open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кырым татарлары сөргене

**Кырым татарлары сөргене** яки **Кырым татарлары депортациясе** (tat. lat. ''Qırım tatarları sörgene'', ) — 1944 елның 18 маенда ССРБ эчке эшләре буенча халык комиссариаты тарафыннан Кырымнан кырым татарларын сөргенгә җибәрү. Депортациянең рәсми сәбәбе — кырым татарларының коллаборацион хәрәкәттә катнашу, ягъни Бөек Ватан сугышы вакытында нацист Алманиягә ярдәм итү.

193865 кырым татары  сөргенгә җибәрелгән, 151136 -  Үзбәк ССРга, 8597 - Мари АССРга, 4286 - Казакъ ССРга, 29846 - төрле РСФСР төбәкләренә.

Партия документлары буенча сөргенлеккә җибәрәлгән 194 мең кырымтатарының 52% бала, 32% хатын, 15% өлкән яшьтәге кеше булган. Чичән тарихчысы Абдурахман Авторханов исә 423 мең кырымтатары сөрген ителде, алардан 188 меңе һәлак булды, дип исәпли. Сөргенлектә кырымтатарларның паспортлары тотып алынган. Анын урынына махсус бланклар бирелген. Бу бланклар 1937 елда Ленинградта басылган икән. Курәсең, кырымтатарларны сөрген итү мәсьәләсе инде ул елларда уйланылган, дип фараз итәргә мөмкиндер. Сугыш исә сөрген итү өчен тик уңай бер сылтау кебек кулланган булса кирәк хакимият тарафыннан.

1989 елда сөрген ССРБ Югары Шурасы тарафыннан тәнкыйтьләнде һәм канунсыз булып танылды.

2005 елда кырымтатар халкы корылтае сөргенне халыкка ясалган геноцид итеп таныды һәм геноцид буенча махсус комиссияне барлыкка китерде.

Кайбер украин җәмәгать оешмалары, мәсьәлән, Украинаның милли оешмалары конгрессы кырымтатарларның сөргенен Голодомор, Һолокост, әрмәннәрнең ХХ гасырда күпләп үтерелүе кебек җинаятьләрне геноцид дип саный http://www.azatliq.org/content/article/2044858.html.

## Тарих

Кырым татарлары вәкилләре Кызыл Армия ягында сугышсалар да, кайбер кырым татарларының окупантлар белән хезмәттәшлек очраклары сөргенлеккә сәбәп булды. Рус чыганагы буенча 10 мең кырым татарлары Вермахтта хезмәт иткән, ләкин рәсми чыганак буенча **3 миллион чамасы  рус кешеләре Вермахтта хезмәт иткән**, булышкан, полицай булып эшләгән, әмма рус халкы бернинди сөргенлеккә җибәрелмәгән, шулай да Украина (Бандера яклы) милләтчеләре, Балтия Җөмhүриятләренең (Эстон ССР, Латвия ССР, Литва ССР) милләтчеләре. Рус чыганакларында таянган кырым татарларының хезмәттәшлеге хәзер шик астында куела.

## Сылтамалар
* Танылган һәм танылмаган геноцидлар: кырымтатарлар
* Кырым татарлары депортациясенә багышланган сайт  
* Депортацияләнгән хәтирәләре. Беренче өлеш.  
* Депортацияләнгән хәтирәләре. Икенче өлеш.  

## Моны да карагыз
* Н. Нәбиуллин. Сөргенле татарлар 

## Искәрмәләр

Төркем:Кырым тарихы
Төркем:Совет дәүләтендә репрессияләр
Төркем:Кырым татарлары
Төркем:1944 ел
Төркем:18 май
Төркем:Сөргеннәр
Төркем:Татар тарихы
Әнәс Кари

**Әнәс Кари** — татар язучысы, шагыйрь.

Ул 1925 елның 11 июнендә Азнакай районының Уразай авылында туа. Үзбәкстанның Үргәнеч шәһәрендә укытучылар институтын тәмамлый. Бөек Ватан сугышында катнаша. Сугыштан соң башта – Арча педагогика училищесында, аннары Питрәч районына керә торган Янсуар урта мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укыта. Шул елларда аның республика газета-журналларында педагогик-методик темаларга кагылышлы мәкаләләре басыла.

Ул әдәби иҗат эше белән дә шөгыльләнә. Аның “Балаларга бүләк”, “Гөлбакча”, “Күңелле ял”, “Дуслык”, “Беренче адымнар” дигән китапларын балалар яратып укый. 1990 елда шагыйрьнең “Тамчы тамганда” исемле җыентыгы басылды.

Язучы 1954 елда вафат.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Ренат Еникиев

**Ренат Еникиев** — күренекле композитор, Татарстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның халык артисты, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.

## Тормыш юлы
Композитор 1937 елның 13 июнендә Казанда укытучы гаиләсендә туа. 1948-1952 елларда Ренат 6нчы музыка мәктәбендә Н.Н.Карукесның фортепиано классында белем ала; 1952-1956 елларда Казан музыка училищесының теория бүлегендә укый. Биредә Ю.В.Виноградов җитәкчелегендә композиция буенча даими рәвештә дәресләр ала башлый. 1956-1961 елларда Казан дәүләт консерваториясендә профессор А.С.Леманның композиция классында укый.

1956-1957 елларда Р. Еникиев Казан музыка училищесында укытучы, 1961-1963 елларда Татар академия театрының музыка бүлеге мөдире, 1963-1973 елларда Татар дәүләт филармониясендә солист-пианист, концертмейстер булып эшли. Бер үк вакытта 1972-1974 елларда ул ТАССР Министрлар Советының телевизия һәм радиотапшырулар комитеты хезмәткәре булып тора. 1990 елдан башлап ул Татарстан композиторлар берлегенең идарә рәисе урынбасары һәм консультант.

2020 елның 13 мартында 83нче яшендә Казанда вафат.

## Иҗат
Р. Еникиев – хәзерге заман татар композиторлары арасында күренекле урын алып тора, ул төрле жанрдагы күпсанлы әсәрләр авторы. Композитор иҗатында инструменталь һәм вокаль әсәрләр, балалар өчен музыка үзәк урыннарының берсен алып тора. Аеруча әһәмиятле әсәрләре булып “М.Җәлил истәлегенә вокаль-симфоник поэма”; фортепиано һәм оркестр өчен концерт; “Рапсодия” һәм симфоник оркестр өчен “Крылов буенча дүрт мәсәл” (соңгысы – татар музыкасында яңа сатирик юнәлеш ачучы үткен телле театральләштерелгән миниатюралар циклы) санала.

Р. Еникиев татар камера-инструменталь музыка үсешенә зур өлеш кертә: өч квартет; эскрипкә, альт һәм виолончел өчен трио; кыллы квартет өчен өч әсәр һ.б. концерт пьесалары иҗат итә. Композитор фортепиано музыкасы өлкәсендә дә уңышлы эш алып бара.

Р. Еникиевның иҗади ачышларының берсе булып татар музыкасында яңа жанр – авторлаштырган транскрипция тора; “Сәйдашстан” китабына кергән 20 пьеса – Салих Сәйдәшевнең халык арасында киң танылган көйләрен үз эченә ала. Алар фортепиано өчен эшкәртелеп тәкъдим ителә. Транскрипцияләр авторы Р. Еникиев беренчел чыганакның көй төзелешен саклаган хәлдә, яңа гармония, фактура һ.б. музыкаль алымнарны иҗади уңышлы кулланып, заманга яңгырашлы инструменталь форма тудыруга ирешә. Композитор популяр җырлар, романслар авторы да.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
2026 ел

## Вакыйгалар
* Татарстанда 2026 ел **«Хәрби һәм хезмәт батырлыгы елы»** () итеп игълан ителгән  .
* Русиядә 2026 ел **«Россия халыклары бердәмлеге елы»** () итеп игълан ителгән.

*  (6―22 февраль, Италия).
* 20 март — Ураза бәйрәме.
* 27 май — Корбан бәйрәме.
* 12 август — тулы кояш томалануы.

## Вафатлар
### Гыйнвар
### Февраль
* 5 февраль ― Азат Хөсәенов (66),  музыкант (баянчы), композитор, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1998).
* 21 февраль ― Мөнир Әһлиуллин (85), журналист, «Ватаным Татарстан» гәҗитенең баш мөхәррире (1990―1996).
* 26 февраль ― Таңсылу Карамыш (77), язучы. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2001).
### Март
* 22 март ― Сәйяр Хәбибуллин (95), композитор (Мәскәү).
* 22 март ― Ирек Акманов (92), тарих фәннәре докторы, профессор.
* 23 март ― Вакыйф Нуруллин (90), язучы, ТАССР (1972) һәм РСФСР (1985) атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары

## Нобель премиясе лауреатлары

## Искәрмәләр

Төркем:2026 ел Төркем:Еллар
Миргазиз Укмаси

**Миргазиз Каюм улы Укмасый** (чын фамилиясе **Зәбиров**) — татар драматургы, шагыйрь, дин әһеле

## Тәрҗемәи хәл
Миргазиз Зәбиров 1884 елның 14 июнендә Татарстанның Балык Бистәсе районы Кече Укмас авылында мулла гаиләсендә туа. Башта үз авылларында башлангыч мәктәптә, аннан Мамадыш өязендәге Иләбәр, Сатыш авыллары мәдрәсәләрендә укый. Соңыннан, Казанга килеп, «Мөхәммәдия» мәдрәсәсенә урнаша. Каюм Насыйрины күрү бәхетенә ирешә, мәдрәсәдә Фатих Әмирхан, Зариф Бәшириләр белән аралаша. 1908 елга кадәр шунда укып, бер үк вакытта һөнәр мәктәбенә дә йөреп, столярлык эшенә өйрәнә. Аннары төрле урыннарда мөгаллимлек итә, халык арасында эшли, сугышка алына. Сарату губернасындагы Татар Кынадысы авылында укытучылык иткәндә, хөкүмәткә зарарлы фикерләр тарата, дип, укытучылыктан читләштерәләр. 

Инкыйлабтан соң кабат балалар укыта башлый, туган авылында мулла булып тора. 1931 елда М.Укмасый, советка каршы эшчәнлектә гаепләнеп, гаепсезгә кулга алына һәм сигез елга сөргенгә хөкем ителә.

М. Укмасыйның яза башлавы 1903 елга туры килә. 1904 елда аның беренче шигырләрь җыентыгы басыла. 1906 елда “Хатирә, яки Дусларыма сүзләрем” китабы, бер елдан "Алданма кызыл алмага” исемле шигырьләр җыентыгы дөнья күрә. Поэзиядә ул Тукай шигъри мәктәбе традицияләрен дәвам иттерүче буларак таныла.

Педагогик тәҗрибәсенә таянып, балалар өчен “Алтын таҗ” (1912, 1915) дигән китап бастыра.

Матбугатта әдәбият-тәнкыйть мәкаләләре белән дә чыгышлар ясый.

М. Укмасыйның “Наместник урыны өчен көрәш” исемле пьеса язуы мәгълүм. Әлеге әсәр 1917 елда «Сәйяр» труппасы тарафыннан сәхнәләштерелә.

Төрмәдән азат ителгәч, әдәбият дөньясында ул кабат 1945 елда яңа шигырьләре белән күренеп ала. 1945 елдан ул СССР Язучылар берлеге әгъзасы. 1948 елның августында Казанда вафат була. Кабере Яңа бистә зиратында. 1959 елда каберенә Мәдәният министрлыгы кабер ташы урнаштыра. Ташландыкка әйләнү куркынычу булганга, 2023 елның 14 июнендә, шагыйрьнең туган көнендә Миргазиз Укмасыйның каберенә яңа таш һәм чардуган куелды. 

Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:«Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Илдус Фәиз

**Илдус Әхмәт улы Фәиз** (*Илдус хәзрәт Фәиз, Илдус хәзрәт*) — Болгар мәчете имам-хатыйбы, 2011—2013 елларда Татарстан мөфтие.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1963 елның 29 гыйнварында Татарстанның Тәтеш районы Зур Тарханнар авылында дөньяга килә. 1982—1984 елларда Совет армиясендә хезмәт итә. Казан театр училищесын тәмамлагач, 1989—1998 елларда Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында актер булып эшли. 2000 елда Исламны кабул итүгә 1000 ел исемендәге Казан югары мөселман мәдрәсәсен тәмамлый.

1999—2010 елларда Татарстан Диния нәзаратында пропаганда бүлеге мөдире.

2010—2011 елларда Татарстан Диния нәзараты җитәкчесенең беренче урынбасары.

2011 елның 13 апреленнән 2013 елның 6 мартына кадәр — Татарстан мөфтие.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2012 —  Дуслык ордены (РФ)
 
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Татарстан Республикасы мөселманнарының Диния Нәзәрәте 
* Уразада нәрсә ашарга?
* Илдус хәзрәт Фәизнең блогы 

Төркем:Татарстан имамнары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Татарстан мөселманнары Диния нәзарәте мөфтиләре
Эрнст Һеккел

**Эрнст Ге́нрих Фили́пп А́вгуст Ге́ккель** (; 16 февраль, 1834, Потсдам — 9 август, 1919, Йена) — алман табигать фәннәре белгече һәм фәлсәфәчесе. Экология төшенчәсен гамәлгә кертүче.

Төркем:Биологлар
Меланезия

**Мелане́зия** ( һәм  — *кара утраулар* сүзтезмәсеннән) — Тын океандагы утраулар төркеме. Утрауларның төп халкы полинезия телләрендә дә, меланезия телләрендә дә сөйләшмәүләре һәм кара тәнле булулары белән тирә яктагы халыклардан аерыла.

* Мәйданы: 940&nbsp;000 км²
* Халкы: 6&nbsp;500&nbsp;000 кеше

Меланезиягә түбәндәге утрау төркемнәре керә:
* Яңа Каледония
* Яңа Гвинея
* Сөләйман утраулары
* Вануату
* Фиджи
* Бисмарк архипелагы
* Санта-Крус утраулары
* Лоялти
Меланезия утраулары кыйтга калдыкларыннан һәм янартау атылуы нәтиҗәсендә хасил булганнар. Сай урыннарда мәрҗән рифлар бар. Кристаллы, метаморфик һәм утырма токымнарыннан төзелгән. Утрауларның күпчелеге таулы, иң биек ноктасы 5029 м (Яңа Гвинея утравында), эре утрауларда — яр буе түбәнлекләре. Меланезиядә янартау атылулары һәм җир тетрәүләр булалар.

Климат экваториаль һәм субекваториаль, көньяк утрауларда тропик климаты. Уртача айлык температура +25...+28°. Еллык явым тауларның җилгә каршы битләүләрендә  7000–9000 мм, калган урыннарда 1000–2000 мм. Елгалар күп. Үсемлекләр дөньясы эндемик төрләргә бай. Төньяктагы эре утраулар куе дымлы экваториаль урманнар, үзәк һәм көньяк утраулар муссонлы урманнар һәм саванналар белән капланган. Хайваннар дөньясы Австралия зоогеографик өлкәсенә карый.

Никел, кобальт, хром, марганис рудалары; Фиҗи, Соломон утауларыннан алтын казып чыгарыла.

Төркем:Меланезия
1389 ел

## Вакыйгалар
* 15 июнь — Косов аланында Сербия белән Төркия арасында сугыш нәтиҗәсендә Төркия җиңә, ләкин солтан Мурат&nbsp;I вафат була. Серблар ягыннан Лазарь князе үлде.
* 1389—1425 — Василий&nbsp;I Бөек Мәскәү кенәзе һәм Владимир кенәзе.
* 1389—1397 — Швеция патшабикәсе Маргарита&nbsp;I.
* Тимернең Туктамыш ханга каршы сугыш белән баруы.

## Туулар

* Изге Антонин — католик изгесе һәм дәвалаучысы, XV&nbsp;гасырның беренче яртысында Флоренция архиепискобы.

## Вафатлар

* 19 май — Дмитрий Иванович Донской
* Милош Обилич — серб кенәзе, Косово кырындагы сугышта төрек солтаны Мурад&nbsp;I-не үтерә.
* Мурад I, төрек солтаны.

