open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Финсур Әхмәтов

**Әхмәтов Финсур Готыф улы** — биология фәннәре кандидаты, докторы.

## Биографиясе

1947 елның 16 сентябрендә Татарстан АССР ның Арча районы Хәсәншәех авылында туа.

5 класска кадәр туган авылында укый, 6-8 классларны Апаз мәктәбендә укуын дәвам итә, 9 классны Түбән Кенә мәктәбендә тәмамлый.
9 класстан соң Казанга килеп училищега укырга керә, бер үк вакытта кичке эшче яшьләр мәктәбендә урта белем алуын дәвам итә. 
1966 елда Совет Армиясе сафларына чакырыла, Германиядә хезмәт итә. Казан дәүләт ветеринария институтына укырга кергәнче туган ягына кайтып, Арча районы “Ватан” совхозында токарь булып эшли. Шушмабаш урта мәктәбендә укып, урта белем турында аттестат ала.

Казан дәүләт ветеринария институтын тәмамлый.
Гаилә хәле
Хатыны Флюра, улы Рөстәм, кызы Римма

### Эш урыннары
Татарстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты.

Татарстан Республикасы авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы аппараты.

СПО “Татарское”да нәсел эше буенча җитештерү-экономик эшчәнлек бүлеге җитәкче урынбасары.

Татарстан Республикасы Баш ветеринария идарәсенең экономик мәсьәләләр буенча җитәкче урынбасары.

Татарстан Республикасы авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгында бүлек җитәкчесе

ГУП  “Элита” баш нәсел хуҗалыгында директор.

Татарстан Республикасы Республика ветеринар лабораториясе җитәкчесе.

“Татар регионара ветеринар лаборатория” ФДБУдә  киңәшче.

2000-2002 елларда Ульяновск дәүләт авыл хуҗалыгы академиясен тәмамлап, “ветеринар врач” белгечлеге ала. 

Кайда гына эшләсә дә, фән белән кызыксынуын, шөгыльләнүен калдырмый. Докторлык диссертациясен яклый.

Фәнни дәрәҗәләре – биология фәннәре кандидаты, докторы.

## Бүләкләре
Авыл хуҗалыгында күпъеллык намуслы хезмәте, республикада ветеринария эшчәнлеген үстерүгә һәм яхшыртуга керткән шәхси өлеше өчен күпсанлы Рәхмәт хатлары һәм грамоталар.

Татарстан Республикасы авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы Рәхмәт хатлары.

Ветеринар һәм фитосанитар күзәтчелек буенча Федераль хезмәт Мактау грамотасы. 

Татарстан Республикасы Министрлар кабинетының Рәхмәт хатлары.

Фәнни эше өчен Татарстан Республикасының Дәүләт премиясе лауреаты.

“Ветеринария өлкәсендәге уңышлары өчен”, “Казанның менъеллыгы”, “Фидакарь хезмәт өчен”, “Россия авыл хуҗалыгы үсешенә керткән өлеше өчен” медальләре, РФнең Авыл хуҗалыгы министры А.В. Гордеевтан исемле сәгать.

Авыл хуҗалыгы үсешенә керткән казанышлары өчен “Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре” исеме бирелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ахметов М.Г. "Язмыш кырларын иңләп"
* Зыятдинов Б.Ш. "Рәхмәт сиңа, Хәсәншәех!"
* "Бөек Тукай Ватаны син, Арча!"

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Биология фәннәре кандидатлары
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Гудаута (мәгънәләр)

**Гудаута** — топоним.
* Гудаута — Абхазиядә шәһәр.
* Гудаута — Абхазия тимер юлның составына керүче тимер юл станциясе.
Теләче районы гербы

**Татарстан Республикасы [[Теләче муниципаль районы]] гербы** — муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү, хокук билгесе.

Герб Теләче районы советының 69 нчы карары белән 2006 елның 23 декабрендә расланган.

Герб 2875 теркәлү номеры буенча Россия Федерациясенең Дәүләт геральдик реестрына һәм 90нчы номеры астында Татарстан Республикасының геральдик реестрына кертелә.

## Герб тасвирламасы
Яшел башлыклы кызыл кырда көмеш үлчәүләр сурәтләнгән. Үлчәүләрнең алтын уклары аска караган,  уң касәсе алтын,  сул касәсе иген белән тулган, үлчәү яшел төс белән кызыл кыр арасында тора.

Теләче муниципаль районы гербы символлар һәм аллегорияләр теле белән аның тарихи-мәдәни үзенчәлекләрен чагылдыра.

Район үзәге Теләченең борынгы тарихы бар. Аның нигезе Алтын Урда һәм иртә Казан ханлыгы чорына карый. Авыл зур ярминкә белән мәгълүм була, бу гербта үлчәүләр рәсеме белән чагылдырылган, аларның касәләре тәңкәләр һәм ашлык белән тутырылган.

Тулы чәчәкле үлчәүләр Теләче районының элеккеге бөеклеген дә, аның заманча үсеш потенциалын да гәүдәләндерә. Моннан тыш, алтын тәңкәләр районның бай тарихи-мәдәни мирасына аллегорик рәвештә күрсәтәләр, аның территориясендә уникаль археологик һәйкәлләр урнашкан.

Яшел башлык Теләче районының авыл хуҗалыгы районы булуын күрсәтә.

Гербның символикасын аның төс гаммасы тулыландыра:

Алтын төс уңыш, байлык, акыл һәм хөрмәт символы.

Көмеш төс чыклык, ачыклык, татулык, гаепсезлек символы.

Кызыл төс батырлык, көч, хезмәт сөючәнлек, матурлык һәм бәйрәм символы.

Яшел төс табигать, сәламәтлек, яшьлек, тормыш үсеше символы.

## Герб тарихы
Гербны эшләү Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Фефелова (Балашиха), Оксана Афанасьева (Мәскәү) составында башкарыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

Төркем:Теләче районы
Төркем:Татарстан герблары
Әлмәт агломерациясе

**Әлмәт (Әлмәт-Бөгелмә-Лениногорск) агломерациясе** — полицентрик шәһәр агломерациясе, Татарстанның көньяк-көнчыгышында агломерация-конкурбация, халык һәм әһәмияте буенча республикада өченче агломерация булып тора.

Кысан агломерация халкы 0,5 млн. кеше, ә Сарман районының Җәлил бистәсе һәм Баулы һәм Ютазы районнарының авыл җирлекләре белән 0,54 млн. кеше (соңгы ике район бер үк вакытта географик яктан бик якын күрше Башкортстанның Октябрьский һәм Туймазы шәһәрләре агломерациясенә тартыла).

Әлмәт агломерациясе - Әлмәт икътисади зонасының үзәге, республикада, 2030 елга кадәр Татарстан Республикасының социаль-икътисади үсеш стратегиясе нигезендә бүлеп бирелгән  .

## Составы
Әлмәт агломерациясе составына Әлмәт, Бөгелмә, Лениногорск, Азнакай шәһәрләре, Әлмәт, Бөгелмә, Азнакай, Лениногорск районнары керә.

## Тарих
Агломерация XX гасыр уртасында, илдә Ромашкино нефть ятмасы зурлыгы буенча икенче урында, республиканың көньяк-көнчыгышында ачылу һәм үзләштерү белән бәйле рәвештә барлыкка килә башлый. Башта нефть чыгару урыннарына хезмәт күрсәтүче җирлекләрдән формалаша. Соңрак агломерация икътисады республиканың Әлмәт икътисади зонасы территориаль-җитештерү комплексы (ТПК) кысаларында тыгыз җитештерү элемтәләре булган шәһәр-үзәкләрдә катнаш машина төзелеше производстволары һәм башка хезмәт күрсәтүче сәнәгать предприятиеләре булдыру хисабына диверсификацияләнә.

