open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Devon Larratt

**Devon Larratt** (*[[1975 yıl|1975 yılnıñ]] [[24 апрель|24 aprele]], [[Канада|Kanada]], [[Виктория (Британия Колумбиясе)|Viktoriä]]*) — Kanada professional’ armrestlerı. Dürt tapqır dönya çempionatlarınıñ bronza prizörı (*1999, 2000*).

## Tärcemäi xäle
1975 yılnıñ 24 aprelendä Viktoriädä tuğan.

21 yäştän 37 yäşkä qädär Kanada maxsus operatsiälär köçläre komandalawınıñ 2-nçe Berläşkän operativ törkemendä xezmät itkän. Cide tapqır Äfğänstanğa komandirovkağa kitkän, ölkän kapral däräcäsenä qädär xezmät itkän. 

Armrestlingta karyerasın 1999 yılda başlağan. Tokioda dönya çempionatında ike bronza medal’ yawlağan. 2000 yılda Rovaniemida dönya çempionatında qabat ike bronza medal’ yawlağan. 

Professional’ armrestlingqa küçkäç, ArmWars, UAL/MLA/ArmBet, World Armwrestling League (WAL), King of the Table (KOTT), Legacy Hammer, East vs West turnirlarında qatnaşqan.

2021 yılda professional’ boksta strongmen Haftor Byörnssonğa qarşı köräş ütkärgän, ciñelügä duçar bulğan.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Армрестлерлар
Төркем:Канада хәрбиләре
Төркем:24 апрель көнне туганнар
Төркем:1975 елда туганнар
Төркем:Latinça
Маралтай Ыбыраев

**Маралтай Ыбыраев**, Маралтай Раймбәк улы Ыбыраев (, *[[1969 ел]]ның [[29 апрель|29 апреле]], [[СССР]], [[Казакъстан ССР]], [[Җамбыл өлкәсе]], Сарысу районы, [[Игелек (Җамбыл өлкәсе) |Игелек]]*) ― казакъ шагыйре, журналист. Казакъстан Язучылар берлеге әгъзасы, Казакъстан Язучылар берлеге идарәсе рәисе урынбасары. Казакъстан ССР Ленин комсомолы (1981) һәм Казакъстанның «Дарын» дәүләт яшьләр (2000), «Алаш» халыкара әдәби премияләре лауреаты. Казакъстан Республикасының атказанган эшлеклесе. 

## Тәрҗемәи хәле
1969 елның 29 апрелендә (*вариант*: 1 маенда) Казакъстан ССР Җамбыл өлкәсе Сарысу районы Игелек авылында туган . Җамбыл дәүләт педагогика университетын (Җамбыл өлкәсе Тараз шәһәре) , 2010 елда  (Көньяк Казакъстан (2018 елдан  Төркестан) өлкәсе үзәге Төркестан шәһәрендә) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
Күп кенә республика басмаларында җаваплы вазыйфалар биләгән.

Казакъстан Язучылар берлегенең Әдәбиятчылар йорты директоры,

2002 елдан  газетасында «Жас Калам» кушымтасы мөхәррире.

2007―2008 елларда ― «Кентавр» газетасының баш мөхәррире.

2008―2012 елларда ―  Казакъстан телерадиокомпанисендә мөхәррир-алып баручы һәм аналитик.

Казакъстан Язучылар берлеге рәисе урынбасары.

Казакъстан Республикасы Президенты каршындагы яшьләр сәясәте буенча совет әгъзасы. 

## Иҗаты
Шигырьләр яза. Әсәрләре республика басмаларында 1987 елдан бирле басыла. Беренче китабы «Ай-нур» (Ай-нұр, 1996) һәм икенче җыентыгы «Ай» (2000) «Жазушы» нәшриятында басылган. «Тарпаң», «Асау», «Каратау газәлләре», «Нурлы юл – Мәңгелек ил» (Нұрлы жол – Мәңгілік ел) һәм башка китаплар авторы. «Карлыгач» (Қарлығаш), «Куш ишек» (Қос ішек), «Дулкыннан дулкын туа» (Толқыннан толқын туады), «Ике мең еллык дала җыры» (2000 жылдық Дала жыры), «Яшь шагыйрләр антологиясе» (Жас ақындар антологиясы) кебек коллектив җыентыкларга шигырьләре кергән.

* 2016 елда Казанда «Алатау» китабы татар телендә дөнья күргән.
* 2023 елда «Казан утлары» журналында «Кардәш халыклар әдәбияты» рубрикасында «Бер улыңмын, и кадерле Ватаным» шигырьләр шәлкеме басылган (казакъ теленнән Рафис Корбан тәрҗемәләре)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Студентлар язы» фестиваленең төп призеры 
* 1981 ― Казакъстан комсомолы премиясе
* 2000 ― «Дарын» дәүләт яшьләр премиясе
* 1997―1999 елларда ― Казакстан Президенты стипендиясе иясе (дүрт мәртәбә)
* Республиканың берничә җыр бәйгесенең төп призеры
* Казакъстан Республикасының атказанган эшлеклесе 
* 2008 ― «Алаш» халыкара әдәби премиясе ― *«Кентавр» шигырьләр җыентыгы (2008) өчен*

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Маралтай Ыбыраев*. Бер улыңмын, и кадерле Ватаным! «Казан утлары»,  2023 ел, № 10, 157-159нчы бит.

## Сылтамалар
*  Ыбыраев Маралтай Раимбекулы.  ASSEMBLY.KZ
* Маралтай Райымбекұлы.  Ресми сайт

Төркем:Казакъ шагыйрьләре
Төркем:Казакъстан журналистлары
Төркем:Казакъ язучылары
Төркем:Казакъстанның атказанган эшлеклеләре 
Төркем:Дарын дәүләт яшьләр премиясе лауреатлары 
Төркем:Тараз педагогика университетын тәмамлаучылар
Wilyam Fedun

**Vasıl (Wilyam) Fedun** (, ; *[[1879 yıl]]nıñ [[5 avgust]]ı, [[Австро-Венгрия империясе|Avstro-Macarstan]], ,  — [[1949 yıl]]nıñ [[14 noyäber]]e, [[Канада|Kanada]], [[Альберта|Alberta]], *) — ukrain çığışlı Kanada säyäsätçese, 1921—1926 yıllarda  äğzası.

## Tärcemäi xäle
Könçığış Galitsiäneñ Zavidçe awılında tuğan (*xäzerge [[Червоноград районы|Çervonograd rayonı]], [[Львов өлкәсе|Lvov ölkäse]], [[Украина|Ukraina]]*).

Kanadağa äti-änise Pılıp (*Filipp*) Fedun häm Anna Tımçak belän bergä 1898 yılda küçengän. Anıñ İvan isemle qärdäşe bulğan. Kanada watandaşlığın 1904 yılnıñ 7 ğinwarında alğan.

Alberta ştatınıñ Mander şähärendä urnaşqan. Anda 1908 yıldan 1915 yılğa qädär üz biznesı belän şöğellängän. 1919 yılda Mander munitsipal’ sovetı äğzası bulğan.

Wilyam Fedun 1921 yılda «Albertanıñ berläşkän fermerları» assotsiatsiäse wäkile bularaq Viktoriä saylaw okrugınnan Alberta Qanun çığaru cıyılışı äğzası itep saylanğan. 1926 yılğı saylawlarda qatnaşmağan. Bu, şulay uq şul yılnı Mayk Çornoğuznıñ saylawlarda ciñelüe Albertanıñ ukrain cämäğätçelegen 1930 yılğa qädär provinsiä Qanun çığaru cıyılışında wäkilsez qaldırğan.

Fedun presviterian bulğanlıqtan, Qanun çığaru cıyılışında berençe çığışında ul Albertada alkogolizm probleması turında söylägän. Anıñ Qanun çığaru cıyılışı eşçänlegendä qatnaşuwı Fedunnıñ ingliz telen irekle bulmağan belmäwe arqasında çiklängän.

1949 yılnıñ 14 noyäberendä Lamont şähärendä wafat bulğan. Endrü awılında cirlängän.

## Ğailäse
1902 yılnıñ 17 ğinwarında Melaniä (Molli) Vitükqa öylängän. Ğailädä öç bala tuğan: Enni, Cessi häm Aleksander.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Alberta Legislature Membership Listing
*  
* *Orest T. Martynowych*. The Ukrainian bloc settlement in East Central Alberta, 1890-1931: A History.&nbsp;— Alberta Culture, 1985.&nbsp;— P.&nbsp;319-322.

Төркем:Канадага Украинадан эмигрантлары
Төркем:Канада украиннары
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Latinça
Иттихат мәчете (Бишбүләк районы)

**Иттихат авылының «Миңсылу» мәчете** (, ) ― Башкортстанның  Бишбүләк районы Калинин авыл җирлегенә (үзәге Усак-Кичү авылы) керүче Иттихат авылында 2023 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Районда 2023 елда ачылган дүртенче мәчет. Үзәк диния нәзарәтенә карый.

## Тарих
Яңа мәчет биш ай эчендә төзелә. 2023 елның май аенда мәчетнең нигезенә беренче таш салынган, октябрь ахырына төзелеш тәмамланган. Мәчетнең бурасы Караидел районында буралган. Бина бары тик шәхси иганәләр хисабына гына төзелгән. Авыл халкы һәм тумышы белән әлеге авылдан булганнар игелекле эшкә өлеш керткән.

Мәчет төзүдә якташларына Бишбүләк районының мактаулы гражданнары, Иттихат авылында туган, Башкортстан Республикасының һәм Россия Федерациясенең атказанган төзүчесе Фәнил Хөснетдинов һәм Ает авылында туган, Хант-Манси автономияле округының Мегион шәһәре «Сибнефтегазстрой» ҖЧҖ финанс директоры Рамил Кыямов зур финанс ярдәме күрсәткән .

Мәчетне ачу тантанасында район администрациясе башлыгы Артур Зарипов, Октябрьски шәһәре, Ярмәкәй, Бишбүләк, Миякә районнары имам―ахуны Мәүлемҗан хәзрәт Сибгатуллин, Бишбүләк районы имам-хатибы Фәрит хәзрәт Хәйретдинов, Ярмәкәй районы имам-хатибы Фидан хәзрәт Тимербаев, Бәләбәй шәһәренең тарихи мәчете имам-хатибы Илдар хәзрәт Галиев һ.б. катнашкан.

«Миңсылу» мәчете ― Бишбүләк районында 2023 елда ачылган дүртенче мәчет. Аннан алда Җилбулактамак,  Разаевка (Кыңгыр-Мәнәвез авыл җирлегенә керә), Морадым авылларында мәчетләр төзелгән .

Яңа мәчет спонсор Фәнил Таһир улы Хөснетдиновның әнисе Миңсылу Миңнегали кызы Хөснетдинова хөрмәтенә «Миңсылу» дип аталган.

Мәчет авыл үзәгендә, элек башлангыч мәктәп булган урында җирле халык төзегән «Иттихат» паркы янында урнашкан (парк шулай ук Фәнил Хөснетдиновның финанс ярдәме белән булдырылган).

Мәчетнең имам-хатибы Рәсим хәзрәт Нуриев.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Благое дело — всем миром.  «Светлый путь», 28.10.2023
*   В Бижбулякском районе открылась новая мечеть «Минсылу». ИА «Башинформ», 28.10.2023
* Открытие мечети «Миңсылу» в Иттихате (видео, 5:08)

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Бишбүләк районы мәчетләре
Төркем:2023 елда төзелгән мәчетләр
Monreal universitetı

**Monreal universitetı** (, UdeM) — Monreal şähärendä urnaşqan yuğarı uqu yortı. Universitet Mon-Ruayal tawı bitläwendä urnaşqan. Kampus territoriäsendä bik küp baqçalar häm yäşelçä baqçasılar bar. 

Universitet — frantsuz telendä uqıtu belän.

Kvebek häm Kanadanıñ küp kenä kürenekle keşeläre Monreal universitetında belem alğannar. Alar arasında berniçä premyer-ministr (ayırım alğanda Pyer Trüdo).

## Tarixı
Universitet 1878 yılda Laval universitetınıñ Monreal filialı bularaq nigezlängän. 1907 yılda universitet yanında Yuğarı kommersiä mäktäbe açılğan.

1919 yılnıñ 8 mayında Vatikan Lavalnıñ Monreal filialına ayırım universitet statusı birgän (ul waqıtta Kvebeknıñ frantsuz telle uqu yortları Katolik çirkäw tarafınnan kontroldä totılğan). 1920 yılda Kvebek parlamentı Monreal universitetın ayırım uqu yortı dip räsmi räweştä tanığan qanun qabul itkän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Monreal universitetınıñ räsmi saytı

Төркем:Канада университетлары
Төркем:Монреаль университеты
УСАЛ

**Назыйм Исмәгыйлев**, Назыйм Нәҗип улы Исмәгыйлев (иҗади тәхәллүсе — **УСАЛ**; ''1986 ел''*, [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|ТАССР]], [[Казан]]*) — татар рэп-башкаручысы, дизайнеры һәм каллиграфы. İttifaq рэп-төркемендә **Padeeshah** тәхәллүсе белән катнаша.

## Биография
1986 елда Казанда туган. Башта тулай торакта яшәгән, аннары әти-әнисе белән фатирга күченгән. Галим һәм каллиграф Нәҗип Нәккашның улы. Әтисенең эшчәнлеге Назыймга тәэсир иткән. Ул шулай ук каллиграфия белән мавыккан һәм готика рәсеме ясый башлаган. Сәнгать мәктәбенә йөрәгән. Тугызынчы сыйныфта укыганда, коймаларга һәм диварларга граффити рәсеме ясаган. 

КДАТУга, инженер-архитектура факультетына укырга керергә теләгән, ләкин булдыра алмаган. Казан дәүләт мәдәният институтына, декоратив-кулланма сәнгатькә киткән, анда ике ел чүлмәкчегә укыган. Әмма соңрак КДАТУга кайтырга тәкъдим алган, ул аннан файдаланган. Университетны тәмамлаганнан соң, бер ел дәвамында эш булмау сәбәпле, бернәрсә белән дә шөгыльләнмәгән, ә аннары дизайнер булып урнашкан.

2013 елдан каллиграфия белән шөгыльләнә.

## Иҗаты
Тере чыгышларда УСАЛ шул ук исемдәге төркем белән чыгыш ясый. Бергә алар AWAZ, Ural Music Night, «Дикая Мята» һәм Tat Cult Fest фестивальләрендә булганнар. «Син әзерме» җырына Байбулат Батулла төшергән клипы аеруча танылган.

## Дискография

### Студия альбомнар

* Сәяхәт (2023)

### Сингллар

* Син Әзерме (2019)
* Кайна Казан (2020)
* Кабатла (2020)
* Югалтма (2019)
*1552 (2021)
* Сәяхәт '95 (2021)
* Ит (2021)
* От первого лица (2022)
* Урманнарга (2022)
* bayan_trap_95 (2022)
* Син әзерме (Сабантуй Mix) (2023)
* Урман (2023)
* Фида (2024)

### Берләшмәдә

* Менә Сиңа Мә (feat. K-Ru) (2020)
* Surreal (feat. MITYA) (2023)
## Шәхси тормышы
Гаиләсе бар, ике бала әтисе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* УСАЛ Ural Music Night сайтында

Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татар музыкасы
Төркем:Дизайнерлар
Төркем:Каллиграфлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Казанда туганнар
Yuber Aken

**Yuber Aken** (; *[[1929 yıl]]nıñ [[24 октябрь|24 oktäbere]], [[Канада|Kanada]], [[Монреаль|Monreal]] — [[1977 yıl]]nıñ [[15 mart]]ı, [[Канада|Kanada]], [[Монреаль|Monreal]]*) — Kanada fransuz telle yazuçısı, säyäsi eşleklese, publitsistı, kinorejissörı häm redaktorı.

## Tärcemäi xäle
Aken 1951 yılda Monreal universitetınıñ fälsäfä fakultetın tämamlağan. 1951 yıldan 1954 yılğa qädär Parij Säyäsi tikşerenülär institutında uqığan.

1960 yıldan 1968 yılğa qädär Aken Kvebek bäysezlege öçen xäräkättä aktiv qatnaşqan. Ul bäysezlek öçen köräşüçe berençe säyäsi firqäneñ — Bäysezlek öçen firqäneñ — başqarma äğzası bulğan. 1964 yılda ul terrorçılıq ısulları belän bäysezlek öçen köräşü öçen yäşeren xäräkät oyıştırırğa cıyınwın iğlan itkän. Totqarlanğan häm tizdän psixiatriä xastaxanäsenä cibärelgän, anda dürt ay bulğan. Näq şunda ul üzeneñ berençe romanın «Kiläse epizod»nı yazğan. 1964 yılnıñ dekabrendä ul qanunsız qoral saqlağanı öçen aqlanğan häm irekkä çığarılğan.

1977 yılnıñ 15 martında Aken üz başına atqan.

Akennıñ kierenke tormışı turında küzallawnı Jak Godbautnıñ «Yuber Aken tormışınnan ike epizod» (*[[1979 ел|1979]]*) dokumental’ biografiäsendä häm Akennıñ dustı Gordon Şeppard tarafınnan yasalğan «Yuber Aken: üz — üzenä qul salu sere» (*[[2003 ел|2003]]*) eksperimental’ biografiäsendä alırğa mömkin.

## Kitapları häm mäqäläläre
1. **Kiläse epizod** / *Prochain épisode* (*[[1965 ел|1965]]*)

2. **Xäterdä upqın** / *Trou de mémoire* (*[[1968 ел|1968]]*)

3. *L’Antiphonaire* (''1969'')

4. *Point de fuite* (''1971'')

5. **Qara qar** / *Neige noire* (*[[1974 ел|1974]]*)

6. *Blocs erratiques* (*[[1977 ел|1977]]*)

7. *L’Invention de la mort* (*[[1959 yıl]]da yazılğan, [[1990 yıl]]da basılğan*)

## Sıltamalar

* 
* Kanada ensiklopediäse saytı
* Zur Norvegiä ensiklopediäse saytı

Төркем:Latinça
Төркем:24 октябрь көнне туганнар
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:15 март көнне вафатлар
Төркем:1977 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Канада язучылары
Төркем:Париж сәяси фәннәр институтын тәмамлаучылар
Син әзерме? (җыр)

**«Син Әзерме»** — УСАЛ рэп башкаручысы һәм битмейкер Malsi Music берлегендә беренче тапкыр 2019 елда башкырылган җыр.

2022 елда яңа төзелеп барган Бәшир Рәмиев исемендәге IT-парк түбәсендә төшерелгән клип чыга.

2023 елда Байбулат Батулла режиссерлыгында төшкән клипның Сабантуй Mix версиясе көн күрә. Әлеге клипның төп максатлары – татар гореф-гадәтләре хакында искереп каткан стереотипларны тәнкыйтьләү һәм кеше кимчелекләреннән көлү булса да, күп кенә кеше моны аңламыйча кабул итмәде һәм күрсәтелгән Сабантуй кадрларыннан кыенсынды (мәсәлән, юхалар күрсәтелүеннән).  

## Җыр сүзләре

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча җырлар
Төркем:Татар музыкасы
Төркем:Җырлар
Төркем:Татар телендә җырлар
Мәҗит Вәлиуллин

**Мәҗит Вәлиуллин**, Мәҗит Әгъли улы Вәлиуллин (*[[1941 ел]]ның [[24 июль|24 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]],  [[Саба районы]], [[Йосыф Аланы |Йосыф-Алан]]*) ― педагог, журналист, «Мәгариф» журналының баш мөхәррир урынбасары (1987 елдан), Татарстан АССР (1988) һәм Россия Федерациясенең (2003) атказанган мәдәният хезмәткәре. Каюм Насыйри исемендәге премия лауреаты (2008).

## Тәрҗемәи хәле
1941 елның 24 июлендә Саба районының Юлбат авыл җирлегенә керүче Йосыф-Алан авылында туган.

Казан дәүләт педагогика институтының (2011 елдан Казан (Идел буе) федераль университетының бер өлеше булып тора) тарих мәгарифе факультетын (гомуми тарих кафедрасы) тәмамлаган (1967).

1961 елдан Казан шәһәре мәктәпләрендә тарих фәне укытучысы булып эшләгән.

1967 елдан «Яшь ленинчы» газетасында (2014 елга кадәр «Сабантуй» газетасы, 2014 елдан журналы)  әдәби хезмәткәр, 1975 елдан ― бүлек мөдире.

1977 елдан айлык иҗтимагый-педагогик һәм фәнни-методик гомумтатар журналы  «Совет мәктәбе» (1990 елдан «Мәгариф») журналында: педагогика һәм методика бүлеге мөхәррире, 1986–1987 елларда ― җаваплы сәркәтип, 1987 елдан ― баш мөхәррир урынбасары.

Татар телен укыту методикасы, хезмәт укыту һәм үсеп килүче буынны тәрбияләү мәсьәләләре буенча китаплар һәм күп санлы мәкаләләр, очерклар авторы. Очерк һәм мәкаләләре «Ватаным Татарстан», «Советская Татария» газеталарында, «Азат хатын», «Ялкын» журналларында басылган. Язмаларында шулай ук Россия һәм Татарстанда мәгариф системасының үсеш юлларын, яшь буынны укыту һәм әхлак тәрбиясе бирү мәсьәләләрен яктырта.

## Хезмәтләре
* Укучыларга хезмәт тәрбиясе бирү. Казан, 1988.
* Без – Ильич оныклары (сыйныф җитәкчеләре, өлкән пионервожатыйлар, пионер активлары өчен методик кулланма). Казан: ТКН, 1990.  ISBN 5-298-00323-0  
* 3 нче класста татар теле дәресләре (укытучы өчен кулланма). Казан: ТКН, 1991 (автордаш).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1988 ― Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре 
* 2003 ― Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре ― *мәдәният, матбугат һәм телерадиотапшырулар өлкәсендә күпьеллык нәтиҗәле эше өчен* 
* 2005 ― «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* 2008 ― К. Насыйри исемендәге премия 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Вәлиуллин Мәҗит Әгъли улы. Онлайн-энциклопедия Tatarica

Төркем:Татар педагоглары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Мәгариф журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Каюм Насыйри премиясе лауреатлары
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Maykl Ondaatje

**Maykl Ondaatje**, Filip Maykl Ondaatje () — Kanada yazuçısı, şağire, uqıtuçısı. Buker premiäsen alğan «İngliz patsientı» () romanı aña iñ zur tanılu kitergän (şulay uq bu roman buyınça «Oskar» premiäsenä layıq bulğan şul uq isemdäge film töşerelgän). 2018 yılda «İngliz patsiyentı» romanı «Altın Buker» maxsus premiäsenä layıq bulğan.

## Tärcemäi xäle
Bürgerlarnıñ (Şri-Lankalılarnıñ hollandlar belän nikaxlarınnan tuğan balalar) toqımı. 1954 yılda yäş Ondaatje änise Doris Gratyayen belän Angliägä, ä annarı 1962 yılda Kanadağa küçengän häm anıñ watandaşı bulğan.

Ul üzeneñ uquwın Bişops kölliätendä häm Bişops universitetında başlağan. Läkin Torontoğa küçenü säbäple, bakalavr däräcäsen Toronto universitetında alğan, ä magistr däräcäsen Kiñstondağı Kuins universitetında alğan. Annarı Könbatış Ontario universitetında uqıta başlağan. 1970 yılda Torontoğa küçengän, anda 1971 yıldan 1988 yılğa qädär York universitetında häm Glendon-Kollecta ingliz ädäbiätı uqıtqan.

1992 yılda yıl sayın Gratyayen ädäbi premiäsen ğämälgä kertkän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Три канадских поэта: Олден Нолан, Майкл Ондатжи, Нил Эйткен / Пер. с английского Дмитрия Кузьмина // «Цирк Олимп», № 35 (68), 2021.

Төркем:Канада язучылары
Төркем:Latinça
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Канада шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Букер премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Pol Şomede de Mezonnöv

**Pol Şomede, syor de Mezonnöv** (; *[[1612 yıl|1612 yılnıñ]] [[15 fevral|15 fevrale]], [[Нёвиль-сюр-Ван|Növil-sür-Van]]* *— [[1676 yıl|1676 yılnıñ]] [[9 sentäber|9 sentäbere]], [[Париж|Parij]]*) — Fransiä ofitserı, Monrealğa nigez saluçı.

## Tärcemäi xäle
Fransiäneñ Şampan provinsiäsendä aristokratik ğailädä tuğan. Xärbi karyerasın unöç yäşendä başlağan.

Monreal utrawında koloniä tözü öçen Yaña Fransiägä barğan missionerlarnıñ iminlegen tä'min itü öçen İezuitlar ordenı tarafınnan yallanğan. 1641 yılda ul bulaçaq kolonistlar belän Kvebek şähärenä kilgän, anda qışlarğa qalğan. Gubernator anı küp irokezlar yäşägän cirgä barudan ügetläp künderep qalu tırışqan, läkin kiläse yılda Mezonnöv utrawğa kitkän. Anda ul Vill-Mari toraq punktına nigez salğan (soñraq Monreal dip üzgärtelgän). Başta kolonistlar indeyetslar belän tınıç mönäsäbätlär saqlıy alğannar, läkin 1643—1644 yıllarda irokezlar belän xärbi bäreleşlär başlanğan. 1645 yılda Mezonnöv ätiseneñ ülgänlege turında xäbär alğan häm Fransiägä kitkän. 1647 yılda ul koloniägä qaytqan häm indeyetslar belän suğışnı däwam itkän.

1652 yılda aña yañadan Fransiägä kitärgä turı kilgän, anda ul Monrealnı yaklaw öçen yöz volontör tapqan. Bu yöz belän Monrealğa qaytqaç, anda 50 keşe genä qalğan — qalğannarı Kvebekqa qaçarğa mäcbür bulğan. Tizdän koloniä höcümnärgä qarşı torırlıq däräcädä köçäygän. 1665 yılda Mezonnöv Fransiägä qaytqan. Ul 1676 yılda Parijda wafat bulğan.

Anıñ xörmätenä Gatinoda Mezonnöv bulvarı häm Monrealda De-Mezonnöv bulvarı atalğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

*  // Catholic Encyclopedia. — New York : Robert Appleton Company, 1913.

Төркем:Парижда вафатлар
Төркем:Франция офицерлары
Төркем:Latinça
Татар бистәсе (Таллинн)

**Татар бистәсе** — Таллинның Кесклинна районындагы бистә. Тонисмәэ, Сүдалинн, Сибулакүла, Уус-Мааильм һәм Вееренни торак пунктлары белән чиктәш. Татар бистәсенең мәйданы — 0,22 км 2.

Татар бистәсе һәм урамы исемнәре 18 гасыр һәм аннан соңгы чорда биредәтатарлар күпләп яшәве белән бәйле, биредә шул исәптән югары дәрәҗәле диңгез офицерлары да яшәве билгеле. Бистә шулай ук Көньяк Татар җире дип атала.

Татар бистәсе Эстония бульвары, Кентманни урамы, Ливалайа урамы һәм Парну шоссесы белән чиктәш.

Композитор Питер Суда кайчандыр Татар бистәсендә яшәгән, һәм Питер Суда урамы аның исемен йөртә. Аллика урамы һәм Ләтте урамы элеккеге Карья чишмәсе исеме белән аталган. Бистәгә шулай ук Ахжу урамы, Кентман урамы, Ливалай урамы, Равала урамы, Сакала урамы һәм Татар урамы, Эстония бульвары һәм Парну юлы карый.

## Халык саны

2011 һәм 2017 еллар арасында Татар бистәсендә халык саны арта. 2016 елда 0-17 яшьлек балалар торак пунктның 18-22 % тәшкил иткән, 68 яшьтән узганнар 3-9 % булв. Эстоннарның торак пункттагы өлеше 50-79 % арасында.

## Экология
Татар бистәсе экология буенча Лиивалайа белән Парну арасында.

## Мәгариф һәм мәдәният
Татар бистәсендә Сакала урта мәктәбе, Таллин Сүдалинна мәктәбе һәм Эстония музыка һәм театр академиясе урнашкан. Космос кинотеатры да бистә территориясенә керә.

## Тарихы

Татар бистәсе һәм урамы XVIII гасырда һәм соңрак бистәдә татарлар (шул исәптән югары мактаулы чинга ия булган флот офицерлары) күпләп яшәгәнгә шулай аталган. Кайвакыт аны Көньяк-татар ягы дип тә атыйлар.

Урта гасырларда Татар бистәсе Харью капкасы читеннән булган. XVII гасыр сәнгать әсәрләре ул вакытта Татариның тыгыз төзелгәнлеген күрсәтә. Төньяк сугыш берникадәр вакытка район үсешен туктата. 1793 елда Татарида 90 бина булган, 1820 елда инде 150 бинага җиткән.

1917 елларгача Татарида эстон сәясәтчеләре, хәрбиләре, икътисадчылары, интеллектуаллары яшәгән. Төрле вакытта биредә танылган 2500-дән артык кеше яшәгән яки эшләгәне билгеле.

Татари 1944 елның мартында бомбага тоту вакытында нык зыян күрә, микрорайонның күпчелек корылмалары җимерелә. Сталин репрессияләре вакытында биредә яшәгән күп кенә интеллигенция вәкилләре төрмәгә утыртыла яки китәргә мәҗбүр була. Совет чорында микрорайонда Дәүләт иминлеге хезмәткәрләре һәм коммунистик партия һәм Эстон ССР хөкүмәте җитәкчеләре яшәгән.

1980 еллар ахырында Татари аша Ленин бульвары дәвамын төзү планлаштырыла. Советлар Союзында икътисади хәлнең начарлануы аркасында магистраль төзү планы тормышка ашырылмаган, ләкин моңа кадәр берничә борынгы йорт барыбер сүтелә.

## Белешмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Liivalaia tn, Pärnu mnt ja P. Süda tn vahelise maa-ala detailplaneering, Tallinna Linnavalitsuse korraldus, november 2004

Төркем:Таллинн
Габделбәр Хаҗиев

**Габделбәр Хаҗиев**, Габделбәр Хаҗи улы Хаҗиев (*[[1946 ел]]ның [[14 июль|14 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]],  [[Бондюг районы]], [[Абалач]]*) ― галим-географ, педагог, педагогика фәннәре кандидаты (2002), доцент (2004), профессор (2006). Татарстан Республикасының атказанган укытучысы (2004).

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 14 июлендә Бондюг (хәзерге Менделеевск) районының Абалач авылында күп балалы гаиләдә туган. Абалач урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, Совет Армиясе сафларында, Красноярск шәһәрендә ракета гаскәрләрендә хезмәт иткән. Армиядән соң, 1968 елда Казан дәүләт педагогика институтының табигый-география факультеты география һәм биология бүлегенә укырга керә. 1973 елда Түбән Кама районының Югары Уратма урта мәктәбенә эшкә җибәрәләр, анда өч ел география һәм биология укытучысы, укыту-тәрбия эше буенча директор урынбасары булып эшли.

1976 елдан КДПИ география кафедрасы мөдире доцент Ю. В. Бабанов чакыруы буенча әлеге кафедрада укыту мастеры һәм ассистент вазифасында эшли. Фәнни-педагогик эшчәнлеге 30 елдан артык дәвам итә. 2002 елда «Авыл мәктәбендә экологик белем бирү» темасына педагогика фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый, 2004 елдан доцент, 2006 елдан физик география һәм геоэкология кафедрасы профессоры.

## Хезмәтләре
* Авыл мәктәбендә экологик белем бирү (2002), 
* Мәктәпкәчә яшьтәге балаларга экологик белем бирү (автордаш, 2002), 
* Материклар һәм океаннар буенча (2006), 
* Татарстан Республикасының экологик-географик сүзлеге (2003), 
* Физик географияне укытуда педагогик рәсемне куллану (2006), 
* Океаннарның физик географиясе буенча практикум (2007), 
* Материкларның физик географиясе буенча практикум (2007), 
* Татарстан Республикасының физик географиясе һәм экологиясе буенча практикум (2008), 
* Авыл җирлегенең экологик үзенчәлекләре (2008), 
* Татарстан экологиясе һәм географиясе. Сүзлек (2008), 
* Татарстанның географик атамалары сүзлеге (2009), 
* Онытылмас сәяхәтләр (2016), 
* Татарстанның физик географиясе. VIII сыйныф (2018) 
* Туган ягым ― Абалач (2015)
* һ. б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2004 ― Татарстан Республикасының атказанган укытучысы ― *укучылар белән зур һәм нәтиҗәле педагогик эшчәнлеге өчен*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *[[Илгизәр Гайсин |И. Гайсин]], С. Бекетова*. Учёный-географ, педагог. «Мәгариф», 17.01.2022

Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар 
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Polin Conson

**Polin Conson**, Emili Polin Conson (, şulay uq **Tekahionwake** indeyets iseme belän bilgele; *[[1861 yıl|1861 yılnıñ]] [[10 март|10 martı]], [[Сикс-Нейшенс|Siks-Neyşens]] — [[1913 yıl|1913 yılnıñ]] [[7 март|7 martı]], [[Ванкувер|Vankuver]]*) — Kanada yazuçısı häm teatr aktrisası, XIX ğasır axırında populär.

Altı millät başlığı häm tärcemäçe Corc Henri Martin Consonnıñ ingliz xatın-qızı Emili Conson belän nikaxınnan tuğan qızı. Qäbilä Corc Consonnıñ aq tänle xatın belän nikaxına tiskäre qaraşta torğan. Aña qäbilädän kitärgä turı kilgän. Läkin ğailädäge 4 bala, şul isäptän Polin, ingliz telen dä, moxok telen dä belgän.

Polin Consonnıñ küp kenä şiğerläre häm ul qatnaşqan spektakllär indeyets mirasına bağışlanğan. 

## Büläkläre
1945 yılnıñ 16 mayında Kanada xökümäte Consonnı anıñ eşe öçen büläklägän, anı «Milli tarixi ähämiätkä iä keşe» dip iğlan itkän.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Crate, Joan. *Pale as Real Ladies: Poems for Pauline Johnson*, London, ON: Brick Books, 1991. ISBN 0-919626-43-2
* Johnson (Tekahionwake), E. Pauline. *E. Pauline Johnson Tekahionwake: Collected Poems and Selected Prose*. Ed. Carole Gerson and Veronica Strong-Boag. Toronto: University of Toronto Press, 2002. ISBN 0-802036-70-8
* Keller, Betty. *Pauline: A Biography of Pauline Johnson*. Vancouver: Douglas & McIntyre, 1981. ISBN 0-888943-22-9
* Lyon, George W. «Pauline Johnson: A Reconsideration.» *Studies in Canadian Literature* 15 (1990): 136—159.
* McRaye, Walter. *Pauline Johnson and Her Friends*. Toronto: Ryerson, 1947.
* Shrive, Norman. «What Happened to Pauline?» *Canadian Literature* 13 (1962): 25-38.

## Sıltamalar

* Free Audiobook of «The Song My Paddle Sings» from Librivox
* Biography at the ''Dictionary of Canadian Biography Online''
* Pauline Johnson Archive at McMaster University
* Chiefswood National Historic Site

Төркем:10 март көнне туганнар
Төркем:1861 елда туганнар
Төркем:7 март көнне вафатлар
Төркем:1913 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Канада шагыйрьләре
Төркем:Канада язучылары
Төркем:Мохоклар
Төркем:Latinça
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Ислам бердәмлеге уеннары

**Ислам бердәмлеге уеннары** (, ) ― Ислам хезмәттәшлеге оешмасына керүче илләрнең иң яхшы спортчыларын үз эченә алган, дүрт елга бер мәртәбә оештырыла торган халыкара спорт чарасы. Ислам бердәмлеге  уеннары федерациясе (ISSF) ― Ислам бердәмлеге уеннарына җитәкчелек итүче һәм контроль өчен җаваплы оешма.

## Тарих
 
Бердәмлек уеннарын үткәрүне беренче тапкыр 1981 елда өченче Ислам саммиты вакытында принц  тәкъдим итә.
Бердәмлек уеннары башта Ислам рухын ныгыту һәм ислам кыйммәтләрен, беренче чиратта, яшьләр арасында тарату өчен булдырылган.

Беренче уеннар 2005 елда Согуд Гарәбстанының Мәккә шәһәрендә уздырыла. Анда Ислам хезмәттәшлеге оешмасы әгъзасы булган 57 илнең спортчылары катнашкан. Ислам хезмәттәшлеге оешмасы әгъзасы булган илләрнең мөселман булмаган гражданнарына да уеннарда катнашырга рөхсәт ителә. Хатын-кызлар да уеннарда катнаша, әмма алар ир-ат спортчылар катнашмаган көннәрдә ярыша. Икенче уеннарны 2009 елның октябрендә Иранда оештыру планлаштырылган, Иранның Фарсы култыгы гарәп илләре белән каршылыгы сәбәпле уеннар 2010 елның апреленә күчерелгән, соңыннан бөтенләй уздырылмаган. Өченче уеннар Индонезиядә 2013 елда, дүртенче уеннар Бакуда 2017 елда уздырылган. 2021 елда Коньяда планлаштырылган бишенче уеннар, COVID-19 пандемиясе аркасында, 2022 елда уздырылган.

## Уеннарны кабул итүче илләр
 

## Спорт төрләре
Уеннарда түбәндәге спорт дисциплиналары буенча ярышлар уздыру планлаштырыла:

*  Баскетбол 3×3
*  Көрәш
*  Бочче
* Велоспорт
**  Велотрек ярышлары 
**  Шосседа узышу
*  Волейбол
*  Гандбол

* Гимнастика
**  Аэробика
**  Спорт гимнастикасы
**  Нәфис гимнастика
*  Дзюдо
*  Карате
*  Кикбоксинг
*  Җиңел атлетика
*  Өстәл теннисы

*  Йөзү
*  Ату
* Җәядән ату
**  Җәядән ату
*  Тхэквондо
*  Авыр атлетика
*  Фехтование
*  Футбол

## Катнашучы илләр

* **Aзия**
** Әфганстан
** Кыргызстан
** Бәхрәйн
** Бангладеш
** Казакъстан
** Бруней
** Индонезия
** Малайзия
** Мальдивлар
** Пакистан
** Таҗикстан
** Төрекмәнстан
** Үзбәкстан
* **Көньяк Америка**
** Гайана
** Суринам
* **Көнчыгыш Европа һәм Кавказ**
** Төркия
** Албания
** Азәрбайҗан

* **Африка**
** Алжир
** Камерун
** Гвинея
** Нигерия
** Сомали
** Тунис
** Чад
** Бенин
** Габон
** Гвинея-Бисау
** Мали
** Мозамбик
** Сенегал
** Коморлар
** Гамбия
** Кот-д’Ивуар
** Мавритания
** Нигер
** Сьерра-Леоне
** Того
** Буркина Фасо
** Марокко
** Судан
** Уганда
** Җибути

* **Якын Көнчыгыш һәм Төньяк Африка**
** Мисыр
** Иран
** Иордания
** Ливан
** Гыйрак
** Күвәйт
** Ливия
** Оман
** Фәлистыйн
** Согуд Гарәбстаны
** Катар
** БГӘ
** Йәмән
** Сүрия

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ислам бердәмлеге  уеннары федерациясе Facebook'та 
* Ислам бердәмлеге  уеннары федерациясе сайты  

Төркем:Ислам бердәмлеге уеннары
Черкес геноциды

**Черкес геноциды** — Россия империясе тарафыннан чиркәс халкының 90 % системалы үтерү.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Кавказ сугышы

Төркем:Кавказ тарихы
Төркем:Кавказ халыклары
Şagdarın Gongor

**Şagdarın Gongor** (; *[[1912 yıl]] — [[1992 yıl]]nıñ [[23 iyün]]e, [[Монголия|Mongoliä]]*) — Mongoliä xärbi, çik saqçısı, Mongoliä xalıq armiäse polkovnigı. Mongoliä Xalıq Respublikası Qaharmanı (*1936*).

## Tärcemäi xäle
Kötüçeneñ ulı. 1927 yıldan MXR armiäsendä Tamsagbulag kavaleriä korpusı sostavında xezmät itkän.

1936 yılnıñ 28 ğinwarına qarşı töndä Şagdarın Gongor Mongoliä qarawıl postına unnan artıq qorallı Yaponiä kavaleristları höcüme waqıtında batırlıq kürsätkän. Alar belän suğışqa kergäç, Gongor alarnı berüze ciñgän. Bäreleştän soñ üterelgän Yaponiä soldatları buqçasında bik möhim dokument tapqan — Yaponiä xärbi operatsiäseneñ yäşeren planı, bu Xalxa yılğasındağı suğışlarda borılış mizgele bulğan. Mondıy qimmätle mäğlümat alu anıñ zur qazanışı bulğan. Ul söylägän: «Min küp yaponnarnı ütergängä tügel, ä qimmätle mäğlümat alğanğa qaharman buldım».

Kürsätkän batırlığı öçen Böyek Xalıq xuralı Prezidiumınıñ 1936 yılnıñ 29 ğinwarındağı qararı belän ul Mongoliä Xalıq Respublikası Qaharmanı isemenä häm 1 däräcä «Suğışçan xezmätläre öçen» ordenına layıq bulğan.

 törkeme naçalnigı bulıp xezmät itkän, tank diviziäse komandirınıñ yärdämçese bulğan.

1939 yılda bronetank brigadası komandirı sıyfatında Xalxin-Gol suğışlarında qatnaşqan.

1943—1944 yıllarda SSRBda M. Frunze isemendäge xärbi akademiädä uqığan.

1943 yılda EKQAğa «İnqıylabi Mongoliä» tank brigadasın häm «Mongol Ard» eskadrilyasen tapşıru buyınça MXR xökümäteneñ tulı wäqälätle wäkile bulğan.

1946 yılda armiädän demobilizatsiälängän häm ictimaği oyışmada eşlägän.

## Büläkläre

* Mongoliä Xalıq Respublikası Qaharmanı (*1936*)
* Süxbaatar ordenı
* «Suğışçan xezmätläre öçen» ordenı (''Mongoliä'')
* Polär Yoldız ordenı (''Mongoliä'')
* «Xalxin-Golda ciñü» medale
* «Yaponiäne ciñgän öçen» medale
* «Xalxin-Gol yanındağı suğışlarda qatnaşuçığa» bilgese
* «Mongoliä Xalıq Respublikasınıñ 25 yılı» medale
* «Mongoliä Xalıq Respublikasınıñ 40 yılı» medale
* Mongoliä ordennarı häm medalläre.

## Sıltamalar

* Монголын ба Дэлхийн түүх Японы 10 цэрэгтэй ганцаараа тулсан БНМАУ-ын ууган баатар Ш.Гонгор 
* Герой Монгольской Народной Республики Шагдарын Гонгор
* Гонгор Шагдар, первый герой Монголии 

Төркем:1912 елда туганнар
Төркем:23 июль көнне вафатлар
Төркем:1992 елда вафатлар
Төркем:МХР Каһарманнары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Фрунзе исемендәге Хәрби академияне тәмамлаучылар
Төркем:Монголия полковниклары
Süxbaatar (aymaq)

**Süxbaatar** () — Mongoliä aymağı.

## Ğomumi mäğlümat
Aymaq Mongoliäneñ milli qaharmanı  xörmätenä atalğan häm 1942 yılda oyıştırılğan. Aymaq mäydanı 82 286&nbsp;km² täşkil itä. Xalıq sanı — 51 091 keşe (*[[2010 yıl]] axırına*). Administrativ üzäge —  şähäre. Aymaq 13  bülenä.

## Din
Süxbaatar aymağında 7 ğibadätxanädän torğan häm meñgä qädär monax yäşägän borınğı buddist monastıre Erdenemandal-xiyd urnaşqan. Monastır’ 1938 yılda yabılğan.

## Şäxeslär

*  (*[[1923 ел|1923]] — [[1992 ел|1992]]*) — Mongoliä säyäsi, däwlät häm xärbi eşleklese. Mongoliä Xalıq Respublikasınıñ saqlanu ministrı.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Сүхбаатар аймгийн албан ёсны цахим хуудас

Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр
Төркем:Сүхбаатар
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Монголия атналыгы

**Монголия атналыгы**Монголын долоо хоног
**«Монголия атналыгы»** — Монголия, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Монголия турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Монголия атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Монголия һәм Монголия мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 6 — 16 ноябрь 2023

**Кыйбла:** инглиз, монгол Википедияләрендә Монголия турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
5 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 2 калып, 1 рәсем.

## Бүләкләр

### Монголия ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Монголия атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Монголия ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## «Атна» кысаларында барлыкка килгән яңа мәкаләләр

::: **12 ноябрь**
# Tögs-Oçirın Namnansüren
#: **9 ноябрь**
# Эчке Монголиядә күтәрелеш (1936)
#: **8 ноябрь**
# Jambın Pürev
#: **6 ноябрь**
# Süxbaatar (aymaq)
# Şagdarın Gongor


## «Атна» кысаларында яхшыртылган мәкаләләр

#


## «Атна» кысаларында төзелгән калыплар

#Калып:Mongol iseme
#Калып:Lang-mnLat


## «Атна» кысаларында йөкләнгән рәсемнәр

# :Файл:Şagdarın Gongor.jpg

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Тарих

* Эчке Монголиядә күтәрелеш (1936) ru
* Кяхта килешүе en
* Роман фон Унгерн-Штернберг ru
* Цэрэндоржийн Ширнэндамдин zh
* Монгол Әрмәнстаны ru

### Шәхесләр

* Дашзэвэгийн Жаргалсайхан mn
* Чимидийн Дашзэвэг mn
* Шагдарын Гонгор ru
* Жамъянгийн Чулуун en
* Билэгийн Дамдинсурэн ru

### Язучылар

* Бавуугийн Лхагвасүрэн ru
* Шагдаржавын Нацагдорж ru
* Жамбын Пүрэв ru
* Пүрэвжавын Хаянхярваа ru
* Дашдоржийн Нацагдорж ru

### География
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Холмат Одилов

**Холмат Намоз улы Одилов** (, , , , *2004 елның 28 сентябрь, [[Гелон (авыл)|Гелон]], [[Үзбәкстан]]*), **Sad Person** псевдонимы белән яхшырак билгеле рус һәм үзбәк җырчысы, «A.S.MusicX Group» музыка ярлыгына нигез салучы һәм хуҗасы.

2017 елда ул «Россиянең күп йөзләре» концерт һәм күңел ачу программасында катнашучы булды. 2018 елда ул интернат һәм төзәтү учреждениеләре укучылары арасында Спартакиадта катнашты. 2022-нче елда ул рәссам һәм ярлыкның резиденты булды — «Cartoon People Records».

## Биографиясе
2004 елның 28 сентябрендә Гелон авылында туган. 3 яшендә ул гаиләсе белән Рязанга күченде, берничә ел яшәгәннән соң, ул һәм гаиләсе белән кабат Үзбәкстанга киттеләр. 1 нче сыйныфка кадәр гаилә Рязанга берничә тапкыр килде, соңгы күченү 6 яшендә, Рязандагы 71 нче мәктәптә 1 нче сыйныфка барганда булды.

Бала чагында музыка уйный башлаган, 6 яшьтән ул профессиональ вокалны өйрәнә башлады, 12 яшендә ул музыка училищесында яздыру студиясенә йөри башлады, һәм 14 яшендә ул музыка язарга тырыша, һәм 2018 елда ул музыка мәктәбендә практикасын һәм укуын тәмамлады.

## Гаилә
Гаиләдә олы абыйсы Одил, әтисе Намоз һәм әнисе Раджабмо, әни Гелондагы җирле мәктәптә егерме елдан артык укытучы булып эшләде, әтисе балачактан музыка һәм сугыш сәнгатен яратты, берничә тапкыр Гелонда укытучы булып эшләде еллар һәм Ташкәнтта сугыш сәнгате укыта.

## Дискография

### Җырлар

### Remix
* 2022 — «Sex (Talyk Remix)»

## Бүләкләр һәм номинацияләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Россия җырчылары
Төркем:Шәхесләр:Рязань өлкәсе
Jambın Pürev

**Jambın Pürev** (; *[[1921 yıl|1921 yılnıñ]] [[18 февраль|18 fevrale]], [[Монголия|Mongoliä]], [[Övörxangay]] aymağı, [[Xayrxandulaan]] somonı — [[2011 ел|2011 yılnıñ]] [[4 апрель|4 aprele]]*) — Mongoliä yazuçısı, esseistı, tarixçısı, pedagogı, säyäsi häm däwlät eşleklese, MXRnıñ atqazanğan mädäniät eşleklese, Mongoliä Däwlät premiäse laureatı (*[[1984 ел|1984]]*).

## Tärcemäi xäle
Kötüçelär ğailäsendä tuğan. Monastırdä uqığan, anda Tibet buddaçılığın öyrängän. 1937 yılda Ulan-Batorğa kilgän, ayaq kieme fabrikasında eşçe bulıp eşlägän. 1939 yılda Mongoliä xalıq-inqıylabi armiäsenä çaqırılğan. Soñınnan ofitserlar mäktäben tämamlağan.

Mongoliä xalıq-inqıylabi firqäse äğzası. 1943 yılda firqä kadrların äzerläw buyınça institutqa uqırğa kergän. Mongoliä däwlät universitetında uqığan. A. M. Gorkiy isemendäge ädäbiät institutınıñ yuğarı kursların tämamlağan.

Mongoliä däwlät universitetında tarix uqıtuçısı, firqä komitetı räise, Ulan-Bator şähär komitetınıñ ikençe sekretare, MXR finans ministrı urınbasarı, Däwlät fondları baş idaräse naçalnigı, Matbuğat häm ädäbi kontrol’ baş idaräse naçalnigı, MXR Mädäniät ministrlığı qarşındağı firqä komitetı räise bulıp eşlägän. 1982 yılda otstavkağa kitkän, soñraq MXR tarix institutında ölkän fänni xezmätkär, «Unen» gazetasınıñ ädäbi xezmätkäre, Mongoliä mäğärif häm mädäniät ministrlığı komitetında eşlägän.

## Saylanğan biblioğrafiä

# Хөгжмийн эгшиг 1967 он
# Аянга 1968 он
# Гурван зангилаа 1971 он
# Ундрах инженер 1975 он
# Аадар бороо 1977 он
# Мянган захидал 1980 он
# Зүрхний хилэн 1983 он
# Манан будан 1988 он
# Сэтгэлийн дуулал 1991 он
# Сүмбэр хангай өршөөсөн заяа 1994 он
# Алтан очирт титэм 1996 он
# Гамшиг зовлон 1996 он
# Бүргэд харьд үүрлэдэггүй 1998 он
# Хөшөө чулууны захиас 1999 он
# Чонын үүр 2001 он
# Гэмшилухаарал 2001 он
# Буруу харсан хатиг 2001 он
# Боржин цохио доргилоо 2002 он
# Нууцалсан тайлан 2002 он
# Хүн чулуу 2003 он
# Хубилай хаан 2003 он
# Ичих нүүргүй ертөнц 2003 он
# Нүгэл нүглээ дагадаг 2003 он
# Босоо ороолон 2004 он
# Үхээрийн сүнс 2004 он
# Мөхөлтэй өрсөлдсөн он жил 2005 он
# Шуналын ян 2005 он
# Их өргөөний голомт 2006 он
# Үнэний эрэлд 2007 он

## Büläkläre

* Süxbaatar Ordenı
* Polär Yoldız ordenı (Mongoliä) (*ike tapqır*)
* Xezmät Qızıl Bayrağı ordenı (Mongoliä) (*ike tapqır*)
* MXR medalläre
* MXR Däwlät premiäse (1984)
* MXRnıñ atqazanğan mädäniät eşleklese
* Mongoliä stsenaristları berlege premiäse

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Жамбын Пүрэв 

Төркем:1921 елда туганнар
Төркем:Сүхбаатар ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Монголия язучылары
Төркем:Latinça
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Тарихчылар
Төркем:Педагоглар
Мәндәй мәчете

**Мәндәй авылы мәчете** () ― Татарстанның Азнакай районы Чубар Абдул авыл җирлегенә керүче Мәндәй авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). ТР МДН Азнакай шәһәре һәм районы мөхтәсибәтенә карый.

## Тарих
Мәндәй авылына кешеләр 1700-еллар башында Казан өязе Арча юлыннан килеп утырган. II ревизия вакытында (1745―1747 еллар) авылда 91 ир-ат исәпкә алынган. 

Авыл XIX–XX гасырларда бер мәхәлләдән торган, мәчет каршында мәдрәсә эшләгән . 1883―1920 елларда мәчеттә имам-хатыйб булып Галиулла Идиятулла улы Крымов (Мөэмин-Каратайдан, мәдрәсә тәмамлаган указлы мулла) эшләгән. Ул зур гыйлемле, эшлекле кеше булган. 1912 елда Мәндәй кредит ширкәтен оештырган һәм аның идарә рәисе булган. Галиулла хәзрәт тырышлыгы белән 1914 елда авылда ир-балалар мәктәбе өчен яңа бина салынган, анда 44 шәкерт укыган. Кызлар мәктәбендә 40 бала укыган. Укыту иске (кадими) ысул белән алып барылган. Шәкертләр мәктәптә 4 ел укыган. Мәктәпләрнең мөдире булып Ризаитдин Мөхәммәтшәрипов торган. Ул Галиулла Крымов килгәнче, авылда мулла вазыйфасын да алып барган (1920 елда сәнәкчеләр сугышы вакытында чыгып югалган, язмышы билгесез). 1903 елда авыл старостасы Габделкадыйр Габделнасыйров башлангычы белән, Галиулла хәзрәт Крымовны имамлыктан алып, авылдан җибәрергә тырышу була. Әмма ул 1920 елның апрель аенда, сәнәкчеләр фетнәсе вакытында атып үтерелгәнгә кадәр имам булып калган. Галиулла хәзрәтнең улы ― дивизия командиры полковник Миргазиян Крымов (1881―1945).

Галиулла хәзрәт Крымовтан соң озак еллар авылда дини йолаларны Хөснимөхәммәт Хәйруллин башкара. Совет чорында Сафиулла Идиятуллин, Галимәрдан Рамазанов, Гыйльметдин Шәмсетдинов муллалык итәләр. Бер ара авыл мулласыз тора, дини йолаларга мулланы күрше авыллардан чакырталар. Дини белем алган Нәбиулла улы Фәнис Гыйздәтуллин имам итеп билгеләнә (кинәт вафат булган). 

## Яңа мәчет
Яңа мәчет төзелеше артыннан хуҗалык җитәкчесе Ильяс Латыйпов белән Әзһәт Фәтхетдинов башлап йөри. 2009 елның 12 июнендә авыл уртасында яңа бина салына. Мәчетне төзүдә «Җәлилнефть» идарәсе, район кулланучылар җәмгыяте, «Заман» ҖЧҖ, Хәмит Мөстәкыймов исемендәге ҖЧҖ, ремонт-төзү оешмасы (Зиннур Шәвәлиев), шәхси эшмәкәр Мәгъсүм Миннебаев, Азат Фәтхетдинов, Мөнир Шәфыйгуллин, Зәкия һәм Таһир Бакировлар һ.б. ярдәм итәләр.

2017 елның 13 ноябреннән имам-хатыйб ― Зәки улы Насих хәзрәт Хәкимов  (1953 елгы, Урыссудагы «Фәнис» мәдрәсәсен тәмамлаган).  
## Моны да карагыз
* Багъбостан Мөэминова
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ялан таулар ягы Мәндәй (авторлар коллективы, төзүче Мирсәй Гариф, мөхәррир Резеда Шәрипова). Казан: Идел-Пресс, 2021.

## Сылтамалар
*   Мяндей.  Татарская энциклопедия TATARICA
* История села Мяндей

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2009 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Азнакай районы мәчетләре
Кунафин

**Кунафин** ― фамилия.
* Гыйниятулла Кунафин (1946), филология фәннәре докторы.
* Мөнир Кунафин (1971), журналист, шагыйрь.
Төркем:Фамилияләр
Муса Җәлил һәйкәле (Симәй)

**Симәйдә Муса Җәлил һәйкәле** (, ) ― 2023 елның 9 ноябрендә Казакъстанның Абай өлкәсе административ үзәге Симәй шәһәрендә бөек татар шагыйре Советлар Союзы Герое Муса Җәлил (1906–1944) хөрмәтенә ачылган һәйкәл (бюст).

## Тарих
Яңа оештырылган Абай өлкәсенең административ үзәге (2022 елның 8 июненнән) Симәй шәһәрендә Муса Җәлил һәйкәлен (бюстын) ачу тәкъдиме 2022 елда ук күтәрелгән. 2022 елның 25 августында Күкчәтауда Муса Җәлил һәйкәлен ачу тантанасына  килгәч, Татарстан Республикасы премьер-министры урынбасары, Бөтендөнья татар конгрессы Милли шурасы рәисе Васил Шәйхразиев җитәкчелегендәге делегация Симәйгә барып, Муса Җәлил һәйкәлен урнаштыру мөмкин булган урында (Муса Җәлил урамында) булган. Шәһәр хакимияте һәйкәл урнаштыруда ярдәм итәргә өметләндергән.  
.

«Иртыш буе татарлары: тарих һәм хәзерге заман» конференциясен рәсми ачуда Татарстан вице-премьеры Васил Шәйхразиев: «Әлеге мәсьәлә өйрәнелә, барлык протокол таләпләре үтәләчәк», ― дип аңлата.   

2023 елның 9 ноябрендә Муса Җәлил бюсты герой-шагыйрь исемен йөрткән һәм күп кенә татарлар яшәгән урамда урнаштырылган. 

Бюстның авторы – Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе Винера Абдуллина, Санкт-Петербург дәүләт кино һәм телевидение институтының компьютер графикасы һәм дизайны кафедрасы доценты. 

2023 елның 9 ноябрендә Советлар Союзы Герое, шагыйрь Муса Җәлил бюстын ачу тантанасы уза. Тантанада Татарстан Республикасы премьер-министры урынбасары, Бөтендөнья татар конгрессы Милли шурасы рәисе Васил Шәйхразиев, Абай  өлкәсе акимы вазыйфаларын башкаручы Абай Шалкар Байбеков катнашкан. Чара кунаклары булачак сквер урынында чыршылар утырткан.

## Тасвирлама
Герой-шагыйрь исемен йөрткән урамда, скверда (кечкенә бакча) кара мәрмәр  Муса Җәлилнең бронза бюсты урнаштырылган. Шагыйрь политрук вакытында итеп сурәтләнгән, хәрби дәрәҗәсе күренеп торучы киемнән. Бюсттан астарак, постаментка беркетелгән металл табличкага, Советлар Союзы Героеның Алтын Йолдызыннан астарак 3 телдә (казакъча, русча, татарча ) «Мұса Жәлел ұлы татар ақыны Кеңес Одағының Батыры / Муса Джалиль великий татарский поэт Герой Советского Союза / Mуса Җәлил бөек татар шагыйре Советлар Союзы Герое» дип язылган.

Һәйкәл тирәсендә яңа сквер булдыру һәм агачлар утырту планлаштырыла.

## Моны да карагыз
* Муса Җәлил һәйкәле (Күкчәтау)
* Муса Җәлил һәйкәле (Усть-Каменогорск)
* Габдулла Тукай һәйкәле (Симәй)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   В городе Семей прошла церемония открытия бюста Мусе Джалилю. Всемирный конгресс татар
* В Семее открыли памятник Мусе Джалилю. Semey Ainasy, 10.11.2023

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казакъстан һәйкәлләре
Төркем:Симәй һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Котраг хан һәйкәле (Шомырша)

**Котраг хан һәйкәле**, «Ат өстендәге Котраг» скульптура композициясе (, ) ― 2022 елның 30 июлендә Россия Федерациясе Чуаш Республикасы район үзәге Шомырша авылында Идел буе Болгарына нигез салучы Котраг хан хөрмәтенә куелган скульптура композициясе. Әлеге һәйкәл ― Котраг ханга куелган беренче һәйкәл. Композиция авторы ― академик Николай Кондрашкин (*[[:cv:Кондрашкин Николай Григорьевич|cv]]*), рәссам, скульптор, язучы.
 
## Тарих
2022 елның 30 июлендә, , Чуашстанның Шомырша һәм Татарстанның Чүпрәле районнары чигендә Идел буе Болгарына нигез салучы Котраг хан хөрмәтенә куелган «Ат өстендә Котраг» скульптура композициясен ачуга багышланган тантаналы чара узган. Тантанада Чуашстаннан (язучы Михаил Юхма (Юхма Мишши), Николай Кондрашкин, сәнгать тәнкыйтьчесе Михаил Воробьев, Шомырша районы башлыгы Юрий Ермолаев, Шомырша районы хакимият башлыгы Владимир Денисов, Чуаш милли конгрессыннан Владимир Тяпкин (Тимĕр), шагыйрәләр , Альбина Юрату, «Россия ветераннар берлеге» гомумроссия иҗтимагый оешмасының Чуашстан республика оешмасы рәисе Виталий Осипов һ.б.), Татарстаннан (язучы Евгений Турхан, шагыйрь-тәрҗемәче Айрат Галимҗанов), Сембер өлкәсеннән (Сембер шәһәр Думасы депутаты Петр Столяров), Мәскәүдән, Сызраньнан вәкилләр, Шомырша районы депутатлары катнашкан һәм чыгыш ясаган.

Композиция авторы ― академик Николай Кондрашкин (28.03.1949), оригиналь скульптура проектлары, шул исәптән Татарстан һәм Чуашстан Республикаларында, Сембер өлкәсендә Бөек Ватан сугышында һәлак булганнарга һәйкәлләр, В. А. Чапаев, А. С. Пушкинның скульптур портретлары һ. б. авторы.

## Милли үзбилгеләнү чыганагы буларак һәйкәл
«Въздигане» (Возвышение, Болгария)  фонды фикеренчә, Татарстанда һәм Чуашстанда республикаларның исемен Идел буе Болгары итеп үзгәртергә тырышалар. Әлеге һәйкәл бу җирләрдә үз-үзләрен саклаган барлык болгарларга өмет һәм көч бирәчәк. Чуаш милли активистлары тарихи һәйкәлләрне төзүне бөтен Чуашстан тарихы өчен мөһим вакыйга дип бәялиләр.
«Котраг ― Идел буе Болгарына  нигез салучы (VIII гасырның икенче яртысында нигезләнгән), аның ярдәмендә безнең ата-бабаларыбыз Идел буе җирләренә килгәннәр. Бу бөтен чуаш халкы өчен бик мөһим фигура. Шуңа күрә һәйкәл кую безнең өчен бик мөһим. Бу безнең ата-бабаларыбызга беренче шундый һәйкәл», ― дип исәпли чуаш милли активисты Галина-Айпике Григорьева.
## Моны да карагыз
* Котраг
* Котраг хан һәйкәле (Ширяево)

## Галерея
 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Открытие ... скульптурной композиции Котраг на коне.  Шемуршинский муниципальный округ Чувашской Республики, 30.07.2022
*  От глубокой веры в свой народ и до наших дней. Самана ТВ (видео, 8:35)
Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Чуашстан һәйкәлләре
Төркем:Котраг
Төркем:2022 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Шомырша районы