open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фәнни тикшеренү

**Тикшеренү** - билгеле яки яңа белемне систематик өйрәнү процессы.

Фәнни гыйлем туплау белән бәйле *тикшеренү* эшчәнлеге **фәнни тикшеренү** атала.

Фәнни тикшеренүләрнең төрләре:
* Фундаменталь тикшеренүләр, башлыча, куллану перспективаларын күздә тотмыйча, яңа белемнәр табу максаты белән башкарылалар.
* Гамәли тикшеренүләр - кешелеккә икътисади файда китерүче яңа кәшефләргә ирешү сәбәпле уздырыла.

Бүгенге көндә фәнни эшчәнлек күбесенчә югары уку йортларда, махсус фәнни-тикшеренү институтларда һәм хосусый яки дәүләтнеке булган ширкәтләренең эзләнүләр үзәкләрендә алып барыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Татарстан фәне

Төркем:Фән
Галим

**Га́лим** ( — *га́лим* — «белүче, гыйлем иясе»; күплек санда —  — *уляма*́, бор. тк. *biligli (~беле[к]ле)*)  — гыйлем эзләве нәтиҗәсендә галәмнен төзелеше һәм кануннары турында фәнни белемне үстерүгә өлеш керткән, билгеле бер фәнни өлкәдә эшләүче белгеч.

Исламда галим дип гөмумтанылган һәм авторитетлы, исламның теоретик һәм практик якларын белүче кешене атылар. Вакыт үтү белән ихтирамлы кушаматка әверлгән.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Галимнәр
Төркем:Һөнәрләр
Троицк (Коми)

**Троицк** () — Коми Республикасының Корткерос районында урнашкан авыл.

## Климат
Троицк климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (98%).

## Искәрмәләр

Төркем:Корткерос районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Учалы сөйләше

**Татар теленең учалы сөйләше** — татар теленең казан диалектына караган сөйләш, Башкортстанның Учалы районында һәм Чиләбе өлкәсенең Яңа Ахун авылында яшәүче татар-типтәрләр арасында таралган.

## Таралышы
Учалы типтәрләре Башкортстанның Учалы районы, ягъни элеккеге Верхнеуральск өязе, Типтәр-Учалы вулысы территориясендә таралган. Алар бу төбәктә 3—10 км ераклыкта урнашкан 12 авылда (Ахун, Илче, Имангул, Мансур, Сәфәр, Ураз, Урал, Өрген, Учалы, Ырысай, Кунакбай һ. б.) һәм Чиләбе өлкәсенең күрше Верхнеурал районындагы Яңа Ахунда яшиләр.

Типтәр авылларының халкы терлекчелек белән шөгыльләнгән. Көньяк Урал тимер юлы төзелү уңае белән бу җирләргә төрле өлкәләрдән татарлар күчеп килә башлый һәм игенчелек кәсебе дә үтеп керә. Учалы типтәрләре үзләрен татарлар дип саныйлар. Сөйләшнең төп үзенчәлекләре дә һәм аларның материаль культурасына караган мәгълүматлар да моны раслый. Укыту 90 нчы елларга кадәр татар телендә алып барылган.

## Өйрәнелеш дәрәҗәсе
1940—50 нче елларда учалы типтәрләре сөйләше Әхнәф Юлдашев тарафыннан өйрәнелгән. Тупланган бай фактик материалларга таянып, ул кандидатлык диссертациясе яза һәм аны 1950 елда яклый. Учалы типтәрләре сөйләшенең формалашу тарихы, тел үзенчәлекләре анализланган материаллар «Говор тептярей Учалинского района Башкирской АССР» исеме астында басылган мәкаләсендә тулы чагылыш таба.

Учалы сөйләше татар сөйләшләре системасында карала һәм Урал төбәгендә таралган башка татар сөйләшләре белән уртаклык күрсәтә. Материаль культура өлкәсенә караган диалекталь лексиканың зур өлеше, шулай ук, татар сөйләшләре белән охшаш. Шуның белән бергә, башкорт теленең дә бу сөйләшкә билгеле бер дәрәҗәдә тәэсире күренә

## Чыганаклар
* Баязитова Ф. С., Хәйретдинова Т. Х., Барсукова Р. С., Садыйкова З. Р., Рамазанова Д. Б., Татар халык сөйләшләре. Ике китапта. 1нче китап. 372—381 битләр. 

## Сылтамалар
* Учалы татарлары ничек башкортлаша — Азатлык Радиосы

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Төркем:Учалы районы
Гади матдәләр

**Гади матдәләр** — катлаулы матдәләрдән аермалы буларак, бары тик бер химик элемент атомыннан (гомотөшле молекуладан) гына торучы матдәләр. Химик элементларның ирекле хәлдә яшәү формасы булып торалар, яки, башкача әйткәндә, химик яктан башка элементлар белән бәйләнмәгән элементлар гади матдәне хасил итәләр. 400 артык гади матдә билгеле.

Гади матдәләр, атомнар арасындагы бәйләнеш төренә карап, металл яки неметалларга бүленәләр.
Кәләпүш

**Кәләпүш** (фарсыча *кәлә — баш, пуш — ябу*) — кара хәтфәдән эшләнгән яссы түбәле түбәтәй.

Татарларда 19-20 гасыр башларында таралып, түбәтәйне кысрыклап чыгара диярлек.

Күбесенчә бәрхеттән һәм вилветтан тегелгә.Һәм соңрак төрле бизәкләр белән бизәлә.

Тегелгәндә ике өлештән тегелгән: түбәсеннән һәм призма сыман яныннан.

## Сылтамалар
* Кәләпүш — баш киеме

Төркем:Баш киемнәре
Төркем:Милли киемнәр
Түбәтәй

**Түбәтәй** — күбесенчә түгәрәк яки шакмак, конуссыман түбәле төрек халыкларының баш киеме. 

Әрсезгә кия торган түбәтәйләрне карарак төстәге тукымадан, ә бәйрәмнәрдә кияр өчен затлырак тукымалардан (ефәк, бәрхет, парча) эшләнә. Энҗе яки алтын-көмеш җепләр, укалар белән дә чигелә ала.

Зур казанышны ССРБда 1950нче елларда казана. Ул вакыт аны барлык халыклар да милләтенә карамый кия башлый.
## Галерея

Файл:5646-Linxia-City-market-porcelain-and-traditional-Linxia-sunglasses.jpg|Ганьсуй дунганнары  түбәтәйләре


## Моны да карагыз
* Кәләпүш

## Тышкы сылтамалар
* Арча, Салават түбәтәйләре 
* Татар түбәтәйләре
* Үзбәк түбәтәйләре
* Түбәтәй рәсеме

Төркем:Баш киемнәре 
Төркем:Милли киемнәр
Диалектология

**Диалектология** ( — сөйләшү,  — фән) — территориаль диалектларны һәм сөйләшләрне өйрәнә торган тел белеме тармагы. Диалектология өчен диалектларның, сөйләшләрнең гомум төзелеше түгел, ә билгеле бер диалектка сөйләшкә хас булган аваз үзенчәлекләренең, сүз формаларының, җөмлә калыпларының әдәби тел белән чагыштырып тикшерүе, аларның барлыкка килүе, яшәү сәбәпләрен аңлатуы мөһим.

Диалектологияне өйрәнү теоретик һәм гамәли әһәмияткә ия.

## Диалект

## Татар диалектологиясе

**Татар диалектологиясе** — татар тел белеменең татар теленең җирле диалектларын һәм сөйләшләрен өйрәнә торган тармагы. Хәзерге татар телендә өч диалектны аералар: урта диалект, мишәр диалекты, Көнбатыш Себер татарлары диалекты.

## Әдәбият
* Әхәтов Г. Х. Татар диалектологиясе. Югары уку йорты студентлары өчен дәреслек. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1984. — 216 б.
Татар диалектологиясе

**Татар диалектологиясе** — татар тел белеменең татар теленең җирле диалектларын һәм сөйләшләрен өйрәнә торган тармагы.

Хәзерге татар телендә өч диалектны аералар: урта диалект, мишәр диалекты, Көнбатыш Себер татарлары диалекты.

## Өйрәнү тарихы
Татар диалектологиясе белән кызыксыну XVIII гасырның икенче яртысында ук башланган. Ләкин фәнни нигездә татар диалектларын өйрәнү XIX гасыр башына туры килә. Бу чорда Иван Гиганов, Ният-Бака Атнометов хезмәтләрен атап була.

Татар диалектологиясенә нигез салучы буларак исә А. Г. Бессонов санала.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гарәп-фарсы алынмалары һәм аларның татар телендә кулланылышы

## Искәрмәләр

Төркем:Татар диалектологиясе
Хаҗиәхмәт Ишбулатов

**'
**Хаҗиәхмәт Ишбулатов''' () – Патша гаскәре офицеры, генерал-майор (1914), генерал-лейтенант (1918). 
## Тәрҗемәи хәл
Хаҗиәхмәт Исхак улы Ишбулатов 1851 елда Бәләбәй өязенең Өйдрәкбаш авылында дөньяга килгән. Атасы Исхак Мөхәммәтрәхим улы — 3нче Мишәр кантунының хәрби старшинасы. Абыйсы Җиһангир Исхак улы — хәрби старшина һәм кантун башлыгы. Авылда Ишбулатов алпавытларның бакча һәм утар урыны сакланып калган.

Ишбулатов Ырынбур кадет корпусын тәмамлаган (1866). Хәрби хезмәтен лейтенант чинында башлаган. 1908 елны отставкага чыга. Хәрби званиеләре: 1900 елда – подполковник, 1904 – полковник, 1914 – генерал-майор.

20 ел Уфада, аннары Ырынбурда хезмәт иткән. 1900-1904 еллларда Орск пехота полкында. Беренче бөтендөнья сугышы барган вакытта, 1915 елны яңадан хезмәткә чакырыла. Казан хәрби округында хезмәт итә. 1916 елдан – 152нче запас пехота полкы башлыгы. 1917 елда – Бәләбәй гарнизоны башлыгы. Аннары Казандагы 1нче Мөселман укчылар бригадасы командиры. Бригада куып таратылгач, туган ягына кайта.

1918 елның июленнән – большевикларга каршы сугышкан Башкорт гаскәренең 1нче  командиры, 6 сентябреннән – гаскәрнең баш сәргаскәре. Октябрьдә генерал-лейтенант чинына күтәрелә. Башкорт гаскәре җитәкчелеге акларның җитәкчесе адмирал Колчак белән мөнәсәбәтләре бозылу сәбәпле 22 ноябрьдә командалыкны Әхмәтзәки Вәлидигә тапшырган. 
1921 елда Стәрлетамакта вафат. 
## Гаилә хәле
Гаиләсен 50 яшендә корган. Хатыны – Ядегәрев дигән генералның кызы Зәйнәп туташка 24 яшь кенә була. 
Улы Рөстәм Әхмәт улы Ишбулатов (1905-1938) — су асты көймәләренең дивизионы командиры, 3 ранг капитаны. «Хәрби-фашистик фетнә»дә катнашучы буларак юк ителә.
## Бүләкләре
* 3нче дәрәҗә кылычлы Изге Станислав ордены;
* 3нче дәрәҗә Изге Анна ордены;
* 2нче дәрәҗә Изге Станислав ордены;
* 2нче дәрәҗә Изге Анна ордены;
* 4нче дәрәжә Изге Владимир ордены.
## Хәтер
* Башкортостан Республикасының Благовар районы Өйдрәкбаш авылында бюст куелган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ганин А.В.,Семенов В.Г. Офицер.корпус.. М.,2007 
* ВТ: Утар таланган, бакча җимерек. Мидхәт Ижбулатов

Төркем:Генераллар
Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Якуп Чанышев

**Якуп Чанышев** — Совет гаскәренең танылган командиры, генерал-лейтенант. 
## Тәрҗемәи хәл
Якуп Җиһангир улы 1892 елның яңа стиль белән 10 мартында (искечә 27 февраль) Стәрлетамак өязенең Тукай авылында туа. Алтын ятмалары хуҗалары Рәмиевләрнең якын туганы. Казанда Татар укытучылар мәктәбен тәмамлый.

Үз гомеренең 45 елын хәрби хезмәткә багышлаган, өч сугышта катнашкан.

Беренче империалистик сугыштагы батырлыклары өчен «Георгий тәресе» ордены һәм унтер-әфисәр, соңга прапорщик дәрәҗәсе бирелгән.

1917 елның мартында Чанышев Казанда РСДРП(б) сафына кергән. Солдатлар арасында агитация эше алып барган.

1нче Татар бригадасында әртиллирия башлыгы була. Аның составында Дутов, Колчак каршы сугыша, Урта Азиядә Совет хакимлеген урнаштыра. 1920 елда, бригаданың 1нче комиссары Бәкер Белоусов һәлак ителгәч, бригадный комиссар итеп билгеләнә.

Гражданнар сугышында күрсәткән батырлыклары өчен Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнгән. Хәрби академиядә укыган, илнең төрле төбәкләрендә хәрби берләшмәләргә җитәкчелек иткән. 1925-1932 елларда Казанда урнашкан укчы дивизия командиры булган.

1937 елның 13 маенда Ташкәнттә кулга алына. Аны троцкийчы оешмада катнашуда гаеплиләр. 1939 елны татарларның аңлы, зыялы кешеләрен юкка чыгару тамашасын күзәтеп туйган Мәскәү прессны бераз бушата төшә. НКВД оешмасы арасында «чистарту» оештырыла. 
1939 елда, 1-4 декабрьдә узган, Идел буе хәрби округының хәрби трибуналында үз гаебен танымый. Хәрби мәхкәмә аклау карары чыгара. Шул вакыттарак иреккә Гыйлем Камай, Нигъмәт Еникеев, Борис Арбузов һ.б. чыгарыла.

Бөек Ватан сугышын кичеп, Берлингача барып җитә. Тыныч төзелеш чоры башлангач, Генштабның Югары хәрби академиясендә укыта. 1958 елда отставкага чыга.

Әндиҗан шәһәренең шәрәфле шәһәрдәше.

## Тавыш язмалары
* Ул Ленин белән очрашты. Истәлекләр (1984)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Вакыйга: Генерал Якуб Чанышев туган көн (1892)

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Генераллар
Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Корпус командирлары
Алъяпкыч

**Алъяпкыч** — күбесенчә өй шартларында һәм эш вакытында киелүче өс киеме. Аны ирләр дә, хатыннар да кия. Күбесенчә кием өстенә киелә. Төп бурычы булып, үз астындагы киемне пычрак төшүдән саклау тора.

Функциясенә карап бүленеше:
* аш-су (хуҗабикә) алъяпкычы;
* пешекче алъяпкычы;
* чәчтараш алъяпкычы;
* тимерче алъяпкычы;
* укучы алъяпкычы.

## Тарих
Беренче алъяпкычлар Борынгы Мисырда ук кулланылганнар, анда аларны дәүләттә хезмәт иткүче ир-атлар кулланган.

Бай французлар 17-18 гасырларда табелье дигән алъяпкыч кигәннәр.

ССРБда укучы кызлар ак алъяпкычны бәйрәмнәрдә, ә кара алъяпкычны калган көннәрдә кигәннәр.


File:6-alimenti, pasta,Taccuino Sanitatis, Casanatense 4182..jpg|14 гасыр
File:A fair Puritan.jpg|1620-1700 еллар
File:1822-Millinery-shop-Paris-Chalon.jpg|1822 ел
File:Carl Johan Sjöstrandb.jpg|1848 ел
File:Tablier pour hommes sans poche bavette bretonne de chef.png|1909 ел
File:Bundesarchiv Bild 183-16039-0002, LPG Domersleben, Mitglied der LPG.jpg|1952 ел
File:Bundesarchiv Bild 183-18343-0008, Nordhausen, Blick in eine Küche.jpg|1953 ел


### Татарларда
Казан татарларында, бигрәк тә яшь кияүләр һәм яшь киленнәр өчен ул эш киеме генә түгел, ә көндәлек кием булып та саналган. Мәсәлән, яшь кияү беренче елында көтү каршысына чыкканда кыз бирнәсенә килгән кияү күлмәк-ыштанын киеп, чигешле ак киндер алъяпкыч бәйли торган була. Яшь киленнәрдә һәм җиткән кызларда алъяпкыч өс киеменең, күлмәк шикелле үк, иң матур һәм күзгә бәрелеп тора торган өлешен тәшкил иткән. Әүвәлрәк аны эре шакмаклы, сөрмәләп, алмалап яки чуптарлап сугылган өй тукымасыннан күкрәкчәле итеп теккәннәр. Алъяпкычның төсе аның белән бергә киелә торган күлмәкнең төсе һәм формасына яраклашкан була. Күлмәк һәм аның декоратив алымнары тагын да ныграк беленеп торсын өчен, алъяпкыч башка төстәге тукымадан эш­ләнгән. Бу очракта төсләрнең кон­траст хасил итүе, бер-беренә каршы куелуы киемнең гармониясен бозмый, киресенчә, бизәп кенә то­ра, күркәмлек кенә өсти.

Борынгырак заманнарда фәкать күкрәкчәле алъяпкычлар гына булса, XX йөз башларында билгә генә бәйләп куела торган, күкрәкчәсез алъяпкычлар да күренә башлый. Бу вакытларда татар хатын-кызлары арасында төрле төстәге фәбрик тукымасыннан (ситсы, ) эшлән­гән яңа формадагы: төрешле, аркалы, култыклы, канатлы һ.б. төрле алъяпкычлар тарала. Ак коленкордан яки кара нән тегелгән алъяпкычларның итәк очын һәм күкрәк өлешен чигеп эшләргә яратканнар. Печән һәм урак вакытларында буй җиткән кызлар һәм яшь киленнәр күлмәк өстеннән чиккән алъяпкыч бәйләп, җиңсә кигәннәр. Керәшен татар хатын-кызлары да бу вакытта алъяпкычны күбрәк ачык төстәге (яшел, ал, зәңгәр) нән таккан итәк куеп һәм итәк очына ике-өч рәт тасма бастырып эшлә­гәннәр. Мондый гадәт, ягъни кыз­лар алъяпкычын чигү яки аны төр­ле төстәге тасмалар белән бизәү бүгенге көндә дә яшәп килә.

Ука-Сыры бассейнында яшәүче мишәрләрдә, Себер һәм Әстерхан татар­ларында исә алъяпкыч (ирендә һәм хатынында) күбрәк эш киеме булып хезмәт итә.

## Чыганаклар
* Алъяпкычның киям чиккәнен… Рәмзия МӨХӘММӘДОВА
* Фартук тегергә өйрәтү  
* «Татарская народная одежда». Татарское книжное издательство. Казань, 1997.

Төркем:Кием-салым
Төркем:Өс киеме
Ямал-Ненец автономияле округы

}}| **}**
}}
|-
|align="center" colspan="2"|

**Яма́л-Не́нец автоно́мияле о́кругы** (, ) — Россия Федерациясенең субъекты (Төмән өлкәсе составында).

Округның административ үзәге — Салехард каласы.

## Чиктәшлек

## География
ЯНАО Көнбатыш Себер түбәнлегенең төньяк өлешендә урнашкан. Ямал, Таз һәм Гыда урымутраулары вә Белый, Олений, Шокальский утраулаыннан гыйбарәт. Җир өсте — түбәнлек (уртача биеклек 50–100 м), көнбатышта гына таулар (Котып Уралның көнчыгыш битләүләре, иң биек ноктасы — 1499 м, Пайер тавы) бар. Округ күбсенченчә Котып түгәрәгеннән төньяктарак урнашкан. 

Климаты кискен континенталь, бик суык. Гыйнварның уртача температурасы -22°...-26°, июльнеке +4°...+14°. Елга 200– 400 мм явым төшә. Вегетация дәвере 50—100 көн. 

Эре елгалар: Об, Надым, Пур, Таз, Полуй. Күлләр күп (эреләр: Ярато, Нытто, Ямбуто). 

Тундра, глейлы, сазлык, глейлы-көлсу һәм көлсу туфраклары бар. Территориясенең 3/4 өлеше тундра һәм урманлы тундра үсемлекләре белән капланган. 

Тундрада кыргый хайваннардан: төньяк боланы, ак куян, бүре, себер көзәне, йоклач вә башкалар; кошлардан ак һәм тундра кыртавыклары, суер бар. Елга һәм күлләр балыкка бай. 

### Файдалы казылмалар
* Уренгой газ чыганагы
* Южно-Русское нефть һәм газ чыганагы
* Находка газ чыганагы
* Ямбург нефтегазоконденсат чыганагы
* Еты-Пур нефть чыганагы

Углеводород запаслар буенча ЯНАО Россия регионнар арасында беренче урыннарда тора.

## Тарих
Ямало-Ненец автономияле округы (башта — милли округ) Урал өлкә составында 1930 елда барлыкка килә. Аннары округ Обь-Иртыш һәм Омск өлкәсе составына керә, ә 1944 елда Төмән өлкәсе составына керә.

1977 елдан — автономияле округ.

## Демография
ЯНАО халык саны — 546 170 кеше (2010 җанисәбе буенча); халык тыгызлыгы — 0,7 кеше/км².

Халык табигый үсеше — 9,8 (1000 кешегә, 2010).

Халыкның 84,9 % шәһәрләрдә яши.

## Милли состав

## Дин
### Православие
* РПЧ Салехард епархиясе
### Ислам

;ҮДН составындагы төбәк Диния нәзарәте
* Салехард җәмигъ мәчете

## Административ-территориаль бүленеш
* Салехард һәм (ияртелгән торак пунктлар)
* Губкинский
* Лабытнанги (һәм ияртелгән торак пунктлар)
* Муравленко
* Яңа Уренгой
* Ноябрьск (һәм ияртелгән торак пунктлар)
* Красноселькуп районы (район үзәге — Красноселькуп)
* Надым районы (Надым) 
* Урал буе районы (Аксарка)
* Пур районы (Тарко-Сале)
* Таз районы (Тазовский)
* Шурышкары районы (Мужи)
* Ямал районы (Яр-Сале)

### Торак пунктлар




## Икътисад
Икътисад нигезе — нефть һәм газ чыгару. Төп газ чыгаручы — ААҖ «Газпром» (округта чыгарылган газдан — 90%).

Төп нефть чыгаручылар — ААҖ «Газпром нефть» һәм ААҖ «НК „Роснефть“».

## Искәрмәләр

*
Чукотка автономияле округы

**Чуко́тка автоно́мияле о́кругы** (, ) — Россия Федерациясенең Ерак Көнчыгышында урнашкан субъекты. Ерак Көнчыгыш федераль округка керә.

Административ үзәге — Анадырь шәһәре.

## Чиктәшлек

## География
Чукотка автономияле округы Россиянең төньяк-көнбатышында урнаша. Бөтен Чукотка ярымутравын били, кыйтга өлешеннән тыш берничә утравында да урнаша.

Көнчыгыш Себер, Чукотка һәм Беринг дингезләре белән юыла.

* Төп елгалар — Анадыр, Омолон, Великая, Амгуэма, Зур һәм Кече Анюйлар.
* Иң зур күлләр — Краснено, Эльгыгытгын, Пекульнейское.

**Чукотка автономияле округы - чик буе зонасы**. Чукоткага барыр өчен чит илле кешеләргә ФСБның рөхсәте кирәк.

### Климат
Округ күбесенчә Төньяк поляр түгәрәге артында урнашкан. Шуңа күрә анда каты субарктик климат, кыш 10 ай уза. Гыйнварның урта температурасы -15...-39&nbsp;°C, июльнең +5...+10&nbsp;°C. Явымнар 200-500 мм ел эчендә.

### Файдалы казылмалар
Табигый газ, нефть, алтын, күмер, аккургаш, вольфрам, терекөмеш.

## Тарих
Чукотка милли округы 1930 елның 13 декабрендә Ерак Көнчыгыш крае составында барлыкка килгән. 1938-1951 елларда Хабарау краеның Камчатка өлкәсе составында булган.

1951 елда округ Хабарау краеның туры буйсынуына күчкән.

1953 елның 3 декабрьдә Магадан өлкәсенең составына керә; 1977 елда исемен Чукотка автономияле округына алыштыра.

1992 елда ЧАО Магадан өлкәсенең составыннан чыга.

## Халык

### Шәһәрләр

## Административ-территориаль бүленеш


right|500 px



* Анадыр
* Анадыр районы (үзәге - Угольные Копи)
* Билибино районы (Билибино)
* Иульт районы (Эгвекинот)
* Провидения районы (Провидения)
* Чаун районы (Певек)
* Чукотка районы (Лаврентия)

### Торак пунктлар
**Чукотка автономияле округының эре торак пунктлары**



## Икътисад
Чукотка автономияле округы ТРП кеше башына буенча дүртенче урын ала (2008); икътисадның нигезе - алтын приисклары һәм рудниклар.

### Сәнәгать
Билибино шәһәрендә АЭС эшли; Күмер чыгарыла, балык эшкәртү предприятеләре эшли.

### Транспорт
Күбесенчә авиа- һәм диңгез буе транспорты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Чукотка автономияле округының рәсми сайты  

*
The Kazan Herald

**The Kazan Herald** (*Казан Мөхбире*, *Казанский Вестник*) — Казан шәһәрендә инглиз телендә нәшер ителүче беренче һәм бердәнбер газета. Басма Казанның һәм Татарстанның башка шәһәрләрендә (Яр Чаллы, Түбән Кама, Алабуга) туристлар һәм эшмәкәрләр җыелу урыннарында бушлай таратыла..

Гәзитнең беренче саны 2010 елның май аенда дөнья күрде. Бүген биредә Казан һәм Татарстанда булган вакыйгаларга чит ил кешеләре мөнәсәбәте бастырыла. Шулай ук сәяси, икътисади һәм спорт яңалыклары китерелә. Моннан тыш басма Казанда яшәүче чит ил җәмәгатьчелеге өчен үзенчә бер иҗтимагый тавыш бирү трибунасы булып тора. Республика турында һәм Татарстанның сәясәте турында аларның фикере «Opinion» («Фикер») һәм «My Kazan» («Минем Казан») исемле аерым бүлекчәләрдә бирелә. Шулай ук биредә чит ил җәмәгатьчелеге тормышыннан яңалыклар бастырыла.

The Kazan Herald гәзите айга бер чыга һәм Интернетта даими рәвештә сайт яңартыла.

2010 елның ноябрь аенда The Kazan Herald Республика яшьләр форумында «Информационный поток» («Мәгълүмат агымы») номинациясендә беренче приз яулап алды. Әлеге факт Татарстанның инглиз теле үсешендә кызыксынуын раслый, аеруча 2013 елгы Җәйге Универсиаданы исәпкә алганда.

Басма хуҗалары һәм мөхәррирләре: Рөстәм Җәүдәт улы Юныс, Вайет Джерард улы Форд.

Иэн Бейтсен, Максим Әдвардс, Хоселуис Гомес-Родригез, Роберт Мэй, Влад Казыймиров, Алинә Халимова, Александра МакЛауд, Артур Мөхәммәтшин, Мелисса Кеннеди, Шики Мүршиид, Лоуренс Риджуэй, Искәндәр Тедески, Джеймс Вогэн, Ләйлә Якупова, Ольга Потапова, Кира Маслова, Инес Церро һ. б.

Проектны дәвам итү өчен акча җитмәгәннән, соңгы саны 2013 елның язында чыга.
## Шулай ук карагыз
* Казан мөхбире (газета)

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Инглизчә гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Казан гәҗитләре
Komi Cömhüriäte

**Komi Cömhüriäte, Komi Respublikası** (urısça. *Республика Коми*, komi telendä. *Коми Республика* yäki *Коми Öтувкан*, ikençe iseme Rusiädä räsmi räweştä qullanılmıy) — Rusiä Federatsiäse subyektı, anıñ sostavında bulğan cömhüriät (däwlät). Tönyaq-Könçığış federal' okrugına kerä. Arxangelsk, Kirov, Sverdlovsk häm Tömän ölkäläre, Perm krayı häm Nenets avtonomiäle okrugı belän çiktäş.

Başqalası — Sıktıvkar şähäre. Xalıq sanı 1019 meñ keşe (2002 yıl, Räsäydä 51. urın). Xalıq tığızlığı 2,5 keşe/km²

## Tarix
* 1921. yılnıñ 22 avgustında Sovetlar Berlege sostavında Komi (Zırän) Avtonomiäle ölkäse buldırıldı.
* 1936. yılnıñ  5 dekabrendä RSFSC sostavında Komi Avtonomiäle Sovet Sotsialistik Respublikası (Komi ASSR) buldırıldı
* 1990 yılnıñ 23 noyabrennän — Komi Sovet Sotsialistik Cömhüriäte
* 1992 yılnıñ 26 mayınnan — Komi Cömhüriäte.

*
Россия Федерациясенең автономияле округлары

Россия Федерациясе 89 субъекттан тора, шуларның дүртесе — **автономияле округ**.

## 2008 елның 1 мартына Россиянең автономияле округлар

## Искәрмәләр

Төркем:Россия субъектлары
*
Төркем:Исемлекләр:Россия
Дөнья АЭСлары исемлеге

Дөньяның 30 илендә 368 190 МВт элект куәтле 435 энергоблоклы 212 атом электр станциясе бар дип исәпләнә. 63 энергоблок төзелергә тиеш һәм 138 энергоблок инде ябык.

Исемлектә җирдәге барлык АЭСлар илләр буенча бирелгән, шулай ук кайчандыр энергетик реакторлар, өйрәнү, күзәтү үзәкләре урнашкан җирләр дә бар.Исемлектә төзелүче, ябык һәм эшләүче рекаторлар урнашкан.

Таблиөадан түбәндәге мәглуматны табып була: реактор төре (график) һәм моделе, статусы (график), төзелеш башланган, кулланышка җибәрү һәм туктату вакыты, брутто куәте, кулланучы хуҗасы яки компания, реакторлары..

Исемлек Халыкара атом энергиясе агентлыгы һәм  мәглумәтләре буенча эшләнде.

800px|thumb|Җирдә АЭСлар урнашуы

## Билгеләргә аңлатма
### Энергоблоклар статусы

### Реактор төрләре

## Гомуми мәглумәт
### Фактлар
thumb|300px|АЭС Шиппингпорт, 1956 ел.
*Беренче АЭС —  Обнинск АЭС, 1954 елдан эшли.
*Беренче реаторлы АЭС:
:

*Иң иске эшләүче АЭС —  АЭС Олдбери (блок 1, 15pxGCR, 230 МВт, 1967 елдан эшли)
*Иң куәтле энергоблок —  АЭС Сиво (блоклар 1 вә 2, 15pxPWR, 1561 МВт һәрберсе, 1997 вә 1999 еллардан эшлиләр)
*Иң зур АЭС —  АЭС Касивадзаки-Карива (7 блоклы 15pxBWR гомуми куәте 8212 МВт, 1985-1996 еллардан эшлиләр)

## АЭСлар исемлеге
### Аргентина

### Әрмәнстан

### Бельгия

### Бразилия

### Болгария

### Бөекбритания

### Маҗарстан

### Алмания

### Һиндстан

### Иран

### Испания

### Италия

### Казакъстан

### Канада

### Кытай

### Литва

### Мексика

### Нидерландлар

### Пакыстан

### Русия

### Румыния

### Словакия

### Словения

### АКШ

### Тайвань

### Украина

### Финляндия

### Франция

### Чехия

### Швейцария

### Швеция

### Көньяк Корея

### КАР

### Япония

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*
*
*

Төркем:Энергетика
Төркем:АЭС
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Төркем:Технология
Фәнәвил Галиев

**Фәнәвил Галиев** — татар артисты, режиссер, драматург, Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театрының актеры, Татарстанның халык артисты.

Ул 1960 елның 4 гыйнварында Татарстанның Арча районы Азяк авылында дөньяга килә.1977 елда Габдулла Тукай исемендәге Яңа Кырлай урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, 1978 — 1982 елларда Казан дәүләт мәдәният институтының театр режиссерлары бүлегендә һөнәри югары белем ала. 1982 елда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтын тәмамлый. 1982-1992 елларда режиссер һәм Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры актеры булып эшли. 1992 елдан ул Габдулла Кариев исемендәге театрда эшли башлый.

1987 елда Фәнәвил Галиев ’’Элмәктәге язмыш” пьесасын яза һәм ул шул ук елда Кәрим Тинчурин театры сәхнәсендә куела, 1988 елда шунда ук авторның “Хыялый гашыйк” комедиясе дә куела. 1989-2003 елларда Чаллы драма театрында Фәнәвил Галиевнең “Су буенда учак яна”, “Мияубәк һәм Чичиетта”, “Корт” , ә Казан Татар ящь тамашачылар театрында “Хыялдагы дөнья”, “Мисс Убырлы”, ’’Узма, яшьлек,, заяга”, һәм Туймазы татар театрында “Мәхәббәт өчпочмагы”дигән бер пьесасы сәхнәләштерелә. 2004 елда аның “Тутык кыңгырау” пьесасы Салават: Фәтхетдиновның махсус бүләгенә лаек була.

Аның әсәрләрендә ачылган темалар театр әһелләренең игътибарын кабатланмаслыгы, тәмамланган сюжетлы булуы һәм актуальлеге белән җәлеп итә. Татарстан, Башкортстан һәм Чуашстан театрларында Галиевнең 20 дән артык әсәре һәм инсценировкалар куелган.

Фәнәвил Галиев - Татарстан Республикасының театр әһелләре берлеге әгъзасы (1994),Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2000), Татарстанның атказанган артисты (2001), Татарстанның халык артисты (2010).

Артист 2012 елның 5 гыйнварында Казанда вафат була.

## Сылтамалар
* Кариев театры сайты
* Татарстанның халык артисты Фәнәвил Галиев дөньялыктан китте...
## Искәрмәләр

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Кариев театры актерлары
2012 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2012 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## [[Октябрь]]
* 4 октябрь — Габбас Бибарсов, татар дин әһеле.
* 19 октябрь — Зыя Нуриев, дәүләт һәм партия эшлеклесе, КПССның Башкортстан өлкә комитетының беренче секретаре.

## [[Сентябрь]]
* 3 сентябрь — Майкл Дункан, АКШ актеры.
* 28 сентябрь — Хәлил Мәхмүтов, Татарстанның халык артисты, Тинчурин театры актеры.

## [[Август]]
* 3 август — Рауза Кастрова, Мәскәү татарларының күренекле вәкиле, мемуарчы, Мәскәү җәмигъ мәчетенә нигез салган Салих Ерзин оныгы.
* 8 август — Ләйлә Садри, Австралия татарларының күренекле җәмәгать эшлеклесе.
* 15 август — Гарри Гаррисон, АКШ язучысы, фантаст.
* 25 август — Нил Армстронг, АКШ астронавты, Айга аягы баскан беренче кеше.

## [[Июль]]
* 9 июль — Әнвәр Гобәйдуллин, татар артисты, Камал театры актеры, ТАССР халык артисты.
* 15 июль — Әхсән Фәтхетдинов, татар рәссамы, сынчы, Татарстанның халык рәссамы.
* 16 июль — Джон Лорд, инглиз композиторы, Deep Purple төркеме башлыгы.
* 19 июль — Вәлиулла Якупов, татар дин әһеле, җәмәгать эшлеклесе.
* 31 июль — Гор Видал, АКШ язучысы, эссеист, драматург.

## [[Июнь]]
* 4 июнь — Эдуард Хиль, Совет һәм Россия эстрада җырчысы, РСФСР халык артисты.
* 5 июнь — Рэй Брэдбери, АКШ язучы-фантасты.
* 14 июнь — Илдар Зарипов, татар рәссамы, Татарстан һәм Россиянең атказанган рәссамы, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе иясе.
* 21 июнь — Мидхәт Әхмәтов, Башкортстанда яшәп иҗат итүче татар шагыйре.

## [[Май]]
* 2 май — Туфан Миңнуллин, күренекле татар язучысы, драматург, җәмәгать эшлеклесе, Татарстан Дәүләт шурасы депутаты.
* 28 май — Шәүкәт Биктимеров, күренекле татар артисты.

## [[Апрель]]
* 2 апрель — Фердинанд Фарсин, татар сәхнәсенең остасы, Татарстанның атказанган артисты.

## [[Март]]
* 21 март — Тонино Гуэрра, итальян шагыйре, язучы, сценарист.

## [[Февраль]]
* 3 февраль — Маһирә Хәйретдинова, Көньяк Австралиягә рәсми рәвештә аяк баскан беренче татар.
* 10 февраль — Даян Мурзин, «Кара генерал».
* 22 февраль — Фирдәвес Әхтәмова, татар артисткасы, Татарстанның халык артисты.
* 26 февраль — Шамил Закиров, татар җәмәгать эшлеклесе.

## [[Гыйнвар]]
### [[1 гыйнвар]]

* Гари Аблетт (46) — инглиз
* Боб Андерсон (89) — британия
* Хорхе Боеро (38) — аргентина мотоциклет
* 5 гыйнвар — Фәнәвил Галиев, татар артисты, режиссер, драматург, Татарстанның халык артисты.
* 24 гыйнвар — Равил Бохараев, татар язучысы, шагыйрь, публицист.

## [[Ноябрь]]
* 13 ноябрь — Әхмәт Гадел, татар шагыйре, кинодраматург, публицист.
* 17 ноябрь — Хәмит Галәветдинов, татар дин әһеле, мөфти.
* 19 ноябрь — Борис Стругацкий, рус язучы-фантаст, сценарийлар язучы, тәрҗемәче.

## [[Декабрь]]

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* 2011 елда вафатлар исемлеге
* 2013 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Чәчкап

**Чәчкап** яки **аскы яулык** яки **сылавыч** (мишәр диалектында — сылапцау яки әкәй) — чәчне тулысы белән белән капларга тиешле хатын кыз баш киеме. Бәйләнгән яки тегелгән кап булып, ияктән бәйләнеп тә куелырга мөмкин.

19 гасырга чаклы Россиядә бары өй шартларында гына киелүче баш киеме булып торган.

## Моны да карагыз
Авыл атамаларында:
* Иске Чәчкаб
* Яңа Чәчкап

## Чыганаклар
* «Татар халык киеме». Татар китап басмасы. Казан, 1997 ел.

Төркем:Баш киемнәре
Әхмәт Рәшит

**Әхмәт Әхәт улы Рәшитов** — татар шагыйре, публицист, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1986) һәм атказанган сәнгать эшлеклесе (1995), ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1979 елдан), Гаяз Исхакый исемендәге премия лауреаты (1993).

## Тормыш юлы
1936 елның 25 мартында  Татарстан АССРның Буа районы Яңа Чәчкап авылында колхозчы гаиләсендә туа. Яшьли ятим калып, туган авылында җидееллык, күрше Олы Тархан авылында һәм Буада урта белем алгач, ул 1954 елда Казан дәүләт университетына укырга керә.

1960 елдан Татарстанның Апас район газетасында, 1961 елдан Казан һәм Лениногорск телевизия студияләрендә, 1968 елдан Казан шәһәрендәге төрле матбугат органнарында эшли. 1976 елдан ул Татарстан язучыларының Г. Тукай исемендәге клубы директоры, 1988 елдан Татарстан радиосында мөхәррир булып эшли.

## Иҗаты
Әхмәт Рәшитовның «Ясалма кеше» исемле беренче шигыре 1952 елда «Чаян» журналында басыла. Нигездә публицистик поэзия өлкәсендә эшләүче шагыйрь берничә күләмле поэма, «Беренче мәхәббәт», «Зәңгәр күлмәк» кебек популяр җырлар иҗат итә, күп кенә шигъри җыентыклар бастырып чыгара.

## Шулай ук карагыз
* [«АКТАНЫШ СЫЛУЛАРЫ (Актанышские красавицы)»](http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%90%D0%9A%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%AB%D0%A8_%D0%A1%D0%AB%D0%9B%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB_(%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%86%D1%8B)) 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Әхмәт Рәшит шигырьләре 
* Әхмәт Рәшит

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар публицистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Төркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Ненец автономияле округы

**Не́нец автоно́мияле о́кругы** (, ) — Россия Федерациясенең төньяк-көнбатышта урнашкан субъекты (Архангельск өлкәсе составында).

Административ үзәге — Нарьян-Мар.

## География

### Чиктәшлек

Ненец автономияле округы Көнбатыш Европа тигезлегенең төньякта, күбесенчә Поляр түгәрәге аръягында урнаша, Ак, Баренц һәм Кара диңгезләр белән юыла.

Рельеф — күбесенчә тигезле.

Еллгаларның иң зрусы — Печора, монда да аның тамагы урнаша.

Утраулар — Колгуев, Вайгач.

### Климат
Субарктик; округның төньякта — аркткик климаты. Гыйнварның урта температурасы −12…-22&nbsp;°C, июльнең — +6…+13&nbsp;°C

## Тарих
V—XIII гасырларда монда билгеләнмәгән *печера* (ненецча — *сиртя*) кабиләсе торган. Ненецлар бу җирләргә безнең эраның икенче меңъеллыкта килделәр. Бу вакытта да, Новгород ягыннан руслар килә; Новгородның хакимияте тулысынча 14-15 гасырларда урнаштырылган.
1478 елдан, Новгород җимерелгәннән соң, хәзерге Ненец АО территориясе Мәскәү дәүләтенә күчте.

1500 елында Семён Курбский хәрби экспедициясе Пустозерск крепостен салган. Бу шәһәр гасырлар дәвамында Мезеньнан Уралга кадәр административ һәм сәүдә үзәге булган.

XVIII гасыр ахырыннан — ХХ гасырның башында хәзерге НАО территориясе Архангелск губерниянең Мезень һәм Печора өяз составына кергән иде.

1929 елда Төньяк край составында Ненец (Самоед) милли округы барлыкка килде.

1940 елда Воркута посёлогы Ненец АО-дан Коми АССР-га тапшырыла; 1954 елда округ составына Колгуев утравы тапшырылган.

1977 елда исемен Ненец *автономияле* округына алыштыра.

## Демография
* **Халык саны**: 41 546 (2007)
** *Шәһәр халкы*: 27 147 (64,6 %)
** *Авыл халкы*: 14 872
** *Халык тыгызлыгы* — 0,2 чел./км²
** *Ирләр*: 20 504 (49,5 %)
** *Хатыннар*: 21456 (50,5 %)
* **Урта яшь**: 31,5 лет

### Милли состав

### Торак пунктлар
**Ненец автономияле округының эре торак пунктлары**


## Административ-территориаль бүленеш
* Нарьян-Мар
* Поляр түгәрәге аръягындагы (Заполярный) район

## Шулай ук карарга мөмкин
* Талеев Николай

## Искәрмәләр

*
Рудольф Нуриев

**'
**Рудольф Хәмит улы Нуриев''' (1938 елның 17 марты, Иркутск, ССРБ — 1993 елның 6 гыйнвары, Париж, Франция) — күренекле татар балетмейстеры, балет артисты.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1938 елның 17 мартында Иркутск тирәсендә юлда поездда туа. Ул вакытта аның әнисе Фәридә кечкенә кызлары белән Ерак Көнчыгышка — Совет Армиясе политругы булган иренең хезмәт иткән урынына сәфәргә кузгалган була. Туганнарының истәлекләренә караганда, Рудольф поезд Иркутскка якынлашканда дөньяга аваз сала.

1939 елның июлендә гаилә Мәскәүгә күченә, соңрак сугыш вакытында Уфага эвакуацияләнә. Кечкенә Рудольф бию буенча беренче дәресләрен нәкъ менә Уфада ала.

Рудольф халык биюләре белән балалар бакчасында таныша башлый, үзешчән балалар ансамбле составында чыгыш ясый. 1949 елда Рудольф Анна Ивановна Удальцова (Мариин театрының элекке биючесе) җитәкчелегендә Укытучылар Йортындагы бию студиясендә шөгыльләнә башлый. 1953 елда ул Уфа опера театры каршындагы балет студиясенә килә, башта статист була, соңрак артист дәрәҗәсенә күтәрелә. 1955 елның 25 августында Нуриев Вагановское училищега укырга керә, күренекле педагог Александр Пушкин сыйныфында 3 ел укый. 1958 елның апрелендә Рудольф Нуриев балет белән шөгыльләнүче студентларның Мәскәүдә узган Бөтенсоюз бәйгесендә бик уңышлы чыгыш ясый, шул ук елның июнендә чыгарылыш имтиханнарын уңышлы тапшырып, Киров театрының солисты булып китә. Театр сәхнәсендә Нуриев Фрондосо («Лауренсия»), Армен («Гаянэ»), Альберт («Жизель»), Солор («Баядерка») рольләрен башкара.

1961 елның 16 июнендә Киров театрының Париждагы гастрольләре вакытында Рудольф Нуриев Көнбатышта калырга карар итә. Анда биюченең карьерасы бик уңышлы дәвам итә. Гомернең соңгы елларында дирижер буларак чыгыш ясый.

Рудольф Нуриев 1993 елның 6 гыйнварында Парижда вафат була. Мәшһүр биюче Сент-Женевьев-де-Буа зиратында җирләнгән.

## Хәтер

* 2017 елда Казанның Идел буе районындагы Примавера бистәсендәге урамга исеме бирелде.
* 2018 елда Казанда Дзержинский урамында һәйкәле куелган.
* 2018 елда Бөекбритания актеры һәм режиссеры Рэйф Файнс биюче турында «Ак карга» фильмы төшергән (кинода Нуриев ролендә Олег Ивенко уйный, шулай ук Файнс үзе, биюче Сергей Полунин, Чулпан Хаматова һ. б. төшкән).

## Истәлек
* Казанда Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында ел саен Рудольф Нуриев исемендәге Халыкара классик балет фестивале уза.
* Уфада Башкортстан дәүләт опера һәм балет театрында ел саен Рудольф Нуриев исемендәге Халыкара балет фестивале уза .

## Сылтамалар
* Рудольф Нуриевның вафатына 19 ел 

## Искәрмәләр


Төркем:Татар биючеләре
Төркем:Хореографлар
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Рудольф Нуриев
Ябалак (мәгънәләр)

* Ябалак — ябалаксыманнар отрядына керүче ерткыч кошлар гаиләлеге.
* Ябалак — Татарстанның Кайбыч районында урнашкан авыл.
* Ябалак — Татарстанның Апас районында урнашкан авыл.
* Ябалак — Башкортстанның Илеш районында урнашкан авыл.
* Ябалак — Финляндияда оешкан татар рок музыкаль төркеме.
Чүпрәле сөйләше

**Чүпрәле сөйләше** () — Тау ягында таралган татар теленең мишәр диалекты сөйләше.

## Таралышы
Сөйләш хәзерге Татарстанның Буа (көньяк-көнбатыштагы авыллары), Кайбыч (Чүти авылы) һәм Чүпрәле, Чуашстанның Батыр, Комсомол, Шомырша һәм башка көнчыгыш районнарында, Сембер өлкәсенең төньяк-көнбатыш районнарында (элекке Сембер губернасы Сембер һәм Буа өязләре) яшәүче татар-мишәрләр сөйләшен үз эченә ала.

## Үзенчәлекләре
Чүпрәле сөйләше фонетик үзенчәлекләре ягыннан мишәр диалектының аеруча сергач һәм чистай сөйләшләре белән уртаклык күрсәтә. Шуның белән бергә, сөйләшне билгели торган аерымлыклар да бар. Башка мишәр сөйләшләре өчен характерлы булган кайбер архаик (мәсәлән, **о**, **ө**, **э** озын сузыклары, **oу, өү** дифтонгоидлары, сергач сөйләшендә аерым сүзләрдәге **ә~и** тәңгәллеге һ. б. ш.) күренешләрнең бу сөйләштә күзәтелмәвен билгеләп үтми булмый. Сөйләшнең фонетик үзенчәлекләре, башлыча, кайбер авазларның артикуляциясе үзгәрүдә, аваз тәңгәллекләрендә, аваз өстәлү һәм аваз төшүдә чагыла.

Чүпрәле сөйләшендә, нигездә, әдәби телдәге бәйлекләр кулланыла. Шуның белән беррәттән, аларның түбәндәге вариантлары да бар: белә/белән — белән: *Өстәл йапма белә* (белән) *йабалар тубалны*. *Хатлем, чикле, чәке, чәкле, тәке, тәкле, тике, тиңелте, тиңентен* (кадәр, хәтле): Цирта уйынында, бердән уникегә хатлем (хәтле) сикерәсен. Калхузга чәке (хәтле) арпа цәцтек. *Гумер бар тиңелте* (кадәр) *саулык бирсен*. *Тешкә тәкле* (хәтле) *йыклады. Казарма йарты аwыл тәке* (кадәр) *салынган инде. Уникегә тәкен* (кадәр) бер сәәт бар. Ката, сәтә бәйлекләре, вакыт аралыкларын белдергән сүзләр белән килеп, дәвамлы вакытны белдерә: *кыш ката* (кыш буе), *тен ката* (тән буе), *кен сәтә* (көн буе): *Йан тартырсын кыш ката* (кыш буе). *Тен ката* (төн буе) *бардым. Кенсәтә* (көн буе) *бырцак суга идек цибагац белән.*

Сөйләштә әдәби телдәге теркәгечләр кулланыла: *да/ дә, та/тә, ни, әле, ә, тик, йә, әллә, әгәр, әгәр дә ки*: *Йә калпак кийәләр туйда, йә йебәк шәл*. *Әгәр дә ки* теркәгече, әдәби тел белән чагыштырганда, ешрак кулланыла: *Әгәр дә ки wакытында барса, күреп калыр иде. Әгәр дә ки акцам йетми икән, эшләдем.*
 
## Чыганаклар

* Хәйретдинова Т.Х., Баязитова Ф.С., Рамазанова Д.Б., Барсукова Р.С., Садыкова З.Р., Татар халык сөйләшләре. 2нче китап. 196-205 

Төркем:Татар теленең мишәр диалекты
Ринат Хәмиев

**Ринат Зәйнулла улы Хәмиев** — татар эшкуары, Россия президенты вазифасына намзәт (2012).

1971 елда Ырынбур өлкәсенең Орск шәһәрендә туа. Әтисе Зәйнулла Татарстанның Арча районындагы Штерә авылында туган. Орскига килеп заводта төрле эшләрдә эшләп пенcиягә чыккан. Әнисе Гөлчирә тумышы белән Орскидан. Гомере буе төзелеш оешмаларында инженер булып эшләгән.

Чиләбе югары хәрби автомобиль-инженер училищесын һәм Халыкара менеджмент академиясен тәмамлый.

## Сылтамалар
* Ринат Хәмиев: "Милли республикаларның статусы югарырак булырга тиеш"

Төркем:Татар эшмәкәрләре
Франческо Лентини

**Франческо Лентини**(18 май 1889, Розолини, Сицилия, Италия — 22 сентябрь 1966, Джэксонвилл, Флорида, АКШ) — өч аяклы уникум кеше.

## Тормышы

Франческо Лентини 1889 елның 18 маенда Сицилиядә, гаиләдә 12нче бала булып туа. Аның игезеге бер аяк белән туа, ә Франческо 3 аяк белән. Баштан анардан әти-әниләре баш тарта, аннары апасы. Ул ятимнәр йортына эләгә.

Франческо фикеренчә, 3 аяк – 2 аяктан яхшырак. Ул чабарга, скакалкада сикерергә өйрәнә. 8 яшендә АКШка китеп, циркта эшли башлый. Анда ул «Барнум һәм Бейли», «Кони Айленд» һәм «Буффало Билл шоуы кебек данлыклы циркларда үлгәнче  чыгыш ясый.

Франческо Лентини, үзенең тышкы кыяфәтенә карамастан, Терезе Мюррейны кияүгә алып, бәхетле гаилә кора. Аларның 4 сау балалары туа.

## Тышкы сылтамалар
* THE LIFE HISTORY OF FRANCESCO A. LENTINI, THREE LEGGED WONDER 
* Biography of Francesco Lentini 

Төркем:Сиам игезәкләре
Төркем:Цирк артистлары
Мөрәле (мәгънәләр)

*Мөрәле — Татарстанның Кайбыч районында урнашкан авыл.
*Мөрәле — Татарстанның Арча районында урнашкан авыл.
Рубин-2 (футбол клубы, Казан)

**Рубин-2** — 1997 елда нигезләнгән Казаннан футбол клубы. «Рубин»ның фарм-клубы.

## Тарих
1997 елда нигезләнгән.

2004 елда Россиянең икенче футбол дивизионына чыккан һәм *профессиональ футбол клубы* статусын алган. 2007 елда соңгы урынын алган ләкин икенче дивидзионда калдырылган. 2009 елда соңгыдан алдагы урынын, ә 2010 елда - яңадан соңгы урынын алган.

2023 елгы сезонда команданың яңа баш тренеры итеп 2008―2018 елларда «Рубин»  уйнаган Гөкдениз Карадениз билгеләнгән.

## Чемпионатларда катнашу

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* http://rubin-kazan.ru//pages/club/rubin_2_visit_card.html 

Төркем:Казан спорт клублары
Иглин районы

**Иглин районы** – Башкортстанның көнчыгыш өлешендә урнашкан район.

## Сыйфатлама
Район аша Агыйдел, Караидел (Уфа), Сем елгалары агып ята. Район үзәге – Уфадан 49 км ерактагы Иглин авылы.

Көнбатыштан көнчыгыш тарафтан районны Транссебер тимер юл магистрале кисеп чыга. Тимер юл өстенә, ә аның район аша узган буе 60 км, иң зур торак урыннары урнашкан, 5 тимер юл станциясе. Тимер юлга ялганып диярлек Самар – Уфа – Чиләбе автомобиль юлы уза.

Иглин районы 1935 елда Башкортстан үзәк башкарма комитеты президиумы карары белән Уфа районыннан бүленеп чыга.

Район составына 128 авыл һәм бистә керә, аларда 46 мең кеше яши. 21 мең эшкә сәләтле кешенең ун меңе, яки 45 проценты Уфа предприятиеләрәндә эшли. Җәйге айларда район халкы өч тапкыр арта, чөнки районда 33 меңнән артык бакча участкасы урнашкан.

1989 елның 4 июнендә Казаяк тирәсендә СССР һәм Россия империясе тарихындагы иң зур тимер юл һәлакәте килеп чыга.

## Демография

## Демографик хәл
**Район халкының рәсми милли составы** 

Табл. күрсәтелмәгәннәрдән районда белоруслар (6 629 кеше), чуашлар (3 432), украиннар (1 063), чирмешләр (753), мордвалар (393) һәм латышлар (215) яши. 
## Икътисад
2010 елда районда 632,9 млн сумлык товар һәм хезмәтләр җитештерелгән.
### Сәнәгать
«Башкорт керамика заводы» 52,9 млн. сумлык, Иглин үлчәү заводы 2010 елда 48,9 млн сумлык товар җитештерелгән. ҖЧҖ Иглин матбагасы – 4,5 млн. сумлык. ҖЧҖ “Игелекле прәннек” – 19,3 млн. 
### Авыл хуҗалыгы
Иглин районында 65 эре һәм кече хуҗалык теркәлгән. Аларга 65 мең га җир беркетелгән, ш.и. 42 мең га иген җире. Иң зур 6 алты хуҗалык: ҖЧҖ «Агротех», ҖЧҖ «АгроВесна», ҖЧҖ «Покровское», ҖЧҖ «Агри», МУА-ХП «Искра» һәм КФХ “Мәсәгутов”. Аларга 50% игеннәр һәм терлек башы карый.

“Агри” – районда иң зур җитештерүче. 2010 елда ул продукция эшләп чыгарган.

Районда 19 467 баш эре мөгезле терлек бар: зур хуҗалыкларда – 6004, фермерларда 5315, шәхси ихаталарда – 8098. 
## Танылган шәхесләр
* Мәгафүр Хисмәтуллин *([[1915]], [[Яңа Кыбау]] — [[2004]], [[Уфа]])* – башкорт операсы җырчысы, РСФСР халык артисты (1965), *[[Салават Юлаев премиясе]] ([[1969]])*.
* Рифгать Әхмәтьянов – танылган татар лингвисты

## Мәгариф
2003 елда бирелгән хисапта язылганча, район мәктәпләрендә 48,3% рус балалары, 20,7% татар балалары, 20,2% башкорт балалары укыган. 1400 татар баласының туган телен һәм әдәбиятын 9 мәктәптә 381 бала (27,3%) гына укый алган.

2011 елда Иглин районында 24 урта мәктәп, 10 төп (9 еллык), 13 башлангыч, 1 коррекцион-интернат мәктәп эшли. Район мәктәпләрендә 20 милләт балалары укый. Биш тел укытыла. Башкорт телен 32 мәктәптә 96 % шул милләт баласы укый. Татар телен 8 мәктәптә укып була: Үктәй, Акбирде, Карамалы, Турбаслы, Келәш урта, Өренде башлангыч мәктәпләрдә; бу мәктәпләр  татар балаларының 28%н колачлый. Ә менә, әйтик район үзәге мәктәпләрендә, татар авылы Миңҗитәрдә татар теле укытылмый.

Чуаш телен 2 мәктәптә райондагы чуаш балаларының 40% укый. Белорус телен 3 мәктәптә 70 бала укый.

## Матбугат
Район гәзите рус телендә чыгарыла.

## Чыганаклар
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан районнары
Можга районы

**Можга районы** (, ) – Удмуртиянең көньяк-көнбатышта муниципаль район.

Административ үзәге – Можга шәһәре (район составына керми).

## География
### Чиктәшлек

Шуның өстенә, Можга район эчендә Можга шәһәре урнашкан.

Район Можга калкулыкта уранаша, аның территориядә Вала, Сюга, Ныша, Сюгинка, Сюгаилка, Поршурка, Пычас, Сарсак, Юринка елгалар агалар.

## Тарих
Можга районы 1929 елның 15 июлендә элекке Можга өязенең Олы Кибья, Олы Уча, Можга һәм Троицкое волостьларның 24 авыл советлардан барлыкка килгән. 1932 елда Нылга-Жикья районы бетерелгән, аның өлешләре Можга районына кертелгән. 1937 елда район кечерәйтелгән, Пычас һәм Олы Уча районнар барлыкка килдгәннәр. 1956 елда Бемыж, Пычас һәм Олы Уча районнар юкка чыгарылганнар, район яңадан зурая. 1963 елда Можга районы, 
Алнаши һәм Вавож районнарының өлешләре *Можга авыл районы*на берләштереләләр, ә Можга шәһәре район составыннан чыгарылган. 1965 елда Вавож һәм Алнаши районнары яңадан торгызылалар, ә Можга районы хәзерге чикләренә кергән.

## Халык

### Милли состав

* Можганы исәпләмичә

## Административ бүленеше
* Александровское авыл җирлеге
* Зур Кибья авыл җирлеге
* Зур Пудга авыл җирлеге
* Зур Сибы авыл җирлеге
* Зур Уча авыл җирлеге
* Горняк авыл җирлеге
* Кватчи авыл җирлеге
* Люга авыл җирлеге
* Кече Воложикья авыл җирлеге
* Мельниково авыл җирлеге
* Можга авыл җирлеге
* Нынек авыл җирлеге
* Ныша авыл җирлеге
* Пазял авыл җирлеге
* Пычас авыл җирлеге
* Иске Какси авыл җирлеге
* Сюгаил авыл җирлеге
* Черёмушки авыл җирлеге
* Югары Юри авыл җирлеге

## Социаль инфраструктура
27 мәктәп (20 урта мәктәп), 28 балалар бакчасы, 2 балалар иҗат үзәге; 3 хастаханә, 37 фельдшер-акушерлык пунты. Шулай ук 32 мәдәният йорты һәм 33 китапханә эшли.

## Танылган шәхесләр
* Фёдор Фалалеев – авиация маршалы.
* Равил Кәримов (1952) - Удмуртия Министрлар советы рәисе урынбасары - финанс министры (1990 - 1994), Удмуртия Милли банкы рәисе (1994 - 2013), икътисад фәннәре докторы, профессор.
* Михаил Покчи-Петров (1930―1959), шагыйрь, театр режиссёры, Удмурт АССР Дәүләт премиясе лауреаты (1972, вафатыннан соң).

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия районнары
*
Кизнәр районы

**Кизнер районы** (рус. *Кизнерский район* удм. *Кизнер ёрос*) – Удмуртиянең көньяк-көнбатышта муниципаль район.

## География
### Чиктәшлек

Район Мәжгә калкулыгында урнаша. Районның көньяк-көнбатыш чиге Нократ елга буенча уза, аның кушылдыклар район территориясендә агалар – Казанка, Пыжманка, Люга, Үмәк.

## Тарих
Район 1939 елның 24 гыйварда барлыкка килде. Район үзәге башта Кизнер авылында урнашкан, 1942 елдан – Кизнер посёлокка күчә. 1959 елда Бемың районы юкка чыга, һәм аның өлешләр Кизнер районына кергән. 1963 елда Кизнер һәм Грахово районнары *Кизнер авыл районына* берләшәләр, ләкин 1965 елда бу район юкка чыга, һәм район хәзерге чикләренә кергән.

## Халык

Милли состав: удмуртлар – 46 %, руслар – 44,8 %, татарлар – 6,8 %

## Административ бүленеш

## Социаль инфраструктура
20 мәктәп (14 урта мәктәп), 22 балалар бакчасы, 1 балалар иҗат үзәге, балалар йорты; 5 хастаханә, 25 фельдшер-акушерлык пунтлары. Шулай ук 39 мәдәният йорты, 26 китапханә һәм бер өлкәне өйрәнү музее эшли.

## Икътисад
Икътисадның төп тармагы – авыл хуҗалыгы.

### Транспорт
Кизнер һәм район аша Горький тимер юлы, ике газүткәргеч («Пермь—Уренгой», «Западная Сибирь—Центр») уза.
## Искәрмәләр

Төркем:Кизнәр районы
Кизнәр (бистә)

**Кизнер** — Удмуртиянең көньяк-көнбатышта поселок, 2007 елга хәтле — шәһәр тибындагы поселок.

2 километр төньяктарак Кизнер авылы урнаша. Бу авылдан тимер юл станциясы, ә аннан сон аның буендагы посёлок үз исемен алганнар.

## Тарих

1914 елда Кизнер авылы янында "Казан - Екатеринбург" тимер юл төзелеше башланды. 1915 елда станция төзелеше тәмамлана, тиздән аның янында беренче йортлар барлыкка киләләр.

1942 елда Кизнер станциясы шәһәр тибындагы статусын ала, Кизнер районның административ үзәге Кизнер авылыннан монда күчерә.

2007 елдан соң Кизнер - авыл тибындагы посёлок.

## Транспорт
Кизнер тимер юл станциясы (Горький тимер юлы). Шәһәр янында йөри торган пуезлар Казанга, Ижауга, Нократ Аланыга баралар. Ижау, Яр Чаллы, Мәжгә белән автобус элемтәсе.

## Халык

Милли состав (2002): арлар — 29,8%, руслар — 53,9%, татарлар — 12,4%.

## Икътисад
Халык күбесенчә авыл хуҗалыгында, агач промышленностенда эшли. Җитен завод, леспромхоз, икмәк завод, май заводы эшлиләр.

Посёлокта хәрби часть урнаша.

## Истәлекле урыннары

* Кизнер өлкәне өйрәнү музее
* Гражданнар сугышы вакытында атып үтерелгән Кызыл армия солдатларга һәйкәл.
* Бөек Ватан сугышта һәлак булган сугышчыларга һәйкәл
* 1942 елда К. Е. Ворошилов ике тапкыр торган йорт.
* Табигать памятингы — «Бизек»

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Төркем:Кизнәр районы торак пунктлары
Сәнга

**Сәнга** () — Йәмәннең башкаласы. Халык исәбе 1&nbsp;747&nbsp;627 тәшкил итә (2004).

## Искәрмәләр

Төркем:Йәмән шәһәрләре
Р239

**Р239 «Оренбург тракты»** () *(Казан-Оренбург)* — федераль автомобиль трассасы. Озынлыгы - якынча 824 км. Юл Казан, Чистай, Әлмәт, Бөгелмә, Октябрьский, Оренбург шәһәрләрен тоташтыра, Татарстан, Башкортстан һәм Оренбург өлкәсе аша уза.

Юл Казан шәһәрендә Павлюхина урамының дәвамы булган Оренбург тракты урамыннан башлана. Шулай ук бу юл белән Казан аэропортына кадәр барып була. Аэропорттан соң юл Лаеш районы аша уза. Кама аша юл Саескан тавы авылы янында күпер аркылы чыга. Шуннан соң Алексеевск районы, Чистай районы, Яңа Чишмә районы, Әлмәт районы аша узып, Әлмәт шәһәренә керә. 

Төркем:Россия автомобиль юллары
Төркем:Татарстан автомобиль юллары