Eçke Eşlär ministrı  Söläyman Soylu häm İstanbul xakime Vasip Şahin buyınça bulğan waqiğalar terror ğämälenä qarıy.

## Sıltamalar
*http://www.azatliq.org/a/28208418.html
*Slawson N., Grierson J., Siddique H., Russell G. Istanbul attack: Manhunt for attacker who killed 39 in nightclub – as it happened (англ.). The Guardian (1 January 2017). Проверено 1 января 2017.

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2017 ел
Төркем:Төркия тарихы
Casta diva (премия)

**«Casta diva»** — РФ опера сәнгатендәге лауреатларны бүләкләү өчен махсус (бердәнбер) премия. 1996 елда булдырылган. Премияне тапшыру тантанасы Мәскәүнең Станиславский һәм Немирович-Данченко исемендәге музыка театрында 6 октябрьдә уздырыла. 
Календарь ел нәтиҗәләре буенча, премия өч номинациядә тапшырыла:
* «*Ел вакыйгасы*» — узган ел премьералары арасыннан сайлап алына.
* «*Ел җырчысы*» (ир / хатын-кыз) — узган елдагы премьераларда катнашучылар гына тәкъдим ителә.
* «*Опера кавалеры / дамасы*» — опера сәнгатендә озак еллар хезмәт иткән шәхесләргә тапшырыла.

## Гамәлгә куючылар
Премияне гамәлгә куючылар: 
* Екатеринбурның Гуманитар университеты һәм Музыка театры үзәге,
* «Стратегия» гуманитар һәм политология үзәге (*[[Мәскәү]]*),
* Басмалар: «*Культура*», «*Экран и сцена*», «*Литературная газета*», «*Музыкальная академия*», «*Петербургский театральный журнал*», «*Мариинский театр*», 
* Радио: «Орфей».

## Жюри
Жюри рәисе һәм премияне булдыруны тәкъдим итүче — Михаил Мугинштейн.
Жюри әгъзалары: Юлия Бедерова, Екатерина Бирюкова, Петр Поспелов, Нора Потапова, Елена Треттьякова.

## Премия атамасы
Премия исеме итальян композиторы Винченцо Беллининың (en) (*[[1801 ел|1801]]-[[1835 ел|1835]]*) «Норма» операсыннан (*[[1831 ел|1831]]*) Норма ариясе (*каватинасы*) — Casta Diva () догасының беренче сүзләре белән аталган.

## Премия билгесе
Операны гәүдәләндерүче статуэтка (бронза, *скульптор* - Николай Предеин)

## Номинацияләр һәм лауреатлар
#### '''Ел вакыйгасы'''

#### '''Ел җырчысы'''

#### '''Опера кавалеры / дамасы'''

## Сылтамалар
* [ ЯВИКС](http://yavix.ru/%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20Casta%20diva%20(%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F))
*  Серле премия. Ъ-газета, 04.12.1999
* Театр һөнәриләре өчен мәгълүмат порталы 
 

## Искәрмәләр


Төркем:Сәнгать өлкәсендә премияләр
Төркем:Россия премияләре
Төркем:Casta diva премиясе лауреатлары
Себер һаские

**Себер хаские** яки **хаски** — Россиянең Ерак Көнчыгышындагы (күбесенчә Анадырь, Колыма, Камчатка буйларындагы) асаба халыклар - чукчалар, юитләр, керекләр, юкагирләр чыгарган җирле җигелә торган эт, 1930 елларда АКШка алынган һәм анда махсус җигелүче эт токымы буларак теркәлгән.

Әлеге Ерак Көнчыгыш асаба җигелә торган эте  - иң борынгы эт токымнарының бересе булып тора.

Хәзерге вакытта Себер хаские токымы җигелүче эт генә түгел, шулай ук иптәш-эт һәм күргәзмә-эт буларак кулланыла.

## Тарих

Ерак Көнчыгыштагы асаба халыклар неолиттан бирле җигелә торган этләрне асраган, әлеге токымнар поляр бүредән чыгарылган.

Бу җигелүче этләр ярдәмендә Көнчыгыш Себер һәм Камчатка үзләштерелгән.

1920 елда бөек сәяхәтче Амундсен  Колыма буендагы чучаларның хаскиен күреп, сокланып калган. Берничә хаски Америкага алынган һәм анда Әләскәдә "Алтын бизгәк" чорында киң кулланылган.

1908 елда Ерак Көнчыгыш җигелүче этләре Әләскәгә китерелгән.

### Шәһәрне коткару

1925 елда Әләскәнең **Ном** шәһәрендә дифтерия кизүе башланган, тиз генә дару (сүл) китерергә кирәк  булган. Начар һава торышы сәбәпле очкычлар оча алмаган. Каюр **Леонард Сеппала** җигелгән хаскиләр белән  Анкориҗ шәһәреннән Ном каласына чын батырлык күрсәтеп, дару китерә алган. Җигемне җитәкләгән **Того** һәм **Балто**  исемле хаскиләр зирәклек, кыюлык, түземлекне күрсәтеп, даруны Номга китергән һәм шәһәр авырудан коткарылган булган.

Юлның соңгы өлешендә **Гуннар Кассен**ның Балто исемле хаски җигемне җитәкләгән, нәкъ әлеге җигем даруны Номга китергән һәм дан казанган.

Соңрак Балто Һолливудның йолдызы булган, аның турында фильмнар, мультфильмнар төшерелгән.

Батырлык өчен һәм Ном шәһәрен авырудан коткару өчен Нью-Йорк үзәк паркында Себер Хаскиенә һәйкәл урнаштырылган.

## Тасвир

Хаски атамасы эскимосларны билгеләгән **эски, һески** сүзеннән чыккан.

Хаски коңгырт, зәңгәр, зәңгәрсу һәм төрле төстә (гетерохромия) күзле була алалар.

Хаски үз-үзен чыстартылучы йонга ия, селәгәй акмый, эт исе юк диярлек. Хаски тиресенә аллергия булмый диярлек.

Хаски кешегә бик дусларча һәм уйнаучан холкына ия, кешегә агрессия  бөтенләй юк, шуңа күрә хаски - сакчы эт түгел.

Хаски ау эте булмый, ул яхшы аулый, ләкин тотканны китерми. Ау инстинкты бар һәм күрше тавыгы, каз, сарык, мәчене да үтерә ала.

Хаски каравылчы эт түгел, территория инстинкты юк.

Хаски сакчы эт түгел, кешегә агресссия  бөтенләй юк.

