open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
SCImago Institutions Rankings

**SCImago Institutions Rankings** **(SIR**) ― 2009 елдан бирле SCImago төркеме тарафыннан бастырыла торган фәнни учреждениеләр глобаль рейтингы. SCImago ― Испаниядә урнашкан фәнни-тикшеренү оешмасы, аңа Гранада университетының Фәнни тикшеренүләр буенча югары совет (CSIC) әгъзалары, Карл III исемендәге Мадрид университеты, Алькала Университеты, Эстремадур Университеты һәм Испаниянең башка югары белем бирү оешмалары керә.

Рейтинг биш бүлеккә бүленгән: хөкүмәт, сәламәтлек саклау, югары белем, шәхси һәм башкалар. Аларның һәркайсы өчен тикшеренүләр нәтиҗәләре, халыкара хезмәттәшлек үсеше дәрәҗәсе, нормальләштерелгән импакт һәм публикацияләр саны кебек өлкәләргә бәя бирелә.

2020 ел мәгълүматлары буенча, Россия мәгариф һәм фәнни-тикшеренү учреждениеләре арасында рейтингта иң югары урынны М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты алып тора (584 урын).

## Күрсәткечләр
Индикаторлар институтларның фәнни, икътисадый һәм социаль характеристикаларын билгеләү өчен өч төркемгә бүленгән. SIR үз эченә институтлар күләменә бәйле күрсәткеләрне ала, шулай ук анардан бәйсез күрсәткечләрне дә ала. Шул рәвешле, SIR учреждениеләрнең фәнни публикацияләр һәм башка фәнни продукция гомуми статистикасын бирә, бу төрле күләмдәге учреждениеләр арасында чагыштыру үткәрергә мөмкинлек бирә. Шуны истә тотарга кирәк, соңгы күрсәткеч төрле күрсәткечләр комбинациясеннән чыгып исәпләнә (аларга башка авырлык бирелгән була), алынган мәгълүматлар 0дән 100гә кадәр шкала буенча нормалаша.

## Искәрмәләр

Төркем:Университет рейтинглары
Дэми Гэтчко

Дэми Гэтчко (1954 елның 15 апрелендә туган) ул Бразилиядә Интернетны башлап җибәрүчеләрнең берсе дип танылган Бразилия санак белгече. Ул хәзерге вакытта NIC.br-ның CEO вазифасын башкара.
## Иртә тормышы
Гэтчко Триестеда, Триесте Азат Территориясендә (хәзер Италия) туган.
## Карьерасы
Гэтчко 1975 елда Сан-Паулу Политехник Мәктәбен тәмамлаган электр инженеры; шулай ук ул шул ук югары йортында 1980 елда магистр дәрәҗәсенә ия булган һәм 1989 елда доктор дәрәҗәсенә ия булган.
Ул 1971-1985 елда Электроник Санак Үзәгендә һәм 1986-1996 елда Сан-Паулу Өйрәнү Фондында Мәгълүмат Эшкәртү Үзәгендә эшләгән. 1991 елда ул FAPESP һәм Америка Кушма Штатларының Fermilab-ның Energy Sciences Network арасында беренче TCP/IP бәйләнеше өчен җаваплы. Шулай итеп ул Бразилиядә Интернет башлап җибәрүчеләрнең берсе дип санала.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Интернет
Тукай юлы

**Тукай юлы – Путь Тукая** — Татарстанда беренче җәяүле туристик сукмак; халык проекты. 
Максаты: Татарстан һәм Россия халкын, шулай ук чит илләрдә яшәүчеләрне актив һәм интеллектуаль ялга җәлеп итү; татар телен, йолаларын, гореф-гадәтләрен саклап калу; Габдулла Тукайның туган ягын, биографиясен һәм иҗатын өйрәнү.

Тукай юлы Арча, Әтнә, Балтач һәм Биектау районнары (искечә, Арча - Иске Кырлай - Хотня - Өчиле - Кошлауч - Иске Казан - Камаево) аша уза. Туристларны юл буе мәчетләр, чишмәләр, кемпинглар һәм урындагы музейлар көтә. Биектау районында Кара күл, Зәңгәр күлләр, «Иске Казан» музей-тыюлыгы, Евгений Боратынский музее,  Әтнә районында - Уржума юлы, җирле туган якны өйрәнү музее, Сибгат Хәким музее, Шиһабетдин Мәрҗани йорты, сәүдәгәр Вәли Бая йорты һәм башкалар тәкъдим ителә. Арча районында XIX гасырда хәлле крестьян музее, Габдулла Тукай музей комплексы, Шәмсетдин Күлтәси музее һәм башкалар бар. Сукмак төбәккә туристлар җәлеп итәргә һәм республиканың тарихи мирасына игътибарны арттырырга тиеш.
«Тукай юлы» проектын халык арасында таныту һәм катнашучыларны җәлеп итү максатыннан проектның бренды булдырылган. Тукайның популяр әкияте геройлары Кәҗә белән Сарык — проектның сиволы. Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты студенты Гадел символларның авторы.

Сайланган маршрутка карап, сукмакның озынлыгы 85-100 км. Оештыручылар теләк белдергән һәркемне сәяхәткә чакыра. Юлны җәяү яки велосипедта узара мөмкин. Маршрут буенча кибетләр һәм кафелар бар. Маршрутны үтү өчен иң уңыйлы чор — июльдән октябрьгә кадәр, бу климат шартлары белән бәйле.

Юл Казанда Габдулла Тукай исемендәге әдәби музейдан (Г.Тукай ур., 74) башлана, анда юлчыларны сәламлиләр, маршрут белән таныштыралар, кирәкле мәгълүмат белән тәэмин итәләр. Тукай юлы Яңа Кырлай авылында Габдулла Тукай музеенда төгәлләнә, анда туристларга Юлны узу турында истәлекле сертификат тапшырыла.

Юлга нигез салучылар — Велосипедчылар берлеге һәм Татарстан Республикасы Журналистлар берлеге.

## Шулай ук карагыз
Габдулла Тукай

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Официальный сайт: http://tuqay-yuli.ru/ 
*Официальный источник РТ 
* Ультрамарафонец на Пути Тукая
* Казанские Ведомости

## Чыганаклар
* Музейный комплекс Габдуллы Тукая
 

Төркем:Татарстанда туризмТөркем:Казанда туризм
Тыл хезмәтчәннәре һәм сугыш чоры балаларына һәйкәл (Менделеевск)

**Тыл хезмәтчәннәре һәм сугыш чоры балаларына һәйкәл (Тыл хезмәтчәннәренә, тол катыннарга һәм сугыш балаларына һәйкәл)** -—Татарстан Республикасының Менделеевск шәһәрендә һәйкәл. Өч метр биеклектәге һәйкәл шәһәр үзәгендә Геройлар аллеясына куелган. 

## Ачылышы
Һәйкәл  2018 елның июнендә ачылды.   Ачылу тантанасында хөрмәтле кунаклар, сугыш ветераннары һәм балалар катнашты. Чарада Менделеевск районы башлыгы Валерий Чершинцев катнашты. 
Менделеевск районыннан Бөке Ватан сугышында 8 меңнән артык кеше катнашкан, шуларның 5 меңгә якыны кирә әйләнеп кайта алмаган. «Бөек Җиңү алтарена үз гомерләрен, үзләренең иң яхшы елларын ватандашларыбыз салды. Район территориясендә снарядлар, бомбалар ярылмасын, фашист чикерткәнең аягы безнең җиргә басмасын. Ләкин сугыш кайгы, югалтулар, ачлык һәм салкынлык белән районның һәр гаиләсенә килеп керде. Һәм бу һәйкәлне ачканда якташларыбыз истәлегенә хөрмәт күрсәтәбез», - диде Валерий Чершинцев.

## Һәйкәл тарихы
Һәйкәл шәһәр һәм район халкы өчен Бөек Ватан сугышында җиңү өчен тылда хезмәт куйган авыл хезмәтчәннәренә, яшь үсмерләргә һәм картларга хөрмәт йөзеннән куелды. 
Һәйкәлне төзүгә халыкның уртак көче белән 700 мең сумнан артык акча җыелган. Мондый һәйкәл кую идеясе 2017 елда  сугыш һәм хезмәт ветераннары Советы инициативасы белән барлыкка килде. 
## Һәйкәл тасвирланышы
Кара коңгырт гранит плитәләр белән бизәлгән пьедесталда скульптуралар төркеме куелган: ураклы хатын-кыз, кораллы карт кеше һәм кәрзин ризык тоткан яланаяклы малай. Постаментның сул ягында ике мемориаль такта бар, аларда рус һәм татар телләрендә: «тыл хезмәтчәннәренә, тол катыннарга, сугыш балаларына», — дип язылган. Мемориалның авторы Яр Чаллы рәссамы Вадим Ихсанов 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ПАМЯТНИКИ ДЕТЯМ ВОЙНЫ
* В Менделеевске открыли монумент труженикам тыла и детям войны
## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Сәяси золым корбаннары истәлегенә һәйкәл (Зөя)

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Менделеевск
Төркем:Менделеевск районы һәйкәлләре
Баһрам утка табыну йорты

**Баһрам учакка табыну йорты** (Фарсы телендә:آتشکده بهرام) **Таппе Миль** (Фарсы телендә:تپه میل) яки **Рей ут гыйбадәтханәсе** (Фарсы телендә:آتشکده ری) ул Иранда, Рейда Сасанидлар Империясе чорыннан торган тарихи дини урыннарның берсе. Ул Баһрам V хөрмәтенә аталган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Photoes in Persian Wikipedia

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Атешгяхлар
Төркем:Иранның дини корылмалары
Round University Ranking

**Ranking Round University** (RUR Ranking) ― югары уку йортларының глобаль рейтингы, ул уку, тикшеренү, халыкара хезмәттәшлек, финанс тотрыклылыгы буенча бүленгән егерме төп күрсәткеч нигезендә берничә йөз әйдәп баручы дөнья университетларының нәтиҗәлелеген бәяли. RUR Rankings рейтинг агентлыгы ― штаб-фатиры Мәскәүдә урнашкан хөкүмәткә карамаган оешма.

## Проект турында
RUR Ranking киң аудитория өчен бөтендөнья университетларының эшчәнлеген чагыштырып анализлау һәм бәяләү өчен комплекслы ачык аналитик система тәкъдим итә.

RUR рейтингы нигезендә киләсе принциплар ята: сайлау тотрыклылыгы, югары уку йортларының волатильлек позицияләренең һәм бәяләренең кимүе; үлчәү өлкәләре буенча күрсәткечләрне тигез бүлү; тигез авырлык чикләрендә үлчәү өлкәләре; инклюзив: һәрбер учреждение рейтингта катнашу мөмкинлегенә ия.

Round University Ranking рейтингы 2010 елдан басыла. 2016 елда анда дөньяның 700 алдынгы университет, шул исәптән БРИКС дәүләтләреннән 91 югары уку йорты бәяләнә.

Рейтинг өчен мәгълүматлар бирү ел саен Reuters Thomson ― Institutional Profiles Global Project (GIPP) үткәргән махсус тикшеренүләрдән алына. GIPP өчен мәгълүматлар ел саен апрель ― май айларында җыела.

2020 ел рэнкингы буенча, Россия югары уку йортлары арасында М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (97-нче урын), «МИФИ» үзәк милли тикшеренү университеты (121-се урын) һәм Томск дәүләт университеты (139 нчы урын) югары позиция били.

## Методология
RUR рейтингы тулысынча InCites ― Thomson Reuters-ның фәнни эзләнү өчен бәяләү һәм чагыштырма анализы системасына нигезләнә. Рейтинг өчен чимал мәглүмәтләрне Thomson Reuters ― Global Institutional Profiles Project (GIPP) үткәргән махсус еллык эзләнү чикләрендә бирелә. Барлыгы дүрт төркемгә бүленгән 20 күрсәткеч бар: уку, тикшеренү, халыкара хезмәттәшлек һәм финанс тотрыклылыгы. Беренче ике төркем күп дигәндә 40 процент алалар, икенчеләр ― 10 процент. Ахыргы методология шулай ук үз эченә һәр 20 күрсәткечне дә ала.

Югарыда бәян ителгән методология нигезендә 20 күрсәткеч нигезендә исәпләнгән гомуми рейтингтан тыш, RUR системасы шулай ук 4 өстәмә рейтинг күрсәтә, алар рейтинг төркемнәренең төп төркемнәре белән аваздаш була: укытучылар рейтингы, тикшеренүләр рейтингы, халыкара хезмәттәшлек рейтингы, финанс тотрыклылыгы рейтингы.

Round University Rankings үзендә Times Higher Education (THE) дөнья рейтингында, «тармак инновацияләре: керем» күрсәткеченнән тыш, барлык күрсәткечләр дә бар. THE рейтинглары шулай ук укытучыларның милли һәм халыкара абруе, һәр хезмәткәргә туры килгән өземтәләр, һәр хезмәткәргә тура килгән мәкаләләр саны кебек өстәмәләрне дә ала.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Official Site RUR Agency
* Official Site Round University Ranking

Төркем:Университет рейтинглары
Эндрю Баллен

**Эндрю Крейг Баллен** (1973 елның 27 апрелендә туган) ул Америка цифрлы медиа һәм Кытай базары белгече, кулланучы яклаучы һәм эшмәкәр. Баллен Кытайда үз телесериалларын җитештергән, урнаштырган һәм продюссеры булган беренче Америкалы. Ул штаб-фатиры Кытайда, Шанхайда булган AVD Digital Media-ның нигезләүчесе һәм CEO-сы. AVD Digital Media ул Кытайның конструктив корылган видео реклама системасын барлыкка китергән тәэмин итә торган инновацион хабы.
## Искәрмәләр

Төркем:Интернет
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Себер дәүләт физик культура һәм спорт университеты

**** (, ) — Себердә, Омск өлкәсенең үзге Омск шәһәрендә урнашкан спорт буенча тәрбия һәм белем бирә торган югары уку йорты.

## Тарихы
Себер дәүләт физик культура һәм спорт университетына  1950 елда Омск дәүләт физик культура институты буларак нигез салына..

1994 елда исемме Себер дәүләт физик культура академиясе (СибГАФК) дип үзгәртелә.

2003 елда академия университет статусын ала.

2015 елның көзеннән Себер дәүләт физик культура һәм спорт университетының укытучылар коллективында киеренке хәл хөкем сөрә. Элеккеге ректор Владимир Михалев хезмәт коллективына басым ясый һәм югары уку йортында барган процессларга йогынты ясый. Укытучылар һәм җитәкчелек арасындагы бәрелешләр, шулай ук ректор Олег Шалаевның, протеже Михалевның сайлауларының законлылыгына шикләре Россия Спорт министрлыгында да билгеле. Югары дәрәҗәле түрәләр, шул исәптән Дәүләт думасы депутаты һәм боксчы Николай Валуев та югары уку йортына игътибар күрсәтәләр.

## Факультетлары
Себер дәүләт физик культура һәм спорт университеты физик культура, спорт, фәнни-педагогик, читтән торып һәм дистанцион укыту факультетлары эшли.

## Филиаллары
Университет төрле вакытта эшчәнлеген туктаткан өч филиалга ия: Кемеровода (2009 елга кадәр), Надымда (Ямал-Ненец автоном округы, 2011 елга кадәр) һәм Березовский (Свердловск өлкәсе, 2011 елга кадәр).

## Танылган шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Омский государственный институт физической культуры (1950—1990). Омск. 1990.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:1950 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Омск университетлары
Омск дәүләт педагогика университеты

**** (, ) — Омск шәһәрендә урнашкан педагогик югары уку йорты.

## Тарихы

Омск дәүләт педагогика университеты РСФСР Халык Комиссарлары Советының 1932 елның 25 мартындагы 298 номерлы карары белән оештырыла. Башта институт составына өч факультет — филология, физика-математика һәм биология-химия факультетлары керә. Беренче җыелма 120 кешедән торган. Беренче чыгарылышы — 79 белгеч.

Сугышка кадәр әле тарих һәм география факультетлары, сугыштан соң чит телләр, башлангыч сыйныфлар һәм квалификация күтәрү факультетлары ачыла.

1936 елда институтка Алексей Максимович Горький исеме бирелә.

1982 елда институт педагогларны әзерләүдә зур өлеш керткән өчен «Почет Билгесе» ордены белән бүләкләнә.

1993 елда педагогика институты университет статусына ия була.

Омск дәүләт педагогика университеты тугыз факультеттан, сәнгать институты, өзлексез һөнәри белем бирү институты, 62 кафедра һәм Тара шәһәрендәге филиалдан тора.

## Танылган шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

Төрле вакытта Омск дәүләт педагогика институтында, аннары университетта танылган омсклылар, галимнәр, рәссамнар эшләгән һәм эшли бирә. Алар арасында: 
* Белов С.К. (1937-1989) — рәссам, РСФСРның Атказанган сәнгать эшлеклесе, ХГФГА нигез салучыларның берсе, 
* Босенко В. А. (1925-1985) - рәссам, укытучы 1962-1972.
* Либеров А. Н. (1911-2001) — рәссам, РСФСРның халык рәссамы, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе, Россия Сәнгать академиясе әгъза-корреспонденты, СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы, Омск шәһәренең Мактаулы гражданины, профессор, ХДФГА нигез салучы, 
* Минин Г. Е. (1926-2000) — педагогика фәннәре кандидаты, доцент, хезмәт һәм гамәли сәнгать кафедрасы мөдире (1970-1974), хезмәт һәм техник чаралар кафедрасы мөдире (1974), 
* Минин П. Г. (туган. 1962) - рәссам, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы, доцент, 
* Слободин М. И. (1931-1990) - рәссам, РСФСРның Атказанган мәдәният хезмәткәре, профессор, ХГФГА нигез салучыларның берсе, завод. рәсем кафедрасы, 
* Черепанов Р. Ф. (туган. 1925) - рәссам, укытучы, 
* Чермошенцев А. А. (туган. 1937) - рәссам, Россиянең Атказанган рәссамы, рәсем кафедрасы профессоры, 
* Штабнов Г. А. (1927-1989) — рәссам, ХГФГА нигез салучыларның берсе, ДПИ кафедрасына нигез салучы бар.

### Тәмамлаучылар

Чыгарылыш сыйныф укучылары арасында халык һәм атказанган укытучылар, мәктәп җитәкчеләре һәм мәгариф органнары, академиклар, докторлар һәм кандидатлар фәннәр, танылган журналистлар, рәссамнар һәм язучылар, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклеләре бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ОмДПУ рәсми сайты
* ОмГПУ на сайте Союза ректоров
* Сайт Музея археологии и этнографии ОмГПУ

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Россия университетлары
Төркем:1932 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Омск университетлары
Төркем:Россиянең педагогика югары уку йортлары
Омск дәүләт бәйләнеш юллары университеты

**Омск дәүләт бәйлнеш юллары университеты** (рус. Омский государственный университет путей сообщения, ОмГУПС) - Омск шәһәрендә урнашкан югары уку йорты.

## Тарихы

1896 елның апрелендә Россия империясенең Дәүләт Советы Томск технология институтын (ТТИ) гамәлгә кую турында Карар кабул итә.

1900 елның 9 октябрендә ТТИда механик, ә аннары тимер юл транспорты инженер — төзүчеләрен әзерли башлыйлар.

1930 елның июлендә Томскта Томск технология институтының ике факультетыннан, Себер транспорт инженерлары институты (СИИТ) буларак оештырыла.

1932 елда юл-төзелеш факультетыннан Новосибирск тимер юл транспорты инженерлары институты төзелә, ә СИИТ үзе Томск электромеханика институты итеп үзгәртелә.

1961 елда ТЭМИИТ Омскка күчерелә һәм Омск тимер юл транспорты инженерлары институтына (ОмИИТ) исем бирелә.

1994 елда институт Академиягә үзгәртелә.

1997 елда академия Университет статусына ия була.

## Төзелеше
Омск дәүләт бәйлнеш юллары университеты Җир өсте транспорт системалары, Автоматика, телекоммуникацияләр һәм мәгълүмати технологияләр, Электр транспорты һәм энергия белән тәэмин итү системалары (ИЭТСЭ), Менеджмент һәм икътисад (ИМЭК), Квалификация күтәрү һәм яңадан әзерләү институтларыннан тора. 
Омск дәүләт бәйлнеш юллары университетына югары уку йортынача әзерләү һәм һөнәри юнәлеш бирү факультеты керә. 

## Филиаллары
Омск дәүләт бәйлнеш юллары университетыныа Тайга тимер юл транспорты институты филиалы, Омск тимер юл транспорты техникумы һәм Омск тимер юл транспорты медицина училищесы карый.

## Чыганаклар
* Официальный сайт 

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Омск университетлары
Омск дәүләт аграр университеты

**** (, ) — Омск шәһәрендә урнашкан аграр югары уку йорты. Университет территориясе мең гектар җирне үз эченә ала, бу Россиядә мондый профильле башка югары уку йортларына караганда күпкә күбрәк.

## Тарихы

1918-1921 елларда Омск шәһәрендә өч институт ачыла — авыл хуҗалыгы, ветеринария һәм медицина институты.

1920 елның мартында авыл хуҗалыгы институтында Себердә беренче рабфак ачыла. 1921 елда авыл хуҗалыгы институтында 141 студент һәм 460 эшче белем ала.

1922 елда авыл хуҗалыгы институтыны җир институты белән кушылган. Уку йорты Себер авыл хуҗалыгы академиясе дип атала башлый. 1924 елдан башлап югары уку йорты Себер авыл хуҗалыгы һәм урманчылык институты дип атала. 1928 елда анда 889 кеше укый, 510 ы рабфакта белем дәрәҗәсен күтәрә.

1930 елда ул дүрт тармак институтына бүленә, ә 1933 елда аларның өчесе нигезендә Себер авыл хуҗалыгы институты оештырыла. 1935 елда югары уку йорты Омск авыл хуҗалыгы институты дип атала башлый.

1956 елда институт территориясендә (шәһәрдә иң югары нокта) телеүзәк төзелеше башлана. 1958 елның 27 декабрендә Дәүләт комиссиясе телеүзәкне файдалануга тапшыра.

1971 елда С.М. Киров исемендәге Омск СХИСы Ленин ордены белән бүләкләнә.

1992 елда Омск дәүләт аграр университетында квалификация күтәрү институты оештырыла, анда ел саен ике меңнән артык авыл хуҗалыгы җитәкчесе һәм белгечләре яңадан әзерләнә.

2016 елның апрелендә Россия авыл хуҗалыгы министрлыгы күп еллар эчендә беренче тапкыр Омск дәүләт аграр университетына аграр белем бирүне үстерү өчен финанслау бүлеп бирү турында карар кабул итә. Югары уку йорты җитәкчелеге кирәклеге бик зур булган комбайн сатып алырга планлаштыра.

## Танылган шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Червоненко В. Н. Очерки истории Омского сельскохозяйственного института (1918—1993)./ОмСХИ.- Омск, 1994.-232 с.
* Червоненко В. Н. Ученые Омского сельскохозяйственного института (1918—1994)/ОмСХИ.- Омск, 1995.-300 с.
* Этой нашей истории строки. Омскому государственному аграрному университету-90 лет: очерки/Г. П. Сапрыгин [и др]: под общ. ред. акад., д-ра вет.наук Н. М. Колычева. — Омск, 200.- 224 с.
* Рябиков А. Я. История института ветеринарной медицины омского государственного аграрного университета /А. Я. Рябиков; Ом.гос.аграр.ун-т.-Омск: ЛЕО, 2008. — 439 с.
* Слабодцкий В. Первый аграрный вуз в Сибири: от зарождения идеи -до воплощения в жизнь// Агротайм.-2015.-№ 7.-С.8-9.

## Сылтамалар

* Официальный сайт Омского государственного аграрного университета 
* Научная сельскохозяйственная библиотека ОмГАУ им. П. А. Столыпина

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Россия университетлары
Төркем:1918 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:1994 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Авыл хуҗалыгы уку йортлары
Төркем:Омск университетлары
Төркем:Омск дәүләт аграр университеты
Аавере (Ания)

**Аавере** () — Эстониянең Харьюмаа өязендә урнашкан авыл.

## Географиясе
Аавере Эстониянең башкаласы Таллиннан көньяк-көнчыгышка таба 36 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Реформы и местные самоуправления в Эстонии. Министерство финансов (11.12.2018).

Төркем:Эстония авыллары
Төркем:Харьюмаа  өязе авыллары
Начар Мәче Шерафеттин

**«Начар Мәче Шерафеттин»** (, )&nbsp;— Anima İstanbul ширкәте ясаган, тулы метражлы Төркия мультфильмы.

## Шулай ук карагыз
* YouTube видеосаклагычында рәсми трейлер (1 мин 32 сек)

## Искәрмәләр

Төркем:Әᴍᴎpикә Кушма Штатлары мультфильмнары
Амол утка табыну йорты

**Амол утка табыну йорты**, ул шулай ук **Атәшкадәһ Амол** яки  **Амол Атәш Кадәһ** яки **Шәмс Табарси Амулий** буларак мәгълүм, ул Иранда  Мезендеранда Амолда гыйбадәтханә. Ул Сасанид (б.э. 226- 651 ел) чорына карый торган борынгы бина булып тора. Вакыт узу белән бу бина зыянга дучар булган.
Бу урында Мөхәммәд ибн Мәхмуд Амули күмелгән дип әйтелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Атешгяхлар
Төркем:Иранда зәрдөштлек
Төркем:Иранның дини корылмалары
Ачык дәрес (газета)

**Ачык дәрес** - 2003 елдан бирле укытучылар, тәрбиячеләр, педагогика уку йортлары студентлары өчен методик кулланма рәвешендә чыга торган газета.

Газетаның гамәлгә куючысы һәм баш мөхәррире -  Латыйпова (Сабирова) Альбина Шамил кызы.

Газета 48 битле. Анда укытучыларның, тәрбиячеләрнең ачык дәрес сценарийлары, докладлары, класстан тыш чаралары басылып чыга. Газета татар телле укытучылар өчен методик кулланма буларак тәкъдим ителә.

«Ачык дәрес» мәгълүмат технологияләре, элемтә һәм мәгълүмат саклау федераль хезмәтендә теркәлгән. Абунәчеләренең күпчелеге Татарстанда. Шулай ук Башкортстан, Чуашстан, Мордовия, Марий Иле, Дагыстан Республикаларында, Пенза, Пермь, Төмән өлкәләрендә яздырып алучылар бар.

Газета сатуга чыкмый, бары тик почта аша абунәчеләргә генә тарала.

## Чыганаклар

Төркем:Татарча гәҗитләр
Курск дәүләт медицина университеты

**Курск дәүләт медицина университеты** (рус. *Курский государственный медицинский университет*) — Курск шәһәрендә урнашкан югары уку йорты.
## Тарих
1935 елда Курск дәүләт медицина институты буларак нигез салына.

1984 елда беренче категорияле югары уку йортына әйләнә. 1985 елда Кызыл Байрак Хезмәт ордены белән бүләкләнә. 1994 елда институтка университет статусы бирелә.

2008 елда Курск дәүләт медицина университетында 3093 студент көндезге уку бүлегендә, 761 читтән торып белем алган. 2008 елда укытучылар саны 625кә җитә, алар арасыннан 119 доцент һәм 64 профессор. 2007 елда югары уку йорты Россия Мәгариф министрлыгының медицина югары уку йортлары рейтингында 25—29 урында булган.

2010 елдан башлап КДМУда «Урта һөнәри белем бирү» факультетына нигез салына, укыту урта сыйныф белгечләрен (фельдшерлар, теш техниклары) әзерләүгә юнәлдерелә. Укыту югары белем бирү студентлары белән бергә алып барыла, шул ук укытучылар укыта һәм уку җиһазлары да шул, укыту практикасы да шул ук хастаханәләрдә һәм сырхауханәләрдә уза.

2012 елдан башлап Курск дәүләт медицина университетына «Курск медицина-фармацевтика көллияте» кушыла.

## Структурасы

* Дәвалау факультеты
* Медицина-профилактика факультеты
* Педиатрия факультеты һәм югары шәфкать туташы белеме (ВСО)
* Фармацевтика факультеты
* Биотехнология факультеты
* Химия технологияләре факультеты
* Клиник психология факультеты
* Социаль эш факультеты
* Икътисад һәм идарә факультеты
* Дипломнан соң белем алу факультеты
* Квалификация күтәрү факультеты
* Университетка әзерләү факультеты
* Стоматология факультеты

## Ректорлар

* Бунэ Ян Мартын улы (1937—1940)
* Гехман Самуил Рувим улы (1940—1941)
* Рудченко Анна Василий кызы (1944—1945)
* Яльцев Дмитрий Александр улы
* Деревягин Михаил Пётр улы
* Островерхов Георгий Ефим улы (1950—1954)
* Савельев, Александр Василий улы (1954—1964)
* Крутько Николай Фёдор улы (1964—1978)
* Завьялов Александр Василий улы (1978—2003)
* Лазарев Алексей Иван улы (2003—2009)
* Лазаренко Виктор Анатолий улы, профессор, м.ф.д., Россия Федерациясенең мактаулы табибе, Курск төбәк Думасы урынбасары (2009 елдан алып бүгенге көнгә кадәр)

## Шулай ук карагыз

* ru:Төркем:Курск медицина университетын тәмамлаучылар
* ru:Төркем:Курск медицина университеты укытучылары

## Искәрмәләр



## Сылтамалар

* Университетның рәсми сайты
* КДМУ студентлар советы

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Россия университетлары
Төркем:Медицина юнәлешле югары уку йортлары
Төркем:1935 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнгән оешмалар
Төркем:Курск
Адыгея дәүләт университеты

**Адыгея дәүләт университеты** — Россия Федерациясе субъекты Адыгея Республикасы башкаласы Майкоп шәһәрендә урнашкан югары уку йорты.

## Тарихы
Адыгея дәүләт университетының тарихы 1940 елда, Майкоп шәһәрендә 1952 елда Адыгея педагогика институты, ә 1993 елда дәүләт университеты булган укытучылар институты ачылу белән башлана. Хәзерге вакытта Адыгея дәүләт университеты Адыгея Республикасының әйдәп баручы уку-тикшеренү үзәге булып тора.

## Төзелеше
Адыгея дәүләт университеты составына Сәнгать институты, Физик культура һәм дзюдо институты һәм Комплекслы проблемалар фәнни-тикшеренү институты керә.
Алар үз чиратларында математика һәм компьютер фәннәре, инженер-физик, табигать белеме, тарих, филология, адыг филологиясе һәм мәдәнияте, чит телләр, юридик, икътисад, педагогика, социаль технологияләр һәм туризм, халыкара факультетларына бүленәләр.

Университетның Апшеронск, Белореченск, Ейск, Новокубанск, Сочида шәһәрләрендә һәм Кошехабль авылында филиаллары бар.

Университетта 42 югары һәм урта һөнәри белем бирү белгечлеге буенча укулар бара.

Университетта 12 000 студент белем ала, шуларның якынча 2000 — чит ил студентлары.

Укытучылар составы якынча 650 кешедән тора, шуларның якынча йөзе фәннәр докторы һәм якынча дүрт йөзе фәннәр кандидаты булып тора.

## Гомуми мәгълүмат
Университет адресы: Россия, 385000, Майкоп шәһәре, Беренче Май ур., 208.

Университет ректоры булып Мамий Дауд Казбекович тора.

Ректорлары: Ячиков, Александр Карухович, Хутыз, Ким Конса Улы, Хунагов, Рәшит Думалич (1996 елдан 2019 елга кадәр), Мамий, Дауд Казбек улы (2019 елдан).

Файл:Alexandr Yatchikov.jpg|ректор Ячиков А.К., 1960-1970
Файл:Hunagov Rashid.JPG|ректор Хунагов Р.Д., 1996-2019


## Чыганаклар
* Официальный сайт
* Адыгейский государственный университет (АГУ)
* федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования «Адыгейский государственный университет» (ГОУ ВПО «АГУ»)
* МГГТК АГУ 
* государственный университет (АГУ) 
* Адыгейский государственный университет 

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Майкоп университетлары
Некреси утка табыну йорты

**Некреси утка табыну йорты** (Грузин телендә: ნეკრესის ცეცხლის ტაძარი) ул Гөрҗистанның көнчыгыш Кахети регионында археологик комплекс, киңрәк Некреси урынының өлеше. Казып чыгарылган бинаның бары тик фрагментар нигез өлеше сакланып калган, ул Зәрдөштлек утка табыну гыйбадәтханәсе, Кояш гыйбадәтханәсе яки Манихейлык изге урыны буларак идентификацияләнә. 2-нче яки 3-енче гасырда төзелгән булып, комплекс 5-енче гасырда җимерелгән булган. Урын Грузиянең Дәүләт әһәмиятендәге күчерелми торган мәдәни  һәйкәлләре исемлегенә кертелгән.
## Тарих
Некреси гыйбадәтханәсе урта гасыр Некреси монастыре торган калкулыктан көньякта түбән сугарыла торган басуларда ята. Ул Некресида 1984 һәм 1993 еллар арасында Грузия Дәүләт Музееннан археология экспедиция тарафыннан ачылган булган һәм казып чыгаручысы Леван Чилашвили тарафыннан Зәрдөштлек ут гыйбадәтханәсе дип идентификацияләнгән булган. 2004 елда башка такым гыйбадәтханәнең җәйге һәм кышкы Кояш торгынлыклары белән бәйле булуын һәм анда Кояшка табыну элементлары булган икәнен ачыклаган. Альтернатив рәвештә Гурам Кипиани карашы буенча бинаның пространство оешуы ут гыйбадәтханәсе белән туры килми һәм аның теориясе буенча гыйбадәтханә фактик рәвештә Манихейлык гыйбадәтханәсе булган. Урында табылган археологик артифактлар 2-нче гасырдан 4-нче гасырга кадәр чүлмәк фрагментларына чикләнгән; бусагадан күмер 5-нче гасыр радиокарбон датасын биргән, бу урын шул вакытта җимерелгән булганлыгын фараз итә.

## Урнашуы
Комплекста ике төзелеш фазасы идентификацияләнгән; аскы офык булып беренче кат һәм культ бинаның нигезе тора, ул 2-нче-4-енче гасыр белән даталана, ул җимерелгән булган. Ике катлам да зур  
вак таш белән известь растворыннан төзелгән һәм өске катламда өстәмә яссы кирпечләр кулланылган булган.  
Гыйбадәтханә квадрат планда, үлчәме тулаем 50 x 50 метр. Аның корылышы катлаулы, үзәктә квадрат диярлек 76 м² бина, аның тирәли дүрт күбрәк бина, алар хач-сыман калыпта тезелгән һәм һәрберсе үзәк бинага карый торган ярым-әйләнә  апсида белән тәмамлана. Үзәк бинаның көньяк-көнбатыш почмагында балчыктан якынча квадрат мәйданчык, аның үлчәме 4,5 м² һәм анда учак эзләре, бу бина ут гыйбадәтханәсе дигән нәтиҗә ясарга мөмкинчелек бирә. Коридорлары белән бар биш бина һәм керү пулатлары тирәли стена булган. Комплекста теләсә-нинди бүлмәләргә керү тышкы коридорларында киселгән ишекләр аша мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Дөньяның иң инновацион университетлары

**Дөньяның иң инновацион университетлары**  Рейтер яңалыклар агентлыгы еллык эмпирик рейтингыннан гыйбарәт, ул фәнне үстерү, технологияләр уйлап табу һәм яңа базарларга чыгу өчен максималь көч куя торган уку йортларын билгели.

## Рейтингы
Эмпирик күрсәткечләр университетларның патентларга гаризалар бирелү ешлыгы, глобаль патент ведомстволарына һәм җирле хакимият органнарына күпме патент бирелү һәм университет патентларының башкалар тарафыннан кулланылу ешлыгы буенча фокуслаша.

Web of Science-та индекслашкан иң күп фәнни журналлары булган алты йөздән артык академик һәм хөкүмәт оешмалары бәяләнә.  Аннары бу исемлек һәр университетның Derwent World Patents Index һәм Derwent Innovations Index-ларда регистрацияләнгән патентлары һәм патент эквивалентлары белән чагыштырыла .

## Күләме
Рейтингта Европаның 100 иң яхшы учреждение басмасы тәкъдим ителгән, шул исәптән Азия, Тын океан төбәге өчен 75 иң яхшы учреждениесе  һәм дөньядагы 25 иң инновацион дәүләт учреждениесе тәкъдим ителгән.

Бөтендөнья икътисади форумы мәгълүматлары буенча, әлеге исемлектәге университетлар оригиналь тикшеренүләр үткәрәләр, файдалы технологияләр тудыралар һәм дөнья икътисадына стимул бирәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Университет рейтинглары
=
Воронеж дәүләт техник университеты

**** (, ) — Воронеж шәһәренең һәм Россиянең бөтен Үзәк-Кара туфрак төбәгенең югары уку йорты. 2016 елдан бирле Воронеж өлкәсенең региональ терәк университеты.

## Тарих

* 1956 елның 28 августында *Воронежның кичке машина төзелеше институты* буларак нигез салына;
* 1958 елның 17 июлендә *Воронежның кичке политехника институты* итеп үзгәртелә;
* 1962 елның 19 июнендә *Воронеж политехника институты* (ВПИ) буларак үзгәртелә;
* 1993 елның 22 сентябрендә *Воронеж дәүләт техник университеты* дип үзгәртелә.
* 2016 елның 17 мартында, Россия Федерациясе Мәгариф һәм фән министрлыгының 224 номерлы боерыгы нигезендә, Воронеж дәүләт техник университеты һәм Воронеж дәүләт архитектура-төзелеш университеты Воронеж өлкәсенең региональ терәк университеты (ВДАТУга ВДАТУ кушылу юлы белән) буларак үзгәртеп корыла. Югары уку йортының Бердәм Воронеж терәк университеты исемен йөртәчәге билгеле була.

## Факультетлар

* Төзелеш факультеты
* Юл-транспорт факультеты
* Инженер системалары һәм корылмалары факультеты
* Мәгълүмати технологияләр һәм компьютер куркынычсызлыгы факультеты
* Машина төзелеше һәм аэрокосмик техника факультеты
* Радиотехника һәм электроника факультеты
* Мәдәни-агарту факультеты
* Архитектура һәм шәһәр төзелеше факультеты
* Икътисад, менеджмент һәм мәгълүмати технологияләр факультеты
* Энергия һәм идарә итү системалары факультеты

## Өстәмә белем

* Университетка әзерләү һәм өстәмә белем бирү факультеты
* Читтән торып уку факультеты
* Магистратура факультеты
* Урта һөнәри белем бирү факультеты

## Шәхесләр
### Ректорлар

* Ректор в.в.б. Проскурин Дмитрий Константин улы (2020 елдан алып бүгенге көнгә кадәр)
* Колодяжный Сергей Александр улы (2016—2020)
* Петренко Владимир Роман улы (2006—2016)
* Фролов Вадим Николай улы (1983—2006)

### Укытучылар
* Гриднев Станислав Александр улы — м.ф.д., профессор, РФ атказанган фән эшлеклесе
* Золотухин Иван Василий улы — т.ф.д., профессор, РФ атказанган фән эшлеклесе
* Иевлев Валентин Михаил улы — ф.ф.д. - м.ф.д., профессор, РСФСРның Атказанган фән эшлеклесе, Россия фәннәр академиясе академигы
* Петренко Владимир Роман улы — т.ф.д., профессор, Россия табигый фәннәр академиясе академигы, ВДТУ ректоры (2006-2016 еллар)
* Эмилия Павел кызы Комарова — п.ф.д., чит телләр һәм тәрҗемә технологияләре кафедрасы профессоры.

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр
## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:1956 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Техник югары уку йортлары
Төркем:Воронеж
Ачык Ведик Университет

**Ачык Ведик Университет** (*русча*: *Открытый Ведический Университет*) доктор Олег Геннадий улы Торсунов белем бирү проекты. Биредә остазлар борынгы Ведик белемнең төрле тармаклары буенча  (астрология, архитектура, психология, фәлсәфә, сәнгать, дхарма) мәгълүмат бирәләр. Университетның Россия территориясендә рәсми теркәлүе әлегә юк. Шулай ук видео материаллар, график сурәтләр, схемалар карау мөмкинчелеге бар. Уннарча остазларның һәм меңнәрчә укучыларның очрашулары планлаштырыла.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Открытый Ведический Университет 
Төркем:Һинд дине уку йортлары
Региональ Классик Вайшнав Университеты

**Региональ Классик Вайшнав Университеты** (*русча* *Региональный Классический Вайшнавский Университет*) Казакъстан һәм Кавказ буенча GBC (ИСККОН идарә оешмасы) тарафыннан һәм Урал буенча GBC тарафыннан аның мәрхәмәте Чайтанья Чаран Чандра Прабху алкышы булган проект. Проект ЦОСКР белем бирү бүлеге тарафыннан хупланган. Остазлар халыкара сертификациягә ия. 
Биредә гаудия-вайшнавизмның төрле темалары (Бхагавад Гита, Илаһларга өйдә табыну, Шри Ишопанишад, Шримад Бхагаватам, һ.б.) буенча белем алу мөмкинчелеге булып курсны узу турында сертификат алу мөмкинчелеге бар. Остазларга дакшина (акча) бирү каралган. Проектны барлыкка китерүче булып Омск шәһәреннән Омск Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте бүлеге рәисе Гопишвара дас тора.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Региональный Вайшнавский Университет
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Төркем:Һинд дине уку йортлары
Юнысовлар йорты

**Юнысовлар йорты** — Казанда, Иске Татар бистәсендә, Габдулла Тукай һәм Сафьян урамнары чатында урнашкан 81/9 йорт, тарихи биналар комплексы. XIX гасыр уртасында төзелгән. 
Татарстанның мәдәни мирас объекты.

## Тарихы

XIX гасыр уртасында бу участокны беренче гильдия сәүдәгәре И. Г. Юнысов сатып ала. Ул шушы участокта, Екатерина (Тукай) һәм Өченче Поперечный (Сафьян) урамнарның кызыл сызыклары чатында,  почмак йорт төзи. 1851 елга кадәр булган  бина төп йорт белән бергә төзелә һәм тоташә. 1930 елда ике бина да архитектор А. Э. Спориус проекты буенча биш катка кадәр төзелә, конструктивизм стилендәге «Меховщиклар йорты» торак комплексының ике бинасы бер бөтен булып. 2012 елда ике йорт та авария хәлендә дип табыла һәм  яшәүчеләр күчерелә. 2012 елда реставрация вакытында өстәп төзелгән катлар  сүтелә (1995 елда биш катлы йорт урындагы әһәмият мәдәни мирасы объекты дип танылса да). Юнысовлар утарының иске биналары сакланып калган проект сызымнары һәм сакланган фундамент фрагментлары буенча торгызылган. Реставрацияне ASG төркеме  Ф. М. Зәбирова проекты буенча башкарды..

## Архитектура
Почмак (төп) йорт иртә классицизм стилендә төзелгән. Аскы катның тәрәзәләре турыпочмак уемлы. Өске катның тәрәзәләре өчпочмаклы кәрнизләр белән бергә ярымциркуль формасендагы куыш эчендә ята. Элеккеге хезмәт бинасы, Юнысовлар утары белән уртак фризлы һәм кәрнизле булса да, төп фасад башка төрле биеклек һәм тәрәзә ритмы буенча яхшы аерылып тора. Антресоль катның тәрәләре н реставрацияләгәннән соң, яңа өлеше кабарынкы булып урамга чыгарылган..

Архив документы 1872 елгә кадәр йортны күз алдына китетергә мөмкинлек бирә. Үзгәртеп кору сәбәбе дә күрсәтелгән - 1871 елгы янгын.

## Шулай ук карагыз
* Юнысовлар мәйданы
## Искәрмәләр

Төркем:Казан биналары һәм корылмаларыТөркем:Казан архитектурасы
Базарлы Матак авыл җирлеге

**Базарлы Матак авыл җирлеге** () — Татарстан Республикасы Әлки районы муниципаль авыл җирлеге.
Административ үзәге — Базарлы Матак авылы (район үзәге).
Җирлек составына 2 торак пункт керә.
## Географиясе
Җирлек районның төньяк өлешендә урнашкан. Иске Чаллы авыл җирлеге (Әлки районы), Яңа Ургагар авыл җирлеге, Ташбилге авыл җирлеге, Иске Матак авыл җирлеге, Иске Салман авыл җирлеге, Карга авыл җирлекләре белән чиктәш.
Иң зур елгалары — Актай (Кама култыгына коя) һәм аның кушылдыгы Актай Үре Чокыры (Овраг Вершина Актая).
## Халкы
* Базарлы Матак — 5 899 кеше (2010)
* Түбән Биктимер — 125 кеше (2010)
## Транспорты
Төп автоюллар торак пунктлардан тыш: Казан — Самара (автомобиль юлы)|16К-0191 «Алексеевск — Базарлы Матак — Югары Колок», 16К-0248 «Базарлы Матак —  Мамык (Нурлатка), 16К-0264 «Базарлы Матак — Болгар», Базарлы Матак — Иж-Борискино.
Базарлы Матак авылының көньяк читендә җирле һава линияләренең гамәлдә булмаган аэропорты урнашкан.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Портал муниципальных образований РТ
Гейнс

**Гейнс** — күп мәгънәле сүз.

**Фамилия:**
* Александр Гейнс (1834—1893), РИ хәрби-дәүләт эшлеклесе, этнограф, Тургай өлкәсенең хәрби губернатоpы (1877—1878), Одесса шәһәре башлыгы (1878—1880), Казан губернатоpы (1880—1882).
----
* Ольга Александрова-Гейнс (1847—1927), җәмәгать эшлеклесе, меценат, Казанның шәрәфле гражданы (1914). А. Гейнсның хатыны.
**Топоним:**
* Гейнс (Орегон)
* Гейнс (Төньяк Дакота)

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Ильинский шарлавыгы

**Ильинский** — Татарстанның Тәтеш районында урнашкан шарлавык.

## Географиясе
Шарлавык Ильинский чокырында, 16K-0980 Тәтеш-Кама Тамагы юлы һәм Куйбышев сусаклагычы арасында , Монастырское авыл җирлеге Ильинское авылы янында урнашкан. Шарлавыкка бару өчен, Илинский ярының көньягына төп юлдан төшәргә һәм җирдә начар күренә торган сукмактан сул якка борылырга кирәк.

Биредә, Иделнең текә ярында, чишмәләр җирдән агып чыга һәм елгага Ильинский һәм Монастырь чокырлары буенча су алып килә. Бу чокырларның ярлары балчык һәм комлыктан ясалган, йомшак балчыкны су агымнары юа, ә каты комны җиңә алмыйлар. Нәтиҗәдә, каты суга эләкмәгән токымнардан юллар барлыкка килә, алардан су аска таба да йөгерә. Республика өчен бу уникаль күренеш, биредә студент-геологлар җәйге практика уза, алар өчен чокырның катлаулы ярлары — җирнең үткәне турында сөйләүче китап. Кышын су агымы кими, һәм агымнар тамчы формасында бозланып катып кала. Җәйге челләдә суны туендыручы чишмәләр кибеп бара һәм алар бик азга әйләнә.

Сулары балчык токымнарын юалар, су көрән төскә ия, һәм инешләрнең Иделгә койган вакытта суның төсе ничек аерылуы күренә.

Шарлавыкны табигать һәйкәлләренә китерергә мөмкин.

## Геологиясе
Шарлавык Уржум ярусы утырмаларында, комлы балчык-карбонат пачкалары белән кушылган Пермь катламнарында урнашкан. Мондый линза шарлавыкның югары һәм түбән нокталары арасында урнашкан.

## Туристик кыйммәте
Юрьев мәгарәсе һәм Гипсы-1 штоленнан аермалы буларак, шарлавык киң таралган туристик истәлекле урын булып тормый. Шарлавык тирәләре палатка белән тукталыш һәм төн куну урыны булырга мөмкин, әмма махсус мәйданчыклар җиһазландырылмаган һәм бу урында традицион туристик тукталыш булмаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Тәтеш районы
Төркем:Татарстан шарлавыклары
Тыл хезмәтчәннәре һәм сугыш чоры балаларына һәйкәл (Түбән Кама)

**Тыл хезмәтчәннәре һәм сугыш чоры балаларына һәйкәл** — Татарстан Республикасының Түбән Кама шәһәрендә урнашкан һәйкәл.

## Тарихы
Җиңү мәйданы территориясендә куелган һәйкәл тантаналы рәвештә 2015 елның 9 маенда ачылган.

2014 елның язында Татарстан Республикасы Түбән Кама муниципаль районының ветераннар советы тыл хезмәтчәннәренә һәм сугыш чоры балаларына багышланган һәйкәл кую үтенече белән район башлыгы Айдар Метшинга мөрәҗәгать итәләр. Нәтиҗәдә, аны булдыру турында карар кабул ителә, моның өчен Җиңү мәйданы территориясен ике зонага бүләләр: берсе тулысынча хәрби тематикага багышланган, икенчесе — тыл хезмәтчәннәренә багышланган; бу урын Бөек Ватан сугышында катнашучыларның Дан Мемориалы дип атала башлаган.

Ачылу тантанасында Түбән Кама мэры Айдар Метшин, Татарстан Экология һәм табигый байлыклар министры Артем Сидоров, Татарстан Дәүләт Советы депутаты Рафис Борһанов катнашкан. Мөхтәрәм кунаклар арасында фронтовиклар, тыл хезмәтчәннәре һәм сугыш чоры балалары да була. Монументтан Кызыл тукыманы төшерүне Айдар Метшин, тыл хезмәтчәне Вәсимә Закирова һәм сугыш баласы Хаматхан Хәлиуллин башкаралар.

## Тасвирлама

Түбән Камада яшәүчеләр уйлаган проектны Казан скульпторы Рөстәм Габбасов гамәлгә ашыра башлаган. Бронза һәйкәл булдыруга ярты елга якын вакыт китә.

Һәйкәлне булдырганда сугыш елларында тыл хезмәтчәннәренең образлары кулланыла: картлар, хатын-кызлар һәм балалар. Кулларына көрәк тоткан карт ир — ат авыр физик хезмәтне, икмәк көлтәләре тоткан хатын-кыз — авыл хуҗалыгында хезмәт итүче, механик кораллы малай - заводларда һәм фабрикаларда балалар хезмәтен символлаштыра. Шунысы кызык, малай агач тартмада тора, ул өлкәннәр урынында эшләү өчен аның буе җитми. Барлык өч фигура да бердәмлеккә чакыру символы буларак, радиорупорлар белән таяныч астында тора.

Монумент кара граниттан постаментка урнаштырылган, әмма башта постамент соры плитка белән тышланган. Аның янында «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышы елларында фидакарь хезмәтләре өчен тыл хезмәтчәннәренә һәм сугыш балаларына» дип язылган мемориаль такта бар. Һәйкәл янындагы мәйданчык тротуар плиткасы белән салынган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ПАМЯТНИКИ ДЕТЯМ ВОЙНЫ
* Скульптура труженикам тыла и детям войны 
* В Нижнекамске ко Дню Победы установят памятник «Труженикам тыла и детям войны» за 4,7 млн рублей  
* В Нижнекамске реконструировали площадь Победы с 35-летней историей

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Түбән Кама һәйкәлләре
Тыл хезмәтчәннәре һәм сугыш чоры балаларына һәйкәл (Чистай)

**Тыл хезмәтчәннәре һәм сугыш чоры балаларына һәйкәл** — Татарстан Республикасының Чистай шәһәрендә урашкан һәйкәл.

## Тарихы
Монумент 2015 елның 1 маенда ачылган һәм Бөек Ватан сугышында Җиңүнең 70 еллыгына багышланып төзелә. Бөек Ватан сугышында Чистайга күп кенә предприятиеләр эвакуацияләнгән, госпитальләр эшләгән. Барысы да фронт мәнфәгатьләренә буйсынган. Өлкәннәр белән беррәттән яшүсмерләр дә эшләгән. Тылда да җиңү яуланаган аның өчен бик күпне Кама буендагы шәһәргә эвакуацияләнгән кешеләр дә башкарган. Чистай шәһәре үзәгендә урнашкан һәм Геройлар Аллеясында мемориаль комплекс составына керә. Һәйкәлне төзү өчен 4 миллион сумга якын акча кирәк була, акчаның яртысын җирле бюджеттан бүлеп бирәләр, икенче өлешен гади халык һәм шәһәр предприятиеләре хезмәткәрләре җыйган. 

Һәйкәлне ачу тантанасында «Бердәм Россия» партиясенең җирле бүлекчәсе секретаре һәм Чистай муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесе Дмитрий Иванов, Россия Федераль Җыены Федерация Советы әгъзасы — Илдус Әхмәтҗанов, Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты — Рафил Ногманов, шулай ук тыл хезмәтчәннәре — Галина Кузнецова, Петр Тутаев һәм Александр Воробьев катнашкан, төп сәламләү сүзе белән Дмитрий Иванов чыгыш ясаган, ул, аерым алганда, «Бүген сезнең белән безнең өчен тантаналы көн, без тыл хезмәтчәннәренең һәм сугыш чоры балаларының батырлыгына багышланган һәйкәл ачабыз. Бу һәйкәлне булдыруга барлык чистайлылар һәм якташлар үз өлешләрен керттеләр, һәм барысына да зур рәхмәт әйтәсе килә», - дип бедерә.

## Тасвирлама
Силуминнан ясалган скульптура төркеме югары булмаган бетон постаментта урнаштырылган һәм өч фигурадан торган композициядән тора. Һәйкәл утыручы карт, шулай ук аның янәшәсендә торучы хатын-кыз һәм фронттан хат укучы малайдан гыйбарәт. Тротуар плиткасы белән түшәлгән мәйданчыкта һәйкәл артында стела куелган, аның үзәгендә таралучы нурлы йолдыз барельефы, шулай ук фронт һәм тыл бердәмлеген символлаштыра торган урак һәм чүкеч урнаштырылган. Барельефның сул ягында: «Труженикам тыла, верным сынам и дочерям земли Чистопольской от благодарных потомков», уң ягында — «И пусть живёт в потомках память тех героических времен. Советским труженикам тыла − наш низкий, наш земной поклон!» дигән язу уелган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ПАМЯТНИКИ ДЕТЯМ ВОЙНЫ
* Посвящение труженикам тыла 
* В Чистополе открыли памятник труженикам тыла и детям войны
* В Чистополе торжественно открыли памятник труженикам тыла 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Чистай
Төркем:Чистай районы һәйкәлләре
Александр II һәйкәле (Казан)

**Александр ІІ һәйкәле**— Россия императоры Александр ІІгә һәйкәл, ул 1895 елның 30 августында Казанда тантаналы рәвештә ачылган. Иваново мәйданында (хәзер — 1 Май мәйданы), шәһәр думасы, шәһәр музее һәм Казан кремленең Спас манарасы арасында урнашкан була. 1918 елда җимерелә.

## Һәйкәл тарихы

1837 елның июнендә һәм 1871 елның августында Казанга ике тапкыр килгән Александр ІІнең истәлеген мәңгеләштерү турындагы фикер казанлыларда 1881 елда фаҗигале рәвештә һәлак булганнан соң ук туа.

Әлеге һәйкәлнең авторы — академик В. О. Шервудның шәхси күзәтүе астында ясалган.

Һәйкәлнең бронза өлешләренә Мәскәүдәге танылган бронза фабрикасына, Мәскәү мраморщигы Захаровка заказ бирелгән. Түбән постамент Сембер губернасы Сенгилей өязе таш вату урынындагы таштан (кварц комыннан) төзелгән.

Һәйкәлнең гомуми бәясе 43 856 сум 31 тиенгә билгеләнгән.

Һәйкәл 1894 елда әзер була һәм аны ачу тантанасын шул ук елның көзендә (22 октябрь) үткәрү күздә тотыла, ләкин 20 октябрьдә вафат булган император Александр III дәүләт матәме аркасында һәйкәл ачылу 1895 елның августына күчерелә.}}

1918 елның февраль-март айларында (Февраль революциясенә бер ел тулганда) һәйкәл пьедесталыннан императорның бронза сыны демонтажлана. Ул 1930 еллар ахырына кадәр Кунак Сарае территориясендә торган. 1938 елның апрелендә «Кызыл Татария» газетасы хәбәр иткәнчә, монументтан металл трамвай тәгәрмәчләре өчен тормоз втулкалары әзерләүгә китә.

Ленин планын үтәү кысаларында, Александр II һәйкәленең пьедесталында 1920 елның 1 маенда икенче һәйкәл — «Хезмәт монументы» яки «Азат ителгән хезмәт» һәйкәле куела. Казан рәссамы Василий Богатырев башкарган эшче-металлчы скульптурасы кулына чүкеч тоткан билдән өстән ялангач тәнгә фартук кигән ир-атны гәүдәләндергән, чүкече белән ул арба көпчәге куелган тимер кою урынына таянып тора. Спас чиркәвенә карап торган император һәйкәленнән аермалы буларак, эшче-металлчының карашы Воскресенск (хәзерге Кремль) урамына каршы якка юнәлтелә. Эшче-металлчы скульптурасы начар гипстан ясалганга күрә, ул үз урынында бер елга якын гына торган.

1966 елның 3 ноябрендә Беренче Май мәйданында монументаль комплекс ачыла, аның үзәгендә Муса Җәлил сыны тора (авторы-скульптор В.Е. Цигаль һәм архитектор Л. Г. Голубовский).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сооружение и открытие памятника Императору Александру II в Казани : Краткий исторический очерк. — Казань, 1896. — 55 с.
## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Александр I бюсты (Казан)

Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Александр II һәйкәлләре
Казан каймасы һәйкәле (Иске Чәчкаб)

**Казан каймасы һәйкәле** — Татарстан Республикасы Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында урнашкан Казан каймасына истәлегенә куелган һәйкәл. Һәйкәл Бөек Ватан сугышы вакытында, дошманның Иделгә үтеп чыгу мөмкин булуын искә алып, Казан һәм Яшел Үзәнне ярымай формасында каймалап алган Казан каймасы ныгытылган районын төзүдә көчләрен кызганмаган тыл хезмәтчәннәренә багышлана.
## Тарихы
Һәйкәл 2020 елның 9 маенда, Бөек Ватан сугышында җиңүнең 75 еллыгында ачыла, ул грант акчасына һәм хәйриячеләр ярдәме белән төзелгән.
Казан каймасы — Казан шәһәрен Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында фашист гаскәреннән саклау максатыннан 1941 - 1942 елларда төзелгән сак корылмасы. Танкларга каршы тору өчен 331 чакрым окоп казыла, 392 күзәтү пункты, 98 яшерен ут ноктасы, 56 еракка ату зенит ноктасы, 419 землянка корыла.
Идел төбәге районнарында оборона чикләре төзелеше шушы авыл кырларыннан башланган. Окоп казучыларның үзәге — штабы да шушы авыл мәктәбенә урнашкан була.
1941 елның көзендә авыл кырларында Казан каймасы казу башлана. Авыл мәктәбендә белем бирү туктатылып, бинасы штаб итеп кулланыла башлый.  Окоп казучыларның үзәге - штабы да шушы авыл мәктәбенә урнашкан була. Беренче окоплар авыл янындагы кырларда, Чәчкаб белән Өлҗән арасында «Беренче Май» кырларында казыла башлый. Ул вакытта авыл колхозы «Беренче Май» исемен йөрткән. Окоп казуга бик күп кешеләр китерелә, шул исәптән язучы Гадел Кутуй да биредә була.
Танк үтмәслек чокырлар, дзотлар, землянкалар авыл җирләре аша 7-8 чакырым бара. Бу чокырларның киңлеге 5-6 метр, ә тирәнлеге 3-4 метр була. Соңрак, бу окоп җирләренең күпчелек өлеше күмелеп, эшкәртелә. Идел аръягындагы окоп эзләрен, гомумән алганда, ХХ гасырның 60-70нче елларында бульдозерлар белән тигезләтәләр.
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Казан каймасы һәйкәле (Болгар)

Төркем:Иске Чәчкаб
Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Кайбыч районы һәйкәлләре