open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хәниф Хәйруллин исемендәге премия

**Хәниф Хәйруллин исемендәге премия** () — 2019 елда Сарман районында «Татмедиа» АҖ «Сарман» мәгълүмат-мөхәррият үзәге тарафыннан булдырылган журналистика һәм публицистика өлкәсендәге премия. 2023 елдан район күләмендә тапшырыла.

## Максаты

ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (*[[1974 ел]]дан*), журналист, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1981 ел|1981]]*), Сарман районында чыгучы «Ленинчы» (*хәзерге* «Сарман») гәҗитенең һ. б. район гәҗитләренең 1956—1993 еллардагы җаваплы сәркатибе Хәниф Гыйздулла улы Хәйруллин (*[[1931 ел|1931]]—[[1998 ел|1998]]*) исемен мәңгеләштерү максатыннан булдырылган.
* Журналистика һәм публицистика өлкәсендә яңа талантларны барлауга ярдәм итү.

## Нигезләмә
* Премияләр «Сарман» мәгълүмат-мөхәррият үзәге белән тыгыз элемтәдә булып, «Сарман» һәм «Новый Сарман» газеталары битләрендә даими бастырылып килә торган һәм иң кызыклы дип табылган язмалар авторларына тапшырыла.
* Җиңүчеләр өч яшь категориясендә — өлкән, урта буын һәм яшьләр арасында сайлап алына.
* Бүләкләр Татарстан матбугаты көнендә тапшырыла.

## Статус
* Диплом белән раслана.
* Акчалата бүләк бирелә.
Хәниф Хәйруллин исемендәге премия милли мәдәният, әдәбият һәм сәнгать (*рәсем сәнгате, музыка, театр, декоратив-гамәли*) үсешенә зур өлеш керткән, югары дәрәҗәдәге һөнәри осталык белән аерылып торган, автор стиленең үзенчәлегенә, яңалыкка һәм оригинальлеккә ия булган гражданнарның күренекле казанышларын тану максатында бирелә. Кандидатларны тәкъдим итү 1 августтан башлана һәм 1 сентябрьгә кадәр дәвам итә. Конкурска нәтиҗә 12 сентябрьдә үткәрелә.

Иганәче булып, Хәниф Хәйруллинның улы Ленар Хәйруллин катнаша.

## Премия лауреатлары
### 2019 ел нәтиҗәләре буенча
* Клара Вәлишина, хәбәрче (*[[Сарман]]*)
* Ландыш Шәйдуллина, укытучы, хәбәрче (*[[Җәлил]]*)
* Илназ Дәүләтбаев, мәгариф бүлеге белгече (*[[Сарман]]*)
### 2020 ел нәтиҗәләре буенча
* 
* 
* 
### 2021 ел нәтиҗәләре буенча
* Вәсимә Хәйруллина, шагыйрә (*[[Чураш]]*)
* Алсу Ситдикова, «Юл хәрәкәте иминлеге»  район филиалы начальнигы (*[[Сарман]]*)
* Азалак мәктәбе коллективы 

### 2023 ел нәтиҗәләре буенча
;әдәбият өлкәсендә премия
* Равил Мөбәрәк улы Гыймадиевка (1938 елгы), СССР Журналистлар берлеге әгъзасы (1970), Хәниф Хәйруллинның укучысы, Х. Хәйруллинның әдәбият әсәрләрен бастыруга зур өлеш керткән.
;туган якны саклау һәм өйрәнү өлкәсендә премия
* «Яхшы Каран ― таллы бишегем...» тарихи-публицистик басмасының редакция коллегиясенә (Назыйфа Әлмөхәммәтова, Зөлайха Ямаева, Фәүзия Гыйздетдинова, Ильмира Шәйдуллина, Розалия Гыйниятуллина, Альбина Фәтхетдинова).
;гамәли сәнгать өлкәсендәге хезмәтләре өчен премия
* Әлфия Сәлимхан кызы Сәхабетдиновага, Илһам Шакиров исемендәге Сарман балалар сәнгать мәктәбе укытучысы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Хәниф Хәйруллин исемендәге беренче премияләр тапшырылды. «Сарман», 21.05.2019

## Моны да карагыз

Төркем:Әдәби премияләр
Төркем:Татарстан әдәбияты
Төркем:Сарман районы
Латвиядә мәгариф

**Латвиядә мәгариф** төп, урта һәм югары бүлекчәләргә бүленә. Дәүләт урта тулы белем бирүне тәэмин итә. 1 нче сыйныфка 6 яки 7 яшьтән балалар кабул ителә. Төп белем 9 елга исәпләнгән, аннары сайлау буенча мәктәп белемен 12 елга кадәр дәвам итәргә мөмкин. Уртача алганда, мәгарифтә ике төрле программа бар: гомуми урта (аның бурычы — алдагы укуга әзерләнү һәм 3 елга исәпләнгән) һәм һөнәри урта белем бирү программасы (һөнәри квалификация алуга юнәлдерелгән).

2011 елга булган мәгълүматларга караганда, 15 яшьлек халыкның 23 % югары белем алган.

## Мәгариф теле
Латвия Тышкы эшләр министрлыгы мәгълүматларына караганда, Латвиядә татар азчылыгының сигез телендә белем алу мөмкинлеге бар: рус, белорус, поляк, украин, литва, эстон, яһүд һәм чегән телләрендә. Борис Цилевич, ПАСЕ комитеты башлыгы азчылык буенча 2006 елда, рус һәм Польша мәктәпләреннән тыш, башка азчылык мәктәпләре белем бирә я латыш, я рус телендә, ә тел һәм тиешле азчылык мәдәният предметлар буларак укытыла, дип билгеләп үтте. Латвия ассоциациясе мәктәпләргә рус телендә белем бирү белән ярдәм итү өчен 2008 елда шулай ук, ике азчылык теле генә — рус һәм поляк теле-укыту телләре буларак карарга була диеп искәртеп үтте.

## Мәгарифне экспортлау һәм импортлау
ЮНЕСКО мәгълүматларына караганда, 2014 елда 6284 Латвия студенты чит илләрдә (нигездә, Бөекбритания, Дания һәм Алманиядә) белем алган; Латвиядә 4477 чит ил студентлары укый (нигездә Алмания, Россия һәм Үзбәкстаннан). Мәгариф һәм фән министрлыгы мәгълүматларына караганда, 2014/2015 елда Латвиядә 2844 чит ил студенты белем алган.

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
* Латвия Республикасы мәгариф системасы
* Латвия мәгариф системасы
* Мәгариф системасы схемасы Мәгариф һәм фән министрлыгы
* ЮНЕСКО статистикасы Латвиядә мәгариф буенча 
*  Президент шәхси вузларда рус теленә тыю турындагы төзәтмәләрне игълан итте  // jauns.lv, 4 июля 2018

Төркем:Латвия
Төркем:Латвия мәдәнияте
Төркем:Илләр буенча мәгариф
Түбән Татры (милли парк)

**Милли парк "Түбән Татры"**  (слов. *Národný park Nízke Tatry*), кыскартылып NAPANT (НАПАНТ) - Үзәк Словакиядә урнашкан милли парк, Ваг һәм Грон елгалары тирәсендә урнашкан. Паркның мәйданы-728 км2, паркның буфер зонасы мәйданы — 1102 км2. Менә шундый мәйдан зурлыклары нәтиҗәсендә ул аны Словакиядә иң эре милли парк итә. Парк Бистрицк өлкәсе (Батрица һәм Брезно районнары), Жилин өлкәсе (Ружомберок һәм Липтовски Микулаш районнары) һәм Прешово өлкәсе(Попрад районы) территорияләрендә урнашкан. Иң югары нокта-Дюмбьер (2043 м), Кралёва-Голь тирәсеннән 4 елга ага— Ваг, Грон, Гнилец и Горнад.

## Тарих

Табигать саклау чаралары беренче тапкыр 1918-1921 елларда Түбән Татрыда кабул ителә, аннары икенче бөтендөнья сугышыннан соң активлаша. 1963 елда Үзәк Словакия милли паркын "Түбән Татры" милли паркы урнашкан урында төзергә тәкъдим ителә. 1965-1966 елларда Дюмбьер милли паркын төзү проекты әзерләнде, анда Түбән Татры үзәк территориясенең төньяк һәм көньяк өлешен кертү планлаштырылган иде. Проект Словакия милли восстаниесе көненә 25 ел тулу уңаеннан парк төзү өчен 1967-1968 елларда эшкәртелгән, әмма төрле вак кыенлыкларны җиңеп чыгу өчен тагын 10 ел кирәк булган.

1978 елда Словакия Социалистик Республикасында милли парк төзү турында 119 нчы номерлы карар кабул ителә. Милли парк мәйданы-81 095 га билгеләнгән, саклана торган зона-123 990 га. Милли парк статусы шул ук елда Словакия Социалистик Республикасы Мәдәният министрлыгы тарафыннан 120 нче номерлы карарда расланды, ул шулай ук саклана торган зонаның нинди дә булса территорияләрен тану шартларын ныгытты. Чикләре 1997 елда Словакия Республикасы Хөкүмәтенең 182 нче карары белән яңадан каралган: парк мәйданы-72 842 га кадәр кимегән (8253 га кимрәк), ә саклана торган зонаның мәйданы-110 152 га кадәр (13 828 га кимрәк).

## Туризм
Паркта актив ял итү (шул исәптән спорт) белән шөгыльләнү өчен бик яхшы шартлар тудырылган. Туристлар популяр курортлар арасыннан Аяз-Түбән Татрыны, Талены (слов. *Tále*), Деменов үзәнен, Чертовицыны сайлыйлар. Туристлар өчен түбәндәге мәгарәләр ачылды: Деменовның Ирек мәгарәсе, Деменовның боз мәгарәсе, Быстрин мәгарәсе.

## Саклана торган территорияләр
Парк һәм аның буфер зонасы территориясенең гомуми мәйданы-98,89 км2 булган түбәндәге саклана торган территорияләр урнаша:

* 10 милли табигый тыюлык
* 10 табигый тыюлык (шул исәптән Тау-Лазлар)
* 5 милли табигый һәйкәл
* 6 табигый һәйкәл
* 1 саклана торган туктау урыны

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
* Официаль сайт   
* Барлык мәгълүматлар Slovakia.travel сайтында 

Төркем:Табигать
Төркем:Парклар
Төркем:Словакия
Төркем:Туризм
Төркем:Словакия географиясе
Төркем:Табигать байлыклары
Төркем:Географик объектлар, зоналар һәм территорияләр
Алатскиви

**Алатскиви замогы** (эст. *Alatskivi loss*, нем. *Schloss Allatzkiwwi*) — Эстониядәге замок,Тартума өязе, Алатскиви волосты, Алатскиви бистәсе.

## Тасвирлама
Замок  шул ук исемдәге күл ярында төзелгән. Аның асимметрик планы булдырылган : бер ягы икенчесеннән зуррак , берсе — бер кат, икенчесе-ике кат.

Замок тирәли 41 кечкенә ярдәмче бина урнашкан (тарихи яктан алар 57 иде: кер юу бүлмәсе, аш-су бүлмәсе, ат абзары, сарайлар, тегермән, чиркәү, зират һ.б.), йозак янындагы парк 130 гектар мәйданны били һәм Тартум өязенең иң зур паркы булып тора. Төп агачлар: имән, өрәнге  якындагы юл буенда юкәләр утыртылган; күлдән тыш, паркта ике зур булмаган буа ясалган. Паркта Калевипоэг мифологик баһадирының скульптурасы тора, элек анда шулай ук Бельведер Аполлонының күчермәсе тора иде, әмма хәзер ул Кадриорг, Таллин паркына күчерелгән.

## Тарихы
Замок XVI гасыр ахырында төзелгән, ә аның турында беренче искәртүләр 1601 елга карый. 1628 елда Швеция короле Густав II Адольф аны үзенең сәркәтибе Юхан Адлер Сальвиска бүләк итте. 1642 елда замок җирбиләүче Йоахим Кронманга күчә. 1753 елда замок  Стакельберг гаиләсенә, 1870 елда Нолькеннар гаиләсенә күчә. 1876-1885 елларда барон Арвед Георг фон Нолькен Шотландиянең Балморал король резиденциясендә  үз дизайны буенча замокны яңадан төзи.

1919 елда, Азатлык сугышы вакытында замок миллиләштерелә һәм авыл хуҗалыгы министрлыгы карамагына тапшырыла. Ул мәктәп, чик сакчылары казармасы, колхоз идарәсе, кинотеатр һәм китапханә булып хезмәт итә.

2005-2011 елларда зур реконструкция ясала. Беренче катта биш бүлмә Эдуард Тубин музее өчен бирелгән. Аның өчен 60-120 урын сыйдырышлы өч зал җиһазландырылган, ресторан  һәм 8 кунакны сыйдырырлык кунакханә бар. Замок подвалында кайчандыр биредә яшәгән кешеләрнең балавыздан ясалган сыннары күргәзмәсе урнаштырылган.

1997 елда Эстония мәдәният һәйкәлләренең дәүләт регистрына кертелде.

Төркем:Замоклар
Төркем:Эстония архитектурасы
Эсперанто музыкаль мәдәнияте

**Эсперанто музыкаль мәдәнияте  —**эсперанто телендә язылган җырлар язап алынганнар һәм башкарылганнар.Эсперанто артисларның музыкаль дәрәжәләре һәм тел белемнәре бик нык үзгәреп тора  . Аларның кайберләре, тел белән сөйләшмичә, җырлыйлар, текстны яттан  өйрәнәләр. Шулай ук популяр музыкада эсперанто очратырга мөмкин.

## Эсперантоның танылган музыкаль төркемнәре

* Dolchamar
* Kaj Tiel Plu
* Persone

## Танылган җырлары

* Ĉu vi pretas?! 
* La espero 
* Ла бамба

## Оешмалар

* EUROKKA (эспер. *Esperanto-Universala-Rok-Organizo, Kolektiva Komunik-Asocio)— [[эсперанто]]-рок-музыка ассоциациясе.*
* Vinilkosmo — лейбл эсперанто-музыкасының.


Төркем:Музыка
Клеменс Һольцмайстер

Клеменс Хольцмайстер (аның. Clemens Holzmeister; 1886 -1983) — Австрия архитекторы, Германия, Төркия һәм Бразилиядә эшләгән.

## Биографиясе
1886 елның 27 мартында коммунада Фульпмес күп балалы гаиләдә туа.

Укыган Инсбруке бу Realschule һәм католик мәктәбендә Mittelschulverbindung Cimbria. Ул 1919 елда архитектура буенча докторлык дәрәҗәсен ала.

Шуннан соң Инсбрукта дәүләт сәүдә мәктәбендә укытучы итеп билгеләнә. 1924 елда Австрия сәнгать академиясенең архитектура бүлеге җитәкчесе (профессоры) була. 1926 елда Зальцбургта фестиваль театрын реконструкцияләү белән шөгыльләнә, аннары Әнкарада хөкүмәт биналары төзи. 1928 елдан 1933 елга кадәр ул шулай ук Дюссельдорф сәнгать академиясендә остаханә директоры була.

1931 елда Хольцмейстер Австрия сәнгать академиясе директоры була. Аннары ул Төркиягә күчеп килә, анда күп биналар төзеп куя. 1939 елда ул ярты ел Бразилиядә үткәрә, анда аның әтисе Иоганн Хольцмайстер 30 ел буе эмигрант буларак яши. 1940 елдан 1949 елга кадәр Стамбулда техник университетта укыта. Еш кына Австриягә килә, 1954 елда Венага кайтмый. Бу чорда Австриядә ул күп санда җәмәгать биналары һәм чиркәүләр булдырды, күп һәйкәлләр төзеде.

Шунысы кызык, Хольцмайстер берничә тапкыр, 1930 нчы еллардан башлап, Зальцбург фестивалендә Макс Рейнхардт белән хезмәттәшлек итүдә сценограф булып эшләгән. Ике дистә елдан соң, 1950 нче елларда ул сәхнә дизайнына әйләнеп кайта һәм янә Җәлилцбург фестивалендә, шулай ук Венаның дәүләт опера һәм Бургтеатрында эшли.

1955 елдан 1957 елга кадәр Клеменс Хольцмайстер Венада сәнгать академиясе ректоры була. 1952 елда Грац техник университетының мактаулы докторы, 1963 елда Истанбулдагы техник университетның мактаулы докторы, 1965 елда Венаның техник университетының мактаулы докторы була. Әгъзасы иде братств к. Ö.St.V. Инсбрукта Cimbria, k. ö.St.V. Almgau бу Зальцбурге һәм k. a.V. Венада Norica.

1983 елның 12 июнендә Хаплайн шәһәрендә вафат була. Зальцбургта Petersfriedhof зиратында җирләнгән.

Алар арасында «Германия Федератив Республикасы алдындагы казанышлары өчен "орденының Зур хачы," Австрия Республикасы алдындагы казанышлары өчен» Мактау Билгесе һәм Төркия Республикасы ордены бар. Вена (1971) һәм Зальцбургның (1976) мактаулы гражданины булды.

### Гаиләсе
1913 елда Инсбрукта Юдит Бридароллига (Judith Bridarolli) өйләнә. 1914 елда Венада Гвидоның улы туа. 1920 елда Инсбрукта актриса булган кызы Юдит туа.

1939 елда аерылышканнан соң, Төркиядә булган Гунда Лексер (Gunda Lexer) кабат өйләнә. Афинада ул Барбага кызы тапкан.

## Төрле формадагы конденсаторлар

## Сылтамалар

* Clemens Holzmeister
* Clemens Holzmeister

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1983 елда вафатлар
Төркем:12 июнь көнне вафатлар
Төркем:1886 елда туганнар
Төркем:27 март көнне туганнар
Төньяк Македония флорасы

**Төньяк Македония Флорасы** якынча 210 гаилә, 920 ыруг һәм 3700 үсемлек төре белән тәкъдим ителгән. Иң киң таралган төркем булып чәчәкле үсемлекләр, ул үз эченә якынча 3200 төр ала, аннан соң мүкләр (350 төр) һәм абагалар (42 төр).

## Санлы бүленеш гаилә, ыруг һәм үсемлекләр төрләре
Төньяк Македониядә табылган үсемлекләрнең барлык төрләре һәм нәселләре Кирилл Мцевский, төньяк македон ботаникасына нигез салучыларның берсе, тарафыннан "Македония Републикасында Флора" китабында тәкъдим ителгән.

## Урманнар

Төньяк Македониядә урманнар бөтен территориянең якынча 50 % ын били.  Аларда киң яфраклы һәм ылыслы агачлар үсә.       Көньяк-көнчыгышта мәңгелек яшел субтропик үсемлекләр очрый. Иң киң таралган агачлар булып румелий наратлары тора, ул күп кенә халык җырларында да очрый. Имән төрләреннән фрайнетто һәм Австриянең имәне киң таралган. Чыршы Македон урманнарына да хас.

WWF һәм Ауруппаның экологик төбәкләренең цифрлы картасы мәгълүматлары буенча, республика территориясен дүрт экорегионга бүләргә мөмкин: катнаш урманнарның Пиндов таулары, Балкан катнаш урманнары, Чишмәле катнаш урманнар һәм Эгей катнаш урманнары.

## Эндемики
Төньяк Македониядә күп тамырлары үсемлекләренең 100 дән артык эндемик төре бар, алар арасында Юрисич шалфее, Tulipa marianae һәм Tulipa scardica тюльпаннары, Viola allchariensis һәм Viola arsenica миләүшәләре,Thymus oehmianus һәм Thymus skopjensis тимьяннары, Crocus jablanicensis зәгъфраны, Festuca galicicae солыбашы, Aira scoparia айрасы,Asplenium macedonicum костенецы бар.

## Искәрмәләр


Төркем:Македония
Төркем:Табигать байлыклары
Төркем:Табигать
Төркем:Агачлар
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Үсемлекләр систематикасы
Төркем:Ботаника
Төркем:Экология
Төркем:Табигать күренешләре
Төркем:Үсемлекләр экологиясе
Төркем:Үсемлекчелек
Төркем:Ботаника бүлекләре
Кузман Шапкарев

**Кузман Анастасов Шапкарев** (1 февраль 1834, Охрид, Госман империясе (совр. Төньяк Македония) — 18 март 1909, София, Болгария), Болгар публицисты, Болгар фольклоры собироры.

Солун Болгар ирләр гимназиясенә нигез салучы һәм директоры, Болгар китап җәмгыяте әгъзасы булган.

## Әсәрләр

* 1866 — «Българский буквар»
* 1868 — «Голяма българска читанка» (втора част өчен Българский буквар)
* 1868 — «Кыскача гына землеописание өчен малички детца»
* 1868 — «Кратка священа повестница нче ветхийт һәм новий гаһед»
* 1869 — «Наръчно ав благовествование яки җыю нче евангелските укулары»
* 1870 — «Наръчний ав посланичник яки җыю нче апостолските укулары»
* 1874 — «Майчин язик»
* 1884 — «Материали өчен животоописанието бу братя. Х. Миладинови, Димитрия һәм Константин. Белән прибавлнение нещо һәм корсак өчен Нака. С. Станишев»
* 1884 — «Материали өчен историята бу възражданието българщината бүген Македония нче 1854 кадәр 1884 елга.»
* 1884 — «Русалки»
* 1885 — «Җыентыгы нче народни старини» (кенђгђсе ђле џаман III. Български народни приказки)

## Сылтамалар

* Шапкарев, Кузман. Български прикаски һәм верования съ прибавление бу неколко Македоновлашки һәм Албански (СбНУ, кн. VIII, IX)
* Шапкарев, Кузман. Өчен възраждането бу българщината бүген Македония. Неиздадени язмалары һәм писма, София,1984
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1909 елда вафатлар
Төркем:18 март көнне вафатлар
Төркем:1834 елда туганнар
Төркем:1 февраль көнне туганнар
Словакия географиясе

**Словакия** — күбесенчә тау иле, диңгезгә чыгу юлына ия булмаган Үзәк Аурупа дәүләте.

Словакия территориясе 49 035 км2 тәшкил итә. Чикнең гомуми озынлыгы — 1 474 км. Австрия дәүләте белән чиге 91 км, Чехия - 197 км, Венгрия — 676 км, Польша — 420 км, Украина — 90 км.

## Рельеф

Ил ландшафты өчен илнең төньяк өлешендә урнашкан Карпат таулары хас. Карпат тауларының иң озын өлеше илнең төньяк өлешендә урнашкан һәм Татры дигән исемен алган. Түбәнлекләр көньяк-көнбатышта Дунай буенда һәм Словакияның көньяк-көнчыгыш өлешләрендә урнашкан.

Словакиянең һәм барлык Карпат тауларының иң биек ноктасы — Герлаховски-Штит (Gerlachovský štit) 2655 м биеклектә.

## Климат
Словакия климаты өчен чагыштырмача җылы җәй һәм салкын, болытлы, дымлы кыш хас.

## Су ресурслары
Яңадан торгызыла торган су ресурсларының гомуми күләме - 50,1 км3 (2003 ел бәясе). Словакиянең төп елгалары булып, Дунайдан тыш, Ваг һәм Грон да  тора.

## Табигать саклау территориясе

## Төрле формадагы конденсаторлар

## Сылтамалар
* Словакия // Зур совет энциклопедиясе: [30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров.— 3-е изд.— М.: Совет энциклопедиясе, 1969-1978.
* Словакия // Энциклопедия «Кругосвет».
* Словакия // Сүзлеге заманча географик названий / Рус. геогр. турында-икенче. Моск. үзәге; Астында общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институты, РФА география.— Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Slovakia (nation, Europe) — Encyclopædia Britannica
* Турында мәгълүмат Словакия министрлыгы сайтында " туризм буенча

*
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Зур Фатра

**Зур Фатра** (словак теле. *Veá Fatra*, Велька-Фатра) — Төньяк Словакиядә булган тау массивы, Франск-Татранскыйның бер өлеше. .Иң зур ноктасы-Остредок тавы, 1592 м.Шунысы кызык, Зур Фатра , Кечкенә Фатрадан түбәнрәк , Зур Фатра Турецның  көнчыгыш чикләрен булып хезмәт итә.

1971 елда Зур Фатра территориясе тыюлык дип игълан ителә, ә 2002 елның 1 апреленнән Милли парк булып санала. Тыюлык территориясендә 1000гә якын сирәк үсемлек үсә.Биредә Ауропадагы  иң зур Тисби агачлыгы. Территориянең 90 % диярлек чәчәк һәм  пихта белән капланган. Шулай ук чыршы да очрый.

Зур өлеше  төрле мезозой  токымы белән капланган . Үзәк өлеш сланецлардан, ә  көньяк һәм көньяк-көнбатыш известьтән  һәм доломиттан тора.

## Зур Фатраның  нокталары

* Остредок (Ostredok, 1592 м н.у.м.);
* Фрчков (Frčkov, 1585 м);
* Крижна (Krížna, 1574 м);
* Ракитов (Rakytov, 1567 м);
* Сухий Врх (Suchý vrch, 1550 м);
* Плоска (Ploská, 1532 м);
* Смрековица (Smrekovica, 1530 м);
* Боришов (Borišov, 1510 м);
* Шипрун (Šiprúň, 1461 м);
* Тлста (Tlstá, 1414 м);
* Зволен (Zvolen, 1402 м);
* Лысец (Lysec, 1381 м);
* Дриенок (Drienok, 1268 м);
* Остра (Ostrá, 1247 м).

## Истәлекле урыннар

* Блатница замогы  җимерелеге
* Скансен
* Мартин һәм Ружомберок шәһәрләре
* Кыялар , мәгарәләр, шарлавыклар , тау күлләре
* Күп санлы тау чаңгысы үзәкләр

## Сылтамалар

* Заповедник Большая Фатра
* Большая Фатра
*

## Галерея

Файл:Tlstá, Veľká Fatra (SVK) - view from Ostrá in winter.jpg|Тлста
Файл:Ostrá, Veľká Fatra (SVK) - Western Summit.jpg| Остра тауы
Файл:Ostredok, Veľká Fatra (SVK) - NE slope.jpg|Остредок


Төркем:Словакия
Төркем:Словакия географиясе
Төркем:Парклар
Төркем:Тау массивлары
Кришнапура Матха

**Кришнапур Матха** (Каннада телендә:**ಕೃಷ್ಣಾಪುರ ಮಠ**, **कृष्णपुरा मठ**  *Кршнапура матха*)  яки кайбер язмаларда һәм әдәбиятта Мадхва Вайшнава монастыре. Ул Удупиның Двайта фәлсәфәчесе Мадхвачарья тарафыннан нигезләнгән Удупиның Ашта Матхаларының берсе. Кришнапур Монастыре белән хәзер Видьясагара Тһирта идарә итә. Монастырьның беренче свамисы Джанардһана Тһирта булган, ул Мадхвачарьяның турыдан-туры өйрәнчекләрнең берсе булган. Төп Ходай булып Калингамардһана Кришна тора. Матхада Мукьяпрана гыйбадәтханәсе бар, анда көн саен пуджа үткәрелә.

Бу монахлык орденының бөтен Һиндстан буенча күп тармаклары бар. Кайберәүләр Удупида, Раманакатте, Падигару, Педжавара, Дандитһиртһа, Падубидрида һәм башкалар күбесенчә Карнатаканың Дакшина Каннада һәм Удупи районнарында һәм берсе Праягта (Аллаһабадта).

Кришнапур Матханың күп биләмә җире булган, әмма 1974 елда Карнатака штатының Дэварадж Урсның "Tiller is the owner of Land" законы буенча югалтылган булган.

Мангалорның Суратхкал урыныннан 3 км да Кришнапурда Матха (монастыре) төп Матхлар, шуннан исем алынган булган. Кришнапурда хәзерге Матха Шри Видьямуртхи Тиртха тарафыннан төзелгән булган, ул Кришнапур Матхасы (монастыре)ның егерме алтынчы Свамиджисы булып тора. Матха эчендә Мукхьяпрана Хануман гыйбадәтханәсе бар. Бинаның корылмасы күбесенчә агачтан ясалган. Бу тип бина хәзерге бетон биналар эрасында сирәк очрый.

## Галерея

File:Krishnapura Matha North side.jpg|Кришнапурда Мукара


## Кришнапур Матханың Свамиджиларның сызыгы (Гуру парампара)
*Шри Мадхвачарья (1238-1317)
*Шри Джанардһана Тиртха (1317-1319)
*Шри Шриватсанка Тиртха (1319-1359)
*Шри Вагиша Тиртха (1359-1407)
*Шри Локеша Тиртха (1407-1447)
*Шри Локанаатха Тиртха (1447-1461)
*Шри Локапуджья Тиртха (1461-1473)
*Шри Видьяараджа Тиртха (1473-1483)
*Шри Вишвааадхираджа Тиртха (1483-1493)
*Шри Вишвадхиша Тиртха (1493-1506
*Шри Вишвеша Тиртха (1506-1519)
*Шри Вишвавандья Тиртха (1519-1530)
*Шри Вишварааджа Тиртха (1530-1541)
*Шри Дхаранидхара Тиртха (1541-1555)
*Шри Дхараадхара Тиртха (1555-1567)
*Шри Праджнамуртхи Тиртха -I (1567-1578)
*Шри Тапомууртхи Тиртха (1578-1589)
*Шри Сурешвара Тиртха (1589-1601)
*Шри Джаганнатха Тиртха (1601-1614)
*Шри Суреша Тиртха (1614-1627)
*Шри Вишвапунгава Тиртха (1627-1638)
*Шри Вишваллабһа Тиртха (1638-1649)
*Шри Вишвабһушана Тиртха (1649-1659)
*Шри Яадһавендра Тиртха (1659-1670)
*Шри Праджнамурти Тиртха II (1670-1701)
*Шри Видьяаадһираджа Тиртха (1701-1705)
*Шри Видьямуртхи Тиртха (1705-1766)
*Шри Видьяваллабха Тиртха (1766-1775)
*Шри Видьендра Тиртха (1775-1784)
*Шри Видьяанидһи Тиртха (1784-1799)
*Шри Видьяасамудра Тиртха (1799-1820)
*Шри Видьяапатхи Тиртха (хезмәткә керешкәнче вазифадан киткән ) (1820-1820)
*Шри Видьяаадһиша Тиртха(1820-1886)
*Шри Видьяапурна Тиртха (1886-1938)
*Шри Видьяратхна Тиртха (1938-1972)
*Шри Видья Саагара Тиртха (хәзерге Свамиджи)(1972)

## Искәрмәләр

*" UDUPI AN INTRODUCTION " Кришнапур Матт тарафыннан басылган буклет.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Рубен Ахвердян

**Рубен Әхвердян** (; нәселе. 3 декабрь 1950, Ереван, Әрмән ССРСЫ, СССР) — атаклы әрмән гитарачысы, җырчы, композитор һәм шагыйрь-песенник (бард), режиссер һәм җәмәгать эшлеклесе.

## Биографиясе
1950 елда интеллигентлар гаиләсендә туа. Әтисе Левон Әхвердян академик, Фәннәр Академиясенең сәнгать институты директоры була. Әнисе, Сирануш Аюнц-театр тәнкыйтьчесе. Хулиган һәм драчун буларак, Рубен берничә уку йортын алыштырган һәм кичке мәктәпләрнең берсендә генә аттестат алган. 1975 елда Ереван театр институтының режиссерлык факультетын тәмамлый, соңрак Юрий Любимов һәм Марк Захарова да үз осталыгын камилләштерә. Республика телевидениесендә эшләгән, Ереванда берничә спектакль куйган, аларның иң уңышлысы «шайтан тегермәне»телеспектакль булган.

Әрмән җырына нигез салучыларның берсе. Беренче альбом — «мәхәббәт һәм өмет җырлары», 1985 елда Парижда чыга. 1988 елга кадәр Ахвердян җырлары Совет Армиясендә рәсми рәвештә тыелган була.[чыганак күрсәтелмәгән 76 көн] «Еревани гишернум», «Мер сиро ашунэ», «Покрик навак» һәм башка җырлар авторы. Берничә мюзикл һәм балалар җыр серияләре язган. Франциядә, АКШТА, Югославиядә, Италиядә, Ливан һәм башка илләрдә чыгыш ясый.

## Төрле формадагы конденсаторлар

## Сылтамалар

* Рәсми сайт
* Ruben Hakhverdyan's music profile. Armenian Music Center.
* Еревани гишернерум

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әрмәнстан композиторлары
Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ереванда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:3 декабрь көнне туганнар
Фатих Кәрим музее (Ает)

*[[Фатих Кәрими музее (Миңнебай)|Фатих Кәрими музее]] белән бутамагыз*

**Фатих Кәрим музее** — БР Бишбүләк районы Ает авылында урнашкан муниципаль мәдәният учреждениесе (*музей*). 1971 елдан — халык музее, 2006 елдан — муниципаль музей. Бөек Ватан сугышында һәлак булган татар шагыйре Фатих Кәримнең (*Фатих Әхмәтвали улы Кәримов, [[1909 ел|1909]]—[[1945 ел|1945]]*) тормышы һәм иҗаты белән таныштыра.

## Тарих
Музей 1971 елның 19 июнендә, Бөек Ватан сугышы башлануга 30 ел тулу уңаеннан ачыла. Музейга нигез салучы — Ает урта мәктәбенең татар теле укытучысы Хәтирә Сәмигулла кызы Гыйззәтуллина. Музейны ачу тантанасында шагыйрьнең кызы Ләйлә Кәримова (*[[Казан]]*), танылган шагыйрь һәм драматург Әнгам Атнабаев һ. б. Уфа, Казан язучылары катнаша.

1999 елда Фатих Кәримнең тууына 90 ел тулуга музейның яңа кирпеч бинасы төзелә. ТР президенты М. Ш. Шәймиев музейга келәм бүләк итә.

2007 елда музей бинасы янәшәсендә Фатих Кәримнең бюсты куела. Авторы — БР атказанган рәссамы, БР С. Юлаев исемендәге премиясе лауреаты Хәниф Мирзаһит улы Хәбибрахманов.

2019 елның маенда ТР премьер-министры урынбасары Васил Шәйхразыев музейны ремонтлау һәм киңәйтү мәсьәләсе буенча киңәшмә уздыра.

## Музей мөдирләре
* 1971 Рәзимә Зәйнулла кызы Сәмигуллина
* 1972—1992 Сәймә Тимергали кызы Хәйруллина
* 1995—2004 Рәшидә Камил кызы Латыйпова
* 1992—1995, 2004— Рәйсә Камил кызы Хафизова, 2016 елда БР Башлыгы гранты иясе.

## Экспозицияләр
Музей экспозициясен БР милли музее рәссамнары бригадасы эшләгән. Музейның гомуми мәйданы 62.4 кв.м, экспозиция мәйданы – 43.6 кв.м. Экспонатлар 500 дән арткан.

Музейга экспонат итеп Фатих Кәрим хатларының төп нөсхәләре, фотосурәтләре, кулъязмалары, шәхси әйберләре (*күлмәге, галстугы, кара савыты*), сирәк китаплары тапшырылган.

2011 елда музейда Аетның күренекле кешеләренә, Фатих Кәрим премиясе лауреатларына, 2012 елда Илдар Гыймаевка (*[[Бишбүләк районы|район]] башлыгы булып эшләгән*) багышланган махсус экспозицияләр булдырыла.

Шагыйрьнең бертуган абыйсы, шагыйрь Ярлы Кәрим (*Габдулла Әхмәтвали улы Кәримов, [[1901 ел|1901]]—[[1937 ел|1937]]*) турында материаллар тупланган. Музейда экскурсия вакытында аның сүзләренә язылган «Назлы гөлкәем» җыры яңгыратыла.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
2018 ел —  Музей «БР иң яхшы муниципаль мәдәният учреждениесе» дип таныла һәм БР Башлыгы грантына лаек була.

## Әдәбият
# *Ленар Гобәйдуллин*.   Фатих Кәримнең музей-йорты. «Казан утлары», 2019 ел, май, 181нче бит.

## Сылтамалар
*   Музей Фатиха Карима
* Заместитель премьер-министра Республики Татарстан Василь Гаязович Шайхразиев посетил музей Ф. Карима. maukbmo.ru, 07.05.2019

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Әдәби музейлар
Төркем:Бишбүләк районы музейлары
Төркем:Фатих Кәрим
Лин (папа)

**Лин** (, , б.ч.к. 10 ел — б.ч. 76 елның 23сентябре) — җитмеш апостолның берсе. Безнең чорның 67 — 76 елларында Рим шәһәренең икенче епискобы (Апостол Петрдан соң икенче Рим папасы).

Лин Яңа Гаһедтә искә алынган өч Рим папасының берсе (Апостол Петр һәм Климент I белән бергә). Шулай ук Рәсүл Паулның Тимутәйгә икенче хатында искә алына, монда аның Паулның соңгы көннәрендә аның белән бергә Римда булуы хәбәр ителә. 

## Тормыш юлы
Лин турында мәгълүмат бик аз. VI — VII гасырларда язылган *Liber Pontificalis* исемле җыентыкта аның Тоскана шәһәрендә тууы, шәһит буларак һәлак булуы һәм изге Петр янында җирләнүе хәбәр ителә. Изге Клаудия аның әнисе дип санала. Рим Бревиарие аның христиан шәһите дип әйтә. Лин Сатурнин дигән кешенең кызын явыз рухтан азат иткәч, Сатурнин аның турында шикаять язган. Шуннан соң Линны кылыч белән суеп үтергәннәр һәм Ватикан калкулыгында изге Петр һәм изге Паулның кабере янында җирләгәннәр. Бу вакыйга 76 елның 23 сентябрендә булган дип санала, шуңа күрә изге Линның хәтер көне шул көнне билгеләп үтелә. 

Аның хакында өзек-өзек мәгълүматлар II — IV гасырларда яшәгән язучыларның хезмәтләрендә дә бар. Аның хакында Лионалы Ириней, Кесарияле Евсевий, Кипрлы Епифаний һәм Стридонлы Иероним яза. Иринейның хезмәтендә Лин, изге апостоллар чиркәүне оештырганнан соң, алар кулыннан епископлык хезмәтен алды дип сөйләнелә. Шуңа күрә ул Римның икенче папасы (епискобы) дип санала.

## Шулай ук карагыз
* Рим папалары һәм антипапалары исемлеге

## Әдәбият
* Louise Ropes Loomis, *The Book of Popes* (*Liber Pontificalis*). Merchantville, New Jersey: Evolution Publishing. ISBN 1-889758-86-8 

## Сылтамалар
* Pope St. Linus, Catholic encyclopedia 
* Апостол от 70-ти Лин, папа Римский 

Төркем:Рим папалары
Төркем:Шәхесләр
Төркем:Христиан изгеләре
Тохтар Афузов

**Тохтар  Афузов** (  ; 16 гыйнвар, 1901 ел) - кырымтатар рәссамы, кырымтатар сынлы сәнгатендә беренче профессионалларның берсе.

## Биографиясе
Тохта́р Изма́йл улы Афу́зов 1901 елның 16 гыйнварында Таврия губернасы Ялта өязенең Алупка авылында туган.
Сәнгать белемен 1936-1938 елларда Мәскәүдә В.Н.Мешковның сәнгать мәктәбендә алган. Аннары С.Г.Строганов   исемендәге Мәскәү дәүләт сәнгать һәм сәнәгать академиясендә укый.
## Иҗаты
Тохтар Измайл улы Афузов ук төрле республика һәм бөтенсоюз күргәзмәләрендә катнашкан. РАБИС берлеге әгъзасы, Кырым АССРның совет рәссамнары Берлеге әгъзаларына кандидат.

С.Г.Строганов   исемендәге Мәскәү дәүләт сәнгать һәм сәнәгать академиясен тәмамлаганнан соң, Алупкага кайта һәм Кырым пейзажларын ясый.

"Крымхудожник" ширкәтенең Ялта бүлекчәсендә эшли .

1930-1940 елларда «Дом в светлую ночь» (1937), «Вишни. Натюрморт» (1940), «Морской пейзаж» (1940) һ.б. картиналарын иҗат итә. Рәссамның картиналары  хәзерге вакытта Симферополь сәнгать музеенда һәм Кырым Республикасының туган якны өйрәнү музеенда саклана.

1942 елда, партизан хәрәкәтендә катнашкан өчен, немец-фашист оккупантлары тарафыннан 1942 елда (кайбер чыганаклар буенча 1941 елда )  Симферопольдә атып үтерелә    .

## Искәрмәләр


Төркем:Акмәсҗиттә вафатлар
Төркем:1942 елда вафатлар
Төркем:Алупкада туганнар
Төркем:1901 елда туганнар
Төркем:16 гыйнвар көнне туганнар
Григорий Мухадзе

**Мухадзе Григорий Михайл улы**  (12 гыйнвар) 1879 елда, Тифлис, Россия империясе — 8 октябрь 1948елда, Тбилиси, ГрузССР, СССР)—Россия һәм Совет хирургы, гематолог, Грузия Фәннәр академиясе академигы (1944), СССР АМН (1944 ).

## Биография
1879 елның 12 гыйнварында Тифлиста туа.

1908 елда-Император Томск университетының медицина факультетын тәмамлый, аннары 1910 елга кадәр — Томск университетының факультет хирургия клиникасының ординаторы.

1910 елдан-Минусинск, Красноярск, Томск шәһәрләрендә хирург.

1911 елда Грузиягә кайта, анда Чиатура шәһәренең приисков хастаханәсендә хирургия бүлеге мөдире була.

1912 елда медицина табибының гыйльми дәрәҗәсе бирелә.

1913 елда чит илдә эшли, анда Германия, Англия, Франциядә хирургия клиникаларының эше белән таныша.

Беренче бөтендөнья сугышы катнашучысы, шәһәр берлегенең 8 нче номерлы Тифлис хәрби лазаретының баш табибы һәм баш хирургы.

1918 елда ортопедия (травматология) институтын оештыра һәм җитәкли.

1919 елдан башлап Михайловка хастаханәсенең хирургия бүлеге мөдире Тифлис.

1919 елдан башлап — гомуми хирургия кафедрасы мөдире, 1921 елдан 1948 елга кадәр-Тифлис университетының госпиталь хирургия кафедрасы мөдире (хәзер бу Тбилис дәүләт медицина университеты), медицина факультетын оештыручыларның берсе, дәвалау факультеты деканы итеп сайлана.

Шул ук вакытта 1925-1927 елларда грузин ССР ТКЗ республика Үзәк клиник институтын җитәкли.

1932 елда — республика Үзәк кан җибәрү станциясе (1935 елдан — Грузия ССР Сәламәтлек саклау министрлыгының кан җибәрү фәнни-тикшеренү институты) оештыра һәм җитәкчелек итә һәм 1948 елга кадәр җитәкчелек итә.

1935 елдан 1948 елга кадәр-Тифлис (1936 елдан башлап-Тбилис) табибларны камилләштерү институты кан җибәрү кафедрасын җитәкли.

1944 елдан 1948 елга кадәр ул төзегән эксперименталь һәм клиник хирургия һәм Грузия ССР АН гематология фәнни-тикшеренү институтын җитәкли.

1944 елда-Грузия ССРБ академигы, СССР АМН.

1948 елның 8 октябрендә Тбилисида вафат була.

## Фәнни эшчәнлек
Хирургия һәм гематология өлкәсендә белгеч.

1911 елдан бирле Грузиядә беренче булып мезточникларны турыдан-туры эчлеккә Тихов методы буенча күчереп утырталар.

Кан салуга аерым игътибар бирелде, күчмә кан җибәрү кабинетын төзеп бетерде, консервланган канны икеэтап әзерләү ысулын кулланды, кан салуга каршы күрсәткечләр һәм күрсәтмәләрне эшләде.

Укучылар белән берлектә шәхси хирургия буенча оригиналь ике томлы җитәкчелек булдырды.

## Хәтер
Тбилиси һәм Чиатурадагы урамнар, кан җибәрү фәнни-тикшеренү институты, хирургларның Тбилис фәнни җәмгыяте, Чиатур хастаханәсе, Тбилис медицина институтының исемле стипендиясе аның исеме белән аталды.

Ул эшләгән элеккеге Михайловка хастаханәсе территориясендә, кан җибәрү институты һәм кабердә, шулай ук өч мемориаль такта урнаштырылды.

## Бүләкләре

* Хезмәт Кызыл Байрагы Ордены
* Почет Билгесе " Ордены»
* Грузия ССР ның атказанган фән эшлеклесе (1946)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

Төркем:Томск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Грузиядә фән

Совет чорында, Грузия Республикасында Милли фәннәр Академиясе һәм фәнни учрежденияләр һәм югары уку йортлары челтәре оештырыла. Әмма бәйсезлек чорында илдә фән көчле кризис кичерә. 1990 елда Грузиядә фәнни өлкәгә  бирелгән акчалар , тулаем эчке продуктның 1,2% тәшкил иткән, 1995 елда — 0,1%, 2003 елда — 0,1 % булган

1991 елдан алып 2003 елга кадәр Грузиядә фәнни-техник өлкәдә эшләүчеләр саны 33,1 мең кешедән 17,8 меңгә , фәнни тикшеренүчеләр саны — 23,1 мең кешедән  11,5 меңгә кадәр кимегән. Илдә уйлап табуларга ел саен патент гаризаларның  саны 1994-2011 елда 545 тән ,398 гә кадәр кимегән. Ләкин Кавказ арты дәүләтләреннән, өч халыкара танылган дәүләтләр арасында, иң югарысы булып калды.

2003 елда Грузиядә 120 фәнни оешма булган.

2002 елда фәнни тикшеренүләргә, эшләнмәләргә һәм  җиһазлардагы  агымнарга киткән  чыгымнар өлеше Грузиядә якынча 3% тәшкил итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Грузия
Төркем:Илләр буенча фән
Йожеф Марек

**Йожеф Марек**(19 марта 1868, Вагсердахей, Австро-Венгрия — 7 сентябрь 1952, Будапешт)—Маҗарастан  Фәннәр Академиясенең әгъза-корреспонденты, ветеринария өлкәсендә маҗаралы галим.

## Биография
1868 елның 19 мартында Вогсердахейда туган. 1888 елда урта мәктәпне тәмамлый, шул ук елны Будапештта Югары ветеринария мәктәбенә укырга керә, ә 1892 елда аны тәмамлый. 1898 елда Берн университетының (Швейцария) фәлсәфә факультетын тәмамлый. 1892 елдан Ференц Гутира ассистенты булып эшли. 1898 елда шәхси патология һәм терапия профессоры булып тора, диагностика белән, аннары-Будапештта Югары ветеринария мәктәбе директоры.

Йожеф Марек 1952 елның 7 сентябрендә Будапештта вафат була.

## Фәнни эшләре
Төп фәнни эшләр хайваннарның йогышлы авырулары патологиясенә һәм ветеринария микробиологиясенә багышлана.

* 1907-Марек авыруын тасвирлады һәм атады.
* Беренче тапкыр хайваннарның йогышлы авыруларын тасвирлады.
* Төрле төрдәге хайваннар рационында кальций, фосфор һәм витаминнар ролен ачыклады.
* Ул септицемия һәм мускулатура дегенерациясе билгеләре булган хайваннарның вируслы авыруларын өйрәнде.

## Сайланма фәнни хезмәтләре һәм әдәбияты

* 1911 — йорт хайваннары авыруларын клиник диагностика дәреслек.
* 1961-1963 — шәхси патология һәм терапия йорт хайваннары (авторларның берсе).
* О. Вельманем белән берлектә Рита һәм остеомаляция патогенезын өйрәнгән.

## Җәмгыятьләрдә әгъза булу

* Венгрия ветеринария мәктәбенә нигез салучы һәм әгъзасы.
* Мактаулы докторы кайбер Венгрия университетлары.

## Бүләкләр һәм премияләр

* 1949 — Кошута исемендәге Премия (ВНР).
Төркем: 19 март көнне туганнар
Төркем: 1868 елда туганнар
Төркем: 7 сентябрь көнне  вафатлар
Төркем: 1952 елда вафатлар
Рәмзи Угыз Арык

**Ремзи Огуз Арык** (тур. *Remzi Oğuz Arık*; 15 июль 1899, Кабактепе, Козан — 3 апрель 1954, Анкара)—төрек археологы, тарихчы, публицист һәм сәясәтче. Танылган галим, Истанбул университеты профессоры. Милләт-анархизм идеологы, Төркия крестьян партиясенә нигез салучы.

## Яшьлек еллары
Назан районының Кабактеп авылында туган. Салоникаларда укый. 1913 елда Балкан сугышы вакытында Истанбулга күчеп килә. Ирекле кеше Төркия армиясенә керә, Беренче бөтендөнья сугышында катнаша. Яралана, офицер исемен ала.

## Галим-археолог
Демобилизациядән соң Галатасарай лицеенда укыта. Истанбул университетында гуманитар фәннәрне өйрәнгән. 1926 елда Франциягә укырга җибәрелә. Археология һәм сәнгать тарихы курслары буенча Париж университетын тәмамлаган.

1931 елда Ремзи Огуз Арык Стамбулга кайта. Тарих укыта, археология музее эшли. Геллугада, Аладҗа Хюкида, Хаҗжиларда археологик казу эшләрендә катнаша.

1939 елдан башлап Ремзи Огуз Арык-Истанбул университеты археология профессоры.

## Сәясәтче-милләтче
Ремзи Огуз Арык милли карашларга тугры кала. Демократик партиядә тора, парламент депутаты була. 1952 елда Аднан Мендерес сәясәтен милләтчелек белән генә санап, партиядән чыга.

Шул ук елда Арык Төркия крестьян партиясенә (TKP) нигез сала, аның программасы консерватив милли-популизм һәм агроризм идеяләренә нигезләнә. Соңрак TCP Республика милли партиясе белән Белюкбаши республика крестьян милли партиясенә кушылган, ул 1960 елның икенче яртысында Алпарслан Төркиеш милли хәрәкәте партиясе өчен оештыру-сәяси нигез булган.

## Мирас
Ремзи Огуз Арык Адәмнән Әнкарага күчкәндә авиакатастрофада һәлак була.

Археология, этнография, сәнгать белеме һәм сәясәт буенча кайбер эшләр авторы.

Төркем:15 июль көнне туганнар
Төркем:1899 елда туганнар
Төркем:3 апрель көнне вафатлар
Төркем:1954 елда вафатлар
Галичица паркы

**Галичица** (макед. Галич паркы) — Төньяк Македониянең милли паркларның берсе булып тора . Ресен һәм Охрид җәмгыятьләренең иң эре күлләре Охридское һәм Преспа  арасында урнашкан. Милли парктан ерак түгел Охрид һәм Ресен шәһәрләре бар

Парк 1952 елдан  бирле дәүләт тарафыннан саклана, 1958 елда аңа милли парк статусы бирелә. Парк мәйданы 22750 гектар тәшкил итә. Паркның иң югары ноктасы булып—Магаро тора (2254 м)

Галичица милли паркы флорасы  байлыгы белән аеруча аерылып тора, хәзерге вакытта аның территориясендә инде 1000 төрдән артык үсемлек табылган, аларның күбесе юкка чыккан яки сирәк очрый торган эндемиклар булып тора. Шуларның 12се парк территориясе чикләрендә һәм тирә-якларында гына үсә.

Парк территориясендә 18 авыл бар, шуларның 14е (Елшани, Коньско, Трпейца, Любаништ, Пештани, Рача, Велество, Рамна, Шипокно, Лагадин, Долно Коньско, Исток, Елешец һәм Свад. Стефан)  Охридской кабиләсенә,  ә калган 4е (Отешево, Лескоец, Стенье һәм Атско) Расенск кабиләсенә карый. 2001 елгы халык саны якынча 5400 кеше тәшкил итә. Җирле халыкның төп шөгыле терлекчелек һәм игенчелек, шулай ук туристларга төрле хезмәтләр күрсәтү булап тора

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Викискладта  Галичицада милли парклар  темасы буенча медиафайллар .
* Галичица Милли Паркының рәсми сайты (макед.)

Төркем:Македония табигате
Төркем:Македония шәһәрләре
Төркем:Парклар
Иосиф Жордания

**Иосиф Минди́ев улы  Жорда́ния** (груз. იოსებ ჟორდანია;  12 февраль 1954 в Тбилиси, ГССР, СССР) — Совет һәм Австралия этномузыковед һәм антрополог, Мельбурн университеты каршындагы консерваториянең мактаулы әгъзасы, сәнгать белеме докторы, профессор, Тбилис консерваториясе каршындагы күпголоссияне өйрәнү буенча Халыкара тикшеренү үзәгенә нигез салучыларның берсе, «Горани»ансамбленә нигез салучы. Инглиз, гарәп, болгар, грузин, рус һәм башка телләрдә басылып чыккан өч китап һәм йөз мәкалә авторы. Ул да әтисе, Миндия Жордания кебек үк, халык музыка иҗаты буенча Бөтенсоюз комиссиясе эшчәнлегендә катнаша (ВКНМТ). Кеше эволюциясе контекстында хор җырының оригиналь концепциясе белән билгеле. Белән 1995 яши Австралиядә, әмма хуплый тыгыз профессиональ элемтәләр белән ватандашлар һәм хезмәттәшләре Грузиядә, аерым алганда, үзәгендә өйрәнү полифония.

## « Хәрби Транс» теориясе
И. Жордания «хәрби транс»төшенчәсе тәкъдим ителә. Галим хәрби Транс халәтенә керү мөмкинлеге табигый сайлап алу аркасында, гоминидда барлыкка килгән дип фаразлый.

Жордания ягыннан, гоминидлар Африканың ачык киңлекләрендә яши башлагач, алар бик аз һәм көчсез булган һәм Африканың эре урлаучыларына каршы ялгыз гына кала алмаган. Әмма хәрби Транс халәтендә алар хәтта зур һәм көчле хайван да куркыта ала иде, чөнки бу үзгәрешләр үз-үзләрен тотышындагы аңның нинди хәлдә булуы куркуга төшмәде, ә аларның синхрон ишарәләре һәм кычкырулары ерткычтан куркуны тудырды . Хәрби Транс торышы булганда, алар үзләренең шәхси тойгыларын югалта, шәхси куркынычсызлык турында оныта һәм бары төркем мәнфәгатьләрендә генә эшли.

## Эшләре

###### Диссертация

* Күп тавыш бирү культураларының халыкара контекстында грузин традицион күпголосие: (Генезис многоголосия мәсьәләсенә): диреферат дис авторефераты. ... сәнгать белеме докторы: 17.000.02 / Киев. кадимче. - Киев, 1991. - 36 С.

###### Китаплары

* Күптавыш культуралары контекстында грузин традицион күпголосие:Генезис многоголосия мәсьәләсенә. Тбилиси:Тбилда. ун-та, 1989.- 832 с.
* *Who Asked the First Question? Origins of Human Choral Singing, Intelligence, Language and Speech* Logos, 2006, −452pg.
* Why do People Sing? Music in Human Evolution Logos, 2011. −211pg

###### Мәкаләре

* Халык күп энәле, этногенез һәм расогенез /Совет этнографиясе, 1988, № 2. 27-33.
* Борынгы Азия халыкларының музыкаль культурасына яңа караш / / халык музыкасы: тарих һәм типология. - Л.: 1. ЛГИТМиК, 1989. - 75-80 авылы.
* Интонация мәсьәләсе,елга патологиясе һәм чыганаклар турында / / халык күпголосиясе мәсьәләләре. Тбилиси, 2000.
* Этномузыкология: дисциплинарара перспективалар / телдән традицияләр сәнгате. Тарихи морфология. Мәкаләләр җыентыгы. - СПб. РИИ, 2002. 1. 236-248.
* Jordania, Joseph (2005) *Interrogo Ergo Cogito: Responsorial Singing and the Origins of Human Intelligence* (proceedings of the International Symposium on Traditional Polyphony, held in Tbilisi, Georgia in 2004).
* *Times to Fight and Times to Relax: Singing and Humming at the Beginnings of Human Evolutionary History*. Kadmos 2009. 1: 272—277.

Төркем:12 февраль көнне туганнар
Төркем:1954 елда туганнар
Кучадри Венкатешвара Гыйбадәтханәсе

**Кучадри Венкатешвара Свами Гыйбадәтханәсе** Һиндстанның Телангана штатында Медак районының Медак мандалында Кучанапалли авылында Ходай Баладҗиның Һинд дине гыйбадәтханәсе. 2011 елда Андһра-Прадеш хөкүмәте Кучадри гыйбадәтханәсен саклана торган һәйкәл итеп игълан иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Вайшнавизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Павел Борисенко

**Павел Витальевич Борисенко** (укр. Павел Віталій улы Борисенко; 1987 елның 4 июне, Чернигов, СССР) — украин һәм румын хоккейчысы, сакчы.

## Карьера
Зур хоккейда инде 14 яшендә дебют ясый. АКШ һәм Канада системаларында уздырылган берничә елдан соң,  Борисенко Көнчыгыш Аурупага кайтты. Ул илнең иң көчле клублары, шулай ук Белоруссия, Латвия һәм Казахстан коллективлары өчен чыгыш ясый.. 2005 елда сакчы күпмедер вакыт "Кристалл" хоккей клубы, Саратов)|"Кристалл" (Саратов) клубы өчен уйный. 2014 елда Борисенко Румыниягә күчә.

## Җыелма
Павел Борисенко яшьләр арасында дөнья чемпионатында катнашкан иң яшь хоккейчы булып тора. Соңрак ,берничә тапкыр илнең яшьләр җыелма командасы составына керә. Украинаның төп җыелма командасы өчен, Борисенко иптәшләрчә турнирларда уйнады.

Вакытлар узу белән, Борисенко башка украиналылар Евгений Емельяненко һәм Антон Буточнов белән Румын паспорты алды. Шул рәвешле, хоккейчы ярышларда аның флагы астында чыгыш ясау мөмкинлегенә ия булды. Румыния өчен ул 2019 елда Эстониядәге "Б" төркеменең беренче дивизионында дөнья чемпионатында катнаша.

## Казанышлары

* **Украины чемпионы**(2): 2010/2011, 2013/2014.
* **Латвия чемпионы**  (1): 2007/2008.
* **Румыния чемпионы** (1): 2018/19.
* **Казахстан вице-чемпионы**(1): 2009/2010.

## Искәрмәләр

Төркем:4 июнь көнне туганнар
Төркем:1987 елда туганнар
Төркем:Чернигов өлкәсендә туганнар
Төркем:Румыния
Төркем:Хоккейчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Денис Молчанов

**Денис Петрович Молчанов** (1987 елның 16 маенда СССР, Кишиневта туган) - Молдова теннисчысы 2006 елның ноябреннән Украина өчен чыгыш ясаучы.

## Гомуми мәгълүмат
Денис - Петр һәм Ирина Молчановларның икенче уллары; абыйсы Кирилл исемле.

Молчанов тенниска җиде яшендә килде. Яраткан каплау - хард һәм грунт.

Күнегүләр барышында Дениска даими рәвештә Александр Долгополов - өлкән һәм Петр әтисе булыша.

## Ел ахырына рейтинг

## Турнирларда чыгышлар
### Финал челлендерлар һәм фьючерсов ялгыз разрядта (26)

#### Җиңүләр (15)

#### Җиңелү (11)

Төркем:Молдавия
Төркем:Теннисчылар
Төркем:Украина
Төркем:Бәйгеләр
Төркем:Спорт
Төркем:Спорт бәйгеләре
Төркем:Спорт командалары
Исмәгыйль Кәмали

**Исмәгыйль Кәмали** (,  — , ) — ,  .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:24 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1919 елда вафатлар
Косово фәннәр һәм сәнгать академиясе

**Косово фәннәр һәм сәнгать академиясе** (алб. *Akademia e Shkencave e Arteve e Kosovës*; лат. *Academia Scientiarum et Artium Kosoviensis*; серб. *Академија наука и уметности Косова*) - Косово Җөмһүриятенең югары фәнни оешмасы.

## Тарих һәм оештыру

1950 нче елларда Косовада иң югары дәрәҗәдә оештырылган фәнни тикшеренүләр үткәрү кирәклеге турындагы мәсьәлә куела башлый. 1953 елда албанология институты оештырыла, әмма 2 елдан соң ул Югославия хакимияте басымы астында ябыла. 1967 елда албанология институты яңадан торгызыла һәм шул вакыттан алып төбәкнең фәнни һәм мәдәни тормышына актив җәлеп ителә.

1970 елларда Косовода башка өлкәләргә югослав республикасына кебек үк тигез ирек биргән өчен милли хәрәкәт көчәя. 1974 елда Косово Ассамблеясе аны булдыру буенча комиссия оештыра. Косово фәннәр һәм сәнгать академиясенә 1975 елның 20 декабрендә нигез салына. Аның беренче президенты - элеккеге Югославия территориясендә заманча албан шигъриятенә нигез салучы итеп саналган Эсад Мекули куела. Академия составына дүрт бүлек керә: лингвистика һәм әдәбият бүлеге, социаль фәннәр бүлеге, табигать фәннәре бүлеге һәм сәнгать бүлеге.

## Әгъзалар
Косово фәннәр һәм сәнгать академиясендә 24 штат һәм 11 ассоциацияләнгән әгъза эшли. Фәнни оешманың хәзерге президенты - профессор Хивзи Ислами һәм вице-президент-профессор Паязит Нуши. Исуф Красники — Косово фәннәр һәм сәнгать академиясе генераль секретаре. Лингвистика һәм әдәбият бүлеге җитәкчесе булып шагыйрь һәм язучы Экрем Баша санала, социаль фәннәр бүлеге — тарихчы Йосыф Байрактари, табигать фәннәре бүлеге — Фейзуллах Красники һәм сәнгать бүлеге — скульптор Люан Мулики санала.

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
* Косово фәннәр һәм сәнгать академиясенең рәсми сайты

Төркем:Косово
Төркем:Фән һәм мәгариф оешмалары
Рәҗәп Мәйдани

**Рәҗәп Мәйдани** (,  — , ) — ,  .
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Физиклар