open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вальтер Бааде

**Вальтер Бааде** (; , Шрөттиңһаузен, Алман империясе — , Гөттинген, АФҖ) — алман астрономы. 1931—58 елларда АКШта яшәгән. 1943 елда Андромеда спираль галактикасының үзәк өлешен һәм аның иярченен йолдызларга таркаткан, галактикалардагы йолдызларның чыгышы ягыннан төрле икәнлеген ачыклаган. Үзгәрүчән һәм үтә яңа йолдызларны фәнни яктан тикшергән, 10 астероидны ачкан.
## Искәрмәләр
Имангол (Ташлы районы)

**Имангол** (Каменноимангулово) — Ырынбур өлкәсенең Ташлы районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 57,8%, руслар — 35,6%, казакълар — 3,3%, башкортлар — 2,2%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Ташлы районы торак пунктлары
Бәшир (Ырынбур өлкәсе)

**Бәшир** (Баширово) — Ырынбур өлкәсенең Ташлы районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 95,2%, руслар — 3,1%.	
## Шәхесләр

* Марсель Рәхмәтуллин (1987), Ырынбур дәүләт татар драма театры актеры, Татарстанның атказанган артисты (2023).

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Ташлы районы торак пунктлары
Әмирхан (Ырынбур өлкәсе)

**Әмирхан** (Амерханово) — Ырынбур өлкәсенең Тук районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 94,3%, башкортлар — 2,8%, казакълар — 2,8%.

## Шәхесләр

* Тәслимә Исламшина, социолог.

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Тук районы торак пунктлары
Карабалык авылы

**Карабалык** (Линёвка) — Ырынбур өлкәсенең Тоз-Түбә шәһәр округындә урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 54,6%, руслар — 22,6%, казакълар — 20,4%.	
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q67028213|Горбунов, Пётр Иванович]]*
* Зәкәрия Әхмәрев

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Тоз-Түбә шәһәр округы торак пунктлары
Медведка (Северный районы)

**Медведка** (Медведка) — Ырынбур өлкәсенең Северный районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык

	
Милләтләр (2010): руслар — 100,0%.

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Северный районы торак пунктлары
Эвальд Аав

**Эвальд А́ав** (, , Рөвел, Эстләндия губернасы, Рәсәй империясе —  , Таллинн, Эстония) — эстон көйязары һәм хор дирижёры, эстон милли операсына нигез салучыларның берсе. «Vikerlased» (Викинглар, 1928) дип аталган беренче эстон милли операсы, «Elu» (Тормыш, 1935) симфоник поэмасы, һ.б. әсәрләр авторы.
## Искәрмәләр
Адольф Байер

**Адольф Байер** (; , Берлин&nbsp;— , Мүнхен)&nbsp;— алман химигы. Буягычлар һәм ациклик кушылмалар синтезы нигезләүчеләрдән берсе. 1883 елда индигоны синтезлап аның төзелешен ачыклаган. Цистрансизомерия төшенчәсен фәнни әйләнешкә керткән. «Буягычлар һәм һидроароматик кушылмалар буенча эшләр сәбәпле органик химияне һәм химия сәнәгатен үстерүдә казанышлары өчен» 1905 елда Нобель премиясенә лаек булган.

## Искәрмәләр
Мөлек (Ырынбур өлкәсе)

**Мөлек** (Мулюково) — Ырынбур өлкәсенең Тук районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 81,4%, казакълар — 7,1%, мордвалар — 5,7%, таҗиклар — 5,7%.

## Шәхесләр

* Лотфи Гаделев

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Тук районы торак пунктлары
Хөсәен (Ырынбур өлкәсе)

**Хөсәен** (Саиновка) — Ырынбур өлкәсенең Тук районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 91,6%, руслар — 3,7%, үзбәкләр — 2,8%.

## Танылган шәхесләр

*    Гыйз-әл Габид (Гыйззәтулла Габидуллин, 1918-1955) — татар шагыйре.

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Тук районы торак пунктлары
Кызыл Мәчет (Ырынбур өлкәсе)

**Кызыл Мәчет** (Кзыл-Мечеть) — Ырынбур өлкәсенең Тук районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 96,3%, казакълар — 3,7%.	

## Танылган шәхесләр

* Байназар Әлменов (1909-1976) — татар рәссамы.
* Рушан Якупова (1928―2017), Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2000), Татарстанның халык рәссамы (2008).

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Тук районы торак пунктлары
Вәйнө Аалтонен

**Вәйнө Аалтонен** (, , Санкт-Мортенс, Або-Бьөрнеборг губернасы, Финляндия бөек кенәзлеге — , Һелсинки, Финляндия) — фин сынчысы. Психологик портретлар («Я. Сибелиус», мәрмәр, 1935, Сибелиус өй-музеендә), һәйкәлләр («Кызлар» төркеме, таргылташ, 1917-1941) авторы; монументаль һәм бизәү һәйкәлләр остасы (А. Киви һәйкәле, бронза, 1932-1934, Һелсинки; монументлар — «Дуслык», бронза, 1952; «Тынычлык», таргылташ, 1950-1952, Лаһти, һ.б.). Рәссам һәм медаль ясау остасы буларак та иҗат иткән.
## Искәрмәләр
Алвар Аалто

**Алвар Аалто**  (, , Куортане, Финляндия бөек кенәзлеге, Рәсәй империясе — , Һелсинки, Финляндия) —  фин архитекторы. Милли традицияләрне функционализм принциплары һәм органик архитектура белән берләштереп, табигать яки шәһәр мохитенә урнаштырылган  композициясенең тәэсирлелегенә һәм иреклелегенә ирешкән (Паймио санаторие, 1929-1933; Һелсинкидәге «Финляндия» сарае, 1967-1971).

## Галерея

Файл:Paimio Sanatorium2.jpg|Паймио санаторие
Файл:Alvar Aalto Library Vyborg3.jpg|Аалто китапханәсе (Выборг)


## Искәрмәләр
Дали

**Дали** — күп мәгънәле сүз.
## <small>[[Испан]] фамилиясе</small>
* Сальвадор Дали — рәссам.
----
* Гала Дали — модель, С. Далиның хатыны.

## <small>Дәүләт исеме</small>
* Дали — 937—1253 елларда Көньяк Кытай, өлешчә Лаос, Таиланд, Бирма җирләрендә урнашкан дәүләт.
 

Төркем:Фамилияләр
Әүстән

**Әүстән**, **Әүчтән** () — Ырынбур өлкәсенең Төйлегән районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 86,2%, башкортлар — 5,5%, таҗиклар — 5,5%, руслар — 2,8%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Төйлегән районы торак пунктлары
Яңа Муса (Ырынбур өлкәсе)

**Яңа Муса** () — Ырынбур өлкәсенең Шарлык районында урнашкан торак пункт.	Нит елгасы буенда урнашкан.

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 97,5%.

## Танылган шәхесләр

* Рамил Абдершин (*1925-43*) — Советлар Берлеге Каһарманы.
* Дилүс Рахманколов
* Габделхак Халиков

## Искәрмәләр
	

Төркем:Шарлык районы торак пунктлары
Үрнәк (Ырынбур өлкәсе)

**Үрнәк** (Урняк) — Ырынбур өлкәсенең Шарлык районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 97,0%, башкортлар — 3,0%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Шарлык районы торак пунктлары
Тукай (Орск шәһәр округы)

**Тукай** (Тукай) — Ырынбур өлкәсенең Орск шәһәр округындә урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 50,8%, казакълар — 31,0%, руслар — 11,7%.	
## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Орск шәһәр округы торак пунктлары
Сөймәнле (авыл)

**Сөймәнле** (Степановка Вторая) — Ырынбур өлкәсенең Абдулла шәһәр округындә урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 94,8%, руслар — 3,4%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Абдулла шәһәр округы торак пунктлары
Лесгафт

**Лесгафт** — фамилия.
* Пётр Лесгафт (1837-1909) — анатом, профессор.
* Франц Лесгафт (1833-1884) — химик, тәрҗемәче. П. Лесгафтның абыйсы.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Лесгафт урамы — Казанның Вахитов районындагы урам.

Төркем:Фамилияләр
Тамара Абакелия

**Тамара Абакелия** (, , Хони, Кутаиси губернасы, Рәсәй империясе — , Тбилиси, ГССР, ССРБ) — гөрҗи совет сынчысы, график, театр рәссамы, бизәүче рәссам. Гөрҗистан АССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1942).  Тбилисидәге марксизм-ленинзм музеендә скульптура фризе (1936-1937), Леся Украинка һәйкәле (Сурами, 1952), иллюстрацияләр авторы.
## Искәрмәләр
Глеб Абакумов

**Глеб Абакумов** (,  — , ) — Россия химигы.

РФА әгъза-мөхбире (1991), СССР ФА әгъза-мөхбире (1987 елдан), РФА академигы (2000). Фәнни хезмәтләре ирекле радикаллар, металл-органик һәм комплекслы кушылмалар химиясенә карый. Россия һәм чит ил фәнни журналларында 350 дән артык мәкалә авторы. ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1985).
Мидхәт Габбасов

**Мидхәт Габбасов** (; , Бакы, АзССР, ССРБ — , Бакы, Азәрбайҗан) — совет азәри галиме. Азәрбайҗан ФА (1980), РФА әгъза-мөхбире (1991; 1984 елдан ССРБ ФА әгъза-мөхбире). Фәнни хезмәтләре нифет һәм газ куермасы (конденсаты) чыганкаларын эшкәртүгә карый. 1991-1992 елларда — Азәрбайҗан җөмһүрияте дәүләт сәркәтибе.

Төркем:Азәрбайҗан дәүләт нефть һәм сәнәгать университетын тәмамлаучылар
Габбасов

**Габбасов (Габбәсов)** — мөселман халыкларында киң таралган фамилия.
* Галәви Габбасов (1909-?), Казан җәяүле гаскәр училищесы санитар бүлеге башлыгы.
* Мидхәт Габбасов (1926-2012), азәри галиме.
* Рафаил Габбасов (1935), физика-математика фәннәре докторы.
Сәет Фаикъ Абасыянык

**Сәет Фаикъ Абасыянык** (; , Адабазары, Госманлы дәүләте — , Истанбул, Төркия) — төрек язучысы. Реалистик хикәяләр («Кирәксез кеше» җыентыгында, 1948, «Компания», 1951, «Аз шикәрле», 1954) һәм романнар хәзерге төрек прозасы үсешенә зур өлеш керткән.
## Искәрмәләр
Сани Абача

**Сани Абача** (, Кано, Төньяк төбәк, Британ Нигериясе — , Абуҗа, Нигерия) — Нигерия хәрби-дәүләт эшлеклесе. Нигерия әрмесе штабы башлыгы (1985-1990), Нигерия саклану министры (1990-1993), 1993 елдан үлеменә кадәр  —  Нигерия президенты. Генерал-лейтенант (1987). Үлеменнән соң Абача һәм аның гаиләсе нефть сатудан кергән акчаны миллиард долларлап чит илгә чыгаруда гаепләнгән.
Александр Абаза

**Александр Агей улы Абаза** (,  Вышни-Волочек өязе, Тверь губернасы — , Ницца, Франция) — Рәсәй империясе дәүләт эшлеклесе, . «Либерал бюрократлар» төркеменә кергән. Рәсәй империясе дәүләт тикшерүчесе (контролёры, 1871-1874), РИ дәүләт шурасы икътисад департаменты рәисе (1874-1880 һәм 1884-1892), РИ финанс министры (1880-1881), шул вазифада тоз акцизын гамәлдән чыгарган. Абаза дворян нәселенә караган.

## Искәрмәләр
Антти Аарне

**Антти Аарне** (; , Бьйорнеборг (Пори) — , Һелсинки, Финляндия) — фин фольклористе.  Фольклор әсәрләрен чагыштырып анализлау һәм сыйныфлаштыру методологиясен эшләгән. 1910 елда «Әкият төрләре белешмәлеге»н төзегән (Стит Томпсон тарафыннан тулыландырылган).
## Искәрмәләр
Виктор Абалакин

**Виктор Абалакин** (, Әдис, Украин ССР, ССРБ) — Рәсәй астрономы. РФА әгъза-мөхбире (1991; 1987 елдан ССРБ ФА әгъза-мөхбире). 1983-2000 елларда — Пулково обсерваториясе директоры. Фәнни хезмәтләре йолдыз динамикасына, эфемерид астрономиясенә, күк мехникасына һәм фән тарихына карый. ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1982).
Леонид Абалкин

**Леонид Абалкин** (, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе — , Мәскәү, РФ) — Россия икътисадчысы, РФА академиге (1991; 1987 елдан Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе ФА академиге). Фәнни тикшеренүләре сәяси икътисадның теоретик һәм методологик проблемаларына, хуҗалык механизмы теориясен эшләүгә багышланган. 1986 елдан РФА икътисад институты директоры. 1989-1991 елларда Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Министрлар шурасы рәисе урынбасары.
## Искәрмәләр
Васо Абашидзе

**Васо (Василий) Абашидзе** (, , Душети, Тифлис губернасы, Рәсәй империясе — , Тбилиси, Гөрҗистан ССР, ССРБ) — гөрҗи актеры. Гөрҗистанның халык артисы (1922). 1879 елдан Тифлис драма труппасында. Гөрҗи реалистик актерлык мәктәбенә нигез салучылардан берсе.  Тбилисидәге гөрҗи музыкаль комедиясе театры аның исемен йөртә.

## Искәрмәләр
Клаудио Аббадо

**Клаудио Аббадо** (; , Милан, Италия кыйраллыгы — , Болонья, Италия), итальян дирижеры. 1968 елдан «Ла Скала» театры дирижеры (1971-1986 елларда - сәнгать җитәкчесе), 1986-1991 елларда Вена дәүләт операсы баш дирижеры һәм сәнгать җитәкчесе, 1979-1987 елларда Лондон симфония әркистре, 1989-2002 елларда - Берлин симфония әркистре баш дирижеры.  Эрнст фон Сименс (1994), Вольф (2008) премияләре лауреаты.

## Искәрмәләр
Фәрхат Габбас

**Фәрхат Габбас** (, , Таһир, Франция Әлҗзаире — , Әлҗәзаир шәһәре, Әлҗәзаир) — Әлҗәзаир сәясәтчесе. Әлҗәзаир Җөмһүрияте вакытлы хөкүмәте министрлар шурасы рәисе (1958-61). 1953-1956 елларда Әлҗәзаир азатлык фронты җитәкчеләрнең берсе.
## Искәрмәләр
Хуҗа Әхмәт Габбас

**Хуҗа Әхмәт Габбас** (, , , , Панипат, Пәнҗаб, Британ Һиндстаны — , Бомбей, Һиндстан), һинд язучысы, кинорежиссер. Урду һәм инглиз телләрендә иҗат иткән. Һинд тормышына багышланган «Киләчәк - безнеке» (1945), «Инкыйлаб» (1954), «Канлы юл» (1980) романнар авторы; «Сукбай» (1951), «420 әфәнде» (1955) һ.б. филмнәрнең сценарий авторы. «Ганга» (1954), «Өч диңгез аръягына сәяхәт» (1957, В. Пронин белән) һ.б. филмнәрнең режиссеры.
## Искәрмәләр
Александр Дюма (угыл)

**Александр Дюма (угыл)**,  (*[[1824 ел]]ның [[27 июль|27 июле]], [[Париж]] — [[1895 ел]]ның [[27 ноябрь|27 ноябре]], Марли – ле - Руа*) — француз язучысы, Франция академиясе әгъзасы (*[[1874 ел|1874]]*). Шәрәфле легион ордены белән бүләкләнгән (*[[1892 ел|1892]]*). Язучы Александр Дюманың (*[[1802 ел|1802]]-[[1870 ел|1870]]*) улы.

## Тәрҗемәи хәле
1824 елның 27 июлендә Парижда туган. Кечкенәдән пансионатта тәрбияләнгән. Иҗат белән бик иртә шөгыльләнә башлый, башта шагыйрь буларак танылырга омтыла, ләкин «*Яшьлек гөнаһлары*» дигән беренче шигырьләр җыентыгы (*[[1847 ел|1847]]*) яшь авторга уңыш китерми.
 
Тарихи роман-фельетоннары белән танылу ала: «Җирән чәчле Тристан» (*[[1849 ел|1849]]*), «Генрих Наварралы» (*[[1850 ел|1850]]*), «Ике Фронда» (*[[1851 ел|1851]]*) һ.б.

Әдәпкә чакыра торган, сентиментализм белән акыл сату бергә катышкан, тормышчан дөреслек белән кызыклы интрига бергә үрелгән романнары да ул заман китап укучыларының күңеленә хуш килә: «Диана де Лис» (*[[1851 ел|1851]]*), «Энҗеләр аскан ханым» (*[[1854 ел|1854]]*) һ.б.

Мораль темасына язылган, гаилә мөнәсәбәтләренә, адюльтерга, югары катлау кешеләренең үз-үзен тотышын тәнкыйтьләүгә багышланган  пьесалар яза: «Акча мәсьәләсе» (*[[1857 ел|1857]]*),  «Уйнаштан туган угыл» (*[[1858 ел|1858]]*), «Клодның хатыны» (*[[1873 ел|1873]]*) һ.б.

Иң зур дан китергән әсәре — бер үк исемдә язылган роман (1848) һәм драмасы (1852) — «Камелияләр тоткан ханым» (). Әлеге әсәр нигезендә Дж. Вердиның «Травиата» операсы (*[[1853 ел|1853]]*) язылган.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 9 (Ди-Же). М.: НИ БРЭ, 2007. ISBN 978-5-85270-339-2

## Әдәбият
# Taylor F.A. The theathre of A. Dumas fils. Oxf., 1937.
# Neave Ch. Ombre et lumiere A. Dumas fils. Marly-le-Roi, 1995.
 
## Сылтамалар
* ЭСБЕ // Александр Дюма (сын)

## Искәрмәләр

Төркем:Франсуз драматурглары
Төркем:XIX гасыр язучылары
Төркем:Франсуз академиясе әгъзалары
Шөһрәт Габбасов

**Шөһрәт Габбасов** (, , Кукан, Үзбәк ССР, ССРБ) — үзбәк кино режиссеры һәм сценарийче, ССРБ халык артисты (1981). 1958-1991 елларда «Үзбәкфилм» кино студиясе режиссеры, 1986-1991 елларда аның директоры. Филмнәр: «Моның турында бөтен мәхәллә сөйли» (1960), «Ташкәнт - икмәкле шәһәр» (1968), «Абу Рәйхан Бируни» (1975), «Утлы юллар» (16 серия, 1977-85) һәм башкалар.
Җорҗ Аббот

**Җорҗ Аббот** (;   —  , Лондон) — инглиз архиепискобы. Личфилд һәм Ковентри епискобы (1608-1610), Лондон епискобы (1610), Кентербери архиепискобы (1611-1633). Инҗилне инглиз теленә тәрҗемә итүчеләрнең берсе.
Чарлз Грили Аббот

**Чарлз Грили Аббот** (; , Вилтон, Нью-Һемпшир — , Ривердейл, Мериленд, АКШ) — АКШ астрономы, АКШ милли ФА академиге (1915). Смитсон астрофизик обсерваторисе директоры (1907-1944). Фәнни хезмәтләре Кояш физикасына, кояш радиациясен үлчәүгә һәм йолдызларның яктыртучанлыгына карый. Айдагы бер кратер Аббот исемен йөртә.
## Искәрмәләр
ГЛОНАСС

**ГЛОНАСС** () яки **Глобаль навигацион иярчен системасы** — Россиянең иярчен навигацион системасы, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Саклану министрлыгының йомышы буенча  эшкәртелә башлаган. Ике эшли торган глобаль иярчен навигацион системасының берсе.

Баштарак ГЛОНАСС системасы хәрби максаттан эшкәртелә башлана, 1982 елда Ракеталар һөҗүме турында кисәтү системасы һәм ГЛОНАСС проектлары бергә җибәрелә.

Әлеге система хәрби һәм хәрби булмаган сигналлар Җир шарының һәр ноктасында тапшыра ала, Россия һәм чит ил кулланучыларына бушлай хезмәт күрсәтә.

## Тасвир
Системаның нигезе 24 иярченнән тора, һәр иярчен Җир өслеге өстеннән 3 орбиталь яссылыкта хәрәкәт итә, әлеге орбиталь яссылыклар 64,8° белән авышкан, орбиталар биеклеге  тәшкил итә.

Үлчәү мәсләге NAVSTAR GPS АКШ навигацион системасына охшаш. Ләкин ГЛОНАСС һәм GPS арасында бер мөһим аермасы бар: ГЛОНАСС иярченнәренең орбиталь хәрәкәтендә Җирнең әйләнүе белән резонансы (синхронлыгы) юк, шуңа күрә ГЛОНАСС иярченнәре стабильрәк хәрәкәт итәләр, ГЛОНАСС галәми аппаратлары өстәмә төзәтүләрне таләп итмиләр, ләкин ГЛОНАСС иярченнәре хезмәт вакыты GPS-ныкыннан кыскарак.

Хәзерге вакытта ГЛОНАСС проектын үстерү белән Роскосмос һәм Россиянең Мәгълүмати системалар һәм приборлар төзү ширкәте шөгыльләнә.

2016 елда ГЛОНАСС-ның төгәллеге 2-га иреште һәм GPS-тан калыша әле, ләкин төньяк киңлекләрдә ГЛОНАСС GPS-тан дөресрәк эшли, шуңа күрә швед ширкәте Swepos ГЛОНАСС һәм GPS-ны бергә кулллана.

2011 елдан Россиядә юлчылар ташу транспортында ГЛОНАСС мәҗбүри рәвештә кулланылырга тиеш.

## Сылтамалар
* Информационно-аналитический центр контроля ГЛОНАСС и GPS  — состояние группировки на настоящий момент и другая информация
* «ГЛОНАСС» 
* Межотраслевой журнал «Вестник ГЛОНАСС»

Төркем:Навигация
Төркем:Иярченнәр навигацион системалары
Карлен Абгарян

**Карлен Абгарян** (, , Амасия, ӘССР, ССРБ — , Мәскәү, ССРБ) — техник кибернетика өлкәсендәге Россия галиме, техник фәннәр докторы (1966), профессор (1968), ССРБ ФА әгъза-мөхбире (1987). Фәнни хезмәтләре автоматик идарә итү системнары теориясенә, дифференциаль һәм интегро-дифференциаль тигезләмәләр теориясенә, күпүлчәмле стационар булмаган идарә итү системнарның динамик харктеристикаларны төзү методларына карый.

Төркем:Математиклар
Лондон декларациясе (1915)

**1915 елгы Лондон декларациясе** — Антанта илләренең 1914-1918 еллардагы Беренче бөтендөнья сугышы барышындагы килешүе.

## Тарих
1915 елның  (30) ноябрендә Лондонда Бөекбритания, Италия, Россия империясе, Франция, Япония вәкилләре тарафыннан имзаланган.

Кул куйган яклар әлеге сугыш барышында сепарат солых төземәскә, сугыштан соң килешүдә катнашучы илләр – һәрберсе белән аерым-аерым солых шартларын уйлап табарга килешәләр.

1915 елгы декларациягә кадәр, Франциянең тулысынча тар-мар ителүеннән курыккан Россия империясе ягы инициативасы белән, 1914 елның  23 августында (5 сентябрендә) Бөекбритания, Россия империясе һәм Франция Лондонда декларация имзалаган була. 1914 елгы декларациягә 1914 елның   (19) октябрендә Япония, 1915 елның  (21) ноябрендә Италия кушыла. Шулай итеп, 1915 елгы Лондон декларациясен кабул итүгә шартлар туа.

Әлеге декларация Антанта илләренең хәрби-сәяси бердәмлеген ныгыта һәм, кайбер хәрби уңышсызлыкларга карамастан, сугышны дәвам итәргә әзер булуларын күрсәтә.

1915 елгы Лондон декларациясе Россиядәге 1917 елгы Октябрь инкыйлабына һәм Солых турында декрет кабул ителгәнчегә кадәр көчендә була.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 18 (Ло-Ма). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-351-4

## Әдәбият
# Международные отношения в эпоху империализма. Сер. 3. Т. 9. М.; Л., 1937.
# Сборник договоров России с другими государствами, 1856-1917. М., 1952.

## Сылтамалар
* Лондонский договор 1915

## Моны да карагыз
* Лондон конвенциясе
* Лондон килешүе

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Бөекбританиянең халыкара килешүләре
Төркем:Франциянең халыкара килешүләре
Төркем:Италиянең халыкара килешүләре
Төркем:Япониянең халыкара килешүләре
Төркем:1915 ел
Дюма

**Дюма** ( ) — француз фамилиясе.
* Александр Дюма (ата) (1802-1870) — язучы.
* Александр Дюма (угыл) (1824-1895) — язучы. А. Дюманың улы. 
* Жан Батист Андре Дюма (1800-1884) — химик, академик, Париж муниципаль шурасы президенты (*[[1859 ел|1859]]*), Монета сарае башлыгы (*[[1868 ел|1868]]*).

Төркем:Фамилияләр
Лондон конвенциясе (1793)

**1793 елгы Лондон конвенциясе** — Бөекбритания белән Россия империясенең инкыйлаби Франциягә каршы бергәләп хәрәкәт итү турында килешүе.

## Тарих
1793 елның (25) мартында Лондонда кул куелган. Бөекбритания ягыннан чит ил эшләре буенча статс-сәркатип *лорд* У.У. Гренвилл, Россия империясе ягыннан Бөекбританиядәге гадәттән тыш илче һәм вәкаләтле министр, рус-британ якынаюын актив яклаучы С.Р. Воронцов имзалаган.

Франциянең якобинчылар хөкүмәтенә тискәре бәя куючы преамбуладан  һәм 6 маддәдән тора.
1793 елгы Лондон конвенциясе күбесенчә декларатив төрдә була: яклар киләчәктә хәрби берлек төзү нияте булу турында белдерәләр, Франция белән аерым-аерым сугыш хәрәкәтләре алып бару һәм аларны үзара килешеп туктату турында килешенәләр.

Конвенция ике илнең барлык портларын француз караблары өчен ябык дип игълан итә, бер якка да кушылмаган илләргә Франция белән сәүдә итүне тыя (*мәсәлән*, Екатерина II фәрманы белән Дания һәм Швециянең караблары тоткарлана).

Конвенция шулай ук 1766 елгы дуслык һәм коммерция турында Россия-Британия трактатын торгыза (беренче сәүдә килешүе конвенция белән бер көнне имзалана).

Бөекбритания өчен 1793 елгы Лондон декларациясен имзалау аның Россия империясенә каршы гомуми сәясәтеннән читкә китү булып тора. Бөекбритания Россия империясенең Франциягә каршы 1нче коалициядә катнашуына өмет итә. 
Екатерина II, сүздә уртак максатка (*[[Англия]]  [[Георг V]] сүзләренчә, француз инкыйлабын — явызлыкны [[Аурупа]]да таратуга киртә кую*) тугърылык саклаган хәлдә, Бөекбритания Россия империясенә сизелерлек акчалата субсидия түләсен дигән шарт куеп, сөйләшүләрне озакка суза.
 
Конвенциядә телгә алынган Россия империясе белән Бөекбритания арасындагы берлек һәм оборона килешүенә 1795 елның  (18) февралендә кул куела.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 18 (Ло-Ма). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-351-4

## Әдәбият
# Полное собрания законов Российской империи. Собрание 1-е. Т. 23. № 17109, 17305. СПб., 1830.
# Мартенс Ф.Ф. Собрание трактатов и конвенций, заключенных Россиею с иностранными державами. Т. 9 (10). СПб., 1892.
# Виноградов В.Н. Дипломатия Екатерины Великой. Екатерина II и Французская революция. «*Новая и новейшая история*», 2001, № 6.
# Мэхэн А.Т. Влияние морской силы на Французскую революцию и Империю. Т. 1. СПб., 2002.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* 1915 елгы Лондон декларациясе
* Лондон конвенциясе
* Лондон килешүе

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Бөекбританиянең халыкара килешүләре
Төркем:1793 ел
Лондон конвенциясе (1896)

**1896 елгы Лондон конвенциясе** — Бөекбритания белән Франция арасында Һинд-Кытайда йогынтыны сферасын бүлешү турында халыкара килешү. 1893 елда Франциянең Сиам җирләрен хәрби юл белән басып алуыннан соң төзелә.

## Тарих
1896 елның 15 гыйнварында Лондонда имзаланган. Сөйләшүләр Франциянең Сиам җирләрен басып алуын туктатырга теләгән Бөекбритания инициативасы белән башлана.

Конвенция буенча
Сиам 3 зонага бүленә: Төньяк-Көнчыгыш Сиам (Франция кул астында), Көньяк Сиам (*Малай ярымутравы белән*) (Бөекбритания кул астында), Үзәк Сиам (буфер зона).

Яклар Үзәк Сиамның бәйсезлеген танырга, аның территориясенә гаскәр кертмәскә, өченче илләр белән әлеге территория турында сөйләшүләр алып бармаска вәгъдә бирә.

Конвенция шулай ук 1894 һәм 1895 елларда Кытай белән килешүләр нәтиҗәсендә Кытайның Юньнань белән Сычуань провинцияләрендә Бөекбритания белән Франциянең өстенлекләрен тагын бер кат ныгыта.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 18 (Ло-Ма). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-351-4

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* 1915 елгы Лондон декларациясе
* Лондон конвенциясе
* Лондон килешүе

## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбританиянең халыкара килешүләре
Төркем:Франциянең халыкара килешүләре
Төркем:1896 ел
Лондон конвенциясе (1840)

**1840 елгы Лондон конвенциясе** — Госманлы империясе, Россия империясе, Европа дәүләтләре белән Кара диңгез бугазлары Босфор һәм Дарданелларның статусын билгеләүче килешү. 1831-1833 һәм 1839-1841 еллардагы Төркия-Мисыр хәрби бәрелешләре нәтиҗәсендә төзелгән.

## Тарих
1840 елның  (15) июлендә Лондонда Австрия, Бөекбритания, Госманлы империясе, Пруссия, Россия империясе вәкилләре тарафыннан имзаланган. Мисыр яклы булган Франция конвенциягә кушылудан баш тарта.

Төркия Бөекбритания, Россия империясе, Франциягә фетнә күтәргән Мисыр пашасы Мөхәммәт Галигә каршы көрәштә ярдәм итүләрен сорап мөрәҗәгать итә.

Конвенция Мисыр һәм үзәк Төркия хакимияте арасында сугышны туктату шартларын игълан итә.
* Мөхәммәт Гали сугышны туктаткан һәм үзәк Төркия хакимяитенә буйсынган очркта, төрек солтаны Габделмәҗит I аңа һәм аның токымына Мисыр өстеннән тулы хакимиятне, ә Көньяк Сүрия өстеннән гомер азагынача идарәне бирергә риза була.
* Австрия һәм Бөекбритания флотлары Мисырдан Сүриягә гаскәр кертүне туктатырга тиеш була.
* Дүрт ил, Төркия соравы буенча, Кара диңгез бугазларын һәм Константинопольны Мисыр гаскәре һөҗүменнән саклауны үз өстенә ала.
* Госманлы империясенең Кара диңгез бугазлары аша чит илләрнең хәрби карабларын үткәрмәскә хокукы раслана (*үзе сугышмаган вакытта һәм чит ил дипломатик миссияләренә хезмәт күрсәтүче кечкенә хәрби карабларны исәпләмичә*).

Мөхәммәт Гали Европа илләренең ультиматумын кире каккач, 1840 елның 10 сентябрендә Австрия белән Бөекбритания Мисырга каршы хәрби хәрәкәтләр башлый. Сүриядәге һәм Ливандагы кайбер кабиләләр Мисыр басып алучыларына каршы баш күтәрәләр. Тиздән Мөхәммәт Гали бирелергә мәҗбүр була.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 18 (Ло-Ма). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-351-4

## Әдәбият
# Мартенс Ф.Ф. Собрание трактатов и конвенций, заключенных Россиею с иностранными державами. Т. 12. СПб., 1898; Т. 15. СПб., 1909.
# Сборник договоров России с другими государствами, 1856-1917. М., 1952.
# Дранов Б.А. Черноморские проливы (Международно-правовой режим). М., 1948.
# Webster Ch. The foreign policy of Palmerston, 1830-1841: Britain, the liberal movement and the Eastern Question.  Vol. 1-2. N.Y.,  1969.
# Восточный вопрос во внешней политике России, конец XVIII и начало XX в. М., 1978.
# Daly J. Russian seapower and «The Eastern Question», 1827-41. Basingstoke, 1991.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* 1915 елгы Лондон декларациясе
* Лондон конвенциясе
* Лондон килешүе

## Искәрмәләр
 

Төркем:Австриянең халыкара килешүләре
Төркем:Бөекбританиянең халыкара килешүләре
Төркем:Госманлы империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Алманиянең халыкара килешүләре
Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:1840 ел
Лондон конвенциясе (1841)

**1841 елгы Лондон конвенциясе** — Австрия, Госманлы империясе, Бөекбритания, Россия империясе, Пруссия, Франция тарафыннан Кара диңгез бугазлары Босфор һәм Дарданелларның статусын билгеләүче килешү.

## Тарих
1841 елның  (13) июлендә Лондонда кул куелган. 1840 елгы Лондон конвенциясен имзалаган илләр әлеге конвенциянең Кара диңгез бугазлары статусын билгеләүче шартларын тагын бер кат раслыйлар.

Франциянең яңа хөкүмәте дә, Мисырны яклавын туктатып, конвенциягә кушыла.

1840 һәм 1841 елгы конвенцияләр Россия империясенең Кара диңгездәге өстенлеген бетерә. 1833 елгы Үнкәр-Искелеси килешүе нигезендә, Россия империясе таләбе буенча Төркия Дарданелларны барлык чит илләрнең хәрби караблары өчен ябарга тиеш булган.

1853-1856 елгы Кырым сугышы вакытында Дарданеллар аркылы чит ил хәрби карабларын үткәрмәү таләбе үтәлми, чөнки Төркия үзе Россия империясенә каршы сугыш игълан итә һәм Бөекбритания белән Франциянең хәрби караблары Кара диңгезгә иркен кереп йөри.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 18 (Ло-Ма). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-351-4

## Әдәбият
# Мартенс Ф.Ф. Собрание трактатов и конвенций, заключенных Россиею с иностранными державами. Т. 12. СПб., 1898; Т. 15. СПб., 1909.
# Сборник договоров России с другими государствами, 1856-1917. М., 1952.
# Дранов Б.А. Черноморские проливы (Международно-правовой режим). М., 1948.
# Webster Ch. The foreign policy of Palmerston, 1830-1841: Britain, the liberal movement and the Eastern Question.  Vol. 1-2. N.Y.,  1969.
# Восточный вопрос во внешней политике России, конец XVIII и начало XX в.М., 1978.
# Daly  J. Russian seapower and «The Eastern Question»,  1827-41. Basingstoke, 1991.

## Сылтамалар
*  Лондонская конвенция о проливах

## Моны да карагыз
* 1915 елгы Лондон декларациясе
* Лондон конвенциясе
* Лондон килешүе

## Искәрмәләр

Төркем:Австриянең халыкара килешүләре
Төркем:Бөекбританиянең халыкара килешүләре
Төркем:Госманлы империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Алманиянең халыкара килешүләре
Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Франциянең халыкара килешүләре
Төркем:1841 ел
Лондон конвенциясе (1871)

**1871 елгы Лондон конвенциясе** — Австро-Венгрия, Бөекбритания, Госманлы империясе, Италия, Пруссия, Россия империясе, Франция тарафыннан Кара диңгез бугазлары Босфор һәм Дарданелларның статусын билгеләүче килешү. 1870 елда,  Россия империясе 1856 елгы Париж солыхының аңа Кара диңгездә хәрби флот тотуны тыючы бүлеген үтәүдән баш тарткач, төзелә.

## Тарих
1871 елның  (13) мартында Лондонда кул куела.

Конвенция 
* Россия империясенең берьяклы кабул иткән карарын раслап, Кара диңгездәге хәрби-диңгез флотын көчәйтергә рөхсәт бирә.
* Кара диңгез бугазларын хәрби караблар узу өчен ябык дип игълан итә.
* Төркиянең, 1856 елгы Париж солыхының шартлары нигезендә, тыныч вакытта дус илләрнең карабларын үткәрә алу хокукын таный.
* Барлык илләрнең сәүдә карабларына Кара диңгезгә үтеп йөрергә рөхсәт ителә.
* Төркиягә үзенең хәрби карабларын Дунай елгасына җибәрергә рөхсәт бирелә.

Конвенция 1878 елгы Берлин трактатының 63нче маддәсе белән ныгытыла.

Кара диңгез бугазлары статусы Беренче бөтендөнья сугышы башланганчы үзгәрешсез кала.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 18 (Ло-Ма). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-351-4

## Әдәбият
# Мартенс Ф.Ф. Собрание трактатов и конвенций, заключенных Россиею с иностранными державами. Т. 12. СПб., 1898; Т. 15. СПб., 1909.
# Сборник договоров России с другими государствами, 1856-1917. М., 1952.
# Дранов Б.А. Черноморские проливы (Международно-правовой режим). М., 1948.
# Webster Ch. The foreign policy of Palmerston, 1830-1841: Britain, the liberal movement and the Eastern Question. Vol. 1-2. N.Y.,  1969.
# Восточный вопрос во внешней политике России, конец XVIII и начало XX в. М., 1978.
# Daly J. Russian seapower and «The Eastern Question»,  1827-41. Basingstoke, 1991.

## Моны да карагыз
* 1915 елгы Лондон декларациясе
* Лондон конвенциясе
* Лондон килешүе

## Искәрмәләр

Төркем:Австриянең халыкара килешүләре
Төркем:Бөекбританиянең халыкара килешүләре
Төркем:Госманлы империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Алманиянең халыкара килешүләре
Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Франциянең халыкара килешүләре
Төркем:1871 ел
Лондон килешүе (1854)

**1854 елгы Лондон килешүе** — Бөекбритания, Госманлы империясе һәм Франциянең Россия империясенә каршы һөҗүм итү һәм саклану берлеге төзү турында килешүе. 1854 елның - (27-28) мартында Бөекбритания белән Франция Россия империясенә каршы сугыш игълан иткәч төзелә.

## Тарих
1854 елның 10 апрелендә Лондонда кул куелган.
1854 елның 12 мартында Бөекбритания, Госманлы империясе һәм Франция тарафыннан имзаланган Константинополь берлек килешүенең маддәләренә нигезләнә, аларны  киңәйтә һәм яңа маддәләр өсти.

Лондон килешүе буенча,
* Бөекбритания һәм Франция, «*Европада хәвефсезлекне һәм көчләр арасында тигезлекне саклау өчен*», Госманлы империясенең хәзерге чикләрендә яшәүгә хокукын таный;
* Госманлы империясенә ярдәм итү максатында, ике ил Европа өлешенә дә, Азия өлешенә дә Бөекбритания һәм Франциянең коры җир гаскәрләрен җибәрергә өстенә ала;
* сугыш хәрәкәтләрен өч ил, үзара килешеп, алып барачак;
* Россия империясенең солых соравын шунда ук бер-берсенә хәбәр итәргә тиеш булалар;
* Госманлы империясе, Бөекбритания һәм Франция белән килешенмичә, Россия империясе хөкүмәте белән бернинди сөйләшүләр башламаска тиеш була, шулай итеп, сугыш барышында Госманлы империясенең хәрәкәтләре чикләнә.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 18 (Ло-Ма). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-351-4

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* 1915 елгы Лондон декларациясе
* Лондон конвенциясе
* Лондон килешүе

## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбританиянең халыкара килешүләре
Төркем:Госманлы империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Франциянең халыкара килешүләре
Төркем:1854 ел
Лондон килешүе (1867)

**1867 елгы Лондон килешүе** – Люксембург мәсьәләсен дипломатик юл белән чишүгә юнәлтелгән килешү. 1866 елгы Австрия-Пруссия сугышы тәмамлану һәм 1815 -1866 еллардагы Алман берлеге таркалу нәтиҗәсендә мөмкин була.

## Тарих

1867 елның 7-11 маенда Европа илләренең Лондонда узган конференциясеннән соң кабул ителә.

Пруссиянең көчәюен теләмәгән Франция, Нидерландлар  Вилһелм III дән аның шәхси униясе булган, хәзер Алман берлегенә кермәүче, Пруссия белән килешү төземәгән Бөек Люксембург герцоглыгын 5 *млн* гульден акчага сатып алырга тели. Вилһельм III Бөек Люксембург герцоглыгын Франциягә сатарга риза була. Үз чиратында, Нидерландлар кыйралы,  1831 елгы Лондон килешүе нигезендә, аның кул астында калган Лимбург өстеннән тулы хакимлеккә Франция гарантия бирер дип өметләнә. Пруссия әлеге сәүдәгә кискен каршы була, Люксембург кирмәненнән гарнизонын чыгармый, бу Нидерландлар-Пруссия, Пруссия-Франция сугышын китереп чыгарырга мөмкин була.

Нидерландлар инициативасы белән, Люксембург мәсьәләсен чишү өчен халыкара конференция җыела. Анда Бөекбритания, Франция, Пруссия, Нидерландлар, Россия империясе, Австрия, Бельгия, Италия, Бөек Люксембург герцоглыгы катнаша.

Конференция карары буенча,

* Алман берлеге таркалу сәбәпле, Бөек Люксембург герцоглыгы моннан соң берлек составына керми дип табыла;
* элеккечә шәхси уния сыйфатында Оран-Нассау династиясе милке санала;
* Бөек Люксембург герцоглыгы бер якка да кушылмаучы ил дип табыла;
* Пруссия гарнизоны Люксембург кирмәнен калдырып чыгарга тиеш була;
* Бөек Люксембург герцоглыгы территориясендәге барлык хәрби ныгытмалар 16 ел эчендә бетерелергә тиеш дип табыла.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 18 (Ло-Ма). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-351-4

## Сылтамалар
*  Люксембург тарихы

## Моны да карагыз
* 1915 елгы Лондон декларациясе
* Лондон конвенциясе
* Лондон килешүе

## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбританиянең халыкара килешүләре
Төркем:Италиянең халыкара килешүләре
Төркем:Бельгиянең халыкара килешүләре
Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Алманиянең халыкара килешүләре
Төркем:Австриянең халыкара килешүләре
Төркем:Нидерландларның халыкара килешүләре
Төркем:Франциянең халыкара килешүләре
Төркем:1867 ел
Лондон килешүе (1895)

**1895 елгы Лондон килешүе** — Үзәк Азиядә (*[[Памир|Памир өлкәсендә]]*) йогынты сфераларын бүлешү турында Бөекбритания һәм Россия империясе арасында төзелгән килешү.

## Тарих
1895 елның  (*[[11 март]]ында*) Лондонда кул куелган.
1895 елгы Лондон килешүе Әфганстанны ике илнең Азиядәге биләмәләре арасындагы *буфер дәүләт* итеп танучы 1885 елгы  Лондон беркетмәсенең дәвамы булып тора. 
1893-1895 елларда Әфганстан белән Британия Һиндстаны арасында чикләрне билгеләүче Дюранд сызыгы үткәрелә.

Лондон килешүе ике ил арасында чикләрне Зуркүлнең (*Виктория күле*) көнчыгыш читеннән башлап, тау сырты буенча барып, Урта Бил сыртына кадәр сузуны, аннан соң Кызыл Рабат (*Кызылрабат*) торак пунктына һәм Кытай чигенә кадәр җиткерүне күз алдында тота.

Килешүче илләр бүленү сызыгының ике ягына да (*[[Бөекбритания]] [[төньяк]]ка, [[Россия империясе]] [[көньяк]]ка*) үзләренең сәяси контролен һәм йогынтысын җәелдермәскә килешәләр.

Россия империясе протектораты булган Бохара ханлыгы 1878 елда Амудәрья елгасыннан көньяктарак басып алган Әфганстан җирләрен, Әфганстан Пәнҗ елгасының уң як ярындагы 1883 елда басып алган җирләрне кайтарып бирергә тиеш була.

Бөекбритания Әфганстанга, хәрби ныгытмалар төземәү шарты белән, Кытай белән тоташтыручы Вахан коридорын кайтарып бирергә тиеш була.

1895 елгы Лондон килешүе Үзәк Азиядә көньякка таба Россия империясенең, төньякка таба Бөекбританиянең йогынты сферасы көчәюен чикли. Ике ил арасында сугыш чыгу ихтималын киметә, Әфганстанның бәйсезлеген ныгыта.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 18 (Ло-Ма). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-351-4

## Әдәбият
# Report on the proceedings of the Pamirs Boundary Comission 1896. Calcutta, 1897.
# Мартенс Ф.Ф. Собрание трактатов и конвенций, заключенных Россиею с иностранными державами. Т. 12. СПб., 1898.
# Сборник договоров России с другими государствами, 1856-1917. М., 1952.
# Халфин Н.А. Присоединение Средней Азии к России (60-90-е гг. XIX в.). М., 1965.
# Morgan G. Anglo-Russian rivalry in centrl Asia, 1810-1895. L., 1981.
# Постников А.В. Схватка на «Крыше Мира»: политика, разведчики, географы в борьбе за Памир в XIX в. М., 2005.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* 1915 елгы Лондон декларациясе
* Лондон конвенциясе
* Лондон килешүе

## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбританиянең халыкара килешүләре
Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:1895 ел
Лондон конвенциясе

**Лондон конвенциясе** — Бөекбритания башкаласы Лондонда төрле елларда төрле илләр вәкилләре тарафыннан имзаланган  халыкара килешүләр.
* 1793 елгы Лондон конвенциясе — Бөекбритания белән Россия империясенең инкыйлаби Франциягә каршы бергәләп хәрәкәт итү турында килешүе.
* 1827 елгы Лондон конвенциясе — Бөекбритания, Россия империясе, Франциянең Госманлы империясе һәм греклар арасында арадашчы булу турында килешүе.
* 1831 елгы Лондон килешүе — Нидерландлар кыйраллыгын бүлү, Бельгия кыйраллыгының статусы һәм чикләре, Бөек Люксембург герцоглыгы статусы турында килешү.
* 1840 елгы Лондон конвенциясе — Госманлы империясе, Россия империясе, Европа дәүләтләре белән Кара диңгез бугазлары статусын билгеләүче килешү.
* 1841 елгы Лондон конвенциясе — Госманлы империясе, Россия империясе, Европа дәүләтләре белән Кара диңгез бугазлары статусын билгеләүче килешү.
* 1854 елгы Лондон килешүе — Бөекбритания, Госманлы империясе һәм Франциянең Россия империясенә каршы һөҗүм итү һәм саклану берлеге төзү турында килешүе.
* 1867 елгы Лондон килешүе — Люксембург мәсьәләсен дипломатик юл белән чишүгә юнәлтелгән килешү.
* 1871 елгы Лондон конвенциясе — Госманлы империясе, Россия империясе, Европа дәүләтләре белән Кара диңгез бугазлары статусын билгеләүче килешү.
* 1885 елгы Лондон беркетмәсе — Бөекбритания белән Россия империясе арасында Әфганстанның төньяк чикләрен билгеләү буенча килешү.
* 1895 елгы Лондон килешүе — Үзәк Азиядә (Памир өлкәсендә) йогынты сфераларын бүлешү турында Бөекбритания һәм Россия империясе арасында төзелгән килешү.
* 1896 елгы Лондон конвенциясе — Бөекбритания белән Франция арасында Һинд-Кытайда йогынтыны бүлешү турында халыкара килешү.
* 1915 елгы Лондон декларациясе —  Антанта илләренең 1914-1918 еллардагы Беренче бөтендөнья сугышы барышындагы килешүе.
* 1915 елгы Лондон килешүе —  Бөекбритания, Россия империясе, Франциянең Италияне Антанта ягыннан Беренче бөтендөнья сугышына катнаштыру турында яшерен килешүе.
Лондон килешүе (1831)

**1831 елгы Лондон килешүе**, *башка исеме* **24 маддә килешүе** — бер яктан, Австрия, Бөекбритания, Пруссия, Россия империясе, Франция, икенче яктан Бельгия вәкилләре тарафыннан Нидерландлар   бүлү, Бельгия кыйраллыгының статусы һәм чикләре, Бөек Люксембург герцоглыгы статусы турында килешү. 1830 елгы Бельгия инкыйлабы җиңгәннән соң төзелә.

## Тарих
1831 елның 15 ноябрендә Лондонда кул куелган.
* Австрия, Пруссия, Россия империясенең каршы килүенә карамастан, Бөекбритания белән Франция сөйләшүләрдә катнашучыларның Бельгия кыйраллыгының бәйсезлеген тануына ирешәләр (*7нче маддәдә язып куела*).
* Европа илләре Бельгия кыйраллыгыннан бер якка да кушылмау сәясәте алып баруны һәм Нидерландлар кыйраллыгының дәүләт бурычының 16/31 өлешен өстенә алуын таләп итәләр.
* Нидерландлар кыйралы Вилһельм I нең шәхси униясе булган Бөек Люксембург герцоглыгы территориясе бүленергә тиеш дип табыла: француз телле халык күбрәк булган көнбатыш өлеше Бельгия кыйраллыгына бирелә; көнчыгыш өлеше Нидерландлар кыйраллыгында кала. Люксембургның Бельгия кыйраллыгына бирелгән өлеше өчен компенсация сыйфатында, Лимбургның зур өлеше, Маастрихт, Венло һәм Шельда елгасы тамагы Нидерландлар кыйраллыгы кул астында кала.
* Сөйләшүләрдә катнашкан Европа илләре 1831 елгы Лондон килешүенең гарантлары булырга вәгъдә итә, Нидерландлар кыйраллыгыннан Бельгияне тануны (*25 маддә*), Бельгия-Нидерландлар килешүе төзүне таләп итә.
* Килешүнең 8-12 маддәләре Бельгиягә Бельгия һәм Нидерландлар аркылы агучы елгалардан файдалану хокукы бирә һәм су ресурсларыннан файдалануның шартларын игълан итә.
* 15 маддә Антверпен портының статусы бары тик сәүдә порты гына була алуын беркетә.

Австрия, Бөекбритания, Пруссия, Россия империясе, Франция, Бельгия 1831 елның 15 декабрендә тагын бер Лондон килешүе имзалый. Әлеге килешү шартлары буенча, 1810-1820 елларда Европа илләре акчасына Бельгия- Франция чикләрендә төзелгән кирмәннәр (*Сенен, Ат, Монс, Филипвиль, Мариенбург*) җимерелергә тиеш була.

Нидерландлар кыйралы Лондон килешүе шартларын танудан баш тарта, гаскәр ярдәмендә Антверпен портын үз кулында калдырмакчы була. Хәрби бәрелештә Бельгия ягында Бөекбритания һәм Франция катнаша, нәтиҗәдә, Нидерландлар кыйраллыгы Бельгия бәйсезлеген танырга һәм аның белән 1833 елның 21 маенда килешү төзергә мәҗбүр була. Нидерландлар кыйралы Вилһельм I 1839 елның мартында гына Лондон килешүе шартларын тулысынча таный.

1839 елның 19 апрелендә Лондонда яңа килешү имзалана. Яңа килешү 1831 елгы Лондон килешүенең барлык маддәләрен эченә ала. Бельгиянең бурычын киметү, Люксембург белән Лимбургның 1815-1866 еллардагы Алман берлегенә керүен танучы маддәләр өстәлә.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 18 (Ло-Ма). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-351-4

## Сылтамалар
* State Papers: Netherlands

## Моны да карагыз
* 1915 елгы Лондон декларациясе
* Лондон конвенциясе
* Лондон килешүе

## Искәрмәләр

Төркем:Австриянең халыкара килешүләре
Төркем:Бөекбританиянең халыкара килешүләре
Төркем:Алманиянең халыкара килешүләре
Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Франциянең халыкара килешүләре
Төркем:Бельгиянең халыкара килешүләре
Төркем:1831 ел
Арсланов

**Арсланов** — фамилия. Гомумтөрки «арыслан» («*соргылт хайван, ярсу җанвар*») сүзеннән алынган кеше исеме ― Арсланнан ясалган.

* **[[Айрат Арсланов]]**
** Айрат Арсланов (1967) — Камал театры артисты.
** Айрат Гәрәй улы Арсланов (1928-2010) — нәфис сүз остасы.
* Әнвәр Арсланов (1941) — техник фәннәр докторы.
* Бикмөхәммәт Арсланов (''Арысланов'') (1881-19*??*) — сәяси золым корбаны.
* Гали (''Мөхәммәтгали'') Арсланов (1947) — сәнгать фәннәре докторы.
* Госман Арсланов (1897-1941) — театр рәссамы.
* Илдар Арсланов (1947―2021), пианист, концертмейстер. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2018). Нури Арслановның улы.
* Кинҗә Арсланов  (1723-1774) — Пугачев көрәштәше, старшина, абыз, «баш полковник».
* Леонид Арсланов (1932) — татар теле галиме (*Алабуга*).
* Марат Арсланов (1944) — математик, академик.
* Мөхәммәт Арсланов (1910-2001) — рәссам (*Уфа*).
* Нури Арсланов (1912-1991) — шагыйрь.
* Разак Арсланов (1925-2008) ― Бөек Ватан сугышы ветераны,
* Раил Арсланов (*Хижина Музыканта*, 1995), музыкант, җырлар авторы һәм блогер.
* Рифхәт Арсланов (1946) — театр рәссамы (*Уфа*). М. Н. Арслановның улы.
* Сергей Арсланов (1964), Үзбәкстан футболчысы, тренеры.
* Тимер Арслан (''Арсланов'') (1915-1980) — шагыйрь.
* Хәлил Арсланов (1964), россияле хәрби башлык, генерал-полковник (2017).
----
;Арсланова
## Моны да карагыз
* Арслан
## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Габделкадыйр Әлҗәзаири

**Габелкадыйр** (Габделкадыйр бин Мөхетдин әл-Җәзаири, , , Мөгаскәр — , Димәшкъ) — гарәп әмире, Әлҗәзаирнең милли каһарманы, дин белгече, суфый, галим, оратор һәм шагыйрь. Франсуз колонизаторларына каршы булган 1832-1847 еллардагы баш күтәрүнең җитәкчесе. Габделкадыйр җитәкчелегендәге кабиләләр, франсузларны берничә сугышта җиңеп, 1832 елда көнбатыш Әлҗәзаирдә әмирлек булдырганнар. Баш күтәрү бастырылганнан соң әсирлеккә алынган.

## Искәрмәләр
Габдулла әт-Тәгыйши

**Габдулла әт-Тәгыйши** (, 184?-) - сәясәт һәм дин эшлеклсе. 1885 елгы Судандагы мәһдичеләр күтәрелеше җитәкчесе. 1896-1898 елларда инглизләргә каршы суданлылар каршылыгы җитәкчесе булган. Сугышта җиңелгәннән соң партизанлык хәрәкәтен җитәкләгән.
Габдулла ибне Хөсәен

**Габдулла ибне Хөсәен** (1882, Мәккә — , Иерусалим), Трансиордания (Үрдүн аръягы) әмире (1921 елдан), Үрдүн кыйралы (1946-1951). Инглиз яклы сәясәтне алып барган. Фәләстыйн террорчыл оешмасы әгъзасы тарафыннан үтерелгән.
Эмил Абдерһальден

**Эмил Абдерһальден** (; , Оберуцвил — , Сүрих) — Швейцария биохимигы, ССРБ ФА чит ил әгъза-мөхбире (1925). 1904-1945 елларда Алманиядә эшләгән. Аксымнарның төзелешен һәм функцияләрен өйрәнгән.  Э. Фишер белән бергә 19 тән полипептидны синтезлаган (1916).
## Искәрмәләр
Baqçasaray xan sarayı

**Baqçasaray xan sarayı** yäki **Xansaray** (qırımtatarça *Han Saray*, ukrainça Ханський палац в Бахчисараї) - Qırım xannarınıñ elekke sarayı. Bötendönya tarixı häm mädäniät ähämiätlegeneñ häykäle.

Dönyada berdänber saqlanğan qırımtatar saray miğmäriäteneñ ürnäge.

Baqçasaray xan sarayı Baqçasaray tarixi-mädäni tıyulığına kerä. Saray eçendä qırımtatar tarixı häm mädäniät muzeye, qoral kürgäzmäse häm sänğät muzeye urnaşqan.

Saray kompleksı 4,3 ga bili, elek 18 ga täşkil itkän.

Saray Çirek-Su (qır.tat. *Çürük-Su*) yılğasınıñ sul yarında urnaşqan. Saray kompleksına saray mäydanı, baş korpus, xäräm, xan aşxanäse, at abzarı, kitapxanä, laçın manarası, xan mäçete, farsı baqçası, xan ziratı, Dilärä Bikeç törbäse, Tönyaq häm Könyaq törbälär, rotonda, "Sarı-Güzäl" munçası, yar buyı uramı öç küper belän, Yekaterina miläse, baqçalar.

Saraynıñ miğmäriät stile XVI-XVII ğasır Ğosmanlı miğmariäteneñ ğädätlären däwam itterä. Miğmariätneñ töp fikere - ocmax baqçasın Cirdä ğämälgä aşıru.

Saray eçendä küp çäçäklär, fontannar bar. Bar binalar bizälgän.

Federal' ähämiättäge Mädäni miras obyektı.

## Saray tarixı

Baqçasarayda xan sarayın tözegängä qädär, Qırım xannarı baş yortı Aşlama-Dere üzänendä urnaşqan bulğan.

XVI ğasır başında Säxib I Gäräy idärä itkän çorda Baqçasaray şähäre salınğan häm yaña saray tözelä başlağan.

Zur Xan mäçete häm Sarı-Güzäl munçaları 1532 yılda tözelgän. 1503  yılda iske Timer Qapqa (*Demir Qapı*) salınğan.

Däwlät I Gäräy xan törbäsen, İsläm III Gäräy cıyılış zalın häm tağı ber törbä,  Qaplan I Gäräy Altın fontan, Arıslan Gäräy mädräsä, Qırım Gäräy "Yäşlär fontanı"n tözi.

1736 yılda Rusiä Qırım xanlığına qarşı suğışında feldmarşal Minix Baqçasaraynı basıp ala häm saraynı yandıra. Saray zur zıyan kürä häm yañadan tözelä.

1786 yılda Rusiä Qırım xanlığın yawlap ala, 1787 yıl Yekaterina II kilgänenä Potemkin saraynı tözätergä tırışa. Yekaterina miläse urnaştırıla, qayber häykällär küçerelä.

2015 yıldan Federal' ähämiättäge Mädäni miras isemlegenä kerä.

## Sıltamalar
* 
* 
* 
* 
* 
* Карта Бахчисарая 
* Бахчисарай путеводитель 1979 
* Официальный сайт Ханского дворца
* Достопримечательности Бахчисарая 

Төркем:Кырым
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Архитектура тарихы
Төркем:Мәчетләр
Габдерахман I

**Габдерахман I** (*Габдерахман әд-Дәхил*, , 731 — , Куртубә) — Куртубә (Кордова) әмире (756 елдан), Пиреней ярымутравындагы гарәп әмирлеге һәм Куртубә өмәвиләре династиясенә нигез салучы. Үзәкләштерү сәясәтен алып барып, эчке низагларга каршы көрәшкән, кабиләләр гыйсъяннарын рәхимсез рәвештә бастырган.

## Искәрмәләр
Габдерахман II

**Габдерахман II** (792, Куртубә — , Толедо) —  Габдерахман Iнең торыны, Куртубә әмире (822-852). Фән һәм сәнгатьнең химаячесе буларак билгеле булган.
Габдерахман III

**Габдерахман III** (, Куртубә — ) — Куртубә әмире (912 елдан), хәлифәсе (929 елдан). Көнчыгыш Европа чыгышлы коллардан гвардия төзегән. Җирле феодаллар белән көрәшеп әмирлекнең бердәмлеген торгызган. Толедо шәһәрен (Испания), Мәгърипнең бер өлешен үзенә буйсындырган; Урта диңгездә иң көчле флот булдырган. Габдерахман III хакимлек иткән чор — Куртубә Өмәвиләренең чәчәк аткан чоры булып санала.

## Искәрмәләр
Габдешуг

**Габдешуг** (? — 1318) — Сүрия язучысы, дин белгече, Нусабия (Нисбис) митрополиты. Изге язуның Сүрия библиографиясен, грек һәм сүрия чыгышлы чиркәү аталары әсәрләренең библиографиясен төзегән. «Энҗе», « җәннәте» дини-фәлсәфи әсәрләре авторы.
## Искәрмәләр