open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таман ярымутравы

**Таман ярымутравы** () — Көнбатыш Кавказ алдындагы ярымутрау. Россиянең Краснодар крае составына керә. "Таман" сүзе адыг телендә "темен" — сазлык дигәнне аңлата.

Төньяктан Азак диңгезе, көньяктан Кара диңгез, көнбатыштан Керич бугазы сулары белән юыла. Мәйданы 2000 км² га якын. Ярлары тәбәнәк, култыклар белә ергаланган (иң эресе Таман култыгы). Таман ярымутравында ләм вулкан (гомуми саны 25 тән артык) бар, аларның биеклеге 164 метргача.

Үрләр тезмәләре арасындагы түбән җирләр дүртенчел дәвер ятмалары белән тулган. Тезмәләр арасындагы түбәнлекләрдә — ачы тозлы сулы күл-лиманнар . Нефть, янучы газ, тимер руда чыганаклары бар. Климаты коры. Елга 400 миллиметргача явым төшә. Җирнең зур өлешен бодай һәм кукуруза чәчүлекләре били. Йөземчелек, бакчачылык үсеш алган. Таман ярымутравында Төмрек шәһәре урнашкан.

Төркем:Краснодар крае ярымутраулары
Төркем:Кара диңгез
Төркем:Азак диңгезе
Чуңчиң

**Чуңчиң, Чунцин** ( — «икеләтә тантана») —  Кытай Халык Җөмһүриятенең көньяк-көнбатыш өлешендәге шәһәр.

Халык саны — 7 457 589 кеше (2014, шәһәрнең үзендә), Чуңчиң административ округы чикләрендә як. 29 575 000 кеше яши.
## География
Җәлиңҗаң (Цзялинцзян) елгасының Янцзы елгасына кою урынында урнашкан. Транспорт юллары төене. Аэропорт, елга порты. 
## Тарих
Шәһәргә б.э.к. 11 гасырда нигез салынган. Элек Җаңҗоу (Цзянчжоу) исем астында мәгълүм булган. 1189 елдан хәзерге исемен йөртә. 1937—1946 елларда Кытайның вакытлы башкаласы булган.
## Административ бүленеш
21 район (шул исәптә шәһәрнең үзендә 9), 13 өяз һәм 4  өяз. 
## Икътисад
Илнең эре сәүдә вә сәнәгать мәркәзләреннән берсе. Кара металлургия, сәнәгать җиһазлары, приборлар төзү, химия, резина, нефть эшкәртү, тукымачылык, азык-төлек сәнәгате эшханәләре бар. Төзелеш материаллары эшләп чыгарыла. Университет һәм башка югары уку йортлары, 2 җылылык электр станциясе, ГЕС каскады бар.

Төркем:Чуңчиң
Төркем:Кытай төбәкләре
Төркем:Кытай шәһәрләре
Алексис Ципрас

thumb|230px|«Синаспизмос»ның V җыелышында президентлыкка кандидат Алексис Ципрасның чыгышы.
**Алексис Ципрас** (**Алексис Цыпрас**; , 28 июль 1974, Афиннар) — Грециянең сул сәясәтчесе, «Синаспизмос» фиркасенең рәисе һәм Радикаль суллар коалициясенең әйдәманы. 2015 елның 26 гыйнварыннан Грециянең премьер-министры.

## Тормыш юлы
Амбелокипида урта мәктәпне тәмамлый. Афиннар милли техник университетында инженер-төзүчегә укып чыга. Университетны 2000 елда тәмамлый. Шәһәр һәм төбәк планлаштыру буенча аспирантурада белем ала. Афиннарны төзекләндерү буенча берничә мәкалә һәм проект авторы.

Мәктәптә үк иҗтимагый тормышта катнаша башлый, 1980-енче еллар ахырында Грециянең коммунистик партиясенең яшьләр оешмасы (KNE) әгъзасы булып китә.

2015 елның 25 гыйнварындагы вакытыннан алдагы парламент сайлауларында җиңү яулаганнан соң ул яңа коалицион хөкүмәт төзүгә ирешә. Нәтиҗәдә Алексис Ципрас 26 гыйнварда Грециянең яңа премьер-министры була.

## Гаилә
Алексис Ципрас 1987 елда танышкан Перистере Базиане белән өйләнгән. Аларның ике улы үсә. Кечесенә исемне Че Гевара хөрмәтенә Эрнесто дип биргәннәр.

## Сылтамалар

Төркем:Греция сәясәтчеләре
Төркем:Греция премьер-министрлары
Алексей Улюкаев

**Алексей Валентин (Вәли) улы Улюкаев** (23 март 1956, Мәскәү)&nbsp;— дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, икътисад фәннәре докторы, Россия Федерациясенең икътисади үсеш министры (2013—2016).

## Тәрҗемәи хәл
Алексей Улюкаевның нәсел тамырлары Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы районыннан. Атасы&nbsp;— Вәли Хөсәен улы Улюкаев, икътисад фәннәре кандидаты.

1979 елда Мәскәү дәүләт университетының икътисад факультетын тәмамлаган.

1982 елда шул ук университетның аспирантурасын тәмамалый һәм икътисад фәннәре докторы дәрәҗәсен ала.

*Pierre-Mendes France* университетының (Гренобль) *икътисад докторы* дәрәҗәсенә ия.

1982—1988 елларда&nbsp;— ассистент, Мәскәү инженер-төзелеш институтының доценты.

1988—1991 елларда&nbsp;— киңәшче, «Коммунист» журналыны мөхәрририятнең бүлек мөдире.

1991 елда&nbsp;— «Мәскәү яңалыклары» гәҗитендә сәяси күзәтүчесе.

1991—1992 елларда&nbsp;— РФ Хөкүмәтенең икътисад киңәшчесе.

1992—1993 елларда&nbsp;— РФ Хөкүмәте Рәисе киңәшчеләр төркеме җитәкчесе.

1993—1994 елларда&nbsp;— РФ Хөкүмәте Рәисенең беренче урынбасары ярдәмчесе.

1994—1996 елларда&nbsp;— Күчү чорының икътисад мәсьәләләре институтының директоры урынбасары.

1996—1998 елларда&nbsp;— Мәскәү Думасының депутаты.

1998—2000 елларда&nbsp;— Күчү чорының икътисад мәсьәләләре институтының директоры урынбасары.

2000—2004 елларда&nbsp;— РФ Финанс министрның беренче урынбасары.

2004—2013 елларда&nbsp;— Россия Федерациясе Үзәк банкы Рәисе беренче урынбасары.

2013 елның 24 июненнән&nbsp;— Россия Федерациясе икътисади үсеш министры.

2016 елның 14 ноябрендә Улюкаев Башнефтьне сатканда Роснефть ширкәтеннән 2 миллион долларлык ришвәт алуда шикләнелеп тоткарланган (Башнефть турында җинаять эше). Икенче көнне, Россия президенты Владимир Путин фәрманы белән «ышаныч югалту сәбәпле» эштән алынган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе хөкүмәте министрлары
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Нигъмәтуллин

**Нигъмәтуллин** – татар халкында еш очрый торган фамилия. «Нигъмәтулла» (гар. Аллаһның нигъмәте) исеменнән ясалган. Кыска варианты: *Нигъмәт*.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әхәт Нигъмәтуллин (1921-2015), әдәбият галиме, фән докторы, *БАССР атказанган фән эшлеклесе (1982)* (*[[Уфа]]*).
* **Булат Нигъмәтуллин**
** Булат Нигъмәтуллин (1944), фән докторы, РФ атом энергетикасы буенча министр урынбасары (*[[Мәскәү]]*).
** Булат Нигъмәтуллин (1973), җырчы (*лирик баритон*), *[[ТР атказанган артисты]] (2017).*
* Габдулла Нигъмәтуллин (Буби) (1871-1922), мөгалллим, мөдәррис.
* Галимҗан Нигъмәти ('''Нигъмәтуллин''') (1897-1941), язучы, галим.
* Гафият Нигъмәтуллин (1915-1945), Советлар Берлеге Каһарманы
* Гобәйдулла Нигъмәтуллин (Буби) (1886-1938), мөгалллим.
* Искәндәр Нигъмәтуллин (1908-1980), җылылык физикасы белгече, фән докторы (*[[Мәскәү]]*). 
* Нәфкать Нигъмәтуллин (16.11.1962), җырчы, *[[ТР халык артисты]] (2012)*.
* Нурмөхәммәт Нигъмәтуллин (1946-2019), БР мөселманнары диния нәзарәте җитәкчесе, мөфти (*[[Уфа]]*).
* **Равил Нигъмәтуллин**
** Равил Нигъмәтуллин (1941-2005), шагыйрь.
** Равил Нигъмәтуллин (1947), физик, фән докторы.
* **Рәшит Нигъмәтуллин**
**  Рәшит Нигъмәти ('''Нигъмәтуллин''') (1909-1959), БАССР халык шагыйре.
**  Рәшит Нигъмәтуллин (1923-1991), физик, фән докторы, *РСФСР атказанган фән эшлеклесе (1970).*
* **[[Ришат Нигъмәтуллин]]** 
** Ришат Нигъмәтуллин (1952), техник фәннәр докторы, профессор. БР атказанган уйлап табучысы.
** Ришат Нигъмәтуллин (1959), юридик фәннәр докторы (2008), профессор (2013). БР атказанган юристы.
* Роберт Нигъмәтуллин (17.06.1940), механика белгече, РФ ФА академигы, *ССРБ Дәүләт бүләге (1983).*
* Рошаль Нигъмәтуллин (1939-1986), математик.
* Рөстәм Нигъмәтуллин (1952), ТР беренче вице-премьеры (*2017 елдан*).
* Руслан Нигъмәтуллин (07.10.1974), спортчы (*[[футбол]]*).
* Сәет Дашук-Нигъмәтуллин (21.10.1980), кино, театр артисты. Т. Нигъмәтуллинның улы.
* Тәлгать Нигъмәтуллин (1949-1985), кино артисты, каскадёр.
* Шамил Нигъмәтуллин (1951), нәкышче, монументаль сәнгать рәссамы.
* Энгель Нигъмәтуллин (06.11.1930), әдәбият галиме.
----
* **[[Нигъмәтуллина]]**
## Моны да карагыз
* Нигъмәтҗанов
* Нигъмәтов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Нигъмәтуллина

**Нигъмәтуллина** – татар халкында еш очрый торган фамилия. «Нигъмәтулла» (*[[гарәп теле|гар.]] [[Аллаһ]]ның нигъмәте*) исеменнән ясалган. Кыска варианты: *Нигъмәт*.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Галия Нигъмәтуллина (1907-1990), Камал театры актрисасы, ТАССР халык артисты.
* Гөлшат Нигъмәтуллина (1968), ТР МК ГАТХИ башлыгы (2019―2024).
* Йолдыз Нигъмәтуллина (1929―2023), әдәбият галиме, фән докторы.
* Кәримә Нигъмәтуллина (03.04.1984), галимә, математик.
* Линда Нигъмәтуллина, җырчы (Казакъстан, Россия).
* Марина Нигъмәтуллина, сынчы-рәссам, график, Тукай премиясе (2007). Р. Х. Нигъмәтуллинаның кызы.
* Мөхлисә Нигъмәтуллина (Буби) (1869-1937), мөгаллимә, казый.
* Рада Нигъмәтуллина (14.04.1931 — 12.10.2019), сынчы-рәссам, Тукай премиясе (2007)
* Фәүзия Нигъмәтуллина (1923-1979), токарь, ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1977).
---- 
* **[[Нигъмәтуллин]]**

## Моны да карагыз
* Нигъмәтҗанов

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Дашковка (Смоленск өлкәсе)

**Дашковка** (***Дашковка***) — Русиядә Смоленск өлкәсенең Вязьма районы авылы. Әлегә муниципаль статусы — авыл (федераль классификатор буенча).

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында аулны алмания гаскәрләре 1941 елның октябрь аенда басып алалар, мартының 1943 елынды азат итәлә.

33-нче армия (Михаил Ефремов). *"Армияны штаб башлыгына калдырып, Ефремов үзе 12-меңле өч ерткан дивизиядан торган төркеменәң башына баскан. 1 февральне [[113-нче укчы дивизия]] Дашковка районына барып җиткән, [[160-нчы укчы дивизия|160-нчы дивизия]] — [[Лядо (Смоленск өлкәсе)|Лядо]] районына һәм [[338-нче укчы дивизия|338-нче]] — [[Воробьевка (Смоленск өлкәсе)|Воробьевка]] районына.*(стр.92)

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Искәрмәләр

Төркем:Смоленск өлкәсенең Вязьма районы торак пунктлар
Төркем:Смоленск өлкәсенең фотографиясыз ТП
Кайдаково авыл җирлеге

**Кайдаково авыл җирлеге** (**Кайдако́вское се́льское поселе́ние**) — Смоленск өлкәсеның Вязьма районына керүче муниципаль берәмлек. Идарә үзәге — Кайдаково авылы. Әлегә муниципаль статусы  — муниципаль берәмлек (федераль классификатор буенча). Җирлек территориясенда 19 торак пункт урнашкан.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Экономика
Авыл хуҗалыгы оешмалары,

## Халык

Җирлеккә унтугыз авыл керә:
* Кайдаково авылы — административ үзәге
* Батищево, авыл
* Безымянное, авыл
* Бобово, авыл
* Быково, авыл
* Восток, авыл
* Выползово, авыл
* Дашковка, авыл
* Красный Холм, авыл
* Красное Трошино, авыл
* Лосьмино, авыл
* Лосьмино, станция
* Митюшино, авыл
* Мишенка, авыл
* Слобода, авыл
* Стогово, авыл
* Татарки, авыл
* Юрино, авыл
* Ястребы, авыл
* Южная, авыл

Барысы халык саны — 1783 кеше

## Искәрмәләр

Төркем:Смоленск өлкәсенең Вязьма районы авыл җирлекләре
Әбүшахманов

**Әбүшахманов** - татар, башкортларда кулланыла торган фамилия. Гарәп теленнән кергән кеше исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әхтәм Әбүшахманов, режиссёр, РСФСР атказанган артисты
* Айрат Әбүшахманов, режиссёр, БР атказанган сәнгать эшлеклесе
* Ринат Әбүшахманов, балет биючесе, БР атказанган артисты

Төркем:Шәхесләр
Извеково авыл җирлеге

**Извеково авыл җирлеге** () — районына керүче муниципаль берәмлек. Идарә үзәге — Извеково авылы. Җирлек территориясенда 46 торак пункт урнашкан.

2004 елның 1 декабрендә нигезләнгән .

## Географик мәгълүматлар
* Барлык мәйданы 359,8 км².
* Урнашуы: Новодугино районының көньяк-көнбатыш өлешендә

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Экономика
Авыл хуҗалыгы җирлеге.

## Халык

## Административ төзелеше
Җирлеккә кырык алты авыл керә:
* Извеково авылы — административ үзәге
* Абрамиха, авыл
* Адуевщина, авыл
* Александровское, авыл
* Бабинка, авыл
* Боково, авыл
* Брюхачиха, авыл
* Варварино, авыл
* Воейково, авыл
* Высокое, авыл
* Высоково, авыл
* Гармоново, авыл
* Головково, авыл
* Городня, авыл
* Григорьевское, авыл
* Дерново, авыл
* Жемулькино, авыл
* Задняя Пустошка, авыл
* Ивановское, авыл
* Каменец, авыл
* Коробаново, авыл
* Кочаново, авыл
* Кужнино, авыл
* Липецы, авыл
* Лукино, авыл
* Посёлок Льнозавода, авыл
* Лядо, авыл
* Марьино, авыл
* Медведки, авыл
* Мольгино, авыл
* Новая, авыл
* Пашечкино, авыл
* Першино, авыл
* Петровское, авыл
* Полютиха, авыл
* Поповка, авыл
* Приказники, авыл
* Пустошка, авыл
* Пятерниково, авыл
* Ржавец, авыл
* Сносное, авыл
* Телюкино, авыл
* Тюхово, авыл
* Харино, авыл
* Холм, авыл
* Яблонька, авыл

## Сылтамалар
* Официальный сайт Администрации Извековского сельского поселения Новодугинского района Смоленской области 
* Сведения на сайте областной администрации

## Искәрмәләр

Төркем:Новодугино районы авыл җирлекләре
Калашников автоматы

**7,62-мм Калашников автоматы (КА)** (***7,62-мм автомат Калашникова (АК)***) — шәхси кул автоматик ата торган корал, якын сугышуында көндәшнең җанлы көчләренә тидерү билгеләнгән. 1947 елда Ижау мотозаводында Калашников автоматы җыела башлана.

### Эш принципы

Автоматка хас үзенчәлекләр: арадаш патронны куллану, эре сыйдырышлы алмаштырыла торган магазин барлыгы (гадәттә, 30 патронга). Автомат, гадәттә, җиңел һәм компактлы ( озынлыгы якынча 800 мм, авырлык якынча 3-4 кг (патроннарсыз)), ул чиратлар белән ата ала.

## Хезмәт тарихы

Файдалану еллары — 1949 елдан
Корал итеп алынган — 1949 елны

Киров өлкәсенең Нократ Аланындагы Калашников автоматларын җитештерү берләшмәсе яңадан үз эшен туктатуы турында белдерде.

АКШ президентлыгына демократлар намзәте Барак Обама Ак Йортта мөселман киеменнән, аның хатыны Мишель исә хәрби кием һәм кулына АК-47 тоткан килеш сурәтләнгән.

## КА
### КАС

АКС (ГРАУ индексы — 56-А-212М) — КА варианты

### [[Калашников автоматы модернизацияланган|КАМ]]

КАМ (Калашников Автоматы Модернизацияланган, ГРАУ индексы — 6П1). 1959 елны корал итеп алган.

## Искәрмәләр

## Сылтама

* Музей AK  .

Төркем:Автоматлар
Nyu-York fond birjası

**Nyu-York fond birjası** (inglizçä *New York Stock Exchange, NYSE*) — Nyu-York Woll-Stritta urnaşqan AQŞ töp birjası, äyläneşe buyınça dönya berençe fond birjası.

Sänäği şirkätlär öçen birjada **[[Dou-Cons indeksı]]** isäplänä (*Dow Jones Industrial Average*), şulay uq **NYSE Composite, NYSE ARCA Tech 100** indeksları bilgelänälär.

1792 yılda nigezlängän.

2014 yılda birjada 3745 şirkät qimmätle käğäzläre bäyälänä. Barlıq kapitallaştıru - 26,5 trln. doll.

## Sıltamalar
*  www.nyse.com Räsmi säxifä
*    Фондовый рынок. Курс для начинающих = An Introduction to Equity Markets. — М.: «Альпина Паблишер», 2011. — 280 с. — (Reuters для финансистов). — ISBN 978-5-9614-1460-8.
*    Тони Тернер Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих = A Beginner's Guide to Short-Term Trading. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 366 с. — ISBN 978-5-9614-1711-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Биржалар
Алисә Айдарова

**Алисә Айдарова**  (Алисә Ильяс кызы Айдарова) – рәссам-сынчы. Айдаровлар нәселеннән: Ситдыйк Айдаров һәм Галия Кайбицкаяның торыны, Сәйяр Айдаровның оныгы, Ильяс Айдаровның кызы. Халыкара мәдәният һәм сәнгать академисенең шәрәфле әгъзасы. 
 
## Тәрҗемәи хәле
1982 елның 23 маенда Мәскәүдә туган. Белеме – югары һөнәри, Россия сәнгать академиясенең Мәскәү академия сәнгать лицеен, Мәскәү архитектура  институтын  тәмамлаган. «АБВ» Дизайнгрупп (Мәскәү) оешмасында хезмәт куя.

## Иҗаты

200px|thumb|left|Shopping
Архитектура өлкәсендә эшли. Һөнәри рәссам буларак, Россиядә, чит илләрдә узган сәнгать күргәзмәләрендә катнаша. Россия һәм чит илләр рәссамнарының (мәсәлән, И.И. Шишкин) иҗатларыннан күчермәләр, заказ буенча портретлар ясый, диварларны, интерьерларны бизи. 
***Темпера***, майлы буяу техникасында иҗат итә. Пейзаж, анималистика жанрларын өстенрәк күрә. Хезмәтләре Россиянең һәм чит илләрнең шәхси һәм корпоратив тупланмаларында саклана.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
  ArtOnline.ru сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Архитекторлар
Төркем:Рәссамнар
Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Хатын-кыз рәссамнар
Төркем:Хатын-кыз архитекторлар
Төркем:Татар архитекторлары
Айдаров

**Айдаров** – татарларда, казакъларда, русларда еш очрый торган фамилия. «Айдар» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әсгать Айдар ('''Айдаров''') (1906-1959), шагыйрь.
* Җәүдәт Айдаров (1918-2000), музыкант. 
* Ситдыйк Айдаров (1895-1938), артист.
* Сәйяр Айдаров (1928-2014), архитектура профессоры.
* Ильяс Айдаров (1956), рәссам, *[[Тукай премиясе]] лауреаты ([[2013]]).*
* Равил Айдаров (1950),  КДАТУның Архитектура һәм дизайн институты график модельләштерү кафедрасы профессоры.
* Кәрамәтулла Айдаров (1881-?), дин эшлеклесе, Сәмәрканд университеты укытучысы.
----
* Алисә Айдарова, рәссам. И. Айдаровның кызы.
* Анжела Айдарова, рәссам. И. Айдаровның кызы.

## Шулай ук карагыз
* Газиз Айдарский
* Айдархан, VII гасыр Болгар идарәчесе.
* Айдаровлар — дворян ыругы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
NASDAQ

**NASDAQ** (inglizçä *National Association of Securities Dealers Automated Quotation* - **Qimmätle Käğäzlärne Avtomatik Bäyälänü Buyınça Dilerlar Milli Berläşmäse**) - yuğarı texnologiä şirkätläre aktsiäläre belän eşläwçe AQŞ fond birjası.

Urnaşu urını - AQŞ, Nyu-York şähäre.

NYSE häm AMEX bergä AQŞ öç birjasınıñ berse. Xucası - AQŞ şirkäte **NASDAQ OMX Group**.

Şulay uq NASDAQ 8 Awrupa birjasına iä bula.

1971 yılda nigezlängän.

Xäzer birjada 3200 şirkät qimmätle käğäzläre, şulay uq Rusiä şirkätläre aktsiäläre bäyälänä.

**NASDAQ Composite** — NASDAQ cıyılma indeksı, 5 meñ artıq şirkät aktsiäläre nigezendä isäplänä.

Operatsiälär kereme - **180,3 mln. dol.**, çista tabışı - **74,4 mln. doll**.

Eş waqıtı - 9:30 - 16:00 (UTC-5)

## Sıltamalar
*  nasdaq.com Räsmi säxifä
*    Фондовый рынок. Курс для начинающих = An Introduction to Equity Markets. — М.: «Альпина Паблишер», 2011. — 280 с. — (Reuters для финансистов). — ISBN 978-5-9614-1460-8.
*    Тони Тернер Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих = A Beginner's Guide to Short-Term Trading. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 366 с. — ISBN 978-5-9614-1711-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Биржалар
Төркем:Нью-Йорк
Эммануэль Эре

**Эммануэль Эре де Корни** (Léopold Emmanuel Héré de Corny) — француз архитекторы,  XVIII гасырларда Лотарингия герцогы Станислав Лещинский  каршында эшләүче шәхес.

## Тәрҗемәи хәле
1705 елның 12 октябрендә Лотарингиянең Нанси каласында туган.

## Биналар

* Больница Сен-Жульен ().

## Чыганаклар
* Eglise Notre-Dame de Bonsecours

Төркем:Әлифба буенча архитекторлар
Төркем:Франция архитекторлары
Хәйретдинов

**Хәйретдинов** – татар халкында еш очрый торган фамилия. «Хәйретдин» исеменнән ясалган. Кыска варианты: **Хәйри**.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Афзал Хәйретдинов (1924), музыкант (*виолончельчы*), педагог.
* Әкрәм Хәйретдинов (1924-1944),  Советлар Берлеге Каһарманы.
* Әлфәт Хәйретдинов (1938), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1991), профессор (1991). БАССР (1990), РФ (1998) атказанган урман белгече.
* Дамир Хәйретдинов (1972), Мәскәү ислам университеты ректоры.
* Зөфәр Хәйретдинов (1959), җырчы, продюсер.
* Мансур Хәйретдинов (1958), 2005-2008 елларда Азнакай районы башлыгы, ТР (1993) һәм РФ (1996) атказанган сәүдә хезмәткәре.
* Мәснәви Хәертдинов (1924-1983), Татарстан АССРның халык рәссамы.
* Мөҗәһетдин Хәйретдинов (*[[Хәйретдин Мөҗәй]]*, 1901-1944), шагыйрь.
* Нуретдин Хәйретдинов-Ахундов, «Сәйяр» труппасының беренче артистларыннан.
* Рамил Хәйретдинов (1964―2025), тарихчы галим.
* Риф Хәйретдинов (25.01.1935), тарихчы галим.
* Рөстәм Хәйретдинов, пианист.
----
* **[[Хәйретдинова]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Шеньяң

**Шеньяң** (Мукден, ; манҗурча —  Мукден) — Кыйтайның төньяк-көнчыгыш өлешендәге шәһәр, Хунхе елгасы буенда. Ляониң провинциясенең һәм Шеньяң хәрби бүлгесенең башкаласы. Субпровинциаль әһәмиятле шәһәр.

Халык саны — 6 255 921 кеше (шәһәрнең үзендә), 8 106 171 (шәһәртирә зонасы белән, 2010).
## Тарих
Шәһәр Хоучең исем астында б.э.к. 2 гасырда мәгълүм. 1621 елда Шеньяңны манҗурлар басып алган. 1625—1912 елларда *Мукден* дип аталган. Чиң дианстиясе дәверендә (1644—1911) Кытайның икенче башкаласы булган. 1858 елда Фыңтян (Фынтянь) провинциясе үзәге булган, шуңа күрә шәһәр Мукден исеме белән берьюлы *Фыңтян* исемен дә йөрткән.
## Административ бүленеш
Шеньяң составына 9 район, бер өяз әһәмиятендәге шәһәр һәм өч өяз керә:



## Сәнәгать
Транспорт юлларының төене. Сәнәгать мәркәзе. Машина төзүчелекнең төрле тармаклары (сәнәгать җиһазлары, транспорт чаралары, электротехника моторлари эшләп чыгару) үсеш алган. Төсле металлургия, химия, җиңел, азык-төлек сәнәгатьләр эшханәләре бар.
## Мәдәният
Университет, мәдәни  бар. архитектура һәйкәлләреннән Шеньяң һәм аның тирәсендә 9—14 гасырларда төзелгән сарай вә гыйбадәтханәләр сакланган.
## Искәрмәләр

Төркем:Кытай провинция үзәкләре
Шөлдисыманнар

**Шөлдисыманнар**  () — бөтен җир йөзендә очрый, су буенда яши торган, көелде (шөлди) белән акчарлакларны эченә алган кошлар; озын аяклы, озын төз нәзек чукышлы, соры чыбар төсле, елга-күл буенда яшәүче, кош.

Бул кош Башкортостанда киң таралган, су буйларында тереклек итә. Озын аяклы, аска табан кәкерәйгән озын чукышлы, өйрәктән зур. Бул кош яхшы йөзә, кирәк чакта чума. Төсе — кара, буй-буй җирән соргылт сызыклы. Койрыгыннан өстә һәм корсагы ак төстә. Аяклары күксел соры. Вак балык, бөҗәк, көзен җиләк-җимеш белән туклана.

Шөлдиләр оясын җирдә кора. Көрән таплар белән капланган яшькелт-соры төсле дүрт йомырка сала.

Шөлди — сунар кошы, аны ите өчен аулыйлар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Э.Ф. Ишбирзин. Башкортостан коштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90

## Сылтамалар

* Всё о птицах
* Ржанкообразные на сайте water-birds.narod.ru

## Моны да карагыз

Төркем:Шөлдисыманнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Кошлар
Төркем:Биология
Ит

**Ит** — ашамлык өчен суелган хайванның түшкәсе яки бер кисәге (эчке әгъзалар, үпкә-бавыр, эчәкләр гадәттә ит дип саналмый). Кайвакыт ит дип мускулларның гади телдә йөри торган атамасы.

## Ит төрләре

Киләсе медәл (исемлек) төрле мәдәнияттә кулланылган хайван итләренең төрләрен күрсәтә:

"'Сүтмиләр"':
* Сөлиләр йорт хайваннарының ите:
** "'Сыер"': сыер, як, бизон.
** "'Сарык ите"'
** "'Дуңгыз ите"'
** "'Ат ите"': ат, зебра.
** "'Кәҗә ите"'
** "'Дөя ите"'
** "'Эт ите"': төлке, бүре
** "'Мәче ите"': арыслан, юлбарыс
** "'Кимерүчеләр ите"': куян, кыр куяны, күсе, тиен, чәшке, дикобраз, су сыскан.
** "'Мусалар"': көңгерә, опоссум (керпе төре).
** "'Приматлар"': горилла, орангутан, шимпанзе, маймыл, кеше (каннибализм).
** "'Пар тояклылар"': болан, поши, антилопа, жираф, носорог.
** фил
** аю ите һ.б.

"'Канатлы"':
тавык ите,
үрдәк ите,
каз ите,
күркә,
(күгәрчен,
бүдәнә,
фазан,
боҗыр (түгәрәк),
вальдшнеп) һ.б.

"'Сөйрәлүчеләр"':
ташбака,
кәлтә,
елан,
игуана,
тимсах,
аллигатор.
## Тышкы сылтамалар
* Мясные блюда
* Торговля мясными товарами в СССР

Төркем:Ит
Tokio fond birjası

**Tokio fond birjası** (yapunça *東京証券取引所* - To:kö: sö:ken torihikicö) - Tokio şähärendä urnaşqan Yapunstan töp fond birjası. Kapitallaştıru buyınça dönya oçençe birjası.

Birjada 2292 şirkät qimmätle käğäze bäyälänä.

Bazar kapitallaştıruı buyınça tik Nyu-York fond birjasına bireşä.

2013 yılda barlıq kapitallaştıru **4,5 trillion** US dollar täşkil itte.

1878 yılda nigezlängän.

Tokio fond birjasında transmilli şirkätlär aktsiäläre bäyälänä: *Honda, Mazda, Mitsubishi, Toyota, Konica Minolta, Nikon, Olympus, Casio, Sony* h.b.

Zur üzidärä wazifalarına iä bula.

Aziä häm Okeaniä fond birjaları Federatsiäsenä kerä.

2013 yılda Tokio fond birjası Osaka fond birjasın quşıp, **Japan Exchange Group, Inc** dip yörtelä başlıy.

**TOPIX** - Tokio fond birjası cıyılma indeksı, 2 meñ artıq şirkät aktsiäse nigezendä 15 sekunda sayın isäplänä.

## Sıltamalar
*   www.tse.or.jp Räsmi säxifä
*    Фондовый рынок. Курс для начинающих = An Introduction to Equity Markets. — М.: «Альпина Паблишер», 2011. — 280 с. — (Reuters для финансистов). — ISBN 978-5-9614-1460-8.
*    Тони Тернер Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих = A Beginner's Guide to Short-Term Trading. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 366 с. — ISBN 978-5-9614-1711-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Биржалар
Төркем:Япония икътисады
Итек

**Итек** — озын кунычы күннән, кирзадан, брезенттан тегелгән, каты табанлы күн аяк киеме.

## Моны да карагыз
*Киез итек
*Кирза итек

## Тышкы сылтамалар
* Сапоги - немного истории, различие цветов и типов 
* Интернет-журнал для любителей униформалогии.

Төркем:Аяк киемнәре
Хәйретдинова

**Хәйретдинова** – татар халкында еш очрый торган фамилия. «Хәйретдин» исеменнән ясалган. 
Кыска варианты: ***Хәйри***.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Вера Хәйретдинова (1974), рәссамы һәм дизайнер.
* Гүзәл Хәйретдинова (1999), спортчы (тхэквондо). 
* Клара Хәйретдинова (27.07.1948), РФ атказанган артисты.
* Луиза Хәйретдинова (1948), композитор, ТРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1992).
* Маһирә Хәйретдинова (1925-2012), Австралия татары, мөһаҗир.
* Рауза Хәйретдинова (02.01.1928), РСФСР атказанган аристы (1979)
* Сания Хәйретдинова (27.01.1951), шагыйрә.
* Халидә Хәйретдинова (*Халидә DiNova*), Россия-Америка пианисты.
----
* **[[Хәйретдинов]]**

Төркем:Шәхесләр
Үтүк

**Үтүк** (төрки. *ütüɣ,    «үтүк»)) — кер һәм кием-салым үтүкли торган көнкүреш техникасы.

## Тарих
Төрки халыклар борынгыдан үтүк белән таныш булган. Мәхмүд Кашгарыйның "Диване лөгатет-төрк" китабында "үтүк - кием тигезләү өчен кулланылган кызган тимер" диелгән. 

Б.э.к. IV гасырда Борынгы Грециядә киндер тукымадан эш­ләнгән киемнәрне уклау сыман тимерчыбыклар белән турайтканнар. Кызган таба да яхшы “үтүкләгән”. Беренче үтүк турындагы мәгълүмат хан сараеның чыгымнар кенәгәсендә табылган. Датасы итеп 1636 елның 10 феврале куелган. 5 алтын бәясе торган әлеге үтүк гади җылыткыч кына булган. Якынча 10 кг авырлыктагы таш үтүк була ул. XVIII гасырда капкачын ачып күмер сала торган үтүкләр популярлашып китә. Әлеге төр үтүкләрдә  күмер яхшырак янсын өчен ян-як тишемнәренә вакыт-вакыт өреп торырга туры килә. Соңрак корпусларында газ баллонына тоташу өчен митал торба беркетелгән үтүкләр пәйда була. Шулай ук керосин лампасына охшаш спиртлы үтүкләрнең булуы да билгеле, ләкин ул халык тормышына артык үтеп керә алмый. Бер спиртлы үтүк бәясенә бер көтү сарык алып була торган вакыт булган бу.

Русиядә 7-8 гасыр элек киемне шома таякка урап, сырлы такта өстендә тәгәрәткәннәр. Озак вакытлар үтүк хәлле гаиләләрдә генә булган. Хәзерге үтүкләр чыкканчы киемнәрне кайнар таба ярдәмендә үтүкләгәннәр. Соңрак күмер үтүген кулланганнар.

Бары тик XX гасырда гына электр үтүге барлыкка килә. 1903 елда америкалы Эрл Ричардсон беренче электр үтүген тәкъдим итә. Ә ике елдан ул үтүкнең яңа вариантын уйлап таба. Шуннан бирле үтүкләр яңартылып торалар һәм бүгенге көндә дә көнкүрештә кулланылалар.

Тарихта әлүмин үтүкләрнең дә булуы билгеле, алар үтүкләү чарасыннан бигрәк, чит илләргә төсле митал чыгару өчен файдаланылган.

## Чыганаклар
* ҮТҮК ТУГАН КӨН // Акчарлак гәз.
* Электр приборларының тарихы
## Искәрмәләр

Төркем:Көнкүреш техникасы
Кер юу машинасы

**Кер юу машинасы** — текстиль эшләнмәләрне (кием-салым, эчке һәм урын җир керләр һ.б.) юу өчен җайланма.

Күп гасырлар элек диңгезчеләр юасы керне арканга бәйләп диңгезгә ыргытканнар, ә дулкыннар керләрнең пычрагын юып төшергән. Ә коры җирдә яшәүчеләр керләрен ташка ышкып, ком белән юып агартканнар.

1797 елда кер юуу тактасы уйлап табалар. Ә 1851 елда америкалы Джеймс Кинг әйләнеп торучы барабанлы машина уйлап таба. Ул бик тә хәзерге машинага охшаган, тик кул көче ярдәмендә эшләгән.

Электрдан эшләүче беренче машинаны Алва Фишер уйлап таба.

1951 елда Аурупада беренче автомат машина ясала.

1990 еллар урталарында күп программалы автомат машиналар хезмәт итә башлыйлар һәм бүгенге көндә без алардан файдаланабыз.

## Чыганаклар
* Электр приборларының тарихы

Төркем:Көнкүреш техникасы
Суыткыч

**Суыткы́ч** — җылылыктышчалы камерада түбән температура саклый торган җайланма. Азык-төлекне яки суык җирдә саклауны таләп итә торган әйберләрне саклау өчен кулланыла. 

Хәзерге суыткычлар урынына элек боз белән тутырылган базлар яки бүлмәләр хезмәт иткәннәр. Ризыклар бозылмасын өчен шундый биналардан файдаланганнар. Беренче суыту җайланмасы XIX гасырның уртасында барлыкка килгән. Аның бозын билгеле бер вакыттан соң алыштырып торырга кирәк булган.

1857 елда  беренче тимер юл вагон-суыткычы барлыкка килә.

Беренче электр суыткычы 1913 елда барлыкка килә.

1930 елдан суыткычларда фреон куллана башлыйлар.

1940 нчы елларда суыткычларда туңдыру бүлекләре һәм туңдыргыч шкафлар барлыкка килә.

1950-60 елларда сатуга автомат рәвештә үзе эретә торган суыткычлар чыга.

ССРБ да беренче суыткычлар 1937 елдан кулланыла башлый, ә меңләп данәдә ул 1939 елда чыгарыла башлый. Күпләп суыткычларны 1950 елда җитештерә башлыйлар.

1962 елга АКШта - 98,3 %, Италиядә-20 %, ә ССРБда - 5,3 % гаиләдә суыткыч булган.

## Чыганаклар
* Электр приборларының тарихы

Төркем:Көнкүреш техникасы
Гуаңҗу

**Гуаңҗу** (, элек **Канто́н** исем асында мәгълүм булган) — Кытай Халык Җөмһүрияте шәһәре, Гуаңдуң провинциясенең башкаласы. Аспровинциаль әһәмиятле шәһәр.

Халык саны — 11 071 429 кеше (шәһәрнең үзендә), ~14 000 000 кеше (шәһәртирә зонасы белән, 2013).
## География
Шәһәр Көньяк Кытай диңгезе яр буеннан 110 км ераклыкта, Җуҗаң (Чжуцзян, ягъни «энҗеле») елгасы дельтасында урнашкан.
## Тарих
Шәһәр б.э.к. 3 гасырдан мәгълүм. Урта гасырларда — эре сәүдә порты. 18 гасырда — чит илләр белән чикле күләмнәрдә сәүдә итү өчен бердәнбер Кытай порты булган. Нәнҗин килешүе буенча (1842) — 5 портлар исәбендә чит ил сәүдәсе өчен ачылган. Инглиз-франк-кытай сугышыннан (1856 — 60) Гуаңҗуда чит ил (инглиз-француз) концессиясе барлыкка килгән. 1938 — 45 еллардла япон оккупациясе астында булган.
## Административ бүленеш

## Икътисад
Гуаңҗу — Көньяк Кытайның икътисади үзәкләреннән берсе. Йөк әйләнеше буенча Көньяк Кытайның иң зур порт. Тимер юллар төене, халыкара аэропорт бар. Сәнәгать тарммакларыннан тукымачылык, азык-төлек, гомуим машиналар төзү, кара металлургия, кәгазь, химия, төзелеш материаллары сәнәгатьләре үсеш алган. 
## Мәдәният
Берничә югары уку йорт, шул исәптә Сүн Ятсен исемендәге университет (1924), табибият, педагогия, малия-икътисад институтлары, ботаника бакчасы һ.б. бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Кытай провинция үзәкләре
Экстерриториальлек

**Экстерриториальлек** ( +  — шул территориягә карамаган) — чит ил ватандашларын яки дипломатик агентларын урындагы кануннарга буйсынудан, йөкләмәләрдән, салымнардан азат итеп, аларга үз илләрендә кабул ителгән кануннар нигезендә яшәргә мөмкинлек бирү хокукы.

Төркем:Халыкара хокук
Концессия

**Концессия** (лат. concessio — рөхсәт, урын бирү) — хуҗалык йөртү һәм чит ил капиталны бәлеп итү формасы; милли икътисадны рәваҗладырыш өчен яки торгызу, табигый байлыкларны үзләштереш максатында дәүләт яки җирле хакимият идарәләренә караган җир бүлемтекләрне, казылма байлыклар, кярханәләр һәм башка хуҗалык объектларны билгеләгнгән мөддәткә һәм шартлар белән файдалныш өчен чит ил капиталына (дәүләт, фирма, хосусый шәхес) биреш хакындагы шартнамә яки килешү. Халыкара хокук буенча дәүләт шартнамә мөддәте үткәннән соң концессия көчен туктатырга мөмкин. Хәзерге шартларда концессиче эшләп чыгарган мәхсулатны, аеруча, киң куланылган тауарларны яки машиначылык, ягулык энергетикасы мәхсулатларны концессия төзегән дәүләт базарына чыгаруы күп очрый.

Икътисади кодрәтле дәүләтләр үзләрне чимал ресурслары белән тәэминләү һәм дә сәяси-икътисади басым куллану максатларында халыкара вә хариҗи (тышкы) концессияләрдән киң файдалана. ХХ гасырның 90-елларында Россия, Казакъстан, Әзербайҗанда нефть чыганакларны эзләп табу һәм эшкә төшерү буенча АКШ, Британия, Германия компанияләренә концессия бирүләре моңа мисал була алалар.

Төркем:Бизнес
Төркем:Инвестицияләр
Продукт

**Продукт** — икътисади эшчәнлекнең әйберләр һәм хезмәтләрдә чагылдырышын тапкан нәтиҗәсе. Аның матди шәкеле матди продукт күренешенә ия.

Рухи өлкәсендә идея, уйлап табылган әйберләр һәм кәшефиятләр, яңа технологиялар, тәҗрибә-конструкторлык эшләнмәләре, мәгълүмати продуктлар, әдәбият һәм сәнгать әсәрләре — интеллектуаль продуктлар.
Ринат Мәһдиев

**Ринат Мәһдиев**, Ринат Рәүф улы Мәһдиев (*[[1960 ел]]ның [[11 март]]ы, [[СССР]], [[Үзбәкстан ССР]], [[Ташкент]]*) – конструктор, техник фәннәр кандидаты, доцент, «Нур-Свет» газетасының (Санкт-Петербург) баш мөхәррире.

## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 11 мартында Үзбәкстанда Ташкәнттә туган. Ташкәнтнең 100- мәктәбен алтын медальгә (1977), Ленинград төгәл механика һәм оптика институтын (ЛИТМО)  «инженер-механик» белгечлеге буенча кызыл дипломга (1983) тәмамлаган. 1994 елда кыйммәтле кәгазьләр буенча федераль комиссия тарафыннан I категорияле финанс консультанты дәрәҗәсе бирелгән. 2001 елда техник фәннәр кандидаты диссертациясен яклаган.

## Хезмәт юлы

* 1978-1985 студент төзү отрядлары хәрәкәтендә катнаша.
* 1986-1988 ЛИТМО конструкторлык бюросында инженер-конструктор.
* 1991-2000 ТФБ (Санкт-Петербург) торгида катнашучы.
* 1993-1997 ТФБ третейский суды әгъзасы, тауар базары пулаты әгъзасы.
* 1993 «Металл конструкцияләр заводы» ЯАҖ хуҗаларының берсе 
* 2002 «Нур-Свет» газетасы баш мөхәррире, «Нур плюс» татар иҗтимагый берлеге (Санкт-Петербург) рәисе.
* 2003 ЛИТМО доценты, факультет деканы.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1995 елдан Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәсе татар милли-мәдәни мохтариятендә («Нур плюс») даими  катнаша.
* «Бердәм Россия» фиркасе әгъзасы.
* «Эшлекле Россия» (*Деловая Россия*) иҗтимагый берлеге шурасы әгъзасы.
* Ленинград өлкәсе социаль назарияте иҗтимагый пулаты рәистәше.
* ЛИТМО тәмамлаучылар клубы рәисе.
* Татарстан журналистлары берлеге әгъзасы.
* Россиянең мөселман журналистлары берлеге идарәсе әгъзасы.
* Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәсе татар милли-мәдәни мохтарияте шурасы әъгзасы.
* Студент төзелеш отрядлары штабы әгъзасы.

## Хезмәтләре
* 2005 ― «Технология конструкционных материалов» (*[[дәреслек]]*)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Санкт-Петербургның 300 еллыгы хөрмәтенә» (*В память 300-летия С.-Петербурга*) медале
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» (*В память 1000-летия Казани*)  медале
* ВЛКСМ ҮК «Минем Ватаным- ССРБ» (*Моя Родина – СССР*) алтын билгесе

## Сылтамалар
*  LinkedIn эшлекле сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Санкт-Петербург татарлары
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Мөхәррирләр
Марат Мәһдиев

**Марат Мәһдиев** (Марат Фаикъ улы Мәһдиев) – дәүләт хезмәткәре, инженер-геолог, IV чакырылыш Россия Дәүләт думасы депутаты.

## Тәрҗемәи хәле
1952 елның 26 июлендә Бөгелмәдә туган. Казан дәүләт университетын «нефть һәм газ ятмалары геологиясе һәм разведкасы» белгечлеге буенча тәмамлаган (1974).

## Хезмәт юлы

* 1974-1981 «Татнефть» ҖБ (Азнакай) «Актүбәнефть» идарәсендә оператор, геолог, өлкән геолог.
* 1981-1983 КПСС Азнакай райкомы сәнәгать-транспорт бүлеге инструкторы.
* 1983-1987 «Актүбәнефть» идарәсе профсоюз комитеты рәисе.
* 1987-2000 «Татнефть» ҖБ фирка комитеты сәркатибе урынбасары (1989 профком рәисе).
* 2000-2002 Татарстан Дәүләт Шурасы президиумы әгъзасы, парламент назарияте комитеты рәисе (Казан).
* 2002-2003 Татарстан Дәүләт Шурасы рәисе урынбасары.
* 2003 РФ ФҖ IV чакырылыш дәүләт думасы депутаты (*бер мандатлы [[Әлмәт]] округыннан*).
* 2004 РФ ФҖ дәүләт думасының федерация һәм регионнар сәясәте комитеты әгъзасы.
* «Бердәм Россия» фиркасенең үзәк контроль-назарият комиссиясе әгъзасы.
* Татарстанның экология һәм табигый ресурслары министры беренче урынбасары.
* Татарстан геология һәм эзләү идарәсе башлыгы урынбасары.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* Татарстанда күкрәк рагын белү һәм профилактика үткәрү буенча «*Алсу тасма якада*»  акциясен оештыручыларның берсе.
* Татарстанда җирле үзидарәне үстерү буенча даими эшләү.
* Татарстан бюджетын рациональ тоту эшенә сизелерлек өлеш кертү. 
* Федераль үзәк һәм регионнар арасында  үзара кабул итәрдәй карарлар чыгару турында кануннар эшләү.
* Татарстан фехтование федерациясе президенты (2014 елга кадәр)
* Наилә Гыйләҗева (Олимпиада чемпионы) призына фехтование буенча халыкара турнир оештыру.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Дуслык ордены
* II дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен орденының медале
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале
* Россиянең бәйсез профсоюзлары федерациясенең «Профсоюзда актив эшчәнлек өчен» тамгасы
* РФ Минтопэнерго мактау кәгазе
* Татарстанның мактау кәгазе
 
## Сылтамалар
*  Мин барысы өчен дә җавап бирәм
*   Берәү бишәү өчен 

## Моны да карагыз
  Тәфсилле әңгәмә һәм фотолар

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Казан уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Спорт федерациясе президентлары
Төркем:Геологлар
Наил Мәһдиев

**Наил Мәһдиев** (Наил Гамбәр улы Мәһдиев) – дәүләт хезмәткәре, сәяси фәннәр кандидаты, полковник. Яр Чаллы шәһәре мэры (2014).

## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 12 октябрендә Бөгелмәдә туган. Ленинград урман техникасы академиясен «инженер-механик» белгечлеге буенча (1982) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1982 «Сергиноурман» ҖБ (Төмән өлкәсе). 
* 1982 «Татнефтегеофизика» ремонт-комплектлау конторасы инженеры (Бөгелмә), 1984 ВЛКСМ комитеты сәркатибе, механика-энергетика бүлеге башлыгы. 
* 1986 КПСС Бөгелмә райкомы идеология бүлеге мөдире. 
* 1990 Бөгелмә шәһәр башкарма комитеты рәисе беренче урынбасары, коммуналь хуҗалык буенча урынбасар. 
* 1995 Татарстан Дәүләт шурасы депутаты (Казан). 
* 1996 Бөгелмә берләштерелгән халык депутатлары шурасы рәисе, шәһәр һәм район башлыгы. 
* 2010 Татарстан урман хуҗалыгы министры, Татарстан авыр атлетика федерациясе президенты. 
* 2014 Яр Чаллы шәһәре мэры.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2001 Татарстанның атказанган коммуналь хуҗалык хезмәткәре
* 2001 «Таткоммунэнерго» РПО атказанган хезмәткәре
* «Хәрби бердәмлекне ныгыту өчен» (*За укрепление боевого содружества*)  медале
* «Канунга хезмәт иткән өчен» (*За службу Закону*) истәлек тамгасы  
* «Мәгарифтәге уңышлары өчен» (*За заслуги в образовании*) тамгасы
* РФ МЧС тамгасы
* РФ гомуми белем мактаулы хезмәткәре күкрәк тамгасы

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* Республика территориясендә яшел үсентеләрне киметмәү проблемасын чишү.
* Саба районында 12 *млн* төп үсентегә исәпләнгән селекция-орлыкчылык үзәге төзү.
* Чистайда, Албай, Керәшен Казилесе, Ленино авылларында янгыннан зыян күргән чиркәүләрне яңадан төзү.
* Кырымның Бакчасарай районында «Дуслык» паркы төзү өчен үсентеләр алып бару.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Кем ул Наил Мәһдиев?
* Мәһдиев турында язмалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Татарстанның урман хуҗалыгы министрлары
Төркем:Мэрлар
Төркем:Сәясәт фәннәре кандидатлары
Төркем:Спорт федерациясе президентлары
Төркем:Чаллы башлыклары
Мәһдиев

**Мәһдиев** — татар халкында еш очрый торган фамилия. Гарәп теленнән кергән «Мәһди» ( гар. مهدي‎‎) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Мәкәрим Мәһдиев (1901 – 10.7.1938), татар актёры, режиссёр.
* Мөхәммәт Мәһдиев (1930-1995), Татарстанның халык язучысы.
* Ринат Мәһдиев (11.03.1960), конструктор, җәмәгать эшлеклесе.
* Рөстәм Мәһдиев (1951), нәшрият мөхәррире, язучы, матбугат үзәге баш референты.
* Илдар Мәһдиев (11.04.1984), спортчы (футбол).
* Марат Мәһдиев (26.07.1952), геолог, дәүләт хезмәткәре.
* Наил Мәһдиев (1.10.1959), дәүләт хезмәткәре.
* Сөнгатулла Мәһдиев (1885—1938), имам-хатыйб, сәяси золым корбаны. Мөхәммәт Мәһдиевның әтисе. 

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Идиш теле

**Идиш теле** — Көнчыгыш һәм Үзәк Европа илләрендә, күпчелектә алманнар арасында яшәгән яһүдләрдә барлыкка килгән тел.

Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында Өченче рейх үткәргән Һолокост нәтиҗәсендә күпчелек идиш телле Европа яһүдләре үлем лагерьләрендә үтерелгән.

## Илләрдә
* **[[Исраил]]** — 215 мең кеше.
Австралия, Австрия, Аргентина, Беларусь, Бельгия, Босния һәм Герцеговина, Бразилия, Великобритания, Маҗарстан, Германия, Исраил, Канада, Коста-Рика, Латвия, Литва, Мексика, Молдавия, Нидерланды, Панама, Польша, Пуэрто-Рико, Россия, Румыния, США, Украина, Уругвай, Франция, Швейцария, Швеция, Эстония, КАҖ.
## Язма системасы
Идиш борынгы еврей квадрат язмасын куллана.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге

## Тышкы сылтамалар
* Краткий идиш-русский словарь  Александра Солдатова на сайте Jewniwerse 
* Идиш-русский словарь  под ред. Д. Тищенко на сайте Киев еврейский
* Идиш-русский словарь  Бориса Вайнблата на сайте Мы здесь! 

## Шулай ук карагыз

* Идиш Википедиясе
Микродулкынлы мич

**Микродулкынлы мич** яки **[[Үтә югары ешлык нурланышы]] миче** (*СВЧ мич*)  — эчендә су булган әйберләрне дециметр диапазонлы (гадәттә, 2450 МГц ешлыгында) электромагнитик нурланыш белән җылыту күренешен файдаланган һәм азык-төлекне тиз әзерләү, җылыту яки эретү өчен билгеләнгән электр җиһазы

Америка галиме П.Б. Спенсер югары көчәнешле дулкыннар белән ачышлар үткәргәндә, билгеле бер югарылыкка җиткәч, бу дулкыннардан җылылык бүленеп чыкканын күзәткән һәм аны ризык әзерләүдә кулланырга тәкъдим иткән. 1945 елда ризык әзерләүдә микродулкыннарны куллануны рөхсәт итәләр.

1949 елдан беренче микродулкынлы мичләр җитештерүгә чыга башлый.

1962 елда *SHARP* – япон фирмасы күп күләмдә микродулкынлы мичләр җитештерә башлый. Бу мичләрнең бүгенге көндә күп төрләре бар.

## Чыганаклар
* Электр приборларының тарихы

Төркем:Көнкүреш техникасы
Төркем:Электромагнит нурланыш
Creative Commons litsenziäläre

**Creative Commons (CC) litsenziäläre** — avtorlıq xoquqları belän yaqlanğan äsärlärneñ buşlay qullanunı röxsät itüçe ictimağıy qälämxaq litsenziäläreneñ ber töre. 

Äsärneñ avtorı anı irekle kileş qullanu, taratu häm anıñ nigezendä çığarılma äsärlärne buldıru xoquqların başqalarğa birergä telägändä qullanıla. 

Bu litsenziäläreneñ berençe versiäse *[[Creative Commons]]* amerikan oyışması tarafınnan 2002 yılnıñ 16 dekäberendä çığarıla. 
## Elementları

### Qullanılışı
:

## Wikimedia
 proyektları Wiki mexanizmı yärdämendä eşläwläre säbäple, **CC-BY-SA** litsenzialäre astında yäşi. Bu Wikimedia proyektları töp mäsläklärendä ham neñ  häm  tärtiplärendä taswirlana. 

Bügen CC-BY-SA 3.0 portlanmağan litsenziäse häm CC-BY-SA 4.0 global' litsenziäse qullanıla.
## Şulay uq qarağız
* *Creative Commons litsenziälärenä nigezlänüçe * (en  ru)
*
Микродулкын нурланышы

**Микродулкын нурланышы** яки **үтә югары ешлык нурланышы** (ҮЮЕ-нурланышы, СВЧ-нурланыш)  - дециметрлы, сантиметрлы һәм миллиметрлы радиодулкыннар диапазонлы электромагнитик нурланыш (дулкын озынлыгы **1 м** : ешлык 300 МГц - **1 мм** : 300 ГГц).

Зур интенсивлыклы микродулкын нурланышы контактсыз хәлдә магнетрон ярдәмендә җисемнәрне җылытсын өчен һәм радиолокация өчен кулланыла (көнкүрештә һәм сәнәгатьтә).

Аз интенсивлыклы микродулкын нурланышы элемтә җайланмаларында - рацияләр, кәрәзле телефоннар,  Bluetooth, WiFi һәм WiMAX әсбапларында кулланыла.

## Диапазоннар

## Искәрмәләр

Төркем:Электромагнитик нурланыш
Акча эмиссиясе

**Эмиссия** (лат. — чыгару, эшләп чыгару) — кулланышка банк билетлары, барча формалардагы акча билгеләре һәм кыйммәтле кәгазьләр чыгару.

Акча эмиссиясен дәүләтнең үзәк (эмиссия) банклары гамәлгә ашыра. Акча эмиссиясе акча билгеләрен чыгаруны гына түгел, кулланышка  һәм саф булмаган акча массасының күбәюен дә белдерә. Кыйммәтле кәгазьләрне дәүләт, банклар, акционерлык җәмгыятьләре чыгара. Кулланышка акча һәм кыйммәтле кәгазьләр чыгарган һәр орган яки оешма (дәүләт банкы,  тәшкиләте, эшханә, ширкәт) *эмитент* дип атала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Макроикътисад
*
Банкнота

**Банкнотлар**, банк билетлары, кредит билетлары — үзәк эмиссия банклары чыгара торган кәгазь акчалар, кредит чараларының төп төре.

## Тарих
Банкнотлар акчаның түләү функциясе нигезендә 17 нче гасырда барлыкка килгән. Эре дәүләтләрдә тауар-акча мөнәсәбәтләренең үсеше банкнотлар чыгаруны дәүләт эмиссия банкларының монополиясенә әйләндерде. Кәгазь акчаларны алтын белән тәэмин итүдән баш тартудан соң (20 гасырның 70-еллары), банкнот хакыйкый кәгазь акчага әйләнде. Банкнотлар дәүләт үзәк банкының активлары һәм дәүләтнең халыкка сатылган товарлары белән тәэмин ителә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
 

## Шулай ук карагызрга

Төркем:Акча
London fond birjası

**London fond birjası** (inglizçä *London Stock Exchange*) - Böyekbritaniä, London şähärendä urnaşqan Awrupa iñ iske häm zur birjalarınıñ berse.

Räsmi räweştä 1801 yılda nigezlängän, läkin birja tarixı 1570 yılda başlanğan: patşa kiñäşçese **Tomas Greşem** üz aqçasına Patşa birjasın tözegän.

London birjası - aktsioner cämğiäte.

Aktsiälär bazarı birjada tübändägeçä bülenä:
* töp bazar - *The Financial Services Authority (FSA)*
* alternativ bazar - *Alternative Investments Market, AIM*

İñ küpmillätle birja: 50 % aktsiälär xalıqara säwdäsen täşkil itä.

Birjada 3041 şirkät qimmätle käğäze bäyälänä.

Rusiä şirkätläre aktsiäläre depozitar alu käğäze törendä birjada bäyälänä: Rosneft, Lukoyl, Tatneft, Yevraz h.b.

Birja kapitallaştıruı **4,09 trillion GBP** (2014).

**FTSE 100 Index** - London fond birjası cıyılma indeksı, 100 şirkät aktsiäse nigezendä isäplänä.

## Sıltamalar
* londonstockexchange.com Räsmi säxifä
*    Фондовый рынок. Курс для начинающих = An Introduction to Equity Markets. — М.: «Альпина Паблишер», 2011. — 280 с. — (Reuters для финансистов). — ISBN 978-5-9614-1460-8.
*    Тони Тернер Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих = A Beginner's Guide to Short-Term Trading. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 366 с. — ISBN 978-5-9614-1711-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Биржалар
Таң династиясе

**Таң династиясе** (; ) — Урта гасырларда Кытайда хакимлек иткән династия (618—907).

## Тарих
Таң дәүләтенең барлыкка килү 610 елда Кытайда Суй династиясенә каршы башланган халык күтәрелеше белән турыдан-туры бәйле. Уңай форсаттан файдаланып, Шәнши (Шаньси) провинциясе җитәкчесе Ли Юан (Гаозу) 618 елда башкала Чаңанга (хәзерге Сиань) басып алган һәм 618 елда император дип игълан ителгән.

630-еллардан Таң актив тышкы сәясәт алып бара башлаган һәм иң әүвәл Бөек ефәк юлын кулга төшерергә ниятләгән. 640 елда Турфан дәүләтенә һөҗүм итеп аны юк иткән, соңра Көнчыгыш Төрки каһанлыгы, Уйгыр ханлыгы һәм Көнбатыш Төрки каһанлыгы белән сугыш алып барган. Бу сугыш барышында Таң алар арасындагы каршылыклардан файдаланды. 645—668 елларда Таң Кореяны буйсындырган, соңрак Манҗуриядагы мохе вә кидан кабиләләрне тар-мар иткән. 747 елда Таң гаскәре хәзерге Урта Азиягә һөҗүм иткән һәм 750 елда Ташкәнтне басып алган; Ташкәнт хакиме үтерелгән, аның улы исә гарәпләрдән ярдәм сорарга мәҗбүр булганг. 751 елда Талас җәңендә Таң гаскәре тар-мар китерлгән. Шунан соң Таң империясенең Үзәк Азиядәге  чик куелган. Дәүләттә иҗтимагый-икътисади хәл начарланган; бер-бер артлы килгән халык күтәрелешләре эчке сәяси төшенкелекнең көчәюгә һәм империяне берничә өлешкә таркалып китүгә китергән.


Таң
Таң
Таң
Чиң династиясе

**Чиң (Цин) династиясе** (манҗурча  *дайциң гурун*, ) — Кытайда хакимлек иткән манҗур императорлары династиясе (1644—1912).

Чиң империясе тарихын дүрт эре дәвергә бүлергә мөмкин:

* Манҗурларның Кытайга бәреп кирганннән Миң дәүләт чикләрендә Чиң режимны урнаштырылганган кадәр (1644—83; Шунҗи һәм Канси хакимлеге); 
* 1780-елларныннан 1870-елларынача — Кытайда Чиң режимының тотрыклылануы һәм Халхадаги монголлар, Амурдагы рус авыллары, Җуңгар ханлыгы, Тибет, Көнчыгыш Төркистан, Вьетнам, Бирма, Непал һәм башкаларга карата баскынчылык эшләре (Канси, Юңҗең, Чәнлуң хакимлекләре); 
* 1870-еллардан 19 гасырның азагына кадәр, ягъни Чиң монархиясе 19 гасыр уртасында капиталистик дәүләтләре агрессиясе нәтиҗәсендә эчен низагларның көчәеше (Чәнлуң, Җачиң, Даогуаң, Шәнфең, Тунҗи, Гуаңшу хакимлекләре) дав-ри; 
* 1894—1895 еллардагы япон—кытай сугышыннан Чиңларның тәхеттән ваз кичкәнгә кадәр булган дәвер. Чиң империяси империалистик давлатларның ярымгә әйләнгән. Шинхәй инкыйлабы нәтиҗәсендә Чиң династиясе бәреп төшерелгән (соңгы императоры Пу И 1912 елның 12 февральдә тәхеттән рәсми рәвештә ваз кичкән).


Чиң
Чиң
Чиң
Şanxay fond birjası

**Şanxay fond birjası** (qıtayça *上海证券交易所*) — qıytğalı Qıtay iñ zur birjası, Şanxay şähärendä urnaşqan, Aziä iñ zur birjalarınıñ berse.

1990 yılda nigezlängän.

QXC qimmätle käğäzlär buyınça komissiäse tarafınnan idärä itelä.

Aziä häm Okeaniä fond birjaları Berläşmäsenä kerä.

Birjada 833 şirkät qimmätle käğäze bäyälänä.

Birjada aktsiälär kapitallaştıruı **286 mlrd USD**. Aktsiälär belän säwdä küläme **116 mlrd USD**.

**SSE Composite** - Şanxay fond birjası cıyılma indeksı, barlıq şirkätlär aktsiäse nigezendä isäplänä.

## Sıltamalar
* www.sse.com.cn Räsmi säxifä
*    Фондовый рынок. Курс для начинающих = An Introduction to Equity Markets. — М.: «Альпина Паблишер», 2011. — 280 с. — (Reuters для финансистов). — ISBN 978-5-9614-1460-8.
*    Тони Тернер Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих = A Beginner's Guide to Short-Term Trading. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 366 с. — ISBN 978-5-9614-1711-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Биржалар