open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Николай Ватутин

**Николай Фёдор улы Ватутин** (1901-1944, Киев) - Совет гаскәр башлыгы,  армия генералы (1943), Советлар Берлеге Каһарманы (1965, үлгәч).

Гади крестьян гаиләсеннән чыккан, кызыл гаскәридән армия генералына кадәр хезмәт иткән.

Бөек Ватан сугышы вакытында Воронеж, Көньяк-Көнбатыш, 1-нче Украин фронтларын үз вафатына (1944 елда) кадәр җитәкләгән.

Курск сугышында, Днепр өчен сугышта, Днепр-Карпаталар операциясендә катнашкан.

Ватутин 1944 елның 29 февралендә УПА (Украина баш күтәрүчеләре гаскәре)  әгъзалары тарафыннан каты яраланган. Җәрәхәтләр сәбәпле Киев госпиталендә 15 апрельдә үлгән.

Киев Мариин паркында күмелгән.

Россиядә һәм Украинада Ватутин исемендәге күп урамнар, һәйкәлләр,  шәһәрләр ачылган.

## Шулай ук карагыз

* Сталинград сугышы
* Бөек Ватан сугышы
* Икенче бөтендөнья сугышы
* Җиңү көне
## Искәрмәләр

## Әдәбият
*Шикман А. П. Деятели отечественной истории. Биографический справочник. Москва, 1997 г.
*Алексеев С. Сто рассказов о войне. — М.: Мол. гвардия, 1975. — С.71-72.
*Брагин М. Н. Ф. Ватутин: Путь генерала. — М., 1953. — 273 с.
*Воинов А. Рассказы о генерале Ватутине. — М., 1958. −256 с.
*Захаров Ю. Д. Генерал армии Н. Ф. Ватутин. — М.: Воениздат, 1985. — 192, [8] с. — (Советские полководцы и военачальники). — 65 000 экз.
Полководцы и военачальники Великой Отечественной войны. — М.: Мол. гвардия, 1970. — 447 с.
*Гончаренко Ю. Танк имени генерала Ватутина // Подвиг. — Воронеж, 1975. — С. 138—141.
*Иванов С. П. О работе штаба Воронежского фронта в период битвы под Курском // Битва на Курской дуге. — М.: Наука, 1975. — С.58-64.
*Семичев Д. Талантливый полководец // Незабываемые имена. — Белгород, 1961. — С.75-99.
*Зеленский С. Генерал Ватутин // Валуйская звезда. — 2000. — 16 дек.
*Говоров А. Критиковать легко. А кто будет делать? // Валуйская звезда. — 2000. — 3 окт.
*Украли память // Наша звезда. −2000. — 29сент.
*Анкудинова Г. «На костылях, а доберусь до фронта…» // Белгор. известия. — 2000. −15апр.
*Смоленский В. Баллада о генерале // Звезда. — 1996. — 17 дек.
*Фролов Н. Жизнь полководца // Красное знамя. — 1995. — 12 апр.
*Войцеховская М. Полководец // Звезда. — 1995. — 17 янв.
Журбенко И. Полководец, солдат, патриот // Путь октября. — 1991. — 19 дек.
*Кириндясов Г. Воспоминания о генерале Ватутине // Звезда. — 1989. — 1 дек.
Талантливый полководец // Красная звезда. — 1981. — 18 дек.
*Малий словник історії України / Відповідальний редактор Валерій Смолій. — К.: Либідь, 1997.  (укр.)
*David M. Glantz. Vatutin, in: Stalin’s generals, Grove Press, New York 1993, S. 287—298. ISBN 0-8021-1487-3  (англ.)

Төркем:Бөек Ватан сугышы фронтлары сәргаскәрләре
Көньяк-Көнбатыш фронты

**Көньяк-Көнбатыш фронты:** — Кораллы көчләр эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә исеме.

* Көньяк-Көнбатыш фронт (Беренче бөтендөнья сугышы) — Беренче бөтендөнья сугышы вакытында рус армисенең гомумгаскәр оператив-стратегик берләшмәсе.
* Көньяк-Көнбатыш фронт (Россия ватандашлар сугышы) — ватандашлар сугышы вакытында совет гаскәрләрнең оператив-стратегик оешмасы.
* Көньяк-Көнбатыш фронты (Бөек Ватан сугышы) — Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.
* ҺҺС Көньяк-Көнбатыш фронты — Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә (ҺҺС).
Lui Armstrong

**Lui Armstrong** (inglizçä *Louis Daniel «Satchmo» Armstrong*; 1901-1971, Nyu-York) - AQŞ caz (jazz) bırğıçısı, cırçı, ansambl' citäkçese.

Lui Armstrong belän **Dük Ellington, Çarli Parker, Mayls Deyvis häm Con Koltreyn** caz üseşenä zur yoğıntı yasağan, böten dönyada añlatıp birgän.

## Tärcemäi xäle

Lui Nyu Orlean şähäreneñ iñ fäqir öleşendä tuğan.

Qatlawlı şartlarda üskän: ätise ğailäsen taşlağan, änise fäxişälek belän şöğellänä başlağan.

Lui bäläkäy çaqta kümer taşuçı, gäzitlär satuçı bulıp eşlägän.

Cide yäşlek Lui Rusiädän qaçqan yähüdi **Karnofski** ğailäsendä eşli häm yäşi başlağan.

Lui ğa berençe klarnet satıp alu öçen näq Karnofski  aqça birgän.

Berençe muzıkal' belem "Weyf Houm" internatında alğan.

1924 yılda Nyu Yorkka küçä.

1930 yıllarda Lui küp gastrol'lärgä bara, Holiwudta töşerelä.

1933 yaña caz törkemen citäkli başlıy.

1954 yılda tärcemäi xäle kitabın *«Satchmo. My Life in New Orleans»* yaza.

1950 yıllarda Gerşvin operasın "Porgi häm Bess" Ella Fitsjerald belän yasıy, zur dan qazana.

1959 yılda infarkt kiçerä.

1960 yıllarda iñ mäşhür cırların yasıy: **«Go Down Moses», «Hello, Dolly!», «What a Wonderful World»**.

1971 yılda yöräk häm böyer awırtuınnan ülä.

## Saylanğan DVD
* Louis Armstrong «Hello Dolly»
* Louis Armstrong «Jazz Festival»
* Louis Armstrong «A Rhapsody in Black and Blue»
* Louis Armstrong «Newport Jazz Festival part 1»
* Louis Armstrong «Newport Jazz Festival part 2»
* Louis Armstrong «In Stuttgart»
* Louis Armstrong «Clips Hystory Volume 1»
* Louis Armstrong «Clips Hystory Volume 2»

## Ädäbiät

*    Коллиер Дж. Л. Луи Армстронг. Американский гений. — М.: Издательство Прессверк, 2001. ISBN 5-94584-027-0
*    Фейертаг В. Б. Джаз. XX век. Энциклопедический справочник. — Спб.: «СКИФИЯ», 2001, с.22-24. ISBN 5-94063-018-9
*    Шапиро Н. Послушай, что я тебе расскажу…История джаза, рассказанная людьми, которые её создавали.— Новосибирск: Сиб.унив.изд-во, 2006. ISBN 5-94087-307-3
*    Bohlander K., Holler K.-H. Jazzfuhrer.— Leipzig, 1980, с.18-23.

* Музыка Луи Армстронга
* Официальный сайт, посвящённый Армстронгу 
* «Louis Armstrong Душа джаза». Леонид Аускерн
* www.satchmo.ru О Луисе Армстронге по-русски
* Луис Армстронг в джазовой энциклопедии 

Törkem:ҖырчыларTörkem:Джаз
Marsel Prust

**Valenteñ Lui Jorj Ejen Marsel Prust** (frantsuzça *Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust*; 1871-1922) - Fransa ädibe, novellist, tänqitçe. Ädäbiättä modernizm wäkile.

Prust "Yuğaltqan waqıt ezlägändä" (fr. *À la recherche du temps perdu*) kitabın yazğannan soñ bötendönya dan qazanğan. XX ğasırnıñ bötendönya ädäbiäteneñ iñ yaxşı äsärläre isemlegenä kerä.

## Tärcemäi xäle

Marsel Prust Parij yanında 1871 yılda tabib ğailäsendä tuğan.

Sorbonna universitetınıñ yüridik fakultetın tämamlamağan.

1889 yılda Orlean şähärendä xärbi xezmättä bulğan.

1895 yılda Mazarini kitapxanäsenä kerä.

1892 yılda dusları belän "Pir" jurnalın oyıştıra.

"Dreyfus eşe" waqıtında Prust säyäsi tormışta qatnaşa. Emil Zolä mäxkämä protsesında qatnaşa.

Prust gey bulğan. Suğış waqıtında gey-fäxeşxanägä aqça birgän.

1907 yılda töp äsären "Yuğaltqan waqıt ezläw" yaza başlağan.

1919 yılda "Çäçäkle qızlar külägäsendä" (*À l'ombre des jeunes filles en fleurs*) kitabı öçen **Gonkur premiäse**nä layıq bulğan.

1922 yılda pnevmoniädän ülgän. Per-Laşez ziratında kümelgän.

## Töp äsärläre

*    1896 — Утехи и дни (фр. Les Plaisirs et les Jours)
*    1896 — 1899 — Жан Сантёй (фр. Jean Santeuil)
*    1908 — 1909 — Против Сент-Бёва (фр. Contre Sainte-Beuve)
*    Цикл «В поисках утраченного времени» (фр. À la recherche du temps perdu):
*        ноябрь 1913 — По направлению к Свану (фр. Du côté de chez Swann).
*        1919 — Под сенью девушек в цвету (фр. À l’ombre des jeunes filles en fleurs)
*        1921 — 1922 — У Германтов (фр. Le côté de Guermantes I et II)
*       1922—1923 — Содом и Гоморра (фр. Sodome et Gomorrhe I et II)
*        1925 — Пленница (фр. La prisonnière)
*        1927 — Беглянка (фр. Albertine disparue)
*        1927 — Обретённое время (фр. Le Temps retrouvé)

## Ädäbiät

*Salaman E. The Great Confession: from Aksakov and De Quincey to Tolstoy and Proust. London. Allen Lane The Penguin Press, 1973.
*Батай Ж. Пруст (недоступная ссылка с 14-05-2013 (268 дней) — история) // Батай Ж. Литература и Зло [: Сб. эссе:]. М.: МГУ, 1994. — ISBN 5-211-03159-8
*Мамардашвили М. К. Психологическая топология пути: М.Пруст «В поисках утраченного времени» [: лекции 1984—1985 гг. ] / Редактор И. К. Мамардашвили. СПб.: Русский Христианский гуманитарный институт, 1997. — 571 с. — ISBN 5-88812-049-9
*Жера́р Жене́тт. Фигуры. М.: «Издательство им. Сабашниковых», 1998. — ISBN 5-8242-0065-3
*R. M. Bales. The Cambridge Companion to Proust — Cambridge University Press, 2001. — 266 p.
*Хосе Ортега-и-Гассет Время, расстояние и форма в искусстве Пруста
*Таганов А. Н. Русская тема в творчестве Пруста // Наваждения: к истории «русской идеи» во французской литературе XX в.: материалы российско-французского коллоквиума (С.-Петерб., 2-3 июля 2001 г.)/отв. ред. С. Л. Фокин. М.: Наука, 2005. С.24-35.
*Николаева Т. М. О чём на самом деле писал Марсель Пруст? — М.: Языки славянской культуры, 2012. — 128 с. — (Studia philological/ Series minor). — 600 экз., ISBN 978-5-9551-0519-2
*Михайлов А. Д. Поэтика Пруста / Изд. подг. Т. М. Яиколаевой. М.: Языки славянской культуры, 2012. — 504 с., 300 экз., ISBN 978-5-9551-0610-6
F. C. Green, The Mind Of Proust (1949)

Төркем:Язучылар
Antonin Dvorjak

**Antonin Leopold Dvorjak** (çex telendä *Antonín Leopold Dvořák*, 1841-1904) - Çexiä kompozitorı, romantizm wäkile.

Anıñ äsärendä Moraviä häm Bohemiä xalqı moñnarı kiñ qullanıla.

Dvorjak belän **B.Smetana** - Çexiä milli muzıkal' mäktäbenä nigez saluçılar.

Dvorjak iñ mäşhür äsärläre: **Simfoniä №9, "Su qızı" operası, "Amerika" qıllı kvartetı, Rekviem, Stabat Mater, "Slavän biüläre"**.

## Tärcemäi xäle

Praha şähäre yanında 1841 yılda tuğan.

1858 yılda Praha organ mäktäben tämamlıy.

Soñraq Londonda, Nyu Yorkta eşlägän.

1892-1895 yılda Nyu York Milli Konservatoriäsen citäkli.

1896 yılda Prahaga qayta, Praha Konservatoriäsen citäkli.

1904 yılda yöräk öyänägennän ülgän.

## İcat

* *«Альфред»* (*Alfred*, 1870).
* *«Король и угольщик»* (*Král a uhlíř*, 1871, вторая редакция 1874, третья 1887).
* *«Упрямцы»* (*Tvrdé palice*, 1874).
* *«Ванда»* (*Vanda*, 1875, вторая редакция 1879, третья 1883).
* *«Хитрый крестьянин»* (*Šelma sedlák*, 1877).
* *«Дмитрий»* (*Dimitrij*, 1881—1882, вторая редакция 1883, третья 1885, четвёртая 1894—1895).
* *«Якобинец»* (*Jakobín*, 1887—1888, вторая редакция 1897).
* *«Чёрт и Кача»* (*Čert a Káča*, 1898—1899).
* * «Русалка»* (*Rusalka*, 1900).
* *«Армида»* (*Armida*, 1902—1903).

## Ädäbiät

*    Дворжак в письмах и воспоминаниях. — Музыка, 1964. — 224 с. — 3860 экз.
*    Бэлза И.Ф. Пятая симфония Дворжака. — М.—Л.: Музгиз, 1950. — 20 с. — 3000 экз.
*    Гулинская З.К. Антонин Дворжак. — М.: Музыка, 1973. — 242 с.
*    Егорова В.Н. Антонин Дворжак. — Музыка, 1997. — 616 с. — 1000 экз. — ISBN 5-7140-0641-0
*    Лушина Я. Антонин Дворжак. Очерк жизни и творчества. — Л.: Музыка, 1961. — 104 с.
* Ноты произведений Антонина Дворжака 
* Всё o Дворжакe
* В.ЕГОРОВА — Симфонические поэмы Дворжака на сюжеты баллад Эрбена 

Төркем:Композиторлар
Rabindranat Tagor

**Rabindranat Tagor** (bengalça *রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর*, 1861-1941) - Hindstan şağire, yazuçı, rässam, kompozitor, ictimaği eşlekle.
Anıñ icatı Bengaliäneñ ädäbiätenä häm muzıkasına nigez salğan.
**Nobel premiäse**nä layıq bulğan (1913) berençe Awrupa bulmağan watandaşı.
Tagor icatı näticäsendä Könbatışta "Tagor-päyğämbär" obrazı buldırılğan.
Tagor 8 yäştä şiğerlärne yaza başlağan. 16 yäşlek Tagor novellalar, dramalar "Qoyaş arıslanı" quşamatı astında yazğan.
Tagor Hindstan bäysezlegenä öçen çığış yasağan.
Vişva Bxarati Universitetın häm awıl xucalığı institutın oyıştırğan.
Tagor şiğerläre - xäzer Hindstan häm Bangladeş il köyläre (gimn) bulıp toralar.
Tagor icatında lirik äsärlär, esselär, säyäsi, ictimaği xikäyälär bar.
Anıñ iñ tanılğan äsärläre - "Gitancali", "Gо́ra" (keşe iseme yäki quşamatı bu, urıs telennän tärcemä itelgän "taw" tügel), "Yort häm dönya".

## Ädäbiät

*    Рабиндранат Тагор Собрание сочинений / Под ред. Е. Быковой, А. Гнатюка-Данильчука, В. Новиковой. — М.: Государственное издательство художественной литературы, 1961. — Т. 1. — 580 с. — 100 000 экз.
*    Крипалани К. Рабиндранат Тагор = Rabindranath Tagore. A Biography / Пер. с англ. Л. Н. Асанова, науч. ред. И. Д. Серебряков. — М.: Молодая гвардия, 1983. — Т. 10. — 287 с. — (Жизнь замечательных людей. Серия биографий.). — 100 000 экз.
*    Рабиндранат Тагор Избранные произведения. — М.: Панорама, 1999. — 496 с. — 5000 экз. — ISBN 5-85220-467-6
*    Rabindranath Tagore A Tagore reader / Ed. by Amiya Chandra Chakravarty. — Beacon Press, 1966. — 411 p. — (UNESCO collection of representative works: Indian series, Unesco). — ISBN 9780807059715
*    Dutta K., Robinson A. Rabindranath Tagore: The myriad-minded man. — 1st U.S. Edition. — London: Bloomsbury, 1995. — P. 37. — 608 p. — ISBN 0747520046
*    Tagore R. Rabindranath Tagore: An Anthology / Ed. by K. Dutta and A. Robinson. — St Martins Pr, 1997. — 416 p. — ISBN 0312169736
*    Rabindranath Tagore The lover of God = Bhānusiṃha Ṭhākurer padābalī / Transl. by T. Stewart and C. Twichell. — Copper Canyon Press, 2003. — 121 p. — ISBN 9781556591969
*   Scott J., Tagore R. Bengali Flower: 50 Selected Poems from India and Bangladesh, Rabindranath Tagore. — CreateSpace, 2009. — P. 10. — 144 p. — ISBN 1-4486-3931-X
*    Thompson E. Rabindranath Tagore — Poet and Dramatist. — Pierides Press, 2007 (first in 1926). — 352 p. — ISBN 978-1406789270

Törkem:КомпозиторларTörkem:Һиндстан шагыйрьләре
Төркем:Рәссамнар
Төркем:Һиндстан язучылары
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Перевоз (шәһәр)

**Перевоз** () — Русиядә кече шәһәр, Түбән Новгород өлкәсенең Перевоз районы административ үзәге.

Халык саны — 9 201 кеше (2010).
## География
Шәһәр Пьяна елгасының үзәнлегендә, Түбән Новгороддан 126 километр көньяк-көнбатыштарак урнашкан. Горький тимер юлының *Перевозская* станциясе.
## Тарих
Беренче тапкыр 1593 елда телгә алынган. 1779 елда *Пьянский Перевоз* авылы Түбән Новгород наместниклыгының **Перевоз** исемле өяз шәһәренә үзгәртеп корылган. 1798 елда Перевоз өязе бетерелә, Перевоз өяз үзәге булмаган шәһәренә әверелгән.

1856 елда Түбән Новгород губернасының Кнәгин өязе өяз үзәге булмаган Перевоз шәһәрендә 2 чиркәү, 236 йорт булган.

1920-елларда авылга үзгәртеп корылган. 1935 елдан — Перевоз районы үзәге. 1962 елда шәһәр тибындагы бистә статусы бирелгән, ә 2001 елда шәһәр статусы кайтарылган.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Җитен эрләү-тегү фабрикасы; көнкүреш электр җиһазларны җитештерү буенча предприятие, киптерү заводы, һ.б. ширкәтләр.
## Галерея

Perevoz. Railroad Station.jpg|Вокзал
Perevoz. Near Pokrovskaya Church.jpg|Покрау чиркәве
Perevoz. Town Civil Engineering College.jpg|Төзелеш көллияте

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Polipropilen

**Polipropilen** -  ul totıp qarawğa maylısıman, aq töstäge termoplastik material. Polietilen kebek ük anı da yuğarı molequlyar çikle uğlevodorodlarğa (molequlyar massası 80 000—200 000) kertergä mömkin.

Bu polimer ağressiv tiräleklärgä çıdam. Polietilennan ayırmalı bularaq, ul yuğarıraq temperaturada (160—170&nbsp;°C) yomşara häm aña qarağanda nığraq.

Polipropilen ütä çıdamlı izolyatsiä, torbalar, maşina detal'läre, ximik apparaturalar yasaw öçen totıla. Küp tapqırlar bögelü-sığılularğa häm ışqılularğa şaqtıy çıdam buluı arqasında annan bik nıq arqannar işärgä, yätmä yasarğa, texnika öçen tuqımalar äzerlärgä mömkin. Polipropilennan eşlängän äyberlär, polietilennan eşlängännärenä qarağanda, yuğarıraq temperaturalarda (120—140 °S qa qädär) qullanıla ala.

## Ädäbiät
*    Перепёлкин В. П. Полипропилен, его свойства и методы переработки. — Л.: ЛДНТП, 1963. — 256 c.
*    Кренцель Б. А., Л. Г. Сидорова. Полипропилен. Киев.: Техника,1964. — 89 с.
*    Коллектив авторов (И. Амрож и т. д.). Полипропилен. Перевод со словацкого В. А. Егорова по ред. В. И. Пилиповского и И. К. Ярцева. Л.: Химия, 1967. — 316 c.
*    Иванюков Д. В., М. Л. Фридман. Полипропилен. Москва.: Химия, 1974. — 270 с.
*    Handbook of Polypropylene and Polypropylene Composites / ed. H.G. Karian. — NewYork.: MarcelDekker Inc, 2003. — 740 p.
*    Polypropylene. An A to Z reference / ed. J. Karger-Kocsis. Kluwer, 1999. — 987 p.

Төркем:Термопластлар
Polistirol

**Polistirol** — sızıqça strukturalı polimer. Anıñ molekulär massası 50 000 nän 300 000 gä qädär citä. Anı monomernı radikallı polimerlaştıru yulı belän initsiator qatnaşında tabalar.

Polistirolnıñ tözeleşe buyınça anıñ üzlekläre turında äytä alabız. Ul — bik yaxşı dielektrik üzlekle termoplastik material, seltelär tä'sirenä häm nitrat kislotasınnan qala barlıq kislotalarğa ximik bireşmäwçän.
 
Ütä termoplastik material bularaq, polistiroldan törle formadağı bik küp törle äyberlär yasıylar. Yaxşı dielektrik bularaq, anı elektr- häm radioapparatura detal'läre, kabel izolätsiäse citeşterü öçen totalar. Annan dekorativ bizäw äyberläre, törle panellär, tışlağıç plitalar häm bik küp başqa närsälär yasıylar. Ul könküreş äyberläre — yaqtırtu apparaturası, sawıt-sabalar, ğalantereyä äyberläre, balalarğa uyınçıqlar häm başqa närsälär eşläw öçen kiñ qullanıla. 

Polistirolnıñ qullanu mömkinleklären çikläp kilgän kimçeleklärennän berse — bärelgändä çağıştırmaça tiz ualuçan buluı. Xäzerge waqıtta polimernı sintezlaw protsessında kauçuk qullanıp, bärelügä çıdamlı polistirol (bärelü üzlege zur bulğan) tabalar. Xäzer kübräk şundıy polistirol qullanalar. Polistirol polimerğa kübekländerüçe matdälär östäp penopolistirol tabalar.

Төркем:ПолимерларТөркем:Термопластлар
Polimetilmetakrilat

**Polimetilmetakrilat** — tössez, ütä kürenmäle häm yaqtılıqqa çıdamlı qatı matdä. Ul bärelgändä ualmıy, kislota häm selte eremälärenä bireşmi. Ütä kürenmäle buluı arqasında polimernı organik pıyala dip yörtälär. Anı buyarğa da mömkin.

Ğädättäge silikat pıyaladan ayırmalı bularaq, organik pıyalanı mexanik ısullar belän telägänçä eşkärtergä, yabıştırırğa mömkin.
 
Polimetilmetakrilat oçqıç, köymä, aftamabil täräzälärenä quyu, yaqtılıq texnikası kiräk-yaraqları eşläw, linzalar, zuraytıp kürsätüçe pıyalalar yasaw öçen häm lazer texnikası materialı bularaq h. b. faydalanıla.

Төркем:Полимерлар
Төркем:Термопластлар
Төркем:Оптик материаллар
Fruktoza

**Fruktoza** — ketonospirt, glükozanıñ izomerı. Fruktoza tatlı ciläk-cimeşlär sostavına kerä, bertigez miqdardağı fruktoza belän glükoza tabiği balnıñ töp öleşen täşkil itä. 

Fruktoza glükozadan häm ğadi şikärdän tatlıraq.

Төркем:Кетозлар
Kraxmal

**Kraxmal** — tabiği polimer. Ul üsemleklärdä qoyaş nurlanışı energiäse yotılu isäbenä bara torğan fotosintez eşçänlege näticäsendä barlıqqa kilä. Başta küp kenä protsesslar näticäsendä uglekislıy gaz belän sudan glükoza sintezlana. 

Kraxmal — suda eremi torğan aq poroşok xälendäge matdä, qaynar suda ul bürtä häm kolloid eremä — kleyster xasil itä. 

Üsemleklärneñ yäşel (xlorofillı) küzänäklärendä uglerod (IV) oksidın üzläşterüdän barlıqqa kilgän produkt bularaq, kraxmal üsemleklär dönyasında ayıruça küp taralğan. Bäräñgedä — 20% çaması, boday häm kukuruzda — 70% çaması, dögedä 80% çaması kraxmal bar. 

Kraxmal — keşe öçen kiräkle tuqlıqlı matdälärneñ berse. Kraxmal azıq produktı itep qullanıa. Azıq sänäğätendä annan glükoza häm patoka da äzerlilär.

Төркем:Полисахаридлар Төркем:Азык кушылмалары
Tsellüloza

**Tsellüloza** (latinça «tsellula»—küzänäk) - tabiği polimer. Tsellüloza, yäki kletçatka barlıq üsemleklärneñ dä sostavına kerä häm alarnıñ küzänäk tışçaların xasil itä.

Tsellüloza üsemleklärgä tieşle nıqlıq häm sığılmalılıq birä häm alarnıñ skeletın tözi.

Mamıq cepselläreneñ 98% ı tsellülozadan tora; citen häm kinder süsläre dä nigezdä tsellülozadan tora; üzağaçta ul 50% çaması. Käğäz, mamıq-cep tuqımalar tsellülozadan eşlänä. Çistartılğan mamıq häm filtr käğäze bötenläy dip äyterlek saf tsellülozadan toralar. Tabiği materiallardan ayırıp alınğan tsellüloza — suda häm ğädättäge organik eretkeçlärdä eremi torğan süssıman qatı matdä.

Tsellüloza bik küp urınnarda qullanıla. Mexanik yaqtan nıq bulğanğa anı üzağaç sostavında tözü eşendä faydalanalar, annan törle ağaç äyberlär yasıylar. Cepsel material bularaq (mamıq, citen, kinder), cep erläw, tuqıma tuqu, arqan işü öçen dä qullanalar. Ağaçtan ayırıp alınğan (iärçen matdälärdän arındırılğan) tsellüloza käğäz yasaw öçen totıla. Tsellülozanı gidrolizlaw häm şul waqıtta tabılğan glükozanı äçetü yulı belän etil spirtı tabalar.

## Sıltamalar
* статья «Целлюлоза» (Химическая энциклопедия)
*  LSBU cellulose page 
*  Clear description of a cellulose assay method  at the Cotton Fiber Biosciences unit of the USDA.
*  Cellulose Ethanol Production — First commercial plant 
Микрокристаллическая целлюлоза в технологии лекарственных средств

Төркем:Күмерсулар
Төркем:Үзагач
Polietilen

**Polietilen** — aq töstäge termoplastik qatı material. Ul qulğa parafin kebek maylı bulıp toyıla.

Polietilen az ğına yaqtıra torğan zäñgärsu yalqın belän yana. Kislota, selte, oksidlaştıruçı (kaliy permanganatı) eremälär aña tä'sir itmi. Quyırtılğan nitrat kislotası polietilennı cimerä.

Bu polimernıñ küp kenä qullanılışları sezgä hiçşiksez bilgele. Yaxşı dielektrik bularaq, anı törle elemtä çaralarında, yuğarı yışlıqlı äsbaplarda elektr ütkärgeçlären häm kabellärne izolätsiäläw öçen qullanalar.

Polietilen plenkalarnıñ sunı häm gaznı ütkärmäwe alarnı törle äyberlärne, azıq produktların törü materialı itep qullanırğa mömkinlek birä. Awıl xucalığında mondıy plenkalar teplitsalar qoru, kanallarda häm susaqlağıçlarda sunı filtrlağanda yuğaltularnı buldırmaw, ciläk-cimeş kul'turaların häm yäş ağaçlarnı qaplap salqın tiüdän saqlaw h. b. öçen qullanıla.

Polietilennıñ ximik yaqtan totrıqlı buluı, anı törle torbalar, ximik apparatlar tözü eşendä detal'lär eşläw, ximik agressiv sıyıqlıqlarnı saqlaw häm küçerep yörtü öçen sawıtlar yasawda qullanırğa mömkinlek birä.

Polietilennan bik küp sanda könküreş äyberläre: şeşälär, krujkalar, törü paketları h. b. yasıylar.

Төркем:Термопластлар
Gustav Maler

**Gustav Maler** (almança *Gustav Mahler*, 1860-1911) - Avstriä kürenekle kompozitorı, dirijör.

XIX-XX ğasırnıñ tanılğan simfoniälär yasawçı kompozitorı.

Romantizmnan modernizmğa taba küperne yasağan kompozitor. Tormışında berençe çiratta dirijör bularaq tanılğan.

Maler icadi mirası simfoniälärdän häm cırlardan tora. Malergä ülgännän soñ ğına dan kilä.

## Tärcemäi xäle

Maler könçığış Bohemiädä, Avstro-Vengriädä tuğan.

6 yäştän fortepianoda uynarğa öyränä başlıy.

1875 yılda Vena Konservatoriäsenä kerä.

1907 yılda Nyu Yorkka küçä, Manhettenda yäşi.

1911 yılda angina häm yöräk awırtuınnan ülgän.

## Äsärlär
*Fortepiano kvartetı la-minor (1876) 
*Das klagende Lied, kantata (1880); solo, xor häm orkestr.
*3 cır (1880)
*«Rübezahl», opera-äkiät (1879—1883)
* 14 cır  (1882—1885)
* Lieder eines fahrenden Gesellen, 1885—1886 
* Des Knaben Wunderhorn. Humoresken — 12  cır (1892—1901)
* «Küktäge tormış» (Das himmlische Leben)  
*Rückert Lieder,  (1901—1902)
* Kindertotenlieder, 1901—1904)
*Сюита из оркестровых произведений Иоганна Себастьяна Баха (1909)
*Simfoniä № 1 re major (D-dur) (1884—1888)
*Simfoniä № 2 (1888—1894)
*Simfoniä № 3 (1895–1896)
*Simfoniä № 4 (1899—1901)
*Simfoniä № 5 (1901—1902)
*Simfoniä № 6 lya minor (1903—1904)
*Simfoniä № 7 (1904—1905)
*Simfoniä № 8 (1906) 
*  Das Lied von der Erde ,simfoniä-kantata (1908—1909)
*Simfoniä № 9 (1909)
*Simfoniä № 10

## Ädäbiät
*Густав Малер. Письма. Воспоминания / Сост. И. А. Барсова. Пер. с нем. С. А. Ошерова. — М.: Музыка, 1964.
*Малер Г. Письма / Общая ред. И. А. Барсовой. Сост. и комментарии И. А. Барсовой, Д. Р. Петрова. Пер. с нем. С. А. Ошерова, Д. Р. Петрова, С. Е. Шлапоберской. — СПб., 2006.
*Theodor Adorno (Теодор Адорно) (1996). Mahler: A Musical Physiognomy. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-00769-3.
*Blaukopf, Kurt. (1973). Gustav Mahler. Harmondsworth: Allen Lane. ISBN 0-7139-0464-X.
*De La Grange, Henry-Louis. (1995). Gustav Mahler: Vienna: The Years of Challenge (1897—1904) (Vol. 2). Oxford University Press. ISBN 0-19-315159-6.
*De La Grange, Henry-Louis. (2000). Gustav Mahler: Vienna: Triumph and Disillusion (1904—1907) (Vol. 3). Oxford University Press. ISBN 0-19-315160-X.
*Machlis, J. and Forney, K. (1999). The Enjoyment of Music: An Introduction to Perceptive Listening (Chronological Version) (8th ed.). New York: Norton. ISBN 0-393-97299-2.
*Sadie, S. (Ed.). (1988). The Grove Concise Dictionary of Music. London: Oxford University Press. ISBN 0-333-43236-3.

Törkem:Композиторлар
Владимир Степанов (1939)

**Владимир Кузьмич Степанов** - авыл хуҗалыгының танылган хезмәтчәне.

## Тормыш юлы
Владимир Кузьмич Степанов 1939 елның 30 октябрендә Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районы Зур Мәшләк авылында туа.
1949-1950 елларда Зур Мәшләк башлангыч мәктәбен бетерә. 1950-1957 елларда Зур Мәшләк җидееллык мәктәбендә белем ала. 1958 елда Совет армиясе сафларына алына һәм чик сакчысы булып хезмәт итә. 1962 елда хәрби бурычын үтәп, туган якларына кайта. 
1962 елда Владимир Степанов каһарманлык күрсәтә, янгын вакытында утыз баланы коткара. Моның өчен ул «За отвагу на пожаре» медале белән бүләкләнә. 
1962-1966 елларда Чистай авыл хуҗалыгы техникумында белем ала. 
1966 елда Балык Бистәсе районы «Сельхозтехника» берләшмәсенә җитәкче итеп билгеләнә. 
1966-1970 елларда Балык Бистәсе районы «Сельхозтехника»сының Котлы Бөкәш бүлекчәсенә кергән торфотрядның җитәкче булып эшли. Хезмәтендә зур уңышлар өчен 1986 елда Владимир Степанов «Хөрмәт Билгесе ордены» белән бүләкләнә.
1970-1972 елларда «Правда» колхозының рәисе эшен башкара. 
1972-1989 елларда «Сельхозхимия»нең Котлы Бөкәш филиалын җитәкли. 
1989-1991 елларда Зур Мәшләк авыл советы рәисе булып эшли. 
1991-1993 елларда «Калинин» колхозында баш инженер була. 
1993-2001 елларда «Энергетик» агрофирмасы директорының ярдәмчесе вазифасын башкара. 
2000 елда «Хезмәт ветераны» медале белән бүләкләнә. 
2001 елда лаеклы ялга чыга. Зур Мәшләк авылында гомер итте, 2014 елда вафат булды.

## Бүләкләнү
* «За отвагу на пожаре» медале (№012213) - 1962 ел.
*  «Хөрмәт Билгесе ордены» (№1471022) - 1986 ел.
* «Хезмәт ветераны» медале - 2000 ел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Авыл хуҗалыгы хезмәтчәннәре
Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Төркем:Шәхесләр:ТАССР
Ольга (Киев кенәзбикәсе)

**Ольга кенәз бикәсе** (чукынганнан соң **Еле́на** (890 тирәсе — 969)) — Киев кенәзбикәсе, ире Рюрик улы Игорьнең вафатыннан соң Киев Русе хакиме булып тора.

Киев Русен  чукындырганчы Ольга православ христиан динен кабул иткән булган инде.

## Истәлек
Россия, Украина, Белорусия күп шәһәрләрендә Изге Ольга исемендәге торак пунктлар (Псков, Киев, Витебск һ.б.), яр буе урамнары, географик нокталар, орденнар бар.

### Әдәбият
*    Антонов А. И. Княгиня Ольга : [Роман]. — М. : ТЕРРА — Кн. клуб, 1999. — 350 с. — (Избранницы судьбы). — ISBN 5-300-02683-2. (переизд. 2006, 2007, 2011)
*    Борис Васильев. «Ольга, королева русов».
*    Виктор Грецков. «Княгиня Ольга — болгарская принцесса».
*    Михаил Казовский. «Дочка императрицы».
*    Алексей Карпов. «Княгиня Ольга» (серия ЖЗЛ) М, «Молодая гвардия», 2009
*    Светлана Кайдаш-Лакшина. (роман)."Княгиня Ольга"
*    Алексеев С. Т. Аз Бога ведаю! : Роман. — М.: ОЛМА-Пресс, 2000. — 557 с. — 5000 экз. — ISBN 5-224-01371-2. — ISBN 5-224-01367-4. (переизд. 2003, 2004, 2007, 2008, 2010)
*    Николай Гумилёв. «Ольга» (стихотворение).
*    Симона Вилар. «Светорада» (трилогия).
*    Симона Вилар. «Ведьма» (4 книги).

## Искәрмәләр
Covanni Palestrina

**Covanni Pierluici da Palestrina** (italiança *Giovanni Pierluigi da Palestrina*, 1525-1594, Rim) - İtaliä kompozitorı, Renessans däwereneñ iñ böyek polifonistlarınnıñ berse.

Rim muzıkal' mäktäbeneñ iñ kürenekle wäkile.

## Tärcemäi xäle

Palestrina 1525 yılda Palestrina şähärendä (Rim yanında) tuğan.

1544 yıldan Santa Mariä Macore çirkäwendä organda uynağan.

1551 yıldan papa Yuliy III Palestrinanı yaqlıy başlağan, papağa berniçä messa bağışlanğan.

Şulay uq kiläse papa Martsel II  kompozitorğa bulışqan.

1594 yılda Palestrina plevrit awırtuınnan ülgän

İzge Pavel Çirkäwendä kümelgän, läkin tözekländerü eşlärennän soñ  qäbereneñ tögäl urını yuğalğan.

## İcat

Palestrina ruxi häm dini muzıka avtorı, 105 messa, 140 madrigal, 300 motet yazğan.

## Ädäbiät

*    Иванов-Борецкий М. В. Палестрина. Москва, 1909.
*    Копылова Е. Б. Из истории русской палестринианы. М., 1999
*    Русская книга о Палестрине. Составитель Т. Н. Дубравская. Москва, 2002.
*    Henry Coates, Palestrina (1938, reprinted 1979),
*    Jerome Roche, Palestrina (1971)
*    Zoë Kendrick Pyne, Giovanni Pierluigi da Palestrina (1922, reprinted 1970), in English;
*    Ethel King, Palestrina, the Prince of Music (1965)
*    Knud Jeppesen, The Style of Palestrina and the Dissonance, 2nd ed. (1946, reissued 1970)
*    Hohlfeld Ch., Bahr R. Schule musikalischen Denkens. Der Cantus-firmus-Satz bei Palestrina. Wilhelmshaven, 1994.
*    Heinemann M. Giovanni Pierluigi da Palestrina und seine Zeit. Laaber, 1994.
*    Stewart R. An introduction to sixteenth-century counterpoint and Palestrina’s musical style. New York : Ardsley House, 1994. ISBN 978-1-880157-07-7.
*    Bianchi L. Iconografia palestriniana. Giovanni Pierluigi da Palestrina: immagini e documenti del suo tempo. Lucca, 1994;
*    Schlötterer R. Der Komponist Palestrina. Grundlagen, Erscheinungsweisen und Bedeutung seiner Musik. Augsburg: Wissner, 2002. ISBN 3-89639-343-X.
*    Marvin C. Giovanni Pierluigi da Palestrina: a guide to research. New York: Routledge, 2002. ISBN 978-0-8153-2351-8.
*    Japs J. Die Madrigale von Giovanni Pierluigi da Palestrina. Genese — Analyse — Rezeption. Augsburg: Wißner, 2008. ISBN 978-3-89639-524-5.

Төркем:Композиторлар
1942 елда авиация

1942 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 8 гыйнвар — Американың беренче серияле реактив истребителе Lockheed F-80 Shooting Star беренче очышы.
* 21 сентябрь — B-29 «Суперфортресс» ( — ) — америка стратегик бомбага тотучы очкычы беренче очышы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1942 ел
Виктор Ан

**Виктор Ан** (2011 елдан, аңа кадәр чын исеме — **Ан Хён Су** (корейча 안현수); 1985, Сеул) —  шорт-трекчысы, 2011 елның декабренә кадәр Корея Җөмһүрияте өчен чыгыш ясый.

Алты тапкыр Олимпия чемпионы, биш мәртәбә абсолют дөнья чемпионы (2003-2005).

Россиянең атказанган спорт остасы (2013).

Ике тапкыр Дөнья кубогы иясе. Европа чемпионы, Россиянең ике тапкыр чемпионы.

2006 елгы Дөнья чемпионатыннан соң Ан ның әтисе һәм Кореяның шорт-трек вице-президенты арасында зур низаг була. Көньяк Корея җыелма командасы ике бер-берсенә каршы торган өлешкә бүленә. Ан га Кореяның спорт федерациясе тарафыннан зур басым ясала башлый, хаттә Ан спорттан китәргә җыенгандыр.

2008 елда Ан каты җәрәхәтләнгәннән соң чыгыш ясый алмый. Булган низаг һәм җәрәхәт сәбәпле Ан Корея җыелма командасы сафларыннан чыгарыла.

Ан шорт-трек белән шөгыльләнүен дәвам итәргә теләп Россия өчен чыгыш ясый башлый. 2011 елда аңа Россия ватандашлыгы һәм Россия паспорты бирелә. Ан Хён Су  ССРБда яшәгән иң мәшһүр кореялыларның берсе булган Виктор Цой исемен  — **Виктор**ны  ала һәм Виктор Ан дип атала башлый.

2014 елгы Кышкы Олимпия уеннарында Виктор Ан **өч алтын** (**шорт-трек 1000 м, 500 м, эстафета 5000 м**) һәм бер бронза медален яулап ала.

## Сылтама
Олимпик мәгълүмат 

Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Көньяк Корея спортчылары
Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Юлия Липницкая

**Юлия Вячеслав кызы Липницкая** (1998, Екатеринбур) —  тимераякта фигуралы шуучы, хатын-кызлар арасында ялгыз шууда һәм команда ярышында чыгыш ясый.  **Олимпия чемпионы** (2014, команда ярышы). **Европа чемпионы**  (2014, ялгыз шуу).

Дөнья чемпионы (2012, яшүсмер), вице-чемпионы (2013).

Гран-при финалының көмеш медале иясе (2013/2014). Россия чемпионы (2012, яшүсмерләр).

Россиянең атказанган спорт остасы (2014).

Юлия — ялгыз шууда Олимпия ярышлары тарихында иң яшь катнашучы.

Буе 158 см. Тренеры — Этери Тутберидзе, Сергей Дудаков, хореограф  — Илья Авербух.

## Сылтамалар

* Юлия ЛИПНИЦКАЯ: «Такого шикарного каскада я точно не ожидала».
* Юлия ЛИПНИЦКАЯ: «После последнего прыжка хотелось смеяться и плакать одновременно».
* Этери Тутберидзе: «Будущее Юлии Липницкой зависит от силы её характера» .

Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Чёрмоз

**Чёрмоз** () — Пермь краеның Ильинский районында урнашкан кече шәһәр.

Халык саны — 3 861 кеше (2010).
## География
Шәһәр Урал таулары алдында, Чулман (Кама сусаклагычы) елгасында, Пермьнән 102 километр төньяктарак урнашкан. 
## Тарих
Шәһәр 1701 елда бакыр эретү заводы янындагы бистә буларак нигезләнгән. * Чёрмозский завод* исемен йөрткән.

1928 елда шәһәр тибындагы бистә статусын алган, шәһәр статусы — 1943 елдан. 1924—1959 елларда район үзәге булып торган. 1956 елда шәһәр өлеше Кама сусаклагычының батыру зонасына керде.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Электр урнаштыру әйберләр заводы. Сал агызу рейды.
## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Куандык

**Куандык** (, ) — Русиядә кече шәһәр, Ырынбур өлкәсенең Куандык районы үзәге.

Халык саны — 26 169 кеше (2010).
## География
Шәһәр Сакмар елгасында, Ырынбурдан 194 километр көнбатыштарак урнашкан. Көньяк Урал тимер юлының *Кувандык* станциясе.
## Тарих
XIX гасырның азагында *Покровка* исеме астында күчеп утыручылар авылы буларак нигезләнгән (күченүчеләрнең элекке тору урыны буенча). 1915 елда авылга Ырынбур — Орск — Троицк тимер юл килә, әмма, станцияләр исемнәрендә буталчыклык чыкмасын өчен (*Покровка, Покровское* топонимнары Русиядә бик еш очрый) станциягә исемне авыл исеме буенча түгел, Куандык (*Кувандычка*) елгасы исеме буенча бирәләр. 1935 елдан Куандык районы үзәге булып тора.

1939 елда шәһәр тибындагы бистә статусы, ә 1953 елда — шәһәр статусы бирелгән.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Криолит заводы, механик пресслары заводы, тимер юл транспорты предприятиеләре.
## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур өлкәсе шәһәрләре
Татарстан Республикасының уйлап табучылар һәм рационализаторлар җәмгыяте

**Татарстан Республикасының уйлап табучылар һәм рационализаторлар җәмгыяте** - уйлап табучыларга, техник иҗат өлкәсендә эшләүчеләргә, техниканы һәм технологияне камилләштерүчеләргә ярдәм күрсәтүне максат итеп куйган оешма.

## Тарих
Уйлап табучылар һәм рационализаторлар Бөтенсоюз җәмгыяте 1958 елның 17 гыйнварында оештырыла. Уйлап табучылар һәм рационализаторлар Бөтенсоюз җәмгыятенең Татарстан өлкә советына сайлаулар 1958 елның мартында үткәрелә. Җитештерү өлкәсендәге аеруча катлаулы мәсьәләләрне чишү өчен 1963 елда 2300 комплекслы иҗади бригада һәм 310 иҗтимагый-конструктор бригада төзелә. Шул бригадаларда 10000нән артык кеше исәпләнә. 1965 елда Уйлап табучылар һәм рационализаторлар Бөтенсоюз җәмгыятенең Татарстан өлкә советы каршында Патентоведение институты эшли башлый. 1965-1992 еллар дәверендә бу институт 2000нән артык патентовед һәм уйлап табу эшен оештыручылар эзерли.
Уйлап табучылар һәм рационализаторлар Бөтенсоюз җәмгыятенең Татарстан өлкә советы 1992 елдан Татарстан Республикасының уйлап табучылар һәм рационализаторлар җәмгыятенең Республика советы дип йөртелә башлый.

Татарстан Республикасының уйлап табучылар һәм рационализаторлар җәмгыяте кәшефләрне патент белән яклау эшендә уйлап табучыларга һәрдаим ярдәм итә. Шуны исәптә тотып, 2004 елда Татарстан Республикасының уйлап табучылар һәм рационализаторлар җәмгыяте карамагында Патент поверенныйлар Бюросы эшли башлый.

2009 елдан алып хәзерге көнгә кадәр җәмгыятнең рәисе - Гайсин Ленар Гайнулла улы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Общественная организация «Общество изобретателей и рационализаторов Республики Татарстан»

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан оешмалары
İzomerlar

**İzomerlar** - molekulalarınıñ sostavı berdäy (molekulyar formulası ber ük törle), ä ximik tözeleşe törleçä bulğan häm şuña kürä üzlekläre ber-berennän ayırılıp torğan matdälär. 

## Tarix
Sostavları ber ük, läkin üzlekläre törle bulğan matdälärne Y. Bertselius izomerlar dip atıy. İzomeriäneñ säbäben dä fän nigezendä añlatırğa kiräk bula.

Төркем:Стереохимия
Төркем:Координацион химия
Cakomo Puççini

**Cakomo Antonio Domeniko Mikele Sekondo Maria Puççini** (italiança *Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini*; 1858-1924, Brüssel) - İtaliä opera kompozitorı, muzıka "verizm" yünäleşeneñ kürenekle wäkile. Verdi'dan soñ iñ kürenekle opera kompozitorı.

## Tärcemäi xäle

Puççini Lukka şähärendä zur ğailädä tuğan.

Fortunato Maci muzıkal' mäktäbendä uqığan.

Dürt yıl däwamında Milan konservatoriäsendä uqığan.

1884 yılda anıñ berençe operası "Villisa" säxnäşterelgän. Soñraq "Edgar", "Bohema" yazılğan.

1909 yılda Puççini avtohäläkättä eläkkän.

1918 yılda "Triptix" opera premyerası uzğan.

1924 yılda infarkttan wafat bulğan.

## Qayber äsärlär

### Operalar
* Le Villi (ital.), 1884. 
* Edgar, 1889. 
* Manon Lescaut (ital.), 1893. 
* La bohème (ital.), 1896. 
* Tósca (ital.), 1900. 
* Madama Butterfly (ital.)
* La fanciulla del Westласко «The Girl of the Golden West».
* La rondine (ital.), 1917
* Il Trittico: Il Tabarro, Suor Angelica, Gianni Schicchi (ital.)
* Turandot

## Ädäbiät

*Ashbrook, William & Powers H. Puccini’s Turandot: The End of the Great Tradition, Princeton Univ. Press, 1991.
*Author unknown, Hampton’s Magazine Vol. 26 No. 3, March 1911.
*Author unknown, "The Stage, " Munsey’s Magazine Vol. 44 p.&nbsp;6., 1911.
*Author unknown, "New York Acclaims Puccini’s New Opera, " Theatre Magazine, Vol. 13 No. 119, January 1911.
*Berger, William, Puccini Without Excuses: A Refreshing Reassessment of the World’s Most Popular Composer, Random House Digital, 2005, ISBN 1-4000-7778-8.
*Budden, Julian, Puccini: His Life and Works, Oxford University Press, 2002 ISBN 978-0-19-816468-5
*Carner, Mosco, Puccini: A Critical Biography, Alfred Knopf, 1959.
*Centro di Studi Giacomo Puccini, «Catedrale di S. Martino», Puccini.it, Retrieved 3 November 2012.
*Checchi, Eugenio, in Nuova Antologia, Francisco Protonotari. ed (in Italian), December 1897, pp.&nbsp;470–481.
Dry, Wakeling Giacomo Puccini, London & New York: John Lane, 1905.
*Eaton, W.P., "Where We Stand in Opera, " American Magazine, Vol. 71 No. 5, March 1911.
*Espinoza, Javier, «Revealed: the identity of Puccini’s secret lover», The Guardian (London), 29 September 2007.
*Fisher, Burton D., Puccini’s IL TRITTICO, Miami: Opera Journeys Pub., 2003, ISBN 0-9771455-6-5.
*Kendell, Colin (2012), The Complete Puccini: The Story of the World’s Most Popular Operatic Composer, Stroud, Gloucestershire: Amberley Publishing, 2012. ISBN 9781445604459 ISBN 1-4456-0445-0
*Keolker, James, «Last Acts, The Operas of Puccini and His Italian Contemporaries», 2001.
*Gervasoni, Carlo, Nuova teoria di musica ricavata dall’odierna pratica (New theory of music distilled from modern-day practice) Milano: Blanchon, 1812.
*Phillips-Matz Mary Jane Puccini: A Biography. — Boston: Northeastern University Press, 2002. — ISBN 1-55553-530-5
*Montgomery, Alan, Opera Coaching: Professional Techniques And Considerations, New York: Routledge Taylor and Francis Group, 2006, ISBN 9780415976015.
* Пуччини. Полные либретто опер на русском языке 

Төркем:Композиторлар
Төркем:Италия композиторлары
Татьяна Волосожар

**Татьяна Андрей кызы Волосожар** (1986, Днепропетровск, ССРБ) —   (элегрәк украин) тимераякта фигуралы шуучы, парлы шууда һәм команда ярышында фигуралы шуу буенча чыгыш ясый. **Олимпия ике тапкыр чемпионы** (команда һәм парлы шуу, 2014).

Россия атказанган спорт остасы, Украина халыкара класс спорт остасы.

Максим Треньков белән парда 2010 елдан чыгыш ясый.

Дөнья чемпионы (2013), Европа чемпионы (2012, 2013, 2014), Россия чемпионы (2011, 2013).

Украинада С. Морозов белән парда чыгыш ясады, Украинаның дүрт тапкыр чемпионы.

Буе 160 см. Аның тренерлары — Нина Мозер, Станислав Морозов. Мәскәү шәһәрендә яши.
## Сылтамалар

* Блог Т. Волосожар и М. Транькова о фигурном катании на Sports.ru
* Официальная страница Татьяны Волосожар и Максима Транькова 

Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Украина спортчылары
Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
S-elektronnar

**S-elektronnar** - sferik bolıt barlıqqa kiterüçe elektronnar.

Mäsälän vodorod atomında ber s-elektron bar. Geliy atomında — ike s-elektron. Alarnıñ bolıtları ber ük törle (sferik) formada, iñ tığız urınnarı da töştän ber ük yıraqlıqta.

Төркем:Электрон
Төркем:Химия
Boeing B-29 Superfortress

**B-29 «Суперфортресс»** ( — ) — америка стратегик бомбалаучы очкыч.
1940 еллар башында уйлап табылган. Баш конструкторы - Асен Джорданов. Беренче тапкыр 1944 елда Милитаристик Японскиягә каршы сугышта кулланылган. Хиросима һәм Нагасаки шәһәрләрен бомбага тоту белән танылган.

ССРБда 1947—1952 елларда аның лицензион булмаган копиясе - В-29 җитештерелгән..

## Искәрмәләр

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы истребительләре
Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Boeing очкычлары
Parlaşqan elektron

**Parlaşqan elektron**- elektron bolıtlar bergä urnaşıp ike elektronlı urtaq ber bolıt xasil itü.

Mäsälän geliy atomında — ike s-elektronnıñ bolıtları ber ük törle (sferik) formada, iñ tığız urınnarı da töştän ber ük yıraqlıqta. Bu isä alarnıñ elektron bolıtları bergä urnaşalar häm ike elektronlı urtaq ber bolıt xasil itälär digän süz.

Төркем:Электрон
Төркем:Химия
P-elektronnar

**P-elektronnar** - külämle sigezle formasındağı bolıt xasil itüçe elektronnar.

Mäsälän uglerod atomınıñ tışqı qatlawındağı ike s-elektron häm ber p-elektron belän berrättän tağın ber p-elektron bar.

Төркем:Электрон
Төркем:Химия
İrekle radikallar

**İrekle radikallar** - sıñar elektronı bulğan kisäkçeklär.

Berär molekula neytral' kisäkçeklärgä tarqala, häm kisäkçeklärneñ härqaysında berär parlaşmağan (sıñar) elektron qala. Ğädättä, alar bik totrıqsız, ximik yaqtan ğäyät aktiv bulalar häm tiz arada totrıqlı molekulağa äwerelälär.

Төркем:Гомуми химия
Төркем:Радиобиология
Gomologlar

**Gomologlar** - tözeleşläre häm ximik üzlekläre üzara oxşaş, ä molekulalarınıñ sostavları ber-bersennän ber yäki berniçä CH2 atomnarı gruppası belän ayırılğan matdälär, alar gomologik rät xasil itälär. 

Uglevodorodlardan — metan, etan, propan, butan h. b. — gomologlar; alar çikle uglevodorodlarnıñ yäki parafinnarnıñ gomologik räten xasil itälär.

Төркем:Органик химия
Күгәрчен (Балык Бистәсе районы)

**Күгәрчен** — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы торак пункт. Район үзәгеннән 25 км төньяк-көнчыгыштарак, Чошы елгасы буенда урнашкан. Урта мәктәп. Мәдәният йорты. Мәчет. Халыкның төп шөгыле - игенчелек, терлекчелек.
## Тарих
Казан ханлыгы дәвереннән мәгълүм.
Балык Бистәсе ягындагы Күгәрчен авылының таш мәчет манарасын Фатыйхов Габделхак (Фатих мулла улы) кисә. 1937 елда аны мулла малае булганы өчен кулга алалар һәм сөргенгә озаталар. Аннан ул бик каты авырып кайта, аягүрә череп үлә.
## Демография
1989 елда 1742 кеше (татарлар), 2000 елда 1322 кеше яши.
#### Күренекле кешеләр

* Сиринә Мифтахова, драма актрисасы, "Әдәби көрәш" җиңүчесе.
## Сылтамалар
* Казан арты татарларының хәзерге йола комплекслары (өмәләр)
Александр Радулов

**Алекса́ндр Валерий улы Радулов** — Россиянең атказанган спорт остасы, хоккейчы, Россия җыелма командасы һәм 2022 елдан КХЛ «Ак Барс» хоккей клубының һөҗүмчесе һәм капитаны.

Александр Түбән Тагилда туа һәм бала чагын шунда ук үткәрә. Кечкенә чактан ук ул бик актив бала була, шуңа күрә ата-анасы улларын хоккей секциясенә бирергә булалар. Шулай ук Александрга аның олы абыйсы Игорь Радулов зур тәэсир ясый. Ул шулай ук профессиональ хоккейчы була. Булачак чемпионның беренче тренеры Александр Вейнгардт була. Нәкъ ул малайдагы зур потенциалны сизеп ала.

16 яшендә Александр Мәскәүнең «Динамо» клубына керә. Ике ел дәвамында яшь спортчы команданың икенче составында тәҗрибә җыя. 2003-2004 еллар сезонында Александрның югары лигада дебюты була. Сезон дәвамында бозга бер тапкыр гына чыгуына карамастан, ул үзе турында уңай тәэсир калдыра. Аны команданың иң яхшы уенчыларынна берсе дип исәплиләр.

2004 елның уртасында Радулов Милли Хоккей Лигасына күчәргә була. Драфтта аны «Нэшвилл Предаторз» клубы сайлый. Ватанында бу вакытта хоккейчы юниорлар арасында чемпионат җиңүчесе һәм иң яхшы бомбардирларның берсе дип исәпләнә.

2006 елда Александр «Нэшвилл Предаторз» хоккей клубының тулы хокуклы уенчысы булып китә. 2007 елда Радулов Россиянең милли такымына керүгә чакыруны кабул итә. 2008 елда дөнья беренчелегендә җыелма составында алтын медаль биләүчесе була.
## Искәрмәләр

Төркем:Россия хоккейчылары
Төркем:«Ак Барс» ХК уенчылары
Басарганов исемендәге Калмык дәүләт драма театры

**Басарганов исемендәге Калмык дәүләт драма театры** () — профессионал калмык драма театры.

Төркем:Театрлар
Төркем:Калмыкия театрлары
Төркем:Элиста театрлары
Jak Kartye

**Jak Kartye** (; *[[1491]], [[Сен-Мало|Sen-Malo]] — [[1557]], [[Сен-Мало|Sen-Malo]]*) — Fransiä diñgez säyäxätçese, Tönyaq Amerikanı Fransiä kolonizatorları tarafınnan üzläşterügä nigez salğan.

Amerikağa öç säyäxät yasağan, İzge Lavrentiy qultığın, İzge Lavrentiy yılğası häm «Kanada ile» ciren taswirlağan.

Jak Kartye belän **Kabot** häm **Şamplen** Kanadanı berençe açuçı bulıp sanala.

## Tärcemäi xäle

1492 yılda Bretan gersoglığında tuğan.

1524 yılda Covanni Verratsano belän Tönyaq Amerikağa gizä. Tönyaq Karolina, Yaña Şotlandiä, yar buyındağı utrawlarnı fänni tikşerälär.

Başqa säyäxättä Bräzil yarına kilep citälär.

1534 yılda Fransiä patşası Fransisk I röxsäte buyınça Kartye Nyufaunlend, Kanada atlantik yarı, İzge Lavrentiy qultığı yanına säyäxät itä.

1535-1536 yılda ikençe säyäxättä İzge Lavrentiy yılğasın fänni tikşerä.

1540 yılda Fransisk I Kartyeğa açılğan cirlärdä xalıq utırtırğa quşa.

1541 yılda Kartye yänä Kanadağa gizä, irokez qäbiläläre kirmänne çolğap alalar. Qışlağannan soñ Kartye Kanadadan Fransiägä qayta.

Tağın säyäxätlär itmägän, Sen-Malo'da portugal telennän tärcemäçe bulıp eşlägän.

Epidemiä waqıtında, onıtılğan Kartye 1557 yılda Sen-Malo şähärendä ülgän. Señ-Vinsent Çirkäwendä kümelgän.

## Säyäxätlär



Файл:Cartier First Voyage Map 1.png|Berençe säyäxät
Файл:Cartier Second Voyage Map 1.png|İkençe säyäxät



## Ädäbiät

*    Картье // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Jacques Cartier The Voyages of Jacques Cartier / Ramsay Cook. — Toronto: University of Toronto Press, 1993. — ISBN 0802050158

Төркем:Сәяхәтчеләр
Төркем:Диңгезчеләр
Төркем:География белән бәйле шәхесләр
Төркем:Американы беренче ачучылар
Төркем:Франция сәяхәтчеләре
Төркем:Канада тарихы
Төркем:Шәхесләр:Канада
Добрянка

**Добрянка** () — Россия шәһәре, Пермь краеның Добрянка районы үзәге.

Халык саны — 33 685 кеше, шәһәр админинстрациясенә буйсынган торак пунктлары белән — 57 007 кеше (2010).
## География
Шәһәр Урта Уралда, Чулман (Кама сусаклагычы) елгасында, Пермьдән 61 километр төньяктарак урнашкан. Свердловск тимер юлының *Добрянка* станциясе.
## Тарих
Беренче тапкыр 1623 елда телгә алынган.

1928 елда шәһәр тибындагы бистә статусын алган, шәһәр статусы — 1943 елдан. 1956 елда шәһәр өлеше Кама сусаклагычының батыру зонасына керде.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Агач эшкәртү комбинаты. тимер-бетон әйберләре заводы, ремонтлау-механика заводы. Пермь ГРЭСы.
## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Тизлек

**Тизлек** (\vec v аша күрсәтелә,  яки ) — векторлы физик зурлык, ул берәр хисап системасында нинди дә булса ноктага карата күчешнең җитезлеген һәм юнәлешнең хәрәкәтен күрсәтә.

Вакыт буйлап радиус-векторның чыгарылмасына тигез:

\vec v = {\mathrm{d}{\vec r} \over \mathrm{d}t} \equiv v_{\tau} {\vec \tau},

Гомуми төшенчә - дүрт-үлчәнешле тизлек яки релятивистик механикада тизлек.

## Декарт координатлар системасы
Декарт координатлар системасында тизлек:

: \mathbf v = v_x\mathbf i + v_y\mathbf j + v_z\mathbf k

\mathbf r = x\mathbf i + y\mathbf j + z\mathbf k, шуңа күрә

: \mathbf v = \frac {\mathrm{d}(x\mathbf i + y\mathbf j + z\mathbf k)} {\mathrm{d}t} = \frac {\mathrm{d}x} {\mathrm{d}t} \mathbf i + \frac {\mathrm{d}y} {\mathrm{d}t} \mathbf j + \frac {\mathrm{d}z} {\mathrm{d}t} \mathbf k

Шулай итеп:

: v_x = \frac {\mathrm{d}x} {\mathrm{d}t}; v_y = \frac {\mathrm{d}y} {\mathrm{d}t}; v_z = \frac {\mathrm{d}z} {\mathrm{d}t}.

## Дүрт үлчәнешле тизлек

Релятивистик механикада Дүрт үлчәнешле тизлек кулланыла:

: v_0=\frac{c}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}; v_1=\frac{v_x}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}; v_2=\frac{v_y}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}; 
v_3=\frac{v_z}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}.

биредә с - яктылык тизлеге

## Тизлек үзгәрешләре
Тизлекләр кушуы:
*Классик механикада:

: \vec v' = \vec v - \vec u.

*Релятивистик механикада - Лоренц тигезләмәләре:

: v_x' = \frac{v_x - u}{1-(v_x u)/c^2},   v_y' = \frac{v_y \sqrt{1-\frac{u^2}{c^2}}}{1-(v_x u)/c^2},   v_z' = \frac{v_z \sqrt{1-\frac{u^2}{c^2}}}{1-(v_x u)/c^2},

## Әдәбият

*    Маркеев А. П.  Теоретическая механика. — М.: Наука, 1990. — 416 с. — ISBN 5-02-014016-3.
*    Старжинский В. М.  Теоретическая механика. — М.: Наука, 1980. — 464 с.
*    Яковлев В. И.  Предыстория аналитической механики. — Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2001. — 328 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Классик механика
Төркем:Физик зурлыклар
Игорь Радулов

**Игорь Радулов** (23 август 1982, Түбән Тагил, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — Россия хоккейчысы, һөҗүмче, «Атлант хоккей клубы» уенчысы.

Бүгенге көндә КХЛда чыгыш ясый. 2002-2004 елларда НХЛда чыгыш ясаган.

Төркем:Россия хоккейчылары