open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәчет карт тәкәле уены

**Мәчет карт тәкәле уены** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар берсе алдына берсе кереп тезелешеп утыралар. Бер урлаучы, бер караучы сайлап куела. Караучы суга китә. Киткән чакта: «Карагыз аны, мәчет карт тәкәсе килсә, кертмәгез», —дип үгет-нәсихәт биреп китә. Ул киткәч, урлаучы килә һәм төрле хәйләләр белән өйгә кереп бер баланы урлап китә. Караучы судан кайткач сорый:

— Берегез кая?

— Мәчет карт тәкәсе урлады. Караучы: «Ник бирдегез? Бер-берегезне нык саклагыз», — дип, аларның башларыннан сугып чыга һәм тагын суга китә. Урлаучы тагын килә һәм балаларны шул рәвешчә ташып бетерә. Иң соңында караучы судан кайта да: «Нигә бер-берегезне карамадыгыз», — дип актыккы баланы бәргәләп ташлый. Аннары чокыр казырга утыра. Аның янына урлаучы килә.

— Әби, ни казыйсың?

— Балаларыма сөт казыйм.

— Әби, мунчага бар.

— Этегез бар, куркам.

— Башына сук.

Урлаучы китә дә тагын килә.

— Әби, мунчага бар.

— Суыгыз бар.

— Басма салырсың.

Урлаучы әбине ияртеп китә. Өенә кайтсалар, анда балалары тезелешеп ятканнар. Әби аларның чәчләрен тарарга керешә. Тарагы кулыннан төшеп китә. Алырга дип иелүгә, балалар һау-һаулап аңа ташланалар. Ул чабып чыгып китә. Балалар аны куып тотарга тырышалар. Уен шуның белән бетә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Әби һәм карак

**Әби һәм карак** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Башта «әби», «бабай», «карак» сайлана. Әби калганнарга ипи, май, кайнатма, сөт, шикәр, бал шикелле ашамлыклар исеме кушып чыга. Шуннан соң әби белән бабай «ашамлыклар»ны «чолан»га бикләп куялар (ягъни бер әйләнә эченә җыеп кертеп утырталар). Әби бабайны эшкә озата. Үзе чолан кырыенда агач белән җирне тырмап утыра башлый. Карак кеше килә.

— Әби, әби, нәрсә болгатасың?

— Арпа, көрпә.

— Арпа-көрпәң аш булсын, тамагыңа таш булсын.

«Таш булсын» дигәч, әбинең ачуы килеп каракны куып җибәрә. Карак кеше яңадан килә.

— Әби, әби! Нәрсә болгатасың?

— Арпа, көрпә.

— Арпа-көрпәң аш булсын, тамагыңа май булып ятсын! Шуннан соң карак: «Бабаең еракта чирли башлаган, суга баткан-фәлән», — дип әбине алдарга тырыша. Әби аның сүзенә ышанып бабайны эзли китә. Ул китүгә, карак «май»ны урлый. Шул тәртиптә кабатланып уен дәвам итә. Караклар ашамлыкларны да урлап бетергәч, әби белән бабай каракның өенә барып барлык ашамлыкларын алып кайталар. Карак та алар белән килә. Ахырда бабай белән әби карак кешенең аркасына төрткәләп: «Безгә карак кирәкми, безгә карак кирәкми», — дип куып чыгаралар. Уен шулай тәмамлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Индиана

**Индиа́на** () — АКШның төньяк-көнчыгышында урнашкан штат, Төньяк-көнчыгыш Мәркәз штатлары төркеменә керә. Мәйданы — 94,3 мең км². Халык саны — 6,376,792 кеше (башка штатлар арасында 16 нчы урын). Штатның башкаласы һәм иң зур шәһәре — Индианаполис (*Indianapolis*). Башка эре шәһәрләр — Форт Уэйн, Эвансвилл, Гэри, Саут-Бенд, Хэммонд.

Төньякта Индиана Мичиган штаты һәм Мичиган күле белән, көнчыгышта Огайо штаты, көньякта Кентукки штаты, көнбатышта Иллинойс белән чиктәш.

## Шәһәрләр





## Сылтамалар
* Indiana government home page 
* Indiana state emblems  

*
«Сувар» газетасы

**«Сувар»**&nbsp;— Татарстанның чуаш телле иҗтимагый-сәяси газетасы. Казан шәһәрендә нәшер ителә. Газетаның беренче номеры 1993 елда чыга.

«Сувар» газетасын оештыручылар — Татарстан Министрлар кабинеты һәм газета редакциясе.

Газета атнасына бер тапкыр, җомга көнне чыга. Шулай ук интернет юрамасы бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Чуашча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Самавыр (уен)

Самавыр — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
«Самавыр » һәм «әби» сайланып куела. Калганнары читкәрәк тезелешеп утыралар. Әби балаларга ширбәт исемнәре әйтеп чыга, аларны «самавыр » ишетмәскә тиеш. Әби «самавыр»ның колагын тотып: «Чәй эчәргә килә-килә ... шикәр!» — ди.

«Шикәр» акрын гына килеп «самавыр»ның аркасына төртә дә үз урынына барып утыра. «Самавыр » карый, балаларның барысы да баш бармакларын өскә каратып утыра. «Самавыр» кем төрткәнен әйтергә тиеш. Әгәр белсә, тоткан бала «самавыр» була. Белмәсә, «шикәр»гә икенче исем кушылып уен дәвам итә. Өч мәртәбә әйтә алмаган «самавыр»га җәза бирелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Итче белән сарыклар

**Итче белән сарыклар** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Башта уйнаучылар шобага тотышып өч кеше сайлыйлар. Өчнең берсе итче, икенчесе көтүче, өченчесе тәкә була. Калганнары сарыклар булып, бер яктарак көтү булып утырып торалар. Итче көтүче янына килә:

— Саумы, Шабан?

— Сау, Шабан.

— Суярга сарыклар сатып алам.

— Яраганын сайлап ал! Яхшысына биш тәңкә, бәрәненә өч тәңкә.

Итче (сарыкларны караган булып): 
— Тор әле, сарык. 
Бу нинди сарык? 
Монысы бик арык, 
Монысының авызы ярык, 
Монысы тора бер тәңкә, 
Монысы тора ике тәңкә, 
Монысы тәкә, 
Аңа бирим өч тәңкә, 
Барысына ун тәңкә.

Көтүче:
— Өч тәңкә дә биш тәңкә.

Итче:    
— Җитте сиңа ун тәңкә.
Калганына хак ярым хак, 
Пот ярым борчак! (Кул сугышалар.) 
Хәзер акча алып киләм. (Китә.)

Көтүче:
Әйдәгез, сарыкларым, китте башыгыз.
Олы абзардан кече абзарга. Һәш, һәш!

Сарыклар абзарга керәләр. Итче яңадан килә.

Итче:    
— Менә сиңа акча, санап ал!

Көтүче (санап ала): 
— Санадым. Син дә санап ал. Чыгыгыз, сарыклар, сез хәзер минеке түгел, итченеке.

Капканы ачкан була. Сарыклар тезелеп чыгалар. Алларында тәкә. Ул ике кулын мөгез итеп тота да каршындагы итчене сөзеп ега. Үзе тагын сөзәргә артка чигенә. Аның артында бар сарыклар да бергә чигенәләр.
 
Итче (егылып): 
— Абау, тәкәң бик усал, тот, тот! (Тора.)

Көтүче: 
—Санап бирдем, санап алдың.
Акча минеке, сарыклар синеке.
Үзең тот!

Итче: 
— Миңа бит аларны суярга кирәк!

Тагын килә. Тәкә сарыклар теземенең алдында тора. Итче сарыкларны алыр өчен уңга чыкса тәкә уңга чыга. Итче сулдан алырга килсә, тәкә дә сулга чыга. Сарыклар тәкәгә ышыкланып качалар. Итче тота алган бер сарыкны сызыкның тышына чыгара бара. Итчегә дә, тәкәгә дә бер-берсен алдатмаслык җитез булырга кирәк.

Уен сарыклар алынып беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Торма тартыш

**Торма тартыш** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Малайлардан берсе бер баганага бик нык тотына. Аны «карт» диләр. Башка балалар аны арттан кочаклап бер-берсенә шулай ук тотыналар. Алары «торма» булалар. Шобагада калган малай кулына бер агач тотып, «карт»ның уң ягыннан килеп, шакылдатып сорый:

— Шак-шокы гына, Монда кем генә?

«Карт» аңа:

— Уң колагым ишетми, — ди. Малай багананың сул ягыннан килеп, тагын шакылдатып сорый:

— Шак-шокы гына, Монда кем генә?

«Карт» аңа:

— Сул колагым ишетми, — ди. Шуннан соң малай каршыдан килеп, тагын шакылдатып, «карт» белән араларында шундый әйтешү була.

— Шак-шокы гына, Монда кем генә?

— Карт белән карчык кына.

— Олы киленем ул тапты, Кече киленем кыз тапты, Торма белән шалкан сорыйм.

— Көчең җитсә, бераз ал!

«Карт» шулай дигәч, теге малай килеп, «торма»ларны берәм-берәм йолкый башлый. Ахырында малайларның һәммәсен дә алып бетерә. «Карт», тормаларының беткәнен күреп, сугыш ача.

Инде йолкып алучы «карт»ка әйләнеп, уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Канзас

**Канза́с** () — АКШ мәркәзендә урнашкан штат, Урта көнбатыш штатларыннан берсе. Халык саны — 2,688 млн кеше (2000). Башкаласы — Топика шәһәре. Иң эре шәһәре исә Уичита каласы. Штатны шулай ук «милләтнең икмәк кәрзине» дип атыйлар: ул башка штатлар арасында бодайны җитештерү буенча беренче урында тора. Штат шигаре — «*чәнечкеле үсемлек аша йолдызларга*». Канзаста яшәгән индеецлар телендә штат исеме «көньяк җил кешеләре» дигәнне аңлата.

Штатның күпчелек өлешендә Бөек тигезлекләр урнаша, төньякта штат Небраска белән, көнчыгышта Миссури, көньякта Оклахома һәм көнбатышта Колорадо штатлары белән чиктәш. Регионның иң зур елгалары — Миссури һәм Арканзас.

1541 елда Канзас җирләрендә испан конкистадоры Коронадо була, аның артыннан монда француз тикшеренүчеләре килделәр. АКШ әлеге штатны Луизиананы сатып алу нәтиҗәсендә алган. Канзас АКШның 34 нче штаты булган.

## Сылтамалар
* Штат хөкүмәтенең рәсми сайты 

*
Мөнир Вафин

**Мөнир Мәхмүт улы Вафин** — татар шагыйре, журналист, Башкортстан (2005 елдан) һәм Татарстан (2022 елдан) Язучылар берлекләре   әгъзасы. Динис Бүләков исемендәге премия лауреаты (2011), Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2015).

## Тәрҗемәи хәле
Мөнир Вафин 1961 елның 16 гыйнварында Башкортстанның Бәләбәй районы Мәтәүбаш авылында туа. Урта мәктәпне туган авылында тәмамлый, 1982—1984 елларда хәрби хезмәттә була. 1985—1990 елларда исә ул Башкорт дәүләт университетының филология факультетында (татар-рус бүлегендә) белем ала. Студент елларында университеттагы татар иҗади «Акчарлаклар» түгәрәгендә җитәкчелек итә. Иҗат түгәрәгенең иң актив эшләгән еллары нәкъ аның җитәкчелек иткән чорга туры килә. «Акчарлаклар» Казан дәүләт университетының «Әллүки» берләшмәсе һәм башка югары уку йортларының әдәби-иҗат берләшмәләре, түгәрәкләре белән багланыш урнаштыра.

Мөнир Вафинның барлык хезмәт юлы Башкортстан матбугаты белән бәйле. Ул республика яшьләренең «Өмет» гәзитен һәм «Тулпар» журналын оештыруда башлап катнашучы. «Азатлык» радиосының Башкортстан буенча иң тәүге хәбәрчеләренең берсе, 1994 елдан бирле ул «Азатлык» радиосының Башкортстандагы үз хәбәрчесе. Бер үк вакытта «Тулпар» журналының шигърият, сәнгать һәм сатира-юмор бүлеге мөхәррире булып эшли.

Әдәби иҗат белән Мөнир Вафин бала чагыннан ук шөгыльләнә. Беренче шигырьләрен дүртенче сыйныфта укыганда якташы Фатих Кәримнең «Сугыш уены» шигыре тәэсирендә яза, ләкин матбугатта студент елларында гына күренә башлый.

Мөнир Вафин шигырьләре Башкортстан һәм Татарстан вакытлы матбугатында даими чыгып килгәннәр, әмма иҗади таләпчәнлеге сәбәпле, ул китапларын бастырырга ашыкмаган. Аның «Сүзләр чәчтем» исемле беренче җыентыгы Башкортстан китап нәшриятында 2001 елда гына басыла. 2004 елда Татарстан китап нәшриятында «Дөнья — куласа» исемле китабы дөнья күрә. Бу китапка кереш сүзне Татарстанның халык шагыйре Илдар Юзеев язган. Ул Мөнир Вафинның «Сак һәм Сок» шигыренә тукталып, аны Башкортстандагы Сак, үзен Татарстандагы Сок дип атый. 2007 елда шагыйрь Уфада «Йөрәгем парәләре» исемле өченче җыентыгын чыгара.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Динис Бүләков исемендәге премия лауреаты (2011)
* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2015)
* 2024 —  
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

## Сылтамалар
* «Азатлык» радиосында Мөнир Вафин хәбәрләре агымы 
* Уфадагы татар шагыйре алтын юбилеен билгели 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Пушкин медале белән бүләкләнгәннәр
Курчак (уен)

**Курчак** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Курчак алучы, курчак сатучы сайланып куела. Калганнары «курчаклар» булып бер сафка тезеләләр. Курчак сатучы курчакларга, «Ленинградский», «Казанский» курчаклар һ. б. дип, исемнәр кушып чыга.

Сатып алучы килә һәм курчакларны берәм-берәм «ачкыч белән борып» карый. Кайсы курчакны борса, шул берәр һөнәр күрсәтә: я җырлый, я бии, я шигырь сөйли, гимнастик күнегүләр ясый. Алучы шулай барлык курчакларны да карйп чыга. Иң ошаганын үзе белән өенә алып китә. Өенә кертә дә, ишеген бикләргә онытып, чыгып китә. Теге курчак качып кире кибеткә килә. Сатып алучы өенә әйләнеп кайтса, курчак юк. Ул кире сатучы янына килеп:

— Курчагым чыгып киткән, монда килмәдеме? — дип сорый.

— Юк, — ди сатучы.

— Әнә ич...

Сатып алучы курчакны таный. Ачкыч белән «борып» карый, әмма курчак элекке фигураны ясамый. Сатып алучы гаҗәпләнә. Ул яңадан тагын да кыйммәткәрәк курчак алып кайтырга мәҗбүр була. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

### II вариант
Бер бала сатучы, ә бер бала алучы була. Калган балалар курчаклар була һәм бер рәткә тезелеп басалар. Сатучы курчакларның һәрберсен кулыннан тотып әйләндереп җибәрә. Бала нинди торышта туктап калса, шул торышын уен ахырына кадәр саклый. Сатучы аңа исем куша, бәясен әйтә һәм һөнәрен билгели. Мәсәлән: «Син Казанский курчак, хакың — ун сум, һөнәрең — бию», — ди. Сатучы шул рәвешле бөтен курчакларны да йөреп чыга. Менә алучы килә һәм ишек кага:

— Тук-тук!

— Кем бар? — дип сорый сатучы.

— Мин, Гөлфия (бала үз исемен әйтә).

— Ишек төбендә елан бар, атлап түгел, сикереп кер. Алучы сикереп керә.

— Нәрсә кирәк?

