open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лилия Гилдиева

**Лилия Фәрит кызы Гилдеева** (1976 елның 14 июне, Зәй, Татар АССР, СССР) — Россия журналисткасы, НТВ каналында «Сегодня» мәгълүмат программасын алып баручы.
## Биографиясе
Татар гаиләсендә туа. Әтисе — дәүләт хезмәткәре, әнисе-башлангыч сыйныф укытучысы.

Казан дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый (1993-1997). Тележурналист карьерасын Яр Чаллыда 1997 елның июлендә «Эфир» җирле телеканалында яңалыклар алып баручы сыйфатында башлый. 1999 елның августында Казанга күчеп килә, корреспондент, продюсер, редактор, яңалыкларны алып баручы, «REN-TV» — «Вариант» каналының төбәк партнерында эшли. 2002 елдан 2006 елга кадәр ТНВда (Татарстанның ике телле (рус, татар) спутник каналы) эшли, «Татарстан Яңалыклары» мәгълүмати программасын алып бара.

2006 елның сентябрендә НТВ каналына чакырыла. Шул вакыттан алып хәзерге вакытка 19:00 сәгатьтә «Сегодня» программасы чыгарылышын алып бара. Төрле вакытта аның белән Алексей Пивоваров (2006-2013), Игорь Полетаев (2013-2014), Александр Яковенко (2014-2015), Михаил Чебоненко (март—август 2015), Василий Максименко (2015-2018) һәм Владимир Чернышев (2018 елдан) эшләгән.

2007 елның июненнән 2014 елның августына кадәр шулай ук «Сегодня в 22:45 (аннары 22:40, 23:00 һәм 23:15)» һәм «Сегодня. Итоги» программаларын алып бара.
## Гаиләсе
Кияүдә. Ире Рөстәм, телевидениедә монтажчы, аннан автосалонда эшли. Ике баласы бар: улы Данил — мәктәпне тәмамлаган, кызы Майя — 2009 елгы.

## Бүләкләре
* Россия Федерациясе Президентының Рәхмәте (2008 елның 23 апреле)
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Интервью газете «Труд», «Вечерней Москве», «Известиям»

Төркем:Татар алып баручылары
Төркем:Татар журналистлары
Кояш (мәгънәләр)

**Кояш** ― күпмәгънәле сүз.

Астрономия:
* Кояш — Җир шарына иң якын йолдыз.
Газета: 
* «Кояш» ― 1912―1918 елларда Казанда чыккан көндәлек газета.
Исем:
* Кояш Тимбикова

## Моны да карагыз
* Кояш системасы
* Кояш бату
* Кояш тотылу
* Кояш чыгу
* Кояш гыйбадәтханәсе, Модһэра
Дания Кәримова

**Дания Кәримова, Дания Йосыф кызы Кәримова** (1946 елның 7 ноябрендә Казанда туган) — Казан медицина академиясенең социаль медицина, икътисад һәм сәламәтлек саклау идарәсе кафедрасы профессоры; Россия сәяси эшлеклесе. Икенче чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты (1995-1999).
## Тәрҗемәи хәле

Мәктәпне алтын медаль белән тәмамлый. Аннары Казан медицина институтының педиатрия факультетында укый. Интернатурадан соң,  балалар хастаханәсенең неврологик бүлегендә эшли.

Аннары Казан медицина институтының социаль гигиена һәм сәламәтлек саклау кафедрасы ассистенты булып эшли. Табибларны камилләштерү институтының,  (исемен алмаштыргач  Казан дәүләт медицина академиясе) социаль медицина, икътисад һәм сәламәтлек саклау кафедрасы укытучысы булып эшли.

1977 елда — кандидатлык диссертациясен, 1991 елда — докторлык диссертациясен, 1992 елдан — профессор  була.

## Дәүләт Думасы депутаты
1995 елның 17 декабрендә "Безнең йорт — Россия" (НДР) сайлау берләшмәсенең федераль исемлеге буенча икенче чакырылыш Россия Дәүләт думасы депутаты итеп сайлана, ул НДР фракциясе әгъзасы, Иҗтимагый берләшмәләр һәм дини оешмалар эшләре буенча Дәүләт Думасы комитеты рәисе урынбасары, Дәүләтләр ассамблеясенең даими комиссиясе әгъзасы була.

2003 елның 7 декабрендә Мәскәү сайлау округы буенча дүртенче чакырылыш РФ Дәүләт Думасына сайлауларда катнаша (Татарстан Республикасы), ләкин сайланмый.
## Фәнни эшләре һәм бүләкләре
Аналык һәм балачакны саклау өлкәсендә 100дән артык фәнни хезмәт авторы; Экология һәм тормыш иминлеге халыкара фәннәр академиясе академигы; "Балалар безнең киләчәгебез" төбәкара иҗтимагый оешмасы президенты; "XXI гасыр" Россия-япон комитеты әгъзасы; "СССР уйлап табучысы" һәм "Россиянең атказанган табибы" исеменә лаек булды; РСФСР Мәгариф министрлыгының Алтын медале белән бүләкләнде.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Большая библиографическая энциклопедия
## Тышкы сылтамалар
Государственная Дума

Төркем:II чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:РФ атказанган табиблары
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Каннада теле

**Каннада** (/ˈkɑːnədə, ˈkæn-/;[7][8] ಕನ್ನಡ, [ˈkɐnːɐɖa]; яки азрак мәгълүм булган атамасы **Каннара**) ул күбесенчә Һиндстанның көньяк-көнбатыш Карнатака төбәге халкы тарафыннан сөйләшелә торган Дравид теле. Бу телдә шулай ук Махараштра, Андхра-Прадеш, Тамилнад, Телангана, Керала һәм Гоа штатларында тел азчылыклары һәм шулай ук чит илдә Каннара халкы сөйләшә. Телдә 2011 елда үз теле буларак якынча 43 миллион кеше сөйләшә. Каннада телендә шулай ук икенче һәм өченче тел буларак Карнатакада 12,9 млн нан артык кеше сөйләшә, бу сөйләшүчеләр санын 56,9 млн кешегә кадәр арттыра. Ул Һиндстанның рәсми телләрнең берсе һәм Карнатаканың рәсми теле булып тора. Каннада Көньяк һәм Үзәк Һиндстанның кайбер иң куәтле империяләрнең сарай теле булган, мәсәлән, Чалукья династиясенеке, Раштракута династиясенеке, Виджаянагара Империясенеке һәм Хойсала империясенеке.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Кумара Бхимешвара Свами гыйбадәтханәсе

**Кумарарама** яки *Бһимарама* ул Һинд дине Ходае Шива өчен изге булган биш Панчарама Кшетраларның берсе. Гыйбадәтханә Һиндстан штаты Андхра Прадешта Көнчыгыш Годавари районының Самалкотада урнашкан. Башка дүрт гыйбадәтханә булып Гунтур районында Амаравати авылында Амаравати(Көнчыгыш Годавари районы Дракшарамада Амарама, Палаколлуда Кширарама һәм Бһимаварамда Сомарама (икесе дә Көнбатыш Годаварида) тора. Ул үзәк тарафыннан сакланган Милли Әһәмияткә ия Һәйкәлләрнең берсе.

## Гыйбадәтханә
Гыйбадәтханә Самарлакота Шәһәреннән 1 километрда урнашкан. Изге урында урнаштырылган известьташ Линга беренче катта пьедесталдан калка һәм икенче катка түбәне чәнчеп чыга, шунда Рудрабһагага табыналар. Гыйбадәтханәнең 100 багана белән тотылган мандапамы бар һәм ул бөек архитектура әһәмиятенә ия. Гыйбадәтханәдә Экасила Нанди (бербөтен таштан киселгән Үгез) бар ул гыйбадәтханәгә керүдә Шива Лингамны саклап тора. Гыйбадәтханә Дракшарамада башка Панчарама гыйбадәтханәгә охшаш ул шулай ук Бһимешвара Алаям дип атала. Көнчыгыш якта Конети дигән мантап бар. Биредә Пушкарни (Конеру) күлен күреп була.
Гыйбадәтханә төзелеше безнең эраның 892 елында башланган булган һәм 922 елда тәмамаланган булган. Биредә Линга известьташтан эшләнгән һәм ак булып пәйда була. 1340-1466 елларда Мусунури Наяклар вакытында гыйбадәтханә янә төзекләндерелгән булган. Мусунури Наяклар тарафыннан Какатия архитектура стиле кабул ителгән булган. Биредә Алиһә шулай ук Бала Трипура Сундари буларак мәгълүм.
## Фестивальләр
Ноябрь-Декабрь (Картика һәм Маргашира масам) айлары дәвамында көн саен Абһишека башкарыла. Февраль-Март (Магһа Баһула Экадаши көне) вакытында Утсавам (Кальяна Маһотсам) булачак. Махашиваратрига кадәр гыйбадәтханәдә бөек бәйрәм итүләрне күреп була. Гыйбадәтханә расписаниесы булып иртәнге сәгать 6.00-дан көндезге 12.00-гә кадәр һәм кичке сәгать 4.00-тән 8.00-гә кадәр. Самалкот тирәли өстәмә кызыксыну урыннары булып Дракшарама, Аннаварам, Тһалупуламма Тһалли һәм Раджаһмундри тора.

## Фото галерея

File:Kumararama bhimesavara temple,side view,samalkota.jpg|Көньяктан гыйбадәтханә манзарасы
File:Kumararama Bhimesvara temple,first floor,gopuram,samalkota.jpg|Беренче каттан гопурам
File:Puskarani-kumararama bhimesvara tBmple,samalkota.jpg|Пушакарани
File:Linga-kumararama Bhimesara temple.samalkota.jpg|Гыйбадәтханәдә аһишека шива лингам
File:Carving ontemple pillar-kumararama temple ,samalkota.jpg|Шиласанам (ташларда борынгы кисеп ясау)
File:Dvajastambam-kumararama Bhimesavara temple,samalkota.jpg|Дваджа стамбам


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Kumararama
* More on Kumararama
* Kumara Bheemeswara swamy temple 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Тода теле

**Тода** (*தோதா*) — Дравид телләр гаиләсенә караган Тода халкының теле. Һиндстанда Тамилнад штатында, Нилгири тау массивы төбәгендә таралган. Сөйләшүчеләр саны — 1100 кеше (2007). Башка Дравид телләре белән чагыштырып карганда тода теленең фонетикасы гаять катлаулы — 8 сузык һәм күп фрикатив һәм селкенүче тартык.
## Фонология
Дравид телләр гаиләсе өчен 16 тода сузыгы – гаять зур сан. Телдә 8 сузык бар, аларның һәрберсе озын һәм кыска булырга мөмкин. Фонема [e] фонемасының үзенчәлеге — озынлык очрагында [æː] буларак әйтелә.
### Сузыклар

### Тартыклар

## Әдәбият
* Emeneau, Murray B. 1984. *Toda Grammar and Texts*. American Philosophical Society, Memoirs Series, 155. Philadelphia: American Philosophical Society.
* Siniša Spajić, Peter Ladefoged, P. Bhaskararao, 1994. «The rhotics of Toda». In *UCLA Working Papers in Phonetics 87: Fieldwork Studies of Targeted Languages II*.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Илдус Хәйбуллин

**Илдус Бари улы Хәйбуллин** (1937 елның 11 октябре - 23 февраль 2007) - Россия физигы, Россия Фәннәр академиясе әгъза-корреспонденты, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе академигы, күп кенә милли академияләрнең мактаулы әгъзасы.

## Биографиясе
Хәйбуллин Илдус Бари улы Татарстан АССРның Яшел Үзән районы Төньяк Норлат авылында туган. Милләте буенча-татар.
1960 елда Казан авиация институтының радио факультетын тәмамлый. 
1960-1966 елларда 296 нчы п/яда (Казан) инженер, өлкән инженер, радиотехника бүлеге лабораториясе мөдире булып эшли. 
1966-1992 елларда РФА Казан фәнни үзәгенең Казан физика-техник институтында (лаборатория мөдире, фәнни эш буенча директор урынбасары) эшли. 
1973 елда Илдус Бари улы Мәскәүдә кандидатлык диссертациясен яклый. 
1985 елда Илдус Бариевич ион-легацияләнгән ярымүткәргечләрне лазерлы яндыру буенча фәнни доклад рәвешендә докторлык диссертациясен яклый, ә 1991 елда Россия Фәннәр Академиясенең әгъза-корреспонденты итеп сайлана. 
1992 елдан башлап Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең баш гыйльми секретаре, РФА Казан фәнни үзәгенең Казан физика — техник институтының радиацион физика лабораториясе мөдире булып эшли. Илдус Бариевич — Казан физик юнәлештәге фәнни мәктәбенә яңа булган - ион имплантациягә нигез салучы, профессор. Төп фәнни хезмәтләр каты җисемнәр физикасына, ярымүткәргечле микроэлектроника һәм исәпләү техникасына багышланган. 
2007 елда вафат була.
## Бүләкләре
* СССР Дәүләт премиясе (1988)
* СССР Фәннәр Академиясе һәм ГДР Фәннәр академиясе микроэлектроника буенча премияләр
* Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе
* Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы
## Чыганаклар
* Памяти Ильдуса Бариевича Хайбуллина. К 70-летию со дня рождения 

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар уйлап табучылары
Төркем:Татар фән эшлеклеләре
Төркем:Физиклар
Сарай (мәгънәләр)

**Сарай** ― күпмәгънәле сүз. Төрки телләргә фарсы теленнән кергән:  — «*өй, корылма*».

* Сарай ― корылма.
Газета
* «Сарай» ― 1917—1918 елларда Әстерханда нәшер ителгән татарча газета.
Топоним:
* Сарай ― БР Әлшәй районындагы торак пункт.
* Сарай ― Волгоград өлкәсендәге торак пункт.
----
* Сарай-Бәркә ― Алтын Урда башкаласы.
* Сарай-Бату ― Алтын Урда башкаласы.
## Моны да карагыз
* **[[Кәрвансарай (мәгънәләр)|Кәрвансарай]]**
* **[[Сарайлы]]**
## Шулай ук карагыз
* Сарай мәйданы ― Казандагы мәйдан.
* Сарай күпере ― Санкт-Петербургтагы күпер.
Габделвахит Баһаветдинов

**Габделвахит Гыйльметдин улы Баһаветдинов** (1939 елның 23 мае, Шахмай авылы, Чистай районы, Татарстан АССР, ССРБ) — Россия сәясәтчесе, I һәм II чакырылыш Россия Федерациясе Федераль Җыелышының Дәүләт Думасы депутаты.

## Биография
Габделвахит Баһаветдинов 1939 елның 23 маенда ТАССРның Чистай районындагы Шахмай авылында туа. 1973 елда «рус теле һәм әдәбияты укытучысы» белгечлеге буенча Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлый.

1972—1983 елларда Советлар Берлеге коммунистик фиркасенең (КПСС) Чистай шәһәр комитеты инструкторы, лектор булып эшли. 1983 елдан 1994 елга кадәр Чистай балалар йорты директоры вазыйфасында эшли.

1994 елда I чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана, Дәүләт Думасы эшен оештыру комитеты әгъзасы була. «Яңа региональ сәясәт — Дума-96» депутатлар төркеменә керә.

1995 елда II чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты итеп 25 нче номерлы Түбән Кама бермандатлы сайлау округыннан сайлана, «Безнең йорт — Россия» Бөтенроссия иҗтимагый — сәяси хәрәкәте сайлау берләшмәсе тарафыннан тәкъдим ителә. Дәүләт Думасының регламент һәм эш оештыру комитеты рәисе урынбасары була.

## Бүләкләр

* «Татарстан Республикасының Атказанган укытучысы» мактаулы исеме;
* «Халык мәгарифе отличнигы» мактаулы исеме.

## Искәрмәләр


Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:23 май көнне туганнар
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:II чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Марат Заһидуллов

**Марат Фәрит улы Заһидуллов** (1974 елның 5 июне, Казан, Татарстан АССР, РСФСР, ССРБ) — Россия түрәсе һәм инвесторы, бишенче чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты (2007—2011), «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы, Казанның элеккеге шәһәр идарәчесе, «Поток Интер» фәнни-җитештерү фирмасы хуҗасы.

## Биография
Марат Заһидуллов  1974 елның 5 июнендә Казанда туа. 1991 елда 131 нче номерлы мәктәпне (хәзерге физика-математика лицее) тәмамлый. 1996 елда агасы Рафаэль Гыймаловның «Русь» финанс йорты генераль директоры була. 1998—1999 елларда — үзәк ягулык компаниясенең башкарма директоры. 1999 елда заманча хокук һәм икътисад институтын тәмамлый. 2000 елда Мәскәү дәүләт икътисад, статистика һәм информатика университетын тәмамлый.

2000 елда Россия Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрлыгының финанс-кредит, иминият һәм тышкы икътисади оешмаларның мөлкәт идарәсе башлыгы итеп билгеләнә. 2004 елдан — «Транскредитбанк» Президенты киңәшчесе, «Мотовилихинские заводлар» ААҖ генераль директорының беренче урынбасары, Эконацбанкның Директорлар советы рәисе. 2005 елдан СИБИНТЕКның Директорлар советы рәисе.

2006 елда Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитетын җитәкли. 2007 елдан 2011 елга кадәр «Бердәм Россия» партиясе кандидатларының федераль исемлеге составында Дәүләт Думасы депутаты була. Дәүләт Думасының Табигый ресурслар, табигатьтән файдалану һәм экология комитеты әгъзасы.

2014 елның маенда Марат Заһидуллов «Поток» компаниясенең 50% сатып ала.

## Җинаять эше
2013 елда «Мотовилихинские заводы» ААҖ генераль директоры Николай Бухвалов Россия Федерациясе Тикшерү комитетына элеккеге акционер Марат Заһидулловның гамәлләренә хокукый бәя бирү үтенече белән мөрәҗәгать итә. Мөрәҗәгать итүче версиясе буенча, 2002 елдан 2009 елга кадәр предприятие белән җитәкчелек итеп, ул, башка затлар белән бергә эшләп, ААҖгә кайбер юридик затларга займ бирү юлы белән 1,268 млрд сумнан артык зыян китергән.

Шуннан соң «Мотовилихинские заводы» ААҖнә мөлкәти зыян китерү факты буенча җинаять эше кузгатыла. Әмма 2014 елның ноябрендә, фигурантларның гамәлләрендә җинаять составы булмау сәбәпле, җинаять эше туктатыла.

## Искәрмәләр


Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1974 елда туганнар
Төркем:5 июнь көнне туганнар
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:V чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Илдус Заһидуллин

**Илдус Заһидуллин**,  Илдус Котдус улы Заһидуллин (*[[1963 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Балтач районы]], [[Яңгул (Татарстан)|Яңгул]]*) — тарихчы галим, тарих фәннәре докторы (2007), доцент (2008); Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих институтында  өлкән фәнни хезмәткәр һәм урта гасыр тарихы (1998-2014), яңа тарих (2014-2021) бүлекләре мөдире. 2021 елдан «Гасырлар авазы» фәнни журналыгың баш мөхәррире .

## Тәрҗемәи хәле
Заһидуллин Илдус Котдус улы 1963 елда туган. 1985 елда В.И.Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын тәмамлый.

1992 елда  «Казан губернасының татар крестьяннары XIX гасырның икенче яртысында (60-90 нчы елларда)» дигән темага диссертация яклап тарих фәннәре кандидаты дәрәҗәсен ала.

2007 елдан ― тарих фәннәре докторы.
Диссертация темасы: «Россиянең һәм Себернең Европа өлешендә исламның хәле XVIII гасыр урталарында - XX гасыр башында: ислам гыйбадәте һәм мәчетләр»

1992—1998 елларда Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих институтында фәнни хезмәткәр булып эшли.

1998―2014 елларда ― Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Тарих институтында урта гасыр тарихы бүлеге мөдире.

2006 елдан Россия ислам университеты ректоры вазыйфаларын башкаручы.

2014―2021 елларда ― Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих институтының яңа тарих бүлеге мөдире.

2021 елдан ― «Гасырлар авазы» фәнни журналының баш мөхәррире.

## Фәнни мәнфәгатьләр өлкәсе
Урта Идел буеның аграр тарихы, татар милли-азатлык хәрәкәте, Идел-Урал төбәгендә православие-ислам мөнәсәбәтләре, Россия империясендә ислам институтлары, Казан тарихы, Россия империясендә татарларның хокукый хәле, туган якны өйрәнү, татар-мөселман мәдәнияте архитектурасы тарихы, инкыйлабка кадәрге Россиядә мөселман мәхәлләләренең һәм башка ислам институтларының эшчәнлеге.

Татарстан Республикасы Президентының 2016 елның 05 февралендәге ПУ-103 номерлы Указы белән «Фидакарь хезмәт өчен» Татарстан Республикасы медале белән бүләкләнде.

Фәнни мәктәбе бар, 9 аспирант диссертация яклаган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Фидакарь хезмәт өчен» медале
* «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Т.2. Г-Й. Казан: татар энциклопедиясе институты, 2010. 420 б.
* Народы Волго-Уралья в зеркале российской истории. Сборник научных статей, посвященный юбилею доктора исторических наук И.К.Загидуллина / под общ. ред. Р. Р. Аминова. Казань: Институт истории им.Ш.Марджани АН РТ, 2017. 184 с. + 8 с. цв. вкл. ISBN 978-5-94981-265-5.

## Тышкы сылтамалар

*  Загидуллин Ильдус Котдусович. Tatarica. Татарская энциклопедия
* Официальный Татарстан
* Россия ислам институты. Рәсми сайт. 

## Моны да карагыз
* Россия ислам институты (Казан)

Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Кодава теле

**Кодава теле** (Каннада язмасы белән: ಕೊಡವ ತಕ್ಕ್, Kodava takk, мәгънәсе “Кодавалар сөйләше”, шулай ук Кодагу, Курги атамалары бар) ул Һиндстанда, Көньяк Карнатакада Кодагу районында Дравид теле. Кодава теле Кодава халкының беренче теле генә түгел, ә шулай ук Кодагуда күп башка касталарның һәм кабиләләрнең теле. Телнең ике диалекты бар: Менделе (Төньяк һәм Үзәк Кодагуда сөйләшелә) һәм Киггат (Көньяк Кодагуда сөйләшелә). Гадәттә Каннада язмасы кулланыла. 
Тарихи Кодава теле Каннада теленең диалекты буларак каралган.
Шулай да, 20-нче гасыр академиклары аны тел дип янә анализ ясаганнар. 2011 ел халык санын алу буенча Һиндстанда бу телдә 113 857 кеше сөйләшкән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Васих Заһриев

**Заһриев Васих, Заһриев Васих Васыл улы** (1930-1994) — урман корылышы һәм урман таксациясе өлкәсендәге галим, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы, профессор.

## Тәрҗемәи хәле

Заһриев Васих Васыл улы Татарстанның Мамадыш районы Түбән Тәкәнеш авылында туган. Лубян урман хуҗалыгы техникасы тәмамланганнан соң (1949) “Урман проекты” Төньяк-Көнбатыш предприятиесендә башта таксатор ярдәмчесе, таксатор һәм урман төзү партиясе җитәкчесе булып эшләде. 1957 елда читтән торып Санкт-Петербург дәүләт урман-техник университетын тәмамлый.

## Фәнни эшчәнлеге
Заһриевның фәнни һәм гамәли эшчәнлеге (1959 елдан) Бөтенсоюз урман хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты белән бәйле. 3аһриев үсентеләрнең хәзерге үсешен һәм продуктивлылыгын өйрәнү өлкәсендә әйдәп баручы галим була; төрле гографик зоналарда нарат һәм чыршы утыртмаларының төр биеклекләрен тикшерү, агач-куакларның бонитировкасының системасын камилләштерү белән шөгыльләнә. Аларга агач башларын үстерү таблицаларын төзи.

Галим тарафыннан 160ка якын урман хуҗалагы турында фәнни эш, шул исәптән 8 монография һәм дәреслек бастырылган. Алар арасында: «Прирост леса», «Основы лесной таксации»  укыту пособиесе , «Географические закономерности роста и продуктивности древостоев»  (1978). Ул урман корылышы һәм урман таксациясе буенча мөһим норматив һәм методик документлар әзерләүче була: «Агач утыртмаларның агымдагы үсешен билгеләү буенча эш кагыйдәләре» (1966), «Методические рекомендации по составлению таблиц хода роста древостоев» (1975, Н. Н. Гусев, Н. Я. Саликов белән берлектә). 3аһриев урманны төзегәндә хуҗалык секцияләренең агымдагы үсешен билгеләү методы эшләнде (1964). 1985-1986 елларда “Урман энциклопедиясе”нең «Лесоустройство, лесная таксация» бүлеге буенча  фәнни консультанты булды.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0
## Тышкы сылтамалар
Библус
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре докторларыТөркем:Урманчылар
Кота теле

**Кота теле** ул Һиндстанның Тамилнад штатының  Нилгири калкулыкларында якынча 9000 сөйләшүчесе  булган  Дравид телләр гаиләсенең теле. Анда күбесенчә Кота халкы кабиләсе кешеләре сөйләшә. 19-ынчы гасыр ахырында асаба сөйләшүчеләр саны якынча 1100 булган. 1990 елда халык саны бары тик 930 булган, бу, мөгаен, 1400 этнос саныннан, гәрчә даирәдә халык саны үссә дә. Кота теле Тамил-Каннада теленнән килеп чыккан булырга мөмкин һәм Тода теленә бик якын. Кота халкы саны якынча 2500. Кота атамасының килеп чыгышы Дравид “Ко” сүзеннән, аның мәгънәсе "тау".
## Фонология

s һәм z c, t͡ʃ һәм ɟ, d͡ʒ белән ирекле вариациядә очрый. ʂ s-ның аллофоны булрак ретрофлекслар алдыннан очрый.

## Искәрмәләр

## Өстәмә укырга мөмкин

*Emeneau, M.B. 1944. *[https://books.google.com/books/about/Kota_Texts.html?id=yo3YAAAAMAAJ/ Kota Texts]* California: University of California Press.
*
*
*

## Тышкы сылтамалар
*Olympic Song Practice Session in Kota Language & Style
*The hare in the moon and eclipses of the moon 
*Kota Swedesh List
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Шулпалы ит бәлеше

**Шулпалы ит бәлеше** — татар һәм башкорт уртак ашларыннан берсе, камыр тыш эченә бер яки берничә төрле ашамлык салып мичтә пешерелгән кунак ашы.

## Бәлеш өчен камыр басу
Шулпалы бәлешне гадәттә төче камырдан ясыйлар, чөнки әче камырдан ясасаң, бәлеш тишелеп шулпасы агып бетүе мөмкин.

Табакка йомырка сыта­лар, аңа тоз сибеп һәм өстенә каймак яки өсте алынмаган сөт салып туглыйлар. Бу сыекчага иләнгән он салып, токмач камы­рыннан йомшаграк итеп камыр басалар. Берсен дүрттән өч өлеш, икенчесен дүрттән бер өлеш итеп камырны ике кисәккә бүләләр. Зуррак кисәкне биш-алты миллиметр калынлыгында, читләре зур табадан бер кул яссуыннан күбрәк чыгып торырлык итеп, куна тактасында түгәрәкләп җәеп, майлаган табага тигез итеп салалар.

Таба кырыена тиеп камыр өзелмәсен өчен, аның тирәсенә таба биеклегендә тастымал урап куярга мөмкин.

## Бәлешнең эчлеген әзерләү һәм аны эшләп бетерү
Бәлеш эченә дигән итне юганнан соң, сөякләреннән аерып, кузы чикләвеге эрелегендә турыйлар һәм шундый ук эрелектә туралган бәрәңге белән бергә катнаштыралар. Бәрәңге белән бер үк вакытта вак кына итеп туралган суган да кушыла, борыч һәм тоз сибелә. Гадәттә шулпалы бәлешләргә лавр яфрагы са­лынмый, теләгән кешегә бөтен килеш яисә ваклап 1—2 яфрак салырга мөмкин. Кайберәүләр яфракны кайнатып, суын гына да салалар. Шуларның барысы табадагы камыр җәймәсенә өем итеп салына һәм камырның кырыен күтәреп, бөреп чыгалар. Шуннан соң камырның калган кисәген җәеп, бәрелгән бәлешкә каплыйлар да ике бармак белән чеметеп, ябыштыралар. Бәлеш капкачының уртасына тишек тишелә һәм аңа камырдан бөке (кендек) ясап тыгыла. 

## Бәлешне пешерү
Ясап  бетергәннән соң,   бәлешнең өстен канат белән майлыйлар һәм мичкә тыгалар, Әгәр мич кызу булып, бәлешнең өсте катып китү куркынычы булса, бәлеш мич­тә бераз торганнан соң, аның өстенә суда басылган арыш камы­рыннан каплама ясап ябалар яки суга манчылган кәгазь кап­лыйлар. Бәлеш мичтә 1—1,5 сәгать тотыла. Шуннан соң бәлеш­нең бөкесен ачып, эченә алдан хәзерләп куелган ит шулпасы салына һәм бөкесен каплап, яңадан мичкә тыгыла.

## Бәлешне табынга бирү
Бәлешне табынга бирү алдыннан аның ' эченә тагын шулпа салына. Табынга бәлешне табасы белән бирәләр. Башта аның капкачын кисеп, өлешләп бүләләр, аннан һәр тәлинкәгә эче са­лына, соңыннан кырые киселә, Боларны ашап бетергәч, төбе кисеп бүленә.

## Рецепт
Бәлеш пешерү өчен: 1,5 килограмм камыр, сөяге белән бергә 1,5—2 килограмм ит, 2 килограмм бәрәңге, 100—150 грамм май, 400 грамм шулпа, 150—200 грамм суган, кирәк кадәр тоз һәм борыч алына.

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өченче томда) Казан, 1977.
* Юныс Әхмәтҗанов, "Татар халык ашлары" китабы, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.

Төркем:Татар ризыклары
Пенго теле

**Пенго теле** ул Одишаның Набарангпур районында Пенго Пураджа җәмәгате тарафыннан сөйләшелә торган Көньяк-Үзәк Дравид теле. Күпчелек сөйләшүчеләр шулай ук Ория телендә яхшы сөйләшәләр.
## Фонология

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Pengo basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Хөррият (газета, 1917)

*<small>Бу [[Сәмәрканд]] газетасы турында мәкалә, [[Казан]] газетасы турында [[Хөррият (гәҗит)|моннан]] укыгыз</small>*

**«Хөррият»** (**حریت**) — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Сәмәрканд шәһәрендә 1917 елның 16 апреленнән 1918 елның 30 апреленә кадәр «Сәмәрканд җәдидләр оешмасы» тарафыннан татар һәм үзбәк телләрендә нәшер ителгән. Газета әдәби, икътисади-сәяси юнәлештә, атнага 2 тапкыр чыккан. Барлыгы 87 саны дөнья күргән.

## Тарих
1917 елның 16 апреленнән Сәмәрканд шәһәрендә татар һәм үзбәк телләрендә нәшер ителә, барлыгы 87 саны чыга. «Хөррият» газетасы ― зур күләмле, күп тиражлы, һәр саны дүртәр биттән торган иҗтимагый-сәяси, икътисади һәм әдәби газета була. 1917―1918 елларда әлеге басма  Төркестан краенда, шул исәптән Ташкентта, Сәмәркандта һәм башка зур шәһәрләрдә сәяси процессларны яктыртуның төп чыганакларыннан берсе була.

Газетаның беренче нашире ― «Заравшан ширкәте», аннары ― Мөхәммәд Урумбаев. Газета «Б. А. Газаров типографиясе»ндә чыгарылган. «Сәмәрканд җәдидләре оешмасы» тарафыннан гамәлгә куелган «Заравшан» ширкәте китапханәсенең бөтен кереме әлеге газетаны чыгаруга тотылган.  

## Мөхәррирләр
Газетаның мөхәррирләре ― Кәбиршаһ Мансуров (Акобир Шомансуров),  (1885―1938), Хаҗи-Мөгыйн Шакруллаев (Шукрулло), Мардонкул Шомухаммедов. 1917 елда Г. Фитрәт «Хөррият» газетасының баш мөхәррире булгач, төбәктә әдәбият һәм мәгариф үсешендә зур эз калдырган мәгърифәтче, мөфти  газетада хезмәттәшлек итәргә чакыра. «Хөррият»тә Мәхмүтхуҗа Беһбуди («Бохара вакыйгалары», «Иттифак кирәк» һ. б.), Габдерәүф Фитрәт («Йорт кайгысы», «Мөселманнар, гафләттә калмагыз» һ. б.), Хаҗи Мөгыйн («Шураи исламия һәм сайлаулар», «Ярдәм кирәк»), Сәетриза Ализадә, Сәйдәхмәд Сиддыйки, Хуканбай Габдехалик улы һ. б. мәкаләләр белән даими катнашалар.

«Хөррият» газетасы Казанда нәшер ителүче «Корылтай», «Безнең тавыш» газеталары белән тыгыз элемтәдә торган. Үз сәхифәләрендә әлеге басмалардан татар милли хәрәкәтенә кагылышлы материалларын күчереп бастырып килгән.

## Ябылу
1918 елның 30 апрелендә, 87 саны дөнья күргәч, совет органнары (Милли эшләр комиссарлыгы) тарафыннан чыгудан туктатылган. Аның базасында большевиклар идеологиясенә туры килә торган газета (1918―1921 елларда «Хезмәтчәннәр тавышы», Ярлылар тавышы») чыгарыла. 
## Яңа заман
1996 елда «Хөррият» («Hurriyat») исеме белән Ташкентта (*Алишер Навои урамы, 30*) мөстәкыйль үзбәкчә газета чыгарыла башлаган.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
* *Тәлгат Насыйров*. Октябрь һәм эзәрлекләнгән татар матбугаты. Казан утлары, 2005 ел, № 10, 157-175нче бит.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Үзбәкчә гәҗитләр
В
Төркем:1917 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Русия империясе матбугаты
Төркем:Сәмәрканд
Хөррият (мәгънәләр)

**Хөррият** ― күпмәгънәле сүз. Төрки телләргә гарәп теленнән кергән:  «Хөррият» ― «*азатлык, иреклелек*».
 
Оешма:
* Хөррият ― 1904-1905 елларда Казанда татар яшьләренең легаль булмаган (идән асты) сәяси оешмасы (элекке исеме «Шәкертлек»).
Газета:
* «Хөррият» ― Казанда 1905 елда татар эсерлары нәшер иткән газета.
* «Хөррият» ― Сәмәркандта 1917―1918 елларда нәшер ителгән газета.
* «Хөррият» ― 1918―1921 елларда Петроградта чыккан «Кызыл Шимал» газетасының беренче исеме.
* «Хөррият» ― Ташкентта 1996 елдан чыгучы үзбәкчә газета.
Топоним:
* Хөррият ― Ютазы районындагы торак пункт.
Зензел авыл

**Зензел авыл** — Россиянең Әстерхан өлкәсенең Лиман районындагы авыл. Зензел авыл советының административ үзәге һәм бердәнбер торак пункты.

Халык саны —  кеше ()

1703 елда оешкан.

## Атамасы
Бер версия буенча, авыл элек татарча «Җигдә» дип аталган, ә калмыкча «Зигда» дип аталган. Аннары бу сүз Пенза губернасыннан күчеп килүчеләр тарафыннан «Зигдами» дип әйтелгән, ә аннары «Зинзили» һәм «Зензели» кебек яңгыраган. Икенче версия буенча, бу татарчадан җиде авыл, җиде йорт сүзеннән килеп чыккан. Башта авылда нәкъ менә шуның кадәр йорт була.

## Тарихы
Авылга нигез салынуның датасы турында мәгълүматлар төрле. Зензел авыл советы сайтында урнаштырылган рәсми мәгълүматларга караганда, авылга 1703 елда казна һәм калмык җирләренә Түгә күле түбәнлекләрендә нигез салына, башка мәгълүматлар буенча авылга 1790 еллар башында Курченкодан күчеп килгән татарлар нигез сала.

1859 елда Әстерхан губернасының казна авылында 66 йорт, бер мәчет була, 175 ир-ат һәм 169 хатын-кыз яши. 1902 елгы сораштыру кәгазьләренә караганда, бу чорда биредә 30 агач һәм 40 камыш йорт, бер мәчет булган. Дин, нигездә, «магометан», ягъни ислам булган.

Совет власте урнашканнан соң Зензел авыл советы оеша.

Бөек Ватан сугышы елларында авылның милли составында зур үзгәрешләр була, авыл яныннан Кизләр — Әстерхан тимер юлы линиясе уза, станция барлыкка килә. Күп кенә килүчеләр: рус, украиннар, латыш, яһүдләр барлыкка килә. Бирегә Михайловка, Караванлы авыл кешеләре күченгән. Машина-терлекчелек станциясе эшли башлый, башка оешмалар барлыкка килә.

1943 елның 28 декабрендә тирә-як авылларда яшәүче калмык халкы депортацияләнә. 1944 елда Калмык АССРны бетергәч, Зензели авылы, Долбан олысы башка торак пунктлары кебек үк, Әстерхан өлкәсе составына кертелә.

1956 елда районга күчү буенча чикләүләрне бетергәч, калмыклар кайта башлый. Бу вакытка элекке калмык авыллары юкка чыкканлыктан, кире кайткан калмыклар Зензелдә күмәк яшәү урыннарына нигез салган. Шулай итеп, авылда инде эшләп килгән татар бистәсе белән бергә калмык бистәсе барлыкка килә. Ә Тимерьюлчылар шәһәрчеге соңрак киңәя һәм рус микрорайонына әверелде. Хәер, бу бүленеш шактый шартлы була. Калмыклар рус һәм даргиннар белән, руслар төрле халыклар белән аралаш Һәм бары тик татар бистәсендә генә аерымлык саклана.

## География
Авыл Каспий буе түбәнлеге чикләрендә, Лиман районының көнбатышында урнашкан. Әстерхан өлкәсе башкаласына кадәр 130 км, район үзәгенә кадәр 25 км.

## Халык саны

; Милли состав

## Шәхесләр

* Динар Байтемиров (1984), җырчы (*баритон*),  педагог. Гатчина филармониясе мөдире (2023).
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Елизавета Миронова (1923)

**Миронова (Морякова) Елизавета Платоновна** (1923-1997) - татар халкының күренекле шәхесе, Бөек Ватан сугышы ветераны, II дәрәҗә Ватан сугышы орденына лаек булган шәхес

## Туган урыны
  ТАССР ның Апас районы  Соравыл (Ян-Суринск) авылы. (Хәзерге Татарстан республикасы  Кайбыч районы Соравыл (Янсуринское) авылы). 

## Милләте
ТАТАР (керәшен татары) 

## Фронтка чакырылу урыны һәм вакыты
Тат.АССР , Олы Кайбыч районы хәрби комиссариаты, 1942

### Бүләкләре
II дәрәҗә Ватан сугышы ордены

## Тормыш һәм сугышчан юлы
Миронова (Морякова) Елизавета Платоновна 1923  елның  10 сентябрендә ТАССР ның Апас районы Соравыл (Ян-Суринск) авылында татар  гаиләсендә туган.

Урта   мәктәпне тәмамлый.  Мәктәптә уку чорында спорт белән шыгыльләнә, төрле спорт ярышларында катнашып, җиңүләр яулый. 

1942 елның августында Олы Кайбыч районы хәрби комиссариаты   бүлекчәсеннән Эшче Крестьян Кызыл Армия сафларына алына.  Маршал Рокоссовский К.К. җитәкчелек иткән II Белорус фронтында  202 зенит артиллерия дивизия составында ефрейтор  булып хезмәт итә.  Белоруссия, Польша, Көнбатыш Пруссияне азат итүдә, Белостокс операциясендә  катнаша.

**Сугышта күрсәткән  батырлыгы өчен** II дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә. Бөек Җиңү көнен  Көнбатыш  Пруссиянең  Кенигсберг шәһәрендә   госпитальдә каршылый.

Сугыштан соң  туган авылы Соравылга  кайта. 1946 елның   августында сугыштан кайткан  үзе кебек үк керәшен татары егете Миронов Николай Павлович  белән гаилә корып яши башлыйлар.  Елизавета Платоновна  Мәлки һәм Соравыл авылларында кибетче,   Николай Павлович  Иске Тәрбит урта мәктәбендә озак еллар  военрук булып эшли. Аларның бер-бер артлы  8 бала  туа: Виталий, Юрий, Геннадий, Роза, Анатолий, Володя, Марина, Римма. Кызганычка каршы, Геннадий бик яшьләй үлә, 5 яшьлек Роза белән   2 яшьлек Анатолий  янгында һәлак була. Елизавета Пдатоновна  һәм Николай Павлович балаларын, укучыларны милли рухта тәрбияли, татар теленә мәхәббәт тәрбиялиләр. 

1976  елда Мироновлар гаиләсе  Сведловск  өлкәсендәге Волчанск шәһәренә күчеп китә. Елизавета Платоновна сәүдә өлкәсендә хезмәт куя.

1997  елның 20 ноябрендә  үлә.

## Чыганак

# https://pamyat-naroda.su/awards/anniversaries/1512282467
# https://pomni.is74.ru/person/36574/Мироновы+Николай+и+Елизавета 

## Моны да карагыз
Иске Тәрбит авыл җирлегеТөркем:Апас районында туганнарТөркем:Сугыш ветераннары
Гуппи балыклары

**Гуппи** — төче суда яшәүче, зур булмаган, озын тәнле  балык. Бу балыкларның исеме Роберт Гуппи белән бәйле. Табигатьтә алар XIX гасыр уртасында табыла һәм тасвирлана. Балыкларның ватаны-Үзәк һәм Көньяк Америка: Венесуэла, Тринидад һәм Тобаго, Суринам, Барбадос, Төньяк Бразилия. Алар куе үлән булган җылы вак суларда яшиләр . Хәзер гуппилар бөтен җирдә диярлек.

Шулай ук гуппи балыклары зур хезмәт күрсәтәләр. Бу балыклар малярия черкиләренең личинкаларын бик теләп ашыйлар, шуның өчен гуппи күп илләрнең сулыкларына күчерелгән.

Ата һәм ана балыклар аерылалар.

Ата балыклар 1,5-4 см; матур рәсемле, затлы койрыкка ия. Ана балыкның гәүдәсе 3-7 см озынлыкка сузыла, койрыгы киресенчә, ата балыкларныкына караганда, кыска һәм йомшак буяулы. Кыргый ана гупппиларның үтә күренмәле һәм төссез йөзгечләре була, ә балыкның гәүдәсе яшел, зәңгәр яки соры төстә

Тәндәге рәсемнең кабатланмавын исәпкә алып, табигатьтә ике бер үк төрле гуппи юк. Хәзерге көндә бу балыкларның төркемнәрен классификацияләү бик катлаулы, чөнки аларның токымы елдан ел күбәя.Гуппи классификациясенең нигезе булып тән буявы (нигездә, ата балыкларның) хезмәт итә. Күләме, формасы һәм койрыкларның төсе. Яңа токым бары тик койрыклы йөзүченең буявы буенча гына исем ала. Шулай, әгәр гуппи сары төсле тәнгә ия булса һәм кызыл койрыклы булса, ул Кызыл гуппи дип аталачак.

Кыргый табигатьтә бу искиткеч балыкның гомер озынлыгы шактый үзгәрүчән, уртача алганда - 2 елга якын. Уңайлы шартларда- аквариумда 3 елга кадәр яши.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Аквариум балыклары
Төркем:Пецилилылар
Каз баш-аягыннан бәлеш

**Каз баш-аягы турап пешерелгән бәлеш** —  татар халкында элек-электән иң тәмле, үзенчәлекле ризыкларның берсе. Гадәттә баш-аяк бәлешен авылда көз көне каз суйганнан соң пешерелә башлыйлар.

## Бәлешкә камыр әзерләү
Баш-аяк бәлеше пешерү өчен гадәттә башта төче камыр басыла. Әче камырны да файдаланырга була. Берсен зур, икен­чесен кечерәк итеп камырны икегә бүләләр. Зуррак кисәкне куна өстендә ярты сантиметр чамасы калынлыгында түгәрәкләп жәяргә кирәк. Җәймәне җәеп бетергәч майлаган табага тара­тып салалар. Аңа түбәндә күрсәтелгәнчә хәзерләнгән баш-аяк-лар салына, май сибелә һәм камырның кечерәк кисәгеннән капкач җәеп, өстенә каплана.

## Бәлешнең эчлеген хәзерләү
Каз башы яхшылап йолкына. Телен калдырып, томшыгы кисеп алына, башы аскы яктан ярыла да кайнар суга тыгып пешекләнә. Авыз эчендәге лайлалы катлау һәм теленең тиресе кубарып алына һәм тагын бер кат салкын суда юыла.

Каз аякларын сүрән генә утка куеп алалар. Ут өстендә кыз­дыргач, аларның тиресе куыкланып кабарып китә һәм бик җиңел куба. Тиресен кубарып алганнан соң, аякларны юарга кирәк. Казның баш-аяклары шактый эре итеп (аяклары буынлап) турала.

Туралган баш-аякка чистартылган һәм дүрткә ярып турал­ган бәрәңге, суган кушыла, борыч, тоз сибеп бәлеш ясала. Шул­па җибәрү өчен бәлешнең капкачына тишем ясап камырдан бөке тыгыла.

## Бәлешне пешерү
Бәлеш мичтә 1,5—2 сәгать утыргач, аны мичтән алалар, кап­качындагы бөкесен ачып эченә шулпа салалар да бөкесен кап­лап яңадан мичкә тыгып куялар. Зур бәлешләр пешерә торган мич кызу булганлыктан, бәлешнең өсте катмасын өчен, аңа суда чылатылган чиста кәгазь яки суда баскан арыш камырын­нан каплама ясап ябалар.

Бәлеш пешеп өлгергәч, аны табынга кайнар килеш, табасы белән куялар.

## Рецепт
Бер зур бәлешкә: 1,5—2 килограмм камыр, 2 килограмм каз баш-аягы, 1,5—2 килограмм бәрәңге, 400 грамм шулпа, 200 грамм суган, эченә салу өчен 200 грамм сары май, бәлеш өстенә сөртү һәм таба майлау өчен 50 грамм май, кирәк кадәр тоз, бо­рыч алына.

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өченче томда) Казан, 1977.
* Юныс Әхмәтҗанов, "Татар халык ашлары" китабы, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.

Төркем:Татар ризыклары
Яшел суган бәлеше

**Яшел суган бәлеше** — татар халкында эчлеге өчен яшел суган кулланып әзерләнгән бәлеш.

## Камыр әзерләү
Бу бәлешне әче камырдан ясыйлар. (Төче камыр да кулланып була) Камырны башка бәлешләрне яса­гандагы кебек икегә бүләләр. Зуррак кисәкне кунада җәйгәннән соң майлаган табага таратып салалар. Шуннан соң табадагы камыр өстенә алдан хәзерләнгән эчлек салына, май сибелә һәм икенче кисәк камырны җәеп, бәлешнең өстенә каплыйлар.

## Бәлешнең эчлеген хәзерләү
Яшел (кыяклы) суган алып, аны тамырларыннан, сары кыяклардан чистартып, яхшы­лап салкын суда юасың да, иләккә яки тактага таратып салып бераз саркытасың, суы сарыккач, вак кына итеп турыйсың, өс­тенә тоз сибеп болгатып, тагын юкә иләк өстенә таратып сала­сың. Шуннан сон каты итеп пешерелгән йомыркаларның кабы­гын әрчеп, пычак белән вак кына итеп турыйсың, өстенә бераз тоз һәм мул итеп сары май сибәсең. Шуннан соң туралган мырка белән суганны катнаштырып, әзер камырга салып, бәлеш ясыйсың һәм бәлеш табасында бераз кабартыла, шуннан соң өстен майлап мичкә куеп пешерәсең.

## Рецепт
Бер бәлеш өчен: 1 —1,2 килограмм әче камыр, 1,5—2 кило­грамм яшел суган, 6—8 йомырка, 200—250 грамм май, кирәк ка­дәр тоз алына,

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өченче томда) Казан, 1977.
* Юныс Әхмәтҗанов, "Татар халык ашлары" китабы, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.

Төркем:Татар ризыклары
Кәбестә бәлеше

## Камыры
Кәбестә бәлешен әче камырдан ясыйлар. Бәлеш кыяклы яшел суган бәлеше кебек үк ясала.

## Кәбестә бәлешенең эчлеген хәзерләү
Тыгыз башлы ак кәбестә алып, аны тышкы кабыкларыннан чистартыр­га, күчәнен кисеп ташларга һәм шуннан сон чиста тагаракка са­лып, вак кына итеп чабарга кирәк. Чабылган кәбестәгә тоз си­беп, кул белән уалар. Уганнан соң ул сулана. Суын саркыту өчен; аны бераз юкә иләккә салып торырга кирәк. Шуннан соң кәбестәне майлы кызган табага салып, өстенә бераз сөт сибеп, өстен каплап утка куялар. Кәбестә тәмам йомшарганчы парлан­дырыла. Әзер булгач, аны суыталар. Шуннан соң кәбестәгә каты итеп пешерелгән һәм ваклап туралган йомырка кушып, мул итеп май сибеп, яшел суган бәлешен ясаган кебек ясыйлар. 

## Бәлешне әзерләү
Кәбестә­не камыр эченә салгач, бер-ике чи йомырка туглап сибәргә дә ярый. Болай эшләгәндә, ашаган чакта бәлештән кәбестә коел­мый, эче тотрыклы була.

Чабылган кәбестәне бәлеш эченә парландырмыйча, чи килеш тә салырга мөмкин. Бу вакыт бәлеш мичтә озаграк тотыла.

## Рецепт:
Бер бәлеш өчен: 1—1,2 килограмм камыр, 2 килограмм кә­бестә, 200—250 грамм май, 6—7 йомырка, ярты стакан сөт һәм кирәк кадәр тоз алына,

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өченче томда) Казан, 1977.
* Юныс Әхмәтҗанов, "Татар халык ашлары" китабы, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.

Төркем:Татар ризыклары
Мегалодон

**Мегалодон** — үлгән акулаларның бер төре.Бу су хайваннары  берничә миллион ел элек яшәгәннәр, дөресрәге 2,6 миллион - 23 миллион элек.

Галимнәр мегалодонны хәзерге “Ак акула” белән бер нәселдә дип әйтәләр, бәлки бу чынлап шулайдыр. Археологлар бу су хайванының тешләрен бик күп санда табалар. Аларның тешләре  15  сантиметрга кадәр була ала, бәлки күбрәктер дә. Бер теше 15 сантиметр булгач. Бу хайванның иң зурлары  18 метрга кадәр була алган, хәтта 20 метрга кадәр. Ә авырлыгы 18 тоннадан  кубрәк.

Иң көчле акула  булып мегалодон санала, аның 276 теше 180 мең ньютон көч белән теләсә кайсы җан иясен утерә ала. Иң мөһиме мегалодон өчен ул – китлар. Бу ерткыч өчен кит – төп ризык булган. Башта мегалодон китларның ишкәкләрен һәм койрыкларын тешләп ала торган булган, ә аннары инде күкрәкләрен.

Ләкин дөньяда, элек яшәгән бер су җырткычы, мегалодонга каршы басып тора алган. Аның исеме – “Милвиловый левиафан”. Аның тешләре 36 сантиметрга кадәр була алган. Левиафанның да ризыгы шул тирә булган – китлар. Ләкин левиафан белән мегалодон очрашулары бик аз булган, аңа карамастан да, мегалодон барыбер җиңеп барган. 

Мегалодон юкка чыгу сәбәпләре:

* Климат үзгәрү. Иң  элек океаннарның суы хәзергегә карата җылырак булган.

* Төп ризыгы бетү.

Кайбер кешеләр хаман да мегалодонның үлмәвенә ышаналар. Ләкин бу алай түгел: 

* Беркайда да соңгы 1,5 миллион елларда  диңгезнең нинди дә булса бер җаны да акула тешеннән үлде дип язылмаган/әйтелмәгән (ак акуланың тешеннән тыш).

* Диңгез тирәнлеге мегалодон туклана торган ризык белән бай түгел.

* Бу акуланы бер кешедә бер кайчанда күрмәгән.

Әйе, интернетта бик күп фото-сүрәтләр бар, янәсе, ул фотоларда мегалодон сүрәтләнгән, ләкин фотошобын алып атсаң, анда китлы акула гына кала,бик зур акула, ләкин кешегә тими торган һәм куркынычсыз . 

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  видеосыннан алынган.

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Акулалар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Юкка чыккан төрләр
Марат Гыйзәтулин

**Марат Рөстәм улы Гыйзәтулин** (1960 ел) - язучы, иҗат тикшеренүчесе һәм Булат Окуджаваның беренче биографы. "Өмет тавышы" альманахының редколлегия әгъзасы һәм нәшире (2004-2013 еллар).
## Биографиясе
1960 елның 10 маенда Татарстан АССРның Казан шәһәрендә туган. Үзбәкстанда үскән. Йөк төяүче, слесарь, сакчы булып эшли.

1985 елда Мәскәү химия машина төзелеше институтын тәмамлый. Институтны тәмамлаганнан соң берничә ел Үзбәкстанда химия предприятиесендә эшли. Аннары эшмәкәрлек эшчәнлеге белән шөгыльләнә һәм Советлар Союзы таркала башлагач Мәскәүгә күчеп килә.

1998 елда М.Гыйзәтулин үзенең дусты, әдәбият белгече һәм тавыш архивисты Л. А. Шилов белән берлектә Переделкинадагы Булат Окуджава халык музеен үз акчасына төзелиләр. Шагыйрьнең тол калган хатыны Ольга Арцимович Гыйзәтулин тәкъдиме белән музейның беренче директоры була. 1999 елда, музей рәсми статус алгач, музейда эштән читләштерелә.

2006 елдан башлап Кипрда яши.

Булат Окуджава тормышы һәм иҗаты турында тикшеренүләр, шулай ук хикәяләр җыентыклары авторы.
## Бүләкләре
* Россия космонавтика Федерациясенең Юрий Гагарин медале
## Тышкы сылтамалар
* 
* Youtube-канал литературного клуба "Марат и Маргарита"
Төркем:Татар язучылары
Корноухово

* Корноухово (Балык Бистәсе районы) — Татарстан Республикасы Балык Бистәсе районында урнашкан авыл.
* Корноухово (Кайбыч районы) — Татарстан Республикасы Кайбыч районында урнашкан авыл.
Тормыш (мәгънәләр)

**Тормыш** ― күпмәгънәле сүз. Гомумтөрки ***тур*** ― «тору, туктау, яшәү, булу» сүзеннән ясалган.
* Тормыш ―  тере организмда тереклекне тәэмин итүче процесслар күплеге.

Газета:
* «Тормыш» ― 1913―1918 елларда Уфада татар телендә чыккан көндәлек газета.
* «Тормыш юлыннан» ― Чуашстанның Алик районы газетасы.
* «Яңа тормыш» ― 1907―1908 елларда Җаекта татар телендә чыккан көндәлек газета.
Нәшрият:
* «Тормыш» ― 1914―1916 елларда Уфада татар телендә газета чыгару өчен сәүдәгәр Гыйбадулла Госманов оештырган нәшрият.
## Моны да карагыз
* Тормыш сыйфаты индексы
* Тормыштан канәгатьлелек индексы
* Тормыш мәгънәсе
* Тормышка чыгу
* Көндәлек тормыш
## Шулай ук карагыз
* Яңа Тормыш, топоним.
Сабакүл (күл)

**Сабакүл , Сапуголи** () — Татарстан Республикасының Лаеш районы Сапуголи (Сабакүл) авылы территориясендә урнашкан күл.
## География
Сабакүл күле - чыгышы белән күл казанлыгы термокарст процессы нәтиҗәсендә барлыкка килгән күл. Су өсте озынча формада. Күлнең озынлыгы 765 м, максималь киңлеге 157 м. Көзге мәйданы 8,1 гектар. Уртача тирәнлек 1 м чамасы.
## Гидрология
Күлнең күләме 80 мең м³. Җир асты сулары исбеннән туклануы тотрыклы. Сары төстәге су, исез, катылыгы 1 ммоль/л дан кимрәк, минерализациясе 67 мг/л, үтә күренмәлеге 90 см. Суның химик тибы —гидробонат-кальций.
## Хуҗалыкта файдалану

Су яткылыгы яшелчә бакчаларына су сибү, суда йөзүче кош-корт үрчетү, су коену, көнкүреш ихтыяҗлары өчен файдаланылган табигый су белән тәэмин итүче мөһим чыганак.
Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25 номерлы карары һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644 номерлы карары белән региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл дип танылган.

Күл ләмләнә һәм үсемлекләр белән каплана бара. 

Кайчакта, су өстендәге саф көзгедә матур ярлар чагыла, кояш нурлары ялтырый, тирә-якта бөтен нәрсәне: яшел яр буе үләннәрен, кара агач кәүсәләрен, су өстеннән ашыкмыйча гына йөзгән ап-ак болытларны, күк зәңгәрлеген гәүдәләндереп җибәргән төсләрне күреп туктарга кирәк. Сабакүл - ул рәссамның кул чукларына лаек гүзәл урыннарның берсе.
Урындагы халыкның ял итү өчен яраткан урыны.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской
## Тышкы сылтамалар
* 
* 
Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Лаеш районы күлләреТөркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Шулпалы каз бәлеше

**Шулпалы каз бәлеше** — татар һәм башкорт уртак ашларыннан берсе.

## Эчлене әзерләү
Бәлеш ясау өчен симез каз яхшы була. Суйган казның башын кисеп алгач, каны акмасын өчен, муенын кысып бәйлиләр. Ка­натларын кисәләр, шуннан соң йолкырга керешәләр. Йолкынган тушта төкләр булса, алар өтелә һәм шуннан соң зур итмичә генә кисеп, эчен ачалар да эчендәге барлык әйберләрне берәм-берәм алалар. Аннары казның муенын чишәләр, тиресенең бер өлешен калдырып, муенын төптән үк кисеп алалар. Эче ачылган һәм муены киселгән каз тушы гадәттә ямьсез була. Шуның өчен аны кайнап торган руга тыгып алалар. Кайнар суда каз тушы өрелеп, тулып китә һәм аның каннары куырыла. Кайнар судан алгач, тушның эчен-тышын салкын суда яхшылап юалар. Ул агарып, матурланып китә.

Шулай эшкәртелгән казны сөяге белән бергә шактый эре (15—20 граммлы) кисәкләр итеп турыйлар. Аңа әрчелгән һәм һәрберсе дүрткә ярылган бәрәңге, вак кына итеп туралган суган кушыла, борыч һәм тоз сибелә.

## Камыр әзерләү, эчлекне тутыру, пешерү
Бәлешнең камыры ит бәлешенеке кебек басыла һәм бәлеше дә шулай ук ясала. Каз бәлешенең эченә ит белән бәрәңгене катлам-катлам итеп тә салалар. Ягъни башта камыр өстенә бә­рәңге тезеп чыгыла, аның өстенә суган белән ит, аннары тагын бәрәңге салына.

Бәлеш пешеп җитәр алдыннан аңа каз шулпасы салалар һәм беразга тагын мичкә тыгып торалар.

Бәлешне табынга бирү һәм өлешләргә бүлү ит бәлешен бүл­гәндәге кебек эшләнә.

## Рецепт
Бер бәлешкә: 1,5—2 килограмм камыр, 1,5—2 килограмм каз ите, 1,5—2 килограмм бәрәңге, 200 грамм суган, кирәк кадәр борыч һәм тоз, 400 грамм шулпа алына.

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өченче томда) Казан, 1977.
* Юныс Әхмәтҗанов, "Татар халык ашлары" китабы, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.

Төркем:Татар ризыклары