open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Благовещен районы

**Благовещен районы** () — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге — Благовещенск шәһәре Уфаның үзәгеннән 42 км төньяграк ята (шәһәр аралары 10 гына км). 
Район җиренең 21%ын урманнар били.

## Тарих
1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән барлыкка килгән. 1963 елның 1 февраленнән бетерелә, авыллары Иглин, Нуриман, Уфа районнарына күчерелә.
 
## Халык
Районда 2011 елның башында 49368 кеше яши, шул исәптән 34 018 кеше (68,9%) – шәһәр кешеләре, 15 350 кеше (31,1%) – авылларда яшиләр.

## Демография

## Мәгариф өлкәсе
### Урта белем
2006 елда Благовещен районында барлыгы 42 мәктәп эшләгән. Укучылар саны — 6391. Укыту дүрт телдә алып барылган: рус, татар, башкорт, мари телләрендә. Шәһәрдә 1нче гимназиядә, 5нче һәм 6нчы мәктәпләрдә, районда Иске Илек, Биштин, Югары Изәк, Ильино-Поляна, Орловка, Тугай, Төрешле, Ошмянка авылларында татар милләтеннән булган 1458 укучының 396сы татар телен өйрәнгән (2006). 
2010-11 уку елында мәктәпләрдә 5565 бала укыган. Шул исәптән 4000 (2009да 3924), ягъни укучыларның 71,9 % — шәһәрдә; 1565 (2009да – 1645), ягъни 28,1 % укучы.
### Һөнәри белем
Төзүчеләр колледжы, Благовещен педагогика колледжы, Благовещен сәнәгать-гуманитар техникумы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  

Төркем:Башкортстан районнары
Балкан таулары

right|300px|thumb|Стара планина таулары Болгарияне икегә ярып үтәләр.
**Балкан таулары** (  – Болгариядәге (көнбатыш яктан өлешчә Сербиядәге) эре тау системасы. Ул Болгарияне көнбатыш көнчыгышка кисеп үтә һәм илне Төньяк һәм Көньяк Болгариягә бүлә. Тауларның озынлыгы – якынча 555 чакрым, биеклеге 2376 метрга кадәр (Ботев тавы). Балканнар Тимер капкалар янында Дунай елгасы белән киселгән Көньяк Карпатларның табигый дәвамы булып торалар. Система Балкан ярымутравы һәм «Балканнар» топонимнарына нигез булган. 
## География
Стара-Планинаны Искыр (көнбатышта) һәм Камчия елгалары ерган далалары кисеп үтә.

Монда Тимок, Лом, Огоста,Вит, Осым елгалары башланалар һәм төньякка, Дунайга агалар.
## Карст мәгарәләре
Балкан тауларында карст үсешкә ирешкән, иң зур һәм атаклы мәгарәләр:
* Магура, дивар рәсемнәре белән.
* Сыева-Дупка
* Леденика һ.б.
## Сылтамалар

* Стара Планина таулары 
* Стара Планина  
* Балкан таулары рәсемнәре галереясы  
*  Галерея  

Төркем:Аурупа таулар системалары
Төркем:Таулар системалары
Төркем:Балканнар
Төркем:Сербия географиясе
Төркем:Болгария географиясе
Шварцвальд

**Шва́рцвальд** ( — «кара урман») — Германиянең көньяк-көнбатышындагы Баден-Вюртемберг җирендәге тау массивы.

## География
Рейн агымы буенча төньяктан көньякка таба җәелеп ята. Иң югары ноктасы - Фельдберг тавы, биеклеге 1493 м. Нигездә куе ылыслы урманнар белән капланган. Территориясендә күпсанлы матур тау күлләре урнашкан. Еш кына минераль су чыганаклары да очрый. Шул сәбәпле анда курортлар урнашкан (мәсәлән, Баден-Баден һәм Баденвейлер курортлары). Шварцвальдта Аурупада зурлыгы буенча икенче урында торучы елга - Дунай башлангыч ала.

Төркем:Аурупа таулар системалары
Төркем:Тау массивлары
Төркем:Шварцвальд
Төркем:Алмания географиясе
Төркем:Баден-Вүртемберг
Стегозаврлар

**Стегозаврлар**() - тиреофорларның төркеме. Териофорлар — стегозаврларны, анкилозаврларны, скутеллозаврларны һәм сцелидозавридларны берләштерүче орнитишийларның астәртибе.

## Тышкы кыяфәт
thumb|left|Стегозавр скелеты
[thumb|left|Стегозавр, аның баласы һәм [карнозавр]]
Стегозаврлар дүрт аяклы орнитишийлар булганнар. Башлары бәләкәй иде. Стегозаврлар башка динозаврлардан аркаларындагы пластиналар һәм койрыкларындагы шиплар белән аерылганнар. Галимнәрнең гипотезасы буенча, пластиналар дошманны куркыту һәм терморегуляция өчен кирәк булган, ә шиплар ерткычлардан саклау коралы кебек кулланылган. Стегозаврларның арткы азаклыклары алгылардан ике тапкырга зуррак булган, шуңа күрә стегозаврлар дүрт аякта да, ике аякта да йөри алган. Ике аякта йөргәндә, стегозавр урманда ашый алган. Шул вакыт аның башы кешенең тезе биеклегендә булган, ә аркасы кешенең үсеменнән ике башка биегрәк иде.

## Барлыкка килү һәм эволюция
thumb|Хуаянгозавр скелеты
thumb|Дацентур
Стегозаврлар юра чорының беренче ярымында барлыкка килгәннәр. Аларның бабалары — скутеллозаврлар, бер ярымлы, бәләкәй башлы һәм озын койрыклы, арткы аякларда тиз йөгергән динозаврлар булганнар. Тиресендә вак сөякле пластиналар булганнар.. 
 
Без белгән стегозаврларның борынгысы - хуаянгозавр (*Huayangosaurus*). Озынлыгы 4 метрга, үсеме 1,5 метрга җиткән. Хуаянгозавр аерым гаиләгә керә. Башка стегозаврлар икенче гаиләгә керәләр. Ул гаилә 15 динозаврдан тора. Аларның берселәре - стегозавр (*Stegosaurus*), кентрозавр (*Kentrosaurus*), туоюангозавр (*Tuojiangosaurus*) h.б. Төрле стегозаврларның пластиналары да төрле иде. 
 
Стегозаврлар сөякләрен Җирнең "hәр почмагында" табалар. Лексовизавр hәм дацентур Европа территориясендә, кентрозавр - Африкада, хуаянгозавр, туоюангозавр hәм вуэрозавр Кытайда яшәгәннәр. Стегозаврлар Төньяк Америкага да күчкәннәр. Стегозаврларның башка континетлардан океан белән аерылган Азиядән Җир шары буенча таратылуы озак выкыт дәвамында сер булып калган. Шуннан галимнәр борынгы Азиянең Европа белән кыскавакытлы берлеге гепотезасын тәкъдим иткәннәр.

Стегозаврлар акбүр чорының икенче яртысына кадәр яшәгәннәр

## Шулай ук кара
* Динозавр
* Зауришийлар
* Орнитишийлар
* Анкилозавридлар (гаиләлек)
* Анкилозаврлар
* Орнитоподлар

## Чыганаклар

Төркем:Стегозаврлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Ямаш Игәнәй

**Ямаш Игәнәй**, чын исеме **Ананий Нестер улы Малов** (1938 елның 10 гыйнвары — 1997 елның 1 марты) — татар шагыйре, журналист, публицист. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1982 елдан).

## Тормыш юлы
Ул 1938 елның 10 гыйнварында ТАССРның Сарман районында урнашкан Ләке авылында дөньяга килә. 1955 елда Сарман урта мәктәбен тәмамлагач, ул Лубян урман техникумына укырга керә. Аннан соң Башкортстан урман хуҗалыгында үз белгечлеге буенча эшли. 1958—1960 елларда Совет Армиясендә хәрби хезмәт үтә.

Хәрби хезмәттән кайткач, Ямаш Игәнәй Сарман районының Рантамак һәм Азалак авылларының мәктәпләрендә укытучы булып эшли. Шул ук вакытта Казан дәүләт университетының журналистика бүлегендә читтән торып белем ала, аны 1967 елда тәмамлый.

1965—1978 елларда Баулы һәм Мамадыш район газеталарында хатлар бүлеге мөдире, 1978—1980 елларда Чаллы шәһәренең «Кама таңнары» газетасында тәрҗемәче булып эшли. 1980—1985 елларда ул Чаллы ит комбинатында инженер булып эшли.

1986 елда ул Чаллы Язучылар берлегенең җаваплы сәркатибе булып сайлана. 1988 елда исә Чаллының «Чулман-Идел» газетасында эшли. 1991—1997 елларда «Аргамак» журналында хезмәт итә. Берара керәшен татарларының «Керәшен сүзе» газетасында да эшләп ала.

1997 елның 1 мартында Чаллы шәһәрендә Ямаш Игәнәй вафат була. Ул туган авылы зиратында җирләнгән.

## Иҗат
Ямаш Игәнәй әдәбиятта шигърият һәм публицистика өлкәләрендә эз калдыра. XX гасырның 70 нче елларында ук ул шигырьләрен Татарстанның көндәлек матбугатында, күмәк җыентыкларда бастыра башлый. 1981 елда аның «Сәфәр чыгам» исемле беренче җыентыгы чыга. 1983 елда шагыйрьнең кече яшьтәге балалар өчен «Йолдыз булып ян» һәм 1984 елда «Хәзинәләр иле» исемле китаплары басыла. 1987 елда — «Игелекле төбәк», ә 1989 елда аның «Мин әтигә охшаган» исемле шигырьләр җыентыклары дөнья күрә.

Иҗатчының шулай ук публицистик әсәрләре һәм очерклары бар. Алар аның «Бәддога» (1994) китабында тупланган.

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.
* Татар язучылары порталы

## Сылтамалар
* Татар электрон китапханәсе 
* Яр Чаллы язучылары

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Керәшеннәр
Әлмөхәммәт

**Әлмөхәммәт** — Башкортстанның Әбҗәлил районында урнашкан авыл. 2009 елның 1 гыйнварына биредә  748 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Сәйяр

**«Сәйяр»** – беренче татар профессиональ театраль труппа. 1907 елда Ырынбурда Ильяс Кудашев-Ашказарский тарафыннан оештырыла.

## Ырынбурда Кудашев-Ашказарский чоры
1905 елда Ильяс Кудашев-Ашказарский Санкт-Петербургка барып “Галимлек вә наданлык” (А.Островский буенча) һәм “Морад Сәлимов” (Ф.Халиди) спектакльләренә рөхсәт алып кайтса да, алар куелмый кала.
 

1907 елның 10 февралендә Кудашев-Ашказарский җитәкчелегендәге “Мосафир артистлар җәмгыяте” Ырынбурда халык йорты бинасында Николай Гогольнең «Өйләнү» комедиясен күрсәтә. 3 апрельдә Фатих Халидинең «Морат Сәлимов» драмасын һәм Антон Чеховның «Кыз сорау» әсәрләрен сәхнәгә чыгара. Болар Ырынбурда татар телендә беренче куелган спектакльләр була. Труппада хатын-кыз артистлар булмау сәбәпле, хатын-кыз рольләрен ирләргә уйнарга туры килә. 
Ашказарский оештырган труппа Казанда, Мәкәрҗәдә (Түбән Новгородта) төрле спектакльләр куя. Труппага Сәхибҗамал Гыйззәтуллина, Фатыйма Шаһимәрдәнова кушыла. Хатын-кызлар өстәлгәч иҗат мөмкинлекләре арта.

## Габдулла Кариев җитәкчелегендә
. 
1907 елның августында Мәкәрҗәдә куелган спектакльләрне караучылар арасында Уральскидан килгән приказчик Миңлебай Хәйруллин та була. Бераздан коллектив аны труппаның җитәкчесе итеп сайлый.
1908 елда, Габдулла Тукай фатихасы белән театраль коллектив «Сәйяр» (ягъни «күченеп йөрүче») исемен ала.

## Казан чоры

1906-1911 елларны бердәнбер профессиональ «Сәйяр» труппасы күчмә хәлдә яши. Әлеге труппаның даими эш урыны да юк, тулы кыйммәтле бербөтен спектакль тудыру өчен шартлар да җитәрлек түгел. 1911 елны труппа Шәрык клубы штатына алына.

1912, 1915 елларда татар театрының тагын ике труппасы «Нур» һәм «Ширкәт» төзелә. Режиссура сәнгатенә башта беренче татар артискасы Сәхибҗамал Гыйззәтуллина-Волжская, соңрак Шакир Шамильский һәм Мохтар Мутиннар килә. Шулай да «Сәйяр» труппасы җитәкчесе Габдулла Кариев бу өлкәдә беренчелекне саклый.

1919 елда Мөселман хәрби коллегиясе элеккеге «Сәйяр» труппасы җирлегендә Беренче татар совет драма труппасы төзи. 1920 елда, Татарстан Республикасы төзелгәч, бу коллективка «Аң» труппасы артистлары кушыла һәм Беренче татар үрнәк труппа оештырыла. 1922 елда ул Кызыл Октябрь исемендәге Татар дәүләт театры, 1926 елда Татар дәүләт академия театры итеп үзгәртелә.

«Сәйяр» труппасында Вәлиулла Мортазин-Иманский, Гөлсем Болгарская, Нури Сакаев, Әхмәт Кулалаев, Габдрахман Мангушев, Кәрим Тинчурин, Габдулла Камал, Сара Байкина, Зәйни Солтанов, Фатыйма Ильская, Нәфыйга Арапова, Фәхрениса Сәмитова, Әшрәф Синәева кебек татар сәхнәсенең күренекле осталары җитешә.
## Моны да карагыз
* «Татар театры тарихыннан» (китап, 1926)
## Чыганаклар
* Н. Хәбибуллина, X. Г. Фәрдиева, Ә. Н. Хуҗиәхмәтов Татар әдәбияты 
* Театр сәнгате (М.Арслановтан). 

Төркем:Татар театры
Төркем:1907 елда нигезләнгән театрлар
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Северный (Әбҗәлил районы)

**Северный** — Башкортстанның Әбҗәлил районында урнашкан авыл. 2010 елның 14 октәбренә биредә 155 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сəʙиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ишкол

**Ишкол** — Башкортстанның Әбҗәлил районында урнашкан түңгәвер башкортлары авылы.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1 257 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Әбҗәлил

**Әбҗәлил** — Башкортстанның Әбҗәлил районында урнашкан авыл.
 
 мини|none|250пкс|Школа.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 496 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Крутой Лог (Омутнинск районы)

**Крутой Лог** () — Киров өлкәсенең Омутнинск районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Омутнинск районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Сартбаш

**Сартбаш** — Башкортстанның Әлшәй районында урнашкан татар авылы.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 2 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сəʙиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Әкчин

**Әкчин** () — Башкортстанның Әлшәй районында Куйбышев тимер юлына караган станция каршындагы авыл.
## География
Әкчин Раевскийдан 39 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Аксёново* станциясы.
## Тарих
1942—2004 елларда шәһәр тибындагы бистә статусын йөрткән. 2005 елда авыл составына *Алдарово разъезды авылы* һәм *1472 км* станциясы кертелә.
## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 37,5%, татарлар — 31,1%, башкортлар — 25,7%, чуашлар — 3,4%, украиннар — 1,1%.
## Танылган шәхесләр

* Игорь Копейкин (1920-2002), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Архангелски (Архангель районы)

**Архангельское** — Башкортстан Архангель районының үзәк авылы.
## Демография

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 5819 кешенең яшәве мәгълүм.
## Авылда туган күренекле шәхесләр

* Гордий Саблуков, Коръәнне тәрҗемә итүче.
* Иван Киселёв (1920-2008), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Төлгезбаш

**Төлгезбаш** — Башкортстанның Аскын районында урнашкан татар авылы. 
ᴨyчᴛьı индексы — 452884, 
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Сәлимҗан Галимҗанов (1915-2005), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Югары Никольски (Аскын районы)

**Югары Никольское** — Башкортстанның Аскын районында урнашкан авыл. 
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Алъягыш (елга)

**Алъягыш** – Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортстанның Балтач районы биләмәләрендә ага. Елга Кара елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 15 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн бүлгeында урнашкан. Кече елга бассейны – Агыйдел, елга бассейны – Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010201612111100025841
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111102584
* Бассейн коды – 10.01.02.016
* ГӨ буенча  – 11
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Башкортстан елгалары
Башкортстан (Аскын районы)

**Башкортстан** — Башкортстанның Аскын районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Кара

**Иске Кара** — Башкортстанның Аскын районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — 452887, 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Көбияз

**Көбияз** — Башкортстанның Аскын районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1212 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография

## Мәгариф
Кубияз авылындагы кебек агачтан салынган мәктәпләр респубикада сирәктер. Биредә укыту-тәрбия дүрт бинада башкарыла. 2012 елда яңа мәктәп төзергә вәгъдә бирделәр, дип өмет белән яши педагоглар. Әлеге вакытта 180 бала укый.  2011 елда мәктәпне ундүрт бала тәмамласа, беренче сыйныфка унҗиде бала килә дип көтелә. Әле дә беренчедә унҗиде бала укый. Авыл җирләрендә яңа мәктәп салуны балалар санына карап планлаштыралар. Ә биредә балалар бакчасы эшли. Анда иллегә якын бала тәрбияләнә. Мәктәпкә күрше Үтәш, Матала, Әвәдәй авыллары балалары да йөреп укый.
Татар теле 11, чыгарылыш сыйныфында гына укытыла. Башкорт теле укытылганлыктан, балаларның тел һәм әдәбият дәресләрендә ике охшаш телне бутаулары сәбәпле, өлгереш кискен кимегән. Ата-аналар, балаларыбызның башын бутамыйк дип, татар телен укытмау белән килешә.
## Авылда туган шәхесләр

* Мәшһар Гомәров — балалар язучысы (*[[Казакъстан]]*).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
* Кызыл Таң. 2011 ел, 11 ноябрь

Төркем:Башкортстан авыллары
Балыклыкүл (Авыргазы районы)

**Балыклыкүл** — Башкортстанның Авыргазы районында урнашкан татар авылы.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 417 кешенең яшәве мәгълүм.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Габдессаләм Габдерәхимев
* *[[:d:Q19613261|Дәүләт Шәһи улы Аритҡолов]]*
* Сөнгатулла Бикбулат

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Әмзә (Авыргазы районы)

**Әмзә** – Башкортстанның Авыргазы районында урнашкан авыл.
Почта индексы – 453494, ОКАТО коды – 80205802007.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 78 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Николаевка (Авыргазы районы)

**Николаевка** — Башкортстанның Авыргазы районында урнашкан авыл.
ᴨучтьı индексы — 453483, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 25 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵᴍһүриятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Мәсәйле

**Мәсәйле** — Башкортстанның Авыргазы районында урнашкан чуаш авылы.
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 592 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарих
Авыл 1760-елларда Казан губернасының Зөя өязеннән һәм Сембер губернасының Сембер өязеннән күченеп килгән чукынган чуашлар тарафыннан нигезләнгән.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Танылган шәхесләр

* Григорий Петров (1931-2016), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Морадым (Авыргазы районы)

**Морадым** — Башкортстанның Авыргазы районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 773 кешенең яшәве мәгълүм.
## Авылда туган танылган шәхесләр

* Фәнүзә Нәдершина *([[1936]])* - әдәбият галиме, *[[Салават Юлаев премиясе]] ([[1987]])*.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Тукай (Авыргазы районы)

**Тукай** — Башкортстанның Авыргазы районындагы татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 547 кешенең яшәве мәгълүм.
## Сыйфатлама
Тукай авылы Авыргазы районының төньяк чигендә, район үзәгеннән 25 чакрым ераклыкта урнашкан. Кырмыскалылар белән күрше алар, ә Башкортстан башкаласы Уфадан 60 чакрым гына арада яшиләр.  Авылда күпчелек халык — татарлар, берничә гаилә руслар, башкортлар, чирмешләр, украиннар һ.б. яши.
Тукай авыл Советына тугыз авыл — Тукай, Болотино, Төбәк, Андреевка, Абдрахман, Әхмәт, Чишмә, Волково һәм Макар авыллары керә. Анда барлыгы 1600 кеше яши. Тукайда урта мәктәп, Андреевкада тугыз сыйныфлык, ә Төбәк авылында башлангыч мәктәп эшләп килә.
XIX гасырның беренче яртысында авылдан бер төркем халык Ырынбур якларына юл тота һәм хәзерге Александровский районында Тукай авылы булып урнаша.

## Тарихи белешмә
Авыл турындагы мәгълүматлар документларда тәү тапкыр 1728 ел белән искә алына. 
Авылны 1735 елда Сембер губернасы Токай (**[[Тукай (Комсомол районы)|Тукай]]**) авылының ясаклы татарлары килеп нигезләгән. 1762 елда бирегә хәзерге Борай районының Әҗәк авылыннан да бер төркем мишәр татарлары килеп утырган. Сембердән килгән татарларның бер өлеше 1816 елда моннан китеп, ерак та булмаган җирдә Куҗав (?) авылын барлыкка китергәннәр. 

Тукай халкының уңдырышлы күп җирләрен Ушаков, Гауф фамилияле алпавытлар тартып алгач, 1842 елда крестьяннарның йөзгә якын гаиләсе Ырынбур далаларына чыгып киткән һәм анда да **[[Тукай (Александровка районы)|Тукай]]** дигән авыл корган. Бу хәл хәзер Ырынбур өлкәсенең Александровка районына карый.

## Танылган кешеләр
Тукай авылын бар дөньяга таныткан, чал тарих битләрендә мәңгелек якты эз калдырган һәм калдырачак якташлары — Чанышев Якуп Җиһангир улы, Канзафаров Фәхрислам Фәхретдин улы, Рәҗәпова Мәрьям Мирсәет кызы, Диваев Рафаэль Үзбәк улы, Диваев Рәшит Мансур улы һ.б. киләчәк буын яшьләргә батырлык һәм булдыклылык үрнәге булып тора, рухи тәрбия бирә, аларда мондый шәхесләр үстергән туган җирләренә мәхәббәт тәрбияли.
## Демография

Халык саны динамикасы:

## Искәрмәләр

## Чыганак
* http://omet-ufa.ru/aul2.html
## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Абдрахман (Авыргазы районы)

**Абдрахман** — Башкортстанның Авыргазы районында урнашкан татар авылы.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 147 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

* Рафаил Диваев (1950), БР эчке эшләр министры (1996―2008), милиция генерал-лейтенанты.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортстан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Торымбәт

**Торымбәт** — Башкортстанның Авыргазы районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 559 кешенең яшәве мәгълүм.
## Авылның танылган кешеләре

* Рәшит Назаров (1944-2006) - шагыйрь, С.Юлаев премиясе (2004), Г. Ибраһимов премиясе (1996).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Корманай

**Корманай** — Башкортстанның Авыргазы районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 306 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи белешмә
Корманай авылына нигезне Корманай Газиев исемле милләттәшебез салган. Аннан соң бу төбәккә башка гаиләләр дә күченеп утыра. Шулай да бүгенге көндә бу авылда нәкъ менә аңа беренче нигез салган кешенең нәсел-нәсәпләре — Газиевлар фамилияле гаиләләр күпчелекне тәшкил итә дисәң дә була.
Милләтебезгә бик күп укымышлы һәм булдыклы кешеләрне биргән Корманай. Атаклы галимнәр – фән докторлары һәм кандидатлары, танылган табиблар, укытучылар, сәнгать әһелләре һәм башка һөнәр ияләре авылның данын арттыра. Аеруча танылган җырчыбыз, Башкортстанның һәм Татарстанның халык, Россия Федерациясенең атказанган артисты, Салават Юлаев исемендәге дәүләт бүләге иясе Идрис Газиев белән горурлана авылдашлары.
Корманай авылына 250 ел тулуны район дәрәҗәсендә зур бәйрәм сыйфатында билгеләделәр. 
## Танылган кешеләр

* Гыйбадулла Алпаров — татар теле галиме
* Гарифулла Алпаров — революционер
* Идрис Газиев — җырчы
* Ислам Газиев (1929), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Фирүзә Хәлдәрованың ({11.10.196?), җырчы, 1995 елдан Үзбәкстан дәүләт филармониясенең Хор капелласы артист-вокалисты (солист), БР атказанган (2011), ТР атказанган (2014) һәм халык (2023) артисты, әнисе туган авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

96% халкы — татарлар
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
http://tat.tatar-inform.ru/news/2007/07/16/26722/ 
http://ktrb.ru/print/awil-6997.html Авыл яшәсә генә ил яшәр 
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Баеш (Баймак районы)

**Баеш** — Башкортстанның Баймак районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 505 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

* Миңзәлә Хәлилова (1963), педагог, шагыйрь. БР атказанган укытучысы (2020).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ишбирде (Баймак районы)

**Ишбирде** — Башкортстанның Баймак районында урнашкан авыл.
ᴨyчты индексы — 453677, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 638 кешенең яшәве мәгълүм.
## Авылның танылган кешеләре

* Мирас Иделбаев - язучы, галим, БДУ профессоры.
* Эрнст Ишбирдин (1934—2019), филология фәннәре докторы (1990), профессор. БР атказанган фән эшлеклесе (1995).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Исәнбәт (Баймак районы)

**Исәнбәт** — Башкортстанның Баймак районында урнашкан авыл.
ᴨyчты индексы — 453644, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 204 кешенең яшәве мәгълүм.
## Танылган шәхесләр

* Мәсгуть Зәйнуллин (1914-1988), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Әшрәф Фәткуллин (1927-2004), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Баем (Баймак районы)

**Баем** () — Башкортстанның Баймак районында урнашкан авыл.
  — 80206840006.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 487 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Географик урыны
* Район үзәгенә кадәр (Баймак): 41 км
* Авыл советы узәгенә кадәр (2нче Эткол): 5 км
* Яҡындагы тимер юл станциясе (Сибай): 89 км
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Баимово «Генеалогия и Архивы» порталында

Төркем:Башкортстан авыллары
Чыңгыз (Баймак районы)

**Чыңгыз** () — Башкортстанның Баймак районында урнашкан авыл. Сакмар елгасының уң ярында, Күсәбә белән Сакмар кушылган урында урнаша.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 573 кешенең яшәве мәгълүм.
## Авылда туган танылган шәхесләр

* Әнвәр Әсфәндиярев (1934―2014), тарихчы, тарих фәннәре кандидаты (1970), Башкортстан тарихы елъязмачы.
* Хөсәен Әхмәтов (1914―1993), композитор, РСФСР халык артисты (1990), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1968).
* Рамил Туйсин (1972), педагог, җырчы, БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2009).
* Рәшидә Туйсина (1942), биюче, С. Юлаев (1974), Г. Сәләм (1968) премияләре лауреаты. РСФСР атказанган  (1978), БАССР халык (1974) артисты.
* Исхак Янбәков (1907—1942), сугышларда катнашучы, артиллерия батареясы командиры, политрук.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Темәс

**Темәс** — Башкортстанның Баймак районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 3529 кешенең яшәве мәгълүм.
Темәс — Көньяк Урал төбәгендә иң зур авылларның берсе. Төп халкы — Бөрҗән ыруы башкортлары. Авылда 1795 елда — 348, 1859 елда — 808, 1885 елда — 950, 1920 елда 2491 кеше исәпләнгән. Темәс авылының нәкъ уртасындагы калкулыкта Сакмар елгасы ярында ике катлы бина урнашкан. Ул — 1896-1897 елларда төзелгән Тәңгәвер кантоны башкарма комитеты бинасы. 1919 елның гыйнварыннан мартына кадәр монда Башкортстан Хөкүмәте эшләгән. 21-23 февральдә биредә башкортларның хәрби съезды үтә һәм идарә итүнең яңа органы — Вакытлы комитет төзелә. Бүген бу бинада тарихи-туган якны өйрәнү музее урнашкан.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

* Рафаил Әбсәләмов (1950), табиб. БАССР XII чакырылыш Югары Советы депутаты.
* Рәшит Ирназаров (1935), социология фәннәре докторы (1999), профессор (2002). БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1992), фән эшлеклесе (2002).
* Ридик Фәсхетдинов (1940―2022), баянчы, БАССР халык (1982), РСФСР атказанган (1989) артисты.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Түбән Таһир

**Түбән Таһир** — Башкортстанның Баймак районында урнашкан авыл.
ᴨyчᴛьı индексы — 453663, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 498 кешенең яшәве мәгълүм.
## Күренекле шәхесләр

* Хөсәен Кунакбай  *(1912, Түбән Таһир - 1943, [[Белгород өлкәсе]])* - Бөек Ватан сугышында һәлак булган шагыйрь.''
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Балыклы

**Иске Балыклы** — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Даян Морзин
* Заһит Фәйзи
* Мияссәр Басыйров

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Урман (Бакалы районы)

**Урман** — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчᴛьı индексы — 452651, 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Матра

right|300px|thumb|Кекеш тавы
**Матра** ( ) - Төньяк Маҗарстандагы таулар системасы (массивы). Кекеш тавы (1014 м) – Матраның гына түгел, ә бөтен Маҗарстанның иң биек тавы.

Матрада имән һәм бүк урманнары, шулай ук бакчалар, виноградлыклар бик күп. Матра асты (*Матраалья*) — Маҗарстанның бик әһәмиятле шәраб ясау  төбәге.

Матрада термаль чыганаклар, чаңгы трассалары бар. Курортлар күп, иң атаклылары:
* Бюксек
* Парад
* Матрафюред
## Геральдикада
Матра Словакия гербында Татралар һәм Фатралар (Велька Фатра һәм Мала Фатра) таулары белән бергә сурәтләнгән, ләкин Матра тулысынча хәзерге Маҗарстан җирләрендә урнашкан.

## Шулай ук карагыз
* Бюкк (тау)

Төркем:Таулар системалары
Төркем:Аурупа таулар системалары
Төркем:Маҗарстан таулары
Төркем:Тау массивлары
Колчура

**Колчура** ()  — Башкортстанның Баймак районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 429 кешенең яшәве мәгълүм.
## Билгеле шәхесләр

* Гафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы (1896-1937) — хәрби эшлекле.
* Мостафин Әхәт Газизҗан улы (21.01.1957), галим-химик, югары мәктәп укытучысы. 2010-2013 елларда Башкорт дәүләт университеты ректоры. Башкортстан Фәннәр академиясе академигы (2009), химия фәннәре докторы (1999), профессор (2003). Башкортстанның атказанган фән эшмәкәре (2007).
* Җиһанур Фазуллин (1955), галим-математик, физика‑математика фәннәре докторы (2006), профессор (2007).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Нагайбәк (Бакалы районы)

**Нагайбәк** — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан авыл.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Иван Журавлев
* *[[:d:Q15090812|Решетников, Михаил Николаевич]]*
* *[[:d:Q112074530|Старостин Иван Дмитриевич]]*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
## Шулай ук карагыз
* Нагайбәкләр

Төркем:Башкортстан авыллары
Балчыклы

**Балчыклы** — топоним.
* Балчыклы — Кама Тамагы районы авылы.°
* Балчыклы — Түбән Кама районы авылы.
* Балчыклы — БР Бакалы районы авылы.

Төркем:Топонимнар
Яңа Гусево

**Яңа Гусево** — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан авыл. 2009 елның 1 гыйнварына биредә  5 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Яңа Останкау

**Яңа Останково** — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Михаил Соколов

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Бубликасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Яңа Әгъбәз

**Яңа Әгъбәз** — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан татар авылы. Авылны Иске Әгъбәздән күченеп килүче татарлар нигез сала(1911ел). 1926 елда мәчет салына.Бәлки озак эшләми 1927 елда аның бинасында мәктәп ачыла.1937 елда РСФСР башлыгы указы белэн ТАССРнын Мослим районыннан БАССРнын Бакалы районына кучерелэ 1941-1945 елларда сугышка 78 ир-ат сугышка китә.Кызганычка 36 сы гына кайта. 1964 елда яңа 8 еллык  мәктәп ачыла.Ут, газ кертелә.1970 елларда курше Тырыш (Яңа Чуплек) авылыннан кученәләр. 80-90 елларда су кертелә, клуб, магазин, балалар бакчасы ачыла.Авылда барлыгы 3 урам: Мәктәп урамы(24 өй), Урта урам(58), Чишмә урамы(12).
 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
## Моны да карагыз
* Тырыш — юкка чыккан торак пункт.
* Әверҗә - юкка чыккан торак пункт.
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Шәрәшле

**Иске Шәрәшле** — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан татар авылы. Авыл исеме Шәрәшле елгасыннан алынган.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Микайла Петров

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Урманай (Бакалы районы)

**Урманай** — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчᴛьı индексы — 452668, 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Тимкә

**Иске Тимкә** — Башкортстанның Балтач районында урнашкан татар авылы.
## Тарихи белешмә
1702 елда Уфа өязе Себер юлы Кыр-Танып вулысы башкортлары Мәмәткул, Илмәт Аиткулов, Илекәй Ишимәтов дүрт ел элек үзләренең сөренте җирләрен, печәнлекләрен морзалар Тимкә Байковка, Уразмәт Кләүлинга бирүләре турында язуга кул куя. Бу документны 64 елдан соң гына, 1766 елда старшина Солтанморат Янышев ала. Документ өчен ул 27 алтын түли. Шушы документларга караганда, Иске Тимкә авылына 1698 елда нигез салынган булып чыга.
Шулай итеп, авыл морза Тимкә Байков исемен йөртә башлый. 15 елдан соң исә Кыр-Унлар түбәсе Танып вулысы башкортлары җирләренең тагын бер өлешен Тимкә Байковка саталар.
Нәтиҗәдә Тимкәгә Бишалаб авылыннан Йосып Умрәков, Ялаләй Кунтуков, Кайбирде Алмаев, Ярмет Айтимиров, Исмаил Исәнбирдиев, Аркагол Смоляков, Бекмет Азаев ћәм башкалар гаиләләре белән күчеп килә ћәм Елизи елгасы буендагы сөренте җирләрне, печәнлекләрне гомерлек арендага ала. Шушы чордан авыл ныклап үсә башлый.
## Сыйфатлама
2013 елда авылда 486 кеше яши. Мәктәп, клуб, балалар бакчасы авылның күрке булып тора. Кайчандыр “Россия” колхозына караган бу авылда бүген шул ук исем астында хуҗалык фермасы эшли. Авыл эшкуарлары Гали Сәетгалиев, Лиза Халитова, Инзир Камаев фермер хуҗалыгын булдырса, Илүс Сафаров такта яру эше белән шөгыльләнә. 
Авыл бихисап күренекле шәхесләрне биргән. Алар арасында тарих фәннәре докторы Кадим Вәлиуллин, медицина фәннәре кандидаты Айрат Тимершин, техник фәннәр кандидаты Мәсхүт Вәлиевның исемнәрен атау да җитә.
## Демография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
* Хәнәви ШӘЙХЛИСЛАМОВ. http://kiziltan.ru/useruploads/KT_71_11_04_13.pdf

Төркем:Башкортстан авыллары
Иштирәк (Балтач районы)

**Иштирәк** — Башкортстанның Балтач районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — 452988, 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Чишмә (Балтач районы)

**Чишмә** — Башкортстанның Балтач районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Әхсан Шәрипов (1927-2004), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Көндәшле

**Көндәшле** — Башкортстанның Балтач районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 597 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи мәгълүмат
1709 ел. Авылдан Рыс Ижбулатов дигән сәүдәгәр Казанга барган юлыннан юлбасарлар кулына эләгә, өч елдан соң гына котылып туган авылына кайта.
1736 ел. Ырынбур губернасы, Себер юлы, Балыкчы волостендә чуалышлар була. Баш күтәрүчеләргә каршы полковник Тәфкилев җитәкчелегендә патша гаскәре җибәрелә. Төп лагир Көндәшле авылында урнашкан була.
1749 ел. Авылда 26 йорт, 113 мишәр ир-ат булган.
1902 ел. Уфа губернасы, Бөре өязе, Байкыбаш волосте Көндәшле авылында 400 йорт, 1168 мишәр ир-аты, 1 мәдрәсә, 1 иген амбары, тимерлек, ике су тегермәне булган.
1921-1924 елларда Көндәшледән Яңа Көндәшле авылы аерылып чыга, бирегә 50 гаилә күченеп утыра.
2009 елда Көндәшледә 236 хуҗалык исәпләнә, 722 кеше яши. Урта мәктәп, балалар бакчасы эшли.
## Демография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
## Чыганак
•«Өмәт» гәзите

Төркем:Башкортстан авыллары
Рәхимкол (Балтач районы)

**Рәхимкол** — Башкортстанның Балтач районында урнашкан татар авылы.  Авылны 1921-23 елларда Көндәшле авылы кешеләре нигезли. Шуңа авылның икенче исеме ишарәли: Яңа Көндәшле.
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Түбән Карыш

**Түбән Карыш** — Башкортстанның Балтач районында урнашкан татар авылы. 2009 елның 1 гыйнварына биредә  470 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография

## Күренекле кешеләре

* Рифкать Тукаев, хәрби
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Карышбаш

**Карышбаш** (Югары Карыш) — Башкортстанның Балтач районында урнашкан татар-мишәр авылы.
## Демография

## Танылган кешеләр

Карышбаш авылы Батырша хәзрәт туган авыл буларак билгеле. Биредә аның музее эшли.  
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Кизгәнбаш

**Кизгәнбаш** (, ) — Башкортстанның Балтач районында урнашкан авыл. Кизгән елгасының башланган урынында нигез корылгач, Кизгәнбаш дип атаганнар.
## Демография

## Шәхесләр

## Тарихи мәгълүмат
Архивтан тапкан язмалардан күренүенчә, Кизгәнбаш авы­лының ХVII гасыр азакларында ук булганлыгы билгеле. 1876 елның 7 февралендә Кизгәнбаш 24 авылны берләштерүче вулыс үзәгенә әверелгән.
Октябрь революциясеннән соң, 27-29 декабрьдә Бөредә эшче һәм крестьян депутатларының беренче съезды үтә. Анда хакимиятнең бәлшәвикләр кулына күчүе турында игълан ителә. Авылларда вулыс Советының карарларын тормышка ашыру башлана. Ул вакытта Кизгәнбаш волостенда 25 меңгә якын кеше яшәгән һәм җирсез гаиләләр байтак булган. Эре җир биләүчеләрнең биләмәләрен ярлыларга бүлеп бирү башлана. Мондый хәл байларда зур ризасызлык тудыра. Аларның яшерелгән игенен, орлыкларын тартып алу бәрелешләргә китерә. Аларны бастыру өчен вулыста төзелгән кораллы дружина көче кулланыла.
1918 елда патша генераллары, ак чехлар һөҗүме бара. Июнь аенда бу якларда да хәл катлаулана. Күрше Новотроицкий волостенда яңа хакимияттән риза булмаучыларның һәм аларның иярченнәренең фетнәсе башлана. 13 июньдә аның шаукымы Кизгәнбашка да килеп җитә. Таң алдыннан вулыс бинасын баш күтәрүчеләр басып ала. Сакта торган дружиначы берничә тапкыр гына атып өлгерә, аны кистән белән сугып үтерәләр. вулыс бинасында кунып калган Совет рәисе Әгъзам Җамаловны да җәзалап үтерәләр. Дружиначылар күрше бинадан ут ачалар, ләкин алар бик аз санлы була.
14 июнь көнне яңа сайланган Вакытлы хөкүмәтнең карары белән авыллардан унсигез яшьтән өлкән ир-егетләрне Кизгәнбаш авылына чакыралар. Меңнәрчә кеше вулыс идарәсе янындагы мәйданга җыела, һәркемнең кулында нинди дә булса корал. Башта авылларга таралган дружина әгъзаларын тотып китерәләр. Берничә минуттан бу яшь егетләрнең канга баткан гәүдәләре генә кала. Бу көннәрдә фетнәчеләр Совет хакимияте яклы йөздән артык кешене җәзалап үтерәләр.
Бу хәл турында Бөре өяз Советына хәбәр ителгәч, Павел Винокуров җитәкчелегендә 120 кешелек отряд башта Новотроицкида булып, аннан Кизгәнбашка юнәлә. Алар бернинди дә каршылыкка очрамый, чөнки фетнәчеләр качышып беткән була. Икенче көнне  вулыска кергән авыллар халкын җыеп, командир трибунадан 96 фетнәчедән торган исемлекне укый. Аларны тезеп Җиләзекүл, Югары Карыш авыллары аша Новотроицкига алып китәләр һәм юлда атып үтерәләр.
Ләкин шушы үтереш, кырылышны оештыручыларның күбесе исән кала.
1918 елда үтерелгән дружиначыларның, активистларның мәетләре авылларга кайтарылмаган һәм аларның кайда җирләнгәнлеге дә билгесез. Олы буын вәкилләре мәетләрне сазга батырганнар дип әйтеп калдырганнар. Ә «кызыл»лар алып киткән 96 фетнәченең мәетен җирләү өчен туганнарына биргәннәр.
2013 елның 6 июлендә Кизгәнбаш авылында шушы фаҗигагә багышлап “Дуслык һәм бердәмлек” чарасы үткәрелде. Кизгәнбаш фетнәсе корбаннарының исемен мәңгеләштерү максатында авыл клубы алдында стела ачылды. Шундый ук тактаташ авыл янындагы туганнар каберлегендә дә куелды.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Иске Янбай

**Иске Янбай** — Башкортстанның Балтач районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — 452991, 
## Демография

## Шәхесләр

* Илшат Гыйләҗев (1960―2022), скульптор, рәссам, уеп ясау остасы, 1997 елдан РФ Рәссамнар берлеге әгъзасы, Башкортстанның атказанган рәссамы (2012).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортстан җөмһүриᴙтенең муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Тушкыр

**Тушкыр** — Башкортстанның Балтач районында урнашкан татар авылы. 2011 елда 233 йортта 522 кеше яши.
## Тарихи мәгълүмат
1711 елда Тушкыр елгасы буена тугыз гаилә килеп нигез салган.
Авыл Бөек Ватан сугышына 223 кешесен озата, шуларның 133енә туган якларына әйләнеп кайту насыйп булмый.
## Демография

## Социаль өлкә
“Урал” җәмгыяте, мәктәп, участок дәваханәсе, мәдәният йорты, китапханә, почта бүлекчәсе, АТС, аптека, ветеринария дәваханәсе, мәчет, кулланучылар җәмгыятенең — бер, шәхси эшкуарларның өч кибете эшли. Соңгы елларда авылны табигый газ белән тәэмин итүгә зур игътибар бирелде, хәзер күпчелек өйләрдә зәңгәр ягулык белән файдаланалар. Ике урамның юллары капиталь төзекләндерелгән. Тушкыр социаль-мәдәни үзәге ремонтланды, аның икенче каты мәктәп итеп үзгәртелде.
## Чыганак
* Тугыз гаиләдән башланган тарих
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Уразай (Балтач районы)

**Уразай** — Башкортстанның Балтач районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчᴛьı индексы — 452991, 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Аксаково (Бәләбәй районы)

**Аксаково** — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан авыл.
## География
Аксаково Бәләбәйдән 10 километр көньяктарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Аксаково* стансасы.
## Тарих
1931—2004 елларда шәһәр тибындагы бистә статусын йөрткән.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 54,9%, татарлар — 16,6%, чуашлар — 12,2%,башкортлар — 7,5%, украиннар — 3,3%.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Пахарь (Бәләбәй районы)

**Пахарь** — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан авыл.
## Демография

## Авылда туган танылган кешеләр

* Нур Даутов - композитор, БР атказанан сәнгать эшлеклесе (1993), Г. Сәләм (1990), С. Юлаев (2014) премияләре лауреаты.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Аделькино

**Аделькино** () — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан авыл.
## Демография

## Шәхесләр

* Юрий Никифоров (1934-2012), тарих фәннәре докторы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Свобода (Бәләбәй районы)

**Свобода** — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сəʙиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Мәтәүбаш

**Мәтәүбаш** — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 237 кешенең яшәве мәгълүм. Авыл исеме Мәтәү елгасына бәйле.
## Демография

## Танылган кешеләре

Мәтәүбаш - Бөек Ватан сугышында һәлак булган язучы Кәшфи Басыйров, Советлар Берлеге Каһарманы Әһлиулла Вәлишинны, кыю татар журналистлары Айрат Ибраһим, Мөнир Вафинны, язучы Габдулла Вафинны биргән авыл.
## Мәгариф
Мәтәүбаш мәктәбендә 70 бала белем ала. Мәтәүбаш мәктәбенең ике филиалы бар: Акбасар башлангыч мәктәбендә — татар, Аккаен башлангыч мәктәбендә чирмеш балалары белем ала. Мәтәүбаш мәктәбендә укучылар туган тел дәресләрен татар һәм чирмеш төркемнәренә бүленеп укый.
1982 елда Мәтәүбаш мәктәбен башкортча укытуга күчерелгән. Ул вакыттагы директор һәм ана теле укытучысы Габидә Яркәева бу чор хатирәләре белән уртаклашты. Ана теле сыйфатында татар теле урынына башкорт телен укыту бурычы куелгач, район мәгариф бүлегенә барган ул. “Укыта алмасаң, кит! Урыныңа кеше табылыр”, дигәннәр мәгариф түрәләре. Ярты ел бимазаланганнан соң Габидә ханым эштән китүе турында гариза язып, кире мәгариф бүлегенә киткән. “Ярар инде, үзеңчә укыт”, дип аны кире кайтарып җибәргәннәр.
## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан авыллары
Тузлыкуыш (Бәләбәй районы)

**Тузлыкуыш** — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Камил Фазлый (1949), язучы, БР атказанган укытучысы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ирек (Бәләбәй районы)

**Ирек** — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчты индексы — 452036, 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Атарша

**Атарша** — Башкортстанның Балакатай районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 375 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Исмакай

**Исмакай** — Башкортстанның Белорет районында урнашкан авыл.
ᴨyчты индексы — ?, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 273 кешенең яшәве мәгълүм.
## Авылның танылган кешеләре

* Яныбай Хамматов *([[1925]], Исмакай - [[2000]], [[Өфə]])* - язучы, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1993).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Түбән Әүҗән

**Түбән Әүҗән** — Башкортстанның Белорет районында урнашкан авыл.
ᴨyчᴛьı индексы — ?, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 143 кешенең яшәве мәгълүм.
## Танылган шәхесләр

* Федор Белов (1920-1979), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Тукан (Белорет районы)

**Тукан** — Башкортстанның Белорет районында урнашкан авыл.
## География
Тукан Белореттан 78 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша. Якындагы тимер юлы станциясе — Олыелга (120 км).
## Тарих
1931—2004 елларда шәһәр тибындагы бистә статусын йөрткән.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 67,9%, башкортлар — 29,7%, татарлар — 1,8%.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Алексеевка (Бишбүләк авыл советы)

**Алексеевка** — Башкортстанның Бишбүләк районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүpиятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Муса (Бишбүләк районы)

**Муса** — Башкортстанның Бишбүләк районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Күренекле кешеләр

* Таһир Ахунҗанов — татар фронтовик язучысы, дәүләт һәм партия эшлеклесе
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Җилбулак-Матвеевка

**Җилбулак-Матвеевка** — Башкортстанның Бишбүләк районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Күренекле кешеләре

Нар Урини - чуаш шагыйрә, драматург, язучы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Дүсән

**Дүсән** — Башкортстанның Бишбүләк районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Танылган кешеләре

* Биредә рәсми версияләргә каршы шагыйрь Мифтахетдин Акмулла туган.
* «Кызыл паша» (), дипломат Кәрим Хәкимов.
* журналист Римзил Вәли.
* Тәслимә Фәйзуллина (*Мөхетдинова*, 1953-2018), Тинчурин театры артисты, ТР халык артисты.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Усак-Кичү

**Усак-Кичү** — Башкортстанның Бишбүләк районындагы татар авылы.
350px|thumb|center|Авылда су ташу күренеше, 2008 ел, яз 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары