open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эльвира Хәсәнова

**Эльвира Рамил Кызы Хәсәнова** (1981 елның 28 марты, Мәскәү, ССРБ) — Россия синхрончысы. Россиянең атказанган спорт мастеры. Өч тапкыр олимпия чемпионы (2004, 2008, 2012), күп тапкырлар дөнья һәм Европа чемпионы, дөнья һәм Европа кубогы иясе.

## Тормыш юлы
Эльвира Хәсәнова 1981 елның 28 мартында Мәскәүдә туа. Милләте буенча татар. Россия дәүләт физик культура университетын тәмамлый. 1999 елдан Россия җыелма командасы әгъзасы. Беренче тренеры — Э. Шәрибҗанова.

2012 елда спорт карьерасын тәмамлый. 2015 елда АКШка күчеп килә һәм шул ук елда АКШ җыелма командасы тренерының ассистенты була. Стэнфорд университетында тренер булып эшли. 2020 елның гыйнварында Халыкара йөзү даны залына (ISHOF) кертелә.

## Казанышлары
* Европа кубогының көмеш медале (2001);
* Дөнья кубогының алтын медале (2002);
* Европа Кубогының алтын медале (2003);
* Афинада узган Олимпия Уеннарының алтын медале (2004);
* Европа чемпионатының алтын медале (2002, 2004, 2006, 2010);
* Пекинда узган Олимпия Уеннарының алтын медале (2008);
* Барселонада узган Дөнья чемпионатының алтын медале (2003);
* Монреальдә узган Дөнья чемпионатының алтын медале (2005)
* Мельбурнда узган Дөнья чемпионатының алтын медале (2007);
* Лондонда узган Олимпия Уеннарының алтын медале (2012).

## Бүләкләр
* 2005 елның 4 ноябре — Дуслык Ордены — физик культура һәм спортны үстерүгә зур өлеш кертүе, 2004 елда Афинада узган XXVIII Олимпия уеннарында югары спорт казанышлары өчен;
* 2009 елның 2 августы — Почет Ордены — *физик культура һәм спортны үстерүгә зур өлеш кертүе, 2008 елда [[Ханбалык|Пекинда]] узган [[Җәйге Олимпия уеннары 2008|XXIX Олимпия уеннарында]] югары спорт казанышлары өчен;*
* 2012 елның 13 августы — IV дәрәҗә «Ватан алдындагы хезмәтләр өчен» ордены — *физик культура һәм спортны үстерүгә зур өлеш кертүе, 2012 елда [[Лондон]]да ([[Бөекбритания]]) узган [[Җәйге Олимпия уеннары 2012|XXX Олимпия уеннарында]] югары спорт казанышлары өчен;*
## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Infosport.ru сайтында профиль
* Sports-reference.com сайтында профиль

Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:4 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1981 елда туганнар
Төркем:28 март көнне туганнар
Сәет Абдураманов

**Сәетнәби Абдураманов** (; 15 февраль, 1914 - 15 декабрь 1987) - Дан орденының тулы кавалеры, 1232 нче пехота полкының взвод командиры ярдәмчесе (370нче пехота дивизиясе, 69нчы армия, 1нче Белорусия фронты), өлкән сержант (1 дәрәҗә Дан орденына ия булган вакытка).

## Биографиясе
1914 елда Кубышев (хәзерге Бакчасарай) районы Биюк-Каралез (хәзерге Красный Мак) авылында туган. Милләте буенча - кырым татары . 1936 елда армиягә алына. Демобилизациядән соң ул финанс инспекторы булып эшли. 1941 елның язында ул кабат хәрби хезмәттә алына һәм Кызыл Армиянең кече командирлар мәктәбенә җибәрелә.

## Бөек Ватан сугышы
Ул сугышны 1941 елның июнендә башлый. Ул Сталинград янындагы Көньяк-Көнбатыш фронтта сугыша, чолгап алынуда кала, берничә контузия һәм яра ала.

1944 елның 20 октябрендә, Польшадагы сугыш вакытында, сержант Абдураманов көндез әсирне кулга ала, ул дошман турында кыйммәтле мәгълүмат бирә. Бу батырлыгы өчен сугышчыга III дәрәҗә Дан ордены тапшырыла (No. 241771)

II дәрәҗә Дан ордены  (No. 15549) 1945 елның гыйнварында Германия территориясендәге сугышларда күрсәтелгән батырлыгы өчен алынган.

1945 елның апрелендә ул Зелхов һәм Липа торак пунктлары өчен барган сугышларда шәхси батырлык күрсәтә, моның өчен аңа 1нче дәрәҗә Дан ордены тапшырыла.

Сугыш беткәч ул демобилизацияләнә һәм Үзбәкстанга депортацияләнгән туганнарына китә.

1946-нчы елның 15 маенда СССР Югары Советы Президиумы указы белән аңа дәрәҗә I Дан ордены бирелә (33 3133), шулай итеп Дан орденының тулы рыцаре була, ләкин ул бу премиясе турында чирек гасырдан соң гына белә.

Ул Наманганда үлә һәм шәһәр зиратына күмелә.

## Сылтамалар

* 

Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Төркем:«Берлинны алу өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Наманганда вафатлар
Төркем:1987 елда вафатлар
Төркем:15 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1914 елда туганнар
Төркем:15 февраль көнне туганнар
Төркем:Татар хәрбиләре
Гобәй Баймөхәмәтов

**Гобәй Җандәүләт улы Баймөхәммәтов** (1925—1989) — совет хәрби эшлеклесе. Эшче-Крестьян Кызыл Армиясендә һәм Совет Армиясендә 1943 елның гыйнварыннан 1949 елның мартына кадәр хезмәт итә. Хәрби белгечлекләре — пулеметчы һәм укчы. Бөек Ватан сугышы ветераны. Дан орденының тулы кавалеры. Демобилизация вакытында хәрби дәрәҗәсе — өлкән сержант. 1965 елдан запас старшинасы.

## Биографиясе
Гөбәй Баймөхәммәтов 1925 елның 10 июнендә РСФСР Ырынбур губерна шәһәрендә (хәзер Россия Федерациясенең Оренбург өлкәсе административ үзәге) эшче гаиләсендә туа. Татар. 1930 елларда Оренбург янындагы Сакмар авылында яши. 1937 елда Сакмар урта мәктәбенең дүрт сыйныфын тәмамлый. Әти-әнисе вафатыннан соң балалар йортында тәрбияләнә. Һөнәри белемне машина йөртүчеләр курсларында алган. Хәрби хезмәткә чакырылганчы совхозда комбайнчы булып эшли.

Баймөхәммәтов эшче-крестьян Кызыл Армиясе сафларына 1943 елның 1 гыйнварында Чкалов өлкәсе Чкалов район хәрби комиссариатыннан алына. Уку лагерында хәрби әзерлек үтә. Немец-фашист илбасарларына каршы сугышларны кызылармеец Баймөхәммәтов 1943 елның августыннан Көньяк фронтның 5 нче удар армиясенең 968 нче укчы дивизиясенең пулеметчигы вазыйфасында башлый.

1944 елның 7 августындагы приказ белән Гобәй Баймөхәмәтов 3 нче дәрәҗә Дан ордены (№ 65908) белән бүләкләнә.

Сугышта күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен 1945 елның 13 апрелендәге приказ белән Баймөхәммәтов 2нче дәрәҗә Дан ордены (№ 25136) белән бүләкләнә.

Берлин операциясендә һәм Берлин штурмы вакытында көрткән өлеше өчен СССР Югары Советы Президиумының 1946 елның 15 маендагы Указы белән кызылармеец Г. Җ. Баймөхәммәтов 1 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә (№ 1006).

Бөек Ватан сугышы тәмамланганнан соң Г. Баймөхәммәтов армиядә Одесса астында хезмәт итә. 1949 елның мартында өлкән сержант исемендә демобилизацияләнеп, Одесса өлкәсендә кала. Ширяй районының Никомавровка авылында яши. «Авангард» колхозында шофер булып эшли. 1965 елда аңа запастагы хәрби исем бирелә. Гөбәй Җандәүләт улы 1989 елның 20 маенда вафат була. Украинаның Одесса өлкәсе Ширяй районы Сахан авылы зиратында җирләнгән.

## Чыганаклар

* Боевые действия войск 5-й ударной армии по захвату и расширению плацдарма на левом берегу Одера севернее Кюстрина в феврале 1945 г // Сборник военно-исторических материалов Великой Отечественной войны. Выпуск 6. — М: Воениздат, 1952. — С. 8-21. — 148 с.
* Биография Г. Я. Баймухаметова на сайте «Герои страны».

## Сылтамалар

* 

Төркем:«Берлинны алу өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1989 елда вафатлар
Төркем:20 май көнне вафатлар
Төркем:Ырынбурда туганнар
Төркем:1925 елда туганнар
Төркем:10 июль көнне туганнар
Төркем:Татар хәрбиләре
Фатыйх Динеев

**Динеев Фатыйх Юныс улыч** - Бөек Ватан сугышы катнашучысы, 396 нчы аерым разведка ротасы командиры (333-нче пехота дивизиясе, 6-нчы армия, 3-нче Украин фронты ).

## Биографиясе
1923 елның 11 августында Муса авылында крестьян гаиләсендә туган. Татар. 10 сыйныфны тәмамлаган. Ул Чарджоу (Төркмәнстан) шәһәрендәге полиграфиядә печатник булып эшләгән.

1942 елның язында Кызыл Армия сафларына алына. Сталинград янында сугышны башлый. 1943 ел ахырына өлкән сержант Динеев 333-нче укчы дивизиясенең 396-нчы аерым разведка ротасы бүлекчәсе командиры. Украинаны азат итү өчен барган сугышларда, Кишинев операциясендә катнаша. Вкп(б) әгъзасы, 1944 елдан КПСС.

1943 елның 20 декабрендә өлкән сержант Динеев төн яклавы астында сугышчылар төркеме җитәкчелегендә Новофедоровка авылы тирәсендә дошманның оборонасы эченә, Запорожье шәһәреннән көньяк-көнбатышка таба 15 км ераклыкка уза, анда 2 гитлерчыны, ә бер әсирне юк итә. 1943 елның 23 декабрендәге приказ белән өлкән сержант Динеев Фатыйх Юныс улы 3 нче дәрәҗә Дан ордены (№63527) белән бүләкләнә.

1944 елның 11 июленә каршы төндә Тирасполь шәһәреннән 15 км көньякта урнашкан Фантына-Маскуй торак пункты янында, разведчиклар төркеме белән старшин Динеев дошманның алгы ягына үтеп керә, дошман сакчысын коралсызландыра, автоматтан 5 гитлерчыны юк итә. 1944 елның 27 июлендәге приказ белән старшина Фатыйх Юныс улы 2 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә (№2163).

1944 елның августында Ясско-Кишинево стратегик операциясе барышында Молдавия һәм Румыния территориясендә барган сугышларда катнаша. Хәрби юлны Болгариядә тәмамлый, анда сентябрь аенда 37-нче армия сугыш хәрәкәтләрен туктата. Бу вакытка Динеевның шәхси исәбендә 40 әсир булае.

СССР Югары Советы Президиумының 1945 елның 24 мартындагы Указы белән немец-фашист илбасарларына каршы сугышларда командование биремнәрен үрнәк үтәгәне өчен старшина Динеев Фатыйх Юныс улы 1 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнгән (№397). Дан орденының тулы кавалеры була.

Җиңү көнен лейтенант исемендә каршылый. 1946 елда демобилизацияләнә.

Хәрби шинельне салып, милиция киемен кия. Одесса шәһәрендә яши. Җәмәгать тәртибен саклау органнарында Одессада хезмәт итә, эчке эшләр министрлыгының шәһәр идарәсе инспекторы булып эшли. 1971 елның 16 мартында вафат була.

## Сылтамалар

* 

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:1971 елда вафатлар
Төркем:16 март көнне вафатлар
Төркем:Хвалын өязендә туганнар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:11 август көнне туганнар
Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар хәрбиләре
Ягъфәр Яппаров

**Яппаров Ягъфәр Якуб улы** — сугыш һәм хезмәт ветераны. Озак еллар дәвамында мәктәп директоры булып эшләп, Балтач районында һәм республика күләмендә танылган мәгариф хезмәткәре

## Кскача биографиясе
1924 елның 25 сентябрендә Таузар авылында туган. 1941 елда Балтач урта мәктәбенең тугыз сыйныфын тәмамлап туган авылындагы «Көрәш» колхозында башта гади эшче, аннан соң бригадир булып эшли.

## Фронт юлы
1942 елда армия сафларына алына һәм 1944 елга кадәр Бөек Ватан сугышында катнаша. Икенче  Украина фронты гаскәрләре сафында Днепрны кичү сугышларында була. Кривой Рог шәһәрен азат итү өчен барган авыр сугышлар вакытында каты яралана һәм госпитальгә эләгә. Шушы ярадан ул инвалидлык ала һәм демобилизацияләнә.

## Мәгариф системасында хезмәт юлы
Фронттан кайткач Я.Яппаров ВКП(б)ның Балтач район комитетында хәрби бүлек мөдире булып эшли. 1945-1953 елларда— Карадуган мәктәбендә укытучы, соңрак аның директоры. 1953 елда аны кабат партия эшенә алалар—ул райком секретаре ярдәмчесе, гомуми бүлек мөдире булып эшли. Шушы елларда читтән торып Казан дәүләт университетының математика факультетында укый, аны 1959 елда тәмамлый. Шул ук елда Чепья урта мәктәбенә директор итеп билгеләнә. Егерме ел шушы коллективта эшләү дәверендә Я.Яппаров Чепья мәктәбен республика күләмендә данлы, иҗади эшләүче, алдынгы  педагогик тәҗрибә үзәгенә әверелдерде.

1979-1984 елларда Я.Яппаров Балтач урта мәктәбенә җитәкчелек итте. Педагогик хезмәттән аерылгач та хезмәт юлын туктатмады—1985 елдан ул Ленин исемендәге колхозның профсоюз комитеты рәисе булып эшләде.

## Җәмәгать эшчәнлеге
Я.Я.Яппаров үзенең бөтен хезмәт эшчәнлеге чорында гаять киң һәм актив җәмәгать эше алып барды. Ул ялкынлы лектор, оста пропагандист, яшьләрнең яраткан остазы иде. Озак еллар инвалидлар җәмгыятенең район идарәсен җитәкләде, район ветераннар совеьты идарәсе әгъзасы булды. Тирән белемле, зыялы, ихлас һәм шат күңелле, кешеләрне үз итә, ярата белүче шәхес буларак ул һәркемгә кирәк, һәрвакыт кешеләр арасында булды.

## Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исеме
Я.Я.Яппаров хезмәт ияләре депутатларының 13-17 чакырылыш район Советы, күп мәртәбәләр Чепья авыл Советы депутаты булып сайланды. Ул Бөек Ватан сугышындагы батырлыклары өчен Беренче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары , күп медальләр белән бүләкләнде. Яшь буынны тәрбияләүдәге олы хезмәтләре өчен 1963 елның май аенда РСФСРның атказанган мәктәп укытучысы исеме бирелде.

## Вафаты
Ветеран 2002 елның 23 октябрендә вафат булды. Кабере туган авылы  Таузар зиратында.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
* Балтач энциклопедиясе, II том, 2010
* Б.Зыятдинов, Мәгърифәтле Таузар иле, 2004

## Сылтамалар
Мәгъсүм Мөхәммәтҗанов

**Мөхәммәтҗанов Мәгъсүм Абдулла улы** — мәгариф хезмәте ветераны. Балтач районында төбәк тарихын өйрәнү буенча күпсанлы китаплар авторы

## Тәрҗемәи хәле
1931 елның 17 гыйнварында Балтач авылында туган. 1949 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлый. 1949-1951 елларда Карадуган, Яңгул мәктәпләрендә география, биология укыта. 1951-1955 елларда Совет Армиясендә диңгезче булып хезмәт итә. Армия хезмәтеннән соң ул үзенең тормыш юлын катгый рәвештә мәктәп белән бәйли. 1955 елда Кили мәктәбендә укыта.

## Укытучы буларак хезмәт юлы
1956 елда М.Мөхәммәтҗанов Балтач урта мәктәбенә килә һәм хезмәт юлының ахырынача шушы зур, иҗади коллективтан аерылмый. Читтән торып Казан дәүләт педагогия институтының табигать-география бүлеген тәмамлый. 1962-1980 елларда класстан тыш тәрбия эшләре буенча мәктәп директорының  урынбасары булды.

М.Мөхәммәтҗанов бөтен эшчәнлеге дәвамында укыту-тәрбия  методларын камилләштерү, алдынгы эш алымнарын барлау һәм тарату, крайны өйрәнү буенча район һәм республика күләмендә зур эш алып барды. Аның мәкаләләре республика һәм район матбугатында еш басыла. 1987 елда Ереван шәһәрендә узган Бөтенсоюз педагогик укуларында катнашты. Аның доклады Мәскәүдә басылган  методик җыентыкка кертелде. Күп еллар  районның география укытучыларының методик берләшмәсен җитәкләде.

## Җәмәгать эшләре активисты
М.Мөхәммәтҗанов киң җәмәгать эше алып барды. Бүген дә районыбыз тарихын  өйрәнү, барлау, туплау өстендә актив эшли. Районыбызда  мәгариф эшенең тарихын туплап, район газетасы аша киң укучылар катлавына ирештерде.

## Төбәк тарихын өйрәнеп иҗат иткән китаплары
Смәел һәм Яңгул балалар йортларында тәрбияләнүчеләр (1942-1960) турында

Балтач һәм Чепья МТСы (машина-трактор станцияләре) тарихы (1930-1990) турында

Балтач районы пионер оешмалары тарихы (1924-1990) турында

Яңгул авылы тарихы турында

Балтач  "Сельхозхимия" оешмасы тарихы турында

## Бүләкләре
Алдынгы педагог 1962 елда Бөтенсоюз халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең бронза медаленә лаек булды. 1987 елда аңа «РСФСРның халык мәгарифе отличнигы» билгесе тапшырылды. 1975-1977 елларда хезмәт ияләре депутатларының район Советы, күп мәртәбә Балтач авыл Советы депутаты итеп сайланды.

М.Мөхәммәтҗанов Балтач муниципаль районының Мактаулы гражданы

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006

Балтач энциклопедиясе, II том, 2010
Владимир Петров (1953)

**Петров Владимир Васильевич** — хәрби хезмәткәр, полковник.

## Кыскача биографиясе
1953 елның 12 мартында Чепья авылында илебезгә бик күп хәрбиләр биргән  Василий һәм Ольга  Петровлар гаиләсендә туган. 1970 елда Чепья урта мәктәбен тәмамлый һәм Ярославль шәһәрендәге Югары хәрби-финанс училищесына укырга керә. 1976 елда училищены тәмамлап Германия Демократик Республикасындагы совет гаскәрләре группасы составында разведка батальонының финанс подразделениесенә җитәкчелек итә башлый.

## Хәрби өлкәдә хезмәте
1981-1987 елларда Урта Азия хәрби округында полк  финанс хезмәтен җитәкли. 1987-1990 елларда шунда ук ремонт-төзәтү базасы идарәсендә финанс хезмәте җитәкчесе. В.Петров 1990-1992 елларда Алматадагы 40-армия штабының финанс бүлеге командиры була, ә 1992 елдан, Казахстан Республикасы бәйсез дәүләт статусы алгач, Казахстан Республикасы Кораллы көчләре Генераль штабының финанс бүлеге начальнигы итеп билгеләнә. 1996 елдан— Казахстан Республикасы Оборона министрлыгының финанс хезмәте командиры.

## Дәүләт бүләкләре
В.В.Петров күп медальләр, шул исәптән «СССР Кораллы көчләрендә бик яхшы хезмәт иткән өчен» медаленең тулы өч дәрәҗәсе кавалеры.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006

Балтач энциклопедиясе, II том, 2010
Миннеәхмәт Әүхәдиев

**Минәнехмәт Сәхәбетдин улы Әүхәдиев** (06.06.1923, Красноярск крае - 02.13.1997, Красноярск крае) — 1 нче Украина фронтының 3 нче гвардия армиясенең 273 нче укчы дивизиясенең 967 нче укчы полкының 82 миллиметрлы минометын төзәүче, кече сержант; 1 нче Украина фронтының 6 нчы армиясенең 967 нче укчы полкының 82 миллиметрлы минемутын исәпләү командиры, сержант.

## Биографиясе
1923 елның 6 июнендә Красноярск краеның Минусинск районы Знаменка авылында туган. Татар. 7 сыйныф тәмамлый. «Минусинск дорстрой» төзелеш оешмасында ат караучы булып эшли.

Кызыл Армиядә 1941 елдан бирле. 1941 елның ноябреннән Бөек Ватан сугышы сугышларында. Смоленск юнәлешендә сугыша башлый. Сталинград сугышында катнаша.

967 нче укчы полкының 82 миллиметрлы минометын тутыручы кече сержант Миннеәхмәт Әүхәдиев 1944 елның 30 июлендә Көнбатыш Буга елгасын формалаштырганда дошманның ике ут ноктасын яба, бу укчылар бүлекчәсен кичүне тәэмин итә. Плацдармны киңәйтү буенча барган сугышларда җиде ут ноктасы бирелгән, берничә тапкыр разведкага барган. Сугышларда күрсәткән батырлыгы өчен кече сержант Әүхәдиев Миннеәхмәт Сәхәбетдин улы 1944 елның 16 августында 3 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

1944 елның 1-14 сентябрендә Ополе шәһәреннән көньяк-көнбатыштарак Висла елгасының сул ярында плацдармны киңәйтү буенча барган сугышларда дошманның биш пулемет ноктасын һәм унбиш солдатны шаккатырды. Сугышларда күрсәткән батырлыгы һәм батырлыгы өчен кече сержант Әүхәдиев Минеәхмәт Сәхабетдин улы 1944 елның 25 октябрендә 2 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

82-миллиметрлы минометны исәпләү командиры сержант Миннеәхмәт Әүхәдиев 1945 елның 22-23 февралендә Бреслау шәһәрендә дошманның округ группировкасын бетерү буенча барган сугышларда, Вроцлав шәһәре янда танкка каршы пушканы, пулеметны һәм унбер солдатны юк итә. 

СССР Югары Советы Президиумының 1945 елның 27 июнендәге Указы белән немец-дошман илбасарларына каршы сугышларда командование биремнәрен үрнәк үтәгән өчен сержант Әүхәдиев Миннеәхмәт Сәхәбетдин улы 1 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

1945 елда старшина м.с. Әүхәдиев СССР кораллы көчләреннән демобилизацияләнә. Красноярск краеның Минусинск шәһәрендә яши. Элемтә идарәсендә шофер булып эшли. 1956 елдан Красноярск краеның Черногорск шәһәрендә яши. Янгын сүндерү машинасы шоферы булып эшли. 1997 елның 13 февралендә вафат була.

1 нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены, 1 нче, 2 нче һәм 3 нче дәрәҗә Дан орденнары, медальләр белән бүләкләнә.

## Сылтамалар

## Әдәбият

* Кавалеры ордена Славы трёх степеней: Краткий биографический словарь / Алдагы ред. Колледж Д.С.Сухоруков . - М .: Хәрби нәшрият, 2000. - 703 белән. - 10,000 данә. -  .
* Дан ордены кавалерлары. Красноярск, 1984.
* Рошчин И. Солдат даны. Китап 7.М., 1988

Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Красноярск краенда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1997 елда вафатлар
Төркем:13 февраль көнне вафатлар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:6 июнь көнне туганнар
Төркем:Татар хәрбиләре
Мәнаф Аубәкеров

**Мәнаф Аубакер улы Аубәкеров** ( 1926 елның 26 августы - 1945 елның 19 апреле) - 375нче аерым танкка каршы дивизия ( 312 нче пехота дивизиясе, 69нчы армия, 1 нче Белоруссия фронты )  командиры, өлкән сержант, Дан орденның тулы кавалеры.

## Биографиясе
Мәнаф Аубакиров 1926 елның 26 августында Зайсан шәһәрендә крестьян гаиләсендә туган. Татар . Мәктәпнең 7 нче сыйныфын тәмамлагач, ул киномеханик укучысы булып эшләгән.

1943 елда ул Кызыл Армиягә алына, шул ук елның ноябреннән  Бөек Ватан сугышы сугышында катнаша. 1945 елда ул КПССка (б) кушыла.

1944 елның 20 августында Пулава шәһәреннән (Польша) көньяк-көнбатыштарак, кече сержант Аубакиров сугышта яралана, ләкин утны дәвам итеп, иптәше белән дошман пулеметын һәм сугыш кирәк-яраклары складын юк итә. 1944 елның 25 августында 312 нче укчылар дивизиясе командиры боерыгы белән кече сержант Аубәкеров Мәнаф Аубәкер улы 3 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә (№ 89964).

1945 елның 16 гыйнварында сержант Аубакиров коралының наводчигы Нова-Воля торак пункты тирәсендә (Польша) пехота бүлекчәләренә Пулавск плацдармдагы юлны чистарта. Сугыш вакытында яраланып, ул сугыш кырын калдырмый һәм ике пулемет ноктасын һәм 15 гитлерчыны юк итә ала. 1945 елның 17 февралендә сержант Аубакиров 69 нчы армия боерыгы белән 2 нче дәрәҗә Дан ордены (№ 11226) белән бүләкләнә.

1945 елның 17 апрелендә орудия исәпләү командиры өлкән сержант Аубәкеров Лебус шәһәре (Германия) өчен көрәштә коралны турыдан-туры наводкага ташлый. 4 пулеметны һәм 15кә кадәр дошман солдатын һәм офицерын юк иткән, күзәтү пунктын җимергән. Сугыш вакытында ул авыр яралана, ләкин корал белән командалауны дәвам итә. 1945 елның 19 апрелендә алынган яралардан вафат була. 1946 елның 15 маенда немец-фашист илбасарларына каршы көрәштә күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен СССР Югары Советы Президиумы Указы белән өлкән сержант Аубәкеров Мәнаф Аубәкер улы үлгәннән соң 1 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

Франкфурт-ам-Одер шәһәре районында  күмелгән.

## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Сылтамалар

Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1945 елда вафатлар
Төркем:19 апрель көнне вафатлар
Төркем:1926 елда туганнар
Төркем:26 август көнне туганнар
Роман Прокопьев

**Прокопьев Роман Прокопьевич** — сугыш һәм хезмәт ветераны.

## Кыскача биогрфиясе
Сырья авылында 1921 елның 7 маенда туган. Сырья мәктәбендә укып  башлангыч белем ала һәм  колхозда бик яшьли хезмәт юлын башлый.

## Совет Армиясендә хезмәте һәм Бөек Ватан сугышында катнашу
1940 елда Кызыл Армия сафларына алына, Монголия Халык Республикасында хезмәт итә. Бөек Ватан сугышы башлангач десантчылар хәзерләү курсын үтә, дошман тылына җибәрелә. 1944 елга кадәр партизаннар отряды составында немец-фашист илбасарларга каршы көрәштә катнаша, батырлык үрнәкләре күрсәтә. Илебез җирләре азат ителгәч Белоруссия фронты гаскәрләре составында Европа илләрен азат итүдә катнаша. Сугышны Германия җирендә тәмамлый.

## Фронтта алган бүләкләре
Сугыштагы батырлыклары өчен Р.П.Прокопьев Икенче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, күп медальләр белән бүләкләнә.

## Сугыштан соңгы хезмәт юлы
Тыныч тормышка кайткач Р.Прокопьев Чепьядагы Г.Димитров исемендәге МТСта озак еллар электрик булып эшләде. 1981 елдан соң «Труд» күмәк хуҗалыгының ашлык киптерү агрегатында, халыкка көнкүреш хезмәте күрсәтү идарәсенең йон тетү агрегатында эшләде.

## Вафаты
1994 елда вафат булды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006

Төркем:1921 елда туганнар
Төркем:1994 елда вафатлар
Борис Мартынов

**Мартынов Борис Павлович** — хуҗалык һәм дәүләт эшлеклесе.

## Кыскача биография һәм башлангыч хезмәт юлы
1928 елның 5 июлендә Чуваш АССРның Цивильск районындагы Рындино авылында туган. 1945 елда шушында урта мәктәп тәмамлый. 1947-1952 елларда Казан авыл хуҗалыгы институтында укый. 1952 елда Чепьядагы Г.Димитров исемендәге МТСка участок агрономы итеп җибәрелә. Шул ук елны ул баш агроном итеп билгеләнә, ә 1954-1958 елларда МТСның директоры булып эшли. Бер ел Чепья районы авыл хуҗалыгы инспекциясе начальнигы була. Сугыштан соңгы авыр елларда Чепья төбәгендәге колхозларны  торгызу һәм аякка бастыру өчен Б.П.Мартынов зур көч куя, бу як халкының  тирән ихтирамын казана. Берничә чакырылыш район Советы депутаты, партиянең район комитеты  әгъзасы, башкарма комитет һәм райком бюросы әгъзасы итеп сайлана.

## Республика күләмендәге җитәкчелек постларында
Б.П.Мартынов 1958-1960 елларда КПССның Буа райкомының икенче секретаре, 1960-1961 елларда Биектау райкомының беренче секретаре, 1961-1963 елларда КПССның Татарстан өлкә комитетының авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире булып эшли.

1963 елда ул Татарстан АССРның Авыл хуҗалыгы министры-Татарстан АССР Министрлар Советы рәисенең беренче урынбасары итеп билгеләнә. 1965-1973 елларда—Татарстан АССР Министрлар Советы рәисенең беренче урынбасары.

1973 елның августында Б.П.Мартынов РСФСР Авыл хуҗалыгы министры урынбасары итеп билгеләнә, ә 1990-1994 елларда—АКШның «Пионер» авыл хуҗалыгы фирмасының Россия буенча консультант-координаторы була. Кайда гына эшләсә дә ул үзенең  хезмәт юлын башлаган Балтач төбәге белән элемтәсен өзмәде, матди һәм рухи ярдәм итеп килде.

## Фәнни дәрәҗәсе һәм ил күләмендәге эшчәнлеге
Б.П.Мартынов 1967 елда авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе алды. Һәрдаим актив җәмәгать эше алып барды—Россия табигатьне саклау җәмгыятенең үзәк Советы президиумы әгъзасы, агропромышленность комплексы өлкәсендә Совет-Австрия хезмәттәшлек эшче группасының Совет группасы рәисе, шундый ук Совет-Венгрия группасы рәисе урынбасары булып эшләде.

## Дәүләт бүләкләре
Фидакарь хезмәтләре өчен 1966 һәм 1971 елларда Хезмәт Кызыл Байрагы орденнары, күп медальләр белән бүләкләнде. Ул Татарстан АССР Югары Советы  депутаты, КПССның Татарстан  өлкә комитеты әгъзасы, аның бюросы әгъзасы итеп сайланды, РСФСР Югары Советының алтынчы, җиденче, сигезенче чакырылышлары депутаты булды.

## Вафаты
1994 елның 26 маенда вафат булды. Кабере Мәскәүнең Троекуров зиратында

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Мортаза Мөлеков

**Мортаза Мөлеков һәм Мөлековлар нәселе** —сәүдәгәрләр, сәнәгатьчеләр династиясе.

## Мөлековлар нәселе
Унтугызынчы йөз ахыры-егерменче гасыр башында Балтачта уңышлы  эшләгән эшмәкәрләр һәм сәнәгатьчеләр арасында Мөлековлар—Мортаза Мостафа улы, Шәйхетдин Мостафа улы, Нәҗип Мостафа улы, Әлтәф Мостафа улы,  Латыйф Мостафа улы аеруча күренекле урын алып торалар. Алар бакалея, мануфактура белән сату итү белән беррәттән Казан арты төбәгендә заманы өчен эре предприятиеләр тотканнар, тегермәннәр эшләткәннәр, зур җир биләмәләренә ия булганнар.

## Мортаза бай төрында
Боларның да арасында иң эре һәм данлыклысы—Мортаза бай. Мортаза Мөлековның Балтачта зур  киез һәм фетр итек басу фабрикасы булган, анда кырыктан артык кеше эшләгән. Ак йоннан басылган көяз, бизәкле итекләр чит ил сәнәгать күргәзмәләрендә медальләр яулаган. Аларның  ялтыравыклы этикеткалары Чепьядагы Халыклар Дуслыгы музеенда әле дә саклана. Мортаза бай итекләре Казан, Мәкәрҗә (Түбән Новгород), Минзәлә, Уфа, Сембер, Эрбет һәм башка күп ярминкәләрдә көтеп алынган һәм уңышлы сатылган. Бер Карадуган авылындагы бакалея кибете генә дә мең сумлык еллык товар әйләнеше биргән. Соңыннан бу кибеткә Мортаза байның улы Габделхәй хуҗа булган. Мортаза бай төзеткән йортлар әле дә исән һәм алардан  Балтачтагы төрле оешмалар файдаланалар.

Совет власте урнашкач Мортаза Мөлеков эзәрлекләүләргә дучар була. 1929 елда Татарстан АССР Югары суды аны үлем җәзасына хөкем итә. Ул 1918 елда Совет власте вәкиленә каршы җинаять эшләүдә гаепләнә. Монда Балтач авылы аша узганда үтерелгән янәсе Кызыл Армия комиссарының үтерелү очрагы күздә тотыла. М.Мөлеков кичерүне сорап М.И.Калининга мөрәҗәгать итә һәм ату җәзасының  Себер лагерьларына сөрү белән алыштырылуына ирешә. Ул бер гаепсез шунда вафат була. Аның соңгы көннәренең шаһите булган кешеләр ачлыктан шешенеп үлүен сөйлиләр. Үзе кулга алынгач  аның гаиләсен туган йортларыннан куып чыгаралар. Хатыны балалары белән (ә аларның кечесе ул чорда әле 40 көнлек кенә була) берәүнең мунчасында яшәп көн күрергә мәҗбүр була.

Мортаза байны белгән өлкәннәрнең хәтирәләре белән танышканда ирексездән шуңа игътибар итәсең—һәрберсе аның кеше буларак өч сыйфатын саный: хезмәт сөючәнлек, кешеләргә ярдәмчеллек, кырыслык.

## Кайбер искәрмәләр
Монда шуны искәртү урынлы—Балтачта унтугызынчы йөзнең икенче яртысында Мостафа Мөлековлар гаиләсе икәү булган: Фаизә Садыйковага өйләнеп яшәүче 1835 елда туган Мостафа Мөлеков һәм Гайшә Сабитовага өйләнеп яшәүче 1837 елда туган Мостафа Мөлеков. Югарыда телгә алынган биш Мостафа улы Мөлековның барысы да бертуганмы, әллә төрлесе төрле Мостафа улларымы, алай булса кайсысы кайсы Мостафаныкы икәнлеген архив материаллары нигезендә аныклап булмый. Әмма шунысы бәхәссез—аларның һәрберсе халкыбызның булдыклы, эшлекле уллары булганнар.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Әхмәтгәрәй Мөхәммәтзарифов

**Мөхәммәтзарифов Әхмәтгәрәй Мәхәммәтзариф улы** — дин эшлеклесе.

## Гәрәй мулла турында
Мөниңгәр авылы мәчетенең беренче имамы Мөхәммәтзариф Садыйковның улы. 1871 елның 15 маенда Арбор авылында туган. 1894 елда Түнтәр мәдрәсәсен тәмамлаган. Малмыж шәһәрендә Мөхәммәткамал Мозаффаров һимаялегендә оештырылган рус-татар училищесында белем алган. 1895 елның 26 августында әтисе урынына Мөниңгәр мәчетенә имам, мәдрәсәгә мөгаллим итеп билгеләнгән. Заманының алдынгы фикерле, әдәпле, тирән белемле имамы һәм мөдәррисе булып таныла. Инанган җәдитче буларак балаларга яңа ысул белән белем бирә.

Халык арасында «Гәрәй мулла» исеме алган Әхмәтгәрәй хәзрәт авылда гына түгел, бөтен тирә-якта абруй казана. Иң катлаулы мәсьәләләрне казый буларак хәл итүне  аңа тапшыралар һәм ул шушы мәсьәләләрне хәл итү өчен тирә-яктагы йөзәр чакрым ераклыктагы авылларга йөри. Шушы абруен танып 1902 елның августында аңа ахун дәрәҗәсе бирелә.

## Иж-Буби, суд һәм Әхмәтгәрәй
Әхмәтгәрәй хәзрәтнең алдынгы карашы надан фанатикларга, билгеле, ошамый. Аның өстеннән донослар языла. 1911 елның 29 гыйнварында Сарапул шәһәрендә атаклы Иж-Буби мәдрәсәсе мөгаллимнәре абыйлы-энеле Габдрахман һәм Галимҗан Бубиларга суд була. Аның карары белән Иж-Буби мәдрәсәсе ябыла. Шул вакытта ротмистр Будогосский Бубиларның иярченнәре дип егерме мулла-мөгаллимнең исемлеген төзи. Әлеге доносларга таянып бу исемлеккә Әхмәтгәрәй ахун да кертелә. Аларның йортларына тентү уздыралар һәм күзәтчелек астына алырга дип карар чыгаралар. Әлеге муллалар панисламизм хәрәкәтендә катнашуда, бертуган Бубилар, Габдулла Апанаев, Галимҗан Барудилар белән элемтә тотуда, христианлыкка һәм хөкүмәткә дошманлык карашы таратуда гаепләнәләр. Әхмәтгәрәй хәзрәт берничә айдан төрмәдән чыгарыла, әмма аңа имамлык указы кире кайтарылмый, ул имамлыктан һәм мөгаллимлектән читләштерелә. Тик ул барыбер берничә елдан үз йортының икенче катына балалар туплап яңадан белем нуры тарата башлый. Бу эшен революциядән соңгы елларда да туктатмый. Үзе динче буларак кимсетелеп кулга алынгач та аның йорты башлангыч мәктәп итеп файдаланыла. Бу изге йортның кирпечтән эшләнгән беренче каты әле бүген дә исән.

## Әхмәтгәрәй мулланың совет чоры язмышы
Өлкәннәрнең сөйләвенчә, яңа, тагын да мәрхәмәтсезрәк властьларга юлланган донослар буенча Ә.Мөхәммәтзарипов кабат кулга алына һәм төньякка сөрелә. 1930 елда Архангельск өлкәсендә урман эшләрендә була. Шунда ачлыктан һәм салкыннан газапланып үлә.

1959 елда тулысынча реабилитацияләнә.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Гөлназ Котыева

**Котоева Гөлназ Мират кызы** (1 гыйнвар 1974 ел) — шагыйрь, журналист, «Башкортстан кызы» журналының баш мөхәррире, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика яшьләр премиясе лауреаты (2006)

## Биографиясе
Гөлназ Мират кызы Котоева (кыз фамилиясе Исхакова) 1974 елның 1 гыйнварында Башкорт АССРы Әбҗәлил районының Ишкол авылында туган. Башкорт дәүләт университетын тщмамлый. Башкортстан «Китап» нәшриәтендә киңәшче, Сибай шәһәре язучылар оешмасы рәисе, «Агыйдел» журналы мөхәрририятенә җаваплы сәркатиб булып эшли. Хәзерге көндә «Башкортстан кызы» журналының баш мөхәррире. Берничә китап авторы. Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы.

2007 елның 25 июнендә «Кувшинка души» шигырьләр һәм поэмалар җыентыгы өчен Шәйхзадә Бабич исемендәге Республика яшьләр премиясенә ия була. 

## Чыганаклар
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Библиография
* Яҡупова Г. " Ай ҡапҡаһы"н асҡайным…" //Ағиҙел.-2002.-№ 10.-138-141-се биттәр.
* Ғиззәтуллина Г. « Һәм алдымда ҡапыл ҡалҡты йәйғор…»//Башҡ-н ҡыҙы.-2005.-№ 4.-22-24-се биттәр.
* Кашапова М. Тыуған ауылына килде шағирә. // Осҡон.-2005.-21 май.
* Абдуллина Л. Күңел томбойоғо // Йәшлек.-2007.-29 май.
* Әфләтунова Р. Ер ҡыҙы. //Башҡ-н.-2007.-26 май.
* Хөсәйенов Ғ. Шағирәнең күңел донъяһы.//Йәшлек.-2007.-22 май.
* Әбүзәр С. Рухи ҡеүәт. //Шоңҡар.-2007.-№ 2.-15-се бит.

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары
Төркем:Әбҗәлил районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1974 елда туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар
Сәйдәш Мәгъсүмов

**Мәгъсүмов Сәйдәш Салих улы** — спорт остасы.

## Кыскача биографиясе
1966 елның 9 февралендә Чита өлкәсендә туган.1974 елда аларның гаиләсе Норма авылына кайтып урнаша һәм Сәйдәш Норма урта мәктәбендә укый башлый. Шушы чорда  Нормадагы һөнәри-техник училище тренеры Р.Ситдыйков  аны үзе җитәкләгән көрәшчеләр секциясенә чакыра. 

## Спортка тартылу
Инде сигезенче сыйныфта укыганда ук үзен перспективалы көрәшче итеп күрсәтә— сабан туе мәйданнарына чыга, яшүсмерләр арасындагы республика ярышларында ике мәртәбә җиңү яулый. Шул ярышлар барышында аны классик көрәш тренеры Х.Тимашев күреп ала һәм үзенең секциясенә Казанга чакыра. Сәйдәш Казанның 3-интернат-мәктәбенә урнаша һәм югары спорт осталыгы мәктәбенә йөреп классик көрәш дәресләре ала. 1982 елда республика беренчелегендә җиңү яулый, «Спартак» ирекле спорт җәмгыятенең Россия беренчелегенең призеры була, мастерлыкка кандидат нормасын үти.

## Армия хезмәте һәм үзен татарча көрәшкә багышлау
С.Мәгъсүмов 1985-1987 елларда армия сафларында хезмәт итә, анда да көрәшне ташламый—үзе хезмәт  иткән дивизиянең чемпионы титулын яулый. Армия сафларыннан кайткач  Волгоград физкультура институтының Чаллы филиалына укырга керә һәм үзен татар көрәшенә багышлый.

## Казанышлары
1983 елда М.Җәлил призына «Ватаным Татарстан» газетасы уздыра торган бәйгедә җиңү яулады, күп  кенә Россия һәм Татарстан беренчелекләрендә җиңүче һәм призер булды. Район сабан туйлары батыры.

С.Мәгъсүмов яшь спортчылар тәрбияләүгә дә зур игътибар бирә. Берничә ел «Карадуган» акционерлык җәмгыятенең көрәш секциясен җитәкләде.

1988 елда РСФСРның спорт мастеры исеме бирелде.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Тамара Юлдашева

**Юлдашева Тамара Ишбулды кызы, Тамара Искәндәрия** (10 июнь 1958 ел) — башкорт шагыйре, журналист, һәм тәрҗемәче. 2010 елдан «Акбузат» балалар журналының баш мөхәррире. 1992 елдан Россия Федерациясенең һәм Башкортстан Республикасының Язучылар, 2004 елдан Россия Федерациясенең һәм Башкортстан Республикасының Журналистлар берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган матбугать хезмәткәре (2012). 

## Биографиясе
Тамара Юлдашева (кыз фамилиясе Искәндәрова) 1958 елның 10 июнендә Башкорт АССРының (хәзер Башкортстан Республикасы) Ишембай районы Кыявык авылында туган. Янырыр урта мәктәбен тамамлагач, Ишембай трикотаж фабрикасында тегүче булып эшли, 1976-1981 елларда Башкорт дәүләт университеты филология факультетының рус бүлегендә югары белем ала.

1981 елдан алып хәзергәчә, Тамара Искәндәрия җөмһүрият матбугатында һәм мәгълүмать чараларында эшли. «Йәншишмә», «Яшьлек», «Башкортстан» газеталары, Башкортстан радиосы һәм телевидениесе, «Ватандаш», «Башкортстан кызы» журналлары аша халыкка җиткергән сүзе һәр чак саллы, төпле, акыллы, җылы, эчкерсез булуы белән игътибарны җәлеп итә. Әле Тамара Искәндәрия — «Акбузат» балалар журналы баш мөхәррире. Башкортстан Республикасының атказанган матбугат хезмәткәре.

## Китаплары

* Тояҡтар йыры: Шиғырҙар // Йәш тауыштар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1987. — 128 бит.
* Ер менән Күк араһында: Шиғырҙар. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1992. — 80 бит.
* Ете даръям: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 1999. — 208 бит.
* Аҙнабикә: Поэма. — Өфө,2004.
* Аҙнабикә. Азнабика, мать Салавата: Поэма (башҡорт, рус телдәрендә). — Өфө, 2006.
* Көн менән Төн сиге: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2008. — 296 бит.
* Моң-тәлгәш: Шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2013. — 303 бит.
* Шашка иленә сәйәхәт: Фантастик хикәйәләр. — Өфө: Китап, 2013. — 16 бит.
* Бәрәкәтле көн: Әкиәттәр, хикәйәләр.— Өфө: Китап, 2016. — 80 бит.
* Каменная река: Стихи, поэма. — Уфа: ИНЕШ, 2016. — 96 стр.
* Бир биште, бына усым!: Шиғырҙар. — Өфө, Аҡбуҙат, 2016. — 16 бит.
* Там, там, Тамсыҡай!: Әкиәттәр, хикәйәләр, шиғырҙар. — Өфө, Аҡбуҙат, 2017. — 55 бит.
* 2025 елда Казанда «Язучы» нәшриятында татар телендә «Озын төннән соң таң» исемле шигырьләр җыентыгы басылып чыккан.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2012 ― Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм массакүләм мәгълүмат чаралары хезмәткәре 
* 2021 ― Салават Юлаев ордены
* 2025 ― Россия Язучылар берлегенең Пушкин алтын медале
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанные и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1

Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәрләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Ишембай районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:10 июнь көнне туганнар
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Зарема Әхмәтҗанова

**Әхмәтҗанова Зарема Әхмәт кызы** (28 май 1945 ел — 9 октябрь 1992 ел) — башкорт шагыйре, язучы һәм журналист, 1984 елдан ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы. 

## Биографиясе
Зарема Әхмәт кызы Әхмәтҗанова 1945 елның 28 маенда Башкорт АССР-ының Ургыл районы Зирекле авылында укытучы гаиләсендә туган.

1963 елда урта мәктәпне тәмамлагач, Уфа нефть институтына укырга керә. Инженер һөнәре алгач, Үзбәк ССР-ның Андижан каласына эшкә китә.

1972 елда туган Башкортостанына кайта һәм башкалада төрле проект оешмаларында хезмәт итә,  Язучылар берлегендә җаваплы вазифа башкара. Аннары «Башкортстан кызы» һәм «Акбузат» журналларында әдәби хезмәткәр була.

1992 елның 9 октябрендә Уфа шәһәрендә вафат була.

## Әдәби иҗаты
Зарема Әхмәтҗанованың шигырьләре институтта укыганда җөмһүрият атналык һәм журналларында басыла. Соңыннан ул ике жанрда актив эшләп, шигырьләр һәм хикәяләр иҗат итә. Балалар һәм олы өчен җиде китап авторы.

## Китаплары

* Гөлдәрем: Балалар өсөн шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1979. — 37 бит.
* Йәшел шыршы: Шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1983. — 47 бит.
* Йәйҙә ҡалайыҡ: Шиғырҙар. — Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1986. — 64 бит.
* Сәңгелдәк

## Чыганаклар

* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанные и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1  
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.  
* Гайнуллин М. Ф., Хөсәенов Г.Б. Совет Башҡортостаны язучылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылган, төзәтелгән икенче басма. — Уфа: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. 

Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1992 елда вафатлар
Төркем:9 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Шаран районында туганнар
Төркем:1945 елда туганнар
Төркем:28 май көнне туганнар
Охтин арагонит мәгарәсе

**Охтин арагонит мәгарәсе** (, ) — Словакиядәге арагонит мәгарәсе. Арагонит (Арагон сүзеннән - Испаниянең бер төбәге) - минераль, кальций карбонатның табигый полиморфларының берсе (CaCO3).
## Тасвирлау
Дөньяда әлегә кадәр өч арагонит мәгарәсе ачылган.
Milky Way Hall дип аталган мәгарәнең төп җәлеп итү урыны, ак ботаклар һәм арагонит кластерлары Сөт юлындагы йолдызлар кебек балкып тора. Мәгарә 1954-нче елда Мартин Кангар һәм Джири Просек тарафыннан ачылган һәм 1972-нче елда халыкка ачылган. Словакия Карстының башка мәгарәләре белән беррәттән, ул ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә Агтелек Карст һәм Словакия Карст мәгарәләренең  өлеше буларак кертелгән.

Мәгарә Словакиянең көньяк өлешендә урнашкан. Охтин арагонит мәгарәсе 1954 елда ачылган. Ул туристлар өчен 1971 елдан бирле ачык. Килүчеләр өчен хәзерге маршрут озынлыгы 230 м. Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән.
Мәгарәнең гомуми озынлыгы 300 м, һава температурасы +7.2 ° дан +7,8 º C га кадәр. Мәгарәгә экскурсия 30 минут дәвам итә. Мәгарә түшәме уникаль арагонит формалары белән бизәлгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* Арагонит в энциклопедии GeoWiki
* Арагониты карстовых пещер
* Арагонит на Кристаллов.NET
* Арагонит в базе webmineral.com
Төркем:МәгарәләрТөркем:Аурупа географиясе
Словакия Оҗмахы

**Словакия Оҗмахы** () —  Словакиянең көнчыгышындагы тау . 

## Тасвирлама
Бу Спиш-Гемер Карстның бер өлеше, ул үз чиратында Словак рудасы тауларының бер өлеше, Көнбатыш Карпатларның төп бүлеге. Ул төньякта Спишка Нова Вес һәм көньякта Добшина шәһәрләре арасында урнашкан. Ул аеруча тарлаваклары һәм шарлавыклары белән билгеле. Сәяхәтчеләр өчен бик популяр, чөнки тарлавыклар һәм шарлавыклар аша гадәти булмаган маршрутлар үтә. Бик югары биеклекләргә менү өчен баскыслар бар. Район Словакия Оҗмах Милли Паркы (Národný park Slovenský raj) сагы астында.
Аның территориясе буенча Горад һәм Гнил елгалары ага. 90 процент Территориясенең 90%-н башлыча бүк, ак чыршы, пихта урман тәшкил итә.

Словакия районы - биек платалы тигезлектә урнашкан (диңгез өсте тигезлегеннән 800-1000 м). Иң биек тау - Ондрейско (1270 м). Район нигездә карст катлавыннан (Герава, Ледник, Пелц һәм Скал тигезлекләре) һәм доломиттан (Трикопце) төзелгән. Карс платосында воронкалар һәм известьле тротуарлар (лабиринтлар) кебек күренешләр була. Климат уртача салкын.
Тауның типик үзенчәлеге булып шарлавыклы кыя пейзажлары, башлыча Гнилец һәм Тау елгалары һәм аларның кушылдыклары белән ясалган каньоннар, тарлавыклар һәм чокырлар (Сокол, Суха Бела, Пецки һәм Кисень) тора. Мәйданның сиксән проценты чыршы урманнары белән капланган.
Биредә 200 дән артык мәгарә һәм җир асты упкыны бар. Мәгарәләр арасында иң билгелесе Добшинск боз мәгарәсе һәм Аю яскиня (Аю мәгарәсе).

Кайчандыр Словацк оҗмахында туристик үзәкләргә әверелгән утын кыркучылар, күмерчеләр һәм йөзүчеләр җирлекләре күп булган; мәсәлән, Добшинск машинасы, Дединка, Млынки һәм Стратена.

## Истәлекле урыннары
* Списшке Подыграть, Левоч, Рожнова, Попрад, Списка Нова Вес, Ельница шәһәрләре
* Добшинга боз мәгарәсе
* Каялар
* Упкыннар
* Каньоннар — тар тирән үзәнлекләр
* Шарлавыклар
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* www.slovenskyraj.sk Slovenskyraj
* Chranené územia a chránené stromy

Төркем:Әлифба буенча тау системаларыТөркем:КарпатларТөркем:Словакия таулары
СНП күпере (Братислава)

**СНП күпере** (словак. Most SNP, Яңа күпер, словак. Nový most) — Дунай елгасы аша күпер, Братислава шәһәрендә урнашкан.

СНП күпере — җилпәзә дизайнлы бер пилонлы корыч күпер. Бу Братиславаның Дунай елгасында бер нинди таяусыз бердәнбер иң зур күпере. Бу күпер төзелеше 2001 елда Словакияда гасыр төзелеше дип игълан ителә. Күпер бөтендөнья федерациясенең иң биек башняларына карый, шулар арасында 28 нче урында тора һәм Федерация төзелешенең иң түбән корылмасы -100 метр - булып тора. Хәзерге вакытта Яңа күпер — бердәнбер бер таяулы корылма, ул таяу күпер терәге булып тора.

## Тарих
Күпер 1967—1972 елларда «Допростать Братислава» һәм «Гулне монтаж Острава» оешмалары тарафыннан архитекторлар Йозеф Дацко, Ладислав Кушнир, Иван Сламеня, Йозеф Звара һәм Арпад Тесар проекты буенча төзелә Файдалануга 1972 елның 26 августында тапшырыла.
Аны төзү өчен Братиславаның Подградьяның шактый өлеше биналары, атап әйткәндә, бөтен яһүд кварталлары биналары диярлек җимерелә, бу Братислава кешеләре арасында ризасызлык тудыра. Шуңа карамастан, транспорт хәле артык яхшыра.
2005—2006 елларда күпернең җәяүле һәм велосипед юллары артык пычрануы сәбәпле алар ясалма саклагыч япма белән каплана. 2006 елда шулай ук мондагы таяулар да саклагыч япма белән каплана.

## Параметрлары

Корыч күпер, ул 84,6 метр биеклегендәге бер таяулы асылмалы күпер. Күпернең гомуми озынлыгы 430,8 метр, массасы — 7537 тонна. Гомуми төп нигезеннән түбәсенә кадәр биеклеге — 95 м, гөмбәзнең диаметры — 32 м.. Шулай итеп, күпернең гомуми киңлеге 21 метр тәшкил итә, бу автотранспорт хәрәкәте өчен дүрт юл булдыра, күпернең ике ягында да җәяүле юлы һәм велосипед юлы урнашкан. Тротуарларның киңлеге — 3,2 м.
СНП күпере 1972 елда ачыла һәм асылмалы күперләр арасында дөньяда 4-нче урынны били. .

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

*  На Викискладта есть медиафайл по теме Күпер СНП в Братислав
* Сайт ресторана «UFO» расположенное на обзорный площаде моста (слов.)
* Статья «Новый күпер в Братислав» 

## Әдәбият

* Cable Construction of and design-stayed bridges. W. Podolny, J. Scalzi. 1989
Төркем:Күперләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Словакия күперләре
Галушкалар

**Галушкалар** (, словак. halušky, , ) — көнчыгыш Европа (Венгрия, Словакия, Чехия, Польша, Украина) һәм өлешчә төньяк-кавказ (Чечня, Ингушетия, Балкария) аш-су блюдосы, кайнар суда пешкән камыр кисәкләре. Украина галушкаларын (май яки каймак белән) аерым тәлинкә итеп тә бирәләр яки галушкалар белән аш пешерәләр. Ингушетияда галушкаларның ике төре бар — *жур-хальтамаш* () (кукуруз оныннан) һәм *хьор-хьалтамаш* (бодай оныннан). Ике төре дә бары урман юасы яки сарымсак соусы белән иткә гарнир сыйфатында бирелә. Чечен, ингуш һәм балкар аш-суында ешрак галушкалар белән пешкән ит әзерлиләр. Сирәгрәк исә итне мичтә бешерәләр, кыздыралар яки күмердә әзерлиләр. Һәр төрендә дә иткә соус белән галушкалар өстиләр.

Шулай ук «Ялкау эремчек пилмәне» исемле (аерым ризык кебек) аның аерым төре бар — ул гадәттә татлы аш тәмләткече (кайнаган май белән куертылган сөт, яки шуңа охшаш) белән бирелә.

## Галушкалар әдәбияттә

* Галушкалар А. С. Пушкинның «Гусар» (1833) шигырендә телгә алына:
То ль дело Киев! Что за край!'''
Валятся сами в рот галушки

* Н. В. Гогольнең «Диканькага якын утарда кичләр» повесьтендә, тимерче килгәндә им-томчы Пузатый Пацюк галушкалар ашый.

## Моны да карагыз
* Голубцы
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Украинада, Полтава шәһәрендә, Полтава галушкасына һәйкәл тора
* Галушкалар 

Төркем:Украин ризыклары
Төркем:Словак ризыклары
Макыл вулысы

**Макыл вулысы** () — 1920 елдан 1927 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Зөядән Көньякка 20 чакрым ераклыкта, Татарстанның Кәнчыгышында урнашкан. Административ үзәк - Рус Макылы авылы.

## Тарих
Макыл вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгының Тау ягында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгының Казан патшалыгы Зөя ягында, 1708 елдан 1719 елга кадәр Казан губернасында, 1719 елдан 1727 елга кадәр Казан губернасының Зөя провинциясендә, 1727 елдан 1775 елга кадәр Казан губернасының Зөя провинциясенең Зөя өязендә, 1775 елдан 1781 елга кадәр Казан губернасының Зөя өязендә, 1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгының Зөя өязендә, 1796 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасының Зөя өязендә урнашкан.

1920 елның 25 июнендә Зөя кантонының административ-территориаль берәмлеге буларак барлыкка килә.

1927 елның 14 февралендә Макыл вулысы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Зөя, Норлат һәм Тәмте районнарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1926 елның 1 гыйнварына Макыл вулысында 32 авыл советы, 39 торак пункты (Келәнче, Рус Макылы, Татар Макылы, Чулпан һ.б.) һәм 4384 йорт хуҗалыгы булган. Вулыс мәйданы 615 км² тәшкил иткән.

## Халык
1926 елда халык саны 24 273 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар.

## Шулай ук карагыз

* Зөя районы
* Тәмте районы
* Норлат районы

## Сылтамалар

* http://www.millattashlar.ru/index.php/МАКЫЛЫ_ВУЛЫСЫ_(Макуловская_волость)
* http://history.org.ua/LiberUA/TerAdmPodSSSR_1926/TerAdmPodSSSR_1926.pdf

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. - 27 см.; 
# Территориальное и административное деление Союза ССР на 1-е января 1926 года //Народный Комиссариат Внутренних дел. Статистический отдел. - Москва: Издательство Главного Управления Коммунального Хозяйства НКВД, 1926. - 288 стр.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:ТАССР