open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Идел буе спорт һәм туризм академиясе

**Идел буе спорт һәм туризм академиясе** – спорт-туризм профилен үстерүче югары уку йорты. Оештыручысы — Россия Федерациясенең спорт министрлыгы.

## Тарихи белешмә
* 1974 елда Волгоград физик культура институтының Казан филиалы буларак ачыла.
* 1986 елда уку йорты РСФСР Спорткомитеты боерыгы нигезендә Казаннан Брежнев (Чаллы) шәһәренә күчерелә.
* 1997 елда мөстәкыйль уку йорты — институт булып китә, үзенең белем бирү программаларын үстерә. Аннары институт академия статусын ала. Академиядә шул вакытта физкультура спорт һәм туристлык юнәлешләре, педагогик һәм психологик белгечлекләр ачыла. Физик культура һәм спорт колледжында урта махсус белем алу мөмкинлеге булдырыла. Диссертация советы спорт фәне буенча эшли башлый. Медика-биологик тикшеренүләр игътибар көчәя. Болар барсы да ил өчен төзелеш чорына туры килә, бу вакытта белем бирү өлкәсендә финанслау азая, базар реформалары белем бирү системасында кризиска китерә.
* 2010 елга көндезге бүлектә якынча 1 мең, читтән торып уку бүлегендә якынча 500 студент, шул исәптән 400 кеше түләүле формада укый; укытучылар коллективында — 75 кеше, аларның утызы фән кандидаты һәм 5 се фән докторры (ике эштә эшләүчеләр беләнн бергә).
* 2011 елда вуз Казанга күчерелә һәм хәзерге исеменә ия була.
* Өченче этап 2013 елда Казанда XXVII Бөтендөнья җәйге студентлар уены үткәрелү белән бәйле. Чирек гасыр узуга, академия, иң яхшы традицияләрне саклап, яңа материаль-техник база һәм  югары статус булдырып, Казанга кире кайта – монда академиянең яңа тормышы, миссиясе башлана: милләтара студентлар берләшмәсе файдасына спорт фәнен үстерү, яңа белем бирү  технологияләре булдыру.

## Шәхесләр
### Ректорлар
* 1989-1999 — Георгий Цыганов
* 1999-2010 — Габделәхәт Чинкин
* 2010-2020 — Йосыф Якубов
* 2020-әлегә — Рафис Борһанов

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://www.sportacadem.ru/tat/akademia1/istoriya/ 
* http://tatarile.org/kitap/en/node/8176 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:Татарстан югары уку йортлары
Төркем:Россия Федерациясе спорт министрлыгы
Төркем:Казанның Идел буе районы
Норманнар

**Норманнар** (тәрҗемәсе: **төньяк кешеләр**) — VIII - XI гасырларда Европа илләренә һөҗүм иткән һәм талаган Скандинавия кешеләренә карата Көнбатыш Европада кулланылган төшенчә. Норманнар талаучы диңгез һөҗүмнәре белән дан казанган.

Скандинав кабиләләре берләшмәләренең бер өлеше - **даннар** төньяк Франциядә торырга калган һәм соңрак франкларга бәйлелеген таныган.

Скандинав кабиләләре берләшмәләренең икенче өлеше, күбесенчә норвеглар Көнчыгыш Англиядә торырга калып җирле халыкка кушылган.

Норман теориясе тарафдарлары норманнарны варяглар белән тиңлиләр.

## Һөҗүмнәр

VIII — XI гасырларда норманнар франкларга каршы диңгез һөҗүмнәре ясыйлар.

Һөҗүмнәре беренче чорында ( VIII—IX гасыр) норманнар Франк дәүләтенә, Англия яр буена, Шотландиягә, Ирландиягә яу белән бара, шулай ук Оркней, Фарер, Гебрид, Шетланд утрауларына, Исландиягә күченеп китә.

IX  гасырның азагыннан бирле Франциягә һәм Англиягә норманнар зуррак гаскәрләре  һөҗүм итә башлый, һәм талаудан тыш басып алынган җирләрдә торырга кала.

911 елда  норманнар Төньяк Франциядә Нормандия һерцоглыгына (Норманнар һерцоглыгына)  нигез сала һәм соңрак төньяк-көнчыгыш Англияне басып ала.

Норманнар нәселеннән чыкканнар - Нормандиядә туганнар 1066 елда Англияне тулысынча яулап ала - Англияне норманд яулап алуы.

1130 елда норманнар нәселеннән чыкканнар Көньяк Италияне һәм Сицилияне басып ала һәм анда Сицилия патшалыгына нигез сала.

## Сылтамалар

*Анохин Г. И. К этнической истории гренландских норманнов // Романия и Барбария. К этнической истории народов зарубежной Европы: Сб. / Под ред. С. А. Арутюнова и др. — М. Наука 1989. — С. 131-163.
*Барлоу Фрэнк. Вильгельм I и нормандское завоевание Англии / Пер. с англ. С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2007. — 320 с. — Серия «Clio». — ISBN 978-5-8071-0240-1
*Буайе Режи. Викинги: История и цивилизация. Пер. с фр. — СПб.: Евразия, 2012. — 416 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-91852-028-4.
*Будур Н. В. Викинги. Пираты севера. — М.: Олма-Пресс, 2005. — 336 с. — Серия «Мировая история. Цивилизации и Этносы».
*Леонтьев А. И., Леонтьева М. В. Походы норманнов на Русь. Истоки Руси Изначальной. — М.: Вече, 2009. — 320 с. — Серия «Тайны Земли Русской».
*Ловмяньский Хенрик. Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. В. Т. Пашуто. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с.
*Мюссе Люсьен. Варварские нашествия на Западную Европу: Волна вторая. — СПб.: Евразия, 2001. — 352 с. — Серия «Barbaricum».
*Никитин А. Л. Королевская сага // В кн.: Никитин А. Л. Костры на берегах: Записки археолога. — М.: Молодая гвардия. 1986. — С. 333-493.
*Норвич Джон. Нормандцы в Сицилии. Второе нормандское завоевание. 1016—1130 гг. М.: Центрполиграф, 2005. — 368 c.
*Норвич Джон. Нормандцы в Сицилии. Расцвет и закат Сицилийского королевства. 1130—1194 гг. М.: Центрполиграф, 2005. — 400 с.

Төркем:Юкка чыккан халыклар
Төркем:Скандинавия
Төркем:Англия тарихы
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Италия тарихы
Төркем:Россия тарихы
Камал II

**Камал II** (*сәхнә псевдонимы, тулы исеме* Габдрахман Камал), Габдрахман Галиәкбәр улы Камалетдинов,  (*[[1896]], [[Казан]] — [[1948]], [[Казан]]*) — драма актеры, режиссёр, тәрҗемәче, һөнәри татар театрына нигез салучыларның берсе, «Сәйяр» труппасы актёры (*[[1915]]-[[1917]]*). Драматург Галиәсгар Камалның (*[[1879]]-[[1933]]*), актер Камал I нең (*[[1893]]-[[1933]]*) бертуган энесе, актриса Зәйнәп Камалованың (*[[1899]]-[[1977]]*) бертуган абыйсы.

## Тәрҗемәи хәле

1896 елда  Казанда татар милләтенә атаклы шәхесләр биргән 6 балалы гаиләдә өченче бала булып туган. Әтисе Галиәкбәр Камалетдин улы чыгышы белән Казан губернасы Мамадыш өязе (хәзерге Арча районы) Сикертән авылыннан , Казанда тире-күн эшкәртү белән шөгыльләнгән. Туганнары: Галиәсгар, Габдулла, Бибигалимә, Мәрьям, Зәйнәп.
* 1915 елдан башлап татар театры сәхнәсендә, беренче рольләрен «Сәйяр» труппасында уйный.
* Инкыйлабтан соң, Казан, Пермь, Уфа, Троицк,  Петропавел татар театрларында эшли.
* 1924-1939 елларда Татар академия театры сәхнәсендә хезмәт итә.
* 1938-1945 елларда рус драматургларының әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итә.
* 1941 елда «Галиәсгар Камал» дигән альбом  чыгара (*[[Гази Кашшаф]] сүз башы белән*).

## Уйнаган  рольләре
* *Гомәр* — «Тигезсезләр» Фатыйх Әмирхан
* *Хәмит* — «Беренче чәчәкләр» Кәрим Тинчурин
* *Вәли* — «Яшь гомер» Гафур Коләхмәтов
* *Тәхмасхан* — «Надир шаһ» Н. Нариманов
* *Хлестаков* — «Ревизор»  Н.В. Гоголь
* *Карл Моор* — «Юлбасарлар» Ф. Шиллер
* *Муров* — «Гаепсездән гаеплеләр» А.Н. Островский
* *Алексей* — «Ванюшин балалары» С. Найденов

## Гаиләсе
**I хатыны** Мәрьям
* *Балалары* Сөембикә, Мария, Эдуард, Розенкранц
**II хатыны** Марзия Әбхәлимова (*[[1907]]-[[1992]]*)
* *Балалары* Розалия, Искәндәр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Илялова И.И. Г. Камал театры артистлары. *Библиографик белешмәлек*. Казан: ТКН, 1996. ISBN 5-298-00708-2

## Сылтамалар
* Камал II «Милләттәшләр» сайтында 
*  Г. Камал театры артистлары

## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Галиәсгар Камал
Варяглар

**Варяглар** (бор. скандинавча *Væringjar*, грекча  *Βάραγγοι*) — Борынгы Русь эчендәге милли, һөнәри яки иҗтимагый төркем. Борынгы Русьтә Скандинавиядән чыккан кешеләр - викингларны, аларның нәселеннән чыккан һәм руслашкан кешеләрне, шулай ук Балтыйк диңгезе буйларыннан чыккан Борынгы Русь (IX—XII г.) һәм Византия  (XI—XIII г.) дәүләтләрендә булган сәүдәгәрләрне һәм яллы гаскәриләрне **варяглар** дип аталган.

Борынгы рус елъязмасы  (*«Повесть временных лет»*) буенча нәкъ варяглар-русь кабиләсе  Русь дәүләтенә нигез сала, бу вакыйга "варягларны чакыру" дип йөртелә.

Кайбер чыганаклар буенча 12 гасырга кадәр рус сүзе *"немец"* (димәк ят кеше) өчен варяг сүзе кулланылган.

Византия чыганакларына караганда 11 гасырга кадәр  Византия императорлары хезмәтендә варяглар яки варанглар махсус отряды булган.

Шулай ук Скандинавия чыганаклары буенча кайбер викинглар Византия хезмәтендәге варяглар (вәрингләр) отрядларына кергәннәр.

## Варяг мәсьәләсе

Хәзерге вакытка кадәр варяглар чыгышы һәм кем икәне хакында җитди бәхәсләр дәвам итәләр, шуңа күрә варяг мәсьәләсе кала бирә, анда берничә проблема керә:
*варягларның этник чыгышы, русь халкының варяг кабиләләренең берсе булганы
*славян дәүләтчелегенә нигез салуда варягларның роле
*борынгы русларны формалаштыруда варягларның әһәмияте
*"русь" сүзенең чыгышы (этимологиясе)

Варяг мәсьәләсе нигезендә Норман теориясе да булдырылган, әлеге теориянең кискен формасын Өченче рейх идеологлары да куллана: әгәр беренче славян дәүләтенә герман кабиләсе - варяглар салган икән, димәк славяннар үзләре дәүләтчелеккә нигез сала алмаганга  күрә "кимчелекле халык" булып каралган.

## Сылтамалар

*Джаксон Т. Н Варяжский вопрос
*Джаксон Т. Н. Исландские королевские саги как источник по истории Древней Руси и её соседей. X-XIII вв. // Древнейшие государства на территории СССР. 1988-1989 гг. — М.: Наука 1991. — С. 5-169.
*Клейн Л. С. Спор о варягах. История противостояния и аргументы сторон. — СПб.: Евразия, 2009. — 400 с [6].
*Коа Ив. Викинги, короли морей. — М.: ООО «Изд-во АСТ», 2003. — 176 с. — Серия «История. Открытие».
*Ласкавый Г. В. Викинги: Походы, открытия, культура. — Минск: МФЦП, 2004. — 322 с. — Серия «Народы Земли».
*Лебедев Г. С. Эпоха викингов в Северной Европе. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1985. — 286 с. — 10 000 экз.
*Ловмяньский Хенрик. Русь и норманы / Пер. с пол. под ред. В. Т. Пашуто. — М.: Прогресс, 1985. — 304 с.
*Мельникова Е. А. Укрощение неукротимых: договоры с норманнами как способ их интегрирования в инокультурных обществах // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2008. № 2 (32). С. 12-26.

Төркем:Скандинавия
Төркем:Византия
Төркем:Русия тарихы
МС-21

}
|-

|}

**Иркут МС-21** ("**21 гасырдагы магистраль очкыч**", русча *«Магистральный самолёт XXI века»*) — якын һәм урта магистраль пассажир очкычының Россия проекты.

2016 елның 8 июнендә яңа МС-21 очкычын күрсәтү тантанасы уза. 

2017 елның 28 маенда МС-21 беренче 30 минутлык очыш ясый. 

2017 елда очкычны серияле җитештерү башланачак.

Иркут МС-21 очкычының төп көндәше - Кытайның COMAC C919 очкычы булыр дип көтелә.

МС-21 очкычының төп үзенчәлеге - вакуум инфузиясе ярдәмендә ясалган композит канаты. Әлеге технология МС-21 канатын җиңелрәк һәм җитештерүдә арзанрак булдыра, шуңа күрә Аэрбус һәм Боинг очкычларына караганда тизрәк очарга тиеш.

МС-21 очкычы программасы Яковлев конструктор бюросы һәм "Иркут" корпорациясе белән эшкәртелә, 2008 елга кадәр проектта шулай ук "Ильюшин исемендәге авиация комплексы" катнаша.

Баштарак очкычның исеме **Як-242** булырга тиеш иде, ләкин соңрак аннан баш тарткан.

МС-21 очкычы өч төрендә булачагы көтелә: МС-21-200 (135-153 урын),  МС-21-300 (163-181 урын), МС-21-400.

Очкыч бәясе  $72–85 млн. булыр дип көтелә.

## Тышкы сылтамалар
* МС-21, Сайт ОАК
* МС-21 на сайте SVAVIA.RU 
* Двигатель СПМ-21 для нового российского самолёта МС-21
* Видеопрезентация самолёта МС-21
* Внешний вид и схема окраски самолёта МС-21-200

Төркем:Россия очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Ленин проспекты (метро станциясе)

**«Ленин проспекты» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Калуга-Рига сызыгының метро станциясе. Мәскәү үзәк боҗрасы "Площадь Гагарина" станциясенә күчеп утыру бар.

Станция 1962 елның 13 октябрь көнендә ачыла.

Колонналар белән, өч пролетлы.

Мәскәү шәһәренең Гагарин районында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Мозамбик

**Мозамбик**, рәсми рәвештә **Мозамбик Республикасы** Африка континентының көньяк-көнчыгышында урнашкан, көнчыгышта Һинд Океаны тарафыннан юыла торган һәм төньякта Танзания белән, төньяк-көнчыгышта Малави һәм Замбия белән, көнбатышта Зимбабве белән һәм көньяк-көнбатышта Эсватини һәм Көньяк Африка Җөмһүрияте белән чиктәш дәүләт. Илнең башкаласы һәм иң зур шәһәре - Мапуту. Мозамбикның рәсми теле булып португал теле тора, ул икенче тел буларак халыкның якынча яртысы тарафыннан сөйләшелә. Иң күп сөйләшелә торган асаба телләр арасында макуа, тсонга һәм сена телләре. 

