Евгений Боратынский музее (Казан)

**Евгений Боратынский музее** () — 1977 елда Казанда ачылган музей, 1981 елдан дәүләт музее. 1983 елдан ТАССР берләшкән дәүләт музее (*хәзерге* ТР милли музее) бүлеге. РФдә «Пушкин чоры» рус шагыйре, элегия һәм фәлсәфи лирика остасы Е. А. Боратынскийга (*[[1800 ел|1800]]—[[1840 ел|1840]]*) багышланган бердәнбер музей (*[[Мәскәү]] янындагы Мурановода «Е. А. Боратынский һәм Ф. И. Тютчевның әдәби-мемориаль музее» бар*). Музей Казанда XIX гасырның I яртысында агачтан төзелгән шәһәр алпавыт утарында урнашкан. Федераль дәрәҗәдә әһәмиятле тарих һәм архитектура һәйкәле.
Яңартылган музейны ачу тантанасында ТР Президенты Рөстәм Миңнеханов катнаша.

## Тарих
 
 

Музейның Казанда ачылуы очраклы түгел. 1826 елда Е. А. Боратынский Казан алпавыты Л. Н. Энгелһардт кызы Анастасиягә өйләнгән, бирнә итеп Шушар авылы (*хәзерге* Биектау районы) бирелгән. 1831-1832 елларда шагыйрь Энгелһардтларның гаилә утары булган Каймар авылында (*хәзерге* Биектау районы) яши, 1833 елның көзендә Казанда үзенең дусты, Е. И. Пугачев фетнәсе тарихы турында китап язу өчен Идел буе һәм Уралга сәяхәткә чыккан А. С. Пушкин белән очраша. Е. А. Боратынскийның үлеменнән соң, аның балалары Казанда урнаша, улы Николай утар сатып ала, әтисенең архивын монда күчерә. XIX гасыр уртасыннан XX гасыр башына кадәр Казанда шагыйрьнең 3 буыны яши. Октябрь инкыйлабыннан соң, Боратынскийларның исән калганнары  мөһаҗирлеккә (*күбесенчә, [[Америка]]га*) китәргә мәҗбүр була. Утар талана, Ватандашлар сугышы вакытында утарга бомба төшеп, йорт дивары җимерелә. Совет чорында бинада мәктәп, балалар бакчасы урнаша. Озак вакытлар П. И. Чайковский исемендәге 1нче санлы музыка мәктәбе эшли (әлеге мәктәптә дөньякүләм билгеле композитор Софья Гобәйдуллина укыган).

#### Мәктәп музее
Е. А. Боратынский музее башта мәктәп музее буларак барлыкка килә. Казанның 112нче санлы мәктәбендә рус теле һәм әдәбияты укытучысы Вера Георгий кызы Загвозкина (*[[1924 ел|1924]]—[[1994 ел|1994]]*) җитәкчелегендә Боратынский шигъриятен яратучылар түгәрәге оеша. Әлеге түгәрәккә йөрүчеләр шагыйрь турында һәм аның туганнары белән бәйле күп санлы истәлекләр табалар, «Безнең табышлар» дигән күргәзмә оештыралар. 1973-1976 елларда 2 меңнән артык кыйммәтле экспонат туплана. Яңа төзелгән 34нче мәктәптә (*[[Короленко урамы (Казан)|Короленко]] ур., 26*) музей төзү өчен бирелгән 150 м² мәйданлы бүлмәләр Мәскәү рәссамы М. Б. Стриженов проекты буенча «Е. А. Боратынский музее» итеп җиһазлана. Экспозицияләр ике залда «Е. А. Боратынскийның тормышы һәм иҗат юлы» («Мара», «Петербург», «Финляндия», «Мәскәү», «Казан», «Каймар», «Мураново», «Соңгы еллары», «Е. А. Боратынскийның нәселе») темалары буенча урнаштырыла, өченче зал күргәзмәләр залы булып хезмәт итә. Музей фондлары аерым бүлмәдә саклана. Музейда Е. Боратынскийның Каймардагы эш кабинеты интерьеры торгызыла. 
Мәктәп музее 1977 елның 21 мартында ачыла.
1981 елда ТАССР министрлар шурасы карары (*№ 253,  21.04.1981*) белән Казанның А. М. Горький музеена (бүлекчә (*филиал*) хокукы белән) кушыла, музейга 2,5 берәмлек штат бирелә, директор итеп Казан университетын тәмамлаган И. В. Завьялова билгеләнә.

1983 елда ТАССР министрлар шурасы карары (*№ 254, 16.05.1983*) һәм РСФСР мәдәният министрлыгы хаты (*№ 2715-01-66, 25.02.1983*) нигезендә ике бүлекчәсе белән (*Боратынский музее, [[Кама Тамагы районы]] [[Красновидово]] авылындагы М. Горький музее*) А. М. Горький музее ТАССР берләшкән музеена (*хәзер* ТР милли музее) кушыла. Музей туристлар маршрутына кертелә. Фондка шагыйрьнең үзе исән вакытта нәшер ителгән китаплары, А. С. Пушкинның дусты А. А. Дельвигның йортыннан көнкүреш әйберләре, көнчыгышны өйрәнүче галим А. К. Казем-Бекның шәхси әйберләре, Казан сәнгать мәктәбе рәссамнарының эшләре, Е. А. Боратынский варисларының гаилә архивы (*хатлар, көндәлекләр, истәлекләр, фотосурәтләр, автографлар*) һ.б. кабул ителә.

#### Боратынскийлар утары
1991 елда ТАССР берләшкән музеена музей итеп ясау өчен Боратынскийлар утарының 82 м² мәйданлы көнбатыш флигелен бирәләр. Йорт яңартып корыла, төзәтү эшләре алып барыла. 1991 елның мартында В. А. Нестеренконың проект-остаханәсе буларак, «Гаилә альбомы битләре» экспозициясе ачыла. Экспозицииядә 1830—1910 еллар арасында Казан мәдәниятендә әһәмиятле урын тоткан Боратынскийларның зур гаиләсенең җылы мөнәсәбәтләре, иҗат атмосферасы күрсәтелә. 
Боратынскийлар утарында галим А.К. Казем-Бек, язучы Н.М. Гарин-Михайловский, рәссамнар Н. Фешин, А. Фомин, Н. Сапожникова, шагыйрь һәм рәссам П. А. Радимов, Казан сәнгать мәктәбенә нигез салучыларның берсе нәкышче һәм педагог Н. Н. Белькович һ.б. күренекле казанлылар булган.

Боратынскийлар утарының төп йортында озак еллар Петр Чайковский исемендәге 1нче санлы музыка мәктәбе эшли. 2009 елда музыка мәктәбен аннан чыгаргач, барлык утарда музейлаштыру, яңартып кору һәм төзәтү эшләре башкарыла. Реставрация эшләре Е.А. Боратынский оныгының кызы Ольга Ильина-Боратынскаяның (*[[1894 ел|1894]]—[[1991 ел|1991]]*) «*Канун Восьмого дня*» романында (*К., 2003*) сурәтләнгән утар көнкүреше күренешләре һәм күп санлы сакланып калган фотосурәтләр буенча алып барыла.

2012 елның маенда башланган реставрация эшләре 2015 елның сентябрендә төгәлләнә. Яңа бина «Боратынскийлар йортының эңгер-меңгер һәм таң ату вакытлары» () дигән экспозиция белән ачыла.
 
Хәзерге вакытта музей экспозицияләре өч бинада: беренче булып музейга тапшырылган көнбатыш флигельдә, беренче эспозиция урнаштырылган Казанның Мәскәү районы 34нче мәктәбендә һәм утарның төп йортында урнашкан.

## Бина
Казанның читендә, Арча кырына якын урында, элекке Зур Лядский урамында (*хәзерге [[Горький урамы (Казан)|М. Горький]] ур., 25/28*) Казан алпавыты Мамаев (*вариант*: графиня В. Апраксина) өчен 1836-1840 елларда архитектор Ф. И. Петонди (*[[1794 ел|1794]]—[[1874 ел|1874]]*) тарафыннан төзелгән утар. Соңрак утарга шагыйрь Е. А. Боратынскийның улы Н. Е. Боратынский сизелерлек үзгәрешләр кертә.
Октябрь инкыйлабына кадәрге соңгы хуҗасы — Александр Николай улы Боратынский (*?-[[1918 ел|1918]]*).

*Классицизм* архитектурасы стилендә төзелгән шәһәр алпавыт утары үрнәге. Утар ике өлештән: утар (*алпавыт*) йортыннан һәм ике флигельдән торган. Алпавыт йорты бер катлы, 20-30 *см* диаметрлы бүрәнәләрдән буралган, биек цокольгә утыртылган агач йорт. Тышкы яктан такта белән тышланган. Йорт фасады агач пилястр портик белән бизәлгән. Тәрәзәләре турыпочмаклы, гади бизәкле кәрнизле. Кунак бүлмәләре анфилада тәртибендә эшләнгән һәм тәрәзәләре белән урам якка, төп фасад ягына карап тора, хуҗалар яши торган бүлмәләр тәрәзәләре белән ишегалдына карый. Флигельләр алпавыт йортының ике ягында урнашкан булган: берсе Зур Лядский урамы белән Комиссариат урамы чатында, икенчесе Зур Лядский урамы буйлап (*сакланмаган*). Бер катлы флигельләр төп йорттан тәбәнәгрәк, бизәкләре белән берничек тә аннан аерылмый, композиция бөтенлеге бирәләр.
 
Казанда бердәнбер сакланып калган дворян шәһәр утары архитектурасы һәйкәле буларак әһәмиятле.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# *Валеева Л. Г.* Страницы прошлого листая. Из истории Государственного объединённого музея ТАССР 1970-1980 годов. К.: Kazan-Казань. 2005. ISBN 5-85903-031-2
# Казань в памятниках истории и культуры. К.:ТКН, 1982

## Сылтамалар
*  Музейның рәсми сайты
* *Федорова Наталия*.   Образец культуры. В Казани реставрируют дворянскую усадьбу Баратынских. SMARTNEWS
*   Е. А. Боратынский музее турында ТР милли музее сайтында 
 
## Моны да карагыз
*   Литературный музей Боратынского в Казани (''Сергей Мезенцев, YouTube видео, 13:02'')

## Искәрмәләр


Төркем:Казан мәдәнияте
Төркем:Казанның Горьки урамы
Төркем:Казан музейлары
Төркем:Евгений Боратынский
Төркем:Татарстан Республикасы Милли музее