open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хөсәен Эмре Сакчи

**Хөсәен Эмре Сакчи** (; 1997 елның 15 ноябре, Измир, Төркия) — Төркия йөзүчесе, Ауропа рекордчысы һәм Олимпия уеннарында катнашучы.

2010 елдан ул «Фенербахче» спорт клубын тәкъдим итә. 50 м га ирекле стиль белән, 50 һәм 100 м га брасс белән, 4×100 м га ирекле стиль белән һәм 4×100 м га катнаш стиль белән йөзүдә Төркия рекордчысы. Кыска дистанциядә күп кенә рекордлар яулаган Сакчи кыска дистанциядә 50 м га брасс белән йөзүдә 25,29 секунд нәтиҗәсе белән кыска дистанциядә Ауропа рекордчысы булып тора. 50 м га брасс белән йөзүдә тугызынчы тиз вакыт иясе.

## Тормыш юлы
Хөсәен Эмре Сакчи 1997 елның 15 ноябрендә Измир шәһәрендә туа. Ул 3 яшьтә йөзү белән шөгыльләнә башлый һәм 15 яшендә җыелма команда составына керә. 2005 елда ул Эгей университетының йөзү клубына керә. Ул «Фенербахче» спорт клубына 2010 елда күчә.

2015 елда Сакчи барлык яшь төркемнәрендә милли рекорд куйган беренче төрек спортчысы була. Ул клублар арасында кыска суда йөзү буенча Төркия чемпионатында 26,67 секундт эчендә брасс белән 50 метр дистанцияне йөзә.

2018 елда Кытайда узган кыска суда йөзү буенча дөнья чемпионатында Хөсәен Эмре 50 м га брасс белән йөзүдә 25,89 секунд результаты белән бишенче урынны ала. Ул шул ук дисциплинада 2019 елда кыска суда йөзү буенча Ауропа чемпионатында көмеш медаль яулый.

2020 елда ул Будапештта узган Халыкара йөзү лигасында 25,74 секунд нәтиҗә белән 50 метрга брасс белән йөзүдә беренче урынны ала. Шул рәвешле, ул ир-атлар арасында 50 м га брасс белән йөзүдә тарихта тугызынчы тиз вакыт күрсәткән спортчы була һәм Төркия рекордын куя. Ул шулай ук 100 метрга брасс белән йөзүдә 56,62 секунд нәтиҗәсе белән өченче урынны ала. 2020 елның 10 ноябрендә Халыкара йөзү лигасының 8 нче этабында Эмре 100 метрга брасс белән 55,74 секунд эчендә йөзеп, Ауропа рекордын куя.

## Искәрмәләр


## Cылтамалар
* Эмре Сакчиның рәсми сайты 

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1997 елда туганнар
Төркем:15 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Йөзүчеләр
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Төркия йөзүчеләре
Әзидолла Ескалиев

**Әзидолла Эскалиев** (  ; 1934—2017) — ССРБ һәм казакъ композиторы, музыкант домбра уйнаучы, кюй (кюй — казакъ теленнән инструменталь пьеса) язучы һәм музыка  педагогы; Кормангазы исемендәге  Казакъ Милли Консерваториясе профессоры.

## Биографиясе
Әзидолла Ескалиев 1934 елның 1 гыйнварында Атырау өлкәсенең Кормангазы районының Кормангазы авылында туган. Алматы консерваториясенә (хәзер Кормангазы исемендәге Казакъ милли консерваториясе) укырга керә, аны 1958 елда уңышлы тәмамлый.

1955—1960 елларда ул Казакъстан филармониясе солисты, 1960 елдан ул Казакъ концерт иҗат берләшмәсе солисты була. 1962 елдан ул туган консерваториядә башкару һәм укыту эшчәнлеген берләштерә; студентлары арасында Айткали Жайымов, Айгөл Улкенбаева һәм Каршыга Ахмәдияров .

1957 елда ул Мәскәүдә узган VI Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестивале лауреаты була.

Әзидолла Ескалиев репертуарында казакъ халкының әсәрләре дә (Кормангазы, Дина, Мамен, Сейтек, Таттимбет, Даулеткерей) һәм рус һәм чит ил композиторлары (П. И. Чайковский, С. Рахманинов, В. Моцарт, И. Брамс һәм башкалар) әсәрләре бар.

Әзидолла Ескалиев - "*Шаттыц*"   һәм "*Жастар* " *кюйләре* (инструменталь пьесалар) авторы.

1966 елда аңа Казакъ ССРның мактаулы артисты исеме бирелә; 1990 елдан - Казакъстан ССР Халык артисты ( Казакъстан Халык артисты).

Әзидолла Ескалиев 2017 елның 14 августында үлә .

Кюй  (инструменталь пьесалар) башкаручылар Республика конкурсы аның исемен йөртә  .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ескалиев, Азидолла // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — .

## Сылтамалар

* Фото из статьи «Әзидолла Есқалиев» // Казахская Википедия.

Бу мәкаләне язганда «Қазақ энциклопедиясы» редакциясе тарафыннан Creative Commons BY-SA 3.0 Unported лицензиясе буенча тәкъдим ителгән «Казахстан. Милли энциклопедия» басмасы материалы файдаланылды.
Төркем:Казакъстан ССР халык артистлары
Төркем:Алматы консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:14 август көнне вафатлар
Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр
Төркем:1934 елда туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар
Борис Самосюк

**Самосюк Борис Алексеевич** (1957 ел, Уфа) — рәссам, Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2010). 1993 елдан  Россия Федерациясе рәссамнар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
Самосюк Борис Алексеевич 1957 елда Уфадаэшче гаиләсендә туган. Мәктәптән «Башкиргражданпроект»та эшли, армиядә хезмәт итә.

1984 елда Башкорт дәүләт педагогия институтының сәнгать-график факультетын тәмамлый.

1993 елдан Россия Федерациясе Рәссамнар берлеге әгъзасы. Сынлы сәнгать, графика (офорт: коры энә, уйдырып төшерелгән штрих, лавис; пластикада гравюра, пастель, акварель, катнаш техника), декоратив скульптура техникаларында эшли.

Борис Самосюкның  эшләре М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музеенда (Уфа), Заманча сәнгать музеенда (Мәскәү), Ростов өлкә сынлы сәнгать музеенда (Дондагы Ростов), Эрбет дәүләт сынлы сәнгать музеенда (Свердловск өлкәсе), Екатеринбург дәүләт сынлы сәнгать музеенда, Чиләбе өлкә  картиналар галереясында, Екатеринбург, Магнитогорск, Калининград, Краснодар, Маастрихт (Голландия) картиналар галереяларында, Россия, Украина, Франция, Израиль, Алмания, Голландия, Италия, Япония, Англия, Канаданың галерея һәм шәхси коллекцияләрендә, моннан тыш, Байненың (Франция) хәзерге заман сәнгать музеенда, Белград «Прогресс» сәнгать галереясында (Югославия), Риеки университетында (Хорватия) саклана.

Гаиләсе: хатыны, Ольга Самосюк (1958 ел, Уфа), Магнитогорск педагогия институтының сәнгать-график факультетын тәмамлаган, 1993 елдан Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы, кызы, улы бар.

## Эшләре
«Цветение сирени», «Улица Нагорная», "Ул. Лесная 2, «Сны о Пенджикенте», «Всадники», «Путешествие на Восток», «Похищение Европы», «Поединок», «Мегера», «Крыльцо», «Изображение 247-1», «Дорога к магазину», «Домик в лесу», «Весна 005», «Ангел Тьмы».

## Күргәзмәләре
Самосюк Борис Алексеевич — 1983 елдан республика, төбәк, төбәкара, бөтенрусия, халыкара һәм чит ил күргәзмәләре катнашучысы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2010).

Башкортстан Рәссамнар берлегенең басма графика буенча Урал  триенналесының I һәм II дипломнары (1995, 1998).

III Республика конкурс-күргәзмәсенең дипломы, 2-урын (сынлы сәнгать) (2006).

III — халыкара биеннале графикасы дипломы, Санкт-Петербург (2006).

Башкортстан Республикасының Рәссамнар берлеге дипломы (2009).

Россия Федерациясе Рәссамнар берлегенең көмеш медале (2013)

Россия Федерациясе Рәссамнар берлегенең алтын медале (2014)

## Сылтамалар
http://hallart.ru/ourartists/olga-and-boris-samosiuk-artists-age-degeneration

http://isrageo.wordpress.com/2013/10/04/samosyuk/

https://web.archive.org/web/20140314085539/http://artoblaka.ru/house/samosyuk-boris-alekseevich-ufa/

http://likirussia.ru/content/view/678/88888951/

http://www.shrb.ru/painting/samosuk.htm

http://www.bizart.biz/artists/samosyuk-boris-alekseevich.html

Путешествие во времени.  Художник Борис Самосюк  и его картины на сайте ArtAgeLess.com

Төркем:Шәхесләр:Башкортстан
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:1957 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Солдатов

**Солдатов** ― фамилия.
* Александр Солдатов, Алексеевск аграр көллияте директоры (2017 елдан), Татарстан Эчке эшләр министрлыгының мактаулы хезмәткәре, отставкадагы полиция полковнигы.
* Анатолий Солдатов (1927―), зоотехник-селекцияче,  мөхбир әгъзасы (1982).
* Владимир Солдатов (1875—1941), ихтиолог һәм зоолог, биология фәннәре докторы.
* Георгий Солдатов (1919—1992), архитектор, ТАССРның атказанган төзүчесе (1978). Казан шәһәренең баш архитекторы (1957―1971).
* Юрий Солдатов (1940), скульптор, СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы (1978 елдан). Башкортстанның атказанган рәссамы (1999).
## Моны да карагыз
* Солдатово ― Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе торак пункты.

Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр
Толкын Зәбирова

**Толкын Тохтаубай кызы Зәбирова** (  ) ( 1970 ел) - Казакъстанның атказанган хезмәткәре, Казакъ эстрадасы һәм опера җырчысы.

## Биографиясе
Толкын Зәбирова  Семипалатинск өлкәсенең Аягүз шәһәрендә туган.

1979 елда ул А.Жубанов исемендәге Республика музыка мәктәбенә хор дирижеры класына  укырга керә һәм аны 1988 елда уңышлы тәмамлый.

1988 елда ул Кормангазы исемендәге  Алматы дәүләт консерваториясенең СССР Халык артисты Б. Түләгәнованың класына  ялгыз җырлауга махсуслашкан вокал һәм хор факультетына укырга керә, аны 1993 елда яхшы билгеләр белән тәмамлый.

1993 елдан 1995 елга кадәр ул Жамбыл исемендәге Казакъ Дәүләт филармониясендә солист булып эшли.

1995 елдан алып бүгенге көнгә кадәр ул Кормангазы исемендәге Алматы дәүләт консерваториясендә вокал кафедрасында педагогик практика укытучысы булып эшли.

199 елдан 2000 елга кадәр Кормангазы исемендәге  Алматы дәүләт консерваториясендә аспирантураны тәмамлый.

2009 елда Казахстан эстрадасын үстерүгә зур өлеш керткән өчен Казакъстан Республикасының беренче президенты фонды премиясе лауреаты була .

2010 елның 28 маенда ул 17.00.02 - музыкаль сәнгать белгечлеге буенча фән кандидаты дәрәҗәсе өчен диссертациясен яклый.

2016 елның 19 маенда ул "Бала дауысы" I Милли балалар җыр конкурсының остазларының берсе була һәм конкурс кысаларында "Вокаль белем теориясе һәм практикасы" мастер-классын укыту өчен махсус видео курсы эшләнде, анда Зәбирова музыка һәм җыр укытучыларына баланы ничек  конкурска дөрес  әзерләү турында сөйли

## Шәхси тормышы
1998 елдан  ире — Сафар Ядулай улы Бабаев (1956 елда туган), Казакъстан продюсеры. Уллары - Шахрияр, Дияр һәм Санжар  .

## Бүләкләре

* Халыкара конкурслар лауреаты: "Гәрәбә сандугач" (Калининград, 1996), "Алибек Днишев театры" (Алма-Ата, 1998)
* Ул шулай ук берничә халыкара эстрада бәйгесенең лауреаты.
* Казакъстан Республикасының Беренче Президенты Фонды премиясе лауреаты ( *Казакъстан эстрадасын үстерүгә зур өлеш керткән өчен премия* ).
* 2020 (5 октябрь) - "Халык рәхмәте" медале ("Халык алғысы") 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Толкын Забирова 
* Детки.kz  Интервью
* instagram:https://www.instagram.com/tolkynzabirova/

Төркем:Алматы консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Казакъстанның атказанган эшлеклеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1970 елда туганнар
Төркем:17 октябрь көнне туганнар
Юрий Солдатов

**Солдатов Юрий Федорович** (9 март 1940 ел) — скульптор. 1978 елдан СССР  Рәссамнар берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (1999).

## Биографиясе
Юрий Федорович Солдатов 1940 елның 9 мартында РСФСРның Свердловск өлкәсе Асбест шәһәрендә туган.

1975 елда Ленинградта И. Е. Репин исемендәге сынлы сәнгать, скульптура һәм архитектура институтының(Санкт-Петербург дәүләт академиясе; 1975) скульптура факультетын тәмамлый

Әлеге вакытта Уфа шәһәрендә яши һәм эшли.

## Эшләре
Колхоз рәисе Р. Ф. Еникеев, А. С. Пушкин һәйкәлләре.

Бөек Ватан сугышы герое М. Г. Гәрәев бюсты (1985, Уфа), сәяси репрессия корбаннарына монумент (2000, Уфа), Советлар Союзы Геройларының 14 портрет скульптурасы сериясе (1998, Бәләбәй районы), Башкортстан Республикасы Благовар районының Мирный авылында 1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында һәлак булган яугирләргә багышланган истәлекле билге авторы.

Эшләре Уфада  М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музеенда, Нефтекама каласындагы «Мирас» картиналар галереясында, Милиция музее коллекциясендә, Русиядә һәм чит илләрдә шәхси җыелмаларда саклана.

## Күргәзмәләр
Юрий Федорович Солдатов — 1975 елдан алып республика, зона, төбәк, төбәкара, Бөтенрусия, Бөтенсоюз һәм халыкара күргәзмәләрдә катнаша.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (1999).

## Сылтамалар

* http://www.shrb.ru/sculpture/soldatov.htm

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:Башкортстан скульпторлары
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:9 март көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Репин исемендәге институтны тәмамлаучылар
Төркем:Свердлау өлкәсендә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Пәнаһ Хөсәенов

**Пәнаһ Чодар улы Хөсәенов** (; 1957 елның 28 октябре, Гарагашлы, Сабирабад районы, Азәрбайҗан ССР, ССРБ) — Азәрбайҗан дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, Дәүләт секретаре һәм Азәрбайҗан премьер-министры (1993 елда).

## Тормыш юлы
Пәнаһ Хөсәенов 1957 елның 28 октябрендә Азәрбайҗан ССРның Сабирабад районы Гарагашлы авылында колхозчы гаиләсендә туган.

1980 елда Азәрбайҗан дәүләт университетының тарих факультетын, соңрак Азәрбайҗан ССР фәннәр академиясенең фәлсәфә һәм хокук институты аспирантурасын тәмамлый.

Сабирабад районы колхозара төзелеш идарәсендә эшче, аннары туган якны өйрәнү музееның фәнни хезмәткәре, Азәрбайҗан фәннәр академиясенең фәлсәфә һәм хокук институтының фәнни хезмәткәре булып эшли.

1992 елның маеннан — Азәрбайҗан Республикасы Дәүләт секретаре. 1993 елда Азәрбайҗан премьер-министры вазыйфасын башкара.

Отставкадан соң оппозиция лидерларының берсе була. Азәрбайҗанның халык фронтын гамәлгә куючыларның берсе, Азәрбайҗан халык фронтының башкарма комитеты рәисе.

2003 елда Азәрбайҗанда президент сайлауларыннан соң, 15-16 октябрьдә Бакыда тәртипсезлекләрне оештыруда гаепләнеп кулга алына. 2004 елның октябрендә дүрт елга һәм алты айга ирегеннән мәхрүм ителгән. 2005 елның мартында амнистия нәтиҗәсендә азат ителә.

2005 елның 6 ноябрендә 63 нче Сабирабад беренче округы буенча Азәрбайҗан парламенты депутаты итеп сайлана.

2010 елда Бакыдан сайланырга тели, әмма парламентка уза алмый. 2015 елда янә 63 нче Сабирабад беренче округы буенча сайланырга тели, тик Эльчин Гулиев җиңү яулый.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* ГУСЕЙНОВ Панах Чодар оглы 
* ГУСЕЙНОВ Панах Чодар оглы Бывший премьер-министр Азербайджанской Республики (1993)
* *Муса Гасымлы, Джавид Гусейнов* Azərbaycanın baş nazirləri
* Панах Гусейнов в очередной раз избран председателем НПА

Төркем:Азәрбайҗан Милли Мәҗлес әгъзалары
Төркем:Бакы дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викиҗыентыкка мәкаләдә турыдан-туры сылтама булган мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1957 елда туганнар
Төркем:28 октябрь көнне туганнар
Төрекмәнстан Президенты

**Төрекмәнстан Президенты** () — Төрекмәнстанның иң югары дәүләт вазыйфасы, шулай ук бу вазыйфага сайланган зат. Төркмәнстан президенты дәүләт һәм башкарма хакимият башлыгы, Төркмәнстанның милли бәйсезлеге һәм нейтралитеты статусы, территориаль бөтенлеге, Конституцияне һәм халыкара килешүләрне үтәү гаранты булып тора.

Президент турыдан-туры Төркмәнстан халкы тарафыннан 7 елга сайлана һәм ант биргәннән бирле үз вазыйфасына керешә. Төркмәнстан президенты булып 2006 елның 21 декабреннән 2022 елның 12 мартына кадәр Горбангулы Бәрдемөхәммәдов, 2022 елның 19 мартыннан Сәрдар Бәрдемөхәммәдов тора.

## Вәкаләтләр
Төркмәнстан президенты Төркмәнстан Конституциясенең 53 статьясы нигезендә:

* Төркмәнстанны башка дәүләтләр белән мөнәсәбәтләрдә тәкъдим итә, Төркмәнстанның чит илләрдәге илчеләрен һәм башка дипломатик вәкилләрен билгели һәм чакырта;
* Төрекмәнстанның Кораллы көчләре башкомандующие булып тора;
* Төрекмәнстан куркынычсызлык советын төзи һәм җитәкли;
* илнең сәяси, икътисади һәм социаль үсешенең төп юнәлешләре һәм программаларын раслый;
* дәүләт бюджеты һәм аның үтәлеше турындагы хисапны Мәҗлескә тикшерүгә һәм раслауга тәкъдим итә;
* референдумнар үткәрү датасын билгели, Мәҗлес сессиясен вакытыннан алда чакырырга хокуклы;
* Конституция һәм законнар белән аның карамагына кертелгән башка мәсьәләләрне хәл итә.

## Сайлау һәм вәкаләтләрне туктату тәртибе

Төрекмәнстан президентына кандидатларга карата таләпләр:

* Төрекмәнстанда туган;
* төрекмән телен белә торган;
* 40 яшьтән яшьрәк түгел;
* соңгы 15 ел дәвамында Төрекмәнстанда даими яшәүче;
* Дәүләт органнарында, иҗтимагый оешмаларда һәм халык хуҗалыгы тармакларында эшләүче (Конституциянең 51 статьясы).

Президент гомуми туры яшерен тавыш бирү юлы белән җиде елга сайлана. Президент сроклары чикләнмәгән.

Төрекмәнстан президенты вәкаләтләре түбәндәге очракларда туктатылырга мөмкин:

* авыру аркасында үз вазифаларын үти алмау. Мәҗлес үзе төзегән бәйсез медицина комиссиясе бәяләмәсе нигезендә президентны вакытыннан алда вазыйфасыннан азат итү турында карар кабул итә. Мондый карар Мәҗлес депутатларының өчтән ике өлешеннән ким булмаган күләмдә кабул ителә.
* Президент Конституция һәм законнарны бозган очракта Мәҗлес президентка ышанычсызлык белдерә ала. Ышанычсызлык турындагы мәсьәлә Мәҗлес депутатларының өчтән икесеннән ким булмаган өлеше таләбе буенча каралырга мөмкин. Президентка ышанычсызлык турындагы карар Мәҗлес депутатларының кимендә өч дүрттән бере тавышы белән кабул ителә. Президентны вазыйфадан күчерү турындагы мәсьәлә референдумга чыгарыла.

Президент төрле сәбәпләр аркасында үз вазыйфаларын үти алмаса, алга таба дәүләт Куркынычсызлык советы карары нигезендә Төркмәнстан Президенты вазыйфаларын вакытлыча башкаручы вазыйфасына яңа президент сайланганчы Төркмәнстан Министрлар Кабинеты рәисе урынбасарларының берсе билгеләнә. Президент вазыйфаларын башкаручы президентлыкка кандидат булырга хокуклы түгел.

## Төрекмәнстан президентлары исемлеге

## Искәрмәләр


Төркем:Төрекмәнстан президентлары
Азәрбайҗан Республикасы Президенты

**Азәрбайҗан Республикасы президенты** () — Азәрбайҗан Республикасының иң югары дәүләт вазыйфасы, шулай ук бу вазыйфага сайланган зат. Конституция нигезендә, ил эчендә һәм тышкы мөнәсәбәтләрдә Азәрбайҗан дәүләтен тәкъдим итә. 2003 елның 31 октябреннән Азәрбайҗан президенты булып Илһам Әлиев тора.

Азәрбайҗан Конституциясе нигезендә, бер үк кеше президент постында чикләнмәгән сроклар булырга мөмкин. Азәрбайҗан президенты шулай ук Азәрбайҗан Республикасы бәйсезлеге һәм территориаль бөтенлеге, Азәрбайҗан Республикасы Кораллы көчләренең башкомандующие булып тора.

## Сайлау
Президент булып сайланырга мөмкин зат:

* Азәрбайҗан гражданины;
* сайлау хокукына ия;
* 10 елдан артык Азәрбайҗанда яши;
* югары белемле;
* икеләтә гражданлык һәм башка дәүләтләр алдында бурычлары юк;
* авыр җинаять өчен хөкем ителмәгән.

Азәрбайҗан Республикасы Конституциясе нигезендә, президент 7 еллык срокка турыдан-туры тавыш бирү нигезендә сайлана. Президент итеп сайлауларда катнашкан сайлаучыларның яртысыннан артык тавышын җыйган кандидат билгеләнә. Хәрби хәл булган очракта, сайлаулар үткәрү өчен шартлар яраксыз булса, Президент мандаты хәрби операцияләр тәмамланганчы озайтыла.

Президент сайлауларының нәтиҗәләре рәсми рәвештә тавыш бирү уздырылган көннән соң 14 көн эчендә Азәрбайҗан Конституция суды тарафыннан игълан ителә.

### Президент инаугурациясе
Азәрбайҗан Республикасы президенты инаугурациясе — Азәрбайҗанның яңа президенты вазыйфасына керешү тантанасы. Сайланган президент Азәрбайҗан Республикасы Конституция суды тарафыннан расланганнан соң өч көн дәвамында инаугурация тантанасы үткәрелә һәм президент ант бирә:«Азәрбайҗан Республикасы президенты вәкаләтләрен гамәлгә ашырганда Азәрбайҗан Республикасы Конституциясен үтәргә, дәүләтнең бәйсезлеген һәм территориаль бөтенлеген якларга, халыкка лаеклы хезмәт итәргә ант итәм»Президент ант иткән көнне үз вәкаләтләрен үтәүгә керешә.

#### Үткәрү урыны һәм датасы
Беренче тапкыр Азәрбайҗан Республикасы президенты инаугурациясе тантанасы 1992 елда була.

## Президентлык тарихы
Азәрбайҗанда беренче президент сайлаулары 1991 елның 8 сентябрендә, шул ук елның 18 октябрендә Азәрбайҗан Республикасының бәйсезлеге турында акт кабул ителгәнче үк уза.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Азәрбайҗан Республикасы президентының рәсми сайты 
* Азәрбайҗан Республикасы президентының рәсми сайты 

Төркем:Азәрбайҗан президентлары
Усеин Баккал

**Усеин Баккал** (; 1897 елның 22 апреле, Симферополь — 1973 елның 20 октябре, Чкаловск, Ленинабад өлкәсе) — Совет биючесе, балетмейстер, театр режиссёры. Хәзерге кырымтатар хореографиясенә нигез салучы. Җиде ел лагерьларда булган. 1955 елда реабилитацияләнә.

## Тормыш юлы
Усеин Баккал 1897 елның 22 апрелендә Симферопольдә бакалея лавкасы хуҗасы гаиләсендә туа. Әнисе — Алимә. Баккал гаиләдә иң кечкенәсе булган. Абыйлары — Мамут, Асан, апалары — Зәйнәб-Шәрфә, Гөлсем-Шәрфә. Гаилә Токал-Җами мааллеси урамындагы 32 нче йортта яшәгән.

1923 елда Симферопольдәге кырымтатар театрында эшли башлый. Актёр, биюче булган, шулай ук соло концертлар биргән. 1927 елда Майндагы Франкфурт шәһәрендә бөтендөнья сәнгать осталары фестивале лауреаты була.  Соңрак кырымтатар театрының баш хореографы итеп билгеләнә.

1934 елда кырымтатар биюе мәктәбенә нигез сала. 1937—1938 елларда — опера һәм балет театрының балетмейстеры, кырымтатар җыр һәм бию ансамбленең баш балетмейстеры. Композитор Ильяс Бәхшиш белән эшләгән. Режиссёр буларак Александр Пушкинның «Русалка турында риваять», «Алтын бишек», «Бакчасарай фонтаны»; «Хуҗа Насретдин» һәм «Туй дәвам итә» спектакльләрен куйган. «Авылда бәйрәм», «Чабанлар», «Яраткан яулык», «Беренче очрашу» һәм «Югары манара» бию сюиталарын куйган.

1939 елда «Хайтарма» кырымтатар халык бию ансамбле хореографы була.

1942 елда Кырымны алман оккупациясе вакытында кырымтатар театрында Йосыф Болатның «Бахчасарай фонтаны», «Арза кызы» һәм «Алтын бишек» спектакльләрен куя.

1944 елда Кырым татарлары сөргене вакытында Таҗикстан ССРна җибәрелә. Ленинабадта А. Пушкин исемендәге музыка-драма театрының баш балетмейстеры итеп билгеләнә. 1948 елда кулга алына һәм төзәтү-хезмәт лагерьларына 25 елга ирегеннән мәхрүм ителә. 1955 елда Хрущёв җепсезлеге вакытында реабилитацияләнә һәм азат ителә.

1957 елда Үзбәкстан ССРда «Хайтарма» ансамблен торгызуда катнаша. Бәкабадта кырымтатар ансамбле төзегән, ә Чкаловскта һәвәскәрләр театрын булдыруда катнашкан.

1973 елның 20 октябрендә Чкаловскта вафат була, анда ук җирләнә.

## Гаилә
Хатыны — Зоре Измайлова. Кызлары — Пакизә, Тамилла, Рушена һәм Рәмзиә (1926—2021, Таҗикстанның халык артисты, Украинаның атказанган артисты, «Хайтарма» ансамблен 1992 елдан 2016 елга кадәр җитәкләгән)

## Әдәбият

* Баккал Р. С танцем по жизни: книга воспоминаний. — Симферополь: ГАУ РК «Медиацентр им. И. Гаспринского», 2018. — 84 с.
* Урсу Д. П. Деятели крымскотатарской культуры (1921—1944 гг.)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* trkmillet.ru 
* crimeantatars.club

Төркем:Кырымтатар мәдәнияте
Төркем:1973 елда вафатлар
Төркем:20 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1897 елда туганнар
Төркем:22 апрель көнне туганнар
Нафия Куш

**Нафия Куш** (; 1995 елның 20 феврале, Адана, Төркия) — Төркия тхэквондочысы, авыр үлчәмдә (73 килограммнан артык) чыгыш ясый. Дөнья чемпионатлары призёры, Олимпия уеннарында катнашучы.

## Тормыш юлы
Нафия Куш 1995 елның 20 февралендә Аданда туа. Ул 8 яшьтән тхэквондо белән шөгыльләнә. Хәзерге вакытта Куш Аданда Чукуров университетында физик тәрбия һәм спортны өйрәнә.

## Карьера
2013 елда ул Палембаңта узган Ислам теләктәшлеге уеннарында көмеш медаль яулый. Куш Хух-Хото шәһәрендә 2014 елгы университетлар арасында тхэквондо буенча дөнья чемпионатында көмеш медаль яулый. Ул 2014 елда Иннсбрукта узган яшүсмерләр арасында Ауропа чемпионатында җиңүче була һәм 2015 елда тагын берничә турнирны, шул исәптән Анталиядә Dutch Open һәм Кишинёвта Moldova Open турнирларын отып, уңышын дәвам итә.

Ул 2015 елда Налчыкта узган олимпия категорияләре буенча Ауропа чемпионатында алтын медаль яулый. Нафия Куш Чиләбедә 2015 елгы тхэквондо буенча дөнья чемпионатында бакыр медаль яулый. Ул 2015 елда Эйндховенда узган Нидерланд ачык чемпионатында 73 килограмнан артык авырлык категориясендә алтын медаль яулый. 2020 елда Гамбургта узган Алманиянең ачык чемпионатында ул 73 килограмга кадәр авырлык категориясендә җиңүче була. Куш Истанбулда узган 8 нче ачыкТөркия чемпионатында 73 килограмга кадәр авырлык категориясендә алтын медаль яулый.

2021 елда Нафия Куш коронавирус пандемиясе аркасында 2020 елдан 2021 елга күчерелгән үзе өчен беренче Олимпия уеннарында катнашачагы билгеле була. Март аенда Куш 73 килограммга кадәр авырлык категориясендә Төркиянең ачык чемпионатында алтын медаль яулый.

## Искәрмәләр


Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1995 елда туганнар
Төркем:20 февраль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Дамир Ишемгулов

**Ишемгулов Дамир Нуретдин улы** (1 февраль 1943 ел) — рәссам. 1993 елдан Россия Федерациясенең Рәссамнар берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2001).

## Биографиясе
Дамир Нуретдин улы Ишемгулов 1943 елның 1 февралендә Башкорт АССРның Хәйбулла районы Бәләкәй Әбеш авылында туган.

1971 елда Уфа сәнгать училищесын (педагоглары Л. Ф. Мугтобаров, К. П. Чаругин) тәмамлый.

1975-1995 елларда Башкортстан иҗади-җитештерү комбинатында рәссам булып эшли, 1996 елдан — Уфа сәнгать училищесында укытучы.

Әлеге вакытта Уфа шәһәрендә яши һәм эшли. Рәссамның картиналары башкорт авылының көнкүрешенә, башкорт фольклорына багышланган: "Җәйге көн үзәге" (1986), «Далада» (1990), «Печән өсте» (1992), «Җәйге аш-су бүлмәсе» (1992), «Хәерле кич, Фатыйма әби» (1992), «Гаилә» (2008), «Әбеш» (2012). Башлыча неопримитивизм стилендә эшли.

Ишемгулов Дамир Нуретдин улы — 1993 елдан Россия Федерациясенең рәссамнар берлеге әгъзасы, 1995 елдан алып — «Артыш» иҗади берләшмәсе әгъзасы. Ул — «Сары бия» («Желтая кобыла») сәнгать төркемен оештыручыларның берсе (1989).

Рәссамның картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музеенда (Уфа), Чиләбе өлкә картиналар галереясында, Новосибирск дәүләт сәнгать музеенда, Марий-Эл Республикасының республика сынлы сәнгать музеенда (Йошкар-Ола), «Эстер» Галереясында (Екатеринбург), Башкортстан Республикасы милли сәясәт һәм мәдәният Министрлыгы  янындагы «Урал» ГНИ-да (Уфа), Туймазы туган якны өйрәнү музеенда (Туймазы шәһәре, Башкортстан Республикасы) саклана.

## Хезмәтләре
«Бушап калган авыл» (1977), «Печән өсте» (1988), «Югалган кәҗәне эзләү», «Корбан» (1991). «Тәүлек» («Сутки»), «Тышаулы ат» (1991), «Әти-әни истәлегенә» (1993), «Реквием» (1994). «Чишмә» (2000), «Үз-үзеңне яндыру» («Аутодафе») (1995-1999), «Бакчада)».

Натюрморт «Сары самавыр» (1999), "Кәрзиндәге сирень" (2012), «Туган йорт» (2012).

## Күргәзмәләре
Ишемгулов Дамир Нуретдин улы — 1986 елдан алып сәнгать күргәзмәләрдә катнашучы.

Уфада шәхси күргәзмә (1996).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2001)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ишемгулов Дамир Нуретдин улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 
* http://www.shrb.ru/painting/ishemgulov.htm
* Ишемгулов, Дамир Нуритдинович.  ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (2013). 4 апрель 2017 тикшерелгән.
* http://artageless.com/damir-ishemgulov-paintings-and-drawings-2-623 
* http://ufagallery.ru/?p=500

Төркем:Башкортстанның атказанган рәссамнары
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Хәйбулла районында туганнар
Төркем:1943 елда туганнар
Төркем:1 февраль көнне туганнар
Әнвәр Кашаев

**Кашаев Әнвәр Шакир улы** (22 март 1949 ел) — рәссам. 1993 елдан Россия Федерациясе Рәссамнар берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2010).

## Биографиясе
Әнвәр Шакир улы Кашаев 1949 елның 22 мартында Башкорт АССРның Федоровка районы Акбулат авылында күп балалы гаиләдә туган. Акбулат җидееллык мәктәбендә укый.

Бала чагы авылда үтә, үсмер елларында Чимкент, Ташкент, Дүшәмбе калаларында яши. Ташчы, бетончы булып эшли.

1967 елда җир тетрәүдән соң Ташкент каласын яңадан тергезүдә катнаша. Дүшәмбе сәнгать училищесында укый.

1974 елда Уфа сәнгать училищесының (педагогы Баскаков В. Н.) сәнгать бүлеген тәмамлый.

1987 елдан Уфада 2 нче балалар сәнгать мәктәбендә укытучы булып эшли.

Рәссамның картиналары  Уфада М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музеенда, Мәскәүдә В. С. Высоцкий музеенда, шәхси коллекцияләрдә саклана.

## Иҗади эшләре
«Авыл пейзажы», «Банька», «Кара көз», «Бодай басуы белән пейзаж», «Әсәйгә кайту», «Әсәйне җирләү». «Язмыш» (рәссам әнисенә багышлана), «Тын урам» (1979), «Балачак агачлары» (1989), «Язмыш» (1991),  «Дуслар өчен кичә (Тарковский, Высоцкий, Шукшин)», (1994). Тюлькинга сукмак (1987), «Тәрәзә артында көз» (1988), «Ялгыз агач» (2007), «Җәйге көн» (2008), Ат белән пейзаж (2008).

## Күргәзмәләр
Кашаев Әнвәр Шакир улы 1978 елдан сәнгать күргәзмәләрендә катнаша.

Уфадагы шәхси күргәзмәләре: (1985, 1988, 1993, 1994, 1999, 2004).

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2010).
* Россия Федерациясе Рәссамнар берлеге Секретариатының «Духовность, традиции, мастерство» көмеш медале (2009).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Кашаев Әнвәр Шакир улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* http://www.shrb.ru/painting/kashaev.htm
* http://www.bashinform.ru/news/182141/
* http://hallart.ru/ourartists/kataev-anwar-shakirovich-paintings-and-drawings

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:22 март көнне туганнар
Төркем:Федоровка районында туганнар
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Мыскал Өмүрканова

**Мыскал Өмүрканова** (  ; 1915, Киштак Баш-Кууганди (хәзерге Кыргызстанның Нарын өлкәсенең Джумгал өлкәсе ) — 25 декабрь 1976, Бишкәк ) — Кыргыз Совет халык җырчысы, фольклор һәм оригиналь җырларны башкаручы, Кыргызстан ССР Халык артисты (1954).

## Биография
Яшьлегеннән ул туган Чаек авылының коллектив-ферма-театр театрында үзен кубызда башкарып, чыгыш ясый. 1936 елда ул Бөтенроссия Кыргыз халык сәнгате олимпиадасында беренче приз алды. 1940 елдан — Нарын өлкә музыка һәм драма театры артисты.

Бөек Ватан сугышы вакытында акын О.Болебалаев җитәкчелеге астында М. Өмүрканова  концерт бригада составында тылда һәм фронтта чыгыш ясый.

1941 елда аны Кыргызстан дәүләт филармониясенә солист итеп чакыралар, һәм ул анда 1961 елга кадәр эшли.

Җырчы Мәскәүдә кыргыз сәнгатенең икенче декадасында (1958) зур уңыш белән чыгыш ясый, аның Туктагыл сүзләренә Б. Эгинчиевның «Алымкан» җырын башкаруы  зур бәя ала.

Берничә үз җырының авторы — «Әкбәрмәт» (хатын-кыз исеме), «От всего сердца» («Журегумден»), «Колхозница» («Колхоздогу курбума»), «Куйген колхозника» («Колхозчунун куйгену») һ. б.

Калын, бархатлы, тембры, диапазоы һәм көчле тавышы белән аерылып торган. Кубызда  үзен иркен һәм экспрессив рәвештә озату осталыгына ия булган.

1955—1959 елларда Ул Кыргыз ССР Югары Советы депутаты итеп сайлана.

* Ленин ордены
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (ике тапкыр)
* СССР медалләре .
* Кыргызстан ССРының Халык артисты

## Әдәбият

* *Дюшалиев К. Ш., Лузанова Е. С.* Кыргызское народное музыкальное творчество. — Б., 1999.

## Сылтамалар

* Мыскал Омурканова
* Мыскалдын мукам добушу, керемет эле созушу
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Бишкәктә вафатлар
Төркем:1976 елда вафатлар
Төркем:25 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1915 елда туганнар
Рәхим Ишбулатов

** Ишбулатов Рәхим Усман улы ** (7 апрель 1911 ел — 18 июнь 1967 ел) — рәссам, 1939 елдан СССРның Рәссамнар берлеге әгъзасы. Бөек Ватан сугышында катнашучы. Башкорт АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1961).

## Биографиясе
Рәхим Усман улы Ишбулатов 1911 елның 4 апрелендә Ырынбур губернасы Ырынбур өязе Габҗәлил авылында туган.

1934 елда Башкорт сәнгать техникумын, 1936 елда — РСФСРның Мәгариф халык комиссариаты каршындагы Югары музей курсын тәмамлаган.

Аннары Уфа каласындагы 1905 ел исемендәге Революция музееның, 1938-1941 елларда Башкорт сәнгать музееның гыйльми хезмәткәре булып эшли. Бер үк  вакытта 1937-1941 һәм 1945-1953 елларда Башкорт театр-сәнгать училищесында укыта.

1947-1953 һәм 1957-1958 елларда Рәхим Ишбулатов БАССРның Рәссамнар берлеге идарәсе рәисе вазифасын башкара.

## Иҗаты
Реалистик Р. У. Ишбулатов. Сынмаган рух(1966). БДХМ юнәлеш вәкиле; әсәрләренә тыныч колорит һәм ачык композиция хас. Күп эшләре туган як  тарихына («Салаватны алып киләләр», 1940; «Башкортлар Берлинда. 1763», 1950) һәм хәрби тематикага («Җиңү бәйрәме», 1946; «Пограничниклар», 1960) багышланган. 50-нче еллар. — лирик пейзажлар («Җәй», «Дим үзәне»), плакатлар («Без тынычлык яклы»), 60 нчы еллар. портретлар («Г. Сәләм», «М. Тажи») иҗат итә. Респ. сынлы сәнгатенә багышланган мәкаләләр авторы. 1940 елда алып күргәзмәләрдә, Мәскәүдә Башкорт әдәбияты һәм сәнгате декадасында (1955) катнаша. Шәхси күргәзмәсе — Уфа (1961). Эшләре БДХМ җыелмасында саклана. Укучылары арасында Б. Ф. Домашников, Ф. А. Кащеев, Ә. Ф. Лотфуллин, Р. М. Нурмөхәммәтов, А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Пантелеев.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ишбулатов Рәхим Усман улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Ырынбур өлкәсендә туганнар
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:«Аеруча хезмәт күрсәткән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:1967 елда вафатлар
Төркем:18 июнь көнне вафатлар
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:1911 елда туганнар
Төркем:7 апрель көнне туганнар
Фәйзрахман Исмәгыйлев

**Исмәгыйлев Фәйзрахман Абдрахман улы** (24 март 1955 ел) — рәссам, 1986 елдан СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (1997) һәм Салават Юлаев исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (2004).

## Биографиясе
Фәйзрахман Абдрахман улы Исмәгыйлев 1955 елның 24 мартында БАССРның Белорет районы Зөяк авылында туган.

1978 елда Уфа сәнгать институтын (укытучысы Р. М. Нурмөхәммәтов) тәмамлый. Репин исемендәге Санкт-Петербург дәүләт академия институтында стажировка үтә.

1980 елдан Уфаның 2-нче педагогия көллиятендә эшли, 1983—1986 елларда — Башкортстан иҗади-җитештерү комбинатында рәссам, 1993 елдан — Уфа дәүләт сәнгать академиясендә укытучы, 2003 елдан М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музее директоры. 1995 елдан «Артыш» иҗади берләшмә әгъзасы.

Рәссамның эшләре Третьяков галереясында, М. В. Нестеров ис. БДХМ (Уфа), «Academia» (Уфа, УГАЭС), Белорет, Нефтекама картиналар галереясында, А. Мөбәрәков музей-йортында, шәхси җыелмаларда саклана.

## Эшләре
«Авыл хыялые» (1980), «Таң» (1983), «Өерелмә» (1989), «Толпар» (1991), «Алпамша», «Кызылташ» (1992), «1812 елгы Ватан сугышында башкортлар» (1998-2004), «Салават турында иртәк» (2003-2004; соавторы И. И.Гаянов), «Канатлы ат», «Колап баручы Толпар», «Сен-Жермен мәйданында таң», «Александр I патшаның башкортларга мөрәҗәгате», «Елга янында».

## Күргәзмә
Исмәгыйлев Фәйзрахман Абдрахман улы — 1974 елдан сәнгать, 2006 елдан халыкара күргәзмәләрдә катнаша.

Шәхси күргәзмәләре Уфада (1987, 1993, 2005, 2006), Белоретта (1990, 1997), Стәрлетамакта (2006).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (1997).
* Башкортстан Республикасының Салават Юлаев исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (2004) — «1812 елгы Ватан сугышында башкортлар», «Салават Юлаев» хезмәтләре өчен.

## Аның турында матбугат

* Шәйбәков Р. Безнең горурлык. «Урал» гәзите, 2016, 30 октябрь.
* Алим Фаизов. Файзрахман Исмагилов — яркий приверженец правды в искусстве (К 60-летию живописца). Информационное агентство «Башинформ», 24 марта 2015 года.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясе — Исмәгыйлев Фәйзрахман Абдрахман улы 
* http://www.shrb.ru/painting/ismagilov_fa.htm
* http://artageless.com/about-fayzrahman-ismagilov-northern-cupids-161 
* http://halloart.ru/showthread.php?t=1746 

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Белорет районында туганнар
Төркем:24 март көнне туганнар
Татар Илеге (елга)

**Татар Илеге**, *шулай ук* Кече Илек, Саз () ― Татарстанның Сарман районы территориясе буенча агучы кече елга, Минзәлә елгасы кушылдыгы.

## География
Елга агымының башы Илексаз авылының көнбатыш битләвендә урнашкан. Татар Илегенең киң, яхшы формалашкан тугайлы елга үзәне бар. Тугаенда калдык су юллары, старица күлләре күзәтелә.

Татар Илеге яры буйлап Сарман районы авыллары ― Илексаз, район үзәге Сарман авыллары урнашкан. Минзәлә елгасына Татар Илеге Сарман авылының көнчыгыш башында кушыла.

## Социаль объектлар

Сарман авылында елга яр буенда «Татар Илеге ял паркы» (2016 елда төзелгән), «Бәрәкәт» мәчете (2021 елда ачылган), су коену урыннары, велосипед юллары урнашкан.

2016 елга Татар Илегенең суы кипкән диярлек хәлдә була, һәм аны торгызу очен чаралар үткәрелә. «Татарстан Республикасында Су саклау зоналары елы» программасы кысаларында чишмә сулары агымын чикләп, вакытлы буа формалаштырыла. Елганың текә ярларына төрле үсемлекләр һәм агачлар: шалфей, посконник, вейник, малиния, сислерия, каен һәм декоратив алмагач һәм шомырт утыртылган.

## Этимология
Төрки телләрдә киң таралыш алган елга атамасы *Илек* буенча берничә версия яшәп килә. Иң дәлиллесе: төрки—татар телендәге *илек*, кыргыз һәм чагатай телләрендәге *елик* ― «*косуля*» белән тәңгәллек.

## Сылтамалар
*  Набережная Татарского Илека в селе Сарманово. Проект Россия

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Сарман районы елгалары
Төркем:Минзәлә елгасы кушылдыклары
Илек

**Илек** ― күп мәгънәле сүз.
## Елга
* Илек — Җаек кушылдыгы.
* Илек — Йөрүзән кушылдыгы.
* Татар Илеге ― Минзәлә елгасы кушылдыгы.
## Торак пунктлар
* Илек (*[[:kk:Елек|Елек]]*) — Казакъстанның Актүбә өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
* Илек — Ырынбур өлкәсе авылы, Илек районы административ үзәге.
* Илек — Чиләбе өлкәсе Әшә районы авылы.
Эмель Дерели

**Эмель Дерели** (; 1996 елның 25 феврале, Зонгулдак, Төркия) — Төркия җиңел атлеты, ул ядрә ыргыту буенча махсуслашкан. 2016 елгы Ауропа чемпионатының бакыр призёры. Яшүсмерләр арасында ике тапкыр Ауропа чемпионы (2013, 2015). Кызлар арасында дөнья чемпионы (2013). Өч тапкыр Төркия чемпионы. 2016 елгы җәйге Олимпия уеннарында катнашучы.

## Тормыш юлы
Җиңел атлетика белән мәктәп физкультура укытучысы киңәше белән шөгыльләнә башлый, ул  Эмельның спорт көрәше яки ядрә ыргыту өчен яхшы нигезләргә ия булуын күргән. Дерелиның карьерасы башындагы төп уңышлары тренеры Ихсан Озден белән бәйле, аның җитәкчелегендә ул нибары ике ел эчендә ил җыелма командасына керә алган.

16 яшендә халыкара ярышларда дебют ясый, шунда ук Истанбулда узган дөнья чемпионатында катнаша, анда дөньяның иң көчле этәргечләре арасында ул квалификациядә 17 нче урынны ала.

2012 елның декабрендә бинада 18 яшькә кадәрге кызлар арасында югары дөньякүләм казаныш куя — 19,40 м (ядрәнең авырлыгы 3 кг).

2013 елда ядрә ыргыту буенча яшьләр арасында Ауропа Кубогында, яшүсмерләр арасында дөнья чемпионатында (ярышлар рекорды белән) һәм яшүсмерләр арасында Ауропа чемпионатында (милли рекорд белән, 18,04 м) ядрә ыргытуда җиңү яулый. Дөнья чемпионатында чыгыш ясый, әмма квалификация стадиясен уза алмый.

2014 елда яшүсмерләр арасында дөнья беренчелегендә бакыр медаль яулый, ә киләсе сезонда икенче тапкыр кыйтганың иң көчле яшүсмере була.

2016 елда үзе өчен дебют булган Ауропа чемпионатында пьедесталның өченче баскычына күтәрелә, ул бары тик тәҗрибәле Кристина Шваниц һәм Анита Мартонга гына оттыра.

Рио-де-Жанейрода узган Олимпия уеннарында чыгыш ясый, әмма финалга чыга алмый (квалификациядә 24 нче урынны ала).

## Төп нәтиҗәләр

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Эмель Дерели профиле Төркия җиңел атлетика федерациясе сайтында
* Эмель Дерели — IAAF сайтында профиле
* Эмель Дерели профиле all-athletics.com сайтында
* Эмель Дерели профиле Ауропа җиңел атлетика ассоциациясе сайтында

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1996 елда туганнар
Төркем:25 февраль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Михаил Кузнецов

**Михаил Кузнецов:**
* Михаил Кузнецов (*1919―1992*), Красноярск машина төзелеше заводы баш конструкторы. Социалистик Хезмәт Герое (1969).
* Михаил Кузнецов (*1946*), рәссам, Тукай премиясе лауреаты (*[[2018 ел|2018]]*).
* Михаил Кузнецов (*1947―2001*),  Башкортстанның атказанган рәссамы (2008).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Мөхәммәд Фуркан Өзбәк

**Мөхәммәд Фуркан Өзбәк** (; 2001 елның 24 гыйнвары, Йозгат, Төркия) — Төркия авыр атлеты, 67 килограммга кадәр авырлык категориясендә чыгыш ясый . Ауропа чемпионы, Олимпия уеннарында катнашучы.

## Тормыш юлы
Мөхәммәд Фуркан Өзбәк 2001 елның 24 гыйнварында Йозгатта туа. ASKI клубы өчен чыгыш ясый.

## Карьера
2016 елда Мөхәммәд Фуркан Өзбәк яшьләр арасында дөнья чемпионатында 69 килограммга кадәр авырлык категориясендә 279 килограмм күтәреп, җиденче була.

2017 елда Өзбәк 290 килограмм (128 + 162) нәтиҗәсе белән Ауропа яшьләр чемпионатында дүртенче була, ә яшүсмерләр континенталь беренчелегендә ыргылып күтәрүдә нәтиҗәсен 7 килограммга арттырып, бакыр медаль яулый.

2018 елгы яшүсмерләр арасында дөнья чемпионатында шәхси рекорд 306 килограмм (138 + 168) белән бакыр медаль яулый, ә аннары Буэнос-Айреста узган яшьләр арасында Ауропа чемпионатында һәм яшүсмерләр Олимпия уеннарында 299 һәм 305 кг нәтиҗәләре белән алтын медальләр яулый.

2019 елгы Фахр Кубогында 73 килограммга кадәр авырлык категориясенә күчә, 309 килограмм кадәр шәхси рекорд белән икенче урында урнаша, ә Батумда узган Ауропа чемпионатында шәхси рекордын 325 килограммга кадәр (145 + 180) яхшырта, тик анда нибары бишенче була. Яшүсмерләр арасында дөнья чемпионатында 67 килограммга кадәр авырлык категориясенә күчә һәм 307 килограмм нәтиҗә белән икенче урынны ала. Паттаяда узган олылар арасында дөнья чемпионатында ике килограммга күбрәк күтәреп, 14 нче була.

Бухаресттагы 2019 елгы яшүсмерләр арасында Ауропа чемпионатында 329 килограмм (148 + 181) шәхси рекорд белән чемпион була. Ул шулай ук Катар Халыкара Кубогында чыгыш ясый, анда 309 кг нәтиҗә белән җиденче була.

Мәскәүдә узган Ауропа чемпионатында 323 килограмм (145 + 178) күтәреп, чемпион була. Шул ук елны 317 кг нәтиҗә белән яшүсмерләр арасында дөнья чемпионатында алтын медаль яулый һәм 2020 елда Токиода узачак Олимпия уеннарында Төркия данын яклау хокукын ала. Шулай ук Өзбәк Ташкәнтта яшүсмерләр арасында дөнья чемпионатында җиңә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Халыкара авыр атлетика федерациясе сайтында профиле
* IWF сайтында профиле 
* IWRP сайтында профиле

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2001 елда туганнар
Төркем:24 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Ырынбур өлкәсе татарлары

**Ырынбур өлкәсе татарлары** — татарларның Ырынбур өлкәсендә яшәүче территориаль төркеме.

## Тарихлары

## Халык саны
2010 елда татарлар саны 151,492 кеше. (1959 елда - 120,944, 1989 елда - 156,564, 2002 - 165,967 кеше). Алар Ырынбург шәһәрендә тыгыз яшиләр (2010 елда - 42172 кеше), Орск (9170), Бугуруслан (5120); шулай ук ​​Асекевский (10383), Сакмарский (5922), Переволотский (4660), Матвеевский (3944), Абдулинский (3658), Тотский (2953), Илекский (2873) районнарында.

## Мәдәнияты

## Таралышлары

## Мәшһүр шәхесләр
* Муса Җәлил — татар шагыйре, Бөек Ватан сугышы каһарманы.
* Хәлил Әбҗәлилов — Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты, СССРның халык артисты.
* Габдулла Амантай - Әдиб, язучы 
* Мөхәммәтша Бурангулов - халык чәчәне
* Әмир Абдразаков (1934-2008) - кинорежиссёр, Салават Юлаев премиясе лауреаты (2006).
* Диана Рәхимова - Pəcəй кино һәм театр артисты
* Рафаэль Хәмзин (1976, Медногорск) — Росстандартның БР буенча дәүләт күзәтчелеге башлыгы.
* Илшат Шабаев (1978, Александровка районы) — биюче, телепроектларда җиңүче (2005, 2014).
* Рәшит Гобәйдуллин (1931, Орск районы - 2000, Мәскәү) — композитор.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Татарлар
Төркем:Ырынбур өлкәсе
Осмонкул Бөлебалаев

**Осмонкул Бөлебалаев** (  ; 22 август 1888, Чондалы, Кант районы, Россия империясе - 28 сентябрь 1967, Фрунзе, Кыргыз ССР ) - кыргыз совет җыр авторы, акын. Кыргыз ССРының Халык артисты.

## Биографиясе
Осмонкул Бөлебалаев терлекче улы. Ул мулладан укырга һәм язарга өйрәнгән.

1924 елда  Кыргыз Совет автономия олкесе оешуга багышланган тантаналарда чыгыш ясый. 1926 елда Бакыда I төрки съездда катнаша, анда сәламләү сүзе белән чыгыш ясый. 1926 елдан О.Бөлебалаев кыргыз милли театрында эшли, 1930 елда театр студиясенә, соңрак кыргыз драма театрына керә. 1936—1954 елларда-кыргыз филармониясе солисты.

## Иҗаты
Мәхәббәт лирик һәм лирик-эпик җырлар авторы. Революциядән соң-партиягә, Ленинга, Совет Армиясенә һәм тыл хезмәтчәннәренә, Кыргызстанның яңа тормышын данлауга багышланган шигырьләр һәм җырлар. Аның иҗатында төп урынны телдән халык җыр шигьриәте, әйтешләр алып тора. .

## Сайланган әсәрләр

* шигырьләр
** "Сапарбек",
** "Алымкан",
** "Баатырдын баяннары",
** "Тандалган чыгармалар",
** "Чыныбай мерген"
* «Мекеним: Ырлар», «Осмонкулдун ырлары» («Песни Осмонкула»), рус телендә «Бәхет турында поэма» (1958) һәм «Ашимҗан» (1964) һ.б. шигырьләр җыентыгы.

## Бүләкләр

* Ленин ордены (01.11.1958)
* 2 Кызыл Байрак Хезмәт ордены
* медальләр

## Сылтамалар

* Осмонкул Болебалаев
Төркем:Кыргызстанда туганнар
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Кыргыз шагыйрьләре
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Бишкәктә вафатлар
Төркем:1967 елда вафатлар
Төркем:28 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1888 елда туганнар
Төркем:22 август көнне туганнар
Баатыр Жалиев

**Баатыр Жалиев** (  ;15 декабрь 1935,  Кашгар-Кыштак авылы, Кара-Суу районы, Ош өлкәсе, Кыргызстан АССРы, РСФСР — 30 май  2020, Бишкәк, Кыргызстан ) - ССРБ һәм кыргыз артисты, Кыргызстан Республикасының (1993) халык рәссамы.

## Биографиясе
Баатыр Жалиев балачакта ул әтисен югалта. Әнисе кабаттан киягә чыккандан соң,  әбисе карамагында кала.

1964 елда Фрунзе сәнгать мәктәбен тәмамлый. 1968 елдан СССР Рәссамнар Союзы әгъзасы була.

1977 елдан  1982 елга кадәр Кыргыз ССР Рәссамнар Союзының Ош өлкәсе бүлеген җитәкли.

«Индустриаль Ош» (1966), «Ош төзелә» (1972), «Хайдаркан комбинаты» (1974) картиналарында Көньякның эре предприятиеләре эшчеләренең бөтен образларын тудыра, аларның фидакарь хезмәтен күрсәтә, республиканың эшче классының иң яхшы сыйфатларын чагылдыра.  Рәссамның иң әһәмиятле әсәре - «Тогуз коргоол» жанр-портрет әсәре (1974). Графика жанрында кыргыз зыялыларының сәнгати образларын иҗат итә. Ул рәсем сәнгатенең аерым юнәлеше буларак «Сизизм» сәнгать мәктәбе һәм нәфис сәнгать мәктәбе оештыра. Эшләрнең бер өлеше музей-йортта саклана.

Останың эшләре республика, Бөтенсоюз һәм халыкара күргәзмәләрдә тәкъдим ителгән, призлы урыннарга лаек булган. Алар Г. Айтиев исемендәге кыргыз милли сынлы сәнгать музее һәм БДБ илләре музейлары экспозицияләренең һәм сәнгать фондларының бер өлеше булдылар.

## Бүләкләр һәм исемнәре
Кыргызстан Республикасының халык рәссамы (1993). Кыргыз ССРның атказанган рәссамы (1983).

Ул "Хезмәт батырлыгы өчен" медале, Кыргыз ССРы Югары Советы грамоталары белән бүләкләнгән.

## Чыганаклары

* http://kabar.kg/news/ushel-iz-zhizni-narodnyi-khudozhnik-kyrgyzstana-baatyr-zhaliev/
* https://aimak.kg/janylyktar/sayasat_jana_koom/76578-el-sүrөtchүsү-baatyr-zhaliev-dүjnө-saldy.html
* http://oshshamy.kg/index.php/kg/component/k2/item/1619-baatyr-zhaliev-kyrgyz-el-s-r-tch-s-75-zhashymda-zhogorku-bilimge-ee-boldum 
Төркем:Бишкәктә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:30 май көнне вафатлар
Төркем:1935 елда туганнар
Төркем:15 декабрь көнне туганнар
Кашаев

**Кашаев** ― фамилия.
* Айрат Кашаев (1984), дирижер, Тукай премиясе лауреаты (2025).
* Александр Кашаев (1890―1970), график һәм нәкышче.
* Әнвәр Кашаев (1949), Башкортстанның атказанган рәссамы (2010).
* Габбас Кашаев (1912―2005),  КПССның Баулы (1941―1944), Чистай (1944―1945), Кукмара (1948―1953) район, Әлмәт (1953―1956), Азнакай (1956―1965) шәһәр комитетларының 1нче сәркәтибе.
* Мөхәммәт Кашаев (1945), театр эшлеклесе, РСФСР атказанган артисты (1983) (*[[Иваново]]*).

Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр