Әхмәтгәрәй Рамазанов

**Әхмәтгәрәй Рамазанов**, Әхмәтгәрәй Насыйбулла улы Рамазанов (*хәрби документлары буенча* **Сергей Николаевич Ромазанов**, *[[1901 ел]]ның [[25 октябрь|25 октябре]], [[Самар губернасы]], [[Ставрополь өязе (Самара губернасы)|Ставрополь өязе]], [[Высокий Колок|Высококолково]] вулысы, [[Лабит|Әбдри (Лабит)]] — [[1979 ел]]ның [[3 декабрь|3 декабре]], [[Мәскәү]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан авиация генерал-лейтенанты (*27.06.1945*).

## Тәрҗемәи хәле
    
1901 елның 25 октябрендә Россия империясе  Самар губернасы Ставрополь өязе Высококолково вулысы (*хәзерге* Сембер өлкәсе Яңа Малыклы районы) Әбдри (''Лабит'') авылында биш балалы гаиләдә иң өлкән бала булып туган. Әтисе Насыйбулла, әнисе Гүзәл-Нәвал. Әтисе туган авылыннан 20-25 гаиләне алып чыгып китә һәм Идәй дигән яңа авылга нигез сала. Әхмәтгәрәйнең балачагы һәм үсмер еллары шул авылда узган. 1914-1918 елларда авылда бай керәстияннарда батрак булып эшли. 1919 елдан Кызыл Гаскәрдә. 1923-1924 елларда Петроград шәһәр шурасы  (*Петросовет*) депутаты. Ватандашлар сугышы вакытында Польша фронтында (*[[1920 ел|1920]]*), Төркистанда, хәзерге Таҗикстан территориясендә басмачыларга каршы (*[[1924 ел|1924]]-[[1927 ел|1927]]*), Халхин-Гол елгасында Япония хәрби көчләренә каршы (*[[1939 ел|1939]])* сугыш хәрәкәтләрендә катнаша.

Ф. Энгельс исемендәге курсларда сәяси җитәкчеләрне яңадан әзерләү ел ярымлык курсларын (*[[Петроград]], [[1922 ел|1922]]*), очучылар мәктәбен (*[[1934 ел|1934]]*), Эшче-керәстиян Кызыл гаскәренең проф. Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һава академиясе каршындгы яңадан әзерләү курсларын (*[[Мәскәү]], [[1937 ел|1937]]*), Сәяси җитәкчеләрнең берьеллык югары курсларын (*[[Мәскәү]], [[1941 ел|1941]]*) тәмамлаган.

Бөек Ватан сугышында 1941 елдан катнаша: Ерак Көнчыгыш фронтында сәяси бүлекнең авиация буенча өлкән инспекторы, фронтның ССРБ Хәрби-һава көчләре штабы башлыгы урынбасары. 1942 елдан Брянск фронтының Хәрби-һава көчләре хәрби комиссары. 1942 елның маенда Брянск фронтының Хәрби-һава көчләре нигезендә 2нче Һава армиясе оешкач, аның комиссары итеп билгеләнә. Мәскәүне, Сталинградны саклау, Курск дугасы, Днепрны кичү, Корсунь-Шевченко, Висла-Одер, Берлин операцияләрендә катнаша. 1942-1947 елларда ССРБ Хәрби-һава көчләренең 2нче Һава армиясе Хәрби шурасы әгъзасы һәм  сәяси өлкә буенча урынбасары.

1947-1959 елларда (*запаска чыкканчы*) ССРБ Һава һөҗүменнән саклану Хәрби-һава көчләренең Ерак Көнчыгыш, Бакы бүлгеләре һәм ССРБ Ерак араларга очучы авиациясе Хәрби шурасы әгъзасы булып эшли.

## Хәрби журналист
Күп санлы мәкаләләре «Красная звезда» газетасында басыла. «Вестник Воздушного флота» журналында дистәләрчә фәнни хезмәте дөнья күрә.

#### Хезмәте
# Годы и люди. «Вестник воздушного флота», 1957, № 11–12; 1958. № 1–4.

## Гаиләсе
Хатыны Александра Ильинична (*[[1904 ел|1904]]-[[1991 ел|1991]]*). Балалары:
*улы*  Игорь (*[[1929 ел|1929]]-[[2006 ел|2006]]*)
*кызы* Ида (*[[1938 ел|1938]]-[[1952 ел|1952]]*)

## Хәтер
* Воронеж өлкәсе Семилуки шәһәрендә урамга исеме бирелгән.
* Мәскәү, Сембер, Львов шәһәрләрендәге тарихи һәм сугышчан Дан музейларында авиация генерал-лейтенанты Ә. Н. Рамазановның сугыш елларындагы эшчәнлеге, батырлыгы турында сөйләүче экспозицияләр оештырылган.
* 2024 елда Яңа Малыклының Җиңү паркында Бөек Ватан сугышында катнашып Герой исеменә лаек булган данлыклы якташлары истәлегенә Дан аллеясы ачылган. Дан аллеясы проектын башкаручы – якташлары скульптор Игорь Фролов. 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Ике Ленин ордены
* Биш Кызыл Байрак ордены
* 2нче дәрәҗә Суворов ордены
* 1нче дәрәҗә Богдан Хмельницкий ордены
* Кызыл Йолдыз ордены
* Польша сугышчан ордены
* Чехословакия сугышчан ордены
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Иван Конев|Конев И. С.]]* Записки командующего фронтом. 1943–1944. М., 1989. 
# Татарская энциклопедия. В 6 т. Т. 5 (Р-Т). Казань, 2010.
# *[[Рафис Могыйнов]]*. Лачын йөрәкле Әхмәтгәрәй. «Мәйдан», 2005 ел, май, 150-152 бб.

## Сылтамалар
*   РАМАЗАНОВ Ахметгарай Насибуллович.  Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ
*  Ә. Н. Рамазанов «Милләттәшләр» порталында

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Генерал-лейтенантлар
Төркем:Очучылар