open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Беатрикс

**Беатрикс** , Беатрикс Вилһелмина Армгард,  (*[[1938 ел]]ның [[31 гыйнвар]]ы, Барн (Утрехт)*) — Нидерландлар патшабикәсе (*[[1980 ел]]ның [[30 апрель|30 апреленнән]] [[2013 ел]]ның [[30 апрель|30 апреленә]] кадәр*), Нидерландлар принцессасы, Оран-Нассау принцессасы һәм Липпе-Бистерфельд принцессасы (*[[2013 ел]]ның [[30 апрель|30 апреленнән]]*). Юридик фәннәр докторы.

## Тәрҗемәи хәле

1938 елның 31 гыйнварында Нидерландлар патшалыгының Барн (Утрехт) шәһәрендә Сустдейк () сараенда туган.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында әнисе, кыз туганы белән Лондонда, 1940 елның июненнән 1945 елның августына кадәр Оттава (*[[Канада]]*) шәһәрендә яши. Бу чорны әтисе шаһзадә Бернард Беатриксның әбисе - Нидерландлар патшабикәсе Вилһелмина белән Лондонда уздыра. 1945 елда гаилә Нидерландларга кайта.

Белемне Барн лицеенда һәм Лейден университетында ала.

1966 елның 10 мартында алман дипломаты Клаус фон Амсберг белән никахлаша.

1980 елның 30 апрелендә Нидерландлар патшабикәсе Юлиана тәхеттән өлкән кызы Беатрикс файдасына ваз кичә.

2013 елның 30 апрелендә Нидерландлар патшабикәсе Беатрикс өлкән улы Виллем-Александр файдасына тәхеттән ваз кичә.

Тәхет варисы, Виллем-Александрның кызы Катарина-Амалия 2003 елның 7 декабрендә туган.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 3 (Ба-Бо). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 978-5-85270-331-1

## Сылтамалар
*  Нидерландлар король йортының рәсми сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Нидерландлар корольләре
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Юридик фәннәр докторлары
Зин әл-Габидин бин Гали

**Зин әл-Габидин бин Гали**, ,  (*[[1936 ел]]ның [[3 сентябрь|3 сентябре]], Хаммам-Сус, Тунис*) — Тунисның дәүләт һәм хәрби эшеклесе.  Тунис президенты (*[[1987 ел|1987]]-[[2011 ел|2011]]*). Генерал (*[[1977 ел|1977]]*).
2011 елда халык күтәрелеше нәтиҗәсендә, илдән китеп, Согуд Гарәбстанында сәяси сыену урыны таба.
2012 елда Тунис хәрби трибуналы,  йөрүчеләрне үтерүдә гаепләп, читтән торып гомерлек тоткынлыкка хөкем иткән.

## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 3 сентябрендә Туниста Хаммам-Сус шәһәрендә күп балалы гаиләдә туган. Франциянең Сен-Сир хәрби академиясен, Шалон-сюр-Марн артиллерия укуханәсен, АКШта разведка, хәвефсезлек югары мәктәбен һәм  мәктәбен тәмамлаган.

1958 елдан Тунис әрмесе генераль штабы офицеры, хәрби хәвефсезлек хезмәте башлыгы.

1974-1977 елларда Мароккода хәрби атташе, кайткач, Тунис саклану министрлыгы канцеляриясе шефы.

1977 елның декабреннән «*генерал*» хәрби дәрәҗәсендә Тунис милли хәвефсезлек хезмәте генераль директоры.

1980 елның апреленнән Тунисның Польшадагы илчесе.

1984 елның гыйнварыннан янәдән Тунис милли хәвефсезлек хезмәте генераль директоры.

1985 елдан Тунис милли хәвефсезлек министры.

1986 елның апреленнән Тунис эчке эшләр министры.

1987 елның 2 октябреннән Тунис премьер-министры (*хәрби министр һәм эчке эшләр министры да*).

## Хакимияткә килүе
1987 елда Тунис конституциясенең 57нче маддәсенә таянып, Тунис дәүләтенең «гомерлек» президенты Хәбиб Бургибаны (*[[1903 ел|1903]]-[[2000 ел|2000]]*) «*ил белән идарә итә алмый*» дигән табиблар белешмәсе нигезендә хакимияттән читләштерә. Сайлауларга кадәр ике ел президент в.б. булып тора. 1989 елда президент итеп сайлана. Тунис конституциясенең президент булып өч мөддәткә генә сайлана алу турындагы һәм президентлыкка кандидатның яшен чикләүче (70 яшь) маддәләре референдум юлы белән алып ташлана. 2009 елның 25 октябрендә узган президент сайлауларда бишенче мәртәбә (*[[1989 ел|1989]], [[1995 ел|1995]], [[1999 ел|1999]], [[2004 ел|2004]], [[2009 ел|2009]]*) ил президенты итеп сайлана.

2011 елның гыйнварында илдәге югары инфляция, эшсезлек һәм коррупциягә каршы күтәрелгән халык чуалышлары («*Ясмин  инкыйлабы-2*») нәтиҗәсендә илдән качарга мәҗбүр була, Согуд Гарәбстанында сәяси сыену урыны таба.

2011 елның 20 июнендә Тунис суды З. бин Галине һәм аның яшь хатыны Ләйлә Трабелсине 35 елга иректән мәрхүм итәргә һәм 65 *млн* $ штрафка тартырга хөкем чыгара.

2012 елда Тунис хәрби трибуналы,  йөрүчеләрне үтерүдә гаепләп, читтән торып З. бин Галине гомерлек тоткынлыкка хөкем иткән.

## Гаиләсе
Хатыннары: 
I Нәгыймә КефиII Ләйлә Трабелси
Балалары: *улы* Мөхәммәт (*II никахыннан*)*кызлары* Газва, Дорсаф, Сирин (*I никахыннан*), Несрин, Хәлимә (*II никахыннан*)

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 3 (Ба-Бо). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 978-5-85270-331-1

## Сылтамалар
*   Zine El Abidine Ben Ali
*  News about Zine El-Abidine Ben Ali, including commentary and archival articles published in The New York Times

## Искәрмәләр


 

Төркем:Тунис президентлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Илчеләр
Де Бройль дулкыннары

**Де Бройль дулкыннары** яки **матдә дулкыннары** - билгеләнгән фәза ноктасында объектны табу ихтималлыгы тыгызлыгын билгеләүче ихтималлык дулкыннары (ихтималлык алмплитудасы дулкыннары).

Де Бройль дулкыннары теләгән кайсы кисәкчекләр белән бәйләнгән һәм дулкынча тәбигатен күрсәтә.

Де Бройль дулкыннары төшенчәсе нигезендә бөтен квант механикасы төзелгән.

## Тарих

1924 елда француз физигы Луи де Бройль корпускуляр-дулкынча дуализм бар кисәкчеләргә (электроннар, протоннар, атомнарга һ.б.) хас булуын фараз итә.  Элегрәк корпускуляр-дулкынча дуализм тик фотоннар өчен расланган булган.

Луи де Бройль фаразы буенча кисәкчекнең дулкынча һәм корпускуляр үзлекләр нисбәтләре фотоннарныкына тиң.

Шулай итеп Е энергияле һәм р импульслы кисәкчек өчен \lambda = h/p дулкын озынлыклы һәм  \nu = E/h ешлыклы дулкын туры килә, биредә h — Планк даимие. Әлеге дулкыннар **Де Бройль дулкыннары** дип атала.

Тәҗрибәдә тикшерү
Де Бройль фаразы классик физикада аңлатмаган тәҗрибәләрне аңлата:
* никел кристалларда электроннарның дифракциясе - Дэвиссон-Җермер тәҗрибәсе
* металл фольгада электроннарның дифракциясе - Томсон тәҗрибәсе
*Рамзауэр тәҗрибәсе
*Кристалларда нейтроннарның дифракциясе

## Физик мәгънә

Түбән энергияле, яктылык тизлегеннән шактый әкренрәк v\ll c хәрәкәт итүче кисәкчек өчен импульс p=mv, шуннан Де Бройль дулкын озынлыгы \lambda = \frac{h}{p} = \frac{h}{mv}

Релятивистик кисәкчек өчен, тизлеге яктылык тизлегенә якын булган очракта  v \rightarrow  c, E \gg m c^2, ә Де Бройль дулкын озынлыгы  \lambda = \frac{h c}{E}, биредә c — яктылык тизлеге, E — энергия.

Димәк кисәкчек массасы арткан саен Де Бройль дулкын озынлыгы кими бара. Мәсәлән 1 кг массалы, 1 м/с тизлекле кисәкчеккә бик кечкенә \lambda\approx 6{,}626\cdot 10^{-34} белән Де Бройль дулкыны туры килә. Ягъни макроскопик җисемнәр өчен дулкынча үзлекләр әһәмиятсез.

Ләкин  1 эВ - 10 000 эВ энергияле электрон өчен Де Бройль дулкын озынлыгы 1 нм - 10−2 нм (нанометр) туры килә, ягъни рөнтген нурланышы диапазонында урнашкан. Шуңа күрә әлеге зурлыкларда (кристал эчендә) электроннарның дулкынча үзлекләре күзәтелә.

1927 елда Де Бройль фаразы Дэвиссон һәм Җермер тәҗрибәләрендә расланган.

Де Бройль фаразы дөньяга карашны тулысынча үзгәрткән, нәкъ әлеге тәгълимат нигезендә дулкынча яки квант механикасы булдырылган. Дулкынча функция төшенчәсе килеп чыккан.

Ирекле кисәкчек өчен түбәндәге дулкынча функция туры килә:
: \psi(x,\;t) \thicksim e^{(i / \hbar)(p x - \mathcal{E} t)},
биредә t — вакыт, \hbar=h/2\pi.

|\psi|^2=\mathrm{const} - кисәкчекне табу ихтималлыгы, әлеге очракта теләгән ноктада кисәкчекне табу ихтималлыгы даими була.

## Әдәбият

* Фейнман Р., Лейтон Р., Сэндс М., Фейнмановские лекции по физике. Вып. 3–4, 1976, с. 221–222, 412.
* Мартинсон Л.К., Смирнов Е.В. Раздел 2.2. Экспериментальные подтверждения гипотезы де Бройля // Квантовая физика. — М.: МГТУ им. Н. Э. Баумана, 2004. — Т. 5. — 496 с. — 3000 экз. — ISBN 5-7038-2797-3.
* М. Борн. Размышления и воспоминания физика: Сборник статей / Отв. ред. Э. И. Чудинов. — М.: Наука, 1977. — С. 16. — 280 с.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Дулкын теориясе
Төркем:Атом физикасы
Зиннуров

**Зиннуров** — татар фамилиясе.

* Вилдан Зиннуров (1964), Сембер өлкәсе хөкүмәте рәисе урынбасары (2010-2012).
* Зөлфәт Зиннуров (1982), җырчы, алып баручы.
* Илдус Зиннуров (1946), курчак театры режиссеры.
* Ирек Зиннуров (1969), су полочы, РФ Дәүләт думасы депутаты.
* Нәбиулла Зиннуров (1922―1956), Советлар Берлеге каһарманы.
* Рафаил Зиннуров (1953), юридик фәннәр докторы (2003), профессор (2006). БР атказанган юристы (2003), Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреаты (1993).
* Тимергали Зиннуров (1948―2017), ТР халык артисты.
* Фоат Зиннуров (1959), педагогика фәннәре докторы, профессор, полиция генерал-майоры (2011). РФ ЭЭМ Казан юридик институты башлыгы (2008 елдан). 
* Эмиль Зиннуров (1999), спортчы, су тубы буенча Россия җыелма командасы әгъзасы, Россия чемпионы, спорт мастеры. И. Х. Зиннуровның улы.

Төркем:Фамилияләр
Lui de Broyl

**Lui Viktor Pyer Raymon, 7-nçe hertsog Brülyi** yäki **Lui de Broyl** (fransuzça *Louis-Victor-Pierre-Raymond*, *7ème duc de Broglie, Louis de Broglie*; 1892-1987) - Fransiä fizik-teoretiğı, kvant mexanikasına nigez saluçılarnıñ berse, Nobel premiäse iäse (1929). Fransiä Fännär Akademiäse äğzası (1933 yıldan) häm anıñ särkätibe.

Lui de Broyl kvant teoriäseneñ töp mäs'äläläre buyınça fänni mäqälälär avtorı.

Lui de Broyl material' kisäkçeklär dulqınça üzlekläre turında faraz itä häm şundıy matdä dulqınnarı töşençäse nigezedä kvant (dulqınça) mexanikası tözelä.

Radiofizika, qırnıñ klassik häm kvant teoriäse, termodinamikağa zur öleş kertä.

## Tormış yulı

Lui de Broyl tanılğan aqsöyäk ğailäsennän çığa. Familiä wäkilläre berniçä ğasır däwamında Fransiädä möhim xärbi häm säyäsi wazifalar başqarğan.

Ätise Napoleon yanaralı de Segür onıqına öylängän bulğan.

1913 yılda Lui Parij universitetın tämamlıy. Soñraq sapör bularaq xärbi xezmättä bula häm Berençe Bötendönya suğışında elemtä belän şöğellänä.

1923 yılda Lui matdä dulqınnarı turında mäşhür farazın täqdim itä häm dulqınça mexanikağa nigez sala.

 "**Bötenese - dulqın**" - Lui de Broyl:  \lambda = \frac{h}{p}
 \psi(x,\;t) \thicksim e^{(i / \hbar)(p x - \mathcal{E} t)}

Bu açış öçen 1929 yılda Lui de Broyl Nobel premiäsenä layıq bula.

## Monı da qarağız

*De Broyl dulqınnarı

## Ädäbiät
*Кузнецов И. В. Луи де Бройль и его книга «По тропам науки» // Л. де Бройль. По тропам науки. — М.: Изд-во иностр. лит-ры, 1962. — С. 380—406.
* Суворов C. Г. Вклад де Бройля в развитие физики (К публикации переводов статей де Бройля) // УФН. — 1967. — Т. 93. — С. 177.
*Raman V. V., Forman P. Why Was It Schrödinger Who Developed de Broglie's Ideas? // Historical Studies in the Physical Sciences. — 1969. — Vol. 1. — P. 291–314.
*Храмов Ю. А. Бройль Луи (Луи-Виктор-Пьер-Реймонд, Louis-Victor-Pierre-Raymond de) де // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 46. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
*Лошак Ж. Эволюция идей Луи де Бройля относительно интерпретации волновой механики // Л. де Бройль. *Соотношения неопределённостей Гейзенберга и вероятностная интерпретация волновой механики (С критическими замечаниями автора). — М.: Мир, 1986. — С. 9—29.
* Смородинский Я. А., Романовская Т. Б. Луи де Бройль (1892 — 1987) // УФН. — 1988. — Т. 156. — С. 753–760.

Төркем:Франция физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Софи Кинселла

**Софи Кинселла** (, 1969) — мәшһүр инглиз язучысы.

Төркем:Инглиз язучылары
Тимергали Зиннуров

**Тимергали Зиннуров**, Тимергали Зиннур улы Зиннуров (*[[1949 ел]]ның [[18 ноябрь|18 ноябре]], [[Лаеш районы]] — [[2017 ел]]ның [[1 февраль|1 феврале]], [[Казан]]*) — драма актёры, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты, Татарстанның халык артисты (*[[1993 ел|1993]]*).

## Тормыш юлы
Зиннуров Тимергали Зиннур улы 1949 елның 18 ноябрендә Лаеш районы Пәрәү авылында дөньяга килә. 1967 елда ул Казан дәүләт курчак театрына эшкә урнаша һәм шунда 1982 елга кадәр эшли. 1982 елда инде аны артист буларак К. Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрына эшкә чакыралар һәм анда аның хезмәте күп еллар дәвамында бара.

## Башкарган рольләре
Тимергали Зиннур улы Зиннуров гомерен тулысынча театрга багышлый. Ул ялкынланып, илһамланып иҗат итте. Тинчурин театрында кырык елга якын иҗат итү чорында Тимергали Зиннуров бер-берсенә тиң булмаган, табигыйда, үзенчәлекле дә, тамашачылар күңеленә хуш килгән бик күп кенә тормышчан образлар өстендә эшли һәм аларны тамашачыга җиткерә.
Тимергали Зиннуров башкарган төп рольләр:
* М. Фәйзинең «Ак калфагы»нда Мирза,  
* Ш. Хөсәеновның «Әниемнең ак күлмәге»ндә Максуд,  
* В. Шекспирның «Гаугалы мәхәббәт»ендә Франциск,  
* Т. Миңнуллинның «Без бит авыл малае»нда Иршат,  
* И. Юзеевның «Кыр казлары артыннан» спектаклендә Әкбәр,  
* А. Гыйләҗевнең «Ефәк баулы былбыл кош»ында Мияссәр,  
* Н. Фәттахның «Итил суы ака торур»ында Алмыш хан,  
* И. Грекованың «Тол хатыннар көймәсе»ндә Васыйл,  
* М. Гыйләҗевнең «Бала баласы балдан татлы»сында Урманчы бабай,  
* М. Кәримнең «Айгөл иле»ндә Җәгфәр Моратшин, 
* Ш. Фәрхетдинов һәм Р. Заһидуллинның «Алтын көз»ендә карт,  
* Н.Хисамовның «Йосыф – Зөләйха»сында Мәлик Рәййан һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1981 — ТАССРның атказанган артисты («*театр өлкәсендәге казанышлары өчен*»). 
* 1993 — Татарстан Республикасының халык артисты.  
 
2017 елның 1 февралендә Казанда вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры һәм татар җәмәгатьчелеге зур югалту кичерә. Татар-информ, 01.02.2017 
* Кәрим Тинчурин театрының рәсми сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Вилһелмина

**Вилһелмина**, Вилһелмина Һелена Паулина Мария,  (*[[1880 ел]]ның [[31 август]]ы, [[һаага]] — [[1962 ел]]ның [[28 ноябрь|28 ноябре]], Апелдорн*) —  Нидерландлар патшабикәсе (*[[1890 ел|1890]]-[[1948 ел]]ларда*),  Оран-Нассау принцессасы (*[[1948 ел|1948]]-[[1962 ел]]ларда*).

## Тәрҗемәи хәле

1880 елның 31 августында Һаагада Нидерландлар короле Виллем III (*[[1817 ел|1817]]-[[1880 ел|1880]]*) һәм аның икенче хатыны Эмма Вальдек-Пирмонтлы (*[[1858 ел|1858]]-[[1934 ел|1934]]*) гаиләсендә туган.

10 яшендә, Виллем IIIнең Павел Iнең оныгы София белән булган беренче никахыннан туган ир балалары яшьли үлеп бетү сәбәпле, тәхет варисы булып кала, балигълык яшенә җиткәнче (*[[ел|1890]]-[[1898 ел]]ларда*) регент булып, әнисе — принцесса Эмма Вальдек-Пирмонтлы тора.

1901 елда герцог Һенрих Мекленбург-Шверинлы белән никахлаша. Бер кызлары туа.
 
Нидерландлар алман басып алучылары кулында булган чорны Лондонда  уздыра. Нидерландлар Каршылык хәрәкәте белән җитәкчелек итүдә турыдан-туры катнаша.
   
1945 елда Нидерландларга әйләнеп кайткач, зур популярлык казана.

Ләкин 1945 елда, япон басып алучыларыннан котылып, бәйсезлек игълан иткән Индонезиянең милли-азатлык хәрәкәтен бастырудагы актив эшчәнлеге өчен дөнья җәмәгатьчелегенең кискен тәнкыйтенә дучар була. АКШ хәтта Маршалл планы буенча  Һолландиягә ярдәм итүне туктатып тору белән яный.

Элекке Нидерландлар колониясе булган Индонезияне кире кайтару буенча эшчәнлеге кискен тәнкыйтькә очрау һәм Һолландия хәрбиләренең Индонезиядәге җиңелүләре (*кара*: Лингаджат килешүе (*<small>[[:en:Linggadjati Agreement|en]]</small>*) тәхеттән ваз кичүгә китерә.

1948 елда кызы Юлиана файдасына тәхеттән ваз кичә.

58 ел ил белән идарә итү чорында Беренче һәм Икенче бөтендөнья сугышларын башыннан кичерә, Һолландия барлык диярлек колонияләрен югалта.

1962 елның  28 ноябрендә  вафат.

Аның исеме белән астероид, тау кыясы аталган. Туган илендә һәйкәл куелган.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 5 (Ве-Во). М.: НИ БРЭ, 2006. ISBN 978-5-85270-334-6

## Сылтамалар
*  Нидерландлар король йортының рәсми сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Нидерландлар корольләре
Төркем:XIX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Artur Kompton

**Artur Holli Kompton** (inglizçä *Arthur Holly Compton*; 1892-1962) —  AQŞ fiziğı, Nobel premiäse iäse (1927).

1922 yılda elektronnarda röntgen nurlanışı sibelüe säbäple dulqın ozınlığı üzgärüe küreneşen añlatıp, foton buluın isbatlıy. Älege açış öçen Nobel premiäsenä layıq bula.

1918 yıldan röntgen nurlanışın tikşerä.

1921 yılda elektron üz küçäre tiräsendä äylänüe yäğni spinğa iä buluın faraz itä.

1931 yılda Kolorado Evans tawında ğälämi nurlar tikşerä.

1941-1942 yıllarda AQŞ atom bombaşın buldıruda qatnaşa.

## Tormış yulı

1892 yılda AQŞ Ohayo ştatı Wuster şähärendä tua.

Baştaraq astronomiä belän qızıqsına.

1913 yılda Wuster universitetın tämamlıy.

1922 yılda foton buluın açıqlıy, 1927 yılda şunıñ öçen Nobel premiäsen ala.

1970 yılda Aynıñ qarşı yağındağı kraterğa Kompton iseme birelä.

## Ädäbiät
*Храмов Ю. А. Комптон Артур Холли (Compton Arthur Holly) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 138. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
*Allison S. K. Arthur Holly Compton // Biographical Memoirs. — Washington, D.C.: National Academy of Sciences, 1965. — Vol. 38. — P. 81-110.
*Allison S. K. Arthur Holly Compton, Research Physicist (англ.) // Science. — 1962. — Vol. 138, no. 3542. — P. 794-797. — ISSN 0036-8075. — DOI:10.1126/science.138.3542.794.
*Gamow G. Thirty Years That Shook Physics: The Story of Quantum Theory. — New York: Dover Publications, 1985. — 224 p. — ISBN 0-486-24895-X.
*Hewlett R. G., Anderson O. E. The New World: 1939/1946. — University Park: Pennsylvania State University, 1962. — 766 p. — (A History of the United States Atomic Energy Commission. Vol. 1). — ISBN 978-0-271-73085-1.
*Robotti N., Leone M. Compton, Arthur Holly // The Biographical Encyclopedia of Astronomers / Ed. by T. A. Hockey. — New York: Springer, 2007. — P. 244-245. — ISBN 978-0-387-31022-0.

Төркем:АКШ физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Сергей Алексашенко

**Сергей Алексашенко** (, , Ликино-Дулёво, Мәскәү өлкәсе, ССРБ) — икътисадчы, анализчы, менеҗер һәм дәүләт эшлеклесе.

Мәскәү дәүләт университетын (1986) бетергән. ССРБ МШ каршындагы икътисади реформа буенча комиссиядә әйдәп баручы белгеч (1990-1991), Рәсәй эшкуарлар һәм сәнәгатькәрләр берлегендә дирекция киңәшчесе (1991-1993), РЭСБ эксперт институты генераль директоры (1993-1995), Рәсәй валүта биржалары берлеге президенты (1995), РФ Үзәк банкы рәисе урынбасары (1995-1998), Рәсәй Саклык банкы рәисе урынбасары (1996-1999), Интеррос һолдингы генирель директоры урынбасары, идарәче директор (2000-2004), Merrill Lynch банкы Мәскәү бүлеге җиткәкчесе (2006-2008), Аэрофлот ширкәте директорлар шурасы әгъзасы, комитет рәисе (2008-2013), Югары икътисад мәктәбендә макроикътисади тикшеренүләр буенча директор (2008-х.в.).
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россия хәрби көчләренең 2022 елда Украинага кертелүенә каршы чыкканнары
Гыйльметдинов

**Гыйльметдинов** — татар фамилиясе.
* Альберт Гыйльметдинов (1956), элекке ТР мәгариф министры.
* Җәләй Гыйльметдинов (1897–*1970 елдан соң*), ВКП(б)ның кантон-район комитетлары секретаре (беренче секретаре).
* Илдар Гыйльметдинов (1962), РФ Дәүләт думасы депутаты
* Ленар Гыйльметдинов (1963), рәссам.
* Гайфетдин Гыйльметдинов (1913-1944), Советлар Берлеге каһарманы (1944).
* Фәнис Гыйльметдинов (1943), баянчы, КДПИ доценты, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993).
* Фәрит Гыйльметдинов (''Фәрит Гыйльми''), язучы.
----
* Лира Гыйльметдинова (1953), табиб-терапевт (*[[Уфа]]*).

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Бохараев

**Бохараев** — фамилия.
* Галләнур Бохараев (1916―1944), җәлилчеләрнең берсе.
* Зөфәр Бохараев (1945―2023), ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Наил Бохараев (1955), физика-математика фәннәре кандидаты (1983), КФУ доценты. Р. Г. Бохараевның улы.
* Равил Бохараев (1951―2012), язучы. Р. Г. Бохараевның улы.
* Рәис Бохараев (1929―2009), галим. Равил һәм Наил Бохараевларның әтисе.

Төркем:Фамилияләр
Никола Пашич

**Никола Пашич** (, , Заечар, Сербия кенәзлеге—, Белград, Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы) — серб дәүләт эшлеклесе.

Цүрихтагы политехник мәктәбен (1872) бетергән. Вена-Будапешт тимер юлы төзелешендә (1872-1873), Сербия кенәзлеге төзелеш министрлыгында инженер (1873-1875), Сербия милли мәҗлесе депутаты (1875-?), Сербия халык радикаль фиркасе () башлыгы (1881-1926), Тимок күтәрелеше уңышсызлыкка очрагачтын Болгарстанда мөһаҗирлектә (1883-1889), Белград шәһәрбашы (1890-1891, 1987), Сербиянең Рәсәй империясендәге илчесе (1893-1894), элекке Сербия кыйралын үтерү омтылышында гаепләнеп, 5 ел төрмәгә хөкем ителгән; азат ителгән (1899), Сербия кыйраллыгы министрлар шурасы рәисе (премьер-министр, 1891-1892, 1904-1905, 1906-1908, 1909-1911, 1912-1918), Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы министрлар шурасы рәисе (1918, 1921-24, 1924-26).
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Төркем:Илчеләр
Бәлүҗ теле

**Бәлүҗ теле** (*үзатамасы*  بلوچ [baloːt͡ʃ]  بلوچی  *балуч, балочи*) — бәлүҗләрнең теле. Пакистан Ислам Җөмһүриятендә,  Иранда, Әфганстанда, Төрекмәнстанда, Таҗикстанда, Оманда, Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә,  Һиндстанда таралган. Бәлүҗ телендә сөйләшүчеләрнең гомуми саны – 7,5 - 10 *млн* кеше (*бәя*).

Бәлүҗ теле иран телләренә керә (*төньяк-көнбатыш төркемчәсе*). Ике диалектка бүленә: *көнбатыш* һәм *көнчыгыш* диалектлар. Дж.Х. Элфенбейн (*J.H. Elfenbein*) «The Baluchi Language» (*[[1966 ел|1966]]*) фәнни хезмәтендә бәлүҗ телен ваграк сөйләшләргә дә аерган: рахшани (*әфган, келат, чагай-харан, пәнҗгур, чик буе, мары яки төрекмән*), сараван, лотуни, кечи, диңгез яр буе, Көнчыгыш таулар сөйләшләре.

## Тел үзенчәлекләре
#### Фонетикада
Бәлүҗ теле фонетикасына архаизм билгеләре, аерым алганда, сузык авазларны әйтелеш озынлыгы буенча фонологик капма-каршы кую хас. Мәсәлән, áí abár rást-ant (*«аның сүзләре хак»*) һәм  áí abár rást-ant (*«аның сүзен ишеттеләр»*) җөмләләренең мәгънәсе арттан икенче сузыкны озынрак яки кыскарак әйтү белән үзгәрә.

#### Морфологиядә
Исемнәр һәм алмашлыклар 4 килештә төрләнә. Фигыль сүз төркеменең 2 залогы, 4 юнәлеше бар. Үткән заман фигыльнең күчемле-күчемсез төрләрен куллануда аерымлык бар. Күчемле фигыль булганда җөмлә *эргатив* төр буенча төзелә (*төрекмән сөйләшеннән башка диалектларда*). Күчемсез фигыль белән җөмләнең *номинатив* төре төзелә. Хәзерге заман фигыль белән бары тик номинатив җөмлә генә төзеп була.

#### Лексика

##### Саннар
:1 - yakk
:2 - do
:3 - sey
:4 - čár
:5 - panč
:6 - šaš
:7 - hapt
:8 - hašt
:9 - noh
:10 – dah

## Әлифба
Пакистан Ислам Җөмһүриятендә һәм Әфганстанда яшәүче бәлүҗләр гарәп графикасы нигезендә ясалган язу кулланалар. Иң борынгы язма истәлекләре XVIII гасырга карый.

Бәлүҗ телен латин графикасына нигезләнгән язуга күчерү омтылышы 1930 елларда ССРБда, XX гасыр ахырында Пакистанда һәм Европа илләрендә яшәүче бәлүҗләр өчен ясала.

1990 еллар башында Төрекмәнстанда бәлүҗләр өчен кирил әлифбасына нигезләнгән язу кертергә уйлыйлар.

### Гарәп графикасы

ا آ ب پ ت ٹ ج چ د ڈ ر ڑ ز ژ س ش ک گ ل م ن و ھ ء ی ے

### Латин

a á b c d ď e f g ĝ h i í j k l m n o p q r ř s š t ť u ú v w x y z ž ay aw

#### Латин  ([[СССР|ССРБ]], [[1930 ел]]ларда)

a ә в c ç d ᶁ e f g h i j k ʟ m n o p q r s ş t ƫ u v x z ƶ '

### Кирилл (Төрекмәнстан, [[1990]])

a ā б в г ғ д д̨ е ē ё ж җ з и ӣ й к л м н о ō п р р с т т у ӯ ф х ц ч ш щ ъ ь э ю я

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 3 (Ба-Бо). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 978-5-85270-331-1

## Әдәбият
# М.Г. Пикулин. Белуджи. М., 1959.
# В.А. Фролова. Белуджский язык. М., 1960.
# В.С. Расторгуева. Белуджский язык. *Китапта*: Языки народов СССР. I том. М., 1966.
# Е.Г. Гафферберг. Белуджи Туркменской ССР. М., 1969.
# В.В. Мошкало. Белуджский язык. *Китапта*: Основы иранского языкознания. Новоиранские языки: северо-западная группа. М., 1991.

## Сылтамалар
*   Encyclopædia Iranica: Baluchi Language and Literature
 
## Искәрмәләр


Төркем:Иран телләре
Төркем:Пакьстан телләре
Төркем:Ирандагы телләр
Төркем:Әфганстан телләре
Төркем:Төрекмәнстан телләре
Төркем:Бәлүҗистан
Стоян Протич

**Стоян Протич** (, , Крушевац, Сербия кенәзлеге—, Белград, Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы) — серб дәүләт эшлеклесе.

Белград Югары мәктәбендә белем алган.

Дәүләт хезмәтендә, *«Самоуправа»* гәҗите мөхәррире (188?-188?), *«Одјек»* гәҗите мөхәррире (1884-?), Сербия милли мәҗлесе депутаты (1887-191?, тәнәфесләр белән), төрмәдә (1889-1891), вакытлы Белград шәһәрбашы (1893), Сербия кыйраллыгы эчке эшләр министры (1901-1903, 1906-1907, 1912-1914), финанслар министры (1909-1912, 1917-1918), эчке эшләр министры урынбасары (1910-1911), чит ил эшләре министры (1918), Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы премьер-министры (1918-1919, 1920), СХСК милли мәҗлесе депутаты (1920-192?).
## Искәрмәләр

Төркем:Белград университетын тәмамлаучылар
Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Любомир Давидович

**Любомир Давидович** (, , Влашко-Поле, Сербия кенәзлеге—, Белград, Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы) — серб дәүләт эшлеклесе.

Белград Югары мәктәбендә белем алган. Укытучы, профессор, гимназия директоры (Ужица, Вранье, Крушевац, 188?-?), Сербия кыйраллыгы мәгариф министры (1904), Сербия кыйраллыгы милли мәҗлесе рәисе (1909), Белград шәһәрбашы (1910-1914), Сербия кыйраллыгы Халык радикаль фиркасе башлыгы (1912), Сербия кыйраллыгы мәгариф министры (1914-1917), Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы премьер-министры (1919-1920, 1924), СХСХ Демократик фиркасе башлыгы (1919-1940). Парламентраизм тарафдары буларак, 1929 елгы хәрби-монархиячел түнтәрелешеннән соң хакимияткә оппозициядә булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Белград университетын тәмамлаучылар
Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Миленко Веснич

**Миленко Веснич** (, , Душениче, Госманлы империясе—, Париж, Франция) — серб дәүләт эшлеклесе.

Белград Югары мәктәбен һәм Мүнхен университетын (1888) бетергән. Парижда (1888-1889) һәм Лондонда (1889-1890) һөнәре буеча эшли, Сербиянең Госманлы империясендәге илчелегендә сәркәтип (1891-1893), Белград Югары мәктәбендә халыкара хокук укытучысы (1893-1899), Сербия кыйраллыгы мәгариф министры (1893-1894), Сербия кыйралын үтерү омтылышына катнашы булуда гаепләнеп ике ел төрмәгә хөкем ителгән (1899), Сербиянең Италиядәге илчесе (1901-1902), Сербиянең Госманлы империясендәге илчесе (1902-1904), Сербиянең Франциядагы илчесе (1904-1906), Сербия кыйраллыгы гаделия (юстиция) министры (1906), Сербиянең Франциядагы илчесе (1906-1920), Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы премьер-министры (1920-1921).
## Искәрмәләр

Төркем:Белград университетын тәмамлаучылар
Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Төркем:Илчеләр
Никола Узунович

**Никола Узунович** (, , Ниш, Госман империясе—, Белград, Югославия) — серб дәүләт эшлеклесе.

Ниш општинасы рәисе, мәхкәмәче, мәхкәмә рәисе, округ башлыгы (18??-1904), Сербия кыйраллыгы милли мәҗлесе депутаты (1904-?), Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы финанслар министры (1926), СХСК министрлар шурасы рәисе (1926-1927), Югославия кыйраллыгы министрлар шурасы рәисе (1934).
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Велимир Вукичевич

**Велимир Вукичевич** (, , Опарич, Сербия кенәзлеге—, Белград, Югославия кыйраллыгы) — серб дәүләт эшлеклесе.
Һөнәре буенча мәктәп укытучысы. Серблар,хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы төзелеш министры (1921-1922), СХСК телеграф һәм почта министры (1922-1925), СХСК мәгариф министры (1927), СХСК эчке эшләр министры (1927-1928), СХСК премьер-министры (1927-1929)
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Антон Корошец

**Антон Корошец** (, , Бисерьяне, Штирия һерсоглыгы, Аустрия-Маҗарстан—, Белград, Югославия кыйраллыгы) — словен сәясәтчесе.

Грац университетын (1905) бетергән.

Католик рухание (1895-?), Аустрия-Маҗарстан рейхсраты (дәүләт шурасы) депутаты (1906-?), Словеннар, хорватлар һәм серблар шурасы рәисе (1918), Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы урман хуҗалыгы һәм тау-баету сәнәгате министры вазифаларын башкаручы (1918-1919), СХСК транспырт министры (1920, 1929), СХСК мәгариф министры (1924), СХСК премьер-министры урынбасары (1924-1927), СХСК эчке эшләр министры (1928, 1935-1940), СХСК министрлар шурасы рәисе (1928-1929), СХСК урман һәм шахталар министры (1929-1930).
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Бәлүҗ әдәбияты

**Бәлүҗ әдәбияты** — бәлүҗләрнең бәлүҗ телендә иҗат ителгән әдәбияты. Пакистан Ислам Җөмһүриятендә һәм Иранда яшәүче бәлүҗләр арасында киң таралган.

## Тарих
Язма бәлүҗ әдәбиятының беренче сакланып калган үрнәкләре булып XVI гасыр халык авыз иҗаты әсәрләре тора. Бәлүҗ кабиләләренең сугышчан тарихын чагылдыручы «*Хани һәм Шаһ Мөрид*», «*Бебарг һәм Граназ*» поэмалары билгеле.

XVI гасыр башлангыч бәлүҗ әдәбиятының күренекле вәкилләре — шагыйрьләр Мир Чакархан Ринд, Гавахрам Лашари, Балоч Гаргеҗ.
 
XVI-XX гасырның I яртысында бәлүҗ әдәбияты кенәзләр, шул исәптән Калат кенәзлеге (*1666-1955*) хакимнәре, сарайларында һәм кабиләләр юлбашчыларының (*сәрдарлар*) яшәү урыннарында гына үсә алган.
 
Бәлүҗ шигърияте күпчелек фарсы шигъриятенә таянып үсә.

XVIII гасырда бәлүҗ шагыйре Җам Дуррак Домбки фарсы шигъриятенең *[[газәл]]* жанрын бәлүҗ әдәбиятына кертә.

XVIII–XIX гасырда күренекле шагыйрьләр Мулла Фазыл Ринд, Мөхәммәд-хан Гишкови, Усман Калавати билгеле.

XX гасыр башында бәлүҗ телендә матур әдәбият үрнәкләре барлыкка килә. Болар — дини трактатларга тәфсирләр, башка телләрдән тәрҗемәләр, матбугатта басылган хикәяләр.

Пакистан Ислам Җөмһүрияте (*[[1947 ел|1947]]*) төзелгәч, бәлүҗ әдәбияты сизелерлек үсеш кичерә. Әдәби җәмгыятьләр һәм оешмалар барлыкка килә: «Бәлүҗистанның тәрәккый язучылары берлеге» (*[[1949 ел|1949]]*), «Бәлүҗ академиясе» (*[[1961 ел|1961]]*) һ.б.
 
Бәлүҗ телендә нәшер ителүче матбугат туа: «Улус» (, 1960 елдан), «Балучи замана» (, 1968 елдан) журналлары нәшер ителә.

Хәзерге заман бәлүҗ шигърияте үсешенә зур өлеш кертүчеләр — А. Җамалдини, З. Хашми, М. Шамим, К. Сабир һ.б., прозаиклар — Мәлик М. Панах, Сурәт-хан Марри, М. Бег Балуч, М.С. Азад  һ.б.

## Моны да карагыз
* Бәлүҗләр
* Бәлүҗ теле
* Бәлүҗистан

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 3 (Ба-Бо). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 978-5-85270-331-1

## Әдәбият
# М.Г. Пикулин. Белуджи. М., 1959.
# Сказки, басни и легенды белуджей. М., 1989.

## Сылтамалар
*   Encyclopædia Iranica: Baluchi Language and Literature

## Искәрмәләр

Төркем:Телләр буенча әдәбият
Төркем:Иран әдәбияты
Төркем:Пакьстан әдәбияты
Төркем:Әфганстан әдәбияты
Төркем:Бәлүҗистан
Петар Живкович

**Петар Живкович** (, , Неготин, Сербия кенәзлеге—, Париж, Франция) — серб дәүләт эшлеклесе, генерал, Балкан сугышларында һәм Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы.

Белград хәрби академиясен (1889) бетергән; хәрби хезмәттә (Ниш, 1899-1902), Сербия корольы Александр Iны тәхеттән төшерүдә катнаша (1903), король гаврдиясе командиры (1909-1912), король сарае маршалы урынбасары, корольның беренчы адъютанты (1916-1917), король гвардиясе башлыгы (1917-1928), Серблар, хорватлар һәм словеннар корольлыгы министрлар шурасы рәисе һәм эчке эшләр министры (1929-1932), СХСК хәрби министры (1934-1935), Югослав милли фиркасе башлыгы (1936-?), мөһаҗирлектә (1941-1947), Югославиянең коммунистик хакимияте тарафыннан үзе югында үлем җәзасына хөкем ителгән (1946).

## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Рэлей чәчелүе

**Рэлей чәчелүе** —  чәчелгән электромагнит дулкын озынлыгы чәчүче кисәкчекләр зурлыгыннан шактый зуррак булган очракта коһерент сыгылмалы (дулкын озынлыгы үзгәрми) чәчелү. Шул очракта чәчелгән яктылыкның ешлыгы чәчүче кисәкчекнең үз ешлыгыннан шактый ким.

Бөекбритания физигы лорд Джон Рэлей хөрмәтенә аталган, ул 1871 елда яктылыкның интенсивлыгы дулкын озынлыгыннан бәйлелеген тапкан.

Рэлей чәчелүе күкнең зәңгәр төсе, һәм шәфәкъ (таң) кызыл төсе булуын аңлата.

## Тасвир

Рэлей чәчелүендә сибә торган кисәкчекләрнең эчке халәте үзгәрми.

Чәчелү исәпләвендә осциллятор моделе күзәтелә.

1971 елда Джон Рэлей m - массалы, q - коргылы,  \nu_0 - үз ешлыклы осциллятор өчен түбәндәге чәчелү кисеме чыгара:

: \sigma_R={8\pi\over 3} \left( {q^2\over{mc^2}} \right)^2 \left( {\nu\over{\nu_0}} \right)^4.

Чәчелү кисеме  \sigma_R төшкән һәм чәчелгән дулкыннар юнәлешләре арасындагы почмакка \theta бәйле:

: d\sigma_R(\theta)={3\over 8} \sigma_R (1+\cos^2\theta) \sin\theta d\theta,

Чәчелгән дулкын төшкән һәм чәчелгән дулкыннары яткан яссылыкка перпендикуляр юнәлеш буенча сызыклы полярлаша.

Сферик кисәкчекләрдә чәчелү очрагында полярлашмаган төшкән дулкын өчен полярлашу дәрәҗәсе *p*:

: p={\sin^2\theta\over{1+\cos^2\theta}};

Озынча кисәкчекләрдә чәчелү очрагында полярлашу дәрәҗәсе *p* аларның ориентациясенә бәйле.

## Күкнең төсен аңлату

Күкнең зәңгәр, зәңгәрсу төсе өчен нәкъ Рэлей чәчелүе җаваплы.

Кояшның яктылыгы һава тыгызлыгы беришсезлекләрдә  чәчелә. Кояш нурларында кыска дулкынлы яктылык күбесенчә чәчелә.

Күзләребез нәкъ чәчелгән яктылык күрә, кыска дулкынлы - шәмәхә төсле нурлар иң көчле итеп чәчелә, шуңа күрә нурлар төсләре суммасы зәңгәрсу төсле нурлар булып күренә.

Кояш бату, шәфәкъ вакытында Кояш нурлары һава аша озынрак юл тота һәм шәмәхә төсле нурлар бүтән юнәлешләргә тулысынча диярлек чәчелә һәм суммар нурлар төсе кызыл булып чыга.

## Әдәбият

*Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Рэлеевское рассеяние в газах и жидкостях. // Теоретическая физика. Электродинамика сплошных сред. — М.: Наука, 1982. — Т. VIII. — С. 582—583.
* И. Г. Митрофанов. Рэлеевское рассеяние (рус.). Astronet. Проверено 16 марта 2011. Архивировано из первоисточника 28 августа 2011.
* Фабелинский И. Л. Некоторые вопросы молекулярного рассеяние в жидкостях // УФН. — 1957. — Т. 63. — С. 355—410.

Төркем:Электромагнитик нурланыш
Төркем:Чәчелү
Төркем:Атом физикасы
Төркем:Һава күренешләре
Төркем:Яктылык
Воислав Маринкович

**Воислав Маринкович** (, , Белград, Сербия кенәзлеге—, Белград, Югославия кыйраллыгы) — серб дәүләт эшлеклесе.

Белград һәм Париж университетларында укыган. Сербия кыйраллыгы финанслар министрлыгында салым җыючы, сәркәтип (1901-1906), Сербия кыйраллыгы (аннары - Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллагы) милли мәҗлесе депутаты (1906-1935), Сербия кыйраллыгы финанслар министры вазифаларын башкаручы (1914-1915), икътисад министры (1915-1917), сәүдә министры (1918), СХСК эчке эшләр министры (1921-1922), тышкы эшләр министры (1924), Белград биржасы директоры (1924-1935), СХСК тышкы эшләр министры (1927-1932), Югославиянең Милләтләр Лигасындагы вәкиле (192?-193?), МЛ шурасы рәисе (1930), СХСК министрлар шурасы рәисе (1932), пәртфилсез министр (1934)
## Искәрмәләр

Төркем:Белград университетын тәмамлаучылар
Төркем:Париж университетын тәмамлаучылар
Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Милан Сршкич

**Милан Сршкич** (, , Белград, Сербия кенәзлеге—, Белград, Югославия кыйраллыгы) — серб дәүләт эшлеклесе.

Вена университетын бетергән. Беренче бөтендөнья сугышына хәтле адвокат һәм журналист, Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Аустрия-Маҗарстан гаскәреннән Россиягә качып киткән; аннары Сербия гаскәрендә, Европа илләрендә (Греция, Италия, Швейцария, Берләшкән Кыйраллык) мөһаҗирлектә, Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы урманнар һәм шахталар министры (1922-1924), СХСК эчке эшләр министры (1924, 1932), СХСК Оештыру скупштинасы һәм кануннарны раслау министры (1924-1927, 1929-1931), СХСК дин министры (1927), СХСК министрлар шурасы каршындагы министр (1931-1932), СХСК министрлар шурасы рәисе һәм авыл хуҗалыгы министры (1932-1934), пәртфилсез министр (1934).
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Чәчелү кисеме

**Чәчелү кисеме** яки **эффектив аркылы кисем** - ике тәэсир итүче кисәкчектән торган системаның билгеләнгән халәткә күчү ихтималлыгын тасвирлаучы физик зурлык.

Эффектив аркылы кисем - вакыт берәмлеге дәвамында тәэсир итешүләр саны dN киртәгә төшкән кисәкчекләр агымы тыгызлыгына  j чагыштырмасына тиң:

: d\sigma = \frac{dN}{j}

Эффектив аркылы кисем мәйдан үлчәнешенә ия (м2).

## Кисәкчекләр бәйләмен чәчелү

Сыгылмалы чәчелү очрагында бертигез тизлекле кисәкчекләр өчен **дифференциаль эффектив аркылы кисем** ({d \sigma/d \Omega}) кулланыла: , ул билгеләнгән җисми почмакка (d \Omega) чәчелү ихтималлыгын тасвирлый. Бу зурлык вакыт берәмлеге дәвамында  җисми почмак берәмлеге төшүче кисәкчекләр агымы тыгызлыгына чагыштырмасына тиң: {d \sigma/d \Omega}

Тулы җисми почмак буенча интеграл табу **тулы аркылы кисем** бирә:

: \sigma=\int d\Omega {d \sigma \over d \Omega}

Сыгылмасыз чәчелү очрагында тулы кисем сыгылмасыз һәм сыгылмалы чәчелү кисемнәре суммасына тиң.

## Төш физикасы

Төш физикасында эффектив аркылы кисем - ике кисәкчек бәрелешкәндә билгеләнгән төш реакциясенең барышы ихтималлыгын тасвирлый.

Атом төше радиусы якынча 10−12 см, ягъни төшнең аркылы кисеме 10−24 см2, шундый кисем **барн** дип атала һәм атом-төш реакцияләре кисем берәмлеге булып тора.

## Әдәбият

*J.D.Bjorken, S.D.Drell, Relativistic Quantum Mechanics, 1964
*P.Roman, Introduction to Quantum Theory, 1969
*W.Greiner, J.Reinhardt, Quantum Electrodynamics, 1994
*R.G. Newton. Scattering Theory of Waves and Particles. McGraw Hill, 1966.
*R.C. Fernow (1989). Introduction to Experimental Particle Physics. Cambridge University Press. ISBN 0-521-379-407.

Төркем:Электромагнитик нурланыш
Төркем:Чәчелү
Төркем:Атом физикасы
Төркем:Төш физикасы
Төркем:Элементар кисәкчекләр физикасы
Боголюб Евтич

**Боголюб Евтич** (, , Крагуевац, Сербия кенәзлеге—1960, Париж, Франция) — серб дәүләт эшлеклесе, дипломат.

Белград һәм Цүрих университетларында һәм Берлин сәүдә көллиятендә укыган; гаскәрдә (1912-1917), Сербиянең Швециядәге илчелегендә атташы (1917-1918), Сербиянең Бөекбританиядәге илчелегендә сәркәтип (1918-1920), Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгының Париж (Франция) һәм Брүсселдәге (Бельгия) илчелегендә киңәшче (1924-1926), СХСКның Албаниядәге илчесе (1926-1928), СХСКның Австрия һәм Маҗарстандагы илчелегендә (1928-1929), Югославия кыйраллыгы сарай министры (1929-1932), Югославия кыйраллыгы чит ил эшләре министры (1932-1934), Югославия кыйраллыгы министрлар шурасы рәисе (1934-1935), Югославия кыйраллыгы транспорт министры (1941), мөһаҗирлектә (1941-1960), Югославиянең сөргендәге хөкүмәтендә транспорт, аннары урманнар һәм шахталар министры (1941-1943).
## Искәрмәләр

Төркем:Белград университетын тәмамлаучылар
Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Төркем:Илчеләр
Душан Симович

**Душан Симович** (, , Крагуевац, Сербия кыйраллыгы—, Белград, Югославия) — серб хәрби-дәүләт эшлеклесе, Балкан сугышларында һәм Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы.

Белград хәрби академиясен (1900) бетергән. Югославия кыйраллыгы һава-хәрби көчләре башлыгы (1936-1938), Югославия кыйраллыгы генераль штабы башлыгы (1938-1941), Югославия кыйраллыгы министрлар шурсы рәисе һәм бер үк вакытта һава-хәрби көчләре һәм хәрби-диңгез флоты министры (1941-1942), Бөекбританиядә мөһаҗирлектә (1942-1945). Югославиягә кайткачтын хәрби тематика буенча китаплар язу белән шөгыльләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Йосип Броз Тито

**Йосип Броз Тито** (, , Кумровец, Хорватия һәм Славония кыйраллыгы, Аустрия-Маҗарстан—, Любляна, Югославия) — инкыйлабчы, хәрби һәм дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья, Рәсәй ватандашлар һәм Икенче бөтендөнья сугышларында катнашучы.

Хорват милләтеннән. Ресторан эшчесе, слисер өйрәнчеге, сәпитләр төзәтүче, завод эшчесе (Загреб, Любляна, Триест, Боһемия, 1907-1913), Аустрия-Маҗарстан гаскәренә чакырылган (1913), әсир төшкән (1915), Зөя һоспиталендә (1915), Уралда (1916-1917), Кызыл Гаскәрдә (1918-1920), Югославия коммунистлар фиркасе әгъзасы (1920), туган авылда миталчы (1920-1921), тегермән механигы, верфь эшчесе, тимер юл эшчесе (1922-1928), коммунистик пропаганда алып баруда гаепләнеп кулга алынган (1928), төрмәдә (1929-1934), Чит ил эшчеләре нәшрияте директоры (Мәскәү, 1934-1936), Югославия коммунистлар фиркасе (Югославия коммунистлар берлеге) җитәкчесе (1937-1980), Югославия халык азатлыгы гаскәре җитәкчесе (1941-1945), Югославия халык федератив җөмһүрияте (Югославия) хөкүмәте рәисе һәм бер үк вакытта саклану министры (1945-1953), Югославия берлек башкарма вечесе рәисе (1953-1963), Югославия президенты (1953-1980).

## Тышкы сылтамалар
* Титоны үлемнән татар кешесе коткарган
* ВЕЛИКАЯ ИГРА МАРШАЛА ТИТО 

## Искәрмәләр

Төркем:"Җиңү" ордены кавалерлары
Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Горький урамы (Казан)

**Горький урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Галактионов, Жуковский, Гоголь, Мөштәри һәм Толстой урамнары белән кисешә.

## Тарих
1798 елда Павел I фәрманы буенча урамга биредә яшәгән отсавкадагы генерал-майор Алексей Лецкой хөрмәтенә *Лецкой* исеме бирелгән. 1923-1949 елларда урам авиаһәлакәттә һәлак булган РК(б)Ф Татарстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе Алексей Галактионов исемен йөрткән. Хәзерге исемен 1949 елдан йөртә.

## Игътибарга лаек объектлар
* Кекин йорты
* А. М. Горький әдәби-мемориаль музее (10 нчы йорт)
* Татар дәүләт драма һәм комедия театры (13 нче йорт)
* Муса Җәлилнең музей-фатиры (17 нче йорт)
* Лядской бакчасы
* Г.Державин һәйкәле
* Төркия Җөмһүриятенең Казндагы генераль консуллыгы (23 нче йорт)
* Боратынский музее (25 нче йорт)
* Казан илкүләм тикшеренү технология университеты, 4 нче бина
* Мәктәпара укыту комбинаты (29 нчы йорт)

## Танылган шәхесләр
* Хәлил Әбҗәлилов (1896-1963), актёр.
* Евгений Боратынский (1800-1844), язучы.
* Муса Җәлил (1906-1944), язучы.
* Нәҗип Җиһанов (1911-1988), көйязар.
* Фатыйма Ильская (1902-1984), актриса.
* Леонтий Кекин (18??-19??), сәүдәгәр.
* Сәлих Сәйдәшев (1900-1954), көйязар.
* Зәки Гыймранов (1898-1937), Казан коммуналь төзелеш институты директоры (1930-1933).

## Тышкы сылтамалар
* http://www.kznportal.ru/o_gorode/nazvaniya_ulits/g/ulitsa_gorkogo/

## Галерея

Kazan Kekin Building 08-2016.jpg|Кекин йорты
Boratinskiy museum.jpg|Боратынский музее 
Consulate-General of Turkey in Kazan.jpg|Төркия Җөмһүриятенең Казандагы генераль консуллыгы
Gorky street with bust.jpg|М.Горький бюсты
Gorky street with water carrier monument.jpg|Су ташучына һәйкәл
Gorky street with Derzhavin monument.jpg|Державин һәйкәл


Төркем:Казанның Горьки урамы
Габдулла Тукай һәйкәле (Яр Чаллы)

**Габдулла Тукай һәйкәле**, ,  — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә 2011 елда ачылган һәйкәл. Бөек татар шагыйре Габдулла Тукайның (*[[1886 ел|1886]]-[[1913 ел|1913]]*) 125 еллык юбилее хөрмәтенә куелган.

## Тарих
2011 елның 22 ноябрендә Яр Чаллының Яңа шәһәрендә (Автозавод районы) Тынычлык проспекты белән Рәис Беляев урамы кисешкән чатта, Ершов урамы тукталышыннан ерак түгел урнашкан Тукай скверында (16/09 йорты янында) ачылган.

Һәйкәлне ачу тантанасында рәсми кешеләр — Татарстанның премьер-министры  Илдар Халиков, Васил Шәйхразыев, шагыйрьләр Разил Вәлиев, Илфак Ибраһимов, Роберт Миңнуллин, Камал театры артистлары катнаша.

2012 елдан башлап, хөкүмәт бүләкләренә лаек булган чаллыларга дәүләт бүләкләре әлеге һәйкәл янында тапшырыла.

2015 елның мартында билгесез кешеләр һәйкәлне ак буяулар белән пычратып, «усал» дигән сүз язып, пентакль символлары төшереп,  шагыйрь кулындагы китапны ботарлап алып китәләр.

## Тасвирлама

Һәйкәл Мәскәү өлкәсе Солнечногорск шәһәрендә бронзадан коелган.

Монументның биеклеге — 6 *м*.

Шагыйрь, кулларын күкрәгенә кушырып, уң кулына китап тоткан хәлдә түгәрәк постаментта басып тора.
 
Постаментның аскы өлешендә кирил һәм гарәп язуы белән «**Габдулла Тукай / عبد الله توقاي**» дип язылган.

Проектның авторы — скульптор Владимир Демченко (*[[Мәскәү]]*), һәйкәлне сынчы Илдар Ханов (*[[1940 ел|1940]]-[[2013 ел|2013]]*) иҗатына таянып ясаган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Чаллыда Тукай һәйкәле. «Мәйдан», 2011 ел, № 12.
# Чаллыда Тукайга һәйкәл ачылды   
#   Открыт памятник Тукаю

## Сылтамалар
          
*  Ачылу тантанасыннан фотосурәтләр  
* Фотосурәтләр карарга

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Яр Чаллы һәйкәлләре
Төркем:Тукайга һәйкәлләр
Аркылы дулкын

**Аркылы дулкын** - тирбәнүче зурлык (мохит кисәкчекләре сыгылмалы дулкында яки электр һәм магнит кыры векторлары электромагнит дулкынында) яткан яссылыкка перпендикуляр булган юнәлешенә тарала торган дулкын.

Кылларда яки сыгылмалы мембранда дулкыннар, изотроп мохиттә беришле яссы электромагнит дулкыннары аркылы дулкыннарга карыйлар.

Аркылы дулкын полярлашуга ия, ягъни аның амплитуда векторы аркылы яссылыкта билгеләнгән юнәлештә урнашкан. Мәсәлән: **сызыклы, әйләнүле, эллиптик полярлашу** бар.

Кайбер очракларда дулкын турында аркылы яки буй дулкыны булу-бумавын әйтергә кыен, мәсәлән тирән су өслегендә гармоник дулкында  кисәкчекләр әйләнүле итеп хәрәкәт итәләр, шуңа күрә тирбәнешләр буй һәм аркылы өлешләренә ия.

## Әдәбият
* 
* 
*Жаров А. А., Смирнов А. И. Поляризация волн // Физическая энциклопедия / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 65. — 704 с. — 40 000 экз. — ISBN 5-85270-087-8.
*Фейнман Р., Лейтон Р., Сэндс М. Электродинамика // Фейнмановские лекции по физике. — М.: «Мир», 1965. — Т. 6.

Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Дулкын теориясе
Төркем:Электромагнитик нурланыш
Петар Стамболич

**Петар Стамболич** (, , Брезова, Сербия кыйраллыгы—, Белград, Сербия) — серб дәүләт эшлеклесе.

Белград университетын бетергән. Партизан хәрәкәтендә (1941-1945), Сербия халык җөмһүрияте финанслар министры һәм премьер-минстр урынбасары (1945-1948), Югославия авыл хуҗалыгы министры (1948), Югославия башкарма вечесе  рәисе (1948-1953), Югославия халык скупштинасы рәисе (1953-1957), Югославия берлек халык скупштинасы рәисе (1957-1963), Югославия берлек башкарма вечесе  рәисе (1963-1967), Югославия СФҖ президиумы рәисе (1982-1983).
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Драгиша Цветкович

**Драгиша Цветкович** (, , Ниш, Сербия кыйраллыгы—, Париж, Франция) — серб дәүләт эшлеклесе.

Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы диннәр министры (1928-1929), Югославия кыйраллыгы социаль сәясәт һәм сәламәтлек саклау министры һәм бер үк вакытта физик тәрбияләү министры урынбасары (1935-1936), Югославия кыйраллыгы гаделия (юстиция) министры (1936), Югославия кыйраллыгы министрлар шурасы рәисе (1939-1941), ЮК эчке эшләр министры (1939), урынбасар (1939-1941), алман оккупациясе вакытында берничә мәртәбә кулга алынган була (1941-1944), Болгария, Төркия һәм Италия аша Францияга качып киткән (1944). Гомернең калган өлешен Парижда үткәргән.
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Милан Стоядинович

**Милан Стоядинович** (, , Чачак, Сербия кыйраллыгы—, Буэнос-Айрес, Аргентина) — серб дәүләт эшлеклесе, икътисад белгече.

Белград университетын (1911) бетергән.

Аурупада (Алмания, Франция, Берләшкән Кыйраллык, 1911-1913), Сербия кыйраллыгы финанслар министрлыгында (1914-1916), Юнанстанда мөһаҗирлектә (1916-1918), Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы финанслар министры (1922-1926), Югославия кыйраллыгы финанслар министры (1934-1935), Югославия кыйраллыгы министрлар шурасы рәисе (1935-1939), 1941 елда мөһаҗирлектә: Маврикидә, 1946 елдан Аргентинада, Аргенитина президетының икътисади мәсьәләр буенча киңәшчесе, журналист (194?-1961).
## Искәрмәләр

Төркем:Белград университетын тәмамлаучылар
Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Буй дулкыны

**Буй дулкыны** —  таралу юнәлеше буенча зурлыклар тирбәнгән дулкын. Буй дулкынында матдәнең алмаш тәэсир итешүе фәзада чикләнгән тизлек белән тарала, дулкын энергиясе агымы буйлап юнәлгән вектор һәм скаляр функция белән тасвирлана.

Сыгылмалы дулкыннарда (тавыш дулкынында) вектор функциясе дулкын таралу мохите кисәкчекләр тизлегенең үзгәрешен тасвирлый,  скаляр функциясе — матдәнең тыгызлыгын тасвирлый.

Буй дулкынының бер мисалы — акустик (сыгылмалы) дулкын. Сирәк очракта, көчле дисперсияле мохиттә электромагнит дулкыны да буй дулкынына карый.

Һавада тавыш дулкыны — буй дулкыны булып тора.

Буй дулкының энергия агымы тыгызлыгы төшенчәсе Россия физигы Николай Умов тарафыннан кертелгән.

## Әдәбият
Виноградова М. Б., Руденко О. В., Сухоруков А. П.. Теория волн: учебное пособие для физических специальностей вузов. — 2-е издание, переработанное и дополненное. — Москва: Наука, 1990. — 432 с. — ISBN 5-02-014050-3.

Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Дулкын теориясе
Төркем:Акустика