open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Халыкара яшьләр көне

**Халыкара яшьләр көне** (ингл. *International Youth Day*, исп. *Día International de la Juventud*, фр. *la Journée internationale de la jeunesse*, рус. *Международный день молодёжи*) — һәр ел 12 август көнне билгеләнгән бәйрәм. Аны 1999 елда БМО Генераль Ассамблеясе кабул итте.

## Моны да карагыз
* Бөтендөнья яшьләр көне

Төркем:БМО халыкара көннәре
Төркем:12 август
Төркем:Яшьләр
Сукно бистәсе (метро станциясе)

**«Сукно Бистәсе» метро станциясе** (рус. *Суконная слобода*) — «Тукай мәйданы» һәм «Әмәт» станцияләре арасында урнашкан Казан метросының станциясе.

2005 елның 27 августында беренче метро сызыгы белән ачыла.

## Моны да карагыз
* Казан метросы

## Сылтамалар

Төркем:Казан метрополитены станцияләре
Владимир Одоевский

**Влади́мир Фёдор улы Одо́евский** (рус. *Владимир Фёдорович Одоевский*; 1803 елның 13 августы — 1869 елның 11 марты), кенәз — күренекле рус язучысы, фәлсәфәче, педагог, музыка белгече һәм теоретигы. Русиядә алман идеализм фикерләрен таратучы.

Төркем:Рус язучылары
Төркем:Рус фәлсәфәчеләре
Төркем:Русия язучы-фантастлары
Антропология

**Антрополо́гия** ( — *[[кеше]]*;  — *[[өйрәнү]]*) — кешеләр тормышлары турында белемне өйрәнүче фәннәрне берләштерүче фәнне билгеләүче термин.

## Бүлекләре

Гадәттә антропологияне берничә тармакка аералар:
* Фәлсәфи антропология.
* Физик антропология.
* Иҗтимагый һәм мәдәни атропология.

 -->

## Чыганаклар
Колесов Д. В. Биология. Кеше : Татар урта гомуми белем бирү мәкт. 8 нче с-фы өчен д-лек / Д. В. Колесов, Р. Д. Маш, И. Н. Беляев; Русча 10 нчы басмадан Ф. Г. Иштирәкова тәрж,.— Казан : Мәгариф, 2009.— 332 б.: рәс. б-н.
## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча фәннәр
Төркем:Гуманитар фәннәр
Госман (хәлифә)

[thumb|right|300px|Гадел хәлифләр вакытындагы яулар. I — Мөхәммәд (с.г.ү) үлеме вакытында ислам дәүләте; II — [Әбу Бәкер вакытында; III — Гомәр вакытында; IV — **Госман** вакытында]]
**Госман ибне Гаффән**  (гар.عثمان بن عفان‎ — *‘Uthmān ibn ‘Affān*, 574 — 17 июнь 656) — Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең сәхабәләреннән берсе һәм өченче хәлиф (23 – 35 Һ./644 – 656 м.). Госман радыйаллаһу ганһу вакытында Коръәнне кодификацияләү тәмамлана (кар. Госман Коръәне). Сөнниләр аны Әбу Бәкер, Гомәр ибнел-Хәттаб һәм Гали ибне Әбу Талиб белән бергә гадел хәлифләрнең берсе итеп саныйлар. Аның кунияте – *Әбу Гамр*, ә кушаматы – *Зун-Нурәйн*(ике нур иясе), чөнки ул Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең ике кызына – башта Рөкайягә, ә ул үлгәч, Үмм Көлсемгә – өйләнгән була.

Госман Әт-Таифтә туа. Умәйядлар нәселенең вәкиле буларак, Госман исламга кадәр маллы сәүдәгәр була. Нәселе Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм дәгъвәтенә шик белән карасалар да, ул беренче сәхабәләрнең берсе була. Исламны Әбу Бәкер радыйаллаһу ганһу дәгүвәте нәтиҗәсендә кабул итә. Мөселманнарны кысрыклау вакытында, хатыны белән Хәбәшстанга һиҗрәт кыла, ә аннары Мәдинәгә. Анда мөселман дәүләте төзелешендә актив катнаша. Бәдер сугышынан башка, бөтен бәрелешләрдә дә катнаша. Бәдер сугышы вакытында авыру хатыны – Рөкайяне карый һәм бәрелештә катнаша алмый, ләкин Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм аны бәдер сугышчыларына кертә.

Һиҗрәтнең 6 елындагы кече хаҗ вакытында, Госман илче буларак мәккәлеләргә җибәрелә. Анда соңаруы сәбәпле, хәл кискенләшә һәм мөселманнар Худәйбия килешүен төзиләр.

Госман радыйаллаһу ганһу хәлле кеше була, мөселманнарга материаль ярдәм күрсәткән, Табукка яу вакытындагы чыгымнарныңның күп өлешен каплый.

Беренче хәлифләр идарәсе вакытында аларга һәрдаим ярдәм күрсәтеп торган. 23/644 елдагы Гомәргә, радыйаллаһу ганһу, һөҗүмнән соң, аның әмере буенча шурага керә һәм хәлиф итеп сайлана. Аның идарәсе вакытында Хәлифәтнең тышкы дошманарына каршы сугыш һәм чикләрнең зураю дәвам ителә: Сасани Ираны тар-мар ителә, Кипр, Сүрия һәм Төньяк Африка территорияләре кушыла.

Госман идарәсенең ахырында Хәлифәттә эчке хәл кискенләшә: фетнәчел төркемнәр барлыкка килә. 35 нче һиҗри елның 18 зөлхиҗҗәсендә баш күтәрүчеләр Госман радыйаллаһу ганһуне үтерәләр.

## Чыганак

* Ислам.ру сайты 
* Рус википедиясе

= Шулай ук кара =

* Сәхабә
* Худәйбия килешүе

Төркем:Сәхабәләр
Әмәт (метро станциясе)

**«Әмәт» метро станциясе** (рус. *Аметьево*) — «Сукно Бистәсе» һәм «Горки» станцияләре арасында, Әмәт бистәсендә урнашкан Казан метросының станциясе.

2005 елның 27 августында беренче метро сызыгы белән ачыла.

## Исемнең чыгышы
Борынгы татар риваяте буенча Казан ханлыгы чорында изге кеше Әхмәд (Әмәт) Казан кирмәне һәм Кабан шәһәрлеге арасында авыл нигезләгән. Риваять буенча Әхмәд имамы тау итәген казыган һәм чиста чишмә килеп чыккан, чишмә тирәсендә Әхмәд якташлары, аннары шифалы чишмә янында башка килгән мөселманнар яши башлаган.

Соңрак шушы тау Әхмәд тавы яки Әмәт тавы атала башлаган, ә Әхмәд авылы - Әмәт бистәсенә әверелә. Әмәт тавы исеменнән русча Ометьево исеме килеп чыга.

Риваятьтәге чишмә юкка чыккан, ләкин туфрак сулары бар һәм Казан метросы төзегәндә үзе турында бик хәтерләтә.

## Моны да карагыз
* Казан метросы
* Әмәт метросы (платформа)

## Сылтамалар

Төркем:Казан метрополитены станцияләре
Җәйге Олимпия уеннары 1952

**Һелсинки 1952** (*1952 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1952*) — 1952 елның 19 июленнән 3 августына кадәр Финляндиянең Һелсинки шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Александр Дедюшко

**Александр Дедюшко** — рус актёры.

Төркем:2007 елда вафатлар
Төркем:Рус актёрлары
Алматы метрополитены

**Алматы метрополитены** — Алматы шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

2011 елның 1 декабренә ачыла.

Алматы Метрополитены бер сызыктан тора, 9 мәүкиф, гомуми озынлыгы 11,3 км, пассажир әйләнеше - 38 мең (көн), 6,6  млн. (ел) (2015).

2015 елда "Мәскәү" һәм "Сайран" мәүкифләре ачыла.

## Мәүкифләр исемлеге
Беренче сызык:
*  Раембәк батыр (каз. Райымбек батыр)
* Ефәк юлы (каз. Жібек Жолы)
* Алмалы
* Абай
* Байкоңгыр  (каз. Байкоңыр)
* Мохтар Әүезов исемендәге театр (каз. Мұхтар Әуезов атындағы театры)
* Алатау
* Сайран
* Мәскәү (каз. Мәскеу)

Төркем:Алматы
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Яндекс

**Я́ндекс** — эзләү системасы һәм интернет-портал хуҗасы булган Россия ИТ-ширкәте. Россиянең иң эре эзләү системасы буларак танылган. 2010 елның 30 июненнән башлап сайт татар телендә дә эшли, 
2011 елның 30 сентябреннән башлап — төрек телендә дә.

2015 елның 2 июненнән Яндекс системасының тәрҗемә хезмәтенә татар теле өстәлде. Әлегә бета-версиядә (сынау өлгесе) булса да, инде хәзер татар теленә һәм татар теленнән 47 телгә тәрҗемә ясап була. Бу – татар теле өчен ачык кулланыштагы беренче онлайн тәрҗемәче.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Эзләү системалары
Төркем:Технология
Габдуллаһ ибне Гомәр

**Габдуллаһ ибне Гомәр**, радыйаллаһу ганһу (гар. عبدالله بن عمر بن الخطاب‎‎) (692 нче елда - Һиҗрәттән соң 73 нче елны үлә)- Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең мәшһүр сәхабәсе, Хәлиф Гомәр радыйаллаһу ганһунең улы. Тәкъвалыгы белән аерылып торган. Шулай ук ул иң күп хәдис тапшыручы сәхабәләрнең берсе. Пәйгамбәр саләллаһу галәйһи үәссәләмгә бик тугры булган һәм гел аңа ияргән. Гайшә, радыйаллаһу ганһә, әйтүе буенча, Габдуллаһ ибне Гомәр кебек беркем дә Пәйгамбәр эшләрендә аңа иярмәгән. Мәсәлән, ул, унөч яшьлек яшүсмер вакытында, Өхед сугышында катнашырга теләгән, ләкин мәҗбүриләп өенә кайтарылган. Габдуллаһ, хәдисләр тапшыганда, бик сак эш иткән: һәрбер сүзне исендә калдырган очракта гына хәдисне тапшырган. 

Бай кеше, уңышлы сәүдәгәр булуына карамастан, ул бик тыйнак гомер иткән һәм күп иттереп малыннан ярлыларга тараткан.

Төркем:Сәхабәләр
Ферия дель Соль

**Ферия дель Соль** (исп. *Feria del Sol* — *кояш бәйрәме*) — Венесуэланың Мерида шәһәрендә һәр елның февраль аенда үткәрелгән халыкара мәдәният фестивале. Фестиваль программасына үгезләр көрәше, күргәзмәләр, концертлар, парадлар, спорт ярышлары һәм «Кояш патшабикәсе»н сайлау керә.

Бер яшьләр төркеме *үгезләр көрәше* мәйданын төзгәндә, фестиваль идеясе туды. Андый мәйданнар һәр Венесуэла шәһәрендә диярлек бар, ләкин оештыручылар аны махсус бәйрәмгә яраклаштырдылар.

1968 елда Ферия дель Соль фестивале уза алмады, ләкин шул елның 13 апрелендә *үгезләр көрәше* узды.

## Сылтамалар
* Ферия дель Соль  

Төркем:Әлифба буенча фестивальләр
Төркем:Венесуэла бәйрәмнәре
Петербург метрополитены

**Петербург метрополитены** — Петербург шәһәрендәге метрополитен юллары системасы.

1955 елның 15 ноябрендә ачылган.

Петербург метрополитены 5 юлдан тора. Тулы озынлыгы 124,8 км, 72 станция бар.

Пассажирлар исәбе — 2,13 млн кеше/көн (2010), 783,9 млн кеше/ел.

## Тарих

## Юллар

* Фрунзенско-Приморская юлы

## Искәрмәләр

Төркем:Петербург метрополитены
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Мерида (Венесуэла)

**Мерида** (*Mérida*, тулы исеме Santiago de los Caballeros de Mérida) — Венесуэла көнбатышында урнашкан шәһәр. Мерида штатының башкаласы һәм иң зур шәһәре.

Халык саны — 345,489 кеше, якын яткан торак пунктлар белән бергә 500 мең кешедән артык.

Шәһәр таулар регионында, 1630 м биеклегендә урнаша.

## Тарих
left|200px|thumb
Беренче тапкыр Мерида канунсыз 1558 елда Хуан Родригес Суарес тарафыннан нигезләнде. Испания хөкүмәтенең рөхсәте булмавы сәбәпле, ул тоткарланды һәм Боготага җибәрелде. Үлем җәзасын игълан итү алдыннан ул кача һәм Трухильо шәһәренә кача. Шәһәрнең икенче нигезчесе, Хуан де Мальдонадо, рөхсәт алып эшләде.

Тауларның кочагында урнашкан Мерида гел провинциаль шәһәр булды. Берничә гасыр өчендә фәкать берничә вакыйга булган: 1820 елда көчле җир тетрәве, Симон Боливарның берничә зиярәте.

## Үзенчәлекләр
* Меридада университетлар бар, монда 40 000 студент укый.
* Шәһәрдә 28 шәһәр паркы бар. Бу сан башка Венесуэла шәһәрләре арасында иң зур.
* Һәр ел Меридада Ферия дель Соль фестивале уза.

Төркем:Венесуэла шәһәрләре
Тбилиси метрополитены

**Тбилиси метрополитены** — Тбилиси шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1966 елның 11 гыйнварында ачыла.

Тбилиси Метрополитены 2 сызыктан тора, 22 мәүкиф, гомуми озынлыгы 26,4 км, пассажир әйләнеше - 386 мең (көн), 141.2 млн. (ел) .

Төркем:Тбилиси
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Гөрҗистан метрополитеннары
Бакы метрополитены

**Бакы Метрополитены** () — Бакы шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1967 елның 6 ноябрендә ачыла.

Бакы Метрополитены 3 сызыктан тора, 27 мәүкиф (станция), гомуми озынлыгы 40,3 км, пассажир әйләнеше - 608 мең (көн), 222,0 млн. (ел) (2015).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Бакы Метросы Рәсми Сайт   
* Urbanrail - Бакы Метросы 

*
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Харьков метрополитены

**Харьков метрополитены** — Харьков шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1975 елның 23 августында ачыла.

Харьков Метрополитены 3 сызыктан тора, 29 мәүкиф, гомуми озынлыгы 39,3 км, пассажир әйләнеше - 685,2 мең (көн), 250,1 млн. (ел) (2011).

Төркем:Харьков метрополитены
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Ташкәнт метрополитены

**Ташкәнт метрополитены** — Ташкәнт шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1977 елның 6 ноябрендә ачыла.

Ташкәнт Метрополитены 4 сызыктан тора, 43 мәүкиф, гомуми озынлыгы 59,5 км, пассажир әйләнеше - 180-200 мең (көн), 68 млн. (ел) (2009).

Төркем:Ташкәнт метрополитены
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Ереван метрополитены

**Ереван метрополитены** — Ереван шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1981 елның 7 мартында ачыла.

Ереван Метрополитены 1 сызыктан тора, 10 мәүкиф, гомуми озынлыгы 12,1 км, пассажир әйләнеше - 40 мең (көн), 14,9 млн. (ел) (2012).

Төркем:Ереван метрополитены
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Минск метрополитены

**Минск метрополитены**  () — Минск шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы. Беларусия Җөмһүриятендә бердәнбер метрополитен.

1984 елның 30 июнендә ачыла.

Минск метрополитены Мәскәүдәге һәм Авиазаводтагы сызыкларыннан тора. Гомуми озынлыгы 40,5 км, 29 мәүкиф бар.

Пассажир әйләнеше - 1799 мең кеше (көн) (2015), 583 млн кеше (ел).

Киләчәктә өченче сызык төзүен фаразлана. 

*
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Киев метрополитены

**Киев метрополитены** () — Киев шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1960 елның 6 ноябрендә ачылган.

Киев метрополитены өч сызыктан тора. Тулы озынлыгы 66,1 км, 51 мәүкиф бар.

Юлчылар әйләнеше - 1,38 млн. кеше/көндә (2014), 503,9 млн кеше/елда.

«Арсенальная» мәүкифе дөньядагы иң тирән станция,  105,5 метр тирәнлектә урнашкан.

ССРБ заманында Ленин исемендәге метрополитен булды.

*
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Түбән Новгород метрополитены

**Түбән Новгород метрополитены** — Түбән Новгород шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1985 елның 20 ноябрендә ачыла.

Түбән Новгород Метрополитены 2 сызыктан тора, 15 станция, гомуми озынлыгы 21,6 км, пассажир әйләнеше — 271,89 мең (көн) (2018), 27,6 млн. (ел) (2017).
## Метрополитен сызыклары

Планнарда өченче (Нагорная, ягъни Таулы) сызыкны кору бар. Аның станциялары тулысынча Түбән Новгородның таулы өлешендә урнашачаклар.

## Станциялар исемлеге
Түбән Новгород метросында барлыгы 14 станция бар, «Мәскәү» станциясы исә төен булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород метрополитены
Новосибирск метрополитены

**Новосибирск ᴍеᴛрополитены** — Новосибирск шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1986 елның 7 гыйнварында ачыла.

Новосибирск ᴍеᴛрополитены 2 сызыктан тора, 13 мәүкиф, гомуми озынлыгы 15,9 км, пассажир әйләнеше - 224 мең (көн), 82  млн. (ел) (2012).

*
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Самар метрополитены

**Самар метрополитены** — Самар шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1987 елның 26 декабрендә ачыла.

Самар Метрополитены бер сызыктан тора, 9 мәүкиф, гомуми озынлыгы 11,4 км, пассажир әйләнеше - 47,9 мең (көн), 1.6658  млн. (ел) (2012).

Төркем:Самар метрополитены
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Екатеринбур метрополитены

**Екатеринбур метрополитены** — Екатеринбур шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1991 елның 27 апрелендә ачыла.

Екатеринбур Метрополитены бер сызыктан тора, 9 мәүкиф, гомуми озынлыгы 12,7 км, пассажир әйләнеше - 179,4 мең (көн), 38,3  млн. (ел) (2011).

Төркем:Екатеринбур метрополитены
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Днипро метрополитены

**Днипро метрополитены** (*Дніпровський метрополітен*)— Днипро шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1995 елның 29 декабрендә ачыла.

Днипро Метрополитены 1 сызыктан тора, 6 , гомуми озынлыгы 7,1 км, пассажир әйләнеше - 22 мең (көн), 8,1  млн. (ел) (2012).

*
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Метрополитен

[thumb|250px|[Нью-Йорк Сити метрополитены - сызыклар озынлыгы һәм станцияләр саны буенча дөньяның иң эре **метрополитены**.]]
[250px|thumb|[Лондон метрополитены 1863 елда ачыла, дөньяның иң олы метрополитены.]]

**Метрополите́н** (, chemin de fer métropolitain — «метрополия эчендәге тимер юл» гыйбарәсенең кыскартылмасы). Гади сөйләмдә метро́ — рельс өстеннән тиз йөрешле иҗтимагый транспорт системасы, аның сызыклары гади җәяү яки машинада йөрү урамнарыннан тыш урнаштырыла. Метрополитен поездларының хәрәкәте регуляр, махсус җәдвәлгә килешеп йөри. Метрополитен сызыклары җир астындагы тоннельләрдә, җир өслегендә һәм җир өсте эстакадаларында урнаша ала.

Дөньяда беренче булган Лондон метрополитены 1863 елда халыкны ташый башлый. Иң зур дистанцияне каплаганы - Шанхай метрополитены (425 км). Сызыклар озынлыгы һәм станцияләр саны (421) буенча иң алдынгысы - Нью-Йорк метрополитены. Иң нәтиҗәле дип саналган боҗра-радиаль системалы Мәскәү метрополитены 1935 елда гамәлгә керә.

Дөньяның иң кыска метрополитеннары Перуджада, Хайфада, Катаньяда һәм Генуяда урнашкан.

Әлегә бер генә сызыклы Казан метрополитены 2005 елда гамәлгә керде.

## Метрополитен хронографиясе
* 1863 — Лондонда метрополитен ачыла
* 1868 — Нью-Йоркта метрополитен ачыла
* 1869 — Афиннарда метрополитен ачыла

## Шулай ук карагыз
* Метрополитеннар исемлеге
* Илләрнең метрополитеннарының күрсәткечләре буенча исемлеге

Төркем:Метрополитен
Сингапур 2010

**Сингапур 2010** (*2010 Summer Youth Olympics*) — 2010 елның 14 августыннан 26 августына кадәр Сингапурның Сингапур шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Яшьлек Олимпия уеннары
Эгей диңгезе

**Эге́й диңгезе** (грекча *Αιγαίον πέλαγος*, төр. *Ege Denizi*, болг. *Бяло море* — «Ак диңгез») — Балкан ярымутравы, Кече Азия һәм Крит утравы арасында урнашкан диңгез. Греция һәм Төркия ярларын юа.

## Фотосурәтләр

Файл:Cliffs of Santorini.jpg|
Файл:Location Aegean Sea.png|
Файл:Aegean sea.jpg|
Файл:Sunset Sounion Cape 2009-08-1.jpg|
Җәйге Олимпия уеннары 2000

**Сидней 2000** (*2000 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 2000*) — 2000 елның 15 сентябреннән 1 октябренә кадәр Австралиянең Сидней шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Төркем:Австралия тарихы
Төркем:2000 елгы җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1996

**Атланта 1996** (*1996 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1996*) — 1996 елның 19 июленнән 4 августына кадәр АКШнең Атланта шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1992

**Барселона 1992** (*1992 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1992*) — 1992 елның 25 июленнән 9 августына кадәр Испаниянең Сидней шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1988

**Сеул 1988** (*1988 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1988*) — 1988 елның 17 сентябреннән 2 октябренә кадәр Кореянең Сеул шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 2006

**Кышкы олимпия уеннары 2006** (2006 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 2006) — 2006 елның 10 февраленнән 26 февраленә кадәр Италияның Пьемонт регионының башкаласы Турин шәһәрендә узган XX кышкы Олимпия уеннары.

Барлыгы 84 комплект медаль уйнатылды.

Россия спортчылары бу Уеннардан 8 алтын, 6 көмеш, 8 бронза медаль алып кайталар. Аларны медальләр саны буенча Алмания, АКШ, Австрия спортчылары узып китте. Ләкин бу нәтиҗә дә шөкер кылырлык, чөнки моннан дүрт ел элек Солт-Лейк-Ситидагы белән чагыштырганда шактый алга китеш бар. Россиялеләр фигуралы шуу, чаңгыда узышу һәм биатлонда янәдән дөньяда иң көчлеләр арасында икәнлекләрен исбатладылар. Фристайл, бобслей, чана шуу, тимераякта узышу буенча медальләр оту да бездәге мөмкинлекләрнең шактый зур булуын күрсәтә.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1984

**Лос-Анджелес 1984** (*1984 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1984*) — 1984 елның 28 июленнән 12 августына кадәр АКШнең Лос-Анджелес шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Мәрмәр диңгезе

**Мәрмәр диңгезе** (, исеме мрамор сүзеннән чыга; борынгы грек атамасы — Προποντίς, Пропонтида, πρό — «алгы як» һәм πόντος — «диңгез») — Атлантик океанына кергән диңгез. Мәйданы 11 472 км².

Төркем:Мрамор диңгезе
Габдеррахман ибне Гауф

**Габдеррахман ибне Гауф** (гар.عبد الرحمن بن عوف الزهري القرشي радыйаллаһу ганһу) - тере вакытында ук җәннәт белән бүләкләнгән 10 сәхабәнең һәм беренче сигез мөселманның берсе. Ул исламны Әбу Бәкердән ике көн соңрак кабул итә.

Габдеррахман ибне Гауф радыйаллаһу ганһу Фил елыннан 10 яки 20 елдан соң туа. Исламгача чорда ук күркәм холкы һәм исерткеч эчмәгәнлеге белән аерылып торган. Ислам кабул иткәч, беренче мөселманнар кебек үк, зур сынаулар аша үтә. Мөшрикләрнең басымы нәтиҗәсенлә, башка мөселманнар белән бергә Хәбәшстанга күчә. Ә аннары Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм аны Мәдинәдә Сәгъд ибнер-Рабига әл-Әнсари белән туганлаштыра. Сәгъд аңа малын бүлергә тәкъдим итә, ләкин Габдерахман ибне Гауф радыйаллаһу ганһу баш тарта.

Ул уңышлы сәүдәгәр була - Мәдинәгә килгәч, кыска гына вакыт эчендә мәхергә җитәрлек мал туплый һәм өйләнә. Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм аңа дога кылгач, Габдеррахман ибне Гауф әйткән: «Дөнья үзе миңа ыргылды, хәтта, ташны күтәрсәм дә, аның астынан алтын яки көмеш табармын кебек тоела иде». Ул Аллаһ ризалыгы өчен бик күп акча иганә итүче була.

Ул Бәдер сугышында катнаша, Өхед сугышында, мөселманнар чигенә башлагач, түземлелек күрсәтә. Бәрелештән соң аның тәнендә 20 дән артык яра була, шуларның кайсылары хәтта кул сыярлык зурлыкта була. Ул үзенең малын ислам өчен җәлләмәгән. Бервакыт, Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм, хәрби походка гаскәр туплаган вакытта, Габдеррахман ибне Гауф 4 мең акчасының яртысын бу эшкә бирә. Табукка яуга әзерләнгәндә, ул бөтен акчасын - 200 унция алтынны - тапшыра.

Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм үлеменнән соң, ул аның хатыннарына ярдәм итеп торган, аларның опекунына әйләнгән.

Габдеррахман ибне Гауф радыйаллаһу ганһуҺиҗрәтнең 32 нче елында, 75 яшендә үлә һәм әл-Бәкыйга зирәтенә күмелә. Аның өстенән намазны Госман ибне Гаффән укый.

## Шулай ук кара
* Сәхабә

## Чыганак
Исхак.ру

Төркем:Сәхабәләр
Җәйге Олимпия уеннары 1976

**Монреаль 1976** (*1976 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1976*) — 1976 елның 17 июленнән 1 августына кадәр Канаданең Монреаль шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Монреаль шәһәрендә үткән спорт бәйрәмендә Татарстаннан җиде кеше катнашкан. Ул вакытта штангачы Николай Колесников, фехтованиече кызлары Наилә Гыйләҗева, Ольга Князева һәм Валентина Никоновалар алтын медаль алып кайттылар. Мәскәүле көрәшче Фәрхәт Мостафин бронза медаль алып кайтты.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Төркем:Канада тарихы
Фил елы

**Фил елы** (гар.**عام الفيل** — Âm al-Fîl) — 570 елдагы аксумиларның Гарәпстанга һөҗүм иткән елы. Гаскәрләр көтмәгәндә Мәккә янында һәлак булалар, бу ислам тарихында Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм тууы билгесе һәм Кәгъбә изгелегенең дәлиле буларак карала.

## Фил елынача булган вакыйгалар

Хәбәшстан иленнән булучы Әбраһә, Йәмән падишаһы Ирбатны үтереп, аның урынын ала. Ирбатны бу урынга билгеләгән Хәбәшстан патшасы Нәҗәшинең ачуын бетерү өчен, Сәнәдә, аның фикеренчә, бөтен Гарәпстан кешеләренең хаҗ кылу урыны булырга тиешле Әл-Кулләйс исемле гыйбадәтханә төзи. Ләкин гарәпләр Кәгъбәне өстенрәк күрәләр һәм яңа гыйбадәтханәгә төрлечә зарар китереп торалар.

## Мәккәгә яу белән бару

Бер гарәпнең Әбраһәнең чиркәвен нәҗесләп, мәсхәрәләвеннән соң, Әбраһә, Кәгъбәне җимерер өчен, Мәккәгә гаскәр җибәрә. Бу гаскәрдә сугыш филләре була. Мәккәгә җиткәндә, Әбраһә Габдел-Мотталибның (Мөхәммәд галәйһиссәләмнең бабасы) 200 дөясен кулына төшерә. Габдел-Мотталиб аның янына килеп, дөяләрен кире кайтаруын сорый, Кәгъбәгә тимә дип сорамыйсың диюгә, ул: «Дөяләрнең хуҗасы - мин. Ә Кәгъбәнең хуҗасы - Аллаһ, аның киләчәген Ул Үзе хәл итә.» - дип җавап бирә. Әбраһә аңа хөрмәт күрсәтә, дөяләрен кайтара.

Әбраһә гаскәре Мәккә эченә керә. Коръән буенча, бу гаскәрне яндырылган балчыктан ташлар ярдәмендә, кошлар юк итәләр.

## Чыганак
* Рус википедиясе
* Һ 85 Һәфтияк шәриф тәфсире. - Казан:Раннур.

## Шулай ук карагыз
Фил сүрәсе

Төркем:Ислам тарихы
Фил сүрәсе

**Әл-Филъ сүрәсе́** (гар. *سورة الفيل*) – Коръәндәге 105нче, 5 аятьтән торучы сүрә. Сүрә Мәккәдә иңгән.

Сүрә Фил елында булган вакыйганы сурәтли.

## Сылтамалар
* Фил сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 

## Сүрә


بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم
# أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ
# أَلَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ
# وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ
# تَرْمِيهِم بِحِجَارَةٍ مِّن سِجِّيلٍ
# فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولٍ


**Тәрҗемә:**


«Шәфкатьле, рәхимле Аллаһ исеме белән...
# Әллә Раббың фил ияләре белән ни эшләгәнне күрмәдеңме син?
# Аларның хәйләләрен бушка чыгармадымыни?
# Һәм аларның өстенә кошлар көтүен җибәрмәдемени?
# Аларны яндырылган балчыктан булган ташлар белән атмадылармыни?
# Һәм Ул аларны нәкъ кимереп бетерелгән басу шикелле итте».


## Шулай ук карагыз
* Фил елы

## Әдәбият

Һәфтияк шәриф тәфсире. – Казан: Раннур, 2003.

Төркем:Коръән сүрәләре
Аять

**Аять** ( — *билге*) — Коръәннең иң кечкенә структур берәмлеге. Кайвакыт «шигырь» дип әйтәләр, ләкин бу Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең фикере буенча дөрес түгел.

Коръәндә алты меңнән артыграк аять бар. Сүрәләрдә 3 тән алып 286 га кадәр аять булырга мөмкин. Аятьләр зурлыклары буенча аерылалар: бер хәрефтән торучы аять тә, берничә юлдан торучы аять тә бар.

## Шулай ук карагыз
* Сүрә
* Коръән сүрәләре, һәр аятьның әйтелеше аерым бирелә, язылышы ике телдә гәрәбчә һәм урысча ayatlar.org сайтында 

Төркем:Коръән
17 август

**17 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның унҗиденче көне. Ел ахырына кадәр 136 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — Сан-Мартин көне.
*  — байрак көне (1825 елдан бирле).
*  Габон — бәйсезлек көне (1960, дан).
*  Индонезия — бәйсезлек көне (1945, дән һәм дан).
*  — Словеннар яшәүче Прекмурье регионының Словенияга кайту көне.
*  — җиртетрәү сәбәпле шаһит булганнарны искә алу көне.
###### 
*  — Инженерлар көне.
*  — Ветеринар һәм зоотехниклар көне.

## 
* 1858 — Америка белән Аурупаны тоташтырган чыбыклы телефон барлыкка килә.
* 1984 — Елена Боннэр 5 ел сөргенгә хөкем ителә.
* 1990 — «Шәһри Казан» газетасының беренче саны чыга.
* 1998 —  хөкүмәте дефолт игълан итә.
* 1999 — нең төньяк-көнбатышындагы җир тетрәү нәтиҗәсендә 17 меңнән артык кеше вафат.

## 

* 1798 — Антон Дельвиг, язучы, мөхәррир.
* 1851 — Александр Сандецкий,  инфантерия генералы, Казан хәрби бүлгесенең сәргаскәре.
* 1921 — Мөхәммәтдин Гайнетдинов, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1924 — Рәбига Сыздыкова, казакъ галимәсе, тел белгече.
* 1936 — Фәндәс Сафиуллин, Татарстан һәм Россия сәясәтчесе.
* 1938 — Юрий Федотов, театр артисты, Тукай бүләге иясе.
* 1943 — Ольга Балтачиева, балет артисты, педагог.
* 1946 — Габделхак Шәмсетдинов, журналист.
* 1957 — Ринат Билалетдинов, Россия футбол тренеры.
* 1958 — Вакыйф Нуриев, татар язучысы.
* 1960 — Рамил Сабитов, Россия кино һәм театр артисты, режиссёр.
* 1967 — Зәйнәп Фәрхетдинова, татар җырчысы.

## 

* 1886 — Александр Бутлеров, химик.
* 1944 — Габдрәшит Ибраһимов, татар сәясәтчесе, дин әһеле.
* 1988 — Мөхәммәт Зыяүлхак,  Пакистан президенты (*1978-1988*).
* 1991 — Тәлгать Миңнебаев, журналист-теоретик, сәясәт белгече, КДУның журналистика кафедрасы мөдире. 
* 1999 — Нариман Аитов, татар галиме, социолог.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:17 август
Төркем:Ел көннәре
Фәндәс Сафиуллин

**Фәндәс Шакир улы Сафиуллин** — татар җәмгыять эшлеклесе, Татарстан һәм Россия сәясәтчесе. Татарстан Дәүләт шурасы һәм Россия Дәүләт Думасы депутаты булып эшләгән иде.
## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 17 августында Азнакай районы, Мәлбагыш авылында дөньяга килә. Бөгелмәдә унъеллык мәктәпне тәмамлый. 
### Хәрби хезмәттә
1954-1988 елларда Совет гаскәрендә хезмәт итә. Сарытау танк училищесын тәмамлый, Беларус дәүләт университетының философия факультетын. Соңгы хәрби вазифасы – Казан ракеталар гаскәренең югары инженер командирлар училищесында баш укытучы, доцент. Хәрби званиесе – полковник. 
### Парламент эшчәнлек
Ике тапкыр – 1990 һәм 1995 елларны Татарстан парламентына халык депутаты итеп сайлана. 1999-2003 елларны Россия Дәүләт Думасы депутаты, Халыкара эшләр буенча Комитет әгъзасы, шулай ук геополитика, Чичәнстан хәлләрен килештерү комитетлары әгъзасы.

Пленар һәм даими утырышларда 136 чыгыш ясый. Чыгышларында 5 төп сәяси таләпне куя:
1. илнең икътисади көндәшлек сәләтен саклау һәм үстерү;
2. табигый ресурсларны халыкның һәм киләчәк буыннарның файдасына куллану;
3.Кече һәм уртача эшмәкәрлеккә дәүләт ярдәмен күрсәтү һәм чиновникларның тыкшынмавын тәэмин итү;
4. Азык-төлек иминлекне тәэмин итү, игенче хезмәтенә мөнәсәбәтне үзгәртү;
5. Җәмгыятьнең физик, рухи, әхлакый тазалыгын кайтару.

Фәндәс Сафиуллин Россиянең федерализм төзелешен үстерүне, милли республикаларның халәтен саклау; Татарстан Республикасы мәнфәгатьләрен яклауны, хокук вә вазифаларын; Россия халыклары арасындагы тынычлыкны һәм татулыкны яклап чыга.
 
## Сылтамалар
* шәхси сайт  - Татарстан кулланучыларына провайдерлар тарафыннан керү чикләнгән

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Кәримов

**Кәримов** — татар, башкорт, үзбәк халыкларында еш очрый торган фамилия. «Кәрим» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* *[[Кәримовлар]]*, XIX г. азагы — XX г. башы сәүдәгәрләре, иганәчеләр.
* **[[Азат Кәримов]]**
** Азат Кәримов (1952—2017), сәламәтлек саклау өлкәсе хезмәткәре, баш табиб.
** Азат Кәримов (1990), җырчы, педагог, «Җырлыйк әле» телевизион тапшыруын алып баручы.
* Альберт Кәримов (1976), ТР вице-премьеры — ТР сәнәгать һәм сәүдә министры (2020 елдан).
* Әнвәр Кәримов (1921—1961), хәрби очучы-сынаучы.
* Әхим Кәримов (1917—2015), геология-минерология фәннәре докторы (1969), профессор (1973). Бөек Ватан сугышында катнашучы.
* Габделкәрим Кәримов (1986), Казакъстан җырчысы.
* Габдулла Кәримов (1896—1940), Үзбәкстан ССР дәүләт эшлеклесе.
* Галимҗан Кәримов (1952), укытучы, журналист, җәмәгать эшлеклесе.
* Гыйльман Кәримов (1841—1902), ахун, мөдәррис, басмаханә оештыручы.
* Вил Кәримов (1935―2017), актер һәм режиссер, БАССР мәдәният министры (1969―1976). Ә. М. Кәримовның туганнан туганы.
* Илгиз Кәримов (10.01.1940), язучы, тәрҗемәче.
* Илнур Кәримов (1976), спортчы (*[[карате]]*), тренер, хөкемдар.
* Ислам Кәримов (1938—2016), Үзбәкстан президенты.
* Кави Кәримов (1947), тарих фәннәре докторы (2000), профессор (2001). БР атказанган укытучысы (1993).
* Камил Кәримов (01.07.1950), язучы-сатирик.
* Марат Кәримов (09.01.1930), БР халык шагыйре (2003).
* Мәҗит Кәримов, язучы (*[[Стәрлебаш]]*).
* Морат Кәримов (1931―2023), физиолог-онколог, медицина фәннәре докторы (*[[Алматы]]*).
*  Мостай Кәрим (Мостафа Кәримов) (1919—2005), БАССР халык шагыйре.
* **[[Равил Кәримов (төшенчә)|Равил Кәримов]]**
** Равил Кәримов (06.08.1953), банкир (*[[Удмуртия]]*).
** Равил Кәримов (19.05.1952), янгын сүндерү оешмасы башлыгы (*[[Уфа]]*).
* Рамазан Кәримов (1999), футболчы, Казакъстан чемпионы (2018, 2019).
* Рәзиф Кәримов (1963), 2014 елдан Зәй муниципаль районы башлыгы, Зәй шәһәре башлыгы.
* **[[Салават Кәримов (мәгънәләр)|Салават Кәримов]]**
**  Салават Кәримов (*бүләкләү кәгазьләрендә* Карымов) (1914—1986), Советлар Берлеге Каһарманы (1942).
** Салават Кәримов (03.01.1960), язучы, «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы баш мөхәррире-директоры.
* Сөләйман Кәримов, олигарх, иганәче.
* Тәүфикъ Кәримов — татар язучысы.
* Фатих Кәрим (Кәримов) (1909—1948), шагыйрь.
* Фатих Кәрими (Кәримов), (1870—1937), язучы. Гыйльман Кәримовның улы.
*  Фәхрази Кәримов (1932—2019), комбайнчы.
* Хәниф Кәрим (Кәримов) (1910—1983), язучы
* Хөсни Кәрим (Кәримов) (1887—1965), язучы
* Ярлы Кәрим (Габдулла Кәримов) (1901—1937), шагыйрь
----
* **[[Кәримова]]**
** Алинә Кәримова (1992), җырчы.
** Алия Кәримова (Алёна Кәримова), шагыйрә.
** Әлфия Кәримова, опера җырчысы, БР атказанган артисты
** Нәзифә Кәримова, журналист, язучы.
** Дания Кәримова, Россия сәяси эшлеклесе. Икенче чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты.

## Моны да карагыз
* Кәрим
* Кәрим (мәгънәләр)

## Шулай ук карагыз
* Фатих Кәрими басмаханәсе
* Кәримовлар басмаханәсе
* Фатих Кәрим музее

## Искәрмәләр


Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Җәйге Олимпия уеннары 1972

**Мюнхен 1972** (*1972 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1972*) — 1972 елның 26 августынан 10 сентябренә кадәр Алманиянең Мюнхен шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1960

**VIII кышкы олимпия уеннары 1960** (1960 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1960) — 1960 елның 18 февраленнән 28 февраленә кадәр АКШның Скво-Велли шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Башкортстанның географик үзәге

thumb|left
**Башкортстанның географик үзәге** — Башкортстан республикасының бөтен чиклеренән тигез алыслыкта яткан нокта, республиканың уртасы. Бу урын Агыйдел һәм Зилим елгалары арасында Гафури районы Җирек авылының көнчыгышындарак Архангель һәм Кырмыскалы районнары чигеннән ерак түгел Уфадан турыга 67,6 км ераклыкта урнлашкан.

Бу ноктаны Башкорт дәүләт университетының физик география һәм геология кафедрасы фәннәре докторы, профессор Әуфар Гәрәев һәм кафедра ассистенты Азамат Нигъматуллин 2002 елда исәпләп чыгара .

Бу урында 2009 елның 4 июлендә шәҗәрә-бәйрәме үткәргәндә авыл халкы истәлекле стела куйды. Стелладан ерак түгел мәҗүчелек заманынан калган табыну урыны – «Җәй ташы» ята.

## Искәртмәләр


## Моны да карагыз
*Информационное агенство "ВолгоИнформ"  
*В самом центре Башкирии установят стелу. Комсомольская правда. 8 июля 2009 г. 
*Сайт села Красноусольск 
*Памятник станет местом паломничества туристов со всех городов. Сайт "Путь Ислама"  

Төркем:Башкортстан географиясе
Мөхәммәт Гайнуллин

*
*'Мөхәммәт Гайнуллин*' — [[татарлар|татар]] галиме, әдәбият белгече.
==Тәрҗемәи хәл==
Мөхәммәт Хәйрулла улы Гайнуллин [[1903 ел]]ның [[18 август]]ында [[Апас районы]]ның Коллар (хәзерге Кызыл Тау) авылында туа. Җиде сыйныфлы җәдит мәктәбен тәмамлаганнан соң, [[Тәтеш]]тә укытучылар әзерли торган курсларда укып кайта һәм балалар укыта башлый, наданлыкны бетерү курсларында да эшли. [[1928 ел]]да [[Казан]]дагы [[Көнчыгыш педагогика институты]]на укырга керә. Аны тәмамлагач, шунда аспирантурада кала. Шул чорда аның фәнни-педагогик эшчәнлеге башлана.

Галим татар әдәбияты тарихын өйрәнү-барлауга күп көч куя. Аның “Горький һәм татар әдәбияты” ([[рус теле]]ндә), “ХХ йөз татар әдәбияты тарихы”, “Каюм Насыйри”, “Татар әдәбияты һәм публицистикасы” ([[рус теле]]ндә) дигән монографияләре, “Татар әдәбияты. ХIХ йөз”, “Татар әдәбияты. ХХ йөз” (Җ. Вәзиева белән бергә), “XX йөз башында татар әдәбияты һәм публицистикасы” дигән дәреслекләре (югары уку йортлары өчен), VIII сыйныфлар өчен татар әдәбиятыннан ([[Мөхәммәт Мәһдиев]] төзегән) дәреслек һәм хрестоматияләре дөнья күрде.

== Гаилә хәле ==
* Беренче хатыны ? Балалары Рәшит (1925), Азат (1927), Лалә.
* Икенче хатыны (*1933 елдан'') Җамал Вәзиева, филология фәннәре кандидаты.

## Тышкы сылтамалар

## Искәрмәләр


Төркем:Апас районында туганнар
Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
19 август

**19 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның унтугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 134 көн кала.

#### 
###### 
*  — Бөтендөнья гуманитар ярдәм көне (2003 елда  шәһәрендә БМО специалистлары эшләгән бинада шартлау 15се БМО хезмәткәрләре булган 22 кеше тормышын өзә).
* Халыкара фотография көне.
* Халыкара авиация көне.
###### 
*  Әфганстан — бәйсезлек көне (1919, дән).
*  — август инкыйлабы көне.
*  — кронпринцесса Метте-Марит туган көне.
*  — Мануэль Кесон көне.
###### 
* дә *авыл хуҗалыгы авиациясе көне* һәм *[[велосипед]]ист көне* билгеләнә.
*  — милли авиация көне.
*  — умартачы көне.

### Өлкә
* ның ндә *Реконкиста көне*.

## 
* 1848 — «The New York Herald» газетасында нда табылган алтын турында беренче хәбәр чыга.
* 1946 — АКШта ретинол (А витамины) синтезланган.
* 1960 — да этләр (Белка һәм Стрелка) белән галәм көймәсе җибәрелә.
* 1990 —  Алмания Демократик Җөмһүрияте  Федератив Алмания Җөмһүрияте конституциясен кабул итә.
* 1991 — да ГКЧП башлана.

## 
 
* 1631 — Джон Драйден, инглиз шагыйре, драматург, тәнкыйтьче.
* 1915 — Сафа Сабиров, татар язучысы.
* 1930 — Лена Сабитова-Садыйкова (*[[Иделбикә]]*), татар шагыйрәсе.
* 1946 — Билл Клинтон, АКШ сәясәтчесе һәм 42 нче президенты.
* 1950 — Рубин Абдуллин, Казан консерваториясе ректоры.
* 1969 — Мәттью Перри, Америка һәм Канада актеры.
* 1974 — Айрат Әбүшахманов, башкорт драма театры артисты, режиссёр.
* 1974 — Сергей Рыжиков, РФ космонавты.
* 1978 — Екатерина Шульман, Русия сәясәт һәм законнар чыгару мәсьәләләре буенча белгеч, публицист.

## 

* 78 (б. э. к.) — Луций Корнелий Сулла, Борынгы Рим дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Рим диктаторы.
* 14 — Октавиан Август, Борынгы Рим дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, беренче *[[Рим империясе|Рим императоры]]*.
* 1662 — Блез Паскаль, француз математигы.
* 1819 — Джеймс Уатт, шотланд инженеры, уйлап табучысы.
* 1918 — Мулланур Вахитов, татар революционеры.
* 1918 — Бәхтегәрәй Шәфиев, революционер һәм журналист.
* 1937 — Газыйм Касыймов, ТАССР һәм БАССР дәүләт эшлеклесе

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:19 август
Төркем:Ел көннәре
Сафа Сабиров

**Сафа Сабир улы Сабиров**, чын исеме **Сафа Нәзыйров** — татар язучысы.

Ул 1915 елның 19 августында Татарстанның Питрәч районы Искейорт авылында туып үсә. 1934-1938 елларда ул Казан елга техникумында укый, аннары Идел пароходчылыгында капитан ярдәмчесе булып эшли. 1938-1946 елларда Ерак Көнчыгышта Хәрби Диңгез Флотында хезмәт итә, шушы чорда әдәби иҗат белән шөгыльләнә башлый. Язучының беренче хикәя һәм очерклары матбугатта 1945 елда күренә башлый. 1949 елда аның беренче мөстәкыйль китабы – нахимовчылар турындагы “Яшь диңгезчеләр” дигән повесте басылып чыга. Гомумән, елгачылар тормышына багышлап ул күпсанлы хикәяләр һәм очерклар иҗат итә, аерым җыентыклары (“Дүрт елга буйлап”, “Зур Идел туганда”, “ Ике хикәя”, “Идел чакыра”, “Идел таңнары”, “Язгы сулар акканда”, “ Су өстендә акчарлак”, “Кайнар агым”, “Идел җилләре”, “Җил тулсын җилкәннәргә” китаплары һ.б. әсәрләре) дөнья күрә. Бу яктан аны үзенә күрә “татарның елгачы маринисты” дип әйтергә мөмкин.

1954-1971 елларда Сафа Сабиров “Совет Татарстаны” газетасы редакциясендә – күчмә хәбәрче, Татарстан китап нәшриятында – матур әдәбият редакциясе мөдире, өлкән редактор булып эшли. Шул вакыт эчендә аның аның татарча һәм урысча егермегә якын китабы басылып чыга.Соңгы елларда “Казан утлары” журналында “Еллар һәм юллар” повесте, 2004 елда Татарстан китап нәшриятында “Алтын балдаклы абыстай” исемле китабы дөнья күрде. Ул шулай ук мари язучыларының, М.Пришвин, Е.Чарушин һ.б. әдипләрнең аерым әсәрләрен татарчага тәрҗемә итә.

Язучы 2004 елда вафат.

Төркем:Татар язучылары
Ислам бәйрәмнәре

**[[Ислам]] бәйрәмнәре** — Ислам динендә билгеләнгән бәйрәмнәр һәм истәлекле кичәләр.

* Ураза бәйрәме
* Корбан бәйрәме

## Төп Ислам бәйрәмнәре
* Һиҗри Яңа ел
* Мәүлид
* Гашура көне
* Рагаиб кичәсе
* Мигъраҗ
* Бәраәт кичәсе
* Кадер кичәсе

## Истәлекле көннәр

Төркем:Ислам бәйрәмнәре
20 август

**20 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерменче көне. Ел ахырына кадәр 133 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — DFM көне.
*  — Изге Стефан (Иштван) көне (шулай ук дәүләтнең барлыкка килү көне яки яңа икмәк көне буларак билгеле).
*  Марокко — инкыйлаб көне (Патша белән халык инкыйлабы).
*  — аталар көне.
*  Сенегал — бәйсезлек көне.
*  — Азат итүче (Бернард О'Хиггинс, 1778) туган көне.
*  Эстония — бәйсезлекне торгызу көне (1991, дан бәйсезлекне игълан итү)
###### 
* ның:
** ның  шәһәре көне,
** ның  һәм  шәһәрләре көне,
** ның ,  һәм  шәһәрләре көне.
* ның нең административ башкаласы  шәһәре көне.
* ның нең башкаласы  шәһәре көне,.
* ның  һәм шәһәренең көне.

## 
* 1906 — Русия империясендә беренче карагруһчылар () оешмасы рәсмиләшә. 
* 1911 — да беренче тапкыр велосипедчылар ярышы үткәрелә.
* 1920 — Чуаш театры Казаннан га, Чабаксарга күчә.
* 1940 — галим-генетик, селекционер Николай Вавилов кулга алына.
* 1958 — "Шәһәрләрдә һәм шәһәр тибындагы бистәләрдә яшәүче гражданнарга шәхси милек итеп терлек тотуны тыю турындагы" КПСС ҮКның карары чыга. 
* 1968 — Прага язын бастыру максатыннан  Чехословакиягә Варшава килешүе дәүләтләренең гаскәрләре кертелә.
* 1980 —  элемтә министрлыгы «Америка тавышы», «Би-Би-Си» һәм «Алман дулкыны» радиоларын томалау турында карар чыгара.
* 2016 — Түбән Камада Әхсән Фәтхетдинов музее ачыла.

## 
 
* 1827 — Шарль де Костер, бельгияле язучы.
* 1882 — Нургали Надиев, мәгариф эшлеклесе.
* 1897 — Тарьей Весос, Норвегия язучысы.
* 1918 — Хәсән Габдуллаев, азәрбайҗан физика галиме, академик.
* 1921 — Гази Заһитов, Бөек Ватан сугышы ветераны.
* 1932 — Василий Аксёнов, рус язучысы.
* 1933 — Джордж Митчелл, АКШ сәясәтчесе.
* 1941 — Слободан Милошевич, Югославия һәм Сербиянең дәүләт һәм сәяси эшлеклесе.
* 1951 — Рәшит Абдуллин, җырчы (*бас*), композитор.
* 1942 — Равил Вәли, татар язучысы, журналист.
* 1949 — Әхмәт Хәмәдишин (Дусайлы) язучы, шагыйрь, adiplar.ru сайтын ясаучы.
* 1954 — Ринат Нуруллин, татар галиме, язучы, Татарстанның атказанган уйлап табучысы, техник фәннәр кандидаты.
* 1992 — Деми Ловато, Америка актрисасы, җырчы.
* 1992 — Гүзәл Гафарова, драма актрисасы, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2013 елдан).

## 

* 1914 — Пий X, 257 нче Рим папасы.
* 1917 — Адольф Байер, алман химия галиме.
* 1944 — Бәдрүш Мокамай, татар фронтовик шагыйрь.
* 1980 — Джо Дассен, француз композиторы, җырчы.
* 1998 — Үлмәскол Шакиров, Советлар Берлеге каһарманы, колхоз рәисе, физкультура һәм хезмәт укытучысы.
* 2003 — Гамил Әфзал, татар шагыйре, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
* 2005 — Роза Хафизова, татар балалар язучысы.
* 2009 — Илбарис Надиров, фольклорчы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:20 август
Төркем:Ел көннәре
18 август

**18 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның унсигезенче көне. Ел ахырына кадәр 135 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Австралия — Лонгтан бәрелеше көне (шулай ук "Вьетнам сугышы ветеранлары көне" дип билгеле).
*  — Солидарлык көне.
*  — милли фән көне.
###### 
* ның нда урнашкан *Роанок* утравында *Вирджиния Дэир* (Америкада британ колонистлар ата-анадан беренче туган бала, 1587 ел) көне билгеләнә.
* :
** ндагы  шәһәре көне (1953),
** ндагы  шәһәре көне (1821),
** ндагы  шәһәре көне (1821).
*  — чик сакчы хәрбиләре көне.

## 
* 1786 —  шәһәренә нигез салына.
* 1877 — Асаф Холл тарафыннан Марсның иң зур юлдашы ачыла.
* 1914 — Николай II фәрманы буенча  шәһәренә *Петроград* исеме бирелә.

## 
 
* 1611 — Мария Луиза Гонзага, 
* 1778 — Фёдор Эрдман, 
* 1860 — Исаак Левитан, Россия империясе рәссамы.
* 1886 — Валентин Танаевский, 
* 1898 — Семён Тюляев, 
* 1902 — Поль Дирак, 
* 1903 — Мөхәммәт Гайнуллин, татар галиме.
* 1909 — Милица Корьюс, 
* 1914 — Гобәй Фәтхуллин, 
* 1918 — Григорий Плотниченко, 
* 1921 — Александр Бородулин, 
* 1921 — Константин Лебедев, 
* 1921 — Лидия Литвяк, 
* 1923 — Василий Платонов, 
* 1924 — Госман Галиев, 
* 1924 — Зәкәрия Әхмәрев, 
* 1924 — Фәүзия Һилалова, 
* 1925 — Гөлбаһар Сәмигуллина,
* 1925 — Ришат Мәмәтов,
* 1929 — Геннадий Корепанов-Камский, 
* 1930 — Ливиу Либреску,
* 1935 — Ирина Власова,
* 1947 — Рәмзия Хисамова,
* 1950 — Самвел Шукурян, 
* 1954 — Рөстәм Хәмитов, Башкортстанның 2010–2014 елларда президенты, 2015–2018 елларда Башлыгы.
* 1955 — Җумарт Оторбаев, 
* 1955 — Наил Касыймов, 
* 1956 — Искәндәр Әхәтев,
* 1959 — Газинур Морат, татар шагыйре.
* 1964 — Алсу Әсәдуллина, 
* 1964 — Станислав Зась, 
* 1966 — Евгений Зиничев, 
* 1971 — Шамил Фәрхетдинов, татар артисты.
* 1973 — Марк Шаттлворт, Көньяк Африка эшкуары, икенче космик турист.
* 1975 — Александр Липко, 
* 1979 — Җамбулат Базаев, 
* 1980 — Александр Романов, 
* 1995 — Надежда Лихачёва,

## 

* 1850 — Оноре де Бальзак, Франция язучысы.
* 1944 —  Никита Токарликов *([[1918]])*, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 1944 — Гүнтер фон Клюге, алман хәрби эшлеклесе.
* 1949 — Һади Килдебәк,  журналист, педагог, язучы. 
* 1974 — Гариф Гомәр, татар шагыйре.
* 2018 — Кофи Аннан, БМО Генераль сәркатибе (1997—2007).
* 2023 ― Мирфатыйх Зәкиев, фән докторы, профессор, ТР ФА академигы.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:18 август
Төркем:Ел көннәре
1227 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 18 август — Чыңгызхан, маңгул дәүләтен коручы.

Төркем:1227 ел
Төркем:Еллар
Шарль де Костер

**Шарль Теодо́р Анри́ де Ко́стер** (фр. *Charles-Theodore-Henri De Coster*, 1827 елның 20 августы — 1879 елның 7 мае) — Бельгиянең француз телле язучысы.

Язучының иң мәшһүр әсәрләре арасында «Фламанд риваятьләре» (*Légendes flamandes*), «Contes brabançons», Уленшпигель турында риваять («*La legende et d'Ulenspiegel*»).

Төркем:Бельгия язучылары
Төркем:Француз телле язучылар
Гораций

**Квинт Гораций Флакк** (лат. *Quintus Horatius Flaccus*; 8 декабрь, 65 ел (б. э. к.), Венузия — 27 ноябрь, 8 ел (б. э. к.), Рим) — Борынгы Рим шагыйре, «алтын гасыр»да иҗат итә.

Азат ителгән кол гаиләсендә туган. Республикачыларга хәерхаһ булган. Ватандашлар сугышында (БЭК 42 ел) республикачылар җиңелүгә очрагачтын, империя белән килешүчәнлек юлына күчкән.  «Одалар», «Сатиралар», «Юлламалар» тупламлары белән теге дәвердәге шигъриятне яңа җанр һәм яңа шигъри үлчәүләр белән баеткан.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Латин шагыйрьләре
Төркем:Борынгы Рим шагыйрьләре
Газиз Кашапов

**Газиз Кашапов**, тулы исеме **Газизҗан Салих улы Кашапов** — татар язучысы, журналист, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1983 елдан).

## Тәрҗемәи хәле

Ул 1942 елның 21 августында Татарстанның Аксубай районы Яңа Үзи авылында туган. Кечкенәдән әти-әнисез калган Газиз үзенең әбисе тәрбиясендә үсә. 1957 елда ул туган авылының җидееллык мәктәбен, ә 1960 елда Иске Ибрай авылы урта мәктәбен тәмамлагач, ике ел колхозда бухгалтер ярдәмчесе, аннары тракторчы һәм клуб мөдире булып эшли. 1962 елның көзендә Совет Армиясенә алынып, башта курсант, соңыннан гаскәри частьтә механик булып хезмәт итә, хәрби училище тәмамлый. 1971 елның февраленә кадәр кадровый хезмәттә. 1969 елда хезмәт вазифаларын үтәгән чакта алган җәрәхәтләрдән каты авырып китеп, бик озак госпитальдә дәвалана һәм ахырда хәрби эштән китәргә мәҗбүр була.

1973 елда Газиз Кашапов Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә читтән торып укырга керә, бер үк вакытта, 1974—1982 еллар арасында, Татарстан китап нәшриятында кадрлар бүлеге инспекторы, Әлмәт шәһәрендә чыга торган «Хезмәт байрагы» газетасы һәм КамАЗ радиотапшырулвр редакцияләрендә әдәби хезмәткәр, «Социалистик Татарстан» газетасының Түбән Кама, Алабуга, Мамадыш, Тукай районнарындагы үз хәбәрчесе һәм язучыларның Чаллы оешмасында пропаганда бүлеге хезмәткәре булып эшли.

Газиз Кашапов иҗат эшен хикәяләр язудан башлый. Аның «Әти йолдызы» исемле беренче хикәясе 1974 елда «Ялкын» журналында басылып чыга. Ләкин Газиз Кашаповны өметле яшь прозаик итеп таныткан беренче әсәр – «Сәмум җиле» повесте. Авторның «Солдат иртә ир була», «Җир җылысы» исемле повестьлары һәм «Язмышыңа ышан» дигән романы да телгә алырга лаеклы.

Язучы 1991 елның 30 августында вафат була.

## Хәтер
* Туган авылында (*[[Аксубай районы]]*) музее эшли.
* Яңа Үзидә (*[[Аксубай районы]]*) мәдәният йорты каршында бюсты урнаштырылган. Авторы - сынчы А. Х. Габдрәшитов (*[[Казан]]*).

## Искәрмәләр


Төркем:Татар язучылары
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Төркем:Газиз Кашапов