Хиҗаб

**Хижаб** ( Исламда шулай ук «киртә, пәрдә» дип тә атала) — мөселман хатын-кызлары урамга чыкканда тәнен һәм/яки йөзен каплап торган пәрдә. Төрле мөселман илләрендә хиҗаб киюнең төрле гадәтләре бар. «Хиҗаб» сүзе төрле мөселман киеменә кагылырга мөмкин: бөтен тәнне, бары тик йөзне яки бары тик башны каплап торган пәрдә (япма). Исламдагы консерватив хәрәкәтләр хиҗаб киюне мөселман этикасының кирәкле элементы дип саный. Ләкин мөселман илләрендә хатын-кызларның азатлыгы өчен көрәш белән, мәҗбүри хиҗабтан баш тарту турында чакырулар бар .

Баштагы мәгънәсендә, «хиҗаб» сүзе тәнне һәм тәнне һәм/яки башны каплаган теләсә нинди каплау гадәтен аңлата . Хәзерге вакытта, бигрәк тә мөселман булмаган илләрдә, хиҗаб еш кына шундый каплауның билгеле бер төрен аңлата: чәчне һәм муенны каплап торган, ләкин йөзне ачык калдыра торган баш яулыгы. Төрле илләрдә һәм төбәкләрдә хиҗабның үз вариантлары бар, алар йөзне һәм тәнне төрле дәрәҗәдә каплыйлар: никаб, бурка, абайя, шейла, химар, чадра, пәрәнҗә һәм башкалар.

## Дини әһәмияте
Гадәттә, хиҗаб кию Коръәнгә барып тоташа, ләкин бу гореф-гадәтнең тамырлары исламга кадәр булган. Башта хиҗап кию Коръән текстында һәм хәдистә тасвирланганча, Мөхәммәт пәйгамбәрнең хатыннарына гына фаразланган, ләкин исламның башлангыч чорында ук хиҗап шәригать кануннары кысаларында барлык ирекле мөселман хатын-кызлары өчен мәҗбүри дип танылган.

Ислам галимнәре арасында хиҗаб кию кагыйдәме яки киңәш кенәме дигән бәхәсләр булган һәм дәвам итә. Коръән йөзне каплауны таләп итәме дигән бәхәс тә бар. Изге тексттагы кайбер өзекләр ике төрле дип санала, мәсәлән, хатын-кызларның күкрәкләрен химар белән каплау яки җилбаб-плащ кию таләбе. Коръәннең тагын да либеральрәк аңлатмалары бар, алар буенча хатын-кыз табигый тыйнак булырга тиеш, ләкин хиҗаб кию мәҗбүри түгел.

Хиҗап кию һәм тышкы кыяфәт традицияләре мөселман илләрендә бик нык аерылып тора.

## Хиҗап киюне җайга салу

Кайбер илләрдә хөкүмәтләр хатын-кызларны хиҗап кияргә өнди, кайберләрендә ул мәҗбүри, ә кайберләрендә ул тулысынча яки өлешчә тыела. Хиҗап кию киң таралмаган һәм закон белән тыелган берничә илдә активистлар үзләренең дини үзенчәлекләре символы буларак дәүләт учреждениеләрендә һәм мәктәпләрдә хиҗап кию хокукы өчен көрәшәләр .

### Мөселман илләре
Йәмәндә хиҗаб кию мәҗбүри .

Газа секторында хакимиятне басып алган «ХАМАС» төркеме хиҗаб киюне таләп итә, гәрчә бу закон нигезендә мәҗбүри булмаса да.

Иранда хиҗап кию 1936 елдан 1979 елга кадәр тыелган иде, ләкин 1979 елгы инкыйлабтан соң ул мәҗбүри булып китә. 2017 елдан бирле хиджаб кияргә мәҗбүр итүгә каршы протестлар бара. 2022 елда мәҗбүри хиҗабка каршы чыккан өчен кулга алынган Махса Амини үтерелгәннән соң, протестлар киң таралыша.

Индонезиянең Ачех автономияле провинциясендә хиҗап кию мәҗбүри . 2001 елда Индонезия хөкүмәте Ачех дини лидерларына төбәктә сепаратистлык хисләрен бастыру өчен мәҗбүри хиҗап кертү вәкаләтләрен бирде.

Төркиядә җәмәгать урыннарында, суд биналарында, армиядә һәм полициядә хиҗап кию тыела. 2008 елга кадәр университетларда, ә 2013 елга кадәр барлык дәүләт оешмаларында да хиҗап кию тыелган була. 2016 елда хатын-кыз полиция хезмәткәрләре өчен хиҗап кию тыюы бетерелә.

Хиҗапны беренче тапкыр күрсәтмә рәвешендә кире кагу Мисырда 1870 елларда булган  . Сүриядә 2010 елдан бирле, укытучылардан кала, университетларга килүче барлык кешеләр өчен дә йөзне каплаучы баш киеме куллану тыелган. Малайзиядә дәүләт хезмәткәрләренә хиҗап кию тыела . Туниста 2010—2011 еллардагы инкыйлабтан соң, 1981 елда кертелгән җәмәгать урыннарында хиҗап кию тыюы бетерелә.

Согуд Гарәбстаны принцы Мөхәммәд бин Салман Әл Сауд 2018 елда ил законнары буенча Согуд хатын-кызлары һәм ир-атлары «тиешле киенергә» тиеш, ләкин кием сайлау үзләренеке булырга тиеш дип әйткән .

1920—1930 елларда СССРның Урта Азия республикаларында хиҗап киюдән халык алдында " һөҗүм " ( «һөҗүм итүче») исеме алган баш тарту кампанияләре үткәрелә . Хәзерге вакытта Төрекмәнстан, Таҗикстан, Кыргызстан, Үзбәкстан, Казакъстан һәм Әзербайҗанда дәүләт һәм мәгариф учреждениеләрендә хиҗаб кию тыела .

2024 елның мартында Таҗикстан президенты Эмомали Рахмон «киемдә чит мәдәнияткә охшатуны, ягъни сатр һәм хиҗаб дип аталган чит ил киемнәрен киюне» актуаль социаль проблема дип саный . Шул елның июнендә илдә «таҗик мәдәниятенә ят киемнәрне» тыючы закон кабул ителә .

### Башка илләр
2004 елның 15 мартында Франция белем бирү учреждениеләрендә «дини бәйләнешне ачык күрсәтүче символлар яки кием» киюне тыючы закон кабул итә. 2016 елда йөзү өчен каплау дип аталган буркини кию тыела; соңрак тыю өлешчә бетерелә.

2011 елдан бирле Франциядә йөзне тулы каплаучы хиҗап кию тыелган. Франция мондый тыюны керткән беренче Европа иле була. Шул ук елны Бельгиядә, ә 2018 елда Даниядә шундый ук закон кабул ителә . Швейцария, Италия һәм Испаниянең кайбер төбәкләрендә шундый ук законнар бар. Мондый тыюлар, гадәттә, күзләрне капламый торган никаб киюгә кагылмый . 2017 елда Австрия йөз каплауларын тыючы закон кабул итә, шул исәптән никаб яки бурка киюне һәм медицина битлекләрен куллануны чикләү.

Германиянең берничә төбәгендә укытучыларга мәктәпләрдә хиҗаб кию тыела; Бавариядә ул дәүләт һәм белем бирү учреждениеләрендә тыела. Британия мәктәпләре укучылар һәм укытучылар өчен кием кодын мөстәкыйль рәвештә билгеләргә хокуклы .

#### Россия
2012 елның октябрендә Россиянең Ставрополь краенда мөселманнар күпләп яшәгән районнарда урнашкан мәктәпләрдә хиҗап киюне тыю кертелә .

2015 елның февралендә Россия Югары суды мәктәпләрдә дини символларны күрсәтүне һәм хиҗаб киюне тыюны хуплады.

2007 елдан бирле Чечняда хатын-кызлар дәүләт учреждениеләрендә хиҗап кияргә тиеш . 2017 елның мартында Чечня парламенты мәктәп кызларына республика мәктәпләрендә хиҗап кияргә рөхсәт итүче закон кабул итә.

#### Казакъстан
2023 елның 16 октябрендә «Гражданнар өчен хөкүмәт» Казакъстан Республикасының "Мәгариф турында"гы Законына туры китереп, укучылар һәм укытучылар өчен мәктәптә хиҗаб киюне рәсми рәвештә тыю турында игълан итә..

2024 елда судта хиҗап киюгә каршы беренче прецедентлар барлыкка килә. Мәсәлән, Карагандада административ суд мәктәптә хиҗап киюен дәвам иткән укучыны укудан чыгару турындагы карарны гамәлдән чыгара.

Павлодар һәм Алматы өлкәләрендә дә шундый ук карар кабул ителә.

## Исламга кадәрге яулык кию традициясе
Төрле Евразия мәдәниятләрендә хатын-кызлар ислам килгәнче үк башларына яулык кигәннәр. Башлары капланган рухани хатын-кызларны сурәтләгән иң беренче табылган фигуралар (статуэтка) безнең эрага кадәр 2500 елга карый. Борынгы Месопотамиядә, шулай ук Византиядә, Грециядә һәм Фарсыда асыл хатын-кызлар хөрмәт һәм югары статус билгесе буларак пәрдә (вуаль) кигәннәр. Ассириялеләрнең җәмгыятьтәге сыйныфына, дәрәҗәсенә һәм һөнәренә карап, кайсы хатын-кызларның башларын капларга тиешлеген һәм капламаска тиешлеген билгеләгән гомуми законнары булган. Колларга һәм фахишәләргә пәрдә (вуаль) кияргә тыелган, һәм тыюны бозган өчен алар каты җәзага тартылганнар. Шулай итеп, пәрдә аристократик дәрәҗә күрсәткече генә түгел, ә «хөрмәткә лаеклы» хатын-кызлар белән  гомумән алганда (фахишә) хатын-кызлар арасындагы аерма" булып та хезмәт иткән. Бу кагыйдә Ассирия законнары китабында ныгытылган; 39 нчы маддәдә *кияүдәге хатын-кызлар һәм кияүгә чыкмаган кызларның, «юлга чыкканда», башларын каплап чыгарга тиешлеге турында әйтелә.* *Шул ук сүзләр «өченче сыйныф хатын-кызларга» да кагыла, яки кәнизәкләр турында сүз бара*.

Борынгы Грециядә дә хөрмәтле хатын-кызларны катгый рәвештә читләштерү һәм пәрдә кию гадәти күренеш булган. Шулай итеп, классик Афинада (б.э.к. 550 һәм 323 еллар арасында) хөрмәтле хатын-кызлардан читләшеп яшәү рәвеше алып бару һәм чит кешеләрдән яшерә торган киемнәр, шул исәптән баш яулыгы кию көтелгән.

Танахта пәрдә ябу турында күрсәтмәләр бармы-юкмы икәне ачык түгел, ләкин әдәбиятында бу тыйнаклык (цниут) мәсьәләсе буларак күрсәтелә . Тыйнаклык Рим чорының иртә чорында раввиннарның мөһим сыйфатына әйләнгән, һәм ул грек-рим һәм соңрак Вавилон җәмгыятендә яһүд хатын-кызларын яһүд булмаган хатын-кызлардан аеру өчен эшләнгән булырга мөмкин . Раввин күрсәтмәләре буенча, кияүдәге яһүд хатын-кызлары чәчләрен капларга тиеш, гәрчә пәрдә япкан яһүд хатын-кызларының сакланып калган рәсемнәре билгеле бер яһүд йолаларын түгел, ә гомуми Рим гореф-гадәтләрен чагылдырырга мөмкин. Фадва аль-Гуинди фикеренчә, христианлыкның башлангыч чорында яһүд хатын-кызлары башларын һәм йөзләрен каплаган.

Кайбер археологик дәлилләр Римдагы борынгы христиан хатын-кызларының башларын каплаганнарын күрсәтә. Тертуллиан язмаларында берничә кием йоласы якынча б.э. 200 елы тирәсендә борынгы христианнар караган төрле культлар белән бәйле булуы күрсәтелә. Иң танылган борынгы христиан карашы — Беренче Коринфлыларга 11:4-7 өземтәсендә, анда болай диелә: «Башын япмыйча дога кылган яки пәйгамбәрлек иткән һәр хатын-кыз үз башын хурлый, чөнки бу аның башын кырган кебек бер үк. Әгәр хатын-кыз үзен капларга теләмәсә, чәчен дә киссен; әгәр хатын-кыз өчен чәчен кисү яки кыру оят булса, башын капласын». Бу карашка Рим мәҗүси йолалары, мәсәлән, яһүд йолалары түгел, ә Веста руханилары кигән баш каплавы йогынты ясаган булырга мөмкин . Үз чиратында, христиан Византия әдәбиятында очрый торган хатын-кызларны каплау һәм читләштерүгә кагылышлы катгый нормалар борынгы фарсы традицияләре йогынтысында булган, һәм аларның чынбарлыктагы практикадан сизелерлек аерылып торганына ышанырга нигез бар.

Халыкның кушылуы грек, фарсы һәм Месопотамия империяләренең һәм Якын Көнчыгышның семит халыкларының мәдәни традицияләренең якынлашуына китерде . Хатын-кызларның пәрдә (япма) киюе һәм ялгыз калуы яһүдләр һәм христианнар арасында урнашып, шәһәр гарәпләренең югары катламнарына һәм, ахыр чиктә, шәһәр массаларына таралуы мөмкин. Авыл җирләрендә чәчне каплау гадәте булган, ләкин йөзне түгел.

## Бөтендөнья хиҗап көне
2013 елдан бирле рәсми булмаган бәйрәм — Бөтендөнья хиҗап көне 1 февральдә бөтен дөнья буенча билгеләп үтелә . Беренче елда чаралар 67 дән артык илдә үткәрелә; аннан соңгы елларда шулай ук чаралар Россиядә һәм Украинада үткәрелә.

## Шулай ук карагыз

* Кэффия, гарәп илләрендә популяр ирләр баш яулыгы
* Исламда кием
* Христиан динендә баш каплау
* Кулъяулык

## Искәрмәләр

## Әдәбият

; фәнни

* Кушев В. В. Хиджаб // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 278. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* 
* 
* Swami V., Miah J., Noorani N., Taylor D. Is the hijab protective? An investigation of body image and related constructs among British Muslim women (англ.) // British Journal of Psychology[англ.]. — London: The British Psychological Society, 2014. — Vol. 105, Issue 3. — P. 352—363. — doi:10.1111/bjop.12045.

; теологик
* 

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Исламда кием
Төркем:Хатын-кызларның баш киеме