open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сурья Маҗапаһит

**Сурья Маҗапаһит** (Маҗапаһит Кояшы) Маҗапаһит эрасының хәрабәләрендә еш табыла торган эмблема. Эмблема гадәттә сигез нокталы Кояш нуры формасын алган, ә үзәктә Һинд дине Ходайларын сурәтләүче түгәрәкләнгән өлеш булган. Эмблема мөгаен типик "Сурья Маҗапахит" Кояш нурлары җибәргән космология диаграммасы формасын алган булган, яки Кояш нурлары белән гади түгәрәк формасын алган. Маҗапаһит эрасында бу Кояшның популяр булганга күрә, бу эмблема Маҗапаһит империясенең империя символы яки эмблемасы булып хезмәт иткән дип фараз ителә.
 
## Һинд дине Ходайлары
 
Сурья Маҗапаһитның иң еш очрый торган сурәтендә тугыз Ходайның һәм сигез Кояш нурының сурәтләре бар.
Кояшның тугыз Һинд дине Ходаен сурәтләүче түгәрәк үзәге *[[Юнәлешләр сакчылары]]* дип атала. Үзәктәге төп Ходайлар иң үзәктә булган бер Ходай тирәли сигез төп ноктада урнашкан. Урнашулар түбәндәгечә:
*Үзәк: Шива
*Көнчыгыш: Ишвара
*Көнбатыш: Махадева
*Төньяк: Вишну
*Көньяк: Брахма
*Төньяк-көнчыгыш: Самбху
*Төньяк-көнбатыш: Шанкара
*Көньяк-көнчыгыш: Махешвара
*Көньяк-көнбатыш: Рудра
Кояшның тышкы әйләнәсендә урнашкан кече Ходайлар сигез балкучы Кояш нурлары белән символлана:
*Көнчыгыш: Индра
*Көнбатыш: Варуна
*Төньяк: Кубера
*Көньяк: Яма Махарадж
*Төньяк-көнчыгыш: Ишана
*Төньяк-көнбатыш: Вайю
*Көньяк-көнчыгыш: Агни
*Көньяк-көнбатыш: Ниррти

Эмблема күп төрле формаларда була; кайвакыт ул Ходайлар түгәрәге һәм Кояш нурлары формасын алган, яки бары тик гади сигез нокталы Кояш нуры, мәсәлән, Чанди Пентаранның түшәменә эленгән Сурья Маҗапаһит эмблемасы. Кояшта Ходайлар мандала формасында Галәм диаграмма буларак тезелгән. Сурья Маҗапаһитнең башка юрамасы үзәктә Кояш Ходае Сурья күк атында яки арбасында барган сигез нокталы нурлар.
Сурья Маҗапаһитнең киселешләре Бангкал, Савентар, яки Чанди Джави гыйбадәтханәсе кебек гыйбадәтханәләрнең Гарбхагриха (эчке изге урынның) үзәк түшәмендә була. Сурья Маҗапаһит шулай ук сынның башы артында аура яки балкыш киселеше буларак була. Сурья Маҗапаһит шулай ук зияратларда очрый, мәсәлән Тровуланның Тролойо зиратында.

## Шулай ук карагыз
* Лакшми Йолдызы - Һинд дине байлык Алиһәсен Лакшмины чагылдыручы йолдыз формалы символ.
## Искәрмәләр

### Гомуми

* Индонезиядә Истана Анак-Анакта "Кераҗаан-кераҗаан Куно Индонезия" күргәзмәсе (Борынгы Индонезия Патшалыклары Даны) Көнчыгыш Явада, 2009 елның апрелендә Тровулан Музееның Маҗапаһит артифактларын күрсәткән.

Төркем:Һинд дине
Инглиз префиксы

**Инглиз префиксы** - Инглиз сүзден тамыры алдынан куелган аффикслар.

## Исемлеге
Сабанчы (гәҗит)

**Сабанчы** — атналык иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Пенза губерна комитеты һәм губерна башкарма комитеты органы. 1922 елның 18 маеннан 1928 елның 4 октябренә кадәр Пенза шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Идрис Агишев.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Сабанчы (журнал)

**Сабанчы** — журнал. РКП(б)ның Татарстан өлкә комитеты органы. 1920 елда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Самодеятельность (журнал)

**Самодеятельность** — кооператив журналы. «Трудовой союз» кулланучылар җәмгыяте органы. 1909 елның декабреннән 1910 елның мартына кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча журналлар
Себер юксыллары (гәҗит)

**Себер юксыллары** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1919 елның 6 гыйнварыннан 1921 елның сентябренә кадәр Тум шәһәрендә атнага 2 тапкыр татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Г. Габдуллин.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Ҫӗнӗ ял (гәҗит)

**Ҫӗнӗ ял** — керәстияннәр гәҗите. ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитетының чуаш секциясе органы. 1925 елның 27 гыйнварыннан 1926 елга кадәр Казан шәһәрендә чуаш телендә нәшер ителә.

Төркем:Чуашча гәҗитләр
Сельское и лесное хозяйство Татарстана (журнал)

**Сельское и лесное хозяйство Татарстана** — авыл хуҗалыгы журналы. «Вестник Казанской областной сельскохозяйственной станции» журналы варисы.  1921-1924 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:Русча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Казан матбугаты
Ҫӗр ӗҫлекен (журнал)

**Ҫӗр ӗҫлекен** — журнал. Казан губерна шурасының җир һәм чуаш бүлекләре органы. 1919 елда Казан шәһәрендә чуаш телендә нәшер ителә, барлыгы 7 саны чыга. Мөхәррир – А. Быков.

Төркем:Чуаш журналлары
Харивиджая

**Харивиджая** 17-18-енче гасырларда популяр Маратхи шагыйре Шридхар Свами Назарекар (1658-1729) иҗат иткән тугърылык әдәбияты.

Турыдан-туры мәгънәдә ул "Ходай Харига Җиңү" дигәнне аңлата.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һиндстан әдәбияты
Сарай (гәҗит)

**Сарай** (**سراي**) — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Бөтенрусия мөселман шурасының Әстерхан бүлекчәсе органы. 1917 елның 8 ноябреннән 1918 елның 12 маена кадәр Әстерхан шәһәрендә атнага 2-3 тапкыр татар телендә нәшер ителә. Баш мөхәррире ― танылган язучы, педагог, әдәбият тәнкыйтьчесе һәм тәрҗемәче Нәҗип Гасрый (*Мөхәммәтнәҗип Аллаһбирде улы Мәүләмбирдиев, 1886―1937*); нашире ― Фатих Шаммасов (Ф. Шамси).

## Тарих
Әстерхан губернасы мөселманнарының ижтимагый-сәяси оешмасы булган Милли Шура органы буларак, 1917 елның 8 ноябреннән бирле нәшер ителгән. «Нәшрият» типографиясендә бастырылган. Башка шәһәрләрдә даими корреспондентлары җитәрлек булмау сәбәпле, күп кенә яңа мәгълүматларны «Ил», «Корылтай», «Яңа вакыт», «Кояш», «Тормыш» һ. б. татар телендәге газеталардан җыйнап бастырып килгән. «Сарай» газетасы Россиянең үзбилгеләнгән дәүләтләрне берләштерүче демократик җөмһүрият булуын яклаган.

## Ябылу
1918 елның 7 маенда Әстерхан вилаять Советы хозурындагы Мөселман комиссариатының гадәттән тыш утырышы, аның рәисе Касыйм Туйбактинның (*Касыйм (Мирзакасыйм) Шаһиҗиһан улы Туйбактин, 1888―1918*) хәзерге хәл турындагы нотыгын тыңлаганнан соң:

*«кичектерүсез мөселман милли идарәсен, мөселман дружинасын таратырга, *'«Сарай» газетасын ябарга*', «Нәшрият» басмаханәсен тартып алырга»*
― дигән карар кабул итә. «Сарай» газетасының соңгы, арестовать ителгән саны: «*юнәлеше үткәрелә торган үзгәрешләргә туры килми*» ― дигән дәлил белән таратылудан тыела.

«Сарай» газетасы кебек үк, «Нәшрият» басмаханәсендә бастырылган «Азат ханым» журналы да 1918 елның 1 маендагы өченче саны дөнья күргәч, совет органнары боерыгы буенча туктатыла.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
* *Тәлгат Насыйров*. Октябрь һәм эзәрлекләнгән татар матбугаты. Казан утлары, 2005 ел, № 10, 157-175нче бит.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарча гәҗитләр
В
Төркем:1917 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Әстерхан матбугаты
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Чатра (зонтик)

**Чатра** (Санскрит телендәге - छत्र сүзеннән, "кулчатыр" дигәнне аңлата) (шулай ук **чатраратна** (Санскрит телендә - छत्ररत्न) "зиннәтле зонтик") Һинд динендә, Җәйничелектә һәм Буддизмда уңайлы символ.

## Төрле традицияләрдә чатра
Һинд дине мифологиясе буенча Варунаның эмблемасы булып тора, шулай ук патшалыкның чагылышы булып тора. Чатра шулай ук Ходай, йидам һәм ишта-девата. Төрле дхармик традицияләрдә ул чакравартинның әйбере булып тора. Чатра күпсанлы октавалент Аштамангала тупламаларына карый торган символлар арасында саклана, мәсәлән, Дигамбар Җайн традициясендә һәм Ваджраяна традициясендә.
Традицион дхармик иконографиядә, традицион Тибет медицинасы танкаларында һәм Аюрведа диаграммаларында чатра гадәттә Сахасрара буларак күрсәтелгән.
Ваджраяна Буддизмында зонтик "Сигез уңайлы Билге"гә яки Аштамангалага кертелгән.
Чатра Вишвакарман сурәтенә карый торган балдачин символик дәрәҗәсенә карый. 
Патша Тугыз Яруслы Зонтик Таиландның патша регалияләрнең бер өлеше булып тора, һәм бу рольдә Патша зонтик дөгесендә күрсәтелгән.

## Галерея

File:Vasudeva Krishna on a coin of Agathocles of Bactria circa 180 BCE.jpg|Безнең эрага кадәр якынча 180-енче елга караган Бактрия Агафоклы тәңкәсендә чатра таҗлы Васудева-Кришна.
File:Buddha, Mathura IIe s. Musée Guimet.jpg|Чатра таҗлы Бодхисатва сыны, Матхура сәнгате.
vishwakarmaji.png|Хәзерге заман Һинд дине чагылышында Вишвакарман, Ведаларның Илаһи Архитекторы: чхатра белән.
File:Chandragupt maurya Birla mandir 6 dec 2009 (31).JPG|Чатра астында Чандрагупта Маурьяның хәзерге заман сыны.
File:Head of Shwedagon Pagoda.JPG|Шведагон Пагодасының хтиның якындагы күренеше.
Gran Palacio, Bangkok, Tailandia, 2013-08-22, DD 57.jpg|Бангкокта Зур Сарайда зал эчендә тәхеткә беркетелгән (Нобападол Махасветачатра) Патша Тугыз Яруслы Зонтигы. Тугыз яруслы зонтик бары тик Таи патшасына таҗ кию церемониясендә кулланылырга мөмкин, шуңа кадәр бары тик җиде яруслысы кулланылырга тиеш.
Prajadhipok's coronation records - 001.jpg|Таиландның Патшасы Праджадхипок Ананта Самахом Тәхет Залында Таиланд Конституциясенә имза куя. Аның тәхете янында зур ак чатра күренә.
พระราชพิธี เจ้าฟ้าเพชร 1.jpg|Бөек Җиңү Арбасына күчерелү вакытында Таиландның Принцессасы Беджаратана Раджасуданың урнасы өстенннән эленеп торган "Саптадол Махасветачатра" (җиде яруслы ак зонтик), җиде ярус аның патшазадә кыз дәрәҗәсен күрсәтә. 
File:Nobapadol Maha Svetachatra above King Bhumibol Adulyadej's funeral pyre.jpg|Патша Бхумибол Адульядеҗ соңгы юлга озату учагы өстендә "Нобападол Махасветачатра" (тугыз яруслы ак зонтик).
Chhatra.jpg|Раджастханда, Тиҗара Җайн гыйбадәтханәсе офисында сакланучы чатра.


## Шулай ук карагыз
* Хти
* Патша Тугыз Яруслы Зонтигы

## Билгеләр

## Искәрмәләр
### Астагы искәрмәләр

### Әдәбият
*Dictionary of Hindu Lore and Legend (ISBN|0-500-51088-1) by Anna Dallapiccola
*General Buddhist Symbols

Төркем:Һинд дине
Чут Няк Дин

**Чут Няк Дин**, *шулай ук* **Кут Няк Дин** (индонез. Cut Nyak Dhien, *шулай ук* индонез. Tjoet Nja' Dhien, *[[1850 ел]], Ламападанг, Ачех солтанлыгы — [[1908 ел]]ның [[6 ноябрь|6 ноябре]], Сумеданг, [[Ява|Көнбатыш Ява]],  [[Индонезия|Нидерландлар Һиндстаны]]*) — бәйсезлек өчен көрәшкән Ачех хатын-кызы — хәрби эшлеклесе. 1873 — 1904 еллардагы Ачех сугышы вакытында һолланд колонизаторларына каршы көрәш белән (*1899 — 1903 елларда*) җитәкчелек итә. «Индонезиянең милли пәһлеваны» исеме бирелгән (*[[1964 ел|1964]], вафатыннан соң*). «Индонезия Жанна д’Аркы» дип атыйлар.

## Тәрҗемәи хәле
 

 
1850 елда Ачех (минангкабау) халкына караучы бай гаиләдә туган. Һолланд колонизаторлары төньяк Суматрада урнашкан Ачех солтанлыгыннан кала барлык архипелагны кулга төшергәч, кечкенә улын калдырып, зур булмаган хәрби төркем белән Ачех солтанлыгына китә, Ачех сугышында (*[[:en: Aceh War|en]]*) катнаша, утыз ел азатлык өчен көрәшә. Ире Ибраһим Ламнга Теуку һолландлар белән көрәштә 1878 елда һәлак була. 1880 елда азатлык өчен көрәшүчеләрнең бер җитәкчесе булган Теуку Гомәргә (*[[:en: Teuku Umar|en]]*) (*[[1854 ел|1854]] — [[1899 ел|1899]]*) кияүгә чыга (*кызлары Чут Гамбанг туа*) һәм аның янәшәсендә көрәшә. 1899 елда Теуку Гомәр һәлак булгач, исән калган көрәшчеләр белән үзе җитәкчелек итә, Ачехның Көнбатыш яр буенда каршылык хәрәкәтен көчәйтә. 1903 елның 4 ноябрендә (*артрит һ. б. чирләр белән авыру сәбәпле колонизаторлар белән сөйләшеп*) әсирлеккә төшкәч, баш күтәрүчеләр белән кызы җитәкчелек итүне дәвам итә. Әсирлеккә төшкәч, артритттан дәвалана. Һолландлар аның баш күтәрүчеләрне берләштерүеннән куркып, сөргенгә җибәрәләр. 1908 елның 6 ноябрендә сөргендә вафат була, Гунунг Пуюх шәһәрендә җирләнгән.

1964 елның маенда Индонезия президенты Сукарно (*[[:en: Sukarno|en]]*) тарафыннан «Индонезия милли пәһлеваны» (*милли каһарманы*) исеме бирелә.

## Хәтер
* 1988 елда Индонезиядә Eros Djarot язган сценарий буенча Tjoet Nja' Dhien кинофильмы төшерелгән.
* Индонезиянең Ачех төбәге Наганрая округында һава аланына исеме бирелгән (индонез. *Bandar Udara Cut Nyak Dhien*).

## Сылтамалар
*   Война и политика: голландский опыт ачехской войны (1873-1913)
* Gender, Islam, Nationalism and the State in Aceh. Womens Political Agency in a Region of Armed Conflict. books.google.com 
*   TjoetNjakDien.  victorynewsmagazine.com 
*   Diën (1850-1908)  

## Искәрмәләр


Төркем:Индонезия милли каһарманнары
Төркем:Сугышларда хатын-кызлар
Төркем:Индонезия революционерлары
Төркем:XIX гасыр шәхесләре
Төркем:Шәхесләр:Индонезия
Камышлы өязе

**Камышлы өязе** () —  Пермь калгайлыгы, Пермь һәм Екатеринбур губерналары эчендә административ-территориаль берәмлек.
## Тарих
Камышлы өязе 1781 елда оештырылып, 1923 елда юкка чыгарылган.
## Халык

Туган телләр (1897): рус теле — 99,7%.
## Эчке бүленеш
33 вулыс (1913).
## Искәрмәләр

Төркем:Пермь губернасы
Möhämmäd Salah

**Möhämmäd Salah**  (ğäräbçä  محمد صلاح‎; 1992, Bäsyün, Misır) - Misır futbolçısı, Liverpul futbol taqımı häm Misır cıyılmasınıñ höcümçese.

2018 yılda İngliz Höhäri ligasında iñ yaxşı uyınçı bulıp tanılğan.

Misır milli cıyılması tarixında iñ yaxşı höcümçeläre berse.

2017-2018 yıl sezonında İngliz ligasında 32 tup kertä häm Kriştianu Ronaldu, Alan Şirer, Luis Suares näticäsen uzıp kitä.

Räsäydä ütkän dönyä çempionatında Misır cıyılmasınıñ barlıq ike tubın (Räsäy häm Söğüd Ğäräpstanı qapqalarına) kertkän.

## Klub karyerası

*Mokavlun 2010—2012	41 (11)
*Bazel 2012—2014		47 (9)
*Çelsi 2014—2016		13 (2)
*Fiorentina 2015		16 (6)
*Roma 2015—2016	34 (15)
*Liverpul 2017 yıldan-x.w. 36 (32)

## Milli cıyılma taqım

*2011 yıldan-x.w. Misır, 57(33)

## Sıltamalar

*Профиль на sports.ru
* Профиль футболиста  на сайте *Worldfootball.net*
* Профиль футболиста на сайте *Football-lineups.com*

Төркем:Футболчылар
Акиландешвари

**Акиландешвари** ул Парвати Һинд дине Алиһәсенең төп формаларның берсе. Акиландешвариның мәшһүр сыену урыну ул Тхируванайколдагы гыйбадәтханә. Парватиның башка әһәмиятле формалары ул Мадурайның Минакшисы, Канчипурамның Камакшисы һәм Варанасиның Вишалакшисы.
Ходайның исеменең мәгънәсе: Иң Олы Алиһә ("Эшвари") - Хөкем Сөрүче ("Аанд") - Галәм өстеннән ("Акилам"). Шулай итеп, "Акиландешвари".
Бу Алиһә турында күбрәк мәгълүматны монда күрергә була: https://en.wikipedia.org/wiki/Jambukeswarar_Temple,_Thiruvanaikaval. 
Аны кайвакыт крокодилга атлана торган итеп сурәтлиләр.
2012 елда мәшһүр вокалистлар П. Унни Кришнан һәм Харини Щакти турында ОМ НАВА ЩАКТИ ДЖАЯ ДЖАЯ ЩАКТИ тугъры альбомын чыгарганнар, анд тугъры җыр аша Тируванакойлның Акиландешвари Алиһәсенә дан җырлана. Бу җырда гыйбадәтханә һәм аның тарихы җитди рәвештә тасвирланган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Совет сугышчысы (гәҗит)

**Совет сугышчысы** — фронт гәҗите. 3-нче Украин фронтының сәяси идарәсе органы. 1943 елның маеннән 1946 елның февраленә кадәр татар телендә нәшер ителә, барлыгы 385 саны чыга. Мөхәррир — Мәхмүт Максут. Хәбәрче-оештыручы — Габдулла Әхмәтшин.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Фронт газеталары
Советский эсперантист (журнал)

**Советский эсперантист** — журнал. ТАССР совет эсперанточылары берлеге органы. 1922-1926 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча журналлар
Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Казан матбугаты
Совработник (гәҗит)

**Совработник** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ТАССР совет органнары хезмәткәрләре берлеге органы. 1923 елның февраленнән 1924 елның июленә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Солдат теләге һәм Уфа мөселман гаскәри шурасының хәбәрләре (гәҗит)

**Солдат теләге һәм Уфа мөселман гаскәри шурасының хәбәрләре** — атналык гәҗит. Уфа мөселман хәрби шурасы органы. 1917 елның 15 июненнән 14 сентябренә кадәр Уфа шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Фәтхи Әхмәдуллин.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Сотрудник братства святителя Гурия (журнал)

**Сотрудник братства святителя Гурия** — дини журнал.  1909 елдан 1911 елның декабренә кадәр рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча журналлар
Адхи Винаяка

**Адхи Винаяка** (шулай ук **Нара Мукха Винаяка** буларак мәгълүм; Санскрит телендә: अधि विनायक) ул Һинд динендә Ганеша (Винаяка) Ходаеның сирәк очрый торган формасы, ул Ганешаны кеше башы белән сурәтли, бу аны башыннан әтисе Шива яздырганга кадәр формасы. Ганешаның бу махсус формасына сирәк табыналар, аның берничә генә гыйбадәтханәсе бар, мәсәлән, Тамил Надуда Кутханур янындагысы. 

## Этимологиясе
Бу форманың иң гади исеме, **Адхи Винаяка**, *адхи* исеменнән килеп чыга, турыдан-туры мәгънәдә ул "иң элеккеге" яки "борынгы" дигәнне аңлата. Тагын бер исеме **Нара Мукха Винаяка** *нара* ("кеше") һәм *мукха* ("йөз") дигәннән килеп чыккан. "Винаяка" ул Ходай Ганеша өчен еш кулланыла торган исем.

## Иконографиясе
Ганешаның Адхи Винаяка фазасы Шива тарафыннан башыннан яздыруга кадәр һәм фил (яки Санскрит телендә "гаджа") башын куелганга кадәр булган. Бу фазада Ганеша үзенең ир бертуганнарына Аййяппан һәм Картикея (Муруган)га охшаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Оханск өязе

**Оханск өязе** () —  Пермь калгайлыгы һәм Пермь губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.
## Тарих
Оханск өязе 1781 елда оештырылып, 1923 елда юкка чыгарылган.
## Халык

Туган телләр (1897): рус теле — 99,7%.
## Эчке бүленеш
46 вулыс (1913).
## Искәрмәләр

Төркем:Пермь губернасы
Социализм юлы (гәҗит)

**Социализм юлы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Свердловск өлкә комитеты органы. 1919 елның 23 гыйнварныннан Вәтке, 1919 елның 12 августыннан 1939 елның 28 февраленә кадәр Свердловск шәһәрләрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 3111 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Социалистическое хозяйство Татарстана (журнал)

**Социалистическое хозяйство Татарстана** — айлык иҗтимагый-икътисадый журнал.  1921-1934 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Социалист-революционер (гәҗит)

**Социалист-революционер** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Социалист-инкыйлабчылар фиркасенең Казан комитеты органы. 1917 елның 7 маеннан 25 сентябренә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Сошники (гәҗит)

**Сошники** — көнлек гәҗит.  1909 елның декабреннән 1907 елның гыйнварына кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Справочный листок (гәҗит)

**Справочный листок** — риклам-игъланнар гәҗите.  1886 елның гыйнварыннан 1890 елның 3 маена кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 100 саны чыга. Нәшир һәм мөхәррир – Александр Соловьев.

Төркем:Русча гәҗитләр
Справочный листок города Казани (гәҗит)

**Справочный листок города Казани** — гәҗит.  1867 елның 1 гыйнварыннан 1867 елның 31 декабренә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 146 саны чыга. Нәшир һәм мөхәррир – Сергей Шпилевский.

Төркем:Русча гәҗитләр
Сталин байрагы (газета, 1943–1944)

**Сталин байрагы** — фронт гәҗите. Көньяк фронтның (1943 елның 20 октябреннән - 4 нче Украина фронтының) сәяси идарәсе органы. 1943 елның мартыннан 1944 елга кадәр татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Фронт газеталары
Социалистический Татарстан (журнал)

**Социалистический Татарстан** — айлык сәяси-икътисадый журнал. ТАССРның ҮБК һәм ХКШ органы. 1935 елның июненнән 1937 елның июленә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча журналлар
«Социалистическая индустрия» на строительстве Камского автозавода (гәҗит)

**«Социалистическая индустрия» на строительстве Камского автозавода** — атналык икътисадый гәҗит. СБКФ ҮКнең махсус басмасы. 1971-1976 елларда Чаллы шәһәрендә рус телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Юрий Косов.

Төркем:Русча гәҗитләр
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Яр Чаллы матбугаты
Сталин сугышчысы (гәҗит)

**Сталин сугышчысы** — фронт гәҗите. 1 нче Ерак Көнчыгыш фронты органы. 1945 елда татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Габделхәй Хәбиб.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Фронт газеталары
Сталин эстафетасы (гәҗит)

**Сталин эстафетасы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. РСФСР һәм ТАССР сәвәтсезлек белән көрәш җәмгыятьләре органы. 1930-1932 елларда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Суверенитет (гәҗит)

**Суверенитет** — айлык иҗтимагый-сәяси гәҗит. «Суверенитет» хәрәкәте органы. 1991-1995 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә. Мөхәррирләр – Әлфрит Мәннанов, Әмир Мәхмүдов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:1991 елда барлыкка килгән басмалар
Суворовча кысрыклау (гәҗит)

**Суворовча кысрыклау** — фронт гәҗите. 1 нче Байкал аръягы-Амур хәрби бүлгесенең сәяси идарәсе органы. 1945 елның 28 июненнән 1947 елның августына кадәр татар телендә нәшер ителә. Мөхәррирләр – Минһаҗ Гыймадиев.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Фронт газеталары
Ибраһим Борнашев

**Ибраһим** **Борнашев** (Ибраһим Рәхмәтулла улы Борнашев, ,  — , ) — ТАССР финанс халык комиссары (1924), «Ленин юлы» гәҗите мөхәррире (Ижау, 193?), Удмурт АССР эчке сәүдә халык комиссары (193?-1937).
Мариамман Гыйбадәтханәсе (Вьетнам)

Вьетнамда Хо Ши Мин шәһәрендә урнашкан **Мариамман Гыйбадәтханәсе** ул Һинд дине Алиһәсе Мариамманга багышланган гыйбадәтханә. Ул 19-ынчы гасыр ахырында Тамил Надудан килгән сәүдәгәрләр тарафыннан төзелгән. 

## Архитектурасы
Тышкы залда, Парватиның уллары Ганеша һәм Муруга, тәңгәл килгән рәвештә аның уң һәм сул ягында торалар. Бу гыйбадәтханәнең Раджа гопурамы якынча 12 м биеклектә һәм аның берничә сыны бар. Зал юлларында Лакшми, Муруган һәм башка дэваларның сыннары тора.
Гыйбадәтханәнең төп хасияте Мариаманның төрле сыннары, алар гыйбадәтханәнең тышкы стеналарын уратып торалар. Шулай ук Натараджа, Шива, Брахма, Вишну, Кали Алиһәсе, Бирамашакти, Самунди, Тхирумагал, Магешвари, Минадчи, Валамбигай, Андал, Камадчиамман, Карумари-амман, Шивагами һәм тезләрендә утыручы Муруган белән Парвати.
Шулай ук койл эчендә гаять зур "мандапам" яки төп зал бар.

## Тугърылар
Ул иң элек Вьетнамның Четтияр җәмәгатенә хезмәт итәр өчен төзелгән булган. Ул Хо Ши Мин Ситида якынча илле Тамил гаиләсенә хезмәт итә. Тугърыларның күпчелеге Вьетлар яки Хоа халкы (кытай-вьетнам), алар Мариамман көчләренә шәһид булган дип ышаналар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Волков

**Волков** — фамилия.
* **[[Александр Волков]]** :
** Александр Волков (1920-2010), офицер, РФ Каһарманы (1998).
** Александр Волков (1985), РФ волейболчысы.
** Александр Волков (1960), Татарстан Президентының документлар белән тәэмин итү һәм контроль идарәсе башлыгы.
* Алексей Волков, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
* Валерий Волков (1963―1983), Әфганстан сугышында (1979―1989) һәлак булучы.
* Владимир Волков (196), медицина фәннәре докторы (1970), профессор (1976). РФ атказанган фән эшлеклесе. 
* Иван Волков (1893-1919), инкыйлабчы.
* Игорь Волков (1983), РФ һоккейчесе (һөҗүмче)
* Константин Волков (1871-1938), хирург, фән докторы.
* Виталий Волков, РФ футболчысы (ярымсакчы).
----
* **[[Волкова]]**
**  Лада Волкова (*[[Лада Дэнс]]*), җырчы.

## Моны да карагыз
*  Волков урамы — Казандагы урам.
* Волково — топоним
* Оппенгеймер-Волков чиге

Төркем:Фамилияләр
Куныр буга

**Куныр буга**, *Көрән буга* () — башкорт эпосы, башкорт халкының авыз-тел иҗаты өлгесе.

Шушы эпос белән бәйле башкорт халык җырыла бар .
## Сурәтләү
«Куныр буга» эпосын башлангыч тапкыр 1865 елда Руф Игнатьев язып ала һәм «Оренбургские губернские ведомости» басмасында чыгара (№ 32, 218-219 б.).

Эпосның башка вариантларын Буранголов Мөхәммәтша Абдрахман улы, К Мәргән, Галимов Сәлам Галим улы һәм башкалар язып алган. 1969 елда Шәкүров Рәшит Закир улы әсәрнең тагын бер вариантын Аскар авылында М. Мирхәйдәровтан язып ала.

Барлыгы эпосның Башкортстанда, Самар һәм Ырынбур өлкәләрендә язып алынган уннан күчү варианты теркәлгән. Алар Россия Фәннәр Академиясе Уфа Гыйльми Үзәгенең фәнни архивында саклана.

«Куныр буга» әсәренә хайваннар турында башкорт хикәятләре («Аксак такыр», «Кара юрга») керә. Бу эпоста бәхет һәм иминлек китерүче изге малга ышану ята.

Эпик хикәяттә сыер малының хуҗасы белән каршылыгы сүрәтләнә. С. А. Галин фикеренчә, әсәрдә матриархат белән патриархат көрәше чагыла.

Эпоста Учалы районына караган Курташ (Корташ), Белорет районы биләмәсендәге Ямантау, Ирәмәл, Раз, Кагыла, Әбҗәлил районының горурлыгы булган Кыркты таулары аңга алына.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт мифологиясе
Лада Дэнс

**Лада Дэнс** (*чын исем-фамилиясе* **Лада Евгений кызы Волкова**, , *[[1966 ел]]ның [[11 синтәбeр|11 сентәбре]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[Pəсәᴎ̆ Сәвиᴛ Федератив Caᴛсияᴫислар Җөмһүpᴎᴙᴛе]], [[Калининград]]*) — сəвит һәм РФ эстрада һәм җаз җырчысы, ᴋиʜа актрисасы.

## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 11 сентәбрендә Калининградта туган. Әтисе — , әнисе — чит телләр һәм сәнгать белгече. Калининградның 44нче санлы мәктәбендә укыган. Кече яшьтән музыка белән шөгыльләнә. Туган шәһәрендә музыка мәктәбен һәм музыка укуханәсенең җаз-эстрада бүлеген тәмамлый. Уку елларында ук ресторанда җырлап акча эшли.
 
Зур сәхнәгә беренче адымны 1988 елда Юрмалада ясый: «Юрмала — 88» фестивалендә катнаша. Шунда танышкан Алина Витебская, Светлана Лазарева белән «Женсəвит» вокал төркеме төзиләр, трио шактый уңыш казана. «Женсəвит» төркеме таркалгач, Филипп Киркоровка бэк-вокалчы булып урнаша, җырчы аңа үзенең программасында өч җыр җырларга рөхсәт итә.

1992 елдан үз концерт пограммаларын уздыра башлый. Беренче хит — альбомын («Девочка — ночь», ) яздыра.
1994 елда Лев Лешченко белән дуэт яздыра. Диско стилендә эшләүче Алмания композиторларыннан (*Меган Восс, Ральф Зигель, Альфонс Вайндорф*) җырлар алып, русча текстлар яздыра. 1996 елда «Вкус лүбви» (*Сөю тәме*) альбомы чыга.

1996 елның декабрендә Playboy журналында эротик фотомодель буларак катнаша.

1997 елда Олег Лундстрем оркестры белән башкарган җаз һәм эстрада җырларыннан торган «Фантазии» (*Хыяллар*) альбомы чыга.

2000 еллардан үзен ᴋиʜада сыный: сериалларда һәм телефильмнарда рольләр башкара.

## Дискография
* 1993 — Ночной альбом (*Төнге альбом*)
* 1994 — Танцы у морә (*Диңгез буенда бию*)
* 1995 — Самое новое — самое лучшее (*Өр-яңасы — иң яхшысы*)
* 1996 — Вкус лүбви (*Сөю тәме*)
* 1997 — Фантазии (*Хыяллар*)
* 1997 — На островах лүбви (*Сөю утрауларында*)
* 2000 — Когда цветут сады (*Бакча чәчәк атканда*)

## Гаилә хәле
Беренче ире (1992 елдан) — композитор, продюсер Леонид Величковсᴋᴎ (29.11.1965). 2004 елдан бизнес белән шөгыльләнә.
Икенче ире — бизнесмен Павел Свирсᴋᴎ (14.07.1970). Балалары: *уллары* Илья (1997), *кызлары* Елизавета (1999) .

## Әдәбият
# синтәбeрдә кабынган йолдызлар. Лада Дэнс. «Сөембикә», 2016 ел, синтәбeр, 63нче бит.

## Сылтамалар
*    Җырчының рәсми сайты 

## Искәрмәләр


Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе актрисалары
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:Россия ᴋиʜа артистлары
Руф Игнатьев

**Руф Гаврилович Игнатьев** (7 сентябрь 1818, Мәскәү губернасы — 2 гыйнвар 1886, Ырынбур) — рус археологы һәм этнографы, журналист. Уфа шәһәрендә, Туңгатар авылында яшәгән, Башкортстан өйрәнүче, Башкортстан археологиясенә нигез төзәүче.

Мәскәүдә Азеевский исемендәге көнчыгыш телләре институты, Париж консеваториясен белем ала, 16 җәмәгать һәм комитетның, шул исәптән Мәскәү археология җәмгыйәтенең хокуклы әгъзасы.

1865 елда Руф Игнатьев «Куныр буга» башкорт эпосын башлангыч тапкыр язып ала һәм «Оренбургские губернские ведомости» басмасында чыгара (№ 32, 218-219 б.).

1867 елда Башкортстан территориясендә башлангыч тапкыр борынгы курганны казу эшләрен башкара. Уфа губернасының археологик картасын төзү эшен башлый.
Ярлы (гәҗит, Күзнәй)

**Ярлы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Күзнәй мөселман эшләре бүлеге органы. 1919 елда Күзнәй шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Туңгатар

**Туңгатар** (, ) — Башкортстанның Учалы районындагы авыл. 2010 елның 14 октябренә дию халык саны 504 кеше торган.
Индексы — 453714, ОКАТО коды — 80253884005.

## Халык саны

Авылда төрле елларда Башкортстан ягын өйрәнүче, Башкортстан археологиясенә нигез төзәүче Руф Игнатьев һәм галим-археолог, антрополог, этнолог Сергей Руденко яшәгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Учалы районының торак пунктлары
Гөберле (Җаек кушылдыгы)

**Гөберле** — Җаек елгасы ун кушылдыгы. Ырынбур өлкәсе, Башкортстан Республикасы биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 111 км.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Төркем:Башкортстан елгалары
Сергей Руденко

**Сергей Иван улы Руденко** (, 29 гыйнвар 1885 — 16 июль 1969) —  галим-археолог, антрополог, этнолог һәм гидролог. *«Башкиры. Историко-этнографические очерки» монографиясе* (1955) авторы.

Югары мәктәп укытучысы. География магистры (1917), техник фәннәре докторы (1945), профессор (1919), Россия география җәмгыятенең хакыйкый әгъзасы (1911), Париж антропология җәмгыяте әгъзасы (1914). «Мактау Билгесе» ордены кавалеры (1954).

## Биография
Сергей Иван улы Руденко 1885 елның 29 гыйнварында Харьков шәһәрендә туган, Уралда үскән.

1904 – 1910 елларда Санкт-Петербург университеты физика-математика факультетының табигый бүлеге студенты. Укуын уңышлы тәмамлагач, аны университетта профессор дәрәҗәсенә әзерләү өчен калдыралар.

1906 һәм 1907 елларда Башкортстан буйлап экспедициядә була, ә 1908 елда Идел буе халыклары (чуаш, мари, мордва) арасында этнографик эзләнү үткәрә, Рус музееның Этнография бүлегенә экспонатлар җыя.

1910 елдан Рус география җәмгыятенең картография комиссиясе эшендә катнаша. Экспедиция барышында Об бассейнындагы хант халкын өйрәнә. Җаек каршында яшәүче башкортларның, шулай ук Көнбатыш Себернең көньягында яшәүче алтай халкының антропологиясен, этнографиясен өйрәнә.

1913-1914 елларда чит илләрдә: Италия, Франция, Төркия, Фәләстыйн һәм Мисырда фәнни фатир була.

1914 елда, туган иленә кайткач, Петербург университетының география һәм антропология кафедрасы профессоры итеп сайлана.

1917 елда Россия һәм аңа чиктәш илләр халыкларының кабилә-нәсәп составын тикшерү комиссиясенә кертелә.

1919 – 1921 елларда Томск университетының география факультеты профессоры, физика-математика факультеты деканы.

1921 – 1954 елларда Ленинград университетының антропология кафедрасы профессоры. Бер вакытта Рус дәүләт музее директоры урынбасары булып та эшли, анда этнография бүлеген җитәкли.

1927 – 1930 елларда нче елда СССР Фәннәр академиясенең Башкорт экспедициясе җитәкчесе.

1930 елда кулга алына. 1934 елга кадәр Ак диңгез – Балтыйк каналын төзүдә катнаша.

1947 – 1950 елларда пазырык каберлекләрен тапкан Таулы Алтай археология экспедициясен җитәкли.

1969 елда Ленинградта вафат була.
## Чыганаклар
* Григорьев С. В. Биографический словарь. Естествознание и техника в Карелии. — Петрозаводск: Карелия, 1973. — С. 198. — 269 с. — 1000 экз. 
* Этнография народов СССР. Л., 1971 
* С. И. Руденко и башкиры. Уфа, 1998 
* Жизненный путь, творчество, научное наследие С. И. Руденко и деятельность его коллег. Барнаул, 2004 
* *Платонова Н. И.* Годы репрессий в жизни С. И. Руденко: сравнительный анализ архивных источников // Известия Алтайского государственного университета. Сер. История. 2008. Вып. 4/2.
РН-УфаНИПИнефть

**РН-УфаНИПИнефть**— нефть яткылыкларын эзләү буенча эшләр алып барган фәнни-тикшеренү һәм проект институты. Ул, «Роснефть» ПАО-сының Кече компаниясе буларак, нефть һәм газ тупланмаларын эзләү һәм табу, нефть һәм газ яткылыкларын иләү, скважиналар кору, нефть чыгару, нефть яткылыкларын төзекләндерү проектларын төзү өлкәсендә төп гыйльми үзәк булып тора.

Офисы Уфадә урнашкан.

Составында 27 фәнни-проект институты булган «„Роснефть“ нефть компаниясе» составында.

Исемен үзгәртү тарихы:«ЮНГ-НТЦ Уфа» (2005-2006), «ЮганскНИПИнефть» составында Уфа филиалы (1999-2003), «Нефтегазтехнология» (1991-1999).

2018 елда ул эшләгән бөтен төбәкләрдә «НК „Роснефть“» ПАО-сының эшмәкәрлеген тәэмин итү өчен Уфадагы БашНИПИнефть һәм РН-УфаНИПИнефть институтларын берләштерү планлаштырыла.

## Төп эшчәнлек юнәлешләре
Геология һәм эшчәнлек:
* җир мае һәм газ яткылыкларын эзләү һәм табу;
* җир мае һәм газ запасларын исәпләү;
* җир мае һәм газ яткылыкларын иләү һәм катламнарның нефть бирүчәнлеген арттыру;
* проект документациясен икътисади нигезләү.
* җир мае чыгару һәм шәһәр төзелеше объектларын проектлау.
* проект-смета документларын иләү;
* биналар һәм корылмаларның төзелеш конструкцияләрен һәм нигезен тикшерү;
* комплекслы инженер тикшеренүләре.
* скважиналар төзү техникасы һәм технологияләре:
* скважиналар төзүне проектлау;
* ятма һәм күп забойлы скважиналар төзү;
* бораулау һәм тампонаж измәләрне иләү.
* җир мае чыгару техникасы һәм технологияләре:

## Моны да карагыз
* БашНИПИнефть
* Петон
*Башгипронефтехим

Төркем:Уфа ширкәтләре
Уфанефтехим

**Уфанефтехим** () - «Башнефть-Уфанефтехим» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте (Башнефть филиалы) составында баш актив, Уфа шәһәрендә урнашкан нефть эшкәртү сәнәгать предприятиесе. Нефть җитештерү күләме 6 млн тонна чамасы (РФ -ң 3% зурлыгын тәшкил итә).

## Тарих
Предприятие 1957 елның ноябрендә Черниковка нефть эшкәртү буларак барлыкка килгән.

1962 елда боргыч КПСС-ның XXII съезды исемендәге Черниковка нефть эшкәртү дип үзгәртелде.

1993 елда предприятие акционерлар ширкәтенә әвереләүне һәм "Уфанефтехим" исеме алды.

2012 елдан — "Башнефть—Уфанефтехим" — ""Башнефть" АНК" ААҖ филиалы.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа ширкәтләре
Төркем:Башнефть
Автотранспортчы (гәҗит)

**Автотранспортчы (гәҗит)** — эшчеләр өчен гәҗит. , Таттранс,  һәм шоферлар берлегенең Татарстан өлкә комитеты органы. 1932 елның декабреннән 1933 елга Казан шәһәрендә татар һәм рус телләрендә нәшер ителә, ким дигәндә 4 саны чыга.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Русча гәҗитләр
Уфа гербы

**Уфа гербы** — Уфа шәһәренең рәсми символы. Канун буенча, гербта "**Көмеш кырында, яшел җир буенча йөгергән табигый көрән төстәге [[Сусарлар|сусар]]**" сүрәтләнгән.
## Тарих

Беренче герб 1782 елда туа. Гербта Башкорт ягында бик күп сусарлар яшәү сәбәбе буенча сусар сүрәтләнгән.

Совет елларда Уфа гербы индустриаль мотивлары сүрәтләнгән, сусар алынган.

1991 елның 14 февральдә Уфа депутатлары расланган яңа гербында сусар кайтарыла. Ләкин шушы герб Россия империясе чорындагы гербка охшамаган, геральдик реестрына кертелә алмады.

Дәүләт геральдмейстер Георгий Вилинбахов буенча: Кызганычка каршы, Уфа заманча гербы геральдик реестрына кертелә алмый, чөнки ул чын  тарихи гербка охшамаган: көмеш кыр, яшел җир юк.

Россия империясе чорындагы гербка охшаган яңа гербы 2006 елның 12 октябрьндә расланган. Дәүләт гербының авторы – рәссам Салават Гыйләҗетдинов.


Файл:Ufa COA (1730).gif|1730 елдагы герб. 
Файл:Ufa COA (Ufa Governorate) (1782).png|1782 елдагы герб. Гербта Башкорт ягында бик күп сусарлар яшәү сәбәбе буенча сусар сүрәтләнгән.
Файл:Coat of Arms of Ufa (1839).gif|1839 елдагы герб. 
Файл:Coat of Arms of Ufa (Bashkortostan).png|Уфа гербы 1991—2006 елларда.


## Искәрмәләр

Төркем:Уфа
Төркем:Герблар
Финплан өчен көрәшкә (гәҗит)

**Финплан өчен көрәшкә** — гәҗит. ТАССР финанс-кредит системасы һәм Казан финанс-банк хезмәткәрләре берлеге органы. 1931-1932 елларда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, ким дигәндә 15 саны чыга.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Чиләбе гербы

**Чиләбе гербы** — Чиләбе шәһәренең рәсми символы. 
## Тарих
Дәүләт гербы 2008 елның 28 маендә расланган. Дәүләт гербының авторы – рәссамлар Андрей Старцев, Роберт Маланичев.

## Тасвирламасы
Исәт провинциясе гербы нигезендә төзелгән Чиләбе гербы. Дөя сәүдә статусын күрсәтә. Чиләбенең сәүдә тарихы Кәнифә юлында.

Чиләбе гербы һәм Чиләбе өлкәсе гербы бер мотив белән эшләнгән. Икесендә лә Дөя сүрәтләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе
Төркем:Герблар
Р.Фәхреддин исемендәге Үзәк җәмигъ мәчете

**Р.Фәхретдин мәчете** – Әлмәт шәһәренең һәм районының *[[Ризаэтдин Фәхретдин]]* исемендәге үзәк мәчете. 

Шәһәрнең Мәрҗани исемендәге урамында урнашкан.

## Бинаның үзенчәлекләре

* Өч катлы һәм биш манаралы гөмбәзле бина. 
* Алтын төскә бизәлгән гөмбәзенең диаметры 18 метр. 
* Төп манараның биеклеге 53,5 метр, почмакларында куелганарның — 36,2 метр.

## Белем
Үзәк мәчетендә ир-атларга Әлмәт ислам мәдрәсәсе эшли. Хатын-кызларга мәдрәсә аерым бинада урнашкан.

## Шулай ук карагыз
* Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте
* Татарстанда дини тормыш

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Р.Фәхреддин исемендәге Үзәк җәмигъ мәчете» 
* «Фәхретдин исемендәге Әлмәт ислам мәдрәсәсе»

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Әлмәт мәчетләре
Төркем:Ризаэддин Фәхреддин хөрмәтенә аталган объектлар
Самедов Фәрхәд Астан улы

**Самедов Фәрхәд Астан улы**() — Башкортстан Хөкүмәтенең Премьер-министры урынбасары, Башкортстан Республикасының Россия Федерациясендә Тулы вәкаләтле вәкиле (2018 елдан).

Эшчәнлеге: Башкортостан сәнәгать һәм аның структура үзгәртеп кору мәсьәләләре, энергетика, фәнни-техник һәм инновация эшчәнлеге, инвестиция эшчәнлеге өлкәсендә инновацияләр, инновацион производстволар, рациональ файдалану, җир асты байлыклары күзәтчелеге.

Россия Федерациясенең мактаулы химигы. Башнефть директорлар Советы әгъзасы.
## Биографиясе
1959 елның 23 апрельдә  Грузиянең азәрбайҗан шәһәре Гардабанидта туа.

1982 елда В. В. Куйбышев исемендәге Мәскәү инженер-төзелеш институтын тәмамлаган. Техник фәннәр кандидаты.

Хезмәт эшчәнлеген 1982 елда Әзербайҗан ССР-да Әзербайҗан ССР-ң 7-че треста башлады. Анда эшләгән инженер һәм өлкән инженер.

1985-1994 елларда В. А. Кучеренко исемендәге төзелеш конструкцияләре Үзәк фәнни-тикшеренү институтында — инженер, кече фәнни хезмәткәр, өлкән фәнни хезмәткәр.

1994-1998 елларда – «Эксимер» Фәнни-җитештерү предприятиесе генераль директор урынбасары.

1999-2002 елларда – АКБ «Юсти-банк»-та кыйммәтле кәгазьләр бүлеге җитәкчесе урынбасары.

2002 елда – «Мәгълүмати технологияләр Институты» ЯАҖ лаборатория начальнигы.

2002-2003 елларда – «Петротэк-холдинг» ААҖ-та беренче вице-президенты.

2003-2004 елларда – икътисад һәм финанслар буенча генераль директорның беренче урынбасары,  ЯАҖ «Каустик», Стәрлетамак.

2004-2005 елларда – генераль директор,  ЯАҖ «Каустик», Стәрлетамак.

2005-2007 елларда – генераль директор,  ЯАҖ «Сода», Стәрлетамак.

2007 елда – генераль директоры киңәшчесе, ЯАҖ «Сода», Стәрлетамак.

2008-2009 елларда – генераль директоры киңәшчесе, ЯАҖ «Башхим», Стәрлетамак.

2010-2012 елларда – директорлар Советы рәисе киңәшчесе, «Башнефть».

2012-2015 елларда — нефть химиясе департаменты директоры, «Башнефть».

2015 елдан — генераль директор, «Уфаоргсинтез», бер вакытта 2016 елдан – «Берләштерелгән нефть химия компаниясе» АҖ президенты.

2017 елдан — Башкортстан Хөкүмәтенең Премьер-министры урынбасары . 2016 елда млн. сум эшләне.

2018 елдан — Башкортстан Хөкүмәтенең Премьер-министры урынбасары — Башкортстан Республикасының Россия Федерациясендә Тулы вәкаләтле вәкиле.

## Искәрмәләр

Төркем:Башнефть
Суворовчы (гәҗит)

**Суворовчы** — фронт гәҗите. 1 нче Балтыйк буе фронтының сәяси идарәсе органы. 1944 елның февраленнән 1945 елның маена кадәр татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Фронт газеталары
Сугыш сафы (гәҗит)

**Сугыш сафы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Төньяк фронтның мөселман салдат комитеты органы. 1917 елның 5 ноябреннән 1918 елның 18 февраленә кадәр Псков шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Һади Килдебәков.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Сугышчан алласыз (журнал)

**Сугышчан алласыз** (1925-1932 елларда *فەن هەم دین — Фән һәм дин*) — айлык фәнни журнал. Үзәк алласызлар шурасы органы. 1925 елның августыннан 1937 елның ноябренә кадәр Мәскәү шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррирләр – Галиәсгар Гафуров-Чыгтай, Г. Алтай, М. Наилский, Борһан Мансуров, Идрис Агишев.
## Сылтамалар
* Фән һәм дин / فەن هەم دین 
Төркем:Татарча журналлар
Сугышчан алласыз (гәҗит)

**Сугышчан алласыз** — атналык гәҗит. ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитеты һәм Татарстан өлкә сугышчан алласызлар шурасы органы. 1929-1933 елларда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Богородское авылы урамы

**Богородское авылы урамы** (Иске исеме*Александр Матросов урамы*, *Сәнәгать урамы*)— Уфа шәһәренең Калинин районында урнашкан урам. Исем шушы урында урнашкан Боргодское авылы буенча.
Иске исеме — Сәнәгать урамы (1992 елга кадәр).

## Тарихы
Иске исеме — Сәнәгать урамы — Уфа моторлар төзү җитештерү берләшмәсе буенча аталган. 1992 елның 7 октябрендә Уфа кала советы Президиумының 4/6 санлы карары белән исеме үзгәртелә.

Төркем:Уфа урамнары
Сюрло (гәҗит)

**Сюрло** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Алабуга өяз шурасының ар асбүлеге органы. 1920 елның 17 июленнән 1921 елга кадәр Алабуга шәһәрендә ар телендә нәшер ителә.

Төркем:Арча гәҗитләр
Виктор Вексельберг

**Ви́ктор Фе́ликсович Вексельбе́рг** (14 апрель 1957, Дрогобыч, Львов өлкәсе, УССР) — эшмәкәр, 2010 елдан Сколково инновацион үзәге Президенты, «Ренова» компанияләр төркеме Директорлар советы рәисе .

## Биографиясе
Атасы — Вексельберг Феликс Соломонович, яһүд, әнисе — Морозова Елена Ефтроповна, рус.

1979 елда кызыл диплом белән Мәскәү тимер юл транспорты инженерлар институтының (МИИТ) тәмамлый (автоматлаштыру һәм хисаплау техникасы факультеты). Анда Леонид Блаватник белен бергә укыган. **Хисаплау үзәгендә** АН СССР аспирантура тәмамлый.

1978—1990 ОКБ БН «Коннас», фәнни хезмәткәр.

1989 елда — АОЗТ «НПО „КОМВЕК“», директор.

1990 елның октябрендә Виктор Вексельберг (НПО «КомВек») Леонид Блаватник (Access Industries) белен «Ренова» компаниясен булдыралар.

1990 елдан — генераль директор урынбасары, артабан — «Ренова» президенты. «Ренова» компаниясе → Renova Holding Limited кулында, Багамаларда теркәлгән.

2006 елда Ренова Oerlikon швейцар компаниясен 10,25 % акцияны сатып ала.

2007 елда Ренова Sulzer швейцар компаниясен блок-пакетын сатып ала.

Артабан Ренова өлөше Oerlikon-да 44,7 %, Sulzer-дә — 62,86 % булды.

### СУАЛ, RUSAL
1996 елда «Сибирско-Уральский алюминий» (СУАЛ) компаниясе нигез салучы арасында булды. СУАЛ-Холдинг эчендә Иркутск, Урал, Богослов, Кандалакша алюминий заводлары бар.

2007—2012 елларда — Rusal компаниясе Директорлар советы рәисе.

### ТНК-ВР
1997-2013 елларда Вексельберг әкренләп нефть тармагында эшли. Нәтиҗәсе — ТНК-BP компаниясе.

ТНК-BP 2013 елда тулысынча Роснефткә сатыла. ТНК-BP топ-менеджерлары Роснефткә күчә .

### Башка байлыклар
Кипрдагы Winterlux Limited аша "Международный финансовый клуб" 39,4% өлөше хужасы, "Ренову" аша "Меткомбанк" 9,9% өлөше хужасы.

Дубровникта, Хорватия, «Belvedere» кунакханасе хужасы..

2012 елның октябрендә «Роснефть» ТНК-BP 50% өлөшен сатып алудан соң, Вексельберг Россияда иң бай кеше булды.

Кипр ватандашы.

### Форбс рейтингта позициясе
Forbes журналы буенча Виктор Вексельберг байлыгы 2015 елда $12,5 млрд булды (73-че урын донъяда). Россия арасында бизнесменлар арасында 4-че урында тора .

2017 елда Форбс буенча Россия арасында бизнесменлар арасында 10-ы урынды. Вексельберг байлыгы — $12,4 млрд.

По оценкам журнала Forbes:

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
ТНК-BP

**ТНК-BP**  — эллеке Россиянең иң эре нефть компанияләренең берсе. Россиядә нефть җитештерү күләме буенча 3-нче урында тора ине. Россиянең иң эре компанияләр списогында 5 нче урында булды (2012 ел). Виктор Вексельберг кулында булды.

Тулы исеме— " «ТНК-ВР Холдинг» Ачык акционерлар җәмгыяте ". Исем оештыручылар исеменнән килә (Төмән нефть компаниясе, BP).

Fortune Global 500 (2011 ел) рейтингта 235 нче урында булды.

2012 елның октябрендә «Роснефть» Россия дәүләт нефтегаз компаниясе «ТНК-ВР Холдинг»ын сатып алуга максаты турында игълан итә.

ТНК-ВР 2013 елда тулысынча Роснефткә сатыла. ТНК-BP топ-менеджерлары Роснефткә күчә .

## Тарих
2003 елда «Төмән карамай компаниясе» (ТНК) һәм эре транснациональ «BP plc» ( 2001 елның маена кадәр — British Petroleum) компаниясе паритет нигезендә "'ТНК-BP"' оештыралар.

«Төмән карамай компаниясе» (компанияның хужасы Бөек Британияның Виргин утрауларында теркәлгән) үзенең тарихын 1995 елдан башлый. Бу елда ул «Роснефть» составыннан чыгарыла.

Компанияга «Нижневартовскнефть», «Тюменьнефтегаз» җир мае җитештерү идарәлекләре һәм Рязань карамай иләү zone бирелә.
1997 елда «Төмән карамай компаниясе» хосуйсылаштырылган (приватизацияләнгән).

1999 елда СИНАДКО компаниясыннан ТНК га Сарытау карамай иләү zone, «Варианнта», «Удмуртнефть», «Новосибирскта» һәм «Саратовта» оешмаларын ала.

2000 елда ТНК-BP «Ырынбур карамай акционер компаниясе»н (ОНАКО) сатып ала. ТНК составына «Оренбургнефть», Орск карамай иләү zone, Ырынбур нефтебаза һәм «Оренбургнефтепродукт» бирелә.

2001 елда ТНК-BP Украинада Лисичанск нефть заводын сатып ала.

2002 елда паритет нигезендә «Синтак» белән «Славнефть»-те сатып ала. Компания бүгенге көнгә кадәр ике хуҗалар арасында тулысынча бүленмәгән.

«BP plc» белән берләшкәч, компаниянең королошо үзгә.

2005-2007 елда «Саратовта», «Удмуртнефть», Орск нефть заводы, РУСИӘ Петролеум (доля) сатылды.

Фридман Михаил Маратович —ТНК-BP хужасы 2013 елда Россиянең милиардер списогында икенче урында булды.
Урал Латыйпов (1972)

**Латыйпов Урал Альфрет улы** —  2017 елдан «Роснефтьнең» куркынычсызлык Хезмәте җитәкчесе вазыйфаларын Башкаручы, «Роснефтьнең» Вице-президенты, бер ук вакытта әгъзасы 01.06.2018 көнгә Башнефть Директорлар Советы .

Элекке «Роснефтьнең» куркынычсызлык Хезмәте җитәкчесе Олег Феоктистов Алексей Улюкаев Башнефтьне сатканда Роснефть ширкәтеннән 2 миллион долларлык ришвәт алуда шикләнелеп тоткарланганнаң соң эштән бушатылды.

## Биографиясе
Латыйпов Урал Альфрет улы 1972 елда Уфада туа.

1997 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый .

1996-2012 Башкортстан прокуратура органнарында хезмәт итә.

2012-2017 елларда Наркотиклар әйләнешен контрольдә тоту Федераль хезмәтенең Мәскәү өлкәсе буенча идарәсе башлыгы урынбасары.

## Искәрмәләр

Төркем:Башнефть
ПОЛИЭФ

«**ПОЛИЭФ**» акционерлар җәмгыяте — Россия предприятиесе, терефталь әчелеге һәм полиэтилентерефталат җитештерү. Сибур составына ана (Пластиклар, эластомерлар, органик синтез дирекциясе). Россия Федерациясендә бердәнбер (2016 елга) терефталь әчелеге җитештерүче.

## Технология һәм продукция
Полиэтилентерефталат җитештерү технологиясе үз эченә түбәндәге төп производстволарны ала:
* Терефталь әчелеге производствосы
* Полиэтилентерефталат производствосын
* Су тудыргыч алу саклагыч корылма
* Көчсез һәм кысылган азотлы алу саклагыч корылма 
* Көчсез һәм газсыман калдыкларны җылылык зарарсызландыру саклагыч корылма 
ПОЛИЭФ түбәндәгеләрне җитештерелә:
* Тазартылган терефталь әчелеге биг-беглар (1 тонна) һәм балк-контейнерларда (20 тонна) — елына 270 мең.
* Югары үзлеккә ия гранулланган кристаллик полиэтилентерефталат биг-беглар (1 тонна) — елына 210 мең
## Искәрмәләр

Төркем:Сибур
Шкапов газ эшкәртү заводы

**Шкапов газ эшкәртү заводы** - иярчен нефть газын иләү белән шөгыльләнә. Бәләбәй районы Приют бистәсендә урнашкан.

Составына нефть газын әзерләү һәм газны фракцияләргә аеру корылмалары, мал-чимал паркы, коткару‑кою эстакадасы керә.

2010 елда 328 кеше эшләгән.

## Тарих
1958 елда ачыла.

1988 елдан алып "Башнефть" составына керә,

2003 елдан — "Аксаковнефть" НГДУ‑ның газ иләү производствосы,

2010 елдан — "Башнефть—Добыча"‑ның "Ишимбайнефть" НГДУ‑сы составында.

2011 елдан Берләштерелгән нефть химия компаниясе кулында.

## Искәрмәләр

Төркем:Берләштерелгән нефть химия компаниясе
Төркем:Башнефть
Берләштерелгән нефть химия компаниясе

**Берләштерелгән нефть химия компаниясе** - идарә итүче, инвестицион компаниясе. 

2015-2017 елларда шушы оешмада Самедов Фәрхәд Астан улы эшләне.
## Тарих
2011 елда Я́ков И́горевич Голдо́вскийның Petrochemical Holding һәм Башнефть-нең кушма компаниясе сымак булдырыла . Үз эченә Туймазы газ эшкәртү заводы, Шкапов газ эшкәртү заводы, Уфаоргсинтез, Бисфенолды алды.
## Тышкы сылтамалар
*http://www.sistema.ru/press/press-releases/detail/article/20444/

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа ширкәтләре
Төркем:Башнефть
Төркем:Берләштерелгән нефть химия компаниясе
Туймазы газ эшкәртү заводы

**Туймазы газ эшкәртү заводы** - иярчен нефть газын иләү белән шөгыльләнә.

Составына нефть газын әзерләү һәм газны фракцияләргә аеру корылмалары, мал-чимал паркы, коткару‑кою эстакадасы керә.

2008 елда 445 кеше эшләгән; эшкәртүгә 27749 мең м3 иярчен газы, 94,8 мең к җиңел углеводородларның киң фракциясе кабул ителгән; 43,9 мең к сыегайтылган углеводород газы, 21,3 — нормаль бутан һәм 12,8 — изобутан фракциясе, 12,0 мең к тотрыклы газ бензины эшләп чыгарылган.

## Тарих
1952 елда нефть чыгаручы "Туймазанефть", "Октябрьскнефть" һәм "Бавлынефть" (Татарстан) трестларының иярчен газын куллану өченТуймазы газ эшкәртү заводы төзелә башлый.

1953 елда Туймазы—Уфа—Черниковск магистраль газ торбалары эксплуатациягә тапшырыла,

1956 елда заводның 1‑че, 1959 елда 2‑се чираты тапшырыла;

1987 елдан алып Туймазы газ эшкәртү заводы "Башнефть" составына керә,

2003 елдан — "Октябрьскнефть" НГДУ‑ның газ иләү производствосы,

2005 елдан "Октябрьскнефть" НГДУ белән "АНК "Башнефть"" ААҖ филиалы,

2010 елдан — "Башнефть—Добыча"‑ның "Туймазанефть" НГДУ‑сы составында.

2011 елдан Берләштерелгән нефть химия компаниясе кулында.

Предприятиелә республикада башлангыч тапкыр иярчен нефть газын күкертле водородтан элементар күкертле алып әрчү технологияләр кертелгән (1976).

## Искәрмәләр

Төркем:Берләштерелгән нефть химия компаниясе
Төркем:Башнефть