open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Михаил Калашников

|стиль_вверху = background:#B0C4DE;
|вверху2      = }
|изображение  = 
|подпись      = }}
|стиль_меток =padding:0.2em; line-height:1.3em; vertical-align:middle; font-size:90%;
|стиль_текста =padding:0.2em; line-height:1.3em; vertical-align:middle; font-size:90%;

|метка1 = Тормыш еллары
|текст1 = }}

|метка2 = Прозвище
|текст2 = }}

|метка3 = Псевдоним
|текст3 = }}

|метка4 = Туу датасы
|текст4 = }

|метка5 = Туу урыны
|текст5 = }}

|метка6 = Үлем датасы
|текст6 = }

|метка7 = Үлем датасы
|текст7 = }}

|метка8 = Иялек
|текст8 = }}

|метка9 = Род&nbsp;войск
|текст9 = }}

|метка10 = Хезмәт еллары
|текст10 = }}

|метка11 = Дәрәҗә
|текст11 = }}

|метка12 = Часть
|текст12 = }}

|метка13 = Командовал
|текст13 = }}

|метка14 = Должность
|текст14 = }}

|метка15 = Сугышлар/бәрелешләр
|текст15 = }}

|метка16 = Награды и премии
|текст16 = }}

|метка17 = Связи
|текст17 = }}

|метка18 = В&nbsp;отставке
|текст18 = }}

|метка19 = Имза
|текст19 = }}

| стиль_внизу = padding:0.2em; line-height:1.3em; vertical-align:middle; font-size:90%; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;
| внизу = ]]** [[Викиҗыентык]]та</div>}}
}}
<small></small>
**Михаил Калашников''' (10 ноябрь 1919, Курья, Алтай губернасы — 23 декабрь 2013, Ижау) — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе һәм Россиянең ату кораллары конструкторы, техник фәннәре докторы (1971), генерал-лейтенант (1999). Үз исемендәге мылтыкны уйлап табучы.

Россия Федерациясе герое, Андрей Первозванный изге апостолы ордены кавалеры, Социалистик Хезмәте герое, Ленин һәм Сталин премияләре лауреаты, Россия язучылар берлеге әгъзасы. КПСС әгъзасы (1952 елдан), Удмурт АССРдан СССР Югары Советының Союз Советы депутаты (3-4 (1950—1958) һәм 7-11 (1966—1989) чакырылышлары).

Калашников автоматы булдыруы белән дөньякүләм мәшһүрлекне казанган.

2013 елның 23 декабрендә Ижауда 94 яшьтә вафат булган.

## Чыганаклар
* Данлыклы корал конструкторы Михаил Калашников вафат
## Искәрмәләр

Төркем:Инженерлар
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Генераллар
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Михаил Калашников
Агеево (Слободской районы)

**Агеево** () — Киров өлкәсенең Слободской районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  
* 

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Слободской районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Сосново

**Сосно́во**

; Торак пунктлар
* Сосново — Ленинград өлкәсенең Приозерск районында урнашкан бистә
* Сосново () — Киров өлкәсенең Уни районында урнашкан авыл.
* Сосново () — Чиләбе өлкәсенең Кызыл Армия районы составына керүче авыл. 
* Сосново — Татарстанның Әгерҗе районы составына керүче авыл.
* Сосново — Чуашстанның Кызыл Чутай районында урнашкан авыл.
Безбожник (Чуашстан)

**Безбожник** (, ) — Чуашстанның Алатыр районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429803.

## Халык
2002 ел җанисәбен алу буенча биредә кешеләрнең яшәмәве мәгълүм.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Алатыр районы торак пунктлары
Тылай (Коми)

**Тылай** () — Коми Республикасының Ухта шәһәр округында урнашкан авыл.

## Климат
Тылай климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: билгесез

## Искәрмәләр

Төркем:Ухта шәһәр бүлгесе торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Березовски (Чиләбе өлкәсе)

**Березовский** () — Чиләбе өлкәсенең Октябрьское районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (94%).

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсенең Октябрьски районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Сосново (Татарстан)

**Сосново** — Татарстан Республикасының Әгерҗе районындагы авыл.
## Географиясе
Сосново Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 274 чакрым, ә район үзәге Әгерҗедән көньяк-көнчыгышка таба 44 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.4&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 151 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,68%,
башка халыклар — 1,32%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Чирково

* Чирково (Татарстан) — Татарстан Республикасының Бөгелмә районындагы торак пункт.
* Чирково (Киров өлкәсе) — Киров өлкәснең Луза районындагы торак пункт.
Ленино (Яңа Чишмә районы)

**Ленино** — Татарстан Республикасының Яңа Чишмә районындагы авыл.
Авыл аша Р239 федераль трассасы уза.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 548 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 57,30%,
татарлар — 42,34%,
шул исәптән керәшен татарлары — 6,75%,
башка халыклар — 0,36%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Жуково (Татарстан)

**Жуково** — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.
 
## Географиясе
Жуково Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 115 чакрым, ә район үзәге Тәтештән көньяк-көнбатышка таба 19 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 67%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 211 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 65,88%,
татарлар — 18,96%,
чуашлар — 13,74%,
башка халыклар — 1,42%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Борок (Пижанка районы)

**Борок** () — Киров өлкәсенең Пижанка районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Пижанка районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Олы Куян

**Олы Куян** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы юкка чыккан торак пункт.
## Тарихы
1930 елда Кубыз, 1944 елдан Симәки авылы җирлегенә кергән.
Авыл 1970 еллар азагында юкка чыга. 
## Халкы

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Карабай (Чуашстан)

**Карабай** (, ) — Чуашстанның Ялчык районында урнашкан авыл.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 117 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100%).

## Шәхесләр
* Яков Турхан (, *[[1876 ел|1876]]—[[1932 ел|1932]]*), рухани, шагыйрь.
* Федор Турхан (, *[[1876 ел|1876]]—[[1932 ел|1932]]*), шагыйрь.
* Андрей Турхан (, *[[1888 ел|1888]]—[[1972 ел|1972]]*), шагыйрь.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Ялчык районы торак пунктлары
Мальково (елга)

**Мальково** — Сыры елгасының кече кушылдыгы. Чуашстанның Шүмерле районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сыры елгасының уң ярыннан 176 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 20 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры, Алатырь елгасы тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010500412110000039210
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003921
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Чуашстан елгалары
Грамматика

**Грамматика** ( ** сүзеннән — «хәреф») фән буларак тел өйрәнүе бүлеге дип санала. Ул бүлек телнең грамматик төзелешен өйрәнә. Сөйләү кисәкләрнең дөрес төзелү кагыйдәләрен(синтагма ,җөмләләр, текстлар, һ.б.) өйрәнә. Бу закончалыкны грамматика килеш бердән грамматика кагыйдәләрендә тәгъбир итә.

Грамматика ике тармактан тора: морфология (сүз төркемнәре турында фән) һәм синтаксис(сүзләрнең сүзетзмәләрдә һәм җөмләләрдә бәйләнешен өйрәнә).

Төркем:Грамматика
Волгарица (авыл)

**Волгарица** — Киров өлкәсе Опарино районында авыл.

## Искәрмәләр

Төркем:Опарино районы торак пунктлары
Барановская (Диңгез буе крае)

**Барановская** () — Диңгез буе краеның Надеждинское районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (91%), украиннар (8%).

## Искәрмәләр

Төркем:Надеждинское районы торак пунктлары
Төркем:Диңгез буе крае торак пунктлары
Мутница (Коми)

**Мутница** () — Коми Республикасының Луза буе районында урнашкан авыл.

## Климат
Мутница климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (85%), руслар (15%).

## Искәрмәләр

Төркем:Луза буе районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Вахруши (Слабутски районы, штп)

**Вахруши** () — Киров өлкәсенең Слободской районында урнашкан штп.

## География
Вахруши Слободскойдан 12 километр ераклыкта урнашкан. Бистә аша  «Киров—Слободской—Белая Холуница»  автоюлы уза.
### Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

### Сәгать поясы

## Тарих
Вахруши 1854 елда *Вахрушев* бертуганнар тарафыннан төзелгән күн заводы янындагы бистә буларак барлыкка килде. 1938 елда бистәгә шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә.
## Халык

### Милли состав

## Галерея

П.Вахруши особняк Вахрушева.JPG|«Вахрушев особнягы»

## Искәрмәләр

Төркем:Слободской районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Вахруши (Суна районы)

**Вахруши** () — Киров өлкәсенең Суна районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Суна районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Решетниково (Чуашстан)

**Решетниково** (, ) — Чуашстанның Кузлаука районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429442. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97219845006. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100800004600.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2137.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 270 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Кузлаука районы торак пунктлары
Ямул

*Ямул - Нократ төбәгендә урнашкан татар авылы.
*Ямул - Нократ төбәгендә, Удмуртиядә агучы елга.
Ан-12

**Ан-12** («Т» эшләнмәсе, НАТО кодификацияләре буенча: **** — *«Новичок»*) — совет хәрби йөк очкычы. 
## Булдыру тарихы
Ан-12 самолетын эшләү инициативасы Никита Хрущёв Антонов КБГА (АКБ) визиты вакытында барлыкка килә.

## Модификацияләр

* **Ан-12** («Т» эшләнмәсе), нигезе. — 

## Төзелеш
Очкычның аэродинамик схемасы үзен дүрт моторлы турбовинтлы югары планлы бер кильле койрык канатлы һәм койрыктагы йөк люгы итеп күрсәтә.

## Авиаһәлакәтләр

## Шулай ук карагыз

* Lockheed C-130 Hercules
* Transport Allianz C.160 Transall

## Сылтамалар
* Ан-12 // «Авиабаза =KRoN=»
* Avia.ru 
* Уголок неба
* Фотографии Ан-12 с аэрошоу в Пушкино-2007 на сайте ScaleModels.ru
* Ан-12 на сайте «Сервис и Технологии» 
* сайт «Военно-транспортная авиация СССР»

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ очкычлары
1957 елда авиация

1957 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 7 март — Пассажирлар очкычы Ан-10ның беренче очышы.
* 16 декабрь — совет хәрби-транспорт очкычы Ан-12ның беренче очышы.

### Төгәл датысыз
* Толмачёв авиаотряды, бүген «Себер» авиакомпаниясе нигезе салынган.

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1957 ел
Хәләф Низамов

**Хәләф Мирзамөхәммәт улы Низамов** – Татарстанның хуҗалык һәм дәүләт эшлеклесе. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре

Х.Низамов 1941 елның 20 октябрендә Татарстан АССРның Актаныш районы, Иске Кадермәт авылында дөньяга килә. Хезмәт эшчәнлеген 1964 елда Алабуга дәүләт педагогия институтын тәмамлаганнан соң укытучы буларак башлый, шуннан соң Актаныш районының Яңа Богады урта мәктәбендә директорның укыту эше буенча урынбасары вазыйфасында дәвам итә.
 
Х.Низамов 1968-1985 елларда, КПССның Татарстан АССР Актаныш район комитеты бүлек мөдиреннән беренче секретарена кадәр юл үтеп, партия эшендә булды. Бу елларда аның оештыру сәләте, шулай ук куелган бурычларны хәл итү өчен кешеләрне туплый белү осталыгы аеруча ачык чагылды.
 
Хәләф Низамов 1985 елда Татарстан АССР Министрлар Советына оештыру-инструкторлык бүлеге мөдире вазыйфасына күчерелде, шуннан соң ул Советларның башкарма органнары эше бүлеге мөдире вазыйфасында хезмәт куйды.
 
Хәләф Мирзамөхәммәт улы 1989 елдан КПССның Татарстан өлкә комитеты оештыру-партия эше бүлеге мөдире булып эшләде. 1990 елда Татарстан ССР Югары Советы Секретариаты нәчәлниге итеп билгеләнде.
 
Х.Низамов 1991-1998 елларда Татарстан Республикасы Президенты Аппаратын җитәкләде. Ул Татарстан Республикасында президент институтын булдыруның чишмә башында торды, Татарстан Республикасы Президенты эшчәнлеген һәм аның федераль органнар, башка органнар, иҗтимагый берләшмәләр, чит илләр оешмалары белән берлектә эшләвен тәэмин итү бурычларын башкарды.
 
Х.Низамов берничә тапкыр Татарстан АССР Югары Советы депутаты, Татарстан Республикасы халык депутаты итеп сайланды.
  
Хәләф Низамовның хезмәттәге казанышлары дәүләт бүләкләре белән билгеләнде. Ул Почет ордены, “Фидакарь хезмәт өчен. В.И.Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан” медале, “Фидакарь хезмәт өчен” Татарстан Республикасы медале, “Казанның 1000 еллыгы истәлегенә” медале белән бүләкләнде, “Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре” дигән мактаулы исемгә лаек булды. “Эшлекле сыйфатлары һәм кешелеклелеге, кушылган эшкә гаять зур җаваплылык хисе белән каравы, кешеләргә карата игътибарлы мөгамәләсе Хәләф Мирзамөхәммәт улы Низамовка зур ихтирам-абруй китерде” диелә рәсми кайгынамәдә.

Хәләф Мирзамөхәммәт улы Низамов 2013 елның 14 июлендә 72 нче яшендә озакка сузылган каты авырудан соң вафат булды.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* “Ватаным Татарстан”,   /№ 113, 16.07.2013/ 
*     Главалар «фетнә»се 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татарстанның муниципаль районнары башлыклары
Ан-10

**Ан-10 "Украина"** (НАТО кодификацияләре буенча: **** — *«Кот»*) — совет урта магистральле пассажир очкыч. Олег Антоновның турыдан-туры җитәкчелеге астында эшләнгән.
## Очу-техникалык бәяләмәләре

* Канат киңлеге, м — 38,014;
* Очкыч озынлыгы, м — 34,000;
* Очкыч биеклеге, м — 9,83;
### Очкыч һәлакәте
### Эксплуатацияләү нәтиҗәләре

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Чистые Пруды (Башкортстан)

**Чистые Пруды** — Башкортстанның Бөре районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Заря (Татарстан)

**Заря** — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы поселок.
 
## Географиясе
Заря Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 141 чакрым, ә район үзәге Аксубайдан төньяк-көнчыгышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1929 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): чуашлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 53 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 92.45%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 7.55%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Культура (Киров өлкәсе)

**Культура** () — Киров өлкәсенең Опарино районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (95%), татарлар (1%), биларуслар (1%), арлар (1%).

## Искәрмәләр

Төркем:Опарино районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Починок

### Киров өлкәсе
* Починок (Киров өлкәсе) () — Киров өлкәсенең Верхошижемье районында урнашкан авыл.

### Свердловск өлкәсе
* Починок (Свердловск өлкәсе) () — Свердловск өлкәсенең Новоуральск шәһәр округы составына керүче авыл.

### Смоленск өлкәсе
* **[[Починок (шәһәр)|Починок]]** () — Починок районында урнашкан шәһәр, административ үзәге.
* Починок () — Дорогобуж районында урнашкан авыл.
Lockheed C-130 Hercules

**Локхид C-130 Геркулес** () — урта һәм зур ераклык өчен уйланылган хәрби йөк очкычы. АКШ һәм НАТО гаскәрләрендә төп очкыч булып санала.

## Тарих

## Авиаһәлакәтләр

## Әдәбият
* 
* О. Пиунов. Самолёты типа С-130 "Геркулес" сил специальных операций ВВС США // "Зарубежное военное обозрение", № 11, 2011. стр.59-71
* О. Пиунов. Самолёты типа С-130 "Геркулес" сил специальных операций ВВС США // "Зарубежное военное обозрение", № 12, 2011. стр.52-54
* Зона аварии норвежского самолёта является заповедной

## Сылтамалар
* Официальный сайт компании Lockheed Martin
* ВВС Новой Зеландии получили первые два модернизированных ВТС C-130H «Геркулес» 
* Ошибка пилотов привела к авиакатастрофе в Северной Швеции
* Зона аварии норвежского самолёта является заповедной
Антипино

**Антипино** — топоним:
**Авыллар**:
* Антипино (Луза районы) () — Киров өлкәсенең Луза районында урнашкан авыл.
* Антипино (Санчурск районы) () — Киров өлкәсенең Санчурск районында урнашкан авыл.
* Антипино () — Киров өлкәсенең Подосиновец районында урнашкан авыл.
Тритикале

**Тритикале** – бодай белән арыш гибриды. Исеме дә шуннан килеп чыга: бодайның латинча исеменнән (тритикум) беренче өлешен һәм арышның (секале) икенче өлешен алып кушканнар. Бодай белән арыштагы уңай сыйфатларны бер үсемлектә берләштерү уе галимнәрне, биологларны күптәннән кызыктырган. Белгәнебезчә, бодайда яхшы сортлы икмәк пешерү өчен кирәкле компонетлар күбрәк, ә арыш суыкка бирешми.

Әлеге ике культураны кушу тәҗрибәсен тәүге тапкыр 19 нчы гасыр азакларында ясап карасалар да, чын гибридларны узган гасыр урталарында гына барлыкка китергәннәр.

Бүген исә тритикале культурасы бөтен дөньяда 3 млн. гектардан артык игелә. Бигрәк тә ул Польша, Германия, АКШ, Беларусь, Франциядә киң таралган, Русиядә исә 500 мең гектар тирәсе игелә.

Тритикале нигездә терлек азыгы буларак кулланыла, әмма аңардан шактый күләмдә икмәк тә пешерәләр һәм кондитер әйберләре дә җитештерәләр.

Татарстанда тритикаленың «Тальва-100», «Немчиновский-56», «Аграф», «Союз», «Юбилейная» сортлары игелә.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Мәгълүматлар ТР Авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институтыннан алынды / – № 16 (11026), 7 август, 2007 

Төркем:Авыл хуҗалыгы үсемлекләре
Төркем:Бөртеклеләр
Боровица

**Боровица**:

## Торак пунктлар
; Беларус
* Боровица () — Минск өлкәсенең Березино районында урнашкан авыл.
* Боровица () — Могилёв өлкәсенең Киров районында урнашкан авыл.

; Болгария

; Польша

; Россия
* Боровица  () — Киров өлкәсенең Луза районында урнашкан бистә.
* Боровица () — Киров өлкәсенең Мураши районында урнашкан авыл.
* Боровица () — Киров өлкәсенең Слободской районында урнашкан авыл.

; Украина

## Елгалар
; Болгария

; Россия
* Боровица
* Боровица — Вологда өлкәсенде елга
Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге

**Татарстан Республикасының Фән һәм техника өлкәсендә дәүләт бүләге** (, ) —  дәүләт бүләге. 

Татарстан Рәисе тарафыннан фән һәм техника өлкәсендә ачышларга, казанышларга ирешкән шәхесләр һәм иҗади коллективларга бирелә. 1993 елда булдырыла, 1994 елдан башлап ел саен тапшырыла. Бүләкләнүчеләр саны — 900 кеше (1.01.2021).

## Бүләкләнү нигезе
 

## Ияләре

### 2025 ел
«Нефть ятмаларын эшкәртүнең нәтиҗәлелеген арттыру һәм инновацион материаллар булдыру өчен күп фазалы агымнарның математик модельләре һәм цифрлы игезәкләре» фәнни эшләр циклы өчен Дәүләт премиясе КФУның аэрогидромеханика кафедрасы мөдире Константин Поташевка, экологик системаларны модельләштерү кафедрасы мөдире Шамил Зариповка, профессор Александр Мазога, аэрогидромеханика кафедрасы доценты Ренат Мәрдановка һәм экологик системаларны модельләштерү кафедрасы профессоры Валерий Шәрәфетдиновка тапшырылган.

«Татарстан Республикасы агросәнәгать комплексына экологик яктан куркынычсыз инновацион биотехнологияләрне интеграцияләү һәм аларның икътисади нәтиҗәлелеге» эше өчен премияне «Биопрепаратлар» фәнни-җитештерү институты директоры Римма Ибәтуллина, «Тойма» хуҗалыгының баш агрономы Мөнир Галимҗанов, «Авангард» хуҗалыгының баш агрономы Хәмит Гыйматдинов, Бөтенроссия авыл хуҗалыгы микробиологиясе фәнни-тикшеренү институтының әйдәп баручы фәнни хезмәткәре Андрей Кожемяков, «Биопрепаратлар» фәнни-җитештерү институты директоры урынбасары Ирина Крошечкина, «Вамин Татарстан» агросәнәгать комплексы директоры урынбасары Рөстәм Мөхәммәдиев, Татарстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институтының әйдәп баручы фәнни хезмәткәре Олег Шайтанов һәм шул ук институтның баш фәнни хезмәткәре Шамил Шакиров алган.

«Югары үзле нефть табу өчен пар эшләп чыгару максатыннан нефть һәм газ белән бергә җир өстенә чыга торган суны чистарту технологияләрен эшләү һәм гамәлгә кертү» фәнни эше өчен Дәүләт премиясе ТатНИПИнефтьнең баш фәнни хезмәткәре Рифхәт Сәхабетдиновка, су әзерләү объектларын эксплуатацияләү бүлеге башлыгы Айдар Авзалетдиновка, «ТН-Гидрохим» фәнни-җитештерү предприятиесе җитәкчесе Евгений Буслаевка, «ТН-Гидрохим» фәнни хезмәткәре Рафаэль Гарифуллинга, су әзерләү технологияләре лабораториясенең өлкән фәнни хезмәткәре Нил Гафаровка, нефтьне тикшерү һәм промысел әзерлеге бүлеге башлыгы Фоат Гобәйдуллинга һәм су әзерләү технологияләре лабораториясе мөдире Любовь Кудряшовага тапшырылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге
Төркем:Татарстанның дәүләт премияләре
Боровская (Коми)

**Боровская** () — Коми Республикасының Усть-Цильма районында урнашкан авыл.

## Климат
Боровская климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Усть-Цильма районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Ивановка

**Ивановка**:

## Торак пунктлар
### [[Азәрбайҗан]]
* Ивановка — Исмаил районында урнашкан авыл.
### Россия
:Башкортстан
* Ивановка (Авыргазы районы) — Башкортстанның Авыргазы районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Бакалы районы) — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Бишбүләк районы) — Башкортстанның Бишбүләк районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Гафури районы) — Башкортстанның Гафури районында урнашкан авыл. 
* Ивановка (Дәүләкән районы) — Башкортстанның Дәүләкән районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Зиянчура районы) — Башкортстанның Зиянчура районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Кызыл Кама районы) — Башкортстанның Кызыл Кама районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Кырмыскалы районы) — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Куергазы районы) — Башкортстанның Куергазы районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Мәләвез районы) — Башкортстанның Мәләвез районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Стәрлебаш районы) — Башкортстанның Стәрлебаш районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Тәтешле районы) — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Федоровка районы) — Башкортстанның Федоровка районында урнашкан авыл.
;Диңгез буе крае
* Ивановка (Диңгез буе крае) — Диңгез буе краеның Михайловка районында урнашкан торак пункт.
;Коми
* Ивановка (Корткерос районы) — Коми Республикасының Корткерос районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Луза буе районы)— Коми Республикасының Луза буе районында урнашкан авыл.
* Ивановка (Сыктывдин районы) — Коми Республикасының Сыктывдин районында урнашкан авыл.
;Пермь крае
* Ивановка (Чернушка районы) — Пермь краеның Чернушка районында урнашкан авыл. 
;Татарстан
* Ивановка (Азнакай районы) ― — Татарстан Республикасының Азнакай районындагы бетерелгән торак пункт.
* Ивановка (Биектау районы) — Татарстан Республикасының Биектау районындагы торак пункт.
* Ивановка (Лениногорск районы) — Татарстан Республикасының Лениногорск районындагы торак пункт.
* Ивановка (Сарман районы) — Татарстан Республикасының Сарман районындагы торак пункт.
* Ивановка (Тәтеш районы) — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы торак пункт.
;Чуашстан
* Ивановка (Муркаш районы) — Чуашстанның Муркаш районында урнашкан торак пункт.
* Ивановка (Порецкое районы) — Чуашстанның Порецкое районында урнашкан торак пункт.
Знаменка (Яраң районы)

**Знаменка** () — Киров өлкәсенең Яраң районында урнашкан урын.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (12%), руслар (83%).

## Искәрмәләр

Төркем:Яраң районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Даниловка (Диңгез буе крае)

**Даниловка** () — Диңгез буе краеның Михайловка районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (86%), украиннар (8%), кореялеләр (6%).

## Искәрмәләр

Төркем:Михайловка районы торак пунктлары
Төркем:Диңгез буе крае торак пунктлары
Чудиново (Чиләбе өлкәсе)

**Чудиново** () — Чиләбе өлкәсенең Октябрьское районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (91%).

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсенең Октябрьски районы торак пунктлары
Гади кыяр

**Гади кыяр** ) — кабаксыманнар (*Cucurbitaceae*) гаиләсеннән бер еллык үләнсыман үсемлек, кыяр (Cucumis) ыругының төре.

Кыярны иң беренче тапкыр бакчада һиндстанлылар үстереп карый. Библиядә исә ул *Мисыр яшелчәсе* диелә. Кыяр борынгы грекларга һәм римлыларга да таныш була. Урта гасырларда Европада үстерелә башлый. Ә менә Русиягә ул XV гасырда гына керә. Шул чордан башлап популярлашып та китә. Кая утыртсаң да тишелеп чыга торган әлеге яшелчә кабаклылар семьялыгына карый. Әмма ботаниклар фикеренчә, ул җимеш тә.

Кыяр иң аз калорияле яшелчә санала. 100 грамм кыяр йомшагында барысы 15 ккал. Аңарда май бөтенләй юк. Аның каравы сыеклыкка бай: ул 95-98 процент судан гына тора. Кыяр эчәклек эшчәнлеген көйли, организмнан начар холестеринны чыгара. Юан эчәклектә яман шеш авыруын булдырмый калырга да ярдәм итә.
Түтәлдән яңа гына өзеп алынган кыяр калий чыганагы да булып тора. Калий кан басымын төшерә. Калийга һәм суга бай булуы аркасында, кыяр сидек кудыру үзлегенә дә ия. Кыяр белән туклану бөерләр эшчәнлеген яхшырта.
Составындагы витаминнарга килгәндә, аңарда К витамины күп: 100 грамм кыярда – 17 мкг. К витамины сөяк тукымаларын ныгытуда, нерв системасы эшчәнлеген көйләүдә катнаша. Болардан тыш кыярда уникаль антиоксидантлар да бар: бета- һәм альфа-каротин, С витамины, зеаксантин һәм лютеин. Әлеге табигый кушылмалар организмны картаюдан һәм төрле авыруларны якынайта торган ирекле радикаллардан саклый.

Кыяр файдалы яшелчә дип әйтеп үттек, әмма аның тозлысында витаминнар һәм антиоксидантларның югалуын да истән чыгармагыз. Аны шулай ук кабыгыннан да чистартырга кирәкми. Кыяр кабыгында минераллар, клетчатка һәм фитохимик матдәләр бар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мисыр яшелчәсе 

Төркем:Яшелчәләр
Степан Халтурин

**Степан Николай улы Халтурин** (21 декабрь 1856 (2 гыйнвар 1857) — 22 март (3 апрель) 1882) — рус эшчесе, 1880 елда Кыш сараенда терактны башкарган инкыйлабчысы. «Төньяк рус эшчеләр берлеге»нең оештыручысы.
## Тәрҗемәи хәл
Степан Халтурин Вятка губернасының Орлов өязенең Халевинская авылында (хәзер Киров өлкәсенең Орлов районына карый) таза тормышлы крәстиәннәр гаиләсендә туган. 1871 елдан Орлов өяз училищены тәмамлый, уку вакытында халыкчылар (народниклар) әдәбияте белән таныш була. 1874—1875 елларда Вятка реаль училищесында укый, агач остасы һөнәрен алган.

1875 елдан Петербургта төрле сәнәгый предприятиятиеләрендә эшләгән, эшчеләр түгәрәкләрендә пропаганда эшен алып барган. 1878 елда Виктор Обнорский белән берлектә «Төньяк рус эшчеләр берлек»не оештырган һәм аның башында торган. 1879 елның көзне «Нардная воля» оешмасына кушылган һәм *Батышков* фамилиясе астында Кыш сараена столяр булып эшкә алынган.

1880 елның 5 февралендә Александр II-ны үтерү максаты белән шартлауны башкарган — импиратыр исән калды, аның урынына 11 солдат һәлак булган, 56 кеше яраланган.

Шартлаудан соң народоволецлар тарафыннан Мәскәүгә җибәрелгән. Александр II үтерүдән соң «Народная воля» оешмасының башкарма комитеты әгъзасы булы сайланылган.

1882 елның 18 мартыныда Николай Желваков беләктә Әдис губернаторның Василий Стрел̄никовның үтерүдә катаншкан, һәм нәкъ җинаять урынында тоткарланган. Мәхкәмәдә тикшерү ялган фамилияне әйткән, һәм ялган фаимлиясе астында Әдис хәрби округ мәхкәмәсе карары буенча асып үтерелгән.
## Истәлек
* Халтурин хөрмәтенә элекке Советлар Берлеге шәһәрләрендә күп урамнар аталган.
* 1923—1992 елларда Киров өлкәсенең Орлов шәһәре *Халтурин* исемен йөрткән.
### Фильмнар
* «Степан Халтурин» (1925). Режиссер — Александр Ивановский. Тарихи-биографик фильм.
## Галерея

Monument to Stepan Khalturin.JPG|Һәйкәл, Киров
Bust to Stepan Khalturin.JPG|Халтуринның туган авылында куелган . (2010 елда җимерелгән)

## Искәрмәләр

Төркем:Социалистлар
Төркем:Террорчылар
Березины (мәгънәләр)

**Березины**:
* Березины —  дворян ыругы.

## Торак пунктлар
;Россия
* Березины () — Киров өлкәсенең Арбаж районында урнашкан авыл.
* Березины () — Киров өлкәсенең Оричи районында урнашкан авыл.
* Березины () — Киров өлкәсенең Орлов районында урнашкан авыл.
;Украина
* Березины (, ) — Ровно өлкәсенең Радивилов районыныда урнашкан авыл.
Йорт күркәсе

**Йорт күркәсе** — эре йорт кошы. Үзәк Америкада яши торган кыргый гади күркәдән барлыкка килгән.

Күркәне ите өчен асрыйлар. Кайбер токымның иркәк кошлары 30 кг авырлыкта булалар.

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Йорт хайваннары
Төркем:Кошчылык
Төркем:Күркәләр
Царицынны Саклау

**Царицынны Саклау** — Царицын шәһәре өстеннән контроль алу өчен Россия ватандашлар сугышы вакытында «кызыллар» гаскәрләренең «аклар» гаскәрләренә каршы хәрби кампаниясе.

## Хәрби-сәяси ситуация

## Царицынны беренче Саклау

**Царицынны беренче Саклау** дип белеп атарга 1918 елның июль — сентябрьда гы Кызыл армияның Царицынны генерал Пётр Краснов Дон армиясыннан саклау операциясен.

## Царицынны икенче Саклау

1918 елның сентябрь уртасында Дон армиясы Царицынга икенче һөжүмне башлады.

## Царицынны өченче Саклау
1919 елның 1 гыйнварендә Дон армиясы Царицынга өченче һөжүмне башлады.

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *[[Махров, Пётр Семёнович|Махров П.С.]]* В Белой армии генерала Деникина: Записки начальника штаба главнокомандующего Вооруженными силами Юга России. — СПб.: «Logos», 1994, 304 с. ISBN 5-87288-072-3

Төркем:Россия ватандашлар сугышы
Киев операциясе (1917—1918)

**Киев операциясе (1917—1918)** — Россия ватандашлар сугышы вакытында Советлар Россиясе һәм Советлар Украинасы гаскәрләренең Украина Халык Республикасына каршы стратегик хәрби операциясе.

Төркем:XX гасыр сугышлары
Төркем:Россия ватандашлар сугышы
Киев операциясе

**Киев операциясе** белдерергә булдыра:
* Киев операциясе (1917—1918)
* Киев операциясе (1919 гыйнвары)
* Киев операциясе (1919 декабре) 
* Киев операциясе Поляклар Гаскәрләре (1920)
* Киев операциясе РККА (1920)
* Киев операциясе (1941)
* Киев һөҗүм операциясе (1943) 
* Киев саклану операциясе (1943)

## Шулай ук карагыз
* Киев камалышы
Медянка (Татарстан)

**Медянка** — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.
## Географиясе
Медянка Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 166 чакрым, ә район үзәге Аксубайдан көньяк-көнчыгышка таба 15 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 39 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 97.44%,
башка халыклар — 2.56%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
1-нче армия (Аклар)

**1-нче армия**  — Россия ватандашлар сугышының Көнчыгыш фронтында аклар армиясе.

## Әдәбият

## Искәрмәләр

Төркем:Русия ватандашлар сугышы
Иреклеләр армиясе

**Иреклеләр армиясе** () — 1917—1920 елларда Россиянең көньягында «акларның» оператив-стратегик берләшмәсе.

## Тарих
### Тын (Дон)

Тындагы Ростовда большевиклар хакимияте 1917 елның 8 ноябрендә урнаштырган. Әле 2 ноябрендә генерал Михаил Алексеев Иреклеләр армияне (рус. *Добровольческая армия*) оештыра башлый. Тындагы атаман Алексей Каледин большеливикларның переворотны танымаган дип хәбәр итә. 15 декабрьдә, каты сугышлардан соң Корнилов һәм Каледин генералларның гаскәрләре большевикларны Ростовтан, ә аннан соң — Таганрогтан куып чыгаралар һәм Данбаска таба һөҗүм итәләр. 23 гыйнварда, Каменская станицасында, фронттагы частьләр съезды Дон өлкәсендә Совет хакимиятен игълан итә һәм Фёдор Подтёлков җитәкчелегендә Дон ВРКсы оештырыла. Рудольф Сиверс һәм Юрий Саблинның "кызыл гвардиясе" Каледин һәм Иреклеләр армиясенең частьләрен Данбастан Дон өлкәсенең төньягына кысрыклап чыгаралар.

24 февральдә кызыллар Ростовны, ә 25 февральдә — Новорчеркасскны алалар. Каледин атып үтерелә, ә гаскәренең калган өлеше Сальск даласына чигенәләр. Иреклеләр армиясе (4 000 кеше) Кубаньга сугышып чигенә (Беренче Кубань походы).

### Кубань
Александр Филимонов җитәкчелегендә Казак Кубань хөкүмәте шулай ук яңа хакимиятне таныый. 14 мартта Иван Сорокинның кызыл гаскәрләре Екатеринодарны алалар. Виктор Покровский җитәкчелегендә Кубань Радасы гаскәрләре төньякка чигенәләр; тегендә алар Иреклеләр армиясенең частьләре белән берләшәләр; 9-13 апрельдә берләшкән отрядлар уңышсыз штурмнан соң гаскәрләрен Дон өлкәсенең көньягына күчерәләр; бу вакытта совет хакимиятенә каршы күтәрелеш башлана. Корниловны сугышта үтерәләр, ә аны Деникин алмаштыра.

## Искәрмәләр

## Нәфис әдәбият
* *[[Барякина, Эльвира Валерьевна|Барякина Э. В.]]* Аргентинец — : Рипол-классик, 2011. — ISBN 978-5-386-03723-9. — о последних днях обороны Новороссийска Добровольческой армией.

## Шулай ук карагыз
* 1-нче армия корпусы (КРКК)
* Көньяк Россия Кораллы көчләре
* Иреклек
* Иреклеләр армиясе Орелда
* Иреклеләр армиясе Харьковта

Төркем:Россия ватандашлар сугышында Аклар гаскәрләре
Төркем:Иреклеләр армиясе
Әсхәт Якушев

**Әсхәт Якушев** (рәсми *Зэфер Якушев*) – танылган көрәшче. Грек-рим көрәше буенча Русиянең атказанган спорт остасы (1993).  
## Тәрҗемәи хәле
Әсхәт Рафаил улы Якушев 1969 елда Шыгырдан авылында дөньяга килгән. Спортчы буларак Батыр район Балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә (ДЮСШ) тәрбияләнгән.
Русиянең өч тапкыр чемпионы (1993, 1994, 1996). Байтак халыкара ярышларда җиңүче. 1993 елда грек-рим көрәше Дөнья кубогында җиңү яулый.

Сембер дәүләт педагогика институтын тәмамлаган (1995).

## Чыганак
* Чуаш энциклопедиясе 

Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Россиянең халыкара класслы спорт мастерлары
Сулыш

**Сулыш** — организмның сулау эшчәнлеге, хәрәкәте.

## Хайваннарның сулыш типлары
Сулышның иң гади тибы “күзәнәк аша” сулау дип атала. Бу тип белән бер күзәнәкле хайваннар сулыйлар. Тереклек иясе үзенең бөтен тән өслеге белән суда эрегән әче тудыргычны сулыйлар. 
Кайбер күп күзәнәкле җан ияләре да (эчәккуышлылар, яссы суалчаннар) бер күзәнәкле организмннар кебек сулыйлар.

Саңаклар ярдәмендә балыклар, күп кенә моллюсклар һәм буынтыгаяклылар саңаклар ярдәмендә сулыйлар. 
Саңаклар – тәннең тармакланган тире үсентеләре. Алар ике төрле була. Эчке һәм тышкы. Балыкларда эчке саңаклар. Балык авызы белән суны йотып һәм аны саңаклары аша этеп чыгарып, алар эчендә даими су агышы булдыра. Саңаклардагы капиллярлар челтәрен юучы судан әче тудыргыч канга күчә, ә кандагы углекислый газ суга чыга. Тышкы саңаклар амфибияләрнең личинка стадиясендә була.

Бөҗәкләр трахеяләр ярдәмендә сулыйлар. Май коңгызын күзәтсәгез, аның корсагының күләме я кечерәйгәнен, я зурайганын күрерсез. Бу сулыш хәрәкәтләре. Коңгыз сулый. Аларның гәүдәсенең бер буынтыгында икешәр сулышлык тишемнәре була. Алардан эчкэ таба тармакланган көпшәчекләр китә - алар трахеяләр була. Трахеяләр челтәре бөтен тәнгә тарала. Бу трахеялар буйлап бөҗәк тәненең күзәнәкләренә әче тудыргычка бай һава керә.

Җир өсте умырткалылары үпкәләре белән сулыйлар. Сулыш системасы үпкә, трахея һәм яхшы үсеш алган бронхлардан тора. Үпкәдә бронхлар күп санлы вак тармакларга бүленә. Иң вак тармаклар (бронхиолалар үпкә куыкчыклары — альвео­лалар белән тәмамлана. Альвеолаларда кан тамырлары куе капил­лярлар челтәре барлыкка китерә, аларда газлар алмашы бара.
Үпкәләр күп сандагы кан тамырларының куе челтәре белән капланган ячәйкәләрдән торган капчыкларга охшаган. Үпкәләрнең ячәйкә сыман төзелеше аларны эчке өслеген күп тапкырлар арттырырга мөмкинлек бирә.

Җир өсте умырткалылары арасында үпкәсез хайваннар да очрый. Мәсәлән үпкәсез саламандралар, алар тире аша сулыйлар.

Катлаулы сулыш органнары булуга карамастан, умырткалыларда тире аша сулау да бар. Бакаларда тире аша сулау үпкәләр белән сулауга караганда өстенлек итә. Шуңа күрә баканың тире аша сулавы бозылганда, үпкәләре зарарланмаган булса да, ул үлә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Сулыш системасы
Чехословак корпусы

**Чехословак корпусы** (совет әдәбиятендә шулай ук **ак чехлар**)  — 1917 елның көзендә Россия империясе гаскәре эчендә Австро-Венгрия хәрби әсирләреннән туплана башлаган үзирекле милли хәрби берләшмә, укчы корпус. Башлыча Алмания һәм Австро-Венгрия гаскәрләренә каршы сугышырга риза булган чех һәм словак милләте вәкилләреннән торган.

## Тарих
### Чехословак корпусының күтәрелеше. Көнчыгышта сугышның башлану

Изображение:Dutov.jpg|Александр Дутов
Файл:Vladimir Kappel.jpg|Владимир Каппель
Файл:Радола Гайда.jpg|Чехословак корпусның генералы Радола Гайда


1918 елның корпус үзен Франция армиясенең часте итеп игълан итте. Корпусның Украинадан Ерак Көнчыгыш портлары аша Көнбатыш Европага күчерүгә хәзерләнү башланды. Корпус төялгән эшелоннар Пензадан Владивостокка кадәр сузылдылар. 20 майда бәлшәвикләр хөкүмәте Чехословак корпусның коралсызлануын таләп итте, ләкин чехословаклар баш тарттылар, һәм кызыл отрядларга каршы актив хәрәкәтләргә күчтеләр. 25 майда чехословаклар Мариинскта, 26 майда — Чиләбедә күтәрелеш оештырдылар, аннаң соң чехословаклар ярдәме белән бәлшәвикләр хакимияте Новониколаевскта (26 майда), Пензада (29 майда), Сызранда (30 майда), Тумда (31 майда), Курганда (31 майда), Омскида (7 июньдә), Самарда (8 июньдә) һәм Красноярскта (18 июньдә) төшерелде.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Радола Гайда
* Чехословак армия корпусы

## Әдәбият һәм чыганаклар
* Недбайло, Борис Николаевич. Чехословацкий корпус в России (1914—1920 гг.)
* К. В. Сахаров Чешские легионы в Сибири: чешское предательство. Берлин. 1930.
* Александр Котомкин. О чехословацких легионерах в Сибири. 1918—1920. Париж. 1930.
* В.В. Хрулев. Чехословацкий мятеж и его ликвидация. М., 1940.
* Клеванский А. Х. Чехословацкие интернационалисты и проданный корпус. М., 1965
* А.В. Санин. Участие Чехословацкого корпуса в белом терроре // "Военно-исторический журнал", № 5, 2011. стр.25-27
* ''Прайсман Л. Г.'' Чехословацкий корпус в 1918 г. // Вопросы истории. 2012. №&nbsp;5. С.&nbsp;75—103; №&nbsp;6. С.&nbsp;54—76.
*  Preclík, Vratislav. Masaryk a legie (Masaryk and legions), váz. kniha, 219 pages, first issue vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karvina, Czech Republic) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, ISBN 978-80-87173-47-3, pages 36 – 39, 41 — 42, 106 — 107, 111-112, 124–125, 128, 129, 132, 140–148, 184–209.

## Сылтамалар
* Отдельный Чехословацкий корпус 
* Отдельный Чехословацкий корпус и золотой запас России. 

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Россия гаскәри корпуслары
1-нче Чехословак армия корпусы

**1-нче Чехословак армия корпусы** (1*чсак*) — Бөек Ватан сугышы елларында ССРБ территориясендә чехословак легионерларының гомумгаскәр берләшмәсе.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* С. И. Грачев, Ф. П. Петров. Плечом к плечу. О боевом товариществе советских и чехословацких воинов. М., Воениздат, 1958.
* Л. Свобода. От Бузулука до Праги. М., Воениздат, 1963
* А. Рессел. По дорогам войны. М.: Воениздат, 1978
* В. С. Моложавенко. Дороги вели в Прагу. Харьков, «Прапор», 1985—181 стр., илл.

## Сылтамалар
* Чехословацкие воинские части в СССР 

## Шулай ук карагыз
* Чехословак корпусы

Ч
Төркем:Чехословакия икенче бөтендөнья сугышында
Ч
3-нче танк армиясе

* 3-нче танк армиясе (Вермахт)
* 3-нче танк армиясе (ССРБ)
* 3-нче гвардия танклар армиясе
3-нче танк армиясе (ССРБ)

**3-нче танк армиясе** () — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГның оператив хәрби берләшмәсе.

## Тарих
### Праһа өчен сугыш
#### Совет Гаскәре Праһаны азат итә

АКШ башлыгы Праһаны азат итүдән баш тарта һәм Пльзен көнчыгыштан бармавын белдерә.

Совет Гаскәр башлыгы АКШтан бу мәгълүматны озак көтә. АКШ ниятләрен белеп Совет гаскәрләре  Чехияне азат итәргә чишәләр.

1945 елның 9 маенда Беренче Украин Фронты 3-нче, 4-нче танк гаскәре Праһа шәһәренә бәреп керәләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Радзиевский А. И. Танковый удар. — М.: Воениздат, 1977.
* Ананьев И.М. Танковые операции в наступлении: По опыту Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. // — Москва, Воениздат, 1988, 456 с.
* Люки открыли в Берлине (Боевой путь 1-й гв. танк. армии) // — Москва, Воениздат, 1973
* Катуков М. Е. На острие танкового удара // — Москва, Воениздат, 1974
* Гарин Ф. Я любил их больше всех. // — Москва, «Советская Россия», 1973, 560 с. 
* Великая Отечественная война 1941-1945 гг.: Действующая армия. — М.: Animi Fortitudo, Кучково ноле, 2005.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:Танк гаскәрләре
Матанцы (станция)

**Матанцы** () — Киров өлкәсенең Киров шәһәрендә урнашкан тимер юл станциясе.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Киров шәһәре торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Лужанка (Белая кушылдыгы)

**Лужанка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Тверь өлкәсе, Вологда өлкәсе, Новгород өлкәсе, Ленинград өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Белая елгасының сул ярына тамагыннан 2,3 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 12 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Молога башыннан тамагына кадәр. Кече елга бассейны — Рыбинск сусаклагычы бассейны елгалары, елга бассейны — (Югары) Идел, Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ока бассейны кушылмай).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010200112110000005477
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110000547
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Тверь өлкәсе елгалары
Төркем:Вологда өлкәсе елгалары
Төркем:Новгород өлкәсе елгалары
Төркем:Ленинград өлкәсе елгалары
Чахловка (елга)

**Чахловка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Ветлуга елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 12 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010400112110000040687
* Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 110004068
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ҺӨ буенча  — 10
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Тихоново (Татарстан)

**Тихоново** — Татарстан Республикасының Менделеевск районындагы авыл.
## Географиясе
Тихоново Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 195 чакрым, ә район үзәге Менделеевскидан көньяк-көнбатышка таба 13 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 729 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 64,75%,
татарлар — 24,55%,
чуашлар — 4,12%,
башка халыклар — 5,49%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,10%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.