open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Португалиядә ислам

**Португалиядә ислам** () — Португалия территориясендә ислам дине. Мөселман халкы 2019 елда 65 000 кеше тәшкил итә (ил халкының 0, 40 %ы). Мөселманнарның күпчелеге — шигыйлар, 5 000 нән 7 000 гә кадәр мөселман-сөнниләр,  шулай ук аз санлы мөселман-әхмәдиләр дә бар.

## Тарих
  
711 елда Өмәвиләр дәверендә Пиреней ярымутравының зур өлешен гарәпләр һәм бәрбәрләр яулап ала. 711 елдан 1249 елга кадәр хәзерге Португалия территориясенең зур өлеше (Мондего елгасыннан көньякка таба) мөселманнар контроле астында булган һәм «Гарб Әл-Андалус» (Көнбатыш Әл-Андалус) дип аталган. 711 һәм 1282 еллар арасында Ислам әһәмиятле диннәрнең берсе булган. Ул чорда Дору елгасыннан көньякка таба җирләрне гарәпләр төзегән  алып торган. Озак вакыт ислам абруйлы дин була, чөнки күп кенә иберо-римлылар ислам диненә күчә һәм хәтта бу чордагы роман сөйләмен язу өчен гарәп имләсе ( [муста`риб]) кулланыла.

1031 елда Кордова хәлифәлеге күп кенә кече дәүләтләргә (тава’ифләрга) таркала. Пиреней ярымутравының төньягында христиан корольлекләре һәм графлыклары (Леон, Наварра, Португалия, Барселона, Кастилия) көчәя бара. Алар ярымутрауның көньягындагы мөселман дәүләтләрен яулап ала башлый (). 1492 елда Гранада әмирлеге басып алынгач, ярымутрауда мөселман дәүләтләре калмый. Мөселманнарның күпчелеге көчләп чукындырыла. XVII гасыр башында чукындырылган һәм чукындырылмый калган гарәпләрнең () нәселләре Испаниядән тулысынча куылган. Португалия мөселманнары элеккегечә илнең көньягында яшәгән. Испаниядән аермалы буларак, алар куып чыгарылмаган һәм акрынлап португал халкы эчендә эрегән. Мөселманнар хәзерге Португалиянең тормышында, көнкүрешендә, мәдәниятендә, традицияләрендә шактый эз калдырган. 
  

## Яңа заман
1974 елдан башлап, элекке колонияләренең бәйсезлек алуына бәйле, Португалиядә мөселманнарның саны сизелерлек арта. Лиссабон ислам җәмгыятенә Марокко, Гвинея-Бисау, Мозамбик, Һиндстан, Пакистан мөһаҗирләре керә.
Мәчет төзелешенә рөхсәт 1966 елда ук соралган.  нәтиҗәсендә нефть чыгаручы гарәп илләре икътисади һәм сәяси йогынтыга ия булгач, 1978 елда рөхсәт бирелгән.
1979 елда  хөкүмәте Ислам җәмгыятенә гыйбадәт кылу өчен элекке король сараеның бер өлешен бирә. Сөләйман Вәли Мәмеде җитәкләгән Лиссабон ислам җәмгыяте мәчет өчен үз бинасын төзү бурычын куя. Аның төзелешенә ислам илләре: Согуд Гарәбстаны (1 млн. АКШ доллары), Кувәйт, Ливия, Берләшкән Гарәп Әмирлекләре һәм Оман өлеш керткән.

Португалиядә яңа дулкын мөселман-качакларның саны аз.

## Ага хан IV һәм Португалия
 бөтен дөньяда 15 миллионнан артык мөселман баш ия, аларның 15 меңе Португалиядә яши. Ага-ханның үсеш челтәре Португалиядә 1983 елдан бирле эшли.  имамы белән Португалия арасында килешүләр, аерым алганда, Португалия хөкүмәте белән 2005 елда имзаланган Хезмәттәшлек турында беркетмә, шулай ук 2008 елда имзаланган чит ил эшләре министрлыгы белән Халыкара хезмәттәшлек турында беркетмә төзелгән.

2018 елның 11 июлендә Ага-хан үзенең рәсми резиденциясе белән низәриләрнең (шигыйларның зур төркеме) глобаль штаб-фатирын Португалиягә күчерергә карар кыла.

## Сылтамалар
* Islam in Portugal (Португалиядә ислам)

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Португалиядә дин
Сент-Джонс Һинду Гыйбадәтханәсе

**Сент-Джонс Һинд дине Гыйбадәтханәсе**  Канадада, Ньюфаундленд һәм Лабрадор Провинциясендә, Сент-Джонста, Пенни-Лэйн, 26 адресы буенча урнашкан.Төзүчесе:СвамиЧинмаянанда. Веб-сайты: https://sites.google.com/site/hindutemplestjohns/ 1975 елда Һинд дине тарафдарлары Маунт
Пёрлда Һинд дине гыйбадәтханәсен нигезләгән, Свами Чинмаянанда мәрмәр Кришна
сынын иганә итеп биргән, аны Свами Даянанда куйган булган. Гыйбадәтханә бәйсез
оешма итеп Чинмая Миссиясе Сент-Джонс исеме белән функцияләнгән .
1995 елда Һинд дине тарафдарларының күпчелеге торган Сент-Джонсның көнчыгыш очында яңа гыйбадәтханә
төзелгән булган һәм шуннан соң ул Һинд дине Сент-Джон Ассоциациясе Гыйбадәтханәсе
дип яңа исем алган.
Бу гыйбадәтханәдә барлык төп Һинд дине фестивальләре бәйрәм ителә. Гыйбадәтханә берничә локаль
этно-мәдәни һәм җәмәгать проектларында һәм чараларында катнаша. Якшәмбе иртәләрендә балалар атна саен пуджа башкаралар, һәм гыйбадәтханәгә даими рәвештә башка төркем мәктәп балалары килә.
## Гыйбадәтханәдә Төп Ходай
*Кришна
## Ел дәвамында бәйрәм ителә торган фестивальләр

*Навратри - Голу, Гарба һәм Дурга Пуджа
*Дивали
*Махашиваратри
*Ганеша Чатуртхи
*Макар Санкранти Понгал
*Һоли
*Кришна-Джанмаштами
*Онам
*Апрельдә Яңа Ел бәйрәм итүләре, Рамнавами

## Шулай ук карарга мөмкин

* :en:Architecture of St. John's
* :en:World Hinduism
* :en:Hindu calendar
* :en:List of Hindu temples
* :en:Hindu scriptures

## Билгеләмәләр

## Әдәбият

*
Antaya-Moore, D, Kostelyk, A and Badley,K (2004) *Who Am I?: A Teacher's
Guide.* Chapter 3. Thomson Canada (Nelson). ISBN 0-17-620109-2

*
Breakwater Books (2002) *Directions: Faiths of Friend Series: Book 2.* Pages
47–54. St. John's. ISBN 1-55081-180-0

## Тышкы сылтамалар
*http://www.arts.mun.ca/localreligions/profiles/hindu_temple.html 
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Вишнуизм
Богар

**போகர்** яки **Богар** яки *Бһогар* яки **Боганатһар** яки **Бойанг** Тамил сиддһары булган, ул якынча безнең эрага кадәр 550 һәм 300 ел арасында яшәгән. Берничә традицияләрдә һәм текстларда тасвирланып, ул үзенең килеп чыгышын "Богар 7000" китабында тасвирлый. Богар Тамилнадтан Кытайга барган һәм яктыртылу турында өйрәткән, бу шулай ук аның Богар 7000 китабында искә алынган. Богар Палани Муруган калкулык гыйбадәтханәсенең sanctum sanctorum-ы астында "Нирвикальпа Самадһи"да дип әйтелә.
Үзенең Көньяк Һиндстаннан Кытайга Шри Ланка аша (борынгы Тампарани) сәфәрләрендә Тамрапарниян диңгез юлы кабул ителгән булган. Агастья тәгълиматы өйрәнчеге Богар үзе Катарагама гыйбадәтханәсендә медитация, алхимия, янтра дизайнын һәм Крийя Йоганы өйрәткән һәм металлик табакка янтрик геометрик дизайнны уеп ясап Катарагама комплексының  sanctum sanctorum-ына урнаштырган. Богар Шри Ланканың Муруган узган иң иртә пилигримнарның берсе. Риваятьләр һәм Палани гыйбадәтханәсенең язмалары буенча Богар Паланида калкулык гыйбадәтханәдә уникаль процедураны кулланып тугыз агулы үләнне кушып Муруган потын ясаган. Ул шулай ук Һиндстанда, Тамилнадта, Кодайканал, Пумбарайда Кужантай Велаппар гыйбадәтханәсен нигезләгән. Навапашанамда сакланып калган Ходай Муруган поты бар. Бу потка агызылган сөт шундагы кайбер үләннәр белән кушылып шул вакытта авырулар өчен эффектив дару була дип әйтелә. Палани Муруган гыйбадәтханәсенең каһиннәре уналтынчы гасырга кадәр Богарның бер өйрәнчекләренең берсе Пулипаниның токымы булган дип әйтелә.
Сиддһа медицина документлары буенча, Богар үлемсезлек эликсиры ачкан булган. Аның трактатларының иң мәшһүре *[[Фармакогносия]]*. Аның башка эшләре Йога һәм җәядән ук ату буенча һәм медицина буенча сүзлек. Ул Паланига Кумари кандамда Меру калкулыкларында медитацияне бетергәннән соң килгән. Ул Югадан артык вакыт яшәгән.

## Билгеләмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Аюрведа
Самбандха

"***Самбандха***" сүзе
“мөнәсәбәт” дигән Санскрит төшенчәсе. Ул Санскрит грамматикасында һәм Гаудия-вайшнавизмда төп концепция булып тора.  Һинд дине традициясе
контекстында, самбандһа-джнана мәгънәсе Сваям-бхагаван Кришна, Шакти, дҗивалар һәм дөнья арасында мөнәсәбәт. Тәңгәл
килгән рәвештә самбандһа-джнанага өч таттва яки хакыйкать керә: Кришна-таттва,
Шакти-таттва һәм җива-таттва.

## Теология
Гаудия-Вайшнавизмда Самбандһа ул Кришна, җива һәм материаль дөнья арасында мөнәсәбәт. Барлык
җивалар мәңге рәвештә һәм башкача булмыйча Кришна белән мөнәсәбәткә ия, ул
барлык мөнәсәбәтләрнең чын объекты. Кришна һәм җива арасында төп мөнәсәбәт
булып хезмәтче мөнәсәбәте тора. Садхана ярдәмендә, аңа Кришна исемнәрен
кабатлау (киртан һәм джапа), кешеләр Майядан (иллюзиядән)
аерылалар һәм йөрәкләрендә Кришнага хезмәтче буларак  мөнәсәбәтне уята.
Ведик әдәбият җиваның Кришна белән мәңге мөнәсәбәтенә карый. Мөнәсәбәтне
һәм бу аңлау нигезедә теләсә-нинди дәвам иткән гамәлне аңлау "абхидхейя"
дип атала. Према яки Кришнага саф мәхәббәткә ирешү һәм Кришна һәм
аның якыннары компаниясендә , Голокага (рухи дөньяга) җитү тормышның иң олы
максаты һәм  "праяоджана" дип
атала.
Гаудия Вайшнава
традициясендә Санатана Госвами самбандһа-джнананың ачарьясы белән
ассоциацияләнә. Санатана тарафыннан Вриндаванда куелган , Мадан Моһан Илаһы самбандһа
белән ассоиацияләнә. Ышану буенча ул материаль ихтыяҗларга бәйле булудан азат
булырга һәм Кришнага тугъры хезмәтне игътибар үзәгендә тотарга
ярдәм бирә.

## Искәрмәләр
* Rosen, Steven J., 1994, Vaisnavism: Contemporary Scholars
Discuss the Gaudiya Tradition, Motilal Banarsidass Publ.
[url=https://books.google.com/books?id=4IrQkw5x2o4C]

* Singh, Nagendra Kr, 1997, Encyclopaedia of Hinduism,
publisher=Anmol Publications PVT. LTD., [url=https://books.google.com/books?id=CsJdsZ6Pya4C ]
isbn= 81-7488-168-9}}

Additional reference: Tadatmya Sambandha: A study in Relation of Identity, R.I. Ingalalli
1990 ISBN 978-81-7030-239-1

 

## Тышкы сылтамалар

*[Sambandha in Chaitanya-charitamrite and Bhagavata-purane](https://web.archive.org/web/20091004072110/http://vedabase.net/s/sambandha )

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Төркем:Санскрит
Stamina

**Stamina** (Латин телендә «серкәч» сүзеннән алынган) — ун бармак белән һәм клавиатурага карамыйча текст җыю өчен программа. Авторы: Алексей Казанцев.

## Функцияләре
### Клавишаларны искә төшерү өчен дәресләр
* База дәресләр

### Текст җыю тизлеген арттыру
* Чын текст белән эш
* Бергә килгән хәрефләр буенча дәресләр
* Тышкы файлдан текст җыю мөмкинчелеге
* Диктовка буенча текст җыю мөмкинчелеге
* Дәресләр мөхәррире

### Куллану җайлылыгы
* Берничә раскладка тәэмин итү мөмкинчелеге (рус, укр, US, UK, Dvorak...)
* Удобный интерфейс
* Таймер
* Корректировка белән төгәл сәгать → төгәл нәтиҗәләр
* Сеанс дәвамында тизлек үзгәрү графигы
* Көннәр һәм сеанслар буенча прогресс графиклары
* Статистика: ничә килобайт һәм күпме вакыт эчендә җыюны күрсәтү
* Виртуаль клавиатурада хәрефләрне һәм бармакларның эш өлкәләрен яктырту
* Көйләнә торган кыяфәт
* Агымдагы экран чишелешенә программа үлчәмнәренең автокөйләнеше

### Программа хасиятләре
* mp3-музыка + плей-лист тәэмин ителеше
* Кулланучыга бирелгән гамәлләр азатлыгы
* Классикка өстәп бармакларның альтернатив торышы да бар: «фыва—олдж» түгел, ә «ывам—толд».

## Тәнкыйть
Программаның интерфейсы дәресләр белән нинди тәртиптә эшләү турында төгәл күрсәтмә бирми дигән тәнкыйть бар. Кайвакыт кулланучылар өчен иң җәлеп итә торган хасияте — юмористик компонентасы тәнкыйтьләнә.

## Шулай ук карарга мөмкин
* :ru:KTouch
* :ru:SoloPad
* :ru:Соло на клавиатуре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт тренажёра Stamina
* Сетевое издание Stamina online

Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Джаганнатх Гыйбадәтханәсе, Альвар

**Җаганнатх Гыйбадәтханәсе** (Дэвaнагари: जगन्नाथ मन्दिर) ул Һиндстанда, Альварда урнашкан Вишну Ходаена багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханәнең төп Илаһы Джаганнатх Гыйбадәтханәсе, Пуриның Ходай Джаганнатхның антропоморфик формасы, башка Илаһлар булып "СитарамҖи", Шалиграм маһараҗ һәм "ҖанкиҖи" Лакшми Алиһәсе булып тора. Гыйбадәтханә җир өстеннән ике метр биеклектә шәһәрнең борынгы өлешендә төзелгән. Ул сокландыргыч урта гасыр архитектурасына ия һәм сирәк чәчәк мотивлары аның стеналарын һәм баганаларын бизи. The Гарбһагриһада Ходай Джаганнатхның ике Илаһы бар, берсе күчереп була торган, берсе бер урында тора торган. Бу мөгаен бер төп Илаһның ике Ходае бер үк вакытта яши торган бердәнбер гыйбадәтханә булып тора. Гыйбадәтханә үзенең мәшһүр Ратха Ятра фестивале өчен мәшһүр, монда Ходай Җаганнатхны "Индра Вимана" дигән арбада йөртәләр. Арба, элегрәк филләр җигелгән арба, элеккеге Альвар Махараджлары тарафыннан кулланылган булган һәм гыйбадәтханәгә соңрак Ратха ятрада кулланылыр өчен иганә итеп бирелгән булган. Ратха Ятра фестивалендә төрле традицияләр һәм ритуаллар була, алар Пуридагылардан аерылып тора. Биредә ул Рубпаста Ходай Джаганнатх һәм Җанкиҗи арасында ел саен өйләнү церемониясе өлеше. Ходай Җаганнатхның бер урында торган Илаһы, *Будһе Җаганнатһ*, күпкә борынгырак һәм Ратха Ятра дәвамында даршана вакытында биш көн дәвамында гына карарга була.

## Галерея

File:SitaRamJi being taken to RupBas.jpg|РупБаска алынган СитаРамҖи
File:JagannathJi Rath.jpg|Индра Виманада утырган ҖаганнатхҖи
File:JankiJi with Old deity of Lord Jagannath.jpg|Ходай Җаганнатхның Борынгы Илаһ белән ҖанкиҖи
File:JankiJi Rath.jpg|ҖанкиҖиның Ратхы
File:JagannathJi at RupBas.jpg|РупБаста Җаганнатхҗи


## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Һиндстанда Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Джаганнатхка табыну
̪Хангешвари Гыйбадәтханәсе

**Хангешвари гыйбадәтханәсе яки Хансесвари гыйбадәтханәсе** ул Хангесвари Алиһәсенең Һинд дине Гыйбадәтханәсе (Раджа Нрисингһа Деб Рой Маһасай йокысында килгән Алиһә),  Көнбатыш Бенгалия штатының Хули Районында Бансберия шәһәрчегендә урнашкан. Бансберия Бандел һәм Трибени арасында урнашкан сәнәгать шәһәре. Рани Хансешвари Раджа Нрисингһа Деб Ройның анасы
булган, шулай итеп Алиһәгә Маа Хансешвари дип табыналар. Алиһәгә Һинд динендә Маа Калига буларак табыналар. Гыйбадәтханә комплексында төп гыйбадәтханәдән тыш башка  Ананта
Басудеба гыйбадәтханәсе бар.  Шулай ук якында
Раджа Нрисинһа Деб Рой тарафыннан 1788 елда төзелгән Сванбһаба Кали гыйбадәтханәсе урнашкан. Хансешвари гыйбадәтханәсенең архитектур формасы бу даирәдәге гадәти өлгеләрдән аерылып тора, ул 13 манара яки Ратнадан гыйбарәт һәрберсе чәчәк атучы лотос чәчәге итеп төзелгән. Бинаның эчке
корылмасы кеше анатомиясенә охшаш. Ул Раджа Нрисингһа Дэб Рой тарафыннан төзелә
башлаган һәм соңрак аның тол хатыны Рани Шанкари тарафыннан 1814 елда
тәмамаланган булган.

Гыйбадәтханәләрнең
архитектурасы "Тантрик Сатчакрабхед" чагылышы булып тора.
Корылма Кеше тәне төзелеше турында сөйли. Чөнки биш катлы гыйбадәтханә Кеше
тәненең биш өлеше кебек, мәсьәлән : Баджракша, Ира, Читрини, Пингала һәм
Сушумна.

## Галерея


File:Hangseshwari Temple2.JPG|Хангешвари Гыйбадәтханәсе
File:Hangseshwari Temple3.JPG|Хангешвари Гыйбадәтханәсе
File:Hanseswari - Hanseswari Mandir - Bansberia Royal Estate - Hooghly - 2013-05-19 7570.JPG|Хансешвари Гыйбадәтханәсе Алиһәсе File:Hangseshwari temple.jpg|Басудэва гыйбадәтханәсе эченнән Хангешвари гыйбадәтханәсе.


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

*Hanseswari temple

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шактизм
Бадри Нараянан Гыйбадәтханәсе

**Бадри Нараянан гыйбадәтханәсе** (Тамил телендә: பத்ரி நாராயணன் கோயில்) - ул Һиндстанда,
Тамилнад штатында Алагар Коил керүендә Мадурай районында Һинд дине гыйбадәтханәсе.

Файл:Sun race.JPG|Ходай Бадри Нараянан потына төшүче Кояш нурлары
Файл:Badri.JPG|Ходай Бадри Нараянан күренеше

Гыйбадәтханә Уттаракхандта
Бадринатх гыйбадәтханәсе стилендә төзелгән.

Бу гыйбадәтханәдә
Ходай Балаҗи (Венкатешвара) утырган килеш. Безнең эраның әһәмиятле 8-енче
гасыр Һинд дине изгесе Ади Шанкарачарья гыйбадәтханә янәшәсендә урнашкан.

Төп пот медитатив
позициядә  Вишнуны  чагылдыра һәм аның тирәсендә Нара-Нараяна.

Гыйбадәтханә изге
урыны артында Ходай Бадри Нараяна поты артында зур хөрмә агачы бар.

Башка потлар
арасында Лакшми (Вишну хатыны), Гаруда (Вишнуның атланган кошы), Анджинейя
һәм Ганеша.

Риваять буенча,
Ходай Каллагар гыйбадәтханәгә Тамилнадта мәшһүр фестивальләрнең берсендә Читтирай
фестивале алдыннан килә. Каллагар сәфәрен Алагар Коилдан Бадри Нараянан
Гыйбадәтханәсе яныннан узып башлый.

 Бу вакыт дәверендә ул Мадурай шәһәре көнчыгыш
шәһәр яны бистәләрендә Вайгай Елгасы янында,  Вандиюр га зиярәт килә. Ышану буенча ул
сеңлесенең кияүгә чыгуына соңга кала, шуңа күрә елганы кичеп чыкмый һәм
канәгатьсезләнгән булып Алагар Коилга кайта.
Гыйбадәтханә биналарында көн саен *[[пуджа]]лар* һәм ай саен *[[бхаджан]]нар* уздырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Ганапатья
Исландиядә ислам

**Исландиядә ислам** () — Исландия территориясендә ислам дине. Исландиядә Ислам — азчылык дине. Мөселманнар ил халкының (339 мең кеше) 0, 20 процентын тәкил итә (*[[2020 ел|2020]]*).

## Тарих
Исландия турында беренче булып гарәп сәяхәтчесе Әл-Идриси (1100—1164) «Нузхат ал-муштак фи-хтирак ал-афак» (Tabula Rogeriana, 1154) китабында телгә ала.

Исландиягә мөселманнар килүенең беренче билгеле мисалы 1627 елда була, ул вакытта Голландия мөселман кешесе Янсунның пиратлары, Вестманнаэйяр һәм Көнчыгыш фьордларны да кертеп, Исландиянең көньяк-көнбатыш яр буен басып ала. Бу вакыйга Исландия тарихында Tyrkjaránið («Төрек урлау») буларак билгеле. Якынча 400-800 исланд коллыкка алып китеп сатылган.

## Яңа заман
1971 елда Исландиядә ислам динен тотучы 5, 2019 елда рәсми чыганаклар буенча 1 000 кеше исәпләнә. Күпчелек мөселманнар Рейкьявикта яки башкала читендә яши, шулай ук башкаладан 412 км ераклыктагы  Косово качаклары-мөселманнар урнаштырылган.

## Исландиянең мөселманнар берләшмәсе
Исландиянең мөселманнар берләшмәсе  1997 елда оеша. Берләшмәне нигезләүче, хәзерге җитәкчесе һәм Рейкьявик мәчетенең имамы — 1971 елда Иерусалимнан (*[[Фәләстыйн]]*) килгән хаҗи Сәлмән Әл-Тамими (Salmann Tamimi).

Коръән беренче тапкыр 1993 елда исланд теленә тәрҗемә ителгән.

2013 елда Исландиянең мөселман берлеге (Félag múslima á Islandi) 465 әгъзаны үз эченә ала. 2008 елда оешкан Исландиянең Ислам мәдәни үзәгенең (Menningarsetur múslima á Islandi) 305 әгъзасы бар. Мөселманнар — гарәпләр, албаннар, Африка кешеләре һәм ислам динен кабул иткән исландлар.

## Мәчет

Мәчет ачу өчен рөхсәт 2000 елда алынган. 2002 елда шәһәрнең Ármúli районындагы офис бинасының арендага алынган 3нче катында мәчет ачылган. Мәчеттә көндезге һәм төнге намазлар укыла, аларга җирле исландиялеләрдән һәм төрле кыйтгалардан килгән мөселманнардан 30 га якын кеше җыела. Дини бәйрәмнәр уздырыла, никах укыла, мөселманча җирләү хезмәте эшли. Арендага түләү өчен акча Исландиянең мөселманар берләшмәсе милкендәге кибеттән, кафедан керә. Мәчеттә гарәп теле, инглиз һәм исланд телләре кулланыла. Даими рәвештә гарәп һәм исланд телләрендә курслар, шимбә көннәрендә төрле яшьтәге балалар өчен Коръән дәресләре үткәрелә. Исландия Ислам мәдәни үзәгенең үз мәчете бар.

Исландиянең мөселманнар берләшмәсе башкала муниципалитетына 2000 елда ук Рейкьявикта (*аерым бинада*) тагын бер мәчет төзүгә заявка биргән. 2013 елда 1 600 квадрат метр җир (*мәчет бинасына 800 [[квадрат метр]]*)  бүленеп, яңа мәчет төзелешенә рөхсәт алынган. Әмма 2019 елда да мәчет проекты расланмаган. Проект архитекторы Гуджон Магнуссон (Guðjón Magnússon).

## Сылтамалар
*  Исландиянең мөселманнар берләшмәсе сайты 
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Исландиядә дин
Өгерләч

**Өгерләч** — Томск өлкәсе территориясендә урнашкан, бүгенгә көндә юкка чыккан татар авылы.

## Сәгать поясы

## Тарих

Авыл 1897 елда Томск губернасы Томск округы Яүштә идарәсенә караган. Авылда яүштә татарлары, карагаслар яшәгән. Христиан динен кабул иткәнгә авыл башка тирә як татарлары белән аралашмаган, 1926 елга руслашкан.

## Халкы
1920 елда авылда 156 кеше яшәве билгеле.

## Чыганаклар

* Иванов П.Г. Томские татары (материалы по обследованию Томских Карагасов летом 1927 г.). Отдельный оттиск из «Трудов Общества Изучения Том ского края». Вып. 1. Томск, 1927. С. 94.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Томск өлкәсе юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Томск өлкәсе татар авыллары
Айнис Ратх

**Айнис Ратх** ул Төньяк Ирландиядә Ферманагһ Графлыгында Лох Эрнеда урнашкан утрау. Ул шулай
ук “Харе Кришна Утравы” буларак мәгълүм .
Утрауда төп бина булып Лэйнсборо графы Кавендиш Батлер тарафыннан төзелгән Виктория стилендәге коттедж тора. Ул соңрак граф Эрнга сатылган булган һәм ау ложасы булган.
1982 елда Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте монахлары төркеме Айнис Ратхны сатып алганнар һәм йортны Харе Кришна үзәгенә әйләндергәннәр. Көнбатыш канатында Һинд дине
гыйбадәтханәсе төзелгән булган. Айнис Ратхта 22 акрлы табигать тыюлыгы бар, ул җәмәгать өчен ачык. Шулай да утрауда булганда
алардан ит ашамаска, тәмәке тартмаска яки алкоголь эчмәскә таләп ителән. Кунаклар өчен бердәнбер җайланма булып эко-дустанә туаләт һәм бушлай паром хезмәте
тора, ул якшәмбе көннәрендә эшли.  

## Искәрмәләр

Төркем:Ирландия
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Шри Вира Венката Сатьянараянасвами Гыйбадәтханәсе

**Шри Вира Венката Сатьянараянасвами Гыйбадәтханәсе** яки **Аннаварам Гыйбадәтханәсе** - ул Һиндстанда, Андхра-Прадеш штатында, Көнчыгыш Годавари районында
Аннаварамда урнашкан Вишнуизм Һинд дине гыйбадәтханәсе. The Гыйбадәтханә Ратнагири дип аталган калкулыкта урнашкан. Ул
Вишну Ходае инкарнациясе Вира Венката Сатьянараянага багышланган.

## Администрация

Гыйбадәтханә
Андхра-Прадешның эндаумент департаментының 13 әгъзасы булган траст идарәсе
тарафыннан администрацияләнә.

## Архитектура
Архитектура Пампа
елгасы ярларында Ратнагири калкулыгында урнашкан. Аңа йөреп менә торган таш
баскычлардан да, юлдан да (3 км) килергә була. Гыйбадәтханә дүрт почмагында
дүрт тәгәрмәч белән арбага охшаш. Төп main sanctum ике катлы һәм төп керүе
алтын табаклы. Гыйбадәтханәдә  Сатьянараян Пуджаны башкарыр  өчен мандапам бар.

## Пуджалар һәм фестивальләр

*Сатьянараян Пуджа

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Агастишварар Гыйбадәтханәсе, Колапаккам

**Агастишварар Гыйбадәтханәсе** ул Һиндстанда, Ченнаи шәһәр яны Колапаккамда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Төп Ходай булып Шива Ходае тора, һәм шулай ук гыйбадәтханә комплексында Наваграхалар яки тугыз
планеталар өчен изге урыннар бар. Ышану буенча Һинд
дине олы фикер иясе Агастья шул урында Шивага
табынган булган.

## Искәрмәләр

* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Актаныш драма һәм комедия театры

**Актаныш драма һәм комедия театры**, Актаныш муниципаль драма һәм комедия театры — Татарстанның Актаныш районы үзәге Актаныш авылында эшләүче муниципаль мәдәният оешмасы (*[[театр]]*). 2019 елда Актаныш халык театры нигезендә оештырыла, әлегә муниципаль театр буларак чыгыш ясый. Тамашаларын Әлфия Авзалова исемендәге район мәдәният сарае сәхнәсендә, район авылларындагы мәдәният сарайларында, Башкортстанның Илеш һ. б. районнарында күрсәтә.

Адресы: 423740 ТР, Актаныш, Тынычлык проспекты, 9
Режиссер (*[[2019 ел]]дан*) — Нур Мәкәрим улы Хөсәенов, Татарстанның атказанган артисты.

## Тарих
1974 елдан **Актаныш халык театры** буларак эшли. Әнгам Атнабаевның «Мәхәббәт турында җыр» дигән әсәре нигезендә куелган спектакль (режиссер — Гали Арсланов) өчен халык театры исеме бирелгән.

2019 елдан Актаныш районының муниципаль драма һәм комедия театры.

2019 елда Казанда Камал театрында Нурихан Фәттахның «Итил суы ака торур» тарихи драмасын күрсәткәч, театрга дәүләт театры статусын бирү турында сөйләшү булды .

## Репертуар
2016 елда Татарстанның атказанган артисты Нур Хөсәенов (*[[Минзәлә театры]]ннан*) Актаныш халык театрына эшкә кайткач, Нурихан Фәттахның «Итил суы ака торур» тарихи романын сәхнәләштерә (*инсценировкасын үзе язган, Алмыш ханны башкарган; Илнур Локманов төп рольдәге Тотышны уйный, Айзирәк Локманова Тотышның сөйгән яры — Алмыш ханның кызы Аппак ролен башкара*), Мансур Гыйләҗевның «Яратылыш» пьесасын «Мин бит сине тапкан идем» исеме белән, Рабит Батулланың «Шайтан кәмите» пьесасын «Өйләнәм! Бетте-китте!» исеме белән сәхнәгә куя.

Рабит Батулланың «Өйләнәм! Бетте-китте!» комедиясе — Актаныш муниципаль драма һәм комедия театрының беренче спектакле.

2022 елда федераль акчалар хисабына театр ике спектакль куйган. Берсе ― Илгиз Зәйниев пьесасы буенча «Көтәм сине» спектакле. Театр аның белән гастрольләргә йөри. Икенчесе ― Айгөл Әхмәтгалиеваның «Кайтыр өчен китәм» пьесасы буенча Әлфия Авзаловага багышлап куелган спектакль. Театр аны драматургка махсус заказ белән яздырган. Спектакль Әлфия Авзалованың юбилеена әзерләнә. 

2023 елдан башлап, театр «Бердәм Россия» партиясенең спектакльләр кую һәм матди-техник базаны яхшырту өчен акча бирә торган «Кече ватан театрлары» федераль проектына кертелгән. 

## Коллектив
Театр коллективы 12 кешелек, нигездә, мәдәни белемгә ия артистлар: Рөстәм Мусин, Алсу Булатова, Нәзлия Гобәева, Эльвира Мөхәммәтҗанова, Зәмзәмия Хәсәнова, Альбина Хөсәенова, Рөстәм Хөсәенов, Елена Әдһәмова, Гөлнара Талипова, Данир Басыйров, Айнур Хөсәенов, Татарстанның атказанган артисты Нур Хөсәенов һ. б.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Ләйсән Газизова*.   Театр карарга Актанышка барыйк! 
*     Тәмле әңгәмә: Нур Хөсәенов. (*[[YouTube]] видео, 14:26*)

Төркем:Татар театрлары
Төркем:Татарстан театрлары
Төркем:Актаныш районы
Ананта Шаяна

**Ананта Шаяна** Вишну Ходае муртисы Һиндстанда,  Ориссада Бхимкундта Талчердан 8 км да урнашкан.

## Тасвирлама
Сын ачык күк астында урнашкан. Бхимакундта йоклаучы Вишну сыны үлчәме буенча бары тик Карнатакада,
 Гоматешвардан соң икенче булып тора. Ул
Һиндстанда иң зур йоклаучы сын булып тора. Үзенең зурлыгына карамастан сынның табигый йомшаклыгы бар. Күптән түгел булган казып чыгарулар аны 8-енче гасырныкы икәнен раслыйлар. Күп пилигримнар Ходай Вишну сынын күрү өчен Экадаши һәм Пурнима көннәрендә киләләр.

## Шулай ук карарга мөмкин

* Ананташаяна Вишну
* Бхишма
* Ятып торучы Будда

## Искәрмәләр

*Ananta Shayan at Sarang
*see evidences of ananta shayana
*images of ananta shayana at bhimkund

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Ананта Басудэба Гыйбадәтханәсе

**Ананта Басудэба гыйбадәтханәсе** ул Һиндстанның Көнбатыш Бенгалия штатында Хули районында Баншбериада ̪Хангешвари Гыйбадәтханәсе комплексында Ходай Кришна
гыйбадәтханәсе.  1679 елда Раджа Рамешвар Датта тарафыннан төзелеп бу гыйбадәтханә стеналарында зәвыклы терра котта эшләре өчен мәшһүр. Ул кисеп ясалган кәрнизләр белән традицион эка-ратна стилендә төзелгән. Гыйбадәтханәнең түбәсендә манара октагональ булып тора. Терракотта эшләре бөек Һинд дине эпослары Рамаяна һәм Махабхаратадан кыйссаларны сурәтли, һәм шулай ук Кришна лилалары (уеннары) бар.

## Искәрмәләр

*

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Антарала

**Антарала** (Санскрит телендә: अन्तराल, турыдан-туры мәгънәдә: *урта пространство*) ул гарбһагриһа һәм мандапа арасында кече ал-пулат яки фойе, күбрәк типик рәвештә төньяк Һиндстан гыйбадәтханәләре өчен типик.
Антарала күбрәк Чалукья стиле гыйбадәтханәләрендә күренә, аларда 'Вимана' һәм 'Мандапа' 'Антарала'
аша тоташтырылган.

## Билгеләмәләр



Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Атманатешварар Гыйбадәтханәсе

**Атманатешварар Гыйбадәтханәсе** (ஆத்மநாதேஸ்வரர் கோயில்) ул  Һиндстанда, Тамилнадта Тханджавур
районында Тхируваламполида урнашкан  Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә   Шива
Ходаена багышланган.
Шул ук авылда янәшәдә башка Падал петра стһалм Пушпавана Натхар Гыйбадәтханәсе урнашкан.

## Әһәмияте

Ул 275 Паадал Петра Стһаламнарның изге урыннарының берсе. Наянмар изгесе  Тхирунавуккарасар  гыйбадәтханәгә   *[[Тһеварам]]*да
дан җырлаган. Изге урыннарга кешеләр өйләнүдә яки бала табуда киртәләрне бетерү
өчен кешеләр киләләр.

## Изге урыннар

Төп изге урын булып Шивага Атманатешварар буларак урын тора. Гыйбадәтханә буйлап Натараджа,
Ганеша, Линга, Дакшинамурти, Чандикешварар һәм хатыннары Валли  һәм  Дэваяни
белән Муруган һәм Наваграхалар  потлары
тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Ганапатья
Төркем:Скандага табыну
Төркем:Наваграхаларга табыну
Банешвара Гыйбадәтханәсе

**Банешвара Гыйбадәтханәсе** ул Һиндстанда, Ориссада,
Баласорда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул шәһәрдә иң борынгыларның берсе. Гыйбадәтханәне Пуджака дип аталган кешеләр төркеме тәэмин итә.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Люксембургта ислам

**Люксембургта ислам** (люкс. *Den Islam zu Lëtzebuerg*, , ) — Бөек Люксембург Герцоглыгы территориясендә ислам дине. 2015 елдан юридик яктан танылган дин. Люксембургта мөселманнар дини азчылыкны тәшкил итә: Люксембург халкының (615 000) 3 % ы (18 172) (*[[2020 ел|2020]]*). Мөселманнарның вәкиллекле органы — Бөек Люксембург Герцоглыгы мөселман җәмгыяте ассамблеясе () шурасы. Шура рәисе — Сабахудин Селимович (Sabahudin Selimovic) .

## Тарих
1970-елларга кадәр Люксембургның мөселман халкы зур булмаган. 1970-еллар уртасында ~300 гә якын кеше исәпләнә, ә 1990-еллар уртасында мөселманнар саны 10 000 кешегә кадәр арткан. Шул вакыттан бирле халык элеккеге Югославия илләреннән сыену урыны сорап килүчеләр, нигездә, босниялеләр хисабына, шулай ук Албания, Косово, Сербия, Каратау мөһаҗирләре исәбенә арткан. Люксембург мәчетләре имамнары — Балканнан чыккан руханилар. Вәгазьләр гарәп, хорват, француз, инглиз телләрендә укыла. Илдәге унлап мәчет күзгә ташланып тормый, чөнки гадәти торак йортларда урнашкан.
Люксембург Конституциясе ватандашларына дин тоту иреге тәэмин итә. Католиклар Люксембургның диндар халкының төп өлешен (якынча 95%) тәшкил итә. Дини конфессияләр арасында икенче урында — ислам. 1979 елда кабул ителгән канун буенча, ил хөкүмәте дин турында мәгълүмат җыюны тыя.

1995 елдан башлап илдә корбан чалу һәм шәригать буенча терлек сую тыела, ит читтән кертелә.

## Ислам мәдәни үзәге
 
 (Qatar Charity, QC) 10 мең мөселман яшәүче Люксембург дәүләтендә беренче ислам үзәген — Люксембург Бөек Герцоглыгының Ислам мәдәни үзәген () булдыру турында игълан итә. Үзәкне шәех Хамад бин Насер бин Җассим Әл-Тани (*Hamad bin Nasser bin Jassim al-Thani*) нигезли. Үзәк Люксембург шәһәрендәге ~3 мең мөселман өчен эшли. Бәясе 2,2 млн евро тәшкил иткән объектка мәчет, мәктәп, юридик үзәк һәм яшьләр өчен белем бирү үзәге керә. Үзәкнең гомуми мәйданы 650 квадрат метр. Катар хәйрия фонды проект бәясенең 75 % ын кертә, үзәкнең проектын Люксембург ислам җәмгыяте тормышка ашыра. Ислам мәдәни үзәгендә аралашу гарәп, , француз һәм инглиз телләрендә алып барыла.

Люксембург дәүләте беренче тапкыр 2009 елга үзенең еллык бюджетында мөселман мәдәнияте өчен финанс ярдәмен резервлый (2.480,00 €). 2015 елдан дин юридик яктан танылгач, дәүләт бюджетыннан ел саен ислам җәмгыяте ихтыяҗларына 450 000 евро бүлеп бирү күздә тотыла .

## Сылтамалар
*     Ислам мәдәният үзәге сайты
*  Люксембург мәчетләре сайтлары 
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Люксембургта дин
Чаухарджан Дэви Гыйбадәтханәсе

**Чаухарджан Дэви Гыйбадәтханәсе**, шулай ук **Бараһи Дэви** буларак мәгълүм, ул Уттар-Прадешта урнашкан Чауһарджан Дэви яки Бараһи Ана Алиһәсе Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Саи елгасының изге ярында урнашкан.

## Тышкы сылтамалар
www.maabarahidevi.com

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Хануман Тауриа

**Хануман Тауриа** ул Һиндстанда, Мадхья-Прадеш штатында Чһатарпур районында Чһһатарпурда урнашкан. Исеменнән билгеле булганча ул шәһәр үзәгенең иң озын калкулыкларның берсендә урнашкан. Ул Кишор Сагар Талаб күле алдында урнашкан.  Ул Чһатарпурда бик мәшһүр урын һәм күп кешеләр гыйбадәтханәгә килә, бигрәк тә сишәмбе һәм шимбә көннәрендә, чөнки алар  Хануман, Сита-Рам һәм Шива Илаһларына тугъры. Ул Чһатарпур автобус тукталышыннан 1 км гына ераклыкта һәм гыйбадәтханәгә я баскычлар белән, я турыдан-туры калкулык түбәсенә юл буенча менәргә мөмкин.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Хануманга табыну
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Шиваизм
Мөнир Агишев

**Мөнир Агишев** (Мөнир Хәсән улы Агишев, ,  — , ) — архитектор, укытучы, доцент (1973).

Азәрбайҗан политехника институтын тәмәмлагачтын (1956) Горьки өлкәсенең Дзержинск шәһәренә җибәрелә. 1957 елдан Казанда: 1960-1962 елларда ТАССР Коммуналь хуҗалык министрлыгының баш архитекторы; 1962-1971 елларда «Татаргражданпроект» институтында проектларның баш архитекторы. 1971-1990 елларда Казан шәһәренең баш архитекторы; бер үк вакытта (1966-1980) Казан төзүче-мөһәндисләр институтында архитектори планлаштыру кафедрасы укытучысы.

Агишев проектлары нигезендә Юдин бистәсендәге торак квартал (1959-1962), ЮУЙара хисаплау үзәге (1961), Спорт сарае бинасы (1966), Шәһәр яны вокзалы бинасы (1967, В. Фёдоров һәм В. Логинов белән берлектә), «Татарстан» кунакханәсе бинасы (1970, Осия Берим һәм М. Хәйруллин белән берлектә), Галиәсгар Камал ис. ТДАТ бинасы (1981, Г. Горлышков һәм Н. Точилин белән берлектә), Кызыл Байрак авылындагы мәчет (1994, Т. Агишев белән берлектә) һәм башка объектлар төзелә.

## Хәтер
2015 елның 25 маенда Чабакса бистәсәндәге урамга исеме бирелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Неверкино районында туганнар
Төркем:Архитекторлар
Агишев

**Агишев** — фамилия.
* Гаделша Агишев (1939), кинодраматург.
* Мөнир Агишев (1932—1994), архитектор.
* Равил Агишев (1954), радиоэлектроника белгече, фән докторы.
* Сәгыйть Агишев (*[[Сәгыйть Агиш]]*, 1905—1973), язучы.
* Якуб Агишев (1899—1972), әдәбият галиме, фән докторы.
----
* Дания Агишева (1980), кино артисты. Гаделша Агишевның кызы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Акинская Аланы

**Акинская Аланы** () — Татарстан Республикасының Казан шәһәре территориясендә урнашкан элеккеге авыл.
## Тарихы
Авыл 1984 елда Казан шәһәре Совет районы составына керә.
## Халкы

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Дмитрий Фёдоров

**Дмитрий Фёдоров** (, ,  — , ) — архитектор, рәссам, укытучы.  1922-? елларда Казан сынлы сәнгать-техник институты укытучысы. 1936-1938 елларда Казан шәһәренең баш архитекторы.

Фёдоров проектлары нигезендә Ленин бакчасындагы баскыч (1924, Ф. Гаврилов белән берлектә), Чекистлар йорты (1934), Карл Маркс урамындагы йортлар һәм башка объектлар төзелә.

## Искәрмәләр
Кубыз (мәгънәләр)

**Кубыз** (, , .)

Атама татар халкында төрле уен коралларына карата кулланылган:

* Кыл-кубыз - сызгычлы уен коралы (скрипканың бабасы)
* Җәя-кубыз - бер кыллы җәя,
*Кубыз (агач, тимер кубыз) - үзьяңгырашлы варган
* Кубыз - гармун музыка уен коралы мәгънәсендә.
* Кубыз - Арча һәм Балтач районнарында шыбыр, ягъни һава тутырылган карын капчыктан гыйбарәт халык уен коралы, мәгънәсендә.

## Чыганаклар
Каюмова Э. Кубыз серләре / Э.Каюмова // Безнең Мирас. - Казан. - 2017. №11. 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар музыка кораллары
Төркем:Башкорт музыка кораллары
Фёдоров

**Фёдоров** — фамилия.
* **[[Александр Фёдоров]]**
** Александр Фёдоров (1871—1938), керәстиян, Казан губернасыннан II чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
** Александр Фёдоров (1970), спортчы (*[[футбол]]*).
* Андрей Фёдоров (1971), спортчы (*[[футбол]]*).
* Валерий Фёдоров (1947), физик, профессор (*[[Санкт-Петербург]]*).
* Виктор Фёдоров (1912―1990), Социалистик Хезмәт Герое.

* **[[Алексей Фёдоров]]**

** Алексей Фёдоров (1911— *билгесез*), очучы, тарихчы, тарих фәннәре докторы, профессор.
** Алексей Фёдоров (1972), шахматчы, гроссмейстер

* Дмитрий Фёдоров (1891—1959), архитектор.
* **[[Иван Фёдоров]]**
**Иван Фёдоров (1924—1971), Советлар Берлеге каһарманы (1945).
* **[[Михаил Фёдоров]]**:
** Михаил Фёдоров (1904―1953), хәрби башлык, полковник (1943).
** Михаил Фёдоров (1920―2007), юрист, фән докторы, профессор (*[[Якутск]]*).
* Николай Фёдоров (1958), Чуашстан Республикасы президенты(1994-2010).
* Фёдор Фёдоров (1981), спортчы (*[[хоккей]]*).
----
* Алексей Фёдоров-Давыдов (1900—1969), сәнгать белгече.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Александр Фёдоров

**Александр Фёдоров**:
* Александр Фёдоров (1871—1938), керәстиян, Казан губернасыннан II чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
* Александр Фёдоров (1970), спортчы (*[[футбол]]*).

Төркем:Шәхесләр
Маттиас Эрцбергер

**Маттиас Эрцбергер** () – Алмания сәясәтчесе, язучы, публицист.

1896-1903 елларда Штутгарт шәһәрендә: *Deutsches Volksblatt* журналы хезмәткәре, бәйсез язучы. 1903-1918 елларда Алмания Рейхстагы депутаты. 1918 елның октябрь-ноябрь айларында Алмания хөкүмәт әгъзасы (портфелсез министр); Беренче бөтендөнья сугышына чик куйган Компьен солыхына Алмания исеменнән кул куя. 1919 елда Алмания урынбасары; бер үк вакытта (1919-1920) Алмания финанс министры. Уң террористлар тарафыннан үтерелә.

## Искәрмәләр
Казан (Томск районы)

**Казан** (Казанка) — Тум өлкәсенең Тум районында урнашкан чат татарлары авылы.

## Сәгать поясы

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Тум өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Тум бүлгесендә, 1930-1937 елларда — Көнбатыш Себер краенда, 1937-1944 елларда — Новосибирск өлкәсендә, 1944 елдан — Тум өлкәсендә.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 64,3%, урыслар — 28,6%.

## Искәрмәләр

Төркем:Томск районы торак пунктлары
Төркем:Тум өлкәсе торак пунктлары
Швециядә ислам

**Швециядә ислам** (швед. *Islam i Sverige*) — Швеция территориясендә ислам дине. Ислам — христианлыктан соң илдә әһәмияте буенча икенче дин. Швеция халкының (10 036 мең кеше) 8, 10 % ы (800 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (*[[2020 ел|2020]]*).

## Тарих
Швеция территориясендә ислам мәдәнияте белән беренче танышу викингларның VII—X гасырларда ислам илләре белән сәүдә иткән чорга туры килә.

Яңа заманда мөселман илләреннән иммиграция Швециядә демографиягә көчле йогынты ясый. 1930 елда Швециядә халык санын алу нәтиҗәләре «мөселманнар һәм башка Азия конфессияләре» төркеменә 15 кешене кертә. Хәзерге Швециядә беренче булып теркәлгән мөселман җәмгыяте фин татарлары була, алар 1940-елларда Финляндия һәм Эстониядән күчеп килгән.
  
Ислам дине тарафдарлары Швеция территориясендә 1960-еллар ахырында күпләп барлыкка килгән. 1970-елларда мөселманнар, нигездә, Якын Көнчыгыштан, Әфганстаннан, Иран һәм Гыйрактан күчеп килгән кешеләр һәм аларның Швециядә туган балалары. Мөселманнарның икенче зур төркеме — элекке Югославия республикаларыннан (*күпчелек өлеше [[Босния һәм Герцеговина]]дан*) күчеп килгән мөһаҗирләр. Шулай ук Сомали һәм Мароккодан күченгән кешеләр дә бар.

2000 елда Швеция территориясендә 300 мең — 350 мең мөселман яшәгән, бу ил халкының якынча 3,5 % ын тәшкил иткән. Шулардан якынча 100 мең кеше — яңа буын мөселман, ягъни Швециядә мөселман гаиләләрендә туган мөселманнар булган. Ислам дине тарафдарларының саны 2009 елда 450 меңнән 500 меңгә кадәр җиткән (ил халкының 5 % ы тирәсе).  2009 елда Швеция мөселманнары берлегендә 106 327 әгъза теркәлгән булган.

1987 елда Швеция ислам берлеге (швед. *Islamiska förbundet i Sverige, IFiS*), 1990 елда Швеция ислам шурасы (швед. *Sveriges muslimska råd, SMR*) оештырылган.

2017 елда Швециянең тугыз мәчетендә имамнар Төркия дин эшләре идарәсе (Diyanet) тарафыннан җибәрелгән һәм хезмәт хакы түләнгән .

## Мәчетләр
 
Швециядә мөселманнарның намаз уку һәм мөселман төркемнәренең социаль активлыгы өчен кулланылучы берничә мәчете бар.
Швециянең беренче мәчете — 1976 елда Гётеборгта Әхмәдия тарафдарлары төзегән Насир мәчете. 1984 елда Мальмё мәчете, 1995 елда Уппсала мәчете төзелгән. 2000-елларда: Стокгольм мәчете (2000 ел), Умео мәчете (2006 ел) һәм Фиттья районы мәчете (Стокгольм, 2007 ел). Согуд Гарәбстаны, БГӘ  һәм Ливия хөкүмәтләре Швециянең иң зур мәчетләрен төзүгә финанс ярдәме күрсәтә.

## Фотогалерея

File:Stockholms moske okt 2012a.jpg|Стокгольм җәмигъ мәчете
File:Nasir mosque, Gothenburg.jpg| Насир мәчете. Гётеборг
File:Mosque Malmö.jpg| Мальмё мәчете
File:Göteborgs moské.JPG | Гётеборг мәчете
File:Fittja moske 2012.jpg| Фиттья мәчете. Стокгольм


## Сылтамалар
*  Islamiska Förbundet (Ислам лигасы)
*  Stockholms Moské (Стокгольм мәчете)
* Muslims in Sweden 
*Links: Islam in Western Europe: Sweden
* List of Mosques in Stockholm
* IslamGuide Association
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Швециядә дин
Мурзин

**Мурзин** — фамилия.
* Александр Мурзин (1885—1954), офтальмолог, фән докторы, РСФСР атказанган фән эшлеклесе (1938).
* Георгий Мурзин (1996), гражданнар авиациясе очучысы, Россия Федерациясе Каһарманы (2019).
* Даян Мурзин (1921—2012), Бөек Ватан сугышында партизан отряды, соңрак бригадасы башлыгы.
* Ибраһим Мурзин (1916—1946), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Ринат Мурзин (1954), геофизик.
----
* Флүрә Мурзина (1960), диктор. РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (2017). БР атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2002).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Хван де Эррера

**Хван де Эррера де Малианьо** () – Азаккы Яңарыш чоры Испания архитекторы, математик, төзелеш сәнгатенең *«эрререско»* төренә нигез салучы.

1550-елларда Испания армиясендә хезмәт итә; 1563 елдан архитектор эшендә. 1584 елдан Испаниянең Математика академиясе директоры. Игътибарга лаек эшләре: Эскориал кәшишханәсе (1563-1584 еллар, 1984 тән ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы объекты), Толедо әлкасарының төньяк фасады (15??), Толедо рәтүше бинасы (1575), Сеговия шәһәрендәге тәңкәханә (1583), Севильдәге Индияләр архивы (1583, 1987 дән ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы объекты), Мадридтагы Сеговия күпере (1582-1584), Вальядолид җәмигы (1589). Математикага, геометриягә һәм архитекторияткә караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Емельянов

**Емельянов** — фамилия.
* Вадим Емельянов (1942—1977), спортчы (*[[бокс]]*), 1964 елгы Җәйге Олимпия уеннарының бронза мидәле иясе, Европа кубогы җиңүчесе (1964).
* Виктор Емельянов (1950), химик-технолог, фән докторы.
* Геннадий Емельянов (1957), Яшел Үзән, Алабуга районнары башлыгы (2019 елгача), РФ Федераль Мәҗлесенең Федераль шурасы әгъзасы (2019 елдан). 
* Николай Емельянов (1953), Чабаксар шәһәре башлыгы (2002—2010).
* Степан Емельянов (1902—1988), дәүләт куркынчсызлыгы органнары эшлеклесе, генерал-майор.  
* Филипп Емельянов (1761/62—?), Казан губернасының баш архитекторы (1796—1804).
* Яков Емельянов (1848—1893), православие рухание, керәшен шагыйре.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Джаянанда Свами

**Джаянанда Даса** Сан-Францискода 1967-1977 еллар арасында Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятендә әһәмиятле дини шәхес булган. Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятендә Джаянанда Даса изге буларак карала. Джаянанданың гуруы (рухи остазы) Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупада Джаянанда кебек яхшы өйрәнчек булу белән горурланган дип әйткән һәм Джаянанда тәнен калдыргач (үлгәч), Прабхупада: "Джаянанда Ходайга кайткан", дип әйткән.
Дэйтон, Оһайода Джим Коһр (**Jim Kohr**) буларак туып ул 1962 елда Оһайо Дәүләт Университетын сәнәгать инженерлыгы белгечлеге буенча дәрәҗә алып тәмамлаган. Джаянанда Сан-Францискода таксист булып эшләгән, шунда ул беренче мәртәбә Шрила Прабхупада белән танышкан. Джаянанда 1967 елда шунда Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте Үзәген нигезләргә ярдәм иткән һәм соңыннан гыйбадәтханә президенты булып киткән. Ул беренче Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте Ратха Ятра фестивален оештырырга ярдәм иткән, ул хәзер һәр җәйне Сан-Францискода уздырыла һәм шәһәрдә җәмәгать бәйрәм көне булып тора.
## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Vishnujana Swami
* :en:List of ISKCON members and patrons
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Jayananda Dasa Thakur - a biography

Төркем:Һинд дине
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Вибһандак Риши

**Вибһандак Риши**  (Һинди телендә:विभान्डक ॠषि) риваять Һинд изгесе яки  риши олы фикер иясе Кашьяпа килеп чыгышлы Һинд дине изгесе.Аның улы Шринги Риши булган – борынгы Һиндстанның Рамаяна эрасының бөек изгесе.
## Ашрам
Аның ашрамы Мадхья-Прадеш штатының Биндх шәһәрчеге янында булган, анда ул Ходайны реализацияләү өчен бөек аскеза башкарган.
*[[Махабхарата]]* Һинду эпосының Ванпарв хикәясе буенча Каушики Дэвнади елгасы даирәсендә Вибһандак Риши ашрамы булган. Каушики Дэвнади елгасы Квари Елгасы дип идентификацияләнә. Бхинд шәһәрчеге исеме бу бөек олы фикер иясе хөрмәтенә аталган. Вибһандакның борынгы гыйбадәтханәсе Бһиндта урнашкан.
Классик *Пармал Расо* буенча, Патша Притһивраҗ Чаухан “Сирсагарһ Сугышында” Чанделалар белән сугышырга барганда Вибхандак Ришиның “Самадхи Стһал”ында (искә төшерү урынында)  чатырлар куйган һәм риваять Чанделаларның җитәкчесен Малханны тар-мар иткән.
Шулай ук җәза бирелү вакытында Пандавас ашрамга килгән дип әйтелә. Бу урында хәзер Притһвираҗ Чауһан тарафыннан төзелгән Ходай Шиваның “Ван Хандешвар” Гыйбадәтханәсе урнашкан.
## Адвайта Матхалар
Адвайта Веданта буенча, Ади Шанкара дүрт матха (Санскрит телендә: मठ) (монастырь) нигезләгән, аларның штаб-фатиры Көнбатышта Дваракада булган, Көнчыгышта Җаганнатха Пурида булган, Көньякта Шрингерида һәм Төньякта Бадрикашрамада. Һәрбер матхның башында Веданта Сампрадайяның дүрт төп өйрәнчекнең берсе булган.
Пандей буенча, бу Матхалар Шанкара үзе тарафыннан нигезләнмәгән булган, әмма башта ашрамнарны Вибһандака һәм аның угылы Ришьяшринга тарафыннан төзелгән булган. Шанкара Дваракада һәм Шрингерида ашрамнар варисы булган һәм Шрнгаверапурада ашрамны Бадарикашрамага, һәм Ангадешада ашрамны Җаганнатха Пурига күчергән.

## Билгеләмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Прага мәчете

**Прага мәчете** () — Чехиянең башкаласы Прага шәһәрендә урнашкан Прага ислам үзәгендәге ислам гыйбадәтханәсе, мәчет. Чехиядә төзелгән икенче (*[[Брно мәчете]]ннән соң*) мөселман гыйбадәтханәсе.

## Тарих
 
Прагада 1989 елда беренче мәртәбә күмәк рәвештә намаз уку оештырыла. Моның өчен төрле биналар арендага алына. Җомга намазларын уку Мисырның Прагадагы илчелегенең сыйныф бүлмәсендә башкарыла. Аннан мөселман студентлар күп булган университет тулай торагына күчә. 1992 елда студентларның ислам берлеге, соңрак Ислам фонды оеша. 1993 елда арендага алган бинада гыйбадәтханә оештырыла. 1996 елда Ислам фонды ике катлы бинасы булган җир кишәрлеге сатып ала. Бина өч катлы итеп яңадан корыла. Үзгәртеп кору 1999 елның язында тәмамлана. 1999 елның 7 маенда яңа Ислам үзәгендә (Прага мәчете, Кара күпер янындагы мәчет,  Mešita u Černého mostu) беренче җомга намазы укыла. 2001 елдан мәчетнең имамы — мисырлы Кәрам әл-Бәдәви (Karam al-Badawi). Соңрак аны Йәмәннән килгән Әхмәд әл-Хәдими (Ahmad al-Khadhmi), боснияле Әмир Омич (Emir Omič) алыштыра. Прагада Чехиядә яшәүче мөселманнарның күпчелеге яши. Җомга намазына бирегә даими рәвештә 700 гә якын мөселман килә, ә башка шәһәрләрдә алар берничә тапкыр азрак җыела.

## Сылтамалар
* Pražská mešita
*  Чехиядә мәчетләр һәм ислам гыйбадәтханәләре
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Чехия мәчетләре
Төркем:Праһа
Төркем:1999 елда төзелгән мәчетләр
Вайшампаяна

**Вайшампаяна** (Санскрит телендә, IAST:Vaiśampāyana) Борынгы Һиндстанның ике төп эпосларның берсе Маһабһаратамның традицион сөйләүчесе булган. Ул  борынгы Һинд олы фикер иясе һәм *Кришна[[Яджур-Веда]]*ны өйрәтүчесе. *Ашвалаяна Гриһья Сутра* аны *Маһабһаратачарья* буларак искә ала. Ул шулай ук *Тайттирийя Аранаяка*да һәм Панининың  *Аштадһьяи*сында искә алына.
Ул Вьясаның өйрәнчеге булган, аннан ул “Маһабһарата”ның оригиналь 8800 шигырен – “Джая”ны өйрәнгән. Соңрак ул *Джая*ны “Бхарата” исеме астында 24000 шигырьгә кадәр киңәйткән, ул аны Патша Джанамеджаяга “сарпа сатра”сында (елан корбан бирүендә) сөйләгән. Аның буенча шулай ук *[[Харивамса]]* сөйләнгән дип әйтелә. *Махабхарата*ның тулаем 100 000 шигыре соңрак берничә гасырга кадәр тәмамланмаган булган.
## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
*Dowson's Classical Dictionary of Hindu Mythology

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Кораккар

**Кораккар** башта Тамил Сиддһары, Тамилнадның 18 мәшһүр сиддһарларның берсе. Ул Агастья һәм Богар сиддхарларның өйрәнчеге булган һәм Богарның эшләрендә берничә мәртәбә искә алына. Аның Джива самдхи гыйбадәтханәсе Тамилнадның Нагапаттинам районының Вадукупойгайналлурда. Ул балачак елларын Коимбатореда Велаингири Тауларында үткәргән, бу шулай ук аның туу урыны булып тора.
Кораккарга бәйле башка sanctum-нар Перур, Тһиручендур һәм Тринкомалли. Кораккар мәгарәләре Чатурагирида һәм Колли Калкулыкларында бар. Башка сиддһалар кебек, Кораккар медицина, фәлсәфә һәм алхимия буенча җырлар язган.

Аның эшләренә *Кораккар Малай Вагатам* (*Кораккарның Тау Дарулары*), *Малаи Ваакадам*, *Кораккар Ваиппу*, *Кааламегам*, *Марали Варадһам*, *Нилаийодукам*, *Чандһира Регаи Нул* һәм күп башкалар керә.

Кораккар киләчәк вакыйгаларны алдан әйткән һәм Чандһира Регаи Нулда язган. Аның алдан килгән бер вакыйга - Богарның кешеләр Ходайга ышануларын югалтканда дөньяда янә тууы.

Кораккарда ул озак торган мәгарә, Тамилнадта Сатхурагири калкулыкларында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр