open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тәхте-Сөләйман

**Тәхте Сөлейман** (Фарсы телендә: *تخت* *سلیمان*) — Иранның төньяк-көнбатышында (Көнбатыш Азәрбайҗан провинциясе) Текаб шәһәре янында су тулган борынгы вулкан кальдерасы тирәли Сасанидлар эпохасы хәрабәләр төркеме. 2003 елда ЮНЕСКО тарафыннан Бөтендөнья мирас һәйкәле булып игълан ителгән булган.
Сасанидлар чорында Зәрдөштлек диненең иң әһәмиятле гыйбадәтханәләре комплексларының берсе - бөек **Адур-Гушнасп** уты, ул Сасанид Иранының хәрби катламы "артештар"ны яклаган. Утка табынуны гыйбадәтханәнең вулкан активлыгы районында булуы алдан урынлы иткән. Комплекс составына шулай ук Ардвисура Анахита Алиһәсе гыйбадәтханәсе кергән.
Гарәпләр яулап алуыннан соң гыйбадәтханәнең исеме «Сөләйман тәхетенә» алыштырылган булган (хәзерге атама). Вулканик күл сулары астында патша һәм пәйгамбәр Сөләйман җеннәрне бикләве турында матур риваять буенча, мөселманнар карашы буенча, мәҗүси изге урынын тулысынча җимерүдән саклап калган. Ильханнар бу урында шәһәрдән чит резиденцияләрнең берсен төзегәннәр.

## Галерея

Takhte Soleyman.jpg
Takht-e-soleiman-2.jpg|
Takht-e-soleiman-3.jpg|
Takht-e-soleiman-4.jpg|
Takht-e-soleiman-5.jpg|
Darvaze takht.JPG|Тәхте Сөләйман капкалары хәрабәләре


## Шулай ук карарга мөмкин
* :ru:Города древнего Ближнего Востока
* :ru:Дербент — другая крепость Сасанидов согласно Всемирному наследию
* :ru:Персидская архитектура
* :ru:Категория:Замки Ирана
* :ru:Государство Сасанидов

## Сылтамалар
* Техте-Солейман на сайте Всемирного наследия
* 

Төркем:Зәрдөштлек
Хатиб

**Хати́б** ( — *үгетләүче, нотык тотучы*) — җомга намазын уздыручы мөселман рухание, хотбә укучы имам.

Хатиб ― җомгада һәм дини бәйрәмнәрдә укыла торган намазларда, мәчеткә гыйбадәткә килгән мөселманнарга мөрәҗәгать итеп, вәгазь (хотбә) сөйләүче имам. Имам-хатиб хотбәне минбәргә менеп, аның өченче баскычына басып, гарәп һәм үз туган телендә укый. Минбәр, гадәттә, Мәккә ягына карап торучы михрабның уң ягында урнаша. Хатиб башка кешеләр әзерләгән (*эшкәрткән*) әзер хотбәләрдән дә файдалана ала (мәсәлән, никах хотбәсеннән).
## Тарих
Урта гасырларда хотбә, нигездә, Аллаһыдан хәлифә яки патшаларга, ханнарга сәламәтлек сорап укыла торган дога булган. Гаскәргә җиңү сорап, халыкны корылык, ачлык кебек афәтләрдән имин итүне сорап хотбә укылган. 
 
## Хотбә
Гадәттә, хотбә 5 өлештән тора: 
* Аллаһны мактау, 
* Мөхәммәд пәйгамбәр, хәлифәләр рухына дога кылу,
* Аллаһның берлеген раслау, 
* вәгазь 
* мөселманнар исәнлегенә дога кылу
Хотбәнең состав өлеше булган вәгазь (үгет, нәсихәт, өйрәтү) мәчеткә гыйбадәткә килгән мөселманнарның туган телендә сөйләнә һәм, дин таләбе буенча,  фәкать дингә, дини йолаларга бәйләнешле мәсьәләләргә кагылырга тиеш.

Җомга намазы хотбәсеннән башка, имам-хатиб Ураза һәм Корбан бәйрәмнәрендә дә махсус хотбәләр укый . 

## Искәрмәләр


## Әдәбият
*   Хатиб. // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. 
* Хотбә. // Ислам. Белешмә―сүзлек (*төзүчесе* Заһид Шәфигый) ― К.: ТКН, 1990, 152нче бит. ISBN 5-298-00949-2. 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре
Җәбәлия

**Җәбәлия** яки Таш Кыя Гөмбәзе, шулай ук Габри Гөмбәзе буларак мәгълүм,  Иранда, Керманда урнашкан.  Гөмбәз, Иранда тарихи әһәмияткә ия урын, таш һәм кирпечтән төзелгән булган, гәрчә бина таштан һәм гипстан һәм аның архитектур эффектлары Сассанид периодыннан илһамланган булган. Ул Иранда Ислам килүнең беренче унъеллыкларында төзекләндерелгән булган. Аның үзәге -дә урнашкан һәм ул диңгез дәрәҗәсеннән  1768 метр биеклектә урнашкан.
Ул сигезпочмак корылышлы һәм эчендә тулысынча буш, шактый яссы гөмбәз белән таҗланган өч катны кертә. Ул безнең эраның 2-енче меңьеллыкка кадәр даталанырга һәм Зәрдөштлек бинасы булырга мөмкин булган һәм гади кирпечтән түгел, ә таштан төзелгән булуы өчен мәшһүр.
## Искәрмәләр

Төркем:Иран һәйкәлләре
Тамара Халитова

**Тамара Халитова**, Тамара Сөләйман кызы Халитова (*[[1947 ел]]ның [[7 апрель|7 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Иске Минзәләбаш]] ― [[2022 ел]]ның [[28 июнь|28 июне]], [[РФ]], [[ТР]], [[Әлмәт]]*) ― мәдәният эшлеклесе, 1995―2002 елларда Әлмәт татар дәүләт драма театры директоры, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1998), Дамир Сираҗиев исемендәге премия лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1947 елның 7 апрелендә Татарстан АССР Сарман районы Иске Минзәләбаш авылында туган. Иске Минзәләбаш урта мәктәбен, «математика укытучысы» белгечлеге буенча Казан дәүләт педагогика институтын тәмамлаган.

Югары уку йортын тәмамлагач, бер ел Сарман районы Рангазар, өч ел Иске Минзәләбаш, ун ел Җәлил, бер ел Әлмәт районы Түбән Мактама мәктәпләрендә математика фәненнән укыта. 1981 елдан башлап унбер ел Әлмәт радиоприбор заводында инженер, үзәк исәпләү лабораториясе мөдире, кадрлар бүлеге мөдире булып эшли . 

1992 елдан мәдәният өлкәсендә: 1992―-1995 елларда Әлмәт районы Үзәкләштерелгән китапханәләр системасы директоры, 1993―1995 елларда Әлмәт районы һәм шәһәре мәдәният идарәсе башлыгы урынбасары, туган якны өйрәнү музее җитәкчесе була.

1995 елның декабрь аеннан 2002 елга хәтле – Әлмәт татар дәүләт драма театры директоры .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1998 – Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
* Дамир Сираҗиев премиясе

## Гаиләсе
Ике улы: берсе Ренат (Мусин, 1979 елгы) .

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* Халитова Тамара Сөләйман кызы. // Сарман районы энциклопедиясе (төзүче-мөхәррире Дамир Гарифуллин). 1нче китап. Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2000, 194нче бит.

## Сылтамалар

* Әлмәт театрының элеккеге директоры Тамара Халитова вафат. Татар-информ, 29.06.2022
* В Альметьевске ушла из жизни заслуженный работник. Альметьевск Life ВКонтакте
* *Лейсан Сулейманова*. В Альметьевске ушла из жизни заслуженный работник культуры РТ. ЮВТ24, 28.06.2022

## Моны да карагыз

Төркем:Укытучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Театр директорлары
Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Чак-Чак авылында Зәрдөштлек гыйбадәтханәсе

**Чак-Чак авылында Зәрдөштлек гыйбадәтханәсе** (Фарсы телендә: چک‌چک) – Иранда баш Зәрдөштлек изге урыннарның берсе. Атәшпәрәстләр шулай ук Пиресабз дип атаган бу изге урын Йәзд провинциясендә, Ордоган шәһрестанында урнашкан.
## Тарихы
Дин әһелләре һәм тарихчылар гыйбадәтханә килеп чыгу тарихына төрле карашларга ия, чөнки ул нәкъ тауның уртасында төзелгән.
Атәшпәрсәтләр ышанулары буенча, гыйбадәтханә Сасанидларның соңгы патшасы Йәздегерд III-нең кызы Никбану сыену тапкан урында урнашкан. Гарәп гаскәре куып барып, Никбану яклау өчен Ахурамазда Илаһына яклау турында дога белән мөрәҗәгать итә башлаган. Аның догасына җавап итеп тау тартып ачылган һәм аны яшергән.
Чак-чак гыйбадәтханәсендә манзара булып чишмә тора, аның тамчылары риваять буенча Никбану турында искә алу күз яшьләре дип санала. "Чәк-чәк" атамасы тау токымыннан тамучы су тавышыннан барлыкка килгән дигән караш бар.
Чишмә янында Никбануның элеккеге таяну таягы дип аталган агач бар.
## Гыйбадәтханә
Чак-Чак изге урыны баскычлы биш катлы конструкциягә ия гыйбадәтханәдән һәм башка биналардан тора.
Гыйбадәтханәгә керүне әхәмәнидләр эпохасының сугышчылары сурәтләре белән тимер ишекләр яба. Гыйбадәтханә идәне мәрмәрдән ясалган. Мичнең уртасында даими рәвештә ут яна. Гыйбадәтханәнең эчке янында дини сәфәр кылучылар өчен кулланган башка биналар урнашкан.
## Ел саен бәйрәм
Ел саен 14-енче июненнән 18-енче июненә кадәр (хордадның 24-28-е) Ираннан һәм башка илләрдән атәшпәрәстләр гыйбадәтханәгә киләләр һәм Мехраган церемониясен башкару өчен бергә җыелалар.
Бу көннәрдә гыйбадәтханәгә йөрүчеләр шаян җырлар җырлыйлар һәм дога кылалар. Үзләренең догаларында атәшпәрәстләр дошман йөзе каршында дәрәҗәсен саклап калган һәм Ахура Мазда ярдәме белән дошманнардан тауларда сыену тапкан кешеләрне искә алалар..
Дога башкарудан кала дини сәфәр кылучылар табигать һәм матур манзаралар белән ләззәтләнә.
Бу көннәрдә дини сәфәр кылу атәшпәрәстләр өчен шулкадәр әһәмиятле санала ки, кайберәүләр аны атәшпәрәст хаҗы дип атыйлар.

## Фотолар галереясы

File:Wiki Loves Monuments 2018 Iran - Yazd - Chak Chak-1.jpg|Иран - Йәзд - Чәк - Чәк
File:Wiki Loves Monuments 2018 Iran - Yazd - Chak Chak-2.jpg|Иран - Йәзд - Чәк - Чәк
File:Wiki Loves Monuments 2018 Iran - Yazd - Chak Chak-3.jpg|Иран - Йәзд - Чәк - Чәк
File:Wiki Loves Monuments 2018 Iran - Yazd - Chak Chak-4.jpg|Иран - Йәзд - Чәк - Чәк
File:Chak Chak - inside shrine.jpg|Иран - Йәзд - Чәк - Чәк
File:Incense in Chak Chak.jpg|Иран - Йәзд - Чәк - Чәк
File:Zoroastrian temple doors opening.jpg|Иран - Йәзд - Чәк - Чәк


## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
* Зәрдөшт Кәгъбәсе
## Сылтамалар
http://www.aparat.com/v/CoKDr/زیارتگاه_زرتشتیان_جهان-_چک_چک 
Төркем:Зәрдөштлек
Йазукайя

**Йазукайя** (классик мандей телендә:ࡉࡀࡆࡅࡒࡀࡉࡉࡀ, транслитерация: Iazuqaiia) Мандейлар тарафыннан Мандеизм үзәк дини тексты *[[Гинза Рабба]]*да искә алынган дини төркем.
Йазукайя Хак Гинзаның 3 һәм 9.1 китапларында искә алынган.

## Идентиклык
Шапира (2004) Йазукайяларны Сасанид Империясенең атәшпәрәстләре белән идентификацияли. Йазукайя *Гинза Рабба*да типик рәвештә "утка табынучылар" дип тасвирланган (*шулай ук карагыз* Атар). Алар шулай ук Митрага аллюзия Шамиш белән ассоциацияләнә. Илләмәгәр, кайбер өзекләрдә алар христиан хасиятләргә ия дип язылган, шул ук вакытта башка өзекләрдә яһүдиләр йазукайядан килеп чыккан дип искә алына. Шапира мандей дине тарафдарлары атәшпәрәст йогынтысы кими башлагач, йазукайяны христианнар белән ассоциацияләгән дип фараз итә.

## Этимология
Шапира (2004) төшенчә өчен Ирани этимологиясен тәкъдим итә:

* *Иазвакаииа (*yaz-wak) 'табыну сөйләме'
* *Иаздвакаииа (*yazd-wak) 'Ходай[лар] сөйләме'. Мөмкин булган юрамалар: *Иаздакаииа < *yazd[a]k 'Ходайга карый торган' яки *Иаззодаииа (*yaz[d]-zad) 'Ходай[лар]дан туган', һ.б.)

## Искәрмәләр

Төркем:Мандеизм
Төркем:Сасанилар дәүләтендә дин
Йәздтә дахма

**Дәшмәү манаралары** яки **атәпәрәстләрнең дахмасы** (фарсы телендә: دخمه زرتشتیان, дахме-е зартоштиян) — Йәзд шәһәреннән 15 километр көньяк-көнчыгышта ике күрше калкулыкта урнашкан ике манара.

## Максаты

Атәшпәрәстләр өстән дәшмәү манарасында үләксә ашаучы кошлар ашар өчен үлгәннәрне салганнар. Шуннан соң сөякләрне манаралар эчендә чокырларга ташлаганнар, анда яңгыр тукыма калдыкларын юып төшергән булган. Атәшпәрәстләр ышанулары буенча үлгәннәрнең "пычрак" тукымасы җирне "пычратмасын" өчен бары тик чистартылган сөякләрне күмәргә рөхсәт ителгән.

## Сылтамалар
* پرواز بابادك‌ها بر فراز دخمه یزد

Төркем:Зәрдөштлек
Мона Лиза

**Мона Лиза**, яки **Джоконда** () — танылган Италия рәссамы Леонардо да Винчи картинасы. 1503 елда ясалган. 

1962 елда 100 миллион долларга иминләштерелгән бу эш, заманына күрә билгеле булган иң югары бәягә иминләштерелгән кыйммәт булып Гиннесның Рекордлар китабына кергән. 2017 елда рәсемнең страховкалау бәясе 800 миллион долларга җиткән. Ясалуының төгәл датасы билгеле түгел (кайбер чыганаклар буенча, ул 1503-1505 арасында ясалган). Хәзер Лувр музеенда саклана.

## Искәрмәләр

Төркем:Мона Лиза
Дһуни

**Дһуни** Һинд дине, Буддачылык, Җәйничелек, һ.б кебек Һиндстан килеп чыгышлы диннәрдә җирдә ярык буларак чагылган изге урын. Бу ярык йони яки хатын-кыз вульвасы һәм генератив органы эмблемасы булып тора. Шулай итеп дһуни Шактига багышланган табыну урынын чагылдыра.

**Дһуни (яки дһунга)** ул шулай ук Һиндстан ашамлыклар әзерләвендә әзерләп бетергән ашамлыкка төтенләнүче ташкүмерне урнаштыру процессын тасвирлау өчен кулланылган төшенчә.

## Дһунины ихтирамлау
Дһуни янында утыру "берәүнең вибрацияләрен чистарта" һәм физик һәм әхлакый сәламәтлеккә файдалы йогынтыга ия дип ышаныла.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Хома (ритуал)
*Дһупа

## Искәрмәләр

2. Kapilnath, Shri. *[https://web.archive.org/web/20060718093934/http://www.mahendranath.org/~kapil/dhuni.html Awakening the Nath Dhuni: Tantric Guidelines for Perfect Pyromania]*

## Тышкы сылтамалар
*Shirdi Sai Baba Dhuni
*https://goodkorma.com/2017/03/09/up-in-smoke/

Төркем:Һинд дине
Төркем:Буддизм
Төркем:Җәйничелек
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Төркем:Ширдидан Саи Баба
Халитова

**Халитова** ― фамилия.
* Әшрәф Халитова (*Әшрәф Синяева*, 1892―1925), беренче татар артисткаларының берсе.
* Зөмәррә Халитова (1926―), тәрҗемәче, журналист,  К. Тумашева кызы, Н. Халитовның әнисе.
* Ләлә Халитова (*Ләлә Кузнецова*, 1946), фоторәссам
* Мәрзия Халитова (*Мәрзия Миңлебаева*, 1911―2000), Камал театры актрисасы, ТАССР халык артисты (1970).
* Сәмәрә Халитова (1960), укытучы, спортчы, гер күтәрү буенча 5 тапкыр дөнья чемпионы.
* Тамара Халитова (1947―2022), 1995―2002 елларда Әлмәт театры директоры, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1998).
----
* **[[Халитов]]**
## Моны да карагыз
* Халитова (Хәлит), авыл.

Төркем:Фамилияләр
Карелия мөселманнары Диния нәзарәте

**Карелия мөселманнары Диния нәзарәте**, *шулай ук* Карелия мөхтәсибәте () ― Карелия мөселманнарын берләштерүче үзәкләштерелгән дини оешма. 2001 елда Петрозаводск, Костомукша, Кондопога мөселман җәмгыятьләрен берләштереп оештырылган.

## Тарих

1999 елда Петрозаводскида россияле мөселман Олег (Мостафа) Стародубцев һәм Ливиядә туып-үскән студент-медик Эль Бардвил Висам Али Мөхәммәд Ибраһим яңа мөселман җәмгыятен оештыра башлый, аңа, нигездә, традицион христиан халыклары (руслар, кареллар, финнар) вәкилләрен һәм шәһәр вузларында белем алучы гарәп студентларын җәлеп итә. 2000 елда оешма Россиянең Европа өлеше мөселманнарының Диния нәзарәте составында теркәлә, аның имам-хатибы итеп Равил Гайнетдин Висам Бардвилны билгели.

2000 елның 15 августында мөселман җәмгыяте Петрозаводскиның шактый дәрәҗәле районында мәчет төзүгә рөхсәт ала. Җир бүлеп бирү Петрозаводск администрациясе архитектура һәм шәһәр төзелеше идарәсе тарафыннан санкцияләнгән. Мәчет төзелеше планнары игълан ителгәннән соң, протестлар дулкыны башланып, төзелеш эшләре туктатыла .

2000 ел ахырына Бардвил Костомукша мөселман җәмгыятен Россиянең Европа өлеше мөселманнарының Диния нәзарәте юрисдикциясенә күчерә һәм 2001 ел башында Кондопогада чеченнарның мөселман җәмгыятен оештыру инициативасы белән чыга һәм аны теркәтүгә ирешә. Шул рәвешле ул республикада үзәкләштерелгән мөселман структурасын теркәү өчен кирәкле база булдыра. Әмма төрки халыкларның мөселман җәмгыятьләре республика нәзарәтеннән аерылып чыгып, 2001 елда Үзәк Диния нәзарәтенә кушыла.

Оешма 2001 елның 3 декабрендә Россия мөфтиләр шурасында рәсми теркәлү уза. Карелия МДН беренче рәисе – Али Висам Бардвил . 2015 елда оешма җыенында рәис итеп Сергей (Габделгазиз) Дятко сайлана.

КР мөселманнары Диния нәзарәте эшчәнлегенең төп юнәлешләре — мәгърифәтчелек, дин тотучыларның тәрбия эше, җәмәгатьчелек белән үзара хезмәттәшлек, милләтара һәм динара мөнәсәбәтләрне консолидацияләү, шулай ук төбәк массакүләм мәгълүмат чаралары белән эшләү.

## Мәчетләр
Петрозаводскида мәчет (*мәчет итеп яраклаштырылган коттедж тибындагы ике катлы шәхси йорт*), Кондопога, Олонец, Костомукша, Сортавала шәһәрләрендә гыйбадәт бүлмәләре эшли. Аларда атна саен җомга намазлары, шулай ук Ураза һәм  Корбан бәйрәмнәрендә гает намазлары, никахлашу йолалары үткәрелә, ритуаль хезмәтләр күрсәтелә.

2011 елда Россия Президенты Дмитрий Медведев РФ Генераль прокуратурасына Петрозаводскидагы мәчет тирәсендәге низагны ачыкларга куша. Президентка мөрәҗәгать белән мәхәллә кешеләре чыккан булган. Алар мөселман өммәтенең шәһәрдә бердәнбер мәчеттән мәхрүм ителүенә борчылу белдергән.

2017 елда Карелия башлыгы Артур Парфенчиков катнашында Петрозаводскиның Вытегорск шоссесы районында Карелиядә беренче мәчеткә (*Ислам мәдәни үзәге*) нигез ташы салу тантанасы уза . Мәчет төзелеше 2019 ел бәяләре белән 75 млн сумга төшә, дип исәпләнгән .

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* *Галина Сапожникова*. «Почему русские принимают ислам?», Комсомольская правда, 20.10.2003

Төркем:Әлифба буенча дини төркемнәр һәм оешмалар
Төркем:Россия ислам оешмалары
Төркем:Карелиядә ислам
Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:2001 елда нигезләнгән дини оешмалар
Бони (халык)

**Бони** (вабони, валангуло) - кушитлар төркеме халкы.  Кения һәм Сомали  Республикаларының чик буе территорияләрендә яши.. Гомуми саны - 9 мең 200 кеше, шуларның 9 меңе Кениядә яши (2010  елга мәгълүматлар)  . Бони&nbsp;- Көнчыгыш Африкадагы борынгы бушменоид халыкларының токымнары (Калиновская, 1999: 105 б.).

## Шөгыльләре
Аучылык һәм балык тоту җирле халыкның төп шөгыле булып тора..  Башка кабиләләр белән үзара бәйләнеш нәтиҗәсендә алар мөгезле эре терлекчелекне үзләштерәләр. Туку,тире эшкәртү, кием тегү һәм торак өчен түбә ясау кебек кәсеп киң таралган. (Бромлей, 1988: 109 б.).

## Мәдәният һәм дин
Бони халкы традицион диннәрнең тарафдарлары булып тора. Ата-бабаларыбыз культы, табигать көчләре, тотемизм  киң таралган. Мәдәнияттә төп урынны фольклор - әкиятләр, мифлар алып тора.  (Калиновская, 1999: 105 б.).

## Искәрмәләр


## Әдәбият

** *Андрианов Б. В.* Население Африки. М.: Наука, 1964, стр. 200
** Африка: энциклопедический справочник / Глав. ред. А. А. Громыко. М.: Советская энциклопедия, 1986, стр. 34 — 35
** *[[:ru:Бромлей,_Юлиан_Владимирович|Бромлей Ю. В.]]* // Народы мира: историко-этнографический справочник / Глав. ред. С. А. Арутюнов. М.: Советская энциклопедия, 1988, стр. 109
** *Калиновская К. П.* Бони // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999, стр. 105
** Bernd Heine: *The Sam Languages. A History of Rendille, Boni and Somali.* In: *Afroasiatic Linguistics* 6(2). 1 — 92, 1978.

## Сылтамалар

* Бони на Ethnologue: Languages of the World'','' *, 15 нче басма.* *SIL International.*
* Бони 
Төркем:Кения халыклары
Төркем:Африка халыклары
Рату

**Рату** — Зәрдөштлек диненең яклаучысы яки сакчысы, Ахура Мазданың сайлаганы. Зәрдөштлек иерарихиясендә рату мобедан мобедтан югарырак тора.
Рату үзенең статусын ут белән сынау узу аша (ордалия) исбатлый. Рату дини тәгълимат сорауларында ялганны хакыйкатьтән аера һәм гөнаһ кылмаучы дип санала.
Атәшпәрәстләр инануы буенча җирдә соңгы рату булып Шапур II хөкеме вакытында Зәрдөштлек каһине Адарбад Меһраспанд улы (Пәһләви телендә: adurbad i maraspandan) булган. Адарбад берничә хөкем һәм сынау аша узган, аларның берсе вакытында аның күкрәгенә эретелгән бакыр коелган булган. Адарбад Мехраспанд улы «Авеста»ның торгызылуы һәм кодификациясен тәмамлаган һәм еретиклар һәм ялган остазлар өстеннән хөкем башкарган.
## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Хаома

**Хао́ма** (Авеста телендә:*𐬵𐬀𐬊𐬨𐬀‎ haoma*; Пәһләви телендә:*𐭧𐭥𐭬 hōm*; Фарсы телендә: *hōm هوم*) — Борынгы Иран (Зәрдөштлеккә кадәр) диндә илаһилаштырылган эчемлек, шул Илаһны шәхесләндерүче эчемлек һәм аннан ясалган үсемлек. Авестада Хаомага тулаем бер яшт багышланган. Хаоманың бөтен өч чагылышы һичшиксез берлекне хасил итә. Хаома культы борынгы Иран чорына барып тоташа, образ Хаома образы Һиндстанның Ведик культында Һинд Сомасы белән тәңгәллеккә ия. Дини йолалар өчен кулланылган. Зәрдөштлек ритуалының аерылгысыз өлеше булып тора.
Хаома турында тулы мәгълүмат «Авеста»да бар, беренче чиратта «Хаома турында яштта» («Хом-Яшт», «Ясна», 9), хаома эзләре башка Иран традицияләрендә дә табыла. Скифларның һәм сарматларның кимендә бер өлеше почитала Хаоманы олылаган дигән фикер әйтелә. Хаома ясалган үсемлек турында рәт гипотеза булуына карамастан, Хаома үсемлеге турында берәр нәрсә билгеле әйтергә мөмкин түгел. Бирелгән мәгълүмат шулай ук патшалар, каһиннәр, сугышчылар сурәте белән борынгы келәмдә табылган булган, анда кемдер галлюциноген гөмбә буларак идентификацияләнгән гөмбәне тота. Келәмдә ут янында Хаома ритуалы өчен тәкъдим сурәтләнгән булган..
Гәрчә Заратуштра үзе башта аны "чиркандыргыч эчемлек" дип атап хаома куллануның ярсулы каршы торучысы булса да, аның өйрәнчекләре инде бу эчемлекнең культын яңартканнар. Соңрак хаоманы сыгу инде пәйгамбәрнең үзенә карый дип языла.
Авеста буенча хаоманы сыккан беренче кеше Вивахвант булган, аның Йима (Җәмшид) туган. Йима беренче җир патшасы булган һәм үлемлеләрдән Ахура Мазда әңгәмә корган беренчесе булган..
Хәзерге көндә хаома хвойниктан (эфедрадан) ясала һәм эчендә эфедрин бар.

## Атама этимологиясе
Авеста хаомасы һәм санскрит сомасы протоһиндиран «саума»дан (sauma) килеп чыккан.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

Төркем:Зәрдөштлек
Хара Березайти

**Хара Березайти** (*«Югары Хара», «Биек таулар»*, шулай ук *Альборди*) — Авестада искә алынган төньякта мифологик тау сырты.
Авеста Бундахишн тексты буенча Хара Березайтига йолдызлар беркетелгән.. Хара Березайтиның иң югары түбәсе булып Хукайрья (Хугар) тавы саналган.. Тауның түбәсе, риваять буенча, дөнья корылышының үзәге булып тора. Бу караңгылык, авырулар һәм начар һава торышын белмәгән алкышлы урын. Бу тау өстендә Митра Илаһының сыену урыны урнашкан. Гөнаһсызларның җаннары күкләр аша Чинват күпере аша барып җиткән. Бер очы белән күпер шул тауга терәлгән булган..
«Ригведа»ның «Илаһлар күңел ачу урыны» турында гимны юлламасы, фараз ителгәнчә, соңрак һинд һәм аннан бәйсез рәвештә Иран Зәрдөштлек традицияләрендә Меру һәм Хара Березайти тауларында урнашкан Илаһларның шатлыклы сыену урынна тәңгәл килә..
Тау атамасыннан Иранның төньягында Эльбурс тау системасының атамасы һәм Кавказда Эльбурс тавының атамасы килеп чыккан.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Меру
* Чинват күпере
* :ru:Рифейские горы
* :ru:География Авесты
* :ru:Демавенд
* Хай-Бризайл

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Кушти

***Кушти*** (IPAc-en:ˈ|k|uː|ʃ|t|iː шулай ук: ***Кусти***, ***Кошти***) ул атәшпәрәстләр тарафыннан билләрендә киелә торган изге билбау. Седреһ белән бергә атәшпәрәстләрнең ритуаль кием өлеше.

Элек **зоннар** буларак мәгълүм булган кушти, бил тирәли өч мәртәбә уратылып киелә. Ул алда һәм артта икеләтә төендә ике мәртәбә бәйләнә, куштиның очлары артта асылынып торырлык итеп. Кушти 72 нечкә, ак һәм йон җептән эшләнә, алар *[[Авеста]]*ның беренчел литургия тупланмасы *[[Ясна]]*ның 72 бүлеген чагылдыра. Изге җеп өчен Авеста төшенчәсе булып "аивьяонгана" булып тора.  Кусти Пәһләви төшенчә булып тора.
Куштины бәйләү һәм чишү ритуал көненә берничә мәртәбә башкарла һәм *Ниранг-и Кушти* дип атала. Бу ритуал дәвамында шәхес бер урында торган килеш калрырга һәм берәү белән дә сөйләшмәскә тиеш. Әгәр дә шәхес сөйләшсә, ритуал яңадан башланган булачак.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Йагйопавит, Ведик Һинд диненең изге бавы
*Иззе-клотһ, апач асаба Америка кабиләсенең изге шнуры
*Зуннар, мөселман булмаганнарны аеру өчен киелгән урта гасыр билбавы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*The Kushti ritual

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Иранда дин
Картир

**Картир** (шулай ук *Кирдэр*; Пәһләви телендә: 𐭪𐭫𐭲𐭩𐭫) — Зәрдөштлек каһине, Сасанидлар тарихының иң әһәмиятле персонажларының берсе, тарих аренасында Шапур I вакытында пәйда була, аннан инде шактый олы яшендә шаһиншаһ Нарс вакытында юк була (293 елдан соң). Шапур вакытында ук ул Тансар кебек *[[Хирбад|эрбад]]* титулын йөрткән, һәм Шапурга аның рим кампанияләрендә юлдаш булган һәм бөтен булган илләрдә *«изге утларны оештырган һәм аларга хезмәт итәргә каһиннәрне билгеләгән».* Эрбад Картир шулай аталган «Зәрдөшт Кәгъбәсе»ндә (260-ынчы еллар башы) Шапур язмасында искә алына, гәрчә соңгыларның берсе булып. Картир үзе исә, үзенең Шапур I-не тасвирлаучы рельеф янында кисеп ясаган язмасында, патшаларның патшасы Шапур аны *«бөтен ил буенча — барлык каһиннәрнең иң куәтле хөкемдары» итеп билгәләгән дип игълан итә. 
Картир патшалар сыман язмаларны кисеп ясаган - Сасанид Ираны өчен генә түгел уникаль очрак. *«Мин, Картир,* — дип кисеп ясалган „Зәрдөшт Кәгъбәсендә“, — *шул вакытта патшалар һәм хөкемдарлар ярдәме белән күп утларны (ягъни ут гыйбадәтханәләрен) һәм магларны дәүләт язмаларына керттем. Һәм минем өчен дәүләт язмаларында һәм карарларында үз исемемә бөек ихтирам язылган булган.  мин патшалар патшасы Шапур вакытында „Картир, магупат һәм херпат“ дип аталган, ә Шапур уллары патшалар патшасы Хормизд вакытында һәм патшалар патшасы Варахран вакытында „Картир, Ормазд магупаты“ дип аталган, ә Варахран улы, патшаларның патшасы, Варахран вакытында „Картир, Варахран җаны сакчысы, Ормазд магупаты“ дип аталган Картир булдым . Тора-бара Картир барлык каһиннәрнең башы һәм дәүләтнең иң югары каһине булган һәм кулларында гаять зур гыйбадәтханә байлыкларын һәм җирләрен туплаган.
Картир гыйсъяниларча гамәл кылган. 
Үзен үзе ул югары бәяләгән: *«яхшылыкны сайлаган, һәм тайпылмыйча яхшылык юлыннан барган <…>*ның фани тәне *дан һәм чәчәк атуга ирешәчәк, ә аның җаны хаклыкка ирешәчәк, моңа мин дә, Картир, ирештем».* (Сар-е Мәшһәдтә) башка язма тәкъвалы Картир (төгәлрәк әйткәндә аның рухи "охшаш"ы) үлемнән соң дөньяга кылган сәяхәте һәм анда күргән нәрсәсе турында сөйли.

## Сылтамалар
* Надпись Картира на «Каабе Зороастра» в Накш-и Рустаме

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Зәрдөштлек
Бабәк кальгасы

**Базз шәһәр-кальгасы** (фарсы телендә:قلعه بابک) — Иранның Көнчыгыш Азәрбайҗан останының Карадаг районы Калейбер бистәсеннән 3 километр көньяк - көнбатышта урнаша. Бу кальга халыкта Бабәк кальгасы буларак мәгълүм, чөнки ул Иран Хуррамитлары Бабәкнең төп сыену урыннарының берсе булган. Базз кальгасы территориясендә археологик казулар вакытында Ильдегизидлар һәм Византия дәүләтләренә караган тәңкәләр табылган булган. 1999 елдан бирле Бабәкнең туган көнендә яшь көньяк азәрбайҗаннар Көньяк Азәрбайҗан Милли Уяну Хәрәкәте оешмасы идарәсе белән кальгага йөреш ясап халык каһарманнарының хәтеренә ихтирам күрсәтәләр.
Урта гасыр чыганаклары шәһадәт иткәнчә, җитәкчелегендә башта Җавидан, ә аннан соң егерме елдан артык Бабәк торган хуррамитларның Азәрбайҗанда үзәге һәм башкаласы шәһәр-кальга Базз булган. Табари Мөхәммәд игълан иткәнчә, Базз «Бабәкнең өлкәсе һәм шәһәре» булган.. Аль-Масуди «Азәрбайҗан илендәге Баззайн тауларында» күтәрелеш башлаган дип яза.. С. Нафиси картасында Баззны Балхавадан көнчыгышрак урнаштыра һәм «Базз өлкәсе, Базз шәһәре, Базз тавы, яки Баззайн, хәзерге Талыш өлкәсе янында, Муган үзәненең көнчыгыш кырыенда һәм Каспий диңгезенең көнбатыш ярында дип күрсәтә. Аль-Бируни «Базз — Бабәк әл-Хуррами иле» дип яза. Зульфали Ибрагимов һәм Владимир Минорский фикеренчә Базз таулы Караджадаг (ягъни Карадах) өлкәсендә урнашкан булган.. Масуди безгә Баззның урнашуының иң төгәл билгеләмәсен калдырган: «Аракс Азәрбайҗанда Бабәк әл-Хурраминың Ватаны Баззайн иле һәм Аран иленең өлеше булган Абу Муса тавы арасында ага»

## Шулай ук карарга мөмкин
* Бабәк

## Искәрмәләр

Төркем:Хуррамитлар
Хуррамитлар

**Хуррамитлар** (фарсы телендә: خرمدینان *Хоррам-Динан*, мәгънәсе "Алкышлы Диннекеләр") тамырлары Маздак нигезләгән Зәрдөштлек сектасында булган Иранлы дини һәм сәяси хәрәкәт. Хәрәкәт өчен альтернатив атама *Мөхәммирә* (гарәп телендә: محمرة, "Кызыл киемнәрдә берәүләр"; фарсы телендә: سرخ‌جامگان *Sorkh-Jâmagân*), аларның символик кызыл киеменә ишарә итү.
Азәрбайҗанда Сәфәвиләр династиясен нигезләргә ярдәм иткән 16-ынчы гасыр Кызылбашлары игълан ителгәнчә "Хуррамитларның рухи токымы" булып тора.
## Ышанулары
Әл-Мәкъдиси берничә фактны искә ала. Ул "аларның доктринасы нигезе яктылык һәм караңгылык дуализмы; махсусрак итеп әйткәндә "Галәмнең принципы Яктылык, шуның өлеше сөртелгән булган һәм Караңгылыкка әверелгән булган." Аларның исеме еш фарсы сүзе "хуррам" "бәхетле, шаян" дигәннән алынган дип фикер йөртелә. Наубахти алар шулай ук реинкарнациягә (метемпсихозга) ышаналар дип раслаган. Әл-Мәкъдиси аларны маздейларга керткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Хуррамитлар
Мазе Камурдж

**Мазе Камурдж** (әрмән телендә: Մազե կամուրջ, сүзгә-сүз тәрҗемәдә — «Чәчләрдән күпер») — борынгы әрмән мифологиясендә Джохк (Тәмугъ) һәм Драхтны (Җәннәт) аеручы Ут елгасы (Кракабоц гет; Рехен гет) өстеннән урнашкан күпер. Тәкъвалылар күпер аша бернинди авыртусыз узалар, ә гөнаһлылар шуып төшәләр һәм Джохкка алып баручы Утлы елгага төшәләр.
Күчерелмә мәгънәдә «Мазе Камурдж» бик рисклы һәм куркыныч эш дигәнне аңлата.
Яшь патшазадә һәм Мазе Камурдж турында риваять мәгълүм.

## Әдәбиятта
* Армен Мартиросянның «Мазе Камурдж» 3-томлы романы (1986—2003 еллар).
* Мазе Камурдж Раффиның «Салби» һәм «Хамса меликлыклары» романнарында искә алына.

## Топонимикада
* Мази камурдж — Шуша кальгасы янында Каркар елгасы аркылы XVIII гасырның беренче чирегендә төзелгән күпер.
* Мази камурдж — Карс шәһәрендә күпер.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Сират күпере
* Чинват күпере

## Искәрмәләр

Төркем:Мифология
Төркем:Әрмән мифологиясе
Урмай җәмигъ мәчете

**Урмай җәмигъ мәчете**, Рәхимулла хәзрәт Минһаҗетдинов исемендәге мәчет, *шулай ук* Урта мәчет, Әл-Кәүсәр  (, ) ― Чуашстанның Комсомол районы Урмай авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе. Чуашстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Урмай мөхтәсибәте карамагында. Мәчетнең беренче имамы Рәхимулла хәзрәт Минһаҗетдинов исемен йөртә. Мәчетнең хәзерге Имам-хатибы – Хәмидулла хәзрәт Минһаҗетдинов (Миначетдинов).

## Тарих
Урмай авылында өч мәчет гамәлдә:
* Урта мәчет, Рәхимулла хәзрәт Минһаҗетдинов исемендәге Җәмигъ мәчете (XVII гасырның II яртысы – 1939, 1990 елдан ике манаралы итеп яңадан ачылган)
* Тау башы мәчете, Нәбиулла хәзрәт исемендәге мәчет (41нче мәхәллә, 2005 елда ачылган)
* Кара Пулат мәчете (2010/12 елда ачылган, Чуашстан МДН Урмай мөхтәсибәтенең җәмигъ мәчете)  .

Урмайда 2010 ел мәгълүматы буенча, 2889 кеше яшәгән (1449 ир-ат, 1440 хатын-кыз).

## Төзекләндерү
2014 елда мәхәллә кешеләре, бина эчендә дин тотучыларга урын җитмәү сәбәпле, мәчетнең мәйданын арттыру өчен, иске бинаны реконструкцияләү турында карар кабул иткәннәр. Цокольне, тарих символы буларак, үзгәрешсез калдырырга булганнар. 8 елга якын җирле халык һәм меценатлар ярдәме белән мәчетне реконструкцияләү бара.

Төзекләндерелгән Җәмигъ мәчетен ачу Идел буе Болгар дәүләтендә Ислам динен кабул итүгә 1100 ел тулуга багышланган. Мәчетнең иске (икенче) бинасы 1990 елның 25 маенда, нәкъ менә Идел буе Болгар дәүләтендә ислам динен кабул иткән көнне төзелгән булган.

2022 елның 1 июлендә яңартылган мәчетне ачу тантанасында Чувашия Республикасы Башлыгы Олег Николаев, Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов,  Россия мөселманнары Дини җыены рәисе, Чувашстан мөфтие Альбир хәзрәт Крганов, БТК Милли Шура рәисе Васил Шәйхразиев, Пенза өлкәсе мөфтие Әбүбәкәр хәзрәт Юнкин, ХМАО-Югра мөфтие Таһир хәзрәт Саматов, Луганск Халык Җөмһүрияте МДН мөфтие Илдар хәзрәт Гамбәров, Чуашстан МДН рәисе Мансур хәзрәт Хәйбуллаев катнашкан. .

Рәхимулла Минһаҗетдинов исемендәге (әлеге мөселман гыйбадәтханәсенең беренче имамы) Урмай җәмигъ мәчете территориясендә халык өчен ял итү һәм йөрү зонасы барлыкка килгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рөстәм Миңнеханов Чувашстанда төзекләндерүдән соң Җәмигъ мәчетен ачуда катнашты. Татар-информ, 1.07.2022
*    Открытие мечети в Урмаево. YouTube (видео, 4:56)
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Чуашстан мәчетләре
Бабәк

**Бабәк** (фарсы телендә: بابک خرمدین‎‎), шулай ук Бабәк Хоррамдин, Папак (789—800[1] ел тирәсе, Билалабад, хәзер Әрдәбил устанында — 838 ел январе, Самарра, хәзер Гыйракъта) — Иран хуррамитларының үзәге Төньяк-Көнбатыш Иранда, Азәрбайҗан провинциясендә (Аракстан көньякта, хәзер Иран Азәрбайҗаны һәм Азәрбайҗан Республикасының территориясендә урнашкан, Аракстан көньякта) Гарәп хәлифәлегенә каршы Иран хуррамитларының кораллы күтәрелеше җитәкчесе, күтәрелеш шулай ук Иранның һәм Кавказ артының башка өлкәләрен колачлаган.
Хуррамитлар хәрәкәте 809 елда талыш тауларында барлыкка килгән һәм тиздән бөтен Азәрбайҗанга һәм шулай ук Арранның һәм Әрмәнстанның өлешләренә таралган.
Масуди һәм Ибн ан-Надимның «Фихристы» буенча, Бабәкнең хөкеме, аның даны пигында көньякта Ардебиль һәм Марандага кадәр, көнчыгышта - Каспий диңгезенә һәм Ширванда Шемаха шәһәренә кадәр, төньякта - Муган даласы һәм Аракс елгасы ярларына кадәр, ә көнбатышта Джульфа, Нахичеван һәм Маранда районнарына кадәр җиткән.
Британия тарихчысы К. Э. Босуорт билгеләп үткәнчә, Бабәк кораллы күтәрелеше Азәрбайҗанда ыру Иран хисләренең ныклыгын күрсәткән. Иран тарихчысы С. Нафиси Бабәкне Иран азатлыгы өчен көрәшче дип саный.
## Искәрмәләр

Төркем:Хуррамитлар
Сийо Чыхо

**Сийо Чыхо** (талыш телендә: Сијо Чыхо/Чохо) — талыш мифологиясендә  уңышны китерә алган һәм теләкләрне чынга ашыра ала торган кара киемдә көтүче образы.
## Этимология
Сийо Чыхо талыш теленнән «Кара Чыхо» «Кара япма», «Көтүче япмасы» дип тәрҗемә ителә.
## Тасвирлама
Сийо Чыхоның Сийах Галеш белән уртак атрибутикасы бар – уңышны китерә алган һәм теләкләрне чынга ашыра алган кара киемдә образ. “Кара япма” образы белән бәйле борынгы ышанулар буенча, һәрбер кеше алдан билгеләнгән язмыш кебек үзенең “Кара япма”сына ия. Шуның белән беррәттән аякларында торган бу персонаж белән очрашу байлык һәм бәхетне аңлатачак, ә әгәр дә ул ятучы яки йоклаучы булачак очраса, кешене әче язмыш көтә. .
Исеменнән билгеле буенча ул кара төстәге озын «чыхо» япмасын кия. Талыш әкиятләренең берсендә түбәндәге әйтелә: «Сийо Чыхо – ул кеше язмышы. Ул кешегә сыер көтүчесе озын «чыхо»сы буларак күренә. Һәрбернең үз Сийо Чыхосы бар, әмма һәркем дә аны күрә алмый. Әгәр дә аны аягүрә күрсәң, яхшы. Әгәр дә ятучы, егылучы яки йоклаучы итеп күрсәң, сак бул. Авылда үз Сийо Чыхосын яткан килеш күргәннәр, атна да узмыйча, үлгән. Ә кем аны аягүрә күргән, аның өчен бөтен нәрсә яхшы булган, ул байлык алган». Аның белән очрашу турында беркем дә белергә тиеш түгел һәм аны очраткан теләсә-нинди теләк тели ала. Сийах Галеш һәм Сийо Чыхо образлары охшашлыгы бу культлар иртә эпохада бердәм образ булган, ә соңрак бүленгән һәм аерым үсеш алган дигән фикергә китерә. . Аларның соңрак ике аерым персонаж буларак аңлавы билгеле периодта көтүгә терлек йөртүдән утрак җир эшкәртүгә күчкән һәм кайчандыр асылда көтүче Илаһны яңа сыйфатка – кешенең төрле эшчәнлек даирәләрендә уңыш китерүче язмыш рухы сыйфатына әйләндергән төньяк Талышстанның яшәүчеләрнең көнкүреше белән бәйле..
Халыкта кешедә тормыш буенча кара тасма барса, яки аңа берәр-нәрсә белән бик уңышсыз булса, шул очракта талышлар: «Әчәј Сијо Чыхо һытә» («Аның Сијо Чыхосы йоклый») дип әйтәләр, моның белән кешедә уңыш булмавына ишарә итәләр. Шулай ук талашу вакытында талышлар оппонентына: «Ышты Чыхо быһыто!» («Синең Чыхо йокласын иде!») дип тели ала, ягъни кешедә уңышлары булмасын өчен.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Абилов И, Мирзализаде И. Очерки по истории и этнографии Талыша. — Минск: «Медисонт», 2011. — 224 с.
* Алиев Д. Талышский фольклор = Tolışə xəlqi folklor. 1-nə cild Nəğılon iyən əfsonon. — Баку, 2020. — 532 с.
* Аракелова В. Религия и народные верования // Введение в историю и культуру талышского народа. — 2011. — С. 73-88.
* Мамедов А. А. Формирование талышского народного поэтического творчества // Социально-гуманитарные знания. — 2015. — № 3. — С. 329—338.
* Талышские народные предания и сказки / Асатрян Г. С.. — Ереван: Кавказский центр иранистики, 2005. — С. 64.
* Tolışə xəlqi folklor. 2-nə to. Талышский фольклор. 2 часть. — Баку, 2021. — 440 с.

Төркем:Талыш мифологиясе
Апам Напат

**Апа́м На́пат** (Санскрит телендә: अपांनपात्, Apām napāt, «сулар улы») — Ведик мифологиядә су һәм ут белән бәйле Илаһ.
«Ригведа»да бу икенчел Илаһка бары тик бер гимн (РВ II, 35) багышланган, әмма ул еш кына башка Илаһларга гимннарда искә алына. Аның исеме үзе еш Агни эпитеты буларак, Апам Напат аның белән кайвакыт тәңгәл китерелә яки кушыла, яки Савитар эпитеты буларак чагыла. Апам Напатны яшь, алтын, пакь, яп-якты балкучы буларак атыйлар, ул яшенгә киенә, алтын куеннан чыга; алтын төстәге май аның ашамлыгы. Шул ук вакытта Апам Напат — «сулар улы», алар белән уратылган, алардан көч җыя, елгалар белән бәйле, югары урында урнаша; ул асура һәм барлык мәхлукатларны тудырган..
Шулай ук Апам Напат һәм Аджа Экапад, Ахи Будхнья һәм башка персонажлар белән бәйләнеш бар. Моннан тыш, Апам Напат - һинд-иран килеп чыгышлы Илаһ, аңа Авеста телендә тәңгәл килү бар (Апам-Напат Илаһы).
«Апам Напат» исеменә «нефть» сүзенең килеп чыгышының этимологик эзләү юрамаларның берсе килеп чыккан.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Апам Напат // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
Төркем:Һинд дине
Бакалы мәчете (Бакалы районы)

**Бакалы җәмигъ мәчете**, «Ислам Нуры» мәчете () ― Башкортстанның Бакалы районы үзәге Бакалы авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*җәмигъ мәчете*). Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составындагы «Бакалы авылы мәхәлләсе» җирле мөселман дини оешмасы карамагында.

## Тарих

Хәзерге Бакалы районы территориясендә беренче мәчет XVIII гасырда Иске Катай авылында төзелгән. XIX гасырда Иске Корыч, Мостафа, Туктагол, Камышлытамак , Катай авылларында мәчетләр булган. Тарих фәннәре кандидаты Таһир Тимергазыйм улы  Кәримов билгеләп үткәнчә, 1829 елда хәзерге Бакалы районы территориясенә кергән татар авылларының һәрберсендә берәр мәчет гамәлдә булган . XIX – XX гасырлар чигендә хәлле мөселманнарның иганәчелеге белән дистәләрчә яңа мәчетләр барлыкка килгән.

## Яңа заман
1990―2000 елларда районда 11 мәчет торгызылган яки яңадан төзелгән (мәсәлән, Туктаголда, Чәкәттә ). Иң зур мәчет («Ислам Нуры») Бакалы районы үзәгендә төзелгән. Мәчет төзелешенә матди яктан район кешеләре, районда туып, хәзер читтә яшәүчеләр, шулай ук район хуҗалыклары, сәнәгать оешмалары үзләреннән зур өлеш (сәдакә, иганә) керткән. Мәчет төзелеше эшендә имам-мөхтәсиб, имам-хатиб Ф. И. Дәүләтшин зур тырышлык куя . 

## Тасвирлама
Кирпечтән салынган, бер манаралы, бер гөмбәзле ике катлы мәчет. 2020 елда төзекләндерү эшләре башланганга кадәр, мәчетнең тышкы диварлары яшел (фирүзә) төстә булса, 2020 елда башланган төзәтү эшләреннән соң тышкы диварлары аксыл-соры төс алган, ике катның тәрәзә уемнары бергә тоташтырылган, гөмбәз һәм манара калайлары сыек зәңгәр төскә буялган . Беренче катында ир-атлар, икенче катында (балконда) хатын-кызлар өчен гыйбадәт бүлмәләре, сыйныф бүлмәсе, ашханә бар.

## Мәдрәсә
ҮДН Югары мөфтие шәйхелислам Тәлгать хәзрәт Таҗетдинның 1999 елның 23 мартында кул куйган 145нче карары белән Бакалы мәчете каршында башлангыч ислам нигезләренә өйрәтүче мәдрәсә ачарга рөхсәт ителгән . Мәдрәсәдә Фуат Фаяз улы Хәкимов (ир-ат сыйныфы), Җания абыстай Дәүләтшина, Г. Ф. Китаева, Рәйсә Әнгам кызы Казыйханова (хатын-кыз сыйныфы) мөгаллимлек итә .

## Җитәкчелек
Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составындагы «Бакалы авылы мәхәлләсе» җирле мөселман дини оешмасы карамагындагы мәчетнең:
* Имам-хатибы – Мөбәрәк улы Рузалим хәзрәт Хисамбиев .
* Имам-наиб – Зәкиҗан улы Мәвазыйф хәзрәт Латыйпов .
 
## Искәрмәләр
 

## Әдәбият
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил. С.198-199. ISBN 978-5-85051-512-6
## Сылтамалар
* Бакалинская мечеть "Ислам Нуры" ВКонтакте
* Бакалинский - Этноконфессиональные карты районов Башкортостана.  acer120 — ЖЖ
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Бакалы районы мәчетләре
Төркем:2000 елда төзелгән мәчетләр
Тух Манук

**Тух Манук** (әрмән телендә: Թուխ Մանուկ, "Караңгы тәнле яшь") Әрмәнстанда архаик авыл изге урыннарына карый. Аларның килеп чыгышы христианлыкка кадәр яки мәҗүси дип санала, әмма хәзер алар Әрмән Чиркәвендә булган халык традициянең өлеше булып тора. Күпләре чиркәү хәрабәләрендә яки тупас итеп төзелгән читәнле урыннарда урнашкан, башкалар яхшы төзелгән таш кәшәнәләр. Аларның кайберәүләре 5-енче гасыр белән, яки безнең эрага кадәр дип даталана дип уйланыла.

Әрмәнстан буйлап ифрат дәрәҗәдә популяр булып, мондый изге урыннар еш калкулыкларда, чишмә чыккан урыннарда яки фәкать авыллардан тыш. Кайбер өйрәнүчеләр аларны Кришна яки Шивага тугандаш прото-Һинд-Аурупа Илаһ, биләмә һәм сахра арасында чиктә яшәүче шаян яшь кеше. Тух Манук изге урыннарына зиярәт кылу хатын-кызлар арасында популяр булып тора. Шулай ук аларга Йәзид төркеме кешеләре дә зиярәт кыла.  Пилигримнар авыруларны дәвалау һәм шәмнәрне яндыру өчен тәкъдимнәр ясау өчен җыелалар.
Тух Манук күпсанлы урта гасыр һәм хәзерге заман халык шигырьләрендә төп персонаж һәм Сассун Давыты әрмән халык милли эпосында искә алынган. Аның хикәяләре 8-енч гасырдан 10-ынчы гасырга кадәр авыз иҗаты традицияләренә һәм гарәп яулап алучыларына каршы каһарманнарча сугышучы Сасун шәһәрендә христиан патшасы Давытның гамәлләренә нигезләнгән.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Анахита
*Арамазд
*Астгһик
*Ваһагн
*Хайк
*Анат
*Сарпанит
## Искәрмәләр

*
## Тышкы сылтамалар
* Harry Terhanian: ''Love and lust''. 
* ''Tukh Manuk''. Armeniapedia
Төркем:Әрмән мифологиясе
Бакалы чиркәве (Бакалы районы)

**Бакалы чиркәве**, Изге Троица чиркәве () – Башкортстанның Бакалы районы үзәге Бакалы авылында урнашкан православие дине гыйбадәтханәсе. Рус православие чиркәвенең Мәскәү патриархлыгы Башкортстан митрополиясе Нефтекама епархиясе Шаран благочиниесе  составындагы «Бакалы авылы Изге Троица чиркәве » җирле православие дини оешмасы карамагында. . 

## Тарих
Бакалының беренче (*агач*) чиркәве ― Покров чиркәве () якынча 1735 елда төзелгән булган (урыны хәзерге район мәдәният йорты белән Кызыл Гаскәр сугышчыларына куелган һәйкәл арасында булган) .
 
Бакалының яңа (*икенче*) чиркәве 1890 елда авылда кирпеч заводы тотучы җирле сәүдәгәр Дмитрий Егорович Бочкарев акчасына төзелә башлаган. Төзелеш эшендә җирле осталар катнашкан. 1913 елда  (Мөкатдәс Өчлек) хөрмәтенә изгеләндерелгән. 1930 елда Совет хакимияте тарафыннан дин йорты буларак ябылган, гөмбәзе һәм  җимертелгән, тышкы һәм эчке интерьеры бозылган. 1968 елда авылда типовой «Дружба» кинотеатры бинасы төзелгәнче, чиркәү бинасында «Искра» кинотеатры урнашкан булган. Чиркәү бинасына терәп, район киночелтәренең остаханәләре һәм машина гаражлары төзеп куелган . 

## Яңа заман
1990 елның 6 мартында храм яңадан ачыла һәм хәзер гамәлдә. Чиркәүнең төп гөмбәзе һәм  колокольнясы торгызылган. Чиркәүдә гыйбадәтләр рус һәм татар телләрендә башкарыла .

## Настоятельләр
* Роман Александрович Румянцев   
* Иерей Алексий (Рәлиф Хәниф улы Бикбулатов, 1972 елгы) , дәвалау оешмалары белән эшләү буенча епархия хезмәте җитәкчесе.

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил. С.278. ISBN 978-5-85051-512-6

## Сылтамалар
* Свято-Троицкий храм села Бакалы  ВКонтакте
* Бакалинский - Этноконфессиональные карты районов Башкортостана.  acer120 — ЖЖ, 18.10.2020

Төркем:Бакалы районы чиркәүләре
Төркем:Нефтекама епархиясе чиркәүләре
Төркем:Керәшен татарлары
Төркем:Православие чиркәүләре
Амстердам (утрау)

**Амстердам утравы,** яки **Яңа Амстердам утравы** () — Һинд океанында урнашкан  утрау, Франциянең Көньяк һәм Антарктик территорияләре ( биләмәсе) составына керә.

## Тарихы
Утрау 1522 елның 18 мартында Испания капитаны Дж. С. Элкано тарафыннан ачылган.

## Халык
Утрауда Франциянең Көньяк һәм Антарктик территорияләрендәге  даими халык яши торган бердәнбер Мартин де Вивье торак пункты бар. Анда даими якынча 40 кеше, ә сезонга карап, утрауда берьюлы 100 дән 300 кеше яши. Нигездә, алар фәнни экспедицияләр әгъзалары һәм метеорология станциясе эшчеләре.

## Мәдәниятта

* Утрау Жуль Вернның мәшһүр "Капитан Грант балалары" романында сурәтләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд океаны утраулары
Konjiki no Gash!!

— манги чыгарылышлары сериясе, аларның авторы һәм иллюстраторы булып Макото Райку тора.

Манга 2001 елның 10 гыйнварыннан 2007 елның  егерме алтынчы ​​декабренә кадәр чыгарыла. 

Shogakukan нәшрияты белән Shūkan Shōnen Sunday журналында бастырыла. Утыз өч танкобонага тупланган була.

## Персонажлары
* Гаш Белл (ガッシュ・ベル, *Gasshu Beru*)
* Киомаро Такамине (高嶺清麿, *Takamine Kiyomaro*)
* Тио (ティオ, *Tio*)
* Оуми Мегуми (大海恵, *Ōumi Megumi*)
* Канчоме (キャンチョメ, *Kyanchome*)
* Парко Фольгоре (パルコ・フォルゴレ, *Paruko Forugore*)
* Браго (ブラゴ, *Burago*)
* Шерри Белмонт (シェリー・ベルモンド, *Sherī Berumondo*)
* Умагон (ウマゴン, *Umagon*)
* Кафка Санбим (カフカ・サンビーム, *Kafuka Sanbīmu*)
* Вонлей (ウォンレイ, *Wonrei*)
* Ли-Ен (リィエン, *Ryien*)
* Зеон Белл (ゼオン・ベル, *Zeon Beru*)
* Дюфорт (デュフォー, *Dyufō*)
* Зофис (ゾフィス, *Zofisu*)
* Коко (ココ, *Koko*)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Аниме-сериалның рәсми сайты (яп.)

Төркем:Аниме
Бугабаш кәшишханәсе (Бакалы районы)

**Бугабаш хатын-кызлар кәшишханәсе**, Бугабаш Изге Ана-Одигитрия хатын-кызлар кәшишханәсе () – Башкортстанның Бакалы районы Бугабаш авылында урнашкан православие кәшишханәсе. Рус православие чиркәвенең Мәскәү патриархлыгы Башкортстан митрополиясе Нефтекама епархиясе составындагы «Бугабаш хатын-кызлар кәшишханәсе» җирле православие дини оешмасы карамагында . 

## Тарих

Монастырьның төп  ― ташта уелган . Әлеге икона ― Нефтекама епархиясенең хәзерге вакытта төп нөсхәдә сакланган бердәнбер тылсымлы иконасы.

Риваятьләр буенча, патша гаскәрендә хезмәт иткән Бугабаш авылы чуашы Тит Петрович Табаков туган иленә кайтканда (вариант: Казан губернасында вакытта)  табылган урыннан истәлеккә дип китап зурлыгындагы яссы таш алып кайткан. Ташны кулыннан төшерсә, сукырая торган булган. Әлеге ташта сабый тоткан Изге Ана сурәте барлыкка килгән. Йоклаганда төшендә Тит әлеге  Изге Ана сурәтен күрә, сурәт Титка Уфага барып, епископтан Бугабашта хатын-кызлар кәшишханәсе ачарга рөхсәт алып кайтырга кушкан. Епископ  Уфа губернасы Бәләбәй өязе Бакалы волосте Бугабаш авылында хатын-кызлар кәшишханәсе ачарга рөхсәт биргән һәм  чакырып, әлеге таштагы Изге Ана сурәтен Одигитрия тибындагы икона итеп кабартып уйдырткан. Тит Уфадан тылсымлы икона белән бергә 10  хатын-кыз ияртеп алып кайткан. Бугабашта кәшишханә шулай барлыкка килгән. Кәшишханә 1900 елда (вариант: 1902 елда) изгеләндерелгән . Беренче настоятеле – Алабуга хатын-кызлар монастыреннан инокиня Евфимия. Монахинялар саны 20 гә җитә. Икона язу һәм туку-бәйләү остаханәләре эшли, умарта тоталар.

Советлар хакимияткә килгәч, 1929 елның августында кәшишханә ябыла. Тит Петрович Табаковның уллары Архип белән Егор кулга алына.  Изге иконаны подвалга ташлыйлар. 1950-елларда икона Тит Петрович Табаков нәселеннән булган Василий Петрович Павловта, соңрак Бугабашта яшәүче Таисия Филипповада сакланган . 

## Яңа заман
2005 елда архиепископ Никон иконаны вакытлыча Уфа епархиясенең үзәк чиркәвенә (Уфа Изге Ана кафедраль соборы) күчертә һәм Бугабаштагы кәшишханәне торгызу белән шөгыльләнә башлый.

2007 елның 27 декабрендә Рус православие чиркәвенең Изге Синоды Бугабаш хатын-кызлар кәшишханәсен ачарга рөхсәт бирә. 

2008 елның 10 августында Уфа һәм Стәрлетамак архиепискобы Никон Бугабашта изге литургия уздыра һәм епархиянең сигезенче (бишенче хатын-кыз) кәшишханәсен ача.

Авыл кешеләре һәм епархия ярдәме белән агачтан Серафим Соровский һәм Сергий Радонежский хөрмәтенә чиркәүләр корыла, монахинялар һәм игуменья өчен йортлар төзелә.  

Изге Ана иконасы бәйрәме  (10 августта) үткәрелә .

## Игуменьяләр
* 2007-2014 елларда – Моисея (Ракитина). 
* 2014-2019 елларда – Виталия (Ольга Витальевна Сандалова) 
* 2019 елдан – Моисея (Ракитина) . 

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* Монастырь женский. // Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил. С.202. ISBN 978-5-85051-512-6

## Сылтамалар
*   Икона Божией Матери Бугабашская
* Бугабашский Богородице-Одигитриевский женский монастырь. Нефтекамская епархия

Төркем:Башкортстан кәшишханәләре
Төркем:Рус православие чиркәве кәшишханәләре
Төркем:Хатын-кыз кәшишханәләре
Төркем:Бакалы районы гыйбадәтханәләре
Донбеттыр

**Донбе́ттыр**  — осетин нартлар эпосында сулар, диңгез стихиясе хөкемдары.

Донбеттыр балыкчылар яклаучысы дип саналган, аның белән берничә осетин йоласы («донмаконд») бәйле булган. Алар аңа эш мизгелендә билгеле йолалар үтәп (Афсати белән очракта кебек) табынганнар. 

Борынгы вакытта осетиннарда махсус бәйрәм «*Кæфты куывд*» белән билгеләнгән киңрәк Донбеттыр культы булган дип фараз итәргә мөмкин. Шулай ук  
осетин октябрь ае — *Кæфты мæй* атамасы борынгы диңгезләр һәм аларда яшәүчеләр борынгы культыннан килеп чыгуы мөмкин.

Су рухына ышану белән Донбеттыр кызлары дип саналаган () су кызлары булуына ышану бәйле. 

## Мифология
Осетин мифологиясе буенча Донбеттырның җиде улы һәм өч кызы булган, кызларның берсе Дзерасса Ахсартаг нартының хатыны була. Нарт эпосында еш диңгез, диңгез патшалыгы искә алуларга нигезләнеп фикер йөртеп, шул вакытта осетиннарның бабалары эпоста үз атамаларына ия Кара һәм Азов диңгезләре, Дон, Днепр, Идел кебек зур елгалар янында яшәгән. Кайвакыт *донбеттыр* атамасы (күплек санда *донбеттыртæ*) барлык су стихиясе яшәүчеләре атамасы буларак кулланыла.
Донбеттыр патшалыгы белән Шатана килеп чыгышы бәйле, биредә күп нарт каһарманнары тәрбияләнгән, Донбеттыр йортында Батрадз әтисе Хамыц хатынын таба. Батрадз ярдәм өчен Донбеттырга мөрәҗәгать итә. Донбеттырның су патшалыгында Сырдон үсә, ул үлемнән соң диңгезгә эләгә һәм Донбеттыр аны тормышка кайтара.
Сослан Донбеттырга нартлар йоласы буенча рәхмәт әйтеп, аннан шулай дип сораган:

— Донбеттыр, бөтен сулар хөкемдары! Без синең нинди куәтле икәнеңне беләбез, син кыю нартларга да берәр бүләк бирсәң иде.

— Нартлар токымы! — дип җавап бирде аңа Донбеттыр — Моннан бирле нартлар минем йөгерүче суларда тегермәннәр төзесен, ә мин җитез кызларыма алар көне-төне суда тәгәрмәчләр әйләндерсен дип кушармын. Менә минем җир кешеләренә бүләгем.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Варуна

## Искәрмәләр

Төркем:Мифология
Төркем:Осетин мифологиясе