## Кыскача икътисади тасвирлама
Мозамбик - аграр дәүләт. Мамык, шикәр камышы,  пальмасы, тәмәке, кофе, кукуруз, маниок, арахис, сорго һ.б. үстерелә. Хайван үрчетү. Балык тоту. Күмер, бокситлар, бакыр, тантал һәм тимер рудалары чыгару.Авыл хуҗалыгы чималын эшкәртү буенча предприятиеләр. Урман кисү. Экспорт: кешью чикләвекләре, мамык, шикәр, агач. Океан яр буенда пляжлар булганга күрә туризм бар.
Акча берәмлеге - метисаль.

## Диннәр
2007 елгы халык санын алу күрсәткәнчә, христианнар Мозамбик халкының 59,2 % ын, мөселманнар ― 17―18,9  % ын, анимизмга ышанучылар ― 7,3 % ын тәшкил иткән. 13,9 % ы дини карашларга ия булмаган. Шулай ук Мозамбикта Һинд дине тарафдарлары бар.

## Дәүләт гимны

**Pátria Amada** (Сөекле Ватан) — Мозамбикның милли гимны. Ул Мозамбик конституциясендә дә беркетелгән. Моңа кадәр, 1975 елның июнь аенда бәйсезлеккә ирешкәннән бирле, **Viva, Viva a FRELIMO!** (Яшәсен, яшәсен ФРЕЛИМО!) җыры дәүләтнең музыкаль символы булып торды. ФРЕЛИМО — Мозамбикның азатлык һәм бәйсезлек яулаган хәрби-сәяси оешмасы. Көнбатышның империячел дәүләтләре Африка илләрен 1960 нчы еллар башында ук рәсми бәйсезлеккә чыгарган булса да, Португалия үз колонияләре белән “искечә” идарә итүгә әле тагын да озак еллар буе ябышып ятты. Гәрчә моның инде һәм икътисадый, һәм сәяси мәгънәсе калмаган булса да.

Шуңа да карамастан, Мозамбикның дәүләт гимны — гаять күтәренке рухлы, азатлыкка һәм киләчәккә юнәлтелгән җыр. Теләк булгач, иртәме-соңмы лаеклы тормышка юллар да ачылыр.

**PÁTRIA AMADA — СӨЕКЛЕ ВАТАН**

* Мозамбикта ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Мозамбик
Лесная (метро станциясе)

**«Лесная»** () — Санкт-Петербург метрополитены станциясе. Киров-Выборг юлына керә. «Выборгская» һәм «Батырлык мәйданы» арасында урнашкан.

## Исем
Станция Урман проспекты янында, Выборг районы «Сампсониевское» округында  урнашкан.

## Якын йортлар һәм корылмалар
Метро янында хәрби комиссариат, Санкт-Петербург дәүләт икътисад һәм финанс университеты, Санкт-Петербург дәүләт стоматология университеты, Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты тулай торагы урнашкан.

## Тышкы биналар
Павильон инженер А. С. Гецкина, В. П. Шувалова, Н. И. Згодько һәм Э. Л. Надежный, И. X. Целолихина, С. П. Щукина  проекты буенча төзелгән.

Вестибюль бизәүләре «Выборгская» — «Девяткино» юлындагы станциялар белән охшаш.
Түшәм металл балкалар белән эшләнгән. Алар өч почмак һәм квадрат сыман кушылган.
Әлеге ажур тимер корылмаларда утлампалар урнаша.
Станциядә балкон бар.

## Җир асты корылмалар
«Урман» — колонналар белән, тирән яткан, өч гөмбәзле станция. Тирәнлеге — 64 метр. Ер асты залы А. И. Прибульский һәм В. В. Ганкевич архитекторлар проекты буенча төзелгән. Перрон бизәкләре яшел төсле, мәгънәсе белән урман белән тиңләп була.

Перрон уртасында граниттан «Кояш» композициясе куелган (сынчы П. А. Якимович).

Станциянең үтә тирән ятканына сәбәпле колонналарның фризы киңәйтелгән.

### Петербург метрополитенда су юып алып китү
Петербург метрополитенда  су юып алып китү вакытында 1995—2004 елларда станция Киров-Выборг юлының соңгы станциясе булып торган.

## Үсеш планнары
«2025 елга кадәр Петербург метрополитены үсеш планы» буенча, киләчәктә станциядән Санкт-Петербургның Кулса юлы «Лесная-2» станциясенә күчү булыр дип уйланыла..

## Искәрмәләр

## Сылтанмалар
* Урман (метро станциясе) metro.vpeterburge.ru
* Урман (метро станциясе) ometro.net 
* "Урман (метро станциясе) metro.nwd.ru
* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник. Урман (метро станцияһы) 

Төркем:Санкт-Петербург метрополитены
Төркем:Петербург метрополитены станцияләре
Площадь Восстания (метро станциясе)

**«Площадь Восстания»**  ()  - Санкт-Петербург метрополитены станциясе. Киров-Выборг юлына керә. «Владимирская» һәм «Чернышевская» арасында урнашкан.
Күтәрелеш мәйданы атамасы (элекке Знаменка мәйданы) буенча станция үз исемен алган.

Станция Мәскәү вокзалы янында урнаша. Станциядән Невско-Василеостровская юлының «Маяковская» станциясенә күчереп утырып була.

Үзәк районы Смольнинское, Лиговка-Ямская бүлгеләрендә урнашкан.

## Тышкы биналар
Павильон  архитектолар В. В. Ганкевич, Б. Н. Журавлёва, И. И. Фомина, инженер Е. А. Эрганов  проекты буенча төзелгән. Павильон Нева һәм Лига проспектлары, Күтәрелеш урамы киселешендә, сүтелгән Знаменка чиркәве урынында урнашкан.

Павильон классик стильдә, ике яктан ризалит белән бизәкләнгән, храм күренешенә охшаш. Павильон йорты шпиль белән ротонда - Санкт-Петербургның символы.

## Җир асты корылмалары
«Күтәрелеш мәйданы» — пилон станциясе, үтә тирәнлеге белән (). Җир асты залы В. В. Ганкевич, Б. Н. Журавлёва, И. И. Фомина мигъмарлары, Е. А. Эрганов инженеры проекты буенча эшләнгән.

Үзәк зал. Җир асты залы бизәкләү темасы — Октябрь инкыйлабы.
Архитекторлар аралыкны максималь рәвештә кулланалар:
* Цоколь кызыл урал мәрмәр белән бизәкләнгән. Биеклеге ~1.05 метр, аның югары ягында әвәләп ясалган карниз. Бу цоколь Петербург метрополитенының иң түбәне була.
* Үзәк залының гөмбәзе ак  сылап ясалган аркалар белән киселгән. Классицизм стиле кулланыла.

## Искәрмәләр

## Сылтанмалар
* «Площадь Восстания» на metro.vpeterburge.ru
* «Площадь Восстания» на ometro.net 
* Санкт-Петербург. Петроград. Ленинград: Энциклопедический справочник. «Площадь Восстания» 
* Фотографии пл. Восстания — Знаменской площади 
* «Площадь Восстания» на сайте citywalls.ru 

Төркем:Санкт-Петербург метрополитены
Төркем:Петербург метрополитены станцияләре
Уфа метрополитены проекты

**Уфа метрополитены** (, ) — тормышка ашырылмаган транспорт системасы, проект.

1988—1993 елларда «Нижегородметропроект» институты Уфа метрополитенының проектын эшкәртә.

1996 елда Россия Президенты Борис Ельцин тантаналы рәвештә метрополитенының беренче ташын сала.

1998 елда Башкортостан Хөкүмәте 2007 елга кадәр беренче өлешне ачу турында карар чыгара.

2010-чы елдан Уфада метрополитен урынына, Монорельс төзү турында сүз башлана.

## Метрополитен төзү өчен геологик тикшеренүләр
1982 елда В.И.Мартин җитәкчелегендә Көнбатыш Урал инженер-төзелеш эшләре тресты тирән салына торган (60 м кадәр) 1‑че башлангыч өлешне  төзү өчен инженер-геология эшләр үткәрелә.

