open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Данис Дусов

**Дусов Данис Әкрәм улы** () (23 май 1947 ел ) — авыл хуҗалыгы ветераны, җәмәгать эшлеклесе.

Башкортстан Югары Советының азык-төлек һәм  аграр мәсьәләләр буенча комиссия әгъзасы.

1990 елның 11 октябрендә БАССРның уникенче чакырылыш Югары Советының өченче сессиясендә республиканың дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул иткән Башкорт АССРның 12нче чакырылыш Югары Советы депутаты, Башкортстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре.

## Биографиясе
Данис Әкрәм улы Дусов 1947 елның 23 маенда Башкорт АССРның Салават районы Шәрип авылында туган.

Милләте татар, югары белемле.

1970 елда Башкорт дәүләт университетын, 1981 елда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган.

Хезмәт юлын 1970 елда, Башкорт дәүләт университетын тамамлагач, Малаяз интернат-мәктәбендә укытучы булып башлый.

1971-1972 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә. Запаска кайткач, укытучы, бүлек мөдире, район гәзите мөхәррире булып эшли.

1974-1981 елларда ВЛКСМның Салават райкомның беренче секретаре, «Лагыр» совхозы партком секретаре.

1981 елдан «Лагыр» халык предприятиесе директоры.

Салават районы, 248-нче Нәсибаш сайлау округы Башкорт АССРның 12нче чакырылыш Югары Советының халык депутаты итеп сайлана. Башкортстан Республикасы Югары Советының азык-төлек һәм аграр мәсьәләләр буенча комиссия әгъзасы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
Башкортстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре.

## Карагыз

* БАССРның 12нче чакырылыш Югары Советы депутатлары исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Сылтамалар

* 12 созыв (БАССР)

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Салават районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:23 май көнне туганнар
Назим Бабаев

**Назим Таһир улы Бабаев** (; 1997 елның 8 октябре, Бакы, Азәрбайҗан) — Азәрбайҗан җиңел атлеты, өчле сикерүдә махсуслашкан. Азәрбайҗанның җиңел атлетика буенча җыелма командасы әгъзасы, өч тапкыр Азәрбайҗан чемпионы, 2019 елда биналарда Ауропа чемпионы, 2015 елда яшүсмерләр арасында Ауропа чемпионы һәм 2017 елда яшьләр арасында Ауропа чемпионы, 2014 елда җәйге яшүсмерләр Олимпия уеннары призёры, 2017 елгы Бөтендөнья җәйге универсиадасы, 2015 елда Ауропа уеннары һәм 2017 елда Ислам бердәмлеге уеннары җиңүчесе. Рио-де-Жанейрода 2016 елгы җәйге Олимпия уеннарында Азәрбайҗан данын яклый.

## Тормыш юлы
Назим Бабаев 1997 елның 8 октябрендә Бакыда туа. Алты елга кадәр гаиләсе белән Мәскәүдә яшәгән. Бакының 80 нче мәктәбендә укый. Дәресләр белән беррәттән Нәҗим спорт белән шөгыльләнгән. Алты яшеннән спорт карьерасын башлый. Бабаевның сүзләренә караганда, спортка мәхәббәтне аңа мәктәпкә йөрткән бабасы сеңдергән.

Бакы шәһәре Мәгариф идарәсе каршындагы 5 нче олимпия резервларының Махсус атлетика мәктәбен тәмамлый. Өчле сикерүдә Бабаеваның беренче тренеры Олесия Хасполадова була.

## Карьера
2013 елда Назим Бабаев Нидерландта Утрехт шәһәрендә узган Ауропа яшүсмерләр олимпия фестивалендә җиңә. 2014 елда, Бакыда II җәйге яшүсмерләр Олимпия уеннарына Ауропа лицензия турниры җиңүчесе булып, Бабаев әлеге уеннарда чыгыш ясау хокукын ала. Нанкинадагы яшүсмерләр Олимпия уеннары кысаларында өчле сикерүдә Нәҗим Бабаев 15,96 метр нәтиҗә күрсәтә һәм Суринам һәм Италия вәкилләре артыннан 3 нче урынны ала.

2015 елның июнендә Назим Бабаев Бакыда узган I Ауропа уеннарында катнаша, аның кысаларында өчле сикерүдә җиңел атлетика ярышларында 16,38 метрга, Молдавиядән Владимир Летниковтан дүрт сантиметрга ераграк сикереп, җиңү яулый. Нәтиҗәдә, Азәрбайҗан җыелма командасы Ауропа команда чемпионатының өченче лигасын ярышы булган ярышны 387 очко белән 5 урында тәмамлый.

Шул ук елның июлендә Швециянең Эскильстун шәһәрендә Назим Бабаев 17,04 метр нәтиҗә белән яшүсмерләр арасында Ауропа чемпионы була. Нәтиҗәдә, Нәҗим Бабаев 2016 елда Рио-де-Жанейрода узган җәйге Олимпия уеннарына лицензия ала. Анда 16,38 м нәтиҗә белән квалификация буенча 25 нче урынны ала һәм финалга узмый.

2016 елда Бабаев Истанбулда узган җиңел атлетика буенча Балкан чемпионатында көмеш медаль яулый. Шул ук елның мартында АКШтагы Портленд шәһәрендә узган җиңел атлетика буенча дөнья чемпионатында Нәҗим Бабаев 16,43 метрга сикереп, 8 нче урынны ала.

2017 елда Быдгощ шәһәрендә яшьләр арасында җиңел атлетика буенча Ауропа чемпионатында җиңүче була. Шул ук елны Бакыдагы Ислам бердәмлеге уеннары һәм Тайбэйдагы Универсиада җиңүчесе була.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Халыкара җиңел атлетика федерацияләре ассоциациясе сайтында профиле
* Eurosport.ru сайтында профиле
* 2015 елгы Ауропа уеннары сайтында профиле

Төркем:Бакыда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1997 елда туганнар
Төркем:8 октябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Айсулу Токомбаева

**Айсулу Асанбәк кызы Токомбаева** ( ; 1947 ) — ССРБ, Кыргыз балет биючесе, балерина, хореограф, укытучы. ССРБның Халык артисты (1981). СССР дәүләт премиясе лауреаты (1976 ).

## Биографиясе
Айсулу Токомбаева 1947 елның 22 сентябрендә Фрунзе шәһәрендә  (хәзерге Бишкәк, Кыргызстан ) туган.

Ленинградның А. Ваганова исемендәге хореография училищесын (хәзерге А.Я. Ваганов исемендәге рус балеты академиясе) Н. В. Беликова классы буенча (1958—1966) тәмамлый.

1966 елдан — А. Малдыбаев исемендәге Кыргыз опера һәм балет театрында  балет труппасында, 1967 елдан - солист. Сәхнә партнеры СССР халык артисты Чолпонбек Базарбаев иде.

П. Чайковскийның «Лебединое озеро», А. Хачатурянның «Спартак» балетларын куюда катнашты  .

Ул СССР һәм чит илләрдә: Польша, Болгария, Финляндия, Ливия, Тунис, Швеция, Италия, Югославия, Маҗарстан, Дания, Швейцариядә була.

1973 елдан КПСС әгъзасы.

1995 елдан Төркиядә педагогик эш алып бара, анда Әнкара шәһәрендәге «Хаҗеттепе» университеты консерваториясендә хореография укыта  .

2012 елның июнендә Бишкәктә "Ак-Куу-2012" хореографик мәгариф учреждениеләренең I халыкара конкурсы үтте, анда Айсулу Токомбаева жюри рәисе була.

## Бүләкләр һәм исемнәре

* Кыргыз ССРның халык артисты (1975)
* ССРБның Халык артисты (1981)
* СССР дәүләт премиясе (1976) - К. Молдобасановның «Ана кыры» балет спектаклендә Толгонай партиясен башкарган өчен
* Кыргыз ССР Ленин Комсомол премиясе (1970)
* Ч.Айтматов исемендәге Халыкара премия

## Балет кичәләре

* 1966 - П.Чайковскийның «Аккош күле» - *Одетта-Одиллия*
* 1967 -  Ф. Шопен «Шопениана», *Сильфида*
* 1967 - «Таң йолдызы" М. Раушвергер - *Чолпон*
* 1969 - В.Власовның «Асель» - *Асель*
* 1969 - П.Чайковскийның "Йокы матурлыгы" *- Аврора*
* 1969 - «Спартак» А.Хачатурян - *Фригия*
* 1971 - П.Чайковскийның "Çikləwek Watuçı*» - Маша*
* 1973 - «Жизель» А. Адан - *Жизель*
* 1974 - К. Молдобасановның «Ана кыры» - *Толгонай*
* 1980 - «Макбет» К. Молчанов - *Макбет ханым*
* 1989 - «Мең дә бер кичә» буенча  Ф. Әмиров - *Шехерезада*
* «Баядерка» Л. Минкуса - *Никия*
* «Сильфида» Х. Лёвенскьольд- *Сильфида*
* «Кармен» Ж. Бизе - *Кармен*
* «Томирис» В. Mусаев - *Томирис*
* «Мәхәббәт легендасы» А. Меликов - *Ширин,* *Мехменэ-Бану*
* «Бахчисарай фонтаны» Б. Асафьев - *Мария*
* «Болеро» М. Равель - *Свобода*
* «Дон Жуан" К. Глюк - *Анна*
* «Ромео һәм Джульетта» С. Прокофьев - *Джульетта*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Ленинград хореография укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Бишкәктә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:22 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Кыргызстан татарлары
Шәүкәт Уразаев

**Шәүкәт Уразаев**, Шәүкәт Зәкәрия улы Уразаев (1927―2006) — юрист, академик. Беруни исемендәге Үзбәкстан Дәүләт премиясе лауреаты, Үзбәкстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе.

## Биография
Шәүкәт Уразаев 1927 нче елда Башкорт АССР Чакмагыш районында туган. 1947 елда Ташкент дәүләт юридик институтын тәмамлый. 1949 елдан Ташкенттагы югары уку йортларында остазлык эше белән шөгыльләнә, профессор дәрәҗәсенә җитә.

1950 елда әлеге уку йортының аспирантурасына керә, 1951 елда кандидатлык диссертациясен яклый. 1963 елда докторлык диссертациясен яклый. Күп еллар Ташкент дәүләт университетының юридик факультетында укыта, 1994-95 елларда Ташкент дәүләт юридик институтында ректор булып эшли.

Галим үзенең Үзбәкстандагы дәүләт төзелешенең теориясе һәм тарихы, илдә алып барылган реформаларның хокукый нигезләре, халыкның хокукый белемен арттыру кебек актуаль проблемалар буенча тикшеренүләре белән халык арасында абруй казана.

Фәнни эшчәнлеге белән беррәттән илнең иҗтимагый тормышында да актив катнаша. 1990-1993 елларда — Үзбәкстан Республикасы Конституция күзәтчелеге комитеты рәисе, 1993-1994 елларда — Үзбәкстан Республикасы Конституция суды рәисе вазыйфаларын башкаручы, Олий Мәҗлеснең кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкиле, Үзбәкстан Республикасы Олий Мәҗлес депутаты. 1994-2004 елларда Эчке Эшләр министрлыгы академиясе профессоры булып тора.

## Иҗаты
Академик Ш. Уразаев ике йөздән артык монография, дәреслек һәм уку-укыту әсбаплары, фәнни мәкаләләр авторы да була: В. И. Ленин һәм Төркестанда совет дәүләтчелеге төзелеше (1967), Совет сәясәте системасы (1980). Аның җитәкчелеге астында утызлап кеше кандидатлык һәм докторлык диссертациясе яклый.

Танылган галим илдә юридик фәнне үстерү өлкәсендәге казанышлары өчен Беруни исемендәге Үзбәкстан Дәүләт премиясе белән бүләкләнә, Үзбәкстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе мактаулы исемен ала.

## Чыганаклар

* Интертат. Үзбәкстанның ун мәшһүр татары.
## Әдәбият
* Уразаев, Шавкат Закариевич. Советская политическая система / Ш. З. Уразаев. - Ташкент : Узбекистан, 1980. - 176 с.; 17 см.; ISBN В пер.

Төркем:Татар галимнәре
Бабаев

**Бабаев** ― фамилия.
* Альбер Бабаев, Молдовада Үзәк диния нәзарәтенә караучы дини җәмгыять мөфтие.
* Назим Бабаев (1997), Азәрбайҗан спортчысы (җиңел атлетика, өчле сикерү).
* Сохан Бабаев (1910—1995), Төрекмәнстан КП ҮК 1нче сәркәтибе (1951―1958).
* Юрий Бабаев (1928—1986), физик, СССР ФВ әгъза-корреспонденты, Социалистик Хезмәт Герое. Сталин, Ленин, СССР Дәүләт премияләре лауреаты.

Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр
Таштанбек Акматов

**Таштанбек Акмат улы Акматов** (сентябрь 1938, Кёк-Сай, Эссеккүл өлкәсе) - Кыргызстан дәүләт эшлеклесе һәм сәясәтчесе.

Кыргызстан ССР Югары Советы Президиумы рәисе (1987—1990). СССР Югары Советының 9-11 чакырылыш Милләтләр Советы депутаты . Ул Кыргыз ССРның Эссеккүл сайлау округыннан 9-нчы чакырылышның Югары Советына сайлана, Милли Советның Яшьләр эшләре Комиссиясе әгъзасы. СССР халык депутаты (1989—1991). Ике тапкыр Социалистик Хезмәт Каһарманы ( 1976, 1986 ).

## Биографиясе
1938 елның сентябрендә Эссеккүл өлкәсенең Тон районы Кёк-Сай авылында туган .

1969 елда ул Эссеккүл дәүләт ферма-техник училищесын, 1977 елда - Кыргыз авыл хуҗалыгы институтын (читтән) тәмамлый.

33 ел (1955—1987) Эссеккүл өлкәсенең Тон районы XII партсъезды исемендәге колхозда чабан булып эшли, сарыкчылык үсешенә зур өлеш кертә.

1987 елның 8 августыннан - Кыргыз ССР Югары Советы Президиумы рәисе. 1990 елның 10 апреленнән - Кыргызстан ССР Министрлар Советы рәисе киңәшчесе.

1991 елдан — Кыргызстанда туган районында фермер хужалыгы мөдире. 1995—2001 елларда ул бер үк вакытта Кыргызстан республика фермерлары берләшмәсе башлыгы булып эшли.

Өйләнгән, ун баласы бар.

## Бүләкләре

* Социалистик Хезмәт Каһарманы ( 12/25/1976, 06/20/1986 )
* Өч Ленин ордены
* Ике Кызыл Байрак Хезмәт ордены
* СССР дәүләт премиясе ( 1982 )
* Кыргыз Республикасы Герое («Кыргыз Республикасынын Баатыры»)  («Ак-Шумкар» махсус билгесен тапшыру белән (Кыргызстан Республикасы Президентының 2013 елның 2 мартындагы Указы, *Кыргызстан Республикасы үсешенә зур өлеш кертүе, ил хакына армый-талмый хезмәт итүнең күренекле үрнәге өчен)*
* "Данк" медале ( 1997, Кыргызстан )

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Таштанбек Акматович Акматов (рус.).  Сайт «Герои страны».
* Краткая биография на сайте «Кто есть Кто»
* Фотография на сайте РИА Новости
* Баатырдын нускалуу сөзү

Төркем:Кыргызстан югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Күмәк хуҗалык җитәкчеләре
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Сабира Күмүшалиева

**Сабира Күмушали кызы Күмүшалиева** ( ;19 март 1917 Чуй өлкәсе, Токолдош авылы, Кыргызстан ССРы 15 сентябрь 2007 ел, Бишкәк, Кыргызстан) —  кыргыз, совет кино һәм театр актрисасы . Кыргызстан каһарманы ( 2000 ). Кыргыз ССРының Халык артисты ( 1967 ). 1940 елдан КПСУ әгъзасы  .

## Биографиясе
Сабира Күмүшалиева 1917 елның 19 мартында Кыргыз ССРының Фрунзе өлкәсе Токолдош авылында туган.

Фрунзе педагогия көллиятен тәмамлаган.

1932—1934 елларда ул башлангыч сыйныфларда укытучы булып эшли.

1934 елдан ул Кыргыз драма театры актрисасы. Ул театрда 100 дән артык роль уйный.

1957 елдан кинотеатрда, шул исәптән: «Легенда о ледяном сердце» (1957), «Выстрел на перевале Караш» (1968), «Поклонись огню» (1971), «Солдатёнок» (1972), «Красное яблоко» (1975), «Ранние журавли» (1979).

Ул 2007 елның 15 сентябрендә үлде.

Аны Бишкәктәге Ала-Арчинский зиратында җирләнгән, анда аңа һәйкәл 2008 елда ачыла.

### Гаиләсе

* Ире - актер, СССР халык артисты Муратбәк Рыскулов .

## Хәтер

* 2008 елда Кумушалиевага багышланган Кыргызстан почта маркасы чыгарыла.

## Бүләкләр һәм исемнәре

* Кыргызстан Каһарманы (2000)
* Халыклар Дуслыгы ордены (10.10.1990)
* Хөрмәт Билгесе ордены (01.11.1958)
* Кыргыз ССРының Халык артисты (1967)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Биография на сайте КИНОТЕАТР
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:ССРБ актрисалары
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:Бишкәктә вафатлар
Төркем:2007 елда вафатлар
Төркем:15 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1917 елда туганнар
Төркем:19 март көнне туганнар
Турабай Кулатов

**Турабай Кулат улы Кулатов** (28 декабрь 1907 (10 гыйнварь 1908), Кызыл-Булак, Җидесу өлкәсе, Россия империясе - 1984, Фрунзе, Кыргыз ССРы ) - Совет дәүләт эшлеклесе һәм партия лидеры, Кыргыз ССС Югары Советы Президиумы Рәисе (1945-1978). Кыргызстан Каһарманы ( 2019, *үлгәннән соң* ).

## Биографиясе
Турабай Кулатов ярлы крестьян гаиләсендә туган.

1961 елда г. КПСУ Үзәк Комитеты каршындагы Югары партия мәктәбен тәмамлаган.

Хезмәт юлын ферма эшчесе булып башлаган.

1926 елдан - тимер юлда эшче, йөкләүче, аннары Кизил-Кия шахтасында шахтер.

1934 елдан - Шахтада руда комитеты рәисе.

1938 елда  Кизил-Кия шәһәр Советы Башкарма комитеты рәисе урынбасары, аннары "Киргизуголь" тресты директоры урынбасары.

1938-45 елларда - Кыргызстан ССР Халык Комиссарлары Советы Рәисе.

1945-1978 елларда-Кыргызстан ССР Югары Советы Президиумы рәисе, 1946 елдан-СССР Югары Советы Президиумы рәисе урынбасары.

1932 елдан КПСУ (б) әгъзасы. 1939-1981 елларда КПСС Үзәк Тикшерү Комиссиясе әгъзасы. 1-8 нче чакырылышның  СССР Югары Советы депутаты .

1978 елдан пенсионер.

## Бүләкләр һәм исемнәре

* Кыргызстан Каһарманы  "Ак-Шумкар" билгесен тәкъдим итү белән ( 2019ның 28 августы, *үлгәннән соң* ) - *Кыргызстан дәүләтенә һәм халкына күрсәткән шәхси хезмәтләре, патриотизм һәм Ватанга фидакарь тугрылыгы өчен* 
* Биш Ленин ордены
* Октябрь Инкыйлабы ордены
* Дүрт Кызыл Байрак Хезмәт ордены (шул исәптән 01/09/1968)
* медальләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклары

* Биография Т. Кулатова
* Ордена Т. Кулатова
Төркем:СБКФ Үзәк тәфтиш комиссиясе әгъзалары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Бишкәктә вафатлар
Төркем:1984 елда вафатлар
Төркем:19 февраль көнне вафатлар
Төркем:Ош өлкәсендә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1908 елда туганнар
Төркем:23 гыйнвар көнне туганнар
Элчин Әсәдов

**Элчин Рафик улы Әсәдов** (; 1987 елның 12 феврале, Физули, Азәрбайҗан ССР) — Азәрбайҗан велоузышчысы. 2015 елда Бакыдагы Ауропа уеннарында һәм 2020 елда Токиодагы җәйге Олимпия уеннарында катнашучы. 2019 ел нәтиҗәләре буенча Азәрбайҗанның иң яхшы велоузышчысы.

## Тормыш юлы
Элчин Әсәдов Азәрбайҗан ССРның Физули шәһәрендә туа. 1993 елда Карабах сугышы нәтиҗәсендә, Әсәдовның туган шәһәре, Физули районының бер өлеше белән бергә, әрмән көчләре контроленә күчә һәм Әсәдов гаиләсе Бакыга күченергә мәҗбүр була.

2000 елда Әсәдов спорт белән шөгыльләнә башлый, берничә спорт төрендә үзен сынап карый. Нәтиҗәдә, велоузышка туктала.

2015 елның июнендә Әсәдов Бакыда узган I Ауропа уеннарында катнаша, ләкин ул вакыт эчендә узышта финишка килеп җитә алмый. Әсәдов беренче арадаш финишка кадәр генә барып җитә – 12,9 км, бу дистанциянең өчтән бер өлешен дә тәшкил итми.

2020 елның сентябрендә Төркиядә Халыкара велосипедчылар берлегенең (UCI) 1.2 категориясе Grand Prix Velo Erciyes велотурында Bahrain Cycling Academy командасы өчен чыгыш ясап, Әсәдов 25 очко яулап, өченче була. Бу Әсәдовка Токиодагы 2020 елгы җәйге Олимпия уеннарына квалификацияләнергә мөмкинлек бирә. Олимпия уеннарында Әсәдов уңышсыз чыгыш ясый. Ул 2021 елның 24 июлендә Токиода узган 2020 елгы Олимпиадада старт алган беренче Азәрбайҗан спортчысы була. Ул уңышлы старт алуга һәм хәтта лидерлар төркемендә булуга карамастан, 234 км дистанциягә узышның 57 нче чакрымында Әсәдов егыла, әмма соңрак тора һәм узышны дәвам итә. 96,6 километрдан соң ул 130 катнашучының иң яхшы 50 спортчы рәтенә дә керми. Финишка кадәр 108 километр кала ул катнашуны туктатырга мәҗбүр була һәм ярышны вакытыннан алда тәмамлый.

## Казанышлар

; **2012**
* Азәрбайҗан чемпионы — индивидуаль узыш
* Азәрбайҗан чемпионатында 3 нче — төркем ярышлары
; **2013**
* Азәрбайҗан чемпионы — индивидуаль узыш
* Азәрбайҗан чемпионатында 3 нче — төркем ярышлары
; **2014**
* Азәрбайҗан чемпионы — төркем ярышлары
* Азәрбайҗан чемпионы — индивидуаль узыш
; **2015**
* Азәрбайҗан чемпионатында 2 нче — төркем ярышлары
* Азәрбайҗан чемпионатында 2 нче — индивидуаль узыш
; **2016**
* Азәрбайҗан чемпионы — индивидуаль узыш
* Азәрбайҗан чемпионатында 3 нче — төркем ярышлары
; **2017**
* Азәрбайҗан чемпионы — индивидуаль узыш
* Марокко турында 7 нче этап
* Рибаса турында 3 нче
* Азәрбайҗан чемпионатында 3 нче — төркем ярышлары
; **2018**
* Азәрбайҗан чемпионы — индивидуаль узыш
* Азәрбайҗан чемпионатында 3 нче — төркем ярышлары
; **2019**
* Азәрбайҗан чемпионы — төркем ярышлары
* Азәрбайҗан чемпионы — индивидуаль узыш
* Ярымутрау турында 1 нче этап
* Кайсери турында 3 нче
; **2020**
* Grand Prix Velo Erciyes 3 нче

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Элчин Әсәдов CQ ranking сайтында 
* Элчин Әсәдов ProCyclingStats сайтында 
* Элчин Әсәдов Cycling Archives сайтында  

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1987 елда туганнар
Төркем:12 февраль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Хаҗи Әлиев

**Хаҗи Азәр улы Әлиев** (; 1991 елның 21 апреле, Нахчыван, Азәрбайҗан ССР) — ирекле стильдә Азәрбайҗан көрәшчесе, Азәрбайҗан милли җыелма командасы әгъзасы. Өч тапкыр дөнья чемпионы (2014, 2015, 2017) һәм Ауропа чемпионы (2014, 2018, 2019), 2019 елгы Ауропа уеннары җиңүчесе, Рио-де-Жанейрода 2016 елгы Олимпия уеннарының бакыр призёры, 2015 елда Бакыда узган I Ауропа уеннары һәм 2013 елгы Универсиадада 60 кг авырлык категориясендә бакыр призёр, яшүсмерләр арасында 2011 елгы Ауропа чемпионы. Шулай ук Азәрбайҗанны 2013 һәм 2018 дөнья чемпионатларында, 2013 һәм 2010 елгы Ауропа чемпионатларында тәкъдим итә. Бакының «Нефтчи» клубы өчен чыгыш ясый. Шәхси тренер — Эльман Азимзадә.

## Тормыш юлы
Хаҗи Әлиев 1991 елның 21 апрелендә Азәрбайҗан ССРның Нахчыван шәһәрендә туа. 1997 елдан 2008 елга кадәр Нахчыван шәһәрендә урнашкан 12 нче урта мәктәптә укый. Хаҗи Әлиевның әтисе Азәр Әлиев ирекле көрәш буенча тренер буларак, улын зур спортта күрергә тели. 1999 елда Хаҗи абыйсы Яшар белән көрәш белән шөгыльләнә башлый. Яшар Алиев гаиләдә беренче уңышка ирешә, ул 2013 елда Ауропа чемпионатының бакыр призёры була.

2004 елдан Хаҗи Әлиев Эльман Азимзадә җитәкчелегендә шөгыльләнә башлый. 2008 елда Азәрбайҗанның физкультура һәм спорт академиясенә укырга керә, аны 2012 елда тәмамлый. Шул ук 2008 елда Төркиядә узган «Җиңү Кубогы» яшүсмерләр турнирында бакыр медаль яулап, үзенең беренче уңышына ирешә. Шуннан соң Хаҗи Әлиев яшүсмерләр арасында Ауропа чемпионаты һәм Азәрбайҗанның яшүсмерләр чемпионатының көмеш призёры була. 2009 елда 18 яшендә Әлиев, гамәлдәге Ауропа чемпионы Зәлимхан Хөсәеновны җиңеп, Азәрбайҗан кубогын яулый һәм җыелма командага чакырыла.

29 июньдә Азәрбайҗан Президенты Илһам Әлиев Ауропа уеннарында җиңүчеләрне һәм Азәрбайҗанда спорт үсешенә зур өлеш керткән затларны бүләкләү турында боерыкка кул куя. Хаҗи Әлиев беренче Ауропа уеннарында ирешкән уңышлары һәм Азәрбайҗанда спортны үстерүдәге казанышлары өчен «Прогресс» медаленә лаек була.

## Шәхси тормыш
Хаҗи Әлиев 2014 елда өйләнә. Аның Аиш исемле кызы бар.

2017 елның апрелендә Хаҗи Әлиев CBC Sport телеканалының «Фото+» программасында кунак була, анда «Ромео һәм Джульетта» фильмыннан Нино Рота композициясен рояльдә уйный, шулай ук милли костюмда атказанган артист Тогул Асадуллаев каманчасына аккомпанемент астында «Сары гялин» җырын башкара, халык артисты Сиявуш Кәрими һәм атказанган артист Эльдар Мамедов җырларын рояльдә башкара.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Хаҗи Әлиев — Sports-Reference.com сайтында олимпия статистикасы
* Хаҗи Әлиев — International Wrestling Database сайтында профиле

Төркем:Тәрәккый медале (Азәрбайҗан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Нахчыванда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1991 елда туганнар
Төркем:21 апрель көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Ирем Карамете

**Ирем Карамете** (; 1993 елның 20 июне, Истанбул, Төркия) — рапираларда Төркия фехтовкалаучысы. 2013 елгы Урта диңгез уеннарының бакыр призёры. 2016 һәм 2020 еллардагы җәйге Олимпия уеннарында катнашучы.

## Тормыш юлы һәм карьера

Ирем спортчылар гаиләсендә туа — аның әтисе Мәхмәт Карамете Алмания җыелма командасын һәм 1976 һәм 1984 еллардагы Олимпия уеннарында чыгыш ясаган хатыны Нилины күнектергән. Иремнең шулай ук фехтовкалау белән шөгыльләнүче һәм ил җыелма командасы өчен чыгыш ясаучы Мерве исемле өлкән апасы бар. Истанбулда Özyeğin университетын тәмамлаган.

Ирем 10 яшендә фехтовкалау белән шөгыльләнә башлый. 2008 елда халыкара ярышларда дебют ясый. 2013 елдан башлап фехтовкалау буенча дөнья чемпионатларында даими чыгыш ясый. 2014 елда ул Төркия чемпионы була. Фехтовкалау буенча 2015 елгы дөнья Кубогы этапларында берничә призлы урын яулый.

2016 елда Рио-де-Жанейрода узган дебют Олимпия уеннарында Ирем 3  нче секциянең 1/16 финал стадиясендә француз рапирачысы Изаора Тибюска 6:15 исәбе белән оттырып, көрәштән төшеп кала.

## Төп нәтиҗәләр

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Ирем Карамете профиле Халыкара фехтовкалау федерациясе сайтында 
* Ирем Карамете профиле Ауропа фехтовкалау конфедерациясе сайтында

Төркем:Истанбулда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1993 елда туганнар
Төркем:20 июнь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Сәмәт Айбаба

**Сәмәт Айбаба** (; 1955 елның 2 сентябре, Османие, Төркия) — Төркия футболчысы, соңрак Төркия клубларында футбол тренеры булып эшләгән. Уенчының карьерасын «Бешикташ» клубында үткәргән.

## Уенчы карьерасы
Сәмәт Айбаба 1955 елның 2 мартында Төркиянең көньягындагы Османие шәһәрендә туа. Урта диңгез Искендерун порт шәһәреннән «Искендерунспор» клубында футбол карьерасын башлый.

1978 елда Истанбулның «Бешикташ» клубы уенчысы була, анда 11 сезон үткәрә. Команда белән бергә ике тапкыр Төркия чемпионы була (1981/82 һәм 1985/86 сезоннарында), 1986 елда Төркия Суперкубогын ота. 1988 елда Айбаба «Бешикташ» өчен лигада 334 матч уйнап һәм 7 туп кертеп, профессиональ футболчы карьерасын тәмамлый.

## Халыкара карьера
Төркия яшүсмерләр җыелма командасы составында Сәмәт Айбаба 1976 елгы УЕФА яшүсмерләр турнирында катнаша, анда команданың барлык өч матчында, Югославия, Польша һәм ГДР җыелма командаларына каршы уйный. Соңыннан Төркиянең яшьләр җыелма командасы өчен берничә матч үткәрә, әмма олылар ил командасы өчен чыгыш ясый алмый.

## Тренер карьерасы
Профессиональ футболчы карьерасы тәмамланганнан соң Сәмәт Айбаба үзенең тренерлык карьерасын «Анкарагюдю» клубында башлый (1990—1992). 1992 елның декабрендә Айбаба беренче лигада чыгыш ясаган «Кайсериспор»ны (хәзерге «Кайсери Эрджиесспор») җитәкли. Баш тренер ролендәге беренче матч үз кырында «Фенербахче»дан 0:3 исәбе белән җиңелүе белән тәмамлана. Чемпионат нәтиҗәләре буенча «Кайсериспор» беренче лигада кала һәм 12 нче урынны ала. Киләсе сезон дәвамында Айбаба «Кайсериспор» тренеры вазыйфасында кала.

1994/95 сезонда Айбаба «Адана Демирспор» клубын җитәкли, тик бу вазыйфадан команданың «Кайсериспор»га җиңелүеннән соң (0:2) китә. 1996 елның гыйнварында Айбаба яңадан «Кайсериспор»ны җитәкли, әмма чемпионат нәтиҗәләре буенча аны очып калудан саклап кала алмый.

Айбаба карьерасындагы чираттагы клуб башкаланың «Анкарагуҗю» командасы була. Аның җитәкчелегендә клуб 1997/98 сезонда беренче лигада 13 нче урынны ала.

## Казанышлар

### Уенчы буларак
 «**[[Бешикташ (футбол клубы)|Бешикташ]]»**

* Төркия чемпионы (**2**): 1981/82, 1985/86
* Төркия Суперкубогы иясе(**1**): 1986

### Баш тренер буларак
 «**[[:ru:Генчлербирлиги|Генчлербирлиги]]**»

* Төркия Кубогы иясе (**1**): 2000/01

 **«[[Трабзонспор]]»**

* Төркия Кубогы иясе (**1**): 2002/03

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль Самета Айбабы на сайте mackolik.com как тренера, как игрока

Төркем:Төркия футболчылары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:2 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Сәрдар Азиз

**Сәрдар Азиз** (; 1990 елның 23 октябре, Бурса, Төркия) — төрек футболчысы, «Фенербахче» клубы сакчысы. Төркиянең милли җыелма командасы өчен чыгыш ясаган. Элегрәк Төркиянең 16 дан 20 яшькә кадәр яшүсмерләр җыелма командаларын, шулай ук Төркиянең яшьләр җыелма командасын тәкъдим иткән. «Бурсаспор» капитаны булган.

## Тормыш юлы
Сәрдар Азиз 1990 елның 23 октябрендә Бурса шәһәрендә туган. Футбол белән «Бурсаспор» клубында, 10 яшь булганда шөгыльләнә башлаган. Башта Азиз түбән буе аркасында кыр үзәгендә уйнаган. Әмма клуб тренеры Азизның үзәктә уйнау өчен техникасы җитәрлек түгел дип санаган. Шуңа бәйле рәвештә тренер аны үзәк сакчы позициясенә урнаштыра.

«Бурсаспора»ның өлкәннәр составына Азиз 2006 елда эләгә. Әмма 2006/07 сезон дәвамында төп составта кырга чыкмый, тик аңа өлкәннәр белән шөгыльләнергә рөхсәт ителәр. 2007/08 сезонын Азиз «Мериноспор» клубында аренда хокукларында үткәрә, аның составында ул 11 матч уйный. Сезон тәмамлангач, «Бурсаспор»га кайта. 2008 елның 25 октябрендә клуб өчен «Фенербахче»га каршы матчта дебют ясый. Үзенең беренче голын 2009 елның 3 маенда «Антальяспор»га каршы матчта кертә. 2009/10 сезонда Азиз клуб составында Төркия чемпионы була. 2013 елда Азиз «Бурсаспора» капитаны итеп билгеләнә.

2016 елның июнендә Азиз «Галатасарай»га күчә. «Галатасарай» аның күчүе өчен 4,5 млн евро түләгән.

Азиз Төркиянең 16 дан 20 яшькә кадәр яшүсмерләр җыелма командаларын, шулай ук яшьләр җыелма командасын тәкъдим иткән. 2009 елгы 19 яшькә кадәрге яшүсмерләр арасындагы Аурупа чемпионатында Төркия җыелма командасы составында катнаша. Азизның әтисе Македониядән булганлыктан, Азизга Македония җыелма командасы өчен уйнарга тәкъдим иткәннәр, әмма ул тәкъдимне кабул итми һәм үзенең Төркия җыелма командасы өчен чыгыш ясарга теләвен белдерә. Төркия җыелма командасы өчен 2014 елның 16 ноябрендә Казакъстан җыелма командасына каршы 2016 елгы Ауруа чемпионатының сайлап алу турниры матчында дебют ясый. 2016 елгы Ауруа чемпионатын җәрәхәт алу аркасында калдырырга мәҗбүр була.

## Казанышлар
 **«Бурсаспор»**

* Төркия чемпионы : 2009/10

 **«Галатасарай»**

* Төркия чемпионы : 2017/18

**Шәхси**

* Төркиядә ел командасы составында: 2015

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Төркия футболчылары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1990 елда туганнар
Төркем:23 октябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Сәрвәт Тәзәгүл

**Сәрвәт Тәзәгүл** (; 1988 елның 26 сентябре, Нюрнберг, Алмания) — Төркия тхэквондочысы, милләте буенча азәрбайҗан. 2012 елгы җәйге Олимпия уеннары чемпионы, ике тапкыр дөнья чемпионы һәм биш тапкыр Европа чемпионы.

## Карьера
Сәрвәт Тәзәгүл 1988 елда Нюрнберг (ФРГ) шәһәрендә туган.

2008 елда Сәрвәт Тәзәгүл Европа чемпионы була һәм Олимпия уеннарының бакыр медален яулый. 2009 елда ул дөнья чемпионатының бакыр медален яулый. 2010 елда Сәрвәт Тәзәгүл яңадан Европа чемпионы, 2011 елда — Дөнья чемпионы, ә 2012 елда Европа чемпионы һәм Олимпия чемпионы була. 2013 елда Урта диңгез уеннарында бакыр медаль яулый. 2014 елда Европа чемпионатларының дүртенче алтынына ия була, ә бер елдан ике тапкыр дөнья чемпионы була.

2016 елгы җәйге Олимпия уеннарына Тәзәгүл сайлап алу рейтингы нәтиҗәләре буенча квалификацияләнә, анда төрек тхэквондочысы 5 нче урынны ала. Рио-де-Жанейрода Сервет кабат 68 килограммга кадәр категориядә чыгыш ясый. Беренче раундта җиңеп, Тәзәгүл чирекфиналга чыга, анда аның көндәше россияле Алексей Денисенко була. Денисенко белән ярыш бары ике раунд барган, аның нәтиҗәләре буенча россияле вакытыннан алда 19:6 исәбе белән җиңүгә ирешкән, Тәзәгүл бакыр медаль өчен көрәшү хокукын алган. Өченче урын өчен матчта венесуэльле Эдгар Контрераска оттыра.

## Танылу
Аның хөрмәтенә 2013 елда төзелгән 7500 урынга исәпләнгән Мәрсиндагы күпмаксатлы ябык арена аталган.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1988 елда туганнар
Төркем:26 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Мете Газоз

**Мете Газоз** (; 1999 елның 8 июне, Истанбул, Төркия) — Төркиядән уктан атучы, Олимпия чемпионы, ике Олимпия уеннарында (2016, 2020) һәм дөнья Кубогы финалында катнашучы.

## Тормыш юлы
Газоз 1999 елның 8 июнендә туган. Бахчелиэвлерда Ihlas Kolej урта мәктәбендә укый.

## Карьера
Газоз 2010 елда уктан ату белән шөгыльләнә башлаган. Аның халыкара дәрәҗәдә дебюты 2013 елда була.

Газоз 2013 елда Кытайның Уси шәһәрендә узган дөнья чемпионатында яшүсмерләр арасында команда турнирында көмеш медаль яулый. 2014 елда Нанкинда узган җәйге яшүсмерләр Олимпия уеннарында һәм 2015 елда Бакыда узган Европа уеннарында катнаша. Шулай ук Копенгагенда узган 2015 елгы дөнья чемпионатында катнаша.

2015 елда Газоз Клагенфуртта узган яшүсмерләр арасында Европа Кубогында Cadet Олимпия уктан ату ярышларда көмеш медаль һәм Әнкарада узган уктан ату буенча дөнья чемпионатында команда зачетында тагын бер көмеш медаль яулый (2016).

Газоз Төркияне Рио-де-Жанейродагы Олимпия уеннарында тәкъдим иткән. 2016 елның 8 августында Мете Газоз 1/32 финал стадиясендә Француз Пьер Плионны 6-5 исәбе белән җиңгән. 1/16 турның икенче матчында ул 3-7 исәбе белән голландияле Шеф ван ден Бергка оттырган.

2017 елда Росариода яшүсмерләр арасында уктан ату буенча дөнья чемпионатында яшүсмерләр ярышларында микстта бакыр медаль яулый. Газоз Ясемин Анагез белән бергә чыгыш ясаган.

Яшүсмерләр арасында шәхси беренчелектә 2018 елда Янктонда (Көньяк Дакот) штаты) узган дөнья чемпионатында көмеш медаль яулый.

2018 елда Таррагонада узган Урта диңгез уеннарында 70 метр дистанциягә атуда шәхси зачетта алтын медаль яулый.

Мете Газоз коронавирус пандемиясе аркасында 2020 елдан 2021 елга күчерелгән Олимпиадада икенче тапкыр катнашу хокукын яулый. Шәхси турнир финалында, Лондон уеннары чемпионы италияле Мауро Несполины җиңеп, Олимпия алтынын яулый.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Истанбулда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1999 елда туганнар
Төркем:8 июнь көнне туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Улугбәк Рәшитов

**Улугбәк Исматулла улы Рәшитов** (; 2002 елның 23 марты, Үзбәкстан) — Үзбәкстан тхэквондочысы, Үзбәкстан җыелма командасы әгъзасы. 2019 елда Үһәндә узган Бөтендөнья армия уеннарында алтын медаль яулаган. 2022 елда Азия һәм Азия уеннары чемпионы, дөнья чемпионаты призеры. «Үзбәкстан ифтихоры»мактаулы исеме иясе. 68 кг га кадәрге ике тапкыр олимпия чемпионы (Токио-2020, Париж-2024). Үзбәкстанның тхэквондода Олимпия алтынын откан бердәнбер вәкиле. Шулай ук, тарихта ир-атлар арасында бер тапкырдан артык Олимпия чемпионы булган бердәнбер тхэквондист. 

## Карьера
2018 елда Улугбәк Рәшитов Буэнос-Айреста (Аргентина) узган яшүсмерләр җәйге Олимпия уеннарында егетләр арасында 48 кг га кадәр авырлык категориясендә, финалда Россия спортчысы Дмитрий Шишкога оттырып, көмеш медаль яулый.

2019 елда Улугбәк юниорлар арасында тхэквондо буенча Азия чемпионатында 55 кг га кадәр авырлык категориясендә алтын медаль яулый. Шул ук елны ул, 2019 елгы Бөтендөнья хәрби уеннарында 58 кг га кадәр авырлык категориясендә финалда Кытай спортчысы Лян Юйшуйны җиңеп, алтын медаль яулый.

2021 елда Амманда (Иордания) узган тхэквондо буенча Азия Олимпия сайлап алу турнирында Токиода (Япония) XXXII җәйге Олимпия уеннарында чыгыш ясау хокукын ала.

2020 елгы Җәйге Олимпия уеннарында 68 килограммга кадәр авырлык категориясендә чыгыш ясый, квалификациядә Мали спортчысы Сейду Фофанны җиңә. 1/8 финалда Көньяк Кореядан ике тапкыр Олимпия призеры Ли Дэ Хунны җиңә. Ярымфиналда ул даянга Недзад Хушичка (Босния һәм Герцеговина) каршы чыга һәм 28:5 исәбе белән җиңү яулый. Финалда Британия тхэквондочысы Брэдли Синденны 34:29 исәбе белән җиңеп, Үзбәкстан җыелмасы тарихында тхэквондо буенча Олимпия уеннарында беренче алтын медаль яулый.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2002 елда туганнар
Төркем:23 март көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Врата (авыл, Румыния)

**Врата** — Румыниянең Мехединць жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Мехединць жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Саклау

**Саклау** ― күп мәгънәле сүз.

Ойконим:
* Саклау ― Әгерҗе районы торак пункты.
* Саклау ― БР Кызыл Кама районы торак пункты.
Гидроним:
* Саклау суы ― кече елга, Минзәлә елгасы кушылдыгы.
## Моны да карагыз
Сарман районы авыллары:
* Карашай-Саклау
* Өчиле Саклау
* Яңа Саклау
* Саклаубаш

Төркем:Топонимнар
Чуаш әлифбасы

**Чуаш әлифбасы** () — чуаш халкының язу нигезе. 

Чуаш әлифбасы тарихы төрле чорларга бүленә:

* Чуаш рун әлифбасы
* Чуаш гарәп әлифбасы
* Кирилл чуаш әлифбасы
* Латин чуваш әлифбасы

## Тарихы

### Борынгы болгар рун әлифбасы

### Борынгы чуаш гарәп әлифбасы

### Кирилл чуаш әлифбасы

### Латин чуаш әлифбасы

## Чуаш теленең чагыштырмасы
Сүзләрнең чагыштырма таблицасы

## Искәрмәләр

Төркем:Чуаш теле
Төркем:Кирилл әлифбасы
Төркем:Төрки халыклар мәдәнияте
Оргыды

**Оргыды:**

Ойконим:
* Оргыды ― Тукай районындагы авыл.
Гидроним:
* Оргыды ― Минзәлә елгасы кушылдыгы.

Төркем:Топонимнар
Сәяси икътисад

**Сәяси икътисад** — социаль фәннәрнең берсе, тикшеренү предметы - базар белән дәүләт, шәхес һәм җәмгыять арасындагы бәйләнеш. Сәяси икътисад саф икътисади ысулларга өстәп, фәлсәфә, сәяси фәннәр һәм социологиядән алынган төрле ысулларны куллана. 

Фәнгә исемен Антуан де Монкретьен кушкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Иҗтимагый-мәдәни эволюция
Төркем:Иҗтимагый фәннәр
Антуан де Монкретьен

**Антуан Монкретьең де Ваттевиль** (  ; 1576 - 1621 ) - француз драматургы һәм экономисты, cәяси икътисад терминын беренче тапкыр тәкъдим итүче.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:1570-елларда туганнар
Төркем:Франция икътисадчылары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Уйгыр гарәп язуы

** уйгыр язуы**, *Уйгыр гарәп әлифбасы* () ― яңартылган уйгыр язуы уйгыр теленең язу өчен кулланылган гарәп әлифбасы версиясе, беренче чиратта, Кытайда яшәүче уйгырлар куллана. Бу берничә уйгыр алфавитының берсе һәм 1982 елдан башлап уйгыр теленең рәсми алфавиты булып тора.

Уйгырлар өчен беренче фарсы-гарәп алфавиты X гасырда, анда Ислам дине кертелгәндә эшләнгән. Чагатай телен язу өчен кулланылган версия. Ул төбәк әдәби теленә әйләнде, хәзерге вакытта Чагатай алфавиты. Ул 1920-нче еллар башына кадәр диярлек кулланылган. Уйгурның альтернатив сценарийлары барлыкка килә башлады һәм Чагатайны берләштерделәр. *Kona Yëziq*, "иске сценарий" дигәнне аңлата, хәзер аны һәм UEY гарәп теленнән булмаган альтернативалардан аера. 1937 - 1954 еллар арасында уйгур язу өчен кулланылган фарсы-гарәп алфавиты артык хәрефләрне бетереп һәм авазларга билгеләр өстәп үзгәртелде.  Кирилл алфавиты 1950-нче елларда, 1958-нче елда латин алфавиты кабул ителгән. Хәзерге уйгур фарсы-гарәп алфавиты 1978-нче елда рәсми рәвештә ясалды һәм 1983-нче елда Кытай хөкүмәте тарафыннан яңадан торгызылды, уйгур авазларын чагылдыру модификациясе белән.

## Корылма
Модификацияләр алдыннан кулланылган гарәп алфавиты (*Kona Yëziq*) уйгур авазларын күрсәтми һәм Роберт Баркли Шо сүзләре буенча, орфографик тәртипсез һәм озын аваз хәрефләре кыска авазлар өчен еш языла, чөнки күпчелек төрки сөйләшүчеләр озын һәм кыска авазлар арасындагы аерманы белмиләр. [9] Модификациягә кадәрге алфавит кыска авазларны билгеләр өчен гарәп диакритикасын (забар, нуль һәм пеш) кулланган. [10]

Роберт Шо язды, төрки язучылары озын авазлар өчен ا, و һәм ي авазларына "кертәләр яки төшерәләр", шуңа күрә бер үк сүзнең берничә орфографиясе булырга мөмкин һәм some кайбер төрки язучылар тарафыннан кыскача сурәтләү өчен кулланылган. . [11] [12] [13]

Реформацияләнгән хәзерге уйгур гарәп алфавиты хәрефләрен юкка чыгарды, аларның тавышлары гарәп телендә генә табылды һәм ислам дини сүзләре кебек гарәп һәм фарсы кредит сүзләрен язды, алар уйгур телендә әйтелгәнчә түгел, ә гарәп яки фарсы телләрендә язылган кебек түгел.

## Яңа һәм иске язуны чагыштыру

## Искәрмәләр
Вармадэва династиясе

**Вармадэва династиясе** Бали утравының патша династиясе булган.
## Тарихы
Вармадэва исеме белән төрле монархларның бер-берсенә ничек бәйле булулары турында тәфсилле мәгълүмат аз. Бу контекстта “династия” төшенчәсе гомумән титулларында уртак элементы булган монархлар төркеменә карый, ә аларның варислык сызыкларына түгел.
Династия Шри Кесари Вармадэва тарафыннан 10-ынчы гасырда нигезләнгән дип ышаныла. Шулай да, бу раслама өчен бердәнбер шәһадәтнамә булып Шри Кесариның **Вармадэва** исемен кулланган беренче Бали патшасы булуы тора, Беланджонг баганасы (B.13). Шри Кесари Вармадэва династиясен нигезләве турында тәфсилле шәһадәт юк, бары тик ул аның иң иртә әгъзасы булуы. Бу исемнең бары тик  *Шри Кесари Варма* өлеше генә бу ташта ачык күренә, әмма соңгы элемент *-дэва* язылган булган дип фараз ителә, ләкин хәзер аны укып булмый.
Династия берничә буын чәчәк аткан. Вармадэва титулын кулланган соңгы хөкемдар мәшһүр
Удаяна Вармадэва патшасы булган, 1011 елның 6 апрелендә Абанг Пура Батур A язмасында.  Удаяна Вармадэва күп тарихчылар тарафыннан Пучанган язмасында (1041) бирелгән Аирлангганың биографиясе нигезендә Яваның 1020-нче еллардан 1040-нчы елларга кадәр мәшһүр патша Аирлангганың әтисе дип ышаныла.

### Вармадэва династиясе патшалары
* Шри Кесари Вармадэва (як. 914)
* Санг Рату Уграсэна
* Табанендра Вармадэва
* Индраджаясингһа Вармадэва (як. 962)
* Джанасадһу Вармадэва (як. 975)
* Удаяна Вармадэва
* Аирлангга (991-1049)
* Мараката Пангкаджа
* Анак Вунгсу (1049-)

## Шулай ук карарга мөмкин
* Бали патшалыгы
* Бали тарихы
* Бали монархлары исемлеге

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* Willard A. Hanna (2004). *Bali Chronicles*. Periplus, Singapore. .

Төркем:Монархия
Прокопьев

**Прокопьев** ― фамилия.
* Андрей Прокопьев (1922-1993), нәкышче, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1980).
* Илья Прокопьев (1926—2017), КПСС Чуаш өлкә комитеты сәркәтибе (1974―1988).
* Леонид Прокопьев (1934—2006),  Чуаш АССР Министрлар шурасы рәисе (1975―1989).
* Максим Прокопьев (1884—1919), инкыйлабчы, ар (удмурт) язучысы.
* Роман Прокопьев (1921―1994), Бөек Ватан сугышы ветераны, сугыштан соң ― электрик.
----
* **[[Прокофьев]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Прокофьев

**Прокофьев** ― фамилия.
* Александр Прокофьев (1900―1971), рус совет шагыйре, Социалистик Хезмәт Герое (1970).
* Сергей Прокофьев (1891―1953),  рус совет композиторы. РСФСР халык артисты (1947).
----
* Алинә Прокофьева (1992). җырчы.
----
* **[[Прокопьев]]**
## Моны да карагыз
* (3159) Прокофьев, астероид.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Пискунов

**Пискунов** ― фамилия.
* Артем Пискунов (1989), драма актеры (*[[Тинчурин театры]]*), Муса Җәлил премиясе лауреаты (2017).
* Василий Пискунов (1919—1994), хәрби очучы, Советлар Берлеге каһарманы (1944).
* Геннадий Пискунов (1937), оториноларинголог, РФ Медицина академиясе әгъза-корреспонденты (2004), РФ Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (2014).
## Моны да карагыз
* Пискунов йорты
* (9056) Пискунов, астероид.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Саклау суы (Минзәлә кушылдыгы)

**Саклау суы** () ― Татарстанның Сарман районы территориясендә агучы кече елга, Минзәлә елгасының уңъяк кушылдыгы. Озынлыгы 15-17 км. Региональ әһәмияттәге табигать һәйкәле.

## География

Елганың  югары өлеше (елга башы) ― Сарман районы үзәге Сарман авылыннан төньяк-көнчыгышка 21 км читтә урнашкан Алга  авылыннан көнбатышка 1, 5 км читтә. Саклау суы елгасының  киң, яхшы формалашкан тугайлы елга үзәне бар.

Саклау суы яры буйлап Сарман районы авыллары – Саклаубаш, Өчөйле Саклау, Саклау суы бассейнында Алга , Иске Имән, Чураш авыллары, якында Карашай-Саклау, Яңа Саклау авыллары урнашкан. Минзәлә елгасына Саклау суы Сарман районының Сөлек белән Чураш авыллары арасында, Чураш авылының көньяк башыннан 540 м читтә кушыла.

Өчөйле Саклау авылын узгач, Саклау суына Иске Имән авылы ягыннан агып килүче Кетес елгасы, берничә исемсез инеш кушыла.
## Объектлар

Саклау суы елгасында Саклаубаш, Өчөйле Саклау авылларында (капиталь) буалар буылган. Саклаубаш, Иске Имән авыллары янында елганы ике мәртәбә Яр Чаллы ― Мөслим ― Бакалы юлы кисеп үтә. Яр буйларында күп санлы куаклар, тал, шомырт агачлары үсә. 

Елга үзәне киң, ул печәнгә бай болыннар арасыннан ага. Уң ягыннан Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының соңгы кайтавазы булган биек Әхмәр таулары урнашкан. Балык тотучылар, аучылар (*[[казлар|кыр казы]], [[үрдәкләр|кыр үрдәге]]*), ял итүчеләрнең яраткан урыны.

Халыкны эчәргә яраклы су белән тәэмин итү өчен елга, аның пычрану дәрәҗәсе югары булу сәбәпле, кулланылмый, янгынга каршы ихтыяҗларны канәгатьләндерү өчен кулланылырга мөмкин. Элек басу-болыннарны сугару өчен интенсив кулланылган. Елганың суын иң мөһим пычрату чыганагы булып елга бассейнында урнашкан нефть-газ чыгару комплексы объектлары тора. Соңгы елларда елганың камыш белән каплануы һәм сазлануы процесслары елга үзәне территориясен авыл хуҗалыгы өчен интенсив куллану белән, барыннан да элек, терлек көтү һәм яр буе территорияләрен сөрү белән көчәйгән.

## Этимология
Елга атамасы (гидроним) татар телендәге «Саклау» () сүзеннән алынган 

## Чыганаклар
* Сакловбаш. // Татарский энциклопедический словарь. К.: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999, стр. 498. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
*  Саклау суы Yandex Картада 
## Искәрмәләр


Төркем:Сарман районы елгалары
Төркем:Минзәлә елгасы кушылдыклары
Марат Садыйков (1945)

*Бу [[Ташкент]] рәссамы турында мәкалә, [[Казан]] табибы турында [[Марат Садыйков (1970)|моннан]] укыгыз*

**Марат Садыйков**, Марат Фәйзи улы Садыйков (*[[1945 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[Үзбәкстан ССР]], [[Бохара]] ― [[2021 ел]]ның [[1 август]]ы, [[Үзбәкстан]], [[Ташкент|Чиланзар]]*) ― рәссам-акварельче, график, Үзбәкстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2000), Үзбәкстан сәнгать академиясе академигы (2004), 1974 елдан СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы, Үзбәкстанның Хәмзә исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты. 

## Тәрҗемәи хәле

1945 елның 1 гыйнварында Бохара шәһәрендә татар гаиләсендә туган. Әтисе һөнәри хәрби булган, әнисе ― хуҗабикә. Сеңлесе Флера (Габҗәлилова). Марат шәһәр пионерлар сараена рәсем түгәрәгенә йөри (педагог Вера Викторовна Хан).

1968 елда Дүшәнбедә республика сәнгать училищесын,  1973 елда Островский исемендәге Ташкент театр-сәнгать институтының (хәзерге Маннон Уйгыр исемендәге Үзбәкстан дәүләт сәнгать институты, *[[:uz:Mannon Uyg'ur nomidagi Toshkent davlat san'at instituti|uz]]*) сәнгать факультеты сәнәгать графикасы бүлеген тәмамлаган.

1972 елдан 80 нән артык республика, бөтенсоюз, халыкара, чит ил сәнгать күргәзмәләрендә катнаша.

1974 елдан ― СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы, 1997 елдан ― Үзбәкстан сәнгать академиясенең иҗат берләшмәсе әгъзасы.

1985 елдан башлап Ташкентта, Бохарада, Гиждуванда (Үзбәкстан), Сиэтлда (АКШ), Хельсинкида (Финляндия), Астанада (Казакъстан) һәм башка шәһәрләрдә 25 шәхси күргәзмәсе үткәрелә.

2004 елда Үзбәкстан сәнгать академигы исеме бирелә. 
     
Әсәрләре Мәскәүдәге Көнчыгыш халыклары дәүләт музее, Третьяков галереясендә, Үзбәкстанның Дәүләт сәнгать музеенда, шулай ук АКШ, Россия, Алмания, Финляндия, Италия, Франция һәм Япониядәге галереяләрдә, музейларда һәм шәхси коллекцияләрдә саклана.

Акварель белән ясаган пейзажларында Бохараны искиткеч ачык йөзле, кунакчыл һәм серле итеп сурәтләгән.




## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хәмзә исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты
* 2000 – Үзбәкстанның атказанган сәнгать эшлеклесе

## Гаиләсе
Хатыны Людмила, кызы Диана (Садыйковлар) ― рәссамнар.

## Сылтамалар
*   Волшебная Бухара Марата Садыкова.  «Дружба Народов», №2, 2013.
*   Скончался известный художник Марат Садыков.  podrobno.uz, 2.08.2021
*   Рәссам Марат Садыйков вафат. Татар-информ, 2.08.2021
*  ''Рифат Гумеров''. Династия. Часть 1 (*[[YouTube]] видео, 20:46*)

## Искәрмәләр


Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Үзбәкстан рәссамнары
Төркем:Үзбәкстанның Хәмзә исемендәге премиясе лауреатлары
Төркем:Ташкәнт сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Үзбәкстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Марат Садыйков

**Марат Садыйков:**
* Марат Садыйков (*Марат Борис улы*, 1932―), фәлсәфә фәннәре докторы (1979), профессор (1981), ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1979).
* Марат Садыйков (*Марат Фәйзи улы*, 1945―2021), рәссам, Үзбәкстан сәнгать академиясе академигы (*[[Ташкент]]*).
* Марат Садыйков (*Марат Наил улы*, 1970―2023), табиб, ТР министры, ТР Дәүләт шурасы депутаты.
Аблайкет

**Аблайкет** (Аблаинкит, Монгол телендә: Аблайн хийд) — XVII гасыр джунгар ныгытылган Буддачылык монастыре. 1654 елда тайши Аблай тарафыннан нигезләнгән. 1671 елда үзара көрәш вакытында Галдан тарафыннан алынган булган һәм буш булуга дучар булган. Монастырь хәрабәләре Көнчыгыш-Казакъстан өлкәсенең Улан районында урнашкан. Комплекс тауларда урнашкан булган һәм планда бишпочмаклык формасында булган. Периметр буенча 2 м га кадәр стена белән уратылган булган. Стеналар ике культ корылмасын саклап торган, аларда XVIII гасырда монгол телендә кулъязмалар, Будда сыннары һәм Бодхисаттва һәм нимблы Дхармапала потлары табылган булган. Шулай ук Тибет телендә дә кулъязмалар булган.

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* Аблайкит — джунгарский монастырь-крепость в Восточном Казахстане

Төркем:Буддизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Шри Уграсена

**Санг Рату Шри Уграсена**  Бали патшасы булган, ул Сака 837-864 елларында яки безнең эраның 915-942 елларында хөкем иткән дип фараз ителә. Аның патшалыгының башкаласы Сингһамандавада булган. Патша патша бүләкләренә, салым көйләүләренә, дини церемонияләргә һәм җәмәгать биналарын һәм пилигримнар өчен табыну урыннарын төзүне кертеп халкының төрле эшчәнлегенә караган берничә язма чыгарган. Аның хөкеме якынча Көнчыгыш Явада Исьяна династиясенең Мпу Синдок Патшасы белән шул ук периодта булган.
Патша Уграсен кимендә 9 язмада искә алына, атап ук әйткәндә Сембиран A I язмасында, Бабаһан I язмасында, Шрокадан A язмасында, Пенготан A I язмасында, Батунья A I язмасында, Дауса A I һәм Dausa B I язмасында, Серай A I язмасында һәм Гоблек Пура Батур A язмасында. Барлык язмалар Борынгы Бали телендә язылган, *yumu pakatahu* (мәгълүм булсын) сүзләре белән башлана, һәм чыгарган оешманы искә алу белән тәмамлана, атап әйткәндә *pangalapuan Singhamandawa* (Сингһамандавада хөкүмәт киңәшмә оешмасы).
Шуннан соң хөкем иткән Патша Табанендра Вармадэва чыгарган язма буенча Патша Уграсена Аир Мадату дип аталган гыйбадәтханәдә күмелгән булган.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Вармадэва династиясе
* Бали монархлары исемлеге
## Билгемәләр

## Искәрмәләр

* 
* 
*

Төркем:Тарих
Төркем:Монархия