open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Golan bieklekläre

**Golan bieklekläre** (, ) － Yaqın Könçığışta urnaşqan bäxäsle cirlär․ Xäzer İzrail idaräsendä toralar.

1967 yılğa qädär Süriä provinsiäse Qunäytrah eçenä kergän bulğan. 1967 yılda Altıkönlek suğış näticäsendä İzrail tarafınnan basıp alınğan.

1981 yılda İzrail beryaqlı tärtibendä Golan biekleklären anneksiäne iğlan itä.

1981 yılda BMO qararı № 497 buyınça basıp alu häm anneksiä qanunsız bulıp tanıla.

BMO qararına qaramastan İzrail Golan biekleklären basıp alunı däwam itterä. Süriä häm İzrail şuşı cirlärne üz territoriäse öleşe bulıp sanıylar.

## Ädäbiät
*Biger, Gideon (2005). The Boundaries of Modern Palestine, 1840–1947. London: Routledge. ISBN 0-7146-5654-2.
*Bregman, Ahron (2002). Israel's Wars: A History Since 1947. London: Routledge. ISBN 978-0-415-28716-6.
*Louis, Wm. Roger (1969). "The United Kingdom and the Beginning of the Mandates System, 1919–1922". International Organization, 23(1), pp.&nbsp;73–96.
*Maar'i, Tayseer, and Usama Halabi (1992). "Life under occupation in the Golan Heights". Journal of Palestine Studies 22: 78–93. doi:10.1525/jps.1992.22.1.00p0166n.
*Maoz, Asher (1994). "Application of Israeli law to the Golan Heights is annexation". Brooklyn Journal of International Law. 20, afl. 2: 355–96.
*Morris, Benny (2001). Righteous Victims. New York, Vintage Books. ISBN 978-0-679-74475-7.

Törkem:Сүрия географиясе
Törkem:Исраил географиясе
Wikipediä:Proyekt:Qalıplar

Tatar Wikipediäseneñ qalıplar sistemasın tärtipkä kiterü häm üsterü.

***Kön tärtibendä***:
* Bulğan **[[Wikipediä:Qalıp|qalıplar]]** döres törkemlänergä tieş:
:# berdäm törkemläw tärtiben buldıru  
:# qalıplarnı şul törkemnärgä bäyläw
* Temalar buyınça tiñ däräcäle mäqälälärne berläşterüçe qalıplar buldıru häm mäqälä bitlärenä urnaştıru. 
* Qalıplarnı estetik maturlığı öçen bizäw.

Төркем:Википедия:Вазыйфалар
Акмола өлкәсе

**Акмола өлкәсе** - Казакъстанның төньяк өлешендә урнашкан өлкәсе. Өлкәнең үзәгендә өлкә составына кермәүче Казакъстан башкаласы Нурсолтан шәһәре урнашкан.

Административ үзәге – Кокшетау шәһәре, 1824 елда нигезләнгән.

Көнбатышта — Костанай өлкәсе белән, төньякта – Төньяк Казакъстан өлкәсе белән, көнчыгышта - Павлодар өлкәсе белән һәм көньякта – Караганды өлкәсе белән чиктәш.

## Административ бүленеше

### Идарә-җир төзелеше
Өлкә 13 районнан һәм 204 авыл округыннан гыйбарәт. Өлкәгә 5 шәһәр һәм 11 поселок керә.

*2 өлкә карамагындагы шәһәр: Кокшетау һәм Степногорск
*8 район карамагындагы шәһәр: Аккүл, Атбасар, Державинcк, Есиль, Ерейментау, Макинск, Степняк, Щучинск
*17 авыл районы.

### Районнар
#Акколь районы
#Аршалы районы

## Танылган шәхесләр
* Жакан Сыздыков (*1901, [[Күкчәтау]] өязе — 1977, [[Алматы]]*), казакъ шагыйре, журналист, Тукай әсәрләрен казакъчага тәрҗемә итүче.
#### Татарлар, башкортлар
* Маһинур Фәйзуллина (*1901, [[Атбасар]] - 1983, [[Алабуга]]*), кандидатлык диссертациясе яклап, гыйльми дәрәҗә алган беренче татар хатын-кызы.
* Ибраһим Сәләхов (*1911, [[Күкчәтау]]—1998, Акмола өлкәсе, Кызыл Яр*), татар язучысы, Тукай премиясе иясе (1990).

## Тышкы сылтамалар
*Акмола өлкәсе акимы аппараты сайты

*
Корбан балыгы

**Корбан балыгы** () — карплылар гаиләсенә кергән балык. Европа белән Себер сулыкларында таралган. Идель бассейны елгаларында да очрый.

Аның озынлыгы 25-45 см, авырлыгы 0,5-1,5 кг. Яшәвенең 3-5 нче елында җенси җитлегә. Май — июньдә су температурасы 12-14&nbsp;°C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 92-338 мең бөртек уылдык. 12-14 ел яшиләр.

Корбан балыгы бөҗәк, кортлар, кысласыманнар белән туклана.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: лещ 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Еланбаш

**Еланбаш** () — алабугасыманнар отрядына керүче балык. Ерак Көнчыгыш һәм Кытай елгаларында таралган.

Аның озынлыгы 110 см, авырлыгы 9 кг. Яшәвенең 3-4 нче елында җенси җитлегә. Май — июльдә су температурасы 18-27 °C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 7-104 мең бөртек уылдык. 8 ел яшиләр.

Карабалык табан балык, чабак, бакалар белән туклана.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: змееголов
* Энциклопедия рыб 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Габдуллаһ хан

**Габдуллаһ хан** (tat. lat.  ''Ğabdullah'', 1340-1370) - 1367-1370 елларда Алтын Урда ханы. Үзбәк ханның кече улы. Алтын Урданың низаглашу чорында идарә иткән хан.
## Тарих
Төмән Мамай яклавында, Тимер Хуҗаны үтергәннән соң,  Ак Урда көнбатыш өлешенең ханы итеп игълан ителгән.

Үз исеме белән 1363-1368 елларда тәңкәләр суктырган.

1367 елда төмән Мамай Сарай әл-Җәдид шәһәрен басып алганнан соң, Габдуллаһ Алтын Урда ханы итеп игълан ителгән. Чынында дәүләт белән Мамай идарә иткән.

1368 елда Кырымда  Мамайга каршы фетнә килеп чыкканан соң төмән Кырымга яу белән чуалышны бастырыр өчен юнәлгән. Мамай юклыгында Габдуллаһ башкаланы тота алмаган һәм Сарай әл Җәдид шәһәрен башта Олыҗай Тимер, аннары 1368 елда Шибани нәселеннән чыккан Хәсән хан басып алган.

Мамай Кырымдан кайткач Хәсән ханны 1369 елда Сарай шәһәреннән куып җибәргән.

Габдуллаһ 1370 елда үлгәннән соң Мамай 10 яшьлек Болакны (Толынбәк ханым регентлыгында) хан итеп игълан иткән.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999.
* Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
* Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
* Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Вячеслав Ярослав улы

**Вячеслав Ярослав улы** (1036 - 1057) - 1054 елдан Смоленск кенәзе, Ярослав Зирәк һәм Ингегерданың төпчек уллары.

Киевта туган һәм буйга җиткәнче яшәгән дип фаразлана. Атасы исән чакта, граф Леопольд Штаденский кызы Одага өйләнгән булган.

1054 елны Смоленск кенәзлеге белән идарә итү хокукын, әтисе үлгәннән соң олы бертуганы Изяславтан ала. Өч елдан соң, улы Борис сабый чакта Вячеслав үлә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
Биография и портрет на сайте «Українці в світі» 

Төркем:1036 елда туганнар
Төркем:1057 елда вафатлар
Төркем:Смоленск кенәзләре
Патша

**Патша** ( - идарәче) — монарх титулларының бер төре. Гадәттә император белән бер үк мәгънәдә дә йөри. Беренче патша булып болгар кенәзе Симеон I торган.

Патша - 1547-1721 елларда Россия дәүләчелеге чоры монархларының төп титулы. Беренче патша булып Иван IV, ә соңгысы булып Пётр I торган.

## Әдәбият
* Сәйф Сараи. Патшалар тормышы турында. ТАТ, 2009 ел.

## Моны да карагыз
*Паша
*Россия патшалыгы

Төркем:Патшалар
Төркем:Титуллар
Алъягыш (авыл)

**Алъягыш** — Башкортстанның Аскын районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Аклыш (Барда районы)

**Аклыш** — Пермь краеның Барда районында урнашкан авыл. Төнгүк авыл җирлегенә карый.

## Халык
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Климат
Климаты — уртача континенталь. Кыш суык һәм буранлы, кар катламы берәр метрдан артып китә ала. Явым-төшем күләменең күпчелек өлеше июнь-август айларына туры килә.

## Искәрмәләр

Төркем:Барда районы торак пунктлары
Төркем:Пермь крае торак пунктлары
Био-Био

**Био-Био** () — Чили өлкәсе. Башкаласы — Консепсьон шәһәре.

Өлкәның мәйданы — 37 062,6 км². Халык саны — 1 861 562 кеше (2002 ел). Халык тыгызлыгы — 50,2 кеше/км².

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Өлкәның рәсми сайты

Төркем:Био-Био
Паша

thumb|180px|Мөхәммәд Али-паша

**Паша́** (, ,  — *хаким*) — Солтан Төркиясендә, Мисырда һәм кайсы бер мөселман илләрендә югары хәрби һәм граждан хезмәткәрләренә бирелгән хөрмәтле титул һәм шул титулдагы кеше.

Паша дип генераллар һәм губернаторлар исемләнгән. Мактаулы титул сыйфатында «сэр» йәки «әфәнде» дигәнгә якын. Пашанан югарырык *хедив* һәм *вәзир*, түбәнерәк *бәй*.

## Рәсми булмаган паша титулы
Рәсми булмаган паша титулына бик күп рус начальниклары лаек була. Алар арасында фельдмаршал Суворов, билгеле флотоводей Фёдор Иванович Ушаков.

Кызыл паша титулына билгеле дипломат, гарәп илләрендә СССРның беренче тулы хокуклы вәкиле Кәрим Хәкимов лаек була.

Төркем:Төркия тарихы
Төркем:Титуллар
Төркем:Госман империясе
1367 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1367 ел
Төркем:Еллар
Qayum Nasıyri uramı

**Qayum Nasıyri uramı** - İske Tatar bistäseneñ üzäk uramı,  2013 yıldan cäyäw uramı. Böyek tatar mäğrifätçese Qayum Nasıyri istälegenä 1930 yılda atalğan.

Qayum Nasıyri uramında Qazannıñ iske Cämiğ mäçetläre - Apanay mäçete häm Märcani mäçete urnaşalar.

Uram başında klasitsizm stilendä 1853 yılda tözelgän Qazaqovlar yortı urnaşa. Yortnıñ elekke xucaları - mäşhür tatar säwdägärläre häm cämäğät eşlekleläre. Möxämmätcan Qazaqov Farsı İle häm Qavqaz belän säwdä eşläre belän şöğellängän.

Anıñ warise - Möxämmätşäkir Qazaqov tabış yortların tözeleşe belän şöğellängän bulğan.

Qazaqovlar säwdä yortı xäyriä eşlärenä küp aqça sarıf itkän. Qazaqovlar yortı xäzer torğızılğan.

Quşayıv yortı Qayum Nasıyri uramında 1862 yılda tözelgän. Mortaza Quşayıv - tatar säwdägäre, Ğäbderaxman Quşayıv - Qazan Dumasınıñ süzçese, Märcani mäçeteneñ qarap başlığı.

Qayum Nasıyri yortı - uram başında urnaşa, biredä böyek tatar näğrifätçese, yazuçısı yäşägän. Xäzer yort torğızılğan, biredä Nasıyri muzeye urnaşa.

Nasıyri yortı yanında Şiğäbeddin Märcäni yäşägän yort urnaşa. Yırağraq säwdägärlär yortları - Borhanetdin Mullin, Yunısovlar, İsänbayıvlar yortları urnaşa.

Qayum Nasıyri töp binaları - Märcani häm Apanay mäçetläre.

Qayum Nasıyri uramına iñ qısqa cäyäw uramı - Künçe uramı bara.

Uram oçında Cihanşa Ğosmanov yortı urnaşa. Säwdägär Cihanşa Ğosmanov - arbanı tözü eşxanäse iäse bulğan, küp aqça Soltan mäçete tözeleşenä birgän. Usmanov yortı 1853 yılda, Peske proyektı buyınça tözelgän.

Qayum Nasıyri uramı häm Safyan uramı kiseşendä säwdägärlär Apanayıvlar yortı urnaşa. 2013 yılda torğızılğan.

Cäyge Universiada-2013 uyınnarına hämmä iske yortları torğızılğan. Qayum Nasıyri uramı cäyäw uramına äylänä.

## Ädäbiät
*     Амиров К.Ф. Казань: где эта улица, где этот дом? Справочник улиц города Казани. Казань, 1995.
*    Казань в памятниках истории и культуры. Казань, 1982.
*    Республика Татарстан: Памятники истории и культуры. Каталог-справочник. Казань, 1993.

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Каюм Насыйри хөрмәтенә аталган объектлар
Екатеринбур өязе

**Екатеринбур өязе** () — Пермь губернасы һәм Екатеринбур губернасы эчендә булган административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Екатеринбур шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих

Екатеринбур өязе 1781 елда Пермь губернасы эчендә оештырыла. 1919 елда яңа оешкан Екатеринбур губернасы составына тапшырыла

1923 елда юкка чыгарыла.
## Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):
Екатеринбур өязе (412 296 кеше)

Екатеринбур шәһәре (41 610 кеше)

## Искәрмәләр

Төркем:Пермь губернасы
AQŞ Demokratik firqäse

**AQŞ Demokratik firqäse** () — AQŞ ikeseneñ töp firqäseneñ berse. AQŞta iñ qart säyäsi firqä.

Anıñ räsmi bulmağan simvol — işäk, räsmi bulmağan tös — zäñgär.

Firqäneñ räise — Debbi Wasserman-Şults. Säyäsi yünäleş — sul üzäk.

1930 yıldan firqä sotsial-liberal häm progress qaraşlarında tora.

Xäzerge AQŞ prezidentı Barak Obama — 15-nçe demokratik firqädän saylanğan prezident.

2012 yılda ütkän saylawlardan soñ Demokratik firqä Senatta küpçelek urınnarına, Wäkillär pulatında kimçelek urınnarına iä.

Ştatlar gubernatorları sanı buyınça Respublika firqäsenä bireşä.
## Qısqaça tarix
Firqägä nigezläwçelär — Martin van Büren (8-nçe AQŞ prezidentı), Tomas Cefferson (3-nçe AQŞ prezidentı), Endrü Cekson 7-nçe AQŞ prezidentı).

1828—1860 yılda AQŞ säyäsi säxnädä östen bulğan.

Başta Demokratik firqä qollıq saqlanu öçen köräşä. Anıñ saylawçıları — awıl toruçıları, plantatorlar, qol biläwçelär, könyaq ştatlarnıñ xalqı.

AQŞ watandaşlar suğışında ciñelgännän soñ töşenkelektä bulğan.

1912 yılğa qädär Avraam Linkoln nigezlägän Respublika firqäse xäkimiättä bulğan.

20 ğasırda Demokratik firqä «yañadan tuğan» häm mäşhür prezidentlarnı birgän: Wudro Wilson, Franklin Ruzvelt, Con Kennedi.

## İskärmälär

## Sıltamalar
* AQŞ Demokratik firqäseneñ säxifäse  
* Статья с оригиналом и переводом на русский язык письма Национального Комитета Демократической Партии своим избирателям

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:АКШ сәяси фиркаләре
AQŞ Respublika firqäse

**AQŞ Respublika firqäse** () — AQŞ ikeseneñ töp firqäseneñ berse. İkençe iseme — Böyek İske Firqä (, GOP).

Räsmi bulmağan firqäneñ simvolı — fil (qüätne bilgeli), räsmi bulmağan firqä töse — qızıl.

Säyäsi yünäleş — uñ üzäk. İdeologiä — neokonservatizm.

2009 yılda saylanğan citäkçe — Maykl Stil.

2012 yılda ütkän saylawlardan soñ Respublika firqäse Senatta kimçelek urınnarına, Wäkillär pulatında küpçelek urınnarına iä.

Respublika firqäseneñ çäçäk atu çorı — Holliwud akterı Ronald Reygan idärä itkän däwere.
## Qısqaça tarix
1854 yılnıñ 28 fevralendä «İrekle Cir» firqäse häm «Wöcdan» firqäse berläşterü näticäsendä Rilton şähärendä (Wiskonsin ştatı) barlıqqa kilgän.

Qollıqqa qarşı torğan tarafdarları tarafınnan salınğan bulğan. Tönyaq ştatlarnıñ mänfäğätlären, zur sänäğätçelärneñ ixtıyacların (yanki) yaqlağan.

Respublika firqäse qollıqnı tıyarğa taläp itkän.

AQŞ watandaşlar suğışında ciñgännän soñ Avraam Linkoln citäklägän firqä 50 yıl däwamında säyäsi säxnädä östen bulğan.

1912—1968 yıllarda Demokratik firqä östen alğan, läkin qayçaqta Respublikan prezidentları da bulğan: Kelvin Kulic, Gerbert Guver, Duayt Eyzenhauer.

## İskärmälär

## Ädäbiät
* Республиканцы или республиканская партия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:АКШ сәяси фиркаләре
Konservativ firqä (Böyekbritaniä)

**Konservativ firqä (Böyekbritaniä)** - (; räsmi bulmağan tarixi isem - "tori" ) - Böyekbritaniä ike töp firqäseneñ berse. Dönyanıñ iñ iske uñ qaraşlı säyäsi firqäse, anıñ tarixı 1670 yıllardan başlana.

Firqäneñ xäzerge citäkçese - Böyekbritaniä premyer-ministrı Boris Conson (2019 yıldan). Ul kilgänçe 21 ğasırda firqä citäkçeläre - Tereza Mey, Maykl Hovard (2003-2005), Y. Smit (2001-2003), William Heyg (1997-2001).

Firqäneñ töp tösläre - zäñgär häm yäşel.

Konservativ firqäneñ mäşhür premyer ministrları: Bencamin Dizraeli, Nevill Çemberlen, Winston Çerçill, Margaret Tetçer.
## İskärmälär

## Sıltamalar

* Konservativ firqä
* Firqä räsmi qäğäzläre
* Saylawlar näticäläre

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Бөекбритания сәяси фиркаләре
Яманъелга (Богалыш кушылдыгы)

**Яманъелга**  — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Богалыш елгасының сул ярыннан 1,9 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 28 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Караидел елгасы, Нязепетровск гидротөененнән Павловск гидротөененә чаклы Әй елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010201112111100021442
* Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 111102144
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ҺӨ буенча  — 11
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 
 

Төркем:Свердловск өлкәсе елгалары
Югары Утар (Олы Иек кушылдыгы)

**Югары Утар** – Олы Иек елгасы кушылдыгы. Башкортстанның Күгәрчен районы биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Асбассейн юк, елга бассейны – Җаек (бассейнның Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 12010000612112200005897
* Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды – 112200589
* Бассейн коды – 12.01.00.006
* ҺӨ буенча  – 12
* ҺӨ буенча чыгарылышы – 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Башкортстан елгалары
Катлама (Анапа кушылдыгы)

**Катлама (Катламыш)** — Россия территориясеннән ага торган елга. Краснодар крае биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Анапа елгасының уйсу яры урнашкан. Елга озынлыгы 25 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — кара диңгез елгалары бассейны Палагия борынынан Җанхот елгасының көнчыгыш чигенә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — кара диңгез бассейны елгалары.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 06030000112109100000068
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 109100006
* Бассейн коды — 06.03.00.001
* ГӨ буенча  — 09
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Краснодар крае елгалары
Сандугачлар

**Сандугачлар** яки **былбыл кош** () — Чыпчыксыманнар тәртибенә керүче кошлар (Passeriformes).

Иң билгеле төре - гади сандугач (); тән озынлыгы 17 см, кара күзле, соры каурыйлы, кызыл койрыклы. 

Төркем:Чебенчел кошлар

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Кошлар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Биология
Ижевка (Янчер кушылдыгы)

**Ижевка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Киров өлкәсе, Удмуртия биләмәләрендә ага. Елга   Янчер елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010100112111100002393
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111100239
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Пермь крае елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Төркем:Удмуртия елгалары
Xristian-demokratik berlek (Almaniä)

**Almaniä Xristian-demokratik berlege** (XDB, )- 1946 yılda nigezlägän Almaniäneñ säyäsi firqäse.

Firqäneñ töp ideologiäse - xristian demokratiä, liberal' konservatizm. 

Firqäneñ citäkçese - xäzerge Almaniäneñ kanslerı - Angela Merkel.

Äğzalarınıñ sanı - 482951 keşe(2012). Bundestagta urınnar sanı - 311/630, Evroparlamentta - 34/98.

Firqäneñ mäşhür wäkilläre (Almaniä kantslerları) - Konrad Adenauer, Helmut Kol, Angela Merkel.

## Saylawlarda

**XDB firqäsenä birelgän tawışlar (1949 yıldan)**

## İskärmälär

## Sıltamalar

* **[http://www.cdu.de cdu.de räsmi säxifäse]**
* Firqä programması

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Алмания сәяси фиркаләре
Кортамыш

**Кортамыш** () — Курган өлкәсендәге кече шәһәр, Кортамыш районының административ үзәге.

Халык саны — 17 098 кеше (2010).

## География
Кортамыш бер үк исемле елга өстендә, Курганнан 88 километр көньяк-көнбатыштарак урнашкан. Иң якын тимер юл станциясе — Юргамыш (52 километр ераклыкта).
## Тарих
1745 елда ныгытма буларак нигезләнә. 1756 елда *Куртамыш бистәсе* буларак телгә алына.

1944 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала, 1956 елдан — шәһәр.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Керамик ташлары заводы, кирпеч заводы,  заводы, ремонтлау-механика заводы.  фабрикасы, тегү фабрикасы. Промкомбинат. Азык-төлек сәнәгате ширкәтләре.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Курган өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Курган өлкәсе шәһәрләре
Almaniä sotsial-demokratik firqäse

**Almaniä sotsial-demokratik firqäse** (ASDF; ) - Almaniäneñ ikeseneñ töp firqäseneñ berse.

1863 yılnıñ 23 mayında Ferdinand Lassal tarafınnan *Ğomum-Almaniä Berlege* bularaq nigezlägän.

1875 yılda Wilhelm Libnext häm Avgust Bebel nigezlägän "Sotsial-demokratik eşçelär firqäse" belän berläşterelgän.

1933-1945 yıllarda natsist idärä itkän çorda legal' bulmağan xäldä eşlägän.

Bügenge isemen 1890 yılda alğan.

Firqä citäkçese - Zigmar Gabriel.

Äğzalar sanı - 502062 keşe.

Bundestagta urınnar sanı - 146/622, Evroparlamentta urınnar sanı - 23/99 (2010).
### ASD firqäsenä birelgän tawışlar (1949 yıldan)

## Sıltamalar

* **[http://www.spd.de spd.de räsmi säxifäse]**

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Алмания сәяси фиркаләре
Төркем:Алмания социал-демократлар фиркасе
Баренц диңгезе

**Баренц диңгезе** — Арктик океанга кергән диңгез. 
Россия һәм Норвегия ярларын юа.

Мәйданы — 1,424&nbsp;млн.&nbsp;км². Иң зур тирәнлек — 600&nbsp;м.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча диңгезләр
Төркем:Баренц диңгезе
Төркем:Россия диңгезләре
Төркем:Норвегия диңгезләре
Almaniä federal' kanslerı

**Almaniä federal' kanslerı** () - Almaniäneñ Federal' xökümäteneñ räise. Anıñ wazifasına federal' ministrlarnı raslaw, säyäsi yünäleşne bilgeläw wäqälätläre kerä.

Bundeskansler Bundestag (Almaniäneñ parlamentı) tarafınnan 4 yıl waqıtına saylana, ışanıçsızlıq belderü yärdämendä xezmätennän çığarılıp bula.

Xäzerge Almaniäneñ Bundeskanslerı - Olaf Scholz (SDF).

*Kansler* töşençäse urta ğasırlarda barlıqqa kilgän.

Almaniä konstitutsion üseşeneñ tarixında kansler töşençäse 1867 yılda Tönyaq Almaniä Berlege xökümäte räisen bilgeläw öçen kilep çıqqan.

Almaniäneñ imperiäsendä häm Weimar respublikasında - reixskansler.

1949 yıldan soñ bundesprezident wazifaların çiklängän, bundeskansler wazifaların köçäytelgän.

## Ädäbiät
* Bundeskanslerin räsmi säxifäse 

*    Arnulf Baring: Im Anfang war Adenauer. Die Entstehung der Kanzlerdemokratie. München 1982, ISBN 3-423-10097-4
*    Volker Busse, Hans Hofmann: Bundeskanzleramt und Bundesregierung. Aufgaben – Organisation – Arbeitsweise, Heidelberg (5., neu bearbeitete und aktualisierte Auflage) 2010, ISBN 978-3-8114-7734-6
*    Karlheinz Niclauß: Kanzlerdemokratie. UTB. Schöningh, Paderborn 2004, ISBN 3-8252-2432-5
*    Wolfgang Rudzio: Das politische System der Bundesrepublik Deutschland. UTB 2000, ISBN 3-8100-2593-3, S. 283–314

Төркем:Алмания
Sotsialistik firqä (Frantsiä)

**Sotsialistik firqä (Frantsiä)** (, *PS*) - sul-üzäk frantsuz firqäse, 2012 yıldan idärä itüçe firqä.

İdeologiä - sotsial-demokratiä. Firqäneñ berençe särqätibe - Arlem Desir.

1905 yılda Eşçelär İnternatsionalınıñ frantsuz bülekçäse nigezlängän. Anıñ nigezendä zamana firqä 1969 yılda  barlıqqa kilgän.

1981 yılda Fransua Mitteran citäkçelegendä prezident saylawlarında häm Milli assambeyädä ciñä.

2012 yılda prezident häm parlament saylawlarında ciñä.

Äğzalar sanı - 172000 keşe.

Milli cıyılışta urınnar sanı - 279/577, Senatta urınnar sanı - 116/348, Evroparlamentta -14/72.

Frantsiä prezidentı - Sotsialistlar firqäsennän saylanğan - Fransua Olañd.

## Firqä wäkillege häm saylawlar näticäläre

* Frantsiäneñ Milli cıyılışı — 279 /577 
* Frantsiäneñ Senatı — 116 / 348 
* Evroparlament — 14 / 72 /

## İskärmälär

## Sıltamalar

* **[http://www.parti-socialiste.fr/ räsmi säxifäse]**

Törkem:Франция сәяси фиркаләре

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Социалистик фиркаләр
Джохар Дудаев

**Джохар (Җәүхәр) Дудаев** (; ; 15 февраль 1944, Ялхорой, Чечен-Ингуш АССР, РСФСР — 21 апрель 1996, Гехи-чу, Чечен Республикасы, Россия) — чечен хәрби һәм сәяси эшлеклесе, чечен милли-азатлык хәркәте әгъзаларыннан берсе. Электә — авиация генерал-майоры, Совет армиясендә бердәнбер чечен милләтле генералы. Ичкерия Генералиссимусы (1996).

## Моны да карагыз
* Беренче чечен сугышы
* Икенче чечен сугышы

## Искәрмәләр

Төркем:Чечен шәхесләре
Төркем:Шәхесләр:Чечня
Олы Теләк (елга)

**Улу-Теляк** – Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортстан, Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сем елгасының уң ярыннан 103 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 18 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Сем елгасы, елга башыннан тамагына чаклы. Кече елга бассейны – Агыйдел, елга бассейны – Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010200612111100019256
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111101925
* Бассейн коды – 10.01.02.006
* ГӨ буенча  – 11
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Башкортстан елгалары
Калуаеры (елга)

**Калуаеры** — Олы Шешенәк елгасы (Агыйдел бас.) кушылдыгы. Башкортстанның Ишембай районы биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 14 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010200712111100018784
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111101878
* Бассейн коды — 10.01.02.007
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Башкортстан елгалары
Xalıq xäräkäte öçen Berlek (Frantsiä)

**Xalıq xäräkäte öçen Berlek** (, UMP) - Frantsiäneñ uñ-üzäk liberal-konservativ firqäse. Xäzer iñ zur oppozitsion firqä.

2002 yılda elekke Frantsiä prezidentı Jak Şirak tarafınnan nigezlängän.

Firqä 2007 yılda prezident häm parlament saylawlarında ciñä, läkin 2012 yılda prezident häm parlament saylawlarında ciñelä.

Firqä 2002 yılda Şarl de Gol nigezlägän "Respublika öçen berläşmä" nigezendä Jak Şirak prezident saylawlarında yaqlar öçen oyıştırılğan.

Firqäneñ äğzaları - Jak Şirak häm Nikolä Sarkozi 2002 ylda häm 2007 yılda prezident saylawlarında ciñälär.

Äğzalar sanı - 261 meñ (2012). Milli cıyılışta urınnar sanı - 193/577, Senatta - 122/ 348, Evroparlamentta - 24/72 (2012).

## İskärmälär

## Sıltamalar

* **[http://www.u-m-p.org/ räsmi säxifäse] **

Törkem:Франция сәяси фиркаләре

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Беловка (Усмань кушылдыгы)

**Беловка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Воронеж өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Усмань елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Тын елгасына Хопра кушылганчы булган Тын кушылдыклары бассейны, елга бассейны — Тын (бассейнның Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 05010100612107000003227
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 107000322
* Бассейн коды — 05.01.01.006
* ГӨ буенча  — 07
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Воронеж өлкәсе елгалары
Замосць

**Замосць** (, , ) — Польшаның Люблин воеводалыгында урнашкан шәһәр.

Халык саны — 65 966 кеше (2011).

## География
Шәһәр Варшавадан 240 километр көньяк-көнчыгышрак, Львовдан 110 километр төньяк-көнбатышрак урнакан.
## Тарих
Шәһәр 1580 елда нигезләнгән.

Речь Посполитаяның өченче бүлүе буенча (1795 ел) Австрия составына кертелә.  1809 елда Наполеон тарафыннан Варшава һерцоглыгы составына кертелә; Вена конгрессы нәтиҗәләре буенча Россия империясе составына кергән.

1867—1912 елларда — Люблин, ә аннан соң (1912-1917) Холм губернасының өяз шәһәре. 1918 елда — Польша составында.

1939 елның сентябрьдән 1944 елның июльгә кадәр алман оккупациясе астында булган.

1975—1998 елларда — Польшаның Замосць воеводалыгы үзәге.
## Халык

2002 елдагы милли состав:
* поляклар – 98,4 %

## Танылган шәхесләр
* Роза Люксембург – сул социал-демократиясенең иң билгеле эшлеклеләренең берсе, марксизм теоретигы, фәлсәфәче, икътисадчы һәм публицист.
## Кардәш шәһәрләр
*  Бардеёв, Словакия 
*  Лафборо, Бөекбритания 
*  Луцк, Украина 
*  Швебиш-Халль, Алмания
*  Сигишоара, Румыния
*  Веймар, Алмания
*  Жолква, Украина

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Люблин воеводалыгы шәһәрләре
Айрат

**Айрат** - Алтайда яшәүче ойрат (монголча ой «ур-ман»+арат «халык» сүзлә­реннән) халкының элекеге энтонимы;

*Айрат исеме монголча хайрат (кадерле, га­рәпләрнең Хайрат (искит­кеч, таңга калырлык) исе­меннән ясалган.
Айрат (исем)

**Айрат** исеме монголча «хайрат» (кадерле, га­рәпләрнең Хайрат (искит­кеч, таңга калырлык) исе­меннән ясалган.

## Айрат исемен йөртүчеләр

* Айрат Ибраһим
* Айрат Арсланов
* Айрат Гафаров
* Айрат Мансур улы Фазылҗанов
* Айрат Рифкать улы Арсланов
* Айрат Әхәт улы Фазылҗанов

## Чыганаклар
*Татарча татар-мөселман исемнәре. 

Төркем:Ир-ат исемнәре
Төркем:Монгол исемнәре
Төркем:Татар исемнәре
Төркем:Башкорт исемнәре
Liberal-demokratik firqä (Yaponiä)

**Liberal-demokratik firqä** (*yapunça: 自由民主党,  minsüto*) - Yapunstan säyäsi firqäse.

Firqä citäkçese, xäzerge Yapunstan premyer-ministrı - Yoshihide Suga.

1955 yılnıñ 15 noyaberendä ike oppozitsion firqä (Liberal firqä häm Yapunstan demokratik firqäse) berläşterüe näticäsendä nigezlängän. Kiläçäktä Yapunstan töp firqäse buldı. Hämmä firqäneñ citäkçeläre (Yöxei Kono'dan tış) Yapunstan premyer-ministrları bulğannar.

1955 yıldan firqä bertuqtawsız diärlek idärä itkän firqä bulğan, tik 1993 yılda 9 ay däwamında koalitsion xökümätkä bireşte.

2009 yılda ütkän saylawlarda ciñelä, läkin 2012 yılda ciñä häm idärä itüçe firqä statusın kire qaytara.

İdeologiä - konservatizm, neoliberalizm.

Räsmi töslär - yäşel häm zäñgär.

Kiñäşçelär pulatında deputatlar sanı - 155/ 242, Wäkillär pulatında urınnar sanı -296/ 480.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* **[https://www.jimin.jp/ räsmi säxifäse]**

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Япония сәяси фиркаләре
Awraziä Tamojnya Berlege

**Awraziä iqtisadi berläşmäse qısalarında Tamojnya berlege** yäki **Awraziä Tamojnya Berlege** yäki **Awraziä Tamğaxanä Berlege** () - Rusiä, Belarus, Qazaqstan berdäm tamojnya territoriäse belän iqtisadi bergälegeneñ forması. Tamojnya berlege qısalarında üzara säwdädä tamojnya salımnarı häm iqtisadi çiklär qullanılmıylar.

Tamojnya berlegeneñ äğzaları başqa däwlätlärgä qarata berdäm tamojnya salımın häm bütän iqtisadi tartipqa saluçı çaralarnı qullanalar.

Räsmi dokumentlarda "Awraziä iqtisadi berläşmäse qısalarında tamğaxanä berlege" ğadi "Tamojnya berlege" dip yörtelä.

Tamojnya berlege buldırğannan soñ Rusiä $400 mlrd, Belorussiä häm Qazaqstan — $16 mlrd 2015 yılğa qädär tabış alaçaqlar.

Tamğaxanä  berlege Qıtaydan Awrupağa yöklär taşu waqıtı 4 tapqırğa qısqarta.

Rusiä Akademiäse belgeçläre buyınça Tamğaxanä berlege Rusiägä, Belorussiägä häm Qazaqstanğa 15% artıq üseşen 2015 yılğa qädär kiteräçäk.
## Taswirlama
* Eş tele - rus tele
* Xalıq: Ğomumän (2012) -169 992 945 keşe.
: Tığızlıq: 8,45 keşe/qm²
* Tulayım eçke produkt — $2,732 trln (2011)
: ber keşegä - $16 137
* Berdäm tamojnya kiñlege - 2011 yılnıñ 1 iyülennän.
## Tärkip
### Qatnaşuçılar
*Qazaqstan (2010)
*Rusiä (2010)
*Belarus (2010)

### Kermäkçe

*Qırğızstan (2011)
*Ärmänstan (2013)

### Xezmättäşlek şartnamäse

*Ukraina (2013)

## Sıltamalar
Awraziä tamojnya berlegeneñ kileşüe

Төркем:Таможня эше
Миклош Һорти

**Миклош Һорти, Надьбаньяи витәзе** (, ; 18 июнь 1868, Кендереш, Солнок комитаты, Австро-Венгрия — 9 февраль 1957, Эшторил, Португалия) — Маҗарстан корольлыгының хакиме (регенте) (1920—1944), адмирал.
## Тәрҗемәи хәл

Кальвинист динле борынгы дворян нәселеннән. Яшьлектә Австрия-Маҗарстан дипломатик хезмәтендә булган. 1908—1914 елларда — Франц-Иосиф императорның адъютанты.

Беренче бөтендөнья сугышы вакытында — капитан, ә аннан соң — Австро-Венгрия флотының адмиралы. 1918 елның мартында Австрия-Маҗарстан флотының  урынына билгеләнә (1918 елның октябренә кадәр).

1919 елгы Маҗарстан революциясенә каршылыкны җитәкләгән. 1920 елдан — Маҗарстан корольлыгының регенты; Һорти заманында Маҗарстан корольлык булып калган, әмма тәхет буш булган. Шулай итеп Һорти король булмаган корольлыгында регент һәм флоты булмаган илдә адмирал булган.

Авторитар режимны урнаштырылган, Маҗарстанның Икенче бөтендөнья сугышында катнашуның инициаторы булган. 1941 елның  27 июнендә ССҖБга сугышны игълан иткән.

1944 елның мартында Маҗарстанга алман гаскәрләрнең кертүенә риза булырга мәҗбӳр булган. Шул ук елның 15 октябрендә Һорти хөкүмәте ССРБ белән вакытлы солых турында игълан иткән. Әмма Маҗарстан сугыштан чыгырга алмаган: Будапешттә Алмания тарафыннан хуплаган дәүләт түнтәрелеш булган килеп чыккан; Һорти хакимиятне Ференц Салашига тапшыра һәм Алманиягә алып чыгарыла.
### Сугыштан соң
Сугыштан соң гаилә белән Португалиягә күчеп китә. 1957 елда Эшторил шәһәрендә вафат булган. 1993 елда Маҗарстанда яңадан күмелгән.
## Галерея

Файл:HorthyEn1909EugenSchoferB12700047T12700052.jpg|1909
Файл:Admiral Horthy, WW1 postcard.jpg|1917
Файл:Horthy de Nagybánya.jpg|Почта маркасы, 1938
Файл:Horthy Miklós (1).jpg|


## Тышкы сылтамалар
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/2543

Төркем:Маҗарстан дәүләт башлыклары
Төркем:Австро-Венгрия
Зелимхан Яндарбиев

**Зелимха́н Абдулмөсли́м улы Яндарби́ев**  (; ; 12 сентябрь 1952, Выдриха авылы, Шемонаихин районы, Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе Казакъстан ССР — 13 февраль 2004, Доха, Катар) — Чичәнстан сәяси һәм рухи эшлеклесе.

Төркем:Чечен язучылары
Төркем:Чичәнстан сугышында катнашучылар
Төркем:Чичәнстан идарәчеләре
Төркем:Чечен шәхесләре
Төркем:Шәхесләр:Чечня
Tsürix

**Tsürix** ( ; *Züri* ) - Şveytsariä tönyaq-könçığışında urnaşqan alman telle Tsürix kantonınıñ başqalası.

Xalıq - 391.3 meñ keşe (2012). Tsürix küle buyında urnaşa.

Şveytsariäneñ iñ zur aqça üzäge. İminiät şirkätläreneñ, banklarnıñ, Şveytsariäneñ ticärätxanäse häm ilneñ üzäk bankı urnaşu urını. Zur fänni üzäk, universitet häm yuğarı texnik mäktäp.

2012 yılda dönyanıñ iñ qıybat şähäre bulıp tanılğan.

Tarixi üzäktä gotik çirkäwlär - Grossmünster, İzge Petr çirkäwe urnaşa.

Äwwäl zamanda Tsürix urınında kelt-german awılı bulğan, 1 ğasırda b.e.q. Turikum dip yörtelgän.

Şähär bularaq 929 yılda telgä alına. 13-17 ğasırda imper şähäre, 14 ğasırda Şveytsariä berlegenä kergän. 16 ğasırda Tsvingli citäkçesendä Reformatsiä üzäge. 19 ğsırda däwlät aqça üzägenä äwerelä.

## Sıltamalar

* **[http://www.stadt-zuerich.ch räsmi säxifäse] **

Төркем:Швейцария шәһәрләре
Demokratik firqä (Yaponiä)

**Yapunstan demokratik firqäse** (*yapunça 民主党*) - 1998 yılda nigezlängän Yapunstan säyäsi firqäse. Liberal-demokratik firqä - ayırım Yapunstan säyäsi firqäse.

2009 yıldan soñ küpçelek urınnarın Wäkillär pulatında häm Kiñäşçelär pulatında ala.

2012 yılda ütkän saylawlarda firqä ciñelä häm 173 urınnı parlamentta yuğalta.

Firqäneñ citäkçese - Banri Kayeda.

İdeologiä - sotsial-liberalizm.

Tübän pulatta urınnar sanı - 57/ 480, Yuğarı pulatta urınnar sanı - 59/ 242 (2013).

## Sıltamalar

* **[http://www.dpj.or.jp/ räsmi säxifäse]**

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Япония сәяси фиркаләре
Игорь Ярослав улы

**Игорь Ярослав улы**, чукынганнан соң Георгий, (1036 - 1060), Волын кенәзе, 1056/1057 еллардан Смоленск кенәзе, Ярослав Зирәк һәм Ингегерданың улы.

## Туган елы һәм олылык
Аның туган елының датасы турында тарихчылар арасында бердәм фикерләк юк.

Төркем:1036 елда туганнар
Төркем:1060 елда вафатлар
Төркем:Смоленск кенәзләре
Үтәй (мәгънәләр)

* Үтәй (Бәләбәй районы) — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан авыл.
* Үтәй (Барда районы) — Пермь краеның Барда районында урнашкан авыл.
* Үтәй (Мәнәвез кушылдыгы) — Россия территориясеннән агучы елга. Башкортстанның Бишбүләк һәм Бәләбәй районнары биләмәләрендә ага.
* Үтәй (елга) — Россия территориясеннән агучы елга. Пермь крае биләмәләрендә ага.
## Искәрмәләр
Павловка сусаклагычы

**Павловка сусаклагычы** (, ) — Караидел елгасы үзәнендә урнашкан сусаклагыч. Павловка ГЭСы буасы корылганнан соң барлыкка килә. Уфа шәһәренең су белән тәэмин итү резерв чыганагы булып тора.

## География
Сусаклагычының югары һәм урта агымы Башкортстанның Караидел районында, түбән агымы Башкортстанның Благовещенск һәм Нуриман районнарында урнаша.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Караидел елгасы, Нязепетровск гидротөененнән Павловск гидротөененә чаклы Әй елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча :
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010201112111100023699
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102369
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буенча саны (номеры) — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы 
## Искәрмәләр

Төркем:Россия сусаклагычлары
Төркем:Әлифба буенча сусаклагычлар
Aloizie Stepinats

**Aloizie Stepinats** (*xorvatça Alojzije Stepinac*)(1898-1960) - Xorvatiä kardinalı. Faşist ustaş Xorvatiä xakimiäten 1941-1945 yıllarda yaqlağan. Ustaşlar-faşist Xorvatiäsendä ütkärelgän genotsid säyäsäte näticäsendä ber million çaması serb üterelgän, şul isäptän balalar häm qartlar.

1945 yılda kilgän İosip Tito kommunistik xökümäten tänqitlägän. Faşist xakimiäten yaqlawı öçen 1946 yılda 16 yıllıq törmäsenä xökem itelgän.

1937-1960 yıllarda Zagreb şähäreneñ arxiepiskopı.

1998 yılda İoann Pavel II qararı näticäsendä äwliä arasına kertelgän.

Xorvatiä tarixında iñ qarşılıqlı şäxes. Törle bäyälär buyınça ul "äwliä" dä "xärbi cinäyätçe" bulıp sanala.
## Ädäbiät
*Б. Станоевич. Усташский министр смерти: анатомия преступления Андрия Артуковича
*Ривели Марк Аурелио Архиепископ геноцида. Монсеньор Степинац, Ватикан и усташская диктатура в Хорватии 1941-1945. — Москва, 2011. — 224 с. — ISBN 978-5-91399-020-4

Төркем:Серблар геноциды
1240 ел

## Вакыйгалар
* Бату хан Киев шәһәрен җимергән. Алтын Урда ханнары Владимир кенәзләренә ярлык бирә башлаган. Шулай итеп, Киев шәһәре башкала вазифасын югалткан.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1240 ел
Төркем:Еллар
XII гасыр

**XII (уникенче) гасыр** — 1101 елдан 1200 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар
### Русь
* 1103 — Владимир белән Святополк Кыпчакларга каршы күп походлар оештыралар (1103—1120 елларда).
* 1107 — Идел болгарлары Сүздәлне басып алганнар.
* 1132 елда, Мстислав - Владимир кенәзе үлгәннән соң, Русь берничә кенәзлегенә таркала: Новгород кенәзлеге, Владимир-Сүздәл кенәзлеге, Галич-Волын кенәзлеге, Чернигов кенәзлеге, Рязань кенәзлеге, Полоцк кенәзлеге, Смоленск кенәзлеге, һ.б.

#### XII гасыр
* Төньяк-көнбатыш Русьтә **XII гасырдан** Владимир-Сүздәл кенәзлеге күтәрелә, аның хакимнәре (Андрей Боголюбский, Всеволод Зур Оя), Киев өчен көрәшеп, үз төп резиденцияне Владимирда калдыралар; нәтиҗәсендә, Владимир яңа гомум Русь үзәге була. Иң куәтле кенәзлекләр шулай ук Чернигов, Смоленск һәм Галич-Волын кенәзлекләре булганнар.
* **XII гасырдан** Смоленск - кенәзлек үзәге булып торган.
* **XII гасырда** Новгород җирләре алпар-тәречеләр һәм шведлар белән берничә кораллы низагларда катнашканнар.

## Туулар

## Шулай ук кара
XII гасыр

*
X гасыр

**X (унынчы) гасыр** — 901 елдан 1000 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар
### Русь
* 10 гасырда Киев Русе дәүләте барлыкка килгән.
** 980-нче елларда — Волын кенәзлеге Киев Русенә кушылган.
*** Идел буе Болгары белән Киев Русенең бөек кенәзе Владимир I арасындагы килешү. «Повести временных лет» елъязмасында хәбәр ителгәнчә, аркадашлары бәҗәнәк-төрекләр белән болгарларга каршы яу белән килгәннән соң (985), кенәз Владимир I  болгарларның икътисади яктан өстенлеген таный (**«... все они в сапозех»**) һәм алардан ясак түләтеп булмаячагын аңлый (**«им дани нам не даяти, поидем искать лапотников»**), үзара килешү төзергә тәкъдим итә. Килешүгә «колмак суга батканчы, таш су өстенә калыкканчы» турылыклы булырга дип ант ителә.
*** 988 елда Киев Русе Православ динен кабул иткән.

## Туулар

## Шулай ук кара
X гасыр

*
1230-еллар

**1230 нчы еллар** — 1230 елда башланган һәм 1239 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
1237-1240 елларда татар-маңгул гаскәрләре борынгы рус кенәзлекләрен буйсындырганнар.

Төркем:Унъеллыклар
Новгород республикасы

**Новгород республикасы** () — рус урта гасырлар дәүләте (1136-1478). Киев Русе таркалганнан соң барлыкка килгән, Иван III Мәскәү кенәзе тарафыннан мәрхәмәтсез рәвештә юк ителгән.

Балтыйк буеннан Урал тауларына кадәр җәелгән.

## Тарих

1136 елда Всеволод Мстислав улы куып чыгарылганнан соң Новгород җирендә Республика хакимияте урнаштырылган.

Новгород көнчыгыш биләмәләре — Торжок, Волок, Вологда, Бежецк шәһәрләрен Бату хан гаскәрләре 1240-1242 елда басып алганнар.

1242 елның 18 апрелендә (5) Александр Невский җитәкләгән Новгород һәм Владимир көчләре һәм Ливон ордены гаскәре (шул исәптән 1237 елдан Кылычйөртүчеләр Ордены белән)  арасында Чудь күлендә "Боз өсте сугышы" дигән зур бәрелеш узган. Сугышта Новгород җиңгән.

1259 елда Александр Невский нияте ярдәмендә Новгород республикасы Рус Олысы эчендә Алтын Урда системасына кертелгән.

1478 елга кадәр Новгород тәхетендә Сүздәл, Владимир кенәзләре, аннары Мәскәү кенәзләре (кайчакта Литва кенәзләре) утырганнар.

14 гасырдан Тверь, Мәскәү, Литва кенәзлекләре бәйсез Новгород республикасын басып алырга тырышканнар.

## Хакимият тәртибе
Новгород боярлар республикасы үзенчәлекле иҗтимагый эчке тәртибенә хас. Төп икътисади фактор -  җир түгел, ә акчалар булган.
***Вече** - новгородлы бай ир-атлар җыены, киң вазифаларына ия: кануннар чыгарган, кенәзне чакырган, посадникны сайлаган, салым зурлыгын билгеләгән. 
***Посадник** - Вече рәисе, башкаручы хакимиятнең башы. Аның вазифаларына чит ил эшләре, эчке идарә, мәхкәмә эшләре кергәннәр.
***Раббылар Шурасы** (*русча Совет Господ*)- Новгород югары пулаты, аның эченә архиепископ, посадник, тысяцкий,  старосталар кергәннәр. 15 гасырдан архиепископ - Раббылар Шурасының рәисе булган.
***Кенәз** - Вече тарафыннан чакырылган булган. Аның вазифалары - хөкем, саклану, хәрби эшләр.

## Буйсындыру һәм юк итү

Новгород республикасы үз республика хакимияте тәртибен сакларга теләп Литва ярдәмен сораган. Иван 3 Новгородка каршы яу оештырган.

1478 елда Иван 3 гаскәрләре Новгород шәһәрен буйсындыра. Басып алу нәтиҗәсендә Республика тәртибе юк ителә, вече һәм посадник (шәһәр башлыгы) юкка чыгарыла, күп Новгород боярлары үтерелгән.

Новгород азатлыгын бетерү билгесе - Вече Чаңы Новгородтан алып чыгарылу.

Шулай итеп, бердәнбер көньяк рус республикалык тәртибен Мәскәү тарафыннан рәхимсез рәвештә юк ителгән.

## Әдәбият
* Янин В. Л. Средневековый Новгород.. — М.: Наука, 2004.
* Фроянов И. Я.. Древняя Русь IX-XIII веков. Народные движения. Княжеская и вечевая власть. — М.: Русский издательский центр., 2012.
* Фролов А. А. Конфискация вотчин новгородского владыки и монастырей в последней четверти XV века // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2004. — № 4 (18). — С. 54–62.
* Лукин П. В. Существовал ли в средневековом Новгороде «Совет господ»? // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2012. — № 1 (47). — С. 15–27.

## Сылтамалар

* *Андреев В. Ф.* Северный страж Руси : Очерки истории средневекового Новгорода. — Л.: [Лениздат , 1989. — ISBN 5-289-00256-1
* Новгородская республика. 1136—1478 гг.
* Господин Великий Новгород. Демократия по-древнерусски? 5 июня 2014 г.(видео)
* 

## Моны да карагыз
* Губа (округ)

Төркем:Киев Русе
Төркем:Россия тарихы
Аккүбәк

**Ак Күбе́к (Аккүбә́к) хан** (? - 1550 тирәсе), Әстерхан ханы (1532-33, 1545-50). Себер ханы Мортаза улы, Әстерхан ханы Касыймның туганнан туганы.

Нугай Урдасының көчсезләнүеннән файдаланып, чиркәс көчләре ярдәмендә Касыйм ханны тәхеттән куа һәм үзе утыра (1532). Үз ханлыгын ныгыту, аның Нугай Урдасы белән Кырым ханлыгыннан бәйсезлеге сәясәтен алып бара. 1533 елда, Габделрахман хан аның тәхетен яулап алгач, Төньяк Кавказ төбәгенә качарга мәҗбүр була. 1545 елда Әстерхан тәхетен кайтарып ала, әмма 1546 елда Ямгырчы хан аны чиркәсләр ярдәмендә бәреп төшерә. Кырым ханы Сәхибгәрәй Хаҗитарханны алганнан соң (1547), Ак Күбек ханы кабат тәхеткә утырта. Соңрак Ямгырчы хан рус гаскәре ярдәмендә аның урынын биләүгә ирешә.

## Әдәбият
* Кушева Е.Н. Народы Северного Кавказа и их связи с Россией. М., 1963; 
* Османская империя и страны Центральной, Восточной и Юго-Восточной Европы в XV-XVI вв. М., 1984.
## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2010

Төркем:Әстерхан ханнары
Каяз

**Каяз** () — карплылар гаиләсенә кергән балык. Европа суларында таралган.

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Габделкәрим

**Габделкәри́м хан** (? - 1520-еллар), Әстерхан ханы (1490-еллардан).

## Тәрҗемәи хәле
Әхмәд ханның оныгы. 1490-еллар башында Олы Урда гаскәре ярдәмендә Касыйм ханны тәхеттән төшерә, хакимиятне үз кулына ала. Олы Урда ханнары белән якын бәйләнештә тора, аларның Кырым ханлыгы һәм Мәскәү кенәзлегенә каршы оештырылган яуларында катнаша. 1491 елда Габделкәрим хан, Олы Урда ханы Мортазага (Әхмәд хан улы) ярдәмгә килеп, Кырымга һөҗүм итүдә катнаша, ләкин Кырым ханының союздашлары булган Казан һәм Мәскәү гаскәрләре тарафыннан җиңелүгә дучар ителә. Олы Урда ханлыгының көчсезләнә баруы Габделкәрим ханда мөстәкыйль идарә итү омтылышы тудыра, ул үз хакимиятен ныгыту сәясәтен үткәрүгә керешә. 1498 елда Олы Урда ханы Сәедмөхәммәд (Әхмәд хан улы) гаскәренең ханлыкка һөҗүмен кире кайтара. Миңлегәрәй хан тарафыннан Олы Урда тар-мар ителгәннән соң (1502), Габделкәрим хан тышкы сәясәттә Кырым ханлыгы белән Нугай Урдасына йөз тота башлый.
## Әдәбият
* Сафаргалиев М.Г. Заметки об Астраханском ханстве // Сборник статей преподавателей Мордовского государственного педагогического университета. Саранск, 1952;
* Османская империя и страны Центральной, Восточной и Юго-Восточной Европы в XV-XVI вв. М., 1984.
## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2010 

Төркем:Әстерхан ханнары
Әхмәт хан

**Әхмә́д хан** (?—1481), Олы Урда ханы (1461 елдан). Кече Мөхәммәд хан улы.

## Тәрҗемәи хәле
Тәхеткә Кырым ханы Хаҗигәрәй ярдәмендә Сәед Әхмәд ханны Днепр буйларына куып җибәргәннән соң утыра. Әхмәд хан идарә иткән елларда Олы Урданың иң куәтле чоры була. Әхмәд хан күрше дәүләтләр белән сәяси арадашлыкны җанландыра: 1470-71 елларда Бөек Литва кенәзлеге короле Казимир IV белән солых килешүе төзи; 1471—74 елларда Венеция белән сөйләшүләр алып бара, Төркия белән көрәштә аңа ярдәм итәчәгенә ышандыра; 1476 елда Төркия белән арадашлык мөнәсәбәтләре урнаштыра. Әхмәд хан Алтын Урда дәүләте куәтен кабат торгызырга омтыла. Рус сугышчылары зур көймәләрдә төшеп Сарай әл-Җәдидне талап, яндырып киткәннән соң, Әхмәд хан 1472 елда рус җирләренә яу белән бара, Алексин шәһәрен ала. Казимир IV вәгъдә иткән ярдәм килмәгәч, шуннан кире борылып китә. 1476 елда Кырымга һөҗүм итә, Миңлегәрәй ханны төшереп, Кырым тәхетенә үз кешесе Җанибәкне утырта. Шул рәвешле Алтын Урданың байтак өлешендә үз хакимиятен урнаштыруга ирешкәч, 1476 елда Мәскәүнең бөек кенәзе Иван III кә идарәчелек ярлыгын килеп алырга һәм Урдага ясак түләүне яңартырга кирәклеген белдерә. Иван III бу таләпләрне кире каккач, Мәскәү кенәзлеге белән сугышка әзерләнә башлый. Шул арада Миңлегәрәй хан Төркия ярдәмендә Кырымга әйләнеп кайта (1479), Казан тәхетенә Мәскәүгә йөз тотучылар вәкиле утыртыла, Мәскәү, Казан, Кырым, Төркия бердәмлеге (коалициясе) барлыкка килә. Әстерхан ханы да Казан сәясәтенә кушылгач, Әхмәд ханның таянычлары кими. 1479 елда Әхмәд хан, ниһаять, берничә ел дәвам иткән көрәштән соң, көнчыгыштагы күршесен - күчмә үзбәкләр ханы Шәех Хәйдәр гаскәрен җиңүгә ирешә. Аннары Әстерхан ханлыгы өстеннән бәйлелек урнаштыра, Казимир IV белән килешүен яңарта. 1480 елның 2 нче яртысында Мәскәү кенәзлегенә яуга чыга. Ләкин Угра елгасын кичә алмый, Иван III көчләре тарафыннан һөҗүм туктатыла (карагыз Угра буендагы капма-каршы тору). Миңлегәрәй хан да Литва җирләренә һөҗүм итә. Ул тарафтан ярдәм килү тоткарлана. 11 ноябрьдә Әхмәд хан көчсезләнгән гаскәре белән кире борылып китәргә мәҗбүр була. 1480—81 нең кышында Олы Урдага каршы Себер ханы Ибакъ һәм нугай морзалары Муса, Ямгырчының берләштерелгән көчләре һөҗүм итәләр. Дон елгасы буендагы күчмә станында Әхмәд хан үтерелә.

## Әдәбият
*Базилевич К.В. Внешняя политика русского централизованного государства во 2-ой половине 16 в. М., 1952; 
*Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой Орды. Саранск, 1960; 
*Алексеев Ю.Г. Освобождение Руси от ордынского ига. М., 1989.

Төркем:Олы Урда ханнары