## Альтернатив схемасы

#Ырынбур-Пермь юлы
##Аэропорт
##Ырынбур, Уфа-Ырынбур юлына чыгу
##Пугачевская, Емельян Пугачев урамында урнаша
##Агыйдел, Агыйдел бистәсендә урнаша
##Урман, Сәгит Агиш урамында урнаша
##Акбузат
##Сүпайлы (Сипайлово), Сүпайлы бистәсендә урнаша
##Интернационал, Интернационал урамда урнаша
##Пермь, Черниковка бистәсендә урнаша
# Самар-Чиләбе юлы
##Самар, <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М5</span> «Урал» юлына чыгу (Самар ягына).
##Дим
##Республика
##Әй, Әй урамда урнаша
##Салават Юлаев
##Сүпайлы (Сипайлово), Сүпайлы бистәсендә урнаша
##Док, Док бистәсендә урнаша
##Чиләбе, Шакша бистәсендә урнаша. <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М5</span> «Урал» юлына чыгу (Чиләбе ягына).
#Казан юлы
##Казан,  <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М7</span> «Идел» юлына чыгу
##Караидел, Затон бистәсендә
##Әй, Әй урамда урнаша
## Агыйдел, Агыйдел бистәсендә урнаша

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа биналары һәм корылмалары
Төркем:Метрополитен
Р316 (автомобиль юлы)

**Р316 Стәрлетамак — Белорет — Магнитогорски ** — Чиләбе өлкәсендә һәм Башкортстанда төбәк-ара автомобиль юлы (идентификацион коды - 80 ОП РЗ 80К-026, 74 ОП РЗ 75К-068). План буенча Стәрләтамак-Белорет-Магниторгск юлы статусын федераль юлга күтәрү тора. Макар-Казарма юлында эшләр 2015 елда тамамлана. Истәлекле урынлар: Кукрауык шарлавыгы, Калим -  Салават Юлаев турында фильм төшерелгән урын.

## Тарихи Белорет тракты

Тарихи Белорет тракты - трассаның бер өлеше.

Тарихи Белорект тракты Стәрлетамакты Югары Әүҗән, Кагы, Үзән, Белорет, Магнитогорски металлург заводлары белән берләштергән.

Озынлыгы 301 км:
* Стәрлетамак — Петровское — 30 км
* Петровское — Макар — 18 км
* Макар— Колғона — 29 км
* Колгына— Берәтәк (Бөрҗән районы) — 22 км
* Берәтәк —  — 23 км
* Югары Әүҗән — Кагы — 12 км
* Кагы — Үзән — 26 км
* Үзән — Сермән — 31 км
* Сермән — Белорет — 24 км
* Белорет — Абзак (Белорет районы) — 22 км
* Абзак— Магнитогорски — 64 км.

## Маршрут

## Фотогалерея

File:032 P316.jpg|Макар авылы, эллекке Макар районы үзәге
File:039 P316.jpg|Макар. Асфальт юлы бөттө.
File:Salavat Cave.jpg|Салават мәмерйәһе
File:072 P316.jpg|юл.
File:099 P316.jpg|юл.
File:104 P316.jpg|юл.
Файл:Kalimoskan rock.jpg|Калим -оскан Салават мәмерйәһе белән


## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* По России на авто
* Состояние дорог Урала, Сибири и Дальнего Востока
* Описание и фото

Төркем:Автомобиль юллар
Татар ханлыклары

300px|мини|уңда|Алтын Урда 14 гасырда
**Татар ханлыклары** яки **төрки-татар дәүләтләре** —  XV—XVI гасырларда Алтын Урда таркалганнан соң барлыкка килгән дәүләтләр:
**Олы Урда
**Казан ханлыгы
**Әстерхан ханлыгы
**Кырым ханлыгы
**Ногай Урдасы
**Себер ханлыгы һ.б.

Шулай ук соңрак барлыкка килгән Касыйм ханлыгы, Курск төмәнлеге һәм Төмән кенәзлеге (бүгенге Мордовиядә урнашкан) татар дәүләтләренә карыйлар, алар 15 гасырда Рус дәүләте бәйлелегенә эләгә инде.

Татар ханлыкларында Алтын Урданың гадәти идарә институтлары сакланган: 
*хан диваны, 
*идарә-территориаль бүленеше:олыслар, даруглар һ.б.,  
*катлаулар бүленеше: әмирләр, бәкләр, морзалар, огланнан, кара халык, 
*төп хакимлек итүче нәселләр: Аргын, Барын, Кыпчак, Ширин.

Татар дәүләтләрендә татар халкының төп төркемнәре формалашкан:
*Идел-Урал татарлары (Казан татарлары, мишәр татарлары)
*Әстерхан татарлары
*Себер татарлары
*Кырым татарлары
*Ногай татарлары яки ногайлар

## Шулай ук карагыз
* Кыпчаклар

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* М. Г.Худяков: Очерки по истории Казанского ханства 

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Татар дәүләтләре
Ярдәм мәчете (Мәскәү)

** Ярдәм мәчете **— Мәскәүдә «Яңа Иерусалим» комплесындагы мәчетләрнең берсе. Ярдәм мәчете 1997 елда Р. Ж. Баязитов акчасына төзелә.

Мәчет комплексында шигыйлар мәчете, праваслау храм һәм синагога урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү мәчетләре
Олыс

300px|мини|уңда|Алтын Урда 14 гасырда
**Олыс** — халык һәм дәүләт төшенчәсен билгеләүче төрки һәм монгол иҗтимагый термины.

Шулай ук урда, гаскәр төшенчәсен билгели,  дәүләт яки ил сүзләренә туры килә. Чыңгызхан империясендә олыс - дәүләтнең өлешен билгеләгән, тарихта Җүчи (Алтын Урда) һәм Чагатай олыслары мәшһүр булган.

## Этимологиясе
Урда сүзе - *урта, үзәк* төрки сүзеннән чыккан, чөнки бар дәүләтләр үзәкләштерелгән булган.

Улус – кайбер әдәбиятта олыс дип языла, ләкин сөйләм телендә чагылыш тапмый.

ОЛЫС[ŏлŏс] «большая область, страна, владение»  угыр һ.б.) без каршы: алар тарихны бозып күрсәтә башлый.

## Административ термин

1920-1943 елларда Калмыкиядә район атамасына олыс сүзе кулланыла.

Бүгенге Россиядә Бурятиядә авыллар һәм Якутиядә авыл хуҗалыгы районнары олыс дип атала.

## Әдәбият

* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* М. Г.Худяков: Очерки по истории Казанского ханства 

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Татар дәүләтләре
Саксин

**Саксин** — Идел тамагында урнашкан булган урта гасыр сәүдә эре шәһәре. Гарәп тарихчылары һәм җәгърәфиячеләр тарафыннан телгә алына.

Күренекле гарәп тарихчысы Әбү Хәмид әл-Гарнати  1131 елда һәм 1153 елда  Саксин шәһәрендә булып, калада күбесенчә угыз кабиләләре торган, шулай ук хәзәрләр, болгарлар, суарлар яшәгәннәр дип тасвирлаган, сүз уңаеннан угызлар һәм болгарлар төрле әмирләр белән идарә ителгән.

XIV гасырның башында гарәп галиме Әл-Гомәри Саксин шәһәрен соңгы тапкыр телгә ала.

1246 елда Бату ханның Идел ирәгенә барган Плано Карпини җитәкләгән илчелектәге Бенедикт Поляк Саксин кешеләрен телгә ала.

Кайбер галимнәр буенча Саксин һәм Итил - бердәй шәһәр, ләкин Итил - шәһәрнең элекке исеме булган.

Бүтән галимнәргә караганда Саксин Сарай-Бату яки Сарай-Бәркә шәһәрләре урынында урнашкан булган.

Хәзәр каһанлыгының икенче башкаласы Саркел кебек Саксин һөнәрчелек, сәүдә дала шәһәренә әверелгән, аның тирәсендә кыпчаклар күчеп йөреп яшәгән.

XII  гасырда кайвакытта кыпчаклар Саксин шәһәрен талыйлар, ләкин монгол һөҗүменә кадәр шәһәр сакланган.

ССРБ тарихчысы Плетнева буенча Саксин бүгенге Волгоград һәм Актүбә арасында урнашкан булган.

1990 елда табылган Самосделка янындагы шәһәрчелек Саксин булырга мөмкин дип фараз ителә.
## Сылтамалар

*http://www.lechaim.ru/ARHIV/174/VZR/a02.htm
*http://www.hrono.info/land/lands/saksin.php

Төркем:Юкка чыккан шәһәрләр
Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Татар тарихы
Orlandodağı massaküläm ütereşe (iyün, 2016)

**Orlandodağı massaküläm ütereşe** - 2016 yılnıñ 12 iyünendä AQŞnıñ Florida ştatında Orlando şähärendä äfğän millätle kisken İslam qaraşlı Omar Mir Sediq Matin tönge gey-klubında yaqınça 50 keşe atıp üterä häm totıqlar ala.
 
Klubta başlanğan atış näticäsendä yaqınça 50 keşe üterelä, 53 artıq keşe yaralana.

pülisä çaraları näticäsendä höcüm itüçe üterelgän, ä totıqlar azat itelgän.

Orlandodağı ütereşlär - AQŞnıñ ör-yaña tarixında iñ massaküläm ütereşe. 2007 yılda *Virginia Tech* universitetı qorılmalarında 32 keşe, Konnektikutnıñ *Sandy Hook* mäktäbendä 27 keşe üterelgän ide.

Terror oyışması "İGİL" terror höcüme öçen üzenä cawaplığın aldı.

## Waqiğalar üseşe

Cirle waqıt belän tönge ikelär tiräsendä (2:00 (EDT)) *Puls* digän gey-klubı yanında atış başlana, pülisä xezmätkäre höcüm itkän keşegä ata başlıy, terrorçı klub eçenä kerä, anda 320 kilüçe bulğan. *Matin* klubqa kerep atarğa däwam itä häm totıqlar ala.

İrtänge 5 säğättä pülisä şturm başlıy, näticädä Matin üterelgän.

Höcümçe - äfğän millätle Omar Matin, 1986 yılda Nyu-Yorkta tuğan, Floridada yäşägän. Tikşerü federal' bürosı buyınça Matin kisken qaraşlı islamçılar belän bäylängän.

## Sıltamalar
* http://www.azatliq.org/a/27793346.html Орландодагы атышта кимендә 50 кеше һәлак булды

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2016 ел
Төркем:12 июнь
Төркем:Флорида
Төркем:АКШ тарихы
Kümertaw aviatsion citeşterü predpriätiese

300px|мини|уңда|"Ka-26" boralaqları (Kamov boralaqları) 
300px|мини|уңда|"Ka-26" boralaqları 
**Kümertaw aviatsion citeşterü predpriätiese** () - Räsäy aviatsion eşxänäse, Başqortstan Respublikasınıñ Kümertaw şähärendä urnaşqan. "Ka-226", "Ka-27", "Ka-31" boralaqların çığara. "Räsäy boralaqları" xoldingına kerä.
## Tarix
* 1962 yıl tözätü-mexanika zavodı bazasında aviatsion zavodı nigezlänä. 1968 yılda başlanğıç "Ka-26" boralaqların çığara. 1972 yılda predpriätie yaña isem ala, ul — Kümertaw boralaq zavodı dip atala başlıy; 1977 yıldan Kümertaw aviatsion citeşterü berläşmäse sostavında baş predpriätie. 

*1973-1989 pilotsız oçu apparatları küpläp citeşterü. 
*1974-1978 M-17 "Geofizika" oçqıçı citeşterü. 
*1974-1980 Tu-154 oçqıçı öçen qanatınıñ beröleşen çığara. 
*1982-1985 "Buran" MTQ tözü programmasında qatnaşa. 
*1992 — Berläşmä "Kümertaw aviatsion citeşterü berläşmäse" itep üzgärtep qorıla. 
*1994 — Zavodta İl-112 oçqıçı citeşterü planlaştırıla, ämmä ul ütälmi. 
*2006 — Zavodta 1286 mln sumlıq produktsiä eşlänä. 
*2008 — Milek forması FDUP bulğan "QumAPP" "açıq aktsionerlar cämğiäte"nä üzgärtelä. 2301 mln danä äyber eşlänä. 

## Sıltamalar

* http://www.kumapp.ru/  официальный сайт предприятия
* ФГУП «КумАПП» , ИА «Башинформ»

Төркем:Ростех
Mihrimah Sultan mäçete

300px|мини|уңда|Mihrimah Sultan mäçete
** Mihrimah Sultan mäçete (Edirnekapı)** () - İstanbul şähäreneñ  mäçete, şähärneñ iñ biek noqtası - Altınçı ür tübäsendä urnaşa.

Arxitektor Sinan proyektı buyınça, Söläyman I Qanuni qızı Mixrimax öçen tözelde. 1562 -1565 yıllarda tözelgän.
Gömbäzlär sanı - 1. Gömbäz bieklege - 37 m. Gömbäz diametrı - 19 m. 
Manaralar sanı - 1. 
### Mäçet küreneşläre

Räsem: Mihrimah Sultan Mosque (Edirnekapı) Interior.jpg|
Räsem: Istanbul - Mesquita de Mihrimah - Cúpula.JPG|


## Sıltamalar
*    Faroqhi Suraiyah. Subjects of the Sultan: Culture and Daily Life in the Ottoman Empire. — I B Tauris, 2005. — ISBN 1-85043-760-2.
*    Freely John. Blue Guide Istanbul. — W. W. Norton & Company, 2000. — ISBN 0-393-32014-6.
*    Rogers J.M. Sinan: Makers of Islamic Civilization. — I B Tauris, 2007. — ISBN 1-84511-096-X.
Zal Mahmud Paşa mäçete

300px|мини|уңда|''' Zal Mahmud Paşa mäçete'''
** Zal Mahmud Paşa mäçete** - İstanbul şähäreneñ  mäçete, Äyüp ilçesendä urnaşa.

Mäxmüt-paşa wäzir häm anıñ xatını Şah Soltan (Söläyman I Qanuni qızı) tarafınnan, arxitektor Sinan proyektı buyınça, 1574-1580 yıllarda tözelgän mäçet. 

Mhrimax Soltan mäçetenä oxşaş. 

Äyüp ilçesendä, Defter (tör. *Defterdar Caddesi*) häm Paşa (tör. *Zal Paşa Caddesi*) uramnar arasında cir ala. Kompleks sostavında mäçet, mädräsä, törbä urnaşqan.
Башгипронефтехим

**Башгипронефтехим** (, ) — нефтехимия заводлар проектлау институты.
Офисы Уфадә урнашкан.
1957 елның 5 октябрендә Башкорт икътисади районының халык хуҗалыгы шурасы карары белән «Башнефтепроект» институтның бүлекчәсе буларак оештырылган. 1974 елдан - мөстәкыйль предприятие.
## Моны да карагыз
* РН-УфаНИПИнефть
* Петон
*БашНИПИнефть
## Сылтамалар

* Рәсми сайт  

Төркем:Уфа ширкәтләре
Yapon şäme

**Yapon şäme** — qimmätle käğäzlär bazarında birja bäyäläre almaşınu kürsätü öçen texnik indikatorı, grafiğı.

## Yapon şäme tözeleşe
"Şäm" qara yäki aq tännän häm yuğarı/tübän külägädän tora (şulay uq **filtä** dip atıylar). Külägäne yuğarı häm tübän çige tieşle waqıtta bäyäneñ maksimumın häm minimumın kürsätä. Tänen çige açılu häm yabu bäyäsen kürsätä. Bäyälär köne eçendä üskäç aq tän (yış yäşel) tösle. Bäyälär kimegäç qara tän (yış qızıl) tösle. Açılu/qaplaw bäyälärе maksimum/minimum bäyäsenä tigez bulğan oçraqta, külägä bulmıy, xättä ike küläge bulmıy.

Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Beton

**Beton** (fr. beton) — tsementqa qom, tutırma quşıp, suda izgän tözü materialı; bäyläweç matdälär (su aşa yäki susız), tulılandıruçılar häm maxsus östämälär (modifikatorlar) qatnaşmasın formağa kertep berketü sözemtäsendä alınğan taş kebek yasalma matdä.

Beton bäylek matdä töre (tsementlı, silikatlı, gipslı, şlaklı-seltele, bitumlı, polimerlı-tsementlı) häm täğäyenläneşe (ğadi, tabiğät, yul häm aerodromnar öçen, maxsus täğäyenläneşle), äzerläw ısulı (monolit, cıyılma) buyınça klassifikatsiälänä.

Төркем:Төзелеш
Ырынбур башкорт педагогия техникумы

**Ырынбур башкорт педагогия техникумы, Ырынбур Халык мәгарифе институты** – 1921-1936 елларда эшләгән Ырынбурдагы уку йорты, башкорт милли кадрлары әзерләү үзәге.

Укучылары башкорт халкының милли архитектура корылмасы булган, Башкорт-мишәр гаскәре идарәсе Кәрвансарай йортында укыган. 1920 елда Башкорт халык мәгарифе институты буларак ачыла.

Бер үк вакытта Татар халык мәгарифе институты (Хөсәения мәдрәсәсе базасында) булдырылды. Шулай итеп 1920-нче елларда Ырынбурда белем алу мөмкинлеге башкорт, рус, татар һәм казакъ телләрдә булды.

1921 елда техникум итеп үзгәртелә.

1936 елда техникум Уфага күчерелә.

## Тәмамлаучылар

* Агишев Сәгыйт Ишмөхәммәт улы . 1921-1925 еллар укучысы.
* Сәгыйт Рәхмәт улы Әлибаев
* Азнабаев Касим – "Башкортстан" гәзите редакторы 
* Амантаев Габдулла Сәхипгәрәй улы
* Бикбаев Баязит Гаяз улы, 1929 ел. "Салават Юлаев" - беренче милли опера авторы (либретто).
* Зәйнәп Биишева Абдулла кызы 
* Гайнан Хәйри
* Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы. 1924-1927 еллар укучысы.
* Булат Имашев Габдулла улы — күренкле уенчы һәм режиссер; 1921-23 елларда укый, шул елларда Ырынбур татар драма театрында уйный.
## Юкка чыккан милли кадрлар әзерләү йортлары
*Жёлтое татар-башкорт педагогика училищесы
*Пермь татар-башкорт педагогия техникумы
*Бәләбәй татар-башкорт педагогика техникумы
*Свердловск татар-башкорт педагогия училищесы
*Самар татар-башкорт педагогия училищесы
*Ырынбур башкорт педагогия техникумы
## Моны да карагыз
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур
Bazar kapitalizatsiäse

**Bazar kapitalizatsiäse** ()— ber aktsiä, aktsioner cämäğät, fond bazar bäyäse, iqtisad obyektı bäyäse. Ayırıla: 
#Qimmätle käğäzen bazar kapitalizatsiäse— aktsiä xaqı 
#Açıq aktsionerlar bazar cämğiäte kapitalizatsiäse — aktsioner cämğiäteneñ aktsiä bäyäse
#fond bazarınıñ bazar kapitalizatsiäse 
## Kapitalizatsiä däräcäläre
Alu mömkinlege paritetı buyınça xisaplanğan kapitalizatsiä küläme: 
*Awrupa Berläşmäse: 6.0 trillion yevro (Tulayım eçke produkt 59 %) 
*Yapunstan: 2.4 trillion yevro (Tulayım eçke produkt 75 %) 
*Amerika Quşma Ştatları: 10.7 trillion yevro (Tulayım eçke produkt 108 %) 
Bazar kapitalizatsiä xaqı buyınça dönyada berençe urınnı Exxon Mobil Corporation ala (19.04.2013 köngä anıñ kapitalizatsiä $392 mlrd, Apple giğantınnan kübräk) .

Bazar kapitalizatsiäse buyınça iñ ere kompaniäse Apple Inc. bulıp tora (21.08.2014). Bazar kapitalizatsiäse 602,74 milliard dollar, bu-iñ zur kürsätkeç dönyada.

Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Кыйммәтле кәгазьләр базары

**Кыйммәтле кәгазьләр базары** (, ) — кыйммәтле кәгазьләр сату һәм алу урыны, финанс базарының өлеше.
## Тарих
кыйммәтле кәгазьләр тарихы күп буалы. Ул XV—XVI гасырларда туа. Илден хөкүмәте казнала дефицитны каплау өчен хөкүмәт кыйммәтле кәгазьләр чыгара башлый, аны эчке һәм чит ил базарларында урынлаштыра. Иң беренче биржа 1556 елда Антверпен шәһәрендә туа. XVI гасырда сәүдә мнәсәбәтләр эволюциясе мая базарны тудыра.

1592 елда фонд биржалары махсус оешмалар дип үзгәртелә.
### Россия биржасы тарихы
*1992 ел. "Мәскәү биржасы" оештырыла. АҖ Россиядә һәм Азат Илләр Берлеге дәүләтләрдә иң эре биржасы. Мәскәү биржасында көн саен 700 күчү оешмаларнын акцияләр буенча торглар бара. Алар арасында: 2-се тулаем генерирлау компаниясе (ОК-2), Ерак-көнчыгыш энергетик компаниясе, Башнефть, Россия челтәре, Россия Саклык Банкы, Транснефть, Фән элемтә, Русгидро, Интер РАО ЕЭС, Мечел һәм башкалар 100 трлн. сум гомуми капитализация белән.
* 1996-1997 еллар. Шәхси кыйммәтле кәгазьләр сату башлана.
* 1998 ел, Россиядә августта икътисад кризисы
* 1999 ел. Листинг оештыруы сәбәпле Россия кыйммәтле кагыззары дөньяда хакы иң котырган кәгазьләр дип санала
* 2000 ел Mäskäw bankara valüta birjasında облигацияләр оештырыла (Внешторгбанк, Гута-банк, Кредит Свисс Ферст Бостон Сума и һ.б.).

## Классификация
### Классификация ысуллары
* Кыйммәтле кәгазьләр хәрәкәте буенча
* Кыйммәтле кәгазьләр тр буенча (облигацияләр, акцияләр, дәүләт займнары һ. Б.)
* Башка буенча күрсәткечләр

Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Timer-beton

**Timer-beton** — betonnan häm qorıçtan torğan kompozitsion tözeleş materialı. 1967 yılda Jozef Mone belän üsemleklär öçen qatıqlar kebek matdi patentlanğan. 1802 yılda Tsarskoselskiy öçen saray rus tözüçeläre eziz beton qulanğannar.

Rusiädä watıq-betonnı 20-se ğasırnıñ başında Lolita Artur Ferdinandoviç, Ğvozdev Aleksey Alekseyeviç, Viktor Mixaylov vasiliy ulı, M. S. Bobrinskiy, A. P. Vasilyev, V. İ. Muraşev, P. L. Pasternaq, Ya. V. Stolärov, O. Ya. Berğ üzläşterälär.

XX ğasırda timer-beton tözeleştä iñ yış qullanılğan matdi bulıp çığa.
## Kürsätkeçlär
Betonnıñ uñay yaqları:

*ozaq waqıtlar qullanıla ala 
*xaqı arzan (qorıç materiallardan tübänräk) 
*yanmıy 
*texnologik — konstruktsiäne törle formada eşlärgä mömkin 
*ximik häm biologik totoroklo 
*statik häm dinamik yöklämäsen yaxşı ozaq waqıtlar totuı

Naçar yaqları: 
*küp massa häm tübän nıqlığı, betonnın qısu nıqlığı qorıçtan 10 märtäbä tübänräk

## İsäp häm proyektlaw ısulları
RF-da ike eş buyınça rasçetlarda :

*yörtü(totu) xäläte buyınça (nıqlıq, totırıqlığı, aru cimerelüe); 
*izü xäläte buyınça (yarıqqa qarşı totırıqlığı, sığılıp töşüe, cisemneñ arawıqta urın almaştıruı). 
1-se xäläl buyınça maqsatları :

*konstruktsiäneñ nıqlığı qaraw (normal', iü, kisemtä kiseleşläre); 
*tüzemlekkä qaraw (küp tapqır yök salu waqıtta); 
*konstruktsiäneñ totırıqlığı qaraw (räweş häm arawıqta cäyü). 
Armatura ber üzäk, setqalar häm qarqaslar belän oyıştırıla. Armatura tartılğan zonalarda (yäki qısu zonalarda, töyelgän nıqlığı citmägändä), konstruktiv buyınça urnaştırıla. Eşläw buyınça bülälär:

*Bögelü elementlar (tayaqlar, plitalar) 
*Qısılğan elementlar (kolonnalar) 
*qısılğan häm bögelgän elementlar (fermalar)

Төркем:Төзелеш
Neplüev kadet korpusı

**Neplüev kadet korpusı** — Irınburda xärbi uquxänäse. 

1844 yıldan alıp Irınbur Neplüev kadet korpusı, 1866 yıldan — Irınbur Neplüev xärbi gimnaziäse, 

1886 yılda — 1-çe Neplüev kadet korpusı Aziä häm Awrupa eskadronnarın (bülekçälärennän) torğan. 

Aziä eskadronında xärbi distsiplinalar (fortifikatsiä, artilleriä nigezläre, taktika) urınına könçığış telläre (ğäräp, farsı häm tatar) häm igençelek, urman xucalığına bäyle distsiplinalar öyränelgän. 

Başqort häm mişärlär öçen 30 vaqansiä bulğan (1867 yılda beterelä). 

1831-1914 yıllarda Neplüev kadet korpusında 1609 keşe belem ala, anıñ 70 Başqort ğäskärenä ofitser, qanton başlıqları häm tärcemäçelär itep cibärelä. 

1918 yılda iyülendä Neplüev kadet korpusı üzennän-üze tarqala,  qalğan kadetlar Örket kadet korpusına küçerelä.
## Neplüev kadet korpusı tamamlawçılar
* Aniçkov, Viktor Mixayloviç 
* Borodin, Mixail Nikanoroviç 
* Vorobyow, Nikolay Mixayloviç 
* Voronin, Mixail Feoqtistoviç 
* Goroxov, Aleksey Födoroviç 
* Gulyayev, Aleksandr Lazareviç 
* Dandevil, Viktor Dezideryeviç 
* Dutov, Aleksandr İlyiç 
* Yerömin, Aleksandr Mixayloviç 
* Zaytsev, İvan Matveyeviç 
* Zalesov, Nikolay Gavriloviç 
* İvanov, Nikolay Aleksandroviç 
* Kastanye, Jozef-Antuan 
* Kostyayev, Födor Vasilyeviç 
* Saxarov, Konstantin Väçeslavoviç
* Serov, Vasiliy Rodionoviç 
* Sinkler, Vladimir Aleksandroviç 
* Sırtlanov Şahixäyҙär Şahğardan ulı 
* Ömötbayev Möxämätsälim İşmöxämät ulı 
* Xanjin, Mixail Vasilyeviç 
* Xoroşxin, Mixail Pawloviç 
* Şläkov, Nikolay Vasilyeviç 
* Şçepixin, Sergey Arefyeviç 
* Popov, Vasiliy Ğriğoryeviç 
* Diwayev Äbübäker Äxmätçän ulı
* S. Qolbakov

## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур
Төркем:Хәрби уку йортлары
Төркем:Урта һөнәри уку йортлары
Әйһәйлүк (җыр)

**Әйһәүлүк** —— башкорт халык җыры. Лирик җырларның тормыш-көнкүреш тематик төркеменең «Иртәнчәккәй торып» тибында башланып киткән җырлар төркемчәсенә керә.

## Риваяте
Элек заманда Икенче Бөрҗән ыруы Мостай авылында бер сызым мыеклы чибәр яшь егет булган. Шаян да, сүзгә дә оста, җырга да яхшы икән, диләр. Егет чагында бер яшь кенә матур кызга гашыйк булып, аны һәрвакыт күрәсе килеп йөргән. Әмма кызны тап китереп сөйләшү аеруча җиңел булмаган. Шуңа карата шаян җыр да чыгарган, хәтта.

Моның шаянлыгы мәңгегә китә. Яраткан кызына өйләнеп, балалар әтисе булгач та, кешеләрне көлдереп, аларның күңелләрен ача торган булган. Хатыны: "Хәзер картаеп, балалар әтисе булып киттең, сызым мыегың да агарып, терпәешеп бетте, үзең һаман шаярасың", — ди икән. Шуңа көйнең исемен "Әйһәйлүк", яки "Балалар әтисе" дип алып китә булалар.

## Җырның тексты
Иртәнчәккәй торып, тышка чыксам, Әйһәйлүк, 
Бер кыз килә сыер ла, ай әүкәләп, сәпем. 
Бераз гына торып сөйләшкәнчә, Әйһәйлүк, 
Карт инәсе йөри шул, ай әүкәләп, һәм, сәпем. 
Сызылып кына чыккан, мыегымны, Әйһәйлүк, 
Кызлар сорый чәчмәү лә, әй, чугына, сәпем.
Сызылып кына чыккан, мыегымны, Әйһәйлүк, 
Вәгъдә иттем сөйгән лә кызыма, сәпем.

## Сылтамалар
*Әйһәйлүк видеоклип

## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт халык җырлары
Кызыл яу

**Кызыл яу** — ЭККА Көнчыгыш фронтының 5 нче армиясе Революцион Хәрби Советының сәяси бүлеге матбугат органы.

1918 елның 6 декабреннән 1919 нең 7 ноябренә кадәр Бөгелмә, Уфа, Чиләбе, Омск шәһәрләрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 101 саны чыга.

Башта атнага ике, 1919 елның апрелендә Уфа Кызыл Армия тарафыннан алынганнан соң, атнага 1 тапкыр чыга. 1919 ның май–июнь айларында «К.я.» редакциясе акгвардиячеләр арасында тарату өчен «Өндәү» газетасын чыгара. Төрле вакытта мөхәррирләре — Г.Баембәтов, С.Атнагулов, Ф.Әхмәтов.

Актив язышучылар арасында Х.Искәндәров, Г.Нигъмәти, И.Рәмиев, Х.Сәлимов, М.Тимербаев, Ш.Фидаи, Ш.Ходайбердин, С.Шәрәфетдинов, М.Йосыпов, К.Якупов була.

Татар энциклопедиясе мәгълүматы буенча, Омск шәһәрендә «Азат Себер» газетасы  1919 ның 23 декабреннән «Кызыл яу» нигезендә чыга башлый.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Т. 3, Казан, 2012.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Gidromassaj basseynı

**Gidromassaj basseynı**() — bikle su çistartu sisteması häm cılıtu sistema belän basseyn. **Gidromassaj basseynnar häm gidromassaj vannaları (djaquzi) ayırılış.** Ülçäm. Gidromassaj basseyn zurrıraq (2500 l çaqlı) (gidromassaj vanna — 500 l çaqlı). Basseyn küp keşelärgä gidromassaj eşli ala. Gidromassaj basseynnarda su qoyınu protseduralardan tügelmi. 
## Gidromassaj basseyn funktsionalı
#Su basseynnan nasos belän alına 
#Prokaçqa sisteması aşa yanınnan basseynğa gidromassaj forsunqalar aşa basım belän kilä 
#forsunqalarda su hawa belän quşıla 
#su-hawa strlar sılaw effektı kilep çığa

## Elementlar
#Sın. Sın qaçtan yäki plastiktan eşlänelä. Maksimal' teploizolätsiä bulu öçen küp sloylı cılıtqıç belän matdi bizäklänä. Näticäle cılıtqıç matdi energiänı ekonomit itä. 
#Käsä 
#Forsunqalar sisteması. Börkegeç (inğ. Force — tutıru, qısıp (basım belän) tutıru). 
#Utırğıçlar 
#Nasos 
#Filtratsiä häm dezinfektsiä sisteması 
#Cılıtqıç 
#İdärä itü sisteması 
Төркем:Медицина
Травертин

**Травертин** (итал. travertino, лат. lapis tiburtinus — тибр ташы) — эбис туфы, поликристаллы ватылучан бөртекле гомоген калып. Кальций карбонаты (күбрәк арагонит, кальцит) минераллардан тора. Җир асты суларыннан кальций карбонаты утыру нәтиҗәсендә мәмерйәләрендә сталактитлар һәм сталагмит барлыкка китерә.
## Травертин белән бизәлгән объектлар

* Колизей
* Изге Петр Соборы
* Выборгская (метро станциясе)
* Чечня йөрәге мәчете

Төркем:Геология
ТИСБИ

**ТИСБИ** (ТИСБИ идарә университеты), Татарстан бизнеска ярдәм итү институты, () — 1992 елда Казанда ачылган югары уку йорты. Хәзерге Россиянең таңында нигезләнгән һәм вакыт соравына туры килерлек итеп ясалган — яшь дәүләткә яңа һөнәр белгечләре кирәк булган.

## Максаты
Югары уку йортының исеме үк аның эшчәнлегенең төп максатын чагылдырган: кече һәм урта бизнес өчен белгечләр әзерләү һәм шулай ук регион икътисады өчен квалификацияләнгән кадрлар әзерләү. “ТИСБИ” илнең дәүләтнеке булмаган беренче югары уку йортларының булып, яңа буын югары уку йортын тормышка ашырган, нигез итеп сыйфатлы белем бирүне алган, эш бирүчеләр белән хезмәттәшлекне һәм хәзерге заман белем бирү технологияләренә юнәлеш алган. Институт, Академиядән ерак юл узып, Университет статусына ия булуга ирешеп, хәзерге заманда “ТИСБИ” 20 елдан артык уңышлы эш тарихы белән һәм инновацион технологияләр куллану белән тармакланган белем бирү программалар белән югары уку йорты булып тора.

## Адресы
Росcия Федерациясе, Казан, Мөштәри урамы, 13 (яки Маяковский урамы, 22)

## Филиаллар
### [[Чаллы|Яр Чаллы]] филиалы
1999 елда ачылган. Филиал директоры — Рәис Нәҗипов, *социология фәннәре кандидаты, доцент.*
*урта һөнәри белем бирү факультеты (*көллият*) (*[[Яр Чаллы]], Татарстан урамы, 10 (25/14)*)

#### Белгечлекләр
* логистикада операцион эшчәнлек
* икътисад һәм бухгалтерлык хисабы (*тармаклар буенча*)
* хокук һәм социаль тәэмин итүне оештыру
* компьютер системаларында программалаштыру
* иминиятләштерү (*тармаклар буенча*)

### [[Әлмәт]] филиалы

## Факультетлар
* Икътисад факультеты
* Гуманитар факультет. Гуманитар факультетта халыкара мөнәсәбәтләр бүлеге бар. Биредә тирәнтен инглиз теле һәм сайлау буенча немец теле яки француз теле яки төрек теле  укытыла. Инглиз телен шулай ук Замбиядән килгән инглиз телле профессор Нгуни укыта.
* Мәгълүмат бирү технологияләре факультеты
* Юридик факультет. Юридик факультетта Африка илләрендә күп сәяхәт иткән һәм Милошевичны яклаган профессор Александр Борис улы Мезяев укыта.
* Урта һөнәри белем бирү факультеты
* Читтән торып уку бүлеге
* Дистанцион технологияләр факультеты
* Шулай ук төбәк Идел Буе Федераль Округы инвалидлар укыту буенча округ методик үзәге  
* Шулай ук Республика югары уку йортлары ара сәламәтлеге мөмкинчелеге чикләнгән шәхесләргә белем бирү үзәге
* Өзлексез белем бирү институты
* Югары уку йортына кадәр һәм һөнәр юнәлеше эш үзәге
* Сервис институты

## Кызыклы мәгълүмат
ТИСБИда Африка сәнгате музее бар. Анда агачтан, һәм шул исәптән "тимер" агачтан Африка ходайлар сыннары, кеше сыннары, шахмат сыннары бар.

## Шәхесләр
### Ректорлар
* 1992—2016, 2018-2021 — Нэлла Прусс (2021 елдан — институт президенты)
* 2016—2018 — Людмила Нугуманова
* 2021 елдан — Алексей Александрович Лопатин

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Рәсми сайт

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:Казан университетлары
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Һумбольдт

**Һумбольдт**, Гумбольдт () — күп мәгънәле сүз.
; Фамилия
* Александр Һумбольдт (1769-1859) — алман галиме, сәяхәтче, географ, метеоролог, ботаник, зоолог, физик.
* Вилһелм Һумбольдт (1767-1835) — алман галиме, тел белгече, фәлсәфәче, алман классик һуманизмы вәкиле, Пруссиядә гимназия мәгарифен үзгәртеп коручы. Берлин университетына нигез салучы (*[[1809]]*).

; Топоним
* Гумбольдт ―  Көньяк Дакота (АКШ) шәһәре.

Төркем:Фамилияләр
Әхмәтзәки Вәлиди урамы (Уфа)

** Әхмәтзәки Вәлиди урамы, Зәки Вәлиди урамы ** () — Уфаның Киров районында урнашкан урам. Урам 2008 елда башкорт милли-азатлык хәрәкәте җитәкчесе Әхмәтзәки Вәлиди хөрмәтенә аталган.

## Урнашу
Әхмәтзәки Вәлиди урамы Уфаның Киров районы территориясе буенча көнбатыштан көнчыгышка Ленин бакчасы буйлап үтә. Урам Мәҗит Гафури урамы киселешеннән башлана, Салават Юлаев проспекты киселешендә тәмамлана.

Элек Әхмәтзәки Вәлиди урамы Большая Ильинская, Фрунзе (1930-2008) исемен йөрткән. Урамда Башкорт дәүләт университеты, Башкорт дәүләт академия драма театры, Башкортстан Корылтае, Башкорт дәүләт медицина университеты урнашкан.
## Галерея
File:Bashkir_State_Academic_Theatre_of_Drama.jpg|Әхмәтзәки Вәлиди урамы, Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры
File:Уфа, ул. Валиди, 47к1.jpg|Әхмәтзәки Вәлиди урамы
File:Уфа, ул. Валиди, 47к2.jpg|Әхмәтзәки Вәлиди урамы, 47к2
File:Уфа, ул. Заки Валиди, 47.jpg|Әхмәтзәки Вәлиди урамы, 47

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа урамнары
Габдулла Тукай урамы (Уфа)

** Габдулла Тукай урамы ** () — Уфаның Киров районында урнашкан урам. Урам 1925 елда татар әдәбияты классигы Габдулла Тукай хөрмәтенә аталган.

## Урнашу
Зәйнулла Рәсүлев һәм Гоголь урамы арасында урнашкан. Урам Уфаның Киров районы территориясе буенча көнбатыштан көнчыгышка Ленин бакчасы буйлап үтә. 
Элек урам Воскресенская исемен йөрткән. Урамда Үзәк диния нәзарәте, Республика Йорты, эллеке Губернатор йорты урнашкан.

## Искәрмәләр


Төркем:Уфа урамнары
Төркем:Габдулла Тукай хөрмәтенә аталган объектлар