open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Коган синдромы

**Коган синдромы** — күз эчендәге ялкынсыну һәм аеруча нейросенсорлы колакка каты булганда бусага-борама аппараты дисфункциясе комбинациясе белән сыйфатланган сирәк системалы аутоиммун васкулит, патологиянең берсе үсеш алганнан соң берничә айдан үсеш ала. Чир беренчел яшьлектә ике җенестә бертигез барлыкка килә. Системалы күренешләргә төенле полиартериит, бөернең, АЭЮ һәм йөрәк-кан системасының некрозлаучы васкулиты керә.

**1.  Билгеләре**

•    Кызару, авырту, фотофобия һәм күрү начарлану.

•    Башлангыч симптом — нәфис, ике яклы, периферик, алгы стромаль томанлану.

•    Нәтиҗәдә тирән томанлану һәм тамырлану ясала.

•    Кайвакыт увеит, склерит һәм челтәркатлау васкулиты үсеш ала.

**2.   Дәвалау.**

Кератитта урынлы стероидлар кулланалар. Системалы билгеләү, кагыйдә буларак, склерит һәм челтәркатлау васкулитында кирәк.

**NB Бусага-борама аппараты ягыннан симптомнар ишетү югалтуны булдырмау өчен тоткарсыз  системалы стероидлар (1-2 г/кг) билгеләүне таләп итә. ЛОР-белгече белән хезмәттәшлек бик мөһим; кайчакта** **иммунодепрессантлар билгеләү кирәк.**

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Азин урамы (Ижау)

**Азин урамы** (, ) — Ижауның Ленин районында урнашкан урам. Гаскәрбаш Владимир Азин (1895-1920) исемен йөртә.

## Географиясе
Новоажимов урамыннан башланып, Пирогово авылына барып җитеп тәмамлана.

## Тарих
Хәзерге исемен 1920 елның 17 июненнән йөртә. Элекке исеме — Казан урамы.

## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/

## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Ботенев тыкрыгы (Ижау)

**Ботенөв тыкрыгы** (, ) — Ижауның Беренче Май районында урнашкан урам. Шул урамдагы беренче йорт хуҗасы исемен йөртә.
## Географиясе
Кызыл урамнан башланып, Эшчеләр урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен Октябрь инкыйлабына кадәр үк йөрткән.
## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/
## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Яр урамы (Ижау)

**Яр урамы** (, ) — Ижауның Октябрь районында урнашкан урам. 
## Географиясе
Комлы урамнан башланып, квартал эчендә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен Октябрь инкыйлабына кадәр үк йөрткән.
## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/
## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Бородин урамы (Ижау)

**Бородин урамы** (, ) — Ижауның Октябрь районында урнашкан урам. Көйязар һәм химик Александр Бородин (1833-1887) исемен йөртә.
## Географиясе
Милисә урамыннан башланып, Пушкин урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1952 елның 15 дикәбреннән йөртә. Элекке исемнәре — Бородин тыкрыгы (1918 елның 13 дикәбреннән), Чүлмәк тыкрыгы (1918 елга кадәр).
## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/
## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Гоголь урамы (Ижау)

**Гоголь урамы** (, ) — Ижауның Индустриаль районында урнашкан урам. Язучы Николай Гоголь (1809-1852) исемен йөртә.
## Географиясе
Кызыл Каһарманнар урамыннан башланып, Совет урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Элекке исемнәре — Гоголь урамы, Унберенче урам.
## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/
## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Александров урамы (Ижау)

**Александров урамы** (, ) — Ижауның Ленин районында урнашкан урам. 
## Географиясе
Шихта урамыннан башланып, Өлкә урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1953 елның 23 мартыннан йөртә. Элекке исеме — Александров тыкрыгы.
## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/
## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Дерябин үтү юлы (Ижау)

**Дерәбин үтү юлы** (, ) — Ижауның Ленин районында урнашкан урам. Ижау корал завутына нигез салучы Андрей Дерябин (1770-1820) исемен йөртә.
## Географиясе
Милисә, Төзүче Дудин һәм Свердлов урамнары белән киселештән башланып, «Ижмаш» завутының сәнәгый зонасында тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1970 елның 5 мартыннан йөртә. Элекке исемнәре — Плотина урамы, Плотина тыкрыгы.
## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/
## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Максим Горький урамы (Ижау)

**Максим Горьки урамы** (, ) — Ижауның Октябрь һәм Беренче Май районнарында урнашкан урам. Язучы Маским Горький (1868-1936) исемен йөртә.
## Географиясе
Киров урамыннан башланып, Карл Либкнехт урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1936 елның 28 июненнән йөртә. Элекке исемнәре — Коммуналь урам (1918 елның 13 дикәбреннән), Базар урамы (1918 елга кадәр).
## Әһәмиятле объектлар
* 71 йорт ― Рус драма театры
## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/
## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Милләтара тыкрык (Ижау)

**Милләтара тыкрык** (, ) — Ижауның Беренче Май районында урнашкан урам. 
## Географиясе
Иж елгасыннан башланып, Кызыл армия урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1918 елның 13 дикәбреннән йөртә. Элекке исеме — Тар гына тыкрык.
## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/
## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Киров урамы (Ижау)

**Киров урамы** (, ) — Ижауның Октябрь һәм Индустриаль районнарында урнашкан урам. Совет фирка-дәүләт эшлеклесе Сергей Киров (1886-1934) исемен йөртә.
## Географиясе
Комлы урамнан башланып, Удмурт урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1936 елның 28 июненнән йөртә. Элекке исеме — Вәтке урамы.
## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/
## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Алмас Нәзиров

**Алмас Нәзиров**, Алмас Әмин улы Нәзиров (*[[1956 ел]]ның [[29 февраль|29 феврале]], [[ТАССР]], [[Арча районы]], [[Сеҗе]]*) — урманчы — , 2014-2017 елларда ТР урман хуҗалыгы министры, 2006-2014 елларда Арча районы башлыгы. Авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты.

## Тәрҗемәи хәле
1956 елның 29 февралендә Татарстан АССР Арча районы Сеҗе авылында туган. Лубян урман хуҗалыгы техникумын (*[[2012 ел]]дан [[Лубян урман-техник көллияте]]*) (*[[1975 ел|1975]]*), «*урман хуҗалыгы *» белгечлеге буенча М. Горький исемендәге Мари политехник институтын (*[[1981 ел|1981]], [[Йошкар-Ола]]*), «*банк эше*» белгечлеге буенча Мәскәү дәүләт икътисад, статистика һәм информатика университетын (*[[2004 ел|2004]], [[Мәскәү]]*), «*юриспруденция*» белгечлеге буенча Идарә итү һәм хокук институтын (*[[2006 ел|2006]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1971 елда ТАССР Саба районы Шәмәрдән эшчеләр бистәсендә (*[[2002 ел]]дан авыл*) урнашкан Саба төзелеш-монтаж оешмасы () эшчесе.

1971-1975 елларда Лубян урман хуҗалыгы техникумы укучысы (*[[ТАССР]], [[Кукмара районы]], [[Лубян]] эшчеләр бистәсе* (*[[2002 ел]]дан авыл*).

1975-1978 елларда ТАССР урман хуҗалыгы министрлыгының Идел буе механикалаштырылган урман хуҗалыгының Ключище урманчылыгында урман (*агач*) хәзерләү урман мастеры.

1978-1985 елларда Татарстан урман хуҗалыгы идарәсенең Саба урман сәнәгать хуҗалыгы Сабабаш урманчылыгында урман (*агач*) хәзерләү урман мастеры (*[[ТАССР]], [[Саба районы]], [[Лесхоз бистәсе]]*).

1985-1988 елларда Саба  Үзәк урман пункты урман (*[[агач]]*) хәзерләү өлкән урман мастеры.

1988-1989 елларда Саба урман сәнәгать хуҗалыгының баш .

1989-2001 елларда ТР урман хуҗалыгы министрлыгының Арча урман хуҗалыгы директоры.

2001-2006 елларда ТР Арча районы администрациясе башлыгы.

2006-2014 елларда Арча муниципаль районы башлыгы, Арча район шурасы рәисе, Арча шәһәре һәм районы шуралары депутаты, Бердәм Россия фиркасенең Арча җирле бүлекчәсе сәркатибе.

2014-2017 елларда ТР урман хуҗалыгы министры. 2018 елның 18 гыйнварында үзенең соравы буенча министр вазифасыннан азат ителә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1985 ССРБ  бронза медале
* 1993 ТР атказанган урманчысы
* 1997 РФ атказанган урманчысы
* 2005 «Казанның меңьеллыгы истәлегенә» медале
* 2005 «ТР мәгарифе өлкәсендә уңышлары өчен» күкрәк билгесе
* 2006 РФ яшьләр сәясәте өлкәсе шәрәфле хезмәткәре 
* 2018 «Татарстан Республикасы каршындагы хезмәтләре өчен» медале

## Сылтамалар
*   А. Ә. Нәзиров «Чикләрсез татарлар» сайтында
* А. Ә. Нәзиров турында TatCenter интернет-порталында 
* Идти своей тропой. «Элита Татарстана», 30.03.2016
* *Марина Юдкевич*.   В Татарстане появилось первое уголовное дело министра ? «Вечерняя Казань», 20.12.2017
* *Николай Анисимов*.  Назиров ордена не достоин. «Звезда Поволжья», 26.03.2016

## Искәрмәләр

Төркем:Урманчылар
Төркем:РФ атказанган урманчылары
Төркем:ТР атказанган урманчылары
Төркем:Лубян урман-техник көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Идел буе дәүләт технология университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Район башлыклары
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре кандидатлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Татарстанның урман хуҗалыгы министрлары
Нәзиров

**Нәзиров** — фамилия.
* Заһретдин Нәзиров (1909-1984), нәкышче.
* Әнвәр Нәзиров (1918-?), театр рәссамы, график (*[[Хәрәзм]], [[Үзбәкстан]]*).
* Ромэн Нәзиров (1934-2004), әдәбият галиме.
* Марис Нәзиров (1949-2013), шагыйрь, журналист (*[[Чакмагыш]]-[[Уфа]]*).
* Алмас Нәзиров (1956), Арча районы башлыгы, ТР урман хуҗалыгы министры.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Надиров

Төркем:Фамилияләр
Надиров

**Надиров** — фамилия.
* Илбарис Надиров (1925-2009), фольклорчы, Тукай премиясе иясе (*[[1989 ел|1989]]*).
* Фаикъ Надиров (1921-?), журналист, ТАССР TV һәм радио комитеты рәисе (*[[1962 ел|1962]]-[[1982 ел|1982]]*).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Нәзиров

Төркем:Фамилияләр
Төзүче Дудин яр буе урамы (Ижау)

**Төзүче Дудин яр буе урамы** (, ) — Ижауның Октябрь районында урнашкан урам. Беренче Ижау мигъмары Семөн Дудин (1779-1825) исемен йөртә.
## Географиясе
Дерябин үтү юлыннан башланып, Комлы урам белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1988 елның 4 апреленнән йөртә. Элекке исеме — Яр буе урамы.
## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/
## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Жечев урамы (Ижау)

**Жечев урамы** (, ) — Ижауның Беренче Май районында урнашкан урам. Ижау шәһәр эшче, солдат һәм керәстиян шурасының башкарма комитеты рәисе Василий Жечев (1891-1918) исемен йөртә.
## Географиясе
Тимер юл тыкрыгыннан башланып, Василий Чугуевский урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1938 елның 7 мартынан йөртә. Элекке исемнәре — Сәнәгый урам (1937 елның 16 октябреннән), Югалган урам.
## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/
## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Коммунарлар урамы (Ижау)

**Коммунарлар урамы** (, ) — Ижауның Беренче Май, Октябрь һәм Индустриаль районнарында урнашкан урам. 
## Географиясе
Тимер юл тыкрыгыннан башланып, Төньяк тыкрык белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1937 елның 16 октябрннән йөртә. Элекке исемнәре — Ярлылар урамы (1918 елның 13 декабреннән), Унынчы урам.
## Тышкы сылтамалар
* http://tehne.com/event/arhivsyachina/ulicy-izhevska-svedeniya-o-nazvaniyah-pereimenovanii-ulic-pereulkov-i-ploshchadey-goroda-1918-1991/
## Искәрмәләр

Төркем:Ижау урамнары
Территория

**Террито́рия** () — чикләнгән җир шары өслеге өлеше.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:География
Александр Авцин

**Александр Авцин** (Александр Александр улы Авцин, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Артур Агаҗанян

**Артур Агаҗанян** (, ,  — , ) — Әрмәнстан җәмәгать эшлеклесе, иҗтимагыятьче, сәясәт белгече.
Леонид Агаков

**Леонид Агаков** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән язучы, прозачы, драматург. Чуаш АССРның халык язучысы (1974), Чуаш АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1968), Михаил Чечпел исемендәге премия лауреаты (1967), ЧАССР Язучлар берлеге идарәсе рәисе (1950-1952), «Тăван Атăл» әлманахының баш мөхәррире (1962-1965).

## Искәрмәләр


Төркем:Язучылар берлеге рәисләре
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Сеспель премиясе лауреатлары
Александр Агафи

**Александр Агафи** (Александр Дмитри улы Агафи, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән мәсәлче.
Тәңребиргән Гаделбаев

**Тәңребиргән Гаделбаев** (, ,  — , ) — хөкемче, Җамбыл өлкә мәхкәмәсе рәисе (1941-1943), КазССР Югары мәхкәмәсе рәисе (1943-1945).
Роман Адамов

**Роман Адамов** (Роман Станислав улы Адамов, ,  — , ) — РФ футболчысы (һөҗүмче), футбол тренеры, РФның атказанган спорт остасы (2008), 2008 елгы Европа чемпионатының бронза призчысы, РФның 1 нче дивизионы җиңүчесе (2004, Грозный «Терегы» составында), Россия чемпионы (2008, Казан «Рубины» составында), Чехия чемпионы (2012/2013), Россия чемпионатының иң яхшы бомбардиры (2007).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Фёдор Адашев

**Фөдор Адашев** (Фөдор Григори улы Адашев, ,  — , ) — Рус патшалыгы дипломаты һәм хәрби эшлеклесе, баяр (1553), Казан воеводасы (1554-1556).
Анатолий Айзенворт

**Анатоли Айзенворт** (Анатолий Карп улы Деревәшкин, ,  — , ) — чирмеш Совет язучысы, тәрҗемәче, журналист, СССР язучылар берлеге әгъзасы (1939).
Николай Айзман

**Николай Айзман** (Николай Спиридон улы Айзман, ,  — , ) — чуаш драматургы, актер һәм режиссер, СССР язучылар берлеге әгъзасы (1939), ЧАССРның атказанган мәдәният эшлеклесе (1940).

## Әдәбият
* Сироткин М. Я., "Очерк истории чувашской советской литературы", Чабаксар, 1956;
* Краснов И., "Николай Айзман - чăвашла паллă драматургĕ", альм. "Тăван Атăл", Чабаксар, 1959.

## Искәрмәләр

Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чуаш драматурглары
Төркем:Шәхесләр:К. В. Иванов исемендәге Чуаш драма театры
Павел Аксёнов

**Павел Аксёнов** (Павел Василий улы Аксёнов, ,  — , ) — совет фирка-дәүләт эшлеклесе, Казан шәһәр хезмәт ияләре шурасы рәисе (1930-1935), Казан шәһәр башкарма комитеты рәисе (1935-1937).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы
Вячеслав Аланов

**Вәчеслав Аланов** (Вәчеслав Николай улы Аланов, ,  — , ) — СССР җиңел атлетикачысы, озын арага йөгерүче, СССРның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1968), җиңел атлетика кроссы буенча СССР чемпионатының бронза призчысы (1968, 1970).
Жаилсон Алешандре Алвеш дос Сантос

**Жаилсон Алешандре Алвеш дос Сантос** (, ,  — , ) — Бразилия һөнәри футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче), Парана штаты чемпионы (2008).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Иван Айвазов

**Иван Айвазов** (Иван Георгий улы Айвазов, ,  — , ) — православие миссионеры һәм публицист, илаһият магистры (1912).
## Искәрмәләр
Владимир Алекно

**Владимир Алекно** (Владимир Роман улы Алекно, ,  — , ) — СССР һәм РФ волейболчысы, РФ волейбол тренеры, РФның атказанган тренеры (2012), РФ милли ирләр волейбол җыелмасының (2007-2008, 2011-2012, 2015-2016) һәм Казан «Зениты»ның баш тренеры (2008 елдан). Уенча буларак СССР (1985/86, 1986/87), Болгария (1990/91) һәм Франция чемпионы (1994/95). Тренер буларак Россия чемпионатларының алтын (2005/06, 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2011/12, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17), көмеш (2006/07) һәм бронза (2012/13) призчысы, Франция чемпионатларының алтын (2003/04) һәм (2002/03) көмеш призчысы, Олимпия уеннарының алтын (2012) һәм бронза (2008) медальләре иясе, Европа чемпионатының көмеш призчысы (2007), Дөнья кубогы җиңүчесе (2011).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Волейболчылар
Александр (Малинин)

**Александр** (Александр Павел улы Малинин, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Нолинск япискебе (1928-1929).
Александр (Окропиридзе)

**Александр (Окропиридзе)** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Казан руханилар академиясенең шәрәфле әгъзасы, Абхазия (1862-1869), Гори (1869-1882, 1886-1898), Гурия (1882-1885) һәм Гурия-Мингрелия епискобы (1898-1903). Гөрҗистан праваслау чиркәве тарафыннан изге дип танылган (1996).
Александр (Раевский)

**Александр** (**Александр Семөн улы Раевский**, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Костанай (1930, 1934-1935), Сухиничи (1930-1931), Златоуст (1931-1932), Каменск (1932-1933), Алабуга (1933-1934), Актүбә һәм Костанай (1935-1936), Кызылъяр (1936) һәм Могилев (1936-1937) епискобы.
Александр (Трапицын)

**Александр** (Александр Иван улы Трапицын, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Мөрәм (1904-1907), Юрьевец (1907-1912), Вологда һәм Тотьма (1912-1921) һәм Акмәсҗит һәм Кырым (1928) епискобы, Самар (1928-1933) һәм Пугачев (1935) архиепискобы. Рус праваслау чиркәве тарафыннан изге дип танылган (2000).
Александр Воротынский

**Александр Воротынски** (Александр Иван улы Воротынски, ,  — , ) — Рус патшалыгы хәрби эшлеклесе, удел кенәзе, баяр, Казан воеводасы (1558-1559).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Анатолий Александров (1918)

**Анатолий Александров** (Анатолий Александр улы Александров, ,  — , ) — ССРБ кларнетчысы, Үзәк телевидениеның һәм Бөтенсоюз радиосының зур симфоник оркестры һәм Мәскәү филармониясенең симфоник оркестры солисты, ЧАССРның атказанган артисты (1967).
## Искәрмәләр
Лоран Алекно

**Лоран Алекно** (Лоран Владимирович Алекно, ,  — , ) — РФ волейболчысы, Россия кубогы һәм суперкубогы иясе (2017).

Төркем:Волейболчылар
Архип Александров

**Архип Александров** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән драматург.
## Искәрмәләр
Николай Александров (1884)

**Николай Александров** (Николай Александр улы Александров, ,  — , ) — карагөруһлар хәрәкәте эшлеклесе, «Казанский Телеграф» гәҗитенең вакытлы мөхәррире, укытучы, публицист.
## Искәрмәләр
Николай Александров (1908—?)

**Николай Александров** (Николай Василий улы Александров, ,  — , ) — ССРБ галиме, электр изоляциясе өлкәсендә белгеч, Сталин премиясе лауреаты (1947).
## Искәрмәләр
Пётр Александров (1854)

**Пётр Александров** (Пётр Степан улы Александров, ,  — , ) — генерал-майор, Казан (1905) һәм Плоцк (1905-1909) жандарм идарәләре башлыгы.
## Искәрмәләр
Борис Алексеев

**Борис Алексеев** (Борис Алексей улы Алексеев, ,  — , ) — чуаш Совет актеры, театр режиссеры, педагог, ЧАССРның (1940), РСФСРның (1960), СССРның (1969) халык артисты.
## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:К. В. Иванов исемендәге Чуаш драма театры
Григорий Алексеев

**Григорий Алексеев** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
## Искәрмәләр
Алексий (Молчанов)

**Алексий** (Алексей Василий улы Молчанов, ,  — , ) — православие дин эшлеклесе, Чистай (1900-1905), Кырым һәм Акмәсҗит (1905-1910), Псков һәм Порхов (1910-1912), Тубыл һәм Себер (1912-1913) епискобы, Карталия һәм Кахетия архиепискобы, Гөрҗистан экзархы (1913-1914).
## Искәрмәләр
Алексий (Орлов)

**Алекси** (Алексей Степан кызы Орлов, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Богырыслан (1923-1924), Курган (1924-1927), Малмыж (1927-1931), Янтау (1931) һәм Сызран (1931) епискобы, Омск архиепискобы (1931-1935, 1933 елга кадәр епископ). Рус праваслау чиркәве тарафыннан изге дип танылган (2000).
Василий Алендей

**Васили Алендей** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән язучы, прозачы, тәнкыйтьче, СССР язучылар берлеге әгъзасы (1958), Чуаш АССРның халык язучысы (1983).
Дмитрий Алексеев (1973)

**Дмитрий Алексеев** (Дмитрий Вадим улы Алексеев, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (капкачы).
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Алексий (Буй)

**Алекси** (Семөн Васили улы Буй, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Бөгелмә (1924), Велиж (1925-1926), Козлов (1926-1927) һәм Ураз (1927-1928) япискебе. 1981 елда изге дип танылган.
Владимир Аленицын

**Владимир Аленицын** (Владимир Дмитри улы Аленицын, ,  — , ) — профессор, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1904), зоолог, статистик һәм картограф.
Николай Алёхин

**Николай Алөхин** (Николай Михаил улы Алөхин, ,  — , ) — Казан университетының адъюнкт-профессоры, Казан цензура кәмититенең сәркатибе (1817-1819).
Нур Галимов

**Нур Галимов**, Нурмөхәммәт Невман (*Ногман*) улы Алимов, **Кара малай**, ,  — , ) — һөнәри берлекләр эшлеклесе, бокс буенча Россия чемпионы (1915), РСФСР бокс федерациясе башлыгы, Алабуга кантун башкарма комитеты рәисе (1924), 1930 елдан һөнәри берлек (профсоюз) эшендә (Ташкәнт, Ленинград, Мәскәү).
Хәлил Алишев

**'
**Хәлил Алишев''' (Хәлил Фәезрахман улы Алишев, ,  — , ) — , , башкорт милли хәрәкәте эшлеклесе, Башкорт гаскәрләре төркеме командиры (1919).
## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Валерий Галиәскәров

**Валери Галиәскәров** (Валери Владимир улы Галиәскәров, ,  — , ) — РФ футболчысы (капкачы), Казан «Рубины» составында Россия чемпионатының бронза призчысы (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Алоизио

**Алоизио** (, ,  — , ) — Бразилия һөнәри футболчысы (һөҗүмче), Казан «Рубины» составында Россия чемпионатының бронза призчысы (2003), Рио-де-Жанейро (1996), Гояс (1997, 1998, 1999), Парана (2005), Алагоас (2012) штатлары чемпионы, Бразилия чемпионы (2006-2008).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Рәфгать Алтынбаев

**Рәфгать Алтынбаев** (Рәфгать Зәки улы Алтынбаев, ,  — , ) — РФ дәүләт эшлеклесе, СБКФнең Чаллы шәһәр кәмититенең икенче сәркатибе (1987-1990), Чаллы шәһәр халык депутатлары шурасы рәисе, Чаллы башлыгы (1990-1999), РФ авыл хуҗалыгы министры урынбасары (1999-2001), Федерация шурасы әгъзасы (2001-2003, 2005-2012).
## Биографиясе
1971 елда «Химик-технолог» белгечлеге буенча Киров исемендәге Казан химия-технология институтын тәмамлый.

1971-1975 елларда-«Камгэсэнергострой» УС төзелеш механикалаштыру идарәсенең СМУ-4 өлкән инженеры, «Камгэсэнергострой» буенча шәһәр төзелеше идарәсенең ВЛКСМ комитеты секретаре, Брежнев шәһәре (хәзер Яр Чаллы шәһәре).

1975-1990 елларда-КПССның Чаллы шәһәр комитеты инструкторы, КПССның Брежнев шәһәр комитеты Икенче секретаре.

1983-1985 елларда-КПССның Автозавод райкомының икенче секретаре, Брежнев шәһәре (хәзер Яр Чаллы).

1985-1987 елларда-халык депутатларының Автозавод район Советы башкарма комитеты рәисе, Брежнев шәһәре (хәзер Яр Чаллы шәһәре).

1987-1990 елларда-КПСС шәһәр комитетының икенче секретаре, Яр Чаллы шәһәре.

1990-1991 елларда-Яр Чаллы шәһәре шәһәр Советы башкарма комитеты рәисе.

1991-1999 елларда-халык депутатларының шәһәр Советы рәисе, Яр Чаллы шәһәре администрациясе башлыгы.

1990-1999 елларда-халык депутатларының Яр Чаллы шәһәр Советы башкарма комитеты рәисе, Яр Чаллы шәһәре администрациясе башлыгы.

1999-2001 елларда-Россия Федерациясе Авыл хуҗалыгы министры урынбасары.

2001-2003 елларда-Татарстан Республикасы Хөкүмәтеннән Федерация Советы әгъзасы, җирле үзидарә мәсьәләләре комитеты рәисе.

2002-2006 елларда - Россия Тормыш партиясе рәисе урынбасары (С.М.Миронов).

2003-2005 елларда-РФ ФҖ Федерация Советы Рәисе киңәшчесе (С.М.Миронов).

2005-2012 елларда-РФ ФҖ Федерация Советында Рязань өлкәсе Хөкүмәтеннән әгъзасы, Федерация эшләре һәм төбәк сәясәте комитеты рәисе.
## Федерация Советында эше
2005 елның сентябрендә Рязань өлкә Думасы карары белән Алтынбаев Рязань өлкәсеннән Федерация Советы әгъзасы итеп сайлана. Алтынбаеваны губернатор Георгий Шпак тәкъдим итте, ул кандидатура Федерация Советы рәисе Сергей Миронов тарафыннан тәкъдим ителгән һәм Үзәк федераль округ җитәкчелеге тарафыннан хупланган, дип хәбәр итте. Алтынбаевны 28 депутаттан 25 депутат (КПРФ вәкиле каршы чыкты) хуплады.

Федерация Советында Федерация эшләре һәм төбәк сәясәте комитеты рәисе була, даими комиссияләр составына керә: парламент эшчәнлеген оештыру һәм Федерация Советы эшчәнлеген тәэмин итүне контрольдә тоту буенча.

2006 елда Федерация Советы әгъзасы һәм Россия тормыш партиясе рәисе урынбасары буларак, тормыш партиясенең Самара региональ бүлеге җитәкчелеген алмаштыруда, рәис итеп Виктор Тархов сайлануда турыдан-туры ярдәм күрсәтә.

2012 елга кадәр «Гадел Россия»партиясе әгъзасы һәм җитәкчеләренең берсе.

## Бүләк һәм мактаулы исемнәре
Дуслык Ордены (1995).
«Хезмәт батырлыгы өчен» медале (1981).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Алтынбаев Р. З. *(на сайте партии Справедливая Россия)*
* Архив: на сайте Совета Федерации Алтынбаева Р. З.
* Биография и фото  *(на сайте издания [[Коммерсантъ]]*
*Официальный сайт Алтынбаева Р. З. 

Төркем:Чаллы башлыклары
Төркем:Мэрлар
Владимир Алхимов

**Владимир Алхимов** (Владимир Сергей улы Алхимов, ,  — , ) — СССР икътисадчысы, икътисад фәннәре нәмзәте, СССР каһарманы (1945), СССР дәүләт банкы идарәсе рәисе (1976-1986). ТАССРдан 10-11 чакырылашлары СССР ЮШның Милләтләр шурасы депутаты, СБКФ ҮК әгъзасы (1982-1986).
Алексей Альбицкий

**Алексей Альбицки** (Алексей Андрей улы Альбицки, ,  — , ) — химик, химия докторы (1902) хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1916), Казан (1884-1903) һәм Харковь (1903-1920) университетлары укытучысы, профессор (1902). Органик химиягә караган фәнни хезмәтләр авторы.

Төркем:Химиклар
Станислав Альшевский

**Станислав Альшевски** (Станислав Владимир улы Альшевски, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Александр Алмазов

**Александр Алмазов** (Александр Иванович Алмазов, ,  — , ) — чиркәү тарихчысы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1906), илаһият докторы (1897), Новороссия университетының атказанган профессоры (1912).
## Искәрмәләр
Амвросий (Гудко)

**Амвроси** (Васили Иван улы Гудко, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Рус праваслау чиркәвенең Кореядәге миссиясе башлыгы (1897-1899), Кременец (1904-1909), Балта (1909-1914) һәм Сарапул һәм Алабуга (1914-1917) епискобы.
Чандра

**Ча́ндра** () — турыдан-туры тәрҗемә иткәндә "ялтыраучы", Санскрит телендә «Ай») — 
Һинд динендә Ай Ходае исеме (Чандралоки), һәм шулай ук Һинд диненең башка шәхесләре. Дүшәмбе көннең хөкемдары. Шәхси исемнәр һәм фамилияләр составына керә.
## Вайшнавизмда Чандра
Һинд дине тарафдарлары Чандраны "Бхагавата-пурана"да искә алынган башка исемнәр белән дә атыйлар. Айдан чәчелгән әйберләргә файдалы көч бирә торган салкынчалык иңгәнгә күрә, "Бхагавата-пурана" Чандраны "барлык теренең тормышы" буларак сыйфатландыра, һәм ул аны Галәмдә иң баш тереклек иясе "Джива" дип атый. Чандраның тагын бер исемнәрнең берсе - "Маномая" - бу Чандра һәрбер тереклек иясенең акылы белән хөкемдарлык итә торган Ходай дигәнне аңлата. Чандра барлык үсемлекләргә үсеш энергиясен биргә өчен, "Бхагавата-пурана" аны "Аннамая" дип атый, ә "Амритамая" исеме белән Чандра барлык тереклек ияләрнең тормыш көче чыганагы булган өчен атала.. Ходайның Югары Шәхесенә Ай Ходае образында табынучылар Чандраны шулай ук "Сома" исеме дип атыйлар. Ул Вакыт исәпләвен урнаштыра һәм бөтен Галәм өстеннән хөкемдарлык итә дип санала..

"Бхагавата-пурана"да Чандра исеме башка Ходайлар, мәсәлән, Индра, Сурья, Варуна, Ваю рәтендә искә алына. Алар барысы да, Чандраны кертеп, Вишну (Кришна) вәкилләре дип санала, махсус вәкаләтләргә ия һәм Галәмдә төрле планеталар белән хөкемдарлык итә. 
Мадхвачарья тәгълиматы буенча, Чандра Галәмдә төрле функцияләр башкарып, Ходайга хезмәт итүче астарак торган Ходайларның илаһилык иерархиясенең уникенче баскычында тора.

Чандра шулай ук Сома ходаеның чагылышы һәм Атри ришиның һәм аның хатыны Анасуйяның улы, Даттатрейя һәм Дурвасаның туганы булып тора.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Чакора

## Искәрмәләр

## Әдәбият

*  (Hrsg.) *Götter und Mythen des indischen Subkontinents* (= *Wörterbuch der Mythologie.* Abteilung 1: *Die alten Kulturvölker.* Band 5). Klett-Cotta, Stuttgart 1984, ISBN 3-12-909850-X, S. 56.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Һинд дине астрономиясе
Амвросий (Полянский)

**Амвроси** (Александр Алексей улы Поләнски, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Винница (1918-1925) һәм Каманича һәм Брацлав (1925-1926) епискобы.
Торстен Әминов

**Торстен Әминев** (, ,  — , ) — фин-угыр телләре белгече, фәлсәфә докторы.
Артур Әмиров

**Артур Әмирев** (Артур Рөстәм улы Әмирев, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (сакчы).
## Карьерасы
1992 елның 3 апрелендә Әлмәттә туган. 1999 елда, аңа 7 яшь булганда Түбән Новгородта хоккей белән шөгыльләнә башлый. 2005 елга кадәр «автозаводчаннар» балалар һәм яшүсмерләр командалары өчен чыгыш ясаган, ә зур турнирларның берсендә иң яхшы сакчы дип табылган.

2008 елда Ярославль «Локомотив»ының икенче составына чакырыла. 2009 елда «Локо» МХЛ клубы составына керә. 2008 елда 17 яшьтән өлкәнрәк булмаган яшүсмерләр арасында Россия җыелма командасына чакырыла. Җыелма командада 5 матч уздырды һәм ике нәтиҗәле тапшыру белән гол кертте.

2010 елның 25 декабрендә үз мәйданнарында Чеховның «Витязь» командасына каршы уйнаган төп команда өчен. Матч «Локомотив» файдасына 6:0 исәбе белән тәмамланды. Бу уенга кадәр Артур төп составка чакырырла иде, тик бозга гына чыкмады.

2011/12 сезонын «Локо» составында башлады, әмма ноябрь аенда яңартылган "ВХЛ" «Локомотив» составына кертелде.

2012/13 сезонын «Локомотив ВХЛ»составына керә башлады. Сентябрьдә КХЛда чыгыш ясаучы «Локомотив» ның төп командасына күчерелде. 7 октябрьдә Омскиның «Авангард» командасына каршы үз кырында КХЛда дебют алкасын кертте.

2015 елда сакчы Артур Әмиров Новокузнецкиның «Металлург» командасы уенчысы булды.

## Уңышлары
2009 ел Иван Глинка мемориалының көмеш призеры. (Россия, юниор).

2011 МХЛ йолдызлары матчында катнашучы.

## Уйнаган клублары
Урал Әмиров

**Урал Әмирев** (Урал Рим улы Әмирев, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (һөҗүмче).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Әмиран Әмирханов

**Әмиран Әмирханов** (, ,  — , ) — РФ һәм Әрмәнстан һөнәри баскетболчысы (сакчы), РФның спорт остасы, Казакъстан чемпионатының көмеш призчысы (2014/2015), кече илләр арасында Европа чемпионаты җиңүчесе (2016).
## Искәрмәләр
Амфилохий (Скворцов)

**Амфилохий** (Александр Яков улы Скворцов, ,  — , ) — православие дине эшлеклесе, Енисей һәм Краснояр (1925-1926) һәм Мәләкәс (1928) епискобы. Рус праваслау чиркәве тарафыннан изге дип танылган (2000).
## Искәрмәләр
Анастасий (Александров)

**Анастасий** (Александр Иван улы Александров, ,  — , ) — православие дин эшлеклесе, телләр белгече, илаһиятче, чиркәү тарихы докторы (1910), Казан университеты ректоры вазыйфаларын башкаручы (1908-1910), Казан (1912-191?) һәм Санкт-Петербург (1913-1918) руханилар академияләре ректоры, Чистай (1912-1913) һәм Ямбург (1913-1918) епискобы.
## Искәрмәләр
Анастасий (Меткин)

**Митрополит Анастасий** (Александр Михаил улы Меткин, ,  — , ) — православие дин эшлеклесе, Казан һәм Татарстан митрополиты (1988—2015), Сембер һәм Яңа Спас митрополиты (2015—2019). Казан руханилар семинариясе ректоры (1998—2014).

2019 елның 30 августында РПЧ Изге Синоды карары белән, үзенең үтенече буенча, 75 яшь тулу уңаеннан,  җибәрелгән; Сембер епархиаль идарәсеннән матди ярдәм алып, Казан шәһәрендә яши.
## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Рус православие чиркәве митрополитлары
Наил Әмиров

**Наил Әмирев** (Наил Хәбибулла улы Әмирев, ,  — , ) — гигиеначы, Россия медицина фәннәре академиясе академигы, ТРның һәм РФның атказанган фән эшлеклесе (1992, 1997), КДМУ ректоры (1989-2009).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Кәфил Әмиров

**Кәфил Әмиров**, Кәфил Фәхрази улы Әмиров (*[[1949 ел]]ның [[24 май|24 мае]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Тәмте районы]], [[Нариман (Югары Ослан районы)|Нариман]] — [[2020 ел]]ның [[23 февраль|23 феврале]], [[РФ]], [[Татарстан]], [[Казан]]*) — Россия юристы, Вахит районы прокуроры (1980-1989), Казан прокурорының беренче урынбасары (1989-1992), ТР прокурорының урынбасары (1992-2000, 1997 елдан 1 нче урынбасар), ТР прокуроры (2000-2013). Фәлсәфә фәннәре кандидаты, доцент. 2нче дәрәҗәле юстиция дәүләт киңәшчесе, РФ атказанган юристы.

## Биографиясе
1949 елның 24 маенда Татарстан АССРның Тәмте районы Нариман авылында туган.

1972 елда Харьков юридик институтын тәмамлый.

1966-1968 елларда Удмуртиядә район газетасы корреспонденты булып эшли. 1972 елдан алып 1972 елга кадәр — прокуратура органнарында эшли: 1972 елдан 1973 елга кадәр — Сарман районы прокуратурасы тикшерүчесе, 1973 елдан 1980 елга кадәр — ТАССР прокуратурасының өлкән тикшерүчесе, 1980-1989 елларда — Казанның Вахитов районы прокуроры, 1989-1992 елларда-Казан прокурорының беренче урынбасары.

1992 елдан - Татарстан Республикасы прокуроры урынбасары, Прокуратура Тикшерү идарәсе башлыгы.

1997 елдан 2000 елга кадәр — Татарстан Республикасы прокурорының беренче урынбасары.

2000 елның 29 июнендә элеккеге прокурор Сәйфихан Нәфиевны Татарстан Республикасы Конституция суды рәисе вазыйфасына билгеләп куйганнан соң Татарстан Республикасы прокуроры итеп билгеләнә.

2013 елның 21 сентябрендә «Озак еллар эшләгән өчен пенсиягә чыгу сәбәпле» отставкасы турында игълан итте. Шул ук вакытта Әмировның  Р. Р. Сөләймановка «экстремистик эшчәнлекнең ярамавы турында» гы кисәтү чыгаруында турыдан - туры катнашуы сәбәпле, аның белән катлаулы мөнәсәбәтләр килеп чыккан, нәкъ менә шул сәбәпле, пенсия яшенә рәсми төстә җиткәнче сигез ай кала, отставкага чыккан, дигән фикерләр әйтелә.

2020 елның 23 февралендә 70 яшендә Казанда хастаханәдә инсульттан соң вафат булган.

Казанның Самосырово зиратында җирләнгән.

Өйләнгән булган, ике кызы бар.

## Бүләкләр һәм исемнәре
* Татарстанның атказанган юристы.

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
* 
* 
* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча юристлар
Төркем:Татарстан прокурорлары
Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Төркем:РФ атказанган юристлары
Төркем:Татарстанның атказанган юристлары
Төркем:Украинаның Ярослав Мудрый исемендәге милли юридик академиясен тәмамлаучылар
Вальтер Андерсон

**Вальтер Андерсон** (, ,  — , ) — РИ, Эстония һәм Алмания этнологы һәм фольклорчысы.
Мәтт Андерсон

**Мәтт Андерсон** (, ,  — , ) — АКШ һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Мәттью Андерсон

**Мәттью Андерсон** (, ,  — , ) — АКШ волейболчысы, АКШ милли ирләр волейбол җыелмасы әгъзасы, Казан «Зениты» составында Россия чемпионатларының (2013/14, 2015/16, 2016/17) һәм бронза  (2012/13) призчысы, 2016 елга Олимпия уеннарының бронза, 2015 елгы Дөнья кубогының алтын мидәле иясе, Дөнья лигасының алтын (2014), көмеш (2012) һәм бронза (2015) мидәлләре иясе.
Тонгада һинд дине

**Тонгада Һинд дине** тарафдарлары вәкилләре аз, 2011 халык санын алу буенча 200 кеше. Бу тарафдарларның кайберәүләре Фиджи кешеләре. Һинд дине Буддизм белән бергә үскән, аның саны 2006 елдан 2011 елга кадәр 104-тән (халыкның 0,1%-ы) 200 тарафдарга кадәр (0,2%) якынча икеләтә арткан.

## Тарихы
Һинд дине Тонгада бар дип кыска вакыттан бирле генә танылган. 1986-ынчы һәм 1996-ынчы Тонга халык санын алулар Һинд динен кертмәгәннәр, чөнки аларга фәкать Тонга һәм өлешчә Тонга халкы кергән.
 2006-ынчы елда Һинд дине Тонга халык санын алуында беренче мәртәбә күрсәтелгән, 104 кеше үзен "Һинд дине тарафдарлары" дип күрсәткән. 2011 елда киләсе халык санын алу 200 Һинд дине тарафдарын күрсәткән (96-га күбрәк), бу Һинд дине тарафдарларын Исламнан (24, 23-кә кимрәк) һәм Буддизмнан (183, 112-гә күбрәк) тарафдарлар саны буенча алдан куйган. Шулай ук Һинд дине Бахаи диненең дүрттән бер өлешен (777, 91-гә күбрәк) тәшкил иткән, ул дин 1953 елда кертелгән һәм 20-нче гасырда тиз үскән.
Һинд дине шулай ук Инҗил Чиркәвеннән алдан чыгачак дип фаразлана, аның тарфдарлары 2006-ынчы халык санын алу буенча 243 кешедән 2011 халык санын алуда 236 кешегә кимегән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Данило Анҗушич

**Данило Анҗушич** (, ,  — , ) — Сербия баскетболчысы (сакчы), Сербия чемпионы (2011/2012), 16 һәм 18 яшькәчә яшьләр арасында Европа чемпионатлары җиңүчесе (2007, 2009).
Александр Андреев (1937)

**Александр Андреев** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ инженер-конструкторы, СССР дәүләт премиясе лауреаты (1989).
Алексей Андреев

**Алексей Андреев** (, ,  — , ) — СССР хәрби эшлеклесе, янарал-майор (1953), СССР саклану министрлыгының сәркатиблеге башлыгы (1946-1949, 1953-1958), СССР МШ рәисе ярдәмчесе (1949-1953, 1953-1958).
Ардалион Андреев

**Ардалион Андреев** (, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1852), Сарытау (1846-1853) һәм Казан (1853-1858) вице-губернаторы.
Владимир Андреев (1930)

**Владимир Андреев** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ кино һәм театр актөры, театр режиссөры һәм педагог. М. Н. Ермолова исемендәге Мәскәү драма театрының президенты һәм сәнгать җиткәчесе (1990-2012), СССРның Кече театрының баш режиссөры (1985-1989), ТАССРның, РСФСРның һәм СССРның атказанган әртисе (1978, 1972, 1985), РСФСР дәүләт премиясе лауреаты (1978).
Зоя Андреева (1947)

**Зоя Андреева** (, ,  — , ) — опера җырчысы (лирик-колоратур сопрано), Чуаш АССРның халык әртисе (1987).

## Биографиясе
Зоя Андреевна 1947 елның 2 маенда Чуаш АССРның Әлек районында Таутыт авылында туган.

Чабоксар музыка училищесын, аннары Казан консерваториясен (З. Хисмәтуллина классы) тәмамлый. 1974 елдан Чуаш музыкаль театрында җырлый. Чуаш мәдәнияте көннәрендә Мәскәү, Ленинград һәм башка шәһәрләрдә була.

## Иҗат
Чыгышлар вакытында җырчы, киң драматик диапазон күрсәтеп, чит ил, рус һәм Чуаш операларында 30дан артык опера партиясен башкара. Аның рольләре арасында:
* Виолетта («Травиата»)
* Джильда («Риголетто»)
* Розина («Севилья чәчтарашчысы»)
* Микаэла «Кармен»)
* Маргарита «Фауст»)
* Марфа («Патша кәләше»)
* Иоланта («Иоланта»)
* Нарспи («Нарспи», Григорий Хирбю)
* Чегесь («Су тегермәне», Фёдор Васильев)

## Әдәбият
* Аликовская энциклопедия / редколл.: Л. А. Ефимов, Е. Л. Ефимов, А. А. Ананьев, Г. К. Терентьев. — Чабаксар, 2009. ISBN 978-5-7670-1630-3.
* *Давыдов-Анатри В.* В том ларце — и её песни // Советская Чувашия. — 2002, 4 сент.
* *Дмитриева В.* Восточная мадонна // Чебоксарские новости. — 1997, 24 мая.
* *Ефимов Л. А.* Зоя Захаровна Андреева — чаплă юрăç // Ефимов Л. А. Элěк енě: историпе краеведении очеркěсем. — Элěк, 1994. — С. 339.
* *[[Ефимов, Лев Архипович|Ефимов Л. И.]]* Элĕк Енĕ. — Аликово, 1994.
* *Заломнов П. Д.* Андреева Зоя Захаровна // *Заломнов П. Д.* Музыкальный театр Чувашии и ведущие мастера его сцены. — Чабаксар: Чуваш. кн. изд-во, 1992. — С. 23.
* *Заломнов П. Д.* Андреева Зоя Захаровна // *Заломнов П. Д.* Чувашский государственный театр оперы и балета и ведущие мастера его сцены. — Чабаксар, 2002. — С. 43.
* *Илюхин Ю. А.* Андреева Зоя Захаровна // Краткая чувашская энциклопедия. — Чабаксар, 2001. — С. 66.
* *Макарова С.* Памяти талантливой певицы // Советская Чувашия. — 1997, 29 мая.
* *Смирнова Н.* Зоя Андреевана асăнса, Хыпар, 1997, çу.
* *Тихонов С. Т.* Тăван Енĕм — Тавăт Ен, Чабаксар, 2006.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Андреева Зоя Захаровна  на сайте Культурного наследия Чувашии
* Народная артистка Чувашии (К 60-летию со дня рождения З. З. Андреевой)

Төркем:Шәхесләр:Әлек районы
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Андрей (Ухтомский)

**Андрей** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Мамадыш (1907-1911) һәм Сухуми (1911-1914) япискебе, Уфа һәм Минзәлә (1913-1921) һәм Тум (1921) архияпискебе.
Андрей Жеря

**Андрей Жерә** (, ,  — , ) — Рус патшалыгы хәрби эшлеклесе, кенәз, Чернигов (1553), Шацк (1556) калгае, Казанның 3 нче (1559), Әстерханның 2 нче (1565) воеводасы.
Вячеслав Андрющенко

**Вәчеслав Андрүщенко** (, ,  — , ) — Беларус һәм РФ һоккейчесе (һөҗүмче), Беларус чемпионы (2012).
Василий Анисимов (1878)

**Васили Анисимов** (, ,  — , ) — җәмәгать эшлеклесе, Сарытау губернасыннан II чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты, Ерак Көнчыгыш Җөмһүриятенең сәнәгать министры, ТАССР азык-төлек сәнәгате министры.

Зур террор чоры Сталин репрессияләре корбаны. 1956 елда акланган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Сембер чуаш укытучылар мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:Казан укытучылар семинариясен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Россия империясе җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Патша Думасы депутатлары
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Сергей Анисимов

**Сергей Анисимов** (, ,  — , ) — ССРБ һәм РФ фәлсәфәчесе, этика, аксиология, иҗтмагый фәлсәфә өлкәләрендә белгеч, фәлсәфә фәннәре докторы (1967), МДУның атказанган профессоры.

## Биографиясе
1922 елның 20 июнендә Татарстан АССРның Кайбыч районы Олы Кубыз авылында туган. Философия фәннәре кандидаты (1954), философия фәннәре докторы (1967), фәлсәфә факультетының этика кафедрасы профессоры (1970). Дин этикасы һәм фәлсәфәсе буенча докторлык һәм кандидатлык диссертацияләрен яклау буенча махсуслаштырылган совет әгъзасы, Россия философия җәмгыяте әгъзасы, Халыкара этик ассоциация әгъзасы. 1968-1980 елларда философия факультетының этика кафедрасы мөдире булып эшли.

2 нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены һәм "батырлык өчен", "Сталинград оборонасы өчен" һ.б. медальләр белән бүләкләнгән. МДУ фәлсәфә факультетын тәмамлый, 1949 елда фәнни мәнфәгатьләр өлкәсендә: этика, аксиология, дин фәлсәфәсе. Этикада һәм аксиологиядә өстенлекле эшләр; аның катнашында төзелгән программалар һәм методикалар буенча этика илнең барлык югары уку йортларында укытыла.

Н.К.Крупская ис. МОПИда,  югары һөнәри хәрәкәт итү мәктәбендә, МДУда түбәндәге фәлсәфи дисциплиналар укыта: логика, фәлсәфә тарихы, социаль философия, дин фәлсәфәсе һәм этика.

38 фән докторы һәм кандидаты әзерләгән. 140тан артык эш, шул исәптән 15 китап бастырган.
## Чыганаклар
* Алексеев П. В. Анисимов, Сергей Фёдорович // Философы России XIX-XX столетий. Биографии, идеи, труды. — 4-е изд., перераб. и доп. — М.: Академический проект, 2002. — 1152 с. — ISBN 5-8291-0148-3.
* Алексеев П. В. Философы России начала XXI столетия: Биографии, идеи, труды: энциклопедический словарь. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2009. — С. 24—25. — 695 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-8243-1260-7.
* Коновалов Б. Н. О диссертационных работах по научному атеизму // Вопросы научного атеизма. Вып. 12 / Редкол. А. Ф. Окулов (отв. ред.) и др.; Акад. обществ. наук при ЦК КПСС. Ин-т научного атеизма. — М.: Мысль, 1971. — С. 364—370. — 415 с. — 16 700 экз.

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Евтихий Андреев

**Евтихи Андреев** (, ,  — , ) — ЧАССРның Муркаш районы «Знамя Труда» күмәк хуҗалыгы рәисе, Социалистик хезмәт каһарманы (1966).
Леонид Андреев

**Леонид Андреев** (, ,  — , ) — СССР физиологы һәм җәррах, Мәскәү дәүләт университеты профессоры, СССР сәламәтлек саклау отличнигы (1940).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Яков Анисимов

**Яков Анисимов** (, ,  — , ) — хәрби-дәүләт эшлеклесе, БК(б)Фнең Сөндер район кәмититенең беренче сәркатибе (1938), Советлар Берлеге каһарманы (1945).
Михаил Анисин

**Михаил Анисин** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), Гагарин кубогы иясе (2012).
Сергей Аничков

**Сергей Аничков** (, ,  — , ) — СССР фармакологы, СССР медицина фәннәре академиясенең хакыйкый әгъзасы (1950), Социалистик хезмәт Каһарманы (1967), Сталин (1951) һәм Ленин (1976) премияләре лауреаты, СССР ТФА эксперименталь медицина институтының фармакология бүлеге мөдире (1948-1971).
Кристиан Ансальди

**Кристиан Ансальди** (, ,  — , ) — Аргентина футболчысы (сакчы), Аргентина милли футбол җыелмасы әгъзасы, Испания (2014, Мадрид «Атлетикосы» белән) һәм Россия (2015, Петербург «Зениты» белән) суперкубоклары иясе. Казан «Рубины» составында Россия чемпионы (2008, 2009), Россия кубогы (2012) һәм суперкубогы (2011, 2012) иясе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Сергей Антипов

**Сергей Антипов** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ баскетболчысы (уен коручы), РФның спорт остасы, Россия чемпионы (1992, 1992/1993), Россия чемпионатларының бронза призчысы (1995/1996, 1996/1997, 1998/1999, 1999/2000).
Олег Антоненко

**Олег Антоненко** (, ,  — , ) — СССР һәм Беларус хоккейчесе (һөҗүмче), Беларус хоккей тренеры, Беларусның атказанган спорт остасы, Казан «Ак Барсы» составында Россия чемпионы һәм Россия чемпионатының иң яхшы бомбардиры (1998). 4 мәртәбә Беларус чемпионы (1993, 1994, 1995, 2007).
Антоний (Миловидов)

**Антони** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Бөгелмә (1928), Енисей һәм Краснояр (1933-1934), Әчинск (1934-1935) һәм Омск һәм Чиләбе (1935-1937) епискобы.
Антоний (Вадковский)

**Антони** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Выборг епискобы (1887-1892), Выборг һәм Финляндия архиепискобы (1892-1898), Санкт-Петербург һәм Ладога митрополиты (1898-1912).
Антоний (Соколов)

**Антоний** (, ,  — , ) — православие дин эшлеклесе, Казан руханилар семинариясе ректоры (1800—1808), Старая-Русса (1808-1810), Воронеж һәм Задонск (1810-1816) һәм Калуга һәм Боровск (1816-1819) епискобы, Подолия һәм Брацлав архиепискобы (1819-1823).
## Искәрмәләр
Уфа провинциясе

**Уфа провинциясе** (рус. Уфимская провинция) — 1719-1775 елларда Россия империясендә административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге — Уфа шәһәре.

## Тарих
*1719 елда (башка мәгълүматлар буенча, 1712-1715 еллар) Казан губернасы составында оештырыла.
*1728 елдан алып махсус статуслы үз аллы территрория (Сенатка турыдан буйсына)
*1744 елдан алып Ырынбур губернасы составында керә
*1781 елда Уфа провинциясе бөтерелә, аның территориялары Бәләбәй өязе, Берө өязе, Верхнеурал өязе, Минзәлә өязе, Ырынбур өязе, Стәрлетамак өязе, Уфа наместниклыгының Уфа өязе, Кызылъяр өязе, Усы өязе составына керә.

Төркем:Башкортстан тарихы
Александр Антонов (1910)

**Александр Антонов** (, ,  — , ) — совет фирка-дәүләт эшлеклесе, мөхәррир, Украина КФнең Сумы өлкә идәнасты комитетының беренче сәркатибе (1941-1942).
Александр Антонюк

**Александр Антонүк** (, ,  — , ) — Молдова футболчысы (һөҗүмче), Молдова милли футбол җыелмасы әгъзасы, Молдова чемпионы (2014/15).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Иван Антропов

**Иван Антропов** (, ,  — , ) — юрист, укытучы, Иркутск университетының ватандашлар хокукы кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Сергей Антуфьев

**Сергей Антуфьев** (, ,  — , ) — РФ дәүләт эшлеклесе, Смоленск өлкә думасы рәисе (1994-1998), Смоленск өлкәсе губернаторы (2007-2012).
Владислав Ануфриев

**Владислав Ануфриев** (, ,  — , ) — СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, Казакъстан КФнең Талдыкурган өлкә комитетының икенче сәркатибе (1986-1988), ККФ ҮК икенче сәркатибе (1989-1991).
Пётр Апаков

**Пөтр Апаков** (, ,  — , ) — рус инкыйлабчысы, бәлшәвик, 1917 елгы Мәскәүдәге Октябрь кораллы күтәрелешендә катнашучы.
Рамил Нотфуллин (1961)

**Рамил Нотфуллин**, Рамил Рәшит улы Нотфуллин (*[[1961 ел]]ның [[28 июль|28 июле]], [[ТАССР]], [[Балтач районы (Татарстан)|Балтач районы]], [[Салавыч Сәрдегәне]]*) — авыл хуҗалыгы эшлеклесе, 2012 елдан Татарстанның Балтач районы башлыгы. ТР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (*[[2001 ел|2001]]*). ТР фән һәм техника өлкәсендә дәүләт премиясе иясе (*[[2013 ел|2013]]*). Россия Федерациясенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (2024).

## Тәрҗемәи хәле
1961 елның 28 июлендә Татарстан АССР Балтач районы Салавыч Сәрдегәне авылында туган. «*Галим-агроном*» белгечлеге буенча Казан дәүләт авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган (*[[1983 ел|1983]]*). 1983-1985 елларда хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
1978 елда Татарстан АССР Балтач районы «Социалистик Татарстан» күмәк хуҗалыгы эшчесе.

1983 елда, армиягә киткәнче, шул ук хуҗалыкта агроном - орлык белгече.

1985-1996 елларда ТАССР (*[[1991 ел]]дан [[ТР]]*) Балтач районы «Татарстан» күмәк хуҗалыгында терлек азыгы җитештерү цехы башлыгы.

1996-2004 елларда ТР Балтач районы «Татарстан» авыл хуҗалыгы җитештерү кооперативы рәисе.

2004-2012 елларда ТР Балтач районы ««Татарстан» авыл хуҗалыгы ширкәте» ҖЧҖ рәисе.
(*соңрак ҖЧҖ белән улы Айнур җитәкчелек итә*).

2012 елның 8 ноябреннән ТР Балтач районы башлыгы (*[[Татарстан Республикасы Дәүләт Советы|ТР Дәүләт Шурасы]] депутаты - экология, табигатьтән файдалану һәм аграр мәсьәләләр комитеты әгъзасы булып сайланган Марат Зарипов урынына*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2001 ― ТР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре
* 2013 ― Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге
* 2024 ― Россия Федерациясенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре ― *авыл хуҗалыгы өлкәсендәге казанышлары һәм күпьеллык намуслы эше өчен*
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Татарстанның Балтач районы рәсми сайты 
* Р. Р. Нотфуллин турында «Чикләрсез татарлар» порталында 
*   Рәсми Татарстан. Шәхесләр белешмәлеге 
* Бердәм Россия фиркасе регион бүлеге сайты 
* *Денис Зарипов*.   В Татарстане возбудили дело против главы района. ProKazan.ru, 26.01.2018

## Шулай ук карагыз

 

Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Район башлыклары
Төркем:Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:РФ атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре