Чалкан теле

**Чалкан сөйләме** — төньяк алтай телен барлыкка китерүче ике (яки өч) сөйләмнәрнең берсе чалкан халкының теле. Үзатаманың юрамалары: *куу, къуу, чалкъанду, шалкъанду*.
Традицион рәвештә сөйләм алтай теленең диалекты дип исәпләнгән. Төрки телләрнең иң яңа төркемләүләре буенча Көньяк Алтай теле һәм Төньяк Алтай теле ике төрле тел булып тора һәм ул кумандин сөйләме белән беррәттән икенчесенә карый. Халәтне кумандин теле дә, челкан теле аерым рәвештә Россиянең азсанлы телләре дип танылган һәм алар өчен аерым укыту программалары эшләнүе катлауландыра.
2010 елның халык санын алу буенча Алтай Республикасында 830 челканлыдан рус телендә 817 кеше (98%) сөйләшә, челкан телендә — 310 кеше (37%) сөйләшә, алтай телендә — 148 кеше (18%) сөйләшә..

## Өйрәнү тарихы
Челканлыларның идиомын беренче мәртәбә 1865 елда В.В. Радлов язып куйган.. Шулай ук аларның сөйләмен һәм көнкүрешен «Из Сибири» эшендә тәфсилләп тасвирлаган.  Сөйләмнең кайбер сүзләре В.И. Вербицкийның «Алтайские инородцы» (1893) китабында һәм «Словарь алтайского и аладагского наречий» китабында очрый. Челкан идиомының беренче һәм элеккегәчә иң тулы тасвирламасын Н.А. Баскаков «Диалект лебединских татар-чалканцев (куу-кижи)» (1985) эшендә тезгән. Хәзерге моментта сөйләмнең тәфсилләп өйрәнүе белән Н.Н. Федина мәшгуль..

## Лингвогеография
Челкан теленә ия булганнарның күпчелеге Алтай республикасының Турочак районында тора. Челкан сөйләме иң күбесе Курмач-Байгол һәм Турочак авылларында сөйләшелә. Республикадан читтә челкан теленә ия булучылар Кемеровода, Таштаголда, Новосибирскида, Мәскәүдә, Казакъстанда һәм Үзбәкстанда тора. Диалектларга аермыйлар.
## Лингвистик сыйфатлама
Сөйләмдә 16 сузык аваз бар: 8 кыска һәм 8 озын. Хәзерге вакытта икенчел озын сузыкларның кыскаларга күчү тенденциясе күзәтелә (*мага*>*маа*>*ма* — «миңа»). Сөйләмдә сингаромонизм законнары бозыла (*мӧрӧлӧр* — «(татар телендә) бүреләр» урынына *пӧрылыр*).
тартык авазлар сөйләмдә 21. инлаутта йомык ирен фонемаларның   спирантизациягә тенденциясендә күзәтелә (*парбады* — «(татар телендә) бармады» урынына *парвады*), *ч*- авазының -*ть*-га күчүе (*чер* — «(татар телендә) җир» урына *тьер*), финаль ярык әз тавышлы үтә зәгыйфь *-ғ* авазының төшеп калуы (*кирлиғ* — «(татар телендә) пычрак» урынына 'кырлу*) һәм башлангыч *б*-ның *п*-га [[Саңгыраулату (лингвистика)|саңгыратылуы]]на..
Сөйләм [[Агглютинатив телләр|агглютинатив]] типка карый. [[Күплек сан]] -*лыр* (*ай* — «(татар телендә) ай», *айлыр* — «(татар телендә) айлар»), -*ныр* (*эм* — «(татар телендә) дару», *эмныр* — «(татар телендә) дарулар») һәм -*тыр* (*кас* — «(татар телендә) каз», *кастыр* — «(татар телендә) казлар») [[аффикс]]лар ярдәмендә чагылдырыла..
Челкан телендә 8 [[килеш]] бар: [[Билгеле булмаган килеш|билгеле булмаган]] (*ийне* — «(татар телендә) энә», *танак* — «(татар телендә) борын»), [[Иялек килеше|иялек]] (*ийненыҥ*, *танақтыҥ*), [[Төшем килеше|төшем]] (*ийнены*, *танақты*), [[юнәлеш килеше]] (*ийненге*, *танақке*), [[Урын килеше|урын]] (*ийнеде*, *танақте*), [[Чыгыш килеше|элек булу]] (*ийнедын*, *танақтын*), [[Җибәрү килеше|җибәрү]] (*ийнеза*, *танакса*), [[чыгыш килеше]] (*ийнеле*, *танақле*).
Челкан [[фигыль]]ләрнең 6 [[Төркемчә (лингвистика)|төркемчә]]се бар: [[Кушу төркемчәсе|кушу]], [[Шартлы төркемчә|шартлы]], [[бергә өстәү төркемчә]]се, [[ризалашу-теләү төркемчәсе]], [[фараз итү төркемчәсе]] һәм [[белдерү төркемчәсе]]..
Сөйләмдә [[Үткән вакыт|үткән]], [[Хәзерге вакыт (лингвистика)|хәзерге]] һәм [[Киләчәк вакыт|киләчәк]] [[вакыт кырлары]] бар. [[Идиом]] өчен аналитик конструкцияләренең тартылуы хас булганга күрә, кайбер очракларда форма нинди вакытка каравы бары тик контекст яки [[басым]] буенча билгеләргә була. Шулай ук [[фигыль]]ләрнең үткән заманда уңай һәм тискәре формалары бер үк итеп язылырга мөмкин (*ощы'ван* — «(татар телендә) ул утырган», *ощыва'н* — «(татар телендә) ул утырмаган»).
Челкан сөйләменең [[синтаксис]]ы, гомумән, [[төрки телләр]] өчен хас.
[[Лексика]]ның төп өлеше гомумтөрки сүзләр (*қарат* — «карлыган»). Шулай ук бары тик Төньяк Алтай диалектларына гына хас лексемалар очрый (*тьöргöнöк* — «колмак»), һәм бары тик челкан телендә генә язылганнар очрый (*њумут* — «караҗиләк»). [[Рус теле]]ннән  [[алынмалар]] тулысынча адаптацияләнгән..

== Язма ==
[[Кириллица]] нигезендә язма 2008 елдан бирле функцияли. Сүзлек һәм әлифба нәшер ителгән.
[[Әлифба]]:

2017/2018 еллардан бирле әлифбага кайбер үзгәрешләр кертелгән. Хосусан, [[Њ (кириллица)|Њ њ]] хәрефе өстәлгән (мәсәлән, *њаан* — «зур»). Әлифба шундый күренешкә ия:


== Текст мисалы ==
Түбәндә челкан телендә челкан сөйләмендә [[Мәкальләр|мәкаль]] китерелгән:


== Сөйләмнең функцияләве ==
Россиянең асаба аз санлы халкының теле. Куллануның төп сферасы — гаилә-көнкүреш сөйләшүе. Туган тел дәресләрендә челканлылар [[алтай теле]]н өйрәнә. Сөйләмдә видео- һәм аудиопродукция чыгарыла, [[мультфильм]]нар ясала, шулай ук күпсанлы, шул исәптән [[Балалар әдәби|балалар]] өчен [[әдәби әсәр]]ләр бар. Шаман йолалары башкару өчен кулланыла, шул ук вакытта, [[камлау]] текстлары бары тик челкан сөйләмендә язылган. Еш традицион һөнәр белән мәшгуль кечкенә җитештерү коллективларында кулланыла.  «[[ВКонтакте|Вконтакте]]» иҗтимагый челтәрендә, яшьләр челкан сөйләмендә сөйләшә торган берничә төркем бар..
Челканлыларның челкан сөйләмен белү дәрәҗәсе яшәү урынына бәйле. 
Мәсәлән, [[Курмач-Байгол]] авылында челкан телендә сөйләшү дәрәҗәсе югарырак, ә [[Бийка (село)|Бийка]] авылында челкан телен белү дәрәҗәсе түбәнрәк. Соңгы унъеллыкта яшь буын вәкилләре арасында туган телгә кызыксыну үсеше бар.

== Искәрмәләр ==


== Әдәбият ==
# *Пустогачева О. Н.* Челканско-русский тематический словарь. Санкт-Петербург, 2008. — 112 с.
# *Федина Н. Н.'' Фонетические и морфологические особенности современного чалканского языка. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. — Новосибирск, 2010. — 186 с.

## Сылтамалар
* 

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Россия телләре