Бәлүҗләр

**Бәлүҗләр** (*үзатамалары* بلوچ [baloːt͡ʃ] «*балуч*») — Пакистан Ислам Җөмһүриятендәге (*Бәлүҗистан һәм Синд*) халык. Көнбатыш (*1,3 млн кеше*), көнчыгыш (*2,1 млн*) һәм көньяк (*2,8 млн*) бәлүҗләргә бүленәләр. Шулай ук Иранның көньяк-көнчыгышында (*көнбатыш һәм көнчыгыш бәлүҗләр — 1,5 млн кеше*), Әфганстанның көньяк-көнбатышында (*[[Һилмәнд (елга)|Һилмәнд елгасы]] бассейнында, көнбатыш бәлүҗләр — 560 мең*), Төрекмәнстанда (*көнбатыш бәлүҗләр — 28 мең*), Таҗикстанда, Оманда (*көньяк бәлүҗләр — 425 мең*), Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә (*көньяк бәлүҗләр — 100 мең*), Һиндстанның төньягында (*Уттар-Прадеш һәм Гөҗәрат штатларында, көнчыгыш бәлүҗләр — 5 мең*) яшиләр. 
Гомуми саннары — ~7,5 — 11 *млн* тирәсе. Бәлүҗ телендә сөйләшәләр. Шулай ук бәлүҗләр арасында фарсы (*[[Иран]]да*), дари, пушту телләре (*[[Әфганстан]]да*), төрекмән (*[[Төрекмәнстан]]да*),  гарәп (*[[Оман]]да, [[БГӘ]]дә*), урду (*[[Һиндстан]]да*) телләре таралган. 
Диннәре буенча сөнни мөселманнарның хәнәфия мәзһәбенә карыйлар, шулай ук Зикри синкретик сектасы таралыш алган.
Бәлүҗләрне «*Төркистан чегәннәре*» дип атау да таралган.

## Тарих

Иранның көньягында (*Керман һәм Фарста*) яшәгән бәлүҗләр турында беренче тапкыр б.э. VII гасырында телгә алына. Аларның ата-бабалары — ирантелле кабиләләр хәзерге Иранның төньягыннан (*[[Каспий диңгезе]]нең көньяк яр буеннан*) күчеп килгәннәр. Бәллүҗләр авыз иҗатында ата-бабаларының Сүрия чыгышлы булулары ихтималлыгы әйтелә. Алга таба бәлүҗләр төньяк һәм көнчыгыш юнәлештә хәрәкәт итеп, киң мәйданнарга таралып утырганнар. Җир эшкәртүче халыкларга һөҗүм итеп, күпчелек сөрүлек җирләрен көтүлекләргә әйләндергәннәр. X гасырда Хорасанга, XIII гасырда Синдка, XIV гасырда Пәнҗабка килеп җиткәннәр. XVII гасыр азагында Калатның «Брагуй кабиләләре конфедерациясе»ндә сизелерлек роль уйныйлар. XIX гасыр ахырында — XX гасырның I яртысында берничә тапкыр Фарсы иле (*хәзерге* Иран) һәм Британия Һиндстаны (*[[Бөекбритания]]*) хакимиятләренә каршы баш күтәрәләр.

## Мәдәният

Бәлүҗләрнең традицион мәдәнияте Урта һәм Алгы Азия чүлләре һәм ярымчүлләрендә тормыш итүче халыклар мәдәнияте белән охшаш. Төп кәсепләре — күчмә һәм ярымкүчмә терлекчелек һәм сугарулы җир эшкәртү, диңгез һәм елга ярында — балык тоту. Көтүлек өчен сөрүлек җирләрне арендага алып тору киң таралган. Шулай ук келәм тукучылык та үсеш алган.

Күчмә бәлүҗләр йон тукыма белән капланган, озынлыгы 10 *м* га җитүче озын палаткаларда (*гелан*) яшиләр. Геланның, гадәттә, терлек тоту өчен бүленгән бүлемтеге була.

Киемнәре — киң ыштан (*шаровар*), озын итәкле күлмәк, җиңсез күлмәк, халат, бөркәнгеч (ирләрнеке — *пату*, хатын-кызныкы *чадыр* дип атала).

Гадәтләнгән азыклары — төче көлчә, сөт ризыклары, яшелчәләр, тоз белән кыздырылган саранча.

Кабиләләргә (*болакларга*) бүленеш сакланып калган: Иранда ригалар, наруилар, исмәгыйлзайлар, лашарилар, даштиарлар һ.б., Пакистанда — маррилар, бугтилар, рахшанилар, риндлар һ.б.

Юлбашчылар (*сәрдарлар*) идарә итә торган ата нәселе буенча килүче токымнар (*пхалли*), кланнар (*бхара*) яшәп килә.

Халык авыз иҗатында исламга кадәрге ышанулар, фольклор (*әкиятләр, легендалар, мәсәлләр, җырлар*) урын алган.  Ирләр хәрби биюләре башкарыла. Героик һәм тарихи эпосларында, балладаларында кабилә шәҗәрәсе турында мәгълүматлар саклана, аларны махсус башкаручылар (*думалар*) бар.

Бәлүҗләр арасында ат чабышлары,әтәч сугыштыру һ.б. популяр.

Төньякта һәм көньякта яшәүче бәлүҗләрдә музыка мәдәнияте аерыла. Көньяк бәлүҗләрдә *шерванди* дип аталучы ялгыз җырлау сәнгате нык үскән. Транска кертүче музыка (*газәл*), бишек җыры (*лули*), кайгы-хәсрәт җырлары (*зайрак*), бала туганда, туйда җырлана торган махсус җырлар башкарыла. Һөнәри музыкантлар (*осталар*) — күчмә ата-бабаларыннан калган мәдәниятне саклаучылар. Алар тимерче, зәркан осталары, келәм тукучылар белән түбәнрәк социаль төркемгә кертеп санала.

Музыка уен коралларыннан сызгычлы кыллы *соруд* (һиндлеләрнең *саринда*, непаллыларның *гайне* уен коралына охшаш), транс музыкасында парлы флейта – *донели* (һиндлеләрнең *алгоза*, *сатара* уен коралына охшаш) кулланыла. Шулай ук чиртмә кыллы уен коралы *танбурак*, *сетар*, флейта-*каләм*, бәрмә уен кораллары популяр. Музыка уен коралында ирләр генә уйный, хатын-кызларга уен коралында уйнау тыелган, алар җырлар башкара.

## Хәзерге заман
Бәлүҗләр мохтариятләре хокукларын киңәйтү һәм гадәтләнгән тормыш-көнкүрешләрен саклап калу өчен көрәшәләр. Фарсылар һәм синдһиләр тарафыннан бәлүҗләрне ассимиляцияләү бик көчле бара.

## Төрле илләрдә бәлүҗләрнең саны:

## Моны да карагыз
* Бәлүҗ теле
* Бәлүҗ әдәбияты
* Бәлүҗистан

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 3 (Ба-Бо). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 978-5-85270-331-1

## Әдәбият
# М.Г. Пикулин. Белуджи. М., 1959.
# Сказки, басни и легенды белуджей. М., 1989.

## Сылтамалар
*  Брокгауз һәм Ефрон белешмәлеге
*   Encyclopædia Iranica: Baluchi Language and Literature

## Искәрмәләр


Төркем:Ирантелле халыклар
Төркем:Иран халыклары
Төркем:Пакистан халыклары
Төркем:Әфганстан халыклары
Төркем:Төрекмәнстан халыклары
Төркем:Оман халыклары
Төркем:БГӘ халыклары
Төркем:Бәлүҗистан