open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәлки балалар йорты

**Мәлки балалар йорты** (*Мәлки ятимнәр йорты*) — Бөек Ватан сугышы чорында ятим калып, күбесенчә СССРның көнбатыш территорияләренән эвакуацияләүгә дучар булган ятим балалар өчен ТАССРның Кайбыч районы Мәлки авылында ачылган ятимнәр йорты.

## Тарихы
Ятимнәр йорты 1942 елның декабрендә ТАССРның Кайбыч районы Мәлки авылында Белоруссия, Ленинград, Балтыйк буеннан ятим калган балалар өчен ачыла. Башта биредә 26 бала тәрбияләнсә, соңрак якын тирәдәге ятим калган балалар белән бергә саннары йөзгә җитә. Ятимнәр йорты күбесенчә Америкадан килгән гуманитар ярдәм белән яши. Балалар биредә җиде еллык белем алып Казан профучилищеларына укырга җибәрелгәннәр.

1953 елда ятимнәр йорты Апас авылына күчерелә.

## Тышкы сылтамалар

* В годы ТАССР в Молькееве работал детский дом.

Төркем:Ятимнәр йортлары
Төркем:ССРБ ятимнәр йортлары
Төркем:Кайбыч районы тарихы
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Писарев

**Писарев** — фамилия.
* Анатолий Писарев (1912—1974), шагыйрь, тәрҗемәче, журналист, әдәби тәнкыйтьче.
* Владимир Писарев (1890—1963), тарихчы, профессор (1946).
* Дмитрий Писарев (1840—1868), публицист, әдәби тәнкыйтьче, инкыйлабчы-демократ.
* Леонид Писарев (1865—1920 ?), тарихчы, чиркәү тарихы докторы, Казан руханилар академиясе профессоры, тәрҗемәче.
* Николай Писарев (1876—1921), Рус православие чиркәве протоиерее, Казан руханилар академиясе профессоры.
----
* Стелла Писарева (1925—2020), КФУ тарихы музееның шәрәфле директоры, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1975).
## Моны да карагыз
* Писаревка, топоним.
* Писаровка, гидроним.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Айодһьяпрасад

**Айодһьяпрасадҗи** (1809 елның 25 мае - 1868 елның 18 феврале), тугърыларына "Санатан Дһарма Дһурандар Ачарья Маһараҗ Шри 1008 Айодхьяпрасадҗи Маһараҗ" буларак мәгълүм, Һинд диненең Сваминараян Сампрадайя юнәлешенең (НарНараян Дэв Гади) төньяк диоцезының беренче ачарьясы. Ул Сваминараянның олы абыйсының Рампратампҗиның улы булган. Ул Әхмәдабадның төньяк диоцезында . Ул Сваминараянның 1-нче варисы. Ул Ачарья буларак 1826 елның 10 ноябрендә тәхетенә утырган һәм бу вазифаны үлеменә кадәр үтәгән.
Аның тууының икейөзьеллыгы “Дһармакул Вандана Маһотсав” буларак Әхмәдабадта 2009 елның 1 июненнән 3 июненә кадәр бәйрәм ителгән булган. Вакыйгага якынча 600 000 кеше килгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Сваминараян хәрәкәте
Шри Сваминараян Мандир, Уилздэн

**Шри Сваминараян Мандир, Уилздэн** ул Лондонның  Уилздэн шәһәр янында Сваминараян Мандир. Ул шәһәрдә ачылган беренче Сваминараян Мандир. Хәзерге вакытта Лондонда гына Сваминараян Сампрадайның алты Сваминараян Мандиры бар.
## Тарихы
1975 елда Уилздэн Лэйнда кулланылмаган чиркәү сатып алынган булган һәм янә төзекләндерелгән булган. Шарад Пурниманың алкышлы көнендә 1975 елның 11 октябрендә, Ачарья Маһараджшри Теджендрапрасад Панде Сваминараян, НарНараян Дэв, Радһа Кришна Дэв, Хануман һәм Ганеша муртиларын куйган.
### Төзекләндерү

Вакыт узу белән чиркәү бинасы сатсангиларның артучы санына җайлаша алмаган. Шулай ук яңа активлыклар кертелгән булган, мәсьәлән, Гөҗарати теле дәресләре, китапханә һәм шулай ук сурәтләргә кысалар ясау хезмәте һәм шулай ук башка яшьләр активлыклары.
Мәсьәлә шуның белән чишелер дип янәшәдәге бина сатып алынган булган, әмма шулай да ул ихтыяҗларны тәэмин итә алмаган.
1986 елда ике булган бинаны җимерү һәм алар урынына Һинду Гыйбадәтханә архитектурасын һәм Британия дизайнының комбинациясе булган өч катлы комплекс төзү турында тәкъдим ителгән булган. Церемониаль таш 1986 елның 12 октябрендә салынган булган. 1988 елның 29 июлендә Ачарья Маһараджшри Теджендрапрасад Панде яңа бинаны ачкан.
## Эшчәнлекләр
Гыйбадәтханә тарафыннан түбәндәге эшчәнлекләр башкарыла.
* Гөҗарати теле мәктәбе: Гыйбадәтханә бинасында Гөҗарати теле мәктәбе башкарыла. Мәктәп  500 укучысы һәм 60 волонтёр остазы белән мактана.
* SSTW Академиясе: 1997 елда бу академия формалаштырган төрле спорт эшчәнлекләре, лагерьлары, дини эшчәнлек һәм бәхәсләр алып барыла.
* Йога дәресләре
* Табла дәресләре
* Һинд дине дәресләре
* Кечкенә балалар өчен Бал Кендра дәресләре
* Сваминараян Сампрадайның әһәмиятле язмасын өйрәтә торган Вачанамрут дәресләре
* Фестиваль игълан итүләре: гыйбадәтханә бәйрәмнәр турында email һәм SMS игъланнары бирә
Бу эшчәнлектән тыш, гыйбадәтханә шулай ук табигый һәлакәтләр вакытында ярдәм күрсәтә. Мәсьәлән, гыйбадәтханә Көньяк Һиндстанга бәрү ясаган 2004 ел Һинд Океаны җир тетрәве өчен ярдәм күрсәтү өчен иганә йөрешен оештырган. Моңа кадәр берничә ел элек, in 2001 елда гыйбадәтханә Лондоннан  Гөҗарат җир тетрәве өчен ярдәм эшен координацияләү өчен җаваплылыкны алган. Гыйбадәтханә бәла күргән төбәкләргә 60 тонна кием һәм юрган җибәргән.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Сваминараян хәрәкәте
Хөснетдинова

**Хөснетдинова** — фамилия.
* Динә Хөснетдинова (2009), спортчы (тимераякта хатын-кызлар ялгыз разрядында фигуралы шуучы).
* Мария Хөснетдинова (1920—2003), авыл хуҗалыгы хезмәткәре, бригадир (*[[Зәй районы]]*), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Нилә Хөснетдинова (1933-), математик, физика-математика фәннәре докторы (1982), профессор (1985) (*[[Новосибирск]]*).
* Роза Хөснетдинова (1940), кинодраматург, халыкара бүләкләр лауреаты (1975, 1977) (*[[Мәскәү]]*).
* Эльза Хөснетдинова (1965), биология фәннәре докторы, БР ФА академигы (*[[Уфа]]*).
----
* **[[Хөснетдинов]]**
## Моны да карагыз
* **[[Хөснуллин]]**
* **[[Хөсәенов]]**
## <small>Искәрмәләр</small>

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
(2676) Орхус

**(2676) Орхус** () — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан Кояш тирәли әйләнеп йөрүче астероид.

## Тарихы

1933 елның 25 августында Карл Райнмут тарафыннан Хайдельберг обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «*1933 QV*» саналган.

## Чыганаклар

* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Fifth Revised and Enlarged Edition. — B., Heidelberg, N. Y.: Springer, 2003. — 992 p. — ISBN 3-540-00238-3.
* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Springer Science & Business Media, 2012-06-10. — 1458 с. — ISBN 9783642297182
* Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry// Icarus : journal. — Elsevier, 1975. — Vol. 25. — P. 104—130.
* Kerrod, Robin. Asteroids, Comets, and Meteors (неопр.). — Lerner Publications Co., 2000. — ISBN 0585317631.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* 
* 

## Шулай ук карагыз

* (3277) Ааронсон астероиды

Төркем:Баш билбау астероидлары
Төркем:Әлифба буенча астероидлар
Гариджья Дэви Гыйбадәтханәсе

**Гариджья Дэви Гыйбадәтханәсе** ул Корбетт Милли Паркы янында Һиндстанда, Уттаракһандта, Рамнагар янында Гариджья авылында урнашкан мәшһүр Дэви гыйбадәтханәсе. Ул төп Алиһәсе Гариджья Дэви булган изге Шактизм гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Коши Елгасында зур таш кыя өстендә урнашкан һәм Найнитал районының иң мәшһүр гыйбадәтханәләренең берсе, аңа Картик Пурнима вакытында меңнәрчә тугърылар зиярәт кыла, бу Картиканың (ноябрь/декабрь) унбишенче ай көнендә бәйрәм ителә торган изге көн. Беренче каһин булып Пандит Кешав Датт булган ул Дэви Гириджага табынуны башлаган. Шулай ук кара граниттан ясалган 9-ынчы гасыр Лакшми Нараян поты бар. Күп кеше көн саен табыну өчен гыйбадәтханәгә бара. Күп кеше Гариджья гыйбадәтханәсе янында Коши елгасында коеналар.

## Бәйрәмнәр
Гыйбадәтханә Илаһлраның утлары фестивале буларак шулай ук мәгълүм. Һинд диненең Картика Пурнима фестивале Сикхчылык дине Гуру Нанак Джаянти фестивале белән бер вакытка туры килә.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Һинд дине фестивальләре исемлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Garjiya Devi Temple - thedivineindia.com 
* Garjiya Devi Temple

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Роман Головченко

**Роман Головченко**, Роман Александр улы Головченко (, , *[[1973 ел]]ның [[10 август]]ы,  [[Беларус Совет Социалистик Республикасы|Белоруссия ССР]], [[Минск өлкәсе]], [[Жодино]]*) — Беларусия сәясәтчесе, 2020 елның 4 июненнән  Беларусия премьер-министры, 2018—2020 елларда Беларусия дәүләт Хәрби-сәнәгать комитеты рәисе. Гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле илче дипломатик рангына ия (2018).

## Тәрҗемәи хәле

1973 елның 10 августында Белоруссия ССР (*хәзерге* Беларусия Республикасы) Минск өлкәсе Жодино шәһәрендә туган.
1996 елда «Халыкара мөнәсәбәтләр» белгечлеге буенча Россия Федерациясе Тышкы эшләр министрлыгының Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институтын, 2003 елда «Икътисад һәм тышкы икътисадый эшчәнлек белән идарә итү» белгечлеге буенча Беларусия Республикасы Президенты каршындагы идарә академиясен тәмамлаган. Чит телләр (инглиз, гарәп, алман, поляк) белә.

## Хезмәт юлы
1997—2002 елларда — Беларусия Республикасы Куркынычсызлык Шурасы Дәүләт секретариатының баш белгече булып эшли.

2002 елдан 2005 елга кадәр — Беларусия Республикасы Генераль прокуратурасының бүлек башлыгы урынбасары.

2005—2006 елларда — Беларусия Президенты Александр Лукашенко администрациясе тышкы сәясәт идарәсенең баш киңәшчесе була.

2006 елдан 2009 елга кадәр — Халыкара иминлек өлкәсендә хезмәттәшлек бүлегенең баш киңәшчесе, Беларусия Республикасы Куркынычсызлык Шурасы Дәүләт секретариатының Халыкара куркынычсызлык идарәсе баш киңәшчесе вазыйфасын башкара.

2009 елның июль-декабрь айларында — Польшада Беларусия илчелегенең киңәшче-илчесе булып эшли.

2009-2013 елларда — Беларусиянең дәүләт Хәрби-сәнәгать комитеты рәисенең беренче урынбасары булып эшли.

2013 елның апреленнән 2018 елның августына кадәр — Беларусиянең Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә, шулай ук Катар, Күвәйт һәм Согуд Гарәбстанында Гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле илчесе була.

2018 елның 18 августыннан 2020 елның 4 июненә кадәр — Беларусиянең дәүләт Хәрби-сәнәгать комитеты рәисе.

2020 елның 4 июнендә Беларусия Президенты Александр Лукашенко Роман Александр улы Головченконы илнең премьер-министры итеп билгели. 

## Гаилә хәле
Өйләнгән. Улы һәм ике кызы бар. 

## Сылтамалар
* Лукашенко назначил нового премьера Белоруссии. msn.com, 4.06.2020 
*  Биография нового премьер-министра Белоруссии Романа Головченко. ТАСС, 4.06.2020

## Искәрмәләр


## Шулай ук карагыз

 

Төркем:Беларусия сәясәтчеләре
Төркем:Беларусия премьер-министрлары
Төркем:Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институтын тәмамлаучылар
Төркем:Беларусия дипломатлары
Төркем:Беларусия илчеләре
Төркем:Беларусия Республикасы Президенты каршындагы идарә академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Илчеләр
Шәехгали (мәгънәләр)

**Шәехгали** — исем һәм фамилия.
* Шәехгали (*[[Шаһгали]]*, 1505—1566), Касыйм, Казан ханлыклары ханы.
* Әскар Шәехгали (*Шәйх-Али*, 1885-1968), ССРБның беренче язу машинасы авторы.
----
* Динара Шәехгали (1910-), ТАССР атказанган табибы, фән кандидаты. Ә. Г. Шәехгалиның кызы.

Төркем:ФамилияләрТөркем:Шәхесләр
Марат Әхмәтов

**Марат Әхмәтов** :
* Марат Әхмәтов (1937―2024), скрипкачы, КДК профессоры.
* Марат Әхмәтов (1954), дәүләт эшлеклесе.
Рату Багус

**Рату Багус** ул Био-энергия селкетү медитациясен уйлап чыгарган Бали гурусы. Ул дәвалау энергиясен (шактипат) орыну һәм сурәт аша тапшыра, кабул итүчедә спонтан калтырау һәм көлү булдыра, аны менталь, физик, эмоциональ һәм рухи блоклардан арындыра дип әйтелә. Көнбатышта Ратуның тарафдарлары Европада һәм Австралиядә төркемнәргә кадәр үскән.
## Тышкы сылтамалар
 
## Шулай ук карарга мөмкин
*Энергия (эзотеризм)
*Медитация
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Дураисами Кумарасвами

**Дураисами Кумарасвами** (துரைசாமி குமாரசாமி, 1906-нчы елның 11 марты – 1979-нчы елның 10 октябре) Индонезиядә Һинд дине реформаторы һәм Тамил җәмәгате җитәкчесе булган. Ул Дели Һинду Сабаһ, Һинд Бой Скаут Ассоциациясен һәм Меданның Һинду Тамил җәмәгатьләре өчен күп башка проектлар башлаган. Һөнәре – экспортёр булган. Ул 1979 елның октябрендә Меданда үлгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*A Mani, Kernial Singh Sandhu. Indian Communities in Southeast Asia. Institute of Southeast Asian Studies, 2006. ISBN 981-230-418-5

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Паулиса Сиддханта

**Паулиса Сиддһанта** (турыдан-туры мәгънәдә, "Паулиса Муниның фәнни трактаты") берничә Һинд астрономик трактаткан карый, аларның кимендә берсе Көнбатыш чыганакта нигезләнгән. "*[[Сиддһанта]]*" турыдан-туры мәгънәдә "доктрина" яки "традиция" дигәнне аңлата.
Еш ул бердәнбер эш булып фикер йөртелә һәм Александрия Павелы (якынча б.э. 378 елы) тарафыннан язылган дип әйтелә.  Шулай да бу фикерне бу өлкәдә эшләүче башка галимнәр кире какканнар, аеруча Дэйвид Пингри, ул раслаганча "...Паулюс Александринусны *Паулиса Сиддһанта* белән тәңгәл китерү бөтенләй ялгыш. Охшаш рәвештә, К. В. Сарма ул Паулиса дигән Грек чыганагыннан дип яза.
Иртәрәк Паулиса-сиддһанта өченче яки дүртенче гасырга карый һәм соңрак Паулиса-сиддһанта сигезенче гасырга карый.
Ул Яванаджатака ("Грек әйтүе")н безнең эраның беренче гасырларда Көнбатыш астрономик белемен Һиндстанга тапшыруы мисалы буларак дәвам итә (аеруча Александрия мәктәбе).
Паулиса Сиддһанта бигрәк тә Һинд астрономы Варахамихира эшенә зур йогынты ясаган. Ул Һиндстанда 5-енче гасырда "Биш Астрономик Каноннарның" берсе дип танылган булган.
## Шулай ук карарга мөмкин
*:en:Indo-Greeks
*Искәндәр Зөлкарнәйн
*:en:Romaka Siddhanta

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Indian astronomy and Western influences

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине астрономиясе
Марат Яхъяев

**Марат Яхъяев** (Марат Гомәр улы Яхъяев) — Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты каршындагы  җитәкчесе, доцент, ТРның атказанган сәнгать эшлеклесе. Шамил Шәрифуллин, Луиза Батыр-Болгари, Луиза Хәйретдинованың кайбер әсәрләренең бердәнбер башкаручысы. Шулай да аның репертуына татар, башкорт халык җырларының һәм классик татар композиторларының хор өчен эшкәртелмәләре керә.

## Шулай да карагыз

* Семен Казачков

## Чыганаклар

* 

* 

## Искәрмәләр


Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татар хор җитәкчеләре
Екатерина Фомина

**Екатерина Фомина** (, ,  }) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[1948 ел|1948]]*).
## Искәрмәләр

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Паша (Һинд дине)

**Паша** (IAST:Pāśa) еш  "элмәк" яки "лассо" дип тәрҗемә ителә, ул Һинд дине иконографиясендә тасвирланган табигыйдан өстен сугыш коралы. Ганеша, Яма Радж һәм Варуна кебек Илаһлар кулларында паша белән сурәтләнә. 
Паша Ганешаның еш очрый торган атрибуты, ул киртәләр Ходае; паша богауларга һәм киртәләрдән арындырырга көчне чагылдыра. Үлем Ходае Яма Радж пашаны үлем вакытында кешенең тәненнән җанны чыгарыр өчен куллана.  Сынчылыкта ул бер кат яки икеләтә боҗрага ике яки өч мәртәбә борылган итеп сурәтләнә. 
Санскрит сүзе "паша"ның баштагы мәгънәсе "төен" яки "боҗра". Гомуми кулланылышта паша дошманның кулларын яки ауланган хайваннарның аякларын бәйләр өчен кулланыла. Паша дөньяга беркетелгән булуны һәм шулай ук Илаһның явызлыкны һәм наданлыкны тотарга куәтен чагылдыра. Ананда Кумарасвами пашаның дөньяви богауларга бәйләнешен өйрәнә. 
Һинд диненең Шайва Сиддһанта мәктәбендә паша Пати-пашу-паша өчлегенең өлеше мәгънәсе "Остаз, хайван, тоташтыру" ул Ходайның, кешенең һәм дөньяның символы булып тора. Пати сектаның яклаучы Ходае Шива кебек Илаһ. Пашу ул җан яки кеше. Паша ул Шива җаннарны хакыйкатькә алып барган яки аның майясы (иллюзиясе) көче, аның тарафыннан ул "яктыртылмаган" мәхлукатларны дөреслектән яздыра.
## Сурәтләр

File:Thajavur Ganesha.jpg|Ганеша
File:Yama on buffalo.jpg|Яма Радж
File:Varunadeva.jpg|Варуна елан формасында пашаны тоткан килеш

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Төркем:Шиваизм
Ганга Чһһу

**Ганга Чһһу** - ул Кытайда, Тибет Автоном Районында елга. Ул Маносаровар күле (диңгез дәрәҗәсе өстеннән 4604 м) һәм Ракшас Тал күле (диңгез дәрәҗәсе өстеннән 4580 м) арасында урнашкан. Аның озынлыгы якынча 10 км. 2010 елның маеннан бирле Манасаровар күле дәрәҗәсе төшүенә күрә, Манасаровардан елганың күренә торган агып чыккан урыны күренми башлаган. Шулай да, монастырьда кайнар чишмәләр булуына күрә, Ганга Чһһу Ракшас Тал Күле суларын алып килә.
## Искәрмәләр

Төркем:Азия елгалары
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Мангалартха

**Мангалартһа** (Кхмер телендә:មង្គលាថ៌ - *Монгкулатһак*), яки **Көнчыгыш Прасат Түбәсе** (Кхмер телендә:ប្រាសាទតុបខាងកើត) яки ** 487 Һәйкәл** (Кхмер телендә:ប្រាសាទលេខ៤៨៧), ул Камбоджада, Ангкорда Һинд дине гыйбадәтханәсе.
Ул Ангкор Тһомда Җиңү Юлыннан көньякта, Җиңү Капкасыннан 300 м алдында башланган джунглида юлның ахырында урнашкан. Ул үсемлекләр үскән нигездә кечкенә хәрабә гыйбадәтханәдән гыйбарәт һәм монда Ангкорның башка гыйбадәтханәләренә караганда кеше әз килә.
Ул безнең эраның 1295 елының 28 апрелендә багышланган булган,  моның турында без дүрт яклы язылган стела буенча беләбез, һәм ул Ангкорның төгәл датасы билгеле булган һәйкәлләренең берсе. 
Ул комташтан Джаяварман VIII хөкеме вакытында Вишнуизм тарафдары Мангалартха дигән брахман галим хөрмәтенә  төзелгән булган.  Аның планы хач формасында һәм ул көнчыгышка ачыла, ә башка төп нокталарда фальш ишекләр. Санктуарий пулатында ике пот сыену урыны, берсе Мангалартханыкы һәм икенчесе әнисенеке, аның пьедесталы һаман урында. Фронтоннар җирдә ята. Алар Шешада ятучы Вишнуны, Тривикраманы (Вишнуның дөньяны янә яулап алу өчен өч адымын, дүрт куллы биюче Шиваны һәм Говардхананы күтәрүче Кришна сурәтләнгән.
## Искәрмәләр

*
*
## Тышкы сылтамалар
*Mangalartha on Canby Publications website
*Mangalartha on Andy Brouwer's blog

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Камбоджада Һинд дине гыйбадәтханәләре
Ильяс Галимов (мәгънәләр)

**Ильяс Галимов**:
* Ильяс Галимов (1937—2004), спортчы (*[[футбол]]*). 
* Ильяс Галимов (1976—2020), спортчы (*[[билбаулы көрәш]]*).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Медһатитһи

**Медһатитһи** ул Мансумрити, я киңрәк мәгълүм атамасы буенча Ману законнарының иң борынгы һәм иң мәшһүр комментаторларының берсе. Манусмрити тексты Һинду  Манусмрти тексты Һинд дине Дһармашастра традициясенең өлеше булып тора,ул  дхарма законнарын язарга тырыша.
## Урнашуы
Медхатитхи комментариен кайда инша иткән урын турында бәхәс бар, әмма аның Кашмирда булуы турында әһәмиятле шәһадәт бар.  Джулиус Джолли фикер йөрткәнчә ул Көньяк Һиндстанда яшәүче булган, ә Георг Бюлер раслаганча (һәм П. В. Кане ризалашу ягын күбрәк хуп карый) ул Кашмирлы булган, я кимендә Төньяк Һиндстанда яшәүче булган.  Роберт Лингат бу бәхәстә катнашмый һәм шулай дип тәфсилләп әйтә "аның турында берәү ул Кашмирда яшәве турында башка белми."  Ачык рәвештә төгәл килеп чыгыш мәгълүм түгел һәм беркайчан да мәгълүм булмаска мөмкин, әмма аны кимендә Һиндстан субкыйтгасының төньягына урнаштыру тенденциясе бар.
## Даталау һәм тарихи контекст
Башка борынгы текстлар белән кебек үк, Медһатитһиның комментарий язу датасы мәгълүм түгел. Кане раслаганча Медһатитһи аннан башка иртәрәк булган башка комментаторларның исемнәрен язгач һәм Митакшара (Яджнавалкья Смритиның комментарие) авторы аны абруйлы дип исәпләгәнгә күрә, ул безнең эраның 820 елдан соң һәм безнең эраның 1050 елга кадәр язарга тиеш дигән фараз бар.  Лингат ул тугызынчы гасырда яки соңында иртә унынчы гасырда дигән фикердә. Дэйвид Брик үзенең 2010 Сати (практикасы)н өйрәнүендә аны безнең эраның 1000 елы дип даталый.

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
*

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Ромака Сиддһанта

**''Ромака Сиддһанта** (Санскрит телендә :रोमकसिद्धान्त)* турыдан-туры мәгънәдә "Ромака доктринасы" ул [[Вараха Миһира]]ның Һинд астрономик трактаты *Панчасидһантика*да искә алынган биш сиддһанталарның берсе. *Ромака Сиддһанта* [[Византия Империясе]] астрономик өйрәнүенә нигезләнгән. "[[Сиддһанта]]" турыдан-туры мәгънәдә"доктрина" яки "традиция" дигәнне аңлата.
==Эчтәлеге==
Ул *Яванаджатака* ("Явана (Грекларның) Туган Астрологиясе")  мирасы буенча эш итә һәм Грек һәм Рим астрономия белеменең (аеруча [[Александрия]] мәктәбенең) безнең эраның беренче гасырларында Һиндстанга тапшыруының мисалы буларак карала.
Ромака Сиддһанта Һинд астрономы [[Вараһамиһира]] эшенә йогынты ясаган. Ул [[сидериаль һәм тропик астрология]]гә нигезләнгән барлык Һинд астрономик эшләренең берсе. Ул 5-нче гасырда Һиндстанда "Биш Астрономик Каноннарның" берсе дип таныла.
==Шулай ук карарга мөмкин==
*[[Паулиса Сиддханта]]
*[[:en:Indian science and technology]]
*[[:en:Indian mathematics]]
*[[:en:Hindu astronomy]]

==Искәрмәләр==

==Әдәбият==
*
* Sarma, Nataraja (2000), "Diffusion of Astronomy in the Ancient World", *Endeavour'', 24 (2000): 157-164.
## Тышкы сылтамалар
*Indian astronomy and Western influences 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине астрономиясе
Чаматкара Чинтамани

**Чаматкара Чинтамани** Һинд дине астрологиясенең алдан әйтә торган өлешенең ихтирам ителә торган трактаты. Ул Бһатта Нараяна тарафыннан язылган бер йөз сигез Санскрит шлокасыннан тора. Бридж Беһари Лал Шарма, бу трактатның хәзерге заман тәрҗемәчесе һәм комментаторы ул мөгаен безнең эраның 14-нче гасырында язылган һәм авторы Майсорда, Карнатакада яшәп калган Махараштрадан килеп чыккан брамин гаиләсеннән  дип фикер йөртә. Бу текст шулай ук Бһава Чинтамани буларак мәгълүм.
Чаматкара Чинтамани ул Джйотишастра һәм белешмә китабы, анда Бһатта Нараяна тугыз бүлектә йөз сигез шлока аша, һәр бүлек тугыз планеталарның берсенә багышланган, унике йорт/расиның һәрберсендә һә плаентасын башка планеталарга карата эффектларын бирә. Һәр шлока билгеле йортта билгеле планетаның йогынтысын шул планетага төшүче билгесенә карамастан укый.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине астрономиясе
Төркем:Санскрит
Сканда Һора

***Сканда Һора***  Һинд дине астрологиясе буенча риваять беренче китабы. Ул Нираяна астрологиясенең беренче тексты һәм иңа баштагы трактаты, аны Атһарва Веданың  *[[Маһопанишад]]*ы дип атыйлар. Бу Һинд дине алдан әйтелгән астрология буенча текст Санскрит шлока форматында Муруган (Сканда) тарафыннан язылган, ул шулай ук Субраһманья, Кандасвами, Картикейян һәм Муруган буларак мәгълүм, һәм китап атамасы шулай ук *Джйотишмати Упанишад* булрак мәгълүм.
Сканда Хораның тулы тексты хәзер мөрәҗәгатьтә юк, хәзер булганы аның башка борынгы текстларда цитаталанган аның берничә һәм күпсанлы шлокалары. Ул барлык башка Хораларның тамыры һәм Сурья Сиддһанта белән максималь әһәмиятне Кояш системасының ритмына, мөгаен Һинд Үзәне Цивилизациясе белән ассоциацияләнгән Йогик һәм Тантрик тәҗрибәләрдән аффилиациядән килеп чыккан сулыш үрнәкләре һәм минут бүленешләренә максималь әһәмият бирә. Хәзерге көн Һинд дине астрологиясе Сканда Хораның киңәюе булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине астрономиясе
Төркем:Санскрит
Олеся Журакивська

**Олеся Журакивська** (; ) — театр һәм кино актрисасы.

## Фильмография
* Утрау (2016)
* Донбас (2018)

Төркем:Украина актрисалары
Төркем:Киевта туганнар
(10000) Мириостос

**(10000) Мириостос** () — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

## Тарихы

1951 елның 30 сентябрендә А. Д. Вильсон тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «*1951 SY*» саналган.

## Чыганаклар

* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Fifth Revised and Enlarged Edition. — B., Heidelberg, N. Y.: Springer, 2003. — 992 p. — ISBN 3-540-00238-3.
* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Springer Science & Business Media, 2012-06-10. — 1458 с. — ISBN 9783642297182
* Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry// Icarus : journal. — Elsevier, 1975. — Vol. 25. — P. 104—130.
* Kerrod, Robin. Asteroids, Comets, and Meteors (неопр.). — Lerner Publications Co., 2000. — ISBN 0585317631.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* 
* 

## Шулай ук карагыз

* (10001) Палермо астероиды

Төркем:Баш билбау астероидлары
Төркем:Әлифба буенча астероидлар
Gagauziä gimnı

**Tarafım** — Moldova qaramağındağı Gagauziä törki däwläte himnı.

## Süzlär

## İskärmälär

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Гагаузия
Ирина Влах

**Ирина Фёдор кызы Влах** ― гагауз сәясәтчесе, 2015―2023 елларда Гагаузия Башканы. Молдова Республикасы парламентында дә ике чакырылыш эшләгән. 

Төркем:Гагаузия башканнары
Ukraina gagauzları

{{TwinLAT|Украина гагаузлары
= Gagauz Awılları ==

* Kurçu
* Karakurt
* Kubey
* Satılık-Hacı
* Dimitrovka
* Bolboka
* Eski Troyan

## Çıganaklar

# ↑ Перейти обратно: ***1*** ***2*** Итоги переписи населения Украины 2001 года
# ↑ Этнодемографические процессы среди болгар Молдовы и Украины в середине XVIII-XX В. - тема научной статьи по истории и историческим наукам, читайте бесплатно текст научно-иссле...
# ↑ 
# ↑ Русский язык в Украинской республике
# ↑ Итоги Всесоюзной переписи населения 1970 года. Том IV — М., Статистика, 1973
# ↑ Всеукраїнський перепис населення 2001. Розподіл населення за національністю та рідною мовою
# ↑ Перепис 1989. Розподіл населення за національністю та рідною мовою (0,1)

Төркем:Украина халыклары
Төркем:Гагаузлар
İske Törbä

**İske Törbä** (Qırım tatarça: Eski Dürbe — «iske törbä, qäber»), qayber çığanaqlar buyınça  XIV ğasırda yasalğan  Baqçasaray Sarayınnan borınraq yasalğan şul bina  Baqçasaray'nıñ iñ iske iskärtkeç törbäse bula, Hansaray'nıñ 180 metr könyaq könçıgışında Çeregän-su Yılğasınıñ könyaq könçığışında, şul yılğanıñ sul yağında Zoya Kosmodemyanskaya uramında urnaşa.
Сакал

Ир кешеләрнең йөзендә үсеп торган чәчләр беренчедән яшүсмер чагында үсә башлый. Иреннәрнең өстендә үскән сакаллар мыек дип атала.

Юнаннар Мифологиясында зәүс посеидон сакал белән тасвирланган ләкин Аполлон сакалсыз кертелгән Гайсә мәсихтән борын бишенче гасырга кадәр сакал белән тасвирланган сакалның кайбер диннәрдә махсус урыны бар Ислам дине буенча да сакал үстерү сөннәт була.
Böyek Han mäçete

**Böyek Han Mäçete**  - Baqçasarayda urnaşqan Hansaraynıñ eçendä bulğan tarixi mäçet Qırımnıñ iñ olı mäçetlärennän berse bula.

## Tarix

Mäçet 1532 yılında I. Sahib Gäräy Xan tarafınnan yasalğan häm XVII ğasırda şulay atalğan. Binanıñ könçığışında ber Täharäthana bar mäçetneñ diwarları Qor'än Ayätläre belän bizälgän. Bu yazular qara tös belän kertelgän bula ike manarası bar ozınlığı 28 metr. Manaranı basqıçlar arqılı gizü mömkin, Manara taş tälinkälär belän yasalğan bula. Galim keşelär nigezendä mäçetneñ törle külämnärdä gömbäzlär belän yabıldı dip fiker äytälär 

1736 yılı mäçet yanğınnan (ut) zıyan alğan, soñrak II. Sälamät Gäräy idaräsendä yañadan tözelgän. 1750 yılı Arıslan Geray şul mäçetneñ yanına mädräsä yasağan, şul mädräsä yäğni uqu urını bügengä qädär zıyansız kilgän. Sovet Sotsialist Cömhüriätlär Berlege çorında şul mäçettä ğibadät tıyılğan, läkin bügen ğibadät itü mömkin bula. Qırım Avtonom Cömhüriyäteneñ 2014nçe yılda Räsäy tarafınnan okkupatsiädän soñ şul mäçettä yañartu başlanğan , qayber keşelär şul restovratsiäneñ mäçetkä zıyan kiterüen äytälär.

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:XVI гасырда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сөнни мәчетләре
Төркем:Бакчасарай
Төркем:Кырым мәчетләре
Ковалёв

**Ковалёв**, Ковалев — фамилия.
* Афанасий Ковалёв (1903—1993), БССР Халык Комиссарлары шурасы рәисе (1986-1990).
* Михаил Ковалёв (1925—2007), БССР Министрлар шурасы рәисе (1937-1938).
* Николай Ковалев (1921—2002),  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* **[[Сергей Ковалёв]]**
** Сергей Ковалёв (1886—1960), тарихчы, фән докторы (1938), профессор.
** Сергей Ковалёв (1958), геолог, югары уку йорты укытучысы, геология-минералогия фәннәре докторы (2005).
* Юрий Ковалёв (1954), спортчы (*[[футбол]]*) һәм тренер.
----
* Лиана Ковалёва (1951), техник фәннәр докторы (1998), профессор (2000).
## Моны да карагыз
* Ковалевская
 

Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр
Аксёнов

**Аксёнов**, Аксенов — фамилия.
* Александр Аксёнов (1924—2009), БССР Министрлар шурасы рәисе (1978―1983).
* Василий Аксёнов (1932—2009), язучы.
* Евгений Аксёнов (1933―1995), астроном, МДУ П. К. Штернберг исемендәге Дәүләт астрономия институты директоры (1977―1986).
* Павел Аксёнов (1889—1991), фирка эшлеклесе, Казан шәһәр шурасы рәисе (1935―1937). Василий Аксёновның әтисе.
----
;Аксёнова
* Огдо Аксёнова (1936―1995), шагыйрә, долган язма әдәбиятына нигез салучы. 1976 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.
## Моны да карагыз
* Аксёнов музей-йорты — Казанда В. П. Аксёнов музей-йорты (2009 елда ачылган).

Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр
Киселёв

**Киселёв**, Киселев — фамилия.
* Валерий Киселёв (1942), галим-физиолог, Россия Фәннәр академиясе әгъза-корреспонденты (2014).
* Владимир Киселёв
**  Владимир Киселёв (1930), фәлсәфәче, фән докторы (1973), профессор (1974).
**  Владимир Киселёв (1942), химик, фән докторы (1987).
* Геннадий Киселев (1922—1979),  Советлар Берлеге Каһарманы (1946). 
* Кузьма Киселёв (1903—1977), БССР Халык Комиссарлары шурасы рәисе (1938-1940).
* Олег Киселёв (1933), механика гыйлеме белгече, фән докторы (1972), профессор (1988), ТР атказанган фән эшлеклесе (1994).
* Сергей Киселёв (1955), икътисадчы, фән докторы (1996).
* Тихон Киселёв (1917—1983), БССР Министрлар шурасы рәисе (1959-1973). Беларус КФ ҮК беренче сәркәтибе (1980-1983).
----
* Елизавета Киселёва (1925—), гамәли нәкыш рәссамы, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1976).
## Моны да карагыз
* Киселева, топоним. 
* Киселевка, топоним.
* Киселевка, гидроним.
* Киселёвск, топоним.

Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр
(9996) ANS

**(9996) ANS** () — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

## Тарихы

1960 елның 17 октябрендә К. Й. ван Хаутен, И. ван Хаутен-Груневельд,Том Герельс тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «*9070 P-L*» саналган.

## Чыганаклар

* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Fifth Revised and Enlarged Edition. — B., Heidelberg, N. Y.: Springer, 2003. — 992 p. — ISBN 3-540-00238-3.
* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Springer Science & Business Media, 2012-06-10. — 1458 с. — ISBN 9783642297182
* Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry// Icarus : journal. — Elsevier, 1975. — Vol. 25. — P. 104—130.
* Kerrod, Robin. Asteroids, Comets, and Meteors (неопр.). — Lerner Publications Co., 2000. — ISBN 0585317631.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* 
* 

## Шулай ук карагыз

* (9997) COBE астероиды

Төркем:Баш билбау астероидлары
Төркем:Әлифба буенча астероидлар
Альфред Форд

**Альфред Браш Форд** (1950 елда туган), шулай ук **Амбариш Дас** буларак мәгълүм,Ford Motor Company ширкәтен нигезләүчесе Һенри Фордның токымы.

## Килеп чыгышы
Альфред Фордның әтисе Уолтэр Би Форд II (1920–1991) булган, аның гаиләсе Детройтның көньягында Даунривер даирәсендә химия җитештерүендә мәшһүр булган. Аның әнисе Һенри Фордның улы Эдсель Фордның (1893–1943) кызы булган. Ике Форд гаиләсе бер-берсенә бәйле булмаган; аның әтисе дә, әнисе дә Форд фамилиясе белән туган булган. 
Альфред һәм Уильям Клэй Форд, Джуниор (1957 елда туган), Ford Motor Co. ширкәтенең хәзерге башкаручы сәркатибе беренче кузеннар булып тора. Альфредның әнисе Уильям Клэй Форд Джуниор әтисе Уильям Клэй Форд, Синиорның (1925–2014) туганы булган.
Альфред Форд хәзерге вакытта шәхси цифрлы маркетинг ширкәте ChannelNet-ның директорлар оешмасында хезмәт итә, анда ул шулай ук инвестор булып тора. Альфред Форд хәзерге вакытта цифрлы маркетинг фирмасы  ChannelNet-ның директорлар оешмасында хезмәт итә, Форд Мотор Компаниясе аның ChannelNet'ның иртә клиентларның берсе булган.

## Һаре Кришна Хәрәкәтендә катнашуы
Ул 1974 елдан бирле Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупаданың (Шрила Прабхупада) инициацияләнгән өйрәнчеге булып тора. Ул Бхактиведанта Свами белән беренче мәртәбә Америка Кушма Штатларында Далласта очрашкан. Альфред Форд  Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятенә 1975 кушылган һәм шул ук елда ул Прабһупада белән шул ук елда Һиндстанга беренче зиярәтен эшләгән. Ул Һавайида беренче Һинду гыйбадәтханәсен нигезләүдә ярдәм иткән һәм Детройтта Бһактиведанта Мәдәни Үзәген нигезләргә ярдәм итәр өчен  $500,000  иганә иткән. Ул 1983 елда тәмамланган булган. Альфред Форд еллар буена Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятенә күп әһәмиятле иганә биргән, ул Прабһупаданың Пушпа Самадһи Мандир төзү кебек проектларга ярдәм иткән. Ул Ведик Планетарийның Шри Майяпур Гыйбадәтханәсенең сәркатибе булып тора (гыйбадәтханә шулай ук TOVP кыскартылмасы астында мәгълүм).

Форд Мәскәүдә Ведик мәдәни үзәген төзү өчен якынча $10 миллион биргән. Ул Һонолулуда Һаре Кришна гыйбадәтханәсе һәм өйрәнү үзәге өчен $600,000-га бина сатып алган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Temple of the Vedic Planetarium

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Татар музыкасы фонохрестоматиясе

**Татар музыкасы фонохрестоматиясе** (, 2005 ел) — 11 дисктан торган татар халык һәм профессиональ музыка тупланмасы. Иң әүвәл, музыка уку йортларында файдалану максаты белән төзелгән. Дискларның тасвирламасы, кереш мәкалә татар һәм рус телендә төзелгән. Чикләрен, бер яктан, борынгы татар халык көйләре, икенче яктан XXI гасыр башында иҗат ителгән классикага әверелгән татар әсәрләре биләп торган озын татар музыкасы тарихының вакыт сызыгын колачлый. Дискка язылган әсәрләрнең шактый өлешен әле дә интернет киңлекләрендә тыңлау мөмкин түгел. Бу тупланма белән Казан дәүләт консерваториясе, Казан музыка көллияте һәм күп татар музыка мәктәпләре тәэмин ителгән.

## Тасвирлама
Тупланма 11 хронологик рәвештә урнаштырылган дисктан гыйбарәт. Дискларда татар музыкасының катлаулы һәм киеренке көчләр белән алга юнәлгән тарихы, ягъни 1920-елларда халык көйләреннән һәвәскәрлеккә күчүе, 1930-елларда профессиональ музыкаль белем алган татар композиторлары тарафыннан Ауропа таләпләренә якынлаштырылуы һәм әкренләп "Тукай аһәңнәре" поэмасы, "Тукай истәлегенә кыллы квартет", "Шүрәле" балеты кебек дөньякүләм танылган профессиональ әсәрләр иҗат ителүе тирән чыгылыш таба.

Дискның кереш сүзе В.Р.Дулат-Галиев тарафыннан рус телендә языла һәм Җәүдәт Дәрзаман тарафыннан татар теленә тәрҗемә ителә. Дисклар Н.Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясенең профессоры, сәнгать фәннәре докторы В.Дулат-Галиев һәм доценты Зөлфирә Саләхова тарафыннан төзелә. Дискка язганда заманча яңа язмалардан тыш күп архив язмалар кулланыла. Бу җәһәттән, тупланманың тавыш режиссерлары буларак төрле буын музыка эшлеклеләре билгеләнә: Исмай Шәмсетдинов, Инар Шәмсетдинов, Всеволод Владимиров, Камил Фәйзрахманов, Искәндәр Мостафин.

Диск тупланмасы Яңа гасыр телерадиокомпаниясе студиясендә 2005 елда яздырыла.

## Дисклар

## Чыганаклар

* 
* 

## Искәрмәләр


## Шулай да карагыз

* Татар музыкасы хрестоматиясе (мәгънәләр)

Төркем:Татар музыкасы
Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Татар фортепиано музыкасы буенча хрестоматия

**Татар фортепиано музыкасы буенча хрестоматия** () — татар композиторларының фортепиано өчен язылган һәм фортепиано өчен эшкәртелгән башка әсәрләренең ике кисәктән торган тупланмасы. Татарстан Республикасының һәр музыка мәктәбе диярлек тупланма белән тәэмин ителгән. 

## Тасвирлама
Әсәрләр жанр һәм авырлыгы буенча ике кисәккә төркемләнгән. Беренче кисәк музыка мәктәпләренең кече һәм урта классларында, икенче кисәк - урта һәм өлкән класслар, шулай ук музыка көллиятләрендә куллану максаты белән төзелгән. Җыентык матбугатта берничә тапкыр бастырылып чыккан әсәрләрдән, шулай ук әле яңа иҗат ителгән әсәрдән гыйбарәт. Җыентыкта махсус балаларга багышланган әсәрдән тыш, башка гомуми этник темалар белән үрелеп килгән әсәрләр дә чагылыш тапкан. Җыентыкта җыр, бию, марш, этюд,  вальс, прелюдия, соната, концерт, токката кебек жанрларга караган соло һәм ансамбльдә башкарыла торган әсәрләр кулланылган.

Әсәрләр Эльза Әхмәтова, Луиза Батыр-Болгари, Резеда Сабитовская, Екатерина Соколова, Вера Спиридонова, Флора Хәсәнова, Кира Шашкина тарафыннан туплана, мөхәррирләнә һәм 1987 елда Татарстан китап нәшриятында ике кисәктә бастырыла. Икенче кисәк күләм ягыннан күпкә зуррар. 2002 елда тупланманың беренче кисәгенең икенче басмасы "Яңалиф" нәшрият йортында дөнья күрә.

## Чыганаклар

* 
*
*

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Гришма

**Гришма** ул **Гришмаруту** сүзе кыскартылмасы, бу Санскрит  җәй сүзе мәгънәсендә . Ул алты фасылларның берсе (риту), һәрберсе ике ай дәвам итә, аларның калганнары: Васанта (яз), Варша (муссон фасылы), Шарад (көз), Һеманта (кыш алды), һәм Шишира (кыш).
Ул Джйештаның ике аена туры килә (Раши, Саур Маас яки Кояш календаре айлары) яки Һинд дине календаре буенча Аашадһ, яки Григориан календаре буенча апрель һәм май.  Аңа кадәр Васанта, яз фасылы була һәм шуннан соң Варша, яңгырлар фасылы була.
Гришма сүзе кызлар өчен исем буларак кулланыла. Гришма сүзе шулай ук эссе өчен кулланыла.
## Искәрмәләр

*Selby, Martha Ann (translator). *The Circle of Six Seasons*, Penguin, New Delhi, 2003, 
* Raghavan, V. *Ṛtu in Sanskrit literature*, Shri Lal Bahadur Shastri Kendriya Sanskrit Vidyapeetha, Delhi, 1972.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Татарстан Республикасы композиторларының музыка антологиясе

**Татарстан Республикасы композиторларының музыка антологиясе** (, ) — 2013 елда Александр Сладковский тарафыннан төзелгән татар композиторларының һәм татар мәдәниятенә кайсыдыр ягы белән караган башка композиторлар әсәрләре җыентыгы, өч дисктан гыйбарәт. Мәшһүр татар музыка белгече Йолдыз Исәнбәт тарафыннан диск җыентыгының әһәмияте тирәнтен дәгъвалана. Дискның тасвирламасы татар, рус һәм инглиз телләрендә бирелә. 

## Тасвирлама
Өч диск симфоник әсәрләрдән генә тора. Беренче һәм өченче ир-ат композиторлар әсәрләрен тәшкил итә. Беренче дискка Фасил Әхмәтов, Алмаз Монасыйпов, Фәрит Яруллин, Нәҗип Җиһанов, Александр Миргородский, Салих Сәйдәшев әсәрләре язылган. Өченче дискны Анатолий Луппов, Ренат Еникиев, Шамил Тимербулатов, Рәшит Кәлимуллин, Александр Чайковский әсәрләреннән гыйбарәт. Икенче дискта хатын-кыз композиторлар, ягъни Мәсгудә Шәмсетдинова, Резеда Әхиярова, Зөлфия Рәүфова, Елена Анисимова әсәрләре чагылыш таба.

Аудиоязмалар Татарстан Республикасы Дәүләт симфоник оркестры төркеме тарафыннан башкарыла. Бу чара дәвамында оркестр "Интермеццо" (Мәскәү), "2013 елда Казанда узачак XXVII Бөтендөнья җәйге Универсиада Башкарма дирекциясе", "Татар-информ" мәгълүмат агентлыгы, LUCIANO оешмалары белән тыгыз хезмәттәшлек итә.

Проектка якынлыча 5 млн сум акча сарыф ителә һәм югары дәрәҗәдәге профессиональ аудиоязмалар булдырыла.

## Эчтәлек

## Тәнкыйть

## Чыганаклар

* 
* 

## Искәрмәләр


Төркем:Антологияләр
Мандави

Һинд дине эпосы Рамаянада, **Мандави** ул Кушадһваджа патшасы һәм Чандрабһага патшабикәсенең кызы. Кушадһваджа Джанака патшасының туганы, аның кызы Сита эпосның төп персонажы  Рамага кияүгә чыккан. Мандави мөгаен Раджбирадж даирәсендә туган, ул шул вакытта Кушадһваджаның урыны булган. Алар гаилә гыйбадәтханәсенең тарихи калдыклары Радждэви Гыйбадәтханәсе тирәсендә табылган. Мандави Раманың энесе Бһаратка кияүгә чыккан булган. Аларның ике угылы булган Такша һәм Пушкала.   Аның сеңлесе Шрутакирти булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Мутһйяламма

**Мутһйяламма** ул Дурга / Кали Алиһәсе Матһаның формасы булган Һинд дине Алиһәсе. Аңа Хәйдарабадта йөзләрчә гыйбадәтханәләр бар.
Аңа аеруча Ашада аенда Маһанкали фестивале вакытында Һиндстанның  Телангана штатында табыналар. Һәр уик-эндта штатта Болларумда һәм Секундерабадта зур бәйрәм итүләр була.
Хәйдарабадта күп мәшһүр кешеләр бу гыйбадәтханәгә киләләр һәм догаларын тәкъдим итәләр. Әгәр дә Сез бу урында табынсагыз һәм кире кайтырга һәм дога укырга вәгъдә итсәгез, Сезнең теләкләрегез чынга ашачак дигән ышану бар.
Шиваджнагар янында Бангалорда мәшһүр гыйбадәтханә бар.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Шактизм
Морж

**Морж**  — диңгездә йөзүче һәм кыйтга өстендә йөри алган бер имезүче хайван төре.

Ишкәкаяклылар гаиләсеннән була эре гәүдәле, озын тешләре бар, Төньяк котып җирендә яшиләр, ата затлар зуррак була, авырлыгы якынча 1800 кг була.

Имезүчеләр арасында иң зур җенси әгъзасы булган икенче хайван.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Моржсыманнар
Төркем:Халыкара Кызыл китап
Ишкәкаяклылар

**Ишкәкаяклылар** (*pinnipedia*) - этсыманнар  төркемендәге хайваннар, аяклары ишкәк формасында үсеп килгән, суда йөзүче имезүчеләр.

Колаксыз тюленьнәр (phocidae), моржсыманнар (odobenidae), колаклы тюленьнәргә (otariidae) бүленәләр.

Бүгенге көнгә кадәр сакланган  33 ишкәкаяклы төре билгеле, казылмалар буенча табылган, юкка чыккан 50 башка төр бар, тере калган иң якын туганнары аюсыманнар һәм сусарлар була. Иң якын туганнары якынча 50 миллион ел елек эволюцияләнеп килгән.

Гәүдәләре зур һәм артык майлы була, шуңа күрә үзләрен салкынлыктан саклый алалар, бозлы җирләрдә арктикада бик күп ишкәкаяклы төре яши, шуның белән бергә, салкын булмаган суларда да ишкәкаяклылар бар, мәсәлән, Урта диңгездә яшәүче су эте. Ләкин Урта диңгез су этләре юкка чыгарга җыеналар.

Ишкәкаяклы хайваннар су эчендә яки кыйтга өстендә йоклыйлар, ләкин алар ике җирдә дә үлем куркынычы астында булалар, чөнки кыйтга өстендә ерткыч ак аю, су эчендә акулалар аларны аулыйлар. Аюлар ишкәкаяклылар өчен кешеләр кебек куркыныч түгел, бигрәк тә Канада илендәге су этенә ау аларның төрләрен юкка чыгару куркынычын барлыкка китерә. Аларны бәяле һәм калын тиреләре өчен аулыйлар. Шул аучылык тыелса да иллегал юл аркылы аучылыкны дәвам иткән кешеләр әле дә бар һәм аулау төре дә бик явыз, башларына таяклар белән сугып баш сөякләрен сындырып үтерәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Этсыманнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Моржсыманнар

**Моржсыманнар**  — диңгез имезүчеләре гаиләлеге. Элек ишкәкаяклылар отрядына кертелсәләр, хәзер ерткычлар отрядына кертәләр. Казылмалар буенча бу гаиләлек неоген чорында ук, якынча 20,5 млн ел элек яшәгәне күренә Бүгенге көндә бер генә төре — морж гына билгеле.

## Искәрмәләр

Төркем:Моржсыманнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Порнография

**Порногра́фия** ( «фахишә; зина, җенси азгынлык» +  «язам, сурәтлим»;  <  «сатам») яки кыскача **порно** — җенси ярсу тудыру максатыннан җенси якынлыкны чагылдыру.

## Тарих
Борынгы грек телендә «pornos» сүзе сатам дигәнне аңлаткан, хатыннарның гомерен хикәя ясап әйтү мәгънәсен белдергән. 

## Порнография төрләре
Бүгенге көндә анимация  язу, кино, видео, рәсем аркылы тәкъдим ителә.
Порнографияны туры эфир белән дә күрсәтеп була: башкалар арасында аеруча стриптиз һәм багана биюе төрләре.

## Порнография категорияләре
* Йомшак порно () — тулысынча шарә булмаган кешеләр күрсәтелгән порнографик әсәрләр  категориясе.  
* Каты порно () — җенси әгъзаларны һәм җенси якынлыкны күрсәткән төр  була.

## Икътисад
Клиентларны җәлеп итү максаты белән рекламаларда кайчак порнографик һәм эротик әйберләр кулланыла.

### Порнографик фильм индустриясе
Порнографик фильмнар төшерү озын тарихлы, ләкин кануннар белән чикләнү аркасында 1970нче елга кәдәр чикле иде. Порнографик кинолар җенси якынлык тамашачыларга күрсәтеп, бәйле товарларны сатуны алга сөрәләр.

## Тәнкыйть

Кайбер порнография төрләре закон буенча күп илләрдә тыелган — мәсәлән бала порнографиясы иллегал булып санала. 1970 елдан бирле феминист активистлар порнографиянең хатын-кыз хокукларына каршы икәнен әйтәләр. 

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Фәхишәлек

Төркем:Порнография
Төркем:Җенси мөнәсәбәт
Anıtqäber

**Anıtqäber** ( — «мемориаль кабер», «истәлек кабере») — Törkiäneñ baş qalası Ankarada urnaşqan Atatörekneñ iskärtkeç qäbere Törek Telendä Anıtkabir bula mäğnäse istälekle qäber Mustafa Kemal Atatörek 1938nçe yılnıñ 10 noyäbrendä wafat bulğannan soñ gäwdäse waqıtlıça Ankara Etnografiä Muzeyenda saqlanğan , Anıtqaber tözelgännän soñ şul cirgä küçerelgän. 1944nçe yılda nigez salu başlandı qayber uñışsızlıqlar arqasında tämamlaw eşe beraz kiçekte

1952nçe yılda bina tämamlandı 1953nçe yılda Atatörekneñ gäwdäse şul cirgä küçerelde. 1973nçe yıldan birle İsmät İnönüneñ dä gäwdäse şul cirdä bula. 1966nçı yılda Cämal Görsälneñ gäwdäse dä şul qabergä quyılğan ide läkin 1988nçe yılda başqa cirgä küçerelde.

## Arıslanlı Yul

İskärtkeçkä yaqın 262 m ozınlıqtağı cäyäwlelär öçen yulda ike yaqqa da hitit arxelogik tabıldıqları kebek stildä yasalgan un ike par arıslan häykäle tözelgän ul yulnıñ iseme Törekçä "Aslanlı yol" yäğni arıslanlı yul bula. 

## Tantanalı Plaza
Arıslanlı yulnıñ soñında Tantanalı mäydan Törekçäse "tören meydanı"  bar mäydannıñ ozınlığı 129 m kiñlege 84 m häm 15000 keşe sıydırışlı itep eşlängän. idän 373 keläm bizäkläre belän bizälgän , törle töstäge travertinnan eşlängän. 

## Xörmät Zalı
Xörmät zalı - Anıtqaberneñ simvolı häm Atatörek qäbere urnaşqan urını. Strukturası planda 41,65m x 57 m häm 17 m bieklekkä kütärelä bağanalarnıñ üzläre 14 m  

Atatörek qabere Xörmät Zalınıñ berençe qatında simvolik 40 tonnalı sarkofag astında urnaşqan , häm Atatörekneñ gäwdäse dä monıñ astında kümelgän. Bülmäneñ Sälcük häm Gosman İmperiyäse arxitekturası stilendä sigez poçmaqlı yoldızı bar , häm anıñ piramidaları tüşämä altın belän bizälgän.

## Tınıçlıq Parkı
İskärtkeçne äyländerep alğan park "Atatörekneñ öydä(yort) tınıçlıq dönyada tınıçlıq" digän süzeneñ hörmätenä tınıçlıq parkı dip atala. Anda yaqınça 25 ildän büläk itelgän yaqınça 50,000  dekorativ agaçlar çäçäklär häm quaqlar bar.

## İskärmälär

## Çıganaqlar

# **^** The mausoleum was depicted in the following Turkish banknotes:Central Bank of the Republic of Turkey Archived 2009-06-03 at WebCite. Banknote Museum. – Links retrieved on 20 April 2009.
# **^** The list (in Turkish) Archived 2013-10-31 at the Wayback Machine
# **^** 1936 Cadillac Series 80 used by Mustafa Kemal Atatürk**^** 
# **^** "10 Kasım'da Anıtkabir'de ziyaret rekoru kırıldı". *Radikal* (in Turkish). 11 November 2013. Retrieved 11 November 2013.

Төркем:Әнкара
Төркем:Төркия мәдәнияте
Төркем:Төркия истәлекле урыннары
Фёдор Болензен (1809)

** Болензен Фёдор Фёдор улы** (**Боллензен**, **Болленсен**; **Friedrich Bollensen**) (12 январь, 1809, Roßdorf, Гёттинген — 29 февраля (иске стиль белән 17 февраль) 1896, Висбаден) — Германия һәм Россия шәркыять белгече, Санскрит белгече, Казан Император Университеты профессоры.

## Биографиясе
1809 елда туган. Россия подданствосына ант иткән чит ил кешеләреннән (рус подданствосын 1849 елда алган). Геттинген университетында доктор дәрәҗәсен 1830 елда алган. Санкт-Петербург университетында сынау узгач, Гатчина тәрбия йортына немец теленең өлкән укытучы булып эшкә кергән булган. Хезмәтен калдыргач, Баш педагогик институтка немец авыз иҗаты адъюнкты булып билгеләнгән булган, уку өлеше үзгәртелү сәбәпле институттан эштән киткәч, 1850 елның 14 (2) ноябрендә диңгез министрлыгының гидрографик департаментының китапханәче вазифасына кергән.
Бу вазифадан 1852 елның 18 (6) февральдә Казан университетына Санскрит теленең ординар профессоры булып билгеләнгән булган. 1856 елның 7 декабрендә (25 ноябрендә) Казан университетында Санскрит кафедрасы бетерелеп штаттан тыш эштән чыккан. 1896 елның 29 (17) февралендә бронхиаль катар катлаулануларыннан Висбаденда үлгән.
Аның Калидасаның “Викраморваша” (СПб, 1846) пьесасының немец телендә 
комментарий ясаган басмасы “Һинд филологиясе буенча фундаменталь һәм үлемсез эшләренең берсе (Deutsche Biographie) дип санала.

## Чыганаклар
* Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского Казанского университета : За сто лет (1804—1904) : В 2 ч. / Под ред. заслуж. орд. проф. Н. П. Загоскина. — Ч. 1. — С. 221—222.
* Болензен Федор Федорович // В кн.: Загоскин Н. П. Деятели Императорского Казанского университета, 1805—1900. — Казань, 1900. — С. 35 и др.
* Болензен Ф. Ф. // Русский биографический словарь. СПб., 1908. — Т. 3. — С. 175.
* Валеев Р. М., Мратхузина Г. Ф. Российско-индийские отношения в отечественной историографии и источниковедении : Учебное пособие. — Казань: КГУ, Институт востоковедения, 2007. — 235 с.
* А. М. Куликова. Российское востоковедение XIX века в лицах. — Российская академия наук, Институт востоковедения, Санкт-Петербургский филиал, 2001. — 190 с.
* Bollensen, Friedrich in «Deutsche Biographie»
## Хезмәтләре
* Список публикаций и переводов: Bollensen, Friedrich 1809—1896
* переводы на Google Books
## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Санскрит белгечләре
Төркем:Казан университеты укытучылары