open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Викияңалыклар

**Викихәбәр** яки *Викияңалыклар* — волонтёр-журналистлар күмәкләшеп язган хәбәрләрне бастыру платформасы. Күптелле Викимедиа проекты. 2004 елның 8 ноябрьдән гамәлдә.

Вики-инкубаторда 2014 елда булдырылган мөстәкыйль Татарча Викихәбәр  активлыгы түбән, 2016 елдан Русча Викихәбәрнең күптеллелек проекты чикләрендә татарча хәбәрләрне чыгару мөмкинлеге башкарылган.

## Аерым бүлекләре буенча статистика

# Урыс Викияңалыклар - якынча 322 мең
# Серб Викияңалыклар - якынча 52 мең
# Француз Викияңалыклар - якынча 22 мең
# Инглиз Викияңалыклар - якынча 21 мең
# Португаль Викияңалыклар - якынча 18 мең
# Поляк ВВикияңалыклар - якынча 15 мең
# Кытай Викияңалыклар - якынча 14 мең
# Немец Викияңалыклар — якынча 13 мең
# Испан Викияңалыклар - якынча 11 мең
# Итальян Викияңалыклар - якынча 11 мең

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Викимедиа проектлары
Зәкия Туешева исемендәге премия

**Зәкия Туешева исемендәге театраль премия** () ― театр сәнгате өлкәсендәге иҗади һәм иҗтимагый казанышлар өчен Татарстанның кече театрлары хезмәткәрләренә бирелә торган премия. 

Бөек Ватан сугышында катнашучы, Әлмәт театрының 1951-1976 еллардагы актрисасы, 1966-1974 еллардагы куючы-режиссёры, 1990-1996 еллардагы баш режиссёры, Татарстан АССР халык артисты (1969), Әлмәт шәһәренең шәрәфле гражданины (1993) Зәкия Хафиз кызы Туешеваның (1919―2018) исемен мәңгеләштерү йөзеннән булдырылган. 
 

## Тарих
 
2022 елда Әлмәт татар драма театры инициативасы белән, үзенең күренекле режиссерының исемен мәңгеләштерү йөзеннән гамәлгә куела.

Премия, Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгына таянып, Әлмәттәге (*423461, Төзүчеләр пр., 57*) «СМП-Нефтегаз» нефть-газ компаниясе  акционерлык җәмгыятенең (Фоат Комаров, Олег Шабалин) финанс ярдәме белән гамәлгә куелган.

## Статус
Зәкия Туешева исемендәге премия театр сәнгате өлкәсендәге иҗади һәм иҗтимагый казанышлар өчен бирелә.

Театр премиясенә Татарстанның кече шәһәр дәүләт театрлары  (Әлмәт театры, Минзәлә театры, Түбән Кама театры, Әтнә театры, Бөгелмә театры, Буа театры) хезмәткәрләре дәгъва итә ала. 

Гаризалар шулай ук республиканың халык театрларыннан кабул ителә. 

Премия комиссия тарафыннан сайлап алынган өч лауреатка «Тантана» республика театр премиясе кысаларында тапшырыла. Өч лауреатның берсе халык театры вәкиле булачак.

Гомуми премиаль фонд – 300 мең сум, һәр премиянең күләме 100 мең сум тәшкил итә. Бер премия ― кече шәһәр дәүләт театрлары арасыннан дәгъвачыга, икенчесе үзешчән театр коллективлары арасыннан дәгъвачыга тапшырыла, өченче премия Әлмәт театры өчен бүленә.

Жюри карары белән бер номинация буенча, тигез өлешләргә бүленеп, ике дәгъвачыга премия тапшырылырга мөмкин.

## Премия лауреатлары
## Лауреатлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   В Татарстане учреждена новая театральная премия имени Закии Туешевой. almetteatr.ru
* *Рузилә Мөхәммәтова*.  Татарстанда Зәкия Туешева исемендәге яңа театраль премия гамәлгә куелды. Татар-информ, 14.11.2022

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан премияләре
Төркем:Сәнгать өлкәсендә премияләр
Төркем:2022 елда барлыкка килгән бүләкләр
Төркем:Зәкия Туешева
Камил Тукаев

**Камил Тукаев**, Камил Ирек улы Тукаев (*[[1961 ел]]ның [[11 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Красноярск]]*) – театр һәм кино актеры, Воронеж Камера театры артисты. Россия Федерациясенең халык артисты (2022)., «Алтын битлек» театраль премиясе лауреаты (2019).

## Тәрҗемәи хәле
1961 елның 11 гыйнварында Красноярскида туган. Әнисе Татарстанның хәзерге Менделеевск районы Камай авылыннан. 

1979 елда Иркутск театр училищесына режиссер Михаил Богин курсына укырга керә. Аны тәмамлагач, Иркутск яшь тамашачылар театрында эшли башлый. 1987 елда ул Воронежга күченә, Воронеж театрында, аннары Камера театрында эшли башлый.

2003 елда Алексей Мурадовның «Правда о щелпах » картинасында дебют ясый. 2003 елның июнендә Сочидагы Россия Ачык кинофестивалендә («Кинотавр») «Иң яхшы ир-ат роле өчен» призына лаек була, аны  «Правда о щелпах» картинасында уйнаган  тагын ике актер – Леонид Окунев һәм Алексей Шлямин белән бүлешә.

2004 елда «Россия Федерациясенең атказанган артисты» исеменә лаек була. 2005 елда «Солдатский декамерон» фильмында подполковник Лукин ролендә төшә.

2006 елдан Мәскәүдә яши. «Рощин һәм Казанцевнң  драматургия һәм режиссура үзәге» белән хезмәттәшлек итә.

2019 елда режиссер Михаил Бычков Воронеж камера театрында куйган «Антигона» спектаклендәге Креон роле өчен «Иң яхшы ир-ат роле» номинациясендә «Алтын битлек» театраль премиясенә лаек була. 

Татарстанда 2017 елда IV театраль «Свияжск АРТель» , 2019 елда «Буинская Талия»   лабораторияләре эшендә катнашкан. 2022 елда Әлмәт театрында К. Тукаев куйган «Җил артыннан» спектакле (автор: Халед Хоссейни, Мэттью Спенглер адаптациясе) XIX Россиянең кече шәһәрләр театрлары фестивалендә (Түбән Тагил) Гран-при алган . 

## Иҗаты
### Фильмография
* 2003 — Правда о щелпах  — *Сперанский*
* 2005 — Солдатский декамерон — *подполковник Лукин*
* 2007 — Красный жемчуг любви
* 2007 — Судебная колонка (телесериал) — *Игорь*
* 2008 — Встречная полоса (телесериал) — *Мордин*
* 2008 — Дважды в одну реку — *Игорь*
* 2008 — Фотограф (телесериал)
* 2009 — Чудо — *Валериан Григорьевич*
* 2010 — Москва-рай 
* 2010 — Достоевский (телесериал)
* 2011 — Бежать (телесериал)
* 2012 — Инспектор Купер (телесериал)— *Михалёв*
* 2014 — Переводчик (телесериал) — *Семён*
* 2020 —Доктор Лиза (фильм)— *Антипов*
* 2021 — Чиновница (телесериал) — *Богданов*

## Гаиләсе

Хатыны Нина Прошунина, рәссам. ;
:Улы Клим Тукаев (1998), кинорежиссер. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Тукай в Воронеже
* 
*  Взятка оптимизмом
*   Артисты Камерного театра г. Воронеж

Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Россия актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:XXI гасыр актерлары
Төркем:Русиянең халык артистлары
Төркем:«Алтын битлек» премиясе лауреатлары
Zatlılandıru

**Zatlılandıru** – bayraq keşelärne häm eşmäkärleklärne cälep itep, mäxälläneñ xälen häm küreneşen üzgärtü ğämäliäse.

## İskärmälär

Төркем:Күчемсез милек
Төркем:Урбанистика
Рихтер магнитуда шкаласы

**Рихтер магнитуда шкаласы** - җир тетрәүләренең көчен күрсәтә торган үлчәү системасы. Аны 1935 елда җир тетрәүләрен өйрәнгән АКШ галиме Чарльз Френсис Рихтер тәкъдим иткән. Соңыннан ул тәкъдим иткән зилзиләрнең көчен санап чыгару ысулы үзгәрсә дә, матбугат чараларында аның исеме белән бәйләнеп калган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Үлчәү системасыТөркем:Геология терминологиясе
Брео (Кунео)

**Брео** — Италиянең Пьемонт төбәге  өязендә урнашкан торак пункт.

## Географиясе
Брео Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.

## Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.

## Халкы

2011 елда биредә 14772
кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Gino Moliterno, ур. (2003). Encyclopedia of Contemporary Italian Culture. Routledge; Routledge World Reference. ISBN 0415285569.
* Catherine B. Avery, ур. (1972). The New Century Italian Renaissance Encyclopedia. Simon & Schuster. ISBN 0136120512.
* Италия // Италия — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).

Төркем:Пьемонт төбәге торак пунктлары
Төркем:Италия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Бреса (Удине)

**Бреса** — Италиянең Фриули-Венеция-Җулия төбәге  өязендә урнашкан торак пункт.

## Географиясе
Гыйльметдин Галибәйзадә

**Гыйльметдин Мәхәммәд улы Галибәйзадә** (Азәрбайҗан телендә: **Elməddin Məhəmməd oğlu Əlibəyzadə**) (5 ноябрь 1925, Мухас, Огуз районы, Азәрбайҗан ССР – 26 март 2015, Бакы)  — Азәрбайҗан тюркологы, филология фәннәре докторы, профессор.

## Тормыш юлы
Гыйльметдин Галибәйзадә 5 ноябрь 1925-енче елда Огуз районының Мухас авылында туган. Азәрбайҗан Дәүләт Университетының филология факультетын тәмамлаган. Соңгы эш җире Азәрбайҗан Милли Гыйлемнәр Академиясенең Н.Гәнҗәви исемендәге Әдәбият Институты булган.

Ислам таралганга кадәр Азәрбайҗан мәдәнияте (хосусан Шумер мәдәнияте белән мөнәсәбәтләр аспектында), Азәрбайҗан-Шумер мәдәниятының гомуми чыганак проблемасы, дөнья һәм хосусән Азәрбайҗан язма мәдәниятының барлыкка килүе һәм үсеше, Янәсәй һәйкәлләренең тәртибе принципларының идентификациясе, Азәрбайҗан-төрек башлангыч фикерләренең хосусиятләре, дөнья диннәренең чыганак һәм тәэсир даирәләре, хосусан борынгы дини-әдәби һәйкәл булган "Авеста", аның тарихи тамырлары һәм башка мәсьәләләрне өйрәнүе белән мәшгуль булган.

## Китаплары
# Ədəbi şəxsiyyət və dil. Bakı: Yazıçı, 1983, 200 s.
# Qədim dünyamızın ulu kitabı. Bakı: Gəncllik, 1996,120 s.
# Ana kitabələr. Bakı: Azərnəşr, 1996, 228s.
# Azərbaycan xalqının mənəvi mədəniyyət tarixi (İslamaqədərki dövr). Bakı: Gənclik, 1998, 524 s.
# “Kitabi Dədə-Qorqud” Bakı: Azərbaycan Tərcümə mərkəzi,1999, 332s.
# İqrar Əliyevin əleyhinə 9 məqalə. Bakı: Təfəkkür, 2000.84, s.
# Nizami və tariximiz. Bakı: ADPİ-nin mətbəəsi, 2004.188, s.
#“Avesta” Azərbaycan xalqının mənəvi mədəniyyət tarixidir. Bakı:Yurd, 2005, 140s.
#Türk-Azərbaycan bədii düşüncəsinin ilkin qaynaqları. Bakı: Elm, 2007.188 s.
# Azərbaycan dilinini tarixi, I cild (Qədim dövr). Bakı: Azərbaycan Tərcümə mərkəzi,2007, 660 s.
# Azərbaycan dilinini tarixi, Iİ cild (Klassik dövr). Bakı: Azərnəşr, .2008, 640.s.
# Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, (ən qədim dövrlər), Bakı: Qaraçağ, 2009, 832s.
# Azərbaycanşünaslığa giriş. Bakı: Ozan, 2010, 860 s.

## Тышкы сылтамалар
#'''Elməddin Əlibəyzadə''' - science.gov.az
#'''Elməddin Əlibəyzadə''' - literature.az 
#'''Əlibəyzadə Elməddin''' - anl.az 
#'''Müsahibə''' - youtube.com

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Азәрбайҗанда зәрдөштлек
Янапай

**Янапай** — Пермь краеның Октябрский районындагы татар авылы. Авыл Янапай авыл җирлегенең үзәге булып тора. Янапай авыл җирлеге үз эченә 10 торак пунктны ала.

## Географиясе
Авыл Чусавай елгасы кушылдыгы булган Сылва елгасының кушылдыгы Ирен елгасы ярында урнашкан.

## Тарихы
Авылны Казан ягыннан килгән кешеләр нигезли. Гондыр ягында күп кенә авылларда татарлашкан марилар һәм удмуртлар яши. Янапай авылында да удмурт нәселләре бар. Беренче булып Янапай Кутлубаев килеп урнашкан дип санала.

Авыл 1704 елдан Бардатамак дигән татар авылы буларак билгеле. Тагын бер исеме — *Сазавыл*, бу атамасы авыл тирәсендә сазлыклар күп булу белән бәйле. 1842 елдан Ирен елгасы буендагы авыл янында урман кисү фабрикасы эшләгән, соңрак (1869 елдан) — урман кисү пилорамасы. Элек авылдан Әтер юлы башланган һәм Бөре трактының *Янапай* станциясе урнашкан була.

1928 елда Кызыл Урал коллектив фермасы булдырыла, 1959 елның февраленнән — 21-нче партия конгрессы исеме белән аталган (1964 елның гыйнварына кадәр булган). 1982 елның 26 февралендә «Урал» авыл хуҗалыгы артеле оештырыла.

Авыл Кызылъяр өязенең *Янапай волосте* һәм соңрак *Янапай авыл советы* үзәге була (2006 елның гыйнварына кадәр).

## Халык саны

* 641 кеше (1869);
* 999 кеше (1926);
* 879 кеше (2002);
* 760 кеше (2010);
* 768 (регистрациядәге), 667 (даими яшәүче), (01.01.2018).

## Шәхесләр

## Икътисады
Биредә «Урал» колхозы авыл хуҗалыгы предприятиясе, икмәк пекарнясе, почта бүлеге урнашкан.

## Сәләмәтлек саклау
Фельдшер-акушерлык пункты.

## Мәгариф
Халык мәгариф учреждениеләреннән урта мәктәп (1995 елдан бирле анда тарихи музей бар) һәм балалар бакчасы бар.

## Мәдәният
Мәдәният йорты, китапханә. Мәчет эшли (1996 елдан).

## Архитектура, истәлекле урыннар
Авылдан 1,5 км ераклыкта Янапай боз мәгарәсе (озынлыгы — 25 метр), Ирен ярында 1955 елның февралендә барлыкка килгән Янапай карст чокыры (тирәнлеге — 14 метр) бар.

## Урамнары
Урамнары:
* Елга арты;
* Ирен;
* Механизаторлар;
* Яшьләр;
* Партизаннар;
* Совет;
* Мәктәп.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* [''Н. К. Чупин'', Географический и статистический словарь Пермской губернии, том I, стр. 43 — 44, 1873.](https://ru.wikisource.org/wiki/Географический%20и%20статистический%20словарь%20Пермской%20губернии%20(Чупин)/Атерский%20волок)
* *Шумилов Е. Н.*, Твоя малая родина: Краткий историко-топонимический справочник. 4-е изд., испр. и доп. Пермь, 2005. 111 с.; История в именах: к 430-летию с. Енапаево // Вперед. 1996. 27 марта, 3 апр.

## Сылтамалар

* Почтовые индексы — Кодификант.ру © 2012—2020.
* Сайт Енапаевское сельское поселение.

Төркем:Октябрьский районы торак пунктлары (Пермь крае)
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Сөембикә бәете

**Сөембикә бәете** — татар халык бәете. «Сөембикә бәете»ндә Сөембикә күп кайгы һәм хәсрәт кичергән гүзәл хатын-кыз буларак тасвирлана.

Сөембикә — Нугай морзасы Йосыф кызы. Аны Мәскәү тарафыннан Казанга хан итеп куелган Җангалигә кияүгә бирәләр. Ләкин алар арасында мәхәббәт хисе булмый. Мәскәү сәясәтен генә үткәрүдә һәм милләт мәнфәгатьләрен кайгыртмауда гаепләнеп, 1536 елда Җангали Казан бәкләре тарафын¬нан үтерелә. Хан булып, Казанга Сафагәрәй кайта. Сөембикә Сафагәрәйгә кияүгә чыга. Алар бик тату һәм яратышып яши башлыйлар. 1547 елда уллары туа. Аңа Үтәмешгәрәй дип исем кушалар. 1549 елда Сафагәрәй вафат була, Сөембикә баласы белән тол кала. Озакламый Үтәмешгәрәйне хан итеп игълан итәләр. Малай үсеп җиткәнче, дәүләт белән Сөембикә идарә итәргә тиеш була.

Казан феодаллары, аксөяк-морзалар, әле Мәскәү, әле Кы¬рым яклы төркемнәргә бүленеп, Сөембикәгә каршы көрәшә башлыйлар. Казан ханлыгын саклап калу максатында, аны, улы белән бергә, Мәскәү карамагына тапшыралар. Бу вакыйгадан соң Йосыф бәк һәм Нугайның башка морзалары, Сөембикәне үзләренә кайтаруны сорап, Явыз Иванга берничә мәртәбә мөрәҗәгать итәләр. Ләкин аны әтисенә кире кайтармыйлар, Касыйм ханы Шаһгалигә хатынлыкка бирәләр. Ә биш яшьлек улы Үтәмешгәрәйне, анасыннан аерып, Мәскәүдә калдыралар; чукындырып, исемен Александрга үзгәртәләр.

Халык арасында Сөембикә турында төрле риваятьләр йөри. Аларның берсендә Сөембикәнең, руслар кулына бирелмәс өчен, манарадан ташланып үлгәнлеге турында сөйләнә.

## Чыганаклар

* Хабибуллина 3. Н. Татар әдәбияты: Рус телендә урта гомуми белем бирүче мәкт. 8-нче с-фы өчен д-лек (татар балалары өчен)/ 3. Н. Хәбибуллина, X. Г. Фәрдиева, Ә. Н. Хуҗиәхмәтов.— Яңартылган 3 нче басма.— Казан: Мәгариф, 2005.— 207 б. ISBN 5-7761-1469-1

Төркем:Сөембикә ханбикә
Төркем:Татар халык бәетләре
Опера

**Опера** ( — әсәр) — музыка һәм җыр белән башкарыла торган сәхнә әсәре.

Сәхнә алдындагы түбән урында оркестр урнаша. Оркестрның пәрдә ачылганчы уйнаган музыкасы увертюра, кереш дип атала. Увертюра тамашачыларны тыңланачак әсәрне кабул итәргә әзерли. Анда, гадәттә, операның төп көйләре яңгырый. Шулай итеп, увертюра кешедә билгеле бер халәт тудыра, һәм, пәрдә ачылып киткәндә, кеше үзен башка дөньяда дип хис итә. Матур декорацияләр операда бара торган вакыйгаларның урынын күз алдына китерергә ярдәм итә. 

Декорацияләрне, актерлар өчен киемнәрне рәссам¬нар иҗат итә. Опера артистлары рольләрне драма артистлары кебек үк уйныйлар. Тик опера геройлары хис-кичерешләрен арияләр, җырлар аша белдерәләр. Әгәр берничә катнашучы бергә җырласа, бу — ансамбль була. Опера хоры да спектакльдә бик әһәмиятле роль уйный.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Хабибуллина 3. Н. Татар әдәбияты: Рус телендә урта гомуми белем бирүче мәкт. 8-нче с-фы өчен д-лек (татар балалары өчен)/ 3. Н. Хәбибуллина, X. Г. Фәрдиева, Ә. Н. Хуҗиәхмәтов.— Яңартылган 3 нче басма.— Казан: Мәгариф, 2005.— 207 б. ISBN 5-7761-1469-1

## Сылтамалар

 

Төркем:Опера
Каховка сызыгы

**Каховка сызыгы** - рәсми номер буенча унберенче (хронология буенча унынчы) һәм Мәскәү метрополитенының иң кыска сызыгы. Ул Мәскәү көньягында, шәһәрнең Көньяк һәм Көньяк-Көнбатыш административ округлары территориясендә урнашкан. 1969 елның 11 августында Горький-Замоскворецк «Автозаводская» — «Каховская» линиясе участогы составында ачыла. 1995 елның 20 ноябреннән 2019 елның 26 октябренә кадәр мөстәкыйль линия статусы була, шуннан соң реконструкциягә ябыла, аннан соң Каховка линиясенең бөтен участогы Зур боҗра линиясе составында эшләячәк.

## Тарихы
Линия башта Горький-Замоскворецк линиясенең бер өлеше булган, аның «Коломенская» дан «Каховская» сына кадәр 1969 елның 11 августында ачылган. Замоскворецк линиясе участогын «Каширская» дан «Орехово» га кадәр эшләтеп җибәргәннән соң, 1984 елда булачак Каховка линиясе буенча хәрәкәт челтәр була.

2019 елның 30 мартында " Каховская» станциясе Кахов линиясен Зур боҗра составына кертү һәм «Замоскворецкое» ТЧ-7дә өстәмә тоташтыргыч тармак төзү белән бәйле рәвештә реконструкцияләүгә ябыла, аның аша «Варшавская» станциясе артында Юл үсеше булмау сәбәпле, Кахов линиясе составлары әйләнеше бара. 2019 елның 26 октябрендә «Варшавская» станциясен реконструкцияләүгә ябу уңаеннан Кахов линиясе эшләүдән туктады.

1995-2014 һәм 2017-2019 елларда ул Мәскәү метросының иң кыска сызыгы иде.
## Искәрмәләр
Идел кызы (әсәр)

**«Идел кызы»** — Гариф Ахуновның ике кисәктән торган әсәре. 

Бу романда 1920—1930 еллардагы катлаулы һәм каршылыклы авыл тормышы сурәтләнә. Моны автор чорның кырыслыгын, гаделсезлекләрне турыдан-туры үз җилкәсендә татыган кешеләр язмышы аша чагылдыра.

Г. Ахунов әлеге әсәрендә муллалар катлавыннан төрле тип кешеләр чыкканын искәртә. Аларны ул өч төркемгә бүлеп карый. Беренчесе — шымчы муллалар. Болар заманында патшага хезмәт иткәннәр, революциядән соң аклар ягына күчкәннәр. Икенче төркемгә автор шагыйрь муллаларны кертә. Дөрестән дә, муллалар арасыннан күренекле әдипләр, галимнәр һәм мәдәният эшлеклеләре чыккан. Өченче төркем муллалар исә мәгърифәт эше белән шөгыльләнгәннәр: гомерләре буена балалар укытканнар, кара халыкны агартырга тырышып яшәгәннәр. Аларга казна акча түләмәгән, алар патша хәзрәтләренең дә сөекле балалары булмаган. Мәгърифәткә булган ихтирам, дөреслекне ачып бирү теләге аларны алга әйдәгән. Автор шушы төркем вәкилләренә дөрес бәя бирелмәвенә, аларның мондый фидакарь хезмәте искә алынмауга борчыла.  

«Идел кызы» татар һәм рус телләрендә басылган, аның буенча алты серияле телевизион фильм-спектакль төшерелә.

## Чыганаклар

* Хабибуллина 3. Н. Татар әдәбияты: Рус телендә урта гомуми белем бирүче мәкт. 8-нче с-фы өчен д-лек (татар балалары өчен)/ 3. Н. Хәбибуллина, X. Г. Фәрдиева, Ә. Н. Хуҗиәхмәтов.— Яңартылган 3 нче басма.— Казан: Мәгариф, 2005.— 207 б. ISBN 5-7761-1469-1

Төркем:Татар әдәбияты
Төркем:Гариф Ахунов
Абзак (Белорет районы)

**Абзак** () ― Башкортстанның Белорет районында урнашкан авыл. Абзак авыл җирлегенең административ үзәге. Янәшәдә бер үк исемдәге тау чаңгысы курорты урнашкан.
## Урнашуы
Авыл Башкортстанның көньяк-көнчыгышында, Кече Кызыл кушылдыгы ярында, Белорет шәһәреннән көньяк-көнчыгышка таба 20 км, Яңа Абзак тимер юл станциясеннән төньяк-көнбатышка таба 5 км читтәрәк урнашкан. Чиләбе өлкәсенең эре шәһәре Магнитогорскийдан авылга хәтле ― 60 км. Тирә-якта Кырыктытау сыртының Бикәмбәт һәм Һалмаурды таулары бар. Авылның төньяк-көнбатыш ягында Уралтау сырты сузылган.
## Халык саны

## Тарих
Авылга якынча 1745 елда нигез салынган. Беренче атамасы — Төбәк. Абзак атамасы волость старшинасы, тархан улы Абзак Баемов исеменнән алынган. 1795 елда Абзак (Төбәк) авылы 13 Күбәләк волосте авылының иң зурысы була. 31 хуҗалыкта 219 кеше яшәгән. X ревизия (1859) 79 хуҗалыкта 638 кеше санаган.  нәтиҗәсе авыл халкының яртылаш кимүен күрсәтә.
Авыл халкы терлекчелек белән шөгыльләнгән. XIX гасырның 40 нчы еллар башында 70 хуҗалыктан 65 е тирмә белән күчеп йөргән. Авылның 212 дисәтинә сөрү җире булган. Зур Кызыл елгасындә 7 тегермән тотканнар.
Хәзерге вакытта авыл территориясендә мәктәп, амбулатория, мәдәният сарае, китапханә, мәчет, кайбер кунакханәләр урнашкан.
Авыл янәшәсеннән Р316 Стәрлетамак — Белорет — Магнитогорский автомобиль юлы уза.
## Шәхесләр
* Роза Аккучукова (1950―2021), җырчы, Башкортстанның халык артисты (2009).
* Айгиз Баймөхәммәтов (1988), язучы, журналист, Шоңкар журналының баш мөхәррире (2020 елдан), Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты (2015), Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2020).
* Әхмәт Лотфуллин (1928—2007), СССР (1989) һәм РСФСР (1982) халык, БАССР атказанган (1966) рәссамы. Абзакта балачагы узган, васыяте буенча шунда җирләнгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
* Мин — Абҙаҡтан! ВКонтакте төркеме

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Белорет районы торак пунктлары
Абзак

**Абзак** ― торак пунктларның  атамасы, топоним:
* Абзак (Баймак районы)
* Абзак (Белорет районы)
* Абзак (Учалы районы)
;Коммуна :
* Абзак (Жиронда)
* Абзак (Шаранта)

Төркем:Топонимнар
Гранели (Пяченца)

**Гранели** — Италиянең Эмилия-Романья төбәге  өязендә урнашкан торак пункт.

## Географиясе
Гранели Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.-->

## Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Gino Moliterno, ур. (2003). Encyclopedia of Contemporary Italian Culture. Routledge; Routledge World Reference. ISBN 0415285569.
* Catherine B. Avery, ур. (1972). The New Century Italian Renaissance Encyclopedia. Simon & Schuster. ISBN 0136120512.
* Италия // Италия — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).

Төркем:Эмилия-Романья төбәге торак пунктлары
Төркем:Италия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Грис (Порденоне)

**Грис** — Италиянең Фриули-Венеция-Җулия төбәге  өязендә урнашкан торак пункт.

## Географиясе
Кинҗәгулов

**Кинҗәгулов** ― фамилия.
* Барый Кинҗәгулов (1948—2018), 1991 елдан Гафури районы администрациясе башлыгы.
* Олег Кинҗәгулов (1989), 2020 елдан Аяз Гыйләҗев исемендәге Яр Чаллы татар дәүләт драма театрының сәнгать җитәкчесе.

Төркем:Фамилияләр
Илья Самошников

**Илья Андрей улы Самошников** (рус. Илья Андреевич Самошников, туган: 14 ноябрь 1997, Мәскәү) - Россия футболчысы, Рубин (футбол клубы, Казан) ярымсакчысы.

## Биографиясе
1997нче елның 14 ноябрендә Реутов шәһәрендә туган. 

### Рубин

2020нче елдан Рубин (футбол клубы, Казан) футболчысы. Беренче уенын шул елның 27нче июнендә "Локомотив" футбол клубына каршы үткәрә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
Тальковский

**Тальковский** – фамилия. Литва татарларында очрый.
* Искәндәр Госман улы Тальковский (1858―1922), генерал-майор.
* Искәндәр Искәндәр улы Тальковский (1894―1942), 3нче Кырым укчы дивизиясе командиры (1936). Кызыл Йолдыз ордены кавалеры (1936).
----
* Зөләйха Тальковская (1890―1941), табибә.

Төркем:Фамилияләр
Розалия Александрович

**Розалия (Роза) Александрович** (; 1933 елның 29 августы, Новогрудок — 2008 елның 13 августы, Гожув-Велькопольски, Польша) — Гожув-Велькопольски мөселман дини җәмгыяте белән бәйле поляк сәясәтчесе һәм җәмәгать эшлеклесе, шәһәр киңәшчесе, шәһәрдә мөселман конфессиональ җәмгыяте рәисе.

## Биографиясе
Розалия Александрович Новогрудок воеводалыгында Польша татарлары гаиләсендә туа (әтисе Икенче бөтендөнья сугышы вакытында НКВД тарафыннан кулга алына, ә гаилә Себергә җибәрелә). 1946 елда Гожувка килеп урнаша, анда гастрономия техникумын тәмамлый. Ул Чобрего урамында «Maleńka» («Бәләкәч») кондитер кибетен җитәкләгән. Өлкә Милли советы әгъзасы буларак демократик партиядә эшли. 1990-1994 һәм 1998-2002 елларда ул Гожув шәһәр советына керә (Демократик Партия һәм Сул Демократлар париясе вәкиле буларак). 1989 һәм 1991 елларда ул Демократик партиядән Гожув воеводалыгыннан Польша сенаторы вазифасына дәгъва итә, беренче очракта - 8% тавыш ала, икенче очракта дүртенче урын ала. 1993 елда ул бәйсез кандидат буларак Сенатка сайлауда үз көчен сынап карый.

1993 елдан соң Хезмәт берлегенә керә, аның Милли советы әгъзасы була.

1990 елларда ул „Gorzowskie Zdrowie” (Әче сәламәтлек) фондына нигез сала һәм Башлыгы була, шулай ук „Med-Tronik” ("Мед-Троник") компаниясе белән җитәкчелек итә. Элеккеге кондитер кибете бинасында Чобрего урамында медицина тикшеренүләре пунктын ачыла. Ул үлгәнче Гожувта мөселман дини җәмгыяте председателе була.

2008 елда үлә, Варшавадагы мөселман зиратында күмелгән.

## Библиография
*''Słownik biograficzny Tatarów polskich XX wieku'', s. 32–33
* (Roch), ''Rozalia Aleksandrowicz nie żyje'', Gazeta Lubuska z 15 sierpnia 2008
* Krzysztof Zaręba, ''Wspomnienia o Róży Aleksandrowicz'' na stronie regionalnej Unii Pracy 
* Nekrolog w piśmie ''Lietuvos totoriai'', nr 7–9 (199–121), październik – grudzień 2008, s. 19
* Hasło *Aleksandrowicz*, w: Jerzy Zysnarski, *Encyklopedia Gorzowa*, Bydgoszcz 2007

Төркем:Шәхесләр:Липка татарлары
Төркем:Польша сәясәтчеләре
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Рамил Ханнанов

**Рамил Гомәр улы Ханнанов** 1984 елның 17 августында Татарстан Республикасының Әлмәт районы Чупай авылында дөньяга килә. Туган авылында урта мәктәпне тәмамлагач, 2001-2006 елларда Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетының татар филологиясе факультетында белем ала.
2006 елда аны “татар теле һәм әдәбияты укытучысы”, “гамәли журналистика һәм редакцияләү эше” белгечлекләре буенча кызыл дипломга тәмамлый.  Аспирантурада укып, 2009 елда "филология фәннәре кандидаты" дигән гыйльми дәрәҗәгә диссертация яклый. Әдәбият һәм аны укыту методикасы, журналистика кебек фәннәрдән студентларга белем бирә. 

Драматургия өлкәсендә Әлфия Мотыйгуллина җитәкчелегендә диплом эшен язып, Фоат Галимуллин җитәкчелегендә кандидатлык диссертациясе яклый. 

Р. Ханнановның эшчәнлеге студент-яшьләрнең "Илһам" әдәби иҗат берләшмәсен җитәкләү, "Яшьлек тавышы", "Дарелфөнүн" газеталарына нигез салу һәм бастырып чыгару белән дә бәйле. 

2012-2014 елларда ул - "Чын мирас" ("Безнең мирас") журналын оештыру һәм нәшер итү эшендә, 2014 елдан - "Казан утлары" журналының баш мөхәррир урынбасары. 

Р. Ханнанов - кырыктан артык фәнни-методик мәкалә, "Төрки драматургия контекстында татар сәхнә әдәбияты (ХIХ гасыр ахыры - ХХ йөз башы)" (2010) дигән монография, V - IХ сыйныфлар өчен татар әдәбияты дәреслекләре, укытучыларга тәгаенләнгән методик кулланмалар авторы. 

Ул Татарстан Республикасы фән һәм мәгариф системасы үсешенә керткән зур өлеше, күпьеллык намуслы хезмәте өчен, ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының Мактау грамотасы (2017), массакүләм мәгълүмат чаралары тармагында күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен, “ТАТМЕДИА” Республика басма һәм гаммәви коммуникацияләр агентлыгының Мактау грамотасы (2017) белән бүләкләнде.

Рамил Ханнанов – 2019 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

2020 елдан Адымнар - Казан мәктәбендә укыта.

## Чыганаклар
* "Җилкәннәргә җил кирәк" Рамил Ханнанов; Казан: Татар. кит. нәшр., 2018.
Эльмира Җәлилова

**Эльмира Җәлилова** *([[5 декабрь|5.12]].[[1979 ел|1979]], [[Яңа Әлем]], [[Актаныш районы]], , , )* — шагыйрә, журналист.

## Тормыш юлы
Эльмира Дамир кызы Җәлилова 1979 елның 5 декабрендә Татарстанның Актаныш районы Яңа Әлем авылында дөньяга килә. 1996-2001 елларда Казан дәүләт университетында югары белем ала. Казанда яши.

## Шигырьләре
### Журналларда
* "Казан утлары" журналының 2020 елгы 9 нчы санында
* "Безнең мирас" журналының 2020 елгы 6 нчы санында

### Басма китаплары
* Кыз күңеле
* Яратулы еллар
* Төнге кояш
* Икебезгә бер гомер

### Аудио һәм электрон китаплары
* 15 шигырьдән торган аудиоальбомы Apple Music һәм YouTube Music та. "Төнге кояш". 15 шигырь. 15 шигырьнең һәр сулышын, холкын тоеп композитор Миләүшә Хәйруллина тарафыннан иҗат ителгән 15 көй!

## Шигырьләренә иҗат ителгән җырлар
* Болыт
* Юк, җитмәде миңа синле гомер

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

## Искәрмәләр

## Кулланылган чыганаклар
# 
# 
# 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Мөселман чегәннәр

**Мөселман чегәннәр** (*төрек чегәннәре*) — Ислам динен тотучы чегәннәр. 

Балкан ярымутравында, Төркиядә һәм Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүриятендә күпләп, Төньяк һәм Көньяк Америка, Көнбатыш Европа илләрендә кечкенәрәк диаспора булып яшиләр. 

Малайларны сөннәтләүне зурлап билгеләп үтәләр. Күпләр романи теле белән беррәттән төрек яки албан телләрендә ана теле итеп сөйләшәләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Чегәннәр
Төркем:Албания халыклары
Төркем:Босния һәм Герцеговинада ислам
Төркем:Болгария халыклары
Төркем:Хорватиядә ислам
Төркем:Косово халыклары
Төркем:Македония халыклары
Төркем:Төркия халыклары
Төркем:Греция халыклары
Төркем:Кипрда ислам
Төркем:Румыния халыклары
Төркем:Мөселман халыклар
Смит

**Смит** — фамилия.
* Уилл Смит 
* Майкл Смит
* Роберт Смит (1757)
* Томас Смит 
* Адам Смит
* Җорҗ Пирсон Смит
* Җорҗ Элвуд Смит
* Вөрнон Смит

Төркем:Фамилиядәшләр
Тейлор

**Тейлор** — фамилия.
* Җозеф Һутон Тейлор 
* Ричард Эдвард Тейлор
* Элизабет Тейлор
* Зәкари Тейлор 
* Сара Мэри Тейлор

Төркем:Фамилиядәшләр
Джонс

**Джонс** — топоним.
* Джонс (округ, Техас)
* Джонс (округ, Көньяк Дакота)
* Джонс (округ, Айова)
* Джонс (округ, Миссисипи)
* Джонс (округ, Төньяк Каролина)
* Джонс (Оклахома)
* Норт-Джонс 

 

Төркем:Топонимнар
Вебер

**Вебер** — фамилия.
* Валериан Вебер 
* Макс Вебер

Төркем:Фамилиядәшләр
Шмидт

**Шмидт** — фамилия.
* Отто Шмидт 
* Браян Шмидт
* Һелмут Шмидт 

Төркем:Фамилиядәшләр
Мюллер

**Мюллер** ():
* Мюллер (ай кратеры)
* Лауру-Мюллер (Санта-Катарина)
* Томас Мюллер
* (4031) Мюллер
Хөсәен Габдүш

**Хөсәен Габдүш**, Хөсәен Рәхимҗан улы Габдүш (*[[1901 ел]]ның [[5 гыйнвар]]ы, [[Россия империясе]], [[Ырынбур губернасы]], [[Троицк (Чиләбе өлкәсе) |Троицк]] ― [[1944 ел]]ның [[14 апрель|14 апреле]], [[Кытай]], [[Харбин]]*) – татар мөһаҗире, язучы һәм нашир, укытучы, журналист, театр режиссёры.  Кытайда актив эшчәнлек алып барган җәмәгать эшлеклесе. 

## Тәрҗемәи хәле
1901 елның 5 гыйнварында Троицк шәһәрендә туган. Кызылҗар шәһәрендә (хәзерге Казакъстанның Петропавловск шәһәре) реальное училище тәмамлаган.

1917 елгы Октябрь революциясеннән соң, Маньчжуриягә (Кытай) күчеп китә. Маньчжуриядәге Харбин шәһәренә килеп, татар мәктәбенә укытучы булып урнаша. Харбин татар мәктәбендә Хөсәен Габдүш апалы-сеңелле Асекаевалар: Мәдинә (Сәлихмәт) һәм Зәйнәп (Гыйсмәтуллина), Абдулла һәм Гөлсем Сакмарилар, Хәбибулла Юсикаев, Салих Хәбиров белән бергә эшли. 

Татар мөһаҗирләре өчен әдәби кичәләр оештыра. Галиәсгар Камал, Мирхәйдәр Фәйзи, Гаяз Исхакый язган сәхнә әсәрләре буенча спектакльләр оештыра, үзе үк баш рольләрдә уйный.

1935 елдан Мукден шәһәрендә нәшер ителгән «Милли байрак» газетасында, Варшавада Гаяз Исхакый тарафыннан нәшер ителүче «Яңа милли юл», «Белдереш» (Хельсинки), «Казан» журналларында языша.  1920-1922 елларда Харбинда чыккан «Ерак Шәрекъ» журналының, 1932 елда нәшер ителгән «Чаткы» газетасының мөхәррирләренең берсе. 

Хөсәен Габдүш ― берничә пьеса (шул исәптән «Татар телендә беренче телеграф»), хикәяләр һәм шигырьләр авторы.

Токиода 1931 елда «Дүрт хикәя» хикәяләр җыентыгы нәшер ителгән. Әсәрләрендә туган илне сагыну хисе өстенлек итә.

## Кызыклы фактлар
Танылган лингвист һәм Урал-Алтай телләрен өйрәнү өлкәсендә белгеч, лингвистика һәм тюркология проблемалары буенча берничә эш авторы профессор Хаттори Сиро (1908―1995) 1930-елларда татар теле дәресләрен Харбинда Хөсәен Габдүштән алган.  

Петропавловскида һәм Харбинда аралашкан дусларының берсе ― булачак галим Рәшит Рәхмәти Арат.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *[[Хатыйп Миңнегулов|Х. Й. Миңнегулов]]*. Габдүш Хөсәен Рәхимҗан улы. Татарская энциклопедия TATARICA

## Әдәбият
* *Миңнегулов Х*. Урал егете // Мирас, 1992 ел, № 9.
* *Миңнегулов Х*. Чит илләрдәге татар әдәбияты. Казан, 2007.

## Моны да карагыз
* Мәдинә Сәлихмәт

Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Мөһаҗирләр
Төркем:Шәхесләр:Кытай
Төркем:Укытучылар
Төркем:Татар публицистлары
Төркем:Татар язучылары
Аслыһан

**Аслыһан** ():
* Аслыһан (Алтыэйлүл)
* Аслыһан Тепеҗигый (Алтыэйлүл)
Яр Чаллы филармониясе

**Яр Чаллы филармониясе**, «Яр Чаллы шәһәре филармониясе» муниципаль бюджет мәдәният учреждениесе () ― Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә эшләп килүче дәүләт карамагындагы мәдәният учреждениесе. Гамәлгә куючы (2015 елның 18 сентябреннән) ― Татарстан Республикасы Яр Чаллы шәһәре муниципаль берәмлеге.

## Тарих

 

Филармония буларак 2005 елдан бирле эшли. 2006 елның 6 маенда Россия федераль салым хезмәтенең Яр Чаллы шәһәре буенча инспекциясендә рәсми теркәлү узган.  Берничә мәртәбә исемен һәм адресын алмаштырган. 2022 елның 16 декабреннән директор ― Нәфисә Исхак кызы Әхмәтшина, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (2006), 2008 елдан 4нче балалар музыка мәктәбен җитәкләгән .  2016 елның сентябреннән – Галина Николаевна Бамбурова, аңа кадәр – Александр Алексеевич Серяпин оешма җитәкчесе булган. 

Төп эшчәнлек башкару сәнгате өлкәсендә алып барыла. Оешма структурасына әлегә кадәр автошәһәр мәктәпләрендә цирк программалары ― күчмә тамашалар күрсәтү белән шөгыльләнүче цирк труппасы кергән. 

Соңгы тапкыр  2022 елның сентябрендә үзгәртелгән.

## Бина
Филармония 2022 елның ноябреннән Яр Чаллының Чулман проспектында махсус төзелгән яңа бинага күчкән «Мастеровые» рус драма театрының иске бинасына  (Академик Рубаненко урамы, 7 (3/18) урнашкан.   Анда күчкәнче, оешма  күпфатирлы торак йортта (423821, ТР, Яр Чаллы шәһәре, Татарстан ур., 9нчы йорт, подъезд 33) урнашкан булган. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Набережночелнинская филармония

## Моны да карагыз
* Казан шәһәр филармониясе

Төркем:Филармонияләр
Төркем:Яр Чаллы оешмалары
Төркем:2005 елда барлыкка килгәннәр
Гөлшат Шәрәпова

**Гөлшат Шәрәпова**, Гөлшат  Фоат кызы Шәрәпова (*[[1983 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Әлки районы]], [[Түбән Әлки]]*) ― җырчы, Татарстан дәүләт фольклор музыкасы ансамбле артист-вокалисты (солист) һәм директоры (2010 елдан). Татарстанның атказанган (2010)  һәм халык (2022) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1983 елның 1 гыйнварында Әлки районы Түбән Әлки авылында туган. Түбән Әлки мәктәбен, И. В. Әүхәдиев исемендәге Казан музыка училищесының татар халык җыры бүлеген (2004), «музыка укытучысы» белгечлеге буенча Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетын (2008) тәмамлаган. Татарстан дәүләт фольклор музыкасы ансамбленнән чакыру ала. 2002 елдан әйдәүче солист-вокалчы, 2010 елда ансамбль директоры итеп билгеләнә. Шул ук вакытта ансамбльдә төп партияләрдә чыгыш ясавын дәвам итә. 

## Иҗаты
Г. Шәрәпова ТР Фольклор музыкасы ансамбленең барлык проектларында да үзәк урыннарның берсен били: «Ак калфакның табылган чагы...» (2004), «Шүрәлесе Шүрәле дә, син концертны күр әле» (2006), «Җырларыбыз күтәрелсен Кояш, Айларга!» (2007), «Көй эзләү» (Харрас Әюповның шул ук исемдәге поэмасы буенча, 2008), «Концерт-риваять»  (Гамил Афзалның «Болгарлар» поэмасы буенча, 2010), «Дусларча…» (2011), «Онытырга мөмкин түгел» (2012), «Бергәләшеп» (2013), «Без – Илһамлы» (2014) һ. б.

Ансамбль концертларында тамашачылар аның соло башкаруында «Бишек җыры» (Г. Тукай), «Сак-Сок» бәете (Г. Тукай, Ш. Тимербулатов көе), «Сүзсез җыр» вокаль композициясе (А. Фәйзрахманов көе), «Рамай»,  «Бәдәвам» (Г. Кандалый сүзләре, А. Монасыйпов көе), «Серле сандык», «Кыз җыры», «Ак чатырлар», «Кузырлыкай», «Ай-һай, гөлкәем»  һ. б. 

Татар халык җырлары белән беррәттән татар композиторларының классик әсәрләрен дә башкара: «Туган як кичләре» (А. Ключарев көе, Г. Зәйнашева сүзләре), «Идел-Йорт» («Идегәй»  дастаныннан, Р. Әхиярова көе), «Бәйрәм буген»  (Г. Тукай, Җ. Фәйзи), «Парлы дөнья түгәрәк» (М. Галиев, Ш. Тимербулатов) һ. б. Артистның  таланты «Чабата», «Сарытау», «Әстерхан», «Тыпырдык», «Шестяк»  һ. б. халык биюләрен башкаруда үзенчәлекле рәвештә ачыла.  Кубыз, домра, бәрмә коралларда һ. б. халык музыка уен коралларында уйный. 

Ансамбль составында Россия шәһәрләре (Әстерхан, Ижау, Мәскәү, Түбән Новгород, Санкт-Петербург, Уфа, Самар, Тольятти, Сембер, Усинск һ. б.), якын һәм ерак чит илләрдә (Австрия, Алмания, Литва, Украина, Польша, Төркия, Финляндия, Голландия, Тунис, Монголия, Оман, Франция, Чехия, Төрекмәнстан, Судан, Италия) гастрольләрдә булган. 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2010 – Татарстанның атказанган артисты
* 2022 – Татарстанның халык артисты 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Шарапова Гульшат Фоатовна.  Татар дәүләт филармониясе

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
Роберт Шәймәрдәнов

*

*'Роберт Шәймәрданов''' 1963 елның 23 гыйнварында Татарстанның Мөслим районы Татар Шураны авылында туып үсә.

Алабуга мәдәни-агарту училищесын, 1989 елда Казан мәдәният институтын тәмамлый. Аннан соң Татарстан мәдәният министрлыгына эшкә чакырыла, 1992 елда Роберт Шәймәрданов Минзәлә драма театрының мөдире итеп билгеләнә.

2022 елның 19 декабрендә 59 яшендә инсульттан вафат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2017 ― Марсель Сәлимҗанов премиясе
* ТР атказанган мәдәният хезмәткәре
* 2014 ― II дәрәҗә Ватан алдындагы казанышлар өчен ордены медале 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Марсель Сәлимҗанов премиясе лауреатлары
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Әзербайҗан географиясе

Әзербайҗан төньяктан Кавказ таулары белән чикләнгән. Әзербайҗанның төп өлеше Зур Кавказ һәм Кече Кавказ таулары көньяк-көнчыгыш өлешләрендә урнашкан. Көньякта Урта Аракс түбәнлеге һәм аның көньяк тармагы бар, көньяк-көнбатышта исә Талыш таулары урнашканнар.

Каспий диңгезенең яр сызыгы озынлыгы якынча 800 километрны тәшкил итә. Эре ярымутраулары — Апшерон, Кура борыны, Сара; култыклары — Апшерон, Кызылагач, Бакы култыкчасы; эре утраулары — Артём, Жилой.

### Гидрография
Әзербайҗан территориясы буйлап 8400 елга ага, алардан 850 елганың озынлыгы 5 км артык, 24 елганың озынлыгы 100 км артык.

Эре елгалар — Күрә (Күр) вә аның төп кушылдыгы — Аракс. Якынча 250 күл бар, иң эреләре — Гаҗикабул һәм Бөекшур. Туфрагы — болын соры, тозлы, болын сазлык һ.б.

### Хайваннар һәм үсемлекләр дөньясы
Үсемлекләр дөньясы күп төрле — 4100 төрдән артык. Түбәнлекләрне чүл вә ярымчүл үсемлекләре, күбрәк куаклыклар, Кура-Аракс түбәнлегенең тозлы җирләрендә тозлак үләне киң таралган, тау итәкләрендәге тигезлекләрдә әрем һәм әрем-кылган үсә.

Урманнар мәйданы 1146 мең гектар. 2200–2500 м биеклекләрдә субальп вә альп болыннар бар. Хайваннар дөньясы төрле-төрле: сөйрәлүчеләр, кимерүчеләр, кыргый дуңгыз, нутрия, янутсыман эт, җәйран, барс, аю, кыргавыл, кәклик, каз һәм үрдәксыманнар. Каспий диңгезе вә Кура елгасы балыкларга (сөләйман, мәрсин, укбаш, кырпы балыклары) мул. Закаталы, Турианчәй, Кызылагач, Ширван һ.б. тыюлыклар бар.

### Чиктәшлек

## Сылтамалар

*
Макмиллан

**Макмиллан** — топоним һәм фамилия.
* Эдвин Макмиллан
* Гарольд Макмиллан
* Макмиллан (ай кратеры)
* Макмиллан (Висконсин)
* (2289) Макмиллан

Төркем:Топонимнар
Төркем:Фамилиядәшләр
Урал мөселманнары Диния нәзарәте

**Урал мөселманнары Диния нәзарәте** (Урал мөфтияте) () ― Свердловск өлкәсе мөселманнарының бер өлешен берләштергән, 2010―2016 елларда Россия Ислам килешүе ассоциациясе (*Бөтенроссия мөфтияте, 2010―2013 елларда җитәкчесе ― мөфти [[Мөхәммәт Рәхимов]]*) составында эшләгән үзәкләштерелгән дини оешма.  Җитәкче (мөфти) ― Сибәгатулла Сөнәгать улы Сайдуллин.

## Тарих
Урал мөселманнары Диния нәзарәте (Урал мөфтияте) 2010 елның 1 октябрендә рәсми теркәлгән. 

Урал мөфтиятен булдыру турында карар 2010 елның 4 июнендә Урал мөселманнарының оештыру съездында кабул ителгән. Әлеге дини оешманың җитәкчесе – мөфти Сибәгатулла хәзрәт Сәйдуллин (1954 елгы, Бохарада «Мир-Гарәп» мәдрәсәсен тәмамлаган (1992), Россиянең «Дуслык» ордены кавалеры). 

Шул ук 2010 елда Урал мөселманнары Диния нәзарәте (Урал мөфтияте) Россия Ислам килешүе ассоциациясе (Бөтенроссия мөфтияте)  составына керә.

Урал мөфтияте ― Свердловск өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте (Екатеринбург мөфтияте) дәвамчысы. Үзәге Уфада булган Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәтенең каноник һәм структур бүлекчәсе буларак, 1994-2008 елларда эшли, 1789 елда гамәлгә куелган Ырынбур мөселман диния нәзарәте традицияләре нигезендә эш итә. 

2008 елда Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте рәисе югары мөфти шәйхелислам Тәлгат Сафа Таҗетдин Сибәгатулла хәзрәт Сәйдулинны Свердловск өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте () башлыгы вазифасыннан төшерә. Отставка белән ризалашмыйча, С. Сәйдуллин аерым дини оешма ― Урал мөселманнары Диния нәзарәте (Урал мөфтияте) оештыра. Екатеринбургтагы иң борынгы мәчет булган «Мәүлид» мәчетен яңа оешма  үзендә калдыра, РДУМСОга документларын тапшырмый. 

2013 елның апрелендә Урал мөфтиятеннән Свердловск өлкәсе мөселманнары Диния нәзарәте (Үзәк мөфтият) үзәкләшкән дини оешмасы аерылып чыга  (җитәкче – мөфти  Габдел-Коддус (Николай) Ашарин).

## Мәчет

Диния нәзарәтенең үзәк мәчете ― Екатеринбургның «Мәүлид» җәмигъ мәчете. «Мәүлид» мәчете элеккеге шәхси йортта урнашкан, аны 1982 елның 3 маенда Свердловскиның өлкән яшьтәге мөселманнары сатып алган. Мәчет бинасы Урал башкаласында мөселманнарның беренче гыйбадәт йорты була. Җирле мөселманнар Свердловск шәһәр Советы башкарма комитетыннан җиргә, манара һәм гыйбадәт йорты төзергә рөхсәт алган. 1992 елда мәчет бинасы Башсвердархитектура белән килешенеп үзгәртеп корыла.  Төзелеш 1992 елда Свердловск мөхтәсибәте (Свердловск өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте итеп үзгәртелгән) җитәкчесе итеп билгеләнгән Сибәгатулла Сәйдуллин вакытында тәмамлана.

Мәчет каршында якшәмбе мәктәбе эшли. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Духовное Управление мусульман Урала — Уральский Муфтият. Официальный сайт
## Моны да карагыз
* Свердловск өлкәсе мөселманнары Диния нәзарәте
* Свердловск өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте

Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:Свердловск өлкәсендә ислам
Төркем:2008 елда нигезләнгән дини оешмалар
Бали (мәгънәләр)

**Бали:**

* Бали — Индонезиянең утравы.
* Бали —  Индонезиянең провинциясе.
* Бали — Бали диңгезе.
* Ба́ли ― һинд мифологиясендә патша.
* Бали ― Франциянең Кальвадос департаменты коммунасы.
* (770) Бали ― астероид.

Төркем:Топонимнар
Бали диңгезе

**Бали диңгезе** (, ) — Тын океанда Ява утравының көнчыгыш һәм Бали, Ломбок, Сумбава, Сулавеси, Мадура утраулары арасында урнашкан диңгез.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча диңгезләр
Төркем:Тын океан
Нурлы (мәчет, Әлмәт)

**«Нурлы» мәчете** – Татарстанның Әлмәт шәһәре «Агробистә» микрорайонында 2022 елның 31 августында ачылган ислам гыйбадәтханәсе. Мәчет Идел буе Болгарында Ислам динен рәсми кабул итүнең 1100 еллыгы хөрмәтенә ачылган.

## Тарих
2008 елда инициатив төркем Әлмәтнең «Алсу» («Агробистә») микрорайонында мәчет төзү тәкъдиме белән чыгыш ясый.   2009 елда Әлмәт шәһәре башкарма комитеты тарафыннан мәчет төзелеше өчен җир кишәрлеге бүлеп бирелгән. 2010 елда төзелешкә беренче акчаларны  Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов биргән. Нәкъ шул вакыттан мәчетне төзү эшләре башлана. Шулай ук төзелешкә шәһәр һәм микрорайон халкы, хәйриячеләр һәм иганәчеләр матди ярдәм күрсәтә. 2017 елдан мәчетне финанслауга «Татнефть» компаниясе кушыла.

2020 елда мәчет манарасына ярымай куела.

Мәчетне ачу тантанасында Әлмәт шәһәре һәм районы имам-мөхтәсибе, Татарстанның Көнчыгыш төбәге казые Исмаил хәзрәт Сингатуллин, Татарстан Республикасы мөфтиенең мөхтәсибәтләр белән эшләү буенча урынбасары Равил хәзрәт Зөфәров, Әлмәт шәһәре башкарма комитеты җитәкчесе Айнур Исхаков, шәһәр һәм район имамнары һәм башка рәсми затлар катнашкан. 

## Тасвирлама
Мәйданы 270 кв. метр тәшкил иткән ике катлы мәчет 100 кешегә исәпләнгән. Цоколь часте булган мәчеттә ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен аерым тәһарәтханә, уку сыйныфлары, фарыз-заллар, никахлашу, исем кушу һәм имамнар өчен бүлмәләр бар. Рамазан аенда мәчеттә ифтарлар уздырыла. Мәчет газ, су, энергия белән тәэмин итү системаларына тоташтырылган, канализация системасы җиһазландырылган. 

Мәчетнең имамы – Хәлим улы Мәгъсум хәзрәт Нуретдинов.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Эльза Кузнецова*.  В Альметьевске открылась мечеть, строительство которой велось с 2009 года. Татар-информ, 31.08.2022
* Cтроилась с 2009 года: в Альметьевске новая мечеть торжественно открылась в Агропоселке. YouTube видео,  2:24
*   В Альметьевске открылась новая мечеть. ДУМ РТ, 31.08.2022

## Моны да карагыз
* Р.Фәхреддин исемендәге Үзәк җәмигъ мәчете

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Әлмәт мәчетләре
Төркем:2022 елда төзелгән мәчетләр
Нурлы (мәчет, Түбән Мактама)

**«Нурлы» мәчете** ― Татарстанның Әлмәт районы Түбән Мактама бистәсендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе. Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Әлмәт район мөхтәсибәте карамагында. 

## Тарих
XX гасыр башында авылда ике җәмигъ мәчете булган.   1746 елда авылның ике урамы кисешкән мәйданда биек нигезгә күтәреп, агачтан беренче мәчет салынган. Мәчет тирәли рәшәткә белән әйләндереп алынган бакча булган, анда сирень һәм сәрви куаклары үскән. 1831 һәм 1861 елларда (соңгысында эшмәкәр Габделвәгыйз Габделнәгыймов акчасына) мәчет яңадан корылган. 1869 елда мәчет каршында мәктәп ачылган. 1905 елда мәхәллә 436 ир-ат һәм 427 хатын-кыз яшәгән 136 хуҗалыкны  берләштергән. Мәчет имамнары – Юлдаш Үрәзмәтов, Моратбакый Мостаев, Хисаметдин Мостаев, Җамалетдин Моратбакыев, Хөсәен Мөхетдинов, Шаһимөхәммәт Моратбакыев, Сафуан Хөсәенов (1931 елда Чиләбе өлкәсенә сөрелгән), Галимҗан Гафиятуллин. Беренче мәхәллә мәчете ТАССР Югары Советы президиумы карары белән 1940 елның 13 августында ябылган. Бинада мәктәп эшләгән. 1958 елда мөселманнар мәчетне кайтаруны сораганнар, әмма, бина иске дигән сылтау белән ул сүтелгән.

Икенче мәхәллә мәчете 1904 елда төзелгән. Мәхәллә 262 ир-ат һәм 241 хатын-кыз яшәгән 116 хуҗалыкны берләштергән. Имам – Мөхәммәтфазыл Насретдинов. Икенче мәхәллә мәчете ТАССР Югары Советы президиумы карары белән 1932 елның 9 маенда ябылган. Бинада авыл клубы урнашкан. 

1987 елда авыл мөселманнары, ташландык китапханә бинасын ремонтлап, гыйбадәт йорты ачалар, манара күтәрәләр. Мулла вазифасын А. Гатауллин, А. Мирсәяпов башкара.

## Яңа заман
1994 елда авыл халкы «Татнефть» җитәкчеләреннән яңа җәмигъ мәчете коруда ярдәм сорый. Мәчет проектын инженер-төзүче А. А. Шакирҗанов, архитектор Н. Певцов булдырган. 1995 елның 3 гыйнварында төзелеш эше башлана. 1996 елның 8 июнендә мәчет ачыла. Төп иганәчеләрнең берсе булган «Әлмәтнефть» НГДУ җитәкчесе М. Ш. Җәләтов хөрмәтенә мәчеткә «Марс» исеме бирелгән.

2011 елның 11 июлендә бистәдә икенче санлы җәмигъ мәчете ачыла. Аңа «Нурлы» исеме бирелә. Мәчет проектының авторлары – архитекторлар М. Т. Минабетдинов, Г. Ф. Вахитова; инженер С. В, Базина (Татсельхозхимпроект институты).    Гыйбадәтханә төзелешенә нефтьчеләр 3,5 миллион сум акча биргән. 

Мәчетне ачу тантанасында Татарстан мөфтие (2011—2013 елларда) Илдус Фәиз, Әлмәт районы башлыгы (2001-2011) Ришат Әбүбакиров, районның имам-мөхтәсибе Фәһим хәзрәт Әхмәтҗанов  катнашкан.

## Тасвирлама
100 кешегә исәпләнгән «Нурлы» мәчете бистәнең Вахитов урамы белән аны ураткан тыкрык киселешендә төзелгән. Бер катлы бина каен агачыннан буралып, кирпеч белән тышланган. 2010 елның июлендә торгызылган 7,5 метр биеклектәге манарасы мәчет бинасы янына көньяктан терәп салынган. Ярымай Бөгелмә механика заводында коелган. Төп бинага өстәп, янкорма эшләнгән. Мәчет ачылган көннән биредә мәдрәсә эшли.

Мәчетнең имамы (2007 елдан) – Габдулла Абдуллин. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Д. Н. Тазиев, Г. Ф.Валеева-Сулейманова.*    Нижняя Мактама села мечети. Альметьевская энциклопедия 
## Моны да карагыз
* Р.Фәхреддин исемендәге Үзәк җәмигъ мәчете

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Әлмәт районы мәчетләре
Төркем:2011 елда төзелгән мәчетләр
Нурлы (мәчет)

**«Нурлы» мәчете:**
* Нурлы (мәчет, Әлмәт)
* Нурлы (мәчет, Түбән Мактама)
* Нурлы (мәчет, Ишембай)
Табан-Хурган

**Табан-Хурган** (Бурят телендә: табан хурган — «биш бармак») — өскә юнәлгән бераз кысылган кул учына охшаган таш калдык. Бурятиянең Мухоршибир районы Галтай авылы янында Тугнуй үзәнендә урнашкан.

Тектоник процесслар, җил һәм су йогынтысы астында озак вакыт дәверендә пәйда булган. Бурятларның, ә аларга кадәр - монда яшәгән меркитларның, ә тагын да элегрәк - хуннуларның изге ташы булып тора.

Бурятлар «Биш бармак»ка 1930-ынчы елга кадәр табынганнар. Совет вакытында изге йолалар күп елларга туктаган булган. 2006 елда «Тэнгэри» шаман дини оешмасы әгъзалары «Табан хурган» табыну йоласын янә башлаганнар..

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Табан-Хурган (Ладонь Чингисхана) 
* Табан Хурган на сайте о достопримечательностях Мухоршибирского района Бурятии

Төркем:Бурят Республикасы
Төркем:Шаманизм