open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Амур өлкәсе

=  Геогpафия ==

Өлкә территориясенең күбесе таулы. Күбесенчә өлкәнең көньягында урнашкан тигезлекләр территориясенең 40% өлешен биләп торалар. Амур, Зея, Селемҗа елгалары һәм Туран тау тезмәсе арасында киң Зея-Бурея тигезлеге ята, төньяграк Амур-Зея җәйләве (платосы) урнашкан. Төньякта, таулы районында, Югары Зея түбәнлеге урнашкан.

Таулы район гольц (Себердә — урмансыз тау түбәләре) тау тезмәләре зынҗыры белән башлана: Янкан, Тукурингра, Соктахан, Җагды (1400 — 1600 метрга кадәр биеклекләр). Төньякта, өлкәнең чиге буйлап Стан тау тезмәсе сузылган; өлкәнең көнчыгышында Җугдыр, Селемҗинскᴎ, Ям-Алин, Эзоп, Туран тау тезмәләре. Өлкәнең төньяк-көнбатышында Көньяк һәм Төньяк Дырында, Чельбаус, Чернышев, Җелтула Становигы таулар тезмәләре (1582 метрга кадәр биеклекләр).

### Климат
Амур өлкәсе климатына муссоннар йогынты ясый. Кыш салкын, коры, аз карлы, кояшлы. Гыйнварның уртача температурасы —  -24,3 дан көньякта -32,8°С га кадәр төньякта. Явым-төшемнәр аз, кар капламы биеклеге 20 смдан (көньякта), 35 — 40 смга кадәр (төньякта). Җәй эссе һәм яңгырлы. Июльнең уртача температурасы 17,6°Сдан (төньякта) 21,4°С га кадәр (көньякта). Явым-төшемнәр күләм көнчыгыштагы 800 — 900 ммдан көнбатыштагы 456 мм кадәр түбәнәя. Вегетация чоры 126 — 171 көн, температуралар суммасы - 1734 — 2610°.

### Һидрография
Иң эре елга — Амур (Амур өлкәсе чикләрендә 1246 км); аның эре кушылдыклар: Ольдой, Зея, Бурея, Архара. Зеянең эре кушылдыклары: Ток, Брәнта, Гилүй, Уркан (уң), Арги, Деп, Селемҗа, Томь (сул). Төньяк-көнбатышындагы елгалар Лена бассейнына керәләр: Олөкма, нүкжа, төньяк-көнчыгышындагы елгалар Уда бассейнына керләр. Елгалар күбесенчә яңгырлар белән туена. Су биеклеге нык үзгәреп тора: кышын бик түбән, яз һәм җәй белән су ташкыннары булалар.
## Тарих

## Административ-территориаль бүленеш
җөмһүpиятда 20 административ район, 9 шәһәр бүлгeы бар.

## Губернаторлар

* 1991 — Альберт Кривченко
* 1993 — Александр Сурат
* 1993 — Владимир Полеванов
* 1994 — Владимир Дьяченко
* 1996 — Юрий Ляшко
* 1997 — Анатолий Белоногов
* 2001 — Леонид Коротков
* 2007 — Николай Колесов
* 2008 — Олег Кожемяко
* 2015 — Александр Козлов
* 2018 — Василий Орлов

## Икътисад
Иң мөһим алтын чыганкалары башлыча Зеи һәм Селемҗа елгарының үрге агымында урнашканнар. Шулай ук көрән күмер һәм ташкүмер, тимер  (руда), кварц комнары, , каолин, авыр эрүче балчыклар, туфлар, кварцитлар чыганаклары бар. Минераль чыганаклар да бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Амур өлкәсе (Россия империясе)

*
Киров

**Киров** — рус, болгар фамилиясе һәм топоним.

## Топонимлар
### Россия
* **[[Киров (Киров өлкәсе)]]** — шәһәр, Киров өлкәсенең административ үзәге.
* Киров (Калуга өлкәсе) — Калуга өлкәсендә шәһәр.

## Фамилияләр
* Бисер Киров (1942—2016) — болгар эстрада җырчысы.
* **[[Сергей Киров]]** (1886—1934) — совет дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.
Михайловка (Архангельск өлкәсе)

**Михайловка** () — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

## Халык
2010 елда биредә 13 кеше яшәве билгеле.

2010 елгы җанисәп буенча авылда руслар (100%) яши.

## Искәрмәләр

Төркем:Вельск районы торак пунктлары
Анучино (мәгънәләр)

* Анучино (Мордовия) — Мордовиянең Ләмбрә районында урнашкан торак пункт.
* Анучино (Түбән Новгород өлкәсе) — Түбән Новгород өлкәсенең Сергач районында урнашкан торак пункт.
* Анучино (Каменка районы) — Пенза өлкәсенең Каменка районында урнашкан торак пункт.
* Анучино (Лунино районы) — Пенза өлкәсенең Лунино районында урнашкан торак пункт.
* Анучино (Диңгез буе крае) — Диңгез буе краеның Анучино районында урнашкан торак пункт.
Эвенк районы

**Эвенк районы** (, ) — Красноярск краеның үзәк өлешендәдәге район. 2007 елда элекке Эвенк автоном округы җирләрендә оештырыла.

Район үзәге — Тура бистәсе.

## География
### Чиктәшлек

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 62,1%, эвенклар — 22,7%, якутлар — 5,7%.

## Демография

## Административ бүленеш
# Тура бистә җирлеге
# Бурный бистә җирлеге
# Ессей бистә җирлеге
# Кислокан бистә җирлеге
# Кузьмовка бистә җирлеге
# Куюмба бистә җирлеге
# Муторай бистә җирлеге
# Нидым бистә җирлеге
# Оскоба бистә җирлеге
# Ошарово бистә җирлеге
# Полигус бистә җирлеге
# Стрелка-Чуня бистә җирлеге
# Суломай бистә җирлеге
# Суринда бистә җирлеге
# Тутончаны бистә җирлеге
# Учами бистә җирлеге
# Чемдальск бистә җирлеге
# Чиринда бистә җирлеге
# Эконда бистә җирлеге
# Юкта бистә җирлеге
# Байкит авыл җирлеге
# Ванавара авыл җирлеге
# Мирюга авыл җирлеге

## Моны да карагыз
* Эвенк автоном округы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Красноярск крае районнары
*
Аган (авыл)

**Аган** () — Россиянең Хант-Манси автономияле округының Түбән Варта районына керүче авыл.

## Халык саны

2002 елгы җанисәп буенча төп милләтләр: беларуслар (3%), мансилар (3%), руслар (31%), татарлар (6%), хантлар (50%), украиннар (5%), ненецлар (2%).

## Климат
Кыш суык, көчле җилле һәм буранлы, җиде ай бу дәвам итә. Җәй чагыштырмача җылы, тик кыска вакытлы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* ХМАО - Югра администрациясе сайты .
* Почта индекслары һәм ОКАТО кодлары алынган сайт .

Төркем:Хант-Манси автономияле округы торак пунктлары
Төркем:ХМАОның Түбән Варта районы торак пунктлары
Екатериновка

**Екатериновка** — топоним.
## Ойконим
;Татарстан
* Екатериновка — Зәй районының юкка чыккан авылы.
* Екатериновка — Спас районы авылы.
* Екатериновка — Питрәч районы авылы.
* Екатериновка — Ютазы районы авылы.
* Екатериновка — Теләче районы авылы.
* Екатериновка — Яңа Чишмә районы авылы.

;Башкортстан
* Екатериновка — Бәләбәй районы авылы.
* Екатериновка — Ишембай районы авылы.
;Свердловск өлкәсе
* Екатериновка — Кызылъяр бүлгесе авылы.
;Чиләбе өлкәсе
* Екатериновка — Кытау-Ивановск районы авылы.

## Гидроним
* Екатериновка — Укмас (Атмас) кушылдыгы.

Төркем:Топонимнар
Эдвард Григ

**Э́двард Һагеруп Григ**  (tat. lat. ''Edvard Grig'', ) (1843 елның 15 июне – 1907 елның 4 сентябре) – романтизм дәверендә иҗат иткән бөек норвегияле композитор, музыка эшлеклесе, пианист, дирижер.

Григның иҗатына Норвегия халык мәдәнияте, халык авыз иҗаты йогынты ясаган.

Григның иң мәшһүр әсәрләре — Һенрик Ибсен драмасына язылган «Пер Гюнт» исемле ике сюита. Беренче сюитага **"Иртә"**, "Озе үлеме", **"Әнитрә биюе"**, **"Тау патшасы мәгарәсендә"** пьесалары, икенче сюитага - "Ингридның зары", "Гарәп биюе", "Пер Гюнтның Ватанга кайтуы" һәм **"Сольвейг җыры"** кергән.

Григ 637 җыр һәм романс язган, үлгәннән соң тагын 20 пьесасы чыгарылган. Григ күп кенә әсәрләрен скандинав әдәбиятына багышлаган.

Григ төп әсәрләре "Пер Гюнт" сюитасында - **"Сольвейг җыры"** һәм аеруча **"Тау патшасы мәгарәсендә"** пьесалары дөньяда бик танылган, иң мәшһүр хәзерге заман классик әсәрләре булып санала.
## Сайланган әсәрләре
*  (информация о файле)
*  (информация о файле)
*  (информация о файле)
## Әдәбият

*    Большая советская энциклопедия
*    «Эдвард Григ». Краткий очерк жизни и творчества
*    Б. В. Асафьев. «Эдвард Григ», Изд. «Музыка»; Ленинград, 1984 г.
*    М. Друскин, «История зарубежной музыки». Изд. «Музыка»; Москва, 1967 г.
*    «Музыкальная литература зарубежных стран. Выпуск 5.» Изд. «Музыка»; Москва, 1965 г.
*    Лев Конов "Асгард" Опера-эпос для детей в 2-х Актах по книге Снорри Стурлусона "Младшая Эдда" на музыку Эдварда Грига и Льва Конова. - М.: Конов Л.Н.,2012 г. - 152 с. - 12 экз.
*    Бенестад Ф., Шельдеруп-Эббе Д., "Эдвард Григ - человек и художник"; Пер. с норв. — М.: Радуга, 1986

Төркем:Норвегия композиторлары
Төркем:Романтизм музыкасы
Бөек Константин

**Фла́вий Вале́рий Авре́лий Константи́н, Константи́н I, Константи́н Бөек** (tat. lat. ''Böyek Konstantin'', лат. * Flavius Valerius Aurelius Constantinus*) (272-337) – Борынгы Рим дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Рим императоры, гаскәр башлыгы.

306 елда Константинның әтисе үлгәннән соң гаскәр Константинны август булып игълан иткән.

312 елда Максенц өстендә Мульвин күпере янындагы сугышта җиңгәннән соң һәм 323 елда Лициний өстендә җиңгәннән соң, Константин – бердәнбер Рим хакиме булып чыккан.

Константин Христианлыкны дәүләтнең өстенлек алган дине итеп ясаган, ә 330 елда Рим империясе башкаласын Византий (Константинополь) шәһәренә күчергән.

Константин яңа Рим дәүләтенең төзелешен оештырган.

Кайбер христиан чикәүләре Константинны әүлия (апостолга тигез) булып хөрмәт иткән. Ләкин Рим-Католик чиркәве Константинны әүлияләр исемлегенә кертмәгән.

Рим империясе таркалганнан соң, Көнчыгыш Рим империясенең башкаласы ягъни Константинополь (Византий) булган, шуңа күрә империя исеме – Византия булган.  Руслар Константинольны – Царьград (Патша шәһәре) дип атаганнар, төрекләр Стамбул (Истанбул – Өстән бул) дип исемлиләр.
## Әдәбият

*    Буркхард Я. Век Константина Великого. М., 2003. ISBN 5-9524-0395-6
*    Гиббон Э. История упадка и разрушения Римской империи. Часть II. М., 1883. (Переиздание: СПб.: Наука, Ювента, 1997. Т. II. Серия «Историческая библиотека»; ISBN 5-02-026761-9). (Константину посвящены главы XVI—XXI).
*    Бейкер Дж. Константин Великий. Первый христианский император. М., 2004. ISBN 5-9524-0842-7
*    Керенский В. А. Литература о св. Константине Великом. Казань, 1913
*    Бриллиантов А. И. Император Константин Великий и Миланский эдикт 313 года. Пг., 1916
*    Каждан А. П. От Христа к Константину. М., 1965
*    Евсевий Памфил. Жизнь блаженного василевса Константина. М., 1998
*    Скворцов К. В. «Константин Великий». Драма, история христианства в Византии. В кн."Сим победиши", М., 2010 ISBN 978-5-8402-0206-7
## Моны да карагыз
* Кориолан
* Сулла
* Цезарь

Төркем:Борынгы Рим
Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

1948 елның 1 гыйнварына Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы 70 районга һәм 3 республика карамагындагы шәһәргә бүленгән:

## Шулай ук карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
## Тышкы сылтамалар
* Татарская АССР: Административно-территориальное деление на 1 января 1948 года/ Сост.: Г.С.Губайдуллин. – Казань: Татгосиздат, 1948. – 220 с.

Төркем:Татарстанның административ-территориаль бүленеше
Төркем:Татарстан тарихы
Хәниф Габдрахманов

**Хәниф Хаҗигали улы Габдрахманов** () (1925 елның 25 декабрендә, Үрнәк, Башкорт АССР — 1999 елның 25 апрелендә, Уфа, Башкортостан) – Бөек Ватан сугышында катнашучы, Дан орденының тулы кавалеры (28.6.1944, 12.4.1945, 27.2.1958), капитан.

## Тәрҗемәи хәл
Хәниф Абдрахманов Башкорт АССРның Әлшәй районында урнашкан Үрнәк авылында 1925 елда  крестьяннар гаиләсендә туган. Татар.

1943 елның февраленнән Кызыл Армиядә.

Бөек Ватан сугышында сержант, орудие командиры, Польшаның Гданьск шәһәре янында барган бәрелешләрдә батырлык күрсәтә.

## Чыганаклар

*Tatar Ensiklopediä Süzlege. – Казан, 1999.

Төркем:25 декабрь көнне туганнар
Төркем:1925 елда туганнар
Төркем:Хәрби эшлеклеләр
Дмитрий Авров

**Дми́трий Никола́й улы А́вров** (25 гыйнвар (6 февраль) 1890, Липовка авылы, Ардатов өязе, Сембер губернасы — 5 август 1922, Петроград) — рус һәм совет хәрби эшлеклесе, Россия ватандашлар сугышында катнашкан.

## Тәрҗемәи хәл
1915 елны прапорщиклар мәктәбен бетергән. Беренче бөтендөнья сугышында катнашкан, 1916 елдан — штабс-капитан. 1917 елда — рота һәм полк советлары әгьзасы.

Бөек Октябрь инкыйлабыннан соң Совет хакимияте ягына күчкән, 1-нче армиясенең башкарма комитеты президиумы әгьзасы һәм Төньяк фронтның комиссары. 1918 елдан бирле Коммунистик фиркасе әгьзасы. 1918 елның февраленнан бирле Сембер шәһәрендә Кызыл армияның беренче частьларын формалаштыруда катнашкан, Казан губернасының хәрби комиссариатының хәрби җитәкчесе булган. 1918 елның җәеннән 1-нче Казан җәяүле дивизиясы Авров җитәкчелегендә акгвардиячеләргә һәм акчехларга каршы сугышкан. 1918—1919  елларда Казан губернасы хәрби комиссары, Казан губернасы инкыйлаби комитетының рәисе, Казан гарнизонының башлыгы һәм Казан ныгытылган районының (НР) коменданты.

1921 елның маеннан халык хуҗалыгында эшләгән.

Петроградтагы Марс кырында күмелгән.

## Истәлек
* Санкт-Петербургда Авров исемен йөртүче урам һәм мәйдан урнаша.

## Моны да карагыз
* Казан операциясе (1918 ел, сентябрь)

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрби эшлеклеләр
Рудольф Сиверс

|стиль_вверху = background:#B0C4DE;
|вверху2      = }
|изображение  = |}}
|подпись      = }}
|стиль_текста = width:300px;

|метка1 = Тормыш еллары
|текст1 = }}

|метка2 = Прозвище
|текст2 = }}

|метка3 = Псевдоним
|текст3 = }}

|метка4 = Туу датасы
|текст4 = }

|метка5 = Туу урыны
|текст5 = }}

|метка6 = Үлем датасы
|текст6 = }

|метка7 = Үлем датасы
|текст7 = }}

|метка8 = Иялек
|текст8 = }}

|метка9 = Род&nbsp;войск
|текст9 = }}

|метка10 = Годы&nbsp;службы
|текст10 = }}

|метка11 = Звание
|текст11 = }}

|метка12 = Часть
|текст12 = }}

|метка13 = Командовал
|текст13 = }}

|метка14 = Должность
|текст14 = }}

|метка15 = Сугышлар/бәрелешләр
|текст15 = }}

|метка16 = Награды и премии
|текст16 = }}

|метка17 = Связи
|текст17 = }}

|метка18 = В&nbsp;отставке
|текст18 = }}

|метка19 = Роспись
|текст19 = }}

| стиль_внизу = border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;
| внизу = ]]** на [[Викисклад]]е</div>}}
}}**Рудольф Фердинанд улы Сиверс''' (11 ноябрь (23 ноябрь) 1892, Санкт-Петербург — 8 декабрь 1918, Мәскәү) — совет хәрби эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәл
Беренче бөтендөнья сугышында зауряд-прапорщик дәрәҗәсендә катнашкан. Февраль инкыйлабыннан соң полк комитетына сайланыла, анда ул коммунистик партиясенә керә.  12-нче әрмесенең «Окопная правда» исемле большевистик газетасы оештыручыларның берсе һәм аның редакторы. 1917 елның июльдә Вакытлы хөкүмәт тарафыннан арестлана, Октябрь инкыйлабыннан соң иреккә чыгарыла.

### [[Русия ватандашлар сугышы|Ватандашлар сугышы]]
1917 елның октябрендә — Керенский-Краснов гаскәрләренә каршы сугышкан кызылгвардиячеләр һәм матрослар әтрәде җитәкчесе. Ноябрьдә әтрәт белән Украинага җибәрелә, Данбаста сугышларында катнаша. 1918 елның февралендә Сиверсның «Социалистик әрмесе» Дондагы Ростовны һәм Таганоргны басып ала. 1918 елның март-апрелендә — Украинада алманнарга каршы сугышкан 5-нче әрмесенең командиры. 1918 елның җәеннән — Краснов гаскәрләренә каршы сугышкан Көньяк фронтының 9-нчы әрмесе составындагы Аерым әрмесенең (сентябрьдән — 1-нче Аерым украин бригадасы) командиры.

1918 елның 15 ноябрендә Желновка авылы янында каты яралана. 8 декабрьдә яраланудан үлгән.

Петроградтагы Марс кырында күмелгән.

## Истәлек
* Дондагы Ростовда Сиверс исемен йөртүче проспект бар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Биография на сайте Funeral-spb.ru 
* Рудольф Сиверс в Данбасе
Владислав Ачалов

**Владислав Ачалов** (13.11.1945-23.06.2011) — Россия хәрбие, генерал-полковник.

## Тормыш юлы
1945 елның 13 ноябрендә Татарстан АССРның Арча районында (бүгенге көндә Әтнә районында) урнашкан Атамыш авылында туган.

1966 елны Казан танклар Кызыл Байрак орденлы Татарстан АССРның Югары Советы исемле уку йортын тәмамлый.

Хәрби хезмәтне танклар взводы командирыннан башлап, аннары танклар ротасы командиры була. 1973 елдан башлап, Бронетанк гаскәрләренең хәрби академиясен тәмамлагач Һава десанты гаскәрләрендә (ҺДГ): полк командирының урынбасары, 1974 елда — парашют десант полкының командиры, 1977 елда — һава десанты дивизиясының командирының урынбасары , 1978 елда — һава десанты дивизиясы командиры.

1984 елдан, ССРБ Кораллы Көчләрнең Генераль штабының К.Е. Ворошилов исемле хәрби академиясен тәмамлагач танк армиясенең җитәкчесе урынбасары, танк армиясенең җитәкчесе, штаб башлыгы, Ленинград хәрби бүлгесенең җитәкчесе беренче урынбасары.

1989 елның гыйнвардан башлап 1991 елның декабренә хәтле — ҺДГ җитәкчесе. 1990 елның гыйнваренда Бакы шәһәрендәге хәрби операциясенең координаторы булды.

1991 елның декабреннән башлап 1991 елның августынә хәтле — ССРБ Саклану Министрының урынбасары.

1990 елның мартында 708 сайлау бүлгесеннән РСФСРның халык депутаты булып сайлана.

Хәрби патриотик эш белән шөгыльләнә. Руссиянең ҺДГ һәм махсус максатлы гаскәр (спецназ) ветераннары Берләшмәсенең президенты. Армиягә ярдәм итү оештыру комитетына кергән булган.

## Чыганаклар
* *Владислав Ачалов.* "Я скажу вам правду". —М., Ист-Факт, 2006, 336 c. ISBN 5-901534-14-х
* *Владислав Ачалов.* "Мера воздействия — расстрел. Книга 2. Я скажу вам правду". —М., Книжный мир. 2010, 510 с. SBN: 978-5-8041-0512-0

Төркем:Хәрби эшлеклеләр
Төркем:Генераллар
Төркем:ССРБ хәрби башлыклары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Хәрби академия тәмамлаучылар
Мирза (Румыния)

**Мирза** — Румыниянең Долж жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Долж жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Александр Базаревский

**Александр Халильевич Базаревский** (1884 ел, Луҗ — 1938 ел, Мәскәү) —  Россия империясе һәм Совет хәрби эшлеклесе, полковник.

## Тәрҗемәи хәл
Польша-Литва татарларыннан, генерал Хәлил Базаревский гаиләсәннән. Полоцк кадет корпусын һәм Павел хәрби уку йортын (1903) бетергән. Подпоручик булып (10.08.1903) училищены тәмамлагач Литва лейб-гвардияләр полкына чыгарылган. Поручик (10.08.1907).

1909 елны Генераль штабның Николай академиясен беренче рәзрәт буенча тәмамлый.

Төркем:Хәрби эшлеклеләр
Төркем:1884 елда туганнар
Төркем:1 июль көнне туганнар
Төркем:1938 елда вафатлар
Төркем:2 апрель көнне вафатлар
Нельсон Мандела

**Не́льсон Роли́лахла Манде́ла** (, ) (1918-2013) — Көньяк Африка Җөмһүриятенең беренче кара тәнле президенты (1994-1999), апартеид вакытында кеше хокуклары өчен актив көрәшче, 1993 елгы Тынычлык өчен Нобель премиясе иясе.

## Тормыш юлы
Нельсон 1918 елны Умтатада, телебу кабиләсе җитәкчесе гаиләсендә туа. 1940 елда Форта-Хер көллиятеннән студентлар чыгышы өчен куыла. Шуннан соң Йоханнесбург шахтасында полиция хезмәткәре булып эшли. 1942 елда Уитвотерсрендта көллият һәм университетны тәмамлый, хокук белгече һөнәрен ала.

1944 елда Мандела Африка милли конгрессының (АМК) Яшьләр лигасына керә, тиздән аның җитәкчесе була. 1950 нче елларда — Мандела — Африка көньягында апартеидка каршы иң актив көрәшчеләрнең берсе. Күп тапкыр полиция тарафыннан кулга алына. 1960 елда (тәртипсезлекләр нәтиҗәсендә 67 кеше һәлак булгач) илдә Африка милли конгрессы ябыла, аның эшчәнлеге тыела. Мандела кануный булмаган эшчәнлек башлый. Аның җитәкчелегендә АМКның хәрби оешмасы оеша. 1964 елның июнендә ул кулга алына һәм гомерлек төрмә җәзасына хөкем ителә. Төрмәдә утырган чагында ул дөньякълщм таныла. Көньяк Африкада һәм башка илләрдә аны азат итү буенча хәрәкәт оеша. 27 ел Мандела төрмәдә утыра. Төрмәдә ул туберкулез белән авырый. 1985 елда КАҖ президенты Питер Бота аңа сәяси эшчәнлектән баш тапту хисабына иреккә чыгаруны тәкъдим иткәч, Мандела тәкъдимнән баш тарта.

1990 елда, илдә апартеид системасы кризисы күзәтелгәндә, Мандела иреккә чыгарыла, 1991 елда АМКны җитәкли. 1994 елда Көньяк Африкада беренче тапкыр гомум ил сайлавы үткәрелә, аның нәтиҗәсендә Мандела КАҖның беренче кара тәнле президенты булып сайлана. 1996 елда аның җитәкчелегендә җөмһүриятнең яңа конституциясе кабул ителә.

1993 елда Нельсон Мандела Фредерик Виллем де Клерк белән бергә «Көньяк Африкада апартеид режимының тыныч юл белән тәмамлану эше һәм яңа демократиягә нигез әзерләүләре өчен» Тынычлык өчен Нобель премиясенә лаек була.

Нельсон Мандела берничә китап авторы, аларның арасында «Азатлыкка җиңел юл юк» (1965), «Мин үләргә әзермен» (1979) кебек китаплар.

Соңгы елларда сәясәтченең сәламәтлеге авырая. 2013 елда ул берничә тапкыр хастаханәгә яткырыла. 2013 елның 5 декабрендә Мандела вафат була.

## Фотосурәтләр

Файл:Young Mandela.jpg|Нельсон Мандела, 1937 ел
Файл:1988 CPA 5971.jpg|Нельсон Мандела хөрмәтенә чыгарылган ССРБ маркасы, 1988 ел
Файл:Bill-Clinton-with-Nelson-Mandela.jpg|Нельсон Мандела һәм АКШ президенты Билл Клинтон, 1993 ел
Файл:Mandela voting in 1994.jpg|Нельсон Мандела тавыш бирә, 1994 ел
Файл:Inauguration of President Nelson Mandela, Pretoria, 1994. 60 F.jpg|Нельсон Мандела инаугурациясе, 1994 ел


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Нельсон Мандела вафат
* «Кругосвет»: Нельсон Манделаның тормыш юлы  
* Esquire: Нельсон Манделаның тормыш кагыйдәләре  

Төркем:КАҖ президентлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Революционерлар
Актал

**Актал** () — Алтай Республикасының Кош-Агач районында урнашкан авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Кыш озын һәм суык. Җәй кыска һәм кызу була. Июль һәм август айларында еш яшен яшнәүләр күзәтелә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: казакълар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Кош-Агач районы торак пунктлары
Төркем:Алтай Республикасы торак пунктлары
Давид Туган-Мирза-Барановский

**Туга́н-Мирза́-Барано́вский, Дави́д Ива́нович** (???? — , ) — Россия император армиясенең һәм Ак хәрәкәтнең офицеры.

## Тәрҗемәи хәл
Польша-Литва татарларыннан. Хәрбиләр нәселдән — генерал-майор улы. 1902 елны Михаил артиллерия училищесын тәмамлаган. Аннары Генерал штабы академиясен. Лейб-гвардиянең атлы артиллериясе полковнигы. Гвардия укчы дивизиясенең штаб башлыгы.

1919 елның мартыннан бирле Кырым ат полкы дивизионының командиры.

## Тышкы сылтамалар
* 

## Шулай ук карагыз
* Одесса операциясы (1919)

Төркем:Хәрби эшлеклеләр
Төркем:Генераллар
Пётр Славен

|стиль_вверху = background:#B0C4DE;
|вверху2      = }
|изображение  = |}}
|подпись      = }}
|стиль_текста = width:300px;

|метка1 = Тормыш еллары
|текст1 = }}

|метка2 = Прозвище
|текст2 = }}

|метка3 = Псевдоним
|текст3 = }}

|метка4 = Туу датасы
|текст4 = }

|метка5 = Туу урыны
|текст5 = }}

|метка6 = Үлем датасы
|текст6 = }

|метка7 = Үлем датасы
|текст7 = }}

|метка8 = Иялек
|текст8 = }}

|метка9 = Род&nbsp;войск
|текст9 = }}

|метка10 = Годы&nbsp;службы
|текст10 = }}

|метка11 = Звание
|текст11 = }}

|метка12 = Часть
|текст12 = }}

|метка13 = Командовал
|текст13 = }}

|метка14 = Должность
|текст14 = }}

|метка15 = Сугышлар/бәрелешләр
|текст15 = }}

|метка16 = Награды и премии
|текст16 = }}

|метка17 = Связи
|текст17 = }}

|метка18 = В&nbsp;отставке
|текст18 = }}

|метка19 = Роспись
|текст19 = }}

| стиль_внизу = border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;
| внизу = ]]** на [[Викисклад]]е</div>}}
}}**Пётр Антон улы Славен''' (1874 — 1919) — рус һәм совет хәрби эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәл
Чыгышы буенча Латвиядән. Патша армиясенең кадр офицеры. Беренче бөтендөнья сугышында 67-нче Тарутино җәяүле полкы составында катнашкан. Варшава янында бәрелешләрдә күрсәткән батырлыклары өчен  Геогргий коралы белән бүләкләнә. 1916 елның июненә —  67-нче Тарутино җәяүле полкы штабы башлыгы вазифаларын башкаручы, генераль штабы капитаны. 1917 елдан — полковник.

### [[Русия ватандашлар сугышы|Ватандашлар сугышы]]
1918 елның август-октябрендә Көнчыгыш фронтының 5-нче армиясенең командиры; аның җитәкчелеге астында 5-нче армия Казанны ала. 1918 елның ноябрендән 1919 елның гыйнварына кадәр — Көньяк фронтының командиры. 1919 елның мартыннан — Совет Латвия армиясенең командиры, аннан соң РСФСР Көнбатыш фронтының 15-нче армиясенең командиры.

1919 елның ноябрьдә фронт сызыгы аша үтеп, Латвия гаскәрләренә әсирлеккә бирелә. Фронт сызыгы аша үтү вакытында аңа салкын тидерә һәм ул тиздән үлә.

## Моны да карагыз
* Казан операциясе

## Тышкы сылтамалар
* Славен Петр Антонович
Талица (Фалёнки районы)

**Талица** () — Киров өлкәсенең Фалёнки районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (97%), арлар (2%).

## Искәрмәләр

Төркем:Фалёнки районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Майма (балык)

**Майма** () — карплылар гаиләсендәге вак төче су балыгы. Аурупа белән Себер сулыкларында киң таралган.

Аның озынлыгы 10-12 см, авырлыгы 15 г. Төсләре соры аллы-гөлле ялтырап тора. Тәңкәләре вак кына. Яшәвенең икенче елында җенси җитлегә. Май — июньдә су температурасы 8-12&nbsp;°C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 0,2-2,5 мең бөртек уылдык. 5-6 ел яшиләр.

Суүсем, кортлар, бөҗәк белән туклана.

## Тышкы сылтамалар
* Рыбы вод Украины / Гольян обыкновенный (Phoxinus phoxinus (Linnaeus, 1758))
* Институт рыбного хозяйства 

## Әдәбият
* Шамил Нафиҡов. Һыу буйында балыҡсы. 
* Берг Л. С., Рыбы пресных вод СССР и сопредельных стран, 4 изд., ч. 2, М. — Л., 1949.
* Н. Ф. Золотницкий «Аквариум любителя» 1885 год (Эльрице, немецкий гольян — )

Төркем:Балыклар
Кумалыр (мәгънәләр)

**Кумалыр**:

* Кумалыр — Россия территориясеннән ага торган елга.
* Кумалыр — Алтай Республикасының Шебалино районында урнашкан авыл.
Василий Молодцов

**Василий Александр улы Молодцов** (*Василий Александрович Молодцов*) — коми тел белгече, мәгариф һәм мәдәният эшлеклесе.
## Биография

1907 елда Тотьма укытучылар семинариясен тәмамлый. 1911—1913 елларда Петербург укытучылар институтында укый.

1918 елда Молодцов коми теле өчен әлифба төзи; шул әлифба коми теленең беренче рәсми әлифбасы итеп раслана (1930 елда «Молодцов әлифбасы» латин әлифбасы белән алыштырыла, ләкин 1936—1938 елларның кыска периодында яңадан кулланышка кертелә). Бу алфавитта ул әлифба китабын (1920) һәм грамматика китабын (1921) төзи. 1920-елларда Молодцов коми теле өчен орфографик кагыйдәләр системасын эшкәртә.

1938 елда «буржуаз милләтчелектә» гаепләнеп, өч елга хөкем ителә. 1940 елның 30 августында вафат була.

1957 елда җинаять составы булмау сәбәпле аклана.

## Төп хезмәтләр
* Санԁрӧ Ваԍӧ. Лыԃԃыԍны велӧԁчан. Сыктывԁін кар, 1920.
* Санԁрӧ Ваԍӧ. Комі грамаԏіка туј піԍкӧԁыԍ. 1921.
* Молодцов В. Некоторые принципы зырянского правописания. Усть-Сысольск, 1927.
* Молодцов В. К грамматической классификации слов зырянского языка. Усть-Сысольск, 1928.
* Молодцов В. Фонетика зырянского диалекта языка коми. М., 1929.

## Моны да карагыз
* Молодцов әлифбасы
* Коми теле

## Тышкы сылтамалар
* Его величество Алфавит/Василий Молодцов "скрепил" создание Коми автономии новой фонетикой

Төркем:Фин-угор белгечләре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Игнатий Гаврилов

**Игнатий Гаврила улы Гаврилов** (*Игнатий Гаврилович Гаврилов*) — удмурт шагыйре, публицист, тәнкыйтьче, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәл
Иганатий Гаврилов Вятка губернасы Алабуга өязенең Ныша-Какси (Зур Сибы) авылында (хәзер Удмуртиянең Мәжгә районына карый) урта хәлле крестьян гаиләсендә туа.

1924 елда Мәжгә педагогика техникумына укырга керә, һәм, аны тәмамламыйча, Ижауда ачылган театр курсларына күчә. 1927 елда үз әдәби эшчәнлеген башлый. 1932 елда Мәскәү дәүләт театр сәнгате институтын тәмамлый. 1932—1938 елларда — Удмурт драма театрында әдәби бүлеге мөдире.

1938 елдан — ССРБ язучылар берлеге әгъзасы; 1938—1942 елларда — Удмуртия язучылар берлегенең идарә рәисе. Бөек Ватан сугышында катнашкан. Демобилизациядән соң Удмурт драма театры директоры булып эшләгән. 1952—1959 елларда — УАССР язучылар берлегенең әдәби консультанты.

1973 елның 4 декабрендә вафат була.

## Бүләкләр
* РСФСР һәм УАССР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Кызыл йолдыз ордены
* УАССР дәүләт премиясе
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены

## Тышкы сылтамалар
* http://alibudm.narod.ru/pis/pudm3.html 

Төркем:Ар шагыйрьләре
Василий Лыткин

**Василий Илья улы Лыткин** (*Василий Ильич Лыткин*, , 27.12.1895-27.08.1981) — коми совет шагыйре, фин-угыр телләр белгече, филология фәннәре докторы. Финляндия фәннәр академиясе докторы, Коми АССР Дәүләт премиясе лауреаты, РСФСР һәм Коми АССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәл
Усть-Сысольск шәһәр училищесында һәм Тотьма укытучалар семинариясендә белем алган. 1918 елда аның беренче шигырьләр дөнья күрә. Беренче бөтендөнья сугышында һәм Россия ватандашлар сугышында катнашкан.

1925 елда Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый. 1927 елда Будапешт университиетында «фәлсәфә докторы» дәрәҗәсен ала.

1930—1933 елларда Мәскәү дәүләт университеты һәм 1932 елдан Коми педагогика институтында укытучы булып эшләгән.

1933 елда арестлана һәм биш елга хөкем ителә. 1956 елда тулысынча аклана.

1946 елда филология фәннәре докторы дәрәҗәсен ала. 1958 елдан — ССРБ язучылар берлеге әгъзасы. 1961—1971 елларда — ССРБ Фәннәр академиясе тел белеме институтында фин-угыр телләре секторының мөдире.

## Әсәрләр
Иң зур әсәре — ватандашлар сугышы геройларга багышланган «Баралар» (, ) поэмасы.

Александр Пушкин, Фёдор Тютчев, Шандор Петөфи, Владимир Маяковский, Демьян Бедный, Корней Чуковский әсәрләрен коми теленә тәрҗемә иткән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Лыткин Василий Ильич 

Төркем:Коми шагыйрьләре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Фин-угор белгечләре
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Микунь

**Микунь** (, ) — Русиянең Коми Республикасыныда шәһәр.

Халык саны — 10 732 кеше.

## Исемнең килеп чыгышы
Микунь — Николай исеменең гади сөйләм формасы (*Миколай - Микола - Микунь*).

## География
Шәһәр Сыктывкардан 96 километр төньяктарак урнашкан. Төньяк тимер юлының бер үк исемле стансасы, тимер юллар төене.

## Тарих
Микунь нигезләнүе  Төньяк тимер юлы төзелеше белән бәйле.

1948 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1956 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Тимер юл транспорты ширкәтләре.

## Галерея

MikunRW.JPG|Тимер юл стансасы
Паровоз в Микуни.JPG|


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Микунь «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Төркем:Коми Республикасы
Төркем:Коми Республикасы шәһәрләре
Николай Бауман

**Николай Бауман** ()&nbsp;— Россия революционеры, РСДРП-ның большевистик бүлеге эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәл
Алман чыгышлы обойлар остасы гаиләсендә туган.

2-нче Казан гимназиясендә белем алган. 1891—1895 елларда&nbsp;— Казан ветеринария институты студенты, уку вакытында марксистик һәм народниклар әдәбияты белән шөгыльләнә башлаган. Диплом алгач, ул Сарытау губернасының Яңа Бурасы авылына эшкә китә. Анда ул үзеңә полиция күз күременә эләгә һәм Петербургка китәргә мәҗбүр була. 1891—1897 елларда&nbsp;— «Эшче сыйныфны азат итү өчен көрәш союзы»-ның әгъзасы. 1897 елда кулга алына һәм 22 айга Петропавел крепостена ябыла.

1899 елда Вятка губернасына сөрелә, шул ук елда чит илгә качып китә. 1901 елда, Ленин йөкләмәсе буенча Мәскәүгә кайта, РСДРП Мәскәү комитеты әгъзасы була. 1903 елдан Мәскәү большевситик оешмасының һәм партиянең ҮКның җитәкчесе. Шул ук елда кулга алынган, әмма чит илгә качып киткән.

1903 елның декабрендә Россиягә кире кайта. 1904 елның июльдә кулга алына һәм 16 айга Таганка төрмәсенә ябыла.

1905 елның 18 октябрендә демонстрация вакытында  Михальчук тарафыннан үтерелә.

## Истәлек
* Казанның тарихи үзәгендә Бауман исемен йөртүче урам бар.
* 1967 елда Н.&nbsp;Э.&nbsp;Бауман исемендәге 2-нче урта мәктәп (*хәзер* Казанның Вахитов районы балалар иҗаты үзәге) бинасы (*Сул як Болак урамы, 48/1*) диварына истәлек тактасы куелган.

## Галерея

Могила революционера Николая Баумана.JPG|Бауман кабере. Ваганьково зираты, Мәскәү
527b.jpg|ССРБ почтасы маркасы, 1935
Nikolay-Bauman.jpg|
The Soviet Union 1973 CPA 4206 stamp (Birth centenary of Nikolay Bauman, professional Russian revolutionary of the Bolshevik Party).jpg|ССРБ почтасы маркасы, 1973

## Тышкы сылтамалар
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/67777/%D0%91%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD

## Искәрмәләр

Төркем:Россия революционерлары
Гыйбадәт

**Гыйбадәт** (, укыла: *әл-гыйбәдә* — *табыну*, лексик яктан — *түбәнчелекле булу*, *буйсыну*, *баш ию*) — гадәттә берәр илаһи көчкә таба юнәлтелгән дини табыну (яки буйсыну).

## Төрле диннәрдәге гыйбадәт

### Буддизмда гыйбадәт

### Виккада гыйбадәт

### Исламда гыйбадәт

Исламда, гыйбадәт кылу - Аллаһ Тәгалә (Ходай) кушкан яки хуплаган гамәлләрне башкару, һәм Аллаһ тыйган гамәлләрдән качу дигән мәгънәгә ия булган термин. Гыйбадәт итү Исламның биш баганасына керә, төп өлеше буларак тәүлеккә биш тапкыр кылынган *[[Намаз]]* ритуаль дога кылу тора.

### Сикхизмда гыйбадәт

### Христианлыкта гыйбадәт

### Һинд динендә гыйбадәт

### Яһүд динендә гыйбадәт

## Бүгенге көн гыйбадәте
Бүгенге көн җәмгыять хәле турында социология фәне күзлегеннән язучы кайбер авторлар күп кешеләрнең оешкан диннәргә генә түгел, әмма көндәлек тавар һәм хезмәтләрне булдыручы ширкәтләрнең брендларына, спорт такымнарына, һәм башка шәхесләргә табынулары турында сүз йөртәләр. Нәтиҗәсендә, социология "дин һәм гыйбадәтне җәмгыятьнең үзе-үзенә табыну процессы" буларак киңәйтә, үз кыйммәтен белдерү һәм үз-үзен саклауның бер рәвеше буларак.

## Гыйбадәт кылу аспектлары
* Борынгыларга гыйбадәт
* Хайваннарга гыйбадәт
* Идолларга гыйбадәт
* Интерцессия (*башкалар хакына үтенеч, дога*)
* Император культы
* Дөньякүләм диннәр

## Искәрмәләр

Төркем:Дин
Владимир Адоратский

**Владимир Виктор улы Адоратский** (7.8.1878, Казан — 5.6.1945, Мәскәү), тарихчы, СССР Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы (1932).

## Тәрҗемәи хәле
Икенче Казан ирләр гимназиясен, Казан университетының юридик факультетын тәмамлый (1903). 1890-елларда Казандагы революцион түгәрәкләрдә эшчәнлек алып бара. 1904 елдан РСДРП әгъзасы һәм Казан комитеты секретаре, Казанда 1905—07 еллардагы революция вакыйгаларында катнаша. 1905 елның декабрендә кулга алына, Әстерхан губернасында сөргендә була, Швейцариягә китәргә рөхсәт ала. 1908—10 елларда Казанда, 1911—18 елларда эмиграциядә яши. Беренче Бөтендөнья сугышы вакытында Германиядә гражданлык тоткынлыгында була.

1918 елның августында Россиягә кайта, РСФСР Мәгариф халык комиссариатында эшли. Бөтенроссия Үзәк Башкарма Комитетының Социалистик (соңрак Коммунистик) академиясен оештыручыларның берсе. 1919 елда Казан университетында укыта, революция хәрәкәте һәм гражданнар сугышы турында мәгълүматлар җыя. 1920 елдан Мәскәүдә: Октябрь революциясе һәм РКП(б) тарихы комиссиясе — Истпарт җитәкчеләреннән берсе, РСФСР дәүләт архивы мөдире, Үзәк архив идарәсе мөдире урынбасары. 1920-елларда Я.М. Свердлов исемендәге Коммунистик университетта, Кызыл профессура институтында укыта. 1928 елдан В.И. Ленин исемендәге институт дирекциясе әгъзасы, 1931—39 елларда — Маркс-Энгельс-Ленин һәм СССР Фәннәр академиясенең философия институтлары директоры. 1938—45 елларда К. Маркс, Ф. Энгельс һәм В.И. Ленин хезмәтләрен бастыруда катнаша.

## Фәнни эшчәнлеге
Хезмәтләре марксизм-ленинизм мәсьәләләренә, Октябрь революциясе тарихына карый.

## Истәлек
* Казанның Яңа Савин районында Адоратский исемен йөртүче урам бар.

## Фәнни хезмәтләре
* О государстве // К вопросу о методе исследования. М., 1923; К вопросу о научной биографии В.И. Ленина. М., 1933; К. Маркс - основоположник научного коммунизма. М., 1933; Избранные произведения. М., 1961.

## Әдәбият
* Конюшая Р.П. В.В. Адоратский. Биографический очерк // Адоратский В.В. Избранные произведения. М., 1961; Литвин А., Муллина Л. Адоратский В.В.// Борцы за счастье народное. Казань, 1967.

Төркем:Россия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
Абезь (Лемвавом)

**Абезь** () — Коми Республикасының Инта шәһәр округында урнашкан авыл.

## Климат
Абезь климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (56%), руслар (40%).

## Искәрмәләр

Төркем:Инта шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Роман Шаронов

**Роман Сергей улы Шаронов** (; 8 сентябрь 1976, Мәскәү) — Россия футболчысы, сакчы. Казанның "Рубин" клубы капитаны, Россия җыелма командасының элеккеге уенчысы, 2004 һәм 2012 елгы Европа Чемпионаты катнашучысы.

## Клуб карьерасы

Төркем:Россия футболчылары
Төркем:Рус спортчылары
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Боровская (Киров өлкәсе)

**Боровская** () — Киров өлкәсенең Даровской районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Даровской районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Елец

**Елец, Карасу** () — Россия шәһәре (1778 елдан), Липецк өлкәсенең Елец районы үзәге.

Халык саны — 108 404 кеше (2010).
## География
Сосна елгасының ике ярында урнашкан, шәһрдә аңа Ельчик елгасы кушыла, шулай ук шәһәрдә берничә кибеп бетә торган гөрләвек бар.

### Климат



## Халык

Милли состав (2002): руслар — 97,4%.
## Шәхесләр
* Владимир Виноградов (1882—1964), галим-терапевт, кардиолог. СССР  академигы (1944), РСФСР атказанган фән эшлеклесе (1940), Социалистик Хезмәт Герое (1957). Иосиф Сталинны дәвалаган табиб.
* Анатолий Дударев (1936), рентгенолог, медицина фәннәре докторы (1979), профессор (1986), медицина хезмәте полковнигы (1978).

## Искәрмәләр

Төркем:Липецк өлкәсе
Елец (мәгънәләр)

* Елец — Липецк өлкәсендәге шәһәр.
* Елец (Белгород өлкәсе) — Белгород өлкәсенең Яңа Оскол районында урнашкан утар.
* Елец (Воркута) — Коми Республикасының Воркута шәһәр округында урнашкан торак пункт.
* Елец (Уса кушылдыгы) — Россия территориясеннән агучы елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага.
Валентин Глушко

**Валентин Пётр улы Глушко ** (2.9.1908, Әдис шәһәре - 10.1.1989, Мәскәү) - конструктор, ракета двигательләрен төзү һәм ракета-космик техника гыйлеме белгече. 1929 елда Ленинград университетының физика-математика факультетын тәмамлый. 1933 гә кадәр Газодинамика лабораториясендә (Ленинград), электроракета, сыек ягулыклы ракета двигательләре (ЖРД) төзү бүлеген оештыра һәм җитәкли. 1934 елны Мәскәүдә Ракета фәнни-тикшеренү институтын оештыра.

## Тәрҗемәи хәле
Россиядә сыек ягулыклы ракета двигательләрен төзү эшенә нигез салучы.

## Фәнни эшчәнлеге
Глушконың төп хезмәтләре сыек ягулыклы ракета двигательләрен һәм космик аппаратларны төзү һәм үстерүнең мөһим мәсьәләләрен теоретик һәм тәҗрибә тикшерүләренә багышланган.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләүләре
* ССРБ Фәннәр академиясе академигы (1958; мөхбир әгъза 1953)
* Ике тапкыр Социалистик Хезмәт Каһарманы (1956, 1961)
* Ленин премиясе (1957)
* ССРБ Дәүләт бүләкләре (1967, 1984)
* Халыкара астронавтика академиясе әгъзасы (1976)
* Биш Ленин ордены
* Октябрь Инкыйлабы ордены
* Кызыл Байрак  ордены
* К.Э. Циолковский исемендәге медаль белән (1958) бүләкләнә.
* һәм башка медальләр

## Фәнни хезмәтләре
* Ракеты, их устройство и применение. М.-Л., 1935 (автордаш)
* Жидкое топливо для реактивных двигателей. М., 1936. Ч. 1
* Путь в ракетной технике. М., 1977
* Развитие ракетостроения и космонавтики в СССР. М., 1987.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Однажды и навсегда. Книга о Валентине Петровиче Глушко. М., 1998; Космонавтика: Энцикл. М., 1985.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Россия космонавтикасына нигез салучылар
Төркем:Россия конструкторлары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Одессада туганнар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Гөкдениз Карадениз

**Гөкдениз Карадениз** яки татар тәрҗемәсе **Күкдиңгез Карадиңгез** (, tat.lat.Gökdeniz Karadeniz; 11 гыйнвар 1980, Төркия) — Төркия футболчысы.  Казанның "Рубин" клубы ярты сакчысы, Төркия җыелма командасының элеккеге уенчысы,  2012 елгы Европа Чемпионаты катнашучысы.

"Рубин" клубы эчендә ике тапкыр Россия футбол ярышының җиңүчесе (2008, 2009), ике тапкыр Россия Суберкубогы иясе(2010, 2012) һәм Россия Кубогы иясе (2012).

Европа бәйгеләрендә – Чемпионнар Лигасында һәм Европа лигасында  Рубин эчендә уйнады, 2009 елда Чемпионнар Лигасынның Ноу Камп стадионында (Барселона) мәшһүр уенында Барселона капкасына хәлиткеч тупны кертте, Рубин шушы уенда Барселонаны 2:1 исәбе белән җиңде.

2013 елда Мадрид шәһәрендә Европа Лигасының җиңүчесе – Атлетико такымының капкасына мөһим тупны кертте, Рубин шушы уенда Атлетиконы 2:0 исәбе белән җиңде.

2013 елда Мәскәү шәһәрендә Лужники стадионында Чемпионнар Лигасының (соңрак Европа Лигасының) җиңүчесе – Челси (Лондон) такымының капкасына икенче тупны кертте, Рубин шушы уенда Челсине 3:2 исәбе белән җиңде. Шулай итеп Гөкдениз Карадениз Рубин белән уйнаган һәр грандларның капкасына тупны кертте.

Кайчакта Гөкдениз Карадениз Рубин такымының капитаны вазифаларын башкара.
## Рубин-2
2023 елгы сезонда Казанның «Рубин-2» футбол командасының яңа баш тренеры итеп билгеләнгән.

## Кызыклы факт

Татарстанның Биектау районы Калинино авылы янында Р-242 трассасы буена үзенең һәм төрек иганәчеләренең акчасына үз исемендәге мәчет төзеткән. 2020 елның 1 октябрендә мөселманнар өчен гыйбадәт кылырга ишекләре ачылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Рубин» рәсми сәхифәсендә күрсәтмә 
* ФИФА рәсми сәхифәсенең нөфусы  
* Профиль на сайте Евро-2008 
* Profile on transfermarkt.de  
* Profile on TFF.org

## Шулай ук карагыз

Төркем:Төркия футболчылары
Төркем:Төркия спортчылары
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Төркем:Футбол тренерлары
Карповская (Архангельск өлкәсе)

**Карповская** () — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

## Халык
2010 елда биредә 9 кеше яшәве билгеле.

2010 елгы җанисәп буенча авылда руслар (100%) яши.

## Искәрмәләр

Төркем:Вельск районы торак пунктлары
Разгорт (Удора районы)

**Разгорт** () — Коми Республикасының Удора районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 169270.
## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Удора районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Ракинская

**Ракинская** () — Коми Республикасының Луза буе районында урнашкан авыл.

## Климат
Ракинская климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (90%), руслар (10%).

## Искәрмәләр

Төркем:Луза буе районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Күнче урамы (Казан)

**Күнче урамы** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Күнче_урамы  Künçe uramı], 1930 елга кадәр Апанаевлар тыкрыгы*) - Казанның Иске Татар бистәсендә, тарихи үзәктә урнашкан урам. Казан шәһәренең иң кыска җәяүле урамы. Күнче урамы Шиһабетдин Мәрҗани урамын, Каюм Насыйри урамы белән тоташтыра.

Күнче урамы Апанай мәчете янында башлап Кабан күле ярына бара. Күнче урамының озынлыгы 100 метр гына, иң кыска киңлеге - 3,5 метр.

Урта гасырда Күнче урамында төрле татар һөнәрчеләре, осталары эшләгәннәр, аеруча күнчеләр, тегүчеләр.

Совет вакытында Күнче урам ташландык хәлдә, йөрү өчен бикләнгән булган.

Җәйге Универсиада уеннарына 2013 елда Күнче урамы җәяүле итеп торгызыла, бизәкләнә, татар тарихи рухына китерелә.

Иң кыска Казанның җәяүле урамы Иске Татар бистәсенең үзәгендә Универсиада башланганчы торгызылып ачыла.

## Әдәбият
* Иске Татар бистәсенең торгызылуы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Синдор (мәгънәләр)

* Синдор (авыл) — Коми Республикасының Княжпогост районында урнашкан авыл.
* Синдор (бистә) — Коми Республикасының Княжпогост районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.
Түбән Одес (мәгънәләр)

* Түбән Одес (елга) — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. 
* Түбән Одес (бистә) — Коми Республикасының Сосногорск районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.
Вожаёль (мәгънәләр)

* Вожаёль —  Коми Республикасының Княжпогост районында урнашкан авыл.
* Вожаёль (Лемью кушылдыгы) — Россия территориясеннән агучы елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага.
* Вожаель (Понъю кушылдыгы) — Россия территориясеннән агучы елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага.
Гадли Мансур

**Гадли Мансур** (‎; 1945 елның 23 декабрендә туган ) —  2013 елның 3 июленнән бирле Мисыр президенты вазифасын вакытлыча башкаручы.

Каһирә университетының юридик факультетын (1967), Париждагы Милли хакимият мәктәбен (ЭНА; Франция, 1977) тәмамлаган. 1992 елдан бирле - Конституция мәхкәмәсе хөкемдары, аның рәисе урынбасары, 2013 елның 1 июленнән бирле аның рәисе.

Президент Мөхәммәт Мөрси хәрби көчләр тарафыннан урыныннан читләштергәч, 2013 елның 4 июлендә ант биреп Мисырның вакытлыча президент булып билгеләнгән.
Приполярный (мәгънәләр)

* Приполярный (Хант-Манси автономияле округы) — Хант-Манси автономияле округының Берёзово районында урнашкан торак пункт.
* Приполярный (Коми) — Коми Республикасының Усинск шәһәр округында урнашкан торак пункт.
Түбән Омра (мәгънәләр)

* Түбән Омра (авыл) — Коми Республикасының Троицко-Печорск районында урнашкан авыл.
* Түбән Омра (елга) — Россия территориясеннән агучы елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага.
Тракт

**Тракт** - Рәсәй империясендә даими рәвештә почта, йөкләр һәм пассажирлар ташый торган җире ныгытылган юл.

Казанда берничә урам тракт исемен йөртә - Себер тракты, Мамадыш тракты, Ырымбур тракты.

Төркем:Урам
Төркем:Юллар
Дан ордены

**Дан ордены**. 1943 елның 8 ноябренда ССРБ Югары Шура Президиумы Дан ордены турында Боерык игълан итте. Аның 3 дәрәҗәсе бар. Бу орден Кызыл Армия составының рядовойларга һәм сержантларга, ә авиациядә кече лейтенантларга да зур шәхси батырлыклар өчен бирелә.

Дан орденының статуты һәм тасмалар төсе буйлап элекке Георгий хачын хәтерләтә.

Дан орденының өч дәрәҗәле була, югары I дереҗәсе — алтыннан, II һәм III — көмештән (икенче дәрәҗәсенең үзәк медальоны алтыннаткан була).

Әмма бүләкләү III дәрәҗәдәседән башлана. III дәрәҗә Дан орденының беренчесе сапер Г. Исраелянга бирелгән.

Өч дәрәҗә Дан орденының иң беренче кавалерлары:
* өлкән сержант К.К. Шевченко
* ефрейтор М.Т. Питенин

Ике мең ярымнан артык сугышчы Дан орденының тулы кавалеры булды. Алар арасында Советлар Берлеге Каһарманнарыннан да дүрт кеше бар:
* очучы һөҗүм авиациясе полкы кече лейтенанты  Иван Григорьевич Драченко
* диңгез җәяүле гаскәре гвардия старшинасы Павел Христофорович Дубинда
* артиллериячеләр
** гвардия өлкән сержанты Андрей Васильевич Алёшин
** өлкән сержант Николай Иванович Кузнецов

Дан орденнарының тулы кавалерлары арасында дүрт хатын–кыз бар:
* снайпер старшина Н.П. Петрова
* пулеметчы сержант Д.Ю. Станилиене
* медсестра старшина М.С. Ноздрачева
* укчы–радист гвардия старшинасы Н.А. Журкина

Дан орденының тулы кавалерларыннан 8 кеше сугыштан соң Социалистик Хезмәт Каһарманы дигән мактаулы исемгә лаек булды.

Бөек Ватан сугышы чорында бер миллионга якын кеше III дәрәҗә Дан ордены алган, II дәрәҗә — 46 меңнән күбрәк һәм I дәрәҗә — 2631 кеше.

## Тышкы сылтамалар
* Орден тарихы 

## Галерея


Файл:Awards of the USSR-1945. CPA 953 -2.jpg|ССРБ маркасы, 1945 ел.
Файл:Awards of the USSR-1945. CPA 960.jpg|ССРБ маркасы, 1945 ел.
File:RR5714-0001R.jpg|
Файл:RR5111-0081 55-я годовщина Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.gif|


Дан
Төркем:Бүләкләр алфавит буйлап
Красное (Ненец автономияле округы)

**Красное** () — Ненец автономияле округының Котып аръягы районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 166715.

## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: ненецлар (53,2%),  руслар (32,4%), комилар (13,7%)

## Искәрмәләр

Төркем:Котып аръягы районы торак пунктлары
Төркем:Ненец автономияле округы торак пунктлары
Үкчә (мәгънәләр)

*Кеше анатомиясендә **[[үкчә]]** — аяк табаны артындагы калку тән өлеше.
***[[Үкчә (аяк киеме)|Аяк киеме үкчәсе]]** — аяк үкчәсен аякның алгы өлешеннән югарырак күтәрүче аяк киеменең вертикаль элементы.
Андык (мәгънәләр)

***[[Андык (Лобань кушылдыгы)|Андык]]** — Россия территориясеннән агучы елга. Киров өлкәсе, Удмуртия, Мари Ил, Татарстан биләмәләрендә ага.
***[[Андык (Лумпун кушылдыгы)|Андык]]** — Россия территориясеннән агучы елга. Киров өлкәсе, Удмуртия, Мари Ил, Татарстан биләмәләрендә ага.
Түбән Пёша

**Түбән пөша** () — Ненец автономияле бүᴫгеының Котып аръягы районында урнашкан авыл.

ᴨyчᴛьı индексы — 166730.

## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: ненецлар (7,6%), руслар (77,1%), сeрәʜнәр (10,3%), арлар (2,4%), сeрәʜнәр (10,3%), украиннар (1,6%), биларуслaр (1,0%).

## Искәрмәләр

Төркем:Котып аръягы районы торак пунктлары
Төркем:Ненец автономияле бүᴫгеы торак пунктлары