open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оештырылган җинаятьчел төркем

**Оештырылган җинаятьчел төркем** - бер яки бердән артык җинаять кылу өчен оештырылган тотрыклы шәхесләр төркеме.

## Тотрыклылык төркемгә хас үзлек буларак
Тотрыклылык күтәренке ныклык белән аерылып торучы субъектив бәйләнешнең аерым бер төреннән гыйбарәт; тотрыклы төркем тотрыксыздан бердәмлеге һәм хәтәрлеге белән аерылып тора. Тотрыклылык алдан ук булган ныклы шәхси яки хезмәт бәйләнешләренә, җинаятьчел профессионализмга нигезләнгән булырга мөмкин. Тотрыклылыкның күрсәткече буларак җинаятьчел хәрәкәтләрнең дәвамлылыгы һәм күпэпизодлылыгы, төркемнең җинаять кылу өчен техник чаралары булуы, җинаять эшләүгә рольләрне бүлүне үз эченә алган четерекле әзерлек хезмәт итәргә мөмкин.

Җинаятьчел төркем бер җинаять кылу максаты белән дә корылырга мөмкин.

## Җинаятьчел төркемнең криминологик билгеләре
Криминологлар оештырылган төркемнең билгеләре буларак төркемдә үз-үзеңне тотыш кагыйдәләренең, аерым кыйммәтләрнең барлыкка килүен, аерым катнашучының лидер ролен уйнавын, иерархия булуны, иҗтимагый рольләрне бүлүне һ.б. исәплиләр.

## Оештырылган җинаятьчел берләшмә
Оештырылган җинаятьчел берләшмә ул ОҖТ үсешендәге иң югары дәрәҗә. Күп кенә илләрдә тора-бара ОҖБ төшенчәсен ОҖТ төшенчәсен кысрыклап чыгара. ОҖБ ОҖТдан үзенең киң колачлары белән аерылып тора.

## Иң билгеле җинаятьчел төркемнәр
*Уралмаш ОҖТ
*Һади Такташ (ОҖТ)
*Егерме тугызынчы комплекс
*Фил ОҖТ
*Солнцево ОҖТ
*Курган ОҖТ
*Ларионов туганнары ОҖТ

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Оештырылган җинаятьчелек
Уразбахты (Чишмә районы)

**Уразбахты** — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Алкин авыл сәвитына карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 452 кешенең яшәве мәгълүм.

### Тарихи мәгълүматлар
### Демография
* 1917 елда Кара-Якуп вулысы Уразбахты авылында 222 хуҗалыкта 1225 кеше, ш.и. 823 типтәр, 302 мишәр, 100 башкорт
* 1989 – 355,
* 1997 – 383,
* 1999 – 393

Рәсми рәвештә Уразбахты авылында 88% татарлар яши, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел.

### Мәгариф
Авылда тулы урта мәктәп эшли. 
### Авылның атаклы кешеләре

* Асия Нәфыйкова (1932-1995), Башкорт драма ᴛияᴛыры актрисасы, Pəcəй Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте атказанган, Башкорᴛ Aʙᴛoнoмияле Cәвᴎт Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте халык əртисе.
* Фәезрахман Фәезов (1921-1998),  Социалистик Хезмәт Каһарманы.

### Җитештерү тармагы
ООО "СХП "Нерал-Чишмы"
### Дин
### Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Чишмә): 20 км
* авыл сәвиты үзәгенә (Узытамак): 9 км
* тимер юл стаʜсaсенә (Алᴋᴎнa): 10 км
### Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан
Сөгъбан

**Сөгъбан** ( *әҫ-ҫө‘бан* — «зур елан»; Аждаһа *α*, Аждаһа альфасы, *α* Dra) — Аждаһа йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,6m тәшкил итә. Бу йолдыз якынча 303 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Хасиятләр
Сөгъбан — куш йолдыз. Аның әйләнә вакыты 51 көн тәшкил итә. Төп йолдыз — A0III спектр сыйныфылы йолдыз, ә иптәш-йолдыз — я кызыл кәрлә, я түбән массалы ак кәрлә.

Сөгъбан температура һәм спектр буенча Вегага охшый, әмма аңа карата куәтлерәк һәм авыррак. Сөгъбан баш эзлеклелек йолдызы булып тормый; аның эчендә су тудыргыч януы туктаган һәм хәзерге вакытта гелий януы бара. Бу процесс аны ак зур йолдызга әверелә һәм ул безнең Кояштан 250 тапкыр куәтлерәк булачак.

## Күренүчәнлек
Йолдызның координатлары (J2000 дәвере): 
* Туры калкулык: 14h 04m 23,35s
* Авышлык: 64° 22′ 33,06″

### Котып йолдызы
Прецессия сәбәпле Сөгъбан безнең чорга кадәр 4000 елдан 1900 елга кадәр төньяк котыпка иң якын йолдыз булган һәм котып йолдызыны сыйфатын башкарган. Б.ч.к. 2787 елда ул котып ноктасыннан 2,5′ тән аз ераклыкка якынайды. Б.ч.к. 1900 елдан котып йолдызы сыйфатын Кәүкәб башкару башланган.
 
## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Аждаһа йолдызлыгы
Абрай

**Абрай** — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Чуалкип авыл советына карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 320 кешенең яшәве мәгълүм.
   
### Тарихи мәгълүматлар
### Демография
* 1917 елда Абрай вулысы Абрай авылында 253 хуҗалыкта 1452 кеше яшәгән, ш.и. 1398 мишәр, аз күләмдә 36 типтәр, 14  рус, 4 башкорт.

Рәсми рәвештә Абрай авылында 90% татарлар яши, ләкин бу мәгълүмат тулы булмаска охшый. Башка мәгълүматлар буенча татарлар саны 94,3% тәшкил итә.

### Мәгариф
2010 елның җәенә кадәр авылда төп (8 еллык) урта мәктәп эшли. Хәзер балалар Яңа Муса авылы мәктәбенә автобус белән йөртелә. 
### Авылның атаклы кешеләре

 
### Җитештерү тармагы
 
### Дин
### Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Чишмә): 34 км
* авыл советы үзәгенә (Иске Муса): 4 км
* тимер юл станциясенә (Шиңгәккүл): 17 км
### Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Чишмә (Башкортстан)

**Чишмә** — Башкортстанның Чишмә районының административ үзәге. 2010 елның 1 гыйнварына 22 358 кеше яшәгән. 
### Тарихи мәгълүматлар
Чишмә – Куйбышев тимер юлының әһәмиятле тимер юл станциясе. Уфадан 58 км көньяк-көнбатышрак урнашкан.

## Тарих
Чишмә авылы янында Бөгелмә-Уфа тимер юлында станция буларак пәйда була. Беренче кат 1888 елда искә алына. 1946 елда шәһәр төрендәге бистә статусын ала. Биредә Куйбышев тимер юлының ике "йөреше" кушыла (көньяк һәм төньяк йөрешләр). Көньяк тарафтан Бугуруслан аша Самарга барып була, төньяк йөрештән Бөгелмә, Норлат, Сембергә барып була.

## Демография

* 1917 елда хәзерге чишмә урынында ике станция була. Алар Сафар волостенә караганнар. Берсендә (станция Чишмы В.Б.ж.д) 349 кеше яшәгән, икенчесендә (станция Чишмы С.З.ж.д) – 254. Милләт буенча башлыча руслар, шулай ук алманнар, украиннар, поляклар, башкортлар һ.б.
* 1939 елны халык саны 971 тәшкил иткән,
* 1946 елда – 787
* 1959 елда - 7367.
* 2002 елда Чишмә бистәсендә 21008 кеше яшәгән. Шуларның 12013 – татар милләтеннән, ягъни бар халыкның 57,2%.
Чишмә поселогында, район җиреннән аермалы буларак, татар телендәге әдәбиятны башлыча 50 яшьтән өлкәнрәкләр укый. Яшьләр (25 яшькә кадәргеләр) татар телен белсәләр дә, татарча укый-яза белмиләр. 
## Социаль инфраструктура
Кунакханә, базарлар, 50 пассажир урынлы автостанция, тимер юл вокзалы, Чишмә үзәк район хастаханәсе (310 урынлык), мәдәният Сарае, сәнгатьләр мәктәбе, кушылу Сарае, кинотеатр, район китапханәсе, өч мәктәп, гимназия, профтехучилище, балалар һәм үсмерләр өчен ятимнәр йорты. 
## Икътисад
Чишмә бистәсендә районның төп җитештерү предприятиеләре урнашкан: көненә 4 мең тонна чөгендер эшкәртә ала торган “Чишмә шикәр заводы” ААҖ, үсемлек мае җитештерүче ААҖ “Чишмә” (куәте – көненә 500 тонна чимал). Чишмәдә төзелеш оешмалары урнашкан: «Башмодульстрой» ҖЧҖ, ҖЧҖ «Аргон», ГУП «Башкортавтодор» Чишмә ДРСУ.
## Матбугат
Район газетасы өч телдә чыгарыла: “Чишмә” (татарча), “Родник” (русча), “Дим буе” (башкортча)
## Дин
Мәчет, чиркәү бар
## Шәхесләр

* Раил Әсәдуллин (1953), БДПУ ректоры (2005—2018).
* Айрат Гаскәров (1963), РФ финанс министры ярдәмчесе.
* Шамил Ибраһимов (1922-1993), композитор.
* Зәйтүнә Илбаева (1906—1983), җырчы (лирик сопрано), педагог, БАССР атказанган артисты (1943).
* Энесса Истомина (1934), тарих фәннәре докторы
* Алия Карачурина (1996), эстрада җырчысы, "Татар моңы" һәм Рәшит Ваһапов исемендәге яшь башкаручылар конкурслары лауреаты.
* Филарит Терегулов (1945), педагогия фәннәре докторы (1993), профессор (1994). БР атказанган халык мәгарифе хезмәткәре (1997).
* Олег Фәткуллин (1933), техника фәннәре докторы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
* Географическое положении Чишминского района 
* Р.А. Галин. Население 

Төркем:Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Төркем:Башкортстан шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Зиэбан

**Зиэбан** ( *әҙ-ҙи’бан* — «ике бүре»; Аждаһа *ψ*, *ψ* Dra) — Аждаһа йолдызлыгының куш йолдызы. Аларның күренмә йолдызча зурлыгы +4,59m/+5,81m тәшкил итә. Зиэбан Җирдән 72 яктылык елы урнашкан.

## Хасиятләр
Чамалау буенча төп йолдыз тирәсендә «йолдызга җиткермәү объекты» әйләнә. Бу 50 Юпитерныкы массасы һәм 8,77 ел әйләнә вакыты белән коңгырт кәрлә булуы ихтимал. Әмма аның барлыгыны дөресләнмәгән.

## Күренүчәнлек
Йолдызның координатлары (J2000 дәвере):
* Туры калкулык: 17h 41m 58,2s
* Авышлык: +72° 09′ 11,0″

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Аждаһа йолдызлыгы
Джордж Митчелл

**Джордж Джон Митчелл** () — АКШ сәясәтчесе, Демократик фирка әгъзасы, АКШның Якын Көнчыгышта махсус вәкиле (2009—2011). 1980—1995 елларда — сенатор. «DLA Piper» юридик ширкәтенең шурасы рәисе.

1954 елда бакалавр дәрәҗәсен ала. Хокук буенча дәрәҗәгә (LL.B.) 1960 елда ирешә. 1995—2000 елларда Билл Клинтонның махсус киңәшчесе вазифаларын үти. 2009 елның 22 гыйнварыннан 2011 елның 14 маена кадәр АКШның Якын Көнчыгышта махсус вәкиле булып эшли.

Белфастның Король университеты канлеры ().

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ сенаторлары
Төркем:АКШ дипломатлары
Төркем:АКШ демократлары
Төркем:Барак Обама кабинеты
Бүләкбаш

**Бүләкбаш** — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Дурасау авыл советына карый.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 161 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи мәгълүматлар
Авылны 1927 елда Чуалкип авылының җирсез игенчеләре нигезли. 1932 елда биредә иллегә якын хуҗалык исәпләнә.
## Демография

Рәсми рәвештә Бүләкбашта 86% татарлар, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел.

## Шәхесләр

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Чишмә): 29 км
* авыл советы үзәгенә (Дурасау): 7 км
* тимер юл станциясенә (Шиңгәккүл): 10 км
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Әлракыйс

**Әлракыйс** ( *әр-рақис* — «юртак»; Аждаһа *μ*, *μ* Dra) — Аждаһа йолдызлыгының +4,92 йолдызча зурлыктагы куш йолдыз, системаның һәр бер әгъзасы +5,8 йолдызча зурлыктагы сарылы-аклы йолдыз булып тора. Әлракыйс 88 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Аждаһа йолдызлыгы
Җәмигъ эт-тәварих

**«Җәмигъ эт-тәварих»** (*«гомуми тарихлар»*) — 1602 елда Кадыйргали бәк тарафыннан язып бетерелгән әсәр. Нигездә, әсәр төрки һәм татар ханнарының тормышларын сурәтли.

Кадыйр Галибәк башта Себер ханы Күчемгә хезмәт итә. Русларга әсир төшеп, ул Мәскәүгә озатыла. Бераздан Борис Годунов тарафыннан Касыйм ханлыгына вәзир итеп билгеләнә. «Җәмигъ эт-тәварих» нәкъ анда языла.

Әсәрнең беренче өлеше фарсы тарихчысы Рәшидеддиннең «Җәмигъ эт-тәварих» хезмәтенең тәрҗемәсен, аңа өстәмәләрне тәшкил итә. Ә икенче өлешенә исә Кадыйргали бәк, төрле язма һәм фольклор чыганакларын кулланып, үзе яза. Биредә Алтын Урда, татар мәмләкәтләренең ханнары тормышы сурәтләнә. 

## Чыганаклар
* Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Төркем:Татар әдәбияты
Черемшанка

**Черемшанка** (рус. *Черемшанка*) - Иркутск өлкәсенең Залари районындагы татар авылы.

## Тарих
Столыпин аграр реформасы барышында Уфа губернасының төньягыннан күченеп килгән татарлар тарафыннан 1910 елда нигезләнгән (башка чыганаклар буенча 1909 елда яки 1911 елда).

Харагун, Новометелкина авыллары һәм Хор-Бутырино участогы белән берлектә Черемшанка муниципаль берәмлегенә берләшкән.

## Халык
1 гыйнвар 2012 ел - 309 кеше тора (80% татарлар).

## Шәхесләр

## Авыл турында
Авылда өлкәне өйрәнү музее, клуб да урта мәктәп бар (2010 елның уртасында 55 укучы) .

Тирәсендә - борынгы мөселман зираты бар.
## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Көнчыгыш ур. ()
*Мәктәп ткр. ()
*Совет ур. ()
*Тимер юл ур. ()
## Моны да карагыз
* Кулиш
* Тәрия
## Искәрмәләр

Төркем:Иркутск өлкәсе татар авыллары
Огюст Беернарт

**Огюст Мари Франсуа Беернарт** (; 26 июнь 1829 ел Остенде Бельгия – 6 октябрь 1912 ел Люцерн, Швейцария) – бельгияле сәясәтче, 1884-1894 елларда Бельгия премьер-министры, 1909 елда Поль д’Этурнель де Констан белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

## Биография
thumb|left|180px|Огюст Беернарт 1900 елда
Беернарт Остенд каласында бай фламанд католигы гаиләсендә, 1829 елның 26 июнендә туа. Аның әтисе дәүләт җыемнары департаментында эшләгән була. Огюстның тууыннан соң озакламый, ул Намюрга күчерелә һәм анда иң хөрмәтле кешеләрнең берсе була. Огюст һәм аның сеңлесе хезмәтчеләр белән тулы йортта үсәләр.
 
Намюрның иҗтимагый мәктәпләре университетка керерлек белем биргәнгә, Огюст аерым укытучылардан дәрес ала, шулай ук аның белем алуына әнисе дә зур өлеш кертә. Әнисе ярдәмендә, яшь Беернарт  белемнәргә, хезмәткә һәм тырышлыкка бәйлелек тудыра. 1846 елда ул университетка укырга керә һәм биш елдан соң хокук докторы дәрәҗәсен ала. Ике ел буена Огюст Франция һәм Алмания университетларында йөреп, хокук өйрәтү системасын өйрәнә. Үзенең нәтиҗәләрен ул « Франция һәм Алмания университетларында хокук өйрәнүнең хәле» дигән докладында ачып бирә. Ул доклад Бельгия эчке эшләр министрына да күрсәтелә (1853 ел) һәм Беернарга күпмедер күләмдә атаклы булуны китерә.

Беернарт Бельгиянең 1899 һәм 1907 елгы Һаага конвенцияләренә кул куйганда вәкиле була. Даими арбитраж мәхкәмәсендә эшчәнлеге өчен, ул 1909 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә. (Поль д'Этурнель де Констан белән бергә).

Огюст Беернарт 1912 елның 6 октябрендә, Люцернда үпкә ялкынсынуыннан вафат була.

## Чыганак
* http://n-t.ru/nl/mr/beernaert.htm 

Төркем:Бельгия премьер-министрлары
Төркем:Бельгия тышкы эшләр министрлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Бельгиядән Нобель премиясе лауреатлары
Иске Муса

**Иске Муса** — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Чуалкип авыл сәвитына карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 578 кешенең яшәве мәгълүм.
### Тарихи мәгълүматлар
Муса авылы чама белән 1737 елны барлыкка килгән. Елгачык исеменә күрә башта Кизәк буй дип аталган. Соңыннан Муса атлы мулла исеме белән атала башлый. 1920 елны 47 гаилә аерылып, яңа урынга күчкән. Яңа авылга Яңа Муса дигән исем бирәләр. 
### Демография
* 1917 – Өфə өязе Абрай вулысы *Муса* авылында 414 хуҗалыкта 2341 кеше яши, мишәрләр.
1920 елда 450 хуҗалыкта 2294 кеше яши.

Рәсми рәвештә Иске Мусада 85% татарлар яши, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел. Башка мәгълүматлар буенча авыда 98,1% татар яши.
### Мәгариф
### Авылның атаклы кешеләре

* Динис Исламов (1921-1973) - татар язучысы. Иске Муса мәктәбен тәмамлаган. 
* Муса Гали (1923-2004) – татар язучысы
* Марат Шәрипов – Башкорт дәүләт опера һәм балет тиятьıры солисты, Татарстаннын халык әртиcе, Башкортстаннын атказанган әртиcе, филология фәннәре нәмзəты.

### Җитештерү тармагы
### Дин
Мәчет (2009 елдан)
### Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Чишмә): 33 км
* якындагы тимер юл стaʜсасенә (Шиңгәккүл): 20 км
### Искәрмәләр

## Чыганаклар
Встретились в Старомусино
## Сылтамалар
* Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Бәтынсөгъбан Шимали

**Бәтынсөгъбан Шимали** ( *бәтн әҫ-ҫө‘бан шимали* — «зур елан карынының төньяктагы»; Аждаһа *χ*, *χ* Dra) — Аждаһа йолдызлыгының куш йолдызы. Йолдызларның күренмә йолдызча зурлыгы +3,68m / +5,67m тәшкил итә. Бу йолдыз Җирдән 26,3 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Хасиятләр
Аждаһа *χ* A һәм B иптәш-йолдызларыны баш эзлеклелеккә исәпләнәләр. Алар гомуми масса үзәгә тирәсендә сузылган орбитадан (e = 0,414) әйләнәләр. Бер әйләнешне алар 280,5 тәүлек эчендә үтәләр.

### Аждаһа ''χ'' A
Системаның төп йолдызы — сарылы-аклы кәрлә, масса һәм зурлыгы буенча безнең Кояштан бераз зуррак. Аның диаметры һәм массасы 1,2 һәм 1,03 Кояшныкына тигез, ә яктыртучанлыгы — 1,86.

### Аждаһа ''χ'' B
Икенче йолдыз исә — кызгылт-сары кәрлә булып тора, тоныкрак һәм түбән массалы йолдыз. Аның массасы 0,75 Кояшныкына тигез, ә яктыртучанлыгы — 0,29.

## Күренүчәнлек
Йолдызның координатлары (J2000 дәвере):
* Туры калкулык: 18h 21m 03,4s
* Авышлык: +72° 43′ 58″

## Исем
Йолдызның гарәп теленнән алынган исем **Бәтынсөгъбан Шимали** ( *бәтн әҫ-ҫө‘бан шимали*, ) «Аждаһаның карынында» икедән төньяктагы йолдызны белдерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Аждаһа йолдызлыгы
Узытамак

**Узытамак** — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Алкин авыл советына карый.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Чишмә): 21 км
* якындагы тимер юл стаʜсaсенә (Алᴋᴎнa): 1 км

## Тарихи мәгълүматлар
Узытамак — татар алпавытлары авылларының берсе. Биредә Алкин морзаларның крепостнойлары яшәгән. Узытамак турында рус язучысы Сергей Аксаковның «Гаилә хроникалары» китабында язылган:
*Уфадан егерме тугыз чакрымда, Казан тракты буйлап, көньяк-көнбатышка, кара урманнар белән уратып алынган Дим суына кушылган Уза исемле елгачык буенда Узытамак дигән татар авылы ята, уpыcлар аны алпавыт исеме белән Алᴋᴎнa дип атый…*
Аксаков хәбәре буенча Алкиннар бу авыл җирләрен 1791 елда башкортлардан сатып ала. Төгәл мәгълүмат буенча алпавытның исеме Йосып Алкин, ул Тәфкилев морзаларның кияве була. Ул Тәтеш өязеннән 45 крепостноен сатып алынган җиргә күчерә. 1839 елда аның биләмәсендә 21 йортта 124 крепостной яши.

1917 — Ɵфə өязе Казанка вулысы Узы-тамак авылында 61 йортта 349 башкорт яши.

## Демография

Рәсми рәвештә бүген Узытамакта 42 % татарлар, 37 % башкортлар яши.

## Шәхесләр

* Котлымөхәммәд Алкин (1863-?) — револүционер

## Мәгариф
Авылның үз мәктәбе юк. Балалар Алкин мәктәбенә йөреп укый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Узыбаш

**Узыбаш** — Башкортстанның Благовар районындагы татар авылы. Язикәү авыл сәвитына карый. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 238 кешенең яшәве мәгълүм.

## Демография

1979 елда тулысынча, 2002 елда – өлешчә башкорт итеп яздырылганнар. 2002 елда башкортлар 34 процент, татарлар – 58%. 
## Мәгариф

## Авылның атаклы кешеләре
## Җитештерү тармагы
ООО СХП «Узыбаш», “Благовар” кошчылык ɜавуᴛының Узыбаш бүлекчәсе
## Географик урынлашу
* район һәм авыл сәвиты үзәгенә кадәр (Язикәү): 6 км
* тимер юл стаʜсaсенә (Благовар): 17 км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан
Ыслак (Әлшәй районы)

**Ыслак** — Башкортстанның Әлшәй районындагы татар авылы. Ыслак авыл советы үзәге.

## Географик урнашуы
* район үзәгенә кадәр (Раевский): 20 км
* тимер юл станциясенә (Шафраново): 6 км

## Тарихы
Әлшәй районынын иң борынгы һәм иң зур авылларының берсе. Язма чыганакларга күз салсак, авылга беренче төркем мишәрләр 1738 елда күченеп килеп утырганнар.
Рәсми рәвештә бу күченеп килү Яик-суба вулысының меңле ырыуның башкортлары белән теркәлгән. 1749 елның килешүе буенча Слакта 15 йорт искә алына, соңрак тагын шул ук кадәр гаилә өстәлә. Бераздан слаклылар тагын 25 йортны кертәләр. 
Башта авыл Сөендек дип аталган (беренче килешүдә катнашкан һәм авылның мулласы булган Әхмәр Әбдрәхимовның туган авылы буенча), шуннан Әхмәр-мулла исеме буенча, соңрак елга исеме буенча Слак дип узгәртелгән. 
Слак сөйләме (диалект) башка Башкортстан татарларыннан бик аерыла. Бу — авылның төп халкы мишәрләрнең типтәрләр, Казан ягы татарлары, башкортлар белән гасырлар агымында аралашып, туганлашып яшәүнең нәтиҗәседер.

## Демография
1783 елда уткән  документлары буенча Слакта 4 типтәр һәм 780 мишәр теркәлгән; 
1816 елда- 820 мишәр,6 типтәр һәм 40 ясаклы татар; 
1834 елда- 1403 кеше, 
1859 елда — 2161 кеше, 
1917 елда Бәләбәй өязе Әлшәй вулысы Слак авылында 997 хуҗалыкта 5601 кеше яши. Бәләбәй өязе торак урыннары арасында Слактан Дәүләкән станциясе белән Бәләбәй үзе генә зур булган. Башкорт җирләрендә иртә күчеп килгәнлектән, халык патша заманнарында башкорт итеп языла. Мәсәлән 1917 елны да 4991 кеше башкортлар итеп теркәлгән, 431 — мишәрләр, 58 — руслар, 57 — украиннар, 53 — типтәрләр.
Өч ел үтүгә, 1920 елда яңа сан алу вакытында Слак вулысы Слак авылында кеше саны күпмедер кимегән: 985 йортта 5070 кеше яши. Аларның 3688 татарлар итеп язылган, тагын 1411 — «мөселман» итеп. Руслар — 68 кеше. 

Рәсми рәвештә (2002 елда) Слакта 85 % татарлар, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел.

## Мәгариф
Слакта урта мәктәп эшли. Шулай ук китапханә, клуб бар.

## Шәхесләр

* Багаев Хәбиб — 1944-49 елларда ТАССР Халык комиссарлары шурасы каршында дини культ эшләре буенча вәкил.
* Нурулла Каһарманов

## Җитештерү тармагы
Слак җирләре 8 авыл хуҗалыгын берләштергән «Эко-Агро» филиалы — «Отчизна» ҖЧҖ кулында.
Авылда азмы-күпме эшкәртү тармагы да үсә: 2008 елдан сыра кайнату предприятиесе эшли, сөт эшкәртү заводы бар.

## Дин
XIX гасыр азагында авылда 4 мәчет һәм ике мәдрәсә булган. Слак мәдрәсәсе XIX гасырда Уфа губернасында иң яхшы мәдрәсәләре арасында искә алына. 1917 елга кадәр авылда 6 мәчет булган-шуның икесе әле һаман «исән»- берсе элеккеге мәдәният сарае йорты, икенчесе завод территориясында 2 катлы ярым җимерек бина. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
* «Эшле ўлмєс, эшсез көн кўрмєс…»
Сакмар

**Сакмар** () – Россиядәге елга. Башкортстан (348 чакрым) һәм Ырынбур өлкәсе (412 чакрым) җирләре аша үтә һәм Ырынбур шәһәре тирәсендә Җаек елгасына коя.

## Географик мәгълүмат
Озынлыгы 798 чакрым, бассейн мәйданы 30 200 км². Елга Уралтау сыртының битләрендә, Башкортстанның Әбҗәлил районында башлана.

Су артымы, күбесенчә, кар аша. Ташу апрельдән июнь башына кадәр дәвам итә. Уртача су чыгымы тамактан 55 чакрым ераклыкта 144 м²/с. Ноябрьдә боз белән каплана һәм апрельдә ачыла.

Шактый мул сулы елга булып тора. Агымы тиз, Ырынбурга якынлашканда тыныч. Елганың суы җәй көне дә салкын (бик кызу көннәрдә 23 градуска җитә). Киңлеге урыны белән 80 метрга җитә, тирәнлеге 5 метргача. Җаек елгасындагы температура белән чагыштырганда, Сакмарда температура 2 градуска түбән.

## Кушылдыклар
* Яман Җылаер *Кирмәнле Җылаер*
* Урман Җылаер
* Олы Иек
* Катрала
* Саелмыш

## Торак пунктлар
Сакмар елгасында Куандык шәһәре, Сарыкташ, Кара Отрог, Сакмара, Никольское, Татар Каргалысы һәм башка торак урыннар урнашкан.

## Сылтамалар

* ''Сакмара'' в «Словаре современных географических названий» 
* Сакмара елгасы күренешләре  

Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Төркем:Җаек кушылдыклары
Дик Чейни

**Ричард Брюс «Дик» Чейни** () — АКШ сәясәтчесе, Республикан фирка әгъзасы. 4 АКШ президенты кабинетларында эшләгән. Джордж Герберт Уокер Буш кабинетында саклану министры (1989—1993), 2001—2009 елларында исә вице-президент вазифаларын үтәгән. Джордж Буш-кечегә наркоз керткәндә, ике тапкыр АКШ президенты вазифаларын башкаручы иде (2002 һәм 2007).

Барак Обама администрациясен актив тәнкыйтьләүче.

## Тормыш юлы
Вайоминг штатының Каспер шәһәрендә үсә. 1959 елда Йель университетына укырга керә, ләкин икенче курстан аны университеттан чыгардылар. Вайоминг университетында бакалавр һәм магистр дәрәҗәләрен ала. 1969 елда Ричард Никсон администрациясенә кушыла.

1975—1977 елларда Джеральд Форд администрациясен җитәкли. 1989 елда саклану министры вазифасына билгеләнә. Джордж Буш вакытында вице-президент вазифаларын башкара.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ вице-президентлары
Төркем:АКШ саклану министрлары
Төркем:АКШ республиканнары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Түгәрәктәге туп

** Түгәрәктәге туп ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уенчылар бер түгәрәк ясап басып торалар. Уртага бер уенчы керә. Сигнал бирелү белән, барысы да җиргә тезләнәләр һәм кулларындагы тупны бер-берсенә ыргыта башлыйлар. Уртада калган кеше ничек булса да ул тупны тотарга карый. Әгәр дә уртадагы уенчы тупны эләктереп алса, иң соңгы тапкыр тупны кем ыргыткан булса, шул түгәрәк эчендәге кешене алмаштыра.

Уен шул рәвешчә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Туп йөртеш

** Туп йөртеш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар санамыш ярдәмендә бер көтүче сайлап куялар. Калганнары, көтүчене уртага калдырып, кысылыбрак түгәрәкләнеп басалар. Кулларын артка куеп торалар. Бер кешенең кулында кечкенә туп була. Аны ул арткы яктан кулдан-кулга җибәрә. Бу вакытта көтүче күзләрен йомып тора. Бераздан соң балалар көтүчедән: «Туп кемдә?» — дип сорыйлар. Әгәр көтүче дөрес әйтсә, ул кулында туп булган уенчының урынын ала. Ә тегесе көтүче булып уртага баса.

Уен шул рәвешчә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Рәэссөгъбан

right|300px|thumb|Аждаһа йолдызлыгы
**Рәэссөгъбан** ( *рә’с әҫ-ҫө‘бан* — «зур еланның башы»; Аждаһа *β*, Аждаһа бетасы, *β* Dra) — Аждаһа йолдызлыгының яктырыш буенча өченче йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,79m тәшкил итә. Бу куш йолдыз Җирдән якынча 360 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Хасиятләр
Бу G2 спектр сыйныфылы зур йолдыз. Аның тирәсендә кәрлә йолдыз әйләнә.

Йолдызның координатлары (J2000 дәвере):
* Туры калкулык: 17h 30m 25,96s
* Авышлык: +52° 18′ 04,99″

## Исем
Йолдызның гарәп теленнән алынган исем **Рәэссөгъбан** (*Рәэселсөгъбан*,  *рә’с әҫ-ҫө‘бан*, ) «Аждаһаның башы» белдерә. «Әлмагест» китабында Птолемей аны «күздән өскәрәк йолдыз» дип атады, ә әл-Бируни үзенең «Мәсгуд кануны» китабында — тик «күз».

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Аждаһа йолдызлыгы
Хәбиб Багаев

**Хәбиб Сәмигулла улы Багаев** () — дәүләт эшлеклесе, 1896 елда Уфа губернасының Бәләбәй өязе Слак авылында дөньяга килә.
Белеме буенча икътисадчы. Ташкәнт университетын тәмамлагач, 1926 – 1936 елларда Татрабфакта укытучы, уку бүлеге мөдире һәм директор булып эшли. 
1938 елдан ТАССР «Сугышчан алласызлар» берлеге Республика советы рәисе. 1944-1949 елларда ТАССР Халык комиссарлары шурасы каршында дини культ эшләре буенча Вәкил. 
Ул урында эшләгән вакытта Багаев дини оешмаларга карата тиешле кырыслык күрсәтмәгән. Мәсәлән, ул вакытта Казанда мөселман зиратларында дини бәйрәмнәр (Корбан бәйрәме, Ураза бәйрәме) уздыруы тыелмаган. Багаев Казан мәчетенә телефон линиясе кертү, йола максатлары өчен йөк машинасы сатып алу мәсәләсендә ярдәмен күрсәткән. 
1949 елда “большевикларча уяулыкны югалткан өчен” эшеннән алына.

## Чыганаклар
«Не осуществлял политику партии в отношении религии» 

## Искәрмәләр

Төркем:ТАССРда дини культ эшләре буенча Вәкилләр һәм Татарстан хөкүмәте каршындагы дин эшләре шурасы рәисләре
Никифар

**Никифар** — Башкортстанның Әлшәй районындагы татар авылы. Слак авыл советы үзәге.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 845 кешенең яшәве мәгълүм.. Карамалы елгасы Дим белән кушылган җирдә урнашкан.

## Тарихи мәгълүматлар
Никифар авылының килеп чыгышы бик кызыклы. Бу урынга иң беренчеләрдән булып Никифор исемле тегермәнче килеп утырган һәм Җәй-Хуҗа елгасында су тегермәне төзеп җибәргән. Архивлардагы язмаларга караганда Никифар авылы 1746 елда барлыкка килгән. 18 гасырда Никифор авылы дип йөртелгән. 19 гасыр азагында гына рәсми рәвештә Никифар исеменә әйләнерелгән. Милләтләре буенча авылда татар, башкорт, чуаш, удмурт, рус халыклары яшәгән. Авыл тирәсендәге урыннар әле булса алар исемен йөртә: Андрей бүләк, Роман төбәге, Смиркә, Рус ташлыгы. 1782 елда авылга Казан губернасыннан татарлар күчеп килә, алар яшәгән урамны Казаннар урамы дип исемлиләр. 19 гасыр азагында авылда 113 йорт, мәчет, тегермән, биш кибет, базар, умарталык булган. Октябрь революциясенә кадәр авылда 335 йорт, 3 мәхәллә, 3 мәчет булган. Өйләр читән балчыктан салынган, түбәләре саламнан булган. 
Гражданнар сугышы вакытында авыл аша “кызыллар” һәм “аклар” өч тапкыр үтә. 1920 елда Гафуров Мәҗит җитәкчелегендә беренче совет мәктәбе ачыла, ул Залилов Габдрахман өендә урнаша. 1930 елда “Казаннар” һәм “Никифар” колхозлары төзелә, ә 1931 елда аларны бер “Правда” колхозы итеп берләштерәләр, аның рәисе Ганиев Бәхтигәрәй була. 
1941 елда Бөек Ватан сугышы башлана. Колхоз фронтка 4 автомашина, 200 ат җибәрә. Авылдан 476 кеше сугышка китә. 226 якташыбыз туган җиргә әйләнеп кайта алмый. Сугышта һәлак булганнар истәлегенә безнең авылда ике һәйкәл төзелгән. Авылдан 115 кеше орден, медальләр белән бүләкләнгән.

## Демография

1917 елда Бәләбәй өязе Гайниямак вулысы Никифар авылында 376 хуҗалыкта 2194 кеше яшәгән. 1622 типтәр, 382 – татар, 66 – украиннар, 56 – руслар, 20 - башкортлар.
Өч ел үтүгә, 1920 елда яңа сан алу вакытында Гайниямак вулысы Никифар авылында кеше саны күпмедер кимегән: 376 йортта 2045 кеше яши. Аларның 1726 - татарлар, тагын 271 – “мөселманнар” итеп. Руслар – 48 кеше.

Рәсми рәвештә (2002  елда) Никифарда 74% татарлар, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел. 
## Мәгариф
Никифарда урта мәктәп эшли, 2010-11 уку елында 149 бала укыган. Шулай ук китапханә, клуб бар.

### Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Раевский): 45 км
* тимер юл станциясенә (Аксеново): 12 км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
* Никифар урта мәктәбе сайты: "Авылым - горурлыгым" 
* Сайт села Никифар
Бәтынсөгъбан Җәнүби

**Бәтынсөгъбан Җәнүби** ( *бәтн әҫ-ҫө‘бан җәнүби* — «зур елан карынының көньяктагы»; Аждаһа *φ*, *φ* Dra) — Аждаһа йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +4,2m тәшкил итә. Бу йолдыз Җирдән якынча 300 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Хасиятләр
Бәтынсөгъбан Җәнүби — A0 спектр сыйныфылы йолдыз.

## Күренүчәнлек
Йолдызның координатлары (J2000 дәвере):
* Туры калкулык: 18h 20m 45,43s
* Авышлык: +71° 20′ 16,13″

## Исем
Йолдызның гарәп теленнән алынган исем **Бәтынсөгъбан Җәнүби** ( *бәтн әҫ-ҫө‘бан җәнүби*, ) «Аждаһаның карынында» икедән көньяктагы йолдызны белдерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Аждаһа йолдызлыгы
Ана дөяләр

right|300px|thumb|Аждаһа йолдызлыгы
**Ана дөяләр** (гарәп. *Al ʽAwāïd*, ) — Аждаһа йолдызлыгындагы астеризмы. Борынгы гарәпләр Аждаһаның башы урынына ана дөяләр боҗрасы күзалладылар (Аждаһа ''γ'', Аждаһа ''ξ'', Аждаһа ''ν'' һәм Аждаһа ''β'' йолдызлары), алар дөя балаларыны саклыйлар (боҗра эчендәге вак йолдызлар), бишенче ана дөя (Аждаһа ''μ'') аларга булышына йөгерә. Ана дөяләр үз балаларны сыртланнардан (Аждаһа ''ι'', Аждаһа ''θ'', Аждаһа ''η'' һәм Аждаһа ''ζ'') саклыйлар.

Төркем:Астеризмнар
Төркем:Аждаһа йолдызлыгы
Чарлз Дауэс

**Чарлз Гейтс Дауэс** (; 27 август 1865 ел, Мариетта, Огайо – 23 апрель 1951 ел Эванстон Иллинойс) — АКШ дәүләт эшлеклесе, дипломат, эшкуар һәм хәрби. 1925 елда Джозеф Чемберлен белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
## Биография һәм сәяси эшчәнлек
Чарлз Дауэс сәясәтчеләр һәм эшкуарларның борынгы нәселеннән, аның бер бабасы Азатлык өчен сугыш батыры була. АКШ гаскәрләрендә хезмәт иткәндә, Дауэс генерал Джон Першинг белән дуслаша. 1894 елдан кайбер нефть компанияләре белән уртак җитәкчелек итә. Уильям Маккинли администрациясендә валюта системасы белән идарә итә (1898-1901). Соңрак, Сенатка сайлауларда җиңелеп, яңадан бизнеска кайта һәм Иллинойс трест компаниясен 1914 елга кадәр җитәкли. Беренче бөтендөнья сугышында катнашып, бригада генералы була. 1923-1924 елларда Алмания өчен репарацион план төзегән халыкара белгечләр комитетының рәисе була. Бу эше һәм аның исемен йөртүче планны төзегән өчен, ул 1925 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

1925-1929 елларда Дауэс президент Калвин Кулидж идарәсендә Җөмһүрияти фиркадан вице-президент була. Иң кызыгы шунда ки, Кулидж белән Дауэс (президент һәм вице-президент) арасындагы мөнәсәбәт АКШ тарихында иң начар булып санала: сайлаулардан соң ук Дауэс Кулиджка аны мыскыллап, хат җибәрә, хөкүмәт утырышларында катнашмаячагын белдерә, ә аннары сенаторлар белән талаша (вице-президент буларак, ул сенат рәисе дә була). Моннан ары дәүләтнең «беренче» кешеләре беркайчан да татулашмыйлар.

1929-1932 елларда Чарлз Дауэс Бөекбританияда илче вазифасын башкара.

Ул Иллинойс штатында, Эванстон җирлегендә 1951 елның 23 апрелендә вафат була. 
## Шулай ук карагыз
* Дауэс планы
* Яльмар Шахт
## Сылтамалар

* Глава 11. Новые директивы — планы Дауэса и Юнга 

Төркем:АКШ вице-президентлары
Төркем:АКШ Җөмһүриятчеләре
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШтан Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШ хәрби җитәкчеләре
Төркем:АКШ дипломатлары
Төркем:АКШның Бөекбританиядагы илчеләре
Төркем:АКШ эшмәкәрләре
Нигъмәтулла (авыл)

** Нигъмәтулла** (*Мәләш*, ) — Башкортстанның Әлшәй районындагы татар авылы. Нигъмәтулла авыл советы үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 553 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи мәгълүматлар
Архив материаллары ышансак, авылны 1793 елны мишәр поручик Нигъмәтулла Янышев нигезли. Авылга төрле елларда Салих, Бозаяз, Ярми, Яңавыл, Чуенчы авылларыннан кешеләр килеп утырганнар (һәммәсе – мишәр авыллары).
1923 елга кадәр Нигъмәтулла вулысы үзәге.

## Демография

1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Нигъмәтулла вулысы, Нигъмәтулла авылында 533 хуҗалыкта 3034 җан исәпләнүе күрсәтелә. Милләт буенча барысы диярлек мишәрләр, 55 башкорттан һәм 10 рустан гайре. 
Өч ел узуга, 1920 елда шунда ук 556 йортта 3056 татар яши. 
1959 елда 1072 кеше яши (татарлар) 
1989 елда – 664 (татарлар)

2002 елгы сан алу буенча халыкның 89 проценты татарлар, ләкин мәгълүмат тулы түгел. 
## Танылган кешеләре
* Касыйм Вахит (1916―1942), татар язучысы
* Хәмит Йосыпов (1917―1993), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Әгълә Нәкыев (1908―1976), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Фәнис Садыйков (1936), медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1992). БАССР атказанган табибы (1986).

## Мәгариф
Урта мәктәп, шулай ук мәчет бар. 
## Җитештерү тармагы
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Раевский): 33 км
* тимер юл станциясенә (Раевский): 33 км
Авылның төп бәласе – юлсызлык. 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Торынтаеш (авыл)

** Торынтаиш** () — Башкортстанның Әлшәй районындагы татар авылы. авыл советы үзәге. 2010 елның 14 октябренә 1034 кеше яши.
## Тарихи мәгълүматлар
1760 елда Казан юлы, Биләр вулысыннан ясаклы татарлар башкорт җирләрен арендага алалар, ягъни типтәрлеккә язылалар. 
## Демография
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Торынтаиш вулысы, Торынтаиш авылында 738 хуҗалыкта 4331 кеше яши күрсәтелә. Милләт буенча барысы диярлек башкортлар. 
Өч ел узуга, 1920 елда этник хәл бераз үзгәрә. Беренчедән халык саны кими, бу юлы 729 йортта 3980 кеше яши, аларның 3295 – “мөселман”, 685 татар яши. 
1959 елда 2013 кеше яши (татарлар) 
1989 елда – 1367 (татарлар)

2002 елгы сан алу буенча халыкның 91 проценты татарлар, ләкин мәгълүмат тулы түгел.

## Шәхесләр

## Мәгариф
Урта мәктәп бар. 2010-11 уку елында мәктәптә 138 бала укыган. 
## Җитештерү тармагы
ҖЧҖ “Торынтаиш”
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Раевский): 25 км
* тимер юл станциясенә (Раевский): 25 км
Авылның төп бәласе – юлсызлык. 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
* Трунтаишево (Мясей) на портале «Генеалогия и Архивы»
1698 ел

{{Ел башка тәкъвимнәрдә|1698
= Туулар ==

* 13 гыйнвар — Метастазио, итальян драматургы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1696 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 8 февраль — Иван&nbsp;V, рус патшасы.

*
Төркем:Еллар
1690 ел

{{Ел башка тәкъвимнәрдә|1690
= Туулар ==

* Готтлиб Муффат, Австрия композиторы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1688 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 29 гыйнвар — Эмануэль Сведенборг, швед галиме.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1687 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 26 март — Константин Гюйгенс, нидерланд шагыйре, галим.

*
Төркем:Еллар
1683 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 28 февраль — Рене Реомюр, француз галиме.
* 15 апрель — Екатерина&nbsp;I, рус императоры.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1700 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 2 февраль — Иоганн Готтшед, алман галиме, язучы.

## Вафатлар

* 12 май — Джон Драйден, инглиз шагыйре, драматург.

*
Төркем:Еллар
1708 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 11 октябрь — Эренфрид Вальтер фон Чирнгауз, алман фәлсәфәчесе, математик.

*
Төркем:Еллар
1682 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 17 июнь — Карл&nbsp;XII, Швеция короле.

## Вафатлар

* 23 ноябрь — Клод Лоррен, француз рәссамы.

*
Төркем:Еллар
1679 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 4 декабрь — Томас Гоббс, инглиз фәлсәфәчесе.

*
Төркем:Еллар
1677 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 18 февраль — Жак Кассини, француз астрономы.

## Вафатлар

* Сәиб Тәбризи, азәрбайҗан шагыйре.

*
Төркем:Еллар
1676 ел

## Вакыйгалар
* Россия—Төркия сугышы башлана.

## Туулар

* 26 август — Роберт Уолпол, Британия дәүләт эшлеклесе, Бөекбританиянең беренче премьер-министры.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1654 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 12 октябрь — Карел Фабрициус, нидерланд рәссамы.

*
Төркем:Еллар
1651 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 10 апрель — Эренфрид Вальтер фон Чирнгауз, алман фәлсәфәчесе, математик.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1648 ел

## Вакыйгалар
* 24 октябрь — Вестфаль тынычлык килешүе Утызъеллык сугышны тәмамлый.

## Туулар

## Вафатлар

* 1 сентябрь — Марен Мерсен, француз математигы.

*
Төркем:Еллар
1644 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* Мацуо Басе, япон шагыйре.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1637 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 6 август — Бен Джонсон, инглиз шагыйре, драматург.

*
Төркем:Еллар
1634 ел

## Вакыйгалар
* 4 июль — Труа-Ривьер шәһәренә нигез салына.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1659 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* Франсуа Катру, француз язучысы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1660 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 6 август — Диего Веласкес, испан рәссамы.

*
Төркем:Еллар
1620 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 16 май — Уильям Адамс, инглиз сәясәтчесе.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1614 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 7 апрель — Эль Греко, испан рәссамы.

*
Төркем:Еллар
1613 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 15 сентябрь — Франсуа де Ларошфуко, француз язучысы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1608 ел

## Вакыйгалар
* Линзалы телескоп уйлап чыгарыла.
* 3 июль — француз сәяхәтчесе Самюель де Шамплен Квебекка нигез сала.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1607 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 24 март — Михаэль Рюйтер, нидерланд адмиралы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1606 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 6 июнь — Пьер Корнель, француз драматургы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1626 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 4 октябрь — Ричард Кромвель, инглиз сәясәт эшлеклесе.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1680-еллар

**1680 нче еллар** — 1680 елда башланган һәм 1689 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1684 ел — Франция һәм Англия арасында тынычлык килешүе.
* Исаак Ньютон үз физика законнарын тәкъдим итә.

Төркем:Унъеллыклар
1670-еллар

**1670 нче еллар** — 1670 елда башланган һәм 1679 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1676—1681 — Россия-Төркия сугышы.

Төркем:Унъеллыклар
1660-еллар

**1660 нче еллар** — 1660 елда башланган һәм 1669 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1660—1664 — Австрия-Төркия сугышы.
* 1665—1667 — Англия-Нидерландлар сугышы.

Төркем:Унъеллыклар
1630-еллар

**1630 нче еллар** — 1630 елда башланган һәм 1639 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Бостон шәһәренә нигез салына.

Төркем:Унъеллыклар
1620-еллар

**1620 нче еллар** — 1620 елда башланган һәм 1629 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Яңа Англиядә беренче инглиз колониясе нигезләнә.

Төркем:Унъеллыклар
1610-еллар

**1610 нче еллар** — 1610 елда башланган һәм 1619 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Унөчьеллык сугыш башлана.

Төркем:Унъеллыклар
1600-еллар

**1600 нче еллар** — 1600 елда башланган һәм 1609 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар

Төркем:Унъеллыклар
1590-еллар

**1590 нче еллар** — 1590 елда башланган һәм 1599 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1590—1595 — Россия-Швеция сугышы.

Төркем:Унъеллыклар
Ай тотылу

right|200px|thumb|Ай тотылу
**Ай тотылу** — айны Җир шәүләсе тулысынча каплау нәтиҗәсендә айның күктән тотылуы. Ай тотылу вакытында кояш нурлары айга барып җитә алмый, чөнки айны Җир шәүләсе каплый.

Ай тотылу фәкать тулы ай булганда гына мөмкин. Кояш белән айның орбита яссылыклары туры килмәү сәбәпле генә бу күренеш ай саен кабатлана алмый.

## Рәсемнәр

Файл:Lunar Eclipse by Jiyang Chen.jpg|Тулы булмаган ай тотылу
Файл:Red moon during lunar eclipse.jpg|Тулы ай тотылу


## Искәрмәләр

Төркем:Астрономик күренешләр
1640-еллар

**1640 нче еллар** — 1640 елда башланган һәм 1649 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1644 — Манҗур гаскәре Пекинны яулап ала.

Төркем:Унъеллыклар
1650-еллар

**1650 нче еллар** — 1650 елда башланган һәм 1659 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1657—1660 — Дания-Швеция сугышы.

Төркем:Унъеллыклар
Халыкара тынычлык бюросы

**Халыкара тынычлык бюросы** (; ) – тынычлык өчен халыкара хәрәкәт. 1891 елда төзелеп, ул 1910 елда Тынычлык өчен Нобель премиясенә лаек була.
## Тарих
Оешма Римда 1891 елда үткәрелгән Халыкара тынычлык конгрессы нәтиҗәләре буенча нигезләнә. Аңа нигез салучыларның берсе һәм беренче рәисе  данияле сәясәтче һәм хәрби Фредрик Байер була.  Халыкара тынычлык бюросының төп максатлары халыкара конференцияләр оештыру һәм үткәрү, тынычлык идеясын тарату һәм шулай ук пацифистик төркем һәм оешмаларның элемтәләрен булдыру һәм саклаудан гыйбарәт.  1910 елда коралсызландыру буенча халыкара конференцияләр оештырганы өчен, хәрәкәт Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Беренче бөтендөнья сугышы елларында эшчәнлеген туктатып торгач, сугыштан соң оешма тагын эшли башлый һәм игътибарын гуманитар эшчәнлеккә юнәлтә.  Икенче бөтендөнья сугышы башлангач, Халыкара тынычлык бюросы ябыла. 1946 елда оешманың кайбер элеккеге әгъзалары аның эшен яңадан башлау өчен бергә җыелалар: яңа организация Тынычлык өчен көрәштә үзара хезмәттәшлек Халыкара комитеты дип исемләнә. 1961 елда хәрәкәт Халыкара тынычлык бюросының варисы буларак таныла һәм шуннан соң, элеккеге исеме белән эшен дәвам итә.
## Сылтамалар
* Рәсми сайт  
* Халыкара тынычлык бюросы  — хәрәкәт тарихы 
* Nobelprize.org-та сәхифә 

Төркем:Халыкара оешмалар
Төркем:Пацифизм
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Иске Васильевка

**Иске Васильевка** — Башкортстанның Әлшәй районындагы татар авылы. Мәндән авыл җирлегенә карый.

2009 елның 1 гыйнварына 295 кеше яшәгән.    
### Тарихи мәгълүматлар
Иске Васильевка беренче кат 1746 елны исәпкә алына. Ул елны Васильевка типтәрләренең башкортлардан җир алу турындагы килешүе рәсми рәвештә, Уфа канцеляриясендә теркәлә. 
1779 елны халыкның бөр өлеше аерылып яңа урынга, Мәнәүз елгасы буенда авыл төзи. Ул элек Яңа Васильевка дип аталса, хәзер Усак-Кичү дип атала. Ул Бишбүләк районына карый.

### Демография
1795 елда үткән ревизия документлары буенча Иске Васильевкада 114 кеше яши (61 башкорт һәм 53 типтәр); 
1859 елда – 331 кеше (типтәрләр); 
1870 елда – 393 (типтәрләр), 
1859 елда - 2161 (типтәрләр),  
1917 елда Бәләбәй өязе Гайниямак волосте Иске Васильевкада 148 хуҗалыкта 919 кеше яши. Шул исәптән 615 - типтәрләр, 304 – мишәрләр.
Өч ел үтүгә, 1920 елда яңа сан алу вакытында Иске Васильевкада кеше саны күпмедер кимегән: 166 йортта 930 кеше яши. Бу юлы алар тулысынча диярлек башкортлар итеп язылалар. 
1959 елда – 673 кеше (татарлар) 
1989 елда – 355 (татарлар) 

Рәсми рәвештә (2002  елда) Иске Васильевкада 86% татарлар, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел.

### Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Раевский): 33 км
* авыл советы үзәгенә кадәр (Мәндән): 3 км
* тимер юл станциясенә (Шафраново): 18 км
### Искәрмәләр

## Шәхесләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
1584 ел

## Вакыйгалар
* 12 июнь —  Йошкар-Ола шәһәре нигезләнә. 
* Архангельск шәһәренә нигез салына.

## Туулар

* Фрэнсис Бомонт, инглиз шагыйре, драматург.

## Вафатлар

* 18 март — Иван&nbsp;IV, Россия патшасы.
* 22 август — Ян Кохановский, поляк шагыйре.

*
Төркем:Еллар
1582 ел

## Вакыйгалар
* 15 октябрь — Григорий&nbsp;XIII григориан тәкъвимен гамәлгә кертә.

## Туулар

## Вафатлар

* Шыгай-хан, казакъ ханы.

*
Төркем:Еллар
1572 ел

## Вакыйгалар
* 23 август — Парижда Варфоломей төне барышында күпләп гугенотлар үтерелә.

## Туулар

## Вафатлар

* 7 июль — Сигизмунд Август, поляк короле.

Төркем:1572 ел
Төркем:Еллар
1571 ел

{{Гасыр өчен навигация|16
= Туулар ==

* 27 декабрь — Иоганн Кеплер, алман галиме, математик, астроном.

## Вафатлар

Төркем:1571 ел
Төркем:Еллар
1594 ел

## Вакыйгалар
* Бөек Моголлар Кандаһарны яулап алалар.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1598 ел

## Вакыйгалар
* Кенәз Борис Годунов Мәскәү тәхетенә утыра.
* Көньяк Нидерландлар белән Испания идарә итә башлый.
* Күчем хан Урта Азиягә качарга мәҗбүр була. Себер ханлыгы тулысынча дәүләтчелеген югалта.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1565 ел

## Вакыйгалар
* Россиядә опричнина кертелә.
* 28 август — Сент-Огастин, АКШ-ның иң борынгы шәһәренә нигез салына.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Төркем:1565 ел
1559 ел

## Вакыйгалар
* Ливония Польша протектораты астына керә.

## Туулар

## Вафатлар

* 10 июль — Генрих&nbsp;II, Франция короле.

Төркем:1559 ел
Төркем:Еллар
1560-еллар

**1560 нчы еллар** — 1560 елда башланган һәм 1569 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Россия патшалыгында опричнина башлана.

Төркем:Унъеллыклар
1550-еллар

**1550 нче еллар** — 1550 елда башланган һәм 1559 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1552 — Иван IV җитәкчелегендәге рус гаскәрләре Казанны яулап алалар. Татарлар дәүләтчелеген югалта.
* 1554—1557 — Россия-Швеция сугышы.
* 1556 — рус гаскәрләре Әстерхан ханлыгын тар-мар итә.
* Казан ханлыгы җирләрендә баш күтәрүләре.

Төркем:Унъеллыклар
1540-еллар

**1540 нче еллар** — 1540 елда башланган һәм 1549 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Рус дәүләтенең Казан ханлыгыга каршы сугыш походлары.
* Сантьяго шәһәренә нигез салына.

Төркем:Унъеллыклар
1530-еллар

**1530 нче еллар** — 1530 елда башланган һәм 1539 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Европа дәүләтләренә каршы Госман империясе сугышлары.

Төркем:Унъеллыклар
1520-еллар

**1520 нче еллар** — 1520 елда башланган һәм 1529 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1524—1525 — Алманиядә крестьян сугышы.

Төркем:Унъеллыклар
1510-еллар

**1510 нче еллар** — 1510 елда башланган һәм 1519 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1512—1520 — Госман империясендә Сәлим I идарә итә.

Төркем:Унъеллыклар
1570-еллар

**1570 нче еллар** — 1570 елда башланган һәм 1579 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1571 — Кырым татарларының Мәскәүгә һөҗүме.

Төркем:Унъеллыклар
1580-еллар

**1580 нче еллар** — 1580 елда башланган һәм 1589 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Архангельск шәһәре нигезләнә.
* Ермак җитәкләгән русларның Себер ханлыгына һөҗүме.

Төркем:Унъеллыклар
1500-еллар

**1500 нче еллар** — 1500 елда башланган һәм 1509 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1500—1503 һәм 1507—1508 — Россия-Литва сугышлары.

Төркем:Унъеллыклар
1490-еллар

**1490 нчы еллар** — 1490 елда башланган һәм 1499 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Урта Гасырлар тәмамланып, Яңа Вакыт башлана.

Төркем:Унъеллыклар
Блез Паскаль

**Блез Паска́ль** ( ; 19 июнь 1623 ел, Клермон-Ферран, Франция — 19 август 1662 ел, Париж, Франция) — француз математигы, фәлсәфәчесе, әдибе һәм физигы. Француз әдәбияте классигы, гидростатика төп законының авторы.

## Әдәбият
* Портретлар . Блез Паскаль 
* 
* А. П. Юшкевича редакциясендә математика тарихы. Өч томда, М.: Фән.
:* Том 2 XVII йөзъеллык математикасы. (1970) 
* ''Белл Э. Т.'' Творцы математики. М.: Просвещение, 1979. 5 башлык — Паскаль 
* Кешеләр. Блез Паскаль
* 
* 
* 
* Шаль. Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов. Гл. 2, § 15-19. М., 1883.
* 
* Дональд Адамсон. *Blaise Pascal: Mathematician, Physicist and Thinker About God*. — London, Macmillan, St. Martin, 1995
* Альфред Реньи. Письма о вероятности: письма Паскаля к Ферма / пер. с венг. Д.Сааса и А.Крамли под ред. Б.В.Гнеденко. М.: Мир. 1970

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Паскаль (программалау теле) — Блез Паскаль исемен алган программалау теле
* Паскаль теоремасы

Төркем:Франция математиклары
Төркем:Франция язучылары
Төркем:Франция физиклары
Төркем:Франция фәлсәфәчеләре
Төркем:XVII гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:XVII гасыр математиклары
Төркем:Геометрлар
Төркем:Франция фән академиясе әгъзалары
Төркем:Физиклар
Төркем:Математиклар