open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cu Xi

**Cu Xi** yäki **Çju Si** (qıtayça *朱熹*, pinyin  Zhū Xī, tatarçalaştırılğan pinyin *Cu Xi*) şulay uq **Cu Yuanxuey**, Cu Xueyän (1130-1200) - Qıtay fälsäfäçese, ğalim-entsiklopedist, ädip, tekstolog häm Konfutsiyneñ qanuni äsärlärenä añlatma birüçe, uqıtuçı, neokonfutsianlıq belemeneñ töp wäkile. Ul bu täğlimätne universal' häm sistemalı qalıpqa salğaç, täğlimät Qıtayda häm kürşe illärdä bigräk tä Yapunstan belän Koreyädä ortodoksal' ideologiägä äwerelä.

## Tärcemäi xäle

1130 yılnıñ 18 oktäberendä Yusi öyäze (Fucän töbäge) aqıl iäläre ğailäsendä dönyağa kilgän.

Fucän töbägendä türä bulıp eşlägän, salım, pülisä tärtiben üzgärtkän, kitapxanä, mäktäp sistemasın tärtipkä salğan. Cu Xi xezmäte öçen zur xörmät qazanğan.

Cu Xi 1200 yılnıñ 23 aprelendä Fucän töbägeneñ Kaotin ölkäsendä wafat bulğan.

## Ädäbiät

* Чжу-цзы да цюань (Полное [собрание сочинений] Учителя Чжу). Т. 1-12. Тайбэй, 1970;
* Чжу-цзы юй лэй (Классифицированные речи Учителя Чжу). Кн. 1-8. Пекин, 1986;
* Чжу Си. Натурфилософия. Природа человека, его сознание, воля и чувства. О воспитании и знании / Пер. М. Л. Титаренко // 
* Антология мировой философии. Т. 1, ч. 1. М., 1969;
* Чжу Си. Син. Жэнь у чжи син (Природа-син. Природа-син человека и вещей / Пер. В. В. Зайцева) // Человек как философская проблема: Восток-Запад. М., 1991;
* О сознании (Синь): Из философского наследия Чжу Си / Пер. с кит. А. С. Мартынова и И. Т. Зограф; Вступ. ст. и коммент. к пер. 
* А. С. Мартынова; грам. очерк И. Т. Зограф. — М.: Восточная литература, 2002. — 318 с — (Памятники письменности Востока. СХХII).
* De Harles Ch. (tr.). Tchou Hi. La Siao Hio, ou morale de la jeunesse. P., 1889;
* Bruce J.P. (tr.). The Philosophy of Human Nature by Chu Hsi. L., 1922;
* Graf O. (verdeut.) Tschu Hsi. Djin-si lu, die sungkonfuzianische Summa. Bd 1-3. Tokio, 1953—1954;
*Chan Wing-tsit (tr.). Reflections on Things at Hand: The Neo-Confucian Anthology Compiled by Chu His and Lü Tsu-ch`ien. N.Y., L., 1967;
* Gardner D.K. (tr.). Chu Hsi. Learning to be a Sage: Selections from the Conversations of Master Chu, Arranged Topically. Berk., 1990;
* Ebrey P.B. (tr.) Chu Hsi`s Family Rituals: A Twelfth Century Manual for the Performance of Cappings, Weddings, Funerals and Ancestral Rites. Princ., 1991.
* John Berthrong, Concerning Creativity—A Comparison Of Chu Hsi, Whitehead, And Neville. Albany: SUNY Press, 1998. 254 p. ISBN 0-7914-3944-5.

Төркем:Кытай фәлсәфәчеләре
Николаев (Николаев өлкәсе)

**Николаев**, **Мыколайив** яки **Балабан** (, , ) — Украина көньякгышында урнашкан шәһәр. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе. Халык саны буенча илнең тугызынчы шәһәре.

## География
Шәһәр Украинаның дала зонасының көньяк өлешендә, Көньяк Буг һәм Ингул елгалары тарафыннан юылган ярымутравында урнашкан.

### Климат
Шәһәр климаты уртача континенталь, җылы кыш һәм эссе җәй белән.



## Тарих
Николаев 1789 елда Григорий Потёмкин тарафыннан суднолар төзү верфләр янындагы бистә буларак нигезләнгән. Озак вакыт биредә Кара диңгез флотының штабы урнашкан.

1862 елда Николевта эре диңгез порты ачылган; 19 гасырның азагында ук Николаев порты чит илләре белән сәүдә итү күләме буенча илдә өченче урында, ә ашлыкны экспортлау буенча беренче урында торган.

1918 елда шәһәр беренче тапкыр чит ил гаскәрләре тарафыннан басып алуны кичергән. 1920 елда Николаевта совет хакимияте урнаштырылган.

Бөек Ватан сугышы барышында (1941 елның 16 августы) шәһәр алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алына. 1944 елның 28 мартында азат ителә. Сугыштан соңгы вакытында Николаев — ССРБ суднолар төзү үзәкләренең берсе.

## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 72,7 %, руслар —  23,1 %.
Туган тел буенча состав (2001): рус теле — 56,8 %, украин теле —  42,2 %.

## Икътисад
Икътисад нигезе — суднолар төзү. Шуның өстенә, Николаевта элетротехника һәм электрон сәнәгате ширкәтләре бар. Глинозөм заводы, азык-төлек сәнәгате ширкәтләре.

## Кардәш шәһәрләр
*  Батуми
*  Триест
*  Бурса
*  Петрозаводск
*  Тирасполь
*  Мәскәү
*  Плевен
*  Лион 
*  Боржоми
*  Дэҗоу
*  Могилёв

## Искәрмәләр

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Зубова Поляна районы

**Зубова Поляна районы** (, , ) — Мордовия составына керүче муниципаль район.

Үзәге — Зубова Поляна шәһәр тибындагы посёлогы.

## Демография

## Искәрмәләр

*
Рузай районы

**Рузай районы** (, , ) — Мордовия составына керүче муниципаль район.

Үзәге — Рузай шәһәре.

*
Андрей Рублёв

**Андрей Рублёв** (1360-1428, Мәскәү) - Мәскәү рәсем сәнгатенең иң абруйлы һәм мәшһүр остасы, XV гасырдагы китап һәм һәйкәл сынлы сәнгатенең танылган вәкиле. Рус православ чиркәве тарафыннан изге рәтенә кертелгән.

## Иҗат

1425-1427 елларда Рублёв белән Даниил Чёрный -Сергий монастырендә чиркәүләр рәсем белән бизәгән һәм күп иконалар ясаган.

1988 елда Рус православ чиркәве Рублёвны изге дип таныган.

## Мәшһүр әсәрләр


Файл:Angelsatmamre-trinity-rublev-1410.jpg|Изге 
Файл:Rublev's saviour.jpg|Коткаручы, XIV—XV гасыр
Файл:Rublev Paul.jpg|Апостол Павел. 1410—1420
Файл:Annunciation from Vasilyevskiy chin (1408, Tretyakov gallery).jpg|  Саваплы хәбәр, 1405



## Әдәбият

* Русское Возрождение. Андрей Рублёв. Биография. Иконы
* Рублев Андрей. *Христианство в искусстве: иконы, фрески, мозаики…*
* Андрей Рублев
* *В. Г. Брюсова.* Спорные вопросы биографии Андрея Рублева. *РусАрх*
* Загадки Андрея Рублёва  — документальный фильм А.&nbsp;Гороватского на сайте телеканала  
* Рублёв Андрей. Картины  и биография 
* *Элла Максимова.* Найдены останки Андрея Рублева?

Төркем:Икона ясаучылар
24-нче укчы төмәне

: *[[24-нче мотоукчы дивизиясе|24-нче мотоукчы дивизиясе белән бутамагыз]]*
УрХО оештырылган 24-нче укчы дивизиясе белән чуалмагыз

**24-нче укчы Бердичев Кызыл Байрак Суворов һәм Кутузов орденлы ** ('' — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ укчы дивизиясе.

