Сукояр йолдызлыгы

**Сукояр йолдызлыгы** ( *әд-дәлү* — «чиләк»; бор. төрк. *Könäk* *(~күнәк),* шулай ук *Дәлү йолдызлыгы*; ) — Җәди һәм Хут йолдызлыклары арасында урнашкан зур зодиак йолдызлыгы.

Гадәттә, Кояш 16 февральдән 11 мартка кадәр Дәлү йолдызлыгында була. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары август–сентябрь айларында. Россиянең үзәк һәм көньяк өлкәләрендә күренә.

## Йолдызлар
Йолдызлыкта мәгълүм «Чүлмәк» астеризмы — кечкенә Y-сыман 5 йолдызлы төркем. Бу төркемнең үзәктәгесе, **Сукояр ''ζ*** — [[икеле йолдыз]].

*'Сукояр *α*** — [[Сәгыделмәлик]] яки Сәгыделмөлек ( ''сә‘д әл-мәлик'' — «патшаның бәхетлелеге» яки ''сә‘д әл-мөлк'' — «илнең бәхетлелеге»; ), йолдызлыкның [[яктырыш]] буенча икенче йолдызы. Бу сирәк очра торган сары [[үтә зур йолдыз]] якынча 800 [[яктылык елы]] ераклыкта урнашкан һәм +2,95 [[йолдызча зурлык]] белән ялтырый. Аның өслегенең температурасы югары түгел һәм 5240 К тәшкил итә. Йолдызның [[яктыртучанлык|яктыртучанлыгы]] [[Кояш]]ныкыннан 3000 тапкыр артыграк, ә диаметры — 60 тапкыр диярлек зуррак. Аның күренмә «иптәше» бар — 112 [[почмакча секунд]] ераклыкта урнашкан +12,2 зурлыктагы йолдыз.

**Сукояр *β*** — [[Сәгыделсогуд]] ( ''сә‘д әл-со‘уд'' — «бәхетлелегенең бәхетлелеге»; ), йолдызлыкның [[яктырыш]] буенча беренче йолдызы. Бу сирәк очра торган сары [[үтә зур йолдыз]] якынча 600 [[яктылык елы]] ераклыкта урнашкан һәм +2,91 [[йолдызча зурлык]] белән ялтырый. Аның өслегенең температурасы югары түгел һәм 5460 К тәшкил итә. Йолдызның [[яктыртучанлык|яктыртучанлыгы]] [[Кояш]]ныкыннан 2200 тапкыр артыграк, ә диаметры — 50 тапкыр зуррак. Аның күренмә ике «иптәше» бар: **Сукояр  *β* B** — 35,4 [[почмакча секунд]] ераклыкта урнашкан +11,0 зурлыктагы йолдыз; **Сукояр *β* C** — 57,2 почмакча секунд ераклыкта урнашкан +11,6 зурлыктагы йолдыз.

Өч якын урнашкан йолдыз: [[Әнеф]] (Пегас ε), [[Сәгыделмәлик]] һәм [[Сәгыделсогуд]] бик охшашлы. Алар бер [[йолдызлар берләшмәсе]]ндә ([[Орион Томанлыгы]] шикелле) барлыкка килгәннәр һәм аларны соңгы унларча миллион ел тора-бара бер берсеннән ераклаштырды. Бу өч йолдыз безнең [[Киек Каз Юлы|Галактика]] яссылыгына караганда азмы-күпме турыпочмаклап хәрәкәт итәләр.

**Сукояр  *δ*** — [[Сак]] ( ''әс-сак'' — «балтыр», [[әл-Бируни]] аны «уң балтырда икедән көньяктагы» дип атады; ), йолдызлыкның [[яктырыш]] буенча өченче йолдызы. Бу +3,25…+3,29 [[йолдызча зурлык]]тагы [[куш йолдыз]] якынча 160 [[яктылык елы]] ераклыкта урнашкан. Сакның иптәше аның тирәсендә якынча 483 көн эчендә әйләнеп чыга.

== Тарих ==
[[Рәсем:Aquariusurania.jpg|left|250px|thumb|Дәлү йолдызлыгының нөҗүм харитасы. 1825 ел]]
[[Татарлар]] бу йолдызлыкны [[гарәп теле]]ннән алып Дәлү ( — «чиләк») дип атыйлар. [[Советлар Берлеге|Советлар]] чорыннан башлап төрки-татар ''Сукояр йолдызлыгы'' исеме да куллана. Башка халыкларда бу йолдызлык **Сукояр''' (, ) дип атыйлар. Борынгы Шумерда Сукояр йолдызлыгы — аларның хәл кертә торган су биргән дип уйланма илаһ Ануның чагылышы. Борынгы греклар карашлары буенча Сукояр төрле мифлар каһарманнарыны сурәтләнә, мәсәлән, Ганимедны — Олимпта көрәгәче булып калган троялы егетне, Девкалионны — Туфан каһарманыны һәм Кекропны — Аттиканың борынгы патшасыны. Клавдий Птолемей бу йолдызлыкны үзенең «Әлмагест» китабына керткән.

Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» птолемейныкы  исемене гарәп теленә «сакыйб әл-маэ» сүзләре белән тәрҗемә иткән һәм икенче исеме «дәлү» дә китерде.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлыклар