open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Латвия Математика Җәмгыяте

**Латвия Математика Җәмгыяте** (Латыш телендә: *Latvijas Matemātikas Biedrība*, **LMB**) - ул Халыкара Математика Берлеге тарафыннан иле өчен дәүләт математика оешмасы дип танылган Латвиядән математикларның фәнни җәмгыяте. Аның максатлары булып Латвиядә математик эшчәнлеккә этәргеч бирү һәм шул ук вакытта элеккеге ирешүләрне берләштерү һәм ул халыкара дәрәҗәдә Латвия математикларының вәкиле булу өчен җаваплы булып тора. Ул 1993 елда нигезләнгән булган.
Хәзерге президент булып Ригадан, Латвия Университетыннан Андрейс Райнфельдс тора.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайты

Төркем:Математика буенча тәмамланмаган мәкаләләр
Гентамицин

Бактерияле эндофтальмитны дәвалаганда  гентамицинның интравитреаль инъекциясе челтәркатлауның көчле ишемиясенә  китерә ала. (рәс. 22.7). Кайвакыт челтәркатлауга токсик йогынтысы периокуляр  инъекцияләрдә күзәтелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Төркем:Антибиотиклар
Этамбутол

**Этамбутолны (миамбутол)** туберкулезны  дәвалау өчен изониазид һәм рифампицин белән бергә билгелиләр. Күзнең токсик  йогынтысына КН невриты, төсле күрү аномалияләре һәм күрү кыры кимчелекләре  керә. Токсиклык дозага һәм дәвалау озаклыгына бәйле. Оптик нейропатия еш (6%)  көндәлек дозада 25 мг/кг һәм бик сирәк 15 мг/кг дозасында үсеш ала. Гадәттә,  токсик йогынты дәвалау башланганнан соң 3 айдан 6 айга кадәр күзәтелә.

NB Изониазид шулай ук кайвакыт токсик оптик  нейропатиягә китерә, аеруча этамбутол белән бергә кулланылганда.

1.      Күрүнең кискен начарлануы белән билгеләнә.

2.     Билгеләре. Гадәти яки сызыксыман кан савулар белән  бераз шешкән диск.

3.     Күрү кыры кимчелекләре, гадәттә, үзәк яки үзәкцекаль скотома  формасында, тик битемпораль яки периферик тараю мөмкин.

4.     Төп дәвалауны туктатканнан соң фараз яхшы, тик савыгу барышы 12 айга кадәр  дәвам итә ала. Кайбер очракларда КН атрофиясе өчен кайтмаслык итеп күрү  югалырга мөмкин.

5.     Тикшерүне 4 атна саен 15 мг/кг-нан югарырак дозаларда һәм 3-6 ай  саен түбән дозаларда башкарырга кирәк. Симптомнар үсеш алганда даруны кабул  итүдән туктарга кирәк.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Амиодарон

**Амиодарон** — карынчыклар тахикардиясен һәм  фибрилляцияне дәвалау, йөрәгалды фибрилляциясендә синус ритмын торгызу өчен  кулланылган антиаритмик препарат. Гадәти системалы каршы йогынтыларга  калкансыман биз дисфункциясе, үпкәләр агулану, периферия нейропатиясе һәм  гастроинтестиналь какшаулар керә.

Һәркемнең  диярлек вортекс кератопатиясе үсеш ала (*кара* рәс. 22.1а). Күзнең сирәк очраган башка  каршы йогынтыларына ясмык капсуласының алгы өслеге астында утырмалар һәм  оптик нейропатия керә. Соңгысы 1-2% очракта гына күзәтелә һәм дозага бәйле  түгел.

**1.  **   Сизелмәс бер яки ике яклы күрү үткенлеге кимү белән **билгеләнә**.

**2.     Билгеләре.** Препаратны туктатканнан соң берничә ай  дәвам итә алган ике яклы КНД шешүе.

**3.     Күрү кыры кимчелекләре** уртача һәм кайтучы яки чагылган һәм кайтмас була ала.

**4.     Фараз** төрле, чөнки препаратны туктату һәрвакыт яхшыруга  китерми.

**5.     Тикшерү** күрсәтелмәгән, чөнки куркынычлык төркеменә  караган кешеләрне ачыклау мөмкинлеге юк. Ләкин авыруларны агулануның кечкенә  куркынычлыгы турында кисәтергә һәм барлык шикле симптомнар турында хәбәр  итүне кушарга кирәк.

**6.     Дифференциаль диагностиканы** артериитсыз алгы ишемияле нейропатия  (АсАИН) белән үткәрәләр, ул шулай ук системалы кан тамырлары чирләре белән  авыруларны зарарлый. Амиодарон китереп чыгарган оптик нейропатия, гадәттә,  төгәлсез беренчел күренешләргә, аз чагылган күрү югалту, озак сакланган диск  шешенә ия һәм АсАИН белән чагыштырганда ешрак ике яклы була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Вигабатрин

**Вигабатрин **контрольсез гомуми өлешчә өянәкләрне дәвалау өчен икенче чираттагы антиэпилептик препарат буларак һәм сабыйлар тартышуында беренче чираттагы монотерапия буларак кулланыла (Вест синдромы). Кайбер авыруларда терапия башланганнан берничә ай яки елдан соң ике яклы концентрик яки биназаль күрү кыры кимчелекләре үсеш ала. Даруны туктатканда кимчелекләр саклана, ләкин дәвалауны дәвам иткәндә алар көчәйми. Димәк, токсик йогынты сайланма холыклы һәм дозага бәйле түгел. Офтальмоскопиядә, кагыйдә буларак, гадәти күренешне күзәтәләр, тик аз санлы авыруларда төрле үзгәрешләр була ала, мәсәлән, КНД борын ягы (кайтма) атрофиясе, артериолларның тараюы, аномаль макуляр рефлекслар һәм җыерчыклык. Беренчел тикшерү дәвалау башланганчы тәкъдим ителә. Кабат караулар 6 ай саен 3 ел дәвамында, ә аннары ел саен башкарырга кирәк (патология булмаганда).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Орбитаның эчке диварының җәрәхәтле сынуы

Эчке диварның күпчелек сынулары орбита төбе зарарлану  белән бәйле. 

1.    Билгеләре

•       Периорбиталь  гематома (рәс. 23.7а) һәм борын аша сулау өчен үсеш алган тире асты  эмфиземасы (еш). 

•    Тышка (рәс. 23.7б) һәм эчкә (рәс. 23.7в)  караганда эчке туры мускул кысылу өчен барлыкка килгән күз хәрәкәте бозылу.

2.    КТ зарарлану  күләмен бәяләү өчен үткәрәләр (рәс. 23.7г).

3.   Дәвалау. Кысылган тукымаларны чыгару һәм сөякле кимчелекне юк  итү.

NВ Куышлыктан инфекцияле матдә орбитага  күчү куркынычлыгы өчен борыннан сулау чикле булырга тиеш.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Нилачала Кутир

**Нилачала Кутир** ул дулкынлы  Бенгаль Култыгы ярларында  Һиндстанда, Пури изге шәһәре янында урнашкан элек Свами Нигамананданыкы булган дини резиденция. Нилачала Кутир Пурида “Сваргадвара” ориентиры янында урнашкан бер катлы бина.

## Тарихы
Сарасвата Матһадан вазифасыннан киткәннән соң, Свами Нигамананда 1923 елда Пурига килгән. Башта ул "Гири Кутир" дип аталган арендага алынган йортта торган, шуннан соң ул  Говардһана матһадан суб-арендага алынган бинаны сатып алган һәм шунда күчкән һәм тормышының калган өлешен шунда үткәргән. Йортка *Нилачала Кутир* исеме бирелгән булган һәм ул шул урында булуын хәзерге көндә дә дәвам итә.
Вайсакһа аеның беренче көнендә, 1924 елда, Пурида Нилачала Кутирада "Гриһа Прабеша" (яңа йортка кергәндә башкарылган рухи церемония) башкарылган булган. 1930 елның 20 мартында, Дурга Чаран Моһанти Свами Нигамананда белән беренче мәртәбә очрашкан һәм  1934 елның 23 мартында, Дурга Чаран Моһанти Нилачала Кутирда Тһакурдас Браһмачари (Һарен Бһаи)дан асана һәм мудра буенча беренче күрсәтмәләрне кабул иткән. Прафулла Чандра Бһанджа Део (Бастар патшасы) 1931 елда Тантра садһана буенча әһәмиятле сөйләшү алып бару өчен сигез көн торган. Нилачала Сарасвата Матһа дини оешмасы Свами Нагананда тарафыннан 1934 елның 24 августында, туган көнендә, Пурида Нилачала Кутирда эксклюзив рәвештә йортындагы тугърылар өчен нигезләнгән булган .
Аның 134-енче туган көне уңышлы рәвештә Нилачала Кутира Пурида 2013 елның 21 августында бәйрәм ителгән булган.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Nilachala Kutir (Nilachala Saraswata Sangha, Puri)
* 
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге урыннары
GLC

Дөньякүләм **Geographic Location Codes** (GLC-лар) - Географик Урнашу Кодлары  Америка Кушма Штатлары федераль агентлыклары Америка Кушма Штатларында яки чит илләрдә компьютер программаларында географик урнашуларны билгеләгәндә кулланылырга тиеш саннар һәм хәреф кодлары исемлеге. Стандарт кодларны куллану федераль җәмәгать эчендә агентлыктан агентлыкка һәм федераль министрлыклар һәм дәүләт һәм асаба төркемнәр арасында машина укый торган бирелгән мәгълүмат алмашуны җайлаштыра. Бу кодларны шулай ук кайбер ширкәтләр кодлау стандартлары буларак кулланалар, бигрәк тә федераль, дәүләт һәм штат хөкүмәтләре белән салымнар кебек мәсьәләләр өчен эш иткәннәр. GLC-лар белән U.S. General Services Administration (GSA) - Америка Кушма Штатлары Хезмәт Күрсәтү Администрациясе идарә итә.
## Тышкы сылтамалар
* АКШ Гомуми Хезмәт Күрсәтү Администрациясе сайты 
Төркем:Навигация
Төркем:Санак
Тихон Хрисанфов

**Хрисанфов Тихон Павлович** (1892 елның 16 июне, Бәли, Зөя өязе, Казан губернасы — 1974 елның 5 феврале, Чебоксар, Чуаш АССР) - совет дәүләт эшлеклесе, Чуаш АССР хәрби комиссары.

1937 елда ул "Чуваш буржуаз-милләтче оешмасы" эше буенча репрессияләнә.

## Биографиясе
Тихон Хрисанфов 1892 елның 16 июнендә Казан губернасы Зөя өязе Бәли (бүгенге Татарстанның Кайбыч районы Бәли авылы) авылында туа. Земство мәктәбен тәмамлаганнан соң, 1905 елдан ул Казан шәһәрендә сәүдәгәрдә кибеттә эшли. 1913-1917 елларда армиядә хезмәт итә. 1918-1920 елларда Кызыл Армиядә.

Гражданнар сугышы беткәч, ул Татар автономияле Совет Социалистик Республикасының  Спасск-Татарский шәһәрендә, Цивильск, Ядернә шәһәрләрендә район хәрби комиссары булып эшли. 1931–37 елларда ул Чуваш Автоном Совет Социалистик Республикасының хәрби комиссары, 1937–39 елларда ул Чувашлеспромсбыт конторасы җитәкчесе. 1939 елның 17 мартында кулга алына.

1941 елның 10 сентябре указы белән, СССР НКВД карары буенча РСФСР җинаять кодексының 19 статьясы, 58 статьясының 2 пункты, РСФСР җинаять кодексының 58 статьясының 10, 11 пунктлары буенча 8 елга төрмәгә озатыла.

Ул шулай ук 1948-нче елда да репрессияләнгән, кулга алынган вакытта эш урыны булып Лесторг союзының сатып алу-җитештерү базасының товар белгече урыны торган.  Хөкем карары СССР Дәүләт Куркынычсызлык Министрлыгында махсус утырыш белән 1949 елның 9 феврале көнне кабул ителә. 1956 елның 25 апрелендә реабилитацияләнә.

## Бүләкләре

* Ленин ордены,
* Мактау билгесе ордены,
* медальләр.

## Сылтамалар

* [Жертва](https://ru.openlist.wiki/Хрисанфов_Тихон_Павлович_(1892))
* Статья
* Жертва на Мемо

## Чыганаклар
* Архивное дело: РГУ ГИА ЧР, Ф. 2669, оп.2, д.5183-5188 (1218)
* БД «Жертвы политического террора в СССР»;
* Книга памяти Чувашской Республики

Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Чабаксарда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1974 елда вафатлар
Төркем:5 февраль көнне вафатлар
Төркем:Зөя өязендә туганнар
Төркем:1892 елда туганнар
Төркем:16 июнь көнне туганнар
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Кабаклар гематомасы

Гематома кабакларның яки маңгайның иң таралган тупас  җәрәхәт нәтиҗәсе санала һәм гадәттә куркыныч түгел. Бу очракта җитди  зарарлануларны төшереп калдырырга кирәк.

1.     Күз алмасы яки орбита җәрәхәтләре. Кабак шешүе үсеше алдыннан күз алмасы бөтенлеге турында  ышанырга кирәк. (рәс. 23.1а).

2.     Орбитаның өске тышчасы сынуын кабак гематомасы белән бергә артта ачык чикләнүсез  субконъюнктиваль кан саву булган очракларда уйларга кирәк (рәс. 23.1б).

3.      Баш сөяге нигезе сынуы күз тирәли ике яклы  гематома буларак билгеләнә ала («панда күзе» — рәс. 23.1в).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Кабакның ертылган җәрәхәте

Кабакның һәр чагылмаган җәрәхәте күз алмасын җентекләп  ревизия һәм тикшерүен сорый. Кабак җәрәхәтләрен тиз арада гади тегеп кую  белән төзәтергә кирәк, хәтта аны тартып куясы булса да.

Мондый тәҗрибә  яхшы функциональ һәм косметик нәтиҗәгә ирешергә мөмкинлек бирә.

**1.    ** Кабак  кырыена параллель урнашкан ачылып тормаган өске зарарлануларны кара ефәк 6-0 белән тегеп куялар. Җепләрне 5 көннән  алалар.

**2.    ** Кабак кырые ертылуы һәрвакыт җәрәхәт кырыйлары аерылу белән бара (рәс.  23.2а), аларны кабак кырыенда уемтык ясалмасын өчен теккәндә җентекләп туры  китерергә кирәк (рәс. 23.2б).

**3.    ** Тукыма югалту белән кабак зарарлануында, беренчел хирургия эшкәртүендә турыдан тегүгә  комачаулачы җәрәхәтләрне латераль кантолизис ярдәмендә кабакның латераль  кырый хәрәкәтен арттырып юк итеп була.

**4.    ** Шактый тукыманы югалту белән кабак  зарарлануында (рәс.23.1в) киң колачлы реконструктив операцияләр сорый  (рәс. 23.2г) мәсәлән, яман ясалу буенча кабак резекциясенннән соң (4 нчы бүлекне *кара*).

**5.    ** Яшь юллары ертылуы беренче 24 сәг. эчендә юк ителергә тиеш. Ертылуны  силиконлы дренаж ярдәмендә яшь юллары системасы аша үткәреп туры китерәләр  һәм борында беркетеп куялар. Аннары ертылуны тегәләр. Дренажны 3-6 айга  калдыралар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Георгий Гермогенов

**Георгий  Гермогенов** (3 (16) апрель, 1908, Эргис наслег, Көнбатыш Хангаласск улусы, Якутск өлкәсе, Россия империясе - 9 июнь, 1968, Якутск, ЯАССР, РСФСР, СССР) тәхәллүсе  Эргис ,  якут совет фольклорчысы.

## Биография
Гео́ргий Усти́нович Гермоге́нов   1908 елның 3(16) апрелендә  Рәсәй Империясенең Якут өлкәсе Көнбатыш Хангаласск улусының Эргис наслег авылында туган  .

1931 елдан Татар дәүләт педагогия институтында (Казан, ТатАССР, РСФСР, СССР) укый. .

1933 - 1934 елларда  Якут теленең терминологиясен һәм орфографиясен үстерүдә катнаша  .

Олонхо - якут халык эпосына, якут әкиятләренә, җырларына һәм мифологияләренә багышланган күп кенә методик кулланмалар һәм башка хезмәтләр яза, якут әдәбияты классикларының әсәрләрен  рус теленә тәрҗемә итә .

Монографияләре һәм мөстәкыйль тупланган хезмәтләреннән тыш, аның 1947 елда  «Нюргун Боотур Стремительный» эпосы, 1960 елда  «Историческийе предания и рассказы якутов» ике томлы хезмәте, 1964, 1967 елларда ике томлы "Якут әкиятләре" басыла.

## Хезмәтләре
* *Гермогенов, Г. У.* Спутник якутского фольклориста : методическое руководство. — 1945.
* *Гермогенов, Г. У.* Памятка собирателя советского фольклора : методическое руководство. — 1947.
## Мактаулы  исемнәре һәм бүләкләре
* Якут АССРның атказанган фән эшлеклесе (1962)
## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Әдәбият

* *Емельянов, Н. В.* Эрги́с // Том 8. Флобер — Яшпал / под ред. А. А. Суркова. — М.: Советская энциклопедия, 1975. — 1136 с. — (Краткая литературная энциклопедия).

### өстәмә әдәбият

* *Емельянов Н. В.* Георгий Иустинович Эргис // Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР. — Якутск, 1968.

Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:1968 елда вафатлар
Төркем:9 июнь көнне вафатлар
Төркем:1908 елда туганнар
Төркем:16 апрель көнне туганнар
П. К. Ушков һәм Ко химия заводлары ширкәте

**П. К. Ушков һәм Ко химия заводлары ширкәте**  — революциягә кадәр Россия химия предприятиеләренең иң эре берләшмәләренең берсе. Компаниянең штаб-фатиры Мәскәүдә урнаша.

## Тарих

1850 елда Россия эшкуары Капитон Яковлевич Ушков тарафыннан Бондюгта (хәзер Менделеевск составында) һәм Нократ губернасы Алабуга оязенең Яңа Кокшанында Россия мануфактура сәнәгатенең кискен кирәкле калий хромпикын җитештерү буенча предприятиеләргә нигез салына .

1883 елда К.Я. Ушковның улы, илнең химия сәнәгате пионерларының берсе саналган Петр Капитонович әлеге предприятиеләр базасында «П. К. Ушков һәм Ко химия заводлары ширкәтен» оештыра. Петр Ушковның компаньоны булып аның кече энесе Константин Капитонович чыгыш ясый, соңыннан ул Мәскәү сәнгать театрын гамәлгә кую буенча ширкәт әгъзасы һәм театрның беренче пайчысы буларак танылу ала.

Нократ, Казан һәм Самара губернасындагы химик предприятиеләрдән тыш, Ушковлар компанияләре Сембер губернасындагы акбур заводы, Нократ губернасындагы кирпеч һәм чүлмәк заводлары, шулай ук әзер продукцияне Мәскәү, Түбән Новгород, Казан, Ярославль, Пермь һ.б. империянең эре шәһәрләренә илтеп җиткерүче флот тоткан. 1917 елгы вакыйгалар нәтиҗәсендә национализациягә кадәр Ушков ширкәтенең заводлары һәм фабрикалары революциягә кадәр Россиянең химия предприятиеләренең иң эре берләшмәсе булып тора

## Шулай ук карагыз

* Кокшанский завод
* Химический завод имени Л. Я. Карпова (бывший Бондюжский завод)

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Биләр вулысы (Нократ губернасы)

**[[Биләр]] вулысы** — Нократ губернасының Алабуга өязендә  административ-территориаль берәмлек. 1921 елдан ул Удмурт автономияле өлкәсенең Можга өязенә күчерелә. 1924 елда юкка чыгарыла, аның территориясе Алнаш, Грахов һәм Можга вулыслары  арасында бүленә.

Вулыс идарәсе Биләр авылында урнашкан.

## Тарих
Биләр волосте якынча 1904 елда барлыкка килгән, моңа кадәр Биләр авылы Можга вулысы составына кергән .

1916 елда вулыс  өязнең II станына керә һәм 11 авыл ширкәтен, 18 авылны, 1101 йортны үз эченә ала. Вулыста ир-ат җенесеннән 3356 кеше һәм 3638 хатын-кыз яшәгән.

1921 елда, Удмурт автономияле өлкәсе  төзелү сәбәпле, Алабуга өязенең төньяк өлешендә Можга өязе төзелгән, аның составына башкалар арасында Биләр вулысы да керә. Вулыс 1924 елда бетерелә, аның территориясе Алнаш, Грохово һәм Можга вулыслары арасында бүленгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Можга вулысы

**Можга вулысы** — Нократ губернасының Алабуга өязе составындагы административ-территориаль берәмлек, 1921 елдан — Удмурт автономияле өлкәсенең Можга өязе. 1929 елның 15 июлендә Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты Президиумы Указы белән юкка чыгарыла, улыс  территориясе Можга районына кертелә.

Вулыс идарәсе Можга авылында урнашкан.

## Тарихы

### Алабуга өязе
Можга вулысы  1859 елда, Кватчина вулысы  бүленгән вакытында барлыкка килгән. 1879 елга вулыста казна крестьяннарының 4550 җаны һәм 456 крестьян исәпләнгән. 1885 елда вулыс  25 авыл җәмгыятен, 25 җир җәмгыятен, 50 авылны, 1312 хуҗалыкны үз эченә ала. Гаилә исемлекләре буенча вулыста 6469 ир-ат һәм 7062 хатын-кыз булган. Иң мөһим торак пунктлар: Можга (Бусорман-Можга), Алнец-Качка, Биләр, Ниши-Какси (Зур Сибы), Поршур (Поршур-Какси) һәм Сюги-Пудга (Зур Пудга).

### Можга оязе

1921-нче елда, Удмурт автономияле өлкәсе төзелүгә бәйле рәвештә, бетерелгән Алабуга өязенең төньяк өлешендә Можга өязе оештырыла, аның составына башкалар арасында Можга вулысы да керә. 1924 елда Можга вулысы бетерелгән Биләр, Зур-Пудга һәм Поршур вулыслары хисабына эреләндерелә, шул ук елда авыл советлары үзгәртеп корыла, вулыс  Олы Пудга, Можга, Түбән Аекватча, Поршур, Почешур-Какса, Сөгән һәм Ягул-Какса авыл советларына бүленә.  1925 елда авыл советлары эреләндерелә, өстәмә рәвештә Вотка-Сөгәл, Комяк, Нижневишура, Рус-Сибин, Иске Какса һәм Сунцово авыл совелары оештырыла.

Можга вулысы 1929 елның 15 июлендә Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты Президиумы Указы белән юкка чыгарыла, вулыс  территориясе Можга районына  керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Бен Гуддҗер

**Бен Гуддҗер** (Лондонда, Англиядә туган) Британия чыгышлы Яңа Зеландияле программа тәэминаты инженеры, Netscape Communications Corporation һәм Mozilla Foundation ширкәтләренең элеккеге хезмәткәре һәм Firefox веб гизгеченең элеккеге әйдәп баручы үстерүчесе булып эшләгән шәхес.
Гуддҗер Яңа Зеландиядә, Оклендта үскән һәм 2003 елның маенда Окленд Университетын компьютер инженериясе буенча бакалавр дәрәҗәсе белән тәмамлаган. Хәзер ул Калифорниядә Лос Альтос Хиллзда яши һәм хәзерге вакытта Google Inc. өчен эшли, анда ул Google Chrome проекты өчен кулланучы тәҗрибәсен алып бара.
## Тышкы сылтамалар

*Ben Goodger's personal weblog
*Magpie &mdash; Ben's Firefox Extension (Maintained now by Christian Wallbaum)
*Old Magpie  &mdash; Ben's Firefox Extension info
*Ben Goodger interview on FLOSS Weekly
*Ben Goodger to Google on CNet News 
*Kiwi leads effort to build a better browser (Paul Brislen, *New Zealand Herald*, 17 September 2004)
*Unearthing the origins of Firefox (Paul Festa, CNet, 13 October 2004)
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
DEC SED (текст мөхәррирләү программасы)

**DEC SED** 1980-енче еллар башында А. Кристофер Холл әфәнде тарафыннан TOPS-10, TOPS-20 һәм VMS операцион системалары өчен күп-платформалы текст мөхәррирләү программасы.
## Искәрмәләр
  
## Тышкы сылтамалар
*
*
*
*
Төркем:Программа тәэминаты һәм санаклар турында тәмамланмаган мәкаләләр
Вадим Ананьев

**Вадим  Ананьев** ( 1959 елның 21 мартында туган, Куйбышев өлкәсе, РСФСР, СССР ) - совет һәм Рәсәй җырчысы, А.В. Александров исемендәге Россия Армиясенең академик җыр һәм бию ансамбленең әйдәп баручы солисты. Россия Федерациясенең Халык артисты (2005). 

## Биографиясе
Вадим Петрович Ананьев 1959 елның 21 мартында Куйбышев (хәзерге Самара) өлкәсендә туган. Аның әтисе -  ветеринар, әнисе - пешекче. Вадим музыка мәктәбен фортепиано классы буенча отличие  белән тәмамлаган.

1977 - 1979 елларда Беларусиядә стратегик ракета көчләрендә хезмәт итә, шул вакытта тынлы оркестрда уйный.

Армиядә хезмәт иткәннән соң, Казан дәүләт мәдәният институтының дирижер-хор бүлегендә белем ала. Аннары  Йошкар-Ола музыкаль театрында солист булып эшли. 

1984 елда Гнессиннар исемендәге   Дәүләт музыка һәм педагогия институтының вокал факультетына   Россия халык артисты профессор Константин Павлович Лисовский классына  укырга керә.Нәкъ менә аның киңәше буенча 1987 елның көзендә Вадим Петрович Россия армиясенең А.В. Александров исемендәге академия җыр һәм бию ансамбле хорына   сайлап алу  конкурсында уңышлы чыгыш ясый.

1999 елдан  ансамбль хорының солисты. Ансамбльнең хор составында озак еллар дәвамында Россия, Европа, Азия, Американың зур  һәм кечкенә шәһәрләре буенча бәйрәм концертларында, гастроль турларында катнаша. Югославия, Чечня һәм Сирия территорияләрендә хәрби конфликтларда күп тапкырлар чыгыш ясый..

2016 елның 25 декабрендә, улының тууына бәйле рәвештә, Ананьев ансамбль белән Сүриядәге Россия Федерациясенең Һава-космик көчләре Хмеймим базасында чыгыш ясарга китмичә кала. Бу көнне самолет һәлакәткә очрый һәм Александров ансамбленең күпчелеге шунда  һәлак була.  

### Гаиләсе

* Өйләнгән, дүрт баласы бар (өч улы һәм кызы)  . Гаиләсе белән Мәскәүдә яши.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Россия Федерациясенең атказанган артисты (2000)
* Россия Федерациясенең Халык артисты (2005)
* Мәдәният һәм сәнгать өлкәсендә Россия Оборона Министрлыгының премиясе (2018)

** «Калинка»
** «Катюша»
** «Смуглянка»
** «Тальяночка (На солнечной поляночке)»
** «Соловьи»
** «Эх, дороги…»
** «Степь да степь кругом»
** «Служить России»
** «Школьный вальс»
** Современная версия Государственного гимна Российской Федерации
** «Берёзовые сны»

## Сылтамалар

* «Мистер Калинка». Газета «Красная звезда», 24 августа 2011 года

## Искәрмәләр

Төркем:Гнесиннар исемендәге академияне тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тенорлар
Төркем:Википедия:Викиҗыентыкка мәкаләдә турыдан-туры сылтама булган мәкаләләр
Төркем:Русиянең атказанган артистлары
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:Русия җырчылары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Самар өлкәсендә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1959 елда туганнар
Төркем:21 март көнне туганнар
Грахово вулысы

**Грахово вулысы** — Нократ губернасы Алабуга өязе составындагы административ-территориаль берәмлек,  1921 елдан - Удмурт автономияле өлкәсенең Можга районы. 1929 елның 15 июлендә Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты Президиумы Указы белән юкка чыгарыла, вулыс  территориясе Грахово районына керә .

Грахово вулысы идарәсе Грахово авылында урнашкан.

## Тарих

### Алабуга өязе
Грахово вулысы  1850 елда, Макан-Пельга вулысының административ үзәге Макан-Пельга авылыннан Грахово авылына күчерелә, вулыс шулай ук үзгәртелә. 1859 елда вулыслар кечкенә вулысларга бүленә, Грахово вулысы өч вулысҡа  бүленә: Грахово, Макан-Пельга һәм Иске Тинчәле вулыслары . 1861 елгы реформага кадәр вулыслар бары тик казна крестьяннары җирләрен генә ала. 1860 елларда вулыс  составына Лебедевларның элеккеге милеге  кертелә.

1885 елда вулыс 27 авыл җәмгыяте, 31 җир общинасы, 55 авыл, 2607 йортны үз эченә ала.. Гаилә исемлеге буенча вулыста 7787 ир-ат һәм 8549 хатын-кыз булган. Иң мөһим торак пунктлар: Грахово, Абалач, Югары Тигре, Югары Кокшан, Козьмодемьянское, Лебедевка, Новогорское, Рус Адам-Өчи, Юброш-Бөрешле.

### Можга районы

1921 елда, Удмурт автономияле өлкәсе  төзелүгә бәйле рәвештә, бетерелгән Алабуга өязенең төньяк өлешендә Можга өязе оештырыла, аның составына башкалар арасында Грахово вулысы да керә. 1924 елда Грахово  вулысы Биләр һәм Иске Тинчәле   өлешләре хисабына эреләндерелә, шул ук елны авыл советлары үзгәртеп корыла, вулыс  Югары  Игра, Грахово, Козьмодемьянский, Мещеряково, Новогорский һәм Рус-Адам-Өчи авыл советларына бүленә. 1925 елда авыл советлары ваграк берәмлекләргә бүленә, өстәмә Архангельск, Олы Ерыкса, Югары Кокшан, Каменский һәм Лебедевка авыл советлары  оештырыла

Грахово вулысы  1929 елның 15 июлендә Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты Президиумы карары белән юкка чыгарыла, вулыс  территориясе Грахово районына кертелә

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Васильево вулысы (Алабуга өязе)

**Васильево (Макан-Пельга) вулысы** —  Нократ губернасы Алабуга өязенең административ-территориаль берәмлеге. 1892 елга кадәр ул Макан-Пельга вулысы дип аталган. 1921 елдан ул Удмурт автономияле өлкәсенең Можга районына күчерелә. 1924  елда юкка чыгарыла, аның территориясе Троцк вулысының  бер өлешенә әверелә.

Вулыс идарәсе Васильево (Кваки) авылында, элеккеге Макан-Пельга авылында  урнаша.

## Тарих

### Макан-Пельга вулысы
1797 елда дәүләт крестьяннарының җирләре вулысларга бүленгән, алар Алабуга өязендә элеккеге административ-территориаль берәмлекләр - йөзләгән берәмлекне алыштырганнар. 1850 елда Макан-Пельга вулысының вулыс  идарәсе Макан-Пельга авылыннан Грахово авылына күчерелә, вулысшулай ук үзгәртелә. Кабат вулыс 1859 елда, Грахово вулысының бүленгән вакытында барлыкка килә  Югары Бәмыж-Пельга авыл җирлеге мөстәкыйль Макан-Пельга вулысы итеп үзгәртелә

1885 елда вулыска 16 авыл җәмгыяте, 16 җир җәмгыяте, 25 авыл, 1139 ишегалды керә. Гаилә исемлеге буенча вулыста 3375 ир-ат һәм 3592 хатын-кыз булган.

### Васильево вулысы
1892  елда Макан-Пельга  вулысы Васильево  дип үзгәртелә .

### Можга районы

1921 елда, Удмурт автономияле өлкәсе барлыкка килүе белән, бетерелгән Алабуга өязе төньягында, Можга районы  барлыкка килә, аның составына  Васильево вулысы да керә. Вулыс  1924 елда юкка чыгарыла, аның территориясе Троцк вулысының  бер өлеше була

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Павел Хомутов

**Павел Федорович Хомутов** (1856-1919) —  Россия дәүләт эшлеклесе, хакыйкый дәүләт киңәшчесе . Казан һәм Нократ губерналары губернаторы.

## Биографиясе
Хомутовлар нәселеннән.

1873 елдан хезмәт итә,  1875 елдан Түбән Новгород кадет корпусын тәмамлаганнан соң офицер чинында. 1877 елдан 3 нче Гренадер Артиллерия бригадасы 3 нче батальонының кече офицеры буларак Рус-Төркия сугышында катнашкан. 1877 елның 28 ноябрендә Гренадер корпусы составында ул Плевнадагы сугышта катнаша. 1880 елдан отставкада һәм дәүләт хезмәтендә.

1892 елдан 1900 елга кадәр  ул Кинешма земство район советы председателе һәм Кострома губернасы Кинешма өязе дворянлыгы җитәкчесе.

1900 елдан башлап, дәүләт киңәшчесе — Янәсәй губернасы вице-губернаторы. 1901 елдан башлап, дәүләт киңәшчесе —  Нократ губернасы губернаторы. 1904 елдан ул Казан губернаторы итеп билгеләнә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* *Лысенко Л. М.* Губернаторы и генерал-губернаторы Российской империи (XVIII — начало XX века).  Издание 2-е, исправленное и дополненное. Издательство МПГУ. — Москва, 2001 г. — С. 358
* «Губернии Российской империи. История и руководители. (1708—1917)». [Под общ.ред.: Б. В. Грызлова] — Москва: Объединенная редакция МВД России, 2003 г. — 535 с.
Төркем:Казан губернаторлары
Төркем:IV дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Изге Станислав ордены кавалерлары
Төркем:IV дәрәҗә Изге Владимир ордены кавалерлары
Төркем:III дәрәҗә Изге Владимир ордены кавлерлары
Төркем:1919 елда вафатлар
Төркем:1856 елда туганнар
Төркем:1 август көнне туганнар
Абдуллабай Садыйков

**Садыйков Абдуллабай Габбас улы** (, 1922 ел, ТАССР, Әгерҗе районы, Әгерҗе — билгесез) — 112-нче Башкорт атлы дивизиясе яугире, гвардия кызылармеецы, рядовой.

## Биографиясе
Садыйков Абдуллабай Габбас улы 1922 елда Татарстан АССР Әгерҗе районы Әгерҗе шәһәрендә туа. Кызыл Армия сафларына Калтасы районы хәрби комиссариаты тарафыннан чакырыла. 112-нче атлы дивизиясенең 313-нче атлы полкында кавалерист булып хезмәт итә. 1942 елның 6 июлендә кызу сугыш барган Курск өлкәсенең (хәзер Липецк өлкәсе) 2‑е Тербуны авылы районында хәбәрсез югала. Югалганар исемлегендә Садыйков Абдуллабай Габбас улының туганнары юк дип китерелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Шаймуратовцы. САДЫКОВ Абдулабай Габбасович
* Список безвозвратных потерь 112-й Башкирской кавалерийской дивизии во время оборонительных боёв за период с 01.07.1942 г. по 01.10.1942 г. на территории Тербунского района Липецкой области.
* Память народа. Садыков Абдулабат Габбасович. Донесение о безвозвратных потерях

Төркем:1942 елда вафатлар
Төркем:6 июль көнне вафатлар
Төркем:Әгерҗе районында туганнар
Төркем:1922 елда туганнар
Төркем:Шәхесләр:Калтасы районы
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Әнәс Баһманов

**Баһманов Әнәс Абдрахман улы** (3 март, 1937 ел, ТАССР, Әлмәт районы, Түбән Мактама) — инженер-механик. Техник фәннәр кандидаты (2006). Башкортстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (2011), ССРБ‑ның уйлап табучысы (1980). Башкортстан Республикасының Фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе (2009), И. М. Губкин исемендәге бүләк (2002) лауреаты.

## Биографиясе
Баһманов Әнәс Абдрахман улы 1937 елның 3 мартында хәзерге Татарстан Республикасының Әлмәт районы Түбән Мактама авылында туган.

1965 елда Чиләбе политехник институтын тәмамлый. Шул ук елда диплом алганнан соң Свердловск шәһәрендә Свердлов исемендәге транспорт машиналары җитештерү заводында инженер-конструктор булып хезмәт юлын башлый.

1968-1969 елларда — Уфа шәһәрендә «Башнефтепроект» институты өлкән инженеры. 1969 елдан энергоресурслар транспорты проблемалары институтында эшли. 1974 елда бүлек мөдире, 1983 елдан — лаборатория мөдире вазифасына билгеләнә. 1987 елдан — өлкән эзләнүче, 1993 елдан — төп тикшеренүче, 2003 елдан — бүлек мөдире, 2008 елдан — нефть-газ промыслларын проблемалары һәм ресурсларны саклау үзәгенең директор урынбасары итеп билгеләнә.

Аның җитәкчелегендә нефть промыслларында нефтьне транспортлау өчен насослы энергетик корылыш уйлап табыла. Россиядә беренче тапкыр нефть катламнарына су тутуыру өчен ЦНСА тибындагы насос агрегатлары эшләнә. Куллануда насос корылмаларын сайлау буенча 5 норматив кәгазь эшли. Уйлап табуга 10 авторлык танытмасы бар. 150-дән артык хезмәт, шул исәптән 2 фәнни-техник күзәтү авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (2011)
* ССРБ‑ның уйлап табучысы (1980)
* Башкортстан Республикасының Фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе лауреаты (2009)
* И. М. Губкин исемендәге бүләк лауреаты (2002).

## Төп хезмәтләре

* Блочные насосные установки для нефтяных месторождений. М., 1980 (авторҙаш);
* Модифицированные насосы ЦНС 105‑441‑2 и ЦНС 180‑383‑2.
* Испытания и подконтрольная эксплуатация. М., 1991 (авторҙаш);
* Методика расчёта характеристик двухвинтового насоса негерметичного типа. Уфа, 2002 (авторҙаш).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Баһманов Әнәс Абдрахман улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Багманов Анас Абдрахманович 
Төркем:ССРБ уйлап табучылары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:3 март көнне туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:Әлмәт районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Башкортстанның атказанган уйлап табучылары
Сәетбай Алкалин

**Сәетбай Алкалин** — 1735-1740 еллардагы башкорт күтәрелеше җитәкчеләренең берсе.

## Биографиясе
Сәетбай Алкалин чыгышы белән Нугай даругасы Тамьян вулысы башкорлтарынан. Тамьян вулысының старшинасы..

1737 елның мартында өч Кызыл елгалары бассейнында Нугай һәм Казан даругалары вәкилләренең съезды була, биредә Сәетбай Алкалин, Көсәп Солтанголов, Рысай Игембәтов, Солтанморат Дүскәев һ.б. актив баш күтәрүчеләр катнаша. Съезда алар яңадан күтәрелешкә күтәрергә, Урта жуз казакъларыннан ярдәм сорарга килешәләр.

1737 елның язында Килмәк Нурышев, Көсәп Солтанголов һәм Рысай Игембәтов белән бергә Нугай һәм Себер даругаларында күтәрелешләр белән җитәкчелек итә.

1738 елның июнендә Рысай Игембәтов белән бергә Табын крепостенә Л. Я. Соймоновка гаебен танып килә.

1739 елның язында яңа күтәрелеш оештыруга тотына, Урта жуз казакларына ярдәм сорап мөрәҗәгать итә. 1740 елның мартында В. А. Урусовның чакыруы буенча Алдар белән бергә баш күтәрүчеләрнең баш салып килү шартлары турында сөйләү өчен Самар каласына килә. Кулга алынып, Минзәлә шәһәренә Л. Я. Соймоновка җибәрелә.

1740 елның 16 маенда Уфа провинциясе Минзәлә шәһәрендә җәзалап үтерелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов. — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — С. 193, 211, 217, 218, 221, 222. — 476 с. — .

## Чыганаклар

* Аҡманов И. Ғ. Сәйетбай Әлкәлин // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Төркем:XVIII гасыр шәхесләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Минзәләдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1740 елда вафатлар
Төркем:16 май көнне вафатлар
Төркем:Туу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Зәбихулла Искужин

**Искужин Зәбихулла Габделгазим улы** (шулай ук *Зәбих Газим улы*; 1911-1936) — галим һәм публицист.

## Биографиясе
1911 елның 3 гыйнварында (иске ысул буенча — 1910 елның 22 декабрендә) Ырынбур губернасы Орск өязе (хәзерге Башкортстан Җылаер районы) Мәксүт авылында дөньяга килгән. Шәҗәрәсе: Зәбихулла (1911) — Габделгазим (якынча 1869-1920) — Гыйбадулла — Дусмөхәммәт (1817, указлы мөәзин) — Ишкуҗа (1773, мөәзин) — Иянбай (1745) — Мәксүт батыр (якынча 1690-1775) — Аскар — Көчек — Саккол — Сәрекәй — Сатучал тархан — Күчтәнә батыр — Иламан — Хакколый (Кара төлке) — Түңгәвер би — Коңграт бәк.

Яшьли атасыз калгач, 10 яшендә Җылаерда балалар йортына урнаштырыла, аннан В. И. Ленин исемендәге Стәрлетамак балалар йортына җибәрелә.

1926-1929 елларда Ырынбур башкорт педагогия техникумында укый. Биредә әдәбият белән мавыга башлый. 1929-1933 елларда Казан шәһәрендә Көнчыгыш педагогия институтының дөнья әдәбияты факультетында белем ала. Аннары Казан университеты аспирантурасына кабул ителә.

1936 елда Шәехзадә Бабичның иҗаты буенча диссертациясен тәмамлый.

## Фәнни эшчәнлеге
«Октябрь» журналында дөнья күргән берничә мәкаләсе татар поэзиясе классигы Һади Такташның иҗаты, күренекле прозаик Мирсәй Әмирнең «Агыйдел» повесте турында булган. Башкорт авыз-тел иҗаты өлгеләрен җыю һәм өйрәнү белән дә шөгыльләнгән. Шәехзада Бабичның шигъри мирасының тулы җыентыгын бастырып чыгаруга әзерләгән.

## Иҗаты
Шигырьләр иҗат иткән. 

1935 елда Татарстан АССРы радио комитетында «Зилаир» псевдонимы астында чыгыш ясагап, эфирга 10 тапшыру әзерләгән. Эфирда курайда уйнаган, башкорт халык җырларын башкарган, риваятьләрен сөйләгән.

## Хәтер

* Җылаер районы Мәксүт авылында аның исеме белән урам аталган, аңа тактаташ куела.
* 2022 елда Зилаерда, Казанда, Уфада Гөлчәчәк Саламатованың «Зәбих Искужин: Идел ярында Сакмар егете» китабы буенча Башкортстан юлдаш телевидениесе документаль-нәфис фильм төшерә. Проект җитәкчесе — телеканалның баш мөхәррире Гүзәл Хәсәнова, сценарий авторлары — Гөлчәчәк Саламатова, Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат чаралары хезмәткәре Рәйсә Абдуллина-Казбулатова, оператор — Римзат Билалов. Зәбих Искужин образын экранда М. Кәрим исемендәге Милли яшьләр театры актеры, Башкортстанның атказанган артисты Рәмзил Сәлмәнов башкара. Шулай ук халык шагыйрьләре Кадим Аралбай, Рәдиф Гаташ, галимнәр Миңлегали Нәзерголов, Рамил Исламов, Миләүшә Хәбетдинова катнаша .

## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур башкорт педагогия техникумын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1936 елда вафатлар
Төркем:11 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Җылаер районында туганнар
Төркем:1911 елда туганнар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар публицистлары
Әһлетдин Биктуганов

**Әһлетдин Урангол улы Биктуганов** (1705-1774) — Башкортстанда 1773-1775 еллардагы крестьяннар сугышында катнашучы, Е. И. Пугачевның полковнигы. Мулла.

## Биографиясе
Әһлетдин Биктуганов чыгышы белән Себер даругасы Кыр-Танып вулысы (хәзерге Башкортстан Тәтешле районы) Кайпан авылыннан. Старшина булып хезмәт итә.

1773 елның октябреннән — 1774 елның беренче яртысына кадәр Әһлетдин Биктуганов Башкортстанның төньяк-көнбатышында баш күтәрүчеләре белән җитәкчелек итә.

1774 елның язы һәм җәендә Уфа провинциясенең Бөре каласын алуда, О. И. фон Дуве командалагындагы патша гаскәрләренә каршы сугышларда катнаша.

1774 елның июлендә Җомакай Аскаров, Әдигот Темәсов, Рахмангол Иртуганов, Габделсәлам Рәмзин белән бергә Әңгәсәк заводын саклаучы хөкүмәт отрядына каршы сугыша.

1774 елның сентябрендә Әһлетдин Биктугановның отрядлары Салават Юлаев гаскәренә кушыла. Патша  хөкүмәтенә туры калган башкорт старшиналары белән баш күтәрүчеләргә каршы көрәшмәүне сорап сөйләшүләр алып бара.

1774 елның октябрь азагында әсирлеккә эләгә. Казан яшерен комиссиясе тикшерүе астында була. Үлем язасына хөкем ителә, әммә ул тән җәзасы белән алыштырыла.

1774 елда Казан төрмәсендә вафат була.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов. — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — 476 с. — . * Кулбахтин Н. М. Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773—1775 гг. — Уфа, 1984.  * Таймасов С. У. Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане. — Уфа: Китап, 2000. — 376 с. — .

## Чыганаклар

* Асфандияров А. З., Гвоздикова И. М. Аладин Бектуганов // Башкирская энциклопедия. — Уфа:  ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — .

Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Төркем:XVIII гасыр шәхесләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1774 елда вафатлар
Төркем:Тәтешле районында туганнар
Төркем:1705 елда туганнар
Ясалма Интеллект Үзәге

**Artificial Intelligence Center** (**Ясалма Интеллект Үзәге**) SRI International-да Мәгълүмат һәм Компьютер Фәннәре Бүлегендә лаборатория. Ул 1966 елда Чарльз Роузен тарафыннан нигезләнгән булган һәм ясалма интеллектны өйрәнә. Аларның иртә проектларының берсе Шэйки Роботы булган, беренче гомуми максатлы мобиль робот. Соңрак вакытта үзәк CALO һәм Siri-ның иртә үсешен нигезләгән. Үзәк шулай ук хәрбиләрне төрле технологияләр белән тәэмин иткән.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Арттыруны Өйрәнү Үзәге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми веб-сайты 
Төркем:Санак
Төркем:Ясалма интеллект
Орбитаның тышкы диварының сынуы

Орбитаның тышкы диварының яңа сынуларын офтальмологлар  бик еш ачыкламый. Орбитаның тышкы диварының көчле ныклыгы өчен сынулар  гадәттә бит сөягенең шактый зарарлануы белән бәйле (рәс. 23.8).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Борис Кочелаев

**Борис Иванович Кочелаев** (1934 елның 19 апреле, Дирижаблестрой бистәсе, ССРБ) — совет һәм Россия физигы, профессор, физика-математика фәннәре докторы.

## Тормыш юлы
Борис Кочелаев 1934 елның 19 апрелендә Дирижаблестрой эшчеләр бистәсендә (хәзерге вакытта Мәскәү өлкәсенең Долгопрудный шәһәре) туган. 1957 елда Казан университетының физика-математика факультетын тәмамлый. 1957—1960 елларда — Казан университетының эксперименталь һәм теоретик физика кафедрасы аспиранты, фәнни җитәкче — Семён Альтшулер. 1960 елда Харьков дәүләт университетында теоретик физика белгечлеге буенча кандидатлык диссертациясен яклый. 1968 елда физика-математика фәннәре докторы дәрәҗәсен ала. 1968 елдан — профессор, 1973 елдан 2000 елга кадәр. — Казан университетының теоретик физика кафедрасы мөдире.

150дән артык фәнни эш, ике монография һәм 30дан артык уку әсбабы авторы.

33 фән кандидаты әзерли, шуларның 10сы фән докторлары һәм профессорлар була. Биш докторлык диссертациясе фәнни консультанты.

## Фәнни казанышлар
Борис Кочелаевның төп фәнни мәнфәгатьләр өлкәсе — электрон парамагнит резонансы (ЭПР), магнетизм, үтә үткәрүчәнлек, көчле электрон корреляцияләр булган системалар, спин динамикасы. Иң мөһим нәтиҗәләр:

* Парамагнит кристалларда спин-фонон үзара тәэсир итешүләр теориясе үсеше.
* Парамагнит кристаллларда эксперименталь күзәтелгән фон ташкынын һәм ЭПР сызыгының канатында артканда утның үтә таралышын аңлаткан кинетик процессларның сызыксыз теориясен булдыру.
* Соңрак табылган тавышның резонанссыз йотылуы эффектын һәм аның радиоешлык кырлар тарафыннан гаять көчәю нәтиҗәсен алдан фаразлау.
* Электрон парамагнит резонансы һәм парамагнит катнашмалары булган гади үтә үткәргечләрдә спин релаксациясе теориясе үстерү.
* Көчле корреляцияләнгән системаларда ЭПР теориясен үстерү һәм спин релаксациясе теориясен үстерү (югары температуралы үтә үткәрүчәнлек һәм авыр фермионнар системалары).

## Бүләкләр һәм мактаулы исемнәр

* «Чирәм җирләрне үзләштергән өчен» ССРБ медале (1958);
* «Кызыл Байрак Хезмәт ордены» ССРБ ордены (1976);
* «Хезмәт ветераны» медале (1983);
* ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1984);
* РФ Президентының «Россиянең күренекле галимнәре» стипендиясе (1999—2005);
* Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2000);
* Казан университетының атказанган профессоры (2004);
* «Почёт Ордены» (2005);
* Фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе (2007);
* «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале (2015).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Борис Иванович Кочелаев  Казан университеты сайтында

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1934 елда туганнар
Төркем:19 апрель көнне туганнар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Физиклар
Җәрәхәт

## Төрләре
1.    Ябык зарарланулар гадәттә күзнең тупас җәрәхәтендә барлыкка килә. Күз  алмасының корнеосклераль тышчасы катнашмый, тик интраокуляр зарарлануларны  онытмаска кирәк.

2.     Ачык зарарланулар корнеосклераль тышчаның бөтен калынлыгын җәлеп итә.

3.     Контузия — тупас җәрәхәттә ябык зарарлану. Зарарлану йогынты  урынында һәм шулай ук каршы якта да барлыкка килә ала.

4.     Ертылу — тупас җәрәхәт нәтиҗәсендә үтәли җәрәхәт. Күз алмасы  иң юка ноктасында ертыла, ул йогынты урыныннан кырыйдарак була ала.

5.     Җәрәхәт — очлы әйбер йогынтысы урынында үтәли җәрәхәт.

6.    Туналган җәрәхәт — корнеосклераль тышчаның бөтен калынлыгына таралмаган  очлы әйбер белән ясалган зарарлану.

7.    Үтәли җәрәхәт — чыгу тишеге булмаган очлы әйбер белән ясалган аерым  җәрәхәт. Мондый зарарлану чит җисем үтеп керү белән бәйле була ала.

8.     Тишелү керү һәм чыгу юлы булган үтәли җәрәхәттән гыйбарәт;  гадәттә очкан әйберләр йогынтысыннан барлыкка килә.
## Алып бару алымнары
1. Беренчел карауны түбәндәге тәртиптә үткәрергә кирәк.

• Авыру гомеренә янаган зарарланулар төрен һәм күләмен  билгеләү.

•       Җәрәхәт алуның  вакытын, урынын һәм шартларын ачыклау.

•       Ике күзне һәм  орбитаны җентекләп карау.

2.       Махсус тикшерүләр

а) гадәти рентгенографияне чит җисем булуына шик булганда үткәрергә кирәк (рәс.  23.9а);

б) КТ'ның гадәти рентгенография белән чагыштырганда чит  җисемне табу һәм билгеләү мөмкинлекләр югарырак (рәс. 23.9б). КТ шулай ук  интракраниаль, бит һәм интраокуляр төзелешләрне тикшерү өчен үткәрәләр;

NB МРТ метал чит җисем булуына карата шик  булганда каршылык санала.

в)  УТТ чит җисемне (рәс. 23.9в), күз алмасы ертылуын,  супрахориоидаль кан савуны һәм челтәркатлау кубарылуын ачыкларга мөмкинлек  бирә. Бу тикшерү шулай ук хирургик катнашуны ниятләргә мөмкинлек бирә,  мәсәлән витрэктомия вакытында яки супрахориоидаль кан савуны корыту кирәк  булганда инфузия портлары урнашуын билгеләргә;

г)  электрофизиологик  тикшерүләр КН һәм челтәркатлау  саклануын билгеләү өчен, аеруча кичергән җәрәхәттән соң күпмедер вакыт узса  һәм күз эчендә чит җисем булуына шик барлыкка килгәндә кирәк.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Printer-friendly

**Printer-friendly** (printer-dustanä) - ul Internetta  näşer itü  öçön formatlanğan Internet web bit juramasyn taswirlau  öçön qullanylğan töşönçä. Printer-friendly Internet bitläre  8.5"x11" jäki A4 bitenä (qäğäz bite  ülçämnären qarağız) häm çyğanaq m äğlümaty belän bary tik bit täşkilätennän (ğadi tekst häm sürätlär) ğyibarät. Tekstta giper-syltamalar ğadi tekst bulyp kitä, çiklärdä syltamalar kürsätelergä jäki kürsätelmäskä mömkin. Şuña östäp maqsat URL-lar kürsätelergä mömkin. Ekran menüsy kebek navigatsijä qorallary kertelmi.
Printer-friendly bitlär qäğäzdä  bastyru öçön genä tügel, ämmä şulay uq qaty disklar, disketalarda jäki CD-ROMnarda maşina uqyj alyrlyq çara itep saqlau öçön qullanyla.
Alarğa ğadättä standart bittä link aşa möräcäğät itälär. Jyş link printer suräte järdämendä kürsätelä.
Sez websajt bitläregezne bastyryrlyq itärgä teläüçe webmaster ikän, websajt bitläre printer friendly ciñel itelergä mömkin berniçä ysul bar. Ber ysul bulyp JavaScript-ny qullanu tora.
## Tyşqy syltamalar
*CSS Design: Going to Print
*How to Design a Printer-Friendly Version of Your Page 
Төркем:Интернет
Тһарака

**Тһарака** (IPA-all:ˈtaːrəkə) Шри-Ланкадан риваять патша булган.
Риваять буенча ул очарга сәләтле "Данду Монара" чарасының конструкциясен уйлап чыгарган, әмма аны төзи алмаган. Аның урынына шул чараны 
Равана патшасы төзегән һәм Рамаяна хикәяләрендә Равана шәйтанының шул чараны кулланып патшабикә Ситаны Ходай Рамадан урлавы турында сөйләнә.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Иске Чәчкаб иске мәчете

**Иске Чәчкаб иске мәчете** — Татарстанның Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында 1833 елдан 2015 елгача урнашкан мәчет.
## Тарихы
Әлеге мәчет Чәчкабта 1833 елда төзелә һәм 1871 елда яңартыла. Бу бер катлы бина Чәчкабның хәзерге Клуб урамында авыл сәүдәгәре Рәхмәтуллин Сөнгатулла ярдәме белән салынган.
Анганчы Кайбыч районының Иске Чәчкаб авылында мәчетнең Әби патша заманында ук булуын 1771 елгы "Май ае Приговоры"нда әйтелә. Ул мәчет чокырда була, чөнки бу вакыт тау өстенә мәчет салу рөхсәт ителмәгән. Мулла вазифасын бу чорда Габделвәли Габдерахманов үти. Рәсми рәвештә мәхәлләнең барлыкка килү вакыты — 1790 елның җәе.
1899 елда мәчет тагын яңартыла, яңартылганда Казанның Татар бистәсендә яшәүче чәчкаблы Сибгатулла Алкин оештырып йөрүче булган.
1938 елда мәчетнең манарасы төшерелә. Шул ук елда бинасы авыл клубына бирелә.
1988 елда бина авария хәленә килә һәм кулланыштан чыгарыла, мәдәният йорты өчен юл аша яңа урында бина төзелә.
Иске мәчет бинасы башка төзекләндерелми, ә 1994—1995 елларда Иске Чәчкаб авылында мәчет яңа урында (Үзәк урам, 25А йорт адресы буенча) төзелә һәм 1995 елның 16 июлендә ачыла.
Иске мәчет XXI гасыр башына кадәр сакланган, әмма анда намаз ишелер чиктә укылмаган. 2015 елның кышында иске мәчет бинасы сүтелә һәм аның урынына 2015 елның 9 маенда ярымайлы Бөек Ватан сугышы геройларына һәйкәл ачыла.
## Мәчет муллалары
* Дәмела Мөхәммәд
* Габделлатыйф Әлкә углы Габделша Бикчур
* Җәләлетдин Назыр
* Әхмәдзакир мелла Җәләлетдин
* Ситдыйк Габдешәкүр
* Ярхәметдин Җәләлетдин углы Сәйфетдин
## Авыл мөәзиннәре
* Габделҗәббар Аит
* Камаретдин Габделгаффар
* Ситдыйк Габидулла
* Ярхәметдин Сәйфетдин
## Моны да карагыз
* Кайбыч районы мәчетләре исемлеге
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кадыйр Галимов. Эзле Чәчкаб. Казан, 2002.
Төркем:Кайбыч районы мәчетләре
Төркем:Иске Чәчкаб
Бөек Ватан сугышы геройларына һәйкәл (Иске Чәчкаб)

**Бөек Ватан сугышы геройларына һәйкәл** — Татарстан Республикасы Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында урнашкан һәйкәл.
## Тарихы
Һәйкәл 1967 елның 18 сентябрендә, Бөек Октябрь социалистик революциясенең 50 еллыгын үткәргән көннәрдә, Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар истәлегенә авыл халкы, колхозчылар теләге белән салына. Шул елдан башлап һәр елның 9 май көнендә авылда Җиңү бәйрәме һәм җиңү көненә багышланган митинг үткәрелә. 
Бөек Ватан сугышында Иске Чәчкабтан 165 кеше катнаша һәм 111 кеше һәлак булганнар яки билгесез югалганнар исемлегенә керә. Әлеге исемлек һәкәлдә дүрт яклап урнаштырылган. Сугыш каһарманнарының истәлегенә куелган куелган әлеге һәйкәлнең арткы ягындагы «2017 елда ачарга» дигән уеп язылган язу бар. 2017 елның 9 маенда уентык ачыла, һәйкәл эчендәге куышлыктан эченә «Апас районы, Кайбыч авыл советы, Иске Чәчкаб авылы гражданнарының тарих дәфтәре, 1967 ел» дигән берәр дәфтәр салынган ике шешә алына. Әлеге дәфтәрләргә авылның революциягә кадәрге, сугыш, сугыштан соңгы еллары турында мәгълүмат бирелгән. Дәфтәр Иске Чәчкаб мәктәбендә, төбәк тарихын өйрәнү музеенда саклана.
## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Казан каймасы һәйкәле (Иске Чәчкаб)
* Бөек Ватан сугышы геройларына яңа һәйкәл (Иске Чәчкаб)
## Сылтамалар

    

Төркем:Иске Чәчкаб
Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Кайбыч районы һәйкәлләре