open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Туаруг пирмәнкәсе

thumb|Туаруг пирмәкәсе
**Туаруг пирмәкәсе** — төче камыр эченә эремчек һәм яшелчә турап тутырылган ризык.

Аңа охшаш ризык булып пилмән тора.

## Ясау ысулы
Ничә кешегә әзерләнүеннән чыгып, эремчекнең күләме дә шуңа бәйле.

Якынча 1 кг эремчеккә  2-3 йомырка, тоз, туралган яшел суган кушып болгатып эчлек әзерлиләр. (Яшел суган булмаганда, сыер маенда кыздырылган уртача зурлыктагы 2 баш суган да салырга була).

Йомырка, бераз су,  тоз һәм он кушып токмач камыры кебек камыр басалар. Камырны җәйгәч, түгәрәк тышчалар кисәләр. Инде «туаруг пирмәнкәләрен» ясарга да була. Калак белән эчлекне тышчаларга салып ябыштыралар һәм өмәреп баралар.

Өмәрү — тышчаның бер-берсенә ябыштырылган ике кырыен чеметкәләп, эчкә таба бөкләп кенә барырга кирәк.

«Туаруг пирмәнкәләре» әзер булгач, кайнап торган суга салып 10-15 минут пешерәләр.

Әзер ризыкка каймак өстәп табынга куялар.

## Чыганаклар
* Туаруг пирмәнкәсе 

Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Украин ризыклары
Төркем:Украина символлары
Абзар иясе

**Абзар иясе** — ишек алдында, йә ат абзарында торучы татар мифлары каһарманы.

Мифлар буенча, йорттагы терлекләрне баш-күз итә. Ул кай чагында кеше кыяфәтендә, кай чагында бер-бер терлек сурәтендә кешегә дә күренә. Аны ерактан гына, төнлә генә күреп була.

Йорт анасы терлекне генә карый, бигрәк тә ул ат­ларны ярата. Сөйгән атының ялын тарый, читтән аңа җим алып килә, кай атларны ул бер дә яратмый, яратмаган атын төн буе борчый, җөдәтеп бетерә. Төн буе аңа атланып йөри, аның алдындагы җимне алып китеп, үзе сөйгән ат алдына илтеп сала. Йорт анасы сөйми торган атлар арыкланып, боегып бетәләр, бик өшәнәләр. 

Ышанулар буенча, Абзар иясенең күңелен калдырырга бер дә ярамый. Ара-тирә генә бул­са да аның күңелен таба торырга кирәк. Аның кәефен бер бозсаң ул бөтен йорттагы терлекләрне үтереп бетерә икән. Йорт анасы ат тагарагын пыч­ратканны барыннан да бигрәк яратмый икән. Йорт анасы бер борчылып китсә, аны ипкә китерү өчен аның атын атап бутка пешерергә кирәк, ди.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Татар халык легендалары һәм мифлары
* Turkish Mythology Dictionary - Multilingual (Tatarça)

Төркем:Татар мифологиясе
Атсыз

**Атцыс** яки **Атсыз** — көнбатыш себер татарлары мифлары буенча явыз өрәк.

Ышану буенча, Атцыс төннә юлчылар каршына агач, ут әйләнәсе, ат арбасы булып килеп чыгып аларны буа.
 
Шулай ук, башка яман көч ияләрен,аларның исемнәрен әйтүдән куркып, Атцыс дип йөргәннәр.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Татар халык легендалары һәм мифлары
* Turkish Mythology Dictionary - Multilingual (Tatarça)

Төркем:Татар мифологиясе
Дию пәрие

150px|thumb|right|Низами Гянджевиның «Махан сихерләнгән урманда» хикаясендә Дию сурәте.
**Дию пәриләре** — татар һәм башкорт мифологияләрендә иң түбән дәрәҗәле мифик затлар.

Казан татарлары мифлары буенча дию пәриләре җир астында, диңгез төбендә үз калаларында яшәгәннәр.

Җир өстендә алар күренмәү саләтенә ия булганнар, ә кешеләргә кеше кыяфәтендә генә күренгәннәр. Шулай итеп, чибәр кызга әйләнеп алар кешеләргә кияүгә чыга, яки өйләнә алганнар.

Шулай ук, алар кешеләрне төрле тәм- томнар белән сыйлаганнар, тик бу азыкны *бисмилла* белән капсаң, имеш,  дию пәрие ризыгы ат тизәгенә әверелгән.

Кайбер мифлар буенча дию пәриләре ике төргә бүленә: дию һәм пәри.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Татар халык легендалары һәм мифлары

‏

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Диюләр
Мәчекәй

200 px|thumb|right|«''Вампир''» картинасы , авторы Philip Burne-Jones, 1897
**Мәчекәй** яки **Купкын** (себ.тат.* Мәцкәй*) — Тубыл татарларында, көнчыгыш башкортларда кан белән тукланучы явыз мифик җан иясе.

Ышанулар буенча, Мәцкәй, үлгән сихерче җаны булып, кешеләр янында яшәвен дәвам иткән. Ул кешеләрдән аермалы буларак ут-шар булып оча да белгән.

Миф буенча ул кеше каны белән тукланган һәм кешеләргә төрле авырулар җибәрә алган.

Шулай ук, ул кешегә дә әйләнә алган, моның өчен аңа пәрине йотарга яки пәри аны йотарга тиеш булган.

Көнбатыш мифологиясендә кан белән тукланучы явыз затларны *Вампирлар* дип йөртәләр.

## Шулай ук карагыз

* Мәсек

## Чыганаклар
* Татар халык  мифлары
* Turkish Mythology Dictionary - Multilingual (Tatarça)

Төркем:Башкорт мифологиясе
Төркем:Татар мифологиясе
Пир

**Пир** — мишәр татарларында явыз җан яки өрәк.

Ышанулар буенча, Пир кешеләрне акылдан шаштыра алу саләтенә ия булган. Моннан котылу өчен бер генә ысул булган — өч юл кисешкән турыда корбан китерергә кирәк булган.

Пирның төрләре булып Бичура һәм Шүрәле санала.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Татар халык  мифлары

Төркем:Татар мифологиясе
Җир иясе

200px|thumb|right|Җир иясе
**Җир иясе** — татар мифологиясендә яхшы, уңай мифик җан иясе.

Халык ышанулары буенча ул кырларга хуҗалык иткән. Күбесенчә ул кеше кыяфәтендә күренгән.

Ачулы Җир иясе кешеләргә ачлык китерә алган дип саналган һәм ел саен язгы чәчүдән соң аның хөрмәтенә халык дога кылган.

Казан татарлары аны *Басу анасы* дип йөрткәннәр. Чуашларда аңа якын персонаж- *Ираш амэшэ*, чирмешләрдә- *Уржава, Рожава, Норов ава*, арларда- *Джеганай*, карачайларда- *ДЖер ийеси* , төрекләрдә- *Тарла-бекчиси*, латышларда- *земес мате*.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Татар халык  мифлары

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Җир ияләре
Убырлы карчык

thumb|200px|Right|  «Сказке о трёх царских дивах и об Ивашке, поповском сыне» әкиятенә Иван Яковлевич Билибинның иллюстрациясе , 1911 г.
**Убырлы карчык** — татар, башкорт мифологияләрендә сихерче ролен башкаручы җан иясе.

Ышанулар буенча, Убырлы кешенең җаны юк дип санала, ә җаны урынын Убыр биләп тора. Убыр бу тән белән идарә итә. Казан, мишәр татарларында, башкортларда ул аеручы корсаклы хатыннарга куркыныч дип саналган.

Мифлар буенча, Убырлы карчык яшь сабыйларны урлап урманда яшерә торган булган.

Убырлы карчык бик күп татар әкиятләренең төп герое булып тора:

*"Таңбатыр" татар халык әкияте;
*"Гөлчәчәк" татар халык әкияте;
*"Үги кыз" татар халык әкияте һ.б.

## Моны да карагыз
* "Убырлы карчык" уены.
* Зомби

## Чыганаклар
* Татар халык  мифлары

Төркем:Башкорт мифологиясе
Төркем:Татар мифологиясе
Таиб Яхин

**Таиб (Таип) Яхин** (Мөхәммәдтаип Гыйльман улы Яхин) - күренекле татар мәгърифәтчесе, тәрҗемәче, фольклорчы. Кайбер чыганакларда исеме "Таип" дип язылган. Композитор Рөстәм Яхин да шушы ук Яхиннар нәселеннән.

## Тормыш юлы
Татарстанның Саба районы Сабай карьясында 1844 елда туган. Яхинның нәселе — бу төбәк өчен генә түгел, бөтен милләтебез өчен дә атаклы, абруйлы нәсел. Яхиннар Саба илендә имамлык иткәннәр, мәчет-мәдрәсәләр тотканнар. Яхиннар йолдызлыгы ул — имамнар, мәгърифәтчеләр, шагыйрьләр йолдызлыгы...
Таиб Яхинның әтисе - төбәкнең абруйлы дин эшлеклесе Гыйльман бине Яхъя Сабай карьясында имам булган. Таиб Яхин Казан дарелфөнүнендә (университетында) һәм Казан татар укытучылар мәктәбендә (КТУШ) мөдәррис булып эшләгән.  1897-1898 елларда университет типографиясендә аның дәреслекләре чыгарыла. 1884-1910 елларда дин белеме буенча укыткан. 1910 елда вафат, Казанда җирләнгән, кабере Г.Тукай кабере белән янәшә (5-6 адым ераклыкта) урнашкан. Рус язучыларының әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итә. Идел буе татарларының халык аваз иҗаты әсәрләрен җыя. Мәкаль, әйтем, табышмак, балалар өчен гыйбрәтле хикәя җыентыклары төзүче. Мәгърифәтчелек өлкәсендә Таиб Яхинны Каюм Насыйри белән тиң йөртәләр .

## Чыганаклар
* Нуруллин Р.Г. Яхиннар. — Казан: «Ихлас» нәшрияты, 2016.  — 208 б. – 500 д. – ISBN 978-5-906701-70-1.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Татар энциклопедия сүзлеге / Баш мөхәррир М.Х.Хәсәнов; җаваплы мөхәррир Г.С.Сабирҗанов. - Казан: ТР ФА Татар энциклопедия институты, 2002. - 830 б. (Мәгълүматлар 815 нче биттә китерелгән).
* Саба төбәгенең эпиграфик истәлекләре
* Саба төбәгенең эпиграфик  истәлекләре
* Яхиннар йолдызлыгы
* Пушкин и татарская литература
* Вполсилы работать в этой школе было невозможно
* Таип Яхин турында 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Фольклорчылар
Төркем:Татар фольклорчылары
Дию

150px|thumb|right|Низами Гянджевиның «Махан сихерләнгән урманда» хикаясендә Дию сурәте.
**Дию** (себ.татар- тив; башк.- дейеу) — төрки халыкларның мифларында явыз җан ияләре.

Ышанулар буенча, диюләр — бик күп көчкә ия, дәрманлы, берничә башлы алыплар. Алар ике җенесле дә була алганнар.

Кайбер төркиләрдә алар циклоплар кыяфәтендә дә булганнар. Гагауз һәм төрекләрдә диюләр — зур күкрәкле хатын-кыз алыплар.

Башкортларда һәм татарларда диюләрнең үз җир асты патшалыклары да бар.

Үзбәк, казакъ, кыргыз мифларында алар уңай персонажлар булып саналганнар һәм кешеләргә калалар, кирмәннәр төзүчеләр, сихерчеләрнең ярдәмчеләре булып сурәтләнгәннәр.

## Шулай ук карагыз
Дию пәрие

Пәри

## Чыганаклар
* Татар халык мифлары

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Диюләр
Ренат Биккинин

**Ренат Биккинин** – танылган көрәшче. Грек-рим көрәше буенча Европа чемпионы (2002), Россия чемпионы (2003). Халыкара дәрәҗәсендәге спорт остасы (2000). 55 кг кадәр авырлыкта чыгыш ясаган. 
## Тәрҗемәи хәле
Ренат Айсә улы Биккинин 1979 елда Саранск шәһәрендә эшче гаиләдә туган. Чыгышы белән ул танылган көрәшче Касыйм Хәлиловның туган авылы Тауладан.

Көрәш белән беренче тапкыр 11 яшендә шөгыльләнә башлый. Бер ел буе Кязим Нарбековта шөгыльләнә.

Икенче тапкыр 15 яшендә Виктор Зотов төркемендә көрәшкә кереп китә. Зотов җитәкчелегендә берничә эчке Россия бәйгесендә җиңә.

2000 елда Токиода Дөнья студентлар беренчелегендә икенче урынга чыга.

2001 елда Россия җыелма командасына Дөнья кубогына барырга чакырыла. Франциядә узган команда бәйгесеннән алтын медаль белән кайта.

Ренатка төп уңышы 2002 елда килә. Ул Россия беренчелегендә 55 кг кадәр авырлыкта өченче урынга чыга. Европа беренчелеге уздырылган, кечкенә фин шәһәре Сейняйокида Ренат һич көтмәгәндә алтын медаль яулый. Чирек финалда румын Гаврилэны 5-0 исәбе белән, ярым финалда Дариуш Яблонскийны (3-1), финалда – болгар Теневны (4-2).

Ул елны Дөнья чемпионатына барыр өчен аңа төп көндәше Мамедалиевны Поддубный мемориалында җиңәргә кирәк була.

2003 елда Россия беренчелегендә беренче урынны ала.

Байтак халыкара ярышларда җиңүче.

## Чыганак
* [Илдус Илдарханов. Без көрәшче халык. – Казан, 2009. – 174нче бит](http://www.bmsi.ru/media/93903cfc-3f4d-4b9f-bda1-6ef68de8bd89/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0%20%22%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%20%D0%B8%D0%B7%20%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B1%D1%8B%22%20%20(%D1%81%D1%82%D1%80%20120-189%20).pdf)

Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Россия спортчылары
Өрәк

200px|thumb|right|Өрәк сурәтләнеше
**Өрәк** (татарча өрү сүзеннән) яки **Кот** — үз үлеме белән үлмәгән кешенең янында, җирдә йөрүче зат.
   
Миф буенча кеше аны алга баручы башка кеше яки күләгә рәвешендә күрә ала. Шулай ук өрәк болыт кыяфәтен дә ала ала дип саныйлар.

Ышануларга күрә өрәк үзенең кешесенең мәетен үтеп баручы тере кешеләргә күрсәтергә теләп, җан өзгеч тавыш белән кычкыра. Ә кеше аны якыннанырак күрергә теләсә шунда ук юкка чыга.

Татар телендә курку очрагында «*кот очу*» дип әйтелә. Ягъни, ышанулар буенча, кот (өрәк) һәрбер кешедә дә бар булып чыга.

Бүгенге татар әдәби телендә *өрәк* сүзе урынына, фарсы теленнән кергә *[[җан]]* сүзе кулланыла. Монысы өрәккә ышанулар татарларда Ислам дине таралганчы ук булуын күрсәтергә мөмкин.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Татар мифлары 
* Turkish Mythology Dictionary - Multilingual (Tatarça)

Төркем:Башкорт мифологиясе
Төркем:Татар мифологиясе
Аждаһа

**Аждаһа** яки **ләү** — күпчелек очракта елансыман мифик зат.
Татар телендәге *Аждаһа* сүзе *Аяси-Дахака* дигән фарсы сүзенә кайтып кала.
Мишәр, ногай татарларында *Аждаһа* сүзе- *Аздака* дип яңгырый.

## Мифлар
Күпчелек мифларда Аждаһа берәр каланы, йә тулаем илне юкка чыгу куркынычы астына куя. Халык, үз-үзен коткару өчен аңарга азык итеп берәр кыз бирә торган була. Актыкта берәр батыр ул Аждаһаны җиңеп, шуның өчен патша кызына өйләнә торган булган. 
### Төрки халыклар мифологиясе
Төрки халыклар мифологиясендә явыз, бик озын гомерле күпбашлы елансыман җан иясе.
#### Әзәри мифлары
Әзери мифларында Аждаһа корсаклы хатын-кыз карынына кереп, шунда яшәүче җан иясе.
#### Татар-башкорт мифлары
Мишәр татарлары мифларында Аздака- ут чәчүче елан кыяфәтендә.

Казан татарлары, башкорт мифларында елан(шулай ук зилант яки җылан) үлгәчтен Аждаһага, ә озак яши алган Аждаһа, үлеменнән соң Юхага әверелә.

### Фарсы мифлары
Таҗикларда Аждаһа- ут, агу, төтен чыгара алып, тау куышларында яшәүче җан иясе.

## Яшәү урыны
Төрле халыкларда Аждаһа төрле урыннарда яши. Урта Азия халыкларында ул җир асларында, мәгарәләрдә яши.

Әзери, башкорт мифларын буенча, ул күлләрдә яши.

Татар мифлары буенча, ул диңгездәге бер утрауда гомер итә, кайда аны яңгыр болыты илтеп ташлый.

## Моны да карагыз

* Виверна
* Зилант

## Чыганаклар
* Азия мифлары 

Төркем:Татар мифологиясе
Синдром

**Синдром** ( — бер дәрәҗәдә, бердәм) — гомуми патогенезлы симптомнар җыелмасы.

Медицинада һәм психологиядә синдром термины клиник яктан таныла торган билгеле бер күләмдәге симптомнар (үзенчәлекләр, күренешләр яки характеристикалар) ассоциациясенә таяна. Алар еш кына бергә күзәтелә, шул рәвешчә, бер үзенчәлекнең табылуы табибка калганнарының да булу ихтималын искәртә. Берничә дистә ел элек әлеге термин медицинада гына түгел, охшаш күренешләрне тасвирлау өчен башка өлкәләрдә дә кулланыла иде.

Техник медицина телендә синдром ачыкланган характеристикалар җыелмасына гына кагыла. Үзенчәлекле авыру, шартлар яки тәртипсезлекләр төп сәбәп буларак таныла торгандыр, мөгаен. Физик сәбәп табылу белән “синдром” сүзе кайвакыт авыру атамасында гына да кала.

Термин грек теленнән алынган һәм сүзгә-сүз күчергәндә «бергә идарә ителә» дигәнне аңлата, гадәттә ул шулай була да. Хәтта төп сәбәп ачыкланганнан соң, яки шундый ук комбинациядәге симптомнар һәм билгеләр башлануга китергән төрле беренчел сәбәпләр булганда, еш кына синдром терминын куллануны дәвам итәләр. Күп кенә синдромнар аларны беренче булып тасвирлаган галимнәрнең исемнәре белән атап йөртелә: Даун синдромы, Скумин синдромы, Туретт синдромы һ.б.

## Шулай ук кара
* Скумин синдромы
* Токсикоз
* Ван Гог синдромы
Бакалы

**Бакалы** — авыл, Башкортстанның Бакалы районы үзәге.

## Тарихы
Бакалы 18 гасырда казаклар ныгытмасы буларак төзелгән. Биредән күченгән керәшен казаклары нагайбәкләр буларак билгеле. 1913—1924 елларда шәһәр заштатный статусын йөртә. 1930 елдан Бакалы районы үзәге.

Биредә заманча сәламәтлек саклау, мәгариф, мәдәният, спорт, сәүдә учреждениеләре эшли.

## Демография

2002 ел җанисәбе буенча авылда татарлар (60,9), руслар (27,7 %), керәшеннәр, башкортлар яши.

## Шәхесләр

* *[[:d:Q18325097|Barys Bikinin]]*
* *[[:d:Q124515162|Азиза Бекманова]]*
* *[[:d:Q55085625|Александр Кузнецов]]*
* Виктор Зотов
* Владимир Дьяков
* Илдар Сәетев
* *[[:d:Q47164719|Марк (Дәүләтев)]]*
* *[[:d:Q112073623|Маҡулов Айрат Һәүбән улы]]*
* Нина Антонова
* *[[:d:Q56309130|Флүр Галләмев]]*
* Фәридә Әхмәтшина
* *[[:d:Q107111880|Фәрхетдинов Әнүәр Нуретдин улы]]*
* Җәкәү Костин
* Әүдеки Кириллова

* Фәридә Әхмәтшина (1975), Казан шәһәр филармониясе җырчысы, «Фәридә – Алсу» дуэты солисты, Татарстанның халык артисты (2025).

## Дин

; Христианлык
* Рус православие чиркәве
** Изге Троица храмы
* 
** «Яңа тормыш» чиркәве
; Ислам
* Җәмигъ мәчете

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Борай (Башкортстан)

**Борай** – Башкортстанның Борай районы үзәге. Борай Уфадан 150 км көнбатыш-төньяграк тарафта, Тере Танып елгасы кушылдыгы Сару елгасы буенда урнашкан.

Беренче тапкыр 1610 елда искә алына. 1864 елдан Борай – волость үзәге, 1930 елдан – район үзәге.

Әле 1989 елда Борайда күпчелектә татарлар яшәсә, 2002 елда күпчелектә башкортлар (85%) булып чыгалар.

Борайда татар телендә «Алга» исемле район газетасы чыга, аны районда яшәүче арлар, чирмешләр, хәтта руслар алдырып укый. 
## Халык

[300px|thumb|right|[Шәрәфетдин Хәмитов 1914 елда төзи башлаган мәчет]]

## Җитештерү тармагы
* Борай МПМК
* Борай электр челтәрләре
* Борай техник ремонт предприятиесе
* Борай урман әзерләү предприятиесе һ.б.
## Мәдәният
## Мәгариф
## Дин
;Ислам
* Тарихи мәчет
* Ак мәчет
* Кызыл мәчет
;Христианлык
* Протестантлык
** 

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Айрат Солтанов
* Владимир Лобов
* Касыйм Әхмәрев
* Кәлимулла Хәсәнев
* Мөслим Марат
* Рамил Әхтәмев
* Салават Гыйләҗетдинев
* *[[:d:Q20603895|Фәнис Абазов]]*
* *[[:d:Q106350635|Шакиров Мәғнәүи Мәүли улы]]*
* Шәрәфетдин Хәмитев

* Чулпан Билалова, рәссам
* Илһам Галин, эшкуар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Алга» газетасы сайты 

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Иң зур империяләр исемлеге

thumb|500px|1492 елдан алып бүгенгәчә булган дөнья колонизацияләре
## Исемлек
Коры җирнең гомуми мәйданы  148.939.063,133 км²..

**Тарихи периодлар:**

## Шулай ук карагыз
* Тарихи бәйсез дәүләтләренең исемлеге

## Чыганаклар
* Исторические карты и схемы
* 
* Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall and Peter Turchin (2004). ''East-West Orientation of Historical Empires.'' 
* J. Beloch (1886), *Die Bevölkerung der griechisch-römischen Welt*, Duncker and Humblot, Leipzig.
* Jean-Noël Biraben (2003). «The rising numbers of humankind», *Populations & Societies* **394**.
* Roger Boesche (2003). «Kautilya’s Arthashastra on War and Diplomacy in Ancient India», *The Journal of Military History* **67** (p.&nbsp;9-38).
* Stephen Broadberry and Mark Harrison (2005). *The Economics of World War I*. ISBN 0-521-8521 2-9.
* Christopher Chase-Dunn, Alexis Álvarez, and Daniel Pasciuti (2002). ''Power and Size: Urbanization and Empire Formation in World-Systems Since the Bronze Age''.
*  
* Raymond W. Goldsmith (1984), «An estimate of the size and structure of the national product of the Early Roman Empire», *Journal of the International Association for Research in Income and Wealth* **30**
* Bruce R. Gordon (2005). ''To Rule the Earth…'' (See Bibliography for sources used.)
* Mark Harrison (1998). *The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison*.
* Angus Maddison (2001). *[[The World Economy: Historical Statistics|The World Economy: A Millennial Perspective]]*. OECD, Paris.
* Angus Maddison (2006). *The Contours of the World Economy 1-2030 AD*.
* Colin McEvedy and Richard Jones (1978), «Atlas of World Population History», *Facts on File* (p.&nbsp;342-351). New York.
* Sevket Pamuk (2005), «The Ottoman Empire in World War I». In Stephen Broadberry and Mark Harrison (2005), *The Economics of World War I*, p.&nbsp;112-136. Cambridge University Press. ISBN 0-521-8521 2-9.
* Donald Quataert (2005). *The Ottoman Empire, 1700—1922*.
* Walter Scheidel (2005). The monetary systems of the Han and Roman empires. Стэнфордский университет.
* Walter Scheidel (2006). Imperial state formation in Rome and China . Стэнфордский университет.
* Carla M. Sinopoli (2003). *The Political Economy of Craft Production: Crafting Empire in South India, C. 1350—1650*.
* Ralph Thomlinson (1975), *Demographic Problems, Controversy Over Population Control*, Second Edition.
* Dr Frances Wood (2006). ''China: The Three Emperors''. 
* H. Yoon (1985). «An early Chinese idea of a dynamic environmental cycle», *[[GeoJournal]]* **10** (2), p.&nbsp;211-212.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Төркем:Исемлекләр:Тарих
The Beatles

**The Beatles** («*Битлз*»; аерым төркемнең катнашучыларын «битллар» дип йөртәләр) — 1960 елда оешкан инглиз рок-төркеме, Ливерпуль шәһәреннән: Джон Леннон (ритм-гитара, соло-гитара, клавишалылар, перкуссия, бас-гитара, вокал), Пол Маккартни (бас-гитара, клавишалылар, гитара, вокал), Джордж Харрисон (соло-гитара, ритм-гитара, ситар, перкуссия, клавишалылар, вокал), Ринго Старр (барабанлар, перкуссия, клавишалылар, вокал).

The Beatles төркеме рок-музыкага зур йогынты ясаган һәм белгечләр тарафыннан XX гасырның иң уңышлы төркемнәреннән берсе дип санала, төркемнең уңышлары табыш ягыннан да, иҗат ягыннан да бик күп. Күп куренекле музыкантлар үз иҗатларында The Beatles җырларының йогынтысын таныйлар. 1963 елда «Please Please Me / Ask Me Why» синглы чыккач, төркем бөтен дөньяда таныла һәм шул ук вакыттан битломания дип исемләнгән глобаль куренешне башлана. Төркемнең музыкантлары һәм аларның продюсеры һәм тавыш режиссеры Джордж Мартин тавыш яздыру тармагында, төрле музыкаль юнәлешләрен кушуга һәм видеоклиплар төшерүгә өлеш керткәннәр.

The Beatles төркемең купчелек җырлары автордашлыкта барлыкка килгән һәм Джон Леннон һәм Пол Маккартни исемнәренә язылган. Rolling Stone журналының «500 бөек альбомнар» тезмәсендә төркемнең Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band альбомы беренче урында (тагы дүрт альбомнары беренче дистәдә). Шулай ук, төркем Rolling Stone журналының "50 бөек башкаручылар" тезмәсендә беренче урында. The Beatles музыкасына «Let it Be» фильмы ике Оскар премиясен алган. Бар квартет, ил алдында казанышлары өчен, MBE орденнары белән бүләкләнгән.

1970 елдан The Beatles бергә эшләүләрен туктаталар. Төркем таралгач, музыкантлар һәрберсе аерым карьера эшли башлый. 1980 елда Джон Леннон үз өе алдында һәлак була, 2001 елда Джордж Харрисон яман шеш чиреннән үлә. Пол Маккартни һәм Ринго Старр иҗат эшләрен дәвам итәләр.

Төркем:Бөекбритания рок-төркемнәре
Төркем:Квартетлар
Язикәү (Сарман районы)

**Язикәү** () — Татарстан Республикасының Сарман районындагы торак пункт, авыл.
Авыл үзенең ярымҗимерек чиркәве белән данлы. Михаил-Архангел чиркәвен 1881 елда Алабуга сәүдәгәре Иван Григорий улы Стахеев төзеткән.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Atom (веб-технология)

right|150px|Atom
**Atom** — чыганакларны тасвирлау форматы һәм аларны бастыру протоколын берләштергән веб-технологияләренең уртак атамасы.

## Atom форматында тасма мисалы

Блог мисалы:


```xml
<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom">
  <title>Минем блогым</title>
  <subtitle>Татар теле</subtitle>
  <link href="http://example.org/"/>
  <updated>2003-12-13T18:30:02Z</updated>
  <author>
    <name>Габдулла Нуруллин</name>
    <email>petrov@example.com</email>
  </author>
  <id>urn:uuid:60a76c80-d399-11d9-b91C-0003939e0af6</id>
  <entry>
    <title>Татар теленең дәүләт статусы</title>
    <link href="http://example.org/2003/12/13/atom03"/>
    <id>urn:uuid:1225c695-cfb8-4ebb-aaaa-80da344efa6a</id>
    <updated>2003-12-13T18:30:02Z</updated>
    <summary>Татар теленең дәүләт теле буларак хәзерге хәләте нинди?</summary>
  </entry>
</feed>
```


## Шулай ук кара
* RSS
* FeedSync
* GData
* OData


Төркем:XML нигезендә стандартлар
Винның күчеш кануны

Вилгельм Вин 1893 елда термодинамика һәм электродинамика нигезендә, /(со, T) функциясенең түбәндәгечә язылуын исбатлый:

: u_\nu = \nu^3 f\left(\frac{\nu}{T}\right), биредә:
* ~ u_\nu  — нурланыш энергиясе тыгызлыгы 
* ~\nu — нурланыш ешлыгы
* ~T — нурландыручы җисемнең абсолют температурасы (Кельвиннарда) 
* ~f — ~\nu ешлыгының T температурасына чагыштырмасы функциясе.

Бу **Вин формуласы** дип атала. Бу формуладан Стефан–Больцман канунын да чыгарып була.

F функциясенең максимумы шартын языйк: Дулкын озынлыгы \lambda га тигез булганда, f функциясе максималь кыйммәтенә ирешә. \lambda ≠ чиксезлек икәнлеген исәпкә алып, (1.23) тигезләмәсенең тамырын бол ай яза алабыз:
 
: \lambda_{\max}=\frac{b}{T}
Тәҗрибәдән табылган b константасының кыйммәте 2,9 • 10^ -3мК га тигез. Ә формуласы **Винның күчеш кануны** дип атала. Аннан күренгәнчә, температура күтәрелгәндә, f функциясенең максимумы дулкын озынлыгы кыскару юнәлешендә үзгәрә.

## Чыганаклар
* «Физика». Галимов Д.Г., Даутов Г.Ю., Тимеркәев Б.А.

Төркем:Термодинамика
Төркем:Физик законнар
BaXtle төркеме

**BaXtle Quartet** — музыкаль төркем. 2010 елда Казан шәһәрендә оеша. Төркемдәгеләр заманча җырлар стилен табигый тавыш белән башкаралар.

Baxtle төркеме Русиякүләм һәм халыкара лауреатлар иясе булып тор, алар арасында: «Виктория», «Kremlin Live 2010», «Сандецкий Утарында Jazz », «Дөнья яратылышы 2011» һ.б. бар.

## Репертуар
Квартет репертуарында  —  инглиз, француз, рус, серб хитларының кавер-версиияләр, татар халык җырларының оригиналь эшләнеше һәм үз авторлык композицияләре бар.

## Төркем составы
* Максим Андреев — beatbox, вокал;
* Динә Венедиктова — lead-вокал;
* Эльвира Титова — lead-вокал;
* Айдар Мөхәмәтдинов — бас.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* BaXtle төркеме 

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татар альтернатив төркемнәре
Көрән төс

**Көрән** (, ) — гомуми палитрага кермәгән спектраль булмаган төс. Яшел һәм кызыл яки сары-кызыл һәм көл төсе яки күк буявы кушудан барлыкка килә. Әмма алар төрлечәрәк килеп чыгарга да мөмкин.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Үсемлекләр систематикасы

**Үсемлекләр систематикасы** — Җир йөзендә яшәүче барлык үсемлекләрне классификацияләү белән шөгыльләнүче фән. Аны үсемлекләрнең күптөрлелеген өйрәнүче фән дип тә атап була. 

Җир йөзендә үсемлек төрләренең генә дә саны 350 меңгә (кайбер галимнәр фикеренчә, 500 меңгә) җитә. Бу күптөрлелекне өйрәнү өчен, үсемлекләрнең төрләрен логикага буйсынган һәм гомуми принципка нигезләнгән система итеп төзергә кирәк. 
Карл Линней болай дигән:

Хәзерге вакытта систематика үсемлекләрнең күптөрлелеген генә түгел, бәлки аларның килеп чыгышын, тарихи үсешен һәм ырудашлык мөнәсәбәтләрен дә өйрәнә. Систематика Җир йөзендә яшәүче барлык үсемлек төрләрен тасвирлауны, аларны ырудаш төркемнәргә берләштерүне һәм бу төркемнәрне үсемлекләр дөньясының эволюциясен чагылдыручы тәртипкә тезүне үз алдына төп бурыч итеп куя. Систематиканың төп максаты — үсемлекләр дөньясының эволюциясен чагылдырган һәм аерым төркемнәренең ыру-дашлык мөнәсәбәтләрен күрсәткән система төзү

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мәүләдова Л.Г. Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр систематикасы: Югары уку йортлары өчен д-лек . - Казан: Мәгариф, 2002.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Биология систематикасы
Яшел төс

**Яшел** — өч төп төснең берсе, спектрда яшел төс диапазоны 495–570 нм.

Табигатьтә күпчелек үсемлекләр, фотосинтез пигменты — хлорофилл булганга, яшел төстә.

Составында хром булган минераллар гадәттә яшел төсле була. Мәсәлән: зөбәрҗәт, бакырташ, таргылташ, кыр шпаты.

Техникада, сәнәгатьтә яшел төс хәвефсезлекне белдерә. Мәсәлән, светофор яшел төстә.

Яшел төс: Ислам төсе, эсперанто хәрәкәте төсе, «Гринпис» хәрәкәте төсе.

Төркем:Төс
Стефан–Больцман кануны

**Стефан–Больцман кануны** — абсолют кара җисемнәрнең яктырыш законы.

1879 елда Стефан Йозеф тәҗрибәләр нәтиҗәләренә анализ ясап, барлык җисемнәрнең дә энергетик яктырышы R абсолют температураның дүртенче дәрәҗәсенә пропорциональ дигән фикергә килә:
: E = σT^4

Әмма төгәлрәк үлчәүләр бу фикернең бары тик абсолют кара җисемгә карата гына дөрес икәнлеген күрсәтә. 

Больцман Людвиг 1884 елда, термодинамика кануннарына таянып, теоретик ысул белән абсолют кара җисемнең энергетик яктырышы R* өчен түбәндәге формуланы чыгара:
: P=S\epsilon\sigma T^4,
Биредәге коэффициент \sigma Стефан—Больцман константасы дип атала һәм ул \sigma=5{,}670400\cdot 10^{-8} Дж·с−1·м−2 · К−4. тигез. Формуланың үзен Стефан—Больцман кануны дип йөртәләр. 

## Чыганаклар
* Галимов Д.Г., Даутов Г.Ю., Тимеркәев Б.А., Физика 

Төркем:Термодинамика
Төркем:Физик законнар
Кызыл төс

**Кызыл** — төсләр төркеменең исеме. Спектрда кызыл төс диапазоны — 630–760 нм.

## Символика
Тере дөньяда кызыл төс хәвефлек турында әйтә ала. Шулай ук сөемле төс булырга мөмкин.
* Коммунизм билгесе.
* Кайбер телләрдә, мәсәлән, славян телләрендә, «кызыл» сүзенең икенче мәгънәсе бар — «матур», «гүзәл» (). Элегерәк, китаплар язганда, яңа юлларны *кызыл хәрефтән* башлаганнар. Шуңа күрә «кызыл юл» () аңлатмасы барлыкка килгән. «Абзац» мәгънәсендә татар теленә дә кергән.
* «Тукта!», «Стоп» төсе.
* Психологиядә *активлык, татулык* белдерә, *үтә күп кызыллык яманлык уята*.
* Кан, сугыш, яманлык төсе .
* Шәфәкъ һәм кояш бату симолы.
* Кызыл хач — медицина символы.
* Кызыл китап — сирәк һәм юкка чыгарыла торган төрләр исемлекле китап.

### Шәһәр һәм урыннар исемнәре
* Совет чорында «Кызыл» тамырлы бик күп топонимнар булган.
* Кызыл () — Тыва башкаласы.
* Улан-батор () — Монголия башкаласы.
* Кызыл мәйдан () — Россиянең төп мәйданы. 
* Кызылурда () — Казакъстандагы шәһәр.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Россиянең иң биек биналары исемлеге

**Россиянең иң биек биналары исемлегенә** 130 метрдан артык булган биналар кертелгән. Биеклекләре билгесез, торак йортлар өчен специалистлар тәгъдим иткән гомуми биеклекләрен үлчәү формуласы:
* торак йортлар һәм отелләр өчен 1 кат 3,1 метрга тигез;
* офислар өчен 1 кат 3,9 метр;
* күпфункцияле биналар өчен 1 кат 3,5 метр.

Биналар дип җир өсте төзелмәләре алынган. Телеманаралар, мачталар, төтен торбалары исемлеккә кертелмәгән.

Файл:Moscow-City 28-03-2010 3.jpg|«Мәскәү» манарасы (уңда уртада) — Аурупада һәм Россиядә 1нче урында.
Файл:February Revolution skyscraper (B).JPG|Февраль Инкыйлабы— Мәскәүдә урнашмаган иң биек торак комплекс


## Корылган һәм корылучы биналар
Сары төс белән кулланышка тапшырылмаган биналар, ә тигезлек билгесе (=) шундый ук биеклекле тагын бер бина барлыгын аңлата.

## Төзелүче биналар

## Киләчәктә төзү каралган һәм каралачак биналар

## Россияның иң биек биналары хронологиясе

## Моны да карагыз
* Күктерәү

## Искәрмәләр



## Кулланылган әдәбият һәм интернет-чыганаклар



## Сылтамалар
* «Мәскәү күктерәүләре»

Төркем:Рейтинглар
Төркем:Исемлекләр:Россия
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Төркем:Күктерәү
Йола

**Йола** — җәмгыяттә элек-электән кабатланып килгән, ныклап урнашҡан гореф-гадәт; буыннан буынга күчеп халык арасында таралып киткән ниндидер чараны үткәрү өчен кагыйдә. Ыруглык строенда җәмгыят белән идарә итүнең төп алымы.

## Шулай ук карагыз
* Татар халкы йолалары
 
Төркем:Җәмгыять Төркем:Йолалар
Күктерәү

**Күктерәү** ( сүзеннән калька) яки **күктишәр**, **күксөзәр** — бик биек бина. Күктерәү — кеше эшчәнлеге өчен төзелгән бина булып тора.

Күктерәүнең минималь биеклеге бүген дә бәхәс булып тора. АКШ һәм Аурупада аның минимал биеклеге 150 м яки 500 фут.

300 метрдан биек күктерәүләр- үтә күктерәүләр дип аталалар..

Күктерәү биеклеген исәпләгәндә теле- һәм радиоманаралар озынлыгы монда керми.

Бина биеклеген үлчәүдәге өч критерий:

* *бинаның конструктив биеклеге*.
* *соңгы катка кадәр*.
* *антенна (һ.б.) очына кадәр*.
thumb|Күктерәүләрне чагыштыру

Төп критерий булып - 1нчесе тора.

19 гасырга кадәр биек биналар сирәк төзелгән.

2011 елның октябренә җирдә 150 метрдан биек 2490 күктерәү исәпләнә.

## Беренче күктерәү
176 × 263px|thumb|Home Insurance Building — беренче күктерәү 1885 ел
Иң беренче күктерәү булып 1885 елда төзелгән Чикагодагы The Home Insurance Building күктерәве санала. Ул 1931 елга кадәр яши. Башта ул 42 метрлы вә 10 катлы булып төзелә, ә 1891 елда тагын ике кат өстәлә (биеклеге 55 метрга җитә). Проект авторы- Уильям Ле Барон Дженни. Ул бина төзүдә беренче булып каркаслар куллана.

## Җирдәге иң биек 7 күктерәү

### Кыйтгалар буенча иң биек күктерәүләр

### Тарихи иң биек күктерәүләр

## Галерея



Image:31-January-2004-Taipei101-Complete.jpg|Тайбэй 101
Image:Rotterdam WTC.JPG|ВТЦ, Роттердам
|Ля Дефанс,  Париже
Image:Frankfurt Obermainbrücke.jpg| Франкфурт
Image:30-St-Mary-Axe.jpg|"Swiss Re" ("Кыяр") Лондон

Image:UN building.jpg|БМО бинасы, Нью-Йорк
Image:NewYorkSkyline.jpg|Түбән Манхэттэн, Нью-Йорк
Image:Toronto Downtown Core at Night.jpg|Төнге Торонто
Image:Millennium tower vienna sun.jpg|Миллениум манарасы, Вена
Image:Jin Mao Tower.jpg|Цзинь Мао, Шаңхай



## Моны да карагыз
* Иң биек биналар исемлеге
* Россиянең иң биек биналары исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*Kingdom Tower - Иң биек күктерәү 
* Биек мода  «Новые известия» 15.02.2007
* Skyscraperpage — Дөнья күктерәүләре 
* Күктерәүләр төзелеше
* Биек биналар базасы 
* күктерәүләр виртуал музее
* Биек биналар һәм калалар советы
* Мәскәү биналары фотолары 

Төркем:Күктерәү
Француз колониаль империясе

**Француз колониаль империясе** () — 1546—1980 елларда Франция хакимияте астында булган территорияләр тупланмасы. Британ империясе кебек үк, Франциянең колонияләре бөтен Җир шарында булган. Империянең бүгенге калдыклары буларак Француз Гвианасы, Гваделупа, Мартиника һәм Яңа Каледония санала.

Француз колонияль империясенең тәэсирендә бүген дә күп кенә илләрдә француз теле киң таралган. Андый илләр Франкофония оешмасына берләшкән. Ул барлык французтелле илләрне берләштерә.

## Географик халәт
Франция империясенә кергән яки аңа бәйле булган җирләр исемлеге:

### Азия
* Сүрия
* Лөбнан
* Француз Һиндстаны
* Гуанчжоу (хәзерге Кытай)
* хәзерге Вьетнам (Тонкин, Аннам, Кохинхина), Лаос һәм Камбоджа җирләре.

### Төньяк һәм Көньяк Америка
* Яңа Франция
** Канада
*** Квебек
*** Труа-Ривьер
*** Монреаль
*** Бөек күлләр (фр. Pays d’en Haut) җирләре
** Акадия (Нью-Брансуик, Яңа Шотландия
** Гудзон бугазы
** «Яңа Җир» (Ньюфаундленд утравы)
** Луизиана
*** Иллинойс
*** Түбән Луизиана
* Сен-Пьер һәм Микелон
* Гаити (1677—1804)
* Мартиника
* Гваделупа
* Француз Гвианасы

### Африка һәм Антарктида
* Алжир
* Тунис
* Марокко
* Француз Көнбатыш Африкасы
** Мавритания
** Сенегал
** Француз Суданы (хәзерге Мали)
** Француз Гвинеясе (хәзерге Гвинея)
** хәзерге Кот-д’Ивуар
** Нигер
** Югары Вольта (хәзерге Буркина Фасо)
** Дагомея (хәзерге Бенин)
** Того
* Француз Экваториаль Африкасы
** Габон
** Урта Конго (хәзерге Конго Җөмһүрияте)
** Убанги-Шари (хәзерге Үзәк Африка Җөмһүрияте)
** Чад
* Камерун
* хәзерге Джибути
* Мадагаскар
* Комор утраулары
* Реюньон, шул исәптән:
** Эпарсе утраулары
** Франциянең Көньяк һәм Антарктик җирләре

### Океанлык
* Яңа Каледония
* Француз Полинезиясе
* Уоллис һәм Футуна
* Яңа Гебридлар

### Наполеон сугышлары вакытында
* Бельгия
* Голландия
* Алманиянең көнбатыш өлеше
* Швейцария
* Италия (Пьемонт, Тоскана, Пап өлкәсе, Неаполитан патшалыгы һәм башкалар)
* Испания (Галисия һәм Гранададан башка)
* Иллирия (Далмация)
* Варшава герцоглыгы

Төркем:Франция тарихы

Төркем:Колониаль империяләр
Төркем:Исемлекләр:Франция
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Тарих
Слюдянка

**Слюдянка** (, ) — Иркутск өлкәсенең Слюдянка районы үзәге, Иркутсктән 126 км ераклыета, Байкал күле буенда. Байкал-Амур магистрале Слюдянка аша үтә. М-53 «Байкал» федераль автомобиль юлы бар.

## Халык
Халык саны — 18 542 кеше (2010).

## Тарих
Шәһәргә 1647 елда нигез салына. 1936 елда шәһәр статусын ала.

## Икътисад
Слюдянка төзелеш индустриясе берләшмәләре төркеме төзелгән (ООО "Карьер Перевал").

Төркем:Иркутск өлкәсе шәһәрләре
Целофизис

**Целофизислар** () - зауришийлар тәртибендәге динозаврлар ыруы. Тероподларга карый. Триас периодында яшәгәннәр (210 миллион ел элек).
## Таралу
left|thumb|Польшада һәйкәле
Целофизисларның ташланулары АКШның көньяк-көнбатышында һәм көнбатышында очраша. Шулай итеп, Алар Пангеянең көнбатышында яшәгәннәр.

Целофизис 1881 елда АКШда Дэвид Болдуин белән ачылган. Беренче фәнни язылуы 1889 елда Эдвард Дринкен Коуп белән төзелгән.. Coelophysis bauri исемен Коупның ярдәмчесеннән алган.

## Яшәү образы
300px|thumb|Целофизислар
1947 елда Нью-Мексикода ("Өрәкләр ранчосы"нда) *Целофизисларның "абзый кабере"* табылган иде. Анда төрле целофизисларның сөякләре (карт һәм яшь, бәләкәй һәм зур хайваннарның калгычлары) яткан. Шулай итеп *целофизисларның төркемчә яшәве турында фикер* катынайган иде.

## Ашау
Целофизислар вак сөйрәлүчеләрне, бөҗәкләрне ашаган. Әмма калгычларында балаларының сөякләре еш табыла. Иң башта, динозаврларның йомырткасалуын белмичә, галимнәр аларны җимешләр дип санаган. Ләкин хәзер бу калгычларның башка табигате турында фикер бар: целофизислар канибаллар булганы турында. Мөгаен, бу балаларны ачлык чагында ашаганнар яки башка төрдәшләр ояларына җимереп ташлаганда үтергәннәр. Ләкин 2002 елда Боб Грэй белән яңа гипотеза кертелгән: "балалары" чын хәлдә вак хайваннар гына. 2006 елда бу фикер дәлилләнгән. Әмма сорау хәзер дә ачык булып кала.

## Тышкы кыяфәт
thumb|left|Coelophysis bauri башы
Озынлыгы 3 метрга җиткән, биеклеге 1,5 метрга тигез була алган. Аларның эре күзләре һәм озын муены иде. Целофизисларның күп вак, әмма бик үпкен тешләре булган. Целофизислар бик яхшы чабучылар иде. Массасы 30 килограмга тигез була алган.

## Классификация
Целофизис тероподларга карый. Әмма шуннан классификациясе томанлы: кемдер аны Цератозаврлылар инфратәртипенә (*Certatosauria* инфратәртибе → *[[Coelophysoidae]]* асгаиләсе → *[[Coelophysidae]]* гаиләсе → *[[Coelophysinae]]* асгаиләсе → *[[Coelophysis]]* ыруы), кемдер Neo Therapoda төркеменә кертә.

## Галерея

File:Coelophysis mount NHM2.jpg
File:Coelophysis-01-ZOO.Dvur.Kralove.jpg
File:Coelophysis-02-ZOO.Dvur.Kralove.jpg
File:Coelophysis-04-ZOO.Dvur.Kralove.jpg
File:Coelophysis-03-ZOO.Dvur.Kralove.jpg

## Чыганаклар
# 
# 
# 

Төркем:Динозаврлар
Кызыл Кама районы

**Кызыл Кама муниципаль районы** Башкортстанның төньяк-көнбатыш өлешендә, Кама белән Агыйдел елгалары кушылган җирдә урнашкан. Кама буенча Кызыл Кама районы Удмуртия белән, Агыйдел аша – Татарстанның Актаныш районы белән чиктәш. Коры җир буенча Яңавыл, Калтасы һәм Илеш районнарына орынып тора.

Район үзәге – Николо-Берёзовка, Кама буенда урнашканга, элекке заманнарда сәүдәгәрләр бистәсе булган. Аңа терәлеп диярлек торган Нефтекама шәһәре иң якын тимер юл станциясе булып тора. Нефтекама һәм 2001 елда шәһәр статус алган Агыйдел бистәсе – Кызыл Кама районы җирендә пәйда булган яшь шәһәрләр. Районда 27 мең кеше яшәгән булса, ике шәһәрдә – 160 мең.

## Демографик хәл

[320px|thumb|right|Кызыл Кама районында Нефтекама шәһәр округы һәм [Агыйдел (шәһәр)|Агыйдел шәһәре урнашканнар]]
1989 ел белән 2002 еллар арасында районда яшәгән халыкның кимүе 1991 елда Агыйдел бистәсенең «аерылып чыгуы» белән аңлатыла. Ә менә татар милләтенең кимүенә сәясәт сәбәпче. Кайбер чыганакларда 2002 елгы җанисәп вакытында нәкъ Кызыл Кама районында хилафлыклар күп булуы турында сөйләнә.

Рәсми рәвештә районда 5 рус авылы бар, 13 татар авылы, 22 башкорт, 22 – мари авылы. Ләкин башкорт авыллары дигәннәрендә дә татар теле өстенлек итә. Мәсәлән Иске Мошты белән Савызбашта башкорт телендә 1% һәм 2% кеше гаиләсендә аралаша. (социологик сораштыру нәтиҗәләре)

## Демография

## Икътисад
1955 елда Ашыт авылы янында беренче нефть фонтаны бәреп чыга. Бүген райондагы кара алтынны «Башнефть Добычасы»на карый торган НГДУ «Әрләннефть»нең 4 оешмасы файдалана. 
### Авыл хуҗалыгы
Районда авыл хуҗалыгы белән 14 ширкәт (СПК), 3 ҖЧҖ һәм 41 фермерлык хуҗалыгы шөгыльләнә. Эшкәртү тармагында алдынгылыкны «Кама элеваторы» алып тора. 
## Танылган кешеләр
* Шәрифҗан Сөләйманов (1920-1994), Советлар Берлеге Герое.
* Гамир Насрый (1916-1959), – драматург.
* Эсфир Яһудин (1949) – язучы. 
* Мәхтүм Мостафин - шагыйрь, журналист.
* Символ Гайнетдинов (1955, Яңа Кабан), драма актеры, ТР атказанган артисты.
* Фәрит Имамов (1951), БР атказанган икътисадчысы, 1998 елдан — «Альфа-Банк-Башкортостан» ААҖ идарәсе рәисе.

## Матбугат
Район газетасы 1935 елда **«''Кызыл Кама''»** исеме белән татар телендә чыга башлый. 1962 елда районны башта Яңавыл районына, аннан соң Калтасы районына кушу сәбәпле  чыгудан туктап тора. Яңадан 1972 елда **«''Алга''»** («Вперед») исеме белән чыга башлый. Татарча чыгарылышның мөхәррире Нәҗибә Сафина аны мөстәкыйль «Кама таңнары» итү өчен зур көч куя.

1990 елның 1 гыйнварыннан «Кама таңнары» Кызыл Кама районы һәм Нефтекама шәһәренең берләштерелгән газетасы буларак чыга башлый. 1996 елга кадәр районда татарча  газета гына чыга.

1996 елдан район гәҗитенең русчасы да барлыкка килә, ә Кама таңнары» берләштерелгән газета булудан туктый.

Бүген «Кама таңнары» – районның *[[рус]]ча*  гәҗите «*Краснокамские зори*»*дан*  татарчага  тәрҗемә ителә. Мөстәкыйль татар газетасын туздыру чама белән 2012 елга туры килә. Моңарчы киресенчә - «Зори» татар теленнән русчага дубляж итеп чыгарылган.

Айга 1 тапкыр ''башк.'' *«Ҡурай»* кушымта-гәҗите чыгарыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Зөфәр Харисов

**'
**Зөфәр Харисов*', Зөфәр Назыйм улы Харисов (*1956 елның 16 ноябре, ССРБ, РСФСР, ТАССР, Мөслим районы, Түбән Табын*) — [[Тинчурин театры|Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры]]ның артисты. Татарстанның халык, РФ атказанган (*2017*) артисты, [[«Тантана» премиясе]] (*2013*) лауреаты.
 
==Тәрҗемәи хәл==
Зөфәр Харисов [[1956 ел]]да Татарстанның [[Мөслим районы]] [[Түбән Табын]] авылында дөньяга килә. [[Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институты]]н тәмамлагач, [[Әлмәт Татар дәүләт театры]]нда артист булып эшли.

[[1981 ел]]дан алып бүгенгәчә Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында иҗат итә. Ул барлык образларының да үзенчәлекле сыйфатларын табып, аларны көчле [[темперамент]] белән башкару сәләтенә ия. Ихлас уены белән тамашачыларның мәхәббәтен яулап, аларны яшь аралаш көләргә, елмаерга, уйланырга мәҗбүр итә.

Зөфәр Харисовның тынгысыз хезмәте хөкүмәт тарафыннан югары бәяләнде. Театр өлкәсендәге казанышлары өчен, аңа «[[Татарстан Республикасының Халык артисты|Татарстан Республикасының халык артисты]]», [[2017 ел]]ның [[ноябрь|ноябрендә]] «РФ атказанган артисты» дигән мактаулы исем бирелде.

==Уйнаган рольләре==
Төп рольләре: Өмет – И.Юзеев «Гашыйклар тавы», Рәшит – К.Тинчурин «Назлы кияү», Ямгырчы би – Н.Фәттах «Итил суы ака торур», Пурсоньяк – Мольер «Галиҗәнап де Пурсоньяк», Сабир – И.Мәхмүтова «Син бит минем бергенәм...», Бикбулатов – И.Юзеев «Сандугачлар килгән безгә», Миннәт – М.Гыйләҗев «Бала баласы балдан татлы»), Исхак (“Ай булмаса, йолдыз бар” Т.Миңнуллин), Габдрәхим (“Бер тамчы ярату” Н.Гыйматдинова) һ.б.

Татарстан телевидениесесе тамашачысына «Җырлап керәбез — җырлап чыгабыз», «И машина, машина...» шикелле спектакльләр язмалары аша таныш.

== Искәрмәләр ==


== Сылтамалар ==

* [http://tinchurinteatr.ru/group/?id=31 Зөфәр Назыйм улы Харисов.]  Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты
* *Рәдиф Сәгъди''.  Җирсүле иҗат гаме. Мәдәни җомга, 24.12.2011

## Моны да карагыз

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төрекмән һава юллары

**«Төрекмән һава юллары»** («*Туркменховаеллары, Türkmenhowaýollary*») — Төрекмәнстаннең иң зур һава ширкате, милли авиакүчерүче. Штаб-фатиры Ашхабад шәһәрендә урнашкан.

«Төрекмән һава юллары» ширкәте — Халыкара һава транспорты берләшмәсе (ИКАО) әгъзасы булып тора.

Ширкәтнең төп һава аланы  — Ашхабадның Халыкара Сапармурат Төрекмәнбаши һава аланы.

## Искәрмәләр

Төркем:Һава ширкәтләре
Төр (биология)

**Төр** () — биологиядә төп таксоннарның иң вагы. Бүген галимнәр хайваннарның ике миллион, ә үсемлекләрнең 400 мең төре барлыгы турында мәгълүмат бирә, шул ук вакытта яңа төрләр ачылып тора. 

## Тарих

Төр, ыру, тәртип һәм сыйныфка бүленеш беренче мәртәбә Линней классификациясендә очрый. Шуннан аларга башка төркемнәр дә кушыла (мәсәлән, тип һәм гаилә).

Линней, Лапландия флорасы турында язганда, һәр үсемлеккә ике исем биргән: ыруы исемен һәм төре исемен. Ыру исеме бу ыруга кергән  барлык төрләр өчен гомуми була. Төр исеме - бөтен бер-берсеннән аерылмас организмнар төркеме исеме. Мәслән, '''Carpa''' ''pyrenaica'' (Пиреней кәҗәсе) исемендә **Carpa - ыру**, ә *pyrenaica* - төр; ''Африка'' '''филе''' исемендә '''фил''' - ыру, ә *Африка* - төрнең исеме.

Линнейгә хәтле дә шундый система була, әмма ыру исеменә озын характеристикалар кушканнар. 

Линней организмнарны төрләргә тышкы охшашлык буенча аерган, һәм бу хәл хаталарга китергән. Мәсәлән, кыр үрдәге ата-хайванын һәм ана-хайванын галим төрле төрләргә бүлгән. Хәзер төрләргә бүлү тышкы билгеләр буенча түгел, ә төзелеш, тотыш, нинди территориядә яшәүгә карап билгеләнә. 

Тере организмнарның икеле исеме **[[бинар система]]** дип атала.

## Төр сыйфатлары
Төр сыйфатларын инглиз биологы Джон Рэй чыгарган:
* Төрдәш организмнарның төп сыйфатлары *уртак*
* Төп сыйфатларын нәселләренә бирәләр, төрдәшләр үзара парлар ясый һәм үрчиләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
*Юкка чыгып баручы төрләр

Төркем:Биологик таксоннар
Төркем:Төрләр
Альдегидлар

**Альдегидлар** ( — водороды алынган спирт) — бер алкил яки арил радикаллы карбониль төркеме (С=О) булган органик кушылмалар классы.

Альдегидлар һәм кетоннар үзара ошашканнар, аерма - кетоннар *карбониль төркем* янында ике радикалга ия. «Күмер тудыргыч-әче тудыргыч» икеле бәйләнешен мезомер эффект буенча полярлаштыру түбәндәге резонанс структураларны язарга мөмкинлек бирә:

С=О ↔ С+—О−

Корылмаларның мондый бүленеше физик тикшеренү ысуллары белән раслана һәм альдегидларның электрофил буларак реакцион сәләтен билгели. Гомуми очракта альдегидларның химик үзлекләре кетоннарныкына охшаш, ләкин альдегидлар күбрәк активлык күрсәтәләр, бу аларның бәйләнешләренең зуррак полярлашуы сәбәпле. Шулай ук альдегидларга кетоннарга хас булмаган реакцияләр хас, мәсәлән су эремәсендә гидратлаштыру: формальдегидта - тулы, ә башка альдегидларда - өлешчә:

RC(O)H → RC(OH)2H, биредә R—Н - теләсә нинди алкил яки арил радикалы.

Иң гади альдегидлар кискен үзенчәлекле искә ия (мәсәлән, бензальдегидта — миндаль исе).

Гидроксиламин тәэсире нәтиҗәсендә оксималарга әйләнәләр:
СН3СНО + NH2OH = CH3C(=NOH)H + H2O

## Синтез методлары
* Беренчел спиртларны оксидлаштырып.
* Йод әчелегенең виц-диолларын оксидлаштырып.

## Мөһим альдегидлар

## Химик үзлекләре
**Кайтару**.
Альдегидлар кайтарылырга сәләтлеләр, кайтарылуның төп продукты - беренчел спиртлар.

**Оксидлашу**.
Альдегидлар җиңел генә карбон әчелекләренә оксидлашырга сәләтлеләр.

**«Көмеш көзге» реакциясе»**.
Альдегид + Ag2O (аммиак эремәсендә) = Әчелек + 2Ag.

**«Бакыр көзге» реакциясе»**.
Оксидлаштыручы - Cu(OH)2, гидроксид меди (II)

R—CHO + 2Cu(OH)2 → R—COOH + Cu2O + 2H2O

**[[Синил әчелеге]]н кушу**.
Күмер тудыргыч чылбырын озынайту өчен кулланыла.

R—CHO + HCN → R-CH(OH)-CN

**Натрий гидросульфитын кушу**. Эремәләрдән альдегидларны аеру өчен кулланыла.

R—CHO + NaHSO3 → R-CH(OH)-SO3Na

Органик нигезләр үзлекләрен күрсәтәләр.

## Биологик тәэсир
Агулылар. Организмда тупланырга сәләтлеләр. Шулай ук альдегидлар ялкынсындыручан һәм нейротоксик тәэсиргә ия. Эффект молекуляр массага бәйле: ул зуррак булган саен, ялкынсындыручан сәләте кимрәк, ләкин наркотик тәэсире зуррак. Кайбер альдегидлар канцероген үзлекләргә ия.

Икенче яктан - альдегидлар азык продуктлары һәм эссенцияләр составында бар. Теләсә-нинди матдә (хәтта иң кирәклесе дә) токсик эффект китереп чыгарырга мөмкин. Тәэмир дозага бәйле.  Барлык альдегидлар Лойт күрсәткән үзлекләргә ия, ләкин алар барлыкка килсен өчен азык-төлек продуктларындагыга караганда күпкә артыграк дозаларда кабул итәргә кирәк. 

Алдегидлар парфюмериядә еш кулланыла, еш кына сабын, порошок, лаванда, цитрус исләрен охшату өчен.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Альдегиды  — номенклатура, үзлекләр, алу, куллану.
Криптозоология

thumb|Диңгез еланы
**Криптозоология** () — мифик һәм юкка чыккан хайваннарны көннәребез чынлыгы кебек өйрәнгән дисциплина. Рәсми фән криптозоологияне кабул итми. Криптозоология эзләгән хайваннар кыскартылып *криптозойлар* дип атала.

## Криптозойлар
[thumb|[Фальсификация: Канатлы шакалопа]]
***Бу бүлектәге систематика мөмкинле генә, төгәл белешмә юк, шуңа күрә аны дөреслеккә кабул итмәгез.***

### Криптокортлар
left|thumb|Хорхой
* Олгой-хорхой - Монголия комнарында качкан корт
* Чар-хорхой - олгой-хорхой "энесе"

### Криптобалыклар
*Идел акулалары - Иделдә йөзәгән акулалар
*Мегалодон - зуп-зур акула

### Криптосөйрәлүчеләр

* Нессидәйләр - Лох-Несс күлендә яши алган яшерен хайванга охшаш критпозойлар
* Несси
* Инканьямба - Көньяк Африка
* Птерозаврлар
: *Птеродактиль - Африка
: *Птеранодон - Америка
* Динозаврлар
: *Мокеле-мбембе - Африка зауроподы
: *Чепекве - Африка
* Боа - анакондага охшаш су еланы
* Диңгез еланнары - зуп-зур диңгез сөйрәлүчеләре
thumb|left|Птеранодон

### Криптоимезүчеләр
* Мамонтлар
* Чупакабра

#### Гоминидлар
* Кар кешесе - фән белмәгән гоминид
* Кеше-кәлтә елан - Флоридада яшәүче гоминид

### Моллюсклар
thumb|200px|Кракен
* Кракен - зуп-зур кальмар

## Искәрмәләр

Төркем:Фәннәр һәм фәнни юнәлешләр
Төркем:Криптозоология
Төркем:Сер
Төркем:Фольклор
Төркем:Уйдырма
Төркем:Зоология
Төркем:Фальсификация
Төркем:Билгеле булмаган белешмә
Төркем:Белем яңарту
Төркем:Палеонтология
Төркем:Динозаврлар
Яшел-зәңгәр төс

**Яшел-зәңгәр** (*циан*, , ) — зәңгәр һәм яшел арасындагы төс. Спектрда яшел-зәңгәр төс диапазоны — 490–520 нм.

CMYK системасында беренчел төс. RGB системасында икенчел төс.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Тәүхид

**Тәүхид** (гарәп. توحيد‎‎, бер итү) — ислам нигезен тәшкил итүче бераллалык доктринасы, Аллаһ тәгаләнең бердәнбер илаһ (гыйбадәткә лаеклы зат, алла) икәнлегенә ышану. Тәүхиднең капма-каршысы, аны боза торган нәрсә булып ширек тора.

## Тәүхид төрләре
# Тәүхидур-рубубия (гарәп. توحيد الربوبية) — Аллаһны бердәнбер алла, барлыкка китерүче, яратучы дип тану.
# Тәүхидүл-үлүһия (гарәп. توحيد الألوهية) — Аллаһны бердәнбер гыйбадәткә, табынуга лаеклы зат дип тану.
# Тәүхидүл-әсмә үә сыйфат (гарәп.توحيد الأسماء والصفات) — Аллаһның камил исемнәре һәм сыйфатлары Аңа гына хас, мәхлукларныкына ышамаган булуын тану.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Тәүхидкә багышланган сайт  

## Шулай ук кара

* Аллаһ
* Ширек

Төркем:Монотеизм
Төркем:Ислам төшенчәләре