open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Атчылык

**Атчылык** — Авыл хуҗалыгында терлекчелекнең атлар үрчетү белән шөгелләнүче бер тармагы.

## Тарих
Атчылык б.э.к. 4 меңеллыкта Ауразиядә барлыкка килә. Б.э.к. 2нче меңеллыкта аны Кече Азия аша Африкага, ә 16нчы гасырда Америкага, 17 гасырда Австралияга тараталар.

1916 елда Россиядә 38 млн ат исәпләнгән. Ләкин Ватандашлар сугышы аларның баш санын икеләтә киметә.

1929 елга авыл хуҗалыгында алыштыргысызлык аркасында аларның баш саны 35 млнга җиткерелә.

Бөек Ватан сугышы елларында сугышта 3 млн ат кулланыла һәм 7 млн ат Алманияга куылып кителә.

20нче гасырның икенче яртысына Россиядә 15 млн гына ат кала. 1981 елга бу сан 5,6 млнга кадәр кими.

Бүген Россиядә 90лап ат заводы, 33 ипподдром эшли.

### Атларның баш саны үзгәреше

## Токымнары
Бүген 3 төп тип атлар бар: җигүле, чабышкы һәм йөк.
1993 елда 427 ат токымы исәпләнгән. ССРБда аларның 1/7е үрчетелгән, бүгенге Россиядә бары 30лап ат токымы үрчетелә: 
Будденов, рус чабышкысы, чиста канлы чабышкы, гарәп, ахалтекин, тракенен, ганновер, американ рысе, першерон, шетленд поние, ольденбург, бавар, француз чабышкысы, теннесси, кватерхорс, андалуз.

## Әдәбият
* *Ливанова Т. К., Ливанова М. А.* Всё о лошади. — М.: АСТ-ПРЕСС СКД, 2002. — 384 с.: ил. — (Серия «1000 советов»).

## Сылтамалар
* Атчылык институты
* Атчылык музее 

Төркем:Терлекчелек
Төркем:Атчылык
Кабул

**Кабу́л** (,  *Kābul*) — Әфганстанның башкаласы һәм иң зур шәһәре. Кабул елгасында урнаша. Халык саны — 3,895,000 кеше (2011).

Шәһәр турында беренче мәгълүматлар II гасырга карый. Гарәп хәлифәте вакытында Мөгавия I тарафыннан яулап алына. IX гасырда — Саманидлар дәүләтендә. XIII йөздә Чыңгыз хан шәһәрне җир белән тигезли, Бабур вакытында Бөек Моголлар империясенең башкаласы булып тора. 1878 елда шәһәрне инглизләр яулап алалар.

## Халык
Шәһәр агломерациясендә якынча 3,895,000 кеше яши (2011 ел фаразлары). Якынча 75% — мөселман-сөнниләр, калган 25% — шигыйлар.

## Кардәш шәһәрләр
*  Саскатун
*  Казан

## Искәрмәләр

Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Төркем:Әфганстан шәһәрләре
Төркем:Азия башкалалары
Мөгезле эре терлекчелек

**Мөгезле эре терлекчелек** — Сөт, ит, тире җитештерү, йөк тарту өчен ЭМТ үрчетү белән шөгыльләнүче терлекчеленең иң таралган төре.
Җитештерү төрләре буенча ит, сөт, ит-сөт тармакларына бүленә. Хуҗалык итү төре буенча күчмә, ярымкүчмә һәм урынлы төрләргә бүленә.
Терлекчелек бар дөньяда да таралыш тапкан. МЭТнең иң зур популяциясе Һиндстанда, Бразилияда, АКШда һәм Кытайда белән Аргентинада, ә сөт җитештерү күләме буенча иң зур илләргә Һиндстан, АКШ, Германия һәм Бразилия  керә.

Россиядә төп ит-сөт һәм сөт токымнары үрчетү зонасы булып урман һәм урман-дала зонасы тора.

## Тарих
ЭМТ үрчетү неолит чорындан ук башлана. Терлекчелек учаклары Иранда, Мисырда табылган.

Күпчелек очракта терлекчелек белән күчмә кабиләләр шөгылләнгән. Терлечелек күбесенчә көтү үрнәгенә көтелгән.

Бүгенге көндә алдынгы илләрдә МЭТчелекнең урынлы (утрак) формасы таралган.
## Моны да карагыз
* Атчылык
* Сарыкчылык
* Кәҗәчелек

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Породы крупного рогатого скота 
* Основы животноводства и ветеринарии

## Әдәбият
* Костомахин Н.М. Скотоводство: Учебник, 2-е изд., стер. - Спб.: Издательство "Лань", 2009. - 432 с. ISBN 978-5-8114-0712-5
* Костомахин Н.М. Породы крупного рогатого скота. - М.: КолосС, 2011. - 119 с. ISBN 978-5-9532-0749-2

Төркем:Терлекчелек
Себер федераль округы

**Себер федераль округы** () — Россиянең Азия өлешендә урнашкан административ-территориаль берәмлек. РФ президентының 2000 елның 13 май карары нигезендә корыла.

Үзәге — Новосибирск шәһәре.

Округның мәйданы бөтен Россия мәйданының 30 %ын алып тора. Халык саны — 12 082 698 кеше (2010 ел, Россия халкының 13,5 %ы).

Округта дүрт республика бар, автономияле окурглар юк.

## Округның составы

Юкка чыккан субъектлар:

## Искәрмәләр

*
Ерак Көнчыгыш федераль округы

**Ерак Көнчыгыш федераль округы** () — Россиянең Азия өлешендә урнашкан административ-территориаль берәмлеге. РФ президентының 2000 елның 13 май карары нигезендә корыла.

Үзәге — Хабарау шәһәре.

Округның мәйданы бөтен Россия мәйданының 40%ын алып тора (иң зур федераль округ).

## Округның составы

## Президент вәкилләре
# Константин Пуликовский — (18 май 2000 - 14 ноябрь 2005)
# Камил Исхаков — (14 ноябрь 2005 - 2 октябрь 2007)
# Олег Антосенко (вазифаларын башкаручы) — (5 октябрь 2007 - 29 октябрь 2007)
# Олег Сафонов — (29 октябрь 2007 - 30 апрель 2009)
# Виктор Ишаев — (30 апрель 2009 - 31 август 2013)
# Юрий Трутнев — 31 август 2013

## Моны да карагыз
*  Ерак Көнчыгыш Республикасы — 1920-1922 елларда бар булган буфер дәүләте.

## Искәрмәләр

*
Терлекчелек

**Терлечелек** —  авыл хуҗалыгы хайваннары үрчетү белән шөгельләнүче авыл хуҗалыгы тармагы.

Терлекчелек кешелек тарихында аучылык, җыючылык һәм балыкчылыктан соң җир эшкәртү белән бергә неолит чорында барлыкка килгән. Төп бурычы булы ит, сөт, йон, мамык, тире җитештерү һәм авыр йөк тарту торган.

Терлекчелек өчен яраклы хайваннар булып сыерлар, кәҗәләр, сарыклар, атлар, дөяләр , боланнар һ.б. торган. Бу күпчелек хайваннарның яшәү ареалы булып Якын Көнчыгыштагы Уңдырышлы ярым ай җирләре торган. Терлекләрне беренче үрчетүчеләр булып Борынгы Мисырда, Финикиядә, Вавилонда яшәүчеләр торган.


image:Cattle and sheep.jpg
image:Calves.JPG
image:Piglets DSC03981.jpg
image:Shepherd.jpg


## Моны да карагыз
** малчылык (эре мөгезле терлек үрчетү);
** сарыкчылык
** кәҗәчелек
** куянчылык
** атчылык
** умартачылык
** шөпшәчелек
** җәнлекчелек
** аквакультура
*** балыкчылык
** боланчылык
** кошчылык
** дуңгызчылык
** дөячелек
** ефәкчелек

## Сылтамалар
* Информационный ресурс о животноводстве 

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Төркем:Терлекчелек
Юха-кыз

**Юха-кыз** *(Юха, Юха елан)* — су стихиясе белән бәйләнгән татар, башкорт, үзбәк һәм төрекмән мифларындагы явыз җан иясе.

Халык ышанулары буенча, Юха-кыз – аждаһа мең ел яшәгәчтен әйләнә торган бик чибәр кыз булган.

Ышанулар буенча, ул йөзен күрсәтмичә генә кешегә кияүгә чыгып, соңыннан ирен ашый торган була. Ә Юха-кызны бары сусыз җирдә генә үтереп булган.  

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Азия мифлары 

Төркем:Татар мифологиясе
Пицен

**Еш-Кеше** яки **Пицен** — Себер татарлары мифларындагы сасы исле урман иясе. Ул уңыш та, уңышсызлыклар да китерә алган дип санала.

Кыяфәте белән ул карт, олы яшьтәге, кулына таяк тоткан һәм аркасына кутанка аскан кешегә ошаган дип саналган.

Аның яшәү урыны булып иске аучы йортлары тора.

Башка халык мифларында еш-кеше чуашларның арсуриларына туры килә.

Казан татарларында, шулай ук, аңарга шүрәле туры килеп тора.

Кайбер Себер татарларында аны пицен дип йөриләр.

## Шулай ук карагыз

* Мәсек

## Әдәбият
* Валеев Ф. Т., О религиозных представлениях западносибирских татар, в сб.: Природа и человек в религиозных представлениях народов Сибири и Севера, Л., 1976, с. 320-29.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Урман ияләре
Төньяк-Көнбатыш федераль округ

**Төньяк-Көнбатыш федераль округ** () — Россиянең Европа өлешендә урнашкан административ-территориаль берәмлек. РФ президентының 2000 елның 13 май карары нигезендә корыла.

Үзәге — Санкт-Петербург шәһәре.

Округның мәйданы бөтен Россия мәйданының 9,8 %ын алып тора. Халык саны — 13 583 806 кеше (2010 ел, Россия халкының 9,5 %ы).

Округта ике республика һәм бер автономияле округы бар.

## Округның составы

## Эре шәһәрләр
# Санкт-Петербург - 4 848 742 кеше
# Калининград - 431 491 кеше
# Архангельск - 348 716 кеше
# Череповец - 312 311 кеше
# Мурманск - 307 664 кеше
# Вологда - 301 642 кеше
# Петрозаводск - 263 540 кеше
# Сыктывкар - 235 006 кеше
# Великий Новгород - 218 724 кеше
# Псков - 203 281 кеше
# Северодвинск - 192 265 кеше
# Колпино - 138 013 кеше

## Милли состав
# Урыслар — 12 млн 002 тыс. 788 чел. (85,89 %)
# Милләтне билгеләнмәделәр — 453 тыс. 193 чел. (3,24 %)
# Украиннар — 377 тыс. 456 чел. (2,7 %)
# Комилар — 267 тыс. 607 чел. (1,91 %)
# Белоруслар — 235 тыс. 038 чел. (1,69 %)
# Татарлар — 84 тыс. 685 чел. (0,61 %)
# Кареллар — 73 тыс. 611 чел. (0,53 %)
# Әрмәннәр — 46 тыс. 271 чел. (0,33 %)
# Әзериләр — 44 тыс. 452 чел. (0,32 %)
# Яһудләр — 43 тыс. 836 чел. (0,31 %)
# Алманнар — 30 тыс. 030 чел. (0,21 %)
# Финнар — 27 тыс. 947 чел. (0,2 %)
# Чуашлар — 26 тыс. 608 чел. (0,19 %)
# Литвалылар — 21 тыс. 027 чел. (0,15 %)
# Чегәннәр — 18 тыс. 790 чел. (0,13 %)
# Поляклар — 17 тыс. 684 чел. (0,13 %)

Халыкның яртысы Санкт-Петербургда һәм Ленинград өлкәсендә тора.

## Президент вәкилләре
# Виктор Черкесов (18 май 2000 - 11 март 2003 год)
# Валентина Матвиенко c 11 марта 2003 - 1 ноября 2003
# Илья Клебанов (25 ноябрь 2003 - 6 сентябрь 2011)
# Николай Винниченко (6 сентябрь 2011 ел - 11 март 2013)
# Владимир Булавин (11 март 2013 - ...)

## Төп хәрби объектлар
* "Плесецк" космодромы
*  Атом-төш сынау полигоны (Новая Земля)
*  Балтык һәм Көньяк флотларның базалар
*  РЛС "Дарьял" (Печора ш.), "Воронеж-М" (Ленеинград өлкәсе), "Воронеж-ДМ" (Калининград өлкәсе)
*  Санкт-Петербург янындагы һава һөҗүменә каршы гаскәрләрнең боҗарсы.

## Искәрмәләр

*
Дөячелек

**Дөячелек** — терлекчелекнең дөяләр үрчетү белән шөгелләнүче өлкәсе. Аеручы чүлләр, далалар өстенлек иткән илләргә хас хуҗалык төре. Дөячелек продуктлары булып сөт, ит, йон тора.
Дөя, шулай ук, транспорт һәм йөк ташучы ролләрен дә үти.

1997 елда җирдә 19,63 млн дөя исәпләнгән. Шул исәптән, Сомалида 6,1 млн, Суданда 3,1 млн баш. Миллиоонан артык дөя тагы Һиндстанда, Мавританияда, Пакистанда, Эфиопиядә саналган.

Урта Азия һәм Казакъстан, Россия далаларында 3 токымлы ике өркәчле:
* калмык,
* казакъ,
* монгол
һәм бер өркәчле арван токымлы  дөяләр үрчетәләр.

Төркем:Терлекчелек
Балыкчылык

**Балыкчылык** — балык тоту, балыклар үрчетү белән шөгыльләнүче авыл хуҗалыгы тармагы. Балык үрчетүчелек аквакультураның төп формасы булып тора. Балык үрчетүчелектә балыкларны буалар эчендә, махсус цистерналарда, бүлемнәрдә үстерәләр.

Балыкчылык тармагы, шулай ук, диңгез, елга, күл балыкларын арттыру белән дә шөгыльләнә. Шул исәптән сөләйман балыгы, җәен, тилапия, тәрәч, чәки, керкә һ.б. үрчетелә.

Балыкчылык кулланучылар базарын балык һәм балык аксымы белән тәэмин итә.

## Шулай ук карагыз
*Балык тоту

## Сылтамалар
* Калайда М.Л. История и перспективы развития рыбного хозяйства Татарстана. Казань, 2001.
* В. С. Захаров, Росрыбхоз Серебряный карась (Carassius gibelio) — интересный объект для прудового рыбоводства — (журнал: Рыбоводство. 3-4/2010).
* G. G. Matishov, E. N. Ponomariova, P. A. Balykin Выращивание осетровых рыб в условиях замкнутого водоснабжения // KamchatNIRO. 2008. P. 47-56.
* Подушка С. Б. Получение икры у осетровых рыб с сохранением жизни производителей //Научно-технический бюллетень лаборатории ихтиологии ИНЭНКО. 1999. Вып.2. СПб. С.4-19 (УДК 597.442:639.3)
* Подушка С. Б. Изменчивость рисунков, образуемых небными валиками русского осетра (Acipenser gueldenstaedti) и севрюги (A. stellatus) //Научно — технический бюллетень лаборатории ихтиологии ИНЭНКО (УДК 597.442)

Төркем:Балык үрчетүчелек
Шөпшәчелек

**Шөпшәчелек** — шөпшәләр үрчетү белән шөгелләнүче авыл хуҗалыгы тармагы.
Төп бурычы булып авыл хуҗалыгында кирәкле үсемлекләрне серкәләндерү һәм шөпшә балавызы табу тора.

Шөпшә оялары, аеруча, клевер (тукранбаш) кырларында серкәләндерү өчен урнаштырыла.

Шулай ук, бу бөҗәкне төрле теплицаларда томат, борыч серкәләндергәндә  кулланалар. Шөпшә уңышны 5-50%ка арттыра ала.

Шулай ук, агрессив булмаулары аркасында, алар бакчаларда да үрчетелә алалар.

## Шулай ук кара
* Җыелмаканатлы шөпшәләр
## Сылтамалар
* Технология промышленного разведения шмелей. Использование шмелей в современных тепличных предприятиях

Төркем:Терлекчелек
Төркем:Шөпшәләр
Кошчылык

**Кошчылык**:
* йорт кошларын үрчетү һәм токымнарын яхшырту буенча фәнни өлкә,
* йорт кошларын үрчетү белән шөгелләнүче авыл хуҗалыгы тармагы,
* йорт кошларын үрчетүче хуҗалык яки оешма.

Төп юнәлешләре булып йомырка, ит, мамык һәм каурый җитештерү тора.

Йомырка өчен күберәк тавыклар кулланыла, шулай ук, азрак булса да быдбылдыклар. Ә ит өчен итле токымлы тавыклар, үрдәкләр, күркәләр, казлар кулланыла.

## Иң зур тавык йомыркасы җитештерүчеләр
* Cal-Maine Foods  - 29 млн.баш тавык
* "Авангард" агрохолдингы  - 22 млн. баш тавык

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Кошчылык (русча).

Төркем:Кошчылык
Йөземчелек

thumb|200px|Йөзем

**Йөземчелек** — йөзем үстерү белән шөгыльләнүче авыл хуҗалыгы тармагы. Төп бурычы булып техник һәм аш, таза һәм кипкән йөзем үстерү, йөземне консервлау тора.

Йөземчелектә 4 җитештерү юнәлеше бар: 
* Аш-су — йөземне таза килеш җитештерү һәм сату. 
* Кипкән йөзем җитештерү.
* Шәраб, коньяк ясау өчен, шуңа яраклы йөзем үстерү һәм җитештерү.
* Йөземне консервлау, ягъни компотлар, кайнатмалар һ.б. алкогольсез азыклар җитештерү.

## Сылтамалар

* Данные на сайте "Яндекс.Словари" 
* Данные на сайте "Дачный клуб > Осенние работы на винограднике" 

Төркем:Агрономия
Төркем:Йөземчелек
Кан оны

**Кан оны** — авыл хуҗалыгында кулланылучы азык яки ашлама. Ешрак киптерелгән сыер, дуңгыз, тавык каныннан тора.

Составын аксым (80%), тимер (900 мг/кг); треонин аминокислотасы (0.05 % ), гистидин (5%), лизин, метионин били.

## Ашлама
Кан оны авыл хуҗалыгында азотлы ашлама булып киң кулланыла.

## Терлек азыгы
Күбесенчә дуңгызларга, кошларга, җәнлекләргә, балыкка өстәмә азык рәвешендә бирелүче аксымлы азык булып тора.

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Абзар

**Абзар** — эре терлекләр тоту өчен кулланылган авыл хуҗалыгы корылмасы. Анда ешрак эре мөгезле терлек, сарыклар, кәҗәләр тотыла.

Абзарның төп бурычы булып - терлекне тышкы, табигый куркынычлыклардан саклау тора. Абзар күбесенчә башка йорт корылмалары янында төзелә. Кышын терлек гел абзарда торса, җәен, күбесенчә, төнгә генә абзарга кертелә.

Россиядә элегрәк абзарлар агачтан корылса, совет чорыннан инде таш абзарлар пәйдә була башлый.
## Моны да карагыз
* Абзар иясе

be-x-old:Хлеў

bat-smg:Kūtė

Төркем:Авыл хуҗалыгы корылмалары
Төркем:Терлекчелек
Зиннур Нурмөхәммәтов

**'
**Зиннур Закир улы Нурмөхәммәтов''' — татар җырчысы, күп кенә татар җырлары авторы, Татарстанның халык артисты.

Әстерханда туа. Бабасы һәм әнисе, кулак ярлыгы тагылып, Сахалинга сөреләләр, Зиннур авыру әбисе тәрбиясендә үсә. Әнисе, төрмәдән чыккач, аны Сахалинга алып китә.

Мәскәүдә укырга юллама ала. Биредә Римма Ибраһимова белән бер төркемдә укый.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кем ул Зиннур Нурмөхәммәтов?
* «Татарстан» ДТРК — Зиннур Нурмөхәммәтов турында фильм

Төркем:Татар җырчылары
Куянчылык

**Куянчылык** — йорт куяны үрчетү белән шөгельләнүче терлекчелек тармагы. Куянчылыкның төп продукциясе булып ит, тире,мамык тора. Куян ите туклыклы диетик продукт булып тора. Куян тиресе күн эшкәртү өлкәсендә кулланыла. Куян мамыгын исә трикотаж кием теекәндә кулланалар.

## Россиядә куянчылык

Россия империясендә ел саен 200 мең куян тиресе әзерләнгән.

ССРБда куянчылык белән 1925 елда шөгелләнә башлыйлар. Бу елны Украинага, Белароссияга Иосиф Сталин кушуы белән Аурупадан 15 мең нәселле куян апкайталар.

1935 елда ССРБда 38 млн куян тиресе җитештерелгән. Ә 1961 елда 56,7 млн данә тире һәм 42 мең тонна ит җитештерелә. 1970нче елларга кадәр куянчылык продукциясеннең 90 %ы йорт яны хуҗалыкларында ясалган.

ССРБ да 400 нәсел фермаларының 40ында иң яхшы токымлы куяннар үрчетелгән, шул исәптән: совет шиншилласы, ак алып, соры алып, көмеш токымлы, вена зәңгәр токымлы, кара-көрән, ак мамык токымлы, ак яңа зеландияле, калифорния токымлы.

Аеруча зур продуктивлык белән Татар АССРның «Бөреле» бердәм хуҗалыгы аерылып торган. XX гасырның 80нче елларына күрә, «Бөреле» совхозы дөньяда иң эре куянчылык хуҗалыгы булып торган.

## Чит илләрдә куянчылык

Куянчылык аеруча Франциядә, Италиядә, АКШда,Бөекбританиядә, Венгриядә, Польшада, Болгарияда киң таралган.

Дөньядагы иң күп куян ите җитештерүче ил булып Италия санала (1990 ела 300 мең тонна), аннары Франция килә (150 мең тонна). Бу илләрдә куяннарны механизмлаштырылган куян ояларында үрчетәләр.

Аурупада иң киң таралыш тапкан куян токымы булып ангора токымлы йорт куяны тора.

## Бөтендөнья фәнни куянчылык Ассоцияциясе
Бөтендөнья фәнни куянчылык Ассоцияциясе 1964 елдан бирле эшләп килә, аның штаб-фатиры Парижда урнашкан. Бөтендөнья фәнни куянчылык Ассоцияциясенең Россия бүлеге исә 2004 елан эшли. Аның җитәкчесе булып Артем Крамин тора.

## Сылтамалар
* Бөтендөнья фәнни куянчылык Ассоцияциясе

Төркем:Терлекчелек
Мөстәхәб

**Мөстәхәб** () — Исламда калдыруга караганда эшләү яхшырак булган гамәл. Аны эшләүче саваплы була, ә калдыручы гөнаһлы булмый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ваҗиб
* Сөннәт
* Фарыз
* Мөбах
* Мөстәкрәһ
* Мәкруһ
* Хәрам

Төркем:Шәригать
Төркем:Ислам
Мәкруһ

**Мәкруһ**	() — занни дәлил белән тыелган эш, хәрамга якын булып тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Макрух  
* Нежелательные действия в молитве (макрух)

## Моны да карагыз

* Ваҗиб
* Сөннәт
* Мөстәхәб
* Мөбах
* Мөстәкрәһ
* Фарыз
* Хәрам

Төркем:Ислам
Төркем:Шәригать
Көрәк

**Көрәк** — яссы турыпочмаксыман, сапка утыртылган, ешрак туфракны  казу, чистарту, күчерү өчен кулланылган кул инструменты. Сугыш вакытында, шулай ук, корал буларак та кулланылган.

## Көрәк төрләре

* **Очлы көрәк** — яссы, очланган формадагы көрәк. Авыл хуҗалыгында һәм казу эшләрендә кулланыла. Өстендә аяк табаны өчен бекләнмәләре дә бар.
* **Шакмак көрәк** - археологиядә кулланылучы очлы көрәкнең бер төре, аннан квадрат, тигез яннары белән аерыла.
* **Соскыч көрәк** — коелучы, вак йөкләр белән эшләүгә ясалган тирән, бекләнмәле көрәк. Һәрбер төр йөк өчен үзенең төре була. *Ком көрәге* — турыпочмак формасында; *иген көрәге* — зур соскыч көрәк; *измә көрәге* — зуррак тирәнлек белән эшләнгән, *күмер көрәге* — очланган өчпочмак формасында була.
* **Кар чистарткыч көрәк** — соскычы зур булган соскыч көрәкнең бер төре. Күбесенчә фанерадан, пластиктан, аллюминийдан эшләнә. Агачтан эшләнсә- *йөрткеч кар көрәге* дип атала.
* **Чүп-чар соскычы** — кыска саплы чүп җыю көрәге.
* **Икмәк көрәге** — аш-су бүлмәсендә кулланылучы көрәк.

## Моны да карагыз
* Кече пехота көрәге
* Зур сапер көрәге

## Искәрмәләр

Төркем:Шанц җайланмалары
Төркем:Авыл хуҗалыгы җайланмалары
Дога (Ислам)

**Дога** (гарәп. *دعاء‎‎ — сорау, ялвару*) — Исламда, ышанучы кешенең Аллаһка эндәшүе.

Гомүмән алганда, мөселман һәрвакытта да Аллаһка дога белән ялварырга тиеш: 

### Дога кылуның әдәпләре
Аллаһка дога кылганда кабул булсын өчен 
түбәндәгеләрне эшләү мөһим:
# Ихласлык/
# Доганы Аллаһка хәмед-сәнә вә пәйгамбәргә салават белән башлау, тәмамлаганда да шулай ук бетерү.
# Җитдилек белән сорау, доганың кабуллыгына инану һәм ашыктырмау.
# Күңел вә йөрәк белән бирелү.
# Шатлыкта да кайгыда да дога белән ялвару.
# Догада Аллһтан башкага ялвармау.
# Үзеңне, гаиләңне, балаларыңны һәм байлыгыңны, берсен дә ләгънәт кылмау.
# Аллаһка ялварганда бик кычкырып та, бик эчтән дә дога кылмау, ә уртача ялвару.
# Барча гөнаһларны тану һәм алар өчен гафу сорау, шулай ук Аллаһның рәхмәтен танып Аңа шөкер кылу.
# Доганың сүзләрен ясалма рәвештә рифмага салмау. Сораганда хәерлене генә сорау.
# Дога кылганда тыйнаклык, буйсынучанлык, өмет һәм курку белдерү.
# Хаксыз алынган нәрсә булса, аны хуҗасына кайтару һәм тәүбә итү.
# Доганы 3 тапкыр кабатлап әйтү.
# Кыйблага таба юнәлү.
# Дога кылганда кулларны күтәрү.
# Таһәратле булу.
# Дога кылучы изгелеккә өндәүче вә бозыклыктан тыючылардан булу.
# Башка кеше өчен дога кылганда, иң әүвәле үзең өчен сорау.
# Аллаһның күркәм исемнәрен вә камил сыйфатларын әйтеп сорау.
# Гөнаһлардан саклану һәм сораучының ризыгы да, киеме дә хәләл юл белән кәсеп ителгән булу.
# Гөнаһка вә туганлык җепләрен өзүгә китерә торганны сорамау.

### Дога кабул була торган вакытлар һәм урыннар
# Кадер кичендә.
# Төннең өченче өлешендә.
# Азан белән камәт арасында.
# Яңгыр яуганда.
# Җиһәдтә һөҗүм вакытында.
# Җомга көненең бер өлешендә.
# Зәмзәм суы эчкәндә.
# Сәҗдә вакытында.
# Фарыз намазларыннан соң.
# Тәшәһһүд ахырында.
# Мөселман кардәшең гаеп (яныңда булмаган) вакытта аның өчен дога кылу.
# Гарәфәт көнендә (хаҗда булучыга).
# Рамазан аенда.
# Золым кылынган вә җәберләнгән кешенең догасы.
# Ата-ананың баласына карата догасы.
# Мөсафир кешенең догасы.
# Ураза тотучының догасы.
# Авыз ачканда.
# Гадел имамның догасы.
# Изге баланың догасы.
# Хаҗда беренче ике баганага таш аткач.
# Кәгьбәтуллаһ эчендә, шулай ук хиҗер эчендә, чөнки ул Кәгьбәтуллаһның бер өлеше.
# Сафа һәм Марва калкулыкларында.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*Ислам йорты сайты

## Моны да карагыз

* Намаз

Төркем:Дин
Төркем:Догалар
Төркем:Ислам
Бакчачылык

**Бакчачылык** — үсемлекчелекнең җиләк-җимеш яки өй гөлләре үстерү белән шөгелләнүче тармагы.

Бакчачылыкның бер юнәлеше булып өй шартларында үсемлекләр үстерү эше - **[[бүлмә бакчачылыгы]]** тора.

Матур чәчәк атучы гөлләр үстерү- **[[чәчәкчелек]]** дип атала.

Җимешчелек - җиләк-җимеш агачлары, куаклары үстерү белән шөгелләнүче бакчачылык тармагы. Монда алмагач, , слива, карлыган, җир җиләге һ.б. үсемлекләр керә.

## Моны да карагыз
* Бакча

## Ссылтамалар
* Татар энциклопедиясе 
* Margaret Willes, *The Making of the English Gardener: Plants, books and inspiration 1560-1660* (New Haven (CT), Yale UP, 2011).
* Jeremy Naydler, *Gardening as a Sacred Art* (London, Floris Books, 2012).
* National Gardening Association (USA)
* Eco friendly Gardening

Төркем:Агрономия
Төркем:Бакчачылык
Урманчылык

**Урманчылык** — үсемлекчелекнең урман ресурсларын үстерү, өйрәнү һәм куллану белән шөгелләнүче бер тармагы. Шулай ук, урманны яхшырту, продуктивлыгын арттыру белән дә шөгелләнә.
Урманчылык халык сорауларын агач һәм башка урман ресурслары белән тәэмин итә..

**Урман ресурслары -** ягулык һәм эш материалы буларак хуҗалыкта кулланылучы урманның биологик ресурслары күплеге.

Заманча урманчылык урман үрчетү проблемалары , халыкны утын белән тэәэмин итү, кыргый хайваннарны саклау , табигый сулыкларны саклау белән шөгелләнә.

## Бурычлары

Урманчылык урман биологиясен һәм экологиясен, утын,агачны уҗалыкта куллануны өйрәнүче фән булып та тора. Ул үз эченә Ботаника, Радиоэкология, Дендрология кебек фәннәрне дә берләштерә.
Урманчыларның эш шартларын кайгырту да аның бурычы булып тора.

Урманчылык урманнарны кисү һәм кискән урынына яңаларын утыртуны үз өстенә ала.

Бүген урманчылык кафедралы күп югары уку йортларында оештырылган. Мәсәлән, Казан дәүләт технология университетында, Санкт-Петербург дәүләт урман техник академиясендә укытыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Charles H. Stoddard *Essentials of Forestry*. New York: Ronald Press, 1978.
* G. Tyler Miller. *Resource Conservation and Management*. Belmont: Wadsworth Publishing, 1990.

## Сылтамалар
* Терминологический словарь по лесному хозяйству на сайте Федерального агентства лесного хозяйства  
* Наставление по рубкам ухода в равнинных лесах Европейской части России (Федеральная служба лесного хоз-ва РФ, М. 1994 г.)
* Кафедра лесоводства Белорусского государственного технологического университета 

## Шулай ук карагыз
* Урман (мәгънәләр)
* Урманчы (Мамадыш районы)

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Төркем:Урманчылык
Агрономия

**Агрономия** (грек. agros - кыр, nomos - канун) — гөмбәләр һәм үсемлекләр җитештерү һәм җитештерү поцессында барлыкка килгән күренешләрне өйрәнүче авыл хуҗалыгы фәне.

## Нигезләр
Агрономия нигезен ботаника, үсемлекләр физиологиясе, генетика, биохимия, микробиология, туфракчылык кебек фәннәр тәшкил итә.

## Бүлекчәләре
* җир эшкәртү, 
* агрохимия, 
* агрофизика, 
* үсемлекчелек, 
* селекция, 
* орлыкчылык, 
* фитопатология һ.б.

## Танылган галимнәр

## Терминология

## Уку йортлары

## Фәнни журналлар

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Агрономическая помощь в России. СПб: Издание Деп. земледелия, 1914.

## Сылтамалар

* http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00000/87300.htm 

## Шулай ук карагыз

be-x-old:Аграномія

Төркем:Әлифба буенча фәннәр
Төркем:Агрономия
Төркем:Авыл хуҗалыгы
Мелиорация

**'Мелиорация** ( — яхшырту) — авыл хуҗалыгы культураларының продуктивлыгын арттыру максатыннан эшләнгән хуҗалык һәм техник эшләр комплексы җыелмасы.

Ул агротехнологиядән мелиорация объектларына озаграк вакыт тәэсир итеп торуы белән аерыла.

Икенче төрле итеп әйткәндә, **мелиорация** ул - яхшырак уңыш җыю максатыннан, җирнең сыйфатын арттыру эшләре.

## Россиядә мелиорация
Мелиорация буенча беренче оешма Россиядә 1894 елда Россия Империясе җир эшләре Министрлыгы каршында эшләнә. Җитәкчеләре булып генерал И. П. Жилинский һәм кенәз В. И. Масальскийлар торалар.

## Мелиорация төрләре
# гидромелиорация;
# агролесомелиорация;
# культуртехник мелиорация.

## Моны да карагыз
* Татмелиорация

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Төркем:Агрономия
Кәҗәчелек

**Кәҗәчелек** — йорт кәҗәләре үрчетү белән шөгелләнгән терлекчелек тармагы.
Кәҗәчелек продукөиясе булып сөт, ит, тире һәм йон тора. Кәҗә бик күп төрле үлән ашавы белән уңай яктан башка йорт хайваннарыннан аерылып тора.
## Продуктлары
*Кәҗә сөтендә* зур күләмдә организмга инфекция йоктырмаучы аминокислоталар бар. Ул сыр, эремчек, йогырт һәм комыс ясауда кулланыла.

*Кәҗә ите* – барлык халыклар да ашый торган прдукт булып тора. Составы белән ул сыер һәм сарык итләренә охшаган.

*Йон* өчен аерым кәҗә токымнары үрчетелә. Кәҗә йоныннан киемнәр, тукымалар, келәмнәр бәйлиләр.

*Кәҗә мамыгы* - йонның бер төре булып тора. Үзенең үтә йомшаклылыгы белән аерылып тора.

*Кәҗә тиресеннән* яхшы сыйфатлы аяк киемнәре тегәләр, шулай ук, мамыклы булса, җәнлек тиреләре урынына да кулланалар.

*Кәҗә тизәген* бакчачылыкта кулланалар.

## Яшәү тирәлеге
Кәҗәләрне күберәк Азияда һәм Африкада үрчетәләр. Русиядә исә, кәҗәчелек Ырымбур өлкәседә таралган.

## Юнәлешләре
* сөт кәҗәләре (Урта диңгез буйларына хас]);
* мамык-йон кәҗәләре (АКШ, Төркия, КАР);
* ит кәҗәләре (Кытай, Һиндстан)

## Статистика

### Кәҗәләрнең баш саны
1997 елга җирдә 705,6 млн баш кәҗә исәпләнгән. Кытайда 171 млн., Һиндстанда 120,6 млн., Пакистанда 47,6 млн.

### Аурупада кәҗәчелек
2007 ел буенча.

Евростат буенча.

## Әдәбият

* Ерохин А. И., Соколов В. В., Куц Г. А., Хромченков В. Д., Задумина В. И. Козоводство — М.: , МСХА, 2001. — 208 с. ISBN 5-94327-013-2
* Колосов Ю. А., Запорожцев Е. Б., Баранников А. И. Основы козоводства. — М.: Феникс, 2001. ISBN 5-222-01903-9

Төркем:Терлекчелек
Боланчылык

**Боланчылык** — төньяк боланнарын үрчетү белән шөгелләнүче терлечелек тармагы.
Боланнарның кая кулга ияләштерелгәне билгесез. Боланчылык Себер аша Төньяк Аурупага һәм Төньяк Америкага таралган дип баралар.

Бүген боланчылык белән Себердә ненецлар, комилар, хантлар, долганнар, эвенклар, эвеннар, чукчалар һәм коряклар, Скандинавиядә саамнар, Америкада эскимослар шөгелләнә.

Боланчылыкка күчмә көтүлек тоту ысулы хас.

XX гасырда боланчылык Гренландиягә, Аляскага һәм Канадага тарала. Аңа кадәр җирле халыклар боланнарны бары аулаганнар гына. Шулай ук кечкенә болан көтүләрен тикшеренүчеләр Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утрауларына, Кергелен Архипелагына алып килеп үрчетәләр.

## Сылтамалар
* Зур Совет Энцеклопедиясе

Төркем:Терлекчелек
Үсемлекчелек

**Үсемлекчелек** — культуралы үсемлекләрне азык-төлектә куллану өчен үстерү белән шөгыльләнүче авыл хуҗалыгы тармагы.

Фән буларак,ул үсемлекләрнең сортларын, гибридларын, формаларын өйрәнеп кенә калмый, ә аларны эшкәртүнең ысулларын да яхшырта.

## Үсемлекчелек тармаклары
Үсемлекчелекнең беренче тармагы кырчылык дип атала. Икенчесе – яшелчәчелек, өченчесе – бакчачылык, дүртенчесе – чәчәкчелек.

Игенчелек яки кырчылык – ул иген культуралары үстерү. Иген культураларына нәрсәләр арыш, бодай, арпа, солы, тары, кукуруз кебек культуралар керә. Яшелчәчелек ул – яшелчәләр үстерү. Яшелчәләрне бакчада, парникларда, теплицаларда үстерәләр. Яшелчәләрне төрле витаминнарга бай булган өчен үстерәләр. 
Бакчачылык ул – җиләк-җимеш культуралары үстерү.

* Йөземчелек
* Урманчылык
* Болынчылык
* Орлыкчылык
* Тәмәкечелек
* Чәчәкчелек

## Кыр культуралары
### [[Бөртекле культуралар]]
* Бодай
* Арыш
* Арпа
* Солы
* Кукуруз
* Мисыр тарысы
* Дөге
* Карабодай

### [[Бөртекле-кузаклы культуралар]]
* Борчак
* Ногыт борчагы
* 
* Ясмык
* Фасоль
* Нут
* Эспарцет
* Люпин
* Чина

### [[Техник культуралар]]
* җитен
* шикәр чөгендере
* көнбагыш
* хантал
* 
* бәрәңге
* шикәр камышы
* дару үләннәре

#### Текстиль культуралар
* җитен
* җут
* киндер

#### Каучук үсемлекләре
* Гевея
* Кок-сагыз

### Тамыразыклар
* Шикәр чөгендере
* Азык чөгендере
* Кишер
* Шалкан
* Керән

### Бүлбеле үсемлекләр
* Бәрәңге
* Җир грушасы

### Май һәм эфир-май культуралары
* Көнбагыш
* Рапс
* Хантал
* Кәнә уты
* Көнҗет
* Арахис
* Тмин
* Әнис
* 
* Шалфей
* Бөтнек

### Сүс культуралары
* Җитен
* Киндер
* Кенаф
* Мамык

### Терлек азыгы культуралары
#### Терлек азыгы үләннәре
* Тукранбаш
* Кәрешкә
* Сүсән

#### Силос культуралары
* [[кукуруз]]
* Көнбагыш

#### Терлек азыгы бакча культуралары
* Кабак
* Ташкабак
* Карбыз

### Әфьюнле культуралар
* Тәмәке
* Махорка
* Киндер
* Марихуана

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* The Montreal Botanical Garden
* The Royal Horticultural Society
* RHS Chelsea Flower Show
* Hampton Court Palace Flower Show 
* RHS Show Tatton Park
* British Library - finding information on the horticulture industry 
* History of Horticulture 
* HORTIVAR - The FAO Horticulture Cultivars Performance Database
* Global Horticulture Initiative - GlobalHort
* ISHS - International Society for Horticultural Science
* Horticulture Information & Resource Library
* Plant and Soil Sciences eLibrary

## Моны да карагыз
* Терлекчелек
* Бакчачылык

Төркем:Үсемлекчелек
Дәүләкән

**Дәүләкән** шәһәре – Башкортстанда республика буйсынуындагы шәһәр, Дәүләкән районы үзәге. 
## Тарихи белешмә
Бүгенге Дәүләкән шәһәре Дәүләкән һәм Эткол башкорт авыллары урынында барлыкка килгән. Шул яклар аша Самар-Златоуст тимер юлы төзелеп узганлыктан, тимер юл станциясе янында Дәүләкән бистәсе барлыкка килә (1895). 1917 елда биредә 16 милләт вәкиле яши: руслар, башкортлар, татарлар, алманнар, голландлар, швейцариялеләр, чехлар, украиннар, яһүдиләр, эстоннар, чуашлар, белоруслар һ.б. яши. Вакыт узу белән шәһәр чикләренә Иске Вязьмина һәм Яңа Көрмәнкәй авыллары керә.

Уңайлы урынлашу сәбәпле Дәүләкәндә зур икмәк базары, тегермәннәр, элеватор (1913), базарлар барлыкка килә. 1908 елда гына Дәүләкән аша 2 млн. пот икмәк чыгарылган.
## Халык

1913 елда халык саны 15,5 меңгә җиткән. 1917 елны Вакытлы хөкүмәт карары белән Дәүләкәнгә шәһәр статусы бирелгән. Ватандашлар сугышы һәм ачлык сәбәпле яшь шәһәр халкы зурга кимегән. 1921 ел ачлык кәсафәтендә шәһәр 1922 елда 5 919 кешегә калган. 
Шул сәбәпле Башкортстан хөкүмәте 1924 елда Дәүләкәнне кабат авыл итеп үзгәртә.

## Танылган шәхесләр
;Язучылар
* Дәүләкәндә язучы Әмирхан Еники балачак һәм үсмер чакларын уздыра. 1931 елда ачылган Дәүләкән педагогия училищесында Касыйм Вахит, Гыйлемдар Рамазанов, Шамил Анак, Муса Гали, Шәриф Биккол, Хәким Гыйләҗев, Әхияр Хәкимов укып чыгалар.
----
* Таңчулпан Бабичева - драма театры артисты, профессор, *РФ халык артисты ([[2001]]), [[Салават Юлаев премиясе]] лауреаты ([[1981]])*.
* Артур Батыров (1993―2022), Россия Кораллы Көчләре хәрби хезмәткәре, гвардия өлкән лейтенанты.
* Юрий Чуйков - биология фәннәре докторы.
* Ильис Ямалетдинов (1936―2022), рәссам, педагог, БАССР атказанган рәссамы (1977), Салават Юлаев премиясе иясе (1985).

1942 елда Дәүләкән республика күләмендәге шәһәр статусын ала.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан шәһәрләре
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
ССРБ дәүләт гимны

**ССРБ дәүләт гимны** - ССРБның гимны, "Интернационалга" алмашка килде.

## Тарих

ImageSize = width:210 height:600
PlotArea = left:50 bottom:10 top:10 right:0
TimeAxis = orientation:vertical format:yyyy
Period = from:1791 till:2014
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1800
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1791
Define $dx = 13
PlotData=
 bar:Himnos  width:18 anchor:middle color:red fontsize:S mark:(line,black)
 from:start till:1816   text:" Гром победы, раздавайся! " shift:($dx,10) color:blue
 from:1816 till:1833   text:" Молитва русских " shift:($dx,10)
 from:1833 till:1917   text:" Ходай, Патшаны сакла! " shift:($dx,10) color:blue
 from:1917  till:1917   text:" Рабочая Марсельеза " shift:($dx,0)
 from:1917  till:1944   text:" Интернационал " shift:($dx,0)
 from:1944  till:1992   text:"  СССР гимны" shift:($dx,0) color:blue
 from:1992  till:2001   text:" Патриотик җыр" shift:($dx,0)
 from:2001  till:2012 text:"Русия гимны" shift:($dx,0) color:blue

1930-елларда Советлар Берлеге дәүләт гимны язылышка конкурс башланган, бу конкурс чикләрдә "Большевиклар партиянең" гимны язылган (В. И. Лебедев-Кумач сүзләре, А. В. Александров музыкасы). 1943 елда С. Михалков һәм Г. Эль-Регистан А. Александров музыкага яңа сүзләрне яздылар; бу вариантны ЦК ВКП (б)ның Политбюросы 1943 елның 14 декабрьдә кабул иткән. Беренче тапкыр 1944 елның 1 гыйнварында уйнаткан, 13 марттан рәсми рәвештә кулланыла.

## Текст
### 1943-1956

1943 - 1956 елларда гимн баштагы, Сталин исемен аталган версиядә уйнатылган. 1956 - 1977 елларда гимн сүзсез уйнатылган.

### 1977-1991

1977 - 1991 елларда уйнатылган; 1990 елның 23 ноябрьдә РСФСР үз гимнны кабул итте.

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:ССРБ
Габдулла Вафин

**Габдулла Мәхмүт улы Вафин** — татар язучысы, публицист.
## Тәрҗемәи хәле
Ул 1967 елның 10 ноябрендә Башкортстан АССРның Бәләбәй районы Мәтәүбаш авылында дөньяга килә. 1985 елда Мәтәүбаш урта мәктәбен тәмамлый, аннан соң Башкорт дәүләт университетының татар-рус бүлегенә укырга керә. Икенче курсны тәмамлагач, 1987-1989 елларда ул Ерак Көнчыгышта хәрби хезмәт үти. 1992 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый һәм татар яшьләренең «Өмет» газетасында хәбәрче булып эшли башлый. 1996 елда Башкортстанда татар телендә беренче журнал оешкач, ул анда социаль проблемалар һәм яшьләр бүлеген җитәкли. 1999 елдан туган авылына кайтып эшкуарлык белән шөгыльләнә.

Беренче хикәяләрен Габдулла Вафин студент елларында ук яза. Алар Башкортстанның «Кызыл таң» газетасында һәм башка басмаларда чыга. Язучы, күбесенчә, сатирик һәм юмористик хикәяләр яза, аның мистик һәм сәяси хикәяләре, повестьлары да бар. 2007 елда Уфада аның «Алдау көне галәмәте» исемле китабы басылып чыга. Ул республикада узган хикәя бәйгеләрендә күп тапкыр җиңү яулый.

2012 елда «Тулпар» журналында СССР хәрби көчләрендәге уставсыз мөнәсәбәтләргә багышланган «Мәетләр тирләми» повесте басылып чыга. Ул 2014 елның ахырында «Китап» нәшриятында чыккан икенче китабына — «Солдат маҗаралары»на кергән.

2022 елга кадәр Бәләбәй хәбәрләрен чыгаручы-редактор. Хәзерге вакытта гаиләсе белән Татарстанның Актаныш районында яши.

## Иҗаты
Габдулла Вафинның милли, дини, социаль һәм башка проблемалар күтәргән язмалары Башкортстан матбугатында даими басылып килә. Автор күп тапкырлар «Өмет» газетасы һәм «Тулпар» журналының лауреаты була. Дистәдән артык хикәяләре, өч повесте, Башкортстан китап нәшриятында чыккан ике китабы бар
 
## Гаиләсе
Хатыны Люция (Югары Тәтешледән), балалары: кызы Чулпан (2011), улы Ильяс (2015)
## Чыганаклар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.
## Искәрмәләр


Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар публицистлары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Гумус

**Гу́мус** — үсемлекләр өче туклыклы мәтдәләргә ия булган туфракның төп органик мәтдәсе.
Гумус органик туфракның 90%ын алып тора.

Гумус төрле организмнарның, бигрәк тә яңгыр суалчанының, көнкүреш калдыгы булып тора. Моны Чарлз Дарвин да әйтеп үткән.

## Моны да карагыз
* Биомасса 
* Торф

## Сылтамалар
* Гумус, технология получения и методы реализации
* Влияние гуминовых веществ на рост и развитие растений

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Төркем:Туфрак
Буа (корылма)

**Буа** (Казан артындагыча — *бөя*) — су кимәлен күтәрү өчен агымны туктата торган гидротехник корылма. Буа буылгач, сусаклагыч барлыкка килә.

Буалар кешеләргә су һәм җир ресурсларын сакларга ярдәм итә. Кирәкле урында төзелгән буа су басулардан коткара. Сусаклагычлар кешеләрне тормыш-көнкүрештә тотар һәм эчәр өчен су белән тәэмин итәләр. Корылык килгәндә сусаклагычлар ярдәмендә басулар сугарыла. Кешеләр борын заманда буалар өстенә тегермәннәр корганнар. Биек буалар корып, зур тизлек белән төшүче су электр генераторларны эшләтә торган торган турбиналарны әйләндерә (гидроэлектростанция). 

## Су тегермәне өчен буа
Тартмалы су куласалары (тәгәрмәчләре) өчен елгада буа (плотина) төзелү беренче шарт булып тора. Борынгы бабаларыбыз буа төзүне очлаган бүрәнәләрдән субайлар сугудан башлаганнар. Кул көче ярдәмендә субайлар сугу тәртибен язучы Мөхәммәт Мәһдиев «Мирас» журналының 1993 ел №3 санында “Уйсу болыннар бишеге” язмасында төгәл тасвирлаган. Буа төзү өчен элек чыбык-чабык һәм кызыл балчык, бүрәнәләр, сайгаклар һәм таш куллана торган булганнар. Цемент куллану шактый соңрак кергән. Буада арыклар булырга тиеш. Арыклар ясау өчен бүрәнәләр һәм таза сайгаклар кулланганнар. Елганың үз агымы юнәлешендәге төп арык буадагы артык суны җибәрү өчен кирәк. Буаның читендәрәк төзелгән арыктан су агымы улаклар ярдәмендә тартмалы су куласасына (тәгәрмәченә) килеп керә һәм аны әйләндерә башлый. Арыктан керүче суның күләмен тегермәнче махсус затвор (ябу җайланмасы) белән көйләгән. Затворны чыгыр ярдәмендә күтәргәч, улакка керүче су күләме, шул исәптән тегермәннең эшләү куәте дә арткан.

Буалар өчен су ташлагычның булуы мөһим. Су ташлагыч – ул сусаклагычтан әкренләп су төшерүгә көйләнгән канал. Әгәр артык су ташланмаса, сусаклагыч тула һәм ярлардан чыга, әйләнә-тирәне баса. 

## Нидерланд буалары
Нидерланд халкы элек-электән диңгездән түбән җирләрдә ясалма түбәләр (*terpen*) ясый торган булган. Алар шунда вакытлыча яшәгәннәр, яки терлекләр асраганнар. Урта гасырларда алар диңгездән түбән кимәлдә яткан уңдырышлы туфракны эшкәртә башлаганнар. Су басмасын өчен ул кишәрлекләрне балчык өемнәре белән уратып алалар, буалар төзиләр. Артык су төрле гидротехник чаралар белән диңгезгә куыла. Рус телендә дамба, шлюз шикелле сүзләр Нидерланд теленнән кергән.

XIX гасыр ахырында Нидерландта җәмгысе 3 500 км буа исәпләнгән. Шуларның 1 430 км – елга буалары, 1017 км – күлләр буендагы, 430 км – диңгез буе буалары. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Что такое плотина?  

Төркем:Гидротехник корылмалар
Төркем:Архитектура
Игенчелек

**Игенчелек** — авыл хуҗалыгы культураларын үстерү максатыннан җирне куллануга нигезләнгән авыл хуҗалыгы тармагы һәм фән.

## Игенчелек барлыкка килү

## Игенчелек төрләре

* **[[Мелиоратив игенчелек]]** — Мелиорлашкан туфраклы җирләрдәге  игенчелек,
* **[[Сугарулы игенчелек]]** — сугару юллары кулланылган  игенчелек,
* **[[Бахар игенчелек]]** — язгы дымлылык кулланылган  игенчелек.
Игенчелекнең төп объектлары булып туфрак һәм үсемлекләр тора.

## Игенчелек системалары

* **Адаптив-ландшафтлы система** — ландшафтка игътибар итүгә юнәлтелгән экологик игенчелек системасы.
* **иген-пар системасы** — күпчелек игенчелек территориясен сукаланган кырларга чәчелгән культуралар алып торган игенчелек системасы.
* **Сукалаулы система** — күпчелек игенчелек территориясен сукаланган кырларга чәчелгән культуралар алып торган игенчелек системасы.
* **Үләнчел система** — күпчелек игенчелек территориясен үлән кырлары алып торган игенчелек системасы.
* **Орлык-җимешле система** — яртычыннан да күп булмаган игенчелек территориясен сукаланган кырларга чәчелгән бөртекле культуралар, ә калганын ногыт культуралары алып торган игенчелек системасы.
* **Туфрак саклаулы система** — пар һәм игенчеле кырлары алмашып килгән игенчелек системасы.

## Моны да карагыз
* Авыл хуҗалыгы
* Төгәл игенчелек
## Искәрмәләр

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Төркем:Агрономия
Төркем:Игенчелек
Төньяк Кавказ федераль округы

**Төньяк Кавказ федераль округы** () — Россиянең Европа өлешендә урнашкан административ-территориаль берәмлеге. РФ президентының карары нигезендә 2010 елның 19 гыйнварында Көньяк федераль округы составынна аерылып чыга.

Федераль округларның үзәкләр арасында Пятигорск шәһәре - бердәнбер РФ субъектның үзәге булмаган шәһәр.

Округның мәйданы бөтен Россия мәйданының 1 %ын алып тора (иң кечкенә федераль округ). Халык саны - 9 496 791 кеше (2010 ел, Россия халкының 6,6 %ы).

## Округның составы

## Милли состав
Төньяк Кавказ федераль округ - бердәнбер округ, кайда урыслар 50 %тан кечерәк өлеше тәшкил итәләр.

2002 җанисәбе буенча:
# Руслар — 2 938 070 кеше (32,9 %)
# Чеченнар — 1 237 506 кеше (13,9 %)
# Аварлар — 771 043 кеше (8,6 %)
# Кабардалар — 509 539 кеше (5,7 %)
# Даргиләр — 467 670 кеше (5,2 %)
# Осетиннар — 467 493 кеше (5,2 %)
# Комыклар — 394 183 кеше (4,4 %)
# Ингушлар — 388 845 кеше (4,4 %)
# Ләзгиләр — 345 651 кеше (3,9 %)
# Карачайлар — 185 764 кеше (2,1 %)
# Әрмәннәр — 181 125 кеше (2,0 %)
# Лаклар — 145 422 кеше (1,6 %)
# Әзериләр — 132 808 кеше (1,5 %)
# Табасараннар — 116 189 кеше (1,3 %)
# Балкарлар — 106 440 кеше (1,2 %)
# Ногайлар — 77 897 кеше (0,87 %)
# Украиннар — 65 900 кеше (0,74 %)
# Чиркәсләр — 52 582 кеше (0,59 %)
# Греклар — 38 280 кеше (0,43 %)
# Абазиннар — 36 208 кеше (0,41 %)
# Татарлар — 26 912 кеше (0,30 %)
# Рутуллар — 25 297 кеше (0,28 %)
# Агуллар — 24 904 кеше (0,28 %)
# Чигәннәр — 23 956 кеше (0,27 %)
# Грузиннар — 23 261 кеше (0,26 %)
# Төрекләр — 22 518 кеше (0,25 %)
# Башка милләтләр — 128 426 кеше (1,4 %)

## Эре шәһәрләр
# Махачкала - 577990 кеше
# Ставрополь - 398266 кеше
# Владикавказ - 311635 кеше
# Грозный - 271596 кеше
# Налчык - 240095 кеше
# Пятигорск - 142397 кеше
# Хәсәүйорт - 133929 кеше
# Кисловодск - 128502 кеше
# Черкесск - 121439 кеше
# Дәрбәнт - 119961 кеше
# Невинномысск - 118351 кеше
# Каспийск - 103914 кеше
# Ессентуки - 100969 кеше

## Президент вәкилләре
* Александр Хлопонин (19 гыйнвар 2010 - 12 май 2014)
* Сергей Меликов (12 май 2014)

## Искәрмәләр

Төркем:Төньяк Кавказ федераль округы
Ƣ

**Ƣ** — киңәйтелгән латин әлифбасының хәрефе, Q хәрефтән ясалма хәрефе.

/ɣ,ʁ/ авазын белдерә. 1920-1930-елларда Яңалифта кулланалылган.

Әлифбада G һәм H хәрефләр арасында урнашкан.

Хәзер кулланылмый; барлык хәрефне кулланылган әлифбалар кириллицага яки латин әлифбасының яңа вариантына күчкәннәр.

## Алмашулар
* Башкорт кирилл әлифбасында «Ғ,ғ» хәрефе кулланыла.
* Татар һәм азербайҗан латин әлифбаларда «Ğ,ğ» хәрефе кулланыла.
* Татар кирилл әлифбасында «Г, г» хәрефе кулланыла.
* Уйгур гарәп әлифбасында «غ» хәрефе кулланыла.
* Уйгур кирилл әлифбасында «Ғ,ғ» хәрефе кулланыла.
* Уйгур латин әлифбасында «GH,gh» хәрефе кулланыла.
* Каракалпак кирилл әлифбасында «Ғ,ғ» хәрефе кулланыла.
* Каракалпак латин әлифбасында «Ǵ, ǵ» хәрефе кулланыла.
* Үзбәк латин әлифбасында «G‘ g‘» хәрефе кулланыла.
* Якут кирилл әлифбанда «Ҕ,ҕ» хәрефе кулланыла.

## Юникодта

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Муса Мөлеков

**Муса Гайса улы Мөлеков** (*[[1937 ел]]ның [[4 февраль|4 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]],  [[Благовар районы]], [[Иске Сынны|Сынны]] ― [[2022 ел]]ның [[9 июнь|9 июне]], [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) — күренекле татар журналисты, филология фәннәре кандидаты. Башкортстанның мәгариф отличнигы (1992).

## Тәрҗемәи хәле
Муса Гайса улы Мөлеков Благовар районының Сынны исемле татар авылында туып үскән. Муса кечкенәдән әдәбиятка тартыла, көне-төне китаплар укый. 1954 елда Сынны җидееллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, урман хуҗалыгы техникумына укырга керә. Хезмәт юлын Уфада «Гидравлика» заводында башлады.

Шул дәвердә татарча нәшер ителүче «Кызыл таң» газетасында күренекле татар шагыйре Әнгам Атнабаев яшь хәбәрчеләр түгәрәген оештыра. Муса Мөлеков шунда йөри башлый. Анда йөрүчеләр янына еш кына Мостай Кәрим, Нәҗип Асанбаев, Әнвәр Бикчәнтәев кебек күренекле язучылар да килә. Журналистлык эшчәнлеге, әдәби иҗат турында яшьләргә күп мәгълүматлар бирә. Сєхнє єсєрлєренє, кинофильмнарга рецензиялєр яза.

Туган телгә, әдәбиятка, журналистикага булган сөю М. Мөлековны Башкортстан дәүләт университетының филология факультетына алып килә. Талиплык елларында Муса «Кызыл таң» белән тыгыз хезмәттәшлек итә башлый. Дүртенче курста укып йөргән чагында газетаның баш мөхәррире Таһир Ахунҗанов үзләренә эшкә чакыра.

Муса Гайса улы Мөлеков «Кызыл таң»да гади хәбәрчедән башлап баш мөхәррир вазифасына кадәр юл үтте. 1972-1975 елларда Казан дәүләт университеты аспирантурасының көндезге бүлегендә белем алырга мөмкинлек тапты. Ибраһим Нуруллин җитәкчелегендә гыйльми эзләнүләр алып бара, Мирхәйдәр Фәйзи иҗаты хакында кандидатлык диссертациясен яклый.

1986-1991 елларда «Кызыл таң»ның баш мөхәррире булып эшли. «Кызыл таң» Муса Мөлеков җитәкчелек иткән елларда милли мәсьәләләрдә иң кыю язмалар биреп бара иде.

Муса Гайса улы Мөлеков Башкортстан дәүләт педагогика университетында татар яшьләренә белем бирә. Аларны укытучылык һөнәренә, журналистика, язучылык һөнәрләре нечкәлекләренә өйрәтә.

2022 елның 9 июнендә Уфада 85 яшендә вафат .

## Гаилә хәле
Хатыны Закирә Бәдретдин кызы – БДУ чит телләр укытучысы. Уллары – Малик белән Марат Мөлеков. Марат Мөлеков – ААҖ "НИИТФА" генераль директор; 2011 елдан – Башкортстан хөкүмәте вице-премьеры. Мәлик Мөлеков – Уфадагы  “Европа-плюс” радиосының хезмәткәре, арбитраж идарәче.

## Чыганаклар
* Бездән канәгатьсезме, остаз?
* Җитештерү арта, сыйфат яхшыра
* Башкортстандагы танылган татар галиме һәм журналист Муса Мөлековка - 75 яшь 
## Искәрмәләр


Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Ә

**Ә, ә** (шва) — кирилл әлифбасының хәрефе. Татар әлифбасында икенче урында тора, **Ә, ә** татар латин әлифбасында «'''Ä, ä'''» (язылышта «**Ә, ә**») хәрефенә туры килә.

## Алфавитларда кулланылу

### Кирилл әлифбасы

### Латин әлифбасы

## Алмашлар
* Татар һәм Төркмән латин әлифбасында «Ä, ä» хәрефе кулланыла.

## Кызыклы фактлар
* Ичкерия заманнарда (1992-2000) "Ә" чечен латин әлифбасының соңгы хәрефе иде.

Төркем:Кирилл әлифбасы
Ў

**Ў, ў** (*«кыска у»*) — кирилл әлифбасының хәрефе.

Белорус әлифбасында 1890-еллардан кулланыла.

Язылыш буенча гади У хәрефенә охшаган, кайсыга ˘ (рус. *кратка*, лат. *brevis, бревис*) өстәлгән.

2003 елның сентябрьдә Белорусиядагы Полоцк шәһәрендә Ў хәрефе хөрмәтенә һәйкәл куйдылар.

## Qullanılu
* Belorus älifbasında 22nçe urında urnaşa.
* duñğan kirill älifbasında 25nçe urında urnaşa.
* Aziyadağı êskimoslar älifbasında 27nçe urında urnaşa.
* Nivx älifbasında 32nçe urında urnaşa.
* 1961-1964 ellarda qaraçay-balqar älifbasında qullanılğan.
* Üzbäk kirill älifbasında qullanılğan.
* 1924 elğa qadär osetin älifbasında ("Şëgren älifbası") qullanılğan.

## Алмашулар
* Үзбәк латин әлифбасында **«O‘ o‘»** кулланыла.

## Кызыклы фактлар
1989 елда Ў хәрефен татар әлифбасына да өстәргә планлаштырдылар, ләкин тиздән латиницага күчү көтелгәнгә күрә, хәрефне алфавитка өстәмәделәр; ә татар латин әлифбасында аңа **W** хәрефе туры килә.

## Юникодта
Ꞑ

**Ꞑ ꞑ** (*койрыклы N*, баш хәреф: , юл хәрефе: ) - киңәйтелгән латин әлифбасының хәрефе, Яңалифта гына кулланылган.

/ŋ/ тавышны белдерелә. Постсовет чорында чечен латин әлифбасында һәм татар латин әлифбасында кулланылган.

Татар кирилл әлифбасында аңа **Ң** хәрефе туры килә.

## Тарих
Хәреф 1920-елларда Яңанлифта барлыкка килде, калмык әлифбасында да кулланылаган. 1990-елларда хәреф чечен латин әлифбасында, ә 2000-елларда татар латин әлифбасында (Яңалиф-2) кулланылган.

## Юникодта

## Охшаган хәрефләр
Латин хәрефләре:
*
*
*
*
*
*
Кирилл хәрефләре:
*
*
*

## Тышкы сылтамалар
* http://1997-2011.tatarstan.ru/append200_a.html