open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сынык сызык

Геометриядә A_1,A_2\dots A_n нокталардан һәм аларны тоташтыручы [A_1A_2], [A_2A_3], ..., [A_{n-1}A_n] кисемтәләрдән торучы фигура - **сынык сызык** дип атала. 
Нокталар - ***сынык сызыкның түбәләре***, ә [A_1A_2], [A_2A_3], ..., [A_{n-1}A_n] кисемтәләр – ***сынык сызыкның буыннары*** дип йөртелә. Беренче A_1 һәм ахыргы A_n түбәләр - ***сынык сызыкның башлары*** дип әйтелә.

Үз-үзе белән кисешмәгән сынык сызык - ***гади сынык сызык*** була. Барлык буыннары яссылыкта яткан сынык сызыкны - ***яссы сынык сызык*** диләр. Башлары бер-берсе белән тәңгәл килгән сынык сызык - ***йомык сынык сызык*** дип атала.

Сынык сызыкның [A_1A_2], [A_2A_3], ..., [A_{n-1}A_n] буыннары озынлыклары суммасы - ***сынык сызыкның озынлыгы*** булып тора. Сынык сызыкның озынлыгы аның башларын тоташтыручы кисемтәдән кыскарак түгел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

## Сылтамалар

Төркем:Геометрик фигуралар
Александров-Гай районы

**Александров-Гай районы** () — Сарытау өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Александров-Гай саласы.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1935 елда Сарытау крае эчендә Яңа Үзән районыннан аерылып чыгу юлы белән оештырылган. 

1936 елдан Сарытау өлкәсе .

1969—1973 елларда Яңа Үзән районы  булган.
## Халык

Милли состав (2010): казакълар (54,2%), урыслар (39,9%), татарлар (2,2%), чичәннәр (1,2%).
## Административ бүленеш
Александров-Гай районы составына 7 авыл җирлеге керә.
* Александров-Гай авыл җирлеге
* Варфоломеевка авыл җирлеге
* Мскра авыл җирлеге
* Камышки авыл җирлеге
* Яңа Александровка авыл җирлеге
* Яңа Степное авыл җирлеге
* Үзән буе авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Аркадаг районы

**Аркатау районы** () — Сарытау өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Аркатау шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Балашау округы эчендә оештырылган. Аның составына элекке Сарытау губернасы Балашау өязе Аркатау вулысының терриориясе кертелгән. 

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

1954—1957 елларда Балашау өлкәсе  булган.

1958 елда район составына бетерелгән *Кыстынды* һәм *Салтыковка* районнары территорияләре кертелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (94,8%).
## Административ бүленеш
Аркатау районы составына 1 шәһәр җирлеге һәм 6 авыл җирлеге керә.
* Аркатау шәһәр җирлеге
* Зур Журавка авыл җирлеге
* Кызыл Байрак авыл җирлеге
* Львовка авыл җирлеге
* Малиновка авыл җирлеге
* Росташи авыл җирлеге
* Семөновка авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Аткар районы

**Аткар районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Аткар шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Балашау округы эчендә оештырылган. Аның  элекке Сарытау губернасы Аткар өязе терриориясенең өлеше кертелгән. 

1960 елда район  бетерелгән *Дурасово районы* территориясе кертелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (89%), украиннар (1,4%), чегәннәр (1,4%), әзериләр (1,2%), татарлар (1%), әрмәннәр (1%).
## Административ бүленеш
Аткар районы  1 шәһәр җирлеге һәм 14 авыл җирлеге керә.
* **Аткар шәһәр җирлеге**
* Барановка авыл җирлеге
* Зур Екатериновка авыл җирлеге
* Даниловка авыл җирлеге
* Елизаветино авыл җирлеге
* Ершовка авыл җирлеге
* Земляные-Хутора авыл җирлеге
* Кочетовка авыл җирлеге
* Лопуховка авыл җирлеге
* Озөрный авыл җирлеге
* Песчанка авыл җирлеге
* Петрово авыл җирлеге
* Приречное авыл җирлеге
* Тургенево авыл җирлеге
* Языковка авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Балтай районы

**Балтай районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Балтай саласы.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Вольск округы эчендә оештырылган. Аның  элекке Сарытау губернасы Вольск өязе Балтай вулысы территориясе кертелгән. 

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (81,5%), әрмәннәр (9%), татарлар (3,2%), мордва (2,2%).
## Административ бүленеш
Балтай районы  4 авыл җирлеге керә.

## Танылган шәхесләр
* Степан Кувыкин (1903, Алай-1974), Совет дәүләт эшлеклесе, 3-5 чакырылышлары ССРБ ЮШ депутаты.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Вольск районы

**Вольск районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Вольск шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Вольск округы эчендә оештырылган. Аның  элекке Сарытау губернасы Вольск өязе территориясенең өлеше кертелгән.

1936 елда Вольскига* өлкә буйсынуындагы шәһәр *статусы бирелә, Вольск районы исә бетерелә.

1951 елда район торгызыла, аның  бетерелгән* Киң Карамыш районы* территориясе кертелгә.

1960 район районга бетерелгән *Черкасское районы *җирләре кушыла.

1996 елда Шиган бистәсе шәһәргә үзгәртеп корыла һәм район составыннан чыгарыла. 2005 елда Вольск шәһәре район белән берләштерелә.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (91,8%), татарлар (1,5%), украиннар (1,3%), әрмәннәр (1,3%), чуашлар (1,1%).
## Административ бүленеш
Вольск районы  2 шәһәр җирлеге һәм 13 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Балакау районы

**Балакау районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Балакау шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Вольск округы эчендә оештырылган. Аның  элекке  

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

1959 елда район  бетерелгән *Красавка районы* территориясе кертелгән.
## [[Халык]]

Милли состав (2010): урыслар (92%), татарлар (1,7%), украиннар (1,7%).

### Татарлар

#### Тарихы
Яңа Әләзәнгә 1820-елларда Пенза губернасының Урта һәм Түбән Әләзән авылларыннан күчеп утыручылар нигез сала. 1940 елга кадәр мәчет, 1962 елга кадәр сигезьеллык татар мәктәбе була.

#### Хәзерге торышы
1998 елдан Балакау шәһәрендә «Мирас» татар-башкорт милли-мәдәни үзәге эшли, аның каршында вокаль һәм хореографик коллективлар, студияләр, яшьләр һәм хатын-кызлар клублары бар. Һәр елны Татар мәдәнияте көннәре үткәрелә. Балакау районы һәм Балакау шәһәренең мөселман дини берләшмәсе эшли, мәчет төзелә. Хәзерге вакытта Яңа Әләзән урта мәктәбендә татар теле факультатив дәрес буларак укытыла.

## Административ бүленеш
Балакау районы  1 шәһәр җирлеге һәм 16 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Балакау районы
Балашау районы

**Балашау районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Балашау шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Балашау округы эчендә оештырылган. Аның  элекке Сарытау губернасы Вольск өязе территориясенең өлеше кертелгән. 

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

1954—1957 елларда Балашау өлкәсе  булган.

1959 елда район  бетерелгән *Роднички районы* территориясе, ә 1960 елда — *Яңа Покровка районы* территориясе кертелгән.

2005 елда Балашау шәһәре район белән берләштерелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (95,5%), украиннар (1,4%).
## Административ бүленеш
Балашау районы  2 шәһәр җирлеге һәм 14 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Воскресенски районы (Сарытау өлкәсе)

**Воскресенское районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Воскресенское саласы.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Вольск округы эчендә оештырылган. Аның  элекке Сарытау губернасы Вольск өязе Воскресенское вулысы терриориясе кертелгән. 

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

<nowiki/>1960 елда район юкка чыгарылган, территориясе Сарытау һәм Вольск районнарына кушылган; 1980 елда яңадан оештырылган.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (86,1%), татарлар (2,4%), украиннар (1,9%), әрмәннәр (1,6%), чичәннәр (1,1%).
## Административ бүленеш
Воскресенское районы  3 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Духовницки районы

**Духовницкое районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Духовницкое шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Пугачёв округы эчендә *Липовка районы *исеме астында оештырылган. Аның  элекке Самар губернасы Пугачёв өязе Липовка вулысы терриориясе кертелгән. Шул ук елда район үзәге Духовницкоега күчерелгән, ә район исеме **Духовницкое районы** итеп үзгәртелгән. 

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

1963 елда юкка чыгарылган, әмма 1965 елда яңадан оештырылган.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (93,1%).
## Административ бүленеш
Духовницкое районы  1 шәһәр җирлеге һәм 6 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Екатериновка районы

**Екатериновка районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Екатериновка шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Сарытау округы эчендә оештырылган.  

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

1959 елда район  бетерелгән *Бакуры районы* территориясе кертелгән.

1963 елда юкка чыгарылган, әмма 1965 елда яңадан оештырылган.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (89,7%), чичәннәр (2,1%), әрмәннәр (1,8%).
## Административ бүленеш
Екатериновка районы  1 шәһәр җирлеге һәм 13 авыл җирлеге керә.

## Шәхесләр
* Евгений Бикташев (1939, Галахово), көйязар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Ершов районы

**Ершов районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Ершов шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Пугачёв округы эчендә оештырылган. Аның  элекке Сарытау губернасы Яңа Үзән өязе Ершов вулысы терриориясе кертелгән. 

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

1960 елда район  бетерелгән *Яңа Репино районы* территориясе кертелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (75,2%), казакълар (9,7%), татарлар (4,4%), әрмәннәр (2,4%), украиннар (2,3%), белоруслар (1,1%).
## Административ бүленеш
Ершов районы  1 шәһәр җирлеге һәм 14 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Красноармейск районы

**Красноармейск районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Красноармейск шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1941 елның 7 сентябрендә Сарытау өлкәсе эчендә Идел буе Алманнары АССРын юкка чыгару һәм Бальцер кантонын үзгәртеп кору нәтиҗәсендә *Бальцер районы *буларак оештырылган.

1942 елның 19 маенда ССРБ Югары Шурасы карары буенча исеме **Красноармейск районы** итеп үзгәртелгән, район үзәгенә исә Красноармейск исеме кушылган.

1960 елда район  бетерелгән *Золотое районы *территориясе кушылган.

1963 елда Красноармейск өлкә буйсынуындагы шәһәр статусы алган, район бетерелгән. 1964 елда район торгызылган.

2005 елда Красноармейск шәһәре район белән берләштерелгән.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар (87,9%), казакълар (1,8%), украиннар (1,6%), татарлар (1,3%), алманнар (1,3%).
## Административ бүленеш
Красноармейск районы  2 шәһәр җирлеге һәм 17 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Кызыл Кут районы

**Кызыл Кут районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Кызыл Кут шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1941 елның 7 сентябрендә Сарытау өлкәсе эчендә Идел буе Алманнары АССРын юкка чыгару һәм Кызыл Кут кантонын үзгәртеп кору нәтиҗәсендә *Кызыл Кут районы *буларак оештырылган.

1959 елда район  юкка чыгарылган Комсомольское районы территориясе кертелгән. 
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (71,4%), казакълар (14,8%), украиннар (2,9%), татарлар (1,9%), әрмәннәр (1,5%), кореялылар (1,3%).
## Административ бүленеш
Кызыл Кут районы  1 шәһәр җирлеге һәм 12 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Кызыл Партизаннар районы

**Кызыл Партизаннар районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Горный шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1935 елның 18 гыйнварында Сарытау крае эчендә оештырылган. Район үзәге итеп Корнеевка саласы билгеләнгән. 

1936 елдан — Сарытау өлкәсе . 

1939 елда район үзәге Горный бистәсенә күчерелгән.

1958 елда район  бетерелгән *Чапаев районы* территориясе кертелгән.

1963 елда юкка чыгарылган, әмма 1965 елда яңадан оештырылган.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (82%), казакълар (9%), татарлар (1,8%), украиннар (1,1%), табасараннар (1%).
## Административ бүленеш
Кызыл Партизаннар районы  1 шәһәр җирлеге һәм 1 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Маркс районы

**Маркс районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Маркс шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1941 елның 7 сентябрендә Сарытау өлкәсе эчендә Идел буе Алманнары АССРын юкка чыгару һәм Марксштадт кантонын үзгәртеп кору нәтиҗәсендә *Марксштадт районы *буларак оештырылган.

1942 елның 19 маенда ССРБ Югары Шурасы карары буенча исеме **Маркс районы** итеп үзгәртелгән, район үзәгенә исә Маркс исеме кушылган.

1956 елда район  Кызылъяр районының төньяк өлеше, ә 1959 елда *Подлесное районы* кертелгән.

2005 елда Маркс шәһәре район белән берләштерелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (79,1%), казакълар (7,5%), украиннар (2,7%), татарлар (2,2%), алманнар (2,1%), әрмәннәр (1,1%).
## Административ бүленеш
Маркс районы  1 шәһәр җирлеге һәм 6 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Ивантеевка районы

**Ивантеевка районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Ивантеевка саласы.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Пугачёв округы эчендә оештырылган. Аның  элекке Самар губернасы Пугачёв өязе Ивантеевка вулысы терриориясе кертелгән. 

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

1964 елда юкка чыгарылган, территориясе Пугачёв районына кушылган, әмма 1967 елда яңадан оештырылган.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (87,2%), казакълар (3,9%), әрмәннәр (2%), чуашлар (1,3%), мордва (1,2%).
## Административ бүленеш
Ивантеевка районы  9 авыл җирлеге керә.

## Шәхесләр
* Владимир Ермаков (1929, Ивантеевка - 1991), хакимият-хуҗалык эшлеклесе, СБКФнең Әлмәт шәһәр һәм Бөгелмә район комитетлары беренче сәркәтибе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Калининск районы

**Калининск районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Калининск шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Сарытау округы эчендә *Баланда районы* исеме астында оештырылган. 

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

1958 елда район  бетерелгән *Казачка районы, *ә 1960 елда* Свердлово районы* территориясе кертелгән.

1962 елда район үзәгенә **Калининск** исеме бирелә, тиешенчә, район **Калининск районы** дип атала башлый.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (86%), украиннар (5,1%), әрмәннәр (1,6%).
## Административ бүленеш
Калининск районы  1 шәһәр җирлеге һәм 12 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Ровное районы

**Ровное районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Ровное шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1941 елның 7 сентябрендә Сарытау өлкәсе эчендә Идел буе Алманнары АССРын юкка чыгару һәм Зельман кантонын үзгәртеп кору нәтиҗәсендә *Зельман районы *буларак оештырылган.

1942 елның 19 маенда ССРБ Югары Шурасы карары буенча исеме **Ровное районы** итеп үзгәртелгән, район үзәгенә исә Ровное исеме кушылган.

1956 елда район  юкка чыгарылган *Идел буе районы* территориясе кертелгән.

1962 елда юкка чыгарылган, территориясе Энгельс районы  кертелгән; 1970 елда  торгызылган.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (58,5%), дуңганнар (4,3%), татарлар (3,9%), украиннар (2,7%), алманнар (2,6%), чичәннәр (1,8%).
## Административ бүленеш
Ровное районы  1 шәһәр җирлеге һәм 7 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Романовка районы

**Романовка районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Романовка шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Балашау округы эчендә оештырылган. Аның  элекке Сарытау губернасы Балашау өязе Романовка олысының терриориясе кертелгән. 

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

1954—1957 елларда Балашау өлкәсе  булган.

1959 елда район  бетерелгән *Красавка районы* территориясе кертелгән.

1963 елда юкка чыгарылган, 1965 елда яңадан оештырылган.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (95,6%), әрмәннәр (1,4%).
## Административ бүленеш
Романовка районы  1 шәһәр җирлеге һәм 7 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Сарытау районы

**Сарытау районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Сарытау шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Сарытау округы эчендә оештырылган. Аның  элекке Сарытау губернасы Сарытау өязе терриориясенең өлеше кертелгән.

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

1937—1957 елларда *Ворошилов районы *исемен йөрткән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (87%), украиннар (2,2%), татарлар (2,1%), казакълар (1,3%), әрмәннәр (1,3%).
## Административ бүленеш
Сарытау районы  3 шәһәр җирлеге һәм 9 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Советски районы (Сарытау өлкәсе)

**Советское районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Степное шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1941 елның 7 сентябрендә Сарытау өлкәсе эчендә Идел буе Алманнары АССРын юкка чыгару һәм Мариенталь кантонын үзгәртеп кору нәтиҗәсендә *Мариенталь районы *буларак оештырылган.

1942 елның 19 маенда ССРБ Югары Шурасы карары буенча исеме **Советское районы** итеп үзгәртелгән, район үзәгенә исә Советское исеме кушылган.

1962 елда юкка чыгарылган, территориясе Маркс һәм Фёдоровка районнары  кертелгән; 1967 елда элеккеге чикләрендә торгызылган, район үзәге* Степоне*га күчерелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (78,6%), казакълар (11,4%), татарлар (2,3%), украиннар (2,1%).
## Административ бүленеш
Советское районы  3 шәһәр җирлеге һәм 6 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Татищево районы

**Татищево районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Татищево шәһәр тибындагы бистәсе.

## Тарих
Район 1928 елның 23 июлендә Түбән Идел краеның Сарытау округы эчендә оештырылган.

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

1959 елда район  бетерелгән Вязовка районы территориясе кертелә. 1963 елда район юкка чыгарылган, ләкин ике елдан соң кабат оештырылган.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (84,4%), әрмәннәр (2,5%), украиннар (2,1%), мордва (1,7%), әзериләр (1,5%), татарлар (1,1%).
## Административ бүленеш
Татищево районы  1 шәһәр җирлеге һәм 10 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Энгельс районы

**Энгельс районы** () — Сарытау өлкәсе  керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Энгельс шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1941 елның 7 сентябрендә Сарытау өлкәсе эчендә Идел буе Алманнары АССРын юкка чыгару һәм Терновка кантонын үзгәртеп кору нәтиҗәсендә *Терновка районы *буларак оештырылган.

1956 елда районга Кызылъяр һәм Идел буе районнары җирәре кушыла, 1959 елда Безымянное районы, 1962 елда Ровное районы җирләре кушыла.

1963 елда район исеме **Энгельс районы** итеп үзгәртелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (87,9%), украиннар (2,7%), татарлар (2,5%), казакълар (2,3%).
## Административ бүленеш
Энгельс районы  2 шәһәр җирлеге һәм 5 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Хулио Бокка

**Хулио Бокка** () – дөньякүләм билгеле балет биючесе, ЮНЕСКО мәдәният илчесе.

## Тәрҗемәи хәле
1967 елның 6 мартында  Аргентина башкаласы Буэнос-Айрес шәһәрендә туа. Балет биюләре белән 4 яшеннән шөгыльләнә. Колон театры каршындагы Югары мәдәният институтын тәмамлый.

1983 елдан (15 яшендә) Рио-де-Жанейро муниципаль театрында әйдәүче партияләрне башкара. Шул ук елны Каракас шәһәрендә  сәнгать җитәкчесе һәм бию куючы мөгаллиме  Нинель Юлтыева булган Т. Кареньо исемендәге театрда стажировка үтә.

## Иҗаты
* 1984 елда Япониянең Осака шәһәрендә халыкара ярышта канаша. 
* 1985 елда Мәскәүдә V халыкара балет биючеләре ярышында беренче урын һәм алтын медаль ала. 
Бу җиңүдән соң 18 яшьлек биючене American Ballet Theater (*[[Америка балет театры]]*) на (сәнгать җитәкчесе Михаил Барышников) эшкә алалар. Тиздән, сәнгать җитәкчесе белән килешә алмыйча, әлеге театрдан китә. Җитәкче алышынгач кына,  «йолдыз» статусында әйләнеп кайта.
Лондонның Король театры, Миланның Ла Скала балет театры, Һамбург балет театры төркемнәре белән дөньяның иң атаклы сәхнәләрендә чыгыш ясый. Һәр җирдә биюченең чыгышлары зур уңыш казана. 
Россиядә биючене шулай ук көтеп алалар. Ул еш кына Санкт-Петербургның Мария театрында һәм Мәскәүнең Зур театрында, Борис Эйфман спектакльләрендә бии.
* 1990 елда Аргентина балеты төркеме төзеп, бөтен дөнья буйлап, гастрольләрдә йөри. Елга 200 ләп спектакльдә катнаша.
* 1997 елда Буэнос-Айреста Борхес исемендәге мәдәният үзәгендә Хулио Бокканың студиясе ачыла, анда яшь биючеләрне әзерлиләр.
* Бродвейда Боб Фоссның атаклы «*Кабаре*» һәм «*Чикаго*» мюзиклларында катнаша.
* 2002 елда  шәхси «BOCCA TANGO» (Бокка-танго) шоу - тамашасын ача.
* ЮНЕСКОның мәдәният илчесе итеп билгеләнә.
* 2007 елның азагында зур сәхнәдән китә.

***Хулио Бокка: Тангода шундый гаҗәеп сер бар, аны хәтта  ир белән хатын ятакта да сөйләшми. Танго – үлемсез үлү. Танго – үтерешсез [[җинаять]] ул.***

## Мактаулы исемнәре, бүләкләре
* Primus Inter Pares (1986);
* «Ел биючесе» *New York Times* фикере буенча (1987);
* Сан Мартин де Турс ордены кавалеры (1987);
* Мәдәнияткә керткән хезмәте өчен Джино Тани бүләге;
* Ел шәхесе (Франция, 1990) Тереза Ана белән бер вакытта тапшырыла;
* Barocco — Приз RAI 
* Martin Fierro for Best Performance in Television (1991);
* Dance Magazine (1992); 
* King David Award from the Argentine House of Jerusalem (1996) 
* Benios de la Danse призының беренче иясе (Мәскәү,1992)

## Чыганаклар
*  Афоризмнар сайты 
*       Люди peoples.ru сайты

## Искәрмәләр

Төркем:ЮНЕСКО илчеләре
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Аргентина биючеләре
Михаил Лукин

**Михаи́л Фёдор улы Луки́н**  (, ( — ) — совет хәрби башлыгы

## Бүләкләр
### Россия империясе бүләкләре
* 4-нче дәрәҗә Изге Владимир ордены
* 4-нче дәрәҗә Изге Анна ордены
* 3-нче дәрәҗә Изге Станислав ордены

### ССРБ бүләкләре
*  Ленин ордены иясе (1946)
*  биш мәртәбә Кызыл Байрак ордены иясе (1921, 1925, 1941, 1946, 1947)

## Хәтер

## Әдәбият
* *Лукин, Михаил Фёдорович*, in: *Советская военная энциклопедия*, Bd.5, Москва 1978. (Online-Version)
* *Протокол допроса военнопленного генерал-лейтенанта Красной Армии М. Ф. Лукина, 14 декабря 1941 года - Новый часовой*, in: *Русский военно-исторический журнал* (1994), No.2, S.173-175.

## Сылтамалар
* Константин Рокоссовский. На Ярцевских высотах (рус)
* Огнев А.М.Ф. Лукин - «великолепный советский полководец и поистине неустрашимый герой» (Г.К. Жуков)  газета «Вече Твери» (рус)

Төркем:Генераллар
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Тар-Седа-Яха

**Тар-Седа-Яха**:
* Тар-Седа-Яха (Сибилей-Сё кушылдыгы) 
* Тар-Седа-Яха (Щучья кушылдыгы)
Радиус

**Радиус**  ( — тәгәрмәч кигие; нур) – әйләнәнең (яки сфера өслегенең) теләсә нинди ноктасын аның үзәге белән тоташтыручы теләсә нинди кисемтә. Бу кисемтәнең озынлыгын да радиус дип йөртәләр.
Радиус диаметрның яртысын тәшкил итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Төркем:Геометрия төшенчәләре
Ми-28

**Ми-28Н «Төн аучы»** (**Ми-28Н «Ночной охотник»**), (НАТО билгесендә: **Havoc** — «Буш итәргә» («Опустошитель»)) — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе/Россия алдынгы боралагы.

## Тарих
Чичәнстанда ФСБның чик буе идарәсе машинасына сугышчылар һөҗүм итеп 3 хәрбине үтерде, 5-не яралады.

Һөҗүм Урус-Мартан районының Чишки авылы янында булды.

Сугышчыларны эзләү чарасы бара. Ул районга ФСБның өстәмә көчләре һәм 2 Ми-24 боралагы җибәрелде

## Модификациялар

## Сүрәтләр
**Ми-28** :
:

**Ми-28** :

## Искәрмәләр

## Әдәбият
Шунков, Виктор Николаевич — Справочное издание «Боевые вертолёты»; 
Гордеенко Ю. В., Морозов В. П., Прибылов А. С. — Справочное издание «Военная авиация». Кн.1 — Мн.: ООО «Попурри», 2000. — 512 с.

## Сылтамалар
http://www.russianhelicopters.aero/ru/helicopters/military/mi-35m/features.html

## Шулай ук карагыз
* Ми-6
* Ми-12
* Boeing CH-47 Chinook

Төркем:Боралаклар
Төркем:Әлифба буенча корал
Татэнерго

**«Татэнерго» ААҖ** — Россиянең төбәк энергетик компаниясе. Тулы исем — «„Татэнерго“ ачык акционерлык җәмгыяте». Штаб-фатиры Казан шәһәрендә урнашкан.
## Тарих
«Татэнерго» ААҖ 1999 елда оештырылган, әмма компания үз тарихын 1931 елдан башлап саный — нәкъ бу елда «Татэнерго» исемле ТАССР дәүләт электр стансаларының район идарәсе барлыкка килгән.
## Төзелеш
2008 ел хәле буенча, холдиң составына түбәндәге объектлар керәләр:
* &nbsp;«Татэнерго» ана компаниясе, уставлы капитал — 15052&nbsp;млн&nbsp;сум.
* ААҖ «Генерирующая компания» — 6316.3&nbsp;млн&nbsp;сум
** Җылылык стансалар:
*** Алабуга ҖЭҮ
***  Зәй ДРЭС
*** Казан ҖЭҮ-1
*** Казан ҖЭҮ-2
*** Яр Чаллы ҖЭҮ
** Электр стансалары:
*** Түбән Кама ГЭС
* «Сетевая компания» ААҖ — 5141.045&nbsp;млн&nbsp;сум
** Алабуга электр челтәрләре
** Әлмәт электр челтәрләре
** Бөгелмә электр челтәрләре
** Буа электр челтәрләре
** Идел буе электр челтәрләре
** Казан электр челтәрләре
** Түбән Кама электр челтәрләре
** Чистай электр челтәрләре
** Яр Чаллы электр челтәрләре
* ЯАҖ «РДУ „Татэнерго“» — 7.3&nbsp;млн&nbsp;сум
* ААҖ «Диспетчер үзәге»" — 491.58&nbsp;млн&nbsp;сум
* ААҖ «Казан җылылык челтәрләре компаниясе» — 4&nbsp;млрд&nbsp;сум
* ААҖ «Чаллы җылылык челтәрләре компаниясе» — 1850&nbsp;млн&nbsp;сум
* ҖЧҖ «Урыссу җылылык челтәрләре» — 100&nbsp;тыс.&nbsp;сум
## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 
## Искәрмәләр

Төркем:Россия электр энергияне җитештерүче компанияләре
Төркем:Татарстан ширкәтләре
Төркем:Татарстан икътисады
Нариман Гарифуллин

**Нариман Гарифуллин** — Татар дәүләт академия театры артисты.

## Тәрҗемәи хәл
Нариман Габдрахман улы Гарифуллин 1953 елның 3 гыйнварында Татарстанның Биектау районы Татар Әйшәсе авылында туа. 1974 елда Казан театр училищесын тәмамлый. 1974-1976 елларда Республика күчмә театрында эшли, 1980 елдан Г.Камал исемендәге Татар академия театрында эшли башлый.

## Рольләре
Булат – “Зәңгәр шәл” (К.Тинчурин); Алмаз – “Зифа” (Н.Исәнбәт); Дурандарте – “Болан-Патша” (К.Гоцци); Хәйдәр – “Зөлфия” (К.Әмиров); Егор – “Һаваларда йолдыз” (М.Горький буенча); Ташчәйнәр – “Ахырзаман” (Ч.Айтматов); Хафиз – “Ат карагы” (Т.Миңнуллин); Валера – “Мирас” (Г.Каюм); Петр – “Зөләйха” (Г.Исхакый); Ангысын – “Идегәй” (Ю.Сафиуллин) һ.б.

1989 елда Нариман Гарифуллин “Ахырзаман” (Ч.Айтматов) спектаклендәге Ташчәйнәр роле өчен Татарстанның М.Җәлил исемендәге премиягә лаек булды. 2013 елда “Татарстанның Республикасының атказанган артисты” исеме бирелде, дип хәбәр итә театрның матбугат хезмәте.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Г.Камал исемендәге театр артисты Нариман Гарифуллинның юбилей кичәсе уза

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Хәй Фәхри

**Хәй Фәхри** () — театр артисты. БАССР атказанган (1974), РСФСР атказанган артисты (1991).

## Тәрҗемәи хәл
Хәй (Габделхәй) Гыймади улы Фәхриев 1929 елның 4 сентябрендә Стәрлебаш районының Яңгырчы авылында дөньяга килә Габделхәй мәктәп елларында ук авылда, мәктәптә үткәрелгән барлык чараларда катнашып йөри. Сугыштан соңгы елларда авыл үзешчәннәре ат, ә кайчагында сыер җигеп күрше авылларга спектакль, концертлар белән чыгалар уйныйлар. Хәйнең сәхнә осталыгын Газыйм Тукаев күреп кала һәм аны укырга барырга күндерә.

Уфа театраль-художество училищесына имтиханнар тапшырырга килгәч, аны хәтта беренче курсны үткәреп, шундук икенче курска укырга алалар. Хезмәт юлын яшь актер Кыйгы районының колхоз-совхоз театрында башлый. Авыргазы районы колхоз-совхоз театрында да берникадәр эшләү дәверендә чын талант иясе булып таныла. Стәрлебаш районы мәдәният бүлегендә художество җитәкчесе булып эшли. Соңрак ул Салават башкорт драма театрында актер булып эшли башлый. 1970 елдан Уфада.

## Иҗаты
Башкорт дәүләт академия драма театрында киң амплуадагы, көчле темпераментлы актер тамашачылар мәхәббәтен яулый. Башкортстанның һәм Русиянең халык артисты Хәй Фәхриев 40 ел сәхнәдә эшләү дәверендә 120 төрледән-төрле образлар иҗат итте.

Аларның берничәсен генә атау да, артист таланты тудырган онытылгысыз характерларны күз алдына бастырыр. Мәсәлән: Мостай Кәримнең “Ай тотылган төндә” спектакленнән –  Дәрвиш, Әсгать Мирзаһитовның “Аналар көтәләр улларын”нан – Гыйльмияр, Хәбибулла Ибраһимовның “Башмагым” спектакленнән – Кәрим бай, Азат Абдуллинның “Унөченче председатель” спектакленнән – председатель Сәгадиев. Хәй Фәхриев 1991 елның 31 августында вафат булды. Стәрлебаш районының бер урамы Хәй Фәхриев исемен йөртә. 

## Чыганак
* Өмет гәз. 2014 ел, 6 сент. саны. Хәй Фәхриев – образлар остасы иде 

Төркем:Башкортстан артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:БАССР халык артистлары
Хорда

**Хорда** (грекча χορδή — кыл) – әйләнәнең теләсә нинди ике ноктасын тоташтыручы кисемтә. Әйләнәнең үзәге аша үтүче хорда ***[[диаметр]]*** дип атала. Диаметр әйләнәнең иң зур хордасы булып тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.
Төркем:Геометрик фигуралар
Татар энциклопедиясе

**Татар энциклопедиясе** — Татарстанга багышланган җиде томлы күпьяклы белешмәлек-энциклопедик басма.

## Тасвирлама
Энциклопедиядә әлифба тәртибе буенча Татарстанның административ корылышы, тарихы, фәне, мәдәнияте, иҗтмагый-сәяси тормышы, сәнгате, мигъмарияте һәм табигый-климатик шартлары турында мәгълүматлар басылган. Шуның өстәвенә, энциклопедиядә Татарстанның үсешенә зур өлеш керткән кешеләрнең кыскача биографияләре дә басылган.
## Тарих
Энциклопедия өстендә эшләре 1989 елда алып барылалар — нәкъ шул елда «Татар совет энциклопедиясен булдыру турында» карары кабул ителгән. 2002 елда русчада чыгарылган Татар энциклопедиясенең беренче томы дөнья күргән. 2008 елның октябрендә татарчада чыгарылган «Татар энциклопедиясе»ның бернче томы дөнья күрде.

## Эчтәлек
### Русчада
«Татарская энциклопедия»:
* Т. 1 (А—В) (2002)
* Т. 2 (Г—Й) (2005)
* Т. 3 (К—Л) (2006)
* Т. 4 (М—П) (2008)
* Т. 5 (Р—Т) (2010)
* Т. 6 (У—Я) (2015)

### Татарчада
«Татар энциклопедиясе»
* Т. 1 (А—В) (2008)
* Т. 2 (Г—Й) (2011)
* Т. 3 (К—Л) (2012)
* Т. 4 (М—П) (2014)
* Т. 5 (Р—Та) (2016)
* Т. 6, 1нче кисәк (Тә—Ч) (2019)
* Т. 6, 2нче кисәк (Ш—Я) (2021)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе мәкаләләре
* Татар-информ: *[http://tatar-inform.tatar/news/2017/01/24/133756/ Татар онлайн энциклопедиясе татар теленең үсешен тәэмин итәчәк - Искәндәр Гыйләҗев] *
*  Нужна ли нам «татарская «Википедия»?
* Азатлык радиосы: *[https://www.azatliq.org/a/28573347.html Татар энциклопедиясенең онлайн варианты булачак]*

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз
* Tatarica энциклопедиясе мәкаләләре исемлеге
* Татар иле
* Башкорт энциклопедиясе
* Зур совет энциклопедиясе
* Сарман районы энциклопедиясе
* Татар энциклопедия сүзлеге
* Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты

Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарча энциклопедияләр
Төркем:Татарстан Фәннәр академиясе
Төзек күпкырлык

Әгәр күпкырлыкның барлык кырлары да төзек күппочмаклар булса һәм һәр түбәдә бер үк сандагы кырлар тоташса, андый күпкырлык «**төзек күпкырлык**» дип атала.

Кабарынкы төзек күпкырлыклар (диагональләре эчендә ятучы күпкырлыклар) бары тик биш кенә төрдә була ала:

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.
Төркем:Геометрик җисемнәр
Казан ҖЭҮ-1

**Казан [[ҖЭҮ]]-1** — Казанның энергетик ширкәте.  «Татэнерго» ААҖ составына керә. Урта Кабан күле буенда урнашкан.
## Тарих
Казан ҖЭҮ-1 ГОЭЛРО планы буенча төзелгән һәм файдалануга 1933 елда тапшырылган.
## Кулланучылар
Әлеге вакытта ҖЭҮ Казанның көньяк һәм көнбатыш өлешендәге торак районннарны һәм ширкәтләрне электр һәм җылылык белән тәэмин итә. «Әзин» һәм «Горки» пар казаннары биналары бер үк исемле микрорайоннарында җылылык чыганаклары булып торалар.

Төп кулланучылар: ААҖ "Нәфис-Косметикс", ЯАҖ "КВАРТ", ААҖ "КЗСК", ААҖ "Холод", ААҖ "Татспиртпром", ЯАҖ "НПО Компас".
## Моны да карагыз
* Казан ҖЭҮ-2
* Казан ҖЭҮ-3

Төркем:Татарстан электр стансалары
Төркем:Россия җылылык электр стансалары
Төркем:Казан ширкәтләре
Татспиртпром

**Татспиртпром** — алкогольле эчемлекләрне җитештерә торган ширкәт.

2015 ел нәтиҗәләре буенча Россия Федерациясендә иң эре аракы җитештерүчесе дәрәҗәсенә чыкты һәм 2016 елда бу күрсәткеч буенча үз лидерлыгын саклаячагы көтелә.

«Татспиртпром» тулысынча Татарстан хөкүмәтенең карамагындагы ОАО «Связьинвестнефтехим» ширкәтенә карый.

## Тарих
«Татспиртпром» ширкәте *дәүләт унитар ширкәт* буларак 1997 елда оештырылган. 2004 елда ул ачык акционерлык җәмгыятенә үзгәртеп корылган, аның бердәнбер акционеры булып ТР Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрлыгы торган. Әлеге вакытта барлык акцияләрнең иясе — Татарстан хөкүмәтенеке «Связьинвестнефтехим» ачык акционерлык җәмгыяте.
1996-2002 елларда генераль директор — Иван Егоров.
 
## Җитештерү филиаллары
*Казан ликёр-аракы заводы
*Түбән Кама ликёр-аракы заводы
*Усад ликёр-аракы заводы
*Чистай ликёр-аракы заводы
*Мамадыш спирт заводы 
*Усад спиртзаводы
*«Vigrosso» шәраб заводы
*«Ак Кирмән» сыра җитештерү заводы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Рәсми сайт

Төркем:Казан ширкәтләре
Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Стәрлетамак кантоны

**Стәрлетамак кантоны** (, ) — Башкортстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1920—1930 елларда гамәлдә торган.

Үзәге Стәрлетамак шәһәрендә урнашкан булган.
## Җәгърафик урнашу
Стәрлетамак кантоны Башкортстан АССРның көньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан булган; төньяк-көнбатышта Бәләбәй кантоны белән, төньякта — Уфа кантоны белән, төньяк-көнчыгышта — Тамьян-Катай кантоны белән, көньяк-көнчыгышта —  Җылаер кантоны белән, ә көньяк-көнбатышта — Ырынбур губернасы белән чиктәш булган.
## Тарих
Стәрлетамак кантоны 1921 елның гыйнварда Кече Башкортстан составында барлыкка килгән; аның составына элекке Бәләбәй өязенең 2 олысы, Стәрлетамак өязенең 17 олысы, Табын кантонының 13 олысы, Уфа өязенең 1 олысы һәм Юрматы кантонының 14 олысы керде.

1922 елда Уфа кантоны составына Кәлчер-Табын һәм Меркетле олысларының 11 авылы, ә 1924 елда — Дуван-Табын, Кырмыскалы һәм Терекле олыслары күчерелгәннәр.

1922 елда Бәләбәй кантоны Әлшәй, Дәүләкән, Җилләр, Кыргыз-Миякә олысларының һәм Җылаер кантоны Бөрҗән һәм Куергазы олысларының 47 авылы Стәрлетамак кантоны составына кертелгән.

1927 елда Мораптал олысының өлеше Ырынбур губернасы составына кертелгән, ә 1929 елда Урта Идел өлкәсе Ырынбур округы Дәүләткол, Мәкъсүт һәм Иске Аллабирде авыллары кантон составына күчерелгәннәр.

1930 елның 20 августында Стәрлетамак кантоны юкка чыгарылган, аның территориясе Бөрҗән (өлешчә Арыслан һәм Макаровр олыслары), Верхотор (Верхотор, өлешчә Азнай, Арыслан, Җиргән һәм Мәләвез олыслары), Карагыш (өлешчә Җиргән, Калкаш һәм Фёдоровка олыслары), Кыргыз-Миякә (өлешчә Калкаш һәм Усылы олыслары), Красноусол (өлешчә Борын, Кәлчер-Табын, Красноусол, Макаровка һәм Яңа Канаш олыслары), Мәләвез (Мораптал, өлешчә Җиргән, Куергазы, Мәләвез һәм Фёдоровка олыслары), Морак (өлешчә Арыслан һәм Куергазы олыслары), Яңа Карамалы (Өршәкмин, өлешчә Кәлчер-Табын, Яңа Канаш һәм Усылы олыслары), Петровское (өлешчә Азнай, Арыслан, Ашкадар, Борын һәм Макаровка олыслары), Стәрлетамак (өлешчә Азнай, Ашкадар, Җиргән, Калкаш һәм Усылы олыслары) административ районнары составына кертелгән.
## Административ бүленеш
*10 февраль 1923 — 16 олыс.
*15 декабрь 1924 — 14 олыс.
## Халык
1926 елда халык саны 429 490 кешене тәшкил иткән, шул исәптә шәһәрләрдә — 31 453 кеше.

Милли состав (1926): руслар — 194 054 кеше (45,2%), татарлар — 89 105 кеше (20,7%), башкортлар — 73 186 кеше (17,0%), чуашлар — 31 463 (7,3%), мордва — 20 046 кеше (4,7%), һ.б.
## Моны да карагыз
* Стәрлетамак өязе
* Стәрлетамак районы
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Башкортстан АССР кантоннары
Чистай сәгать заводы

**«Восток» Чистай сәгать заводы** — Чистай шәһәрендә урнашкан ширкәт. Моношәһәренең *шәһәр булдыручы ширкәте* булып тора.

2025 елда Татарстанның «Хезмәт батырлыгы предприятиесе. 1941―1945 еллар» исеме бирелгән.

## Тарих
Заводның тарихы 1941 елда башланган — ноябер аенда Чистайга баржа белән күчерелгән Икенче Мәскәү сәгать заводының җиһазлары һәм 500 эшче килеп төштеләр. 1942 елның язында завод хәрби максатлы сәгать җиһазларны җитештерә башлаган, ә 1943 елда завод «тынычлы» продукциясе (кул сәгатьләре) җитештерүенә күчкән.

1950—2000-елларда завод продукциясе дистәләрчә күргәзмәләрдә катнашкан һәм күп бүләкләр җыйган.

2010 елда заводны банкрот итеп танылганнар, әмма продукция берничә әүвәл оештырылган завод каршындагы бүлендек ширкәтләрендә җитештерелә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Татарстан ширкәтләре
Төркем:Русия сәгать җитештерүчеләре
Төркем:Чистай
Әгерҗе кантуны

**Әгерҗе кантоны** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1921—1924 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Әгерҗе кантоны 1921 елның 3 декабрендә Алабуга кантоныннан аерылып чыгу юлы белән төзелә.

1924 елда юкка чыгарыла, ә территориясе кире Алабуга кантоны составына кертелгән.

## Моны да карагыз
* Әгерҗе районы
## Тышкы сылтамалар
* ӘГЕРҖЕ КАНТОНЫ

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
ССРБ Халык Комиссарлары Шурасы

**ССРБ Халык Комиссарлары Шурасы** () — 1922-1946 елларда Совет Социалистик Республикалар Берлеге башкарма һәм оештыручы хакимиятенең иң югары коллегиаль органы.

Советлар Берлегенең Хөкүмәте буларак, ССРБ ХКШ һәм аның тарафыннан идарә ителгән халык комиссариатлары *[[Русия ватандашлар сугышы|ватандашлар сугышыннан]] икътисадны торгызу, [[Яңа икътисадый сәясәте]], [[күмәкләштерү]], [[электрлаштыру]], [[индустрияләштерү]], халык хуҗалыгының бишьеллык планнары, 1930-еллардагы массакүләм ачлыгы, цензура, дингә каршы көрәш, массакүләм репрессияләр һәм сәяси эзәрлекләүләр, [[ГУЛаг]], халыкларны сөрү, Балтыйк буе, һ.б. территорияләрне ССРБга кушу, [[Бөек Ватан сугышы]] вакытында партизан хәрәкәтен һәм тылда сәнәгый җитештерүне оештыру* кебек ил һәм халык өчен әһәмиятле вакыйгаларда төп рольны башкарганнар.

Почта адресы: Мәскәү, Кремль.

1946 елда ССРБ Министрлар Шурасына үзгәртеп корылган.
## Рәисләр исемлеге

Lenin_loc_ggbain.jpg|Владимир Ленин (6 июль 1923 — 21 гыйнвар 1924)
Alexei_Rykov.jpg|Алексей Рыков (2 февраль 1924 — 19 дикәбер 1930)
Molotov.jpg|Вячеслав Молотов (19 декабрь 1930 — 6 май 1941)
Stalin_lg_zlx1.jpg|Иосиф Сталин (6 май 1941 — 15 март 1946)

## Моны да карагыз
*  ССРБ министрлар шурасы

Төркем:ССРБ хөкүмәте
Шерман (танк)

**M4 «Шерман»** () — Икенче бөтендөнья сугышы вакытында төп американ уртача танкы.

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 5893

## Модификациялар
* **M4**
* **M4A1**
* **M4A2**

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар

* Лоза Дмитрий Фёдорович. Воспоминания — танкисты 
* Sherman Register 
* OnWar 
* «Шерман» на AFV Database
* «Шерман» на WWII vehicles
* «Шерман» на israeli-weapons.com 
* M4 «Шерман» в Югославии
* «Шерман» на Броне-сайте Василия Чобитка
* M-4, Patton Tank Museum, USA
* M-4A3E8, Patton Tank Museum, USA

## Искәрмәләр

Төркем:Танклар
Уфа өязе

**Уфа өязе** (, ) — Россия империясе һәм РСФСРның Ырынбур һәм Уфа губерналары эчендә административ-территориаль берәмлек.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Уфа өязе 1782 елда Уфа ның Уфа өлкәсе эчендә оештырыла.

1796—1865 елларда Ырынбур губернасы составында, 1865 елдан — Уфа губернасы составында булган.

1922 елның 14 июнендә Уфа губернасы юкка чыгарылган, Уфа өязе җирләре БАССРның Уфа кантоны состаына күчкән.
## Административ бүенеш
1879 елда 32 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Искәрмәләр

## Шәхесләр

* *[[:d:Q4066419|Viktor Anichkov]]*
* Гайнан Хәйри
* Рәхим Саттар
* Ярулла Вәлиев
* *[[:d:Q19916500|Anatolij Szwiecow]]*
* Тәлига Бикташева
* *[[:d:Q28665398|Khayrulla Akhmetov]]*
* *[[:d:Q30345025|Pyotr Shvetsov]]*
* *[[:d:Q43425820|Крупеня, Василий Никитич]]*
* *[[:d:Q55102508|Ковригин-Порфирьев, Николай Платонович]]*
* *[[:d:Q60826156|Добрых, Владимир Макарович]]*
* *[[:d:Q60832766|Гуманюк, Антон Антонович]]*
* *[[:d:Q107062502|Абдрахманов Әхтәм Мөфтәхетдин улы]]*
* *[[:d:Q131449603|Усманов Ғиндулла Ғариф улы]]*

Төркем:Уфа губернасы
Төркем:Уфа тарихы
37-нче армия (ССРБ)

**37-нче армия** (37 А) – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).
Хәрәкәттәге армия

## [[Тарих]]
## Беренче оештыру
### Хәрәкәттәге армиядә
Беренче тапкыр 1941 елның 10 августында Киев аерым хәрби округында оештырылган.

##### [[Киев операциясе (1941)|Киев операциясе]]
22 июльнә Көньяк-Көнбатыш фронтның 26-нчы армиясе Фастовны калдырды.

15 августны 5-нче армия фронтында дошман саклауга күчтә. 15 августка 37-нче армия элекке торышын тулысынча кайтарды. 26-нчы армия Днепр артына чигәндә.

19 сентябрьне 37-нче армия Киевны калдырды.

### [[Смоленск бәрелеше (1941)|Смоленск бәрелеше]]

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Камышлы татар педагогия укуханәсе

**Сембер—Камышлы татар педагогия училищесы** — Сембер шәһәрендә һәм Самар өлкәсенең Камышлы авылында урнашкан булган уку йорты. 1930—1956 елларда эшләгән.
## Тарих
1930 елда *Сембер татар педагогия техникумы* буларак ачылган; 1930-елларда бирегә Самардан һәм Күзнәйдән татар-башкорт техникумнары күчерелгәннәр.

Укуханәдә рус теле һәм әдәбияты, татар теле һәм әдәбияты, татар һәм рус телләрен һәм әдәбиятларын укыту методикасы, балалар әдәбияты, ССРБ тарихы, яңа тарих, ССРБ конституциясе, җәгъграфия, табигать белеме, педагогика һәм педагогика тарихы, психология, арифметика, әлҗәбер, тригонометрия, стереометрия, музыка, рәсем, җырлау, хәрби хәзерләү, физмәдәният һ.б. фәннәрне укытканнар.

1930—1932 елда укуханә элеккеге Языковлар йортында, 1940 елга кадәр — элеккеге Гончаров йортында урнашкан булган. 1940 елда, Фин сугышы вакытында, хакимият карары буенча укуханә үз йортыннан сөрелгән, бина хәрби-диңгез флотының оешмаларына тапшырылган. 1940—1941 елларда дәресләр авыл хуҗалыгы, китапханә һәм чуаш педагогия укуханәләре биналарында алып барылганнар.

1941 елның 2 июлендә Сембер шәһәр шурасы *«Сембер шәһәрендә ССРБ хәрби-диңгез флотының комиссариаты, ССРБ елга флотының комиссариаты, һәм Идел буе хәрби бүлгесенең штабы урнаштыру турында»* дигән караны кабул иткән һәм Сембердә урнашкан урта уку йортлары директорларыннан биналарны бер тәүлек эчендә бушатырга таләп иткән.

1941/42 уку елының башында татар педагогия училищесы Куйбышев өлкәсенең Камышлы авылына күчеп урнашырга мәҗбүр булды.

1956 елда Камышлы татар педагогия училищесын, Богырыслан татар педукухансе белән берләштереп, яптырганнар.

## Директорлар
* Әхмәт Казаков (*1934-1937*)
* Хәмзә Долотказин (*1937-1956*)

## Моны да карагыз
* Самар татар-башкорт педагогия техникумы
## Тышкы сылтамалар
* УЛЬЯНОВСКОЕ – КАМЫШЛИНСКОЕ ТАТАРСКОЕ ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ УЧИЛИЩЕ
## Искәрмәләр

Төркем:Педагогика көллиятләре
Свердловск татар-башкорт педагогия укуханәсе

**Свердловск татар-башкорт педагогия училищесы** — Екатеринбург (элеккеге Свердловск) шәһәрендә урнашкан уку йорты. 1919—1940 елларда эшләгән.

## Тарих

1919 елда Екатеринбургда *Мөселман педагогия техникумы* буларак нигезләнгән. 1924-1925 елларда — Свердловск политехникумының өлеше, 1925-1926 елларда — берләштерелгән рус һәм татар-башкорт педтехникумының өлеше. 1926 елдан — мөстәкыйль уку йорты.

1940 елда Свердловск татар-башкорт педагогия училищесы *Свердловск педагогия училищесының татар-башкорт факультет*ына үзгәртеп корыла, ә инде 1941 елда ул да ябыла. Укуны дәвам итәргә теләүчеләр Пермьгә күчерелгәннәр.

## Юкка чыккан милли кадрлары әзерләү йортлары
*Жёлтое татар-башкорт педагогика училищесы
*Пермь татар-башкорт педагогия техникумы
*Бәләбәй татар-башкорт педагогика техникумы
*Свердловск татар-башкорт педагогия училищесы
*Самар татар-башкорт педагогия училищесы
*Ырынбур башкорт педагогия техникумы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Свердловский татаро-башкирский педагогический техникум. 1919-1929 
* Свердловский татаро-башкирский педагогический техникум. 1929-1937 
* Свердловский татаро-башкирский педагогический техникум. 1937-1941 

Төркем:Педагогика көллиятләре
Сәхибгәрәй Сәетгалиев

**Сәхибгәрәй Сәетгалиев** (6 март 1894 — 29 октәбер 1938) — совет сәяси һәм фирка эшлеклесе. 1917 елдан коммуначыл фиркасе әгъзасы.
## Тәрҗемәи хәл
Уфада эшче гаиләсендә туган. 1915 елда гаскәргә чакырылган, 1916 елдан Екатеринбург шәһәрендәге РСДРП комитетының өндәүчесе (агитаторы).

Февраль инкыйлабыннан соң полк комитеты һәм Екатеринбур шурасының әгъзасы, мөселман гаскәриләрнең гарнизон комитеты рәисе. 1917 елның июленнән — Урал өлкә мөселман шурасының рәисе.
 
1918—1919 елларда Казан шурасының милләтләре эшләре буенча комиссары, Уфа губерна комитеты татар-башкорт бүросының әгъзасы, Үзәк мөселман хәрби коллегиясенең Сәяси бүлеге каршындагы мөселман хәрби-сәяси курслары укытучысы. 1919 елның ноябердә — 2нче Шәрекъ халыкларының коммуначыл оешмалары җыены делегаты, аның үзәк бүросына сайланылган.

1920—1921 елларда  инкыйлаб комитеты рәисе, ТАССР Халык Комиссарлары Шурасы рәисе. Борһан Мансуров белән бергә «Татар телен кертү турында» декретка кул куя.

1921—1924 елларда —  Халык Комиссарлары Шурасы рәисе. 1924 елдан җаваплы фирка һәм дәүләт эшендә.

9, 10, 12 һәм 13 фирка җыеннарының делегаты, 13нче җыенында РКП (б) Үзәк тикшерү комиссиясенең әгъзасы булып сайланылган. Коминтернның икенче һәм өченче җыеннарында катнашты. БҮБК һәм ССРБ Үзәк Башкарма комитетынә сайланылган.

1938 елда репрессияләнә.  

## Истәлек
* Казанның тарихи үзәгендә Сәетгалиев исемен йөртүче урам һәм мәдәният йорты бар.
* Уфаның Октябрь районында Сәетгалиев исемен йөртүче бульвар бар.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* 1921-1922 еллар ачлыгы

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре