Яков Турхан

**Яков Турхан** (*псевдоним, чын исеме* **Яков Васильев**, Яков Василий улы Васильев, , *[[1874 ел]]ның [[13 март]]ы, [[Казан губернасы]], [[Тәтеш өязе]], [[Карабай (Чуашстан)|Карабай]] — [[1937 ел]]ның [[26 декабрь|26 декабре]], [[Архангельск өлкәсе]]*) — православие рухание, чуаш шагыйре, тәрҗемәче. Сәяси золым корбаны. Беренче чуаш гимнының сүзләре авторы.

## Тәрҗемәи хәле

1874 елның 13 мартында Казан губернасы Тәтеш өязе (*хәзерге* Чуашстанның Ялчык районы) Карабай авылында туган. Шагыйрьләр Федор Турхан (, *[[1876 ел|1876]]—[[1932 ел|1932]]*), Андрей Турханның (, *[[1888 ел|1888]]—[[1972 ел|1972]]*) абыйсы. Казан укытучылар семинариясен тәмамлаган (*[[1895 ел|1895]]*). Әстерхан, Уфа һәм Казан губерналарында укытучы булып эшли. Казан руханилар академиясе каршындагы миссионерлар курсын тәмамлап (*[[1908 ел|1908]]*), 1908—1923 елларда Казан губернасының (*[[1920 ел]]дан [[Чуаш автономияле өлкәсе]]*) чуаш авылларында (*мәсәлән, [[Чүти (Чуашстан)|Чүтидә]]*) рухани була. Казанның Достоевский урамында урнашкан булган Серафим чиркәвендә рухани булып хезмәт итүе билгеле. 1917 елгы инкыйлабтан соң, башка руханилар кебек үк эзәрлекләүгә дучар була, ләкин кулга алынмый. 1923 елда руханилыктан баш тарта, Казанга күчеп килә. Инкыйлабка кадәр үк авыл рухание Я. Турхан 1907—1908 елларда Казанда   җитәкчесе булган, соңрак (*[[1913 ел|1913]]—[[1921 ел]]ларда*)  Уфа архиепискобы булачак епископ Андрей (Ухтомский) (*кенәз* Александр Алексеевич Ухтомский, *[[1873 ел|1873]]—[[197 ел|1937]]*) белән дуслаша. 1930-еллар башында Ухтомский аңа Чуашиядә епископ дәрәҗәсе тәкъдим итә, әмма сак Я. Турхан риза булмый, Казаннан Чуашиянең иң ерак урнашкан приходына китәргә әзерләнә башлый. 1935 елның 10 мартында Казанда Кызыл Позиция урамындагы фатирында кулга алынган. Фатирыннан чуаш телендә язылган 3 кулъязма китабы, 15 калын дәфтәр, блокнотлар алына һәм юкка чыга.

22 июльдә  махсус бүлеге тарафынан ҖК 58нче  10, 13нче пунктлары (*«инкыйлабка каршы пропаганда, дин әһелләренең инкыйлабка каршы төркемендә катнашу»*) буенча гаепләнеп, 3 елга Төньяк крайга сөрелә. Сорау алу документларында католик диненә уңай каравы гаеп ителә. Иң зур гаебе — 1937 елда атып үтерелгән Уфа архиепискобы Андрей (Ухтомский) белән якыннан танышлыгы, «Изгеләштерүче Гурий брадәрлеге»ндә катнашуы  була. 1937 елның 26 декабрендә Архангельск өлкәсе ГУЛАГында атып үтерелә. 1990 елда аклана.

## Иҗаты
Казан укытучылар семинариясендә укыган вакытта ук шигърияткә тартыла. Семинария укытучылары аны хуплый. 1896 елдан әдәби иҗат белән һөнәри нигездә шөгыльләнә башлый. Псевдоним итеп туган авылы исемен (*Турхан*) алган. Чуаш шигъриятенә *пейзаж лирикасы, гражданлык лирикасы* кебек жанрлар алып килә. 30 лирик һәм сатирик шигырь, «Ухмахӑн хуйхи» (*Ахмакның бәласе*) мәсәле авторы. Чуаш фольклорына нигезләнеп, «Варуççи» поэмасын яза (*[[1902 ел|1902]]*), әсәр 1906 елның гыйнварында Казанда нәшер ителә башлаган «Хыпар» гәҗитендә 21 май санында басылып чыккан. Прозада көчен сынап карый. Тәрҗемә өлкәсендә күп эшли: чуаш теленә В. А. Жуковский, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, А. В. Кольцов, Н. А. Некрасов, Һ. Һейне һ. б. рус һәм чит ил шагыйрьләренең шигырьләрен, романсларын тәрҗемә итә.

Беренче чуаш гимнының авторы — 1905 елда Россия империясе гимны көенә сүзләр язып, гомумчуаш гимны иҗат итә, аны«Хыпар» гәҗитендә бастырырга уйлый.

## Әдәбият
# *Афанасьев П.* Турхан Якку (Васильев Яков Васильевич). *Китапта*: *Афанасьев П.* Писатели Чувашии. Чебоксары, 2006, с. 432.
# *[[Булат Солтанбәков|Б. Ф. Султанбеков]]*. Загадка поэта-священника Якова Турхана. *Китапта*: *[[Булат Солтанбәков|Б. Ф. Султанбеков]]*. Татарстан. XX век. Личности, события, документы. Книга 1-я. Личности. К.: ТаРИХ, 2003, с. 134-135. ISBN 5-94113-145-3
# *Ф. Н. Козлов*. Братья Турхан: личности и время. Чебоксары: Чувашское книжное издательство. ISBN 9785767026241
  
## Сылтамалар
* *В. Г. Родионов*.  Турхан Якку. Чувашская энциклопедия
*  Турхан Якку. Культурное наследие Чувашии
* *С. Павлова*. Турхансен ячĕ – ĕмĕртен ĕмĕре. «Елчĕк ен», 10.10.2018

## Моны да карагыз
*  Турхан Яккăвĕ. «Варуççи» (текст) 
 
## Искәрмәләр


Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Чуаш тәрҗемәчеләре
Төркем:Руханилар
Төркем:Укытучылар
Төркем:Казан укытучылар семинариясен тәмамлаучылар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары