open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сакускай мәчете

**Сакускай мәчете** ― Сембер өлкәсе Карсун районы Сосновка авыл җирлегенә керүче Сакускай (Ураз, *рәсми исеме*  Уразовка) исемле татар авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). 1884 елда җирле татар сәүдәгәрләре ярдәмендә төзелгән. Сембер өлкәсендә советлар чорында да ябылмаган бердәнбер мәчет. Сембер өлкәсе мөселманнарының Үзәк диния нәзарәте карамагында. 

## Тарих
1859 елда авылда мәчет булуы мәгълүм . 1913 елда ике мәчет һәм мәктәп (1898) булган. Инкыйлаб башланганда авылда өч мәчет булган, шуларның икесе 1930-елларда хөкүмәт тарафыннан дингә каршы көрәш алып барылганда ябылган, берсе советлар заманында да ябылмаган . 

XIX гасыр ахырында Сакускайда зур янгын чыгып, әлеге мәчет тулысынча янып беткәч, авыл халкы мәчетне үз урынында яңадан төзеп куя .

1946 елның 1 июлендә мәчет бинасы Сембер өлкәсе хезмәт ияләре депутатлары советының башкарма комитеты тарафыннан Сакускай авылының мөселман дини оешмасы карамагына тапшырыла.

1999 елның 29 июлендә Сакускай мәчете Сембер өлкә администрациясе башлыгының 959нчы боерыгы нигезендә ачыкланган мәдәни мирас объетлары исемлегенә керә.

## Имамнар
* 60 елдан артык мәчеттә имам-хатыйб вазыйфаларын Сембер өязе (*хәзерге* Барыш районы) Зөя Башы авылының фабрикант Акчуриннар мәдрәсәсен тәмамлаган Сабирҗан хәзрәт Әбделмән улы Әбделмәнов (1879–1971) башкарган .
* Закир хәзрәт Халиков

## Архитектура
Агач бурадан эшләнгән Аллаһы йорты таш фундаментта басып тора, бер манарасы бар. Архитектура төре буенча «манарасы түбәсендә урнашкан мәчетләр» төренә керә. Шунысы аеруча игътибарга лаек – мәчет бер тапкыр да үзгәртелмичә, төзелгән килеш саклана. Ачылган көненнән башлап, бер тапкыр да ябылмаган . 

## Сылтамалар
* *Сәид Диаров*. Мәчетебез советлар заманында да ябылмады. Өмет, 26.04.2022
* Ульяновск өлкәсендә XIX гасыр ахырында төзелгән мәчет совет заманында да ябылмаган. Татар-информ, 5.05.2022
## Моны да карагыз
* Яңа Маклавыш мәчете

## Искәрмәләр

Төркем:1884 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Сембер өлкәсе мәчетләре
Наталия Беседнова

**Наталия Беседнова** (2 февраль 1935 ел) — ССРБ һәм Россиянең галим-микробиологы һәм иммунологы. 1988-2010 елларда Г. П. Сомов исемендәге Эпидемиология һәм микробиология фәнни-тикшеренү институты директоры. Россия Фәннәр академиясе (2013) һәм Россия Медицина фәннәре академиясе (2000) академигы. Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе. Медицина фәннәре докторы, профессор. ССРБ-ның Дәүләт премиясе лауреаты (1989).

## Карьерасы
**Беседнова Наталия Николаевна** 1959 елда И. М. Сеченов исемендәге I-нче Мәскәү медицина институтын тәмамлый. 1960 елдан Россия Медицина фәннәре академиясенең эксперименталь медицина фәнни-тикшеренү институтында эшли.

1980 елда Н. Н.  Беседнова «Экспериментальное и клинико-иммунологическое изучение псевдотуберкулезной инфекции»  темасына докторлык диссертациясе яклый. 1991 елда профессор гыйльми исемен ала. 1993 елда «микробиология» һөнәре буенча РМФА әгъза-корреспонденты, 2000 елда РМФА академигы итеп сайлана. 2001 елда Н. Н. Беседновага «Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе» исеме бирелә.

Н. Н. Беседнова  җитәкчелеге астында 21 кандидатлык диссертациясе яклана.

## Фәнни казанышлары
Н. Н. Беседнова 220 гыйльми хезмәт, шул исәптән 5 монография, 3 фәнни-популяр китап авторы. 20 уйлап табу авторлык таныклыгына һәм патентка ия.

Аның җитәкчелегендә корсак тифы, псевдотуберкулез, дифтерия иммунологиясе буенча эшләр циклы башкарылган. Ерак Көнчыгыш скарлатинага охшаган бизгәкне өйрәнү буенча эше өчен 1989 елда Н. Н. Беседнова институтның бер төркем хезмәткәрләре исәбендә ССРБ Дәүләт премиясенә лаек була.

Аның җитәкчелеге астында тинростим, митилан һәм транслам  кебек иммунокорректорлар эшләгән.

## Библиография
* Г. П. Сомов, Н. Н. Беседнова «Геморрагические лихорадки» (1981)
* Г. П. Сомов, Н. Н. Беседнова «Опасность, таящаяся в природе» (1985)
* Г. П. Сомов, В. И. Покровский, Н. Н. Беседнова, Ф. Ф. Антоненко «Псевдотуберкулез» (1990, 2001)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Беседнова Наталья Николаевна (к 70-летию со дня рождения) // Бюллетень Сибирского отделения Российской Академии медицинских наук : ежеквартальный научно-теоретический журнал. — 2005. — N 1 . — С. 147-148. — ISSN 0207-6322
* Н. Н. Беседнова в справочнике «Медики России»(недоступная ссылка)
* Сайт ФГБНУ НИИЭМ имени Г. П. Сомова 

Төркем:2 февраль көнне туганнар
Төркем:1935 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәскәү медицина институтын тәмамлаучылар
Муса Җәлил һәйкәле (Серов)

**Муса Җәлилгә һәйкәл** ― Свердловск өлкәсе Серов шәһәрендә урнашкан һәйкәл. Свердловск өлкәсендә Муса Җәлилгә ачылган икенче һәйкәл. Бөтендөнья татар конгрессының проекты .

## Тарих

1932 елның сентябрендә Муса Җәлил Серов шәһәрендә (*ул вакытта* Надеждинск) булган . Шагыйрь, журналист биредә татар газеталарының эшче хәбәрчеләре киңәшмәсендә (слетта) катнаша, анда бөтен Урал өлкәсеннән 300 дән артык кеше җыелган була .

1983 елда Муса Җәлилнең шәһәрдә булу истәлегенә Агломератчиклар урамы 9нчы йортта мемориаль такта урнаштырылган 

2018 елның ноябрендә шәһәрнең «Чулпан» татар һәм башкорт мәдәнияте үзәге (*җитәкчесе* Розалия Синцова) Серов шәһәрендә Муса Җәлилгә һәйкәл кую башлангычы белән чыккан. 

2021 елның 14 октябрендә Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты рәисе Данис Шакиров конгресс исеменнән Серов шәһәренә Муса Җәлилнең бюстын тапшыра (авторы Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе скулптор Винера Абдуллина). Бюстны әзерләү һәм Серовка китерү чыгымнарын Татарстан Республикасы үз өстенә алган. Һәйкәлне ачу 2022 елның 9 маена планлаштырылган.  
.

Һәйкәл Серов шәһәренең , Үзәк шәһәр балалар китапханәсе янындагы мәйданчыкта урнаштырылган. 

Һәйкәлне ачу тантанасы 2022 елның 6 маенда уздырыла. Әлеге тантанада Татарстанның Свердловск өлкәсендәге даими вәкиле Хәйдәр Мәсләхетдин улы Гыйльфанов, Серов шәһәр округы башлыгы Василий Сизиков, җирле Дума башлыгы Марат Бариев, Серов җәмигъ мәчете имам-хатыйбы Илнур хәзрәт Мансуров һ. б. катнаша.

## Һәйкәл
Һәйкәл гранит постаменттан һәм бронза бюст өлешеннән тора. Постаментның алгы ягында алтын хәрефләр белән шагыйрьнең исем-фамилиясе, туган-үлгән еллары һәм «Герой Советского Союза. Поэт, воин, антифашист» дигән сүзләр язылган . Постаментның арткы ягында «*Жителям г. Серова в дар от Республики Татарстан» Автор бюста Винера Абдуллина*» дип язылган. Постаментның ян-якларында татар һәм рус телләрендә шигыреннән өзек китерелгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* В Серове состоялось открытие памятника великому татарскому поэту, Герою Советского Союза Мусе Джалилю. Всемирный конгресс татар, 06.05.2022

## Моны да карагыз
* Муса Җәлил бюсты (Екатеринбург)

Төркем:Свердловск өлкәсе һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Төркем:Серов
Төркем:2022 елда барлыкка килгәннәр
Галимуллина

**Галимуллина** ― фамилия.
* Гөлназ Галимуллина (1988), драма актрисасы, Кариев театры артисты (2009 елдан), Татарстан театр әһелләре берлеге әгъзасы.
* Рәйсә Галимуллина (1931—2000), җырчы (лирик-колоратур сопрано), педагог, Башкорт АССР халык артисты (1974), профессор (1995).
----
* **[[Галимуллин]]**
Радик Галиев

**Радик Галиев** (15 июнь 1956 ел) галим-стоматолог. Медицина фәннәре докторы, профессор (2004). 1987 елдан Башкорт дәүләт медицина институты һәм Башкорт дәүләт медицина университеты укытучысы.

## Биографиясе
Радик Гәрәй улы Галиев 1956 елның 15 июнендә Башкорт АССР-ның Миякә районы Яңа Ишле авылында туа.

1982 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлый, 1987 елдан алып шунда ук эшли. Башкорт дәүләт медицина университетының өстәмә һәм һөнәри белем бирү институты курслары белән ортопедик стоматология һәм яңак-бит хирургиясе кафедрасы профессоры.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге стоматолог-ортопедларның һөнәри әзерлек алымнарын камилләштерүгә багышланган. Галиев "ИСТОК" интеграцияле стоматологик өйрәтү комплексын, авыруларны диагностикалау һәм ортопедик дәвалау алгоритмнарын эшли һәм дәвалау практикасына кертә.

180 хезмәт шул исәптән 9 монография, 14 патент һәм уйлап табуларга авторлык таныклыгы, файдалы модельләр һәм мәгълүмат базалары басылган.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* "Россия Табигать фәннәре академиясенең атказанган фән һәм мәгариф эшлеклесе" дигән мактаулы исем
* «Югары белем бирү өлкәсендә новаторлык эше өчен» алтын медале

## Мөһим мәкаләләре

** Галиев Р.Г. Ортопедическая стоматология в многомерных моделях, схемах и алгоритмах Многофункциональная монография. Уфа: Гилем, 2002. – 358 с.  ISBN 5-7501-0285-8
** Галиев Р.Г. Многомерные модели и алгоритмы в ортопедической стоматологии.  М.: Наука, 2006. – 500с. ISBN 5-02-034369-2
** Галиев Р.Г., Штейнберг В.Э. Профессионально-педагогические проблемы медицинского образования: монография. Уфа: Изд-во БГПУ, 2009. – 174 с. ISBN 978-5-87978-453-3
** Галиев Р.Г. Ортопедическая стоматология в многомерных моделях  и алгоритмах. – 2-е изд., перераб. и доп. – Уфа: АН РБ, «Гилем», 2010. – 335 с. ISBN 978-5-7501-1145-9
** Галиев Р.Г. Ортопедическая стоматология в многомерных моделях и алгоритмах: монография.  – 3-е изд., перераб. и доп. – Уфа: ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2014. – 500 с.  ISBN 978-5-85051-7
** Галиев Р.Г. Конструкции зубных протезов и этапы их изготовления при лечении больных с патологией зубочелюстной системы. – Уфа: Гилем, 2002. – 61 с.
** Штейнберг В.Э., Калимуллин Р.Х., Манько Н.Н, Галиев Р.Г. Изобразительные средства в духовном образовании молодежи. Уфа: Изд-во БГПУ, 2011. – 188с.
** Галиев Р.Г. Ортопедическая стоматология в многомерных моделях и алгоритмах: монография/ Р.Г.Галиев. – 4-е изд., перераб. и доп. – Уфа: КП РБ Издательство"Мир печати", 2019. – 428 с.
** Профессионально-педагогические проблемы медицинского образования. Уфа, 2009  (авторд.);

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

* Галиев Радик Гәрәй улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Миякә районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1956 елда туганнар
Төркем:15 июнь көнне туганнар
Розенфельд

**Розенфельд** (Ро́зенфельд, ) ― фамилия һәм топоним.
;Фамилия
* Зиновий Розенфельд (1904—1990), архитектор, педагог. РСФСР атказанган төзүчесе (1978). III дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты (1950, 1951). 
* Лев Розенфельд (псевдонимы *[[Лев Каменев|Каменев]]*) (1883―1936),  совет партия һәм дәүләт эшлеклесе. Моссовет рәисе (1918—1926).
; Топоним
* Розенфельд, коммуна (*[[Алмания]], [[Баден-Вюртемберг]]*).

Төркем:Фамилияләр
Антропов

**Антро́пов (Антро́пова)** — рус фамилиясе.
* Иван Антропов (1888—1938), юрист, укытучы, Иркутск университетының ватандашлар хокукы кафедрасы мөдире.
----
* Мета Антропова (1915—2011), медицина фәннәре докторы (1965), профессор (1966), РФ атказанган фән эшлеклесе (2002).
## Моны да карагыз
* Антропово, торак пункт.
## Шулай ук карагыз
* Андропов

Төркем:Фамилияләр
Мәләкәс

**Мәләкәс** ― күпмәгнәле сүз, топоним.
;Топоним
: Шәһәр
* Мәләкәс (Сембер өлкәсе)
: Авыл
* Мәләкәс (Мәчетле районы)
* Мәләкәс (Тукай районы)
* Югары Мәләкәс
; Гидроним
* Мәләкәс (Чулман кушылдыгы)
* Мәләкәсс (елга)
## Моны да карагыз
* Мәләкәс аръягы, Чаллы микрорайоны
* Мәләкәс өязе
* Мәләкәс районы
## Шулай ук карагыз
* Мәләкәс шәһәре мәчете

Төркем:Топонимнар
Анахита

**Ардвисура Анахита** (Авеста телендә: Arədvī Sūrā Anāhitā) — Иран мифологиясендә су һәм муллылык Алиһәсе. Зәрдөштлектә язата Илаһы.  Авестада Ардвисурага аерым гимн — Яшт V — Ардвисур-Яшт яки Абан-Яшт багышланган.. Алиһәнең үз исеме — *Ардви* (мөгаен, туры мәгънәдә «дым») — даими рәвештә *Сура* «көчле» һәм *Анахита* «тапсыз» эпитетлары белән беррәттән бара.

## Тарих
Анахита — Иран Алиһәсенең борынгы фарсы формасы, ул тулырак һәм иртәрәк формада Сура Анахита (*Авеста телендә: Arədvī Sūrā Anāhitā*) буларак пәйда була. *Аредви Сура Анахита* — Авеста телендә Һинд-Иран космологиясендә су, муллылык, медицина һәм олы фикер Алиһәсе исеме. Анахита культында Аредви Сура Анахита һәм Анахити берләшкән..
Аредви Сура Анахита урта фарсы телендә һәм хәзерге фарсы телендә Ардвишур Анахид яки Наид һәм шулай ук әрмән телендә Анаит тәңгәл килә.. Аредви Сура Анахитага табыну б.э.к. IV гасырда башланган.. Классик антик чорының борынгы Юнан һәм борынгы Рим тарихчылары  Аредви Сура Анахитаны яки Анаитисны искә алалар яки аны Юнан-Рим пантеоны Илаһлары белән идентификациялиләр.

Мөгаен, Аредви Сура Анахита культының популярлыгы Ахеменидлар (б.э.к. 558—330 еллар) чорында борынгы Юнан чыганакларында Анаитис буларак мәгълүм көнбатыш-Иран Алиһәсе Анахити белән идентификация ярдәмендә башланган.. Анахитаны җәмәгать булуда беренче булып таныган Ахеменид патша булып Артаксеркс II (б.э. к. 404—359 еллар) булган..

## Астрономиядә
(270) Анахита — С сыйныфы астероиды — Анахита Алиһәсе хөрмәтенә аталган. Кристиан Петерс тарафыннан 1887 елның 8 октябрендә Нью-Йорк штатында Клинтон бистәсендә Һамилтон колледжы обсерваториясендә ачылган булган..

## Шулай ук карарга мөмкин
* ːruːАнаит

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Горшунова О. В. Женское божество в системе религиозно-мировоззренческих представлений народов Средней Азии. Дисс. докт. ист. наук. — М., 2007.
*   — P. 454—465. — .
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Язаталар
Мәләкәс мәчете (Сембер өлкәсе)

**Мәләкәс мәчете** (), *шулай ук* **109нчы Үзәк мәчет** ()  ― Сембер өлкәсенең Мәләкәс (1972 елдан рәсми атамасы Димитровград) шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). 1896 елда халыктан җыелган акчага төзелгән . Сембер өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте карамагында.
Адресы: 433508 Россия, Сембер өлкәсе, Димитровград, Хмельницкий урамы, 96.
Россиянең төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты (рег. № 731510245960005).

## Тарих
Мәләкәс мөселманнары беренче тапкыр бистәдә () мәчет төзү турында үтенеч белән хакимияткә 1886 елда мөрәҗәгать иткән. Әмма аларның үтенече ун елдан соң гына канәгатьләндерелә. 1896 елның июлендә Мәләкәс посад идарәсе мәчетнең җәмгыять өчен кирәкле булуы һәм шул ук елны мәчет төзелешен башлау белән ризалаша . Мәчет 1896 елда халыктан җыелган акчага төзелгән .

1917 елгы инкыйлабка кадәр Мәләкәс бистәсендә (1926 елдан шәһәр) 4 мәчет эшләгән. Инкыйлабтан соң мәчет биналарының язмышлары төрлечә булган. 1930-елларда соңгы мәчет ябыла, манарадан мәхрүм ителә, әмма тулысынча сүтелми. Биредә төрле елларда төрле учреждениеләр, шул исәптән балалар музыка мәктәбе дә урнашкан.

1992 елда мәчет бинасы мөселманнарга кайтарып бирелә. Мәчет янындагы манара торгызыла, Мәчеттә яңадан намаз укулар башлана. Ике катлы бина зур һәм якты булса да, күп еллар буе башка максатларда кулланылганга, бик таушалган һәм төзекләндерү таләп ителә. 

2006 елда мәчеттә иганәчеләр  хисабына капиталь ремонт үткәрелгән һәм ул 2 млн. сумга төшкән .

2006 елның 16 сентябрендә яңартылган мәчетне ачу тантанасы уза. Әлеге тантанада Сембер өлкәсенең 2005-2021 еллардагы губернаторы  катнаша.

Мәләкәстә 15 меңнән артык, ә Мәләкәс районында биш меңнән артык татар исәпләнә.

## Бина
Мәчет шәһәрнең тарихи үзәгендә ― Дзержинский һәм Хмельницкий урамнары киселешендә биек манаралы яшел-ак төстәге борынгы матур бинада урнашкан..
Архитектурасы буенча «манарасы түбәдә урнашкан мәчетләр» төренә керә. 

Мәчет имамнары ― Ильяс хәзрәт , Ринат хәзрәт Исхаков, Наил Шаһвәлиев, Фәнис Сәмигуллин. 

Шәһәрнең Көнбатыш районында (*халык телендә* Соцгород) Төркия ярдәмендә яңа мәчет һәм 700 укучыга исәпләнгән мәдрәсә кергән мөселман комплексы төзү фикере каршылыкка очраган .

## Сылтамалар
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Сембер өлкәсе мәчетләре
Төркем:Димитровград (Россия)
Төркем:1896 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сөнни мәчетләре
Төркем:Русия мәдәни мирасы объектлары
Сембер үзәк җәмигъ мәчете

**Сембер үзәк җәмигъ мәчете** (), *шулай ук* **66нчы мәхәллә мәчете** () ― Сембер шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Үзәк Диния нәзарәте карамагындагы Сембер өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәтенә (Сембер мөфтияте) карый .

## Тарих
1944 елга кадәр Сембер шәһәрендә эшләүче бер мәчет тә булмый. Мөселманнарның үтенече буенча, СССР Министрлар Советы  каршындагы Дин эшләре буенча совет үзенең карары белән (№ 1052, 29.07.1946) Сембер шәһәре, Верхне-Полевая урамы, 23 нче йортта мәчет ачарга рөхсәт итә. Әлеге бер катлы йортны мөселманнар 1946-1956 елларда, арендага алып, мәчет итеп файдаланганнар. 1946 елның 7 сентябрендә шул ук адрес буенча СССР Министрлар Советы каршындагы Дин эшләре буенча совет Сембер мөселман җәмгыятен теркәгән. Җәмгыять эшләре белән идарә итү өчен мөтәвәллият сайланган.

1956 елда мөселман җәмгыяте бер катлы агач йорт сатып ала (Сембер шәһәре, Крупская урамы, 45). Үзәк мәчет төзелгәнчегә кадәр әлеге йорт гыйбадәт йорты булып хезмәт иткән. Әлеге йорт еллар үтү белән туза һәм намазга килүче мөселманнарны сыйдырып бетерә алмый.

1988 елда мөселман җәмгыяте үтенече буенча һәм Сембер шәһәр советы Башкарма комитеты карары белән шәһәрнең Ленин районының 2 нче торак-коммуналь хуҗалыгы Сембер шәһәре, Мунча тыкрыгы, 1нче йорт адресы буенча урнашкан кирпеч бинаны (элекке мунча) гыйбадәт максатлары өчен бушлай файдалануга тапшыра.

1989 елның мартында реконструкцияләнгән мәчеттә намаз уку башлана. 1993 елда мәчет каршында мәдрәсә ачылган. 1989-1993 елларда И. Х. Сибгатуллин проекты буенча бина тулысынча реконструкцияләнгән. 

2002 елга кадәр мәчет комлексында Үзәк Диния нәзарәте карамагындагы Сембер өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте (Сембер мөфтияте) аппараты урнашкан булган .

## Бина
Мәчет бинасы элекке Михайлов мунчасы бинасыннан гыйбарәт. 1989-1993 елларда И. Х. Сибгатуллин проекты буенча реконструкцияләнгән. Бина ак һәм кызыл кирпеч белән тышланган. 18 метр биеклектәге манара төзелгән. Аның 4,5 метр биеклектәге шпиль өлеше С.В. Ильюшин исемендәге авиация комплексына керүче, Сембердә очкычлар җитештерүче  АҖдә полировкаланган тутыкмый торган корычтан ясалган. Мәчет бинасы ике катлы, подвал өлешен ислам мәдәнияте  музее алып тора. Музей экспонатлары арасында Согуд Гарәбстаны шаһзадәсе мәчеткә бүләк иткән Кәгъбә япмасы, борынгы кулъязма Коръән нөсхәләре һ. б. бар . 

Имам ― Рөстәм хәзрәт Сафин.
## Моны да карагыз
* Ләйли-Җамал (мәчет, Сембер)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *В. Н. Ильин*.  Краеведческий справочник-путеводитель Симбирска - Ульяновска. Иноверческие молельные дома. simbir-archeo.narod.ru
*   Центральная Соборная мечеть г. Ульяновска ВКонтакте

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Сембер өлкәсе мәчетләре
Төркем:1993 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сөнни мәчетләре
Фраваши

**Фрава́ши** (Авеста телендә: 𐬟𐬭𐬀𐬎𐬎𐬀𐬴𐬌 fravaṣ̌i, Пәһләви телендә: **Фрава́хр** — «алдан булган сайлау») — Зәрдөштлектә бар булганны һәм бар булачакны керткән һәм дөнья корылышының һәрбер тере кисәкчәсенә хас алкышлы рух.

Кешеләрнең фравашилары  Ахурамазда тарафыннан мәхлукатның матди формада чагылганчы барлыкка китерелгән булган, алар кеше үлеменнән соң да булуларын дәвам итә. Фраваши — тугърыларның җаннары,  якты даһилар күплеге, ул Ахурамазда гаскәре. Кеше фравашиларын ихтирам итү бабалар культына якын.

Фраваши Авестада искә алынган тугыз тәннең иң нәзеге булып тора; ул халыкның, дәүләтнең, кешелекнең һәм гомумән дөнья корылышының бәйләүче мәгълүмат кыры булып тора.

Сәнгать традициясендә фраваши канатлы диск (фаравахар) рәвешендә сурәтләнә. Фравашига Зәрдөштлек календаренең 1-енче ае һәм һәр айның 19-ынчы көне багышланган.

## Авестада
Авестаның беренче һәм иң әһәмиятле өлеше, «Ясна», кешеләр Ходайлар һәм шулай ук «өйләр, авыллар, кабиләләр һәм илләр» фравашалары турында тасвирлый (Ясна, 67:1). Фраваша әйберне саклый, карында яралгыны яклый (Ясна, 67:1).

Ахурамазда кешеләрнең фравашиларын барлыкка китергән һәм аларны аларның сайлавы турында сораган, фравашилар шуңа тән дөньясында чагылышлары булырга һәм анда яхшылыкны ныгытырга һәм явызлык белән көрәшергә сайлыйлар дип җавап биргәннәр.

Фраваши кешене алкышлы дөнья белән бәйли һәм рухи хасият буларак бар тередә бар — кешедә дә, Ахурамаздада үзендә дә, чөнки ул үзе тормыш башы һәм тормыш үзе булып тора. Фраваши тере мәхлукатларны яхшылык сайлавына чыгара һәм дөньяда Ашаны (Хакыйкатьне) чагылдыра. Ахурамазданың фравашисы — андый сайлауның иң олы мисалы. Фраваши күренмәс рәвештә һәр кешедә бар, нәкъ шул һәркемгә Аша юлына чыгарга мөмкинчелек бирә. Атәшпәрәстләр карашы буенча кеше үлеменнән соң аның фравашисы Ахурамазданың күк гаскәренә кушыла.
Фравашига багышланган бу Авеста гимнында бу рухлар арийларның тору урыннарын дошманнардан саклаучы сугышчан рухлы хатын-кызлар буларак пәйда була.

Фраваши Агачының символы (Гаокэрна) — Авеста ышануында төп символларның берсе булып тора.

### Заратуштраның Фравашилары
Авестада беренчел барлыкка китерелгән дөньяның усаллык белән пычранудан соң  Ахурамазда беренчел барлыкка китерелгән үгезгә «Бу Заратуштра Спитаманың фравашисы» дип мәгълүм итеп сап-саф фравашины күрсәтүе тасвирлана. Шуннан соң «Мин аны пычранган тән дөньясына бәлаләрдән арындырыр өчен һәм синең турында карауны дәгъва итәр өчен җибәрәм» дип тасвирлана, һәм үгезнең шатланган җаны аның килүен зарыгып көтәчәк дөньяның барлык мәхлукатларын үстерергә вәгъдә итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Благоверие. Традиции. Глава 1. Происхождение Заратуштры
* Словарь имён, названий и терминов, встречающихся в Хорде Авесте

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Мифология
Алан Гаглоев

**Алан Гаглоев**, Ала́н Эдуа́рд улы Гагло́ев (; , *[[1981 ел]]ның [[6 февраль|6 феврале]], [[СССР]], [[Гөрҗистан ССР]], Көньяк Осетия АӨ, [[Цхинвал]]*) ― Көньяк Осетия сәясәтчесе, разведка хезмәткәре . 2022 елның 9 маеннан өлешчә танылган Көньяк Осетия җөмһүриятенең сайланган президенты . 2020 елның февраленнән Ныхас оппозиция фиркасе рәисе .

## Тәрҗемәи хәле
1981 елның 6 февралендә Цхинвалда туган. 1987 елда Цхинвалның 12нче урта гомуми белем бирү мәктәбенең беренче сыйныфында укый башлый. Соңрак Цхинвалдагы «Элита» махсус мәктәбенә күчә, аны 1997 елда уңышлы тәмамлый.

А. А. Тибилов исемендәге  икътисад (*торып*) һәм юридик (*читтән торып*) факультетларын тәмамлаган (2002). 2003 елда Владикавказ шәһәрендә Президент программасы буенча Россия Федерациясендә кадрлар әзерләүче квалификация күтәрү курсларын тәмамлый.

2002 елда Көньяк Осетия икътисади үсеш министрлыгына кече һәм урта бизнеска ярдәм итү департаментының баш белгече сыйфатында эшкә алынган.

2004 елдан Көньяк Осетия республикасы Дәүләт куркынычсызлыгы комитетында хезмәт итә .

2017 һәм 2022 елларда Көньяк Осетия президентын сайлауларда кандидат булып теркәлгән , шуның белән бәйле рәвештә дәүләт телләрен белү буенча имтиханны уңышлы тапшырган .

2022 елгы сайлауларда ул беренче турда гамәлдәге президент Анатолий Бибиловны узып, 36,9 % тавыш җыя, соңрак аны икенче турда җиңгән . Икенче турда 59 % (гамәлдәге президент Бибилов 37 %) җыйган. Бибилов сайлауларда җиңелүен таныган, көндәшен котлаган һәм аңа «халык файдасына уңышлы эш теләгән» .

## Гаиләсе
* Әтисе ― Гаглоев Эдуард Николай улы, республиканың сәнәгать предприятиеләрендә, шул исәптән мехзаводта һәм ЮОПХБИда эшләгән.
* Әнисе ― Тибилова Залина Владимир кызы, тегү фабрикасында һәм җәмәгать туклануы предприятиеләрендә эшләгән. 
* Бертуганы ― Александр Эдуард улы.
* Хатыны ― Валиева Ирина Шота кызы.
** кызы Анна (2005 елгы), улы Эдуард (2011).

## Искәрмәләр


Төркем:Көньяк Осетия университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Көньяк Осетия сәясәтчеләре
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Төркем:Көньяк Осетия президентлары
Айрат Янчур улы Зарипов

**Айрат Зарипов** (12 октябрь 1962 ел) — галим-социолог, фәлсәфә фәннәре докторы, Башкортстан Фәннәр Академиясендә Фәлсәфә буенча фәнни киңәшмәнең гыйльми сәркатибе, Русиянең халыкара  эшләр буенча Советы эксперты, Гуманитар фәннәр академиясының мөхбир агзасы (2013).

## Биографиясе
Айрат Янчур улы Зарипов 1962 елның 12 октябрендә Башкорт АССРның Мәчетле районы Ләмәзтамак авылында туган. Әнисе -Корбанова Гафифә Мәгафүр кызы.

1979 елда Олы Ыктамак урта мәктәбен тәмамлый. 1984 елда Башкорт дәүләт педагогика институтын, 1994 еылда  Уфа дәүләт авиация техник университеты аспиратурасын тәмамлый.

Хезмәт юлын 1986 елда Олы Ака урта мәктәбендә укытучы булып башлый. 1987 елдан Уфада яши һәм эшли. Башта Башкортстан Республикасының Милли музеенда гыйльми хәзмәткәр, музейның  баш хезмәткәре булып эшли. 1995 елда Уфа дәүләт авиация техник университетының фәлсәфә кафедрасына эшкә күчә һәм хәзергәчә эшли. Соңгы эш дәрәҗәсе — кафера мөдиренең фән буенча урынбасары. Бер үк вакытта 1997—2007 елдарда «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми нәшриятының киң мәгълүмат чаралары бүлегендә мөхәррир булып эшли.

## Гыйльми хезмәтләре
Этнос-ара мөнәсәбәтләрнең, этник аңның һәм үзаңның теоретик проблемаларын, этнополитология, этник мәдәниятне, тел һәм мәгарифны, хәзерге чит ил философиясен һәм аның агымнарын тикшерү белән шөгыльләнә. 150-нән күберәк фәнни хезмәт, шул исәптән 10 монография авторы.

* Социальная структура и социальная стратификация. Уфа, 2009 (в соавторстве). 
* Этническое сознание и этническая идентичность. Уфа, 2009 (в соавторстве). 
* Этнополитическая движение как социальный феномен. Уфа, 2000 (в соавторстве). 
* Общие проблемы этногенеза и научная теория//Журнал социологии и социальной антропологии. 1999. Том II. Выпуск 4. 
* Грани этнической идентификации//Социальные исследования. 1997. № 8 (в соавторстве). 

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Зарипов Айрат Янчура улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Зарипов Айрат Янсурович 

Төркем:Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1962 елда туганнар
Төркем:12 октябрь көнне туганнар
Лилия Әмирханова

**Әмирханова Лилия Риф кызы** (18 июнь 1960 ел, Уфа шәһәре) — инженер-системотехник, галим, педагог. Икътисад фәннәре докторы (2007), профессор (2007).

## Биографиясе
Лилия Риф кызы Әмирханова 1960 елның 18 июнендә Уфа шәһәрендә туган. 1982 елда Уфа  дәүләт авиация институтын тәмамлый. Шул ук елдан Уфа авиация институтында эшли: автоматлаштырылган идарә итү системалары кафедрасы инженеры, техник кибернетика кафедрасының кече гыйльми хезмәткәре, аспирант, өлкән укытучы, икътисад һәм производство белән  идарә итү кафедрасы доценты, доцент, социаль-икътисади системаларда идарә итү кафедрасы профессоры. 2006 елда «Экономико-математические методы исследования устойчивости и экономичности производства» темасына докторлык диссертациясен яклый. Рәсәй Федерациясенең Башҡортостан Республикасы Президенты каршындагы Башкортостан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясенең менеджмент кафедрасы профессоры.

## Фәнни эшчәнлеге
Идарәнең  оештыру структурасын камилләштерү өлкәсендә белгеч. Фәнни эшчәнлегенең төп юнәлеше — предприятиеләр белән идарә итү системасының оештыру структурасын проектлау алымнарын эшләү, прогнозлау ысулларын эшләү. 180-нән артык гыйльми хезмәт бастырып чыгарган. Гыйльми хезмәтләре предприятиеләр эшчәнлегенең икътисади күрсәткечләрен прогнозлау ысулларын, ресурсларны нәтиҗәле файдалану  модельләрен эшләүгә багышланган. 2 икътисад фәннәре кандидаты әзерләгән.

## Хезмәтләре
— Активные формы обучения : Учебно-методич. пособие : Для студентов всех спец. ун-та, преподавателей, науч. сотрудников, аспирантов Уфа, 1997 (автордаш)

— Обеспечение устойчивости и экономичности производственной деятельности предприятия.М., 2005;

Современный инструментарий оценки конкурентоспособности вуза на основе процессно-ориентированного подхода: Монография.Уфа, 2015 (автордаш).

Об одном подходе к оптимизации количества предприятий в составе холдинга // Вестник Уфимского государственного авиационного технического университета. – 2005. – Т. 6, № 2. Амирханова Лилия Рифовна.

— Оптимизация структуры капитала компании. Амирханова Лилия Рифовна. . Уфа, 2017

## Сылтамалар

* УГАТУ
* Әмирханова Лилия Риф кызы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Амирханова Лилия Рифовна
* НЭ

## Искәрмәләр

Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Уфа дәүләт авиация техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:18 июнь көнне туганнар
Дмитрий Әхмәтҗанов

**Дмитрий Әхмәтҗанов**  (7 июль 1975 ел, Уфа шәһәре) — инженер‑механик. Башкортстан Фәннәр академиясе профессоры (2016), техник фәннәр докторы (2007), профессор (2012).

## Биографиясе
Дмитрий Альберт улы Әхмәтҗанов 1975 елның 7 июлендә Уфа шәһәрендә туган.

1997 елда Уфа  дәүләт авиация техник университетын «Авиация двигательләре һәм энергетика системасы» белгечлеге  буенса кызыл дипломга тәмамлый. Техник фәндәр кандидаты гыйльми дәрәжәсе 2000 елда бирелә (диссертациясенең темасы «Автоматизация термогазодинамического расчета переходных режимов работы авиационных ГТД»); техник фәннәр докторы гыйльми дәрәжәсе 2007 елда бирелә (диссертациясенең темасы «Имитационное моделирование неустановившихся режимов работы авиационных ГТД с элементами систем управления»). Профессор гыйльми исеме 2012 елда бирелә.

Уфа дәүләт авиация техник университетын тәмамлагач, анда эшләргә кала: 2007 елдан авиация двигательләр кафедрасы профессоры, 2014 елдан авиация двигательләре, энергетика һәм транспорт факультеты деканы. Уфа дәүләт авиация техник университетының Гыйльми советы әгъзасы. Шулай ук ул Башкортстан Фәннәр академиясе профессоры (2016 елдан).

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге катлаулы техник объектларның, авиация двигательләрен автоматлаштырылган проектлау системаларының модельләрен әзерләү белән бәйле. Аның 208 басма хезмәте бар, шуларның 10-сы — Россия Федерациясе Роспатент электрон исәпләү машиналары өчен программаларны рәсми теркәү турында таныклык, 1 уйлап табу патенты, 23-е уку-методик (шуларның бишесе Россия Федерациясе югары уку йортларының авиация, ракета төзү һәм җиһан өлкәсендәге уку-методик берләшмәсе грифы белән уку кулланмасы) һәм 135 гыйльми хезмәт (шуларның илле бише Югары аттестация комиссиясе тәкъдим иткән журналларда), 9 мәкалә Scopus индексацияләнгән базада.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
— Фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт республика яшьләр премиясе  лауреаты (2005).

## Хезмәтләре

** Концепция инновационного развития технических вузов России, Уфа, 2009 (автордашлыкта);
** Методы и средства для автоматизации отладки форсажных режимов при испытаниях ТРДДФ в серийном производстве. Уфа, 2013 (автордаш);
** Методология создания интегрированной информационной системы для автоматизации бизнес-процессов имитационного моделирования, технической подготовки и оперативного управления авиационным и машиностроительным производством. Мәскәү, 2015 (автордаш).
** Термогазодинамическое моделирование авиационных ГТД : учебное пособие для студентов очной формы обучения, обучающихся по направлению 160300 "Двигатели летательных аппаратов" специальность 160301 "Авиационные двигатели и энергетические установки, специализация 160301.65 Информационная поддержка жизненного цикла продукции (двигателей и энергоустановок)

## Сылтамалар

* Ахметзянов Д. А. 
* Әхмәтҗәнов Дмитрий Альберт улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .

## Искәрмәләр


Төркем:Уфа дәүләт авиация техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1975 елда туганнар
Төркем:7 июль көнне туганнар
Гаглоев

**Гаглоев** () — осетин фамилиясе.
* Алан Гаглоев (1981), осетин сәясәтчесе, Көньяк Осетия президенты (2022 елдан).
* Александр Гаглоев (1990), Россия футболчысы, КАМАЗ клубы ярымсакчысы.

Төркем:Фамилияләр
Әлмир Ганиев

**Әлмир Ганиев**  (24 октябрь 1940 ел) — галим инженер-металлург. Техник фәннәр докторы (2001), профессор (2003). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2007). 1973 елдан Уфа авиация институты һәм Уфа дәүләт авиация техник университеты укытучысы, шул исәптән 2001-2009 елларда эретү производствосы машиналары һәм технологиясе кафедрасы мөдире.

## Биографиясе
Ганиев Әлмир Әмир улы 1940 елның 24 октябрендә Башкорт АССРның Учалы районы Миндәк авылында туа.

1963 елда Свердловск шәһәрендә Урал политехник институтын тәмамлый.

1963-1966 елларда –  өлкән, төп инженер.

1967-1969 елларда – Уфада Авиация технологияләре һәм производствоны оештыру гыйльми-тикшеренүнең Урал филиалының кече гыйльми хезмәткәре.

1970-1972 елларда – Ленинград политехник институтының аспиранты

1973 елдан – Уфа авиация институтында укыта – ассистент, өлкән укытучы, доцент, профессор.

2001-09 елларда машиналар һәм эретү производствосы технологиясе кафедрасын җитәкли.

2000 елда техник фәннәр докторы исеменә дәгъва итеп, «Повышение жаропрочности литейных никелевых сплавов с использованием методов активного и пассивного экспериментов»  темасына диссертация яклый.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни тикшеренүләре утка чыдамлы  композицияле эретмәләрнең синтезы, аларның утка чыдамлылыгын арттыруның теоретик һәм технологик принципларын эшләү белән бәйле. Ганиев никель эретмәләренең 20-дән артык төрен (СЖСИ-1, СЖС-2, УГАТУ-1, УГАТУ-2 һ.б.) ача, эретү һәм газ турбиналы двигательләрнең көрәкчәләрен УГАТУ-1 һәм СЖС-2 эретмәләрен коеп ясау, изотермик штамповкалау өчен инструментларны ЖС95-ДУ эретмәсеннән коеп ясау, порошокларны плакирлау юлы белән эретмәләр чыгару һәм СЖСИ-1һәм СИ-1 эретмәсеннән  бораулау инструментларын коеп ясау технологияләрен уйлап таба. Ачышлары Башкортстан Республикасының һәм Россия Федерациясенең башка төбәкләре предприятиеләрендә кертелгән. 250-дән артык  фәнни хезмәт һәм 42 уйлап табу авторы.

## Төп хезмәтләре

* Синтез сплавов. Ч.1. Физико-химические методы оптимизации состава сплавов. Уфа, 2000. (автордашлар);
* Теоретические основы синтеза композиционных сплавов. Уфа, 2008;
* Математические основы синтеза композиционных сплавов. Уфа, 2008. А.С.Горюхин

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

* Ганиев Әлмир Әмир улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Галимнәр
Төркем:Фән өлкәсендә мактаулы исемнәр
Төркем:Профессорлар
Төркем:Урал техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Учалы районында туганнар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:24 октябрь көнне туганнар
Аркадий Фрид

**Аркадий Фрид**  (21 февраль 1946 ел) — галим-инженер электромеханик. 1972 елдан Уфа авиация институты һәм Уфа дәүләт авиация техник университеты укытучысы. Техник фәннәр докторы (2000), профессор (2002). Россиянең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре, Башкортстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (2002), ССРБ-ның уйлап табучысы (1985).

## Биографиясе
Аркадий Исаакович Фрид 1946 елның 21 февралендә Уфа шәһәрендә туа. 1968 елда Уфа авиация институтын (УАИ, хәзерге Уфа дәүләт авиация техник университеты, УДАТУ) тәмамлый. Югары уку йортын тәмамлаганнан соң, Уфа “Молния” агрегат конструкторлык бюросында эшли, 1972 елдан алып Уфа дәүләт авиация техник университетында укыта. Өлкән инженер, өлкән гыйльми  хезмәткәр, өлкән укытучы, доцент, профессор була

Фәнни эшчәнлеге билгесезлек шартларында катлаулы динамик системалар белән  идарә итүгә багышланган. Авиация көч корылмалары белән автоматик идарә итүнең яраклаштырылган цифрлы системаларын төзү проблемалары, нефть химиясе производствосында мәгълүмат-идарә итү системалары, селектор белән бәйле авиация энергиясе җайланмалары белән автоматик идарә итү системалары белән шөгыльләнә. Авиация көч корылмалары белән автоматик идарә итүнең яраклаштырылган сызыклы булмаган системалары һәм авиация двигательләрен очуда сынау өчен прецизион приборлар структураларын, аналог сигналларны кодка үзгәртү, нефть  продуктларын тотуны исәпкә алу, полимерлар җитештерү процессында  реаль вакыт масштабында мәгълүмат белән тәэмин итүне уйлап таба. Фрид катнашлыгында авиация двигательләренә идарә итүнең адаптив системасын төзү принциплары, автоматлаштырылган идарә итүнең цифрлы системалары һ.б. уйлап чыгарыла. Ачышлары Башкортстан Республикасының, Россия Федерациясенең авиация һәм нефть  сәнәгате предприятиеләрендә кертелгән. 300‑дән артык  фәнни хезмәт һәм 78 уйлап табу авторы. 12 фән кандидаты, 1 фән докторы әзерләгән.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* ССРБ Авиация сәнәгате министрлыгының Мактау грамотасы (1982)
* Башкортстан Республиканың атказанган уйлап табучысы (2002)
* Россия Федерациянең мактаулы югары профессиональ белем бирү хезмәткәре (2010).
* М.С. Рязанский исемендәге медаль,
* ССРБ ВДНХ-ның бронза медале белән бүләкләнгән.

## Төп хезмәтләре

* Проблемы проектирования и развития систем автоматического управления и контроля ГТД. М., 1999 (авторҙ.); * Нейрокомпьютеры в авиации (самолёты). М., 2004 (автор.);
* Проблемы управления сложными динамическими объектами авиационной и космической техники. М. (автор.).

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

* Фрид Аркадий Исаакович // Башкорт энциклопедиясе. —Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Уфа дәүләт авиация техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:21 февраль көнне туганнар
Владимир Соколов (1952)

**Владимир Соколов**  (9 август 1952 ел) — ССРБ һәм Россия математигы, сызыкча булмаган дифференциаль тигезләмәләр теориясе өлкәсендәге белгеч. Физика‑математика фәннәре докторы (1990), профессор (1997), БАССР‑ның мәгариф отличнигы (1983). С. В. Ковалевская исемендәге премия лауреаты (2007)

## Биография
Владимир Вячеславович Соколов 1952 елның 9 августында Башкорт АССР-ның Яңавыл районы Яңавыл бистәсендә (хәзер Яңавыл шәһәре) туган.

Уфа каласындагы 76 нчы мәктәптә укый.

1969 елда Мәскәү дәүләт университеты каршындагы физика-математика мәктәбен тәмамлый.

1975 елда Башҡорт дәүләт университетын, 1979 елда — аспирантураны (җитәкчесе А. Б Шабат) тәмамлый.

1983 елдан  СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалы Физика математика бүлегендә баш гыйльми хезмәткәр, 1989 елдан алып бүлек мөдире.

1990 елда докторлык диссертациясе яклый.

1995 елдан — Математика институтының баш гыйльми хезмәткәре, бер үк вакытта 1995-1997 елларда Уфа дәүләт авиация техник университетында укыта.

1997 елда профессор гыйльми исеме бирелә.

2001 елдан — Л. Д. Ландау исемендәге Россия  Фәннәр академиясенең Теоретик физика институтының төп гыйльми хезмәткәре (Черноголовка шәһәре). Фәнни эшчәнлеге сызыклы булмаган дифференциаль тигезләмәләр теориясенең алгебраик аспектларына багышланган.

100-дән артык  фәнни хезмәт авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* РСФСР-ның халык мәгарифе отличнигы (1988)
* С. В. Ковалевская исемендәге премия (С. В. Манаков белән берлектә) (2007) — «Новые интегрируемые случаи в гамильтоновой механике с конечным числом степеней свободы» эшләр циклы өчен.

## Сылтамалар

* Соколов Владимир Вячеславович РФА рәсми сайтында
* Соколов Владимир Вячеславович (неопр.). башкирская-энциклопедия.рф. Дата обращения 14 марта 2016.
* Персоналии: Соколов Владимир Вячеславович (неопр.). mathnet.ru. Дата обращения 14 марта 2016.
* Соколов Владимир Вячеславович (неопр.). vipschool.ru. Дата обращения 14 марта 2016.
* Институт теоретической физики им. Л. Д. Ландау — Соколов Владимир Вячеславович (неопр.). itp.ac.ru. Дата обращения 14 марта 2016.

Төркем:9 август көнне туганнар
Төркем:1952 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Математиклар
Рамазан (мәгънәләр)

**Рамазан** ― күпмәгънәле сүз. **[[Рамазан]]** ( *рәмәзан*) — Һиҗри тәкъвимнең тугызынчы ае.
* Рамазан ― гарәп теленнән кергән ир-ат исеме (*варианты*: Рамзан).
** Рамазан Абдулатипов
** Рамазан Байтимеров
** Рамазан Өметбаев
** *[[Рамзан Кадыйров]]*
* Рамазан (мәчет)
** Рамазан — Казан мәчете (1994 елда ачылган).
** Рамазан — Яр Чаллы мәчете (2007).
** Рамазан – Екатеринбург мәчете (2013).
** Рамазан – Уфа мәчете (Бабушкин ур., 7)
## Моны да карагыз
* **[[Рамазанов]]**
Фәрит Гарифуллин

**Фәрит Гарифуллин** (20 декабрь 1928 ел) — ССРБ һәм Россиянең галим-агроном, югары мәктәп укытучысы. Башкортстан Фәннәр академиясенең мактаулы академигы (1995), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1984), профессор (1985), Россия Федерациясенең (1996) һәм Башкорт АССР-ының (1976) атказанган фән эшлеклесе.

## Биографиясе
Фәрит Шәрифулла улы Гарифуллин 1928 елның 20 декабрендә Башкорт АССРның Бәләбәй кантоны Ахун улусының Күчәрбай авылында туган.

1952 елда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын белем ала.

Эш урыннары: 1952 елдан — СССР Фәннәр академиясе Башкортстан филиалының Биология институтында: өлкән гыйльми хезмәткәр (1964-1965), лаборатория мөдире, бер вакытта гыйльми эшләр буенча директор урынбасары (1965-1980); Башкортстан авыл хуҗалыгы институтының кафедра мөдире (1980-1983, 1988-1994), гыйльми эш буенча проректоры (1983-1990), Башкорт дәүләт аграр университетының профессоры (1994-2008).

Фәнни тикшеренү юнәлешләре: туфракның агрофизик үзәнлекләре, Башкортстан Республикасында туфракның су-физик үзәнлекләрен оптималләштерү. Ул БАССР территориясенә туфрак-эрозия районлаштыру үткәрә (Бер мең тугыз йөз җитмеш алты), республиканың туфрак картасын төзүе (Бер мең тугыз йөз җитмеш биш).

Профессор Фәрит Гарифуллин Башкорт дәүләт аграр университетындагы кандидатлык (1993-2000) һәм докторлык (2001-2008) диссертациясе яклау буенча диссертация советлары җитәкли, ССРБ Югары аттестация комиссиясенең докторлык советы әгъзасы (1986-1989).

1985-1990 елларда БАССР Югары Советы депутаты (11 чакырылыш) була.

Галимнең укучылары арасында — 5 фән докторы һәм 8 фән кандидаты.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе(1996),
* Башкорт АССР-ның атказанган фән эшлеклесе (1976).

## Хезмәтләре

* 250-дән артык фәнни хезмәт авторы, шул исәптән 4 авторлык таныклыгы иясе.

Шул исәптән:

** Почвы Южного Урала и их рациональное использование / Ф. Ш. Гарифуллин, А. Ш. Ишемьяров ; Ульянов. с.-х. ин-т, Башк. с.-х. ин-т, 82,[2] с. ил., карт. 22 см, Ульяновск Уфа Башк. СХИ 1987.
** Физические свойства почв и их изменение в процессе окультуривания / Отв.ред. В. К. Гирфанов; АН СССР, Ин-т биологии. — М. : Наука, 1979. — 154с.
** Зонально-экологические особенности почв РБ и адаптация систем земледелия к агроландшафтам. Уфа, 2001 (автордаш).
** Почвы лесостепи РБ и их оценка. Уфа, 2005 (автордаш).
** Агрофизические свойства черноземов Предуралья Башкортостана и пути их оптимизации. Уфа, 2008.

## Әдәбият

* *Недорезков В. Д., Зиязетдинов Р. М.* Башкирский государственный аграрный университет: история и современность. Уфа, 2000.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов к. 2.. 2006. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
* Татарская энциклопедия: В 5 к. К. 2: Г-Й. Казан: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 2005.

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Благовар районында туганнар
Төркем:1928 елда туганнар
Төркем:20 декабрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Виктор Гостищев

**Виктор  Гостищев** (21 ноябрь 1937 ел, Белгород өлкәсе Гостищево  авылы) — ССРБ һәм Россия хирургы, Россия Медицина фәннәре академиясе (1999, 1993 елдан әгъза-корреспонденты) һәм Россия Фәннәр академиясе (2013) академигы.

Хирургик инфекция, ашыгыч абдоминаль хирургия өлкәсендә белгеч.

## Биографиясе
Виктор Кузьмич Гостищев Курск медицина институтының дәвалау факультетын тәмамлый (1961).

1965 елдан И. М. Сеченов исемендәге Беренче Мәскәү медицина университетының гомуми хирургия кафедрасында эшли. Биредә ССРБ Медицина фәннәре академиясе академигы В. И. Стручков җитәкчелеге астында кандидатлык һәм докторлык диссертациясе яклый.

1988 елдан әлеге көнгә кадәр И. М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академиясенең гомуми хирургия кафедрасы мөдире.

Сеченов университеты Аксакаллар советы әгъзасы. Аның җитәкчелегендә 27 докторлык һәм 80-нән артык  кандидатлык диссертацияләре якланган.

2013 елда Россия Фәннәр академиясе академигы булып китә.

Россия Федерациясенең гомуми хирурглар ассоциациясе президенты, Халыкара хирурглар җәмгыяте һәм халыкара гепато-панкратов-билиар хирургия ассоциациясе әгъзасы.

Россия Медицина фәннәре академиясенең һәм Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгының «Хирургиядә инфекция» проблемалы комиссиясе рәисе булган.

«Хирургия. Журнал имени Н. И. Пирогова» журналының редколлегия әгъзасы.

Хирургик инфекция буенча 20-дән артык монография, уку әсбаплары һәм дәреслекләр авторы, 500-дән артык  хезмәте басылып чыккан, 20-дән артык  уйлап табу һәм патентлар авторы.

Хирургик инфекция, этиология, патологик физиология, эренле хирургик инфекцияләрне, эренле яраларны хирургик һәм өстәмә дәвалау алымнарын эшләү, ашыгыч абдоминаль хирургия өлкәсендә фундаменталь тикшеренүләр алып бара.

Эренле перитонит вакытында үзенчәлекле лапаростомия методикасы, үпкәнең эренле-җимергеч чире вакытында торакостомия һәм торакоабсцессостомия методикасы, эренле сакроилеит вакытында операцияләр методикасы авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* "Хөрмәт Билгесе" ордены
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1991)
* Россия федерациясенең дәүләт премиясе
* Ике тапкыр Россия Федерациясенең фән һәм техника өлкәсендә хөкүмәт премиясе лауреаты (1995, 2002)
* Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (1995)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Гостищев Виктор Кузьмич РФА рәсми сайтында
* Гостищев  Виктор Кузьмич (неопр.). sechenov.ru. Дата обращения: 30 сентября 2018.

Төркем:21 ноябрь көнне туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Фән һәм техника өлкәсендә РФ Хөкүмәте премиясе лауреатлары
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Күчәрбай

**Күчәрбай :**
* Күчәрбай (Благовар районы), *шулай ук* Иске Күчәрбай.
* Күчәрбай (Стәрлетамак районы)
Әмирханова

**Әмирханова** ― фамилия.
* Галия Әмирханова (*Галиябану (Миңлегаян) Әмирханова*, 1929—2014), театр актрисасы, БАССР атказанган артисты (*[[Уфа]]*).
* Лиана Әмирханова (1980), шагыйрә, Ф. Кәрим премиясе лауреаты (1995).
* Лилия Әмирханова (1960), инженер-системотехник, икътисад фәннәре докторы (2007), профессор (2007).
* Наилә Әмирханова (1940), химик, фән докторы (1985), профессор (1987) (*[[Уфа]]*).
----
* **[[Әмирханов]]**
Айрат Зарипов (1962)

**Айрат Зарипов (1962) :**
* Айрат Ринат улы Зарипов
* Айрат Янчура улы Зарипов