Хаски бик пакь, чиста, селәгәйсез эт.

Елда ике тапкыр йон коя.

Хаски - даими спорт күнекмәләренә мохтаҗ.

## Әдәбият

*Сенашенко Е. Сибирский хаски // Мой друг собака : журнал. — М.: ООО «Издательство Энимал Пресс», 2012. — № 11. — С. 10—17.
*Себер һаские dogbreeds.name

Төркем:Әлифба буенча этләр токымнары
Төркем:Җигелә торган этләр
Смог

**Смог** ( — «*төтен*» һәм  — «*томан*» сүзләреннән ясалган) — сәнәгать оешмалары күп тупланган төбәкләрдә, эре шәһәрләрдә һаваның Җир өслегенә якын катының эшханәләрдән чыккан, шулай ук транспортның газлы калдыклары һәм төтен белән пычрануы. Смог төрле климат һәм һава шартларында барлыкка килергә мөмкин. Бигрәк тә җәй көне, эссе вакытта сәламәтлеккә зыянлы.

Смог белән интегүче эре шәһәрләр — Лондон, Лос-Анджелес, Мехико, Пекин, Һонконг, Мәскәү, Афина, Алматы, Красноярск һ.&nbsp;б.

## Тарих

Әүвәл смог дип күп күләмдә ташкүмер яндырудан килеп чыккан төтенне (төтен белән күкерт диоксиды *SO<sub>2</sub>* кушылуны) атаганнар.

1950 елларда Калифорния штаты хакимияте соравы буенча тикшерүләр үткәреп, Калифорния технология институты галиме һолландияле Арье Жан Һааген-Смит (*[[1900 ел|1900]]-[[1977 ел|1977]]*) фотохимик смогның составын билгели. Һааген-Смит буенча, смог — автомобильләрдән чыккан газ калдыклары һәм цистерналарда сакланучы ягулыктан чыккан парлардан ясалган туендырылмаган күмерсуларның озон белән окисьләшүенең полимерлашкан продукты.

## Атама барлыкка килү
Смог терминын 1905 елда Һенри Антуан де Во «Томан һәм төтен» () мәкаләсендә кулланылышка кертә. Лондонның *Daily Graphic* газетасы 1905 елның 26 июлендә чыккан санында яңа сүзне укучыларына җиткерә.

## Төрләре
Смогның берничә төре була:
* Коры смог (*[[Лос-Анджелес]] тибы*) — кояш нурлары тәэсирендә фотохимик реакцияләрдә газлы калдыклар чыгару сәбәпле килеп чыга. 
* Дымлы смог (*[[Лондон]] тибы*) — томан белән катнашкан дымлы һава. 
* Бозлы смог (*[[Әләскә]] тибы*) — көнкүреш калдыкларыннан, җылыту системасыннан ясала. 
* Вулкан смогы — вулкан атылганда һавада күкерт газы күләме арта. 
* Урман смогы — урманнар янганда барлыкка килгән һәм күп территорияне каплаган төтен.

## Зыяны
Кешегә көнкүрештә, транспортта зыяны зур. Смог кешенең күз күремен киметә, лайлалы тын юлларын ярсыта, сулыш алуны чикли.
 
Үсемлекләргә һәм хайваннарга да зур зыяны бар.

1952 елда Лондонда күмер күп ягу сәбәпле барлыкка килгән смог нәтиҗәсендә *12 мең* кеше вафат була.

2002, 2010 елларда Мәскәү өлкәсендә торф яну сәбәпле Мәскәүне берничә атнага сузылган төтен каплый. Әлеге төтен башка шәһәрләргә дә (*мәсәлән, [[Санкт-Петербург]]га*) тарала.

Алматының даими төтен белән уралуына шәһәр эчендә ТЭЦ-2 булу, шәһәрнең таулардан ясалган чокырда утыруы сәбәпче .

## Әдәбият
# География терминнарының русча-татарча аңлатмалы сүзлеге (*[[Әнвәр Тайсин|Ә.С. Тайсин]] гомуми мөхәррирлегендә*). Казан: «Мәгариф», 2010. ISBN 978-5-7761-1763-3

## Искәрмәләр

Төркем:Экология
Төркем:Җир атмосферасы
Төркем:Кислород берләшмәләре
Төркем:Агулы матдәләр
Dobruca tatarları

**Dobruca tatarları** - Romaniäneñ törki telle xalqı.

Ğädättä Romaniädä tatarlar näq Dobruca tatarları dip yörtelä.

Dobruca tatarlarınıñ wäkilläre - **Särcan Tizi** häm **Täxsin Cämäl** fängä zur öleş kertkän.

## Tarix

Dobruca tatarlarınıñ tarixı XIII ğasırdan başlana, ul waqıtta Dobruca wiläyätendä öç tatar şähäre bulğan.

Ul waqıtta Dobrucada **İsaqça** - iñ zur tatar şähäre bulğan.

Dobruca tatar tarixçısı Täxsin Cämäl buyınça Nuğay häm Üzbäk xan idärä itkän çorında Dobruca Altın Urdağa kergän.

Läkin Toqta häm Canibäk idärä itkän çorınnan Dobrucadağı Dunay könyaq yarı bolğarlarğa kitkän.

Dobruca tatar tele nuğay tatar telenä oxşaş.

1878 yıldan Berlin kongressı buyınça Dobruca tatarları Romaniägä kertelgän.

Dobruca tatarları romanlaştıruğa qarşılıq kürsätkän, ayıruça Çauşesku idärä itkän çorında.

Bügenge Romaniädä tatarlar tigez xoquqlarğa iä.

2017 yılda Romaniäneñ vitse premyerı tatar xatını Sevil Şayde itep bilgelängän.

## Monı da qarağız

* Dunay tatarları

## Sıltamalar

*http://realnoevremya.ru/articles/52076 

Төркем:Татарлар
Төркем:Румыния халыклары
Төркем:Татар тарихы
Григорий Кондратьев

**Григорий Кондратьев** (, Вторая Лесная, Казан губернасы, Россия империясе—, Йошкар-Ола, Россия) — совет дәүләт эшлеклесе.

Звенигово районында комсомол эшендә (1935-1937), БЛКЯБ Мари өлкә комитетында бүлек мөдире, икенче сәркәтип, беренче сәркәтип (1937-1939), БК(б)Ф Мари өлкә комитетында инструктор, бүлек мөдире (1939-1940), Мари АССР халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1940-1942), БК(б)Ф Мари өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1943-1945), Мари АССР халык комиссарлары шурасы (министрлар шурасы) рәисе (1945-1948), БК(б)Ф Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1948-1951), Мари АССР министрлар шурасы рәисе (1954-1964), Мари АССР МШ каршындагы матбугат идарәсе башлыгы (1964-1967). 5 нче чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Алексей Спиридонов (1909)

**Алексей Спиридонов** (, Түбән Синәчиха, Пермь губернасы, Россия империясе—, Новосибирск, РСФСР, СССР) — совет дәүләт эшлеклесе.

ББСИ (ОГПУ) гаскәрләрендә (1928-1929), «Искра революции» авыл хуҗалыгы комᴍунасы рәисе (Түбән Тәүде районы, Урал өлкәсе) (1930-1931), кырдыручы (токарь), металлургия цехы башлыгы урынбасары, заʙод комитеты рәисе урынбасары, Алапай металлургия заʙоды металлурглар комитеты авыл хуҗалыгы секторы мөдире (1931-1934), Алапай районы буенча ССРБ ХКШ каршындагы авыл хуҗалыгы мәхсулатларын хәзерләү комитеты вәкаләтлесе урынбасары (1934-1936), Тамбy районы буенча ССРБ ХКШ каршындагы авыл хуҗалыгы мәхсулатларын хәзерләү комитеты вәкаләтлесе (1937), БК(б)Ф Тамбy район комитеты беренче сәркәтибе (Ерак Көнчыгыш крае) (1937-1939), Хабаровск край шурасы башкарма комитеты рәисе (1939-1940), БК(б)Ф Сахалин өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1940-1943), БК(б)Ф Амур өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1943-1947), БК(б)Ф ҮК аппаратында (1950-1951), БК(б)Ф-СБКФ Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1951-1957), СБКФ Үзәк pеʙизия комиcсиясе әгъзасы (1952-1961), Новосибирск өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1958-1962), Новосибирск авыл өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1962-1964), Новосибирск өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1964-1968), Новосибирск өлкә халык контроле комитеты рәисе (1968-1980), пенсиядә (1980).
## Искәрмәләр
Георгий Павлов

**Георгий Павлов** (, Мариуполь, Екатеринослав губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, РСФСР, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе.

Днепродзержинск металлургия институтын (1936) бетергән. Фирка эшендә (1940-1941, 1942-?), Украина К(б)Ф Днепродзержинск шәһәр комитеты икенче, беренче сәркәтибе (1943-1947), БК(б)Ф ҮКдә (1947-1949), БК(б)Ф Магнитогорски шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1949-1950), БК(б)Ф Чиләбе өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1950-1951), Кастрама өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1951-1954), СБКФ Кастрама өлкә комитеты сәркәтибе (1954-1955), СБКФ Кастрама шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1955-1956), СБКФ Кастрама өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1956-1957), СБКФ ҮКдә (?-1957), СБКФ Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1957-1963), СБКФ ҮК һәм ССРБ МШ фирка-дәүләт контроле комитетында бүлек мөдире (1963-1965), СБКФ ҮК эшләре белән идарә итүче (1965-1983), пинсәдә (1983). СБКФ ҮК әгъзасы (1971-1986), 5-10 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Үз-үзенә кул салучылар
Иван Гусев

**Иван Гусев** (, Аимково, Мари-Төрек районы, Мари мохтар өлкәсе, ССРБ—, Йошкар-Ола, Мари АССР, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе.

Казан югары фирка мәктәбен (1960) бетергән. БЛКЯБ Мари-Төрек район комитеты беренче сәркәтибе (1953-1956), СБКФ Оршанка район комитетында: бүлек мөдире, сәркәтип, беренче сәркәтип (1960-1962), колхоз-совхоз идарәсе фирка комитеты сәркәтибе (Мари-Төрек районы) (1962-1965), СБКФ Мари-Төрек район комитеты беренче сәркәтибе (1965-1968), СБКФ Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1979-1981). 8-11 чакырылышлары РСФСР Югары шурасы депутаты.
Григорий Посибеев

**Григорий Посибеев** (, Мари-Малмыж, Киров крае, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе—, Кингисепп, Ленинград өлкәсе, Россия) — мари совет дәүләт эшлеклесе.

Ленинград авыл хуҗалыгы институтын (1960), СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1975) бетергән. БЛКЯБ Пушкин район комитеты беренче сәркәтибе (1959-1961), совхозның баш агрономы (Ленинград өлкәсе) (1961-1963), БЛКЯБ Ленинград өлкә комитеты сәркәтибе, икенче сәркәтибе (1963-1967), СБКФ Кингисепп район комитеты икенче, беренче сәркәтибе (1967-1971), СБКФ Ленинград өлкә комитетында авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире, сәркәтип (1971-1981), СБКФ Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1981-1991), Мари АССР Югары шурасы рәисе (1990). 11 нче чакырылыш Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе ЮШ депутаты, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе халык депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе халык депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Юан эчәк

**Юан эчәк** (intestinum crassum) — янбаш-сукыр эчәк тоташмасыннан башлана һәм арткы юл ачыклыгы белән тәмамлана.

## Үзенчәлекләре
•	Юан эчәкнең озынлыгы 1,5 метр тирәсе һәм ул түбәндәге бүлекләрдән тора: *сукыр* (аннан китүче суалчансыман үсенте белән), *күтәрелмә кыршау (тугым, ураучы), аркылы кыршау, төшмә кыршау, сигмасыман, туры эчәк* һәм *арткы юл каналы*.

•	Юан эчәкнең төзелеше аның хезмәте белән билгеләнә – нечкә эчәктән килгән азык калдыкларын туплау һәм алардан су белән тозларны сеңдерү.

•	Юан эчәкнең нечкә эчәккә караганда диаметры зуррак.

•	Юан эчәкнең шактый өлеше корсак куышлыгы тышчасына беркетелгән (чыгарма – суалчансыман үсенте, аркылы кыршау һәм сигмасыман эчәк).

•	Юан эчәктә буй мускуллы катлам өч буй кыршау эчәк тасмасына (taeniae coli) тупланган. Проксималь өлештә сызыклар суалчансыман үсенте нигезендә тоташа, дисталь өлештә туры эчәк башына кадәр дәвам итеп, анда буй катламның мускуллы җепселләре тагын тигез итеп эчәк тышчасында бүленә.

o	*Җыерчалы тасма* (taenia mesocolica) аркылы кыршау эчәккә җыерча беркетелгән сызыгы буенча урнашкан.

o	*Майлы тасма* (taenia omentalis) аркылы кыршау эчәккә зур эч пәрдәсе беркетелгән сызыгы буенча урнашкан һәм юан эчәкнең башка өлешләренә дәвам итә.

o	*Ирекле тасма* (taenia libera) сукыр, күтәрелмә һәм төшмә кыршау эчәкнең  алгы өслегендә урнашкан. Аркылы кыршау эчәктә тасма эчәкнең борылуы өчен арткы өслеккә күчә.

•	Тасмалар озынлыгы эчәк озынлыгыннан кечкенәрәк булганлыктан, эчәк тышчасы тасмалар арасында капчыксыман киңәйтүләр ясый (бөрмәле итәктә кебек)  – кыршау эчәкнең гаустралары (haustra coli).

•	Майлы үсентеләр (appendices omentales) – май белән тулган висцераль корсак ярысының кечкенә үсентеләре, ирекле һәм майлы тасма буенча кыршау эчәкне каплыйлар.

## Юан эчәкнең тышчасы

•	Лайлалы катлау

o	Лайлада эчәк төкчәләре юк.

o	Юан эчәкнең әйләнмә җыерчыклар өзелә, һәм кыршау эчәкнең ярым ай җыерчасын (plicae semilunares coli) ясый. Җыерчалар лайладан гына түгел, ә башка тышча катламнарыннан да ясалаган.

o	Монда ялгыз лимфоид фоликуллар гына бар (Пейер төймәләре юк).

•	Лайла асты катлавы.

•	Мускуллы катлау.

•	Сүл асты нигезе.

•	Сүлле катлау.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Менструаль цикл

**Менструаль (күрем) цикл(ы)**  – эндометрийның функциональ катламының үзгәрешләре. Һәр циклда, уртача 28 көн дәвам итә, эндометрий берничә фаза уза: менструаль, постменструаль һәм предменструаль. Менструациянең беренче көне менструаль циклның беренче көне булып тора.

•	**Менструаль (күрем) фаза(сы)** (десквамация фазасы) күкәй күзәнәк аталанмаса башлана. Бу очракта эндометрийның өске (функциональ) катламы аерылып төшә һәм аналык җиңсәсеннән кан белән бүленеп чыга. Менструаль фаза 3-5 көн дәвам итә. 

•	**Постменструаль фаза (пролиферация фазасы)** менструациянең беренче көненнән башлап овуляциягә кадәр дәвам итә. Эндометрийның үсүе бара (пролиферация). Бу вакытта күкәйлектән фолликулның өлгерүе бара, ә аның интерстициаль күзәнәкләре  эндометрийның регенерациясенә этәргеч булып торган эстрогеннарны эшләп чыгара. 

•	**Предменструаль фаза (секреция фазасы)** овуляциядән башлап чираттагы менструациягә кадәр дәвам итә. Бу вакытта күкәйлектән сары җисем күзәнәкләре прогестерон эшләп чыгара, аның йогынтысында эндометрий бизләренең үсүе бара һәм алар җитештергән сыекчаларын бүлеп чыгара башлый, яралгы имплантациясенә әзерлек бара. Әгәр аталану килеп чыкмаса, җенес гормоннар дәрәҗәсе кискен кими, һәм эндометрийның бормалы артерияләре кыскара, шуннан соң функциональ катлам некрозга дучар була һәм ул аерылып төшә - менструаль кан агу башлана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кеше анатомиясе
2017 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2017 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## [[Гыйнвар]]
2017
* 6 гыйнвар — Марсель Зарипов (85), язучы, журналист, Тукай премиясе иясе (*1987*).
* 7 гыйнвар — Мариу Суариш (92),  Португалия премьер-министры  (*1976—1978; 1983—1985*), Португалия президенты (*1986—1996*).
* 8 гыйнвар — Һашими Рафсанҗани (82),  Иран президенты (*1989-1997*). http://www.interfax.ru/world/544478
* 16 гыйнвар — Лена Шакирҗанова (71), шагыйрә, Тукай бүләге иясе.http://tatar-inform.tatar/news/2017/01/16/133218/ http://www.azatliq.org/a/28235790.html

## [[Май]]

* 10 май — Ганс Сәйфуллин (76). баянчы.http://tatar-inform.tatar/news/2017/05/10/140351.html
* 21 май — Рәфыйк Таҗетдинов (55), музыкант, педагог, ТР халык артисты.http://m.tatar-inform.ru/news/2017/05/21/554105.html

## [[Июнь]]
* 15 июнь — Әлфия Авзалова (84), җырчы, РСФСР атказанган, ТАССР халык артисты, Тукай бүләге иясе.https://www.azatliq.org/a/28560045.html

## [[Июль]]
* 27 июль — Хәния Фәрхи (57), татар эстрада җырчысыhttps://www.business-gazeta.ru/news/352786.

## [[Август]]
* 4 август — Мария Килдебәкова (84), рәссам, Тукай премиясе лауреаты (2011).http://rt-online.ru/kildibekova-mariya-semenovna/ 
* 8 август — Нияз Халитов (66), галим, архитектор.https://www.azatliq.org/a/28665131.html

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* 2016 елда вафатлар исемлеге
* 2018 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Лабрадор-ретривер

**Лабрадор-ретривер** () — электән үк ау эте буларак кулланылган эт токымы, хәзер ау эте, (сукырларны) йөртүче эт, коткаручы эт буларак кулланыла. *Retriever*-Ретривер инглиз теленнән ауда  тотканны **табучы, китерүче** эт дигән сүз.

АКШта һәм Бөекбританиядә иң популяр эт токымы.

Әлеге токым Канаданың көнчыгыш яры Ньюфаундленд утравында чыгарылган.

## Атама

Беренче караш буенча беренче лабрадорлар тик кара йонлы булган һәм төсе "лабрадорит"  дигән  таш төсенә охшаш.

Икенче караш буенча әлеге токым Лабрадор утравында чыгарылган, шуннан атамасы.

Өченче караш буенча *labrador*  португал телендә эшчән дигән сүз, ягъни лабрадор  - эшчән эт дип тәрҗемә ителә.

## Тарих

19 гасырда Ньюфаундленд утравында "кечкенә ньюфаундленд" дигән балыкчы эте булган, инглиз кешесе **Питер Һокер** берничә этне Бөекбританиягә китергән һәм анда бөдрә йонлы ретривер, фоксхаунд һәм сеттер белән кушылдырып, лабрадор токымын чыгарган.

1887 елда беренче стандарт билгеләнгән.

1960-1970 елларда лабрадорлар ССРБга китерелә.

## Тасвир

Лабрадор - яхшы холыклы, җитез, бик актив эт.

Бик яхшы сизүгә, йомшак тотуга (йомшак авызга) ия, суны бик ярата.

Лабрадор - бик шәп һәвәс аучы,  тугрылыклы иптәш. төшенүчән, үткен, күндәм, ягымлы эт, чын дус.

Лабрадор - ау эте, һәм уникаль сыйфаты буенча иптәш-эте, сукырны йөртүче эт, коткаручы эт һәм шартлаткыч матдәләр, наркотиклар эзләүдә кулланыла.

## Әдәбият

*Шлегль-Кофлер К. (перевод с немецкого Евгения Захарова). Ретриверы. Стандарты. Содержание. Разведение. Профилактика заболеваний — М.: «АКВАРИУМ ЛТД», 1999. — С. 11 — 12 — ISBN 5-85684-396-7

Төркем:Әлифба буенча этләр токымнары
Төркем:Ау этләре
Тимофей Кавалеров

**Тимофей Кавалеров** (, Саламатнур, Өрҗем өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Йошкар-Ола, Мари АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — мари совет дәүләт эшлеклесе.
И.В. Сталин исемендәге Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университетын (1936) бетергән. Сернурда, Моркида, Бәрәңгедә комсомол һәм фирка вазифаларында (1927-1938), Мари АССР Югары шурасы президиумы рәисе (1938-1943), СБКФ Мари өлкә комитетында кадрлар буенча сәркәтип (1945-1949), Мари АССР Югары шурасы рәисе (1951-1955), *«Марийская правда»* гәҗите мөхәррире (1949-1952), Мари АССР һөнәри берлекләр шурасы рәисе (1952-1962). 1-2 чакырылышлары РСФСР Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистчыл университетын тәмамлаучылар
Прохор Щербаков

**Прохор Щербаков** (, Туршемучаш, Яраң өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Йошкар-Ола, Мари АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — мари совет дәүләт эшлеклесе.

Мари коммунистик авыл хуҗалыгы мәктәбен (1937), СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1951) бетергән. БЛКЯБ Морки район комитеты сәркәтибе (1938-1939), БЛКЯБ Мари өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1939-1940), БЛКЯБ Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1940-1942), БК(б)Ф Куженер район комитеты икенче сәркәтибе (1942-1943), БК(б)Ф Оршанка район комитеты икенче сәркәтибе (1943-1944), БК(б)Ф Пектубай район комитеты икенче сәркәтибе (1945-1948), Мари АССР Югары шурасы президиумы рәисе (1951-1959).
## Искәрмәләр

Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Иван Москвичёв

**Иван Москвичёв** (, Кече Кугунур, Яраң өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Йошкар-Ола, Мари АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — мари совет дәүләт эшлеклесе.

Оршанка җитенчелек техникумын (1933) бетергән. Оршанка районында участок агрономы, «У илыш» колхозы рәисе, Оршанка район җир бүлеге баш агранумы, Лүлпан машина-трактыр стансасы директоры (1933-1942), Мари АССР игенчелек халык комиссары урынбасары (1943-1944), БК(б)Ф Казанское район комитеты икенче сәркәтибе (1944-1946), БК(б)Ф Пектубай район комитеты беренче сәркәтибе (1947-1952), СБКФ Мари өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1955-1959), Мари АССР Югары шурасы рәисе урынбасары (1959-1968). 5-7 чакырылышлары РСФСР Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Пётр Алмакаев

**Пётр Алмакаев** (, Юж-Толешево, Яраң өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Йошкар-Ола, Мари Ил, Россия) — совет дәүләт эшлеклесе.

Мари югары коммунистик авыл хуҗалыгы мәктәбен (1937) бетергән. БЛКЯБ Сотнур район комитетында бүлек мөдире, сәркәтип, БЛКЯБ Мари өлкә комитеты сәркәтибе (1937-1939), БЛКЯБ Мари өлкә комитетында инструктыр, бүлек мөдире, сәркәтип (1939-?), БЛКЯБ Мари өлкә комитеты фирка органнары бүлеге мөдире (1950-1960), БЛКЯБ Мари өлкә комитеты икече сәркәтибе (1960-1968), Мари АССР Югары шурасы президиумы рәисе (1968-1979). 6-10 чакырылышлары РСФСР Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр
Sevil Şaydä

**Sevil Şaydä** (romança *Sevil Shhaideh*, 1962) - Romaniä iqtisadçısı, däwlät eşleklese häm säyäsätçe. 2017 yıldan Romaniäneñ vitse premyerı. Milläte - tatar (Dobruca tatarı).

Sevil Şaydä xökümät başlığı itep bilgelängän bulsa, Awrupa Berlegendä berençe möslimä premyer-ministr bulır ide.

Premyer-ministr urınına tatar Sevil (Canbäk) Şaydä täqdim itelde. 2015 yılnıñ mayında Romaniäneñ Töbäklär üseşe häm däwlät idäräse ministrı itep quyılğan Şaydä wazifasına kereşkändä qulına Qor'än totıp ant itkän ide.

## Tormış yulı

1964 yılda Küstäncädä (Göstäncädä) tuğan Sevil Şaydä Romaniädä tanılğan ğalim professor Kemäl Qarpat näselennän.

1987 yılda Bükräşneñ İqtisadi akademiäsendä iqtisad häm kibernetika fakultetın tämamlağannan soñ Sevil Şaydä AQŞta uqığan. Kire Göstäncägä qaytıp mäğlümati texnologiälärne idärä itü ölkäsendä eşlägän.

2012 yıldan birle Töbäklär üseşe häm däwlät idäräse ministrlığında eşlägän.

Sevil Şaydä häm anıñ ireneñ (ul Süriädän) 2015 yıldağı finans deklaratsiäcyenä qarağanda, ğailäneñ Süriädä milke bar. Açıq itep iğlan itelmäsä dä, bu ğailäneñ Süriädä Bäşär Äsäd xökümäte belän elemtäläre bulğanı farazlana. İre 2015 yılda ğına Romaniä watandaşlığın alğan, 2011 yılğa qädär Süriäneñ awıl xucalığı ministrlığında eşlägän, dip xäbär itelä.

Romaniädäge 25-40 meñlek tatarlar iñ oyışqan diaspora sanala. Romaniäneñ elekke häm xäzerge parlamentında tatar deputatları buluı, Sevil Şaydäneñ uzğan yıldan birle töbäklär üseşe häm däwlät idäräse ministrı buluı Romaniä tatarlarınıñ säyäsi häm ictimaği tormıştağı urının kürsätä. Romaniädä iñ küp tatarlar Qara diñgez buyındağı Küstäncä, Dobruca yaqlarında yäşi. Soñğı yıllarda yaxşıraq eş ezläp yäşlär başqala Bükräşkä kitä.

## Sıltamalar

*http://www.azatliq.org/a/28215302.html
*Posta (21 December 2016). "Romanya'da Müslüman Türk Başbakan Önerisi: Sevil Shhaideh". Posta. Retrieved 2016-12-21.

Төркем:Румыния сәясәтчеләре
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Николай Рябчиков

**Николай Рябчиков** (, Шудасола, Яраң өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Йошкар-Ола, Мари АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — мари совет дәүләт эшлеклесе.

Югары коммунистик авыл хуҗалыгы мәктәбен (1936), югары фирка мәктәбен (1950) бетергән. БЛКЯБ Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1937-1938), БК(б)Ф Мари өлкә комитеты матбугат бүлеге мөдире (1938-1939), Мари АССР Халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1939-1941), БК(б)Ф Морки район комитеты беренче сәркәтибе (1941-1943), Мари АССР Югары шурасы президиумы рәисе (1943-1947), СБКФ Йошкар-Ола шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1950-1955), Мари АССР югары шурасы президиумы рәисе урынбасары (1955-1959). 2 нче чакырылыш РСФСР Югары шурасы депутаты, 4 нче чакырылыш Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Роман Мамаев

**Роман Мамаев** (, Эркансола, Өрҗем өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Йошкар-Ола, Мари АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — мари совет дәүләт эшлеклесе.

Йошкар-Оладагы Совет-фирка мәктәбен (1927), БК(б)Ф ҮК каршындагы фирка оештыручылар мәктәбен (1947), Мари укытучылар институтын (1950) бетергән. ЭЭХКда (Йошкар-Ола, Яңа Торъял, Оршанка) (1928-1937), БК(б)Ф Мари өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1938-1943), Мари АССР Югары шурасы рәисе (1938-1944), Мари АССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1943-1945), Мари АССР Югары шурасы президиумы рәисе (1947-1951), Мари АССР эчке эшләр министры урыбасары (1951-1953). 3 нче чакырылыш Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Виталий Романов (1931)

**Виталий Романов** (, Югары Шелаболки, Таулы Мари районы, Мари мохтар өлкәсе, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе—, Йошкар-Ола, Мари Ил, Россия) — сəʙит дәүләт эшлеклесе.

Чабаксар авыл хуҗалыгы институтын бетергән (1966). Чикмә авыл хуҗалыгы техникумында чүкечче (1946-1949), «Аврора» калхузында тимерче (Таулы Мари районы) (1949-1951), Сəʙит әрмeсендә (1951-1956), БЛкәБ Таулы Мари район комитеты беренче сәркәтибе (1957-1959), калхуз рәисе (1959-1963), Таулы Мари район авыл хуҗалыгы җитештерү идарәсе башлыгы (1967-1970), СБКФ Таулы Мари район комитеты беренче сәркәтибе (1970-1979), Мари АССР Югары шурасы президиумы рәисе (1979-1990).
Клаус Йоһаннис

**Клаус Йоһаннис**, Клаус Вернер Йоһаннис, ,  (*[[1959 ел]]ның [[13 июнь|13 июне]], [[Румыния]], [[Сибиу]]*) — румын сәясәтчесе һәм дәүләт эшлеклесе, 2014 елның 21 декабреннән 2025 елның 12 фераленә кадәр Румыния президенты.

## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 13 июнендә Румыниянең Сибиу шәһәрендә Трансильвания сакслары гаиләсендә туган. Әти-әнисе 1992 елда Вүрцбургка (*[[Алмания]]*) күчеп китә, Алмания ватандашлыгы ала. Тимишоара шәһәрендә хәрби хезмәт үтә. Клуж-Напока шәһәре университетының физика факультетын тәмамлый (*[[1993 ел|1993]]*). Туган теленнән башка, румын һәм инглиз телләрен камил белә.

## Хезмәт юлы
Югары уку йортын тәмамлагач, Сибиу шәһәрендә алман телендә белем бирүче мәктәпләрдә (*мәсәлән, [[1998 ел|1998]]-[[1997 ел]]ларда Самуэль фон Брукенталь исемендәге гимназиядә*) физика укытучысы булып эшли.

1997-1999 елларда Румыниянең Сибиу өлкәсе (*жудец*) мәктәпләренең баш инспекторы урынбасары, 1999-2000 елларда баш инспектор.

## [[Сибиу]] мэры
2000 елда Румыния алманнарының демократик форумы сәяси фиркасе (*К. Йоһаннис — 2001-2013 елларда фирка рәисе*) К. Йоһаннисны Сибиу мэрын сайлауларда кандидат итеп күрсәтә. Алманнар шәһәрдә азчылык булуга карамастан (*шәһәр халкының 1,6 % ы*), К. Йоһаннис 69,18 % тавыш белән җиңә. Күпчелек тавыш җыеп, тагын өч мәртәбә Сибиу шәһәре мэры булып сайлана:  2004 (88,7 %), 2008 (83,2 %), 2012 (77,9 %) елларда. Мэр булып эшләгәндә шәһәрнең сәнәгате, транспорты үсешенә зур өлеш кертә, шәһәр Аурупаның эре туризм үзәгенә әйләнә. 2007 елда Сибиу (*[[Лүксимбур|Люксембург]] белән* бергә) *Аурупаның мәдәни башкаласы* итеп сайлана. 2007 елда Румыния президенты Траян Бэсеску К. Йоһаннисны илнең иң югары бүләге — *Румыниянең Йолдыз ордены* белән бүләкли.

## Президент сайлаулар
2013 елда Румыниянең милли либераль фиркасенә (РМЛФ) кушыла, 2014 елның 28 июненнән фирканең рәисе (*президенты*). 2014 елда РМЛФ һәм Румыниянең демократик либераль фиркасе (РДЛФ) Христиан либераль альянсына берләшә. Альянс К. Йоһаннисны 2014 елгы Румыния президентын сайлауларда кандидат итеп күрсәтә. Беренче турда 30,37 % тавыш җыеп, сайлауларның икенче турына чыга. 16 ноябрьдә узган икенче турда Румыния премьер-министры Виктор Понтаны 54,43 : 45,56 % чагыштырмада җиңеп чыга . 2014 елның 21 декабреннән Румыния президенты вазифасына керешә.

## Румыниянең яңа хөкүмәте
Премьер-министр урынына тәкъдим ителгән кырымтатар Севиль Шайдә (Җанбәк) кандидатурасын расламый.

## Гаиләсе
1989 елда Сибиу шәһәренең Георгий Лазарь исемендәге милли гимназиясендә инглиз теле укытучы Кармен Лэзуркэга өйләнгән, балалары юк.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайты 

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Румыния президентлары
Яков Абрамов (1900)

**Яков Абрамов** (, Малышево, Меленки өязе, Владимир губернасы, Россия империясе—, Новгород, Новгород өлкәсе, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.

Горький краенда фирка эшендә (1925-?), БК(б)Ф Оршанка район комитеты җаваплы сәркәтибе (1933-1935), БК(б)Ф Сернур район комитеты җаваплы сәркәтибе (1935-1937), БК(б)Ф Мари өлкә комитеты өченче сәркәтибе (1938), Мари АССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1938-1943), Пенза өлкәсендә фирка эшендә (1943-1949), Новгород өлкәсендә фирка эшендә (1949-?). 1 нче чакырылыш Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Санлы объект таныклыгы

**Санлы объект таныклыгы** (СОТ, , , digital identifier of an object) — интернет челтәрендә урнашкан объект турында мәгълүматны билгеләү стандарты. DOI эчендә урнашкан мәгълүмат электрон документның кайда урнашуын (мәсәлән, URL), аның исемен һәм башка күрсәткечләрен үз өченә ала.

DOI – PURL стандартына бик ошаган, аларның икесендә дә файлның исеме һәм аның кайда урнашуы күрсәтелә.

DOI инглиз телле фәнни тирәлеклә галимнәрнең үзара мәгълүмат алмашында киң кулланыла.

## Төзелеше
Санлы объект таныклыгы хәрефләрдә һәм саннардан торган ике өлештән тора: префикс һәм суффикс.
Мәсәлән,
: **10.1000/182**,
монда
: **10.1000** — префикс, яки билге (10) һәм нәшрияткә күрсәтүче юлдан (1000) торган *нәшрият таныклыгы*;
: **182** — суффикс, билгеле бер объектка күрсәтүче *объект таныклыгы*.

Нәшрият префикслары   һәм  кебек теркәлү шикәтләре (DOI Registration Agency) аша бирелә. Суффиксны исә нәшрият үзе ясый, ул әлеге нәшрият өчен кабатланмас булырга тиеш.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* International DOI Foundation
* CrossRef , фәнни һәм һөнәри басмалар өчен DOI теркәү үзәге
*  
* Мәкаләләр таныклыгы  / Блог RElf, 2007-02-14
* DOI буенча кулланма

Төркем:Информатика
Владимир Быстряков

**Владимир Быстряков** (июль 1900, Эңерсола, Чар өязе, Казан губернасы, Рәсәй империясе—, Йошкар-Ола, Мари АССР, ССРБ) — мари совет дәүләт эшлеклесе, Рәсәй ватандашлар һәм совет-поляк сугышларында катнашучы.

ЭККГ Смоленск урта командалык составы курсларында (?-1922), ББСИ (ОГПУ) Ленинград чик буе мәктәбендә (?-1925), БК(б)Ф ҮК каршындагы курсларында (1925) укыган. ЭККГдә (1918-?), Кронштадт фетнәсен бастыруда катнашкан (1921), чик буе гаскәрләрендә (1922-?), чик буе тоткавылы башлыгы (1925-1928), Ольшанка урман сәнәгате хуҗалыгы башлыгы (1928-1929), Ольшанка район шурасы башкарма комитеты рәисе (1929-1930), БК(б)Ф Мари өлкә контроль комиссиясе рәисе урынбасары (1930-1934), Мари өлкә кулланучылар кооперациясе берлеге рәисе (1934-1935), Мари мохтар өлкәсе прокуроры урынбасары (1935-?), Мари мохтар өлкәсе прокуроры (1937), Мари АССР шуралары башкарма комитеты рәисе (?-1938), кулга алынган (1938), атып үтерелгән (1938).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Пётр Андреев (1900)

**Пётр Андреев** ( (), Андрюшенки, Өрҗем өязе, Вәтке губернасы, Рәсәй империясе—, Казан, Татарстан АССР, ССРБ) — мари совет дәүләт эшлеклесе.

Өрҗем һөнәрмәндчелек мөктәбендә (1915-?), Сернур педагогия курсларында (1918-1920), Г.В. Плеханов ис. Мәскәү халык хуҗалыгы институтында (1925-1928) укыган. Өяз азык-төлек комитеты вәкаләтлесе (1920), Малмыж өяз урман комитетында урман учаскасы сәяси комиссары (1920-1921), РК(б)Ф Сернур кантун комитеты статистика бүлеге мөдире (1921), РКЯБ Сернур кантун комитеты җаваплы сәркәтибе (1921-1922), РКЯБ Краснококшайск кантун комитеты җаваплы сәркәтибе (1922), РК(б)Ф Краснококшайск кантун комитеты җаваплы сәркәтибе (1922-1923), Мари өлкә халык мәгарифе бүлеге мөдире (1923-1925), Мари өлкә җирле хуҗалык бүлеге мөдире (1928-?), Мари өлкә халык хуҗалыгы шурасы рәисе (?-1929), Мари өлкә план кәмисиясе җаваплы сәркәтибе (1929-1931), ССРБ элемтә юллары халык комиссарлыгы «Маритранлес» тресты башлыгы (1931-1937), Мари мохтар өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1937), Мари АССР шуралар башкарма комитеты рәисе (1937), кулга алынган (1937), атып үтерелүгә хөкем ителгән (1938).

## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Аркадий Васильев

**Аркадий Васильев** (, Мари Утары, Мари мохтар өлкәсе, РСФСР, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе.

Васильево урман техникасы техникумын (1956), Идел буе техника институтын (1961), Ленинград югары фрика мәктәбен (1966). Заря» комбинатында мачтыр, өлкән диспичыр, фирка оешмасы сәркәтибе (1961-1963), СБКФ Волжск шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1966-1976), Мари АССР Министрлар шурасы рәисе (1976-1990), пинсәдә (1990). 10-11 чакырылышлары РСФСР югары шурасы депутаты.
Максим Львов

**Максим Львов** (, Эңермучаш, Өрҗем өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Йошкар-Ола, Мари АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — мари совет дәүләт эшлеклесе.

БК(б)Ф ҮК каршындагы марксизм-ленинизм курсларында укыган (1934-1936). РК(б)Ф Мари өлкә комитетында, БК(б)Ф Мари өлкә контроль кәмисиясендә (1921-1926), БК(б)Ф Мари мохтар өлкәсе өлкә комитеты оештыру-инструтырлык бүлеге мөдире (1926-1928), БК(б)Ф Мари өлкә контроль кәмисиясе рәисе (1928-1929), БҮБК Президиумында Мари мохтар өлкәсенең даими вәкиле (1929-1930), Мари өлкә халык мәгарифе бүлеге мөдире (1930-1931), Мари мохтар өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1931-1934), ВК(б)Ф Амур өлкә комитеты мәктәпләр һәм фән бүлеге мөдире (1936-1938), кулга алынган (1938), азат ителгән (1941), икътисадчы, «Маслопром» тресты базасы дириктыры (Йошкар-Ола) (1941-1953).
## Искәрмәләр
Акита-ину

**Акита-ину** (японча  秋田犬) — Япониянең Хонсю утравы Акита вилаятендә килеп чыккан этләр токымы. Бүтән атамасы - **Япон акитасы**.

Акита-ину - шпицсыманнарның иң зур Япония эте.

Борынгы заманда ауда алынган акита эте *матаги кэн*  (яп. マタギ犬) -  "зур җәнлеккә аучы эт" дип йөртелгән (икенче тәрҗемәсе "аюга аучы").

Озак вакыт дәвамында акита токымы аю, болан, кабан кебек зур җәнлекләргә аулау өчен кулланылган.

## Тарих

Акита 14 иң борынгы эт токымына карый, БЭК 2 меңьеллыктагы шпицсыман этләрнең калдыклары табылган.

VI  гасырдан Япониядә акита токымы үстерелә башлый.

1868 елдан акиталар тоса-ину һәм мастиф белән кушылдырып, зуррак этләр чыгарылган.

Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында алман овчаркасы ешрак кулланылган һәм акита алман овчаркасы белән кушылдырыла башлый.

1945 елдан соң токым өч төргә бүленә: сугышчан акита, алман овчаркасы белән кушылдырылган акита һәм АКШта Америка акитасы чыгарылган.

## Хатико

1932 елда бөтен Япониядә **Хатико** исемле акито-ину дан казана. Хатиконың хуҗасы үлгәннән соң, эт берничә сәгать эчендә хуҗаны вокзалда көткән. 9 ел дәвамында көн саен Хатико бер үк сәгатьтә вокзалга килгән һәм хуҗаның эштән кайтуын көткән.

### Истәлек
Хатико катнашында аңа һәйкәл ачылган.

Хатико үлгәннән соң, Япониядә мәтәм көне игълан ителгән.

Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында һәйкәл бетерелгән, ләкин Япония Хатико турында онытмаган һәм 1948 елда Сибуя вокзалы янында Хатикога яңа һәйкәл төзелгән.

Хатикога һәйкәл янында гашыйклар очрашу урыны булып тора, ә Хатико - Япониядә җан-тән белән бирелгәнлек, мәхәббәт һәм тугрылыкның символы санала.

Хатико турында тарих нигезендә берничә фильм төшерелгән: "Хатико тарихы" (1987, яп. ハチ公物語)  һәм Ричард Гир катнашында ремейкы "Хатико: иң тугрыклы дус" (2009).

## Әдәбият

*Фалкон А. Японская акита (акита-ину) // Мой друг собака : журнал. — М.: ООО «Издательство Энимал Пресс», 2012. — № 9. — С. 20.
* Идеальная Акита Ину, система судейства
* ''Арушанян З. Л.'' Если Вы любите цветок (статья о происхождении японских собак, акита-ину)

Төркем:Әлифба буенча этләр токымнары
Төркем:Ау этләре
Пётр Темерешев

**Пётр Темерешев** (, Зур Церменур, Яраң өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Йошкар-Ола, Мари АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.

Яраң педагогия техникумын (1931), Югары пропаганда мәктәбен (1939), БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1951) бетергән. БЛКЯБ Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1939-1940), БК(б)Ф Мари өлкә комитетында бүлек мөдире (1947-1948), Мари АССР Министрлар шурасы рәисе (1951-1954), СБКФ Куженер район комитеты беренче сәркәтибе (1956-1960), Мари АССР ягулык сәнәгате идарәсе башлыгы (1965-1971). 4 нче чакырылыш Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Трофим Горинов

**Трофим Горинов** (, Ляжвершина, Вәтке губернасы, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе—, Йошкар-Ола, Мари Ил, Россия) — совет дәүләт эшлеклесе.

Косолапово район башкарма комитеты рәисе урынбасары (1950-1952), Сернур район башкарма комитеты рәисе (1952-1955), СБКФ Пектубай район комитеты беренче сәркәтибе (1955-1958), СБКФ Морки район комитеты беренче сәркәтибе (1958-1960), СБКФ Мари өлкә комитетында бүлек мөдире (?-1963), СБКФ Мари өлкә комитеты фирка-дәүләт контроле комитеты рәисе һәм Мари АССР Мининстрлар шурасы рәисе урынбасары (1963-1964), Мари АССР Министрлар шурасы рәисе (1964-1976), Мари АССР социаль тәэминат министры (1976-1988), Мари җөмһүрият сугыш һәм хезмәт ветераннары шурасы рәисе (1986-1991). 7-9 чакырылышлары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе халык депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе халык депутатлары
Василий Матвеев

**Василий Матвеев** (, Зур Пызаково, Өрҗем өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Россия) — мари совет дәүләт эшлеклесе.

Мәскәү механика-машинатөзүчелек институтын (1934), читтән торып СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1957) бетергән. Мәскәүдәге Маленков ис. завутында инженер-технолог (1934-1941), РСФСР җиңел сәнәгать халык комиссарлыгында бүлек мөдире (1941-1944), Эстон ССР  һәм химик сәнәгате министры (1944-1945), Мари АССР министрлар шурасы рәисе (1949-1951), РСФСР агач хәзерләү һәм эшкәртү баш идарәсе башлыгы (1951-1953), РСФСР металлны тәгәрәтеп эшкәртү һәм чуен кою завутлары баш идарәсе башлыгы (1953-1957), Мари АССР халык хуҗалыгы шурасы рәисе (1957-1963), РСФСР матди-тихник тәэминат баш идарәсе башлыгы урынбасары (1963-1986). 
## Искәрмәләр