open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вена ислам үзәге

**Вена ислам үзәге**, имам Гали исемендәге Вена ислам үзәге () — Австрия башкаласы Вена шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе, җәмиг мәчете. Австриядә төзелгән манарасы булган беренче мөселман гыйбадәтханәсе. Икенче мәчет 2006 елда Тирольнең Тельф шәһәрендә, өченче мәчет Бад-Феслауда төзелә.
 
## Тарих
Австриядә мөселманнарның ~200 гыйбадәт бүлмәләре булса да, манаралы мәчетләре булмый. Мөселман дәүләтләре ярдәме белән 1969 елда Вена мөселманнар җәмгыяте мәчет төзү өчен башкаланың төньягында урнашкан 21нче санлы Флоридсдорф () районында мәйданы 8 300 квадрат метр булган җир участогы сатып ала. Австрия хакимияте башкалада мәчет төзү фикерен хуплый. Акча җитмәү сәбәпле, мәчет төзелешен башлый алмыйлар. 1975 елда Согуд Гарәбстаны короле  (*[[1906 ел|1906]]—[[1975 ел|1975]]*) мәчет төзелешен финанслауны үз өстенә ала. 1977 елның 1 июлендә мәчет архитектор  җитәкчелегендә төзелә башлый. Мәчетне 1979 елның 20 ноябренда Австрия президенты  (*[[1915 ел|1915]]—[[ел|2000]]*) ача.

## Тасвирлама
Мәчетнең манарасының биеклеге 32 метр, гөмбәзенең биеклеге 16, диаметры 20 метрга җитә.

Ислам үзәге директоры булып Согуд Гарәбстанының Венадагы илчелеге хезмәткәре тора. Вена ислам үзәге, нигездә, Согуд Гарәбстаны корольлеге тарафыннан финанслана торган  таяна . Вена ислам үзәге ислам дине руханиларын әзерләү өчен рөхсәт алган.

## Фотогалерея

Bruckhaufen (Wien) - Moschee (3).JPG| Вена ислам үзәге
Bruckhaufen (Wien) - Moschee (2).JPG| Көньяк-көнбатыш ягы
Wien DSC 7593 (2548455100).jpg|Манарасы
Moschee Wien.jpg|Көнбатыш ягы
Islamisches Zentrum Wien - Großer Gebetsraum der Moschee.jpg| Зур гыйбадәт залы 
Bruckhaufen (Wien) - Moschee, Vorhalle.JPG| Алгы бүлмәсе


## Сылтамалар
*  Islamic Center in Austria

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Австрия мәчетләре
Төркем:1979 елда төзелгән мәчетләр
Георг Тибо

**Георг Фредерик Вильям Тибṓ**  (1848 ел, 20 март – 1914) ул Борынгы Һиндстан математикасын һәм фәнен аңлауга кертеме өчен мәшһүр индолог.

## Тормышы
Тибо Германиядә туган булган, кыска вакыт Англиядә эшләгән, һәм шуннан соң 1875 елда төньяк Һиндстанда Варанаси Хөкүмәт Санскрит Колледжында профессор булып билгеләнгән булган. 1888 елдан 1895 елга кадәр ул Аллаһабадта Муир Үзәк Колледжында профессор булган.

2014 елның 6 ноябрендә *[[The Statesman (India)|The Statesman]]* басмасында аның "100 ел элек" баганасында Доктор Тһибаутның шундый некрологы янә бастырылган булган:


Калькутта Университетында Белем Бирүдә регистратор хезмәтеннән күптән түгел отставкага киткән Доктор Джорд Тһибаутның үлеме турында игълан ителә. Доктор Тһибаут 1870 елда Франция-Алмания сугышында катнашкан, комиссияләнмәгән офицер буларак 22 ел элек Фәлсәфә Профессоры буларак Аллаһабадта Муир Үзәк Колледжы персоналына кушылган. Ул Колледж Мөдире вазифасына кадәр үскән һәм Аллаһабад Университетының регистраторы булып билгеләнгән булган, шуннан соң ул Калькуттага күчерелгән булган. Мәшһүр көнчыгыш һәм көнбатыш фәлсәфәсе өйрәнүче галиме булуыннан тыш, соңында Доктор Тһибаут мәшһүр Санскрит галиме булып киткән.

1906 Яңа Ел Даннарында ул Һиндстан Империясе Тәртип компаньоны булып билгеләнгән.

## Эшләре
1875 һәм 1878 еллар арасында Тибо *[[Śulba sūtras]]* - Щулба сутраларның тәфсилле эссесын һәм *Baudhāyana Śulba sūtra* - Баудһанья Щулба сутраның тәрҗемәсен бастырган; соңрак ул *[[Панча Сиддхантика]]*ны тәрҗемә иткән, аны ул Пандит Судхакар Двиведи белән бергә мөхәррирләгән (икесенең соңгысы Санскрит комментарийларын өстәгән). Ул шулай ук Макс Мюллерның *[[Көнчыгышның Изге Китаплары]]*нда түбәндәге томнары тәрҗемә иткән:
* 34 том, 3 томның 1-енчесе Брахма Сутраларның Ади Шанкара комментарийлары белән 34 том, 2 өлешнең беренчесе. Адхьяя I–II (Пада I–II).
(Vol. 34, *[[Brahma Sutras|The Vedanta-Sutras]]*, vol. 1 of 3, with the commentary of  Sankaracharya, part 1 of 2. Adhyâya I–II (Pâda I–II). (1890))
Ул Паул Дэуссен эше белән бергә Брахма Сутраларның иң иртә тәрҗемәнең берсе булган.
*  38 том, 3 томның икенчесе, "Веданта-Сутралар", Шанкарачарьяның комментарийлары белән, 2 өлешнең икенчесе. Адхьяя II (Пада III–IV)–IV. (1896) 
  (Vol. 38, *The Vedanta-Sutras*, vol. 2 of 3, with the commentary of  Sankaracharya, part 1 of 2. Adhyâya II (Pâda III–IV)–IV. (1896))
* 48 том, "Веданта-Сутралар", 3 томның 3-се, Рамануджа комментарие белән.
Тһибаут Оксфорд Университетында Көнчыгыш Тупланмалары департаментының, Бодлейан Китапханәсендә күп Санкрит кулъязмалары кертемен ясаган, алар анда һаман да архивта сакланалар.
  (Vol. 48, *The Vedanta-Sutras*, vol. 3 of 3, with the commentary of Râmânuja. (1904))

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* 
* The Vedânta-sutras ... translated by George Thibaut (1890)

Төркем:Санскрит
Төркем:Математиклар
Төркем:Астрономнар
Андреаполь районы

**Андреаполь райо́ны** () — 1929 елдан 2019 елга кадәр Россиянең Тверь өлкәсендә булган район, шулай ук аңа туры килә торган шул ук исемдәге муниципаль район (2006-2019) .

Административ үзәге — Андреаполь шәһәре (район составына керми).
## География

Мәйдан — 3051 км².
Район өлкәнең үзәк өлешендә урнашкан һәм чиктәш:
* төньякта — Новгород өлкәнең Холм районы;
* төньяк-көнчыгышта — Тверь өлкәсенең Пено районы; һәм Спирово районнары,

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сайт районной администрации (ссылка проверена 11.06.2012)
* район на архивных и современных картах 

Төркем:Тверь өлкәсе
*
Кусоң

**Кусоң** () — КХДҖнең Пйоңан-Букто  правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## [[Тарих]]
Хәзерге статусын 1967 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:КХДҖ шәһәрләре
Югары ешлык эчтәлеген үлчәү

Сигналларны эшкәртүдә, **югары ешлык эчтәлеген үлчәү** ул сигнал спектры (гадәттә кыска вакыт Фурье трансформациясе спектры) аша алынган гади үлчәү, ул сигналда югары ешлык эчтәлеге микъдарын үлчәү өчен кулланыла. Спектр компоненталары бергә һәр зурлыкны компонента "позициясенә" (ешлыкка пропорциональ) тапкырлап кушыла. Шулай итеп, әгәр *X*(*k*) *N* уникаль нокта белән дискрет спектр булса, аның югары ешлык компонентасы үлчәме түбәндәгечә:

:  
\mathrm{HFC} = \sum_{i=0}^{N-1} i|X(i)|


Сизем үлчәүләреннән аермалы буларак, моның кеше ишетүенә бәйлелеге турында бернинди шәһадәт тә юк. Шуңа да карамастан ул кайбер кулланылышлар өчен файдалы булырга мөмкин, мәсьәлән, онсет детектлау өчен.

Үлчәүнең спектр центроиды үлчәүгә охшашлыгы бар, асылда ул шул ук исәпләү әмма тулаем зурлык буенча нормализациясез.

## Искәрмәләр

* P. Brossier, J. P. Bello and M. D. Plumbley. ү*[http://aubio.piem.org/articles/brossier04realtimesegmentation.pdf Real-time temporal segmentation of note objects in music signals]*, in Proceedings of the International Computer Music Conference (ICMC 2004), Miami, Florida, USA, November 1–6, 2004.
* Masri, P. (1996). *Computer modeling of Sound for Transformation and Synthesis of Musical Signal.* PhD dissertation, University of Bristol.

Төркем:Санлы технологияләр
Төркем:Электр үлчәү җайланмалары
Ионик потенциал

**Ионик потенциал** ул ионның электр корылмасының радиусына нисбәте.

Шулай итеп, нисбәт ион өслегендә корылма тыгызлыгының үлчәме булып тора; гадәттә корылма тыгызрак булганда, ион формалаштырган ион бәйләнеше көчлерәк була.

Ионик потенциал ион капма-каршы корылма ионнарына электростатик рәвештә көчле яки зәгыйфь тартылуының сиземен бирә; һәм ион шул корылмалы башка ионнарны никадәр этү сиземен бирә.

Ул катионның поляризация куәтен үлчи.

## Шулай ук карарга мөмкин

* Ионизация энергиясе
* Өслек корылмасы

## Искәрмәләр


Төркем:Химия
Истикълал мәчете (Сараево)

*<small>Бу [[Сараево]] мәчете турында мәкалә, [[Джакарта]] мәчете турында [[Истикълал мәчете|биредән]] укыгыз</small>.*


**Истикълал мәчете** (Istiqlal džamija, «бәйсезлек мәчете») — Босния һәм Герцеговинаның башкаласы Сараево шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе, җәмигъ мәчете. Шәһәрдә иң зур мәчетләрнең берсе. Исеме Индонезия башкаласындагы Көньяк-Көнчыгыш Азиядә иң зур Истикълал мәчете исеменнән алынган, чөнки мәчетне Индонезия  хөкүмәте Босния һәм Герцеговинага ике халык арасында бердәмлек һәм дуслык билгесе буларак бүләк иткән. «Индонезия мәчете», «Сухарто мәчете» дигән исемнәре дә бар.

## Тарих
 

1995 елның мартында Сараево шәһәренә һәм Босния һәм Герцеговинаның (*беренче*) президенты  итагатьлелек визиты вакытында Индонезия президенты  бу шәһәрдә Босния һәм Герцеговина халкына бүләк сыйфатында мәчет төзү тәкъдиме белән чыга. Сухарто үз идеясен тормышка ашыруны мәчетләр төзү белән билгеле архитектор Фаузан Ноэманга () йөкли. Сараево җәмигъ мәчете проекты 1995 елда башлана, әмма 1998 елда Индонезиядә Сухартоны хакимияттән китүгә китергән  аркасында, төзелеш тукталып тора. Мәчет төзелеше тәмамланып, 2001 елның сентябрендә Индонезиянең дин эшләре министры Сәид Әһил Әл-Мөнәвәр катнашында ачылган. Бер елдан соң, 2002 елның сентябрендә, визиты вакытында, Индонезия президенты Мегавати ханым Сукарнопутри  шулай ук мәчеттә булган.

## Тасвирлама
Сараево мәчете ислам архитектурасын постмодернистлар күзаллавынча төзелгән. Мәчет төзелешендә тутыкмый торган корыч, алюминий, фасад, тәрәзәләр һәм аркаларда пыяла блоклар кулланыган. Тышкы диварлар ак плитә белән капланган, ә эчтә, бигрәк тә михраб, мөнбәр һәм тәрәзә рамнары, агачны уеп ясау юлы белән булдырылган үсемлек орнаменты белән бизәлгән.

Шәһәрнең көнбатыш өлешендә төзелгән мәчет Сараеводагы иң зур мәчетләрнең берсе, бик җиңел таныла торган истәлекле урын булып тора. Мәчетнең 27 метр биеклектәге һәм 27 метр диаметрлы бер гөмбәзе бар. Гөмбәз тирәсендә өч горизонталь тишек табигый яктылыкка гөмбәз астындагы мәчет эченә үтеп керү мөмкинлеге бирә. Гөмбәзнең бу төре Джакартадагы Әт-Тин мәчете ( гөмбәзенә охшаган.

Мәчетнең мәйданы 2 500 квадрат метр, биеклеге 48 метр булган игезәк ике манара Иран стилен хәтерләтә. Игезәк манаралар ике милләтне, мәчет Индонезия белән Босния һәм Герцеговина арасындагы дуслыкны һәм бердәмлекне символлаштыра.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Istiklal Mosque
*   Istiklal Dzamija, Masjid Indonesia di Sarajevo 
*  Ištiklal džamija na Otoci u Sarajevu

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Сөнни мәчетләре
Төркем:Сараево мәчетләре
Төркем:2001 елда төзелгән мәчетләр
Истикълал мәчете (мәгънәләр)

**Истикълал мәчете** (бәйсезлек мәчете) — күп мәгънәле сүз.
* Истикълал мәчете — Джакарта мәчете (Индонезия).
* Истикълал мәчете — Сараево мәчете (Босния һәм Герцеговина).
Инчон

**Инчон** () — Көньяк Корея метрополия шәһәрләренең берсе.
## Тарих
Хәзерге статусын 1981 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Көньяк Корея шәһәрләре
Холм районы

**Холм районы**, яки **Холмск районы** () — Русиядәге административ-территориаль һәм муниципаль берәмлекләре:
* Холм районы — Новгород өлкәсендәге район.
* Холмск районы — Сахалин өлкәсендәге район..
Рафаэль Сәхабиев

**Рафаэль Әхәт улы Сәхабиев** - опера җырчысы. 

## Тәрҗемәи хәле
1951 елның 8 июлендә ТАССРның Түбән Кама районы Шәңгәлче авылында туган. 1976 елда Казан дәүләт консерваториясен тәмамлый. М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры солисты (1976 елдан). 1974 елдан башлап концерт эшчәнлеге алып бара, 2001 елдан — доцент. 1997 елдан Казан консерваториясенең опера классында эшли. ТАССРның атказанган артисты (1980). ТАССРның халык артисты (1987).

Опера театрында утыздан артык роль башкарган, шуларның яртысы – татар репертуары. Алар арасында Нәҗип Җиһановның "Алтынчәч" операсында Хан, Әнвәр Бакировның "Тукай" әсәрендә Тукай һәм башка рольләр бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Түбән Кама районында туганнар
Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Сувон

**Сувон** () — Көньяк Кореянең Кйоңги правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## [[Тарих]]
Хәзерге статусын 1949 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Көньяк Корея шәһәрләре
Вильмерсдорф мәчете

**Вильмерсдорф мәчете** () — Алмания башкаласы Берлинда урнашкан ислам гыйбадәтханәсе, җәмигъ мәчете. Алманиянең таштан төзелгән беренче мәчете.

## Тарих

 
1915 елда Берлиннан 40 км ераклыкта урнашкан Вюнсдорф лагеренда (*хәзер Цоссен шәһәре эчендә*) Беренче бөтендөнья сугышы вакытында алман гаскәренә әсир төшкән Россия империясе, Бөекбритания, Франция һ. б. илләрнең 15 меңләп мөселман мәхбүсе өчен Алмания империясе дәүләт хисабына агачтан мәчет төзеткән булган. Хәрби әсирләр лагере 1922 елда рәсми рәвештә ябылган булса да, мәчет 1928 елга кадәр эшли. 1930 елда, «бинасы тузу сәбәпле», сүтелгән. 1916—1922 елларда имам — Галимҗан Ибраһим улы Идриси (*[[1887 ел|1887]]—[[1959 ел|1959]]*).

## Вильмерсдорф мәчете
1924 елда Алманиядә беренче таш мәчеткә нигез салына. Мәчетне төзү турында кайгырткан, алман теленә Коръән тәрҗемәсен беренче ясаган имам —  мәүләнә Садретдин. Берлин архитекторы Карл Август Һерман (*[[1869 ел]]да туган*) мәчетне  Аградагы Таҗ Махал үрнәге буенча төзи. Бина могол-мөселман стилендә төзелә. Диаметры 10 метр булган 26 метр биеклектәге гөмбәзе, 30 метр биеклектәге ике манарасы була. Гыйбадәтханә төзелеше мәхәллә кешеләре тарафыннан финансланган. Акча җитмәү сәбәпле, төзелеш туктап тора. 1927 елда мөселманнарның «Ислам гыйбадәте җәмгыяте» () Вюнсдорф мәчетен 10 мең рейхсмаркага дәүләткә сата, акчаны мәчет төзелешенә кертеп җибәрә. 1928 елның 23 мартында Иран, Төркия, Әфганстан илчелеге вәкилләре катнашында мәчет ачыла. Мәчет белән Әхмәдия ислам агымының Лахор җәмгыяте җитәкчелек итә. 1937 елда мәчеткә  башлыгы галиҗәнап принц  килеп, матди ярдәм күрсәтә. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында мәчет бинасына сизелерлек зыян килә: гөмбәзе, ике манарасы җимерелә. 1945 елның августында 200 мөселман мәчет эшен җанландырып җибәрә. 1954 елның июнендә төзекләндерү эшләре тәмамлана, имам — Мөхәммәд Аман Һобом. 1970-елларда төзәтү эшләре дәвам итә. 1996 елдан төзәтү эшләре белән Юрген Лампейтль () архитектура бюросы шөгыльләнә. Манаралар 1999—2001 елларда торгызыла. 2007 елда акча җитмәү һәм рухани булмау сәсбәпле, мәчет вакытлыча ябылып тора. 2010 елда янәдән ачылып, даими эшләвен дәвам итә.

## Тасвирлама
  
Мәчетнең 23 метр биеклектәге ике манарасы бар. 23 диаметрлы гөмбәзенең биеклеге 26 метр. Гыйбадәт залына 400 кеше сыя. Мәхәллә төрле милләт вәкилләреннән тора.

## Сылтамалар
*   Ahmadiyya Moschee (Әхмәдия мәчете). berlin-hidden-places.de
*  Islamische Moschee (Ислам мәчете) 
*  Мәчет сайты
## Моны да карагыз
* Вюнсдорф лагере
* Вюнсдорф мәчете

## Искәрмәләр


Төркем:Әхмәдия
Төркем:1928 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Алмания мәчетләре
Поддорье районы

**По́ддорье райо́ны** ()— Россия Федерациясенең Новгород өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек (район) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район).

Административ үзәге — Поддорье авылы.

## География
Район Новгород өлкәсенең көньяк-көнбатышында урнашкан һәм аның дүрт районы белән чиктәш:
Волот һәм Иске Русса — төньякта һәм төньяк-көнчыгышта,

Район территориясенең мәйданы — 2954,02 км².

Төп елгалары — Полисть, Порусья, Редья, Ловать.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Новгород өлкәсе
*
Вюнсдорф мәчете

**Вюнсдорф мәчете** () — 1915 елда Берлиннан 40 км ераклыкта Вюнсдорф шәһәрендә (*[[2003 ел]]дан [[Цоссен]] шәһәренә кертелгән*) урнашкан Вюнсдорф лагеренда Беренче бөтендөнья сугышы вакытында алман гаскәренә әсир төшкән Россия империясе, Бөекбритания, Франция һ. б. илләрнең 15 меңләп мөселман мәхбүсе өчен Алмания империясе дәүләт хисабына агачтан төзеткән мәчет. 1928 елга хәтле эшләгән. 1930 елда бина сүтелгән.

## Тарих

 

Беренче бөтендөнья сугышында Алмания империясе союздаш илләргә (*[[Россия империясе]], [[Бөекбритания]], [[Франция]]*) каршы җиһад өчен мөселман хәрби әсирләрен (*[[һиндстан]]лылар, [[фарсылар]], [[гарәпләр]], [[татарлар]], [[әфганстан]]лылар*) җәлеп итәргә омтыла. Шул максат белән Берлинның көньягында Үзәк Аурупаның беренче мәчете барлыкка килә.

Мәчет төзү тәкъдимен алман илчесе аркылы үзен дөнья мөселманнары җитәкчесе итеп исәпләүче, Россия империясе, Бөекбритания, Франциягә каршы җиһад игълан иткән Госман империясе солтаны (*27 апрель 1909 – 3 июль 1918*) Мәхмәт V (*[[1844 ел|1844]]—[[1918 ел|1918]]*) җиткерә. Алман ягы мәчет төзү идеясен хуплый. 1915 елның 5 атнасы эчендә 400 кеше намаз укый ала торган мәчет бинасы төзелеп бетә. Агачтан төзелгән мәчет өчен 45 000 рейх маркасы () тотыла. Мәчетнең 23 метр биеклектәге манарасы, 12 метр диаметрлы гөмбәзе була. 1915 елның 13 июлендә мәчет тантаналы ачыла. Әлеге вакыйга һәм  Алманиянең мөселман халыкларына хәерхаклыгы турында Вюнсдорф лагеренда чыгып килүче «Әл-Җиһад» гәҗитендә һәм фронт өчен басылган листовкаларда хәбәр ителә.

Мәчеттә әсирләргә үзләренә хәләл ризык әзерләргә рөхсәт ителә, моның өчен аларга сыер, сарык, куян ите бирелә. 1916—1922 елларда имам — Галимҗан Ибраһим улы Идриси (*[[1887 ел|1887]]—[[1959 ел|1959]]*).

Сугыш беткәч, әсирләр туган илләренә кайтып китә. 1921 ел ахырында Россия ватандашлары да юлга кузгала. Әсирлектән соң лагерьда яшәп калган 90 мөселман мәчетне япмауны үтенә. Агач мәчет 1928 елга хәтле эшләгән.
 
1924 елда Берлинның Вильмерсдорф районында яңа таш мәчеткә нигез салына. 1928 елның апрелендә Вильмерсдорф мәчете төзелеп бетә. Шуңа күрә агач мәчетне саклауның кирәге калмый. 1930 елда бинасы сүтелгән.

Яңа заманда Берлин ирекле университетыннан килгән археологлар командасы Вюнсдорфер мәчете калдыкларында казу эшләре алып бара.

Цоссен () шәһәренең элек мәчет урнашкан урамы «Мәчет урамы» () исемен йөртә.

## Әдәбият
# *Alexander Backhaus*. Die Wargefangenen in Deutschland. Siegen, 1915.

## Сылтамалар
*  Die Wünsdorfer Moschee: Eine Episode islamischen Lebens in Deutschland, 1915-1930 (Вюнсдорф мәчете: Алманиядә Ислам тормышы эпизоды, 1915-1930 еллар). Die Welt des Islams, New Ser., Jg. 36, Nr. 2 (Jul., 1996)

## Искәрмәләр


Төркем:Алмания мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1915 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы
Иске Русса районы

**Иске Русса райо́ны** ()— Россия Федерациясенең Нугуpыт өлкәсе састaфындагы административ-территориаль берәмлек (район) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район).

Административ үзәге — Иске Русса шәһәре.

## Җәгърафиᴙ
Мәйдан — 3 111,36 км².

Төп елгалары — Полисть, Порусья, Тулеблә, Псижа, Перехода, Снежа, Редья.
Көньяк-көнбатышта — Поддорье районы, көнбатышта — Волот районы белән, көнчыгышта — Парфино районы, төньяк-көнбатышта Шимск районы, көньяк-көнчыгышта Демәнск һәм Марөво районнары белән чиктәш.
Район Нугуpыт өлкәсенең көньяк-көнбатышында урнашкан һәм аның дүрт районы белән чиктәш:

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Нугуpыт өлкәсе
*
Волот районы

**Волот райо́ны** ()— Россия Федерациясенең Нугyрыт өлкәсе сасᴛафындагы административ-территориаль берәмлек (район) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район).

Административ үзәге — Волот бистәсе.

## Җәгърaфия
Район Нугyрыт өлкәсенең көньяк-көнбатышында урнашкан һәм аның дүрт районы белән чиктәш:

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Нугyрыт өлкәсе
*
Вакканай

**Вакканай**  — Япония дәүләтенең Хоккайдо префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Вакканай шәһәре 1949 елның 1 апрелендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 37911 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 49.8 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 760.83 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Парфино районы

**Парфино райо́ны** ()— Россия Федерациясенең Новгород өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек (район) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район).

Административ үзәге — Парфино эшчеләр бистәсе.

## География
Район Новгород өлкәсенең үзәк өлешендә урнашкан.
Территориянең мәйданы — 1591,12 км².
Новгород өлкәсе районнары белән чиктәш: көнбатышта Иске Русса, төньякта Крестцы, көнчыгышта Демянск районнары белән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Новгород өлкәсе
*
Шәрифуллина

**Шәрифуллина** — фамилия.
* Дилә Шәрифуллина (1963), җырчы.
* Зөһрә Шәрифуллина (1956), җырчы, ТР халык артисты (1997).
* Эльмира Шәрифуллина (1947), шагыйрә, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993).
----
* **[[Шәрифуллин]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Мокпо

**Мокпо** () — Көньяк Кореянең Көньяк Чолла правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## [[Тарих]]
Хәзерге статусын 1949 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Көньяк Корея шәһәрләре
Хәлимов

**Хәлимов** — фамилия.
* Азат Хәлимов (1958), баянчы, ТР атказанган артисты (1999).
* Андалис Хәлимов (1941), техник фәннәр докторы (1997), профессор (2000). БР атказанган фән эшлеклесе (2017). 
* Борис Хәлимов (*[[Айдар Хәлим]]*, 1942), язучы, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Илек Хәлимов (1931), геолог, фән докторы, профессор, РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1974).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Әхмәт Риза мәчет-мәдрәсәсе

**Әхмәт Риза мәчет-мәдрәсәсе** () — XIX гасырның 50нче елларында Симәй (*Семипалатинск*) шәһәрендә ачылган мәчет-мәдрәсә. Уку йорты аны нигезләүче Әхмәт Риза исеме белән аталган. Мәдрәсәдә 3 ел казакъ акыны  Абай Кунанбай укыган. Хәзер мәчет-мәдрәсә бинасы  кертелгән.

## Тарих
Мәчет XIX гасырның 50нче елларында Симәй (*Семипалатинск*) шәһәрендә ачылган. Мәчетне нигезләүче, беренче имамы — Ш. Мәрҗани шәкерте, Казандагы Мәрҗани мәдрәсәсен тәмамлап Семипалатинскига килгән Әхмәт Риза. Ул мәчет янында укучылар торып укый торган мәдрәсә ачтыра. Мәдрәсә җәдиди мәдрәсә була, монда Мәрҗани мәдрәсәсендәге уку алымнары кулланыла. Имам Әхмәт Риза өч нигездән (*«шәригать», «тарих», «мәгърифәт»*) торган тарихи, фәлсәфи җәмгыять белеме фәнен тирәнтен өйрәтә. Төп дәресләр итеп төрки, гарәп, фарсы телләре һәм Көнчыгыш шигърияте һәм сүз сәнгате закончалыклары, математика, география, табигать белеме укытылган. Әхмәт Риза: «Аллаһы Тәгаләне — фән һәм акыл-уку процессы аша тану кирәк»,- дигән.

Әхмәт Ризадан соң мәдрәсәне имам Камәретдин җитәкли. Әмма тиздән ул Баянавылга күчеп китәргә мәҗбүр була. Совет хакимияте чорында Әхмәт Ризаның мәчет-мәдрәсә йорты склад итеп файдаланыла. Сугыш елларында мәчет бинасы янган, мәдрәсә шәкертләре торган йорт кына сакланып калган. Хәзерге вакытта әлеге йорт элеккеге урыныннан Абай Кунанбаевның әдәби мемориаль музеена күчерелгән.

## Абай мәдрәсәдә
1855—1858 елларда мәдрәсәдә булачак казакъ акыны Абай Кунанбай белем ала. Өч ел эчендә Абай Көнчыгыш фәлсәфәсен, тарихын, телен, шигъриятен тирәнтен өйрәнә. Фарсы телендә  шигырьләр язарлык дәрәҗәгә җитә. Абайның әтисе Кунанбайның улын авыл мулласы Габделҗаббардан алып, Әхмәт Риза мәдрәсәсенә китерүе биредә уку-укытуның югары дәрәҗәдә баруына дәлил булып тора. Мәдрәсәдә ныклап өйрәтелгән Суфи Аллаһияр һәм Ш. Мәрҗаниның фәнни-дини өйрәтүләре Абайның дөньяга фәлсәфи карашын формалаштыра.

Мәдрәсә шәкертләренә (*шул исәптән Абайга*) өстәмә рәвештә рус мәктәбендә дә белем алырга рөхсәт ителгән булган.

## Сылтамалар
*  Ахмета Ризы медресе. Казахская национальная энциклопедия
* Абайның әдәби-мемориаль музее

## Искәрмәләр


Төркем:Казакъстан мәдрәсәләре
Төркем:Симәй
Төркем:Шиһабетдин Мәрҗани
Демянск

## Топонимлар
* Демянск районы
* Демянск өязе

Төркем:Күп мәгънәле мәкаләләр
Демянск районы

**Демянск райо́ны** ()— Россия Федерациясенең Новгород өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек (район) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район).

Административ үзәге — Демянск шәһәр тибындагы бистәсе. Бистә Бөек Новгородтан 181 км ераклыкта урнашкан.

## География
; Территориясе, урыны һәм орографиясе
Демянск районы Новгород өлкәсенең көньяк-көнчыгышында урнашкан.
Территория мәйданы — 3198,94 км² (районнар арасында 4 нче урын). Территориянең озынлыгы төньяктан көньякка таба — 72 км чамасы, көнбатыштан көнчыгышка таба 76,5 км чамасы. Иң озынлыгы — төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнчыгышка — 90 км чамасы.

Демянск районы Крестцы белән төньякта, төньяк-көнчыгышта Валдай, көньякта Маревск, көнбатышта Новгород өлкәсенең Парфино һәм Иске Русса районнары, көнчыгышта һәм көньяк-көнчыгышта Тверь өлкәсе белән чиктәш.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Новгород өлкәсе
*
Марёво районы

**Марёво райо́ны** ()— Россия Федерациясенең Новгород өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек (район) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район).

Административ үзәге — Марёво авылы.

## География
Район Новгород өлкәсенең көньяк-көнбатышында урнашкан һәм аның дүрт районы белән чиктәш:
Волот һәм Иске Русса — төньякта һәм төньяк-көнчыгышта,
Район мәйданы — 1818,69 км².

Төп елгалары — Полисть, Порусья, Редья, Ловать.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Новгород өлкәсе
*
Шимск районы

**Шимск райо́ны** ()— Россия Федерациясенең Новгород өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек (район) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район).

Административ үзәге — Шимск эшчеләр бистәсе.

## География
Мәйданы 1836,76 км².

Көньякта район Сольцы һәм Волот районнары белән чиктәш,

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Новгород өлкәсе
*
Интерпол

**Интерпол**, **Халыкара  полиция оешмасы** (, ) — төп максаты шушы оешмада катнаша торган илләрдәге хокук саклау органнарының җинаятьчелеккә каршы көрәш буенча тырышлыкларын берләштерү булган халыкара оешма. Штаб-фатиры Франсаның Лиоң шәһәрендә урнашкан. Әгъза булып 190 нан артык ил тора. Башка максатлары: халыкара эзләүне координацияләү, кеше сәүдәсенә, оештырылган җинаятьчел төркемнәргә, наркотикларны контрабандалауга, икътисад һәм югары техногияләр өлкәләрендәге җинаятьләргә, ялган акча һәм кыйммәтле кәгазьләрне ясау, балалар порнографиясенә, терроризмга һ.б. нәрсәгә каршы көрәш.

Президенты — , баш сәркәтибе — .

1923 елда Вена шәһәрендә *Халыкара җинаи полиция кәмисиясе (ХҖПК)* буларак оештырыла. Штаб-фатиры башта Венада, Алмания Австрияне басып алгачтын (1938) — Берлинда урнаша. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында күп кенә илләр оешмада катнашуын туктата; ХҖПК фактик рәвештә халыкара оешма булудан туктый.

1946 елда яңадан оештырыла, штаб-фатир итеп Париж сайлана. 1956 елда оешмага хәзерге исеме кушыла. 1989 елда штаб-фатиры Лиоңга күчерелә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Халыкара оешмалар
Һадум мәчете

**Һадум мәчете** (, ) — өлешчә танылган Косово дәүләтенең Җакова округы административ үзәге Җакова (, ) шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе, җәмигъ мәчете. архитектор Синан стилендә таштан төзелгән борынгы мәчет.

## Тарих
XVI гасырның (1594 яки 1595 ел) соңгы унъеллыгында төзелгән. Бина мәчет төзелешенә акча биргән Һадум Сөләйман әфәнде — Һадум Ага (*[[Госман империясе]] солтаны (1574 – 1595 елларда) [[III Морат|Морат III]]нең  башлыгы, яшь чагында Җаковадан Истанбулга алып кителгән булган*) исеме белән аталган. Истанбулдан кайткач,  Һадум Ага шәһәрнең хәзерге Иске базар өлешендә мәчет белән мәдрәсә төзетә, Җакова шәһәре әлеге мәчет янәшәсеннән үсеш ала. Мәчет тирәсендәге бакчада Җакованың иң хөрмәтле гаиләләренә караучы төрбәләр урнашкан булган. XVIII гасырда мәчеттә бай китапханә туплана. Мәчет комплексына керүче мунча Икенче бөтендөнья сугышы вакытында җимерелә. XX гасыр ахырында госманлы һәйкәлләренә каршы һөҗүм башлангач, мәчет бинасы зур зыян күрә. Әмма иң зур зыян Косово сугышы вакытына туры килә: 1999 елның мартында Югославияне бомбага тотканда мәчеткә сизелерлек зыян килгән: серб хәрбиләре мәчеткә ут төртә, манара җимерелә, мәчет тарихы сакланган күп гасырлык кулъязмаларны үз эченә алган китапханә яндырыла. 2000 елда Согуд Гарәбстанының финанс ярдәме белән төзекләндерү эшләре башкарганда, мәдрәсә бинасы да юкка чыга. 2003—2005 елларда мәчет АКШның Паккард фонды () ярдәме белән «Чикләрсез мәдәни мирас» () җәмгыяте тарафыннан төзекләндерелә. 2008—2009 елларда UNESCO биргән 15.000 € акчага мәчетнең эчке диварларындагы борынгы язулар — Коръәннән сурәләр яңартыла.

## Тасвирлама
архитектор Синан стилендә төзелгән әлеге мәчетнең архитектурасы Косовода иң кызыклысы. Гөмбәзе, портиклы баскыч төбе булган бер катлы турыпочмаклы бинасы белән Косовоның госманлы архитектурасы тәэсире сизелгән классик ислам гыйбадәтханәләре рәтенә керә. Мәчетнең фасады таш блоклардан ясалган. Бер гыйбадәт залы, бер манарасы, ишегалды бар. Мәчетнең керү юлы, гыйбадәт залы диварлары арабескалар, геометрик формалар, Коръән сүрәләре, «Ислам-албан бароккосы» дип саналучы язулар белән бизәлгән.

Каләм очлы манарасының биеклеге 31 метр, гөмбәзенең биеклеге  13,5 метр, гыйбадәт залының түшәме биеклеге 12,5 метр. Гыйбадәт залының өлешчә  белән бизәлгән, очлы áркасыман 11 тәрәзәсе бар. Михрабы гыйбадәт залының көньяк-көнбатыш ягында урнашкан, мөнбәре агачтан. Хатын-кызлар өчен гыйбадәт залына (балконга) баскычтан күтәреләсе.

Мәчетнең үзенчәлеге — почмакларында аерым акустика тудыручы тавыш көпшәләре булу.

## Фотогалерея

File:Kompleksi Xhamija e Hadumit 20.JPG |Мәчет комплексы
File:THE MINARET in Hadum Mosque.jpg   |Манарасы
File:Prayer Hall in Hadum Mosque.JPG  |Гыйбадәт залы. 2014
File:THE PORTICO HAJAT OF THE MOSQUE in Hadum Mosque.jpg  |Керү юлында портик


## Сылтамалар
*    Хадум-џамија
* Hadum Süleyman Effendi Camii 

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Косово мәчетләре
Төркем:1595 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Косово тарихы
Төркем:Госман империясе тарихы
Төркем:Сербия тарихы
Мөнбәр (мәгънәләр)

**Мөнбәр** ( *ми́нбар*) — күп мәгънәле сүз.
* Мөнбәр — имамның мәчеттә җомга намазында вәгазь укый торган урыны.
* Әл-Мөнбәр — 1917 елда Петроградта чыккан милли-дини татар гәҗите.
* Алтын Мөнбәр — Казан халыкара мөселман киносы фестиваленың 2005—2009 еллардагы исеме.
Чауташ Йогини Гыйбадәтханәсе, Морена

**Чауташ Йогини Гыйбадәтханәсе, Морена**, шулай ук **Экаттарсо Маһадэва Гыйбадәтханәсе** буларак мәгълүм, Һиндстан штаты Мадхья Прадешта Морена районында урнашкан 11-енче гасыр гыйбадәтханәсе. Ул илдә шундый яхшы хәлдә булган берничә шундый Йогини гыйбадәтханәләрнең берсе булып тора. Гыйбадәтханә 64 пулат белән һәм үзәктә ачык мандапа белән циркуляр стена белән формалаштырылган, ул циркуляр формада сарай яны тарафыннан аерылган, шунда Шива Илаһлаштырыла. Гыйбадәтханә Һиндстанның Археологик Өйрәнүе тарафыннан Һиндстанның Милли Әһәмиятенә ия Һәйкәлләре исемлекләренә кертелгән.

## Тарихы

Чауташ Йогини гыйбадәтханәсе Гвалиордан 40 км да, Морена районында Падаолидан якын, Митаоли авылышнда (шулай ук Митавали дип языла) урнашкан. Безнең эраның 1323 елга (Викрам Самватның 1383 елына караган) язма буенча, гыйбадәтханә Дэвапала патшасы Каччһапагата (якынча 1055-1075 елда хөкем сөргән) тарафыннан төзелгән булган. Гыйбадәтханә Кояш күчешенә нигезләнгән астрология һәм математика буенча белем бирүдә җыелу урыны булган дип әйтелә.

Һиндстанның Археологик Өйрәнүе гыйбадәтханәне Act No. LXXI of 1951, dt.28/11/1951 - 1951 ел акты буенча борынгы һәм тарихи һәйкәл дип игълан ителгән булган.

## Хасиятләр

Гыйбадәтханә калкулыкта урнашкан, аның биеклеге 100 фут (30 м) һәм гыйбадәтханәгә алып баручы 100 баскыч бар. Тыштан ул циркуляр булып тора, аның радиусы 170 фут (52 м), һәм эчке өлештә 64 пулат бар, аның һәрберсе мандапа белән, ул ачык һәм аның алдында пилястрлар һәм баганалар бар. Бөтен корылманың түбәсе яссы, шул исәптән тышкы циркуляр стена эчендә көнчыгышка таба караганы. Бина янының иң зур узуы һәм Ходай Шивага багышланган үзәк гыйбадәтханә һәм тышкы корылмалар арасында урнашкан. Бу гыйбадәтханәгә ачык бина алды керүе бар. Тышкы стенаның тышкы өслегендә Һинд дине Илаһларының кисеп ясалган бизәкләре бар. Тышкы түгәрәктә һәрбер 64 пулатта илаһилаштырылган Шива сурәте бар. Шулай да, күптән түгел булган өйрәнүләр буенча башта анда илаһилаштырылган Йогини сурәте булган һәм шулай итеп гыйбадәтханә Чауташ Йогини Гыйбадәтханәсе буларак мәгълүм (Биредә 'Чауташ'ның мәгънәсе "Алтмыш дүрт" ). Әйтелгәнчә 64 пулат өстендә түбә һәм изге урында манаралар яки шихаралар бар, алар мөгаен соңрак модификация вакытында сүтелгән булган.
Төп үзәк изге урында зур җир асты саклагычына яңгыр суын җибәрер өчен перфорацияләр белән плита капланышлары бар. Түбәдән торбалар саклагычка яңгыр суын җибәрәләр, һәм аны күрергә мөмкин. Гыйбадәтханә борынгы һәйкәлне яхшы формада саклар өчен саклау чараларына мохтаҗ.
Гыйбадәтханә корылмасы җир тетрәвенә чыдаган, аның циркуляр хасиятләренә соңгы берничә гасыр буена бернинди зыян да булмаган. Гыйбадәтханә III Сейсмик Зонада. Бу факт Чауташ Йогини Гыйбадәтханәсенә охшаш циркуляр формада булган Парламент Йортының җир тетрәве эффектыннан саклану чаралары мәсьәләсе турында Һиндстан Парламентында сөйләшүләр алып барылган.

## Искәрмәләр


## Әдәбият
*

## Тышкы сылтамалар

* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Мухина

**Мухина** — фамилия.
* Вера Мухина (1889—1953), скульптор, академик, ССРБ халык рәссамы (1943).
* Елена Мухина (1924—1991) — рәссам, Ленинград камалышы турында «Камалыш көндәлеге» авторы.
* Мария Мухина (*[[Мария Ухсай]]*, 1908—1960), чуаш язучысы, драматург, тәрҗемәче, ЧАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1968).
* Равия Мухина (1955), табиб-ревматолог, ТР (2002) һәм РФ (2019) атказанган табибы.
* Татьяна Мухина (1978) — Россия театр һәм кино актеры.
----
* Мухин

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Мухина (мәгънәләр)

**Мухина** — күп мәгънәле сүз.
* **[[Мухина]]** — фамилия.
* Мухина — Камчатка ярымутравындагы елга.
* Мухина — кратер.
Магдеру

**Магдеру** ул Һиндстанда, Гөҗаратта, Дэвбхуми Дварка районында Окһамандал Талукасында Дһрасанвел авылы янында Майтрака чорының 8-енче гасыр гыйбадәтханәсе булып тора. Гыйбадәтханә Дваркадан өч миляда уранашкан.

## Архитектура

Гыйбадәтханә иртә Нагара архитектурасы стиле гыйбадәтханәләренә карый, аның эчендә рәшәткә эше белән ("саджала") рәшәткәле эш белән бердәнбер шпиль бар. Төньякка карый торган турыпочмаклы гыйбадәтханә *саптаятана* (җиде изге гыйбадәтханә) тибында, анда бер үзәк төп изге урын һәм аның тирәли алты кечерәк изге урын. Ул "җагати"ның түбән платформасында урнашкан. Бу күп изге урыннар белән гыйбадәтханә я үзәк изге урыннан көнчыгыш һәм көньякта "панчаятана" (биш изге урын) тибында яки төньяктан гыйбадәтханәгә кергәндә баскычлар очышында сигезенче изге урынны алышытыру белән "аштаятана" (сигезенче изге урын) тибында. *Җагати* төньякта һәм көньякта астан тотыла. Стена изге урыннарны тоташтыра.

Үзәк изге урында *[[панчаратха]]* (биш катлы) план бар. Ул төбәктә мәгълүм булган иң иртә планлаштырылган гыйбадәтханә булып тора. Аның борынгы стиль *ведибандһа*сы бар (бу иң түбән нигез блогы булып тора) һәм тигез диярлек *мандовара*сы бар (изге урынның тышкы стена уртасында). *[[Шихара]]* (шпиль) һәм *[[сукһасана]]* (җыелыш утыргычлары) шулай ук хәрабәләрдә. *[[Мандапа]]* (җыелыш залы өстеннән түбә) хәзер "Бхадрака" стиле баганалары белән төзекләндерелгән һәм аларның тоташтыргычлары һаман да сакланып калган.
Гыйбадәтханәдә бер юлы Саптаматрикалар булган. Аның "питхика"сы һаман шунда. Ишек юлы гади һәм бизәлешсез. Изге гыйбадәтханә мөгаен Нандиныкы.

Dharashnvel Temple (Magderu), Main entrance.jpg|Төньяк керү
Dharashnvel Temple (Magderu), Compound.jpg|Арадан гыйбадәтханә. Хәрабәле шпиль күренеп тора
Dharashnvel Temple (Magderu), Inside View.jpg|Эчтән күренеш. "Бхадрака" тибындагы баганалар һәм ишек юлы күренә


## Тарихы
Мадһусудан Дһаки һәм Җ.М.Нанаватиның гыйбадәтханәнең "Мага" исеме Мага Браминнарына карарга мөмкин, алар Сурьяга (Кояш Ходаена) табынганнар һәм көнбатыш Һиндстанга Ираннан күчкән иммигрантлар булып торалар. Шулай итеп гыйбадәтханә Кояш гыйбадәтханәсе булырга мөмкин булган. Ул шулай ук Шива гыйбадәтханәсе булырга мөмкин булган. Гыйбадәтханә хәзер Шивага табыну кабул ителгән.
Гыйбадәтханә шпиленең Сутрапада гыйбадәтханәсеннән зәвыклырак рәшәткә эшләнүе һәм Рода Гыйбадәтханәләре Төркеменнән рәшәткә эшләнүе әзрәк зәвыклырак. Рода гыйбадәтханәләре Дһаки һәм Нанавати тарафыннан сигезенче гасырның соңгы чирегенең уртасы белән даталанган. Шулай итеп гыйбадәтханә Майтрака чоры дәвамында төзелгән булган.
Урын Милли Әһәимяте Һәйкәле буларак язылган һәм Һиндстанның Археологик Өйрәнүенең Вадодара Түгәрәге тарафыннан тәэмин ителә.

## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Нандига табыну
Төркем:Сурьяга табыну
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Бхайрава

**Бхайра́ва** (Санскрит телендә: भैरव}}) — «куркыныч») — Һинд динендә Шиваның аеруча җимерткеч һәм куркыныч аспекты булып тора. Бу кыяфәттә ул күп куллы һәм кулларында корал һәм киселгән кеше башын тота, бу икеләнүнең символының кисүен һәм акыл чикләнүләренә тыш чыгуның символы булып тора. Кайбер юрамалар буенча нәкъ Махакала кебек кайбер ярсулы асылларның генеалогиясе чыгышы менә Бхайравага килеп тоташа.
Шиваның бу аспекты Шиваизмның кайбер мәктәпләрендә, мәсьәлән, капаликада аеруча хөрмәт ителә.
Капаликада Бхайрава 8 төп формага ия - Аситанга (Вишну), Руру (Брахма), Чанда (Сурья), Кродха (Рудра), Унматта (Индра), Капалин (Чандра, һәм Сома), Бхишана (Яма Радж) һәм Самхара (нәкъ ул Бхайрава булып тора). Кайбер Тантраларның метафизик тәгълиматы буенча (хосусан, Виджняна-бхайрава-тантра буенча), Бхайрава дифференциальләшмәгән аң булып тора, бу Парамашива - Илаһның иң олы формасы, анда бергә Шива һәм Шакти кушыла.
Мәшһүр Кашмир Шиваизмы изгесе Свами Лакшманджуның кайбер тарафдарлары карашы буенча - Бхайрава - ул Шиваның - илаһи аңның Галәми формасы булып тора. Илаһи аңның Галәми формасы абсолют рәвештә бөтен нәрсәне кертә - шул исәптән дөньяның барлык дәһшәтләрен дә - шуңа күрә дә ул куркыныч - Бхайрава дип атала.
Бхагавад-гитаның сөйләвендә Кришна үзенең тугърысына - Арджунага - нәкъ менә Бхайрава формасын - Галәми аң формасын күрсәткән, һәм Арджуна Илаһта мәрхәмәтле аспектны гына түгел, ә шулай ук бөтен нәрсәне ашаучы үлем аспектын да күргән - шуннан соң Арджуна Кришнадан шул форманы яшерергә сораган һәм янә арба йөртүчесе формасында пәйда булырга сораган.
Һиндстаннан тыш Бхайрава тагын киң Непалда һәм Тибетта табыналар.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Шиваизм
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Мөнбәр

**Мөнбәр**, минбәр ( *ми́нбар* — «тавыш күтәрә торган урын», «трибуна») — мәчет элементларының берсе, җәмигъ мәчетенең аерылып тору билгесе — имамның вәгазь укый торган урыны. Мәчетләрдә имам-хатибка җомга һәм бәйрәм намазлары вакытында вәгазь сөйләү, хөтбә уку, намаз уку, дога кылу өчен көйләнгән биек урын (*тәхет, баскыч*). Элегрәк зур мәчетләрдә генә күзәтелсә, хәзер гадәти мәчетләрнең һәрберсендә мөнбәр бар. Мәчеттә имам мөнбәргә күтәрелгәч, барлык сөйләшүләр туктатыла, барлык дин тотучыларның игътибары вәгазьгә туплана.

## Тарих
Беренче мөнбәр Мәдинә шәһәренең Пәйгамбәр мәчетендә (*[[Мәсҗиден-Нәбәви]]*) хөрмә агачы кәүсәсен кисеп ясалган  була. 628—629 елларда Мөхәммәт пәйгамбәр агачтан ике баскычы, утыру өчен урыны булган яңа мөнбәр ясата. Бу мөнбәрдән шулай ук беренче өч хәлифә дә (*[[Әбу Бәкер]], [[Гомәр]], [[Госман (хәлифә)|Госман]]*) файдаланган. VIII гасырдан башлап имамнар вәгазьне мөнбәрдән сөйләүгә күчә. IX гасырдан мөнбәр түшәмле биек трибуна формасын ала башлый. Мондый мөнбәргә култыксалы, порталы булган яки ишекле баскыч алып менә. 1256 елда Мәдинә мәчетендәге янгын аның мөнбәрен юк иткән. Хәзерге вакытта Пәйгамбәр мәчетендә төрек солтаны Морат III фәрманы белән эшләнгән мөнбәр урнашкан.

## Тасвирлама
Мөнбәрнең элегрәк даими урыны булган (*стационар*) яки күчереп йөртелә торган трибуна формалары булган. Мөнбәр формасы хакимнәрнең  тәхете һәм антик базиликларда казыйлар (*судьялар*) кәнәфие формасыннан килеп чыккан.

Ул михрабның уң ягында урнаша. Гадәттә, мөнбәргә 5, 7, 9 һәм аннан да күбрәк баскыч алып менә. Мөнбәр, гадәттә, агачтан ясала. Еш кына агачтан яки таштан уеп, бизәп, зиннәтле итеп ясыйлар, кыйммәтле ташлар, мәрмәр яки кыйммәтле агач токымнары белән инкрустациялиләр, алтын белән йөгертәләр, төсле фаянс яки пыяла белән бизиләр,  шуңа күрә мөнбәр декоратив сәнгать әсәре дә булып тора.

## Фотогалерея

File:İstanbul 5437.jpg| Мулла Чәләби мәчете мөнбәре. Истанбул
File:MinbarMosqueKairouan.jpg|Гүкбә мәчете мөнбәре. Кайруан, Тунис
File:Mihrab-minbar an-nasir mohammed.jpg| Михраб белән мөнбәр
File:Lahdenmskeijanminbar.jpg|Лаһти мәчете мөнбәре. Лаһти, Финляндия
File:Minbar, Umayyad Mosque 01.jpg|thumb|Өмейяд мәчете мөнбәре. Дамаск


## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Минбәр. *Китапта*: Ислам (*белешмә-сүзлек, төзүче Заһид Шәфигый*). К.: ТКН, 1993.  91нче бит. ISBN 5-298-00949-2

## Сылтамалар

*   ИЭС / Минбар
*        БРЭ / Минбар 

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Ислам архитектурасы
Лангалбадһ

**Лангалбадһ** (Бенгаль телендә: লাঙ্গলবন্দ}}, турыдан-туры мәгънәдә, *сабан туктаган җир*), ул Бангладешта авыл һәм Һиндулар тарафыннан изге булып саналган урын. Ул Дхака - Читтагонг шоссесы янында Брахмапутра Елгасы ярында Нараянганҗ Районының Бандар Упазилада урнашкан.
Лангалбандһта дини коену ритуалы Бангладештан һәм күрше Һиндстан һәм Непалдан меңнәрчә Һинд дине тарафдарларын җәлеп итә.

## 2015 ел кешеләр изелүе
27 мартка туры килгән ел саен мела дәвамында 1,5 миллион тугъры Лангалбандһка ритуаль коену вакытында 1,5 миллионнан артык тугърылар ритуаль коену өчен тулган. Ун Һинд дине тугърысы вафат булган һәм Һинд дине изге коену ритуалы - "Аштаи снан" вакытында 30 кеше җәрәхәтләнгән булган. Көтелмәгән күп булган халык һәм хөкүмәтләрнең әзер булмаулары кеше изелүенең бәлаләрен арттырган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Төркем:Бангладеш
Сольцы районы

**Сольцы райо́ны** ()— Россия Федерациясенең Новгород өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек (район) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район).

Административ үзәге — Сольцы шәһәре

## География
Сольцы районы Новгород өлкәсенең көнбатышында урнашкан. Төньякта ул Новгород өлкәсенең Шимск районы территориясе белән, көнчыгышта — Новгород өлкәсенең Волот районы территориясе белән, көнбатышта Псков өлкәсенең Порхов районы белән чиктәш.

Мәйданы 1422.91 км².

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Новгород өлкәсе
*
Порхов районы

**Порхов райо́ны** ()— Россия Федерациясенең Псков өлкәсе көнчыгышында административ-территориаль берәмлек (район) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район).

Административ үзәге — Порхов шәһәре

## География
Мәйданы 3190 км².
Порхов районы Псков өлкәсенең көнбатышында урнашкан. Төньякта ул Псков өлкәсенең Струги Красные районы территориясе белән, көнчыгышта — Новгород өлкәсенең Волот районы территориясе белән, көнбатышта Псков өлкәсенең Порхов районы белән чиктәш.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Псков өлкәсе
*
Струги Красные районы

**Струги Красные райо́ны** ()— Россия Федерациясенең Псков өлкәсе көнчыгышында административ-территориаль берәмлек (район) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район).

Административ үзәге — Струги Красные шәһәре

## География
Район мәйданы — 3164 км². Район Псков өлкәсенең Порхов, Псков, Гдов һәм Плюсса районнары, шулай ук Новгород өлкәсе белән чиктәш.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Псков өлкәсе
*
Ар теленә тәрҗемә ителгән Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте китаплары исемлеге

## Тышкы сылтамалар
Удмуртия Республикасының Милли Китапханәсе сайты

Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Төркем:Ар теле
Читти Гатти

**Читти Гатти** ул Пакистанда, Хайбер-Пахтунхвада, Хазарада, Мансеһра даирәсендә Инаятабад берлек шурасының Гандһиан авылында урнашкан авыл очы. Элеккеге заманнардан бирле ул аеруча 6-ынчы Пһаганда һәм 1-енче Вайсакхада булган ике Һинд дине фестивале өчен мәшһүр, бу элекке Торак Пункты Мәгълүматында искә алынган;, ул Шива Ходае табынуга багышланган. Бу урында борынгы Шива Гыйбадәтханәсе хәзер төзекләндерелгән, башта ул тугърылык гамәле буларак Джаммуның Раджасы тарафыннан төзелгән булган. Соңгы археологик өйрәнү буенча шул ук урында фараз ителгәнчә борынгырак Һинд дине гыйбадәтханәләре булган, әмма гыйбадәтханә тирәсендә борынгы *Шива Лингам* (яки *Линг*) чынлап та борынгы һәм аңа кимендә 2000 ел. Гыйбадәтханә һәм *Лингам* әле дә һәр елны күп Һинд дине дини сәфәр кылучыларны җәлеп итә, бигрәк тә ел саен уза торган Махашиваратри фестивале вакытында.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Images of Shiv Mandir at Chitti Gatti
*Celebration of Maha Shivratri in Manshera

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Плюсса районы

**Плюсса райо́ны** ()— Россия Федерациясенең Псков өлкәсе көнчыгышында административ-территориаль берәмлек (район) һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район).

Административ үзәге — районга керми торган Плюсса шәһәре, шәһәр округы статусы белән «Гдов шәһәре» мөстәкыйль муниципаль берәмлеген тәшкил итә.
## География
Мәйданы 2577 км². Район көнбатышта Гдов районы белән, көньякта — Струги Красные, көнчыгышта — Новгород өлкәсе (Шимск районы), төньякта — Ленинград өлкәсе (Луга районы).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Псков өлкәсе
*
Байморза мәчете

**Байморза мәчете** - Татарстанның Кайбыч районы Байморза авылында урнашкан булган мәчет.

## Тарихы
Авыл мәчете XX гасырның 30 елларында кулланыштан чыгарыла.

## Чыганаклар
* Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте.

Төркем:Кайбыч районы мәчетләре
Гатчина районы

**Гатчина муниципа́ль райо́ны** () — Ленинград өлкәсенең көньяк өлешендә муниципаль берәмлек .

Административ үзәге — районга керми торган Гатчина шәһәре, шәһәр округы статусы белән «Гатчина шәһәре» мөстәкыйль муниципаль берәмлеген тәшкил итә.
## Физик-географик характеристикасы
### [[Geografik koordinatalar|Географик урнашу]]
Гатчина районы Россиянең Европа өлешендәге төньяк-көнбатышта урнашкан.

Чикләшә:
* төньяк-көнчыгышта — федераль әһәмияттәге Петербург шәһәре белән;
* көнчыгышта — Тосно муниципаль районы белән;;
* төньякта — 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Ленинград өлкәсе
*
Думбыра

**Думбыра**, *шулай ук* **думбра** — татар халыкының кыллы чиртмә уен коралы. Шулай да кыргызларда (комуз), казакъларда (домбыра), үзбәкләрдә (дутар), калмыкларда, удмуртларда (домро крезь), чувашларда (тăмра), башкортларда һәм башка кардәш төрки халыкларның мәдәниятендә урын алган.

## Тасвирлама
Татар думбырасының муены казакныкыннан гадәттә кыскарак һәм кыллар саны икәү.

## Тарих
Думбырага охшаш уен кораллары Себер, Урта һәм Үзәк Азия, Көнчыгыш Ауропа халыклары арасында таралган. Думбыра кебек уен коралы төрки, славян, фин-угыр этносларында мөһим урын биләп тора.

Мәҗүси чорлардан бирле думбыра халык тарафыннан яратып кулланылган. Күп очракларда думбырада уйнаучы осталар әкиятчеләр булган. Алтын Урда һәм Казан ханлыгы чорларында ул хан-вәзирләр сарайларындагы әкиятчеләр һәм бәет әйтүчеләре даирәсендә киң таралган уен коралы булган. Шул талант ияләренең бер исеме безгә мәгълүм. Ул Сарай, Казан шәһәрләрендә иҗат иткән Хәсән Кайгы. Бу чорда татарларда көчле *думбыра осталары мәктәбе* барлыкка килүе фараз.

Казан ханлыгы җимерелү белән, думбыра халык осталарында гына кала. Әмма шул вакыттан рус халкында балалайка шәкелендә киң тарала башлый. Татар думбырасының соңгылары XX гасыр башында кулланыла. Бу җәһәттән безгә Вафа Бәхтияров һәм Солтан Габәшинең истәлекләре мәгълүм.

## Думбыраны тергезү

XX гасыр башында думбыра татар халкының яшәешеннән югалган диярлек. Уен коралын кайтаруга зур көч куйган шәхес - Нәкый Исәнбәт. "Татар халык табышмаклары" һәм 3-томлык "Татар халык мәкальләре" җыентыкларының кереш мәкаләләрендә ул татар халкында кулланган думбырага ифрат зур әһәмият бирә. Бу карашын татар әкиятләреннән, мәкальләреннән, табышмакларынан һәм әйтемнәреннән мисаллар китереп дәлилли.

Уен коралын татар халкына кайтаруга зур өлеш керткән икенче шәхес - М.Нигъмәтҗанов. XVIII-XIX йөзләрнең рус сәяхәтчеләре язмаларына нигезләнеп, фольклор белгече думбыра уен коралының татарларда киң кулланышын исбатлый. Татар думбырасын кайтару эшендә Т.Ялчыголның исемсез трактатында бирелгән сурәтләр зур урын уйнаган. Бу сурәтләр нигезендә Г.Макаров үз реконструкция вариантын булдыра.

## Татар халык мәкальләре

* *«Аңлаганга чебен тавышы да саз, аңламаганга думбра тавышы да әз»*
* *«Думбырачы думбырачыны күрсә, кылы өзелә, ди»*
* *«Туйда думбырага думбыра белән, тукмакка тукмак белән кайтаралар»*
* *«Думбыра туй төшкән өйгә килешер»*
* *«Ни думбыра белмәгән, Ни сызгыра белмәгән»*
* *«Кызыңны үз иркенә куйсаң, думбрачыга барыр»*
* *«Туй үткәч, думбыра какмыйлар»*

## Чыганаклар

*Исәнбәт Н. Татар халык мәкальләре. Өч томда. - 1 т . - Казан, 1959.

*Исәнбәт Н. Татар халык табышмаклары. - Казан, 1970.
*Макаров Г. М. Домбра татар Среднего Поволжья. Страницы истории татарской музыкальной культуры. — Казань, 1991.
*Монасыпов Ш. Сызылып моң чыкканда // Казан утлары, 1977. - №2.
*Нигмедзянов М. Народная музыка (очерк) / / Татары Среднего Поволжья и Приуралья. - М., 1967.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Саз
* Кылкубыз
* Хәсән Кайгы
* Г.М.Макаров
* казакъ думбырасы

Төркем:Кыллы кораллар
Төркем:Музыка кораллары
Төркем:Татар музыка кораллары
Төркем:Башкорт музыка кораллары
Төркем:Чиртмә кыллы музыка кораллары