Версаль

*Бу сүзнең башка аңламларын карар өчен монда күч: [[Версаль (мәгънәләр)]]*

**Верса́ль** ( [ʃɑto d(ə) vɛʁsɑj]) — Франциядәге сарай һәм парк комплексы, **Версаль** шәһәрендәге француз корольләренең элеккеге резиденциясе, хәзерге вакытта Париж чите; дөньякүләм әһәмияткә ия туризм үзәге.

Версаль 1661 елдан башлап «патша-кояш» Людовик XIV кушуы буенча күп кенә күренекле француз рәссамнары — архитекторлар, скульпторлар һәм рәссамнар тарафыннан төзелгән. Бу ансамбль XVII гасырның икенче яртысында француз сәнгатенең «алтын гасыры» булган " зур стиль "нең күренекле һәйкәленә әйләнгән. Төп архитекторлар Луи Лево һәм Жюль Ардуэн-Мансар, ә паркны оештыручы Андре Ле нотр булган. Европадагы иң зурысы булган Версаль ансамбле үзенең уникаль дизайн бөтенлеге һәм архитектура формалары һәм үзгәртелгән табигый ландшафт гармониясе белән аерылып тора. XVII гасыр ахырыннан Версаль Европа монархлары һәм аристократиясенең тантаналы шәһәр яны резиденцияләре өчен үрнәк булып хезмәт иткән.

1682 елдан 1789 елга кадәр, Француз революциясенә кадәр, Версаль рәсми патша резиденциясе булган. 1801 елда музей статусы бирелә; 1830 елдан Версальнең бөтен архитектура комплексы музей булып тора; 1837 елда патша сараенда Франция тарихы музее ачыла. 1979 елда Версаль сарае һәм аның паркы ЮНЕСКОның Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелә.

Версаль Франция һәм дөнья тарихындагы күп кенә мөһим вакыйгалар белән бәйле. XVIII гасырда король резиденциясе күп кенә халыкара килешүләргә, шул исәптән 1783 елда Америка бәйсезлек сугышына тәмамланган килешүгә кул кую урыны булып тора. 1789 елда Версальда эшләгән Учредительләр җыелышы кеше һәм граждан хокуклары декларациясен кабул итә. 1871 елда, Франция -Пруссия сугышында җиңелгәннән соң, немец гаскәрләре тарафыннан оккупацияләнгән Версальда Германия империясе игълан ителә.

Шунда ук 1919 елда Беренче бөтендөнья сугышы тәмамлый һәм Версаль системасына — сугыштан соңгы халыкара мөнәсәбәтләрнең сәяси системасына нигез сала торган тынычлык килешүе имзалана.

## Төзелеше

### Аучы сарае
Версаль сарае тарихы 1623 елда XIII Людовик васыяте буенча XIV гасырдан бирле җир хуҗасы булган Жан *де* Суазидан сатып алынган җирдә кирпеч, таш һәм шифер түбәләрдән төзелгән, феодаль милекне хәтерләткән тыйнак аучылык йорты белән башлана. Аучылык йорты хәзерге Мәрмәр сараенда урнашкан. Аның зурлыгы 24 метрга 6 метр була. 1632 елда территория Версаль утарын Париж архиепискобы Жан-Франсуа де Гондидан сатып алу исәбенә киңәйтелә, һәм ике еллык ремонт эшләре башкарыла..

### Людовик XIII
1624 елдан 1631 елга кадәр, Людовик XIII боерыгы буенча, архитектор Жак Лемерсье, архитектор Филибер Леруа белән бергәләп Аучы сараен корольнең рәсми шәһәр яны резиденциясе итеп яңадан төзегән. Ул сарайның яңа, көнчыгыш фасадын типик Людовик XIII стилендә — иртә француз классицизмында — элеккеге чорның Ренессанс-готика архитектурасы үзенчәлекләрен саклап калып эшләгән. Кечкенә эчке ишегалды, cour d’honneur ( «Мактаулы ишегалды») соңрак Луи Ле Во тарафыннан ян биналар белән әйләндереп алынган. Бу исем ишегалдының күп төсле мәрмәр плитәләре белән түшәлүеннән барлыкка килгән. Ике төсле буяу эшләре, нәфис пыялалары булган биек «француз тәрәзәләре», мансарда тәрәзәләре булган биек түбәләре, балюстрадасы һәм скульптурасы белән сарай фасады Людовик XIII стиленең типик мисалы булып тора Версаль бакчаларында Людовик XIII чорының тагын бер корылмасы — Лево төзегән фарфор павильон булган. Исеме фаянс плиткалары белән павильонның стеналарын тышлаудан, зәңгәр кобальт белән бизәп, атаклы делфт фаянсларына охшатып барлыкка килгән. Соңрак, 1687—1688 елларда павильон «Большой» яки «Мраморный», Трианон (янәшәсендәге авыл исеме буенча) шактый үзгәртеп төзелгән.

### Людовик XIV
1661 елдан «король-кояш» Людовик XIV Версальның Зур сараен киңәйтергә боерык бирә, аны үзенең даими яшәү урыны итеп куллана, чөнки Фронда фетнәсеннән соң Луврда яшәү аңа куркыныч тоела. Архитекторлар Андре Ле Нотр һәм Шарль Ле Брун сарайны классицизм һәм барокко элементларын берләштереп, " зур стильдә " ремонтлыйлар һәм киңәйтәләр. 1668 һәм 1670 еллар арасында Ле Во алдагы чорда (1624—1631) Жак Лемерсье һәм Филибер Леруа тарафыннан төзелгән Мәрмәр ишегалдын яңа канатлары белән әйләндереп алган.

1670 елда, Ле Во үлгәннән соң, Версальдәге барлык төзелеш эшләрен җитәкләү Жюль Ардуэн-Мансарга күчте. Аның роле 1690 елда, Ле Брун үлгәннән соң, тагын да артты. 1678—1687 елларда Ардуэн-Мансар Ле Во төзегән сарайның «Конвертын» яңадан торгыза башлады. Ул сарайның парк ягындагы фасадына ике озын симметрик канат (төньяк һәм көньяк канатлар) өстәде, шуннан соң фасадның гомуми озынлыгы 670 метрга җитте . Фасадлар классицизм һәм барокко элементларын берләштергән «зур стиль» принципларын ачык күрсәтә. Алар горизонталь рәвештә карнизлар белән өч катка бүленә — горизонтальләр партер паркы киңлекләре белән рифмалаша. Аскы кат җиңел «француз» рустик стиле белән ассызыклана (вертикаль тоташуларсыз); Икенчесе зур француз тәрәзәләре, пилястрлар һәм ике колонналы чыгып торган чыгынтылар белән характерлана, алар композициягә барокко тартынуын кертә. Түбә балюстрадасы, чиратлашып арматуралар һәм һәм күккә үрелгән таш ялкын телләре белән вазоннар белән,, барокко тирбәнеше һәм динамизм хисе тудыра. Өчлек (үзәк бина һәм ике ян бина, өч кат һәм һәрберсендә өчәр ризалит), киресенчә, классик нигезне ассызыклый .

Икенче катның эчке өлешен, парк ягындагы үзәк бинаның бөтен фасады буйлап, 73 метрга сузылган Grande Galerie des Glaces (Көзгеләр галереясе) били — бу Ардуэн-Мансарның бөек иҗаты. Элегрәк бу урында ачык терраса урнашкан була. Гөмбәзле картиналар, штукатурка бизәкләре һәм тәрәзәләр каршысындагы диварны көзгеләр белән бизәү идеясе — патшаның беренче рәссамы Шарль Ле Брун эше, ә .бизәүне Ардуэн-Мансар тәмамлый. Сугыш һәм тынычлык салоннары белән бергә (соңгысының бизәлеше Людовик XV вакытында тәмамлана), галерея Зур Апартаментларны ( .Патшаның патшабикә бүлмәләре белән бергә тоташтыра). XIV Людовикның «зур стиле» апофеозына әйләнә .

Ардуэн-Мансар, Көзгеләр галереясын бизәгәндә, элеккечә үзенең Кланьи сарае галереясын һәм Луврда Лево белән Лебрен тарафыннан ясалган Аполлон галереясын нигез итеп ала. Галереяны ачык үтмәле аркалар белән дүртпочмак заллар белән тәмамлау схемасы Сен-Клуда, Орлеан герцогы Филипп резиденциясендә кулланылган.

Галереядә элек коелган көмеш җиһазлар урнашкан булган, соңрак алар югалган. Бүгенге көндә дә галереянең интерьеры бизәлеш затлылыгы белән сокландыра . Шулай ук *Сугышлар галереясе*, Король капелласы һәм Король операсы да затлылыгы белән игътибарга лаек.

Зур Трианон ( (элеккеге Мәрмәр Трианон) — 1687—1688 елларда Версаль паркында Ле Во төзегән иске «фарфор трианон» урынында (Трианон элек бу урында урнашкан авылның исеме) Ардуэн-Мансарт проектлары буенча төзелгән сарай. Яңа павильон перистиль рәвешендә , ион ордерлы парлы алсу мәрмәр колонналар белән төзелгән. Мәрмәр идән авыш рәсемдә салынган, ә стеналар һәм пилястрлар да алсу мәрмәр белән капланган. Ян павильоннар ял итү һәм яшерен очрашулар өчен кулланылган.

### Людовик XV
1715 елда Людовик XIV үлгәннән соң, биш яшьлек Людовик XV, аның сарае һәм Филипп д’Орлеан Регентлык Советы Парижга кайталар. 1717 елның маенда Франциягә сәфәре вакытында рус патшасы Петр I Зур Трианонда туктала. Версальда булганда, 44 яшьлек патша сарай һәм паркларның макетларын өйрәнә, бу Санкт-Петербург янындагы Финляндия култыгы ярында Петергофны булдыру өчен илһам булып хезмәт иткән (Verlet, 1985).

Версаль Людовик XV идарә итү чорында үзгәрешләр кичерә, ләкин Людовик XIV идарә итү чорындагы кебек масштабта түгел. 1722 елда король һәм аның сарае Версальгә кайта, һәм аларның беренче проекты Людовик XIV идарә итүенең соңгы елларында башланган, ләкин үлеме аркасында тәмамланмаган Геркулес салонын тәмамлау була.

Людовик XVның Версаль үсешенә керткән зур өлеше арасында Корольнең кече апартаментлары; сарайның беренче катындагы Мадам бүлмәләре, Дофин һәм аның хатыны бүлмәләре, шулай ук Людовик XVның шәхси бүлмәләре бар *— икенче катта Корольның кече апартаментлары* (соңрак *"Мадам Дюбарри " фатиры* буларак яңадан торгызылган) һәм *өченче катта Корольнең кече апартаментлары* . Людовик XVның Версаль үсешендәге иң зур казанышы — «Опера залы» һәм « Кечкенә Трианон» төзелеп бетүе («Верлет», 1985).

Иң мөһим керемнәрнең берсе — Илчеләр Баскычын җимерү — Бөек Король фатирына алып баручы бердәнбер тантаналы юлны юк итү була. Бу Людовик XVнең кызлары өчен апартаментлар төзү максатында эшләнә.

Людовик XIV чоры белән чагыштырганда, паркта бернинди дә җитди үзгәрешләр булмый; Людовик XVның Версаль паркларына калдырган бердәнбер мирасы — 1738 һәм 1741 еллар арасында *Нептун бассейны* корылмасын тәмамлау (Верлет, 1985).

Хакимиятенең соңгы елларында Людовик XV, архитектор Габриэль киңәше буенча, сарай ишегалдыларының фасадларын реконструкцияли башлый. Тагын бер проект сарайның шәһәр ягында классик фасадлар алуын күздә тота. Людовик XVның бу проекты Людовик XVI идарә итү чорында дәвам итә һәм бары тик XX гасырда гына тәмамлана (Верлет, 1985).

### Сарай төзелеше бәясе

Сарай төзелеше белән бәйле барлык счёт-фактуралар бүгенге көнгә кадәр сакланып калган. Барлык чыгымнарны да исәпкә алып, гомуми сумма 25 725 836 ливр тәшкил итә (1 ливр 409 г көмешкә тигез). Сарай төзелеше бәясен XVII гасырда Франциянең дәүләт бюджеты белән чагыштырганда, хәзерге сан 259,56 миллиард евро тәшкил итә . Бу сумманың яртысы диярлек эчке бизәлешкә тотылган. Жакоб Жорж чорының иң яхшы осталары Жан-Жозеф Шапюи зиннәтле бузерия (агач декоратив панельләр менән бизәү) ясаган. Бу чыгымнар 50 ел дәвамында бүленгән, бу вакыт эчендә Версаль сараеның төзелеше бара, ул 1710 елда тәмамлана

Булачак бинаның урынын билгеләү өчен гаять зур казу эшләре кирәк була. Тирә-юньдәге авыллардан эшчеләрне җәлеп итү авыр эш була. Крестьяннарны «төзүчеләр» булырга мәҗбүр иткәннәр. Сарай төзелешенә эшчеләр санын арттыру өчен, патша тирә-юньдәге барлык шәхси төзелешләрне тыя. Эшчеләр еш кына Нормандия һәм Фландриядән китерелгән. Барлык заказлар диярлек тендерлар аша бирелгән; подрядчыларның башлангыч күрсәтелгән суммадан артып киткән чыгымнары кире кайтарылмаган. Тыныч заманда сарай төзелешендә армия дә катнашкан. Финанс министры Жан-Батист Кольбер икътисадны тәэмин иткән. Сарайда аристократиянең мәҗбүри булуы Людовик XIV тарафыннан өстәмә саклык чарасы булган, шуның белән аның аристократия эшчәнлеген тулысынча контрольдә тотуын тәэмин иткән. Дәрәҗәләр яки вазифалар бары тик сарайда гына алырга мөмкин булган, һәм киткәннәр үз өстенлекләрен югалтканнар.

## Парк

Версаль сараеның рәсми бакчалары Европадагы иң зур һәм иң әһәмиятле бакчаларның берсе. Алар сарайдан ераклашкан саен түбәнәя барган күпсанлы террасалардан тора. Чәчәк түтәлләре, газоннар, оранжерея, бассейннар, фонтаннар һәм күпсанлы скульптуралар сарай архитектурасының дәвамы булып тора. Версаль бакчаларында шулай ук берничә кечерәк сарай сыман корылмалар бар, мәсәлән, Кече Трианон, Зур Трианон, Француз Павильоны (уен залы) һәм башкалар.

## Тарихы
Сарай тирәсендә әкренләп шәһәр барлыкка килгән, анда патша сараен тәэмин итүче һөнәрчеләр яшәгән. Людовик XV һәм Людовик XVI да Версаль сараенда яшәгәннәр. Бу вакыт эчендә Версаль һәм аның тирә-ягындагы шәһәр халкы 100 000 кешегә җиткән, ләкин патша Парижга күченергә мәҗбүр булгач, халык саны тиз арада кимегән.

### Француз революциясе һәм Беренче Наполеон империясе чоры

1789 елның 5 маенда Версаль сараенда дворяннар, руханилар һәм буржуазия вәкилләре җыела . Мондый җыелышларны җыю һәм тарату хокукы законлы рәвештә бирелгән патша сәяси сәбәпләр аркасында утырышны япкач, буржуаз депутатлар үзләрен Милли Мәҗлес дип игълан итәләр һәм Бал йортына китәләр.

1789 елдан соң Версаль сараен бары тик авырлык белән генә карап, саклап булган.

1789 елның 5-6 октябрендә башта Париж яныннан бер төркем халык, аннары Лафайет җитәкчелегендәге Милли гвардия, Версальгә килеп, патша һәм аның гаиләсен, шулай ук Милли җыелышны, Парижга күченүне таләп итә. Бу басымга буйсынып, Людовик XVI, Мария-Антуанетта, аларның туганнары һәм депутатлары башкалага күченәләр. Шуннан соң, Версальнең Франциянең административ һәм сәяси үзәге буларак әһәмияте кими һәм беркайчан да торгызыла алмый. 1799 елда Франциядә хакимияткә Наполеон Бонапарт килә һәм Версальне үз яклавына ала. 1805 елда Рим папасы Пий VII Версальга бара. 1806 елда император Наполеон I француз архитекторы Жак Гондуэнга Версальне торгызу планын эшли башларга боерык бирә. Ул сарайны реконструкцияләү һәм реставрацияләү өчен ике проект тәкъдим итә, ләкин икесе дә император тарафыннан кире кагыла. 1808 елда Версаль сараен торгызу башлана: алтын панельләр һәм көзгеләр реставрацияләнә, ә Лувр һәм Фонтенблодан җиһазлар күчерелә. 1811—1812 елларда императорга Версальда төзелеш өчен төрле планнар тәкъдим ителә, ләкин алар беркайчан да гамәлгә ашырылмый, чөнки Беренче империя 1814—1815 елларда җимерелә һәм Бурбоннар династиясе хакимияткә кире кайта.

### Наполеоннан соң
Луи Филипп заманында күп заллар һәм бүлмәләр торгызыла, ә сарай үзе күренекле милли тарих музеена әйләнә. Анда бюстлар, портретлар, сугыш картиналары һәм, нигездә, тарихи кыйммәткә ия булган башка сәнгать әсәрләре саклана.

### Германия империясен игълан итү

Версаль сарае немец-француз тарихында зур әһәмияткә ия булган. Франциянең Франко-Пруссия сугышында җиңелүеннән соң, ул 1870 елның 5 октябреннән 1871 елның 13 мартына кадәр немец армиясенең генераль штабы урнашкан урын булып хезмәт итә. 1871 елның 18 гыйнварында *Көзгеләр залында* Германия империясе игълан ителә, аның кайзеры Вильгельм I була. Бу урын французларны хурлау өчен махсус сайланган.

Франция белән Башлангыч тынычлык килешүе бер айдан соң, 26 февральдә, Көзгеләр залында тагын имзалана. Март аенда эвакуацияләнгән Франция хөкүмәте башкаланы Бордодан Версальга күчерә, һәм ул бары тик 1879 елда гына Парижга кире кайта.

### Версаль килешүе
Беренче бөтендөнья сугышы ахырында Версаль сарае алдан солых килешүе, шулай ук җиңелгән Германия империясе кул куярга мәҗбүр булган Версаль килешүе урыны булган.. Бу юлы тарихи урын французлар тарафыннан алманнарны хурлау өчен сайланган.

Версаль килешүенең катгый шартлары (шул исәптән зур күләмдә компенсация түләүләре һәм үз гаебен тану) яшь Веймар Республикасына авыр йөк була. Бу Версаль килешүенең нәтиҗәләре Германиядә киләчәктә нацизмның күтәрелүенә нигез салган дигән карашларның киң таралуына китерә..

### Икенче бөтендөнья сугышыннан соң
Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, Версаль сарае Германия-Франция татулашу урынына әйләнә. Моны 2003 елда Елисей килешүенә кул куюның 40 еллыгын билгеләп үтү өчен үткәрелгән бәйрәм чаралары раслый.

1952 елда Франция хөкүмәте реставрация өчен 5 миллиард франк бүлеп бирү турында карар кабул итә, һәм сәнгать химаячеләренә мөрәҗәгать итә. Иң байлардан алып иң ярлыларга кадәр, бөтен Франция сарайны реставрацияләү өчен акча җыя башлый. Радио аша чакыру яңгырый: «Сез Версаль сарае җимерелү куркынычы астында дисез. Бу Көнбатыш мәдәнияте үзенең иң яхшы җәүһәрләренең берсен югалту алдында тора дигәнне аңлатмыймы? Бу француз сәнгатенең шедевры гына түгел …». Әкренләп барлык хәзинәләр Версальга кире кайтарыла. Шулай ук, 1950 еллардан башлап, мәҗбүри «йола» башлана: Франциягә килгән һәр дәүләт башлыгы Версаль сараенда Франция Президенты белән очрашырга тиеш.. Бу «йола» бары тик 1990 еллар уртасында гына тәмамлана, һәм очрашулар Парижга күчерелә. 1960 елларда Зур Трианон тулысынча торгызыла.

1995 елда, № 95-463 нче санлы Указ белән, Франция хөкүмәте Версаль Милли музее һәм Милек Дәүләт учреждениесен булдыру турында игълан итә. Бу яңа статус дәүләт учреждениесенә финанс мөстәкыйльлеге һәм юридик зат статусы бирә.. 2010 елда, № 2010—1367 нче санлы Указ белән, дәүләт органының исеме Милли Милек һәм Версаль музее Дәүләт учреждениесе итеп үзгәртелә. Версаль Президенты вазифасы кертелә, аңа Президент Николя Саркозиның 2007 елның 6 июнендәге Указы белән Жан-Жак Эягон билгеләнә. 2011 елның 2 октябрендә милли биләмә иҗтимагый оешмасы һәм Версаль музее Президенты вазифасында аны Катерина Пегард алыштыра.

1979 елда Версаль ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы объектлары исемлегенә кертелә, һәм 2001 елдан ул Европа король резиденцияләре Ассоциациясенә керә.

2024 елда Версальдәге сарай янында Парижда узган җәйге Олимпия уеннары кысаларында кайбер ярышлар уза, атап әйткәндә ат спорты, заманча бишбәйге.

## Версаль сараенда туганнар
Версаль сараенда түбәндәге патшалар һәм аларның гаилә әгъзалары туган:

* Филипп V (Испания патшасы)
* Людовик XV
* Людовик XVI
* Людовик XVIII
* Чарльз X

## Имитацияләү омтылышлары
Күп кенә Европа сарайлары, һичшиксез, Версаль йогынтысы астында төзелгән. Алар арасында Потсдамдагы Сансучи сарае, Венадагы Шёнбрунн сарае, Петергоф һәм Царское Село, Гатчина һәм Рундале (Латвия) зур сарайлары, Лугадагы Рапти утары, шулай ук Италия, Австрия һәм Германиядәге башка сарайлар бар, аларның арасында Баварияле Людвиг II нең Херренхимзее сарае оригиналның төгәл, ләкин тәмамланмаган күчермәсе.

## Документаль фильмнар

* 2016 — Версальның пычрак серләре / Версаль: le propre et le sale / Версальның пычрак серләре (дир. Julлия Брахер)

## Галерея

Файл:Versaillespanoraama2.jpg|альт=Панорамный вид из парка| Парктан панорама күренеше
Файл:Peter_Stehlik_2013.04.22_Panorama_1A.jpg|альт=Панорамный вид из города| Шәһәрдән панорама күренеше


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Verlet, Pierre. *Le château de Versailles*. Paris: Librairie Arthème Fayard, 1985.
* Ирина ОЛЬТЕЦИАН, Свет и тени Короля-Солнца. // Газета «История» № 1/2009, Издательский дом «Первое сентября».

## Сылтамалар

* Версаль сарае сайты (Французча) (ингл.)

## Шулай ук карагыз

* Кече Трианон
* Зур Трианон
* Херренхимзее
* Франциядәге ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы объектлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Төркем:Франция
Төркем:Людовик XIV резиденцияләре
Төркем:1661 елда салынган бина һәм корылмалар
Төркем:XVII гасырда салынган сарайлар
Төркем:Версаль сарайлары
Төркем:Шәхси резиденцияләр
Төркем:Франция мәдәнияте
Төркем:Франция истәлекле урыннары