open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юрий Федотов

**Юрий Федотов**, Юрий Степан улы Федотов (; *[[1938 ел]]ның [[17 август]]ы, [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|ТАССР]], [[Казан]] — [[2008 ел]]ның [[6 октябрь|6 октябре]], [[Россия|РФ]], [[Татарстан|ТР]], [[Казан]]*) — театр артисты, Муса Җәлил премиясе, Тукай премиясе иясе.

## Тәрҗемәи хәле
1938 елның 17 августында Казан шәһәрендә туган.

1957 елда В.И. Качалов исемендәге Казан дәүләт академия рус Зур драма театрына кабул ителә, ярдәмче төркемдә уйный башлый һәм театрның әйдәп баручы артистына кадәр үсә. Әлеге театр каршындагы театр студиясен (1961) тәмамлый.

2008 елда вафат.

## Иҗаты
Театр сәхнәсендә иҗат иткән ярты гасыр дәвамында 200 дән артык,  Россия театр сәнгатенең алтын фондына кергән,  Татарстанның мәдәни тормышында вакыйга буларак кабул ителгән рольләрдә уйный. Замандашлар образлары  тамашачыны намуслы, тугрылыклы булулары  һәм  артистның ихлас уены белән җәлеп итә.

#### ''Рольләре''

* Сатаров (“*Дәвам*” Диас Вәлиев)
* Муса Җәлил (“*Х көне*” Диас Вәлиев)
* Абабий (“*Изгеләрдән изге*” И. Друце)
* Леня Шиндин (“*Без, түбәндә кул куючылар*” М. Гельман)
* Иван (“*Иван һәм мадонна*” А. Кудрявцев)
* Иван Позднышев (“*Күкрәп яуган арада*” А. Штейн)
* Троян (“*Астория” кунакханәсе*” А. Штейн)
* Петровский (“*Большевиклар*” М. Шатров)
* Самсон Большов (“*Банкрот*” А.Островский)
* Михаил Зыков (“*Зыковлар*” Максим Горький)
* Голубков (“*Чабу*” М. Булгаков)
* граф Алексей Орлов (“*Патша авы*” Л. Зорин) 
* президент фон Вальтер (“*Мәкер һәм мәхәббәт*” Ф. Шиллер)
* Жорж Дюруа (“*Сөйкемле дус*” Г. Мопассан) 
* Тевье-сөтче (“*Искә алу догасы*” Г. Горин)
* Федор патша (“*Падишаһ Федор Иоан улы*” А.Толстой)
* Тимофей («*Чит кеше белән гаилә портреты*” С. Лобозеров)
* Эрвин Паркер («*Америка себеркесе, яки Россия буйлап исерек ата белән сәяхәт*” И. Квирикадзе)
* Хлопов («*Ревизор*» Н. В. Гоголь)
* Лоби («*Ханымның килүе*” Ф. Дюрренматт).

***Юрий Федотов***: ***Кайдадыр укыганым бар: туган җирнең икмәген ашарга, туган як чишмәсенең суын эчәргә кирәк дип. Менә шуның өчен дә мин Одесса театрына китмәдем. Кира Муратова чакырса да. Станислав Говорухин чакырса да.***

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Россиянең халык артисты (1996).
* Татарстан АССРның халык артисты.
* Татарстанның Муса Җәлил исемендәге дәүләт премиясе — П. Нилинның “*Явызлык*” әсәре буенча куелган спектакльдә  *Венька Малышев*ны уйнаган өчен. 
* Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (1981) — В.И. Качалов исемендәге  Казан дәүләт академия рус Зур драма театрында М. Шатровның “*Большевиклар*” һәм А. Штейнның *“Астория” кунакханәсе*” спектакльләрендә баш каһарманнарны уйнаган өчен. 
* Хөрмәт Билгесе ордены.
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Диана Геворгян. Юрий Федотов: Тратиться надо в нашей профессии. “Казань” журналы өчен, 16 октябрь, 2009 ел.

## Cылтамалар

* Габдулла Тукайга багышланган махсус портал

## Моны да карагыз

Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Тавил Хаҗиәхмәтов

**'
**Тавил Хаҗиәхмәтов*' (Тавил Гыйният улы Хаҗиәхмәтов) – рәссам, Татарстан Республикасы Дәүләт флагының сурәте авторы , Тукай бүләге иясе.

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1936 ел]]ның 3 февралендә [[Татарстан АССР]]ның [[Саба районы]] [[Йосыф-Алан]] авылында туган. [[2007 ел]]да вафат.

[[Казан]] сәнгать училищесын (мәктәп) ([[1957]]), И. Е. Репин исемендәге [[Ленинград]] сәнгать институтының графика факультетын (*Таранов М.А.* сыйныфы)   ([[1963]]) тәмамлый. Диплом эше – *Галимҗан Ибраһимовның “Безнең көннәр” әсәрен рәсемнәр белән бизәү.*

* [[1963]] - [[1968 ел]]ларда *«Яшь ленинчы»* гәҗитендә рәссам-график.
* [[1968 ел]]дан *«Ялкын»* журналында, бер үк вакытта [[Татарстан китап нәшрияты]]нда китап бизәү хезмәтендә. 
* [[1981 ел]]дан [[Казан сәнгать укуханәсе]]ндә  укыта.

== Иҗаты == 
Милли мәдәниятнең иң яхшы үрнәкләренә таянып эшли,аны үз иҗаты белән  баета. Агачка уеп гравюра ясау ысулын камилләштерә. [[Кол Гали]] иҗатын халыкка кайтаруда хезмәте бәһасез. “*Халык әйтсә хак әйтә*”, “*Йосыф-Зөләйха*” шәлкемнәре чын халыкчан булулары белән аерылып тора. Ул бизәгән китаплар күп еллар [[Татарстан китап нәшрияты]]ның йөзе булып тора.

=== Хезмәтләре ===
===== Китап бизәү =====
* “[[Моабит дәфтәрләре]]” [[Муса Җәлил]] ([[1985]])
* “[[Кыйссаи Йосыф]]” [[Кол Гали]] ([[1983]])
* Балалар китапларына рәсемнәр
 
===== Спектакльләргә кием эскизлары =====
*Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында:'' 
* “Кол Гали” Нурихан Фәттах (1973)
* “Бәхтияр Канкаев” Туфан Миңнуллин (1975)

#### Татарстан Республикасы Дәүләт флагы
Татарстан Республикасының Дәүләт флагы Татарстан Совет Социалистик Республикасы Югары Советы тарафыннан 1991 елнын 29 ноябрендә кабул ителде.
Авторы — рәссам Тавил Хаҗиәхмәтов.

#### Шүрәле
Габдулла Тукайның «Шүрәле» әкият - поэмасына иллюстрацияләр ясый.

## Мактаулы исемнәре, бүләкләре
* ССРБ Рәссамнар берлеге әгъзасы (1971)
* Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1978)
* Татарстанның халык рәссамы (1984)
Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (1987) - 1981 — 1985 елларда басылган китапларны нәфис-график бизәгән өчен.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998
# Ренат Харис. Татарстан символлары.- Казан, «Мәгариф», 2005.- 63 б. Татар, рус, инглиз телләрендә
# Республика Татарстан, № 104,  29.05.2007 

## Тышкы сылтамалар

*  shurale.ru
*  kitaphane.tatarstan.ru 
*   Dini kitap (дини китап) сайты
*  khaziakhmetov-tavil-giniyatovich
*  Милләттәшләр сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:ТАССР халык рәссамнары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Шамил Шәйдуллин (рәссам)

**Шамил Шәйдуллин**, Шамил Мортаза улы Шәйдуллин (*[[1947 ел]]ның [[1 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Тәтеш районы]], [[Берлек]] ― [[2021 ел]]ның [[4 август]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) ― рәссам-нәкышче, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1991), халык рәссамы (1997), Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (2000).

## Тәрҗемәи хәле
1947 елның 1 августында Татарстан АССРның Тәтеш районы Берлек авылында туган.
Казан сәнгать училищесын (1968, диплом эше – Валерий Тур “*Шәүлә белән сугыш*”), 
И.Е. Репин исемендәге Ленинград сәнгать институтын (1974, диплом эше – “*Бәйрәм*”), Казанда Россия сәнгать академиясенең иҗат остаханәсен (1980) тәмамлый.

2021 елның 4 августында 74 яшендә Казанда вафат.

## Иҗаты
Татарстанның сынлы сәнгате тарихына портрет, натюрморт, пейзаж һәм темалы  картиналар ясау остасы булып керде. Милли бәйрәмгә багышланган *“[[Сабантуй]]”* (1974), нефть чыккан якларга багышланган *“Нефть ягы. [[Лениногорски|Лениногорск]] промыслы”* (1982) шәлкемнәрен иҗат итә.

*“Карт алмагач төбендә”,* *“[[Күки]]дә көз”,* *“Авылымда бәйрәм”* әсәрләре яңалык булып кабул ителә. Габдулла Тукайга багышланган *“Халык шагыйре”* *триптихы*, Россиянең бөек шагыйрьләренә багышланган *“Чаптар атлар”* , Казан ханлыгы җимерелүне сурәтләгән *“[[Сөембикә]] патшабикә”* әсәрләре игътибар үзәгендә булды.

Әсәрләре Татарстанның сынлы сәнгать музеенда, Татарстан президенты каршындагы мәдәниятне үстерү фондында, Татарстанның милли китапханәсендә, Милли мәдәният үзәгендә, *“Хәзинә”* милли сәнгать галереясендә  саклана.

Ренат Харис: *“Шамил Шәйдуллинның бөтен иҗатында шәрык фәлсәфәсе белән мәгъриб фәлсәфәсе үрелеп бара”*

Минтимер Шәймиев: *“Шамил Шәйдуллин — ХХ гасырның иң бөек ун [[татар]] рәссамының берсе”*

## Кызыклы факт
* Шамил Шәйдуллин турында *“Кисть художника (Вернуться к самому себе)»* *кинофильмы* төшерелгән.
## Цитата

## Мактаулы исемнәре, бүләкләре
* Татарстанның халык рәссамы (1997).
* Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1991).
* Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (2000) – *“Яңа [[Сабантуй]]”* рәсемнәр шәлкеме өчен.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# *“Шамил Шәйдуллин. Сынлы сәнгать. Графика”* (*альбом*, татар, инглиз, рус телендә, *төзүчесе* ― Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Розалина Шаһиева). Казан: Заман, 2013.

## Сылтамалар

*     Габдулла Тукайга багышланган сайт
*  Минем йорт сайты 
* Сынлы сәнгать музее сайты
*   Шамил Шайдуллин: Провал выставки в честь Г. Тукая. «Вечерняя Казань», 28.04.2011

## Моны да карагыз

Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Төркем:«Мәдәнияттәге казанышлар өчен» билгесе (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Караидел хәбәрләре

**Караидел хәбәрләре** - татар телендә  Башкортстан ның Караидел районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы.

## Тарих
1931 ел ахырына Башкортстанның 35 районында район матбугаты барлыкка килә.
 
Караидел районында (1937 - 1956 елларда  Байкы районы), бастыру техникасы булмау сәбәпле, район матбугатының 1- саны  1933 елның 9 августында дөнья күрә: «Вперёд» (урысча), «Алга»(башкортча). Беренче мөхәррир – Хәким Кәрим.

1933 елда гәҗитләрнең 21 саны дөнья күрә: урысчасы *1 200* данә, башкортчасы *1 800* данә.

«Алга» «Яңалиф» дип аталган  латин шрифтында басыла.

1934 елда районда булган лингвистлар  экспедициясе җирле халыкның  татарча сөйләшүен ассызыклап, мәгарифне, матбугатны, эш кәгазләрен әдәби татар телендә алып барырга тәкъдим итә, ВКП(б)ның Караидел  райкомы бертавыштан раслый.

1930 еллар башында Байкыбаш МТСының сәясәт бүлеге мөстәкыйль урысча “*Ленинский путь*»,  татарча "*Ленин юлы*» гәҗитләре чыгара.

1937 елда Караидел районыннан аерылып, Байкыбашта район төзелгәч, анда татарча *"*'Lenince*'"* (“*Ленинче*”) (1937 - 1948) (1948 дән - “*Ленинчы*”) гәҗите чыгып килә.

1956 елда, ике район яңадан Караидел районына берләшкәч, урысча "*Ленинец*", татарча "*Ленинчы*" булып чыгуын дәвам итә.

1990 елның 24 ноябреннән “*Караидель*” / *“Караидел хәбәрләре”* булып чыга.

## Мөхәррирләр
* 1934 елдан 1937 елга кадәр “*Алга*”ның мөхәррирләре – Х. Кәрим, С. Заһретдинов, Х. Гарипов, Г. Улемасов, З. 
Гыйлмуллин, (“*Вперёд*”ның мөхәррирләре – Р. Солтанова, Е. Казакова, А. Осинцев, Н. Перминов)
* 1937 елдан 1956 елга кадәр “*Ленинче*”/”*Ленинчы*” гәҗитенең мөхәррирләре Г. Улмасов, Х. Умеркаев, С. Сәгыйтов,
С. Сәфәргалин, М. Гыйлванов, Г. Төхбәтуллин, М. Галиханов була. Бу чорда Караидел районында чыгуын дәвам иткән  “*Вперёд*” гәҗитенең мөхәррирләре  Н.Перминов, Н.Гагилев, Н. Исаева, Ю.Костеров була.
* 1958 елдан 1985 елга кадәр - Идеал Ишкилдиев.
* 1985 елдан 1988 елга кадәр - Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Рәфыйк Мостафин.
* 1988 - 1996 елларда - В.Ф. Петунин
* 1996 - 1999, март – Р.Г. Сәетов
* 1999 - 2001, май – Гүзәл Тимуршина
* 2001, июньнән – Вячеслав Петунин

## Бастыру
1933 елда Бөредән искергән, кул белән хәрәкәт иттерелүче “Аугсбург” фирмасы эшләгән машиналар алып кайталар.

Бары тик 1954 елда гына 4,5 *квт* көчле динамо-машина кайтарылып, басмаханә кул көченнән электр көченә күчә.
 
1995 елның июленнән компьютер кулланып чыгарыла.

Гәҗитне чыгаруда язучы Рәис Риянов, шагыйрь Мөхәммәт Закиров, Александр Банников, шагыйрә Гүзәл Тимуршина катнаша.

2014 елның 2 нче яртысына  гомуми тираж *6 000* данә. Атнасына ике тапкыр чыга. 2003 елдан алып аена 2 тапҡыр башк. «*Хазина*» кушымтасы чыга.

## Чыганаклар
   Гәҗит сайты

[   Башкорт википедиясендә](https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_(%D0%B3%D3%99%D0%B7%D0%B8%D1%82)&redirect=no)

## Моны да карагыз
* Авыл таңнары
* Игенче (газета)
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Чуаш әдәбияты

Руник язуын җуйган чуаш халкы ХIХ гасырның 70нче елларында рус графикасындагы язуга күчә. Аның авторы – беренче чуаш мәгърифәтчесе Иван Яковлев. И.Яковлев (1848-1930) 1875 елда Казан университетын тәмамлый. «Әлифба»сының кереш сүзендә ул шундый фикер яза: «Руслар, татарлар, чуашлар - барысы да кешеләр». Ул заманда татарлар, чуашлар һәм башкалар иң гадәти хокуктан – белем алудан, бигрәк тә дөньяви фәннәрне өйрәнүдән мәхрүм ителделәр. Русиядә бары бер милләт - руслар гына өстенлекле булып килде. И.Яковлев тырышлыгы белән Сембердә 1868 елда Чуаш укытучылар мәктәбе һәм губернада берничә чуаш мәктәбе ачылган. М.Федоров 1878 елда Казан укытучылар институтында берьеллык курс тәмамлый. Шул ук елда ул «Арзюри» («Арчура») балладасын иҗат итә.

Чуаш әдәбияты 19-20 гасыр чигендә үсеш кичерә. Әдәбиятка Бәләбәй өязендә туган Константин Иванов, Тәтеш өязеннән Михаил Сеспель киләләр.

1905 елның ахырында Казанда «Хыпар» («Хәбәр») исемле газета чыгарырга рөхсәт алалар. Дөрес, ул ике елдан соң ябыла. Ун елдан соң, ягъни 1917 елда, ул яңадан чыга башлый. Әмма аның сәяси юнәлеше үзгәрә, инде ул инкыйлабны хупламаган язмалар бастыра башлый. Шуның өчен большевикларга уңай мөнәсәбәттә торучылар «Канаш» («Киңәш») газетасын чыгара башлыйлар. Аңа да Казанда нигез салына. Билгеле булганча, 1920 елда Чуаш автономияле өлкәсе төзелә. Шуннан соң «Канаш» газетасы, Чуаш нәшрияты, Чуаш милли театры Казаннан Чабаксарга күчерелә.

Егерменче елларда һәм аннан соң да чуаш шагыйрьләренә Һ.Такташ йогынтысы зур булды. Һ.Такташ чуаш иҗатчылары белән очрашуларга теләп бара, аралашулардан үзенә дә күп нәрсә ала. Шундый аралашуларның берсе 1930 елның 20 июлендә була. Ул анда болай ди: «Безне аерган нәрсә - телләр аерымлыгы, ләкин бу аерымлык безгә комачауламый, аерым милләтләрнең культура эшчеләре тудырган уңышлар белән файдаланырга да киртә була алмый. чуаш язучылары тудырган, пролетариат өчен кыйммәтле булган әсәрләр татар пролетариатына рухи азык булган кебек, татар пролетар язучылары тудырган әсәрләр дә чуаш пролетариатының социализм өчен булган көрәшендә көчле корал булып хезмәт итә ала.

1920нче елларда әдәбиятка Чистай өязеннән П.Хузангай (1907-1970), Бәләбәй өязеннән Я.Ухсай (1911-1986) киләләр.

1928 елда Татарстанда «Күрше милләтләр әдәбиятыннан» дигән серия чыгару башлана. Аның беренче китабы «Чуаш әдәбияты» дип атала. Аны З.Бәшири төзи, үзе үк әсәрләрне татар теленә тәрҗемә итә. Җыентыкка H.Шелеби (Полорусов Николай Иванович), Н.Шубосинни (Васильев Николай Васильевич), Хумма Семен (Фомин Семен Фомич), П.Хузангай (Хузангай Петр Петрович, *казанлы* дигән сүз)), Н.Васянка (Васянка Никифер Тарасович), В.Алагер (Осипов Василий Осипович), Трубина Марфа Дмитриевна кебек авторларның әсәрләре тупланган. Ш.Мөдәррис чуаш әдәбияты классигы К.Ивановның «Нарспи» әсәрен татарчага тәрҗемә итеп бастырды.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Табигыйлеккә хилафлык Галимуллин Ф.Г. Табигыйлеккә хилафлык. Нәшрият: Татарстан китап нəшрияты, 2004 ел.  215-228 битләр

Төркем:Телләр буенча әдәбият
Төркем:Чуаш теле
Төркем:Русия телләрендәге әдәбият
Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены

**Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены** (русча *О́рден «За заслу́ги пе́ред Оте́чеством»*) – Россия Федерациясенең дәүләт бүләге.
1994 елның 2 мартында Россия Федерациясе президенты Указы белән кабул ителгән.

## Статут
Россия дәүләтчелеген ныгыту, илнең социаль-икътисади үсеше белән бәйле аеруча мөһим хезмәтләр өчен, фәнни-тикшеренү эшләре, мәдәниятны һәм сәнгатьне үстерү, спорттагы аерым җиңүләр, халыклар арасындагы дуслыкны, хемәттәшлекне ныгыту, илнең саклану дәрәҗәсен ныгытуга керткән саллы кертем өчен Россия ватандашлары бүләкләнә.

Орденның дүрт дәрәҗәсе бар:

* I дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* II дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* III дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* IVдәрәҗә дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
I дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены иң югары дәрәҗә санала.

## Тасвирлама
I дәрәҗә һәм  II дәрәҗә орденнарның тамгасы һәм йолдызы була, ә  III дәрәҗә һәм  IV дәрәҗә орденнарның тамгасы гына.

Тамга алтынланган көмештән як-яклары тигез озынлыктагы хач (тәре) итеп эшләнә. Хач үзәгендә, алгы яктан Россия Федерациясенең дәүләт гербы беркетелә, арткы яктан түгәрәк буйлап “*Файда, намус һәм дан*” дип  орденның шигаре, уртада 1994 саны, аста дәфнә яфраклары сурәтләнә. Хачның төптәге очында бүләкнең тәртип саны языла.

Орденның йолдызы 8 нурдан тора. Үзәгендә көмеш түгәрәктә алтынланган Россия Федерациясенең дәүләт гербы сурәте. Түгәрәк буйлап “*Файда, намус һәм дан*” дип  орденның шигаре һәм дәфнә яфраклары сурәтләнгән.

Хәрбиләр өчен орденда кисешкән ике кылыч сурәте өстәлгән.

## Тарих
Беренче мәртәбә 1994 елның 5 ноябренда Михаил Калашников II дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены белән бүләкләнә.
1994 елдан 1998 елга кадәр Россия Федерациясенең иң югары дәүләт бүләге булып исәпләнә.

Бүләкләнүчеләр саны 4 меңнән артып китә.

Орденның дүрт дәрәҗәсенә дә ия затлар 20. Алар арасында:
* *[[Жорес Алферов]]*, галим
* *[[Галина Вишневская]]*, опера җырчысы
* *[[Илья Глазунов]]*, рәссам
* *[[Марк Захаров]]*, театр режиссёры
* *[[Майя Плисецкая]]*, балет биючесе
* *[[Юрий Тимерканов]]*, дирижёр
* *[[Зураб Церетели]]*, сынчы, мигъмарчы
* *[[Виктор Черномырдин]]*, хөкүмәт башлыгы
* *[[Эдуард Россель]]*, губернатор
* *[[Виктор Зубков]]*, хөкүмәт башлыгы
* *[[Николай Патрушев]]*, иминлек хезмәте башлыгы
*[[Минтимер Шәймиев]]*, Татарстанның дәүләт киңәшчесе, орденның дүрт дәрәҗәсенә дә ия булды:
* I дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләре өчен ордены (2007)
* II дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләре өчен ордены (1997)
* III дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләре өчен ордены (2010)
* IVдәрәҗә дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләре өчен ордены (2014)

## Чыганаклар
# РФ президенты Указы № 442 02.03.1994
# РФ президенты Указы  14.01.2014

## Моны да карагыз
*   Государственные награды Российской Федерации
*  Символы Президента России

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясенең дәүләт бүләкләре
Игенче (газета)

**«Игенче»** – татар телендә  Башкортстан ның Чакмагыш районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы.

Төп темалар – Чакмагыш районының иҗтимагый, мәдәни тормышы, күренекле якташлары турында мәкаләләр, сугыш һәм хезмәт ветераннарын, эш кешеләрен хөрмәтләү. Гәҗит төрле катлау укучыга исәпләнгән. Реклама да басыла.

## Тарих
* Район газетасының беренче саны 1931 елның 25 декабрендә, ике битле генә булып, “*Ярышка*” исеме белән чыга. 
* 1937 елның 30 апреленнән “*Коммунизмга*” исеме белән нәшер ителә. 
* 1963 елның 6 мартыннан, Чакмагыш районы белән Кушнаренко районы берләшкәч, *“[[Агыйдел (елга)|Агыйдел]]”* исеме белән чыга, Кушнаренкода басыла. 
* 1965 елның 18 апреленнән хәзерге ***Игенче*** исеме белән Чакмагышның үзендә нәшер ителә. 
* 2004 елдан Башкортстан Республикасының «Чакмагыш мәгълүмат үзәге» редакция-нәшрият комплексы дәүләт - унитар 
предприятиесенә карый.

## Мөхәррирләр
* 1931 елның 25 декабрендә чыккан беренче санны Имаметдин Фәтхуллин имзалый.
* 1933 елдан гамәли мөхәррир итеп Гаян Вәлишин билгеләнә.
* 1935 - 1948 елларда  Хадим Канзафаров,
* 1948 - 1975 елларда Фәррәхия Галиева,
* 1975 - 2002 елларда Хәйдәр Басыйров,
* 2002 - 2009 елларда Марис Нәзиров,
* 2009 елдан Вазих Исхаков исемендәге премия иясе Фәнис Әмирханов.
Бүлек мөдире булып Башкортстанның атказанган матбугат һәм гаммәви мәгълүмат  хезмәткәре Рәзифә Сәхапова эшли.

Мөхәрририяттә 21 кеше эшли. атнасына 3 мәртәбә *сишәмбе*, *пәнҗешәмбе*, *шимбә* көннәрне чыга. Шимбә көнне ''урысча'' кушымта белән чыга. 2002 елдан ''башк.''  “*Саткылар*” гәҗите чыга. 2014 елның 1 яртысына тираж *6 000* данә.

## Чыганаклар
 ''"Игенче"'' гәҗите сайты

## Моны да карагыз
* Авыл таңнары
* Караидел хәбәрләре
* Башкортстанның район гәҗитләре
* «Сарманай», газета.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Чакмагыш районы
Ырынбур (җыр)

**«Аһ, Ырынбур Кала»** ()&nbsp;— татар һәм башкорт халык җыры.

## Тарих
Якынча XVIII гасырда язылган.

Башкорт-мишәр гаскәрләре 1812 елгы Ватан сугышына яки башка якка Ырынбурдан китү турындагы җыр.

## Җырның сүзләре

## Җырны башкаручылар
«Ырынбур» җыры Салават Фәтхетдинов («Сау булыгыз, дуслар» исеме белән), Фәдис Ганиев, Гөлүзә Зиятдинова, Насип Кучаев, Фердинанд Сәлахов, Ислам Кәлимуллин һәм башка күп җырчылар репертуарында бар.

## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт халык җырлары
Төркем:Татар халык җырлары
Тинсупин

**Тинсупин** () — Рязань өлкәсенең Сасово районындагы авыл. Агломазово авыл җирлеге эченә керә.

## Географик урыны
Авыл Сасово районының көньяк өлешендә, район мәркәзеннән көньяктарак 28 км ераклыкта Цна елгасы ярында урнашкан.

**Иң якын торак пунктлар:**
— Хрущево — көньяк-көнчыгыш ягында;
— Агломазово — көнбатыш ягында.

Иң якын тимер юл станциясе автомобиль юлы белән барганда төньяктарак 28 км ераклыкта урнашкан Сасово булып тора.

## Тарих
Элек Тинсупин татар авылы булып саналган, анда Маматказин морзалар яшәгәне билгеле.

Авылның исеме — антропоним, Тинсупин () фамилиясеннән чыккан. XVII гасырның икенче яртысында бу авылда Чепкун морза Дасай улы Маматказинга үзенең каенатасы Уразай морза Невер улы Тинсупинның җирләре калган. Марсель Әхмәтҗанов фикере буенча Тинсупин фамилиясе Дин-Суфи исеменнән барлыкка килгән.

1861 елдан авыл Тамбов губернасы Шацк өязе Ямбирно волосте составына кергән. 2004 елдан авыл Агломазово авыл җирлегенә керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Сасово районы торак пунктлары
Төркем:Рязань өлкәсе татар авыллары
Яңа көн (газета)

**Яңа көн** - татар телендә  Башкортстанның Кушнаренко районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы.
''Русчасы'' «*Авангард*».  Айга 2 тапкыр ''башк.''  «*Сәрмәсән таңҙары*» чыга.

## Тарих
* 1932 елның 20 мартында **“''Яңа җиңүләргә''”** исеме белән беренче  саны дөнья күрә. Топорнино районы (1936 елдан Кушнаренко районы)  ВКП(б) райкомы органы буларак, бары тик татарча гына чыга, латин шрифты белән басыла.
* 1936 елның 17 апрелендә русча «*Сталинец*» гәҗите мөхәрририяте оештырыла.
* 1955 елга кадәр ике аерым мөхәрририят булса, аннары аларны берләштереп, русчадан татарчага дубляж гына ясый  башлыйлар.
* 1963 елның 6 мартыннан 1965 елның 31 мартына кадәр Чакмагыш районы белән берләшкәч, “*Агыйдел*” исеме белән чыга. 
* 1965 елның апреленнән районнарны яңадан аергач, “*Авангард*” / *“Яңа көн”*  исеме белән нәшер ителә.

## Басмаханә
Кушнаренко районында беренче басмаханә 1934 елда Топорнино районы (1936 елдан Кушнаренко) МТС ының сәяси бүлеге каршында ачыла.

Район гәҗитенең беренче биш саны Уфа шәһәренең басмаханәсендә, 6-саннан башлап Бөре шәһәре басмаханәсендә басыла.

1952 елда иске машиналар яңаларына алмаштырыла.

1962 елда линотиплар кайту да эшне җиңеләйтә.

1998 елда офсет ысулы белән басу гамәлгә керә.

1999 елдан район гәҗите компьютерда әзерләнә.

## Мөхәррирләр
Баштагы чорда мөхәррирләр еш алышынып тора. Беренче дүрт санны Тайгунов, 5-13 саннарны З. Насыйбуллин, 14-саннан соң Е. Сәйфи имзалый.
* 1944 - 1949 елларда Уфадан җибәрелгән Мәрхәбә Шаһибәкова мөхәррир була. 
* 1957 елның көзенә кадәр Талига Габбасова җитәкчелек итә. Тиражы *3 200* данәгә кадәр үсә.
* 1963 - 1968 елларда Әдһәм Ганиев,
* 1968 - 1972 елларда Рифгат Зыятдинов,
* 1972 - 1980 елларда Бөек Ватан сугышында һәм Җиңү парадында катнашкан Тимерхан Хөснетдинов мөхәррир булып эшли.
* 1980 - 1993 елларда дубляж буенча урынбасар Рәмзи Әйдуллин мәхәррир итеп билгеләнә.
* 1993 - 2003 елларда Финарит Гыйлванов,
* 2003 - 2005 елларда Римма Кучумова,
* 2006 елдан Фәнгыя Низаева җитәкли.
Мөхәрририяттә тәҗрибәле журналистлар Финарит Гыйлванов, Рида Гарифуллина, Илдар Хафизов, Нәсимә Хафизова, Тәнзилә Төхвәтуллина, Гөлнәфисә Котдусова эшли.

## Чыганаклар
 Гәҗитнең сайты 

## Моны да карагыз
* Авыл таңнары
* Караидел хәбәрләре
* Игенче
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Кушнаренко районы
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Балтач таңнары

**Балтач таңнары** - татар телендә  Башкортстанның Балтач районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы. "Матбугатның алтын фонды - 2012" (''рус.'' "*Золотой фонд прессы - 2012*") бүләге иясе.

1931 елдан башлап чыгучы  газета – бай тарихлы, данлы матбугат басмасы . Бүгенге көндә «Балтач таңнары» татар телендә *6 000* данәдә чыгып килә. Райондагы марилар белән удмуртлар да алдырып укый.  Редакция каршында  ''башк.''  «*Танып тулҡынҙары*» атналык газетасы чыга. Тиражы *450* данә.
 
## Тарих
* «*Генераль сызык очен*» — 1931 — 1946 еллар. Баштагы өч елда бу басма күршедәге Тәтешле һәм Аскын районнары халкына да таратыла.
* «*Җиңү байрагы*» — 1946 — 1991 еллар
* «*Азатлык*» — 1991 — 2002 еллар
* «*Балтач таңнары*» —  2002 елдан.

## Басмаханә
Башта районда  типография булмаганлыктан,  «*Генераль сызык өчен*»  гәзите Бөредә, аннан соң  Борайда басылган.
* 1936 елда район басмаханәсе ачыла.
* 1952 елда иске машиналар алмаштырла.
* 1962 елда линотиплар кайту  эшне җиңеләйтә.
* 1998 елда офсет ысулы белән басу гамәлгә керә.
* 1998 елдан район гәҗите компьютерда әзерләнә.

## Мөхәрририят
Бөек Ватан сугышыннан соңгы елларда бу басмага талантлы мөхәррирләр Хәмит Якупов, Нурислам Нуретдинов, Рафик Бабич, Хәким Шәймөхәммәтов, Әнвәр Әхмәтҗанов, Марс Шәрипов, Әнис Таҗетдиновлар җитәкчелек итә.

2004 елдан баш мөхәррир – Рөстәм Вәлиев.

Иҗади  хезмәткәрләр - шагыйрә Аида Хәертдинова, Рифина Нигимаева, Эльза Зараева, Дамир Хәертдинов.

Төрле зилзиләле елларда исемнәрен берничә тапкыр алмаштырса да, район гәҗите үзенең төп кыйбласын үзгәртми  – район халкына кызыклы һәм эчтәлекле язмалар, теге яки бу вакыйгалар хакында яңалыкларны көне-сәгате белән җиткереп тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://baltach.ru/ 
* http://blt-zori.munrus.ru/smi/main 

## Тышкы сылтамалар
*     Татар-информ сайты  
*   Әдәби Башкортстан (''рус.'')

## Моны да карагыз
* Авыл таңнары
* Караидел хәбәрләре
* Игенче
* Яңа көн

Төркем:Балтач районы (Башкортстан)
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Равил Мотыйгулла улы Кәримов

*[[Равил Мөхәммәт улы Кәримов|Банкир]] белән бутамагыз*

**Равил Кәримов**, Равил Мотыйгулла улы Кәримов (*[[1952 ел]]ның [[19 май|19 мае]], СССР, РСФСР,  [[БАССР]], [[Бакалы районы]], [[Мостафа]]*) ― Башкортстанның Уфа шәһәре  шәһәр округы Янгыннан саклану идарәсе МБУ начальнигы, полковник. Россия Федерациясенең атказанган янгын сагы хезмәткәре (2021).

## Тәрҗемәи хәле
1952 елның 19 маенда Башкортстан АССРның Бакалы районы Мостафа авылында туа.
Мостафа мәктәбендә 8 сыйныфны бетергәч, Бакалыда техник училищеда тракторчы – машинист һөнәренә укый. Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын, Свердловск янгынга каршы тору техник училищесын тәмамлый.

1970 - 1972 елларда хәрби хезмәтне үти.

## Хезмәт юлы
* 1973 - 1974 елларда Стәрлетамакта № 17 янгыннан саклану бүлеге хезмәткәре.
* 1976 - 1979 елларда Стәрлетамакта № 19 янгыннан саклану бүлегенең  каравыл башлыгы, өлкән инженеры.
* 1979 - 1984 елларда Башкортстан АССРның янгыннан саклану идарәсенең гражданнар саклануы һәм мобиль эшләр бүлегенең өлкән инженеры.
* 1984 - 1985 елларда Башкортстан АССРның янгыннан саклану идарәсенең бүлек җитәкчесе ярдәмчесе.
* 1985 - 1989 елларда Уфа шәһәренең № 3 янгыннан саклану бүлеге башлыгы.
* 1989 - 1991 елларда Башкортстан АССРның эчке эшләр министрлыгының янгыннан саклану дәүләт идарәсенең 10-хәрбиләштерелгән тәэмин итү отряды башлыгы.
* 1991 - 1994 елда Башкортстан АССРның эчке эшләр министрлыгының янгыннан саклану дәүләт идарәсенең бүлек башлыгы урынбасары.
* 1994 - 2006 елларда – Русиянең Башкортстан буенча  гадәттән тыш хәлләр министрлыгының янгыннан саклану дәүләт идарәсенең 22-отряды башлыгы.
* 2006 елдан – Башкортстанның 22 санлы янгыннан саклану отряды (Уфа) дәүләт оешмасы башлыгы.
  
Янгыннан саклану буенча хезмәтләренә патентлары бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* III дәрәҗә Изге кенәз Алексадр Невский ордены
* II  дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* Салават Юлаев ордены (2009)
* “Янгыннан саклану хезмәте отличнигы”
* «Бакалы районының шәрәфле ватандашы»
* 2021 ― Россия Федерациясенең атказанган янгын сагы хезмәткәре 

## Бакалы якташлыгы оешмасында
Оешкан көненнән алып (1999), якташлыкның башкарма комитеты рәисе.
* Бакалы районының социаль – икътисади һәм мәдәни үсешенә зур өлеш кертә.
* Чәкәт - Урманай юлын сафка кертүне тәэмин итә.
* Туган авылы Мостафада һәм Иске Корычта  янгын бүлеге һәм  депосы ачуда ярдәм итә.
* Бакалы районы яшьләренең Уфаның дәрәҗәле  югары уку йортларына, шул исәптән янгыннан саклану кафедрасына, керүен тәэмин итү өчен, районда вузларның әзерлек курсларын оештыруда катнаша.
* Якташларын Уфага мәдәни чараларга китертүне даими  оештыра.

Үзенең “*[[Мостафа]] чишмәләре*” китабында туган авылының табигате, хөрмәтле шәхесләре турында олы мәхәббәт белән сөйли.

## Чыганаклар
# Андреев А.Г., Латыпова А.А. идр. Бакалинская земля: история и люди.  Уфа, 2010. ISBN 978-5-85051-512-6
# Каримов Р.М., Шокурова С.П.,Кусырева Ю.А.15 лет землячеству. Бакалы, 2014.

## Искәрмәләр

Төркем:Бакалы районы
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Янгын сүндерүчеләр
Төркем:Россия Федерациясенең атказанган янгын сагы хезмәткәрләре
Равил Кәримов (төшенчә)

Википедиядә бу исем белән берничә шәхес очрый:

* Равил Кәримов - Башкортстанның Уфа шәһәре янгыннан саклану отряды башлыгы, *полковник*.
* Равил Кәримов- Удмуртиянең Министрлар советы рәисе урынбасары - финанс министры, Удмуртиянең Милли банкы рәисе, икътисад фәннәре докторы, *профессор*.
Равил Мөхәммәт улы Кәримов

**Равил Кәримов** (Равил Мөхәммәт улы Кәримов) – Удмуртиянең финанс министры (1990 - 1994),  Удмуртиянең Милли банкы рәисе (1994 - 2013). Икътисад фәннәре докторы, профессор.

## Тәрҗемәи хәле
1953 елның 6 августында Удмурт АССРның Можга районы Люга бистәсендә туган. Казан финанс - икътисад институтын тәмамлый (1974).

1974 – 1975 елларда хәрби хезмәтне үти.

## Һөнәри үсеш баскычлары
* 1974 ел – ССРБ Дәүләт банкы Можга бүлегенең кредит бүлекчәсе инспекторы 
* 1975 – 1977 еллар - ССРБ Дәүләт банкы Можга бүлегенең кредит бүлекчәсе мөдире 
* 1977 ел – Удмурт АССРның Статидарәсе Можга шәһәре мәгълүмат-хисаплау станциясенең башлыгы 
* 1977 – 1980 еллар – Можга районы башкарма комитетынының финанс бүлеге мөдире 
* 1980 – 1987 еллар – ССРБ Дәүләт банкы Удмурт конторасының Ижау шәһәр идарәсе башлыгы 
* 1987 – 1990 еллар – ССРБ Агропромбанкы Удмурт республика идарәсенең башлыгы 
* 1990 – 1994 еллар – Удмуртиянең Министрлар Советы рәисе урынбасары – финанас министры        
* 1994 – 2013 еллар - Россия Үзәк банкының Удмуртия Милли банкы рәисе. 2013 елның 18 ноябрендә вазыйфасыннан китә.

1977 елдан Можга һәм Ижау шәһәр советларының,   Удмуртия Дәүләт советының “Бердәм Россия” фиркасеннән сайланган депутаты.

## Хәйриячелек
* Можга шәһәренең № 8 гимназиясен төзеп бетерүне (2001) үз җаваплыгына ала.
* Удмуртия Милли банкы коллективы Можга балалар йортын 1999 елдан шефлыкка ала.

## Мактаулы исемнәре, бүләкләре
* Удмуртиянең атказанган икътисадчысы. 
* Россиянең атказанган икътисадчысы (2004). 
* Россиянең дәүләт бүләге - Дуслык ордены (1998). 
* “Можга шәһәренең мактаулы ватандашы”.

## Моны да карагыз
Удмуртия Милли банкын җитәкләве бертөрле генә бәяләнми:

http://izhevsk.ru/forum_light_message/50/4125998-m28089696.html

## Тышкы сылтамалар
 Деловой квадрат сайты 

 Мozhga. Net сайты 

http://izhevsk.ru/forum_light_message/50/4125998-m28089696.html

## Искәрмәләр

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Можга районы
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Россиянең атказанган икътисадчылары
Төркем:Банкирлар
Урал Латыйпов (1951)

**Урал Латыйпов**  (Урал Рамдрак улы Латыйпов; ''белор.'' *Урал Рамдракавіч Латыпау*) – Белоруссиянең тышкы эшләр министры (1998 – 2000), Белоруссия президентының администрациясе башлыгы (2001 - 2004), юридик фәннәр докторы (1993), профессор (1994), полковник (1991).

## Тәрҗемәи хәле
1951 елның 28 февралендә Башкортстан АССРның Бакалы районы Катай авылында туган.

Казан дәүләт университетынынң юридик факультетын кызыл дипломга (1973) һәм ССРБ КГБ югары курсларын (1974, Минск) тәмамлый.

## Һөнәри үсеш баскычлары
* 1974 – 1989 елларда КГБ органнарында эшли.
* 1989 – 2004 елларда – Белоруссиянең милли иминлек институты башлыгының фәнни эшләр буенча урынбасары, махсус фәннәр кафедрасы башлыгы.
* 1994 елдан – Белоруссия президентының ярдәмчесе. 
* 1995 елдан – Белоруссия президентының секретариаты башлыгы – президентның беренче ярдәмчесе. 
* 1998 елның декабреннән – Белоруссия премьер-министры урынбасары – тышкы эшләр министры . 1999 елда Беларусь белән Көнбатыш илләре арасын яхшырту өчен махсус программа төзи.
* 2000 елдан – Белоруссия президентының милли иминлек буенча ярдәмчесе – Белоруссия куркынычсызлык советының дәүләт сәркатибе.
* 2001 – 2004 еллар – Белоруссия президентының администрациясе башлыгы.
* 2003 елдан Белоруссиянең ат спорты федерациясе башлыгы.
* 2006 елдан – «Лукойл – Беларусь»нең консультатив советы рәисе.
* 2009 елдан  - «Директ Менеджмент» компаниясе башлыгы, «*Горбушкин двор*» сәүдә комплексы идарәчесе.
* 2014 елдан ЯАҖ  «Альфа - Банк»ның  күзәтүчеләр советында бәйсез  директор.
 
Халыкара хокук буенча хезмәтләре бар.

Инглиз, француз телләрендә иркен сөйләшә.

## Кызыклы факт
2011 елның маенда Казан дәүләт университетында ачык лекция укый: «*Бәйсез дәүләтләр берлеге: үткәне, бүгенгесе*, *киләчәге*», «*[[СССР|ССРБ]] дан соң киңлектә дәүләтара бәйләнешләрнең оештыру - хокукый төрләре ([[Беларусь]] белән* *[[Русия]]нең союздаш дәүләте, ЕврАзЭС*»
 
Урал Латыйпов: ***“Казан университетында уку кызык иде. Җәйләр буе төзелеш отрядында булдык. Мин үзем авылдан. Укырга кергәнче Казанда булганым юк иде, урысчам да мактанырлык түгел иде. Барысына да монда өйрәндем, шул исәптән французчага да. Берсүзсез, университет минем тормышымда зур урын тота.”***
 
## Мактаулы исемнәре, бүләкләре
Халыклар дуслыгы ордены (Белоруссия) белән бүләкләнгән (2005).
 
## Чыганаклар
Jesse Russell , Ronald Celm. Латыпов, Урал Рамдракович. М., 2013. ISBN 978-5-5097-2027-7

http://dossier.bymedia.net/index.php?option=com_apressdb&view=person&id=961 

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Юридик фәннәр докторлары
Төркем:Беларусия сәясәтчеләре
Щёлкино

**Щёлкино** (, , ) — Кырымның Җиде Кое районында урнашкан шәһәр. 
Халык саны — 11 169 кеше (2014). 
## Географиясе
Шәһәр Кырым ярымутравының көнчыгышында, Азак диңгезе буенда, Казантип борыны янында, Керичтән 75 км көнбатыштарак урнашкан.
## Исем чыганагы
Шәһәр физик-төшче Кирилл Щёлкин (1911—1968) исемен йөртә.

## Тарих
Щёлкино Кырымның иң яшь шәһәре булып тора. Ул 1978 елда Кырым АЭСы төзүчеләре бистәсе буларак нигезләнгән. Әмма 1987 елда, Чернобыль һәлакәте сәбәпле, төзелеш башта вакытлыча туктактыла, ә 1989 елда АЭС төзелешеннән баш тартыла.
## Халык

## Икътисад
Сәнәгый ширкатләр шәһәрдә юк. Шәһәрлеләр матди кеременең нигезе — туристик һәм сәүдә эшмәкәрлеге. Хәзерге вакытта шәһәр ял урыны буларак үсә.
## Галерея

Shcholkine — building.jpg|
Shcholkine_-_school.jpg|
Unfinished Crimea Nuclear Power Plant in Ukraine (5).jpg|АЭС калдыклары
Shcholkine bus station.jpg|Автотукталыш

## Искәрмәләр

Төркем:Кырым шәһәрләре
Тәтешле хәбәрләре

**Тәтешле хәбәрләре** - татар телендә  Башкортстанның Тәтешле районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы. атнага өч тапкыр чыга. Татарча  һәм  урысча чыккан гәҗитнең гомуми тиражы - 5 500 данә. Айга 2 тапкыр ''башк.'' “*Аҡ тирмә*” кушымта - гәҗите чыга.

## Тарих
Гәҗит Тәтешле районы төзелгән вакыттан, ягъни 1935 елдан чыга.
* Беренче саны 1935 елның 24 февралендә **«''Җитәкч''е»** исеме белән татарча чыга.
* 1936 ел ахырында удмуртча «*Азьлань*» («*Алга*») гәҗите чыга башлый.
* 1950 елда *«Җитәкче»* исеме **«''Коммунизмга''»** исеменә алыштырыла.
* 1956 елда татар һәм удмурт гәҗитләре берләштерелә.
* 1964 – 1967 елларда, Яңавыл районы белән берләшү сәбәпле, район гәҗите чыкмый тора, Яңавыл районы гәҗите «*Коммунизм таңы*» (хәзерге *"[[Яңавыл таңнары]]"*) таратыла. 
* 1991 елда элекке исем «*Җитәкче*» / «*Азьлань*» («*Алга*»)  исеме кире кайтарыла.
* 2001 елга кадәр татарча гәҗит чыга, аннан удмурт теленә дубляж ясыйлар.
* 2001 елдан урысча дубляж барлыкка килә.
* 2001 елдан ***«Тәтешле хәбәрләре»*** / «*Татышлинский вестник*» булып чыга.

## Мөхәррирләр
Гәҗитнең беренче мөхәррирләре булып В. Мостафина, Г. Үлмәсов, И. Чанышев, М. Садретдинов, З. Хуҗин, Ш. Вәлинуров, С. Маннапов, М. Галләмов эшли.

Аларга алмашка Нил Гарифуллин, Герасим Кандеев, Әнвәр Әхмәтҗанов, Әнвәр Мәүлиханов, Рим Әхмәтов, Марат Зыятдинов, Дарвин Ибәтуллин килә.

Гәҗиттә талантлы журналистлар Мәүли Садретдинов, Әнвәр Мәүлиханов, Әдһәм Мәүлиев, Андрей Гыйлмаев, Ләлә Ибәтуллина, Мөнирә Басимова, Вилнүс Вәлиев, Рафаэль Харисов эшли.

## Чыганаклар
 Гәҗитнең сайты 

http://tatvestnik.ru 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Тәтешле районы
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Марина Карпова

**Марина Карпова**, Марина Иван кызы Карпова (*Марина Ивановна Карпова; [[1989 ел]]ның [[4 декабрь|4 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Башкортстан АССР]], [[Октябрьски|Октябрьский]]*) ― җырчы, М. Е. Пятницкий исемендәге дәүләт академия рус халык хоры солисты. 2017 елдан Казан шәһәр филармониясендә эшли. Татарстан Республикасының Атказанган артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1989 елның 4 декабрендә Башкортстан АССРның Октябрьский шәһәрендә туган. Әти-әнисе Бакалы районыннан: әтисе Иван Дмитрий улы – Яңа Илек, әнисе Лидия Кузьма кызы ― Георгиевка авылыннан. Керәшен җыруларын Бакалы районы Яңа Шәрәшле авылында яшәүче әбисе Валентина Василий кызыннан өйрәнгән.

Октябрьскийда музыка мәктәбенең фольклор бүлеген тәмамлаган. «Таусень» рус халык ансамблендә шөгыльләнгән. Керәшен җырларын җырлап дебют ясаган. Мәктәпне тәмамлагач, Санкт-Петербург мәдәният һәм сәнгать институтына укырга кергән. Уку алдынгысы буларак, Санкт-Петербург губернаторы стипендиясен алып укыган.

Ике курсны укып бетергәч, Мәскәүгә күчеп, (заманында Жанна Агузарова, Александр Малинин, Надежда Кадышева, Алла Пугачёва, Екатерина Шаврина һ.б. укыган) М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге дәүләт музыкаль-педагогика  тәмамлаган.

## Иҗаты
Зур конкурсны үтеп (1 урынга 10 кеше), 
М. Е. Пятницкий исемендәге дәүләт академия рус халык хорына эшкә кабул ителә. Анда 8 ел эшли.

Репертуарында – Россиянең төрле өлкәләрендә яшәүче  рус халкының, аерым алганда казакларның, җырлары, биюләре, такмаклары: *"[[Лена]] буе ямчыларының кадриле"* («*Кадриль преленских ямщиков*»), *"[[Касыйм]] биюе"* («*Касимовская* *пляска*»), *"[[Сарытау]] карачанкасы"* («*Саратовская карачанка*»).

*«Мин горурланам синең белән, Ватан»*, *«Россия ― Ватаным минем»*», *«Россия анакай»*, *«Җиңелмәс Россия»*, *«Хакыйкый Россия»* һ.б. концерт программаларында чыгышлар ясый. Репертуарында халык, авторлык, патриотик, рус һәм керәшен җырлары, шулай ук үзе иҗат иткән җырлар бар.

Дәүләт күләмендә уздырыла торган бәйрәм концертларында һәм чараларында катнаша. «Бөтенроссия милли мәдәният фестивале», «Казакларның түгәрәге», «Славян язуы һәм мәдәнияте көннәре», Россия хөкүмәтенең «Россия җаны» («Душа России») еллык премиясен тантаналы тапшыру чарасында катнашып килә.

Россия дәүләт һәм хөкүмәт башлыкларының чит илләрнең башлыклары белән очрашуларының мәдәният программаларына, чит илләрдә «Россиянең мәдәнияте көннәре»нә даими чакырыла.

Хор белән дөнья буйлап гастрольдә йөри: Көнбатыш Европа илләре, Кытай, Монголия, Корея.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Андреев А. Г., Латыпова А. А. и др.* Бакалинская земля: история и люди.  Уфа, 2010. ISBN 978-5-85051-512-6
* *Каримов Р. М., Шокурова С. П., Кусырева Ю. А.* 15 лет землячеству. Бакалы, 2014.

## Сылтамалар
*  Пятницкий хоры турында
*  Җырларын тыңларга 

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Шәхесләр:Бакалы районы
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:М.М. Ипполитов- Иванов исемендәге дәүләт музыкаль-педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Керәшен татарлары
Төркем:Шәхесләр:Казан шәһәр филармониясе
Бөре татар педагогия укуханәсе

**Бөре татар педагогия училищесы** (, ) — Бөре шәһәрендә урнашкан булган уку йорты.  1922—1955 елларда эшләгән.

## Тарихы
Бөре татар педагогия училищесы 1922 елда 1919 елдңа нигезләнгән өчьеллык татар-башкорт педкурслары нигезендә татар-башкорт педтехникумы буларак нигезләнә. 1924 елда Никул чирмеш педтехникумы белән берләштергәннән соң (1930 елда яңадан аерылып чыга) пед. техникумы, 1930 елда аңа рус пед. техникумы кушыла. 1934—1936 елларда техникум Афзал Таһиров исемен йөрткән. 1937 елдан Бөре татар педагогия училищесы исемен йөрткән.

Укыту татар һәм рус мәктәп һәм мәктәпкәчә белем бирү (1931 елдан) бүлекләрендә көндезге һәм читтән торып (1934 елдан) уку формасында алып барылган. 1926—1933 елларда сәяси яктырту бүлеге эшләгән. Башлангыч мәктәп укытучылары курсы (5, 7, 9, һәм 10 айлык), Аскын, Байкыбаш, Балтач, Бөре, Дүртөйле, Илеш, Караидел, Мишкә районнарында укыту-киңәшләү пунктлары эшләгәннәр. Уку йортын якынча 4 мең белгеч тәмамлаган, алар арасында Гайнан Әмири, Али Карнай.

1955 елда ябылган.

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе

Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Байкыбаш районы

**Байкыбаш районы** (, ) — Башкортстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1937—1956 елларда гамәлдә торган.
## Җәгърафик урнашу
Район АССРның төньягында урнашкан; төньякта Аскын районы белән, көнчыгышта — Караидел районы белән, көньякта — Нуриман вә Благовещен районнары белән, көнбатышта Мишкә вә Балтач районнары белән чиктәш булган.
## Тарих
Байкыбаш районы 1937 елның 20 мартындагы БҮБК «Башкорт АССРында яңа районнар булдыру турында» карарына туры китереп булдырылган.

1952—1953 елларда Башкортстан АССРның Уфа өлкәсенә кергән булган.

1956 елның 4 июлендә район бетерелә, җирләре Караидел районы составына кергәннәр.

## Матбугат
1937 елда Караидел районыннан аерылып, Байкыбашта район төзелгәч, анда татарча **"Lenince"** (“Ленинче”) (1937 - 1948) / (1948 елдан  1956 елга кадәр - **“Ленинчы”**) гәҗите чыгып килә.

## Административ бүленеш
Район составына 16 авыл шурасына бүленгән (1940): Әртәкүл, Байкыбаш, Дәвеш, Дубровка, Елдәк, Мерәсем, Яңа Байкыбаш, Подлуб, Расстреляево, Сидәш, Иске Акбүләк, Тегермән, Түргәнәй, Ургыш, Хорошаево, Яугилде. 
## Халык
1939 елда Байкыбыш районы халкы 33 631 кеше тәшкил иткән, шул исәптә «махсус контингент» — 701 кеше. Милли составында татарлар өстенлек иткәннәр — 15 121 кеше (45,0%), урыслар — 9 521 кеше (28,3%), башкортлар — 4 914 кеше (14,1%), чирмешләр — 2 118 (6,3%).
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның юкка чыккан районнары
Раифа күле

**Раифа** (шулай ук **Сумка, Монастыр**) **күле** — Татарстанның Яшел Үзән районында урнашкан күл. Идел-Чулман тыюлыгы территориясендә урнашкан.

Күл аша Сумка елгасы ага. Чыгышы буенча күл карст-суффозиялы.

Күл ярында Раифа Изге Ана кәшишханәсе һәм Раифа авылы урнаша.
## Искәрмәләр

Төркем:Яшел Үзән районы күлләре
Идел-Чулман тыюлыгы

**Идел-Чулман дәүләт табигый бисфера тыюлыгы** — Татарстан территориясендә урнашкан биосфера тыюлыгы. 1960 елның 13 апрелендә Идел буеның сакланган бозылмаган урманнарның һәм далалы урманнарының саклау максаты белән булдырылган.
## География
Тыюлык ике — Саралы һәм Раифа — өлешеннән тора, алар бер-берсеннән 100 километр ераклыкта урнашалар. Райфа өлеше Казаннан 50 км көнбатыштарак урнашкан, Саралы өлеше исә Казаннан көньяграк, Идел, Чулман һәм Мишә елгалары бергә кушылу урынында урнашкан.
## Рельеф
Раифа өлеше чокрырлар челтәре белән тигезле рельефына ия, Саралы өлешенә биеклекләр сикерүе хас. Саралы өлешенә Куйбышев сусаклгычының яр буе керә.

Төп елга — Сумка. Терриотриядә бер системаны тәшкил итүче күлләр һәм елгалар күп. Иң зур күл — Раифа күле. Туфраклар күбесенчә кәсле-көлсу, шулай ук артык юешләндергән туфраклар да бар.
## Климат
Климат — уртача континеталь, температураның кискен үзгәртүе һәм явымнар төшүе хас.
## Моны да карагыз
* Ак күл
## Тышкы сылтамалар
* http://www.sopkgu.narod.ru/vkgpz.htm 

Төркем:Татарстанның табигый тыюлыклары
Төркем:Яшел Үзән районы
Япанчы (Лаеш районы)

**Япанчы** () — Куйбышев сусаклагычының сулары астында калган торак пункт.
## География
Авыл Мишә елгасы тамагында, Атабайдан 3 км көнчыгышрак урнашкан булган.
## Тарих
Авыл Казан ханлыгы дәвереннән мәгълүм. Тарихчылар дәлилләре буенча, биредә атаклы хәрби башлыгы Япанча яшәгән.
1869 елда авыл 623 кеше яшәгән. 1907 елда кешеләр саны 897 гә кадәр үскән. Инкыйлабка кадәр авыл Лаеш өязенең Саралы олысына караган. Совет вакытында — авыл шурасы үзәге.
1950-елларда авыл Куйбышев сусаклагычының батыру зонасын эләгә, авыл халкы Атабай авылнына күчерелгән.
## Халык
Авылда күпчелекне татарлар тәшкил иткәннәр.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Чолман

**Чолман** () — 1991 елдан мари телендә чыгучы Башкортстан республикасы иҗтимагый-сәяси гәҗите. Атнага бер тапкыр А3 форматындагы 4 биттә дөнья күрә.

Гәҗит республикада үткән иҗтимагый-сәяси вакыйгаларны яктыртып бара, чирмешләр тарихы һәм мәдәнияте турында мәгълүматларны бастыра.

Гәҗитнең оештыручылары — Корылтай һәм Башкортстанның Министрлар Кабинеты.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Чирмешчә гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Пётр Дементьев (1907)

**Пётр Василий улы Дементьев** (24.1.1907, хәзерге Чүпрәле районы Үби авылы - 14.5.1977, Мәскәү), генерал-полковник-инженер (1976), ике тапкыр Социалистик Хезмәт Каһарманы (1941, 1977).

## Тәрҗемәи хәле
Н.Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һава инженерлык академиясен (1931, Мәскәү) тәмамлый. 1931 елдан гражданлык һава флотының фәнни-җитештерү институтында эшли. 1934-41 дә цех башлыгы, баш инженер, Казан авиация заводы директоры.

1941 дән СССР авиация сәнәгате халык комиссарының 1 нче урынбасары, 1946 дан министр урынбасары, 1953-57 дә һәм 1965 тән министры. 1957-65 тә Авиация техникасы дәүләт комитеты рәисе. 1956 дан КПСС Үзәк Комитет әгъзасы. 1954-77 дә СССР Югары Совет депутаты. СССР Дәүләт бүләге авиация сәнәгате үсешенә зур өлеш керткәне өчен бирелә (1953).
## Бүләкләүләре
Тугыз Ленин ордены, ике Кызыл Байрак, 2 нче дәрәҗә Суворов, 1 нче дәрәҗә Кутузов, ике Хезмәт Кызыл Байрагы, Кызыл Йолдыз орденнары, медальләр белән бүләкләнә.

## Хәтер
* Казанның бер урамы, Казан авиация-техник көллияте Дементьев исемен йөртә, 
* һәйкәл- (авторлары - скульп. М.К. Аникушин, архитектор М.Х. Агишев) һәм мемориаль такта куелган.
* 2017 елның 11 маенда Үбидә музее ачылган.

## Әдәбият
Булатов Н.Х. Йолдызлы йолдызлар. Казан, 2000.
## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе
## Тышкы сылтамалар
* ЫРĂ ĔÇ ПАРХАТАРА ТИВĔÇ 
* 24 января — 100 лет со дня рождения П.В. Дементьева — организатора авиапрома СССР 
* «Хитрый чуваш»

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Урал сасси

**Урал сасси** () — 1989 елдан чуаш телендә чыгучы Башкортстан республикасы иҗтимагый-сәяси гәҗите.

Гәҗит 1989 елда «Совет Башкортстаны» гәҗитенә кушымта буларак нигезләнгән. 1990 елда җөмһүрият гәҗите статусын алган.

Гәҗиттә Башкортстан чуашларының тормышы, аларның тарихы, чуаш телен яңадан торгызу, милли гореф-гадәтләрне саклау мәсьләләре яктыртыла.

Гәҗитнең оештыручылар булып Корылтай һәм Башкортстанның Министрлар Кабинеты булып торалар.
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Чуашча гәҗитләр