Новосибирск

**Новосибирск** (1926 елга кадәр — *Новоникола́евск*) — халык саны буенча Россиянең өченче, ә Россиянең Азия өлешендә беренче шәһәре, Новосибирск өлкәсенең һәм Себер федераль округынең үзәге.

2020 елның 2 июленнән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.

Халык саны — 1 473 737 кеше.

## География
Новосибирск Көнбатыш Себер тигезлегендә, Об елгасы өстендә, Мәскәүдән 3191 километрга көнчыгышрак урнаша. Об елгасы шәһәрне ике өлешенә бүлә. Шәһәрдә Новосибирск ГЭСы плотинасы урнаша.

### Сәгать поясы
left|100px
1920-елларда шәһәрнең сулъягы һәм уңъягы төрле сәгать поясларда урнашканнар.
Новосибирск халыкара стандарт буенча Omsk Time Zone (OMST) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +7:00 гә тигез.

### Климат
Шәһәр климаты — континенталь.

* Уртача еллык температура — 1,8&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 4,0 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 75 %





## Тарих
[220px|thumb|right|Александр Невский кафедраль соборы, [1899]]
Новосибирск 1893 елда Себер аша магистраль төзү вакытында Об елгасы аша тимер юл күпере төзелеше аркасында *Новая Деревня* бистәсе буларак нигезләнә.

1894 елда бистәгә рус императоры Александр III (1854—1893) хөрмәтенә *Александровский* исеме бирелә. 1895 елда Александровский бистәсенә Николай II хөрмәтенә *Ново-Николаевский* дип исемләнә.

1903 елда Ново-Николаевский өяз үзәге булмаган *Новониколаевск* шәһәренә үзгәртеп корыла. Шул вакытта Россия империясендә ике **Николаевск** булган: Амур елгасы тамагында (хәзер Николаевск-на-Амуре) һәм Самар губернасында (хәзер Пугачёв шәһәре); алар белән бутамаска өчен шәһәр исеменә *Ново-* алкушымчасы өстәлә.

1917 елдан — Тум губернасы Новониколаевск өязе үзәге. 1919 елның 23 декабрьдә Новониколаевскка Тумдан Тум губернасы үзәге күчерелә (1920 елның 14 мартына кадәр). 1920 елның 13 июненнән — Новониколаевск губернасы үзәге.

1925 елда шәһәргә *Новосибирск* исеме кушыла.

1925—1930 елларда — Себер крае үзәге, 1930 елдан — Көнбатыш Себер крае үзәге, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе үзәге.

## Эчке буленеш
150px|thumb|right|Космостан күренеше
Новосибирск 10 районына бүленә:
# Дзержинский районы
# Тимер юл районы
# Ельцовка арты районы
# Калинин районы
# Киров районы
# Ленин районы
# Октябрь районы
# Беренче Май районы
# Совет районы
# Үзәк районы

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 95,9 %, украиннар — 1,3 %, алманнар — 0,9 %, татарлар — 0,8 %.

### Агломерация
Новосибирск агломерациясе — халык саны буенча Россиянең җиденче агломерация (~ 1,9 млн кеше, 2012). Агломерациядә Новосибирск өлкәсе халкының 2/3 өлеше, Себер федераль округы халкының 9,95 % өлеше тора. Аның беренче поясына Новосибирск һәм Бердск шәһәрләре, Кольцово һәм Краснообск штб-лары керәләр; икенче поясына Искитим шәһәрәре, Новосибирск районы һәм ул белән чиктәш районнарының өлеше керәләр.

## Югары уку йортлары
[230px|thumb|right|[Новосибирск дәүләт университетының баш бинасы]]

һәм башкалар

## Танылган шәхесләр
* Әүхәди Милмәхәммәтов (1913—1987), БЛКЯБ Татарстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1944—1949).
* Янка Дягилева (1966—1991) — рус шагыйрәсе, совет рок-җырчысы, автор-башкаручы, «Гражданская оборона», «Бөек Октябрь» һәм башкалар панк-рок төркемнәрендә катнашучы.

## Моны да карагыз

* Новосибирск метрополитены
* Толмачёво һава аланы
* «Азат Себер» газетасы

## Искәрмәләр

Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Новосибирск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Новосибирск
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре