open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәхмүт Гәрәев

**Мәхмүт Әхмәт улы Гәрәев** (tat. lat. ''Mäxmüt Äxmät ulı Gäräyev '') (27 июлендә 1923, Чиләбе) – күренекле Совет һәм Россия хәрби эшлеклесе, отставкада армия генералы, тарих һәм хәрби фәннәре докторы, профессор.  Хәрби теоретик.

## Тәрҗемәи хәл
Мәхмүт Гәрәев татар гаиләсендә Чиләбе шәһәрендә 1923 елда туган. Аның әтисе – Әхмәт Гәрәев – эшче булып эшләгән, әнисе – Рәхимә Гәрәева Чиләбегә Уфа губернасының Салих авылыннан килеп төпләнәләр.
1939 елда үз теләге белән Кызыл Гаскәргә киткән. Ташкәнт җәяүле гаскәр уку йортын 1941 елда тәмамлаган. 1941-1942 елларда Урта Азия хәрби округында хезмәт иткән.

### Бөек Ватан сугышы
1942 елның декабреннән Бөек Ватан сугышында катнаша. Көнбатыш һәм Өченче Беларус фронтларында сугышкан. 1942 елда Ржев сугышында яраланган, 1944 елда башына янә яраланган.

1945 елның февралендә Ерак Көнчыгышка 5-нче армиягә җибәрелгән. 1945 елның августында Совет-Япония сугышында катнашкан. 5-нче армия эчендә Япониянең Квантун гаскәрен тар-мар итү операциясендә катнашкан.

### Сугыштан соң
Бөек Ватан сугышыннан соң башта  Ерак Көнчыгышта хезмәт итә, 1950 елда Фрунзе исемендәге Хәрби академиясен тәмамлый. 1950-1957 елларда Беларус хәрби округының штабында хезмәт итә.

1959 елда Генераль штабның Хәрби академиясен тәмамлый. 1959 елдан танк  башлыгы, Беларус хәрби округы штабының җитәкчесе.

1970-1971 елларда – Берләшкән Гарәп Җөмһүриятендә баш киңәшче булып эшли.

1971 елдан – Урал хәрби округының башлыгы.

1974 елдан – Генераль штабының Хәрби-фәнни идарәсенең җитәкчесе.

1984 елда Совет Берлеге Кораллы көчләр Генераль штабы җитәкчесенең урынбасары.

1989 елда Әфганстаннан совет гаскәре киткәннән соң Нәҗибулла көчләренә  хәрби киңәшчесе булып булышкан.

1990 елда Хәрби киңәшче. 1992 елдан отставкада.

## Фәнни-хәрби эшчәнлеге
1960 еллардан Мәхмүт Гәрәев хәрби-фәнни эшчәнлек белән шөгыльләнә. 100 фәнни хезмәт, 300 артык мәкалә языла.

1995 елдан Хәрби Фәннәр Академиясе президенты.  Икенче бөтендөнья сугышы тарихын бозып күрсәтүгә каршы чыгыш ясый.

## 95 яшьлек юбилее
* 2018 — Александр Невский ордены (*[[РФ]]*)

## Хәтер
* 2023 елда тууына 100 ел тулу уңаеннан истәлек медальләре әзерләнгән. Медальнең алгы ягында портреты сурәтләнгән, арткы ягында генерал белән бәйле өземтә китерелгән. Беренче санлы истәлек медале улы – отставкадагы генерал-майор Тимур Мәхмүт улы Гәрәевка (1961 елгы) тапшырылган. 
* 2023 елның 7 июлендә Борисов шәһәрендә (Беларусия) 1960-елларда гаиләсе яшәгән Серебренников урамындагы 11нче йортта истәлек тактасы ачылган.
* 2024 елда Уфаның «Цветы Башкирии» торак комплексында урнашкан урамга исеме бирелгән. 500 метр озынлыгындагы яңа урам Академик Курчатов урамы белән кисешкән җирдә урнашкан.
* 2025 елның 28 августында Казанда бюсты ачылган (бронза; скульптор Фәнил Вәлиуллин).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

# Биография генерала армии Махмута Гареева
# Махмут Гареев: избранные моменты из биографии и библиографии 
# Видео: Интервью с Махмутом Гареевым

## Моны да карагыз

Төркем:Генераллар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Хәрби теоретиклар
Тәкъвимнәр исемлеге

Бу **[[тәкъвим]]нәр** исемлеге.

* Борыңгы Рим тәкъвиме (ингл.)
* Әрмәни тәкъвим
* Ассириялы тәкъвим
* Баха-и тәкъвиме
* Бәрбәр тәкъвиме
* Бенгали тәкъвиме
* Бирма тәкъвиме
* Британия патшасы тәкъвиме
* Буддист тәкъвиме
* Византия тәкъвиме
* Копт тәкъвиме
* Корея тәкъвиме
* Кытай тәкъвиме
* Мая тәкъвиме
* Милади тәкъвим
* Мингуо тәкъвиме
* Мисыр тәкъвиме
* Таиланд шәмси тәкъвиме
* Татар тәкъвиме
* Холоцен тәкъвиме
* Һиҗри тәкъвим
* Һинд тәкъвимнәре
 – Викрам Самват
 – Шака Самват
 – Кали Юга
* Шәмси тәкъвим
* Эфиопия тәкъвиме
* Юлиан тәкъвиме
* Юникс (Unix) вакыты
* Япон тәкъвиме
* Яһүди тәкъвим

Төркем:Тәкъвим
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Романовка (мәгънәләр)

**Рома́новка** – топоним:

## [[Беларусия]]
; Һомел өлкәсе
* Романовка – Мозыр районында Слобода авыл җирлегендә урнашкан авыл.
* Романовка – Наровлян районында Завойтян авыл җирлегендә урнашкан авыл.
* Романовка – Речица районында Ровенскослобода авыл җирлегендә урнашкан авыл.
* Романовка – Рогачёв районында Заполье авыл җирлегендә урнашкан авыл.

;Гродно өлкәсе
* Романовка – Волковыс районында урнашкан авыл.

## [[Казакъстан]]
* Романовка – Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең Бородулихина районында урнашкан авыл.

## [[Русия]]
;Башкортстан
* Романовка () — Башкортстанның Бөре районында урнашкан авыл.
* Романовка () — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан авыл.
* Романовка () — Башкортстанның Мәләвез районында урнашкан авыл.

;Диңгез буе крае
* Романовка () — Диңгез буе краеның Шкотово районында урнашкан авыл.
Ринат Әхмәтов

**Ринат Леонид улы Әхмәтов** (tat. lat. ''Rinat Äxmätov'', ) (21 сентябрендә 1966, Донецк шәһәре, Украина) – Донецк эшкуары, сәнәгатьче, миллиардер, Украинаның иң бай кешесе, "Шахтар" Донецк  футбол такымының президенты, «Систем Кэпитал Менеджмент» ширкәтенең оештыручысы, "Төбәкләр фиркасе"дән Украинаның Югары радасы депутаты (2006-2012), хәйрия фондының "Украина үсеше" нигезләүчесе, иң бай татар кешесе. Аның байлыгы 22,3 млрд. долларда (дөньяда 26-нче урын) бәяләнә.

## Тәрҗемәи хәл
Ринат Әхмәтов эшчеләр татар гаиләсендә Донецк шәһәрендә 1966 елда туган. Аның әтисе – Леонид Әхмәтов – шахтачы булып эшләгән, шахтада эшләгәндә  үпкә авыруы йоктырган, 1991 бу авырудан үлгән. Әнисе – Нәкыя Нәсреддинова – сатучы булып эшләгән. Икесе дә Мордовиянең Сыркыды авылыннан. Ринат Әхмәтовның хатыны – Лилия Әхмәтова, уллары – Дамир һәм Әлмир.

1995 елда Ринат Әхмәтов "Шахтар" футбол клубын җитәкли.

2001 елда Донецк Милли университетының Икътисад факультетын тәмамлый.

2004 елда Украина президентына Виктор Януковичка сайлауларда бик булыша.

2000 елда Систем Кэпитал Менеджмент ширкәтен оештыра, 2009 елдан ширкәтенең бердәнбер акционеры була.

Ринат Әхмәтов 2005 елда хәйрия фондын "Украина үсеше" оештыра, шушы фонд авыру кешеләргә булыша, мәгърифат үсешенә, мәдәни һәйкәлләрне торгызырга булыша.

2009 елда заманлы "Донбасс-арена" стадионы Донецк шәһәрендә Әхмәтов ярдәмендә ачыла.

2006 елдан сәясәттә актив катнаша башлый, Украина парламентына ике тапкыр сайлана.

Ринат Әхмәтов Украинада татар милли бәйрәмен Сабан туе үткәрергә булыша .
## Искәрмәләр

## Әдәбият
*   Вечерко В. Н., Федоренко А. С. Ринат Ахметов. Главные слова. – Донецк: издательство А. С. Федоренко, 2012. – 384 с. – ISBN 978-966-2485-02-8

Төркем:Татар эшмәкәрләре
Озынлык буенча елгалар исемлеге

Бу Җир йөзендәге елгаларның озынлыгы буенча исемлеге.

Төркем:Елгалар
Төркем:Исемлекләр:Фән
Елга порты

**Елга порты** – судноларның, көймәләрнең елга тукталышы, эчке су юлларында һәм җирдә урнашкан корылмалар комплексы, техник хезмәт курсәтүне, йөк һәм пассажирлар белән бәйле башкаруны тәэмин итүче ширкәт урнашкан, дулкыннардан саклана торган яр буе урыны һәм янындагы сулыкның мәйданы.  .

Татарстанда елга портлары Идел һәм Чулман елгаларында бар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Статья 3 Кодекса внутреннего водного транспорта Российской Федерации
Төркем:Елга транспорты
Төркем:Портлар
Омск өлкәсе административ-территориаль бүленеше

### Районнар
Омск өлкәсендә 32 район. Районнар исемлеге
# Азов милли алман районы
# Большеречье районы
# Большеуковский районы
# Горький районы
# Знаменское районы
# Исилкүл районы
# Калачлы районы
# Колосовка районы
# Кормиловка районы
# Крутинка районы
# Любинский районы
# Марьяновка районы
# Москаленки районы
# Муромцево районы
# Называевск районы
# Нижняя Омка районы
# Нововаршавка районы
# Одесское районы
# Оконешниково районы
# Омск районы
# Павлоградка районы
# Полтавка районы
# Рус-Поляна районы
# Саргатское районы
# Седельниково районы
# Таврическое районы
# Тара районы
# Тәвриз районы
# Түкәле районы
# Усть-Ишем районы
# Черлак районы
# Шербакүл районы

### Өлкә әһәмиятендәге шәһәрләре
# Омск
# Тара
# Түкәле
# Калачлы
# Исилкүл
# Называевск

Төркем:Омск өлкәсе
Төркем:Русия Федерациясе субъектлары исемлекләре
Гиппократ

**Гиппокра́т**  (, ) (460 б. э. к., Кос утравы – якынча 377 б. э. к.) – Борынгы Греция табибы, «медицинаның атасы». Медицина һәм гигиенаны үстерү өчен, күп хезмәт куя. 

Ул беренче булып кешеләр сәламәтлегенә табигый факторларның: су, азык, азык продуктлары үстерелә торган җир, һава температурасы һәм дымлылыгының йогынтысын өйрәнә башлый. Кешеләрнең үз гаепләре белән килеп чыккан авыруларның сәбәпләрен ачыклауга ирешә.

Гиппократ табиплык практикасында 236 үсемлекне кулланган һәм аларның тәэсирен тәсвирлап биргән. Гиппократ дарулар ясый һәм саклый торган бүлмәсен аптека дип атаган.

## Шулай ук карагыз
* Гиппократ анты

Төркем:Борынгы греклар
Төркем:Терапевтлар
Төмән өлкәсе административ-территориаль бүленеше

Бу исемлек Төмән өлкәсенең административ-территориаль бүленешен күрсәтә.

### Районнар

### Шәһәрләр
* Төмән
* Тубыл
* Ишим
* Ялутор
* Заводоуковск

Төркем:Төмән өлкәсе
Төркем:Русия Федерациясе субъектлары исемлекләре
Мәскәү өлкәсе административ-территориаль бүленеше

Бу Мәскәү өлкәсе административ-территориаль бүленеше исемлеге.

Төркем:Мәскәү өлкәсе
Төркем:Русия Федерациясе субъектлары исемлекләре
Сембер өлкәсе административ-территориаль бүленеше

Сембер өлкәсендә 21 район. Районнар исемлеге:
# Базарлы Сызган районы
# Барыш районы
# Вешкайма районы
# Инза районы
# Карсун районы
# Кузоватово районы
# Майна районы
#Мәләкәс районы
#Николаевка районы
#Яңа Малыклы районы
#Яңа Спас районы
#Павловка районы
#Радищев районы
#Сөнгәләй районы
#Кулатка районы
#Иске Майна районы
#Сурск районы
#Тирәнкүл районы
#Ульяновск районы
#Чынлы районы
#Чардаклы районы

Төркем:Сембер өлкәсе
Төркем:Муниципаль берәмлекләр
Төркем:Русия Федерациясе субъектлары исемлекләре
Югары уку йортлары исемлеге

Түбәндәге материал Википедияның татар телле бүлегендә аңлатылган *[[югары уку йорты|югары уку йортлары]] исемлеге*.

### Азәрбайҗан югары уку йортлары
* Хәзәр университеты
### Америка Кушма Штатлары югары уку йортлары
* Хосусый университетлар:
**  Үрмәле гөл лигасы:
***  Браун университеты
***  Гарвард университеты
***  Дартмут колледжы
***  Дьюк университеты
***  Йель университеты
***  Колумбия университеты
***  Корнелл университеты
***  Пенсильвания университеты
***Принстон университеты
***  Стэнфорд университеты

### Бөекбритания югары уку йортлары
*  Оксфорд университеты

### Русия югары уку йортлары
#### Башкортостан югары уку йортлары
* Акмулла исемендәге Башкортстан дәүләт педагогика университеты
* Башкорт дәүләт университеты
* Бөре социаль-педагогия академиясе
* Стәрлетамак дәүләт педагогия академиясе
*  Уфа дәүләт авиация техник университеты
* Уфа дәүләт нефть техника университеты

#### Мәскәү югары уку йортлары
*  Мәскәү дәүләт университеты

#### Татарстан югары уку йортлары
* Казан авиация институты
*  Казан дәүләт аграр университеты
*  Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты
*  Казан дәүләт медицина университеты
*  Казан (Идел буе) федераль университеты
*  Казан илкүләм тикшеренү технология университеты
* ТИСБИ

Төркем:Югары уку йортлары
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Джон Рональд Руэл Толкин иҗаты

Джон Рональд Руэл Толкинның төп иҗат җимешләре:
* 1925 – «Сэр Гавейн һәм Яшел Рыцарь» (E.B. Гордон белән бергә)
* 1937 — «Хоббит, яки бару һәм кайту» / *The Hobbit or There and Back Again* —бу китап белән Толкин дөнья әдәбиятына кергән. Башта китап гаилә әкияте буларак уйлап чыгарылды. Аннары ялгыш басмага эләгеп, хоббит сәяхәте турындагы әкият бөтен яшьтәге кешеләрдә популярлык казанган. Хәзер исә китап күбрәк Балдаклар хөкемдарының прологы буларак мәгълүм.
* 1945 — «Ниггль яфрагы» / *Leaf by Niggle*
* 1945 — «Аотру һәм Итрун турында баллада» / *The Lay of Aotrou and Itroun*
* 1949 — «Хэмлы Фермер Джайлс» / *Farmer Giles of Ham*
* 1953 — «Беорхтхельм улы Беорхтнот кайтуы» / *The Homecoming of Beorhtnoth Beorhthelm’s Son* (пьеса)
* 1954—1955 — «Йөзекләр хуҗасы» / *The Lord of the Rings*. Бу китап инде 1970нче еллар уртасында дөньяда иң күп укылган һәм бастырылган китаплар арасына керде.
** 1954 — *The Fellowship of the Ring*
** 1954 — *The Two Towers*
** 1955 — *The Return of the King*
* 1962 — «Том Бомбадил сәяхәтләре» / *The Adventures of Tom Bombadil and Other Verses from the Red Book* (шигырьләр циклы).
* 1967 — *The Road Goes Ever On*
* 1977 — «Сильмариллион» / *The Silmarillion * (үлеменнән соң чыкты).
* 1980 – «Нуменор һәм Уртаҗирнең тәмамлаган әкиятләре» / *Unfinished Tales of Númenor and Middle-earth* (үлеменнән соң чыкты).
* 1983—1996 – «Уртаҗир тарихы» / *The History of Middle-earth* (үлеменнән соң чыкты).
* 1997 — «Роверандом» / *The Roverandom* (үлеменнән соң чыкты).
* 2007 — «Хурин балалары» / *The Children of Húrin * (үлеменнән соң чыкты).

Төркем:Джон Толкин
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Уильям Шекспир иҗаты

**[[Уильям Шекспир]]**ның әдәби мирасын ике өлешкә бүлеп була: драматик һәм шигъри әсәрләр. Беренче өлкәдә ул көндәшсез дип саналса, шигърият өлкәсенә ул зур игътибар бирмәгән.

### Татар телендә
Уильям Шекспирның күп кенә пьесалары татар теленә тәрҗемә ителә, Галиәсгар Камал исемендәге татар дәүләт академия театрында сәхнәләштерелә.
* *Король Лир* (Илдус Әхмәтҗанов тәрҗемәсе)
* *Антоний һәм Клеопатра* (Илдус Әхмәтҗанов тәрҗемәсе)
* *Ромео һәм Джульетта* (Илдус Әхмәтҗанов тәрҗемәсе)
* *Тискәрегә – авызлык* (Зөлфәт тәрҗемәсе)
* *[[Ричард III]]* (Шәрәф Мөдәррис тәрҗемәсе) – Ак һәм Ал гөлчәчәге сугышы
* *Гамлет* (Нәкый Исәнбәт тәрҗемәсе)
* *Отелло* (Габдулла Шамуков тәрҗемәсе)
* *Венеция сәүдәгәрләре* (Габдулла Шамуков тәрҗемәсе)
* *Чамасына күрә чарасы* (Габдулла Шамуков тәрҗемәсе)
* *Тылсымлы төн, яки җәйге төш* (Габдулла Шамуков тәрҗемәсе)

Төркем:Уильям Шекспир
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төньяк елга порты

**Төньяк елга порты** – Мәскәүнең елга портының өченең берсе. Ул Химки сусаклагычы ярында урнашкан Төньяк елга вокзалы якынында. 1937 елда Мәскәү исемендәге канал бәлән берьюлы төзәлгән.  Иң якын метро станциясы – Елга вокзалы станциясе. Шушы урыннан Шереметьево Халыкара һава аланына кадәр автобуслар белән барып җитеп була.

## Тышкы сылтамалар

* ОАО Северный порт

Төркем:Елга транспорты
Төркем:Мәскәү транспорты
Төркем:Мәскәү исемендәге канал
Петровка (Балыклы авыл советы)

**Петровка** – Башкортстанның Федоровка районында урнашкан авыл.
Почта индексы – 453283,  – 80254820009.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 32 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Петровка (мәгънәләр)

**Петровка** – топоним:
## [[Беларусия]]

## [[Казакъстан]]
{|width="100%"
|-
|width="205"|

: Петровка – Астрахан районында урнашкан авыл.
: Петровка – Сандыктау районында урнашкан авыл.
: Петровка – Шортандин районында урнашкан авыл.
Мари Иле радиосы

**Мари Ил радиосы** (, ) — Мари Ил Республикасында эшләүче радиостанциясе. Тапшырулар мари, рус һәм татар телләрендә алып барыла. Радиостанция тапшырулары мәгълүмат, җыр-моң, күңел ачу программалардан тора.

## Тарих
Мари Ил радиосы үз эшен 2005 елның 1-нче июльдә башлана. Башта ул «Рен-ТВ-Регион 12, Пульс-Радио, Радио Марий Эл» ААҖ составына кергән. Хәзерге вакытта «дәүләт автономияле мәдәният учреждениесе» статусын йөртә.
## Ешлыклар

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
## Моны да карагыз
* Мари Ил телердиокомпаниясе

Төркем:Мари Иле радиокомпанияләре
Арбат

**Арбат урамы** (tat. lat. ''Arbat'')- Мәскәү шәһәренең Үзәк идарәлек өлешендә урнашкан урам. Арбат капкасыннан Смоленск мәйданына кадәр бара.

Арбат урамы татар сәүдәгәрләре тарафыннан 13-14 гасырда салынган бистә. Кайбер чыганак буенча татар сүзеннән **арба-ат** яки гарәп сүзеннән **рабат** (**шәһәр яны**) килеп чыга. Арбат бистәсендә башта болгар, соңрак татар һәм бүтән шәрекъ сәүдәгәрләре, осталары яшәгән һәм эшләгән, күп һөнәрханәләр биредә килеп чыккан. Рус кулъязмаларында 1475 елда беренче тапкыр Арбат исеме аталган.

Алтын Урда хакимлеге дәвереннән Мәскәүдә бүтән татар исемнәре дә калганнар: Таган (русча Таганка), Толмачы урамнары (Новокузнецкая метро станциясе тирәсендә, элек анда Татар Толмачы бистәсе булган), Исмайлы (русча Измайлово), Сәркиз (русча Черкизово) – Сәркиз морза Дмитрий Донской якташы булган, батырлык һәм булышлык өчен Мәскәү кенәзе Сәркиз морзага шушы җирне биргән, аның исеменнән Черкизово сүзе килеп чыккан.

Арбат урамына күп җырлар, китаплар багышланган. Арбат урамында хәзер берничә музейлар, Вахтангов исемендәге театр, хәтирә урыннары (Цой дивары), төрле һәйкәлләр (Пушкинга һәйкәл һ.б.) урнаша.

## Сылтамалар
* Татарские названия на карте Москвы. 

Төркем:Мәскәүнең истәлекле урыннары
Төркем:Мәскәү урамнары
Ильиновка (мәгънәләр)

**Ильиновка** – топоним:

## [[Россия]]
; Башкортостан
* Ильиновка – Федоровка районында урнашкан авыл.
* Ильиновка – Федоровка районында урнашкан авыл.

; Түбән Идел бассейн округы
Ильиновка – Россия территориясеннән агучы елга. Сарытау өлкәсе, Волгоград өлкәсе
Queen

**Queen** (*tatar äyteleşe – Kwin*, tärcemäse – **Patşabikä**) Böyekbritaniä rok-törkeme, 1970 yıllardan iñ populyar rok törkemnäreneñ berse bulıp sanala.

Törkemneñ äğzalarınıñ ingliz isemnäre häm *tatar äyteleşe*: Brian May – *Brayan Mey*, Roger Taylor – *Rocer Teylor*, Freddie Mercury – *[[Freddi Merkuri]]*, John Deacon – *Con Dikon*.

Matbuğatçılar şuşı törkemen "tabınulı-kult" dip sanıylar. Tänqitçelär «Bohemian Rhapsody», «We Will Rock You», «We Are the Champions», «Innuendo», «The Show Must Go On», «Radio Ga Ga», «Princes of the Universe» cırları rok klassikası bulıp sanıylar.

Törkem 15 studiä albomı, 5 kontsert häm küp törle cıyıntıqların çığarğan.

18 albom berençe urınnarnı törle däwlät yarışında alğan. Törkemneñ kontsert çığışları rok tarixında iñ kürenekle bulıp sanala.

Törkemneñ baş cırçısı Freddi Merkuri 1991 yılda ülgännän soñ Queen üz studiä eşçänlege tögällägän. Läkin Brayan Mey häm Rocer Teylor «Queen + Paul Rodgers» iseme astında iske häm yaña cırlarnı başqaralar.

## Diskografiä

* «Queen»
* «Queen II»
* «Sheer Heart Attack»
* «A Night at the Opera»
* «A Day at the Races»
* «News of the World»
* «Jazz»
* «The Game»
* «Flash Gordon»
* «Hot Space»
* «The Works»
* «A Kind of Magic»
* «The Miracle»
* «Innuendo»
* «Made in Heaven»
* «The Cosmos Rocks»

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* QueenOnline.com Räsmi säxifä
* www.queen.org.ua  – собраны материалы о группе Queen (статьи, тексты песен, перевод лирики, фотографии, ноты, табулатуры и многое другое)
* Queen Discography

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Бөекбритания рок-төркемнәре
Чуашстан милли радиосы

|стиль_вверху2     = ; background-color: ; font-size: 140%; font-weight:normal; font-size:12px
 |класс_вверху2     = nickname
 |изображение       = }
 |стиль_изображения = 
 |подпись           = }
 |стиль_подписи     = font-size:8px
 |стиль_заголовков  = ; background-color: ; font-size: 110%; text-align=center; font-weight=bold;
 |стиль_меток       = text-align:right; width: 100px;
 |стиль_текста      = 
 |метка1     = Шәһәр
 |текст1     = }
 |метка2     = Ил
 |текст2     = }
 |метка3     = Шигарь
 |текст3     = }
 |метка4     = Формат
 |текст4     = }
 |метка5     = Музыкальный формат
 |текст5     = }
 |метка6     = Частота
 |текст6     = }
 |метка7     = Мачта
 |текст7     = }
 |метка8     = Мощность
 |текст8     = }
 |метка9     = Время вещания
 |текст9     = }
 |метка10    = Тапшыру зонасы
 |текст10    = }
 |метка11    = Тапшыруны башлау датасы
 |текст11    = }
 |метка12    = Дата конца вещания
 |текст12    = }
 |метка13    = Заменил
 |текст13    = }
 |метка14    = Заменён
 |текст14    = }
 |метка15    = 
 |текст15    = }
 |метка16    = Доля
 |текст16    = }
 |метка17    = Координатлар
 |текст17    = }
 |метка18    = Нигезләүче
 |текст18    = }
 |метка19    = Биләүче
 |текст19    = }
 |метка20    = Җитәкче
 |текст20    = }
 |метка21    = Сайт
 |текст21    = }
 |метка22    = Twitter
 |текст22    = }
 |метка23    = Facebook
 |текст23    = }
 |метка24    = Вконтакте
 |текст24    = }
 |метка25    = YouTube
 |текст25    = }
 |метка26    = Онлайн-трансляция
 |текст26    = }
 |метка27    = Приложения
 |текст27    = }
 |метка28    = Прежние названия
 |текст28    = }
 |внизу      = }
}}**Чуашстан милли радиосы** (, ) — беренче чуаш радиостанциясе. Эфирның 60% өлеше чуаш телендә, 35% — рус телендә, 5% — татар телендә алып барыла. Чуашстан милли телерадиокомпаниясе составына керә.
## Тарих
Чуашстан милли радиосы үз эшен 2009 елның 25-нче апрельдә башлый.

## Ешлыклар
* Чабаксар FM 103,0 МҺц
* Чуел FM 105,0 МҺц
* Ибриси УКВ 72,41 МҺц
* Яңа Чабаксар, Алатыр, Шөмерле, Канаш — чыбыклы радиосының «өченче кнопкасы» (УКВ 66,26)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ntrk21.ru/ 
* Тапшырулар расписаниесе 
* [mms://media.cap.ru/ChuvRadio Радионы онлайн тәртиптә тыңлау] 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
Төркем:Чуашстан радиокомпанияләре
Төркем:Россия радиостанцияләре
Төркем:Чуаш телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Рус телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Татар телендә эшләүче радиостанцияләр
Рәшит Мусин

**Рәшит Муса улы Мусин** () – дәүләт һәм партиянең күренекле эшлеклесе, КПССның Татарстан өлкә комитетының беренче сәркатибе (1979 —1982).
## Биография
Рәшит Мусин 1927 елның 12 ноябрендә Башкорт АССР Топорнино районының Чәтрә авылында туа.

1950 елда Мәскәү энергетика инстиутын тәмамлый, җиде ел эчендә №1 Казан теплоэлектроцентраленең инженерыннан башлап директорга кадәр юлны узган. 1957 елда Татарстан икътисади административ районы ның партия комитеты сәркатибе булып сайланыла, 1958—1961 елларда – Татарстан икътисади административ районы халык хуҗалыгы советының партия комитеты рәисе урынбасары.

1961—1979 елларда – КПССның Казан шәһәре комитетының беренче сәркатибе; 1979 елдан КПССның Татарстан өлкә комитетының беренче сәркатибе.

1982 елның 2 октябрендә инфаркттан вафат була. Казанның Арча зиратында күмелә.

## Дәүләт бүләкләре
* Ленин ордены
* Октябрь Революциясе ордены
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены, һ.б. бүләкләр.

## Истәлек
* Казанның Яңа Савин районында Мусин исемен йөртүче урам бар.

## Тышкы сылтамалар
* Архивы России. Архивные справочники 
* Архивная служба Республики Татарстан 

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:Инженерлар
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Николай Фёдоров

**Николай Василий улы Фёдоров** () – ССРБ һәм Россия дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Федераль Җыелышы Федерация Советының әгъзасы (2010 елдан), Россия Федерациясе авыл хуҗалыгы министры (2012 елдан). Профессор, икътисади фәннәр докторы, юридик фәннәр кандидаты.

Милләте буенча чуаш.

## Биография
Николай Фёдоров 1958 елның 9 маенда Чуаш АССР Мария Посады районының Чёдино авылында туа (хәзер Яңа Чабаксар шәһәре эчендә). Толиково авылындагы мәктәбен алтын медаль белән тәмамлый. 1980 елда Казан дәүләт университетының юридик факультетны тәмамлый һәм Чуаш дәүләт университетында «Совет хокукы» һәм «Фәнни коммунизм» дисциплиналарны укыта (1980—1982; 1985—1989). 1985 елда ССРБ Фәннәр акакдемиясе дәүләт һәм хокук институтының аспирантураны тәмамлый.

1989 елда ССРБ халык булып сайланыла. 1990—1993 елларда – РСФСР, ә аннаң соң Россия Федерациясе юстиция министры. 1993 елда, Борис Ельцин сәясәте белән риза булмау сәбәпле, отставкага чыга; шул ук елда Дәүләт Думасына депутат булып сайлана.

1994 елның гыйнварыннан – Чуашстан Республикасы президенты. 1997 елда икенче тапкыр, 2001 елда – өченче тапкыр сайланыла. 2005 елда дүртенче срокына билгеләнә.

2010 елның сентябреннән – Федераль Җыелышы Федерация Советының әгъзасы. 2012 елның 21 майенда Россия Федерациясе авыл хуҗалыгы министры вазифасына билгеләнә..

## Дәүләт бүләкләре
* III нче дәрәҗә «Ватан алдында казанышлары» өчен ордены
* IV нче дәрәҗә «Ватан алдында казанышлары» өчен ордены
* Хөрмәт ордены, һ.б. дәүләт бүләкләре
## Тышкы сылтамалар
* http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=111&id=882050&title=Biografiya
* http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=mwu2PS5MQaY

## Моны да карагыз
* Михаил Игнатьев
## Искәрмәләр

Төркем:Чуашстан президентлары
Төркем:Россия хөкүмәте министрлары
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Юридик фәннәр кандидатлары
Төркем:Бердәм Русия фиркасе әгъзалары
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Марат Сафин

**Марат Сафин**:
*Марат Сафин (1935—2017), эпизоотолог, фән докторы, ТР дәүләт премиясе (1996). 
* Марат Сафин (1972), спортчы (*[[футбол]]*), РФ мини-футболчысы. 
* Марат Сафин (1980), спортчы (*[[теннис]]*).
Смоленск өлкәсенең административ-территориаль бүленеше

2006 елдан **[[Смоленск өлкәсе]]** территориясе 25 административ районга бүленә.

* 2 шәһәр округы
* 25 шәһәр җирлеге,
* 298 авыл җирлеге.
Смоленск өлкәсенең административ узәге — Смоленск шәһәре.

## Административ-территориаль бүленеше
## Шәһәр округлары
### [[Смоленск шәһәре]]

&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
# Заднепров районы
# Промышленный районы
# Ленин районы

### [[Десногорск шәһәре]]

### Муниципаль районнары

### Өлкә әһәмиятендәге шәһәрләре
# Смоленск

Төркем:Смоленск өлкәсе
Төркем:Русия Федерациясе субъектлары исемлекләре
Юрий Лужков

**Юрий Лужков **  (tat. lat. ''Yuriy Lujkov'') (1936, 21 сентябрь, Мәскәү)— Россия сәяси эшлеклесе, 18 ел дәвамында (1992-2010) Мәскәү хакиме (мэр) булып эшләгән. Техник фәннәр кандидаты, профессор. ССРБ дәүләт премиясе иясе (1986). 200 фәнни хезмәт, 50 уйлап табуларга таныклык иясе. 
## Тәрҗемәи хәл
Атасы Михаил Кац Тверь өлкәсендә туган; анасы Анна Сыропятова – Башкортстан чирмешләре авылы Калегинода туган.

1953 елны Мәскәүдә мәктәпне, Губкин ис. нефтехимия һәм газ сәнәгате институтын тәмамлый. 1958 елдан  пластмассалар институтында, 1971 елдан – ССРБ химия министрлыгында эшли.

1991 елда Мәскәүдә яңа кертелгән вице-мэр вазифасына, аннары шәһәр хөкүмәте вазифасына тәгаенләнә. 1992 елның җәендә Мәскәүдә азык-төлек кризисы килеп тугач, Россия Федерациясе президенты Борис Ельцин элекке мэр Г. Поповны урыннан бушатып, Ю.Лужковны мэр итеп куя. 1999 елда Борис Ельцин сәясәтен тәнкыйтьләгән «Отечество» фиркасе җитәкчеләренең берсе була.

Өч тапкыр – 1996, 1999 һәм 2003 елларда шәһәр башлыгы итеп сайлана, 2007 елда президент тарафыннан тәгаенләнә.

Президент Медведевның ышанычы югалтуы сәбәпле 2010 елда эштән чыгарылган. 
9 ел (2001-2010) Бердәм Россия фиркасе Югары шурасының әгъзасы, мэр вазифасыннан  киткәннән соң, фиркадән чыккан. Соңгы вакытта гаиләсе белән Австриядә яши.

## Ришвәт җинаятьләре
Төрле чыганак буенча Ю.Лужков һәм аның хатыны Е. Батурина төрле ришвәт эшләрендә, урлашуларда гаепләнгәндер . Лужков хакимлегендә үз хатынына табышлы йөкләмәләрне (подрядлар) һәм Мәскәү, Мәскәү янындагы җирләрне тендерсыз (алдан төрле ширкәтләр арасында үткәрелгән ярыш булмаганда) бирелгәннәр, шулай итеп Лужков мэр булып эшләгәндә, аның хатыны – Елена Батурина – Россия иң бай хатыны булып чыккан .

2012 елда Лужков һәм аның хатынына каршы ришвәт эшләре буенча берничә җинаять эшләре кузгатылган .

## Тышкы сылтамалар
* Лужков считает проект «Новая Москва» поспешным и необоснованным
* Мэр, спортсмен и пчеловод. Биография Юрия Лужкова
* Борис Немцов: «Лужков. Итоги» 
* Борис Немцов: «Лужков. Итоги — 2» 
* Справка на сайте Совета Федерации
* Страница на сайте Международного университета 

## Искәрмәләр

Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:Шәхесләр:Мәскәү
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Мәскәү мэрлары
Төркем:Мәскәү хөкүмәте әгъзалары
Байкал

**Байка́л** () – Көнчыгыш Себердә тектоник чыгышлы күл. Дөньяда иң тирән күл, төче су сакланучы иң зур су резервуары.  
## Сыйфатлама
Ярымай формасындагы күлнең озынлыгы – 636 километр, иң киң җирендә киңлеге – 81 километр, Байкал күленә 336 елга коя. Аны уратып алган таулар каты токымлы таштан тора һәм елгалар үзләре белән башка матдәләрне алып керми диерлек. Шуңа да суы таза һәм үтәли күренеп тора. Тик көньяк өлешендә генә ул сәнәгать предприятиеләре тарафыннан бераз пычратылган. Байкал күлендә дөньядагы төче су запасының 20 проценты тупланган. Тозлылыгы – 1% чамасы.

## Күл атамасы
Бик ерак гасырларда Байкал күле яр буйларында урнашкан халыкларның һәркайсы аны үзенчә атап яшәгән. Борынгы язмаларда күренүенчә, кытайлар аны “Тенгиз-далай”, бүрәт-монголлар “Байгаал-далай” (Зур су) дип атаганнар. Ә риваятьләрдә иң киң таралган фараз – күлгә исем монда гомер иткән төрки телле кабиләләр тарафыннан бирелгән, дип санала. Моны галимнәр дә инкяр итми. “Бай – богатый, күл-көл-озеро”. Димәк, “Бай күл” була. Ә инде рус телендә “ү”, “ө” хәрефләре булмаганлыктан, рус теленә ул “Байкал” булып кереп киткән.
Ангара елгасы чыга үзеннән. Бик зур Ольхон утравы бар. Байкал диңгез тигезлегеннән 455 метр биеклектә утыра. 
## Флора һәм фауна
Күл уникаль. Бу күлдә яшәгән 80% балыклар сирәк төрләргә карый. Бары тик Байкал күлендә генә (тюлень, омуль, хариус, осетр һ.б. очрый.

## Моны да карагыз
* Сор

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Төркем:Россия күлләре
Төркем:Байкал
Рельссыз транспорт

**Рельссыз транспорт** – рельс юлларын файдалынмаган коры җир транспорты. Аңа күченү өчен тигез каты юл җитә.

Рельссыз транспорт тигезсез һәм йомшак туфрактан үтәлә. 

Рельссыз транспорт шулай ук рельслар буйлап һәм су буйлап ("амфибияләр") күчәргә булдырыла. Рельссыз юлларда йөк һәм пассаҗирлар транспорт төре. Аңа гомуми йөк әйләнешенең һәм пассаҗирлар ташуның төп өлеше туры килә. Казан урамнарында беренче автомобильләр 1903 елда чыга.

## Тарих
### Беренче юл транспорты
Атлар һәм эш үгезләре беренче юл транспорты булган. Алар пычрак юллар буйлап товар ташыганнар.

## Төрле рельссыз транспорт чаралары
*Автомобиль
*Автобус
*Троллейбус
*Электромобиль
*Мотоцикл
*Мотороллер
*Мопед
*Велосипед
*Веломобиль
*Трактор
*Үзбушаткыч

*
Төркем:Рельссыз транспорт
*
Калинин фронты

**Калинин фронты** – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә. Фронт 1941-1943 елларда Үзәк Русиядә һәм Белорусия җирләрендә сугышкан.

Калинин фронты 1941 елның 19 октябрендә Көнбатыш фронтының 22, 29, 30 һәм 31-нче армияләреннән оештырылган Мәскәүнең төньяк-көнбатыш юнәлешендә алман "Үзәк" гаскәренә каршы сугышкан. Калинин саклау операциясендә фронт гаскәрләре шәһәрне югалтканнар, ләкин Торжок кырында дошманнарны җиңәләр.

## [[Мәскәү өчен сугыш]]
#### Мәскәүнең төньяк-көнбатыш юнәлешендә

1941—1942 елның кышкы кампаниясе барышында Калинин фронт гаскәрләре Калинин шәһәрен, Калинин һәм Смоленск өлкәләрен (өлешчә) дошманнан азат итәләр.

1942 елның ноябрендә Калинин фронтында татар телендә Алга, дошман өстенә! дигән исемдәге икенче фронт газетасы чыга башлый.

## Әдәбият

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Фронт
* Бөек Ватан сугышы фронтлары

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Мария Шарапова

**Мария Юрий кызы Шарапова**  (tat. lat. ''Mariä Şarapova'', русча Мария Юрьевна Шара́пова) (1987, 19 апрель, Төмән өлкәсе, Нәгань)—  Россиянең танылган теннисчысы, Россиянең Атказанган спорт остасы, дөньяның иң бай һәм популяр спортчыларыннан берсе, Олимпия уеннары-2012 көмеш медале иясе.

## Төп казанышлар
* Зур Башлык бәйгесенең биш тапкыр җиңүчесе (ялгыз төре)    
* Зур Башлыкны җыйган тенисчы (дөньяның тарихында алтынчы, ялгыз төре) 
* Зур Башлык бәйгесе финалында 7 тапкыр Россиянең бердәнбер уйнаучысы.
*   2004 елда WTA җиңүчесе.
* 29 WTA-бәйгесе җиңүчесе (ялгыз), 3 WTA-бәйгесе җиңүчесе (пар).
*  Федерация Кубогы-2008 иясе.
* Олимпия уеннары-2012 көмеш медале иясе

## Тәрҗемәи хәл
Мариянең ата-аналары Чернобыль һәләкәтеннән соң Маша өч ай туганчы Һомел шәһәреннән Себергә күчкән.  Шулай итеп Маша Төмән өлкәсендә 1987 елда туган.

Соңрак гаилә Сочи шәһәренә күчкән, монда 4 яшьтән Маша теннис белән шөгыльләнә башлый.

1995 елда Маша әтисе белән АКШга күчә. Башта аның әтисе үзе Машаны тенниска өйрәтә. 2004 елда Машаның беренче уңышы – Уимблдон ярышында җиңү.

## Хәйрия эшчәнлеге
Мария Чернобыль һәләкәтеннән зарар күргәннәр өчен фонды нигезләде. Чернобыль һәләкәтеннән зыян күргән төбәктән чыккан студентларга булыша. Шуның өчен "Ватан алдында тәкъдир ителерлек хезмәт өчен" медале (1-нче һәм 2-нче дәрәҗә) белән бүләкләнгән.

## Зур Башлык бәйгеләрендә нәтиҗәләре

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе
* Maria Sharapova 
* Рәсми сәхифәсе

Төркем:Рус спортчылары
Төркем:Россия теннисчылары
Әлинә Кабаева

**Әлинә Марат кызы Кабаева**  (tat. lat. ''Älinä Marat qızı Qabayeva'', русча Али́на Мара́товна Каба́ева) (1983, 12 май, Ташкәнт)— татар нәфис һимнасткасы, Россиянең танылган спортчысы, Россиянең Атказанган спорт остасы, Россиянең җәмәгать эшлеклесе, Олимпия уеннары-2004 җиңүчесе, күп тапкырлы Дөнья, Европа, Россия ярышларының җиңүчесе.

"Бердәм Россия" фиркасенең Югары Шурасының әгъзасы (2001-2005), Россиянең Җәмәгать Пулаты әгъзасы (2005-2007), 2007 елдан Дәүләт Думасы депутаты.

Әлинә Кабаева "Ватан алдында тәкъдир ителерлек хезмәт өчен" ордены (4-нче дәрәҗә) һәм Дуслык ордены белән бүләкләнгән.
## Төп казанышлар
* Олимпия уеннары-2004 җиңүчесе
* Олимпия уеннары-2000 бронза медале иясе
* Дөньяның ике тапкыр абсолют җиңүчесе (1999, 2003)
* Европаның биш тапкыр абсолют җиңүчесе (1998—2000, 2002, 2004)
* Россиянең алты тапкыр абсолют җиңүчесе (1999—2001, 2004, 2006—2007

## Тәрҗемәи хәл
Әлина Кабаева Үзбәк ССР Ташкәнт шәһәрендә 1983 елда туган. Аның әтисе – Марат Вазыйх улы Кабаев – татар милләтеннән, профессиональ футболчы булып уйнаган, Казакъстан чемпионы (1993), хәзер Ташкәнттә тренер булып эшли. Әнисе – Любовь Михаил кызы, рус милләтеннән, элек Үзбәкстан баскетбол җыелма такымында уйнаган, хәзер Мәскәүдә яши.

Әлинә 3,5 яшьтән нәфис һимнастика белән шөгыльләнә башлый. 12 яшьтә Әлинә әнисе белән Мәскәүгә күчә һәм Ирина Винер тренерлыгында шөгыльләнә башлый.

1995 елдан Әлинә Мәскәү шәһәрендә Ирина Винерда һимнастикага өйрәнә.

Әлинә Россия җыелма такымы өчен 1996 елдан чыгыш ясый.

## Җәмәгать һәм хәйрия эшчәнлеге

Әлинә Татарстан Җөмһүрияте Түбән Кама шәһәреннән 2007 елда Дәүләт Думасына сайлана. Шул вакыттан Әлинә Түбән Кама шәһәрендә Балалар нәфис һимнастика фестивален оештыра. Шушы фестивальгә бөтен Россиядән яшь һимнасткалары бәйгегә килә, иң яхшылары Мәскәү финал фестивалендә катнаша.

Әлинә элек ТВда ике тапшыру алып барган.

Әлинәгә  Мурат Насыров һәм «Игра слов» төркеме "Әлинә" җырларын багышлаган.

## Шәхси тормыш

Тикшерелмәгән чыганак буенча Әлинә Кабаева һәм Россия президенты Владимир Путин рәсмисез гаилә мөнәсәбәтләрендә торалар, аларның уртак малае һәм кызы бар .

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сәхифә

Төркем:Россия һимнастлары
Төркем:Татар спортчылары
Битумнар

**Би́тумнар** (лат. bitumеn – тау сумаласы). «Битумнар» атамасы өч мәгънәдә йөри: 1) генетик атама – нефтьләр һәм нафтоидлар рәтендәге каустоболитлар (нефтьләр, асфальтлар һ.б.). Чыгышлары үзләрен сыйдыручы токымнарга карата икенчел. Алар өчен эрүчәнлек мәҗбүри билге түгел; 2) аналитик атама – битумоидлар – органик эреткечләр ярдәмендә, токымнан яисә хәзерге утырмалардан алына торган табигый органик матдәләр тупланмасы; 3) техник атама – табигый асфальтлар, нефть, торф, күмер эшкәртү продуктлары, техник чимал буларак кулланылалар.

Табигый һәм ясалма (техник) битумнарга бүленәләр.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Нефть продуктлары
Төркем:Төзү материаллары
Зур Сөндер (мәгънәләр)

* Зур Сөндер (Муркаш районы) — Чуашстанның Муркаш районында урнашкан торак пункт.
* Зур Сөндер (Ядернә районы) — Чуашстанның Ядернә районында урнашкан торак пункт.
Лапракасы (мәгънәләр)

*Лапракасы — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан торак пункт.
*Лапракасы — Чуашстанның Ядернә районында урнашкан торак пункт.
Пётр Днепров

**Петр Алексей улы Днепров** () (16.1.1919, Уфа губернасы, Минзәлә өязе Островка авылы – 23.7.1974, Киев) — Совет Армиясеның гвардия майоры, Бөек Ватан сугышына катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы (27.2.1945).

### Сылтама
* Герой турында

## Әдәбият
* Батырлар китабы – Книга Героев. Казань, 2000; Герои Советского Союза – наши земляки. Казань, 1982. Кн. 1; Герои Советского Союза: Краткий биогр. словарь. М., 1987. Т. 1.

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Малдыкасы (мәгънәләр)

*Малдыкасы — Чуашстанның Канаш районында урнашкан торак пункт.
*Малдыкасы — Чуашстанның Урнар районында урнашкан торак пункт.
*Малдыкасы — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан торак пункт.
Таушкасы (мәгънәләр)

* Таушкасы (Чабаксар районы) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан торак пункт.
* Таушкасы (Чуел районы) — Чуашстанның Чуел районында урнашкан торак пункт.
Кувакино (мәгънәләр)

* Кувакино (Чуашстан) — Чуашстанның Алатыр районында урнашкан торак пункт.
* Кувакино (Башкортстан) — Башкортстанның Кызыл Кама районында урнашкан торак пункт.
Синькасы (мәгънәләр)

* Синькасы (Әлек районы) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан торак пункт.
* Синькасы (Шөмерле районы) — Чуашстанның Шөмерле районында урнашкан торак пункт.
Урмай (мәгънәләр)

* Урмай (Комсомол районы) — Чуашстанның Комсомол районында урнашкан татар авылы.
* Урмай (Әлек районы) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан чуаш авылы.
Чакмагыш (мәгънәләр)

**Чакмагыш** — татар-башкорт яши торган төбәкләрдәге гидроним һәм топоним. 

* Чакмагыш (Калмаш кушылдыгы) 
* Чакмагыш (Дим кушылдыгы)
* Чакмагыш (Таулы кушылдыгы)
* Чакмагыш — Башкортстанның Чакмагыш районында урнашкан авыл, Чакмагыш районының административ үзәге.

Төркем:Гидронимнар
44-нче гвардия танк бригадасы

**44-нче гвардия танк бригадасы**  (тулы исем: Ленин орденлы, Кызыл байраклы, Суворов, Кутузов, Хмельницкий, Кызыл Йолдыз, Сухэ-Батор орденлы, "Инкыйлабый Монголия" Кызыл Байраклы бригада) — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ танк бригадасы. Иң бүләкләнгән бригада.

Бөек Ватан сугышы башлаганда оештырылган. Сугыш вакытында 1943 елдан Киев өчен һәм Житомир-Бердичев операциясендә катнашкан.

## Советлар Берлеге Каһарманнары
* Пётр Днепров — гвардия капитаны,

## Әдәбият
* Архив МО СССР, ф. 229, оп. 76781, д. 1, л. 26
* Архив МО СССР, ф. 300, оп. 3070, д. 450, л. 143; ф. 11 га. тк, оп. 382838, д. 1, л. 84
* Архив МО СССР, ф. 300, оп. 3070, д. 450, л. 135
*Руководящий политический состав управлений фронтов, флотов, армий, флотилий, корпусов, дивизий, соединений военно-морского флота, танковых бригад периода Великой Отечественной войны 1941 — 1945, , 1968.
* 
* Попель Н. К. Бригада «Революционная Монголия». — М.: ДОСААФ, 1977.
* Караваев А. В. Сердца и броня: Боевой путь 44-й гвардейской танковой бригады. М. Воениздат. 1971 г. 176 с.

## Сылтамалар
* 112-я тбр
* 44-я гв. тбр
* Механизированные корпуса РККА. 
* http://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%81obez#Historia 44 гв.тбр — Участник борьбы за Лобез (Польша)
* Сайт теленир.

Төркем:ССРБ танклар бригадалары Бөек Ватан сугышы вакытында
Төркем:Танк гаскәрләре
Банан (үсемлек)

**Бана́н** () — күпъеллык үләннәрнең бананлылар (Musaceae) гаиләсенең ыругы. Банан – ул пальма агачына охшаган үлән. Банан дип башлыча, аның яшарга яраклы җимешен атыйлар. 
Бананның 500гә якын төре бар. Банан үләненең сабагы кайчакта 10 метрга, ә диаметры 40 сантиметра җитә. Бер сабакта уртача, авырлыгы 500 килограммга җиткән 300 банан үсеп утыра.
Җиләк-җимеш һәм яшелчә хикмәтләре
Банан туклыклы да, аның составында организмыны энергия белән тәэмин итеп торган сахароза, фруктоза һәм глюкоза бар.

Тумышы белән Малайзиядән булган бананны башта Һиндстанга керткәннәр. Безнең эрага 200 елда инде Көньяк Кытайда банан плантацияләре булган. Анда ул экзотик җимеш итеп саналган. Риваятьләргә караганда, Һиндстанга баргач, Александр Зөлкарнәйн бананның тәмен татып карый һәм ошатып, үзе белән Көнбатышка алып кайта.

## Азык-төлек һәм дәва сыйфатлары
Бананны эчәклек эшчәнлеге бозылганда диета сыйфатында да кулланалар. Ул ашказаны җәрәхәте вакытында ашарга яраклы бердәнбер җимеш булып тора. Ул ашказаны согының ачылыгын бетерә һәм, ашказаны тышчасын йомшак текстура белән каплап, авыртуны баса. Диарея вакытында да банан бик ярап куя. Әйткәнебезчә, ул юан эчәклек эшчәнлеген җайлый, аңа, эчәклекне тулы куәтенә эшләтеп китәр өчен, суны күп итеп сеңдерергә ярдәм итә. Бу аның составындагы пектинга бәйле. Банан шулай ук эчәклектәге зарарлы бактерияләрне дә бетерә.
Бананнан ясалган баллы-сөтле коктейль махмырдан менә дигән чара. Банан ашказанын тынычландыра, магний, калий, А1, В6, В12 һәм С витаминнарына бай булуы белән ул организмнан никотинны чыгарырга да сәләтле.
Тикшеренүчеләр фикеренчә, бананны даими ашаган кешедә инсульт булу куркынычы кырык процентка кими икән. Әле тагын бер файдалы ягы: банан баш мие эшчәнлеген дә яхшырта. Азканлылык вакытында да банан ашарга киңәш ителә, ни өчен дигәндә, банан кандагы гемоглобин эшләнеп чыгуга булыша. Теге яки бу продуктка аллергия булганнарга да әлеге җимешне ашарга кирәк. Чөнки банан аллергия барлыкка китерми торган аминокислоталардан гына тора.Бананнар антиоксидант, ялкынсынуга каршы, бактерияләргә һәм антиаллергиягә каршы үзлекләргә ия. Банан өлешләре (допамин, серотонин, адреналин һәм норадреналин) ярдәмендә атеросклероз, гипертонияне дәвалыйлар, бавыр ферментының активлыгын арттыралар, судороглар салдыралар, ә бананның кече дозасы сперманың сыйфатын һәм санын арттыралар. Иң мөһиме, кире эффект алу өчен банан диетасын артык кулланмау, шулай ук артык авырлык һәм варикоз белән проблемалар китереп чыгармау.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:ҮсемлекләрТөркем:Ауразия флорасы
Медведево (Мари Ил)

**Медведево** (, ) – шәһәр тибындагы бистә, Мари Илнең Медведево районының административ үзәге.

Халык саны — 16 840 кеше (2010).
## Атамасы
Бистә исеме нигезләүченең кушаматыннан («Медведь») килеп чыккан.

## География
Медведево Шой елгасы (Кече Какшан елгасы бассейны) буенда урнаша; көнчыгышта Йошкар-Ола шәһәре белән чиктәш.

Йошкар-Ола шәһәре белән автобус һәм тралибыс элемтәсе бар. Горький тимер юлының *Аксаматово* станциясе.

## Тарих
Медведево XVII гасырның икенче яртысында нигезләнә.

1943 елдан Медведево районы үзәге булып тора. 1973 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.
## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 30,1%, руслар – 61,0%, татарлар – 4,5%.

## Тышкы сылтамалар
* Медведево, поселок 
*  Яндекс.Панорамаларда

## Искәрмәләр

Төркем:Медведево районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Советский

**Сове́тский**:

## [[Кыргызстан]]

## [[Русия]]

## Таджикистан

## Украина

## Шулай ук карагыз
* Советский районы (мәгънәләр) 
* Советская (мәгънәләр)
* Советское (мәгънәләр)
* Советск (мәгънәләр) 
* Совет (мәгънәләр)
Октябрь районы (мәгънәләр)

**Октя́брь райо́ны** — элекке ССРБның кайбер шәһәренең һәм субъектларының административ районнарының исеме, 1917 елның Октябрь революциясы хөрмәтенә бирелгән.

## [[Белорусия]]
* Октябрь районы (Гомель өлкәсе)
* Октябрь районы (Витебск)
* Октябрь районы (Гродно)
* Октябрь районы (Минск)
* Октябрь районы (Могилёв)

## [[Казакъстан]]
* Октябрь районы (Караганда)

## [[Россия]]
* Октябрь районы (Амур өлкәсе)
* Октябрь районы (Волгоград өлкәсе)
* Октябрь районы (Яһүд автоном өлкәсе)
* Октябрь районы (Калмыкия)
* Октябрь районы (Кострома өлкәсе)
* Октябрь районы (Курск өлкәсе)
* Октябрь районы (Ырынбур өлкәсе)
* Октябрь районы (Пермь крае)
* Октябрь районы (Диңгез буе крае)
* Октябрь районы (Ростов өлкәсе)
* Октябрь районы (Хант-Манси автономияле округы)
* Октябрь районы (Чиләбе өлкәсе)
* Октябрь районы (Барнавыл)
* Октябрь районы (Владимир)
* Октябрь районы (Грозный)
* Октябрь районы (Екатеринбург)
* Октябрь районы (Иваново)
* Октябрь районы (Ижау)
* Октябрь районы (Иркутск)
* Октябрь районы (Киров)
* Октябрь районы (Красноярск)
* Октябрь районы (Новосибирск)
* Октябрь районы (Орск)
* Октябрь районы (Пенза)
* Октябрь районы (Петропавловск-Камчатский)
* Октябрь районы (Ростов-на-Дону)
* Октябрь районы (Самара)
* Октябрь районы (Саранск)
* Октябрь районы (Сарытау)
* Октябрь районы (Ставрополь)
* Октябрь районы (Тамбов)
* Октябрь районы (Томск)
* Октябрь районы (Улан-Удэ)
* Октябрь районы (Уфа)

## Украина
* Октябрь районы (Харьков)

## Юкка чыгарылган һәм икенче исем куелганнар

### [[Казакъстан]]
* Октябрь районы, 1967—1997 — буген Мугалжарский районы (Актүбә өлкәсе)
* Октябрь районы, 1940—1963 — буген Шал акын районы (Төньяк Казакъстан өлкәсе)

### Россия
* Октябрь районы, 1957—1963 и 1983—1992 — бүген Тахтамукай районы (Адыгея).
* Октябрь районы (Рязан өлкәсе), 1937—1946 — элек Воронеж өлкәсе составында; соңрак Берёзовский районы; 1954 елдан — Липецк өлкәсендә, кар. Берёзовский район (Липецк өлкәсе); 1959 елда бетерелгән.
* Октябрь районы (Рязан өлкәсе), 1946—1956 — ранее в составе Мәскәү өлкәсе; позже упразднён.
* Октябрь районы, 1963—1997 — бүгенге Нурлат районы (Татарстан).
* Октябрь районы, 1927—1963 — бүгенге Западнодвинский районы (Твер өлкәсе).
* Октябрь районы, до 1992 — бүгене Октябрь округы (Архангельск).
* Октябрь районы (Калининград), 1947—2009 — соңрак Центральный районына кертелә.
* Октябрь районы (Краснодар), до 1973 — соңрак эреләтелә.
* Октябрь районы (Мәскәү), 1991 елгача.
* Октябрь районы, 1957—1995 — бүген Октябрь округы (Мурманск).
* Октябрь районы (Санкт-Петербург).
* Октябрь районы (Южно-Сахалинск) — 1956 елның 31 августында бетерелә.
* Октябрь районы (Якутск), 1983—1988.

### Төркмәнстан
* Октябрь районы, 1975—1992 — бүген Сапарморат Төрекмәнбашы исемендәге этрап (Дашогузский велаят)

### Үзбәкстан
* Октябрь районы — бүген Зафарабадский районы (Джизак өлкәсе)

## Моны да карагыз
* Октябрь
* Октябрь округы
11-нче гвардия танк корпусы

**11-нче гвардия танк корпусы** () — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ танк корпусы.

## Сугыш юллары
1943 елның 23 октябрендә 306нче Халык Саклау Коммисарияты (ХСК) боерык буенча 6-нчы танк корпус 11-нче гвардия танк корпусына булдырылган.

## Урнашу
1943 елның 23 октябрендә :
* Танк корпусының идарә итүчеләре
* 40-нче гвардия танк бригадасы (элекке 22-нче)
* 44-нче гвардия танк бригадасы (элекке 112-нче)
* 45-нче гвардия танк бригадасы (элекке 200-нче)
* 27-нче гвардия мотор бригадасы (элекке 6-нче)
* 270-нче гвардия минометлар полкы (элекке 270-нче)
* 1018-нче зенит артиллерия полкы
* 1454-нче үзйөрешле артиллерия полкы
* 362-нче юк итүче танкка каршы артиллерия полкы
* 40-нче гвардия юк итүче танкка каршы артиллерия полкы
* 53-нче гвардия минометлар дивизионы
* 9-нче аерым гвардия мотоцикллы батальоны (элгәре 40-нче аерым бронялы автомобильле батальоны)

## Тулы исем
* 11-нче гвардия Карпат яны-Берлин Кызыл байраклы һәм Суворов 2нче дәрәҗәле танк корпусы

## Советлар Берлеге Каһарманнары
* Пётр Днепров — гвардия капитаны, 44-нче гвардия танк бригадасының танклар батальоның командирның урынбасары

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Гетман А. Л. Танки идут на Берлин. — М.: Наука, 1973. — 392 с. — (Вторая мировая война в исследованиях, воспоминаниях, документах). — 30 000 экз.
* Попель Н. К. Бригада «Революционная Монголия». — М.: ДОСААФ, 1977.
* Караваев А. В. Сердца и броня: Боевой путь 44-й гвардейской танковой бригады. М. Воениздат. 1971г. 176с.

Төркем:Танк гаскәрләре