Төркем:1389 ел
Төркем:Еллар
Роза Хәлиуллина

**Роза Заһит кызы Хәлиуллина** 1931 елның 14 июнендә Татарстанның Актаныш районы Әҗәкүл авылында туган. Гомуми белем мәктәбендә җиде сыйныф тәмамлаганнан соң, Такталачык хастаханәсе каршында ачылган алты айлык курсларда укый һәм 1948 елга кадәр шул хастаханәдә күз авырулары буенча шәфкать туташы булып эшли. 1948 елда Казанга килеп, җиңел сәнәгать профессионал техник училищесына укырга керә, аны тәмамлагач, дүрт ел Казан аяк киемнәре комбинатында оператор хезмәтендә була, бер үк вакытта эшче яшьләрнең кичке урта мәктәбендә укый.

1952-1956 елларда Роза Хәлиуллина – медицина училищесы студенткасы. Училищены дәвалаучы-акушер дипломы белән тәмамлап чыккач, ул озак еллар Казанның төрле медиина учреждениеләрендә һәм промышленность предприятиеләрендә эшли, 1966-1969 елларда читтән торып Казан медицина институтында укый. 1978 елдан Р.Хәлиуллина – профессиональ язучы хезмәтендә.

Р. Хәлиуллина иҗат эше белән 1960 елда шөгыльләнә башлый. Шул вакыттан алып аның шигырьләре республика балалар газетасы “Яшь ленинчы”да, “Татарстан яшьләре”, “Социалистик Татарстан” газеталарында, “Ялкын”, “Азат хатын” (“Сөембикә”), “Казан утлары” журналларында еш басыла. Соңга таба шагыйрәнең аерым әсәрләре күмәк җыентыкларга кертелә (“Беренче карлыгачлар”, 1969; “Беренче адымнар”, 1971, “Кызлар җыры”, 1977), кечкенәләр өчен “Бөрлегәнгә медаль”(1973), “Чүкеч нәни булышчы”(1977) кебек мөстәкыйль китаплар булып та чыга. Болар – шагыйрәнең эзләнү, үсү юлындагы беренче тәҗрибәләре.

70 нче елларның икенче яртысыннан башлап, Роза Хәлиуллина иҗат эше белән аеруча җитди шөгыльләнә. Бу елларда ул “Каенана” исемле поэмасын һәм күп санлы лирик шигырьләрен яза. Алар соңыннан, 1980 елда, “Агыйдел – аккош иле” исемле җыентыкка тупланып, укучылар хөкеменә тәкъдим ителәләр.

2014 елның 15 гыйнвар көнне 83 яшендә  шагыйрә Роза Хәлиуллинаның йөрәге тибүдән туктады.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Хәмит Колмәмәт

**Габделхәмит Мөхәммәт улы Әҗимов-Колмәмәт** (Азимов) — татар театры артисты.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1895 елда Казанда туа. Иҗат эшчәнлеген беренче татар профессионал драма труппасы «Сәйяр»дә ук башлап җибәргәннәрнең берсе. “Татар театрының остасы” Габдулла Кариевтан беренче иҗат күнекмәләре алган актер гражданнар сугышы чорында төрле фронт бригадалары труппаларында, егерменче елларда Кызыл Октябрь исемендәге һәм башка театр коллективларында, ә утызынчы елларда күбрәк Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә уйный. 1939 елдан алып гомеренең соңгы көннәренә кадәр ул Республика күчмә театры артисты.

1918 елда Гөлсем Болгарскаяга өйләнә.

Актер 1942 елда вафат була.

## Иҗаты
Иҗат гомере бик иртә өзелүгә карамастан, Х. Колмәмәт шактый бай мирас калдыра. Ул башкарган рольләр арасында татар, рус, дөнья классикасы әсәрләрендә уйналганнары аеруча уңышлылардан санала. Арадан бигрәк тә Хәбибрахман (Галиәсгар Камал, «Беренче театр»), Исмәгыйль (Мирхәйдәр Фәйзи, «Галиябану»), Кара фикер (Гафур Коләхмәтов, «Кызыл һәм Кара»), Земляника (Николай Гоголь, «Ревизор»), Яго, Клавдий (Уильям Шекспир, «Отелло», «Гамлет») кебекләре кабатланмас төсмер үзенчәлекләре, катлаулы характерлары белән аерылып торалар.

## Чыганаклар
* «Татар энциклопедия сүзлеге» Казан, Татар энциклопедия институты АН РТ, 2002
* «Татарская энциклопедия» Казан, Татар энциклопедия институты АН РТ, 2002-15
* Театральная энциклопедия. «Кульмамет Хамид» Том 1/Глав. ред. С. С. Мокульский — М.: Советская энциклопедия, 1961.
* Д.Гыймранова «Гөлсем Болгарская», Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1981
* «Милләттәшләр» сайтында «Габделхәмит Мөхәммәт улы Әҗимев» 
* «Татарский энциклопедический словарь» Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, б.307, 1999
* «Татарская энциклопедия» Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, т.3, б.509, 2002-14

Төркем:Татар артистлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Абдулла Гомәр

**Абдулла Гомәр**, чын исеме **Габдулла Закир улы Гомәров** — тәрҗемәче, журналист.

Ул 1906 елның 15 июнендә Ырынбур шәһәрендә туа. Шунда рус мәктәбендә җиде сыйныф тәмамлагач, 1925 елда Казанга килә һәм КДУның башта хәзерлек бүлегендә, аннары физика-математика факультетында укый. Икенче курсны тәмамлаганнан соң, укуын ташларга мәҗбүр булып, журналистлык эшенә күчә: 1928 елдан алып 1942 елга кадәр берөзлексез Татарстан язучыларының әдәби журналлары “Яңалиф” һәм “Совет әдәбияты” (“Казан утлары”) редакцияләрендә башта әдәби хезмәткәр, соңыннан җаваплы сәркатип булып эшли. 1942-1954 елларда А. Гомәр Татарстан китап нәшриятында матур әдәбият редакциясе мөдире, 1954-1963 елларда “Совет әдәбияты” журналының баш редакторы һәм Татарстан Язучылар берлегенең әдәби консультанты хезмәтендә була.

Абдулла Гомәрнең иҗади мирасы башлыча әдәби тәрҗемә өлкәсенә карый. Тәрҗемә эше белән ул 1928 елда шөгыльләнә башлый. Шуннан бирле аның тәрҗемәсендә аерым китап булып ике дистәдән артык әдәби әсәр басылып чыга. Алар арасында Л.Толстой, А.Толстой, А.Барбюс, Н.Вирта, Л.Никулин хикәяләре, Я.Гашекның “Бравый солдат Швейк” романы, Э.Войничның “Овод” һ.б шундый төрле ил һәм төрле чор язучыларының күренекле әсәрләре бар. Әдәби тәрҗемә өлкәсендәге хезмәтләре өчен 1941 елда аны СССР Язучылар Союзына кабул итәләр.

50-60нчы елларда А.Гомәрнең көндәлек матбугатта тәрҗемә әсәрләргә рецензияләре һәм әдәби процесска караган тәнкыйть мәкаләләре дә еш басыла.

Абдулла Гомәр 1974 елның 7 июлендә Казанда вафат була.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар журналистлары
Данте Алигьери

**Да́нте Алигье́ри** (итал. *Dante Alighieri*), тулы исем **Дуранте дельи Алигьери** (1265 елның мае/июне — 1321 елның 13 яки 14 сентябре) — мәшһүр итальян шагыйре, итальян әдәби теленә нигез салучыларыннан берсе. «Комедия» поэмасының язучы.

## Биография
[250px|thumb|left|Данте [Андреа дель Кастаньо фрескасында]]
Гайлә өшәнчеге буенча, Данте ата-аналары Элизей тамырыннан чыкканнар. Ул 1265 елның май яки июнендә туган. Данте балачагы билгеленмәгән. 1274 елында тугыз яшьле малай Беатриче Портинари кызына гашыйк булган. Бу кыз гомерлек аның ниятләрнең иясе була, ләкин үзе ул үз вакытында таралган эшлекле никахына керә.

Данте Алигьере гайләсе флорентия Черки партиясенең ягын тотканнар. 
* 1265 ел — Данте тууы.
* 1274 ел — Беатриче белән беренче очрашу.
* 1283 ел — Беатриче белән икенче очрашу.
* 1290 ел — Беатриче вафат булу.
* 1295 ел — «Яңа тормыш» («La Vita Nuova») повестен язу.
* 1296 ел/97 — Данте турында беренче тапкыр җәмгыять эшлеклесе буларак язу.
* 1298 ел — Данте һәм Джемма Донатиның өйләнүе.
* 1302 ел — Флоренциядән сөрген.
* 1306—1321 ел — «*Божественная комедия*»не язу
* 1308 ел/09 — Париж
* 1310 ел/11 — Италиягә кайту
* 1316 ел—1317 — Равеннада яши башлый.
* 1321 ел — Венециягә илче буларак җибәрелә.
* 1321 — Равеннага кайту вакытында вафат була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Данте Алигьери
Данте Алигьери
Данте Алигьери
Төркем:XIII гасыр язучылары
Төркем:XIV гасыр язучылары
Төркем:XIV гасыр шагыйрьләре
Джомолунгма

**Джомолунгма** (тиб. ཇོ་མོ་གླང་མ), **Эверест** (ингл. *Mount Everest*), яки **Сагарматха** (непальча सगरमाथा) — Җир шарының иң югары ноктасы. Төрле мәгълүматларга караганда аның биеклеге 8844тән 8852 метрга кадәр җитә. Гималай тауларында урнаша. Непал һәм Кытай чикләрендә урнаша.

## Искәрмәләр

Төркем:Непал географиясе
Төркем:Кытай географиясе
Төркем:Тибет
Төркем:Гималайлар
Төркем:Җирнең экстремаль нокталары
Гомәр Гали

**Гомәр Гали** — татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче.

## Тәрҗемәи хәле
Гомәр Билал улы Галиев 1900 елның 16 июнендә Татарстанның Буа районы Иске Тинчәле авылында туган. Авыл мәдрәсәсен тәмамлагач, Донбасска китә һәм 1919 елга кадәр шахтада эшли. Гражданнар сугышында катнаша. Казанга килеп, Татар коммунистлар университетының әдәбият бүлегенә укырга керә. 1925 елда аны тәмамлагач, «Безнең юл» журналында, соңрак Татарстан китап нәшриятында эшли, югары уку йортларында әдәбияттан дәресләр алып бара, әдәби иҗат белән дә шөгыльләнә. Ул «Ат саклаганда», «Таң кияве», «Беренче мәхәббәт», «Утыз бишәү, әти» һ.б.ш. хикәяләр, күпсанлы тәнкыйть мәкаләләре, рецензияләр яза.

Аның «Бәхет», «Биктимер ничек эшче булды», «Чит илләрдә», «Кубан буйларында», «Нәфисә җиңги», «Г.Гали хикәяләре» дигән хикәя китаплары, «Сайланма әсәрләр», «Ун ел эчендә татар әдәбияты», «Пролетар әдәбияты өчен көрәшкәндә» дигән әдәби тәнкыйть мәкаләләре тупланган җыентыклары дөнья күрде.

1937 дә советларга каршы юнәлтелгән милләтчелектә һәм троцкизмда гаепләнеп кулга алына. 1947 дә азат ителә, ләкин 1949 да кабат кулга алына, сөргенгә җибәрелә һәм анда 1954 елны фаҗигале рәвештә һәлак була. 1955 елда аклана.

## Хәтер
2007 елда Татарстан Республикасы министрлар кабинеты карары белән Казанның Идел буе районындагы (*[[Мирный (Казан)|Мирный]] бистәсе*) Торба урамы () атамасы Гомәр Гали урамы итеп үзгәртелгән. 

## Сылтамалар
* Татар энциклопедиясе, 2010
* Гомәр Гали фаҗигасе 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Әдәби тәнкыйтьчеләр
Шамун Фидаи

**Шамун Фидаи**, чын исеме **Касыйм Хәсән улы Шакирҗанов** — гражданнар сугышы чорында революцион рухлы романтик шигырьләре белән танылган шагыйрь.

## Тәрҗемәи хәл
Касыйм Шакирҗанов 1902 елның 15 июнендә Оренбург шәһәрендә туа. Атасы Татарстанның Әтнә районының Олы Бәрәзә авылыннан булган. Касыйм чагыштырмача мул тормышлы, бик диндар гаиләдә тәрбияләнеп үсә. Мәктәп яшенә җиткәч, әтисе аны Оренбургтагы иң кадим мәдрәсәләрнең берсенә укырга бирә. Мәдрәсә елларында Касыйм үзлегеннән күп укый, шәһәрдәге шәкертләр хәрәкәтендә, ә февраль инкыйлабыннан соң Вакытлы хөкүмәткә, империалистик сугышка каршы оештырылган митингларда актив катнаша.

1917-1918 елларда ул, Уфага китеп, укуын «Галия» мәдрәсәсендә дәвам иттерә. Нәкъ шушы чорда аның әдәби иҗат эшчәнлеге башлана, әүвәл мәдрәсәдәге "Парлак" һәм "Борау" исемле кулъязма журналларда, аннары «Алга» газетасында беренче шигырьләре һәм "Сугыш, тукта!" исемле нәсере дөнья күрә.

Уфага килеп, Касыйм революцион яшьләр һәм кызыл гаскәриләр арасында күп төрле җәмәгать эше алып бара: җыелышларда, митингларда чыгышлар ясый, спектакльләр, концертлар һәм әдәби кичәләр оештырыша. Көнчыгыш фронтының Бишенче Кызыл Армия политбүлеге органы "Кызыл яу" газетасында "Шамун Фидаи" имзасы белән революцион шигырьләрен бастыра. 1919 елда Колчак Уфаны басып алгач, ул "Кызыл яу” газетасы хезмәткәрләре белән бергә Бәләбәйгә чигенә, аннары, Оренбургка җибәрелеп, анда беренче коммунистик яшьләр союзы оештыру буенча актив катнаша. Бәләбәй һәм Оренбургта яшәгән шушы айларында аңа, кулына корал алып, Колчак һәм Дутов бандаларына каршы сугыш хәрәкәтләрендә дә еш кына катнашырга туры килә.

1919-1920 еллар арасында Оренбург һәм Уфа газеталарында аның шактый санда шигырьләре, нәсерләре дөнья күрә.

1920 елның июнь урталарында, Уфа тирәсендә комсомол эше белән йөргәндә, Иске Камышлы белән Подымалово авыллары арасындагы юлда, Шамун Фидаи һәм аның иптәше кулаклар тарафыннан үтерелә. Гәүдәләре бер атна узгач кына табыла.  

Шамун Фидаиның зур булмаган әдәби мирасы, үзенең иҗтимагый яңгырашы һәм революцион рухы белән, татар совет поэзиясенең башлангыч чорындагы үзенчәлекле бер сәхифәсен тәшкил итә.

## Чыганаклар
* Adiplar.narod.ru онлайн энциклопедиясе.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Ярлы Кәрим

**'
**Ярлы Кәрим**, чын исеме **Габдулла Әхмәтвали улы Кәримов''' — татар шагыйре.

## Биографиясе
Ул 1901 елның 16 июнендә Уфа губернасының Бәләбәй өязе (хәзерге Башкортстанның Бишбүләк районы) Ает авылында мулла гаиләсендә туа. Башта авылның мәхәллә мәктәбендә, соңыннан Ырынбурдагы «Хөсәения» мәдрәсәсендә укый. Бөек Октябрь инкыйлабы көннәрендә мәдрәсәне ташлап китә һәм илдә Совет хөкүмәте урнаштыру өчен башланган көрәш юлына баса. 1918 елда Петроградны Юденич ак бандалары һөҗүменнән саклап калуда актив катнаша, шунда каты яралана. 1921—1922 елларда Мәскәүдә Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университетында укып кайтканнан соң, ул 1926 елга кадәр Казанда, Уфада һәм Башкортстан республикасының Белорецк кантонында газета һәм партия эшендә була. 1926 елда Ярлы Кәрим, гражданнар сугышында алган яралар һәм контузияләр нәтиҗәсендә каты авырып китеп, хастаханәгә эләгә һәм шул авыруыннан терелә алмыйча, 1937 елда Уфада вафат була.

Ярлы Кәрим — 20нче еллар башында әдәбият мәйданына килгән шагыйрьләрнең берсе. Аның әдәби мирасы күләм ягыннан зур түгел. Бу мирас 1919—1925 еллар арасында Төркстан фронтының органы «Кызыл маяк» газетасында, Уфа, Казан, Мәскәүдәге татар көндәлек матбугатында басылып чыккан берничә дистә шигырьдән гыйбарәт. Ярлы Кәримнең әдәби иҗаты һәм тормыш үрнәге аның бертуган энесе — күренекле татар шагыйре Фатих Кәримнең дә шәхес һәм язучы буларак формалашуында уңай роль уйнавы билгеле.

Ярлы Кәрим шигъриятенең аерым үрнәкләре "Татар поэзиясе антологиясе"ндә (1957) китерелә.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистчыл университетын тәмамлаучылар
Рифкать Закиров

**Рифкать Закиров**, Рифкать Хәйдәр улы Закиров (*[[1938 ел]]ның [[16 июнь|16 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]] [[Усы (Актаныш районы)|Усы]] ― [[2007 ел]]ның [[27 июнь|27 июне]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) ― шагыйрь, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1988 елдан).

## Тәрҗемәи хәле
1938 елның 16 июнендә Актаныш районы Усы авылында колхозчы гаиләсендә туа. Әтисе Бөек Ватан сугышында һәлак булганлыктан, Рифкатькә дөньяның бар ачысын бик яшьли татып үсәргә туры килә. Сигез яшеннән көтү көтә, аннан колхоз эшенә җигелә. Җәен эшләп, кышын укып, урта белем ала. Соңрак Ерак Көнчыгышта Совет Гаване шәһәрендә һөнәри мәктәптә (ФЗӨ) укып, төзүче белгечлегенә ия була. 1957 елда Яңа Чишмә районы Ямаш авылындагы 16нчы һөнәр училищесын тәмамлаганнан соң, Киров исемендәге совхозда тракторчы, шулай ук комбайнчы булып эшли.

1959 елдан Пермь өлкәсенең Гремячинск шәһәрендә ун елга якын шахтада эшли, авариягә эләгеп, сәламәтлеген югалта. 1969 елда туган якларына кабат кайтып, 1969–1971 елларда Актанышта чыга торган «Игенче даны» (хәзерге «Актаныш таңнары») газетасында әдәби хезмәткәр, бүлек мөхәррире булып хезмәт итә. Өч елдан ул янәдән Гремячинск шәһәренә китә. Анда байтак еллар яшәп, 1983 елда Казанга килеп урнаша. Әүвәл Татарстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институтында лаборант була, аннан соң «Яшь ленинчы» (хәзерге «Сабантуй» журналы) редакциясендә эшли.

2007 елның 27 июнендә вафат. Туган авылы зиратына җирләнә.

## Иҗаты
Кечкенәдән үк шигърияткә тартыла. Нечкә күңелле, моңга-хискә бай иҗади шәхес-шагыйрь шигырь, поэмалар яза. 1960-еллардан башлап, «Социалистик Татарстан» (хәзерге «Ватаным Татарстан»), «Татарстан яшьләре» газеталары, «Казан утлары», «Азат хатын» (хәзерге «Сөембикә») журналлары битләрендә аның лирик шигырьләре даими басыла килә, 1968 елда иллеләп шигыре «Беренче карлыгачлар» җыентыгында, аннан соң зур бер шәлкеме «Юл башы» (1972) исемле күмәк җыентыкта урнаштырыла һәм, ниһаять, 1983 елда Татарстан китап нәшриятында «Шахтер моңы» исеме белән мөстәкыйль китабы дөнья күрә. 1987 һәм 1993 елларда шагыйрьнең тагын ике җыентыгы укучылар кулына барып ирешә: «Ай сөярмен, ел сөярмен», «Йөрәк уты» дигән шигырь китаплары. «Гамьле моң» исемле күләмле поэмасы дөнья күрә.

Р. Закировның чагыштырмача зур булмаган шигъри иҗатын, нигездә, үз язмышына бәйле күңел кичерешләре, балачак хатирәләренең, туган җир, туган табигать, бүгенге болгавыр заманыбыз турындагы шәхси уй-хисләренең шигырь калыбына салынган язмасы, аның фәлсәфи-лирик бер чагылышы дип бәяләргә мөмкин.

Шигырьләре тыйнак моң-сагыш белән өртелгән, аларда вакыт-вакыт күңел төшенкелегенә бирелү, ризасызлык, ачыргалану мотивлары да үзләрен сиздереп куя. Аның әсәрләре формасы ягыннан традицион калыпта язылган. Күп кенә шигырьләренә көй язылып, җырларга әйләнгән.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Закиров Рифкать Хәйдәр улы / *Ф. М. Моратов, Й. Ә. Хуҗин*. Актаныш – туган җирем. Икенче басма. К.: 2010, 395нче бит.
## Сылтамалар

* Закиров Рифкать. Татарстан Язучылар берлеге

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Механизаторлар
Берләшкән Милләтләр Оешмасының Иминлек Шурасы

**БМО Иминлек Шурасы** (ингл. *United Nations Security Council*, фр. *Conseil de sécurité de l'ONU*, гарәб. مجلس أمن الأمم المتحدة‎‎, кыт. 联合国安全理事会, исп. *Consejo de Seguridad de la ONU*) — һәрдаим эшләгән БМО органы. Иминлек Шурасы БМОның тынычлык артыннын күзәткән төп органы.

1945 елда булган Ялта конференциясендә Берләшкән Милләтләр Оешмасының төзү мәсләкләре эшләнелә: илләр-җиңүчеләр БМО Иминлек Шурасына керделәр, һәрберсенә вето хокукы бирелде. Вето куйган очракта резолюция кабул ителми.

Гадәттә вето хокукы сирәк кулланыла, ләкин берничә кискен халыкара низаг вакытында вето куелган, мәсәлән Исраил кагылышлы АКШның ветосы, Гыйрак кагылышлы Франция ветосы, Кырым кагылышлы Россия ветосы.

## Иминлек Шурасының даими әгъзалары
*Россия
*Кытай
*Бөекбритания
*АКШ
*Франция

Иминлек Шурасының даими әгъзалары вето хокукына ия була.

## Даими булмаган әгъзалар
Иминлек Шурасының 10 даими булмаган әгъзалары география мәсләкләре буенча сайланыла:
* 5 -  Африка , Азиядән;
*1— Көнчыгыш Аурупадан;
* 2 — Латин Америкасыннан;
*2 — Көнбатыш Аурупадан һ.б.
Дэвид Кэмерон

**Дэвид Уильям Дональд Кэ́мерон** (ингл. *David William Donald Cameron*, 1966 елның 9 октябрендә Лондонда туды) — британия сәясәтчесе, 2005 елдан Консерватив партиясе җитәкчесе, 2010 елның 11 маеннан Бөекбритания премьер-министры. TED конференциясендә чыгыш ясаганы бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбритания премьер-министрлары
Төркем:Лондонда туганнар
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Һәйкәл

**Һәйкәл** — нинди дә булса кешенең, вакыйганың, урынның, персонажның данын саклау өчен ясалган корылма. Күбесенчә, мемориаль функциядән башка һәйкәлләрнең максаты юк.

Еш кына һәйкәлләр берәр нинди мәйданның яки иҗтимагый урынның үзәге булып тора.

## Һәйкәл төрләре
* Статуялар
* Триумф аркалары, обелисклар.
* Композицияләр.
* Техника.

## Сылтамалар

*
Болгар мәчете (Казан)

thumb|230px|right|Болгар мәчете
**Болгар мәчете** — Казанда урнашкан мәчет. Мәчет имамы — Илдус Фәиз.

## Тарих
Мәчетнең кирпеч бинасы 1991 — 1993 елларда архитекторлар В.П.Логинов һәм Е.И.Прокофьев проекты буенча төзелә.

## Мәгълүматлар
* Адресы: Мусин урамы, 10
*тел. 522-33-14

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләрТөркем:Казан мәчетләре
1838 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 11 март — Окума Сигэнобу, япон сәясәтчесе, Япония премьер-министры.
* 1 ноябрь — Җамалетдин Әфгани, ислам дине реформаторы.

## Вафатлар

* Яхъя бине Сәфәргали (1758-1838), мәгърифәтче, имам, шагыйрь, фәлсәфәче, табиб-гипнозчы.
* 12 май — Анджей Снядецкий, поляк табибы, биолог, химияче.
* 26 июнь —  Таҗетдин Ялчыгол, татар дин әһеле, тарихчы, язучы. 
* 10 ноябрь — Иван Котляревский, украин язучысы, шагыйрь һәм драматург.

Төркем:1838 ел
Төркем:Еллар
1837 ел

## Вакыйгалар
* 19 гыйнвар — Казан университетында татар теле белгечеләрен хәзерләгән  рәсми төстә ачыла.
* 13 июль — Бөекбритания корольләре резиденциясе Букингем сараена күчә.

## Туулар

* 5 гыйнвар — Вилһелм Радлов, тюрколог, татар теле белгече.
* 20 сентябрь — Пётр Лесгафт, педагог һәм табиб.

## Вафатлар

* 10 февраль — Александр Пушкин, рус шагыйре.
* 15 октябрь — Иван Дмитриев, рус шагыйре, министр.

Төркем:1837 ел
Төркем:Еллар
Фёдор Достоевский

**Фёдор Миха́йлович Достое́вский** (, 30 октябрь (11 ноябрь) 1821, Мәскәү, Россия империясе — 28 январь (9 февраль) 1881, Санкт-Петербург, Россия империясе) — рус әдәбиятының иң олы һәм иң танылган язучыларының берсе, фәлсәфәче.

## Тормыш юлы
### Яшь чагы
Фёдор Михайлович Достоевский 1821 елның 30 октябрендә (11 ноябрьдә) Мәскәүдә туа. Атасы Михаил Андреевич ярлылар өчен хастаханәдә табип булып эшли. Әнисе сәүдәгәрләр гаиләсеннән була.

Достоевскийга 15 яшь булганда аның анасы үпкә авыруыннан үлә. 1839 елда атасының крестьяннар тарафыннан үтерелүе турында хәбәр килә.

1845 елда аның беренче әсәре «Бедные люди» () романы дөнья күрә һәм тәнкыйтьчеләрнең һәм укучыларның югары бәясенә лаек була.

### Кулга алынуы, "үлем җәзасы" һәм сөрген
«Белые ночи» әсәрен бастырганнан соң күп тә үтми, әдип "Петрашевский эше" белән бәйле рәвештә кулга алына. Язучы үзенең бу эшкә катнашы булмавын турында әйтүенә карамастан, аны гаепле дип табалар. Достоевскийны үлем җәзасына хөкем итәләр, ләкин соңгы мизгелдә бу карар сөргенгә алмаштырыла. Ул дүрт еллык сөргенне Омскта үткәрә.

### Иҗатының чәчәк атуы
1866 елда өч атна эчендә Достоевский «Игрок» романын яза. 1872 — «Бесы» романы, 1873 — «Дневник писателя» () языла башлый, 1875 — «Подросток» (), 1876 — «Кроткая» (), 1879—1880 — «Братья Карамазовы» ().

## Галерея

Fyodor Mikahailovich Dostoyevsky 1858.jpg|1858
185px Dostoevsky 1859.jpg|1859
Dostoevsky 1879.jpg|1879
Fyodor Mikahailovich Dostoyevsky 1880.jpg|1880


## Шулай ук карагыз

Төркем:Рус язучылары
1836 ел

## Вакыйгалар
* Бельгия һәм Нидерландлар арасында Бельгия бәйсезлеге өчен сугыш нәтиҗәсендә Бельгия җиңү яулый.

## Туулар

* 27 март — Петр Знаменский, рухани тарихчы.
* 25 август — Брет Гарт (*Bret Harte*), АКШ язучысы.

## Вафатлар

Төркем:1836 ел
Төркем:Еллар
1834 ел

## Вакыйгалар
* АКШ-да виглар партиясе нигезләнә.

## Туулар

* 8 февраль — Дмитрий Менделеев, рус химигы.

## Вафатлар

Төркем:1834 ел
Төркем:Еллар
1833 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 25 март — Зәйнулла Рәсүлев, күренекле татар дин әһеле туа. 
* 7 май — Иоганн Брамс, алман композиторы.
* 27 июнь — Мөхәммәт-Хәнәфия Батыршин, Ташкәнтның беренче шәһәр табибы.
* 21 октябрь — Альфред Нобель, динамитны уйлап чыгаручысы, Нобель премиясен нигезләүчесе.

## Вафатлар

Төркем:1833 ел
Төркем:Еллар
1828 ел

## Вакыйгалар
* 22 февраль — Россия империясе белән Иран арасында 1826—1828&nbsp;еллар Рус-фарсы сугышына нокта куйган Төрекмәнчай солых килешүе төзелә.
* 26 май — Нюрнберг, Германия — Каспар Хаузер исемле җәмгыятьтән читтә үскән кеше табыла.

## Туулар

* 8 февраль — Жүл Верн (*Jules Verne*), француз язучысы.
* 7 апрель — Джеймс Уайт, инглиз язучысы.
* 24 июль — Николай Чернышевский, рус язучысы.
* 9 сентябрь — Лев Толстой, рус язучысы.

## Вафатлар

* 19 ноябрь — Франц Шуберт, Австрия композиторы.

Төркем:1828 ел
Төркем:Еллар
19 июнь

**19 июнь** — Милади тәкъвимендә алтынчы айның унтугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 195 көн кала.

#### 
###### 
*   — ***Конфликтлар барышында җенси җинаятьләргә каршы халыкара көрәш көне***  (, , ).

###### 
*  Алжир — ***[[Инкыйлаб]] көне*** (, , ).
*  Күвәйт — Бәйсезлек көне.
*  — ***Бәйсез Маҗарстан көне***  (, , ).
*  Тринидад һәм Тобаго — ***Хезмәт көне*** (, ).
* :
** ***Хосе Артигас туган көне*** (, , ).
** ***Беркайчанда кабатланмаска тиешле көне***  (, , ).
*  — ***Хосе Рисаль көне*** (, , ).

###### 
* ***Бөтендөнья ашыкмыйча йөрү көне*** (, ).
* ***Бөтендөнья урак рәвешендәге [[күзәнәк]]ләр анемиясе көне*** (, , ).
*  /  Техас һ. б. — ***Колларны азат итү көне***  (, ).
*  — ***Бразилияле [[кинематограф]] көне***  (, , ).
*  — ***[[Агачлар утырту көне]]***  (, , ).
*  — ***[[Әби]]-[[бабай]]лар көне***  (, , ).
* :
** ***Тикшеренүләр полициясе көне - детективлар көне***  (, , ).
** ***[[Әтиләр көне]]***  (, , ).

## 
* 240 ел (б. э. к.) — грек галиме Эратосфен беренче булып Җир меридианы озынлыгын санап чыга.
* 1846 — Нью-Джерси штатында беренче бейсбол матчы уза.
* 1917 — британ король нәселе исеме *Виндзор*га үзгәртелә.
* 1991 — Маҗарстаннан совет гаскәрләре чыгуы тәмамлана.

## 
 
* 1623 — Блез Паскаль, француз математигы.
* 1819 — Пётр Билярский, 
* 1839 — Ромуальд Блажеевский, 
* 1872 — Владимир Буткевич, 
* 1897 — Сирил Норман Һиншелвуд, 
* 1907 — Владимир Никитин, ВКП(б) фирка эшлеклесе.
* 1910 — Барый Әхтәмов, татар балет артисты.
* 1910 — Пол Флори, 
* 1910 — Фёдор Навозов, 
* 1922 — Оге Нилс Бор, 
* 1923 — Эмиль Ситдыйков, рәссам (график), ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе. 
* 1924 — Василь Быков, 
* 1935 — Рәүф Әбләзев, 
* 1937 — Геннадий Порядин, 
* 1944 — Илгизәр Вәлиев, ТРның атказанган табибы.
* 1945 — Аун Сан Су Чжи, 
* 1950 — Илдус Әхмәтҗанов, татар актеры.
* 1951 — Леонид Якунин, 
* 1956 — Хәлисә Мөхәмәдиева, 
* 1957 — Анна Линд, 
* 1958 — Җәмил Бурангулов, 
* 1959 — Анн Идальго, Франция сәяси эшлеклесе, Париж мэры.
* 1960 — Иван Чернов, 
* 1961 — Петр Чекмарев, 
* 1961 — Рәхмәт Шәймәрдәнов, 
* 1962 — Лилия Җиһаншина, 
* 1964 — Борис Джонсон, 
* 1966 — Вадим Рубел, тарих галиме. 
* 1966 — Юрий Евлампьев, 
* 1967 — Владислав Быстров, 
* 1974 — Азамат Гафаров, артист, җырчы.
* 1975 — Оксана Чусовитина, 
* 1984 — Әлия Ихсанова, 
* 1991 — Максим Жестоков, 
* 1995 — Александр Красных,

## 

* 1903 — Николай Иванов, 
* 1937 — Джеймс Барри, инглиз драматургы һәм язучы.
* 1939 — Сәләм Галимов, башкорт шагыйрь, публицист.
* 1956 — Мария Воронцова, 
* 1966 — Николай Яковлев, 
* 1971 — Александр Стоянов, 
* 1971 — Гаяз Ишмөхәммәтов, 
* 1978 — Шәрәф Вәлиев, 
* 1982 — Җәүдәт Ильясов, совет язучысы.
* 1985 — Федор Байбородов, 
* 1993 — Вильям Голдиң, 
* 1995 — Рифкать Тукаев, 
* 1997 — Фәния Булатова, 
* 2017 — Урал Кадыйров, 
* 2018 — Анастасия Гаршина, 
* 2019 — Леонид Замятин,
* 2024 — Әхтәм Зарипов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:19 июнь
1822 ел

## Вакыйгалар
* 7 сентябрь — Бразилия Португалиядән бәйсезлеген игълан итә.
* 22 сентябрь — рәсми төстә Перу бәйсезлеге игълан ителә.

## Туулар

* 22 июль — Грегор Мендель, генетикага нигез салучы.
* 27 декабрь – Луи Пастер, атаклы француз микробиологы һәм химигы.

## Вафатлар

Төркем:1822 ел
Төркем:Еллар
240 ел (б. э. к.)

## Вакыйгалар
* 19 июнь — грек галиме Эратосфен беренче булып Җир меридианы озынлыгын санап чыгара.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:240 ел (б. э. к.)
Төркем:Еллар
1823 ел

## Вакыйгалар
* 22 сентябрь — риваять буенча Мороний Джозеф Смитны алтын хәзинәсенә китерә.
* Хартум шәһәренә нигез салына.
* Мәскәү тарихи мәчетенә нигез салына.

## Туулар

* 7 февраль — Франц Жене, австрий композиторы.
* 12 апрель — Александр Островский, күренекле рус драматургы, реалистик рус әдәбиятына һәм театрына нигез салучыларның берсе.

## Вафатлар

Төркем:1823 ел
Төркем:Еллар
1819 ел

## Вакыйгалар
* 6 июль — Парижга яна торган һава шары төшә. Мари Бланшар вафат була.
* 14 декабрь — Алабама штаты АКШ составына кертелгән.
* Казанда Зәңгәр мәчет төзелеше тәмамлана.

## Туулар

* 16 февраль — Мирсалих Бикчурин, тылмач, татар теленең Әлифба китабы авторы.
* 20 июнь — Жак Оффенбах (*Jacques Offenbach*), француз композиторы.
* 19 июль — Готфрид Келлер, швейцар язучысы.
* 22 ноябрь — Джордж Элиот, инглиз язучысы.

## Вафатлар

Төркем:1819 ел
Төркем:Еллар
1817 ел

## Вакыйгалар
* 15 май — Мәкәрҗә ярминкәсе Түбән Новгород шәһәренә күчерелә. 
* 10 декабрь — Мисиссипи штаты АКШ составына кертелгән.

## Туулар

* 29 июль — Иван Айвазовский, рус рәссамы.
* 5 сентябрь — Алексей Толстой, рус шагыйре, язучы.

## Вафатлар

Төркем:1817 ел
Төркем:Еллар
Хокук

**Хокук**:
* кешеләр җәмгыятьнең көндәлек тормышында эшли алган һәм алмаган эшләр чикләрен билгеләүче кануннар, кагыйдәләр һәм принципларның системасы, үтәлүе җәмгыяви институтлары ярдәмендә раслана. 
* Фән.

Кануннар хөкүмәтләр, аеруча аларның кануннар чыгаручы шуралары тарафыннан кабул ителә. 
Кануннарының барлыкка килүе *[[конституция]]* һәм анарда билгеләнгән *[[хак]] һәм хокукларында* нигезләнә. Хокук сәясәт, икътисад һәм җәмгыятьнең торышын күп тарафтан билгели һәм кешеләр арасындагы мөнәсәбәтләрдә уртаклык итә.

Төрле чыганакларда *хокук* сүзе төрлечә аңлатыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Хак

*
Төркем:Гуманитар фәннәр
Төркем:Төшенчәләр
Музей

**Музе́й** (*мөзәй*, грек теленнән μουσεῖον — Музалар йорты) - сәнгать әсәрләрен техник, тарихи, фәнни-табигый экспонатларны, сыннарны  һәм башкаларны җыеп саклый һәм күргәзмәгә куеп тота торган бина.

## Искәрмәләр

*
Аттила

**Аттила** (*Еділ қаған,* кыргыз. *Адил хан,* чуаш *Атăл*, маҗар. *Attila*, *Atli, Etel, Etele*, алман. *Etzel,* лат*.* *Attila*, юнан. *Ἀττήλας*; 406 елның 2 сентябрендә туган, үлеме 453 елның мартына туры килә) — һуннарның 434 — 453 еллардагы җитәкчесе. 

Үз кулы астында Рейн белән Кара диңгез арасында яшәүче кабиләләрне берләштерә.

## Тарих
* 451 ел 20 июнь — Каталаун аланында Атилла җитәкләгән һуннарның көнбатышка явы туктатыла.

Төркем:Һун идарәчеләре
Кеше йөрәге

**Кеше йөрәге** — кеше тәнендә булган, канны бөтен организм буйлап тараткан әгъза.

## Шулай ук карагыз

* Йөрәк
* Пульс

## Искәрмәләр

Төркем:Кеше анатомиясе
Татар Интернеты

**Татар Интернеты** яки **Татнет**&nbsp;— татар телендә булган веб-сайтлардан торган Интернет челтәренең бер өлеше. Сайтта башка телләр булса да, татар теле  урын алса, ул татар Интернетына керә.

Татарлар турында, Татарстан турында һәм башка татарлар белән бәйле булган русча ясалган сайтлар татар Интернетына керәме? Моның турында төрле уйланулар бар&nbsp;— берәүләр Рунетка гына керә дип уйлыйлар, татар Интернеты &nbsp;— татарча ясалган сайтларны гына туплый диләр. Башкалары татарлар турындагы бөтен сайтлар татар Интернетына керергә тиеш дип уйлыйлар.

## Торышы

* 

## Төзелеше

## Бәйгеләр
### Татнет йолдызлары

Татмедиа ширкәте үткәргән «Татнет йолдызлары» интернет-проектлар конкурсы Татарстан Республикасының дәүләт телләрендә (татар һәм/яисә рус телендә) ясалган һәм Татарстан Республикасы һәм/яисә татар халкы турында мәгълүмат бирүче әһәмияткә ия Татарстан массакүләм мәгълүмат чараларының веб-сәхифәләрен үстерү максатыннан ел саен үткәрелеп килә.

### Белем җәүһәрләре

## Шулай ук карагыз
* Татар телендәге матбугат басмалары исемлеге
* Татар телле радиолары
* Татар телле телеканаллар
* Рунет
* :Төркем:Татар сайтлары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Рунет

**Руне́т** («ru» — Россия, рус теле яйсә домен исеме коды + «net» — челтәр) — Интернет челтәренең бер өлеше. Бер мәгънәле билгеләмәсе юк.

Төрле билгеләмәләр буенча, Рунет — ул:
* Рус интернеты (рус телле һәм/яйсә Россиягә бәйле сайтлар) (Интернетның барлык доменнарында да);
* рф, su, ru, am, az, by, ge, kg, kz, md, ua, укр, uz доменнарында урнашкан серверлар;
* Интернетның Россия өлеше (бу билгеләмәне Россия рәсми органнары куллана );
* .ru доменында Интернет.

Охшаш принцип буенча элеккеге СССР илләренә караган кайбер башка «интернет сегментларын» да атый башладылар. Мәсәлән, «казах Интернеты» на «Казнет», белорус теленә — «Байнет», Украин теленә — «Уанет», үзбәк теленә «Узнет» һ.б. исемнәр беркетелгән. бу өлкәләр гадәттә Рунетка «өлешчә» кертәләр, чөнки анда Рус теле таралган. Татнетка да (ягъни Интернетның татар өлешенә дә) шул ук хәл, ул Рунетка "өлешчә генә" керә. РФ эчендә ресурсларның «Чӑваштет» һәм «Тонет» кебек башка локаль берләшмәләре дә үз атамаларына ия булырга мөмкин.

## Рунет үлчәме

Әгәр интернет аудиториясен чагыштырсак, 2009 елда Россиянең өч шәһәрендә 50% кеше интернет белән куллана - алар Мәскәү (көн саен 5 816 000 кеше), Санкт-Петербург (2 244 000) һәм Екатеринбург (657 000). Казанда көн аудиториясе 428 000 кеше

## Моны да карагыз
*Татнет
* Рус Википедиясе — Википедиянең рус теллендәге бүлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Интернет
Төркем:Рус теле
Төркем:Россия мәдәнияте
«Ана даны» медале

**«Ана даны — Материнская слава медале»** () — Татарстан Республикасының аналарга бирелә торган медале.

## Бүләкләнү нигезләре
Бүләк белән Татарстанда һәм гомумән Русиядә яшәүче биш яки күбрәк баласы булган (кимендә бер балиг булмаган бала булса) ана бүләкләнә.

## Ияләре

## Сылтамалар

Татарстан Республикасыдәүләт бүләкләре 

Төркем:Татарстан медальләре
Твиттер

**«Тви́ттер»** (**Twitter**, -дән — «чыркылдарга, черелдәргә, такылдарга»)&nbsp;— микроблоггинг сервисы. Бер язмада (бер твиттә) 280 символны язарга ирек бирә. «Твиттер»&nbsp;— социаль челтәр. «Твиттер» исеме&nbsp;— tweet сүзеннән алынган, инглизчә кошларның чер-чер килүләре, сайраулары мәгънәсенә туры килә. 2011 елның 1 гыйнварына «Твиттердә»  кеше теркәлгән.

«Твиттердә» күбесенчә актив интернет кулланучылары утыра, һәм күп кеше өчен «Твиттер» риклам һәм трафик чыганагы итеп күренә. Моннан тыш «Твиттер»&nbsp;— кызу аралашу коралы да, яңалыклар иң тиз тарала торган социаль челтәр дә.

«Твиттердә» меңләп татар теркәлгән, анда татарлар исемлеген беренче итеп @qazan ясады.

«Твиттердә» татар яңалыкларының каналлары да бар: Татар яңалыклары, Ислам яңалыклары.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:АКШ сайтлары
Муса пәйгамбәр

thumb|left|200px|Мусаның Израил халкына мөрәҗәгате
**Муса** (, *Муса*, , *Моше, *, ) - ислам, яһүдилек һәм христианлык диннәрендә пәйгамбәр буларак саналган шәхес. Борынгы еврей теленнән тәрҗемә иткәндә *Муса* исеме *[[су]]дан коткарылган* мәгънәсенә туры килә.  

Яһүдилеккә нигез салучы, яһүд халкын берләштерүче. Килеп чыгышы Борынгы Мисырдан.

Библия (Тәүратны) өйрәнүчеләр Моисей, XVIII һәм XIX династиясе фиргавеннәре белән бәйләп, б.э.к. XV—XIII гасырларда яшәгән дип билгели.

## Исеме
Муса исеме «судан коткарылган» дигәнне аңлата, ә башка фаразлар буенча, бу исем Мисырда барлыкка килгән һәм «бала» дигәнне аңлата.

Библиядә әйтелгәнчә, Муса исеме аны Нил елгасыннан табып алып («чыгарылган») коткаруга бәйле. Бу исемне аңа фиргавен кызы бирә. Монда Мисырдан бәни исраилле (яһүдләрне) чыгарган Муса ролен күздә тотып сүз уйнату да булырга мөмкин. Антик тарихчы Иосиф Флавий аңлатуынча, Муса исеме ике мисыр сүзеннән тора: «коткарылган» һәм «мои» (су). Семитологлар Муса исемен мисырча *msy* дигәннән килеп чыккан дип саный, бу сүз «ир бала» яки «бала табу» дигәнне аңлата.

## Пәйгамбәрлек
Синайдагы Хорив  тавы янында мал көтеп йөргәндә, янмас күгән агачыннан (неопалимая купина) Аллаһ эндәшеп, аңа үзенең исемен ача (Яхве, яһүдчә יהוה) һәм халкын азат итәргә өнди. Муса ырудашлары ышанмаса нишләргә икәнен сорый. Аллаһ Мусага могҗизалар кылу сәләтен бирә: Муса таягын еланга әйләндерә, еланны кире таяк халәтенә кайтара; кулын куенына тыга - кулы махау авыруы белән авыргандай агара; яңадан куенына тыккач, кулы элекке хәленә кайта. 

Нил буена кайткач, агасы Һарун белән бергә (агасы аның ярдәмчесе була, чөнки Мусаның сөйләшүендә кимчелекләре була) фиргавенгә яһүдләрне азат итүен үтенеп килә. (Библия Исх. 4:16) Муса фиргавеннән Яхве исеме белән яһүдләргә корбан чалу өчен өч көн сорый. Фиргавен ризалашмагач, илне куркыныч фаҗигаләр чорнап ала. Шуннан соң гына фиргавен аларга 3 көнгә чүлгә барырга ризалык бирә. (Библия Исх. 12:31) 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Дин
Төркем:Ислам пәйгамбәрләре
Фәрештә

**Фәрештәләр** дип ислам, христианлык, яһүдилек һәм тагын кайбер башка диннәрдә Ходайның илчеләре атала. Аларның вазифасы буларак Ходайга хезмәт санала. Һәрбер диндә фәрештәләргә караш төрлечә.

## Исламда фәрештәләр
Ислам дине буенча фәрештәләрнең иң олыларының исемнәре һәм вазифалары түбәндәгечә:
* Җәбраил – вазифасы: пәйгамбәрләргә Аллаһтан вәһи (хәбәр) китерү.
* Газраил – вазифасы: кешеләрнең җанын алу. 
* Микаил – вазифасы: табигать күренешләре өчен җаваплы.
* Исрафил – вазифасы: дөнья бетәр алдыннан сур быргысына өрү.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Яһүдилек
Төркем:Христианлык
Төркем:Ислам
Төркем:Фәрештәләр
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Мифология
Латыш теле

**Латыш теле** () — балтыйк телләренең берсе. Латвиядә һәм Европа берлегендә рәсми тел. Барлык сөйләшүчеләр саны якынча 2 млн. тәшкил итә. Балтик тел буларак, латыш теле иң якын итеп күрше литва теленә бәйле; шулай да латыш теле тизрәк үсеш аша узган. Шуңа өстәп латыш теле белән үзара аңлаешлы булган латгаль һәм курсениеки диалектлар булып яки аерым телләр булып танылырга тиеш булуы турында бәхәс бара. Тарихи латыш теленә ливон теле йогынты ясаган.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Балтыйк телләре
Ибраһим пәйгамбәр

**Ибраһим** (, *укыла:* Ibrāhīm, , *укыла:* ʼAḇrāhām) - якынча б.э.к. XX гасырда яшәгән дини шәхес. Ислам динендә пәйгамбәр буларак, яһүдилек һәм христианлыкта исә бөек дини зат буларак санала. Исхак һәм Исмәгыйльнең атасы. Гарәп һәм гыйбри халыкларының атасы буларак исәпләнә.

Коръәндә Ибраһим исемле, Мәккәдә иңгән (28, 29 аятьләреннән кала) һәм 52 аятьтән торган, 14 нче сүрә бар. Ул Ибраһим пәйгамбәрнең бу сүрәдә Аллаһка кылган догасы өчен шулай атала.

## Галерея

File:Schnorr von Carolsfeld Bibel in Bildern 1860 024.png|Ходай Ибраһимга йолдызларны санарга кушуы (:en:Julius Schnorr von Carolsfeld'ның гравюрасы, 1860 елгы *Bible in Pictures/Рәсемле Библия*)
File:Cenotaph of Abraham - northwestern view.JPG|ның Хеврон шәһәрендәге Ибраһим кабере, Патриархлар мәгәрәсе (ингл.)


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Ислам пәйгамбәрләре