open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Радик Галиуллин

**Радик Рәшит улы Галиуллин** () – Россия театр артисты. Санкт-Петербург Зур курчак театрында эшли. «Муза-Грант» премиясе лауреаты (2005).

## Тәрҗемәи хәле
1977 елда Казанда туган. Казан театр училищесының актёрлык факультетын (1999), Санкт-Петербург театр сәнгате академиясенең актёрлык факультетын (*Г.Козлов курсы, [[2005]]*) тәмамлаган. 
* 2005-2007 Санкт-Петербургның А. Брянцев исемендәге ТЮЗында
* 2007 елдан Руслан Кудашов чакыруы буенча Санкт-Петербургның Зур курчак театрында эшли.

## Иҗаты
#### Диплом спектакльләре

* «Безнең Авлабар» (*Наш Авлабар, Ханума*), реж. А. Кладько – *кенәз  Понтиашвили* 
* «Ике ук» (*Две стрелы*) А. Володин, реж. М. Романова — *Долгоносик* 
* «Акчарлак» (*Чайка*) А.П. Чехов, реж. Г. Козлов — *Шамраев* 
* «Өч кыз туган» (*Три сестры*) А.П. Чехов, реж. Г. Козлов — *Ферапонт*
* «Театр яшьлеге» (*Молодость театра*) Ф. Гладков, реж. Г. Козлов — *Миркин* 
* «Ярлы кешеләр» (*Бедные люди*) Ф.М. Достоевский, реж. Г. Козлов

#### Зур курчак театры
* «Кечкенә принц» (*Маленький принц*) А. де Сент Экзюпери, реж. Р. Кудашов – *Очучы* 
* «Шелкунчик, яки Раштуа төшләре», реж. Р. Кудашов —  *Щелкунчик (Принц)*
* «Кечкенә чыршының зур сәяхәте» (*Большое путешествие маленькой ёлочки*), реж. Р. Кудашов — *Куян*
* «Щасвсебудет» – *актёр* 
* «Винни-Пух белән сәяхәт» (*Прогулки с Винни-Пухом*) А.А. Милн, реж. Р. Кудашов – *Кролик*

#### Санкт-Петербург ТЮЗы
* «Капитан кызы» (*Капитанская  дочка*) А.С. Пушкин, реж. Г. Козлов — *Белобородов*
* «Аталар һәм балалар» (*Отцы и дети*) И.С. Тургенев , реж. Г. Цхвирава — *Аркадий*
* Дембель пуезы (*Дембельский поезд*)
* Денис хикәяләре (*Денискины рассказы*)
* Төшемле урын (*Доходное место*) А.Н. Островский
* Иудушка Головлёводан М.Е. С.-Шедрин
* Летучкин мәхәббәте (*Летучкина любовь*)
* Зоммер әфәнде турында хикәят (*Повесть о господине Зоммере*)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Муза-Грант» призы – 4 диплом спектакле өчен
* «Алтын софит» театр премиясе (Санкт-Петербург) номинанты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*    Зур курчак театры рәсми сайты 
 

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург сәнгать академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Артистлар
Галиуллин

**Галиуллин** — татар халкында еш очрый торган фамилия. «Галиулла» кеше исеменнән алынган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилия кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әнәс Галиуллин (1940—2018), Тинчурин театры актеры, ТР халык артисты.
* Габдулла Галиулла (*Габдулла Галиуллин*), дин әһеле, ТР мөфтие *([[1992]]—[[1998]])*.
* Заһидулла Галиуллин (1929—2016), техник фәннәре докторы.
* Зөфәр Галиуллин, дин әһеле, *[[Тукай премиясе]] лауреаты ([[2012]])*.
* Илдус Галиуллин (1934—2009), кинооператор, кинорежиссёр.
* Мәсгут Галиуллин (Гали Мәсгут), шагыйрь, *БР [[Чишмә (газета)|«*Чишмә*»]] [[газета]]сының җаваплы сәркатибе ([[1930]]—[[1940]])*.
* Равил Галиуллин (1940—2010), физика-математика фәннәре докторы.
* Радик Галиуллин, артист *([[Санкт-Петербург]] Зур курчак театры)*.
* Рөстәм Галиуллин, язучы, галим
* Тәлгать Галиуллин, әдәбият галиме, *КДУ профессоры*
* Хәбибулла Галиуллин (1897—1953), җитештерү алдынгысы.
----
;Галиуллина
* Бибинур Галиуллина (1907—1984), театр актрисасы, ТАССР атказанган артисты.
* Гөлшат Галиуллина (1970), филология фәннәре докторы (2009), профессор (2018). ТР атказанган фән эшлеклесе (2025).
* Диләрә Галиуллина, тарих фәннәре кандидаты
* Миләүшә Галиуллина, журналист *([[Мәдәни җомга]])*.
* Нәкыйрә Галиуллина, сәяси золым корбаны.
* Фәүзия Галиуллина (Фәүзия Солтан) — татар шагыйрәсе, публицист.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Könyaq ağım

**Könyaq ağım** (inglizçä *South Stream*, rusça *Южный поток*)  - tormışqa aşmağan xalıqara gazütkärgeç proyektı, Anapa rayonınnan Varna - Bolgariä portına qädär Qara diñgez töbendä urnaştırğanı planlaştırılğan, yıraqraq Balkan yarımutrawı aşa İtaliägä häm Avstriägä taba uzarğa tieş ide.

2012 yılda tözeleş başlana, 2015 yılda tämamlanırğa tieş ide, läkin Rusiägä qarşı Awrupa Berlege kertkän çikläwläre säbäple  2014 yılnıñ 1 dekaberendä Vladimir Putin gazütkärgeç tözeleşen tuqtıy.

Bäyäse - 16 mlrd doll. Qayber çığanаqlar buyınça tözeleşkä **4,66 mlrd. doll.** aqça totılğan inde, läkin barlıq aqça yuqqa çıqmağan, çönki öleşe Rusiä gazütkärgeçenä totılğan, öleşe - yaña torbalar citeşterügä barğan (alar saqlnğan).

Maqsatı: trаnzit illäre Ukrainadan häm Törkiädän bäylelegen kimetü.

2014 yılnıñ 17 aprelendä Awrupa parlamentı gazütkärgeçne tözeleşetän baş tarta.

2014 yılnıñ 1 dekaberendä Vladimir Putin gazütkärgeç tözeleşen däwam ittermägänen belderä häm Törkiä ağımın tözeleşne iğlan itä.

## Monı da qarağız
* Transanatoliä ğäzütkärgeçe
* Tönyaq ağım

## Sıltamalar

* Официальный сайт проекта «Южный поток»  
* «Южный поток» с препятствиями . Электронный журнал «Вокруг газа»  

Төркем:Газүткәргечләр
Төркем:Кара диңгез
Марий Чодра

**Марий Чодра** ( — Мари урманы) — Мари Илнең көньяк-көнчыгышында (Морки, Волжск, Звенигово районнары) урнашкан милли парк. Парк 366 км² мәйданын били. Парк аша  Йошкар-Ола — Яшел Үзән — М-7 «Идел» автоюлы һәм Яшел Үзән — Яраң тимер юлы үтә.

1985 елның 2 декабрендәге 589 N-лы Мари АССР Министрлар Шурасының "«Марий Чодра» милли паркын булдыру турында" карары нигезендә 1985 елның 13 сентябрендә РСФСР Министрлар Шурасы карары белән булдырылган.

Парк сирәк очрый торган үсемлекләрне саклау өчен булдырылган.

Паркның иң популяр урыннары: Ялчык, Глухое, Кичиер күлләре, Илләт һәм Юшут елгалары буйлап йөзү, Пугачёв имәне, Өрәңге таулары.

«Марий Чодра»да ундүрттән артык туристик үзәк бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Русия милли парклары
Төркем:Мари Иле сакланган табигать территорияләре
Борис Пастернак

**Борис Леонид улы Пастернак**  (1890, Мәскәү — 1960, Переделкино, Мәскәү өлкәсе) — Россия, ССРБ язучысы, XX гасырның иң мәшһүр шагыйрьләренең берсе, әдәбият буенча Нобель премиясе лауреаты (1958).

Аның төп танылган әсәре — "Доктор Живаго" романы (1945-1955).

## Тормыш юлы

1890 елда Мәскәүдә иҗади яһүди гаиләдә дөньяга килә. Гаилә мәшһүр рәссамнар белән (Левитан, Нестеров, Поленов, Иванов, Ге) аралаша.

1908 елда Мәскәү университетына керә. 1912 елда Алманиядә укый.
 
1920-1930 ССРБда танылу, Язучылар берлегендә актив катнаша.

1935 елда Анна Ахматованың ире һәм улы Лев Гумилевны яклап, Сталинга хат язып җибәрә.

1941-1943 елларда Татарстан АССР Чистай шәһәрендә эвакуациядә тора,  репрессияләнгән Марина Цветаеваның кызына акча белән ярдәм итә.

1945-1955 елларда "Доктор Живаго" дигән зур әсәрне яза. 1958 елда Альбер Камю Пастернакны Нобель премиясенә тәкъдим итә. Шул ук елны Пастернак Нобель премиясенә лаек була.

Нобель премиясен биргәннән соң, Пастернак ССРБда эзәрлекләнә башлый, ул ССРБ Язучылар берлегеннән куып чыгарыла.

Эзәрлекләүләр "Укымадым, ләкин гаеплим" дигән шигарь астында бара ("Доктор Живаго" әсәре турында).

Эзәрлекләү нәтиҗәсендә, Пастернак 1959 елда үпкә яман шеше белән каты авырта башлый һәм 1960 елда үлә. Переделкино зиратында күмелгән.

## Хәтер
* 1990 елда Чистайда язучының мемориаль музее ачылган.

## Иҗат

:**Гамлет**
:Гул затих. Я вышел на подмостки.
:Прислонясь к дверному косяку,
:Я ловлю в далеком отголоске,
:Что случится на моем веку.

:На меня наставлен сумрак ночи
:Тысячью биноклей на оси.
:Если только можно, Aвва Oтче,
:Чашу эту мимо пронеси.

:Я люблю твой замысел упрямый
:И играть согласен эту роль.
:Но сейчас идет другая драма,
:И на этот раз меня уволь.

:Но продуман распорядок действий,
:И неотвратим конец пути.
:Я один, все тонет в фарисействе.
:Жизнь прожить — не поле перейти.

1946


## Сылтамалар
*Пастернак Б. Л. Близнец в тучах. — М.: «Лирика», 1914.
*Пастернак Б.Л. Детство Люверс. — 1918. опубл. в 1922.
*Пастернак Б. Л. Три главы из повести // «Московский понедельник» : газета. — 1922.
*Пастернак Б. Л. «Охранная грамота», первые главы в журнале «Звезда» N 8 — 1929 год.
*Пастернак Б. Л. Воздушные пути. — М., ГИХЛ, 1933. — 142 с.
*Пастернак Б. Л. Второе рождение. — М.: «Советский писатель», 1934. — 95 с. — 10 200 экз.
*Д. Быков. Борис Пастернак. — М.: Молодая Гвардия, 2005a. — 896 с. — (ЖЗЛ). — ISBN 5-235-02791-4.
*    Д. Быков. Борис Пастернак. — М.: Молодая гвардия, 2008. — 892 с. — (ЖЗЛ). — ISBN 523503113X.
*Д. Быков. Сын сапожника и сын художника // Нева. — 2005b. — № 3. — ISSN 0130741-X.
*Т. Катаева. Другой Пастернак: Личная жизнь. Темы и варьяции. — Мн.: Современный литератор, 2009. — 605 с. — ISBN 978-985-14-1614-7.
*В. Ливанов. Неизвестный Борис Пастернак. — М.: Дрофа, 2002.
*И. Толстой. «Отмытый роман Пастернака: „Доктор Живаго“ между КГБ и ЦРУ». М.: «Время», 2008.
## Шулай ук карагыз

Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Ренат Шәвәлиев

**Ренат Шәвәлиев** (Ренат Нурислам улы Шәвәлиев) – артист, Санкт-Петербург Зур курчак театрында уйный.

## Тәрҗемәи хәле
1987 елның 31 маенда Омск өлкәсендә туган. Омск шәһәренең 51- мәктәбен (2002), 10- музыка мәктәбен (2000), Омск музыка укуханәсен (2006), Санкт-Петербург театр сәнгате академиясенең театр факультетындагы Руслан Кудашов остаханәсен (2011) тәмамлаган. Академиягә укырга кергәнче, Омскида халык оркестры артисты, ансамбль артисты, баян укытучысы, концертмейстер, иҗади төркем җитәкчесе булып эшли.
2006 елдан «Руслан Кудашов остаханәсе» труппасында, 2011 елдан Санкт-Петербург Зур курчак театрында иҗат итә.

## Иҗаты

«*Р. Шәвәлиев – бик музыкаль артист, матур тавышка ия. Музыкаль спектакльләрдә төрле пландагы җырлар башкара, баянда аккомпаниатор була. Укыган вакытта ук уннарча спектакльдә катнаша. Курчак һәм  драма театры спектакльләрендә талантының төрле ягы ачыла.*»   Кайбер спектакльләргә музыка да яза.

#### Спектакльләре
* Бәләкәй принц (*Маленький принц*)
* Раштуада барысы да көтүче (*В Рождество все немного волхвы*) - "Радуйтеся людие" *җыры*
* Шекспир-Лаборатория - *Отелло*
* Без (*Мы*)  - *R-13*
* Колобок - *Колобок*
* Тормыш мизгелләре (*Минуты жизни*) – *5 җыр*
* 12 ай, яки әйләнә буенча сәяхәт (*12 месяцев, или путешествие по кругу*) - *Апрель* 
* Башлачев. Җырлаучы кеше (*Башлачев. Поющий* человек) 
* Иов китабы (*Книга Иова*) – *Иов балалары хоры*
* Еракта-еракта (*Далеко-далеко*) – *Артист*
* POLVERONE (Кояш тузаны, *Солнечная пыль*) – *Артист*
* Ромео һәм  Джульетта  - *Парис*

## Сылтамалар
*  Зур курчак театры сайты 
*  Ренат Шәвәлиев «Мой мир»да

## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург сәнгать академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Артистлар
Шәвәлиев

**Шәвәлиев** - татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән  «Шәвәли» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләлр урнаштырылган:*
* Барый Шәвәлиев (1915-1943), кече сержант, Бөек Ватан сугышында һәлак булган матросовчы.
* Булат Шәвәлиев (1992), Россия һөнәри хоккейчысы (һөҗүмче).
* Ренат Шәвәлиев - артист *([[Санкт-Петербург]] Зур курчак театры, [[Руслан Кудашов]] остаханәсе)*.
* Әхмәтгали Шәвәлиев (1898-10.10.1942), сержант, Бөек Ватан сугышында һәлак булган.
* Биктаһир Шәвәлиев (1895-?), кызылармияче, Бөек Ватан сугышында һәлак булган.
* Гәрәй Шәвәлиев (1897-1943), кызылгвардияче, Бөек Ватан сугышында һәлак булган.
* **[[Равил Шәвәлиев]]**
** Равил Шәвәлиев (1957), хоккейчы, тренер, ССРБ спорт мастеры, ТР атказанган физик тәрбия хезмәткәре.
** Равил Шәвәлиев (1958), медицина фәннәре докторы (2005), БР атказанган табибы (1998). 
* Булат Шәвәлиев (19.09.1992), хоккейчы (Ак Барс ХК).
* Рафаэль Шәвәлиев (12.05.1974), табиб, «Балалар республика клиник хастаханәсе»  баш табибы (2010).
* Дамир Шәвәлиев (10.10.1975), «Газпром нефтехим Салават» ААҖ генераль директоры (2005).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Кәрим Гыйльманов

**Гыйльманов Кәрим Ибраһим улы ** — артист Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1954) .

## Тормыш юлы
Биектау районы Мүлмә авылында туа. Татар театр техникумын тәмамлагач, 1933–1937 елларда Казан эшче театрында хезмәт итә. 1938 елда Татар академия театрына күчә. 1951–1958 елларда театрның директоры була. Бөек Ватан сугышында катнаша.
ТАССРның атказ. сәнг. эшл. — 1957 ел.

## Аның рольләре:
*Боровский — «Диңгездәгеләр өчен» (Б.Лавренев)
*Крофт — «Ул килде» (Дж. Пристли) 
*Розенбах — «Изге әманәт»
*Мидхәт — «Чын мәхәббәт» (Т.Гыйззәт)
*Фәрит — «Тормыш җыры» (М.Әмир), Самсонов — «Мылтыклы кеше» (Н.Погодин)
*Тәфкилев — «Пугачев Казанда» (Ә.Фәйзи)
*Миловзоров — «Гаепсездән гаеплеләр» (А.Островский)
*Рандольф — «Икенче фронт артында» (В.Собко)
*Шпекин — «Ревизор» (Н.Гоголь)
*Нәби — «Мулланур Вахитов» (Нәкый Исәнбәт) һ. б.

## Сылтамалар
* Кәрим Ибраһим улы

Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Исхак Ислямов

**Исхак Ибраһим улы Ислямов** (,  — ) — Россия империясенең флот офицеры, һидрограф, Арктика тикшеренүчесе. 1914 елда Франц-Иосиф җире архипелагын Россия территориясе дип игълан иткән һәм аның өстендә Россия байрагын күтәргән.

## Тәрҗемәи хәл
Исхак Ислямов 1865 елның 27 июнендә Кронштадт шәһәрендә диңгез унтер-офицеры гаиләсендә туган. Әтисе, Ибраһим Ислямов, тумышы белән Казан өязе Айбаш авылыннан (хәзерге Биектау районы, Татарстан). 1881—1883 елларда Диңгез идәрәчелегенең Техника укуханәсендә белем алган. 1887—1890 елларда экспедиция составында җир шары тирәли сәяхәт кылган.

1894 елда Ислямов Николай диңгез акдемиясенең һидрографик бүлекчәсен тәмамлый һәм моннан соң һидорграф буларак диңгез экпедицияләрендә катнашкан. 1899 елда беренче тапкыр Артикага (Шпицбергенгә) йөзә.

Рус-япон сугышы вакытында Ислямов —  «Севастополь» броньлы көймәсендә флагман штурманы. Сугышта күрсәткән батырлыклар өчен орденнар белән бүләкләнгән.

1910 — 1911 елларда Ислямов Амур елгасында «Вихрь» һәм «Шквал» канонер көймәләре белән җитәкчелек иткән. 1912 елда 1-нче ранглы капитан дәрәҗәсе бирелә. Хабарау елга базасы башлыгы вазифасын биләгән.

1914 елда диңгез идарәчелеге тарафыннан хәбәрсез югалткан Г. Л. Брусилов, Г. Я. Седов һәм В. А. Русанов экспедицияләрне эзләүгә юнәлдергән коткару экспедициясе башлыгы итеп тәгаенләнә. 16 (29) август көнне экспедиция Нортбрук утравының Флора борынына кадәр барып җитте һәм шул көнне Ислямов Франц-Иосиф җиренддә Россия байрагын беркетеп куйды һәм Россия территориясе дип игълан иткән.

1915 елда Һелсингфорс рейдында чыгу юлын тирәнәйтү буенча эшләрен үткәргән. 1917 елда ул һидрографлар корпусы генерал-майоры дәрәҗәсе белән хәрби хезмәттән  чыккан. 1917 елда Һелсингфорс Мөселман гаскәр, диңгез флоты вә эшчеләр башкарма комитәсенең әгъзасы итеп сайланган.

Ватандашлар сугышында Аклар хәрәкәте ягында катнашкан, Әдис хәрби портында хезмәт иткән. 1919 елның азагыннан — , Истанбул диңгез укуханәсендә укыткан, рус телендә татар тамырлары сүзлеген төзгән.

1929 елның 3 июньдә инфаркттан үлгән.
## Шәхси тормыш
Хатыны — губерна сәркатибе кызы Вера Александр кызы Панаш. Уллары Яков (1897 елда туган) һәм Илья (1899 елда туган).
## Тышкы сылтамалар
* 
* http://rusplt.ru/world/ledovyiy-pohod-12507.html 
* http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2003_3_4/04/04_2/
Җанкөй

**Җанкөй** (, , ) — Кырымда урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1926 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2001): урыслар (59,8%), украиннар (25,9%), кырымтатарлар (8,1%), белоруслар (1,5%).

## Искәрмәләр

Төркем:Кырым шәһәрләре
Ай, былбылым

**Ай, былбылым** — татар һәм башкорт халык җыры. Җырда елга буенда таңда, табигатьнең иртән уянуы фонында сандугач белән кешенең үзара диалогы сурәтләнә. Бу җыр иң популяр һәм легендар татар халык җырларының берсе.

## Тарихы
ХХ гасыр башында (1909-17, 1925-29) Россия эстрадасында беренче тапкыр татар җырчысы Камил Мотыйгый тарафыннан башкарыла.

1913-нче елда ул беренче тапкыр фонографка Уфа губернасы Стәрлетамак өязе кешесе Солтангалиевтан (исеме билгесез) Казан университетының этнографик экспедициясе нәтиҗәсендә яздырылган. 1913-нче елда язылган фонографик язмаларга нигезләнеп, татарларның һәм башкортларның башка халык җырлары кысаларында ул 1923-нче елда М. И. Бергның «Сигез татар-башкорт җыры» дигән эшендә басылып чыга.

Җырның тагын бер версиясе билгеле, аның сүзләрен татар шагыйре Нәкый Исәнбәт 1956-нчы елда композитор Александр Ключарев соравы белән язган.

Бүгенге башкаруда аны Совет һәм Россия эстрада җырчысы Ренат Ибраһимов популярлаштыра.

Төрле вакытта ул танылган бар татар башкаручыларының репертуарына кергән, башкорт башкаручылары арасында ул сирәк очрый. Россия опера җырчысы Илдар Абдразаков аны 2018 елның 24 апрелендә Уфада I Халыкара музыка фестивале ачылганда җырлаган.

Бу җыр Татар Автоном Совет Социалистик Республикасының, шул исәптән КПСС Татар өлкә комитеты пленумнарында, һәм соңрак Татарстан Республикасында барлык рәсми дәүләт концертларында башкарылган.

Динә Гарипова башкаруында җыр «Зөләйха күзләрен ача» сериалына саундтрек буларак кулланылган. Сериянең премьерасыннан соң, 2020 елның 13 апрелендә Россия-1 телеканалы аша, җыр элеккеге Советлар Союзы илләрендә яңа популярлык казана.

2021 елның маенда Гарик Сукачев башкаруында версия чыга.

## Җыр сүзләре
Ай былбылым, вай былбылым
Агыйделнең камышы
Таң алдыннан чут-чут килә
Сандугачлар тавышы

Ай былбылым, вай былбылым
Агыйделдә таң ата
Таңнар ата, өзелә үзәк
Җырлата да елата

Ай былбылым, вай былбылым
Кунып сайрый талларга
Синең хакта серләремне
Сөйлим сандугачларга


## Сылтамалар

* Дина Гарипованың «Ай, былбылым» җыры турында интервьюсы

## Әдәбият

* Атанова Л. П. Собиратели и исследователи башкирского музыкального фольклора, под редакцией А. М. Идельбаева, Издание республиканской молодёжной газеты «Иэшлек», Уфа, 1992 год.
* Берг М. И. Восемь татаро-башкирских песен. (под редакцией проф. В. А. Богородицкого), Казань, 1923 год.
* З. Н. Сайдашева «Татарская эстрадно-бытовая песня: история и развитие»
* Каркина С. В. Значение работы М. И. Берг «Восемь татарско-башкирских песен (под редакцией проф. В. А. Богородицкого)» в истории лингвистической и музыкальной этнографии Республики Татарстан // В. А. Богородицкий и современные проблемы исследования и преподавания языков: Материалы Всероссийской н.-пр. конф. — Казань: РИЦ «Школа», 2007. — С. 161—165.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар халык җырлары
Төркем:Татар телендә җырлар
Порт-Артур (җыр)

**Порт-Артур** –  татар тарихи һәм башкорт халык җыры. Шул ук исемле (әмма бүтән сүзләр белән) кырым татар җыры да бар.

## Тарихы
«Порт-Артур» җырының ике варианты бар. Икесен дә 1938 елда Гата Сөләйманов Баймак районы Төркмән авылында яшәгән Гыйният Утарбаевтан язып ала. Беренче варианты 1954 елда «Башкорт халык иҗаты», «Башкорт халык җырлары», 1974 елда «Башкорт халык иҗаты: җырлар» сериясендә басылып чыга. Икенче варианты да шунда һәм 1988 елда Кәрим Дияровның китабында дөнья күрә.
Марш җыры булганлыктан, башкорт халык музыкасына рус музыка мәдәниятенең  йогынтысы сизелә.
Порт-Артур — Кытайның Ляодун ярымутравының иң көньяк өкләсендә урнашкан шәһәр. Кытайча үз исеме — Люйшунь. Риваять буенча, җырны рус‑япон сугышында (1904-05) Порт‑Артур ныгытмасын саклауда катнашкан башкортлар иҗат иткән. Җырда сугышның фаҗигале мәлләре һәм рус армиясенең Ерак Көнчыгыштагы баш командующие генерал А. Н. Куропаткинның хыянәте турында сөйләнелә.

1898 елдагы килешү буенча, Россия вакытлыча ныгытманы ала. 1904 елның гыйнварында японнар Порт-Артурда торган рус эскадрасына кинәт һөҗүм итәләр. Шуннан рус-япон сугышы башланып китә. Сугыш биш ай дәвам итә. Нәтиҗәдә Россия армиясе җиңелә.  Бу сугышта бик күп татарлар (шул исәптә кырым татарлары), башкортлар катнаша.
Порт-Артур ныгытмасын саклаган гарнизон гаскәрләре составына, нигездә, Уфа губернасыннан хәрбиләр белән комплектланган 4нче  һәм 7нче  Көнчыгыш‑Себер укчылар дивизияләре керә. Башкортстан хәрби формированиеләре июль аенда Ташичао янында, июль—сентябрь аенда  Вафангоу авылы янында һәм Шахэ елгасында, августта — Ляоян авылы янында, 1905 елның гыйнварында — Сандэпу авылы янында, февраль аенда — Мукден шәһәре янында (барысы да Маньчжурия) сугышларда катнаша. Сугышта катнашучыларның барысы да «1904-1905 еллардагы япон сугышы истәлегенә» медальләре белән бүләкләнә.

## Тексты

Порт-Артур дигән таш кала
Күп калага баш кала,
Сары диңгез буйларында
Зур каладан санала.
 
Дошманнардан аны яклап,
Күп ирләр башын сала;
Ирләр үлә, башын сала,
Бетмәс даннары кала.
 
Порт-Артур дигән калага
Японнар туп аталар,
Аямый дошман, аямый,
Таш коймасын ваталар.
 
Японнар туп аталар,
Порт-Артурны ваталар.
Кайсы аяксыз, кайсы кулсыз
Кычкырышып яталар.
 
Диңгез өсте кып-кызыл кан,
Эркелеп үлек ага;
Ирләр үлә, башын сала,
Бетмәс даннары кала.

## Җырны башкаручылар
Рәсүл Карабулатов, Илсөя Бәдретдинова һ. б. җырчылар тарафыннан башкарылган.

## Шулай ук карагыз
Шул ук исемле (әмма бүтән сүзләр һәм мотив белән), рус-япон сугышына багышланган кырым татар җыры бар һәм аларның туган җирләренә кайту гимны булып та тора.

## Чыганаклар
* 
* 
* Башкирское народное творчество. т. 8. Песни. Уфа. 1995.
* Фоменков М. П. Башкирская народная песня. Уфа. 1976.
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт халык җырлары
Төркем:Татар халык җырлары
Әмир Абдразаков

**Әмир Абдразаков**, Әмир Габделмән улы Абдразаков (, *[[1934 ел]]ның [[15 гыйнвар]]ы, [[Ырынбур өлкәсе]], [[Александровка районы (Ырынбур өлкәсе)|Александровка районы]], Каяпкул — [[2008 ел]]ның [[6 март]]ы, [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) — кино сәнгате эшлеклесе, артист, сценарийлар авторы. С.&nbsp;Юлаев (*[[2006 ел|2006]]*), З.&nbsp;Биишева исемендәге (*[[2010 ел|2010]]*) премияләр лауреаты. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1974 ел|1974]]*). «Ника» Россия кинематография сәнгате академиясе мөхбир-әгъзасы. Россия кинорежиссёрлар гильдиясе әгъзасы. БАССР театр әһелләре (*[[1961 ел|1961]]*), БР кинематографистлар  (*[[1997 ел|1997]]*) берлекләре әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1934 елның 15 гыйнварында Ырынбур өлкәсе Александровка районы Каяпкул авылында туган. ГИТИС (*[[1959 ел|1959]]*) тәмамлаган.

1959—1962 елларда М.&nbsp;Гафури исемендәге драма театры артисты.

1962 елдан Уфада телерадиокомитетта (*хәзер «Башкортстан» ДТРК*) режиссёр. 50-дән артык фильм төшерә.

1990 елдан «Башкортстан» киностудиясе директоры, режиссёры (*[[1991 ел|1991]]—[[1994 ел|1994]]*).

1994 елдан Уфа сәнгать институтында укыта.

БР кинематографистлары берлеге рәисе.

## Иҗаты
#### [[Мәҗит Гафури|М.&nbsp;Гафури]] театрында уйнаган рольләре

* *Степан*&nbsp;— «Бәхетсез мәхәббәт» () И.&nbsp;Карпенко-Карый
* *Герт*&nbsp;— «Надежда»ның һәлакәте» () Г.&nbsp;Гейерманс
* *Ведерников*&nbsp;— «Сәяхәт еллары» () А.&nbsp;Арбузов
* *Тимербулат*&nbsp;— «Ул кайтты» Ә.&nbsp;Атнабаев
* *Надир*&nbsp;— «Кара чәчкәләр» () С.&nbsp;Җамал
* *Хәернас*&nbsp;— «Егет егетлеген итә» Н.&nbsp;Нәҗми

#### Фильмографиясе
* 1969&nbsp;— «Халкым сагышы»
* 1970&nbsp;— «Туй»
* 1971&nbsp;— «Күңел канатлары»
* 1979&nbsp;— «Бөртекләп җыела алтын» (*[[Яныбай Хамматов]] әсәре буенча*)
* 1986&nbsp;— «Заһир Исмәгыйлов
* 1988&nbsp;— «Кинҗә» (*[[Гали Ибраһимов (1919)|Гали Ибраһимов]] әсәре буенча*)
* 1990&nbsp;— «Халык шагыйре»
* 1990&nbsp;— «Әхмәтзәки Вәлиди Туган»
* 1990&nbsp;— «Акмулла»
* 1990&nbsp;— «Курай моңы»
* 1991&nbsp;— «Ишмулла»
* 1992&nbsp;— «Революционер-дипломат»
* 1992&nbsp;— «Безнең Зәйнәп» (*[[Зәйнәп Биишева]] турында*)
* 2002&nbsp;— «Ватанда Ватанымны сагынам»
* Канатларым минем (*тәмамланмаган, [[Әскар Абдразаков|уллары]] турында*)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Салават Юлаев премиясе (2003)&nbsp;— «Сынмаган рух» киноочергы өчен (*[[Салават Юлаев|С.&nbsp;Юлаев]] турында*)
* Зәйнәп Биишева премиясе (2010, *вафатыннан соң*)
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1974)

## Хәтер
* 2018 елның декабрендә «Башкортстан» киностудиясенә исеме бирелә.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Дала бөркете. Уфа: «Китап», 2013.

## Сылтамалар
* Башкортстан (''белешмәлек'') 
* Әмир Абдразаков – Башкортстан кино сәнгатенә нигез салучы

## Моны да карагыз
* Әмир Абдразаковны искә алу кичәсе 

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Зәйнәп Биишева премиясе лауреатлары
Төркем:Режиссёрлар
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Абдразаков

**Абдразаков** — татарларда, башкортларда еш очрый торган фамилия. Гарәп теленнән кергән «Абдразак»/«Габдерәззак» (*«Ризыкландыручының колы»*) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әмир Абдразаков (1934-2008), БР кинорежиссёры, *[[Салават Юлаев премиясе]] ([[2006]]) иясе*
* Әскар Абдразаков, опера җырчысы (*бас*), *БР халык артисты ([[1994]])*
* Илдар Абдразаков, опера җырчысы (*бас*), *БР ([[2011]]) һәм ТР ([[2013]]) халык артисты*
----
* Абдразакова
* Эльмира Абдразакова, «Мисс Россия»-2013

## <small>Моны да карагыз</small>
* Әбдерәзәков

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Патрис Лумумба

**Патри́с Эмери́ Луму́мба** (, 2 июль 1925 туган — 17 гыйнвар 1961 үлгән) —  Конго Демократик Республикасында сул халык сәяси эшлеклесе, 1960 елның июнендә Конго Демократик Республикасы бәйсез дәүләт дип игълан ителгәч, илнең  беренче премьер-министры. Заирның милли герое, язучы, Африкада бәйсезлек өчен көрәш символы. Конго милли хәрәкәтенә нигез салучы һәм аның җитәкчесе.

## Тәрҗемәи хәле
Патри́с Эмери́ Луму́мба Тетела халкыннан. Католиклар миссиясе карамагындагы урта мәктәпне, аннары почта хезмәткәрләре курсларын тәмамлаган. Писер, почта клеркы булып һәм шулай ук Бельгия сәнәгать компанияләрендә хезмәт иткән.

1950 нче еллардан бирле Патрис Лумумба колониянең сәяси тормышында актив катнаша. Баштарак ул урталыктагы сәяси карашлар тарафдары була: “Бельгия-Конго бергәлеге”, Конгоны аурупалаштыру идеяләрен яклап чыга, расачылык сегрегациясен бетерү өчен көрәшә.

Колониаль хакимият ярдәмендә белем алып, “эволюэ” (“мәгърифәтлеләр”) сафына баскач, ул почтада хезмәт итә. Җирле халыкның башка “сайлап алынган” вәкилләре белән бергә, ул заманда Бельгиядә үткәрелә торган түләүсез экскурсияләрдә катнаша. Ләкин, үзен Бельгия колонияләре министрлыгына урнаштыру мәсьәләсе хәл ителер алдыннан, Лумумба, почта аша күчерелгән акчаларны (барлыгы ике мең ярым доллар чамасы) урлауда гаепләнеп, кулга алына, һәм бу хәл аның уңышлы гына башланып киткән карьерасына чик куя.

Төрмәдә алты ай утырып чыккач, Лумумба радикаль идеяләр тарафдары булып китә, сәясәт белән шөгыльләнә башлый һәм 1958 елның октябреннән алып “Милли хәрәкәт” сул фиркасен җитәкли. 1960 елның маенда илдә үткәрелгән беренче сайлауларда бу фирка парламентта 40 урын яулап ала (137 урыннан). Парламент Лумумбаны илнең премьер-министры итеп билгели.
= Сылтамалар ==
* *[[Жуков, Юрий Александрович|Ю. Жуков.]]* Патрис Лумумб
*
Юлия Алипова

**Юлия Алипова** (**Юлия Сергеевна Алипова**) ( 1990 елның 2 июль, Җамбыл, Казакъ ССР) — 2014 елның Мисс Россия (Россия Гүзәле) ярышының җиңүчесе.. Юлия Мисс Галәм (Галәм Гүзәле), Мисс Дөнья (Дөнья Гүзәле) ярышларында Россия вәкиле булып катнашачак.

## Биография
Юлия 1990 елның 2 июлендә Сарытау өлкәсенең Балакау каласында туган. Әнисе — Наталья Алипова, әтисе — Сергей Алипов.  Буе – 179 см.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Юлия Алипова на сайте Мисс Россия 
* 
* 
* 

Төркем:2 июль көнне туганнар
Төркем:1990 елда туганнар
Төркем:Мисс Россия
Луҗ операциясе

**Луҗ операциясе** — Беренче бөтендөнья сугышының Көнчыгыш фронтында булган зур бәрелеш.

## Яклар планнары
1914 елның сентябрьдә рус гаскәре австриялеләрне Галиция бәрелешендә җиңде һәм Перемышль кальгасе 8-нче рус гаскәре тарафыннан камалышка алынган. Алманнарның Варшауны басып алуның беренче омтылышы да Висла елгасындагы бәрелештә уңышсызлыкка очраган.

Рус сәргаскәрлегендә уңышны ничек үстерергә хакында бердәмлек булмаган. Бөек кенәз һәм Россия армиясенең баш сәргәскәре Николай Николаевич Көнчыгыш Пруссиядә һөҗүм итү тарафдары булган, шул ук вакытта штаб башлыгы Силезиягә һөҗүм итү тарафлы иде.

Көнчыгыш фронтында вазгыятьне үз файдасына үзгәртү өчен алман сәргаскәрлеге үзе һөҗүмгә барырга булды.

## Операция барышы
11 ноябрь көнне, Маккензенның 9-нчы алман гаскәре Ренненкампфның 1-нче рус гаскәренең V Себер корпусына һөҗүм итте. Һөҗүм нәтиҗәсендә рус 1-нче һәм 2-нче гаскәрләр арасында тишек хасил булды. Шул ук вакытта Шейдеманның 2-нче рус гаскәре чолганышка эләкмәсен өчен Луҗка чигенә башлады.

Луҗны көнчыгыштан һәм көньяктан «урап алу» өчен Маккензен Р.Шефферның бәрү төркемен җибәрде, ул 18-19 ноябрьдә зур югалтулар белән 2-нче рус армиясенең уң флангын урап узып Луҗ — Петроков юлында аның тылына чыкты. Биредә ул Плевеның 5-нче рус гаскәреның корпуслары тарафыннан туктатылган.

Лович янында булдырылган 1-нче рус гаскәренең бәрү төркеме һөҗүмгә күчте һәм Брезин шәһәре тирәсендә 2-нче рус гаскәре белән фронтны берләштергәннәр. Моның нәтиҗәсендә 2-нче рус гаскәрен урап узмакчы булган Шефферның бәрү төркеме үзе камалышка эләккән. 23-24 ноярьдагы сугышларда Шефферның төркеме 40 мең кешене югалткан. Ләкин Ренненкампфның ялгыш хәрәкәтләр аркасында, Шефферның төркеменең калдыклары 24 ноябрь көнне камалыштан чыга алганнар.

Алманнар Луҗга басымны декабрьга кадәр дәвам иткәннәр, ләкин алар русларның каршылык күрсәтүен җиңә алмаганнар. Сугыш кирәк-яраклары җитешмәве сәбәпле руслар, Варшауга якынрак яңа саклану сызыгын корыр өчен чигенгәннәр.

## Нәтиҗә
1914 елның иң эре бәрелешләрдән берсе билгесез булып чыккан. Рус гаскәрләрен чолгап алмакчы булган алман гаскәрләре үзләре «капчык»ка эләккәннәр; үз чиратта русларның да Алманиягә бәреп керү планы тормышка ашмаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы бәрелешләре
Төркем:Россия бәрелешләре
Төркем:Алмания бәрелешләре
Төркем:Австрия-Маҗарстан бәрелешләре
Төркем:Польшада булган бәрелешләр
Төркем:Мазовия воеводалыгы тарихы
Төркем:Лодзь воеводалыгы тарихы
Төркем:1914 ел
Төркем:Ноябрь
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында Алмания
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында Россия
Вилһелм II (Алмания императоры)

**Вилһелм II** (; Вилһелм Виктор Альбрехт Пруссияле, , Берлин — ) — соңгы алман императоры һәм Пруссия кыйралы (1888—1918); Виктория патшабикәсенең олы оныгы, ул Аурупаның күп патша һәм патшазадәләр белән туганлык мөнәсәбәтләре белән (мәсәлән, Николай II) бәйләнгән булган.

1888 елда тәхеткә утырган, 1890 елда Отто фон Бисмаркны вазифадан чыгарган һәм халыкара эшләрдә сугышчыл «Яңа курс»ны башлап җибәрде; 1914 елның июльдәге кризисында Беренче бөтендөнья сугышына китергән Австрия-Маҗарстанны яклау аның кульминациясе булып тора.

Сугыш вакытында иң югары геренарлитет тәэсире астында ватандашлар эшләренә зур игътибар бирмәгән. Эффектсыз гаскәр башлыгы буларак, ул гаскәр яклавыннан мәхрүм булган һәм Алманиядәге 1918 елгы Ноябр инкыйлабы нәтиҗәсендә тәхеттән төшерелгән. Нидирланга качып киткән вә 1918 елның 28 ноябрь көнне тәхеттән ваз кичкән.

1941 елда Алмания тарафыннан басып алынган Нидирлан территориясендә вафат булган. Гитлер әмере буенча хәрби хөрмәтләр белән төрбәдә күмелгән.
Кадрия Әмирова

**Кадрия Әмирова**, Кадрия Шәүкәт кызы Әмирова (*[[1974 ел]]ның [[3 май|3 мае]], [[ССРБ]], [[Казакъ ССР]], [[Алматы]]*) — Казакъстанның һәм Россиянең балет биючесе. РФ атказанган артисты (*[[2005 ел|2005]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1974 елның 3 маенда Алматыда туган. Алматыда 68нче лингвистика мәктәбен (*[[1984]]*), А. В. Селезнев исемендәге  Алматы хореография укуханәсен (*[[1992]]*), ГИТИС (*[[2003]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1992—1993 елларда — Казакъстанның «Яшь балет» классик бию дәүләт ансамблендә хезмәт итә.

1993 елдан — Станиславский һәм Немирович-Данченко исемендәге музыкаль театрында (*[[Мәскәү]]*) балет солисткасы.

2004 елдан — Абай исемендәге Казакъ опера һәм балет театрының (*[[Алматы]]*) чакырулы артисты.

2015 елда Л. М. Лавровский исемендәге Мәскәү дәүләт хореография укуханәсендә (көллият) укыта.
 
Европа илләрендә (*[[Швейцария]], [[Лихтенштейн]]*), Япониядә, АКШта, Югославиядә гастрольләрдә була.

## Иҗаты
#### Классик бию ансамбле ([[Алматы]])

* «Щелкунчик»
* «Аккош күле» (*Лебединое озеро*)
* «Кармен-сюита»
#### Станиславский һәм Немирович-Данченко исем. театр ([[Мәскәү]])
* *Жизель, Мирта* — «Жизель»
* *Эсмеральда, Флер де Лис* — «Эсмеральда»
* *Урам биючесе* — «Дон Кихот»
* *Чегән кызы* — «Тәкәбберне авызлыклау» (*Укрощение строптивой*)
* *Купава* — «Кар кызы» (*Снегурочка*)
* *Испан биюе* — «Акош күле» (*Лебединое озеро*)
* *Саломея* — «Саломея»
* *Лиза* — «Артык саклану» (*Тщетная предосторожность*)
* *Солист* — «Шопениана»
* *«Па де катр»*

#### [[Алматы]] опера һәм балет театры
* *Одетта-Одиллия* — «Аккош күле» (*Лебединое озеро*)  
* *Зарема* — «Бакчасарай фонтаны»

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1991 —  А. Селезнев исемендәге балет артистлары конкурсы (*[[Алматы]]*) — *лауреат*.
* 2005 — РФ атказанган артисты.
    
## Сылтамалар
* Мәскәү музыкаль тетры сайты
*  Кадрия Әмирова «Мой мир» сайтында

## Искәрмәләр


Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Педагоглар
Төркем:Казакъстан татарлары
Әмиров

**Әмиров** – төрки (татар, азәрбайҗан, башкорт халкында  еш очрый торган фамилия. «Әмир» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Алмас Әмиров, артист, *БР халык артисты ([[1994]])*.
* Гайнан Әмири (Әмиров) (1911-1982), язучы.
* Җиһангәрәй Әмиров (??―??), 1918 елның җәендә Кече Башкортстан хөкүмәтенең Финанс бүлеге мөдире урынбасары.
* Кәрим Әмири (Әмиров) (1896-1962), язучы.
* Кәфил Әмиров (1949–2020), Татарстанның баш прокуроры (2014 елга кадәр).
* Кәшшаф Әмиров (1922-1996), драматург.
* Мирсәй Әмир (Әмиров) (1907-1980), язучы.
* Рәиф Әмиров (03.11.1941), әдәбият галиме.
* Фикрәт Әмиров, азәрбайҗан композиторы.
* Хәлим Әмиров (1894 - ? ), гражданнар сугышында һәм Башкорт милли хәрәкәтендә катнашучы.
* Шәүкәт Әмиров (1947―2023), музыкант―балалайкачы, РФ халык артисты (2006), ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2022).
----
* Әмирова
** Кадрия Әмирова, балет биючесе (Мәскәү), *РФ атказанган артисты*.

Төркем:Шәхесләр
Алмас Әмиров

**Алмас Әмиров**, Алмас Хәдис улы Әмиров (*[[1968 ел]]ның [[6 май|6 мае]], [[СССР|ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Учалы районы]], [[Ахун (Учалы районы)|Ахун]]*) — драма актеры, Башкортстанның халык (2004) һәм Россия Федерациясенең атказанган (2023) артисты. Ш. Бабич премиясе лауреаты (2003). Җырчы Нәзифә Кадыйрованың туганы. 2025 елдан Башкортстан Театр эшлеклеләре берлегенең рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 6 маенда БАССР Учалы районы Ахун авылында туган. Уфада сәнгать укуханәсен (*[[1987]]*), сәнгать институтының актёрлык факультетын *([[Рифкать Исрафилов]] курсы, [[1991]]*) тәмамлаган.
* 1991 елдан хәзергәчә — М. Гафури исемендәге  драма театры артисты. 
* Башкорт дәүләт академия драма театрының һөнәри берлеге (*профсоюз*) рәисе.
* 2025 елның ноябреннән Башкортстан Театр эшлеклеләре берлегенең рәисе (Әхтәм Әбүшахманов урынына).
## Иҗаты
#### [[Гафури театры]]

* *Дивана, Дәрвиш* — «Ай тотылган төндә» (**дебют**, 1991)
* *Микеле*  — «Елый белмәгән хатын»  Э. Де Филиппоның «*Филумена  Мартурано*» пьесасы буенча
* *Морис Ляппен* — «Минем хатынымның исеме Морис»  Р. Шарт әсәре буенча
* *Мәсем хан* — «Мактымсылу, Әбләй һәм кара юрга»
* *Креонт* — «Эдип патша»
* *Котыш* — «Нәркәс»
* *Мәүлет* — «Әлифбадан бер чебеш» (**моноспектакль**)
* *Исмәт* — «Әхмәтзәки Вәлиди Туган»
* *Вәлиәхмәт* — «Мулла»
* *Хардинг* — «Күке оясы»
* *Сабир* — «Шәүрәкәй»
* *Җаббар* — «Кодача»
* *Шәйхеләхияр* — «Ялгызлар ташы»
* *Максим* — «Кызык бу тормыш»

## Фильмографиясе
#### «Башкортстан» киностудиясе
* 1996 — «Пыяла юлчы» () — *машина йөртүче* 
* 2000 — «Авыл өстендә җәйгор» () — *рәис* 
* 2002 — «Сөмбелнең җиденче җәе» (, реж. Булат Йосыпов) — *Әхәт*
 
#### «Башкортстан» ДТРК
* 2002 — «Ай кызы» () – *Рубин* 
* 2007 — «Чик буе» () — *эпизод*
* 2013 — «Алдар һәм соры бүре» () мультфильмында тавышларны яздыра.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР атказанган артисты (1991)
* БР халык артисты (2004)
* Шәехзадә Бабич премиясе (2003)
* Россия Федерациясенең атказанган артисты (2023) ― *Ватан мәдәнияте һәм сәнгате үсешендә казанышлары, күпьеллык нәтиҗәле иҗади эшчәнлеге өчен*
* 2024 ― Салават Юлаев ордены 
## Моны да карагыз
*   Алмас һәм Эмиль Әмировлар Б. Окуджава җырын башкара (''видео'')
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Алмас Әмиров белән әңгәмә
*  Алмас Әмиров «Классташлар» сайтында

Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстан артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Николай Ге

**Николай Николай улы Ге** (1831-1894) — Россия империясе рәссамы, сурәт ясау, тарихи, дини рәсемнәр  остасы. Шулай ук сын эшләре белән шөгыльләнгән.

## Тормыш юлы

1831 елда Воронеж шәһәрендә алпавыт гаиләсендә дөньяга килә.

1841 елда Киевка күчә, анда Киев университеты физик-матемматик факультетына керә.

1848-1849 елда Петербург Эрмитажында рәсем сәнгатен укый.

1857 елда Аурупага бара, анда рәсемнәр ясый.

1869 елда рәссам сәнгате күчерелә торган күргәзмәләре берлегенә керә.

1882 елда Мәскәүдә Лев Толстой белән таныша.

Мәскәүдә иң мәшһүр рәсемнәр ясый: "Нәрсә ул хакыйкать?" (1890), "Синедрион хөкеме" (1892), Толстой сурәте.

1894 елда Чернигов губернасында үлә.

## Иҗат

What is truth.jpg|Нәрсә ул хакыйкать?
Peter the Great Interrogating the Tsarevich Alexei Petrovich.jpg| Петр I улы Алексей җавабын ала
Ge Tolstoy.jpg|Толстой сурәте
Nikolay Ge 043.jpg|Пушкин Михайловское авылында
Nikolay Ge 045.jpg|Патша Сөләйман (Соломон) хөкеме
Ge 001.jpg| Яшерен кичке аш


## Әдәбият
*Ге, Николай Николаевич // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Горина Т.Н. [Творческая биография Николая Николаевича Ге. Краткий очерк — С. 5-18.] / Николай Ге. Альбом [черно-белых копий работ художника + Краткая биография]. Автор-составитель Татьяна Горина. — Москва: *Изобразительное искусство, Серия: Русские художники, 1977. — 56 с.
*Дмитриев Вс. Николай Николаевич Ге // [Санкт-Петербург]. Аполлон. 1913. №10.
*Альбом художественных произведений Николай Николаевич Ге. — Москва — Санкт-Петербург: 1903-1904.

Төркем:Россия империясе рәссамнары
Төркем:Күчерелә торган күргәзмәләр рәссамнары
Юкатан

**Юкатан** () — Үзәк Америкадагы ярымутрау, Мексика култыгы белән Кариб диңгезе арасында. Төп өлеше Мексикага (Юкатан штаты), төньяк-көнчыгыш өлеше Гватемала һәм Белизга карый.

Мәйданы якынча 180 мең км².

Территориянең зур өлеше — уйсу тигезлек, төньяк-көнчыгышта Майя таулары (иң биек нктасы 1122 м) бар. Карст киң таралган.

Климаты эссе, тропик пассатлы. Еллык явымнар саны 500–2000 мм. Ксерофит буталар, сирәк урманнар, үзәктә һәм көньякта мәңге яшел тропик урманнар бар. Агава-хенекен, цитрус үсемлекләр плантацияләре бар, пахта, кукуруз җыела. Кыйммәтле агач хәзерләнә. Кампече, Прогресо портлары (Мексика) бар.

Төркем:Мексика географиясе
Төркем:Мексика ярымутраулары
Төркем:Юкатан
Төркем:Месоамерика географиясе
Мексика култыгы

**Мексика култыгы** (, , ) — Атлантик океанындагы ярымъябык диңгез, Төньяк Американың көньяк-көнчыгыш яр буе янында, Флорида вә Юкатан ярымутраулары һәм Куба утравы арасында.

Майданы 1555 мең км². Тирәнлеге 3822 метргача. Флорида бугазы аркылы Атлантик океаны белән, Юкатан бугазы аркылы Кариб диңгезе белән тоташкан. Миссисипи елгасы коя.

Климаты көньякта тропик, төньякта субтропик, һава температурасы августта 28°, февральдә 14—15°. Еллык явымнар саны 1000–1200 мм. Җәй һәм көз айларында көчле давыллар була. Су өслегенең температурасы 29°, сай урыннарда 30—З1, салкын фасылларда 18—25°. Тозлылыгы 36—36,9‰. Өске агымнар, нигездә, сәгать телләре юнәлешендә хәрәкәт. Мексика култыгына Кариб диңгезеннән Юкатан агымы керә. Култыктан Гольфстрим башлана. Суның күтәрелеше тәүлеклек, 0,3—0,6 метргача.
 
Мексика култыгының шельф өлешендә балык, устрица, , лангуст вә ташбака тотыла. Култыкның төньяк-көнбатыш шельф өлешендә эре карамай чыганкалары бар. Төп портлар: Яңа Орлеан (АКШ), Веракрус (Мексика) вә Гавана (Куба).

Төркем:АКШ географиясе
Төркем:Мексика географиясе
Төркем:Куба географиясе
Виктор Васнецов

**Виктор Михаил улы Васнецов** (, Лопьял, Вятка губернасы, Россия империясе — 23 июль 1926, Мәскәү, ССРБ) — Россия империясе, ССРБ рәссамы, сынчы, тарихи һәм фольклор рәсем сәнгате остасы.

## Тормыш юлы

1848 елда Вятка губернасында праваслау рухани гаиләсендә дөньяга килә.

1856-1862 елда рухани укуханәсендә, соңрак Вятка рухани семинариясендә  укый.

Санкт-Петербург шәһәрендә рәссам Иван Крамской карамагындагы рәсем мәктәбендә укый.

1869 елдан үз эшләрен төрле күргәзмәләргә җибәрә башлый, шулай ук күчерелә торган күргәзмәләрендә катнаша.

1905 елдан Рус халкы берлеге дигән милләтчеләр оешмасына якын булган, ләкин кермәгән.

1912 елда дворян дәрәҗәсенә лаек була.

1926 елда Мәскәүдә вафат була, Лазарев зиратында күмелгән булган, зиратны бетергәннән соң, мәете Введение зиратында җирләнгән.

## Иҗат

Victor_Vasnetsov_-_Knight_at_the_Crossroads_-_Google_Art_Project.jpg|Баһадир юл чатында
Igorsvyat.jpg| Игорь Святославич кыпчакларга каршы бәрелештән соң
Vasnetsov samolet.jpg|Келәм-очкыч
Vasnetsov Alenushka.jpg|Алёнушка (1881)
Wiktor Michajlowitsch Wassnezow 001.jpg|Җир асты патшалыкның өч патшабикәсе
Apocalypse vasnetsov.jpg| Апокалипсис гаскәриләре
Wiktor Michajlowitsch Wassnezow 004.jpg| Патша улы Иван Соры Бүредә
Viktor Vasnetsov — Богатыри — Google Art Project.jpg| Батырлар (1898)
Vasnetsov Snegurochka.jpg|  Кар кызы (1899)
Гусляры.jpg|   Гөсләчеләр


## Әдәбият

*    Кульженко С. В. Соборъ Св. Равноапостольнаго Князя Владимира въ Киеве. — Киев: Издательство С.В.Кульженко, 1898.
*    Бахревский В. А. Виктор Васнецов. — М.: Молодая гвардия, 1989. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 5-235-00367-5.
*    Бутина Н. Ю. Васнецов Виктор Михайлович: Послесловие // Журнал Московской Патриархии. — 1994 . — № 7/8. — С. 124—125.
*    Иовлева Л. И. Виктор Михайлович Васнецов. — Л.: Художник РСФСР, 1964. — 56 с. — (Народная библиотечка по искусству). — 20 000 экз.
*    Кудрявцева Л. Васнецов. — М.: Белый город, 1999. — ISBN 5-7793-0163-8.
*    Моргунов Н. С. Виктор Васнецов / Художник С. Кованько. — М.; Л.: Искусство, 1940. — 108, [10] с. — (Сокровища мирового искусства). — 5 000 экз. (в пер.)
*    Моргунов Н. С., Моргунова-Рудницкая Н. Д. Виктор Михайлович Васнецов: Жизнь и творчество. — М.: Искусство, 1961 (1962). — 460 с. — (Русские художники). — 10 000 экз. (в пер.)
*    Осокин В. Н. Виктор Васнецов. — Киев: Радянська школа, 1989. — 160, [32] с. — 200 000 экз. — ISBN 5-330-00828-X..
*    Пастон Э. В. Виктор Васнецов. — М.: Белый город, 2001. — ISBN 5-7793-0266-9.
*   Шилова Е. В. Виктор Васнецов: Альбом. — М.: Арт-Родник, 2004. — 72 с. — ISBN 5-9561-0021-4.

Төркем:Россия империясе рәссамнары
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Күчерелә торган күргәзмәләр рәссамнары
МиГ-21

**МиГ-21** (Е-5 объекты, И-500 очкычы, НАТО кодификациясе буенча: Fishbed — *«Слой, богатый окаменелыми останками рыб»*) — совет күп максатлы истребителе, 1950-елларның уртасында ОКБ Микоян һәм Гуревич тарафында эшләнгән. МиГ-21 КБ МиГ өчпочмаклы канатлы беренче очкыч булып тора.

## Чыгару

МиГ-21 беренче совет реактив өченче буын истребителе булып чыккан.

## Модификациялар
### Беренче буын

* **МиГ-21Ф** (72 төре) (1959) — фронт истребителе.

* **МиГ-21Ф-13** (74 төре) (1960) — фронт истребителе.

### Икенче буын
* **МиГ-21П** (1960) — тәҗрибәле барлык һава торышы перехватчик истребителе;
* **МиГ-21ПФ** (76 төре) (1961) — барлык һава торышы перехватчик;
* **МиГ-21ПФС** (94 эшләнмәсе) (МиГ-21ПФ(СПС)) (1963) — МиГа-21ПФ подварианты.
* **МиГ-21ФЛ** (77 төре) (1964) — МИГа-21ПФ экспорт модификациясе Һиндстан өчен.
* **МиГ-21ПФМ** (94 эшләнмәсе) (1964).
;МиГ-21Р (1965)

## Хәрби куллану
### [[Вьетнам сугышы]]

## Искәрмәләр

Төркем:МиГ очкычлары
Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Әлифба буенча корал
Төркем:Истребительләр
Авиация тарихында 1956 ел

1956 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 11 февраль — Ан-8ның беренче очышы,
* 16 июнь — истребитель МиГ-21ның беренче очышы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1956 ел
Алан Александр Милн

**А́лан Алекса́ндр Милн** ()18 гыйнвар 1882 туган — 31 гыйнвар 1956 үлгән) — инглиз язучысы, ул Винни-Пух турында китаплар авторы.

Алан  Лондон районы Килбернда дөньяга килгән. Беренче Бөтендөнья сугышында катнашкан. Бик күп еллар инглиз «Панч» юмористик журналының хезмәткәре булып эшли.  Вини-Пух маҗараларын үз улы Кристофер Робин Милнга (1920—1996) яза башлый.

Винни-Пух маҗаралары китабы басылып чыкканчы ук Милн танылган драматург булган инде, ләкин  "Винни-Пух маҗаралары" - Милнның иң танылган әсәре була.

## Сылтамалар

* 

Төркем:Инглиз телле язучылар
Төркем:Бөекбритания язучылары
Иван Крамской

**Иван Николай улы Крамской**  (, Острогожск — , Санкт-Петербург) — Россия империясе рәссамы, сурәт, тарихи рәсем ясау остасы һәм сәнгать тәнкыйтьчесе.

## Тормыш юлы

1837 елда Воронеж губернасында писер гаиләсендә дөньяга килә.

Острогожск укуханәсен тәмамлаганнан соң, шәһәр думасында писер булып эшли.

1853 елдан фотога ретушь ясау белән шөгыльләнә башлый.

1857 елда Санкт-Петербург сәнгать академиясенә керә.

1863 елда "ундүрт рәссам фетнәсе"ндә катнаша: скандинав сагасына багышланган рәсемнәр ясаудан баш тарта, нәтиҗәдә Академиядән куып чыгарыла. Хөкүмәт рөхсәте белән, икътисад ягыннан беркемгә дә бәйле булмаган Рәссамнар әртиле оештыра.

1865 елда Мәскәүдә Коткаручы Мәсих чиркәвенең  гөмбәзләрен рәсем белән бизи.

1870 елда рәссам сәнгате күчерелә торган күргәзмәләре берлегенә нигез салучыларның берсе була.

1887 елда рәсем ясаганда вафат була. Башта Смоленск зиратында күмелгән, аннары Александр Невский лаврасы Тихвин зиратында җирләнгән.

## Сайланган рәсемнәр


Kramskoy Portrait of a Woman.jpg|Белмәгән хатын
Iwan Nikolajewitsch Kramskoj 002.jpg|Су кызлары
Kramskoi Christ dans le désert.jpg|Гайсә Мәсих чүлдә
Ivan Nikolayevich Kramskoi - Portrait of Leo Tolstoy, 1873.jpg|Лев Толстой сурәте
Kramskoy Mendeleev 01.jpg|Менделеев сурәте
Kramskoy Alexander III.jpg|Александр III, 1886
Moonlight night by Ivan Kramskoy (GTG).jpeg| Ай төне
Maria Feodorovna by Kramskoj.jpg| Патшабикә Мария Федор кызы Дагмар


## Әдәбият

*    В. И. Порудоминский. «Крамской»
*    Собко Н. Иллюстрированный каталог картин, рисунков и гравюр покойного И. Н. Крамского (1837—1887). СПб., 1887.
*    Тр-в. С. И. Н. Крамской в его взглядах на искусство // Исторический вестник, 1888. — Т. 33. — № 7. — С. 129—140.
*    Давыдова А. С. Крамской. — М.: Искусство, 1962. — 72, [40] с. — 20 000 экз. (обл.)
*    Долгополов И. В. Мастера и шедевры: В 3-х томах. — М.: Изобразительное искусство, 1987. — Т. 2.
*    Яковлева Н. А. Иван Николаевич Крамской. 1837—1887. — Л.: Художник РСФСР, 1990. — 112 с. — (Массовая библиотека по искусству). — 30 000 экз. — ISBN 5-7370-0042-7.

Төркем:Россия империясе рәссамнары
Төркем:Күчерелә торган күргәзмәләр рәссамнары