## Икътисад
Нефть чыгару һәм агломерациянең башка производстволары һәм ТПКның республиканың тулаем региональ продуктының 30 % тан артыгын бирә. Икътисадның төп тармагы - «Татнефть» һәм кайбер вак предприятиеләр җитештерә торган нефть чыгару. Кайбер башка нефть чыгару ТҖКларыннан аермалы буларак, биредә җитештерү циклы буенча нефть химиясе һәм нефть эшкәртү предприятиеләре юк диярлек (алар республиканың якын урнашкан башка ТПК — Түбән Камада урнашкан). Шул ук вакытта агломерациядә һәм ТПКДАда нефть чыгару белән машина төзелеше предприятиеләре тыгыз бәйләнгән.

### Транспорт
Маятник һәм башка агломерацияләргә сәфәрләр шәһәр яны поездларында (рельс автобусы), автобусларда һәм маршрут таксиларында, шулай ук шәхси һәм җитештерү автотранспортында бара.

Төп автомобиль юллары: Р-239 "Казан (М-7) – Әлмәт-Баулы (М-5) - Оренбург-Казахстан белән чик", 16А-003 "Яр Чаллы (М-7) – Әлмәт", Бөгелмә – Лениногорск – Шөгер (Нурлат, Чирмешән), Әлмәт – Азнакай, Лениногорск – Карабаш, Бөгелмә – Азнакай, Бөгелмә – төньяк (М-5) – Бузулук, Яр Чаллы – Азнакай – Октябрьский (М-5).

Агломерация аша Мәскәү – Ульяновск – Бөгелмә – Уфа һәм Әгерҗе – Яр Чаллы – Акбаш тимер юл линияләре уза, Әлмәт һәм Түбән Мактамага бъленешлщре бар.

Бөгелмә шәһәреннән төньякка таба Бөгелмә төбәк аэропорты урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 2011-2015 елларга Татарстан Республикасының социаль-икътисади үсеш программасы
* 2011-2015 елларда Татарстан Республикасында торак төзелеше үсеше концепциясе 

Төркем:Татарстан икътисады
Пьянобор мәдәнияте

**Пьянобор культурасы** (мәдәнияте) —  археологик мәдәният (мәдәни-тарихи җәмгыять), алар безнең эрага кадәрге II гасырдан  — безнең эраның II/IV гасырларында Түбән Кама буенда һәм Нократ елгасы буенча яшәгәннәр. Ул таркалган Ананьино мәдәни-тарихи җәмгыяте нигезендә формалаша.

Пьянобор культурасы 1880 елда ачылган Пьяный Бор авылы янында (хәзерге вакытта Татарстанда Кызыл Бор) ике каберлек буенча аталган.

Пьянобор һәйкәлләре безнең эрага кадәрге II гасырдан алып безнең эраның II гасырга кадәр Кама елгасының уң яры буйлап, Агыйдел елга тамагына кадәр, 90 км арада һәм Башкортстанның Агыйдел елгасы һәм аның кушылдыклары буенча (Чулман яр буе) территориясендә дә 90 км. га якын урнашканнар. В. Ф. Генинг һәйкәлләрнең бу тыгыз төркемен Чегандин мәдәнияте дип атарга тәкъдим иткән. Пьянобор һәйкәлләрен ул түбән Кама буенда Мазунин мәдәниятенә һәм Нократ бассейнында Азелигә бүлгән. Р. Д. Голдина Нократ һәм Пижмадагы соңгы пьянобор һәйкәлләрен һәм Худяк мәдәниятен аерып чыгара.

Ике типтагы шәһәрчекләр булган: кечкенә крепостьлар мәдәният читендә һәм үзәк җирләрдә зур крепостьлар.

Халык ауны, терлекчелекне, балыкчылыкны, бортчылыкны һәм игенчелекне үз эченә алган комплекслы хуҗалык алып барган. Тимернең роле сизелерлек арта, тимерчелек һөнәре массакүләмгә әверелә: Буй шәһәрлеген казу вакытында 186 тимер кельттан торган зират табылган. Пьяноборчыларның хатын-кызлар күмелгән урыннары бронза бизәнү әйберләренең күп булуы белән аерылып тора (бер кешегә 2 кг.га кадәр үлчәмдә). Пьянобор бизәнү әйберләре Көнбатыш Себердән алып Ока елгасы буйларына кадәр җитә, шул ук вакытта пьянобор каберлекләрендә Мисыр зәңгәр фаянсыннан арыслан һәм коңгыз фигуралары, боспор фибулалары, Рим пыяла касәсе ватыклары, сармат бронза көзгеләре ачыкланган.

Пьяноборлыларның тышкы кыяфәтендә Европа мезоморфлы урта йөзле морфологик тип өстенлек итә.

Пьянобор халкының матди культурасы тибы удмуртларның ата-бабалары белән бәйле..

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Пьяноборская культура (общность)  // Уральская историческая энциклопедия
* Пьяноборская культура // Чувашская энциклопедия

Төркем:Удмуртия тарихы
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Археологик мәдәниятләр
Харис Измайлов

**Измайлов Харис Кыяметдин улы** — хезмәт герое.

## Биографиясе
1927 елның 4 апрелендә Түбән Тагилда эшче гаиләсендә туа. 1929 елда Тәтеш районы Үтәмеш авылына кайталар. 1935-1942 елларда 7 класс белем белән мәктәпне тәмамлый. Сугыш вакыты булу сәбәпле, аңа укуын дәвам итәргә насыйп булмый. Әтисен сугышка алалар, ә инде 1943 елда аның үле хәбәре дә килә. Харис карамагында әнисе, 9 яшьлек һәм 7 айлык ике сеңелесе кала. Ул колхозда эшкә тотына. Шул елларда Казан-Ульян тимер юлы төзелеше барган, ул шул эштә катнашкан. Юлны 1944 елда файдалануга тапшыралар.

1944 елда Харис Измайловны 17 яшьтә армиягә алалар, һәм ул, 7 ел хезмәт итеп, 1951 елның 24 апрелендә генә туган авылына әйләнеп кайта. Харис Измайлов: “Малай булып киттем, сакаллы егет булып, 25 яшемдә кайттым, барлыгы 2356 көн хезмәт иттем”,- дип сөйли. Кайтуга ук, районга ДОСААФ оешмасына эшкә чакыралар, ә бераздан райкомга иструктор итеп алалар. 1954 елда аны үз авылына рәис итеп сайлап куялар. 7 ел буе алсыз-ялсыз эшләп, колхоз тернәкләнеп кенә җитүгә, тагын яңа урынга- Тәтеш районы “Заря” колхозына рәис итеп җибәрәләр. Башта аяк терәп карышса да, ризалаша, чөнки партбилетны югалту ихтималы була. Таушалган, хәлсез хуҗалыкны җитәкләү җиңел булмый. Утны-суны кичкән Харис авырлыклар алдында бирешми, җиң сызганып эшкә керешә. Үҗәтлеге, максатчанлыгы ярдәм итә аңа. Үз тирәсенә булдыклы белгечләр туплап, халык белән уртак тел табып, “Заря”ны алдынгылар рәтенә чыгара. Хезмәтен олылап, аны “Почет билгесе” ордены белән бүләклиләр.Олытормылылар әле дә Харис Измайловны олылап, хөрмәт хисе белән искә алалар. Колхоз иң яхшылар рәтенә баскач кына, аны 1969 елда кабат “Алга” колхозына рәис итеп җибәрәләр. Янәдән йокысыз төннәр, тынгысыз көннәр башлана. Болар бәрабәренә 1970-1971 елларда колхоз, социалистик ярышта җиңеп чыгып, РСФСР Авыл хуҗалыгы министрлыгының күчмә байрагына ия була. 1973 елда гектарыннан 33,5 центнер уңыш җыеп алып, республика буенча 1 урынны ала. Зур уңышлары өчен колхозга РСФСР Авыл хуҗалыгы министрлыгының Кызыл Байрагын гомерлеккә калдыралар. Шул елны Харис Измайлов “Хезмәт Кызыл Байрагы” ордены белән бүләкләнә, Мәскәүгә ВДНХга бара. 

Ул авылның инфраструктурасын үстерүдә чын-чынлап революционер булган. Өч авылда да мәктәпләр, клублар, яңа идарә бинасы, кунак йорты, балалар өчен пионер лагере,көнкүреш хезмәте күрсәтү йортын төзегән. Авылларга су кертү, инеш буйларына, ике авыл арасына агачлар утырту ул эшләгән чорга туры килгән. Авылларның төзеклегенә аерым игътибар биргән. 1972 елда Бакырчы авылы бу өлкәдә җиңүчеләр рәтендә булган. 

1995 елда вафат. Тәтеш районы Үтәмеш авылында җирләнгән.

## Чыганаклар

Төркем:Түбән Тагилда туганнар
Чирмешән районы гербы

**Татарстан Республикасы [[Чирмешән муниципаль районы]] гербы** — муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү, хокукый билгесе.

Герб 2005-нче елның 22 мартында Чирмешән районы депутатлары Советының 110-нчы карары белән расланган.

Герб Россия Федерациясенең Дәүләт геральдик регистрына 1808 теркәлү номеры һәм 15нче номер астында Татарстан Республикасының геральдик реестрына кертелә.

## Герб тасвирламасы
Кызыл кырдагы яшел җирдә көмеш төстәге төрле формадагы ташлардан төзелгән, кызыл төсле аркалы дивар сурәтләнгән, дивар өстенә көмеш төстәге ябалак утырган.

Район гербы җирлекнең тарихи һәм географик үзенчәлекләрен чагылдыра. XVIII йөздә биредә дәүләтнең көньяк чиге урнашкан буа. Чирмешән районы территориясе аша икенче Кама аръягы «Чирмешән» чик буе линиясе үткән. 1732-1736 елларда Чирмешән һәм Чишмә ныгытмалары төзелә, гербта стенаның сурәте шул хакта сөйли.

Стена районның ышанычлылык, ныклык һәм мөстәкыйльлек символы.

Уяулыкны, зирәклекне һәм зирәклекне гәүдәләндерүче ябалак гербның чик символикасын тулыландыра.

Ачык капка сурәте (арка) җирле халыкның кунакчыллыгы һәм игелеклелеге турында сөйли.

Геральдикадагы көмеш төс намуслылык, чисталык, киң күңеллелек символы.

Кызыл төс батырлык, хезмәт, бәйрәм, матурлыкны символлаштыра.

Яшел төс авыл хуҗалыгы, уңдырышлылык, табигать, тормыш символы.

## Герб тарихы
Гербны эшләү Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Фефелова (Балашиха), Оксана Афанасьева (Мәскәү) составында башкарыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

Төркем:Чирмешән районы
Төркем:Татарстан герблары
Мамадыш тракты (Казан)

**Мамадыш тракты** — Казан шәһәренең Совет районында урнашкан магистраль автоюлы. Аграр урамның дәвамы булып тора. Казаннан көнчыгышка таба чыгып, шәһәр магистральләренең берсе булып тора. Исемен үз юнәлеше буенча алынган — Мамадыш шәһәренә бара.

## Тарих
Тракт үз исемен 1927 елгы номерсыз норматив документ нигезендә ала.

Әйләнеп үтүче юл төзелешенә кадәр тракт көнчыгыш юнәлештәге транспорт өчен транзит булып тора һәм М7 трассасының бер өлеше булып тора.

Трактның машиналар йөри торган өлеше озак вакытлар ике полосалы була, әмма 2007 елдан реконструкция эшләре башлана. Эшләр Нокса елгасы янында күпер төзелеше белән башланган. Шулай ук юл йөрү өлешендәге яңа участоклар да формалаша.

2009 елда тракт белән әйләнеш юлы кисешкән урында ике катлы чишелеш төзү буенча актив эш алып барыла. Чишелеш 2009 елның октябрендә эшли башлый.

Реконструкциядән соң тракт һәр юнәлештә өч хәрәкәт полосасын ала, үзәк буенча яшел бүленеш полосасы төзелә. Төзелеш эшләре 2013 елда тәмамлана.

## Урнашу
Мамадыш тракты көнбатыштан көнчыгышка таба Аграр урамның һәм Җиңү проспектының ике катлы чишелешеннән 6 км ераклыкта уза. Тракт юл чишелеше янындагы әйләнеч юлда (сулдан), Питрәчкә бару юлында (турыдан-туры) һәм М7 трассасында (уңга) тәмамлана.

## Объектлар

* Казан шәһәре буенча Эчке эшләр идарәсе, ЮХИДИ бүлегенең Совет районы бүлекчәсе
* Renault автоүзәге
* Константиновка магистраль газүткәргечләр линия җитештерү идарәсе, «Газпром трансгаз Казан» ҖЧҖ
* Selgros Cash&Carry күпләп сату үзәге
* Шәмсир зираты
* Мөселман зираты

## Транспорт
Тракт буенча 71 шәһәр автобусы һәм 106с, 109с, 302, 305, 317 шәһәр яны автобуслары йөри.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Төркем:Казан урамнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Төркем:Шәһәрләр хөрмәтенә аталган урамнар
Буа районы гербы

**Буа районы гербы** — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы «Буа муниципаль районы» муниципаль берәмлеге гербы. 
Герб Буа район Советының 51-9 номерлы карары белән 2006 елның 27 июнендә расланган.
Герб Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 2618 номер белән һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 65 номер белән кертелгән.

## Гербның тасвирламасы
«Сыек зәңгәр һәм яшел җирлек уртадан өстәрәк тешле тар көмеш пута белән бүленгән; сыек-зәңгәр җирлектә — чыгып килүче яктыртучы кояш, яшеллектә уңнан авыштырып куелган алтын икмәк башаклары бәйләме, аның артында сулдан авыштырып урнаштырылган, сулдан аска таба асылынган алтын баулы, шундый ук металл мөһерле көмеш төргәк».

## Герб символикасы

Буа районының бай тарихы бар. Күп гасырлар дәвамында аның территориясе Болгар дәүләтенең көньяк-көнбатыш чиге, ә аннары Казан ханлыгының көньяк-көнбатыш чиге булып тора. Казан ханлыгын Рус дәүләтенә кушканнан соң, Буа районы территориясе Идел елгасының уң як ярын үзләштерүдә форпост була. Биредә Казан ханлыгы чорыннан ук билгеле борынгы Карлы чик буе уза. 16-17 гасырларда «Карлы валы» күчкенчеләр һөҗүменнән чикләрне саклаучы оборона корылмасы булып хезмәт иткән. Карлы чик буе киртәсе аллегорик рәвештә тешле бүлү сызыгы белән сүрәтләнә.

Буа районы авыл хуҗалыгы районы булып тора, бу турында гербның фигуралары һәм төсләр гаммасы сөйли. Алтын башак авыл хуҗалыгы җитештерүен символлаштыра. Кырның яшел төсе-табигать, сәламәтлек һәм тормыш үсеше символы. Алтын —уңыш, муллык, тотрыклылык һәм хөрмәт символы. Аграр символика үсеш һәм үсеш өчен кирәкле тормыш җылысы һәм яктылык символы булган алтын кояш сурәте белән тулыландырыла.

Көмеш төргәк, зирәклек һәм белемлелек символы буларак, Буа районының күп кенә фән, мәгариф һәм мәгариф эшлеклеләре, язучылар, шагыйрьләр, рәссамнар өчен туган җире булган борынгылыгын ассызыклый. Көмеш — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Зәңгәр төс — намус, абруй, рухилык символы, шулай ук территориясе буенча күп санлы елгалар ага торган районның су киңлекләренең байлыгына аллегорик рәвештә күрсәтә: Зөя, Карлы, Бола, Чынлы.

## Герб тарихы
Герб Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика советының һәм Россия геральдистлар берлегенең автор төркеме тарафыннан эшләнгән:
Ренат Харис (Казан), Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Григорий Бушканец (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү).
## Моны да карагыз
Буа районы флагы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча герблар
Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Буа районы
Татарстан удмуртлары

**Татарстан удмуртлары** (, *Татартсан удмуртъёс*) — удмурт халкының бүгенге Татарстан Республикасы территориясендә яши торган территориаль төркеме.

## Таралышы
Татарстан Республикасында 23,4 мең удмурт исәпләнә, нигездә Әгерҗе, Баулы, Балтач, Кукмара, Менделеевск районнарында күпләп яшиләр.

## Тарих
Бүгенге Татарстан территориясендә удмуртлар мезолит чорыннан бирле тарала башлый. Удмуртларны формалаштыруда Идел-Кама төбәгенең автохтон токымнары нигез булып тора. Этногенезның чыганаклары Ананьино мәдәниятенә (VIII–III гасырлар) карый. Безнең эра чикләрендә Ананьино мәдәнияте нигезендә Кама буе локаль культуралары булдырыла. Алар арасында пьянобор культурасы мөһим урынны алып тора, удмуртларда генетик бәйләнешнең өзелмәве ачыклана.

Удмуртларның көньяк төркеме Идел буе Болгары, соңрак – Алтын Урда һәм Казан ханлыгы хакимияте астына эләгә, 1552 елдан соң, Казан алыну белән Рус дәүләтенә кушыла.

## Хуҗалык итү рәвеше
XX гасыр башына кадәр удмуртлар хуҗалыгында игенчелек өстенлек иткән. Удмурт хуҗалыгының аерылгысыз өлеше булып терлекчелек тора: ат, сыер, дуңгыз, сарыклар, кош-корт үрчетәләр. Аучылык, балыкчылык, умартачылык белән шөгыльләнәләр. Һөнәрчелек (урман кисү, агач әзерләү, туку) мөһим роль уйнаган. Татарстан удмуртларының киемнәре ритуал сыйфатында гына сакланып калган, күпчелек очракларда чыбар күлмәк кигәннәр, күлмәкне мамык-кәгазь тукымадан аппликация белән бизәгәннәр. Аңа камзол яки җиңсез күлмәк кидергәннәр. 

## Мәдәният
Удмурт мәдәниятенең беренче җәмгыяте Балтач районында 1992 елда ук оештырыла. Биредә «Азьлана» район газетасын удмурт телендә чыгаралар, удмурт иҗаты күргәзмәләре, фестивальләр, конкурслар, Удмуртия язучылары белән очрашулар оештыралар. 

2004 елда Казан, Яр Чаллы, Әгерҗе, Минзәлә шәһәрләре һәм республиканың кайбер районнары удмурт җәмгыятьләрен берләштерү өчен ТР удмуртларының милли-мәдәни автономиясе оештырыла. Татарстанда ел саен удмуртларның традицион мәдәнияте бәйрәме Гырон быдтон үткәрелә. Элек Балтач районында гына үткән удмуртларның милли бәйрәме республика статусын ала. Ул язгы авыл эшләре тәмамланганнан соң, печән алдыннан үткәрелә һәм киләчәк уңыш турында үзенә күрә бер дога булып тора. Удмуртлар өчен ул татар халкы өчен «Сабантуй» кебек әһәмияткә ия.

Бөтен Татарстан буенча 15 удмурт балалар бакчасы, 45 мәктәп, 9 мәдәни үзәк, 14 фольклор коллектив эшләп килә. Казанда удмурт мәдәнияте музее ачылган. Татарстанда яшәүче удмуртлар, кагыйдә буларак, өч тел: удмурт, татар һәм рус телләрен белә. 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Народы Поволжья и Приуралья: коми-зыряне. Коми-пермяки. Марийцы. Мордва. Удмурты. М., 2000.
* Пименов В.В. Удмурты: опыт компонентного анализа этноса. Л., 1977.
* Христолюбова Л.С. Семейные обряды удмуртов: традиции и процессы обновления. Ижевск, 1984.

Төркем:Удмуртлар
Төркем:Татарстан халыклары
Төркем:Фин-угыр халыклары
Кердәшләр

**Кердәшләр** — (синонимнары: *җибәрелмеш, килмешәк, әтәмби*) башкорт җәмгыятенең социаль структурасында башкортларның асаба җирләрен кардәшлеккә алу нигезендә формалашкан халык категориясе.

## Төрләре

Теге яки бу эшләре, шул исәптән башкорт күтәрелешләрендә (17-18 гасырларда) катнашканы, өчен үз общинасыннан кысырыклап чыгарылган һәм җиргә асабалык хокугын югалткан башкортлар кердәш булып киткән; алар үз олысында яки башка олыста билгеле бер шартларда төпләнә алган.

Башкортстанның Рус дәүләтенә кушылуына һәм төбәкнең колонизацияләү, күченү хәрәкәте башланганнан соң кердәшлек күпчелек өлешен үзәк өязләрдән һәм Идел буеннан күчеп килгән татар, чуашлар, мордвалар, мишәрләр, марилар, удмуртлар, сирәгерәк руслар һ.б. тәшкил итә. Кердәшлекләр арасында казакълар, сәүдәгәрләр, йомышлы кешеләр, ясаклы крәстияннәр һ.б. катлам кешеләре дә булган.

## Кердәшлеккә керү шартлары
Кердәшлек асаба башкортлар белән язма килешү (җирдән куллану шартлары турында кердәшлек язмалары) төзеп, аларны өяз һәм губерна учреждениеләрендә теркәгән. Телдән килешү очраклары да булган . Кердәшләр исәбеннән типтәрләр катламы барлыкка килгән. Асаба башкортлар белән кердәшләр арасында җир мөнәсәбәтләре гомуми Россия законнары тарафыннан көйләнгән.

## Кердәшләр нисбәте
Башкортлар эчендә асаба башкортлар, кердәшләр һәм халыкның башка категорияләре арасында биләмә чикләрен билгеләү Махсус ызанлау вакытында үткәрелгән, ә җирне бүлү 1898 елның 20 апрелендә чыккан "Башкорт җирләрен ызанлау турында положение"га тиешле аткарылган. 8‑нче ревизия (1834) мәглүмәтләре буенча, Башкортстанда 95,7 мең кердәш һәм 107,2 асаба башкорт исәпләнгән, Бөгелмә өязендә, Бөре өязендә, Бәләбәй өязендә кердәшләр күпчелекне тәшкил итсә, Минзәлә өязендә, Уфа өязендә һәм Троицк өязендә асаба башкортлар белән кердәшләр саны тигез булган.

## Чыганаклар
*  Башкиры // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Л. В. Беловинский. Припущенники // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — С. 534. — 784 с.: — ил. с. — 5 000 экз. — ISBN 978-5-699-24458-4.

Төркем:Башкортлар
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Башкортстан тарихы
Гайнулла Шәйхиев

**Гайнулла Фәрит улы Шәйхиев** (, 17.12.1936-22.01.2003, Казан)* – совет һәм Россия [[физика]] галиме, ультратавыш физикасы өлкәсендә белгеч. [[Сөйләм]] [[аваз]]лары мәгънәсе теориясе өлкәсендә [[тикшеренү]]ләр алып бара, дистәләрчә китап авторы.

== Тәрҗемәи хәле ==
Хезмәт юлы [[Казан авиация институты]]ның ультратавыш лабораториясендә кулланма тикшеренүләр кафедрасында укыту белән бәйле. Өйләнгән, Айрат исемле улы бар.

Пенсиягә чыгу еллары Үзгәртеп кору һәм [[Татарстан]]да [[татар теле]]н чын [[эш теле]] һәм [[дәүләт теле]] итү башланган чорга туры килә. Татарча белмәгән дус-ишләренә ярдәм итү максатыннан, физика гыйлеме нигезендә кешеләрнең сөйләмендә очраган [[сүз]]ләр һәм [[аваз]]ларны анализлауга алына. [Тел белеме|тел белгечләре]] элек-электән көрәшкән проблема өстендә эшли һәм төгәл фәннәр методологиясе ярдәмендә ачышлар ясый башлый.

== Библиография ==

=== Газета мәкаләләре ===
* 
* 

=== Журнал мәкаләләре ===
* 
* 

=== Китаплары ===

* Врожденное многоязычие каждого. Казань: Форт Диалог, 1997, 16 с.
* Неизвестная эволюция вокруг, среди и в нас. Казань : Форт Диалог, 1997 .
* Тайна звуков речи, слов и мышление. Казань, 1997г.
* Смыслы звуков речи и Единый алфавит языков. — Казань: РИЦ «Школа», 1999. — 76 с.
* Сразу учить все языки? Или рассказ инопланетянина. Казань. 2000.
* Язык разума. Мы думаем и по- татарски, и по-русски, и по-английски... Казань: 2000г.
* һ.б.

== Искәрмәләр==


== Чыганаклар ==
* [http://shayhi.narod.ru/books.htm Гайнулла Шәйхиевның "Металингвистика өлкәсендәге хезмәтләре"]
* [http://rt-online.ru/p-rubr-obsh-37135/ *Остров, устремлённый в будущее''. Рафаэль МИРГАЗИЗОВ, Газета Республика Татарстан. № 87-88 (24384), 3.05.2001] 
* 
* 

*
Казан физика-математика җәмгыяте

**Казан физика һәм математика җәмгыяте** - фәнни характерлы иҗтимагый оешма, 1890 елда оешкан һәм 1970-нче елларга кадәр булган. Җәмгыять лидерлары булып Александр Васильевич Васильев, Александр Петрович Норден торган.

## Тарих
1880 елның 4 апрелендә Казан университеты каршындагы физика-математика фәннәре секциясе җәмгыятьнең элгәре була. Секция ачылышының инициаторы булып Казан университетының физика-математика факультеты деканы астроном М.А. Ковальский торган.

1887 елда секция әгъзасы итеп Н.Е. Жуковский кабул ителә.

Җәмгыятьнең рәсми раслануы 1890 елның 16 июнендә була, 28 октябрьдә җәмгыять беренче утырыш үткәрә. Аның әгъзалары саны 100 дән артып китә. Җәмгыятьнең беренче рәисе итеп А. Васильев сайлана, ул җәмгыять эшендә Казаннан һәм рәис вазифаларын башкарганнан соң да катнаша.

1890-1918 елларда 204 утырыш була.

Җәмгыять үзенең «Известия» газетасын бастыра башлый, 1917 елда «Известия»нең 22 томы чыга. Клейн, Пуанкар, Вейерштрасс, Минковский һ.б. чит ил галимнәренең эшләре рус теленә тәрҗемә ителә һәм Россиядә чыккан математик характердагы эшләргә даими күзәтүләр чыгарыла.

Җәмгыять Н.И. Лобачевский истәлеген мәңгеләштерү өчен акча җыярга ризалык бирә. Җыелган акча белән Казанда Н.И. Лобачевскийга һәйкәл кую, шулай ук Н.И. Лобачевский исемендәге премиягә халыкара конкурслар оештыру чыгымнары (премия күләме 500 сум була) түләнгән. 1897 елда беренче булып премияне «Theorie der Transformationsgruppen» эше өчен Софус Ли ала.

Революция һәм гражданнар сугышы чорында җәмгыять эшендә тәнәфес була, утырышлар 1921 елда яңадан торгызыла, «Известия» басмасы — 1923 елдан. Җәмгыять мөстәкыйль тикшеренү эше юлына баса. Җәмгыять белән элек тә хезмәттәшлек иткән Н.Г. Чеботаревның (1928) Казанга күчүе җәмгыятенең абруен ныгыта.

Бөек Ватан сугышы елларында җәмгыять эшчәнлегенә югалтулар да йогынты ясый (аның әгъзаларының яу кырларында һәлак булуы, Н. Н. Парфентьев (1943) һәм П.А. Широков вафат булуы (1944), Казанга эвакуацияләнгән Мәскәү һәм Ленинград математиклары белән хезмәттәшлек итү).

Сугыш тәмамлангач һәм тормыш тыныч рельсларга күчкәч җәмгыять атна саен җыела башлый һәм 1945/1946 елда 77 утырыш уза. «Известия» басмасы яңадан торгызыла.

## Эшчәнлеге
Н.И. Лобачевский геометриясе буенча сочинениеләрнең тулы җыелышы басыла. Н.И. Лобачевский исемендәге премиягә Халыкара конкурс оештырыла.

## Әдәбият
* Казанское физико-математическое общество // УМН. — 1947. — Т. 2, № 2(18). — С. 203–208.
* А. П. Норден. Казанское физико-математическое общество // Математическое просвещение сер. 2. — 1957. — № 1. — С. 179–181.

Төркем:Казан фәнни оешмалары
Төркем:Әлифба буенча оешмалар
Сөләйман Аитов

**Сөләйман Мөхәммәтҗан улы Аитов** (01.02.1859 - 1922) — беренче гильдия сәүдәгәре, меценат, күренекле татар җәмәгать эшлеклесе, Казан Император университеты каршындагы тарих, археология һәм этнография җәмгыятенең чын әгъзасы, әдәбиятчы.

## Биографиясе
Сөләйман Мөхәммәтҗан улы Аитов 1859 елның 1 февралендә Казанда 2 нче гильдиясәүдәгәре гаиләсендә туган. Беренче гильдия сәүдәгәре Сөләйман Аитов Казан морзасы Заман нәселеннән булган.

Әтисе вафатыннан соң, 1892 елда Казанда, Себердә, Урта Азиядә чимал һәм күн белән сәүдә итү буенча гаилә эшен дәвам итә. Сөләйман Аитовның Казан коммерция предприятиесенең генә ел саен тулай кереме 1 миллион сумнан артып киткән. Эшкуарның иҗтимагый хәле дә югары булган. Ул 1890 нчы еллар башыннан 1917 нче елга кадәр ачык шәһәр Думасына гласный булып сайлана, балалар приютларының Казан губерна попечительлеге әгъзасы була (1897-1917). Сәүдәгәрнең актив иҗтимагый эшчәнлеге берничә тапкыр хакимият тарафыннан хуплана. 1897 елның 30 гыйнварында татарларны гомуми исәпкә алуны үткәрүдә ярдәм иткән өчен аны кара-бронза медале һәм 1898 елның 9 гыйнварында Станислав тасмасында «Тырышлык өчен» дигән алтын медаль белән бүләклиләр. 1913 елның 4 июлендә императрица рәхмәтенә лаек була. 1913 елның 21 февралендә Романовлар йортының 300 еллыгы истәлегенә якты-бронза медаль йөртү хокукын ала.

Сөләйман Аитов Троицк сәүдәгәре - миллионер кызы Фатиха Абдулвәли кызы Яушевага өйләнгән (1866 -1942). Бу хатын-кыз татар халкы тарихында 1908 елда Казанда беренче милли хатын-кызлар гимназиясен булдыруы белән мәгълүм. Сөләйман Аитов бу уку йорты өчен махсус матур кирпеч бина төзеп, аны кирәкле барлык әйберләр белән тәэмин иткән (Рәхмәтуллин ур., 2/18, хәзер биредә 6 нчы мәктәп-лицей урнашкан). Гомумән, коммерсант үз вакыты өчен шактый прогрессив карашларга таянган. Ул татар мәдрәсәсен үзгәртеп кору өчен кыю чыгыш ясаган, Россиядә беренче мөселман сәяси партиясе булган «Мөселманнар берлеге»н төзүдә катнашкан, мөмкин булган кадәр милләт тормышында барлык алдынгы башлангычларны финансларга тырышкан. Сөләйман Аитов, шулай ук изге эшләр өчен акча кызганмаган эре хәйрияче. 1898 елда ул Казан шәһәренең Бишбалта бистәсендә 2 нче Җәмигъ мәчете бинасын төзи.

Тормыш иптәше белән сәүдәгәр 5 ул тәрбияләп үстергәннәр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* История благотворительности в Татарстане.

Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Аитовлар
Уразай авылы тарихы

**   ** Азнакай шәһәреннән ерак түгел мәһабәт Чатыр тау итәгендә күркәм бер авыл урнашкан. Уразай дип атала ул, моннан тыш халык хәтерендә Аю авылы дигән атама да саклана. Риваятьләрдән авылның атамасына кагылганнары аеруча игътибарга лаек. Булачак авыл урынына беренчеләрдән булып Уразай карт килеп утыра. Калын урман белән капланган тирә - якта аюлар да күп була. Авылның ике төрле аталуы шуннан.

   Тарихи документлардан күренгәнчә, Юрмый волосте старшинасы Урманай Уразаев булуы хакында әйтелә. Волость халкы ризалыгын алып ул иптәшләре белән  1745 нче елның гыйнварында үзләренең Зәй буендагы шактый зур җирләрен Аверьян Назар улы Ждановка сата. Әлеге старшинаның әтисе – Уразай карт кайчандыр Уразай авылына нигез салучы икәнлеге шик уятмый. Гадәттә, яңа урынга күчеп килүчеләр булса, авыл шуның исеме белән аталган. 1795 елда авыл 33 хуҗалыктан торган. Халыкның төп өлешен типтәрләр (72 ир – ат һәм 78 хатын – кыз) һәм ясаклы татарлар 137 ир –ат һәм 35 хатын – кыз, калганын башкортлар (19 ир – ат һәм 16 хатын-кыз) һәм йомышлы (“служивые”) татарлар 8 ир-ат һәм 7 хатын-кыз тәшкил итә. Соңрак йомышлы татарлар башка урынга күчерелә, ә инде югарыда телгә алынган 3 катлау (типтәр, башкорт, ясаклы татарлар) бераз үзгәрешләр белән 1917 нче елга чаклы саклана.

    Ясаклы татарлар халык телендә “Казан татарлары” яисә “Казан ягы кешеләре” дип йөртелгән. Идарә итүнең контон системасы яшәгәндә (1798 – 1864 нче еллар) Уразай башкортлары  - 12 нче башкорт кантонында күрсәтелә.

   1829 нчы елгы мәгълүматлар аерым игътибарга лаек. Авылда 52 хуҗалык исәпләнә. Күпчелеген типтәр (37 хуҗалык), калган өлешен “башкорт”(10 хуҗалык), һәм ясаклы татар (4 хуҗалык) алып тора.  18 гасыр урталарында авыл төбәк өчен характерлы сословиеләр-башкорт, типтәр, ясаклы татарлардан торган. 1764 нче елда, мәсәлән, Уразайда 29 ир – ат типтәр теркәлә. “Башкорт”ларның саны турында 18 гасыр ахырына чаклы нинди дә булса мәгълүмат юк, әмма алар авылда яшәгән, чөнки Уразай картның чыгышы шул катлаудан.

     Уразай авылы элек-электән Юрмый волостена керә. Уразай авылына кайчан нигез салынган соң? Урманай Уразаевның 1745 елда җир сату турындагы килешүенә нигезләнеп, аның әтисе Уразай карт бу килешүгә чаклы, ягъни 17 гасыр ахыры, 18 гасыр башларында яшәгән, авыл чама белән нәкъ шушы чорда барлыкка килгән дигән фикер дөреслеккә туры килә.  Авылга килеп урнашканнарга өч төрле исем биргәннәр: башкортлар, типтәрләр, казан кешесе. Башкортлар һәм татарлар башта бергә яшәгәннәр, җир -сулары да бергә булган. 19 нчы йөз башларында бакыр чыгару белән шөгыльләнгәннәр, бу эшне урындагы халык эшләмәгән, каяндыр килгән кешеләр башкарган. Бакыр базларын имән баганалардан ныгытма терәүләр ясап текмәләр белән тишекләрне ныгытканнар.Эшчеләр шунда ук яшәп эшләгәннәр. Бу бакыр базларын халык телендә “пот кул” дип йөрткәннәр. Бакыр казу эшләре 19 йөзнең икенче яртысыннан соң тукталган.''' 

## Чыганаклар
1. Материалы по истории Башкирской АССР.- М., 1960 – 185 с.
2. РДБАА. 1355 ф. 1 тасв. 1877 эш. 250 -253 кгз.
3. Список населенных мест Самарской губернии по сведениям 1889 г. –  Самара, 1890.-59с.
Татарстан руслары

**Татарстан руслары**  — рус халкының бүгенге Татарстан Республикасы территориясендә яши торган территориаль төркеме. 

## Таралышы
2010 елга Татарстан территориясендә 1.5 млн чамасы рус кешесе яши.

Русларның күбесе Татарстан Республикасы шәһәрләрендә, Казанда һәм якын-тирә районнарда, шулай ук Идел, Кама һәм Нократ елгалары үзәннәренә якын районнарда яши.

Татарлардан соң руслар республиканың иң күп санлы халкы, ләкин 1950 еллар азагыннан аның авыл җирлегендәге өлеше бик тиз кимүгә таба бара. Халык санын алу нәтиҗәләре буенча республика халкында русларның өлеше:

## Дин
Диндар руслар, нигездә православие динендә булсалар да, шул ук вакытта рус мөселманнары саны, полиция һәм мөселман руханилары мәгълүматлары буенча, сизелерлек арта бара.

## Тарих
Татарстан территориясендә рус халкы X гасырда барлыкка килә башлый, моңа Балтыйк-Идел сәүдә юлы урнаштыруга ярдәм итә. Нигездә, сәүдә-һөнәрчелек эшчәнлеге белән бәйле зур булмаган рус төркемнәренең булуы кайбер археологик һәйкәлләр территориясендә билгеләп үтелә.

Урта Идел буенда русларның беренче җирлекләре Алтын Урда (XIII–XV гасырлар) чорына карый. Казан ханлыгы чорында Идел алды һәм Кама алды җирләрендә беренче рус авыллары барлыкка килә.

1556 елдан Рус дәүләте Идел буен яулап алганнан соң, русларны элеккеге Казан ханлыгы җирләренә күчерү процессы башлана. Массакүләм колонизация өлешчә рус хөкүмәте сәясәтеннән канәгать булмаган җирле халыкның баш күтәрүе белән тоткарлана.

XVI гасырның икенче яртысында-XVII гасыр башында рус колонизациясе чикләнгән характерда башлана, зур елга (Идел, Кама) ярлары буенча рус авыллары барлыкка килә. Урта Идел буенда русларның саны арту шулай ук рус булмаган халыкларны христианлаштыру һәм руслаштыру сәясәтен үткәрү хисабына бара.

XX гасырдда халык хуҗалыгын индустриальләштерү, гомумсоюз төзелешләре нәтиҗәсендә (КамАЗ, «Түбән Кама Нефтехим» һ.б.) Татарстан территориясендә рус халкының яңа төркемнәре урнашкан. Шул ук вакытта бу чорда, Куйбышев сусаклагычын төзү барышында җирләрне су басу аркасында, рус авыл торак пунктларының күбесе юкка чыга.

## Хуҗалык итү рәвеше
Рус халкының төп шөгыле игенчелек булган. Хуҗалыкта терлекчелек, балыкчылык, яшелчәчелек, йорт кәсепләре зур роль уйный. Татарстанның төньяк районнарында урман кәсепләре киң таралган: урман кисү, сумала һәм дегет ясау, күмер яндыру һ. б.

## Мәдәният
Татарлар белән тыгыз күршелек рус халкының этномәдәни йөзен үзгәртүгә китерә. Идел буе русларының гореф-гадәтләренә татарлар өчен хас спорт ярышлары, уеннар, бәйрәмнәр (Сабантуй, Җыен һ.б.) кертелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным. М., 1965.
* Бусыгин Е.П., Зорин Н.В., Михайличенко Е.В. Общественный и семейный быт русского сельского населения Среднего Поволжья. Казань, 1973.
* Зорин А.Н. Города и посады дореволюционного Поволжья: историко-этнографическое исследование населения и поселенческой структуры городов российской провинции второй половине ХVI – начале ХХ вв. Казань, 2001.

Төркем:Руслар
Төркем:Татарстан халыклары
Төркем:Славян халыклары
Умай

**Умай** (Һумай, Ымай, кайвакыт Һомай, шулай ук **Umai**; ; , *Umay ana*; , *Umáj / Ymaj*,  буларак мәгълүм) — төрки һәм монгол халыкларының борынгы хатын-кыз алиһәсе Тәңредән кала икенче урынны били. Хәзерге заман халыклары арасында алтайлар, башкортлар, бүрәтләр, казаклар, кыргызлар, монгол, татар, хакас һәм башкаларда билгеле. Алиһә иң борынгы орхон язмаларында телгә алына.

## Тасвирламасы
Умай — аеруча олыланучы җир хатын-кыз алиһәсе, шәфкатьле күңел, балаларны һәм бала тудыручыларны яклаучы. Бала тудырыр алдыннан хатын-кызны һәм сабыйны саклап, Умай тирмәнең пакь дип исәпләнгән сул ягында керү урынында урнаша. Хатын-кыз башлангычының гәүдәләнеше Умай исеменең үзендә дә чагыла, ул ана карынын, яткылыгын һәм хәтта кыркылган кендекне аңлата.

Умай хөрмәтенә тирмәнең алгы мөешенә башка сүрәтләр белән бергә зәңгәр тукымадан тегелгән корсакны элеп куялар, аңа, әгәр бала авырса, ботка ашаталар. Аның махсус сагы астында яңа туган балалар һәм бишектә яткан балалар тора, аларның бишеген тирбәтә, ә аннары алты яшенә кадәр, бала аякка басканчы, аны саклап йөри. Аның белән баланың гомере һәм саулыгы бәйле, чөнки ул аны явыз көчләрдән һәм рухлардан саклый.

## Символик сурәтләнеше
Умайга багышланган символик образлар (Май-иче) шорларда — ук белән кече җәя, аны чәңгелдек, бишек янына эләләр, бишекне ук белән (малай өчен) яки орчык белән (кыз өчен) тишәләр, агач укны бишеккә салып куялар. Телеутлар Умайны көмеш чәчле яшь хатын кыяфәтендә күз алдына китерә, ул яшен буйлап күктән төшә һәм алтын ук ярдәмендә балаларны саклый, дип исәплиләр. Кыргызлар Умай-анага балалар туганда яки авырганда мөрәҗәгать итә. Кумандиннар Умай-ана (ут алиһәсенә тиң) судан курка дип исәпли.

Умай җиргә ике каен белән төшә дип исәпләнә.

Кайбер тикшеренүчеләр фикеренчә, Умайның иң иртә сүрәте Кудыргэ каберлегендәге ташта китерелгән (Кудыргэ сюжеты). Ташны Ленинград этнография музеена алып киләләр, ул шәһәрнең чолганыш вакытында Икенче бөтендөнья сугышында югала.

## Шулай ук карагыз

* Тәңре

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* *Котов В. Г. * Женское божество Умай/Хумай: сравнительная характеристика // Известия Алтайского государственного университета. — 2010. — № 4-2. — С. 111-114.
* *Чебодаев М. П. * Образ Бгини Умай (Май) в изобразительном и декоративно искусстве Хакасии. — Абакан. — 2019. — 40 С.

Төркем:Төрки мифология
Төркем:Тәңречелек
Төркем:Татарстанда дин
Мәйдан (бәйрәм)

**Мәйдан** (*фарс. * — мәйдан) — традицион төрки халыклар үткәрә торган бәйрәм, татарлар, башкортлар арасында таралган.

## Тарихы
Мәйдан бәйрәмен үткәрә башлау ыруг-кабилә берләшмәләренең халык җыелышларын үткәрү белән бәйле.

Гадәттә бәйрәм чәчү эшләре тәмамлангач май ахырына билгеләнгән. Бәйрәмдә бер яки берничә күрше кардәш авыллар халкы катнашкан. Бәйрәмне үткәрү урыны итеп кыр яки үр сайланган.

## Бәйрәм йолалары
Чакыручылар күрше авылларда яшәгәннәргә бәйрәм үткәрү көне турында хәбәр иткәннәр. Бәйрәм башлануга бүләкләр, кунакларны ашату өчен азык сатып алуга акча җыела.

Бәйрәм диаметры 50 метрга чаклы булган түгәрәк формасындагы мәйданда үткәрелгән булган, ул ботаклар белән киртәләп алынган, үзәгендә озын, 10 метрга кадәр биеклектәге колга куелган. Башкортстанның аерым районнарында бәйрәм мәйданын бизәү өчен тукыма баластар, тар озын баластар, ашъяулыклар кулланылган. Кунакларны махсус киенгән кешеләр каршылый.

Һәр гаилә якын-тирәдә тирмә яки куыш кора. Мәйдан тирәли картлар, балалар, алар артыннан — ирләр утырыша. Хатын-кыз өчен аерым ачык бизәлгән мәйдан әзерләнә.

Мәйдан бәйрәме үзәк мәйданнан ераграк ат чабышы белән башлана.

Көн дәвамында халык уеннары үтә торган була, көрәш, йөгерү, алыш, сикерү ярышлары, җәядән ату, халык биюләре, җырлар башкару, курайда уйнау, чәчәннәр ярышын.

Җиңүчеләр кыйммәтле бүләкләр белән бүләкләнгән (айгыр, сарык, яулык, сөлге һ. б.).

Бәйрәм тәүлеккә кадәр сузылырга мөмкин булган, туйларны яки ярминкәләрне аның белән тап китергәннәр.

Традицион рәвештә кунакларны сыйлар өчен бишбармак, казы, кымыз, бал, буза әзерләгәннәр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Сергей Руденко|Руденко С. И.]]* Башкиры: Историко-этнографические очерки. — М.; Л., 1955. — С.186, 277-278; Полевые материалы автора.
* *Бромлей Ю. В. * Новая обрядность — важный компонент советского образа жизни // Традиционные и новые обряды в быту народов ССРБ. — М., 1981. — С.12.
* Шарапова И. Р. Башкирские народные праздники как социокультурные Уфа. БашГУ. 2011 г. ISBN 978-5-7477-2798-4
* Фәтихова Ф. Ф. Майҙан (байрам) // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
* 

Төркем:Әлифба буенча бәйрәмнәр
Төркем:Татар бәйрәмнәре
Төркем:Башкортлар
Уразай авылы мәктәбе

1927 нче елда Бөгелмә контонына караган 4 класслы башлангыч мәктәп була. Авыл балалары беренче тапкыр 4 почмаклы таш йортта укый башлыйлар. Барлык авыл балаларын Кәримов Хаҗи исемле кеше укыта. Үзенә генә укучы балалар күп булганга (120 бала)  күрә, икенче укытучы итеп Бәдертдинов Зәкиҗанны куялар. Аның берүзенә 80 укучысы була. Балалар ике сменада укыйлар. Колхозлашу елларыннан соң, мәктәп мөдире Ермаков дигән кеше берничә йортны кушып, мәктәп төзетә. Ул киткәч, Хәсәнов Сабит мәктәп мөдире булып кала. Бу вакытта авылда укый – яза белүчеләр 20 процент чамасы була. 1928-1929 нчы елларда мәктәптә беренче мәртәбә латин алфавиты керә. Латин алфавиты башта газеталарда гына кайта. Шуннан өйрәнеп балаларны укыта башлыйлар.   Бәдертдинов Зәкиҗан: ”Балаларны икегә бүлеп, берсендә яхшырак, икенчесендә начаррак укучыларны укыттым”, - ди. Айлык хезмәт хакы 25 сум була. 1932 нче уку елында Уразай 1 баскыч эш мәктәбендә Хәсәнов Сабит, Хәкимов Әкрәм, Галиева Мәйшәкәр, Хафизова Сафия, Аслаевлар укытучы булып эшлиләр.

1933 нче ел 17 нче январь беркетмәсендә беренче мәртәбә “Пионерларның саны артса да, сыйфат ягы түбән тора”,- дигән җөмлә укырга була. Бу-пионер хәрәкәте 1933 нче елда Уразайда да башлануын күрсәтә. 1934 нче елда класста утырып калучылар-8, көзге сынауга калучылар  - 5 була. Укучыларның дәрескә йөреше түбән була. Укучылар пионер яшендә булсалар да, пионерга керүчеләр аз: 99 укучының 35 генә пионер булган.Моның сәбәбе күпчелек ата-аналарның каршы килүе, 1937 -38 нче уку елында Мөхәммәт Минаҗиев, Сабит Хәсәнов, Факия Айдагулова, Сәкинә Латифуллина, Гәрифә Хәсәнова, Семен Ковалев көндез укучыларны, кич белән зур яшьтәгеләрне укытканнар, җәмәгать эшләрендә актив катнашканнар. Ул елларда пионер һәм октябрят группалары белән эшләүдә Сылу Хәеретдинова, Сәгъдә Ермакова һәм Сәлимә Хәсәноваларның хезмәте зур була. 

Мәктәптә берничә буын балаларына белем һәм тәрбия биргән мөгаллимнәр:  Миннәхмәт һәм Мөслимә Латифуллиннар , Сафина  Мөшәрәфә, Гыйздетдинова Әкълимә, Әхмәдишина Люция, Галәүов Фәрит,  Таһир һәм Флюра  Маликовларның хезмәтләре зур.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
 

Төркем:Азнакай районы мәктәпләре
Уразай авылы мәчете

Тарихи чыганаклардан күренгәнчә, элек тә Уразай авылында ике мәчет булган. “Башкорт” очы мәчетенә Хәҗимулла Хөсәенов указлы мулла булып торган. Шул ук мәхәлләдә икенче мулла булып Кашафетдин  Хөсәенов тора. 1994 нче елның 25 нче декабрендә авылда беренче агач мәчет салына. Мәчет төзелешендә бөтен авыл халкы катнаша.                     
        Типтәр очында Гариф Шәрипов указлы мулла булып торган. Икенче мулласы-Мөхәммәтзакир Шәмсетдинов исәпләнгән. Ә мәчетнең мөәзине булып Латифулла Галиуллин саналган. Иске мәчет 1918 нче елда төзелгән. Ә менә 1978 нче елның 12 июлендә давыл вакытында мәчет җимерелеп төшә. Районда сакланып калган иң соңгы мәчет була ул. Аның бу вакытка кадәр сакланып килүе – авыл халкы динне, йола-гадәтләрне аеруча ихтирам итүе хакында сөйли. Бу урында кибет төзү турында сүз чыккач та, авыл халкы дәррәү күтәрелеп нигезне саклап кала.  2005 нче елның 3 июнендә бу мәчетне яңарту максатыннан беренче нигез ташы салынды. Һәркем ихлас күңелдән мәчет файдасына үз өлешен кертә. Мәчеткә юкка гына “Ихлас” дип исем бирелми. Нигез ташыннан алып, барлык төзелеш эшләрен дә авыл халкы үз көче белән башкара. Бүгенгесе көндә бу мәчетнең имамы булып Фоат хәзрәт тора. Аның нәсел тамыры дини кешеләргә барып тоташа. Хәзрәтнең бабасы, Галәветдин бабай, иске мәчеттә имам булып тора.  Һәр ике мәчеттә Нәҗип хәзрәт белән Фоат хәзрәт балаларга дин сабаклары өйрәтәләр, җәйге ял вакытында лагерь оештыралар,  авыл өстендә моңлы азан тавышы яңгырап тора.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Азнакай районы мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Анатолий Васильев (1957)

**Васильев Анатолий** ― Татарстан Республикасының Атказанган укытучысы. 39 ел гомерен яшь буынны укыту, тәрбия эшенә бирә, шуның 32 елы - мәктәп белән идарә итү.

### Биография

Васильев Анатолий Григорьевич 1957 елның 23 нче мартында Чуашстанның Канаш районы Яманово  авылында Анна һәм Григорий Васильевлар гаиләсендә 6 нчы бала булып дөньяга килә.

1964 елда ТАССРның Апас районы Иске Тәрбит урта мәктәбенә  укырга керә, 1974 елда аны "4"ле һәм "5"ле билгеләренә генә тәмамлый.

1974-1978 елларда Казан дәүләт педагогия институтының физика һәм математика факультетында белем ала. Институтта укыганда физика-математика факультеты профсоюз комитетының әгъзасы була.  Актив һәм тырыш студентны  институтның Комсомол комитеты каршындагы студентларның җәйге ялын һәм эшен оештыручы  итеп билгелиләр. Биредә ул тормыш мәктәбе үтә, аралашу, оештыру һәм идарә итү тәҗрибәсе туплый.

1978 елда,  институтны тәмамлагач,ТАССРның Апас районы Хуҗа Хәсән мәктәбенә математика укытучысы булып эшкә кайта.

1979 елда  ТАССРның Апас районы М. К. Кузьмин исемендәге  Иске Тәрбит мәктәбенә математика укытучысы итеп билгеләнә.

1981-1985  елларда математика фәнен укыта һәм укыту-тәрбия бирү эшләре буенча директор урынбасары вазифасын башкара.

1985-2017 елларда ТАССРның Апас районы (1991 елдан Татарстан республикасы Кайбыч районы)  М. К. Кузьмин исемендәге  Иске Тәрбит урта мәктәбенең директоры булып эшли.

Анатолий Григорьевич үзе эшләгән чорда бердәм-тату укытучылар коллективы туплый. 2002-2003 елларда аның җитәкчелегендә  яңа мәктәп төзелә. Мәктәпнең материаль-техник базасы баетыла, предмет кабинетлары заман таләпләренә яраклаштырып җиһазлана. Укучылар район-республика ярыш һәм конкурсларында, олимпиадаларында призлы урыннар яулыйлар.

2007 елда мәктәп “Миллионер мәктәп” гранты җиңүчесе  була.  Болар барысы да – җитәкченең тынгысыз хезмәт җимешләре.

Халык күңелендә Анатолий Григорьевич эзләнүчән, заман сулышын тоеп эшли торган җитәкче булып кала.

### Бүләкләре
* 1988 елдан РСФСР халык мәгарифе отличнигы.  
* 2006 елны Татарстанның Атказанган укытучысы исеменә лаек була. 
* 1999  елда «Ел җитәкчесе-1999»  конкурсы җиңүчесе.
* 2011, 2014 елларда ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының “Иң яхшы мәктәп директоры”, 2012 елда "Иң яхшы укытучы" гранты җиңүчесе.
* 2023 ― ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының Рәхмәт хаты, 2023 ел.

## Гаиләсе
Тормыш иптәше - Васильева Римма Николаевна, М.К.Кузьмин исемендәге Иске Тәрбит урта мәктәбенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы, кызлары Вероника - Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаган, уллары Владислав - КХТИ тәмамлаган; оныклары: Данил, Тимур, Денис, Игорь

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Мәгълүмат Васильев Анатолий Григорьевичтан интервью алып тупланды.
* Иске Тәрбит урта мәктәбе музеенда "Күренекле шәхесләр" альбомы

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Төркем:Укытучылар
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар