open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өч Балтай

**Өч Балтай** (, ) — Чуаш Республикасының Шомырша районында урнашкан татар — чуаш авылы.

Почта индексы — 429182. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97247848001.
Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101800002700. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2132.

Авылда мәктәп, балалар бакчасы эшли, бер мәчет бар.

## Халкы
2002 елга халык саны 1572 кеше. 2010 елда 1643 кеше. Милли составы — татарлар (67%), чуашлар (31%), руслар (1%), мордва (1%).

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1376 кешенең яшәве мәгълүм.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.
*Авыл тарихы (русча). 
## Искәрмәләр

Төркем:Шомырша районы
Төркем:Чуашстан татар авыллары
XIII гасыр

**XIII (унөченче) гасыр** — 1201 елдан 1300 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар
* 1206 елда — Монгол империясе нигезләнә.
* 1224 елда — Җүчи Олысы барлыкка килә.
* 1228 елда — Ливон конфедерациясе төзелә.
* 1250 елда — Мисырда идарә мәмлүкләр кулына күчә.
* 1255 елда — Кёнигсбергка нигез салына.

## Туулар
* Батый хан

## Шулай ук кара
XIV гасыр

*
Сарайлы

*Сарайлы — Башкортстан Республикасының Благовар районына керүче авыл.
*Сарайлы — Татарстан Республикасының Сарман районына керүче авыл.

## Моны да карагыз
* **[[Кәрвансарай (мәгънәләр)|Кәрвансарай]]**
* **[[Сарай (мәгънәләр)|Сарай]]**
Асан (Шомырша районы)

**Асан** (, ) — Чуаш Республикасының Шомырша районында урнашкан татар — чуаш авылы.

Авылда мәктәп, бер мәчет бар.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 614 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елга халык саны 752 кеше. Милли составы — татарлар (13%), чуашлар (86%), руслар (1%).

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.
*Авыл тарихы (русча). 

Төркем:Чуашстан татар авыллары
Төркем:Шомырша районы торак пунктлары
Көчек (Шомырша районы)

**Көчек** (, ) — Чуаш Республикасының Шомырша районында урнашкан татар — чуаш авылы. Әлегә муниципаль статусы — посёлок (федераль классификатор буенча).

Почта индексы — 429377. Гомумроссия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97247805002.
Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101800001400. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2132.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 11 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елга халык саны 17 кеше булган. 2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: татарлар (67%).

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.
*Чабаксар сайты (русча).

Төркем:Шомырша районы
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Муллалы

**Муллалы** (, ) — Чуаш Республикасының Шомырша районында урнашкан татар — чуаш авылы.

## Халкы
2002 елга халык саны 44 кеше. Милли составы — чуашлар (54%), татарлар (30%), руслар һ.б.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 21 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (58%), руслар (10%), татарлар (32%).

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Шомырша районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Мордва Төкесе

**Мордва Төкесе** () — Чуаш Республикасының Шомырша районында урнашкан мукшы — татар — чуаш авылы.

## Халкы
2002 елга халык саны 66 кеше. 2010 елда 69 кеше. Милли составы — татарлар (23%), чуашлар (27%), мордва (41%). Авылга татарлар Татар Төкесе авылыннан 17 гасырда күченеп килә.

## Тышкы сылтамалар
*Авыл тарихы (русча). 

Төркем:Шомырша районы
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Баскак (Шомырша районы)

**Баскак** () — Чуаш Республикасының Шомырша районында урнашкан күпчелек халкы татарлардан торган бистә.

Авыл Абамза елгасы ярында тора.

## Халкы
2002 елга халык саны 41 кеше. 2010 елда 33 кеше. Милли составы — татарлар (49%), чуашлар (39%), руслар (22%).

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Шомырша районы
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Мари Ил татарлары

**Мари Ил татарлары** — Россиянең Мари Ил Республикасында яшәүче татарларның географик бер төркеме. Күбесе урта диалектның бәрәңге сөйләшендә сөйләшәләр. Саннары 39 меңгә якын.

Күпчелек шәһәр татарлары Йошкар-Олада,  Волжскта торалар, шулай ук Звенигово, Мари-Төрек, Медведево, Морки, Бәрәңге районнарында яшиләр.

Республикада 36 торак пункта татарлар күпчелекне тәшкил итә. Татар телле 19 мәктәп бар, татар мәдәнияте җәмгыяте, татар мәдәнияте үзәге эшли, газета бастырыла, телетапшыру чыгарыла.
#### Татарлар өлеше

ImageSize  = width:850 height:280
PlotArea   = left:75 right:20 top:25 bottom:25
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:800000
ScaleMajor = unit:year increment:100000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:20000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:50 align:left
  bar:1926 from:0 till:482101
  bar:1926 color:cobar2 from:0 till:20219
  bar:1939 from:0 till:579610
  bar:1939 color:cobar2 from:0 till:27149
  bar:1959 from:0 till:647680
  bar:1959 color:cobar2 from:0 till:38821
  bar:1970 from:0 till:684748
  bar:1970 color:cobar2 from:0 till:40279
  bar:1979 from:0 till:704207
  bar:1979 color:cobar2 from:0 till:40917
  bar:1989 from:0 till:749332
  bar:1989 color:cobar2 from:0 till:43850
  bar:2002 from:0 till:728429
  bar:2002 color:cobar2 from:0 till:43377
  bar:2010 from:0 till:696459
  bar:2010 color:cobar2 from:0 till:38357
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S 
  bar:1926 at: 482101 text: 482,101 shift:(-14,5)
  bar:1926 at: 20219 text: 20,219 shift:(-45,5)
  bar:1939 at: 579610 text: 579,610 shift:(-14,5)
  bar:1939 at: 27149 text: 27,149 shift:(-45,5)
  bar:1959 at: 647680 text: 647,680 shift:(-14,5)
  bar:1959 at: 38821 text: 38,821 shift:(-55,5)
  bar:1970 at: 684748 text: 684,748 shift:(-17,5)
  bar:1970 at: 40279 text: 40,279 shift:(-55,5)
  bar:1979 at: 704207 text: 704,207 shift:(-17,5)
  bar:1979 at: 40917 text: 40,917 shift:(-55,5)
  bar:1989 at: 749332 text: 749,332 shift:(-17,5)
  bar:1989 at: 43377 text: 43,377 shift:(-55,5)
  bar:2002 at: 728429 text: 728,429 shift:(-17,5)
  bar:2002 at: 43850 text: 43,850 shift:(-55,5)
  bar:2010 at: 696459 text: 696,459 shift:(-17,5)
  bar:2010 at: 38357 text: 38,357 shift:(-55,5)


## Искәрмәләр

Төркем:Татарлар
Төркем:Мари Иле
Инҗил

Назарет шәһәреннән Гайсәнең тормышын (еш язылган килеш) тасвирлауга **Инҗил** диелә. Иң киң таралган үрнәкләре – дүрт каноник саналган инҗилләр (ингл.) сафына кергән Матфей инҗиле (ингл.), Марк инҗиле (ингл.), Лука инҗиле (ингл.), һәм Иоанн инҗиле (ингл.). Шулай ук, бу терминны апокрифик инҗилләрне, каноник булмаган инҗилләрне, яһүди инҗилләрне һәм гностик инҗилләрне билгеләр өчен кулланыла. Өстәмә, христианнар еш "инҗил" терминның ''изге хәбәр'' (ингл.) коннотациясе нигезендә, Гайсә китергән библеик Яңа Канун (ингл.) хәбәрен билгеләү өчен куллана.

Башка изге китаплар белән бергә Инҗил Христианлыкның изге хәбәр җыентыгы дип саналган Библияның өлешен тәшкил итә.

Дөнья диннәренең инҗил дип билгеләнгән документларга карашлары аерыла. 

Исламда *[[:en:Injil|Инҗил (ингл.)]]* () – Гайсәнең инҗилен билгеләү өчен кулланылгар гарәп теле термины. Коръән аның Аллаһ тарафыннан җибәрелгән дүрт мөселманнар өчен изге саналган китаплар санына кертә. Ислам тәгълиматы буенча, вакыт узу белән Инҗилгә ялгышлыклар керү сәбәпле, Аллаһ соңгы китапны китерер өчен Мөхәммәт пәйгамбәрне җибәрде.

*Иң башта Сүз (Logos) булган* (Яхья 1:1)

## Шулай ук карагыз
* Күктәге Атабыз
## Искәрмәләр

## Өстәмә чыганаклар
McGrath, A. 2001. *In the Beginning the Story of the King James Bible and how it changed a Nation, a Language and a Culture*. Hodder & Stoughton. ISBN 0-340-78585-3.

## [[Сылтама]]лар
* Библия: Новый Завет на татарском языке Инжил 

* BibleGateway.com has the text of the New Testament gospels in various translations and versions
* A detailed discussion of the textual variants in the gospels&nbsp;— covering about 1200 variants on 2000 pages.
* Greek New Testament &nbsp;— the Greek text of the New Testament: specifically the Westcott-Hort text from 1881, combined with the NA26/27 variants.
* Introduction to ''The Complete Gospels'' &nbsp;— an excerpt and information about this compilation of canonical and non-canonical gospels in translation.
* Tessarôn Euaggeliôn Sumphônia  – The Greek harmony of the Gospels
* Quattuor Evangeliorum Consonantia  – The Latin harmony of the Gospels (1)
* Quattuor Evangeliorum Consonantia  – The Latin harmony of the Gospels (2)
*The Case against Q collects resources for considering the Q hypothesis and evidence that Luke used Matthew
*Parallel Gospels in Harmony  Online version of the public domain book *Parallel Gospels in Harmony&nbsp;— with Study Guide*
*Synoptic Parallels  A web tool for finding corresponding passages in the Gospels
*Jesus: A Bible in Modern English (1973) A blending and paraphrase of the 4 Gospels by well-known Canadian once-evangelist Charles Templeton

Төркем:Христианнарның изге китаплары
Рәис Борһанов

**Рәис Әбрар улы Борһанов** — Россия дәүләт сәүдә-икътисади университетының Казан институты (филиалы) профессоры, Татарстан Республикасының атказанган югары мәктәбе хезмәткәре.
## Биографиясе
Рәис Борһанов Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында 1960 елның 1 декабрендә туа. Биредә үк татар мәктәбен тәмамлаган.
1988 елда иҗтимагый сәясәт  дисциплиналары мөгалимлеге буенча Казан дәүләт университетын тәмамлый.
Галим дәрәҗәсенә ирешкән Рәис Борһанов икътисади фәннәр докторы, Россия Табигать фәннәре  академиясе әгъза-мөхбире, Россиянең ирекле икътисади җәмгыяте съезды делегаты, исеме 2008 елда Татар энциклопедиясенә кертелгән, 50 дән артык Халыкара һәм Бөтенрусия конференцияләрендә, шул исәптән Беренче  Россия икътисади конгрессында катнашкан, 115тән артык фәнни хезмәт һәм уку-методик әсбаплар, шулай ук өч монография авторы. Татарстан Республикасының атказанган югары мәктәбе хезмәткәре исемен йөртүче.
2012 елда Россия гуманитар фәнни фонд тарафыннан фәнни-тикшеренү проектларына игълан ителгән Россия күләмендәге ачык бәйгедә катнашып грантка ия була. Россиянең интеллектуаль көчен саклау һәм тулыландырудагы, талантлы яшьләр тәрбияләүдәге зур өлеше өчен “Интеграция” Россия яшьләренең фәнни, иҗади, һәм инновацион эшчәнлеген үстерүнең милли системасы” Гомумроссия җәмәгатьчелек оешмасының Рәхмәт хаты белән дә бүләкләнгән.
## Чыганаклар
*Кайбыч таңнары сайты.
*Россия галимнәре 
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Иске Чәчкабта туганнар
Ләйләгөл Гыймадиева

**Ләйләгөл Илмас кызы Гыймадиева** Татарстанның Кайбыч районы Борындык авылында колхозчы гаиләсендә туган. Әнисе Пилнә районы Сафаҗай авылыннан.

1996 елда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты, көнчыгыш телләр факультетын тәмамлый. 1996–2000 елларда – шул ук факультет каршында аспирантурада укый. 2000 нче елны «Исмәгыйль Гаспралы һәм аның «Тәрҗеман» гәҗите теле» дигән темага кандидатлык диссертациясе яклап филология фәннәре кандидаты дигән исемгә лаеклы була.

Татарстан республикасында ике теллелекне тормышка ашыру юлында күп хезмәт куя. Фәнни конференцияләрдә чыгышлар ясый, «Фән һәм тел» журналында мәкаләләре бастырыла. Мәктәптә рус балаларына татар телен өйрәтү белән шөгыльләнә. Фаҗигалы үлеме саллы хезмәте, утызлап шигыре, ике хикәясе һәм балалар өчен әкияте мирас булып калган.

## Чыганаклар
*Гыймадиева Ләйләгөл Илмас кызы.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Руслан Айсин

**Айсин Руслан Хәмзә улы** — Сергач район советы һәм Земство җыены депутаты, КПСС райкомы әгъзасы, КПРФны яңадан торгызу съезды делегаты, СССР халыклары конгрессы делегаты. РФ авыл хуҗалыгының атказанган эшлеклесе, Почет орденнары, III дәрәжә Петр Бөек, юбилей В. И. Ленин «Ветеран труда», «За духовное единение мусульман» медальләре белән бүләкләнгән.

Сергач районы Печә авылында колхозчы гаиләсендә туган. 1953 елда авыл җиде еллык мәктәбен тәмамлап, колхозда ат җигүче, прицепщик, йөк ташучы булып эшләгән. Шоферлар курсын тәмамлап, 1957–60 елларда колхоз автомобилен йөрткән. 1961–63 елларда – колхозлар өчен урта звено җитәкчеләре курсларын тәмамлап, бригадир булып эшләгән. 1964–67 елларда – Иваново шәһәрендә совет-партия мәктәбен бетереп, авылда агроном булып эшли. 1974–76 елларда – составына Печә авылы да кергән Лопатино авыл советы рәисе. 1976–79 елларда – «Грибановский» колхозы рәисе, 1979–81 елларда – «Восход» колхозы рәисе. 1981 елны Печә авылының «Нариманов» ис. колхоз рәисе итеп сайлана һәм 2004 елга кадәр, пенсиягә чыкканчы шунда эшли.

Туган авылында җирләнгән.

## Чыганаклар
*Түбән Новгород татарлары

Төркем:Күмәк хуҗалык җитәкчеләре
Хәлил Айдуллин

**Айдуллин Хәлил Бадиатулла улы** — I нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены, ике Кызыл Йолдыз ордены, «За отвагу» һәм башка медальләр белән бүләкләнгән шәхес.

Пилнә районы Иске Мочали авылында крестьян гаиләсендә туган. 1932–36 елларда  Кочко-Пожар педтехникумында, 1937–40 елларда Горькийда учительский институтта укыган. 1932–40 елларда Иске һәм Яңа Мочали мәктәпләрендә директор.

Фин сугышы аша үтеп, 1942 елны ул үз теләге белән Бөек Ватан сугышына китә. Сугыштан капитан, 2-нче группа инвалид, булып кайта. 1945–55 елларда Питрәксе районы мәгариф бүлеге мөдире. 1955–70 елларда 
Иске Мочали һәм Питрәксе мәктәпләрендә завуч һәм тарих укытучысы. Район Совет һәм партия органнарына сайланган.

Химки шәhәре каберлегендә җирләнгән.

## Чыганаклар
*Түбән Новгород татарлары
Габделкадер Абушахманов

**Абушахманов Абдулкадер Бадретдин улы** — ССРБ Почетлы радисты. «Хезмәт Кызыл Байрагы» 
ордены, «За трудовое отличие», «За доблестный труд. В ознаменование 100–летия 
со дня рождения В.И. Ленина», «Ветеран труда» медальләре белән 
бүләкләнгән.

1924 елны Кызыл Октябрь районы Кызма авылында крестьян 
гаиләсендә туган. Укуын Уразавыл мәктәбендә башлап, урта мәктәпне 
Мәскәүдә тәмамлый.

1941 елны электромонтер өйрәнчеге булып эшли башлап, 
1947 елны Уразавыл район элемтә бүлеге начальнигы урынбасары булып күтәрелә. 
1951–52 елларда – Казан элект-ротехникумында укый. 1952–63 елларны –
Уразавыл район элемтә бүлеге начальнигы. 1963–65 елларны – Сергач ЭТУС 
начальнигы. 1965–83 елларны – Уразавыл ЭТУС начальнигы. 1983–84 елларны – Пилнә 
элемтә берләшмәсенең Кызыл Октябрь филиалы директоры. 1993–97 елларны – 
Кызыл Октябрь район элемтә үзәге (РУС) баш инженеры.

## Чыганаклар
*Түбән Новгород татарлары
Мари Ил байрагы

**Мари Ил байрагы** – Мари Ил Республикасының дәүләт символы. 2011 елның 5 мартында раслана.

## Байрак тасвирламасы
Мари Ил байрагы – ак төсле, киңлеге озынлыгына карата 2:3 нисбәтендә турыпочмаклы иң булып тора. Байракның сул ягында байрак озынлыгының 1/8 өлешен биләп торган мари орнаменты белән кырмызы төсле  урнаша.

Байракны ак төсле өлеше үзәгендә Мари Ил гербының сүрәте урнаша.

## Символика
* Ак төс — мари халкының милли символы, халкының гәделлекне һәм уй-ниятләренең сафлыгын аңлата.

## Галерея

Flag of Mari ASSR (1937-1954).svg|Мари АССР байрагы (1937-1954)
Flag of Mari ASSR (1954-1978).svg|Мари АССР байрагы (1954-1978)
Flag of the Mari ASSR.svg|Мари АССР байрагы (1978-1992)


## Моны да карагыз
* Мари Ил гербы
* Мари Ил гимны

## Искәрмәләр

Төркем:Россия регионнары байраклары
Төркем:Мари Иле дәүләт символлары
Төркем:Мари Иле
Зөһрә Габдүханова

**Абдүханова Зөһрә Мортаза кызы** — 1989 елдан Түбән Новгород өлкәсе татар «Туган як» 
мәдәният үзәгенең фольклор җыр төркеме җитәкчесе. Борынгы җырларны барлау, 
пропагандалау белән шөгыльләнә, үзе дә җырлый. «Маһинур» мәдрәсәсе 
ярдәме белән аның жырлары альбомы чыга.

1934 елны Сергач районы Камка авылында туган. Гомере 
буе Түбән Новгородда яши. 1949 елны җиде еллык мәктәпне, 1962 елны эшче яшьләр 
мәктәбен, 1974 елны техникум тәмамлый, товаровед була.

1952–62 елларны – «Искра» артелендә тегүче-мотористка, өлкән мастер. 
1963–78 елларны – «Продхимснаб» бер-ләшмәсендә товаровед. 1978–89 елларны – «Горьковколхозстрой», «Горький-стройкомплект» 
трестларында инженер. Соңгы эш урынында профком рәисе итеп сайланган. 
«Ветеран труда» һәм башка медальләр белән бүләкләнгән.

## Чыганаклар
*Түбән Новгород татарлары.
Татар дөньясы (газета)

**«Татарский мир» – «Татар дөньясы»** — коммерцияга карамаган «Ватаным» лыгы федераль мәгърифәтче газета оештырды.
Газета 2002 елның июленнән А-2 форматында 12 биттә чыга.
Чыгу ешлыгы — атна саен.

«Татарский мир» – «Татар дөньясы» —моңа кәдәр булмаган мәгърифәтче басма, беренче чиратта «урта катлам» зыялыларга, шулай ук татар һәм башка милләттән булган укучы яшьләргә, студетларга һәм югары сыйныфта укучыларга адресланган.

Газет татар халкы тарихын һәм дәүләтчелеген, мәдәниятын, хәзерге заман  мәсьәләләрен моңа тиклем билгеле булмаган фикердән аңлатырга тырыша.

## Чыгынагы
*  Коммерцияга карамаган «Ватаным» парнерлыгының рәсми сайты 
* Мега-пресс сайты 

Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Русия гәҗитләре
Комсомольский (Мордовия)

**Комсомольский** () — Мордовиянең Чамзинка районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Чамзинка районының иң эре торак пункты.

Халык саны — 13 513 кеше (2010).

## География
Комсомольский Нуя елгасы өстендә, Сарансктан 50 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *98 км тукталыш пункты* станциясе.

## Исем чыганагы
Бистә үз исемен цемент заводы төзелештә катнашкан комсомолчылар хөрмәтенә аталган.

## Тарих
Комсомольский 1952 елда цемент заводы янында бистә буларак нигезләнә.

1955 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

## Халык

Милли состав: руслар — 60,6%, мордва — 29,2%, татарлар — 3,0%.

## Икътисад
* «Мордовцемент» ААҖ

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [«Мордовия» энциклопедиясе](http://www.mordovia.info/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_(%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA,_%D0%A7%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)) 

Төркем:Мордовия шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Чамзинка районы торак пунктлары
Сәгыйдулла Хафизов

**Сәгыйдулла (Сәгыйть) Хафизов** — язучы, әдәбият галиме, тәнкыйтьче.

Сәгыйдулла Хәби улы Хафизов 1945 елда Татарстанның Чирмешән районы Лашман авылында туган. Казан дәүләт университетын, аннары аспирантура тәмамлаган. Профессор Ибраһим Нуруллин җитәкчелегендә аспирантурада укып, XIX йөз татар прозасы буенча кандидатлык диссертациясе яклады.

35 ел гомерен укыту-тәрбия эшенә багышлый. Башкортстан дәүләт университетында укыта, соңрак Башкортстан дәүләт педагогия университетында татар теле һәм әдәбияты кафедрасын җитәкли. Күп кенә гыйльми эшләр, уку ярдәмлекләре авторы. Татарстан Язучылар берлегенең тәнкыйтьче Җамал Вәлиди исемендәге премиясе лауреаты. Язучының публицистика жанрында да каләме ңсыналган. Өч тапкыр ул «Кызыл таң» гәзитенең лауреаты буларак танылды. Проза сөючеләргә Сәгыйдулла ага күбрәк “Сәгыйть Лашманчы” псевдонимы аша билгеле.

“Яшьтәшләр” дигән беренче  әсәре 1978 елда «Идел» альманахында дөнья күрә.

Татар теле һәм әдәбияты кафедрасында дистә еллар буе уңышлы эшләп килгән Сәгыйдулла Хафизов пенсиягә чыккач, Кушнаренко районының Тәңребирде авылына күченеп, шунда гомер итә.

## Чыганаклар
*  Әдәбиятта үз юлы бар
* Галим, язучы, тәнкыйтьче Сәгыйдулла Хафизовка – 80 яшь.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:доцентлар
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Ан-2

[300px|thumb|right|Ан-2 (очышлар көннәре, [Алмания, 2011)]]
**Ан-2** – җиңелчә совет очкычы.

Авиаконструктор Олег Антонов “1000-1500 килограмм йөк күтәрүче “Ан-2” очкычы төзергә кирәк”, дигән фикер белән беренче тапкыр 1940 елның октябрендә чыгыш ясый.

1944 елда Антонов проектын авиация сәнәгате буенча Халык комиссариаты рәисе урынбасары А. Яковлев хуплый.

1947 ел башында очкычның тулы масштаблы макеты төзелә. Аңа “СХ-1” маркасы сугыла. Очкыч ярты ел дигәндә әзер була.

1947 елның 31 августында ул беренче тапкыр һавага күтәрелә.

1948 елның маенда очкыч беренче дәүләт сынавына чыга. Очышлар җәй уртасына кадәр дәвам итә. “СХ-1”не чыгару Украинаның “473” санлы заводына йөкләтелә.

1949 елда беренче 50 машинага  бирелә. Шушы ук елда “СХ-1“ очкычының маркасы “Ан-2“гә үзгәртелә.

1952 елда Антонов үзе дә Киевка күченеп килә. 
Шул ук елда “Ан-2” Киевның “Чайка” спорт аэродромында һәлакәткә юлыга һәм Хөкүмәтнең очкычны чыгаруны туктату турында боерыгы дөнья күрә.

1953 елда Сталин үлгәч, “Ан-2” кабат чыгарыла башлый. Ун ел эчендә барлыгы 3164 очкыч җитештерелә.

1958 елда Польша белән СССР арасында үзара килешү төзелә. Шуның нигезендә, “АН-2”не Польшаның Мелец шәһәрендә җыя башлыйлар. Завод беренче елда ук 400 очкыч чыгара.

1984 елның 24 сентябрендә Мелец авиапредприятиесендә 10 меңенче “Ан-2” очкычы чыга. 
Польшада барлыгы 11915 очкыч чыгарыла. Шуларның 10440 данәсе ССРБнә һәм социализм илләренә озатыла.

## Модификациялар
Файл:Orenburg Airlines Antonov An-2 fleet.jpg|Ырынбур һава юллары авиакомпаниясе Ан-2-лар флоты
Файл:An-2E.jpg|thumb|Экраноплан, Ан-2Э
Файл:An-2 on skis.jpg|чаңгылы Ан-2. Волосово, Мәскәү өлкәсе
Файл:An-2 converted into WIG (Rybachy, Kaliningrad Oblast - 2006 08 15).jpg|экраноплан итеп эшләнгән АН-2

### СССР, Украина

* **Ан-2В**
* **Ан-2В**
* **[[Ан-2М]]**
* **Ан-2ПП**
* **Ан-2C**
* **[[Ан-2СХ]]**

### Польша
* **An-2 Geofiz**
* **An-2LW**
* **An-2P/PK/PR**
* **An-2R**
* **An-2S**
* **An-2T/TD/TP**

### Кытай
* **Shijiazhuang Y-5**
* **Nanchang Y-5**

## Хәрби
### Чит ил

Файл:Antonov An-2..jpg|Ан-2 Эстония, 2007 ел
Файл:Albanian Air Force Nanchang Y-5 Lofting-1.jpg|Nanchang Y-5 Албания, 2006 ел



Файл:AN2 R.jpeg| 10 гривна, 2003 ел
Файл:RR5110-0072R.gif|2 сум
Файл:Stamp of Ukraine s121, Antonov An-2.jpg|Украина, 1996 ел
Файл:Stamp of Kyrgyzstan aviatsia.jpg|Кыргызстан, 2008 ел
Файл:Posta Romana. Самолёт (1).jpg|Румыния, 1960 ел


## Чыганак
* “Ан-2” турында кыскача тарихи белешмє ћєм кызыклы фактлар

Төркем:ССРБ очкычлары
Кирово-Чепецк

**Кирово-Чепецк** () — Киров өлкәсенең халык саны буенча икенче шәһәр, Кирово-Чепецк районының административ үзәге.

Халык саны — 80 920 кеше.

## География
Кирово-Чепецк Чүпченең Нократка кушылган урында, Кировтан 40 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша.

## Тарих
1935 елда Усть-Чепца авылы янында Киров шәһәрне энергия белән тәэмин итүче Киров-Чепца  ТЭЦы төзелеше башлана; ТЭЦ янындагы бистә **Кирово-Чепецк** исеме кушыла.

1942 елдан — шәһәр тибындагы бистә

1955 елда шәһәр статусы бирелә; 1961 елдан — өлкә буйсынудагы шәһәр.

1960 елдан — Кирово-Чепецк районының үзәге. 1991 елда шәһәр составына Каринторф бистәсе кертелә.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 90,7%, татарлар — 1,5%, арлар — 1,0%.

## Икътисад
*  предприятиесе — Кирово-Чепецк химия комбинаты
* Кирово-Чепецк ТЭЦы
Митал эшкәртү заводы, тимер бетон әйберләр ясау заводы; Тегү фәбриге.

Азык-төлек сәнәгатенең пердприятиләре.

## Югары уку йортлары
* Вятка дәүләт һуманитар университетының филиалы
* Вятка иҗтимагый-икътисади институтының филиалы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Кирово-Чепецк «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Сафа Абдуллин

**Абдуллин Сафа Абдулла улы** —  оста укытучы, оста куллы кеше булып танылган.

Кызыл Октябрь районы Куйсуы авылында динле крестьян 
гаиләсендә туган. Җиде еллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, Кочко-Пожар 
педучилищесына укырга кергән. Ләкин 1942 елны сугышка алынып, 1947 елны 
демобилизациядән соң укуын читтән торып тәмамлаган. Румыния, Болгария, 
Югославия, Маҗарстан, Австрияне фашистлардан азат итүдә катнашкан. Орден 
һәм күп медальләр белән бүләкләнгән.

Сугыштан соң 43 ел буе мәктәптә укыта. Оста укытучы, 
оста куллы кеше булып танылган. Физика, хезмәт, рәсем дәресләрен укыткан. 
Скрипка һәм мандолинада оста уйнаган, мәктәп һәм авыл үзешчән сәнгать 
түгәрәкләрен җитәкләгән, күп кенә смотр һәм фестивальләрдә катнашкан. 
Рәсем ясарга оста булган, рәсемнәре мәктәп һәм Мәдәният йортын бизи.

Туган авылында жирләнгән.
## Чыганаклар
*Түбән Новгород татарлары
Хәсби Фазлуллин

**Хәсби Вәли улы Фазлуллин** — Муса Җәлил исемендәге Татар опера һәм балет театры дирижеры, кларнетист, мөгаллим, ТАССРның һәм РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе, ТАССР халык артисты, Тукай премиясе иясе.

Ул 1909 елның 16 декабрендә Казанда дөньяга килә. 1924-1928 елларда Казан Көнчыгыш музыка техникумында укый. 1936 елда Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясенең оркестр факультетын тәмамлап, дирижер факультетында укуын дәвам итә.

1941-1943 елларда — хәрби хезмәттә. 1941 һәм 1943-1946 елларда — Башкорт опера һәм балет театры дирижеры.

1946-1973 елларда Хәсби Фәзлуллин — Муса Җәлил исемендәге Татар опера һәм балет театры дирижеры. Шул ук вакытта ул Казан консерваториясендә һәм Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтында укыта. 1946-1982 елларда ул Фәрит Яруллин либреттосына «Шүрәле» балеты дирижеры була.

1973 елда дирижер Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясенә лаек була.

1995 елның 25 июнендә Хәсби Вәли улы Фазлуллин бакыйлыкка күчә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Милләттәшләр» сайтында 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Дирижёрлар
Төркем:ТАССР халык артистлары
Кедайняй манарасы

**Кедайняй манарасы** — Литваның үзәгендә урнашкан Кедайняй шәһәренең үзәк паркы территориясендәге манара. Бу манара Литвадагы ике манараның берсе, икенче манара исә Каунас мәчетендә тора.

Кедайняй манарасы рус генералы Эдуард Тотлебен тарафыннан 1880 елда рус-төрек сугышына һәйкәл буларак корылган.

Манара госманлы архитектура үзенчәлекләренә ия, биеклеге 25 метр, балконы бар. Манара очында ярым ай тора. Әлеге манара Литва архитектура мираслары исәбенә кертелгән.

Манараның көньяк-көнчыгыш диварында төрек телендә язу бар:

Ишек башында Корәннең Әл-Бәкара сурәсеннән өзекләтә гарәпчә язу эленгән:

*‏مَن ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ*

*man ḏā llaḏī yašfaʿu ʿindahu illā bi iḏnihi*

*Кем [[Аллаһ|Аның]] ризалыгыннан башка [[Аллаһ|Аның]] каршына килер?*

## Искәрмәләр

Төркем:Манаралар
Төркем:Кедайняй биналары
Мирный (Архангельск өлкәсе)

**Мирный** () — Архангельск өлкәсендә өлкә буйсынудагы шәһәр, «Плесецк» космодромының административ һәм торак үзәге.

Халык саны — 30 259 кеше.

## География
Мирный Плесцы күле янында урнаша. Админстратив берәмлек буларак Виноградово, Плесецк һәм Холмогоры районнары белән чиктәш.

Якындагы тимер юл станциясе — Плесецк (9 км). Шуның өстенә, Мирный ябык административ-территориаль берәмлеге территориясендә *«Плесецк» космодромы тимер юллары* урнашалар.

Шәһәр янында Плесецк хәрби аэродромы урнаша.

### Климат

## Тарих
Мирный 1957 елда континентара баллистик ракеталар берләшмә базасы янындагы бистә буларак нигезләнә. Соңрак ракеталар берләшмә базасы нигезендә «Плесецк» космодромы оештырыла.

1966 елда Мирный өлкә буйсынудагы ябык административ-территориаль берәмлегенә үзгәртеп корыла (шәһәргә керү өчен махсус рөхсәт алырга кирәк).

## Халык

### Милли состав

## Галерея

|
Файл:Marnyj(arh) adm.JPG|Мирный администрациясе
File:Plesetsk satellite assembling facilities.JPG|

## Моны да карагыз
* Плесецк (космодром)
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/arhangel_obl/mirnyja/

Төркем:Ябык административ-территориаль берәмлекләре
Төркем:Архангельск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Фән шәһәрләре
Мирный (мәгънәләр)

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:

## Торак пунктлар
### [[Антарктида]]
* Мирный (Антарктида) — совет (рус) антарктик станциясе.
### Русия
* Мирный (Благовар районы) — Башкортстандагы авыл. 
* Мирный (Брянск өлкәсе) — Брянск өлкәсенең Гордеевка районында шәһәр тибындагы бистә.
* Мирный (Епрәч районы) — Чуашиянең Епрәч районындагы авыл. 
* Мирный (Архангельск өлкәсе) — Архангельск өлкәсендә шәһәр.
* Мирный (Киров өлкәсе) — Киров өлкәсенең Оричи районында шәһәр тибындагы бистә.
* Мирный (Самар өлкәсе) — Самар өлкәсенең Красный Яр районында шәһәр тибындагы бистә.
* Мирный (Сембер өлкәсе) — Сембер өлкәсе Чардаклы районы бистәсе.
* Мирный (Якутия) — Якутиядә шәһәр.
#### [[Казан]]
* Мирный (Казан) — Казан микрорайоны.
Киров (Чуашстан)

**Киров** (, ) — Чуашстанның Комсомол районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 240 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (98%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Ләйсән Фәтхетдинова

**Ләйсән Фәтхетдинова** — татар язучысы, журналист, тапшырулар алып баручы. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2012).

## Тормыш юлы
Ләйсән Фәтхетдинова, 1990 елның 12 сентябрендә Балык Бистәсе районының Котлы Бөкәш авылында туа. Шул ук авылда 11 еллык мәктәпне тәмамлый.

Уку еллары дәвамында, "Юнәлеш" дип исемләнгән мәктәп газетасы чыгара, район һәм республикакүләм шигырь сөйләү бәйгеләрендә призлы урыннар ала, башлангыч сыйныфлардан ук шигырьләр, әкиятләр һәм хикәяләр яза. Республикабызның күп басмаларында ("Сабантуй", "Ялкын", "Безнең гәҗит", "Татарстан яшьләре") шигырь-хикәяләре, публицистик язмалары даими басыла. Казанга килгәч, әлеге исемлеккә "Шәһри Казан", "Ватаным Татарстан", "Казан утлары", "Идел" кебек басмалар өстәлә.

Өлкән сыйныфларда укыганда "Сәләт" оешмасының активисты булып китә, аның җәйге аланнарында, сессияләрендә катнаша, "Сәләт-Аршан", "Сәләт-Прага"да була. "Сәләт" газетасын чыгару белән дә шөгыльләнә.

"Иделем акчарлагы" яшь язучылар бәйгесендә мәктәп елларыннан ук катнаша, призлы урыннарга лаек була. 2009 нчы елда проза буенча гран-при ала. Шул ук елны поэзия номинациясендә  беренче урынны яулый.

Яшь журналистларның "Алтын каләм" бәйгесендә шулай ук мәктәп елларыннана бирле катнашып килә. Әлеге руспубликакүләм бәйгедә гран-при алып, 2008 елда Казан дәүләт университетының журналистика факультетына укырга керә.

Беренче курстан алып "Шәрык" татар яшьләре клубының активисты, "Фикер" клубын оештыруда катнаша, аннары Диния Нәзарәте каршында  үсеш алган "Алтын урта" мөселман яшьләре клубын  оештыра.  Әлеге  клубта атна саен төрле  очрашулар,  мастер-класслар үткәрелә.

2009 елды "ТНВ" радиосына "Яшь буын" тапшыруының проектын тәкъдим итә һәм аны бер ел дәвамында алып бара.

2010-2011 елларда "Азатлык" радиосының штаттан тыш хәбәрчесе булып эшли.

2010 елдан алып "Матбугат.ру" сайтында яшь яки киң танылу алмаган язучы-шагыйрьләрнең иҗаты белән таныштыруны максат итеп куйган "Яшьти" сәхифәсен алып бара.

2009 елда Саҗидә Сөләйманова исемендәге стипендиягә лаек була, "Таян Аллага" бәйгесендә (2010) шигърият буенча беренче, проза буенча өченче  урынны ала.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ике штыйкка ишәйдек

## Тышкы сылтамалар
* «Ак юл»га күз салыгыз!

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Фирдәвес Болгарская

**Фирдәвес Хәмит кызы Болгарская** (1919-2004) — татар журналисты, мөгаллим, тәрҗемәче, Татарстан китап нәшриятынын укыту-педагогик әдәбияты редакциясен җитәкли, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, мәгариф һәм матбугат отличнигы, Татарстанын журналистларның берләшмә әгъза.

200px|thumb|right|<center>1999 ел</center>

## Тәрҗемәи хәле
Иҗат дәрте белән җәмәгать эшләренә чумып, балалар үстереп үткән кадерле көннәр. Әйе, әти-әнисе артистлар булса да (Гөлсем Болгарская һәм Хәмит Колмәмәт), кечкенәдән үк сәхнә белән хыялланса да, язмыш аны башка юлга алып кереп китә. Педагогия институтын тәмамлагач, Питрәч районының Шәле һәм Күн авыллары мәктәпләрендә укыта, Мәгариф министрлыгында эшли. 5 ел партия эшендә булып, гомеренең төп өлешен Татарстан китап нәшриятында үткәрә. Сәясәт, яшьләр-балалар әдәбияты редакцияләрендә чирканчык алып, 18 ел нәшриятның укыту-педагогик әдәбияты редакциясен җитәкли. Ә редакция 18 кешедән тора. Үзенең балалары кебек якын күргән шул мөхәррирләр белән бергәләп Фирдәвес ханым татар мәктәпләре өчен дәреслекләр, методик әдәбият чыгару өлкәсендә эшли. Хезмәткәрләренең осталыгын үстерә, кыр казлары кебек үз артыннан ияртеп, аларның белемнәрен киңәйтүне үзенә бурыч итеп куя, тәрҗемә осталыгына өйрәтә.

300px|thumb|справа|<center>2000 ел</center>
Очкын Шабанова, Эльза Салехова, Ләлә Галиева, Зөмәрә Шaһдалиева, Наилә Мәҗитова, Әлфинур Идрисова һәм башкалар аның кул астында иҗат сәләтләрен арттыралар. Алар беркайчан да Фирдәвес апаларын онытмыйлар, очрашып хәлен белеп торалар.
Фирдәвес ханым менә 56 ел инде, кулга-кул тотышып, бер-беренә ярдәм итешеп, композитор Әнвәр Бакиров белән гомер кичерә. Аларның берсеннән берсе унган, белемле, тәртипле, әти-әниләрен ихтирам итеп яшәүче 4 балалары бар. Барысы да югары белемле, эштә сынатмыйлар. Арада фән кандидаты да, полковник та, методист-укытучы һәм музыка мәктәбе җитәкчесе дә бар. Аларның инде үзләренең дә 8 балалары һәм хәтта 3 оныклары усә. Бу балаларны тәрбияләп үстерүдә Әнвәр Бакировның әнисе Газизә aпa һәм хөрмәтле артистка - Фирдәвес ханымның әнисе - Гөлсем Болгарскаяның ярдәме зур булган.
150px|thumb|слева
Үрнәк булырлык пар канатлы гаилә, үрнәк булырлык иҗат-хезмәт юлын үткән парлар алар - Фирдәвес ханым белән Әнвәр әфәнде. Менә шушылай 80 яшькә җитү үзе зур бәхет.
## Сылтамалар
* Тыңлагыз җырны «СИН МИНЕМ ИҢ ГҮЗӘЛ» Әнвәр Бакиров музыкасы, сүзләр - Фирдәвес Болгарская
* Майя Мухтарова «ПАР КҮГӘРЧЕННӘР КЕБЕК». «ИЛҺАМИЯТ». «ШАҺРИ КАЗАН». 24.12.1999
*  «Милләттәшләр» ФИРДӘВЕС БОЛГАРСКАЯ
Анри де Тулуз-Лотрек

**Анри де Тулуз-Лотрек** (1864-1901) – француз нәкышчесе һәм графигы, постимпрессионизм осталарының иң күренеклеләренең берсе. 
## Тәрҗемәи хәл
Анри де Тулуз-Лотрек 1864 елда Франциядә иң танылган дворян гаиләләренең берсендә туа. Яшүсмер чагында, егылып, ике аягын да сындыра һәм аның аяклары 70 см дан артык үсми. 152 см лы кыска буй, олы баш – бердәнбер улларының физик кимчелеген аеруча әти-әниләре авыр кичерә.

Кечкенәдән рәсем белән мавыккан малай 14 яшьтә рәссам Рене Принстода, соңрак аның киңәше белән пәртрит остасы Леон Бонда (1883), ә аның студиясе ябылгач, Фернан Кормонда шөгыльләнә (1884-1885). Соңгысы шәкерт-рәссамнарның (шул исәптән Ван Гог) җәнҗалы белән төгәлләнә. Алга таба рәссамның иҗат алымы формалашуга Эдгар Дега иҗаты һәм япон гравюрасы йогынты ясый. Парижга күченеп, төнге күңел ачу биналары белән даны чыккан районда яши башлау рәссамның иҗатында гына түгел, тормышында да турыдан-туры чагылыш таба.

Чордашларының Тулуз-Лотрекның тормышын артык «публичный» һәм «Мулен Руж» кабаресындагы биюче хатын-кызларның киемнәреннән дә чуаррак дип бәяләве очраклы булмый. Шунда ул биючеләрнең, җырчыларның пәртритләрен яза. Кыйммәтле бордельләрдә булып, фахишәләрне модель сыйфатында сайлап ала. Рәссам, беренчеләрдән булып, литография белән шөгыльләнә башлый. Кыска гына вакыт эчендә (1891-1899) алга таба да графика өлкәсендә зур йогынты ясарлык 350 эстамп һәм афиша ясый. Рәссамның 600 дән артык картинасы, меңләгән рәсеме кала. Үз чорында Париж мәдәни элитасының иң күренекле вәкиле саналган рәссам 37 яшен дә тутырмый дөнья куя.


Image:Lautrec moulin rouge, la goulue (poster) 1891.jpg|Мулен Руж Ла Гулю 1891
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 037.jpg|Ла Гулю дус кызлары белән Мулен Руж, 1892
Image:Henri de Toulouse-Lautrec 031.jpg| Жанна Авриль, 1893
Image:Lautrec marcelle lender doing the bolero in 'chilperic' 1895.jpg|кабареда болеро биюче Марселла Лендер, *Шильперик*, 1895


2012 елның сентбярендә Казанда Тулуз-Лотрекның литографияләр күргәзмәсе эшләде.
## Чыганак
* Шәһри Казан, 4.09.2012. «PARIS, PARIS...» 

Төркем:Француз рәссамнары
Хави

**Ха́ви Эрна́ндес** (tat.lat.Xavi Ernandes,  [ˈʃaβi ərˈnandəz i ˈkɾɛws] ; 25 январьдә 1980, Террасса) — Испания футболчысы, мәшһүр "Барселона" клубы уенчысы, Испания футбол җыелмасының үзәк ярым сакчысы.

Хави — Дөньякүләм чемпионы (2010), Европа чемпионы (2008, 2012), Олимпия уеннары 2000 көмеш медале иясе. Барселона клубы символларының берсе. Испания чемпионатында катнашуы рекордсмены.

"Барселона" составында алты тапкыр Испания чемпионы кубогына ия булды. Хави — өч мәртәбә Чемпион Лигасының җиңүчесе (2005/06, 2008/09, 2010/11), иң яхшы Европа футболчысы (2008).

## Хави [[Казан]]да

Хави ике тапкыр "Барселона" составында Казанда Рубин каршы Чемпион Лигасында уйнады (2009, 2010). Уеннар исәбе: 0:0, 1:1. 2009 елның ноябрендә «Рубин» "Камп Ноу" стадионында мәшһүр, җиңелми торган "Барселона"ны 1:2 исәбе белән җиңде.

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе 

Төркем:Испания футболчылары
Төркем:Дөнья чемпионнары
Воркута

**Воркута** (, , ) — Коми Республикасының төньягындагы шәһәр. Котып аръягындагы иң эре шәһәрләрнең берсе.

Халык саны — 70 551 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 95 866 кеше.

2021 елның 10 сентябреннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## География
Воркута Төньяк поляр түгәрәге артында, Сыктывкардан 904 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Төньяк тимер юлының *Воркута* станциясе.

### Климат




## Тарих
Воркута 1931 елда күмер чыганагы янындагы геологлар бистәсе буларак нигезләнә.

Күмер ятмалыр үзләштерү күбесенчә тоткыннар көчләре белән үткәрелгән. 1938 елда ГУЛаг системасына кергән Воркута хезмәт белән төзәтү лагере (Воркутлаг) оештырыла; 1946 елда Речлаг оештырыла.

1940 елга кадәр — Ненец милли округы составында; шул ук елда Воркутага шәһәр тибындагы бистәсе статусы бирелә.

1943 елда шәһәр статусын ала.

1953 елда Речлаг тоткыннары восстаниены күтәрәләр.

ССРБ таркалудан һәм чыгару сәнәгатенең кризисы аркасында күп кешеләр шәһәрдән чыгып киткәннәр.

## Халык

Милли состав: руслар — 77,7%, украиннар — 7,9%, татарлар — 2,9%, комилар — 1,7%, белоруслар — 1,5%, чуашлар — 1,1%, әзериләр — 1,0%.

## Административ бүленеш
Воркута шәһәр округына керәләр:
* **Воркута** шәһәре — 70 551 кеше
5 ш.т.б.:
# Воргашор шәһәр тибындагы бистәсе — 12 044 кеше
# Елецкий шәһәр тибындагы бистәсе — 631 кеше
# Заполярный шәһәр тибындагы бистәсе — 1 948 кеше
# Комсомольский шәһәр тибындагы бистәсе — 1 047 кеше
# Северный шәһәр тибындагы бистәсе — 9 023 кеше
Авыл торак пунктлары: 
халык саны — 613 кеше
# Мескашор — 54 кеше
# Сёйда — 23 кеше
# Сивомаскинский — 525 кеше
# Хановей — 4 кеше
# Елец — 7 кеше
# Никита — 0 кеше
# Юршор — 0 кеше

**«Воркута» шәһәр округының** мәйданы — 24 400 кв.км, халык саны (2010) — 95 854 кеше.

## Икътисад
* «Воркутауголь» ААҖ — градообразующее предприятие по добыче угля.
* «Воркутацемент» ААҖ
* Воркута механика заводы
* Азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре: сөт заводы, икмәк комбинаты, болан совхозы.

## Югары уку йортлары
* Санкт-Петербург дәүләт таулы институтының филиалы
* Сыктывкар дәүләт университетының филиалы
* Россия мәгариф академиясе филиалы
* Ухта дәүләт техника университетының филиалы
*  филиалы
## Кардәш шәһәрләр
*  Антананариву, Мадагаскар
*  Санкт-Петербург, Россия
*  Шахты, Россия
*  Киркенес, Норвегия

## Галерея

Vorkutaugol free.jpg|
Vorkuta-kollege.jpg|
Памятник имени В.И.Ленина.JPG|
Bolshezemelskaja tundra 1.JPG|Шәһәр янындагы тундра


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/r_komi/vorkuta/

Төркем:Коми Республикасы
Төркем:Коми Республикасы шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Андрес Иньеста

**Андре́с Инье́ста Луха́н** (tat.lat. Andres İnyesta Luxan, исп. Andrés Iniesta Luján; 11 майда 1984, Фуэнтеальбилья, Альбасете)  — Испания футболчысы, мәшһүр "Барселона" клубы уенчысы, Испания футбол җыелмасының үзәк һөҗүмдәге ярым-сакчысы.

Андрес Иньеста — Дөнья чемпионы (2010), Европа чемпионы (2008, 2012).

30 августта 2012 елда Андрес Иньеста иң яхшы Европа футболчысы FIFA тарафыннан танылган иде.

"Барселона" составында алты тапкыр Испания чемпионы кубогына ия булды. Иньеста — өч мәртәбә Чемпионнар Лигасы җиңүчесе (2005/06, 2008/09, 2010/11), иң яхшы Европа футболчысы (2012).

2013 елның 15 гыйнварендә IFFHS оешмасы Андрес Иньестаны – иң яхшы уен-ясаучы (плеймейкер)-2012 булып сайлады. Бастырылган IFFHS рейтингы буенча: 1) Андреас Иньеста («Барселона») – 146 2) Хави («Барселона») – 128 3) Лионель Месси («Барселона») – 98 4) Пирло («Ювентус») – 87 5) Өзил («Реал») – 43 6) Криштиану Роналду («Реал») – 34.
## Иньеста [[Казан]]да

Иньеста ике тапкыр "Барселона" составында Казанда Рубинга каршы Чемпион Лигасында уйнады (2009, 2010). Уеннар исәбе: 0:0, 1:1. 2009 елның ноябрендә «Рубин» "Камп Ноу" стадионында мәшһүр, җиңелми торган "Барселона"ны 1:2 исәбе белән җиңде.

## Шулай ук карагыз

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе
* Иньеста Барселона сәхифәсендә 

Төркем:Дөнья чемпионнары
Төркем:Испания футболчылары
Криштиану Роналду

**Криштиа́ну Рона́лду** душ Са́нтуш Аве́йру (tat.lat.Kriştianu Ronaldu, ; 5 февраль 1985, Фуншал) — Португалия футболчысы,  клубы уенчысы, Португалия футбол җыелмасының һөҗүмчесе һәм капитаны. Дөньяның иң кыйммәттле футболчысы, "Реал" "Манчестер-Юнайтед"ка Роналду күчүе өчен 83 миллион артык фунт стерлинг түләде.

Криштиану Роналду — Инглиз Премьер Лигасының чемпионы (2006/07, 2007/08, 2008/09), Чемпион Лигасының җиңүчесе (2008), "Алтын бутса" иясе (2008, 2011), "Алтын туп" иясе (2008), иң яхшы Европа уенчысы (2008), Португалия милли җыелмасы тәркбендә Европа чемпионы (2016).

Криштиану Роналду – гаиләнең дүртенче баласы. Әтисе улына АКШ президенты Рональд Рейган истәлегенә *Роналду* исемен бирде. (Роналду Португалиядә шактый сирәк исем).

Криштиану Роналду үз спорт карьерасы Спортинг яшьлек клубында башлый. 2003 елда Спортинг Манчестер-Юнайтедны җиңә, һәм МЮ баш тренеры Алекс Фергюсон сәләтле уенчыны Манчестер-Юнайтедка чакыра. Криштиану Роналду үзенең иң зур казанышларын шушы Инглиз клубында ирешә. Роналду үзе Алекс Фергюсонны – "минем баш укытучым" дип әйтә. 2009 елда Реал клубына күчә. Ул профессиональ карьерасын Португалияның "Спортинг" клубында башлаган. Спорт секциясенә кергәч, 2003 елда ул Англиянең Манчестер Юнайтед командасына күчте. HE IS THE BEST FOOTBALLER IN THE WORLD MESSI IS TRASH.

## Шәхси тормыш

2010-2015 елларда Криштиану Роналду Чиләбе өлкәсендә туган татар кызы, фотомодель Ирина Шәйхелисламова («Ирина Шейк») белән якын романтик мөнәсәсәбәтләрдә торган.
## Клублар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе
* Криштиану Роналду Реал сәхифәсендә

Төркем:Португалия футболчылары
Төркем:Португалия спортчылары
Төркем:«Алтын туп» ияләре
Төркем:5 февраль көнне туганнар
Төркем:1985 елда туганнар
Пугачев (шәһәр)

**Пугачев** (1835 елга кадәр **Мәчетле бистә**, 1918 елга кадәр — **Николаевск**) – Сарытау өлкәсенең Идел аръягында урнашкан уртача зурлыктагы шәһәр. Идел кушылдыгы Зур Ыргыз елгасы ярында, Таулы сырт өстендә урнашкан. Сарытаудан 246 км төньяк-көнчыгышка таба, Самардан 170 км еракта. 2010 ел сан алу буенча 41 705 кеше яши.
## Тарихи белешмә
Мәчетле бистәсе 1762 елны Екатерина II игълан иткән манифестка (өндәмә) күрә бу урында староверлар килеп төпләнә. Исеме әйтеп тора – элегрәк тә бу урында мөселман-татарлар яшәде. 1772 елда бу урынга Емельян Пугачев килеп чыга, биредәге диндәшләре белән киңәшеп, үзен Петр III патша дип таныштыра башлый, гыйсъян бистәдән чыккан дип әйтергә була.

Татарлар бу урында 1840 елдан яши башлыйлар. 1848 елда татарлар Ыргыз буенда борынгы татар зираты булуы турында бәян итәләр. Ул заманда шәһәр инде Николаевск исемендә йөри. 1828 елны кенәз Голицын биредәге халыкны Рус православ чиркәвенә чукындыра. Татарлар Сарытау губернасының Хвалын һәм Күзнәй өязләреннән күченеп киләләр. 1910 елда Николаевскида халыкның 15%ын тәшкил итәләр (2236 кеше). Күмәкләштерү башлангач, бу якларга күпләп Сембер өлкәсеннән татарлар килә башлый. 1989 халык санын алу буенча район белән шәһәрдә 2863 татар яшәде. 2002 ел исәбе буенча – 3147 татар булган, шуларның күбесе Пугачев каласында – 2753.

1898 елда татарлар зур булмаган мәчет төзи, 1905 елны аны сүтеп, зурракны төзеп куялар. Бераздан икенче мәчет төзелә. Ул хәзерге «Татарский кибет» урынында була. Беренче мәчет 1990 елны мөселманнарга кайтарыла. Аның манарасын иске фотолар буенча яңадан коралар.

Инкыйлабка кадәр татар бистәсендә ике дини мәктәп эшли. 191 елда 7-еллык татар мәктәбе ачыла. Беренче директоры Фатыйх Моратов (1903 елгы) Әстерханнан була. 1965 елга кадәр татарча укытканнар. Әле ул төп (8-еллык) 4№ мәктәп. Биредә һәммә сыйныфларда татар теле укытыла.

2006 елда ачылган «Дуслык» милли-мәдәни үзәге эшли.

## Халык

## Танылган шәхесләр
* Евгений Ишемгужин (1939—2014), техник фәннәр докторы (1989), профессор (1991), БР атказанган фән эшлеклесе (1998).
* Алексей Попов (1892―1961), режиссер.
* Алексей Толстой (1882―1945), язучы.
----
;Вакытлыча торганнар :
* Емельян Пугачев 
* Василий Чапаев

## Икътисад
Шәһәрнең иң эре сәнәгать ширкәтләре: он тарту заводы, икмәк заводы, сөт заводы, төзелеш материаллары комбинаты һ.б.

## Тышкы сылтамалар
* Татарлар Пугачевта милләтара низаг чыгуга каршы

## Искәрмәләр

Төркем:Сарытау өлкәсе шәһәрләре
Сыктывкар

**Сыктывкар** (, искергән , ) — Россиядә шәһәр (1780 елдан), Коми Республикасының башкаласы.

Халык саны — 235 006 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 250 874 кеше.

## Исем чыганагы
Сыктвкар сүзе коми теленнән «Сысола елгасыда урнашкан шәһәр» дигәнне аңлата ( )

## География
Сыктывкар Сысоланың Вычегдага кушылу урынында, Мәскәүдән 1331 километр төньяк-көнчыгыштарак урнаша. Төньяк тимер юлының «Сыктывкар» тупик станциясе.

Шәһәр аша Р25 (Сыктывкар — Ухта), Р176 «Нократ» (Чабаксар — Йошкар-Ола — Киров — Сыктывкар) автоюллар баралар.

«Сыктывкар» халыкара аэропорты.

### [[Вакыт зонасы|Сәгать поясы]]

left|100px
Сыктывкар халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

### Климат
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,6 м/с
* Уртача еллык температура — +1,3&nbsp;°C
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 77%

## Тарих
[200px|thumb|right|Усть-Сысольск дини училищесы. [1900-еллар]]
Сыктывкар беренче тапкыр 1586 елда *Усть-Сысола* погосты буларак телгә алына.

1780 елда Усть-Сысола Усть-Сысольск шәһәренә үзгәртеп корыла һәм Вологда  (1796 елдан — Вологда губернасы) Усть-Сысольск өязенең үзәге була.

1856 елда Усть-Сысольск 3 чиркәү, 528 йорт һәм 15 лавка (кибет) булган.

1921 елдан — Коми (Зыряннар) автономияле өлкәсенең үзәге. 1936 елдан — Коми Автономияле Совет Социалистик Республикасының башкаласы.

1930 елда шәһәргә *Сыктывкар* исеме кушыла.

1968 елда шәһәр составына Эжва шәһәр тибындагы бистәсе кертелә.

1983 елда Сыктывкар составына Краснозатонский һәм Верхняя Максаковка шәһәр тибындагы бистәләр һәм Выльтыдор, Верхний Мыртыю бистәләр кертеләләр, ә 1990 елда алар шәһәр составынна аерылып чыгарылалар.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 66,0%, комилар — 25,9%, украиннар — 2,8%.

## Икътисад
Сыктывкар — урман сәнәгатенең мөһим үзәге: целлюлоза-кәгазь комбинаты, такта яру һәм агач эшкәртү комбинаты; гидролиз-чүпрә заводы.

Машиналар төзү заводы, судно механика заводы. Тукылмаган материаллар фабрикасы. Төзү материаллар һәм азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре.

## Мәдәният
* Асъя кыа — Коми дәүләт җыр һәм бию ансамбле.

## Югары уку йортлары
* Коми дәүләт педагогика институты
* Сыктывкар дәүләт университеты
* Сыктывкар урман институты
* Санкт-Петербург дәүләт сервис һәм икътисад университетының филиалы
* Киров дәүләт медицина академиясе филиалы
* Россия кооперация университетының филиалы
*  филиалы
* Вятка дәүләт һуманитар университетының филиалы
һ.б югары уку йортлары

## Искәрмәләр

Төркем:Коми Республикасы
Төркем:Коми Республикасы шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Сыктывкар
Бор (Түбән Новгород өлкәсе)

**Бор** () — Россиянең Түбән Новгород өлкәсендә шәһәр.

Халык саны — 78 079 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 121 041 кеше.

## География
Бор Идел елгасы өстендә, Түбән Новгороддан каршы яктагы ярда урнаша. Борны Түбән Новгород белән автомобиль һәм тимеръюл күпере тоташтыра. Горький тимер юлының *Моховые Горы* тимер юл станциясе.

Бор янында Р159 (Түбән Новгород — Красные Баки — Шахунья — Яраң) автоюл уза.

## Тарих
Бор беренче тапкыр XIII гасыр *Везлома бистәсе* *(Везломская слободка)* буларак телгә алына. Соңрак бистә 1 киломтерга төньяграк *Бор бистәсе* *(Боровская слобода)* исеме астында күчерелә.

XIX гасырның ахырында Түбән Новгород губернасы Семёнов өязе Бор авылында 2 чиркәү һәм 293 йорт булган.

1931 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1938 елдан — шәһәр.

2005 елда шәһәр составына Большое Пикино, Неклюдово, Октябрьский бистәләре һәм Летнево авылы кертелә.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
"Нижегородский теплоход" АҖ, "Борторгмаш", урман хуҗалыгы машиналар төзү заводы, торба заводы.

Пыяла заводы, леспромхоз, урман хуҗалыгы, химлесхоз, өй җиһазлар фабрикасы, силикат заводы.

Сөт заводы, икмәк заводы.

## Югары уку йортлары
* Н. Лобачевкий исемле Түбән Новгород дәүләт университетының филиалы
* Түбән Новгород дәүләт архитектура-төзелеш университетының филиалы
* Түбән Новгород дәүләт телбелем университетының филиалы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  Яндекс.Панорамаларда

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре