open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Билсур Габделхәев

**Билсур Габделхәев** — дөньякүләм танылган татар галиме, физика-математика фәннәре докторы, профессор, Татарстан Фәннәр Академиясенең әгъза-мөхбире, Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе, АКШ география җәмгыятенең шәрәфле әгъзасы.

Ул 1936 елның 29 октябрендә Корган өлкәсендә туган. 1954 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлый, ике ел дәвамында Яңгул урта мәктәбендә математика укытучысы булып эшли.

Билсур Габделхәев 1961 елда бик яхшы билгеләр белән Казан Дәүләт университетының физика-математика факультетын тәмамлый, аспирантурада укуын дәвам итә. 1962 елдан — ассистент, 1967 елдан — өлкән укытучы. 1966 елда диссертация яклап, физика-математика фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсен ала. 1968 елдан — университетның математик анализ кафедрасы доценты. 1968—1973 елларда — Болгариянең София һәм Пловдив университетлары доценты.

1986 елда Билсур Габделхәев докторлык диссертациясе яклап физика-математика фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсе ала. Шул ук елдан — Казан университеты профессоры, 1988 елдан — кафедра мөдире. Галим математик анализ, дифференциаль һәм интеграль тигезләмәләр, исәпләү математикасы һәм математик физика өлкәләрен берләштергән тармакны өйрәнүче дөньякүләм танылган зур фәнни мәктәпне тудырды. Аның югары һәм гамәли математика өлкәсендә 200гә якын фәнни хезмәте һәм күп илләрдә басылган өч монографиясе бар. Б. Габделхәев 35 фән кандидаты, өч фән докторы тәрбияләде — аларның күбесе үсеп килүче илләр өчен.

1974 елда якташыбыз Казан университеты каршындагы югары уку йортларының берләштерелгән фәнни семинары җитәкчесе итеп сайланды. «Югары уку йортлары хәбәрләре. Математика» фәнни журналының редактор урынбасары, аның редакция советы әгъзасы. 1992 елдан — Татарстан Фәннәр Академиясенең әгъза-мөхбире, математика буенча аның фәнни шурасы рәисе.

1996 елда аңа Татарстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе исеме бирелде. Шул ук елда АКШның география җәмгыяте аны үзенең шәрәфле әгъзасы итеп сайлады, АКШның биография институты математика өлкәсендә иң югары уңышка ирешкән кеше дип танып, үзенең алтын медале белән бүләкләде. 1997 елдан — әлеге институтның җитәкче шурасы әгъзасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:ТФА академиклары
Төркем:Математиклар
Мәэмүн Сутюшев

**Мәэмүн Гали улы Сутюшев** — татар рәссамы, Татарстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның халык рәссамы.

Ул 1906 елның 2 ноябрендә Төньяк Казакъстандагы Петропавловск шәһәрендә гади һөнәрче гаиләсендә туа. Кечкенәдән рәсем ясарга ярата. 1926 елда Казандагы сәнгать техникумына укырга керә. 1930 елда аны уңышлы тәмамлап, ул чактагы Татар эшче театрында иҗат юлын башлый. 1931—1932 елларда гаскәри хезмәттә булып кайтканнан соң, театрда эшен дәвам иттерә. 1939 елда яшь талантлы рәссамны Г.Камал исемендәге театрга кабул итәләр.

Ватан сугышы башлангач, Мәэмүн Сутюшев фронтка китә. Мәскәү, Белорусия янында каты сугышларда батырлык күрсәтеп, орден-медальләр белән бүләкләнә, әмма авыр яралана. 1944 елда ул яңадан театрга кайтып, баш рәссам йөген тарта башлый. Бу вазифаны 1976 елга кадәр лаеклы үти. 40 еллык иҗат, эзләнү чорында Мәэмүн Сутюшев 120 спектакльне бизәп, аларга чын мәгънәсендә тылсым өрә.

Күренекле рәссам төрле елларда танылган режиссерлар белән дә иҗат итә, мәсәлән, Марсель Сәлимҗанов белән 20ләп әсәр сәхнәләштерәләр. Алар арасында “Бәйрәм кичендә” (Э. Филиппо), “Шамил Усманов” (Аяз Гыйләҗев, А.Яхин), “Хуш, Назлыгөл” (М. Байҗиев), “Әни килде” (Ш. Хөсәенов), “Зәңгәр шәл”, “Сүнгән йолдызлар” (Кәрим Тинчурин), “Кыю казлар” (Таҗи Гыйззәт), “Бер төн” (Б. Горбатов) кебек мәшһүр спектакльләр бар. Алар беренче чиратта рәссам эше белән күз алдына килеп басалар.

Мәэмүн Сутюшев 1990 елның 19 мартында вафат булды.

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Казакъстанда туганнар
Оһайо (штат)

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Огайо (мәгънәләр)]] битен карагыз.*
**Оһа́йо** () — АКШның урта көнбатышында урнашкан штат. Кыскача OH дип билгеләнә. Штат башкаласы һәм иң зур шәһәре — Коламбус. Халык тыгызлыгы буенча штат тугызынчы урында урнаша.

Аурупалылар Оһайо җирләрен XVIII гасырда үзләштерә башлалдылар. Башта ул Франция җире булган, аннары Бөекбританиягә күчкән. 1803 ел килешүе буенча Огайо АКШка кушылды.

## Шәһәрләр




## Сылтамалар

*
Огайо

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:
* Огайо — АКШ штаты.
* Огайо — елга.
Төрки телләр

**Төрки́ теллә́р** — алтай макрогаиләсенең тугандаш телләр гаиләсе. Азия һәм Көнчыгыш Европада киң таралган. Төрки телләрдә кимендә 157 млн кеше сөйләшә дип санала.

## Тарих

БЭК V меңьеллыкта алтай борынгы теле япон-корея һәм төрки-монгол-тунгус-мәнҗүр асгаиләләренә таркалган. Тәфсилле тикшеренү буенча алтай гаиләлеге 3 асгаиләлегенә бүленгән:

* көнбатыш (төрки-монгол) гаиләлеге БЭК 4 меңьеллыкта төрки һәм монгол телләренә бүленгән
* үзәк гаиләлеккә тунгус-мәнҗүр төркеме керә
* көнчыгыш (япон-корея) гаиләлеге БЭК 3 меңьеллыкта корея һәм япон-рүкүк телләренә таркалган.

Барлык төрки диалектлар **бердәм төрки тел**дән чыкканнар, **БЭК 3-2 гасырларда** бердәм төрки телдән бүгенге чуаш теле бабасы аерылган.

Кайбер галимнәр буенча 22-23 гасыр элек борынгы төрки тел төп төрки төркемгә һәм огур төркеменә бүленгән.

Соңрак төп төрки телдән якут теле, тыва теле, һәм соңрак угыз телләре, карлук телләре, кыпчак телләре аерылганнар.

Борынгы болгар теле һәм Идел буе төрки теле нигезендә заманча татар теле килеп чыккан.

## Төрки телләр гаиләсенең классификация схемасы
[left|Төрки телләрдә [сөйләшүчеләр саны]]
**(!төзәтмәләр кертергә кирәк!)**

## Бүленеш
* **Алтай борынгы теле**
** **БЭК 5 меңьеллык**
:: Япон теле, Корея теле
:: Төрки-монгол-тунгус телләр гаиләлеге
*** **БЭК 4 меңьеллык**
::: Монгол телләре
::: **Борынгы төрки тел**:
**** **БЭК 3-2 гасыр**
:::: Огур телләре (Һун теле (бәхәсле), Чуаш теле)
***** **4-10 гасыр**
::::: Якут теле, тыва теле
:::::: Угыз телләре: Төрек теле, Төрекмән теле, Азәрбайҗан теле
:::::: Карлук телләре: Үзбәк теле, Уйгыр теле
::::::: Кыпчак телләре:
:::::::: Ногай-кыпчак телләре: Казакъ теле, Ногай теле
:::::::: Коман-кыпчак телләре: Кырымтатар теле, Карачай-Балкар теле
::::::::: **Болгар-кыпчак телләре**: Татар теле, Башкорт теле

## Төрки телләрнең чагыштыруы (Сводеш исемлеге)

 

## Искәрмәләр

*
Якутск

**Яку́тск** () — Россиядәге шәһәр, Саха республикасының башкаласы, Лена елгасы порты. Эре мәдәни, фәнни үзәк.

2022 елның 15 ноябреннән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.
## Географик урнашуы
Шәһәр Туймаада үзәнлегендә Лена елгасының сул ярында урнашкан.

Мәйданы — 122 км².

Мәңгелек туңлыкта урнашкан иң зур шәһәр. 
### Климат
* Уртача еллык температура — -8,8&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 1,7 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 69%




## Тарих
Якутск 1632 елда Пётр Бекетов җитәкчелегендәге Енисей казаклары отряды тарафыннан Ленаның уң ярында нигезләнгән. 1634 елда острог Лена агымы буенча югарырак урынына күчерелә.  1642—1643 елларда хәзерге урынына күчерерлгән.

1805—1920 елларда — Россия империясенең Якутск өлкәсе үзәге. 1920—1991 елларда — Саха Автономияле Совет Социалистик Республикасының башкаласы. 1991 елдан Саха Республикасының башкаласы булып тора.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 44,5%, сахалар — 43,9%, украиннар — 2,2%, бүрәтләр — 1,0%, татарлар — 1,0%.
## Шәхесләр
* Габит Бәширов (1902—1962), ВКП(б) Якут өлкә комитетының 2нче сәркатибе (1935), Якутск шәһәр халык депутатлары шурасының башкарма комитеты рәисе (1935―1937).
* Зәүр Бәширов (1945-2006), радиоэлектроника гыйлеме белгече,
* Наталья Харлампьева (1952, Маган), Якутия Язучылар берлеге рәисе (1998 елдан), Якутиянең халык шагыйре (2002).
* Нургали Фәткулов (1900―*билгесез*), Якут АССР  (1938―1940), Якутск шәһәр башкарма комитеты (1944―1946) рәисе.

## Дин
;Аар Айыы
;Христианлык
* Православие
** Спас-Преображение кафедраль соборы
* Иске йолалык
** Югары апостоллар Петр һәм Павел хөрмәтенә чиркәү
* Католиклык
** Католик чиркәве
* Әрмән апостол чиркәве
** «Сурб Карапет» әрмән чиркәве
;Ислам
* Якутск җәмигъ мәчете
;Буддачылык
* Дацан
һ.б.
## Һәйкәлләр
* Муса Җәлил һәйкәле (2023)
## Галерея

Главный корпус ЯГУ.JPG|Төньяк-көнчыгыш федераль университетының бинасы
Главпочтамт.JPG|
Якутск во второй половине XIX века.jpg| XIX гасырның икенче яртысында
Якутск. Вид на центральную часть города.jpg|
Церковь Никольская.jpg|
Җәлил бюсты (Якутск).jpg|Муса Җәлил һәйкәле


## Сылтамалар

Төркем:Якутск
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Йосыф Акчура

**Йосыф Акчура**, **Йосыф Хәсән улы Акчурин** — күренекле татар язучысы, нәшир, журналист, төрек милләтчелеге идеологларының берсе.

Ул 1876 елда Сембер шәһәрендә байлар гаиләсендә туа. Әтисе вафат булганнан соң, әнисе белән Төркиягә күчә. Истанбул шәһәрендә мәктәпне тәмамлый. 1895 елда *Harbiye mektebi* исемле хәрби мәктәпкә керә. Аннары соң генераль штаб офицерларын әзерләүче курсларга йөри башлый, ләкин аны тәмамламый, чөнки Габделхәмит IIгә каршы хәрәкәттә катнашу сәбәпле аңа үлем җәзасы карары чыгарыла. Соңарак җәза сөргенлек белән алыштырыла. Сөргенлектә ул укытучы булып эшләде.

1899 елда сөргенлектән Туниска кача, аннары Парижга күчә. 1903 елда Акчура Россиягә кайта, ул Казанда яши. «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә тарих укыта, «Казан мөхбире» газетасы баш мөхәррире булып эшли. «Иттифак әл-Мөслимин» оешмасын оештыруда ярдәм итә. 1904 елда Йосыф Акчура төрек телендә «» (төр. *Üç Tarzı Siyaset*) исемле мәкалә яза.

1908 елда ул Төркиягә кайта. Монда ул *[[Türk Yurdu (журнал)|Türk yurdu]]* журналын нәшер итә, Истанбул университетында укыта. Шул ук вакытта «Шура», «Вакыт» гәҗит-журналларында да яза.

Йосыф Акчура Истанбул шәһәренең Әдирнәкапы зиратында күмелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Йосыф Акчура кабере
* ''Мәсгуд Гайнетдин''. Йосыф Акчура.

## Моны да карагыз

* Төркия татарлары

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Сембердә туганнар
Төркем:Истанбулда вафатлар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татар нәширләре
Төркем:Татар милләтле төркиялеләр
Мишель Обама

**Мише́ль ЛаВо́н Ро́бинсон Оба́ма** *([[инглиз теле|ингл.]]Michelle LaVaughn Robinson Obama)* — америка адвокаты, 46 нчы АКШ президенты Барак Обаманың хатыны, АКШның беренче ханымы.

## Моны да карагыз
* АКШның беренче ханымнары

## Сылтамалар
*  Америка ханымы. АКШның беренче ханымы Мишель Обама булачак 

Төркем:АКШның беренче ханымнары
Төркем:Барак Обама
АКШның беренче ханымнары

**АКШның беренче ханымы** — Ак йорт ханымы титулы. Гадәттә бу исемгә АКШ президенты хәләл җефете лаек була, ләкин кайбер вакытларда башка хатын-кызларга да бу исем бирелергә мөмкин. Бу титул рәсми түгел, әмма беренче ханым ил өчен мөһим булган күп рәсми чараларда катнаша.

## АКШның беренче ханымнары исемлеге

## Моны да карагыз
* АКШ президентлары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* АКШның беренче ханымнары исемлеге  
* АКШның беренче ханымнары биографияләре  


Төркем:Исемлекләр:АКШ
Этология

**Этоло́гия** — зоологиянең хайваннар хәрәкәтләрен, үз-үзләрен тотышын өйрәнүче бүлеге. Термин 1859 елда француз зоологы И. Жоффруа Сент-Илер тарафыннан кертелә. Этология фәне зоология, эволюцион теория, физиология, генетика, чагыштыру психологиясе, зоопсихология белән тирән бәйләнгән.

Этологиягә нигез салучы, Нобель бүләге лауреаты Конрад Лоренц бу фәнне «хайваннар морфологиясе» дип атады.

## Атаманың килеп чыгуы
Этология сүзенең нигезендә ятучы *этос* () сүзе грек теленнән тәрҗемәдә *характер, гадәт* мәгънәсен аңлата.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*
Ботаника

**Бота́ника** (*нәбатат гыйлеме*,  — «үсемлеккә илтүче», шулай ук  — «үсемлек, үлән») — үсемлекләр турындагы фән, биологияең бер тармагы.

## Тикшерү җисемнәре

Ботаника үсемлекләр турында булган барлык мәгълүматны да үз эченә ала, *([[Морфология (биология)|морфология]] һәм [[анатомия]])* үсемлекләрнең систематикасын,  геологик вакыт *([[эволюция]])* барышындагы үсешен,  үзара бәйләнешен *([[филогенез]])*, элеккеге һәм хәзерге таралу мәйданнарын (үсемлек географиясе), әйләнә-тирәлек белә бәйләнешен (үсемлек экологиясе), үсемлек катламының үзара кушылуын *([[фитоценология]], яки [[геоботаника]])*, үсемлекләрнең хуҗалыкта файдалану мөмкинлеге *([[ботаник байлыклар]], яки экономик ботаника)*.

Ботаникада үсемлекләрне тикшерү буенча фикологияне һәм (альгологияне) — суүсемнәр турындагы фән, микологияне — гөмбәләр турындагы фән, лихенологияне — лишайниклар, бриологияне — мүкләр турындагы фәннәрне аерып алырга кирәк. Шулай ук бер күзәнәкле үсемлекләрне өйрәнүче фән буларак — микробиология һәм үсемлекләрнең вируслар, бактерияләр белән бәйләнешен өйрәнүче фән — фитопатологияне ботаниканың бер тармакларны кертергә мөмкин.

## Тарихы

## Бүлекләре

## Оешмалары

## Һөнәри әдәбият

### Әһәмиятле фәнни китаплар

### Фәнни журналлар

## Һөнәри бүләкләр

## Аерым танылган галимнәр

## Аерым кулланылган терминнар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Портал «Бөтен Биология» : Организмнарның күптөрлелеге  
* Электрон ботаник китапханә 

## Шулай ук карагыз

* Юлиан Шелль (1846-1881) — ботаника буенча махсус мәкаләләр һәм тикшеренүләр авторы һәм Казан университетының Ботаника кафедрасы ассистенты.
* Ботаник бакчасы
* Флора
* Гербарий

Төркем:Әлифба буенча фәннәр
Әнвәр Галим

**Әнвәр Галим**, әдәби тәхәллүсе — *Мусабай* (1912-1988) — татар журналисты, Библияне татар теленә тәрҗемә итүчеләрнең берсе.

1938 елда ул Казан педагогика институтын татар теле һәм әдәбияты белгечлеге буенча тәмамлагач, мәктәптә укытучы булып эшли башлый. 1941 елда сугышка китә, аннары әсирлеккә эләгә. Әсирлектә ул татар телендә чыгучы «Идел-Урал» газетасы өчен яза башлый. Сугыштан соң Алманиядә кала, татар эмигрантлары чыгарган «Азат ватан» журналы белән хезмәттәшлек итә. 1953 елдан 1988 елга кадәр Әнвәр Галим Азатлык радиосының татар-башкорт хезмәтендә эшли. Шул елларда АКШга күчә, Азатлык радиосының Нью-Йорк корреспонденты буларак эшли, күп мәкаләләр чыгара.

АКШ гражданлыгын алгач, Әнвәр Галим республикачылар фиркасенә кабул ителә, сәяси тормышта актив катнаша. Библиянең Швед Институты соравы буенча Библияне татар теленә тәрҗемә итә.

## Сылтамалар
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/388459

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Цитология

**Цитоло́гия** ( —  «күзәнәк» һәм  — «уку», «фән»)* —  [[биология]]нең бер [[өлеше]], тере [[кәзәнәк]]ләрне, аларның [[органоид]]ларын, [[төзелеш]]ен, [[функция]]ләрен, кәзәнәкнең [[үрчү|үрчә]] [[процесс]]ын [[өйрәнү]]че фән.
Шулай ук *'кәзәнәк биологиясе**, **кәзәнәкләр биология''' ().

## Цитологиянең барлыкка килүе һәм үсеше
[thumb|150px|left|Роберта Гук [рәсеме, микроскоп астындагы күзәнәкнең аркылы кисеме ( «Микрография» китабы, 1664 ел)]]

«Күзәнәк» терминын беренчеләрдән булып Роберт Гук  1665 елда үзенең фәнни эшендә куллана. 1674 елда Антони ван Левенгук күзәнәкнең эчендәге барлык органоидларда билгеле бер тәртиптә урнашуын дәлилли. Ул беренчеләрдә булып күзәнәк тешен таба.

1830 елларда күзәнәк турында белемнәр тагын да киңәя тешә, моңа яңа төрле микроскоплар да ярдәм итә.  1838—1839 елларда  ботаник Маттиас Шлейден һәм анатом Теодор Шванн бер үк вакыта  организмның күзәнәктән төзелүе турында фикер ясыйлар. Бу елларны Теодор Шванн  «күзәнәк теориясе» дигән яңа термин тәкъдим ясый һәм аны барлык җәмәгатьчелек игътибарына юнәлдерә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Cell — цитология турындагы инглиз журналы 
* Цитология һәм генетика () () —  рус, украин, инглиз телләрендә чыга.
* Портал «Бөтен Биология» : Күзәнәк  
* РФА'нең Цитологии һәм генетики институты 

## Шулай ук карагыз

* Күзәнәк
* Күзәнәктәге энергетик процесслар

*
«Безнең гәҗит»

**«Безнең гәҗит»** — татар телендә чыгучы, иҗтимагый-сәяси, милли газета. 2003 елның гыйнварыннан башлап чыга. Оештыручысы һәм баш мөхәррире — Илфат Фәйзрахманов.

## Тарих
2003 елда айга бер сан, 2024 елга кадәр атнага бер 16 битле сан, 2024 ел башыннан айга бер (һәр айның беренче пәнҗешәмбесендә) саны чыга.

## Танылган хезмәткәрләре
* ...

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт

## Шулай да карагыз

* Татар газеталары исемлеге
* Татарстан матбугаты
* Татар матбугаты

Б
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Француз Полинезиясе

**Француз Полинезиясе** (, ) — Франциянең диңгез арты биләмәсе, Тын океанның үзәк өлешендә урнашкан ил. Көнбатышта Кук утраулары, төньяк-көнбатышта — Кирибати, төньякта, көнчыгышта һәм көньякта — нейтраль булган Тын океан сулары белән һәм көньяк-көнчыгышта Питкэрн сулары белән читләшә.

Полинезия архипелагы үз өченә Берлек утрауларын, Туамоту утравын, Маркиз утрауларын, Тубуалар утравын (шулай ук Гамбье утрауларын да аерып алалар, бу утраулар Туамоту утравының бер өлеше булып торалар) кертә. Ләкин шулай да аларны бу утрауларны аерып күрсәтәләр. Гомуми мәйданы — 4 мең км² *(коры җир)*, халкы — 287 мең кеше *(2009)*. Башкаласы — Таити утравындагы Папеэте шәһәре *(Француз Полинезиясенең иң зур утравы, 1 мең км²)*.

Югары француз кәмисәре исеменнән идарә ителә. Җирле идарә итү органнары — министрлар шурасы һәм территориаль ассамблея.

## Диннәр
Христианлык – утрауларның төп дине. Диндарларның 54 % ы төрле протестантлык чиркәүләренә, бигрәк тә Маохи протестантлык чиркәвенә (Maohi Protestant Church) карый . Рим католиклары халыкның 38,3 % ын тәшкил итә . 

Француз Полинезиясендә 500 мөселман исәпләнә . 
* Француз Полинезиясендә ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Француз Полинезиясенә сәяхәт 
* Француз Полинезиясе: Юлчыларга мәгълүмат 
* Француз Полинезиясе фотосүрәтләрдә 
* Француз Полинезиясенең Президенты
* Француз Полинезиясенең Университеты

Төркем:Океанлык илләре
Төркем:Тын океан утраулары
Төркем:Франциянең диңгез арты биләмәләре
Төркем:Полинезия
Төркем:Француз Полинезиясе
Антигуа һәм Барбуда

**Анти́гуа һәм Барбу́да** (  һәм , испан теленнән тәрҗемәдә — «борынгы» һәм «сакаллы») — шул ук исемле утрауларда һәм Редонда утравында урнашкан дәүләт. Ул Кече Антиль утраулары төркеменә керә (Кариб диңгезе).
## Демография
Халыкны күбесенчә негрлар тәшкил итә. Ил халкы ― 97 120 кеше (2019 елга бәяләү).

## Дин
1981 елның 1 ноябреннән бәйсез дәүләт булган Антигуа һәм Барбуда Конституциясе нинди дә булса дингә рәсми статус беркетми. Руханиларга парламент әгъзаcы булу тыела. Мәктәп чиркәүдән аерылган, дини фактор сәясәттә зур роль уйнамый.

Антигуа һәм Барбудада яшәүчеләрнең күпчелеге (76 %) – христианнар (төп дин — протестантлык, шулай ук англикан чиркәве тарафдарлары, католиклар һ. б.). Ислам, Бәһаи, яһүд дине, буддизм һ. б. диннәр вәкилләре саны күп түгел. 2016 елда  үткәргән сораштыру күрсәткәнчә, Антигуа һәм Барбуда мөселманнарының гомуми саны 950 кеше тәшкил итә.
* Антигуа һәм Барбудада ислам
 
Антигуа һәм Барбуда Милләтләр Дуслыгы, Америка дәүләтләре оешмасы әгъзасы.

Ил башлыгы — Бөекбритания патшасы.

Әлеге утраулар Христофор Колумб тарафыннан 1493 елда ачылды. 1632 елдан башлап бу җирләр Бөекбритания составына керә. Инглизләр монда плантацияләрне оештырдылар, моның өчен махсус Африкадан коллар-негрларны китерделәр. Коллыктан 1834 елда гына баш тарттылар. 1967 елда ил Англия белән ассоцияцияләнгән. 1981 елның 1 ноябреннән — бәйсез дәүләт.

## Сылтамалар

* Хөкүмәтнең рәсми сайты 

Төркем:Антигуа һәм Барбуда
Төркем:Унитар дәүләтләр
Якупов

**Якупов** — татар фамилиясе.
* Александр Якупов — дирижер.
* Вәлиулла Якупов — татар дин эшлеклесе.
* Гыйльман Якупов (1925—2012), фирка эшлеклее, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971). 
* Илдус Якупов — композитор.
* Илфир Якупов — театр директоры.
* **[[Камил Якупов]]**
** Камил Якупов (1894—1919) — инкыйлабчы. 
** Камил Якупов (1925—2006) — опера җырчысы.
* Кәлимулла Якупов (1920—1999),  Советлар Берлеге каһарманы.
* Миртимер Якупов — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
* Миңнегали Якупов (1932—2010), язучы һәм журналист, *БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.* 
* Мөнир Якупов, опера җырчысы. 
* Назыйм Якупов (1928—2009), Советлар Берлеге каһарманы.
* Наил Якупов (1993), спортчы (*[[хоккей]]*).
* Нух Якупов — галим.
* Рифхәт Якупов (1944), фотожурналист, Тукай премиясе лауреаты (2025).
* Таһир Якупов — татар халык җырларын башкаручы. 
* Харис Якупов — рәссам.
* Шакир Якупов (1903—1939) — фирка-хуҗалык эшлеклесе.
* Шамил Якупов (1956), рәссам, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2017).
----
;Якупова
* Венера Якупова (1959), журналист, *ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (1995).*
* Зәйнәп Якупова (1913—1986), табиб-акушер-гинеколог, фән докторы, *ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1981).*
* Рушан Якупова (1928―2017), Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2000), Татарстанның халык рәссамы (2008).
* Сирень Якупова (1961), шагыйрә, 2011 елның маеннан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы. 
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Мөхәммәдиев

**Мөхәммәдиев** — татар фамилиясе.
* Әзһәр Мөхәммәдиев (1933-2018), тарихчы галим, фән докторы.
* Гайнетдин Мөхәммәдиев (1940), спортчы, тренер (*[[татарча көрәш]]*), *РСФСР спорт остасы (1977).*
* Мөгафә Мөхәммәдиев (1927-1995), тел галиме.
* Рәис Мөхәммәдиев (1946―2022), фантаст татар язучысы.
* Ринат Мөхәммәдиев (1948), язучы. *[[Тукай бүләге]] (1993).*
* **[[Рөстәм Мөхәммәдиев]]**
** Рөстәм Харис улы Мөхәммәдиев ― «Вамин Татарстан» агросәнәгать комплексы директоры урынбасары, 2025 ел өчен фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Дәүләт премиясе лауреаты.  
** Рөстәм Нәбиулла улы Мөхәммәдиев (1952) – 2020 елдан «Татнефть» ГАҖ генераль директорының социаль үсеш буенча урынбасары.
* Хәмзә Мөхәммәдиев (1907-1997), Советлар Берлеге Каһарманы (1943).
----
;Мөхәммәдиева
* Гөлназ Мөхәммәдиева (1971), драма актрисасы, Башкортстанның (2006) һәм Татарстанның (2023) атказанган артисты.

## Моны да карагыз
* **[[Мөхәммәтҗанов]]**
* **[[Шәймөхәммәтов]]**

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Тимербәк Дәүләтшин

**Тимербәк яки Тимурбәк Дәүләтшин** (шулай ук *Тамырбәк*, )  — татар тарихчысы, юрист, җәмәгать эшлеклесе.

## Биография
Тимербәк Динмөхәммәт улы Дәүләтшин Уфа губернасы Җилдәр авылында игенче гаиләсендә туа. 1921 елда Бәләбәй өяз, аннары Уфа губернасы советына сайлана. 

КДУ (1924-26) һәм МДУ (1928-30) юридик факультетларында укый. 1933 елда аспирантураны тәмамлый. Вузларда укыта. 1938-41 елларда Казандагы Бөтенсоюз юридик институтында профессор, ТАССР Югары советы аппаратында юридик бүлек җитәкчесе.

1941 елда сугышка китә һәм әсирлеккә эләгә. 
1942 елда азат ителә һәм Берлин шәһәрендә яши башлый. «Идел-Урал» газетасын чыгарырга ярдәм итә. 1944 елда татарча-алманча сүзлекне тәмамлый. Сугыштан соң Алманиядә кала. Татар-Башкорт милли комитетын оештыручыларның һәм аның җитәкчеләренең берсе.

1951-69 елларда Мүнхендагы СССР өйрәнү институтында эшли. 

Беренче татар-алман сүзлеген төзи.

«Совет Татарстаны: Ленинчыл милли сәясәтнең теориясе һәм практикасы» китабын яза (1974, Лондон, рус телендә). СССРда ул китап антисоветик итеп таныла.

## Истәлекләре
*  Originally published in 2005

## Искәрмәләр


Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Татар хокукчылары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашкан татар шәхесләре
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Төркем:Советологлар
Хәмит Сәмихов

**Хәмит Исмәгыйль улы Сәмихов** — татар язучысы, журналист.

1927 елда татар гаиләсендә туа. 1944 елдан Бөек Ватан сугышында катнаша. Сугыштан соң алты ел Порт-Артурда хезмәт итә. Аннары «Хезмәт даны» Кырмыскалы район газетасында бүлек мөдире булып эшли. Ленинград партмәктәбен тәмалаганнан соң Уфа каласында республика татар гәзите «Кызыл таң»да эшли. 
1987 елда пенсиягә чыга.

Хәмит Сәмихов 10 китап авторы. Журналист буларак 1300дән артык мәкалә, очерк язган. Шулай ук җырлар авторы. 

## Сылтамалар
* Деятели культуры Кармаскалинского района

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Габденнасыйр әл-Курсави

**Габденнасыйр әл Курсави** (тулы исеме Әбүннасыйр-Габденнасыйр бине Ибраһим бине Ярмөхаммәд бине Иштирәк әл-Курсави) — күренекле татар мәгърифәтчесе, галим, теолог.

## Тормыш юлы
1776 елда хәзерге Татарстанның Арча төбәгенә караган Курса авылында сәүдәгәр гаиләсендә дөньяга килә. Аның әнисе Миһербан бинте Әмин бине Мансур, Максабаш авылында туган. 
Әтисе Ибраһим 1791 елда вафат була.

Булачак галим башлангыч белемне Мәчкәрәдәге (Кукмара төбәге) Мөхәммәдрәхим ахуннан ала. Соңыннан Бохарага барып Ниязколый әт-Төрекмәни мәдрәсәсендә укый. Аннан кайткач Мәчкәрәдәге җизнәсе һәм аның уллары Гобәйдулла, Муса һәм Мөхәммәтҗан ярдәмендә зур мәдрәсә салдырып, анда укыта башлый. Шул ук вакытта Курсада имам-хатыйб вазифаларын да башкара. Шәкертләре арасында — Җамалетдин әс-Сабави, Саба мәчете имамы, шагыйрь, дини китаплар авторы.

1808 елда Габденнасыйр Курсави кабат Бохарага бара һәм анда үзенең исламга карата булган реформаторлык карашларын тарата башлый. Аның фикерләре консерватив Бохара руханиларының ярсулы каршылыгына очрый, ләкин соңгылары иман һәм шәригать мәсьәләләре буенча барган ачык бәхәсләрдә җиңеләләр. Карашлары өчен Бохара әмире тарафыннан оештырылган эзәрлекләүләрдән качып ватанына кайтып китә.

1812 елда хаҗга дип чыгып китә, юлда барышлый ваба чире белән авырып Истанбулда вафат була һәм "Өскедар" зиратында күмелә.

## Хәтер
* 2017 елда Арча районы Югары Курса авылында мәгърифәтчегә багышлап, истәлек билгесе куелган. «Габденнасыйр Курсави чишмәсе» төзекләндерелгән.
* 2026 ― Казанның Вахитов районындагы яңа урамга имсеме бирелгән.

## Цитата

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Арча төбәге тарихы. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1996.
## Сылтамалар

Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Һоң Коң

**Һоң Коң** яки **Һоңкоң, Һонг Коң, Гонконг**  (кытайча *香港特別行政區* — *хуш ис таратучы [[һаван]]*) — Коулуң ярымутравында урнашкан, көнбатыштан, көньяктан һәм көнчыгыштан Көньяк Кытай диңгезе белән юылган Кытайның махсус административ районы. Азия һәм дөнья иң зур финанс үзәкләренең берсе. Шәһәрдә капиталлаштыру дәрәҗәсе буенча дөнья 7-нче фонд биржасы урнашкан.

Көньякта Һоң Коң Гуаңдуң провинциясе эченә кергән Шеньҗень махсус икътисади зонасы белән чиктәш. Гонконг өч өлешкә бүленә: Һоң Коң  утравы, Коулуң һәм Яңа Территорияләр утраулары. Һоң Коң  үзе Җудзян елгасының бассейнына керә һәм аның сул ягында урнаша.

Һоң Коң атамасы - хуш ис таратучы һаван дигән сүз.

## Тарих
1842 елда Һоң Коң  Бөекбритания тарафыннан яулап алына һәм аның җитәкчелегендә 1997 елга кадәр тора. Бу вакытта Кытай әлеге җирләр өстеннән суверенитет ала. Үзара төзелгән кытай-британ декларациясе һәм Һоң Коңның Төп кануны нигезендә, территориягә җәелгән автономия 2047 елга кадәр бирелә, бу суверенитет бирелгәннән соң 50 ел дигән сүз. Мондагы карар нигезендә КХРда «бер ил — ике система» яңа юнәлеш барлыкка килә. Һоң Коңка бирелгән автономия нигезендә ул хөкүмәтне, пүлисәне, акча системасын, ясак түләү системасын һәм башка суверен илгә хас функцияләрне башкара. Ә Кытай бары тик бу территорияләрнең иминлеген генә саклый.

## Халкы
Британия гаскәрләре Гонконгны рәсми рәвештә яулап алганнан соң, аның халкы 7 541 кеше булган. 1850 елларда Гонконгка Тайпин восстаниесе аркасында күп санлы кытайлар күчеп килә. Су басу, тайфун һәм ачлык кебек табигый бәла-казалар күп кенә кешеләрнең Гонконгка күчүенә китергән. Халык саны 1916 елда 530 000 нән 1925 елда 725 000 гә кадәр һәм 1941 елда 1,6 миллионга кадәр үскән. 1950 елда Гонконг халкы 2,2 миллион кеше тәшкил итә. 2001 елда ул 6,7 миллион кешегә кадәр арткан. 2020 елда Гонконг халкы 7 млн 496 мең кеше.

Гонконгта кантон теле (рәсми тел), инглиз теле (рәсми тел), мандарин теле (рәсми тел), башка Кытай диалектлары кулланыла.

Гонконг халкының 93,6 % ы — этник кытайлар. Гонконгта Көньяк Азиядән чыккан, шул исәптән Һиндстан, Непал һәм Пакистан ватандашлары, шулай ук Вьетнам качаклары яши. Шәһәрдә шулай күп кенә канадалылар, британиялеләр, америкалылар, кореялеләр һәм японнар эшли. Филипин һәм Индонезиядән килгән 250 мең хезмәткәр исәпләнә.

## Дин
Гонконгта төп диннәргә буддизм, даосизм һәм конфуцийчылык керә. Христианнар халыкның 11 % ын тәшкил итә, аларның күбесе протестантлар. Гонконг халкының 4,10 % ы (300 мең кеше ) — мөселманнар. 
* Гонконгта ислам

## Искәртмәләр


Төркем:Шәһәр-дәүләтләр
Төркем:Элекке Бөекбритания колонияләре
Төркем:Буйсынган территорияләр
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе

**Балалар Eurovision җыр бәйгесе** () — ел саен үткәрелә торган телевизион бәйге. Анда ЕВСка кергән дәүләтләрдән берәр җырчы бала катнаша. Eurovision җыр бәйгесе аналогы, ләкин бәйгедә, аннан аермалы буларак, 15 яшькә кадәр балалар катнашалар. Конкурс бөтен Европа терреториясендә, кайбер бүтән материкларда телевидение һәм радио буенча, шулай ук Интернетта турыдан-туры эфирда күрсәтелә.

## Тарих
Беренче бәйге 2003 елда оештырыла. Башта оештыруда скандинавия телеканаллары катнашканнар, ләкин соңрак алар «MGP Nordic» бәйгесен оештыруга күчтеләр һәм Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесен оештырудан туктадылар. Шул вакыттан бәйгене үзендә үткәрүче ил оештырыла (ул алдан сайлана).

2004 елдан 2010 елга кадәр үтәүче супервайзер Сванте Стокселиус була. 2010 - 2012 елларда үтәүче продюссер ролен Белтелерадиокомпания рәисе урынбасары Александр Мартыненко үтиячәк.

## Кагыйдәләр
Бәйге кагыйдәләре олылар өчен Eurovision җыр бәйгесенә нигезләнгәннәр, ләкин, шул ук вакытта, аермалар да бар.

Бәйге болай үздырыла:
* Бәйгедә катнашучы барлык илләр төрле ысуллар белән үзенең җырчысын һәм җырын сайлый. Бәйгедә 10 яшьтән 15 яшькә кадәр (2007 елга кадәр - 8 - 15 яшьтәгеләр) катнаша алалар.
* Барлык илләрнең җырчылары бер тапкыр төре тавыш белән җырлыйлар (җырчы тавышы алдан языла алмый).
* Беренче катнашучы җырлый башлагач тамашачы тавыш бирүе башлана. Тавыш бирүдә турыдан-туры эфирда караучы һәм бәйгедә катнашучы илләр генә катнаша ала. Тамашачылар аларга иҗ ошаган җырга тавыш бирәләр. Үз җырчыларына тавыш бирә алмыйлар. Тавыш бирү ике тапкыр кыска кабатлаудан соң туктатыла (олылар бәйгесендә актык җырчыдан 15 минут үткәч туктатыла).
* Шулай ук профессиональ жюри дә тавыш бирә. 
* Барлык тавышлар илләр буенча кушыла.
* Барлык илләр спутник аша үзләренең нәтиҗәләрен җибәрәләр.
* Иң күп балл җыйган ил җиңүче дип санала.

## Җиңүчеләр

### Илләр арасында җиңүләр саны

## Китүләр, кире кайтулар һәм дебютлар

## 12 балл

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Евровидение җыр бәйгесе
* Евровидение бию бәйгесе

## Сылтамалар

* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе. Бәйге тарихы.
* http://www.junioreurovision.tv/
* http://www.esckaz.com/jesc/

*
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2009

**Балалар Eurovision җыр бәйгесе 2009** — ЕВС үткәрә торган балалар җыр бәйгесе. Ул 2009 елның 21 ноябрендә Киевта үткәрелде.

## Катнашучылар

### Катнашудан баш тарттылар
*  Греция — соңгы еллардагы начар нәтиҗәләр.
*  Литва — матди кыенлыклар.
*  Болгария — соңгы баскычта тора.

### Кире кайтулар
*  Швеция 

## Тавыш бирү таблицасы

### 12 балл
Максималь балл алган дәүләтләр:

* Бөтен дәүләтләр тавыш бирә алдыннан 12 балл алдылар

## Искәрмәләр

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
.рф

**.рф** (punycode: `.xn--p1ai`; **Р**усия **Ф**едерациясе) — Россия өчен Югары дәрәҗәле милли домен. Интернетта беренче кириллик домен. Элек югары дәрәҗәле домен исемнәрен латин алфавиты белән генә язалар иде.

.рф
Төркем:Рунет
Ак йорт

**Ак йорт** () — АКШ президенты резиденциясе. Вашингтонда, Пенсильвания-авеню, 1600 (ингл. *1600, Pennsylvania Avenue*) адресы буенча урнаша. Ак йорт — АКШның иң популяр туристик истәлекле урыннарның берсе. Ак йорт Джордж Вашингтоннан башка бөтен президентлар өчен рәсми резиденция булды. 1814 елның августында Ак йорт британиялеләр тарафыннан яндырылды, аннан соң йортны реконструкцияләделәр.

Башта бинаны «Президент сарае» дип атадылар. Беренче тапкыр «Ак йорт» термины 1811 елда кулланылды. Рәсми исем булып исә аны 1901 елда Теодор Рузвельт әмере буенча атый башлыйлар.

Ак йорт 20 доллар акчасында сурәтләнгән.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Вашингтон
Төркем:Дәүләт башлыклары рәсми резиденцияләре
*
Төркем:АКШ истәлекле урыннары
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2003

**Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2003** — 2003 елда Копенһагенда узган мәдәни чара.

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Лауринас Ивинскис

**Лаури́нас Иви́нскис** () — Литва язучысы, шагыйрь, публицист, тәрҗемәче.

## Биографиясе

Гади өй укытучысы була.

Үзенең алман теленнән австрияле К. Шмидның Геновеве («Genawejte») китабын тәрҗемә итү белән танылган.Даниель Дефоның «Робинзон Крузо» әсәренең  кыска эчтәлекле тәрҗемәләрен ясый. Нигездә ул үзненең әшләрен тәмамлый алмый, шуңа да аның бастырылмаган әсәрләре кала. Болар : «Поляк-литов сүзлеге», Мильтон әсәрләренең тәрҗемәләре, Ф. Юнгның һәм башка бик танылган авторлар.

Лауринас Ивинскис Куршенайда җирләнгән. Аның кабер тактасында ике телдә, литва һәм поляк телләрендә язылган.

## Сылтамалар
* Lauryno Ivinskio gimnazija 
* Laurynas Ivinskis 

Төркем:Литва язучылары
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Россия

**[[Россия]]** Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә 5 тапкыр катнашты. 2006 елда Толмачев туганнары "Язгы джаз" җырын җырлап 1 урынны яуладылар.

## Катнашучылар
Борис Заходер

**Борис Владимир улы Заходер** (рус. *Бори́с Влади́мирович Заходе́р*; 1918 елның 9 сентябре — 2000 елның 7 ноябре) — рус һәм совет шагыйре, балалар язучысы, тәрҗемәче.

Борис Заходер 1918 елның 9 сентябрендә Бессарабиянең кечкенә Кагул шәһәрендә дөньяга килә (хәзерге Молдавиянең Кагул районы). Балачактан ук биология белән кызыксына, Мәскәү һәм Казан университетларының биология бүлекләрендә укый.

СССРда танылуны Борис Заходерга аның тәрҗемәләре китерә. Ул «Винни-Пух маҗаралары», «Мэри Поппинс», «Питер Пэн», «Алиса могҗизалар дөньясында» кебек әкиятләрен рус теленә тәрҗемә итә. Шулай ук ул Иоганн Гете хезмәтләрен тәрҗемә итү эше белән шөгыльләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Молдавия язучылары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Нәфел намазы

**Нәфел намаз** — исламда өстәмә укыла торган намаз. Нәфел намазларын уку тыелган вакыттан башка теләсә нинди вакытта да укырга мөмкин. 

## Нәфел намазларының мәшһүрләре

* Хаҗәт намазы - берәр теләккә ирешү өчен, дога кылыр алдыннан укыла торган ике рәкәгать намаз.
* Истиска намазы - корылык булганда, җәмәгать белән җыелеып кырда укыла торган намаз. Ике рәкәгатьле.
* Тәүбә намазы - гөнаһлардан үкенеп, тәүбә итәр өчен укыла торган ике рәкәгатьле намаз.
* Хәүеф намазы - бәла һәм афәт килүдән шикләнгәндә, алардан котылу өчен укыла.
* Көсуф намазы - кояш тотылган вакытта җәмәгать белән мәчеттә укыла.
* Хөсуф намазы - ай тотылганда укыла торган ике рәкәгать намаз.
* Сәфәр намазы - сәфәргә чыгар алдыннан укыла торган намаз.
* Шөкер намазы - Аллаһыга рәхмәт йөзеннән укыла торган ике рәкәгать намаз.
* Ишракъ намазы - кояш чыгып, күтәрелә башлагач укыла торган 2, 4, 6 яки 8 рәкәгатьле намаз.
* Духә намазы - кояш чыгып өйләгә җиткәнче укла торган 2, 4, 6, 8, 10 яки 12 рәкәгатьле намаз.
* Ишрак намазы - кояш чыгып 15-20 минут үткәч укыла.
* Әүүәбин намазы - ахшамнан соң укыла торган 2, 4 яки 6 рәкәгатьле намаз.
* Тәһәҗҗүд намазы - төнлә йокыдан торып, таң атканчы укыла торган намаз. 2, 4, 6, 8 яки 10 рәкәгать итеп укыла. 
* Һәүел намазы - бер мөселман кешенең үлгәнен ишеткән көндә, ахшамнан соң укыла торган намаз. Ике рәкәгатьле.
* Мәчет намазы - мәчеткә кергәч укыла торган ике рәкәгатьле намаз. Тәхиятел-мәсҗид намазы дип атала.
* Истихарә намазы - берәр эшне башлар алдыннан, бу эш хәерле булсын дип укыла торган намаз.
* Тәхиятел-вуду - тәһарәт алгач укыла.

## Чыганак
*Ислам.ру сайты 
*

Төркем:Намаз
Балалар өчен Евровидение 2009 җыр бәйгесендә Россия

Балалар өчен Евровидение 2009 җыр бәйгесендә Россиядән Екатерина Рябова катнашты. Ул "Кечкенә Принц" җырын җырлап, 116 бал җыйды һәм Әрмәнстан җырчысы Луара Айрапетян белән 2-3 урын яулады.

## Катнашучы

**Екатери́на Дми́триевна Ря́бова** (1997 елның 4 августы , Щелково, Мәскәү өлкәсе, Россия) — Балалар өчен Евровидение 2009 җыр бәйгесендә Россиядән җырчы. Екатерина 1997 елның 4 августында Щелковода (Мәскәү өлкәсе) туган, хәзерге вакытта Юбилейный шәһәрендә тора. Ул 7нче сыйныфта укый, эстрада вокалы белән «СветАфор» һәм "Әкият" студияләрендә шөгылләнә.

## Җыр

**«Кечкенә принц»** — Евровидение 2009 да Ектерина Рябова җырлаган җыр. Җырны Катя дуслары белән бергә язган.

## Милли сайлап алу
2009 елның 14 мартында «Россия» телеканалы Балалар өчен Евровидение 2009 җыр бәйгесенә сайлап алу башлану турында игълан итте. Сайлап алу 3 этаптан торды.

### Катнашучылар
Финалда катнашучылар:
* Шайгородская Алина (Похвистнево, Самар өлкәсе)
* Колчина Нелля (Гай, Ырынбур өлкәсе)
* Группа «Музыкаль фрегат» (Мәскәү)
* «Дуслар» дуэты (Мелеуз, Башкортостан)
* Цветков Алексей (Ишем, Төмән өлкәсе)
* Рябова Екатерина (Юбилейный, Мәскәү өлкәсе)
* Сергеева Влада (Самар)
* "Әти балалары" группасы (Новосибирск)
* Козлова Александра (Мәскәү)
* Джантемирова Ирина (Майкоп, Адыгея)
* Зиновьев Александр (Пенза)
* Доронина Арина (Дзержинск, Түбән Новгород өлкәсе)
* Киндер-сюрприз» шоу-группасы (Пермь)
* Тюмерикова Алина (Абакан, Хакасия)
* Карамышева Анастасия (Курск)
* Тарасова Анастасия (Ижау, Удмуртия)
* Савилова Юлиана (Ырынбур)
* Артемов Павел (Балашиха, Мәскәү өлкәсе)
Финалга узмадылар:
* Чистякова Наталья (Мәскәү)
* Решетило Виктория һәм Вульф Богдан (Мәскәү)
* Кочеткова Ксения (Одинцово, Мәскәү өлкәсе)
* Дубровская Мария (Түбән Новгород)
* Миронова Екатерина (Чиләбе)
* Агафонова Анна (Казан)
* Леоненко Анна (Дмитровский Погост, Мәскәү өлкәсе)
* Хатламаджиева Нана (Дондагы Ростов)
* Кастрица Анастасия (Петербург)

### Тавыш бирү





## Шулай ук карагыз
* Евровидение
* Евровидение 2009

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесенең сайты
* Евровидение бәйгесе турында

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Россия
Ацуси Сиракава

**Тэммон** (яп. 天門, Tenmon), чын исеме **Ацуси Сиракава** (яп. 白川 篤史 *Сиракава Ацуси*) — аниме өчен музыка язган япон композиторы. 1971 елда Токио каласында туды.

Макото Синкай белән танышканнан соң, аның фильмнары өчен музыка иҗат итә башлый.

## Иҗат
Түбәндәге фильмнар һәм видеоуеннар өчен музыка язды:
* Ул һәм аның мәчесе (1999)
* Ерак йолдыз тавышы (2001)
* Mizu no Kakera (2001)
* Tenshi no Kakera (2003)
* Haru no Ashioto (2004)
* Болытлар артында (2004)
* ef - a fairy tale of the two (2006)
* Секундка 5 сантиметр (2007)
*  (2007)
*  (2008)

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Япония композиторлары
Төркем:Анимега саундтрэклар язган композиторлар
Төркем:1971 елда туганнар
Төркем:Токиода туганнар
Салисә Гәрәева

**Салисә Гәрәй кызы Гәрәева** (*[[1938 ел]]ның [[6 ноябрь|6 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Минзәлә районы]], [[Тулыбай]] ― [[2025 ел|2025 елның]] [[6 гыйнвар|6 гыйнвары]], [[РФ]], [[ТР]], [[Минзәлә]]*) — татар шагыйрәсе, 1982 елдан СССР (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1993), Һади Такташ исемендәге әдәби премия лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1938 елның 6 ноябрендә Татарстанның Минзәлә районы Тулыбай авылында колхозчы гаиләсендә туа. 1956 елда Күзкәй урта мәктәбен, 1958 елда Алабуга китапханә техникумын тәмамлаганнан соң, ике ел туган төбәгендәге Калмия авылы китапханәсендә мөдир булып эшли башлый. 1960 елда Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетына укырга керә, икенче курстан читтән торып уку бүлегенә күчеп, университетны 1968 елда тәмамлый. 1962 елдан бирле Салисә Гәрәева Уралда, Чиләбе шәһәрендә яши. Башта ул балалар бакчасында тәрбияче, китапханәдә бүлек мөдире, производство берләшмәсендә радиотапшырулар редакторы, ә 1980 елдан бирле Салисә Гәрәева Чиләбе өлкә телевидение һәм радиотапшырулар комитетында редактор хезмәтендә.

Салисә Гәрәеваның беренче шигырьләре 1955 елда Минзәлә район газетасы битләрендә басыла, 1959 елдан аның исеме республика көндәлек матбугатында да күренә башлый. Кайбер шигъри әсәрләре Татарстан һәм Көньяк Урал китап нәшриятлары чыгарган күмәк җыентыкларда, альманахларда урын ала. 1979 елда шагыйрәнең татар телендә «Уралым» исемле беренче мөстәкыйль җыентыгы дөнья күрә.

Салисә Гәрәева Чиләбе төбәгендә татар әдәбиятын пропагандалау буенча зур эш алып бара: әдәби кичәләр оештыра, телевидение, радиотапшыруларында һәм көндәлек матбугатта мәкаләләре, очерклары белән катнаша. 1963 елда Чиләбе шәһәрендә Муса Җәлил исемендәге өлкә татар–башкорт әдәби берләшмәсен оештыручыларның берсе, 1977 елдан ул бу берләшмәгә үзе җитәкчелек итә.

1962 елдан 1991 елга кадәр Салисә Гәрәева Уралда, Чиләбе шәһәрендә яшәгән. 1991 елда Казанга күченеп кайткан. Биредә  «Татарстан хәбәрләре» газетасында, 1995 елның июленнән 2003 елның декабренә кадәр «Мәдәни җомга» газетасында бүлек мөхәррире булып эшләгән.
 
Соңгы елларында шагыйрә Минзәлә картлар йорты-интернатында торган.
2025 елның 6 гыйнварында Минзәләдә вафат. Минзәләнең мөселман-татар зиратында җирләнә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1993 ел ― «Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре».
* Һади Такташ исемендәге әдәби премия 
## Хөрмәтләү
* 2023 елда Минзәлә районы Тулыбай авылында шагыйрәгә 85 яшь тулу хөрмәтенә монумент (стела) ачылган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Салисә Гәрәева — милләт кызы

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Чиләбе өлкәсе язучылары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Һади Такташ премиясе лауреатлары
Энгель Нигъмәтуллин

**Энгель Нигъмәтуллин** — татар галиме, язучы.

Ул 1930 елның 6 ноябрендә дөньяга килә. Әтисе, Галимҗан Нигъмәти, «халык дошманы» булгач, Энгельгә яшәве авыр булса да, Казан дәүләт университетын бетереп, шунда доцент дәрәҗәсенә кадәр ирешә. Ул алман, инглиз, француз, испан, шулай ук грузин һәм әрмән телләрен яхшы белде, әлеге телләрдә фәнни темага әңгәмәләрдә катнашты. Казан дәүләт университетын тәмамлагач, Мәскәү чит телләр институтында да белем алуы аңа зур ярдәм итте. Чит телләрне яхшы белүе, фәлсәфи яктан тирән фикер йөртүе аның фәнни иҗатында да чагылыш тапты. «Гасырларны һәм чикләрне киңәйтеп. XX гасырның башында татар әдәбиятының Көнбатыш Европа әдәбияты белән элемтәләренә бәйле мәсьәләгә карата» (1977 ел, Казан) исемле монографиясе аны әдәбият даирәләрендә тиз танытты.

«XX гасыр башында татар әдәбиятының дөньякүләм әдәбият процессына якынаюы бәхәссез», – дип язды галим.

Габдулла Тукай, Фатих Әмирхан һәм совет чоры татар язучылары иҗатына багышлап, Энгель Нигъмәтуллин күп мәкаләләр язды. Үзе вафат булганнан соң дөнья күргән хезмәте — «Әдәбиятлар диалогы. Рус әдәбияты әсәрләренең татар теленә тәрҗемәләре күрсәткече» (2002 ел, Казан) аның күпьеллык эзләнүләре нәтиҗәсе булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Балалар өчен Евровидение 2008 җыр бәйгесендә Россия

2008нче елда Россиядән Михаил Пунтов чыгыш ясады. Ул Фәрештә йоклый җырын җырлап 73 балл җыйды.
## Сайлап алу туры

## Ссылки
* http://esckaz.com/jesc/2008/rus.htm

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Россия
Госел

**Госел** () — Ислам динендә билгеле бер тәртип буенча, бөтен тәнне юып коену.

## Тәртип
Госелләнәм дип ниятләгән кеше түбәндәге тәртип буенча эш йөртер:
# Гаурәтләрен пакъләр.
# Беләзекләренә кадәр ике кулын юар.
# Тәһарәт алыр, ләкин аякларын юмас.
# Гослгә ният кылыр.
# Авызын өч мәртәбә чайкар.
# Борынын өч мәртәбә су алып чайкар.
# Әүәл башына, аннан соң уңнан башлап ике як иң өстенә, алгы якка, аркага, уң яктан башлап ике як ботка су йогертер.
# Бер кат су йогерткәч, тәненең һәрбер җирен мөмкин кадәр куллары белән ышкып чыгар.
# Шул тәртиптә икенче мәртәбә бөтен тәненә су кояр.
# Тәненең һәрбер җирен янә куллары белән ышкып чыгар.
# Билгеле тәртип белән өченче мәртәбә бөтен тәненә су кояр.
# Су йөгерткән урыннарын куллары белән янә мөмкин кадәр ышкып чыгар.
# Иң ахырдан уңнан башлап ике аягын юар.

Чәч, каш, сакал, мыек кебек төкләрнең төпләренә, күз чокыры кебек эчкә батып яки җыерылып торган урыннарга һәм йөзек асларына да су ирешергә тиеш. Ирләргә госел коенганда, хатын-кызлардан аермалы буларак, чәчләренең һәр бөртегенә су ирештерү фарыздыр. Әмма хатын-кызларның толымнарына су ирешмәсәдә ярый, чәч төпләренә генә ирешү дә җитә.

## Әдәбият
* 

Төркем:Ислам төшенчәләре
Казан автобусы

**Казан автобусы** — Казанның автобус системасы. Казанда хисапнамә буенча иң популяр транспорт. 1925 елда ачылган. Юл бәясе — 46 сум.

## Тарих
Автобусның беренче рейслары 1925 елда башланган. Карталар системасы уңайсыз һәм әз популяр булган. Шулай ук маршрутлы таксиның популярлыгы арткан. 2006 елга Казанда 200 маршрутлардан артык булган.

Ләкин 2007 елда бөтен маршрутлы таксиларны законның читтә иглан иттеләр. Хәзерге вакытта (2010) Казанда 90 автобусларның маршрутлары бар. Паркында НЕФАЗ-5299-30-22, МАЗ-203.067, SUZU «Богдан», GOLDEN DRAGON, HIGER 6881 модельләре торалар.

2012 елда Казанның автобус системасын XXVII Җәйге Универсиадага яңадан үзгәртәләр. Аларда өлешә сорты экспуатаөияләу Higer һәм Golden Dragon, Закуплена МАЗ-103.465, МАЗ-206.067 һәм НефАЗ-5299-30-32

2016 елда сатып алынган иде МАЗ-203.069 ничек өлешчә алыштыру НефАЗ-5299-30-32 һәм МАЗ-203.067 әзерлек өчен Кубогына футбол 2017 ел.

2018 елда, әзерлек белән бәйле рәвештә, футбол ФИФА 2018 елды иде, сатып алынган МАЗ-20З.069 2018 елгы чышару тулы алыштыру НефАЗ-30-22 һэм МАЗ-203.067. Соң футбол иде сатып алынган тубән инәнле һэм газ НефАЗ-5299-40-57.

2020 елда программа буенча БКАД иде сатып алынган газ моторлы ягулыкта эшләүче НефАЗ-5299-30-57. Сендябрҗ аренда ПАТП-4 алды 23 автобус, ә октябрҗ аренда ПАТП-2 алынган тагын 36 автобуслар һэм 45 маршрут.

2021 елда сатып алынган иде тагын 40 яңа автобус газ-мотор ягулыгында НефАЗ-5299-40-57 өчен ПАТП-2 өчен 1 һэм 22 маршрут.

## Моны да карагыз
*Казан троллейбусы
*Автобус
*Казанның 1нче Автовокзалы
*Казанның Төньяк автовокзалы

## Чыганаклар
* Рус википедиясе

Төркем:Казан транспорты
Тәҗвид

**Тәҗвид** (гар. تجويد) — Коръәнне дөрес укуны, һәм шуның нәтиҗәсендә аның мәгънәсен бозуны булдырмауны тәэмин итәргә ярдәм итүче шәригать фәне. Аның төп максаты — сүзләрне хаталардан, бозулардан саклау. 

تجويد Тәҗвид дигән сүз جُود *яхшы* һәм جَوَّد *сыйфатын арттыру, көйләп уку* сүзләреннән алынып, *яхшырту, осталык белән максатка ирешү* дип тәрҗемә ителә.

Тәҗвид сүзенең терминологик мәгънәсе — һәр хәрефне үз урыныннан (мәхраҗыннан) чыгару һәм хәрефнең үзенә генә йөкләнгән хокукларын (сыйфаты, куәте һ.б.) үтәр өчен мөмкинлекләр бирү.

Коръәнне уку рәвеше Мөхәммәдтән (саләллаһу галәйһи үәссәләм) сәхабәләргә, сәхабәләрдән табигыйннарга һ.б тапшырылган. 
Коръән тәҗвид кагыйдәләре белән үк иңдерелгән.

## Барлыкка килүе

Ислам дәүләте киңәйгәч, бик күп гарәп булмаган халыклар ислам динен кабул итә башлыйлар. Аларга Коръән уку авыр була. Һәм шул сәбәпле Коръәндә асъ-, өсъбилгеләр барлыкка килә, тәҗвид кагыйдәләре махсус фән буларак өйрәнелә башлый. Тәҗвид буеча беренче китап авторы – имам Муса (Аллаһ аңардан разый булсын; һиҗри 325 елда вафат була). 

## Тәҗвид фәненең яклары

**Тәгълим ягы** — тәҗвид китапларында язылган кагыйдәләрне белү һәм бу бөтен мөселманнар өчен фарыз кифая, ягъни һәр мөселман өстендә үтәү бурыч булса да, ләкин араларыннан берничәсе сәбәпле башкаларның өсләреннән төшә торган фарыз.

**Гамәли ягы** — тәҗвид кагыйдәләренә нигезләнеп Коръән уку. Бу — фарыз гаен, ягъни араларыннан берничәсе башкару сәбәпле мөселманнарның өсләреннән төшми торган фарыз.

## Чыганак
* 

Төркем:Коръән
Лувр музее

**Лувр** () — дөньяның иң зур рәсем музейларының берсе. Урнашкан мәйданы буенча ул өченче урында. Музей Париж үзәгендә, Сена елгасының уң ягында, Риволи урамында урнаша.

Музей бинасы — элекке патшалар сарае (*Palais du Louvre*). 2009 елда музейны 8 500 000 кеше зиярәт итте.

Луврда бөтенесе җыелган, музейны универсаль дип атап була. Монда җыелган экспонатлар өчен географик та, вакыт чикләре дә юк.

## Тарих
### Музей
* 1793 елның 8 ноябрендә беренче тапкыр Лувр музее ишекләре ачылдылар.
* Музейда аерым Эжен Делакруа залы бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт

*
Төркем:Франция сарайлары
Төркем:Франция музейлары
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2008

**Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2008** 10-15 яшьтәге яшь җырчылар өчен 6 бәйге булды. Ул 2008нче елның 22 ноябрендә Лимассол шәһәрендә (Кипр) **"Спирос Киприану" спорт үзәгендә** узды. Конкурста **Bzikebi** (бал кортлары) группасы җиңде.

## Катнашучылар исемлеге

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесенең рәсми сәхифәсе
* Евровидение бәйгесенең русча сәхифәсе
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе