open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Югары икътисад мәктәбе

**** (, ) — Россиядәге алдынгы уку йортларының берсе, эре югары икътисади белем бирүче университет. Санкт-Петербург, Нижгар һәм Пермьдә филиаллары, онлайн-кампусы бар.

## Тарихы
* 1992 елда барлыкка килә.
* Социология-икътисад, гуманитар фәннәр, информатика һәм математика профильле югары уку йорты булып булдырылган иде. 
* 2009 елдан университет илкүләм тикшеренү университеты статусын конкурс аша алды.

## Статусы
* Университет Россия Федерациясе мәгариф һәм фән министрлыгына түгел, турыдан-туры Россия Хөкүмәтенә буйсына.
* Дөнья фән-мәгариф үзәкләр арасында алдынгы Россия университетлары көндәшлеген күтәрү проектында катнаша. Бу юл аша өстәмә бюджет акча ала.
 
### Рейтинглар

## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Югары икътисад мәктәбе порталы
* Уфимский региональный центр новрузов подготовки  — официальный сайт
* Югары икътисад мәктәбе Бизнес-инкубаторы 
* Case Club  — официальный сайт

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Икътисад юнәлешле югары уку йортлар
Төркем:Мәскәү югары уку йортлары
Россиянең илкүләм тикшеренү университеты

**Россиянең милли тикшеренү университеты** — Россия университетларына конкурс нигезендә 10 елга бирелә торган махсус статус (дәрәҗә, исем). 

## Исемлеге
### Конкурссыз (2008 елдан)
Беренчеләрдән булып бу статуска Россия Президенты Указына ярашлы 2008 елда конкурссыз ике югары уку бинаны лаек булды:
# Мәскәү инженер-физик институты
# Мәскәү корыч һәм эретмәләр институты

### Беренче конкурс (2009 елдан)
# Югары икътисад мәктәбе
# А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты
# Мәскәү авиацион университеты 
# Н. Э. Бауман ис. Мәскәү дәүләт техник университеты
# Мәскәү физик-техник институты
# Түбән Новгород дәүләт университеты
# Новосибирск дәүләт университеты
# Пермь дәүләт милли тикшеренү университеты
# Самар дәүләт аэрокосмос университеты
# Санкт-Петербург дәүләт тау эше университеты
# Санкт-Петербург дәүләт информацион технологияләр, механика һәм оптика университеты
# Томск дәүләт университеты

### Икенче конкурс (2010 елдан)
# Белгород дәүләт университеты
# Иркутск дәүләт техник университеты
# Казан дәүләт технология университеты
# Н. П. Огарев исемендәге Мордва дәүләт университеты
# Мәскәү электрон техникасы институты
# Мәскәү дәүләт төзелеш университеты
# Мәскәү энергетика институты
# Пермь дәүләт милли тикшеренү политехник университеты
# Россия дәүләт медицина университеты
# Россия дәүләт нефть һәм газ университеты
# Санкт-Петербург политехник университеты
# Санкт-Петербург академия университеты
# Сарытау дәүләт университеты
# Томск политехник университеты
# Көньяк Урал дәүләт университеты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Россия университетлары исемлеге

Төркем:Россия мәгарифе
Төркем:Россия югары уку йортлары
Россия дәүләт нефть һәм газ университеты

**Россия дәүләт нефть һәм газ университеты**-Федераль дәүләт бюджет югары белем бирү учреждениесе ().

## Тарих
1930 елда "И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты" дип ачылды.

1941 — И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Черниковск каласына (хәзерге Уфа) эвакуацияләнә.

1943 — И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Мәскәүгә кайтарыла. Өфөлә филиалы төзелә. 1948 елда филиал Уфа нефть Институты исемен ала.

2010 елдан университет милли тикшеренү университеты статусын конкурс аша алды.

## Шәхесләр
### Ректорлар

### Танылган укытучылары

### Танылган тәмамлаучылары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Мәскәү югары уку йортлары исемлеге
* Россия университетлары исемлеге

Төркем:Мәскәү югары уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Нефть һәм газ юнәлешле югары уку йортлары
Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты

**** (, ) — Россиянең алдынгы университетларының берсе. Университет 1944 елда Мәскәү дәүләт университеты халыкара факультеты нигезендә ачыла.

## Белем юнәлешләре
12 бакалавр программасы буенча кадрлар әзерли:
# Халыкара мөнәсәбәтләр 
# Чит ил төбәкләрен тикшерү
# Икътисад
# Журналистика
# Реклама һәм җәмгыять белән элемтә
# Юриспруденция
# Менеджмент
# Сәясәт белеме
# Дәүләт һәм муниципаль идарә итү
# Социология
# Сәүдә эше
# Экология һәм табигать файдалануы

## Магистратура
# Халыкара мөнәсәбәтләр 
# Чит ил төбәкләрен тикшерү
# Икътисад
# Журналистика
# Педагогик белем/Телбелем
# Юриспруденция
# Менеджмент
# Политология
# Дәүләт һәм муниципаль идарә итү
# Социология
# Сәүдә эше
# Социаль-мәдәният эше

## Укыткан телләр
Бүгенге көнгә университетта  53 тел укытыла :

Бакалавриатка һәм магистратурага керү вакытында абитуриентларны шушы телләрне тапшыру хокукы бар:
* Инглиз. Иң авыр бүлем. 
* Гарәп. Иң җиңел булекчә. Бу телне сайлаган һәм тапшырган абитуриентлар күбесе укырга керә.
* Индонезия 
* Испан
* Итальян
* Корей
* Кытай
* Монгол
* Алман теле
* Төрек

## Эндаумент-фонд
Университетын ярдәммчеләре советы рәисе В. Потанинны хәйрия фонды, "Норильск никеле" тау-металлургия компаниясе генераль директоры, институт тәмамлаучы Владимир Потанин булып тора.

Университетта Россиядәге беренче эндаумент-мая, Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты үсеше фонды ачылды .

Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институтына В. Потанин $6,5 млн. тапшырды.

## Шәхесләр
### Җитәкчелек
* 1944—1944 Удальцов Иван Дмитриевич
* 1944—1945 Степанов Николая Василий Улы
* 1945—1949 Франц Георгий Павлович
* 1949—1952 Верещагин Иван Кузьмич
* 1952—1955 Лобанов Иван Иванович
* 1955—1957 Иваново Михаил Сергеевич
* 1958—1963 Рыженко Федор Данилович
* 1963—1965 Кулаков Леонид Николаевич
* 1965—1968 Мирошниченко Борис Пантелеймонович
* 1968—1971 Яковлев Михаил Данилович
* 1971—1974 Солдатов Александр Алексеевич
* 1974—1985 Лебедев Николая Иванович
* 1985—1990 Овинников Ричард Сергеевич
* 1990—1992 Степанов Андрей Иванович
* 1992— хәзерге көнгә кадәр, Анатолий Торкунов

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

*Потанин, Владимир Олегович — "Норильск никеле""' ПАО — тау-металлургия компаниясе башлыгы.
*Конов Дмитрий Владимирович – "Сибур Холдинг" ААҖ башлыгы.
* Сергей Лавров Викторович — Россия Чит ил эшләре министры.
* Косачев, Константин Иосифович — Азат Илләр Эшләре, чит илләрдә яшәгән ватандашлар һәм халыкара гуманитар бәйләнешләр буенча федераль агентлык башлыгы.
* Илһам Гейдар улы Алиев – 2003 елдан Азәрбайҗан Җөмһүрияте Президенты.
* Алишер Усманов Бурхан улы — "Металлоинвест""' ПАО компаниясе башлыгы.

## Ихтирамлы докторлар
*Мәхмүд Аббас (2008).
*Рәҗәп Таййип Әрдоган (2011)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институты Рәсми сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Мәскәү югары уку йортлары
Төркем:1944 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Россия университетлары
Металл конструкцияләр

**Металл конструкцияләр**(), **корыч конструкцияләр**(, ) — корычны төзүдә  ташыучы  һәм ана материал буларак кулланылуы, төзелешен бүлекчәсе.

## Металл конструкцияләр проектлау
Металл конструкцияләр проектлау өчен Русиядә төп документы – ун алтынчы Канун җыентыгы (16.13330.2011 Корыч конструкцияләр КҖ). Корыч корылмалар КЕ В. А. Кучеренко исемендәге Корыч конструкцияләр үзәк гыйльми-тикшеренү (Мәскәү) ("Төзелеш" ҖАҖ Гыйльми-тикшерү үзәгенең институты), Санкт-Петербург дәүләт архитектура-төзелеш университеты, Мәскәү корыч һәм бирелмәләр институтының Электросталь филиалы (Мәскәү өлкәсе) һәм башка оешмалар эше.

Корыч корылмалар КҖ буенча -60 градустан +100 градуска кадәр һава шартларда куллану мөмкин. Күперләр, транспорт тоннелләр өчен 16.13330.2011 КҖ кулланылмый.

Төзелеш механикасы принциплары буенча көмеш корылманың хисап схемасының ныклыгы, катылыгы, тотырыклыгы булырга тиеш.

## Уңай һәм начар яклары
Металл конструкцияләр өстенлекләре: 
#югары ышанычлы, 
#җиңел, 
#үткәрүчән, 
#индустриаль булу, 
#киселешләр калып бирә алу, 
#көч салуны ясалма рәвештә көйләү, 
#терәк киртәләү һәм функцияләрен берләштереп куллану, 
#ремонтлый алу, 
#тимер фондының саклануы.

Металл конструкцияләр җитешсезлекләре: 
#коррозиягә бирешү
#утка сынауның начар булуы.
## Куллану
Металл конструкцияләр инженер корылмаларында, зур торыклы (40 м күбрәк) корылмаларда, мачта корылмаларында, яфрак конструкцияләрдә (резервуарлар, газгольдерлар, бункерлар) файдаланыла.

Башкортстанда 20 гасырның 50 нче елларыннан алып "Башнефтезаводстрой", "Востокнефтезаводмонтаж" предприятиеләре һәм башка торак йортларын һәм төрле корылмаларны төзгәндә тимер конструкцияләрен монтажлый.

2008 елда Уфада тимер конструкцияләр файдаланылган түбәндәге проектлар эшләнә һәм тормышка ашырыла: 
#универсаль "Уфа-Мәйдан" спорт аренасының капламасы, 
#"Акбузат" ипподромының капламасы ("Башкиргражданпроект" ЯАҖ; Р.Н.Зубов, А.А.Плас һ.б.), 
# "Июнь", "Касторама" сәүдә комплексларының капламалары ("БашНИИстрой" институты; Р.Ф.Ваһапов, А.Л.Гутман һ.б.), 
#Уфа трансформатор заводының капламалары, 
#реконструкцияләнгән Уфа тимер юл вокзалының ("Промстройпроект"; Н.М.Коловертных, В.В.Хәсәнов һ.б.) капламасы, 
#реконструкцияләнгән Уфа халыкара аэропортының капламалары, 
#Конгресс холл бинасының капламалары

## Әдәбият
* 128 нче КҖ 128.13330.2012 Алюминий корылмалары

## Искәрмәләр

Төркем:Төзелеш
Кагыйдәләр җыентыгы

**Кагыйдәләр җыентыгы (техник көйләү)** ("Техник көйләү" 27.12.2002 184-ФЗ кануны мәддәсенә кагыла) — стандартлаштыру өлкәсендәге кәгазь. Анда техник кагыйдәләре, проектлау процессларын язып чыгу; монтаж, изү, эшкәртү һ. б. турында язылган. Кагыйдәләр җыентыгы азат нигезендә кулланыла. Кагыйдәләр җыентыгы максаты — техник регламентлар буенча эшне башкару.

Кагыйдәләр җыентыгы - РФ-ң милли стандартлаштыруы өлеше. Шарт җыентыгы объекларны техник көйләү өчен эшләнә.

Шарт җыентыгы федераль башкарма органнар дәүләт белән эшләнә (Техник көйләү һәм метрология буенча федераль агентлык).

Аурупада Шарт җыентыгы альтернативага — Еврокод системасы кулланыла.

## Шулай ук карагыз
* Техник көйләү һәм метрология буенча федераль агентлык

## Әдәбият
*СП 2.13130.2012 "Системы противопожарной защиты. Обеспечение огнестойкости объектов защиты" (с Изменением N 1)
*Ун алтынчы Кагыйдәләр җыентыгы - 16.13330.2011 КЙ Корыч конструкцияләр 
* "Сваялар"24.13330.2011 санлы Кагыйдәләр җыентыгы
* Кырк бишенче Кагыйдәләр җыентыгы - 45.13330.2012 КЙ Җир корылмалары
* 63.13330.2012 Кагыйдәләр җыентыгы Бетон һәм тимер-бетон конструкцияләр. Нигез кагыйдәләр.
* "Агач конструкцияләр" 64.13330.2011 санлы Кагыйдәләр җыентыгы
* 128.13330.2012 санлы "Алюминий корылмалары" Кагыйдәләр җыентыгы (Aluminium structures)

Төркем:Стандартлаштыру
Уфа (аэропорт)

**Мостай Кәрим исемендәге «Уфа халыкара һава аланы» АҖ** (», , ) — Уфадагы тәүлек буе эшләүче халыкара һава аланы, 2017 елда юлчылар әйләнеше буенча Идел буе федераль бүлгесенда беренче урында була. Аэропортның сыйфат менеджмент системасы ISO 9001:2008 стандарты белән сертификатланган.

Һава аланынынң урнашу урыны — РФ, БР Уфа районы Болгак авылы, «Аэропорт» микрорайоны.

2018 елда социаль челтәрләрдә узган тавыш бирү нәтиҗәсендә Уфа халыкара  аэропортына татар-башкорт шагыйре Мостай Кәрим исеме бирелә

## Хезмәт күрсәтелүче авиакомпанияләр
#Red Wings Airlines («Ред Вингс») 
#Турухан 
#AZUR air («АЗУР эйр»)
#Utair
#Ижавиа
#Оренбуржье
#S7 Airlines
#Nordwind Airlines (рус. но́рдвинд эйрлайнс; «Северный ветер») 
#«Аэрофлот — Россия авиаюллары» ААҖ
#"Урал авиаюллары" ААҖ
#Ямал
#Россия
#Комиавиатранс
#РусЛайн
#Газпром авиа
#Алроса
#Törek Hawa Yulları
#Флайдубай

## Тышкы сылтамалар

* Аэропорт Уфа в справочнике Aviapages.ru
* Табло прилёта и вылета самолётов, информация для пассажиров
* Карта аэропорта 

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча һава аланнары
Төркем:Россия һава аланнары
Төркем:Аурупа аэродромнары
Төркем:Уфа биналары һәм корылмалары
Төркем:Уфа ширкәтләре
Тувалу

## Тувалу
### Гомуми мәгълүмат
#### Географик урнашуы
Тувалу - Тын океанның көнбатыш өлешендә урнашкан, 9 атоллдан торган дәүләт. Иң төп утрау булып Фунафути атоллы тора.

#### Мәйданы
Тувалуның мәйданы 26 кв. км
#### Төп шәһәрләр, административ бүленеш
Тувалуның пайтәхете ― Фунафути (6,602 кеше).

### Дәүләт төзелеше
Тувалу Дуслыкның әгъзасы булып тора. Дәүләтнең башы - Бөекбритания патшабикәсе, аның вәкиле генерал-губернатор. Хөкүмәт башы - премьер-министр. Канун бирүче орган - парламент.
### Табигате
#### Рельеф
Утрауларның күпчелеге диңгез дәрәҗәсе өстеннән 4-5 метрга калкып тора.
#### Геологик төзелеш һәм файдалы казылмалар
Илнең җирләре эчендә нинди дә булса әһәмиятле ресурслар юк.
#### Климат
Тувалуның климаты җылы һәм дымлы, уртача ел температурасы якынча +27°С, уртача явым-төшемнәр нормасы - 3048 мм.
#### Туфраклар һәм үсемлекләр
Яр буенда тозга чыдам сцеволалар, пандануслар үсә. Утрауларның эчке өлешләрендә - абагалар, мангр урманнары.
#### Хайваннар дөньясы
Утрауларның фаунасы бик ярлы.
### Халкы һәм теле
Тувалуның халкы 10 мең кеше, халыкның уртача тыгызлыгы 1 кв. км га 400 кеше. Этник төркемнәр: полинезиялеләр. Телләр: тувалу, инглиз теле (икесе дә дәүләт теле)
### Дин
Тувалу Конституциясе дин тоту иреген, шул исәптән, бер диннән икенче дингә күчеп, динне үзгәртү иреген, мәктәптә дини белем алудан яки мәктәптә дини тантаналарда катнашудан баш тарту хокукын гарантияли .

Тувалуда өстенлекле дин – христианлык. Тувалу чиркәве (Te Ekalesia Kelisiano Tuvalu, EKT) – Тувалуның дәүләт дине, бу статус аңа «зур милли чараларда махсус хезмәтләр кылу өстенлегенә» хокук бирә. 2017 елда архипелагтагы барлык 11 мең кешенең 97 % ы Тувалу чиркәве тарафдары булган. Тувалуда шулай ук  җиденче көн адвентистлары, католиклар, протестантлар, Йәһвә шаһитлары, баптистлар җәмгыятьләре, христиан булмаган диннәрдән Бәһаи (Нанумеа атоллында таралу алган), Ислам (әхмәдия) җәмгыятьләре төзелгән .
* Тувалуда ислам

### Кыскача тарихи тасвирлама
Тувалуда беренче европалы булып 1764 елда Британия диңгезчесе Джон Байрон булган. XIX гасырның уртасына утрауларның халкы кол сату һәм күп санлы читтән кергән эпидемияләр булу сәбәпле ун мәртәбә диярлек кимегән. 1877 елда утраулар Тын Океанның Британия өлешенең югары комиссары хакимияте астына кертелгән. 1892 елда Тувалу Эллис утраулары һәм Гилберт утраулары составында Бөекбритания протектораты булган. 1974 елда Эллис утраулары референдумнан соң (халкы күбесенчә микронезиялеләр булган) Гилберт утрауларыннан аерылып чыккан, ә 1978 елның 1 октябренда Эллис утраулары (Тувалу исеме белән) бәйсезлек игълан иткән.
### Кыскача икътисади тасвирлама
Икътисадның нигезе - копра җитештерү һәм балыкчылык. Копра һәм туңдырылган балык экспорты.
Акча берәмлеге - Тувалу доллары, шулай ук Австралия доллары да йөрештә.
### Чыганаклар
Энциклопедический справочник "Все страны мира", Издательство "ВЕЧЕ", 2003.

Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Океанлык илләре
Төркем:Тувалу
Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты

**** (, ) —  Федераль дәүләт бюджет югары белем бирү учреждениесе (). 1779 елда ачылды. Геодезия буенча милли мәгариф һәм фән үзәге.

## Тарих
1835 укый йорты "'Константин җир үлчәү укуханәсенә"' үзгәртелә.

1835-1838 Институтын беренче директоры вазифасын күренекле рус сәясәтче Аксаков Сергей Тимофеевич башкарды.

## Факультетлар һәм кафедралар
* Геодезия факультеты (Г)
** Астрономия һәм галәм геодезия
** Югары геодезия
** Югары математика
** Геодезия
** Мәгълүмати технологияләр
** Кулланма геодезия
** Информатика кулланма
* Картография һәм геоинформатика факультеты (КГ)
** Дизайн
** Бастыру Карталар
** Картография
* Кулланма һәм космонавтика фотограмметрия факультеты (Пиф)
** Аэрокосмос мәглүмәтен автоматлаштырып эшкәртү һәм техника исәпләү
** Аэрокосмос төшерү
** Фотограмметрия
** Галәм мониторингы
** Кулланма экология һәм химия
* Оптик-мәгълүмат системалар һәм технологияләр факультеты (ФИС)
** Мәгълүмат-исәпләү системалар
** Оптик приборлар конструкторлау
** Оптик проектлау приборлар
** Оптик-электрон приборлар
** Кулланма оптика
** Физика
** Метрология
* Икътисад һәм территорияләр белән идарә итү факультеты (ФУТ)
** Кадастр 
** Фәлсәфә
** Икътисад
** Икътисад һәм эшкуарлык
* Гуманитар факультеты (ГУФ)
** Архитектура һәм ландшафт
** Кушымта лингвисты белем алуы
** Чит телләр
** Хокук
** Тарих
** Рус теле
** Ихтыяр теориясе
** Физик мәдәнияте

## Танылган шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университетлар сайты 
* дистанцион укыту 
* Студентлар форумы МИИГАиК ноктасы NET 
* Сайт профсоюз оешмасы университеты 
* Сайт МНИЦ "Импульс" МИИГАиК
* Неофициальный сайт факультеты оптик әсбап
* Форумы геодезисты
* студентларга Ярдәм МИИГАиК буенча геодезия һәм башка фәннәр
* Комплекслы лаборатория тикшеренүләре внеземные территорияләрен 

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Россия университетлары
Төркем:1779 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Мәскәү югары уку йортлары
Геодезия

**Геодезия** ( — җирне бүлү,  — җирдә һәм  — бүлү) — киңлекне үлчәү турында фән.
"'Геодезия"' —  төзелеш эшләренең алыштыргысыз өлеше. Геодезия ярдәмендә йортлар, биналар һәм проектлар кәгазьдән дөньяга миллиметрлы төгәллек белән күчерелә, материал күләме исәпләнә, булачак корылмаларның геометрик параметрлары тикшерелә. Русиядә геодезистлар әзерли торган махсус уку йортлары бар (Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты, Себер геодезия академиясе, Мәскәү геодезия көллияте).

## Геодезиянең бурычлары
Геодезиядә "мәңгелек" һәм "киләсе ел" максатлары аерыла.
"'мәңгелек: "'
* Җирнең гравитацион кырын, зурлыгын исәпләү
* бердәм координаталар системасын төзү (һәр дәүләткә түгел, бөтен Җир шары өчен бердәм булган)
* Җирнең тектоникасын өйрәнү

Русиядә "'киләсе ел"' максатлары:
* дәүләт һәм локаль кадастрлар тнв: җир, күчемсез мөлкәт дәүләт кадастры, су кадастры, урман һәм шәһәр кадастры һәм башка;
* РФ-ң читлекне һәм демаркация топограф-геодезия тикшеренү (табуы);
* электрон хариталар төзү өлкәсендә кагыйдәләләр булдыру;
* электрон хариталар һәм геоинформацион системалар төзү;
* координаталарны спутник ысуллары белән казу турында дәүләт программасын төзү

## Геодезия бүлекләре
* Топография — яру(?) сурәтләү турында фән
* Гидрография — су киңлеге турында фән
* Мөһәндис геодезиясе (кулланма геодезия) — геодезия алымнарын һәм ысулларын мөһәндис эшләрендә куллану. Төзелештә кулланыла.
* Галәми геодезия (иярчен геодезиясе) —  ясалма иярченнәр ярдәмендә Җир өстен күзәтү, Җир шарында зурлыкларны исәпләү.
* Югары геодезия — астрономогеодезия челтәрен төзү, үткен һәм югары үлчәүләр алып бару  
* Аэрофония — аэрофототөшерү сүрәтләре карталар буенча тнв
* Геодезия гравиметриясе — Җир шары буенча авырлык кс үзгәрүне табу
* Маркшейдер эше — тау сәнәгате хезмәтләндергән геодезия бүлеге
* Кадастр — исемлек. Мәсәлән яру кулланучылар исемлеге (салымнар алу сн).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкорт энциклопедиясендә мәкалә 
* http://www.miigaik.ru/ 
* Себер геодезия академиясенең рәсми сайты
* геодезия сайт турында 
* геодезия нигезләре

## Шулай ук карагыз
* География
* Картография

Төркем:Геодезия
Агачтан йортлар төзү

**Агачтан йортлар төзү** — төзелеш алып баруның төре.

Үзагач конструкцияләр камилләштерү юллары:
# Үзагач конструкцияләрның яңа төрләр чыгарту (җилемләнгән, фанир, двутавр)
# комбинация конструкцияләрен чыгарту (үзагач белән бетон, үзагач белән тимер)
# яңа берләштерү төрләре
# киңлек конструкцияләрне куллану, шулай ук үзендә йөкләнеш тоту һәм аеру функцияләр берләштергән.
Агач конструкцияләрнең яхшы яклары:
# үзагач — табигый ресурс
# үзагач —  матди
# химик бирешмәүчәнлеге
# үзагач — җиңел материал. Мәсәлән агач тыгызлыгы — 500 кг/м³, тимернеке — 7850 кг/м³, тимер-бетонныкы — 2500 кг/м³.
# югары чагыштырма ныклыгы R/γ. Үзагач — 2,6 *10^5 МПА; корыч — 2,7 *10^5 МПА; тимер-бетон — 0,7 *10^5 МПА;

### Столяр әйберләре
Җилемләнгән борыстан аралык, ишекләр, баскычлар һ. б. нәрсәләр эшлиләр.

## Җилемләнгән борысны җитештерү
Агастын ныклыгы аның җепсел-кат төзелеше белән бәйле. Агачнын ныклыгы көчен юнәлеше кушылудан бәйле.
"'Температура агастын ныклыгына тәэсир итә."'
Температура үсүдән агастын ныклыгы кими, температура кими — ныклык үсә. Температура 0 градустан түбән шәйле, агачтагы су ошой: агач бигрәк тә нык була, яки агач ватылучан була.
Температура үсүдә сыгылмалылык модуле кими. Үзагач өчен стандарт температура — + 20 градус.
Тәрҗемә итү формуласы (10-50 градус чикләрендә): R20=Rt+β(t-20), МПА.
β - корректировка коэффициенты (мәсәлән кысуда β=3,5).

Агачнын ботаклары үзагач ныклыгына тәэсир итә.
Rб=0,27 R, кая Rб-кисенте сузу вакытта, ботак белән.
Rҡ=0,6 R, кая Rҡ-кисенте вакытта кымырҗу(???), ботак белән.

Агач брус төзелештә куллану өчен, унын поперечное сечение өлкәсе 50 см булырга тиеш.

## Агастын черүе һәм черү белән көрәшү
Черү — агастын авыруы, кисентек бозган гөмбәчекләр эше белән бәйле. Гөмбәчекләр спора белән үрчиләр. Споралар агачта үсәләр. Алардан сүс чыга — гияләр.

Грибоклар бүленә
# урман гөмбәчекләре. Алар үскән агачта гына үсәләр. Агачнын ныклыгын киметәләр. Сәламәт агачка зыян китермиләр.
# бит гөмбәчекләре. Амбарда яткан агачта үсәләр. Агачнын ныклыгын киметәләр. Сәламәт агачка зыян китермиләр.
# йорт грибоклар. Эксплуатацияләнгән агачта үсәләр. Агачнын ныклыгын нык киметәләр. Сәламәт агачка зыян китерә.

Гөмбәчек агачта туар өчен шартлар булырга тиеш:
# Гөмбәчек спора, орлыгы булырга тиеш
# W - дымлылык кирәк. W өлкәсе 30 % грибок үсешә башлый. W өлкәсе 70 % грибок үсү туктый.
# әче тудыргыч кирәк
# температура 3 градустан 60 градуска кадәр. Түбән температура ( 3 градус) гөмбәчек эшен туктата. Югары температура (60 градус) гөмбәчекне үтерә һәм агачка кара тап чыга.

## Фотогалерея

Файл:Виды клееного бруса.jpg|Җилемләнгән брус төрләре
Файл:Каркас-фахверк из клееного бруса.jpg|Җилемләнгән борыстан каркас-фахверк. Русиядә беренче "Актив йорты" төзү.


## Сылтамалар

Төркем:Төзелеш
Фундамент

**Фундамент** яки **Нигез** () — йорт авырлыгын туфракка тапшырган йортның өлеше. Бетоннан, таштан, агачтан эшләнә.

Йортларны төзү өчен тасма, стакан, свая плита һәм фундаментлар кулланыла. Алар җыелма, монолит һәм җыелма-монолитлы булалар. Фундаментлы сайлавы сейсмик, туфрак архитектура һәм коршына бәйле.
Бетон фундаментлы +5 градустан булган җылы вакытта була. Фундаментларны оештыру эшләрен изгелеге бар. Түбән температуралар вакытында бетонны электр җылыталар.

## Класификациясе

### Куллану буенча
# "'көчле алган"';
# "катнашма", көчле алган һәм сейсмик тотрыклы;
# "'вак ләрне"';
# "'ләрне"';
# "'махсус"'

### төзелеш буенча
# Свая фундаменты
# Свая-ростверк
# Плита

## Сылтамалар

* БСЭ. Фундаменты зданий и сооружений
* Строительство фундамента в сейсмо
* Типы фундаменты

## Искәрмәләр

Төркем:Төзелеш элементлар һәм конструкцияләр
Төркем:Төзелеш
Төзелеш фәне

**Төзелеш физикасы** – йортларны яктырту, җылыту, төзәтү барышындаа булган физик күренешләрне өйрәнгән фән юнәлешләренең берлеге.

## Нигез билгеләмәләре
# яктыртылу () 
# Яктылык техникасы
# яктылык () - яктының сынык тыгызлыгы
# җылы бирү
# Йортның микроклиматы, җылылык һәм дымлылыгын тоту
# Вентиляция - файдаланылган һаваны йорттан алу һәм аны тышкы һава алмаштыру. 
# Тавыш изоляциясе
# Чагыштырма дымлылык, Һаваның чикләнмәгән дымлылыгы
# Чык ноктасы
# Һава фильтрациясе Һава үткәрүчәнлеге параметр аша күрсәтелә. Һава үткәрүчәнлеге - 1 секунд вакытта, 1 м2 аша үткән һава массасы. Иң күп Һава фильтрациясе тәрәзә һәм идән аша бара.
# Абсорбция – коры материалга коендыру (каршы десорбция)
# Акустика
Интерьерда яктылык мөхите проектлау максатлары: торак йортта яктыртылышын норматив билгесен тоту (аерыла: уку һәм сызым йортлары, куну биналары һәм башка), кояш нурлары йотрка кертү.

Йортта тавыш изоляциясен тоту өчен бер катламалы, 350 кг/м2 тыгызлыгы белән материаллар кулланыла (яки күп катламлы; ДВП, ДСП, коры штукатурка, линолеум, идән һәм башка).

Төзелеш юеш кысынкылык вакытында, 1-2 елда китә. Йортта юеш җыелмау өчен:
# конденсация каршы пароизоляцияне эшләргә
# йөзгәлек туры юл буенча сидермәскә (дренаж, вентиляция, гидроизоляция)
# диварның эчке күк температурасы "чык ноктасы" күбрәк булырга тиеш
# күп катлама конструкцияләрдә бер пар үткәрү коэфиценты материалларны алалар
# идән температурасы 23 градустан җылы булырга киңәш ителә

## Чык ноктасы

"'Чык ноктасы"' — даими басымда суына торган газдагы су буы туендырылган буга әйләнү температурасы.

Диаграммада су буының температурадан үзгәреп максималь күләме күрсәтелгән. Температура күбрәк булса, парциаль басымы арта.
"'Чык ноктасы"' һаваның дымлылыгы аша билгеләнә. Дымлылык югарырак — чык ноктасы һаваның күренеш температура якынрак була.

"'Чык ноктасы"' табу формуласы (градус Цельсий өчен, югары температуралар өчен) :
: 
T_p = \frac {b\ \gamma(T,RH)} {a - \gamma(T,RH)},

: *T<sub>p</sub>* = чык ноктасы,
: "a" = 17.27,
: "b" = 237,7&nbsp;°C,
: 
\gamma(T,RH) = \frac {a\ T} {b+T} + \ln RH
,
: "T" = температура,  Цельсий градусы,
: "RH" = күләм өлешләрендә чагыштырма дымлылыгы (0 < *RH* < 1.0),
: ln — натураль логарифм.

### "'Чык ноктасы"' һәм коррозия
"'Чык ноктасы"' — коррозиягә каршы эшләрдә мөһим күрсәткеч.
Металлын өстенең температурасы "'чык нөктәсен"' 3 градуска күберәк булса шушы шартта гына аны буярга мөмкин.

#### Температуралар таблицасы
"'Чык ноктасы"' билгеләре (°С) төрле шарт өчен:

### Кеше өчен уңайлылык шартлары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Төзелеш механикасы

Төркем:Архитектура
Төркем:Физика
Төркем:Төзелеш
Җилләтү

**Җилләтү** яки **Вентиляция** ( — җилләтү, һаваны алмаштыру, акроним ) — файдаланылган һаваны йорттан алу һәм аны тышкы һава алмаштыру.

Тиешле вакытта вентиляция белән һаваны алмаштыру, фильтрация, җылыту яки суындыру, дымландыру яки киптерү, ионлаштыру һәм башка чаралар үткәрелә. Вентиляция санитар-гигиена шартлар (температура, дымлылык, һаваның тазалыкны һәм тизлеген) тәэмин итә.

## Йортта зарарлы кушылмалар
Вентиляциянең төп максаты — зарарлы кушылмаларны тартып чыгару. Зарарлы кушылмалар булып исәпләнәләр:
* артык җылы;
* артык юеш;
* зарарлы кушылмалар (газлар һәм башка);
* тузан

## Җилләтү системалары төрләре
«'Вентиляция системасы»' — һаваны бирү, алу һәм иләү өчен есалар берлеге.
Классификация:
* Һава яңару хәрәкәте ысуллары: табигый һәм ялган
* Максат буенча: Тарту һәм чыгару
* Һаваны оештыру буенча: гомуми алмаштыру, урындагы, авариягә каршы, каршы дымга
* Конструктив яктан: канал һәм каналын
* Һава саны кешесә килеүнә (бомбоубежищелар −2,5 м3/сәгатькә, офис −20 м3/сәгатькә һәм 60 м3/сәгатькә)
Вентиляция расчеты бу параметр буенча эшләнә: һава буенча җитештерүчәнлеге (м3/сәгатькә), эш басым (Па), воздуховод һава тизлеге (м/с), рөхсәт ителә торган тавышы (б), калорифер күәте (кВт).

### Һава яңару хәрәкәте ысуллары

#### Табигый вентиляция
Форточкалар, фрамуглары һәм ишекләр вакытта ачык.

«Көйләнгән» табигый вентиляция -махсус уемнар һәм вентканалда аша эчке һәм тышкы һаваның басымы аермасы тергезеп иткән һава алмаштыру системасы.

Вентиляция каналда һаваның түбән басым яңару өчендефекто кулланыла.

#### Механик вентиляция
«Механик» вентиляция — җилләткеч һәм электор эчке һәм тышкы һаваның басымы аермасы тергезгән һава алмаштыру системасы.
Бу эффектиф ысул. Чөнки һава чаңнан тазартыла; норматив кирәк һәм дымлылык булган һәм температурага һаваны күтәрә яки киметә.
Бу еган кулланыла: вентиляторлар, электродвигательләр, һава җылытучылар, тавыш басучылар, автоматика, тузан тотучылар һәм башка приборлар һаваны зур күләмдә алмаштыру өчен.

## I-d диаграмма
Юеш һаваның I-d диаграмма вентиляция, кондиционированию расчетларда еш куллану тапкан.

I-d диаграмма кыеклап почмак системасында төзелгән.

Ордината күчәрдә коры һаваның I (кДж/кг) энтолпия мәгънәләре языла. Абцисса күчәрдә коры һаваның атмосферада дым күләме мәгънәләре (г/кг) мәгънәләре языла. Диаграмманың эш өлкәсен зурайту өчен, күчер аша мөйөш — 135 градыс. Ләкин практикада, уңайлы булгын өчен I-d диаграмманы тура почмак системалар китерәләр.

Диаграммага өчен һава изолинияләр яздырылган:

1. Даими температура юлы

2. Даими атмосферада дым күләме юлы

3. Даими юлы энтолпия

4. Даими чагыштырма дымлылык юлы

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Төзелеш
Лаппеэнранта

**Лаппеенранта** (), яки Вильманстранд () — Финляндиянең кала һәм муниципалитеты, Көнчыгыш Финляндия губернасында, Көньяк Карелия муниципалитетында. Тарихи Карелиянең (тарихи Финляндия ягы) көнбатышта, Сайма ярының көньягында, Россия һәм Финляндия чиге янында урнашкан. Муниципалитетта 72 000 кеше яши. Кала халык саны буенча Финляндиядә 13-нче урында тора.

Фин һәм швед телендә шәһәрнең исемнәре аерыла (илнең башка калалары кебек). Фин исеме ике сүздән тора: "lappeen" (Lappee) һәм "ranta" (яр). Швед исеме шулай да ике сүздән тора: "vildman" (кыргый) и "strand" (яр). Исем кала гербында сүрәтләнгән (вәхши).

## Шулай ук карагыз
*

## Искәрмәләр

Төркем:Финляндия шәһәрләре
Ныгытма материаллар

**Ныгытма материаллар** ("крепеж") — конструкциянең төрле өлешләрен берләштергән материаллар өлкәсе: *[[быт]]лар (???)*, гайкалар, винтлар, шөрепләр, *[[саморез]]лар*, дюбельләр, заклепкалар, шайбалар, штифттар, шпилькалар һәм башка.

Ныгытма үз эченә материаллар мелизларны (көмеш изделияләр) индерә.
Мелизлар үз эченә проволка һәм аннан эшләнгән материалларны (кадак, канатлар, сеткалар, сварка электродлары, ныгытма материаллар)индерә.

## Классификация
Ныгытма материаллар бүленә:
* төзелеш:
*# Анкер крепеж:
*#* югары нагрузкалар өчен крепеж;
*#* химия крепеж;
*# Метрик:
*#* болт;
*#* бормалы;
*#* шып;
*#* гайка;
*#* шайба;
*# Такелаж:
*#* йөк крепеж;
*#* цепи;
*#* трослар;

## Болт
"'Болт"' — сыр тышкы ныгытма белән материаллар төреБотларнын өч дөреслек класслары бар: A, B, C.

## Гайка
"'Гайка"' — бормалы, болт кебек сырлы нәмәләргә борып индерелә торган төрле формадагы тәфсил; шерпе алынмалы башы; сыр белән авыз ныгытма материаллар төре.

## Искәрмәләр

Төркем:Төзелеш
Төркем:Төзү материаллары
Бөек Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты

**** (, ) — югары белем бирү учреждениесе, Россиянең милли тикшеренү университеты.

## Тарихы

1899 елда ачылган.

2010 елдан университет конкурс аша милли тикшеренү университеты статусы ала.

2015 елда Россия Мәгариф һәм фән министрлыгының югары уку йортларны киметү һәм эреләштерү планнар буенча Санкт-Петербург дәүләт политехник университетына Санкт-Петербург дәүләт сәүдә-икътисад университеты кушыла (берләштерелгәннәр).

2015 елдан Бөек Петр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты.

## Факультетлар

## Филиаллар
* Чебоксар икътисад һәм менеджмент институты
* Череповец информацион технологияләр һәм менеджмент институты
* Сосновый Бор шәһәрендә Атом-төш энергетика институты

## Кызыклы фактлар
* Дөнья фән-мәгариф үзәкләр арасында алдынгы Россия университетлары конкурентлыгын күтәрү буенча проектта катнаша. Моның өчен өстәмә бюджет акчалары ала.

## Шәхесләр
### Ректорлар

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* рәсми сайты 
* Политехнический институт императора Петра Великого. Открытки начала XX века.
* Политех в лицах 

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:1899 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Санкт-Петербург университетлары
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Техник югары уку йортлары
Норильск никеле

**Норильск никеле** акционерлар җәмгыяте — тау-металлургия ширкәте.

Русиянең иң эре компанияләре исемлегендә 8 нче урында булды (2012 ел).
## Хужалар
2008 елның азагында:

29,9 % акция "Интеррос" президенты Потанин, Владимир Олегович
25 % — Олег Дерипасканың "Рус алюминие" (UC Rusal)
5 % — Алишер Усманов Бурханов

2013 елның 28 февраленә:

28,08 % акция "Интеррос" президенты Потанин, Владимир Олегович
25,13 % — Олег Дерипасканың "Рус алюминий" (UC Rusal)
3,9 % — "Металлоинвест" холдингы (Усманов, Алишер Бурханов)
РТС-та Капитализация года — 941 млрд сум (2010 ел).

Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:Русия ширкәтләре
Грозный

**Грозный** ( — Сунжа елгасы исеменнән + гала "кала") — Чечен Республикасының башкаласы, Сунжа елгасы ярында урнашкан. Төньяк Кавказның эре калаларыннан берсе (3-нче урын). Грозныйда Чечен Республикасының 21 % халкы яши.

Исем урысча:
*1818 — 30 декабрь 1869 — Грозная кальгасе
*30 декабрь 1869 — Грозный шәһәре.

## Шәхесләр
* Канта Ибраһимов (1960), Чечен Республикасының халык язучысы, икътисад фәннәре докторы, профессор.

## Иске Грозный

файл:Крепостные ворота Грозного.jpg| Грозный капкалары
файл:Часовая крепость Грозный.jpg| 
файл:Крепость Грозная.jpg|
файл:Вид на Грозный и реку Сунжа.jpg| Сунжа
файл:Грозный Старый ЖД-вокзал.jpg|Грозный, иске тимер юл вокзалы
файл:Грозный-въезд.jpg|Грозный-инеү


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Чечня шәһәрләре
Төркем:Грозный
Үзәк федераль округ

**Үзәк федераль округ** () — Россиянең көнбатыш өлешендә урнашкан административ оешма, 2000 елның 13-нче маенда Россия Президенты указы белән оештырылган.

## География
Округ территориясе 650 700 км2, ягъни Россия Федерациясенең 3,82 % мәйданын били.

Көнчыгыш-Европа тигезлегендә урнашкан; Валдай, Смоленск-Мәскәү, Урлар калкулыклары бар; Мещера һәм Ука-Тын уйсулыклар бар. Югарыгы ноктасы — 347 м (Валдай түбәсе).

Тышкы кергәндә: көнбатышта Белорусь белән, көньяк-көнбатышта Украина белән. Көньякта Көньяк, көнчыгышта волга, төньякта Төньяк-Көнбатыш федераль округлары белән кергәндә эчке бар.

Иң зур елгалары (җәяләр эчендә кушылдыклары): Идел (Ука), Тын (Воронеж), Днепр (Десна, Сейм), Көнбатыш Двина. Диңгезгә чыгышы юк.

Табигый зоналар (төньяктан көньякка): тайга, катнаш урман, киң яфраклы урман, урман-дала.

Табигый ресурслар: тимер мәгъдән (Курск магнит аномалиясе) — запаслар 40 млрд к. (рәсәйнекеннән 60 %), фосфоритлар (25 %), бокситлар (15 %), соры күмер — чыгару 1,5 млн к, цемент чималы (25 %), торф, урман, кара туфрак, су ресурслары.

Тимер юллары озынлыгы — 291 км 17 (рәсәйнекеннән 19,9 %), каты катламлы шоссе — 117 926 км (22,3 %).
## Округның составы

Төркем:Үзәк федераль округ
Малави

**Малави** рәсми рәвештә **Малави Республикасы** Көньяк-Көнчыгыш Африкада урнашкан элек Ньясалэнд буларак мәгълүм булган диңгезгә чыгуы булмаган дәүләт. Көнбатышта ул Замбия белән, төньякта һәм төньяк-көнчыгышта Танзания белән һәм көнчыгышта, көньякта һәм көньяк-көнбатышта Мозамбик белән чиктәш. Малави 118 484 км² мәйдан били һәм аның халык саны фараз иткәнчә (2021 елның январена) 19 431 566 кеше. Малавиның башкаласы (һәм иң зур шәһәре) - Лилонгве. Аның зурлыгы буенча икенче шәһәре Блантайр, өченчесе Мзузу һәм дүртенчесе элеккеге башкаласы Зомба. Малави атамасы Маравидан килеп чыккан, бу даирәдә яшәгән Чева халкының борынгы атамасы.

## Диннәр
Малавида 2018 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, ил халкының (19 млн кеше, 2020 елга) 82,3 % ы ―христианнар (протестантлар 58,5 %, католиклар 17,2 % һ. б. христиан диннәре). 13, 8 % ы  ― мөселманнар (күпчелеге ― сөнниләр, калганнары ― шигыйлар)..  
* Малавида ислам

## Галерея

Zomba Mosque 1.jpg|Илнең элекке башкаласы, халык саны зурлыгы буенча дүртенче урындагы шәһәре  мәчете 
Flickr_-_ggallice_-_Village_boys.jpg|Чиловаматамбе, Касунгу районы, Малавидагы балалар.
Localschool.JPG|Каронга, Малавида сыйныф бүлмәсендә мәктәп балалары.
Malawi_n3.jpg|Ксиллофонда уйнаучы Малави кешесе
Chongoni Rock-Art Area-110124.jpg|Чонгони Таш Сәнгате Өлкәсе


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Малави
Татар дәүләт гуманитар институты

**Татар дәүләт гуманитар институты** – Татарстан республикасының беренче милли югары уку йорты. 1995-2005 елларда эшли. 

1992 елда Татарстанның Министрлар Кабинеты Татарстан республикасының милли мәгариф программасын үтәү максатыннан боерык чыгара. Милли мәктәпләрне кадрлар белән тәэмин итү өчен Татар дәүләт гуманитар институты төзелә, ә Казан, Минзәлә, Арча һәм Чаллы педагогия училищеларында татар теле һәм чит телләр укытучылары әзерли торган көллият төркемнәре ачыла. 
1995 елда уку йортына дәүләт укыту лицензиясе бирелә. 

## Сыйфатлама
Беренче һәм алыштыргысыз ректоры — В.Г. Гайфуллин. 
Институт 3 факультет, 7 кафедра һәм 1 үзәктән тора. 

Институт кадрлар әзерләүдә чит республикалардагы һәм өлкәләрдәге туганнарыбызга да булышкан. Студентлар Башкортстан, Чувашия, Удмуртия, Мордовия һәм Мари Эл республикаларыннан. Якындагы бәйсез дәүләтләр – Әзәрбайҗан, Казахстан һәм Украинадан, Русиянең Киров, Пермь, Чиләбе, Омск, Свердловск, Төмән, Курган, Ульяновск, Самара, Красноярск, Кемерово һ.б. өлкәләреннән килгән студентлар да укыганнар. 

Белгечләр әзерләү өчен уку планнары югары профессиональ белем стандарты нигезендә, милли-төбәк үзенчәлекләрен исәпкә алып төзелә. Башка уку йортларыннан аермалы буларак, гуманитар институт студентлары фәнгә тартылды. ТДГИны тәмамлаучыларның 15 проценты ел саен аспирантурага укырга керде.

2005 елда Татар-Америка төбәк институты (Мирза Мәхмүтов институты) белән бергә бетерү турында карар чыгарыла. Студентларны укыларын тәмамларга пединститутка күчерәләр. Укытучыларның да бер өлеше ТДГПУга эшкә күчә. Татарстан хөкүмәте карарын ул чактагы премьер-министр Миңлеханов имзалый.

## Шәхесләр
### Ректорлар
* 1995-2005 — Васил Гайфуллин

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мәгърифәт һәм фән пәһлеваны
* Татарский государственный гуманитарный институт

## Әдәбият
# *[[Васил Гайфуллин|В.Г. Гайфуллин]]*. Язмыш борылышлары. К.: «Сүз» ҖЧҖ, 2007. 180-228 битләр. ISBN 978-5-98356-050-0

## Сылтамалар

*[[Фәрит Яхин]]*. БӨЕК «КУШЫЛУ» ГАЛӘМӘТЛӘРЕ . *Хикәя*.

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:Казан югары уку йортлары
Төркем:Ябылган уку йортлары
Гөлстан (Сырдәрья өлкәсе)

**Гөлстан** (;  *гөлстан* — «гөл бакчасы») — Үзбәкстандагы Сырдәрья өлкәсенең шәһәре һәм мәркәзе, Мирзачүл көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан.

Ташкәнт — Хаваст сызыгында тимер юл станциясе.

Элек исемнәр:
* XIX гасырда — *Ачыккодык*
* 1922 елына кадәр — *Голодная степь*
* 1961 елына кадәр — *Мирзачүл*.

## Халык

Халык исәбе:
* 1970 елда — 31 мең кеше
* 1991 елда — 54 мең кеше
* 2010 елда — 77,3 мең кеше
## Искәрмәләр

Төркем:Сырдәрья өлкәсе
Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Яңыйир

**Яңыйир** ( — «яңа җир») — Үзбәкстандагы Сырдәрья өлкәсенең шәһәре, Зур Үзбәкстан юлы һәм Көньяк Мирзачүл каналы чатында урнашкан.

Мирзачүл үзләштерү сәбәпле 1957 елда салынган.

## Халык
Халык исәбе:
* 1979 елда — 42 мең кеше
* 1991 елда — 29,6 мең кеше

Төркем:Сырдәрья өлкәсе
Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Мирзачүл

**Мирзачүл** (, , ), **Мырзачүл** — Урта Азиядәге Үзбәкстанда һәм Көньяк Казакъстанда балчыклы-тозлы чүл. Сырдәрья елгасының Фирганә үзәнлегеннән чыкканчы сул як ярында урнашкан. Мәйданы якынча 10 мең км².

Төркем:Үзбәкстан чүлләре
Төркем:Казакъстан чүлләре
Исса

**И́сса** — Пенза өлкәсе һәм Мордовия Республикасы территориясендәге елга, Мокша елгасының уң кушылдыгы.

Елга озынлыгы — 149 км (шулардан 98 км — Мордовия җиреннән), бассейн мәйданы — 2350 км² (Мордовиядә — 1790 км²). Киңлеге түбән агымында — 50 м кадәр, уртача тирәнлеге — 1—1,5 м. Исса Пенза өлкәсенең Лунин районы, Березниковский поселогы тирәсендә башлана.

Исса буендагы иң зур торак пунктлар — Инсар шәһәре һәм Исса штб.

Иссаның 3 кече кушылдыгы (Сеитьма, Инсарка, Потиж) һәм 30 бик кече кушылдыгы бар.

## Кушылдыклары (тамакка кадәр)
* 19 км: Сеитьма (Сельма)
* 44 км: Тарса
* 68 км: Шишков, инеш
* 71 км: Паська, инеш
* 78 км: Инсарка
* 85 км: Вязера, инеш
* 90,7 км: Большой, инеш
* 91 км: Сиалеевка
* 98 км: Потиж 
* 105 км: Шишов
* 114 км: Коры Широкоис
* 128 км: Костыляйка

Төркем:Мордовия елгалары
Төркем:Пенза өлкәсе елгалары
Электрик коргы саклану кануны

**Электрик коргы саклану кануны** - электрик йомык системада коргылар алгебраик суммасы саклана.

q_1+q_2+q_3+......+ q_n = const 

Коргы саклану кануны бик төгәл итеп үтәлә. Әлеге канун калибрлау инвариантлыгы мәсләгеннән чыга.

Релятивистик инвариантлыкның таләбе коргы саклану кануны локаль рәвештә үтәлүенә китерә: күләмдәге коргылар аермасы чик аша коргы агымына тигез. 

## Калибрлау инвариантлыгы

Нөтер теоремасы буенча һәр саклану кануны ниндидер фундаменталь симметриягә туры килә. Фәза-вакытның симметряләре үзлекләре энергия, импульс, импульс моменты саклану кануннары белән бәйле.

Электрик, барион, лептон коргылары саклану кануннары фәза-вакытның үзлекләре белән бәйле түгел, алар махсус квант механикасы операторлары  һәм халәтләр векторларының абстракт фәзасында физик кануннар симметриясе белән бәйле.

Кырның квант теориясендә корылган кырлар комплекс дулкынча функциясе белән тасвирлана:

\phi(x)=|\phi(x)|e^{i \psi (x)}

биредә х - фәза-вакытның координатасы

Каршы коргылы кисәкчекләргә фазаның \psi каршы тамгасы туры килә, әлеге фаза -  уйдырма "коргы фәзасында" почмак координатасы булып санала.

Глобаль калибрлау рәвешүзгәртүе \phi'=e^{i \alpha Q}\phi, карата лагранжиан инвариантлыгы коргы саклану канунына китерә. Биредә Q — кисәкчек коргысы, \phi - кыр,  \alpha - параметр.

Әлеге үзгәртүләр функцияләр модулен үзгәртми, шуңа күрә алар унитар **U(1)** дип атала.

## Коргы саклану кануны интеграль формада

Электрик коргы агымы - электр агымы тыгызлыгына тигез, шуңа күрә:

\frac{\partial}{\partial t}\int\limits_{\Omega}  \rho dV = - \oint\limits_{\partial \Omega} \vec{j}\cdot d\vec{S}.

биредә \Omega — өч үлчәмле фәзада өлкә, \partial \Omega — өлкәнең чиге, \rho — коргы тыгызлыгы, \vec{j} — чик аша электр агымы тыгызлыгы.

## Коргы саклану кануны дифференциаль формада

Чиксез кечкенә күләм өчен Стокс теоремасын кулланып, коргы саклану кануны (өзлексезлек тигезләмәсе):

\frac{\partial \rho}{\partial t}+\mbox{div} \vec{j}=0.

Электроникада коргы саклану кануны Кирхгоф кагыйдәләренә китерә.

## Әдәбият

*   Э. Шмутцер. Симметрии и законы сохранения в физике. — М.: Мир, 1974. — 160 с.
*    Р. Фейнман, Р. Лейтон, М. Сэндс Глава 4. Сохранение энергии // Фейнмановские лекции по физике. Современная наука о природе. Законы механики, том 1. — М.: Мир, 1965. — С. 71—84. — 271 с.
*    Alan P. Lightman Great ideas in physics: the conservation of energy, the second law of thermodynamics, the theory of relativity, and quantum mechanics. — 3rd Ed. — McGraw-Hill Professional, 2000. — 300 с. — ISBN 0071357386
Төркем:Классик механикаТөркем:Квант механикасыТөркем:Электродинамика
Төркем:Физика
Сырдәрья өлкәсе

**Сырдәрья өлкәсе** (*Сырдәрья вилаяте*, ) — Үзбәкстанның өлкәсе. Казакъстан, Таҗикстан һәм Үзбәкстанның Җиззәх һәм Ташкәнт өлкәләре белән чиктәш. Мәркәзе Гөлстан шәһәре. Исеме Сырдәрья елгасы исеме буенча биргәннәр.

## Тарих
### Россия империясе эчендә
Сырдәрья өлкәсе (Россия империясе)

### [[Үзбәкстан ССР]] эчендә
Өлкә 1963 елның 16 февралендә оештырылган.

## Халык
Халык исәбе — 727 200 кеше (2011).

Иң зур шәһәр — Гөлстан, аның халкы исәбе 54 000 кеше. Башка зур шәһәрләр — Бәхет, Сырдәрья, Шырын и Яңиер.

## Идарә төзелеше

Сырдәрья өлкәсе 8 районына (төмәненә) бүленә:
* Акалтын районы (1) — Сәрдаба
* Баяут районы (2) — Баяут
* Гөлстан районы (3) — Диһканабад
* Мирзаабад районы (5) — Нәүрүз
* Сәйхунабад районы (7) — Сәйхун
* Сәрдаба районы (6) — Пахтаабад
* Сырдәрья районы (8) — Сырдәрья
* Хаваст районы (4) — Хаваст
һәм 3 өлкә карамагындагы шәһәренә:
* Гөлстан
* Шырын
* Яңиер

Төркем:Үзбәкстан өлкәләре
Böyekbritaniäneñ Awrupa Berlegendä qalu-qalmaw referendumı

**Böyekbritaniäneñ Awrupa Berlegendä qalu-qalmaw referendumı** yäki **Böyekbritaniäneñ Awrupa Berlegendä äğzalığı xaqında referendum** yäki **Breksit** (inglizçä *United Kingdom European Union membership referendum,  EU referendum*) - 2016 yılnıñ 23 iyünendä Böyekbritaniädä häm Gibraltarda uzğan Awrupa Berlegendä qala-qalmawğa referendum.

Referendumda Böyekbritaniä, İrlandiä, Millätlär Duslığı watandaşları qatnaşalar.

Ğomumi saylawlardan ayırım bularaq älege tawış birüdä Lordlar pulatı äğzaları häm Gibraltarda yäşäwçe Millätlär Duslığı watandaşları qatnaşa.

Tawış birü näticäsendä Böyekbritaniä tawış birüçeläreneñ **51,9 %**ı Awrupa Berlegennän çığunı xuplıy, **48,1%** qarşı bula. Saylaw xoquqı bulğan xalıqnıñ 72 %ı tawış birä. 1990 yıldan birle bu saylawda qatnaşunıñ iñ yaxşı kürsätkeçe.

Şulay itep Böyekbritaniäneñ Awrupa Berlegennän çığunı yaqlawçı tarafdarları ciñä.

Britaniä premyer-ministrı Devid Kemeron, referendum näticäläre säbäple, oktäber ayında wazifasınnan kitäçägen belderä.

Referendum näticälärennän soñ comğa irtän Britaniäneñ aqça berämlege bulğan funt sterling bäyäse 10 protsentqa töşte. Neft miçkäse bäyäse 6 protsentqa kimep 47,89 dollar qaldı.

Şotlandiä xökümäte Awrupa Berlegendä qalu öçen Britaniädän bäysezlek turında yaña referendum ütkärü ixtimalın belderä. 
## Sıltamalar

*http://www.azatliq.org/a/27817461.html Британиядә референдум нәтиҗәләре: премьер вазифасыннан китәчәк
* www.electoralcommission.org.uk 
* www.openeurope.org.uk
* www.reformineurope.org 
* Референдум о членстве Британии в ЕС в вопросах и ответах

Төркем:Бөекбритания
Төркем:Европа берлеге
Төркем:2016 ел
Пиана

**Пиана** — Русиянең Европа өлешендә, тулысы белән диярлек Түбән Новгород өлкәсе җиреннән, аз өлеше Мордовиядә ага торган елга. Сура елгасының сул кушылдыгы. Су озынлыгы 436 км, бассейн мәйданы 8060 км². Су башыннан тамагына кадәр 60 кына км. Уртача еллык су чыгымы — 25 м³/с. Бик борылмалы; бассейнында рельеф карст формасы. Түбән өлешендә кораблар узу өчен уңайлы.

Башы Сеченово районында, күрше Пилнә районында Сура елгасына суын коя.

Пиана елгасы су юлы зур җәя тәшкил итә. Елга ярты ягымын узып, кире якка юнәлә. Бу күренеш «водный перехват» дип атала.
Элекке замада Пиана урынында ике елга була. Төньяк Сура елгасына койган, ә көньяк өлеше Вадок елгасы буенча Теша елгасына койган. Шул ике елганың субүләре бик тар була һәм әкренләр җимерелеп төшә. Нәтиҗәдә көньяк елга суы агымын үзгәртә һәм төньяк елгага кушыла.

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Төркем:Мордовия елгалары
Басыйров

**Басыйров** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Басыйр / Бәсыйр («*үткен күзле*») исеменнән ясалган.
* Валерий Басыйров, Кырым язучылар берлеге рәисе, тәрҗемәче.
* Зилфәт Басыйров (1927―2000), сынчы.
* Кәшфи Басыйров (Кашшаф Басыйров) (1906―1943), язучы.
* Маркиз Басыйров (1948), архитектор, хаҗи, күп мәчетләр проекты авторы.
* Мияссәр Басыйров (1930―1987), язучы.
----
;Басыйрова
* Зифа Басыйрова (1910-1979), җырчы.
* Лариса Басыйрова (1986), җырчы.

Төркем:Фамилияләр
Сәмәрканд өлкәсе

**Сәмәрканд өлкәсе** (*Сәмәрканд вилаяте*; ) — Үзбәкстанның өлкәсе. Мәркәзе Сәмәрканд шәһәре.

## Тарих
### Россия империясе эчендә

### [[Үзбәкстан ССР]] эчендә
Сәмәрканд өлкәсе 1938 елның 15 гыйнварында оештырылган. Өлкә Акдәрья, Булунгур, Галләарал, Җамбай, Заамин, Карадәрья, Кәттәкурган, Митан, Нәрпәй, Нурата, Пайарык, Пәстдәргам, Пәхтәкар, Сәмәрканд, Ургут, Фариш, Хатырчы районнарыны, Сәмәрканд, Җиззәх, Кәттәкурган шәһәрләрене эченә алган.

1963 елның 16 февралендә өлкәсенең җирләренең бер өлеше яңа оештырырган Сырдәрья өлкәсенә тапшырылган.

1982 елның 20 апрелендә өлкәсенең җирләренең бер өлеше яңа оештырырган Нәвайи өлкәсенә тапшырылган.

1988 елның сентябрендә Нәвайи өлкәсе Сәмәрканд өлкәсе эченә кергән. 1989 елның маенда элекке Нәвайи өлкәсенең 7 район һәм Нәвайи шәһәре Бохара өлкәсе эченә тапшырылганнар.

1992 елда Нәвайи өлкәсе элекке чикләрендә кире оештырылган.

## Идарә-җир төзелеше

Өлкә 14 районына (төмәненә) бүленгән:
* Акдәрья районы (8) — Лаеш
* Булунгур районы (1) — Булунгур
* Җамбай районы (3) — Җамбай
* Иштыхан районы (2) — Иштыхан
* Кәттәкурган районы (4) — Пәйшәнбә
* Кошрабад районы (5) — Кошрабад
* Нәрпәй районы (6) — Акташ
* Нурабад районы (7) — Нурабад
* Пайарык районы (10) — Пайарык
* Пәстдәргам районы (11) — Җома
* Пәхтәче районы (9) — Зиадин
* Сәмәрканд районы (12) — Гөлабад
* Тайлак районы (13) — Тайлак
* Ургут районы (14) — Ургут
һәм өлкә карамагындагы 4 шәһәренә:
* Сәмәрканд
* Акташ
* Кәттәкурган
* Ургут

Зур шәһәрләр — Сәмәрканд, Кәттәкурган, Нурабад, Ургут, Җома, Зиадин, Акташ, Булунгур, Җамбай.

## Халык
Халык исәбе — 3 584 600 (2016). Күбесенчә үзбәкләр һәм таҗиклар.

## Моны да карагыз
* Сәмәрканд өлкәсе


Төркем:Үзбәкстан өлкәләре