Күкәй

**Күкәй** (**testis,** греч. **didymis, orchys**) 

·       Күкәй – ир-атларның җенси овоид формадагы парлы биз. 

·       Күкәй умалда урнашкан.

·       Күкәй катнаш секрецияле биз, чөнки анда ирләрнең җенес күзәнәкләре сперматозоидлар (экзокрин функциясе) ясала һәм канга ирләрнең җенес гормоннары (эндокрин функциясе) бүлеп чыгарыла.

·       Күкәйдә ике өслек: **латераль өслек** (**facies lateralis**) һәм **медиаль өслек** (**facies medialis**), ике кырый: **алгы кырый** (**margo anterior**) һәм **арткы кырый** (**margo posterior**), ике чик: **өске чик** (**extremitas superior**) һәм **аскы чик** (**extremitas inferior**) бар. 

·       Күкәйнең арткы кырыеда күкәй өстәлмәсе урнашкан. 

·       **Күкәй өстәлмәсе** (**epididymis**) - озынча ясалма, анда бар:

o  өске юан өлеше - **күкәй өстәлмәсенең башы** (**caput epididymis**);  

o  аскы нечкә өлеше – **күкәй өстәлмәсенең койрыгы** (**cauda epididymis**). 

o  урта өлеше - **күкәй өстәлмәсенең гәүдәсе** (**corpus epididymis**). Өстәлмә гәүдәсе тирәсендә, батынкы алгы өслеге һәм күкәй арасында кесә бар - **күкәй өстәлмәсенең куышлыгы** (**sinus epididymis**), сүлле катлау белән капланган һәм латераль якка ачык.

### '''Күкәй төзелеше'''
·       Күкәй тыгыз **аксыл катлау** (**tunica albuginea**) белән капланган. Катлау астында **күкәй паренхимасы** (**parenchyma testis**) урнашкан. 

·       Күкәйнең арткы кырыенда аксыл катлау эчкә үтеп кереп **күкәй уртасын** (**mediastinum testis**) барлыкка китерә. 

·       **Күкәй бүлгеләре** (**septula testis**) уртадан аксыл катлауның эчке өслегенә радиаль китеп, күкәй паренхимасын **күкәй өлешчәләренә** (**lobuli testis**) бүлә. 

·       Күкәй паренхимасы ике өлештән торган орлык юлларыннан тора:

o  **бормалы орлык юллары** (**tubuli seminiferi contortii**). Нәкъ менә (һәм монда гына!) ирләрнең җенси күзәнәкләре - сперматозоидлар ясала.

o  **туры орлык юллары** (**tubuli seminiferi recti**).

·       Туры орлык юллары **күкәй челтәренә** (**rete testis**) күкәй уртасында ачыла. Күкәй челтәреннән күкәйнең өстәлмәсенең башына бара торган 12-15 **күкәйнең чыгару юллары** (**ductuli efferentes testis**) башлана. 

·       Күкәйдән чыгып, күкәйнең чыгару юллары бормалы юлга әйләнеп, конуссыман формадагы **күкәй өстәлмәсенең өлешчәсен** (**lobuli epididymis**) барлыкка китерә.

·       Күкәйнең чыгару юллары **күкәй өстәлмәсе юлына** (**ductus epididymis**) кушылып,  аннары орлык чыгару юлы булып дәвам итә (аста кара)*.* 

### '''Күкәй катлаулары'''
·       Күкәй һәм орлык бавының аскы олеше **умалда** (**күкәй янчыгында**) (**scrotum**) урнашкан.

·       **Умалның җөе** (**raphe scroti**) умалның уртасыннан, җенес әгъзаның аскы өслегеннән алып арткы юл тишегенә кадәр үтә.

·       Күкәй катлаулары түбәндәге тәртиптә урнашкан (тыштан эчкә таба):

o  Тире, бик нечкә, анда бик күп тир бизләре урнашкан.

o  **Итләч катлау** (**tunica dartos**) - май тукымасыз тире асты клетчатканың дәвамы. Анда шома мускуллы күзәнәкләр бар. Һәр күкәйгә аерым  «капчык» ясый, алар медиаль өслекләре белән бергә үсеп, уртада **умал бүлгесен** (**septum scroti**) ясый. Умалның өслегендә аңа умал җөе туры килә.

o  **Тышкы орлык фасциясе** (**fascia spermatica externa**) корсакның өслек фасциянең дәвамы.

o   **Күкәй күтәрүче мускулның фасциясе** (**fascia cremasterica**) корсакның үз фасциясенең дәвамы.

o  **Күкәй күтәрүче мускул** (**m. cremaster**) корсакның эчке кыек һәм аркылы мускулыннан бүленгән мускуллы бәйләм. Күкәйне күтәрә.

o  **Эчке орлык фасциясе** (**fascia spematica interna**) аркылы фасциянең дәвамы.

o  **Күкәйнең җиңселе катлывы** (**tunica vaginalis testis**) корсак ярысының җиңсәле үсентесеннән ясала һәм ике **биттән** **париеталь** һәм **висцераль** (**lamina parietalis, visceralis**) торган ябык сүлле капчык; битләр арасында кушлык бар. Париеталь бит  висцераль биткә күкәйнең арткы кырые янында күчә. Висцераль бит аксыл катлавы белән үсешеп, күкәйнең өстәлмәсенә дәвам итә. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Репродуктив система
Төркем:Эндокрин система
Төркем:Кеше анатомиясе