## Сугыш юлы
Дивизия 1918 елның 26 июлендә оештырылган

## Тулы исеме
* 9.08.1918 — 24-нче Сембер Тимер укчы дивизия
* __.__.1922 — 24-нче Самара-Сембер Тимер укчы дивизия
* __.__.1924 — 24-нче Самара-Ульяновск Тимер укчы дивизия
* 22.06.1941 — 24-нче укчы Самара-Ульяновск өч тапкыр Кызыл Байраклы Тимер дивизия
* 1.01.1942 — 24-нче укчы дивизия (2-нче формалаштыру)
* 6.01.1944 — 24-нче укчы Бердичев дивизия
* 20.02.1944 — 24-нче укчы Самара-Ульяновск Бердичев өч тапкыр Кызыл Байраклы Тимер дивизия
* __.05.1945 — 24-нче укчы Самара-Ульяновск Бердичев өч тапкыр Кызыл Байраклы Суворов һәм Богдан Хмельницкий Тимер дивизия
* __.__.1957 — 24-нче мотоукчы Самара-Ульяновск, Бердичев Тимер, өч тапкыр Кызыл Байраклы, Суворов һәм Богдан Хмельницкий орденлы 
* 21.02.1978 — 24-нче мотоукчы Самара-Ульяновск, Бердичев Тимер, Октябрь Инкыйлабы орденлы, өч тапкыр Кызыл Байраклы, Суворов һәм Богдан Хмельницкий орденлы 

## Җитәкчеләр составы
* 27.07.1918 — 20.11.1918 Гая Гай (1887—1937)
* 20.11.1918 — 02.02.1919 Василий Павловский (1894—1934)
* 02.02.1919 — 25.04.1919 Эдуард Вилумсон (1883—1929)
* 25.04.1919 — 30.04.1919 Михаил Муретов
* 30.04.1919 — 21.07.1920 Василий Павловский (1894—1934)
* 21.07.1920 — 11.01.1921 Михаил Муретов
* Никифор Полянский, комбриг - (1935 елның 10 гыйнварыннан  - 1938 елгача).

### Украинаның 24-нче мех. дивизия
* 1991—1993 полковник Сергей Четверов. 18.01.1992 
* 1993—1996 генерал-майор Петрук Н.Н.
* 1996—1997 полковник /генерал-майор/ Малюх В.А.
* 1997—1999 полковник Куцын М.Н.

## Бүләкләр һәм исемләр

## Дивизияның батырлык күрсәткән хәрби хезмәткәрләре

## Әдәбият
* 
* Военный энциклопедический словарь. М., Военное издательство, 1984. УкрВОс.763;Ю-ЗапВОс.838
* Дубинский И. В. Трубачи трубят тревогу. — М.: Воениздат, 1962. («Военные мемуары»)

## Сылтамалар
# История дивизии на сайте samsv.narod.ru
# Железная дивизия в Энциклопедии Ульяновской области 
# На сайте 60 лет Победы (официальный сайт Минобороны России)
# На сайте rkka.ru
# Оболганная победа Сталина. Штурм линии Манергейма. 
# Сайт милитера, «Военная Литература» Первоисточники, Приказы
# «Архивы России», Центральный государственный архив Советской Армии. РАЗДЕЛ VIII. УПРАВЛЕНИЯ И ШТАБЫ СТРЕЛКОВЫХ СОЕДИНЕНИЙ И ЧАСТЕЙ. УПРАВЛЕНИЯ СТРЕЛКОВЫХ КОРПУСОВ  (7с)
# http://zeldiv24.narod.ru.(8с)
# «Выписка из перечня оргмероприятий, проводимых по УРам».(9с)

## Тышкы сылтамалар
* Справочник на сайте клуба "Память" Воронежского госуниверситета
* Перечень № 5 стрелковых, горнострелковых, мотострелковых и моторизованных дивизий, входивших в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны

Төркем:Бөек Ватан сугышы
Бердычив

**Бердычив** (,, , ) — Украинаның Житомир өлкәсендәге шәһәр, Бердичев районының административ үзәге (район составына керми).

## Тарих
1941 елның 8 июльдә 1-нче танк төркеме Бердычивны басып алды

## География
Шәһәр Гнилопять (Днепр бассейны) елгасында, Житомирдан 43 километр көньяктарак урнашкан. Тимер юллар төене (Житомирга, Шепетовкага, Казатинга юнәлешләре).
## Исем чыганагы
Шәһәр исеме Алтын Урда ханы Бирдеш (яки Бәрдибәк) исеменнән килеп чыккан.
## Халык

Туган тел буенча состав (2001): украин теле — 89,0 %, рус теле —  10,6 %.
## Шәхесләр
* Стелла Писарева (1925—2020), КФУ тарихы музееның шәрәфле директоры, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1975).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
24-нче төмән

**24-нче төмән** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә төмәннең исеме.

* 24-нче укчы төмәне (1-нче формалаштыру) — 1918 елның 27 июлендә оештырылган
* 24-нче укчы төмәне (2-нче формалаштыру) — 1942 елның 1 гыйнварендә оештырылган
* 24-нче укчы төмәне
* 24-нче гвардия укчы төмәне (ССРБ)
Макийивка

**Макийивка** (, , 1920—1931 елларда — *Дмитриевск*) — Донецк өлкәсендә урнашкан өлкә буйсынуындагы шәһәр.

Фактик рәвештә «Донецк Халык Җөмһүрияте» идарәсе астында.

Халык саны — 389 589  кеше (2001).
## География
Макийивка Украинаның көньяк-көнчыгышында, Донецктан 5 километр ераклыкта урнашкан.
## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 45,0%, урыслар — 50,8%, татарлар 
— 1,1%, белоруслар 
— 1,1%.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Донецк өлкә дәүләт идарәсе сайты .

Төркем:Донецк өлкәсе шәһәрләре
Aşoka

**Aşoka** (sanskrit *अशोक*, *Aśoka*, "awırtu bulmağanda tuğan") - Maurya imperiäseneñ xakime (273-232 b.e.q.). Berniçä suğışta ciñüdän soñ Könyaq Aziädä urnaşqan cirlärne - Äfğänstannan Bengaliägä qädär - basıp alğan.

Aşoka Buddizm taratuı belän mäşhür. Aşoka idärä itkän çordan äz tarixi häykällär qalğan.

## Tärcemäi xäle

Aşoka Hindstannıñ berençe berläşterüçese Çandragupta onığı häm Bindusara ulı bulğan.

Taksila kütäreleşen bastırğan.

272 b.e.q. yılda **Magadha** patşası täxetenä utırğan. Abıyı **Susima**ğa qarşı säyäsi köräştä ciñgän.

268 b.e.q. yılda tac kiü.

256 b.e.q. Aşuka qırıs suğışı näticäsendä **Kalinga (Orissa)** ilen basıp ala.

## Eçke säyäsät

Aşoka qorban çalunı tıya, mäcbüri xezmät yuqqa çığara, meditsinanı üsterä, universitetlar, buşlay qunaqxanälär, kanallar, su ağaru çeltärläre, küp yullar tözi.

Şulay uq Aşoka xoquq yaqlaw sistemasın buldırğan - türälär rätenä "*mahamatr dharma*" türälären kertkän.

Aşoka küp millätle imperiäne buldırğan häm Buddizm taratqan.

Aşoka idärä itüeneñ soñğı yıllarında anıñ xäkimiäte zäğiflänä, çınlap ta xäkimiät Aşoka onığı Sampadi qulında tuplana.

232 b.e.q. yılda Aşoka ülgännän soñ Maurya imperiäse zäğiflänä häm 180 b.e.q. yılda tarqala.

## Ädäbiät

*    Ашока // Новый энциклопедический словарь: В 48 томах (вышло 29 томов). — СПб., Пг.: 1911—1916.
*    Маурийская империя при Ашоке — История Индии (Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г.)
*    Ahir, D. C. Asoka the Great. — Delhi: B. R. Publishing, 1995.
*    Bhandarkar, D. R. Aśoka. — 4th ed. — Calcutta: Calcutta University Press, 1969.
*    Bongard-Levin, G. M. Mauryan India. (Stosius Inc/Advent Books Division, May 1986). ISBN 0-86590-826-5.
*    Chauhan, Gian Chand (2004). Origin and Growth of Feudalism in Early India: From the Mauryas to AD 650. — Munshiram Manoharlal, Delhi. ISBN 978-81-215-1028-8.
*    Durant, Will. Our Oriental Heritage. — New York: Simon and Schuster, 1935.
*    Falk, Harry. Asokan Sites and Artefacts — A Source-book with Bibliography. (Mainz: Philipp von Zabern, [2006]). ISBN 978-3-8053-3712-0.
*    Gokhale, Balkrishna Govind (1996). Asoka Maurya. (Twayne Publishers). ISBN 978-0-8290-1735-9.
*    Hultzsch, Eugene (1914). The Date of Asoka. — The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland (Oct., 1914), pp.&nbsp;943–951. Article stable URL
*    Keay, John. India: A History. (Grove Press; 1 Grove Pr edition May 10, 2001). ISBN 0-8021-3797-0.
*    Mookerji, Radhakumud. Aśoka. — 3rd ed. — Delhi: Motilal Banarsidas, 1962.
*    Nikam, N. A.; McKeon, Richard. The Edicts of Aśoka. — Chicago: University of Chicago Press, 1959.
*    Sastri, K. A. Nilakanta (1967). Age of the Nandas and Mauryas. — Reprint: 1996, Motilal Banarsidass, Delhi. ISBN 978-81-208-0466-1.
*    Swearer, Donald. Buddhism and Society in Southeast Asia. — Anima Books. Chambersburg, PA. 1981. ISBN 0-89012-023-4.
*   Thapar, Romila (1973). Aśoka and the decline of the Mauryas. 2nd ed. — Oxford University Press, Reprint, 1980. ISBN 0-19-560381-8.

Төркем:Буддизм эшлеклеләре
Төркем:Хөкемдарлар
Төркем:Маурия империясе
Бахмут (Донецк өлкәсе)

**Бахмут**, 2016 елга хәтле *Артемивск* (, ) — Донецк өлкәсендә урнашкан өлкә буйсынуындагы шәһәр.

Халык саны — 82 916 кеше (2001).
## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 69,4%, урыслар — 27,5%, белоруслар — 0,6%.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Донецк өлкә дәүләт идарәсе сайты .

Төркем:Донецк өлкәсе шәһәрләре
Енакиеве

**Енакиеве** (, ) — Донецк өлкәсендә урнашкан өлкә буйсынуындагы шәһәр.

Фактик рәвештә «Донецк Халык Җөмһүрияте» идарәсе астында.

Халык саны — 103 997 кеше (2001).
## Халык

Милли состав (2001): урыслар — 51,4%, украиннар — 45,3%, белоруслар 
— 1,1%.
## Татар матбугаты
1930-елларда шәһәрдә татар телле «Udarnik ʙajraƣь» («Ударник байрагы») гәҗите нәшер ителгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Донецк өлкә дәүләт идарәсе сайты .

Төркем:Донецк өлкәсе шәһәрләре
6-нчы төмән

**6-нчы төмән** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә төмәннең исеме.

* 6-нчы укчы төмәне (1-нче формалаштыру) — 
* 6-нчы укчы төмәне (2-нче формалаштыру) — 
* 6-нчы укчы төмәне
* 6-нчы гвардия укчы төмәне (ССРБ)
* 6-нчы гвардия мотоукчы төмәне
Запорожье

**Запорожье** яки **Запорижжя** (, элек *Александровск* исемен йөрткән) — Украинаның көньяк өлешендә урнашкан шәһәр, Запорожье өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 

Шәһәрдә урнашкан күп сәнәгый ширкәтләр һаваны пычраталар.

## География
Запорожье Украинаның көньяк далалы өлешендә, Днепр елгасының ярларында, Киевтан 500 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан.
### Климат



## Тарих
1770 елда *Александровская* кирмәне буларак нигезләнгән. 1806 елда өяз шәһәре статусы бирелгән. 1920-1921 елларда губерна үзәге булып торган; 1921 елда шәһәргә **Запорожье** исеме кушылган.

1939 елдан Запорожье өлкәсе үзәге булып тора.

Бөек Ватан сугышы барышында (1941 елның 4 октябре) шәһәр алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алына. 1943 елның 14 октябрендә азат ителгән. 
## Сәнәгать

Запорожье Украинаның зур сәнәгый үзәге, шәһәрдә 280 артык ширкәт урнаша, шул исәптән авиация моторын җитештерү заводы «Мотор Сич», шул заводта җитештерелгән двигательләр Казан боралак заводында боралаклар җитештерү өчен кулланыла.

## Халык

## Эчке бүленеш

Шәһәр 7 районга бүленә:
# Олександр районы
# Завод районы
# Коммуна районы
# Днепр районы
# Вознесенка районы
# Хортица районы
# Шевченко районы

## Моны да карагыз
*Запорожье өлкәсе
## Искәрмәләр

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Төркем:Запорожье
Ивано-Франковск

**Ивано-Франковск** (элек — **Станислав**, , , ) — Украинаның көнбатыш өлешендә урнашкан шәһәр, Ивано-Франковск өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 218 359 кеше (2001).

## Тарих
1663 елда нигезләнгән, шул ук елда Магдебург хокукы бирелгән. 1772 елда, Польшаның беренче бүлүе нәтиҗәсендә Австрия имериясе составына кертелгән.

Австрия-Маҗарстанның таркалуыннан соң шәһәр *Көнбатыш Украин Халык Җөмһүриятенең* башкаласы иде, ләкин берникадәр вакыттан соң яңа корылган Польша дәүләтенә кушылган.

1939 елда, Молотов—Риббентроп пакты нигезендә, ССРБ Польша бәреп керә һәм шәһәр Украин ССР-ы составына кертелә. 1941—1944 елларда алман оккупациясе астында булган.

1962 елда шәһәргә украин язучысы Иван Франко хөрмәтенә **Ивано-Франковск** исеме кушылган. 1991 елдан бәйсез Украина составында.

## Халык

## Икътисад һәм мәдәният
Сәнәгатьнең мөһим тармаклары: җиңел (трикотаж, тегүчелек, нәфис әйберләр фабрикалары, күн эшханәсе), азык-төлек сәнәгате (ит, икмәк, спирт-аракы комбинатлары вә б.), ашач эшкәртү ( фабрикасы), металл эшкәртү, химия. 3 югары уку йорты, Украина музыка драма театры, курчак театры, өлкәне өйрәнү, сәнгать, Карпат буе сәнгать музейлары бар. Мигъмари һәйкәлләрдән костёл (18 гасыр), әрмән чиркәве сакланып калган.

## Кардәш шәһәрләр

## Шәһәрдә туган күренекле кешеләр
* Светлана Алексиевич, Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (*[[2015]]*).

## Моны да карагыз
*Ивано-Франковск өлкәсе
## Искәрмәләр

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Кропивницкий

**Кропивницкий** () — Украинаның үзәк өлешендә урнашкан шәһәр, Кировоград өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 220 000 кеше.

## Тарих

## Халык

## Моны да карагыз
*Кировоград өлкәсе
## Искәрмәләр

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Луцк

**Луцк** (, ) — Украинаның көнбатыш өлешендә урнашкан шәһәр, Волын өлкәсенең, Луцк районының һәм Луцк шәһәр громадасының административ үзәге.

Халык саны — 208 816 кеше (2001).
## Халык

## Моны да карагыз
*Волын өлкәсе
## Искәрмәләр

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Төркем:Луцк шәһәр громадасының торак пунктлары
Полтава

**Полтава** (, ) — Украинаның көнчыгыш өлешендә урнашкан шәһәр, Полтава өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 317 998 кеше (2001).
## Халык

## Эчке бүленеш
Шәһәр 3 районга бүленә:
* Шевченко районы
* Киев районы
* Подолье районы

## Моны да карагыз
*Полтава өлкәсе
*Полтава бәрелеше
## Искәрмәләр

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Maurya imperiäse

**Maurya imperiäse** (sanskrit *मौर्यसाम्राज्यम्*, hindi *मौर्यसाम्राज्य*) - 317-180 b.e.q. yıllarda borınğı Hindstanda bulğan däwlät. Başqalası - **Pataliputra**.

