Раушан (балет)

«**Раушан**», *икенче редакциядә* (*[[1974]]*) «'''Сихерләнгән малай'''» () — 1961 елда Татар дәүләт опера һәм балет театрында куелган 2 актлы, 3 пәрдәле балалар балеты.

## Авторлар
* Композитор Заһит Хәбибуллин музыкасы. 
* Либретто авторы — Габдрахман Сәлимов
* Биюләрне куючы — Д. Арипова
* Раушан ролендә  — Нинель Юлтыева.
* Гали ролендә  — Ревдар Садыйков

## Либретто эчтәлеге

Иртәнге таң белән аланга Раушан йөгереп чыга. Ул үзенең дуслары: көнбагышлар, чәчәкләр һәм күбәләкләр белән бии. Кинәт аландагы тынычлык һәм шаян-көлке өзелә: йөгереп Гали керә, һәрнәрсәне кыра-вата башлый һәм Раушаннан көлә. Соңрак аланга Ана керә, балаларны татуландырмакчы була. Гали күмер алып, Убырлы карчык сурәтен ясый. Көтмәгәндә Убырлы карчык җанлана һәм Гали белән бии башлый. Мәчеләр Галине эләктереп ала һәм күккә ашалар. Куркынган Ана аның түбәтәен генә табып ала. Кайгыдан һәм күп елаудан Ана сукырая. Раушан Анага Галине эзләп табарга вәгъдә итә һәм сәяхәткә кузгала. Дулкыннар һәм ут кызның кыюлыгы алдында чигенәләр. Кыз Убырлы карчык биләмәсенә барып җитә. Убырлы карчык шарты буенча ул Галине ябалаклар арасыннан танып алырга тиеш. Галинең ым кагуы ярдәмендә Раушан аңа төртеп күрсәтә. Ләкин Убырлы карчыкның малайны кире бирәсе килми. Ул Раушанны төрлечә мыскыл итә башлый. Ябалактан кешегә әверелгән малайлар берләшеп Убырлыны утка ыргыталар. Раушан белән Гали Ана янына кайталар.

## Тарих
* «Раушан» балеты татар балет сәнгатенә әкият-балетның яңа — балалар балеты төрен алып килә.
* 1974 елда эшләнгән яңа редакциядә «Сихерләнгән малай» () исемен ала. З актлы балет 3 пәрдәле 2 актлы балет итеп  үзгәртелә.
* Либретто Габдулла Тукай әсәренә һәм татар халык әкиятләренә нигезләнеп язылган. Усал малай һәм аны Убырлы карчык кулыннан коткаручы акыллы кыю кыз турындагы сюжет урыны-урыны белән Ганс Христиан Андерсенның «Кар патшабикә» () әкиятен хәтерләтә. Фәрит Яруллинның «Шүрәле» балеты тәэсире дә сизелә. Балетта балалар холкына  ярашлы мотивлар (*чит җирләргә маҗаралар эзләп сәяхәткә чыгу, табигать көчләрен җиңү, батырлыкны, тапкырлыкны мактау*) күп.
* Балетта конфликт явыз фантастик дөнья (*Убырлы карчык образы һәм аның булышчылары — оча торган мәчеләр*) белән кешеләрнең бәхетле якты дөньясы (*Раушан, Ана образлары*) арасында килеп чыга. Өстәмә конфликт Гали белән Раушан һәм Ана арасында килеп туа.  
* Беренче пәрдәнең җиде номерында Ана, Раушан, Гали образлары контраст ярдәмендә ачыла. Ана образында композитор бишек җыры, Раушан образында — балалар җыры, Гали образында — полька һәм гопак мотивларын киң куллана.
* Яшенле яңгыр һәм давыл күренешеннән яңа — Убырлы карчык экспозициясе барлыкка килә. Аның музыкаль чишелешен көйязар пародияләнгән бәет ярдәмендә таба. Уен коралларыннан **виолончель** һәм **контрабас** кулланыла. Шомлы музыка әкренләп агрессив-һөҗүмчән тон ала.
* Икенче пәрдәдә Раушанның сәяхәте, аның дулкыннар һәм ут белән очрашуы дивертисмент итеп бирелә.
* Өченче пәрдә — Убырлы карчык биләмәсе — балетның кульминациясе һәм чишелеше булып тора. Ананың балалар белән шатлыклы очрашуын тантаналы марш итеп яңгыратып, автор конфликтның бетүенә ишарәли.
* Халык иҗаты белән якыннан таныш булган З. Хәбибуллин балетның музыкаль канвасына халык җырларын (*«Бормалы су», «Каз канаты», «Шома бас» һ.б.*) һәм үз җырларын кертеп җибәрә.

## Балетта катнашучылар

* Раушан
* Гали
* Ана
* Убырлы карчык

* Оча торган мәчеләр
* Дулкыннар
* Ут һ. б.

## Сихерләнгән малай (2024)
2024 елда Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театрында татар музыка-театр сәнгатендә балалар өчен махсус иҗат ителгән «Сихерләнгән малай»  () балетының яңа куелышы эшләнгән (премьерасы 2024 елның 29 декабрендә М. Җәлил исемендәге ТДАОһБТ сәхнәсендә узган). Спектакль ― Казан хореография училищесы (директоры Татьяна Шахнина) һәм Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театрының уртак проекты.

Куючы, башлыча татар әкиятләре һәм риваятьләре образларын кулланып, либреттоны яңадан карап чыккан. Убырлы карчык һәм башкалар кебек элеккеге персонажлар урынына яңалары кертелгән ― сихерче Убыр, уңай тылсымчы Һомай. Хореограф хәрәкәтне тагын да динамиграк итәргә тырышкан. Партитурага уңай образ тылсымчы Һомай белән бәйле лирик күренешләр кайткан, кайбер номерлар башка образлар өчен кулланылган. Спектакль театрның куючы дирижер Айрат Кашаев (Россиянең Зур театры) җитәкчелегендәге симфоник оркестры тарафыннан яздырылган фонограмма астында уза.

* Заһид Хәбибуллин музыкасы
* Александр Полубенцев (Санкт-Петербург) хореографиясе
* Балетмейстер-куючы ― Александр Полубенцев, Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе (1993), Санкт-Петербург консерваториясе профессоры
* Спектакльнең музыкаль җитәкчесе һәм куючы дирижеры ― Айрат Кашаев (Зур театр, Мәскәү)
* Балетның музыкасын яңа редакциядә эшләүче ― композитор Миләүшә Хәйруллина
* Костюмнар буенча рәссам ― Фәния Низамова (Уфа, Башкорт опера һәм балет театры рәссам-декораторы)
* Компьютер графикасы ― Виктория Злотникова (Санкт-Петербург)
* Хореограф ассистенты ― Антон Дорофеев
* Спектакльдә барлык партияләрне Казан хореография училищесы укучылары (4 составта) башкара:
** Саҗидә апа ― Әдилә Рәхимова, А. Әпхәлимова, М. Булатова һәм У. Речкина
** Раушан ― Камилә Галиева, Д. Алексеева, Н. Маркелова һәм У. Синетар
** Гали ― Рамил Мурзаков, Д. Закиров һәм Б. Винокуров

### Сюжеты
Вакыйга Саҗидә апа бакчасында башлана. Анда гөлләр сусызлыктан башларын игән, ана балаларына гөлләргә су сибәргә куша. Раушан гөлләргә су сибә. Саҗидә апа белән Раушан кереп киткәч, Гали күбәләкләр куып, шаярып, бакчаны таптый, апасы Раушан гөлләрне торгыза. Вакыйга урман аланына күчә. Раушан белән Гали башка балалар белән уйный. Балалар янына Энҗеле үрдәк килеп чыга. Аны Аучы куа. Гали Аучыдан Энҗеле үрдәкне саклап кала, Аучының җирдә яткан мылтыгын алып, урманга кереп китә. Малайның югалганын күреп, барысы да борчыла, аны эзлиләр. Раушан энесен эзләргә китә. Вакыйга чытырманлыкка күчә. Убыр көтүе малайны казанга салырга маташа. Раушан килеп җитә һәм Энҗеле үрдәк/Умай ярдәмендә, ут-ялкын, дулкыннар аша үтеп, ябалаклар аша энесен танып, малайны коткара.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Композиторы Советского Татарстана. Казан: ТКН, 1957.
# Ш. Рахманкулов. Заһит Хәбибуллин. Казан: ТКН, 1975.
# А. Алмазова. Фарид Яруллин и татарский балет. Казан: ТКН, 1987.

## Сылтамалар
*  Либретто, написанное для Нинель Юлтыевой

Төркем:Әлифба буенча балетлар
Төркем:Татар балетлары
Төркем:Габдулла Тукай
Төркем:Заһид Хәбибуллин