open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Екатерина Рябова

**Екатери́на Дми́триевна Ря́бова** (1997 елның 4 августы , Щелково, Мәскәү өлкәсе, Россия) — Балалар өчен Евровидение 2009 җыр бәйгесендә Россиядән җырчы. «Кечкенә принц» җырын җырлап, ул 2 урын яулады. 2011 елда яңадан Россияне Балалар өчен Евровидение 2011 җыр бәйгесендә күрсәтәчәк.

## Биографиясе
Екатерина 1997 елның 4 августында Щелковода (Мәскәү өлкәсе) туган, хәзерге вакытта Юбилейный шәһәрендә тора. Ул 7нче сыйныфта укый, эстрада вокалы белән «СветАфор» һәм "Әкият" студияләрендә шөгылләнә.

## Җырлары
* «Фәрештә»
* «Әгәр мин песи булсам»
* «Кечкенә принц»
* «Көзгеләр»
* «Катюша»

### Клиплар
* «Әгәр мин песи булсам»

## Шулай ук карагыз

* Балалар өчен Евровидение 2009 җыр бәйгесе
* Балалар өчен Евровидение 2009 җыр бәйгесендә Россия

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә катнашучылар
Төркем:Мәшһүр балалар
Төркем:Россия җырчылары
Анри Барбюс

**Анри Барбюс** *(; [[17 май]] [[1873 ел]] — [[30 август]] [[1935 ел]], [[Мәскәү]])* — француз язучысы, журналист һәм халыкара коммунистик хәрәкәтнең сәяси эшлеклесе. СССР ФАнең мактаулы әгъзасы *(1933)*, шулай ук  1923 елдан Француз коммунистик фиркатенең әгъзасы.

Анри Барбюс дөньякүләм танылуы «Ут» *(, [[1916 ел]])* романына бәйле. Бу әсәр Беренче Бөтендөнья сугышында халыкның  революцион ышануларына, өметләренә нигезләнгән. Шулай ук Анри Барбюс каләм астыннан танылган әсәрләр һәм романнар: «Вакыйга» и «Чын хикәяләр» *(1928)*. Гонкур бүләге лауреаты.

## Сылтамалар
* 
*  Анри Барбюс исеме белән Киев, Харьков, Челәбе һәм Екатеринбургтагы урамнар аталган
*  Брюссельда узган Халыкара Антисугыш Конгрессы   29—31 декабрь 1934 ул // «Скепсис»

Төркем:Франсуз язучы-фантастлары
Төркем:Франция язучылары
Төркем:Иль-де-Франста туганнар
Төркем:Франция Коммунистик Фиркасе әгъзалары
«Кызыл таң» газетасы

**«Кызыл таң»**&nbsp;— Башкортстанның татар телле иҗтимагый-сәяси гәҗите. Уфа шәһәрендә нәшер ителә. Гәҗитне гамәлгә куючылар&nbsp;— Башкортстан Хөкүмәте, Башкортстан Корылтае.

## Тарих
Гәҗит 1918 елның 1 мартында «Башкортстан» исеме белән Ырымбурда чыга башлый. Дутов гаскәрләре Ырынбурга кергәнче гәҗитнең 5 сан чыгарга өлгерә. 1919 елның сентябрендә «Башкортстан хәбәрләре» исеме белән Башкортстан башкаласы Стәрлетамакта яңадан чыга башлый. Шул ук вакыт 1919 елның июнендә Уфа аклардан азат ителгәч, Сәләх Атнагулов мөхәррирлегендә аякка бастырылган «Кызыл юл» гәзите чыга башлый. 1920 елдан ул «Шәрекъ ярлылары» исеменә күчә, 1921 елдан «Урал» исемендә чыга башлый. 1922 елның июнь-июлендә республика башкаласы Стәрлетамактан Уфага күчерелә һәм шуңа бәйле андагы «Башкортстан хәбәрләре» гәҗите дә Уфадагы «Урал» белән кушыла.

Татарча нәшер ителүче бу басма ВКП (б)-ның Башкортстан өлкә комитетының 1924 елның 2 август карары белән мөстәкыйль ике гәзиткә бүленә. Башкортчасы&nbsp;— «Башкортстан», татарчасы «Яңа авыл» исеме белән чыга башлый.

«Яңа авыл»ның мөхәррире итеп күренекле революционер һәм публицист Муса Йосыпов тәгаенләнә. Йосыпов та, гәзиткә аңардан соң җитәкчелек иткән Гайса Габбасов белән Имай Насыйри да 1937 елда «халык дошманы»&nbsp;— дип кулга алыналар, тәүге икесе шул ук елда атып үтерелә, күренекле язучы И.&nbsp;Насыйри Уралдагы лагерьда тоткынлыкта 1942 елда дөнья куя.

Бик күп күренекле шәхесләр эшләгән «Яңа авыл»&nbsp;— «Коммуна»&nbsp;— «Кызыл таң»ны чыгаруда. «Башкортстанның халык шагыйре» дигән мактаулы исемне йөртүче сигез талант иясенең өчесе — Мәҗит Гафури, Сәйфи Кудаш, Әнгам Атнабаев&nbsp;— гәзитнең элекке хезмәткәрләре.

1930 елдан «Коммуна» исеме белән чыга.

1941 елның 8 июленнән 1944 елның 12 мартына кадәр бөтен журналистлар сугышка китү сәбәпле гәҗит чыгудан туктый.

1944 елдан *Кызыл таң* исеме белән яңадан чыга башлый.

1990 елда гәзитнең гомуми тиражы гә җиткән.

Редакция каршында «Тулпар» яшьләр, «Әллүки» балалар журналлары кебек яңа басмалар калкып чыкты.

2006 елның 28 февраленнән «Кызыл таң» материаллары белән Дөньякүләм электрон челтәрендә: гәҗит сайтында  танышып була. Гәҗит татар телендә чыкса да, 2010 ел җанисәбе алдыннан Башкортстан хөкүмәте аны ачыктан-ачык татар халкына каршы эштә файдаланды. 2010 елның җанисәбе алдыннан
«Кызыл таң» һәм «Өмет» гәҗитләрендә татар авылларына башкортлар нигез салган дигән мәкаләләр чыга башлады.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Кызыл таң» гәзите турында тарихи белешмә
* Илдус ЗАҺИДУЛЛИН. Чын мирас № 3
*  "Кызыл таң"  ВКонтакте

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Уфа матбугаты
Аитзәк Аитов

**Аитзәк Аитов** — татар шагыйре.

## Тормыш юлы
Шагыйрь Аитзәк Аитов 1908 елның декабрендә хәзерге Сарытау өлкәсенең Дергачи районы Алтата авылында туа. Кечкенәдән әтисез калып, җиде яшеннән үз көнен үзе күрә башлый — көтү көтә, ялчылыкта йөри. Октябрь революциясеннән соң авылда беренчеләрдән булып комсомолга языла. 1928 елда район комсомол комитеты А.Аитовны Мәскәүгә кыска сроклы курсларга укырга җибәрә. Укып кайтканнан соң, ул туган төбәгендә төрле җаваплы урыннарда эшли, утызынчы еллар башында берникадәр вакыт авыл советы председателе булып та тора.

Илне индустрияләштеру чорында А.Аитов — Донбасста, шахтер хезмәтендә. Шушы елларда ул әдәби иҗат эше белән шөгыльләнә башлый: шигырьләр, очерклар һәм мәкаләләр яза. Аларнын күбесе 1930—1937 елларда Донбасста *(ул чакта Сталино шәһәрендә)* татар шахтерлары өчен чыгып килгән «Пролетар» газетасында дөнья күргән.

Сугышның беренче көннәреннән үк Аитзәк Аитов фронтның алгы сызыгында. 1941 елның 23 октябрендә Смоленск өлкәсендәге Демидов шәһәре өчен барган бәрелешләрнең берсендә ул дошман пулясыннан һәлак була.

## Иҗаты
А.Аитовның зур булмаган шигъри иҗатында шул чор өчен характерлы темалар — авылны коллективлаштыру, илне саклау, комсомол яшһләр тормышы темалары яктыртыла. Шагыйрь иҗатыннан аерым урнәкләр 1961 елда Татарстан китап нәшрияты бастырып чыгарган «Алар сафта» исемле күмәк җыентыкта урын алган.

"Сакта"

"Чаңгыда"

## Мәңгеләштерү
Ватан азатлыгы өчен гомерен биргән язучы буларак, Аитзәк Аитовның исеме Татарстан Язучылар берлеге бинасына куелган мемориаль тактага язылды.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Балалар өчен Евровидение 2007 җыр бәйгесендә Россия

Балалар өчен Евровидение 2007 җыр бәйгесендә Россияне Волгоградтан Александра Головченко күрсәтте. Бәйге Нидерландларның Роттердам шәһәрендә узды. Ул 6нчы урын яулады. 
## Катнашучы
Александра Гаоловченкога 10 яшь. Ул бөтеңроссия «Музыкальная радуга» һәм «Кечкенә йолдызчыклар» бәйгеләрендә җиңгән.

## Милли сайлап алу
Милли сайлап алу финалы 3 июндә узды. Анда 20 җырчы катнашты.
# «Сюрприз» квартеты (Түбән Тагил)
# Почекаева Екатерина (Курск)
# «Коломбина» квартеты (Мәскәү)
# Пащенко Мария (Белгород)
# Кузнецов Артем (Хабарау)
# Савилова Юлиана (Ырынбур)
# **Головченко Александра (Волгоград)**
# Измайлова Камила (Казан)
# Башлыкова Лена (Одинцово)
# Атоян Эрика (Нефтегорск)
# Морозова Женя (Вешки)
# Иванов Никита (Дедовичи, Псков)
# Полякова Наталья (Глинищево, Брянск)
# «Домисольки» (Элыяй, Якутия)
# Усова Юлия (Северодвинск)
# Пестунова Мария (Воронеж)
# Колесникова Настя (Ростопши, Ырынбур)
# Сафонкин Владимир (Мәскәү)
# Сидоров Олег (Краснознаменск)
# «Верба» квинтеты (Воронеж)

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Россия
Әхмәт Шәех

**Әхмәт Шәех** (1528 елда вафат) — Алтын Урданың соңгы ханы, Әхмәт хан улы.

Аның күтәрелеп китүенең сәбәбе булып, зур ихтимал, атасы Әхмәт ханның үлеменнән соң бәкләрибәк Тимур мангытның далада ханның олы уллары Мортаза һәм Сәет-Әхмәтне табуы һәм алар белән Кырымга качып китүе тора. Кырым ханы Миңлегәрәй I качакларны бик теләп каршы ала, ләкин аларга карата мөнәсәбәте кунакларча булмый. Ул аларны тоткыннары дип исәпли.

Әхмәт ханны бергәләп үтергән Себер ханы Ибак һәм нугай морзалары Муса һәм Ямгучи Сарайда хакимиятне үз кулларына алырга омтылмыйлар. Аларның урда аксөякләре арасында җитәрлек абруйлары булмый. Нәтиҗәдә хакимият бушлыгы барлыкка килә һәм хан буларак хан булырга лаеклы бердәнбер дәгъвачы Әхмәт Шәех игълан ителә. Бу хәл 1481 елның ахырында яки 1482 елның башында була.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Кыргап

**Кыргап** — татар авылы. Омск өлкәсенең Тара районында Иртыш елгасы ярында урнашкан. XVII гасырдан билгеле авыл. Авыл Тара өязенең (уезд) 1701 елгы Дозорный китабында телгә алына. 3 урамы бар. Бетеп барган авыл. Башлангыч мәктәбе, фельдшер-акушер пункты ябылган.

почта индексы 646512.
## Сылтамалар
* Кыргап авылы турында блог 

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Омск өлкәсе татар авыллары
Макото Синкай

**Макото Синкай** (яп. 新海誠 *Синкай Макото*) — япон сценаристы, режиссер, аниматор һәм сэйю. Ул 1973 елда Нагано префектурасында туды. Чын исеме — **Макото Ниицу** (яп. 新津 誠). Университетта япон әдәбиятын өйрәнгән. Инде балачактан ук ул мангаларны, аниме и ранобэны иҗат итәргә теләгән.

Макото Синкайның яраткан анимесы — Хаяо Миядзаки иҗат иткән «Лапута һава сарае». Синкайны «яңа Миядзаки» дип тә атадылар, ләкин ул мондый чагыштыру белән риза түгел.

## Эшләре
* «Чикләнгән дөнья» («Kakomareta Sekai») — 1998
* «Башка дөньялар» («Tooi Sekai») — 1999
* «Ул һәм аның мәчесе» («Kanojo to Kanojo no Neko») — 1999
* «Ерак йолдыз тавышы» («Hoshi no Koe») — 2002
* «Елмаю» («Egao») — 2003
* «Болытлар артында» («Кumo no Mukō, Yakusoku no Basho») — 2004
* «Секундка биш сантиметр» («Byōsoku 5 Senchimētoru») — 2007
* «Neko no Shuukai» — 2008

## Сылтамалар
* Makoto Shinkai’s Website 
* Official Byousoku 5 Centimeter Website 
* Makoto Shinkai Fan Web 

Төркем:Аниме режиссёрлары
Төркем:Аниме сценаристлары
Төркем:Япония режиссёрлары
Әли Гыймран сүрәсе

**Әли Гыймран сүрәсе**(араб. آل عمران‎‎ — Гымран гаиләсе) — Коръәннең өченче сүрәсе. Мәдинәдә иңә, 200 аятьтән тора.

## Төп темалар
Сүрәнең бер өлеше  Гайсә галәйһиссәләмнең тууына һәм Мәрьямның җәфа чигүләренә һәм шулай ук нәсараларның юлдан язуларын анализлауга багышланган. Шулай итеп, әл-Бәкара сүрәсендә башланган Исраил балаларының тарихы дәвам итттерелә. Сүрәнең икенче яртысы Муса һәм Гайсә (галәйһумуссәләм) кавмнәре алып барган җиһәдкә багышланган. Бәхәс вакытындагы әдәплелеккә һәм җиңү яки җиңелү белән бәйле гадәтләргә игътибар бирелә. Шулай ук шәһидләр һәм аларның ахыйрәттәге язмышы турында сөйләнелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гыймран гаиләсе сүрәсенең Ногмани тәфсире 
*Коръәннең «Әл Гыймрән» сүрәсе, һәр аятьның әйтелеше аерым бирелә, язылышы ике телдә гәрәбчә һәм урысча ayatlar.org сайтында 

Төркем:Коръән сүрәләре
1748 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 10 март — Джон Плейфэр, шотланд математигы, географ.

## Вафатлар

Төркем:1748 ел
Төркем:Еллар
Во вилаяте

**Во** (фр. *Vaud*, алм. *Waadt*) — Швейцария көнбатышында урнашкан кантун. Халык саны 626 мең кешене тәшкил итә. Башкаласы — Лозанна шәһәре.

Төркем:Швейцария
Онтарио

**Онта́рио** ( ) — Канада үзәгендә урнашкан вилаять.

Төркем:Онтарио
Мәидә сүрәсе

**Әл-Мәидә сүрәсе** (гар.سورة المائدة - сүрәтүл-мәидә)- Коръәннең бишенче сүрәсе. Мәдинәдә иңә. Аятьләре саны - 120. Коръәннең соңгы булып иңгән сүрәләреннән берсе. Төрле темалар карала: хәләл һәм хәрам азык, өйләнергә рөхсәт ителгән һәм ителмәгән хатын-кызлар, тәһарәт, Коръән алдындагы бурычлар, яһүдиләр һәм христиан-нәсараларның ялгыш юлдан китүләре, берсе икенчесен үтергән Адәмнең ике ир баласы һәм үтерү, фахишлек, угърылык өчен җәза.

Сүрә гадәттәгечә кыскача Аллаһны мактау һәм мөэминнәргә мөрәҗәгать белән башланып китә. Аннары соң хәләл һәм хәрам азык турында шәригать хөкеме карала.

Сүрә Тәүрат һәм Инҗил кануннарының искергәнлеген һәм аларның ислам шәригате белән алмаштырылуын күрсәтә. Сүрәдә хәмер һәм башка наркотик матдәләр куллану тыела, хаҗның кайбер йолалары турында сөйләнелә.

Сүрә хөтбәләр һәм Гайсә галәйһиссәләмнең могҗизаларын тасвирлау, Алаһны җир һәм күкнең бердәнбер падишаһы буларак мактау белән тәмамлана.

## Сылтамалар
* Әл-Мәидә сүрәсенең Ногмани тәфсире 
*Коръәннең «Әл-Мәидә» сүрәсе, һәр аятьның әйтелеше аерым бирелә wav форматында, тыңлап була audio player да, язылышы ике телдә гәрәбчә һәм урысча ayatlar.org сайтында 

Төркем:Коръән сүрәләре
Төркем:Ислам
Төмән өлкәсе

}}| **}**
}}
|-
|align="center" colspan="2"|

**Төмән өлкәсе** () — Россиянең субъекты,  Көнбатыш Себер тигезлегендә урнашкан. Мәйданы — 1 435,2 мең км². Халык исәбе — 3 430 мең (2010). Шәһәрләрдә яшәүчеләр нисбәте — 91 %. Үзәге — Төмән шәһәре. Өлкәгә шулай ук Хант-Манси һәм Ямал-Ненец автономияле округлары да керә. 

## География
### Чиктәшлек

Төмән өлкәсе Россиянең Азия өлешендә, Көнбатыш Себер тигезлегендә урнаша. Мәйданы буенча Россия субъектлары арасында өченче урында тора.

#### Кырый нокталары
* *[[төньяк]]та* — Скуратов борыны (73°30' т. к.);
* *[[көнбатыш]]та* — 58°50' кч. о. (Төньяк Сосьва елгасы башы янында);
* *[[көнчыгыш]]та* — 86°00' кч. о. (Вах елгасы башы янында, Түбән Варта районы);
* *[[көньяк]]та* — Казакъстан белән чигендә, (55°10' т. к.)

### Гидрография
Өлкәнең төп елгалары — Об һәм аның кушылдыклары: Иртеш, Тубыл, Зур Юган, Зур Салым, Төньяк Сосьва, Вах, Казым, Полуй; Таз, Пур, Надым.

### Климат
Өлкәнең төньягында — арктик яки субарктик климат, калган өлешендә — уртача климат. Өлкә территориясенең 40% өлеше Ерак Төньяк районнары һәм аңа тигез булган территориясе дип санала.

Гыйнварның уртача температурасы — -28,9 °С...-16 °С, Июльнең уртача температурасы — +4 °С...+19 °С. Ел эчендә явымнар күләме — 222—580 мм.

### Туфраклар, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы
Туфраклар күбесенчә комлы көлсу, комлы һәм торф-сазлы. Кырый төньякта (Ямал һәм Гыда урымутравлары) — тундра туфраклары, төньякта — катыр туфраклар белән  туфраклар.

## Халык

### Милли состав
Өлкәнең төп халкы — ненецлар, хантлар, мансилар, селькуплар, себер татарлары, казакълар.

Милли состав (Хант-Манси һәм Ямал-Ненец автономияле округлары белән)

### Торак пунктлар
**Төмән өлкәсе торак пунктлары ([[Хант-Манси автономияле округы|Хант-Манси]] һәм [[Ямал-Ненец автономияле округы|Ямал-Ненец]] автономияле округлардан башка)**


## Административ-территориаль бүленеше
395px|thumb|right

### Районнар

### Шәһәрләр
* Төмән
* Тубыл
* Ишем
* Яулытора
* Заводоуковск

## Икътисад
Икътисадының нигезе — нефть һәм газ табу сәнәгате. Нефть чыганаклары — Самотлор, Холмогор һ.б.; газныкы — Уренгой, Ямбург, Медвежья һ.б. Газ эшкәртелә. Машина төзелеше һәм металл эшкәртү (станоклар, приборлар, суднолар, автотрактор һәм тимерчелек прессы җиһазлары, аккумуляторлар һ.б.), урман һәм агач эшкәртү (фанир җитештерү, җыелма өйләр, мебель), химия (пластмасса, химия-фармацевтика продукциясе һ.б.), азык-төлек (балык) һәм җиңел сәнәгать тармаклары үскән. Соргытта ГРЭС-1 һәм ГРЭС-2 эшли. Нефть үткәргечлар: Самотлор–Әлмәт, Самотлор–Самара, Соргыт–Полоцк һ.б.; газүткәргечләр: Төмән өлкәсе төньягы—Урал—Үзәк; Уренгой—Чиләбе—Яңа Псков; Пунга—Ухта; Ямбург—Елец; Уренгой—Помары—Ужгород—Көнбатыш Европа, һ.б.

## Өлкәдә туганнар
* Александр Алябьев — композитор.
* Дмитрий Менделеев — рус галиме, химик, физикохимик, физик, метролог, икътисадчы, технолог, геолог, метеоролог, мөгаллим, һава гизүче, приборлар уйлап табучы.

## Моны да карагыз
* Хант-Манси автономияле округы
* Ямал-Ненец автономияле округы
* Тубыл губернасы
* Төмән өлкәсе татар торак пунктлары

## Тышкы сылтамалар
* Зур совет энциклопедиясендә Төмән өлкәсе

## Искәрмәләр

*
Төмән (мәгънәләр)

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:
* Төмән () — ун мең
* Төмән () — ун меңле хәрби берләшмә, дивизия
* Төмән ( — район) — ун меңле гаскәр чыгарып куючы идарә-җир берәмлеге
* Төмән () — Көнбатыш Себердә шәһәр, Төмән өлкәсенең үзәге
* Төмән () — хәзерге Мордовия Республикасында шәһәр, борынгы Төмән бәклегенең үзәге
* Төмән — урта гасырларда Кавказда Терек буенда урнашкан кала
* Төмәннәр () — Уфа губернасына Тамбов губернасындагы Төмән шәһәре тирәсеннән күчкән татар-мишәрләр төркеме
Фәтхи Бурнаш

**Фәтхи Бурнаш**, тулы исеме *Фәтхелислам Закир улы Бурнашев* (1898 — 1942) — күренекле татар шагыйре, драматург, публицист, әдәбият тәнкыйтьчесе, тәрҗемәче.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1898 елның 13 гыйнварында элекке Сембер губернасының Буа өязе (хәзерге Чуашстанның Батыр районы) Кыр Бикшеге авылында мулла гаиләсендә туган. Авыл мәктәбендә башлангыч белем алганнан соң, 1907 елда әтисе аны Казанның «Мөхәммәдия» мәдрәсәсенә урнаштыра. Күпчелек шәкертләр кебек үк, Фәтхелислам да мәдрәсәнең югары классларында үз көнен үзе күреп укый: җәйләрен казакъ далаларында мөгаллимлек итә яки Мәкәрҗәгә барып, көнлекче эшләрдә йөри, 1916 елда ул «Мөхәммәдия»не бөтенләй ташлап чыга һәм, үзлегеннән хәзерләнеп, дүрт класс гимназия программасы күләмендә рус теленнән имтихан тота.

## Хезмәт юлы
 

Октябрь инкыйлабыннан соң Үзәк мөселман хәрби коллегиясе органы «Кызыл Армия» газетасының мөхәррире булып эшли.
 
1920-30 елларда аның драма әсәрләре татар сәхнәсеннән төшми, тамашачылар арасында искиткеч популярлык казана.

## Репрессияләр корбаны
1940 елны кулга алына, 10 елга хөкем ителә. 1942 елда атып үтерелә. 1957 елда аклана.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Тулы биографиясе
* Фәтхи Бурнашның «Яшь йөрәкләр» комедиясе 
* Фәтхи Бурнаш Татар электрон китапханәсендә
* Фәтхи Бурнаш Шигърият.ру сайтында
* Йөрәк ярасы
* http://tatar-ile.livejournal.com/68133.html  Фәтхи Бурнашның «Красная Татария» газетасында 1930 елда басылган хаты

## Моны да карагыз

* Әлфия Борнашева (энесенең кызы)

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:«Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсе шәкертләре
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Шәхесләр:Камал театры
Нисә сүрәсе

**Ән-Нисә (хатын-кызлар) сүрәсе**(гар.سورة النساء - сүрәтүн-нисә) - (, *Катыннар *) —  Коръәндәге 4нче сүрә.
Сүрә Мәдинәдә иңгән.

Әлеге сүрә, Өхед сугышындагы көтелмәгән җиңелүдән соң, берничә ай дәвамында иңгән. Әлеге сугышта, тыңламаулары һәм тәртип бозулары сәбәпле, күп мөселманнар үтерелә. Ятимнәр, тыл хатыннар турында кайгырту кирәклелеге барлыкка килә.

Бу сүрәдә шулай ук алар җәһилият (Исламгача чор) чорында мәхрүм булган хатын-кыз хокуклары күрсәтелә. Гарәпләрнең тарихында беренче тапкыр полигамиягә (күпхатынлылыкка) чикләүләр кертелә: хатыннар саны дүрттән артык булалмый башлый, шул ук вакытта моның өчен аерым шартлар да кертелә.

Әлеге сүрә исламның дошманнарына ярдәм күрсәткән монафикъларны шелтәли. Сүрәдә шулай ук бөтен кешеләр һәм, аерым алганда, мөселманнар таянып эшләргә тиешле кагыйдәләр карала. Бу кагыйдәләр тәртип, тигезхокуклылыкка чакыра, ятимнәргә, никахка, ятимнәрне карауга алуга, әманәткә ничек карарга киркәлеген күрсәтә.

Аллаһ әлеге сүрәдә васыять һәм мал күчерүгә күрсәтмәләр бирә, өйләнергә ярамаган хатыннар турында да әйтә. Бу сүрәдә шулай ук сугыш вакытында гыйбадәткә игътибар бирелә, Китаб әһелләренең Аллаһка карата гаделсезлекләре турында әйтелә (мәсәлән, Мәрьям, Гайсәнең тәрегә кадаклануы турында уйланулар китерелә). Аллаһ беркайчан да гафу итмәячәк кешеләр: Аңа ширек кылучылар турында әйтелә, ләкин Ул башка барлык гөнаһларны теләгән кешеләренә кичерә.
## 1нче аят
Ий кешеләр! Сезне бер ата-анадан яратучы Аллаһуга каршылык күрсәтүдән сакланыгыз, Ул Адәм г-мнең үзеннән хатын яратты вә икесеннән күп ирләрне һәм күп хатыннарны дөньяга чәчте. Янә Аллаһуга тәкъвалык кылыгыз ки үзегез, Ул – Аллаһ исеме белән бер-берегездән сорыйсыз, ягъни Аллаһ ризалыгы өчен бир, сүземне тыңла, дисез, шулай булгач, Аллаһуны зурлагыз вә якын кардәшләр хакыннан сакланыгыз! Бит Аллаһ сезнең барча эшләрегезне тикшереп күзәтүче.
## Сылтамалар
* Хатын-кызлар сүрәсенең Ногмани тәфсире 
*Коръәннең «Ән-Нисә» сүрәсе, һәр аятьның әйтелеше аерым бирелә, язылышы ике телдә гәрәбчә һәм урысча ayatlar.org сайтында
* Ән-Ниса сүрәсе русча
## Искәрмәләр


## Әдәбият

Һәфтияк шәриф тәфсире. – Казан: Раннур, 2003.

Төркем:Коръән сүрәләре
Казан троллейбусы

**Казан троллейбусы** — Казан шәһәренең троллейбуслар системасы. Ул 1948 елның 27 ноябрендә ачылган, Россиянең һәм ССРБның иң иске троллейбус системаларының берсе. Хәзерге вакытта 10 маршрут эшли. Юл бәясе — 42 сум (пластик кәрт белән 38 сум).

## Маршрутлар

## Сылтамалар
* Казан троллейбусы 
* Троллейбус маршрутларының харитасы 

Троллейбус
Шенген килешүе

**Шенге́н килешүе** — Европа Берлеге илләренең паспорт һәм таможня контролен кире кагучы килешү.

Төркем:Халыкара оешмалар
Төркем:Европа берлеге
Әнгам сүрәсе

**Әл-Әнгам сүрәсе** (гар.سورة الأنعام - сүрәтүл-әнгъәм)- Коръәннең алтынчы сүрәсе. Мәккәдә иңә. Аятьләре саны - 165.

## Эчтәлеге

Сүрә Аллаһ, Аның сыйфатлары турында сөйләүдән башлана. Аннары соң, Аллаһка гыйбадәт кылучылар үрнәге буларак, пәйгамбәрләр каралалар, бигрәк тә Ибраһим галәйһиссәләм. Ибраһим галәйһиссәләмнең, табигать, йолдызлар, ай һәм кояшны күзәтү нәтиҗәсендә, тәүхид - бераллалыкка килүе тасвирлана. Аннары соң Аллаһның рахмәсе һәм акылының табигатьтә чагылышы күрсәтелә, мәҗүсиләрнең адашулары шелтәләнә. Сүрә иҗтимагый гаделлелеккә һәм җәмгыять алдындагы бурычларны намуслы үтәүгә чакыру белән тәмамлана.

## Сылтамалар
* Әл-Әнгам сүрәсенең Ногмани тәфсире 
*Коръәннең «Әл-Әнгам» сүрәсе, һәр аятьның әйтелеше аерым бирелә wav форматында, тыңлап була audio player да, язылышы ике телдә гәрәбчә һәм урысча сайтында 

Төркем:Коръән сүрәләре
Милләтләр Дуслыгы

**Милләтләр Дуслыгы** (ингл. *Commonwealth of Nations*) яки **Дуслык** (ингл. *Commonwealth*) —  һәм аның элекке доминионнары, колонияләре һәм протекторатлары булган бәйсез суверен илләрнең хөкүмәтара оешмасы. Шулай ук Милләтләр Дуслыгының әгъза илләр исемлегенә югарыда бирелгән билгеләмәгә туры килмәгән  һәм  илләре керә.

1946 елга кадәр оешма *Британ Милләтләр Дуслыгы* дип атала.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Милләтләр Дуслыгы Секретариаты
* Милләтләр Дуслыгы Институты, Лондон 
* Бөекбритания Патшасы буендагы Милләтләр Дуслыгы Җәмгыяте 

*
Төркем:Халыкара оешмалар
Төркем:Халыкара мөнәсәбәтләр
Җәмил Нигъмәтов

**Җәмил Газиз улы Нигъмәтов** (13.11.1939) — математика укытучысы, педагогика фәннәре докторы, профессор, фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Дәүләт премиясе лауреаты, Русиянең атказанган фән эшлеклесе, Дуслык ордены кавалеры. Ул күп кенә дәреслекләр, педагогиканың төрле проблемалары буенча уку һәм методик әсбаплар, тәрбия бирү төориясе һәм методикасы авторы.

Фәнгә юлын авыл мәктәбендә математика укытучысы вазифасында башлап җибәрә. Аннан соң авыл һәм шәһәр мәктәп директоры булуга ирешә. Мәгариф өлкәсендәге бай гамәли тәҗрибәсе аңа мәктәп белән фәнни нигездә идарә итү кафедрасына җитәкчелек иткәндә, декан, проректор һәм, ниһаять, Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты ректоры вазифасын башкарганда дә ярдәм итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Казан университетының педагогик белем бирү тарихы музее 
 

Төркем:Татар педагоглары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Педагогика фәннәре докторлары
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Төркем:Ректорлар
Фирдәүси

**Хәким Әбелкасыйм Мансур Хәсән Фирдәүси Туси** (; якынча 940 ел, Иран, Тус шәһәре — 1020 ел, Тус) — күренекле фарсы һәм таҗик шагыйре, «Шаһнамә» эпик поэмасының авторы; «Йосыф вә Зөләйха» поэмасы да аның әсәре дип исәпләнә. Иранда, Таҗикстанда һәм Әфганстанда бик киң таныла һәм милли шагыйрь дип исәпләнә.
*Хәким* ("акыл иясе", "галим") кушаматын ул үзенең киң һәм тирән белеме өчен яулаган.

## Тормыш юлы

932 һәм 941 еллыр арасында Ирандагы Тус шәһәренең янындагы Хорасан авылында җир биләүче крестьян гаиләсендә туа. 
Гаиләсенең җире аз булып, тапкан ризыгы тамак асрарга көчкә җитеп торган, дип фаразлау дөрес булыр. Сугышлар чорына туры килгән бу вакытта крестьяннәрнең хәле бик мөшкел була..

Фирдәүсинең бала һәм үсмер еллары турында мәгълүмат бик аз. Ул яхшы белем ала, Иранның ул замандагы ике әдәби телен дә — гарәп һәм фарсы телен — яхшы белә; бәлки, Иранда ислам чорына кадәр кулланылган әдәби пәхләви телен дә белгәндер.

Фирдәүсинең яшь чагы Иран феодалларының гарәп хакимлегеннән котылып илне үз кулларына алулары чорына туры килә.

Озак еллар буенча Фирдәүси Әфганстандагы Газни шәһәрендә яши һәм сәлҗук төрекләренең солтаны Мәхмүт Газнәвигә хезмәт итә. Аңа ул үзенең «Шаһнамә» поэмасын да багышлый. Шагыйрь хәерчелектә үлә.

1934 елда шагыйрьнең тууына мең ел тулгач, аның каберенә төрбә корыла.

## Иҗат
Фирдәүси Сарай шагыйре булмаса да, үзенең иң зур, дөньякүләм танылган «Шаһнамә» поэмасын социаль заказ буенча яза. Ул 40 меңнән 120
меңгә кадәр бәетне үз эченә ала, 15 том тәшкил итә. Хәзерге көндә әсәрнең фарсыча 9 том, русча – 6 том басылып чыккан варианты бар. Татар телендә М.Гайнетдин тәрҗемәсендә танышырга мөмкин.

“Шаһнамә” — дөньякүләм яңгырашка ия шигъри эпопея. Төп проблемасы: туган илгә, җиргә, аның халкына мәхәббәт, үз телеңне, тарихыңны, гореф-гадәтләреңне ярату. Эпопея гади җир кешеләрен олылый, гадел патшаларга мәдхия укый, явыз патшаларны тамырларын корыту белән куркыта. Фирдәүси кан коюлы сугышларга каршы чыга. Эпопея нигезендә яхшылык белән явызлык көрәше ята.Әлеге әсәрдә гади кеше олылана һәм җирдәге тыныч тормыш яклана.

## Хәтер
* Таҗикстан Республикасының милли китапханәсе Фирдәүси хөрмәтенә аталган.
* Иранның Мәшхәд шәһәрендәге университет Фирдәүси исемен йөртә.
* Таҗикстанның башкаласы Дүшәмбедәге бер урамга Фирдәүси исеме бирелгән.

## Чыганаклар
* Куракова Ч.М. Шәрык халыклары әдәбияты тарихы. Лекцияләрнең кыскача конспекты. Казан, 2014.

## Искәртмәләр

Төркем:Фарсы телле шагыйрьләр
Төркем:Фирдәүси
Әгъраф сүрәсе

**Әл-Әгъраф** (гар.سورة الأعراف - сүрәтүл-әгъраф)- Коръәннең җиденче сүрәсе. Мәккәдә иңә, 163-170 аятьләрдән гайре. Аятьләре саны - 206.

## Эчтәлеге

Сүрәнең башы - әүвәлге Әл-Әнгам (Терлек) сүрәсе ахырының дәвамы булып тора. Бу сүрәдә беренче кешеләр - Адәм галәйһиссәләм белән Һәваны яралту, аларның җәннәттән куылуы, шулай ук азык, киемдә артыклыкка омтылучы кешеләрнең дәвам иткән коткысы тасвирлана. Бу сүрәдә, Коръәннең башка сүрәләрендәге кебек үк, күкләр һәм җир, аларның идеаль урнашуы турында сөйләнелә.

Әл-Әгъраф сүрәсендә Нух галәйһиссәләм, Һуд галәйһиссәләмһәм аның кабиләсе Гъад , Салих галәйһиссәләм һәм аның бай, көчле кабиләсе Сәмуд, Лут галәйһиссәләм һәм аның халкы, алар кылган гөнаһлар турында сөйләнелә. Әлеге сүрәдә шулай ук Шүгъәйб галәйһиссәләм һәм аның халкы - Мәдьян белән булган вакыйгалар тасвирлана, шулай ук эченә үгет-нәсыйхәт алган башка хәлләр дә китерелә.

Аннары соң Аллаһ Муса галәйһиссәләм һәм Фиргәвен турында сөйли. Сүрә ахырында алдында туры юл ачылган, ләкин, шайтан тарафыннан коткыга салыну сәбәпле, бу юлны инкяр иткән кеше турында хәбәр сөйләнелә. Аннары соң Аллаһка ничек килергә кирәклеге тасвирлана.

## Сылтамалар
* Әл-Әгъраф сүрәсенең Ногмани тәфсире 
*Тыңла Әл-Әгъраф сүрәсенең аерым аятларын 

Төркем:Коръән сүрәләре
Роберт Стивенсон

**Ро́берт Лью́ис Сти́венсон** (ингл. *Robert Louis Stevenson*, башта *Robert Lewis Balfour Stevenson*; 1850 елның 13 ноябре, Эдинбург — 1894 елның 3 декабре, Уполу, Самоа) — шотланд язучысы, шагыйрь, дөньякүләм мәшһүр булган маҗаралы романнар авторы.

Язучының «Хәзинә утравы» («Treasure Island») романы аңа дөньякүләм танылуны алып килә.

## Сылтамалар
* 
* Язучыга багышланган портал  

Төркем:Шотландия язучылары
Төркем:Инглиз телле язучылар
Төркем:Балалар язучылары
Әнфәл сүрәсе

**Әл-Әнфәл**(гар.سورة الأنفال - *сүрәтүл-әнфәл*, Табыш сүрәсе) - Коръәннең сигезенче сүрәсе. Мәдинәдә иңә. Аятьләре саны - 75.

## Эчтәлеге

Сүрәдә сугышның кайбер кагыйдәләре һәм кануннары карала, шуалай ук: бу сугышка китерүче факторлар, җиңү сәбәпләре һәм аны яулаганда мораль көчнең роле. Хәрби табышны бүлү кагыйдәләре карала. Әл-Әнфәл сүрәсендә Бәдер сугышы турында, аңа хәтлек һәм аңардан соңгы вакыйгалар турында сөйләнелә. Бу сугышның сәбәпләре (Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм һәм мөселманнарны җәфалау һәм ахыр чиктә - аларны Мәккәдән куу) турында әйтелә. Сугышка әзерлек һәм, әгәр дә дошман риза булса, солых төзү кирәклеге турында сөйләнелә. 

Сүрәнең ахырында мөселманнарның бер-берсенә ярдәм итешүе һәм дин, исламның үсүе һәм көчәюе өчен җиһәд алып барырга кирәклеге әйтелә.

## Сылтамалар
* Әл-Әнфәл сүрәсенең Ногмани тәфсире
*Әл-Әнфәл сүрәсен wav форматында тыңла 

Төркем:Коръән сүрәләре
Тәүбә сүрәсе

**Әт-Тәүбә**(гар.سورة التوبة - *сүрәтүт-тәүбә*) - Коръәннең тугызынчынче сүрәсе. Мәдинәдә һиҗрәтнең тугызынчы елында иңә. Аятьләре саны - 129.

## Эчтәлеге

Сүрәнең башында Аллаһның мөшрикләргә катнашы юк икәнлеге әйтелә. Сүрәдә сугышлар тыелган 4 хәрам ай, мөшрикләр белән төзегән килешүне үтәү кирәклеге (алар беренче булып бозгыйнча) турында сөйләнелә. Сүрәдә Аллаһка якынаюның төп шарты - Аңа һичшиксез ышану икәнлеге әйтелә. Иман бөтен түгел, әгәр дә мөселманнар чын күңелдән Аллаһка һәм Аның Рәсүленә бирелмәсәләр һәм Аллаһ һәм Аның Рәсүле бөтен нәрсәдән һәм бөтенесеннән кадерлерәк булмасалар.

Аллаһ тәккәберлек һәм мактанчыклыкның җиңүне чигендерүләрен әйтә (Хунәйн сугышының нәтиҗәсе - моның ачык мисалы). Бу сүрәдә аллаһ мөшрикләргә Хәрам мәчетенә керүне тыя, чөнки алар нәҗес, чиста түгелләр.

Сүрә, сугышка яшкәндә, кичекмәстән анда китрәгә кирәклеген әйтә. Аннары бу сүрәдә нинди дә булса сәбәпле җиһәдтә катнашалмаганнар, өйдә калучылар һәм сугышка чакыру яңгыраганда, икейөзлеләрнең фетнә чыгаруы турында сөйләнелә. Аллаһ шулай ук монда икейөзлеләрнең мөселманнарга тынычлык һәм сугыш вакытындагы мөгамәләсе турында әйтә. Монда икейөзлелек өчен җәза турныда әйтелә: Пәйгамбәр (саләллаһу галәйһи үәссәләм) алар өчен гафу сораса да, гафу кабул ителмәячәк.

Аннан соң җиһәдтә катнашмау өчен нигезле сәбәпләр санап үтелә. Шунда ук Мәдинә тирәләрендә яшәүче гарәпләр турында сөйләнелә - алар икейөзлеләнеп ислам кабул итәләр, ләкин чынлыкта алар һәрдаим сугышта катнашмау өчен сәбәпләр эзләгәннәр.

Тәүбә сүрәсендә кешеләрнең хәле һәм Аллаһка иманга карашлары, монафикълар исламга зыян итү максатында төзегән мәчет тасвирлана.

Аннан соң Аллаһ әлеге сүрәдә чын күңелдән иман китерүчеләр, сугышта сәбәпсез катнашмаучылар һәм аларның тәүбәсе, Аллаһның аларның тәүбәләрен кабул итүе турында сөйли.

Сүрәнең ахырында Аллаһ Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмне кешеләргә Китабны җиткерү өчен һәм Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең җибәрелгән кешеләренә карата рәхим-мәрхәмәтсез булырга теләмәвен әйтә. Мөхәммәд (с.а.ү.) - рәхимле, гафу итүчән.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* имам.ру сайты 

## Сылтамалар
* Әт-Тәүбә сүрәсенең Ногмани тәфсире 
*Әт-Тәүбә сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 

Төркем:Коръән сүрәләре
Төмән

**Төмән** () — Россиядәге шәһәр, Төмән өлкәсенең һәм шушы өлкәнең Төмән районының үзәге. XIII гасырда татарлар Чыңгы-Тура шәһәренә нигез сала, XVI гасырда кала — Алтын Урданың Төмән олысының башкаласы. Алтын Урдада Туктамыш хан идарә иткән чорда шәһәргә **Төмән** исеме бирелә. 1495 елда эчке низаг нәтиҗәсендә Чыңгы Тура башкала вазифасын югалта, Мөхәммәд Тайбуга үз ирәген **[[Кашлык]] — Себер** каласына күчерә. 1585 елда рус илбасары Ермак Чыңгы Тура- Төмәнне яндырып басып ала һәм 1586 елда рус ныгытмасына нигез сала.

20 гасырда борынгы татар шәһәре Чыңгы Тура урынында «Төмән» дигән стадион төзелгән, нәтиҗәдә мәдәни катлам кайтусыз югалган.

Халык саны — 581 758 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 604 665 кеше.

2021 елның 21 маеннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.

2022 елда Төзелеш министрлыгы яңа шәһәр цифрлаштыру индексының яңартылган рейтингын бастырды. Тюмен 250 меңнән миллионга кадәр кеше яшәгән иң яхшы өч шәһәргә керде

## География
Көнбатыш Себердә, Түре елгасы (Тубыл кушылдыгы) буенда урнашкан. Пристань, Свердловск тимер юлының төене, «Рощино» халыкара аэропорты бар. Мәскәүгә хәтле 1725 км. Халык исәбе 581 758 кеше (2010).

### Сәгать поясы

### Климат




## Халык

Милли состав (2002): руслар — 83,1 %, татарлар — 5,6 %, украиннар — 2,0 %.

## Эчке бүленеш
* Үзәк районы
* Ленин районы
* Калинин районы
* Көнчыгыш районы

## Икътисад
Машина төзелеше һәм металл эшкәртү (суднолар, приборлар, станоклар ясау, «Нефтемаш» һәм башкалар), агач эшкәртү, җиңел, азык-төлек сәнәгате үскән. Төмәнне нефтьүткәргечләр кисеп үтә.

## Фән һәм мәгариф
Төмән өлкәсендә нефть һәм газ яткылыклары фәнни оешмаларының үсешенә булышлык ясады. 1990 еллар башында югары уку йортлар һәм гыйльми-тикшеренү институты хезмәткәрләре саны 11,5 мең кешене, ягъни булган кала халкының 10 процентын тәшкил иткән.

Фәнни-тикшеренү һәм проект институтлары: Криосфера институты һәм Төньяктагы җирләрен үзләштерерү проблемалары институты. Гамәли нефть һәм газ комплексына ихтыяҗ юнәлтелә. Алар арасында «Сургутнефть» (Төмән бүлекчәсе), «Газпром проектирование» ҖЧҖнең Төмән бүлекчәсе, Гипротюменнефтегаз, Синицин, Төмәннефтегеофизика (компания «Интеграл»), «Нефтепроект», СибНАЦ, Синететика (ГМС Группасы) лидерлар булып тора.

Белем бирү учреждениеләре:

# Россия Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясе (РАНХиГС) филиалы.
# Төмән индустриаль университеты
# Төмән университеты
# Урал дәүләт тимер юллары университетының Төмән филиалы
# Төмән дәүләт архитектура-төзелеш университеты
# Төмән дәүләт аграр университеты
# Төмән дәүләт медицина университеты

## Шәхесләр

* Владимир Ивочкин (1906—1968), ЯКТЗ директоры.
* Хәнисә Алишина (1953), тел галиме.
* Айгөл Таштимерова, җүдочы.

## Искәрмәләр

Төркем:Төмән
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Төмән өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Томан

thumb|right|Томан
**Томан** — атмосфераның җир өстенә якын катламында, су парлары белән туенган һавада барлыкка килгән бик вак су тамчылары җыелмасы. Томанда күз күреме 1 км дан кимрәк була.

## Этимология

ТОМАН «туман» < гом. төрки туман «томан; караңгылык; буран», чув. тăман, хак. тубан, угыз. думан id. – Э.В. Севортян бор. төрки *тум «каплау, караңгылау, карангылык» (к. Том ) тамырыннан димәкче .

Дерив.: томанлы, томансыз; томанла-у, томанлан-у; томансу.

рус. тума́н, укр., блр. тума́н "туман, мгла" < төрки телләрдән.

Төркем:Атмосфера
Чык

**Чык** — төнлә һава суынганда, аннан аерылып җир өстенә һәм анда булган әйберләргә кунучы бик вак су тамчылары. Урта киңлекләрдә бер төндә 0,1–0,5 мм күләмендә чык төшерергә мөмкин.

## Чык ноктасы

Һавадагы су парларының туену һәм конденсация дәрәҗәсенә җитеүнә ярдәм итә торган температура. Фактик температурада чагыштырма дымлылык 100 % булганда, чык ноктасы һәм фактик температура бер-берсенә туры (тәңгәл) килә.

Төркем:Атмосфера
Төмән (Киров өлкәсе)

**Тюмень** () — Киров өлкәсенең Оричи районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (98%), татарлар (2%).

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Оричи районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Төркистан

**Төркистан** (шулай ук *Төркстан*, фарсыдан *Төркиләр иле*) — Үзәк Азиянең төрки халыклар яшәгән тарихи өлкәсе. Элек бу өлкәне шулай ук Туран дип атаганнар.

* Көнчыгыш Төркистан — Кытайның көнбатыш өлешендә төрки халыклар яшаган тарихи өлкә, рәсми исем Шеңҗан-Уйгыр автономияле районы.
* Көнбатыш Төркистан — хәзерге Үзбәкстан, Төрекмәнстан, Кыргызстан, Таҗикстан, Казакъстан территориясе. Урта Азия исеменә тиңдәш.
* Төркистан генерал-губернаторлыгының һәм аның чикләрендә 1918–1925 елларында урнашкан Төркистан АССРның кыска исеме.
* Төркистан — Казакъстанның көньякта урнашкан шәһәр.
* Төркистан — Русиянең Ырынбур өлкәсенең Сарыкташ районың Надежда авыл советының авылы.
Тум өлкәсе

**Тум өлкәсе** () —  Россия Федерациясенең субъекты. Көнбатыш Себер районында урнашкан, Себер федераль округына керә. Үзәге — Тум шәһәре.

1944 елның 13 августында оештырылган.

## География

Тум өлкәсе Көнбатыш Себернең көньяк-көнчыгышында, Об елгасының урта агымынды урнашкан. Территориянең төп өлешен Көнбатыш Себер тигезлегенең яссы, көчле сазланган җирләре алып тора. Фәкать өлкәнең көньяк-көнчыгышта  Кузнецк Алтавының (биеклек 211 метргача) төньяк тармаклары үтеп кергән.

Об елгасының киң үзәне өлкәне сазланган Васюган түбәнлеге булган сул ярга һәм бераз күтәерлгән уң ярга бүлә. Файдалы казылмалардан тимер мәгъдәне, нефть, газ, көрән күмер, төзелеш материаллары чыганаклары һ.б. нәрсәләр табылган. Торф, җир асты сулары һәм термаль минерал сулары запаслары күп.

Климат континенталь. Кыш кырыс һәм дәвамлы. Гыйнварның уртача температурасы -19°...-21°С. Җәй җылы һәм кыска. Июльнең уртача температурасы +17...+18°С. Еллык явым 450—770 ммны тәшкил итә. Вегетация дәвере — 125 көнгә якын. Төп елгалар — Об һәм аның кушылдыклары (Том, Чулым, Кеть, Тым, Чая, Парабел, Васюган). Күлләр күп.

Тум өлкәсе урта һәм көньяк тайга һәм өлешчә аралаш урманнар зонасыда урнашкан.

Туфраклар — кәсле-көлсу һәм торф-сазлык, көньяк-көнчыгышында — соры урман туфраклары. Урманнар (себер эрбете, акчыршы, чыршы, каен, усак) өлкә территориясенең 63% ны алып тора. Бүре, селәүсен, төлке, төньяк боланы, поши, коралай, борындык, тиен, кеш, ондатр яши.

## Халык

Халык исәбе 1044 мең кеше (2010), аларның 69 % шәһәрләрдә тора. Руслар — 90,8 %, татарлар — 1,9 %, украиннар — 1,6 %, алманнар — 1,3 % һ.б.

Татар халкы өлкәнең борынгы халыкларыннан берсе. Татарлар Тум каласының нигезләүдә (1604) катнашалар. Хәзерге вакытта Тумда, Стрежевойда һәм Зырянка, Колпашево, Кривошеино, Тум районнарында торалар. Өч татар авылы, 1 мәчет (Тумда) бар. Тумда «Туганлык» татар мәдәни-мәгърифәт үзәге (1999 елдан), Татар мәдәнияте өлкә үзәге (1994 елдан) эшли.
Шулай ук асаба халык Чулым татарлары яши.

## Идарә-җир төзелеше

Тум өлкәсе 4 шәһәр округына, 16 җирле үзидарә районына, 3 шәһәр һәм 118 авыл җирлегенә, 576 авыл торак пунктына бүленә.

**Тум өлкәсенең шәһәрләре:**
* Тум
* Кедровый
* Северск
* Стрежевой

**Тум өлкәсенең районнары:**
* Александровское районы
* Асино районы
* Бакчар районы
* Зырянка районы
* Каргасок районы
* Кожевниково районы
* Колпашево районы
* Кривошеино районы
* Молчаново районы
* Парабель районы
* Первомайское районы
* Тегульдет районы
* Тум районы
* Чая районы 
* Шегарка районы
* Югары Кеть районы

## Икътисад

Нефть чыгару, машина төзелеше, митал эшкәртү, химия, азык-төлек сәнәгате тармаклары бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Тум өлкәсе
Ифрат Хисамов

**Ифрат Хисамов** (14 ноябрь 1930 ел, Сарлы, ТАССР) — татар композиторы.

## Тәрҗемәи хәл
Ифрат Нигъмәт улы Хисамов 1930 елның 14 ноябрендә Татарстанның Азнакай районы Сарлы авылында дөньяга килә. Балалар бакчасында тәрбияче булып эшләүче әнисе Фәүзия Шакир кызы белән электрик һөнәренә ия булган Нигъмәт Габдулла улының бердәнбер уллары Ифрат – кечкенәдән бик шаян, шук булып үсә. 5 яше тулганда Ифратның әнисе авырып үлеп китә. Аталы–уллы электрик утлары кабызып районнан районга күчеп йөри торгач, ниһаять, 1939 елда Сарманга килеп төпләнәләр. Әти кеше яшь хатынга өйләнә. Бөек Ватан сугышы башлангач, Ифратның әтисе фронтка китә, малай үги әнисенә ияреп өлкәннәр белән беррәттән МТСта иртәдән кичкә кадәр бил бөгә. Үги әни кеше малайны керосин урларга кушып, Ифратны кыңгыр эшкә этәрә. Әтисе гомерлек таптан котылу өчен аларны Казанга алып килә. Улын 1нче музыка мәктәбенә укырга бирә, ә хатынын үзе дәваланган госпитальгә санитарка итеп эшкә урнаштыра. Шәһәр малайлары авылдан килгән Ифратны госпиталь кухнясыннан бер кирпеч ипи алырга кушалар һәм авыл малае аларның сүзләрен тыңламый булдыра алмый. Үги әнисе моны белеп, аннан баш тарта, ә Ифратны Елан тавындагы балалар колониясенә озаталар. Колониядә балаларга җыр дәресләре биргән Сара Садыйкова Ифратның музыкага һәвәслеген тиз сизеп ала һәм үзешчән сәнгать түгәрәкләрендә аның белән аерым шөгыльләнә. 1945 елда, туплар шартлавы тынгач, әтисе улын колониядән килеп ала һәм музыка училищесына укырга алып килә. Ифратны флейта классына алалар. Армия сафларында да Ифрат Хисамов флейтасыннан аерылмый, музыкаль взводта флейтачы булып хезмәт итә.

Оркестр өчен «Полк маршы»н һәм берничә җыр итә, «Әпипә»не эшкәртә. Хәрби хезмәттән соң Ифрат Балтач районы мәдәният йортында сәнгать җитәкчесе булып эшли башлый, академик хор оештыра. Хор өчен “Таң атканда”, “Ай былбылым” кебек татар халык көйләрен эшкәртә, «Ак каеннар» (М. Хөсәен сүз.), “Умартачы сөйгәнем” (М. Галиев), “Хөршидә - Мөршидә” (Г. Зәйнашева), “Агыйделкәй”, “Утыр әле яннарыма” (Ш. Галиев), “Бәрәңге”, “Балыкчы җыры”, “Укытучыма”, “Ромашка” җырларын, “Флейта һәм фортепиано өчен сонатина” (3 кисәкле), “Симфоник оркестр өчен сюита” (4 кисәкле), “Флейта һәм оркестр өчен концерт” кебек зур әсәрләр иҗат итә.

Гомеренең соңгы елларында ул уен кораллары ясау белән генә мәшгуль иде. Аларны төрле тональлекләргә көйләде һәм төрле уен коралларына кушылып уйнарлык итеп камилләштерә барды.

Композитор 2000 елда вафат була.

## Сылтамалар
* Җырлары
* М.Макаров, Бәяләнмәгән талант (Популяр җырлар авторы Ифрат Хисамов турында) // Безнең мирас журналы.

Төркем:Татар композиторлары
Шамил Бариев

**Шамил Бариев** — татар артисты, Татарстанның атказанган артисты, Муса Җәлил премиясе лауреаты.
## Тәрҗемәи хәле
Ул 1950 елның 14 ноябрендә Татарстанның Саба районы Олы Арташ (элеккеге Теләнче) авылында укытучылар гаиләсендә дөньяга килә. Әтисенә район мәгариф бүлегеннән Явлаштау авылына күченергә тәкъдим булгач, шунда 4 ел яшәп алалар, аннары Казан шәһәренә күченеп киләләр. Шамил Бариев урта мәктәпне тәмамлагач, Ленинградтагы театр, музыка һәм кино институтына (ЛГИТМИКка) укырга керә. Ул көндезләрен укып, кичләрен эшли торган була. Институтны кызыл дипломга тәмамлап, Г.Камал театрына эшләргә килә. Шамил Бариев анда шактый күп рольләрне алып баручы артист булды, ул һәр уйнаган ролен үз йөрәге аша уздырды. Шамил Бариев үзенә генә хас алымнар белән башкарган А. Островскийның “Күктән яуган акча” спектаклендә – Крутицкий, М. Байҗиевның “Кияү белән кәләш”ендә – кияү, Р. Хәмиднең “Ике сәгать – бер гомер”ендә әфисәр, Чыңгыз Айтматовның «Ахырзаман»ында — Ирназар һ.б. уйнаган геройларның язмышы фаҗигале булса да, тормышта ул үзе шат, җор күңелле, хисчән һәм эшчән кеше иде.

Шамил Бариев педагог буларак та театр училищесында, соңрак Казан мәдәният институтында (хәзерге Казан мәдәният һәм сәнгать академиясе) укытып, яшь артистлар да тәрбияләде.

Тормыш иптәше — Гөлфия ханым Садыйкова белән – абыйлары белән Ленин исемендәге мәдәният сараена хорга йөргәндә таныша. Хәләл җефете Казандагы балалар бакчаларының берсендә музыка һәм татар телен укытты.

Кызлары Айгөл Бариева хәзерге көндә иң танылган татар җырчыларының берсе.

Соңгы елларда Шамил Бариев аеруча күп эшләде. Уйнады, үзе генә дә, кызы белән дә җырлады. 5 мартта соңгы спектаклендә — «Әлепле әртисләре»ндә уйнады.

Шамил Бариев 1994 елның 11 мартында — изге Рамазан аеның җомга көнендә вафат була. Шамил Бариевның кабере башкалабызның Яңа бистә зиратында урнашкан.

## Театрдагы рольләре

## Галерея

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт театр сәнгате академиясен тәмамлаучылар
Юныс сүрәсе

**Юныс сүрәсе**(гар.سورة يونس - *сүрәтү йунус*) - Коръәндәге унынчы сүрә. Мәккәдә иңә. Аятьләре саны - 109.

Сүрәнең башында Коръәннең әһәмиятлелегенә күрсәтелә һәм мөшрикләрнең Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмгә каршы хәйләләре турында әйтелә. Аннаң соң Галәм һәм андагы Аллаһның аятьләре (рус. *знамения*) телгә алына, Кыямәт көнендәге җәза, Аллаһның чиксез кодрәте һәм потларның бернинди дә көч-куәте булмавы турында әйтелә. Сүрәдә шулай ук Аллаһның иман китермәүчеләргә янавы китерелә һәм Аллаһның аларның эшләрен күзәтеп торуы әйтелә. Нух, Муса, Харун (галәйһумуссәләм) һәм Фигавен, Бәни Исраил кавеме, шулай ук Йоныс галәйһиссәләм турында риваятьләр китерелә.

## Чыганак
* имам.ру сайты 

## Сылтамалар
* Йоныс сүрәсенең Ногмани тәфсире 
*Тыңла «Йунус» сүрәсен wav форматында 

Төркем:Коръән сүрәләре
Йосыф сүрәсе

**Йосыф сүрәсе**(гар.سورة يوسف — *сүрәтү Йусуф*) — Коръәндәге уникенче сүрә. Мәккәдә иңә. Аятьләре саны — 111. Шуларның туксан сигезе Йосыф — Ягъкуб пәйгамбәрнең улы турында. Ә беренче 3 аять моңа кереш булып торалар. Аларда Коръән турында сөйләнелә.

Сүрәдә кирелек һәм көнчелек кешеләнең күбесен көферлеккә китерергә мөмкин диелә. Сүрәнең ахырында әүвәлге пәйгамбәрләр, аларга халыкларының мөнәсәбәте һәм аларның ахырда гөнаһлы кешеләр өстеннән җиңү яулаулары турында әйтелә.

Әлеге сүрәнең төп үзенчәлеге — аңарда Йосыф галәйһиссәләм турында риваять булуы һәм гаилә әгъзаларының берсен башкаларга караганда күбрәк ярату, аларда көнчелек китереп чыгаруын күрсәтә.

## Чыганак
* Имам.ру сайты 

## Сылтамалар
* Йусуф сүрәсенең Ногмани тәфсире 
*Йусуф сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 

Төркем:Коръән сүрәләре
Һуд сүрәсе

**Һуд сүрәсе**(гар.سورة هود – *сүрәтү һуд*) – Коръәндәге унберенче сүрә. Мәккәдә иңә. Аятьләре саны – 123.

Сүрә Коръәнне мактау белән башланып китә һәм бер Аллаһка гына гыйбадәт кылырга чакыра. Аннан соң Аллаһның бердәнбер Раббы булуы, Аның чиксез кодрәте һәм хакимлегенә, кешеләрнең, Аллаһның рахмәсенә яки ачуына тарыгач, шатлыклары яки кайгылары күрсәтелә. Әлеге сүрәдә Коръәннең әһәмияте турында сөйләнелә һәм Аллаһ кешеләрне, булдыра алсалар, Коръәнгә охшаш әсәр язарга чакыра. Кяферләрнең Коръәнгә ышанырга теләмәүләре, Кыямәт көнендә мөэминнәргә биреләчәк әҗер (рус. *награда*) турында әйтелә.

Бу сүрәдә пәйгамбәрләр, аларның халыклары белән бәхәскә керүләре тасвирлана, кяферләрнең җәзага тарачаклары һәм мөэминнәрнең котылачаклары әйтелә. Биредә Аллаһ Тәгалә Нух (галәйһиссәләм) турында, Йунус сүрәсендәгегә караганда, тулырак мәгълүмат бирә. Кяферләрнең кирелеге һәм аларга төшкән җәзаның зурлыгы тасвирлана.

Аннан соң Гъәд кавеме һәм аның пәйгамбәре Һуд галәйһиссәләм турында риваять китерелә, кяферләрнең акылсызлыклары күрсәтелә. Әлеге халык, көчле булуларына карамастан, Аллаһ Тәгалә тарафыннан юкка чыгарыла. Шулай ук бу сүрәдә Салих галәйһиссәләм һәм аның халкы – Сәмуд, Ибраһим, Лут, Шүгъәйб пәйгамбәрләр (галәйһүмүссәләм) турында сөйләнелә. Сүрә ахырында Аллаһ мөэминнәрне яхшы эшләргә һәм бу эшләр өчен әҗер көтүгә чакыра; чиксез белеменә һәм мөэминнәрнең Аңа таянырга тиешлелеген күрсәтә.

## Чыганак
* имам.ру сайты 

## Сылтамалар
* Һуд сүрәсенең Ногмани тәфсире 
*Һуд сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 

Төркем:Коръән сүрәләре
Наҗар Нәҗми

**Наҗар Нәҗми**, чын исеме **Хәбибнаҗар Нәҗметдин улы Нәҗметдинов** (1918 елның 5 феврале — 1999 елның 6 сентябре) ()— татар шагыйре, бөек сүз остасы, Башкортстанның халык шагыйре. Салават Юлаев премиясе (1972), Гаяз Исхакый премиясе (1994) лауреаты.

Ул 1918 елның 5 февралендә Башкортстанның Дүртөйле районы Миңеште авылында туа. 1941 елда фронтка китә, 1946 елда К.А. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институтын тәмамлый.

Наҗар Нәҗминең кабатланмас иҗаты татар һәм башкорт милли әдәбиятын үстерүгә, аны бөтен илгә танытуда зур роль уйнады. Башка татар шагыйрьләре кебек үк, башкорт әдәбияты дәрәҗәсен күтәрүгә бәяләп бетергесез өлеш кертсә дә, Наҗар ага үзенең ана телен, үз газиз татар халкын да беркайчан да сатмады һәм икейөзлеләнмәде .

Халык арасында танылу алган популяр җырлар авторы буларак. Аеруча Уфаның рәсми булмаган гимны «Уфа юкәләре», "Мине юллар чакыра", "Сиңа тагын мин бер киләм әле", "Юкка түгел, юкка түгелдер", "Кышкы романс" һ.б. шигырьләренә Рим Хәсәнов музыка язган җырлар, "Таулар юлы" җыры Заһир Исмәгыйлев музыкасына язылган, татар һәм башкорт эстрада музыкасының алтын фондына кергәннәр.

Шагыйрьнең истәлеген мәңгеләштерү җәһәтеннән Дүртөйле шәһәрендә һәм Миңеште авылында күп эшләр башкарылды. Аның исеме биредәге күмәк хуҗалыкка бирелде. Шагыйрь исемен Дүртөйле шәһәрендә бер урам һәм башкорт гимназиясе, авыллардагы урамнар йөртә. Талантлы иҗатчыларны дәртләндерү максатында, Н. Нәҗми исемендәге премия булдырылган.

2018 елда Башкортстанның халык шагыйре Назар Нәҗминең тууына 100 ел, халык сәясәтче Зәйнәб Биишеваны 110 еллык юбилеена багышланган конкурслар булып узды .

Файл:Паспорт Назар Нижми.jpg|Наҗар Нәҗминең паспорты
Файл:Шэжэрэ Назар Наджми.jpg|Наҗар Нәҗминең шәҗәрәсе


## Шулай ук карагыз
*Портал:Наҗар Нәҗми
*Нәҗми, Наҗар (1918-1999). Һайланма әҫәрҙәр : өс томда / Назар Нәжми. - Өфө : Китап, 2008-. - 20 см. 
*Шиғырҙар. - 2008. - 415 с. : портр.; ISBN 978-5-295-04342-0
*Шиғырҙар. - 2008. - 415 с. : портр. Баш 24/188

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  
* Әдәбиятыбызның биек тавы
* Башкортстанда Наҗар Нәҗмине искә алалар
* Наҗар Нәҗминең йорт-музее. Миңеште авылы сайты

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Фронтовик язучылар
Төркем:Башкортстан халык шагыйрьләре
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары