open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орлык чыгару юлы

**Орлык чыгару юлы** (**ductus deferens**)

·       Орлык чыгару юлы күкәй өстәлмәсе юлының туры дәвамы.

·       Орлык чыгару юлының дүрт өлеше бар:

o  **умал өлеше** (**pars scrotalis**);

o  **бау өлеше** (**pars funicularis**);

o  **касык өлеше** (**pars inguinalis**);

o  **оча өлеше** (**pars pelvica**).

·       Орлык чыгару юлы күкәйдән (умал өлеше) тамырлар белән аерылган.

·       Аннары юл орлык бавы кисәгенә әйләнеп, тамырлар артында урнаша, һәм аның белән тышкы касык боҗрасына менә (бау өлеше).

·       Касык юлыннан үтеп (касык өлеше), орлык чыгару юлы тамырлардан аерылып, кече очаның латераль тышчасыннан (оча өлше) аска һәм артка (оча куышлыгында юл ретроперитонеаль урнаша) бара.

·       Сидек кушлыгына кадәр җитеп, юл алга борылып, простата янына килә.

·       Орлык чыгару юлының чик өлеше киңәйтелгән һәм **орлык чыгару юлының ампуласы** (**ampulla ductus deferentis**) дип атала.

·       Юлның тышчасы өч катлаудан тора - лайлалы, мускуллы һәм адвентиция.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Репродуктив система
Төркем:Кеше анатомиясе
Хатын-кызларның җенси системасы

**Хатын-кызларның җенси системасы** репродуктив һәм эндокрин функциясен башкара.

·       Репродуктив функция күкәй күзәнәкләренең өлгерүендә, аларның аталандыру шартларын ясауда, аталанган күкәйнең имплантациясендә һәм  яралгыны күтәреп йөрүдә, шулай ук бала тудыру эшчәнлеген башкаруда тора.

·       Хатын-кызлар гормоннары (эндокрин функциясе) җенси әгъзалар *(мәс. [[хатын-кыз күкрәге]])* үсешен, икенчел җенси сыйфатларның барлыкка килүен, хатын-кыз организмында кабатланган үзгәрешләрен, яралу барышын, яралгыны күтәреп йөрүне, бала табуны һәм җенси гадәтне тәэмин итә.

·       Урнашуы буенча хатын-кызларның җенси әгъзалары эчке һәм тышкыга бүленә.

o  **Хатын-кызларның эчке җенси әгъзалар**: күкәйлекләр, аналык, аналык көпшәләре, җиңсә.

**[[Вульва|Хатын-кызларның тышкы җенси әгъзалар]]**: касык, зур җенси иреннәр, кече җенси иреннәр, зур һәм кече бусага бизләре, бусага төпсәсе, телчек, гыйффәтле яры.** **

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Репродуктив система
Төркем:Эндокрин система
Төркем:Кеше анатомиясе
Овуляция

**Овуляция** (Ovulatio) — җенси циклның дәрт кузгалу стадиясендә күкәйлек фолликулының (күкәй күзәнәкне өлгертүче куыкчык) тышчасы ертылып, андагы акның агуы һәм бер яки берничә күкәй күзәнәк чыгуы белән бара торган физиологик нерв-гумораль процесс.

Овариаль цикл – күкәйлектә бара торган кабатланган үзгәрешләр (күкәй күзәнәкнең үсүе һәм өлгерүе, овуляция, сары җисемнең оешуы).

·      Күкәй күзәнәкнең бер өлгерү һәм үлү циклы уртача  28 көн дәвам итә.

·      **Циклның беренче фазасы** (1-14 көн) **фолликуляр** (эстроген) дип атала, аның барышында бер (өстен) фолликулның (күкәй күзәнәк аның эчендә) гипофизның фолликул этәргеч гормоны (ФЭГ) йогынтысында өлгерүе бара.

§  Өлгергән күкәйлек фолликулының (рәс. 3.17) диаметры 2,0-2,5 см. Фоликулның интерстициаль күзәнәкләре **эстрогеннар** эшләп чыгара, алар фолликулның үсүе һәм аналык лайласының менструациядән соң яңадан үсеп чыгуы өчен кирәк. Өлгергән фолликул эчендә **фолликуляр сыекчадан** (**liquor follicularis**) торган куышлык бар.

·      Циклның 14 нче көнендә  (8 нче көннән 20 нче көнгә кадәр, 28 көнле циклда) өлгергән фолликул күкәйлекнең өслегенә җитә һәм ертыла - бу процесс **овуляция** дип атала. Овуляция гипофизның фолликул этәргеч һәм лютеинлаштыру гормоннарның эшләп чыгаруы иң югары дәрәҗәдә булганда килеп чыга. Күкәй күзәнәк фолликуляр сыекча белән корсак ярысы куышлыгына үтә, ә аннары аналык көпшәсенең корсак тишегенә китә.

·      Ертылган фолликулның куышлыгы салынып төшә һәм аның урыныда **сары җисем** **(биз)** (**corpus luteum**)  ясала - анан соң **циклның икенче лютеин фазасы** башлана (14-28 көн).
* Сары җисем күзәнәкләре **прогестерон**     гормонын эшләп чыгара, ул аналык лайласын яралгы беркетелүенә әзерләү,     шома мускуллы күзәнәкләр тонусын киметү һәм бу күзәнәкләрнең аналык муентыгында     тонусын тоту өчен кирәк. 
* Әгәр күкәй     күзәнәкнең аталануы килеп чыкмаса, сары җисем кечкенә була (1-1,5 мм), цикл     ахырына кадәр эшчәнлек итә һәм **цикллы (менструаль) сары җисем** (**corpus     luteum ciclicum/menstruationis**) дип атала. Киләчәктә ул     тоташтыргыч тукыма белән алыштырыла һәм **аксыл җисем** (**corpus albicans**) дип атала башлый, соңыннан ул суырыла.     
* Күкәй     күзәнәк аталанса, һәм йөклелек башланса, **йөклелек сары җисеме** (**corpus luteum     graviditatis**) үсә. Чын     йөклелек сары җисеме зурлыгы     1,5-2,0 см кадәр җитә. Ул йөклелекнең беренче 12-14 атнасында була, прогестерон     булдыруын **карынлык** (плацента)     ясалып бетүгә кадәр тәэмин итә, һәм аннары плацента прогестерон чыганагы     булып тора. Киләчәктә йөклелекнең сары җисеме шулай ук тоташтыргыч тукыма     белән алыштырыла һәм аксыл җисемгә әйләнә. 
Шартлаган фолиликуллар урынында күкәйлек өстендә батынкылык һәм җыерчыксыман эзләр кала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Репродуктив система
Төркем:Кеше анатомиясе
Аналык көпшәсе

**Аналык көпшәсе, фаллопий көпшәсе**  (**tuba uterina**, греч. **salpinx**) 

·       Аналык көпшәсе – парлы әгъза, аның аша башта күкәй күзәнәк, ә аннары яралгы күкәйлектән (корсак ярысы куышлыгыннан) аналык куышлыгына таба күчә (рәс. 3.16).

·       Аналык көпшәсе озынлыгы 10-12 см.

·       Аналык көпшәләре кече оча кушлыгында аналыкның киң бәйләвеченең ирекле кырыенда урнашкан.

·       Аналык көпшәсен түбәндәге өлешләргә аералар:

o  **аналык өлеше** (**pars uterine**), ул аналык катламы тышчасында урнашкан.

o  Аннары **аналык көпшәсенең муены** (**isthmus tubae uterinae**) бара — иң тар, кыска һәм калын тышчалы өлеше, аналык янында урнашкан.

o  Муен артыннан иң озын һәм киң өлеш бара — **аналык көпшәсе** **ампуласы** (**ampulla tubae uterinae**), аның озынлыгы 8 см.

o  Ампула киңәю белән тәмамлана, ул **аналык көпшәсе бүрәнкәсе** (**infundibulum tubae uterinae**) дип атала. Бүрәнкә кырыйларында күпсанлы үсентеләр бар, алар **көпшә чукчыклары** (**fimbriae tubae uterinae**) дип атала.  Чукчыкларның берсе күкәйлеккә таба җитә һәм **күкәйлек чукчыгы** (**fimbria ovarica**) дип атала. Чукчыклар күкәй күзәнәкне корсак куышлыгыннан аналык көпшәсе бүрәнкәсенә таба юнәлтә.

·      Аналык көпшәсе бүрәнкәсе төбендә **аналык көпшәсенең корсак тишеге** (**ostium abdominale tubae uterinae**) бар, аның аша көпшә корсак ярысы куышлыгы белән тоташа.

·      Көпшәдән күкәй күзәнәк аналык куышлыгына **көпшәнең аналык тишеге** (**ostium uterinum tubae uterinae**) аша эләгә.

**Аналык көпшә тышчасы**

·      **Лайлалы катлау**

o  Лайлалы катлау ике төрле эпителиаль күзәнәкләрдән (керфекле һәм секретор) ясалган бер катлы цилиндрик эпителийдан тора. Керфекчекләр аналыкка таба җемелди, ул күкәй күзәнәкнең үтүен җиңеләйтә.

o  Көпшәнең лайлалы катлавы **көпшә җыерчыкларын** (**plicae tubariae**) ясый.

·       **Мускуллы катлау** ике катламнан тора: 
* эчке циркуляр (күбрәк үсеш алган); 
* тышкы буй. 
Көпшәнең мускуллы катлау юанлыгы аналыкка таба арта, ул көпшә перистальтикасының һәм күкәй күзәнәкнең аның аша үтүен билгеләүче фактор булып тора.

·       **Сүлле катлау**

Сүлле катлау аналык көпшәсен барлык яктан каплый һәм аста **көпшә җыерчасына** (**mesosalpinx)** күчә, ул аналыкның киң бәйләвече өлеше булып тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Репродуктив система
Төркем:Кеше анатомиясе
Аналык җиңсәсе

**Аналык җиңсәсе** (**vagina**, греч. **colpos**) 

·       Җиңсә – эластик мускуллы 8-10 см озынлыктагы көпшә.

·       Җиңсә (рәс. 3.15, 3.16) аналыкны тышкы җенес әгъзалар тирәсе белән тоташтыра, копулятив әгъза булып тора, шулай ук айлык вакытында канны чыгару һәм бала тудыру  юлы булып тора.

·       Җиңсәдә **алгы тышча** (**paries anterior**) һәм **арткы тышча** (**paries posterior**) бар, арткысы алгысыннан 1,5-2 см озынрак.

·      Өстән җиңсә куышлыгына аналык муентыгының җиңсә өлеше бата. Җиңсә тышчасы аналык муентыгы белән тоташканда җиңсәнең эчке өслеге һәм аналык муентыгының тышкы өслеге арасында тар ярык ясала — **җиңсә гөмбәзе** (**fornix vaginae**)

·       Җиңсә гөмбәзен дүрт өлешкә бүләләр:

o  **алгы өлеш** (**pars anterior**),

o  **арткы өлеш** (**pars posterior**),

o  ике **кырый өлеше** (**partes laterales**).

·       Гөмбәзнең арткы өлеше тирәнрәк, чөнки җиңсәнең арткы тышчасы алгысыннан озынрак. Бу өлештә җиңсә тышчасы excavatio rectouterina җәеп чыккан корсак ярысы белән капланган.

·      Аска таба җиңсә тарая һәм җиңсә алдына җиңсә тишеге булып ачыла. Җиңсә тишеге гыйффәтле кызларның лайлалы катлау белән җәелгән тоташтыргыч тукымалы мембрана белән ябык, ул **гыйффәтле яры** (**hymen**) дип атала. Ул җиңсәне җиңсә бусагасыннан аера.** **

**Аналык җиңсәсе топографиясе**

Җиңсә кече очаның үзәк өлешенең аскы бүлегендә урнашкан.

·       Җиңсә алдында сидек чыгару юлы һәм сидек куыгының төбе урнашкан. Сидек куышлыгы белән җиңсә йомшак клетчатка белән тоташкан, анда веноз үрелмә бар. Сидек чыгару юлы белән җиңсәнең алгы тышчасы тыгыз тоташтыргыч тукыма белән нык тоташкан.

·       Җиңсәнең арткы тышчасы туры эчәккә яндаш.

·       Җиңсәдән латераль урнашкан клетчаткада көчле веноз үрелмә һәм сидек юлының оча өлеше бар.

·       Астан җиңсә сидек-җенес диафрагмасы аша узып, бу урында касык сөякләре белән бот арасының парсыз аркылы бәйләвече ярдәмендә тоташа. Җиңсәнең бу өлеше иң аз хәрәкәтчән.** **

**Җиңсә тышчасы**

·       **Лайлалы катлау**

o  Лайлалы катлау күпкатламлы яссы эпителий белән капланган, анда бизләр юк.

o  Җиңсәнең алгы һәм арты тышчасында күпсанлы аркылы **җиңсә җыерчыклары** (**rugae vaginales**) бар, алар урта сызымга таба озынаеп, буйга юнәлгән күчәрләрне — **җыерчык баганаларын** (**columnae rugarum**) барлыкка китерә. **Алгы** һәм **арткы җыерчык баганаларын** (**columna rugarum anterior, posterior**) аералар.

o  Җиңсәнең алгы тышчасына яндаш булган сидек чыгару юлы буйга юнәлгән лайла катлауның чыгынтысын — **аналыкның** **уретраль килен** (**carina urethralis vaginae**) ясый.

·       **Мускуллы катлау** шома мускуллы тукымадан тора, өстән аналыкның мускулатурасына күчә, астан көчлерәк үсә һәм бот арасы мускуллары белән бәйләнештә тора.

**Адвентиция**.

Аналык җиңсәнең сыгылмалы тышчасы яндаш әгъзаларны җиңсә аша тикшерергә мөмкинлек бирә, per vaginae. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Репродуктив система
Төркем:Кеше анатомиясе
Шәрәфетдинов

**Шәрәфетдинов** — фамилия.
* Әмир Шәрәфетдинов (1947), медицина фәннәре докторы ((2004), БР атказанган табибы (1999).
* Валерий Шәрәфетдинов (1946), механика белгече, фән докторы, профессор.
* Владимир Шәрәфетдинов (1947), математик, фән докторы, профессор.
* Гарәфетдин Шәрәфетдинов (1929), нәшриятче, ТКН директоры.
* **[[Дамир Шәрәфетдинов]]:**
** Дамир Шәрәфетдинов (1940―2014), ТР Баш архив идарәсе башлыгы, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1990).
** Дамир Шәрәфетдинов (1965―2020), журналист, Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреаты (*[[Уфа]]*).
* Динар Шәрәфетдинов (1999), опера җырчысы (лирик тенор).
* Зиннур Шәрәфетдинов (1950-2002), педагог, ЧДПИ ректоры, профессор.
* Имил Шәрәфетдинов (1987), спортчы (көрәшче), Билбаулы көрәш буенча дөнья чемпионы (2007), грек-рим көрәше буенча Россия чемпионы (2010, 2012).
* Максим Шәрәфетдинов (1980), TV алып баручысы (*[[Мәскәү|Беренче канал]]*).
* Рафаэль Шәрәфетдинов (1942-1990), спортчы (*грек-рим көрәше*), ССРБ чемпионы.
* Рәиф Шәрәфетдинов (1944-2016), журналист, тәрҗемәче.
* Рәшит Шәрәфетдинов (1943), спортчы (*җиңел атлетика*), ССРБ чемпионы.
* Фәсхетдин Шәрәфетдинов (1922-2005), нефтьче, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
----
;Шәрәфетдинова
* Зөһрә Шәрәфетдинова (1974), «Нур» театры актрисасы, Башкортстанның атказанган артисты (2009). 
* Нәзирә Шәрәфетдинова (1949), медицина фәннәре докторы (1998), профессор (2000). БР атказанган табибы (2002), атказанган фән эшлеклесе (2014). 

## Моны да карагыз
* Шәрәф
* Шәрәфиев

Төркем:Фамилияләр
Шаляпин урамы (Казан)

**Шаляпин урамы** () – Казанның Идел буе районында, элекке Постау бистәсендә урнашкан урам. Универсиада проспектыннан башланып, Агрономия, Качалов, Спартак, Павлюхин, 1 нче Бөгелмә урамнары белән кисешә һәм Ботаника урамы белән киселештә тәмамлана. Җырчы Фёдор Шаляпин (1873-1938) исемен йөртә.

## Тарих
1963 елга кадәр *(1 нче) Ырынбур урамы* дип аталган.
## Галерея

Šalápin uramé, 20.jpg|Туберкулезга каршы диспансер бинасы
Óc Bóiek Ruhani cirkáve.jpg| чиркәве (1933 елда җимерелгән)
 

## Шәхесләр
* Виктор Деринг

## Моны да карагыз
* Шаляпин һәйкәле (Казан)
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Бадыйк Салихов

**Бадыйк Салихов**, Бадыйк (*Бәдигъ*) Мөхәммәт улы Салихов (*[[1910 ел]]ның [[28 февраль|28 феврале]], [[Уфа губернасы]], [[Минзәлә өязе]], [[Октябрь (Мөслим районы)|Теләнче]] – [[1956 ел]]ның [[23 июль|23 июле]], [[ТАССР]], [[Мөслим районы]], [[Дусай (Мөслим районы)|Дусай]]*) – Бөек Ватан сугышында һәм Мәскәүдә Җиңү парадында катнашкан яугир, старшина. Дан орденының тулы кавалеры (*[[1944 ел|1944]], [[1944 ел|1944]], [[1945 ел|1945]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1910 елның 28 февралендә Уфа губернасы Минзәлә өязе Әмәкәй вулысы (*хәзерге* Татарстанның Мөслим районы) Теләнче (*[[1940 ел]]дан [[Октябрь (Мөслим районы)|Октябрь]]*) авылында туган. 1922 елда гаилә Дусай авылына күченә. Авыл мәктәбендә 4 сыйныф тәмамлый. Сугышка кадәр «Дусай» күмәк хуҗалыгы рәисе булып эшли. 1941 елның июненнән фронтта. Көнбатыш, Үзәк, Воронеж, 1нче һәм 2нче Украина фронтларында сугыш хәрәкәтләрендә катнаша. Бөек Ватан сугышына Дусай авылыннан 74 кеше китә (*45е яу кырында һәлак була, 29ы исән кайта*).
 
Кызыл байраклы 121нче Рыльск-Киев укчы дивизиясе 574нче Львов укчы полкының 3нче миномет ротасы расчет командиры буларак, Мәскәү өчен барган сугышта катнаша һәм каты яралана. 1943 елның 13 июлендә «Батырлык өчен» медаленә лаек була. Дәваланып, аякка баскач, үз дивизиясенә җибәрелә. Дивизия белән Курск дугасында, Днепр елгасын кичүдә, Киевны штурмлауда, Украина шәһәр-авылларын азат итүдә катнаша. Батырлыгы өчен Кызыл Йолдыз ордены, II, III дәрәҗә Дан орденнары белән бүләкләнә. 1945 елның 15 гыйнварында Бельско-Бяла шәһәре (*[[Польша]]*) янындагы сугышта  миномет расчеты белән дошманның 2 пулемет ноктасын, 10 солдатын, сугыш кирәкләре төялгән йөкләрен юк итә. 16 гыйнварда дошманның 10 автомашинасын, 18 солдатын, 4 йөген юк итеп, пехотага алга барырга юл ача. 1945 елның 29 июнендә ССРБ Югары шурасы президиумы фәрманы белән I дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә. Шулай итеп, Дан орденының тулы кавалеры була. Җиңү көнен Чехословакиядә каршылый. Райондашлары Петр Днепров, Илдар Мәннанов, Сафиулла Хәлиуллин, Мирза Әгъләмов, Г.М. Мосолков белән Мәскәүдә Җиңү парадында катнаша.

1946 елда хәрби хезмәттән кайткач, Дусай авылында күмәк хуҗалык рәисе булып эшли. 1956 елның 23 июлендә вафат була, Дусай зиратында .

## Хәтер
Мөслим районы Дусай авылында күмәк хуҗалыкка һәм башлангыч мәктәпкә (*[[2013 ел]]дан [[Баек]] мәктәбе филиалы*), Баланны авылында урамга исеме бирелгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Кызыл Йолдыз ордены 
* Дан ордены (*08.05.1944, 06.09.1944, 29.06.1945*)
* «Батырлык өчен» медале

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Ә.Ә. Әхмәтгалиев. Мөслим төбәге. Тарихи сәхифәләр. Чаллы: «Яр Чаллы типографиясе» ДУП, 2003.
# Полные кавалеры ордена Славы — наши земляки. Казань, 1987.
# Кавалеры ордена Славы трех степеней. М.: Воениздат, 2000.
# Исмагилов И. Герои татарского народа. К.: 2006.

## Сылтамалар
*    Б. М. Салихов «Милләттәшләр» сайтында
*  Б. М. Салихов «Ватан каһарманнары» порталында
*  Интернет-портал Минобороны РФ

## Искәрмәләр


Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Төркем:Тупчылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Мөслим политехника техникумы

**Мөслим политехника техникумы**, «Мөслим политехника техникумы» дәүләт автоном һөнәри белем бирү учреждениесе () — Татарстанның Мөслим районы үзәге Мөслим авылында урнашкан һөнәри белем бирүче махсус урта уку йорты.

Гамәлгә куючы — ТР мәгариф һәм фән министрлыгы.

## Тарих
* 1968 елда, авыл хуҗалыгы өчен белгечләр хәзерләү максатында, Бөгелмә, аннары Яр Чаллы авыл һөнәри-техник укуханәсенең филиалы буларак эшли башлый. 
** Баштагы елларда уку-укыту сыйныфлары төрле биналарда урнаша, ныклы базасы булмый. Шул сәбәпле Мөслим районы авылларында күмәк хуҗалык һәм совхозлар базасында уку йортының филиаллары ачыла. 1973-1983 елларда андый филиаллар «Урал», «Кызыл Октябрь», Киров исемендәге, Карл Маркс исемендәге, Куйбышев исемендәге, «Урожай» күмәк хуҗалыкларында, «Трудовик» тәҗрибә-җитештерү хуҗалыгы, «Михайловка» совхозы базаларында эшли. Аларда сыер савучылар, дуңгыз карау операторлары, III класслы тракторчы-машинистлар хәзерләнә. Укучыларны күмәк хуҗалыкларның зоотехниклары, агрономнары, инженерлары укыта.
* 1977—2013 елларда — мөстәкыйль уку йорты, 94нче санлы Мөслим һөнәри лицее.
* 1999-2000 уку елында 4 катлы яңа бина төзелә. Ел саен 130-140 укучы һөнәр һәм гомуми урта белем алып чыга.
* 2013—2015 елларда — Бөгелмә аграр көллиятенең 2нче санлы филиалы
* 2015—2019 елларда — Сарман аграр көллияте филиалы.
* 2018 елның 29 октябрендәге ТР МКның № 954 карары белән Сарман аграр көллиятенең Мөслимдәге филиалы бетерелеп, аның базасында мөстәкыйль юридик зат — Мөслим политехника техникумы оештырыла.

## Белгечлекләр
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе тракторчы-машинисты (*слесарь, тракторчы-машинист, машина йөртүче*)
* Эретеп ябыштыручы (*электр һәм газ белән эретеп ябыштыручы*)
* Аш-су остасы, кондитер (*аш-су остасы, кондитер*)

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1968-19?? — Сәяр Фәрхетдинов
* 1977-1984 — Илфат Нуриәхмәт улы Юнысов
* 1984-1989 — Наил Мөхәммәтулла Сафин
* 1989-???? — Рамил Ягъфәр улы Шәмсиев
* ????-2019 — ???
* 2019- — Илнар Дөлфәрит улы Миргалимов

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

2017-2018 уку елына Сарман аграр көллиятенә (*Мөслим филиалы белән*) ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **190** студент кабул ителә.

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# *[[Әхмәдулла Әхмәтгалиев|Ә. Ә. Әхмәтгалиев]]*. Мөслим төбәге. Тарихи сәхифәләр. Чаллы: «Яр Чаллы типографиясе» ДУП, 2003.

## Сылтамалар

*    Мөслим политехника техникумының «Татарстан Республикасында электрон мәгариф» порталындагы сәхифәсе 
*  Профессиональное училище-94

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1968 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:1977 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:2019 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы юнәлешле урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Мөслим районы
Фивзат Гайсин

**Фивзат Гайсин**, Фивзат Миңлебай улы Гайсин (*[[1946 ел|1946]], [[Буа районы]], [[Иске Суыксу]]*) — физика-математика фәннәре докторы (*[[1992 ел|1992]]*), профессор (*[[1994 ел|1994]]*), ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе, ТР фән һәм техника өлкәсендә дәүләт премиясе лауреаты (*[[2015 ел|2015]]*), РФ югары мәктәбе атказанган хезмәткәре (*[[2016 ел|2016]]*). «Плазматех» ҖЧҖ фәнни җитәкчесе (*[[2009 ел|2009]]*). КАИда техник физика кафедрасын оештыручы. 2 фән докторы, 25 фән кандидаты әзерләгән. 

Буада Мулланур Вахитов исемендәге урта мәктәпне, Казан авиация институтын (*[[1975 ел|1975]]*) тәмамлаган. Фән юлына кертеп җибәрүдә ТР ФА мөхбир-әгъзасы Г.Ю. Даутовның өлеше зур була. 1992 елның 21 апрелендә Мәскәүнең И.В. Курчатов исемендәге Атом энергиясе институтының плазма физикасы һәм идарә ителә торган атом-төш синтезы Советында физика-математика фәннәре докторлыгына диссертация яклый. Сыек электродлар кулланып, күпканаллы электр агымын ача. Фәнни ачышы традицион булмаган юл белән металл порошоклары алганда, металлны эшкәрткәндә һәм коррозиядән саклауда, медицина өлкәсе өчен инструментлар  ясаганда кулланыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  КНИТУ-КАИ рәсми сайты
*    Ф.М. Гайсин «Милләттәшләр» порталында
*  Изобретено в Татарстане: мы вернем к жизни любой металлический предмет. «Бизнес Online», 08.06.2015

## Шулай ук карагыз

 

Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Физиклар
Ипподром урамы (Казан)

**Ипподром урамы** () – Казанның Идел буе районында, элекке Постау бистәсендә урнашкан урам. Агрономия урамыннан башланып, Качалов, Спартак урамнары белән кисешә һәм Павлюхин урамы белән киселештә тәмамлана.

## Тарих
XX гасырның икенче яртысына кадәр *2 нче Ырынбур урамы* дип аталган.

## Моны да карагыз
* Казан ипподромы

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Газ урамы (Казан)

**Газ урамы** () – Казанның Идел буе районында, элекке Постау бистәсендә урнашкан урам. Качалов урамыннан башланып, Спартак урамы белән кисешә һәм Павлюхин урамы белән киселештә тәмамлана. Урамга 1870-елларның бернче яртысыннан 1920-елларның беренче яртысына кадәр эшләгән газ заводы янында урнашканлыктан шундый исем бирелгән.

## Тарих
Элеккеге исемнәр: ** (1920-елларның икенче яртысына кадәр), *1 нче Газ урамы*.

## Галерея

Gaz uraméndagé agac jort.jpg|Газ урамындагы агач йорт
Gaz zavuté-1.jpg|Газ заводы
Gaz zavuté-2.jpg|Газ заводы


## Игътибарга лаек объектлар
* «Әниләр» мәчете (18 нче йорт).
* Россия ислам институты

## Искәрмәләр


Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Тик-Губа

**Тик-Губа** () — Мурманск өлкәсенең Апатиты шәһәре составына керүче авыл.

## Сәгать поясы

## Климат
Климаты уртача континенталь, атлантик-арктик зонага карый. Кыш озын һәм суык. Җәй кыска була.

## Халык
Халык саны 2 кеше. Күпчелек халыкны руслар тәшкил итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Мурманск өлкәсе торак пунктлары
Агрономия урамы (Казан)

**Агрономия урамы** () – Казанның Идел буе һәм Вахит районнарында, элекке Постау бистәсендә урнашкан урам. Нурсолтан Назарбаев урамыннан башланып, Шаляпин, Ипподром урамнары белән кисешә һәм Универсиада проспекты белән киселештә тәмамлана.

## Тарих
1927 елның 2 ноябренә кадәр * урамы* дип аталган.

## Галерея

Файл:Tatarstan Jómhúriáteneng Invistisá úseše agintlégé binasé hám jimerek háldáge jort.jpg|Татарстан Җөмһүриятенең инвестицион үсеш агентлыгы бинасы һәм 1900 елда салынган җимерек хәлдәге . 


## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Анна Нетребко

**Анна Нетребко** (18 сентябрь 1971 ел, Краснодар) — Россия һәм Австрия опера җырчысы (сопрано).

Россия халык артисты (2008), РФ Дәүләт премиясе иясе (2004), Кубань Хезмәт Каһарманы (2006).

## Сылтамалар
* рәсми сайт

Төркем:Россия хәрби көчләренең 2022 елда Украинага кертелүенә каршы чыкканнары
Скаляр

**Скаляр** (*scalaris*  - баскычлы) - теләгән координаталар системасында бер сан яки функция белән билгеләнә торган зурлык.

Математикада "саннар" астында теләгән кайсы кыр элементлары, физикада чын һәм комплекс саннары булырга мөмкин.

Скаляр микъдарга тигез функция - **скаляр функция** дип атала.

Скаляр һәркайчан бер сан белән тасвирланып була, вектор ике һәм күберәк сан белән тасвирлана.

Координаталар системасын алыштырганда скаляр үзгәрми (инвариант булып кала), ә вектор компонентлары төрле базисларда үзгәреп була.

Гомуми һәм сызыкча алгебрада скаляр - төп кырның элементы. Сызыкча фәзаның элементы скалярга тапкырлап коллинеар элементын чыгарабыз.

Тензор исәпләвендә - (0,0) валентлыклы тензор - скаляр булып тора.

Скалярлар мисаллары - мәйдан, вакыт, озынлык, масса, тыгызлык, температура, агым һ.б.

Заманча физикада скаляр буларак скаляр кыр кулланыла - фәза-вакыт скаляры, ул лоренц инварианты булып тора.

Векторлар мисаллары - тизлек, көч, тизләнеш, импульс һ.б.

## Сылтамалар

*Hazewinkel, Michiel, ed. (2001), "Scalar", Encyclopedia of Mathematics, Springer, ISBN 978-1-55608-010-4
*Weisstein, Eric W. "Scalar". MathWorld.

Төркем:Математика
Төркем:Алгебра
Исмәгыйль Шәрәфиев

**Исмәгыйль Шәрәфиев** (Исмәгыйль Сәлмән улы Шәрәфиев, ,  — , ) — журналист. 1973-1974 елларда «Социалистик Татарстан» гәҗите әдәби хезмәткәре, 1974-1989 елларда «Татарстан яшьләре» гәҗитендә: тәрҗемәче, хатлар бүлеге мөдире, җаваплы сәркәтип, баш мөхәррир урынбасары. 1989-1990 елларда «Идел» журналының җаваплы сәркатибе. 1990 елдан вафатына кадәр «Татарстан яшьләре» гәҗитенең баш мөхәррире.

2017 елда «Бәллүр каләм» бәйгесендә Гран-при (*«Лада Калина» автомобиле*) бирелгән — «*күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен*».

2017 елның 22 июнендә каты авырудан соң Казанда вафат. Туган ягы Әтнәдә .

## Гаиләсе
*Хатыны* Роза Фатыйх кызы, озак еллар «Социалистик Татарстан» (хәзер «Ватаным Татарстан») газетасында корректор булып эшләгән.
*улы* Искәндәр; *кызы* Айгөл, журналист, «Бүгенге төрки каганат. Бөек Ефәк Юлы» китабы авторы.  
*оныклары* Солтанбулат, Нуриябану, Солтанбәк

## Искәрмәләр

Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Константин Васильевның музей-йорты (Васильево)

**Константин Васильевның музей-йорты**, Константин Васильевның мемориаль музее — 1996 елның 10 гыйнварында ТР Яшел Үзән районы Васильево бистәсендә ачылган, Татарстанда һәм РФдә үзенчәлекле рус рәссамы К. А. Васильевка (*[[1942 ел|1942]]-[[1976 ел|1976]]*) багышланган беренче мемориаль музей. Яшел Үзән тарихи-мәдәни мирасы музее филиалы.

## Тарих
 

Музей 1994 елның 13 сентябрендә нигезләнгән. 1996 елның 10 гыйнварында тамашачылар өчен ачылган. Татарстанда яшәп иҗат иткән рус совет рәссамы, Муса Җәлил исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (*[[1988]]*) Константин Васильевның тормышын һәм иҗатын чагылдыра. Рәссамның иҗат мирасы *400 дән* артык әсәрне тәшкил итә: портретлар, пейзажлар, сюрреалист корылмалар, мифлар һәм сугыш темасына язылган картиналар.

## Бина

Музей экспозицияләре 1946-1976 елларда рәссам үзе һәм 1946-1984 елларда әнисе Клавдия Пармен кызы Васильева (*[[1916 ел|1916]]-[[1994 ел|1994]]*) һәм бертуган апасы Валентина Алексей кызы Васильева (хәзер *[[Мәскәү]]дә*) яшәгән дүрт бүлмәле йортта һәм 2002 елда музейга тапшырылган күрше фатирда урнашкан.
 
Әлеге бина архитектура һәйкәле булып саналмый, әмма мәдәни һәйкәл статусы бар.
### Төзекләндерү
2022 елның ноябреннән, әлегәчә музей белән өйдәш булып торган ике фатирны Татарстан Министрлар Кабинеты бүлеп биргән акчага сатып алып, хуҗаларын яңа фатирларга күчергәч, музей бинасында зур реконструкция эшләре планлаштырыла.  
## Бүлекләре
Мемориаль музей ике бүлектән тора:
* Васильевлар гаиләсенең көнкүрешен чагылдыручы (*өлешчә төзекләндерелгән*) мемориаль бүлмәләр (*Яшь чак бүлмәсе, Кухня, Әни бүлмәсе, Һөнәрханә, Биографик зал*) 
* Рәссамның иҗади мирасын чагылдырган яңа экспозицияләр (*[[2002 ел]]да музейга бирелгән янәшәдәге фатирда*) 
Музейдагы экспозицияләр XX гасырның 1950-1970 еллары мохитен чагылдыра.
Һәр елны 29 октябрьдә «*Константин Васильев. Хәтер көне*» чарасы уздырыла.

## Бүләкләре
2007 елда Heroic Fantasy (*каһарман фэнтези*) стилендәге «Нибелунг йөзеге» () мультимедиа мәгариф  проекты Татарстан Республикасы хөкүмәте грантына ия булды.

## Моны да карагыз
* Константин Васильевның  картиналар галереясы (*[[Казан]]*)
* Константин Васильев музее (*[[:ru:Музей Константина Васильева|ru]]*) (*[[Мәскәү]]*)

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Музейның рәсми сайты. Музеи России
*   Константин Васильевның мемориаль музее.  izi.travel сайты

Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Константин Васильев
Төркем:Яшел Үзән районы музейлары
Төркем:Мемориаль музейлар
Нурсолтан Назарбаев урамы (Казан)

**Нурсолтан Назарбаев урамы** () – Казанның Идел буе һәм Вахит районнарында, элекке Постау бистәсендә урнашкан урам. Тихомирнов урамы һәм Универиада проспекты белән кислелешеннән башланып, Петербур/Агрономия, Островский/Качалов, Спартак, Марсел Сәлимҗанов/Павлюхин, Һади Такташ урамнары белән кисешә һәм Вахитов мәйданында тәмамлана. Казакъстан президенты Нурсолтан Назарбаев (1940 елда туган) исемен йөртә.

## Тарих
Урамның беренче исеме – *3 нче Аркылы Зур урам*. 1927 елның 2 ноябрендә эсперанточылар ячәйкәсе үтенече буенча урамга Эсперанто исеме кушылган. 1949-1988 елларда урам совет дәүләт эшлеклесе Андрей Жданов исемен йөрткән, ә 1988-2015 елларда янә Эсперанто урамы дип аталган. Хәзерге исемен 2015 елдан йөртә.

## Игътибарга лаек объектлар
* Завод мәктәбе, 1934 ел (48 нче йорт) — архитектура һәйкәле, төбәк (җөмһүрият) әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты.
* «Тайказан» скульптур композициясе
* Абай Кунанбаев бюсты. 2024 елның 19 октябрендә Казанда Назарбаев һәм Качалов урамнары чатында Абай Кунанбаевка бюст ачылган. Авторы – скульптор, Казакъстан Республикасы Рәссамнар берлеге әгъзасы Нурбол Калиев. Бюст – Казакъстан хөкүмәтенең Татарстан башкаласына бүләге. Һәйкәлне ачу тантанасында Казакъстанның мәдәният һәм мәгълүмат министры , Татарстан мәдәният министры Ирада Әюпова, Татарстан Язучылар берлеге рәисе Ркаил Зәйдулла һ.б. рәсми затлар катнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Лесгафт урамы (Казан)

**Лесгафт урамы** () – Казанның Вахит районында, элекке Академия бистәсендә урнашкан урам. Айвазовский урамыннан башланып, Волков, Чехов, Һади Атласи урамнары белән кисешә һәм Вишневский урамы белән киселештә тәмамлана. Анатом Пётр Лесгафт (1837-1910) исемен йөртә.

## Тарих
1927 елның 2 ноябренә кадәр *Моратов урамы* дип аталган.
## Игътибарга лаек объектлар

* *[[:d:Q64075019|Вахитов район яргысы]]*
* Кирилл һәм Нипудый чиркәве

## Галерея

Файл:Arkélé 2 nce hám 3 nce tavlar hám Moratov uramnaré kiseleše.jpg|Хәзерге Айвазовский урамы белән киселеш, XX гасыр башы


## Шәхесләр

* Алексей Пахомов
* *[[:d:Q111265614|Анатолий Кирсанов]]*
* Гүрги Мәмәков
* Ибан Михеев
* Иустин
* Кев Салихов
* Мәрьям Гобәйдуллина
* Ринат Насыйров
* Сергий Королөв

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Гравити Фолз

**Гравити Фолз** () — Алекс Һирш һәм Disney Television Animation компаниясе белән *Disney Channel һәм Disney XD* телевизион каналлары өчен барлыкка китерелгән американ мультсериал. 

Мультсериал «Гравити Фолз» исемле уйдырма американ шәһәрдә җәйге каникулларын уздыручы Диппер һәм Мэйбл Пайнс игезәкләренең маҗараларын тасвирлый.

## Сюжет
Орегон штатының бер үзәнендә урнашкан шәһәрчекнең серләрен һәм могҗизаларын 6 елдан ашу өйрәнгән «Форд бабай» үз игезәге «Стэн бабайны» ярдәмгә чакыра. Анарга дусты белән бергәләп төзегән башка үлчәнешләргә узу порталын күрсәтә һәм беренче көндәлеген тапшыра. «Форд бабай» порталга керер алдыннан тагын ике көндәлеге барлыгын, аларда порталны куллану турында мәгълүмат шифрланганын белдерә. Кунакка килгән Диппер һәм Мэйбл «Стэн бабай» ачкан "Могҗилазар алачыгы" () исемле кибет/музеенда эшли башлыйлар.

## Төп персонажлары
* **Диппер Пайнс** () — 
* **Мэйбл Пайнс** () — 
* **Стэнфорд Филбрик «Форд бабай» Пайнс** () — үлчәнешләрара порталны төзегән кеше. Яшь чагында үз мәктәбенең иң акыллы укучысы булган. Һәр кулында 6 бармагы бар. Галим, уйлап табучы.
* **Стэнли «Стэн бабай» Пайнс** () — эшмәкәр-кеше. Абыйсының экспериментлары белән кызыксынучылар өчен музей хәм сувенирлар кибетен ача.
* **Зус Рамирез** () — 
* **Венди Кордрой** () —

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Симпсоннар
* Үрмәкүч-кеше

Төркем:АКШ мультфильмнары
Төркем:Мультсериаллар
Достоевский урамы (Казан)

**Достоевский урамы** () – Казанның Вахит районында урнашкан урам. Айвазовский урамыннан башланып, Волков, Чехов, Вишневский, Зинин, Иптәшлек, Ветеринария, Әбҗәлилов урамнары белән кисешә һәм Кызыл Позиция урамы белән киселештә тәмамлана. Язучы Федор Достоевский (1821-1881) исемен йөртә.

## Тарих
1914 елга кадәр *2 нче Солдат урамы* дип аталган.

## Игътибарга лаек объектлар
* Климов йорты, 1910 ел (6 нчы йорт, архитектор Ф.И.Амлонг) — төбәк (җөмһүрият) әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты.
* Осанова йорты, 1914 ел (65 нче йорт) — мәдәни мирас объекты, 2000-елларда юк ителгән.

## Шәхесләр

* *[[:d:Q4209489|Stepan Kalinin]]*
* Александр Балакин
* Алексей Панормов
* Анастасия Жузе
* Андрей Луньяк
* Виктор Несмелов
* Владимир Житлов
* Геннадий Зерцалов
* Гүзәл Яхина
* Дамир Динниулов
* Елизавета Белогорская
* Илдус Әхмәтҗанов
* Илсур Шәйхетдинев
* Ирина Ларочкина
* Касыйм Баязитев
* Мансур Абдрахманов
* Мирфатыйх Зәкиев
* Николай Баныкин
* Николай Ильински
* Пётр Кротов
* Равил Тумашев
* *[[:d:Q112963378|Ренат Бикбулатов]]*
* Рим Зарипыв
* Сергей Дьяконов
* Флүрә Баязитова
* Җәваһирә Сәләхова
* Әбүзәр Гаянов

## Галерея

Файл:2 nce Saldat uramé.jpg|2 нче Солдат урамы, 4 нче һәм 6 нчы йортлар, 1910-еллар
Файл:Dostoievski uramé-1.jpg|
Файл:Dostoievski uraméndagé songé agac jortlarnéng berse.jpg|

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Чагыштырмалылык мәсләге

**Чагыштырмалылык мәсләге** яки **Эйнштейнның нисбәтлелек мәсләге** - фундаменталь физик мәсләк, симметрия мәсләкләренең бересе: инерциаль хисап системаларында барлык физик күренешләр бертигез бара һәм хәрәкәтсез яки тигез хәрәкәтләнүче системаларда шул принцип саклана.

Шуннан: табигатьнең барлык кануннары бар инерциаль хисап системаларында бертигез.

**Галилейның нисбәтлелек мәсләге** - Эйнштейнның нисбәтлелек мәсләгенең аерым очрагы - ул тик классик механикада кулланыла, ә Эйнштейнның нисбәтлелек мәсләге оптикада, электродинамикада да кулланылып була.

Заманча физикада Эйнштейнның нисбәтлелек мәсләге лоренц-инвариантлыгы (лоренц-ковариантлыгы) дип атала.

1905 елда Альберт Эйнштейн Галилейның мәсләген киңәйткән:

Механикада гына түгел, ләкин электродинамикада да абсолют тикторыш булмый, бар инерциаль хисап системалары бертигез, анда механик һәм электродинамик кануннар бертигез була.

## Әдәбият

*Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7.
*Albert Einstein: Zur Elektrodynamik bewegter Körper, Annalen der Physik 17(1905), 891—921. Received June 30, published September 26, 1905. Reprinted with comments in [Sta89], p.&nbsp;276—306 English translation, with footnotes not present in the 1905 paper, available on the net
*Lorentz, H. A. (1904) «Electromagnetic Phenomena in a System Moving with Any Velocity Less Than That of Light», Proc. Acad. Science Amsterdam, IV, 669-78.

Төркем:Физика
Төркем:Чагыштырмалылык теориясе
Зинин урамы (Казан)

**Зинин урамы** () – Казанның Вахит районында, элекке Академия бистәсендә урнашкан урам. Николай Ершов урамыннан башланып, Академия, Лейтенант Шмидт, Достоевский урамнары белән кисешә, шуннан соң тәмамлана. Химик Николай Зинин (1812-1880) исемен йөртә.

## Тарих
1927 елга кадәр *2 нче Академия урамы* дип аталган.

## Шәхесләр
* Борис Захаров, ТР хезмәт министры.
* Салихҗан Кәлимуллин

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Михаил Залесский

**Михаил Залесский** (Михаил Дмитрий улы Залесский, ,  — , ) — палеоботаник, ССРБ ФА мөхбир әгъзасы (1929). 1900-19?? елларда Казан университетында укыткан, 1918 елдан профессор. Пермь һәм ташкүмер дәверләре утырмаларының казылма флорасына, күмер геологиясенә караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Лейтенант Шмидт урамы (Казан)

**Лейтенант Шмидт урамы** () – Казанның Вахит районында, элекке Академия бистәсендә урнашкан урам. Чехов урамыннан башланып, Вишневский, Зинин, Ветеринария урамнары белән кисешә һәм Әбҗәлилов урамы белән киселештә тәмамлана. Хәрби диңгезче һәм инкыйлабчы Петр Шмидт (1867-1906) исемен йөртә.

## Тарих
1930-елларга кадәр *1 нче Солдат урамы* дип аталган.

## Шәхесләр
* Тәслимә Исламшина, социолог.
* Рәшит Гыймашев, рәссам.
* Борис Журавлев, химик.
* Рөстәм Мингалим, язучы.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Владислав Залеский

**Владислав Залеский** (Владислав Франц улы Залеский, ,  — , ) — хокук белгече, икътисадчы, җәмәгать эшлеклесе, сәяси икътисад докторы (1899), профессор (1901). 1890-1900 елларда Казан мәхкәмә пулатында:  ярдәмчесе (1890-1894), антлы рәсми дәгъва вәкиле (1894-1900). 1893-1919 елларда Казан университетында укыткан. 1905 елдан «Рус халкы берлеге»нең Казан бүлеге рәисе, *«», «», «»* гәҗитләре мөхәррире. Фәлсәфә тарихына, хокук сенә һәм икътисадка караган фәнни хезмәтләр авторы.

## Искәрмәләр
Бухарин

**Бухарин** — фамилия.
* Геннадий Бухарин (1929) — спортчы (*каноэда ишүче*), атказанган спорт остасы һәм тренер.
* Николай Бухарин (1888-1938) — инкыйлабчы, большевик, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.

## Моны да карагыз
* Бухарино — Чиләбе өлкәсенең Сосновка районы составына керүче авыл.

Төркем:Фамилияләр
Азат Җәләлов

**Азат Җәләлов** (Азат Михаил (Морза) улы Җәләлов, ,  — , ) — тарихчы, таих фәннәре докторы (1977), профессор (1982), ТР атказанган фән эшлеклесе (1999). 1954 елдан ТӘСИдә, 1980 елдан Казан медицина институтында, 1997 елдан Мәскәү дәүләт тиҗарәт университетының Казан филалында. Авыл хуҗалыгын күмәкләштерү, комсомол тарихына караган фәнни хәзмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Ринат Җәләлов

**Ринат Җәләлов** (Ринат Гыйният улы Җәләлов, , ) — дәүләт эшлеклесе, ТР атказанган элемтәчесе (1995). 1971-1986 елларда Балтач, Питрәч һәм Арча районнары элемтә органнарында, 1986-1993 елларда — Казан шәһәр телефон челтәре башлыгы, 1993-2005 елларда — ТР элемтә министры.
## Искәрмәләр
Татарстан Республикасының Атказанган агрономы

**Татарстан Республикасының Атказанган агрономы** (, ) —  дәүләт бүләге,  берсе. 1954 елның 23 июнь көнендә ТАССР ЮШ Президумы тарафыннан булдырылган. 

1991 елдан бирле Татарстан Рәисе тарафыннан бирелә.

Бүләкләнүчеләр саны — 394 кеше (1997), 550 кеше (1.01.2015).

## Бүләкләнү нигезе
үз белгечлеге буенча кимендә 10 ел эшләүче югары профессиональ агрономнарга *игенчелекне фәнни нигезләргә таянып алып бару нигезендә алынган [[Экология|экологик]] яктан чиста [[авыл хуҗалыгы]] продукциясен җитештерүнең югары икътисадый нәтиҗәлелегенә ирешкән, [[туфрак]] уңдырышлылыгын яңадан яхшырту буенча нәтиҗәле агроалымнар комплексын тәэмин иткән, [[үсемлекләр]] селекциясе һәм аларны яклау буенча уңышлы эшләгән, орлыкчылыклы һәм орлык алыштыруны үрнәк булырлык итеп куйган, табигый терлек азыгы җирләрен нәтиҗәле алып барган һәм файдаланган өчен*

## Ияләре

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның мактаулы исемнәре
Радик Җәләев

**Радик Җәләев** (Радик Инсаф улы Җәләев, , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1976). «Камгэсэнергострой» ләрендә эшләгән, торбаүткәргечләр монтажлаучылары бригадиры. Бөтендөнья татар конгрессы делегаты (1992).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Хәмит Камалов

**Хәмит Камалов**, Хәмит Искәр улы Камалов (*[[1958 ел]]ның [[9 ноябрь|9 ноябре]], [[СССР]], [[Кыргыз ССР]], [[Ош өлкәсе]], [[Күкъяңгак|Көк-Җаңгак]]*) — һөнәри гаскәри, генерал-лейтенант (*[[1995 ел|1995]]*), РФ тимер юл гаскәрләре башлыгы урынбасары (*[[2004 ел|2004]]*), РФ атказанган төзүчесе, шәрәфле тимер юлчы, хәрби фәннәр кандидаты. «Бердәм Россия» фиркасеннән (*[[Байкал арты крае]] регион исемлеге буенча*) 5нче чакырылыш РФ Дәүләт Думасы депутаты (*[[2007 ел]]ның [[2 декабрь|2 декабре]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 9 ноябрендә Кыргыз ССР Ош өлкәсе (*[[1990 ел]]дан [[Җәлал-Абад өлкәсе]]ндә*) Көк- Җаңгак шәһәрендә (*[[1943 ел]]дан шәһәр*) туган. Гаилә әнисенең туган ягы Балык Бистәсенә күчеп кайта. Балык Бистәсе урта мәктәбен (*[[1994 ел]]дан 1нче гимназия*) (*[[1976 ел|1976]]*), Вольск шәһәренең Ленин комсомолы исемендәге Кызыл Байрак орденлы хәрби-тыл югары укуханәсен, тыл һәм транспорт хәрби академиясен (*[[1991 ел|1991]]*), РФ Кораллы Көчләре Генераль штабы хәрби академиясенең югары курсларын (*[[1998 ел|1998]]*), РФ Кораллы Көчләре Генераль штабы хәрби академиясен (*[[2001 ел|2001]]*) тәмамлаган.

## Хәрби карьерасы
* 1990 еллар уртасыннан тимер юл гаскәрләре федераль хезмәте директорының урынбасары.
* 2004 елдан РФ тимер юл гаскәрләре  урынбасары.

## Гаиләсе
Әтисе Искәр, әнисе Нурия. Бертуганы Дамир.
Хатыны Гөлирам Гали кызы, табиб, Балык Бистәсендә туган.
*улы* Руслан, МГИМО тәмамлаган.
*кызы* Юлия, телләр белгече, Бөекбританиядә укыган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хөрмәт Билгесе ордены
* «Хәрби хезмәт өчен» ордены
* Күп санлы медальләр
* Рф атказанган төзүчесе
* РФ шәрәфле тимер юлчысы
* Исемле шәхси корал (*РФ саклану министры фәрманы белән*)

## Әдәбият
# *Н.Х. Булатов*. Йолдызлы йолдызлар. К., 2010.
# Татарстан генераллары. Энциклопедик белешмәлек. К.: «Логос» , 2015.

## Сылтамалар
*  Генерал-лейтенант Хәмит Искәр улы Камалов 
*  Казанның Яңа Савин районы РФ Каһарманы М.Р. Әхмәтшин исемендәге 113нче мәктәбенең «Татарстан генераллары һәм адмираллары» музее 
 
## Искәрмәләр


Төркем:Хәрби фәннәр кандидатлары
Төркем:РФ генштабы хәрби академиясен тәмамлаучылар
Төркем:РФ генерал-лейтенантлары
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Бердәм Русия фиркасе әгъзалары
Төркем:РФ атказанган төзүчеләре
Төркем:Шәрәфле тимер юлчылар
Оятсыз сүзләр

**Оятсыз сүзләр (сүгенү, әрләү сүзләре)** дип татар телендәге әдәпсез, цензурага каршы килүче лексика атала.

Һәрбер халыкка хас булганча, татар теленең дә элек-электән үк сүгенү сүзләре булган. Алар, гадәттә, күңелгә җыелган тискәре эмоцияләрне чыгаруның үзенә күрә бер ысулы ролен башкара. Татар телендә "оятсыз сүзләр" славян телләренеке белән чагыштырганда күп түгел. Барлык төрки халыкларда алар бер-берсенә охшаган. Бу сүзләр, асылда, берничә роль уйный:

1) тискәре эмоцияләр белән көрәшү (эше пешмәсә, юлы уңмаса, берәр нәрсәгә ачуы килсә, зарыгып көткән кешесе вакытында килмәсә, кемдер нахакка рәнҗетсә) ;

2) җөмләләрне, сүзләрне бер-берсенә бәйләү чарасы,

3) бүтән кешене мыскыллау.

Рус телендә кайбер әдәби әсәрләрдә дә оятсыз сүзләр кулланыла. Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Владимир Маяковский, Александр Солженицын әсәрләрендә дә андый сүзләр очрый. Әмма татар әдәбияты өчен бу хас түгел.

Элек татар авылларында сүгенә торган кешеләргә: «Син нишлисең, оятсыз, бер телеңне тыя бел! Авызыңны тый инде!» дип тыярга тырышканнар. 
Ислам дине тарафыннан сүгенүнең гөнаһ икәне билгеле, чөнки һәрбер сүгенү – ул кемнедер кимсетү яки кемнеңдер хакын алу булып тора. Ә инде кеше хакына керү, аның дәрәҗәсен төшерү вә мыскыллау безнең диндә тыелган. Пәйгамбәр Мөхәммәт (с.г.в) әйткән: “Кешеләрне сүгү вә дәрәҗәләрен төшерү – яманлык һәм көферлек гамәле” (Сахих Мөслим).

Татар телендә сүгенү сүзләре күбрәк кешенең җенси әгъзасын һәм ир белән хатын-кыз арасында була торган җенси мөнәсәбәтне искә алу, һәм шуларга кагылышлы гамәл вә процесслар хакында. Татарларда иң киң таралган һәм иң кабахәт сүгенү – ул үзеңнең яки башка кешенең анасын сүгү. Чөнки шушы шакшы сүзләр артында ниндидер кешенең аналарын зина кылуда гаепләү ята. Коръәндә болай әйтелә: “Зинадан пакь булган хатыннарны зиначы дип сүгүчеләр, соңра сүзләрен дөресләр өчен дүрт шаһитны китерә алмасалар – аларга сиксән мәртәбә сугыгыз...” (“Нур” сүрәсе, 4 нче аять). РФ Административ хокук бозулар турындагы Кодексына ярашлы (20.1 нче маддә 1 өлеше) җәмәгать урыннарында сүгенеп тору вазгыятькә карап телдән кисәтү ясауга, 500 сумнан алып 1 000 сумга кадәр штрафка яки 15 тәүлеккә кадәр кулга алуга китерә. Шуңа күрә күп очракта сүгенү сүзләре махсус әйтемнәр яки төсмерле сүзләр, эвфемизмнар белән алмашына.

## Чыганаклар
*Татар яшьләре ник сүгенә?
*Яман сүзләрдән тыелабызмы?
*Бер сүгенү - үзе бер гомер

Төркем:Казакъ теле
Татарстан Республикасының Атказанган геологы

**Татарстан Республикасының Атказанган геологы** — ТР мактаулы исемнәренең берсе. 1986 елда булдырылган. Бүләкләнүчеләр саны — 61 кеше (1997).

Татарстан Президенты (1991 елга кадәр — ТАССР ЮШ Президумы) тарафыннан *[[геология]] оешмаларында, фәнни-тикшеренү геология учреждениеләрендә кимендә 10 ел эшләүче, геология, [[геофизика]] хезмәтләренең, уку йортларының югары квалификацияле хезмәткәрләренә геологик эзләнү производствосын үстерүдәге, минераль-чимал базасын ныгытудагы, геологик эзләнү эшләренең юнәлешләрен фәнни нигезләүдәге казанышлары өчен, файдалы казылмалар ятмаларын эзләгән, ачкан, разведка ясаган һәм сәнәгать үзләштерүенә тапшырган, [[Экология|экологик]] чиста технологияләрне эшләгән һәм гамәлгә керткән, кадрлар әзерләгән өчен* бирелә.
## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның мактаулы исемнәре
Татарстан Республикасының Атказанган ветеринария табибы

**Татарстан Республикасының Атказанган [[ветеринария]] табибы** (, ) —  дәүләт бүләге,  берсе. 1954 елның 23 июнь көнендә булдырылган. 

Татарстан Рәисе (1991 елга кадәр — ТАССР ЮШ Президумы) тарафыннан бирелә.

Бүләкләнүчеләр саны — 160 кеше (1997), 268 кеше (1.01.2015).

## Бүләкләнү нигезе
*[[авыл хуҗалыгы]] җитештерүендә, терлек авыруларына каршы көрәш станцияләрендә, фәнни-тикшеренү һәм башка ветеринария учреждениеләрендә, дәүләт ветеринария инспекциясендә, транспорттагы, дәүләт чикләрендәге дәүләт ветеринария күзәтчелеге органнарында һәм башка дәүләт ветеринария учреждениеләрендә белгечлеге буенча кимендә 10 ел эшләүче югары профессиональ ветеринария табибларына ветеринария, [[терлекчелек]]не үстерү, аның продуктлылыгын арттыру өлкәсендәге казанышлары өчен*

## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның мактаулы исемнәре
Татарстан Республикасының Атказанган архитекторы

**Татарстан Республикасының Атказанган архитекторы** — ТР мактаулы исемнәренең берсе. 1983 елда булдырылган. Бүләкләнүчеләр саны — 21 кеше (1997).

Татарстан Президенты (1991 елга кадәр — ТАССР ЮШ Президумы) тарафыннан *белгечлекләре буенча кимендә 10 ел эшләүче югары квалификацияле архитекторларга, реставраторларга, шәһәр төзүчеләргә, [[Югары уку йорты|югары уку йортлары]] мөгаллимнәренә шәһәр төзелеше өлкәсендәге, граждан, сәнәгать һәм авыл архитектура комплекслары, биналар һәм корылмалар төзүдәге һәм реконструкцияләүдәге, җәмәгатьчелеккә киң танылган [[тарих]] һәм [[мәдәният]] ядкарьләрен торгызудагы, архитектура өлкәсендә фәнни-тикшеренү эшендәге, кадрлар әзерләүдәге казанышлары өчен бирелә*.
## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның мактаулы исемнәре
Татарстан Республикасының Атказанган артисты

**Татарстан Республикасының Атказанган артисты** (, ) —  дәүләт бүләге,  берсе. 

## Тарих

1926 елның 28 гыйнвар көнендә  буларак булдырылган. 

Татарстан Рәисе (1991 елга кадәр — ТАССР ЮШ Президумы, 2023 елга кадәр — Татарстан Республикасы Президенты) тарафыннан бирелә.

Бүләкләнүчеләр саны — 585 кеше (1997), 925 кеше (1.01.2015).

## Бүләкләнү нигезе
*җәмәгатьчелеккә танылган югары сәнгать образлары, спектакльләр, кинофильмнар, телеспектакльләр, телефильмнар, концерт, эстрада, цирк программалары, [[музыка]]ль, телевизион һәм [[радио]] әсәрләре иҗат иткән, [[сәнгать]] өлкәсендә кимендә 10 ел эшләүче югары профессиональ артистларга, режиссерларга, балетмейстерларга, дирижерларга, хормейстерларга, музыкаль башкаручыларга һәм башка сәнгать әһелләренә* бирелә.

## Татарстан Республикасы ияләре (1992-)

## ТАССР/ТССР ияләре (1926-1991)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның мактаулы исемнәре
Татарстан Республикасының Атказанган табибы

**Татарстан Республикасының Атказанган табибы** (, ) —  дәүләт бүләге,  берсе. 1940 елның 1 февраль көнендә булдырылган.

Татарстан Рәисе (1991 елга кадәр — ТАССР ЮШ Президумы) тарафыннан бирелә.

Бүләкләнүчеләр саны — 950 кеше (1997), 1962 кеше (1.01.2015).

## Бүләкләнү нигезе
*табиблык участокларының, амбулаторияләрнең, поликлиникаларның, бала тудыру йортларының, хастаханәләрнең, башка дәвалау-профилактика, санитария-профилактика, шифаханә-курорт учреждениеләренең, халыкның сәламәтлеген саклау, социаль яклау буенча башка учреждениеләрнең, фәнни-тикшеренү институтларының, уку йортларының, сәламәтлек саклау һәм санитария-эпидемиология күзәтчелеге органнарының белгечлеге буенча кимендә 10 ел эшләүче югары профессиональ табибларына халыкның сәламәтлеген саклаудагы, дәвалау-профилактика ярдәмен [[медицина]] фәне һәм техникасының заманча казанышларын практикада кулланып оештырудагы, медицина кадрлары әзерләүдәге казанышлары өчен*

## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның мактаулы исемнәре