open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шонгат

**Шонгат** — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл. 
## Географиясе
Шонгат Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 66 чакрым, ә район үзәге Апастан төньяк-көнчыгышка таба 10 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 123 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 56,10%,
татарлар — 43,90%.

## Танылган шәхесләр

* Владимир Садовников (1928-1990), Совет ракеталар конструкторы, ике мәртәбә Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Шиланка

**Шиланка** — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы авыл.
## Географиясе
Шиланка Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 69 чакрым, ә район үзәге Балык Бистәсеннән төньяк-көнбатышка таба 6 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 81 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 67,90%,
татарлар — 30,86%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,23%.

## Авылда туган танылган кешеләр

* Александр Тимофеевич Сергеев — Советлар Берлеге герое.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Шура (Киров өлкәсе)

**Шура** () — Киров өлкәсенең Юрья районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Юрья районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Шуширмә

**Шуширмә** () — Татарстан Республикасының Кайбыч муниципаль районындагы авыл. Район үзәге Олы Кайбыч авылыннан төньяк-көнчыгышка таба 13 км ераклыкта урнашкан. Борындык авыл җирлегенә керә.
## Географиясе
Шуширмә Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 58 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан төньяк-көнчыгышка таба 14 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Этимология
Тарихчы Гарәфетдинов Р.А. фикеренчә, «Шуширмә» ойконимы чуаш теленнән кергән *«шыв»* һәм *«çырма»* сүзләреннән килеп чыккан. Моны «сулы чокыр» дип тәрҗемә итәргә мөмкин.
## Тарихы
Ихтимал, авыл Идел буе Болгары яшәгән чорда ук нигезләнгәндер. Татар энциклопедик сүзлегендә әлеге торак пунктның Казан ханлыгы чорыннан бирле билгеле булуы күрсәтелә. Бу авыл Иске Шуширмә(Старая Шушерьма) буларак 1645—1652 еллардагы рус язма чыгынагында теркәлгән.. XVIII—XIX гасырларда  рус рәсми документларында «Шушерма, Шебазово»  дигән ике исем белән аталган.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Халык саны

Милли составы: татарлар — 100 %.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 223 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 95,96%,
башка халыклар — 4,04%.

## Күренекле кешеләре
Шуширмәдә туган билгеле шәхесләр:
* Тимерша Саллави — татар язучысы, журналист һәм җәмәгать эшлеклесе;
* Тимерша Нәҗметдинов — Дан орденының тулы кавалеры;
* Фуат Таһиров — ТАССРда Дәүләт интернациональ курчак театрын оештыручыларның берсе.
## Социаль өлкә
Авылда башлангыч мәктәп бар.
## Дин
* Шуширмә мәчете
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы татар авыллары
Шушмабаш

**Шушмабаш** — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.
## Географиясе
Шушмабаш Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 82 чакрым, ә район үзәге Арчадан төньяк-көнбатышка таба 33 чакрым ераклыкта урнашкан.

### Күренекле кешеләр

* Мәрзия Низам кызы Фәйзуллина (1930―2021) — шагыйрь.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 910 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,90%,
башка халыклар — 1,10%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Эстәче

**Эстәче** — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.
## Географиясе
Эстәче Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 18 чакрым, ә район үзәге Биектаудан көньяк-көнчыгышка таба 7 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 628 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 47,29%,
урыслар — 43,95%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 8,76%.

## Шәхесләр

* Яков Гришин (1942), тарих фәннәре докторы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ювас

**Ювас** — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.
2010 елда авылда 125 кеше яши(татарлар). Халыкның төп шөгыле — игенчелек, терлекчелек. Авылда башлангыч мәктәп, клуб һәм мәчет эшли.
## Географиясе
Ювас Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнбатышка таба 41 чакрым, ә район үзәге Биектаудан төньяк-көнбатышка таба 32 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык
### Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 103 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Моны да карагыз
* Кәрәкәле күле
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
*Биектау районы, Ювас авылы тарихы.
Шәрбән

**Шәрбән** — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.
## Географиясе
Шәрбән Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 127 чакрым, ә район үзәге Аксубайдан төньяк-көнчыгышка таба 61 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 342 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,71%,
башка халыклар — 0,29%.

## Авыл җирлегендә туган күренекле кешеләр

* Әнвәр Хәйри — татар галиме, исламият белгече, язучы, тәрҗемәче, текстолог, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе, Татарстанның Каюм Насыйри исемендәге премиясе лауреаты.
* Сәләм Алишев (1929-2015) — тарихчы-галим, тарих фәннәре докторы, ТР атказанган фән эшлеклесе.
* Шәриф Хәфизов (1920-1984), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Йолдыз (Чистай районы)

**Йолдыз** — Татарстан Республикасының Чистай районындагы поселок. 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1136 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 49,47%,
татарлар — 39,70%,
шул исәптән керәшен татарлары — 4,23%,
чуашлар — 8,89%,
башка халыклар — 1,58%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,35%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Юмакау

**Җумакау** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.
Элек татар авылы булып торган. Җумакау авылында чукынырга теләмәгәннәрне үтергәннәр, калганнары христиан динен кабул итәргә мәҗбүр булганнар
## Географиясе
Юмакау Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 27 чакрым, ә район үзәге Югары Осланнан көньяк-көнбатышка таба 19 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 21 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 80,95%,
украиннар — 9,52%,
татарлар — 4,76%,
чуашлар — 4,76%.

## Танылган шәхесләр

* Иван Денисов (1901-1938), Казан көймәләр верфенең административ бүлеге башлыгы, сәяси золым корбаны.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ютазы

**Ютазы** — Татарстан Республикасының Ютазы районындагы авыл.
## Географиясе
Ютазы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 296 чакрым, ә район үзәге Урыссудан көньяк-көнбатышка таба 12 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1729 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 78,60%,
урыслар — 16,95%,
башка халыклар — 4,11%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,35%.

## Мәгариф
Ютазыда урта мәктәп, балалар бакчасы эшли (*[[2017 ел|2017]]*).
1992-2012 елларда 124нче санлы Ютазы һөнәри училищесы (*[[2012 ел|2012]]-[[2016 ел]]ларда [[Бөгелмә аграр көллияте]] филиалы*) эшләгән.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Юхмачы (авыл)

**Юхмачы** — Татарстан Республикасының Әлки районындагы авыл.
## Географиясе
Юхмачы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 141 чакрым, ә район үзәге Базарлы Матактан көньяк-көнчыгышка таба 32 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1944—1956 елларда — ТАССРның Юхмачы районы үзәге.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 687 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 54,29%,
татарлар — 36,54%,
чуашлар — 8,59%,
башка халыклар — 0,58%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Язикәү

**Язикәү**  (, ) — Башкортстанның Болгавар районының үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 6368 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография

Күпчелек халкы — татарлар (2002).
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Якты Ялан

**Якты Ялан** — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан татар авылы.
 
## Демография

Татарлар - 91%
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ялкын (Алексеевск районы)

**Ялкын** — Татарстан Республикасының Алексеевск районындагы авыл.
## Күренекле кешеләр

* Гүзәл Минакова — Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрының артисты.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 234 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 73.50%,
татарлар — 19.66%,
башка халыклар — 6.84%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Җәмәк

**Җәмәк** — Татарстан Республикасының Минзәлә районындагы авыл.
## Географиясе
Җәмәк Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 241 чакрым, ә район үзәге Минзәләдән көньяк-көнбатышка таба 23 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 140 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,43%,
башка халыклар — 3,57%.

## Авылда туган танылган кешеләр

* Фәхрази Галиев *([[1912]] - [[1997]], [[Яр Чаллы]])* — Советлар Берлеге Каһарманы (1944), ССРБ Югары шурасы депутаты (1946-1950).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямаши

**Ямаши** — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы авыл.
## Географиясе
Ямаши Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 189 чакрым, ә район үзәге Әлмәттән төньяк-көнбатышка таба 39 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 665 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 91,13%,
татарлар — 5,86%,
башка халыклар — 2,41%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,60%.

## Шәхесләр

* Геннадий Зимин (1945-1999), нифетче.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямаширмә

**Ямаширмә** — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.
## Географиясе
Ямаширмә Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 37 чакрым, ә район үзәге Биектаудан төньяк-көнчыгышка таба 19 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1227 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,98%,
башка халыклар — 3,02%.

## Шәхесләр

* Фоат Зиннуров (1959), педагогика фәннәре докторы, профессор, полиция генерал-майоры (2011). РФ ЭЭМ Казан юридик институты башлыгы (2008 елдан). 
* Әминә Сафиуллина (1925), беренче татар телевидениесе дикторы.
* Илгиз Хәйруллин (1940―2025), 1992―2001 елларда ТР Премьер-министры урынбасары.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямбакты (Спас районы)

**Ямбакты** — Татарстан Республикасының Спас районындагы авыл.
Ямбакты авылы Болгардан 50 км, Казаннан 160 км, Базарлы Матактан 20 км ераклыкта урнашкан. Халкы - татарлар, Җ харефе белан сөйләшәләр, мәсәлән: янгыр - җангыр, егет - җегет, яуган - җауган. Авыл эчендә 6 күл бар: Арткы (Арттагы күл), Бәби (Абкалар?), Урам, Кыяклы, Чуаш күле, Шатун күле. Авыл уртасыннан коры елга (Ямбакты елгасы) уза. Авылның рельефы ермаклар белән телгәләнгән.
Рәссам Айрат Хәмидуллинның бабасы шушы авылның рәисе булып торган. Соңыннан Казанга күчкән. Ямбактыдан Яңа Бистәсенең Ямки урынына күчкән.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 384 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 94,53%,
башка халыклар — 5,47%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ямаш (Мамадыш районы)

**Ямаш** — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы торак пункт. Чын исеме — **Иске Мәкчем**. 1923 елда шушы авылда туган, Татарстан Үзәк Башкарма комитеты әгъзасы Мәхмүт Бөдәйли башлангычы белән, авылның исемен атаклы революционер Хөсәен Ямашев исеменә алыштырылган.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 199 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,99%,
башка халыклар — 2,01%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Бүләк

**[[Яңа Бүләк]]**:
* Яңа Бүләк — Тукай районы авылы.
* Яңа Бүләк — БР Благовар районы авылы.
## Моны да карагыз
* **[[Бүләк]]**

Төркем:Топонимнар
Яңа Юл (Аргаяш районы)

**Яңа Юл** () — Чиләбе өлкәсенең Аргаяш районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (100%).

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Аргаяш районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе татар авыллары
Яңа Авыл (Әгерҗе районы)

**Яңа Авыл** — Татарстан Республикасының Әгерҗе районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.4&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 250 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 93,60%,
урыслар — 6%,
башка халыклар — 0,40%.

## Шәхесләр

* Роза Камалетдинова (*[[Роза Мулланурова|Мулланурова]]*, 1946), журналист, язучы, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Авыл (Биектау районы)

**Яңа Авыл** — Татарстан Республикасының Биектау районындагы татар авылы.
Яңавыл район үзәге Биектау тимер юл станциясеннән — 46, Казаннан 41 чакрымда урнашкан. Яңавыл тарихи белешмәләрдә *Кульга-Куюк*, *Кулька-Куюк* дип күрсәтелгән. 1859 ел мәгълүматларын эченә алган А. Артемьев тарафыннан җыеп чыгарылган тарихи чыганакта авыл Кулька-Куюк (*Айбаш Көеге*) дип билгеләнгән. Андагы 54 хуҗалыкта 220 ир-ат һәм 226 хатын-кыз яшәгән, бер мәчет эшләгән. Д.А.Корсаков җыеп чыгарган тарихи белешмәдә авыл Культа-Куюк дип искә алына. Анда 64 ясаклы татар һәм 1 керәшен татары яшәгән. H. H. Вечеслав бастырып чыгарган белешмәдә авыл Кулька-Куюк дип искәртелгән. Апса елгасы ярына утырган бу авылның 97 хуҗалыгында 337 ир-ат һәм 288 хатын-кыз яшәве күрсәтелә. Анда агач мәчет, мәктәп, тимерчелек, җил тегермәне, 2 кибет, кирпеч сарай булган.
1913-1915 елларда, Казанда мәдрәсә тәмамлагач, ике ел Яңа Авылда Минһаҗ Конов балалар укыта.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 75 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96%,
башка халыклар — 4%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Болгар (Татарстан)

**Яңа Болгар** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы поселок.
## Географиясе
Яңа Болгар Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 23 чакрым, ә район үзәге Югары Осланнан көньяк-көнбатышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 43 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,67%,
башка халыклар — 2,33%.

## Шәхесләр

* Риф Гатауллин (1950), композитор, җырлар авторы, Муса Җәлил премиясе лауреаты (*[[1988 ел|1988]]*), ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1996 ел|1996]]*).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңгырчы (Башкортстан)

**Яңгырчы** — Башкортстанның Стәрлебаш районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 388 кешенең яшәве мәгълүм.
 
### [[География]]
Уфадан 154 километр алыс . Административ территориаль телү  буенча Эстәрлебаш муниципаль районына керә.

### [[Климат]]
Климат континенталь: **-15&nbsp;°C** (25 декабрь — 5 февраль); **+ 18&nbsp;°C** (25 июнь — 5 август). Туллы еллык төшеме 524 мм*.
 
## Демография

### Этнохисап
* 2002 елгы ревизия буенча: татарлар — 73%;
 
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Соравыл

**Соравыл** (*Яңа Гази, Яңа Соры авыл*)— Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Ырым елгасы ярында урнашкан.
## Географиясе
Соравыл Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 100 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнбатышка таба 29 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
17 гасырда нигезләнгән. Авылда Галиябану фильмы төшерелә.
## Халык саны

Милли состав (2010): татарлар (97%), чуашлар (2%), руслар (1%).
=

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 164 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 93,29%,
башка халыклар — 6,10%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,61%.

## Күренекле кешеләре

* Лидия Әхмәтова - татар җырчысы.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы керәшен татар авыллары
Төркем:Кайбыч районы татар авыллары
Янурыс

**Янурыс** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
## Географиясе
Янурыс Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 227 чакрым, ә район үзәге Сарманнан төньяк-көнчыгышка таба 7 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 324 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 92,28%,
таҗиклар — 4,63%,
башка халыклар — 3,09%.

## Шәхесләр

* Марсель Зарипов (1931-2017), язучы, журналист, Тукай премиясе иясе (1987).
* Әлмәт татар театры актеры, Татарстанның атказанган артисты (2025) Раушан Мөхәммәтҗановның (1991) әти-әнисенең туган авылы.
* Рәмзия Фәйзуллина (*Безус*, 02.01.1962), «Әкият» курчак театры актрисасы, ТР халык артисты.
## Дин

;Ислам
* Мөхәммәдхафиз мәчете
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Янгелде (Апас районы)

**Янгелде** — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл. 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 69 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 84,06%,
урыслар — 15,94%.

## Танылган шәхесләр

* Василий Аверьянов (1936), механизатор, Хезмәт Даны орденының тулы кавалеры (1975, 1976, 1983).
* Гайфетдин Галиев (1911―1996), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Салават Кәримов (1914―1986), Советлар Союзы Герое.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яншык (Чуашстан)

**Яншык** (, ) — Чуашстанның Батыр районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 428 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (98%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Янил

**Янил** — Татарстан Республикасының Кукмара районындагы авыл.
## Географиясе
Янил Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 104 чакрым, ә район үзәге Кукмарадан төньяк-көнбатышка таба 21 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 633 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,84%,
шул исәптән керәшен татарлары — 9%,
башка халыклар — 2,84%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,32%.

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Бәчели Горохов
* Габделфәрт Шәрәфиев
* Никипар Соловьев
* Рәшит Бәшәр

## Социаль инфраструктура
* Аграр көллият
* Урта мәктәп
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яскүл

**Яскүл** (, ) — Татарстан Республикасының Буа районындагы авыл.
## Географиясе
Яскүл Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 125 чакрым, ә район үзәге Буадан көньяк-көнчыгышка таба 22 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 79 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 92,41%,
урыслар — 6,33%,
башка халыклар — 1,27%.

## Танылган шәхесләр

* Антал Назул (Анатолий Ерусланов) (1932-1987), чуаш язучысы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Барыш

**Түбән Барыш, Ясаклы Барыш** — Татарстан Республикасының Апас районындагы татар-чуваш авылы.
## Географиясе
Түбән Барыш Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 60 чакрым, ә район үзәге Апастан төньяк-көнчыгышка таба 17 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны
Түбән Барыш авылында 2010 елда 214 кеше яшәгән, татарлар - 83%, чувашлар - 17%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 157 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 87.90%,
чуашлар — 6.37%,
башка халыклар — 5.73%.

## Шәхесләр

Асия Хәсән кызы Хәйруллина (1921 елның 15 июне — 2004 ел) — татар артисткасы, профессор, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, 1958 елда Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе лауреаты.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре (фильм)

: *Бу китапның экранизациясе турында мәкалә. Китап турында мәкаләне эзләсәгез, биредә карагыз: [[Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре]]*

* **[[Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: I өлеш]]** ()
* **[[Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: II өлеш]]** ()

Төркем:Бөекбритания фильмнары
Төркем:АКШ фильмнары
Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: II өлеш

**«Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: II&nbsp;өлеш»** ()&nbsp;— Гарри Поттер турындагы җиденче китап буенча тешерелгән **[[Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре|фильмның]]** икенче өлеше. Режиссер&nbsp;— Дэвид Йетс. Продюсерлар&nbsp;— Дэвид Хейман һәм Дэвид Баррон. Фильм һәм 2D, һәм 3D форматларында чыкты.

Фильмның сынаулы күрсәтелүе 2011 елның 2 апрелендә Чикаго шәһәрендә узды. 7 июльдә исә Лондонның Трафальгар мәйданында фильм премьерасы тәкъдим ителде. 

Дөньякүләм премьера&nbsp;— 15 июль көне. 

## Эчтәлеге
Волдемортның чираттагы хоркруксын эзләп, Гарри, Рон һәм Гермиона «Гринготтс» банкына юл тоталар. Крестражны чыгара алсалар да, алар Гриффиндор кылычын югалталар. 

Волдеморт, урлау турында белгәч, бар крестражларны тикшерергә тотына. Гарри соңгы хоркруксын Хогвартста булганын белә. Анда баргач, Гарри, Рон һәм Гермиона аны эзли башлыйлар. Шул вакытта Волдеморт гаскәре мәктәпкә һөҗүм итә.

## Ролләрне башкаралар
**Баш ролләр**

**Студентлар**

**Хогвартста эшләүчеләр**

	

**Үлем ашаучылары**

**Феникс Ордены**

	
**Уизли гаиләсе**

**Өрәкләр**

**Башка персонажлар**

	
	

	

	

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* 
* 
* 
* 

Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:Бөекбритания фильмнары
Төркем:3D фильмнар
Двинск

**Двинск** () — Казакъстанның Төньяк Казакъстан өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 259 кеше яши, шул исәптән:
казакълар — 41,70 %, урыслар — 41,31 %, украиннар — 6,18 %, алманнар — 6,18 %, башка халыклар — 4,63 %.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Төньяк Казакъстан өлкәсе‎ торак пунктлары
Чикерткә (журнал)

** «Чикерткә» журналы ** – 1906 елда Ырынбурда чыккан татар юмористик журналы. 
## Тарих
Журналның беренче саны 1906 елның 23 апрелендә Ырынбурда басыла. Ул «Саранча»-«Чикерткә» исеме белән рус һәм татар телләрендә бер төпләмгә төпләнеп нәшер ителә. «Чикерткә» аның татар өлеше була.

Беренче саны 36 битле була, анда татар телендәге оригинал текст биш битендә, ә икенче һәм дүртенче саннарда алтышар бит тәшкил итә, өченче һәм бишенче саннары исә тоташ рус телендәге язмалардан гыйбарәт була.

Журнал 1906 елның 22 октябрендә, бишенче саны чыкканнан соң туктатыла. Аның баш мөхәрире Павел Александров, ә татар өлешендәге рәссам «Нагайка» псевдонимлы һәвәскәр була.

## Чыганак

Төркем:Татарча журналлар
Ч
Тимер юл транспорты

**Тимер юл транспорты** — йөкләрне һәм пассажирларны тәгәрмәчле транспорт чаралары белән рельс юллары буенча йөртүче  җир өсте транспорты төре.

## Кулланылышы
Күп кенә илләрдә транспортның барлык төрләре арасында тимер юл транспорты төп урынны алып тора, бу аның универсальлеге белән аңлатыла: икътисадның барлык тармакларына хезмәт күрсәтү һәм халыкның барлык климат зоналарында да диярлек пассажирлар йөртүгә булган ихтыяҗын канәгатьләндерү мөмкинлеге бирә.

Тимер юл транспортының төп өстенлекләре: күпләп йөк ташу сәләте; зур араларга массакүләм йөк ташу нәтиҗәлелеге; чагыштырмача зур тизлек; ышанычлылык һәм иминлек; ташуларның үзкыйммәте түбән; башка төр транспортка караганда әйләнә-тирә мохиткә йогынтысы азрак.

Һәр илдә тимер юл транспорты өлеше икътисадый-географик, демографик һәм башка факторларны исәпкә алып барлыкка килә.

## Тарихы
Кеше йөкне үзе тарткан борынгы тимер юллар б. э. кадәр  VI гасырга карый; аның уйлап табучысы булып җиде акыл иясенең берсе Периандр санала. Тимер юллар Бөекбританиядә XVIII һәм XIX гасырларда мөһим энергия чыганагы булган пар машинасын уйлап табудан соң чәчәк ата.

1880 нче елларда беренче  электр поездлары, шулай ук  трамвай һәм тоннель барлыкка килә. 1940-нчы еллардан башлап, күпчелек илләрдә электрлашмаган тимер юллар паровозларны дизель- электр белән алыштыра башлыйлар, бу процесс 2000-нче елда тәмамлана диярлек. 1960-нчы елларда Япониядә һәм башка берничә илдә электрлаштырылган югары тизлекле тимер юллар барлыкка килде.  

Тимер юл транспортының үсеше, төшүе һәм торгызылу тарихын кулланылган энергия белән билгеләнгән берничә чорга бүлеп була.

Тимердән ясалган беренче юл, агач рельслар өстендә чуен түшәм рәвешендә, 1768 елда салынган. Бу яңалык төрле колея үлчәүләренә мөмкинлек бирә. 1790-нчы елларда Бөек Британиядә тулы тимер рельслар барлыкка килә башлады.  1788  елда Петрозаводск шәһәрендә Россиянең беренче тимер юлы булган «Чуен тәгәрмәчле  юлүткәргече»төзелә.  

Россия Федерациясендә аның киң территориясе һәм табигый үзенчәлекләре, эшкәртү предприятиеләреннән чимал базасы ерак булган тимер юл транспорты транспорт системасының нигезен тәшкил итә. Барлык транспорт төрләренең (торба үткәргеченнән башка) йөк әйләнешенең 80% тан артыгын, ерак һәм шәһәр яны поездларында гомуми файдаланудагы транспортның пассажирлар әйләнешенең 40% тан артыграгын тимер юл бирә.

Россия тимер юллары — иң зур, яхшы үсеш алган, динамик һәм нәтиҗәле эшләп килүче система. Илнең тимер юл челтәре 85 мең км дан артык озынлыкка ия 

## Әдәбият

* 
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Железная дорога// Большая советская энциклопедия 
** Схема Железных дорог Евразии 
** 
** 

Төркем:Транспорт чаралары
Көймә

300px|thumb|right|<center>Көймә</center>

**Көймә** - кешеләргә һәм йөкләргә су өстендә коры килеш торырга һәм йөзәргә мөмкинчелек бирүче транспорт чарасы. Кораблардан зур булмавы белән аерылып тора. Көймәләр нигездә калайдан, пластиктан һәм агачтан эшләнә. Нигездә көймәләр ишкәкләр ярдәмендә хәрәкәтләнәләр, тик шулай ук җилкәнле дә булырга мөмкиннәр. Ләкин зур булмаган җилкәнле спорт көймәләрен гадәттә яхталар дип атап йөртәләр. Көймә шулай ук мотор белән җиһазландырылган булырга мөмкин. Мотор көймәне хәрәкәткә китерүче бердән-бер яки ярдәмчел көч булырга мөмкин. Күпчелек илләрдә кабул ителгән классификация буенча, асылынып торучы моторлы көймәләрне моторлы көймә дип, көймә эченә кертелгән моторлыларын исә катер дип атыйлар.

## Ишүле көймә

Ишүле көймә (Һиндстан).

be-x-old:Лодка

zh-yue:艇

Төркем:Көймәләр
Җигән (Ишембай районы)

**Җигән авылы (Ишембай районы)** (, ) — Башкортстан Җөмһүриятенең Ишембай районының Макар авыл советында урнашкан рус авылы.
Исеме Җигән (рус. Зиган, башк. Егән) елгасы исеменнән алган.
Авылның урамнары:
* Яр урамы;
* Елга урамы;
* Үзәк урамы.
Береговка һәм Ивановка дигән авыллар ― Җигән авылының микрорайоннары. Макар авылына кадәр 7 километр.
## Шәхесләр
* Владимир Стариков (1940—2007), галим-физик, физика-математика фәннәре докторы (1988), профессор (1990).

Төркем:Башкортстан авыллары
Поезд

Тимер юлы буенча файдалы йөкне яки пассажирларны аерым кепчәкле арбаларда ташучы тимер юл транспорт чарасы **поезд** дип атала. 
Хәрәкәт итү өчен көч локомотив яки аерым үзйөрешле арбаларда урнашкан моторлар тарафыннан тудырыла.

Поездланың тарихы пар көченндә эшләүче локомотивларыннан башланса да, бүгенге алдынгы төрләре — дизель һәм электр көчендә эшләүче локомотивлар. Соңгылары өчен көч тимер юл өстендә асылынган чыбыклар яки янында урнаштырылган өстәмә рельс аркылы тапшырыла. Башка кулланыла алган көч чыганаклары арасына җигүле атлар, тартыла торган кабельләр системалары, гравитация, пневматика, батареяләр, һәм газ турбиналары. 
Поезд юллары гадәттә 2, 3 яки 4 рельстан, сирәгрәк монорельс һәм магнитик левитация юлларыннан тора. 'Поезд' сүзе татар теленә  заманында, ул аңлаткан феномены белән бергә Көнбатыш Европа илләреннән теле аркылы кереп килде.

Әлегә нең ,  һәм  шәһәрләрен бәйләүче тиз йөрешле "Сапсан" поезды *(фоторәсемдә шәһәрбуе һәм еракара пассажир поездары арасында)* 2018 елга  аркылы ка да җитә башлар, Казан-Мәскәү арасын 3,5 сәгать эчендә каплап булачак дип көтелә.

## Шулай ук карагыз

* Бронепоезд
* Монорельс
* Тимер юл
* Тимер юл транспорты тарихы
* Тимер юллар ширкәтләре исемлеге

## Искәрмәләр

## Өстәмә әдәбият
* , 256 pp.


Төркем:Тимер юллар
Тимер юллар

**Тимер юллар** – рельслар белән җиһазландырылган, рельслы транспорт поездларын йөртү өчен файдаланылган тар җир кисәге; хәрәкәт иткән махсус составлар (локомотив һәм вагоннар) өчен тәгаенләнгән рельслы юллар; илнең бердәм транспорт челтәренең кушма өлеше.

Техник чаралар комплексы — хәрәкәт иткән состав, ясалма корылмалар (күперләр, эстакадалар, туннельләр), станцияләр, автоматика һәм телемеханика чаралары (сигнализация, блокировка), шулай ук биналар (вокзаллар, деполар, остаханәләр) белән җиһазландырылган.

## Классификация
**Тәгаенләнеше** буенча гомуми кулланылыштагы (магистраль), сәнәгать транспорты (оешмаларның керү юллары), шәһәр транспорты (метрополитен һәм сигезле юллары);

**колея киңлеге буенча** — киң колеялы (1520 мм) һәм тар колеялы (762, 891, 914, 1000 мм);

**юллар саны буенча** — бер яки рәтле була;

**тарту ысулы буенча** — электр, дизель, турбина, пар яки катнаш тартым көче белән йөртелә.

**гомуми файдалану өчен**  — сәнәгать файдалануы өчен һәм шәһәр эче тимер юллары: трамвай һәм метрополитен.

2006 елда  гомуми тимер юлларның озынлыгы – 85 000 км, трамвай юллары озынлыгы – 2800 км, метроныкы – 440 км.

Иң зур тимер юллары компаниясе – «Россия тимер юллары» ААҖ, иң озын метро – Мәскәүдә, иң озын трамвай юлы челтәре – Санкт-Петербургда.

## Кара шулай ук
* Горький тимер юлы
* Куйбышев тимер юлы
* Трамвай
* Метрополитен
* Казан метросы

Төркем:Тимер юллар
Натан Седерблюм

**Ларс Олоф Йонатан Седерблюм (Сёдерблюм)** (; 15 гыйнвар 1866 ел – 12 июль 1931 ел) — швед рухание һәм экуменист, Уппсала архиепискобы, 1930 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. Седерблюмның исеме лютеран чиркәү тәкъвимендә 12 июль көнне билгеләнгән.
## Биография
Натан Седерблюм Швециянең Евлеборгның Седерхамн муниципалитетында, ул чагындагы Трене фермасында туа. Аның әтисе дә рухани һәм ихлас христианлы була.

1883 елда Натан Уппсала университетына укырга керә. Башта ул кайсы фәнне өйрәнергә теләгәнен төгәл белмәгән дә, ләкин әтисенең юлы аша китәргә җыенган. 1892 елда АКШтан кайткач, ул теология буенча дәрәҗә ала һәм лютеран чиркәве пасторы итеп билгеләнә. Шул ук елны ул Мартин Лютерның теологиясе турында беренче китабын нәшер итә. 1892 һәм 1893 елларда Седерблюм Уппсала студентлар берлегенең беренче вице-президенты һәм президенты вазифаларын башкара.

left|thumb|Натан Сёдерблюм

Күпмедер вакыт ул Уппсала психиатрия хастаханәсендә капеллан булып хезмәт куя, аннары Париждагы швед чиркәвенә пастор итеп билгеләнә. 1897 елда Уппсала университетында укучы Анна Форселлга өйләнә, аларның гаиләсендә 10 бала туа. Парижда Сердеблюм җиде ел яши. Бу вакытта аның мәхәлләсендә төрле атаклы скандинавияле рәссамнар, дипломатлар һәм эшкуарлар, шул исәптән, Альфред Нобель кунак була. 1896 елның 10 декабрендә Нобель вафат булгач, Седерблюм махсус җеназа хезмәтен үткәрә.

thumb|Натан Седерблюм 1966 елгы алман почта маркасында

Ул Париж университетында теология һәм дин тарихи буенча аспирантураны тәмамлый һәм теология докторы дәрәҗәсен ала. Ул 1901 елда Швецияга кайта һәм анда Уппсала университетының теология кафедрасын җитәкли. 1912 елда Натан Лейпциг университетының  дин белеме профессоры була.

1914 елның 20 маенда Седерблюм Швеция Чиркәве архиепискобы итеп билгеләнә.  Беренче бөтендөнья сугышы вакытларыннан алып, Седерблюмны  тынычлык өчен христиан хәрәкәте билгеле кеше итә. Бу чорда ул берничә эре хезмәт яза һәм 1921 елда Швед академиясенә сайлана.

Седерблюм инглиз экуменисты Джордж Белл белән якын таныш була, һәм  аның бергә экуменимзга нигез салучыларның берсе дип санала. 1925 елда ул Стокгольмда Гомуми христиан конференциясен оештыра, анда Рим-католик чиркәвеннән кала, дөньяның барлык чиркәүләре катнаша. Бу очрашу һәм соңрак дәвам иткән эшчәнлек нәтиҗәсендә 1948 елда Бөтендөнья чиркәүләр шурасы оештырыла.

Дини берләшү аша тынычлыкка ирешүдә казанышлары өчен, Седерблюм 1930 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә. Нобель премиясен алып, бер ел үткәч, аны Эдинбургта нотыклар сөйләргә чакыралар, ләкин ун ликсә сөйләгәч, ул Швецияга кире кайта. Седерблюм йөрәк өянәгеннән Уппсалада 1931 елның 12 июлендә вафат була.
## Сылтамалар
* Биография 
* Биография — «Фән техника»
* Натан Сёдерблом  Я. Г. Кротов китапханәсендә

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Капелланнар
Төркем:Лютеран теологлары
Төркем:Швеция Чиркәве
Төркем:Швеция дин галимнәре
Төркем:Пацифистлар
Төркем:Англикан изгеләре
Төркем:Швеция Чиркәве Архиепископлары
Төркем:Швеция дин эшлеклеләре
Фрэнк Келлог

**Фрэнк Биллингс Келлог** (; 22 декабрь 1856 ел, Потсдам, Нью-Йорк (штат) — 21 декабрь 1937) - америкалы дәүләт эшлеклесе, 1929 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
## Биография
Фрэнк Келлог Потсдамда, Нью-Йорк штатында Абигейл Биллингс Келлог һәм Аза Фансуорт Келлоглар гаиләсендә туа. Малайга тугыз яшь булганда, гаилә көнбатышка күченә һәм Миннесота штатында бер фермада урнаша. Фрэн фермада эшли, соңрак Рочестерга бара һәм анда юридик конторада клерк булып эшли, шул ук вакытта хокук өйрәнә. 1877 елда ул имтихан тапшыра һәм адвокатлар коллегиясына кертеләю 1882-1887 елларда ул округ прокуроры вазифасына сайлана. 1886 елда Клара Кукка өйләнә. Келлог монополияларга каршы эшләрне алып барып дан казана. 1912 елда ул Америка адвокатлар ассоциациясенең рәисе итеп сайлана. 1916 елда АКШ сенатына сайлана, 1922 елда исә бик тырышса да, яңадан сенатка керми. 1923 елда президент Уоррен Гардинг аны бишенче Панамерикан конференциясенә вәкил итеп җибәрә. 1923-1925 елларда Келлог Бөекбританиядә АКШ илчесе була. 1925 елда исә Калвин Кулидж аны АКШ Дәүләт сәркатибе итеп билгели. Бу вазифада ул Бриан-Келлог пактын имзалау белән дан казана һәм моның өчен 1929 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.
## Сылтамалар

* Фрэнк Келлог — биография 
* Nobelprize.org 

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШ дәүләт сәркатипләре
Төркем:Бөекбританиядә АКШ илчеләре
Төркем:Илчеләр
Австралия татарлары

right|150px|thumb|Австралия татарлары бәйрәмдә
**Австралия татарлары** — Австралиянең 500 дән артык кеше булган этник азчылыгы. 

Күпчелеге Аделаида, Сидней һәм Мельбурн шәһәрләрендә яши.

## Шулай ук карагыз
* Аделаида татар-башкорт ассоциациясе

## Тышкы сылтамалар
### Сайтлары
* Австралия татарлары сайты 

### Австралия татарлары турында
* Австралия татарлары: чәк-чәктән — парламентка 
* Австралия Сабан туе (2009)
* Австралия татарлары бәйрәм белән котлый
* Австралия татарлары төрмәнең ни икәнен белми
* Австралия татарлары диңгез уртасындагы көймә кебек
* Әделайд татарлары Казаннан еракмы?

Төркем:Илләр буенча татарлар
Төркем:Австралия халыклары
Микеланджело

**Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни** (); *[[1475 ел]]ның [[6 март]]ы  — [[1564 ел]]ның [[18 февраль|18 феврале]]*) — бөек итальян сынчысы, рәссам, архитектор, шагыйрь, фәлсәфәче. Ренессанс чорының иң күренекле вәкилләренең берсе.

## Биографиясе
Микеланджело 1475 елның 6 мартында Капрезе-Микеланджело шәһәр киңәшчесе Лодовико Буонарроти гаиләсендә дөньяга килә. Әнисе якынча 1481 елда вафат була. Бала чагы Флоренциядә үтә, аннары соң Сеттиньно шәһәрендә яши.

1488 елда Доменико Гирландайоның остаханәсенә укырга китә. Бер елдан соң Микеланджело сынчы Бертольдо ди Джованни мәктәбенә күчә.

1494—1495 елларда Микеланджело Болоньяда яши, биредә иҗат итә. 1495 елны ул Флоренциягә кайта. Күп кенә әсәрләрен биредә иҗат итә.

1505 елда сынчы Римга чакыртыла. Рим папасы Юлий II аңа төрбәне төзәргә куша. Бу эшне ул өзлекле рәвештә 1505—1545 елларда башкара. Параллель рәвештә башка әсәрләрне дә иҗат итә.

1564 елның 18 февралендә Микеланджело вафат була. Васиятендә ул «Җанымны Аллаһка, гәүдәмне җиргә, милегемне туганнарыма калдырам» дигән.

## Искәрмәләр


Төркем:Италия сынчылары
Төркем:Яңарыш сынчылары
Төркем:Яңарыш архитекторлары
Төркем:Италия рәссамнары
Төркем:Яңарыш рәссамнары
Гали Акыш

**Гали Акыш**, **Ali Aqış** (1918 елның 14 гыйнвары — 2011 елның 17 июле) — күренекле татар журналисты, җәмәгать эшлеклесе, сәясәтче, язучы, Бөтендөнья татар лигасының мактаулы президенты.

## Тормыш юлы
Ул 1918 елның 14 гыйнварында Төньяк Маньчжуриянең Хайлар шәһәрендә дөньяга килә. Әти-әнисе Октябрь инкыйлабыннан элегрәк, Пенза губернасының Усть-Рахмановка волостендагы Татар Юнәсе авылыннан килеп, Хайларда урнашып калганнар.

1924—1929 елларда Хайларда татар башлангыч мәктәбендә белем ала. Аннан соң Хайлардагы рус гимназиясендә укуын дәвам итә. 1934 елда Гали Акыш Гаяз Исхакыйның Хайлар татарлары алдында ясаган чыгышын ишетә. Әлеге чыгыш Гали Акышны гомер буе милләткә хезмәт итәргә этәрә.

Гимназияне тәмамлагач, Гали Ерак Көнчыгыштагы татар милли-мәдәни оешмасы ярдәме белән Мисырдагы Әл-Әзһәр университетына җибәрелә. 1938 елдан башлап ул Варшава каласында яши башлый, «Прометей лигасы» эшчәнлегендә актив катнаша. 1938 елда ул Гаяз Исхакый белән таныша.

1940 елда Гали Акыш Төркиягә күченә. Анда Истанбул университетының икътисад факультетын тәмамлый, журналист булып эшли башлый. 1956 елның 28 ноябрендә Финляндия татары Зарифә Хөснетдин белән гаилә кора.

1966 елда Гали Акыш Азатлык радиосында эшләү өчен Мюнхенгә күчә. 1966—1983 елларда ул Азатлыкның татар-башкорт редакциясендә тәрҗемәче һәм диктор булып эшли.

1990 елда Гали беренче тапкыр Казанга килә. Аның сәфәр вакытында Татар иҗтимагый үзәгенә беренче санак бүләк итә. Бөтендөнья Татар Лигасы җитәкчесе итеп сайлана.

1990 нчы еллар башында Чаллыдагы бер татар гимназиясенә Гали Акыш исеме бирелә. Гали Акыш Милли Мәҗлес депутаты булып та сайлана.

Гали Акыш — татар, рус һәм төрек телләрендәге 60 тан артык мәкалә авторы. Ул татар, рус, төрек, алман, инглиз телләрен яхшы белгән. 1994 елда Владимир Жириновскийның «Последний бросок на Юг» китабын укыгач, Гали Акыш төрек «Миллият» газетасы өчен рус милләтчесе һәм аның карашлары турында мәкалә яза. Мәкалә төрки җәмәгатьчелегендә зур кызыксыну уята.

2000 елда ул кабат Төркиягә әйләнеп кайта. Гомернең соңгы елларын Төркиянең Әнкара шәһәрендә сеңелләре Саидә һәм Наҗия Акышлар белән бергә кичерә.

Гали Акыш йөрәге 2011 елның 17 июлендә тибүдән туктый. Ул Әнкараның Җебеҗи зиратындагы әти-әнисе, абыйсы һәм сеңлесенең каберләре янына җирләнгән.

## Китаплары
* «Idel-Ural Dagvasi hem Sovet Imperializmi» (*Идел-Урал мәсьәләсе һәм совет империализмы*). Әнкара, 1963 ел. Бу китабы өчен Татарстан Югары Совет рәисе Салих Батыев Гали Акышны милләтчелектә гаепләп чыга.
* «Idel-Ural Horriyat Mocagalese» (*Идел-Урал бәйсезлеге өчен көрәш*). 1985 ел.
* «Исемдә калганнар» истәлекләр китабы. «Иман» нәшрияты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гали Акыш мөрәҗәгате (видео)
* Милләтпәрвәр аксакал журналист Али Акышка 90 яшь
* “Гали Акыш татарның дөньяга яңача карашын булдырырга тырышты” 
* Күренекле милләттәшебез Али Акыш арабыздан китте
* Ali Aqış  wafat buldı
* Озак еллар Бөтендөнья татар лигасын җитәкләгән Гали Акыш вафат
* Али Акыш: «25 лет в ЦК КПСС меня считали врагом народа» 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Әл-Әзһар университетын тәмамлаучылар
Төркем:Советологлар
Котлымөхәммәт Тәфкилев

Бу исемне Тәфкилевләр ыруыннан ике тарихи шәхес йөрткән. 
* Котлымөхәммәт Мәмәш улы Тәфкилев (1674-1766) — эре җирбиләүче, дипломат, генерал-майор, Чиләбе һ.б. шәһәрләргә нигез салучы.
* Котлымөхәммәт Батыргәрәй улы Тәфкилев (1850-1917дән соң) — Патша думасы депутаты, полковник.
Октябрьск

**Октябрьск** () — Самар өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 27 244 кеше (2010).

## География
Октябрьск Идел елгасының (Сарытау сусаклагычының) уң ярында, Самар борылышының көньяк-көнбатыш өлешендә, Самардан 154 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлында станциясе (Самар—Сызран—Пенза сызыгы). Шәһәр янында <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М5</span> «Урал» (Мәскәү — Рязань — Пенза — Самар — Уфа — Чиләбе) автоюлы бара. Октябрьскида Идел аша тимер юл күпере (*«Сызран күпере»*) урнаша.

## Тарих
1684 елда татар крепосте җимереклекләре урынында *Городище* (соңрак — *Вознесенское, Костычи, Старые Костычи*) бистәсе барлыкка килә. 1704 елда *Батраки* бистәсе барлыкка килә.

1874 елда Моршанск-Сызран тимер юл сызыгы Батраки кадәр төзелә; 1876 һәм 1898 елларда Батраки аша тагын ике тимер юл (Самар-Ырынбур һәм Мәскәү-Казан сызыклары) төзелә. 1880 елда Идел аша күпере ачыла. 1882 елда *Печерский* әсфәлт заводы эшчеләрнең бистәсе оеша.

1942 елда югарыдагы торак пунктлар Сызран шәһәренең Октябрь районына үзгәртеп корылалар. 1956 елда Сызран шәһәренең Октябрь районы шәһәр составыннан чыгарыла һәм **Октябрьск шәһәре**нә үзгәртеп корыла.

## Халык

### Милли состав

## Шәһәрдә туган танылган кешеләр
* Владимир Федотов (1950) - баянчы, педагог, Тукай премиясе иясе (2010).

## Искәрмәләр
Фердинанд Бюиссон

**Фердинанд Эдуард Бюиссон** (; 20 декабрь 1841,  Париж – 16 февраль 1932) — француз педагогы һәм җәмәгать эшлеклесе. 
## Биография
1879-1896 елларда Франция башлангыч белем бирү директоры. Бюиссон исеме белән XIX гасыр ахырында үткәрелгән реформалар бәйле. Аның иницативасы буенча ике югары гадәти мәктәп оештырыла һәм берничә гуманитар факультетларда педагогика курсларын уку кертелә. 1896 елдан Фердинанд Бюиссон Сорбоннаның педагогика кафедрасын җитәкли. Аның ярдәмендә Педагогия музее оештырыла. 1902-1924 елларда Бюиссон парламент депутаты (радикал-социалистлар фракциясеннән). Ул «Кеше хокуклары лигасы»на нигез салучыларның берсе.

## Педагогик эшчәнлек
Китапларында, мәкаләләрендә, нотыкларында Бюиссон мәктәпне чиркәүдән аеру турында яза һәм сөйли. Мәктәп курсыннан динне укытуны алып атып, ул бер үк вакытта әхлак программасында «камил зат» — Алла һәм «кешенең Аллага карата вазифалары» дигән аңламнарны кертә. 
## Нобель премиясе
1927 елда «Алман һәм француз халыклары арасында дуслыкны кайтаруга юнәлтелгән эшчәнлек өчен», Бюиссон Людвиг Квидде белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Франция сәясәтчеләре
Төркем:Франция педагоглары