open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Николай Ишуткин

**Ишуткин Николай** (1954 елның 28 маенда туды) — эрзә шагыйре һәм журналист. Эрзяның «Чилисема» балалар-яшүсмерләр журналының баш мөхәррире. Мордовия Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1999).

## Биографиясе
Николай Иван улы Ишуткин 1954 елның 28 маенда Мордва Республикасының Олы Бирәзник районы Симкино авылында укытучы һәм колхозчы гаиләсендә туа. 1961 елда туган авылында сигез яшьлек мәктәпнең беренче классына укырга керә. 1971 елда күрше Шөгер авылының урта мәктәбен тәмамлый, шуннан соң П. Огарев исемендәге Мордва дәүләт университетының филология факультетына укырга керә. Университетны тәмамлаганнан соң корреспондент, өлкән хәбәрче, «Эрзянь правда» газетасында бүлек мөдире булып эшли.

1984 елда яшь язучыларның VIII Бөтенсоюз киңәшмәсендә катнаша. 1987 елда эрзянның «Чилисема" балалар-яшүсмерләр журналының баш мөхәррире була. 1989-1991 елларда читтән торып Мәскәү социаль-сәяси институтының журналистика бүлегендә укый. 1995 елда Россия Язучылар берлеге әгъзасы була.

## Иҗаты
Студент елларында шигырьләр яза башлый. 1973 елда эрзянның «Одарена» һәм «Килейне» журналында беренче шигырьләрен бастыра. «Эрзянь правда» газетасында эшләгән вакытта актив иҗади эшчәнлекне дәвам итте. Эрзян шагыйре һәм язучы В. К. Радаев җитәкләгән «Тештин» әдәби берләшмәсе әгъзасы була.

1989 елда Ишуткин «Валскень теште» (*Иртәнге йолдыз*) шигырьләр җыентыгын чыгара. Шул ук елны аның рус «күңел күренеше»дигән беренче шигырьләр җыентыгы дөнья күрә.

Ишуткин «Сятко» (*Чаткы*) һәм «Чилисема» журналларында басылган күп кенә балалар шигырьләренең авторы булып тора. 1994 елда аның балалар өчен «Ютазы шкафо» («ял сәгатьләрендә») шигырьләр җыентыгы дөнья күрә, ул шулай ук төрле уеннар, башваткычлар, юморны үз эченә ала.

## Бүләкләр һәм премияләр

* СССР матбугат отличнигы Мордовия Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1999)

## Төрле формадагы конденсаторлар

## Әдәбияты

* Язучылар Мордовия : биографик белешмәлек / төз.: Т. С. Баргова, Е. М. Голубчик. — Саранск : Мордов. кн. изд-во, 2004. — 127 с.

Төркем:Саранск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мордовия журналистлары
Төркем:Русия шагыйрьләре
Төркем:Эрзә шагыйрьләре
Төркем:Мордовиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Артур Бренинг

**Артур Бренинг** (,  — , ) — терапевт, медицина фәннәре докторы (1924), профессор (1934). 1927-1959 елларда КМИдә, 1927-1929 елларда эчке авырулар пропедевтикасы кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Александр Брехман

**Александр Брехман** (,  — , ) — төзелеш эшләре белән идарә итү гыйлеме белгече, техник фәннәр докторы (1992), профессор (1993), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1990). 1965 елдан КДАТУда, юллары һәм күперләре кафедрасы мөдире (1994-2014), юл корылмалары институты директоры (2001-2011). 1989-2004 елларда Татарстан төзелеш икътисады һәм идарәсе фәнни-тикшеренү институты директоры.
## Искәрмәләр
Павел Батаев

**Батаев Петр улы Павел**  (1915, Яңа Наратлар, Богырыслан өязе — 1942 елның 24 гыйнвары) — совет эрзә шагыйре.

## Биографиясе
Павел Петр улы Батаев 1915 елда Самара губернасы Богырыслан өязенең Яңа Нарат эрзә авылында туган (хәзер Самара өлкәсенең Келәүле районы). 1934 елда Мордовиягә, Саранскига килә, анда Мордва китап нәшриятында сәнгать әдәбияты редакторы һәм «Лениэнь киява» («Ленин юллары буенча») комсомол-яшьләр газетасында мөдир булып эшли. Мордва телендә берничә җыентык чыгарды. Ул эрзә телендә Никул Эркай, И. П. Кривошеев һәм Я. Григоршин белән бергә әйдәп баручы язучылар һәм шагыйрьләр арасына керә.

1941 елда Батаев фронтка хәрби корреспондент булып чакырыла, 53нче укчылар дивизиясендә рядов булып хезмәт итә. 1942 елның 24 гыйнварында ул сугышта һәлак була. Медынь шәһәрендә җирләнгән. Аның сугыш турында шигырьләре сакланган:

Без бүген яңа һәм яшь,
Һәм саклыйбыз, ничек ана, илне үз.
Аның өчен без күкрәк сөтен булырга әзер -
Җиңәргә яки үләргә.





Без бүген яңа һәм яшь,
Һәм саклыйбыз, ничек ана, илне үз.
Аның өчен без күкрәк сөтен булырга әзер -
Җиңәргә яки үләргә



## Җыентыклар

* Анкине (1934)
* Кесщ эрямо (1934)
* Ков валдоне (1933)

## Төрле формадагы конденсаторлар

## Әдәбияты

* Савыт-саба. Чавозь эрзянь шагыйрь ды писательтнень әсәренисят. Мордва Дәүләт нәшриятларының Пурныцязо П.Гайни. - Саранск, 1952. — 128 с. - 99-100 с. Батаев П. Валскень стязь/. - 1995. - № 4.

Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Мордовия шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Эрзә шагыйрьләре
Төркем:Богырыслан өязендә туганнар
Төркем:Келәүле районында туганнар
Төркем:Мордовия журналистлары
Артур Моро

**Артур Моро** (чын исем — Афанасий Матвей улы Осипов; 1909-1989) - эрзә халык шагыйре, мөхәррир.

## Биографиясе
1909 елның 28 апрелендә (11 май) *Архангельские ключи* авылында (хәзер — *Красные ключи* авылы, Похвистнево районы, Самара өлкәсе) туа.

Шагыйрьнең балачагы авыр була, ачлыктан әтисе Себергә китә, тимер юлда эшли. Гаиләдә барлык мәшәкатьләр дә әнисенең хатын-кыз җилкәсенә төшә.

1925 елда А. Моро Мәскәүгә китә.  («Якстере теште» («Красная звезда») эрзә газетасы редакторы П.С. Глухов ярдәмендә ул Артур ССРБ халыклары телләрендәге Үзәк нәшрият («Центриздат») типографиясе каршында ФЗУ тәмамлый һәм текстларны җыючы һөнәрен ала. "Якстер теште» типографиясендә наборщик булып эшли, ә кичләрен рабфакта укуын дәвам итә.

Бөек Ватан сугышы вакытында «Алга Ватан өчен» дивизион газетасы редакторы була, алгы сафта сугыша. Сугыштан соң Мәскәү һәм Мордовия вузларында укыта.

1945-1947 елларда Жаркова Екатерина Семен кызына  (1903-1947) өйләнгән була.

1989 елның 13 гыйнварында Мәскәүдә вафат була, туган авылын Красные Ключида җирләнә.

## Хезмәтләре
Артур Морозовның беренче шигырен унҗиде яшьлек яшьтә язган, нәкъ менә шул вакытта ул үзенә шундый «яңгыравыклы, җырлы» псевдонимны ала. Эрзя телендә *моро* сүзе «җыр» дигәнне аңлата.

Даими рәвештә зур иҗтимагый эшчәнлек алып барды. Шагыйрь гомере вакытында эрзя һәм рус телләрендә 16 китап нәшер ителә.

## Ирешү

* сәнгать белеме кандидаты, (1949).
* атказанган шагыйрь Мордва АССР (1969).
* әгъзасы, авыл ҖИРЛЕГЕ СССР (1935).

## Хәтер

* Шагыйрь туган йортта истәлек тактасы урнаштырылган.

## Төрле формадагы конденсаторлар

## Сылтамалар

* Моро (Осипов) Артур Матвеевич 
* Артур Моро (Афанасий Матвеевич Осипов) 
* Бөек скульптор Степан Эрьзя

Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Эрзә шагыйрьләре
Төркем:Самар губернасында туганнар
Төркем:Похвистнево районында туганнар
Төркем:Эрзә язучылары
Төркем:Сәнгать фәннәре кандидатлары
Анатолий Бржезовский

**Анатолий Бржезовский** (,  — , ) — инкыйлабчы, журналист. 1902-1903 елларда Казанда: Алафузов заводы социал-демократлар түгәрәге җитәкчесе, РСДРПның Казан комитеты әгъзасы. 1903 елда Көнчыгыш Себергә сөрелә. 1905 елда «Потемкин» броненосындагы фетнәдә катнаша. 1907 елда Уфада «Южный Урал» гәҗитен нәшер итә. 1907-1917 елларда Самар, Мәскәү, Киев, Әдис шәһәрләрендә инкыйлаб эшендә. 1917 елдан соң совет эшендә.
## Искәрмәләр
Колешвар

**Шри Дэв Колешвар**  Һиндстанда, Махараштра штатында, Ратнагири Районында Даполи Талука авылы Колтхаре урнашкан борынгы Шива Ходае Гыйбадәтханәсе.
Якынча 6 км ераклыкта Дабһолда Чанкаи Дэви мәгарә гыйбадәтханәсе урнашкан.

## Искәрмәләр
http://www.maharashtradesha.in/kolthare.htm 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Бесник Мустафай

**Бесник Мустафай** (алб. *Besnik Mustafaj*,  23 сентябрь 1958, Байрам-Цурри, Албания)—албан язучысы, сценарист һәм шагыйрь, дипломат. Албания 62-нче чит ил эшләре министры.

## Биография
Тиран университетының чит телләр факультетын тәмамлаган. Роман филологиясе буенча белгеч. Аннан Сукбай округында укытучы булып эшли.

1982 елдан Тирана университетында укытучы һәм «Zëri i popullit» («Халык тавышы») газетасы журналисты. 1988 елдан башлап Маркс-лениннизмны өйрәнү институтында тәрҗемәче булып эшли, ә ике елдан соң «Bota Letrare» («Бөтендөнья әдәбияты») журналының баш мөхәррире була.

1991 елда ул демократик оппозициядә катнаша башлый. Албания Демократик партиясеннән депутатлыкка кандидат булган. 1991 елның мартында беренче тапкыр Албания Халык җыены әгъзасы итеп сайлана.

2005 елда Албаниянең Франциядә илчесе итеп билгеләнә.

2005 елның 11 сентябрендә, 2007 елның 24 апрелендә, Мостафа Җәмилев хөкүмәтендә чит ил эшләре Министры вазифасын башкаручы. Косово мәсьәләсе буенча аларга артык йомшак позиция өчен тәнкыйть утына тотылган.

## Иҗаты
Бесник Мостафа балалар өчен язылган дүрт җыентык, эссе җыентыгы, романнар һәм повесть җыентыгы авторы буларак билгеле.

Бесник Мостафа-албан язучыларының чит телләренә иң күп тәрҗемә ителгәннәреннән берсе. Аның кайбер әсәрләре француз, немец һәм болгар телләренә тәрҗемә ителгән.

## Сайланма әсәрләре
**Шигырьләр җыентыклары**

* *Motive te gezuara*  (1978);
* *Fytyrë burri*  (1987);
* *Legjenda e lindjes sime*  (1998);

;
; Проза

* Vera pa kthim (1989);
* Gjinkallat e vapës  (1994);
* Një sagë e vogël (1995);
* Daullja prej letre  (1996);
* Boshti (1998).

; эссе

* Midis krimeve dhe mirazheve  (1999);

; Киноценарий

* Мао Цзедун /Mao Ce Dun (2008)

Төркем:23 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:Илчеләр
Антон Һарапи

**Антон Харапи** (алб. *Anton Harapi*, 5 гыйнвар 1888 ел., Широка,  Шкодера, Австро-Венгрия — 14 февраль 1946 ел, Тирана, Албания)  —албанның милли-мәдәни мәгърифәте эшлеклесе, албан язучысы һәм публицист, католик рухани, монашесканцев ордены әгъзасы.

## Биография
1888 елның 5 гыйнварында Широкодер янындагы торак пунктта туган. Францискан мәктәбендә башлангыч белем алды. 1904 елда Антон Харапи монашеский ордены белән францисканцев бүләкләнә. 1909 елның февралендә монаше обетларын кабул итә, шуннан соң Шкодерда католик семинариясендә укый. 1910 елның 29 июнендә рухани була. Римда, Венада һәм Зальцбургта югары белем алган.

Албаниядә төрле католик мәхәлләләрендә хезмәт итә. 1918 елдан бирле Груд торак пунктында, Черногория белән чик янында хезмәт итә. Биредә үк иҗтимагый эшчәнлек белән шөгыльләнә башлый. Париж тынычлык конференциясенә мөрәҗәгать итү авторларының берсе булган, анда Албания артында ,Хоти һәм Груд округларын калдырырга өндәгән.

1920-1924 елларда Антон Харапи Гергь Фишта һәм Луид Гуракучи белән хезмәттәшлек итә. 1925 елда Францискан ордены алырга теләүчеләрне тәрбияләүгә багышлаган сәяси эшчәнлекне калдырып китә. Шул ук вакытта сәяси-мәдәни журналда " Hylli i Dritës» фәлсәфи һәм педагогик мәкаләләр  бастырырга булды . 1923 елдан 1931 елга кадәр Шкодерда Француз мәктәбе директоры була. 1942 елда «Hylli i Dritës»журналының баш мөхәррире була.

1945 елда Антон Харапи хәрби суд карары белән кулга алына.1946 елның 14 гыйнварында оккупация властьлары белән хезмәттәшлек иткән өчен, Регент Советының башка катнашучылары леф Носи һәм Малик Бей Бушати белән үлем җәзасына дучар була. Мисто треск Генераль прокуроры хөкем карарын үтәргә һәм хөкем ителүчеләрнең бөтен милкен конфискацияләргә боерды. Антон Харапи 1946 елның 15 февралендә Тиранда шәһәр зираты стенасы янында атып үтерелә һәм билгесез кабердә җирләнә.

## Иҗаты

* «Edukata ose mirerritja e femijeve» (1925)
* «Vlerë shpirtërore» (1935)
* «Andrra e prêtashit: kontribut për kulturën shqiptare» (1959)
* «Valë mbi valë» (2003)
* «Vlerë shpirtërore: kontribut për trajtimin mendor të shqiptarit» (2003)
* «Shqyptari dhe bota e tij» (2003).
Төркем: 5 гыйнвар көнне туганнар
Төркем: 1888 елда туганнар
Төркем: 14 февраль көнне вафатлар
Төркем: 1946 елда вафатлар
Молдавиядә спорт

**Молдавия Милли олимпия комитеты**— бәйсез дәүләт буларак 1991 елда оештырыла һәм ул Халыкара Олимпия комитетында  1993 елда ачыла.

Молдавия спортчылары гадәттә велосипед һәм ат спорты, йөзү, байдарка һәм каноэларда ишү, бокс, җиңел һәм авыр атлетика, җәядән ату, футбол һәм биатлон , парус спорты буенча халыкара ярышларда чыгыш ясый .

## Олимпия уеннарында катнашу
Молдавия спортчылары Олимпия уеннарында  1960, 1968, 1972, 1976, 1980, 1988  елларда СССР  җыелма командасы составында катнашалар . 1992 елда алар Берләшкән командага керә. 1960 елда беренче көмеш Олимпия медаленә Молдова җиңел атлеты Госман Косанов( 4 эстафетада 100 м) лаек була. 1980 елда Лариса Попова-Александрова академик икмәк ишү буенча (парлы икеле) беренче Олимпия чемпионы була. 1988 елда канунчы Николай Журавский 2 алтын медаль яулый. 1992 елда Барселонада узган Олимпия уеннарында Молдавия авыр атлетчысы Федор (Тудор) Касапу ярым авырлык категориясендә алтын медаль яулады.

Молдавия командасы беренче тапкыр бәйсез дәүләт буларак 1996 елда Атлантада узган Олимпиадада чыгыш ясады.

2008 елда Пекиндагы  Олимпиадада Вячеслав Гожан Молдавия җыелма командасына 54 килограммга кадәр авырлык категориясендә бронза медаль алып килде.

## Футбол
***Футбол буенча Молдавия җыелма командасы***

* «Милсами» «Милләт»
* «Дачия»  «Дачалык»
* «Зимбру» «Кышлау»
* «Шериф» «Шериф»

Иң танылган футболчылар Раду Ребежа, Александр Епуряну, Александр Гацкан, Сергей Ковальчук, Сергей Николаевич Лащенков, Валерий Катынсус.

## Чыганаклар

* Большая олимпийская энциклопедия. — М.: Олимпия Пресс, 2006.

## Сылтамалар

* Молдавский спорт  (рус.)
* Сайт о спорте в Молдове  (рус.)  (молд.)  (англ.)

Төркем:Молдавия
Төркем:Илләр буенча спорт
Ват Кореши

**Ват Кореши** (алб. *Vath Koreshi*; *[[7 май|7 мая]] [[1936 ел|1936]], [[Lüşnä|Люшня]], [[Албания]] — [[3 февраль]] [[2006 ел|2006]], [[Рим]], [[Италия]]*) — албан дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, язучы, шагыйрь, журналист, сценарист.

## Биография
Тиран политехник институтының геология факультетын тәмамлаганнан соң, 5 ел Кукеста геолог булып эшли. Укуын Тиран университетының Албания филологиясе бүлегендә дәвам итә.

1964 елда  «Zëri i rinisë» («Яшьләр тавышы») һәм «Drita» («Яктылык ») газеталарында журналист булып эшли. 1974 елдан алып сценарист буларак «Новая Албания» киностудиясе белән хезмәттәшлек итә. Kinostudio Shqipëria e Re). 1978 елда нәфис фильмнар бүлегенең баш мөхәррире итеп билгеләнә.

1987 елда-Албания мәдәният һәм сәнгать министрлыгында департамент башлыгы.

1991-1992 елларда Албаниянең мәдәният, яшьләр һәм спорт министры. Министр вазифасыннан киткәннән соң «Onufri " нәшрияты директоры булып эшли.

2001 елда Албания Социалистик партиясе исемлеге буенча Албания парламенты депутаты була. Италиядә йөрәк өянәгеннән вафат була.

## Иҗат
1964 елда " Kur zunë shirat e vjeshtës»хикәяләр җыентыгын бастырып чыгара.

20дән артык киносценарий авторы.

## Повестьләр

* 1964: *Kur zunë shirat e vjeshtës*
* 1968: *Toka në hijet e shtëpisë* (Земля в тени дома)
* 1971: *Dy të shtunat e Suzanës* (Две субботы Сюзанны)
* 1977: *Mali mbi kënetë*
* 1980: *Haxhiu i Frakullës*
* 1980: *Dasma e Sakos* (Свадьба Сако)

## Сайланма фильмографиясе

* 1978 — *Gjeneral gramafoni*
* 1978 — *Nga mesi i errësirës*
* 1979 — *Liri a vdekje*
* 1981 — *Plaku dhe hasmi* (короткометражный)
* 1982 — *Ne kufi te dy legjendave*
* 1982 — *Besa e kuqe*
* 1984 — *Nata e parë e lirisë*
* 1987 — *Невидимый мир / Botë e padukshme*
* 1990 — *Balada e Kurbinit*
* 1998 — *Dasma e Sakos*
* 1999 — *Врата Евы*
* 2005 — *Syri magjik*
* 2006 — *Etjet e Kosovës*

## Бүләкләре

* «Милләт хокукы» ордены (алб. Urdhri «Nderi i Kombit»)

## Искәрмәләр


Төркем:7 май көнне туганнар
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:3 февраль көнне вафатлар
Төркем:2006 елда вафатлар
Төркем:Албаниядә туганнар
Төркем:Римда вафатлар
Төркем:Геологлар
Нурзия Багманова

**Багманова Нурзия Яхин кызы** (башк. *Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы*,  8 апрель 1963. 8 апрель 1963, Рятамак, Ермекеев районы, Башкир  АССР, РСФСР, СССР) **—**россия йөгерешчесе, дөнья һәм Европа чемпионы, россиянең атказанган спорт мастеры (2000).

## Гаилә
Кияүдә. Улы-Павел, кызы Ярослава  Шведова, профессиональ теннисчы,  2008 елдан алып Казахстан өчен чыгыш ясый.

## Биография
Дәүләт физик культура институтының тренер факультетын тәмамлаган (ГЦОЛИФК). Югары уку йортын кызыл диплом белән тәмамлый. Шулай ук Мәскәү югары уку йортлары арасында фәлсәфә буенча фәнни конференциядә җиңүче Ленин стипендиаты да булган. 1990-1992 елларда җиңел атлетика буенча СССР (БДБ) җыелма командасы әгъзасы. 1993-1998 елларда җиңел атлетика буенча Россия җыелма командасы әгъзасы.

Специализация: марафон йөгереше, гадәттән тыш марафон (100 км га йөгерү).

Беренче россия спортчысы-100 км га йөгерүдә дөнья чемпионы.

## Казанышлары

* 1991 ел-100 километрга йөгерү буенча дөнья чемпионаты (Италия, Флоренция, 25-26 май) — 8: 42.54 (алтынчы урын).
* 1992 ел:

# 100 километрга йөгерүдә дөнья чемпионы (Испания, Паламос) — 7:44.37,
# Испания ачык чемпионаты җиңүчесе (Мадрид), 
# Олимпия алды турниры җиңүчесе (Испания, Барселона), 
# Бельгия ачык чемпионаты призеры (Торхаут). 
# 1992 ел сезоны нәтиҗәләре буенча, спорт җәмәгатьчелеге сораштыруы буенча, «планетаның иң чыдам хатын-кызы " дип танылды».

* 1993 елда Прага марафонын отты. 
* 1994 елда:

# 100 км га йөгерүдә команда зачетында Европа чемпионы булды.
# Шул ук елны Европа чемпионатының көмеш медаленә дә лаек булды.

* 1995 елда 100 км га йөгерүдә (стадион) (Россия чемпионаты, Подольск) Европа рекордын куйды.
* Күпсанлы халыкара узышлар, марафоннар һәм гадәттән тыш марафоннар җиңүчесе.
* 2000 елда Нурзия Багмановага Атказанган спорт мастеры исеме бирелә.

Мәскәүдә яши.

Төркем:8 апрель көнне туганнар
Төркем:1963 елда туганнар
Ачади Игнац

**Игнац Ачади** (чын фамилия — Адлер) (венг. Acsády Ignác; 9 сентябрь 1845, Надькарой, Австрия империясе (хәзер Карей, Сату-Маре өлкәсе, Румыния) — 17 нче декабрь 1906, Будапешт, Австро-Венгрия) — маҗарстан тарихчысы, журналист һәм прозаик, Маҗарстан Фәннәр академиясе  корреспонденты (1888)

## Биография
Яһүд гаиләсендә туа. Дебрецен һәм Пешт  югары мәктәпләрендә белем ала. Пешт югары уку йортында хокук өйрәнә. Журналист һәм романист буларак таныклык алды. Аеруча танылуны  «Маҗарстандагы крестьян тарихы" алып килде . А.Игнац  Маҗарстан тарихчылары арасында беренчеләрдән булып крестьян тарихын анализлый.Крестьяннарның көнкүрешкә бәйлелекне катгыйландыруга каршы көрәш формаларын уйлап табарга һәм тасвирларга омтылды.

## Фәнни эшчәнлек
1870 нче еллар ахырында үзен XVI-XVIII гасырларда Христианизация турында Маҗарстан икътисадын һәм социаль тарихын өйрәнүгә багышлый.

Аның хезмәте XVI гасыр Маҗарстанда зур  роль уйный (" Маҗарстанда җир биләмәсе"1494-1598, 1894, һ.б.).

Күпьеллык тикшеренү эшенең нәтиҗәсе булып «Маҗарстанда крепостьлары тарихы» (1906. 1948, 1950; Словак теле . 1955, рус. 1956 ел.) Аеруча танылуны  «Маҗарстандагы крестьян тарихы" алып килде . А.Игнац  Маҗарстан тарихчылары арасында беренчеләрдән булып крестьян тарихын анализлый.Крестьяннарның көнкүрешкә бәйлелекне катгыйландыруга каршы көрәш формаларын уйлап табарга һәм тасвирларга омтылды.

И. Ачади эшләрен, чыганакларын колачлау һәм фактик материалны күп куллану нәтиҗәсендә, хәзерге вакытка кадәр үз әһәмиятен саклап калды.

## Сайланма хезмәтләр

* "Венгрия финанслар Фердинанд I. 1526-64 "("Венгрия финанслар хакимлек иткән чорда И. Фердинанд. 1526-64", 1888),
* "XVI һәм XVII гасырларда Венгриянең икътисадый хәле" ("XVI һәм XVII гасырларда икътисадый хәле"), 1889),
* "1564—1576 ныклы салым салу "("1564—1576 тыюга ныклы салым салу"), 1894),
* "Салым салу 1577—1597 "("The serfs taxation in 1577-97 ban", 1896).
* "Венгрия хезмәте 1494—1598" ("Иске Венгер поместья 1494—1598", 1894),
* "Венгрия дворянлыгы һәм аның хезмәте" ("Венгрия дворянлыгы һәм имения соң Мохача кан", 1890).

Аңа Маҗарстан тарихы буенча берничә гомуми эшләре :" Венгрия чорындагы  өч өлеше " ("Разделение Венгрия 1526—1608", 1897)," Леопольд I һәм Иосиф I идарә иткән чорда Венгрия тарихы "("Венгрия тарихы И. Липо һәм И. Иосиф корабан, 1657—1711", 1898), "Венгрия империясе тарихы "("Венгрия империясе тарихы", 1-2, 1903—1904)карый.

## Чыганаклар

* М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия . Под ред. Е. М. Жукова. 1973—1982.

## Искәрмәләр

Төркем:Маҗарстан галимнәре
Төркем:Юристлар
Төркем:Тарихчылар
Төркем:Румыниядә туганнар
Төркем:Будапештта вафатлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Ленар Миңнемуллин

**Ленар Миңнемуллин**, Ленар Газинур улы Миңнемуллин (*[[1988 ел]]ның [[20 апрель|20 апреле]], [[Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Кукмара районы]], [[Вахит]]*) – драма актеры, Сабир Өметбаев исемендәге Минзәлә татар дәүләт драма театры артисты (*[[2009 ел|2009]]—[[2015 ел]]ларда*). Дамир Сираҗиев (*[[2013 ел|2013]]*), Әлфия Авзалова исемендәге,  «Тантана» (*[[2015 ел|2015]]*) премияләре лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1988 елның 20 апрелендә Кукмара районы Вахит авылында туган. Әтисе Газинур, әнисе Халисә. 2005—2009 елларда Казан театр укуханәсендә актер белгечлеге ала (*Раушан Шәрәф, Ришат Хаҗиәхмәтов курсы*). Читтән торып Казан дәүләт мәдәният институтынының театр һәм кино бүлегендә укый.

2009 елдан 2015 елга кадәр Сабир Өметбаев исемендәге Минзәлә татар дәүләт драма театры артисты.

2015—2018 елларда «Мебелев» мебель цехында эшли.

2018 елның апреленнән 2019 елның 31 гыйнварына кадәр Минзәлә мәдәният сарае директоры

## Иҗаты
Студент елларында Казан татар яшь тамашачы театры спектакльләрендә катнаша. Минзәлә театрында уйнаган рольләре:
* *Зиннәт* — «Җырланмаган җыр» Аманулла
* *Әмир* — «Мулла» Туфан Миңнуллин
* *Керпе Сәлим* — «Мөһаҗирләр» Мәхмүт Галәү
* *Мифтах* — «Сөннәтче бабай» Гаяз Исхакый
* *Искәндәр* — «Бер картлыкта, бер яшьлектә» Әхәт Гаффар
* *Егет* — «Ташкын» Түнҗәр Җүҗеноглу һ. б.
Тугызынчы сыйныфта укыганда мәктәптә узган концертларда җырлый башлаган. Мәктәпне тәмамлагач, Казан музыка укуханәсенә укырга керергә уйлаган егеткә җырчы Мингол Галиев театр укуханәсендә укырга киңәш биргән. Ленар Миңнемуллин җырдан аерылмый, хатыны белән артистлар төркеме туплап, туган көн, юбилейлар, туй, никах мәҗлесләрен, Сабан туе һ. б. бәйрәмнәрне алып бара.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2013 — Дамир Сираҗиев премиясе
* Әлфия Авзалова исемендәге премия
* 2015 — «Тантана» премиясе — «Шомбай» (*[[Кирәй Мәргән|К. Мәргән]]*) спектаклендәге Маматай роле өчен.

## Гаиләсе
Хатыны Илсинә Илшат кызы Миңнемуллина (19.06.1987), 2007 елдан Минзәлә театры актрисасы. Балалары: кызы Әдилә, улы Әмир.

## Кызыклы факт
Кечкенәдән ат чабышы белән мавыга. Әтиләре Газинур өч улына да юртак атлар алып биргән. Минзәлә театрында эшли башлагач та, ат чабышларын калдырмый, шәһәр-авыл Сабантуйларында катнашып, җиңүче була. Минзәлә ипподромында балаларга ат чабышы серләрен өйрәтә.  Юртаклар үрчетү белән шөгыльләнә.

## Әдәбият
# Ленар Миңнемуллин. «Сәхнә», 2013 ел, май, 26нчы бит.

## Сылтамалар
*   Минзәлә театры сайты
* Ленар Миңнемуллин. Вконтакте сәхифәсе

## Моны да карагыз
*  Ленар Миннемуллин: «Хыялый егет» (*клип, 3:29*)

## Искәрмәләр


Төркем:Татар артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Минзәлә театры актерлары
Читләшү

**Читләшү** (фәлсәфә) - () - Кеше эшчәнлеген һәм аның нәтиҗәләрен мөстәкыйль көченә әверелдерүне характерланыра торган иҗтимагый процесс. Шул көченә кешедан хакимлек алдыра һәм аңа каршы тора.

## XVII - XVIII гасырлар фәлсәфәсендә
## [[Һегел]] фәлсәфәсендә
## [[Иоһанн Фихте|Фихте]]
## [[Мозес Һесс]] фәлсәфәсендә
## [[Карл Маркс]]
## [[XX гасыр]] фәлсәфәсендә
## Шулай ук карагыз
Әйберләшү

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Марксизм
Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Иштван Камараш

**Иштуган Камараш** (; *[[1 гыйнвар|1 гыйнвар 1941]], Мокачево, [[Маҗарстан патшалыгы]]*) — Маҗарстан социологы, дин һәм әдәбият белгече, язучы. Фәнни тикшеренүләрнең юнәлешләре: җәмгыять сәнгате, дин әһелләренең роле, католик мәхәллә эшчәнлеге, католицизмда яңартылган хәрәкәтләр һәм яңа дини хәрәкәтләр. Мәдәният, сәнгать һәм дин социологиясе буенча берничә монография авторы. Шулай ук балалар әдәбияты авторы буларак билгеле.

## Биография
1941 елда Мөкәч авылында туган. 1959 елда кызыл диплом белән  Йожеф аттиллары исемендәге  гимназияне тәмамлый. 1966 елда «Маҗарстан әдәбияты», «Китапханә белеме» һәм «Социология»белгече буенча Будапешт югары уку йортын тәмамлый. 1972 елда шул ук югары уку йортында әдәбият буенча докторлык диссертациясе яклый. 1966-1968 елларда Маҗарстан  Фәннәр академиясе китапханәсендә китапханәче булып эшли. 1968-1985 елларда Будапештта Сечени исемендәге Дәүләт китапханәсенең социология уку үзәгендә  китапханә белеме һәм методик эш бүлеге мөдире булып эшли. 1985-1990 елларда - мәдәни тикшеренүләр институтында дин социологиясен өйрәнүче. 1990-1995 елларда-милли мәгариф институтында фәнни консультант. 1997 елда ул  югары уку йортында гамәли лингвистика буенча докторлык диссертациясен яклый. Паннониуса. 1996-1999 елларда шул ук университетта доцент булып эшли. Бу турыда күренекле тарихчы галимебез Һади Атласи да менә ничек язган: "Азиянең Шималь һәм гареб тарафлары бик борынгы заманнан бирле төрки-татар кабиләләренең  урнашкан җирләр була. 1999 елда Веспремском университетында профессор булып эшли.Соңыннан этика һәм дин белеме кафедрасына нигез сала һәм җитәкчелек итә. 2008 елдаМаҗарстан  Фәннәр академиясендә әдәбият белеме һәм культурология фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә ия була.

## Әдәби эшчәнлек
И. Камараш шулай ук балалар өчен китап авторы буларак таныклык алды. Аның каләм-җиде китабында балалар хикәяләре һәм пьесалары җыентыклары бар. 1998 елда И. Камараш әсәрләренең берсе, балалар һәм яшүсмерләр әдәбияты буенча Халыкара совет премиясенә лаек була. И. Камараш пьесасының кайберләре Маҗарстан радиосына куелды. Камараш шулай ук радиода балалар һәм яшүсмерләр өчен программа алып бара.

## Сылтамалар

* Официальный сайт 
* 
* Иштван Камараш.

Төркем:Маҗарстанда туучылар
Төркем:1941 елда туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Маҗар язучылары
Сабирова

**Сабирова** — фамилия.
* Әнисә Сабирова (*[[Әнисә Сабир]]*, 1968), Камал театры артисты (1988—2001).
* Дания Сабирова (1944—2015), тарихчы.
* Карина Сабирова (1998), Россия гандболчысы.
* Ләлә Сабирова (1947), балалар язучысы.
* Фәнзилә Сабирова (1967), актриса.
----
* **[[Сабиров]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Әхмәт Давытуглы

**Ахмет Давутоглу** (төрек. *Ahmet Davutoğlu*;1959 елның 26 феврале, Конья, Төркия) — Төркиянең дәүләт һәм сәяси эшлеклесе. Гаделлек һәм үсеш хакимлек итүче партия лидеры булып  2014 елның 21 августыннан алып  2016 елның 22 маена кадәр була . Төркия Премьер-министры исемлеген 2014 елның 28 августыннан алып 2016 елның 22 маена кадәр алып тора .

## Чыгышы
1959 елның 26 февралендә Конья провинциясе (Төркия) Ташкент районында туган.

## Мәгариф
Истанбул ирләр лицеенда урта белем алган. 1983-84 уку елында Босфор университетын (Истанбул) ике юнәлеш буенча тәмамлый: «Икътисад» һәм " Политология һәм халыкара мөнәсәбәтләр". Югары уку йортында укуын дәвам итеп, «Дәүләт идарәсе» юнәлеше буенча магистр дәрәҗәсен һәм «Политология һәм халыкара мөнәсәбәтләр»юнәлеше буенча докторлык дәрәҗәсен ала.

## Карьера
1990 елда Малайзиянең халыкара ислам университетында ассистент вазифасында укытучылар эшчәнлеген башлый. Биредә 1993 елга кадәр җитәкләгән политология кафедрасын ачты.

1993 елда доцент исемен ала. 1995 елдан алып 1999 елга кадәр Мармара югары уку йортында эшли.1998-2002 елларда Төркиянең кораллы көчләр һәм хәрби академияләрендә чакырылган укытучы буларак лекцияләр укый.

1999-2004 елларда укытучы, профессор булып эшли. Идарә Советында тора, галим советына керә. Бейкент университетында халыкара мөнәсәбәтләр кафедрасы белән җитәкчелек итә. Мармара университетында халыкара мөнәсәбәтләр кафедрасында чакырылган педагог буларак лекцияләр курсын укый.

2003 елның 18 гыйнварында Төркия Президенты Әхмәт Сезер һәм премьер-министр Абдулла Гүл , Әхмәт Давутоглуга Тулы вәкаләтле илче рангы бирелә.

2009 елның 1 маеннан 2014 елның 28 августына кадәр-Төркия Тышкы эшләр министры.

2014 елның 21 августында гаделлек һәм үсеш хакимлек итүче партия лидеры итеп сайлана, ә 2014 елның 28 августында Төркия премьер-министры вазифаларын башкаручы итеп билгеләнә. Икенче көнне Төркия парламентында ышаныч вотумына ия булда. 2015 елның 9 июнендә Премьер постыннан отставкага китә.2015 елның 17 ноябрендә Президент Эрдоган Давутоглуга яңа хөкүмәт формалаштырырга кушты.

2016 елның 22 маенда  Төркия премьер-министры Ахмет Давутоглу , Төркия Президенты Рәҗәп Тайип Эрдоганка отставкага китү турында хәбәр итте . Шул ук көнне Төркия Президенты аның отставкасын кабул итте, әмма аны яңа хөкүмәт формалашканчыга кадәр башкаруларын сорый

## Су-24 ноябрь 2015 елгы һәлакәт
2015 елның 24 ноябрендә F-16 төрек истребительләре, Сириядә Россия авиация төркеменең СУ-24 бомбардировщигын бәреп тешерәләр  . Ул, Төркия суверен дәүләте территориясенә законсыз рәвештә бәреп кергән дигән сүләр чыга . Шулай итеп, болгарларның Дунай буена  күченүләре элегрәк булган, дигән фикер дә бар (А. Бушков, А. Бушков, А. Бушков, А. Бушков, А. Бушков, А. Бушков, А. Бушков, А. Бушков, А. Бушков). Бу гамәлләр нәтиҗәсендә Россия һәм Төркия арасындагы мөнәсәбәтләр кискен начарайды. Россия очкычы беткәнче үк , Ахмет Давутоглу,  хәтта кош-кортларга да , Төркия чиген законсыз үтеп китәргә мөмкинлек бирмәячәк, дип белдерде.

## Искәрмәләр

Төркем:Төркия
Төркем:Төркия язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Котилингам

**Котилингам** Гыйбадәтханәсе Висакхапатнам районында Панчадхарала янында урнашкан. Туры мәгънәсе "миллион Лингам" булып Гыйбадәтханәдә Шивлинг бар, анда башка лингамнар киселгән, алар 12 рәт итеп тезелгән, һәм һәр рәттә 85 лингам бар.
Гыйбадәтханә үзенең искиткеч баганалар белән мандапы өчен мәшһүр. Анда шулай ук 15-енче гасырга караган язмалар бар.
Башка гыйбадәтханә KGF рудниклары янында урнашкан.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Тимер гасыр

ТИМЕР ГАСЫР, кешелек тарихының тимер металлургиясен беренчел үзләштерүгә бәйле этабы. Таш гасырга һәм бронза гасырга алмашка килә. «Тимер гасыр» атамасын фәнни әйләнешкә 1830–1850 елларда археолог К.Ю.Томсен кертә. Бер төркем галимнәр тимер гасыры башлануны теге яки бу төбәктә беренче тимер эшләнмәләр барлыкка килү белән, икенчеләре – даими рәвештә тимер җитештерелә башлау белән, өченчеләре – бронза хезмәт һәм сугыш коралларының тимердән эшләнгәннәре белән кысрыклап чыгарылуына бәйләп карыйлар. Тимер гасыры ахырын археологларның күпчелеге Халыкларның бөек күчеше чорына (II–VI йөзләр) нисбәт итә.

Борынгы кеше башта саф килеш табылган металл һәм метеорит тимер белән таныш була. Соңрак тимер алу өчен төп материал булып тимер рудалары: карбонатлы (тимер шпаты), гематитлы (кызыл тимер рудасы), магнетитлы (магнитлы тимер рудасы), лимонитлы (көрән тимер рудасы) яисә башка металлурглар тарафыннан барысыннан да ешрак кулланылган сазлык рудалары хезмәт итә башлый.

Баштарак тимер сугыш һәм хезмәт кораллары бронзадан эшләнгәннәреннән кайтышрак була, шуңа күрә тимер эшләнмәләрнең сыйфатын яхшырту максатында махсус алымнар кулланыла башлый: цементлау (углерод белән туендыру), пакетлау (тимер калай кисәкләрен беркетү, эретеп ябыштыру). Эретелгән тимер өеме яңадан чүкеп ясау юлы белән күчереп йөртү, алмашу, сату өчен уңайлы (очлы башлы дүрт кырлы кисәкле) бер формага китерелә. Бронза гасырында башланган тимер үзләштерү процессы шактый озакка сузыла. Металлургиянең иң борынгы чыганаклары Шәрекъ илләрендә урнашкан була. Урта Идел буенда тимер гасыр культурасы фин-угор кабиләләренә бәйләп карала.

Тимер куллана башлау игенчелек һәм терлекчелекнең роле күтәрелүгә китерә. Ә ит ризыклары җитештерү чыганагы буларак, аучылыкның роле кими, тик урман зонасына кергән кайбер урыннарда кыйммәтле мехлы җәнлекләрне аулау үсеш ала.

Безнең эраның I меңьеллыгында тимер һәм корычның Урта Идел буенда киң таралыш алуы кискен техник үзгәрешләргә китерә: шактый зур урман мәйданнарын чәчүлек җирләр өчен әзерләүгә, туфрак эшкәртүне яхшыртуга мөмкинлекләр туа; һөнәрчелек үсеше, аерым алганда тимерчелек һәм кораллар җитештерү, тизләнә төшә. Торак төзелеше, транспорт чаралары (суднолар, зур экипаж) җитештерү, төрле кирәк-яраклар ясау өчен агач эшкәртү камилләшә. Юллар төзү активлаша, товар алмашу киңәя.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Археологик чорлар
Ндре Мьеда

**Ндре Мьеда** (; 19 ноябрь 1866 ел, Шкодер - 1937 ел 1 август, Шкодер) — албан шагыйре, лиригы, лингвисты, католик рухание.

## Биография
Ндре Мьеда —крестьян гаиләсендә туа . 1880 елдан алып 1887 елга кадәр Валенсиядә (Испания) Картузиан монастырендә әдәбиятне өйрәнә. Риторика һәм Итальян телләрен  Иезуит коллеждасында , Римдагы папа Григориан югары уку йортында  һәм Кьери (Италия) Григориан көллиятендә  өйрәнә. Уку вакытында шигырьләр яза башлый.

1887 елдан алып 1891 елга кадәр "Marco Girolamo Vida "көллиятендә Кремонда музыка укыта. Шул ук вакытта албан теленә католик дини әдәбиятны күчерү белән шөгыльләнә. Соңрак Краковка китә, иезуит колледжында фәлсәфәне  һәм филологияне өйрәнә. Шуннан соң Далмациягә китә һәм Кральевице шәһәрендә китапханәче булып эшли. Шул ук көллияттә логика һәм метафизика укыта. 1898 елда Австро-Венгрия һәм Ватикан арасындагы низагтан соң, профессор составыннан чыгарыла.

1887 елда «Agimi» (Ут) әдәби журналын төзи.

Шкодерга күчкәч, Австро-Венгрия администрациясендә әдәби комиссиядә эшләгән. Бәйсезлек алгач, илнең сәяси тормышында актив катнаша, албан парламенты әгъзасы була (1921—1924). Аның беренче поэмасында булган патриотик мотивлар өчен, ул Төркия хакимияте тарафыннан кулга алына. Хөкүмәт җиңелгәннән соң ,Ноли сәяси эшчәнлектән китеп, Күкель торак пунктында католик мәхәлләсендә рухани булып хезмәт итә ,иезуит колледжында албан теле һәм әдәбияты укыта башлый.

## Иҗаты
1917 елда «Пача соловья» дан тыш,  «Истощенный», «Мечта жизни», «Тоска по Родине», «Могила Скандербега» һ.б. аның «Лисус», «Скутари» (законсыз), «Свобода» поэмалары да билгеле. Шулай ук Ндре «Албан теленең артикуллары турында искәрмәләр» (1934)дигән кыйммәтле Лингвистика хезмәт тәкъдим итә.

## Сылтамалар
* Биография 
 
## Искәрмәләр


Төркем:Албания язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төньяк Македония географиясе

**Төньяк Македония—** Европаның көньяк-көнчыгышында Балкан ярымутравында урнашкан ил. Координатлар: 41 50' Төньяк киңлеккә, 22 00' Көнчыгыш озынлыкка.°

Македониянең географик өлкәсе өч ил арасында бүленгән: аның көньяк өлеше, бөтен территориянең яртысыннан артыгы—Эгей Македония, Греция составына керә; Көнчыгыш җирләре — Пиринская Македония — Болгариягә карый, ә Төньяк Македония-Төньяк һәм көнбатышка, Вардар елгасы үзәнендә урнашкан.

Төньяк Македония 35,8 % тәшкил итә (52,4% хәзерге Греция территориясендә урнашкан). Аның гомуми мәйданы-25 333 км2;

Чикнең гомуми озынлыгы-748 км, Албания белән чикләрнең озынлыгы — 151 км, Болгар дәүләте белән — 148 км, Греция белән — 228 км, Сербия белән — 221 км.

## Рельефы
Территориянең күпчелек өлешендә урта таулы,  тау системаларының сыртлары-Црна-Тау, Пинд, Шар-Планин урнашкан. Иң югары ноктасы-Биек Тау казаннары белән бүленгән кораблар тавы (2764 м) һәм Пирин. Бер-берсеннән тау сыртлары  Вардар һәм бөтен ил аша ага торган елгалар үзәннәрен аерып тора. Көньяк-көнбатышта Төньяк Македониянең Охрид һәм Преспа эре күлләре урнашкан, ә көньяк-көнчыгышында — эре Дойран күле . Иң түбән ноктасы — Вардар елгасы (50 м).

Төбәк сейсмик актив , җир тетрәү  мөмкинлеге шактый көчле. 1963 елда булган соңгы вакыйга нәтиҗәсендә шәһәр нык җимерелә.

## Файдалы казылмалар
Македония хромит, асбест, көмеш, күкерт, лигнит ятмаларына бай. Гостивар һәм Кичево  районында тимер руда ятмалары бар. Әмма Икенче бөтендөнья сугышыннан соң гына да әлеге файдалы казылмалар ятмаларын эшкәртү буенча җитди эшләр башкарыла.

## Хайваннар дөньясы
Төньяк Македониянең хайваннар дөньясына бай түгел. Эре имезүчеләрдән соры аю, селәүсен, кабан, кыр кәҗәсе, төлке, бүре очрый. Орнитофаунга бай. Аның иң эре вәкилләре — орлы, тилгәннәр, көртлекләр. Охрид күлендә дистәләгән төр балыклар яши , шул исәптән 13  карп төре,Европа угорьлары, Эндемичный Охрид сөләйман балыгы һәм форель .

## Милли парклар
Төньяк Македония территориясендә берничә милли парк урнашкан: Галичица, Маврово, Пелистер һ. б.

## Шәһәрләр
Төньяк Македония башкаласы һәм аның иң эре шәһәре-Скопье(600 мең халкы). Башка эре шәһәрләр — Битол, Куманово, Прилеп һәм Тетово (50-100 мең халкы)..

## Сылтамалар

* 

Төркем:Македония
Төркем:Македония табигате
Төркем:Төньяк Македония Географиясе
Төркем:Европа географиясе
Литва Евровидениедә

**Литва** — Евровидение җыр бәйгесендә 19 тапкыр катнашты. 1994 елда беренче тапкыр ил данын — җырчы Овидиүс Вишняускас яклады.Ул соңгы 25 нче урынны алды. 2006 елда Литва эстрадасы йолдызлары LT United "We are the winners" җырлары белән проектта иң яхшы чыгыш ясады. 2012 елда Донни Монтелл ярымфиналда өченче урынны алды, әмма финалда җиңмәде. 2016 елда Монтелл яңадан катнашты һәм ярымфиналда 4 нче урынны алды. Финалда ул 9 нчы урынны алды һәм 200 очко җыйды, бу—Литваның катнашу тарихында иң күп җыйган вәкиле.

19 ел эчендә Литва финалда 834 балл җыйды, ә ярымфиналда — 1070 баллга лаек булды.

Литвадан башкаручылар, гадәттә, инглиз телендә җырлар тәкъдим иттеләр, бары тик 1994 һәм 1999 елларда алар Литва телендә җырладылар.

## Катнашучылар

:

## Фотогалерея

Файл:Linas and Simona - Lithuania 2004.jpg|Linas ir Simona Стамбулда Евровидение 2004
Файл:4fun Eurovision 2007.jpg|4Fun  Хельсинкида Евровидение 2007
Файл:ImageESC 2008 - Lithuania - Jeronimas Milius, 2nd semifinal.jpg|Еронимас Милюс  Белградта Евровидение 2008
Файл:Esc son.jpg|Саша Сон  Мәскәүдә Евровидение 2009
Файл:Inculto band.jpg|InCulto ОслодаЕвровидение 2010
Файл:ESC2013 - Lithuania 02.jpg|Андрюс Появис МальмёЕвровидение 2013
Файл:ESC2014 - Lithuania 01.jpg|Вилия Матачюнайте Копенгагенда Евровидение 2014
Файл:20150516 ESC 2015 Monika Linkytė & Vaidas Baumila 8534.jpg|Моника Линките һәм Вайдас Баумила Венеда Евровидение 2015
Файл:ESC2016 - Lithuania 11.jpg|Донни Монтелл  Стокгольмдә Евровидение 2016
Файл:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 264.jpg|Fusedmarc КиевтаЕвровидение 2017
Файл:ESC2018 - Lithuania 02.jpg|Ева Засимаускайте  Лиссабонда Евровидение 2018


Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Җыр бәйгеләре
Төркем:Җырлар
Төркем:Җырлау
Беларусия сазлыклары

**Беларусия сазлыклары** - тормыш эшчәнлеге нәтиҗәсендә һәм торф барлыкка килә торган кирәгеннән артык сулган җир участоклары Ауруппада иң зурлардан санала.

## Сазлыклар географиясе
Белорусиядә сазлыклар 2,5 млн га территорияне алып тора. Торф запаслар 30,4 млрд м3 тирәсе. Ил территориясендә сазлыклар тигез итеп урнашмаган. Су туклану шартларына һәм үсемлекләрнең характерына бәйле рәвештә югары, күчмә һәм түбәнгә бүленә. Югары сазлыклар атмосферада туклану өстенлек итә торган урыннарда урнаша. Грунтлы су белән тәэмин итү мөмкинлеге булган урыннарда сазлыклы массивлар тулысынча диярлек түбән. Башка районнарда түбән һәм югары сазлыкларга бүленеш төрлечә. Иң зур сазлыклар Брест тирәсендә.

## Белоруссиянең торф һәм сазлык өлкәләре
Республика территориясендә торф һәм сазлык 5 өлкәгә бүленә:

# югары торф ландшафтлары;
# көнбатыш ландшафтының иң түбән торф урыннары;
# зур, югары һәм түбән торф тигезлекләре;
# зур булмаган, югары һәм түбән торф урмансыман токым таралуы шартларында;
# Полесск ландшафтның иң зур,түбән торф урыннары.

## Белоруссиянең торф районнары

# Браслав-Сиротин
# Мехов-Чашник
# Островец-Лепель
# Гроднен-Новогруд
# Скидель-Ивьев
# Әшмән-Слуцк
# Плещениц-Джержин
# Борисов-Глусск
# Крупск-Кличев
# Быхов-Парич
# Оршан-Мстислав
# Могилев-Хотимск
# Корман-Гомель
# Каменец-Малорит
# Кобрин-Пружан-Ганцевич
# Дрогичин-Пинск
# Столин-Лельчич
# Лунинец-Любан
# Петриков-Комарин
# Калинкович-Ельск-Наровлян

## Әдәбият

* *Кац Н. Я.* Европа Россияенең олиготроф өлкә сазлыклары төрләре турында. — 1928;
* *Подопличко А. П.* Белоруссиянең торф чыганаклары: генезис, стратиграфия һәм районирование. — Мн., 1961
* Геохимия литогенеза. — Мн,. 1971
* *Киселев В. Н., Чубанов К. Д.Белорус Полесьясының Ландшафт-экологик тикшеренүләре* . — Мн., 1979
* *Козлов М. Ф.Припятский Полесья Гидрогеологиясе* . Т. 1-2. — Мн., 1977

## Тышкы сылтамалар
* Беларусиянең сигез сазлыгы 
* Сазлыкларның географик таралышы
* Белоруся вакыты
* About IMCG

Төркем:Беларусия
Төркем:Сазлыклар
Төркем:Атмосфера
Төркем:Табигать
Төркем:Табигать күренешләре
Төркем:Табигать байлыклары
Төркем:Атмосфера күренешләре
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Су
Төркем:Су агымнары
Лайош Мештерһази

**Лайош Мештерхази** (маҗар. *Mesterházi Lajos,* чын исеме Лайош Хоффштедтер  маҗар. *Hoffstaedter Lajos*, 3 март 1916, Кишпешт, Маҗарстан — 4 апрель 1979, Будапешт) — маҗар  язучысы һәм драматургы

## Биография
1916 елның 3 мартында Кишпешт шәһәрендә туган. 1934 елда Будапештта гимназияне, 1937 елда Будапешт югары уку йортында  филология факультетын тәмамлый. 1938—1939 елда укуын Париж югары уку йортында  дәвам итә. Ватанына кайткач, Англ-Венгер банкында сәркатип  булып эшли. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында антифашист яшерен эшчәнлектә катнаша, Венгрия Коммунистлар партиясенә керә (1956 елдан Маҗарстан  Социалистик эш партиясе) һәм 1945—1947 елда партия функционеры була. 1947—1948 елларда Маҗарстан  телеграф агентлыгында, 1949 елда Маҗарстан  радиосының әдәби бүлегендә, 1950—1954 елларда «Мювельт Неп»журналында эшли. 1957—1958 елларда - «Элет эш иродалом» нәшриятында җаваплы редактор, 1966—1979 елларда — «Будапешт» журналының баш мөхәррире. Дөнья күләмендә танылу алган Мөштерхазиның Лайош әсәре — «Загадка Прометея» фәлсәфи романы (1973, рус теленә тәрҗемә беренче тапкыр «чит ил әдәбияты " журналында басылып чыккан иде», 1976, № 4, 5), борынгы грек мифологиясендә язылган. 1979 елның 4 апрелендә Будапештта вафат була.

## Әсәрләре


* Бетончы-Стахановец ,Лайош Карача тормышы һәм эше, 1950 нче ел. Karacs Lajos sztahanovista betonszerelő élete és munkamódszere (Жизнь и работа бетонщика-стахановца Лайоша Карача, 1950).

* Таныклык, роман, 1955 нче ел. Tanúság az ember nevében (Свидетельство, роман, 1955).

* Ялтыравык җилләр, роман ,1956 нчы ел.Fényes szellők,(Блестящие ветры, роман, 1956).

* Будапешт кешеләре, драма, 1958 нче ел.Pesti emberek (Люди из Будапешта, драма, 1958).

* Берничә адымда-чик, роман ,1958 нче  ел.Pár lépés a határ (В нескольких шагах — граница, роман, 1958).

* Икенче көнне, драмасы, 1959 нчы ел Másnap (На следующий день, драма, 1959).

* Дүрт аяклы эт, роман, 1961 нчы ел .A négylábú kutya (Четвероногая собака, роман, 1961).

* Унберенче тыюлык, драма, 1961 нче ел.A тizenegyedik parancsolat (Одиннадцатая заповедь, драма, 1961).

* Өлкән яшьтәге ир - ат, роман, 1967нчы ел. Férfikor (Мужчина в зрелом возрасте, роман, 1967).

* Прометей табышмаклары, роман, 1973 нчы ел.A Prométheusz — rejtély (Загадка Прометея, роман, 1973).

* Искиткеч Балык тоту, повесть, 1975 нче ел.Sportélmény (Великолепная рыбалка, повесть, 1975)

* Патриотлык логикасының эссе җыентыгы, 1983 нче ел.A hazafiság logikája (Логика патриотизма, сборник эссе, 1983).

* Истәлекләр, 1984 нче ел.Visszaemlékezések (Воспоминания, 1984).

## Премияләр һәм бүләкләр

* Йожеф Аттилла исемендәге премия(1952, 1953, 1959, 1973).

* Лайош Кошута исемендәге премия (1962).

* Pro Arte Премиясе (1968).

* Хезмәт Кызыл Байрагы Ордены (1976).

## Сылтамалар

* chto_chitat: МЕШТЕРХАЗИ Л. ЗАГАДКА ПРОМЕТЕЯ 
* Mesterhazi_L
* Загадка Прометея — Мештерхази Лайош — Обзоры, отзывы и рецензии книг 
*Magyar Életrajzi Lexikon 1000—1990 (Венгерский Биографический словарь) 

## Искәрмәләр

Төркем:Маҗарстан журналистлары
Төркем:Маҗар язучылары
Словакия табигате

**Словакия** — Үзәк Аурупада диңгезгә юлы булмаган дәуләт .

Словакия территориясе 49 035 км2 тәшкил итә. Чикнең гомуми озынлыгы — 1 474 км. Австрия дәүләт белән чиктәш 91 км, Чехия-197 км, Венгрия-676 км, Польша-420 км, Украина-90 км

## Рельефы
Словакиянең  ландшафтына һәм Карпат тауларына  таулылык хас. Карпат тауларының иң күп өлеше—илнең төньяк өлешендә урнашкан. Түбәнлек , Словакиянең көньяк-көнбатыш һәм көньяк-көнчыгыш өлешләрендә урнашкан.

Словакиянең һәм Карпатның иң югары ноктасы —Герлах Штиты(Gerlachovský štit) .Ул 2655 м биеклектә урнашкан.

## Климаты
Словакиянең уртача климаты чагыштырмача җылы җәй һәм салкын, дымлы кыш 

## Су ресурслары
Яңадан торгызыла торган су ресурсларының гомуми күләме-50,1 км3 (2003 ел бәясе).Словакиянең төп елгалары-Ваг һәм Грон булып тора.

## Табигать саклау территорияләре
Словакиянең милли парклары системасы тугыз парктан тора. Милли парклар табигатьне саклауга юнәлтелгән урыннарның, территорияләренең һәм объектларның бер өлеше генә булып тора.Ул әйләнә-тирә мохитне саклау министрлыгы тарафыннан идарә ителә һәм түбәндәге категорияләрне үз эченә ала:

* Милли парк (сүзлек үзәге. Národný park; np кыскарту)
* Саклаулы Ландшафт өлкәсе (chránená krajinná oblas; CHKOŤ)
* Милли табигать тыюлыгы (Národná prírodná rezervácia; NPR)
* Табигать тыюлыгы (Prírodná rezervácia; PR)
* Милли табигать һәйкәле (národná prírodná pamiatka; NPP)
* Табигать һәйкәле (Prírodná pamiatka; PP)
* Саклана торган өлкә (Chránený areál; CHA)
* Пейзажның саклау (chránený krajinný prvok; CHKP)
* Саклана торган урыннар (Chránené vtáčie územie; CHVÚ)
* Саклана торган агач (Chránený strom; CHS)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Словакия / «Кругосвет " Энциклопедиясе.( «Кругосвет»)
* Словакия / / Заманча географик атамалар сүзлеге / Рус. геогр. турында-икенче. Моск. үзәк; астында акад. В. М. Котлякова. Россия Фәннәр академиясенең география институты. - Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Slovakia (nation, Europe) , Encyclopædia Britannica
* Словакия турында мәгълүмат .

Төркем:Словакия
Төркем:Словакия географиясе
Төркем:Табигать
Төркем:Климат
Төркем:Су ресурслары
Төркем:Табигать байлыклары
Коттуккал Мәгарә Гыйбадәтханәсе

Малаялам телендә Калтрикковил буларак мәгълүм **Коттукал мәгарә гыйбадәтханәсе** , таштан киселгән архитектураның булган мисалы булып тора, ул безнең эраның 6-ынчы һәм 8-енче гасырлар арасында төзелгән булган. Ул Һиндстанда, Кералада, Коллам районында, Анчал янында, Коттһуккал авылы янында урнашкан. Котһукал исеме (аның мәгънәсе Котһия Каллу киселгән кыясы) таштан киселгән гыйбадәтханәгә ишарә итә.  Тигез булмаган зурлыкта ике мәгарә бар, алар икесе дә көнчыгышка карый, арада Ганеша Ходае урнашкан. Кечкенәрәк мәгарәдә Хануман поты бар һәм зурракта монолитик Нанди (үгезе) бар. Ходай Шива шулай ук Шива Линг формасындагы гыйбадәтханә Ходае булып тора. 

Асаба традицияләр буенча, зур таш бу урынга Нандины кертеп Шива инкарнациясе тарафыннан китерелгән булган, һәм башка "чуммааду пара" дигән кечкенә таш башка зур таш башта тотылып авыртуны басарга сәләтле дип ышаныла. Тарихчылар аның килеп чыгышын безнең эраның 7-енче гасыры дип даталыйлар, шул вакытта якындагы урынның Чадаямангаламның хөкемдары "Недила Парантака Недумчадаян" таштан киселгән гыйбадәтханәне ясаган.
 
Ул хәзер зур дөге кырлары үзәгендә урнашкан һәм Траванком Дэвасом Идарәсе астында көн саен ритуаллар үткәрелә. Өлкәнең тынлыгы һәм тынычлыгы сәяхәтчеләрне җәлеп ителә, һәм берәү урынга Колламнан 45 километр барып җитә алган. 

## Барып җитү
Тхируванантхапурамнан төп MC Юлы Ниалмелга илтә, һәм асаба юлдан Кадаккалга илтә һәм Коттуккалга барып җитә. Колламнан асаба юллар башта Айоорга һәм шуннан Манджаппара аша Коттуккалга бара. 

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре