Коряклар

**Коряклар**, *үзатамалары* чавчывав, нымылъын, алюторлар () ― Россия Федерациясенең  берсе; Камчатка ярымутравының төньяк өлешендәге җирле халык. Хәзерге вакытта Россия Федерациясенең Камчатка краенда, Магадан өлкәсендә һәм Чукотка автономияле округында компактлы яшиләр.

Гомуми саны якынча 8 мең кеше (7485 кеше, РФ 2021 елгы  мәгълүматлары буенча).

Башлыча рус телендә сөйләшәләр, әмма 1460 кеше коряк телен куллануны дәвам итә, язу кириллица нигезендә.

Россия Федерациясенең Төньяк, Себер һәм Ерак Көнчыгышындагы аз санлы җирле халыклар исемлегенә кертелгән.

## Дин
Коряклар арасында бүген христианлык (рус православиесе) таралыш алган, әмма традицион ышанулар (шаманизм) көчле булып кала.

## Бүленеш
 
 
Һөнәр төрләре һәм яшәү рәвеше буенча коряклар традицион рәвештә тундра корякларына һәм яр буе корякларына бүленәләр. Һәр төркем үз телендә сөйләшә һәм үз эченә берничә кечерәк территориаль төркемнәрне ала.
* **Тундра коряклары** (*үзатамалары*: чавчыв, чавчывав «болан караучы») эчке тундрада боланнар үрчетү белән шөгыльләнүче күчмә халык. Туган телләре ― коряк теле. 
* **Яр буе коряклары** (*үзатамалары* нымылъын, нымылъу) диңгездә балык тоту белән шөгыльләнүче, яр буенда утрак тормышлы кешеләр. Туган телләре ― алютор теле, шуңа күрә бөтен төркемне кайвакыт *алюторлар* дип тә атыйлар.
Яр буе корякларына  якын (  бухтасы һәм  борыны арасындагы яры), совет чорында коряклар составына кертеп исәпләнгәннәр.

## Тарих
 
*Атарган* бистәсен тикшерү җирле коряк кабиләләренең металл куллану белән руслар килгәнче, төгәлрәге беренче меңьеллыкның соңгы гасырында таныш булуларын күрсәтә. 

Коряклар турында беренче искә алу XVII гасыр уртасындагы документларда очрый.

Корякларның ата-бабалары, мәдәни якынлыктан чыгып караганда,  булдыручылар булып торалар (б.э. 1 меңьеллыгы).

## Халык саны
**Россиядә коряклар саны:**

ImageSize = width:500 height:300
PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:9000
ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1926 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7438 width:15  text:7438 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1939 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7339 width:15  text:7339 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:6168 width:15  text:6168 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7367 width:15  text:7367 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7637 width:15  text:7637 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:8942 width:15  text:8942 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:8743 width:15  text:8743 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:7953 width:15  text:7953 textcolor:red fontsize:8px

**Корякларның торак пунктлар буенча саны (2002 ел) **
 
Камчатка крае
* Палана штб — 1212
* Тымлат — 706
* Манилы — 565
* Седанка— 446
* Лесная — 384
* Вывенка — 362
* Оссора штб — 351
* Тиличики — 329
* Карага — 289
* Слаутное — 254
* Таловка — 254
* Петропавловск-Камчатский — 245
* Тигиль — 203
* Хаилино — 201
* Воямполка — 163
* Ивашка — 162
* Хайрюзово —102

Магадан өлкәсе:
* Верхний Парень — 262
* Эвенск штб — 234
* Тополовка — 160

## Мәдәният
Тын океанның төньяк өлешендә яшәүче коряклар һәм  мәдәнияте арасында якынлыкны аларның мифологиясеннән дә яхшырак бернәрсә дә күрсәтми. Кайбер дини вакыйгалар чор ахырында алынган булса да, мифлар гадәттә озак вакыт һәм хәтта иң ерак чорларда да акыл халәтен чагылдыра. 

 һәм коряклар тормышы арасында охшашлык зур, гәрчә эскимосларның яшәү рәвешенең характерлы үзенчәлекләре, кагыйдә буларак, юкка чыга бара. Коряклар һәм  арасында эскимослар белән охшашлык элементлары саны әкренләп кими, ә киресен исбатлаучы мифлар саны арта.

Корякларның тораклары конуслы күчереп йөртелә торган  —  тора. Шулай ук уртада  ташлар белән уратып алынган, квадрат яки түгәрәк учагы булган, диаметры 3–12 метрлы түгәрәк, яртылыш землянка йортлар да торак булып хезмәт иткән.

## Галерея

Файл:Koryaks.JPG|Коряк таулары боралактан 
Файл:Koryak-Rüstung.jpg|Коряк хәрби кирәк-ярагы
Файл:Korjacká osada.jpg|Коряк тозагы 
Файл:Korjaci na střeše zimního obydlí.jpg
Файл:Palana.jpg| Палана 
Файл:Koryak ceremony of starting the New Fire.jpeg|Беренче утны кабызу


## Филателия
1933 елда СССРда «СССР халыклары» этнографик почта маркалары сериясе чыгарыла. Алар арасында корякларга багышланган марка да булган.

1960―1963 елларда СССРда төрле халык костюмнары сурәтләнгән «СССР халыклары костюмнары» этнографик почта маркалары сериясе чыгарыла. Алар арасында корякларга багышланган марка да булган.
Файл:The Soviet Union 1933 CPA 429 stamp (Peoples of the Soviet Union. Koryaks).jpg|«СССР халыклары» сериясе, 1933
Файл:1961 CPA 2526.jpg|«СССР халыклары костюмнары» сериясе, 1961


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Народы Сибири, М.&nbsp;— Л., 1956;
* Гурвич И. С., Кузаков К. Г., Корякский национальный округ, М., 1960;
* Антропова В. В., Культура и быт коряков, Л., 1971.

## Сылтамалар
*   Корякский фольклорный ансамбль «АНГТ» (Камчатка). YouTube, 7:38

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Коряклар
Төркем:Төньякның төп халыклары
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Себер халыклары
Төркем:Азия халыклары