open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рәхим Гайсин

**Рәхим Гайсин** (Рәхимҗан Мөхәммәт улы Гайсин) — шагыйрь-бард, КФУның Алабуга институты укытучысы, филология фәннәре кандидаты. РФ югары һөнәри мәктәбе мактаулы хезмәткәре. Россия язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1950 елның 26 апрелендә Омскида туган. Мәктәпне тәмамлаганчы Усть-Ишем районы Затон елгачылар бистәсендә яши. Мәктәпне бетергәч, Нижгарга күчеп китә.  1971 елдан Казанда. Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын (1979) тәмамлаган . Шул ук уку йортында рус һәм чит ил әдәбияты кафедрасы каршында аспирантураны тәмамлаган. Филология фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган. Докторлык диссертациясен әзерләп бетерә.

## Хезмәт юлы
1979 елдан Алабуга дәүләт педагогия институты (хәзер КФУ Алабуга институты)  рус һәм чит ил әдәбияты кафедрасында укыта. Доцент.

## Иҗаты
Рус телендә иҗат итә. Иҗат белән бик яшьли шөгыльләнә башлаган. Әсәрләре Себернең җирле матбугатында һәм Нижгарның журналларында нәшер ителә. Татар классик прозасында рус әдәбияты традицияләре темасын ачу белән шөгыльләнә. Гаяз Исхакый, Дәрдмәнд, Шәриф Камал, Фатих Әмирхан, Мансур Сафин, Марина Цветаева, Иван Бунин иҗатына багышланган хезмәтләре бар. Халыкара һәм бөтенрусия фәнни конференцияләрендә чыгыш ясый. Студентларның «Апрель» әдәби түгәрәгенә җитәкчелек итә.

## Хезмәтләре
500 дән артык публицистик мәкалә, 70 тән артык фәнни хезмәт, 2 методик әсбап авторы.

## Китаплары
* «Восхождение к новой прозе» (монография, 2008)
* «...И университета свет» (2003, 2004, 2007) шигырьләр җыентыгы.
* «Alma mater» (2004) шигырьләр җыентыгы.
 
## Сылтамалар
*  Алабуга институты рәсми сайты 
*  Литафиша.ру сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Шагыйрьләр
Төркем:Бардлар
Төркем:Рус телле язучылар
Марат Гайсин

**Марат Гайсин** (Марат Хөсәен улы Гайсин) — БР Ишембай районы хакимияте башлыгы (2008), икътисад фәннәре кандидаты, БР атказанган икътисадчысы.

## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 24 февралендә БАССР Дәүләкән районында туган. «Икътисад  һәм авыл хуҗалыгын оештыру» белгечлеге буенча Уфада Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын (хәзер БДАУ) тәмамлаган. Икътисад фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1980 Дәүләкән районы күмәк хуҗалыкара махсус хуҗалык берләшмәсе баш икътисадчысы.
* 1982-1986 К.А. Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясе кече фәнни хезмәткәре.
* 1986-1991 Уфада Башкортстан авыл хуҗалыгы институтында аспирантурада укый, ассистент.
* 1991-2003 «Башптицепром» ААҖ кош фабрикасы баш икътисадчысы, директор урынбасары-баш бухгалтер.
* 2003-2008 «Башптицепром» ААҖ генераль директоры.
* 2008 елдан БР Ишембай районы хакимияте башлыгы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР атказанган икътисадчысы.

## Сылтамалар
*  Ишембай районы рәсми сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган икътисадчылары
Төркем:Район башлыклары
Башкортстан дәүләт опера һәм балет театры

**** (, , ) —   башкаласы  шәһәрендәге опера һәм балет театры. 1938 елның 14 декабрендә ачылган. 2023 елның декабрендә «академия театры» исеме бирелгән.
:Генераль директор (*[[2023 ел]]ның [[13 апрель|13 апреленнән]]*) ― Александр Алексеев, БР атказанган артисты
:Сәнгать җитәкчесе (*[[2019 ел]]ның [[24 сентябрь|24 сентябреннән]]*) — Әскар Абдразаков, БР халык артисты.

## Тарихи белешмә
Опера театрының тарихы Мәскәү консерваториясендә башкорт студиясе ачылу белән башланган. Студияне оештыручы һәм аңа җитәкчелек итүчесе Газиз Әлмөхәммәтов була.

Газиз Әлмөхәммәтов үзе җыеп алып барган егет-кызларны укырга урнаштыру белән генә чикләнми, алар турында һәрдаим кайгыртучанлык күрсәтүен дәвам итә. Тулай торак тормышын аңлап, иң сәләтлеләрен фатирларга урнаштыра, анда пианино куярга ярдәм итә, бераз акча эшләп, кием-салым алырсыз, дип җәйге каникул вакытларында Башкортстан буйлап үзенең гастроль концертларында катнаштыра.

Студиягә керергә теләгән 50 егет һәм кызның 22се кабул ителә, шуларның 9ы укуларын тәмамлап, 1938 елның җәй уртасында Уфага кайта. Болар — Бану Вәлиева, Хәбир Галимов, Габдрахман Хәбибуллин, Зәйтүнә Илбаева, Мәрьям Габдрахманова, Шаһидә Вәлиәхмәтова, Ольга Калинина-Сыртланова, Вәли Галкин һәм Маһира Мәкъсүтова.

Яңа ачылган театр җитәкчелеге, композиторларга һәм шагыйрьләргә опера язарга заказ биреп, алар әзер булганчы итальян, казах, татар әсәрләрен сәхнәгә куя тора. Шулай итеп театр итальян композиторы Паизеллоның “Тегермәнченең гүзәл кызы” дигән операсы белән ачыла. Башкорт телендә барган бу спектакльдә төп рольдә Бану Вәлиева чыгыш ясый. Халыкчан матур җырлары белән билгеле композитор Мәсәлим Вәлиев яшь шагыйрь һәм драматург Сәгыйть Мифтахов либреттосына язган “Сакмар” исә беренче башкорт операсы була.
## Уңышлары

* 2025 ел ― «Ай тотылган төндә» операсы (Мостай Кәримнең шул ук исемдәге трагедиясе буенча Рөстәм Галиев һәм Салават Низаметдинов либреттосы) берьюлы биш номинациядә «Алтын битлек» премиясенә лаек булган:
** «Иң яхшы дирижер эше» (Валерий Платонов),
** «Иң яхшы ир-ат роле» (Василий Ефимов ― Дивана),
** «Иң яхшы хатын-кыз роле» (Любовь Буторина ― Тәңкәбикә),
** «Иң яхшы рәссам-куючы эше. Музыкаль театр» (Екатерина Малинина),
** «Иң яхшы костюмнар буенча рәссам эше. Музыкаль театр» (Екатерина Малинина)
* 2025 ел ― «Рахманинов. Симфония длиною в жизнь» балеты «Иң яхшы ир-ат роле. Балет» номинациясендә «Алтын битлек» премиясенә лаек булган (Сергей Бикбулатов).

## Танылган хезмәткәрләре

* ...

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* БАССРның һәм РСФСРның халык артисткасы Бану Вәлиеваның тууына 100 ел. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча театрлар
Төркем:Уфа театрлары
Төркем:Русиянең опера һәм балет театрлары
Төркем:«Алтын битлек» премиясе лауреатлары
Çanaqqala bäreleşe

}}}}} |
 style="border-right: 1px dotted #aaa;"  }
| style="border-right: 1px dotted #aaa;"  }}}
}}
|-
}} |
! colspan="4" style="background: lightsteelblue; text-align: center;"  Köndäş yaqlarnıñ köçläre
}}
|-
}} |
 style="border-right: 1px dotted #aaa;"  }
| style="border-right: 1px dotted #aaa;"  }}}
}}
|}
|}
**Çanaqqala bäreleşe** yäki **Gallipoli bäreleşe** yäki **Dardanell operatsiäse** (törekçä *Çanakkale Savaşı*; inglizçä *Gallipoli Campaign*) — Berençe Bötendönya suğışında 1915-1916 yıllarda bulğan xärbi operatsiä: Winston Çerçill niäte buyınça Antanta illäre, ayıruça Britan imperiäse Törkiä başqalası Stambul şähären basıp alırğa uñışsız tırışa. Töp maqsatı - Rusiägä diñgez yulın açu.

## Taswir

Köndäşlär: 
*Ğosman imperiäse häm Alman imperiäse
* Britan imperiäse häm anıñ koloniäläre, Fransa, öleşçä Rusiä imperiäse

## Tarix

* Berençe çorda 1915 yılnıñ 19 fevrale - 18 martında ingliz-frantsuz flotı Dardanell tışqı kirmännärenä atıp höcüm itä. Töp höcüm uñışsız bulıp çığa: 3 korab yuq itelä, 3 korab zur zıyan kürä, ä Törkiä kirmännäre cimerelmägän diärlek.

* İkençe çorda 25 apreldä frantsuz, ingliz, Yaña Zeland diñgez cäyäw ğäskärläre häm yunan irekle legionı, barlığı 18 meñ keşe Dardanell buğazı yanına desant töşerä. 

Qanqoyğıç bäreleşlär näticäsendä 2 Britan linkorı yuq itelä häm ingliz-frantsuz köçläre berni ireşä almağannar.

1916 yılnıñ 9 ğinwarında frantsuz-ingliz köçläre uñışsız bäreleşlärdän çığarıla. Şulay itep, Gallipoli operatsiäse tämamlana, faktik räweştä Törkiä ciñä.

Töp başlap cibärüçe Winston Çerçill bu ciñelüdän soñ ministr xezmät urınınnan otstavkağa kitärgä mäcbür bula.

## İstälek

24 apreldä Törkiädä Çanaqqala bäreleşendä ciñü könen bäyräm itälär, 2015 yılda 100 yıllıq yübeleye ayıruça kiñ bilgeläp ütä.

## Tışqı sıltamalar
* Дарданелльская операция на сайте Хронос
* Битва при Чанаккале 
* 100 лет после Чанаккале. Победа, изменившая историю
* Участие России в Дарданелльской операции
* д/ф «Подводные тайны Галлиполи»  (*Gallipoli´s Deep Secrets*,  2010)
* http://battle.oruzie.su/dardanely 
* Зимин А.А. Витязь на распутье. Феодальная война в России XV в. М.,1991.
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләрТөркем:Беренче бөтендөнья сугышы бәрелешләре
Төркем:Төркия тарихыТөркем:Бөекбритания тарихыТөркем:Франция тарихыТөркем:Русия тарихы
Төркем:Австралия тарихы
Мисыр гимны

**Мисыр һимны** - ның ил көе, рәсми чараларда уйналу өчен сайланган җыр. Рәсми рәвештә 1979 елда кабул ителә, гадәттә аның беренче куплеты гына башкарыла.
## Текст
### بلادي بلادي بلادي

 بلادي بلادي بلادي
 لكِ حبي و فؤادي
 بلادي بلادي بلادي
 لك حبي و فؤادي
 مصر يا أم البلاد
 انت غايتي والمراد
 وعلى كل العباد
 كم لنيلك من اياد
 بلادي بلادي بلادي
 لكِ حبي و فؤادي

### Латин транскрипциясе

Bilәәdi, bilәәdi, bilәәdi,

Lәkә xubbi wә fu’aadi, fu’aadi,

Bilәәdi, bilәәdi, bilәәdi,

Lәkә xubbi wә fu’aadi, fu’aadi.

Miŝriyu әmmul-bilәәdi, bilәәdi,

Әnti ģaayәtүn wәl-muraadu, muraadu,

Wә ğәlәyyә kүllil-ğibaadi, ğibaadi,

Kәm liniilikә min әyәәdү, әyәәdү.

Bilәәdi, bilәәdi, bilәәdi,

Lәkә xubbi wә fu’aadu, fu’aadu,

Bilәәdi, bilәәdi, bilәәdi,

Lәkә xubbi wә fu’aadu, fu’aadu.

### Тәрҗемәсе

Ватаным, Ватаным, Ватаным,

Мәхәббәтем сиңа һәм җаным, Ватаным!

Олылыйм Аллаһны, Ватанны,

Багышлап иң изге догамны, догамны.

Морадым, гамәлем багышлыйм тик сиңа,

Көч куеп, тир түгеп тапканым – тик сиңа,

Илләрнең борынгы анасы, Ватаным,

Кадерли сине ил баласы, Ватаным.

Нил кебек куәтле һәм ямьле,

Әй, Мисыр, имин бул син мәңге, бул мәңге.

Ватаным, Ватаным, Ватаным,

Мәхәббәтем сиңа һәм җаным, Ватаным!

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Мисыр мәдәнияте
Румыния һимны

## Тарих

1848 елның инкыйлаби ватанпәрвәрлек җыры “Deşteaptǎ-te române!” (“Уян, румын!”) 1989 елда гына илнең рәсми гимны буларак расланды. Шуңа да карамастан, бу "язмыш җыры" моңа кадәр 141 ел дәвамында румыннар тормышында гаять әһәмиятле урын алып торды һәм бервакытта да игътибар үзәгеннән читкә тайпылмады.

гимнның 11 куплеттан торган текстын шагыйрь Андрей Мурешану (Andrei Mureşanu, 1816-1863), музыкасын халык иҗаты белгече Антон Панн (Anton Pann, 1796-1854) 1830 нчы елларда ук язган булган. Бу ике иҗат кешесе ул вакытта таныш булмаганнар әле һәм әсәрләрен бер-берсенең иҗат җимешеннән хәбәрдар булмаган килеш тудырганнар.

Көй белән шигырьне 1848 елдагы инкыйлаб вакытында бөтенләй башка кеше – җырчы Георге Ученеску (Gheorghe Ucenescu, 1830-1896) “бергә тоташтырган”. Ул бу җырны беренче тапкыр нәкъ шул 1848 елда Брашов шәһәрендә җырлаган. Шуннан соң гимн тиз арада бөтен илгә таралган.

1944 елның 23 августындагы дәүләт түнтәрешендә "Уян, румын!" урамнарда туплар гөрселдәве, гранаталар шартлавы һәм автоматлар тырылдавы арасындагы тынлыкта өзек-өзек ишетелеп торды.

Һәм гомумән, Румыниядә нинди генә кискен хәлләр булмасын, бу җыр яңадан һәм тагын бер кат көн тәртибенә килеп баса торган булды. Эчтәлегенә салынган азатлык һәм бәйсезлек рухы аны гел күңелләргә салып торды.

“Румын Марсельезасы” дип аталган бу гимн Икенче Бөтендөнья сугышыннан соң тыелган иде — 1947 елның 30 декабрендә, король Михаил I тәхеттән бәреп төшерелеп,  коммунистлар дилбегәне үз кулына тоткач ук. 1953-1977 елларда “Te slăvim, Românie” ("Данлыклыйбыз сине, Румыния") исемле әсәр гамәлдә булды. Шуннан соңгы 12 ел дәвамында  Чаушеску режимы **Trei culori** („Өч төс“) исемле бөтенләй төссез җырны гимн итеп тотты. 1989 елның антикоммунистик инкыйлабында "Уян, румын!" ватандашларны кабат урамнарга чакырды.

Хәзерге заманда Мурешану шигыренең 4 куплеты бәйрәм көннәрендә һәм ил күләмендәге төрле тантаналарда кулланыла. Халыкара мөгамәләләрдә, спорт чараларында һәм гимннарның башкарылу вакыты чикләнгән башка очракларда беренче яки беренче ике куплеты гына уйнала.

“Уян, румын!” ил гимны буларак кына түгел, җырчыларның патриотик репертуарында аерылгысыз бер өлеш итеп тә күзаллана.

## гимнның беренче куплеты

**гимнның тулы тексты**:
Deșteaptă-te, române, din somnul cel de moarte,
În care te-adânciră barbarii de tirani!
Acum ori niciodată croiește-ți altă soarte,
La care să se-nchine și cruzii tăi dușmani!

Acum ori niciodată să dăm dovezi la lume
Că-n aste mâni mai curge un sânge de roman,
Și că-n a noastre piepturi păstrăm cu fală-un nume
Triumfător în lupte, un nume de Traian!

Priviți, mărețe umbre, Mihai, Ștefan, Corvine,
Româna națiune, ai voștri strănepoți,
Cu brațele armate, cu focul vostru-n vine,
„Viață-n libertate ori moarte!” strigă toți.

Preoți, cu cruce-n frunte! căci oastea e creștină,
Deviza-i libertate și scopul ei preasfânt.
Murim mai bine-n luptă, cu glorie deplină,
Decât să fim sclavi iarăși în vechiul nost' pământ!

## Сылтамалар
http://news.bbc.co.uk/olmedia/1055000/audio/_1057466_romania.ram

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Румыния
Төркистан рейхскомиссариаты

**Төркистан рейхскомиссариаты** — Өченче рейх тарафыннан ССРБ территориясендә оештырылырга тиешле булган бишенче рейхскомиссариаты.

Бөек Ватан сугышы башлану алдыннан алман теоретигы Альфред Розенберг ССРБ җирлегендә алман вәкилләре җитәкләгән берничә ярымдәүләт - рейхскомиссариат - оештыру планын эшләгән иде.  Бу планга ярашлы Алмания җиңүдән соң биш рейхскомиссариат төзелергә бурычлы иде: Украина, Кавказ, Остланд, Мәскәвия һәм Төркистан.
## Территорияләр һәм административ бүленеш
Баштан Төркистан рейхскомиссариаты эченә биш Урта Азия республикасы (Казакъстан, Үзбәкстан, Төрекмәнстан, Таҗикстан, Кыргызстан), ике Идел-Урал республикасы (Татарстан, Башкортстан), Алтай республикасы һәм кайбер мәгълүматларга караганда Мари Иле белән Удмуртия җирләре керергә тиешләр иде.
## Төркистан һәм Идел-Урал легионнары
1941 елның көзендә алман әсиренә эләккән төрки халыклар вәкилләреннән Төркистан һәм Идел-Урал легионын туплау эше башлана.

## Искәрмәләр




## Сылтамалар
* Идел-Урал легионы

Төркем:Өченче рейх
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Törkistan Legionı

Törkistan Legionı— İkençe bötendönya suğışı waqıtında almannarğa äsirgä eläkkän Urta Aziädäge törki xalıqlar  (qazaqlar, üzbäklär, törekmännär, qırğızlar, uyğırlar h.b.) wäkillärennän torğan ğäskärlär bula. Berençe citäkçese üzbäk Wäli Qayum, anıñ urınbasarı - üzbäk Baymirza Xäit buldılar.

Töp maqsatı Törkistan xalıqların berläşterep SSRB-ğa qarşı qoral totıp köraşü buldı.

## Monı da qarağız
* Kollaboratsionism

## İskärmälär



Törkem:Икенче бөтендөнья сугышы

Төркем:Үзәк Азия
Ирәндек

[right|300px|thumb|Ирәндек [Баймак районында. ]]
**Ирәндек** (, рус.&nbsp;*<span lang="ru">Иренды́к</span>*) — Көньяк-көнчыгыш Башкортстандагы тау аркасы. Озынлыгы — 135 км. Иң югары ноктасы — Көзгенташ тавы (биеклеге 987 м). Тау аркасы Башкортстаннан Учалы, Әбҗәлил, Баймак һәм Хәйбулла районнарында урнашкан. Ирәндек тавы порфирит, диабаз, эсбез (известняк) кебек тау токымнарыннан барлыкка килгән. Төньяк өлешендә — урман белән капланган тайга, көньягында — бүтәгә-кылган үләнле дала. Ирәндек Урал тауларының матур урыны. Монда борыңгы шәһәрчекләр, остаханәләр һәм ташланган авыллар урыны табыла. Көнчыгыш битендә Ибраһим шарлавыгы урнашкан.

Ирәндекнең Учалы районында урнашкан төньяк өлеше *Бәләкәй (Кече) Ирәндек* тип атала. Иң биек түбәләре - Тораташ (921 м) һәм Кәҗәташ, Карт-Муйнак авылы янында урнашкан. Иң төньяк ноктасында, Комсомольск касабасы янындагы Бөркет-тау түбәсе аша Ирәндек Күмәч тау аркасына тоташа.

## Топоним
Исеменең килеп чыгышы белән бәйле  риваяте бар. Алданган Омырдак таудан төшеп үзәнгә җиткәч:
— Хәзер без өйрәндек!, - дип кычкырып җибәргән.

## Күлләре һәм елгалары
Тау аркасы буенда матур елга һәм күлләр урнашкан. Көнбатыш битендә — Граф күле һәм Талкас күле. Тау түбәсеннән Таналык һәм Төяләс елгалары агып төшә.

Учалы районында Ирәндек буеннан Уй елгасы агып төшә, Карагайкүл (рус. Ворожеич) урнашкан.

Төркем:Тау сыртлары
Тубуаи

**Тубуаи утраулары** яки **Острал утраулары** () — Тын океандыгы утраулар төркеме. Җәмгыять утрауларыннан көньяктарак урнашкан, 5 (Мария, Раиваваэ, Риматара, Руруту, Тубуаи) утраудан гыйбарәт. Француз Полинезиясе составында.

Мәйданы — 174 км². Утрауларның күпечелеге вулканнар эшчәнлеге нәтиҗәсендә пәйда булган, иң биек ноктасы — 435 м. Тропик пассатлы климат.  пальмасы, банан плантацияләре бар. Төп шәһәр — Матаура.

Утрауларны 1777 елда инглиз диңгез сәяхәтчесе Җ. Кук кәшеф иткән.

Tubuai depuis le motu Mitiha.jpg|
Tubuai.jpg|


Төркем:Австралия һәм Океания утраулар төркемнәре
Гилберт утраулары

**Гилберт утраулары** (, ) — Тын океанның көнбатыш өлешендәге 16 мәрҗән утравыннан гыйбарәт утраулар төркеме.

Мәйданы 264 км². 90 меңнән артык кеше яши. Утрауларда Кирибати дәүләтенең башкаласы — Тарава урнашкан. Климаты экваториаль, эссе һәм дымлы. Елга 1000-3000 мм явым төшә; кайбер утрауларда корылыклар була. Уртача айлык температурасы +26…+28°С. Нигездә куаклыклар белән капланган. Копра экспорт қилинади.  пальмасы, яшелчәләр, фруктлар үстерелә, балык тотыла.

Утрауларны 1764—1824 елларда инглиз диңгез офицерлары тарафыннан кәшеф ителгән. Капитан Җ. Гилберт исемен йөртә. 1892—1979 елларда Англия  булган. 1979 елдан Кирибати составында.

Төркем:Австралия һәм Океания утраулар төркемнәре
Төркем:Гилберт утраулары
«Сираҗи сүзе» газетасы

**«Сираҗи сүзе»** — иҗтимагый-сәяси газета. Казанда нәшер ителә. Айга бер тапкыр, 2017 елның июленнән айга 2 чыга.

Аерым урын газетада тел, милләт проблемаларына бирелә.

«Сираҗи сүзе» газетасының беренче номеры 2014 елда чыга. Тиражы — 8 мең данә (*[[2015 ел|2015]]*), 9 350 (*[[2017 ел|2017]], [[июнь]]*).

## Сылтамалар
* Рәсми сайты
*  Газетаның Вконтактедагы сәхифәсе

Газета 2015 елда чыга башлады!

С
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Силэнд кенәзлеге

**Силэнд кенәзлеге** () — 1967 елда үзен үзе бәйсез ил дип игълан иткән территория, дөньяда үзен үзе бәйсез дип игълан иткән илләрдән территориясе буенча иң кечкенәсе. Бөекбритания ярларыннан 7 диңгез миле (13 *км*) ераклыгында, диңгез платформасында урнашкан.

## Тарихы
Әүвәл Силэнд кенәзлеге Бөекбританиянең  Икенче бөтендөнья сугышы вакытында төзелгән Рафс-Тауэр диңгез базасы булган. Ул нефть платформаларын урнаштыру тәртибендә корыла, зенит туплары һәм зур булмаган солдат гарнизонын тоту өчен хезмәт итә. Платформа диңгез төбенә беркетелгән, авырлыгы 4,5 мең тонна.

1966 елда Бөекбритания армиясе майоры Рой Бэйтс әлеге ташландык платформага килә, анда үзенең пират радиостанциясен урнаштырырга уйлый. Ике айдан британ хөкүмәте диңгездәге корылмалардан радиоэфирга чыгуны тыю турында канун кабул итә. Әлеге канун кабул ителүгә протест йөзеннән, 17 көннән Рой Бэйтс Силэндны бәйсез ил дип, үзен кенәз Рой I дип  игълан итә. Илнең ватандашлары, хөкүмәте, икътисады  барлыкка килә.

1978 елда илдә дәүләт түнтәрелеше булып ала. Монархның өйдә булмавыннан файдаланып, Силэнд премьер-министры алманияле Александр Ахенбах монархның улы Майклны тотык итеп ала. Ләкин яшь шаһзадә сак астыннан кача, гаскәр туплап, хакимиятне атасына кайтарып бирә, сатлыкҗаннарны йозак астына утырта.

Алмания хөкүмәте А. Ахенбахны азат итү турында сөйләшергә үзенең дипломатын җибәрә. Әлеге вакыйганы Силэнд ватандашлары үз илләренең статусын тану дип кабул итә.

1987 елда британ хөкүмәте Британия яр буе суларының озынлыгын 3 мильдән 12 диңгез миленә озынайта, шулай итеп, Силэнд Британия территориясе эчендә кала. Британия хөкүмәте платформаны кулга төшермәкче булгач, Силэнд кешеләре ягыннан каты каршылыкка очрый.

2006 елда платформада янгын чыга. Зыян күргән биналар бер ел эчендә төзәтелә.

Хәзерге вакытта, статусы танылу-танылмауга бәйсез рәвештә, Силэнд — үз маркасы, валютасы, король гаиләсе, паспорты, конституциясе булган мини-ил. Дәүләткә нигез салучы Пэдди Рой Бэйтс 2012 елда вафат була.

## Икътисады

* Силэнд казнасы туризм, веб-хостинг, онлайн-казино кебек коммерция авантюралары исәбенә тулыландырыла.
* Билгеле бер хак түләп, теләгән кеше барон һәм баронесса титулы сатып ала ала.
* 1997 елда 150 мең паспорт бирелә, ләкин күбесен, җир шарының төрле почмагында җинаятьләрдә кулланылганлыгы билгеле булгач, гамәлдән чыгарырга туры килә.
* 2007 елда *PirateBay* сайты платформада штаб-фатирын  урнаштырмакчы була.

## Сылтамалар
*  Диңгез платформасында бәйсез дәүләт игълан иткән дуамалның тарихы
*  Белоголовцев Н. Ил сатам, тиз, очсыз 

## Искәрмәләр

Төркем:Аурупа дәүләтләре
Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Кәрлә дәүләтләр
Төркем:Танылмаган дәүләтләр
Aleñ Deloñ

**Aleñ Fabieñ Moris Marsel Deloñ** (fransuzça *Alain Fabien Maurice Marcel Delon*, 1935 - 18.08.2024), **Alen Delon** bularaq küberäk bilgele - Fransiä kinoaktörı, teatr aktörı, rejissör, prodüsser, stsenarist. 1960-1980 yıllarda kino-yoldız häm seks-simvol.

Anıñ qatnaşuı belän iñ tanılğan filmnar: "Yaqtı qoyaşta" (*Plein Soleil*, 1960), "Rokko häm anıñ bertuğannarı" (*Rocco e i suoi fratelli*, 1961), "Qaplan" (*Leopard*, 1963), "Bezneñ tarixıbız" (*Notre Histoire*, 1984, ike Sezar premiäse).

Şäräfle legion ordenı ofitserı.

Aleñ Deloñ SSRB xatın-qızları arasında kiñ tanılğan bulğan häm anıñ iseme kümäklek isemgä äylängän.

## Tormış yulı

1935 yılda Parijnıñ könyaq bistäsendä dönyağa kilä. Ätise korsikalı.

1953 yılda aqça öçen ğäskärgä kitä, paraşüt-desant ğäskärendä Hindqıtay suğışına elägä.

1956 yılda armiädän kitä.

1957 yılda kinoda töşerelä başlıy.

## İcat

## Ädäbiät

*    Брагинский А. В. Ален Делон. — ЭКСМО, 2003. — ISBN 5-699-02279-1.
*    Наумова Ю. Ален Делон. — 2001. — ISBN 5-224-00782-8.
*    Райн А. Цондергельд. Ален Делон. — Панорама, 1996. — ISBN 5-85220-507-9.

Төркем:Франция актерлары
Фриз утраулары

**Фриз утраулары** (, , ) — Төньяк диңгездәге утраулар төркеме, Нидерландлар, Алмания һәм Дания составында. Нидерландлардан Ютландия ярымутрвына хәтле якынча 250 километрга сузылган һәм өч төркемгә бүленә (Көнбатыш Фриз утраулары, Көнчыгыш Фриз утраулары вә Төньяк Фриз утраулары). Кыйтгадан *ваттлар* полосасы белән аерылган. Тәбәнәк (20 метргача) үрләр, арчанлыклар, нарат урманнары бар. Тыюлыклар, климатик курортлар бар.

Фриз халкы исеме белән аталган.

Төркем:Төньяк диңгез утраулары
Мариус Максютов

**Мариус Максютов** — Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре.

Мариус Фаиз улы Максютов 1937 елның 12 декабрендә Башкортстан АССР Стәрлебаш районы Карагыш авылында колхозчы гаиләсендә туган. 1955 елда район үзәге Стәрлебашта I-санлы урта мәктәпне, 1960 елда Башкортстан дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый. 1960-1961 елларда Стәрлетамак районы Кабакош урта мәктәбе директоры булып эшли. 1961-1965 елларда Стәрлебаш, Стәрлетамак районаннарында ВЛКСМ район комитеты секретаре вазифасында.

1965-1968 елларда – Стәрлетамак станок төзу заводының матбугат органы – “Станкостроитель” гәзите мөхәррире.

1968-1996 елларда Кызыл таң республика гәзитенең үз хәбәрчесе. Редакциядә тырыш һәм фидакяр эшләгәне өчен «Башкортстан республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән почетлы исем ала.

Талантлы җурналист М. Максютовның йөзләрчә мәкаләләре, очерк-сурәтләмәләре, репортаҗлары аша укучы совет кешесенең тормышы, хезмәте, якты киләчәккэ омтылган  уй-хыяллары дөньясын күз алдына китерә ала. Аналитик җурналист буларак, Мариус Максютов укучыны дөньяга аек күз белән карарга, аңа дөрес бәя бирергә өйрәтергә омтылды.

Бик күпләр кебек, ул гомере буе “үзе өчен генә” шигырьләр яза, әмма тик 1996 елда гына дуслары һәм танышлары, балалары ярдәме белән “Көзге яфраклар ялкыны” китабы дөнья күрде. Китапка кергән шигырьләр Мариус Максютовны татар шагыйрьләренең беренче сафына куйды. Ә “Җырларымда калырмын” (1998), “Якты эз”  (соңгы җыентыкның электрон вариантын аның сайтында табарга була) бу югары бәяне янә беркат раслады.

Мариус Максютов – тирән мәгърифәт, мәдәнияткә ия шәхес иде. Чит ил телләрендә басылган әдәби – публицистик әсэрләрне иркен укый, борынгы гарәп текстларын туплап өйрәнә һәм үзе дә гарәп шрифтында иркен яза иде.

Ул бай һәм киң эчтәлекле китапханә туплаган иде. Шагыйрьның кызы Гүзәл хәтерләвенчә, ул телевизорны өнәми, төрле алымнар кулланып, балаларны китап яратырга өйрәткән. “Үзе дә күп һәм тиз укыр иде, китапка тотыну өчен һәр буш минутны файдаланыргә тырышыр иде”.

“Безнең өйдә һәр вакыт кешеләр күп була иде. Данлы артистлар, галимнәр, язучылар күп була иде. Алар белән, бергә районнардан күпләп аның ярдәменә мохтаҗ кешеләр килә иде”, дип хәтерли Мариусның өлкән улы Азат.

1995 елда ул нык авырый башлый. Табиблар аңа куркыныч яман шеш диагнозы куялар. Бар көчен, рухын аяусыз чир белән көрәшкә кушып, ул якыннарын мәшәкатьләмәскә тырыша,  дөньяда мөмкин булганын эшләп калырга ашыга.

Стәрлетамак әдипләре берләшмәсе әшендә катнашып, яшьләргә эшлекле киңәшләре белән ярдәмләшә. XIX гасыр мөселман шагыйре якташыбыз Шәмсетдин Зәки исемендәге премияны гамәлгә куеша.

Мариус Максютов 1999 елның 26 октябрендә вафат булды.

Шигъри, прозаик әсәрләрендә данлаган туган Карагыш авылы зиратында җирләнде.

## Чыганаклар
http://mariusmaksyutov.com/ 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Йога

**Йога** — һинд мәдәниятендәге төшенчә, киң мәгънәлә төрле рухи, психик һәм физик тәҗрибәне берләштерә, индивидуумның рухи һәм психик яктан тота белү ысулларын өйрәнү максатында индуизм һәм буддизмның төрле юнәлешләрендә кулланылган организмның психик һәм физиологик функцияләре белән идарә итү . Тар мәгънәдә, йога — индуизм философиясенең алты ортодоксаль мәктәпләренең (даршан) берсе.

Йоганың тәүге максаты — дөньяда кешенең онтологик статусын үзгәртү.

Йоганың төп юнәлешләре&nbsp;— раджа-йога, карма-йога, джнана-йога, бхакти-йога һәм хатха-йога. Индуизм философиясенә ярашлы, раджа-йога системасында тасвир ителгән «Йога-сутрах» Патанджали йога төшенчәсен бирә. Веда, Упанишады, «Бхагавад-гита», «Хатха-йога-прадипика», «Шива-самхита» һәм Тантры кебек индуизм тасвирламаларында йога тикшерелә. Йоганың ахыргы максаты төрле булуы мөмкин: физик сәламәтлекне ныгыту һәм мокши хәленә җитү. Йоганы өйрәнүче һәм кулланучы кешене "йог" яки "йогин" яки "йогини" (хатын-кыз роды) дип аталырга мөмкин.

## Этимология
Йога сүзе тамыры *йодж* яки *йудж* булган санскриттан барлыкка килгән, бу сүзнең мәгънәләре күп  : югән, югәнләү, берләштерү, бәләү, һармония .

Беренче мәртәбә «Риг-веде»да, беренче һинд әдәбияты комарткысында телгә алына.

## Шулай ук карагыз
* Авадхута
* Медитация
* Мантра
* Фитнес-Йога
* Дживамукти-йога
* Йога-Васиштха
* Гимнософистлар
* Йогатерапия

## Искәрмәләр



## Әдәбият
* *Вивекананда С.* Философия йоги. Изд-во «Амрита», 1992. 512 с. ISBN 5-86667-004-6
* *Элиаде М.* Йога. Бессмертие и свобода. СПб.: Лань, 1999. ISBN 5-8114-0184-1
* *Дюмулен Г.*Глава 2. Элементы йоги в буддизмеИстория дзэн-буддизма. Индия и Китай&nbsp;— СПб.ОРИС1994336&nbsp;бISBN 5-88436-026-6.
*  (fourth revised & enlarged edition).
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Йога
Антарктика ярымутравы

**Антарктика ярымутравы** (1961 елга кадәр совет һәм инглиз хариталарында *Греям җире*, АКШ үариталарында *Палмер ярымутравы*, Чили хариталарында *O’Һиггинс җире*, Аргентина хариталарында *Сан Мартин җире* дип атлаган) — Антарктида кыйтгасының бер өлеше.

Ярымутрау көньяктан төньякка 1 200 километрга, көнбатыштан көныгышка якынча 200 километрга сузылган. Үзәк өлеше — 1 500-2 000 метр биеклекле бозлыклы плато; иң биек ноктасы — Җексон тавы (3184 м). 
Яр буенда өлешчә боздан азат тау массивлары киң таралган.

Ярымутрау климаты Антарктидада иң йомшак дип санала. Гыйнварның уртача температурасы -2...+1°С, июльнең уртача температурасы —15...-20°С. Еллык явым-төшем микъдары 100-500 мм.

Климаты йомшак булганга биредә фәнни-тикшеренү станцияләрнең Антарктидада иң тыгыз концентрациясе күзәтелә. Антарктика ярымутравы территориясенә берьюлы Чили, Аргентина һәм Бөекбритания үз дәгъваларын белдерәләр.
## Галерея

Ant-pen map.png|Харита
Mount Jackson, Antarctica.jpg|Җексон тавы
Lemaire Channel, Antarctica (6062668794).jpg|Лемер бугазында
Антарктика турында килешү

**Антарктика турында килешү** — Антарктида районының демилитаризацияне, фәкать тыныч максатлар өчен куллануны һәм атом-төш коралыннан азат зонасын булдыруны күздә тоткан килешү. 1959 елның 1 декабрендә Вашингтонда төзелгән вә 1961 елның 23 июнендә 12 дәүләт (Австралия, АКШ, Аргентина, Бельгия, Бөекбритания, КАҖ, Норвегия, Польша, Россия, Франция, Чили, Яңа Зеландия, Япония) тарафыннан ратификацияләнгәннән соң көчкә кергән.

Килешүнең төп максаты — Антарктиданы бөтен кешелек дөньясы мәнфәгатьләрендә файдалану өчен мөмкинлек булдыру, фәнни тикшеренүләр һәм халыкара хезмәттәшлек өчен уңай мөхит булдыру. Атом коралын сынау һәм радиоактив материалларны күмү тыелган.
## Искәрмәләр

Төркем:Халыкара килешүләр
Петр I утравы

**Петр I утравы** () — Тын океанның көньяк өлешендә кеше яшәми торган утрау. Антарктидадан 400 км ераклыкта урнашкан. Норвегия утрауны үз биләмәләр составына кертә, әмма Антарктика турында килешү Антарктиканың нинди дә булса районда нинди дә булса дәүләтнең суверенитетын танымый.

Утрау төньяктан көньякка 19 кмга, көнбатыштан көнчыгышка 11 кмга сузылган. Иң биек ноктасы — Ларс Кристенсен пигы (1640 м). Килеп чыгышы ягыннан вулканик утрау, күбесенчә базальтлардан төзелгән. Утрауның 95% өлеше бозлыклар белән капланган.

Утрауны 1821 елның 11 гыйнварында Фаддей Беллинсһаузен җитәкчелегендәге экспедиция кәшеф иткән. Утрауга беренче булып 1929 елда норвеглар килеп төшкәннәр. Алар утрау өстендә Норвегия байрагын беркетеп куялар һәм утрауны Норвегия территориясе дип игълан итәләр.
## Искәрмәләр

Төркем:Антарктикада территориаль дәгъвалар
Төркем:Буйсынган территорияләр
Британ антарктик территориясе

**Британ антарктик территориясе** () — Бөекбритания дәгъва белдерә торган Антарктика секторы. Ул көньяк киңлекнең 60нчы градусыннан көньяктарак, көнбатыш озынлыкның 20-80 меридианнары арасында урнашкан.

Үз эченә Көньяк Шетланд утрауларын, Көньяк Оркней утрауларын, Антарктика ярымутравын, Уэддел диңгезенең яр буен һәм көньяктарак (Көньяк котыпка хәтле) урнашкан Антарктида җирләрен кертә.

Британия Антарктикасы территориясенең өлеше Чилинең территориаль дәгъвалары һәм Аргентинаның территориаль дәгъвалары белән «кисешә».

Төркем:Антарктикада территориаль дәгъвалар
Meril Strip

**Meril Strip** (inglizçä *Mary Louise «Meryl» Streep*, 1949) - AQŞ teatr häm kino aktrisası. Xäzerge zamandağı iñ tanılğan aktrisalarnıñ berse bulıp sanala.

"Oskar" premiäse öç tapqır iäse (19 nominatsiä), "Sputnik", *BAFTA* büläge 2 märtäbä iäse, AQŞ kinoaktörları gildiäse, "Emmi", "Altın globus" premiäse 8 tapqır iäse (29 nominatsiä), Holliwud "Dan alleyäse" isemle yoldızı, Kann (1989) häm Berlin (2003) kinofestivale büläge iäse.

Meril Strip qantnaşuı belän iñ tanılğan filmnar: "Bolannarğa awçı" (*The Deer Hunter*, 1978), "Kramer Kramerğa qarşı" (*Kramer vs. Kramer*, 1979), "Sofi saylawı" (*Sophie's Choice*, 1982), "Afrikadan" (*Out of Africa*, 1985), "İblis Prada nı kiep yöri" (*The Devil Wears Prada*, 2006), "Medison bülgese küperläre"(*The Bridges of Madison County*, 1995), "Şiklänü" (*Doubt*, 2008), "Timer xatın" (*The Iron Lady*, 2011).

## Ädäbiät

*    http://www.merylstreeponline.net/ Räsmi säxifä
* http://www.simplystreep.com/

Төркем:Актрисалар
Чили Антарктикасы

**Чили антарктик территориясе** () — Чили дәгъва белдерә торган Антарктика секторы. Ул көньяк киңлекнең 60нчы градусыннан көньяктарак, көнбатыш озынлыкның 53-90 меридианнары арасында урнашкан.

Халык саны — 115 кеше (2012). Мәйдан — 1 250 257,6 км².

Үз эченә Көньяк Шетланд утрауларын, Антарктика ярымутравын, (өлешчә) Элсверт җирен һәм Ронне шельф бозлыгын кертә. Административ ягыннан *Магальянес-и-ла-Антарктика-Чилена* вилаяте *Антарктика-Чилена* өлкәсенең *Антарктика* коммунасына карый. Аргентина һәм Бөекбритания Чили Антарктикасының бер өлешен үзенеке дип саный.
## Моны да карагыз
* Британ антарктик территориясе
* Аргентина Антарктикасы
## Искәрмәләр

Төркем:Антарктикада территориаль дәгъвалар
Balhara patşalığı

**Balhara patşalığı** -  borınğı bolğarlar gömän itelä torğan däwläte, Oksus yılğası (bügenge Amudärya), Pamir tawları, Hindukuş üzännäre territoriäsendä urnaşqan bulğan.

Qayber Bolğariä ğälimnäre (Dr Peter Dobrev) buyınça däwlätkä nigez salu waqıtı - 12 b.e.q. ğasırda, *Ashharatsuyts* çığanağı buyınça 7-6 b.e.q. ğasırda bulğan.

## İsem

Sanskrit buyınça "Bal" - "Köç", "Hara" - "Xuca, Xakim" digän süzlär, şulay itep Bolğar - "Köç iäse" dip tärcemä itärgä bula.

Bütän yurama buyınça Balx - Balhara başqalası ataması, ä Bolğar - Balx ire (ar - bügenge tatar "ir" süzenä tiñ) - "Köçle ir" digän süz. Bu qaraş buyınça Balkannar da bu süzdän çıqqan.

## Tarix

Balhara patşalığı teoriäse buyınça bolğarlar qäbiläläre näq şuşı däwlättän çıqqan häm elekkän ük hind-awrupalı, Ariy näselenä qarıy. Soñraq öleşçä törkiläşä häm *xalıqlar böyek küçü* däwerendä (2-5 ğasırda) hunnar belän Awrupağa kilä.

Annarı 6 ğasırda Böyek Bolğar ilenä nigez salına, ä ul tarqalğannan soñ Dunay Bolğariäse häm İdel buyı Bolğarı kilep çıqqannar.

Bolğarlarnıñ Hind-Awrupalı - Baktriä-İranlı çığışı tik Baktr-Bahtr-Balx-Bolğar tarixi isemnäre häm tatarlar belän iranlılar oxşaş DNK-gaplogruppaları belän dälillänä /  Qayber belgeçlär bolğarlar - törkiläşterelgän Hind-Awrupalı (Baktriä-İran) qäbiläläre bulğan dip sanıylar.

## Ädäbiät

*    Eremian, Suren. Reconstructed map of Central Asia from ‘Ashharatsuyts’.
*    Shirakatsi, Anania, The Geography of Ananias of Sirak (Asxarhacoyc): The Long and the Short Recensions. Introduction, Translation and Commentary by Robert H. Hewsen. Wiesbaden: Reichert Verlag, 1992. 467 pp. ISBN 9783882264852
*    Бакалов, Георги. Малко известни факти от историята на древните българи. Списание Наука. Съюз на учените в България. Том 15 (2005) Книжка 1.
*    Димитров, Божидар. Българите и Александър Македонски. София: Издателство Тангра, 2001. 138 стр. ISBN 9549942295
*    Добрев, Петър. Непознатата древна България. София: Издателство Иван Вазов, 2001. 158 стр. ISBN 9546041211
*    US Department of State. Background Note: Bulgaria. Historical Highlights.
*    Fries, Lorenz and Claudius Ptolemy. Tabula IX. Europae. In: Servetus, Michael. Opus Geographiae. Lyon, 1535.
*    Germanus, Nikolaus and Claudius Ptolemy. Geographia. Ulm: Lienhart Holle, 1482. (fragment)
*    Бартолд В.В. "Работы по исторической географии и истории Ирана" т. VII, М. 1971.
*    Литвинский Б.А. "Древние кочевники "Крыши мира", М. 1972, с. 173-174
*    Алексиев-Хофарт А. "Митраизмът и древните българи", С. 2009, с. 116-120
*    Войников. Живко. "Произход и преселения на древните българи, Кавказки и Азиатски паралели (в търсене на нов поглед върху стария въпрос). С. 2013 г.

Төркем:Болгарлар
Төркем:Бөек Болгар
Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Дунай буе Болгары
Ямантау

**Ямантау** — Башкортстанда тау массивы.

Төньяк-көнбатышка сузылган, киңлеге - 3 км, озынлыгы - 5 км. Тау түбәләре — Олы Ямантау (1640 м) һәм Кече Ямантау (1510 м).«Олы Ямантау» Көньяк Уралның иң биек ноктасы. Башкортстанның Белорет районы Көньяк Урал тыюлыгы биләмәсендә урнашкан.

Еллык явым-төшем микъдары 700 - 1100 мм. Кар катламы 80-100 см һәм уртача 180-дән 205 көнгә кадәр ята. Ландшафтның югарыда биллелеге билгеләнә. Гыйнварда уртача температура −14-17&nbsp;°C, июльда +9-16&nbsp;°C.

Тау итәгендә Межгорье шәһәре (ябык административ-территориаль берәмек) урнашкан, кайсыбер чыганаклар буенча эре масштаблы серле җир асты төзелеше башкарыла. Кайсыбер чыганаклар буенча, бу ракета очыру шахтасы, башкалары буенча — VIP-бункер. Халыкта «Путин бункеры» дип атала .

## Топонимика
Башкортлар еш очракта географик объект исемнәренә гамәли мәгънә салган. "Яман тау" исеме, бәлки, көтү көтәргә мөмкинлек бирмәгән сазлы һәм вакташлы тау бите булганга көндәлек тормышка кереп калгандыр. Шулай ук урындагы ,башкортлар арасында, тау башына менгән вакытта атлар үлә, дигән ышаныч яши. Ниһаять, тау битендә яшәгән күп санлы аюлар булуы мөһим чынбарлык.

П. И. Рычков үзенең «Ырынбур топографиясе»ндә болай дип яза: Ногай даругасындагы Яман Тау, ягъни әшәке тау, усал тауда һәрвакыт карлар ята...

## Әдәбият
* *Рычков П. И.* Топография Оренбургская. , 1762. С. 243.

## Сылтанмалар
* Ямантау фотолары Panoramio 
* Көньяк Уралның иң биек тавы — Ямантау
* Ямантау фтолары
* Карта окрестностей Ямантау
* Ямантау 
* Что происходит на Ямантау? 
* История выбора: Иримель или Ямантау. 60 — е годы прошлого века.

## Сылтанмалар


Төркем:Тау массивлары
Төркем:Мең метрлы тау түбәләре
Банк

**Банк** (итал.&nbsp;*<span lang="it">banco</span>* — эскәмия, акча алыштыручылар акча сала торган урын) — кредит оешмасы, акча һәм кыйммәтле кәгазьләр белән төрле төрдәге операцияләр үткәрә, хөкүмәткә, ширкәтләргә, ватандашларга һ.б. банкларга хезмәт күрсәтә.

Банкларның төп максаты акча әйләнешен рациональ оештыру, түләүләр һәм өстәмә ресурслар туплауны тәэмин итү юлы белән икътисад үсешенә булышу. Базар мөнәсәбәтләре үсү белән акча-кредит өлкәсендә көйләү һәм күзәтчелек итү өчен икътисади ихтыяҗ туа. Акча эмиссиясенә һәм кредит оешмаларына күзәтчелек итүне гамәлгә ашыручы үзәк банклар шулай барлыкка килә. Алар дәүләт белән икътисад арасында аралашучыга әверелә. Рәсәйдә Дәүләт банкы 1860 елда оеша.

Совет чорында банклар системасына ССРБ Дәүләт банкы, ССРБ Төзелеш банкы һәм ССРБ Тышкы сәүдә банкы кебек универсаль кредит учреждениеләре керә. 1990-елларда ике дәрәҗәдәге банклар системасы формалаша.

Беренче дәрәҗәдәгесе – РФ-ның Үзәк банкы (Рәсәй банкы). Ул кредит оешмалары банкы булып санала һәм аңа банкнотларны монополь эмиссияләү, акча әйләнешен, кредит-банк эшчәнлеген, валюта сферасын көйләү, дәүләт алтын-валюта байлыгын саклау хокукы һәм вәкаләте бирелә.

РФ субъектларында Рәсәй банкы үзенең территориаль учреждениеләре - вертикаль идарә итү структурасы булган бердәм система тәшкил итүче Баш идарәләр һәм Милли банклардан гыйбарәт. Рәсәйнең икенче дәрәҗәдәге банклар системасын коммерция банклары һәм банкныкы булмаган кредит оешмалары формалаштыра. Алар эшчәнлегенең төп максаты - табыш алу.

РФ-тә банкларның оештырылуы һәм эшчәнлеге РФ-ның 2002 елның 10 июлендәге «Рәсәй Федерациясенең Үзәк банкы (Рәсәй банкы) турында»гы һәм 1990 елның 13 февралендәге «Банклар һәм банк эшчәнлеге турында»гы кануннарына нигезләнә. Банклар финанс базарында күп төр операцияләр башкара торган универсаль кредит оешмалары буларак эш итәләр: төрләре һәм вакытларына карап, күп төрле кредитлар бирү, кыйммәтле кәгазьләр һәм чит ил валюталарын сатып алу, сату һәм саклау; исәп-хисап эшләрен гамәлгә ашыру, өченче затлар өчен гарантияләр һәм җаваплылыкны үз өстенә алу йөкләмәләре бирү; аралашулык итү һәм ышанычнамә аша ышанып эшләү операцияләре алып бару һ.б.ш. Коммерция банкы Рәсәйнең Үзәк банкы лицензиясе нигезендә эш итә. Банклар теләсә кайсы хосусый, дәүләти, катнаш милек формасында оештырылырга мөмкин.

РФ-та 2006 елның 1 гыйнварына 1356 банк гамәлдә була һәм банклардан тыш 53 кредит оешмасы эшли.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Антонов Н.Г., Пессель М.Н. Денежное обращение, кредит и банки. М., 1995; Банковская система России. Настольная книга банкира. 
* Центральный банк России. М., 1995; Банковское дело. М., 1998.
* 
* 

## Чыганаклар

* Башкорт энциклопедиясе
* Татар энциклопедиясе  

## Искәрмә
Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Банклар
Ворошилов районы (Татарстан АССР)

**Ворошилов районы** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1935—1957 елларда гамәлдә булган.

## Тарих

Ворошилов районы элеккеге Чаллы кантоны  территориясе өлешендә 1935 елның 10 февралендә барлыкка килгән. Район исеме совет дәүләт эшлеклесе, гаскәр башлыгы К.Е. Ворошилов (1881-1969) хөрмәтенә аталган. Яңа булдырылган районның барлык хакимият органнары Теләнче-Тамак авылында 1880 елларда сәнәгатькәр Хәлфиннәр тарафыннан корылган таш биналарда урнаша.

1957 елның 29 ноябрендә Ворошилов районы исеме Яңа Юл районы дип үзгәртелә.

1959 елның  12 октябрендә Яңа Юл районы (элекке Ворошилов районы) юкка чыгарыла, аның территориясе Сарман районы составына кертелә.

## Административ бүленеш
1948 елда Ворошилов районы 20 авыл советына бүленгән.

## Шәхесләр
* 1935 елдан Ворошилов районы фирка комитетының беренче сәркатибе булып *[[Гариф Бәйкиев]]*, 1937-1938 елларда *Гәрәев*, сугыш алдыннан, сугыш елларында һәм аннан соңгы 50 нче елларда *Гали Садыйков*, 1954 елда *Вәли Ибраһим улы Фәттахов* (соңыннан ТАССР азык-төлек хәзерләү министры), 1955 елдан *Үзбәк Закиров* эшли.
* Район халык мәгарифе бүлеге мөдире булып сугыш алдыннан һәм аннан соңгы 1949-1959 елларда *Иван Кириллович Тумреев* эшли.
* Район  хастаханәсенең баш табибы булып сугыш алдыннан, сугыш елларында, сугыштан соң *Зифа Рәшит кызы Галләмова* эшли.
* Теләнче-Тамак даруханәсен () сугыш һәм сугыштан соңгы елларда *Йоха Зилиховна Рудковская* *(Шәрипова)* җитәкли.
* Ветеринария хезмәте күрсәтү 1937 елдан башлана. Беренче оештыручысы һәм җитәкчесе *Нәҗип Хуҗиәхмәт улы Зәйнуллин* була. 1940-1942 елларда баш ветврач булып *Салихҗан Ахунов*, 1947 елдан *Шәех Җәләлетдин улы Мозаффаров* эшли.
* Район кулланучылар җәмгыяте () белән 1938-1946 елларда *Сабир Кәлимуллин*, 1947 елдан *Фатих Сибиш* җитәкчелек итә.
* Район почта һәм элемтә бүлеге җитәкчеләре булып *Гариф Ризатдинов*, *Әсбах Ахунов* эшли.
* Районның милиция бүлеге җитәкчеләре *Дибердиев*, капитан *Фәхриев*, *Макаров*, *Герасимов*, *Хәсәнов* була.
* Төрле елларда прокурор булып *Баранов, Хөсәенов, Раббани Галимов* эшләгән.
* Район халык судында сугыштан соңгы елларда казый () булып *Хәсәнов, Исрафилов* эшли.
* Аэропортның  беренче директоры *Аннас Нәбиуллин* булган.
* Район юл төзелеше бүлеге җитәкчеләре булып төрле елларда *Печников, Садретдин Кәлимуллин, Газизов, Вәгыйзь Вәлиев, Гыйльметдинов* эшли.
* МТС директорлары булып *Бакинский, Хәйруллин, Иван Степанович Петров* эшли.
* Теләнче-Тамак авылында 1929 елда «Мәгариф» күмәк хуҗалыгы оештырыла. Беренче рәисе *Сабир Мөхәммәтҗан улы Кәлимуллин* (1896-1976).
* Район газетасы «Ворошиловчы»ның беренче (*1935 елдан*) редакторы ― Әкмал Шәйдуллин.

## Моны да карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Чыганаклар
# Сарман районы энциклопедиясе. 1 китап (төзүчесе Дамир Гарифуллин). Чаллы: Идел-йорт, 2000.
# Сарман районы энциклопедиясе. 2 китап (төзүчесе Дамир Гарифуллин). Чаллы, 2006.
# Бишегем: Теләнче Тамак (автор-төзүчеләр Рубис Зарипов, Ландыш Фазуллина). Казан: Ихлас, 2012 ISBN 978-5-904735-69-2

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Рафаэль Фәттахов

**Рафаэль Фәттахов** (Рафаэль Вәлиәхмәт улы Фәттахов) — икътисади-математик модельләштерү өлкәсендә зур белгеч, икътисад фәннәре докторы (1992), профессор (1992). РФ хөкүмәте каршындагы финанс университетының Регион тикшеренүләре һәм киңәеп үсү проблемалары институты директоры (2010).

## Тәрҗемәи хәле
1949 елның 6 гыйнваренда Татарстан АССР Чирмешән районы Югары Кәминкә авылында туган. Сарман районы Теләнче-Тамак авылындагы урта мәктәптә укый. Казанның 94- санлы мәктәбен, Казан финанс-икътисад институтын (1970) тәмамлаган. ССРБ ФА Үзәк икътисад-математика институтында икътисад фәннәре кандидатлыгына (1979), шул ук уку йортында докторлыкка (1992) диссертацияләр яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1970-1973 Казан финанс-икътисад институты, кече фәнни хезмәткәр.
* 1983 РСФСР икмәк продуктлары министрлыгының квалификация күтәрү институты.
* 1988 ССРБ ФА Үзәк икътисад-математика институты, лаборатория мөдире (1993).
* 2002 Уфа дәүләт авиация техник университеты хисаплау математикасы һәм кибернетика кафедрасы, төбәк икътисады кафедрасы профессоры. 
* 1997-2004 РФ ФА Уфа ФҮ социаль-тикшеренү институты директоры.
* 1997-2007 Диссертацияләр яклау шурасы рәисе.
* 2004-2007 РФ икътисади үсеш министрлыгының җитештерү көчләрен тикшерү шурасы рәисе урынбасары.
* 2007-2009 РФ шәһәр төзелеше һәм инвестицияләр үсеше дәүләт институтының  («Гипрогор» ААҖ) фән буенча директоры.
* 2010 елдан РФ хөкүмәте каршындагы финанс университеты, Регион тикшеренүләре һәм киңәеп үсү проблемалары институты директоры.

## Хезмәтләре
Инвестиция һәм гомумикътисад өлкәсендә икътисади-математик модельләштерү буена зур белгеч. Хезмәтләре икътисад метрикасына, төбәкне икътисади оптимальләштерү өлкәләренә карый. 140 тан артык фәнни хезмәт авторы. РФ региональ үсеш министрлыгының иҗтимагый шурасы әгъзасы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

## Сылтамалар
*   Р.В. Фәттахов «Чикләрсез татарлар» сайтында 
*  Р.В. Фәттахов Уфа ИСЭИ сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:Математиклар
Төркем:Икътисадчылар
Ворошилов районы

**Ворошилов районы** — административ-территориаль берәмлек (район) атамасы. Исеме  Совет дәүләт эшлеклесе, гаскәр башлыгы  К.Е. Ворошилов (1881-1969) хөрмәтенә аталган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Ворошилов районы (Татарстан АССР) — 1935-1957 елларда гамәлдә булган район.
* Ворошилов районы (Сарытау) — 1937-1957 елларда гамәлдә булган район.
* Ворошилов районы (Волгоград өлкәсе) — 1937-1957 елларда гамәлдә булган район.
* Ворошилов районы (Донецк) — Донецк шәһәре административ берәмлеге..
* Ворошилов районы (Волгоград) — Волгоград шәһәре административ берәмлеге..
 

Төркем:Районнар
Фәттахов

**Фәттахов** — татар фамилиясе. «Фәттах» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Дамир Фәттахов (11.10.1979), Казан шәһәренең Киров һәм Мәскәү районнары башлыгы (2009).
* Ирек Фәттахов (1989), җырчы (бас), ТДАОһБТ солисты, КДК укытучысы.
* Касыйм Фәттахов (1921—1981), күмәк хуҗалык рәисе (*[[Кызыл Кама районы]]*).
* Ленар Фәттахов (2003), «Рубин» ФК футболчысы (ярымсакчы). Яшүсмерләр арасында Россия чемпионы (2019). 
* Лотфулла Фәттахов (1918-1981), рәссам, Сталин премиясе (1951), Тукай премиясе (1958) лауреаты.
* Мәхмүт Фәттахов (14.09.1958), Минзәлә районы башлыгы (2001-2004), «Татпотребсоюз» рәисе (2004 елдан), ТР Дәүләт шурасы депутаты (1998-2003), РФ Дәүләт премиясе лауреаты (2000).
* Мөназыйр Фәттахов (1936), РСФСР атказанган шахтеры.
* Нурихан Фәттах (Фәттахов) (1928-2004), Татарстанның халык язучысы (1998), Тукай премиясе лауреаты (1994).
* Рафаэль Фәттахов (06.01.1949), икътисадчы-галим, профессор, икътисад фәннәре докторы.
* Рифат Фәттахов (1966), продюсер, Р. Ваһапов фонды директоры.
* Фәрит Фәттахов (03.08.1958), табиб, республика наркология диспансеры баш врачы (1998).
* Энгель Фәттахов (12.06.1961), Актаныш районы башлыгы (2006-2012, 2018 елдан), ТР премьер-министры урынбасары (2013) - мәгариф министры (2012—2017).
----
* **[[Фәттахова]]**
** Вәсилә Фәттахова ( 1979―2016), җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2015).
** Лилия Фәттахова (1972), шагыйрә, Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2021).
** Диләрә Фәттахова — Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Әпсәләмов

**Әпсәләмов**, Әбсәләмов — татар фамилиясе. Әпсәләм (Габсәләм) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Габдрахман Әпсәләмов (1911-1979), татар язучысы, Тукай премиясе лауреаты (1959).
* Минзакир Әпсәләмов (1896-1981), генерал-майор (1940), хәрби фәннәр докторы.
* Мөслим Әпсәләмов (1932—2009), укытучы, прозаик һәм публицист. БАССР атказанган укытучысы (1983).
* Рафаил Әбсәләмов (1950), табиб. БАССР XII чакырылыш Югары Советы депутаты.
* Салават Әпсәләмов (1954—2005), физика‑математика фәннәре докторы (2005).
----
* Альбина Әпсәләмова, язучы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Lüdmila Pavliçenko

**Lüdmila Mixail qızı Pavliçenko** (tumışta **Belova**, rusça *Людми́ла Миха́йловна Павличе́нко*, ukrainça *Людми́ла Миха́йлівна Павличе́нко*, 1916-1974) - dönya tarıxında iñ uñışlı xatın-märgän, 309 natsist ütergän (dälillängän). 25-nçe Çapayev isemendäge uqçı tömäneneñ märgäne, SSRB xärbi eşleklese, Sovetlar Berlege Qaharmanı (1943).

## Tormış yulı

1916 yılda Kiev gubernası Aq Çirkäw şähärendä dönyağa kilä.

1932 yılda Aleksey Pavliçenkoğa kiäwgä çığa, malay taba.

1937 yılda Şevçenko isemendäge Kiev däwlät universitetına kerä, uqçı sport törläre belän şöğellänä.

1941 yılda Böyek Watan suğışı başlanğan waqıtta ul Ädistä diplom eşen başqara, häm irekle bulıp suğışqa kitä.

1941 yılnıñ közendä Lüdmilanıñ tömäne Aqyar saqlanuına cibärelä.

1942 yılnıñ fevralendä ul tormış iptäşe Kitsenko belän minomöt utı astına elägä, Kitsenko qulı özep alına, Pavliçenko anı qırdan alıp çığa, läkin soñraq ul cäräxättän ülä.

Moldaviä, Ädis saqlanuı, Aqyar saqlanuında suğışa. 1942 yılnıñ iyülenä qädär 309 alman xärbien üterä, şul isäptän 36 doşman märgänen üterä.

## Çit ilgä säfär

1942 yılda yaralana häm Pavliçenko AQŞ häm Kanadağa delegatsiä sostavında diplomatik burıçlar belän cibärelä. Töp maqsatı: ikençe front açıluı. Anda Franklin Ruzvelt belän oçraşa. Prezidenе xatını **Eleanora Ruzvelt** anı AQŞ buylap säfärenä çaqıra.

Çikago şähärendä mäşhür çığış yasıy: "Äfändelär, minem 25 yäş. Suğışta min 309 faşist ilbasarın yuq ittem inde. Sez bik ozaq minen artında yäşerenep torasızmı, buğay?".

1974 yılda Mäskäwdä ülä. Yaña Qız ziratında kümelgän.

## İstälek

Lüdmila Pavliçenkoğa "Aqyar öçen suğış" filmı (2015) , Wudi Gatri başqarğan «Miss Pavlichenko» cırı, Aqyar şähärendä uram bağışlanğan.

## Ädäbiät

* Всевидящий снайпер 
* Воины. Людмила Михайловна Павличенко 
* Женщины-снайперы Великой Отечественной. Суперснайпер Людмила Павличенко
* «Факультатив. История»: Снайперская дуэль
* http://www.youtube.com/watch?v=fuPX8mjeb-E Павлюченкога багышланган "Акъяр өчен сугыш" фильмы трейлеры. (Виктор Цойның "Күке" җырын Полина Гагарина башкара)

Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:Мәргәннәр
Төркем:Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетын тәмамлаучылар