Gaz

**Gaz** yäki **rix** (niderl. *gaz*, yunança *χάος*) — matdäneñ dürt agregat xaläteneñ berse, ayırım öleşläre (molekulalar, atomnar, ionnar) arasında bik zäğif bäyläneş köçläre häm zur xäräkätçänlege belän sıyfatlana.

Rix kisäkçäläre xaotik, tärtipsez, irekle räweştä xäräkät itä, häm ber-berse belän bäreleşkännän soñ, alarnıñ xäräkäte üzgärä.

Şulay uq gaz - temperaturası çik noqtanı arttırğan matdä, bu temperaturada gaz qısu sıyıqçanı buldırmıy. Näq ul üzlege belän gaz budan ayırılıp tora, çönki basım artqanda tuyındırılğan bu öleşçä sıyıqçağa äylänä, ä gaz äylänmi.

Totrıqlı sıyıq yäki qatı agregat xäle mömkin bulğan matdälärneñ gazı - bu dip yörtelä.

Sıyıqça kebek gaz ağuçanlıq häm deformatsiägä qarşı toruçanlığı üzleklärenä xas.

Sıyıqçadan ayırmalı bularaq gaz bilgelängän külämgä iä bulmıy häm irekle öslegen buldırmıy, ä böten ütärlek külämne tutırırğa tırışa.

Gaz xaläte - Ğälämdä (yoldızara matdä, yoldızlar, tomanlıqlar, hawa) matdäneñ iñ taralğan xaläte.

Gaz häm gaz qatnaşmaları ximik üzlekläre küp törle - inert gazlardan şartlatqıçlarğa qädär.

## Törlär

***İdeal' gaz** - molekulalar arasındağı tä'sir iteşü tik parlı bäreleşlär bularaq qarala, farazğa nigezlängän, tabiğättä bulmağan gaz, Klapeyron-Mendeleev tigezlämäse belän taswirlana: PV=\nu \;RT
***Real' gaz** - matdäneñ agregat xaläte. Kondesatsiä temperaturası häm çik noqtadan yıraq bulğan xalätlär yaqınça Klapeyron tigezlämäse belän taswirlana.
***Van der-Waals gazı** - Van der-Waals tigezlämäsenä buysınğan ideal' gaz, molekulalar üzara tä'sir iteşe isäpkä alına.
* Plazma - öleşçä yäki tulısınça ionlaşqan gaz

## Töp üzleklär

Gaz molekulaları cılılıq xäräkäteneñ töp üzlege - xäräkätneñ tärtipsezlege.

Molekulalar özleksez xäräkäteneñ  dälilläre - diffuziä häm broun xäräkäte bulıp tora.

Basım, küläm, kisäkçälär sanı häm temperatura belän taswirlana.

Qatı cisem gazğa äylänüe **[[sublimatsiä]]** dip yörtelä.

### Avogadro qanunı

**Telägän gazlar bertigez külämnäre bertigez basımda häm temperaturada - bertigez molekulalar sanına iä bula.**

Ul qanun 1811 yılda **Amedeo Avogadro** tarafınnan açılğan. Läkin bu qanun bik qısılğan gazlarnı taswirlamıy.

Matdäneñ molekulär massası mol' (gramnar sanı) belän isäplänä. Avogadro sanı - ber mol'da bulğan molekulalar sanı:

ГОСТ 3651.2-97 buyınça
: NA = 6,0221367 · 10 23 ± 0,0000036 · 1023 mol−1

CODATA−2010 buyınça
: NA = 6,02214129 · 10 23 ± 0,00000027 · 1023 mol−1

## İdeal' gaz

Klassik ideal' gaz xaläte tübändägeçä tigezlämä belän taswirlana:

: pV = nRT = NkT\,,

gomum gaz qanunı formasında:

: \frac{p\cdot V}{T} = \text{const},

Monnan Boyl-Marriott, Şarl häm Gey-Lüssak qanunnarı çığarıla:

: p = \text{const} \Rightarrow \frac{V}{T} = \text{const} — *Gey-Lüssak qanunı*

: V = \text{const} \Rightarrow \frac{p}{T} = \text{const} — *Şarl qanunı*

: T = \text{const} \Rightarrow p\cdot V = \text{const} — *Boyl-Marriott qanunı*

İdeal' gaznıñ eçke energiäse:

: U = \hat{c}_V nRT = \hat{c}_V NkT
biredä

\hat{c}_V - maxsus konstanta (3/2 beratomlı gaz öçen)
* U — eçke energiä
* P — basım
* V — küläm
* n — matdä miqdarı (mol')
* R — gaz daimie
* T — abs. temperatura
* N —molekulalar sanı
* k — Boltsman daimie

## Real' gaz

**Real' gaz** - gaz molekulaları arasında üzara tä'sir iteleşe isäpkä alına. Molekulalar arasında üzara tä'sir iteleşe R ≤ 10−9 m arada kürenä.

1873 yılda Van der-Waals  real' gaz öçen yaqınça tigezlämä täqdim itä:

: \left(p + \frac{m^2}{\mu^2} \frac{a}{V^2} \right)\left(V - \frac {m}{\mu} b \right) = \frac {m}{\mu} RT

*a - molekulalar arasında üzara tartım köçen isäpkä ala
*b - gaz molekulalarınıñ küläme

## Sıltamalar

*Перельман Я. И. Занимательная физика. — Москва: Наука, 1979. — Т. 2.
* Элементарный учебник физики / Под ред. Ландсберг Г. С.. — Изд. 8-е. — М.: Наука, 1972. — Т. 2. — С. 230—268.
* ГОСТ 30319.1-96. Газ природный. Методы расчета физических свойств. Определение физических свойств природного газа, его компонентов и продуктов его переработки

Төркем:Термодинамика
Төркем:Газлар