open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бали каста системасы

**Бали каста системасы** Һинд каста системасына охшаш иҗтимагый оешу системасы.

Балиның дүрт кастасы:
*Soedra Шудралар – Бали халкының 90%-тан артыгын тәшкил иткән крестьяннар. Алар халыкның якынча 93%-ын тәшкил итәләр.
*Wesias (Вайшьялар) – сәүдәгәрләр һәм административ рәсмиләр кастасы
*Satrias Кшатриалар (Кшатрийялар) – хәрбиләр кастасы, аңа шулай ук аксөякләр һәм патшалар керә
*Brahmana Браминнар – изге кешеләр һәм каһиннәр.
Касталарның Һиндстанның дүрт *[[Варна (Һинд дине)|варналары]]*на (шудра, вайшья, кшатрия, брамин) охшашлыгына игътибар итегез.
Джефф Льюис һәм Белинда Льюис раслаганча, хәзергегә кадәр Балида дүрт каста булган, әмма "бик көчле җәмәгать чишелеш табу һәм үзара бәйлелек традициясе" белән. Дүрт каста түбәндәгечә Soedra (Шудра), Wesia (Вайшьялар), Шатриялар (Кшатрийялар) һәм Брахмана (Брамин).

19-ынчы гасыр галимнәре, мәсьәлән, Кроуфорд һәм Фридрих фараз иткәнчә Бали каста системасының килеп чыгышы Һиндстанныкы булган, әмма Һелен Крис раслаганча Брумунд шикелле Балига килгән һәм торган галимнәр раслаганча аларның кыр өйрәнүләре "кабул ителгән Һинд килеп чыгышы"на каршы килгән.

Дүрт каста әгъзалары төрле касталарга мөрәҗәгать итәр өчен Бали теленең төрле дәрәҗәләрен кулланалар. Урта Бали теле гадәттә очрашканда кастасы мәгълүм булмаган кешеләр белән сөйләшү өчен кулланыла. Катнашучыларның каста статусы мәгълүм булгач, һәрберсенә мөрәҗәгать өчен тиешле тел кулланыла.

Хәзерге вакытта каста системасы күбрәк дини корылмаларда кулланыла, шул вакытта аскы касталар Брахман кастасы әгъзаларын (Пенданаларны) церемонияләрне үткәрергә сорыйлар. Голландия колония елларыннан һәм соңрак Индонезия бәйсезлегеннән соң, каста системасы әгъзаларының икътисади рольләрендә аермалар әкренләп бетә, чөнки дәүләт каста системасына нигезләнгән мөнәсәбәтләрне тыя.
Явада һәм Балида күпчелек Кшатрия гаиләләре Маҗапаһит төшүе һәм күпсанлы Ява сугышларыннан соң юкка чыккан. Күпчелек Бали Кшатриялары килеп чыгышын 500 ел элек хөкем иткән Дэва Агунг Патша гаиләсеннән дип әйтәләр. Башта Кшатрия булганнарның кайберәүләре, мәсьәлән, Арья Дамардан килеп чыккан дип әйткәннәр Весиа статусына төшерелгәннәр, шулай итеп Балида бары тик Дэва Агунгтан килеп чыкканнар гына Кшатрийя дип танылалар.

1950-енче һәм 1960-ынчы еллар арасында Балида традицион каста система яклылар һәм аңа каршылар арасында конфликтлар булган. Соңгыларның күпчелеге PKI - Индонезия Коммунистлар Партиясе белән бәйле булганнар, ул 1965-1966 ел Индонезия үтерүләре дәвамында рәхимсез басылган булган.

## Шулай ук карагыз
* Балида Һинд дине
* Индонезиядә Һинд дине
* Бали Кшатрия
* Каста

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Чкаловское

**Чкаловское** — топоним.
* Чкаловское — Диңгез буе краеның Спасское районы авылы.
* Чкаловское — Сарытау өлкәсенең Ровное районы авылы.
* Чкаловское — Чуаш АССР Чкаловское районы (*хәзерге* Чуашстанның Батыр районы) авылы (*1939-1994 елларда Чкаловское, 1994 елдан [[Шыгырдан]]*).
* Чкаловское — Ырынбур өлкәсе Әсәкәй районы авылы.
* Чкаловское — Ырынбур өлкәсе Тоз-Түбә районы авылы.
## Моны да карагыз
* Чкаловский 
* Чкаловск
## Шулай ук карагыз
* Валерий Чкалов

Төркем:Топонимнар
Мурари Лал Шарма (Нирас)

**Мурари Лал Шарма** (*псевдонимы*, "**Нирас**") (1936-ынчы елның 19 сентябрендә туган) Һинд авторы һәм шагыйре.

## Биографиясе
Шарма Һиндстанда Харьяна штатында, Рохтак районында, Кока авылында туган. Ул Ахир Ревари Колледжын бетергән. Колледж белемен дәвам итеп, Аюрведа белән кызыксыну аны Аюрведа Ратан дигән фәндә дәрәҗә алуына китергән.
Башта укытучы булып, Шарма Дәһли хөкүмәте тарафыннан "Махсус Дәрәҗә Укытучы" буларак пенсиягә кадәр эшкә алынган булган.

## Язулары һәм Шигърияте
Шарма үз эшләрен дә язаган, дини текстларны да тәрҗемә иткән.
Аның тәрҗемәсенә "Нирас ки Шри Дурга Упасана", Һинди шигырьләренә Һинду дини текстының "Шри Дурга Сапташати" тәрҗемәсе  һәм *Нирас ки Шри Гита* керә, ул охшаш рәвештә Һинду дини текстны "Шримад Бхагвад Гита"ның тәрҗемәсе булып тора.
Аның шигъриятенә "О Дипак Тум Җалтэ Рахнаǃ" һәм "Деш Ко Навин Тйааг Чаахийеǃ" керә.
Шарма шулай ук балалар авторы, ул яшьрәк аудитория өчен мәшһүр Инглиз телле хикәяләрнең тәрҗемәләрен, мәсьәлән "Гарәп һәм аның дөясе" һәм оригиналь шигърият яза.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Җаккана

**Перам Раҗу Җаккана** 15-енче гасыр башының (1450) мәшһүр Телугу шагыйре. Ул Нийоги Брамин гаиләсендә Аккамабада һәм Аннайяматхьулуда туган. Ул Проудһа Девараялу сарай яны шагыйре буларак хезмәт иткән. Аның мәшһүр эше булып "Викрамарка Чаритхраму" булып тора, ул аны Проудха Дэвараялу сарай янының хәзинә министры Веннелаканти Сидханаматьяга багышлаган. Бу эш Уҗҗайн патшасы Викрамадитьяның риваятен тасвирлый.
Җаккана Сринатха һәм Потхананың замандашы булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һиндстан әдәбияты
Ветала Бхатта

**Ветала Бхатта**  борынгы Һиндстаннан Санскрит авторы. Ул уналты строфалы "Нити-прадипа" эше өчен мәгълүм. (Нити-прадипа, турыдан-туры мәгънәдә, үз-үзеңне тотыш лампасы). Ул Викрамадитья сарай янының риваять Наваратналары (тугыз галимнәр төркеме)нә кертелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һиндстан әдәбияты
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Шардха Рам Пхиллаури

**Шардха Рам Пхиллаури** (1837, 30 сентябрь&nbsp;– 1881, 24 июнь) Һинд дине дәгъвачысы, иҗтимагый реформаторы, астрологы һәм язучысы, ул иң күбрәк Һинди һәм Пәнҗаби әдәбиятына кертеме өчен искә алына. Аны "хәзерге Пәнҗаби прозасы"ның атасы дип атаганнар.

## Биографиясе
Шардха Рам 1837 елда Брамин гаиләсендә Җаландһарда, Пхиллаур шәһәрчегендә туган. Аның әтисе, Җай Дьялу, астролог булган. Ул формаль рәвештә белем алмаган. Җиде яшендә ул Гурмукхи язуын өйрәнгән.  Ун яшенә ул Һинди, Санскрит, Фарсы телен, астрологияне һәм музыканы өйрәнгән.  Соңрак ул шулай ук традицион Һинд диненең (Санатана дхарма) дәгъвачысы булган.
Китапларында, Шардха Рам Пәнҗаби мәдәниятен һәм телен китергән.

Шардха Рам Махабхарата буенча көчле лекцияләр биргән һәм шуңа күрә Британия хөкүмәтенә каршы пропагандада гаепләнгән булган. in 1865. Нәтиҗәдә, ул туган шәһәре Пхиллаурдан куылган булган.
Шарда Рам еш Амритсарга һәм янәшәдәге Лахорга барган, бигрәк тә астрология белән бәйләнештә. Бу вакытта ул астролог буларак танылган булган һәм Һиндида берничә китап язган.

Соңгы вакытта Шардха Рам Һиндида беренче роман язган кеше буларак танылган булган.  Аның  *[[Бхагьявати]]* әсәре күбесенчә Амритсарда язылган дип әйтелә, беренче мәртәбә ул 1888 елда, Шардха Рамның үлеменнән соң басылган.  Романда ир кешеләрнең һәм хатын-кызларның хокукларын тасвирлау ул заман өчен прогрессив булган.
Шардха Рам 1881 елның 24 июненда Лахорда үлгән.

## Эшләре

## Билгеләмәләр һәм искәрмәләр

## Өстәмә укырга мөмкин
* Singh Bedi, Harmohinder. *Shardha Ram Granthawali*.  Nirmal Publisher.  (A three-volume work by the dean and head of the Guru Nanak Dev University Hindi Department.)

## Тышкы сылтамалар
*Painting of Shardha Ram Phillauri.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һиндстан әдәбияты
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Сакаев

**Сакаев** — фамилия.
* Нуретдин Сакаев (*[[Нури Сакаев]]*, 1885—1927), актер, режиссер,  Хезмәт Батыры (1926).
----
* Иркә Сакаева (1938—1980), татар телевидениесе дикторы. Хезмәт Батыры актер Нуретдин Сакаев белән бер нәселдән.
* Мәдинә Сакаева (1951), чечен язучысы, лирик әсәрләр авторы.
* Мәстүрә Сакаева (1916—2007), табибә,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1969) (*[[Уфа]]*).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Тәрҗеманов

**Тәрҗеманов** — фамилия.
* Әмин Тәрҗеманов (1924-2010), җылылык физикасы белгече, фән докторы, *[[Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе|ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе]] (1981)*. Ә. К. Тәрҗемановның улы. Җ. Ә. Тәрҗемановның энесе.
* Әнвәр Тәрҗеманов (?-?), КАИ доценты. Ә. К. Тәрҗемановның улы.
* Әфтахетдин Тәрҗемани (*[[Әфтах Тәрҗеманов]]*, 1883—1978), дин эшлеклесе, Казанның Ак мәчете имамы.
* Габбәс Тәрҗеманов (1913—2001), Воронеж политехника институты профессоры. Ә. К. Тәрҗемановның улы.
* Гаммәр Тәрҗеманов (?—?), «Красное Сормово» (*[[Түбән Новгород]]*) заводының баш сварщигы. Ә. К. Тәрҗемановның улы.
* Җәвад Тәрҗеманов (1920—1995), язучы, галим, техник фәннәр кандидаты, *[[Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе|ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе]] (1981)*. Ә. К. Тәрҗемановның улы.
* Кәшшафетдин Тәрҗемани (1877—1943), дин һәм җәмәгать эшлеклесе, публицист.
* Нух Тәрҗеманов (1900-1998), «Вакууммаш» КазНИИ . Ә. К. Тәрҗемановның улы.
* Рөстәм Тәрҗеманов (*Рөстәм Тәрзаманов*, 1926-), хакимият-хуҗалык эшлеклесе.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Әмин Тәрҗеманов

**Әмин Тәрҗеманов** (Әмин Әфтах улы Тәрҗеманов, ,  — , ) — җылылык физикасы белгече, техник фәннәр докторы (1972), профессор (1974), ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1981), СССР уйлап табучысы (1989), КДТУнең атказанган профессоры (2000), КДТУның һидравлика кафедрасы мөдире (1978-1988) һәм профессоры (1989-2000).

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр
Партизан урамы (Казан)

**Партизан урамы** () — Казанның Мәскәү районында урнашкан кечекенә урам.

## Географиясе
Урам Декабристлар, Восстание, Тунаков һәм Гагарин урамнары арасындагы кварталда урнаша. Районда күпкатлы йортлар төзелгәнчегә кадәр урам хәзерге Ямашев проспекты тирәсеннән башланган булган.

## Тарих
Хәзерге исемен 1920-елларның икенче яртысыннан йөртә. Элекке исеме —  (1920-елларның икенче яртысына кадәр).

## Урам белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Наккирар I

**Наккирар I** (якынча 250 ел) Сангам чорының шагыйре булган, ул Нетуналватайны кертеп антологияләрне язган. Ул шулай ук Тируваллува Маалайның 7-енче шигырен язган.

## Шулай ук карагыз
* Сангам әдәбияты
* Сангам шагыйрьләре исемлеге
* Тируваллува Маалай

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Яхъя бине Сәфәргали

**Яхъя бине Сәфәргали**, Яхъя бине Сәфәргали бине Арслан әл-Бәрәзәви (*[[1758 ел]], [[РИ]], [[Казан губернасы]], [[Зөя провинциясе]],  [[Чар өязе]], [[Олы Бәрәзә]] — [[1838 ел]], [[РИ]], [[Казан губернасы]], [[Казан өязе]], [[Шекә]]*) — мәгърифәтче, XVIII гасырның соңгы чирегендә әдәбият мәйданына чыккан шагыйрь, фәлсәфәче, табиб-гипнозчы. Яхъя бине Сәфәргалинең исемен татар тарихына башлап Шиһабетдин Мәрҗани кайтарган. «Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар» китабында аның фәлсәфә галиме булуын расларлык мәгълүматлар язып калдырган.

## Тәрҗемәи хәле
1758 елда Казан губернасы Зөя провинциясе Чар өязе (*хәзерге* Татарстанның Әтнә районы) Олы Бәрәзә авылында игенче гаиләсендә туган. Туган ягы һәм Ырынбур төбәгендәге Каргалы мәдрәсәләрендә укыган. Казан губернасы Казан өязе (*хәзерг*е Арча районы) Шекә авылында имам һәм хатыйб була. Шәехлек белән, шулай ук гипноз һәм табибчылык белән дә шөгыльләнгән.

Халык телендә «Яхъя ишан» исеме белән мәшһүр була. Исеме риваятьләргә уралып яшәгән. Бигрәк тә «ул җеннәр белән кайнаша, аларны буйсындыра ала» дигән, аның кулы белән язылган китапларның күп булуы, аларны җеннәр, кунаклар кулы белән күчерүе турында риваятьләр таралган була.

1838 елда Казан губернасы Казан өязе (*хәзерге* Арча районы) Шекә авылында вафат. Кабере, ташындагы язулары сакланган.

## Иҗаты
Яхъя хәзрәт татар һәм фарсы телләрендә касыйдәләр һәм тәхмисләр язган. Шигырьләрендә Аллаһыны танырга, аңа зекер әйтергә өндәгән юллар бар. Педагогик эшчәнлегенең төп юнәлешләре: дин һәм мәгърифәт мәсьәләләре.

Яхъя бине Сәфәргали тарафыннан 1798 елда язылган бер китап Татарстан Фәннәр академиясе мирасханәсендә саклана. Анда «Васыятьнамә» исемле көйле әсәре урын алган.  Анда XVIII гасыр ахырында татар мәгърифәтчеләрен борчыган милли укыту системасын камилләштерү проблемалары яктыртыла.

## Васыятьнамә
Яхъя хәзрәт мәгарифне үз дәверенең иң мөһим мәсьәләсе итеп исәпли. Укымышлыларны, мөдәррисләрне мәгарифтәге торгынлык өчен, канәгатьлек белән яшәүләрен гаепли. 

Мәгарифдер гыйлемдән асыл максат.
Мәгариф юк, голүм күбдер ничек сад.
*Галимлекнең асыл максаты мәгариф,*
*Мәгариф юк икән, барлык фәннәр дә*
*Сад хәрефе кебек каты булырлар.*

Хәрдәлидер безгә бәс гыйлем гыйрфан, 
Дәхи сыйххәт ула әгмалу икән.
*Тәм бирүчедер безгә гыйлем, белем,*
*Сәламәт ясаучыдыр гамәлне анык белү.*

## Әдәбият
# *[[Шиһабетдин Мәрҗани]]*. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. К.: ТКН, 1989. 294-296нчы битләр. ISBN 5-298-0009-6
# *[[Ризаэтдин Фәхретдин|Фәхреддин Р.]]* Яхъя бине Сәфәр бине Арслан // Асар. 1 т.— Казан: Рухият, 2006.— 150 б.
# Татар поэзиясе антологиясе. 2 китапта. 1нче китап. Казан: ТКН, 1992. ISBN 5-298-00565-9
# Арча төбәге тарихы (*төзүчеләр Камил Гизаметдинов, Илшат Хәлиуллин*). К.: ТКН, 1996, 128-131нче битләр. ISBN 5-298-00681-7
 
## Сылтамалар
* *[[Марсель Әхмәтҗанов]]*.  Татар әдәби мирасын өйрәнү проблемалары: әдәби чыганакларны барлау, тикшерү методы нәтиҗәләре. К., 1997, 345-348нче битләр.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар
Төркем:Имамнар
Татарстан Республикасының Атказанган фән һәм техника эшлеклесе

**Татарстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе** (, ) — 1.02.1940-24.03.2004 арасында гамәлдә булган  дәүләт бүләге,  берсе. Татарстан Президенты (1991 елга кадәр — ТАССР ЮШ Президумы) тарафыннан бирелә торган булган. Бүләкләнүчеләр саны — 295 кеше (2004).

## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның мактаулы исемнәре
Татарстан Республикасының Атказанган сәүдә хезмәткәре

**Татарстан Республикасының Атказанган сәүдә хезмәткәре** — 1979-2004 елларда гамәлдә булган мактаулы исем. Татарстан Президенты (1991 елга кадәр — ТАССР ЮШ Президумы) тарафыннан бирелә торган булган. Бүләкләнүчеләр саны — 604 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның мактаулы исемнәре
Рамай (мәгънәләр)

**Рамай** — күп мәгънәле сүз, кеше исеме. «Рамазан» яисә «Рәхмәтулла» исеменнән кыскартылган булырга мөмкин.
* «Рамай» — татар халык җыры. 1945 елдан соң Бөек Ватан сугышы тәмамлануга чыккан җыр. 
* «Рамай» — Гөлшат Зәйнашеваның 1958 елда язылган драмасы.
* «Рамай» — спектакль.
* Рамай — ир-ат исеме.
Әхмәтҗан Булатов

**Әхмәтҗан Булатов** (Әхмәтҗан Галимҗан улы Булатов, ,  — , ) — фирка-хуҗалык эшлеклесе. 1970-1978 елларда ТАССР авыл хуҗалыгы министры урынбасары. 1967-1970 һәм 1978-1990 елларда СБКФнең Татарстан өлкә комитетында: авыл хуҗалыгы бүлеге инструкторы, авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек сәнәгате бүлеге мөдире (1980-1985, 1978-1985 елларда мөдир урынбасары), 3 нче сәркәтип (1985-1990). 1990-1994 елларда ТР ит сәнәгате җитештерү берләшмәсе директоры, 1994-1998 елларда «Мясная промышленность Татарстана» һолдиң ширкәте директоры. ТР Югары Шурасы депутаты (1990-1995).
## Гаиләсе
Хатыны Тамара (1937), улы Борис (1962-2010).
## Искәрмәләр
Корк

**Корк** (, ) — Ирландиянең Корк графлыгында урнашкан шәһәр.
## Тарих
6 нчы гасырда нигезләнгән дип санала.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Ирландия шәһәрләре
Һади Такташ (оештырылган җинаятьчел төркем)

**Һади Такташ** — 1980-елларда Казанның Һади Такташ һәм Жданов урамнары тирәсендә Рәүф Шәрәфетдинев (1963-1993) һәм Әнвәр Хәлиуллин (1958-1992) башлангычы белән оештырылган ОҖТ. 1990-еллар башында ОҖТ ике төркемгә (*«олылар»*, җитәкчесе Шәрәфетдинев һәм *«яшьләр»*, җитәкчесе Хәлиуллин) бүленә; төркемара сугыш нәтиҗәсендә ике төркемнең лидеры да һәлак була; «яшьләр» төркемендә лидерлыкны Николай Гусев, соңыннан аның «урынбасары» Радик Галиәкбәрев яулый. «Һади Такташ»ларның төп шөгыльләре рәкет, акча юу, заказ буенча үтерү, , сутенерлык булган. ОҖТ җитәкчеләре 1999 елда кулга алына; суд карары белән Радик Галиәкбәрев һәм Ринат Фәхретдинев - гомерлек төрмә җәзасына, калган 11 кеше 6 елдан алып 24 алга кадәр срокларга хөкем ителә.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан җинаятьчел төркемнәре
Дроеда

**Дроеда** (, ) — Ирландиянең Лаут графлыгында урнашкан шәһәр.
## Тарих
911 дә нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Ирландия шәһәрләре
Дерри

**Дерри** (, ) — Төньяк Ирландиянең Лондондерри графлыгында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Беренче мәртәбә 6 нчы гасырда телгә алына.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Ковниянар

**Ковниянар** (Тамил телендә: கவுணியனார்) Тируваллува Маалайның 51-енче шигырен язган Сангам чорының шагыйре булган.

## Биографиясе
Ковниянар соң Сангам периодына караган шагыйрь булып тора, ул безнең эрага кадәр 1-енче гасыр белән безнең эраның 2-енче гасырына карый. Аның турында күп мәгълүм түгел.

## Валлуварга һәм Куралга караш
Ковниянар Тируваллува Маалайның 51-енче шигыренең авторы булган. Ул Валлувар һәм Курал тексты турында шулай итеп яза:


Укымышлы шагыйрь Валлувар төзегән кыска ике юллы шигырьләр тыңларга яхшы һәм яхшылыкны алга сөрү һәм начарлыкны туктату өчен яхшы дару булып тора.


## Шулай ук карагыз

* Сангам әдәбияты
* Сангам шагыйрьләре исемлеге
* Тируваллува Маалай

## Цитаталар

## Искәрмәләр
* Edward Jewitt Robinson (2001). Tamil Wisdom: Traditions Concerning Hindu Sages and Selections from Their Writings. New Delhi: Asian Educational Services.
* Vedanayagam, Rama (2017). திருவள்ளுவ மாலை மூலமும் எளிய உரை விளக்கமும் [Tiruvalluva Maalai: Moolamum Eliya Urai Vilakkamum] (in Tamil) (1 ed.). Chennai: Manimekalai Prasuram.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һиндстан әдәбияты
Алтынбаев

**Алтынбаев** — фамилия.
* Мөхәммәттаип Алтынбаев (1882-1928?), Үтәмеш мәдрәсәсе мөдире, Казанның Солтан һәм Печән мәчетләре имам-хатыйбы (1910-1920).   
* Равил Алтынбаев (1925), икътисадчы, профессор, Сәмәрканд кооператив институтының сәүдә икътисад кафедрасы мөдире (1971-1982). 
* Рәфгать Алтынбаев (1948), Чаллы мэры (1990-1999). 
----
;Алтынбаева
* Зәринә Алтынбаева (1985), Казакъстанның опера җырчысы (сопрано).
## Моны да карагыз
* Алтынбай, XIV гасыр Болгар идарәчесе.
*  Алтынов
* Алтынай, *[[авыл]]*.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Челлапасвами

Сатгуру **Челлапасвами** (Тамил телендә: செல்லப்பாசுவாமி, 1840–1915) 20-енче гасыр Шри Ланка Шайва Һинд дине олы фикер иясе булган. Ул мәшһүр Сатгуру Йогасваминың гурусы һәм Нандинатха Сампрадаяның Кайласа Парампараның 160-ынчы Җагадачарьясы булган. Ул Җаффна ярымутравында Наллур Кандасвами гыйбадәтханәсе янында яшәгән. Аның гурусы булып Кадайтсвами булган.

## Рухи варислыгы
Ул Һинд диненең Шайвизм сектасының (Шайва Сиддханта) мәзһәбенең тарафдары булган. Ул Кайласа Парампараның Нандинатха Сампрадаясына карый. Шайва Сиддхантха күбрәк Көньяк Һиндстанда, Шри Ланкада һәм Малайзиядә таралган.

Рухи варислыгы : Махариши Нандинатх → Тирумулар→ → → Гималайлардан исемсез риши → Кадайтсвами →  Челлаппасвами → Йогасвами → Шивайя Субрамуниясвами → Бодхинатха Вейлансвами

 

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шайвизм
Әбердин

**Әбердин** (, , ) — Шотландиянең Әбердин шәһәр бүлгесендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Урта гасырларда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Борһанетдин Мәрҗани

**Борһанетдин Мәрҗани** (Борһанетдин Шиһабетдин улы Баһаветдинев, ,  — , ) — дин эшлеклесе, Казанның Мәрҗани мәчете имам-хатыйбы (1889-1916).
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Хәмит Әбүбәкеров

**Хәмит Әбүбәкеров** (*[[1907 ел|1907]] — ?, [[ССРБ]], [[Үзбәк ССР]], [[Нәманган]]*) — татарлардан беренче виолончелист.  Татарстанның халык артисты скрипкачы Фоат Әбүбәкеровның әтисе.

## Тәрҗемәи хәле
1907 елда туган. Балалар йортында тәрбияләнгән. Казан музыка техникумында (*Р. Л. Поляков классы*) укый. Мәскәү дәүләт консерваториясен (*И. Ямпольский классы*) виолончель классы буенча тәмамлый. Мәскәүдә Нәҗип Җиһанов, Фәрит Яруллин һ. б. белән бер вакытта укый.  Казанда Татарстан АССР радиокомитетының симфоник оркестрында уйный. Татар дәүләт академия театрының Салих Сәйдәшев җитәкчелендәге симфоник оркестрында эшли.

Булачак татар композиторы Исмай Шәмсетдинов музыка юлына виолончелист Хәмит Әбүбәкеров тырышлыгы белән килеп керә. Аның ярдәме белән ТАССР радиокомитеты каршындагы радиоузелда үзешчән сәнгать бүлегенең җитәкчесе булып эшли. Хәмит Әбүбәкеров тәкъдиме буенча 1936 елны Казан музыка училищесына алына һәм композитор Ю. В. Виноградов классында укый башлый.

Исмай Шәмсетдинов 1940 елда Хәмит Әбүбәкеровка аларның гаилә дусты шагыйрь Хәсән Туфанның кулга алынуын хәбәр итә һәм тиз арада шәһәрдән китәргә киңәш бирә. Хәмит Әбүбәкеров хатыны Хәлимә белән Нәманганга китә һәм 1940 елдан шунда яши. Нәманганда алты баласы туа: ике улы (олысы Фоат), дүрт кызы. Улларын скрипка, кызларын фортепиано буенча музыка мәктәбендә укыта .

## Әдәбият
# *[[Җәүдәт Фәйзи]]*. Халык җәүһәрләре. Күңелем кыллары. К.: ТКН, 1987, 270, 388нче битләр.

## Сылтамалар

## Искәрмәләр


Төркем:Үзбәкстанда вафатлар
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Әбүбәкеров

**Әбүбәкеров** — фамилия.
* Гәрәйша Әбүбәкеров (1927), ташкүмер чабучы,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* Мәннәф Әбүбәкеров (1919),  Дан орденының тулы кавалеры.
* Мөнир Әбүбәкеров (1954), дәүләт хезмәткәре, үзешчән рәссам. БР Дәүләт Җыелышы — Корылтай баш белгече, сектор мөдире.
* Наил Әбүбәкеров (1919), биохимик, Үзбәкстан ФА мөхбир-әгъзасы, Үзбәк ССР Бируни исемендәге дәүләт премиясе (1967) (*[[Ташкәнт]]*).
* Риза Әбүбәкеров (1902-1938), БАССР мәгариф халык комиссары (1930-1935).
* Фоат Әбүбәкеров (1944), дирижер, ТР халык артисты (1996). Х. Әбүбәкеровның улы.
* Хәмит Әбүбәкеров (1907-?), татарлардан беренче виолончелист.
## Моны да карагыз
* Әбүбакиров
## Искәрмәләр


Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Ибраһим Халитов

**Ибраһим Халитов** (Ибраһим Мөхәммәтзакир улы Халитов, ,  — , ) — дин эшлеклесе, Казанның Зәңгәр мәчете имамы (1894-1917) һәм Халидия мәдрәсәсе мөдәррисе.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Мәрзия Миңлебаева

**Мәрзия Миңлебаева** (Мәрзия Галимбай кызы Миңлебаева (Халитова), ,  — , ) —  актриса, ТАССРның халык артисты (1970). 1930-еллардан Татар академия театрында; рольләре: Галиябану («Галиябану» Мирхәйдәр Фәйзи), Гөлйөзем («Наёмщик» Таҗи Гыйззәт), Зөбәрҗәт («Зөбәрҗәт», Фатих Сәйфи-Казанлы), һ.б.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Кангейяр

**Кангейяр** Шайвит шагыйрь һәм аскетик булган, фараз ителгәнчә ул 14-енче гасырда яшәгән. Ул Тондаймандаламның Сенгунтхар гаиләсендә яшәгән. Ул галимнәргә мәгълүм булган *Уричол Ниганду* лексик эшен язган. Бу лексиконны Андипулавар үзенең *Асирия Ниганду* эшендә искә ала. Бу эш Пондичеррида 1840 елда басылган булган, ул 220 юлдан торган, әмма Җаффнада 1858 елда бастырылганында 330 юл булган. Бу төр башка эшләрдән аермалы буларак лексик эш, Венба үлчәмендә язылган булган һәм башлаучылар өчен яхшы адаптацияләнгән һәм мәктәпләрдә кулланыла.

## Шулай ук карагыз
* Инбакави

## Искәрмәләр
*The Tamil Plutach: containing a summary account of the lives of the poets by Simon Casie Chitty
*A survey of the sources for the history of Tamil literature by Mu Kōvintacāmi

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һиндстан әдәбияты
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Шиваизм
Алматы өлкәсе

**Алматы өлкәсе** - Казакъстанның көньяк-көнчыгышта урнашкан өлкәсе.

Административ үзәге: 
* 2022 елның июненә кадәр ― Таллыкурган шәһәре, 
* 2022 елның июненнән ― Конаев шәһәре.

## Тарих
1868 елда нигезләнгән.

Көнбатышта — Җамбыл өлкәсе белән, төньяк-көнбатышта – Караганды өлкәсе белән, төньяк-көнчыгышта – Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе белән, көнчыгышта - Кытай белән һәм көньякта – Кыргызстан белән чиктәш.

2022 елның 8 июнендә өлкә составыннан яңа оештырылган Җидесу өлкәсе (административ үзәге ― Таллыкурган шәһәре) аерып алына.
## Шәхесләр
* Александр Воронежский (1975), Башкортстан Республикасы буенча Эчке эшләр министры (2025 елдан), полиция генерал-майоры.

## Тышкы сылтамалар
*Акмола өлкәсе акимы аппараты сайты

*
Мулланур Вахитов (мәгънәләр)

**Мулланур Вахитов**:
* Мулланур Вахитов (1885-1918), инкыйлабчы.
* «Мулланур Вахитов» — Нәкый Исәнбәт пьесасы (*[[1944 ел|1944]], беренче исеме «Нур Заһит»*).
* «Мулланур Вахитов» — Татар дәүләт академия театры спектакле (*[[1948 ел|1948]], режиссеры [[Хөсәен Уразиков]]*).
* «Мулланур Вахитов» — Вазыйх Исхаков китабы.
## Топоним
* Мулланур Вахитов — Әлки районы авылы.
* Мулланур Вахитов (*[[Нурвахит]]*) — Буа районы авылы.
* Мулланур Вахитов — Югары Ослан районындагы торак пункт.
* Мулланур Вахитов — БР Бишбүләк районы авылы.
## Моны да карагыз
* Мулланур Вахитов исемендәге завод (*элекке Крестовниковларның сабын кайнату-химия заводы, [[1992 ел]]дан «[[Нәфис-косметикс]]» АҖ*)
* Мулланур Вахитов урамы
* Вахитов, *авыл*.
* Вахитов районы
* Вахитов мәйданы
* Вахитов, *станция*. 
* «М. Вахитов», теплоход

Төркем:Топонимнар
Хәким Сәлимҗанов

**Хәким Сәлимҗанов** (Хәким Йосып улы Сәлимҗанов, ,  – , ) – драма актеры, режиссер, ТАССРның халык артисты (1957). Беренче остазы – Габдулла Кариев. 1926-1964 елларда – Татар академия театрында; төп рольләре: Павка Корчагин («Корыч ничек чыныкты», Николай Островский), Исмәгыйль («Галиябану», Мирхәйдәр Фәйзи), Яго – («Отелло», Вильям Шекспир), һ.б.

## Гаиләсе
Хатыны Галия Нигъмәтуллина (*[[1907 ел|1907]]-[[1990 ел|1990]]*), Камал театрының актрисасы, ТАССР халык артисты (*[[1975 ел|1975]]*).
:*[[ул]]ы* Марсель Сәлимҗанов (*[[1934 ел|1934]]-[[2002 ел|2002]]*), Камал театрының баш режиссеры, ССРБ халык артисты (*[[1984 ел|1984]]*). Марсельның хатыны Гөлнар. Балалары юк.
:*[[кыз]]ы* Аделя (Риненберг). Аделяның ире Владимир Риненберг.
:: *оныклары* Юрий, Илья (*[[Сан-Франциско]], [[АКШ]]*).
::: *оныкчыклары* Илона-Кэтрин, Ева-Мария (*[[Сан-Франциско]], [[АКШ]]*).
## Моны да карагыз
* Дамир Сәлимҗанов

## Искәрмәләр


Төркем:Татар артистлары
Андака Кавивирагхава Мудалияр

**Андака Кавивирагхава Мудалияр** мәшһүр Тамил шагыйре булган. Ул сукыр булып туган. Шулай да, аның шигърияткә уникаль сәләте булган.

## Шигъри эшләре
Кавивирагхава Мудалияр Кажуканда тавында Шива изге урынын мактап ике озын шигырь язган, алар "Кажукунда Пуранам" һәм "Кажукунда Малай" дип атала. Аның "Кажукунда Малай" әсәре аеруча матур әсәр дип санала һәм гиперболалар белән тулы.

## Искәрмәләр
* Chitty, Simon Casie (1859). The Tamil Plutarch, containing a summary account of the lives of poets and poetesses of Southern India and Ceylon. Jaffna: Ripley & Strong. p.&nbsp;5.

Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Хәертдинов

**Хәертдинов** — фамилия.
* Илсур Хәертдинов (1990), 2011 елдан Әлмәт татар дәүләт драма театрының драма артисты. ТР атказанган артисты (2024).
* Мәснәви Хәертдинов (1924-1983), рәссам, мөгаллим, Татарстан АССР халык рәссамы (1977).
* Равил Хәертдинов (1948), генетик, селекционер, фән докторы, профессор (1984).
* Ринат Хәертдинов (1982), Пермь крае Нытва районы башлыгы (вазифада - 25.09.2015).
----
* **[[Хәйретдинов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Басавараджа Дэвару

**Басавараджа Дэвару** Һиндстан гурусы, Дхарвадта урнашкан Мансур Шри Ревана Сиддхешвара Маттның башы. Матт Төньяк Карнатака, Һиндстаннан Вирашайва изгесе Ревана Сиддхешвара тәгълиматына нигезләнгән Шайвизм яклы.

## Канака Гопура Сангхарша Ятра
Дэвару 2004 елда "Канака Гопура Сангарша Ятра"ны Удупи Маттта Канака Гопураны җимерүгә каршы тоткан. Ятра Карнатаканың барлык районнары буйлап барган һәм соңында кульминация ноктасында Удупида булган. Аның агитациясе Карнатака хөкүмәтенә Удупи Шри Кришна гыйбадәтханәсен үзенә алырга киңәшен алган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Падикасу Пулавар

**Падикасу Пулавар** 17-енче гасыр ахырында 18-енче гасыр башында яшәгән Тамил шагыйрь. Ул Тхондаймандаламда Каландайда туган булган. Ул "Тхондаймандала Садхакам"ның авторы булуы өчен мәшһүр. Бу Тхондаймандала Веллаларларны яки авыл хуҗалыгында эшләүчеләргә дан җырлау шигъри тупланмасы. Ул шулай ук "Тхандалайяр Садхакам"ны язган. Ул Рамнадның беренче Сетхупатхисы Рагхунатха Килаванның сарай яны шагыйре булган. Шагыйрь Каламега Пулаварның замандашы булган. Рамалинга Свамигал китапның чакыру җырына яхшы комментарий язган, аны шагыйрь Падикасу Пулавар җырлаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һиндстан әдәбияты
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Свами Ганананда

**Свами Ганананда** (12 сентябрь 1937 – 18 январь 2016) асаба Гананың Һинду җәмәгатенең мәшһүр свамисы, һәм Африка чыгышлы беренче Һинд дине свамисы . Ул свами итеп Свами Кришнананд тарафыннан Һиндстанда 1975 елда инициацияләнгән һәм Ганада, Аккрада Һинд дине монастыре җитәкчесе булган.

## Биографиясе
### Тормыш башы
Свами Ганананда 12-енче сентябрьдә Гананың Үзәк регионында Сенья Бераку авылында асаба Гана дине тарафдары буларак туган, әмма аның әти-әнисе Христианлыкка күчкән. Бик иртә яшьтән бирле ул Галәмнең серләре турында уйланган һәм дини текстларда җавапларны табарга тырышкан.

### Һиндстанга сәяхәт
Свами Ганананда шуннан соң Һинд дине турында берничә китап укыган һәм сәфәргә чыгып киткән, ул аны төньяк Һиндстанда, Уттараханд штатының Ришикешына китергән. Ул анда рухи гуру белән берникадәр вакыт уздырган һәм ул аңа Аккрада монастырь ачарга тәкъдим иткән.

### Свами Кришнананда белән беренче очрашу
1962 елда Свами Ганананда Аккрага күчкән һәм 24 ноябрьдә Илаһи Мистик Юл Җәмгыятен нигезләгн. Шуннан соң ул Төньяк Һиндстанның Гималайлар итәгендә урнашкан Ришикешның Илаһи Тормыш Җәмгыяте белән Һинду тормыш ысулы буенча хат буенча курслар ачкан. Ришикешта ул беренче мәртәбә Һиндстанлы Свами Кришнананда белән очрашкан һәм аның шишьясы (өйрәнчеге) булган, һәм соңыннан 1975 елда Свами Кришнананда Свами Ганананданы свами буларак инициацияләгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Ghana's unique African-Hindu temple at BBC News

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шәхесләр:Гана
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Атма Рам

**Атма Рам** Әфганстанда 19-ынчы гасырда Һинд дине тарафдары министры булган. Ул шул чорда Һиндстан һәм Туран арасында сәүдәдә доминацияләгән дип әйтелә.

## Искәрмәләр
*Levi, Scott Cameron. The Indian Diaspora in Central Asia and Its Trade, 1550-1900. BRILL, 2002.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Сәясәтчеләр
Маунг Шве

**Б. Л. Гоэнка**, күбрәк **Маунг Шве** буларак мәгълүм (Мьянма телендә: မောင်ရွှေ}} (màʊɴ ʃwè) Випассана белгече С.Н.Гоэнканың улы һәм Мьянмада Һинду Үзәк Идарәсенең җитәкчесе.  Ул Янгонда Миома Югары Мәктәбен бетергән. Ул шулай ук Һиндстан-Мьянма Сәүдәгәрләр Ассоциациясенең рәисе булып тора.

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
*Kesavapany, K. (2008) *Rising India and indian communities in East Asia*. Institute of Southeast Asian Studies. ISBN 9789812307996

Төркем:Һинд дине
Төркем:Азия
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Лотус Вингадассами Энгель

**Лотус Вингадассами Энгель** - Француз Гвианасы галиме һәм Көньяк Америкада Һиндлеләр диаспорасы буенча белгеч. Ул Ялланган хезмәт эффектлары һәм хезмәткәрләр токымы тарафыннан тотылган Һинд дине йолалары турында язган хатын-кыз автор.

## Тышкы сылтамалар
*Indian Diaspora: Where Bharat Mata Lives in Their Souls  – INDOLink
*Diaspora: Genealogies of Semantics and Transcultural Comparison – Numen, Vol. 47, No. 3, Religions in the Disenchanted World (2000), pp.&nbsp;313–337
*The Great Indian Diaspora – A Preface  – INDOLink

Төркем:Һинд дине
Төркем:Көньяк Америка
Дҗитендра Дурга Махараҗ

**Дҗитендра Дурга Махараҗ** яхшы мәгълүм Фиджи спорт администраторы.
Ул күбесенчә Фиджи Футбол Ассоциациясе белән бәйле, Ассоциациядә ул Сәркатиб һәм Башкарма Директор вазифаларын тоткан. 1978 елда Гигантлар Көрәше футбол турнирын кертүне аның кертеме дип әйтәләр. Ул шулай ук 1991 елда Фиджи Футбол Ассоциациясе Кубогы Турнирын (Fiji Football Association Cup Tournament - (Fiji FACT)) ул керткән дип әйтәләр.

Ул тоткан позицияләр:
* 2002 елда Манчестер Берлек Уеннарында Фиджи такымының миссия шефы
* Көньяк Тын Океаны Уеннары Шеф Рәсмие 2003
* 1990-ынчы елдан бирле Океания Футбол Конфедерациясе хәзинә тотучысы  
* 2001 елда Океания U-20 Дөнья Кубогы Квалификациясендә Матч Комиссары 

Ул 2006 елның 24 декабренда үлгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Спорт
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Субхаш Моди

**Субхаш Ранчоддас Моди** (1946 елның 30 мартында туган) - Кения крикет судьясы. Моди Кения Крикет Судьялары һәм Уенчылары Ассоциациясендә сәркатип һәм хәзинәче булып хезмәт иткән, оешма аңа хезмәте өчен гомер буе әгъза булу хакын биргән. Ул шулай ук Кения өчен 1969 елда уйнаган.
Ул Малайзия Берлек Уеннарында, ICC Trophy-да, 1999 ел Дөнья Кубогында дүртенче судья булып һәм 2000-енче елның Чемпионнар Трофеенда тулы ODI-ларында ("Бер Көн Халыкара"ларында) рәсми булып торган.
Модиның улы Хитеш Моди Кения милли крикет такымының капитаны булган. Бу пар уникаль булып тора, чөнки бу 2006 елның августында Найробида Бангладешка каршы Бөр Көн Халыкарада уенчы һәм судья булган бердәнбер әти/угыл; әтисе улына lbw биргән.

## Шулай ук карагыз
* List of One Day International cricket umpires
* List of Twenty20 International cricket umpires

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Cricinfo

Төркем:Һинд дине
Төркем:Спорт
Төркем:Шәхесләр:Кения
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Җәлал Садриҗиһанов

**Җәлал Садриҗиһанов** (Җәлал Гаяз улы Садриҗиһанов, ,  – , ) – дирижер, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1944), РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1978). 1940-1970 елларда ТДОһБТ дирижеры; «Алтынчәч», «Түләк», «Галиябану», «Кисекбаш», «Алтын тарак» һ.б. опера һәм балетларның беренче куелышларында катнаша. 1945-1971 елларда Казан консерваториясендә, 1970-1987 елларда Казан педагогика институтында укыту эшендә; 1970-1979 елларда КПИнең җырлау һәм аны укыту ысулияте кафедрасы мөдире.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Бәһрам Садыйков

**Бәһрам Садыйков** (Бәһрам Газиз улы Садыйков, ,  – , ) – акушер-гинеколог, медицина фәннәре докторы (1975), профессор (1978), ТРның атказанган фән эшлеклесе (1991), ТРның атказанган табибы (1994), ТР дәүләт премиясе иясе (1998). 1959 елдан КДМИдә: 1984-1995 елларда 2 нче санлы акушерлык һәм гинекология кафедрасы мөдире. ТР акушер-гинекологлар фәнни җәмгыяте президенты (1977-2002).
## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз
Әлмира Әдиатуллина

**Әлмира Лотфулла кызы Әдиатуллина **, псевдонимы **Әлмира Сарьяз** (*[[1938 ел]]ның [[8 июль|8 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Илеш районы]], [[Сәеткол (Илеш районы)|Сәеткол]] — [[2021 ел]]ның [[27 июль|27 июле]], [[РФ]], [[ТР]],  [[Казан]]*) ― журналист, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1989), дин эшлеклесе. 

## Белеме
1938 елның 8 июлендә Башкортстан АССРның Илеш районы Сәеткол авылында туа. 1965 елда Казан дәүләт университетын тәмамлый.

## Эшчәнлеге
"Совет мәктәбе" (1962), "Азат хатын" (1964-1993; 1991 елдан "Сөембикә"; 1990-1993 елларда җаваплы сәркатип вазифасында) журналларында, "Бәйсезлек" газетасында журналист булып эшли. Татарстан Республикасы Диния нәзарәтендә матбугат эшләре җитәкчесе (1994-1998). Бер үк вакытта Татар иҗтимагый үзәге каршындагы Солдат ата-аналарын яклау комитеты рәисе. 1997 елдан "Мөслимә" газетасы мөхәррире. Шул ук вакытта Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте карамагындагы Мөселман хатын-кызлар ассоциациясе рәисе.

Мәкаләләре "Ялкын", "Сөембикә" журналларында, "Ватаным Татарстан", "Татарстан яшьләре", "Шәһри Казан" газеталарында басыла. Күпчелек мәкаләләре яшь буынга әхлакый тәрбия бирү, татар халкының рухи хәзинәләрен яңадан тергезү мәсьәләләренә багышлана.

2021 елның 27 июлендә Казанда вафат. Казанның мөселман зиратында җирләнгән .
## Хәтер
* 2022 ― дини тормыш турында актив язучы журналистларга Әлмира Әдиатуллина исемендәге премия (10 ар мең сум) булдырылган. Мөслимә Шәфыйк (1937―2023 ), Вәсилә Рәхимова һәм Рәшит Минһаҗ ― беренче премия алучылар. Премияләрне Бөтендөнья татар конгрессының Казан бүлеге җитәкчесе, хәйрияче Фәрит Мифтахов «Ярдәм» мәчетендә Әлмира Әдиатуллинаны искә алу чарасында тапшырган.
* 2022 ― Вәсилә Рәхимованың журналист, җәмәгать эшлеклесе Әлмира Әдиатуллинага багышланган «Фидакарь мөслимә» китабы нәшер ителгән.
* 2024 ― «Ярдәм-Помощь» гомуммилли хәйрия фонды Әлмира Әдиатуллина исемендәге журналистлар премиясен () гамәлгә кертә. Премия биш юнәлештә тапшырыла: телевизион программа, телевизион яңалык, репортаж, вакытлы матбугатта мәкалә һәм интернетта чыккан материал. Конкурска материаллар 2024 елның мартыннан октябренә кадәр кабул ителә. Нәтиҗәләр декабрьдә ясала. Эшләр татар һәм рус телләрендә кабул ителә. Диненә, милләтенә, яшенә карамастан, Һәркем конкурста катнаша ала, шулай ук блогерлардан эшләр кабул ителә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Әмирханов М*. Яктының җаны җәннәт // «Сөембикә». 1998. № 7.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе: [6 томда] / баш мөхәр. М. Х. Хәсәнов (3 томнан Ә. М. Мазһаров) ; [җав. мөхәр. Г. С. Сабирҗанов] .— Казан: Татар энциклопедиясе институты, 2008 - 1 т. А-В. - Б. 276

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Илеш районында туганнар
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре

Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Мадьяров

**Мадьяров** — фамилия. **Мәдияров** язылышы да очрый.
: **[[Мадьяров]]**
* Нәҗип Мадьяров (1928-2002), шагыйрь, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Нәкыйп Мадьяров (1959-1989), спортчы (*самбо*), халыкара класслы спорт остасы, дөнья чемпионы (1983).
* Нәфыйк Мадьяров (1956), спортчы (*[[самбо]]*), халыкара класслы спорт остасы, дөнья чемпионы (1983).
* Рәфыйк Мадьяров (1953), спортчы (*самбо*), халыкара класслы спорт остасы, ССРБ (1982), дөнья (1983) чемпионы.
* Рәшит Мадьяров (?), спортчы (*самбо*), ССРБ спорт остасы, күп мәртәбә ССРБ Кубогы һәм чемпионатлары призеры.
* Фәрит Мадьяров (1953)ССРБ чемпионы, спортчы, тренер (*[[дзюдо]], самбо*), ССРБ спорт остасы, РСФСР атказанган тренеры (1979).
* Фәрих Мадьяров (?), тренер (*самбо*), ССРБ спорт остасы, ССРБ чемпионы.
----
: **[[Мәдияров]]**
* Ногманнасыйр Мәдияров (1782—?), 1812 елгы Ватан сугышында һәм Рус армиясенең 1813-1814 елларда чит илләргә походларында катнашкан хәрби эшлекле.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Рәфгать Сафиуллин

**Рәфгать Сафиуллин** (Рәфгать Фәйзулла улы Сафиуллин, ,  – , ) – административ-хуҗалык эшлеклесе, РСФСРның атказанган сәүдә хезмәткәре (1985). 1962 елда Әләски, 1962-1970 елларда Чистай район башкарма комитетлары рәисе, 1970-1992 елларда  идарәсе рәисе. ТАССР Югары Шурасы (1963-1967, 1971-1975, 1980-1990) һәм СССР ЮШ (1989-1991) депутаты.

## Искәрмәләр
Тәлгать Сәйфи

**Тәлгать Сәйфи** (Тәлгать Фатыйх улы Сәйфи, ,  – , ) – инженер, галим, җитештерүне оештыручы, техник фәннәр нәмзәте (1967). 1948-1956 елларда Арсеньев һәм Комсомольск-на-Амуре авиация заводларының баш инженеры. 1956-1979 елларда Горький авиация заводының баш инженере; бер үк вакытта (1967-1969) Горький политехника инситуты доценты.

## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр
Габделхәмит Мәрҗани

**Габделхәмит Мәрҗани** (Габделхәмит Мөхәммәтборһанетдин улы Баһаветдинев, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Казанның Мәрҗани мәчете имам-хатыйбы (1917-192?).
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Ливиңстон (Шотландия)

**Ливиңстон** (, , ) — Шотландиянең Көнбатыш Лотиан бүлгесендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
1962 дә нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
I Густи Нйоман Лемпад

**I Густи Нйоман Лемпад** (1862? - 1978) мәшһүр Бали таш сынчысы һәм архитекторы булган (Бали телендә Ундаги), ул Убудта һәм якындагы авылларда сарайлар һәм гыйбадәтханәләр төзегән. Соңгы елларында ул Бали риваятьләре һәм фольклоры буенча йөзләрчә сызыклы рәсемнәр ясаган. Джон Дарлинг һәм Лорн Блэр кыска документаль фильм ясаганнар - "Бали Лемпады", монда Лемпадның тормышы ахыры тарихы һәм аның кремация церемониясе тасвирлана.
Шул вакытның күп Балиныкыларныкы кебек Лемпадның төгәл датасы билгеле түгел. Әмма ул 1883 елда Кракатоа атканда өйләнгән булган. Ул 1978-енче елның 25 апрелендә Балида, Убудта үзенең өендә үлгән булган. Ул гаиләсен җыйган һәм юындырырга сораган һәм шуннан соң үлгән. Балилылар ышануынча ул үзенең үлем көнен изге дип саналган көндә сайлаган.
Гәрчә чит ил рәссамнары белән якын дус булса да, Рудольф Бонне һәм Уолтэр Спайсны да кертеп, Лемпад үзенең Бали рәссамы икәненә беркайчан да компромисс ясамаган һәм аны төрле мохитләрдә киң диапазон сәләтләр булган; рәсем ясауда, сынчылыкта һәм архитектурада.

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* Blair, Lawrence and Lorne (1978). Lempad of Bali.
* Pringle, Robert (2004). Bali: Indonesia's Hindu Realm; A short history of. Short History of Asia Series. Allen & Unwin. ISBN 1-86508-863-3.

Төркем:Архитекторлар
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Һинд дине сынчылыгы
Кантилал Җиван Шаһ

**Кантилал Җиван Шаһ**, гади рәвештә **Канти** буларак мәгълүм (1922 – 22-енче октбярь, 2010). Аны Яңарыш кешесе дип тасвирлыйлар, ул гуру, тарихчы, табигать тарихы белгече, хиромант, вегетариан пешекче, фотограф, рәссам һәм сынчы, агрономия белгече һәм интеллетуал булган.
Аның турында йөзләрчә газета һәм журналларда һәм 30 илдән артык радио һәм телевидение программнарында язганнар, аңа илнең иң мәшһүр шәхесләре визит ясаган, мәсьәлән, Елизавета II һәм Тереза Анадан алып Джеймс Бондны барлыкка китергән Айэн Флемингка кадәр. Соңгысы Җиванны соңгы Бонд романында персонаж итеп керткән. Ул шулай ук кинода Омар Шәриф белән кинода актёр буларак уйнаган.
Җиван әтисе 1895 елда нигезләгән импорт-экспорт бизнесы белән идарә иткән, әмма ул күбрәк энвайронментализм һәм экотуризм пионеры буларак һәм әйдәп баручы тарихчы һәм фольклорист буларак мәгълүм. Ул төрле оешмаларда комитет әгъзасы булып торы, мәсьәлән, Alliance Francaise, Chamber of Commerce and Industry һәм Seychelles Environment Trust Fund. Хәзер 84 яшендә булып, ул яхшы кәефтә булуын гомер буена вегетариан, тартмаучы һәм эчмәүче кеше булуына рәхмәтле дип әйтә.
Ул UN Environmental Program Global 500 Roll of Honour-га кертелгән булган һәм Норвегия Патша Фәннәр һәм Хатлар Академиясе тарафыннан ат казанган. Кантилал Җиван шулай ук түбәндәгеләрдә катнашкан: Ste. Anne Marine National Park; Port Launay Marine National Park, the Protection of Shells Act (Кабырчыкларны Яклау); Animal and Bird Protection (Хайваннарны һәм Кошларны Яклау); Controlled Cropping of Seabirds' Eggs; Protection of Turtles (Ташбакаларны саклау); and the Seychelles Marine Mammal Sanctuary.
Җиван 22-енче октябрьдә, 2010 елда Виктория Хастаханәсендә, Махеда, Сейшелларда 87 яшендә үлгән һәм аның улы һәм оныгы әле дә исән.


File:Kantilal Jivan Shah 3.jpg
File:Kantilal Jivan Shah2.jpg


## Тышкы сылтамалар
*Entry in the United Nations Environmental Programme "Global 500 Roll of Honour for Environmental Achievement". 
*Profiled in the Daily Telegraph 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Керколди

**Керколди** (, , ) — Шотландиянең Файф бүлгесендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Беренче мәртәбә 11 нче гасырда телгә алына.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Сафа Борһан

**Сафа Борһан** (Сафа Вафа улы Борһан, ,  – , ) – журналист. 1924-? елларда РКП(б)ның Башкортстан өлкә комитетында матбугат бүлеге мөдире; шунда ул «Яңа авыл», «Яшь юксыл», «Башкортстан» гәҗитләре белән хезмәттәшлек итә. 1926 елдан Казанда: Татарстан китап нәшриятының баш мөхәррире (1926-1928), «Кызыл Татарстан» гәҗитенең баш мөхәррире (1928-1930), «Красная Татария» гәҗитендә бүлек мөдире, мөхәррир урынбасары (1931-1932, 1933-1935); мәкаләләре «Безнең юл», «Җитәкче», «Тамашачы», «Фән һәм дин», «Яңалиф» журналларында басыла. Соңгы эш урыны – «Известия» гәҗитенең ТАССРдагы хәбәрчесе. *«Троцкийчы милләтчеләрнең контрреволюцион-террористик оешмасы» эше* буенча репресияләнә; 1957 елда аклана.

## Искәрмәләр
Сатыев

**Сатыев** — фамилия.
* Барый Сатыев (1937), зоотехник-селекцияче, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* Габдулла Сатыев (*[[Габдулла Фәйзи]]*, 1886-1958), мәгърифәтче, дәреслекләр авторы.
* Кирам Сатиев (1955), баянчы, *[[ТР халык артисты]] (2006).*
## Моны да карагыз
* Сатыевка, *[[елга]]*.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Фәйзи

**Фәйзи** — фамилия (*псевдоним*).
* Әхмәт Фәйзи (1903-1958), язучы, *[[Тукай бүләге]] (1958).*
* Габдулла Фәйзи (*[[Габдулла Сатыев]]*, 1886-1958), педагог, дәреслекләр авторы.
* Җәүдәт Фәйзи (1910-1973), композитор, *[[Тукай бүләге]] (1966).*
* Заһид Фәйзи (1933-2013), язучы.
* Мирхәйдәр Фәйзи (1891-1928), драматург.
* Харис Фәйзи-Чистапули (1871-1933), мөгаллим, дәреслекләр авторы, нашир.
----
* Фәүзия Фәйзи (1916-), хор дирижеры, педагог, *Үзбәк ССР атказанган артисты (1959)* (*[[Ташкәнт]]*).
## Моны да карагыз
* Фәйзи Гаскәров
* Фәйзи Гаскәров ансамбле
## Шулай ук карагыз
* Фәйзуллин

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Иван Васильев (1892)

**Иван Васильев** (, ,  — , ) — чуаш милли хәрәкәте эшлеклесе. Идел буеның аз санлы халыклары җәмгыятенең 1 нче җыенында (Казан), 1 нче гомумчуаш милли җыенында (Сембер) катнаша, Чуаш милли җәмгыяте идарәсе әгъзасы була (1917). 1917 елның ноябрендә Бөтенрусия Оештыру җыелышы әгъзасы итеп сайлана. 1917-1918 елларда – «Чуаш укучы яшьләре берлеге» рәисе.

## Искәрмәләр
Тыныш Осып

**Тыныш Осып** (, ,  — , ) — чирмеш телендә иҗат иткән язучы, драматург, укытучы, тәрҗемәче, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1934), Мари педагогик эшчеләр факультеты (педрабфак) директоры (193?).

Төп әсәрләр: *«Закон шумлык»* (*Канун гаепле*, 1919), *«Войнашке»* (*Сугышка*, 1920), *«Кок поп»* (*Ике пуп*, 1920), *«Кӱтӱчӧ Когой»* (*Көтүче Когой*, 1928) пьесалары, *«Лочо илыш»* (*Нужа җәтмәсендә*, 1931) хикәясе, *«Эр ӱжара»* (*Таңда*, 1958) повесте, *«Анук акай»* (*Анук апа*, 1961-1967) романы.
## Искәрмәләр
Идел буеның аз санлы халыклары берлеге

**Идел буеның аз санлы халыклары берлеге (җәмгыяте)** — 1917 елның 22 нче мартыннан 1918 елның июленә кадәр гамәлдә булган иҗтимагый-мәдәни берләшмә. Рәисе – Николай Никольский. Максаты: Идел буенда яшәүче аз санлы халыкларның милли мәдәниятен һәм телен үстерү, белем бирү чарасын күрү. 4 (чуаш, керәшен-татар, чирмеш һәм мукшы) секциядән торган. Басма органы – «Хыпар» гәҗите. Казанда өч съезд үткәргәнлеге билгеле.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Кардифф

**Кардифф** (, ) — Велснең Кардифф бүлгесендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
1081 дә нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Акчабәди

**Акчабәди** () — Азәрбайҗанның Акчабәди районында урнашкан шәһәр.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан шәһәрләре
Ида Багус Маде Тогог

**Ида Багус Маде Тогог** (1913–1989) Балида, Батуанның үзәгендә аксөяк Брахманнар кланында туган. I Нгендон белән бергә ул Батуаннан иң алдынгы рәссамнарның берсе булган. Нгендоннан аермалы буларак Тогог Көнбатыш фикерләре белән бик кызыксынмаган. Ул Бали тормыш ысулын җайлы күргән һәм Бали ышанулар системасына бик тугъры булган. Югары каһиннәр гаиләсе әгъзасы буларак, Тогог Бали Пальма яфрагы кулъязмалары (дини әдәбияты)н һәм Бали риваятьләрен һәм фольклорын яхшы белгән. Аның эшләре катнашучы карашыннан күбрәк диннән һәм асаба риваятьләрдән алынган булган һәм ул аларны рәсемнәре аша сөйли, гүяки Ваянг традициясендә. Аның сурәтләренең көче рәсемнәрендә дә, композициядә дә түгел, ә аның катлаулы дини ышануларны һәм Балида берләшкән тормышның макрокосм һәм микрокосм арасында баланс буларак, алкышлы һәм яхшы рухлар арасында сөйләве.

Вим Баккер буенча, Бали кулъязмаларындагы сурәтләрне рәсемнәргә күчерергә аны Нидерланд рәссамы Рудольф Боннэ илһамландырган.
1936 елдан 1938 елга кадәр ул Грэгори Бэйтсон һәм Маргарет Мид белән дуслашкан һәм алар өчен 83 сурәт ясаган. Бэйтсон һәм Мид Балига Бали персонажларын өйрәнергә баргач, алар Тогогка аларның хыялларының чагылышын бирергә сорганнар. Ул хыялларның күп сурәтләрен һәм Бали ышанулары контекстында үз аңлавынча интерпретациясе буенча ясаган.
Аның эшләре Амстердамда Тропенмузейда һәм Нидерландларда, Лейденда Этнография Музеенда Рудольф Боннэ тупланмасында бар. Балида аның эшләрен Пури Лукисан Музеенда һәм Балида, Убудта Агунг Раи Сәнгать Музеенда (ARMA) карарга була.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине шәхесләре