İskändär Zölqärnäyn yawlarınnan soñ Çandragupta Nand imperiäse patşalarına qarşı suğışlar näticäsendä barlıqqa kilgän imperiä.

Çandragupta buldırğan Maurya imperiäse **Selevkidlar** häm Yunan-Baktriä patşalıqları belän bäyläneştä bulğan.

Aşoka idärä itkän çorda Maurya imperiäse iñ yuğarı däräcägä citkän, xalıq sanı 40 000 000  keşe (dönyanıñ 20% ı) bulğan. Aşoka buddizm taratqan.

Aşoka wafatınnan 50 yıldan soñ Şunga tüntaäreleşe näticäsendä imperiä tarqala, başqa dinastiä urnaştırıla.

## Xakimnär

*  320–298 b.e.q. Çandrağupta Maurya
* 298-272 b.e.q. Bindusara
* 268-232 b.e.q. Aşoka
* 232-224 b.e.q. Daşaratha
* 224–215 b.e.q. Samprati
* 215–202 b.e.q.  Salişuka
* 202–195 b.e.q. Devawarman
* 195–187 b.e.q. Satadhanwan
* 187–185 b.e.q. Brixadratha 

## Ädäbiät
* Империя Маурьев — История Индии (Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г.)
* Лелюхин Д.Н.Структура державы Маурьев по сведениям эдиктов Ашоки // Вестник древней истории. 1998, № 2.

Төркем:Маурия империясе
82-нче төмән

**82-нче дивизия** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләре составына керүче төмән исеме.
* 82-нче укчы дивизия — 1932 елны оештырылган
* 82-нче укчы дивизиясе (2-нче формалаштыру) — 1942 елның 1 гыйнварында оештырылган
* 82-нче укчы дивизия
* 82-нче гвардия укчы дивизиясе (ССРБ)
* 82-нче гвардия укчы дивизиясе (1-нче формалаштыру)
* 82-нче гвардия мотоукчы дивизия
* 82-нче һава-десанты дивизиясе (АКШ)
Черновцы

**Черновцы** яки **Чернивци** (, , , ,  — *Че́рновиц*, ) — Украинаның көнбатыш өлешендә урнашкан шәһәр, Черновцы өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 240 621  кеше (2001).

## Тарих
### Бөек Ватан сугышы
#### [[Молдавиядә чик янындагы бәрелешләр|Молдавиядә саклану операциясе]]
5 июльне румын гаскәрләре Черновцыны басып алды. Румын гаскәрләре Хушидан төньяк-көнчыгышрак Прут елгасы аша аркылы чыктылар һәм һөжүмне Кишенәүгә көчәйттеләр.

## Халык

## Эчке бүленеш
Шәһәр 3 районга бүленә:
* Беренче Май районы
* Шевченко районы
* Садгор районы

## Моны да карагыз
*Черновцы өлкәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
13-нче армия (ЭККА)

**13-нче армия** — Көньяк фронт эчендәге хәрби берләшмә, 1919 елның 5 мартында оештырылган, 1920 елның 12 ноябрендә таратылган.

## Армия эчендә
**Армия эченә керделәр:**
* 1-нче укчы дивизия (август 1920 ел — сентябрь 1920 ел),
* 2-нче Дон укчы дивизия (октябрь 1920 ел — ноябрь 1920 ел),

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия. — : Советская энциклопедия, 1983.
* Центральный государственный архив Советской Армии.Ф.1407; 894 д.; 1919 — 1921 гг. Управление 42-й стрелковой дивизии (бывшая 4-я партизанская, 4-я стрелковая дивизия)

## Сылтамалар
* Центральный государственный архив Советской армии. Донецкая группа войск. 
* Управление 42-й стрелковой дивизии (бывшая 4-я партизанская, 4-я стрелковая дивизия).
13-нче армия

**13-нче армия (13 А)** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә армияның исеме.
* 13-нче армия (Россия империясе)
* 13-нче армия (ЭККА)
* 13-нче армия (ССРБ)
13-нче армия (ССРБ)

**13-нче армия** () – Бөек Ватан сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

#### [[Мәскәү өчен сугыш]]
1 октябрьне. «Үзәк» армия төркеменең Гудериан 2-нче танк төркеме үз үзәге өлештә Андрей Ерёменко Брянск фронтының 13-нче армия саклаун бөтен тирәнлеккә өзә һәм 60 км алга күчә. 1 октябрьгә 24-нче мотокорпус Севскны басып ала.

## Беренче оештыру
Беренче тапкыр 1939 елда Беларусия аерым хәрби округында оештырылган, ә 1939 елның сентябрендә ЭККАның Польшага походына катнашты.

1941 елның июнендә армия эчендә:  
* 21-нче укчы корпус (17-нче, 24-нче, 37-нче укчы дивизияләре)

* 50-нче укчы дивизия 

* 8-нче танка каршы торган артиллерия бригадасы

### [[1941 ел]]ның [[10 август]]ында армия эчендә
* 45-нче укчы корпус
** 121-нче укчы дивизия
** 137-нче укчы дивизия
** 132-нче укчы дивизия
** 148-нче укчы дивизия
** 52-нче кавалерия дивизия
** 21-нче тау-кавалерия дивизиясе
** 155-нче укчы дивизия
** 420 кап
** 387-нче гап РГК
** 70-нче инженерный батальон
* 25-нче механизированный корпус
** 50-нче танковая дивизия
* 4-нче һава десанты корпусы
** 7-нче һава десанты бригадасы
** 8-нче һава десанты бригадасы
** 6-нчы укчы дивизия
** 462-нче кап

### Командирлар
* Армияның сәргаскәрә — генерал-майор Пётр Филатов
* Штабның башлыгы — генерал-майор Пётр Ляпин
* Инкыйлаби хәрби Советның әгъзасы — бригада комиссары Дубровский Д.Г.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Херсон

**Херсон** (, ) — Украинаның көньяк өлешендә урнашкан шәһәр, Херсон өлкәсенең административ үзәге. 2022 елның феврале ахырыннан елның ноябренә кадәр ул басып алу нәтиҗәсендә Россия контроле астында була. 2022 ел сентябрендә хәрбиләр контроле астында үткәрелгән референдум нигезендә РФ эченә кертелә, ләкин моны дөнья илләре танымый.

Халык саны — 328 360  кеше (2001), 66 000 кеше (2025).

## Халык

## Эчке бүленеш
Шәһәр 3 районга бүленә:
* Суворов районы
* Кораб районы
* Днепр районы

## Моны да карагыз
*Херсон өлкәсе
## Искәрмәләр

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Байкал арты крае

**Байкал арты крае** () — Россия Федерациясенең Азия өлеше субекты. Ерак Көнчыгыш федераль округынә керә.

Административ үзәге — Чита шәһәре.

## География
Релефта уртача биеклектәге таулар һәм аларны бүлеп торган үзәнлекәр күп. Төньякта таулар 3072 метргача күтәрелгән (Кодар тезмәсе). Көньякта иң Онон буе тигезлеге бар. Файдалы казылмалар: кургаш, алтын, полиметаллар, бакыр, молибден, вольфрам, тимер мәгъдәннәре, ташкүмер һәм көрән күмер, магнезит һ.б. чыганаклар бар.

Климаты кискен континенталь. Кыш кояшлы, коры һәм суык. Гыйнварның уртача температурасы -26°...-33°С. Җәй җылы, кыска. Июльнең уртача температурасы +17...+21°С. Елга 240–400 мм явым төшә. Вегетация дәвере 120—160 көн. Күпьеллык туңлык киң таралган. Төп елгалар: Шилка һәм Аргун (Амур кушылдыклары), Хилок һәм Чикой (Селенга кушылдыклары), Олёкма һәм Витим (Лена кушылдыклары). Эре күлләр: Зур Леприндо, Леприндокан, Ничатка, Чита күлләре төрекме, Кенон, Зун-Торей, Барун-Торей. Минераль су чыганаклары бар.

Байкал арты крае урта тайга һәм дала зонасында урнашкан. Туфраклар нигездә тау-тайга көлсу; далаларда каратуфраклар һәм кәстәнә туфраклар; тауара казанлыкларда болын-туңлык һәм болын-каратуфрак. Территориянең 67%ны урманнар (даурия карагачы, чыршы, эрбет, каен) алып тора.

Урманнарда кеш, себер көзәне, тиен, көрән аю, селәүсен, төньяк боланы, изюбр һ.б., урманлы далада һәм далада бурсык, бүре, йомран, куян, һ.б. яши. Кошлардан суер, боҗыр, тукран, кәккүк, тургай, үрдәк, торна, дүдәк. Елгаларда балыкның сирәк очрый торган төрләре (омуль, мәрсин, таймән, алабалык һ.б.) бар. Өлкә территориясендә Даурия һәм Сохонда тыюлыклары бар.

## Халык

## Административ бүленеш
Байкал арты крае 31 районга һәм 4 шәһәр округына бүленә.

### Районнар
# Агинское районы
# Акша районы
# Александровский-Завод районы
# Балей районы
# Борзя районы
# Газимурский-Завод районы
# Дульдурга районы
# Забайкальск районы
# Калар районы
# Калга районы
# Карымское районы
# Краснокаменск районы
# Красный Чикой районы
# Кыра районы
# Могойтуй районы
# Могоча районы
# Нерчинск районы
# Нерчинский-Завод районы
# Оловянная районы
# Онон районы
# Петровск-Забайкальский районы
# Приаргунск районы
# Сретенск районы
# Тунгир-Олёкма районы
# Тунгокочен районы
# Улёты районы
# Хилок районы
# Чернышевск районы
# Чита районы
# Шелопугино районы
# Шилка районы

## Моны да карагыз
* Ерак Көнчыгыш федераль округы
* Горныйда күпләп кеше үтерү

## Искәрмәләр

*
Камчатка крае

**Камчатка крае** () — Россия Федерациясенең Азия өлеше субекты. Ерак Көнчыгыш федераль округынә керә.

Административ үзәге — Петропавловск-Камчатский шәһәре.

## Географиясе

### Чиктәшлек

Камчатка крае бөтен Камчатка ярымутравын, янәнәшдәге кыйтга өлешен һәм берничә утрауны биләп тора. Көнчыгышта Тын океанның Беринг диңгезе белән, көнбатышта — Охот диңгезе белән юыла.

Төп елгалар: Камчатка (озынлык 758 км), Пенжина (713 км), Таловка (458 км), Вывенка (395 км), Пахача (293 км), Апука (296 км), Укэлаят (288 км). Күлләр: Таловка (44 км²), Палана (28 км²).

Тау тезмәләре: Урта (озынлыгы якынча 900 км), Көнчыгыш, Ветвей, Пенжина, Пахачи, Олютор һ.б. Биеклекләр: Хувхойтун т. (2613 м), Ледяная т. (2562 м), Острая т. (2552 м), Шишель т. (2531 м), Тылеле (2234 м).

Камчатка актив янартау эшчәнлеге зонасына керә, ярымутрауда якынча 300 эре һәм кече янартау урнашкан, аларның 29сы — гамәлдәге, шул исәптә Ключевская Сопка — Ауразия кыйтгасында иң биек янартау.

### Климат
Төньяк өлешендә субарктик, диңгез буйларында — муссонлы, эчке районнарында — континеталь. Кыш озын, карлы, гынварның уртача температуралары −7… −8&nbsp;°C (көньякта һәм көньяк-көнчыгышта), −10… −12&nbsp;°C (көнбатышта), −19… −24&nbsp;°C (үзәктә һәм төньякта). Җәй кыска, салкынча һәм яңгырлы, июль-августның уртача температуралары +10…+12&nbsp;°C (көнбатышта), +12…+14&nbsp;°C (көньяк-көчыгышта) +16&nbsp;°C (үзәк өлешендә). Явым-төшемнәр саны гаять төрлеләнә: 300 ммдан (крайның кырый төньяк-көнбатышында) 2500 ммга кадәр (көньяк-көнчыгышта).

## Тарих
Төбәкнең төп халкы — корәклар, ителменнәр, айннар. ХІХ гасырның уртасында Камчаткага эвеннар да күчеп утырдылар.

XVII гасырның азагында рус колонизациясе башлана. Даими рус халкы Камчаткада 1730-елларда, һәм, аз санда булуы аркасында, аның шактый өлеше җирле халыклар белән кушылып китте. Шулай итеп, Камчаткада «камчадаллар» дигән этник төркеме барлыкка килде.
## Халык
2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар — 85,9%, украиннар — 3,9%, коряклар — 2,3%.
## Административ бүленеш

Камчатка крае 11 муниципаль районга һәм 3 шәһәр округына бүленә.
* Петропавловск-Камчатский шәһәр округы
* Вилючинск шәһәр округы
* *Палана шәһәр округы*
# Алеут районы
# Быстрая районы
# Елизово районы
# *Карага районы*
# Мильково районы
# *Олүтор районы*
# *Пенжина районы*
# Соболево районы
# *Тигил районы*
# Усть-Большерецк районы
# Усть-Камчатск районы
Искәрмә: Коряк округы составына керүче берәмлекләр *авышлы мәтен* белән күрсәтелгән.
## Моны да карагыз
*Ерак Көнчыгыш федераль округы
## Искәрмәләр

*
Almatı Xalıqara hawa alanı

**Almatı Xalıqara hawa alanı** (qazaqça *Халықаралық Алматы Әуежайы*) - Qazaqstan Cömhüriäte Almatı qalasında urnaşqan xalıqara hawa limanı.

1935 yılda salınğan.

Qazaqstan Cömhüriäteneñ iñ zur hawa alanı, eçke, xalıqara passajir häm yök taşu buyınça ildä berençe urında tora.

2012 yılda hawa alanı 4 mln artıq keşegä xezmät kürsätkän.

Hawa alanında şulay uq xärbi oçqıçlar (An-12, An-24 h.b.) urnaşa.

Hawa alanı I, III A IKAO kategoriäse meteominimumı buyınça oçqıçlar qabul itä ala.

2012 yılda "BDB iñ yaxşı hawa alanı" bülägenä layıq bula.

2008 yılda ikençe 4,5 km Oçıp menü-töşü yulı açıla.

Almatı hawa alanınnan başqa **Boralday** (Burunday) hawa alanı bar, ul 1930 yılda salınğan qalanıñ berençe hawa alanı, sovet zamanında anda passajirlar taşu bulğan, xäzer keçe häm xärbi aviatsiä belän qullanıla. Şulay uq "70 razyezdı" häm "Cetıgen" digän xärbi hawa alannarı bar. 

## Transport

Hawa alanı Almatı şähäre çigendä urnaşa, terminal yanında avtobus tuqtalışı bar, 79, 86, 92, 106 nomerlı avtobuslar belän 40-60 minut däwamında (bökelär sanamağanda) şähär üzägenä barıp citärgä bula.

## Yışlıqlar

*Almatı-tügäräk - 120,8 MHz
*Almatı-Manara - 119,4 MHz
*Almatı-kilü - 124,8 MHz
*Boralday "Perenosçik" - 118,9 MHz

## Monı da qarağız
* Bek Air oçqıçı afäte (2019)
## Sıltamalar
* Räsmi säxifä 

Төркем:Әлифба буенча һава аланнарыТөркем:Азия һава аланнарыТөркем:Казакъстан һава аланнарыТөркем:Һава аланнары
Ставрополь крае

**Ставрополь крае** () — Россия Федерациясенең Европа өлеше субекты. Төньяк Кавказ федераль округына керә.

Административ үзәге — Ставрополь шәһәре.

## География
Ставрополь крае Кавказ алдының үзәк өлешен, Каспий буе түбәнлегенең көнбатыш өлешен һәм Зур Кавказның төньяк битүләрен алып тора. Көнбатышта Кубан елгасының киң террасалары җәелгән. Тигезлек территориясенең зур өлешен платосыман Ставрополь калулыгы алып тора.

Төп елгалары: Кубань (югары агымы) һәм аның кушлыдыклары (Теберда, Кече һәм Зур Зеленчук), Кума, Калаус, Егорлык. Берничә зур күл бар.

Табигый газ чыганаклар бар. Көнчыгыш өлешендә нефть, тауларда бакыр һәм кургашын, тутыя, полиметалл чыганаклар, ташкүмер, барит, утка чыдамлы балчык, доломит, мәрмәр, шифалы пычрак, төрле минераль һәм термаль чыганаклар бар.

Тигезлекнең климаты — континенталь дала климаты. Гыйнварның уртача температурасы -3,4°...-4,9°, июльнеке +22°...+25°. Еллык явым 300–600 мм, вегетация дәвере 207—220 көн.

Туфраклары нигездә кара туфрак һәм кәстәнә. Урманнар күбесенчә таулы урыннарда. Киң яфраклы, югарырак ылыслы урманнар, аннан югары субальп болыннары бар.

Кыргый хайваннардан, далада кимерүчеләр, керпе, төлке, бүре, ләтчә, сайгак, Кума елгасы буендагы камышлыкларда кыргый мәче, кабан, Маныч үзәнендәге күл һәм сазлыкларда су кошлары, тауларда болан, коралай, көрән аю, селәүсен, алтай тиене яши. Кошлар күп. Тау кәҗәсе, тур очрый.

## Халык

### Торак пунктлар

## Административ бүленеш
Ставрополь крае 26 муниципаль районга һәм 9 шәһәр округына бүленә.

## Икътисад
Төп сәнәгать мәркәзләре: Ставрополь, Невинномысск, Пятигорск, Нефтекумск, Будённовск, Георгиевск, Лермонтов.

Ставрополь крае — эре авыл хуҗалыгы районы. Бодай, көнбагыш, шикәр чөгендеге һ. б. игелә. Мәйвачылык, йөземчелек үсеш алган. Нәзек йонлы сарыкчылык, ит-сөт терлекчелеге бар. Зур Ставрополь, Невинномысск һ.б. каналлар, сугару системалары бар.

Затеречный — Грозный нефтьүткәрегече, Ставрополь — Украина — Мәскәү — Санкт-Петербург газүткәргечләре бар. Тимер юллар озынлыгы 944 км. Каты өслекле автомобиль юллары озынлыгы 17 059 км. Минеральные Воды һәм Ставрополь халыкара аэропортлары бар.
## Дин
;Православие
;Ислам
* Ставрополь крае мөселманнары Диния нәзарәте

## Крайда туган танылган шәхесләр
* Юрий Андропов
* Михаил Горбачёв
*  Александр Солженицын (*[[1918]], [[Кисловодск]] — [[2008]], [[Мәскәү]]*), язучы, әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (*[[1970]]*).

## Моны да карагыз
*Төньяк Кавказ федераль округы
## Искәрмәләр

*
Калуга өлкәсе

**Калуга (Калага) өлкәсе** () — Россия Федерациясенең Европа өлеше субекты. Үзәк федераль округка керә.

Административ үзәге — Калуга шәһәре.

## Халык

***' чел. (). Халык тыгызлыгы — ***' чел./км2 (). Шәһәрнең халкы — **** % (2014).

## Административ бүленеш

Калуга өлкәсе 24 муниципаль районга һәм 2 шәһәр округсенә бүленә.

### Шәһәр округләре
* Калуга
* Обнинск

### Муниципаль районнар
# Бабынино районы
# Барятино районы
# Боровск районы
# Дзержинский районы
# Думиничи районы
# Жиздра районы
# Жуков районы
# Износково районы
# Киров районы
# Козельск районы
# Куйбышев районы
# Людиново районы
# Малоярославец районы
# Медынь районы
# Мещовск районы
# Мосальск районы
# Перемышль районы
# Спас-Деменск районы
# Сухиничи районы
# Тарусса районы
# Ульяново районы
# Ферзиково районы
# Хвастовичи районы
# Юхнов районы
## Шәхесләр
* Милана Петрова (1996, Бордуково), Россия бьюти-блогеры.
## Моны да карагыз
*Үзәк федераль округ
## Искәрмәләр

*
Кострома өлкәсе

**Кострома өлкәсе** () — Россия Федерациясенең Европа өлеше субекты. Үзәк федераль округына керә.

Административ үзәге — Кострома шәһәре.

## Тарих
1918 елның 27 сентябрендә Костромада 19-нче бригады оештырыла башлады.

## Халык

### Татарлар

1780 елдан Кострома шәһәрендә мәчет эшли (1930 елга кадәр). 1936 да «Промартельләр» татар хоры оештырыла.  Кострома өлкәсенә 18 йөзнең 2 нче яртысында Романов шәһәреннән (хәзер Ярославль өлкәсенең Тутаев шәһәре) йомышлы татарлар күчеп киләләр. Аларның төп шөгыльләре — иген игү, йөк ташып сәүдә итү. 

#### Хәзерге торышы
Хәзерге вакытта Кострома өлкәсендә татар өлкә милли-мәдәни автономиясе (2002 дән) һәм мөселман дини оешмасы (1992 дән) эшли, 1999 дан «Ислам» газетасы нәшер ителә, Костромада мәчет төзелә.

## Административ бүленеш
Кострома өлкәсе 24 муниципаль районга һәм 6 шәһәр округына бүленә.
## Моны да карагыз
*Үзәк федераль округ
## Искәрмәләр

*
Ленинград өлкәсе

**Ленинград өлкәсе** () — Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты. Төньяк-Көнбатыш федераль округына керә.

Административ үзәге — Санкт-Петербург шәһәре.
## География
Ленинград өлкәсе төньяк-көнбатышта Финляндия, көнбатышта Эстония белән чиктәш. Территориянең зур өлеше Балтык түбәнлегендә, көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш өлешләре Валдай һәм Олонец калкулыкларында урнашкан. Фин култыгы, Ладога һәм Онега күлләре белән уратылган. Дүртенчел дәвер бозлануларыннан калган морена үрләре һәм тигезлекләре сакланган. Фин култыгы һәм Ладога күле арасында Карел муентыгы калкулыклары урнашкан. Фин култыгы ярлары түбәнлек, аерым урыннарда ком түбәләре очрыйлар. Төньяк ярларында бик күп култык һәм кыялы утраулар бар.

Файдалы казылмалардан боксит, янучан , фосфорит, торф, кварц комнары, Утка чыдамлы балчык һ.б.

Климаты уртача, диңгез климаты белән континенталь климат арасында. Гыйнварның уртача температурасы —7°, июльнеке 15°. Еллык явымнар саны 850 ммны тәшкил итә. Вегетация дәвере 150—173 көн.

Төп елгалар: Нева, Волхов, Свирь, Луга, Вуокса, Сясь. Күлләр күп.

Туфраклары көлсу һәм төрле сазлык типлы, черемәгә бай карбонатлы туфраклар. Өлкә территориясенең якынча ярымын урманнар алып торалар. Кыргый хайваннардан йоклач, сукыртычкан, төлке, ак куян, поши һ.б. очрыйлар. Елгаларда һәм күлләрдә төрле балыклар (сиг, диңгез чабагы, алабалык, салака) бар.

## Халык

## Икътисад
Өлкәнең Эчке тулай продукты 2011 елда 563,6 млрд сум булды.

Эчке тулай продукты структурасы (2007):
* иләү сәнәгате — 27,3 %
* транспорт һәм бәйләнеш — 15,1 %
* сәүдә; автомобилләр һәм көнкүреш тауарлар төзәтү — 11,8 %
* төзелеш — 12,7 %
* авыл һәм урман хуҗалыгы — 8,3 %

### Сәнәгать
Өлкәдә Россиязен 29,1 % тәмәке, 12,1 % транспорт елганы, 11,3 % кокс эшләнә.Сосновый Бор шәһәрдә Ленинградская АЭС урнашкан.

Всеволожскта «Ford», «Gestamp Automocion», «Nokian Tyres» (шиналар); Точнода — «Caterpillar» чит илләр машиналар заводлары бар.

### Тимер юллары

Эре магистральләр:
* Санкт-Петербург — Мәскәү
* Санкт-Петербург — Псков
* Санкт-Петербург — Һелсинки
* Санкт-Петербург — Петрозаводск
* Санкт-Петербург — Вологда
* Га — Таллин
* Санкт-Петербург — Дно
* Санкт-Петербург — Сортавала

## Административ бүленеш

Ленинград өлкәсе 17 муниципаль районга һәм 1 шәһәр округына бүленә.

## Моны да карагыз
*Төньяк-Көнбатыш федераль округ

## Искәрмәләр

*
Мурманск өлкәсе

**Мурманск өлкәсе** () — Россия Федерациясенең Европа өлеше субекты. Төньяк-Көнбатыш федераль округына керә.

Административ үзәге — Мурманск шәһәре.
## География
Мурманск өлкәсе Россия Европа өлешенең төньяк-көнбатышында, Кола ярымутравында һәм аңа тоташкан кыйтга өлешләрендә урнашкан. Ак һәм Баренц диңгезләре белән юыла. Көнбатышта Норвегия һәм Финляндия белән чиктәш.

Мурманск өлкәсе рельефы тәбәнәк таулар, калкулыклар һәм иңкүлекләрдан гыйбарәт. Төньяк яры биек һәм текә, көньяк яры тәбәнәк. Ярымутрауның көнбатыш өлешендә Хибин таулары (биеклеге 1191 метрга кадәр) урнашкан. Кола ярымутравы Балтыйк калканының төньяк-көнчыгыш чиген тәшкил итә.

Мурманск өлкәсендә апатит , глинозём, никель, бакыр һ.б. бар. 
### Климат
Кола ярымутравының көньягында уртача диңгез климаты, төньяк өлешендә субарктик, чагыштырмача йомшак. Гыйнварның уртача температурасы төньякта —8°, үзәк өлешендә —13° га кадәр, июльнеке төньякта +8° һәм үзәк өлешендә +14°. Еллык явымнар 350 миллиметрдан 1000 миллиметрга кадәр.

## Тарих
Мурманск өлкәсе 1938 елда Ленинград өлкәсе составыннан аерылып чыгу юлы белән оештырылган.

## Халык

### Торак пунктлар

## Административ бүленеш
Мурманск өлкәсе 5 муниципаль районга һәм 14 шәһәр округына бүленә.
* Терек районы

## Моны да карагыз
*Төньяк-Көнбатыш федераль округ

## Искәрмәләр

*
Новгород өлкәсе

**Новгород өлкәсе** () — Россия Федерациясенең Европа өлеше субекты. Төньяк-Көнбатыш федераль округына керә.

Административ үзәге — Бөек Новгород шәһәре.

## География
Өлкәнең көнбатыш өлешен Илмень буе тигезлеге алып тора, көньяк-көнчыгышта Валдай калкулыгы урнашкан.

Климаты уртача континенталь. Кыш йомшак һәм карлы. Гыйнварның уртача температурасы -7°, июльнеке +16°. Еллык явым 800 миллиметрны тәшкил итә. Вегетация дәвере 120—130 көн. Эре елгалар: Мета, Ловать, Полисть, Шелонь. Илмень күленнән башланган Волхов елгасы Ладога күленә коя. Күлләр күп.

Туфраклар нигездә кәсле-көлсу, төньяк-көнбатышта сазлыкланган туфраклар.

Кыргый хайваннардан поши, төлке, кондыз, чәшке, көзән, кеш, тиен, куян, бүре бар.

## Халык

### Демография

Россияның Госкомстат исәбеннән өлкәнең халык саны ***' кеше (). Халык тыгызлыгы — ***' кеше/км2 (). Шәһәр халкы — **** % ().

## Административ бүленеш
Новгород өлкәсе 21 муниципаль районга һәм 1 шәһәр округынә бүленә.
* Бөек Новгород шәһәр округы

### Районнар
# Батецкий районы
# Боровичи районы
# Валдай районы
# Волот районы
# Демянск районы
# Крестцы районы
# Любытино районы
# Кече Вишера районы
# Марёво районы
# Мошенское районы
# Новгород районы
# Окуловка районы
# Парфино районы
# Пестово районы
# Поддорье районы
# Сольцы районы
# Иске Русса районы
# Хвойная районы
# Холм районы
# Чудово районы
# Шимск районы

## Моны да карагыз
* Төньяк-Көнбатыш федераль округ

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Администрация Новгородской области 
# Демография 
# Экономика 
# Административно-территориальное деление (местное самоуправление) 
* Новгородстат (официальная статистика) 
# Сборник «Новгородская область в цифрах» 2012 г. 
* Портал Администрации Новгородской области 
* Карта Новгородской области 
* История герба 
* Парки и усадьбы Новгородской области 
* Особо охраняемые природные территории Новгородской области 
* Новгородская область в справочнике-каталоге «Вся Россия» 

*
Псков өлкәсе

**Псков өлкәсе** () — Россия Федерациясенең Европа өлеше субекты. Төньяк-Көнбатыш федераль округына керә.

Административ үзәге — Псков шәһәре.

Псков өлкәсе төньякта Ленинград өлкәсе белән, көнчыгышта Новгород һәм Тверь өлкәләре белән, көньякта Смоленск өлкәсе һәм Беларус белән, көнбатышта Европа Берлеге дәүләтләре — Эстония һәм Латвия белән чиктәш. 

## География
Күбесенчә тигезлекләрдән гыйбарәт. Луга (төньяк-көнчыгышта), Судома (көнбатышта), Бежаницы (көньяк-көнчыгышта) калкулыклары бар. , доломит, мергел, гипс, балчык, торф бар.

Климат уртача континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -7°С, июльнеке +17°С. Еллык явым 650 ммны тәшкил итә. Вегетация дәвере 120—130 көн.

Эре елгалар: Великая һәм аның кушылдыклары: Сорот, Череха, Пскова, Исса һәм башкалар. Эре күлләр: Псков, Чудь; 1,5 меңнән артык вак күл бар. Псков өлкәсе көньяк тайга һәм катнаш урманнар зонасында урнашкан. Туфраклары, нигездә, көлсу һәм сазлы. Урманнар өлкә территориясенең 38% өлешен алып тора. Поши, кабан, ак куян, төлке, урман сусары яши.

Себеж милли паркы бар.

## Халык

## Административ бүленеш
; Шәһәр округләре

; Районнар

## Псков өлкәсендә туган танылган кешеләр
* Наталья Комарова (*1955, Лядский районы*) - Ханты-Манси АО-Югра губернаторы (2010-2015).

## Моны да карагыз
*Төньяк-Көнбатыш федераль округ
## Искәрмәләр

*
Тверь өлкәсе

**Тверь өлкәсе** () — Россия Федерациясенең Европа өлеше субекты. Үзәк федераль округына керә.

Мәркәзе — Тверь шәһәре.

## География

## Халык

Өлкәнең халык саны  кеше (). Халык тыгызлыгы —  кеше/км². Шәһәр халкы —  % ().

## Идарә-җир төзелеше
Тверь өлкәсе 36 муниципаль районга һәм 7 шәһәр округына бүленә.

## Тарихы
1983 елда Тверьда каен тузы язмасы табылган булган, ә 1985 елда каен тузы язмасын Торжокта тапканнар.

## Шулай ук карагыз
*Үзәк федераль округ

## Искәрмәләр

Төркем:Тверь өлкәсе
Тула өлкәсе

**Тула өлкәсе** () — Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты. Үзәк федераль округка керә.

Административ үзәге — Тула шәһәре.

## Халык

### Халык саны

Өлкәнең халык саны ***' кеше. (). Халык тыгызлыгы — ***' кеше/км2 (). Шәһәр халкы — **** % ().

; Изменение численности населения

; Урбанизация
Всё и городское население (его доля) по данным всесоюзных и всероссийских переписей:

ImageSize = width:600 height:300
PlotArea = left:40 right:70 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:2000
ScaleMajor = unit:year increment:250 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1920 width:15  text:1&nbsp;920&nbsp;308 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1959 color:yellow width:1 
   from:0 till:1168 width:15  text:1167616(61%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1952 width:15  text:1&nbsp;952&nbsp;467 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1970 color:yellow width:1 
   from:0 till:1392 width:15  text:1392362(71%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1906 width:15  text:1&nbsp;906&nbsp;176 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1979 color:yellow width:1 
   from:0 till:1488 width:15  text:1487653(78%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1867 width:15  text:1&nbsp;867&nbsp;013 textcolor:red fontsize:9px
  bar:1989 color:yellow width:1 
   from:0 till:1513 width:15  text:1513115(81%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1676 width:15  text:1&nbsp;675&nbsp;758 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2002 color:yellow width:1 
   from:0 till:1367 width:15  text:1366818(82%) textcolor:green fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:1554 width:15  text:1&nbsp;553&nbsp;925 textcolor:red fontsize:9px
  bar:2010 color:yellow width:1 
   from:0 till:1234 width:15  text:1233689(79%) textcolor:green fontsize:8px


## Административ бүленеш
Тула өлкәсе 23 муниципаль районга һәм 3 шәһәр округына бүленә.

## Моны да карагыз
*Үзәк федераль округ

## Искәрмәләр

*
Ярыслау өлкәсе

**Ярославль өлкәсе** () — Россия Федерациясенең Европа өлеше субекты. Үзәк федераль округына керә.

Административ үзәге — Ярославль шәһәре.

## География
Ярославль өлкәсе Рус тигезлегенең үзәк өлешендә урнашкан. Җир өсте бераз күтәрелгән тигезлекләрдән гыйбарәт. Балчык, кварц комнары, туф, торф, сапропел чыганаклары һәм минирәл чыганаклар бар.

Климат — уртача континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -10,5°...-12,5°С, июльнеке +17,5°С. Елга 500 – 600 мм явым төшә. Вегетация дәвере 165—170 көн.

Төп елга — Идел. Территориясенең 4,5% — сазлыклар. Туфрагклар кәсле-көлсу, аллювиал, сазлык туфраклары.

Чыршы, каен, усак үсә. Кыргый хайваннардан поши, куян, төлке, бүре вә башкалар яши.

## Халык

## Административ бүленеш
Ярославль өлкәсе 17 муниципаль районга һәм 3 шәһәр округсенә бүленә.

### Районнар
# Большое Село районы
# Борисоглебский районы
# Брейтово районы
# Гаврилов-Ям районы
# Данилов районы
# Любим районы
# Мышкин районы
# Некоуз районы
# Некрасовское районы
# Первомайский районы
# Переславль районы
# Пошехонье районы
# Ростов районы
# Рыбинск районы
# Тутаев районы
# Углич районы
# Ярославль районы

### Шәһәр округләре
* Переславль-Залесский
* Рыбинск
* Ярославль

## Моны да карагыз
*Үзәк федераль округ
## Искәрмәләр

Төркем:Ярыслау өлкәсе
Яһүд автономияле өлкәсе

**Яһүд автономияле өлкәсе** () — Россия Федерациясенең Азия өлеше субекты. Ерак Көнчыгыш федераль округына керә.

Административ үзәге — Биробиҗан шәһәре.

Яһүд автономияле өлкәсенең бер палаталы дәүләт хакимияте органы ― Закон чыгару җыелышы.

## Халык

## Административ бүленеш
Яһүд автономияле өлкәсе 5 муниципаль районга һәм 1 шәһәр округына бүленә.

"Яһүд автономияле өлкәсенең административ-территориаль төзелеше турында" закон нигезендә, РФ субъекты түбәндәге административ-территориаль берәмлекләрне үз эченә ала:

*1 өлкә әһәмияттәге шәһәр
*Биробиджан,
*5 район
#Биробиджан районы,
#Ленин районы,
#Облученский районы,
#Октябрьский районы,
#Смидович районы.

Административ-территориаль берәмлекләр (өлкә әһәмиятендәге шәһәр һәм районнар) территориаль берәмлекләргә — шәһәр һәм авыл торак пунктларына бүленә.

## Моны да карагыз
*Ерак Көнчыгыш федераль округы
## Искәрмәләр

*
Магдалена Нойнер

**Магдале́на Но́йнер** (; 9 февраль 1987, Гармиш-Партенкирхен, Бавария, ГФР) — алман биатлончысы, ике тапкыр Олимпия чемпионы, унике тапкыр дөнья чемпионы, өч тапкыр Дөнья Кубогы иясе (2007/08, 2009/10, 2011/12), җиде тапкыр кече Дөнья Кубогы иясе. Өч тапкыр җәйге биатлон буенча дөнья чемпионы. Германиядәге иң танылган спортчыларның берсе. 2007, 2011 и 2012 елларда Германиянең иң яхшы спортчысы исменә лаек була. Спортчы карьерасын  2011/2012 елда тәмамлый. Дөнья чемпионатларында яуланган алтын медальләр буенча дөнья рекордчысы (12).

## Тышкы сылтамалар

* 

Төркем:Биатлон
Төркем:Алмания спортчылары
1990 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1990 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Гыйнвар
* 19 гыйнвар — Афзал Шамов, татар язучысы, тәрҗемәче.

## Февраль
* 9 февраль — Мәрьям Рахманкулова, татар җырчысы, композитор.

## Март
* 16 март — Илдус Ахунҗанов (), 
* 19 март — Мәэмүн Сутюшев (), татар рәссамы, Татарстанның халык рәссамы.

## Апрель

## Май

## Июнь

## Июль

## Август
* 15 август — Виктор Цой,

## Сентябрь
* 13 сентябрь — Мәхмүт Хәсәнов (), татар язучысы, драматург, публицист.
* 26 сентябрь — Альберто Моравиа (), итальян язучысы, новеллист, журналист.

## Октябрь

## Ноябрь

## Декабрь

## Датасыз
* Рашат Гайнанов, татар галиме, әдәбият белгече.
* Илдус Ахунҗанов, әдәби тәнкыйтьче.
* Бакый Урманче, күренекле татар сынчысы, рәссам, архитектор.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1989 елда вафатлар исемлеге
* 1991 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Винница өлкәсе

**Винница өлкәсе** () — Украина сасᴛафына керүче өлкә.

Административ үзәге — Винница шәһәре.
## Халык

Милли сасᴛаф (2001): украиннар — 94,1%, руслар — 3,8%.
## Административ бүленеш
Винница өлкәсе 27 районга һәм 6 өлкә буйсынуындагы шәһәренә бүленә.
* Винница районы
* Гайсын районы
* Жмерынка районы
* Могылив-Подильскый районы
* Тульчын районы
* Хмильнык районы

## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
Волын өлкәсе

**Волын өлкәсе** () — Украина сасᴛафына керүче өлкә.

Административ үзәге — Луцк шәһәре.
## Халык

Милли сасᴛаф (2001): украиннар — 96,9%, руслар — 2,4%.
## Административ бүленеш
### Районнар
* Володымыр районы
* Каминь-Кашырскый районы
* Ковель районы
* Луцк районы

### Шәһәрләр
* Берестечко
* Володымыр
* Горохив
* Каминь-Кашырскый
* Киверци
* Ковель
* Луцк
* Любомль
* Нововолынск
* Рожыще
* Устылуг

## Моны да карагыз
*Волын кенәзлеге
*Волын губернасы
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
Днипропетровск өлкәсе

**Днипропетровск өлкәсе** () — Украина cастaфына керүче өлкә.

Административ үзәге — Днипро шәһәре.

## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 79,3%, руслар — 17,6%.

## Административ бүленеш
Днипропетровск өлкәсе 22 районга һәм 13 өлкә буйсынуындагы шәһәренә бүленә.
* Днипро районы
* Камьянске районы
* Крывый Риһ районы
* Никополь районы
* Новомосковск районы
* Павлоһрад районы
* Сынельныкове районы

## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*