Ижау

**Ижау** (; )  – Россия шәhәре, Удмурт Республикасының башкаласы.

2020 елның 2 июленнән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.

## География
Шәhәр Көнчыгыш Европа тигезлегендә, Идел һәм Нократ елгалар арасында, Иж елгасы буенда урнашкан. Шәһәрнең төп сулыгы — XVIII гасырның икенче яртысында корылган Ижау буасы (мәйдан — 2 200 га).

Горький тимер юлының Ижау станциясе. Шәһәр аша Р320 (Алабуга — Ижау), Р321 (Ижау — Игра — Сарапул), Р322 (Ижау — Сарапул) автоюллар баралар.

Ижау аэропорты.

### Сәгать поясы
left|100px
Ижау халыкара стандарт буенча Samara Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

### Климат
Елда айларның иң салкыны — февраль (уртача −16,1&nbsp;°C), иң җылысы — июль (уртача 13,4&nbsp;°C). Елның урта җил тизлеге — 3,6 м/с, һава дымлылыгы — 76%.

## Исем чыганагы
Шәһәр исеме Иж елгасының исеменнән чыккан.

## Тарих
Күп гасырлар элек Ижау шәһәре урнашкан жир иң башта Алтын Урданыкы булган, аннары — Казан ханлыгына кергән.

1582 елда Иван IV указы буенча, Иж буендагы җирләре Яушев кенәзенә бүләкләнәләр. 1720-елларда Яушевлар бу җирләрне Россиянең дәүләт эшчесе генерал-майор Котлымөхәммәт Тевкелевка саталар.

### Ижау заводы
200px|thumb|right
thumb|200px|Михайлов соборы
Ижау 1760 елда Тәфкилев морзаның җирләрендә аның белән алдан килешүсез тимер ясау заводы янындагы бистә буларак нигезләнә.

1760 елда Ижауда тимер кою заводы. 1763 елда Ижау буасы булдырыла.

1774 елда шәһәрне пугачёвчылар алалар, завод талала һәм өлешчә яндырып бетерелә.

1807 елда Александр I указы буенча тимер ясау заводы урынында корал заводы төзелә.

1837 елда заводта Николай I улы — Александр һәм аның остазы Владимир Жуковский булганнар. 1865 елда Ижау корал заводы «Промышленниклар ширкәт»енә арендага бирелә.

### [[Октябрь инкыйлабы|Революция]] һәм [[Россия ватандашлар сугышы|Ватандашлар сугышы]]
*Моны да карагыз: *'Ижау-Воткинск күтәрелеше**''

[[1917 ел]]ның мартында заводта Эшче депутатлар Советы оештырыла, сентябрьдә ул большевиклар тулы контроле астында күчә. 27 сентябрьдә шәһәрдә Совет хакимияте игълан ителә.

[[1918 ел]]ның 21 февралендә Ижау Эшче, Солдат һәм крестьян депутатлар Советы Ижау заводны шәһәр дип игълан итә.

[[1918 ел]]ның [[май]]да большевиклар Советны куып тараталар, аның лидерларны арестка салалар. 8 августта Ижауда һәм [[Воткинск]]да большевикларга каршы восстание күтәрелә, Ижау халык армиясе () оештырыла. Кызыл армия шәһәрне [[7 ноябрь]]дә басып ала.

[[1919 ел]]ның [[13 апрель]]дә шәһәрне акгвардиячеләр алалар. [[1919 ел]]ның 8 июньдә Кызыл армия шәһәрне штурм белән ала.

=== Совет чоры ===
[[1921 ел]]ның июнендә [[Глазов]]тан Ижауга [[Вәтәк автономияле өлкәсе]] үзәге күчерелә. [[1934 ел]]дан — [[Удмурт Автономияле Совет Социалистик Республикасы]] башкаласы.

[[1929 ел]]да Россиянең беренче мотоциклы Ижау машиналар төзү заводында җыела.

[[1935 ел]]да шәһәрдә [[Ижау трамвае|трамвай хәрәкәте]] ачыла.

[[Бөек Ватан сугышы]] вакытында Ижауга берничә оборона предприятиеләре эвакуацияләнәләр.

[[1947 ел]]да Ижау мотозаводында [[Калашников автоматы]] җыела башлана. [[1966 ел]]да [[Ижау автозаводы]] төзелә.

[[1984]]—[[1987]] елларда шәһәр [[ССРБ]] оборона министры [[Дмитрий Устинов]] хөрмәтенә **Устинов*' исемен йөрткән.

== Халык ==


=== Милли состав ===


== Эчке бүленеш ==
[[Рәсем:Districts of Izhevsk.svg|200px|right]]
[[1934 ел]]ның [[2 март]]тагы Удмурт өлкә башкарма комитетының карары буенча Ижауда өч район оештырыла: Азин районы, Жданов районы, Пастухов районы. [[1945 ел]]да бар булган районнарны кечерәйтү нәтҗәсендә шәһәрдә Беренче Май һәм Октябрь районнары барлыкка киләләр.

[[1960 ел]]да барлык районнар бетереләләр, ләкин [[1962 ел]]да районнарга бүленеш кире кайтарыла: *Ленин*, *Октябрь* һәм *Беренче Май* районнары оештырылалар. [[1963 ел]]да Октябрь районы составыннан *Индустриаль районы* чыгарыла. [[1987 ел]]да Индустриаль районы өлешеннән *Устинов районы* оештырыла.

Хәзерге вакытта Ижау 5 районына бүленә:



== Икътисад ==
[[Рәсем:Plant, Izhevsk.jpg|200px|thumb|right]]
Шәһәрнең төп ширкәтләре:
* Ижау мотозаводы
* Ижау машиналар төзү заводы
* «Ижсталь» ААҖ
* «ИжАвто» ААҖ
* Ижау механика заводы
* «Ижнефтемаш» ААҖ
* Ижау радиозаводы
* [[Пластмассалар|Пыласмас]] заводы

== Югары уку йортлары ==
* [[Удмурт дәүләт университеты]]
* [[Ижау дәүләт техника университеты]]
* Ижау дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе
* Ижау дәүләт медицина академиясе
һ. б. югары уку йортлары

== Мәдәният ==
=== Театрлар ===
* Удмурт Республикасы дәүләт милли театры
* Удмурт Республикасы дәүләт курчак театры
* В. Г. Короленко исемендәге [[Удмуртиянең дәүләт рус драма театры|Удмурт Республикасы дәүләт рус драма театры]]
* Удмурт Республикасы дәүләт филармониясе

==== Ансамбльләр ====
* [[Италмас (ансамбль)|«Италмас»]] —  Республикасының [[Халыклар дуслыгы ордены|Халыклар дуслыгы орденлы]] дәүләт академия җыр һәм бию ансамбле.

=== Спорт ===
* Футбол: [[Зенит-Ижевск (футбол клубы, Ижау)|«Зенит-Ижевск» футбол клубы]] — [[Россиянең икенче футбол дивизионы]]нда уйный.
* Хоккей: [[Ижсталь (хоккей клубы, Ижау)|«Ижсталь» хоккей клубы]] — [[Югары Хоккей Лигасы]]нда уйный.

== Кызыклы фактлар ==
[[1984 ел]]да шәһәр Ижауга оборона министры Дмитрий Устинов хөрмәтенә *Устинов* исеме кушыла, ә [[1982 ел]]да Яр Чаллы шәһәренә [[Леонид Брежнев]] хөрмәтенә *Брежнев* исеме кушыла. Шул вакытта *Устинов — Брежнев'' автобус маршруты бар булган.

## Шәхесләр
* Ренат Әкбәров (1983), хәрби очучы, Россия Федерациясе Герое (2024).
* Марат Бәширов, ЛХҖ министрлар шурасы рәисе (2014).
* Илфат Закиров, РФ каһарманы.
* Рөстәм Зәйнуллин (1976), 2022 елның гыйнварыннан Белгород өлкәсе вице-губернаторы.
* Василий Имшенецкий, математик.
* Михаил Калашников (1919-2013), ату кораллары конструкторы. 2013 елның 23 декабрендә Ижауда 94 яшьтә вафат.
* Диләрә Маликова (1984), Диңгез буе крае Губернаторы һәм Хөкүмәте аппараты җитәкчесе (2022).
* Фаиз Мөхәммәтшин (1969), Удмуртия мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте рәисе (2008 елдан), Удмуртия мөфтие.
* Фәрдетдин Сәхәбетдинов (1919―1943), Бөек Ватан сугышында һәлак булган хәрби очучы, кече лейтенант. Шәһәрнең 5нче мәктәбендә һәм аэроклубта укыган, 1940 елда Кызыл гаскәргә биредән алынган.
* Мисхәт Фәхретдинов, хоккейчы.
* Тимур Хәлиуллин, музыкачы.
* Рифхәт Якупов (1944), фотожурналист, Тукай премиясе лауреаты (2025).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ижау тарихында – татарлар
* Ижау «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
*  Яндекс.Панорамаларда

Төркем:Удмуртия
Төркем:Удмуртия шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре