open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үзәк Африка Җөмһүрияте

thumb|250px|left|Үзәк Африкан Җөмһүриятенең харитасы

**Үзәк Африкан Җөмһүрияте** (**ҮАҖ**) (, , яки *Centrafrique* ; санго *Ködörösêse* *tî Bêafrîka*) Үзәк Африкадагы диңгезгә чыгышы булмаган ил. Күрше илләре - төньякта Чад, төньяк-көнчыгышта Судан, көнчыгышта Көньяк Судан, көньякта Конго Демократик Җөмһүрияте һәм Конго Җөмһүрияте, көнбатышта исә Камерун.

## Диннәр

* Христианнар ― ил  халкының 80 % ы. 
* ~750 000 мөселман яши, бу ил халкының якынча 10 % ын тәшкил итә.
** Үзәк Африка Республикасында ислам

[thumb|left|250px|[Банги сәүдә районы]]
[thumb|left|250px|Бангидагы [йөк машиналар]]
## Дәүләт гимны

**LA RENAISSANCE**

**(Француз телендә)**

Ô Centrafrique, ô berceau des Bantous !
Reprends ton droit au respect, à la vie !
Longtemps soumis, longtemps brimé par tous,
Mais de ce jour brisant la tyrannie.
Dans le travail, l'ordre et la dignité,
Tu reconquiers ton droit, ton unité,
Et pour franchir cette étape nouvelle,
De nos ancêtres la voix nous appelle.

Refrain:
Au travail dans l'ordre et la dignité,
Dans le respect du droit dans l'unité,
Brisant la misère et la tyrannie,
Brandissant l'étendard de la Patrie.

**E ZINGO**

**(Санго телендә)**

Bêafrîka, mbeso tî âBantu
Kîri mo gbû gîgî tî mo-mvenî
Mo bâa pâsi na gbe tî âzo kûê
Me fadësô, mo ke na kürü gô
Mo sö benda, mo bûngbi kûê ôko
Na kusâra ngâ na nëngö-terê
Tî tö ndâ tî finî dutï tî ë sô
E mä gbegô tî_âkötarä tî ë

Refrain:
E gbû kua nzönî na nëngö-terê
E kpë ndiä nzönî na mängö-terê
E kinda wasïöbê, ë tomba pâsi
E yâa bandêra tî ködrö tî ë!

**Санго текстының IPA транскрипциясе**

[bʷé.à.frí.kà ᵐbʷɛ̀.sò tʲí á.bʷã̀.tù]
[kʲí.rì mò ɡ͡bʷú gʲí.gʲí tʲí mò‿ᶬvɛ̀.nʲí]
[mò bʷá.à pʷá.sì nà ɡ͡bʷè tʲí á.zò kúé]
[mè fà.dē.só mò kʲɛ̀ nà kū.rū gɔ́]
[mò sō bʷɛ̀̃.da mò bʷù̃.ɡ͡bì kúé̯ ɔ́.kɔ̀]
[nà kù.sá.rà‿ᵑɡá nà nɛ̄̃.gō tɛ̀.rɛ̄]
[tʲí tō‿ⁿdá tʲí fʲì.nʲí dù.tʲī tʲí ē só]
[è mā ɡ͡bʷɛ̀.gɔ́ tʲí‿á.kō.tà.rā tʲí ē]

 
[è ɡ͡bʷú kùà̯‿ⁿzō.nʲí nà nɛ̄̃.gɔ̄ tɛ̀.rɛ̄]
[è k͡pʷē‿ⁿdʲì.ā‿ⁿzō.nʲí nà mā̃.gɔ̄ tɛ̀.rɛ̄]
[è kʲí̃.dà wà.sʲī.ō.bʷé ē tõ.bʷà pá.sì]
[è jáà̯ bʷã.dɛ́.rà tʲí kɔ̄d.rɔ̄ tʲí ē]
 
**Тәрҗемәсе**

**ЯҢАРЫШ**
Үзәк Африка, банту бишеге!
Шәрәфле тормыш — бу ихтыярың!
Күптән көлкегә калган, изелеп,
Золым богавын ватып ташлавың.
Хезмәт һәм тәртип аша — мәртәбә,
Хокуклар яулап, бердәм буласы.
Бу яңа авыр юлны үтәргә! —
Ата-бабаның гозер нидасы.

***Кушымтасы:***
Бердәмлек белән тырыш хезмәттә
Яула хокуклар, иреш хөрмәткә;
Бетсен фәкыйрьлек, золым һәр җирдә,
Ватан байрагы, горур җилфердә!

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз


Төркем:Африка илләре
Төркем:Франсузтелле илләр
Төркем:Диңгезгә чыгышы булмаган илләр
Төркем:Үсеш дәрәҗәсе иң түбән булган илләр
Төркем:Африка Берлеге илләре
Төркем:БМО илләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Тринидад һәм Тобаго

**Тринида́д һәм Тоба́го Җөмһүрияте** ( ) — Кариб диңгезенең көньяк ягында, Венесуэланың яр буена якын урнашкан утрау-дәүләт. Ике өре утравы — Тринидад һәм Тобаго, һәм күп санлы кечкенә утраулардан гыйбарәт. Ил Венесуэладан 10,6 километр төньяккарак һәм Гренададан бераз көньяккарак урнашкан.

1962 елга кадәр ил Бөекбританияның колониясе булган иде, бәйсезлек алганнан бирле Милләтләр Дуслыгына керә.
## Диннәр
Күп динле дәүләт булган Тринидадад һәм Тобагода диннәр түбәндәгечә бүленгән: иң зур дини төркем - 63,2 % белән христианлык (протестантлар, англиканнар, пресвитерианнар, методистлар, инҗилчеләр, илленчеләр, баптистлар, католиклар). Һинд дине тарафдарлары ― 20,4 %, мөселманнар ― 5,6 % һ.б..
* Тринидад һәм Тобагода Һинд дине
Һинд дине тарафдарлары Тринидад һәм Тобагода 18,5%-ны тәшкил итә. Һинд динен бөтен ил буенча тоталар һәм Һинд дине бәйрәмнәре бәйрәм ителә. Дивали җәмәгать бәйрәме булып тора.
* Тринидад һәм Тобагода ислам
## Галерея

Файл:Buccoo1.jpg|Тобагоның яр буе
Файл:Trinidad and Tobago.png|Тринидад һәм Тобагоның XXнче гасырның икенче яртысындагы халык саны үсеше
Файл:Scarborough1-2005.jpg|Скарборо, Тобаго утравы
Файл:Chacachacare dry forest 2.jpg|Чакачакаре утравы
Файл:Trinidad national museum 2006-23-02.JPG|Тринидад һәм Тобагоның милли музее
Файл:A tadjah at Hosay.jpg|Порт-оф-Спейн шәһәрендә Хосай Һинд фестивале, 1950нчылар
Файл:PoSHarbour.jpg|Порт-оф-Спейн лиманы
Файл:TrinidadCarinvalParade.jpg|Карнавал йөреше
Файл:Botanic Gardens Trinidad 2006-03-22.JPG|Тринидадның ботаник бакчасы


## Искәрмәләр

*
Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Көньяк

**Көньяк**  — дөньяның дүрт якларының берсе. Төньяк ярымшарында астрономик төш вакытында Кояш көньякта була.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Көньяк полюс

Төркем:Юнәлеш табу
Төркем:География терминологиясе
Ямайка

**Яма́йка** яки **Җамайка** ( ) — Үзәк Американың Кариб диңгезе регионындагы утрау-дәүләт. Британ Милләтләр Дуслыгы илләр әгъзасы.
Ямайкалылар күбесенчә Африка чыгышлы, шулай ук әһәмиятле Европа, Кытай, Һинд, Лөбнан һәм катнаш раса азчылыклары бар.
Ямайкада күбесенчә Инглиз телендә һәм Ямайка Патуа телендә сөйләшәләр.
## Диннәр
Ямайка халкының 68,9 % ы – христианнар (64,8 % ы протестантлар, 2 % ы католиклар). 21,3 % ы – бернинди дә дин тотмаучылар, 6,5 % ы – башка диннәр (Бәһаи, мормоннар, Буддачылык, Һинд дине, Ислам, Яһүд дине һ. б.) тарафдарлары.
Ямайкада чиркәү дәүләттән аерылган. Ил Конституциясе дин тоту иреген гарантияли.
* Ямайкада ислам

## Дәүләт төзелеше
### Дәүләти бәйрәмнәр
23 маенда — Ямайка Хезмәт көне.

## Искәрмәләр


Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Көнчыгыш

**Көнчыгыш** — көн-төн тигез булган көннәрне Кояш чыга торган юнәлеш, дөнья якларының берсе. Төньякка таба караганда, көнчыгыш уң яктан була.

## Шулай ук кара
* Көнбатыш
* Көньяк
* Төньяк

Төркем:Юнәлеш табу
Төркем:География терминологиясе
Көнбатыш

**Көнбатыш** — көн-төн тигез булган көннәрне Кояш бата торган як. Төньякка таба караганда, көнбатыш сул яктан була.

## Шулай ук кара
* Көнчыгыш
* Көньяк
* Төньяк

## Искәрмәләр

Төркем:Юнәлеш табу
Төркем:География терминологиясе
Тәкъвим

**Тәкъвим** яки **календарь** (,  — айның баштагы көненең исеме)- вакытлы астрономик күренешләргә (Җир әйләнүе, Айның җир һәм җирнең Кояш тирәли хәрәкәт итүе һ.б.) нигезләнгән вакыт аралыгы озынлыгын исәпләү системасы. Көн белән төннең алмашыну чоры — тәүлек, Ай фазаларының алмашыну чоры – синодик ай, Кояшның күк йөзендә ел әйләнәсенә күзгә күренеп күчү чоры кояш (тропик) елы итеп аталган вакыт берәмекләрен билгели. Тәкъвим елы бөтен тәүлек саныннан торырга тиеш, шул ук вакытта күрсәтелгән вакыт аралыгын билгеләүче астрономик күренешләр аларның кәсер саныннан тора: тропик ел — 365,2422, синодик ай — 29,5306 тәүлек.

Төрле дәвердә кәлиндәр елының озынлыгын синодик ай һәм тропик ел белән яраклаштырырга омтылу сәбәпле, күп төрле тәкъвимнәр төзелә, аларны төп өч типка бүләргә мөмкин: кояш, ай һәм ай-кояш календаре. Кояш тәкъвиме нигезендә тропик ел, ай тәкъвим — синодик ай озынлыгы ята, ай-кояш календаре шушы ике чорга нигезләнгән. Кояш тәкъвим киң таралганы — григориан тәкъвим (яңы стиль), унан алда булганы — б.э.т. 45 й. Рим императоры Юлий Цезарь тарафыннан кертелгән юлиан кәлиндәр (иске стиль). Юлиан тәкъвим буенча ел 365 (гадәти ел) яки 366 (кәбисә елы — һәр дүртенче ел) көнгә; 28—31 көннән торган 12 айга; һәрберсе 7 көннән торган атналарга бүленә. 16 б. карый астрономик күренешләр һәм тәкъвим даталары арасында зур күчеш барлыкка килә. Бу — юлиан тәкъвим уртача ел озынлыгының 4 ел эчендә 365,25 тәүлек, тропик елдан 11 мин 14 с озынорак булу нәтиҗәсе. Шушы җитешсезлек 1582 елда Рим Папасы Григорий XIII тарафыннан кертелгән, соңрак григориан исемен алган тәкъвим бераз бетерелә. Анда һәр 400 ел эчендә 3 кәбисә елы юкка чыгарыла: номерлары ике нульгә беткән һәм баштагы ике цифры 4 кә калдыксыз бүленмәгән еллар кәбисә елы итеп саналмый (мәк., 1700, 1800, 1900, 2100). кәлиндәр ел озынлыгы уртача 365,2425 тәүлеккә тигез, был тропик елдан тик 26 с гына артыгырак. Россиядә григориан тәкъвим 1918 елның 14 февралендә, РСФСР ХКС тарафыннан “Россия республикасында Көнбатыш Европа кәлиндәрен кертү турында дикрит” кабул ителгәннән соң кертелә. 20 гасыр уртасыннан дөньядагы илләрнең күбесендә григориан тәкъвим кулланыла. Шулай ук цикллы табигать күренешләренә нигезләнгән борынгы грек, көнчыгыш, мөселман, Мисыр, Рим республикасы, христиан һ.б. тәкъвимнәр билгеле. Ай тәкъвим кайсыбер мөселман илләрендә рәсми санала. Башкортстанда мөселман тәкъвим ислам динен кабул иткәннән башлап, 18 гасырдан алып  башлыча дини өлкәдә кулланыла. Мөселман тәкъвим 12 ай. 30 яки 29 тәүлектән торган кәлиндәр аеның башы ай туган мәлгә туры килә. Шулай итеп, мөселман Календарь елы тропик елдан 11 тәүлеккә кыскарак (354 тәүлек). Нәтиҗәдә мөселман тәкъвим буенча ай башлану көне григориан тәкъвим белән чагыштырганда ел саен күчә бара. Тәкъвим ай фазалары белән яраклаштыру өчен ел озынлыгы 2 ел саен 1 тәүлеккә арттырыла. 33 григориан елына 34 мөселман Тәкъвим елы керә.

## Шулай ук кара
* Халык ара уртак стандартлар исемлеге
* Рәсми булмаган истәлекле даталар исемлеге
* Көннән кечкенәрәк бүленешләр өчен вакытны кара
* Тәкъвимнәр исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясе  
* Calendar FAQ
* Invention of calendar in ancient times an educational web site
*
Мари Автономияле Совет Социалистик Республикасы

**Мари Автономияле Совет Социалистик Республикасы** (, ) —  РСФСР составында автономияле республика.

Башкала — Йошкар-Ола шәһәре.

## Тарих
Мари АССР Мари автономияле өлкәсе территориясендә 1936 елның 5 декабрендә оештырыла.

Халык хуҗалыгының үсешендә уңышлар өчен МАССР 1965 елда Ленин ордены белән, 1970 елда — Октябрь Революциясе ордены белән, ә 1972 елда — Халыклар дуслыгы ордены белән бүләкләнә.

1990 елның 22 октябрендә **Мари Совет Социалистик Республикасы**на үзгәртеп корылган.

## Административ бүленеш

14 районга бүленгән (1989).

#Бәрәңге районы
#Волжск районы
#Таулы Мари районы
#Звенигово районы
#Килемар районы
#Куженер районы
#Мари-Төрек районы
#Медведево районы
#Морки районы
#Оршанка районы
#Сернур районы
#Советский районы
#Юрино районы
#Яңа Торъял районы

1989 елда Мари АССР территориясендә 4 шәһәр һәм 19 эшчеләр посёлогы булган.

## Халык

## Моны да карагыз
* Мари Ил
* Мари автономияле өлкәсе

## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР республикалары
Төркем:Мари Иле тарихы
Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасы

**Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасы** (, , ) — РСФСР составында автономияле республика.

Башкала — Саранск шәһәре.

## Тарих
Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасы 1934 елның 20 декабрендә Мордва автономияле өлкәсенең үзгәртеп кору нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 1934—1936 елларда — Урта Идел крае (1935 елдан соң — Куйбышев крае) составында.

1965 һәм 1985 елларда Мордовия АССР Ленин ордены белән, 1972 елда — Халыклар дуслыгы ордены белән, ә 1982 елда — Октябрь Революциясе ордены белән бүләкләнә.

1990 елның 7 октябрендә МАССР **Мордва Совет Социалистик Республикасы**на үзгәртеп корыла.

## Халык

## Моны да карагыз
* Мордовия
* Мордва автономияле өлкәсе

## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР республикалары
Төркем:Мордовия тарихы
Дөнья тарафлары

**Дөнья тарафлары** (, , ), шулай ук *дөнья яклары* — география, ориентирование һәм навигациядә төп дүрт юнәлешләренең (Төньяк, Көньяк, Көнбатыш, Көнчыгыш) уртак исеме.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Шулай ук кара

* Җилләр розасы

Төркем:Юнәлеш табуТөркем:География терминологиясе
Яр буе

**Яр буе** — яр сызыгыннан ике яктан урнашкан, коры җир һәм диңгезнең бер-берсенә турыдан-туры тәэсир итүләре белән билгеләнә торган чик тасмасы. Коры җир һәм диңгезнең бер берсенә тәэсир итү рельеф һәм климатның хәлендә күзәтелә.

Яр буеның климатик шартлары гадәттә кеше сәләмәтлегенә файдалы йогынты ясый, шул сәбәпле күп яр буйлары популяр ял итү урыннары буларак хезмәт итәләр.

## Шулай ук кара
* Яр

## Искәрмәләр

Төркем:Ландшафт
*
Төркем:География терминологиясе
Коры җир

**Коры җир** (кайвакыт шулай ук "җир" сүзе кулланыла) — дөнья океаны һәм башка cу объеклары сулары белән капланмаган җир йөзе өлеше. 
Күл, сусаклагыч, елга, сазлык яки башка су объектының сулары белән капланмаган утрау яки кыйтганың бер өлеше шулай ук коры җир дип атала.
Коры җир 29%, ә су - 79% тәшкил итә.

## Шулай ук кара

* Җир кабыгы
* Тропосфера
* Гидросфера

## Искәрмәләр

Төркем:География терминологиясе
Бәйрәм

**Бәйрәм** — шәхесләр, дәүләт, халыкара оешма, дини яки башка җәмгыяви төркем тарафыннан билгеләнүе урынлы дип табылган махсус мәгънә ташыган көн.

## Бәйрәмнәр һәм истәлекле чаралар төрләре
### [[Рәсем:Liferea.svg|25px]] Истәлекле период

Җәмгыять өчен әһәммиятле булган теге яки бу тарихи вакыйганы, яки мәсъәләне искә алу өчен билгеләнгән вакыт периоды **истәлекле период** дип атала. Гамәлдә билгеләнгән истәлекле периодлар минут (*[[:ru:Минута молчания]]*), сәгать (*[[Җир сәгате]]*), көн, атна, ай, ел яки унъеллык була.

### [[Рәсем:Crystal 128 neutral-flags.png|25px]] Милли бәйрәм

Махсус бер дәүләт яки шул дәүләтне булдыручы төп милләтнең вәкилләренә яки шул илендә яшәүче барлык башка халыкларның тарихында әһәмиятле вакыйганы искә алуга багышланган бәйрәм **милли бәйрәм** дип атала. Соңгыларының күпчелеге рәсми бәйрәм статусын ала, ягъни илдә яшәүче халык өчен *[[ял көне]]*.

### Һөнәри бәйрәмнәр

Теге яки бу һөнәр буенча эшләүчеләрне алар күрсәткән хезмәтләре өчен бәйрәм итү өчен билгеләнгән көн **һөнәри бәйрәм** дип атала.

### [[Рәсем:Social sciences.svg|25px]] Җәмгыяви төркемнәр бәйрәмнәре

Халыкара җәмгыяте өчендә төрле мәсьәләләр тирәсендә фикер төркемнәренә берләшкән кешеләрнең уртак бәйрәмнәре **җәмгыяви төркем бәйрәме** дип атала.

### Җирле бәйрәм
Теге яки бу җирлектә (аерым торак пунктта, районда яки өлкәдә) билгеләнүче вакыйга **җирле бәйрәм** дип атала.
#### Җирле бәйрәмнәр төрләре
* Торак пункты булдырылуы көне
* Торак пункты яки өлкәнең статусы үзгәрүе көне.
* Торак пункта яки өлкәдә яшәүче җәмагәтьчелек тарихында әһәмиятле вакыйганы искә алу.

## Моны да карагыз

* Бәйрәмнәр исемлекләре (ингл.)
* Халыкара истәлекле период
* Илләр буенча бәйрәмнәр исемлеге
## Шулай ук карагыз
* Бәйрәмов
* Бәйрәмова
Сусаклагыч

thumb|250px|Су саклагычы

[thumb|left|Тинару сусаклагычын кору өчен 1950нче елларда батырылган урман агачларының очлары су өстендә күренә([:en:Lake Tinaroo|en) (Квинсленд, Австралия)]]
**Сусаклагыч** — гадәттә елга үзәнендә суны икътисади кирәкләре кулланыр өчен җыю һәм саклау максатында корылган ясалма сулык.

## Шулай ук кара
* Сулык.
* Буа.

## Искәрмәләр

*
Төркем:Гидрология
Төркем:Гидротехника
БМО махсус оешмалары исемлеге

**БМО Махсус максатчан оешмалары** —  БМО белән максус хезмәттәшлек турында шартнамәсе белән бәйле булган, БМО системасына керүче мөстәкыйль халыкара оешмалар. Махсус максатчан оешмалар хөкүмәтара аңлашмалар нигезендә булдырыла.

## Шулай ук кара

## Искәрмәләр

*Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Ярлылык

[thumb|250px|right|[Индонезияның Җакарта шәһәрендәге ярлылык үрнәге]]
Матди милек яки акчасы булмаган берсенең хәлне **ярлылык** диелә.

## Ярлылыкны үлчәү
[300px|thumb|right|Үз тормышы өчен көнгә 1,25 [АКШ долларыннан азрак акчасы булган халык өлеше. 2000–2006 еллары чоры өчен БМО бәяләмәләре.]]
## Искәрмәләр

Төркем:Ярлылык
Төркем:Икътисады тигезсезлек
Халыкара оешма

**Халыкара оешма** — махсус максатларга ирешү өчен килешүләр нигезендә булдырылган дәүләтара яки дәүләти булмаган берләшмә. Кайбер халыкара оешмаларының уставлары булмаска мөмкин (мәсъәлән ОБСЕ).

= Халыкара оешмаларның урынлашуы =

right|400px|Хәзерге региональ оешмалар

## Шулай ук кара
* Халыкара оешмалар исемлеге
* Халыкара икътисади оешма
* Халыкара финанс оешма
* Күпьяклы үсеш блоклары
* Сәүдә блогы
* Хәрби блогы
* Халыкара финанс оешмалары исемлеге

Төркем:Халыкара хокук
*
Төркем:Халыкара җәмгыятьләр
Корал

[thumb|Хәзерге [заман эш кораллары җыентыгы.]]

**Корал** - максатка ирешү өчен куллана алучы теләсә нинди әйбер.

Төркем:Җитештерү
Төркем:Кораллар
Төркем:Төшенчәләр
СКАТ-5с (футбол клубы, Алабуга)

}}}}}
|-
|
|-

!Нигезләнде
|}
|-

|-
!Турнир
|}
|-
!}
|}
|-
|class="toccolours" style="padding: 0; background: #ffffff; text-align: center; colspan="2"|

|-

|-

|}

**СКАТ-5с** — Алабугадан футбол клубы.

Бердәнбер сезонны 1992 елда үткәргән, икенче лиганың 5 зонасында 11 урынны алган.

## Чемпионатларда катнашу

### Тренерлар
* Виктор Федулов
* Иван Евсин

## Уңышлар

* Россия чемпионатларда иң яхшы результат: Икенче лига, 5 зона, 11-нче урын (1992).
* Россия кубогында иң яхшы результат: 1/256 финал (1992/93).
* Иң зур җиңү:
** өйдә 3:1 — «Содовик» (Стәрлетамак) (1992), 2:0 — «Идел» (Казан), 2:0 — «Электрон» (Нократ Аланы) (матч Менделеевскта үткәргән).
** кунакта: 1:0 — «Идел» (Казан) (1992)
* Иң зур җиңелү:
** өйдә: 0:2 — «Текстильщик» Ишеевка (1992).
** кунакта: 1:7 — «Газовик» Ижау (1992).

## Тышкы сылтамалар
* http://stadion-motor.tomsk.ru/print.php?type=N&item_id=103

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Идел (Казан)
* КамАЗавтоцентр (Яр Чаллы)

Төркем:Татарстан футбол клублары
Төркем:Юкка чыккан футбол клублары
Төркем:Алабуга
Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Идел (футбол клубы, Казан)

**«Идел»** — Казаннан футбол клубы.

Бердәнбер сезонны 1992 елда үткәргән, икенче лиганың 5 зонасында соңгы, 18-нче урынны алган.

## Чемпионатларда катнашу

### Тренер
* Александр Клобуков

## Уңышлар
* Россия чемпионатларда иң яхшы результат: Икенче лига, 5 зона, 18-нче урын (1992).
* Россия кубогында иң яхшы результат: 1/512 финал (1992/93).
* Иң зур җиңү:
** өйдә 3:0 — «Энергия» (Чайковский) (1992).
** кунакта: 1:0 — «Газовик» Ижау (1992).
* Иң зур җиңелү:
** өйдә: 0:6 — «Горняк» Качканар (1992).
** кунакта: 0:8 — «Металлург» Новотроицк (1992).

## Моны да карагыз
* КамАЗавтоцентр (футбол клубы, Яр Чаллы)
* СКАТ-5с (футбол клубы, Алабуга)
* Рубин (Казан)

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем:Татарстан футбол клублары
Төркем:Юкка чыккан футбол клублары
Төркем:Казан спорт клублары
Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
КамАЗавтоцентр (футбол клубы, Яр Чаллы)

**«КамАЗавтоцентр»** — 1992 елда нигезләнгән Яр Чаллыдан футбол клубы. 1992 елда «КАЦ-Скиф» исемен йөрткән.

Иң уңышлы сезон — 1993 ел, икенче лиганың 6-нче зонада 5-нче урын.

## Чемпионатларда катнашу

### Тренер
* Николай Набок

## Уңышлар
* Россия чемпионатларда иң яхшы результат: Икенче лига, 6 зона, 5-нче урын (1993).
* Россия кубогында иң яхшы результат: 1/32 финал (1993/94).
* Иң зур җиңү: өйдә 7:0 — «Электрон» (Нократ Аланы) (1993).
* Иң зур җиңелү: 0:6 — «Горняк» Качканар (1992).

## Моны да карагыз
* СКАТ-5с (Алабуга)
* Идел (Казан)
* КАМАЗ-2 (Яр Чаллы)

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем:Татарстан футбол клублары
Төркем:Юкка чыккан футбол клублары
Төркем:Яр Чаллы спорт клублары
Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:КамАЗ
Касыйм хан

**Касыйм** (*قاسم*) — Касыйм ханлыгының беренче ханы (1452-1469). Олуг Мөхәммәтнең улы. 

Аның вакытында Касыйм ханлыгы чагыштырмача мөстәкыйльлеккә ия булган. Василий II кенәзенә төрле гаскәри ярдәм күрсәтүе мәгълүм. Ибраһим ханны Казан ханлыгы тәхетеннән бәреп төшерергә теләгән, ләкин аның гаскәрләре җиңелә.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Касыйм ханнары
Нариман Аитов

**Нариман Аитов** (1925-1999) – күренекле татар галиме, фәлсәфә фәннәре докторы (1967), профессор, РСФСР һәм БАССР атказанган фән эшлеклесе. СССР заманындагы иң зур социологик лаборатория оештыручы. 
## Тәрҗемәи хәле
Нариман Абдрахман улы Аитов 1925 елда Казанда дөньяга килгән. 
 
1943-1950 елларда хәрби флотта хезмәт итә. 
1956 елда Казан университетында укуын тәмамлый.

КПСС ҮК каршындагы иҗтимагый фәннәр академиясе каршында кандидатлык эшен яклый. 
1960-64 елларда Казан дәүләт университетының фәлсәфә кафедрасында эшли. 1964 елда илдә беренче социологик лабораторияләрнең берсен оештыра.

Шул ук елны Уфа авиация институты ректоры Рифат Мәүлетов аны үзенә эшкә чакыра. Аңа философия һәм фәнни коммунизм кафедрасы мөдире урыны бирелә. Коры теория белән чикләнмичә, Аитов эмпирик юнәлешкә кереп китә. Кафедрасы каршында ул Башкортстан обкомының социологик эзләнүләр лабораториясен булдыра. Бу чорда социология фәне әле аякка гына басып килә иде. Аитов лабораториясе беренчеләрдән булып статистик фәнни эзләнү методикаларын үзләштерә һәм аларны фәнни социологик практикада уңышлы куллана.

Практик эзләнүләргә Башкортстан фәнни үзәгенең Тарих, тел һәм әдәбият институтының хезмәткәрләре, Уфа нефть һәм Бөре педагогика институтлары, фирка һәм совет органнары җәлеп ителә. Лаборатория белән СССР ФА Комплекслы социологик ээзләнүләр институты, Иҗтимагый фәннәр академиясе шикелле оешмалар хезмәттәшлек итә.

Лабораториянең тематикасында төп урыннарның берсен эшче сыйныфның яшәеше алып тора. Н. Аитов җитәкчелегендә Нефтекама, Стәрлетамак, Учалы, Чаллы, Магнитогорски шәһәрләрендә уздырылган эзләнүләрдә барлыгы 15 меңгә якын кеше катнашты. Нәтиҗәдә социологлар совет эшче сыйныфының социаль йөзен ачып бирәләр.

Чаллы мәсьәләсендә үткәрелгән фәнни бәхәсләрдә Аитов төзелә торган шәһәрдә урам-юллар челтәре, АКШтагы шикелле кимендә 20% мәйданны алып торырга тиешлекне алга сөрә. Ул чактагы СССР хөкүмәте җитәкчесе Алексей Косыгин аның фикерен хуплый һәм Чаллы белән Тольятти төзелешендә социологлар тәкъдимнәре файдаланыла.

Нариман Аитов илнең абруйлы социологы буларак таныла. Ул авиация институтында көчле фәнни мәктәп булдыра. Аның кул астында 20 фән докторы һәм 60 кандидат әзерләнгән. 1967 елда ул үзе дә докторлык эшен яклый. Аңарчы Башкортстанда бер философия фәннәре докторы да булмый.

Уфада ул 1988 елга кадәр эшли. Төрле сәбәпләр аркасында Уфадан чыгып китәргә мәҗбүр була.

1988 елдан Алма-Ата университетның (хәзер әл-Фараби милли университеты) фәлсәфә кафедрасын җитәкли. Үз шәкертләре аша ул Казакъстан җитәкчелеге белән элемтәләр урнаштыра һәм башкаланы Алматыдан Астанага күчерү хәстәрлекләренең социологик һәм икътисади нигезләмәсен үз кулына ала.

## Чыганаклар
* Филимонов М.А.  Основатель социологической научной школы Башкортостана // Башкортостан в ХХ столетии. Исторические портреты. Вып. III. – Уфа: ИИЯЛ УНЦ РАН, 2010. 
* Зыялылыгы, тыйнаклыгы, уңганлыгы сокландыра 
* http://www.vatandash.ru/pdf/11.2011.pdf

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Социологлар
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Җитештерү

**Җитештерү** - махсус кораллар ярдәмендә куллану яки сату максаты өчен әйберләне булдыру процессы.

### Җитештерү системалары: җитештерү ысулларындагы үзгәрешләр
* Һөнәр яки гилдия системасы
*Тропикана системасы
*Британ җитештерү системасы
*Американ җитештерү системасы
* Сәнәгатьтә Совет коллективизм
*Масса-күләм җитештерү
*Кирәкле мизгелдә (бизнес) җитештерү концепциясе
*:ru:Бережливое производство - Сакчыл җитештерү
*:en:Flexible manufacturing system - Сизгер җитештерү системасы
*:en:Mass customization  - масса-күләм персональләштерелгән товарлар җитештерү
*:en:Agile manufacturing - Зирәк җитештерү (гибкое производство?)
*Өч үлчәнешле принтер
*Ярымфабрикат
*:en:Packaging and labeling - упаковка
*:en:Ownership - мөлкәткә ия/хуҗа булу сыйфаты
*:en:Metal fabrication - металл фабрикациясе (тимер эшкәртү юллары белән төзелеш)
*:ru:Публикация (Публикация)

## Җитештерү процесслары
*Җитештерү процесслары
*Җитештерү процесслары белән идарә итү

## Җитештерү категорияләре
*Химия тармагы
**Фармацевтика
*Төзелеш
*Электроника
**Ярымүткәргеч
*Инженерлык
**Сәнәгый инженерлык
**Җитештерү инженерлыгы
**Процесс инженерлыгы
**Биотехнология
**:en:Emerging technologies - яңа перспектив технологияләр
**Нанотехнология
**Синтетик биология, Биоинженерлык
*Энергетика тармагы
*Азык-төлек һәм эчемлекләр
**Агробизнес
**Сыра җитештерү индустриясе 
**:en:Food processing - переработка пищи
*:en:Industrial design - сәнәгый дизайн
**:en:Interchangeable parts - взаимозаменяемость
*Тимер эшкәртү
**Тимерче
**:en:Machinist - токарь
**:en:Machine tool - тимер эшкәртү (кисү, тишү һ.б.) җайланмасы
**Кисү кораллары (тимер эшкәртү)
**:en:Machinability - тимернең эштәртүчәнлек җиңеллеге
**Корал һәм буялар ясау
**Глобаль тимерчелек индустриясе трендлары
**Тимер җитештерү
*Тимерчелек
*Пластиклар
*Телекоммуникацияләр
*Җиңел индустрия
**Кием индустриясе
**Җилкәннәр ясау
**Чатырлар ясау
*:en:Pulp and paper industry - целлюлоза-кәгазь сәнәгате
*Транспорт
**Аэрокосмик сәнәгать
**Автомобилләр җитештерү тармагы
**Су корабларын төзү тармагы

## Теорияләр
*Тейлоризм/Фәнни менеджмент
*Фордизм

## Контроль
*Җитәкчелек итү
**Җитәкчелек итү мәсъәләләре
**TQM
*Сыйфат контроле
**Алты сигма

## Сылтамалар

Төркем:Сәнәгать
Әйләнә-тирә мохит

Җир йөзендә яки аның кайбер регионында барлык табигый организмларны һәм әйберләрне бергәләп **әйләнә-тирә [[мохит]]** дип атыйлар.

## Галерея

Рәсем:Hopetoun falls.jpg|thumb|right|Зыярәтчеләр өчен уңайлы шартларны юк итмичә, Хоптауп Фаллс шәһәрчегенең табигый сыйфатларын саклап калыр өчен махсус җир ресурсларын идарә итү сәясәте җитештерелде һәм кабул ителде.
Рәсем:Sahara satellite hires.jpg|thumb|right|Сахра чүленең иярченнән тешерелгән фотосурәте; дөньяның иң зур кайнар чүл, Антарктика һәм Арктикадан соң өченче иң зур чүллек.


## Шулай ук кара
* Энергия ресурсларын сакчыл куллану хәрәкәте
* Әйләнә-тирә мохит мәкәләләре
* Әйләнә-тирә мохит мәсъәләләре
* Әләнә-тирә мохит сәхифәләре
* Табигать капиталы
* Табигать тарихы
* Табигый ландшафт
* Тотрыклылык
* Тотрыклы авыл-хуҗалыгы
* Табигать
* Биотөрлелек

## Сылтамалар
* UNEP — Берләшкән Милләтләр Әйләнә-тирә мохит программасы
* Би-Би-Си — Фән һәм табигать.

Төркем:Әйләнә-тирә мохит
Төркем:Экология
Төркем:Табигать
Җир сәгате

**Җир сәгате** (ингл.Earth Hour) — Бөтендөнья кыргый табигать фонды (WWF) тарафыннан һәр елны март аеның соңгы шимбәсендә оештырылган дөньякүләм вакыйга. Климат үзгәреше мәсьәләсе турында онытмыйча, конкрет адымнар ясарга кирәкне истә тотсыннар өчен, шәхесләр һәм оешмалар бер сәгать дәвамында кулланмый ала алган утларны бер сәгатькә сүндерергә чакырылалар. 
## Тарихы
* *Җир сәгате* инициативасы WWF һәм *[[The Sydney Morning Herald]]* гәҗите тарафыннан 2007 елында уйлап чыгарылды - шул елны ук башлангычта  шәһәрендә яшәүче 2,2 миллион кеше катнашты.. 
* Сиднейның үрнәгендә, 2008 елда дөньядагы күп башка шәһәрләр дә бу инициативага катнаша башлады. 
* 2012 елгы "Җир сәгате" 31 март көнне катнашучыларның җирле вакыт буенча 20:30 белән 21:30 арасында уздырыла.
* 2013 елда "Җир сәгате" 23 март шимбә көнне уздырылды.  
* 2014 елда "Җир сәгате" 29 март шимбә көнне җирле вакыт буенча 20:30 белән 21:30 арасында уздырыла.
* 2020 елда — 28 март (шимбә).
* 2021 елда — 27 март (шимбә).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*Рәсми сәхифә
*Рәсми сәхифә (балалар өчен версиясе)
*Видео: 2008 Җир Сәгате - Боулдер, Колорадо, АКШ.
* “Җир сәгате”нә Казан да кушылды

Төркем:Климат үзгәреше һәм җәмгыять
Төркем:Оештырылган вакыйгалар
Төркем:Дөнья кыргый табигать фонды
Төркем:Энергия ресурсларын сакчыл файдалану
Төркем:Әйләнә-тирә мохитне саклау
Бөтендөнья кыргый табигать фонды

**Бөтендөнья кыргый табигать фонды** (ингл. *World Wide Fund for Nature*, **WWF**) — табигать, экология һәм әйләнә-тирә мохит мәсъәләләр өстендә эшләүче дәүләти булмаган халыкара оешма.

thumb|left| WWF символы булып панда тора

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук кара
* Бөтендөнья кыргый табигать фондының экотөбәкләре исемлеге
* Энергия ресурсларын сакчыл куллану хәрәкәте
* Әйләнә-тирә мохитне саклау хәрәкәте
* Әйләнә-тирә мохит
* Тотрыклылык

Төркем:Дәүләтнеке булмаган халыкара оешмалар
Төркем:Экологик оешмалар
Тако

right|thumb|Карнитас таколары
right|thumb|Барбакоа таколары

**Тако** () - кукуруз яки бодайдан пешерелгән тутырылган кысыр коры кыймак, Мексика халкының гадәти ашамлыгы.

## Шулай ук кара
*Буррито
*Кэстадия
*Тостада
*Фахита
*Начос
*Шаурма
*Тако дөгесе
*Тако салаты
*Таквито
*Тлаюда
*Корея такосы
*Сэндвичлар исемлеге

Төркем:Сэндвичлар
Төркем:Фастфуд
Төркем:Урам ашамлыклары
Төркем:Америка ашамлыклары
Төркем:Мексика ашамлыклары
Футбол буенча Россия чемпионаты (1992)

}}|}|Чемпион}}**
 **«Спартак» (Мәскәү)**
-
}}



- style="background-color:#F0F8FF; color:black; text-align:center"
colspan="2"  **Чемпионатның статисткасы**
- 

- style="background-color:#EBF5FF; color:black; text-align:center"
colspan="2"  **Навигация**
- 

- style="background-color:#FBD5D5; color:black; text-align:center"
colspan="2"  


|}


**Футбол буенча Россия чемпионаты (1992)''' — футбол буеча беренче Россия чемпионаты. 1992 елның 23 марттан 8 ноябрьгә кадәр үткәрелгән. Чемпион титулын анда «Спартак» (Мәскәү) клубы алган.

## Тарих
ССРБ таркалудан соң элекке совет республикалары мөстәкыйль рәвештә футбол чемпионатларын үткәрә башлыйлар. ССРБның югары лигасында 
Россиядан алты клуб була, яңа чемпионат үткәрү өчен бу бик аз. Шуңа күрә беренче Россия чемпионатына ССРБның түбәндәге лигаларыннан 14 команданы кушыла:

Беренче лигадан:
# «Ротор» Волгоград
# «Уралмаш» Екатеринбург
# «Ростсельмаш» Дондагы Ростов
# «Локомотив» Түбән Новгород
# «Текстильщик» Камышин
# «Шинник» Ярославль
# «Факел» Воронеж
# «Динамо» Ставрополь
# «Зенит» Санкт-Петербург
# «Динамо-Газовик» Төмән
# «Кубань» Краснодар

Икенче лигадан:
# «Асмарал» Мәскәү
# «Крылья Советов» Самара
# «Океан» Находка

## Югары лига

### Беренче этап

#### «А» төркеме

#### «Б» төркеме

### Икенче этап

#### 1-8 урыннар өчен турнир

#### 9-20 урыннар өчен турнир

### Бобмбардирлар

## Беренче лига

1992 елда беренче лига 3 зонага бүленгән. Һәр зонаның җиңүчеләр Югары лигага чыкканнар.

#### «Көнбатыш» зонасы

#### «Центр» зонасы

#### «Көнчыгыш» зонасы

## Тышкы сылтамалар
* http://wildstat.ru/p/2001/year/1992 

Төркем:Футбол буенча Россия чемпионатлары
Каюм Мифтахов

**'


**Каюм Мифтахов''' (1892-1948) – фольклорчы-галим, «Манас» кыргыз халык эпосын язып алучы һәм өйрәнүче.

## Тәрҗемәи хәле
Каюм Гайнан улы Мифтахов Златоуст өязендәге Нәсибаш исемле татар авылында дөньяга килә. Лаклы мәктәбендә укый.

14 яшьтә Троицк шәһәренә барып чыга, «Рәсулия» мәдрәсәсендә укый. Биш сыйныфны тәмамламастан, Ибрай атлы казакъ баена көтү көтәргә яллана, байның балаларын укыта. Тегесе рәхмәт йөзеннән аңа Галия мәдрәсәсенә урнашырга ярдәм итә.

Укыун тәмамлап, яңадан казакълар арасына китеп, балалар укыта.

Даладагы 1916 ел чуалышлардан соң Кытайның көнбатышына китә. Кыргызлар, уйгырлар, казакълар, монголлар арасында фольклор җыя. 
1921 елны Кыргызстанга килеп чыга. Мәктәпләр буенча РОНО инспекторы, кышлакта мәктәп директоры булып эшли. 1926 елга кадәр юкка чыга барган «Манас» кыргыз халык эпосын җыеп, системага туплаган.

Күренекле тюркологлар (В. Бартольд, С.Е. Малов) белән язышкан.

Бөек Ватан сугышы башлангач, үз теләге белән гаскәргә языла. 1944 елда яраланып, өенә җибәрелә. Гаиләсе белән Чиләбе өлкәсенең Усть-Катав (Катаубаш) шәһәрендә яши. Бер ел узып Кыргызстанга чыгып китә.

1948 елда вафат була, кабере Бишкәкнең Ала-Арча зиратында.

## Мирасы
Исән вакытта К. Мифтаховның хезмәте тиешенчә бәяләнми, Кыргызстанда яшәп, үз әсәрләрен нәшер итә алмый. Манасчы-картлардан язып алган текстлар «Манас» китап итеп чыгарылганда «яңартылган» һәм «тулыландырылган» кәгазьләр белән алыштырыла. Каюм Мифтахов калдырган һәм күбесенчә дөнья күрмәгән кулъязмалар 788 басма табак тәшкил итә. Бүген алар Кыргызстан фәннәр академиясенең кыргыз әдәбият һәм теле институты фондында саклана.

## Моны да карагыз
* «Манас» кыргыз халык эпосы

## Чыганаклар
* Токомбаева А.  Каюм Мифтаков, 1892-1948: [Фольклорист]: (Науч.-попул. очерк) / А. Токомбаева ; АН КиргССР, Отд. рукописей и публ. - Фрунзе: Илим, 1991. - 121, [1] с., 20 см. 
* Гасырлар авазы: Каюм Мифтахов – исследователь кыргызского эпоса «Манас» 
* Алтмышбаева Дж. А. Историк философии академик А. Алтмышбаев в истории науки и философии 
* МИФТАХОВ Каюм Гайнанович 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Төркем:Кыргыз фольклорчылары
Вакыйга

Вакыт-фәзаның нинди булса бер ноктасында урын алган һәрбер үзгәрешне **вакыйга** дип атыйлар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Процесс

Төркем:Вакыйгалар
Ай

*Җирнең иярченен эзләгән булсагыз [[Ай (иярчен)]] битенә күчегез.*

**Ай** — тәкъвимнәрдә кулланылган Айның Җир тирәсендә әйләнеше белән бәйле вакыт берәмлеге.

## Шулай ук карагыз
* Татар тәкъвиме
* Мая тәкъвиме
* Кытай тәкъвиме
* Мисыр тәкъвиме
* Татарча ай исемнәре
Төркем:Тәкъвим
Төркем:Вакытны үлчәү берәмлекләре
Төркем:Заман
Үлчәү берәмлекләре

[thumb|right|250px|[Лондондагы иске **[[Авырлык]]лар һәм үлчәүләр [[хезмәт]]е** (ингл.*Weights and Measures office*) бинасы]]

Физик зурлыгының күләмен үлчәү өчен килешү яки канун нигезендә үлчәү стандарты буларак куллану өчен билгеләнгән һәм кабул ителгән күләмен **үлчәү берәмлеге** дип атыйлар.

*
*
Азык-төлек һәм авыл хуҗалыгы оешмасы

**Берләшкән Милләтләрнең Азык-төлек һәм авыл хуҗалыгы оешмасы** (**FAO**) - Берләшкән Милләтләр Оешмасының ачлыкны юк итүгә юнәлтелгән махсус максатчан агентлыгы.

[thumb|left|FAOның [Румдагы баш бинасы.]]

[thumb|left|[Хосе Грациано да Сильва, FAO Генераль мөдире]]

## Шулай ук карагыз
* Берләшкән Милләтләр Оешмасы

Төркем:БМО оешмалары
Бөтендөнья метеорология оешмасы

**Бөтендөнья метеорология оешмасы** (, ) — Берләшкән Милләтләр Оешмасының метеорология өлкәсендәге хөкүмәтара махсус максатчан агентлыгы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сәхифә

Төркем:Метеорология
Төркем:БМО оешмалары
Найроби

**Найро́би** () — Көнчыгыш Африканың иң зур шәһәре, Кения башкаласы, экваторга якын урнашкан.

Файл:Nairobi SPOT 1080.jpg|Найробиның иярченнән төшерелгән фотосүрәте
Файл:Nairobi Aerial Photo.jpg|Кош очышы югарылыгыннан шәһәрнең мәркәзе һәм Нгонг Роад урамы
Файл:A lone giraffe in Nairobi National Park.jpg|Найробиның милли паркыннан шәһәргә манзарасы
Файл:Kenyatta International Airport Aerial.JPG|Найробиның халыкара аэропортының йөк терминалы.

## Сылтамалар
**Яңалыклар**
* Daily Nation
* The Standard
* Nairobi.com 
* All Schools in Nairobi 

**Төрлесе**
* Шәһәрнең рәсми сахифәсе 
* Найроби хиссәләр базары

## Искәрмәләр


Төркем:Африка башкалалары
Төркем:Африка шәһәрләре
Женева

**Жене́ва** (, , ) — Швейцарияның икенче иң эре шәһәре, Женева кантуны башкаласы.
Женева күле буенда урнашкан.

Халкы: 184,8 мең кеше (2003), шулардан 44 % - чит ил ватандашлары. Халык гадәттә француз телле.

Женева дөнья финанс һәм дипломатия үзәге, күп халыкара оешмаларның баш фатирлары урнашкан шәһәр.


Файл:ReformationWallGeneva.JPG|Реформация дивары
Файл:Map of Geneva in 1841.jpg|Женевы һәм тирә-як харитасы, 1841 ел.
Файл:Suisses a Geneve 1814.png|Швейцария армиясе Женевада, 1 июнь 1814 ел.

## Сылтамалар
* Шәһәрнең рәсми сәхифәсе
* Женеваның Куантран халыкара аэропортының рәсми сәхифәсе.
* Женева музейлары 

Төркем:Швейцария шәһәрләре
Төркем:БМО
Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы

**Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы** (*БСО/WHO*) - Берләшкән Милләтләр Оешмасының халыкара җәмгыять сәламәтлеге мәсьәләләре буенча эшчәнлеген алып баручы махсус халыкара оешмасы.

## Шулай ук карагыз
* Сәламәтлек
* Җәмгыять сәламәтлеге


Төркем:Женевада урнашкан оешмалар
Төркем:Сәламәтлек саклау оешмалары
Төркем:БМО оешмалары
Халык сәламәтлелеге

[thumb|Дөньяның [гәҗитләре полиомиелит вакцинасы тестлары турында яза (13 апрель 1955 ел).]]

"Җәмгыять, шәхси һәм дәүләти оешмалар, җәмәгатьчелек һәм аерым шәхесләрнең үз сайлауларын гыйлемгә нигезләү һәм оештырылган адымнары аркылы чирләрнең барлыкка килүен туктату, тормышны озынайту һәм сәламәтлекне алга сөрү"гә юнәлтелгән эшчәнлекне **җәмгыять сәламәтлеге** дип атап була.

## Шулай ук карагыз
* Әйләнә-тирә мохит сәламәтлелеге
* Эпидемиология
* Меңъеллык үсеш максатлары


Төркем:Сәламәтлек сфералары
Төркем:Сәламәтлек икътисады
Төркем:Сәламәтлек сәясәте
Ванкувер

**Ванкувер** () — Канаданың Британия Колумбиясе провинциясенең диңгез кыры буендагы порт шәһәре.

Ванкувер зурлыгы буенча Канаданың өченче шәһәре санала. Тын океан яр буена урнашкан калада 600 меңләп кеше яши. Ванкуверның төп халкы — инглиз-канадалылар. Уңайлы яшәү шартлары Көньяк-көнчыгыш Азия илләрендә яшәүчеләрне дә җәлеп иткән. Шәһәрдә Кытай кварталлары зур урын алып тора, монда Һоңкоңтан килгән байлар да үзенә яшәү урыны тапкан.

Ванкувер дөньяның биш иң матур шәһәре исемлегенә кертелгән. Яшәү мохите, табигать һәм климат шартлары кулай булу сәбәпле, 2001 елда ЮНЕСКО тарафыннан яшәү өчен иң уңайлы урын булып танылды. Ванкуверда һава торышы йомшак, аны океан климаты билгели. Җәй коры, калган вакытта явым-төшем күп. Кышкы температура уртача –8° С тан +3° С ка кадәр. Монда елга 11 тапкыр гына кар ява, бары тик өч көнендә генә аның калынлыгы 60 мм дан арта.

## Тарихи белешмә
Ванкувер шәһәре рәсми рәвештә 1886 елда теркәлә. Аңа исемне Бөекбритания диңгез офицеры, шәһәргә нигез салынганчы 100 ел элек үк үлгән капитан Джордж Ванкувер хөрмәтенә кушалар. Ул моңа әлеге җирләрне тикшерүдәге казанышлары өчен лаек була. 1778 елда сәяхәтче Джеймс Кукның уңышсыз экспедициясендә катнаша, 1792 елда бу якларга тагын бер сәяхәт ясый һәм Канаданың әлеге өлеше белән Алясканың картасын төзи.

## Кышкы Олимпиада
2010 елның 15 — 28 февраль көннәрендә Ванкувер үзендә XXI кышкы Олимпия уеннарын кабул итте.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ванкувер шәһәре рәсми сәхифәсе 
* Ванкувер туристлары һәм кунаклары өчен мәгълүмат үзәге  


Төркем:Канада шәһәрләре
Кагылгысызлар (фильм, 2011)

**«Кагылгысызлар»** ()&nbsp;— чынлыкта булган вакыйгаларга нигезләнгән 2011 елгы француз трагикәмите.

## Эчтәлеге
Парапланда очып һаләкәткә эләгеп инвалидка әйләнгән аристократ-паралитик Филипп, үзен карарга эшче эзли. Бер кандидатка, Дрисска, эш кирәк булмый, ул бары пособияләр алыр өчен генә, эш эзләгән дигән кагәзьгә кул куйдырырга килә. Филипп аны, үзенә инвалидка кебек карамаганы өчен, эшкә ала, һәм шулай итеп алар дуслашып китәләр.

## Актёрлары

## Искәрмәләр

Төркем:Трагикәмитләр
Төркем:Кинокәмитләр
Төркем:Франция фильмнары
Төркем:Франсуз телендәге фильмнар
Тотрыклылык

[thumb|left|alt=Җирнең ике ягын галәмнән күренешләре.|Тотрыклылыкка ирешү [Җирдә кешеләрнең тормышларын белгәнебезчә дәвам итү өчен кирәкле шартларның саклануын раслыячак. "НАСА" рәсемләре: 2001 (сул як), 2002 (уң як).]]

**Тотрыклылык** - дәвам итү сәләте. Кешеләр өчен, тотрыклылык - үз эченә сакчыллык һәм табигый ресурсларны җәваплы куллану үлчәмен алган, әйләнә-тирә мохит, икътисади һәм иҗтимагый ихтыяҗларын берләштергән озын мөддәтле мәсьәлә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Әйләнә-тирә мохит мәсъәләсе
* Тотрыклы үсеш
* Тотрыклылык стандартлары һәм сертификация


Төркем:Әйләнә-тирә мохит терминологиясе
Төркем:Әйләнә-тирә мохит икътисады
Административ-территориаль бүленеш

**Административ-территориаль бүленеш**, яки **административ-территориаль төзелеш**&nbsp;— унитар дәүләтнең территориясын аерым өлешләргә (*[[административ-территориаль берәмлек]]ләргә*) бүлү. Шул өлешләр буенча урындагы хакимият әгъзаләр системасы төзелә. Бүленешкә табигать, сәясәт, икътисад, этник, милли һәм башка факторлар тәэсир итә.

Административ-территориаль бүленеш (*төзелеш*) федератив дәүләтнең субъектларына&nbsp;да хас, чөнки ул субъектлар, кагыйдә буларак, унитар дәүләтләр (*мәсәлән, [[Татарстан]]*). Унитар дәүләтләрдән аермалы федерацияларның территориаль төзелеше федератив төзелеш белән сыйфатлана.

Федерация субъектларында, кагыйдә буларак, унитар административ-территориаль төзелеш була, әмма алар федерация&nbsp;да була алалар (*мәсәлән, [[РСФСР]]*). Ләкин, федерация субъектлары буленә торган берәмлекләр, кагыйдә буларак, урындагы үзидарәчелек субъектлары булалар, ә&nbsp;аларның хокуклары аерым канунлар белән сакланалар.

Административ-территориаль берәмлекләрләрнең дәүләт белән азрак катлауландыручы үзара мөнәсәбәт формасы булган өчен, административ-территориаль берәмлекләр административ-территориаль бүленешләрен кыен рөхсәт алу процедураларысыз гына үзгәртә алалар.

Дәүләтләр таралган чакта яки бүтән дәүләтләрдән яңа дәүләтләр чыкса, эчтәге административ чикләр дәүләт чикләренә әйләнергә мөмкин (*мәсәлән, [[СССР|ССРБ]]*), үз чиратында, бу хәл дәүләтләр арасында төрле территориаль бәхәсләргә китерә.

## Шулай&nbsp;ук карагыз
* Административ-территориаль берәмлек
* Җирле үзидарә
* Торак пункт

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Нарутто&nbsp;С.&nbsp;В. Административно-территориальное устройство субъекта Российской Федерации.&nbsp;— Городское управление, 2013.&nbsp;— №&nbsp;3.&nbsp;— С.&nbsp;44-50.

## Сылтамалар
* Татарстан Республикасының административ-территориаль бүленеше 

*
Төркем:Дәүләт һәм хокук теориясе
Төркем:Конституцион хокук
Автономияле территория

**Автономияле территория** яки **автономияле административ-территориаль берәмлек**&nbsp;—  кайбер илнең тышкы кодрәтләрдән билгеле дәрәҗәдә автономиясы булган территория.

## Шулай&nbsp;ук карагыз

* Административ-территориаль бүленеш
* Административ-территориаль берәмлек
* Провинция

## Чыганаклар
* M.&nbsp;Weller and S.&nbsp;Wolff (eds), Autonomy, Self-governance and Conflict Resolution: Innovative Approaches to Institutional Design in Divided Societies. Abingdon, Routledge, 2005
* From Conflict to Autonomy in Nicaragua: Lessons Learnt, report by Minority Rights Group International
* P.&nbsp;M.&nbsp;Olausson, Autonomy and Islands, A&nbsp;Global Study of the Factors that determine Island Autonomy. Åbo: Åbo Akademi University Press, 2007.

Төркем:Автономия
Автономияле җөмһүрият

**Автономияле җөмһүрият** — провинциягә охшаш административ-территориаль берәмлек төре. Автономияле җөмһүриятләрнең зур өлеше Совет Социалистик Республикалар Берлегенен таркалуыннан соң оешкан дәүләтләрдә табыла, алардан күпчелеге исә —- Россияда.

## Шулай ук карагыз
*Автономияле берәмлек

Төркем:Автономияле җөмһүриятләр
*
Вилаять

**Вилаять** ( *вилайәһ*)&nbsp;— кайбер Төньяк Африка, Якын һәм Урта Көнчыгыш дәүләтләрендә төп административ-территориаль берәмлек.

## Гамәлдәге идарә берәмлекләр
* Әфганстан&nbsp;— вилаят (*[[провинция]]*)
* Әлҗәзаир&nbsp;— вилайа
* Таҗикстан&nbsp;— вилоят
* Тунис&nbsp;— вилайет (говернорат)
* Төркия&nbsp;— вилайет (*[[ил]]*)
* Төрекмәнстан&nbsp;— велаят (*welaýat*)
* Үзбәкстан&nbsp;— вилоят (*viloyat*)
* Оман&nbsp;— вилайет

## Бетерергән идарә берәмлекләр
* Госманлы империясе&nbsp;— вилайет яки эялет

## Искәрмәләр

Төркем:Административ-территориаль берәмлекләр
Регион

**Төбәк** яки **Регион** — территорияне, яки башка бер физик өлкәне билгеләүче, Җирне яки галәмне өйрәнүче фәннәрнә кулланылган термин.

Төбәктәге географлар өйрәнелгән административ-территориаль берәмлек өчен — вилаять битен карагыз.

## Глобаль төбәкләр

Глобаль төбәкләр — планетаның галәмнән җиңелчә аерыла алынган территорияләре, ике төп җир мохите — коры җир һәм су белән билгеләнә.

## Шулай ук карагыз
* Төбәктәге үсеш
* Төбәктәге география
* Региональ дәүләт

## Искәрмәләр

* Bailey, Robert G. (1996) *Ecosystem Geography*. New York: Springer-Verlag. ISBN 0-387-94586-5
* Meinig, D.W. (1986). *The Shaping of America: A Geographical Perspective on 500 Years of History, Volume 1: Atlantic America, 1492-1800*. New Haven: Yale University Press. ISBN 0-300-03548-9

## Сылтамалар
* [Map and descriptions of hydrologic unit regions of the United States]
* [ftp://ftp-fc.sc.egov.usda.gov/NCGC/products/watershed/hu-standards.pdf Federal Standards for Delineation of Hydrologic Unit Boundaries]
* Physiographic regions of the United States 

Төркем:География
Төркем:Регионнар
Төркем:География терминологиясе
Рус латиницасы

**Рус латиницасы** — русча сөйләүне аңлатып бирү өчен җайлаган латин әлифбасы.

## Тарих
Беренче тапкыр рус теле латиница (латин язуы) белән  XVI–XVII гасырларда Бөек Литва Князьлектә яздырган.

1833 елда Мәскәүде билгесез автор *«Новыя усовершенствованныя литеры русскаго алфавита»* исеме белән брошюраны чыгарылган, ул мондый әлифбаны тәкъдим итте: *Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Iiĭ, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, Zz, Чч, Шш, Ыы, Юю, Яя.*

1842 елда В. Белинский үз вариантны тәкъдим итте: *Aa, Bb, Cc (це), Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, 
S

s
 (Шш), Tt, Uu, Vv, Хх (Хх), Чч (Чч), Цц (Щщ), Zz, ƶƵ (Жж), Ъъ (Ъъ), Ьь (Ьь), Уу (Ыы), Яя, Ŋ ŋ (Юю)*.

1857 елда К.М. Кодинский «Рус грамматиканы гадиләштерү» (*«Упрощеніе русской грамматики», «Uproscenie ruscoi grammatichi»*) китапны чыгарылган, ул мондый әлифбаны тәкъдим итте: *Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Üü, Vv, Xx, Yy, Zz.*

1862 елда Юлиан Котовский барлык славяннарга поляк әлифбаны кулланырга дип тәкъдим итте.

### Совет проекты
1920-30-елларда ил буйлап *[[латинизация]]* дулкыны тәгәрәде. 1930-еллар башында Себердә, Каваказда, Урта Азиядә һәм Идел буенда (Татарстан) торган халыклар латиницаны кулландылар.

1929 елда РСФСР халык мәгариф комиссариаты рус алфавитның латинизация мәсьәләне тикшерү буенча комиссияне оештырды. Комиссия составына 13 кеше керде: Н. Ф. Яковлев (җитәкче), А. М. Сухотин, Л. И. Жирков, А. М. Пешковский, Н. М. Каринский, С. И. Абакумов, В. И. Лыткин (беренче коми милләтле лингвист).

1930 елның гыйварында комиссия үз эшне тәмамланды. Йомгак документы (аның астында А. Пешковский гына имза куймады) өч вариантны тәкъдим итте.

Өч проектлар буенча мисаллар:

1930 елның 25 гыйварында Сталин җитәкчелегендә ЦК ВКП(б) Политбюросы бу мәсьәлә тикшерүне туктатырга йөкләмәне бирде.
1930-елларның ахырында кириллизация башланды һәм рус латиницасы турында оныттылар.

## Постсовет чорында
Мобиль телефоннарның беренче модельәрдә кирилица юк булу аркасында, 1990–2000 елларда транслит SMS-хәбәрләрдә киң кулланылган.

### Транслит

## Тышкы сылтамалар
* О латинизации русского алфавита
* ЛАТИНИЦА ВТОРГАЕТСЯ В РУССКИЙ ЯЗЫК
* Кириллица и судьба национальных проектов
* http://tapemark.narod.ru/rus-latinica-1930.html

Төркем:Рус теле
Кагылгысызлар

**Кагылгысызлар:**

* Кагылгысызлар — Һиндстанда һәм кайбер башка илләрдәге каста.
* Кагылгысызлар (фильм)
* Кагылгысызлар (фильм, 2011) 
* Кагылгысызлар (төркем) —  Гарик Сукачев тарафыннан 1994 елда оештырылган төркем.
* Кагылгысызлар — украин телесериалы.
Дәүләт чикләре

**Чикләр** - сәяси кодрәтләр яки хокуки юрисдикцияләр (дәүләтләр яки аларның административ-территориаль берәмлекләрнең хөкүмәтләре) географик зоналары билгеләгән сызыклар. Кайбер чикләр тулысынча ачык һәм сакланмый, башкалар өлешчә яки тулысынча контроль астында тотыла.

Элек күп чикләр билгеләнгән сызыклар түгел, нейтраль зоналары иде.

## Сүрәтләр галлереясы
Халыкара һәм региональ чикләрнең үрнәкләре:


File:International border at Wagah - evening flag lowering ceremony.jpg|Һиндстан һәм Пәкъстан арасы Рэдклифф сызыгы буе чиге.
Image:Tijuana-san diego border deaths.jpg|Мексика һәм АКШ арасындандагы Калифорния җирләре аркылы узган чик.
File:Lo Wu Restricted Area Sign.JPG|Һоңкоң һәм континенталь Кытай чигендәге билгесе.
Image:Berlinermauer.jpg|Хәрбиләшкән чик: Берлин дивары дөньяның ик билгеле сакланган чиге иде.
Image:Argentina-Brazil border.jpg|Игуазу елгасындагы Аргентина һәм Бразилия чиге.
Image:Peace Arch, U.S.-Canada border.jpg|Канада һәм АКШ чиге - дөньядагы ике дәүләт арасындагы иң озын чик.
Image:Grenz%C3%BCberschreitender_Wanderweg.jpg|Польша-Чехия чигендәге билге.
Image:OffeneGrenzeNiederndorf-Oberaudorf.jpg|Гади Шенген зонасындагы эчке чик (монда Германия һәм Австрия арасында): 2000 елга кадәр уртадагы утраучыкта КПП бинасын күреп була иде.
Image:GrenzeVaalsMitteRoteLinie.JPG|Аахен тирәсендәге Германия һәм Нидерландлар арасындагы кызыл сызык белән билгеләнгән чик.
Image:Baarle-Nassau frontière café.jpg|Нидерландлар һәм Бельгия арасындагы кафе буе чиге.
Image:Eurode-Business-Center.jpg|Яңа төзелгән *Евроде Бизнес Үзәге* Германия һәм Нидерландлар арасындагы чиктә тора.
Image:Border stone.JPG|Италия/Швейцария чик ташы үрнәге.
Image:Puente sobre el Guadiana.JPG|Дөньяның иң олы күперләрдән берсе Испания - Португалия чигендәге "Гуадиана халыкара күпере" 1143 елдагы килешү нигезендә төзелгән. 
Image:Treriks.jpg|Швеция, Норвегия һәм Финляндия чикләре очрашкан урыны.
File:Indonesia-Timor Leste border.jpg|Индонезия һәм Көньяк Тимор арасындагы чик капкасы.
Image:USCanadaBorderByPhilKonstantin.jpg|Милли парк аркылы узган АКШ-Канада чигендәге чик билгесе.


## Шулай ук карагыз
*Чик контроле
*Геосәясәт
*Сәяси география
*Сәясәт фәне

## Сылтамалар
*Blood Border
*How Has the Violence in Juárez Changed Border Culture? 
*Border Stories - A website devoted to stories from both sides of the U.S. Mexico Border
*Collection of pictures of European borders, mainly intra-Schengen borders 
*Institut Européen des Itinéraires Culturels homepage 
*Border Ireland - database of activities and publications on cross-border co-operation on the island of Ireland since 1980's 
*Talking Borders  Queen's University Belfast online audio archive

Чикләр
Ана зат

**Ана зат** (♀) - мобиль булмаган күкәй күзәнәкләрен булдырган организм яки организмның өлеше җенесе. Күпчелек ана зат имезүчеләре, шул исәптән кешеләрнең ана затлары да, ике Х-хромосомага ия.

## Барлыкка килүе
[160px|thumb|left|[Ана җенесен билгеләү өчен еш Венера исемле римлылар алиһәсе туграсын кулланалар.]]

Аерым биологик төрләрдәге җенес аермаларының барлыкка килүен билгеләүче уртак биологик механизм табылмаган, эволюция процессында ике җенесле җенси үрчү системасы күп тапкыр бәйсез килеш барлыкка килгәне уйланыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ayers, Donald M. **English Words from Latin and Greek Elements**. Second Edition. 1986. University of Arizona Press. United States.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Кыз
* Ата зат
* Хатын-кыз

Төркем:Җенес
Төркем:Хатын-кыз