open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Неверкино районы

**Неверкино районы** (, ) — Пенза өлкәсенә керүче муниципаль район.

Үзәге — Неверкино авылы.

## География

Неверкино районы Пенза өлкәсенең кырый көньяк-көнчыгышында урнаша.

## Тарих
Район 1928 елның 18 июльдә Урта Идел өлкәсе (1929 елдан — Урта Идел крае) составында оеша.

1932 елда район бетерелә, территориясе Камышкыр һәм Павловка районнары составына кертелә; 1935 елда яңадан оеша.

1936 елдан — Куйбышев өлкәсе составында. 1939 елдан — Пенза өлкәсе составында.

1963 елда район кабаттан бетерелә, территориясе Күзнәй районы составына кертелә; 2 елдан соң яңадан оеша.

## Халык

Милли состав (2002): татарлар — 50,4%, чуашлар — 25,1%, руслар — 19,6%, мордва — 4,5%.

## Административ бүленеш
# Алеевское авыл җирлеге
# Дуңгызлы авыл җирлеге
# Бигеевское авыл җирлеге
# Бикмосеевка авыл җирлеге
# Бикмурзино авыл җирлеге
# Дөмавыл авыл җирлеге
# Илим-Гора авыл җирлеге
# Исәкәй авыл җирлеге 
# Син Йел авыл җирлеге
# Кырнавар авыл җирлеге
# Неверкинское авыл җирлеге
# Октябрьское авыл җирлеге
# Планское авыл җирлеге
# Олы Андреевка авыл җирлеге
# Сарбай авыл җирлеге

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Неверкинсо районы торак пунктлары 

## Искәрмәләр

Төркем:Пенза өлкәсе районнары
*
Төркем:Татар районнары
Апостроф

'  ’Апостроф (')

**Апостроф** (** ' **) (tat. lat. Apostrof) — хәрефсез орфография билгесе.

Апостроф сирәк кулланылганлыктан, татар латин әлифбасында аерым урын алмаган, ул, һәмзәне (тәэмин — tä'min) белдерүче һәм нечкәлек билгесе (уникаль — unikal', роль —  rol') буларак, бары орфографиядә генә исәпкә алына.

Апостроф тамгасы түбәндәге очракларда языла:

а) “һәмзә” тартыгын белдерү өчен: **мәсьәлә — mäs'älä, тәэмин — tä'min, тәэсир — tä'sir, Коръән — Qor'än **һ.б.;

ә) Рус алынмаларында калын сузыктан — **a, o, u, ı** — соң, килүче нечкә тартыкларны (күбрәк [ль] авазын) белдерү өчен апостроф билгесе куела:
**роль — rol', культура — kul'tura, тальян — tal'yan, асфальт — asfal't, Рязань — Räzan', асфальт — asfal't, культура — kul'tura**.

Нечкә сузыктан — **ä, ö, ü, e, i** — соң апостроф билгесе куелмый: **автомобиль — avtomobil, мобиль — mobil, фильм — film, Эльмира — Elmira, Рафаэль — Rafael, Лионель — Lionel, Эльдорадо — Eldorado**.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны һәм Tatar teleneñ orfografiäse буенча расланган. Интертат, Татар-Информ , Безнең гәҗит , TRT-Tatar  гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла.

## Бүтән телләрдә
Апостроф француз, инглиз, украин, белорус телләрендә  кулланыла.

## Кодлар
 
Стандарт латин клавиатурасына керә.

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Tatar teleneñ orfografiäse
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* ь

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Булат батыр

**Булат Батыр**&nbsp;— 1928 елда дөнья күргән беренче татар кинофильмы, тарихи драма. Төп рольләрне Ада Войцик, Борис Юрцев, Эдуард Кульганек, Татьяна Барышева башкара. Режиссёр&nbsp;— Юрий Тарич.

## Сюжет сызыгы
XVIII гасыр вакыйгалары. Зур булмаган татар авылында бәйрәм вакытында халыкны көчләп чукындыру максаты белән поплар һәм солдатлар килә. Авыл халкы тарафыннан каршылыкка юлыккач, солдатлар авылны калдырып китә. Булат исемле игенченең хатыны үтерелә, ә&nbsp;улы Әсфанны солдатлар алып китә.

15 ел уза. Булат&nbsp;— фәкыйрьләрнең данлыклы яклаучысы, аны бөтен якын тирәдә беләләр. Шул вакытта улы Әсфан, Потемкин кенәзе тирәсендә тәрбияләнеп, прапорщик дәрәҗәсен ала һәм җәзалау отряды башында туган якка, баш күтәрүчеләрне урынга утыртырга китә...

## Актёрлар

## Шулай ук карагыз
* Зөләйха (фильм)

## Сылтамалар
* 
* Беренче татар кинокартинасы «Булат батыр» күрсәтелгән көн
* Беренче татар фильмы «Булат-Батыр» ничек төшерелде
* Фильм «Кинопоиск» сайтында
Бөтенрусия Үзәк Башкарма Комитеты

}} | **[[}]]**} |}}
|- 
| colspan="2" style="text-align: center;" |
}}| }}
|-
| colspan="2" style="text-align: center;" | 

|}
|-
! Парламент системасы
 Бөтенрусия Советлары съездының башкарма комитеты
|- 
| colspan="2" style="text-align: center;" |
|- 
| colspan="2" style="text-align: center;" |

|-

|-

|-

|-
}
|- 
| colspan="2" style="text-align: center;" |

|-
}
|-
}
|-
}
|- 
| colspan="2" |

|-
}
|-
}
|-
}
|-
}
|-
}
|-
}
|-
}
|}
**Бөтенрусия Үзәк Башкарма Комитеты** (*БҮБК, рус. Всероссийский Центральный Исполнительный Комитет, ВЦИК; ВЦИК РСФСР*) — 1917—1937 елларда Россия Совет Федератив Социалистик Республикасының иң югары закон чыгару, кәнтрүлләү һәм җитәкчелек итү органы.

Бөтенрусия Советлары съезды тарафыннан сайланылган һәм съездлар арасындагы периодларда эш иткән. СССР барлыкка килүенә кадәр БҮБК составына шулай ук ,  һәм Кавказ арты СФСР вәкилләре кергәннәр.

1937 елда РСФСР Югары Шурасы оештыруы сәбәпле юкка чыгарыла.

## БҮБК рәисләре
* Николай Чхеидзе
* Лев Каменев (27 октябрь (9 ноябрь) 1917 — 8 (21 ноябрь) 1917)
* Яков Свердлов (8 (21 ноябрь) 1917 — 16 марта 1919)
* Михаил Владимирский (16 март 1919 — 30 март 1919) (вазифаларын башкаручы)
* Михаил Калинин (30 март 1919 — 15 июль 1938)

## БҮБК секртарьлары
* Варлаам Аванесов (Мартиросов Сурен Карпович) (10(11).1917 — 1918) ;
* Авель Енукидзе (7.1918 — 12.1922)
* Леонид Серебряков (1919—1920) (1888—1937)
* Пётр Залуцкий (1920—1922)
* Михаил Томский (12.1921 — 12.1922)
* Тимофей Сапронов (12.1922 — 1923)
* Алексей Киселёв (1924—1937)

## Тышкы сылтамалар
* Постановления Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета
* Декреты Всероссийского Центрального Исполнительного Комитета РСФСР
* http://www.knowbysight.info/1_RSFSR/03468.asp

Төркем:Бөтенрусия Үзәк Башкарма Комитеты
Фәридә Корбангалиева

**Фәридә Рәшит кызы Корбангалиева** (1979 елның 27 августы, Казан, Татарстан АССР, ССРБ) — татар журналисты, Татарстан телерадиокомпаниясе (1998—2007), Россия-1 телеканалында «Вести» тапшыруы (2007—2014), Азатлык радиосы (Радио Свобода, Прага) (2018 елдан) алып баручысы.

## Биография

Фәридә Корбангалиев 1979 елның 27 августында Казанда татар гаиләсендә туа. 2001 елда Казан дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлый. 1998—2007 елларда «Татарстан» телерадиокомпаниясендә башта корреспондент, аннан махсус корреспондент булып эшли. «День взаймы» тапшыруын алып барган.

2007 елның 10 апреленнән «Россия» телеканалының Идел буенда үз хәбәрчесе. 2007—2014 елларда Россия-1 телеканалында «Вести» тапшыруы алып бара. 7 май 2007 елның июленә кадәр Михаил Антонов белән бергә кичке чыгарылышны, 2008 елның сентябреннән 2014 елның октябренә кадәр көндезге чыгарылышны алып барган.

2014 елда телетапшырулар алып баручы Максим Шәрәфетдинов белән бергә, Беренче бөтендөнья сугышында татар солдатларының катнашуына багышланган, «Незаметные герои Неизвестной войны» фильмында (авторы һәм режиссеры Денис Красильников) алып баручы булып чыгыш ясый.

2015 елда «Война непрощённых» фильмында фильмында алып баручы буларак катнаша. 2016 елда ире белән бергә кардиохирург Ринат Акчуринның юбилеена багышланган «Близко к сердцу» документаль фильмы чыгара.

2018 елдан Прагада Азатлык радиосы (Радио Свобода) алып баручысы.

2024 елның 19 июнендә Росфинмониторингның «террорчылар һәм экстремистлар реестры»на кертелгән.

## Гаиләсе
Кияүдә, ире Денис Красильников — режиссер-документалист. Ике кызы (Софья, Адель) бар.

## Бүләкләр

* «День взаймы» тапшырулар циклы өчен «Ел дебюты» номинациясендә  Татарстан Республикасы Журналистлар берлегенең «Бәллүр каләм» премиясе (2001);
* Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы дипломы (2007 ел) — *Татарстан Республикасында әдәбият һәм сәнгать елын уздыруда нәтиҗәле хезмәттәшлек өчен;*
* Россия Федерациясе Хөкүмәтенең Рәхмәт хаты (2010 елның 31 марты) — *Россия Федерациясе Хөкүмәте Рәисе эшчәнлеген яктыртуда актив катнашканы өчен.*

## Сылтамалар

* Могу сказать, что почти все мои городские ровесники-татары — те, чье детство пришлось на 1980-е, — это поколение языковых инвалидов 22.05.2022
* «Из меня стирали мою идентичность, как её стирали из других так называемых нацменьшинств». 12.08.2024

## Искәрмәләр

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Россия журналистлары
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Төркем:Россиядә «чит ил агентлары» дип танылган шәхесләр
Һәмзә

**Һәмзә** () - гарәп әлифбасы хәрефе. Тавышсыз тартык. [] авазын чагылдыра.

## Татарчада

Татар телендә мөстәкыйль сүз төркемнәрендәге “һәмзә” тартыгы гарәп алынмаларында очрый: тәэсир, мәсьәлә, Коръән һ.б. “Һәмзә” тартыгы язуда э, ь, ъ хәрефләре белән белдерелә ала. Латин татар әлифбасында аны «**’**» белдерә.

Бу тартыкны язуда бердәй  кагыйдәсе эшләнмәгән, шул сәбәпле аны бозып әйтү һәм хаталы язу артканнан-арта бара.

Иҗек азагындагы [’] авазы э хәрефе белән языла: маэмай, тәэмин, мөэмин.

Ябык иҗектән соң иҗек башында килгән килгән [’] авазы, алдагы иҗекнең сузыгы нечкә булганда, ь белән белдерелә: мәсьәлә, җөрьәт.

Ябык иҗектән соң иҗек башында килгән [’] тартыгы, алдагы иҗекнең сузыгы калын булганда, ъ белән беледерелә: Акъәби.

Ике сузык арасында килгән [’] авазы хәреф белән белдерелми: рәис – [рә’ис], Рәисә (Рәйсә түгел!) – [рә’сә], Наил – [на’ил], мөәззин – [мө’әззин], Гаишә (Гайшә түгел!) – [гъә’ишә], гаилә (гайлә түгел!) – [га’илә].

Ачык иҗектән соң [э] яки [ы] сузыклары алдындагы иҗек башында килгән [’] авазы э хәрефе белән белдерелә: Ризаэддин, кариэ. Бу очракта э хәрефе һәмзә авазын да, аның артыннан килгән [э] сузыгын да белдерә.

## Чыганаклар
* Һәмзә авазын язуда күрсәтү 

## Әдәбият


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Симерү

**Симерү** ( — «симерү» һәм  — көр, симез булу) – майның җыелуы, гәүдә авырлыгының май катламы исәбенә зураюы. Хәзерге вакытта симерү хасталау һәм үлүчәнлек рәтенә йогынты ясаучы хроник авыру итеп санала. Симерү авыруы цивилизацияле илләрдә генетик үзгәрешләргә карамый үсә, ягъни нәселдәнлек факторына бәйле булмыйча. Симерүнең үсүе организмда энергиянең сеңдерүе һәм исраф ителүе арасында дисбаланска бәйле.

Дөньяда һәр унынчы кеше симерү авыруы белән авырый. 1980 елдан бирле мондый авырулар саны ике мәртәбә арткан. АКШ тикшеренүчеләре шундый нәтиҗәгә килгән. Алар әйтүенчә, симерү белән авыручылар саны ярлы илләрдә аеруча тиз арта бара.

Еш кына симерүгә бәйле булган гипертония белән авыручылар саны 1980 елда 600 миллион чамасы булса, ике ел элек бер миллиардка җиткән.
Симерү йөрәк-кан тамырлары чирләрен китереп чыгара, шикәр чире, төрле органнарга ташлар утыруга этәрә. Май катламы калын булган кешеләргә операция ясау катлаулана, яралар озак төзәлә, хатын-кызларга йөклелекне кичерү, бала табу кыенрак бирелә.
Симезлек аеруча бавырга бәрә. Калифорния университеты галимнәре тикшерүләреннән күренгәнчә, симерү нәтиҗәсендә бавырда хроник ялкынсыну барлыкка килә. Моның исә яман авыруга әйләнүе бар.

Һәркем өчен дә туклану рационында махсус катнашмалы ризыкка караганда, табигый азыкны күп куллану файдалы. Витаминнарга бай продуктны организм җиңелрәк үзләштерә. Ә иң күп витаминнар – алдан эшкәртелмәгән табигый ризыкларда.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Метаболик авырулар
Яраң (авыл)

**Яранск** () — Киров өлкәсенең Арбаж районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Арбаж районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Называевск

**Называевск** () — Омск өлкәсендә урнашкан шәһәр (1956 елдан), Называевск районының административ үзәге.

Халык саны — 11 614 кеше (2010).

## География
Шәһәр Ишем тигезлегендә, Омскидан 149 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Көнбатыш Себер тимер юлының *Называевск* тимер юл станциясе (Омск — Төмән сызыгы).

## Исемнең килеп чыгышы
Шәһәр үз исемен якында урнашкан *Называевская* авылыннан алган, ә авыл исеме *Называев* фамилиясеннән килеп чыккан.

## Тарих
Называевск Омск — Төмән тимер юлы төзелүе сәбәпле станция янындагы бистә буларак *Себер посады* исеме астында оешты. 1913 елда станциягә *Называевская* исеме кушыла.

1925 елдан Называевск районы үзәге булып тора.

1933 елдан — *Называевка* шәһәр тибындагы бистәсе, 1947 елдан — *Новоназываевка* шәһәр тибындагы бистәсе, 1956 елдан — **Называевск** шәһәре.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 90,7%, алманнар — 3,4%, казакълар — 3,0%.

## Икътисад
Май заводы, ит комбинаты, кош комбинаты, күн заводы, трикотаж фабрикасы.

Тимер юл транспорты, автомобиль транспорты ширкәтләре.
## Шәхесләр
* Габделкоддус (Абдуль-Куддусс) Ашарин (1962), дин әһеле, Свердловск өлкәсендә Үзәк мөфтият рәисе.
## Искәрмәләр

Төркем:Омск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Омск өлкәсе район үзәкләре
Í

**Í** (*í*) (tat. lat. Í xärefe) — латин әлифбасының хәрефе, Заманалиф әлифбасында **ый** - **ıy** авазына  туры килә. "Í" хәрефе каты ише "i" авазы белдерә.

í Í - "ый" авазы, "и" авазына каты ише булып тора, шулай итеп тулы сингармонизм булдырыла: a-ä, o-ö, u-ü, ı-e, í-i. Мәсәлән: **бармый - barmí, чистарт - çístart, тарих - taríx, Фатыйма - Fatíma**.

Рәсми рәвештә расланмаган, ләкин Татар Википедиясе башта Заманалиф имләсенда "Í" хәрефе белән языла иде. Хәзер сирәк кулланыла.
## Бүтән телләрдә
í Í венгер, чех, словак, исланд, вьетнам, иберо-роман телләрендә кулланыла.. 

## Кодлар
 

## Моны да карагыз
* Заманалиф
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Байрас Ибраһимов

**Байрас Ибраһимов**, Байрас Надим улы Ибраһимов (, *[[1953 ел]]ның [[19 февраль|19 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Башкортстан АССР]], [[Тәтешле районы]], [[Күрдем]]*) — театр эшлеклесе, актёр, режиссёр, Төрле елларда Туймазы, «Нур» татар дәүләт драма театрларының баш режиссеры. 2021 елдан  баш режиссёры. Башкортстанның (2003) һәм Татарстанның (2008) атказанган сәнгать эшлеклесе, Дамир Сираҗиев исемендәге премия лауреаты (2012).

## Тәрҗемәи хәл
1953 елның 19 февралендә Тәтешле районының Күрдем авылында туа.
Урта мәктәп тәмамлаганнан соң, 1975―1979 елларда Уфа сәнгать институтының актерлык факультетында белем ала. Укытучысы — профессор Фәрдүнә Касыймова.

1979―1987 елларда — Салават дәүләт башкорт драма театры артисты. 1988―1989 елларда Мәскәүдә ГИТИС югары режиссерлар курсында (А. Гончаров курсы, РАТИ) белемен камилләштерә.

1989―1991 елларда — Арслан Мөбәрәков исемендәге Сибай башкорт драма театрының, 1991―1995 елларда — Уфа «Нур» татар дәүләт театрының, Сибай шәһәренең «Сулпан» балалар театрының, 1997―2003 елларда — Мостай Кәрим исемендәге милли яшьләр театрының башкорт труппасының, 2007 елдан — Туймазы татар театрының баш режиссеры. 2019―2021 елларда — Уфа дәүләт «Нур» татар театры баш режиссеры, 2021 елдан  баш режиссёры.

Ул рус һәм чит ил классикасы әсәрләре, хәзерге заман авторлары, башкорт һәм татар язучылары һәм драматурглары пьесалары буенча 100 дән артык спектакль куйган.

М. Сеспель исемендәге Чуаш дәүләт яшь тамашачы театрында куйган:
* «Алые паруса» ― Павел Морозовның «Ассоль» пьесасы буенча (2020)
* «Метель» ― Василий Сигарев пьесасы буенча (2021)
* «Айболит» ― К. Чуковский (2022)
* «Сеспель» (2022)
* «Кошкин дом» ― С. Маршак (2022)
* «Чăваш юмахĕсем» (Чуашия әкиятләре) ― Елен Нарби (2023)
* «Аван пулсан – арăма, усал пулсан – арçынна» (Кадриль) ― В. Гуркин (2023)
* «Бичурин. Яшьлек еллары» ― Н. Сидоров (2023)

2009 елда “Театр язы” фестивалендә, Зөлфәт Хәкимнең “Китәм инде, китәм” әсәрен сәхнәләштереп, Туймазы театры артистлары иң яхшы актерлар ансамбле буларак танылды.

2010 елда Хәзерге заман башкорт драматургиясе республика фестивалендә Флорид Бүләковның “Каћәрле мәхәббәт” мистик драмасы белән катнашып, Туймазы театры — Диплом, Башкортстанның халык артисты Айрат Солтанов — “Иң яхшы ир-ат роле”, режиссер Байрас Ибраћимов “Иң яхшы режиссер эше” номинацияләре белән билгеләнде.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://kiziltan.ru/useruploads/KT_31_16_02_13.pdf

## Сылтамалар

* «Тамашачыга кеше язмышы кирәк» 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:Шәхесләр:Туймазы театры
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:«Нур» театры
Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
Төркем:Шәхесләр:Сибай театры
Төркем:Шәхесләр:Сеспель исемендәге Чуаш театры
Сорго

**Сорго**, судан үләне () — бер- һәм күпъеллык үләнле үсемлекләрнең ыругы. Аның 50гә якын төре билгеле. Азия, Африка, Көньяк Америка һәм Төньяк Америка, Европа һәм Австралиядә үсә.

Кайбер төрләре бөртекле һәм терлек азыгы буларак игелә.

Соргоның туган җире – Африка.

Бөртек соргосы да, шикәр соргосы да, үләне дә силос һәм сенаж салуда кулланыла, бөртеге коры килеш саклана.

## Төрләре
* Мисыр тарысы (Гаолян)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сорго как сырье для биотоплива

Төркем:Бөртеклеләр
Котельнич районы

**Котельнич районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Котельнич шәһәре (район эченә керми).

## География

Төп елгалар — Нократ, Молома, Боковая.

## Тарих
*Моны да карагыз: *'Котельнич өязе, Котельнич округы**'

Котельнич районы 1929 елда элекке Вятка губернасының Котельнич өязе җирләрендә оештырыла.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Александровское авыл җирлеге
# Биртяевы авыл җирлеге
# Вишкиль авыл җирлеге
# Ежиха авыл җирлеге
# Зайцевы авыл җирлеге
# Карпушино авыл җирлеге
# Комсомольский авыл җирлеге
# Котельнич авыл җирлеге
# Красногорье авыл җирлеге
# Макарье авыл җирлеге
# Молотниково авыл җирлеге
# Морозовы авыл җирлеге
# Покровское авыл җирлеге
# Родичи авыл җирлеге
# Светлый авыл җирлеге
# Спасское авыл җирлеге
# Сретенье авыл җирлеге
# Чистополье авыл җирлеге
# Юбилейный авыл җирлеге
# Юрьево авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.kirovreg.ru/region/regionmap.php?rajon=18 

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Бөртекле-кузаклы культуралар

**Бөртекле-кузаклы культуралар** – кузаклы үсемлекләр гаиләлегеннән үләнчел үсемлекләр, аксымга һәм аминокислоталарга бай бөртекле ашлык һәм терлек азыгы буларак игелә.

Бөртекле-кузаклы культураларның җир өстендә үсә торган сабаклары өчен кирәкле азотны һавадан ала, туфракта элек тупланган азот запасы аннан соң чәчеләсе культуралар өчен саклана, шуның өстенә, тамырлары бүлбе бактерияләре белән кушылып, туфрактагы азот күләмен арттыра.

Бер бөртек борчакның коры матдәсендә уртача 27,8% аксым, кәрешкәдә (вика) - 33,7, ясмыкта - 30,4, чинада - 28,7, фасольдә - 24,3, нда - 39, нутта - 24,5, тар яфраклы люпинда 32,3% туплана.  белән люпин – майлы культуралар. Борчакның 1 кг азык берәмлегенә 181 г үзләштерүле протеин туры килә, викада - 189, люпинда - 245, ногытта - 211 г. Борчакның майсызландырылган коры аксымында 11,42% аргинин, 2,48% гистидин, 1,17% триптофан, 4,66% лизин, 1,63% метионин туплана. Бөртекле-кузаклыларның саламы да аксымга бай, бөртекле кыяклыларга караганда 2-3 тапкыр артыграк. Шуның өчен дә углеводлы азыкларда 1 азык берәмлегендәге протеин микъдарын зоотехния нормаларына туры китерү өчен аларга кузаклыларны кушалар.

## Татарстан шартларында үстерү
ТРның туфрак-климат шартлары борчак, ясмык, вика, чина игү өчен уңай. Фасоль, ның иртә өлгерешле сортлары, шулай ук терлек азыгы борчагы, ногыт, люпин үсәргә мөмкин.
2006 елда ТРда кузаклы культуралардан борчак (51,9 мең га) һәм орлык өчен вика катнашмалары (25,2 мең га) зур мәйданнарда игелә. Борчакның «Труженик» (1984 тән), «Казанец» (1996 дан), «Таң» (2001 дән), «Флагман» (2004), «Венец» (2005) сортлары, «Татарстан 2» (терлек азыгы итеп 2001 дән), язгы кәрешкәнең «Луговская 83» (1988), «ЛОС5» (2000); уҗым кәрешкәсенең «Юбилейная» (1978) сортлары Татарстанда игелүгә тәкъдим ителә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Авыл хуҗалыгы үсемлекләре
Бөртекле культуралар

**Бөртекле́ культу́ралар** – нигездә бөртекле ашлык алу өчен игелә торган үсемлекләрнең мөһим төркеме. 
Бу культураларның орлыклары азык-төлек һәм терлек азыгы буларак әһәмиятле, он тарту, ярма яру, катнаш азык сәнәгате өчен чимал булып тора. Ашлык эшкәртү продуктлары икмәк пешерүдә, макарон һәм кондитер әйберләр, ашамлык концентратлар, консервлар, шулай ук сәнәгатьнең сыра кайнату һәм спирт җитештерү тармакларында кулланыла.

Бөртекле ашлык культуралары шартлы рәвештә берничә бүлекчәгә бүленә: 
* икмәк культуралары – арыш, бодай; 
* терлек азыгы - арпа, солы, кукуруз, мисыр тарысы һ.б.; 
* кузаклылар - борчак, күрешкү, ясмык, нут, , фасоль һ.б.; 
* ярма культуралары - карабодай, тары һ.б.

Барлык төр кыяклыларның да тамыр системасы чуксыман, сабаклары эче куышлы төенләнешләр белән бүленгән. Арыш, бодай, туры, арпа, солы җылыга артык таләпчән түгел, алар шытып чыкканда берничә вак тамырчык барлыкка килә; кукуруз, карабодай, тары, сорго җылыга таләпчән, аларга бер генә кечкенә төп ясала. Чәчәк төркеменә карап башаклыларга (арыш, бодай, арпа) һәм себеркәчләргә (солы, тары, сорго) аерыла. Үсеш һәм вегетация чоры дәвамлылыгына карап бөртекле культуралар уҗым һәм сабан культураларына бүленә.

Татарстанда бөртекле ашлык культуралары уңышы (1 га җирдән ц ларда): 1925-29 елларда - 5,9, 1933 тә - 8,9, 1937 дә - 11,9, 1980 еллар ахырында - 20, табигать шартлары уңай килгән 1997, 2001, 2002, 2003, 2004, 2006 елларда - 35,1, 35,8, 35,2, 34,9, 27,5, 29,2. 20 йөздә игенчелекнең фәнни алымнарын (алмаш чәчү әйләнеше, җирнең сөрү катламын тирәнәйтү, басуларга тирес һәм минераль ашламалар кертү, җирле шартларга яраклаштырылган сортлы орлыклар чәчү һ.б.) куллану нәтиҗәсендә традицион культураларның (арыш, солы һ.б.) уңдырышлылыгын арттыру гына түгел, туфракның уңдырышлылыгын күтәрү хисабына даими игелеп килгән культураларның ассортиментын тулыландыру мөмкинлеге дә бирә. Уңдырышлы «бодай» туфрагы таләп иткән һәм 1920 елларда сөрү җирләренең 2,2%ын гына биләгән сабан бодае 2001-06 да мөһим азык культурасына (14,5-17%) әверелә. Шуның нәтиҗәсендә бодай күмәче халыкның туклану рационында төп урынны алып тора. Бөртекле ашлык культуралары игү буенча кыр эшләре нигездә тулысынча механикалаштырылган. Бодай, арыш, солы, арпа күбесенчә интенсив технологияләр нигезендә игелә.

2014-2017 елларда дөньякүләм икмәк культураларын җитештерү 2,5—2,6 млрд тонна арасында үзгәргән, 377-408 млн тонна экспортланган, дөнья запаслары 770 млн тоннадан артык тәшкил иткән. 2017 елга төп экспортерлар-Австралия, Аргентина, Е, Канада һәм Америка Кушма Штатлары.

## Әдәбият
* Растениеводство. М., 1997; 
* Зиганшин А.А. Современные технологии и программирование урожайности. Казань, 2001; 
* Слагаемые эффективного агробизнеса: Обобщение опыта и рекомендации. Ч.1. Земледелие и растениеводство. Казань, 2005. 
* Сельское хозяйство Республики Татарстан: Статистический сборник. Казань, 2007.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Бөртеклеләр
Каһарман шәһәр

thumb|right|120px
**Каһарман шәһәр** (русча *Город-герой*) — Бөек Ватан сугышы вакытында каһарманлы саклану белән дан казанган шәһәрләр бирелә торган хөрмәт дәрәҗәсе. Брест кирмәненә **каһарман-кирмән** дәрәҗәсе бирелә.
## Урнашуы
Хәзерге вакытта 4 Каһарман шәһәр  илендә, Минск һәм Брест кирмәне —  илендә, калганнар —  дәүләтендә урнашалар.

## Каһарман шәһәрләр

## Моны да карагыз
* Хезмәт даны шәһәре
* Хәрби дан шәһәре (*[[:ru:Город воинской славы|ru]]*)
## Искәрмәләр

*
Приселье

** Приселье авылы ** – Смоленск өлкәсе Ярцево районы составына кергән авыл. Зайцево, Колковичи, Скачихино, Шишкино авыллыры белән берлектә Зайцево авыл җирлеген төзи. Әлегә муниципаль статусы — авыл (федераль классификатор буенча).
Халык саны — 8 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 215800.

Авылда 8 кеше яши.

## География
Аул Вопь елганың уң ярында урнаша.
Ярцеводан 7 километр төньяктарак урнашкан.
Аулдан 8 чакрым читтә – М1 «Беларусь» Мәскәү–Смоленск–Беларус федераль автомобиль трассасы уте. Аулдан 8 чакрым көньяктарак тимер юлы станциясы Милохово, Мәскәү–Минск тимер юлы уза.

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында авылны фашист гаскәрләре 1941 елның июль аенда басып алалар, сентябрның 1943 елынды азат итәлә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

## Моны да карагыз
Зайцево авыл җирлеге

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Ярцево районының торак пунктлары
Төркем:Смоленск өлкәсенең авыллары
Әлчек

**Әлчек** яки **Алчек, Альцек** (tat.lat. Älçek) (7 гасыр) — Бөек Болгария хакиме Кубрат ханның бишенче улы, Идел буе Болгарына нигез салучы Котрагның һәм Дунай буе Болгарына нигез салучы Аспарухның  бертуганы.

## Чыгышы
632 елда Бөек Болгар дәүләтенең ханы булып Органаның бер туганының улы Кубрат тәхеткә утырган. Кубрат VII йөзнең 50 нче еллар ахыры—60 нчы еллары башында үлгән (кайберәүләр иртәрәк, төгәлрәк вакытны күрсәтәләр — 642 елда, диләр). Аның үлеме чынында үзе төзегән берләшмәнең яшәүдән туктавына китергән.

Риваятьтә Кубрат хан улларыннан өчесенең исеме аталган: өлкәне — Батбай, икенчесе — Котраг , өченчесе — Аспарух, Әлчек һәм Кубер. Гомумән, ханның биш улы турындагы риваять Бөек Болгар илендә булган биш этник төркем, биш эре кабиләне гәүдәләндерә.

## Көрәше һәм мирасы
Кубрат хан үлгәннән соң Әлчек үз гаскәре белән Авар каһанлыгына күчкән, ләкин анда 631 елда Авар каһан таҗы буйсындыра алмаганга күрә, Бавариягә юнәлгән. Франк патшасы Дагоберт 1 башта аларга рөхсәт биргән, әмма төннә 9 мең болгарны үтергән. Әлчек калган болгарлар белән башта Австриягә, соңрак Италиягә күчкән.

Гримоальд патшаның улы - Ромуальд-1 Әлчек болгарларына Беневент кенәзлегендә җир биргән. Шулай итеп Әлчек болгарлары Италиядә яши башлаган. 8 нче гасырның азагында язылган Павел Диаконның *«Лангобардлар тарихы»нда* (*[[Historia Langobardorum]])* болгарларның Сепино, Бояно, Исерния шәһәрләрендә яшәве, аларның латыйнча һәм болгарча яхшы белүе турында хәбәр ителә.

## Шулай ук карагыз

* Кубрат хан
* Дунай буе Болгары
* Котраг хан
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Böyek Bolğar ile
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
## Документаль фильмнар

* «Болгары», докум. фильм, реж. и сценарист П. Петков, опер. Кр. Михайлов. Производство bTV. 2006 год, Болгария.
* Сокровища Хана Кубрата http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=HvNCCeGtVQQ
* «Заповіт Кубрата» «Завет Кубрата» , документальный фильм, Украина.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Идел Болгар иле
* Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2.
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.

Төркем:Татарстан тарихы
Шишкино (Лебяжье районы)

**Шишкино** () — Киров өлкәсенең Лебяжье районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

## Демография

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең Лебяжье районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Вопь

**Вопь** — Аурупаның елгасы. Смоленск өлкәсе Россия территорияләре буенча ага.

Озынлыгы — 158&nbsp;км, бассейн мәйданы — 3&nbsp;мең 300&nbsp;км².

## Кушылдыклар
* Пожарна
* Чернея
* Лехвинка
* Света
* Уссоха (Уссота)
* Кокошь
* Усачёвка
* Городна
* Вотря
* Каменка
* Ведоса
* Халымка
* Царевич
* Пальна
* Дубровинка
* Осотня
* Стрелка
* Курочка
* Дубна
* Касицкая
* Лойня
* Тунька
* Труботня

## Тышкы сылтамалар
* Вопь / Смоленск өлкәсен энциклопедияcs 

*
Төркем:Днепр бассейны
Төркем:Кара диңгез бассейны
Төркем:Смоленск өлкәсе елгалары
Подосиновец районы

**Подосиновец районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Подосиновец шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

Төп елгалар — Юг, Пушма, Мала.

## Тарих
Подосиновец районы 1924 елда Төньяк Двина губернасы эчендә оештырыла.

1929—1937 елларда РСФСРның Төньяк крае составында (1936 елдан — Төньяк өлкәсе), 1937—1941 елларда Архангельск өлкәсе составында.

1963 елда юкка чыгарыла, территориясе Лальск районы белән **Луза авыл районы** составына кертелә; 1965 елда яңадан оештырыла.

## Халык

Милли состав: руслар — 97,3%.

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Подосиновец|Подосиновец шәһәр җирлеге]]**
# **[[Демьяново (Киров өлкәсе, штп)|Демьяново шәһәр җирлеге]]**
# **[[Пинюг|Пинюг шәһәр җирлеге]]**
# Пушма авыл җирлеге
# Утманово авыл җирлеге
# Яхреньга авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Киров өлкәсе администрациясе сайтында мәгълүматләр 
* http://www.ako.kirov.ru/power/local/glav_pos.php
* Подосиновец районы сайты 
* http://www.podosinovets.info 
* http://podos-club.ucoz.ru

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Уни районы

**Уни районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Уни шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

Төп елгалар — Лумпун, Лема, Ирзек, Святица.

## Тарих
Уни районы 1929 елда элекке Нулин өязе җирләрендә оештырыла.

1959 елда юкка чыгарыла, территориясе Фалёнки районы составына кертелә; 8 елдан соң яңадан оештырыла.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Уни|Уни шәһәр җирлеге]]**
# Астрахань авыл җирлеге
# Елгань авыл җирлеге
# Канахинцы авыл җирлеге
# Комарово авыл җирлеге
# Малый Полом авыл җирлеге
# Порез авыл җирлеге
# Сардык авыл җирлеге
# Сосновка авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Киров өлкәсе администрациясе сайтында мәгълүматләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Царевич

**Царе́вич** — Аурупаның елгасы. Смоленск өлкәсе Россия территорияләре буенча ага.

Озынлыгы — 96&nbsp;км, бассейн мәйданы — 859&nbsp;км².
Елга башы Духовщина районының Замаличино авылыннан 2,5 км көньяк-көнбатыштарак, нары территориясеннән ага, тамагы Ярцево районы территориясендә, Духовщина калкулыгында.

## Кушылдыклар
* Зимовец
* Берёза
* Велица
* Веленя
* Лойна

*
Төркем:Днепр бассейны
Төркем:Смоленск өлкәсе елгалары
Свеча районы

**Свеча районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Свеча шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

Төп елгалар — Юма, Ветлуга.

## Тарих
Свеча районы 1929 елда оештырыла.

1959 елда юкка чыгарыла, территориясе башта Котельнич районы составына, ә 1961 елда Шабалино районы составына кертелә; 1965 елда яңадан оештырыла.

## Халык

Милли состав: руслар — 97,8%.

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Свеча|Свеча шәһәр җирлеге]]**
# Свеча авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.kirovreg.ru/region/regionmap.php?rajon=33 

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Алтынбәк

**Алтынбәк** яки **Али-Газы, Али Галим** (ﺋﺎﻟﺗﺌِﻧﺒﻪﻙ , tat.lat. Altınbäk) (XIV гасыр) — Идел буе Болгары дәүләтендә соңгы Казан бәге. Казанны Олуг-Мөхәммәт тарафыннан 1445 елда алганнан соң, Идел буе Болгары дәүләтенең Казан бәклеге Казан ханлыгына әверелә.
## Болгар шәһәреннән - Болгар әл-Җәдид шәһәренә
Татар риваятьләре буенча Казан бәге исеме - Алтынбәк булган, ләкин рус Воскресенск кулъязмасы буенча аның исеме Либей ягъни Али булган, Никон кулъязмасы буенча аны Азы (Газы) исемләгән.

Күбесе тарихчылар буенча Галимбәк - соңгы Болгарда идарә иткән бәге, аның бертуганы Алимбәк - соңгы Казанда идарә иткән бәге, Олуг-Мөхәммәт (беренче Казан ханы) Галимбәкне һәм Алимбәкне бәреп төшергәннән соң, Болгар Иле башкаласы Казанга күчергән. Шулай итеп Идел буе Болгары үзенең башкаласын үзгәртеп Казан ханлыгына әверелгән.

Алимбәк һәм Галимбәктән соң яңа Татар Тарихының дәвере башланган - Казан ханлыгы чоры, яңа башкаласы белән - Болгар әл-Җәдид - Казан.

## Шулай ук карагыз

* Кубрат хан
* Котраг
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Böyek Bolğar ile
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar çigä asılması
* Bolğar
* Ağa bazar
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
## Әдәбият
* Мәрҗани Ш. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. Казан, 1989; Усманов М.А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. Казан, 1972.  
## Тышкы сылтамалар
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.
* Татар иле 

Төркем:Татарстан тарихы
Фрэнк Дарабонт

**Фрэнк Дарабонт** () — АКШ кинорежиссёры һәм продюсеры. Өч тапкыр «Оскар»га намзәтләнгән. Үзенең Стивен Кинг романнарын яхшы экранлаштыруы белән данлыклы.

## Биография

Фрэнк Дарабонт 1959 елның 29 гыйнварында Франциядә туа. Берничә ел Голливудта эшли.

1981 елда «Тәмуг киче» фильмын төшергәндә Чак Рассел белән таныша һәм шуннан алып аларның бергә эшли башлаулары башлана. Алар бергә «Карамалы урамында куркыныч төш 3: Төш сугышчылары» һәм «Капля» римейке сценарийларын язалар. Шулай ук 
«Чебен 2» лентасын ясауда катнаша.

Зур кинога «Оскар» алган «Шоушенктан качу» төрмә драмасы 1994 елда белән керә.

Шулай ук аның билгеле кинолары арасында 1999 елгы «Яшел миля» киносы бар.

2010 елның 31 октябреннән Дарабонтның телевизионный проекты - «Йөрер үлекләр» телесериалы старт ала.

## Фильмография
* 1983 — Бүлмәдәге хатын / *Woman in the Room* (сценарист, режиссёр)
* 1987 — Карамалы урамында куркыныч төш 3: Төш сугышчылары / *A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors* (сценарист)
* 1988 — Тамчы / *The Blob* (сценарист)
* 1990 — Тереләй күмелгәннәр / *Buried Alive* (режиссёр)
* 1994 — Шоушенктан качу / *The Shawshank Redemption* (режиссёр, сценарист)
* 1999 — Яшел миля / *The Green Mile* (режиссёр, сценарист, продюсер)
* 2001 — Мажестик / *The Majestic* (режиссёр, продюсер)
* 2004 — Катнашучы / *Collateral* (сценарист)
* 2007 — Томан / *The Mist* (режиссёр, сценарист)
* 2010 — Йөрер үлекләр (телесериал) / *The Walking Dead (TV-series)* (режиссёр, сценарист, продюсер)

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:АКШ кинопродюсерлары
Төркем:Фрэнк Дарабонт фильмнары
Төркем:АКШ сценаристлары
Төркем:АКШ кинорежиссёрлары
Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Муниципалитет

**Муниципалитет** *(, , чыганагы )* — үзидарәле административ-территориаль берәмлек, гадәттә эченә берничә торак пункт - шәһәр, шәһәр тибындагы бистә яки авылны ала.

Чынбарлыкта дөньяның илләрендә муниципалитетлар ике төрле була:
* *Шәһәр муниципалитетлары*
* шәһәрләрнең керүе-кермәвенә һәм аларның санына карамастан, илдәге *икенчел яки өченчел дәрәҗә административ берәмлек*. Бу очракларның күпчелегендә *муниципалитет* — халык тарафыннан турыдан-туры сайланган иң түбән дәрәҗә җитәкчегә буйсынучы административ берәмлек мәгънәсенә туры килә.

Русиядә *муниципалитетлар* юк, иң түбән дәрәҗә административ берәмлек муниципаль берәмлек дип атала.

## Искәрмәләр


Төркем:Җирле үзидарә
Кротово авыл җирлеге

**Кротово авыл җирлеге** — Смоленск өлкәсеның Ярцево районына керүче муниципаль берәмлек. Идарә үзәге — Кротово авылы. Әлегә муниципаль статусы — муниципаль берәмлек (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 262 тирәсендә. Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+4. Почта индексы — 215800.

Муниципаль берәмлектә 262 кеше яши.

## География

Төп елгалар — Вотря, Лойня.

## Административ бүленеш
Бүгенге көндә Зайцево авыл җирлегенда 5 торак пункт урнашкан:

# **[[Кротово авылы]]** — идарә үзәге
# **[[Лосево]] [[авыл]]ы**

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Смоленск өлкәсенең авыл җирлекләре
Вотря

**Вотря** — Аурупаның елгасы. Смоленск өлкәсе Россия территорияләре буенча ага.

Озынлыгы — 78&nbsp;км, бассейн мәйданы — 419&nbsp;км².

Вотря елгасы Духовщина районының hәм Ярцево районының территориясеннән ага.
Елга башы Духовщина районының Починок авылыннан көнчыгыштарак, тамагы Ярцево районы Устье авылында кырындарак.
Су агышы: көнчыгыш.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Вотря / Смоленск өлкәсен энциклопедиясе 
* 
* 
* 

*
Төркем:Днепр бассейны
Төркем:Смоленск өлкәсе елгалары
Базарлы Караболак районы

**Базарлы Караболак районы** () — Сарытау өлкәсенең төньягында урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Базарлы Караболак шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

## Тарих
Базарлы Караболак районы 1928 елның 23 июльдә Түбән Идел крае Вольск округы  оештырыла. Район составына элекке Сарытау губернасы Сарытау өязе Базарлы Караболак вулысы җирләре кертелә.

1934 елдан — Сарытау крае, 1936 елдан — Сарытау өлкәсе .

1958 елда район  юкка чыгарылган *Куриловка районы* (үзәге — Вязовка) территориясе кертелә.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Базарлы Караболак|Базарлы Караболак шәһәр җирлеге]]**
# **[[Свободный|Свободный шәһәр җирлеге]]**
# Алексеевка авыл җирлеге
# Олы Чечуйка авыл җирлеге
# Вязовка авыл җирлеге
# Липовка авыл җирлеге
# Максимовка авыл җирлеге
# Иске Бурасы авыл җирлеге
# Иске Жуковка авыл җирлеге
# Тепляковка авыл җирлеге
# Хватовка авыл җирлеге
# Шняева авыл җирлеге
# Янкә (Яковлевка) авыл җирлеге

## Икътисад
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://saratov.gov.ru/region/municipal_areas/bazarnokarabulak.php 

Төркем:Сарытау өлкәсе районнары
Төркем:Базарлы Караболак районы
Камышлы (Волгоград өлкәсе)

**Камышин** () — Россия шәһәре, Камышин районының административ үзәге.

Халык саны — 119 924 кеше.

## География
Камышин Идел елгасының (Волгоград сусаклагычы) уң ярында, аңа Камышинка елгасы кушылу урынында, Волгоградтан 180 километр төньяктарак урнаша. Иделнең каршы ярында Николаевск шәһәре урнаша. Елга порты, Идел буе тимер юлының тимер юл станциясе, Тамбов—Камышин сызыгында соңгы станция. Шәһәр аша Р228 (Сызран—Сарытау—Волгоград) автоюлы бара.

### Климат
* Уртача еллык температура — +7,6&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 4,9 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 67,7%




## Тарих
80px|thumb|left|Герб (1781)
80px|thumb|left|Герб (1968)
1668 елда *Камышинка* крепость буларак нигезләнә. 2 елдан соң Царицын ягыннан килгән Степан Разин гаскәрләре крепостьны яндырып бетерә.

1695 елда, төрекләр белән сугышы вакытында, монда Петр I булган; монда ул Идел һәм Донны тоташтырган канал төзү турында карар итә. 1697 елда, канал төзелешне саклау өчен, Димитрия Солунский исемле укчылар полкы Казан шәһәреннән Камышинкага күчерелә. Канал төзү буенча эшләр 1697—1701 елларда үткәрелгәннәр, ләкин канал төзелеп бетермәгән.

1708 елда Дмитриевск халкы Булавин күтәрелешендә катнашканнар. 1774 елда Дмитриевск Емельян Пугачёв отрядлары тарафыннан алына.

1780 елда Дмитриевск Сарытау наместниклыгында өяз үзәге статусын ала; шул ук елда аңа **Камышин** исеме кушыла.

1856 елда Дмитриевскта 4 чиркәү, 707 йорт һәм 127 лавка (кибет) булган.

1917 елда шәһәрдә совет хакимияте урнаштырыла. 1919 елның июльдә аклар тарфыннан басып алына, ләкин бер айдан соң аклар гаскәре шәһәрдән чигенә.

1928 елдан — Камышин районы үзәге. 1934 елдан — Сталинград өлкәсе составында.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 92,4 %, украиннар — 2,0 %, алманнар — 1,6 %.

## Икътисад
Эре киҗе-мамык комбинаты. Кран, инструменталь, машиналар төзү, тимерче һәм кою, лак-буяу, пыяла тарасы заводлары.

Азык-төлек сәнәгатенең предприятеләре: яшелчә-консервлар заводы, май һәм сыр җитештерү заводы, ит комбинаты, һ.б. Төзү материалларны ясау.

## Югары уку йортлары
* Волгоград дәүләт техника университетының филиалы
* Волгоград эшкуарлык институтының филиалы
* Заманча һуманитар акдемиясенең филиалы
## Шәхесләр
* Иван Пехтелев (1906—1969), әдәбият галиме, КДУ профессоры.

## Галерея

Устье Камышинки.JPG|Камышинка тамагы
Opava Hotel (Kamyshin).JPG|
Kamyshin1.JPG|
Kamyshin Historic Museum.JPG|Өлкәне өйрәнү музее бинасы
Kamyshin road stela.JPG|

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Камышин «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
* Камышин тарихы
* Камышин — Казан улы

Төркем:Волгоград өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Волгоград өлкәсе шәһәрләре
Рапс

**Рапс** () — кәбестә төреннән булган үсемлек. Кыргый төрдә очрамый. Бу майлы культура безнең эрага кадәр 4 мең ел элек үк билгеле булган. Рапс шепкән белән кәбестә кушылудан барлыкка килгән дип фаразлана. Рапсның тамыр системасы ике метр тирәнлеккә кадәр китә ала.

Рапс үскән туфракны йомшарта, аның структурасын яхшырта, икенчедән, черегәч, органик ашламага әверелә.
Рапс — бик яхшы фитосанитар. Ул үскән басуларда тамыр черүе авыруының эзе дә калмый.
Агрономнар телендә “плужная подошва” дигән төшенчә бар. Гади тел белән әйткәндә, җир ел саен сабан белән сөрелеп тыгызлана. Рапсның тамыры исә шул тыгызланган җирне йомшартуда мөһим роль уйный.

Рапс биләгән мәйданнар икенче елны бодай чәчү өчен менә дигән җирлек булып тора. Җирне хәтта эшкәртеп торырга да кирәкми. Тәҗрибәдән чыгып шуны әйтә алам, рапс үсеп, структурасы яхшырган җирләрдә бодай һәр елны ишелеп уңа. Бу культураны чәчү әйләнешенә кертүнең төп өстенлеге шундадыр, дип уйлыйм.

Россиядә рапсны бер гасыр элек куллана башлыйлар. Канада "кунагы" бездәге климат шартларын үз итә. Рапсның тагын бер үзенчәлеге – ул үзеннән соң туфрак катламында шактый күләмдә файдалы микроорганизмнар, шул исәптән фосфор калдыра. Тәҗрибәле агрономнар әйтүенчә, рапс кырына икенче елда бодай чәчсәң, гектарыннан ким дигәндә 5  өстәмә уңыш алырга мөмкин. Басуларны өстән эшкәртү теләсә кайда түгел, нәкъ менә шундый кырларда гына тиешле нәтиҗә бирә, ди белгечләр. Рапстан соң чүп үләннәр дә әллә ни иркенәеп китә алмый икән. 
Россия кебек илдә рапс җитештерү мәйданы 2011 елда нибары 800 мең гектар тирәсе булган. Уңышы да 1 миллион ярым тонна чамасы гына. Шул ук Канада исә рапсны узган ел 11 миллион тоннадан артык җитештергән.

## Җитештерү

Иң күп рапс экспортлаучы илләр (2014 ел, млн $, дөнья рапс экспортының %-ы): Канада – 4710 (41%), Австралия – 1410 (12%), Франция – 1120 (9.8%), Украина – 876 (7.8%), Польша – 403 (3.5%), Румыния – 402 (3.5%), Нидерланд – 285 (2.5%), Алмания – 256 (2.2%), Маҗарстан – 237 (2.1%).

Иң күп рапс импортлаучы илләр (2014 ел, млн $, дөнья рапс импортының %-ы): Кытай – 2400 (21%), Алмания – 1980 (17%), Япония – 1190 (10%), Билгия – 1160 (10%), Нидерланд – 752 (6.6%), Мексика – 670 (5.9%), Пакстан – 534 (4.7%), АКШ – 453 (4%), Франция – 423 (3.7%), БГӘ – 392 (3.4%).

## Чыганаклар
* Мөмкинлек бар, теләк җитми
* Малны да туйдыра, туфракны да яхшырта

## Искәрмәләр

Төркем:Кәбестәлеләр
Төркем:Майлы культуралар
Мәгълүмат

*Бүгенге [[татар теле]]ндә* **мәгълүмат** *сүзе астагы [[төшенчә]]ләрне белдерер өчен кулланыла:<br/>*
# Берәр эшчәнлек өчен файдалы **белем-хәбәр** *([[:en:Information]], [[:ru:Информация]], [[:tr:Enformasyon]])*
# Берәр карар кабул итү өчен кулланылган белем-хәбәрнең берәмлеген аерым микъдир/сан яки сыйфат ягыннан билгеләүче **күрсәткечләр**. *([[:en:Data]], [[:ru:Данные]], [[:tr:Veri]])*
# **[[Санак]] ярдәме белән төрлечә эшкәртелүче**, электрик сигналлар рәвешендә сакланган яки тапшырылган һәм магнетик, оптик яки механик рәвештә язу ташучы мохитләрендә урнаштырыла алган **саннар, тамгалар яки символлар**. *([[:en:Data (computing)]], [[:ru:Данные (вычислительная техника)]], [[:fr:Donnée (informatique)]])*

## Шулай ук карагыз
* Мәгълүмат тармагы
* Мәгълүмат технологияләре

## Искәрмәләр

*
Төркем:Төшенчәләр
Пугачёво (Удмуртия)

**Пугачёво** (, ) — Удмуртиянең Кече Пурга районында урнашкан авыл, 1958—1995 елларда — шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 2 730 кеше (2010 ел).
## География
Пугачёво бер үк исемле елгасы өстендә, Ижаудан 33 километр көньяк-тарак урнаша. Горький тимер юлының *Юски* станциясе (Әгерҗе — Ижау сызыгы).

## Тарих
Пугачёво беренче тапкыр 1916 елда Әгерҗе — Ижау — Воткинск тимер юлы төзүе сәбәпле оешты.

1958 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1995 елда авыл торак пунктына үзгәртеп корыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 51,7%, арлар — 24,7%, татарлар — 20,7%.

## Икътисад
Урман сәнәгате предприятиеләре.

## Искәрмәләр

Төркем:Кече Пурга районы торак пунктлары
Җитен

** Җите́н** (), җитенчәләр гаиләлегеннән бер яки күпьеллык үләнчел үсемлек ыругы. Якынча 230 төре билгеле, иң киң таралганы игүле җитен – Евразия астөре, 4 төрдәге төркемне үз эченә ала: озын җитен яисә сүс җитене; май җитен яки көдрәш, урта җитен һәм шуышма җитен.

Сүс һәм май үсемлеге буларак үстерелә. Килеп чыгышы – Һиндстан һәм Кытайның, Урта диңгез һәм Кавказ аръягының таулы районнары. Гөрҗистан территориясендә (Колхида), Мисырда – безнең эрага к.адәр берничә мең ел элек, Европада – безнең эрага кадәр 2 нче меңьеллыкта культуралы үсемлек буларак игелә башлый. Россиядә 10-13 йөзләрдә барлык җирләрдә таралган була. 15 авыл хуҗалыгы культуралары арасында җитен Идел буе Болгар дәүләтендә игелә. 1960 елларга кадәр Россиянең кара туфраклы зоналарында, шулай ук Кама алдында төп техник культура буларак санала.

Җитеннең сүсе бик озын күзәнәкләрдән (сабакның кабык өлешендә бәйләм булып җыелган гади сүсләрдән) тора, аның озынлыгы сабакның ботакланмаган өлешенең озынлыгына бәйле. Җитен сүсеннән төрле максатлар өчен тукымалар эшләнә. Озын җитен 80-100 см лы һәм аннан да биегрәк, озын шома сабаклы, аз сандагы орлык җимешле (тартмачыклы), нигездә, сүс алу өчен үстерелә, уртача 25% сүс һәм 10% ка кадәр майдан тора (майлылыгы - 37% ка кадәр). Көдрәш җитен - май культурасы, 30-35 см биеклектәге кыска сабаклы, сабак төбендә нык ботакланган, күп санда тартмачыклары бар (200 данәгә кадәр); 52% ка кадәр майдан торган орлыклары югары уңыш бирә, бу май азык-төлек һәм медицина сәнәгатендә, буяу, лак, олиф эшләгәндә, кыска сүсләре капчык, брезент, шпагат ясаганда кулланыла. Урта җитен үзенең сыйфатлары буенча озын җитен белән көдрәш җитен арасында урталыкны алып тора.

1998дән Татарстанда озын җитен яңадан җитештерелә башлый. 2008дә Мамадыш, Саба районнарында 880 га мәйданда үстерелә.
## Җитен мае
Җитен орлыгыннан борынгыдан май ясалган. Аны соңыннан ризык әзерләгәндә дә кушканнар. Моннан тыш авыруларны дәвалау чарасы итеп тә кулланганнар. Җитен орлыгы үсемлек майларына бай. Бигрәк тә организм өчен әһәмиятле булган омега-3 һәм омега-6 май кислоталары күп анда. Әлеге кислоталар организм эшчәнлегенең һәр процессына йогынты ясый. Моннан тыш җитен орлыгында А, В, Е, Р витаминнары, аксым, биологик актив матдәләр дә күп. Җитен уникаль үсемлек, аны дөрес итеп файдаланган очракта атеросклероз, йөрәкнең ишемия авыруы, кан әйләнешенә бәйле рәвештә килеп чыккан чирләрдән, тромбозлардан, хәтта яман шеш авыруына каршы торырлык итеп организмны ныгытырга була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Җитен генә димәгез

Төркем:Җитенчәләр
Төркем:Эрләү культуралары
Төркем:Майлы культуралар