open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Альберт Җәләлетдинов

**Җәләлетдинов Альберт Рәис улы** (6 ноябрь 1960 ел) — хуҗалык эшлеклесе, галим-инженер. Техник фәннәр кандидаты (1990)

## Биографиясе
Альберт Рәис улы Җәләлетдинов 1960 елның 6 ноябрендә Башкорт АССР-ының Учалы районы Учалы авылында туган. 1982 елда Чиләбе авыл хужалыгын механизацияләү һәм электрификацияләү институтын (хәзер Чиләбе дәүләт агроинженерия академиясе) «инженер-механик» һөнәре буенча, 2002 елда Урал идарә итү институтын «менеджмент» һөнәре буенча тәмамлый. 
Хезмәт эшчәнлеген 1974 елда «Җылаер» игенчелек совхозында (Башкорт АССР ы) ремонтчы эшче булып башлый.

1982-84 елларда Чиләбе авыл хужалыгын механизацияләү һәм электрификацияләү институтында инженер, 1984-86 елларда «Ирәндек» совхозында (Башкорт АССРы) баш инженер, 1986-87 елларда «Уралалтын» беләшмәсенең сәнәгать участогында механик булып эшли. 1987 елдан Челябинскагропромснаб-1 предприятиесенең өлкән инженеры. 1990 елда «СТ» фирмасын оештыра һәм аны җитәкли, бу фирма Чиләбе өлкәсендә пластик тәрәләрне җитештерү һәм җыю буенча Чиләбе өлкәсендә алдынгы урыннарны били. 1999 елда Җәләлетдинов Чиләбе компрессор заводын оештыра, анда компрессор корылмалар җитештерүне яйга сала. Эшенең башлангыч елында ук 8 агрегат җитештереп чыгара. 2006 елга предприятиедә аена 100 корылма җитештерергә мөмкинлек биргән җитештерү күәтләре булдырыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ялалетдинов Альберт Раисович 

Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:6 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Учалы районында туганнар
Айдар Абдуллин

**Абдуллин Айдар Риват улы** (26 июль 1962 ел) — философ, фәлсәфә фәннәре докторы (2002), профессор (2009).

## Биографиясе
Айзар Риват улы Абдуллин 1962 елның 26 июлендә Башкорт АССР‑ының Учалы районы Кече Учалы авылында (хәзер Учалы бистәсенәа керә) туган.

1984 елда Киевтагы ватандашлар авиациясе инженерлары институтын тәмамлаганнан соң, Уфа аэропорты инженеры.

1986 елдан — ВЛКСМ‑ның Уфа район комитеты секретаре.

1988 елдан — Уфа авиацион техникумы лабораториясе мөдире.

1991-92 елларда Уфа дәүләт авиацион техник университеты хезмәткәре.

1995-99 елларда Башкортстан Фәннәр Академиясенең социаль фәннәр бүлеге гыйльми секретаре.

2002 елдан бирле Уфа дәүләт авиацион техник университетында, 2003 елда — Көнчыгыш икътисади-юридик гуманитар академиясендә укыта. Фәнни хезмәтләре башкорт халкының рухи мәдәнияте, тел философиясе, феноменологик герменевтика һәм экзистенциаль анализ проблемаларына багышланган. 60‑ка якын фәнни хезмәт һәм 2 уйлап табу авторы.

## Хезмәтләре

* Культура и символ. Уфа, 1999;
* Онтологическое мышление. Уфа, 2002.

## Әдәбият
Абдуллин Айҙар Риват улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Учалы районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1962 елда туганнар
Төркем:26 июль көнне туганнар
Ринат Гатауллин

**Ринат Гатауллин**:
* Ринат Гатауллин (1953), икътисад фәннәре докторы.
* Ринат Гатауллин (1965), футболчы.
----
* Ринат Атауллин (1959), рәссам.
Георгий Бущан

**Георгий Николаевич Бущан** (; 1994 елның 31 мае, Одесса) — Украина футболчысы, «Динамо» клубы (Киев) һәм Украина җыелма командасы капкачысы.

## Клуб карьерасы

Георгий Бущан Одессада туган. Футбол белән җирле спорт секциясендә шөгыльләнә башлый, гәрчә ул йөзү белән кызыксынган һәм үзен шул спорт төре бәйләргә мөмкин булган. Футболда егетнең кумиры  була, шуңа күрә башта ул һөҗүмче булырга тели, әмма 11 нче номерлы Одесса балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе тренеры Виталий Гоцуляк тугыз яшьлек футболчының югары буе сәбәпле, аны сакчы сыйфатында сынап карарга була. Тик Георгийга мондый инициатива ошамый, шуннан соң ул капкачы позициясендә уйнарга теләвен белдерә.

Украина балалар-яшүсмерләр футбол лигасында уңышлы чыгыш ясаулары сәбәпле, Бущанга Украина яшүсмерләр җыелма командалары тренерлары һәм илнең әйдәп баручы клублары селекционерлары, аерым алганда: «Динамо» (Киев) һәм  игътибар итә. Георгий киевлылар файдасына сайлау ясый, гәрчә башта «Металлист» клубы файдасына авышкан булса да. Киевта карьерасының дәвамы аңа чынга ашмаслык тоелса да, әти-әнисе белән киңәшләшеп, тәвәккәлләргә карар кыла. «Динамо»ның төп составы заявкасына беренче тапкыр 2011 елда эләгә, әмма кырга бер тапкыр да чыкмый.

2017 елның 20 августында Премьер-лига матчында төп командада  командасына каршы уйный (4:1). 2017 елның 2 ноябрендә ул Европа Лигасында Швейцариянең  командасына каршы матчта дебют ясый (1:0).

## Җыелма команда составында
Төрле яшьтәге Украина җыелма командалары өчен чыгыш ясаган. 2013 елның 24 апрелендә Греция командасына каршы матчта Украина яшүсмерләр җыелма командасы өчен чыгыш ясый. Бу уенны команда 1:2 исәбенә оттыра. Яшьләр җыелма командасындагы дебют 2014 елның 13 ноябрендә Төркиягә каршы уенда була. Очрашу 2:0 исәбе белән тәмамлана.

2020 елның 21 сентябрендә Украина җыелма командасының баш тренеры Андрей Шевченко милли команда составына Бущанны чакыра. Франция командасы белән уен алдыннан уенчыларның кайберләре COVID-19 белән авырып китә (аерым алганда, капкачылар —  һәм ), шуның аркасында матчны үткәрү шик астында була. Шуңа да карамастан, французлар белән иптәшләрчә уен 7 октябрьдә уза. Шевченко старт составында берьюлы дүрт дебютантны, шул исәптән Бущанны да куя. Уен нәтиҗәләре буенча Украина үз тарихында иң зур исәп белән җиңелә (1:7).

Җыелма команда өчен уңышсыз матчтан соң УЕФА Милләтләр Лигасының киләсе ике матчында Германия (1-2) һәм Испания (1-0) җыелма командаларына каршы чыгыш ясый.

## Казанышлар

;  «Динамо» (Киев)

* Украина чемпионы: 2020/21;
* Украина Кубогы иясе: 2019/20;
* Украина Суперкубогы иясе: 2018, 2019, 2020.

## Гаилә
2014 елның июлендә , балерина Кристина Шишпорга өйләнә. Шул ук елның 8 сентябрендә кызлары Юлия туа.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
Төркем:Одессада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1994 елда туганнар
Төркем:31 май көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Хейжу үзәне

**Хейжу үзәне** (Кытай телендә:黑竹沟, туры мәгънәдә "Кара Бамбук Үзәне") ул популяр турист манзарасы, көньяк-көнбатыш Кытайда,  Сычуань провинциясендә урнашкан. Ул 180 км2 мәйданны били һәм Сычуань бассеины һәм Көнбатыш Сычуань платосы арасында күпер булып тора. Турист бизнесын биредә Sichuan Heizhu Group Tourist Development Co., Ltd фирмасы тәэмин итә.
## Тышкы сылтамалар
*Official site of Heizhu Group Tourist Development Co., Ltd. 
*Heizhu Valley - China's Bermuda
Төркем:Кытай
Рәшит Хәкимҗан

**Рәшид Айсә улы Хәкимҗан** (финча: *Räshid Hakimsan;* 5 апрель 1934 – 4 сентябрь 1997) — фин хоккейчысы һәм хөкемдар булган. Ул 1951 – 1960 елларда фин хоккей лигасында уйнап, дүрт тапкыр Финляндия чемпионатында җиңүче.  

## Карьерасы
Хәкимҗан үзенең бөтен карьерасын Тамперин Ильвес командасына багышлый, анда ул барлыгы 88 матч уйный. Шул елларда аның җыйган баллары 64 + 35 = 99 тәшкил итә, ә штраф 34 минут була. Ул 1952, 1957, 1958 һәм 1960 елларда Финляндия чемпионатында җиңә Һәм хоккейчы карьерасы тәмамлангач, ул халыкара дәрәҗәдә хөкемдар (Судья) була.

Хәкимҗан дөнья чемпионатының яшүсмерләр (юниорлар) лигасында сигез матч үткәргән. Җирле газетада аны «команданың иң яхшы уенчысы» дип атаганнар. Ул шулай ук барлык тупларны үзе генә кертергә теләүче «эгоист уенчы» буларак та сурәтләнгән.

Кечкенә чагында ул сәләтле футболчы һәм баскетболчы буларак та билгеле була.

## Гаиләсе
Хәкимҗан фин татары була. Аның әтисе татар артисты/җитәкчесе Гайсә Хәкимҗан. Әнисе Сильвия (Сәрви) исемле, ислам кабул иткән фин хатын-кызы. Сеңлесе татар театры актрисасы Алия.

Хәкимҗан 63 яшендә велосипедта йөргәндә кинәт йөрәк өянәгеннән үлә.
## Галерея

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Суикки, Рейхо (päätoimittaja): *Jääkiekkokirja 2005 - 2006* . Эгмонт Кустаннус Ой Аб, 2005. .
* Форсс, Ристо, йм.: *Suuri Jääkiekkoteos 1* . Скандия-Киржат Ой, 1979.  ISBN&nbsp; .
* Лейнонен, Киммо: *Кулукадун Санкарит, Тамперин jääkiekkoilun тарихы 1928-1965* . АПАЛИ, 2014. ISBN&nbsp; .

## Моны да карагыз
*Айсә Хәкимҗан

Төркем:Финляндия татарлары
Төркем:1997 елда вафатлар
Төркем:1934 елда туганнар
Казанның 175 нче гимназиясе

**Казанның 175 нче гимназиясе**, *тулы исеме* Казан шәһәре Совет районының «175 нче Гимназия» гомуми белем муниципаль бюджет учреждениесе () ― Казанның Совет районында урнашкан гомуми белем бирү уку йорты, уку-укыту комплексы. 2021 елның 11 маенда булган атыш вакытында мәктәп бинасында 9 кеше үлгән.

## Тарих
2006 елда Казанның Совет районы Азино микрорайонында нигезләнгән. Уку йорты бинасы 726 укучы сыешлы итеп проектланган булган.  Казан шәһәре башкарма комитеты җитәкчесенең «Муниципаль белем бирү оешмаларын Казан шәһәренең конкрет территорияләренә беркетү турында» карары (№ 434, 25.02.2021) буенча, мәктәпкә Хәйдәр Бегичев, Җәүдәт Фәйзи, Качаклар,  Дуслык (*урам һәм тыкрык*), Туганлык, Ковыльная, Җиңү проспекты, Академик Глушко, Мамадыш тракты урамнарында урнашкан йортларда яшәүче укучылар кабул ителә. 2021 елның 11 маена гимназиядә **1049** укучы укыган, аларны **57** укытучы укыткан.

2010―2011 уку елыннан **татар мәктәбе** буларак эшли башлаган.

## Җиһазланыш
* Укыту кабинетлары һәм лабораторияләр ― 46
* 2 спорт залы
* Медицина кабинеты
* Ашханә
* Уку залы булган китапханә
* 2 компьютер кабинеты
* Мобиль кмпьютер классы
* Лекцияләр залы

## Комплекска керә
* 30нчы балалар музыка мәктәбенең филиалы
* «Пестрая компания» вокал—хореография үзәге
* «Азино» балалар иҗаты үзәге
* Хоккей, футбол, каратэ буенча спорт секцияләре
* «Очарование» хореография түгәрәге
* «Әллүки-бәллүки» татар фольклор түгәрәге

## Казанышлары
* 2009-2010 уку елы ― Казан шәһәркүләм «Иң яхшы мәктәп яны территориясе» бәйгесе ― II урын.
* 2009-2010 уку елы ― Казан шәһәркүләм «Иң яхшы мәктәп ашханәсе» бәйгесе ― III урын.
* 2010-2011 уку елы ― РФ субъектлары арасында уздырылган «РФ гражданнарын хәрби хезмәткә әзерләү» бәйгесе –― II урын.
* 2010 ел ― Гаязова Энҗе Фәргат кызы ― Казан шәһәркүләм «Татар теле һәм әдәбияты укытучысы – 2010» бәйгесе ― җиңүче.
 
## 2021 елгы фаҗига

2021 елның 11 маенда мәктәпнең элекке укучысы (мәктәпне 4 ел элек тәмамлаган) Илназ Галәвиев утлы корал (дробовик) белән мәктәп эченә үтеп кереп, атыш оештыра, 9 кешене һәлак итә: 7 укучы, 2 өлкән кеше (берсе ― 26 яшьлек инглиз теле укытучысы Эльвира Николевна Игнатьева). Башлангыч класслар укытучысы Венера Солтангәрәй кызы Айзатова каты яралана, хастаханәдә үлә. Тагын 23 кеше төрле дәрәҗәдә зыян күрә.

Гимназиянең керү юлын саклау коралсыз вахтерга тапшырылган булган. Мәктәптә саклану кнопкасы, ерактан торып класс-кабинетларга хәбәр тапшыру системасы эшләгән.

## Сылтамалар
* «Татарстан Республикасында электрон мәгариф» порталында 175 нче гимназия сәхифәсе 
## Искәрмәләр


Төркем:Казан мәктәпләре
Төркем:Татар телле мәктәпләр
Астана Арена

«**Астана Арена**» — 30 000 тамашачыны сыйдыра торган Казакъстан башкаласы, Нур-Солтанда, урнашкан стадион.

Стадион башта, рәсми ачылыш көнендәге кебек үк, танылган көрәшче  хөрмәтенә Хаҗимукан стадионы дип атала. Соңрак стадион үзенең хәзерге **Астана Арена** исемен ала.

Стадион, беренче чиратта, футболга юнәлдерелгән, әмма башка спорт чаралары, шул исәптән спорт төрләре — көрәш, дзюдо һәм бокс өчен дә җайлаштырылырга мөмкин. 30 000 урынга исәпләнгән Арена ике дәрәҗәле структуралы зур амфитеатр буларак уйланылган: уен кыры әйләнгән 15 000 урынлы түбән терраса, көнбатыш һәм көнчыгыш якларда 15 000 урынлы югары позиция. Һәр яктан кырны күзәтеп була.

Стадионның хәрәкәттәге түбәсе тулысынча ачыла һәм ябыла 20 минут эчендә. Стадионның ясалма кыры һәм дөнья дәрәҗәсендәге матчларны һәм концертларны үткәрүгә яраклаштырылган барлык бүлмәләр инфраструктурасы бар.

## Стадион тарихы
Стадион 2009 елның 3 июлендә ачыла. Стадион тарихында беренче матчта Казакъстанның «Астана» һәм яшьләр җыелма командалары очраша. Матчны Италиянең танылган арбитры Пьерлуиджи Коллина хөкем итә, Казакъстан президенты Нурсолтан Назарбаев тупка беренче һөҗүм ясый. Һәр команда составында даими уенчыларыннан тыш, чакырылган ике «йолдыз» чыгыш ясый: Казакъстанның яшьләр җыелма командасы составында — Грузия җыелма командасы һәм Италиянең «Милан» командасы сакчысы  һәм Украина җыелма командасы һөҗүмчесе , ә «Астана» составында Төркиянең танылган футболчылары  һәм Хакан Шөкер.

2009 елның 14 октябрендә стадионда беренче тапкыр милли җыелма командаларның рәсми матчы уза: 2010 елгы дөнья чемпионатының квалификация турниры кысаларында Казахстан җыелма командасы Хорватия җыелма командасы белән очраша. Матч кунаклар файдасына 2:1 исәбе белән тәмамлана, хәлиткеч туп матч азагында, компенсацияләнгән вакытта кертелә.

Стадионда 2011 елгы Кышкы Азия уеннарын ачу тантанасы һәм бердәнбер Мәскәүдә узмаган МУЗ-ТВ каналы премиясе уза. 2017 елның 27 июнендә һәм 2019 елның 29 июнендә биредә Димаш Кудайбергенның «Бастау» һәм «Арнау» концертлары уза, анда 30 һәм 40 мең тамашачы җыела.

2020 елның февралендә «Астана Арена» стадионында күп тонналы кар һәм бозга түзә алмыйча түбәнең пыяла куелуы җимерелә, нәтиҗәдә, холлга ишелә. Бер генә кеше дә зыян күрмәгән.

## Аренаның төп характеристикалары

* Дүрт трибуна — Төньяк, Көньяк, Көнбатыш һәм Көнчыгыш.
* Сыйдырышлыгы — 30 000 тамашачы.
* Кырның күләме — 105 х 68 метр.
* Катлам — табигый.
* Утыргычлар — пластик.
* VIP-ложалар.
* Матбугат ложалары.
* Киенү-чишенү бүлмәләре — 4.
* Судьялар бүлмәсе.
* Инспектор бүлмәсе.
* 120 кешелек матбугат конференцияләре залы.
* ММЧ өчен 100 кешелек 4 бүлмә.
* Дикторлар өчен бүлмә.
* 2 заманча табло.
* УЕФА таләбенә җавап бирә торган яктырту.
* Тренажёрлар залы.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Науру теле

**Науру теле** (dorerin Naoero) ул Науру Утрау-дәүләтендә якынча 6000 кеше тарафыннан сөйләшелә торган Австронезия теле. Аның башка Микронезия телләре белән нинди бәйләнештә булуы яхшы аңлашылмый.
## Делапортның Науру сүзлеге
1907 елда Филип Делапорт үзенең кесә Алман-Науру сүзлеген нәшер иткән. Сүзлек кечкенә (10,5 * 14 см), 65 бите сүзлеккә багышланган һәм тагын бер унике бите Алман теле әлифбасы тәртибендә булган гыйбарәләргә багышланган. Якынча 1650 Алман сүзе Науру телендә бирелгән, еш гыйбарәләр яки синоним формалар белән. Тәрҗемәләрдә 1300 "уникаль" Науру теле формалары бар, гыйбарәләрдә булганнарын барысын да кертеп, диакритик билгеләр куелмаган. Кулланылган акцент билгеләре киң таралмаган; бары тик бер акцент билгесе (тильда) хәзер кулланылышта.
## Гыйбарәләр

## Әдәбият
* "Nauru Grammar", by Alois Kayser compiled (1936); distributed by the German embassy 1993, ISBN 0-646-12854-X
* Nathan, Geoffrey S. (1974), "Nauruan in the Austronesian Language Family", Oceanic Linguistics, University of Hawai'i Press, 12 (1/2): 479–501, doi:10.2307/3622864, JSTOR 3622864
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Татевик Сазандарян

**Татевик Сазандарян Тиграновна** (2 сентябрь, 1916 ел — 6 октябрь, 1999 ел) — ССРБ-ның опера җырчысы (меццо-сопрано), педагог, музыка-җәмәгать эшлеклесе. ССРБ-ның халык артисты (1956). Өченче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты (1951).

## Биографиясе
Татевик Сазандарян Тиграновна 1916 елның 20 августында (яңа ысул буенча 2 сентябрьдә) Хндзореск авылында (хәзерге Сюникская өлкәсе, Әрмәнстан) туган.

Концерт эшчәнлеген 1933 елда башлый.

1937 елда Мәскәүдә Әрмән ССРы мәдәният йорты каршындагы вокаль-драма студиясен тәмамлый. Шушы ук елдан — А. А. Спендиаров исемендәге Әрмән опера һәм балет академиягә театры солисты.

1960 елда Ереван консерваториясен тәмамлый.

Кәмит репертуарында вокаль классикасы, хәзерге заман композиторлары әсәрләре.

ССРБ калалары һәм чит илләр: Иран, Ливан, Швеция, Тунис, Венгрия, Сүрия (1956), Бельгия (1958, 1962), Греция (1959), Чехословакия (1960), Франция (1963) буйлап гастрольләрдә йөри.

1961 елдан алып Ереван консерваториясендә укыта (1970 елдан — профессор, 1977—1979 елларда — ялгыз җыр кафедрасы мөдире), бер үк вакытта Ереван сәнгать-театр институтында ялгыз җырлау кафедрасы мөдире (1972—1977).

1949 елдан ВКП(б) әгъзасы. 5-нче чакырылыш ССРБ Югары Советы депутаты (1958-1962).

Ир — Акоп Сергеевич Ханджян. Скрипкачы һәм җәмәгать эшлеклесе, берничә гыйльми хезмәт авторы, Әрмән ССР-ның сәнгать эшләре буенча идарәлеге начальнигы.

Татевик Сазандарян 1999 елның 6 октябрендә вафат була. Кала Пантеонында җирләнгән.

## Хәтер
Әрмәнстанда Татевик Сазандарян исемендәге Җөмһүрият вокалчылар конкурсы уздырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Ереванда вафатлар
Төркем:1999 елда вафатлар
Төркем:6 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1916 елда туганнар
Төркем:2 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:Әрмәнстан җырчылары
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:Әрмәнстан ССР халык артистлары
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Меццо-сопрано
Төркем:Әрмәнстан дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:Азәрбайҗан ССР халык артистлары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Русия империясендә туганнар
Мутоу үзәне

**Мутоу үзәне** Утлы Тауларда, борынгы оазис шәһәре Гаочанг янында, Такламакан Сахрасы тышында, Кытайда, Синьцзян автоном районында урнашкан. Мутоу үзәнендә кыя астында Безеклик Мең Будда Мәгарәләре, 5-енче гасырдан 9-ынчы гасырга кадәр Буддачылык мәгарәләре комплексы урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Кытай
Төркем:Буддизм
Арев Багдасарян

**Багдасарян Арев Григорьевна** (әрм.1918 ел, 2 апрель, Шушен / / Шош, Елизаветполь губернасы — 1994 ел, 17 февраль, Ереван) — Әрмән ССР-ның халык артисты (1961), Әрмән ССР-ның атказанган артисты (1955), җыр һәм дөнья халыклары биюләрен башкаручы.

## Биографиясе
Арев Григоровна Багдасарян туганнан соң гаиләсе Бакыга күчеп китә. Биредә мәктәпне тәмамлый. Сәхнәгә сөю һәм бай табигать сәләтләре Аревны сәнгатьле үзешчән түгәрәгенә китерә, 1936 елда биюче буларак Дондагы Ростовтагы олимпиадада беренче урын ала. 

1937 елда К.Маркс исемендәге Азәрбайҗан халык хуҗалыгы институтын тәмамлый (хәзер Азәрбайҗан дәүләт икътисад университеты).

## Иҗат юлы
Институтны тәмамлаганнан соң Азәрбайҗан дәүләт халык биюләре ансамбленә килә һәм күпмедер вакыттан соң аның солисты булып китә. Тамара ханумда (Петросянц) укый. 1938 елда бию ансамбле составында Багдасарян Арев Мәскәүдә Әзербайҗан сәнгате декадасында катнаша. Мәскәү декадасыннан кайткач, аны, ансамбльнең төп солистларның берсе буларак, Бакы хореография училищесына укырга җибәрәләр, анда ул профессиональ белем ала.
Бөек Ватан сугышы елларында 89 нчы әрмән Тамань дивизиясе яугирләре өчен фронтка концерт белән җибәрелгән беренче әрмән актрисасы исәбендә була.
1942 елдан алып Арев Әрмән ССРы филармониясе солисты, дөнья халыклары биюләре һәм җырларын башкаручы булып китә, аның өчен булдырылган зур булмаган ансамбль тиз генә дан яулый.
Сугыштан соң Багдасарян Арев совет сәхнәсе йолдызлары арасында чит ил турнесында була. 1946 елдан алып 1948 елга кадәр Әрмән ССРы Дәүләт эстрада оркестрында композитор Артемий Айвазян җитәкчелегендә эшли.
1955-1987 елларда «*Баркан*» («Дуслык») дөнья халыклары җыр һәм бию ансамбле җитәкчесе һәм солисты.1955 елда Әрмән ССРы Югары Советы Президиумының 6 август Указы белән Багдасарян Арев «Әрмән ССР-ның атказанган артисты» исеменә лаек була.
1994 елның 17 февралендә вафат була. Багдасарян Арв Нахшун баджи костюмында җирләнә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

** *Егиян В.* Передовые женщины Армении. — Ереван, 1971.
** *Степанян Г.* Биографический словарь (Деятели армянской культуры) : В 3-х т. — Ереван, 1973. — Т. 1.
** *Араксманян А.* Арев Багдасарян. — Ереван, 1973.

## Сылтамалар

* ''Авакян К.'' Так восходит солнце (О жизни и творчестве Арев Багдасарян). 
Төркем:2 апрель көнне туганнар
Төркем:1918 елда туганнар
Төркем:17 февраль көнне вафатлар
Төркем:1994 елда вафатлар
Төркем:Ереванда вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Әрмәнстан ССР халык артистлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әрмәнстан җырчылары
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Русия империясендә туганнар
Айкануш Даниэлян

**Даниэлян Айкануш Багдасаровна** (әрм. Հայկանուշ Դանիյելյան; 15 декабрь 1893 ел — 19 апрель 1958 ел) — опера җырчысы, педагог. ССРБ-ның халык артисты (1939).

## Биографиясе
Даниэлян Айкануш Багдасаровна (Анна Борисовна) 1893 елның 3 декабрендә (яңа ысул буенча 15 декабрьдә) Россия империясе Тифлис (хәзерге Тбилиси) шәһәрендә туган.

1920 елда Наталия Александровна Ирецкая классы буенча Петроград консерваториясен тәмамлый.

1920-1922 елларда Петроградта чыгыш ясый. 1922-1932 елларда — З. П. Палиашвили исемендәге Грузин опера һәм балет театры солисты. 1924 елда Александр Шамильевич Мелик-Пашаев һәм Шара Мкртычечвич Тальян җитәкчелегендәге опера труппасында катнаша (Ленинаканда һәм Ереванда спектакльләр куялар).

1933 елдан 1948 елга кадәр — А. А. Спендиаров исемендәге Әрмән опера һәм балет театры солисты.

Концерт җырчысы буларак чыгыш ясый (Комитасның, әрмән, рус һәм Көнбатыш Европа композиторларының әләләрен башкара).

1943-1951 елларда Комитас исемендәге Ереван консерваториясендә укыта (1943-1948 елларда — вокаль кафедрасы мөдире, 1949 елдан — профессор).

1941 елдан ВКП(б) әгъзасы. ССРБ-ның 2-нче чакырылыш Югары Советы депутаты (1946-1950). Әрмән ССР-ның 1-нче һәм 3-нче чакырылыш Югары Советы депутаты.

1958 елның 19 апрелендә Ереванда вафат була. Тохмах зиратында җирләнә.

## Хәтер

* 2000 елда Даниэлян Айкануш Багдасаровнага багышланган Әрмәнстанның почта маркасы чыгарылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Статья в БСЭ
* Даниэлян Айкануш Багдасаровна (1893—1958) // Вокально-энциклопедический словарь: Биобиблиография : в 5 к. / М. С. Агин —  М., 1991-1994.
* Биография в Энциклопедии Хайазг

Төркем:Санкт-Петербург консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Сопранолар
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:Әрмәнстан җырчылары
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:Ереванда вафатлар
Төркем:1958 елда вафатлар
Төркем:19 апрель көнне вафатлар
Төркем:Тифлистә туганнар
Төркем:1893 елда туганнар
Төркем:15 декабрь көнне туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Гаделшин

**Гаделшин** ― фамилия.
* Альберт Гаделшин (*[[Альберт Гадел]]*, 1939), эстрада, цирк артисты, режиссер, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1989).
* Морат Гаделшин (1958), VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты.
* Рөстәм Гаделшин (1955—2016), физика-математика фәннәре докторы (1994), профессор (1999). БР атказанган фән эшлеклесе (2006). 
* Хәмит Гаделшин (1923―2000), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).

Төркем:Фамилияләр
Анджей Стенкала

**Анджей Стенкала** (; 1995 елның 30 июне, Закопане, Польша) — Поляк трамплиннан сикерүче.

## Спорт карьерасы
Анджей Стенкала  (ФИС) эгидасы астында трамплиннан сикерү буенча халыкара ярышларда 18 яшендә дебют ясый: 2013/14 сезонында ул ФИС Кубогының 4 этабында катнаша, ике тапкыр топ-30га эләгә. 2014 елда җәйге Континенталь кубокта катнаша һәм икенче этапта 16 нчы булып, беренче кубок очколарын ала.

2014/15 сезонда Стенкала даими рәвештә ФИС Кубогы этапларында чыгыш ясый, анда дүрт җиңү яулый, тагын өч тапкыр приз өчлегенә керә, ә сезон нәтиҗәләре буенча гомуми зачётта җиңүче була. 2015 елның 14 мартында Түбән Тагилда икенче булып, Континенталь кубок ярышлары кысаларында беренче тапкыр мактау пьедесталына күтәрелә.

2015 елның 11 декабрендә Ренада 2015/16 сезонының Континенталь кубогының беренче стартында җиңү һәм шунда ук ике көннән соң икенче урын алу Стенкалага Дөнья Кубогында катнашу өчен Польшаның төп командасына керергә мөмкинлек бирә. 19 декабрьдә үзе өчен дебют чыгышта ул 27 нче урынны ала, шулай ул беренче кубок балларын ала. 2016 елның гыйнварыннан даими рәвештә Дөнья Кубогында катнаша, кагыйдә буларак, өченче унлыкта нәтиҗәләр күрсәтә. 2016 елның 23 гыйнварында, Польша өчен Мацей Кот, Стефан Хулей һәм Камиль Стох белән чыгыш ясап, команда ярышларында өченче була.

Алдагы елларда Стенкала нәтиҗәләре шактый начарлана: 2016/17 сезонында ул Континенталь кубокта 24 нче урынынны гына ала, 2017/18 сезонда бердәнбер очколарын ФИС Кубогында гына җыя, 2018/19 сезонында берничә тапкыр Континенталь кубок этапларында иң яхшы унлыкка керә, ике тапкыр Чайковски шәһәрендә узган соңгы стартларда икенче була.

2020/21 сезон башланыр алдыннан Стенкала янәдән Дөнья Кубогы ярышларында катнашу хокукын ала. Пётр Жила, Камиль Стох һәм Давид Кубацкий белән ул ике тапкыр — 16 гыйнварда Закопанеда һәм 23 гыйнварда Лахтида — команда ярышларында көмеш призёр була, ә 13 февральдә Дөнья Кубогы кысаларында беренче шәхси медаль яулый — Закопанедан Чжанцзякоуга күчерелгән этапта көмеш медаль яулый.

2020 елның декабрендә чаңгыда очу буенча дөнья чемпионатында катнаша һәм 10 нчы урынны ала. 2021 елның февраль-март айларында үзе өчен дебют дөнья чемпионатында нормаль трамплиннан сикерүдә — 30 нчы, зур трамплиннан сикерүдә — 21 нче була, шулай ук Пётр Жила, Камиль Стох һәм Давид Кубацкий белән бергә команда ярышларында бронза медаль яулый.

## Казанышлар

### Чаңгы спорт төрләре буенча дөнья чемпионаты

* **2021**
** Нормаль трамплин. Шәхси ярышлар — 30 нчы урын;
** Зур трамплин. Шәхси ярышлар — 21 нче урын;
** Зур трамплин. Команда ярышлары — 3 нче урын.

### Чаңгыда очу буенча дөнья чемпионаты

* **2020**
** Шәхси ярышлар — 10 нчы урын;
** Команда ярышлары — 3 нче урын.

### Трамплиннан сикерү буенча Дөнья Кубогы
**Сезон нәтиҗәләре**

* Шәхси ярышлар

* Команда ярышлары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Анджей Стенкала — FIS сайтында статистика  (ингл.)

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1995 елда туганнар
Төркем:30 июнь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Биемсала

**Биемсала** () — Рязань өлкәсе Касыйм районында урнашкан касыйм татарлары авылы.

Макарье кушылдыгы Мудровка елгасы ярында, Касыйм шәһәреннән  төньякка таба 5 км ераклыкта урнашкан. 

Авыл касыйм татарларының ак аймак авылларына карый.

## Тарихы
1862 елда авылда мәчет булган (төзелгән елы билгесез). XIX гасыр ахырында мәчет мәхәлләсенә. Төмәнсу авыл халкы да кергән (барлыгы 675 кеше).

Революциягә кадәр административ бүленеш буенча Царицыно авылы Рязань губернасы Касыйм өязе Татар волостена кергән.

## Халык саны

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Касыйм татарлары авыллары
Төркем:Касыйм районы торак пунктлары
Генри Санфурш

**Генри Санфурш** (, 1775 елның 24 мартында Сарлатта туган ― 1841 елның 10 апрелендә Сарлатта үлә) ― Франция империясе полковнигы, Мактау легионы командиры һәм Сент-Луис ордены кавалеры. Наполеон Бонапарт идарә иткән вакытта, шул исәптән 24 хәрби кампания, ул генерал Франсуа Фурниер-Сарловеза янындагы Сарлат зиратында ял итте. Ул Өченче коалиция сугышы белән башлана, анда Ульм сугышы генерал Карл Мак фон Лейберич җитәкчелегендә Австрия армиясен, аннары Австрия-Рәсәй сугышы һәм Изге Империя һәм Россия императоры Александр Австрия армиясен җиңә. Александр I.

## Искәрмәләр
Волоф теле

**Волоф теле** Сенегал, Гамбия һәм Мавритания теле һәм Волоф халкының асаба теле. Күрше Серер һәм Фула телләре кебек ул Нигер-Конго телләре гаиләсенең Сенегамбия тармагына карый. Нигер-Конго гаиләсенең башка телләреннән аермалы буларак Волоф тональ тел түгел.
Волоф Сенегалда иң күп сөйләшелә торган тел, милли тел буларак анда Волоф халкы сөйләшә (халыкның 40%-ы), әмма шулай ук күп Сенегаллылар тарафыннан икенче тел буларак сөйләшелә. Волоф диалектлары географик яктан һәм шәһәр һәм авыл өлкәләре арасында аерылып тора. Төп Дакар диалекты, мәсәлән, Волоф, Француз һәм Гарәп теленең шәһәр кушылмасы булып тора.
Язмасы - Латин, Гарәп һәм Гараи язмасы.
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Мәңгелек дерби (Сербия)

**Мәңгелек дерби**, яки **Белград дерби** (серб. *Вечити дерби; Večiti derbi*) — Сербиядә «Партизан» һәм «Црвена йолдыз» командалары арасында иң популяр спорт җәмгыятьләренең көндәшлеге.

## Футболда көндәшлек
### Статистика

#### Каршылык статистикасы

#### соңгы биш дерби

### Ике команда өчен дә уйнаган уенчылар
«Партизан» өчен дә, «Црвена йолдыз» өчен дә мәңгелек дербида уйнаган футболчылар:
* Югославия Бела Палфи
* Югославия Божидар Дреновац
* Югославия Миливое Джурджевич
* Югославия Миомир Петрович
* Югославия Василие Шиякович
* Югославия Антун Рудински
* Югославия Радивое Огнянович
* Югославия Йован Йезеркич
* Югославия Звездан Чебинац
* Югославия Велибор Васович
* Югославия Милан Бабич
* Югославия Милко Джуровски
* Югославия Горан Милоевич
* Югославия Деян Йоксимович
* Югославия Бранко Зебец
* Югославия Ранко Борозан
* Сербия һәм Черногория Далибор Шкорич
*  Габриел, Клео
*  Владимир Стойкович
#### Рекордчылар
**«Црвена йолдыз» — «Партизан» чемпионаты матчларында бомбардирлар**:

**«Црвена йолдыз» — «Партизан» матчларында иң күп уеннар саны:**

## Искәрмәләр
Төркем:Спорт
2010 елгы футбол буенча Сербия Кубогы финалы

2009/2010 елгы футбол буенча Сербия Кубогы финалы 2010 елның 5 маенда узды.

## Финалга юл

## Финал

## Сылтамалар
* Протокол матча на soccerway.com
Төркем:Спорт
Төркем:Футбол
2015 елгы футбол буенча Сербия Кубогы финалы

2014/2015 елгы футбол буенча Сербия Кубогы финалы 2015 елның 20 маенда узды. Матчның иң яхшы уенчысы дип Славолюб Срнич танылды.

## Финалга юл

## Финал

## Сылтамалар
* Протокол матча на soccerway.com

## Искәрмәләр
Төркем:Спорт
Төркем:Футбол
2006/2007 футбол буенча Сербия Кубогы

**2006/2007 футбол буенча Сербия Кубогы** — Сербия һәм Монтенегро  ике бәйсез дәүләткә бүлгәннән соң, беренче тапкыр футбол буенча Сербия Кубогы уйнатыла.

## Турнир
### 1/16 финал

### 1/8 финал

### 1/4 финал

### 1/2 финал

## Сылтамалар
* Статистика на сайте rsssf.com 
Төркем:Спорт
Төркем:Футбол
2006/2007 футбол буенча Сербия чемпионаты

**2006/2007 футбол буенча Сербия чемпионаты** (серб. *Суперлига Србије у фудбалу 2006/2007*) — Сербия һәм Черногория Дәүләт берлеге таркалганнан соң, Сербия һәм Черногориянең бердәм футбол лигасы яшәүдән туктаганнан соң төзелгән серб Суперлигасының беренче сезоны.

## Катнашучы клублар

## Нәтиҗәләр

### Даими сезон

Төркем:Спорт
Төркем:Футбол
Белград марафоны

**Белград марафоны** — Белградта уза торган еллык марафон.

## Җиңүчеләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт   
Төркем:Спорт
Төркем:Марафоннар
Сербия-Албания футбол матчы (2014)

2014 елның 14 октябрендә Белградта «Партизан» стадионында Сербия һәм Албания җыелма командалары арасында 2016 елгы футбол буенча Европа чемпионатының I төркемендә сайлап алу турнирының 3 нче тур матчы узды.

## Уен
### Детальләр

## Сылтамалар
* Капитана сборной Албании могут дисквалифицировать на полгода
* Этрит Бериша: «Атмосфера на матче с Сербией напоминала зону военных действий» 
* Ненад Томович: «Запасные пытались помочь албанцам» 
* Зоран Тошич: «Нельзя было допускать драки болельщиков в матче с Албанией» 
* Тренер сборной Албании уверяет, что сербские полицейские избивали его подопечных
* Дик Адвокат: «Это очевидная провокация, затрагивающая чувства сербского народа»
* Славолюб Муслин: «Безусловная ошибка УЕФА в том, что этот матч вообще состоялся»
* Мортен Ольсен: «Пустые трибуны в матче против Сербии не будут преимуществом для Дании» 
* Федерация футбола Албании выступила с заявлением по поводу инцидента во время матча с Сербией
* Сербы настаивают на техническом поражении Албании
* МИД Сербии поблагодарил сборную за сдержанность во время инцидента на матче с Албанией
* МИД Албании осудил действия сербских фанатов 
* Посол Сербии в России: «Футбольный матч был использован для демонстрации политических претензий Албании к Сербии и другим балканским государствам»
* Премьер-министр Сербии утверждает, что представители УЕФА были предупреждены о возможных провокациях 
* Представитель УЕФА: «Не было причин для того, чтобы развести Албанию и Сербию по разным группам»
* Сорванный матч Сербия — Албания вызвал резкую реакцию в ФИФА
* Мишель Платини: «А если бы к беспилотнику был привязан не флаг, а бомба?» 
* Платини призвал не смешивать спорт с политикой
Төркем:Спорт
Төркем:Футбол
2007/2008 футбол буенча Сербия кубогы

**2007/2008 футбол буенча Сербия кубогы** () — футбол буенча Сербия Кубогының 2 нче уены.

## Беренчел раунд

## 1/16 финал

## 1/8 финал

## 1/4 финал

## 1/2 финал

## Финал

## Сылтамалар
* Статистика кубка на сайте soccerway.com
Төркем:Спорт
Төркем:Футбол
2007/2008 футбол буенча Сербия чемпионаты

**2007/2008 футбол буенча Сербия чемпионаты** (серб. *Суперлига Србије у фудбалу 2007/2008*) — Серб Суперлигасының икенче сезоны.

## Катнашучы клублар

## Бомбардирлар

## Сылтамалар
* Официальный сайт Суперлиги
Төркем:Спорт
Төркем:Футбол
Альберт Нәдершин

**Нәдершин Альберт Сәхәби улы** (1951 елның 7 мае) – тау инженер-электригы, техник фәннәр докторы, профессор, 
Башкортстан хезмәтләндерү өлкәсенең атказанган хезмәткәре, Россия Федерациясенең ягулык-энергетик комплексының мактаулы хезмәткәре, фән һәм техника өлкәсендә Башкортстан Республикасыны Дәүләт премиясе лауреаты
## Биографиясе
Татар АССР ының Лениногорск районы Яңа Писмән авылында 1951 елның 7 маенда туган.
Уфа карамай институтын (Уфа дәүләт карамай техник университеты)н тәмамлый. Тау инженер-электригы.
## Тормыш һәм хезмәт юлы
1973- 1981 — Урал-Себер магистраль карамай үткәргече идарәлеге инженеры, олуг инженеры, баш лаборатория начальнигы (ЦПЛАТ).
1981 — 1985 — Уфа шәһәре Киров районы сәнәгать-транспорт бүлеге инструкторы.
1985 — 1992 — Уфа шәһәре Киров районының Производство торак ремонт-эксплуатация тресты идарәчесе.
1992 — 1997 — Уфа шәһәре администрациясенең Торак хуҗалыгы һәм инженерлык тәэминаты предприятиеләре идарәсе башлыгы.
1997 — "Газ-Сервис" ААҖ-е филиалы "Уфагаз" ның директоры
2006 елдан ИПТЭР бүлеге мөдире
Уфа дәүләт авиацион техник университеты информатика һәм робототехника факультетының акча, акча әйләнеше һәм икътисади хәвефсезлек бүлеге кафедрасы профессоры .
Фәнни эшмәкәрлеге газ үткәргечләрне эксплуатацияләү мәсьәләләренә багышланган.
Альберт Нәдершин корыч көпшә үткәргечләренең чиктәге хәлендә җимерелү процесларының төп законлылыгын тасвирлаган аналитик бәйләнгәнлекне ачты.
Коррозия шартларында хәвефсезлекне тәэмин итү методларын һәм чараларын тәкъдим итте.
Аның ачышы Башкортстан һәм Россия Федерациясенең башка төбәкләрендәге көпшә үткәргеч предприятиеләрендә гамәлдә кулланыла.
50-дән тикшеренү хезмәте һәм 7 рационализатор тәкъдиме авторы.
## Гаиләсе
## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* 1996 — Башкортстан хезмәтләндерү өлкәсенең атказанган хезмәткәре
* 2002 — Россия Федерациясенең ягулык-энергетик комплексының мактаулы хезмәткәре (РФ энергетика министрлыгы)
* 2003 — техник фәннәр докторы
* "Уфа шәһәре үсешендә зур казанышлары өчен" истәлекле билгесе 
* ССРБ Нефть сәнәгате министрлыгының Мактау грамотасы 
* "Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының 10 еллыгы" юбилей медале
## Шулай ук карагыз
## Искәрмәләр
## Чыганаклар
* 2002 — техник фән докторы дәрәҗәсен яклау диссертациясе "Обеспечение работоспособность и безопасности трубопроводны систем газания" темасына багышланды.
## Сылтамалар
* Нәҙершин Альберт Сәхәби улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* http://bashenc.online/ru/articles/89822/
* Диссертациясе
* Надршин Альберт Сахапович
* АН РБ Надршин Альберт Сахапович
* Надршин Альберт Сахапович
* УГНТУ 
Төркем:7 май көнне туганнар
Төркем:1951 елда туганнар
Төркем:Татарстанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Рәсиха Хәмидуллина

**Рәсиха Хәмидуллина**, Рәсиха Мөгалләф кызы Хәмидуллина (*[[1954 ел]]ның [[12 октябрь|12 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Баулы районы]], Бәйрәкә*) – вокал укытучысы, Сарман балалар сәнгать мәктәбенең югары квалификация категорияле өстәмә белем бирү педагогы, Татарстанның атказанган укытучысы. Сарман районының мактаулы гражданы (2021).

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 12 октябрендә Татарстан АССР Баулы (1991 елдан Ютазы) районы Бәйрәкә авылында дүрт балалы, җырга-моңга гашыйк гаиләдә туган. Әтисе тальянда уйный, әнисе җырлый, мандолина чиртә. Бәйрәкә урта мәктәбен тәмамлагач, Лениногорск педагогика училищесына (2011 елдан ― көллият) укырга керә. Хезмәт юлы 1975 елда Татарстан АССР Куйбышев (1991 елдан ― Спас) районы Ямбакты авылы урта мәктәбендә башлана. Биредә җыр-музыка укыта, мәктәп директорының тәрбия эшләре буенча урынбасары булып эшли.

1984 елдан Сарманда яши һәм эшли. Сарман музыка мәктәбендә (1995 елдан ― сәнгать мәктәбе) вокал буенча укыта. Читтән торып укып, Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясенең (2015 елдан ― институт) социаль-мәдәни факультетын тәмамлаган (1996).

Укучылары ― республикада танылу алган, күптөрле конкурсларда җиңүчеләр, лауреатлар һәм дипломантлар булган, шулай ук Казан консерваториясен, Әлмәт, Лениногорск, Түбән Кама, Алабуга музыка көллиятләрен ― махсус уку йортларын тәмамлаган җырчылар.

Шәкертләре арасында ― «Татарстан — Яңа Гасыр» телевидение каналында «Җырлыйк әле» тапшыруын алып баручы җырчы Алинә Кәримова, Розалия Талибуллина, Рүзилә Бәдретдинова («Сандугач сайрар илем» ― 2014, 2015, 2019), Динә һәм Дилә Кыямовалар («Бәхет йолдызы», «Сандугач сайрар илем» — 2014), Ләйсән Миннәхмәтова, Рада Латыйпова («Бәхет йолдызы»), Гөлзада Шакирҗанова, Индира Әгъләмова, Әдилә Әскарова, Рамилә Хөсәенова («Казан сөлгесе» конкурсы, «Сандугач сайрар илем» — 2020, «Созвездие-Йолдызлык», 2021, зона этабы ), Эдуард Мөхәммәдиев («Созвездие-Йолдызлык», 2021, зона этабы) һ. б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган укытучысы
* 2021 ― Сарман районының мактаулы гражданы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Хәмидуллина Рәсиха Мөгалләф кызы. // Илһамлы Сарман (төзүчесе һәм мөхәррире Дамир Гарифуллин). Казан: «Яз», 2017, 335нче бит. ISBN 978-5-9500696-1-1
* Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: ИД «Казанская Недвижимость», 2020, 131—134нче бит. ISBN 978-5-6044058-7-1

## Сылтамалар

*    Хамидуллина Расиха Мугалляфовна.  edu.tatar.ru 
*   Хамидуллина Расиха Мугалляфовна. ВКонтакте
*   Расиха Хамидуллина. Одноклассники

## Моны да карагыз
* Сарман балалар сәнгать мәктәбе

Төркем:Укытучылар
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Төркем:Лениногорск педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:Сарман районының мактаулы гражданнары
Матросов

**Матросов** – фамилия.
* Александр Матросов *(Шакирҗан Мөхәммәтҗанов*, 1924―1943), Советлар Берлеге Каһарманы (1943).
* Владимир Матросов (1932―2011), назари механика һәм гамәли математика өлкәләрендә галим, СССР ФА академигы (1984). 
* Эдуард Матросов (*Рәфкать Бикбулатов*, 1944), спортчы (*[[бокс]]*), СССР спорт мастеры, Казакъстанның атказанган тренеры.
* Юрий Матросов (1947 елның 9 февралендә туган) — чуаш халык рәссамы, Чуаш һәм Башкортостан Республикаларының атказанган рәссамы.

## Моны да карагыз
* Матросовчылар
 
## Шулай ук карагыз
* (17354) Матросов, астероид.
* Матросовка, топоним.
* Матросово, топоним.

Төркем:Фамилияләр
Нәдершин

**Нәдершин** ― фамилия.
* Альберт Нәдершин (1951), техник фәннәр докторы, профессор.
* Мәхмүт Нәдершин, «Кәрвансарай» фольклор төркеме музыканты.
----
* Фәнүзә Нәдершина (1936), әдәбият галиме, фән докторы (1998), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1987). БР атказанган фән эшлеклесе (2000). 

Төркем:Фамилияләр
Юзеф Ланге

**Юзеф Ланге** (; 1897 елның 16 марты, Варшава — 1972 елның 11 августы, шунда ук) — поляк шоссе һәм трек велосипедчысы, 1920 еллар дәвамында Польша җыелма командасы өчен чыгыш ясый. Париждагы җәйге Олимпия уеннарының команда ярышының көмеш призёры, Амстердамдагы Олимпия уеннарында катнашучы, велоспорт буенча милли беренчелекләр чемпионы һәм призёры.

## Тормыш юлы
Юзеф Ланге 1897 елның 16 мартында Варшавада, Россия империясендә туа. Кечкенәдән спорт белән актив шөгыльләнә башлаган, башкаланың «Легия» велоклубында булган, Варшава велосипедчылар җәмгыяте әгъзасы булган.

Беренче тапкыр үзе турында 1921 елда белдерә — шосседа һәвәскәрләр арасында Польша чемпионы була, ә спринтта тректа көмеш медаль яулый. Ике елдан соң польша милли беренчелеге зачётында спринтер трек дисциплинасында бакыр медаль ала.1924 ел сезонында Париждагы җәйге Олимпия уеннарында ил данын яклау хокукын яулагач, өлкәннәр арасында халыкара дәрәҗәдә иң югары уңышка ирешә. Команда ярышлары зачётында партнерлары Томаш Станкевич, Ян Лазарский һәм Францишек Шимчик белән бергә Латвия узышчыларынан старт узышын ала, аннары чирекфиналда Бельгиягә оттыра, ләкин иң яхшы вакыт белән ярымфинал стадиясенә уза. Ярымфиналда алар Франциянең көчле командасы белән очрашалар, әмма французлар беренче әйләнештә үк егылалар һәм шунда ук җиңүгә өметләрсез калалар. Оештыручылар узышны яңадан үткәрергә телиләр, әмма француз узышчыларының берсе имгәнә һәм стартка чыга алмый. Хәлиткеч узышта полякларга узган Олимпия уеннарында җиңү яулаган һәм ярышларның төп фавориты булып саналган Италия җыелмасы каршы тора. Беренче алты әйләнеш дәвамында бер команданың да өстенлеге булмый, әмма соңгы ике әйләнештә италиялеләр темпны шактый арттыралар һәм турнирда җиңү яулыйлар. Шулай ук биредә 50 км дистанциядә уңышлы чыгыш ясый, финишта бишенче нәтиҗә күрсәтә.
Олимпия уеннарының көмеш призёры булып, Юзеф Ланге Польша милли җыелма командасының төп составында кала һәм халыкара ярышларда катнашуын дәвам итә. Польша велокомандасы лидерларының берсе буларак, 1928 елда Амстердамда узачак Олимпия уеннарына квалификацияне уңышлы уза — бу юлы команда куу узышы ярышында бишенче урынны яулый, чирекфиналда Нидерланд җыелма командасына оттыра. Моннан тыш, 1000 метр гитта старт ала, йомгаклау беркетмәсендә британияле Эдвард Керридж белән алтынчы позицияне бүлә.

1930 елда профессиональ спортчы карьерасын тәмамлау турында карар кабул итә. Варшавада яшәгән, шул исәптән Икенче бөтендөнья сугышы дәвамында барган немец оккупациясе вакытында да. Соңыннан аучылык этләрен үрчетү белән шөгыльләнә. 1972 елның 11 августында 75 яшендә вафат була.

## Әдәбият

* 
* *Bogdan Tuszyński*, Złota księga kolarstwa polskiego, Wydawnictwo BGW, Warszawa 1995
* *Bogdan Tuszyński*, Polscy olimpijczycy XX wieku, Wydawnictwo Europa, Wrocław 2004

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Юзефа Ланге  Cycling Archives сайтында 
* Юзеф Ланге   — биографиясе Польшаның Олимпия комитеты сайтында

Төркем:Варшавада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1972 елда вафатлар
Төркем:11 август көнне вафатлар
Төркем:Варшавада туганнар
Төркем:1897 елда туганнар
Төркем:16 март көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Йи халкы

**Йи халкы** яки **Нуосуо халкы** (тарихи **Лоло** буларак мәгълүм) ул Кытайда, Вьетнамда һәм Таиландта этник төркем. Тугыз миллион булып, алар Кытай Халык Җөмһүрияте таныган 55 этник азчылык төркеменең халык саны буенча җиденчесе. Алар күбесенчә Сычуань, Юньнань, Гуйчжоу һәм Гуансиның авыл өлкәләрендә, гадәттә таулы төбәкләрдә яшиләр. Лиангшан Йи Автоном Префектурасы кыйтга Кытайда иң зур Йи халкы яши торган урын, ул төбәктә Йи халкы ике миллион. Башка илләр өчен, 1999 елда, Төньяк Вьетнамның Ха Гианг, Цао Банг һәм Лао Цай провинцияләрендә 3300 Мантси телендә сөйләшүче Лоло халкы вәкиле яшәгән.
Йи халкы төрле Лолоик телләрдә сөйләшә, алар Бирма теленә якын.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Лам Тсуен Үзәне

**Лам Тсуен Үзәне** (Кытай телендә: 林村谷, "Урман авылы үзәне") Һоң Коңта, Яңа Территорияләрдә, Тай По Яңа Шәһәрчегеннән көнбатышта урнашкан. Лам Тсуен Елгасы һәм аның тармаклары янәшәдәге калкулыклардан суны җыялар. Даирә культивация өчен яраклы.
Төркем:Үзәннәр
Тонга теле

**Тонга теле** (lea fakatonga) ул Тонгада сөйләшелә торган, Полинезия тармагының Австронезия теле. Бу телдә якынча 187 000 кеше сөйләшә һәм ул Тонганың дәүләт теле булып тора. Ул фигыль-субъект-объект тәртипле тел.
## Кардәш телләр
Тонга теле Австронезия телләренең Полинезия тармагының күпсанлы телләренең берсе, мәсәлән, Һавайи теле, Маори теле, Самоа теле һәм Таити теле белән беррәттән. Ниуэ теле белән ул Полинезия телләренең Тонгик астөркемен формалаштыра. Тонга теле Тонгалылар 15-енче һәм 16-ынчы гасырларда Увеа утравын колонизацияләгәннән соң Уаллис теленә бик зур йогынты ясаган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Кече Чапурин мәчете

**Кече Чапурин мәчете** *яки* **«65нче мәхәллә» мәчете** () ― Волгоград өлкәсе Светлояр районы Зур Чапурин авыл җирлегенә керүче Кече Чапурин авылында урнашкан мәчет. Волгоград өлкәсенең һәм Түбән Идел буеның иң борынгы мәчете. Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәтенә карый.

«Волгоград өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте каршындагы Волгоград өлкәсе Светлояр районы Кече Чапурин авылы 65нче мәхәллә мәчете җирле мөселман дини оешмасы» җитәкчесе — Булат Али улы Рамазанов.

## Тарих
Мәчет Екатерина II рөхсәте белән төзелгән. Төзелеш 1760 елның февралендә башланган. Мәчет диварына беркетеп куелган истәлек тактасыннан күренгәнчә, әүвәл мәчет бинасы төзелеше белән имамнар Габдрахмановлар (*Абдрахмановлар*) нәселенә нигез салган беренче имам-хатыйб җитәкчелек иткән. Габдрахмановларның 5 буыны мәчеттә мулла булып хезмәт иткән. Аннары мәчетне үзгәртеп кору һәм яңарту эше белән Муллакаевлар (*Мулякаевлар*) нәселе шөгыльләнгән.

Сакланып калган документларда, Кече Чапуринга 1760 елда (документ буенча: 1778 еллар тирәсендә) Пенза губернасы Ломов өязеннән 65 чукындырылмаган ир-ат татарның күчеп килүе, үзләренең мәчетләре һәм муллалары булуы әйтелә:
 
«*...некрещеные татары переселились из Пензенской губернии Ломовского уезда в числе 65 душ мужского пола около 1778 года и имеют собственную мечеть и муллу*» 

Мәчет бинасын кору  өчен кирәкле агачны Идел буенча елга ярындагы бистәгә кадәр сал итеп агызып китергәннәр, аннан авылга алып килгәннәр. Мәчет бурасын ныгытуга бер кадак та тотылмаган.

Мәчет бер вакытта да ябылмаган. Бөек Ватан сугышы елларында, 1942 елның 6 һәм 23 августларында алман гаскәре Кече Чапурин авылын бомбага тоткан, ярты авыл йортлары, җимерелеп-янып, юкка чыккан, әмма борынгы мәчет исән калган.

## Тасвирлама
Мәчет гыйбадәтханә төзүнең Идел буе татарлары өчен традицион булган төре ― «түбәдә манара» төре буенча төзелгән. Бина буралардан бер катлы итеп корылган, соңрак аны кирпеч белән тышлаганнар, сайдинг белән төргәннәр. Манарасы, көчле җилдән берничә мәртәбә зыян күреп, әледән-әле яңартылган. Мәчеттә ир-атлар өчен намаз бүлмәсе, хатын-кызлар ягы, кухня бүлмәсе урнашкан.

Кече Чапурин авылындагы халыкның 90 % ыннан артыгы — татарлар. Биредә бюджет карамагындагы, Волгоград өлкәсендә бердәнбер булган авыл милли-этнография үзәге ― «Туган як» үзәге ачылган. Үзәк 15 еллап эшли. Үзәк җитәкчесе ― Сәлфирә Рябова. Үзәк каршында авыл һәм мәчет тарихына багышланган зур булмаган музей булдырылган. 

Авылда даими рәвештә Волгоград өлкәсенең өлкә Сабан туе уздырыла. Кече Чапурин авылы федераль Сабантуйны да кабул иткән.

## Сылтамалар
*    Юбилей старейшей мечети.  volgograd-trv.ru, 20.01.2010
*   Старейшая мечеть Махалля №65 в татарском селе недалеко от Волгограда

## Искәрмәләр


Төркем:Волгоград өлкәсе мәчетләре