Һаплотөркемнәр

**Һаплотөркемнәр** (Гаплогруппалар) - кешелек генетик тарихын өйрәнә торган фәндә (популяцион генетикада) бертигез мутацияле уртак борынгы бабасына ия булучы  һаплотөрләр (гаплотиплар) охшаш төркемнәре. Мутация - бернуклеотидлы полиморфизм.

Һаплотөркем төшенчәсе генетик генеалогиядә актив кулланыла. Генетик генеология Y-хромосомалы (Y-ДНК), митохондриаль (мтДНК) һәм ГКГ- һаплотөркемнәрне тикшерә.

## Тасвир

Генетик маркерлар (билгеләр) Y-ДНК нибары ата юнәлеше аша Y-хромосома белән тапшырыла, димәк атадан улларына, **хатын-кызларның Y-хромосомасы юк**. мтДНК маркерлары ана линиясе буенча анадан барлык балаларына тапшырыла.

Шулай итеп, тик ир-атлар Y-ДНК маркерларына ия була.

Табигый сайланыш һаплотөркемне булдырган мутациягә карата эш итми дип фаразлана. Шуңа күрә очраклы флуктуацияләр һаплотөрләр санын үзгәртә.

Популяция бөкесе эффекты һаплотөркемне географик тайпылышына китерә.

## Төрләр

2015 елга 22 һаплотөркем ачылган, аларның 20 се яхшы тикшерелгән.




2002 елга кадәр гадирәк гаплотөркемнәр атамалары кулланылды.

Шулай ук митохондриаль ДНК һаплотөркемнәре тикшерелә, ләкин сирәкрәк.

## Татар милләте һаплотөркемнәре

Мисал өчен 2004 елдагы тикшеренүләр буенча татар милләтендәге иң таралган һаплотөркемнәр исемлеге:
*Тикшеренүләр саны N = 126
Һаплотөркемнәр өлешләре:
*Һинд-фарсы-арий **R1a (z93 һәм z280) = 34.1%**
*Фин-угыр **N3 = 18.3%**
*Балтыйк **N2 = 4,8%**
*Кельтик **R1b = 8.7%**
*Скандинав һәм балкан **I = 4%**
*Маңгул **С3 = 1,6%**
*Себер **Q = 0.8%**

Әлбәттә, тикшеренүләр санын арту белән бу өлешләр төгәлрәк үзгәреп була. 

Тулырак  буенча татар һаплотөркемнәре бүленеше фарсы (көнбатыш иранлы) һаплотөркемнәре бүленешенә бик охшаган  (Фин-угыр N исәпкә алмаган очракта), шулай итеп татар бабалары - борынгы иран халкы булып әүвәл заманда Иран яки Үзәк Азиядән Идел-Урал төбәгенә килгәч, төркиләшә һәм  фин-угыр-балтыйк халыклары белән өлешчә кушыла дип фаразы бар.

## Һаплотөркемнәр тасвиры

* **R1a** Көнчыгыш Аурупада һәм Үзәк Азиядә таралган һаплотөркем, ләкин һәр һаплотөркемдә төрле сниплар  (Single Nucleotide Polymorphism) бар. Мәсәлән татарларда R1a-z93 иң таралган, ләкин R1a-z280 да бар, барлыгы 34%. Урысларда R1a-z280 иң таралган (46%), украиннарда (54%), полякларда (60%). R1a-L342.2 таҗикларда (60%), кыргызларда (50%) таралган.
* **R1b** Көнбатыш Аурупада бик таралган, аеруча кельтик халыкларда: 	басклар — 88,1 %, испаннар — 70 %, бельгиялеләр — 63 %, итальяннар — 40 %, алманнар — 39 %, норвеглар — 25,9. Кайбер чыганаклар буенча башкортларда 47,6%, татарларда 8,7% тәшкил итә.
* **N** һаплотөркеме фин-угыр халыклары арасында таралган. Финнарда һәм саха-якутларда 80% тәшкил итә, раса аермасына карамастан финнар һәм якутлар Y хромосома буенча бик якын.
* **I1a** һаплотөркеме скандинав һәм кайбер балкан халыклары арасында таралган: итальяннар (Сардиния) — 42,3 %, боснияле — 42,0 %, норвеглар — 40,3 %, шведлар — 40,0 %, датчаннар — 38,7, словеннар — 38,2 %, серблар — 29,2 %  
* **I2** һаплотөркеме балкан халыклары арасында таралган.
* **E1b** һаплотөркеме Борынгы Мисырда, Африкада барлыкка килгән, Якын Көнчыгышта, борынгы халыкларда - яһүдләр, греклар, һәм Урта диңгезле халыклар арасында таралган.  Искиткеч факт, ләкин Альберт Эйнштейн, Адольф Гитлер, Нельсон Мандела, Наполеон шушы E1b һаплотөркеме ияләре.
* **G** һаплотөркеме Кавказ халыклары арасында таралган. Осетиннар 60%, абхазлар 50%, гөрҗиләр 30%.
* **J1** һаплотөркеме гарәп илләрендә таралган. 	Ямән  (76%), Согуд Гарәбстаны  (64%), Катар (58%), аварлар (67%), яһүдләрдә дә бар.
* **J2** һаплотөркеме Урта диңгез буенда, аеруча Греция, Италиядә, Кавказда таралган. Ингушлар - 89%, чеченнар - 57%, Төркиядә - 30%, Азәрбайҗанда - 24%.
*  **C3** - маңгул һаплотөркеме, казакъларда 42%, кыргызларда 26%. 
* **О3** - Кытай һаплотөркеме, хән халкы төп һаплотөркеме.
* **Q** - Себердә барлыкка килгән, фаразлавынча төрки патша Ашина нәселенең һаплотөркеме, Себердән бөтен Америкада таралган. Латин Америкасы җирле халыклары - Q һаплотөркеме ияләре - майя, ацтеклар һ.б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Полное дерево Y-ДНК гаплогрупп (2005 г.)

## Шулай ук карагыз
* Тоба һәлакәте

Төркем:АнтропологияТөркем:Һаплотөркемнәр