open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Актанышбаш

**Актанышбаш** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Халык саны — 369 тирәсендә. Почта индексы — 423740.

Актаныштан көнбатышта урнашкан, электән ара 3 чакрым тәшкил итсә, хәзер ике авыл чынлыкта кушылып бетте. Әлеге авыл кешеләре вакытында Нөрәкә урманы дип аталган (хәзерге Нөркә) урында өлкән туганнары белән бергә яшәгәннәр. Актаныш елгасы чирәмлектән инеш сыман агып ята. Агачлар киселү барышында ул ярлар ясап, җирне ярып, Шәрип-Куян юлы ягына күчә бара. Актанышбаш янында аның ярлары нык текәләнә.

Төгәл кайчан Актаныш-Нөркә авылыннан аерылып чыгуы билгеле түгел. Әҗәкүлнең өч өйле урамы (авыл нигезе) кешеләре Карабәк-Габдулла хан токымы вәкилләре дә Актанышбаш халкының төп өлешен тәшкил итәләр. Торак пункты 1744 елгы рәсми кәгазьләрдә теркәлүе нигез салуның XVIII гасыр башларына ишарәли. Вотчиналы башкортлар катламыннан саналганнар. Умартачалык, урман әзерләү, кәсепчелек, ат дирбиясе һ.б. әйберләр җитештерү белән дә шөгыльләнәләр.

Авыл Гәрәй волостеның Әҗәкүл түбәсенә, Кыргыз волостеның Тугыз түбәсенә, Унберенче йортка, Такталачык волостена карый. 1795 елда 22 хуҗалыкта 80 ир һәм 60 хатын-кыз җенесендәге кеше яшәгән. Аннан халык саны үзгәреше түбәндәгечә бара: 1859 елда - 469, 1870 тә - 466, 1884 тә - 585, 1897 дә - 632, 1906 да - 648, 1913 тә - 305, 1921 дә - 373, 1926 да - 330, 1938 дә - 320, 1949 да - 315, 1958 дә - 350, 1965 тә 86 хуҗалыкта - 336, 1989 да 81 йортта - 229, 1993 тә 89 гаиләдә - 265, 2010 елда 105 хуҗалыкта 341 кеше гомер кичерә.

1988 елның 29 июлендә Әҗәкүл, Ирмәш, Чөгәнә авыллары белән берлектә Актанышбаш авыл Советын оештырутурында ТАССР Югары Советы Президиумы Указы чыкты, яңа берәмлекнең үзәге итеп Актаныш сайлана.

Бөек Ватан сугышында илне сакларга кулына корал алган 77 яугирнең 35 е һәлак була. 
## Тарих
1744 елда нигезләнгән.

## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.

## Танылган шәхесләр
* Фирдәвис Ханов (1951), РФ һәм ТР атказанган архитекторы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
* *Фәнүс Муратов, Йосыф Хуҗин.* Актаныш - туган җирем. ― Казан, 2010, 15нче бит.
Ахун (Татарстан)

**Ахун** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
 
## Географиясе
Ахун Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 305 чакрым, ә район үзәге Актаныштан көньяк-көнбатышка таба 24 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Ахун — бүләр ыруы башкортларының авылы. XVIII гасырда нигезләнгән — 1747 елдан билгеле. 11нче башкорт кантоны, Ырынбур губернасы Минзәлә өязе Бүләр волосы Бүләр түбәсенә карый, 1865 елда бу өяз Уфа губернасына керә. 1866 елда ырыу волослары бетерелгәч, авыл Байсар волосы составына керә.
ХХ гасыр башында мәчет (1831 елдан аның карамагында мәктәп эшли), икмәк магазины теркәлгән.
1920 елдан Татар АССР-ның Минзәлә кантоны, 1930 елдан — Актаныш районы, 1935 елдан — Калинин районы, 1959 елдан — Актаныш районы, 1963 елдан — Минзәлә районы, 1965 елдан — янә Актаныш районы составына керә.
## Демография

Россия империясе законнарына ярашлы, 1-4 ревизия сказкаларында башкортлар исәпкә алынмый, арытабан үз теләкләренә ярашлы гына исәпкә алына (5нче ревизиядә өлешчә исәпкә алына). 1795 елдан башлап гомуми исәпкә керәләр.
1795 елда 9 йортта 76 асаба башкорт, 12 йортта — 38 типтәр теркәлә, 1762 елда улар 9 кеше теркәлә. 1816 елда — 10 башкорт, 2 кердәш башкорт һәм 28 типтәр, 1834 елда 33 башкорт була, 5 кердәш башкорт һәм 52 типтәр була. 1848 елда Сөн елгасы янында 2 Ахун авылы була: беренчесе — Минзәләдән 68 чакрым ераклыкта (6 йорт һәм 43 башкорт), икенчесе — өяз үзәгеннән 65 чакрым ераклыкта (22 йорт, 109 тептяр). 1859 елгы 10нчы ревизия буенча, 100 башкорт ир-аты, 252 типтәр языла. Башка чыганак буенча, 138 асба башкорт һәм хәрби дәрәжәдәге кердәш. 1870 елда — 322 башкорт; 1902 елда — 268 асаба башкорт һәм хәрби дәрәжәдәге кердәш, 1905 елда 98 йортта 568 кеше яши.
1989 елгы җанисәп буенча төп милләт: татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 185 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,46%,
башка халыклар — 0,54%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
* 

Төркем:Актаныш районы торак пунктлары
Буазкүл

**Буазкүл** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
 
## География
Буазкүл Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 290 чакрым, ә район үзәге Актаныштан төньяк-көнбатышка таба 24 чакрым ераклыкта урнашкан.

Актаныш авылыннан 27 км төньяк-көнбатыштарак, Агыйдел елгасы тамагы янында.
### Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Тарих
Буазкүл ― шушы ук атамалы күл һәм Киндеркүл елгасы буенда урнашкан Енәй волостеның (1866 елдан Семиостровск волосте) Енәй түбәсе башкортлары авылы. 
18 йөзнең 1 нче яртысында нигез салына. 18-19 йөзләрдә халкы башкорт-вотчинниклар һәм типтәрләр катлауларына бүленә. Игенчелек, терлек үрчетү белән шөгыльләнәләр. Мәчет турында беренче тапкыр 1816 да искә алына, аның каршында мәктәп эшли. 20 йөз башында авыл җәмәгатенең имана җире 683 дисәтинә тәшкил итә.
## Административ-территориаль корылышы
1920 елга кадәр Уфа губернасының Минзәлә өязе Семиостров волостена керә. 1920 елдан ТАССРның Минзәлә кантонында. 1930 елның 10 августыннан - Актаныш, 1963 елның 1 февраленнән ― Минзәлә, 1965 елның 12 гыйнварыннан ― Актаныш районында.
## Демография

Буазкүл авылында 1816 елда 8 йортта 48 ир-ат һәм 40 хатын-кыз исәпкә алына, 1848 елда 19 йортта ― 112 башкорт. 1859 елда ― 125 асаба башкорт һәм элеккеге хәрби дәрәҗәдәге кердәшләр (моңа кадәр алар теркәлмәгән). 1870 елда 25 йортта 137 башкорт исәпкә алынган, 1902 елда 37 йортта 112 асаба башкорт һәм хәрби дәрәҗәдәге кердәшләр, 1905 елда Киндеркуль каршындагы 43 йортта ― 279 кеше.
1989 елгы җанисәп буенча nөп милләт — татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 227 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97.80%,
башка халыклар — 2.20%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
*
Бүләк (Актаныш районы)

**Бүләк** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл. Авыл Татар Ямалы авыл җирлегенә керә.
## Географиясе
Актаныштан 26 чакрым көнбатыштарак Түбән Кама ГЭСы сусаклагычы зонасы чигендә урнашкан. Камбара тимер юл станциясе аннан 68 чакрым ераклыкта, кайчандыр күп нәрсә белән бәйләнгән Дербешка пристане исә 18 чакрымда була.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Тарих
1925 елда нигезләнгән.
Аңа нигезне 1925 елда Иске Семиостров авыл кешеләре салалар. Башта 7 гаилә килеп утыра. Өшәр халкы күчмә авыл дип атаса да, күченүчеләр аңа кадерләп Бүләк исеме куша. Торак пункты Иске Семиостров авыл Советына карый. 1929-1930 елларда хуҗалыклар саны 68 гә җитә.
1927 елның 2-19 декабрендә ВКП(б)нең XV съезды үткәннән соң 13 гаилә берләшеп, “Байкал” күмәк хуҗалыгы оештыра, рәисләре итеп Хатип Харисовны сайлыйлар. Районнан аларга кемнәрдәндер тартып алынган ике ат бирәләр. Бирегә ярлылар күчеп килми, матур киләчәккә омтылганнар яңа нигез кора. Аларның бөтен нәрсәсе була, күмәк хуҗалык тиз тернәкләнеп китә. Хак булса, хуҗалык бик яхшы нәтиҗәләргә ирешкән өчен, рәисләре Лотфулла Хәйбуллин 1930 елда партиянең XVI съездына делегат буларак сайлана.
Бөек Ватан сугышына 59 кеше алына, 43 кеше һәлак була, хәбәрсез югала.
Бүләкнең көнбатышында – безнең эрага кадәр I, VIII гасырларга, безнең эраның III йөзенә, төньяк-көнчыгышында безнең эрага кадәр III йөзгә, безнең эраның III, VI-IX гасырларына караган авыллыклар булган. Шуларның истәлеге булып авылда борынгы зират сакланган.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 104 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97.12%,
башка халыклар — 2.88%.

## Социаль өлкә
1932 елда башлангыч мәктәп ачыла. 1965 елда йортлар радио, 1966 елда электр, 1994 елда районда беренче булып газ кертелә. 2006 елда мәктәп һәм медпункт өчен яңа бина салына. 1994 елдан клуб эшләми.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Карач

**Югары Карач** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы юкка чыккан авыл.
## Географиясе
Югары Карач Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 288 чакрым, ә район үзәге Актаныштан төньяк-көнбатышка таба 23 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән. 
 Актаныштан 26 чакрым көнбатыштарак, Шәбез елгасы буенда урнашкан. Яңа Кормаш авыл җирлегенә керә. XVII йөздә нигез салына. Башкорт катламындагылар биредә көн күрә. 1880 нче елларда 276 дисәтинә җирләре була. Башта Байлар волостенда, ирләре Зөбәер Өметбаев командасында (1816), шул волостьнең Калмаш түбәсендә торалар. 1859 нчы елда Семиостров йорт җәмгыятендә, 1902 нче елда елны волостенда исәпләнәләр. 1870 нче елда 16 йортлары, җил тегермәннәре була. 1816 нчы елда 26 ир-ат исәпкә алынган, 1859 нчы елда авылда - 63 җан, 1870 нче елда - 70, 1897 нче елда - 127, 1913 нче елда - 154, 1920 нче елда - 145, 1926 нчы елда - 75,  1938 нче елда - 102, 1949 нче елда - 65, 1958 нче елда - 56, 1970 нче елда - 60, 1979 нчы елда - 39, 1993 нче елда 2 хуҗалыкта - 7, 2010 нчы елда 1 өйдә - 1 кеше гомер кичерә.
Күмәкләшү чорында “Спартак” хуҗалыгы төзиләр. Эреләндерү барышында Крупская исемендәге хуҗалыкка кушылалар.
14 яугир Бөек Ватан сугышына китә, боларның 9-ы шунда һәлак була.
## Танылган шәхесләре

* Корбанов Гыйльмегали Муллагали улы — Татар Суыксуы урта мәктәбен тәмамлый. Хуҗалыкта зшли. 1967нче елның февраленнән район төзү-монтаж идарәсендә тракторчы булып эшли. Татарстанның атказанган механизаторы.
* Бәдретдинв Таҗи Бәдретдинулы — 1943 нче елда илне саклауга китә, шуннан 1950 нче елга кадәр Ватан алдындагы бурычын үти. Яудан соң Пермьдә яши, хәрби заводта эшли. Кызыл Йолдыз, I дәрәҗә Ватан сугышы орденнары, медальләр белән бүләкләнә. Пермьдә җирләнә.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Югары Богады

**Югары Богады** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
## Географиясе
Югары Богады Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 298 чакрым, ә район үзәге Актаныштан көньяк-көнбатышка таба 19 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1928 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 86 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Танылган шәхесләр

### Озын гомерле кешеләре
Сәгыйдә Мәннанова - 96 яшенә кадәр яши. Аның 13 баласы булып, сигезе исән-сау үсеп, җәмгыятькә файда китерә, барысы да югары белемле.
Гания кортка 98 яшендә бакыйлыкка күчә. Өч улы булып, өчесе дә яу кырында башын салган.
Вафа әби Исламова 103 яшьтә вафат була.
## Мәктәп
1929 - Мәктәп ачылуы.
Беренче укытучы - Салиха Фәттахова. 1948 елга кадәр - Зәйтүнә Габдуллина. 1948 елдан Рәйханә Хәсәнова укыта башлый.
1969 елда беренче кино куела.
## Мәчет
Югары Богадыда Аллаһ йорты 2016 елда ачыла. Аның башында Югары Богады кияве Зәки Нәгыйм улы Фәхразыев тора. Авыл халкы җирлек җитәкчеләре ярдәме белән мәчет төзүдә катнашты. Хәзрәт-Равил Шакиров.
## Югары Богады авыл клубы
Авылда клуб сугыштан соңгы чорларда ук авыл осталары тарафыннан салына. Ишеткәннәр буенча, 1946-1947 еллар тирәсе буладыр. Клуб мөдире булып Яңа Богады авылы кызы Сәидә Фәссахова эшли. 1951-1955 елларда Илдар Әхмәткирам улы Кирамов мөдирлек итә (ул 1997 елда вафат була).
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
*Татарстан Республикасының Бөек Ватан сугышы виртуаль музее (https://tatfrontu.ru/tt/cards)
*"Бер "Тамыр"дан" китабы (Хозяйство "Тамыр": история и настоящее. Очерки) Авторы-составители: Гелюся Рауфовна Закирова, Лейсан Фаукатовна (15.10.2019)
Илчебай

**Илчебай** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
 
## Географиясе
Илчебай Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 304 чакрым, ә район үзәге Актаныштан төньяк-көнбатышка таба 8 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Илчебай авылы 1747 елда нигезләнгән. Шәбез күле каршында Гәрәй волостеның Әжәкүл, аннары Янҗигит түбәсендә тик асаба башкортлар яшәгән авыл
Актаныштан 8 чакрым төньяк – көнбатыштарак, күлләр янында , 5-6 чишмә бәреп торган тау итәгендә урнашкан. Күренекле тарихчы, археограф Сәет Вахидов 1929 елның җәендә безнең якта археографик экспедициядә була. Һәм Гәрәйхан шәҗәрәсенең 1830 – 1840 елларда язылган нөсхәсенә тап була, бу – мондый шәҗәрәнең иң борынгысы, ул Илчебай тексты дип йөртелә. Кабилә башлыгының XII буын вәкиле  Әҗи Илчебайда яши, аның 6 улы була. Аның җирлектәге ерак бабасы Түбән Гәрәйгә нигез салган Йабанчы була. Аның улы Кунак хуҗа (дүрт угыл атасы) – Мәхмүд – Җанибәк – Җәнҗегет – Пичура – Коңгырбай – Акъегет (шәҗәрәдә 4 улы барлыгы күренә: Акман, Сөләй, Адай һәм Әҗи) – Илчебай, ул – Адай углы. Әлеге кыйммәтле документ Илчебай нәселенең Түбән Гәрәйдә яшәгән бабаларыннан башлануын ачык күрсәтә. Биредә аларга кадәр марилар яшәгән. Монда татар тарихы 1710 – 1712 еллардан башлана, ди өлкәннәр.
XX йөз башында 1080 дисәтинә җирдән файдаланалар. Тагын аучылык, балык тоту, сарык тиресе эшкәртү, тун, толып, чикмән тегү, тула оек басу, умартачылык, кәсеп итү белән дә шөгыльләнәләр.
Иман йорты турында беренче тапкыр 1812 елгы эш кәгазьләрендә телгә алына, мәхәллә 1852 елны рәсми таныла. Мәчет кабат 1913 елда төзелә. 1870 елда – мәдрәсәсе булу билгеле.
1929 елда Мифтахетдин Шириев җитәкчелегендә “Бүләк” хуҗалыгы оеша. Соңыннан күршеләр белән берләшеп, “Таулар”га әйләнәләр. Хәзер “Нур”ҖЧҖ исемендә көн күрәләр.
Башлангыч мәктәп 1920 еллардан бирле эшли, балалар саны кимү сәбәпле, бары 1980 – 1990 елларда ябылып тора.
1 кеше репрессияләнә.
Бөек Ватан сугышына киткән 81 кешенең 55енә кабат туган ягына әйләнеп кайту насыйп булмый.
## Халкы
1795 елда мондагы 11 авыл арасында иң зурысы була, Куян, Әҗәкүл дә аннан калыша, биредә 38 хуҗалыкта башкортлар:  123 ир-ат, 100 хатын-кыз яши. 1816 елда – 171 ир җенесле башкорт Ильяс Мортазин командасында исәптә тора. 1834 елда башкортлар 382 җан (бу вакытка Гәрәй волостенең Җәнҗегет түбәсенә карыйлар), 1859 елда – 515 ( Такталачык йорт җәмгыятенә кертелгәннәр) асаба башкорт була. 1902 елда Шәрип, соңыннан Такталачык волостена буйсына, 116 йортта 328 башкорт ир-аты исәпләнә, 1905 елда - 664 асаба башкорт, 1912 елда 700 асаба башкорт яши.

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 91 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
*
Ирмәш (Актаныш районы)

**Ирмәш** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
 
## Тарих
XVIII гасырда, Гәрәй кабиләсеннән Жуар нэселненнэн XIII буын вэкиле Ирмәш Ирмәк углы белән нигезләнгән. Тарихчы Әнвәр Әсфәндиярев буенча, 1738 елда башкорт старшинасы Ирмәк Урмашев, йөз башы Мәсәгут Абызаев, Иштәк Ишкининһәм аларның туганнары тарафынан нигезләнә.
## Демография

1795 елда 6 йортта 62 башкорт исәпкә алына; 1816 елда 13 йортта 76 башкорт, шул исәптән авылга нигез салучы Ирмәшнең уллары - 77 яшьлек Әдий һәм 53 яшьлек Хисаметдин Ирмяшевлар яши. 1834 елда башкортлар саны 128 була, 1859 елда - 85 башкорт ир-аты теркәлә, 1870 елда 35 йортта - 192 типтяр; 1902 елда - 93 асаба башкорт; 1905 елда - 187 башкорт; 1912 елда 232 асаба башкорт исәпләнә.
1989 елгы җанисәп буенча төп милләт: татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 138 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,55%,
башка халыклар — 1,45%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Газинур Фарукшин (1956), җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2016).
* Инсаф Хәбибуллин (1967), баянчы, җырлар авторы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
* 

Төркем:Актаныш районы торак пунктлары
Югары Яхшый

**Югары Яхшый** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
Халык саны — 203 тирәсе. 
## Географиясе
Югары Яхшый Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 292 чакрым, ә район үзәге Актаныштан көньяк-көнбатышка таба 35 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Югары Яхшый авылы 1735 елдан билгеле. 
1762 елда үткәрелгән Өченче ревизия материалларында старшина Минәй Бикбауыв командасына караган авыллар арасында Яхшый авылындагы 22 ир-ат типтәр күрсәтелгән. Дүртенче ревизия (1782 ел) материалларына караганда, аларның саны 38 гә җиткән. XVIII гасыр ахырыннан ревизия документларында башкорт сословиесендәге кешеләр дә исәпкә алына башлый. 1795 елда Югары Яхшый авылында 12 хуҗалыкта бу катламга караган 89 кеше, 2 хуҗалыкта “типтәр” сословиесендәге 15 кеше теркәлгән.
Югары Яхшый авылы халкының төп шөгыльләре игенчелек һәм терлекчелек булган. Шулай ук умартачылык, тукучылык та таралган була. Мәчет турында беренче тапкыр 1854 елда искә алына, 1867 елдан мәчет каршында мәктәп эшли. 20 гасыр башында авылда икмәк саклау кибете булган. Бу чорда крестьян җәмәгатенең җир биләмәләре 2174,5 дисәтинә була. 
1920 елга кадәр Югары Яхшый авылы Уфа губернасының Минзәлә өязе Байсар волостена караган. 1920 елдан ТАССРның Минзәлә кантонында. 1930 – 1935, 1959 – 1963, 1965 елдан соң Актаныш районында, 1935 – 1959 елларда Калинин, 1963 – 1965 елларда Минзәлә районы составына карый. Хәзерге вакытта Югары Яхшый авыл җирлеге үзәге. 
1931 елда авылда «Эконом» колхозы оештырыла, соңыннан аның исеме берничә тапкыр үзгәртелә. 1994 - 2002 елларда "Яхшый" кооперативлар берләшмәсе. 2003 - 2006 елларда "Яхшый" авыл хуҗалыгы җитештерү комплексы. 2006 елдан "Эконом" ҖЧБ. Авыл халкы нигездә "Эконом" ҖЧБдә эшлиләр. 
1924 елда башлангыч мәктәп ачыла, 1931 елда ул җидеееллык, 1961 елда сигезъеллык, 1965 елда урта, 1989 елда тулы булмаган урта, 2002 елда урта мәктәп итеп үзгәртелә (яңа бина салына). 2003 елдан – тулы булмаган урта мәктәп. Авылда мәдәният йорты (1976 елда төзелә), китапханә, балалар бакчасы, фельдшерлык пункты эшли.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 160 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98.12%,
башка халыклар — 1.88%.

## Мәгариф

## Авылда туган шәхесләр

* Һани Юлдашев (*1902-1940*) — фирка эшлеклесе, тәрҗемәче, КДУ фәнни китапханәсе директоры.
* Макфи Бәдретдинов (1940), инженер-технолог, ТР атказанган машина төзүчесе.
* Мәкки Бәдретдинов (1944), инженер-технолог, ТР атказанган сәүдә хезмәткәре.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия: В 5 т. – Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. – Т. 1. 672 с. ISBN 5-85247-035-Х.
* Татары Уфимского уезда (материалы переписей населения 1722–1782 гг.) / Р.Р.Исхаков. — Казань: Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2020, 2020. — 192 с. — ISBN ISBN 978-5-94981-351-5
Югары Гәрәй

**Югары Гәрәй** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
 
## Географиясе
Югары Гәрәй Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 295 чакрым, ә район үзәге Актаныштан төньяк-көнбатышка таба 17 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Татар чыганаклары буенча, авыл XVII гасырда нигезләнгән. Башкорт тарихчы-галиме Әнвәр Әсфәндияревның тикшеренүләре нигезендә, Югары Гәрәй (Яңа Гәрәй) авылы XIX гасыр башында нигезләнә, чөнки 1795 елда Түбән Гәрәй авылы исәпкә алынганда, Югары Гәрәй булмый. 1816 елда 7 ревизия вакытында, анда 8 йортта 66 башкорт, 1834 елда 8 йортта — 63 башкорт, 1848 елда 11 йортта — 65 башкорт, 1859 елда 47 башкорт теркәлгән. 1902 елда — 71 башкорт; 1905 елда 24 йортта — 143 башкорт; 1912 елда — 169 башкорт (йорт).
Халкы нигездә игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнгән. 1905 елда су һәм җил тегермәне, кибет, мәчет (1848 елдан) исәпкә алына.
## Демография

2010 елгы җанисәп буенча төп милләтләр: татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 31 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
*
Күҗәкә

**Күҗәкә** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
## Географиясе
Күҗәкә Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 281 чакрым, ә район үзәге Актаныштан көньяк-көнбатышка таба 32 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 354 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,15%,
башка халыклар — 0,85%.

## Авылда туган танылган шәхесләр

* Альбина Вәлиева (*Хәйруллина*, 1962), филология фәннәре кандидаты.
* Фәнисә Гыйльметдинова (1946), Татарстанның атказанган укытучысы (1991).
* Хәсән Заманов (1912―1956), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Ленар Зарипов (1967), Актаныш районы башлыгы (2022 елдан).
* Джон Мусин (1945), вокал буенча педагог, җырчы, БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1992).
* Робсон Мусин (1947), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1993), Муса Җәлил премиясе лауреаты (1990).
* Рәис Нәгыймов (1944), композитор, Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1987).
* Әлфия Ситдыйкова (1957), шагыйрә, тәрҗемәче.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мәсәде

**Мәсәде** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
## Географиясе
Мәсәде Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 295 чакрым, ә район үзәге Актаныштан төньяк-көнбатышка таба 20 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 229 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,56%,
башка халыклар — 0,44%.

## Тарих
Авылга 1927 елда Такталачык авылыннан күченеп килүчеләр нигез сала. Баштагы чорда ТАССРның Минзәлә кантоны Актаныш волостена карый. 1930 елдан Актаныш, 1963 елдан Минзәлә, 1965 елдан Актаныш районы составында. 1930 елда авылда "1 май" колхозы төзелә. 1965 елда ул “Актаныш” терлекчелек совхозы (Татар Ямалысы авылында) составына кертелә. Авыл халкы “Белая” нефть чыгару станциясендә эшли, ит-сөт җитештерү белән шөгыльләнә. 1930нчы елларда башлангыч мәктәп ачыла (1950нче елларда яңа бина төзелә, 1985 елда балалар бакчасы бинасына күчерелә), 2016 елда ябыла.  2007 елда мәктәптә музей оештырыла. 1950нче елларда авылда татар зыялылары (мәсәлән, композитор Җәүдәт Фәйзи) ял итә. Авылда клуб, балалар бакчасы, фельдшерлык-акушерлык пункты бар.
## Халык саны (еллар буенча):
1958 ел – 115, 1970 ел – 243, 1979 ел – 205, 1989 ел – 251. 
Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия: В 6 т. – Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2008. – Т. 4. – 768 с. ISBN 978-5-902375-05-0
Калмаш (Актаныш районы)

**Калмаш** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
 
## Тарих
1731 елда нигезләнгән.
Актаныштан 23 чакрым көнбатыштарак Шәбез елгасы буенда урнашкан.
  1731 елда калмашлыларның хәзер Башкортстанга караган Тузлыкуыш авылының 3 кешесенә һәм үзебездәге Апачта татарлар нәселенә нигез салган Апас мулла Тутаевка күчеп утырырга рөхсәт бирүләре рәсми кәгазьләрдә теркәлеп калган.  Алар 1745, 1749, 1761 елларда Каен Түбә, Карт, Суыксу һәм Шәбез авыллары вотчиналары белән бергәАгыйдел елгасы тамагыннан Туктар күленә кадәрге арасын, башка су чыганакларын, Кама елгасының болынлы ягындагы күлләрне төрле вакытка оброкка тапшырганнар. Җирләренең мул булуы авылның бу тирәдә иртәрәк барлыкка килүен раслый. Шул рәвешле аңа нигез ким дигәндә XVIII гасырга краган рәсми кәгазьләрдә йөзбашы Кадермәт Дусмәтов, Азамат Ишкин, Мостафа Чурашов,Үтәмәш Шыгаев, Ярмөхәммәт Уразманов, Акай Зөбәеровның исем-фамилияләре телгә алына.
  1813 елда авылда мәчет булуы, 21 июньдә аңа Габделкаһир хәзрәт Ишмәтовның имам итеп куелуы, малайлар мәктәбе эшләве, 1859 елда җил тегермәне барлыгы теркәлеп калган. 1913 елда мәдрәсәдә шәкерләр саны 50 гә җиткән, мөдәррис вазифасын имам-хатыйп Габделмосавир Габделкәбиров башкарган.
  1799 елда җирләрне генераль ызанлаганда авыл вотчиналарына Минзәлә өязеннән – 379, Бөре өязеннән 1172 дисәтинә җир бүлеп бирелә, 1918 елга кадәр шулардан файдаланалар.
  1870 елгы мәгълүматларга караганда, Калмашта типтәрләр көн күргән.
  Кантоннар чорында авыл Унынчы йортка, аннан Семиостров волостена карый.
  1929 елда Фрунзе исемендәге хуҗалыкка берләшәләр, 1950 елда “Алга”га (Шәбез), соңыннан чалманаратлыларга кушалар, “Агыйдел” хуҗалыгы булып көн күрәләр. Ул “Наратлы” ҖЧҖкә әйләнә.
  6 кеше репрессияләнә.
  Бөек Ватан сугышына киткән 52 яугирнең 42 се кире әйләнеп кайта алмый.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 56 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Мирзанур Камалов ( районда баш зоотехник булып эшләгән, 1945 елның 5 маенда, Берлинны алгач һәлак була)
* Әбелгариф Камалов (районда эчке эшләр органнарында эшләгән, милиция лейтенанты булган)
* Раил Салихов ( отставкадагы милиция подполковнигы)
* Фәрит Салихов ( хуҗалык эшлеклесе) һ.б
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ. - Казань, 2008. -Т.4
* Списки населенных мест Российской империи по сведениям 1870 года.
* Полный алфавитный список всех населенных мест Уфимской губерни.- Уфа, 1906.
* И.Р Очерки истории Татарстана и Татарского народа.(20 век)- Казань, 1999 
* Муратов Ф., Хуҗин Й. Актаныш - туган җирем. - Казан, 2003.
* Имамов В. Безнең төбәк тарихы. - Чаллы, 2008.
* Актанышым - ак илем. // Актаныш - край мой лучезарный. -Казан "Идел- пресс", 2010.
Мерәс (Актаныш районы)

**Мерәс** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 60 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Шәхесләр

* Мулланур Имамов (1934), отставкадагы полковник, дивизия командиры урынбасары (*[[Мәскәү]]*).
* Замир Мостафин (1939), Мәскәү циркында келәм клоуны, Татарстан АССР атказанган артисты (1979).
* Әмирҗан Моталлапов (1934), язучы,  Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1991). 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Байсар

**Яңа Байсар** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
## Географиясе
Яңа Байсар Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 300 чакрым, ә район үзәге Актаныштан көньяк-көнбатышка таба 32 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
Яңа Байсар — Байсар волосының Сөн елгасы буенда урнашкан 57 йорттан торган 202 асаба башкорт авылы. Асабаларның 1 496 дисәтинә җире була. Һәр йортка 4,4 дисәтинә җир туры килгән гөмуми чәчүлек мәйданы 248 дисәтинә тәшкил итә. Арыш һәм солы 215 дисәтинә мәйданда чәчелә. Ул вакытта асабаларга бодай һәм бәрәңге таныш булмый. Авыл халкы милкенә 715 баш терлек исәпләнә. 5 хуҗалыкта 33 умарта була.
Яңа авылда мәчет бар исәпкә алына.
## Халык
Россия империясе законнарына ярашлы, 1-4 ревизия сказкаларында башкортлар исәпкә алынмый, арытабан үз теләкләренә ярашлы гына исәпкә алына (5нче ревизиядә өлешчә исәпкә алына). 1795 елдан башлап гомуми исәпкә керәләр.
1905 елда Иске Байсар авыл җирлегеннән 1 чакрымда булган Яңа Байсар авылында 86 йортта 227 кеше яши. 1912 елда яңа авылда 57 йортта 292 асаба башкорт теркәлә.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 111 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98.20%,
башка халыклар — 1.80%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Каенлык (Актаныш районы)

**Каенлык** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
 
## Тарих
Каенлык авылын, урманда агачларны кисеп, йортлар салып утырган авыл, диләр. Бар ягыннан да каен урманы белән уратып алынганга, Каенлык атамасын алган ул. 1928 елда бирегә беренчеләрдән булып Иске Богады авылыннан Муллагали Закиров, Шәмсемөхәммәт Закировлар килеп урнаша. Кимендә 25 хуҗалык була. Халкы игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнә.
1932 елда "Каенлык" колхозы оеша. Авыл халкы бердәм диярлек колхозга керә. Беренче рәисе итеп Шәрип Әхмәтшәехов сайлана. Әмма, аны кулак малае дип, төрмәгә утырталар. Аны Богадыдан Әхмәтҗан Янов алмаштыра. Соңрак, авылны Сталин исемендәге колхозга берләштергәнче, "Каенлык"та рәис булып Гыйлаҗетдин Фәрхетдинов эшли. Оста оештыручы иде дип искә алалар аны. Колхоз да алдынгылар рәтенә чыга. Авылда шундый әйтем дә йөргән: "Ашлык уңса - Гыйлаҗдан, уңмаса - Ходайдан..." Галиәхмәт абзый киңәшләре дә ярап куя, ул һәрвакыт үтемле сүзләре, тәкъдимнәре белән булышып торган. Колхоз оешуының беренче елларында ук иегенчелек буенча зур уңышларга ирешәләр. Ул елларда бригадир булып Хәбибҗан Шәрипов эшли. Алдынгы колхозчылар: Шаһгали Мәзнәвиев, Гафифә Фәсхетдинова, Гыйльмеҗиһан Фәрхетдиноваларны да авылдашлары бик зур хөрмәт белән искә ала.
## Халык
### Каенлыкның озын гомерле кешеләре

Шаһгали Мәзнәвиев
Фатыйма Муллагалиева
### Күп балалы әниләр
Мәдәния Галиәхмәтова, Нәсимә Латыйпова, Рәкыя Муллаярова, Миңнеямал Закирова, Хөмәйрә Гыйлаҗетдинова, Миңнеямал Муллагалиева, Гөлнәфидә Төхбәтуллина һ.б
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 11 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
*"Бер "Тамыр"дан" китабы (Хозяйство "Тамыр": история и настоящее. Очерки) Авторы-составители: Гелюся Рауфовна Закирова, Лейсан Фаукатовна (15.10.2019)
Яңа Кадермәт

**Яңа Кадермәт** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
## Географиясе
Яңа Кадермәт Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 302 чакрым, ә район үзәге Актаныштан көньяк-көнбатышка таба 21 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
Яңа Кадермәт авылы 1870 һәм 1900 еллар арасында Иске Кадермәт авылынан аерылып чыгып барлыкка килә.
## Халкы
1896 елда 22 кешегә җир бүленүе теркәлә. 1902 елда 9 йортта хәрби дәрәҗәдәге ир женесле 32 кердәш исәпләнә. 1912 елда авылда авылда 66 кердәш исәпләнә, алар барсы да типтәр тип языла.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 15 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
* 

Төркем:Актаныш районы торак пунктлары
Әҗәкүл

**Әҗәкүл** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.

Халык саны — 362 тирәсендә. Почта индексы — 423740.

## Тарих
1722 елдан билгеле.

Әҗәкүл авылы шул ук атамалы күл буенда Гәрәй, XIX гасыр уртасыннан ― Шәрәп, аннары Такталачык волосте башкортларының төп авылларының берсе. Җир 207 җанга бирелгән.

Авыл Агыйдел елгасы тугаендагы тигез үзәндә урнашкан. Халык бакча үстерә, мал көтә, игенчелек, кәсепчелек белән шөгыльләнә: халыкның күп өлеше пристаньдә эшли; җәен көненә 20 тиен, көзен 15 тиен алалар.

1848 елда 62 йортта 200 ат, 27 эре терлек, 100 сарык, 150 кәҗә, шулай ук 25 умарта, 15 чолык туры килә. 1905 елда 2 җил тегермәне, бакалея лавкасы, хуҗалык кибете, «пароход һәм икмәк» пристане булуы теркәлә.

1848 елда мәчет исәпкә алына, 1870 елда аның карамагында мәктәп тә була.

## Халкы
1795 елда 37 йортта 225 башкорт, бер йортта ― 6 типтәр, 1816 елда 51 йортта ― 305, 1834 елда 75 йортта ― 363 башкорт (6сы ― ике хатынлы, 1се ― өч хатынлы), 1848 елда 62 йортта ― 351 башкорт, 1859 елда ― 404 башкорт, 1870 елда 443 башкорт яши. 1906 елда 100 йортта ― 441 кеше яшәве теркәлгән. 1912 елда 115 йортта ― 580 асаба башкорт исәпкә алынган.

## Демография

Төп милләтләр: 1912 елгы җанисәпкә чаклы — асаба башкортлар, 1989 елгы җанисәп буенча — татарлар.
## Административ-территориаль королышы
Әҗәкүл авылы 1920 елга кадәр Уфа губернасының Минзәлә өязе Такталачык волостена керә. 1920 елдан башлап Минзәлә кантонына карый.

1930 елның 10 августыннан – Актаныш районы составына кертелә, 1963 елның 1 февраленнән – Минзәлә районына күчрелә, 1965 елның 12 гыйнварыннан кабаттан Актаныш районы составында.

Хәзерге ваҡытта Актаныш районының Актанышбаш авыл җирлегенә керә.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Әҗмәт

**Әҗмәт** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
 
## Географиясе
Әҗмәт Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 297 чакрым, ә район үзәге Актаныштан төньяк-көнбатышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1906 елда нигезләнгән. Актаныштан 17 чакрым төньяк-көнбатыштарак Шәбез елгасы буенда урнашкан. 1906 елда, су басудан еш бәла-каза күргәнлектән, Тау Такталачыктан күчеп утыралар. Авыл халкы үзен, явыз Иванның чукындыруыннан качып, Агыйдел ягына килеп төпләнгән Әҗмәт баба токымы дип саный.
  1917 елга кадәр 802 дисәтинә имана җирләре була. Игенчелек һәм терлекчелектән тыш киез итек басу белән дә шөгыльләнәләр.Соңгысын Совет чорында да курыкмый дәвам итәләр.
  1929 елның 16 декабрендә “Әҗмәт” исемле күмәк хуҗалыкка берләшәләр. 1939 елда бар кеше аңа кереп бетә. Ә аңа кермәгән 9 кеше репрессияләнә, өлгерләр читкә китеп котыла. Соңгы указлы муллалары Мулләхмәт Яһүдин була. Гафур Шәкүров, Шәйгәрдән Саттаровның үз предприятиеләре була, иген белән сәүдә итәләр. Сәүдә белән дә шөгыльлләнүчеләр була.
  “Таң” хуҗалыгына кушыла.
  Авылда башлангыч мәктәп эшли.
  1920 елга кадәр Такталачык волостенә карый, аннан Минзәлә кантонына кертелә.
Бөек Ватан сугышында 145 әҗмәтле катнаша, 51 е һәлак була.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 92 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,91%,
башка халыклар — 1,09%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Лилия Гыйбадуллина (1987), язучы, Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2021).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Гәрәй

**Түбән Гәрәй** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
## Географиясе
Түбән Гәрәй Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 294 чакрым, ә район үзәге Актаныштан төньяк-көнбатышка таба 19 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
Түбән Гәрәй - Гарәй волостеның (1866 елдан - Такталачык, аннары Шәрип волосте) Такталачык төбәсендәге асаба башкортлар авылы. 
Халыкның төп шөгылье игенселек, малчылык, урманчылык. 
1840 елда 303 башкорт 60 чирек көзге һем 82 чирек сабан икмәге чәчә. 1848 елда 54 йортта 146 ат, 85 сыер, 33 сарык, 230 кәҗә, шулай ук 50 умарта, 2 тимерчелек, тегермән була.
## Халкы
1795 елда 26 йортта башкорт катлавыннан 66 ир-ат һәм 70 хатын-кыз яши. 1816 елда 33 йортта 247 башкорт теркәлә, 1834 елда — 317 башкорт, 1859 елда — ир җенесле 200 башкорт исәпкә алына. 1902 елда — ир жинесле 348 башкорт исәпләнә. 1905 елда башкортлар саны 130 йортта 743 кеше була; 1912 елда 140 йортта 796 асаба башкорт исәпкә алына.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 78 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,72%,
башка халыклар — 1,28%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Күренекле шәхесләр

* Әбделгалим Әбтекәев (1787—?) — хәрби эшлекле. 1812 елгы Ватан сугышында һәм Рус армиясенең чит илгә 1813-1814 еллардагы походларында катнашучы. «1812 елгы сугыш истәлегенә» көмеш медаль, «1814 елның 19 мартында Парижны алган өчен» көмеш медаль кавалеры.
* Мирхәт Хөснимәрданов — ТРның атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан журналистлар берлегенең Х.Ямашев исемендәге премиясе лауреаты. 
* Назыйм Газетдинов — ТРның атказанган укытучысы. 
* Тәлха Анамов — табиб, медецина хезмәте полковнигы. 
* Надил Мөхәммәтов — журналист. 
* Илдар Вәҗиев — табиб. 
* Мирзәриф Анамов — хуҗалык эшлеклесе. 
* Илсур Вәҗиев — хокук белгече.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ. - Казань, 2008. -Т.4
* Списки населенных мест Российской империи по сведениям 1870 года.
* Полный алфавитный список всех населенных мест Уфимской губерни.- Уфа, 1906.
* И.Р Очерки истории Татарстана и Татарского народа.(20 век)- Казань, 1999 
* Муратов Ф., Хуҗин Й. Актаныш - туган җирем. - Казан, 2003.
* Имамов В. Безнең төбәк тарихы. - Чаллы, 2008.
* Актанышым - ак илем. // Актаныш - край мой лучезарный. -Казан "Идел- пресс", 2010.
* 
*
Бурсык (Актаныш районы)

**Бурсык** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
## Тарих
Шәбез елгасы буенда Гәрәй волостенең Такталачык түбәсе, аннары административ Шәрип волостендә нигезләнгән авыл..
1848 һәм арытабангы елларда — тегермән, аннан җил тегермәне билгеле.
1848 һәм аннан соңгы елларда мәчет, 1870 елдан мәктәп булуы турында мәгълүмат бар.
## Административ-территориаль корылышы
1920 елга кадәр авыл Уфа губернасы Минзәлә өязенең Такталачык волосына керә. 1920 елдан ТАССРның Минзәлә кантоны составында.
1930 елның 10 августыннан - Актаныш, 1963 елның 1 февраленнән - Минзәлә, 1965 елның 12 гыйнварыннан Актаныш районнары составында була.
Хәзер Мәсәде авыл җирлеге составында.
## Демография

1795 елда 15 йортта 104 асаба башкорт исәпкә алына, 1816 елда 19 йортта — 152 башкорт, 2 йортта — 5 типтәр теркәлә. 1834 елда 41 йортта — 235 башкорт, ир җенесле 5 типтәр исәпләнә; 1848 елда 42 йортта — 281 башкорт, 3 йортта — 9 типтәр; 1859 елда 443 башкорт, 8 типтәр була; 1870 елда 88 йортта — 461 башкорт, 1902 елда 132 йортта — ир-ат җенесенән 321 башкорт исәпләнә; 1905 елда шул ук йортта 700 башкорт яши.
1989 елгы җанисәп буенча төп милләтләр: татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 96 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
*
Дербешка

**Дербешка** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы торак пункт, 1940—1998 елларда — шәһәр тибындагы бистә. Әлегә муниципаль статусы — штп (федераль классификатор буенча).
 
## Географиясе
Дербешка Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 274 чакрым, ә район үзәге Актаныштан төньяк-көнбатышка таба 40 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1872 елда кораблар ремонтлау остханәләре оешканда нигез салына.
1970-елларда Түбән Кама сусаклагычы зонасына керә.
1995 елдан даими яшәүчеләр юк. 1998 елның 18 июнендә исәптән сызыла.
Шәһәр тибындагы бистә Кама елгасының сул ярында Актаныштан 42 чакрым көнбатыштарак урнашкан иде. Биредә бик борын заманнарданҗбирле халык яши. Безнең эраның I, III, V гасырларына караган авыллык, Пьянобор археологик культурасы торулыгы-Кирмәнчек шәһәрлеге калдыклары сакланган. Археолог Т. К, Ютина тикшергән каберлекләрнең XIII-XV йөзләргә каравы ачыклана. Авылның яңа тарихын шул чордан башлана дип санарга кирәк. Бу каберлекләрнең мөселман кешеләренеке икәнен дә онытмау зарур.
  Бистә буларак, Дербешка 1872 елда суднолар ремонтлау остаханәләре өчен нигезләнә. 1891-1895 елларда ул “Тат. Әҗби пристане. Стахеев арендасы” дип йөртелә. 1896 елгы исемлектә “Стахеевларның Дербешка запоны” дип теркәлгән. Революциядән соң 1940 елга кадәр Дербешка запоны исемендә йөри. XIX йөз ахырларында православие чиркәве, тимерчелек алачыгы, слесарьлык остаханәсе, икмәк киптергеч, 2 кибет була.
  Семиостров волостена карый.
  1940 елның 26 апрелендә шәһәр категориясенә кертелә. 1970 елларда су басу зонасына эләгү аркасында ремонтлау-эксплуатация базасы Башкортстанның Измаил бистәсенә күчерелә, эшчеләре шунда китә, бер өлеше Актанышка китеп төпләнә. 1998 елның 18 апрелендә торак пунктлар исемлегеннән төшереп калдырылды.
  Үзенең көчле хастахәнәсе, урта мәктәбе, базары бар иде. Икмәк кабул итү предприятиесе, Чулман белән Агыйдел елгалары кисешкән урында утырган пристане җирлеккә игелекле хезмәт күрсәтте.
  Яуга алынган 528 сугышчының 203 е шунда мәңгелеккә ятып кала.
## Демография

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Гәр (Алабуга районы)

**Гәр** — Татарстан Республикасының Алабуга районындагы авыл.
 
## Тарих
1678 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 328 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 48.48%,
татарлар — 44.82%,
башка халыклар — 5.18%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1.52%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Вотяк Юрашы

**Вотяк Юрашы** () — Татарстан Республикасының Алабуга районында юкка чыккан татар авылы.

## Географиясе
Вотяк Юрашы Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 165 чакрым, ә район үзәге Алабугадан төньяк-көнбатышка таба 31 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Баганино урман хуҗалыгы

**Баганино урман хуҗалыгы** — Татарстан Республикасының Алексеевск районындагы поселок.
 
## Географиясе
Баганино урман хуҗалыгы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 116 чакрым, ә район үзәге Алексеевскидан көньяк-көнчыгышка таба 32 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1940-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 13 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 38.46%,
үзбәкләр — 30.77%,
урыслар — 7.69%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 23.08%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Лебедино

**Лебедино** (тат. Әлбәден)— Татарстан Республикасының Алексеевск районындагы авыл.
## Географиясе
Лебедино Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 78 чакрым, ә район үзәге Алексеевскидан көньяк-көнбатышка таба 20 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 387 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 66.41%,
татарлар — 25.84%,
шул исәптән керәшен татарлары — 7.24%,
чуашлар — 6.46%,
башка халыклар — 1.03%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.26%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Тигәнәле

**Түбән Тигәнәле** — Татарстан Республикасының Алексеевск районындагы авыл. Түбән Тигәнәле район үзәгеннән 20 чакрым ераклыкта утырган.
## Географиясе
Түбән Тигәнәле Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 98 чакрым, ә район үзәге Алексеевскидан көньяк-көнчыгышка таба 15 чакрым ераклыкта урнашкан.

## [[Климат]]

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 176 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,86%,
башка халыклар — 1,14%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
## Шулай ук карагыз
* Зур Тигәнәле (Зур Тигәнәле, Урта Тигәнәле һәм Тубән Тигәнәле авыллары тарихы)
Берләш

**Берләш** — Татарстан Республикасының Апас районына керә торган авыл.
## Географиясе
Берләш Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 57 чакрым, ә район үзәге Апастан төньяк-көнчыгышка таба 21 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1930-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар, чуашлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 7 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 57,14%,
чуашлар — 28,57%,
урыслар — 14,29%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Күкшем

**Күкшем** — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.
## Географиясе
Күкшем Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 91 чакрым, ә район үзәге Апастан көньяк-көнбатышка таба 25 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
Авылны XVIII гасырда Чуел өязе Хуҗа Хәсән (хәзерге Татарстанның Кайбыч районы) авылын чукындырганда күченеп киткән кешеләр нигезләгән.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 78 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 91,03%,
урыслар — 8,97%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кормаш (Апас районы)

**Кормаш** — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл. 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 189 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 92.06%,
таҗиклар — 5.82%,
башка халыклар — 2.12%.

## Танылган шәхесләр

* Әминә Шәфигуллина (1930), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Хәбибулла Галиуллин (1897-1953), җитештерү алдынгысы.
* Мөхәммәт Зиннуров (1908-1994), ССРБ дәүләт премиясе лауреаты.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.