— Курчак, — ди алучы һәм үзенә ошаган берәр курчакны сайлап ала. Аның исемен, бәясен сораша. Болар үзара килешәләр. Мәсәлән, курчак ун сум булса, алучы сатучының кулына ун тапкыр суга. Шуннан соң алынган курчак яңа хуҗасына үзенең һөнәрен күрсәтә. Шуннан соң алучы курчакны өенә алып кайта. Ул башка курчакларны да шулай берәм-берәм алып кайтып бетерә. Уен курчаклар алынып беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Бай белән ялчы

**Бай белән ялчы** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Иң элек уйнаучылар шобага тотышалар. Иң очка чыкканы бай, иң аста калганы ялчы була. Шуннан уйнаучылар бер түгәрәк ясыйлар да кулларын тотышып торалар. Бай белән ялчының икесенең дә күзләрен бәйләп уртага кертәләр. Байның кулына җиңелчә генә ишкән сөлге бирәләр. Ялчыны бер читкәрәк куялар. Бай әйтә:

— Ялчы кайда, кил, ялчы, 
Миңа эшкә ялланчы.

Ялчы:

— И бай абзый, бай абзый, 
Кесәңдә акча бар, абзый,
Бушый алмыйм мин монда,
Кирәк булсам, кил монда,

— диюенә тиз генә урыныннан китә. Бай аны сугарга селтәнә. Әгәр дә ялчы оста кача белсә, бу уен бик кызык була. Кайвакыт бай белән ялчы кара-каршы килеп бәреләләр. Бай ялчыга ун мәртәбә сукса, байлыктан төшеп түгәрәккә керә. Элекке ялчы бай булып, үзенә ялчыны түгәрәктән сайлап ала. Уен шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Кентукки

**Кенту́кки**, рәсми атамасы **Кентукки Дуслыгы** () — АКШ көнчыгышында урнашкан штат, Көньяк-көнчыгыш мәркәз дип аталган географик регионга керә. Халык саны — 4,042 млн кеше (Барлык штатлар арасында 25-нче урын; 2000-нче ел мәгълүматлары). Башкаласы — Франкфорт каласы. Иң эре шәһәре — Луисвилл, башка эре шәһәрләре — Лексингтон-файетт, Овенсборо, Боулинг-грин, Хопкинсвилл.

Кентукки штатының рәсми кушаматы — «Йонча штат» (*bluegrass state*). Бу атама ул җирләрдә, туфрагы бай булганга күрә, бик күп итеп йонча үсемлеге таралганга барлыкка килгән (урысчасы "мятлик" - многолетнее и реже однолетнее растение семейства злаков с метельчатым соцветием).

Штат мәйданы — 104 749 мең км² (штатлар арасында 37-нче урын). Көнчыгышта ул Көнбатыш Виргиния һәм Виргиния, көньякта — Теннесси, көнбатышта — Миссури, төньякта — Иллинойс, Индиана һәм Оhайо штатлары белән чиктәш. Күпчелек җирендә Аппалачи таулары уза.

Кентуккиның аеруча зур елгалары — Оhайо һәм Теннесси. Климаты субтропик, континенталь. Җәен уртача температура +31С, кышын 0 тирәсе.

## Кызыклы фактлар
* Кентукки штатында Джонни Депп туган.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Астрид Линдгрен

**А́стрид А́нна Эми́лия Ли́ндгрен** () — швед язучысы, балалар өчен дөньякүләм танылган әкиятләр авторы. Астрид Линдгрен — Карлсон һәм Pippilotta «анасы».

## Библиография

### [[Пеппи]]

### [[Калле Блюмквист]]

### [[Расмус-йолкыш]]

### [[Бюллербю]]

### Кати

### [[Карлсон]]

### [[Бузотер урамы]]

### [[Леннебергилы Эмиль]]

### Моннан тыш

## Шулай ук карагыз

Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Швеция язучы-фантастлары
Төркем:Шевит язучылары
Төркем:Г. Х. Андерсен премиясе лауреатлары
Төркем:Әкиятчеләр
Төркем:Лев Толстой исемендәге халыкара алтын медаль лауреатлары
Ильяс Кудашев-Ашказарский

**Ильяс Батыргәрәй улы Кудашев-Ашказарский** (; 1884 елның 3 март, Казан — 1942 елның 31 декабрь, Казан) — татар театрына нигез салучы, музыкант һәм театр эшлеклесе, Хезмәт Батыры (*[[1926]]*).

## Тәрҗемәи хәле
Ырынбурда туып үсә. 1899 елда Хөсәения мәдрәсәсенең урта курсын тәмамлый. 1900–1904 елларда Казанда Укытучылар мәктәбендә укый. 1904 елда кире Ырынбурга кайта һәм мәктәптә укыта башлый. Педагогик эше белән бергә татар театры труппасын төзи. 
  "Мин Самара-Ырынбур тимер юлындагы Яңа Сергиевка станциясендә машинист Батыргәрәй Габделсаләм  
 улы һәм Мәрьям Нигъмәтулла кызы Кудашевлар гаиләсендә туганмын. Әти-әнием чыгышлары белән Уфа 
 губернасы Бәләбәй өязе Богады вулысы Шланлыкүл авылы крестьяннарыннан". (Ашказарскийның 
 автобиографиясеннән). 

## Иҗат
1907 елның 10 февралендә Ырынбурда халык йорты бинасында Николай Гогольнең «Өйләнү» комедиясен күрсәтә. 3 апрельдә Ф. Халидинең «Морат Сәлимов», А. Чеховның «Кыз сорау» әсәрләрен куя. Шулай итеп, атаклы «Сәйяр» труппасы - беренче татар профессиональ труппасы барлыкка килә. «Сәйяр» - Нур театры һәм бүгенге Татар академия театрының нигезе булып тора. Труппа "Русиядә И. Б. Кудашев-Ашказарский җитәкчелегендәге беренче мөселман драма артистлары труппасы" дип йортелә. Аның беренче артистлары - Нурулла Гайнуллин, Әхмәт Ишморатов-Кулалаев, Нуретдин Хәйретдинов-Ахундов, Вәлиулла Мортазин-Иманский, соңрак аларга Кудашев-Ашказарскийның ике туган энесе Нури Сакаев килеп кушыла. 1907 елның маенда труппа беренче гастрольгә чыгып китә (Идел буйлап Самара, Казан, Сембер, Түбән Новгород якларына). 1907 елның августында труппага C. Гыйззәтуллина-Волжская һәм Г. Кариев кушыла. Үзара каршылыклар килеп чыгу сәбәпле, 1907 елның ахырында И. Ашказарский труппадан китә. Алга таба ул музыкаль спектакльләр-водевильләр, концертлар куя, яңа труппалар оештыра. И. Ашказарский пианинода, скрипкада, гармунда, мандолинада уйный, җырлый, нәфис сүз сөйли. 1928-1929 елларда Татар академия театрында администратор вазифасын алып бара. Соңыннан эстрада сәнгате белән шөгыльләнә.

## Истәлек
1926 елны, Татар театрының 20 еллыгы уңаеннан, Кудашев-Ашказарский Хезмәт Батыры исеменә лаек була. 
## Чыганак
*Илялова, И.* Г. Камал театры артистлары. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2005.
## Сылтамалар


Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Хезмәт Батырлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар
Коннектикут

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Коннектикут (мәгънәләр)]] битен карагыз.*

**Конне́ктикут** ( ) — АКШ төньяк-көнчыгышында урнашкан штат, Яңа Англия регионына керә. Башкаласы — Хартфорд шәһәре, иң зур каласы — Бриджпорт. Халык саны — 3,406 млн кеше (АКШта 29 нчы урын; 2000 ел мәгълүматлары). Штат атамасы алгонкин теленнән чыга, әлеге телдән ул «су күтәрелүеле озын елгада» дип тәрҗемә ителә. 1959 елдан бирле рәсми атамасы — «Конституция штаты» (*Constitution State*). Почта өчен кыскартылмасы — CT.

Америка бәйсезлеге өчен сугыштан соң Коннектикут АКШ составына кергән беренче 13 штат рәтендә булган.

Көнбатышта Коннектикут Нью-Йорк штаты белән, төньякта Массачусетс белән, көнчыгышта Род-Айленд белән чиктәш. Көньяктан исә штат Лонг-Айленд бугазы сулары белән юыла. Штат мәйданы — 14 371 км² (АКШта 48 нче урын). Җирнең күпчелеген урманнар тәшкил итә.

## Танылган шәхесләр
* Сэмюэл Кольт (, 1814, Хардфорд – 1862), корал уйлап табучы һәм җитештерүче.

*
Коннектикут (мәгънәләр)

**Конне́ктикут**:

* **[[Коннектикут]]** — АКШ төньяк-көнчыгышында урнашкан штат.
* **[[Коннектикут елгасы|Коннектикут]]** — Яңа Англиянең иң озын елгасы.
* **[[Коннектикут күлләре|Коннектикут]]** — Нью-Гэмпширда урнашкан күлләр.
Владимир Путин

**Владимир Владимирович Путин** (1952 ел, 7 октябрь, Ленинград) — Россия сәясәт эшлеклесе. 2008 елның 8 маеннан Россия Хөкүмәте рәисе, 2000 елдан 2008 елга кадәр Россиянең икенче президенты. 2012 елда кабаттан президент постын ала (срок 2018 елга кадәр).  2018 елның 18 мартында узган РФ президентын сайлауларда яңа  РФ Президенты итеп сайлана (2024 елга кадәр). 2018 елның 7 маеннан вазифада.

## Биография
Валадимир Путин 1952 елның 7 октябрендә Ленинград шәһәрендә гаиләдә өченче бала булып туа.

1975 елда Ленинград дәүләт университетының юридик факультетын тәмамлый; укып бетергәннән соң, распределение буенча ССРБ Дәүләт иминлеге комитетына җибәрелә. 1985—1990 елларда Дрезденда (Алман Демократик Республикасы) эшләгән.

1990 елда ул ССРБга кайта, Ленинград дәүләт университеты проректорының халыкара мәсьәләләре буенча ярдәмче булып эшли.

1991—1994 елларда Санкт-Петербург мэриясенең тышкы элемтәләр комитеты рәисе, берүк вакытта 1992—1999 елларда мэр урынбасары, 1994—1996 елларда Санкт-Петербург хөкүмәте рәисенең беренче урынбасары.

1997—1998 елларда Россия президенты каршындагы Баш контроль идарәсе башлыгы – Администрация җитәкчесе урынбасары.

1998—1999 елларда Россия Федераль иминлек шурасы сәркатибе, 1999 елның августыннан Россия хөкүмәте рәисе.

1999 елның 31 декабреннән Россия президенты вазифаларын үтәүче, 2000 елның мартыннан — Россия президенты, 2004 елда икенче срогына сайланылган.

2008—2012 елларда — Россия хөкүмәте рәисе.

2012, 2018 елларда кабат Россия президенты булып сайланган.

## Керем һәм милек
2018 елның 18 мартына РФ Үзәк сайлау комиссиясе РФ президентлыгына кандидатның керемнәре һәм милке турында мәгълүмат бирде: http://www.cikrf.ru/analog/prezident2018/dohod/ 

Сайлауларга кадәр булган 6 ел эчендә керем чыганаклары һәм гомуми суммасы:
хезмәт хакы, РФ президенты администрациясе, банкларга салган кертемнәрдән килгән керем, хәрби пенсия – 38 528 817 сум.
 
Күчемсез милек:
фатирлар: 1 квартира – 77 кв. м, Санкт-Петербург;
гаражлар: 1 гараж – 18 кв. м, Санкт-Петербург.

Транспорт чаралары: 3 җиңел автомобиль – ГАЗ 21М, 1960 елгы,
ГАЗ – 21М, 1965 елгы, ВАЗ-2121 Нива, 2009 елгы, «Скиф» автомобиль прицебы, 1987 елгы.

Банклардагы хисаплардагы акча:
13 счетта – 13 824 389,84 сум.

Акцияләр һәм коммерцияле оешмаларда башкача катнашу:  
ПАО «Банк Санкт-Петербург» – 230 акция.

Милек сыйфатындагы бурычлары: квартира – 153,7 кв. м, Мәскәү (сроксыз файдалануда, Мәскәү шәһәре хөкүмәте боерыгы), гараж урыны – 18 кв. м, Санкт-Петербург (ВОАда әгъзалык).
 
## Эшчәнлеге бәяләре

## Галерея

Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|ДИК хезмәткәрнең шәхси эшеннән, 1980 тирәсендә
Putin and Yeltsin cropped.jpg|Владимир Путин һәм Борис Ельцин
Путин Владимир Владимирович.jpg|
Vladimir Putin with Dmitry Medvedev-3.jpg|Владимир Путин һәм Дмитрий Медведев, 2000
Vladimir Putin (2017-07-08).jpg|Владимир Путин 2017 елда


## Чыганаклар
* Lenta.ru
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:РФ президентлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Владимир Путин
Лексика

**Лексика** - ( сүзлекле)  - теге яки бу телнең сүзлек составы. Лексиканы Лексикология фәне өйрәнә. Аның төп берәмлеге - сүз.
## Шулай ук кара:
*Фонетика
*Синтаксис
*Лексикология

Төркем:Грамматика
Яшел Үзән

**Яшел Үзән** (рус. *Зеленодольск*) — Россия Федерациясенең шәһәре (1932), 1958 елдан алып, Татарстан Республикасы Яшел Үзән районы административ үзәге, (1990 елга кадәр Татар АССР). "Яшел Үзән муниципаль районы" муниципаль берәмлегенең үзәге.
2014 елның 29 июленнән РФ Хөкүмәте «Об утверждении перечня моногородов»  №1398-р карары (13.05.2016 төз.) буенча Россия Федерациясе **аеруча катлаулы социаль-икътисади хәлдәге** моношәһәрләр исемлегенә** **кертелгән. 
2025 елның 15 гыйнварында Россия Федерациясе Президенты В. В. Путин указы белән шәһәргә **[[Хезмәт даны шәһәре|«Хезмәт батырлыгы шәһәре»]]** мактаулы исеме бирелгән.
## География
### Климат
* Уртача еллык температура — +3,4&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,2 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 69,9%



## Тарих
XIX гасырда ул Кабачище авылы дип беленгән, аннары аның исеме Паратск затоны булып торган 1928 елдан бирле – Яшел Үзән елга порты 
1932 елда шәһәр статусы бирелде
1938 елдан башлап Яшел Үзән районы үзәге
## Халык

=

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 99137 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 62,15%,
татарлар — 33,90%,
башка халыклар — 2,03%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,92%.

## Милли тәркип

## Сәнәгать
* А.М. Горький исемендәге кораб төзү заводы
* Серго исемендәге завод («ПОЗиС» ААҖ)
* Фанер-җиһаз комбинаты
* Фанир заводы
* Шпаллар сеңдерү заводы
* Җиһаз фабрикасы
* Трикотаж фабрикасы
* Тегү фабрикаласы
* Сөт комбинаты
* Икмәк комбинаты

## Мәгариф
* Механика көллияте
* Кораб төзелеше техникумы
* Медицина училищесы
* 5 нче гимназия
## Мәдәният
* Тарихи-мәдәни мирас музее
* Сәнгать галереясы
* Музыкаль театр
## Шәһәрдә туган танылган шәхесләр

* Дилә Барышева (1962), педагог, рәссам-батик ясау остасы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2017).
* Фәрит Газизуллин (1946), РФ элекке министры, «Газпром» ААҖ директорлар шурасы әгъзасы.
* Рәшит Гыйләҗев (1951), Татарстанның халык рәссамы (2022).
* Рәшит Кәлимуллин (1957), РФ композиторлар берлеге рәисе (*[[2015 ел]]ның [[декабрь|декабреннән]]*).
* Алсу Фәйзуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2008 елдан), Татарстан Республикасы Театр әһелләре берлеге әгъзасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Шәһәр сайты
*  Яндекс.Панорамаларда
## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан шәһәрләре
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Windows XP

**Windows XP** (ясаудагы кодлы исеме — *Whistler*; өчке юрама — *Windows NT 5.1*) — Microsoft корпорациясенең Windows NT гаиләсенә керүче операцион система. Ул 2001 елның 25 октябрендә чыкты һәм Windows 2000 Professional юрамасының варисы булып тора. **XP** исеме исә  - тәҗрибә дигәнне аңлата.

Алдагы Windows 2000 системасыннан аермалы буларак, Windows XP бары тик кулланучы системасы буларак кына кулланыла. Аның сервер аналогы буларак Windows Server 2003 тора. Ләкин Windows Server 2003 Windows XP базасында төзелгән булсада, аның барлык кулланучы интерфейсын үз өченә алып, Windows Server 2003 баребер яңартылган яңа NT 5.2 юрамалы төшне үз өченә ала. Бу төш соңрак ***Windows XP Professional x64 Edition*** юрамасында да күренә, моның нәтиҗәсендә әлеге юрама Windows Server 2003 белән үсеше «параллель» үсештә барган дип тә әйтергә мөмкин.

2009 елның 14 апреленнән башлап Microsoft Windows XP'га карата бушлай ярдәм күрсәтүне туктата, хәзер Windows XP'ның барлык кулланучылары Microsoft ка бушлай ярдәм сорап мәрәҗәгать итә алмыйлар. Хәзер алар «киңәйтелгән ярдәм» күрсәтелә — болар димәк барсыда түләүле. Киңәйтелгән ярдәм 2014 елның 8 апреленә кадәр күрсәтелә.

2010 елның декабренә карата Windows XP — дөньядагы иң киң кулланучы операцион система була, ул сәүдә өлешендә 47,2 % тәшкил итә. Бу күрсәткечнең максимумы 76,1 % була һәм ул 2007 елның гыйнварында барлыкка килә.

## [[Кулланучының график интерфейсы]]

* Windows Explorer'да аермалау үтә күренмәле зәңгәр турыпочмаклык белән башкарыла.
* Эш өстәлендә ярлыктан шәүлә төшә
* Ярдәмче панель юлкүрсәткечендә урнаштырылган («common tasks»).
* Билгеләү панелен блоклау ярдәмчесе задач һәм ялгыш үзгәртүдән саклаучы панелләр.
* «Башлау» сайлагында төсле аерамалау, шуның нигезендә яңа урнаштырылган программаларны карарга мөмкин.
* Сайлак шәүлә җибәрә (Windows 2000 моны бары тик «тычкан» гына башкара иде)

## Операцион системаның система сораулары
Windows XP Home и Professional editions операцион системаларының система сораулары:





Боларга өстәмә буларак Service Pack 2'не урнаштыру өчен каты дискта 1,8 ГБ буш урын кирәк.

## Windows XP'га карата критика
Үзен тиз эшчәнлеге белән ул Windows Vista һәм Windows 7'дән узуына карамастан, Windows XP'нең (SP1, SP2, SP3) бик зур кимчелекләре дә бар:
* Урнаштыру барышында кулланучыга идарәче хокуклары белән хисап язмасы теркәргә һәм шуның белән эшләргә тәкъдим ителә, шуның нәтиҗәсендә ул вирусларга бик бирешүчән булып тора.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* nLite
* Luna

## Сылтамалар
* Windows XP'ның Татар телле интерфейс пакеты
* Windows XP'ның өй бите 
* Windows XPне чын булуын тикшерү
* Майкрософт яңарттыру үзәге
* Майкрософт йөкләү үзәге
* Windows XP — Ярдәмлек 
* Кулланма — Windows

Төркем:Microsoft Windows
Төркем:Операцион системалар
Төркем:Санак
Массачусетс

**Массачу́сетс** () — АКШ төньяк-көнчыгышында урнашкан штат, Яңа Англия регионына керә. Көнбатыштан штат Атлантик океан белән юыла.

Штат исеме монда яшәгән массачусет индеецлар кабиләсе белән бәйле. Ул исә «зур таулы урын» дигәнне аңлата. АКШ составына Массачусетс 1788 елда алтынчы булып керә.

Төньякта Массачусетс Нью-Гемпшир һәм Вермонт, көнбатыштан Нью-Йорк, көньякта Коннектикут һәм Род-Айленд штатлары белән чиктәш.


Файл:MIT Dome night1 Edit.jpg
Файл:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg|Бостон
Файл:Gay Head Light - USA MA.jpg


*
Миннесота

**Миннесо́та** ( ) — АКШның Урта Көнбатышында урнашкан штат, Төньяк-көнбатыш Үзәк регионына карый. Халык саны — 5,220,393 кеше (АКШта 21 нче урын, 2008 ел мәгълүматлары). Этник состав: алманнар — 37,3 %, норвеглар — 17,0 %, ирландлар — 12,2 %, шведлар — 10,0 %. Башкаласы — Сент-Пол. Иң зур шәһәре — Миннеаполис. Башка эре шәһәрләр: Блумингтон, Дулут, Рочестер, Бруклин-Парк.

Миннесота АКШка 1858 елда 32 нче штат буларак кабул ителгән.

Штат мәйданы — 225,365 мең км² (АКШта 12 нче урын). Төньякта һәм төньяк-көнчыгышында штат Манитоба һәм Онтарио Канада провинцияләре белән чиктәш. Көнчыгыштан ул Висконсин, көньякта Айова, көнбатышка Көньяк Дакота һәм Төньяк Дакота АКШ штатлары белән чиктәш.

*
Суфи Аллаһияр

**Аллаһияр Суфи** (1616—1713) — язучы, «Собател-гаҗизин» (*Гаҗизләрнең ныклыгы*) китабы авторы. Аллаһ тәгаләгә пантеистик ышанучы, Алла гыйшкына мәдхия җырлаучы суфи шагыйрь.

Нугай ыруыннан булуы мәгълүм. Тимерйар улы Суфи Аллаһияр Сәмәрканд төбәгендәге Миңлән авылында туа, ата-бабалары Идел буеннан. Бохарада укый (1626—1641), Бохара әмире тарафыннан салым җыю эшенә түрә итеп билгеләнә (1641—1667), шәех Хәбибулла мөриде, дәрвиш (1668—1670), шагыйрь. Казанда, Истанбулда була. Хаҗ сәфәре вакытында Искәндәр шәһәрендә дөнья куя.

Төрки һәм фарсы телләрендә иҗат иткән. «Сөбәтел-гаҗизин» китабы язма нөсхәләрдә тарала. Китап рәвешендәге беренче басмасы 1802 елда Казанда дөнья күрә.

## Төп хезмәтләре

• Сөбәтел-гаҗизин.— Казан: Азиатская типография, 1802.

• Сөбәтел-гаҗизин.— Казан: Иман, 2000.— 156 б.

## Аның турында

Таҗетдин Ялчыгол. Рисаләи Газизә, шәрхе «Сөбәтел-гаҗизин». — Казан: Кәримия, 1910.— 6, 7, 247 б.

Рәхим Г.,  Газиз Г. Татар әдәбияты тарихы.— Казан, 1922.— 146—147, 154—155 б.

Татар әдәбияты тарихы. Алты томда. 2 т. // XIX йөз татар әдәбияты.— Казан: Татар. кит. нәшр, 1985.— 43, 396, 468 б.

Яхин Ф. Урта Азияле татар шагыйре Суфи Аллаһияр һәм аның «Сөбәтел-гаҗизин» («Гаҗизләргә терәк») әсәре / Сөбәтел-гаҗизин. — Казан: Иман, 2000. — 3—10 б.

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Лао Шэ

**Ла́о Шэ** (老舍, пиньинь: Lǎo Shě; чын исеме **Шу Цинчунь**, Shū Qìngchūn, 舒慶春; 3 февраль, 1899 ел — 24 август, 1966 ел) — күренекле кытай язучысы, драматургы. Чыгыш буенча манчьжур. «Лао Шэ» исеме аңа псевдоним буларак хезмәт итә.

## Биография
Ярлы гаиләдә тәрбияләнә. Яшьли атасын югалта. Алты яшеннән шәхси мәктәптә белем ала. Берничә елдан дәүләт мәктәбенә күчә. Аны тәмамлагач ул дәүләт хисабына педагогик училищега керүгә ирешә. 1917 елда ул училищены тәмамлый һәм Пекиндагы бер мәктәптә мөдир булып билгеләнә.

1924 ел Англиягә кытай сүз сәнгатен өйрәтергә китә. Башта Лондонда белем бирә, соңрак Оксфордта. 1926 елда үзенең беренче романын бастыра.

1929 елда кире Кытайга әйләнеп кайта.

1966 елның 24 августында, Кытай мәдәни инкыйлабы барышында вафат була.

## Әсәрләре
* «Хөрмәтле Чжан фәлсәфәсе» (老张的哲学)
* «Хикмәт иясе әйткәнчә» (赵子曰)
* «Ике Ма» (二马)
* «Сяопоның туган көне» (小坡的生日)
* «Ай» — «Даминху» романының бер кисәге (月牙儿)
* «Аерылышу» (离婚)
* «Мәчеләр шәһәре турында язмалар» (猫城记)
* «Күк нигъмәте тарихы» 
* «Рикша» (骆驼祥子)
* «Чжан Цзычжун» 
* «Утлы күмү» (火葬)
* «Бер гаиләнең дүрт буыны» (四世同堂)
* «Җете кызыл байраклар астында» (正红旗下)
* «Кояш нуры» (阳光)
* «Риваятьчеләр» (鼓书艺人)
* «Чәйханә» (茶馆)

Төркем:Кытай язучылары
Ли Бай

**Ли Бай** яки **Ли Тай-бо** (; 701—762/763 ел) — Тан династиясе заманында яшәгән кытай шагыйре.

## Биография
Ли Бай бай сәүдәгәр гаиләсендә туа. Туу җире төгәл билгеле түгел, ләкин бүгенге көндә эзләнүчеләрнең күбесе аның Төркестанда, бүгенге Токмок шәһәреннән ерак түгел җирдә туганын кабул итә. Соңрак, Ли Байга 5 яшь булганда, аның гаиләсе Циньляньсянга күченә. Дәүләт эшлеклесе булу теләгенә карамастан, ул дәүләт хезмәтенә керү өчен таләп ителгән имтиханнарга әзерләнми һәм 25 яшендә Кытай буенча сәяхәт итә башлый. Соңрак, 742 елда, ул император сараена тәкъдим ителә һәм Ханьлинь Академиясендә вазифа ала.

Ике елдан берникадәр азрак вакыт дәвамында ул сарай шагыйре буларак хезмәт итә һәм бу вазифаны үз теләге буенча ташлап китә. Кытай буенча сәяхәткә куела, 744 елның көзендә беренче тапкыр Ду Фу белән күрешә. Ань Лушань күтәрелеше барышында Ли Линь ханзадәсенең фетнәсендә катнаша һәм дәүләт җинаятьчесе буларак хөкем ителә. Баш күтәрелүнең җиңелүеннән соң көньяк-көнбатышка сөрелә. 759 елда амнистиягә эләгә һәм кире көнчыгышка кайта. 762 — 763 елларда вафат була.

## Иҗаты
Ли Бай якынча 1000 шигырь авторы буларак билгеле. Ләкин күпчелек очракта аның авторлыгы шик астына куела. Аның юэфу жанрындагы хезмәтләре аеруча танылган. Шулай ук аның иҗаты даосизм белән бәйле булган.

Төркем:Кытай шагыйрьләре
Роза Хәбибрахманова

**Роза Хәбибрахман кызы Хәбибрахманова** (1941 елның 21 декабре — 2011 елның 21 гыйнвары) — татар артисткасы, Татарстанның халык артисты.

Ул 1941 елның 21 декабрендә Татарстанның Дөбъяз (хәзерге Биектау) районы Ювас авылында дөньяга килә. 1963 елдан бирле Кәрим Тинчурин театрында эшли.

Артистка каты авырудан соң 2011 елның 21 гыйнварында вафат була. Аның белән хушлашу 23 гыйнвар көнне Кәрим Тинчурин театрында уза.

## Төп рольләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Тинчурин театры сайты 
* Роза Хәбибрахманова вафат булды

## Шулай ук карагыз

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Казакъ теле

**Каза́къ теле́** (тат.лат. **Qazaq tele**, , قازاق ءتىلى) — Казакъстан Җөмһүриятенең дәүләт теле. Төрки телләрнең кыпчак астөркеменә керә. Казакъ теле кыргыз теле белән аеруча бәйле тел булып тора.

## Тарих
Казакъ теле Алтын Урданың көньяк өлеше таркалуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән Казакъ ханлыгында формалашкан. Казакъ ханлыгының теле — Алтын Урданың дала теле булып санала, шуңа күрә татар теленә — Алтын Урданың шәһәр теленә якын, ләкин аермасы бар.

Мәсәлән: 

**Казакъ теле**ндә *ү, ө, ә, ң* авазлары татар телендә кебек, *қ, ғ* татар авазларына къ (**q**), гъ (**ğ**),  ұ — татарныкы **о** туры килә: Болгар (тат.) — Бұлғар (каз.) (язылышы төрле, әйтелеше бертигез — Bolğar).
### Септіктер (Килешләр)
Казакъ телендә 7 килеш бар. Түбәндә һәр килешнең сораулары, кушымчалары һәм мисаллары китерелгән:

## Латин язуына күчү проекты
1992 елдан Казакъстан галимнәре казакъ телен латин имләсенә күчүне тикшерә. 2012 елда  Казакъстан президенты латин әлифбасына күчүне раслый, ләкин карар күп бәхәсләр тудырды һәм шактый күп әлифбаның проектлары уйлап чыгарылды (50дән артык). 2017 елның 12 апрелендә Казакъстан президенты Нурсолтан Назарбаев **янә** хөкүмәткә казакъ әлифбасын латин имласына күчү графигын төзергә кушты. Шул ук елның 26 октябрендә *«Казакъ теле әлифбасын латыйн графикасына күчерү турында»* фәрманына кул куелган.
* 2018 елдан яңа әлифбага өйрәтә алучы белгечләр һәм дәреслекләр әзерли башларга.
* 2025 елга барлык эш документлары, төп басмалар һәм китаплар латин язуында булырга тиеш.
* Латиницага күчкән чорда латин язуы белән беррәттән кириллица да кулланылачак.
## Шулай ук карагыз

* TRT Қазақ тілі редакциясы 
* Мы ошиблись, вы не ошибайтесь. Почему бы Казахстану не перейти на общетюркскую латиницу?
* Каким может быть казахский алфавит на латинице
## Искәрмәләр


Төркем:Казакъстан телләре
Төркем:Россия телләре
Кырым татарлары

**Кырым татарлары** (кырымтат. *qırımtatarlar*, бер. сан *qırımtatar*) — татар халкының көньяк-көнбатыш этнотерриториаль төркеме, тарихи яктан Кырым ярымутравында яшәгән төрки халык. Кырымтатар телендә сөйләшәләр. Кырым татарларның күпчелеге мөселманнар.

### Кырым татарларының таралышы

Кырым татарлары нигездә Кырымда яши (якынча 235–280 мең кеше), шулай ук Рәсәй (2,4 мең, нигездә Краснодар краенда) һәм Украинаның күрше төбәкләрендә (2,9 мең, нигездә Херсон өлкәсендә). Моннан тыш, Төркиядә, Румыниядә (24 мең, нигездә Констанца жудецында), Үзбәкстанда (90 мең, бәяләүләр буенча 10 меңнән 150 меңгә кадәр), һәм Болгарстанда (3 мең) да кырымтатар диаспоралары бар.

XVIII гасыр ахырыннан XX гасыр башына кадәр булган төрле күченешләр нәтиҗәсендә бүген Төркиядә Кырымнан күчеп килгәннәрнең варислары булган 5–6 миллион кеше яши. Шуңа күрә Төркиядәге кырымтатар иҗтимагый оешмалары илдә берничә миллион кырым татары яши дип белдерә. Әмма кырымтатар эмигрантларының шактый өлеше вакыт узу белән ассимиляцияләнде һәм үзләрен төрекләр дип саный башлады.

Төркиядә кырым татарларының чын саны билгеле түгел, чөнки илдә халыкның этник составы турында рәсми мәгълүматлар күрсәтелми.

## Субэтник төркемнәре
Кырымтатар халкы составында Кырым даласында, ярымутрауның тау-тау алды өлешендә һәм Кырымның көньяк ярында формалашкан өч субэтник төркемне аерып күрсәтәләр:

'''Дала кырым татарлары'''

**Тат кырым татарлары**

**Ялы бойлу (көньяк яр буе) кырым татарлары**

## Сөрген

1944 елның 18 мае тарихка Кырымтатарларының сөргене көне буларак керде. Фәкать 1989 елда гына СССР Югары  тарафыннан канунсыз дип танылды.

## Сылтамалар
* Кырым һәм Кырым татарлары  

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Татарлар
Төркем:Кырым татарлары
Төркем:Кырым
Төрки халыклар

[right|250px|thumb|Төрки халыклар [таралуы харитасы]]
**Төркилә́р** – күп кардәш халыкларны берләштергән этнотелле төркем. Тулаем төрки халыкларга 250 миллионан артык кеше керә.

## Төрки халыклар классификациясе
Хәзерге тел белемендә төрки телләрнең классификацияләре гаять күп. Бу классификацияләр төрки халыкларның географик урнашуына, төп тел үзенчәлекләренә һәм тарихына нигезләнгән. Беренчеләрдән булып төрки халыкларның классификациясен 11 гасырда Мәхмүт Кашгарыйның «Диване лөгать эт-төрк» хезмәтендә бирелә. В. В. Радлов, Ю. Немет, А. Н. Самойлович, С. Е. Молов, В. А. Богородицкий, Н. А. Баскаков, Габдрахман Сәгъди кебек галимнәр дә үз классификацияләрен тәкъдим иттеләр. Хәзерге төрки тел белемендә Баскаков тәкъдим иткән түбәндәге классификация иң дөрес дип санала.

* **Көнбатыш төркиләр**
** **[[Огур телләре|Огур]] астөркеме**
*** 
** **[[Кыпчак]] астөркеме**
*** Кыпчак-болгар халыклары
**** 
**** 
*** Кыпчак халыклары
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
*** Кыпчак-ногай халыклары
**** 
**** 
**** 
thumb|Мәхмүд Кашгарый буенча төрки дөнья (XI гасыр)
** **[[Карлук]] астөркеме**
*** 
*** 
*** 
thumb|right|340px|Төрки һәм маңгул телле халыклар яшәүче җирләр
** **[[Угызлар|Угыз]] астөркеме**
*** Угыз-болгар халыклары
**** 
*** Угыз-сәлҗүк халыклары
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
*** Угыз-төрекмән халыклары
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
**** 
* **Көнчыгыш төрекләр**
** **Кыргыз-кыпчак астөркеме**
*** 
*** 
** **Уйгыр астөркеме**
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 

## Төрки телләр үсешендә тарихи чорлар
* Алтай чоры (хронологик чикләре билгеле түгел).
* Хун чоры (б. э. к. 3 гасыр — б. э. 5 гасыры).
* Борынгы төрки чор (5 гасыр — 10 гасыр).
* Урта төрки чор (10 гасыр — 15 гасыр).
* Яңа төрки чор (15 гасыр — безнең көннәр).

## Сылтамалар
* Төркиләрдә туй йолалары

*
Тубыл

**Тубыл** () — Россия шәһәре. Төмән өлкәсенең Тубыл районы үзәге. Өлкә үзәге Төмәннән 240 чакрым читтә урнашкан. XVII–XIX гасырларда Себер башкаласы булып саналган.

## Тарих

1586 елны воеводалар Василий Сукин, Иван Мясной һәм письменный голова Данила Чулков гаскәр белән Себергә килеп җитәләр, алар борынгы татар шәһәрләре Чимги-Тура һәм Тубыл-Тура өстендә Төмән һәм 1587 елда Тобольски хәрби кәлгә-калаларын салалар”, дип яза язучы Фәүзия Бәйрәмова.

## География
Тубыл Көнбатыш Себердә, Төмәннән 247 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Иртешка Тубыл елгасы кушылу урыны янындагы порт.

### Климат
* Уртача еллык температура — 0,9&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,9 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 75%





## Тубылда татар мәгарифе
[thumb|left|250px|Тубылдагы татар бистәсенең күренеше. Уртасында татар мәчете. 1912 елдагы [Прокудин-Горский, Сергей Михайлович|С. М. Прокудин-Горскийның фотосүрәте.]]
1934 елда өлкә татар педагогия училищесы Тубыл шәһәренә күчерелгән, 1955 елда мөстәкыйль уку йорты буларак ябылды, рус педагогия училищесына татар бүлеге итеп күчерелеп, 3-4 едан соң ул бүлек тә ябылды. Татар педагогия училищесы үзенең яшәү дәверендә өлкә мәктәпләренең башлангыч сыйныфлары өчен бер мең ярым укытучы әзерләп чыгарган.

1950 елда Төмән дәүләт педагогия институты каршында татар мәктәпләре өчен рус һәм татар телләре укытучыларын әзерләү өчен икееллык курслар ачыла, ул бүлек 1953 нче елда Тубыл педагогия институтына 4 еллык аерым-аерым татар теле һәм рус теле бүлекләре итеп күчерелә. Татар теле укытучылары әзерли торган бүлек 1959 нчы елда соңгы чыгарылышын ясап, ябыла. 6 елдан соң, 1965 нче елда, рус–татар бүлеге дә ябыла.

Шул еллар арасында Тубыл педагогия институты 250 татар теле һәм рус теле укытучылары әзерләп, татар мәктәпләренә юллый. Ул елларда соңрак филология фәннәре докторлары Фәрит Хатипов, Азат Әхмәдуллин, Гомәр Саттаров һәм Габделхәй Әхәтовлар студентларга нигезле белем бирү белән бергә, аларны һәръяктан үсеш алган татар мәгърифәтчеләре итеп тәрбияләп чыгардылар. Ул буын укытучылары өч-дүрт дистә еллар дәвамында Төмән өлкәсендә туган телне тиешле дәрәҗәдә саклап килделәр.

Шуннан соң, 1990 нчы елга кадәр, өлкәдә татар мәктәпләре өчен башлангыч сыйныф, татар теле һәм рус теле укытучылары әзерләү туктатылып торылды.

Тубылның үзендә дә туксан яшьлек 15 нче номерлы татар этнокультуралы мәктәбе бар. 1918 елда мәдрәсә булып ачылган бу бинаны татарлар 1960 елларда татар мәктәпләренә көн бетә башлаган вакытларда саклап калган. Укучыларга татар теле һәм әдәбият атнага ике тапкыр укытыла.

## Халык

Милли состав: руслар (75,6 %), татарлар (16,0 %), украиннар (2,5 %), башкалар (5,9%).

## Танылган шәхесләр
* Шәһәрдә бөек химик Дмитрий Менделеев туган.
* 1846 елда сөргендәге декабрист язучы Вилһелм Кюхельбекер вафат була, шушында җирләнә.
* Габдулла Кадыйров,  Дан орденының тулы кавалеры.
* Алексей Хованский (1916―1996), математика, эсперанто белгече һәм полиглот.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* http://etobolsk.ru/ 

Төркем:Төмән өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Төмән өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Тубыл
Гыйрак

**Гыйрак** (, ), рәсми атамасы — **Гыйрак Җөмһүрияте** (, )&nbsp;— Якын Көнчыгыштагы дәүләт.

## Милләтләрe
Гарәпләр (—), көрдләр (—), төрекмәннәр (), халдейлар, әссүриялеләр, иранлылар, әрмәннәр.

## Дин
Рәсми динe: ислам: шигыйләр (гарәпләр) һәм сөнниләр (гарәпләр, төрекмәннәр һәм көрдләр). Башка диннәр: христианлык, яһүд дине, бәһаи, язидләр. Ислам ил халкының 95 % ы арасында таралган дин булып тора. Мөселман булмаган кешеләр (нигездә, Ассирия христианнары) халыкның 5 % ын тәшкил итә. Гыйракның христианнар җәмгыяте 2000 елга якын яши, һәм аларның күбесе Месопотамия ассириялеләреннән килеп чыккан. Мөселманнарның 65 % ы — шигыйлар, 35 % ы — сөнниләр. Гыйракта шигыйлар өчен изге булган ике урын — Нәҗәф һәм Кәрбәла бар.
* Гыйракта ислам

## Тариx
### Бoрынгы тариx
Гыйрак (Месопотамия)&nbsp;— дөньяның иң борынгы цивилизацияләре барлыкка килгән урын. Бу өлкәдә шумер, бабил, Әссүрия дәүләтләре урнашкан булган. Хәзерге Гыйрак җирләре Фарсы империясе, Искәндәр империясе сoставына кергән.
 
### Урта гасырлар
VII гасырда Гыйрак җирләрен гарәпләр яулап алалар. Бу җирләр Гарәп Хәлифәлеге составына кертелә. 1534 елдан Гыйрак Гoсманлы дәүләте сoставында.

### Яңа гасырлар
* 1915 елда Гыйракны Британия империясе басып ала. 
* 1932 елга кадәр Милләтләр лигасы контролендә. 
* 1932 елда бәйсезлек игълан ителә. 
* 1979 елда Сәддам Хөсәен Гыйракның башы була.
* 1980 елның 22 сентябрендә&nbsp;— Сәддам Хөсәен гаскәрләре Иранга һөҗүм итә, Гыйрак Иран белән сугыш башлый.
* 1990 елда Гыйрак Күвәйткә һөҗүм итә.

### Хәзерге Гыйрак
2003 елында Джордж Буш администрациясе Гыйракка каршы сугыш башлый. Багдадны көрәшсез алалар. Гыйракка каршы НАТО коалициясе составына Бөек Британия, АКШ, Австралия, Польша һәм башка дәүләтләр була. Алар үз гаскарләрен Гыйракка җибәрәләр.
* 2003 елның 7 апрелендә&nbsp;—  гаскәрләре -ның башкаласы ка керәләр.

## Сәясәтe
Сугышка кәдәр Гыйрак бер партияле (Баас партиясе) дәүләт булган. Сугыштан соң Гыйракта *мәҗлис әл-ватани* (Милли Мәҗлес) оештырыла. Ул 250&nbsp;урынлык. Әмма бу оешмада хәким юк. Реаль хакимият рухи лидерлар кулында. Алар арасында: аятоллаһ Али әл-Систани.

## Дәүләт гимны
**Мәүтыйни (مَوْطِنِيْ, Ватаным)** — Гыйракның бүгенге гимны. Аның текстын Фәләстыйн шагыйре Ибраһим Тукан 1934 елда язган булган. Иркенләп җырлана торган көй дә иҗат ителгәч, бу җыр бик тиз бөтен гарәп дөньясына таралган. Сүрия һәм Әл-Җәзаир аны бүген дә үзләренең рәсми-дәүләти булмаган халык гимны дип саныйлар.

Хор башкаруында:
https://www.youtube.com/watch?v=X6vlGmN2NyQ

## Административ бүленеш

Гыйрак 18 муһафазага бүленгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Coalition Provisional Authority 
* Arab Gateway: Iraq 
* BBC News Country Profile: Iraq
* CIA information on Iraq 
* Indepth Analysis of the Gulf War 
* Bush in Baghdad
* Iraq News 
* On a Small Bridge in Iraq

## Шулай ук карагыз
* Гыйрак һәм Сүрия Ислам дәүләте‎

Төркем:Гыйрак
Төркем:Федератив дәүләтләр
Иван IV

**Иоа́нн Васи́лий улы** (рәсми историографиядә),  **Мөдһиш Иван**, **Явыз Ива́н** (1530 елның 25 августында, Коломенский авылында Мәскәү өлкәсендә туган) — Мәскәүнең һәм Русиянең бөек кенәзе (1533 елдан), 1547 елдан бөтен Русиянең патшасы.

1547 елда Иван IV *патша* *(чар)* титулын ала. XVI гасырның икенче яртысында Мәскәү дәүләте Казан, Әстерхан һәм Себер ханлыгын басып ала. Ливониягә каршы уңышсыз сугыш алып бара.

1560 елда «Сайланган рада»ны бетерә, аның җитәкчеләре  кулга алына. Явыз Иван Опричнинага нигез сала, аксөякләр һәм гади халык мәхкәмәсез хөкем ителә, дистәләрчә мең кеше җәзалап үтерелә. Явыз Иван дошманнарны үтерүдә шәхсән катнашкан. Явыз Иван боерыгы белән Православ чиркәү башлыгы — митрополит Филипп үтерелгән. Новгород шәһәрендә массалы суеш һәм талаулар оештыра.

Улы Фёдор дөньяга килү белән Явыз Иван Переславль-Залесскийдә чиркәү төзергә кушкан.

1584 елны озак авырган Иван IV газапланып үлә.

## Гаиләсе һәм балалары

Явыз Иванның хатыннары:

## Хәтер
* 2025 елның 4 ноябрендә — Халык бердәмлеге көнендә Вологда шәһәрендә 9 метрлы һәйкәле урнаштырылган (скульптор Михаил Красильников ; өлкә губернаторы   белән).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Россия патшалары
Эпидемия

**Эпиде́мия** ( — гомуми авыру,  — арасында һәм  — халык сүзләреннән) — берәр инфекцион авыруның (ваба, дифтерия, тиф, чәчәк, грипп һ.б.) киң таралуы.

Эпидемияне һәм аңа каршы көрәшү чараларын өйрәнүче медицина бүлеге эпидемиология дип атала.

Эпидемик процесс инфекция тудыручының кешеләр арасында таралудан гыйбарәт. Башкача әйткәндә, эпидемик күренеш килеп чыксын өчен түбәндәге өч шарт үтәлергә тиеш:
* инфекция тудыручының чыганагы булуы
* аның күчү механизмы булу
* чиргә бирешүчән кешеләр булуы.

Чыганагы бары тик кеше булып торган инфекцияләр *[[антропоноз]]* дип, шулай ук хайваннар да булганнарын *[[антропозооноз]]* дип атыйлар.

## Шулай ук карагыз
* Пандемия
* Психик эпидемия
* Панзоотия
* Эндемия
* Энзоотия
* Эпизоотия
* Эпифития

## Искәрмәләр

Төркем:Эпидемиология
Фризлар

**Фризлар** () — Нидерландларның Фрисландия һәм Гронинген провинцияләрендә һәм Германиянең кайбер өлешләрендә милли азчылык буларак яшәүче ингевоннар төркеменнән булган герман халкы. Аларның тарихи яшәү урыннары «Фризия» буларак билгеле. Фризлар бик бай тарихка һәм халык иҗатына ия халык.

Саннары якынча 410 мең кеше (1992 ел).

Ышанучылар арасында нигездә кальвинистлар, шулай ук католиклар да бар.

Төркем:Аурупа халыклары
Төркем:Нидерландлар халыклары
Төркем:Алмания халыклары
48 ел

## Вакыйгалар
* Көньяк-көнчыгыш Уэльста яшәгән силурлар җирләренә римлыларның басып керүе.
* Силурларның римлылар белән беренче бәрелеше.
* Паннониянең башкаласына әверелгән Савария шәһәренә нигез салу.
* Хуннуның сигез ыруы Би кенәзне шаньюй дип игълан итә һәм Хань династиясенә буйсына.

## Туулар

* Ульпия Марциана,  Траянның апасы

## Вафатлар

* Император Клавдийның өченче хатыны Мессалина җәзалап үтерелә

Төркем:48 ел
Төркем:Еллар