open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Леон Буржуа

**Леон Виктор Огюст Буржуа** (; 21 май 1851, Париж — 29 сентябрь 1925, Шато-д'Ожер) – атаклы француз дәүләт эшлеклесе һәм юрист, Франциянең 64 нче премьер-министры, 1920 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
## Биография
Леон Буржуа 1851 елның 21 маенда Парижда туа. Ул Париж университетының юридик факультетында укый, анда хокук докторы дәрәҗәсен ала һәм шуннан соң күпмедер вакыт адвокат булып эшли.  1882 елда ул Тарн департаментының префекты итеп билгеләнә, 1885 елда исә – Югары Гаронна префекты, ә 1887 елдан Париж полициясын җитәкли. 1890 елда ул эчке эшләр министры вазифасын били, ә 1890 елдан 1892 елга кадәр иҗтимагый мәгариф министры була. 1892-1893 елларда Буржуа юстиция министры булып эшли һәм бу чорда Панама гаугасы эшен алып бара.

1895 елда Буржуа премьер-министр итеп билгеләнә һәм үзенең кабинетын оештыра, анда күбесенчә радикал-социалистлар була. Буржуа хөкүмәте игътибарын күбесенчә социаль мәсьәләләргә юнәлтә һәм үзенең социаль программасын төзи. Аны табышка бәйле салым хисабына башкарырга җыеналар. Ләкин бу тәкъдим җитди каршылыкка очрый, һәм 1896 елның апрелендә Буржуа вазифадан китә.

1899 һәм 1907 елларда ул француз делегациясен Һаага конференцияләрендә җитәкли, 1906 елда исә тышкы эшләр министры буларак, Альхесираста Франциянең вәкиле була. Буржуа Милләтләр Лигасы уставын төзү буенча комиссия әгъзасы итеп билгеләнә, ә 1920 елда Лига Шурасының рәисе итеп сайлана. Шул ук елны арбитраж ысуллары аша тынычлык урнаштыруда тырышлыклары өчен, Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.  1920-1923 елларда ул Сенат рәисе мөддәтен үти.

Леон Виктор Огюст Буржуа 1925 елның 29 сентябрендә Шато-д'Ожерда вафат була. 
## Сылтамалар

* Леон Буржуа  — биография 
*  Нобель премиясе сайтында 
## Чыганак
* Рус Википедиясендәге мәкалә.

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Франциядән Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Франция эчке эшләр министрлары
Төркем:Франция тышкы эшләр министрлары
Төркем:Франция премьер-министрлары
Алексей Казаков

**Алексей Казаков** — волейбол буенча Россиянең атказанган спорт остасы. Алексей Казаков — дөньяда иң биек волейболчы. Аның буе 217 см.

## Тормыш юлы
Алексей Казаков 1976 елның 18 мартында Чаллы шәһәрендә туа. Кама дәүләт физик культура институтын тәмамлый. Беренче тренеры — Алексеев Олег Александр улы.

## Спорт карьерасы
Яшьләр арасында 1994 елда Европа чемпионы, ә 1995 елда дөнья чемпионы.

1996 елда XXVII Олимпиадада да (Атланта, АКШ) катнаша һәм дүртенче урын ала.

1999 елда Дөнья лигасында көмеш медаль, ә 2001 елда бронза медаль ала. 1999 елда Дөнья кубогында җиңә.

2000 елда Сиднейда (Австралия) узган XXVII Олимпия уеннарында көмеш медальгә, ә 2004 елда Афиннарда (Греция) узган XXVIII Олимпия уеннарында бронза медальгә лаек була.

## Чыганаклар
* sportsmen16.ru

## Искәрмәләр

Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Волейболчылар
Байталлы

**Байталлы** — Башкортстанның Кушнаренко районындагы татар авылы, Рәсмәкәй авыл советына карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 445 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография
1917 елда авыл хуҗалыгы сан алу вакытында Уфа өязе Бакай вулысы, Байталлы авылында 187 хуҗалыкта 1038 кеше яши (башкортлар).

1920, 1926, 1959 һәм 1970 елларда авыл халкы үзен татар итеп таный, 1979 тулысынча һәм 2002 елда өлешчә (50%) ялгыш рәвештә башкорт итеп яздырганнар.

## Шәхесләр

## Җитештерү тармагы
КФХ «Байталлы»

## Мәгариф
Авылда татар урта мәктәбе уңышлы эшләгән. 2006 елда мәктәп коллективы Россия президентының 1 млн күләмендәге грантка ия булган. Мәктәпне 17 ел буе җитәкләүче директор Илфир Котдусов башкорт телен татар теле урынына укытырга каршы булуын яшереп тормаганга күрә Башкортстан чиновниклары белән каршылыкка керә. Каршылык иң югары ноктага 2006 елның “август педсоветының” тантаналы җыелышында менә. Котдусов Президент Дмитрий Медведев һәм Мортаза Рәхимов каршында бу эшнең ата-ана ризалыгыннан башка эшләнүен сөйли. Нәтиҗәдә 2007 елның мартында ул эшеннән бушатыла, аңа каршы ялган җинаять эше кузгатыла һәм ул кулга алына. Укытучылар бу карар белән килешмичә, район үзәгендә митинг оештырып карый, Котдусовны чыгаруны дәгвалап 850 имза җыя.

Директорның принципиальлеге мәктәпкә аеруча кыйммәткә төшә. Грант акчасына алынган җиһазларны, шул исәптән җинел машина районның ул чактагы башлыгы файдасына “конфискацияләнә”. Директор кәнәфиенә утыртылган җитәкче төрле сәбәпләр табып коллективны куып тарата. Республика күләмендәге үрнәк мәктәп тугыз еллыкка калдырыла.

## Мәдәният
Байталлы авылы мәдәният йорты янындагы тальянчылар ансамбле (җитәкчесе И. И. Әхмәтҗанов) үрнәк булып тора.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Кушнаренко): 17 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Уфа): 76 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
* Директора образцовой школы увольняют за отказ ввести изучение башкирского языка  
* Сәгыйдулла Хафизов. Күз тидеме сиңа, Байталлы? «Кызыл Таң»
Апанай мәчете

280px|thumb|Апанай мәчетенең яңартылган манарасы, 2007
**Апанай мәчете** (*Икенче җәмигъ*, *Байлар*, *Тау тишеге*) — Казандагы мәчет, татар дини архитектурасы һәйкәле. Бу бинада рус бароккосы һәм татар декоратив сәнгате элементлары бар. Архитекторы билгесез. 

## Тарих
Апанай мәчете Иске Татар бистәсендә урнашкан. Ул Екатерина II Казанда патшабикә Анна Иоанновна боерыгы буенча җимерелгән һәм янган мәчетләр урынына, яңа ике таш мәчет төзергә рөхсәт биргәч, татар сәүдәгәре Якуп Солтангалиевның ярдәме белән 1768–1771 елларда төзелә.

Беренче вакытта мәчет бер заллы, сигез кырлы манаралы була. 1872 елда архитектор П.И.Романов проекты буенча, мәчеткә төньяктан ике этажлы өстәмә бина кушыла, ул беренчел бина белән бер үк стильдә төзелә. 1882 елда мәчет тирәсендә кирпичтән койма эшләнә, анда бер этажлы лавка төзелә.

Апанай мәчете ТатҮБК Президиумының 1930 елның 6 февральдәге карары нигезендә ябыла. Совет чорында манара, мәчет залларының гөмбәзләре җимерелә, ә эчке як өч этажга бүленә. Декоратив элементларның күбесе юк ителә. Бинада балалар бакчасы урнаштырыла. Министрлар Кабинетының  1995 елның 18 сентябрендәге карары нигезендә мәчет  «Мөхәммәдия» мәдрәсәсенә тапшырыла, косметик ремонт эше башлана.

Мәчет 2003 елга кадәр эшләгән, аннары төзекләндерү-торгызу эшләренә ябылган. Бу объект федераль дәрәҗәдәге тарихи һәм мәдәни һәйкәл булып тора, ул тарихи мирасны саклау буенча төрле дәүләт программаларына кертелгән, шуннан соң татар халкының архитектура энҗесе дип саналган мәчетне торгузы эшләре башланган. Апанай мәчете федераль бюджеттан финансларга тиешле һәйкәлләр исемлегенә кертелгән.   2011 елның 2 декабрендә төзекләндерүдән соң Апанай мәчете ачылды.

Мәчетнең имам-хатыйбы Вәлиулла хәзрәт Якупов.

## Атама тарихы
«Апанай» дигән исем мәчет мәхәлләсендә Апанаевлар — атаклы татар сәүдәгәрләре яшәгәнгә бәйле, чөнки нәкъ шул меценатлар озак вакыт аны карап торганнар. Икенче исем — «Байлар» да Апанаевлардан килә. «Тау тишeге» исеме исә калкулыклы рельеф һәм җимерелүче ярның якын булуына бәйле.

## Моны да карагыз
* Апанай мәдрәсәсе
* Казан тарихи мәчетләре

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Салихов Р.Р., Хайрутдинов Р.Р. Исторические мечети Казани. — Казань, 2005.
* Салихов Р.Р., Хайрутдинов Р.Р. Республика Татарстан: Памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII — начало XX веков). — Казань, 1995.

* Казан тарихи мәчетләре

## Сылтамалар
* http://russian-mosques.com/ShowMosque.aspx?regionCode=TA+&cityName=Kazan&mosqueID=9f4e988c-5790-4159-b469-aa490a16e9f3 
*Апанай мәчете ачылды 

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр

Төркем:1771 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Казан мәчетләре
Төркем:Татар архитектурасы
Төркем:Казанның Каюм Насыйри урамы
Төркем:Россиянең тарихи мәчетләре
Лилия Нуретдинова

**Лилия Нуретдинова (Нуретдинова Лилия Фоат кызы)** — Олимпия һәм дөнья чемпионы, җиңел атлетика буенча СССР атказанган спорт остасы.

## Тормыш юлы
Лилия Нуретдинова Чистай районы Нарат-Елга авылында 1963 елның 20 сентябрендә туа. Беренче тренеры - әтисе, СССР спорт остасы, СССР атказанган тренеры Фоат Нуретдинов. Кама политех институтын инженер-механик белгечлеге буенча тәмамлый.

## Спорт карьерасы
1992 елда XXV Олимпия уеннарындагы 4x400 м эстафетада катнашып олимпия чемпионы, ә 800 м йөгерүдә катнашып көмеш медаль иясе була.
 
1991 елда Токиода җиңел атлетика буенча III дөнья чемпионатында 800 м йөгерүдә беренчелекне яулый.

1990 елда Сиәтлда II Яхшы ниятләр уеннарында көмеш медаль, ә Сплитта (Югославия) Европа чемпионатында бронза медаль яулый.

400, 800, 1500 м дистанцияләргә йөгерүләр буенча күп тапкыр СССР һәм Россия чемпионы.

## Чыганаклар
* «Рекордсмен» спорт газетасы

## Искәрмәләр

Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Дөнья чемпионнары
Төркем:ССРБ чемпионнары
Төркем:Россия чемпионнары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Җиңел атлетика осталары
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Допингка каршы кагыйдәләрне бозган өчен читләштерелгән спортчылар
Үгезкөтүче йолдызлыгы

**Үгезкөтүче йолдызлыгы** (,  — «үгезле сабанчы» сүзеннән) — күк йөзе төньяк ярымшарының йолдызлыгы. Россиянең бөтен территориясендә күренә.

## Астеризмлар
Йолдызлыкны зур астеризм оештыра. Аның төрле исемнәре бар — **Эскимо**, **Һава Еланы** яки **Парашүт**. Бу астеризм *α* (Арктур), *ε* (Изар), *δ*, *β*, *γ* һәм *ρ* йолдызларыны эченә ала.
 
*μ*², *β*, *γ* һәм *δ * йолдызлары исә төзексез дүртпочмакны тәшкил итәләр — **Трапециясыман астеризм**.
 
## Тарих
Борынгы йолдызлык. Борынгы Юнaнcтандә аны Арктофилакс («Аю сакчысы», Зур Аю йолдызлыгы күздә тотыла) дип атаганнар. Клавдий Птолемей аны үзенең «Әлмагест» китабына керткән. Йолдызлык Аркад белән бәйләнәләр. Борынгы греклар карашлары буенча Аркад — ул нимфа Каллистоның улы, ул хаталык белән аулауда үзенең анаңны аю кыяфәтендә (аны Гера әверелдерде) эттән тоттырды.

Төркем:Йолдызлыклар
Куйбышев тимер юлы

**Ку́йбышев тимер юлы** – Урта Идел буе җирләрен хезмәтләндерүче тимер юллар системасы.

1936 елның 26 маеннан башлап Самар-Златоуст һәм элекке Сызран-Вязьма тимер юлларын берләштерә. Юлларның тулаем озынлыгы 11&nbsp;502,5 км, шул исәптән төп юллар озынлыгы – 7&nbsp;234,8 км. Юлның идарәсе Самарда урнашкан. 
* Куйбышев тимер юлы Горький тимер юлы белән Чынлы һәм Алнаши станцияләрендә тоташа.
* Көньяк Урал тимер юлы белән: Кенәл, Кропачево, Мораптал, Белорецк станцияләре аша.
* Мәскәү тимер юлы белән: Ряжск станциясе аша. 
Куйбышев тимер юлы көнбатыштан көнчыгышка баручы ике параллель диярлек сызыктан тора. 
Берсе Кустарёвка – Инза – Сембер, икенчесе – Ряжск – Самар. Алар Башкортстанның Чишмә станциясендә бергә тоташа һәм Урал таулары эргәсендә тәмамлана. Башка ике линия: Рузаевка – Пенза – Ртищево һәм Сембер – Сызран – Сарытау төньяктан көньякка бара 
400px|thumb|right|Куйбышев тимер юлы, 1940 ел 
Куйбышев тимер юлы иң зур сәнәгать комплексларын тәэмин итә: Чаллыдагы, Тольятти һәм Сембердәге автомобиль заводларын, карамай эшкәртү, химия сәнәгате заводлары һәм корал җитештерүче предприятиеләр.

## Тарих
Куйбышев тимер юлына керүче беренче тимер юл – Моршанск – Сызран сызыгы 1874да төзелә, 1877 елда Кенәлгә кадәр сузыла. 1880 елда Идел аша Сызран күпере салына. 1888 елда Кенәлдән Уфага кадәр сузыла, 1890дә – Златоустка, 1892 елда – Чиләбегә.

Куйбышев тимер юлына керүче Рузаевка – Сызран сызыгы 1898 елда төзелеп бетә. Хәзер тимер юлның төньяк йөрешенә керүче Инза – Сембер  сызыгы 1898 елда төзелә. Аннары Батраки (1900), Часовня-Пристань – Мәләкәс (1902) станцияләре барлыкка килә. 1911 елда юл Мәләкәстән Бөгелмәгә озайтыла. 1914 елда Чишмәдә төньяк һәм көньяк йөрешләр кушыла.

1936 елда Дим – Ишембай сызыгы төзелә.

1989 елның 4 июнендә Әшә – Олы-Теләк арасында Россия һәм СССР тарихында иң дәһшәтле тимер юл һәләкате килеп чыга. 575 кеше һәлак булган.
## Чыганак
Русча wikipedia-дәге бит

Төркем:Россия тимер юллары
Андрей Егорчев

**Андрей Егорчев** — волейбол буенча Россиянең атказанган спорт остасы.

## Тормыш юлы
1978 елның 8 февралендә Чаллы шәһәрендә туа. Беренче тренеры — Россиянең атказанган тренеры Морзаков Рафик Хәсән улы.

## Спорт карьерасы
1999 һәм 2003 Дөнья кубокларында җиңә.

Дөнья лигасында 2001 елда өченче булса, 2002 елда беренче була.

2002 һәм 2003 елларда Дөнья чемпионатларында көмеш мидәл ала, ә Яуpупа чемпионнары куᴨысында җиңә.

2003 елда Яуpупа чемпионатында көмеш мидәл белән бүләкләнә.

2004 елда XXVIII Олимпия уеннарында (Афиннар, Юʜaнстан) катнаша һәм бронза мидәлгә лаек була.

## Чыганаклар
* sportsmen16.ru

## Искәрмәләр

Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Мөфрид

**Мөфрид** ( *мөфрид әр-рамих* — «сөңгеченең ялгызы»; Үгезкөтүче *η*, Үгезкөтүче этасы, *η* Boo) — Үгезкөтүче йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,68 тәшкил итә һәм ул Җирдән 37 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Мөфрид белән Арктур күк йөзендә дә, галәмдә дә бик якын урнашалар. Мөфрид белән Арктур арасы 3,24 яктылык елы тәшкил итә.

## Хасиятләр
Мөфрид — асзур йолдыз. Бу G0 спектр сыйныфылы йолдыз, аның төсе безнең Кояш белән охшаш, ә өслегенең температурасы 6100 К тәшкил итә. Ул кызыл зур йолдызга әверелү юлында тора.

Мөфрид — спектр куш йолдызы. Аның әйләнә вакыты 494 тәулек тәшкил итә. Төп йолдызның иптәше **Мөфрид B** — M7 спектр сыйныфылы кызыл кәрлә.

## Тарих һәм исемнәр
Мөхәммәд әл-Әхсаси әл-Мөвәккыйт якынча 1650 елда тәмамланган зайичәсендә бу йолдыз **Рәмехелрамих** ( *рәмех әр-рамих* — «сөңгеченең сөңгесе») дип күрсәтелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Үгезкөтүче йолдызлыгы
Антарес

**Анта́рес** ( — «Арес (Марс) каршында»; Гакрәп *α*, Гакрәп альфасы, *α* Sco) — Гакрәп йолдызлыгының иң якты йолдызы һәм күк йөзенең иң якты йолдызларыннан берсе. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +1,09 тәшкил итә һәм ул Җирдән якынча 600 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Күренүчәнлек
Россиянең көньяк өлкәрендә яхшырак күренә. Иң яхшы күренүчәнлек вакыты — 31 май тирәсендә.

Антарес Әлдәбәран, Спика һәм Регул йолдызлары белән беррәттән эклиптика янындагы дүрт якты йолдызыннан берсе. Эклиптикадан якынча 5° ераклыкта булса, ул вакыт-вакыт Ай һәм сирәк кенә планеталар тарафыннан каплана. Кояш Антарес янында 5° аз гына кимрәк төньяктарак ел саен 2 декабрьдә үтә. Кызгылт-сары Әлдәбәран Зодиакның каршы яктагы ноктасында урнаша. Шуңа күрә аларны бер үк вакытта бергә күзәтелә алмыйлар.

## Хасиятләр
Антарес — M спектр сыйныфылы үтә зур йолдыз. Йолдызның радиусы Кояшныкыннан якынча 800 тапкыр зуррак, әмма масса тик 15–18 тапкыр зуррак. Бу аның түбән тызыглыгы күрсәтеп тора.

### Иптәш-йолдыз
Антареста 2,9 почмакча секунд ераклыкта күк кайнар иптәш-йолдыз (**Антарес B**) бар. Аны 5 нче дәрәҗә зурлыктагы йолдыз булуына карамастан Антарес А яктырышы аркасында күрергә булмый. Аны тик берничә секунд дәвамында төп йолдыз Ай тарафыннан каплану вакытында күрергә була. Антарес В йолдызыны 1819 елның 13 апрелендә мондый бер каплану вакытында Вена астрономы Иоганн Тобиас Бюрг ачты. Иярченнең әйләнә вакыты 878 ел тәшкил итә.

## Тарих һәм исемнәр
Йолдызның гарәп исеме бар — **Кальбелгакрәб** ( *қәлб әл-ғәқрәб* — «чаянның йөрәге», ). Бу исем латин теленә  буларак тәрҗемә ителә.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Гакрәп йолдызлыгы
Халыкара Кызыл Хач комитеты Президентлары

Халыкара Кызыл Хач комитеты президенты – оешманы җитәкләүчеләр вазифасы. ХКХКны президент һәм ике вице-президент җитәкли. Президент Халыкара комитетның вәкиле дә булып тора. 
## Исемлек

Төркем:Кызыл Хач
Фирая Солтанова-Жданова

**Фирая Солтанова-Жданова** — җиңел атлетика буенча Татарстанның һәм Россиянең атказанган спорт остасы, Чаллының мактаулы гражданы.  

## Тормыш юлы
Фирая Солтанова 1961 елда 29 апрельдә Актаныш районы Түке авылында дөньяга килә. Гаиләдә алты бала үскәннәр һәм барысы да спортка, физкультурага күз йома торган кешеләр түгел. Аларның йөгерү ул әтиләре ягыннан да, әниләре ягыннан да килгән. Ул сәнгать фәннәре докторы Роза Солтанованың бертуган сеңлесе. Түке авылында 8 нче классны тәмамлап, Әлмәт техникумына укырга керә. Аны тәмамлаганнан соң Казанда институтта укый. Институтта 1983 нче елда спорт мастеры нормативын үти. Кечкенә вакытта “Мин артист булам”, - дип әйтә торган булган. Шуңа күрә дә Татарстанга кайткан саен театр карый. Артист булам дисә дә, Актаныш ярышларында егетләрне узып йөгергән чаклары булган. Әлмәттән бер туганы – Әлфия апасы Сабантуйга кайткач, аның аягында чешкилар күргән. Әлфия апасы Фираяга : «Техникумга керсәң, чешканы сиңа да бушка бирәләр», - дигән. Шуңа документларын алып Әлмәткә киткән һәм киткәненә бер дә үкенмәгән.

Тормыш иптәше – Виктор Жданов, аның белән бергә 15 ел яшәгәннәр. Ул җиңел атлетика буенча спортчы, марафончы. Марафон буенча Россия чемпионатында II урын алган.Хәзерге вакытта Америкада яши. 2003 нче елда Фирая Жданова Америкага күченеп китә һәм хәзер улы Семён  белән Дңексонвилл шәһәрендә тора.

Фирая Жданова  Америкада артык авырлыгы булганнарга атнага ике тапкыр матурлык дәресләре үткәрә. Төп эше – мануаль терапия, массаж, физкультура белән дәвалану сеанслары үткәрү. Атнага ике тапкыр фитнес уздыра. Шулай ук Фирая Жданова әнисе кебек чәчәкләр ярата һәм аларны үстерә.

## Спорт карьерасы
Фирая Жданова  марафон йөгерүе буенча 1995 нче елда Афинада, 1993 нче елда Сан-Себастьянда, 2001 елда Эдмонтонда уздырылган дөнья кубокларында, Европа чемпионатларында (1994) катнаша. Дөнья чемпионатларында 1992 елда Штутгартта марафонга йөгерүдә 10 урын ала, ә 1996 елда Пальма-де-Мальоркада ярыммарафон дициплинасында 7 була.

Фирая Солтанова Дөнья кубокларында 1993 елда көмеш, 1995 елда бронза, 2001 елда көмеш медальләр ала. 

1996 елда Атлантада XXVI Олимпия уенна.рында 10 км йөгерүдә катнашып 22 урын ала. Фирая Жданованың шәхси рекордын 2003 елның 21 июнендә Миннесота штатының  Дулут шәһәрендә хатын-кызлар марафонында 2:27:05 исәбе белән куя.

## Фирая Солтанова-Жданова бүләгенә ярышлар
Чаллы шәһәрендә һәр елны Фирая Солтанова-Жданова бүләгенә ярышлар уздырыла.

## Чыганаклар
* «Рекордсмен» спорт газетасы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Чаллы рекордлар китабына керде

Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Татарстанның атказанган спорт осталары
Төркем:Татар спортчылары
Халыкара Кызыл Хач комитеты

**Халыкара Кызыл Хач комитеты** (кыскартылып, ХКХК, ; ICRC; ) – бөтен дөньяда нейтральлек һәм объективлык принципларыннан эш итүче гуманитар оешма. Ул кораллы низагларда һәм эчке тәртипсезлекләрдә авырлыкка очраган кешеләргә ярдәм итә. Оешма Халыкара Кызыл Хач һәм Кызыл Ярымай хәрәкәтенең бер өлеше булып тора.

ХКХКга 1863 елда  швейцарияле Анри Дюнан нигез сала. 1884 елда беренче Халыкара Кызыл Хач комитеты Конференциясе  үткәрелә..

Штаб-фатир  Женевада урнашкан. 

## ХКХК турында
Халыкара Кызыл Хач комитетының (ХКХК) максаты кораллы низагларда һәм эчке тәртипсезлекләрдә, фетнәләрдә зарарланганнарга ярдәм итү һәм куркынычсызлык тәэмин итү. ХКХК эшли торган принцип шуннан гыйбарәт ки,  сугыш та хәрби хәрәкәтләрне алып бару ысулларына һәм чараларына һәм сугыш алып баручы якларның тәртибенә чикләү салучы билгеле бер кысаларда үткәрелергә тиеш. Бу принципка нигезләнгән кагыйдәләр исә халыкара гуманитар хокукны, Женева конвенцияларын тәшкил итәләр. 
## Структура
Устав нигезендә ХКХК:
* махсус статуска ия бәйсез гуманитар булып тора;
* Халыкара Кызыл Хач һәм Кызыл Ярымай хәрәкәтенең бер өлеше булып тора;
* эшчәнлеге Швейцария Гражданлык кодексының 60 нчы һәм башка маддәләре белән билгеләнүче ассоциация булып тора;
* Швейцария кануннары нигезендә юридик зат булып тора.

ХКХК әгъзаларына Швейцария гражданнары сайлана ала, комитет әгъзаларының саны – 15тән алып 25кә кадәр. ХКХК мактаулы әгъзалар сайлый ала.

ХКХК төп идарә органнары:
* Ассамблея (югары идарә органы)
* Ассамблея Шурасы (Ассамблея кушуы буенча эшләүче орган)
* Президент һәм аның урынбасарлары (Ассамблея, Ассамблея Шурасы эшчәнлеген тәэмин итәләр һәм ХКХК тышкы элемтәләре өчен җавап тоталар).
* Директорат (башкарма орган, Генераль директор һәм өч директордан тора)
* Контрольлек органы.

ХКХК Президенты – фәлсәфә докторы Якоб Келленбергер.

## Төп принциплар

Халыкара Кызыл Хач комитеты ХКХКЯХның фундаменталь принциплары нигезендә эшли. Алар кешеләрнең тынычлыкка һәм солыхка омтылышларына нигезләнгәннәр һәм 1965 елда Венада Кызыл Хач һәм Кызыл Ярымайның XX Халыкара Конференциясендә игълан  ителгәннәр.

ХКХК принциплар:
* Гуманлык
* Нәфессезлек
* Нейтральлек
* Бәйсезлек
* Иреклелек
* Бердәмлек
* Универсальлек

## Бүләкләр
ХКХК өч тапкыр – 1917, 1944 һәм 1963 елларда – Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә. 

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рус Википедиясендәге мәкалә.

## Сылтамалар

Төркем:Комитетлар
Төркем:Халыкара хәйрия оешмалары
Төркем:Кызыл Хач
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Физика өлкәсендә Нобель премиясе

**Физика өлкәсендә [[Нобель премиясе]]** () — физика фәне өлкәсендә тапшырыла торган абруйлы премия. Бүләк ел саен, 10 декабрь көнне (Альфред Нобель вафат булган көнне) Стокһольм шәһәрендә тапшырыла. Премия лауреатын Нобель комитеты билгели.

## Таләпләр
Нобель фонды уставы буенча, яңа кандидатларны түбәндәгеләр тәкъдим итә ала:
* Король Швед фәннәр академиясе әгъзалары.
* Физика һәм химия өлкәләрендә Нобель комитетлары әгъзалары.
* Физика һәм химия өлкәләрендә Нобель премиясе лауреатлары.
* Нобель фонды уставы билгеләгән галимнәр.

## Лауреатлар исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рәсми сайт  

## Сылтамалар

## Шулай ук кара

Төркем:Физика
Төркем:Нобель премиясе
Туймазы

**Туймаз́ы** () — Башкортстанның Туймазы районы үзәге, 1960 елдан шәһәр статусына ия. 65,9 мең кеше яши. Үсән елгасы буена урнашкан.

## Тарихи мәгълүматлар
Төзелеп килүче Бөгелмә – Уфа тимер юлы станциясе буларак 1912 елдан билгеле. Исеме – Туймазы елгасыннан.
1923 елның маенда волостьларның эреләтүе барышында Төмәнәк, Түбән Зәет, Атнагол һәм Югары Бишенде волостьлары бер Атнагол волостенә берләштерелә, үзәге итеп Туймазы станциясе бистәсе тәгаенләнә. 
1930 елдан – Туймазы районы үзәге. 1937 елда эшчеләр бистәсе статусын ала. Шул ук елда Кандыр һәм Туймазы районнарына бүленә, 1956 елда кире берләштерелә. 
Туймазы шәһәренә һәм районы язмышына хәлиткеч тәэсир нефть ятмаларының табылуы ясый. 1944 елда Нарыш авылы янында (хәзерге Октябрьский) девон катламнары ачыла. Шул ук елда Туймазыда махсус геофизик экспедиция оештырыла.

## Халык
1917 елда станция Төмәнәк вулысына карый.
 

2002 елгы сан алу буенча Туймазыда иң күбе татарлар яши (44,2%). Чынлыкта бу сан тулы түгел. 25,3% башкорт итеп язылган, руслар – 27,7%.

## Мәдәният
1990 елда Туймазыда Татар драма театры эшли башлый. Ул Башкортстанда икенче профессиональ татар театры.
## Дин
;Ислам
* Әл-Фатыйха мәчете
* Ильяс пәйгамбәр исемендәге мәчет
; Христианлык
* Православие
** Изге Андрей чиркәве
* Инҗил инануы христианнары чиркәве 
** «Счастливая» чиркәве
* Яңа Апостол чиркәве

Изображение:Әл-Фатыйха (Туймазы).jpg|Әл-Фатыйха мәчете
Изображение:Ильяс нәби мәчете (Туймазы).jpg|Ильяс пәйгамбәр исемендәге мәчет
Изображение:Изге Андрей чиркәве (Туймазы).jpg|Изге Андрей чиркәве


## Танылган шәхесләр
* Суфия Бадиали (*[[Суфия Мөхәммәтова]]*, 1939―2026), җырчы (меццо-сопрано), Патина шәһәре (Италия) консерваториясенең җыр кафедрасы профессоры.
* Рима Ключарева (1954), 1990 елдан Туймазы татар театры артисты. Башкортстанның һәм Татарстанның атказанган артисты. 
* Наилә Миңнеханова (1955), шагыйрә.
* Рәис Сәлахов (1960―2018), 2000―2018 елларда Югорск шәһәре (ХМАО) башлыгы (мэр). Югорск шәһәренең мактаулы гражданы (2018).
* Алмас Шәйхулов, телче.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Башкортстан шәһәрләре
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Төркем:Туймазы
Төркем:Туймазы районы торак пунктлары
Өсән

**Өсән** — Башкортстанда аккан елга, Ык елгасының уң кушылдыгы. Бәләбәй районында башлана.

Киңлеге сай җирдә 10 м кадәр. Уртача тирәнлеге — 0,3 – 1,5 м. Елга 55%ка кар сулары белән «туклана». Кыш карлы килгәндә март ахырында өстендә утырган авылларны басып китә. Тагын 25% су — су төбендәге чишмәләрдән, 20% — яңгыр суларыннан килә.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн бүᴫгеында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101312111100028213
* Һидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 111102821
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ҺӨ буенча  — 11
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Исследование новой протоки и образовавшегосә устья реки Усень 

Төркем:Башкортстан елгалары
Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе

**Әдәбият өлкәсендә [[Нобел премиясе]]** — әдәбият өлкәсендә тапшырыла торган абруйлы премия. Бүләк ел саен Стокһольм шәһәрендә тапшырыла. Премияне 1901 елдан бирле тапшыралар.

## Таләпләр
Нобел фонды уставына күрә ʜәмɜәтларны түбәндәгеләр тәкъдим итә ала:
* кәрүл Швед фәннәр академиясе әгъзалары, кайбер башка академияләр әгъзалары.
* Төрле үнивирcиᴛиᴛларның тел белеме һәм әдәбият пpафисьıрлары.
* Әдәбият өлкәсендә Нобел премиясе лауреатлары.
* Язучылар берлекләренең рәисләре.
## Тарих
Әдәбият буенча Нобел премиясе (швед. *Nobelpriset i litteratur*) — дөньяда әдәбият өлкәсендә эшлекле өчен гашыйк бу премиянең иң престиж бүлеге. Бүләк Альфред Нобел тарафыннан 27.11.1895 елда нигезләнде (гомуми биш номаниция булдырылды).

Бүләк 1901 елдан бирелә. Гомуми 106 бүләк бирелде. 7 елда бүләкләнү булмады: 1914, 1918, 1935, 1940-1943 еллар. - фpанcыз шагыйре сүлли-Прүдом беренче лауреат булды. 2013 елда бүләк Канада сәясәтче Элис Манарга бирелде. 1904, 1917, 1966 һәм 1974 елларда бүләк ике кешедән берсенә бирелә.

1901 - 2013 елларда бүләк гашыйк лауреатларга уртача 65 яшь. Иң яшь лауреат - Редьярд Киплинг, 42 яшендә, 1907 елда премиягә лаек булды. Иң зур лауреат Дорис Лессинг -88 яшендә бүләк алды.

2025 елда киләсе елда Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлыгына кандидат итеп түләүсез Википедия онлайн-энциклопедиясен алырга тәкъдим ителгән.

## Лауреатлар исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Нобел премиясе
Төркем:Әдәби премияләр
Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе

**Физиология һәм медицина өлкәсендә [[Нобель премиясе]]** — физиология һәм медицина фәннәре өлкәсендә тапшырыла торган абруйлы премия. Бүләк ел саен, 10 декабрь көнне Стокһольм шәһәрендә тапшырыла.

## Таләпләр
Нобель фонды уставына күрә кандидатларны түбәндәгеләр тәкъдим итә ала:
* Король Швед фәннәр академиясенең медицина бүлеге әгъзалары.
* Каролин институтының Нобель ассамблеясе әгъзалары.
* Физиология һәм медицина өлкәләрендә Нобель премиясе лауреатлары.
* Нобель фонды уставы билгеләгән башка галимнәр.

## Лауреатлар исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Физиология
Төркем:Медицина
Төркем:Нобель премиясе
Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе

**Икътисад өлкәсендә [[Нобель премиясе]]**, рәсми исеме **Альфред Нобель хәтере хөрмәтенә икътисад фәннәре өлкәсендә Швеция дәүләт банкы премиясе** () — Альфред Нобель хөрмәтенә Швеция банкы оештырган премия. Ул икътисадтагы казанышлар өчен тапшырыла. Икътисад өлкәсендә иң абруйлы премия. Башка Нобель премияләреннән аермалы буларак, бу премия Альфред Нобель мирасы түгел.

Премия 1969 елда оештырыла. Бүләк ел саен, 10 декабрь көнне Стокһольм шәһәрендә тапшырыла.

## Лауреатлар исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Икътисад
Төркем:Нобель премиясе
Сибирия (газета)

**«Сибирия»** – 1912-1913 елларда Том каласында чыккан татар милли газетасы. 
## Тарих
Ирле-хатынлы Фатыймаи-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова һәм Вәгыйз Нәүрузов тарафыннан нигезләнгән, Себердә татар газетасын ачуга рөхсәт алырга тырышканнар берничә уңышсыз омтылыштан соң. Газетаны ачу өчен акчаны Фатыйманың Әтисе тегермәнен Чистайда сатканнан алганнар. Беренче номер 1912 елның 18 февралендә чыга. Программасыннан аңлашылганча, ул Себердә чыккан беренче татар сәяси, иҗтимагый, икътисади, әдәби һәм милли газета була. Ул Себернең икътисади һәм гомуми хәлләреннән хәбәрләре белән таныштырырга, уку-укыту эшләренә әһәмият бирергә ниятли. Шулай ук, «Хатын-кыз дөньясы» дигән махсус рубрика ачылып, анда хатын-кыз проблемалары хәл ителергә тиеш була. Хатын-кызлар мәсьәләсен актуальләштерү баштан ук Нурузовларның ир белән хатынның максаты булган.

Газета урта кулда 4 битлек булып, атнасына 2-3 тапкыр нәшер ителә. 145 нче саны чыкканнан соң, 1913 елның августында мөхәрияте Уфага күчерелә. Беренче мөхәрире һәм нашире Вәгыйз Нәүрузов була. Уфага күчерелгәч, «Тормыш» дигән исем белән дәвам итәчәк, дип белдерелсә дә, ул газетаның мөхәрире инде башка кеше, Закир Кадыйри була.

## Чыганак

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук кара

* «Тормыш» газетасы

Төркем:Татарча гәҗитләр
С
1483 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 10 ноябрь — Мартин Лютер, Реформация башлыгы.

## Вафатлар

Төркем:1483 ел
Төркем:Еллар
1474 ел

## Вакыйгалар
* Бургунд сугышлары башлана.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1474 ел
Төркем:Еллар
1472 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* Афанасий Никитин, рус сәяхәтчесе.

Төркем:1472 ел
Төркем:Еллар
Туры калкулык

thumb|250px|Экватор координатлары системасы
**Туры калкулык** (*α*, RA; ) — язгы көн-төн тигезлеге ноктасыннан яктырткыч авышлык түгәрәгенә күк экваторының дугасы. Туры калкулык — экватор системасының бер координат. Икенчесе — авышлык.

Туры калкулыкны көнчыгышка таба көн-төн тигезлеге ноктасыннан башлап саныйлар. Туры калкулыкны үлчәү өчен я градус берәмлегене (0° тан 360° кача), я сәгать берәмлегене (0сәг тән 24сәг кә кадәр) кулланалар. 24сәг = 360° тигезләмәсене күздә тоталар.

Туры калкулык — җирдәге озынлыгының астрономия эквиваленты. Туры калкулык та, озынлык та экватор буйлап «көнчыгыш — көнбатыш» почмагыны үлчиләр; икәве дә экваторда нуль ноктасыннан санавыны башлыйлар. Җирдә озынлык санау башлануы — нуль меридианы; күктә туры калкулык санау башлануы — язгы көн-төн тигезлеге ноктасы.

## Моны да кара
* Күк координатлары системалары
* Авышлык
* Экватор монтировкасы

## Сылтамалар
* Right ascension and declination visualized 

Төркем:Астрометрия
Төркем:Күк механикасы
Төркем:Күк координатлары системалары
Авышлык (астрономия)

**Авшлык** (*δ*; ) — астрономиядә экватор координатлар системасындагы ике координатның берсе. Күк экваторы өслегеннән яктырткычка кадәр почмакча ераклыгына тигез була һәм дуганың градуслары, минутлары һәм секундлары белән белдерә. Күк экваторыннан төньяктарак авышлык уңай була, көньяктарак — тискәре. Авышлык уңай булса да, ул һәркайчан билге белән күрсәтелә.
* күк экваторындагы объектының авышлыгы 0° була
* күк йөзе төньяк котыбының авышлыгы +90° була
* күк йөзе көньяк котыбының авышлыгы −90° була

Зенит аша үтүче күк җисеменең авышлыгы күзәтүченең киңлегенә тигез була (әгәр төньяк киңлекне уңай санарга, ә көньяктәгене — тискәре). Җирнең төньяк ярымшарында билгеле киңлек *φ* өчен *δ* > 90° − *φ* авышлыгы белән күк җисемнәре офыкка төшмиләр. Әгәр дә җисемнең авышлыгы *δ* < −90° + *φ* булса, бу җисемне *φ* киңлегендә күзәтеп булмый.

## Искәрмәләр

## Моны да кара
* Күк координатлары системалары
* Туры калкулык
* Экватор монтировкасы

Төркем:Астрометрия
Төркем:Күк механикасы
Төркем:Күк координатлары системалары
Минзәлә иле

**«Минзәлә иле»** – 1917 елда Минзәлә шәһәрендә чыга башлаган газета, совет хакимияте ягында була. 
## Тарих
Беренче саны 1917 елның 10 октябрендә басыла. Аның иң баштагы лозунгы «Көрәшүдә генә табарсың үз хакыңны, тартыш!» булса, соңрак, ул комиссариат газетасына әйләнгәч, «Берләшегез, бөтендөнья эшчеләре» дигән шигаре белән чыга башлый.  Әйтергә кирәк, «Минзәлә иле» газетасы шул чорда чыккан өяз газеталарының иң алдынгысы була, хәтта күпчелек губерна газеталарын да уздыра.  Татар телендә кыска, аңлаешлы итеп язган беренче матбугат чарасы  шул була.

Нашире – Минзәлә өязе Мөселман эшләре комиссариаты, мөхәрирләре – Шакирҗан Хәмиди, Фатих Айдашев һәм Әхәт Хәмидиләр.

## Чыганак

Төркем:Татарча гәҗитләр
М
Алексей Зацепин

**Алексей Зацепин** — йөзү буенча Татарстанда беренче халыкара класслы спорт остасы.

## Тормыш юлы
1984 елның 5 маенда Яр Чаллы шәһәрендә туа. Беренче тренеры — Басин Игорь Анатолиевич.

## Спорт карьерасы
2004 елда Афиннарда (Греция) узган XXVIII Олимпия уеннарында катнаша һәм 4x200 ирекле стильле эстафетада 11 урын, ә 200 м комплекслы йөзүдә 29 урын ала.

2002 елда Юниорлар арасындагы Европа чемпионатында (Австрия) 4x200 м и/с эстафетада катнашып алтын, 4x100 и/с эстафетада — көмеш, 200 м комплекслы йөзүдә — көмеш медальләргә лаеклы була.

2002 ел Дөнья чемпионатында (Мәскәү) 100 м комплекслы йөзүдә 18 урын ала.
Шул ук елда кыска суда (25 м бассейн) узган Дөнья чемпионатында (Риза, Алмания)  100 м комплекслы йөзүдә 10 урын, 4x200 м и/с эстафетада 4 урын.

2003 елгы кыска суда узган Дөнья чемпионатында (Дублин, Ирландия) комплекслы йөзүдә 100 м бишенче, ә 200 м тугызынчы була.
2004 ел Дөнья чемпионатында (Индианаполис, АКШ) 4x100 м и/с эстафетада 6 урын, ә 4x200 м и/с эстафетада 4 урын ала.

## Чыганаклар
* sportsmen16.ru

## Искәрмәләр

Төркем:Россиянең халыкара спорт осталары
Төркем:Йөзүчеләр
Әбде

**Әбде** — Татарстан Республикасының Теләче районындагы авыл.
 
## Географиясе
Әбде Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 103 чакрым, ә район үзәге Теләчедән көньяк-көнчыгышка таба 32 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVI гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 67%, татарлар — 30%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 227 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 64,76%,
татарлар — 34,36%,
башка халыклар — 0,88%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Габдрахман (Әлмәт районы)

**Габдрахман** — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы татар авылы. Зәй елгасы буенда урнашкан.
## Географиясе
Әлмәт шәһәреннән 18 км көньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Авыл аркылы Р239 автомобиль юлы уза.
Халык саны — 1715 кеше. 
## Тарих
Кама аръягының көньяк-көнчыгышындагы күпчелек авыллар кебек үк, Габдрахман авылы да XVIII йөзнең беренче яртысында барлыкка килгән. Авылга нигез салучы булып Надыр Уразмәтовның туганы Габдрахман Бикмәтов (Бикмөхәммәтов) (1678-1748) санала. 
Икенче юрама буенча, авыл 1728 елда Самара ягындагы Гали авылы кешеләре тарафыннан нигезләнгән.
Габдрахман авылындагы мәчет беренче тапкыр 1749 елда телгә алына.
Җанисәпнең икенче (1747) ревизиясе буенча, авылда 36 җан ясаклы татар, ә өченче (1762 ел) ревизия материаллары буенча, 22 җан ясаклы татар яшәгән. Алар старшина Йосыф Надыров командасына кергәннәр. Күпчелеге чыгышлары белән Казан өязеннән, Надыр Уразмәтов белән туган булып, Казан ханлыгы тарханнары токымыннан булганнар. Дүртенче (1782 ел) ревизия буенча, Габдрахман авылында 52 җан типтәр һәм 12 җан ясаклы татар теркәлгән. Сигезенче (1834) ревизия буенча, 183 җан типтәр һәм 94 җан башкорт сословиясенә кергән ир-ат исәпләнә. 1859 елда Габдрахман авылында 817 җан ир-ат булган.
Алдагы җанисәп язмаларында авыл халкы үзен татар дип терки.
ХХ йөз башында авылда 2 мәчет, 2 мәктәп, 2 су тегермәне була; һәр чәршәмбе саен базар оештырыла.
Бу авылда Үзәк диния нәзарәтенең икенче мөфтие Габдессәлам бине Габдеррәхим бине Габдеррахман бине Мөхәммәд әл-Бөгелмәви әл-Габдери туган
## Мәдәният

* Туган якны өйрәнү музее
## Дин

;Ислам
* Җәмигъ мәчете
## Танылган шәхесләр

* Габдессәлам Габдерәхимов (1765-1840), Үзәк диния нәзарәтендә икенче мөфти. 
* Афзал Таһиров (1890-1937), татар язучысы. 
* Фазыл Туйкин — укытучылык иткән. 
* Шәфәгать Тәхәветдинов, Татнефть берләшмәсе ген. директоры. 
* Энҗе Мөэминова, шагыйрә. 1949—1974 елларда мәктәптә математика укыткан.
* Тукай Габдрахманов (1939), инженер.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1569 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 94,26%,
башка халыклар — 5,04%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,70%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Әблә

**Әблә** — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.
 
## Географиясе
Әблә Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 32 чакрым, ә район үзәге Биектаудан төньяк-көнбатышка таба 18 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 53 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,23%,
башка халыклар — 1,89%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,89%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Абалач

**Абалач** — Татарстан Республикасының Менделеевск районындагы авыл.
 
## Географиясе
Абалач Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 184 чакрым, ә район үзәге Менделеевскидан төньяк-көнбатышка таба 17 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1781 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 302 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 74,50%,
шул исәптән керәшен татарлары — 4,97%,
урыслар — 18,21%,
удмуртлар — 4,30%,
башка халыклар — 2,98%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb.. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Габделбәр Хаҗиев (1946), доцент (2004), профессор (2006). ТР атказанган укытучысы (2004).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Хуҗамәт

**Хуҗамәт** — Татарстан Республикасының Минзәлә районындагы авыл.
## Географиясе
Хуҗамәт Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 229 чакрым, ә район үзәге Минзәләдән көньяк-көнбатышка таба 24 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb.. Уртача еллык һава температурасы 3.8&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 754 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 91,11%,
урыслар — 6,23%,
башка халыклар — 1,99%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,66%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Заречье (Татарстан)

**Заречье** — Татарстан Республикасының Азнакай районындагы поселок. 
## Географиясе
Заречье Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 292 чакрым, ә район үзәге Азнакайдан төньяк-көнчыгышка таба 22 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1940-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 71%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 40 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 80.00%,
чуашлар — 10.00%,
урыслар — 7.50%,
башка халыклар — 2.50%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кызыл Йолдыз

**Кызыл Йолдыз**:
## Топоним
;Татарстан
*Азнакай районы
** Кызыл Йолдыз — Азнакай районы авылы (Үчәлле авыл җирлеге).
** Кызыл Йолдыз — Азнакай районында юкка чыккан авыл (Чубар Абдул авыл җирлеге).
* Кызыл Йолдыз — Тәтеш районы авылы.
* Кызыл Йолдыз — Саба районы урман хуҗалыгы авылы.
;Башкортстан
* Кызыл Йолдыз — БР Благовар районы авылы.
* Кызыл Йолдыз — Чакмагыш районы авылы.
* Кызыл Йолдыз — Илеш районы авылы.
* Кызыл Йолдыз — Ишембай районы авылы.
;Ырынбур өлкәсе
* Кызыл Йолдыз — Ырынбур өлкәсе Әсәкәй районы авылы.
## Гәҗит
* «Кызыл йолдыз» — 1919, Кызыл гаскәр, Урта Иде буе.
* «Кызыл йолдыз» — 1919, Кызыл гаскәр, Ташкәнт
## Орден
* Кызыл Йолдыз ордены

## Моны да карагыз
* **[[Йолдыз (мәгънәләр)]]**

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Карамалы (Азнакай районы)

**Карамалы** — Татарстан Республикасының Азнакай районындагы авыл. 
## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 473 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97.25%,
башка халыклар — 2.75%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Мөхәбәр Мөзәффәров (1927-1975), РСФСР атказанган төзүчесе.
* Фәридә Исмәгыйлева (1959), 2005 елдан Әлмәт татар дәүләт драма театры директоры.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мәлбагыш

**Мәлбагыш** — Татарстан Республикасының Азнакай районындагы татар авылы. 
## Географиясе
Мәлбагыш Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 255 чакрым, ә район үзәге Азнакайдан төньяк-көнбатышка таба 17 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 451 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 92.46%,
башка халыклар — 7.10%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.44%.

## Танылган кешеләр

* Фәндәс Сафиуллин (1936―2021) — сәясәтче, татар милли хәрәкәте әһеле, ТР ДШ һәм Россия Дәүләт Думасы депутаты.
* Әсгать Гарипов (1925―2001), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Әсәй

**Әсәй** — Татарстан Республикасының Азнакай районындагы авыл. Әсәй авыл җирлеге муниципаль берлегенең административ үзәге. 
## География
Әсәй Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 282 чакрым, ә район үзәге Азнакайдан көньяк-көнчыгышка таба 11 чакрым ераклыкта урнашкан.

Азнакай шәһәреннән 14 км көнчыгыштарак, Эстәрле елгасы буенда урнашкан.
## Тарих
Авылга XVII гасырның икенче яртысында юрмый кабиләсе һәм типтәрләр нигез сала. XVIII-XIX гасырларга хәзерге татар халкының ата-бабалары типтәр һәм башкорт вотчинниклары катламына бүленә. Авылда 1762 елда Юрмый волосте старшинасы Казбулат Мютюков кул астында 48 җан ясаклы татар ире булган, ә 1782 елда Нагайбәк Асанов җитәкчелегендә 79 җан типтәр исәпләнгән.
1795 елда авылда 72 башкорт һәм 182 типтәр; 1816 елда - 98 башкорт һәм 282 типтәр яши. XIX башыннда Әсәй авылында яшәгән башкорт сословиясенә кергән бер төркем халык Карамалы авылына нигез сала.
Авыл халкының төп шөгыле - игенчелек, мөгезле эре терлек асрау. 1859 елгы мәгълүматларга караганда, Әсәй авылында мәчет була. 1910 елда 3 мәчет, 3 мәктәп һәм 3 су тегермәне эшли. 1880 елларда авыл җәмәгатенең имана җире 2944 дис.тәшкил итә.
1920 елга кадәр авыл Самара губернасының Бөгелмә өязе Азнакай волостенә керә. 1920 елдан ТАССРның Бөгелмә кантонында. 1930 елның 10 августыннан - Тымытык, 1931 елның 20 октябреннән - Азнакай, 1963 елның 1 февраленнән - Әлмәт, 1965 елның 12 гыйнварыннан Азнакай районына карый.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 412 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 82.04%,
башка халыклар — 2.67%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 15.29%.

## Танылган шәхесләре

* Н. Г. Әхмәдиев (1946—2021) - язучы, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе. 
* Г. Г. Әхмәдиева (1937) - Социалистик Хезмәт Герое (1981), ТАССРның атказанган төзүчесе, Ленин, Хезмәт Кызыл Байрагы, Октябрь революциясе орденнары кавалеры. 
* Н. Х. Ахунов (1941—1996) - техник фәннәр докторы, профессор.
* Ф. С. Гыйззәтуллина (1931) - язучы, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы. 
* И. В. Закиров (1949) - Татарстан Республикасының Атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, ТРның Дәүләт премиясе лауреаты, 1981-1998 елларда совхоз җитәкчесе.
* Н. Ф. Шаһиев (1952) - архитектор, Яр Чаллы шәһәрендәге "Тәүбә" мәчете проектын ясаучыларның берсе.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Емелькино

**Емелькино** — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы чуаш авылы.
 
## Географиясе
Емелькино Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 130 чакрым, ә район үзәге Аксубайдан төньяк-көнбатышка таба 20 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): чуашлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 237 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 92.83%,
урыслар — 5.49%,
башка халыклар — 1.27%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.42%.

## Танылган шәхесләр

* Любовь Моргунова — йөгерешче, Россия халыкара класслы спортчы.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Заря (Киров өлкәсе)

**Заря** () — Киров өлкәсенең Опарино районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (97%), арлар (1%).

## Искәрмәләр

Төркем:Опарино районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Карасу (Татарстан)

**Карасу** — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.
 
## Географиясе
Карасу Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 154 чакрым, ә район үзәге Аксубайдан көньяк-көнбатышка таба 14 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1710 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 435 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 88.74%,
урыслар — 9.43%,
башка халыклар — 1.61%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.23%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Ибраһим Үзбәкев
* Илгиз Зәйниев
* Нәбирә Гыйматдинова

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Үзи

**Яңа Үзи** — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.
## Географиясе
Яңа Үзи Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 167 чакрым, ә район үзәге Аксубайдан көньяк-көнчыгышка таба 17 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 282 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 92.91%,
башка халыклар — 7.09%.

## Танылган шәхесләр

* Галимҗан Сәлимҗанов (1923-2005), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* Роза Туфитуллова (1945), журналист, «Сөембикә» журналының баш мөхәррире (1988-).
* Газизҗан Волков (), полковник, космонавтларны парашюттан сикерергә өйрәтүче.
* Газиз Кашапов (1942-1991), язучы, публицист.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Аксубай

**Аксубай** — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы  — шәһәр тибындагы поселогы (федераль классификатор буенча).
## Тарих

XVII гасырда нигезләнгән. Шәһәр тибындагы бистә статусын 1973 елдан йөртә.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 36,1%, чуашлар — 35,5%, татарлар — 26,9%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 9242 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 34.32%,
урыслар — 33.56%,
татарлар — 30.76%,
башка халыклар — 0.71%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.64%.

## Мәгариф
* Аксубай универсаль технологияләр техникумы
## Мәдәният
* Туган якны өйрәнү музее
### Дин

;Ислам
* Үзәк мәчет
* «Әниләр» мәчете
;Православие
* чиркәү
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.
## Монда туганнар

*Рамил Төхфәтуллин — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, режиссер.
*Равил Кузюров — ТР урман хуҗалыгы министры (2018 елдан).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Татарстан район үзәкләре