Сөмсә

**Сөмсә** (, ) ― авыл, Удмуртиянең Сөмсә районы муниципаль округы һәм Сөмсә авыл управасы (2021 елга кадәр Сөмсә авыл җирлеге) административ үзәге. Халык саны ― 4766 кеше (*[[2021 ел|2021]]*). 

## Этимология
Авыл исеменең мәгънәсе удмурт телендәге *сюм* (култык, затон) һәм *си* (елга, су чыганагы) сүзләреннән барлыкка килгән, сүздән сүзгә тәрҗемә итәндә — «култыктан агып чыгучы елга», авылга карата «култыктан агып чыгучы елга ярында тора» дигән сүз.  Авылның элекке тулы исеме ― *Сөмсә Можга*.  Риваятьләрнең берсе  буенча,  әлеге авыл удмурт Можга токымының нәселе башланган урын булырга мөмкин. Риваять буенча, әлеге авылдан чыкан баһадир Мордан *Можга Бусурман* авылына нигез сала, бу хакта XIX гасыр патша белешмәсе сөйли. 

## География
Авыл республиканың көнбатыш өлешендә урнашкан.

Район территориясен федераль әһәмияттәге  Казан ― Малмыж ― Пермь ― Екатеринбург автомобиль юлы кисеп үтә.

## Сәгать зонасы
Сөмсә авылы, бөтен Удмурт Республикасы кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланылган вакытны UTC өчен күчерү + 4: 00 тәшкил итә.

## Тарих
Сөмсә авылы турында документларда беренче тапкыр 1716-1717 елларда искә алына. Ул вакытта авылда 30 хуҗалыкта 116 кеше,  1756 елда 11 хуҗалыкта 126 кеше яшәгән.  

Сөмсә авылы  урнашкан булган, 1790 елда Сөмсә аша, сөргенгә барышлый,  узган.

1826 елда Сөмсәдә чиркәү приходы ачыла һәм агач чиркәү төзелә. Шул елдан авыл (село) булып санала башлаган. 1835-1839 елларда таштан  Сретение чиркәве төзелгән.  1861 елда чиркәү каршында чиркәү-приход мәктәбе ачылган.

1843 елда авылда маҗар этнографы  булып киткән. 

Авыл Сөмсә волосте үзәге булып торган. 1914 елда Сөмсәдә волость идарәсе, телеграф һәм почта станцияләре, ун сәүдә предприятиесе, шәраб җитештерү һәм күн эшкәртү  заводлары була. 

; Инкыйлаб, Ватандашлар сугышы
Сөмсә авылында Совет хакимияте 1918 елның 18 февралендә урнаштырыла.  Бу көнне авылда крестьян депутатларының беренче волость Советы җыелган. Волость башкарма комитетының беренче рәисе итеп Иван Иванович Шмыков билгеләнгән. 

Сөмсә крестьяннары большевиклар еш үткәргән азык-төлек реквизицияләреннән канәгать булмый. Бу хәл 1918 елның 12 августында большевикларның продотрядына каршы баш күтәрүгә  китерә. Продотрядчылар крестьяннар җыенына җыелучыларны пулемет уты ачып куа. Шуннан соң авыл халкы большевикларга каршы баш күтәргән Ижевскига винтовкалар җибәрүләрен сорап делегация җибәргән. Август ахырында авылда Совет хакимияте бәреп төшерелә. 

Авылда һәм волостьта мобилизация үткәрелгән, аның барышында Сөмсә волостенда оешкан һәм элеккеге укытучы һәм Беренче бөтендөнья сугышы офицеры Банников җитәкләгән йөзәр кешедән торган дүрт рота гыйсьянчылар армиясенә кушылган. Вавож гыйсъянчылары белән берләшеп, Сөмсә роталары Вала елгасында Кызыл Гаскәргә каршы сугышлар алып барган. 

Сентябрь аенда авыл берничә тапкыр кулдан-кулга күчә, октябрьдә кызыллар тарафыннан яулап алына, шул вакытта Сөмсөдә яшәүче күп кенә гыйсъянчылар кызылларга каршы торуны дәвам итүче Ижауга чигенә һәм соңрак, фетнә җиңелгәннән соң, Чулман аръягына качып китә. 

; Совет еллары
Авылда РКП(б)ның беренче партия ячейкасы 1919 елның 5 гыйнварында төзелә, шул ук елны Сөмсәдә беренче комсомоллар барлыкка килә, шулай ук ятимнәр өчен приют ачыла. Беренче пионерлар отряды 1924 елда барлыкка килә. 1925 елда авылда беренче хезмәт коммунасы төзелә.

1929 елның 15 июленнән авыл ― Сөмсә районының үзәге. 1931 елга авылда өч колхоз төзелә. 1939 елда Сретение чиркәве ябыла, чиркәү бинасында башта клуб, аннары китапханә урнаштырыла. 

1932 елда авылда «За коллективизацию» район газетасы даими чыга башлый, башта типография булмау сәбәпле, аны Селты авылында бастыралар. Соңрак газетаның исеме «Голос колхозника» дип үзгәртелә, 1954 елдан «Знамя» дип атала башлый.

1933 елда авылда җитен заводы эшли башлый. Ул 1980-елларга кадәр эшләгән.

1943 елда Сөмсә балалар йортына сугыш вакытында азат ителгән Курск өлкәсеннән ятим балалар китерелә.

Бөек Ватан сугышыннан соң Сөмсәдә беренче электр станциясе барлыкка килә.

2021 елдан Сөмсә районы муниципаль округы үзәге. 

## Халык саны

## Дин
; Православие
* 

## Шәхесләр
* Евгений Васильевич Черных (1931—2012), Ижау металлургия заводы корыч коючысы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1977).
* Виктор Иванович Благодатских (1946—1998), физика-математика фәннәре докторы (1984), МДУ профессоры (1989).
* Герман Петрович Корнев (1934―2007), педагогика фәннәре докторы, профессор.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Удмуртская Республика : Энциклопедия / гл. ред. В. В. Туганаев. — 2-е изд., испр. и доп. — Ижевск : Издательство «Удмуртия», 2008. — 768 с. — 2200 экз. — ISBN 978-5-7659-0486-2.

## Сылтамалар
*  Официальный сайт муниципального образования «Муниципальный округ Сюмсинский район Удмуртской республики» 
*   Сюмсинский район. ВКонтакте

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Сөмсә районы торак пунктлары 
Төркем:Удмуртия район үзәкләре