Massa

**Massa** (borınğı yunança **qamır kisäge**) - skalär fizik zurlıq, fizikanıñ iñ möhim zurlıqlarınıñ berse. Başta fizik obyektta matdä miqdarın taswirlağan, quyılğan köçkä qarşılıq kürsätü säläte - inertlıq, häm gravitatsiä üzlege - awırlıq massağa bäyle bula.

Zamança fizikada "matdä miqdarı" energiä häm impuls töşençäläre belän bäyle, häm massa - tınıçlıq energiäsenä tigez.

Tabiğättä massa berniçä yullar belän kürsätelä:

* **Passiv gravitatsion massa** - tışqı gravitatsion qır belän cisemneñ tä'sir iteşüe köçe zurlığın kürsätä.
* **Aktiv  gravitatsion massa** - cisem buldırğan gravitatsion qır zurlığın kürsätä
* **İnertlıq massa** - cisem inertlığı däräcäsen kürsätä, Nyutonnıñ ikençe qanunında qullanıla

Küp täcribälärdä gravitatsion häm inertlıq massalar tigezlege 10−13 tögällege belän isbatlanğan.

Klassik mexanikada tulı massa - sistema öleşläre massaları summasına tigez.

## [[Tiñdäşlek mäsläge]]

Gravitatsiä qırındağı küreneşlär - turı kilüçe inertlıq köçlär qırındağı küreneşlärgä tiñ bula.

**Gravitatsion massa** - cisemnär üzara gravitatsiä tä'sir iteşüe däräcäse bulıp tora.

**İnertlıq massa** - cisemnär dinamik üzleklären taswirlıy.

## Taswir

Klassik mexanikada massa - additiv, invariant zurlığı.

Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä - additivsız, invariant zurlığı häm tübändägeçä bilgelänä:

: m^2 = \frac{E^2}{c^4} - \frac{\mathbf{p}^2}{c^2}
E - tulı energiä, p - impuls, c - yaqtılıq tizlege

Telägän qaysı metrikada:
: m^2 = {1 \over c^2} g_{ik}p^i p^k.

g_{ik} — metrik tenzor, p^i — 4-impuls

## Tınıçlıq massası

Tınıçlıq massası: m = \tfrac{E_0}{c^2}

Qayber ülçäw sistemasında yaqtılıq tizlege 1 - gä tigez, şuña kürä:

:Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse: m = \sqrt{p_i^2} = \sqrt{E^2 - \mathbf{p}^2}.
:Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse :  m = \sqrt{g_{ik}p^i p^k}

Foton (häm uydırma graviton) tınıçlıq massası nul'gä tigez, alar här xisap sistemasında yaqtılıq tizlege belän xäräkät itä.

## Törlär

* **Uñay massa** - tardionnar - Standart modeldä barlıq kisäkçelär: leptonnar, neytrino, kvarklar, W-, Z- bozonnar, Higgs bozonı. Yaqtılıq tizlegennän azraq tizlege belän xäräkät itä ala.
* **Nul' massa** - lükson - fotonnar, glüonnar.  Yaqtılıq tizlege belän xäräkät itä ala (glüon kvant xromodinamikası säbäple irekle xäldä bulmıy).
* **Tiskäre massa** - uydırma kisäkçelär - telägän nindi tizlege belän xäräkät itä alır ide.
* **Uylanma massa** - taxion - Yaqtılıq tizlegennän yuğarıraq tizlege belän xäräkät itä ala.

Ülçäw berämlege: Sİ - kg, SGS - gramm.

## Ädäbiät
*    Джеммер, Макс Понятие массы в классической и современной физике. — М.: Прогресс, 1967.
*        Переиздание: Едиториал УРСС, 2003, ISBN 5-354-00363-6.
*    Окунь Л. Б. Понятие массы (Масса, энергия, относительность) Успехи физических наук, № 158 (1989)
*    Окунь Л. Б. О письме Р. И. Храпко «Что есть масса?». Успехи физических наук, № 170, с.1366 (2000)
*    L. B. Okun On the concepts of vacuum and mass and the search for higgs (англ.) // Modern Physics Letters A. — 2012. — Vol. 27. — P. 1230041. — DOI:10.1142/S0217732312300418 — arΧiv: 1212.1031
*    Спасский Б. И.. История физики. М., «Высшая школа», 1977. Том 1, часть 1-я.
*    Gordon Kane. The Mysteries of Mass. // Scientific American. June 27, 2005.

[

Төркем:Фундаменталь тәэсир итешүләр
Төркем:Физика төшенчәләре