open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Александр Пушкин

**Алекса́ндр Пу́шкин**, Алекса́ндр Серге́й улы Пу́шкин (рус. *Александр Сергеевич Пушкин*, *[[1799 ел]]ның [[6 июнь|6 июне]] – [[1837 ел]]ның [[10 февраль|10 феврале]]*) — күренекле рус шагыйре, драматургы. Россия фәннәр академиясе әгъзасы (*1833*).

XIX гасырның икенче яртысыннан Россиянең милли шагыйре статусын ала. Шулай ук русларның иң бөек шагыйре буларак санала.

## Биография

Александр Сергеевич Пушкин 1799 елның 26 маенда (6 июнендә) Мәскәү шәһәрендә туа. Аның атасы Сергей Львович борынгы дворяннар нәселеннән килгән алпавыт булган, ләкин хуҗалык эшләре белән рәтләп шөгыльләнмәгән, шуңа утар-имениеләре аз файда биргән. Сергей Львович күңел ачуларны яраткан. Шигырьләрне русча да, французча да ансат язган. Әдәбият белән кызыксынган, күбрәк французча китаплардан торган бик бай китапханәсе булган. Пушкинның ата-анасы балаларын тәрбияләү белән дә ныклап кызыксынмаган, алар француз гувернанткалары кулында үскән. Пушкин үзе дә белем алырга бигүк хирыс булмаган, бигрәк тә математиканы яратмаган, әмма әдәби китапларны яшьтән үк бик күп укыган. 8 нче яшендә французча шигырьләр яза башлаган, өйдә гел чит телдә генә аралашканлыктан, русчага  караганда французча яхшырак сөйләшкән. Гадәттә җәй айларын (1805-1810 елларда) Александр әнисе ягыннан әбисе, Мария Алексеевна Ганнибалда үткәрә торган була. Балачагы хатирәләре соңрак Пушкинның беренче поэмаларында чагыла.

Үсмер чагының 6 елын Пушкин 1811 елның 19 октябрендә дәрәҗәле кешеләр өчен ачылган лицейда үткәрә. Лицейда укыгында усмернең таланты ачыла һәм башкалар тарафыннан югары бәяләнә. Лицейда үткәрелгән еллар, дуслары шагыйрь күңелендә мәңгегә саклана һәм иҗатында чагылыш таба. Александр Сергеевичның яшьлеге шушында үтә, биредә шагыйрь Пушкин туа: 130лап шигырь иҗат ителә, «Руслан һәм Людмила» поэмасы языла башлый, танылган журналларда беренче язмалары басыла. Лицей хәзерге урта яки югары уку йортлары дәрәҗәсендә белем бирергә тиеш була. Бер елдан лицейдагы укытучылар һәм надзирательләр Пушкинга мондый рәсми сыйфатлама бирә: «Төпле булудан бигрәк, өстән генә ялтырый торган илһамлы, тирән акыллы булудан бигрәк, тиз кабынучан һәм үткен акыллы... Аз көч сорый торган предметларга гына сәләтен күрсәтә, шуңа күрә уңышы аз... Тырышып укымый... Тапкыр, ләкин буш сүзләргә генә... Җиңел холыклы».

1837 елның 10 февралендә Кара елгада дуэльдә Дантес тарафыннан атып каты яраланган, 3 көннән өендә үлгән.

## Моны да карагыз

* Казанда А. Пушкинга һәйкәл
* Лев Сергеевич Пушкин
* Вилһелм Кюхельбекер
* Габдулла Тукай

## Китаплар

### Татар теленә тәрҗемәләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Александр Пушкин татарларны ничек тасвирлаган (русча)
* Александр Пушкин шигырьләрен (Stihipoeta)
* Пушкин белән очрашу 

Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Рус драматурглары
Төркем:Рус язучылары
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:XIX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Александр Пушкин
Төркем:Дуэльдә катнашучылар
Төркем:Дуэльдә үтерелгәннәр
Төркем:Царское Село лицееның беренче чыгарылышы
Төркем:Күптелле язучылар
1981 ел

* БМО игълан иткән Халыкара гарип кешеләр елы.

## Вакыйгалар
* 27 март — польшада solidarność һөнәр берлеге оештырган илкүләм эш ташлау башлана.
* 30 март — ССРБ-да беренче тапкыр җәйге вакыт кертелгән.
* 10 июль — АКШ хәрби флотында офицерларга сакал белән йөрү тыела.
* 24 июль — Италиядә бөтен массон һәм яшерен җәмгыятьләр эшчәнлеге тыела.
* 29 июль — Лондонда принц Чарльз () һәм Диана Спенсер () туйлары узды.
* 18 сентябрь — Франциядә үлем җәзасы тыела.
* 23 сентябрь — Квебек инглиз телле плакатлар тыела.

## Туулар

* 2 гыйнвар — Александр Козлов, Россия Федерациясе Табигый ресурслар һәм экология министры. 
* 14 гыйнвар — Лоренцо Бранчетти, итальян актеры, эстрада артисты.
* 28 гыйнвар — Элайджа Вуд, АКШ актеры.
* 31 гыйнвар — Джастин Тимберлейк, АКШ музыканты, актер.
* 4 февраль — Илсөя Бәдретдинова, популяр татар җырчысы.
* 19 февраль — Гөлсинә Мәүлекәсова, балет биючесе, Салават Юлаев бүләге иясе. 
* 26 март — Данис Зарипов, татар хоккейчысы, «Ак Барс» уенчысы.
* 26 апрель — Римма Бикмөхәммәтова, татар журналисты, җәмәгать эшлеклесе. 
* 12 июнь — Ольга Редько, ТР сатып алулар буенча дәүләт комитеты рәисе (2014).
* 13 август – Луиза Янсуар, татар шагыйрәсе, тәрҗемәче, журналист.
* 15 август – Гүзәл Төхфәтова, филолог.
* 24 август — Альбина Әпсәләмова, язучы, шагыйрә.
* 26 август — Айдар Хисаметдинов, балет биючесе.
* 2 октябрь — Динар Фәйсханов, Мәскәүдә яшәп иҗат итүче популяр татар автор-башкаручысы. Alga татар интернет-радиосын оештыручы.
* 5 ноябрь — Ксения Собчак, Русия телевизион алып баручысы.
* 2 декабрь — Бритни Спирс, АКШ җырчысы.

## Вафатлар

* Фатыйх Колбарисов — татар артисты, Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
* Максуд Сөндекле — татар шагыйре.
* Осман Курмаев — куренекле галим-физиолог.
* Касыйм Шамил (1892 елда туган) — татар артисты.
* 23 гыйнвар — Хәмид Мөштәри, татар физика галиме.
* 15 март — Фуат Халитов, ССРБ халык артисты.
* 11 май — Боб Марли, Ямайка музыканты.
* 10 июнь — Хәсән Туфан, татар шагыйре.
* 10 июнь — Минзакир Әпсәләмов, генерал-майор.
* 17 июнь — Лотфулла Фәттахов, татар рәссамы.
* 16 август — Дилүс Ильясов, татар драма актеры. 
* 3 сентябрь — Фәтхерахман Әхмәдиев, татар композиторы.
* 13 октябрь — Җәгъфәр Булат, рәссам һәм педагог.
* 29 октябрь — Жорж Брассенс, француз шагыйре, композитор.
* 21 декабрь — Габдулла Шамуков, татар артисты, тәрҗемәче, ССРБ һәм ТАССР халык артисты.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Атилла Расих, татар язучысы.

## Чыганаклар

Төркем:Еллар
*
16 ноябрь

**16 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның уналтынчы көне. Ел ахырына кадәр 45 көн кала.

#### 
###### 
*  ЮНЕСКО "Халыкара толерантлык көне" (1995 елдан бирле билгеләнә).
*  Халыкара сабырлык көне.

###### 
*  Украина — радио, телевидение һәм элемтә көне.
###### 

## 
* 1869 — Рәсми рәвештә Сүәеш каналы ачылды, аның төзүгә ун ел китте.
* 1945 —  оеша.
* 2004 — Россия Конституция мәхкәмәсе татар теленең латин графикасына күчүен тыя.

