open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ак кәрлә

**Ак кәрләләр** - йолдызлар эволюциясе соң чорындагы Чандрасекар чигеннән зуррак булмаган массалы  йолдызлар, ак кәрләнең үз термотөш энергиясе чыганагы юк. Ак кәрлә - кызыл зур йолдызның тышчасы ташланганнан соң, ялангач калган төше.

## Үзлекләр

Ак кәрләләр массалары Кояшныкына якын, ләкин аларның радиуслары һәм яктыртучанлыгы ~10 000 тапкыр азрак.

Ак кәрләләр уртача тыгызлыгы  105—109 г/см³. Шул зур тыгызлыкта атомнар электрон тышчалары җимерелә, матдә электрон-төш плазмасына әйләнә, аның электрон өлеше - тәлгәшләнгән электрон газ булып тора, басымы \! P = K\rho ^{5/3}, ләкин релятивистик очракта
:  \! P = K\rho ^{4/3}

Гравитацион көчләр тәлгәшләнгән электрон газ басымына каршы тора:

: \sim ,

Бу тигезләмәдән Чандрасекар чиге исәпләнә.
Чандрасекар чиге **1.38-1.44 <math>M_{Sol}</math>**
## Чыгыш

Ак кәрлә - кызыл зур йолдызның ачык калган төше. Гадәттә, ак кәрләләр күмер тудыргыч, әче тудыргыч һәм һелий-су тудыргыч тышчасыннан тора.

Галактикабызның йолдызларын 3—10% ак кәрлә  тәшкил итә.

Ак кәрлә Сириус В үзлекләре Җир һәм Кояшның үзлекләре белән чагыштыру
 
  
     
       
        Үзлекләр
      
       
        Җир
      
       
        Сириус В
      
       
        Кояш
      
    
     
       
        масса (Msun)
      
       
        3 10−6
      
       
        0.94
      
       
        1.00
      
    
     
       
        радиус (Rsun)
      
       
        0.009
      
       
        0.008
      
       
        1.00
      
    
     
       
        яктыртучанлык (Lsun)
      
       
        0.00
      
       
        0.0028
      
       
        1.00
      
    
     
       
        өслек
         температурасы (К)
      
       
        287
      
       
        27,000
      
       
        5770
      
    
     
       
        уртача тыгызлык (г/см3)
      
       
        5.5
      
       
        2.8 106
      
       
        1.41
      
    
     
       
        үзәк температура (К)
      
       
        4200
      
       
        2.2 107
      
       
        1.6 107
      
    
     
       
        үзәк тыгызлык (г/см3)
      
       
        9.6
      
       
        3.3 107
      
       
        160
      
    
  


## Әдәбият

* Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. ''Звёзды: их рождение, жизнь и смерть'', М.: Наука, 1984 
* космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Әкрам Вәлиев (төшенчә)

*Бу фамилия белән [[татар]]ча Википедиядә берничә [[шәхес]] бар:*

* Әкрам Вәли (1908-1963) - язучы, мөхәррир, Чакмагыш районы  Аблай авылында туган.
* Әкрам Вәлиев (1924-1975)- Советлар Берлеге каһарманы, Азнакай районы Илбәк авылында туган.
Әмир Хәйдәров

**Әмирҗан Хәйдәров** — Советлар Берлеге каһарманы. Милләте - башкорт.

Пулемёт взводы командирының яр­дәм­чесе, өлкән сержант Әмир Сөләй­ман улы 1943 елның 23 сентябрендә салда Днепрны кичеп, фашистларның утлы ноктасын бастыра һәм 18 һитлерчыны юк итә. Шулай итеп, ул башка под­разделениеләрнең елганы кичеп, алга таба хәрәкәтен тәэмин итә. СССР Югары Советы Президиумы указы белән 1944 елның 15 гыйнварында хәрби заданиене яхшы үтәгәне һәм каһарманлык күр­сәткәне өчен гвар­дия өлкән сержанты Әмир Хәйдәровка Ленин ордены һәм “Алтын йолдыз” медале тапшырыла.

1945 елда фашист илбасарларын җи­ңеп кайтып, Әмир Хәйдәров Кодаш авылы кулланучылар кооперациясе рәисе, “Урал” колхозының өлкән лесничие булып эшли. Ул 1996 елның 25 ноябрендә 85 яшен­дә вафат була.

Бүген Кодаш авылының үзәк урамы Советлар Союзы Герое Әмир Хәйдәров исемен йөртә. 

## Чыганаклар
* 30.10: Батыр рухына корбан чалынды  
* Хайдаров, Амир Сулейманович @ warheroes.ru
## Искәрмәләр

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Шаховская районы

**Шаховская районы** () — Мәскәү өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Шаховская шәһәре.

## География

Төп елгалар —  .

## Тарих
Шаховская районы 1929 елда  оештырыла.

## Халык
Милли состав: руслар —

## Демография

## Административ бүленеш

## Гомуми харита
Харита легендасы:

## Искәрмәләр

*
Агаповка районы

**Агаповка районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Агаповка бистәсе.

## Географиясе

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1935 елда барлыкка килгән. 1939 елга кадәр район үзәге Магтнитная станицасында урнашкан булган. 1959 елда район юкка чыгарылган, территориясенең күпчелеге Кызыл районы составына, калган өлеше — Магниттауның шәһәр яны зонасына кертелгән (1961 елда кире кайтарыла).

1963 елда кабат юкка чыгарылган, бу юлы район җирләре* Кызыл авыл районы* составына кертелгәннәр*. *1965 елда район торгызылган.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (75%), казакълар (9,2%), татарлар (5,3%), башкортлар (5,2%), украиннар (1,4%).
## Административ бүленеш
Агаповка районы составына 10 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.agapovka.ru Рәсми сайт]

*
Бреды районы

**Бреды районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Бреды бистәсе.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Бреды районы 1926 елда Урал өлкәсенең Троицк округы эчендә оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе составында.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (77%), казакълар (10%), татарлар (4,2%), башкортлар (2,4%), украиннар (2,3%), алманнар (1,4%).
## Административ бүленеш
Бреды районы составына 12 авыл җирлеге керә.

## Танылган шәхесләр
* Әмир Чаныш *([[1909]], [[Павловский]] - [[1996]], [[Уфа]])* - язучы, галим. Бөек Ватан сугышында катнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [Рәсми сайт](http://www.bredy74.ru ) 

*
Варна районы

**Варна районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Варна саласы.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Варна районы 1926 елда Урал өлкәсенең Троицк бүлгесеэчендә оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе составында.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (74,4%), татарлар (8,7%), казакълар (7%), украиннар (3,1%), мордва (1,9%).
## Административ бүленеш
Варна районы составына 13 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.варна74.рф Рәсми сайт]

*
Яманъелга районы

**Яманъелга районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Яманъелга шәһәр.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (87,1%), татарлар (4,4%), украиннар (2,3%), башкортлар (1,1%), алманнар (1%).
## Административ бүленеш
Яманъелга районы составына 3 шәһәр җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.admemr.ru Рәсми сайт]

*
Эткүл районы

**Эткүл районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Эткүл саласы.

## география

### Чиктәшлек

Шуның өстенә, район эчендә Яманъелга районы урнашкан.

## Тарих
Район 1924 елда Урал өлкәсенең Чиләбебүлгесеэчендә оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе составында. 1959 елда таркатылган, җирләре Уйелга һәм Яманъелга районнарына кушылганнар. 1965 елда яңадан торгызылган.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (89,1%), башкортлар (3,3%), татарлар (2,2%), украиннар (1,7%).
## Административ бүленеш
Эткүл районы составына 12 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.admetkul.ru Рәсми сайт]

*
Коркино районы

**Коркино районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Коркино шәһәре.

## География
Район Чиләбедән 35 километр көньяктарак урнашкан, Эткүл районы, Сосновка районы, һәм Копейск шәһәре белән чиктәш.

## Тарих
Район 2005 елда барлыкка килгән.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (87,7%), татарлар (3,6%), украиннар (2,2%), алманнар (2%), башкортлар (1,1%).
## Административ бүленеш
Коркино районы составына 3 шәһәр җирлеге керә.
## Шәхесләр
* Александр Прядко (1964, Коркино), полиция генерал-майоры (2019), Башкортстан буенча Эчке эшләр министрлыгы җитәкчесе (2023).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.korkino-raion.ru Рәсми сайт]

*
Кызыл Армия районы (Чиләбе өлкәсе)

**Кызыл Армия районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Мияс саласы.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1941 елда барлыкка килгән.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (81,2%), татарлар (7%), башкортлар (6,1%), алманнар (1,3%), украиннар (1,2%).
## Административ бүленеш
Кызыл Армия районы составына 15 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.krasnoarmeyka.ru Рәсми сайт]

*
Күчә районы

**Күчә районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Күчә шәһәре.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1940 елда барлыкка килгән.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (85,3%), башкортлар (8,6%), татарлар (4,3%).
## Административ бүленеш
Күчә районы составына 2 шәһәр һәм 3 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.admkusa.ru Рәсми сайт]

*
Нязепетровск районы

**Нязепетровск районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Нязепетровск шәһәре.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район территориясендә таш, бронза, тимер һәм урта булатларга караган егермегә якын археологик комарткылар табылган. Берничә гасыр дәвамында (XVIII быуатка чаклы) бу җирләрнең төп халкы башкортлар булып торган. Соңрак биредә тау заводларына нигез салына, рус һәм башка милләт крәстиәннәре күчеп утыртыла.

Район территориясенең бер өлеше ХХ гасыр башында берничә еллап Башкортстан автономиясе составында була.

Район 1923 елда Урал өлкәсенең Екатеринбург бүлгесеэчендә оештырылган.

1934 елдан — Чиләбе өлкәсе составында.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (78,3%), татарлар (12,4%), башкортлар (7,8%).
## Административ бүленеш
Нязепетровск районы составына 1 шәһәр һәм 4 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.nzpr.ru Рәсми сайт]

*
Октябрьское районы (Чиләбе өлкәсе)

**Октябрьское районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Октябрьское саласы.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1935 елда барлыкка килгән.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (79,9%), украиннар (5,2%), татарлар (4,4%), алманнар (3,7%), башкортлар (1,9%), әзериләр (1,6%), казакълар (1,4%).
## Административ бүленеш
Октябрьское районы составына 14 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.okt74.ru Рәсми сайт]

*
Саткы районы

**Чаткы районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Чаткы шәһәре.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1926 елда Урал өлкәсенең Златоуст бүлгесеэчендә оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе составында.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (79,6%), татарлар (12,3%), башкортлар (5%).
## Административ бүленеш
Чаткы районы составына 5 шәһәр һәм 2 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.satadmin.ru Рәсми сайт]

*
Сосновка районы (Чиләбе өлкәсе)

**Сосновка районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Долгодеревенское саласы.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1924 Урал өлкәсенең Чиләбе округы эчендә *Чиләбе районы* исеме астында оештырылган. 1930 елда Чиләбе шәһәре составына кертелгән 1934 елдан хәзерге исеме астында кире кайтарыла.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (77%), башкортлар (13,1%), татарлар (4,2%), украиннар (1,4%).
## Административ бүленеш
Сосновка районы составына 16 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.chelsosna.ru Рәсми сайт]

*
Троицк районы (Чиләбе өлкәсе)

**Троицк районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Троицк шәһәре.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1924 елда Урал өлкәсенең Троицк бүлгесеэчендә оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе составында.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (83,6%), казакълар (4,5%), украиннар (3,5%), татарлар (2,3%), алманнар (1%).
## Административ бүленеш
Троицк районы составына 15 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.troitsk-rayon.ru Рәсми сайт]

Төркем:Троицк районы (Чиләбе өлкәсе)
Уй районы

**Уй районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Уй саласы.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1926 елда Урал өлкәсенең Троицк бүлгесеэчендә оештырылган. 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе составында. 1962-1965 елларда Чибәркүл районы составына кергән.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (77,6%), башкортлар (8,9%), татарлар (8,2%), казакълар (1,6%), мордва (1,1%).
## Административ бүленеш
Уй районы составына 11 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Чесма районы

**Чесма районы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Чесма саласы.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Районы 1935 елда Варна, Кочкар, Нагайбәк һәм Троицк районнарны кечерәйтү нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 1962 елда таркатылган, җирләре башта Варна, соңрак (1964 елда) Троицк районына кушылалар. 1965 елда яңадан торгызыла.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (78,2%), казакълар (7,3%), украиннар (4,7%), татарлар (3,6%), мордва (2,4%).
## Административ бүленеш
Чесма районы составына 12  авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.chesmamr74.ru Рәсми сайт]

*
Югары Өфәле шәһәр округы

**Югары Өфәле шәһәр округы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Югары Өфәле шәһәре.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (84,5%), татарлар (6,4%), башкортлар (5,9%).
## Административ бүленеш
Югары Өфәле шәһәр округы составына 15 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.ufaleyadmin.ru Рәсми сайт]

*
Копейск шәһәр бүлгесе

**Копейск шәһәр округы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Копейск шәһәре.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (85,8%), татарлар (5,7%), украиннар (2,1%), алманнар (2%), башкортлар (1,6%).
## Административ бүленеш
Копейск шәһәр округы составына 4 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.kopeysk-okrug.ru Рәсми сайт]

*
Кыштым шәһәр бүлгесе

**Кыштым шәһәр округы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Кыштым шәһәре.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (91,1%), татарлар (3,1%), башкортлар (2,6%).
## Административ бүленеш
Кыштым шәһәр округы составына 13 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.adminkgo.ru Рәсми сайт]

*
Снежинск шәһәр округы

**Снежинск шәһәр округы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Снежинск шәһәре.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (90,1%), татарлар (3,6%), башкортлар (3,2%), украиннар (1,6%).
## Административ бүленеш
Снежинск шәһәр округы составына 3 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Озёрск шәһәр округы

**Озёрск шәһәр округы** () — Чиләбе өлкәсе составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Озёрск шәһәре.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (87%), башкортлар (5,8%), татарлар (3,9%), украиннар (1,5%).
## Административ бүленеш
Озёрск шәһәр округы составына 7 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.ozerskadm.ru Рәсми сайт]

*
Комедия

**Комедия**, шулай ук **кәмит** (, «Дионис хөрмәтенә бәйрәм» һәм /, «җыр»)&nbsp;— юмористик яки сатирик карашлы сәнгать әсәре жанры, һәм низагны яки килешә алмаслык персонажларның көрәшне үзенчәлекле итеп чишелә торган драма төре. Комедия төрләре исәбенә фарс, водевиль, интермедия, скетч, оперетта кебек кече жанрлар керәләр.

## Сылтама
* Комедия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
Sitcom

Төркем:Драматургия
Гарасат

**Гарасат** (тайфун) — гаять зур атмосфера өермәләре. Алар тропик диңгезләр өстендә, өскә күтәрелгән җылы һава зур өлкәләрне бик тиз бөтерелә башлагач барлыкка киләләр. Бөтерелүче шундый зоналарның диаметры 500, хәтта 1000 километрга җитәргә мөмкин, ә кырыйларда бөтерелү тизлеге сәгатенә 400 километрга кадәр була.

Гадәттә гарасат вакытында коеп  яңгыр ява, тирә-юньне су баса. Мондый афәт зур җимерелүләргә, кешеләр үлеменә китерә. Гарасатлар Филлипин утрауларында, Япунстанда, АКШның көньяк өлешендә еш була.

## Сылтама
* Тайфун // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Атмосфера күренешләре
Төркем:Җилләр
Винт

**Винт** (&nbsp;— сыр,  аша)&nbsp;— эчендә сыр булган детальләрне тоташтыру өчен ныгыткыч әйбере. Беренче очында тышкы сырлы стержень, икенче очында көч моментын бирү өчен конструкция элементы бар. Көчәнешне бирүче элемент төрле очлар, стержин аркылы кисемендә шлицлар һ.б моңа охшаш әйберләр була ала.

Шөреп&nbsp;— винт төре, очында конуссынман тараюы, һәм сирәгрәк сыр белән аерыла. Борып кертү вакытында сырны барлыкка китерүче шөреп «үзсырлагыч» дип атала.

## Әдәбият
* В. Лермантов Винт // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Беркеткечләр
Төркем:Төзү материаллары
Төркем:Сырлы беркетү эшләнмәләре
Тәгәрмәч

**Тәгәрмәч** — ирекле рәвештә яки күчәргә беркетеп әйләнә торган, аның өстенә куелган җисемгә тәгәрәп бару мөмкинлеген бирә торган түгәрәк (гадәттә) йөрткеч. Йөк ташуда, төрле механизм һәм корылмаларда киң кулланыла. Уйлап чыгару вакыты билгесез.

## Шулай ук карагыз
* Тугым (көпчәк)

Төркем:Көпчәкләр
Соя

**Соя** () —  кузаклылар гаиләлегеннән булган берьеллы үләнсыман үсемлек. Азия, Көньяк Аурупада, Америкаларда, Үзәк һәм Көньяк Африкада, Австралиядә таралган. Ватаны — Кытай.

## Сыйфатлама
Соя – дөнья игенчелегендә иң борынгы культураларның берсе. Кытайда аның хакында безнең эрага кадәр V гасырда ук искә алына. Культуралы соя кузаклылар семьялыгындагы кыргый төрләрдән барлыкка килгән берьеллык үлән. Ул 50-120 сантиметр биеклектә, яхшы тармакланып туп-туры үсә. Кузаклары җирдән диярлек үк башлана. Бер сабакта 30-35 кузак, һәр кузакта 3-4 борчак була. 1000 бөртекнең авырлыгы 100-200 грамм тәшкил итә.

## Азык-төлек кыйммәте
Соя башка үсемлекләр сыман клетчаткага гына түгел, аксымга да бай. Соя аксымы үзенең аминокислоталар составы буенча терлек аксымына охшаш дип санала. Теоретик яктан 1 кг соя аксым күләме буенча 3 кг бозау итенә, 5 кг ипигә, 2 кг эремчеккә, 1,3 л сөткә яки 80 тавык йомыркасына бәрабәр. 
Кайбер эшкәртелүче төрләрнең орлыкларында күп микъдарда (орлык массасыннан 15—26%) май туплана.

Соядан соя сөте, соя эремчеге (тофу), соя пастасы (мисс), сыр (суфу), соя соусы, кефир, йогырт, туңдырма, каймак, эретелгән сыр һәм башка ризыклар әзерләргә мөмкин. Шуңа күрә дә организмнары лактоза кабул итә алмый торган кешеләр өчен соя өстенлеккә ия.

Соя мае кәнфит, соус, шулай ук маргарин, сабын, гөлсирин, лак һәм буяу җитештерүдә кулланыла.

Соя продуктлары тышына "генетик үзгәртелгән" дигән язу куела. Галимнәр әлегә генетик үзгәртелгән ризыкларның организмга ни дәрәҗәдә йогынты ясавын яки ясамавын әйтә алмыйлар әле.

## Соя үстерү
Җитештерү лидерлары - АКШ, Бразилия, Аргентина, Кытай, Һиндстан, Парагвай, Канада, Боливия, Индонезия һәм Россия.


File:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
File:Kalo_Bhatmas.jpg
File:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
File:Soy_powder.jpg


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: Югары уку йортлары өчен дәреслек бит290 
*  Соя – килђчђк ризыгымы? 

## Әдәбият
*Теплякова, Т. Е. Соя / Т. Е. Теплякова // В сб.: Теоретические основы селекции. Том. III. Генофонд и селекция зерновых бобовых культур (люпин, вика, соя, фасоль) / Под ред.: Б. С. Курловича и С. И. Репьева — С-Пб., ВИР, 1995 — С. 196—217.
*Зеленцов С. В. Современное состояние систематики культурной сои Glycine max (L.) Merrill. / С. В. Зеленцов, А. В. Кочегура/ Масличные Культуры. Науч.-техн. бюллетень ВНИИМК. — вып. 1 (134). — Краснодар. — 2006. — С. 34-48.
*Енкен В. Б. Соя. /В. Б. Енкен / М. Гос. изд-во с.-х. лит-ры. 1959. — 653 с.
*Корсаков Н. И. Соя /Н. И. Корсаков, Ю. П. Мякушко / Л.: ВНИИ растениеводства, 1975. — 160 с.
*Петибская В. С. Соя: качество, использование, производство. / В. С. Петибская, В. Ф. Баранов, А. В. Кочегура, С. В. Зеленцов / М.: Аграрная наука. 2001, — 64 с.

Төркем:Бөртекле-кузаклылар
Төркем:Майлы культуралар
Георгий Маленков

**Георгий Максимилиан улы Маленков** (, , Ырынбур — , Мәскәү) — совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе, Иосиф Сталинның көрәштәше, ССРБ Министрлар Шурасының Рәисе (1953—55).

## Тәрҗемәи хәл
Георгий Маленков вак тимер юл хезмәтчесе, Македониядән килгән кешеләр нәселеннән булган дворян Максимилиан Маленков һәм мишчән кызы Анастасия Шемәкиналар гаиләсендә туган.

1919 елда гимназияне тәмамлый һәм Кызыл Гаскәргә чакырыла; 1920 елда фиркагә кергәннән соң эскадронда, полкта, бригадада сәяси эшче булган.

1921-1925 елларда Мәскәү югары техник укуханәсендә белем алган. 1925 елдан БКФ(б) ҮКның аппартында, 1930 елдан Мәскәү фирка комитәсендә бүлек мөдире. 1934-1939 елларда БКФ(б) ҮК җитәкчелек итүче фирка органнары бүлегенең мөдире.

1936 елда 1937-38 еллардагы сәяси репресссияләргә кереш өлеше булган фирка документларны тикшерү буенча кампанияне үткәрде. 1937 елда Сталин биреме буенча ЭЭХК, фирка һ.б. оешмаларның эшчәнлеген тикшерү максаты белән террор җәелдергән районнарына чыгып китте. Ежовны төшерүдә зур ролен уйный, аның идарәчелекне фиркагә тугъры булган кешешләрнең үтерүдә гаепли. Нәкъ Маленко кабитетында ул Берия тарафыннан кулга да алына.

1939-1946 һәм 1948-1953 фирканең ҮК сәркатибе, бер үк вакытта (1939-1946) ЦК БКФ(б) кадрлар идарәсенең башлыгы. Бөек Ватан сугышы вакытында — Дәүләт саклану комитәсенең әгъзасы.

1946-1953 һәм 1955-1957 ССРБ министрлар шурасының рәисенең урынбасары, в 1953-1955 елларда аның рәисе,бер үк вакытта (1955-1957) ССРБ иликтер станцияләре министры.

Сталин үлеменнән соң Хрущёвны яклаган, әмма аның йогынтысының көчәюе белән көрәш алып бара алмаган һәм 1957 елда В. М. Молотов һәм Л. М. Каганович белән *«фиркагә каршы төркем»* («Молотов, Маленков, Каганович һәм *алар тарафына күчкән Шепилов*») дигән берләшмәгә берләшергә мәҗбүр булган. Аның җиңелүдән соң ҮК составыннан чыгарылган, Үскәмән иликтер станциясе директоры, соңрак Икебаштоз ҖЭҮ директоры вазифасына күчерелгән. 1961 елда фиркадән чыгарылган һәм пенсиягә җибәрелгән.

1988 елның 14 гыйнвар көнне вафат булган. Мәскәүнең Яңа Кунцево зиратында күмелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://www.praviteli.org/ussr/ussr2/malenkov.php 
* http://www.hrono.info/biograf/bio_m/malenkov_gm.php

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Дәүләкән педагогика укуханәсе

**Дәүләкән педагогика училищесы** () – 1930-1955 елларда Башкортстан АССРның Дәүләкән шәһәрендә эшләп килгән мөгаллимнәр әзерләүче урта һөнәри уку йорты.

## Тарихы
Уку йортына, милли мәктәпләрнең башлангыч сыйныфларында укыту өчен мөгаллимнәр әзерләү максатында, 1930 елда нигез салына.

1946 елда башкорт бүлекчәсе укытучыларын, шәкертләрен, матди чыганакларның бер өлешен Башкортстан АССР Күгәрчен районы Морак авылына күчерәләр һәм *Морак башкорт педагогика училищесы* оештыралар.

1955 елда татар бүлекчәсен Бәләбәй педагогика училищесынә кушалар.

## Төзелеше
Уку йорты ачылган вакытта бары тик көндезге татар бүлекчәсе генә була. Соңрак көндезге башкорт бүлекчәсе , ә 1939 елдан рус читтән торып уку бүлекчәсе (1945 елдан көндезге рус бүлекчәсе) ачыла.

Уку йортында китапханә, ярдәмче хуҗалык, тәҗрибәләр өчен җир кишәрлеге була.

Һәр елны укырга 250 студент кабул ителә. Эшләү дәверендә барлыгы 2 000 белгеч әзерләнгән.

## Танылган шәхесләр
Әлеге уку йортының тарихы белән  татар һәм башкортның  күп кенә күренекле шәхесләренең исемнәре бәйле:
* Сәгыйть Агиш
* Хөсәен Кунакбай
* С.С. Сатучин
* Шамил Анак
* Шәриф Биккол
* Хәким Гыйләҗев
* Ахияр Хәким
* Муса Гали
* Гыйлемдар Рамазанов
## Чыганак
  Башкортстан (''белешмәлек'') 

## Сылтама
   Бәләбәй педагогика көллияте сайты

Төркем:Педагогика көллиятләре
Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Хөсәен Кунакбай

**Хөсәен Кунакбай** (псевдоним, чын исеме Хөсәен Әхмәтҗан улы Кунакбаев, *Хөсәйен Ҡунаҡбай*, *Хөсәйен* *Әхмәтйән улы Ҡунаҡбаев*) – шагыйрь, журналист. Бөек Ватан сугышында һәлак була.

## Тәрҗемәи хәле
1912 елның 12 февралендә Ырынбур губернасы Орски өязе Нургали авылында (хәзерге Башкортстанның Әбҗәлил районы Түбән Таһир авылы) туган. Ятим калып, балалар йортында тәрбияләнә.

1925-1929 елларда Җылаер кантоны Темәс авылында җиделлык мәктәптә укый. Бөрҗән районында волость башкарма комитетында сәркатип, Иске Монасыйп авылында 1 баскыч мәктәпнең мөдире булып эшли.

1930 елдан Уфада  «''Коммуна''»,  «''Qьđьl Başqortostan''» (*Кызыл Башкортстан*) газеталарында, радиокомитетта бүлек мөдире.

1932 елда Уфа педагогия институтына укырга керә, аны уңышлы тәмамлагач, Дәүләкән педагогика укуханәсенә рус теле һәм әдәбияты укытучысы итеп билгеләнә.

1937 елда Стәрлетамак педагогика укуханәсендә рус теле һәм әдәбияты укыта.

1937 елда сәяси репрессиягә эләгә. 1939 елда аклана.

1940-1941 елларда Стәрлебаш 1 нче мәктәбендә укытучы, Табылдык җидееллык мәктәбендә директор.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1941 елның 29 декабрендә армиягә алынып, дивизия мәктәбенә укырга җибәрелә.

1942 елның март аенда кече лейтенант дәрәҗәсендә Лиски шәһәре янында Дон елгасын кичүдән башлап, фронтның  алгы сызыгында була.

1943 елның гыйнвар аенда Воронеж фронтында ул сугышкан 219- укчылар дивизиясе Яңа Оскол шәһәрен азат итә. 15 февральдә Ольховатка авылы янындагы бәрелештә һәлак була.

## Иҗаты
Нечкә күңелле, хис-тойгыларга бай, үзенчәлекле лирик шагыйрь буларак, Х. Кунакбайның  исеме утызынчы елларда матбугатта, аерым алганда, үзе эшләгән татарча «''Коммуна''» газетасында күренә башлый. Дәүләкәндә, Стәрлетамакта эшләгәндә әдәбият белән ныклап шөгыльләнә . Бер-бер артлы өч шигырь китабы басылып чыга: «*Дуслык турында җырлар*» (1935), «*Хәтимә*» (1936), «*Минем антым*» (1940). Туган илне сөю, халыклар дуслыгы, эчкерсез мәхәббәт, яшьлек мотивларын чагылдырган әсәрләре белән тиз арада популярлашып китә. Поэмалар язуы аның иҗат диапозонының киңлеген күрсәтә.

И.В. Гёте, Джек Лондон, А.С. Пушкинның кайбер әсәрләрен тәрҗемә итә.

1940 елдан Башкортстан АССР язучылар берлеге әгъзасы.

Х. Кунакбайның гомере иҗаты чәчәк атканда вакытсыз өзелде.

"*Кирәк түгел,*

*Үткән көннәремнән*

*Эзләмәгез мине –*

*Бүгенгемдә,*

*Күкрәр киләчәктә –*

*Бөтен гомерем минем*". *(«Минем антым»,* *[[1940]]*).
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Утлы еллар авазы. Җыентык (*төзүчесе Г.Байбурин*). Уфа, 1985.
* Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*  В.Романов. Кунакбай йолдызы мәңге балкыр.
*   Башкортстан (''белешмәлек'') 
*   Баш. энциклопедия 
*    Шигырьләре (''төрекчә'') 
*  «''Помни про''» электрон мемориалы 

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Журналистлар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Волоколамск

**Волокола́мск** () – Русиянең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр. Мәскәү өлкәсе Волоколамск районының административ үзәге.

## Тарих

1135 елда нигезләнгән. Шулай итеп, Волокаламск Мәскәү өлкәсенең иң борынгы шәһәре булып тора:

1941 елның 27 октябреннән 20 декабренә кадәр Волоколамск шәһәре Германия гаскәрләре тарафыннан оккупацияләнә.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Историческая информация о городе Волоколамск 

*
Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Нейтрон йолдыз

**Нейтрон йолдыз** - йолдызлар эволюциясенең соңгы нәтиҗәләренең берсе, күбесенчә нейтроннардан торган үтә тыгыз йолдыз.

## Үзлекләр

Гадәттә, нейтрон йолдыз төше нейтроннардан тора, юка тышчасы (∼1 км) авыр атом төшләре һәм электроннардан тора.

Нейтрон йолдыз массасы Кояшныкына якын, ләкин радиусы тик 10—20 км тәшкил итә, шуңа күрә йолдызның тыгызлыгы атом төше тыгызлыгыннан зуррак (2,8·1017 кг/м³).

Нейтроннар үзара тәэсир итешүгә күрә хасил булган төшләр матдәсе басымы киләчәктәге гравитацион коллапс комачаулый.

Кайбер нейтрон йолдызлар югары тизлек белән әйләнәләр (1000 әйл./сек.).

Нейтрон йолдызлар үтә яңа йолдызлар шартланганнан соң, барлыкка килә.

Күпчелек нейтрон йолдызлар Чандрасекар чигенә якын массалы (1,44 Кояш массасы) астрономик объектлар булып торалар. Теориядә **1,4-2,5 Кояш массасы** белән нейтрон йолдызлар булырга мөмкин.

Нейтрон йолдызның магнит кыры 1012—1013 Гс (Җирдә 1 Гс).

2012 елга 2000 нейтрон йолдыз табылган, аларның 90% ы ялгыз йолдызлар. Галактикабызда 108—109  нейтрон йолдыз булырга мөмкин.

Зур тизлек белән (100 км/с) хәрәкәт итә.

## Чыгыш

Чандрасекар чигеннан (1,4 Mкояш) зуррак массалы йолдызда баручы термотөш синтезы нәтиҗәсендә эчке өлешләрендә авыр элементлар төзелә, йолдыз кысылып бара, температура арта, тимер һәм никел хасил була, кысылу дәвам итә. Үзәк төштә зур басым сәбәпле протоннар электроннарны йота башлыйлар һәм нейтроннарга әйләнә (**нейтронлаштыру**):

p + e- = n + νe

йолдызның төше кысыла һәм суына, йолдыз тышчасы төшкә егылып бара, соңрак төштән кире сикерә, кысылу вакытында башланган термотөш реакцияләре ярдәмендә йолдыз тышчасы зур тизлек белән ташлана, йолдыз шартлана, тик аның төше нейтрон йолдыз (3.2 Мкояш ка кадәр массалы йолдызлар) яки кара тишек буларак кала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. ''Звёзды: их рождение, жизнь и смерть'', М.: Наука, 1984 
* космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика
*    Шапиро С. Л., Тьюколски С. А. Черные дыры, белые карлики и нейтронные звезды / Пер. с англ. под ред. Я. А. Смородинского. — М.: Мир, 1985. — Т. 1—2. — 656 с.
*    С. Б. Попов, М. Е. Прохоров. Астрофизика одиночных нейтронных звёзд: радиотихие нейтронные звезды и магнитары. — ГАИШ МГУ, 2002.
*    Haensel P., Potekhin A.Y., Yakovlev D.G. Neutron Stars. — N. Y.: Springer, 2007. — Т. 1. — 619 с. — ISBN 978-0-387-33543-8.
*    А. Ю. Потехин. Физика нейтронных звёзд (рус.) // УФН. — 2010. — Т. 180. — С. 1279—1304.

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Төркем:Астрономия
Руза районы

**Руза районы** () — Мәскәү өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Руза.

## География
Мәйданы

Төп елгалар — Руза

## Тарих
Руза районы 1929 елда  оештырыла.

## Халык
## Районда туган билгеле шәхесләр
* Дмитрий Комарь (*[[1968 ел|1968]], Нестерево — [[1991 ел|1991]], [[Мәскәү]]*), Советлар Берлеге Каһарманы, август фетнәсендә һәлак булучы.
* Татьяна Догилева (*[[1957 ел|1957]], Ново-Михайловское*), кино һәм театр актрисасы, РФ халык артисты.

## Демография

## Административ бүленеш

## Гомуми харита
Харита легендасы:

## Искәрмәләр

*
Kirmän

**Kirmän** - diwar belän kirtälep alınğan toraq häm saqlanu binaları. Urta ğasırlarda  - feodal nığıtılğan toraq binası. Küp kenä kirmännär saqlanğan häm tarix häm mädäniät häykäle bulıp tanılğan.

## Wazifalar

Kirmän töp wazifaları:
* xärbi üzäk
*idärä-säyäsi (däwlätneñ säyäsi tormışı bulğan bülge üzäge)
* mädäni-xucalıq üzäge

## Tözeleş

Ğädättä kirmän ürdä yäki keçkenä tawda tözelgän bulğan. Kirmändä eçke işeğaldı, xucalıq binaları, qayçaqta baqça, kül yäki çişmälär urnaşqan.

Awrupa kirmännärendä urnaşqan maxsus töp manara **donjon** dip yörtelä. Donjon ul kirmänneñ eçke töp kirmäne, ğädättä anda feodal torğan. Yış qına donjon saqlanu wazifaların ütägän, anda qoyı, qorallar urnaşqan bulğan.

Kirmän diwarınnan tış saqlağıç çoqır qazınğan bulğan. Mäsälän Qazanda bügenge Bolaq - su belän tutırılğan borınğı saqlağıç çoqır bulıp tora.

## Tatar kirmännäre

Qazan Kirmäne - iñ yaxşı saqlanğan tatar kirmäne.
Mäxmüt xan idärä itkän çorda zur diwar häm saqlağıç çoqır tözelgän. Tatar kirmännäre üzägendä **Cämiğ mäçet** häm zur manara tözelgän, qorallar tuplanması, su çığanağı, xucalıq binaları urnaşqan bulğan.
Kirmän eçendä mädräsälär, mäktäplär, bazar  (Qazan Kirmänendä **täcik çoqırı** (*тезицкий овраг*) yanında şäreq bazarı) urnaşqan bulğan. Kirmänneñ töp qapqaları: **Xan, Qırım, Noğay, Arça qapqaları** bulğan, soñraq şul isemendäge uramnar da bulğan.

Qızğanıçqa qarşı Qazan Kirmänennän tış bütän tatar kirmännäre cimerelgän bulğan.

Küpçelek tatar kirmännäre yılğalar yanında tözelgän häm köymä tuqtalışıına iä bulğan.

## Ädäbiät
* Казан Кирмәне
* http://www.allkazan.ru/library/history_kazan/book-24/185 
* Средневековые замки и крепости со всего мира. История, архитектура, фото
* Замки мира 
* Средневековые замки Европы 
* Средневековые символы в культуре Запада: Замок
* История средневековых замков
* Каталог замков
* Форум о замках

Төркем:Кирмәннәр
Наро-Фоминск районы

**Наро-Фоминск районы** () — Мәскәү өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Наро-Фоминск.

## География

Төп елгалар — Руза

## Тарих
Наро-Фоминск районы 1929 елда  оештырыла.

## Халык

## Демография

## Административ бүленеш

## Гомуми харита
Харита легендасы:

### Советлар Берлеге Каһарманнары
*  Дмитрий Погодин — Генерал-майор .

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Мәскәү өлкәсе административ-территориаль бүленеше
* 

Төркем:Наро-Фоминск районы
Фәридә Мөэминова

**Фәридә Мөэминова** (Фәридә Шамил кызы Мөэминова, )  – танылган  артист, кино һәм театр актрисасы, РФ атказанган артисты (2002), «*Театр язы*» фестиваленең  призлар иясе (1993, 1999).

## Тәрҗемәи хәле
1957 елның  23 ноябренда Киров өлкәсенең Кай районы (1963 елдан Омутнинск районы, 1965 елдан Югары Чулман районы) Лесной бистәсендә туган.

1976 елда Ташкәнт хореография укуханәсенең классик бию бүлеген, 1985 елда ВГИКның актёрлык бүлеген (*Борис Чирков остаханәсе*) тәмамлый.

1976-1979 елларда Ташкәнттә үзбәк дәүләт «*Бахор*» ансамблендә бии.

1986 елда Дүшәнбедә *В. Маяковский исемендәге* рус драма театрында, «*Ярымутрау*» () театр-студиясендә эшли.

1991-2000 елларда Магнитогорскида *А.С. Пушкин исемендәге* театрда, әйдәүче актриса.

Хәзер Мәскәүдә, Армен Джигарханян театр-студиясендә 

## Иҗаты
#### Кинода
Кинодагы беренче роле - *Гөлбахор* («*Җиденче җен*», 1974).

Төрле киностудияләрдә танылган кинорежиссёрлар И. Ишмөхәммәтов, А. Хамраев, И. Миколайчук, Бен Барк һ.б. төшергән уннан артык нәфис фильмда төп рольләрне башкара:
* Принцесса («*Язмыш барабаннары*» (), 
* Мәрьям («*Фатир*» (), 
* Лола («*Шок*», 4 серияле телеверсиясе - «*Яратып һәм сызланып*» () һ.б.

В. Әхәдовның «*Королеваның шәхси тормышы*» нәфис фильмында уйнады.

#### Театрда
Театрда беренче уйнаган роле – Маргарита («*Остаз  һәм Маргарита*» (), Дүшәнбе театры)
##### Репертуар
* Джил Теннер – «Бу ирекле күбәләкләр» ();
* Наталья – «Кәләшләр» ();
* Нина Заречная – «Акчарлак» ();
* Кручинина – «Гаепсездән гаеплеләр» ();
* Джулия – «Алма ханым» ();
* Раневская – «Чия бакчасы» ();
* Марта – «Кем Вирджиния Вульфтан курка» ();
* Марга – «Кыргый» (), Касон;
* Аркадина – «Акчарлак» ();
* Джейн – «Француз кварталы» (), Т. Уильямс;
* Фея – «Көлгенә» (), Е. Шварц;
* Титания - «Җәйге төндә йокы» (), У. Шекспир;
* Джессика – «Күрше бүлмәгә ишек» (), Д. Эйкбурн;
* Грациелла – «Толларны юатучы» (), Д. Маротт, Б. Рандони;
* Мелисса – «Мәхәббәт хатлары» (), А. Гурней;
* Агата – «Кәҗә утравы», (), Уго Бетти

## Бүләкләре
1993 елда «*Театр язы*» () фестивалендә (Чиләбе, 1993) иң  яхшы хатын-кыз ролендә (*Наталья*, «*Кәләшләр*» *спектаклендә*) уйнаган өчен приз белән бүләкләнде.
 
1999 елда «*Театр язы*» () фестивалендә иң яхшы хатын-кыз ролендә (*Марта*, «*Кем* *Вирджиния Вульфтан курка*» *спектаклендә*) уйнаган өчен приз алды. Шул ук роль өчен «*Алтын маска*» милли театр премиясенә (2000) тәкъдим ителде.

2002 елда РФ атказанган артисты исеме бирелде.

## Чыганак
*    Магнитогорски театры сайты
*   А. Джигарханян театры сайты 

## Сылтама
*    Биографиясе 
    
## Моны да карагыз
*      Интервью. «Магнитский металл» газетасы сайты
## Искәрмәләр
* 

Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:Россия кино актрисалары
Төркем:Россия театр актрисалары
Калуга өлкәсенең халкы

***' чел. (). [[Халык]] тыгызлыгы — ***' чел./км2 (). Шәһәр халкы — **** % ().

## Халык саны

## Демография

## [[Милләт|Милли]] төзелеше

## [[Торак пункт]]лары
;Населённые пункты с численностью населения более 5 тысяч человек

## Гомуми харита
Харита легендасы :

## Искәрмәләр

Төркем:Калуга өлкәсе
Кибет

**Кибет** ( - гөмбәз, түбә) - махсус итеп урнаштырылган ваклап сату урыны (бина яки пәрәвез-кибет), вак-төяк тауарлар сату, сатып алучы сатучы белән товар алмашу яки/һәм хезмәт күрсәтү урыны.

Кибет сүзе гарәп теленнән кергән, ягъни ябык гөмбәзле арба дигәннән килә һәм кечкенә сату урыны (лавка-лаука) дип тәрҗемә ителә.

Кибетнең сату эшен башкаручы хезмәткәрләре кибетче дип йөртелә.

## Моны да карагыз
*  Ашамлыклар кибете
*  Аяк-киеме кибете
*  Кием кибете
*  Бутик
*  Гастроном
*  Гипермаркет
*  Интернет-кибет
*  Ит кибете
*  Канцтоварлар кибете  
*  Китап кибете  
*  Пәрәвез-кибет
*  Сәүдә йорты  
*  Супермаркет
*  Хәләл кибет

## Искәрмәләр

Төркем:Сәүдә
Төркем:Икътисад
Цилиндрик өслек

**Цилиндрик өслек** - икенче буын өслеге, аерым бер кәкре (юнәлдерүче) буенча үз-үзенә параллель калып хәрәкәт итүче туры сызык (төзүче) белән ясалган өслек. 

Декарт координатларында түбәндәге тигезләмәләр белән тасвирлана:

\frac {x^2} {a^2} +  \frac {y^2} {b^2} = 1;
\frac {x^2} {a^2} -  \frac {y^2} {b^2} = 1;
\ y^2=2px

Аерым очрак: *OZ.* күчәре белән ***туры түгәрәк цилиндр*** өслеге:

\ {x^2}  +  \ {y^2} = R^2,

Цилиндрик өслек цилиндрны тәшкил итүдә катнаша.

## Чыганаклар
* http://belem.ru/files/Geometr.pdf Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.
Төркем:Геометрик җисемнәр
Малоярославец

**Малояросла́вец** () – Русиянең Калуга өлкәсендә урнашкан шәһәр. Калуга өлкәсе Малоярославец районының административ үзәге.

## Тарих
XIV гасырда нигезләнгән.

### [[Бөек Ватан сугышы]]
1941 елның 18 октябрендә. Алман гаскәрләре Малоярославец һәм Можайскны басып алдылар.

## Халык саны

## Галерея

Maloyaroslavets-station.jpg|Тимер юл вокзалы
Nikolaevsky Chernoostrovsky Monastery-1.jpg|
Церковь_Успения_Пресвятой_Богородицы_(Малоярославец).jpg|


## Искәрмәләр

*
Төркем:Калуга өлкәсе шәһәрләре
Цилиндр

**Цилиндр** - юнәлдерүчесе йомык булган цилиндрик өслек һәм цилиндрның нигезләре булып торучы ике параллель яссылык белән чикләнгән геометрик җисем.

## Үзлекләре
***Цилиндрның биеклеге*** – нигезләр арасы.

Әгәр цилиндрның төзүчеләре нигезгә перпендикуляр булса, цилиндрны ***туры*** дип атыйлар. Әгәр цилиндрның нигезендә түгәрәк ятса, цилиндрны ***түгәрәк*** дип атыйлар.

***Тигезъяклы цилиндр*** – биеклеге нигез диаметрына тигез булган цилиндр (*h* = 2*R*). Тигезъяклы цилиндрның күчәрле кисеме – квадрат.

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.
Төркем:Геометрик җисемнәр
Калуга өлкәсенең административ-территориаль бүленеше

### Шәһәр округлары
Калуга өлкәсендә ике шәһәр округы.

### Муниципаль районнар
Калуга өлкәсендә 24 муниципаль район санала.

## Искәрмәләр

Төркем:Калуга өлкәсе
Erix Mariä Remark

**Erix Mariä Remark** (almança *Erich Maria Remarque*, tumışta *Erich Paul Remark*; 1898 - 1970) - Almaniä mäşhür yazuçısı, XX ğasırdağı iñ uqıla torğan ädiplärneñ berse.

Anıñ iñ tanılğan äsärläre: **"Könbatış frontta üzgäreşsez" (''Im Westen nichts Neues'') (1929), "Öç iptäş" (''Drei Kameraden'') (1936), "Tantanalı arka" (''Arc de Triomphe'') (1945), "Qara häykäl" (''Der schwarze Obelisk'') (1956).**

## Tärcemäi xäle

Remark 1898 yılda Almaniäneñ Osnabrük şähärendä, kitap töpläwçe ğailäsendä  dönyağa kilä.

Yäşlek çaqta Stefan Tsveyg, Tomas Mann, Dostoyevskiy, Prust, Göte icadı belän mawığa.

1904 yılda çirkäw mäktäbenä, 1915 yılda katolik uqıtuçılar seminariäsenä kerä.

1916 yılda ğäskärgä çaqırıla. 1917 yılda Könbatış frontqa cibärelä.

1917 yılnıñ 31 iyülendä sul ayqqa, uñ qulğa häm muyınğa yaralana, suğış qalğan waqıtı Almaniädä, xärbi xastaxanäsendä yata.

1918 yılda änise ülgännän soñ, isemneñ öleşe anıñ xörmätenä üzgärtä - Mariä.

1919 yıldan törle xezmätlärdä eşli.

1921 yıldan *Echo Continental* jurnalınıñ möxärrire bulıp eşli.

1929 yılda "Könbatış frontta üzgäreşsez" mäşhür äsären yaza.

### "Yandıru"

1933 yılda Almaniädä xäkimiättä kilgän natsi köçläre Remark äsärlären tıya häm yandıralar. Natsi Almaniädä kitaplarnı yandıru çaralarınnan soñ Remark Eswiçrägä kitä.

Natsi köçläre Remarkka qarşı pıçıratu çaraların başlıy: anı yähüd, qurqaq, xiänätçe dip atıylar.

Anıñ apası **Elfrida Şolts** 1943 yılda natsilär tarafınnan qulğa alına, Hitler häm suğışqa qarşı äytkän süzlär öçen üterelä (başı kiselä). Faşişt xökemdarı: "Qızğanıçqa qarşı enegez bezdän qaçqan, läkin sez qotılmassız" - dip, ülemgä xökem itä. Natsi ütergän apası xörmätenä Remark "Tormış çatqısı" digän äsärne bağışlıy.

### Möhacirlek
1937 yılda Marlen Ditrix belän tanışa.

1939 yılda AQŞqa kitä, 1947 yılda AQŞ watandaşlığın ala.

1970 yılda Eswiçrädä, Lokarno şähärendä wafat bula.

Remark "Yuğalğan buın" yazuçılarına qarıy.

## Şulay uq qarağız

## Ädäbiät

* Эрих Мария Ремарк: жизнь и творчество
* Эрих Мария Ремарк 
* Письма к Марлен Дитрих. «Скажи мне, что ты меня любишь…»

Төркем:Алмания язучылары
Төркем:АКШ язучылары
Natsi Almaniädä kitaplarnı yandıru

**Natsist Almaniäsendä kitaplarnı yandıru** - Natsist Almaniäseneñ xäkimiäte ütkärgän natsist-sotsializm fikerlänenä turı kilmägän kitaplarnı yandıru çaraları.

## Tarix

1933 yılda natsional-sotsialistlar Almaniä xäkimiätenä kilgännän soñ, yähüdlär, marksistlar, patsifistlarnı ezärlekläw başlana.

1933 yılnıñ mart-oktäberenä qädär Almaniä 70 şähärendä kitaplar yandırıla.

Yandırularnıñ töp oyıştıruçıları - Propaganda ministrlığı, Alman studentlar Berlege, Hitleryugend oyışmaları.

1933 yılnıñ 10 mayında Berlinnıñ Opera mäydanında (Operplanz) berniçä distä meñ kitap yandırıla. Çaralar "alman ruxlı bulmağan köçlärgä qarşı köräş" (*Aktion wider den undeutschen Geist*) qısalarında uzğan.

## Yazuçılar

Yandırılğan kitaplar avtorları arasında - Erix Mariä Remark, İsaak Babel, Bertold Brext, Buxarin, Yaroslav Gaşek, Maksim Gorkiy, Mixail Zoşçenko, İlya İlf, Yev. Petrov, Tomas Mann, Cek London, Lenin, Lion Feyxtvanger, Herbert Wells, Lev Trotskiy, Lidiä Säyfullina, Valentin Katayev, Con Rid häm küp başqa mäşhür ädiplär.

## İstälek

1947 yıldan Almaniädä 10 mayda **Kitap köne** bilgeläp ütkärelä.

1995 yılda Bebelplats mäydanında "Yandırılğan kitaplarğa häykäl" quyıla. Häykäl yanındağı taqtada yazılğan:

## Ädäbiät

*70 лет назад по всей Германии жгли книги. // Столичные новости. — Киев, 20-26 мая 2003. — В. №18 (263).
* А.В. Елисеева Баварец в кожаных штанах или пролетарский писатель? // Новые российские гуманитарные исследования. — 2010. — ISSN 2070-5395.
* Graf O. M. An manchen Tagen. Reden. Gedanken und Zeitbetrachtungen. — Frankfurt a. M.: Nest Verlag, 1961. — С. 14-15. — 376 с.
* Евгения Назарец, Юрий Векслер Германия отметила 75-ю годовщину последнего в её истории сожжения книг // Радио Свобода : радиопередача. — 13.05.2008.

Törkem:ҺолокостТөркем:Өченче рейхТөркем:1933 ел
ССРБ Министрлар Шурасы

**ССРБ Министрлар Шурасы** (, кыскартма ** СССР**; ** СССР**; мәгънәдәш сүзе **ССРБ Хөкүмәте**) — 1946-1991 елларда Совет Социалистик Республикалар Берлегенең башкарма һәм оештыручы хакимиятенең иң югары коллегиаль органы. Кануннар чыгару инициативасы хокукына ия булган.

1946 елның 16 мартында канун белән ССРБ Халык Комиссарлары Шурасы *ССРБ Министрлар Шурасы*на үзгәртеп корылган, автоном һәм берлектәш җөмһүриятләрнең Халык Комиссарлары Шуралары — автоном һәм берлектәш җөмһүриятләрнең Министрлар Шураларына, барлык дәрәҗәләрдәге халык комиссарлыклары — министрлыкларга үзгәртеп корылганнар халык комиссарлар министрлар дип аталаырга башлаганнар; аларның вәкаләтләре үзгәрмәгәннәр. Исемне алмаштыру сәбәбе — халыкара тәҗрибәсендә гомум кабул ителгән атамаларны куллану.

ССРБ Министрлар Шурасы эшчәнлеге белән 1980-90 елларда төшү белән алышынган һәм ахыргы исәптә ССРБ таркалуына китергән ССРБ тарихында иң озын икътисади үсеш периоды бәйле.

1991 елда, ССРБ Министрлар Кабинеты оештырылуы сәбәпле, юкка чыгарылган. Үз элгәреннән аермалы буларак, ул ССРБ Югары Шурасына түгел, ә ССРБ Президентына буйсынган.
## Рәисләр исемлеге

Stalin_lg_zlx1.jpg|Иосиф Сталин (19 март 1946 — 5 март 1953)
Georgy Malenkov 1953.jpg|Георгий Маленков (5 март 1953 — 8 февраль 1955)
Bundesarchiv Bild 183-B0628-0015-035, Nikita S. Chruschtschow.jpg|Никита Хрущёв (27 март 1958 — 15 октябрь 1964)
A. Kosygin 1967.jpg|Алексей Косыгин (15 октябрь 1964 — 23 октябрь 1980)
Tikhonov, Nikolay Aleksandrovich.jpg|Николай Тихонов (23 октябрь 1980 — 27 сентябрь 1985)
Nikolay Ryzhkov2.jpg|Николай Рыжков (27 сентябрь 1985 — 14 январь 1991)


## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ хөкүмәте
Органик химия

**Органик химия** – күмер тудыргыч кушылмаларын, аларның төзелешен, химик әверелешләрен өйрәнә торган химия бүлеге. Органик матдәләрнең составына, башка элементлар белән беррәттән, һәрвакыт күмер тудыргыч керә. Иң күп кушылмаларны күмер тудыргыч органогеннар белән ясый (H, N, O, S, P).

Органик матдәләр составына, күмер тудыргыч белән беррәттән, еш кына су тудыргыч, әче тудыргыч һәм азот керә; ә инде күкерт, фосфор, галогеннар һәм башка элементлар чагыштырмача сирәк очрый. Билгеле булган органик кушылмалар саны берничә миллион исәпләнә, органик булмаган матдәләрнең саны исә шактый ким. Химик элементлар арасында тик күмер тудыргыч кына шулкадәр күп кушылмалар бирә.

Органик матдәләр барлык үсемлек һәм хайван организмында, димәк, без туклана торган азык (икмәк, ит, яшелчәләр һ. б.) составында да бар, кием тегү өчен материал булып хезмәт итәләр, төрле ягулыклар барлыкка китерәләр. Органик матдәләрне без дару, буягычлар, ашлыкларны корткычлардан саклау чарасы һ. б. сыйфатында файдаланабыз.

Органик матдәләрнең барысы да диярлек янучан һәм җылытканда җиңел таркалалар. Яндырганда күмер тудыргыч (IV)  хасил булудан яки кыздырганда матдәнең күмерләнүеннән аның органик кушылмалар рәтенә керүен бик җиңел белергә мөмкин.

Органик һәм органик булмаган матдәләр арасында кискен чик юк. Күмер тудыргыч оксидлары, карбонат кислотасы, аның тозлары һәм кайбер башка матдәләр, үзләрендә күмер тудыргыч булуга карап, органик матдәләр рәтенә керергә тиеш булсалар да, үзлекләре ягыннан шундый типтагы органик булмаган матдәләргә якынрак торалар, һәм аларны, гадәттә, органик булмаган химиядә өйрәнәләр.

## Органик химиянең фән буларак тууы
Органик матдәләр белән кешеләр инде бик борынгы заманнардан бирле таныш. Безнең бик борынгы бабаларыбыз тукымаларны табигый буяулар белән буяганнар, ашамлык итеп үсемлек һәм терлек майларын, камыш шикәрен файдаланганнар, спиртлы сыеклыкларны әчетеп, серкә алганнар һ. б.

Әмма күмер тудыргыч кушылмалары турындагы фән XIX гасырның беренче яртысында гына барлыкка килә. Моңа кадәр химиядә матдәләрне, килеп чыгуларына карап, өч төркемгә — минераль матдәләргә, үсемлек һәм хайван матдәләренә бүлеп йөрткәннәр һәм аларның һәркайсын аерым өйрәнгәннәр.

Химик анализ методлары камилләшү белән, үсемлекләр һәм хайваннар барлыкка китергән матдәләр составында күмер тудыргыч булу ачыклана. Швеция химигы Я. Берцелиус (1807) тере организмнардан алынган матдәләрне — органик матдәләр, ә аларны өйрәнә торган фәнне органик химия дип атарга тәкъдим итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Л.А. Цветков. Органик химия. 10-11 сыйныфлар өчен дәреслек. Казан: «Мәгариф», 2002.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Николай Николаевич Зинин турында мәкалә
* Александр Ерминингельд улы Арбузов турында мәкалә
* Александр Михаил улы Бутлеров турында мәкалә
* Николай Дмитрий улы Зелинский турында мәкалә

Төркем:Органик химия
Алексей Косыгин

**Алексей Николаевич Косыгин** (, , Санкт-Петербург — , Мәскәү) — совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе. ССРБ Министрлар Шурасының рәисе (1964—1980). Ике Тапкыр Социалстик Хезмәт Каһарманы (1964, 1974).
1927 елдан БКФ(б), СБКФ әгъзасы; БКФ(б), СБКФ ҮК әгъзасы (1939—80 гг.); БКФ(б) Сәяси бюросында, СБКФ ҮК Президиумында әгъзалыгына кандидат (1946—53, 1957—60), СБКФ ҮК Президиумы һәм Сәяси бюросының әгъзасы (1960—80). ССРБ Югары Шурасы депутаты (1946—80).

ССРБ Министрлар Шурасының рәисе вазифасында (октябрь 1964 — октябрь 1980) Косыгин совет икътисадын камилләштерү өчен берничә чараны тәкъдим иткән. Реформаларның асылы халык хуҗалыгын планлаштыруын үзәксезләштерүдә, икътисад белән идарә иткәндә командалык ысулларын икътисадны көйләү ысуллары белән алмаштыруда гыйбарәт булган. Ширкәт эшенең төп күрсәткече булып җитештерелгән продукция күләме түгел, ә сатылган продукция күләме булырга тиеш иде. Әмма җитди үзгәрешләрне тормышка ашырып булмады.

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр