open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нурия Гарсия Масип

**Нурия Гарсия Масип** (, *[[1978 ел]], [[Испания]], Ибица*) — каллиграф, 
иҗатын ислам каллиграфиясе сәнгатенә багышлаган сирәк хатын-кызларның берсе.

## Тәрҗемәи хәле

1978 елда Испаниядә Ибица утравында (*[[:ca:Illa d'Eivissa|ca]]*) туа. Лицейда укыганда рәсем сәнгате буенча башлангыч 
белем ала. АКШта Джордж Вашингтон университетында испан һәм француз әдәбиятлары бүлеген тәмамлаган (*[[1999 ел|1999]]*). 2000 елда Вашингтонда Мөхәммәт Зәкәриядән ислам каллиграфиясе (бигрәк тә гарәп каллиграфиясенең *рикагъ, нәстәгъликъ, сөлс, нәсх* төрләре буенча) дәресләр ала. 2003 елда Марокконың Рабат шәһәрендә ислам сәнгате буенча иҗат итә башлый. Эшен Алманиядә, Алжирда дәвам итә. Истанбулга күчеп, ике ел иң яхшы төрек хаттатлары-остазлардан ислам каллиграфиясе серләренә өйрәнгән һәм 2007 елда Хәсән Чәләбидән диплом (*иҗазәтнамә*) алган. Иҗаты классик стильләр (сөлс һ.б.) белән бәйле. АКШта, Мароккода, Төркиядә, Аурупада, Төньяк Африкада, Якын Көнчыгышта  уздырылган күргәзмәләрдә, бәйгеләрдә, семинарларда даими катнашып килә. 2010 елда Катарда изге Коръәнне нәшер итүдә (*бизәү өлешендә*) катнаша. Алманиянең Мюнхен шәһәрендә яши.

## Әдәбият
# Хусам Диб. Путеводитель  по Исламу. М.: Издательство ДУМ г. Москвы, 2016. ISBN 978-5-9908782-0-4

## Сылтамалар
*  Hattat Nuria Garcia Masip. kalemguzeli.org
*   Nuria Garcia Masip Instagram
*  Нурия Гарсия Масип белән әңгәмә
 
## Искәрмәләр


Төркем:Рәссамнар
Төркем:Хаттатлар
Төркем:Испания хаттатлары
Төркем:Җорҗ Вашингтон университетын тәмамлаучылар
Сергей Макшин

**Сергей Макшин** (Сергей Александр улы Макшин, ,  — , ) — СССР әдәбият белгече, РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1981), Сталин премиясе лауреаты (1950).
Сергей Поляков

**Сергей Поләков** (Сергей Александр улы Поләков, ,  — , ) — рус тәрҗемәчесе һәм хәйрияче, РСФСР мәгариф халык комиссариатының сынлы сәнгать бүлеге мөдире (1919-1922).
## Искәрмәләр
Сергей Булич

**Сергей Булич** (Сергей Константин улы Булич, ,  — , ) — тел белгече, этнограф, көйязар, музыкаль мәдәният тарихчысы, Казан телбелгечлек (лингвистик) мәктәбенең күренекле вәкилләренең берсе.
## Биографиясе
Сергей Булич 1859 елның 27 августында (8 сентябрь) Казанда туа.

1882 елда Казан Император университетын уңышлы тәмамлый, И.А. Бодуэн де Куртенэ укучысы.

Петербург университетында чагыштырма тел белеме һәм санскрит кафедрасында тарих-филология факультетында эшли: 1885 елдан-приват-доцент, 1908 елдан — ординар профессор, 1910 елдан — атказанган профессор. Бестужев югары хатын-кызлар курсларында профессор (1891 елдан) һәм директор (1910 елдан) булып эшли.

Петербург тарих-филология институтында хезмәт итә: 1895 елдан-экстраординар профессор, 1903 елдан — ординар профессор. 1895 елдан Гуревич гимназиясендә рус теле дә укыта.

1919 елда күренекле кадет буларак кулга алына, ләкин аннан озакламый  кайбер зыялыларның аны яклап чыгуы  аркасында  азат ителә.

С.К.Булич, нигездә Санкт-Петербургта эшләсә дә, Казан лингвистика мәктәбенең иң зур вәкилләренең берсе булып санала.  В.А. Богородицкий белән бергә эксперименталь-фонетик тикшеренүләргә нигез салучыларның берсе, университет каршында эксперименталь-фонетик кабинет булдыру инициаторы һәм аның беренче җитәкчесе (1899) була. 

Күп кенә популяр дәреслек авторы (шул исәптән «Введения в языкознание» һәм  «Введения в сравнительное изучение индоевропейских языков»). Аның  «Очерк истории языкознания в России»(1904) хезмәте дә игътибарга лаек. Бу хезмәте  өчен С.К.Буличка докторлык дәрәҗәсе бирелә, ә 1905 елда Ломоносов премиясе тапшырыла.

Галим шулай ук славян һәм фин-угыр халыкларында музыкаль әсәрләр һәм музыка тарихы буенча тикшеренүләр алып бара. Петроградта  Сәнгать тарихы институтында  музыка факультетын оештыручыларның берсе,  факультет деканы (1920 елдан).

Сергей Буличның мәкаләләре Брокгауз һәм Ефрон энциклопедиясенә кертелгән.

## Гаиләсе
* Хатыны — Булич Мария Платоновна (5.04.1871-17.11.1961, Хельсинки)
* Кызы— Булич София Сергеевна (9.12.1892-19.06.1950, Хельсинки)
* Улы — Булич Константин Сергеевич (6.09.1894-12.06.1957, Хельсинки)
* Кызы — Булич, Вера Сергеевна (1898—21.07.1954, Хельсинки)
## Мәкаләләре

* * Август Людвиг Шлёцер. Русская грамматика. Ч.I-II. С предисловием С.К.Булича. СПб., 1904.

* 
* 

## Әдәбият
* Богородицкий В. А. Казанская лингвистическая школа (1875–1939) // Труды Московского института истории, философии и литературы. 1939. Т. 5
* 
* 
* 
 
## Сылтамалар

* Булич Сергей Константинович // Биографика СПбГУ
Сергей Ляхов

**Сергей Ләхов** (Сергей Михаил улы Ләхов, ,  — , ) — СССР һидробиологы, биология фәннәре нәмзәте, СССР ФА Эчке сулар биологиясе институтының Куйбышев биостансасы директоры (1973-1978).
Сергей Соловьев (1885)

**Сергей Соловйов** (Сергей Михаил улы Соловйов, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән шагыйрь, рухани.
## Искәрмәләр
Сергий (Королев)

**Сергий (Королөв)** (Аркади Дмитри улы Королөв, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Бельск (1920-1922), Праһа (1931-1946), Вена (1946), Вена һәм Австрия (1946-1948) епскобы, Мәскәү патриархиясенең Урта Европа праваслау чиркәүләре экзархы (1946-1948), Берлин һәм Алмания (1948-1950), Казан һәм Чистай (1950-1952) баш епискобы.
Владимир Серебряков

**Владимир Серебрәков** (Владимир Алексей улы Серебрәков, ,  — , ) — СССР һәм РФ альтчысы, саксофончы, джазмен, аранжирлаучы, квартетчы, музыкаль педагог. Хәзерге Дәүләт камера җаз музыкасы оркестрына нигез салучылардан берсе. ТАССРның атказанган артисты (1979).
Наил Сибгатуллин

**'
**Наил Сибгатуллин''' (Наил Рәхим улы Сибгатуллин, ,  — , ) — СССР галиме, механик, югары мәктәп укытучысы, физика-математика фәннәре докторы (1979), профессор (1985).
## Биографиясе
1960 елда урта мәктәпне алтын медаль белән, ә 1965 елда Казан университетын кызыл диплом белән тәмамлый. Алга таба укулар МДУда академик Л.И. Седов җитәкчелегендә механика-математика факультеты аспирантурасында дәвам итә. Аспирантураны тәмамлаганнан соң, МДУ гидромеханика кафедрасында калдырыла. 1969 елда «Чагыштырма теориядә газ динамикасының кайбер мәсьәләләре» дигән темага кандидатлык диссертациясен яклый, ә 1979 елда «көчле гравитация һәм электромагнит кырларында тирбәнешләр һәм дулкыннар» темасы буенча докторлык диссертациясен яклый. 1985 елдан МДУ механика-математика факультетының гидромеханика кафедрасы профессоры.

Чакырылган профессор сыйфатында Париж, Мюнхенда, Мексикада (Мехико, Гдалахара, Эрмозийо), Ханое, Бильбао (Испания) уртак фәнни тикшеренүләр алып барды.

«Мәскәүнең 850 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнгән.

"Вестник Московского университета" журналларының редакция коллегиясе әгъзасы.

Щербинск зиратында күмелгән.

## Тышкы сылтамалар
Летопись Московского университета

Төркем:Татар галимнәре
Симеон (Казан митрополиты)

**Симеон** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Өскеп митрополиты, Казан һәм Зөя митрополиты (1646-1649).

Төркем:Рус православие чиркәве митрополитлары
Фроим Симхович

**Фроим Симхович** (Фроим Марк улы Симхович, ,  — , ) — СССР шаһмат назариячесе, шаһмат композиторы.
Олег Синяшин

**Олег Синәшин** (Олег Герольд улы Синәшин, ,  — , ) — химик-органик, химия фәннәре докторы (1990), профессор (2001), РФА академигы (2006), РФА КФҮ рәисе (2006 елдан).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Химиклар
Сергей Жуков (1967)

*Бу [[футбол]] тренеры турында мәкалә, [[музыка]]нт турыда [[Сергей Жуков (1976)|биредә]] укыгыз*.

**Сергей Жуков** (Сергей Николай улы Жуков, ,  — , ) — СССР чемпиоатының бронза призчысы (1988), РФ беренче дивизионының җиңүчесе (1996) һәм бронза призчысы (2002).
## Искәрмәләр
Сергей Шестаков

**Сергей Шестаков** (Сергей Пөтр улы Шестаков, ,  — , ) — РИ һәм СССР тарихчысы, Византияне өйрәнүче, Казан югары хатын-кызлар курслары директоры (1911-1916).
Марат Ситдыйков

**Марат Ситдыйков** (Марат Рөстәм улы Ситдыйков, ,  — , ) — РФ футболчысы (сакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Марина Скибицкая

**Марина Скибиская** (Марина Михаил улы Скибиская, ,  — , ) — опера җырчысы (меццо-сопрано), Сарытау консерваториясе профессоры.
Тамара Смирнова (1911)

**Тамара Смирнова** (Тамара Владимир кызы Смирнова, ,  — , ) — СССР оперетта актрисасы, РСФСРның халык артисткасы (1957).
Иван Смирнов (1856)

**Иван Смирнов** (Иван Николай улы Смирнов, ,  — , ) — РИ тарихчысы, этнограф, профессор (1884), фин-угыр халыкларына караган фәнни хезмәтлә авторы.
## Искәрмәләр
Степан Смоленский

**Степан Смоленски** (Степан Васили улы Смоленски, ,  — , ) — РИ мәдәният эшлеклесе, музыка белгече, палеограф, хор дирижёры, педагог, Мәскәү Синод чиркәү җырлавы училищесы директоры (1889-1901).
Александр Сергеев (1915)

**Александр Сергеев** (Александр Терентий улы Сергеев, ,  — , ) — Советлар Берелеге каһарманы (1943). Алмания территориясендә күрсәткән батырлык өчен бүләкләнгән.
Светлана Смирнова-Марцинкевич

**Светлана Смирнова-Марсинкевич** (Светлана Сергей кызы Смирнова-Марсинкевич, ,  — , ) — РФ кино һәм театр актрисасы.
Гига-

**Гига-** (күрсәтелә: **Г**; халыкара: **G**)&nbsp;— Халыкара берәмлекләр системасы (СИ) белән унарлы кабатлы берәмлекләрнең атамасын ясар өчен кулланыла торган алкушымчаларның берсе. Чыгыш берәмлекнең атамасына *гига* алгушымчасын кушу белән ясалган атамалы берәмлек, чыгыш берәмлекне 109, ягъни бер миллиардка тапкырлау нәтиҗәсендә килеп чыга.

1960 елны үлчәмнәр һәм авырлыклар турындагы XI Генераль конференцияда «гига-» алкушымчасы Халыкара берәмлекләр системасы (СИ) алкушымчасы булып кабул ителде.

**Мисаллар:**
*  (ГВт) = 109 ватт.
*  (ГБ)&nbsp;— мәгълүмат саклау җиһазларының, мәсәлән, каты дискларның, күләмнәрен үлчәү өчен кулланыла, ка тиң; файлларның күләмнәре өчен -ка тиң, ягъни 230 байт (төгәлерәк төшенчә&nbsp;— гибибайт, GiB). 
*  (ГГц)&nbsp;— ешлык берәмлеге, микроэлектроникада һәм радиоэлектроника җиһазларында кулланыла, -ка тиң.
*  (Гбит)&nbsp;— мәгълүмат санын үлчәү берәмлеге, ка тиң. &nbsp;— мәгълүмат агымы тизлеген үлчәү берәмлеге, мәсәлән, челтәр җиһазларында.  = .

## Шулай ук карагыз
* Гигабайт

## Искәрмәләр

Төркем:СИ алкушымчалары
Бадринатх

**Бадрина́тх** (, ) — Һиндстанда, Уттаракханд штатында, Чамоли даирәсендә шәһәр. Алакнанда елгасы ярлары буенда, Гархвал калкулыкларында, Ришикештан 301 км га төньякка таба урнашкан. Нар һәм Нараяна арасында Нилкантха тавы күләгәсендә ята.
Бадринатх - ул изге Һинд дине шәһәре. Изге урын буларак язмаларда һәм риваятьләрдә меңнәрчә еллар буена искә алына. Ул Чар-дхам (, «дүрт сыену урыны») маршруты буенча дини сәяхәт кылу буенча дүрт шәһәрләрнең иң мөһиме. Риваять буенча монда Ведалар язылган булган һәм күп пураналар язылган.. Соңгы вакытларда Бадринатх популярлыгы берничә мәртәбә арткан: 2006 ел буена 600 000 дини сәфәр кылучы. против 90&nbsp;676 в 1961 году.
*Бадри* монда күп үскән җиләкне аңлата, *натх* "иясе" дигән сүзне аңлата. *Бадри* шулай ук җиләкләре ашарга яраклы булган ююба агачының Санскрит телендәге атамасы булып тора.
Бадринатх территориясе Һинд дине язмаларында Бадари (, ) яки Бадарикашрама (, ), яки Бадарика ашрамасы булып искә алына.
Бу урын бигрәк тә Нара-Нараяна чагылышындагы Вишну Ходаена табынучылар өчен изге булып тора; бу аватараны монда шулай атыйлар да - *Бадринатх* яки *Бадринараяна*. Шәһәрнең иң күркәм урыны булып Вишну Ходаена багышланган Бадринатха гыйбадәтханәсе тора. Бу урын Вайшнавизм тарафдарларының изге урыны булып тора. Риваять буенча, шәһәрнең нигезләүчесе булып саналган Шанкара, Алакнанда елгасында шалаграма-муртидан (ташка әверелгән кабырчык) ясалган Бадринараянаның таш сынын тапкан,- хәзер бу Бадринатхның төп изге әйберләрнең берсе булып тора. Башта ул аны Тапт Кунд кайнар чишмәләре янында мәгарәдә саклаган. XVI гасырда ук Гархвалның патшасы муртины (сынны) хәзерге гыйбадәтханәгә күчергән.
Бер риваять буенча Ганга алиһәсе Сурьяванш патшасы Бхагиратха үтенече буенча җәфа чиккән кешелеккә ярдәм өчен Җиргә иңгәч, Җир аның төшүенә чыдый алмаган. Шуңа күрә Ганга ике изге каналга бүленгән булган, шуларның берсе Алакнанда булган.
Башка риваять буенча атаманы Бадри куаклыкларыннан чыгара һәм Вишну Ходае медитацияләгәндә, аның сөйгәне Лакшми аның янында торып кыздыручы Кояш нурларыннан саклап торып үзе Бадрига әйләнеп "Бадри Вишал" дигән исем алган, ә аның раббы (Натх) Бадринатх булган.
Бадринатх тирәсендәге таулар Махабхаратада искә алынганда, Пандавалар Сваргарохини дип аталган (турыдан туры "Күккә Менү Урыны" мәгънәсендә) көнбатыш Гархвалда пик авышлыкларына менгәндә бер-бер артлы сүлпәнләнгәндә. Пандавалар Сваргага (күккә) юлларында Бадринатх һәм Бадринатхтан 4 км төньякта булган Мана шәһәрчеге аша узганнар. Шулай ук Манада, риваять буенча Вьяса Махабхаратаны язган мәгарә бар.
Бадринатх тирәсендәге урыннар Падма Пуранада рухи хәзинәләргә мул дип әйтелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Суранбай Җиянбәков

**Суранбай Җиянбәков**, *Суранбай Шәрип улы Җиянбәков* (, 1958 елның 16 ноябре, Кыргызстан ССР, Ош өлкәсе, Совет районы, Кара-Колҗа) — Кыргызстан сәясәтчесе, хуҗалык һәм дәүләт эшлеклесе, 2017 елның 24 нобреннән 2020 елның 15 октябренә кадәр Кыргызстан президенты.

## Тәрҗемәи хәле
* 1958 елның 16 ноябрендә Кыргыз ССР Ош өлкәсе Совет районы Кара-Колҗа авылында туган.
* 1976–1977 елларда Ош өлкәсе Үзгән районы Ленин ис. мәктәптә рус теле һәм әдәбияты укытучысы.
* 1983 елда «» белгечлеге буенча К. Скрябин ис. Кыргыз авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган.
* 1983–1988 елларда Ош өлкәсе Совет районы «Совет» совхозы баш зоотехнигы.
* 1988–1989 елларда Ош өлкәсе КПССның Совет район комитеты инструкторы.
* 1989–1991 елларда Ош өлкәсе Ульянов ис. совхозның фирка комитеты сәркатибе.
* 1991–1993 елларда Ош өлкәсе Ульянов ис. совхоз директоры.
* 1993–1996 елларда Ош өлкәсе Кара-Колҗа районы «Кашка-Җул» күмәк хуҗалыгы рәисе.
* 1995 елдан Кыргызстан Җугаркы Киңәшенең Халык вәкилләре җыены депутаты.
* 2003 елда «бухгалтер» белгечлеге буенча Кыргыз аграр университетының икътисад факультетын тәмамлаган.
* 2007 елда Кыргыз Республикасының авыл һәм су хуҗалыклары һәм эшкәртү сәнәгате министры.
* 2008–2010 елларда шәхси эшмәкәр.
* 2010–2012 елларда Ош өлкәсе губернаторы.
* 2012–2015 елларда Кыргызстан хөкүмәтенең Ош өлкәсендәге вәкиле.
* 2016–2017 елларда Кыргыз Республикасы премьер-министры. Кыргызстан президентын сайлауларда катнашу өчен 21 августта отставкага китә.
* 2017 елның 15 октябрендә узган Кыргыз Республикасы президентын сайлауларда көндәше Омурбек Бабановны («Ата-җорт» фиркасе), 54,76 % : 33 % тавыш җыеп, җиңә. 2017 елның 24 ноябреннән Кыргыз Республикасы президенты вазифасына керешә.

2020 елның октябрендә Кыргызстан парламентына сайлауларның нәтиҗәләре белән риза булмаган халыкның баш күтәрүе нәтиҗәсендә хакимияттән китә. 2020 елның 15 октябреннән Кыргызстан президенты вазифасын ил премьер-министры Садыр Жапаров башкара.

## Гаиләсе
Хатыны, өч баласы бар.

## Сылтамалар
* Сооронбай Жээнбеков лидирует на президентских выборах в Киргизии. ТАСС, 16.10.2017.
*   Сооронбай Жээнбәков Кыргызстан президенты вазифасына кереште. Азатлык Радиосы, 24.11.2017.

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан сәясәтчеләре
Төркем:Кыргызстан президентлары
Төркем:Дәүләт башлыклары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Евгений Соковнин

**Евгени Соковнин** (Евгени Николай улы Соковнин, ,  — , ) — СССР опера режиссеры, педагог, ЛитССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1954), 2 нче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты (1947), РСФСРның халык әритсе (1957)
Дека-

**Дека-** (билгеләнүе: **да**, халыкара — **da**)&nbsp;— Халыкара берәмлеләр системасындагы (СИ) алкушымча, чыгыш берәмлекне унга тапкырлауны күрсәтә. Бу алкушымчаның атамасы грек теленең «δέκα» («ун») дигән сүзеннән килеп чыккан. 1960 елны үлчәмнәр һәм авырлыклар турындагы XI Генераль конференцияда СИ алкушымчасы буларак куллану өчен кабул ителгән.

Тарихи беренче тапкыр рәсми рәвештә 1795 елда кабул ителде; бик сирәк файдаланыла. 1960 елдагы стандартлаштыруга кадәр төрле язу вариантлары булган: **dk**, **D**, **Da**, **дк**.

Куллану мисаллары:
*  =   \approx  
*  = 
*  = 
*  = 

## Искәрмәләр

Төркем:СИ алкушымчалары
Михаил Соймонов

**Михаил Соймонов** (Михаил Николай улы Соймонов, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән шагыйрь.
Сергей Соколов (1913)

**Сергей Соколов** (Сергей Николай улы Соколов, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
## Искәрмәләр
Алексей Соколовский

**Алексей Соколовски** (Алексей Андрей улы Соколовски, ,  — , ) — рус фармакологы, медицина докторы (1851), МДУның атказанган прафисыры (1876).
Александр Соловцов

**Александр Соловсов** (Александр Владимир улы Соловсов, ,  — , ) — рус шаһматчысы, Мәскәү чемпионы (1899), Мәскәү консерваториясе профессоры.
Технониколь

**Технониколь** — битум һәм битум-полимердан түбә һәм гидроизоляция материаллары җитештерү концерны. Предприятеләр төрле Россия төбәкләрдә (шул исәптә Башкортстан) һәм Литвала урнашкан.
## Бизнес төзелеше
### түбә һәм гидроизоляция
#"ТехноНИКОЛЬ", Выборг
#"Крома", Рыбинск
#"НКРЗ", Түбәнге Новгород
#"Технокром", Новоульяновск
#"ТехноТОП", Воскресенск
#"Технофлекс", Рязань
#"Завод ТехноНИКОЛЬ", Учалы
#"Минводы-Кровля", Минеральные Воды
#"Кровля", Осиповичи
#"МКРЗ" Мөрәм
#"ТехноНИКОЛЬ" Юрга
#"Gargzdu Mida" JSC, Гаргждай, Литва.
#ООО "Лоджикруф"
### Таш мамыгы
#Завод ТЕХНО, Рязань
#Завод Базалит -ДВ, Хабаровск
#**[[ТЕХНО заводы (Зәй)|Завод ТЕХНО, Зәй]]**
#Завод ТЕХНО, Чиләбе
#Завод ТЕХНО, Юрга

### Ээкструзион пенополистирол
#"ТЕХНОПЛЕКС", Рязань
#"ТЕХНОПЛЕКС", Юрга
#"ТЕХНОПЛЕКС", Минводы
#"ТЕХНОПЛЕКС", Новоульяновск
#"ТЕХНОПЛЕКС", Учалы

### Скат түбә
#"Шинглас", Рязань
#ТЕХНОНИКОЛЬ LUXARD, Воскресенск
#«MIDA LT», Литва

### Валчык
#"СтройМинерал", Белорецк
#"СтройМинерал", Учалы
### Төрү
# "Николь Пак", Воскресенск
#"Николь Пак", Учалы
### Стеклохолст
# "Nicoglass", Воскресенск
## Башкортстанда бизнес
1969 елда Учалыла *Учалы картон-рубероид завод* оештырыла, 1975 елдан Учалы катыргы-рубероид заводны буларак файдалануга тапшырыла, 1991 елдан алып "Кровля", 1995 җыелган — ААҖ.

Башкортстан Хөкүмәте 1990 нчы елларда "Учалы картон-рубероид заводны" сатты. Аны сатып алып, корпорация Учалы картон-рубероид заводы нигезендә юридик яктан аерылмалы ләкин бер промплощадка урнашкан җәмгыйәтләре төзей:
#"ТехноНИКОЛЬ заводы", Учалы, түбә һәм гидроизоляция материаллары җитештерү
#"ТЕХНОПЛЕКС", Учалы, экструзион пенополистирол 
#"Стройминерал", Учалы
#"Николь Пак", Учалы

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан ширкәтләре
Александр Соловьев (1853)

**Александр Соловйов** (Александр Тит улы Соловйов, ,  — , ) — сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе, манархиячел хәрәкәт җитәкчеләренең берсе, Казан аеклык җәмгыяте рәисе (1892-1917), мөхәррир, нашир, педагог һәм коллекцияче.
## Искәрмәләр
Валерий Соловьев (1952)

**Валерий Соловйов** (Валерий Дмитри улы Соловйов, ,  — , ) — РФ математигы, физика-математика фәннәре докторы (1996), профессор (1999), го уены буенча Россия чемпионы (1987), РФ го уены федерациясе президенты (1994-1997).
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Натан Солодухо

**Натан Солодухо** (Натан Моисей улы Солодухо, ,  — , ) — РФ фәлсәфәчесе, фәлсәфә фәннәре докторы (1993), профессор, ТРның атказанган фән эшлеклесе (2007), РФның атказанган югары мәктәп эшлеклесе (2010).
## Искәрмәләр
Василий Соломин

**Васили Соломин** (Васили Ефим улы Соломин, ,  — , ) — Казанның 2 нче гилдия сәүдәгәре, заводлар хуҗасы, Казан шәһәр думасы гласные (1871-1891).
Евгений Сомов-Насимович

**Евгени Сомов-Насимович** (Евгени Николай улы Сомов-Насимович, ,  — , ) — «Известия» нәшрияте корректоры, СССР шаһмат композиторы
Сергей Сперанский

**Сергей Сперански** (Сергей Борис улы Сперански, ,  — , ) — архитектор, СССРның халык архитекторы (1971), СССР дәүләт һәм Ленин премияләре лауреаты (1978, 1973).
Ольга Сосина

**Ольга Сосина** (Ольга Пөтр улы Сосина, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), дөнья чемпионатының бронза мидәле иясе (2013, 2016), Кышкы Универсиаданың алтын мидәле иясе (2015, 2017).
Василий Средин

**Васили Средин** (Васили Дмитри улы Средин, ,  — , ) — РФ дипломаты, РФ чит ил эшләре министры урынбасары (1998-2001), РФ Президентының Якын Көнчыгыш буенча махсус вәкиле (1999-2002).
Геннадий Средин

**Геннади Средин** (Геннади Васили улы Средин, ,  — , ) — СССР хәрби эшлеклесе, В.И.Ленин ис. Хәрби-сәяси академия башлыгы (Мәскәү, 1981-1987).
Алексей Степин

**Алексей Стөпин** (Алексей Анатоли улы Стөпин, ,  — , ) — Россия җырчысы (рус шансоны, поп-фолк), көйязар, шагыйрь, продюсер.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
Николай Сорокин

**Николай Сорокин** (Николай Васили улы Сорокин, ,  — , ) — миколог, ботаника докторы (18??), Казан университетының атказанган профессоры (1896).
## Искәрмәләр
Лев Столов

**Лев Столов** (Лев Исраил улы Столов, ,  — , ) — СССР электр технигы һәм электр механигы, техник фәннәр дуктыры (1964), профессор (1966), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1945).
Иринарх Стратонов

**Иринарх Аркади улы Стратонов** (,  — , ) — тарихчы, Казан университеты профессоры, рус чиркәве тарихына караган фәнни хезмәтләр авторы.
Серафим Субботин

**Серафим Субботин** (Серафим Иван улы Субботин, ,  — , ) — СССР геофизигы, гравиметрия ысулы белән Җирнең эчкәре төзелешен һәм өске мантияне өйрәнү буенча белгеч, УССР ФА академигы (1961), геология-минералогия фәннәре докторы (1955), профессор (1956), УССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1966), УССР дәүләт премиясе лауреаты (1972).
Рәис Сөләйманов (1984)

**Рәис Сөләйманов** (Рәис Рәүкать улы Сөләйманов, ,  — , ) — дин белгече, Россия стратегик тикшеренүләр институтының Казан филиалы җитәкчесе (2011-2014).
Юрий Сунгуров

**Юрий Сунгуров** (Юрий Александр улы Сунгуров, ,  — , ) — СССР театр актеры, Карел-Фин ССРның атказанган артисты (1951), РСФСРның атказанган артисты (1969).
Сергей Суслов

**Сергей Суслов** (Сергей Андриан улы Суслов, ,  — , ) — РФ кларнетчысы, педагог, РСФСРның атказанган әртисе (1937).
Николай Суханов

**Николай Суханов** (Николай Пөтр улы Суханов, ,  — , ) — эсерлар фиркасе әгъзасы, Бөтенрусия оештыру җыелышы әгъзасы.
## Искәрмәләр
Юрий Сырнев

**Юри Сырнев** (Юри Аркади улы Сырнев, ,  — , ) — СССР рәссамы, график, китап иллүстрацияләүләче, СССР рәссамнар берлеге әгъзасы.
Тамара Жузе

**Тамара Жузе** (Тамара Пантелеймон кызы Жузе, ,  — , ) — галим, химия фәннәре докторы (1949), профессор (2002), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе.
Евгения Тарасова

**Евгения Тарасова** (Евгения Максим кызы Тарасова, ,  — , ) — РФ фигуралы шуучысы, Европа чемпионы (2017, 2018), командалы дөнья чемпионатының көмеш мидәле иясе (2017), дөнья чемпонатының бронза мидәле иясе (2017), 2018 елгы Олимпия уеннарының көмеш мидәле иясе.
## Искәрмәләр
Геннадий Тарасов

**Геннадий Тарасов** (Геннадий Сергей улы Тарасов, ,  — , ) — фигуралы шуу буенча тренер, РСФСРның атказанган тренеры.
## Искәрмәләр
Татьяна Алексеева

**Татьяна Алексеева** (Татьяна Иван кызы Алексеева, ,  — , ) — СССР һәм РФ антропологы, РФА академигы (1991), тарих фәннәре докторы (1969), профессор.
## Искәрмәләр
Татьяна Репейкина

**Татьяна Репейкина** (Татьяна Васили кызы Репейкина, ,  — , ) — РФ футболчысы (капкачы) һәм тренер.
Наҗия Теркулова

**Наҗия Теркулова**, Наҗия Абдрахман кызы Теркулова, ,  — , ) — СССР һәм РФ опера җырчысы, ТРның халык артисты (1982).

## Биографиясе
1957 елда Казан дәүләт консерваториясенең вокал бүлеген (профессор Елена Абросимова классын) тәмамлый һәм Татарстан АССРның җыр һәм бию ансамбленә солист-вокалчы вазифасына билгеләнә. 1957 елда ансамбль солисты буларак Мәскәүдәге татар сәнгате һәм әдәбияты декадасында катнаша.

1958 елда Мәскәүдә эстрада артистларының Бөтенсоюз конкурсында катнаша, анда конкурс дипломанты исеменә лаек була һәм СССР Мәдәният министрлыгының Мактау грамотасы белән бүләкләнә.

1959 елдан 1962 елга кадәр Абай исемендәге Казах Академия опера һәм балет театрында (Алма-Ата) чыгыш ясый.

1962 елдан алып 1965 елга кадәр - Калининград өлкәсе академия филармониясенең музыкаль-әдәби лекториясе солисты.

1964 елдан 1965 елга кадәр - Мәскәү концерты солисты.

1965-1991 елларда Татар дәүләт филармониясенең музыкаль-әдәби лекториясендә эшли.

Татарстан Композиторлар берлеге һәм Язучылар берлеге эшендә актив катнаша, татар профессиональ музыкасын радиода һәм телевидениедә пропагандалау буенча зур эш алып бара.

Пенсиягә чыккач, «Илһамият» сәхнә ветераннары клубы эшендә катнаша.

## Бүләкләре
* Татарстан Республикасының халык артисткасы (1982)
* Татарстан Республикасы Президентының Рәхмәт хаты (2009)

## Тавыш язмалары
Н.Теркулова башкаруындагы 1973-1984 елгы җырлар язмалары «Поет Наджия Теркулова» грампластинкасында чыккан - Мәскәү: Мелодия, 1986 (Ленинград: Ленинград заводы).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* 
* 

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
Яков Тебенков

**Яков Тебенков** (Яков Пөтр улы Тебенков, ,  — , ) — РФ хәрби-эшлеклесе, генерал-лейтенант, Казан дары заоды командиры (1836-1847).
Александр Тепляшин

**Александр Тепляшин** (Александр Пөтр улы Тепляшин, ,  — , ) — зимства табибы, Казан университеты укытучысы, медицина докторы (1892), приват-доцент (1895).
Артем Тимофеев

**Артем Тимофеев** (Артем Валерий улы  Тимофеев, ,  — , ) — РФ шахматчысы, 2010 елгы Европа чемпионатының бронза призчысы, Россия чемпионы (команда исәбендә, 2002, 2003, 2009).
## Искәрмәләр
Тимур Тимерҗанов

**'
**Тимур Тимерҗанов''' (Тимур Ринат улы Тимерҗанов, ,  — , ) — РФ автоузышчысы, ралли-кросс буенча Европа чемпионы (2010, 2012, 2013).

Милиция полковнигы, судья, ТР буенча элекке дәүләт инспекторы Ринат Тимерҗанов һәм төрле җирләрдә зур җитәкче булган Мәдинә Тимерҗанованың бердәнбер уллары.

## Искәрмәләр
Тихон (Воинов)

**Тихон (Воинов)** (Тимофей Васили улы Воинов, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Сарай һәм Тын буе епискобы (1695-1699), Казан һәм Зөя епискобы (1699-1724).
Тихон (Хворостинин)

**Тихон (Хворостинин)** (Тмофей Иван улы Хворостинин, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Казан һәм Зөя баш епискобы (1575-1576).
Игорь Торгов

**Игорь Торгов** (Игорь Владимир улы Торгов, ,  — , ) — химик-органик, химия фәннәре докторы (1953), профессор (1965), РФАның мөхбир әгъзасы (1972).

Төркем:Химиклар
Федор Торопов

**Фөдор Торопов** (Фөдор Александр улы Торопов, ,  — , ) — СССР галиме, гамәли химия һәм радиохимия өлкәләрендә белгеч, химия фәннәре докторы, РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1946), икече дәрәҗә Сталин премисе лауреаты (1947).
Виталий Тимерәсов

**Витали Тимерәсев** (Виталий Гайнулла улы Тимерәсев, ,  — , ) — СССР һәм РФ икътисадчысы, В.Г.Тимерәсов ис. Казан инновация университеты ректоры (1994-2013).
Александр Траверсе

**Александр Траверсе** (Александр Иван улы Траверсе, ,  — , ) — РИ хәрби эшлеклесе, вице-адмирал, Архангельскнең хәрби губернаторы һәм Архангельск портының баш командиры (1842-1850).
Иван Трофимов (1907)

**'
**Иван Трофимов''' (Иван Трофим улы Трофимов, ,  — , ) — СССР ветеринары, ветеринария фәннәре докторы (1959), профессор (1957).
## Искәрмәләр
Марсил Төхфәтуллин

**Марсил Нәкыйп улы Төхфәтуллин** (, ) — футболчы (һөҗүмче) һәм мини-футболчы, РФның Беренче лигасы җиңүчесе (Чаллы «КАМАЗ»ы составында). Футбол буенча КМС.

## Тормыш юлы
Марсил Төхфәтуллин 1974 елның 22 ноябрендә Казан шәһәрендә туа. «Волна» (Казан) футбол мәктәбендә тәрбияләнүче. 1992 елда Казанның «Идел» командасында профессиональ карьерасын башлый.

1992 елның җәендә Төхвәтуллин Яр Чаллының «КАМАЗ» клубына күчә, беренче лигада 6 матч уйный. Киләсе сезонда 1993 елның 13 мартында «Уралмаш»ка каршы уенда Югары лигада дебют ясый. Югары лигада барлыгы Төхвәтуллин 7 матч үткәрә (барысында да алмашка чыга).

1993 елда АКШта узган Универсиадада катнаша. 1993 елда Яшел Үзәннең «Прогресс» клубына күчә, аның өчен ике ел ярым чыгыш ясый, 1996 елда Казанның «Рубин» командасы өчен, ә киләсе ике сезонда — Волжскның «Диана» командасы өчен уйный.

1997 елдан «Приволжанин» (Казан) мини-футбол клубы өчен чыгыш ясый, бер елдан соң ул зур футболдан китеп, мини футболда гына чыгыш ясый. «Приволжанин» составында Россия чемпионатының югары лигасында 5 сезон (1999—2004) үткәрә. Югары лигадан төшеп калгач һәм клуб таркалгач, профессиональ карьерасын тәмамлый, шәһәр чемпионатында һәвәскәрләр клублары өчен уйный.

2013 елда Идел буе дәүләт физик культура, спорт һәм туризм академиясендә «Югары квалификацияле футболчылар әзерләү теориясе һәм методикасы» юнәлеше буенча белем ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль на сайте FootballFacts.ru

Төркем:Русия футболчылары
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Михаил Тушнов

**Михаил Тушнов** (Михаил Павел улы Тушнов, ,  — , ) — микробиолог һәм патофизиолог, Бөтенсоюз авыл хуҗалыгы фәннәре академиясе академигы (1935), Казан ветеринария институтының микробиология кафедрасы мөдире (1917-1931).

## Моны да карагыз
* Вероника Тушнова

## Искәрмәләр

Төркем:Биологлар
Анатолий Тякин

**Анатоли Тәкин** (Анатоли Владимир улы Тәкин, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945).
Александр Устинов

**Александр Устинов** (Александр Виктор улы Устинов, ,  — , ) — РФ спортчысы (ишүче), дөнья чемпионатының көмеш мидәле иясе (1993, 1994).
Юрий Үткелбаев

**Юри Үткелбаев** (Юри Әнвәр улы Үткелбаев, ,  — , ) — РФ футболчысы (капкачы) һәм тренер, «Рубин-2», «Нефтехимик» һәм «Рубин (яшьләр клубы)» клубларының баш тренеры.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Константин Уханов

**Константин Уханов** (Константин Васили улы Уханов, ,  — , ) — фирка-дәүләт эшлеклесе, Мәскәү өлкә эшче һәм керәстиян депутатлары шурасы рәисе (1929-1931), РСФСР җирле сәнәгать халык комиссары (1934-1936), РСФСР җиңел сәнәгать халык комиссары (1936-1937).
Шәех Зәет мәчете

**Шәех Зәет мәчете**  (гарәп.  — «җәмигъ әш-шәех зәйед») — БГӘ башкаласы Әбу-Даби шәһәрендә урнашкан гыйбадәтханә. БГӘ дәүләтен нигезләүче һәм беренче дәүләт башлыгы булган шәех Зәет ибн Солтан ән-Нәхәйян (*[[1918 ел|1918]]-[[2004 ел|2004]]* хөрмәтенә төзелгән.

## Тарих

Шәех Зәет мәчете — Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең иң зур мәчете. Шулай ук зурлыгы буенча дөньяда 8нче урында исәпләнә. Мәчетнең мәйданы 5 футбол стадионы мәйданына тиң.

Мәчеткә берьюлы 40 мең кеше сыя ала.

Мәчетнең 82 гөмбәзе һәм 107 *м* биеклектәге 4 манарасы бар.

Әлеге гыйбадәтханә идәненә дөньядагы иң зур келәм җәелгән (5 627 **). Келәм «Иран келәмнәре» ширкәте тарафыннан әзерләнгән. Рәссамы — Али Халики (Иран). Келәмнең мәйданы — 5 627 кв. м. Келәмне тукуда 1 200 тукучы хезмәт куя. 20 техник төркем, 30 эшче җәлеп ителә. Келәмнең авырлыгы — 47 тонна (35 тонна йон, 12 тонна мамык). Келәм  268 000 төен бар..

Түшәменә дөньядагы иң зур люстра эленгән (биеклеге 15 *м*, диаметры 10 *м*).

Шәех Зәет мәчете туристлар өчен (*[[җомга]] көненнән кала*) иртәнге 9 - 12 сәгатьләр арасында ачык, керү бушлай.

Мәчетнең «Кыйбла» диварындагы «Аллаһының 99 гүзәл исеме (*сыйфатлары*)» каллиграфиясен БГӘ хаттаты Мөхәммәт Мәнди әл-Тамими ясаган.

## Чыганаклар
# Хусам Диб. Путеводитель по Исламу. М.: Издательство ДУМ г. Москвы, 2016. ISBN 978-5-9908782-0-4

## Сылтамалар
* Шәех Зәет мәчетенең рәсми сайты
*  Әбү-Даби туристлык үзәгенең рәсми сайты  
*    Аллаһының гүзәл исемнәре. Шәех Зәет мәчете 

## Искәрмәләр


Төркем:Мәчетләр
Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре мәчетләре
Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре мәдәнияте
Иоһанн Петер Фальк

**Иоһанн Петер Фальк** (, ,  — , ) — шевит сәяхәтчесе, ботаник, табигатьне өйрәнүче.
Мөхәммәт Мәнди

**Мөхәммәт Мәнди**, Мөхәммәт Мәнди әл-Тамими (, *[[1956 ел]], [[Берләшкән Гарәп Әмирлекләре]]*) — , ислам каллиграфиясе белгече. Шәех Зәет мәчете диварындагы «Аллаһының 99 гүзәл исеме (*сыйфаты*)» каллиграфиясенең авторы. БГӘ башкаласы Әбу-Дабиның мәдәният фонды каршындагы мәдәният һәм сәнгать оешмасының директор урынбасары.

## Тәрҗемәи хәле

1956 елда Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә туган. Гарәп каллиграфиясенә Мисырда һәм Төркиядә өйрәнә. Матур язуга төп өйрәтүчесе дип изге Коръән китабын саный. Аны хаттат *куфи* стиле белән күчереп язган. Соңрак *рикагъ, нәстәгъликъ, сөлс, нәсх һәм дивани* стильләрен өйрәнгән һәм кулланган. БГӘ дәүләт башлыгы шәех Зәет ибн Солтан ән-Нәхаянның (*[[1918 ел|1918]]-[[2004 ел|2004]])*) портретын бер ел буе ясый. Рәссам шәехның сурәтен аның исемен күп мәртәбәләр кабатлап китереп чыгара.

Франция президены Жак Ширакның (*[[1932 ел|1932]]*) портретын да шул ысул белән иҗат итә һәм Парижда узган күргәзмәдә катнаша. Хаттат чит илләрдә дә танылу алган, күп бәйгеләрдә җиңүләргә ирешкән, исам каллиграфиясе сәнгате өлкәсендә берничә премия иясе.

## Иҗаты
Иҗатында арабескага өстенлек бирә. Иҗатының төп компонеты булып, Мөхәммәт (с.г.в.) исемен  ысулында язганда, аны аерым хәрефләр итеп, хәрефләрне бер-берсенә кушмыйча язу тора. Шулай ук рәссам гарәп хәрефләре белән инглиз хәрефләрен катыштырып, үзенчәлекле каллиграфия китереп чыгара.

БГӘ милли валютасы булган БГӘ дирһәмендәге (*кәгазь ассигнацияләрнең барысында да, истәлек тимер акчаларның күбесендә*), шулай ук Бәхрәйн динарындагы, Күвәйт динарындагы һәм Сүрия фунтындагы (*эре валюталар*) барлык гарәпчә язуларны уйлап чыгарган.
 
Фарсы култыгындагы барлык гарәп илләре (*[[Согуд Гарәбстаны]]ннан башка*) ватандашларының чит ил паспортларында кулланылган  гарәп хәрефләренең бизәлешен уйлап чыгару эшен башкарган. Рәсми оешмаларның, зур сәяси һәм спорт вакыйгаларының гарәп язулы логотипларының авторы.

Картиналар, портретлар да ясый.

## Әдәбият
# Хусам Диб. Путеводитель  по Исламу. М.: Издательство ДУМ г. Москвы, 2016. ISBN 978-5-9908782-0-4

## Сылтамалар
* *Виктор Лебедев*.   Божественный художник рисует деньги. «Русские Эмираты», 2006 ел, 3/13.
*     Аллаһының гүзәл исемнәре. Шәех Зәет мәчете (Әбү-Даби, БГӘ) 

## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Төркем:Хаттатлар
Төркем:БГӘ хаттатлары
Фуат Гатин

**Фуат Гатин** (Фуат Әгъраф улы Гатин, ,  — , ) — СССР һәм РФ боксчысы, СССРның халыкара дәрәҗәле спорт остасы, Европа чемпионатының көмеш мидәле иясе (1991).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча спортчыларТөркем:БоксчыларТөркем:ССРБ халыкара класслы спорт осталарыТөркем:ССРБ чемпионнарыТөркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Федор Желтухин

**Фөдор Желтухин** (Фөдор Фөдор улы Желтухин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, яшерен киңәшче (1798), Казан вице-губернаторы (1777-1784), Тубыл (1784) һәм Нократ (1784-1789) калгайлыклары идарәчесе.
Инна Федорова

**Инна Фөдорова** (Инна Иван кызы Фөдорова, ,  — , ) — СССР театр һәм кино актеры.
Алексей Фёдоров

**Алексей Фөдоров** (Алексей Григори улы Фөдоров, ,  — , ) — очучы, тарихчы, тарих фәннәре докторы, профессор.
Флориан Федорович

**Флориан Федорович** (Флориан Флориан улы Федорович, ,  — , ) — эсерлар фиркасе әгъзасы, Бөтенрусия оештыру җыелышы әгъзасы, Пенза башлыгы (1917), Иркутск сәяси үзәге башлыгы (1919-1920).
Михаил Федосеев

**Михаил Федосеев** (Михаил Андрей улы Федосеев, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1942).
Феодосий (Голосницкий)

**Феодосий** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Устюг һәм Тотьма епискобы (1761-1766), Тамбов һәм Пенза епискобы (1766-1770, 1773-1787).
Фәрит Сәлмән

**Фәрит Сәлмән** (Фәрит Әдип улы Хәйдәрев, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, илаһиятче, теология һәм дин буенча күпсанлы хезмәтләр авторы. «Коръән белеме» белгечлеге буенча Ислам фәннәре докторы (2022).

## Биографиясе
Мөфти-хәзрәт Фәрит Сәлмән (Хәйдәров Фәрит Әдиб улы) 1969 елда Казанда туа , татар. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1986 елда Казан дәүләт университетының тарих факультетына укырга керә, 1991 елда уңышлы тәмамлый.

1986-1988 елларда КДУның археология лабораториясендә, шулай ук Татарстан Дәүләт архивында (татар бүлеге) эшли. Диния нәзарәте оештырган Россиядә ислам кабул ителүнең 1100 еллыгын бәйрәм иткән вакытта, Гыйрак, Кувейт һәм Сирия делегацияләре каршында тәрҗемәче була. Казан шәһәренең Әҗем мәчете каршындагы мәдрәсәдә, Нур Ислам һәм Әл-Мәрҗани мәчетләре мәдрәсәсендә өлкән укытучы булып эшли, Әл-Фатыйх Ислам университетында укыта. Гарәп телен иркен белә. Инглиз, фарсы, төрек һәм Госман телләреннән тәрҗемә итә. Исламның 1000 еллыгы исемендәге Казан мәдрәсәсен тәмамлый.

1991 елдан бирле рухи вазифага ул Татарстан мөхтәсибәтенең Халыкара бүлеге башлыгы итеп билгеләнә. 1992 елда Татарстан мөфтие урынбасары — халыкара бүлек җитәкчесе, аннары печән мәйданында (Казан) мәчетнең имам-хатыйбы итеп билгеләнә; 1997 елда Баш мөфти, Россия мөселманнарының Үзәк диния нәзарәте рәисе Тәлгать Таҗетдин тарафыннан аңа мөфтинең рухи саны бирелә.
## Хезмәт исемлеге
* 1995-1997 елларда Әл-Мәрҗани Җәмигъ мәчете имам-хатыйбы 
* 1996-1997 елларда Казан шәһәре мөхтәсибе урынбасары 
* 1997-2000 елларда “Болгар” мәчете имам-хатыйбы
* Татарстан мөфтие (ЦДУМ составында) 1997-2001 елларда
* Татарстан Республикасы Мөхтасиат Идарәсенең халыкара бүлеге мөдире
* Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең (ДУМРТ) дин әһеле комиссиясе рәисе
* Ямал-Ненец автономияле округы (ЦДУМ Россия) мөфтие
* ЦДУМ Югары мөфтиенең мәгълүмати эш буенча урынбасары
* ЦДУМ Югары мөфтиенең мәгълүмати эш буенча урынбасары
* Югары мөфти урынбасары
* Россия ЦДУМның Мәскәү вәкиллеге башлыгы
* Россия Үзәк Диния нәзарәте вәкиле, иҗтимагый һәм конфессиональ мәсьәләләр буенча уртак хөкүмәт комиссияләрендә
* ЦДУМны Россиянең Диниясоветында тәкъдим итте.
## Карашлары
"Ваххабчылык белән көрәшү өчен, Рамзан Кадыйров тәкъдим иткәннән кала бернинди дә схема юк", - дип белдерде Ф.Сәлмән Казанда узган "Төньяк Кавказның Идел буена йогынтысы: ислам фундаментализмы проблемасы" фәнни конференциясендә. Ул Р.Кадыйров методлары астында традицион исламның ярдәмен һәм ваххабчылар белән сөйләшүләрдән баш тартуын аңлый, дип ачыклык кертте.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Персональный блог Фарида хазрата Салмана
* Биография на сайте Издательского дома «ЭСМА»

Төркем:Русия мөфтиләре
Төркем:Ислам фәннәре докторлары
Петр Феддерс

**Петр Феддерс** (Петр Александр улы Феддерс, ,  — , ) — рус архитекторы, югары мәктәп укытучысы.
Николай Филиппов

**Николай Филиппов** (Николай Григори улы Филиппов, ,  — , ) — СССР һәм РФ музыкачысы (тромбон), педагог, РСФСРның атказанган әртисе (1981).
## Искәрмәләр
Григорий Филипсон

**Григори Филипсон** (Григори Иван улы Филипсон, ,  — , ) — РИ хәрби эшлеклесе, җәяү гаскәр генералы, сенатор.
Сергей Фильченков

**Сергей Фильченков** (Сергей Яков улы Фильченков, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Николай Фирсов (1831)

**Николай Фирсов** (Николай Александр улы Фирсов, ,  — , ) — тарихчы, югары мәктәп укытучысы, Казан университетының атказанган профессоры (1886), Идел һәм Урал буен колонияләштерү турында фәнни хезмәтләр авторы.

## Моны да карагыз
* Казан университетының этнография музее

## Искәрмәләр
Флавиан Флавицкий

**Флавиан Флависки** (Флавиан Михаил улы Флависки, ,  — , ) — химик, химия докторы (1881), профессор, Санкт-Петербург фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы.

Төркем:Химиклар
Алексей Фортунатов

**Алексей Фортунатов** (Алексей Михаил улы Фортунатов, ,  — , ) — анатом, медицина докторы (1884), хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1903).
## Биографиясе

1850 елның 17 мартында Түбән Новгород губернасында туган.

1876 елда Санкт-Петербург университетында физика-математика факультетының табигый разряды буенча табигый фәннәр кандидаты исеме белән курс тәмамлый.

1884 елда Император хәрби-медицина академиясенең медицина докторы дәрәҗәсенә лаек була. 
1876 елдан 1891 елга кадәр Санкт-Петербург университетында анатомия, гистология һәм физиология кафедралары каршындагы лаборант һәм прозектор вазифаларын эзлекле башкара.

1885 елның 5 сентябреннән 1891 елның 10 апреленә кадәр кеше анатомиясе кафедрасында приват-доцент була. 1886 елдан 1891 елга кадәр табигый разряд буенча 1 һәм 2 нче семинар студентлары өчен анатомиянең мәҗбүри курсын укый.

1890-1891 елларда физика-математика факультеты йөкләмәсе буенча табигый разрядлы студентлар өчен гистологиянең гомуми курсын укый.

1891 елның 10 апрелендә Казан университетының медицина факультетына нормаль анатомия кафедрасы буенча экстраординар профессор итеп билгеләнә.

1904 елның 22 маенда Казанда вафат була.
## Хезмәтләре
* К вопросу о действии горьких средств : (Влияние цетрарина на отделение слюны, желудоч. сока, желчи и сока поджелудоч. железы): Дис. на степ. д-ра мед. Алексея Фортунатова Санкт-Петербург : тип. Акад. наук, 1884
* Материалы к вопросу о последовательности и порядке закрытия черепных швов у инородцев России: Чит. в заседании Физ.-мат. отд-ния 18 окт. 1888 г. / [Соч.] Д-ра мед. А. М. Фортунатова Санкт-Петербург : тип. Имп. Акад. наук, 1889

## Чыганак
Биографический словарь профессоров и преподавателей Императорского С.-Петербургского университета за истекшую третью четверть века его существования. 1869—1894.. — СПб.: Тип. и лит. Б. М. Вольфа, 1896. — Т. 2 (М—Я). — С. 302—303.

## Сылтамалар
Биография
Франгиз Хисамов

**Франгиз Хисамов** (Франгиз Гыйльфанетдин улы Хисамов, ,  — , ) — граждан һәм хәрби билгеләнешле мәгълүмати-телебагланыш системнарында мәгълүмат саклау өлкәсендә белгеч, техник фәннәр докторы (1997), Россия табигый фәннәр академиясе академигы (2004).
Михаил Франк

**Михаил Франк** (Михаил Лүдвиг улы Франк, ,  — , ) — математик, һавада йөзү тарихчысы, профессор (1927).

Төркем:Математиклар
Александра Фукс

**Александра Фукс** (Александра Андрей кызы Фукс, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән шагыйрә.

## Искәрмәләр
Дмитрий Фукс

**Дмитри Фукс** (Дмитри Борис улы Фукс, ,  — , ) — СССР һәм АКШ математигы, профессор (1991), чиксез үлчәмле Ли алгебраларның һомологик назариясе ( (Һелфанд-Фукс назариясе) автордашы.

Төркем:Математиклар
Владимир Федотов (1940)

**Владимир Федотов** (Владимир Дмитрий улы Федотов, ,  — , ) — физика-математика фәннәре докторы (1982), профессор (1986), ТР ФАның мөхбире әгъзасы (1992), РФның атказанган фән эшлеклесе (1995), РФА КФҮнең биология институты директоры (1992-2002).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Иван Куратов

**Ива́н Алексе́евич Кура́тов** (; (18.07.1839 - 29.11.1875) Коми әдәбияты нигезләүләрчеләрнең берсе, тәрҗемәче, коми шагыйре.

## Биографиясе
Иван Куратов Вологда губернасының Усть-Сысолье уездының Кебра авылында туган (хәзер Коми Республикасының Куратово авылы) дьякон гаиләсендә туа.

1854 елда — Ярен рухи училищесын тәмамлаган.

1854—1860 — Вологда рухи семинариясында укыган, анда беренче мәртәбә аның шигъри сәләтләре ачыкланган. Аның тормыш максаты "Кеше тормышы" (1857) шигырендә билгеләнгән - туган халыкка бәхет бирергә. Куратов шигъриятында үзәк урынны фәлсәфи һәм иҗтимагый-сәяси карашлар алып тора, аларда милли (коми) үзаңы төсмере бар.

1861—1865 — Усть-Сысольскта укытучы булган. Ике катлы агач йортта торган (җимерелгән), хәзер бу урында (Орджоникидзе ур., 10) заманча торак йортта (беренче катта) И.А. Куратов әдәби-мемориаль музее урнашкан.

Шагыйрьнең иҗатында күренекле урынны русчадан тәрҗемәләр алып тора: И. А. Крыловтан, А. С. Пушкиннан, А. В. Кольцовтан; һәм шулай ук дөнья әдәбиятының чит ил классикларының.

Коми-зырян телен өйрәнүгә зур игътибар биргән. Коми теленең грамматикасын язган. Параллель рәвештә удмурт һәм мари телләрен өйрәнгән.

Казанга күчеп, озак булмаган вакыт полк аудиторы булып эшләгән.

1866 елдан бирле Урта Азиядә яшәгән. Верный шәһәрендә (хәзерге Алма-Ата) 1875 елда үлгән.

## Истәлек

* 2009 елның 2 октябренда Коми республикасы милли опера һәм балет театрында "Куратов" операсының премьерасы булган, Сергей Носков музыкасы Альберт Ванеев һәм Сергей Носков либреттосына.
* 1989 елда Куратовка багышланган ССРБ маркасы чыгарылган.

## Библиографиясе
* *«Сочинения»*: Художественные произведения, т. 1, Сыктывкар, 1939; Лингвистические работы, т. 2, Сыктывкар, 1939.
* *«Бöрйöм гижöдъяс»*, Сыктывкар, 1951;
* *«Бöрйöм гижöдъяс»* в рус. пер. [Послесл. А. Федоровой], М., 1958.
* *«Коми напевы»* : [Стихотворения]. — Сыктывкар : Коми кн. изд-во, 1985.
* *«Ты бесконечна, жизнь»* : [Заметки публицистика]. — Сыктывкар : Коми кн. изд-во, 1988.
* *«Ой, жизнь ты, жизнь…»* : [Стихотворения и поэмы]. — Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1999.
* *«Моя муза не продажна»* : [Избранные стихи]. Эском, 2007.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ивлев Н. П. Куратов в Казахстане. — Сыктывкар: Коми книжное издательство, 1981.
* Муравьёв В. Б. Первые песни. — М.: Детская литература, 1968. — 160 с.

## Сылтамалар
* Иван Куратов
* 
* Куратов Иван Алексеевич 
* Видео-фрагменты из оперы «Куратов»
* Видео-отрывки из оперы «Куратов», съемка с премьеры
* Фрагменты музыки из оперы «Куратов» на сайте композитора Сергея Носкова

Төркем:Язучылар
Карт (мәҗүсилек)

**Карт** (*Онаеҥ, карт кугыза*) — Мари халкының Мари традицион диненең дин әһеле

## Этимологиясе
Сүз болгар теленнән алынган "карт" дигәнне аңлата. Үз мари атамалары да бар — *кугыза* («карт»), *югтич* («каһин»), *онаеҥ* («күрәзәче»), *арвуй* (ср.  — *дәъвачы*;  — *багучы*). Көнчыгыш марилар үз каһиннәрен мулла дип атыйлар. Баш каһин — Кугу Юмо кугыза. Бу аңлатма ; ; , ка туры килә; болгар телендә *абыз*. Мөгаен, *«юктуч»* сүзе *«йÿк* сүзеннән килеп чыккан, таулы мари телендә *юк»* — тавыш (тавыш бәйләмнәре яңгыравы), туры булмаган мәгънәдә — тавыш (ышандыру, нинди дә булса фикерне күңелгә салу, фикер, бәяләмә, караш) яки мари теленнән «*юкташ*» — укырга, мәсәлән, дога укырга.

## Тарихта картлар
Мари каһиненең язмаларда беренче тапкыр искә алу 1345 елда Якшәмбе монастыренда Язмада бар, анда Гәреч кенәзе Андрей Семён улы белән мари кенәзе Никита Байборода (мар. Ош-Пондаш) кызына өйләнгәндә Ветлуга кенәзлегенең баш каһине Шанги көнчесе килеп тантанада булган Гәреч кенәзе Семён Иван улының Евпраксиягә бозык җибәргән.

## Вазифалар
Картларның ярдәмчеләре бар — *ÿссö*. Картлар җәмәгать җыелышы Погын тарафыннан сайлана. Карт гадәттә 60 яшьтәге яки олырак кеше булмаган (лаеклы кеше булмаса урта яшьтәге кеше), Мари Ходайларын белергә тиеш булган, дәрәҗәле тормыш белән үзен киңәш иткән, тиз һәм җитез сөйләшә алырга тиеш булган. Яңа туган балаларга исем биргән, өйләнүләрне изге иткән һәм үлгәннәрне күмгән.

## Әдәбият
* 
* ''Саберов Р. А.'' Финно-угорское жречество XX века: проблемы развития // XX век и Россия: общество, реформы, революции. — 2013. — № 1-1. — С. 138—148.
* ''Саберов Р. А.'' Жречество мари (конец XX — начало XXI века): проблемы институционализации // Вестник Нижегородского университета им. Н. И. Лобачевского. — 2013. — № 4-1. — С. 264—268.
* ''Саберов Р. А.'' Интервью с А. И. Рукавишниковым // Colloquium heptaplomeres. — 2014. — № 1. — С. 163—170.
* ''Саберов Р. А.'', ''Шкалина Г. Е.'' Институт жречества черемис и вотяков в XVIII — начале XX века: к проблеме сравнения и классификации // Вестник Мининского университета. — 2015. — № 1 (9). — С. 6.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Мари традицион дине

Төркем:Дин
Марат Хәйруллин

**Марат Наил улы Хәйруллин** (, ) — Россия-Казакъстан футболчысы, ярымсакчы. Казакъстан чемпионы (2007, 2008, 2009, 2013).

## Карьера
Марат Хәйруллин 1984 елның 26 апрелендә Казан шәһәрендә туа. Беренче тренеры — Александр Васильевич Осипов. Футбол белән 7 яшендә шөгыльләнә башлый. «Рубин-2» клубы дубленда уйный, 2006 елда команданың төп составына керә.

2007 ел башында Хәйруллинны Россия тренеры Владимир Муханов җитәкчелегендәге «Актүбә» Казакъстан клубына күчә. Хәйруллин команда белән өч ел рәттән (2007—2009) Казакъстан чемпионы була. 84 уен үткәрә һәм 23 гол кертә.

2010 елда Россиянең беренче лига «Волга» Түбән Новгород командасы белән контрактка кул куйса да, ярты елдан соң «Актобе»га әйләнеп кайта. Икенче әйләнештә 14 матч уйный һәм 6 гол кертә, команда көмеш медальләр яулый. Аннан соң ике тапкыр бакыр медальләргә ия була һәм 2013 елда Владимир Никитенко җитәкчелегендә чемпион була, ул чакта Хәйруллин 26 уенда 7 гол кертә. Киләсе елда икенче урынны (Хәйруллин 28 уенда 9 гол кертә) һәм 2015 елда өченче урынны яулый.

2016 елда командага яңа җитәкчелек килә, шулай ук Россия белгечләре: гендиректор Дмитрий Васильев һәм баш тренер Юрий Үткелбаев. Хәйруллин өчен урын табылмый. Ул Казакъстанның башка клубына Владимир Муханов җитәкләгән Күкчәтаудагы «Окжетпес»ка күчә. Хәйруллин 27 уенда 8 гол кертә, клуб 8 урынны ала.

### Җыелма команда
Казакъстан җыелма командасы өчен уйнарга аны Чех белгече Мирослав Беранек җәлеп итә. Беренче тапкыр ул җыелма команда составында 2011 елның 3 июнендә Астанада Азәрбайҗанга каршы (2:1) 2012 елгы Европа чемпионатының сайлап алу турнирында чыга. Соңгы уенны 2014 елның 7 июнендә Будапештта Венгрия җыелма командасы белән иптәшләрчә матчта уздыра (0:3). Барлыгы 13 матч үткәрә, аларда бер гол тапшыру белән билгеләп үтелә.

## Казанышлар

* Казакъстан чемпионы (4): 2007, 2008, 2009, 2013
* Көмеш призёр (2): 2010, 2014
* Бакыр призёр (3): 2011, 2012, 2015
* Казакъстан Кубогы иясе: 2008
* Казакъстан Суперкубогы иясе: 2008, 2014
* Футзал буенча Татарстан Кубогы иясе: 2016

## Искәрмәләр


Төркем:«Рубин» футбол клубы
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Рөстәм Хәлитов

**Рөстәм Хәлитев** (Рөстәм Касыйм улы Хәлитев, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1956).