## 
 
* 1762 — Караҗорҗе, 
* 1854 — София Гисберг, 
* 1855 — Имаметдин Сәйфуллин, педагог, «Яңа әлифба» авторы.
* 1874 — Александр Колчак, адмирал, Россия дәүләте җитәкчесе (1918—1920).
* 1889 — Анна Кетли, 
* 1900 — Осип Абдулов, ССРБ театр актеры, режиссёр.
* 1906 — Гыйләҗ Ганиев, 
* 1908 — Георгий Виноградов, 
* 1916 — Зиннәт Хәсәнов, Кызыл Армия лейтенанты, җәлилче.
* 1916 — Шәрифҗан Казанбаев, 
* 1922 — Жузе Сарамагу, 
* 1923 — Вера Кузьмина, ССРБ халык артисты (*[[Чабаксар]]*).
* 1923 — Михаил Колчанов,
* 1932 — Нил Фәсахов, 
* 1934 — Юрий Никифоров, 
* 1937 — Булат Габитов, кинематографист, режиссер. 
* 1937 — Кояш Тимбикова, шагыйрә.
* 1938 — Игорь Селиванов, 
* 1941 — Марат Азаматов, 
* 1943 — Владимир Жигунин, тарих галиме, Казан университеты профессоры. 
* 1945 — Инсаф Сәйфуллин, 
* 1945 — Михаил Ерилин, 
* 1948 — Валерий Баранов, 
* 1950 — Геворк Погосян, 
* 1952 — Асия Минһаҗева, татар шагыйрәсе.
* 1953 — Гликерия, 
* 1956 — Зөфәр Харисов, Татарстанның халык артисты.
* 1957 — Гафиулла Газиз, Азатлык радиосының Чаллыдагы даими хәбәрчесе.
* 1957 — Сергей Когогин, Россия сәнәгатьчесе (КамАЗ генераль директоры) һәм дәүләт эшлеклесе.
* 1958 — Суранбай Җиянбәков, 
* 1962 — Нәфкать Нигъмәтуллин, җырчы.
* 1965 — Вахит Хызыров, 
* 1969 — Илһам Галин, 
* 1972 — Игорь Шулепов, 
* 1985 — Санна Марин, 
* 1990 — Альбина Шәмгунова, «Созвездие талантов» Бөтенрусия  фестиваль-конкурсы лауреаты.

## 

* 1240 — Ибн әл-Гарәби, 
* 1852 — Мирзә Вазеһ, 
* 1877 — Карл Лүдвиг Литтров, 
* 1891 — Иван Холмогоров, 
* 1899 — Кудирка Винцас, 
* 1919 — Дмитрий Одрина, 
* 1934 — Алиса Лидделл (*Alice Pleasance Liddell*) (1852 туды), аның өчен Льюис Кэролл (*Lewis Carroll*) «Алиса могҗизалар дөньясында» әкиятен язды.
* 1941 — Мийна Хярма, 
* 1954 — Пётр Лукирский, 
* 1961 — Евгения Снеткова-Вечеслова, 
* 1961 — Сафтар Җәгъфәров, 
* 1982 — Павел Александров, 
* 1986 — Галләм Саттаров, 
* 1988 — Ефим Бушканец, 
* 1991 — Валентина Ивашева, 
* 1992 — Зоя Андреева, опера җырчысы *(сопрано)*.
* 1994 — Александр Кирсанов, 
* 1994 — Василий Пискунов, 
* 1995 — Владимир Дьяков, 
* 2000 — Гали Ильясов, 
* 2002 — Михаил Жаков, 
* 2004 — Әминә Гадил, 
* 2005 — Һенри Таубе, 
* 2011 — Сергей Вахоркин,
* 2017 — Валерий Янтимеров,
* 2018 — Сәкинә Шәймиева,
* 2019 — Сатнараян Махараҗ,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:16 ноябрь
Льюис Кэролл

**Лью́ис Кэ́рролл** (ингл. *Lewis Carroll*, чын исем **Чарльз Лю́твидж До́джсон**, *Charles Lutwidge Dodgson*; 1832–1898) – инглиз язучысы, математик, логик, фәлсәфәче һәм фотограф. Иң мәшһүр эшләре – «Алиса могҗизалар дөньясында» һәм «Алиса в Зазеркалье».

Төркем:Инглиз язучылары
Төркем:Математиклар
Төрекләр

**Төрекләр** (төр. *Türkler*, берлек сан *Türk*) – төрки халыкларга кергән, якынча 84 000 000 санлы халык. 
## Этник тарихы
### Төрки кабиләләре күпләп күченгәнгә кадәр Кече Азия
Кече Азиянең этник составы чуар була. Б. э. к. I мең еллыкта Көнбатыш Анатолия халкы өлешчә җирле халыктан, өлешчә греклардан тора. Греклар төбәкне б. э. к. IX гасырда үз колониясенә әйләндерә. Эллины чорына биредә яшәгән халыклар тулысынча диярлек греклары бөтен. Рим чорында да хәл шул көйе кала. Көнчыгыш Анатолиядә халыкның этник составы чыбыррак була: греклардан тыш, анда лазлар, грузиннар, әрмәннәр, курдлар, гарәпләр, ашшурлылар яши. Хәзерге Төркиянең көнчыгышында һәм көньягында Көнбатыш Әрмәнстан, Кече Әрмәнстан һәм Әрмән Киликия урнашкан була, аларның халкы нигездә этник әрмәннәрдән тора.

Төрек милләте барлыкка килү барышына б. э. I бугатында Алтайда һәм Үзәк Азия далаларында хасил булган тереләрнең теле зур йогынты ясый. Төрки элементлары Кече Азиягә һәм Балканга һуннар килгәннән соң, IV гасыр соңыннан, үтеп ана башлый. Византияле тарихчысы Феофан Фракцияләр һәм Босфорда яшәгән һуннар турында яза. Ә В. А. Гордлевский төркиләрнең Кече Азиягә аяк басу мәлен VIII-X булатларга индерә, бу чорда биредә сала, карлук, каңлы, кыпчак төрки кабиләләре килгән дип фараз итә.

530 елда Византияле Анатолиягә болгарларның бер өлешен индерә. 577 елда император Юстиниан, 620 елда император Ираклий Византияле чикләрен фарсылардан саклар өчен Көнчыгыш Анатолиягә авар яугирләрен урынлаштыра. Габбәсиләр шушындый ук максатта Хөрәсән белән Урта Азиядан ислам динле төрки кабиләләрен кабул итә.

Бу төрки урындагы халык арасында иреп юкка чыкса да, Анатолия белән Көнчыгыш Фракиянең төркиләшүендә нигез сала.

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Төркия халыклары
Төркем:Азәрбайҗан халыклары
Төркем:Алмания халыклары
Төркем:Болгария халыклары
Төркем:Бөекбритания халыклары
Төркем:АКШ халыклары
Төркем:Иран халыклары
Төркем:Гыйрак халыклары
17 ноябрь

**17 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның унҗиденче көне. Ел ахырына кадәр 44 көн кала.

#### 
###### 
*  Халыкара студентлар көне.

###### 
*  Азәрбайҗан — Милли яңарыш көне.
###### 
*  Италия — кара мәчеләр көне.
*  Россия — участковыйлар көне.

## 
* 1804 — 20px Казанда император университеты нигезләнә.
* 1989 —  шәһәрендә полиция тыныч демонстрацияне куа.
* 2013 — Казанда Boeing 737 авиаһәлакәте.

## 
 
* 1792 — Владимир Панаев, 
* 1849 — Шарлотт Вальстрём, 
* 1889 — Георгий Савандеев, 
* 1892 — Әкрам Галимов, XX гасыр башында иҗат иткән татар язучысы, шул ук вакытта казакъ шагыйре санала.
* 1894 — Латыйф Җәләй, татар тел галиме.
* 1900 — Зәки Котлин, генерал-майор.
* 1902 — Иван Григорьев, 
* 1902 — Юҗин Вигнер, 
* 1904 — Иван Аношин, совет фирка‑дәүләт эшлеклесе, генерал‑лейтенант.
* 1904 — Михаил Петров, Кызыл Гаскәренең укчылар полкы командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1905 — Астрид Шведская, 
* 1914 — Әкрам Даутов, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар композиторы һәм шагыйре. 
* 1922 — Стэнли Коэн, 
* 1923 — Александр Спивак, 
* 1927 — Екатерина Кузьмина, 
* 1929 — Федор Байбородов, 
* 1930 — Габделфәрт Вәлиев, татар галиме.
* 1932 — Элана Яненко, 
* 1933 — Стелла Габдерахманова, 
* 1936 — Ильис Ямалетдинов, 
* 1939 — Владимир Гусев, 
* 1939 — Владимир Нерознак, 
* 1939 — Вячеслав Захаров, 
* 1941 — Рауль Мирхәйдәров, язучы.
* 1947 — Александр Краузе, 
* 1949 — Илларион Плещинский, 
* 1950 — Зөһрә Ильясова, 
* 1951 — Вилдан Сәетов, башкорт энциклопедист.
* 1955 — Сәлим Хазбиевич, имам, профессор, фән докторы.
* 1957 — Павал Павлов, 
* 1966 — Рифат Фәттахов, продюсер, Р. Ваһапов фонды директоры.
* 1966 — Софи Марсо, француз кино актрисасы.
* 1977 — Александр Сидякин, 
* 1978 — Рэйчел Макадамс, 
* 1990 — Гөлнара Вәлиева, 
* 1991 — Александр Панков,

## 

* 1780 — Бернардо Беллотто (рус.) (*Bernardo Francesco Paolo Ernesto Bellotto*), итальян рәссамы.
* 1796 — Екатерина II, рус патшабикәсе.
* 1808 — IV Мостафа, 
* 1930 — Николай Остроумов, 
* 1940 — Хуҗа Бәдигый, тел галиме, фольклорчы.
* 1942 — Макс Герман, 
* 1949 — Алексей Акманов, 
* 1954 — Тадеуш Банахевич, 
* 1961 — Вера Брауде, 
* 1964 — Әхмәтгази Баемов, 
* 1986 — Кәрим Дияров, 
* 1988 — Рәмис Габдрәшитов, 
* 1990 — Роберт Һофтштадтер, 
* 1990 — Яков Гиршман, 
* 1991 — Митрофан Зверев, 
* 1999 — Роман Игошин, 
* 2000 — Луи Неел, 
* 2001 — Владимир Жигунин, тарих галиме, Казан университеты профессоры. 
* 2007 — Олег Газенко, 
* 2012 — Хәмит Галәветдинов, татар дин әһеле, мөфти.
* 2013 — Александр Антонов, 
* 2013 — Диана Хаҗиева, 
* 2013 — Дорис Лессиң, 
* 2016 — Хәйрулла Мортазин, 
* 2018 — Евгений Осин, 
* 2020 — Равил Харисов, 
* 2020 — Рәмзия Мөхәммәдова,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:17 ноябрь
Чуашлар

**Чуашлар ** (үз исемнәре — *чӑваш, чӑвашсем*) — күбесенчә Чуашстанда яшәүче төрки халык. Гомуми халык саны&nbsp;—  кеше. Россия Федерациясендә  чуаш яши. Татарстанда — .

## Тел

## Атама
Әүвәл веда дип аталган бу халыкка чуваш, исеме бик соң килеп кергән.

Бу исемнең этимологиясен аңлау өчен, мариларның чувашларны суасламари дип атауларына игътибар итәргә кирәк.

Суаслар (болгарларның җирле бабалары) марилар белән гасырлар буе аралашып яшәгәннәр. Суас һәм мари кушылуыннан хәзерге чувашларның борынгы бабалары формалашкан булырга тиеш. (?)

Башта алар үзләрен веда дип атаганнар. Веда&nbsp;— борынгы марича су төшенчәсен белдерә торган сүз ул.

Руслар&nbsp;— элек, мордвалар хәзер дә чувашларны веда (ветьке) дип атыйлар. Ләкин суас һәм мари кушылуыннан барлыкка килгән халыкта суаслар өстенлек алганнар булса кирәк, чөнки ал арда соңрак веда этнонимы суас сүзе белән алмаштырылган.

Бу процессны суас үзатамасының, әкренләп, татар этнонимы белән алмашынуы да тизләткән булырга мөмкин.

## Субэтнослар
Чувашлар 3 субэностан торалар.
* югарылар (вирьял, тури)&nbsp;— Чуашстанның төньягында
* урта (анат енчи)&nbsp;— Чуашстанның уртасында
* түбәннәр (анатри, хирти)&nbsp;— Чуашстанның көньягында

## Дин
Чуашларның күбесе хәзер православ динендә. Православ дине чуашларга Казан ханлыгы руслар тарафыннан яулап алынгач кына кечләп кертелә башлый. Шулай ук борынгы ышанулар мөһим урын алып тора. Араларында ислам динен тотучылар бар.

## Моны да карагыз

* Көзге сыра бәйрәме&nbsp;— чуашларның сыра кайнату йоласы турында

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Чуаш халык сайты

*
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Чуашстан халыклары
Госман Исхакый

**Госман Гомәр улы Исхакый** — Татарстан Диния нәзараты җитәкчесе, мөфти (1998—2011); «Казан Мөфтияте» аcоцияциясе башлыгы.

## Тормыш юлы
* 1957 елның 25 маенда туган. 
* 1978—1982 — «Мир-Гарап» мәдрәсәсендә укый
* 1984—85 — Триполи Ислам университетенда белем ала.
* 1982—1984 — СССРның Европа өлеше һәм Себер диния нәзаратендә эшли.
* 1991 — Октябрьский шәһәрендәге «Нуруль-Ислам» мөселман мәдрәсәсендә ректор һәм үзәк мәчетнең имам-хатыйбы.
* 1994 — Татарстан Диния нәзаратындә Татарстан мөфтиенең беренче урынбасары булып эшли.
* 1998—2006 — Россия Ислам университеты ректоры.
* 1998—2011 — Татарстан Диния нәзараты җитәкчесе, мөфти.

## Элемтәгә керү
* Адресы:Казан ш., Мәскәү урамы, 74
* Телефон:(843) 293-99-91

## Сылтамалар
* Алдан билгеләнгән Татарстан мөфтие расланды
* Мөфти Госман Исхаков отставкага китте 

Төркем:Татарстан имамнары
Төркем:Татарстан мөселманнары Диния нәзарәте мөфтиләре
Төркем:Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Үзбәкләр

**Үзбәкләр** () — күбесенчә Үзбәкстанда яшәүче төрки халык.

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Үзбәкстан халыклары
Кама сусаклагычы

**Кама сусаклагычы** – Кама ГЭСының сусаклагычы. 1954 елда барлыкка килә. Мәйданы – 1 910 км², күләме – 12,2 км³. Максималь киңлеге – 14 км, әмма Обва һам Косьва елгалары Кама белән кушылган урында ярлар арасындагы ераклык 27 км тәшкил итә. Максималь тирәнлек – 30 м. Шулай ук бу сусаклагычта Пермь ГРЭСы урнашкан.

Төркем:Кама
Гизгеч

**Гизгеч** (браузер, шулай ук **берәүзер** , ) – веб-сайтларны карау өчен файдаланган программа.

## Танылган гизгечләрне куллану статистикасы

### Net Applications мәгълүматлары

### StatCounter мәгълүматлары

## Искәрмәләр


Төркем:Санак
Төркем:Интернет
Opera (мәгънәләр)

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар.
* Opera – музыкаль жанр
* Opera – веб-гизгеч
* Opera mini – кесә телефоннары өчен веб-гизгеч

Төркем:Күп мәгънәле сүзләр
Төрекмәннәр

**Төрекмәннәр** — күбесенчә Төрекмәнстан илендә яшәүче төрки халык.
## Тарих
Рус батшалыгы белән тыныч мөнәсәбәтләрен тергезгән калмык юлбашчысы Әюкә хан төрекмәннәргә хәрби яу башлый, 1700 еллар башында  мангышлак төркмәннәренең бер өлешен Идел елгасы буена күчерә.

Төркем:Төрки халыклар
21 ноябрь

**21 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның егерме беренче көне. Ел ахырына кадәр 40 көн кала.

#### 
###### 
*  – ***Бөтендөнья [[телевидение]] көне*** (, , ).

###### 
* 24px Камбоджа — су фестивале.
###### 
* ***Бөтендөнья [[балык]]ларны үстерү көне***(, , )
* ***Бөтендөнья сәләмләү көне*** (, , )
* ''Умырткалык баганасы бүленүе дефектын (рус.)'' исә алу көне
*  – ***Студентлар көне*** ()
* Бухгалтерлар көне.

## 
* 1806 — Наполеон  «континенталь блокадасы» турында игълан итә.
* 1877 — Томас Эдисон фонографны иҗат итә.

## 
 
* 1694 — Вольтер, француз фәлсәфәчесе.
* 1854 — Бенедикт XV, атаклы католик эшлеклесе, 258 нче Рим папасы.
* 1869 — Семён Залкинд, 
* 1902 — Михаил Суслов, 
* 1903 — Михаил Зотов, 
* 1905 — Геннадий Куприянов, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1905 — Михаил Петров, 
* 1908 — Николай Верещагин, 
* 1909 — Михаил Бубеннов, 
* 1910 — Гомәр Тумашев, 
* 1910 — Михаил Ундрицов, 
* 1913 — Соломон Стам, тарих галиме, профессор.
* 1916 — Виктор Леонов, 
* 1916 — Надя Ножарова, 
* 1918 — Михаил Панарин, 
* 1919 — Михаил Суднишников, 
* 1920 — Михаил Корнишин, 
* 1920 — Михаил Фёдоров, 
* 1923 — Михаил Едренкин, 
* 1924 — Елена Мухина, 
* 1924 — Милка Планинц, 
* 1924 — Николай Катин, 
* 1925 — Михаил Алаев, Кызыл Армия хәрбие, Дан орденының тулы кавалеры.
* 1925 — Хөршид Маркер, 
* 1927 — Тамара Носова, РФ кино актрисасы, РФ халык артисты.
* 1930 — Нәгыйм Вәлиев, 
* 1934 — Муллаян Сөяргулов, Башкорт дәүләт академия драма театры актёры.
* 1937 — Виктор Гостищев, 
* 1940 — Владимир Попков, 
* 1950 — Бертран Мейер,
* 1956 — Илшат Теләшев, 
* 1966 — Евгений Бариев, 
* 1967 — Илдар Халиков, Татарстан Республикасы премьер-министры.
* 1967 — Максим Шакиров, альпинист, тренер, спорт хәбәрчесе.
* 1970 — Торстен Хас, 
* 1984 — Алексей Демаков, 
* 1992 — Дмитрий Мигунов,

## 

* 1750 — Михаил Долгоруков, Казан губернаторы (1730-1731).
* 1838 — Петр Ивашев, 
* 1844 — Иван Крылов, данлыклы рус язучысы.
* 1937 — Иосиф Наговицын, удмурт совет дәүләт эшлеклесе.
* 1937 — Мелитон Баланчивадзе, 
* 1937 — Мөхәммәтҗан Танышбаев, казакъ сәяси һәм җәмәгать эшлеклесе. 
* 1938 — Виктор Одинцов, 
* 1957 — Әкмал Вахитов, 
* 1960 — Всеволод Салищев, 
* 1966 — Станислав Оконевски, 
* 1970 — Чандрасекара Венката Раман, 
* 1971 — Сөббух Рәфыйков, татар шагыйре, язучысы.
* 1985 — Георгий Хундадзе, 
* 1988 — Шәмси Хамматов, 
* 1996 — Мөхәммәт Габдессәлам, 
* 1999 — Мария Края, 
* 2009 — Рәисә Иванова, 
* 2016 — Әхмәт Сөләйманов, әдәбият галиме, башкорт язучысы.
* 2018 — Салават Касыймов, 
* 2021 — Мариэтта Чудакова,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:21 ноябрь
Госман империясе

**Госман Империясе**, рәсми исеме **Югары Госман Дәүләте** (госм. دولت عالیه عثمانیه‎ — Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye) - күпмилләтле, госман солтаннары идарәсе астындагы куәтле дәүләт-империя. 1299 елдан 1922 елга кадәр яшәгән.

Бөтендөнья мәйданына чыгуы Константинополь каласын яулау белән башлана дип әйтергә була. Соңыннан бу шәһәргә Истамбул исеме бирелә һәм ул империянең башкаласына әверелә. Иң зур куәткә ирешкән чакта дәүләтнең биләмәләре Европа, Азия һәм Африканың шактый өлешен били. Хәрби, икътисади һәм сәяси куәте ягыннан күп кенә алдынгы Европа илләрен артта калдырган.

## Тарих

### Госман империясенен барлыкка килүе (1299—1453)

[thumb|left|[Никополь янында сугыш(1396)|Никополь янында сугыш, 1396]]

* 1691 ел 23 июнь — Госман империясе солтаны Сөләйман II вафат була.

### Кырым ханлыгын Рус дәүләтенә кушу
Кырым ханлыгын 1783 елда рус дәүләтенә көчләп кушуның сәбәбе Кырымның хәрби көчсезлегенә түгел, ә Россия империясе белән Төркия арасындагы сугышына бәйләнгән. Шул сугыш нәтиҗәсендә ханлык рус йогынтысына астына кертелде. Кечек-Кайнарҗа солыхы буенча Кырым Россия империясенә кушылырга тиеш булмады, ләкин рус гаскәрләре 1783 елда,  аннексия үткәреп, аның территориясенә искәртмәсез керәләр.

1791 елда Ясск солыхы буенча Госман империясе Кырымның Россия империясенә ия булуын хөрмәтләгәннәр. 29 декабрьнә – Кырым Россия империясенә керә.

* 1913 елның 5 ноябрендә — Бөекбритания белән Франция Госман империясенә сугыш игълан итә.

## Моны да карагыз
* Госман империясе солтаннары

Төркем:Госман империясе
Эңгер-меңгер

**Эңгер:**
* Эңгер – Кояш бату алдыннан көн периоды.
* Эңгер (роман) (ингл. *Twilight*) – Стефани Майер романы.
* Эңгер (фильм) – 2008 елда чыккан фильм.
* Эңгер 2 (фильм) Яңа ай – 2009 елда чыккан фильм.
Эңгер (фильм)

**«Эңгер»** () — Стефани Майер китабы буенча Кәтрин Хардвик төшергән кинофильм. Фильмның слоганы: «When you can live forever what do you live for?» (татарча «Әгәр син мәңге тора аласың икән — син нәрсә өчен яшисең?). Дөнья премьерасы 2008 елның 21 ноябрендә булды. 13 яшькә кадәр булган балаларга фильмны карау киңәш ителми.

## Сюжет
Унҗиде яшьле Белла Свон әтисе янына Форкс шәһәренә килә. Монда ул кызык һәм аңламаган Калленнар гаиләсен күрә. Эдвард Каллен аның янында үзен сәер тота (Соңрак аның вампир булганлыгы ачыклана).
 
## Актерлар
### Калленнар гаиләсе
* **Эдвард Каллен** (Роберт Паттинсон)
* **Карлайл Каллен** (Питер Фасинелли)
* **Эсми Каллен** (Элизабет Ризер)
* **Элис Каллен** (Эшли Грин)
* **Джаспер Хейл** (Джексон Рэтбоун)
* **Розали Хейл** (Никки Рид)
* **Эммет Каллен** (Келлан Латс)

### Бер урында тормаган вампирлар
* **Джеймс** (Кэм Жиганде)
* **Виктория** (Рейчел Лефевр)
* **Лоран** (Эди Гатеги)

### Кешеләр
* **Белла Свон** (Кристен Стюарт)
* **Чарли Свон** (Билли Барк)
* **Рене Дуаер** (Сара Кларк)
* **Джейкоб Блэк** (Тэйлор Лотнер)
* **Джессика Стенли** (Анна Кендрик)
* **Анжела Вебер** (Кристиан Серратос)
* **Майк Ньютон** (Майкл Уэлш)
* **Эрик Йорк** (Джастин Чон)
* **Билли Блэк** (Джил Бирмингем)
* **Кыз** (Мэдисон Райли)
* Стефани Майер (камео)

## Дәвамы

## Сылтамалар
* Рәсми сайт (ингл.) 
* YouTube-да рәсми канал (ингл.)

Төркем:Эңгер-меңгер фильмы
Төркем:Вампирлар турында фильмнар
Ислам Кәримов

**Исла́м** **Кəри́мов**, Исла́м Габделгани́ улы Кəри́мов (; ''1938 елның'' *[[30 гыйнвар]]ы, [[Сәмәрканд]] — [[2016 ел]]ның [[2 сентябрь|2 сентябре]], [[Ташкәнт]]*) — Үзбәкстанның дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Үзбәкстанның беренче (*[[1991 ел|1991]]—[[2016 ел|2016]]*) президенты. 

## Белеме
* 1955 елда 21нче Сәмәрканд урта мәктәбенең рус телле сыйныфын тәмамлаган.
* 1960 елда «инженер-механик» белгечлеге буенча Урта Азия политехника институтын (хәзерге Ташкент дәүләт техник университеты) тәмамлаган. 
Аның 1967 елда Ташкент халык хуҗалыгы институтының икътисад факультетын тәмамлавы турында дипломы бар. Рәсми булмаган мәгълүматлар буенча, ул укымыйча диплом алган. Моны тикшереп булмый, чөнки әлеге югары уку йортының ул еллар архивы серле рәвештә башланган янгында юкка чыккан.
* Магистр дәрәҗәсе белән Ташкент дәүләт икътисад университетын тәмамлаган. 
Президентлык чорында икътисад фәннәре докторы һәм Үзбәкстан Фәннәр академиясенең һәм Россиянең кайбер академияләренең  академигы булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар


## Моны да карагыз

Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Үзбәкстан президентлары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Месхет төрекләре

**Месхет (Ахыска) төрекләре** (, ) – Гөрҗистанның Ахыска төбәгеннән чыккан төркиләр. Хәзерге вакытта өлешчә Төркиядә һәм нигездә элеккеге ССРБ дәүләтләрендә сибелеп яшиләр. Гомум саннары якынча 300 мең. Дингә ышанучылар арасында күпчелеге сөнни мөселманнар.

Килеп чыгышлары буенча ике теория яшәп килә:
* **төрки теория**. Бу теория буенча месхет төрекләренең күпчелеге (якынча 80%) - этник төрекләр булган иген игүчеләр һәм азәрбайҗанча сөйләшүче көтү көтүчеләр нәселеннән, калган өлеше (якынча 20%) исә гөрҗиләр һәм әрмәннәр (хемшиллар) нәселеннән дип санала.
* **гөрҗи теориясе**: ахыска төрекләренең күпчелеге - берникадәр төрек, азәрбайҗан һәм, мөгаен, әрмән (хемшил) каны катнашкан XVII—XVIII гасырларда төрекләшкән Месхетия гөрҗиләре нәселеннән.

Төркем:Төрки халыклар
Милади тәкъвим

**Милади тәкъвиме** — Христиан дине буенча, Гайсә пәйгамбәр тууыннан башланган ел хисабы.

## Айлар

## Искәрмәләр

Төркем:Тәкъвим
Шорлар

**Шорлар** яки **шор татарлары** — Россиядә яшәүче төрки халык. 1926 елга кадәр киҗи-татарлары исемләнә иде. Хәзерге үзисеме - татар-кижи, шор-кижи. Төп территорияләре — Таулы Шория төбәге, 1939 елга кадәр биредә Таулы-Шор милли районы була, шул елны РСФСР Югары шурасы президиумы районны бетерү турында фәрман чыгара. Сугыштан соңгы вакыттан алып, хәзерге заманга кадәр төбәк күмер чыгару сәнәгатенең аяусыз эксплуатациясенә дучар ителә. Ачык ысул белән күмер чыгару табигать өчен һәм кешеләр өчен зур зыян сала. Бигаять зур карьерлар таулы шор авылларын «йота», сулыкларны агулый һ.б.

Гомум саны якынча 15 мең, нигездә Кемерово өлкәсендә яшиләр. Шулай ук шорлар аз санда Хакасиядә, Алтай Республикасында, Красноярск краенда һәм Алтай краенда бар. Телләре алтайлар теленә бик якын.

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Себер халыклары
Таҗикстан

**Таҗикста́н** (), рәсми *Таҗикста́н Җөмһүрияте́* () — Үзәк Азиядә урнашкан дәүләт, элек Советлар Берлегендә эчендәге Таҗикстан Совет Социалистик Республикасы.

Таҗикстан Памир таулары алдында урнашкан һәм аның диңгезгә чыгышы юк. Бу Урта Азиянең мәйданы буенча иң кечкенә дәүләт. Көнбатыш һәм төньяк-көнбатышта Үзбәкстан белән, төньякта Кыргызстан белән, көнчыгышта Кытай белән, көньякта Әфганстан белән чикләшә. Башкала ― Дүшәнбе шәһәре.

Таҗикстан — элекке советлар Урта Азиясендә фарсы телле халык сөйләшә торган бердәнбер дәүләт. Таҗикстан халкының күпчелеге сөнни ислам динен тота.

## Тарих

### Таҗикстан ССР
1924 елда Таҗикстан Советлар Берлеге эченә Үзбәкстан ССР эчендә булып автономияле республика буларак кергән. Дүшәнбе шәһәре аның башкаласы була. Дүшәнбе 1924 елда Сары-Асия, Шаһмансур һәм Дүшәнбе авыллары берләшү нәтиҗәсендә хасил булган.

1929 елның 16 октябрендә Таҗикстан ССР оештырыла, 5 декабрендә ул Советлар Берлеге эченә союздаш республика хохуклары белән керә. Мөстәыйль Таҗикстан ССР оештыруны башлап җибәрүче сәяси эшлекле Ширинша Шаһтимур иде.

1991 елда Советлар Берлеге таркалуы нәтиҗәсендә Таҗикстан бәйсез дәүләт була.

## Идарә бүленеше
Таҗикстан Җөмһүрниятенең идарә-җир берәмлекләре һәм торак пунктлары:
* Таулы Бәдәхшан автономияле вилаяте ();
* вилаять (өлкә) ();
** шәһәр ();
** наһия (район) ();
*** бистә ();
*** авыл җәмгыяте ();
*** авыл ().

Наһияләр (районнар) авыл һәм шәһәр наһияләренә бүленә, җөмһүрият, өлкә һәм шәһәр карамагында тора.

Хәзерге вакытта Таҗикстан Җөмһүрияте Таулы Бәдәхшан автономияле вилаяте, Согыд һәм Хәтлан вилаятьләре, 17 шәһәр, 62 наһия (район) (шул исәптә 13 җөмһүрият карамындагы наһия), 55 бистә һәм 368 авыл җәмгыятеннән гыйбарәт.

## Дәүләт корылышы
Таҗикстан — җөмһүрият. Гамәлдәге Конституция 1994 елның 6 ноябрендә кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент, ул Таҗикстан ватандашлары тарафыннан 7 еллык мөддәткә сайлана. Канун чыгаручы хакимиятне Югары Мәҗлес, башкарма хакимиятне баш министр җитәкчелегендә Министрлар Шурасы (хөкүмәт) гамәлгә ашыра.

## Мәдәният

### Дин
2009 елда Таҗикстанның Югары җыелышы Хәнәфи мәзһәбендәге сөнни ислам динен дәүләтнең рәсми дине итеп тану өчен тавыш биргән. Сәләфичелек тыелган. Таҗикстан халкының (9 млн 537 мең кеше) 96,70 % ы (7 млн 621 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (бөтен дөнья мөселманнарының 0,40 % ы) (*[[2020 ел|2020]]*). Таҗикстанда мөселманнарның күбесе (90,4 % ы) хәнәфи мәзһәбендәге сөнниләр, азчылык (5,6 % ы) шигыйлар. Суфичылык агымы да очрый. Таҗикстанның автономияле төбәге булган Таулы Бадахшанда шигый исламның исмәгыйлия агымы көчле. Ислам динен таҗиклардан һәм Памир халыкларыннан башка, җирле үзбәкләр (ил халкының 15,3 % ы), кыргызлар (1,1 %), казакълар, татарлар (0,09 %)тота.

Совет чорында күп санда булган православие, яһүд дине, католиклар вәкилләре илдән күчеп китеп беткән диярлек.
* Таҗикстанда ислам

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Таҗикстан
Кыргызлар

**Кыргызлар** – Кыргызстанда яшәүче төрки халык. Шулай ук Кытайда, Русиядә, Үзәк Азия илләрендә тора.

Кыргыз теле төрки телләрнең таулы-алтай кыргыз-кыпчак төркеменә керә.

## Тарих

Кыргыз атамасы VI гасырдан Енисей елгасы төбәгендә билгеле инде. Борынгы заманда (9 гасыр) Енисей кыргызлары уйгырларга каршы сугышкан.

Монгол империясе барлыкка килгәннән соң, кыргызлар бер өлеше империя белән йотылган, икенче өлеше бүгенге Кыргызстан җиренә күчкән.

## ДНК генеалогиясе

Y-ДНК тикшеренүләре буенча кыргызлар һаплотөркемнәре:

*R1a - 55.3%,
*С3 - 25.5%,
*O - 8.5%,
*N1 - 4.2%,
*R1b - 4.2%,
*J2 - 2.1%.
## Искәрмәләр

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Кыргызстан халыклары
Уйгырлар

**Уйгырлар** – Кытайда, Казахстанда, Кыргызстанда, Үзбәкстанда, Рәсәйдә һәм башка төбәкләрдә яшәүче төрки халык. Уйгур телендә яки яңа уйгур телендә сөйләшәләр, телләре алтай гаиләсе төрки группага керә. Төньяк-көнбатыш яки үзәк диалектында сөйләшәләр. Теге яки бу төбәктә яшәгәнгә күрә рус, казах, үзбәк, киргиз, һәм кытай телләре бу халык арасында киң таралган.Кытайда яшәгән уйгурларның гарәп графикасына, ә элеке СССР территориясендә яшәгән уйгурларның рус графикасы язуларына нигезләнә.

Кытай Халык Җөмһүриятенда уйгырларның хокуклары КХҖ Хөкүмәте тарафыннан бозыла. Бу гамәлләр Шеңҗанны көчләп ассимиляцияләү һәм этноцид яки мәдәни геноцид буларак тасвирлана.

## Шулай ук карагыз
* Турфанлылар
* Бөтендөнья уйгыр конгрессы
* Кытайда ислам

Төркем:Уйгырлар
Төркем:Кытай халыклары
26 ноябрь

**26 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның егерме алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 35 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — уңыш бәйрәме..
*  — илнең милли гимны көне

###### 
*  -  Kонституция көне, (1949).

## 
* 1394 —  шәһәре Корея башкаласы буларак игълан ителә.
* 1965 — «Asterix» беренче француз ясалма иярчене җибәрелә.

## 
 
* 1607 — Джон Гарвард, АКШ колонисты.
* 1732 — Иоһанн Петер Фальк, 
* 1824 — Николай Смирнов, 
* 1835 — Николай Боратынский, 
* 1878 — Николай Крашенинников, 
* 1888 — Иван Разенков, 
* 1889 — Николай Шубуччынни, 
* 1894 — Иван Папанин, 
* 1895 — Георгий Тал-Морза, 
* 1896 — Николай Сиротинин, 
* 1898 — Карл Циглер, 
* 1903 — Юрий Пименов, 
* 1911 — Яков Ухсай, чуаш шагыйре, драматург.
* 1913 — Фрума Арест, 
* 1914 — Екатерина Ефремова, 
* 1914 — Хәбра Рахман, татар шагыйре, язучы.
* 1920 — Наталья Ковшова, 
* 1921 — Сергей Бармин, 
* 1926 — Маргарита Назарова, циркта юлбарыслар буйсындыручы, РСФСР халык артисты.
* 1929 — Евгений Иванов, 
* 1929 — Сергей Военушкин, 
* 1929 — Шәриф Хөсәенов, татар драматургы.
* 1932 — Камил Мостафин, татар шагыйре.
* 1935 — Касыйм Йосыпов, татар икътисад галиме, профессор.
* 1938 — Анна Шатилова, 
* 1941 — Сәйфихан Нәфиев, 
* 1946 — Николай Грахов, 
* 1948 — Галина Прозуменщикова, 
* 1948 — Элизабет Бләкбөрн, 
* 1949 — Иван Пацайкин, 
* 1952 — Асия Миңнуллина, рәссам-сынчы, Тукай премиясе лауреаты (2010).
* 1954 — Игорь Александров, 
* 1959 — Эрдни Эльдышев, 
* 1966 — Сергей Доронченко, 
* 1969 — Вадим Хамутцких, 
* 1971 — Лилиана Палихович, 
* 1976 — Александр Гуськов, 
* 1983 — Андрей Михнов, 
* 1987 — Рөстәм Галиуллин, язучы, галим.
* 1989 — Алмаз Борһанов, драма актеры, Камал театры артисты.

## 

* 1842 — Роберт Смит, 
* 1855 — Адам Мицкевич, поляк шагыйре.
* 1910 — Владимир Аленицын,
* 1930 — Отто Свердруп, Норвегия диңгез сәяхәтчесе.
* 1937 — Данила Волкович, беларус совет дәүләт эшлеклесе.
* 1965 — Зыя Ярмәки, татар шагыйре.
* 1970 — Сергей Конобеевский,
* 1972 — Борис Поршнев,
* 1989 — Гали Ибраһимов, башкорт язучысы.
* 1994 — Гений Панков,
* 2004 — Берҗан Баемов, 
* 2004 — Семён Рыжков, 
* 2006 — Мөдәррис Әгъләм, Татарстанның халык шагыйре
* 2018 — Михаил Рокицкий, 
* 2020 — Гөлнар Юлдыбаева, 
* 2021 — Герман Зонин,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:26 ноябрь
1929 ел

## Вакыйгалар
* 27 июнь — Төркия президенты Кемаль Ататөрк коммунистик пропаганда белән көрәшә башлый.
* 15 июль — Ненец АО барлыкка килде.
* 30 сентябрь — «Би-би-си»-ның инглиз хезмәте беренче телетрансляциягә чыкты.
* 16 октябрь — Таҗик ССР-ы төзелә.
* 24 октябрь — АКШ-да «Кара пәнҗешәмбе» Бөек депрессияне башлый.

## Туулар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1929 елда туганнар
* 11 гыйнвар — Роберт Бикмөхәммәтов, татар әдәбият галиме,
* 15 гыйнвар — Мартин Лютер Кинг, АКШ-ның мәшһүр кара тәнле рухание.
* 18 гыйнвар — Саре Абдуллина, КФУ профессоры.
* 25 февраль — Әнәс Халидов,  шәркыятче галим, профессор. 
* 6 март — Фазыл Искәндәр, язучы.
* 9 март — Габделхәннан Сафа, Япония кино һәм телевидение актеры, теле- һәм радиоалыпбаручы. 
* 10 март — Равил Низаметдинов, Тукай районы «Весенний» совхозы директоры.
* 16 март — Геннадий Бухарин, спортчы (*каноэда ишүче*), дөнья һәм Европа чемпионы.
* 20 март —  Сәләм Алишев, тарихчы-галим, тарих фәннәре докторы, ТР атказанган фән эшлеклесе.
* 25 май — Мәсгуд Гайнетдин, әдәбиятчы-галим. 
* 30 май — Альфред Халиков, татар тарихчысы, галим.
* 31 май — Октай Зүлфүкаров, азәрбайҗан композиторы.
* 2 июнь — Анатолий Луппов, композитор, Тукай премиясе лауреаты (*[[1999 ел|1999]]*).
* 10 июнь — Людмила Зыкина, рус җырчысы.
* 25 июнь — Кыям Миңлебаев, татар тәрҗемәчесе.
* 18 июль — Хикмәт Биккинин, укытучы һәм дипломат.
* 22 август — Яхъя Халитов, татар тәрҗемәчесе.
* 26 август — Асылгәрәй Япиев, медицина фәннәре докторы, профессор (*[[Ижау]]*).
* 23 сентябрь — Шамил Рәкыйпов, татар язучысы.
* 24 сентябрь — Харис Йосыпов, атаклы көрәшче.
* 5 октябрь — Искәндәр Рафиков, татар рәссамы.
* 5 октябрь — Алимҗан Орлов (Түбәншәһәр), татар тарихчысы, төбәкне өйрәнүче. 
* 15 ноябрь — Фәния Гайнанова, татар тәрҗемәчесе, журналист.
* 26 ноябрь — Шәриф Хөсәенов, драматург.
* 10 декабрь — Заһидулла Сюняев, нефтехимик һәм нефть эшкәртүче галим.
* 15 декабрь — Гомәр Әбделмәнов, җырчы.
* 16 декабрь — Бибигөл Түләгәнова, җырчы, ССРБ халык артисты.

## Вафатлар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1929 елда вафатлар

Төркем:1929 ел
Төркем:Еллар
Үрдүн

**Үрдүн Һәшими Мәмләкәте** (, *әл-Мәмләка з-Үрдүни́я аль-Һәшими́я*) яки **Иорда́ния, Үрдүн** (, *Әл-Үрдүн*) – Якын Көнчыгышта урнашкан гарәп дәүләте. Төньякта Сүрия, төньяк-көнчыгышта Гыйрак, көнчыгышта һәм көньякта Согуд Гарәбстаны, көнбатышта Исраил һәм Фәлистыйн милли идарәсе белән чиктәш. Үрдүн Исраил һәм Фәлистыйн милли идарәсе белән Үле диңгезнең һәм Исраил, Согуд Гарәбстаны һәм Мисыр белән Гәкабә култыгы яр сызыкларын бүлешә.

Биләмәләрнең 90 % тирәсен чүл һәм ярым чүл алып торалар.

Үрдүнгә туристлар Гакәбә култыгының рифларын һәм комлыкларын, Үле диңгезне һәм дөньяның яңа җиде могҗизасының берсе – Петраны күрер өчен киләләр.

## Тарих
* 7 гасырдан Гарәп хәлифәлеге составында.
* 16 гасыр-1918 Госманлы империясе составында
* Беренче бөтендөнья сугышыннан соң Фалыйстыйн Бөекбритания мандат территориясе дип атала.
* 1921 елда Трансиордания әмирлеге буларак Бөекбританиягә буйсына.
* 1946 елдан бәйсез дәүләт итеп игълан ителә
* Беренче гарәп-исраил сугышы вакытында элегрәк Исраил яулап алган җирләре кире кайтарыла.
* Озак вакытлар Исраил белән дошманлашып тора. Еш кына конфликтлар була.
* 1994 елда Исраил белән тынычлык килешүе төзи.

## Дәүләт төзелеше
Ил белән король җитәкчелек итә.Закон чыгару органы - Ике палаталы парламент: Сенат - аны король билгели, һәм Депутатлар палатасы.
## Административ бүленеш
Ил 10 мөхәфәзәгә бүленгән.

## Табигать
Илнен зур өлеше-тигезлекләр.Климат коры, субтропик. Уртача температура-гыйнварда-+8-14 градус,июльдә 24-30 градус. Явым-төшем уртача. Иң зур елга-Иордан елгасы, күл - Үле диңгез.

## Халкы
Төп халкы - иордан гарәпләре. Бүгенге көндә Иордания халкының 95-97 % ы — гарәпләр, илдә башка этник төркемнәр дә бар. Төньяк Иорданиядә якынча 20 00 — 32 000 друз яши. Ассирия христианнары халыкның 0,8 % ын тәшкил итә, аларның күбесе качаклар. Биредә шулай ук 30 мең көрд бар, аларның күбесе Төркиядән, Иран һәм Гыйрактан качкан качаклар. Иорданиядә 5 мең әрмән яши. Илдә кайчандыр күпләп яшәгән яһүдләрнең саны нибары 300 кеше тәшкил итә.
## Дин
Мөселманнар ил халкының 94-97 % ын тәшкил итә. Аларның 93 % ы сөнниләр — дөньяда сөнниләрнең иң югары проценты. Христиан азчылыгы 4 %.
* Иорданиядә ислам

## Мәдәният

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Үрдүн
Мөслимә Гарифуллина

**Мөслимә Гарифуллина** — татар театры артисткасы. 
## Тәрҗемәи хәле
1925 елда туа. 1950 елда Казан театр училищесын тәмамлаганнан соң, Минзәлә театрына килә һәм 1990 елга кадәр шунда эшли. Ул бик актив табигатьле кеше, авыр шартларда эшләгән артистларга һәрвакыт ярдәм кулын сузып яши. Артистка күп уйный, күбрәк рус һәм чит ил драматургиясе әсәрләрендә чыгыш ясый. Алар арасында кемнәр генә юк: Ф.Шиллерның «Мәкер вә мәхәбәт»ендә Луиза, Н.Гогольнең «Өйләнү»ендә Арина Пантелеймонова, Н.Арбанның «Кара бүре»сендә Павка Куба, А.Дударевның «Упкын»ында Маланья һ.б. Татар драматурглары әсәрләрен дә читкә куймый ул – Ю.Әминовның «Гөлчәчәк» спектаклендә Гөлчәчәк, «Язылмаган законнар»ында Әминә, Җәмилә, Г.Насрыйның «Кадерле минутлар»ында Айсылу һәм башка бик күп рольләрдә уйный.

М.Гарифуллина күп тапкырлар Татарстанның һәм Русиянең Мактау грамоталары, дипломнары белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Хакаслар

**Хакаслар** (үзисем *тадар*, күплек сан: *тадарлар*; искечә – *минусы, абака́н татарлары, а́чин татарлары*) – Русиядә яшәүче төрки халык. Хакасия Җөмһүрияте титул милләте. Гомуми сан – якынча 75,6 мең. кеше (2002).

## Сылтамалар
* Хакаслар 

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Себер халыклары
1914 ел

## Вакыйгалар
* 28 июль — Беренче дөнья сугышы башлана.
* 1 август — Алмания Россия империясенә сугыш игълан итә.
* 3 август — Алмания Франциягә сугыш игълан итә.
* 4 август — Бөекбритания Алманиягә сугыш игълан итә.
* 18 август — Николай II фәрманы буенча Санкт-Петербург шәһәренә Петроград исеме бирелә.
* 5 ноябрь — Бөекбритания Кипрны аннексияли.

## Туулар

* 3 февраль — Әнвәр Ахунҗанов, тел белгече, филология фәннәре докторы. 
* 19 февраль – Тайфур Кичүбаев, Татарстанның атказанган артисты (*1914-[[1991 ел|1991]]*).
* 28 февраль — Хөснул Вәлиуллин, композитор, Татарстанның Г.&nbsp;Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты (*1914-[[1993 ел|1993]]*).
* 26 март — Сөләйман Еникиев, физиолог, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы.
* 29 март — Рәмзия Вәлитова, «Әлифба» авторы.
* 14 апрель — Әхмәтҗан Касыйми, Көнчыгыш Төркистан президенты (*[[1946 ел|1946]]-[[1949 ел|1949]]*).
* 9 август — Туве Янссон, фин язучысы.
* 4 сентябрь — Рәшидә Дәүләткилдиева, КазССР атказанган укытучысы.
* 9 сентябрь — Халидә Зәбирова, җырчы, Татарстанның атказанган артисты.
* 17 сентябрь — Салих Япиев, ТАССР эчке эшләр министры.
* 6 октябрь — Тур Хейердал, Норвегия сәяхәтчесе.
* 15 октябрь — Мөхәммәт Заһир Шаһ,  Әфганстан короле.
* 17 ноябрь — Әкрам Даутов, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар композиторы һәм шагыйре. 
* 26 ноябрь – Хәбра Рахман, шагыйрь, язучы.

## Вафатлар

* 12 март — Джордж Вестингауз (*George Westinghouse*), Америкадагы тимер юлы тормозын уйлап чыгаручы.
* 24 сентябрь — Исмәгыйль Гаспринский, кырымтатар мәгърифәтчесе, нәшир, сәясәтче.

Төркем:1914 ел
Төркем:Еллар
Корбан бәйрәме

**Корбан бәйрәме** яки **корбан гаете** (*гайде корбан* —  *‘әйд-е қорбан*, **гайд әзха** —  *‘ид әл-’әзха*) — хаҗ тәмамлануын билгеләгән Ислам бәйрәме. Ураза бәйрәме тәмамлангач 70 көн узуга, Зөлхиҗҗә аеның унынчы көнендә билгеләнә. Мөселманнарның иң зур бәйрәме булып санала.

Корбан бәйрәме күпчелек мөселман илләрендә дәүләт күләмендә билгеләнә. Россия Федерациясенең Татарстан, Башкортстан, Адыгея, Чечня, Ингушетия, Кабарда-Балкария, Карачай-Чиркәсия һәм Дагстан республикаларында — рәсми ял көне.

## Бәйрәм тарихы

Ислам диненә күрә, Аллаһ Тәгалә ике пәйгамбәрне зур сынау белән сыный Ибраһим пәйгамбәрдән улы Исмәгыйль пәйгамбәрне корбан китерүне сорый. Моны икесе дә тыныч кабул итә, Ибраһим пәйгамбәр улын корбанлыкка китерергә әзерләнә. Тик Ходай аларны бу эштән азат итә, корбан итәр өчен Исмәгыйль пәйгамбәр урынына бер сарык җибәргән. Шуның белән Ул кешеләрне корбан итүне тыя һәм кешеләргә җанварларны корбан итәргә тәкъдим итә, кеше каны акмасын дия. Шушы вакыйганы истә тотып, мөселманнар Аллаһ тәгаләгә ел саен корбан китерәләр.

## Бәйрәм итү
Бәйрәм ир кешеләр өчен госел алып, чиста-пакь киемнәрне киеп, мәчеткә гает намазын уку өчен бару белән башлана. Гадәт буенча, мәчеткә барганда тәкбир — «Аллаh әкбәр, Аллаh әкбәр, Лә иләhә иллә Лләhү вә-Ллаh әкбәр, Аллаh әкбәр вә-ли-Лләhи-ль-хәмд» — сүзләре әйтелә. Гает намазыннан соң корбан чалына. Аннан соң туганнарны, танышларны зиярәт кылу, табыннар әзерләү, бүләкләр тарату кабул ителгән.

## Милади тәкъвим буенча билгеләү көне
Һиҗри тәкъвимнең миладидән якынча 11 көн кыска булганга күрә Корбан бәйрәменең датасы һәр ел төрле датага тап килә.
* 2013 — 15 октябрь
* 2014 — 4 октябрь
* 2015 — 24 сентябрь
* 2016 — 13 сентябрь
* 2017 — 2 сентябрь
* 2018 — 22 август
* 2019 — 12 август
* 2020 — 31 июль
* 2021 — 20 июль
* 2022 — 9 июль
* 2023 — 28 июнь

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Корбан бәйрәме — Видео
* Кем һәм ничек корбан чалырга тиеш? 
* Мөселман дөньясы Корбан гаетен бәйрәм итә
* 

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре
* Ид мөбарәк

Төркем:Татар бәйрәмнәре
Төркем:Ислам бәйрәмнәре
28 ноябрь

**28 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның егерме сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 33 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Албания — бәйсезлек көне (1912)
*  — билгесез солдат көне.
*  — республика көне.
*  — хәрби диңгез флоты көне.
*  Мавритания — бәйсезлек көне (1960)..
*  Панама — бәйсезлек көне (1821).
*  — республика көне.

###### 

## 
* 1574 —  шәһәре нигезләнә. 
* 1912 — нең IV чакырылыш Дәүләт Думасы үз эшен башлый.
* 1943 — Тәһран конференциясе башлана. Анда 3 союздаш ил җитәкчеләре катнаша:  (И. Сталин),  (Ф. Рузвельт) һәм  (У. Черчилль).

## 
 
* 1820 — Фридрих Энгельс, алман фәлсәфәчесе.
* 1826 — Матвей Гусев, 
* 1857 — Александр Смирнов, 
* 1880 — Александр Блок, рус шагыйре.
* 1882 — Кәрим Хәкимов, күренекле совет дипломаты
* 1888 — Николай Пунин, 
* 1890 — Нурлыгаян Байтирәков, 
* 1899 — Мишши Чечпел, 
* 1903 — Гадел Кутуй, татар язучысы.
* 1911 — Тәүфыйк Йосыф Гаувәд, 
* 1913 — Абдрахман Кумысников, балет артисты, балетмейстер, педагог.
* 1913 — Николай Воробьев, 
* 1916 — Мика Шпиляк, 
* 1918 — Мигъдәт Хәнҗәров, 
* 1920 — Евгения Дембская, 
* 1923 — Ирина Дубинина, 
* 1930 — Игорь Золотусский, 
* 1931 — Рифкать Гарифуллин, 
* 1932 — Илдус Садыйков, химия инженеры, җитәкче.
* 1938 — Аксар Сантар, 
* 1940 — Леонид Попов, 
* 1942 — Николай Чаругин, 
* 1950 — Рассел Алан Һалс, 
* 1961 — Марис Кучинскис, 
* 1962 — Илмирә Галиева, 
* 1963 — Әсхәт Якушев, татар грек-рим көрәше остасы.
* 1965 — Рөстәм Давытов, 
* 1966 — Эдуард Вәлиуллин, 
* 1967 — Тимур Музаев, 
* 1969 — Әсхәт Якушев, 
* 1971 — Павел Шеремет, беларус тележурналисты.
* 1976 — Җафәс Яфаров, 
* 1983 — Нельсон Вальдес, 
* 1986 — Светлана Шуваева,

## 

* 1852 — Мирзә Вазеһ, 
* 1909 — Пётр Лесгафт, педагог һәм табиб.
* 1916 — Генри Джеймс, АКШ язучысы.
* 1922 — Яков, 
* 1928 — Флориан Федорович, 
* 1954 — Энрико Ферми, итальян физика галиме.
* 1962 — Вилһелмина,  Нидерландлар патшабикәсе (*[[1890 ел|1890]]-[[1948 ел]]ларда*).
* 1973 — Николай Вороновский, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1976 — Владислав Равдоникас, 
* 1978 — Ксения Бахтадзе, 
* 1988 — Леонид Лубенников, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1995 — Сохан Бабаев, 
* 2008 — Шамил Тереголов, 
* 2011 — Анте Маркович, 
* 2012 — Августа Лысенина, 
* 2012 — Зөфәр Солтанов, 
* 2013 — Митя Рибичич, 
* 2014 — Винир Җанбәков, 
* 2015 — Валентин Беркутов, 
* 2021 — Александр Градский,
* 2023 — Наилә Гәрәева,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:28 ноябрь
Мавритания

**Маврита́ния** (гарәпчә موريتانيا‎‎;  тулы исем Исла́м Маврита́ния Җөмһүрияте́) – көнбатыш Африкада  урнашкан дәүләт. Көнбатышта Атлантик океан белән юыла, Көнбатыш Сахара, Сенегал, Алжир, Мали белән чиктәш.

## Тарих
4—11 гасырларда Мавританиянең көньяк өлеше Көнбатыш Африка (Гана һ.б.) дәүләтләре составында булган. 13—14 гасырларда Мавританиянең көньяк өлеше Мали дәүләтенә кушылганнан соң гарәпләр хакимлеге көчәйде.

15 гасырдан Мавританиягә португаллар, испаннар, һолландлар, инглизләр, французлар килә башлаган. 1783 елгы Версаль шартнамәсе буенча, Мавритания тәмамән Франциягә буйсынып калган. 1903 елда Франция Мавританияне үз протекторатына әйләндергән. 1920 елда рәсми рәвештә Франсия мөстәмләкәсе дип игълан ителгән.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң Мавританиядә азатлык хәрәкәте көчәйгән. 1946 елдан Мавритания Франциянең "диңгезарты терриориясе". 1960 елның 28 ноябреннән — мөстәкыйль дәүләт.

## Дин

Мавританиядә ислам ― дәүләт дине. Ил халкының (4,4 млн кеше, 2018 елга) 99,2 % ы ― мөселманнар.
Аларның күбесе Мәлики мәзһәбе сөнниләре . Шулай ук Суфичылык тәгълимате вәкилләре, әхмәдияләр бар . 1960 елда бәйсезлеккә ирешкәч, Мавритания Ислам республикасы дип игълан ителә. 1985 ел Конституциясе исламны дәүләт дине дип игълан итә һәм Мавританиядә шәригать кануннарын урнаштыра.

Илдә 4500гә якын католик динендәге чит ил кешесе исәпләнә, шулай ук яһүд динендәге берничә кеше дә эшли.
* Мавританиядә ислам

## Дәүләт гимны

**Хор башкаруында:** 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Мавритания
1859 ел

## Вакыйгалар
* 16 сентябрь — Инглиз сәяхәтчесе Давид Ливингстон Ньяса күлен ача (*[[Африка]]*).
* Leptinotarsa decemlineata Колорадо штатындагы бәрәңге басуларын кырып чыга.

## Туулар
 
* 13 гыйнвар — Ризаэтдин Фәхретдин, тарихчы, педагог, әдип.
* 1 февраль — Сөләйман Аитов, беренче гильдия сәүдәгәр, меценат, күренекле татар җәмәгать эшлеклесе. 
* 22 май — Артур Конан Дойль, инглиз язучысы.
* 20 июль — Иван Харитонов, нәшир,  хуҗасы.
* 23 ноябрь — Дәрдемәнд, татар шагыйре.
* 26 декабрь — Сэн Катаяма (), япон коммунисты.

## Вафатлар

* 4 май — Ираклий Боратынский, Казан губернаторы (*[[1846 ел|1846]]-[[1857 ел|1857]]*).
* 6 май — Александр фон Гумбольдт, алман фәлсәфәчесе.
* 28 сентябрь — Карл Риттер, алман мәгрифәтчесе, хәзерге географиягә нигез салучы.

Төркем:1859 ел
Төркем:Еллар
Александр Блок

**Александр Александр улы Блок** (рус. *Алекса́ндр Алекса́ндрович Блок*, 1880 елның 28 ноябре – 1921 елның 7 августы) – рус шагыйре. Символизм тарафдары.

## Сылтамалар
* Александр Блок татарларны ничек тасвирлаган (русча)

Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Рус символизмы
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар