open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cozef Con Tomson

Ser **Cozef Con Tomson** (inglizçä *Joseph John Thomson*, 1856-1940) — Böyekbritaniä fiziğı, fizika ölkäsendä Nobel premiäse iäse (1906).

Katod nurların (elektron bäylämen) tikşerü näticäsendä elektron buluın aça (1897), gaz aşa elektr ağımın öyränä, anod nurların (ionlaşqan atomnar bäylämen) tikşerü näticäsendä totrıqlı izotoplar (neon misalında) taba.

Mass-spektroskopiä üzeşenä zur öleş kertä.

## Tormış yulı

1856 yılda Mançester yanında kitaplar satuçı şotland ğailäsendä tua.

Mançesterda Owens kölliätendä uqıy.

1876 yılda Kembric Triniti kölliätenä kerä, 1880 yılda bakalavr däräcäsen ala. Anda Lord Reley fänni citäkçelegendä eşli.

Lord Reley kitkännän soñ, Tomson Kavendiş täcribäxänäseneñ citäkçese bula.

1890 yılda Raza Peyctkä öylänä, anıñ ulı Corc Peyct Tomson (1892-1975) 1937 yılda da fizika ölkäsendä Nobel premiäsen ala.

Kavendiş täcribäxänäsendä gazlar aşa elektr ağımın tikşerä, gazlar ütkärüçänlegen öyränä.

1914-1916 yıllarda London fiziklar cämğiäteneñ prezidentı.

1915-1920 yıllarda London patşalıq cämğiäteneñ prezidentı.

1940 yılda Kembricda ülä.

## Ädäbiät

* Задача Томсона
*Томсон Джозеф Джон — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
*Профиль Томсон Джозеф Джон сэр на официальном сайте РАН
*Храмов Ю. А. Томсон Джозеф Джон (Thomson Joseph John) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 263. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)

Төркем:Бөекбритания физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
1944 (cır)

**"1944"** Ukrainadağı cırçı Camala tarafınnan qırımtatar telendä häm inglizçä başqarılğan cırı 2016 yılda Eurovision cır bäygesenä Ukrainadan täqdim itelä häm ciñä. Cırı 1944 yıldağı Qırım tatarları sörgenen taswirlıy.

Cırnıñ quşımtası qırımtatarça başqarıla:

## Sıltamalar
* Jamala will represent Ukraine in Stockholm!
## İskärmälär

Төркем:Җырлар
Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Тугызынчы планета

**Тугызынчы планета** (инглизчә *Planet Nine*) — Кояш системасында Плутон орбитасы читендәге, Җирдән берничә тапкыр зуррак булган **фараз ителгән** транснептун планета.

Әлеге планетаның булу ихтималы турында Калифорния институты галимнәре Константин Батыгин һәм Майкл Браун (күп кенә транснептун күк җисемнәрен һәм  кәрлә планеталарны ачучы) 2016 елның 20 гыйнварында «Астрономия журналы»нда хәбәр иттеләр.

Х планетасы турындагы элекке фаразлар кебек үк, әлеге планетаның булу ихтималы турындагы фараз да Койпер поясындагы кайбер аеруча ерактагы күк җисемнәренең хәрәкәт үзенчәлеген математик ысуллар белән исәпләүне аңлату өчен тәкъдим ителгән. Әлегә ул планета табылмады һәм тик математик фараз булып кала бирә.
## Искәрмәләр

## Искәрмәләр

Төркем:Гипотетик планеталар
Төркем:Кояш системасы планеталары
Төркем:Нептун арты объектлары
Төркем:Фәндә 2016 ел
Төркем:Кояш системасы
Jan-Batist Şarl Buve de Lozye

**Jan-Batist Şarl Buve de Lozye** (, 14 ğinwar 1705, , Bretan, Fransiä — 1786, anda uq) — fransuz diñgez säyäxätçese, tädqiqätçe, Maskaren utrawları göbernatorı.
## Tärçemäi xäle
Cide yäştä yätim qalğan. Parijda başlanğıç belem alğaç, Señ-Maloğa navigatsiä belemen üzläşterergä cibärelä. 1731 yılda Fransuz Ost-Hind şirkätenä xezmätkä kerä. 1733 yılda ul eş birüçesen Könyaq Atlantikağa ekspedisiä ütkärü kiräklegenä ısandıruğa ireşä. Ekspedisiä 1738 yılda Loryañnan diñgezgä çığa. 1739 yılnıñ 1 ğinwarında ul anıñ iseme belän atalaçaq keçkenä utrawnı käşef itä. Anıñ aldında könyaq kontinentnıñ tönyaq çığıntısı dip uylap, Buve ani *Xodaynı sönnätläw borını* dip atıy. Kilep tuqtaw omtılışları barıp çıqmağaç, Buve Käyptawnğa yul ala. 1739 nıñ 24 iyünendä ekpedisiä Loryañğa kire qayta.

Gärçä Buve oyıştırğan ekspedisiä bigük uñışlı bulmasa da, Parijda anı zurlap qarşılıylar. Un yıl ütkäç ul Maskaren utrawları gubernatorı itep bilgelänä. 1763 yılda Fransiägä qayta.

Buve ekspedisiäse Awrupağa fäqät könyaq diñgezlärda oçrıy torğan östälsıman boztawlar (aysberglar), ğädättän tış zur kitlar öyerläre häm awrupalılarğa äle mäğlüm bulmağan piñwinnär turında mağlümatlar alıp kilä.

## Galereyä

Charles Bouvet de Lozier journey.PNG|Buve ekspedisiäseneñ marşrutı
Bouvet island 0.jpg|Buve utrawı
Penguins_walking_-Moltke_Harbour,_South_Georgia,_British_overseas_territory,_UK-8.jpg|Piñwinnär


## Monı da qara
* Buve utrawı

Төркем:Франция сәяхәтчеләре
Wilhelm Win

**Wilhelm Win**, tulı iseme **Wilhelm Karl Werner Otto Frits Frants Win** (almança *Wilhelm Wien*; 1864, Fişhauzen (bügenge Primorsk) - 1928, Münxen) — Almaniä fiziğı, fizika ölkäsendä Nobel premiäse iäse (1911).

Cılılıq nurlanışın taswirlawçı qanunnarnı aça.

## Tormış yulı

1864 yılda Könçığış Prussiädä alpawıt ğailädä tua.

1866 yılda ğailä Draxşteyn (bügenge Kentşin, Pülşä) şähärenä küçenä, biredä Wilhelm mäktäpne tämamlıy.

1880-1882 yıllarda Königsberg şähärendä uqıy.

1882 yıldan Göttingen häm Berlin Universitetlarında uqıy.

1883-1885 yıllarda Hermann Helmholts täcribäxänäsendä eşli, 1886 yılda doktor däräcäsen ala.

1898 yılda anod nurların tikşerü öçen **Win filtrı**n eşkärtä.

1892-1896 yıllarda Berlin Universitetında privat-dotsentı.

1899 yıldan Gissen Universitetında, 1900 yıldan Würtsburg Universitetında eşli.

1919 yılda Wilhelm Röntgen eşen däwam itterüçe bularaq Münxenğa küçä.

1928 yılda ülä.

## Qazanışlar

*1893-1894 yıllarda Win berençe qanunı, şunnan Win küçeş qanunın çığara
*1896 yılda cılılıq nurlanışı öçen Win ikençe qanunın taba

1911 yılda şunıñ öçen Nobel premiäsenä layıq bula.

## Ädäbiät
*Храмов Ю. А. Вин Вильгельм // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 64. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
*Вин (Wien), Вильгельм. Биография на сайте электронной библиотеки «Наука и техника»
* Информация с сайта Нобелевского комитета 
* Информация с сайта «История города Фишхаузен» 

Төркем:Алмания физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Albert Abraham Maykelson

**Albert Abraham Maykelson** (inglizçä *Albert Abraham Michelson*; 1852-1931) — AQŞ fiziğı, fizika ölkäsendä Nobel premiäse iäse (1907).

Maykelson interferometrın uylap çığara, yaqtılıq tizlegen ülçi.

## Tormış yulı

1852 yılda Prussiä patşalığı poläk öleşendä yähüdi ğailädä tua.

1855 yılda anıñ ğailäse AQŞ Nyu-York şähärenä küçenä. Prussiädä anıñ familiäse Mixelzon, AQŞta Maykelson dip äytelä başlıy.

San-Fransisko şähärendä mäktäpne tämamlıy.

1869 yılda Annapolis şähärendä AQŞ Xärbi-diñgez akademiäsenä kerä.

1883 yılda Ohayo ştatındağı Klivlend şähärendä fizika prafisırı bula häm interferometrnı eşkärtä başlıy.

1892 yılda  Çikago Universitetınıñ fizika bülege citäkçese häm prafisır bula.

1907 yılda Maykelson - Nobel premiäsenä layıq bulğan berençe AQŞ watandaşı.

1881 yılda Maykelson interferometr yärdämendä yaqtılıq tizlege Cirneñ xäräkätennän häm tizlekneñ yünäleşennän bäysez buluın isbatlıy.

1887 yılda **Edward Morli** belän Cirneñ efirğa qarata xäräkäte bulmawın kürsätälär, şuşı täcribä Maxsus çağıştırmalılıq teoriäseneñ dälile bula.

## İstälek

1970 yılda Maykelson xörmätenä Aynıñ kraterı atalğan.

## Ädäbiät

*    Уилсон М. Американские учёные и изобретатели / Пер. с англ. В. Рамзеса; под ред. Н. Тренёвой. — М.: Знание, 1975. — С. 75-84. — 136 с. — 100 000 экз.
*    Храмов Ю. А. Майкельсон Альберт Абрахам (Michelson, Albert Abraham) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 174. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
* Биография Майкельсона в кн.: Бернард ДЖЕФФ. Майкельсон и скорость света. М.: Изд-во иностранной литературы, 1963.
* Информация с сайта Нобелевского комитета

Төркем:АКШ физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Yohannes Diderik Van der Waals

**Yohannes Diderik Van der Waals** (niderlandça *Johannes Diderik van der Waals*, 1837-1923) — Nidirlan fiziğı, fizika ölkäsendä Nobel premiäse iäse (1910).

## Qazanışlar

Van der Waals teoretik molekulär fizikağa zur öleş kertä, 1869 yılda molekulaara tä'sir iteşü köçlären aça, soñraq Van der Waals köçläre atalğan.

Gazlar häm sıyıqça fazaların taswirlawçı modelne eşkärtä, xalät tigezlämäsen taba, kritik temperatura töşençäsen aça.

## Tormış yulı

1837 yılda Leyden şähärendä balta ostası ğailäsendä tua.

Mäktäpne tämamlağaç, uqıta başlılıy.

1862-1865 yıllarda räsmi bulmağan xäldä Leyden ünivirsititendä seminarlarnı tıñlıy (irekle tıñlawçı, *Abitur*).

1866 yılda Haaga mäktäbendä uqıta, soñraq anda direktorı bula.

1873 yılda Leyden ünivirsititendä fälsäfä doktorı däräcäsenä layıq bula.

1877 yılda Amsterdam ünivirsitite açılğannan soñ, anda 1908 yılğa qädär fizika professorı bulıp eşli.

1910 yılda "gazlar häm sıyıqçalar xalät tigezlämäse öçen" Nobel premiäsenä layıq bula.

## İstälek

1970 yılda Van der Waals xörmätenä Aynıñ kraterı atalğan.

## Ädäbiät

* Информация с сайта Нобелевского комитета 
*Храмов Ю. А. Ван дер Ваальс Иоханнес Дидерик // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 55. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)

Төркем:Нидерландлар физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Wudi Allen

**Wudi Allen** (ing. *Woody Allen*, 1935) — AQŞ kinorejissörı, aktör-komik, prodüser, Oskar premiäsenä 4 tapqır iäse, yazuçı, kitaplar avtorı.

Avtorlıq kino ostası, ädäbiät, kinematograf belgeçe. Şulay uq caz klarnet uynawçı bularaq bilgele.

## Ädäbiät
* 
* Sayt

Төркем:Актрисалар
Төркем:Режиссёрлар
İv-Jozef de Kergelen-Tremarek

**İv-Jozef de Kergelen-Tremarek** (Yves-Joseph de Kerguelen-Trémarec, 13 fevral 1734, , Bretan, Fransiä qiralliğı – 3 mart 1797, Parij, Fransiä Cömhüriäte) — breton çığışlı fransuz diñgez säyäxätçese häm diñgez äfisäre (kontr-admiral).
## Tärcemäi xäle

Cideyıllıq suğış däwerendä korsarlıq belän şöğellänä, ämmä ällä ni uñışqa ireşmi. 1769 yılda Xärbi-diñgez akademiäsenä qabul itelä. 1770 yılda Kergelen maqsatı Könyaq qitğanı ezläp tabu bulğan ekspedisiä ütkärü täqdime belän çığa. 1772 yılda ul antarktik diñgezlärdä yözä; anda ul can äsäre bulmağan qialı utrawlarğa tap bula. Köymä komandasınıñ naçar fizik xäle säbäple Kergelen säyäxäten tuqtatırğa mäcbür itä. Şul utrawlar artında ul ezlägän Könyaq qitğa buluına ışanıp, Kergelen utrawlarğa *Île de Fortune* («Bäxet utrawı») isemen quşıp, kire qayta.

Qiral Lui XV-gä birgän xisapta ul yaña açilğan cirlärneñ ähämiätenä artıq zur bäyä birä; 1773 yılda Lui XV anı yaña ekspedisiägä cibärä; 1774 yılnıñ başında uq ekspedisiä Kergelen utrawlarına yözep barıp citä. Bu yulı utrawnıñ Könyaq qitğa belän berniçek tä bäylänmägänlege, anda keşe yäşämägänlege häm anıñ ğömümän faydasız ikänlege açıqlana. Şunıñ östenä, Kergelenğa barıp citkänce ük ekspeditsiä äfätlärgä yulığa: Yaxşı Ömet borını tiräsendä korablarnıñ berse suğa bata, zäñgelä belän awırıp kitkän qalğan ekipajnıñ yartısın Mavrikidä töserep qalırırğa turı kilä. Fransiägä kire qaytu belän uq ul törmägä yabıla.

Törmädän çıqqaçtın AQŞ bäysezlege öçen suğışında AQŞ yağında qorab komandirı bulıp qatnaşa. Böyek Fransuz inqilabınnan soñ reabilitatsiälänä häm Brest portı başlıgı itep bilgelänä.
## Monı da qara
* Kergelen arxipelagı

Төркем:Франция сәяхәтчеләре
Төркем:Диңгезчеләр
Canni İnfantino

**Canni İnfantino** (italiança *Gianni Infantino*; 1970, Şveytsariä) — Şveytsariä sport türäse, 2016 yılnıñ 26 fevralennän FİFAnıñ 9-nçı prezidentı, yurist.

## Tormış yulı

1970 yılda Şveysariä kantonında italian ğailäsendä tua.

Berniçä çit il tellären belä, öylängän, 4 balası bar.

UEFAğa küçkängä qädär berniçä futbol oyışmasında kiñäşçe bulıp eşli, şul isäptän İtaliädä, İspaniädä, Şveytsariädä.

2009 yıldan UEFA ğomumi särqätibe bulıp eşli.

2016 yılnıñ 26 fevralendä çirattan tış FİFA cıyınında (Yozef Blatter kitkängä kürä) ikençe turda FİFA prezidentı itep saylana, 207 mömkin bulğan tawıştan 115 ala.

## Sıltamalar
* Биография на сайте УЕФА
* Биография на сайте ФИФА 
* Официальный Твиттер 

Төркем:ФИФА
Төркем:Спорт федерациясе президентлары
Heyke Kamerling Onnes

**Heyke Kamerling Onnes** (niderlandça *Heike Kamerlingh Onnes*, 1853-1926) — Nidirlan fiziğı häm ximik,  fizika ölkäsendä Nobel premiäse iäse (1913).

1911 yılda ütä ütkärüçänlek küreneşen aça, 1912 yılda sıyıq heliy xaläten çığara.

## Tormış yulı

1853 yılda Groningen şähärendä eşquar ğailäsendä tua.

1870 yılda Groningen Universitetında fizika häm matematika uqıy, Heydelberg Universitetında anıñ uqıtuçıları Gustav Kirxhof häm Robert Bunzen bula.

1878-1882 yıllarda Delft Universitetında uqıta.

1883 yılda doktor dissertatsiäsen yaqlıy.

1882 yılda Leyden Universitetında täcribälär fizikası professorı, 1894 yılda anda kriogen täcribäxänäsenä nigez sala.

1894 yılda gazlarnı sıyıqlandıru caylanmasın eşkärtä, berençe märtäbä sıyıq xalättä neon häm kislorod yasıy.

1906 yılda sıyıq vodorod, 1908 yılda 0,9 K temperaturasında sıyıq heliy çığarıp yasıy.

1911 yılda 4,1 K kim temperaturasında terekömeş elektr qarşılığınıñ kisken töşüen küzätä, şulay itep ütä ütkärüçänlek küreneşen aça.

1913 yılda magnit qırı tä'sirendä ütä ütkärüçänlek cimerüen taba.

1912 yılda sıyıq heliynıñ yaña xaläten aça, soñraq Petr Kapitsa ütä ağuçanlıqnı açqannan soñ, bu xalät sıyq heliynıñ ütä ağuçanlığı dip yörtelä başlıy.

1913 yılda bu açılışlar öçen Nobel premiäsenä layıq bula.

Vagon-refrijiratorlarnı eşkärtüdä qatnaşa.

1926 yılda ülä.

## İstälek

Kammerling Onnes xörmätenä Ayda krater atalğan.

Kammerling Onnes isemendäge medal häm maxsus premiä (*Kamerlingh Onnes Prize*) bar.

## Ädäbiät
* Камерлинг-Оннес (Kamerlingh-Onnes), Хейке. Биография на сайте электронной библиотеки «Наука и техника»
* Информация с сайта Нобелевского комитета
* Хейке Камерлинг-Оннес. Биографический очерк

Төркем:Нидерландлар физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Сафиуллина

**Сафиуллина** — татар фамилиясе.  Гарәп теленнән кергән Сафиулла («*Аллаһының чиста, саф адәме*») исеменнән ясалган.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Алинә Сафиуллина, җырчы.
* Әминә Сафиуллина (1925-2015), TV дикторы.
* Гөлзадә Сафиуллина, җырчы.
* Флёра Сафиуллина (1938-2011), тел галиме.
## <small>Моны да карагыз</small>
* **[[Сафиуллин]]**

Төркем:Фамилияләр
Сафиуллин

**Сафиуллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Сафиулла («*Аллаһының чиста, саф адәме*») исеменнән ясалган.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әбелхәер Сафиуллин (1943―2022), 1989―1990 һәм 1997―2016 елларда «Нур» театрының баш режиссеры. Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2003).
* Әнвәр Сафиуллин (1927—2020), Социалистик Хезмәт Каһарманы, нефть сәнәгате ветераны.
* Габделхак Сафиуллин (1934), БАССР атказанган табибы (1976). Мәчетле районының мактаулы гражданы (2009).
* Гани Сафиуллин (1905—1973), Советлар Берлеге Каһарманы, генерал-лейтенант.
* Илназ Сафиуллин, җырчы.
* Ким Сафиуллин — монументалист, нәкышче, графикачы
* Садрый Сафиуллин (1913―1987), фирка һәм хуҗалык эшлеклесе.
* Фәндәс Сафиуллин, сәясәтче.
* Юныс Сафиуллин, драматург.
* Ямил Сафиуллин (1935—2020), әдәбият галиме, ТР атказанган укытучысы.

## Моны да карагыз
* **[[Сафиуллина]]**

Төркем:Фамилияләр
Чаңгы спорты

Чаңгы спорты үз эченә төрле дистанцияләрдә узышуны, трамплиннан сикерүне, тау чаңгыcын эченә ала.  

## Чаңгыда йөгерү ярышлары
Бирелгән араны чаңгыда вакытка узу ярышлары. 
Чаңгыда йөгерү ярышлары классик һәм ирекле стильләрдә уздырыла. 
Дөнья чаңгы спорты тарихына кагылганда, әлегә Олимпия уеннарында шәхси ярышта өч һәм аннан күбрәк җиңүче булган ир-атлардан тик алты спортчы бар – Норвегия спортчылары Бьорн Дэли (1992, 1994 һәм 1998 еллар җиңүчесе), Томас Альсгорд (1994, 2002 еллар), шведлар Сикстен Ернберг (1956, 1960 һәм 1964 еллар), Гунде Сван (1984, 1988 еллар), Томас Вассберг (1980, 1984, 1988 еллар) һәм Николай Зимятов (1980 һәм 1984 еллар җиңүчесе).

## Чаңгы
Чаңгылар агачтан, пластиктан яки болар икесе катнаштырып ясалган була. Белгечләр пластик чаңгыларга өстенлек бирә, чөнки алар яхшырак шуа, ә агач чаңгының астын гел сылап-майлап торырга кирәк.

Балаларга егылмаска, шуарга уңайлы булсын өчен җитештерүчеләр чаңгыларның башын түгәрәгрәк, чаңгының үзен киңрәк итеп ясыйлар. Тәүге тапкыр чаңгыга баскан кечкенә балага кыска чаңгы сайларга киңәш итәләр, ул – баланың буеннан озынрак булмасын. Таякларның озынлыгы култык астына кадәр җитсә ярый. Беренче вакытта туры юлдан чаңгыларда таяксыз гына йөреп карарга мөмкин. Шулай ук өйрәнчек чордагы чаңгылар йошмак, аларга баскач табан астына туры килгән өлеше карга тиеп торуы мөһим.

Әгәр дә бала чаңгыда йөрү осталыгын үзләштергән икән, чаңгының озынлыгы гомуми кагыйдәләр буенча сайлана – ул баланың буеннан 15-20 сантиметрга озынрак булырга тиеш. Бу очракта да таякларның биеклеге култык астына кадәр җитә.

Яшүсмергә чаңгыларны аның нинди стильдә шуарга теләвенә карап сайлыйлар.

Әйтик, классик йөрешкә озынрак чаңгылар туры килә, ә таяклар кыскарак булса, култык астына җитсә дә ярый. Сатуда универсаль чаңгылар да бар, аларның озынлыгы – “тимераяклы” йөреш һәм классик йөреш чаңгыларының уртачасы. Әмма андый чаңгыларның астына артка таба шуып китәргә ирек бирмәүче киртләр салына. Чаңгыга басарга җөрьәт иткән кешеләр өчен болар бик уңайлы, ләкин, аңлашыла, аларда тизлек җыю кыенга туры килә.

“Тимераяклы” йөреш өчен кыскарак чаңгылар кирәк, мәсәлән, кешенең буеннан 10 сантиметрга биегрәк. Кырыйга шуып китмәс өчен мондый чаңгыларның ян-ягында очлы терәкләре була. Шулай ук гадәттәгедән озынрак таяклар сайлана: якынча, борынга хәтле. Бу чаңгыларны таудан шуарга яратучылар сайлый.

Универсаль чаңгылар ике стильдә дә шуарга уңайлы дип санала.

Яңа гына чаңгыга баскан балаларга гадәти кышкы аяк киеменә туры килгән чаңгы беркеткечләрен алырга мөмкин, алар чаңгы белән бергә сатыла. Каты беркеткечләргә исә махсус чаңгы ботинкалары таләп ителә.

## Чыганаклар
* Чаңгыларны ничек сайларга? *[[Күңел радиосы]]*.
* “Татарстанның чаңгы юлы” акциясендә 25 меңгә якын әлмәтле катнашты

Төркем:Кышкы спорт төрләре
Альбедо

**Альбедо** (латинча *albus* — **ак**) — өслекнең диффуз чагылу сәләте сыйфатламасы.

Һәр дулкын озынлыгы өчен альбедо чагылдыручы өслекнең спектр сыйфатламаларына бәйле, шуңа күрә төрле спектр диапазоны өчен альбедо да төрле  (оптик, ультрашәмәхә, инфракызыл альбедо) яки төрле дулкын озынлыгы өчен монохроматик альбедо.

Чагылдыручы өслекнең төрле геометриясе  сәбәпле альбедо оптикада һәм астрономиядә төрлечә билгеләнә.

## Чын альбедо

**Чын (яссы яки Ламберт) альбедо** - диффуз чагылуның коэффициенты, ягъни яссы өслек чагылган барлык юнәлешләрдәге яктылык агымы бу өслеккә төшкән башлангыч яктылык агымына чагыштырмасына тигез.

Махсус фотометрик әсбап - **альбедометр** ярдәмендә үлчәнә.

Яктылык агымы өслеккә  туры почмакта төшкән очракта, чын альбедо **нормаль альбедо** дип атала.

Нормаль альбедо чиста кар өчен ~0,9, күмер өчен ~0,04.

## Геометрик альбедо

Астрономик фотометриядә геометрик альбедо кулланыла:
:\! A_\Gamma =  E_0 /E_\pi
биредә: 
: \! E_0  - тулы фазада булган планета яктыртылуы Җир янында
:\! E_\pi - планета зурлыгындагы абсолют ак яссы экран яктыртылуы

Геометрик альбедо Ай өчен — 0,12, Җир өчен — 0,367.

## Сферик альбедо

**Сферик альбедо** яки Бонд альбедосы - сферик өслек чагылган барлык юнәлешләрдәге яктылык агымы бу өслеккә төшкән башлангыч яктылык агымына чагыштырмасына тигез. Ягъни:

:A_C =A_\Gamma \cdot Q, 
биредә:
* \! A_\Gamma — геометрик альбедо;
* \! Q — күзәтүче күргән яктыртылган өслек өлешенә бәйле фаза интегралы.
Сферик альбедо Ай өчен — 0,067, Җир өчен —  0,29.

## Сылтамалар
*Н. Александрович. Основы астрофотометрии. Отдел Астрофизики Высоких Энергий. Проверено 19 мая 2011. Архивировано из первоисточника 25 августа 2011.

Төркем:Электромагнитик нурланыш
Төркем:Астрофизика
Диффуз чагылу

**Диффуз чагылу** — өслеккә төшкән яктылык агымы почмагы чагылган яктылык агымы почмагына тигез булмау күренеше, ягъни тәртипсез чагылу.

Өслекнең тигезсезлеге дулкын озынлыгыннан зуррак булган һәм тәртипсез итеп урнашкан очракта, диффуз чагылу була.

Катнаш чагылуда нурланышның бер өлеше көзгечә, икенче өлеше диффузча чагыла.

Бер төрле өслек күренмә нурланыш өчен томык-диффуз чагылучан була ала, ләкин инфракызыл нурланыш өчен яссы һәм көзгечә чагылучан булырга мөмкин.

Диффуз чагылу альбедо белән тасвирлана.

## Сылтамалар
*Н. Александрович. Основы астрофотометрии. Отдел Астрофизики Высоких Энергий. Проверено 19 мая 2011. Архивировано из первоисточника 25 августа 2011.
*Отражение света — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
Төркем:Электромагнитик нурланышТөркем:АстрофизикаТөркем:Оптика
Энцелад (иярчен)

**Энцелад** (бор. юнанча *Ἐγκέλαδος*, инглизчә  *Enceladus*) — зурлыгы буенча Сатурнның алтынчы иярчене, Кояш системасында иң якты иярчен. Аның диаметры 504 км, Титанныкыннан 10 тапкыр кечерәк.

1789 елда инглиз галиме **Уильям Һершель** тарафыннан ачылган.

Энцелад тулысынча боз белән капланган һәм өслеккә төшүче бөтен яктылыкны чагылдыра диярлек. Кояш яктылыгы 98%ы Энцелад  өслегеннән чагыла, шуңа күрә шул иярчен бик якты һәм салкын **-241 С**, ләкин кайбер урыннарында, мәсәлән Көньяк котыбында җылырак температура **-128 С** җитә.

Кассини миссиясе Энцелад көньяк котыбында су белән бай шлейфтан фонтан чыгуын таба, бәлки, нәкъ шушы боз фонтаннар Сатурнның Е боҗрасын булдырганнар.

Бу ачылыш Энцелад эчендәге геологик активлыгына күрсәтә. 

Иярчен орбиталь резонансларга эләгү нәтиҗәсендә көчле либрация күренеше (иярчен тирбәнеше)  яки орбита зур эксцентриситеты һәм гравитация сәбәпле иярчен асты катламнарны периодик рәвештә җылыта.

Энцелад геологик актив, Кояш системасында тагы Юпитер иярчене Ио һәм Нептун иярчене Тритон шундый активлыкны күрсәтә.

Энцелад өслеге астында сыек су океан бар, шушы факт фонтаннарда чыгарылган матдәне тикшерү нәтиҗәсендә расланган. 

## Тереклек мөмкинлеге

Су фонтаннарны  табу сәбәпле 2011 елда НАСА *«Enceladus Focus Group Conference»* утырышында "Энцелад - Җирдән тыш Кояш системасында тереклеккә иң яраклы урын" дип белдерә.

NASA астробиологы Крис Маккей буенча Җирдән тыш Кояш системасында тик Энцеладта сыек су, күмертуар, азот аммиак формасында һәм энергия чыганагы табылган.

Энцеладта бик сирәк атмосфера бар, анда су бу 91 %, 4 % — азот, 3,2 % — күмерәче газ, 1,7 % — метан тәшкил итә.

Кечкенә иярчен Энцеладның гравитациясе шушы атмосфераны тота алмый, шуңа күрә аны тутыру чыганагы булырга тиеш,  мисал өчен көчле гейзерлар яки криовулканнар булырга мөмкин.

2017 елда НАСА "Кассини" аппараты Энцеладта сутуар билгеләре тапканын белдерә, сутуар тереклекне булдыру өчен яхшы чыганак булырга мөмкин дип фараз ителә.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Статьи об Энцеладе на freescience.ru 
* Фотографии Энцелада на сайте «Photojournal» (НАСА)
* «Опубликованы новые фотографии вулканов Энцелада» — Лента.ру (03.11.2009)
* Телескоп «Гершель» обнаружил источник воды, попадающей в верхнюю атмосферу Сатурна  — Компьюлента (27.07.2011)

Төркем:Кояш системасы иярченнәреТөркем:Җирдән читтәге тереклек эзләүТөркем:Әлифба буенча планеталар һәм иярченнәр
Орбиталь резонанс

**Орбиталь резонанс** күк механикасында — күк җисемнәре әйләнү периодлары кечкенә чын саннар кебек үзара бәйләнештә булуы халәте.  Нәтиҗәдә бу җисемнәр периодик рәвештә орбиталарының кайбер нокталарында якынлашалар, шуннан хасил булган үзара гравитацион тәэсир итешүнең регуляр үзгәрешләре җисемнәрнең орбиталарын тотрыкландыралар.

Кайбер очракларда резонанс күренешләре кайбер орбиталар тотрыксызлыгына китерәләр, мисал өчен Юпитер белән резонанс сәбәпле Кирвуд ярыклары.

## Мисаллар
* Плутон һәм Койпер билбавының бүтән объектлары Нептун белән 2:3 төрендәге резонанста торалар.
* Сатурн һәм Юпитер 2:5 төрендәге резонанста торалар.
*Юпитер иярченнәре  Ганимед, Европа һәм Ио  1:2:4 төрендәге резонанста торалар.
* Плутон  иярченнәре  1:3:4:5:6 төрендәге резонанста торалар.

## Спин-орбиталь резонанс

**Спин-орбиталь резонанс** — күк җисеме орбиталь хәрәкәте һәм үз күчәре тирәли әйләнүе синхронланалар.

* Меркурий Кояш тирәли 3:2 төрендәге спин-орбиталь резонанста әйләнә, ягъни 2 Меркурий елы дәвамында планета үз күчәре тирәсендә 3 әйләнү ясый.
* Ай Җир тирәли **1:1 төрендәге спин-орбиталь резонанста** әйләнә, ягъни Җиргә карата һаман бер яктан борылган.
* Барлык Галилей иярченнәре Юпитер тирәли 1:1 төрендәге спин-орбиталь резонанста әйләнә

Аерым очрак: 1:1 төрендәге спин-орбиталь резонанс агылыш алу яки **синхрон әйләнү** дип атала.

## Сылтамалар

* Впервые найден орбитальный резонанс трёх планет 
* Шевченко И. И. Непредсказуемые орбиты. Природа, 2010. № 4. С. 12-21.
* Locations of Solar System Planetary Mean-Motion Resonances . Web calculator that plots distributions of the semimajor axes (or in one case the perihelion distances) of the minor planets in relation to mean motion resonances of the planets (website maintained by M.A. Murison). 

Төркем:Астрофизика
Татар Суыксуы (Әлки районы)

**Татар Суыксуы ** — Татарстан Республикасының Әлки районына керүче авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 91 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 94,51%,
урыслар — 5,49%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Панспермия

**Панспермия** (бор. юнанча *πανσπερμία* — **бар орлыклар катнашмасы**, *πᾶν* (pan) — барлык, *σπέρμα* (sperma) — орлык) — Җирдәге тереклек галәми фәзадан "тереклек бәбәнәкләре"н кертү нәтиҗәсендә барлыкка килгән  дигән фараз.

## Тасвир

Панспермия фаразы буенча галәми фәзада тереклек орлыклары (мәсәлән микроогранизмнар споралары) чәчелеп таралган һәм күк җисемнәре арасында метеоритлар яки яктылык басымы ярдәмендә таратыла.

Панспермия фаразы Җирдә тереклекнең барлыкка килүен аңлатмый, бу тәгълимат буенча тереклек - матдәнең фундаменталь бер үзлеге була.

## Техноген панспермия
Панспермия фаразы нигезендә **техноген панспермия** дигән төшенчә килеп чыккан: бүтән галәми объектларга җибәрелгән галәми аппаратлар белән Җирдәге микрооганизмнар килеп кертелә ала һәм алар андагы биосфераны бетереп, дөрес итеп тикшерү мөмкинлеген бирмәсләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

*    М. М. Астафьева, Л. М. Герасименко, А. Р. Гептнер, и др. Ископаемые бактерии и другие микроорганизмы в земных породах и астроматериалах / Под научн. ред. А. Ю. Розанова, Г. Т. Ушатинской. — 1-е изд. — М.: ПИН РАН, 2011. — 172 с. — 400 экз. — ISBN 978-5-903825-16-5.  (рус.) (7,65 Мб).
*    Манагадзе Г. Г. Синтез органических соединений в экспериментах, моделирующих сверхскоростной удар метеоритов. Препринт ИКИ РАН № ПР-2037, 2001.
* К. Ю. Еськов История Земли и жизни на ней
* М. Д. Нусинов Занесение жизни из космоса на Землю.(Панспермия)
* Где зародилась жизнь и одиноки ли мы во Вселенной?. Опубликовано в газете Объединенного института ядерных исследований № 49 (4089) от 23 декабря 2011.
* А. Е. Злобин, Импактные события типа Тунгусского и происхождение жизни (на английском языке), ГГМ им. Вернадского РАН, Современные научные исследования и инновации. — Декабрь 2013. — № 12

Төркем:Җирдән читтәге тереклек эзләү
Төркем:Астробиология
Төркем:Тереклекнең барлыкка килүе
Nils Bor

**Nils Bor** (datça *Niels Henrik David Bohr*, 1885-1962, Kopenhagen) — Daniä fizik-teoretiğı häm cämäğät eşleklese, fizika ölkäsendä Nobel premiäse iäse (1922).

Daniä patşalıq cämğıäteneñ äğzası (1917) häm anıñ prezidentı (1939 yıldan). 20 Fännär Akademiä äğzası, şul isäptän SSRB Fännär Akademiäseneñ şäräfle äğzası (1924).

Atomnıñ berençe kvant teoriäsen häm kvant mexanikasın eşkärtüdä aktiv qatnaşa.

Atom töşe häm töş reaksiäläre teoriälärenä zur öleş kertä.

## Tormış yulı

1885 yılda Kopenhagen Universitetınıñ fiziologiä professorı ğailäsendä tua. Änise bay yähüdi bankçı qızı bula.

Yäşlek çağında Nils enese belän futbol belän şöğellänä, häwäskär klubı öçen çığış yasıy, soñraq enese xättä Daniä cıyılmasında qatnaşa häm Olimpiada-1908 kömeş medalen ala.

1903 yılda Kopenhagen Universitetına kerä, 1910 yılda magistr däräcäsen ala.

1911 yılda Britaniägä, Kembric täcribäxänäsenä küçenep kitä, mäşhür Cozef Con Tomson citäkçelegendä eşli.

1912 yılda Ernest Rezerfordqa Mançester şähärenä küçä. 1911 yılda Rezerford üz atom modelen täqdim itä, läkin ul atom totrıqlılığın añlata almıy.

1913 yılda Bor statsionar orbitada xäräkälänüçe elekronnar nigezendäge atom planetar modelen täqdim itä: 
* elektronnar statsionar orbitalarda xäräkätlänälär
* ber statsionar orbitadan ikençesenä küçkändä, energiä kvantı nurlandırıla.

1914 yılda Mançester Universitetında eşli.

1916 yılda Kopenhagenga qayta, 1921 yılda teoretik fizika institutın aça.

1921-1923 yıllarda atomnarnıñ elektron sürülären tulu belän Mendeleev periodik qanunın añlata.

1922 yılda Nobel premiäsenä layıq bula.

1927 yılda östämälek mäslägen täqdim itä, ul Kopenhagen fänni mäktäbeneñ nigeze bula.

Almaniädä natsilär xakimiätkä kilgän waqıtta, Bor natsilärdän qaçqan ğalimnärgä bulışa.

1940 yılda Natsi Almaniä Daniäne basıp ala. Natsi atom proyektın citäklägän Werner Heyzenberg 1941 yılda Borga xezmättäşlek itüne täqdim itä, läkin Nils baş tarta.

1943 yılda Qarşılıq yärdämendä AQŞğa küçä, anda atom bombasın eşkärtüdä qatnaşa.

1944 yılda Winston Çerçill belän oçraşıp, atom bombasınnan baş tartunı sorıy.

1962 yılda yöräk öyänägennän ülä.

## Ädäbiät

*    Нильс Бор и развитие физики: Сборник статей / Под ред. В. Паули при участии Л. Розенфельда и В. Вайскопфа. — М.: Изд-во иностр. лит-ры, 1958.
*    Нильс Бор: Жизнь и творчество: Сборник статей / Составитель У. И. Франкфурт; Отв. ред. Б. Г. Кузнецов. — М.: Наука, 1967. — 344, [2] с. — 31 000 экз. (в пер., суперобл.)
*    Мур Р. Нильс Бор — человек и учёный. — М.: Мир, 1969. Рецензия В. Я. Френкеля в журнале УФН.
*    Кляус Е. М., Франкфурт У. И., Френк А. М. Нильс Бор (1885—1962). — М.: Наука, 1977. — 384 с. — (Научно-биографическая серия). — 67 000 экз. (обл.)
*    Данин Д. С. Нильс Бор. — М.: Молодая гвардия, 1978. — 556 с. — (Жизнь замечательных людей, вып. 11(581)).
*    Данин Д. Труды и дни Нильса Бора. — М.: Знание, 1985. — (Новое в жизни, науке, технике).

Törkem:Дания физикларыTörkem:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
ЭкзоМарс

**ЭкзоМарс** (русча *Экзомарс*, инглизчә *ExoMars*) — Марсны тикшерү буенча Россиянең Федераль галәми агентлыгы (Роскосмос) һәм Европа галәми агентлыгы уртак программасы.

Экзомарс программасы буенча беренче галәми аппарат 2016 елда, икенчесе 2018 елда җибәреләчәк.

2016 елгы галәми аппарат Марсның ясалма иярчене - Марс фәнни орбиталь аппараты һәм төшерелә торган аппарат автоматик Марс станциясе белән - «Скиапарелли» дигән десант күрсәтү модуле белән.

2016 елның 14 мартында төшке сәгать 12:31:42 Мәскәү вакытында Байкоңгыр галәм аланыннан  беренче ЭкзоМарс аппараты җибәрелә.

Марска очып килеп җитү вакыты җиде айдан көтелә.

## Максатлар
* Элекке мөмкин булган яки бүгенге Марстагы тереклек эзләрен эзләү
*Марс өслегендәге суның һәм геохимик бүленешен тикшерү
*Марс өслеген, әйләнә-тирәдәге мохитен тикшерү, киләчәктәге пилотлы очышлар өчен куркынычлар ачыклау.
*Марс өслеге астындагы катламнарны тикшерү
* Барлык бурычларны тутырып үтәгәч, Җиргә уңышлы итеп кайту.

::**Технологик максатлар**
* Марс өслегенә зур йөкле аппаратларны утырту
*Марста Кояш энергиясен куллану
*Марс туфрагын алу өчен бораулау җайланмасын куллану
* Марс-йөрүчеләр ярдәмендә тикшеренүләр үткәрү

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальный сайт проекта Экзомарс
* Проект ExoMars: развивая успех «Кьюриосити» 
* Пробурить Марс Сюжет  телестудии Роскосмоса . 2013 год.


Төркем:Җирдән читтәге тереклек эзләү
Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Роскосмос

**Роскосмос** яки **Галәми эшчәнлек буенча дәүләт корпорациясе «Роскосмос»** ()&nbsp;— Россиянең галәми программалары өчен җаваплы дәүләт корпорациясе.

2015 елның 28 декабрендә Россия Федераль галәми агентлыгы нигезендә үзгәртеп корылган.

Роскосмос идарәсе Мәскәүдә, ә Галәми очышлар белән идарә итү үзәге Королев шәһәрендә урнашкан. Юрий Гагарин исемендәге космонавтлар әзерләү үзәге Мәскәү өлкәсенең Йолдыз шәһәрчегендә урнашкан.

Галәми аппаратларны җибәрү җайланмалары Байкоңгыр галәм аланында, Плесецк галәм аланында (пилотсыз очышлар өчен) һәм төзелә торган Көнчыгыш галәм аланында урнашалар.

## Тарих
1992 елның 25 февралендә Россиянең галәми агентлыгы булдырыла.

1999 елда Россиянең галәми агентлыгыннан Россиянең һава-галәми агентлыгы яңадан корыла.

2004 елда Россиянең һава-галәми агентлыгыннан Роскосмос Федераль галәми агентлыгы төзелә.

2015 елда Роскосмос Федераль галәми агентлыгыннан Роскосмос галәми эшчәнлек буенча дәүләт корпорациясе корыла.

## Бурычлар

### Астрофизика
* «Спектр-Р (Радиоастрон)»&nbsp;— астрофизик тикшеренүләр өчен җибәрелгән радиотелескоп (2011 елдан)
* «Спектр-РГ»&nbsp;— халыкара орбиталь астрофизик күзәтүханә, Галәмне гамма һәм рөнтген диапазонында тикшерәчәк (2017 елда)
* «Нуклон»&nbsp;— галәми нурларны тикшерүче җайланма, 2014 елдан «Ресурс-П» №&nbsp;2 иярченендә урнаштырылган

### Пилотлы галәми аппаратлар
* Халыкара галәми станция
* «Союз-ТМА»&nbsp;— 2016 елга Җирдән Халыкара галәми станциягә экипажларны китерүче дөньяның бердәнбер галәми корабы.

### Ракета ташучылар
* «Протон-М»&nbsp;— авыр ракета ташучы, 2001 елдан
* «Ангара»&nbsp;— модуль төрендәге ракета ташучылар гаиләсе, 2014 елдан
* «Союз-ФГ»&nbsp;— Р-7 гаиләсеннән ракета ташучы, 2001 елда&nbsp;— беренче очыш, төп максат&nbsp;— «Союз-ТМА» галәми корабын Халыкара галәми станциягә җибәрү
* «Союз-2.1в»&nbsp;— җиңел ракета ташучы, 2013 елдан

### Планеталар тикшерү
* ЭкзоМарс&nbsp;— Марсны тикшерү максатыннан 2016 елда башланган Россия-Европа уртак проекты.

## Искәрмәләр
left|250px|thumb

## Әдәбият

## Сылтамалар

* 
* Роскосмосның телестудиясы
* «Российский космос» журналы
* Попытка № 5 Из Роскосмоса и ОРКК создадут восьмую по счёту госкорпорацию в стране

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Галәми үзәкләр
Төркем:Россия оешмалары
Awrupa ğälämi agentlığı

**Awrupa ğälämi agentlığı** (inglizçä *European Space Agency*, *ESA*) — Ğälämne tikşerü maqsatınnan 1975 yılda buldırılğan xalıqara oyışma.

Awrupa ğälämi agentlığı 21 daimi äğzadan tora, qayber proyektlarda şulay uq Kanada qatnaşa.

## Oyışma

İdärä yortı Parij şähärendä urnaşqan.

Nidirlan Nordveyk şähärendä Awrupa ğälämi tikşerenülär häm texnologiälär üzäge, Almaniä Darmştadt şähärendä Awrupa ğälämi oçışlar belän idärä itü üzäge, Kölndä Awrupa astronavtlar üzäge, İtaliä Rim yanında Awrupa ğälämi agentlığınıñ mäğlümati üzäge urnaşalar.

Ğälämi apparatlar cibärü öçen Fransiä Gvianasındağı Kuru ğäläm alanı faydalanıla.

Büdjetı (2012) - 4 milliard evro.

Awrupa ğälämi agentlığınıñ berençe ğälämçese **Ulf Merbold** bulıp sanala, ul tik 1983 yılda Speys Şatl STS-9 missiäsendä qatnaşa.

## Sıltamalar
* Официальный веб-портал ЕКА 
* Convention for the establishment of a European Space Agency (англ.) (PDF). ESA (2010).
*ESA budget 2016 (англ.). European Space Agency (ESA) (14.01.2016).
* European Space Agency (31.05.2005). ESA turns 30! A successful track record for Europe in space. Пресс-релиз. (англ.)
* (November 2004) «Enlarging ESA? After the Accession of Luxembourg and Greece» (PDF). ESA Bulletin (120): 48–53.

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Галәми үзәкләр
Төркем:Технология
Gviana ğälämi üzäge

**Gviana ğälämi üzäge** (fransuzça  *Centre spatial guyanais*) yäki **Kuru ğäläm alanı** — Fransiäneñ diñgez aryağındağı töbäge Gvianada, Könyaq Amerikanıñ könçığış yarında urnaşqan kosmodrom.

Räsmi ataması - Gviana ğälämi üzäge.

Ğäläm alanı Atlantik okeannıñ yar buyında, **Kuru** häm Sinnamari şähärläre arasında, 60&nbsp;km ozınlığında, 20&nbsp;km kiñlegendäge buy sızığında urnaşqan.

## Tarix

1968 yılda ğäläm alanınnan berençe oçış yasala.

1975 yılda Awrupa ğälämi agentlığı oyışa häm  bu kosmodromnı qullana başlıy.

Ğäläm alanınnan Awrupanıñ Vega häm Räsäyneñ Soyuz raketa taşuçıları cibärelä.

## Uñaylı urnaşu

Kuru ğäläm alanı ekvatordan nibarı 500&nbsp;km aralığında urnaşqan, şuña kürä raketa Cirneñ orbital' äylänüe östämä tizlegen (+460&nbsp;m/s = 1656&nbsp;km/säğ) ala.

2007 yılda Räsäyneñ raketaları **Soyuz-2** öçen cibärü mäydançıqları tözelä başlıy.

2011 yılda Räsäyneñ raketa taşuçısı **Soyuz-STB** cibärelä.

## Sıltamalar
* Русские на Куру 1.  Телестудия Роскосмоса 
* Русские на Куру 2. Телестудия Роскосмоса.
* На космодроме Куру отрепетируют пуск «Союза» 
* «Союз» в Гвиане — генеральная репетиция. Телестудия Роскосмоса.
* Тропический «Союз»: отсчет пошел. Телестудия Роскосмоса.
* Вывоз РН «Союз-СТ» и установка головной части. 2011. Телестудия Роскосмоса.
* «Союз»: старт с экватора". Документальный фильм телестудии Роскосмоса. 2011

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Галәми үзәкләр
Төркем:Әлифба буенча космодромнар
Төркем:Технология
Хуан-Фернандес утраулары

**Хуан-Фернандес утраулары** () — Тын океанның көньяк-көнбатышында, Көньяк Америкадан 670 км көнчыгыштарак уранашкан утраулар төркеме. Чили биләмәсе.

Дүрт утраудан (Робинзон-Крузо, Санта-Клара, Алехандро-Селкирк, Хуананго) гыйбарәт.

Субтропик урта диңгез климаты, уртача айлык температуралар +12°С тан +19°С кача. Еллык явым-төшем күләме 936 мм, күп өлеше май-август айларында ява.

Утрауларны 1574 елда испан диңгез сәяхәтчесе Хуан Фернандес ачкан. 1935 елда утраулар тыюлык итеп игълан ителгән.
## Шулай ук карагыз
* Пасха утравы
* Сала-и-Гомес
* Десвентурадас утраулары

Төркем:Чили утраулары
Пешмәргә

**Пешмәргә** (көрдчә *Pêşmerge* -   پێشمەرگە — , pêş - «алды» + merg - «үлем»  +  e - «булу», ягъни - «**үлем алдыннан булган**») — Гыйрак Көрдстанындагы көрдләр кораллы көчләре.
Тарихи Көрдстан җирләре өчен көрәш итә.

## Оешма

Пешмәргә оешмасының формаль җитәкчесе Гыйрак Көрдстанының президенты, ләкин Пешмәргә көчләре бик бүленгән һәм аерым төркемнәре Көрдстан Демократик фиркасе һәм Көрдстан Ватанпәрвәр Берлеге тарафыннан җитәкләнәләр, формаль рәвештә алар Көрдстан төбәге хөкүмәтенә буйсыналар.

Канун буенча Гыйрак гаскәренә Гыйрак Көрдстанына керү тыелган, шуңа күрә Пешмәргә Көрдләр Төбәгендә иминлек өчен җаваплы була.

2003 елда Гыйрак сугышы дәвамында Пешмәргә АКШ ягында Сәддам Хөсәен көчләренә каршы сугышта мөһим роль уйнаган. Әл-Кагыйдә террор оешмасына каршы сугышта катнаша.

2014 елдан Пешмәргә ИГИЛга каршы актив сугыша, Сүрия ватандашлар сугышында катнаша.

## Тарих

1890 елларда көрдләр бәйсезлеге өчен хәрәкәте барлыкка килгәннән соң, Пешмәргә оеша.

1920 елларда Госманлы империясе таркалганнан соң, Пешмәргә хәрәкәте зур үсеш ала.

Көрд язучысы һәм шагыйрь **Ибраһим Әхмәд** Пешмәргә атамасын уйлап таба.

1961-1975 елларда даими гаскәргә әйләнә.

## Сылтамалар
* Новости Курдистана 
* Сайт пешмерга
* Видео 
* Курдские отряды взяли под контроль КПП на сирийско-иракской границе 
* Profile: Who are the Peshmerga?

Төркем:Гыйрак
Төркем:Сүрия
Төркем:Төркия
Төркем:Гаскәрләр
BMO Ğomumi Mäcleseneñ 68/262 qararı

**Ukraina bötenlege xaqında BMO Ğomumi Mäcleseneñ 68/262 qararı** (rezolütsiäse) (inglizçä *United Nations General Assembly Resolution 68/262*) — 2014 yılnıñ 27 martında  BMO Ğomumi Mäcleseneñ 68-nçe ssessiäse 80-nçe utırışında açıq tawış birü näticäsendä qabul itelgän qarar.

Qarar buyınça BMO Ğomumi Mäclese Ukrainanıñ xalıqara tanılğan çıklärendä territorial' bötenlegen häm möstaqillegen qabattan raslıy häm Qırımnıñ häm Aqyar şähäreneñ statusı üzgäreşe qanunlığın tanımıy.

BMO 193 äğzasınnan **100 - "Riza", 11 - "Qarşı", 58 - "tawış birmi qalğan", 24 il tawış birüdä qatnaşmağan**.

BMO İminlek Şurasınıñ qararlarınnan ayırmalı bularaq BMO Ğomumi Assambleyäse qararları **mäcbüri köçkä iä bulmıy häm tik täqdim bularaq qarala**.

## Riza
Qararnı yaqlağannar arasında - NATO illäre, anıñ berektäşläre, Tunis, Kamerun, Qatar, Soğud Ğäräbstanı, Singapur, Çili häm elekke ingliz-fransuz koloniäläre.

## Qarşı
Qararğa qarşı bulğan illär arasında Armeniä, Belorussiä, Boliviä, Venesuela, Zimbabwe, KXDC, Kuba, Nikaragua, Räsäy, Süriä, Sudan.

## Tawış birmi qalğan
Tawış birmi qalğan illär arasında Älcäzäir, Äfğänstan, Bräzil, Misır, Hindstan, Ğiraq, Qazaqstan, Qıtay, Pakstan, Mongoliä, Urugvay, Üzbäkstan, İkwadur, Xäbäşstan, Könyaq Afrika Cömhüriäte h.b.

## Qatnaşmağan illär
Tawış birüdä qatnaşmağan illär arasında Kongo Cömhüriäte, İran, İsrail, Qırğızstan, Löbnan, Marokko, Serbiä, Tacikstan, Törekmänstan, Berläşkän Ğäräp Ämirlekläre, Yämän h.b.

## Monı da qarağız
*Qırım krizisı (2014)
*Qırım statusı turında referendum

## Sıltamalar
* Текст резолюции на официальных языках ООН
* Текст резолюции на русском языке

Төркем:БМО резолюцияләре
Төркем:Украина
Төркем:Кырым
Dondağı Rostovta FlyDubai şirkäteneñ Boeing 737 häläkäte

**Dondağı Rostovta FlyDubai şirkäteneñ Boeing 737 häläkäte** — 2016 yılnıñ 19 martında irtänge 3 säğät 30 minutta *Flydubai* şirkäteneñ Döbäydän Dondağı Rostov şähärenä kilüçe Boeing 737-800 oçqıçı Rostov hawa alanına utırırğa tırışqanda töşü urınına berniçä yöz metr qala cirgä kilep töşkän häläkät. 

## Häläkät
Oçqıç ike tapqır hawa alanına utırırğa tırışqannan soñ, bieklekne arttıra, läkin soñraq añlamağan säbäplärdän kisken itep töşä başlıy häm zur tizlegendä hawa alanı cirendä yığılıp töşkän.

Oçqıçtağı **62 keşe – 55 yulçı häm ekipajnıñ 7 äğzası** – barısı da häläk bulğan. Yulçılarnıñ kübese Räsäy watandaşları bulğan.

Qazanıñ ixtimal säbäpläre naçar hawa torışı, pilot xatası yä oçqıçnıñ texnik citeşsezlege bulırğa mömkin dielä.

Oçqıç 1 säğät 30 minutta töşärgä tieş bulğan, läkin pilotlar anı utırta almağan häm yağulıqnı yandırır öçen ike säğät hawada oçıp yörgän dip xäbär itelä.

## Tikşerenü

Häläkätne tikşerü eşläre däwam itä.

Aviahäläkätne tikşerü barışı belän tanış çığanaqqa tayanıp, "Rossiyskaya Gäzeta" xäbär itüençä, töşep utırır aldınnan oçqıç 940 metr bieklekkä kütärelä, annarı kinät tübängä töşä başlıy. Bieklek cirdän 270-300 metr qalğaç, oçqıç töşep utıru yulına yığılıp töşä başlıy. Ul waqıtta anıñ tübänäyü awışlığı 45-50 gradus, ä tizlege säğätenä 325 çaqrım bula. Dispetçer häm pilotlar söyläşüennän añlaşılğança, bu waqıtta ekipaj xälne cayğa salırğa telägän, efirda tınlıq xökem sörä.

Alda telgä alınğan gäzeta çığanağı süzlärençä, oçuçılar oçqıçnı turılarğa telägän, ämma hawa temperaturasınıñ kinät üzgärüe arqasında bieklek rule saftan çıqqan bula.

Boeing oçqıçları belän mondıy problema kilep çığarğa mömkin, dielä. Äytik, AQŞ pilotları ber oçış waqıtında "qısılıp" qalğan rul'gä ikäwläp yabışqaç qına caylıy alğan.

## Sıltamalar
* Information about Flight 981 — Flydubai /
* http://www.azatliq.org/a/27622859.html
* Список пассажиров и экипажа рейса № 981 сообщением аэр. Дубай — аэр. Ростов-на-Дону  — МЧС РФ 
* Боинг 737—800 А6-FDN 19.03.2016  (страница расследования) — МАК 
* В соцсетях появилось видео крушения Boeing в Ростове-на-Дону — РБК 

Төркем:Авиаһәлакәтләр
Төркем:2016 ел
Динара Садретдинова

**Динара Садретдинова** — телевизион журналист. 2002-2015 елларда Россия-1 телеканалында мөселманнар өчен «Мусульмане» тапшыруының авторы һәм алып баручысы. Россиянең журналистлар берлеге әгъзасы.
## Тәрҗемәи хәл
1976 елда Мәскәү шәһәрендә татар гаиләсендә туган. Әти-әнисенең нәсел-нәсәбе хәзерге Түбән Новгород өлкәсенең Питрәксе авылында. Рәфыйк Садретдинов озак еллар автослесарь булып эшләгән. Разия Садретдинова радиода тавыш операторы, аннары  тавыш режиссеры булып эшләгән. Динараның 6 яшькә олы апасы Наилә бар, ул белгечлеге буенча филолог. Динара — Мәскәүдә туган дүртенче буын. Кияүдә, кызы Ясминне үстерә.

## Белеме
* Россия театр сәнгате академиясе (ГИТИС), 1999г, музыкаль театр актрисасы.
* Мәскәү ачык мәгариф институты, 2004г, лингвокультуроведение.

## Хезмәт
1999 — «АСТ-Прометей» спутник телеканалындагы «Ислам дөньясы» программасын алып баручы.
2002 – 2015 елларда — ВГТРК «Россия» телеканалында «Мөселманнар»  тапшыруын алып баручы.

## Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исемнәр
Динара Садретдиновага үзләренең хөрмәтен күрсәтеп, Татарстан, Карачай-Черкес, Дагыстан республикалары “атказанган артист” исемен биргәннәр, ул шулай ук Ингушетия республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре дә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Динара Садретдинова: "Ислам турында тапшырулар интернетта чыгачак" 
* “Гаиләдә биш вакыт намаз укый башлаучы, беренче хиҗап киюче апам булды” 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Телевидение дикторлары
Nadiä Savçenko

**Nadiä Viktor qızı Savçenko** (ukrainça *Надія Вікторівна Савченко*, 1981, Kiev) — Ukraina xärbi köçläreneñ ğäskärie, ölkän leytenant. Mi-24 boralağı şturman-operatorı, Ukraina hawa köçläreneñ ayırım polkında xezmät itkän.

2014 yılnıñ 17 iyünendä Lugansk şähäre yanında Räsäy töşerü törkemeneñ jurnalistların üterüdä ğäyeplänä. Açıqlanmağan xällärdä Räsäy izolätorında eläkkännän soñ, dan ala. Soñraq "Batkivçina" firqäsennän Ukraina Yuğarı Rdasına saylanıla (27 noyäber), annan soñ Ukrainadan Awrupa Şurası Parlament Assambleyäsenä bilgelänä (25 dekaber, 2014). 2015 yılda Ukraina Qaharmanı däräcäsenä layıq bula.

Räsäy ğäyepläwçe yağı buyınça "Aydar" batalionında qatnaşıp, Räsäy jurnalistları urnaşu urının bilgeläp Ukraina köçlärenä tapşırğan. Ukraina räsmi xakimiäte häm advokatları Nadiäneñ ul waqıtta anda bulmawın belderä.

2016 yılnıñ 21-22 martında Rostov ölkäseneñ Donetsk şähäre mäxkämäse Nadiä Savçenkonı ike jurnalist ülemenä qatnaşı buluda  ğäyepli häm 22 yıl törmägä, 30 meñ sum cäzağa xökem itä.

2016 yılnıñ 25 mayında prezident Putin qararı buyınça Nadiä Savçenko ğäyeben kiçerep azat itelä, soñraq Ukrainada äsirlekkä alınğan räsäylelär **Yevgeniy Yerofeyev häm Aleksandr Aleksandrov**qa alıştırıla.

## Sıltamalar

* Допрос Надежды Савченко // *YouTube*, 19.06.2014. 
* История Савченко: кратчайший пересказ // « Meduza », 10.02.2015
* http://www.azatliq.org/a/27625742.html

Төркем:Украина
Brüsseldäge terror ğämälläre (mart, 2016)

**Brüsseldäge terror ğämälläre**, **terrorçılar Brüsselgä höcüme** — 2016 yılnıñ 22 martında Brüssel hawa alanında häm berniçä metro stansiälärendä şartlawlar. Terror oyışması "İGİL" terror höcüme öçen üzenä cawaplığın aldı.

## Hawa alanı

Brüsselneñ "Zaventem" hawa alanında ber-ber artlı ike şartlaw bulğan. Berençese terminalğa kerü urınınnan 200 metr çittä, ikençese – tağın da köçleräge – terminlda uq şartlağan.

Şartlaw irtänge 8 säğättä  *American Airlines* oçqıçlarına terkälü barğan cirdä bulğanı xäbär itelä.

Hawa alanı eşe tuqtatılğan. Oçqıçlar başqa şähärlärgä cibärelä.

## Metro

Hawa alanında şartlawlardan soñ Brüssel metropolitenında berniçä şartlaw bulğan.

Berençese 9:30 (CET, UTC+1) säğättä *Maelbek* metro tuqtalışı yanında bulğan. Bu bistädä Awrupa Berlege xökümäte binaları urnaşqan. Şähärdä metro yöreşe tuqtatılğan, muzeylar häm kibetlär yabılğan.

## Qorbannar

22 martı köndezge 13:20 MSK säğättä terror ğämälläre näticäsendä 34 häläk bulğan xaqında belderelä.

Bilgiä politsiäse mäğlümatlarına qarağanda, sişämbe könne Brüssel hawa alanında üzlären şartlatqan intixarçılarnıñ isemnäre Xalid häm Braxim Baqrawi. Alar yanında kürenep kitkän öçençe keşe - Nacim Laaşrawi qulğa alındı, dip xäbär itte Bilgiäneñ *La Derniere Heure* basması.

## Sıltamalar
*https://www.rt.com/news/336519-explosions-hit-brussels-airport/|title=Explosion at Brussels Airport took place near American Airlines desk
*http://www.azatliq.org/a/27627689.html
*http://intertat.ru/tt/yanalyklar/item/55530-bryusseld%D3%99-ber-ber-artlyi-shartlaular-bulgan-so%D2%A3gyisyi-metroda.html

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2016 ел
Төркем:22 март
Төркем:Бельгия тарихы
Рәхмәт көне

**Рәхмәт көне** яки *Шөкер итү көне* () - АКШ, Канадада, уңыш җыю һәм узган елның барлык хәер-фатихасы булу һәм нигъмәтләренә шөкер итү, билгеләп үтелә торган бәйрәм.

Канадада, октябрь аена икенче дүшәмбе көнне, АКШ-да ноябрь аена дүртенче җомгада үтелә. Бәйрәмнәр мифологиясе һәм символикасы бай. Күркә ите традицион ашамлык бу көнне.

Рәхмәт көне АКШ һәм Канадада бәйрәм ителә. АКШта ул ноябрьнең дүртенче пәнҗешәмбесендә ел саен билгеләп үтелә,ә Канадада аны октябрьнең икенче дүшәмбесендә билгеләп үтәләр. Ул аллага рәхмәт китерү белән бәйле. Башта кешеләр җыелган уңыш өчен рәхмәт белдерәләр. Гадәттә, бу дини бәйрәм иде, әмма хәзер ул дөньяви бәйрәмгә әверелде.

Бәйрәмнең иң мөһим өлеше булып кичке аш тора, ул кәшәкә соусы һәм кабак белән бирелә торган традицион күркәне үз эченә ала. Бу бәйрәм вакытында бизнес яхшы бара. Мәсәлән, рестораннар күркә белән кичке ашны сатып,бу бәйрәмнән табыш алалар.

Гаилә һәм дуслар, гадәттә, Рәхмәт көне вакытында зур ризык (сыйлау) яки кичке ашка бергә җыелалар, һәм бик күңелле итеп вакытны уздыралар. Менә шуңа күрә дә атнаның бәйрәм ахыры елның иң киеренке туристлык чорларының берсе дип санала. Студентларга атна ахырына дүрт көнлек яки биш көнлек каникуллар бирелә.Рәхмәт көне шулай ук күпчелек эшчеләр өчен түләүле бәйрәм булып тора.

(http://www.delo-angl.ru/anglijskie-teksty-i-stati/den-blagodareniya/  сайтындагы "Thanksgiving" статьясының тәрҗемәсе.)

## Тышкы сылтамалар
* "рәхмәт" көне

Төркем:АКШ мәдәнияте