Псевдорус стиле

**Псевдорус стиле** (архитектурада)– Россиядә ХIХ гасыр — ХХ гасыр башында киң таралган *архитектура* (архитектура) агымы. Ул борынгы рус архитекторлары () үрнәкләрен  һәм  рус халык сәнгатендәге бизәкләрне, шулай ук Византия архитектурасы элементларын *[[шәһәр]] [[архитектура]]сында* киңрәк файдалану идеясенә нигезләнә.

## Тарих
Әлеге стиль  Аурупада милли архитектура белән кызыксыну уянган  вакытта барлыкка килә. архитекторларның төп максаты  Россиянең  архитектура мирасын үзгәртеп, яңартып  куллану  була. Шул ук вакытта әлеге стиль  башка стильләр белән дә (***романтизм***нан алып ***модерн***га хәтле) эзлекле үрелеп бара.
 
#### Беренче агым

Псевдорус стиле кысаларында барлыкка килгән иң беренче агым – православие чиркәүләре төзелешендә  кулланылучы  *[[рус]]-[[византия]] стиле*. Россия хөкүмәте әлеге  стильнең киң таралуына һәр яклап ярдәм итә, чөнки  ул Византия белән Россия арасындагы күчәкилешлек турындагы рәсми православие идеясенә туры килгән.
 
архитектор Константин Тон 1840 елларда  үзе төзегән  биналарда Византия архитектураы төсмерләрен  киң куллана, мәсәлән, Мәскәүдәге Гайсә Коткаручы чиркәве, Зур Кремль сарае, Корал пулаты, Свеаборг, Елец, Томск, Дондагы Ростов шәһәрләрендәге кафедраль соборлар шундыйлардан.

#### Икенче агым

Псевдорус стиле кысаларында *романтизм* һәм *славянофиллык* йогынтысында барлыкка килгән икенче агым  борынгы рус архитектураы үрнәкләрен иркен кулланудан гыйбарәт. Моңа мисал булып архитектор Алексей Горностаев төзегән биналар тора. Ул борынгы үрнәкләрне сукырларча күчереп кенә куймый, үзе яңа формалар уйлап чыгарып, рус архитектураын баета, *романтизм* белән бәйли.

##### XIX гасыр ахыры

 
[200px|left|thumb|Мамонтов басмаханәсе бинасы, [Мәскәү (1872)—*псевдорус стиле үрнәге*]]
1870 елларда киң таралган **народниклар** () хәрәкәте  тәэсирендә сәнгать эшлеклеләре  даирәсендә милли тамырларны эзләү, халык мәдәниятына якынаю теләге, крестьян (авыл) архитекторлары хезмәтләрен күтәрү һәм XVI- XVII гасыр рус архитектураына таяну омтылышы ныгый. архитекторлар Иван Ропет, Виктор Гартман корган биналар бу стильнең  ачык мисалы булып тора: Мәскәүдәге  Мамонтов басмаханәсе (1872), Мәскәү өлкәсендәге Абрамцеводагы «Терем» йорты (1873). Әүвәл псевдорус стиленең  үрнәкләрен җиңел (*агачтан ясалган*) сәүдә павильоннарын төзегәндә генә куллансалар, соңыннан ул шәһәрләрнең таштан корылучы архитектураында да киң кулланыш таба. Сәнгать тәнкыйтьчесе Владимир Стасов псевдорус стилен иң нык яклаучы булган.
 
1880 елларда  псевдорус стилендә салынган биналар хакимияттән рәсми  хуплау таба. Мәскәүнең Кызыл мәйданын уратып алган биналарда (мәсәлән, Тарих музее бинасы) бу бигрәк тә сизелә. Аларны теремгә охшатып эшләнгән түбәләреннән, бизәлештә мул кулланылган үсемлек орнаменты бизәкләреннән, бинаның фасадыннан чыгып торучы тимер-чуеннан коелган челтәрләреннән танырга була.

##### ХХ гасыр башы
 
Гасыр башында рус шәһәр архитектураында псевдорус стилен неорус стиле алыштыра. Псков, Новгород кебек борынгы рус шәһәрләрендәге православие чиркәве биналарын үрнәк итеп алу чоры башлана. Шулай ук Россиянең төньяк өлкәләрендә сакланып калган архитектура үрнәкләренә ияреп ясау (*төньяк модерны*) еш очрый. Бинаның һәр өлеше (баскыч, балкон, тәрәзәләр, ишекләр) бизәлеп ясалырга тиеш була.

Псевдорус стиле ***эклектика***га якын торса, неорус стиле бинаның уңайлы   да, тышкы яктан матур да булуын таләп иткән ***модерн***га якынрак була.
 
## Әдәбият

* Ильин М. А., Борисова Е. А. Архитектура [2-й пол. 19 в.] // История русского искусства, т. 9, книга 2. — М., 1965.
* Кириченко Е. И. Архитектура 2-й половины 19 — нач. 20 вв. // Краткая художественная энциклопедия. Искусство стран и народов мира, т. 3. — М., 1971.
* Кириченко Е.И. Русский стиль : Поиски выражения нац. самобытности. Народность и национальность. Традиции древнерусского и народного искусства в русском искусстве XVIII-нач. XX в. М. : Галарт , 1997.
* Борисова Е. А., Каждан Т. П. Русская архитектура конца XIX — начала XX века. — М.: Наука, 1971.
* Борисова Е. А. Русская архитектура второй половины XIX века. — М.: Наука, 1979. 
* Бицадзе Н. В. Храмы неорусского стиля: Идеи, проблемы, заказчики .— М.: Научный мир, 2009. — ISBN 978-5-91522-078-1.
* Борисова Е. А. Архитектура в творчестве художников Абрамцевского кружка.— М.: Наука, 1984. 
* Курбатов В. Я. О русском стиле для современных построек // Зодчий. — 1910,  № 30.
* Марина Воронежская. Русский стиль в архитектуре // Собственник, 2007 ел, 25 гыйнвар.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия мәдәнияте
Төркем:Россия сәнгате
Төркем:Россия архитектурасы