open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Артдокфест

**«Артдокфе́ст»** — авторның документаль фильмнары халыкара фестивале, барлык жанрдагы һәм юнәлешле документаль фильмнарны тәкъдим итү. 2014 елдан ул Санкт-Петербургта һәм Ригада (Латвия) «Riga IFF» халыкара фестивале кысаларында үткәрелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фестивальнең рәсми сайты
* Онлайн кино Artdocfest
* Документаль кино порталы
Minem awızım yuq, häm min qıçqırırğa tieş

**Minem awızım yuq, häm min qıçqırırğa tieş** () — Amerika fantast-yazuçısı  xikäyäse, berençe tapqır 1967 yılda Amerikanıñ  jurnalında basılıp çıqqan. 1968 yılda xikäyä «Hyugo» fänni-fantastik premiäsenä layıq bulğan. Äsärneñ waqiğaları postapokaliptik dönyada bara, anda keşelekne inde yuq itkän xodayğa oxşağan yasalma intellekt isän qalğan soñğı biş keşene cäfalıy.

## Yazılu tarixı
Xikäyä yazu öçen ilham, şulay uq isem öçen ideya avtorğa anıñ dustı Wilyam Rostler yärdämendä kilgän, ul xikäyäneñ iseme bulğan imza belän awızsız çüpräk qurçaqnı yasağan.

## Personajları

* AM — böten keşelekne diärlek yuq itkän supersanaq. Soñğı biş keşene üz yuanıçı öçen cäzalıy.
* Gorrister — Benni öçen «AM»nıñ barlıqqa kilü tarixın söyli. AM anı wayımsız itkänçe, Gorrister idealist häm patsifist bulğan.
* Benni — homoseksual’ orientatsiäle, tışqı yaktan gigant censi organlı primatqa äverelgän matur ğalim. Aqılın tulısınça yuğaltqan häm bala temperamentın alğan. AM şulay uq anı heteroseksual itkän.
* Nimdok (AM başqalarnı anı şulay atarğa mäcbür itä) — ir-atlarnıñ iñ ölkäne, ul törkemne konservalarnı ömetsez ezlärgä barırğa künderä. Qaywaqıt ul törkemnän kitä, läkin nindider cäräxätlär belän qayta. Ellison yazdırğan audiokitapta ul alman aksentı belän söyläşä.
* Ellen — törkemdä berdänber xatın-qız, qara tänle. Qayçandır ğiffätle bulğan dip belderä, läkin AM anı üzgärtkän, häm xäzer ul nimfoman.
* Ted — xikäyäçe häm törkemdä iñ yäş keşe. AM arqasında bötenläy üzgärmägänen äytä, ul şulay uq başqalar anı monıñ öçen näfrät itä dip uylıy. Xikäyädä Tednıñ sataşu häm paranoya simptomnarı kürenä, bu anıñ psixik transformatsiäse turında söyli.

## Süjet
Xikäyä keşelek tulısınça yuq itelgännän soñ 109 yıl uzğaç bara. Salqın suğış dönya suğışına äverelgän, töp qarşı toruçı illär Qıtay, Räsäy häm Quşma Ştatlar bulğan. Suğış barışında qarşı toruçı yaklar suğış alıp baru öçen öç supersanaq (här yaqqa ber) tözegännär. Berwaqıt öç sanaqnıñ berse ike sanaqnı yotqan, suğışnı tulısınça üz kontrole astına alğan. Keşelek genotsidı başlanğan, xikäyä geroyları bulğan biş keşedän başqa barısı da yuq itelgän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Minem awızım yuq, häm min qıçqırırğa tieş «Лаборатория Фантастики» saytında

Төркем:Әлифба буенча әдәби әсәрләр
Төркем:Һарлан Эллисон әсәрләре
Төркем:1967 елгы хикәяләр
Новотатарские (оештырылган җинаятьчел төркем)

**Новотатарские** — 1970 елларда Яңа Бистәдә барлыкка килгән оештырылган җинаятьчел төркем.

Биләлмәләре булып Яңа Бистә гына түгел, Поповка, Кукушкин, Победилов бистәләре, Кәрим Тинчурин урамы һәм нефтебаза тирәсендә торак массивлары саналган. Төп дошманнары арасында «Тяп-Ляп», «Тукаевские», «Һади Такташ» ОҖТлары, союздашлары арасында «Борисковские», «Перваки», «Газовая-Халева» ОҖТлары була.

Төркемнең беренче җитәкчесе Ринат Хәбибуллин («Манты») була; Хәбибуллин кеше үтерүдә гаепләнеп төрмә җәзасына хөкем ителгәннән соң, җитәкчелек Даниял Насрыев («Бандит») кулына күчә. 1988 дә Илдус Сибгатуллинның («Сипок») төрмәдән чыгуыннан соң ОҖТ эчендә каршылык башлана, ул «өлкәннәр» (җитәкчесе «Бандит») һәм «яшьләр» (җитәкчесе «Сипок») төркемчәләренә бүленә. Каршылык 1991 тә «Бандит»ның үтерүе бәлән тәмамлана.

1990-еллар башында ОҖТ кулы астында елга порты, Үзәк автовокзал, «Мелита» берләшмәсе һәм башка оешмалар булган.

1990-еллар башында башланган Сибгатуллин «Жилка»—«Севастопольские» сугышында «Жилка» ягын сайлап, шул сугышның тәүге корбанның берсе була – 1992 дә яшәгән йорты (Камил Якуп ур., 11) янында үтерелә. Шуннан соң ОҖТ җитәкчесе булып Сибгатуллиннең сыйныфташы Илдар Җәббаров («Заппар») киткән – ул да 1993 тә яшәгән йорты (Мехчылар ур., 1) янында үтерелә. 1990-еллар уртасында ОҖТ эчендәге бригадалар бер-берсенә каршы сугыш башлый, ОҖТ җитәчеләре дә бер бер артлы алмашына: Олег Романов (1993-95, «Ромашка», 1995 тә Магистраль ур., 22 йорты янында үтерелә), Рафаил Биләлов («Рафка Белый», 199?-97, үз үлеме белән үлә), «Пиратёнок» кушаматлы кеше (1996-98, үз теләге белән китә), Фәрит Мөстәкыймов («Мустаким», 1998-99, үз теләге белән китә), Әлбирт Сәйфетдинов («Сайфутдин», 1999 дә Зайцев урамында үтерелә), Альберт Сушенцев («Холик», 2000, законлы карак булып игълан ителә).

2000-2010 елларда ОҖТ әгъзалары төрле төрмә срокларына хөкем ителә.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан җинаятьчел төркемнәре
Сергей Скрябин

**Сергей Скрябин**, Сергей Леонид улы Скрябин (; кушаматы — **«Скряба»**; *[[1956 ел|1956 елның]] [[18 май|18 мае]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|ТАССР]], [[Казан]] — [[1994 ел|1994 елның]] [[28 февраль|28 феврале]], [[Россия|РФ]], [[Татарстан|ТР]], [[Казан]]*) — «Тяп-ляп» җинаятьчел төркеме җитәкчеләреннән берсе.

## Биографиясе
1956нең 18 маенда Казанда туган. Әнисе Галина «Радиоприбор» заводында, үги атасы Леонид Иозефсон — синтетик каучык (СК-4) заводында җитәкче урыннарында эшләгәннәр. Гаиләсе белән Тукай урамында, «Теплоконтроль» заводы тирәсендәге йортларда, аннары Жданов урамында (9/Агрономия ур., 2 йорты) яшәгән. Казанның 48 нче мәктәбендә белем алган, үсмер чагында самбо белән шөгыльләнгән. Мәктәп бетергәчтен Казан пединститутында йә КХТИдә укыган; СК-4 заводының «Космический» пионерлагерендә әйдәман булып эшләгәнлеге дә билгеле.

1970 елларда Тяп-Ляп ОҖТсына кушылып ул ОҖТнең җитәкчеләреннән берсе әйләнгән, аның «уйлау үзәге» булып саналган. Цеховиклардан (яшерен эшкуарлардан) янап акча алу, алдаркараклык (мошенниклык), рэкет белән шөгыльләнгән. 1978 елның 31 августы вакыйгасында катнашмаса да, «Тяп-Ляп»ның күпчелек әгъзалары кебек үк кулга алына. Бандитлыкта гаепләвеннән котылып калып, талауда гына гаепләнеп, 11 ел төрмәгә хөкем ителә.

Төрмәдән чыккачтын эшкуарлыкка кереп китә. 1994нең 28 февралендә Җиңү проспектындагы яшәгән йорты янында атып үтерелә. Кабере Казанның Архангел зиратында.
## Моны да карагыз

* Җәүдәт Хантимеров
* Сергей Антипов
* Казан феномены

## Искәрмәләр

Төркем:Җинаятьчеләр
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Казанда вафатлар
Раил Арсланов

**Раил Арсланов**, Раил Равил улы Арсланов (*Раиль Равилевич Арсланов, [[1995 ел|1995 елның]] [[19 февраль|19 феврале]], [[Россия Федерациясе]], [[Татарстан]], [[Сарман районы]], [[Җәлил]]*)), **Хижина Музыканта** ютуб каналы аша яхшырак билгеле — Россия музыканты һәм блогер. «Хижина Музыканта», «Раиль Арсланов» һәм «Arslan Music» YouTube каналларын ясаучы һәм нигез салучы., ул чит ил кешеләре белән чат рулетасында рус музыкасын уйнаган видео ярдәмендә танылган.

2025 елда «Син язмышым бүләге» трегын чыгарган.

2025 елда «Миллиард.Татар» төзегән «Татар фәнен, мәдәниятен, мәгарифен үстерүгә, татар мәдәниятен һәм тарихын популярлаштыруга зур өлеш керткән татарлар исемлеге»нә «Ел җыры (эстрада)» номинациясендә җиңүче буларак кергән.   

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *Рәмзия Галимова.* «МИн башлаганда блогер дигән сүз юк иде әле.» «Ялкын», 2023 ел, №6 (июнь). ― Б.2―5. 
## Сылтамалар

* 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Россия җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Татарстан музыкантлары
Төркем:Баянчылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Abdulla Avloni

**Abdulla Avloni** (; *[[1878 yıl]]niñ [[12 iyül]]e, [[Taşkänt]] — [[1934 yıl]]nıñ [[25 avgust]]ı, [[Taşkänt]]*) — balalar öçen yazğan üzbäk yazuçısı, dramaturg, mäğrifätçe häm pedagog.

## Biografiäse
Abdulla Avloni 1878 yılda Taşkänttä tuğan. Mädräsä qarşındağı mäktäptä uqığan.

XIX ğasır axırında Räsäy möselmannarı arasında taralğan cädit xäräkäte liderlarınıñ berse bulğan.

1907 yılda üzbäk telendä «Şuxrat» gäziten bastırğan. 1913 yılnıñ axırında Avloni Taşkänttä berençe üzbäk teatr truppalarınıñ bersen oyıştırğan, ul 1917 yılnıñ fevralenä qädär eşlägän.

Sovet çorında Üzbäkstanda mäğärifneñ aktiv eşlekleläreneñ berse bulğan. Ul uqıtqan, kitaplar häm üzbäk teatrı öçen pyesalar yazğan.

Taşkänttä universitet oyıştırılğannan soñ, universitetta oyıştırılğan «eşçe fakultetında» üzbäk telendä uqıtu törkeme oyıştırılğan, anda 20 keşe şöğellängän. A. Avloni başqa üzbäk mäğrifätçeläre törkeme belän bergä anda uqıtqan. Abdulla Avloni 1934 yılnıñ 25 avgustında Taşkäntta wafat bulğan häm Botkin ziratında cirlängän.

## Sıltamalar

* Üzbäk ädäbiätı 
* Abdulla Avloni 

Төркем:12 июль көнне туганнар
Төркем:1878 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ташкәнттә туганнар
Төркем:25 август көнне вафатлар
Төркем:1934 елда вафатлар
Төркем:Ташкәнттә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Үзбәкстан язучылары
Төркем:Үзбәк телле язучылар
Şpend Sollaku Noe

**Şpend Sollaku Noe** (; *[[1957 yıl]]nıñ [[3 aprel]]e, [[Lüşnä]]*) — alban şağire, yazuçısı, jurnalistı, tärcemäçese häm säyäsi eşleklese.

## Biografiäse
Alban telen häm ädäbiätın öyrängän, alban telenä proza häm şiğriätne italyan (*[[Джузеппе Унгаретти|Cuzeppe Ungaretti]], [[Сальваторе Квазимодо|Salvatore Kvazimodo]], [[Чезаре Павезе|Çezare Paveze]]*) häm urıs (*[[Lev Tolstoy]], [[Sergey Yesenin]]*) tellärennän tärcemä itkän. 1992 yıldan İtaliädä säyäsi qaçaq statusında yäşi. «Loog», «Das Boot», «Journal of Contemporary Anglo-Scandinavian poetry», «Rustic Rub», «Republika», «Ora e fjalës», «Rilindja Demokratike», « Parnasusof World Poets», «Dismisura testi», «Poeteka», «Fier Profil», «Nositi», «Haemus», «Drita», «Bashkimi» «News Letter», «Alto Adige» kebek yoğıntılı gäzitlär häm jurnallar belän xezmättäşlek itä.

## Bibliografiäse

* *I puledri azzurri* («Azure Colts», 1978)
* *La Colombia balcanica* («The Balkan Colombia», 1994)
* *Il secolo breve dei Balcani* («The short Balkan century», 1994)
* *Il regno del proibito* («The Kingdom of the Forbidden», 1995)
* *Applaudire Caligola* («To applaud Caligola», 1997)
* *Un posto a piedi per Galilea* («A place at the feet of Galilea», Italy 1999—2000)
* *Abysses-Voragini* (2009) Author House
* *Barcodes-Codici a barre* (2010) Author House
* *Piramidi in frantumi* Antologia poetica, USA 2011, ISBN 978-1-4634-0303-4 Author House
* *Es hora de andar Sócrates* Antología Poética, USA 2011, ISBN 978-1-4634-0297-6 Author House
* *Se réveiller au fond du précipice* Anthologie poétique, USA 2011, ISBN 978-1-4634-0296-9 Author House
* *Atdheu i tjetrit* Antologji Poetike, USA 2011, ISBN 978-1-4634-0678-3 Author House
* *Il confine della nebbia* romanzo, Roma 2012 ISBN 978-88-567-5719-4
* Filius Hostis ovvero il figlio del nemico, romanzo, Roma 2020, 

## Sıltamalar

* Şäxsi sayt 

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Албания язучылары
Lüşnä

**Lüşnä** () — Albaniä şähäre, şul uq isemdäge okrugnıñ üzäge.

## Tarixı
Şähärgä Ğosman çorında Valüşa isemle zatlı xatın-qız nigez salğan.

1920 yılda klan yulbaşçıları cıyılışqa Lüşnägä cıyılğannar, häm şähär Albaniäneñ waqıtlı başqalası bulğan.

## Şäxesläre

* Vat Koreşi, Albaniä däwlät häm säyäsi eşleklese, yazuçı, şağir, jurnalist, stsenarist.
* Vaçe Zela, Albaniä estrada cırçısı.
* Şpend Sollaku Noe, alban şağire, yazuçısı, jurnalistı, tärcemäçese häm säyäsi eşleklese.

## Sıltamalar

* Lushnjë

Төркем:Албания шәһәрләре
Kruya

**Kruya** () — Albaniä şähäre. Kruya okrugınıñ administrativ üzäge. Şähärneñ iseme alban telendäge krua (''yaz'') süzennän kilep çıqqan.

## Tarixı
1190 yılda Kruya berençe alban däwläte Arberiä kenäzlegeneñ başqalası bulğan. XV ğasırda Kruya — Kastrioti klanı bilämäläreneñ üzäge bulğan.

## Şäxesläre

* Mostafa Merlika-Kruya — Albaniä säyäsi häm däwlät eşleklese, Albaniä premyer-ministrı (*[[1941 ел|1941]]—[[1943 ел|1943]]*).
* Skanderbeg (Georg Kastrioti) — Albaniäneñ milli qaharmanı, şähärdä anıñ muzeye bar.

## İstälekle urınnarı

Файл:Skanderbeg statue Kruja.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Skanderbeg_statue_Kruja.jpg|Skanderbeg häykäle


## Sıltamalar

* Kruya tarixı 

Төркем:Албания шәһәрләре
Konstandin Kristoforidi

**Konstandin Kristoforidi** (; çın iseme häm familiäse — **Kostandin Ndelka** (); *[[1827 yıl|1827 yılnıñ]] [[22 may|22 mayı]], [[Ğosman imperiäse]], [[Элбасан|Elbasan]] — [[1895 yıl|1895 yılnıñ]] [[7 mart|7 martı]], [[Ğosman imperiäse]], [[Элбасан|Elbasan]]*) — alban filologı, tärcemäçese, leksiqoğrafı häm yazuçısı, alban ädäbi teleneñ formalaşuwına zur öleş kertkän. XIX ğasır axırında alban milli xäräkäteneñ kürenekle eşlekleläreneñ berse.

## Biografiäse
Pravoslaw hönärçeseneñ ulı. 1850 yılda Yaninada yunan telle gimnaziäne tämamlağan.

1857 yılda İstanbulğa kitkän, anda Ğosman xakimiätlärenä adreslanğan alban telen yaklawçı memorandum äzerlägän.

1860 yılda Maltağa kilgän, anda Yaña Wasiätne alban telenä tärcemä itüne tämamlağan. Maltadan Tunisqa kitkän, anda 1865 yılda Britaniä häm çit il Bibliä cämğiäte belän xezmättäşlek itkän. Şul uq waqıtta alban milli xäräkätendä qatnaşqan, Ğosman imperiäse çiklärendä alban cirläreneñ avtonomiäse öçen çığış yasağan.

«Albania» jurnalı belän xezmättäşlek itkän.

Alban telen (alban teleneñ tosk häm geg dialektların), yunan, latin, yähüd, ingliz, italyan, törek, bolgar, ğäräp, fransuz häm alman tellären belgän.

## Fänni häm icadi eşçänlege
Berençe bulıp 1872 yılda Yaña Wasiätne alban teleneñ geg dialektına tärcemä itkän, ä 1879 yılda şulay uq alban teleneñ tosk dialektına tärcemä itkän.

Monnan tış, K. Kristoforidinıñ iñ möhim xezmätläre bulıp «Alban-yunan süzlege» (*[[1904 ел|1904]]*), «Alban tele grammatikası» (*[[1882 ел|1882]]*), «Älifba kitabı» (*[[1872 ел|1872]]*), şulay uq alban telen küp sanlı tikşerenülär tora.

## Saylanğan xezmätläre

* *Historia e shkronjësë shënjtëruarë.* (1872)
* Λεξικὸν τῆς ἀλβανικῆς γλώσσης *Lexikon tēs albanikēs glōssēs* (Greek-Albanian Dictionary)
* Γραμματική τῆς γλώσσης κατὰ τὴν τοσκικὴν διάλεκτον *Grammatikē tēs glossēs kata tēn toskikēn dialekton* (1882)
* *Abetare.* (ABC-Primer, Gheg 1867, Tosk 1868)

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Zur Sovet ensiklopediäse. 3-nçe basma

* Robert Elsie: A Biographical Dictionary of Albanian History. New York: I.B. Tauris, 2012, s. 257. ISBN 978-1-78076-431-3.
* Stuart Mann: Albanian Literature: An Outline of Prose, Poetry, and Drama. Londyn: 1955.
* George Gawrych: The Crescent and the Eagle: Ottoman Rule, Islam and the Albanians, 1874—1913. New York: 2006.

## Sıltamalar

* Kristoforidi, Konstandin

Төркем:1827 елда туганнар
Төркем:1895 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Филологлар
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Лексикографлар
Төркем:Албания язучылары
Төркем:Полиглотлар
Төркем:22 май көнне туганнар
Төркем:7 март көнне вафатлар
Arxip Abaginskiy

**Arxip Abaginskiy**, Arxip Georgiy ulı Kudrin — Abaginskiy (çın familiäse — **Kudrin**; ; *[[1907 yıl|1907 yılnıñ]]*  *[[20 ğinwar|(20) ğinwarı]], [[Räsäy imperiäse|Rİ]], [[Якутск өлкәсе|Yakutsk ölkäse]], [[Олёкминск округы|Olökminsk okrugı]], [[Абага (Олёкминск районы)|Abağa]] — [[1960 yıl|1960 yılnıñ]] [[22 Sentäber|22 sentäbere]], [[Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı|SSRB]], [[Якутск|Yakutsk]]*) — sovet saxa şağire häm tärcemäçese. 

## Biografiäse
Yakutsk ölkäseneñ Abağa awılında krestyan ğailäsendä tuğan. Awıl mäktäplärendä uqıtqan, «Эдэр большевик» («Yäş bolşevik») häm «Бэлэм буол» («Äzer bul!») yäşlär gäzitläre möxärriätlärendä, şulay uq Yakutsk kitap näşriätında häm Radiotapşıru buyınça komitetında eşlägän. 1930 yıldan 1932 yılğa qädär Örket pedagogiä institutında uqığan, anda Könçığış Seber yazuçılar oyışması äğzası itep saylanğan. Alman-sovet suğışı yıllarında Yaponiä militaristlarına qarşı bäreleşlärdä qatnaşqan.

Medallär belän büläklängän. Şağir iseme belän Olökminsk olısınıñ Abağa urta mäktäbe atalğan. Yazuçınıñ yort-muzeyı açılğan.

## İcatı
1923 yıldan yaza başlağan, ä berençe cıyıntığı — «Şiğerlär häm cırlar» () — 1927 yılda basılıp çıqqan. Abaginskiynıñ töp äsärläre — Sovetlar Berlege kommunistik firqäseneñ sovet cämğiäte häm däwläte üseşendä role turında. Saxa şiğriätenä berençe tapqır aksentlı şiğer kertkän.

Küp kenä urıs häm sovet yazuçıları — A. Puşkin, İ. Turgenev, M. Gorkiy, K. Çukovskiy — äsärlären saxa telenä tärcemä itkän. 

## Kitapları

* Талыллыбыт айымньылар. — Якутскай, 1958.
* Избранное. — Якутск, 1953. — 153 с.
* Якутию пою. — Магадан, 1957. — 127 с.
* Под северным небом. — , 1959.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Bibliografiäse
* Abaginskiy belän oçraşular turında istäleklär

Төркем:7 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1907 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:22 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1960 елда вафатлар
Төркем:Якутскида вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:ССРБ тәрҗемәчеләре
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Якут шагыйрьләре
48-нче мәктәп

**** — Казанның нда, нда урнашкан белем бирү оешмасы.
## Тарих

## Уку-укыту эшчәнлеге
 балага  Укыту урыс һәм татар телләрендә алып барыла. Шуннан тыш, инглиз телләре өйрәтелә.

## Мәктәп белән бәйле шәхесләр

* Сергей Скрябин
* Җәүдәт Хантимерев

## Искәрмәләр

Төркем:Казан мәктәпләре
Космический (балалар аланы)

**«Космический»** — Казан тирәсендәге балалар аланы (лагере). Идел елгасы буенда, Югары Ослан р-ны Ташкабак авылының көньяк читендә урнашкан булган. Ким дигәндә 1960 елларда нигезләнә. Совет чорында Казан синтетик каучык заводына караган. 1990 елларның беренче яртысында инде ташландык килеш була. 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан балалар аланнары
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Бүснә-Һәрсәк атналыгы

**«Бүснә-Һәрсәк атналыгы»** — Бүснә-Һәрсәк, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Бүснә-Һәрсәк турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Бүснә-Һәрсәк атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Бүснә-Һәрсәк һәм Бүснә-Һәрсәк мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 1 — 11 гыйнвар 2024

**Кыйбла:** инглиз, бошняк Википедияләрендә Бүснә-Һәрсәк турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
2 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 1 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Бүснә-Һәрсәк ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Бүснә-Һәрсәк атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Бүснә-Һәрсәк ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Тарих

* Котроманичлар en
* Хрвое Вукчич Хрватинич en
* Хрватиничлар en
*
Линар Рәҗәпов

**Линар Рәҗәпов** (; кушаматы — **«Узкий»**) — «Борисково» һәм «Севастопольские» җинаятьчел төркемнәре җитәкчеләреннән берсе.

## Тормыш юлы
1959 нең 15 мартында Төмән шәһәрендә туган. Әтисе – Фәйзулла Таштимер улы (1928-?), әнисе – Нәкыя Әлмөхәммәт кызы (1926-2017). Балачакта гаиләсе белән Казанның Борисково (Бәрискин) бистәсенә күченә. Казан төзүче-инженерлар институтын бетергән. 1980 еллардан «Борисковские» ОҖТсына кушыла, шуның белән үк вакытта Бауман урамындагы ашамлыклар кибете мөдире була. 1980 елларның икенче яртысында Рәҗәпов бертуган абыйсы Нурулла сату бүлеге мөдире булып эшләгән ликер-аракы заводыннан спирт алып, шуннан ялган аракы ясап сату белән шөгыльләнә. Бераз соңрак Рәҗәпов «Борисково» ОҖТсыннан китеп, Бишбалтада йорт сатып алып, шунда күчә. 1992 дә эшкуарлыгын киңәйтеп, киләчәк «Севастопольские» ОҖТның нигезе булачак бер төркем уйдашлар белән Мәскәүгә күчә, шунда ул «Севастополь» кунакханәсенең видео- һәм сакчылар күзәтүе астында булган ике катын сатып алып, ул кунакханәне үзенең «штаб»ы итә. 

Чама белән шул ук вакытта төрмәдә әле генә чыккан, караклар законнары буенча яшәү яклы «Жилка» ОҖТ җитәкчесе Хәйдәр Закиров барлык Казан ОҖТларның уртак кассасын (*«общак»*) булдырмакчы була, әмма инде законлы керем чыганагына ия булган Рәҗәпов шул *общак*ка акча салудан баш тарта – бу эшкуарларны «савым сыерлары» дип кенә күргән Закировның ачуын чыгара. Шулай итеп, Казан җинаятьчеләр дөньясында иң канкойгыч сугыш башлана, әммә Рәҗәпов ул сугыш беткәнчегә яши алмый – 1995 нең 11 февралендә йөрәк җитешсезлегенән үлә. 

## Кызыклы факт
1990 еллар башында Рәҗәпов тарихи Печән базары мәчетен үзгәртеп төзүгә акча бирә, шуның урынына мәчеткә аның соравы буенча 1992 дә вафат булган бертуган абыйсы Нуруллага багышлап «Нурулла» исеме бирелә.

## Моны да карагыз

* Хәйдәр Закиров

## Искәрмәләр
Молодая гвардия (балалар аланы)

**«Молодая гвардия»** — Казанның иң иске балалар аланы (лагере). Казанның Киров районында, «Аккош күле» урман паркы җирендә, Горький юлыннан бераз читтәрәк урнашкан. 1932 дә нигезләнә; 1961 дә һәм 2021-23 елларда үзгәртеп төзелә. 1996 елгача  Казан дары заводына караган, шуннан соң шәһәр милкенә күчерелә.  

## Искәрмәләр

Төркем:Казан балалар аланнары
Казан яшьләр үзәге

**Казан яшьләр үзәге** — Казанның Декабристлар урамында урнашкан бина. Тарихи Кәҗә бистәсенең көньяк-көнбатыш читендә 1971–1977 елларда төзелә, архитекторы – Мөнир Хәйруллин. Совет чорында бинаның үзәк өлешендә кунакханә, уң янкормасында ресторан, сул янкормасында бассейн, кино- һәм концертлар залы була. Биредә Юрий Визбор, Владимир Высоцкий, Алла Пугачева, Александр Розенбаум, Отар Иоселиани, Николай Караченцов, Никита Михалков, Станислав Говорухин, һ.б. сәнгать кешеләре чыгышларын ясый йә үзәкнең чараларда катнашып килә.

1990 елгача ВЛКСМ ҮК балансыда була, шуннан соң комсомолның җирле оешмасы балансына күчерелә, СССР таркалгачтын яшьләр үзәге бинасы «хуҗасыз милек» буларак «Ак Барс» банкына күчә (рейдерларча басып алына), яшьләр үзәге ябыла. 2002 дә бинаның бер янкормасында *«Ак Барс» яшьләр үзәге* ачыла, ул 2019 тә банкротлыкка чыгып ябыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Краснов

**Красно́в** ― фамилия.
* Александр Краснов (1866―1911), астроном.
* Алексей Краснов (1923―1998), РСФСР халык рәссамы.
* Андрей Краснов (1906―1942), Чуаш АССР дәүләт эшлеклесе.
* Василий Краснов-Асли (1900―1978) , чуаш язучысы. 
* Виктор Краснов (1928―2004), бокс тренеры, СССР атказанган ренеры.
* Георгий Краснов (1937―2012), Чуаш Республикасының халык язучысы.
* Сергей Краснов (1948―2020), БР халык рәссамы (2008).
## Моны да карагыз
* Краснов, ай кратеры.
Төркем:Фамилияләр
Урицкий исемендәге мәдәният сарае

**Урицкий исемендәге мәдәният сарае,** 2018 елдан рәсми исеме **«Московский» мәдәният һәм спорт үзәге** () — Казанның Мәскәү районында, Королев урамында урнашкан мәдәният бюджет оешмасы. 

Урицкий бистәсендә беренче мәдәният оешмасы моторлар төзү заводы клубы буларак 1932 елда барлыкка килә. 1938 елда аның янында яңа, 650 урынлык агач клуб төзелеше башлана, тик ул төзелеш әкрен барганга, аннары сугыш башланганга күрә, 1945 елгача төзелеп бетмичә кала. 1959-1960 (1961?) елларда агач клуб урынында  Геннадий Пичуев (1931―1993) проекты белән клубның яңа бинасы төзелә. 

2016―2017 елларда бина яңартып төзелгәннән соң, мәдәният сарае яңа исем («Московский») белән ачыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан биналары һәм корылмаларыТөркем:Казан мәдәнияте
Мөнир Хәйруллин

**Мөнир Хәйруллин**, Мөнир Галимулла улы Хәйруллин () — корымчы (архитектор). Татарстан АССР атказанган архитекторы (1986).

1936 елның 24 сентябрендә туган. 1965 елда Свердлауда Урал политехника институтын бетерә. Казан циркы бинасы эскизы авторы. Хәйруллин проектлары нигезендә Актер йорты (1967―1968, В. А. Петров, Алексей Спориус белән берлектә), «Татарстан» кунакханәсе бинасы (1970, Мөнир Агишев белән берлектә), Казан яшьләр үзәге бинасы (1971―1977) төзелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан архитекторларыТөркем:Татарстанның атказанган архитекторларыТөркем:Урал техник университетын тәмамлаучылар
Mäxmät Kapetanoviç

**Mäxmät Kapetanoviç**, Mäxmät-beg Kapetanoviç-Lübuşak (; *[[1839 yıl|1839 yılnıñ]] [[19 dekäber|19 dekäbre]], [[Ğosman imperiäse]], [[Bosniä eyälete]], [[Vitina (Lübuşki)|Vitina]] — [[1902 yıl|1902 yılnıñ]] [[29 iyül|29 iyüle]], [[Büsnä-Härsäk kondominiumı]], [[Grbavitsa (Sarayevo)|Grbavitsa]]*) — bosnäk yazuçısı, folklorçısı, intellektualı. Däwlät eşleklese. Sarayevo şähär başlığı (*[[1893 ел|1893]]—[[1899 ел|1899]]*).

## Biografiäse
Kapetanoviçlar ğailäse xorvat dvorän Tsvitkoviç-Zdilar ğailäseneñ ber tarmağınnan kilä. 

Mäxmät Kapetanoviç Lübuşki mädräsäsendä uqığan. Könçığış tellären öyrängän. Kapetanoviç Sarayevoğa 1878 yılda kilgän, anda 1893 yılda mer bulğan häm bu wazıyfanı 1899 yılğa qädär bilägän. Sälamätlege naçarlanuwı säbäple otstavkağa kitkän.

Ul berniçä kitap bastırğan, alarnıñ iñ tanılğansı — «Narodno blago» (*Milli baylıq; [[1887 ел|1887]]*). 1891 yılda Kapetanoviç «Boşnäk» säyäsi jurnalına nigez salğan.

Kapetanoviç 1893 yılda Sarayevo merı bulğan. Kapetanoviç idärä itkän waqıtta iñ möhim proyekt şähärgä elektr energiäse tapşıru bulğan. Ayırım alğanda, 1895 yılnıñ 1 mayında Sarayevoda berençe tapqır elektr yaktırtu barlıqqa kilgän. Şul uq könne Sarayevo elektr tramvayları urnaştırılğan berençe Awrupa şähärläreneñ berse bulğan.

Kapetanoviç 1898 yılnıñ iyülendä insult kiçergän. Anıñ sälamätlege tiz naçarlanğan, häm 1899 yılnıñ aprelendä ul mer wazıyfasınnan kitkän. Ul 1902 yılnıñ 29 iyülendä 62 yäşendä wafat bulğan.

## Saylanğan äsärläre

* *Risale-i ahlak* (*Treatise on Morals*, 1883)
* *Sto misle muhamedanci u Bosni?* (*What Do Mohammedans in Bosnia Think?*, 1886)
* *Narodno Blago* (*The National Wealth*, 1887)
* *Boj pod Banjomlukom 1737* (*The Banja Luka Battle, 1737*, 1888)
* *Budućnost ili napredak muhamedanaca u Bosni i Hercegovini* (*Future or Progress of the Mohammedans in Bosnia and Herzegovina*, 1893)

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Teinović, Bratislav (2019). Nacionalno-politički razvoj Bosne i Hercegovine u posljednjem vijeku turske vladavine (1800-1878) [The national-political development of Bosnia and Herzegovina in the last century of the Turkish rule (1800-1878)] (in Serbian). Banja Luka: Faculty of Humanities, University of Banja Luka.

Төркем:Босняк язучылары
Төркем:Бүснә-Һәрсәк язучылары
Төркем:Сараево мэрлары
Төркем:Бүснә-Һәрсәк сәясәтчеләре
Төркем:XIX гасыр язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Sofron Totış

**Sofron Totış**, Sofron Sergey ulı Totış (*[[1907 yıl]]nıñ [[11 aprel]]e, [[Мыски|Tomazaq]] — [[1980 yıl]]nıñ [[2 may]]ı, [[Мыски|Mıski]]*) — şor yazuçısı.

## Biografiäse
Tomazaq (xäzerge Mıski) awılında tuğan. Çirkäw-prixod mäktäben tämamlağan. 1916 yılnıñ yazında Kuznetsk şähärendäge prixod mäktäbenä uqırğa kergän.  tarafınnan xalıqlarnı izügä qarşı äytemläre öçen Totış mäktäptän çığarılğan. Annarı Mıski şähäreneñ açılğan mäktäbendä uquwın däwam itkän. İnqıylabi waqiğalarda aktiv qatnaşqan, komsomol saflarına kergän. Artilleriä uquxanäsendä uqığan.

Sofron Totış buxgalter belgeçlege alğan, ozaq waqıt Kemerovo ölkäseneñ transport häm tözeleş oyışmalarında xezmät itkän.

1951 yılda Novosibirsk kitap näşriätında Sofron Totışnıñ Şoriä turında biş xikäyäse «Yäş köçlär» cıyıntığında basılğan, ä ike yıldan soñ Novosibirskida anıñ «Taygada» (*[[1953 ел|1953]]*) dip atalğan berençe kitabı basılğan. 1959 yılda «İske Şapkay äkiätläre» cıyıntığı Kemerovo kitap näşriätı tarafınnan bastırılğan. 1961 yılda Kemerovo şähärendä «Taw xucası» dip atalğan aw turında xikäyälär cıyıntığı çığarılğan. 1980 yılda balalar öçen «Tayga ulı» dip atalğan kitap çıqqan.

Sofron Totış xatını belän sigez bala üstergän. 1981 yılda Mıskida wafat bulğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Софрон Сергеевич Тотыш //Литературный портрет Шории: книга для учителя родной (шорской) литературы /сост.: Е. Н. Чайковская; КузГПА. — Кемерово: Примула, 2009. — С. 210—211
* Софрон Тотыш //Союз писателей России. Кузбасс: фотолетопись: Кемеровскому областному отделению Союза писателей России 50 лет /[редкол. Бурмистров Б. В. и др.]. — Кемерово: Азия-принт, 2012. — С 66.: цв. ил., портр.
* Тотыш С. С. //Голишев, С. Мыски. История. Судьбы. Современность. — Новокузнецк: Новокузнецкий полиграфкомбинат, 2006. — С. 38-39: фото
* Тотыш С. С. //Ими гордится Шория: [биобиблиографический указатель] / Междуреченская информационная библиотечная система, Центральная городская библиотека; [авт.-сост.: Камзычакова Ю. М. и др.]. — Изд. 2-е, перераб. и доп. — Междуреченск: МИБС, 2007. — 52 с
* Тотыш Софрон Сергеевич: некролог //Кузбасс. — 1981. — 2 мая.- С. 4: фото
* Тотыш, Ю. С. Болея душой (из книги «Перкут» о жизни и судьбе шорского писателя Софрона Сергеевича Тотыша) //Литературный Кузбасс. — 2003—2004. — № 3-4
* Тотыш, Ю. С. Перкут: история жизни шорского писателя. — Кемерово: СКИФ, 2005. — 240 с.
* Утрачивание национального лица: о творчестве С. С. Тотыша (1907—1980) // Г. В. Косточаков. Лекции по шорской литературе. — Междуреченск: Междуреченское общество коренного населения, 1999. — С. 23-28
* Чульжанова, Л. Литература предмет национальной гордости: Софрон Сергеевич Тотыш //Туган Чер. — 1997. — апрель. — С. 2.
* Чульжанова, Л. Мудрое слово писателя //Туган Чер. — 2007.

Төркем:11 апрель көнне туганнар
Төркем:1907 елда туганнар
Төркем:2 май көнне вафатлар
Төркем:1981 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Шор язучылары
Күзкәй мәчете

**Күзкәй мәчете** () ― Татарстанның Тукай районы Күзкәй  административ үзәге Күзкәй авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). ТР МДН Тукай районы мөхтәсибәте карамагында .

## Тарих
Уфа губернасы Минзәлә өязе Күзкәй волостена караган авылда, 1809 ел мәгълүматлары буенча, мәчет булган, 1821 елда аның янында мәктәп ачылган.

1848 елда авылда бер мәчет һәм 1870 елда мәчет һәм мәктәп-мәдрәсә, 1905 елда 3 мәчет, 4 мәктәп теркәлгән.

Авылда Совет хакимияте урнашкач, өч мәчет тә ябылган, биналары төрле максатларда кулланылып, туздырылган.

Авылда дүрт зират бар, берсе бик борынгы, Болгар чорына карый.

## Яңа бина
1994 елда, райпо конторасы булган бинаны үзгәртеп корып, мәчет ясалган. Баштарак әлеге бинадан картлар йорты ясарга уйланылган булган. Бер төркем авыл картлары артыннан йөреп, авыл халкы бердәм рәвештә имза җыеп, бинаны мәчет өчен авыл мәхәлләсенә бирәләр .

2021 елда мәчеткә яңа янкорма төзелгән, анда ифтар, Коръән ашлары уздырыла. Тәрәзә кую, җылылык кертү, идән җәю кебек эшләрне иганәчеләр күтәргән.

Тыштан караганда мәчет җыйнак кына, эчтән бик купшы. Җомга көннәрендә балалар өчен әхлак дәресләре уздырыла. 

Мәчетнең хәзерге имам-хатыйбы ― Илнур хәзрәт Фәрхетдинов, КДАУ бетергән, Чаллыда КАМАЗда эшләгән, үз эше (мунча мичләре сату) белән шөгыльләнә, Күзкәйгә күчеп кайтып, яңа йорт җиткезә. Намазга университетның соңгы курсында укыганда баскан. Хатыны Гөлнара белән өч бала тәрбиялиләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Руфия Фазылова*.   Җылы Күзкәй. «Татарстан», 2023, № 12, 81-85нче бит.
*   Праздник Курбан-байрам в Кузкеево. YouTube, 2.07.2023

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1994 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Тукай районы мәчетләре
Сергей Антипов (1949)

**Сергей Антипов** (; кушаматы — **«Антип»**) — «Тяп-ляп» җинаятьчел төркеме җитәкчеләреннән берсе.

## Биографиясе
1949 ның 1 июлендә Казанның Сукунный бистәсендә туган. Әтисе Иван Сергей улы (1918-?), Икенче дөнья сугышы катнашучысы, сугышка хәтле киез итек фабригендә шофер булып эшләгән; бабасы чыгышы белән Салмачы авылыннан. Бала чагында Антиповның Ново-Песочный ур., 22/Суконный ур., 6 йортында яшәгәнлеге, шәһәрнең 16 нчы мәктәбенә йөргәнлеге, бокс белән шөгыльләнгәлеге билгеле.

1960 еллар уртасында ата-анасы «Теплоконтроль» заводы тирәсендә тораклыкка, Фрезерный урамына күченеп, 114 нче мәктәпне бетерә. Мәктәп бетергәчтен бераз вакыт шофер булып эшли. 1960 еллар азагында — 1970 еллар башында талау, хулиганлык өчен төрмәдә утырып чыга. 1970 еллар уртасында «Тяп-ляп» ОҖТ оештыручыларның һәм җитәкчләреннән берсе булып китә.

1978 дә кулга алына. Җәүдәт Хантимеров аңа каршы таныклык (показания) бирмәгәнгә Антипов, бандитлыкта гаепләүдән котылып, башка җинаятьләрдә (машина урлап китү, көчләү) гаепләнеп, 15 ел төрмәгә хөкем ителә. Ябылудан чыккачтын Мәскәү өлкәсенә чыгып китә.

## Моны да карагыз

* Җәүдәт Хантимеров
* Сергей Скрябин
* Казан феномены

## Искәрмәләр
Сливко

**Сливко́** ― фамилия.
* Александр Сливко (1884—1972), Омск педагогия университетының беренче ректоры (1932―1937).
* Викторин Сливко (1904―1977), Вологда сөт институты директоры (1951―1969), ветеринария фәннәре докторы (1960), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1964). 
Төркем:Фамилияләр
114-нче мәктәп (Казан)

**** — Казанның нда, Владимир Кулагин һәм Авангард урамнары киселешендә урнашкан белем бирү оешмасы.
## Тарих

## Уку-укыту эшчәнлеге
 балага . Укыту урыс телендә дә, татар телендә дә алып барыла. Шуннан тыш ингелиз теле өйрәнелә.

## Мәктәп белән бәйле шәхесләр

* Сергей Антипов

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* [ Мәктәпнең рәсми сайты]

Төркем:Казан мәктәпләре
94-нче гимназия (Казан)

**** — Казанның нда, нда урнашкан белем бирү оешмасы.
## Тарих
 дәресләр элекке Казан чиркәү укытучылары мәктәбе бинасында үткәрелә. 1965 тән хәзерге бинада. 2001 дә гимназия ителә.
## Уку-укыту эшчәнлеге
 балага . Укыту урыс телендә алып барыла. Шуннан тыш, татар һәм алман телләре өйрәнелә.

## Мәктәп белән бәйле шәхесләр

* Валерий Герасимов
* Искәндәр Гыйләҗев
* Лев Жаржевски
* Роберт Гәрәев
* Станислав Говорухин
* Юрий Благов

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* [ Мәктәпнең рәсми сайты]

Төркем:Казан мәктәпләре
Рим Гыйниятуллин

**Рим Гыйниятуллин** (1943, *Обручево*, Сәмәрканд өлкәсе, хәзерге Дәштабад, Җиззәх өлкәсе) — Үзбәкстан дәүләт эшлеклесе. 

## Тәрҗемәи хәл
Рим Габдулла улы Гыйниятуллин 1943 елның 18 сентябрендә Үзбәкстан ССРның Сәмәрканд өлкәсендә укытучылар гаиләсендә дөньяга килгән.

Ташкент төзелеш техникумын, аннары Ташкент авыл хуҗалыгында ирригация һәм мелиорация инженерлары институтын инженер-гидротехник белгечлеге белән тәмамлый. 

1957-99 елларда Үзбәкстанның авыл хуҗалыгы һәм су белән тәэмин итү өлкәләрендә эшли. Эшчедән башлап, оста, инженер, өлкән инженер баскычларын үтеп, 1968 елдан төрле җитәкче урыннарда. Озак еллар Үзбәкстан хөкүмәтенең Вице-премьеры, Мелиорация һәм су хуҗалыгы министры (1989-96) булып эшли.

1999-2007 елларда Рим Гыйниятуллин Глобаль экологик фонд, Аралны коткару Халыкара фондының проектларын гамәлгә ашыра. Татар һәм башкорт мәдәни Үзәгенең Аксакаллар шурасы рәисе.

1992 елда Казанда узган I Бөтендөнья Татар конгрессында Үзбәкстан татарлары исеменнән нотык ясый.

## Гаиләсе
Атасы – Габдулла Гыйниятуллин, анасы – Нуриева Бәдигыль. Хатыны – Хәбирова Тәнзилә, Ташкент Халык хуҗалыгы институтын тәмамлаган, икътисад фәннәре кандидаты дәрәҗәсенә лаек. Уллары: Әксән Гыйниятуллин, 1977 елда туган, Ташкент авыл хуҗалыгында ирригация һәм механизация инженерлары институтын, Fordham университетын тәмамлый, 2011-13 елларда — Татарстан авиакомпаниясенең генераль директоры; Искәндәр Гыйниятуллин, шул ук вузлар шәкерте, Аризона университеты каршында Менеджмент мәктәбен тәмамлый. 

## Хезмәтләр
* Гиниятуллин Р. Евразийское самопознание. – М. – Нижний Новгород: ИД  «Медина», 2008. – 138с., ил. ISBN 9785975600387

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстанда туганнар
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары

Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Xrvoye Vukçiç Xrvatiniç

**Xrvoye Vukçiç Xrvatiniç** (; *yaq. [[1350 yıl]] — [[1416 yıl]]*) — Xrvatiniçlar näselennän bulğan Büsnä . Split gertsogı, Büsnä böyek voyevodası häm  kenäze titulın yörtkän.

## Biografiäse

Xrvoye Xrvatiniçlar näselennän bulğan Büsnä feodalı  ölkän ulı bulğan. Macarstan patşası  kenäze häm rıtsare bularaq berençe tapqır 1376 yılda iskä alınğan. 1380 yılda Büsnä patşası  Laşva jupasında cirlär häm böyek voyevoda titulın alğan. Lüdovik I ülgäç, Macarstan täxete öçen  häm  arasında dinastiä bäxäslärendä qatnaşqan. 1398 yılda Büsnä patşası saylawlarında  faydasına yoğıntı yasağan. Vladislav Neapolle Xrvoyenı Split gertsoğı dip atağan, aña Ädrän utrawlar Korçula, Xvar häm Braç büläk itkän häm anı Macarstan, Xorvatiä, Büsnä häm Dalmatsiä namestnigı itep bilgelägän. Ostoya belän doşmanlıq mönäsäbätlärendä bulğan Xrvoye anıñ täxettän töşerelüengän häm yaña patşa  xäkimiätkä kiterelüenä yoğıntı yasağan. 1408 yılda Macarstan ğäskärläre Büsnägä basıp kergäç, Xrvoye macarlar yağına basqan. Şunnan soñ ul yoğıntısın, Ädrän diñgezdäge utrawların häm Sana jupasın yuğaltqan. Xrvoye törkilärdän häm Büsnä feodallarınnan yärdäm ezlägän. 1415 yılda Laşva yanındağı bärelştä Macarstan ğäskärläre ciñelügä duçar bulğan. 1416 yılda wafat bulğan.

Voyevoda  belän bergä urta ğasır Büsnä tarixında iñ qüätle feodallarnıñ berse bulğan.

## İskärmälär

Төркем:1416 елда вафатлар
Төркем:Хрватиничлар
Төркем:Аждаһа ордены рыцарьлары
Газыймов

**Газыймов**, *шулай ук* **Газимов** ― фамилия.
* Мидхәт Газыймов (1942–2022), музей директоры (1992―2017), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2000).
* Рафаэль Газимов (1962), тренер, «КАИ-ЗИЛАНТ» гандбол клубы директоры. 
Төркем:Фамилияләр
Том диалекты

**Том диалекты** — себер-татар яки татар теле диалектларының берсе, яүштә, чат һәм калмак татарлары сөйләшә. Том диалекты Идел буе татар һәм көнчыгыш-төрки элементларын берләштерә.

## Сөйләшләре

Тумашева классификациясе буенча том диалекты ике сөйләшкә бүленә :

* яүштә-чат сөйләше — Том өлкәсенең Томск районында яшәүче яүштә татарлары һәм чатлар теле,
** Новосибирск өлкәсенең Колыван районы яшәүче чатларның ор ассөйләше,
* Калмак сөйләше — Кемеров өлкәсенең Юрга районында яшәүче калмаклар теле.

Аның фикеренчә, грамматик төзелеш өлкәсендә том диалекты алтай һәм аңа туган телләргә бик якын.

Аеруча калмак сөйләше билгеле бер дәрәҗәдә алтай (телеут) теленә тартыла. Яүштә-чат сөйләме тубыл-иртеш һәм бараба диалектларына якын.

Калмак сөйләше телеутлар теле белән охшашлыкларга ия, бу аларның ислам динен кабул иткән телеутларның токымнары булуы белән аңлатыла. Тумаел сөйләме яүштә-чат сөйләшенә якын, ә Искедим сөйләше телеут сөйләменә якынрак. Ә Кышлау авылында тел мишәр сөйләшләре белән кушылган һәм әдәби татар теленә якынрак. Әмма хәзер яшь калмаклар калмакча белми диярлек, ә татар телен укыту 1990 нчы еллардан башлап факультатив рәвештә генә алып барыла.

Яүштә-чат сөйләшенең бараба, тубыл-иртыш һәм татар теленең урта диалектлары белән охшашлыклары бар. Бараба һәм тубыл-иртыш диалектларының якынлыгы озак вакыт дәвамында бер географик территориядә яшәү һәм бу халыкларның Бараба даласында тарихи күршелеге белән бәйле, ә татар теленең урта диалектына якынлыгы татар әдәби теленең йогынтысы (беренче чиратта мәктәп белеме һәм ММЧ аша), шулай ук том татар авылларына Идел буе татарлары күченүе белән бәйле.

Чатлар, яшәүләренә карап, том һәм об чатларына бүленәләр. Аларның сөйләше Новосибирск өлкәсенең Колыван районы Йорт-Оры авылында аеруча яхшы сакланган. Кайвакыт аны шул ук сөйләшнең ор урынчалыгы дип тә аерым бүләләр. Шул ук районның Йорт-Акбалык авылында, башка чат авылларындагы кебек үк чат татарлары белән бергә казан татарлары яши. Шуңа күрә сөйләме катнаш. Ә күрше Казан, Новотроицкий авылларында казан татарлары гына яши.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ахатов Г. Х. Көнбатыш Себер татарлары диалекты.- Уфа, 1963.
* Ахатов Г. Х. Татар диалектологиясе.- Казан, 1984.
* Богородицкий В. А. О долгом и недолгом «у» в западно-сибирских тюркских диалектах и сродных явлениях в других тюркских языках // Этюды но татарскому и тюркскому языкознанию. Казань, 1933.
* Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племён. СПб., 1872. IV.
* Дульзон А. П. Языки и топонимия Сибири: сб. ст. Томск, 1996. 186 с.
* Дульзон А. П. Чулымские татары и их язык. Томск, 1952. С. 56.
* Тумашева Д. Г. Происхождение аборигенов Сибири и их языков. Томск, 1969.

Төркем:Том далекты
Төркем:Татар теле диалектлары
Төркем:Себер татар теле
Лев Жаржевский

**Лев Жаржевский**, Лев Моисей улы Жаржевский (, пседонимнары *Абдула Араков, Дикобр Бобровский, Генрих Клепацкий*, һ.б.) — Казанны өйрәнүче һәм хәрби химик.

## Биографиясе
1944 нең 14 декабрендә Казанның Вастания бистәсендә туган. Урта белемен Казанның 94, 120-нче мәктәпләрендә, Ленинград мәктәпләренең берендә ала.

Сарытау хәрби химия уку өендә белем алгачтын Ленинградта һәм аның тирәсендәге хәрби чәсләрдә, аннары Сахалинда хезмәт итә. Майор исеме белән хезмәттән бушатыла.

Казанга кайтаканнан соң Казаньоргсинтез заводында, аннары (*1984—1997*) Арбузов ис. Химия институтында эшли. 1970—1980 еллардар өлкәне өйрәнү белән шөгыльләнә башлый. Гәзителәрдә, ҖКда, төрле Казан сайтларында Казан тарихына караган мәкаләләр, китаплар авторы.

2021нең 25 октябрендә вафат. Кабере Дәрвишләр бистәсе зиратында.

## Искәрмәләр
Шәрипҗанов

**Шәрипҗанов** ― фамилия.
* Дамир Шәрипҗанов (1996), хоккейчы, Россиянең атказанган спорт мастеры (2023).
----
;Шәрипҗанова
* Алинә Шәрипҗанова (1978), җырчы (*меццо-сопрано*), Татарстанның халык артисты (2023).
Төркем:Фамилияләр
Нефтехимик (хоккей клубы, Түбән Кама)

**«Нефтехимик» хоккей клубы** () — Татарстанның  Түбән Кама шәһәрендә 1968 елда нигез салынган профессиональ алкалы хоккей командасы. 2008 елдан Континенталь хоккей лигасында уйный.

## Тарих
1968 елның 23 октябрендә Түбән Кама нефть химиясе комбинаты директоры боерыгы белән оештырылган хоккей командасы зур хоккейга үз юлын шәһәр ярышларыннан башлый.

Өч елдан соң Түбән Кама клубы Татарстан АССР беренчелегенең даими катнашучысы була. 1978/79 елгы сезонда «Нефтехимик» — ТАССР беренчелегенең икенче призеры, яңа сезонда В классында чыгыш ясау хокукы бирә торган путевка иясе.

10 елдан соң — 1989 елда — команда А классына юллама яулый.

1990-еллар башында «Нефтехимик» яңа үсеш фазасына керә: хоккей командасы базасында «Нефтехимик» хоккей-спорт клубы төзелә, ул чыгыш ясаган елларында Россия ачык беренчелегенең кече көмеш медальләренә ия була, Россия ачык чемпионатында җиңүче була, шулай ук «Поволжье» зонасының иң көчле биш командасы арасына керә.

## Клуб тарихында күрсәткечләр буенча иң яхшы уенчылар
: *Соңгы яңарту: декабрь 2022*

✳ * — Статистика Плей-Офф матчларын исәпкә алып китерелә *

## Ребрендинг

2017/2018 сезоны башланыр алдыннан «Нефтехимик» логотибын үзгәртә, аңа бүре куя һәм кызыл төс өсти. Ребрендинг КХЛ клубларының яңа бәяләү системасы белән бәйле. 2017 елның 19 августында рәсми рәвештә «Нефтехимик»ның яңа эмблемасы тәкъдим ителә. Шулай ук команданың формасы да үзгәртелә, традицион зәңгәр-ак төсләргә кызыл төс өстәлә.

## Җитәкчелек
* Ларионов Игорь Викторович — генераль директор
## Тренерлар составы
* Леонтьев Олег Юрьевич — баш тренер
* Озимак Марцел — тренер
* Митрошин Алексей Юрьевич — тренер
* Ураков Александр Юрьевич — тренер
* Никитин Андрей Борисович — видеотренер

## Казанышлары
* 2002 елгы Тампере Кубогы иясе
* 2003 елгы Татры Кубогы иясе
* 2007 елгы Лада Кубогы иясе
* Мәскәү өлкәсе губернаторы Кубогы иясе 2007
* 1995 елдан бирле алкаалы хоккей буенча Россия чемпионатында. Иң югары казаныш ― 2000/2001 елгы алкалы хоккей буенча Россия чемпионатында 6нчы урын
* 2008 елгы сезоннан Континенталь хоккей лигасында. Иң югары казаныш ― 2009-2010 елгы КХЛ чемпионатында 6нчы урын
* 2012 елда Чиләбе өлкәсе губернаторы Кубогын яулаучы
* Латвия тимер юлы Кубогының көмеш призеры: 2011
* 2017 елгы Казакъстан Президенты Кубогын яулаучы
* 2017 елгы Башкортстан Республикасы Кубогын яулаучы
* ТАНЕКО Кубогы иясе 2022

## Хәзерге составы
: *Клубның [https://hcnh.ru/neftehimik/team/ рәсми сайты] буенча*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт ХК «Нефтехимик»
* Профиль команды на сайте КХЛ
* Хоккейный клуб «Нефтехимик» на R-hockey.ru

Төркем:Россия хоккей клублары
Төркем:Континенталь хоккей лигасы
Нефтехимик

**Нефтехимик** ― күпмәгънәле сүз.
;Спорт
* Нефтехимик ― Түбән Камада урнашкан стадион (1978).
* Нефтехимик ― хоккей клубы (Түбән Кама).
* Нефтехимик – футбол клубы (Түбән Кама)
;Матбугат
* «Нефтехимик» ― газета (Сибур – Түбәнкаманефтехим, 1968) 
* «Нефтехимик» ― газета (Орскнефтеоргсинтез, 1956)
## Искәрмәләр
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Рәсәй атналыгы

**«Рәсәй атналыгы»** — Рәсәй, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Рәсәй турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Рәсәй атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Рәсәй һәм Рәсәй мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 12 — 22 гыйнвар 2024

**Кыйбла:** инглиз, урыс Википедияләрендә Рәсәй турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
23 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 1 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Рәсәй ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Рәсәй атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Рәсәй ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Тарих

* Русь-Византия килешүе (1043) ru
*Рәсәй республикасы ru
*Рәсәй дәүләте (1918—1920) ru

### Шәхесләр

* Фёдор Толкачёв ru
* Николай Агафонов ru
* Эльвина Адалева ru

* Рәхмәт Баймырзин ba
* Тамара Баргова myv
* Иван Вихко ru 
* Алексей Воронихин ru
* Елена Габова kv
* Андрей Зубов ru
* Михаил Игнатов ru
Födor Tolkaçöv

**Födor Tolkaçöv**, Födor İvan ulı Tolkaçöv (; *[[1905 yıl]], [[Орлов Гай|Orlov-Gay]] — [[1970 yıl]], [[Яңа Троицк|Novotroitsk]]*) — Orski-Xälil metallurgiä kombinatınıñ sovet metallurgı, Sotsialistik Xezmät Qaharmanı (*[[1958 ел|1958]]*).

## Biografiäse
Samar gubernasınıñ Orlov-Gay awılında tuğan.

1923 yılda Donbassqa qärdäşe yanına kilgän. Makiyivka metallurgiä zavodında eşlägän. 1930 yılda domna tsexı masterı bulğan.

1931 yılda Magnitogorskqa küçengän. Suğıştan soñğı yıllarda Tübän Tagil metallurgiä kombinatında eşlägän.

1954 yılda Novotroitskqa küçerelgän. 1963 yılda pensiägä çıqqan.

SBKFnıñ XXI qorıltayı delegatı itep saylanğan.

1970 yılda Novotroitskida wafat bulğan.

## Büläkläre

* «Uraq häm Çükeş» medale (19.07.1958);
* ike tapqır Lenin ordenı (05.05.1945; 19.07.1958);
* medallär, şul isäptän «1941—1945 yıllardağı Böyek Watan suğışındağı batır xezmäte öçen»;
* «Maqtawlı metallurg» iseme.

## Ädäbiät

* *[[Василий Россовский|Россовский В. П.]]*, Толкачёв Фёдор Иванович, Герои Труда: Биографический справочник. — Калуга: Золотая аллея, 1999. — 256 с.
* Оренбургская библиографическая энциклопедия.

## Sıltamalar

* Сайт «Герои страны»
* Толкачёв Фёдор Иванович.

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:ССРБ металлурглары
Nikolay Agafonov (1928)

**Nikolay Agafonov**, Nikolay Födor ulı Agafonov (; *[[1928 yıl|1928 yılnıñ]] [[7 aprel|7 aprele]], [[Олонец|Olonets]] — [[1990 yıl|1990 yılnıñ]] [[3 iyül|3 iyüle]], [[Олонец|Olonets]]*) — KASSRnıñ (*[[1970 ел|1970]]*) häm RSFSRnıñ (*[[1980 ел|1980]]*) atqazanğan tözüçese.

## Biografiäse
1928 yılnıñ 7 aprelendä Olonets şähärendä tuğan. Armiädä xezmät itkän, şunnan soñ 1951 yılda Olonets tözeleş idäräsendä balta ostası bulıp eşli başlağan. 1960 yılda Agafonov kompl. brigadası brigadirı bulğan. Balta ostası, taşçı häm betonçı hönärlärenä iä bulğan.

1990 yılnıñ 3 iyülendä Olonetsta wafat bulğan.

## Büläkläre

* KASSRnıñ atqazanğan tözüçese
* RSFSRnıñ atqazanğan tözüçese
* Oktäber İnqıylabı ordenı
* Xezmät Qızıl Bayrağı ordenı

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Кармазин С. Г., Колесова Т. Л. Десять лет по бригадному подряду. Петрозаводск, 1982.
* Энцикопедия «Карелия».

Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган төзүчеләре
Вест Һәм Юнайтед

**Вест Һәм Юнайтед** () - Англиянең Лондон шәһәреннән .  лигасында чыгыш ясый. 1899 да нигезләнә. 1 тапкыр ил чемпионы, 3 тапкыр Англия кубогы иясе, 1 тапкыр  җиңүчесе.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*
*
*
Төркем:Англия футбол клублары
Төркем:Лондон