Тилгән өрәңгесе

**Тилгән өрәңгесе**, ешрак **[[Америка өрәңгесе]]** () — өрәңгеләр гаиләлеге өрәңге ыруына караган төр, корычагач яфраклы, яфрак коючы агач. Татарстан флорасының Кара китабына кертелгән  инвазив, үсемлекләр дөньясына куркыныч тудыручы, кеше сәламәтлеге өчен зыянлы, паразит үсемлек. РФ экологик системасына иң зур зыян китерүче 50 инвазив үсемлек исемлегенә кертелгән.

## Таралу ареалы
Корычагач яфраклы өрәңге агачының туган ягы, табигый таралу ареалы Төньяк Америка (*[[Канада]]ның көньяк, [[АКШ]]ның төньяк-көнбатыш штатлары*) булу сәбәпле, аны  «Америка өрәңгесе» дип атаганнар. Аурупага XVII гасырда, Россия империясенә XVIII гасыр ахырында экзотик агач буларак кертелгән. XX гасыр башында ботаника бакчаларыннан җирле табигатькә таралып, үрчи башлый. 1960-елларда торак пунктларны яшелләндерү максатында, шәһәрләрдә һәм авылларда өрәңгене декоратив агач буларак күпләп утырту башлана.
 
## Тасвирлама
Америка өрәңгесе салкынга чыдам. Орлык чәчеп тарала. Яшь үсенте 6-7 елда орлык бирә. Гадәттә, 21 метргача (ешрак 12-15 метр) үсүче яфрак коючан агач. Ябалдашы тигез түгел. Талымсыз һәм тиз таралучан. Чагыштырмача кыска гомерле үсемлек санала, гадәттә, 80-100 ел, ә калаларда 30 елгача гына яши.

## Экологик хәвеф
Америка өрәңгесе чәчәк атканда серкәсе кешедә аллергия китереп чыгарырга сәләтле.

Коелган яфракларыннан бүленеп чыккан матдәләр башка агачлар үсешенә зыян сала.
 
Елга буйларында үсә башласа, башка агач-куакларны кысрыклый, элек тал, имән үскән урыннарда өрәңге генә үсә. Мәсәлән, Алабуга янындагы Түбән Кама милли паркында бары тик өрәңге генә үсүче урыннар барлыкка килгән. Америка өрәңгесенең яфрагын ашаучы, аның үсү-үрчүенә зыян салучы бөҗәкләр юк, шуңа күрә җирле үсемлекләр белән көрәштә әлеге өрәңге җиңеп чыга. Өрәңгегә кошлар оя кормый,  бөҗәкләр булмагач, әрәмәдәге алар белән тукланучы  кошлар, сулыктагы бакалар, анары башка җан ияләре юкка чыга.

Юл буенда үскән америка өрәңгесе автомобилләр һавага чыгарган газны тагын да көчлерәк оксидлаштыра.

## Көрәш алымнары
Бүгенгә өрәңге белән үтемле көрәшү чарасы юк. Агачны кисү проблеманы хәл итми. Су буенда техника белән эш итү авыр, өрәңге зур мәйданнарга таралу сәбәпле, механик юл белән юк итү бик кыйммәткә төшә. Өрәңгенең үрчү тизлеге дә гаять зур.

Әлеге агачны куллануны катгый тыю.

Гербицидлар ярдәмендә химик эшкәртү. Америка өрәңгесе тамырын корыту өчен махсус эремә куллану үзен бик яхшы аклый.

Үсентеләр читкә таралмасын өчен, өрәңге куелыгы белән башка агач үскән әрәмә арасында 4-5 метр киңлектә чик полосасы сөрү.

## Галерея

Image:Acnegundo.jpg|Коры җимеше-орлыгы
Image:Acer negundo (2).jpg|Чәчәклеге
Image:Ясенолистен явор - листа.jpg|Яфраклары
Image:Vederesdoorn vruchten Acer negundo Variegatum.jpg|Яфрак һәм орлыгы
Image:Acer negundo MHNT.BOT.2007.40.12.jpg|Алкасы


## Моны да карагыз
* Татарстан флорасының Кара китабы
* Амброзия, *[[үсемлекләр|үсемлек]]*
* Сосновский балтырганы

## Әдәбият
# *Рәмис Латыйпов*. «Кара китап»: Америка өрәңгесе. «Атна вакыйгалары», 2019 ел, 25-31 гыйнвар.
# *Виноградова Ю. К., Майоров С. Р., Хорун Л. В.* Чёрная книга флоры Средней России. М.: Геос, 2009. ISBN 978-8-89119-487-9 

## Сылтамалар
*  Вторичный ареал: Клён ясенелистный 

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Декоратив агачлар
Төркем:Аткаштанлылар
Төркем:Агачлар
Төркем:Үсемлекләрнең инвазив төрләре
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Төньяк Америка флорасы
Төркем:Россия флорасы
Төркем:Экологик һәлакәтләр