open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кузьма Наякшин

**Кузьма Наякшин** (, ,  — , ) — СССР тарихчысы, педагог һәм җәмәгать эшлеклесе, Пермь педагогия техникумы мөдире (1928-1929), Пермь университеты һәм Пермь педагогия институты проректоры,  Куйбышев политехнка институтының КПСС тарихы кафедрасы мөдире (1960-1980).
Алексей Наумов (1972)

**Алексей Наумов** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (ярымсакчы), Санкт-Петербург «Зениты» капитаны (1993).
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Алексей Наумов (1863)

**Алексей Наумов** (, ,  — , ) — мәхкәмә һәм җәмәгать эшлеклесе, Самар губернасыннан IV чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
## Искәрмәләр
Капитон Невоструев

**Капитон Невоструев** (, ,  — , ) — чиркәү тарихчысы, язучы, археограф һәм археолог, мөгаллим, профессор, Санкт-Петербург ФАнең мөхбир әгъзасы (1861).
Андрей Недорост

**Андрей Недорост** (, ,  — , ) — Словакия һоккейчесе (һөҗүмче), Казакъстан чемпионы (2014), Россия чемпионатының көмеш призчысы (2004), Украина чемпионатының бронза призчысы (2012).
Дмитрий Незванкин

**Дмитри Незванкин** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы, ВТБ яшьләр лигасының көмеш призчысы (2014/15).
Анатолий Незнакин

**Анатоли Незнакин** (, ,  — , ) — көйязар, педагог, Мари Иленең атказанган сәнгать эшлеклесе (1992), РФның атказанган фән эшлеклесе (2003), Мари Иле көйязарлар берлеге җитәкчесе (2001-2006).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Николай Некрасов (1879)

**Николай Некрасов** (, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, инженер, Тум губернасыннан III һәм IV чакырылышлары РИ Дәүләт Думасы депутаты, Вакытлы хөкүмәтнең элемтә юллары һәм финанс министры (1917), Бөек Финляндия кенәзлеге генерал-губернаторы (1917).
Нектарий (Григорьев)

**Нектарий** (, ,  — , ) — православие дин эшлеклесе, Петрозаводск һәм Олонец (1947-1948), Тирасполь (1948-1949) епискобы, Кишинёв һәм Молдавия митрополты (1948-1968).
## Искәрмәләр
Бай Гей Ндьяга

**Бай Гей Ндьяга** (, ,  — , ) — Сенегал футболчысы (ярымсакчы), Россия чемпионатының бронза призчысы (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Николай Невзоров

**Николай Невзоров** (, ,  — , ) — язучы, әдәият тарихчысы, рус теле укытучысы.
Пётр Немов

**Пөтр Немов** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия  иясе (2011/12).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Юрий Нестеренко

**Юри Нестеренко** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (капкачы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Абла

**Абла** () — Испаниянең Альмерия провинциясендә урнашкан муниципалитет.
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Төркем:Испания муниципалитетлары
Төркем:Альмерия провинциясе муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Константин Нестеров

**Константин Нестеров** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы, 2003 елгы Универсиаданың көмеш медале иясе, Россия чемпионатының көмеш призчысы (2006/2007).
## Искәрмәләр
Томаш Нетик

**Томаш Нетик** (, ,  — , ) — Чехия һоккейчесе (һөҗүмче), Чехия чемпионатларының алтын (2002, 2006, 2007) һәм көмеш (2001) призчысы.
Герман Нестеров

**Герман Нестеров** (, ,  — , ) — Россия һөнәри хоккейчысы (һөҗүмче).
## Искәрмәләр
Евгений Нефедьев

**Евгений Нефедьев** (, ,  — , ) — юрист, Казан университеты профессоры, Мәскәү университетының атказанган профессоры (1907).
Олег Нечаев

**Олег Нечаев** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (һөҗүмче), Россия чемпионатларының көмеш (1993) һәм бронза (2003) призчысы, РФның 1 нче дивизионы җиңүчесе (2002).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Милица Нечкина

**Милица Нечкина** (, ,  — , ) — тарихчысы, СССР ФА (1958) һәм СССР педагогия фәннәре академиясе (1966) академигы, Сталин премиясе лауреаты (1948).
Илшат Нигъмәтуллин

**Илшат Нигъмәтуллин** (Илшат Равил улы Нигъмәтуллин, ,  — , ) — Россия чаңгычысы, 2011 елгы Кышкы Универсиаданың өч көмеш медалье иясе.
Кара (ат төсе)

**Кара** (, ) — бөтенләй кара ат төсе.

**Кара [[бурлы (ат төсе)|бурлы]]** — соргылт йон катнашкан кара.

## Шулай ук кара
* Кара-туры

Төркем:Ат төсе
Туры (ат төсе)

**Туры** (, ) — коңгырт башлы һәм гәүдәле, кара яллы, койрыклы һәм аяклы ат төсе.

## Төсмерләр

### Кара-туры
* **Кара-туры** (, ) — кара капламлы, әмма танауда, күзләр тирәсендә, култык астында һәм касыкта коңгырт таплы ат төсе.

### Бурлы һәм ала
* **Туры [[бурлы (ат төсе)|бурлы]]** (, ) — 
* **Туры [[ала (ат төсе)|ала]]** (, ) —

Төркем:Ат төсе
Җирән (ат төсе)

**Җирән** (, ) — ат төсләре төркеме — төк капламы бөтенләй җирән (кызыл-сары) төсле.

## Төсмерләр

### Көрән
* **Көрән** (, ) — төк капламы бөтенләй көрән (коңгырт) төсле, ялда һәм койрыкта кайвакыт кара чәч.

### Чаптар
* **Чаптар** (, ) — башы һәм гәүдәсе көрән яки куе җирән, ялы һәм койрыгы акбүз яки күксел соры.

### Бурлы һәм ала
* **Җирән [[бурлы (ат төсе)|бурлы]]** (, ) — 
* **Җирән [[ала (ат төсе)|ала]]** (, ) —

Төркем:Ат төсе
Харисов

**Харисов** — фамилия.
* Габдуллаҗан Харисов (*Габдулла Харис*) (1893-1931), шагыйрь. 
* Әхнәф Харисов (1914-1977), әдәбият галиме.
* Мәлих Харисов (*Мәлих Харис*) (1915-1944), фронтовик шагыйрь.
* Миргалим Харисов (1939), язучы, журналист.
* Ренат Харисов (*Ренат Харис*) (1941), шагыйрь.
* **[[Ринат Харисов]]**
** Ринат Харисов (1949—2020), «ТНГ-Групп» генераль директоры.
** Ринат Харисов (1953), нәкышче, БР атказанган рәссамы.
* Фарис Харисов, ТР мәгариф министры (1997-2004).
* Фираз Харисов, профессор.
* Зөфәр Харисов (1956), драма актеры, ТР халык артисты.
* Рамил Харисов (1977), футболчы.
----
* Чулпан Харисова (1953), тел галиме.

Төркем:Фамилияләр
Кола (ат төсе)

**Кола** (, ) — «кыргый» төсләр төркеме — аксыл туры яки җирән төсле, карасу ялда һәм койрыкта аксыл чәчләр, сыртта карасу буй, аяклары буйлы.

## Төсмерләр
### Соры
* **Соры** (, ) — гәүдәсе көл төсле, башы, ялы һәм койрыгы куерак төстә, аяклары буйлы.

### Кола
* **Бүртә** (, ) — танауда, күзләр тирәсендә, култык астында һәм касыкта сары таплы туры ат.
* **Кола** (, ) — аксыл туры төсле, кара ялда һәм койрыкта аксыл чәчләр, сыртта карасу буй, аяклары буйлы, Пржевальский аты төсе.

### Кызыл-кола
* **Кызыл-кола** (, ) —  аксыл җирән төсле, кара ялда һәм койрыкта аксыл чәчләр, сыртта карасу буй, аяклары буйлы.

### Коба-кола
* **Коба-кола** (*ак-кола*, , ) —
* **Сары-кола** (, ) —

### Төсмерләрнең генетикасы

## Шулай ук кара
* Коба

Төркем:Ат төсе
Ганеш Чалиса

**Ганеш Чалиса** (, Ганеша турында кырык Чаупаи бу үрнәк Һинд дине тарафдары буларак Ганешага нигезләнгән тугърылар җыры. Бу Авадхи телендә язылган шигырь. Ганеш Чалиса хәзерге көн Һинд дине тарафдарлары арасында зур популярлыкка ирешкән. Күпләр аны көн саен укыла торган дога кебек укыйлар.
Ганеш Чалисаның 40 шигыренең һәрберсе алкышлауның махус формасын чагылдыра, тугърының "Бхава" яки "Шрадда"сына нигезләнеп, махсус шигырьнең уку җимешләренә ничек ирешелә икәнен.

## Тышкы сылтамалар
* Ganesh Chalisa in English rhyme
* Ganesh Chalisa *knol* text.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Габриеле Д’Аннунцио

**Габриеле Д’Аннунцио** (, ,  — , ) — итальян һәм франсуз телләрендә иҗат иткән язучы, шагыйрь һәм драматург, сәясәт эшлеклесе, Италия депутатлар пулаты әгъзасы (1897-1900), Фиуме җөмһүрияте башлыгы (1920), кенәз (1924), Италия король фәннәр академиясе президенты (1937-1938).

 трилогиясе,  (1894),  (1895),  (1900),  (1910),  (1912) романнары,  (1899),  (1899),  (1902),  (1904) һ.б. трагедияләр,  (1879),  (1882),  (1893),  (1903-1912),  (1914) шигъри җыентыклары һәм башка әсәрләр авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Италия шагыйрләре
Төркем:Италия драматурглары
Төркем:Италия язучылары
Төркем:Италия сәясәтчеләре
Төркем:Пескарада туганнар
Төркем:Гардоне-Ривьерада вафатлар
Вилле Ниеминен

**Вилле Ниеминен** (, ,  — , ) — Финляндия һоккейчесе (һөҗүмче), Стәнли кубогы иясе (2001), дөнья кубогының көмеш призчысы (2004), Олимпия уеннарының көмеш мидәле иясе (2006).
Василий Никандров

**Васили Никандров** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
Никита (Делекторский)

**Никита** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Бөгелмә (1924-1925), Орехово-Зуево (1926-1927) һәм Түбән Тагил (1927-1928) япискебе.
Андрей Никитенко

**Андрей Никитенко** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), яшьләр арасында дөнья чемпионы (1999).
Геннадий Никитин

**Геннадий Никитин** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ гаскәрбашы, генерал-полковник (1992).
## Искәрмәләр
Дмитрий Никитин

**Дмитрий Никитин** (, ,  — , ) — Карел-Фин ССРның эчке эшләр халык комиссары (1943-1946), генерал-майор (1945).
## Искәрмәләр
Иван Никитин

**Иван Никитин** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
## Искәрмәләр
Игорь Никитин (1973)

**Игорь Никитин** (, ,  — , ) — СССР һәм Россия хоккейчесе (сакчы), Россия хоккей тренеры.
## Искәрмәләр
Фавст Никитин

**Фавст Никитин** (, ,  — , ) — галим, зоотехник, Сталин премиясе лауреаты (1951).
## Биографиясе
Фавст Васильевич Никитин 1894 елның 20 июлендә Смоленск губернасының Гжатск шәһәрендә туа. 
1903-1913 елларда Елизаветград гимназиясендә (Херсон губернасы) булачак академик Тамм, Сталин премиясе лауреаты Н. Чеботарев, ВАСХНИЛ академигы Б.Завадовский белән бер сыйныфта укый.   Аннары Мәскәү дәүләт университетына физика-математика факультетының табигый фәннәр бүлегенә укырга керә.

Беренче бөтендөнья сугышы башланганда, армиягә алына. Одесса хәрби училищесының 4 айлык курсын тәмамлаганнан соң, Көньяк-Көнбатыш фронтының 13 нче Белозер пехот полкы штаб-капитаны, поручик чинында хезмәт итә. 

1917 елда аның җәяүле гаскәр ротасы үз участогында фронтны өзә һәм Австрия дивизиясе штабын ала. Бу батырлыгы өчен штаб-капитан Никитин Георгий тәресе белән бүләкләнә.

Октябрь революциясеннән соң Кызыл Армия ротасы командиры урынбасары була, өч тапкыр яралана. 

1920 елда демобилизациядән соң Елизаветград авыл хуҗалыгы институтына зоотехник факультетына укырга керә.

1928 елдан Елизаветград туган якны өйрәнү музееның фәнни хезмәткәре.

1930 елда кулга алына, хөкем карары — 5 ел ИТЛ. НКВД Темник лагереның 3 нче совхозында йорт куяннары үрчетү буенча зоотехник вазифасында җәза үти.

1935-1940 елларда куян үрчетү фәнни-тикшеренү институтының Воронеж торак пунктының фәнни хезмәткәре. Бу чорда Воронеж өлкәсе колхозларында 4-4,5 кг авырлыктагы йорт куяннары төркемен үрчетә.

1940-1941 елларда Курск өлкәсенең Солнцевск  кроликсовхозының, ә 1941 елдан (эвакуация белән бәйле рәвештә) — ТАССРның  Бөреле җәнлек совхозының  өлкән зоотехнигы. 1950 елда яңа токымнар чыга.

1957 елда пенсиягә чыга һәм Казанга күчеп килә. 1959-1961 елларда Смоленскида, 1962-1981 елларда Украина ССРның Черновцы шәһәрендә яши. 1981 елда хатыны вафатыннан соң Бөреле җәнлек совхозы бистәсенә кайта.
## Әдәбият
* Бонфельд С. Фауст Нікітін. Шляхетно — впродовж довгого життя //Єлисаветградська гімназія. — Кн. 1. — Кіровоград, 1997. — С. 114—115;
* Босько В. Кролики для диктатури пролетаріату, або єлисаветградський Фауст у місцевій катівні // Історичний календар Кіровоградщини на 2009 рік. — Кіровоград: Центрально-Українське видавництво, 2008. — С. 24—28;
* Михайлюкова Л. Тернистий шлях, щаслива доля // Народне слово. — 2004.
* Любарський Р. Ф. Нікітін. Спогади про Єлисаветград // Вечірня газета (Кіровоград). — 1991. — Січень — лютий. — № 1—5.
 
## Сылтамалар
* http://bezogr.ru/sbornik-statej-itogovoj-nauchno-prakticheskoj-konferencii-nauc.html?page=44
* http://wiki.library.kr.ua/index.php/Нікітін_Фауст_Васильович
* Фото: Геогриевский кавалер Фавст (Фауст) Васильевич Никитин (20.07.1894 — 16.10.1992) с супругой Ольгой. http://www.liveinternet.ru/users/galyshenka/post324539332/

## Искәрмәләр
Никифор (Асташевский)

**Никифор** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Краснояр (1897-1914) һәм Тубыл (1914-?) руханилар семинарияләре ректоры, Новосибирск митрополиты (1924-1935).
Никифор Мранькка

**Никифор Мранькка** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән язучы, гәҗит мөхәррире.
Никодим (Боков)

**Никодим** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Сарапул (1895-1890), Амур буе һәм Благовещенск (1900-1906), Рязань һәм Зарайск (1906-1911), Полоцк һәм Витебск (1911-1913) һәм Әстерхан һәм Янтау (1913-1914) епискобы.
Никола (Позднев)

**Никола** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Пенза руханилар семинариясе риктыры (1894-?), Балашау епискобы (1921-1922), Сарытау архиепискобы (1922-1923).
Владимир Николаев (1871)

**Владимир Николаев** (, ,  — , ) — фармаколог, РСФСРның атказанган фән эшлеклесе.
Эдуард Николаев

**Эдуард Николаев** (, ,  — , ) — Россия автоузышчысы, ТРның атказанган транспорт хезмәткәре (2011), «Ралли Дакар» узышы җиңүчесе (2013, 2017, 2018).
Яков Николаев

**Яков Николаев** (, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1945).
Николай (Субботин)

**Николай** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Бөре (2011-2012), Салават һәм Күмертау епискобы.
Евгений Никольский

**Евгений Никольский** (, ,  — , ) — физиолог, РФА академигы (2011), ТРның һәм РФның атказанган фән эшлеклесе, РФА КФҮ биофизика һәм биохимия институтының синаптик процесслар биофизикасы лабораториясе мөдире.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз
Николай Никольский

**Николай Никольский** (, ,  — , ) — телләр белгече, этнограф, журналист, Казан университеты профессоры, рус-чуаш сүзлеген төзүче (1909), «Хыпар» гәҗитенә нигез салучы.
## Искәрмәләр
Пётр Никоноров

**Пөтр Никоноров** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Александр Никулин

**Александр Никулин** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), яшьләр арасында дөнья чемпионатының көмеш призчысы (2005).
Кристиан Нобоа

**Кристиан Нобоа** (, ,  — , ) — Эквадор футболчысы (ярымсакчы), Эквадор милли футбол җыелмасы әгъзасы, Эквадор чемпионатының көмеш призчысы (2006), Россия чемпионатларының алтын (2008, 2009), көмеш (2016) һәм бронза (2010) призчысы, Россия суперкубогы иясе (2012).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Белорусия икътисады

**[[Беларусия|Белоруссия]] икътисады** — Сатып алу мөмкинчелеге паритеты нигезендә исәпләнелгән  тулаем эчке продукт күрсәтече буенча 2016 елда дөньяда 73 нче урында булган икътисад. Республикада авыл хуҗалыгы һәм машина төзү тармаклары нык алга киткән. Бу икътисад тармакларында җитештерелгән продукциянең шактый өлеше экспортка җибәрелә. Тышкы сәүдә әйләнеше буенча иң мөһим партнеры булып Россия Федерациясе тора. Республиканың нык транспорт челтәре илнең икътисади үсешенә яхшы тәэсир итә. Әмма Белоруссия икътисады ягулык импортына бик бәйле (күбесенчә, Россиядән), шулай ук Аурупа күрсәткечләренә караганда югары инфляциядән җәфа чигә. Моннан тыш, 2010-нчы еллар башында Белоруссияның тышкы дәүләт бурычы бик тиз үсеп торды. Илнең икътисадында совет чорыннан бирле дәүләт секторы.доминант ролен уйный.

## Гомуми характеристика
2012 елгы мәгълүматлар буенча, Белорусия икътисадында 4577 мең кеше мәшгуль, шул исәптән 2225 мең ир-ат (гомуми эшләүчеләр саныннан 49 %) һәм 2352 мең хатын-кыз (51 %). Җитештерү өлкәсендә 1984 мең кеше эшләде (гомуми эшләүчеләрнең 43 %), хезмәт күрсәтү өлкәсендә исә 2593 мең кешене, ягъни 57 %.

2016 ел эчендә җитештерелгән тулаем эчке продукт күләме 263 трлн бел. сумнан артыкны тәшкил итте, шул исәптән җитештерү өлкәсенә 124 трлн бел. сумнан артык (47 %), хезмәт күрсәтү өлкәсенә — 111 трлн. артык (42 %). 2016 елда кеше башына тулаем эчке продукт 27,8 млн бел.сумга тиң булып чыкты. Бөтендөнья банкы мәгълүматлары буенча, 2016 елда җитештерелгән ТЭП күләме буенча (АКШ долларында исәпләгәндә) Белоруссия статистик мәгълүматлары җыелган 192 дәүләт арасында 73 урын биләгән. Дөнья ТЭП күләмендә  Белоруссия өлеше 0,07 % тәшкил иткән.

## Тулаем эчке продукт

## Шулай ук карагыз
* Белоруссия ССР икътисады
* Белоруссия финанс кризисы (2011)
* Сөт сугышы
* Минск икътисады
* Белорус телле икътисад журналы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Беларусь Республикасы икътисад министрлыгы
* Белоруссия сайтында Мизес фәнни-тикшеренү үзәге сайтындагы Белоруссия икътисады турында мәгълүмат 

Төркем:Беларусия
Николай Новиков

**Николай Новиков** (, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Самар өлкәсе (2004-2013), Татарстан (2013-2017) һәм Мәскәү арбитраж мәхкәмәләре рәисе.
Иржи Новотны

**Иржи Новотны** (, ,  — , ) — Чехословакия һәм Чехия футболчысы (сакчы), Чехословакия һәм Чехия милли футбол җыелмалары әгъзасы, Интертото кубогы иясе (1989), Чехословакия (1987-1991, 1993) һәм Чехия (1994-1995, 1997-2001) чемпионы, Чехословакия (1988, 1999, 1992) һәм Чехия (1996) кубогы иясе, Россия чемпионатының бронза призчысы (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Лал-Дэд

**Лал-дэд** (турыдан-туры мәгънәдә. «Лал әбие»), **Лалла, Лаллешвари** (1320—1392?) — урта гасыр Һиндстан шагыйрәсе, Кашмири телендә язучы беренче авторларның берсе. Лал-дэд тормышы күп билгеле түгел: ул XIV гасырда яшәп, урыннан урынга күчеп йөрүче раһибә булган, Шива Ходае тарафдары булган (шигырьләрдә ул иң олы Ходай, Абсолют буларак тасвирланган). Риваять буенча Лалла Шринагар янында Пандретанда туган; 12 яшендә кияүгә чыккан, соңрак өйдән китеп күчмә дәгъвачы булып киткән. Аның турында риваятьләр күп. Лалла язган шигырьләр бөтенесе диярлек телдән формада сакланган; мөгаен ул шигырьләрнең шактый өлешен башка авторлар язган.

Лалла иҗадының төп темасы - дөнья богауларыннан, "булу авыруы"ннан азат ителү, Абсолютка кушылырга омтылу. Анда йога һәм тантризм йогынтысы, һәм, шулай ук, мөгаен суфыйчылык йогынтысы бар (риваятьләрдә Лал-дэдның шул вакытның мөселман дәгъвачылары белән очрашулары искә алына. Лал-дэдның шигырьләре инглиз, алман, рус телләренә тәрҗемә ителгән.

## Цитаталар
* (Шива Ходаена дога кылу)

: Ты один — земная твердь, ты один — небесный свод,
: Ты, и только ты, — эфир, ты — закат и ты — восход,
: Ты есть жертва божеству: ты — сандал, вода, цветы.
: Как тебе воздать тобой, если все, что есть, есть ты?

* : Мы говорим, что мысль нова и что река нова,
: Что месяц, вновь взошедший, нов, — но это все слова!
: Все те же — месяц, мысль, река, и только я нова;
: Очистила я дух и плоть от скверны естества!

(русчага С. Липкина, Н. Мальцева тәрҗемәсе)

:Син берүзең - Җир кабыгы, берүзең - күк,
:Син генә - эфир, Кояш бату, һәм син Кояш калку,
:Син Ходайга корбан: син - сандал, су, чәчәкләр,
:Ничек сиңа синең белән бирим: бөтен нәрсә син булгач?

:Без уй яңа һәм елга яңа дип әйтәбез,
:Яңа калыккан ай яңа дип әйтәбез - тик бу сүзләр генә!
:Һаман шулар - ай, уй, елга һәм мин генә яңа;
:Рухны һәм тәнне мин табигыйлык пычрагыннан чистарттым.

## Әдәбият
* Voss Roberts M. Flowing and crossing. The somatic theologies of Mechthild and Lalleswari // Journal of American Academy of Religion. 2008. Vol. 76. P. 638—663.
* "Классическая поэзия Индии, Китая, Кореи, Вьетнама, Японии", М.:"Художественная литература", 1977, с.136-141

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Сәлигаскәрова Мәгәфүрә Галиулла кызы

**Сәлигаскәрова Мәгәфүрә Галиулла кызы** ()(20 ноябрь 1922 — 7 октябрь 2015) — башкорт опера җырчысы (меццо-сопрано). Башкорт АССР-ының (1949) һәм РСФСР-ның атказанган артисты (1955), Башкорт АССР-ының (1951) һәм РСФСР-ның халык артисты (1957).
## Тормыш юлы
Мәгәфүрә Галиулла кызы Сәлигаскәрова Башкорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Иске Ихсан авылында туган.

1938 елдан хор артисты була.

1938-1972 елларда Башкорт дәүләт опера һәм балет театрында эшли.

1941-1942 елларда Мәскәү консерваториясенең Башкорт опера студиясендә шөгыльләнә, анда укыган сагында театрда эшләвен дәвам итә. Уфа музыка училищесе укытучысы Римма Лазаревна Фирдан вокал дәресләре ала.

1947 елда Бөтенрусия театр яшләре смотрында катнаша һәм «Кармен» операсыннан Хабанера башкарган өчен беренче бүләк белән бүләкләнә. Соңыннан Прагада үткән бөтендөнья демократик яшьләр һәм студентлар фестивале лауреаты була.

1953 елдан КПСС әгъзасы. 3-нче чакырылыш РСФСР Югары Советы депутаты.

Төркем:Башкорт шәхесләре
Газпром

**Газпром** акционерлар җәмгыяте — Россия табигый газны җитештерү һәм әзерләү, газ конденсатлы, җир мае сату энергетик компаниясе. Илнең иң эре оешма ( «Эксперт» журналы мәгълүматы буенча).

Россиянең иң эре компанияләр списогында 1 нче урында булды (2012 ел).
## Искәрмәләр

Төркем:Россия ширкәтләре
Төркем:Газпром
Предел торышы

**Предел торышы** — эксплуатацион таләпләренә канәгатьләндерү юк булган конструкцияләр (корылмалар) хәле. Русияда ике предел торышы бар.

## Исәп һәм проектлау ысуллары
РФ-да ике предел торышы:
#тоту хәләте югалту (ныклык, тотырыклыгы, ару җимерелүе) ;
#изү хәләте буенча (ярыкка каршы тотырыклыгы, сыгылып төшүе, җисемнең арауыкта урын алмаштыруы) .

1-се предел торышы максатлары :
* конструкциянең ныклыгы карау (нормаль, ию, кисемтә киселешләре);
* түземлеккә карау (күп тапкыр йөк салу вакытта);
* конструкциянең тотырыклыгы карау (рәвеш һәм арауыкта җәю).
## Искәрмәләр

Төркем:Төзелеш
Олингито

**Олингито** (Bassaricyon neblina), испан теленнән «little olingo», Сүтмиләр класы "Олиго" ыруындагы җәнлек. Колумбия һәм Эквадор тропик урманнарында тереклек итә. Төркемне 2013 елның авгусында АКШ биологлары тапкан.

## Калыксамы
Янут сымактар арасында иң кече җәнлек. Озынлыгы 32 сантиметрдан 40 сантиметрга кадәр. Койрыгының озынлыгы 33 — 40 см. Авырлыгы 0,75−1,1 кг. Башка олиголардан бәлки үлчәме һәм озын, куе чуар җене белән аерала. Эквадорда кара тимгелле ачык-көрән төстә, Колумбияда кызгылт-көрән төстә.

## Яшәү ареалы
Көньяк Американың дымлы таулы урманнарында Эквадор һәм көнен Колумбияда, Ант тауларының төньяк итәгендә 1500-2750 м биеклектә тереклек итә.
Ярдәм
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Армирлаштыру

**Армирлаштыру**() — конструкцияләр эксплуатацион сәләтен арттыру өчен төп ысулы.

Армирлаштыру бер үзәк, сеткалар һәм каркаслар белән оештырыла. Арматура тартылган зоналарда (яки кысу зоналарда, төелгән ныклыгы җитмәгәндә), конструктив буенча урнаштырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Төзелеш
Браслав күлләре

**Браслав күлләре милли паркы** — Белоруссиянең төньяк-көнбатышындагы милли парк.

Милли парк уникаль табигать комплексын кешеләрнең хуҗалык эшмәкәрлегеннән саклау, аларны киләчәк буыннар өчен саклау хезмәтен сайланды. Ул 1995 елның августында оештырыла. Үзәге булып **Браслав күл төркемнәре** тора.

Милли парк чикләрендә берничә кызык табигать һәйкәлләре урнашкан. Бу аерым рельефның ачык чагылган бозлык формалары, зур сарыкташта, күлләрдә утраулар, сирәк агачлар группасы. Бик күп санда тарих һәм мәдәният комарткыларын: төрле дәвер калачыклары (Макович һәм башкалар), курганлы каберлекләр, намаз корылмалары бар.

Ботаниклар парк территориясендә үсемлекләр дөньясының 500-ләп төрен исәпләгән, шуларның 20 төре Белоруссия өчен сирәк төрләр булып тора.

«Браслав күлләре» милли паркында гыйльми эшчәнлек, шулай ук табигатьне саклау буенча эш алып барыла. Милли парк үзәге — Браслав шәһәре, анда җитәкчелек һәм фәнни базасы урнашкан. Милли парк хезмәт коллективында 600-гә якын кеше исәпләнә.

Милли паркның хайваннар дөньясы бай һәм күп төрле: монда 189 төр кош очрый, шуларның 45-е сирәк төрен һәм юкка чыгып баручыларга карый.

Белоруссиянең Кызыл китабына кертелгән хайваннар арасыннан бурсык (meles Meles), селәүсен (Lynx lynx), соры аю (arctos Ursus), кара ләкләк (Ciconia nigra), соры торна (grus Grus), пышылда аккош (cygnus olor), зәңгәр акчарлак (Larus canus), черноок (Calidris alpina) бар.

Браслав урманының башка хайваннары: бүре (Canis lupus), кабан дуңгызы (sus scrofa), илек (Capreolus capreolus), төлке (vulpes vulpes), поши (alces Alces), урман эле (nyctereutes procyonoides), сусар (Martes foina) һәм башкалар.

Төркем:Географик объектлар, зоналар һәм территорияләр
Иван Норкин

**Иван Норкин** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
## Искәрмәләр
Давид Носек

**Давид Носек** (, ,  — , ) — Чехия һоккейчесе (сакчы), яшьләр арасында дөнья чемпионы (2001), Чехия чемпионатларының алтын (2004) һәм көмеш (2005) призчысы.
Мәһди Нугаев

**Мәһди Нугаев** (Мәһди Галимҗан улы Нугаев, ,  — , ) — социолог, фәлсәфә фәннәре докторы (1978), профессор (1979), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1981), КДПИнең социология һәм сәясәт белеме кафедрасы мөдире (1976-1991).
## Искәрмәләр
Георгий Нуров

**Георги Нуров** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (һөҗүмче).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Алексей Обмочаев

**Алексей Обмочаев** (, ,  — , ) — Россия волейболчысы, Россия чемпионатларының алтын (2010/11, 2011/12), һәм бронза (2012/13, 2014/15) призчысы, Олимпия уеннары (2012), дөнья кубогы (2011) һәм Универсиада (2011) җиңүчесе.
Евлампий Образцов

**Евлампи Образцов** (, ,  — , ) — табиб, сифилис белгече, Казан земство сифилис хастаханәсе мөдире, Тум университеты профессоры.
Дмитрий Овсянико-Куликовский

**Дмитрий Овсянико-Куликовский** (, ,  — , ) — әдәбият һәм телләр белгече, Новороссия, Казан, Харковь һәм Санкт-Петербург университетлары профессоры, Санкт-Петербург ФАнең шәрәфле әгъзасы (1907).
## Искәрмәләр
Александр Овсянников (1974)

**Александр Овсянников** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (һөҗүмче).
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Александр Овсянников (1842)

**Александр Овсянников** (, ,  — , ) — урта уку йортларында тарих һәм география укытучысы, педагог, язучы.
## Искәрмәләр
Валентин Овчинников

**Валентин Овчинников** (, ,  — , ) — РИ һәм СССР юристы, Варшава һәм Ерак Көнчыгыш университетлары профессоры.
## Искәрмәләр
Саркис Оганесян

**Саркис Оганесән** (, ,  — , ) — СССР һәм Әрмәнстан футболчысы (сакчы, ярымсакчы), Россия чемпионатларының көмеш (1995, 1999) һәм бронза (1992, 1993, 1994, 1998) призчысы, Россия кубогы иясе (1998).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Александр Оголин

**Александр Оголин** (, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, хакыйкый яшерен киңәшче (1898), Казан губерна прокуроры (1850-1852), Казан төрмә комитеты рәисе (1852-1854), Казан вице-губернаторы (1860-1861), Россия империясе сенаты әгъзасы (1873 елдан), Витебск (1861-1863) һәм Кутаис (1865-1866) губернаторы.
Иван Одоевский

**Иван Одоевски** (, ,  — , ) — баяр, кенәз, Казан воеводасы (1620-1624).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы
Мөхәммәт Оздоев

**Мөхәммәт Оздоев** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия милли футбол җыелмасы әгъзасы, Россия чемпионатының көмеш призчысы (2013/14).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Николай Озеров

**Николай Озеров** (, ,  — , ) — җырчы, педагог, РСФСҖнең халык әртисе (1937).
Иван Овчинников

**Иван Овчинников** (, ,  — , ) — агроном, Нократ губернасыннан I чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
## Искәрмәләр
Юрий Окрошидзе

**Юри Окрошидзе** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ һөнәри футболчысы (капкачы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Константин Олешкевич

**Константин Олешкевич** (, ,  — , ) — Казанда иҗат иткән архитектор.
## Искәрмәләр
Руслан Олихвер

**Руслан Олихвер** (, ,  — , ) — Россия волейболчысы, СССР чемпионатларының бронза призчысы (1989/90, 1990/91), Италия чемпионы (1994/95), Бразилия чемпионатларының алтын (1996/97) һәм көмеш  (1995/96) призчысы, Россия чемпионатларының көмеш (2001/02) һәм бронза (2003/04, 2004/05) призчысы, 2000 елгы Олимпия уеннарының көмеш медалье иясе, дөнья чемпионатларының бронза (1990) һәм көмеш (2002) призчысы, Европа чемпионатларының алтын (1991), бронза (1993, 2001) һәм көмеш (1999) призчысы.
Станислав Опацкий

**Станислав Опацки** (, ,  — , ) — филолог, Казан университеты профессоры.
Анатолий Опря

**Анатоли Опря** (, ,  — , ) — Украина футболчысы (ярымсакчы), РФның 1 нче дивизионы җиңүчесе (2002).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Вахит Уразсәхетев

**Вахит Уразсәхетев** (, ,  — , ) — Төркемәнстан футболчысы (һөҗүмче), Төрекмәнстан милли футбол җыелмасы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Пабло Орбаис

**Пабло Орбаис** (, ,  — , ) — Испания футболчысы (ярымсакчы), Испания милли футбол җыелмасы әгъзасы (2002-2005), яшьләр арасында дөнья чемпионы (1999), Греция чемпионы һәм Греция кубогы иясе (2012).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Панчаджанья

**Панчаджанья** Һинд мифологиясендә "Дхарам-юдха" (хаклык өчен изге сугыш) булган Кауравалар һәм Пандавалар арасында Курукшетрада Махабхарата Сугышы башында (бу узурпатор Патша Дхритараштраның йөз уллары, (аларның иң олысы Дурьодхана булган) һәм шуларга Кришна үзе ярдәм иткән биш Пандавалар (кузеннары) арасында сугыш) өреп уйнатылган "Шанкха" (кабырчык).

Панчаджанья Ходай Кришна тарафыннан өреп уйнатылганда сугыш хаклы Пандавалар тарафыннан җиңгәнне аңлаткан. Панчанджанья ул "удгош" дөньяның кешеләре тарафыннан ишетелгән дөреслек тавышы. Панчаджанья Бхагавад-гитаның беренче бүлегенең 15 текстында искә алынган. Панчаджанья, бөек кабырчык шуның корабында Шрикришна Сандипаниның улын коткарыр өчен барган навигатор Панчджанадан истәлек бүләге булган.

Кришна аның трансценденталь кабырчыкка өреп уйнаганда, шәйтаннарның хатыннары балаларын төшерә һәм ярым-Ходайларның хатыннары барлык уңайлыклар белән алкышлана. Шул рәвешле, Кришна кабырчыгының тавышы бөтен дөнья буйлап вибрация һәм циркуляция өчен кулланыла.

Вальмики Рамьяна буенча, Пурушоттама (Вишну) Панчаджана исемле Данаваны Вишвакарма төзегән Чакраван тавында үтергән һәм Панчаджанья дип аталган кабырчыкны аннан алган.
Харивамса буенча, Вишнуның аватары, Кришнаның чукмар Каумодаки, диск-сыман корал Сударшана Чакра һәм Падма (лотос чәчәге) белән бер атрибуты булып тора. Кабырчык Курукшетра Сугышында кулланылган булган. Панчаджанья яки Шанкхасур Прабхаса океанының иң тирән урыннарында колоссаль кабырчык кабыгында яшәгән шәйтан булган яки кабырчык формасындагы шәйтан булган. Ул Шри Кришнаның, Балараманың, Судаманың һәм Уддхаваның гурусы булган Сандипаниның улын урлаган һәм кабырчыкта төрмәдә тоткан. Укуларын бетергәч, Кришна, Баларама һәм Уддхава укытучылары артыннан барып ул нинди яраткан дакшина (бүләк) алырга белер өчен  артыннан барганнар. Сандипани бүләк итеп улының кайтаруын сораган. Кришна урлау турында белгәч, ярсуланган һәм Сандипаниның улын коткару өчен диңгезгә чумган. Кришна Шанкхасурны уңышлы үтергән һәм кабырчыкны үзенә алган. Ул соңрак гурусы Сандипани янына барган һәм ул аңа бу кабырчыкны Панчджанья дип атаган. Кришна бу кабырчыкны өреп уйнаткач бу аның киләсе дошманының үлемен игълан итә. Бөек Махабхарата сугышы Ходай Кришна Панчаджанья кабырчыгына өргәч башланган.

Нигездә, иң беренче Ходай Шри Хари Вишну дүрт куллы дип әйтелә һәм аның бер кулында Панчаданья кабырчыгы, бу кабырчыкның шулай ук җирдәге Ходай Кришнага Вайкунтха-дхамадан күчерелмәсе ясалган.

## Идентификация
Панчаджанья Кабырчыгы Turbinella pyrum L.-ның кабырчыгы, аның биш бөрмәсе бар. Бу бик сирәк очрый торган төр.

Төркем:Һинд дине
Үскәмән

**Үскәмән** (, ) — Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1720 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Мәдәният
#### Һәйкәлләр

* Муса Җәлил һәйкәле

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Костанай

**Костанай** (, ) — Казакъстанның Костанай өлкәсендә урнашкан шәһәр, аның административ үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1893 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Шәхесләр
* Фидаил Ибраһимов (1938―2020), РФ халык рәссамы (2020). 
* Хәйдәр Сәйбаталов (1923―2018), рәссам-график, доцент.
* Шамил Фәхретдинов (1952), бию ансамбле һәм мәктәбе җитәкчесе, Казакъстанның атказанган мәдәният эшлеклесе (2008).

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Костанай өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Казакъстан өлкә үзәкләре
Төркем:Костанай
Кызылурда

**Кызылурда** (, ) — Казакъстанның Кызылурда өлкәсендә урнашкан шәһәр.

1905 елдан Ырынбур-Илецк-Актүбә-Кызылурда-Төркистан-Ташкәнт линиясендә тимер юл станциясе эшли.
## Тарих
Шәһәр статусын 1867 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Шәхесләр
* Шамил Шагалимов (1952―2001), опера җырчысы (*тенор*). Казакъстан Республикасының атказанган эшлеклесе.
## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Кызылурда
Төркем:Кызылурда өлкәсе торак пунктлары
Актау

**Актау** (, ) — Казакъстанның Маңгыстау өлкәсендә урнашкан шәһәр. 1964-1991 елларда Тарас Шевченко хөрмәтенә исеме ― **Шевченко** шәһәре.
## Тарих
Шәһәр статусын 1963 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Моны да карагыз
* Актауда очкыч афәте (2024)
## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Маңгыстау өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Актау
Төркем:Төрки дөньяның мәдәни башкалалары
Тимертау

**Тимертау** (, ) — Казакъстанның Караганды өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1945 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Караганды өлкәсе торак пунктлары
Симәй

**Симәй** (, ) — Казакъстанның көнчыгышында урнашкан шәһәр. 2022 елның 8 июненнән ― яңа оештырылган Абай өлкәсенең административ үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1782 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Шәхесләр
* Габделгани Госманов (*[[Гани Госман]]*; 1894―1950), Берлинда Татар комитетында мулла.
* Диаз Мөсәлимов  (*Diaz Mussalimov*, 1991), җырчы (тенор), композитор, педагог, 2018 елдан Нью-Йорк университетының вокал профессоры. 
* Бибигөл Түләгәнова (1929), җырчы, ССРБ халык артисты.

## Һәйкәлләр

* Муса Җәлил һәйкәле (2023)
## Моны да карагыз
* Әхмәт Риза мәчет-мәдрәсәсе
## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Симәй
Төркем:Абай өлкәсе торак пунктлары
Күкчәтау

**Күкчәтау** (, ) — Казакъстанның Акмола өлкәсендә урнашкан шәһәр, 1999 елдан өлкә үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1832 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Мәдәният
;Һәйкәлләр
* Муса Җәлил һәйкәле
## Дин
### Ислам
* Күкчәтау татар мәчете
### Православие

## Аэропорт
* Күкчәтау Халыкара һава аланы
## Шәхесләр
* Карина Ибраһимова (1996), казакъстанлы боксчы.
* Ибраһим Сәләхов (1911―1998), язучы, Тукай премиясе лауреаты (1990).
## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Күкчәтау
Рудный

**Рудный** () — Казакъстанның Костанай өлкәсендә урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 112052 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 46,32 %,
казакълар — 35,59 %,
украиннар — 8,08 %,
башка халыклар — 10,01 %.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Костанай өлкәсе торак пунктлары
Конаев (шәһәр)

**Конаев** (, 2022 елның маена кадәр ― Капчагай, яки **Капшагай**) — Казакъстанның Алматы өлкәсе шәһәре, 2022 елның июненнән ― өлкәнең административ үзәге.

2022 елның 3 маенда шәһәрнең Капчагай атамасы Динмөхәммәт Кунаев () истәлегенә Конаев дип үзгәртелә .  

## Тарих
Шәһәр статусын 1970 елдан башлап йөртә.

2022 елның июненнән Казакъстанның яңа чикләрендәге Алматы өлкәсенең административ үзәге була (Алматы өлкәсе составыннан яңа оешкан Жетису өлкәсе (үзәге Таллыкурган шәһәре) аерып алынганнан соң).

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Яркәнт (Казакъстан)

**Яркәнт** (, ) — Казакъстанның Җидесу өлкәсендә (2022 елның 8 июненә кадәр ― Алматы өлкәсендә) урнашкан шәһәр. Панфилов районының административ үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1891 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Шәхесләр
* Зунун Таипов (1917―1984), уйгыр чыгышлы Кытай хәрбие, 1962 елдан мөһаҗир.
## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Җидесу өлкәсе торак пунктлары
Алтай (шәһәр, Казакъстан)

**Алтай** (), 2019 елга кадәр  **Зыряновск** (, ) — Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1941 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Тараз

**Тараз** (, ) — Казакъстанның Җамбыл өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын Урта гасырлардан башлап йөртә.
## Халык

## Шәхесләр

* Хәйдәр һәм Галиәскар Акалаевлар
* Хәмит Савкуев (1964), Кабарда-Балкариянең халык рәссамы, РСА () академигы.

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Чардара

**Чардара** (, ) — Казакъстанның Төркестан өлкәсендә (2018 елга кадәр Көньяк Казакъстан өлкәсендә) урнашкан шәһәр. Чардара районының административ үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1968 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Төркестан өлкәсе торак пунктлары
Атбасар

**Атбасар** (, ) — Казакъстанның Акмола өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1892 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Шәхесләр
* Ширияздан Сарымсаков
*Маһинур Фәйзуллина

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Аркалык

**Аркалык** (, ) — Казакъстанның Костанай өлкәсендә урнашкан шәһәр. 1997 елга кадәр Тургай өлкәсенең административ үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1965 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Костанай өлкәсе торак пунктлары
Приозёр

**Приозёр** (, ) — Казакъстанның Караганды өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1961 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Караганды өлкәсе торак пунктлары
Курчатов (шәһәр)

**Курчатов** (, ) — Казакъстанның көнчыгышында урнашкан шәһәр. 2022 елның 8 июненнән ― яңа оештырылган Абай өлкәсенең өлкә карамагындагы шәһәре статусында.
## Тарих
Шәһәр статусын 1948 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Абай өлкәсе торак пунктлары
Шемонаиха

**Шемонаиха** () — Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 18448 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 63,88 %,
казакълар — 28,69 %,
башка халыклар — 7,43 %.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ торак пунктлары
Тәкәле (шәһәр)

**Тәкәле** (, ) — Казакъстанның Җидесу өлкәсендә (2022 елның 8 июненә кадәр ― Алматы өлкәсендә) урнашкан, өлкә буйсынуындагы шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1952 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Җидесу өлкәсе торак пунктлары
Алло

**«Алло»** () - шалтыраган телефонның трубкасын алгач, «тыңлыйм» яки «тыңлагыз» мәгънәсендә, эндәшү сүзе буларак кулланыла торган сүз.

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге: I том: А–В. – Казан: ТӘһСИ, 2015. – 712 б.

Төркем:Телефон
Чар (Казакъстан)

**Чар** (, ) — Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1963 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Шәхесләр
* Бәхетҗан Исмаголов
* Бари Әлибасов (1947), музыкант, продюсер.

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Алломорф

**Алломорф** - тиңдәш мәгънәгә ия булган, әмма бер-берсеннән кулланышының морфонологик шартлары белән аерылган морфлар (мәс., халык – халк-ым, озын – оз-аю һ.б.).

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге: I том: А–В. – Казан: ТӘһСИ, 2015. – 712 б.

Төркем:Лингвистика
Аллея

**Аллея** - як-ягына агачлар, куаклар яки чәчәкләр утыртылган юл, парклардагы, шәһәр бакчаларындагы юл.

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге: I том: А–В. – Казан: ТӘһСИ, 2015. – 712 б.

Төркем:Аллеялар
Аллигатор

**Аллигатор** — Америкада һәм Көньяк-Көнчыгыш Азиядә яши торган крокодилларның бер төре.

Алигаторлар — тешләре, авызын япканда, тулысынча казналыгы белән томалануы, авызының очы тупыйграк булуы, бары тик төче суларда гына яши алуы белән аерылып торган крокодилларның аерым бер семьялыгы.

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге: I том: А–В. – Казан: ТӘһСИ, 2015. – 712 б.

Төркем:Аллигаторлар


Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар
Төркем:Сөйрәлүчеләр
Державин (Казакъстан)

**Державинск** (, ) — Казакъстанның Акмола өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1966 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Тимер (шәһәр)

**Тимер** (, ) — Казакъстанның Актүбә өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Географик урыны
Район үзәге – Шубаркудук кентінен көнчыгышка таба 50 км җирдә, үзе белән аттас елга буенда урнашкан.

## Халкы

## Тарихы
Нигезе 1868 елны хәрби урнашыш рәтендә салынган. 1869 елны казакъ даласын идарә итү рәтендәге патша хөкүмәтенең . Шәһәрдә шушы җылы 99 өй, 913 кеше торган, 2 табиб урыны, бер кластық рус-казакъ мәктәбе, җәмәгать китапханәсе, почта бүлекчәсе, мәчет, чиркәү эшләгән. Шәһәр статусын 1896 елдан башлап йөртә.

## Ярминкә
1900 елдан башлап мөһим сауда үзәге булды. Монда елына 2 тапкыр ярминкә үткәрелде. Саудагерлер Ташкәнт, Бохара, Үфі, Оренбур, Орск шәһәрләреннән килгән.

## Уезд вакытында
1922 җылы составында 31 олыс булды. 1928 елны район үзәгенә әйләнде. 1976 җылы торагы 5,0 меңгә жуықтады. Шәһәрдә 1996 елга кадәр май заводы, корылыш учреждениеләре, районы тормыш хаҗәтен үтәү комб, һ.б. предприятиеләр мин учреждениеләр булган. Вакытлыча Кагыйдәләренә ярашлы рәвештә составында 17 олысы бар (#хәзерге Тимер, Ойыл, Байғанин, Мугалжар районнары) уезд үзәге булган

## Авыл хуҗалыгы
Аларның нигезендә Тимердә хуҗалык қожалықтары, ӨК, ҖЧҖ-лар оештырылды. Эреләре: “Қарақамыс”, “Балдысай”, “Тимер”, “Толганай”, “Туплау” ҖЧҖ-лары.

## Инфакурылымы
Шәһәрдә Саклаган Бәйішев атындагы урта мәктәп, китапханә, гаиләле-табиб амбулатория, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. иҗтимагый-мәдәни учреждениеләр урнашкан. Шәһәр тирәсендә Сырлытам бейіті, Ишан ата, Әндірдің мәчете, Тимернең үзендә Әхмәт Қалпе мәчете бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:1868 елда нигезләнгән торак пунктлар
Аллитерация

**Аллитерация** - шигырь төзелешендә әсәр яңгырашының аһәңлелеген көчәйтү өчен, бер төрле тартык авазларны еш кабатлау юлы белән ясалган алым.

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге: I том: А–В. – Казан: ТӘһСИ, 2015. – 712 б.

Төркем:Әдәбият
Борис Ордынский

**Борис Ордынски** (, ,  — , ) — филолог, юнан теленнән тәрҗемәче, Казан университеты профессоры.
Александр Орехов

**Александр Орехов** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (сакчы), Россия чемпионатларының алтын (2008, 2009) һәм бронза (2010) призчысы, Россия кубогы (2011/12) һәм суперкубогы (2011, 2012) иясе.
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Александр Орлов (1923)

**Александр Орлов** (, ,  — , ) — совет дәүләт эшлеклесе, ТАССР Югары мәхкәмәсе рәисе (1954-1958), Сембер өлкә мәхкәмәсе рәисе (1959-1962), РСФСР Югары мәхкәмәсе рәисе (1972-1984).
Арсентий Орлов

**Арсенти Орлов** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән шагыйрь һәм әдәби тәнкыйтьче.
Максим Орлов

**Максим Орлов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Наум Орлов

**Наум Орлов** (, ,  — , ) — театр режиссеры, ТАССРның һәм РСФСРнең атказанган сәнгать эшлеклесе (1970, 1978), РСФСРнең халык әртисе (1978), Әдис украин (1957-1964), Казан рус драма (1965-1973) һәм Чиләбе драма (1973-2003) театрларының баш режиссеры.
Олег Орлов

**Олег Орлов** (, ,  — , ) — физик, көймәләр төзүче, СССР МШ премиясе лауреаты (1991), А. Н. Крылов ис. ҮФТИ директоры урынбасары.

Төркем:Физиклар
Бангладешта Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

Бангладешта район буенча Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

## Барисал
* Сугандха Щактипитх, Шикапур, Барисал районы

## Брахманбариа
* Кал Бхайраб Гыйбадәтханәсе, Брахманбариа

## Богра
* Бхабанипур Щактипитх, Бхабанипур, Шерпур Упазила, Богра

## Читтагонг
Урта Тал Бариа Упасана Мондир. Мирсарай, Читтагонг.
* Чандранатх Гыйбадәтханәсе, Ситакунд Щактипитхаларның берсе, Читтагонг

## Комилла
Аячак Ашрам, Рахимпур Мураднагар, Комилла.
* Комилла Джаганнатх Гыйбадәтханәсе, Комилла

## Кокс Базары
* Адинатх Гыйбадәтханәсе, Мохешкали, Кокс Базары

## Дхака
* Дхакешвари Гыйбадәтханәсе, Дхака
* Джой Кали Гыйбадәтханәсе, Дхака
* Рамна Кали Мандиры, Дхаканың Рамна даирәсе

## Дхамрай
* Дхамрай Джаганнатх Ротх, Дхамрай

## Динджапур
* Кантаджи Гыйбадәтханәсе, Динаджпур Даирәсе, Бангладеш
* Калия джуе Гыйбадәтханәсе, Динаджпур

## Джессор
* Джаганнатх Гыйбадәтханәсе, Кешабпур, Джессор
* Калоданга Кали Гыйбадәтханәсе, Багхарпара, Джессор

## Магура
* Кали гыйбадәтханәсе, Магура
* Шри Шри Ма Дурга гыйбадәтханәсе, Мандал Бари, Балиагхата, Шрипур, Магура
* Сассан Кали гыйбадәтханәсе, Чилгари, Шрипур, Магура

## Мименсингх
* Боро Кали Бари Гыйбадәтханәсе, Мименсингх

## Нараянгандж
* Баба Локенатх Брахмачари Ашрам, Бароди, Нараянгандж

## Пабна
* Җаганнатх Гыйбадәтханәсе, Пабна

## Раджшахи
* Путхия Гыйбадәтханә Комплексы, Раджшахи

## Сатхира
* Джешорешвари Кали Гыйбадәтханәсе, Шьямнагар, Сатхира

## Шулай ук карагыз
* Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Константин Орлов

**Константин Орлов** (, ,  — , ) — офтальмолог, РСФСРнең атказанган фән эшлеклесе (1928), медицина фәннәре докторы, профессор.
Федот Орлов

**Федот Орлов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1942).
## Искәрмәләр
Михаил Ортин

**Михаил Ортин** (, ,  — , ) — файдалы казылмаларны баектыру өлкәсендә галим, Урал файдалы казылмаларны баектыру һәм механик эшкәртү фәнни тикшеренү һәм проектлау институтын нигез салучы һәм аның беренче директоры (1929-1930).
## Искәрмәләр

Төркем:Алабуга реаль училищесын тәмамлаучылар
Оскар Осала

**Оскар Осала** (, ,  — , ) — Финляндия һоккейчесе (һөҗүмче), Финляндия чемпионатының көмеш призчысы (2008), Гагарин кубогы иясе (2014, 2016).
Адольф Осипов

**Адольф Осипов** (, ,  — , ) — юрист, фәнни язучы, хокук белгече, Казан университетының юридик факультеты деканы (1886-1896).
## Искәрмәләр
Пётр Осипов

**Пётр Осипов** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән язучы, драматург, ЧАССР халык язучысы (1984), ЧАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1940), РСФСҖнең атказанган табибы (1945), Чуаш драма театрының баш режиссеры (1927-1930), ЧАССР сәламәтлек саклау министры (1948-1950).
## Искәрмәләр
Сергей Осипов

**Сергей Осипов** (, ,  — , ) — СССР һәм Россия футболчысы (сакчы) һәм футбол тренеры.
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Николай Осокин (1877)

**Николай Осокин** (, ,  — , ) — табиб, невролог, нейоранатом, Тум һәм Свердловск медицина институтларында нерв авырулары кафедрасы мөдире.
Георгий Остен-Сакен

**Георги Остен-Сакен** (, ,  — , ) — совет хуҗалык эшлеклесе, барон, Казан фанер уенчыклары остаханәсе мөдире (1935-1937).
Евграф Осипов

**Евграф Осипов** (, ,  — , ) — табиб, земство медицинасының күренекле эшлеклесе, Русиядә санитар статистикасына нигез салучыларның берсе.
## Искәрмәләр
Максим Осипов

**Максим Осипов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри хоккейчысы (һөҗүмче).
## Искәрмәләр
Борис Остроумов

**Борис Остроумов** (, ,  — , ) — физик, радиотехник, фән тарихчысы, укытучы, физика-математика фәннәре докторы (1937), профессор (1934).

Төркем:Физиклар
Николай Остроумов

**Николай Остроумов** (, ,  — , ) — Көнчыгышны өйрәнүче, тарихчы, этнограф, укытучы, ислам белгече, тәрҗемәче, Казан руханлар академиясенең шәрәфле әгъзасы (1892), Төркистан төбәгендәге мөселман мәктәпләре инспекторы (1877-1989), Ташкәнт ирләр гимназиясе директоры (1889-1917).
Георгий Остроумов

**Георги Остроумов** (, ,  — , ) — физик, Пермь унверситетының гомуми физика кафедрасы мөдире (1945-1958).

Төркем:Физиклар
Артём Остроушко

**Артөм Остроушко** (, ,  — , ) — Украина һоккейчесе (һөҗүмче), Белаурс чемпионы (2010, 2011)
Дмитрий Отставнов

**Дмитри Отставнов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (һөҗүмче).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Юрий Очнев

**Юри Очнев** (, ,  — , ) — СССР хоккейчесе (һөҗүмче), хоккей тренеры, Казан «Итиле»нең баш тренеры (1991-1992).
Павел (Введенский)

**Павел** (, ,  — , ) — православие дине эшлеклесе, Никольск-Уссурийск (1922-1923), Мәләкәс (1923-1927), Бөгелмә (1924), Бозаулык (1924-1927), Златоуст (1927-1928), Калуга һәм Боровск (1928), Ырынбур (1928-1931) һәм Моршанск (1935-1937) епискобы.
## Искәрмәләр
Бөстан

**Бөстан** () — Таҗикстанның Согыд өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1956 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Таҗикстан шәһәрләре
Вәхдәт

**Вәхдәт** () — Таҗикстанның җөмһүрият буйсынуындагы шәһәре, Таҗикстанның республика буйсынуындагы районнары составына керүче шул ук исемдәге наһиясе (районы) үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1965 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Таҗикстан шәһәрләре
Төркем:Таҗикстанның республика буйсынуындагы районнары торак пунктлары
Николай Осянин

**Николай Осәнин** (, ,  — , ) — СССР футболчысы (һөҗүмче), СССР милли футбол җыелмасы әгъзасы, СССР чемпионатларының алтын (1969) һәм көмеш (1968, 1974) призчысы, СССР кубогы иясе (1971), СССР чемпионатының иң яхшы бомбардиры (1969).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Александр Остряков

**Александр Острәков** (, ,  — , ) — туфраклар белгече, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1940), Казан университеты профессоры.