open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кишинёв

**Кишинёв**, (Кишенәү, рум. Chișinău) — Молдавия башкаласы. Халык исәбе 671&nbsp;800 кеше (2013).

## География
Кишинёв Көнчыгыш Европа тигезлегендә, Бык елгасының ике ярларында урнашкан.

### Климат



## Халык

Милли состав (2004): румыннар — 72,1 %, руслар — 13,9 %, украиннар — 8,3 %, болгарлар — 1,2 %.

## Тарих

Беренче тапкыр 1466 елда телгә алына.  1641 елдан — Яссы шәһәре монастырыларның биләмәсе.

Рус-төрек сугышлары сугышлары нәтиҗәсендә Кишинёв 1812 елда Россия империясе составына керән. 1818 елда аңа шәһәр статусы бирелгән. 1873 елдан — Бессарабия губернасы үзәге.

1918 елның 1 (14) гыйнварында шәһәрдә Совет хакимияте урнаштырылган, әмма шул ук елда шәһәр румын армиясе тарафыннан басып алынган.

1940 елда Кишинёв ССРБ составына кушылган һәм Молдаван ССР башкаласы ителгән. 1941 елның 16 июлендә шәһәр алман-румын гаскәрләре тарафыннан басып алынып, Румыния составына кире кайтарылган. 1944 елның 24 августында Кызыл Армия Яссы-Кишинёв операциясе нәтиҗәсендә шәһәрне азат иткән.

1991 елдан — бәйсез Молдова башкаласы.

## Эчке бүленеш
Кишинӗв 5 *секторга* бүленә:
* Үзәк (, Чентру);
* Боюканы ();
* Ботаника ();
* Рышкановка ();
* Чеканы ().
## Кардәш шәһәрләр
#  Гренобль, Франция
#  Реджо-Эмилия, Италия
#  Маннһейм, Алмания
#  Сакраменто, АКШ
#  Әдис, Украина
#  Бүкрәш, Румыния
#  Киев, Украина
#  Ирәван, Армения
#  Минск, Беларус 
#  Тел-Әвив, Исраил 
#  Әнкара, Турция
#  Яссы, Румыния 
#  Тбилиси, Гөрҗистан
#  Ашдод, Исраил

## Галерея

Dacia Boulevard (5822778292).jpg|Дачия проспекты

## Шәхесләр
* Денис Молчанов (1987), теннисчы, 2006 елның ноябреннән Украина өчен чыгыш ясаучы.
## Сылтамалар

* chisinau.md (рум.)

## Искәрмәләр

Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Молдавия шәһәрләре
Төркем:Кишинёв
Камил Дәүләтшин

**Камил Дәүләтшин** – татар әдәбияты белгече, филология фәннәре кандидаты (1972), профессор, Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы, атказанган фән эшлеклесе.

Камил Салих улы 1935 елның 31 маенда Татарстан АССРының Чистай районы Иске Роман авылында туган. Хезмәт юлын заводта эшче булып башлый. Аң-белемгә омтылышы, фәнгә тартылуы аны 26 яше тулгач Казан дәүләт университетына алып килә. Анда Ленин стипендиясен алып укый. 1966 елда университетны кызыл дипломга тәмамлый, өч елдан аспирантура бетереп, кандидатлык диссертациясе яклый. Башкортстан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты кафедрасына эшкә 1972 елда килә. Ул әдәбият белеме, әдәбият тарихы буенча лекцияләр укыды, кафедра мөдире, декан урынбасары булып эшләде, берничә томлык “Татар әдәбияты тарихы хрестоматиясе”н эшләүдә катнашты. Утыз биш елдан артык эшләү чорында Камил Салих улы йөзләрчә укытучы әзерләп чыгарды, дистәләрчә фән иясенә диссертацияләр яклауда ярдәм итте. Кафедрадагы хезмәттәшләренең күпчелеге – аның дипломчылары. Газеталарда һәм журналларда эшләгән байтак журналистлар үзләрен аның шәкертләре итеп саный.

Соңгы елларда прозада иҗатка күчте Камил Дәүләтшин. Повестьларында заман хакында уйланулары чагыла. Республикада татар әдәбияты үсешенә зур өлеш керткәне өчен дәүләт бүләкләренә лаек булды.

2011 елда Камил Дәүләтшинның “XVII гасыр шагыйре Мәүла Колый” дип исемләнгән җыентыгы басылып чыкты. Ул Камил Салих улының күпьеллык фәнни эзләнүләре нәтиҗәсе. Әлеге басма филолог талипларга, аспирантларга, тел-әдәбият белгечләренә тәгаенләнгән. Шушы китапта Мәүла Колыйның бар тормышы һәм иҗаты хакында тәфсилле мәгълүматлар тупланган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кызыл таң гәз., №188 01.10.2013

Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татар язучылары
Шадрин (шәһәр)

**Шадрин** () — Россия шәһәре, халык саны һәм әһәмиятлек буенча Курган өлкәсенең икенче шәһәре, Шадрин районының административ үзәге (район эченә керми).

Халык саны — 77 744 кеше (2010).

## География
Шадрин Исәт елгасында, Курганнан 146 километр төньяк-көнбатыштарак урнашкан. Тимер юл станциясе (Екатеринбург—Курган сызыгы).
### Климат



## Тарих
1662 елда Шадрин острогы буларак нигезләнә.

1717 елда Архангел Михаил чиркәве төзелгәннән соң, шәһәр *Архангельский Шадринский городок* яки *Малоархангельск* исемен йөрткән. 1733 елдагы янгыннан соң *Шадрин бистәсе* дип аталган.
1738—1744 елларда — Себер губернасының Исәт провинциясе үзәге (1744 елдан Ырынбур губернасы составына күчерелә), 1781 елдан — Пермь губернасының өяз шәһәре.

1856 елда Шадринда 4 чиркәү, 784 йорт һәм 216 лавка (кибет) исәпләгән.

1924 елдан — Урал өлкәсе, 1934 елда — Чиләбе өлкәсе, 1944 елда — Курган өлкәсе составында. 1924 елдан Шадрин районының административ үзәге булы тора.

Бөек Ватан сугышы вакытында шәһәргә Россиянең Европа өлешеннән берничә сәнәгый предприятие эвакуацияләнә.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Азык-төлек сәнәгате ширкәтләре: сөт-консерв комбинаты, ит-кош комбинаты, икмәк комбинаты, азык комбинаты, ликөр-аракы заводы.

Тегү фабрикасы, аяк киеме фабрикасы,  фабрикасы. Кирпечне, тимер-бетон корылмаларны җитештерү. Шадрин автомобиль заводы.
## Югары уку йортлары
* Шадринский дәүләт педагогика институты
* Михаил Шолохов исемле Мәскәү дәүләт һуманитар университетының филиалы
* Заманча һуманитар акадкмиясенең филиалы
## Галерея

Shadrinsk photo0001.jpg|Администрация бинасы
Спасо — Преображенскийй 01.jpg|
Shadrinsk photo0004mini.jpg|Үзәк мәйданы
Shadrinsk photo0003mini.jpg|


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Курган өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Курган өлкәсе шәһәрләре
Асунсьон

**Асунсьон** (, тулы исем *Nuestra Señora Santa María de la Asunción*, ) - Парагвай башкаласы, дәүләтнең сәяси, икътисади һәм мәдәни үзәге.

Халык саны - 507574 кеше (2006).

## Тарих

Испания илбасарлары тарафыннан 1537 елда салынган. Испания гаскәрләре өчен - Перуга юнәлештә терәк пункт буларак нигезләнгән.

16-18 гасырда - Ла-Плато төбәгендә Испаниянең колониаль идарә үзәге.

1768 елга кадәр иезуитлар хакимияте астында.

1811 елда Парагвай бәйсезлеген игълан ителгәннән соң башкаласы статусын алынган.

1869 елда Бразилия гаскәрләре тарафыннан басып алынган.

1870 елда зур югалтулар белән азат ителгән.

1932-1935 елда - Чак сугышында Парагвай һәм Боливия арасында зыян күргән.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң күп фашист җинаятьчеләре Парагвайга качып сыену тапканнар.

1989 елда диктатор Стресснер бәреп төшерелгән.

## Сылтамалар
*  Рәсми сәхифәсе

Төркем:Башкалалар
Төркем:Парагвай шәһәрләре
Бразилиа

**Бразилиа** (, ) - Бразилия Федератив Җөмһүриятенең башкаласы, Федераль төбәкнең хөкүмәт икамәтгяһе.

Халык саны - 2562963 кеше (2010). Халык саны буенча дәүләтнең дүртенче шәһәре.

1960 елда дәүләт башкаласы Рио-де-Жанейро шәһәреннән Бразилиа шәһәренә күчерелгән. Дәүләт тарихында өченче ил башкаласы (Салвадор, Рио-де-Жанейро, Бразилиа).

2019 елда биредә 30нче Җәйге Универсиада ярышлары үткәреләчәк
## Тарих

Дәүләт президенты Жуселину Кубичек карары буенча 1960 елда яңа башкала төзелә башлый.  Лусио Коста архитектори проекты буенча төзелә.

1987 елда ЮНЕСКО исемлегенә кертелгән.
## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Башкалалар
Төркем:Бразилия шәһәрләре
Йосыф пәйгамбәр

**Йосыф** (гарәп. يوسف Йусу́ф) — ислам пәйгамбәре. Башкалардан үзенең гадәти булмаган чибәрлеге һәм төшләр аңлатуы белән аерылган. Аның гомеренә Коръәннең 12-нче сүрәсе багышланган. Коръәндә Йосыф 27 тапкыр искә алына. Ул 111 аятьтән тора.

## Биография
11 яшендә Йосыф алдан күреп әйтелгән төш күрә.

Йосыфның әтисе(Йагъкуб) аны башка балаларыннан караганда күберәк сөя. Йосыфның үги абыйлары аңа көнләшәләр һәм Йосыфны үтерергә сүз куештылар, әмма аны коега ташладылар. Һәм берәр үтеп киткән кәрван аны өйдән ерагырак алып китсен дип уйлаштылар. Әтисенә бүрел ботарлап ташлаган дип әйттеләр.

Малайны Мисырга таба юнәлгән кәрван алып китте һәм аны фиргавеннең бер вельможасына бик кечкенә бәягә саттылар.
 
Зур үскәч, аның чибәрлеге шәһәрнең мәшһүрле хатыннарын акылдан яздырган, шулай ук вельможаның хатынын да. Әмма аның белән түшәк уртаклашудан баш тарткан. Шуннан аны төрмәгә яптылар. Анда ул кешеләргә бер Аллага ышанырга чакырган һәм ике егетнең киләчәген аңлатып биргән. Берсенә иреккә чыгачак, ә икенчесенә — үлем җәзасы булыр дип әйткән.

Йосыф төрмәдә фиргавенгә бер төш күренгәнче күп еллар утырды. Аңа җиде ябык сыер җиде симез сыерны ашаган дип төшкә кергән:

«*Җиде ел дәвамында сез орлык чәчәрсез. Урып алынганны башакларда калдырыгыз, ә кечкенә элешен ашап барыгыз. Шуннан җиде авыр ел киләчәк. Шунда сез калаганны кулланыгыз. Икенче елга бик күп яңгыр коячак һәм кешеләр мул уңыш алачак.*»

Шуның белән Йосыф Мисыр халкын ачлыктан коткарды. Фиргавен аны аклады һәм бөтен Мисырның складлары өстеннән идарә итергә ышандырды.

Күп еллар үткәч, ачлык белән җәберләнгән абыйлары Мисырга киләләр. Абыйларын белеп, әмма аларга әйтмичә, Йосыф азык-төлек биреп, аларны кечкенә энекәшләре Биньямин артыннан китергә кушты. Биньямин килгәч, Йосыф аны үзендә калдыра, ә әтисенә яхшы хәбәрче җибәрде. Тиздән әтисе һәм гөнаһлардан тәүбә ителгән абыйлары Мисырга күчтеләр.

## Йосыфның чибәрлеге
Йосыф бөтен пәйгамбәрләр кебек башка кешеләрдән үзенең гадәти булмаган чибәрлеге белән аерылган. Берәр хатын-кыз Йосыфтан нәрсә булса да сораса, коткыга бирелмәс өчен битен каплаган. Абу ль-Касим ас-Сухайли уйлавынча, «Йосыфның чибәрлеге Адәмнең ярты чибәрлегенә тигезләнгән, чөнки Аллаһ адәмне Үз кулы белән барлыкка китерде һәм аңа иң камилләшкән, иң чибәр кыяфәт бирде. Адәмнең чибәрлеге белән аның бер нәселе дә тигезләнә алмаган, ә Йосыфка аның ярты чибәрлеге бирелгән.»

## Әдәбиятта
*Коръәндәге Йосыф турында язылган сүрә сүжеты буенча Кол Галинең мәшһүр Кыйссаи Йосыф поэмасы язылган.
*«Йосыф һәм Зөләйха» — Көнчыгыш халыкларының әдәби-фольклор истәлеге, башында — Йосыф турында Коръән легендасы тора.
Төркем:Калыплар:Ислам

## Шулай ук карагыз
*Коръән
*Мисыр
*Кыйссаи Йосыф поэмасы

Төркем:Ислам пәйгамбәрләре
Рио-де-Жанейро

**Рио-де-Жанейро** яки гади **Рио** (, тәрҗемә — **Гыйнвар Елгасы**) - Бразилиянең шәһәре, исемдәш штатының башкаласы.

Халык саны — 6 323 037 кеше (2010). Халык саны буенча Бразилиянең икенче шәһәре (Сан-Паулу дан соң).

Яр буе сызыгы Копакабана пляжы белән, Шикәр Башы тавы белән Христос-Йолучы һәйкәле - Бөтендөнья мирасы һәйкәле.

1763-1960 елларда, ике гасыр дәвамында башкала вазифаларына ия.

Португалия, Бразилия һәм Алгарве Бердәм Патшалыгы башкаласы 1815-1821 елларда булган. 1822-1960 елларда дәүләтнең милли башкаласы.
## Тарих
Гуанабара култыгы 1502 елның 1 гыйнварында Гаспар де Лемуш тарафыннан ачылган. Португал сәяхәтчеләре култык елга буларак таныганнар, шуңа күрә Гыйнвар Елгасы дип атаганнар, португалча - *Рио де Жанейро - Rio de Janeiro*.

1555 елда Франция гаскәрләре басып алынган, тиздән Португалия җирне кире кайтарган.

1565 елда Рио-де-Жанейро шәһәре нигезләнгән. Башта Португалия патшасы Себастьян хөрмәтенә шәһәр Сан-Себастьян де Рио-де-Жанейро дип йөртелгән.

1763 елда колониаль идарә Салвадор шәһәреннән Рио шәһәренә күчерелә.

1808-1815 Португалия сарай даирәсе Рио шәһәрендә мөһаҗирлектә булган.

1808-1815 елларда Португалия һәм Алгарве , 1815-1821 Бразилия, Португалия һәм Алгарве Бердәм патшалыгының башкаласы.

1960 елда дәүләт башкаласы Рио шәһәреннән Бразилиа шәһәренә күчерелә.

1975 елдан Гуанабара штаты башкаласы.

2016 елда Рио шәһәрендә 31 нче Җәйге Олимпия уеннары, ә 2014 елда Бөтендөнья футбол ярышы үткәреләчәк.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Башкалалар
Төркем:Бразилия шәһәрләре
Беринг шәһәр җирлеге

**Беринг шәһәр җирлеге** — Чукотка автономияле округының Анадыр районы составына кергән административ берәмлек. Үзәге — Беринговский штп.

## Состав
Беринг шәһәр җирлегенә Беринговский штп керә, элек Шахтёрский шәһәр тибындагы посёлогы да кергән.

## Искәрмәләр

Төркем:Анадырь районы
1100-еллар

**1100 нчы еллар** — 1100 елда башланган һәм 1109 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
### Русь
* 1103 — Владимир белән Святополк Кыпчакларга каршы күп походлар оештыралар (1103—1120 елларда).
* 1107 — Идел болгарлары Суздальны басып алганнар.

Төркем:Унъеллыклар
XI гасыр

**XI (унберенче) гасыр** — 1001 елдан 1100 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар
### Русь
Идел буе Болгары дәүләте белән Киев Русе арасында чама белән 1006 елда ике илнең дә сәүдәгәрләренә төрле шәһәрләрдә ирекле рәвештә сәүдә итү хокукы бирелүе турында төзелгән килешү (авыл җирләрендә сәүдә итү мөмкинлеге каралмаган). Аның нигезендә ике дәүләтнең сәүдә, мәдәният һәм сәясәт өлкәсендә үзара мөнәсәбәтләре ныгый. Бу килешү турындагы мәгълүмат борынгы рус елъязмалары белән эш иткән В.Н. Татищев хезмәтендә урын алган.

### Төркия
XI гасырда Урта Азиядән Кече Азиягә үтеп кергән сәлҗук төрекләре төркиләрнең угыз тармагы вәкилләре булалар.

## Туулар

## Шулай ук кара
XI гасыр

*
IX гасыр

**IX (тугызынчы) гасыр** — 801 елдан 900 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар
### Киев Русе
* Бөек Новгород, Мөрәм, Полоцк, Ростов, Смоленск, Ужгород, Житомир нигезләнгәннәр.
* Гасырның уртасында (елъязмалар буенча, 862 елда) Россиянең Европа өлешендә көнбатыш славян, фин-угыр, төрки һәм балт кабиләләрнең берлеге барлыкка килә. «Повесть временных лет» елъязмасы буенча Рюрик - шушы берлекнең башлыгы булган.

## Туулар

## Шулай ук кара
IX гасыр

*
980-еллар

**980 нчы еллар** — 980 елда башланган һәм 989 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
### Русь
* Волын кенәзлеге Киев Русенә кушылган.

Төркем:Унъеллыклар
Башкортстан АЭС

**Башкортстан атом электр станциясе**, **Башкорт АЭСы** () — төзелеп бетмәгән атом-төш реакторында барган процесслар нигезендә эшләүче электр станциясе проекты.

Башкортстанның төньяк-көнбатышында, Агыйдел белән Чулман елгалары кушылган урында, шул максаттан төзелгән, монопрофильле Агыйдел шәһәре янында урнашкан.
Чернобыль фаҗигасеннән соң җәмәгатьчелек басымы нәтиҗәсендә Башкорт АЭСы төзелеше туктатыла (1990 ел). Аның язмышы Татар һәм Кырым АЭСларыныкы белән уртак булып чыккан.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.agidel.ru/?param1=7785&tab=3 

Э
Төркем:Әлифба буенча электр станцияләре
Төркем:АЭС
Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Башкортстан икътисады
Христос-Йолучы һәйкәле

**Христос-Йолучы һәйкәле** () - мәшһүр Христос сыны, Корковада тау түбәсендә Рио-де-Жанейро шәһәрендә урнаша.

Рио-де-Жанейро һәм Бразилия символы. Дөньяның яңа җиде могъҗизасы исемлегенә кертелгән.

Сын биеклеге - 38 м, куллар арадагы киңлеге - 8 м, авырлыгы - 1145 тонна.

Бразилия бәйсезлеге йөзьеллыгына төзелгән. Сын төзелеше 1922-1931 елларда сузыла.

1931 елның 12 октябрендә ачылган.

Бразилия инженеры  Эйтор да Силва Кошта проекты буенча төзелгән.
## Сылтамалар
* Сын шәкеле  
* 3D model for use in Google Earth 

Төркем:Бразилия һәйкәлләре
Волын кенәзлеге

**Волын кенәзлеге** яки **Владимир-Волын кенәзлеге** () - бүгенге Украина җирләрендә X гасыр-XII гасырларда урнашкан кенәзлек. Беренче Волын кенәзе булып Владимир I-нең улы Всеволод торган.

## Тарих
* 980-нче елларда — Киев Русенә кушылган.
* 1018−1031 — Болеслав I Кыю гәскәрләре тарафыннан басып алынган.

Төркем:Россия тарихы
Төркем:Тарихи дәүләтләр
*
Богота

**Богота** (; нигезләгәндә һәм  1991—2000 еллларда — **Са́нта-Фе-де-Богота́**, ) - Колумбиянең башкаласы, Кундинамарка департаменты идарә үзәге. 

Мөстәкыйль административ берәмлек - башкала төбәге, 20 районга бүленә.

Халык саны - 7,4 млн. кеше (2011), илнең 16% халык саны. 

Көньяк Американың халык саны буенча икенче шәһәре. Агломерация эчендә 8,7 млн. кеше яши.

Көнчыгыш Кордильера таулары арасындагы чокырында, 2600 м биеклегендә урнаша. Шәһәр климаты салкын. Җиртетрәү булуы еш ихтимал.

Колумбиянең төп сәяси, икътисади, мәдәни үзәге. 25% илнең Тулаем Эчке Продуктын туплый.

## Тарих
1538 елда Испания конкистадорлары (илбасарлары) чибча (индеец кабиләләре) дәүләте үзәгендә нигезләгән.

1598 елдан - Испания генерал-капитанлыгы башкаласы.

1819 елдан - бәйсез Колумбиянең башкаласы.

1948 елда "Боготасо" хәрби күтәрелеше нәтиҗәсендә шәһәр үзәге яндырып җимерелгән.

Колумбия буенча җинаятьчелек дәрәҗәсе чагыштырмача түбән.

## Транспорт

Баш транспорт төре - метробус ТрансМиленио. 

"Эльдорадо" һава аланы 15 км шәһәр үзәгеннән көнбатыш юнәлешендә урнаша.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Башкалалар Төркем:Колумбия шәһәрләре
Төркем:Богота
Рус-япон сугышы

**Рус-япон сугышы** ( *нити-ро сэнсо:*  — ) — Россия һәм Япония империяләре арасындагы Манҗурия һәм Корея өстендә контроль тоту өчен сугыш. 
## Сугыш сәбәпләре
Николай II һөҗүмчән сәясәте буенча Россия Көнчыгыш Азиядә өстенлек итәргә тиеш. Шушы төбәктә Россиянең баш көндәше — Япония.

Япония 1894-1895 елны сугышы нәтиҗәсендә Кытайны җиңә. Солых буенча Ляодун ярымутравы Япониягә китә.

Ләкин 1898 елда Россия, Франция һәм Алмания Японияне Ляодун ярымутравын Россиягә арендага тапшырырга мәҗбүр итәләр. Россия шуның өчен 400 млн көмеш сум түләгән.

1903 елда Кореяның урман килешүләре һәм Россия Манҗүрияне басып алганы сәбәпле кискен бәхәс яңадан башланган.

## Сугыш барышы

Япония 1904 елның 27 гыйнварында сугышны игълан итмичә кинәт Россия эскадрасына Порт-Артур тышкы рейдында һөҗүм иткән.

Февраль аенда Япония гаскәрләре Кореягә төшеп чыгалар.

Май аенда Япония гаскәрләре Квантун ярымутравына төшеп чыгалар, Россия һәм Порт-Артур тимер юл элемтәсен кисәләр.

1904 елның августы — декабре — Порт-Артур камалышы.

1904 елның 15 октябрендә — Россия-Япония сугышы барышында Балтыйк флоты Ревельдан чыга.

1904 елның 20 декабрендә Россия гаскәрләре Порт-Артурда чигенәләр һәм китәләр.

1905 елның февралендә Мукден сугышында Россия гаскәре җиңелә.

1905 елның 14-15 маенда Цусима сугышында Россия эскадрасы тар-мар ителә.

1905 елның 23 августы (5 сентябрендә Россия-Япония сугышы тәмамлана.

## Сугыш нәтиҗәләре
1905 елның 23 августында Портсмут солых килешүе имзалана. Килешү буенча Россия Көньяк Сәхәлин, Ляодун ярымутравын һәм Көньяк Манҗүрия тимер юлын югалткан.

Россия империясе сугышта хурлыклы рәвештә җиңелгәннән соң Беренче Россия Инкыйлабы башлана.

## Искәрмәләр

Төркем:Рус-япон сугышы
Төркем:Рус-япон сугышлары
Төркем:Россия бәрелешләре
Угольные Копи шәһәр җирлеге

**Угольные Копи шәһәр җирлеге** — Чукотка автономияле округының Анадыр районы составына кергән административ берәмлек. Үзәге — Угольные Копи штп.

## Состав
Беринг шәһәр җирлегенә Угольные Копи шәһәр тибындагы посёлогы керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Анадырь районы
Канчалан авыл җирлеге

**Канчалан авыл җирлеге** — Чукотка автономияле округының Анадыр районы составына кергән административ берәмлек. Үзәге — Канчалан авылы.

## Состав
Канчалан авыл җирлегенә Канчалан авылы керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Анадыр районы авыл җирлекләре
Краснено

**Краснено авыл җирлеге** — Чукотка автономияле округының Анадыр районы составында авыл.

Краснено авыл җирлеген тәшкил иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Анадыр районы авыл җирлекләре
Кычыткан

**Кычыткан** () — кычытканчалар (Urticaceae) гаиләлегенә керүче үсемлек-үләннәр ыругы. Чүп үлән булып саналалар. Кайбер төрләренең яфрагы, тамыры, орлыгы дару сыйфатында кулланыла.

Кычыткан күпъеллык үлән булып тора, биеклеге 60-150 сантиметрга җитә. Тамыры озын, таралучан. Сабагы туры, төз, дүртчитле, буразналы, ботаксыз. Үлән каты, яндыргыч төкләр белән капланган.

Иң әүвәл шуны искәртик: кычыткан файдалы, тик бар кешегә дә түгел. Аны йөкле хатыннарга кулланырга киңәш ителми (тулгак тотып, вакытыннан алда бала тудыруга китерергә мөмкин), шулай ук (кан оешучанлыгын көчәйткәнгә күрә) тромбофлебит, варикоз авыруы белән интеккән кешеләргә дә кычыткан зыян китерергә мөмкин.

Хәзер файдасы турында. Кычытканда А, С, К, В1, В2, В3 витаминнары; кальций, бакыр, тимер микроэлементлары бар. Аерым алганда, К витамины: тамырларга файдалы, ул күз төбендәге кара боҗраларны бетерергә ярдәм итә. Кычытканда аксым да бар. Үсемлек җепселләрендә лигнин (аморф структуралы полимер катнашма) һәм целлюлоза полисахаридлары (югары молекуляр углеводлар), С, К, Е витаминнары, В группасы витаминнары Е булуы организмнан токсиннарны чыгарырга ярдәм итә. Кычыткан канда, гемоглобин, эритроцитлар һәм тромбоцитлар күләмен күтәрә, шикәрне г киметә, яраларны төзәтә, организмны ныгыта. Мәни бизе аденомасының  башлангыч стадиясендә аның яфракларыннан һәм тамырларыннан ясалган чәй файдалы. Моның өчен 2 балкашык кычыткан яфракларына (яки 1 тамырларына) 1 стакан кайнар су салалар һәм 5 минут кайнатып сөзәләр. 1 атна иртән һәм кичен 1 чынаяк шушы чәйне эчәргә кирәк. Бу чәйне канның Е оешучанлыгы түбән булганда, бавыр авырганда, шикәр диабеты, азканлылык, кискен гастрит, эчке кан китүләр, бөер ташы авыруы, ревматизм булганда да кулланалар.

## Моны да кара
Кычытканлы

## Тышкы сылтамалар
* ''Крапива двудомная''  на сайте USDA NRCS Проверено 16 февраля 2009 г.

Төркем:Кычытканнар
Россия Югары Советы куып таратылуы

**Россия Югары Советы куып таратылуы** (, **«1993 елдагы Октябрь фетнәсе»**, **«1993 елдагы Октябрь күтәрелеше»**, **«[[1993 ел]]дагы [[Ельцин]] түнтәрелеше»**, **«[[Ак йорт (Мәскәү)|Ак йорт]]ны атыш»**, **«Советлар йортны атыш»**, **«1400 указы»**) —  1993 елның 21 сентябрь — 4 октябрьдагы Россия Федерациясендәге эчке сәяси конфликты.

1992 елда башлаган конституцон кризис нәтиҗәсендә килеп чыккан. Конфликт нәтиҗәсе — Мәскәү урамнарындагы кораллы бәрелешләре (президент рәсми чыганаклар буенча бәрелешләр нәтиҗәсендә 157 кеше һәлак булган, 348 кеше яраланган, парламент чыганагы буенча 10 меңгә кадәр кеше вафат) белән 1917 елдан гамәлдә булган «совет хакимият моделе»нең көчләп туктату.
## Бәрелешләр сәбәпләре
Конфликт сәбәбе: президент Ельцин канунсыз рәвештә Россия парламентын — Югары Советны таратып җибәрү фәрманын  чыгарган. Шушы 1400 санлы указ эш иткән Конституциягә каршы булган, шулай итеп президент конституцияне бозып канунсыз булуын парламент тарафыннан танылган. Конституцияне бозган президент легитим түгел булып чыкканын парламент раслаган һәм вице-президентны Руцкойны президент итеп сайлаган.

1993 елның 24 сентябрендә Конституция Мәхкәмәсе Ельцинның карары Конституцияне бозганын хөкем иткән һәм аның вазифаларыннан читләшкәнен хуплаган.

## Канлы бәрелеш
Ике хакимият көрәшендә хәрби көчләре Ельцинны яклаганнар һәм кораллы бәрелеш нәтиҗәсендә парламент атып бетергән.

Кыска ватандашлар сугышыннан соң һәммә парламент җитәкчеләре кулга алынган (бер елдан алар азат ителгән), сул карашлы һәм миләтчеләр карашлы оешмалар бастырылганнар.

## Нәтиҗәләр
Баш нәтиҗәсе — парламент хакимиятен кыскарту, көчсезләнү. Яңа конституция кабул иткәннән соң көчле президент хакимияте һәм зәгыйфь парламент хакимияте барлыкка килүе.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Россиядә 1993 елгы конституцион кризиска 20 ел
* Октябрь 1993. Хроника переворота
* 1400 указы тексты
* Халык депутатлары советының «Россия ватандашларына» мөрәҗәгате, 04.10.1993
### Видеоязмалар
* Хроники Октября 1993 года
* «Хроника 3 октября 1993 года — Документальные кадры с места событий.»
* Октябрь 1993 (расстрел Белого Дома) видеохроника

Төркем:Мәскәү тарихы
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Россия бәрелешләре
Лима

**Лима** ()- Перу җөмһүриятенең башкаласы. Лима төбәгенең идарә үзәге.

Перуның сәяси, икътисади, мәдәни үзәге.

Халык саны - 7605742 кеше (2007).

## Тарих
Борынгы дәвердә ичма (индеец кабиләләре) халкы бу урында торган. 15 гасырда шушы кабиләләр Инк империясенә кергән.

1535 елда Испания конкистадоры (илбасары) Франсиско Писсаро Патшалар шәһәренә (испанча Сьюдад-де-лос-Рейес) нигезләгән.

1543 елда Перу - Испания вице-патшалыгы итеп игълан ителгән.

1687 елда бик көчле җир тетрәү шәһәргә зур зыян китергән.

1820 елда Сан-Мартин генералы Лима шәһәрен басып алгач, 1821 елда Перу бәйсезлеген игълан иткән.

Икенче Тын Океаны сугышыннан соң 1884-1929 елда Лима тирән икътисади кризиста булган.

1940 елда көчле җир тетрәү шәһәргә зур зыян китергән.

1940-1980 елда шәһәрнең халык саны 600 меңнән 4,8 миллионга кадәр үскән.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Башкалалар
Төркем:Перу шәһәрләре
Анюйск авыл җирлеге

**Анюйск авыл җирлеге** — Чукотка автономияле округының Билибино районы составына кергән административ берәмлек. Үзәге — Анюйск авылы.

## Состав
Анюйск авыл җирлегенә Анюйск авылы керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Билибино районы авыл җирлекләре
Актүбә өлкәсе

**Актүбә өлкәсе** () — Казакъстанның көнбатыш өлешендә урнашкан өлкә. Мәйданы буенча, Караганда өлкәсенннән кала, икенче урынында тора. 1932 елның 10 мартында нигезләнгән.

Административ үзәге – Актүбә шәһәре, 1891 елда нигезләнгән.

## Административ бүленеше

### Идарә-җир төзелеше
Өлкә 12 административ районнан гыйбарәт. Өлкәгә 7 шәһәр (Алга, Жем, Кандыагаш, Темир, Хромтау, Шалкар, Эмба) һәм 4 шәһәр тибындагы бистә керә. Мәркәзе — Актүбә шәһәре.

## Өлкәдә туган күренекле шәхесләр
* Гали Закиров (1928), педагог.
* Рауль Мирхәйдәров (*1941, Мартук*), татар язучысы.

*
Айон авыл җирлеге

**Айон авыл җирлеге** — Чукотка автономияле округының Чаун районы составына кергән административ берәмлек. Үзәге — Айон авылы.

## Состав
Айон авыл җирлегенә Айон авылы керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Чаун районы авыл җирлекләре
Ванкарем авыл җирлеге

**Ванкарем авыл җирлеге** — Чукотка автономияле округының Иультин районы составына кергән административ берәмлек. Үзәге — Ванкарем авылы.

## Состав
Ванкарем авыл җирлегенә Ванкарем авылы керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Иультин районы авыл җирлекләре
Марково (Нема районы)

**Марково** () — Киров өлкәсенең Нема районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (95%).

## Искәрмәләр

Төркем:Нема районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
ОМОН

**ОМОН** яки **аерым әһәмиятле мәбил әтрәт** (элек — аерым әһәмиятле милитсә әтрәде, ) —   Россия территориясендәге «кайнар нокталар», масскүләм акцияләр һәм чараларда хокук тәртибен һәм иминлекне тәэмин итү мәсьәләләре чишелешенә тартыла торган махсус полиция бүлекчәләре.

Гади полиция белән чагыштырганда, ОМОН бүлекчәләре алардан яхшырак коралланганнар; шуның өстенә ОМОН хезмәткәрләре махсус хәзерләп чыгаруны үтәләр.

ОМОНның беренче 19 әтрәт 1988 елның 3 октябрендә оештырылганнар. Иң башта ул өч ССРБ республикаларының 12 шәһәрендә булган (шул исәптә Мәскәү, Ленинград, Минск, Рига); ССРБ таркалуыннан соң ОМОН бүлекчәләре Мәскәүдә һәм Петербургnа гына калганнар. Соңрак ОМОН РФның башка эре шәһәрләрдә дә оештырылган (Түбән Новгород, Новосибирск, Екатеринбург һ. б.). 1990-елларның башына ОМОН әтрәтләре һәр халык саны буенча 500 000 кешедән артык шәһәрләрдә диярлек бар булганнар.

## Охшаш чит илләрдәге оешмалар
*  Абхазия — Абхазия Эчке эшләр министрлыгының ОМОН-ы
*  Азәрбайҗан— ОПОН
*  Әрмәнстан — ОМОН (Հետախուզությունների Դաշնային Բյուրո (ՖԴԲ))
*  Белорусия — АМАП (Атрад міліцыі асаблiвага прызначэння)
*  Казакъстан — ОМОН
*  Молдавия — ОПОН
*  Үзбәкстан — ОМОН

## Тышкы сылтамалар
* http://tipolog.atspace.eu/doc_omon.htm 
## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе эчке эшләр министрлыгы
Pirr ciñüe

**Pirr ciñüe** - şaqtıy zur bäyä belän ireşelgän ciñü, aqlanmaslıq qorbannar bäräbärenä yawlanğan ciñü, **ciñü ciñelügä tigez**.

279 yılda b.e.q. Pirr patşası citäkçelegendä Epir ğäskäre Auskul suğışında ike kön däwamında Rim ğäskärenä qarşı höcüm itkän.

Pirr ğäskäre bik zur yuğaltular belän Rim ğäskärlären ciñä. Üz ğäskäre yuğaltuların kürgäç Pirr patşası bolay äytkän: **"Tağı şundıy ciñü bulsa, min ğäskärsez qalam"**.

Pirrğa qädär "Kadmey ciñüe" töşençäse bulğan.

## Pirr ciñüläre
*279 b.e.q - Auskul suğışı
*451 - Avaray suğışı
* 1812 - Borodino suğışı
*1879 - İzandlvan suğışı. İngliz-Bur suğışı.
*1939-1940 - Sovet-Fin suğışı
*1944 - Monte-Kassino suğışı. İkençe bötendönya suğışı.

## Ädäbiät
* Плутарх. Сравнительные жизнеописания: Пирр
*Susan Paul Pattie, Faith in History: Armenians Rebuilding Community, (Smithsonian Institution Press, 1997), 40.

Төркем:Тарих
Ottawa

**Ottawa** ( , ) - Kanada däwläteneñ başqalası.

Ontario töbägeneñ könçığış öleşendä, Ontario yılğası yarında urnaşa. Ontario häm Kvebek töbäkläre çigendä tora.

Xalıq sanı buyınça däwlätneñ dürtençe şähäre.

Xalıq sanı - 883 meñ keşe (2011).

## Tarix
1820 yıllarda xärbi häm hönäri üzäk bularaq nigezlängän. Başta şähärdä Rido kanalın tözüçelär yäşägän.

1850 yılda räsmi räweştä şähär statusın ala.

1855 yılğa qädär **Baytaun** dip yörtelgän. Con Bay Rido kanalın tözeleşe belän citäklägän.

1857 yıldan Ottawa - Kanadanıñ belläşkän töbäge başqalası.

1867 yıldan - Kanada däwläteneñ başqalası.

Soñraq sänäği, transport üzäge bularaq üsterelgän.

20 ğasırnıñ azağında yuğarı texnologiälär üzägenä äwerelä.

Federal' xäkimiäte, iñ zur mädäni üzäklär urnaşu urını.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Törkem:Башкалалар 
Törkem:Канада шәһәрләре
Бәрән (елга)

**Бәрән**, **Рәҗәп** — Кече Чирмешән елгасының уң кушылдыгы. Татарстанның Алексеевски районы буйлап ага. Озынлыгы 17,3 км, бассейнының мәйданы 149,9 км². Елга башы Александровка авылыннан 2 км төньяктарак, тамагы Арбузов-Баран авылыннан 1 км көньяк-көнчыгыштарак. Елга башының абсолют биеклеге 175 м, тамагыныкы - 92 м.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Куйбышев сусаклагычыннан алып Каспийга койганчыга кадәр Идел елгасы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000412112100005145
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100514
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татарстан елгалары
İslamabad

**İslamabad** (, ) - Paqstan İslam Cömhüriäteneñ başqalası. Däwlätneñ mädäni, säyäsi, iqtisadi üzäge.

Gimalay tawlarınnan yıraq tügel, Potvar platosında urnaşa.

İslamabad - küpmillätle şähär, räsmi tel - urdu, eş, mäğrifät tormışında ingliz tele taralğan.

Paqstanda İslam - däwlät dine. İslamabad şähärendä 97% - möselmannar, 20% şiğilär, 74% sönnilär.

Xalıq sanı - 1 082 262 keşe (2012).

## Tarix

İslamabad 1959 yılda tözelä başlağan. Proyekt avtorı - grek miğmarı Doksiadis.

1960 yıllar azağında başqala Ravallindi şähärennän küçerelä.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Башкалалар
Төркем:Пакьстан шәһәрләре
Мокшень правда

**Мокшень правда** () — мукшы телендә чыгучы Мордовия республикасы газетасы. Атнага 1 тапкыр 16 биттә дөнья күрә.

Газетада республиканың иҗтиамгый, сәяси һәм икътисади вакыйгалар турында материаллар, мукшы теле һәм мәдәнияте мәсьәләләре бастырып чыгарылалар.

1921 елдан мукшы телле материаллары эрзә-мукшы «Якстере теште» гәзитендә чыгарылганнар. 1924 елда «Од веле» исемле аерым мукшы гәзите оештырылган; Баштан Пензада нәшер ителгән, соңрак редакция Саранскка күченә.

1932 елның августында хәзерге исеме кушыла. 1971 елда «Хөрмәт билгесе» белән бүләкләнә.
## Моны да карагыз
* Эрзянь правда
## Искәрмәләр

Төркем:Мордовия газеталары
Төркем:Мукшыча гәҗитләр
Эрзянь правда

**Эрзянь правда** () — эрзә телендә чыгучы Мордовия республикасы газетасы. Атнага 1 тапкыр 16 биттә дөнья күрә.

Газетада республиканың иҗтимагый, сәяси һәм икътисади вакыйгалар турында материаллар, эрзә теле һәм мәдәнияте мәсьәләләре яктыртыла.

1921 елда «Якстере теште» (*«Кызыл йолдыз»*) исеме астында нигезләнгән. 1924 елда эрзә телендә генә чыга; 1930 елда газета редакциясе Мәскәүдән Саранскка күченә. 1931 елда газетаның исеме «Эрзянь коммуна» (*«Эрзә коммунасы»*)  итеп үзгәртелә.

1957 елдан хәзерге исемен йөртә. 1971 елда «Хөрмәт билгесе» белән бүләкләнә.

## Моны да карагыз
* Мокшень правда
## Искәрмәләр

Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены белән бүләкләнгән басмалар
Төркем:Мордовия газеталары
Төркем:Эрзәчә гәҗитләр
Канаш (газета)

**«Канаш»** — Сембер өлкәсе чуаш газеты. 
 
Газетаның оештыручылар — КПСС өлкә комитеты, өлкә халык депутатлары советы һәм Иван Яковлев исемле чуаш мәгърифәтчел җәмгыяте. 1989 елның 30 декабрендә өлкә татар газетасы «Өмет» һәм чуаш гәзите «Канаш» чыга башлаганнар. Беренче мөхәррире – В. Ромашкин.

Газета материалларының 90%-ы чуаш телендә, 10%-ы — рус телендә чыгарыла.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Чӗмпӗр чӑвашӗсен «Канаш» хаҫатне хупасшӑн

Төркем:Чуашча гәҗитләр
Төркем:Сембер өлкәсе гәҗитләре
Инчоун авыл җирлеге

**Инчоун авыл җирлеге** — Чукотка автономияле округының Чукотка районы составына кергән административ берәмлек. Үзәге — Инчоун авылы.

## Состав
Инчоун авыл җирлегенә Инчоун авылы керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Чукотка районы авыл җирлекләре
Энмелен авыл җирлеге

**Энмелен авыл җирлеге** — Чукотка автономияле округының Провидения районы составына кергән административ берәмлек. Үзәге — Энмелен авылы.

## Состав
Энмелен авыл җирлегенә Энмелен авылы керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Провидения районы авыл җирлекләре
Тавар

**Тавар** яки **туар**  — башка әйберләргә ирекле рәвештә алыштырыла ала торган теләсә нинди әйбер, кешенең ихтыяҗларын канәгатьләндерә ала торган һәм алмаштыру өчен махсус эшләнгән хезмәт продукты.

Шәхси кирәк-яраклар өчен эшләнелгән әйберләр, икътисади яктан тавар булып тормыйлар.

## Киң кулланышлы товарлар исемлеге
Киң кулланышлы товарлар исемлеге:
*

## Шулай ук карагыз
* Продукт
* Хезмәт

## Искәрмәләр

Төркем:Сәүдә
Төркем:Икътисад
Уэлен

**Уэлен** (, тәрҗемә — *«кара җир»*,чук.эским.Увэлен;юпик эским. *Улыӄ, Олыӄ*) — Чукотка автономияле округы Чукотка районының авылы, Русиянең иң көнчыгыш торак пункты.

Халык саны — 720 кеше.

## География
Уэлен Чукот ярымутравының төньяк-көнчыгышында, Дежнёв борыны (Ауразиянең иң көнчыгыш ноктасы) янында урнашкан.

Диңгез порты. Аэропорт.

### Климат



## Тарих
«Уэлен» исеме беренче тапкыр 1792 елдан телгә алына. 1912 елда Уэленга Камчатка өлкәсенең Чукотка өязе идарәсе күчерерлә. 1916 елда монда Чукоткада иң беренче мәктәбе ачыла.

1940 елга кадәр — Чукотка районының үзәге.
## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чукча эскимослар (82,3%), юпик эскимослар (8,2%), руслар (7,6%).

## Танылган шәхесләр
* Юрий Рытхэу — чукот язучысы.
## Искәрмәләр

Төркем:Чукотка автономияле округы торак пунктлары
Dakka

**Dakka** yäki Dhaka () - Bangladeş däwläteneñ başqalası häm iñ zur şähäre.

Gang yılğası deltasında, Burigang yılğası yarında urnaşa.

1608-1717 yıllarda - Bengaliä başqalası.

1971 yıldan - Bangladeş başqalası.

Xalıq sanı - 9 724 976 keşe (2005), şähär yanı belän - 16,6 mln. keşe (2008).

Gang häm Brahmaputra yılğaları zur portı häm turizm üzäge.

## Tarix
### Buddist, hinduist däwläte eçendä
VII ğasırda nigezlängän. 9 ğasırğa qädär Kamarupa buddist patşalağına kergän.

9 ğasırda Sena hinduist dinastiäsenä astına eläkkän.
### Soltanat çorı
1206—1526 yıllarda Deli soltanatı waqıtında törki häm puştun xäkimnäre belän idärä itelgän.
### Böyek Mogol İmperiäse çorı
1608 yılda Böyek Mogol İmperiäsenä kergän.

Mogol İmperiäsendä Bengaliä başqalası itep iğlan itelgän. Subadar İslam xan - şähärneñ berençe xäkime.
### Britaniä xäkimiäte astında
1765 yıldan Britan Ost-İnd kompaniäse yoğıntısı astına eläkkän.

1793 yıda şähär Britaniä tulı xäkimiäte astında eläkkän.

Bengaliäne bülenüdän soñ Könmığış Bengaliä başqalası.

1911 yılda Bengaliä yañadan berläşterelä.
### Paqstan eçendä
1947 yılda Britan İndiä bülengännän soñ Dakka - Könçığış Paqstan başqalası. Hindi keşeläre İndiägä qaçqan, möselmannar kilgännär.

Urdu tele - berdäm ber däwlät tele bularaq iğlan itelgännän soñ rizasızlıqlar başlana.

1970 yılda häläkätle tsiklon zur zıyan kiterä.
### Bäysez Bangladeş başqalası
1971 yılda häläkättän soñ häm zur rizasızlıqlar näticäsendä cirle millätçe Mucibur Raxman Bangladeş bäysezlegen iğlan itä.

Paqstan üz ciren kire qaytarırğa tırışqan läkin İndiägä qarşı suğışında ciñelä häm Bangladeş Paqstannan ayırıla.

İndiä-Paqstan suğışı näticäsendä Bangladeş üz bäysezlegenä ireşä.

Dakka - bäysez däwlätneñ başqalası buldı.
## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Башкалалар
Чукотка автономияле округының административ-территориаль бүленеше

* Анадыр
* Анадыр районы (үзәге - Угольные Копи)
* Билибино районы (Билибино)
* Иульт районы (Эгвекинот)
* Провидения районы (Провидения)
* Чаун районы (Певек)
* Чукотка районы (Лаврентия)

## Шәһәр округы
### [[Анадыр]] шәһәре

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;

## Муниципаль районы
### [[Анадыр районы]]

* Административ үзәге — Анадыр шәһәре
* ОКАТО коды  — 77 203 000 000
* Картыда номеры - 1
**Муниципаль төзелеш:
# [[Угольные Копи шәһәр җирлеге]]
# [[Беринг шәһәр җирлеге]]
# [[Алькатваам авыл җирлеге]]
# [[Ваеги авыл җирлеге]]
# [[Канчалан авыл җирлеге]]
# [[Краснено авыл җирлеге]]
# [[Ламутское авыл җирлеге]]
# [[Марково авыл җирлеге (Чукотка)]]
# [[Мейныпильгыно авыл җирлеге]]
# [[Снежное авыл җирлеге]]
# [[Усть-Белая авыл җирлеге]]
# [[Хатырка авыл җирлеге]]
# [[Чуванское авыл җирлеге]]

=== [[Билибино районы]] ===

* Административ үзәге — [[Билибино]] шәһәре
* ОКАТО коды — 77 209 000 000
* Картада номеры - 2
**Муниципаль төзелеш:
# **[[Билибино]] шәһәре**
# Анюйск авыл җирлеге
# Илирней авыл җирлеге
# Кепервеем авыл җирлеге
# Омолон авыл җирлеге
# Островное авыл җирлеге (Чукотка)

*
Yaña Dähli

**Nyu-Dähli** yäki **Yaña Dähli**, Yaña Deli (, , , , ) - İndiä däwläteneñ räsmi başqalası, Dähli şähäreneñ rayonı.

Yaña Dähli Deli metropoliäsendä urnaşa, İndiä häm Dähli şähäre xökümäte urnaşu urını.

Britan miğmarı Edvin Laçens proyektı buyınça tözelgän.

## Tarix
1757-1911 yılda Kalkutta - Britan İndiä başqalası bulğan.

Dähli - cide imperiä başqalası bulğan, ayıtuça Böyek Mogollar İmperiäsendä.
### Salınu
1900 yıllarda İndiä imperatorı Georg V qararı buyınça İndiä başqalası Kalkuttadan Dähli şähärenä küçerelä.

Yaña Dähli Şah-Cahan tözelgän İske Şähär könyağında tözelgän.

Yaña Dähli cirendä 7 borınğı şähär urnaşu urınında cäyelä.

Edvin Laçens - kürenekle britan miğmarı proyektı buyınça tözelä.
### Milli başqala
1947 yılda İndiä üz bäysezlegen iğlan itkännän soñ Yaña Dähli - çiklängän-moxtari rayonı buldı.

1991 yıdan Dähli Milli Başqala töbäge eçendä.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt
## Monı da qarağız
* Raştrapati-Bhavan

Төркем:Азия башкалалары
Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Һинд дине
Kälküttä

**Kälküttä** (2001 yıldan räsmi iseme - **Kolkata**) yäki **Kalkutta** (, )- Könbatış Bengaliä başqalası, Hindstan könçığışında, Gang deltasında urnaşa. Xalıq sanı buylap İndiäneñ dürtençe şähäre.

Xalıq sanı - 4 486 679 keşe (2011), şähär yanı belän - 14112536 keşe.

Britaniä idärä itkän çorda 1911 yılğa qädär İndiäneñ başqalası bulğan.

Mäğrifät, fän, mädäniät üzäge, läkin fäqirçelek tä kiñ taralğan.

## İsem

Elek Kälküttä dip yörtelgän, läkin 2001 yılda Hindstan xäkimiäte bengalça äyteleşkä yaqınraq **Kolkata** isemenä küçerä.

## Tarix

Zamana şähär Britan Ost-İnd şirkäte kilgännän soñ 1690 yıldan başlanğan.

Şähär xärbi maqsatlar öçen nigezlängän.

1756 yılda Britaniä şähärne yuğalta, 1757 yılda Cideyıllıq suğışı näticäsendä kire qaytara.

İkençe Bötendönya suğışında Yapunstan ğäskärläre tarafınnan 1942 - 1944 yılda bombalana.

1946 yılda hinduistlar häm möselmannar arasında bäreleşlär näticäsendä küp möselmannar Bangladeşqa qaçarğa mäcbür itelgän.

Gaudia-Vayşnavizm guruy Açarya Şrila Phaphupadanıñ tuğan yağı.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Башкалалар
Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Һинд дине
Holokost

**Holokost** (inglizçä *holocaust*, borınğı yunança **' — **böten yandıru**) - natsistlar tarafınnan  <small>(faşist [[Almaniä]] çorı, 16.09.[[1935]]-23.05.[[1945]])</small> bulğan waqıtında törle etnik häm ictimäği törkemnärne ezärläkläw häm üterü ([[SSRB|Sovet]] äsirläre, [[Поляклар|poläklar]], [[yähüdlär]], [[çegännär]], geylär, [[masonnar]], awıru keşelär häm ğäriplär) .''
*Tar mäğnädä - [[yähüdlär]]ne mass-küläm ezärläkläw häm yuq itü faşist Almaniädä häm natsist yawlap alğan däwlätlärdä; [[1933]]-[[1945]] yıllarda [[Awrupa]] yähüdlären natsist Almaniäse häm anıñ soyuzdaşları tarafınnan üterü.

==Holokost üzençälekläre==
#[[Awrupa]]nıñ 60% [[yähüdlär]]en (6 mln. keşe çaması) yuq itü.
# 25-30% [[Poraimos|Çegännären yuq itü]]
#10% [[Поляклар|Poläkların]]  üterü
# 3 mln. [[SSRB|Sovet]] äsirlären üterü
#Awıru keşelärne üterü
#9 meñ gey üterüe
#Ülem lagerlären buldıru
#Holokost qorbannarı östendä räximsez [[meditsina]] täcribälären ütkärü.

==Holokost qısqa tarixı==

*[[1933]] yılnıñ 30 ğinwarında - [[Adolf Hitler|Hitler]] kantsler itep bilgelängän.
*[[1933]] yılnıñ 23 martında - Almaniädä natsist diktaturası urnaştırıla.
*[[1935]] yılda - [[yähüdlär]]gä qarşı qanunnarnı qabul itü
*[[1938]] yılnıñ 9 noyäberendä - **Bällür tön''', böten Almaniädä yähüdlärgä qarşı höcümnär.
*1939 yılnıñ 1 sentäberdä - İkençe Bötendönya suğışı başlana.
*1940 yılda - Osventsim ülem lagerenä salınu.
*1941 yılnıñ 22 iyünendä - Sovetlar Berlegenä höcüm
*1942 yılnıñ 20 ğinwarında - Wanzey konferentsiäse
*1942 yılnıñ yazında - yähüdlärne ülem lagerlärenä cibärü
*1942 yılnıñ 19 aprelendä - Warşawa gettosında kütäreleş
*1945 yılnıñ 27 ğinwarında - palkawnik Fedor Krasavin citäkçelegenäge  Sovet ğäskärläreneñ 263-nçe uqçı tömäne Osventsim lageren azat itä. Fedor Krasavin Qazannıñ Arça ziratında kümelgän.
*1945 yılnıñ 8-9 mayında - faşist Almaniäse çigenä
*1945-1946 yıllarda - Nürnberg xökeme

## Ädäbiat

*    Marty Bloomberg, Buckley Barry Barrett. The Jewish Holocaust: an annotated guide to books in English / Buckley Barry Barrett.. — 2. — Wildside Press LLC, 1995. — 312 p. — (Studies in Judaica and the Holocaust). — ISBN 9780809504060

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Һолокост
Төркем:Кыргыннар
1275 ел

## Вакыйгалар
* Смоленск кенәзлеге Алтын Урдадан бәйле.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1275 ел
Төркем:Еллар
Владимир Мономах

***Владимир Всеволод улы Мономах*** (*борынгы русча Володимиръ (-мѣръ) Мономахъ*;(1053 — 1125) — Бөек Киев кенәзе 1113 —1125 елларда, дәүләт эшлеклесе, гаскәр башлыгы һәм язучы. Кенәз Всеволодның улы.  Мономах  исеме  — Византия императоры Константин Мономахның кызыннан чыккан.

## Борынгы бабалары

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Орлов А. С.* Владимир Мономах. - М.-Л.: АН СССР, 1946.
* *Брюсова В. Г.* К вопросу о происхождении Владимира Мономаха. - Византийский временник. Т. 28, 1968, 127-135.
* *Каргалов В., Сахаров А.* Полководцы Древней Руси. — : Молодая гвардия, 1986.
* *Nenarokova М.* Vladimir Monomakh’s Instruction: An Old Russian Pedagogic Treatise // Feros Ruys, Juanita, ed. What Nature Does Not Teach: Didactic Literature in the Medieval and Early-Modern Periods. Turnhout, Brepols, 2008, 109-128.
* *Чепа М.-Л.А.* Чому важка шапка Мономаха? / П'ять великих таємниць історичної психології. - Київ, 2005. - С. 30-65. ISBN 966-8356-50-0.
* *Фроянов И. Я.* Древняя Русь IX-XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. М.: Русский издательский центр, 2012. С. 158-215.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Смоленск кенәзләре
Agra

**Agra** (hindi *आगरा*) - İndiä tönyağında, Uttar-Pradeş ştatında urnaşqan şähär.

1528-1658 yıllarda - Böyek Mogollar İmperiäse başqalası.

Xäzer İndiäneñ iñ zur turist üzäge. Şähärdä küp istälekle häykällär bar, mäsälän mäşhür Tac Maxal.

Yamuna yılğası yarında urnaşa.

Xalıq sanı - 1 746 467 (2011).

## Tarix

Agra XV ğasırda nigezlängän.

1526 yılda Babur tarafınnan yawlap alınğan.

Babur şähärdä berniçä nığıtmalarnı salğan.

1528 yıldan Bşyek Mogollar İmperiäse başqalası. Şuşı waqıtta Cämnä tözelgän.

1658 yılda Aurangzeb padişahı başqalanı Aurangabad şähärenä küçergän.

18 ğasırda catlar, farsılar, äfğännär tarafınnan höcüm itelgän.

1784 yılda maratxlar tarafınnan xarap itelgän.

1803 Britan ğaskärläre şähären alğannar.

## Şähär klimatı




## Mankameşvar ğibadätxänäse
Mankameşvar ğibadätxänäse Agra şähäreneñ dürt poçmağında urnaşqan Xoday Şivağa bağışlanğan dürt ğibadätxänälärneñ berse. Ul Cama Mäsced yanında urnaşqan häm Tac Mahaldan 2,5&nbsp;km yıraqlıqta (1,6 milä) häm Agra Fortınnan 1&nbsp;km (0,6 milä) dan azraq yıraqlıqta urnaşqan. Iske şähärdä urnaşıp ğibadätxänä qayberläre Mogol Çorına qarağan bazarlar belän uratılğan.

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Башкалалар
Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Һинд дине
IV гасыр

**IV (дүртенче) гасыр** — 301 елдан 400 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар
### Византия
* **Көнчыгыш Рим империясе** исемен алып, Рим империясеннән бәйсезлек алды.

## Туулар

## Шулай ук кара
IV гасыр

*
Мыс Шмидта шәһәр җирлеге

**Мыс Шмидта шәһәр җирлеге** — Чукотка автономияле округының Иультин районы составына кергән административ берәмлек. Үзәге — Мыс Шмидта шәһәр тибындагы посёлогы.

## Состав
Мыс Шмидта шәһәр җирлегенә Мыс Шмидта шәһәр тибындагы посёлогы керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Иультин районы
Мөхәммәт Булак

**Мөхәммәт Булак** яки **Булак**, **Гияс-әд-Дин Бүләк хан** (tat. lat. ''Möxämmät Bulaq '', 1360-1380)- Алтын Урда ханы 1370 елдан, Мамай Урдасы ханы (1370-1380).

Алтын Урданың низаглашу чорында идарә иткән хан.
## Тарих
Габдуллаһ хан үлгәннән соң Мамай тарафыннан Алтын Урда тәхетенә утыртылган.

Хаҗи Тарханда, Кырымда, Яңа Маҗарда тәңкәләр суккан.

1372 елда Алтын Урда көнчыгыш өлеше идарә иткән хаким - Урус хан Сарай шәһәрен басып алганнан соң Мөхәммәт Булак Мамайга Кырымга качкан.

1374 елда Урус хан көнчыгышка киткәч Чиркәс Сарай шәһәрен басып алган һәм хан итеп игълан ителгән.

1375 елда Мамай Сарай шәһәрен яулап хан тәхетен Мөхәммәт Булакка кире кайтарган.

Ләкин көнчыгыштан кайткач Урус хан яңадан Сарайны буйсындырган ләкин озак вакытта идарә итә алмаган.

1375 елда Гияс уд-Дин Каһанбәк Сарай шәһәрен алып хан итеп игълан ителгән.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999.
* Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
* Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
* Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Көмләк (елга)

**Көмләк** — Өял елгасы кушылдыгы. Чиләбе өлкәсенең Пластово районы, Уй районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Өял елгасының уң ярыннан 175 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 30 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Өял елгасы. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010500112111200001018
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200101
* Бассейн коды — 14.01.05.001
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары