open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вәкил Закиров

**Вәкил Закиров**, Вәкил Закир улы Закиров,  (1928 ел, ТАССР, Кызыл Йолдыз районы, Кече Сөлчә авылы — 1969 ел, Казан) — драма актеры, Мамадыш татар театры (*[[1946 ел|1946]]-[[1949 ел|1949]]*), Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры (*[[1951 ел|1951]]-[[1969 ел|1969]]*) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1928 елда ТАССР Мамадыш кантоны (*соңрак* Кызыл Йолдыз районы) Кече Сөлчә авылында туган. Татар театр техникумын (*[[1951 ел|1951]]*), Мәскәү театр институтын (*ГИТИС*) (*[[1957 ел|1957]]*) тәмамлаган.
* 1946-1949 Мамадыш татар театрында эшли.
* 1951-1969 Татар академия театрында эшли.

## Иҗаты
Киң диапазонлы артист. Амплуасы — тискәре образларны тамашачы ышандырырлык итеп уйнау.

## Уйнаган рольләре
Камал театрында уйнаган беренче рольләре — эшче егет Рөстәм («Профессор кияве», Шәриф Хөсәенов әсәре, режиссеры Габдулла Йосыпов), ат карагы Мингали («Зәңгәр шәл», Кәрим Тинчурин әсәре, Фуат Халитов белән алмашлап уйный).
* *Алчын* — «Хуҗа Насретдин» Нәкый Исәнбәт
* *Баһави* — «Һиҗрәт» Нәкый Исәнбәт
* *Гофрай* — «Миркәй белән Айсылу» Нәкый Исәнбәт
* *Мирзахан* — «Ташкыннар» Таҗи Гыйззәт
* *Сабир* — «Чаткылар» Таҗи Гыйззәт
* *Байморат* — «Кыю кызлар» Таҗи Гыйззәт
* *Габбас* — «Без аерылышмабыз» Шамил Шаһгали
* *Хәйрүш* — «Таң атканда» Шамил Шаһгали
* *Рөстәм* — «Профессор кияве» Шәриф Хөсәенов
* *Талип* — «Миңлекамал» Мирсәй Әмир
* *Сөнгать* — «Җилкәнсезләр» Кәрим Тинчурин
* *Ләбиб* — «Киек Каз Юлы» Аяз Гыйләҗев
* *Рамазан* — «Янар чәчәк» Илдар Юзеев
* *Де Брюсс* — «Фаҗигале юлда» А. Муис
* *Шаһит* — «Миләүшәнең туган көне» Туфан Миңнуллин
* *Закир* — «Татар хатыны ниләр күрми» Галимҗан Ибраһимов һ.б.

## Кызыклы факт
«*Миләүшәнең туган көне*» спектаклендә (Т. Миңнуллин әсәре, режиссеры М. Сәлимҗанов) Вәкил Закиров төп рольдә — Шаһит (*рәссамнар берлеге җитәкчесе*) ролендә кыяфәте белән Харис Якуповка нык охшаган булган, Х. Якупов спектальне репертуардан төшереп калдыруны сорап, өлкә комитетына барган.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
#  И. Илялова. Камал театры артистлары. Казан: ТКН, 1999.  ISBN 5-298-00708-2
# Ә. Шакиров. Исемсез артист. «Сәхнә», 2016 ел, № 7.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Вәкил Закир улы Закиров

Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:Камал театры актерлары
Хәсәнбай Дусмәтов

**Хәсәнбай Марфҗан углы Дусмәтов** (үзбәкчә *Дўсматов Хасанбой Марфжон ўғли*) —  Үзбәкстан һәвәскәр-боксчысы, иң җиңел авырлыкта (49 кг) чыгыш ясый. **Олимпия чемпионы** (Рио, 2016, Париж, 2024). 2013 елгы Казан Җәйге Универсиадасы  чемпионы.

Әндиҗанда яши.

## Сылтамалар

* AIBA: Hasanboy Dusmatov 49kg 

Төркем:Үзбәкстан спортчылары
Төркем:Олимпия чемпионнары
Россия Федерациясе прокуратурасы

** Россия Федерациясе прокуратурасы ** () —  *[[Россия Федерациясе Хөкүмәте|башкарма хакимиятенең]]* дәүләт органы.

## Функцияләре
Россия Федерациясе Конституциясенең һәм Россия территориясендә эш иткән законнарның үтәлешен Россия Федерациясе исеменнән күзәтү бурычын башкаручы үзәк федераль орган.

Россия Федерациясе прокуратурасы федераль законнар белән билгеләнгән башка функцияләрне да башкара. Россия Федерациясе прокуратурасының вәкаләтләре, эшмәкәрлегенең оештырылышы һәм тәртибе «Россия Федерациясе прокуратурасы турында»гы Федераль канун белән билгеләнә. Хәрбиләштерелгән дәүләт оешмасы булып тора. Россия прокуратурасында федераль хәрби, хокук саклау һәм граждан дәүләт хезмәте булдырылган. Прокуратура үз вәкаләтләрен дәүләт власте органнарына (законнар чыгару, башкарма, хөкем) ирекле тормышка ашыра, власның бер тармагына да буйсынмый.

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр

### Танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе дәүләт органнары
Дмитрий Комарь

**Дмитрий Комарь**, Дмитрий Алексей улы Комарь,  (*[[1968 ел]]ның [[6 ноябрь|6 ноябре]], [[Мәскәү өлкәсе]], [[Руза районы]], Нестерово авылы — [[1991 ел]]ның [[21 август]]ы, [[Мәскәү]]*) — 1991 елгы август фетнәсе вакытында РСФСР шуралар йортын (Ак йорт) саклап, һәлак булучы, Әфганстан сугышында катнашучы, ВДВ сержанты, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1991 ел|1991]], вафатыннан соң*).

## Тәрҗемәи хәле

1968 елның 6 ноябрендә Мәскәү өлкәсе Руза районы Нестерово авылында һөнәри хәрби гаиләсендә туган. Әтисе, майор Алексей Алексей улы (*26.11.1945 — ?*) — рус милләтеннән, әнисе Любовь Әхтәм кызы (*01.01.1947*) — татар. Энесе Алексей (*[[1985 ел|1985]]*), сеңлесе Татьяна (*[[1982 ел|1982]])*.
Иске Руза мәктәбен тәмамлый.  Гаиләсе белән Мәскәү өлкәсе Истра шәһәренә күчкәч, Истра йорт җиһазы фабрикасында слесарь булып эшли. Совет Армиясендә хәрби хезмәттә була: 1986 елның 18 ноябре — 1987 елның мае ВДВның Литва ССР Гайжюнай уку үзәгендә, 1987 елның мае — 1988 елның  ноябре Әфганстанда хәрби хәрәкәтләрдә катнаша. Ике мәртәбә контузия ала. Хәрби уңышлары өчен Әфганстан медале белән бүләкләнә.
Армиядән кайткач (*[[1988 ел|1988]]*), Мәскәүнең «Интерьер» төзелеш оешмасында автотөягеч йөртүчесе булып эшли.

## Һәлак булуы
1991 елның 21 августыннан 22 августына каршы төндә Мәскәүнең Садовое кольцо ()
Новый Арбат () урамы белән кисешкән чатта РСФСР шуралар йортына (*Ак йорт*) юнәлүче бронетехника колоннасын туктатырга маташканда фаҗигале төстә һәлак була.
Рәсми тикшерү версиясе буенча, Дм. Комарь БМПга (борт саны 536) сикереп менеп, экипажга күрү мөмкинлеген бетерү өчен, триплексны  (*карау тишеген*) брезент белән томаларга ниятли. БМП экипажы аның башнясын кискен боргалаганда, Дм. Комарь асфальтка барып төшә, ләкин торып, яңадан БМПның десант люгына сикереп менә, механик-йөртүче техниканы кисәк тарттырудан Дм. Комарь очып чыга, киеме белән люкка эләгеп кала.
«КоммерсантЪ» газетасы хәбәрчесе, вакыйгаларны үз күзләре белән күргән Михаил Каменский версиясе буенча, Дм. Комарьны БМП таптата . Әнисе дә, мәетне танырга баргач, аның башы өстеннән БМП чылбырлары белән чыкканнар иде, ди.
БМП экипажына карата 1991 елның 21 августында җинаять эше кузгатыла, ләкин 20 декабрьдә эш, җинаять билгеләре юк дип табылып, туктатыла.

## Хәтер
* Ваганьков зиратында үзәк аллеяда И.М. Кричевский, В.А. Усов белән янәшә җирләнгән.
* Садовое кольцо янындагы җир асты тоннеле өстенә истәлек билгесе куелган.
* Руза районы Иске Руза мәктәбенә исеме бирелгән, диварына истәлек тактаташ куелган.
* ССРБ почта маркасы чыгарылган.
* АКШ Айова штаты Сторм-Лайк шәһәре «Буэна Виста» көллиятендә исемле стипендия булдырылган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелгән (24.08.1991)
* Ленин ордены (24.08.1991)
* «Азат Россия сакчысына» медале (№ 1.)

## Моны да карагыз
* Август путчы

## Сылтамалар
*   Фонд  имени Дм. Комаря
* http://afg-hist.ucoz.ru/photo/in_memoriam/komar/87-0-898 
*  Д. Комарь «Ил каһарманнары» сайтында
*   А. Гамов. Как мы искали Звезды Героев погибших защитников «Белого дома». «Комсомольская правда», 18.08.2011

## <small>Искәрмәләр</small>


Төркем:Әфган сугышында (1979-1989) катнашучылар
Руслан Нуретдинов (1991)

**Руслан Шамил улы Нуретдинов** (1991 елның 24 ноябре, Әндиҗан, Үзбәкстан ССР, ССРБ) — татар милләтеннән булган Үзбәкстан авыр атлеты. 105 кг кадәрге авырлык категориясендә чыгыш ясый. XXXI Җәйге Олимпия уеннары (Рио-де-Жанейро, 2016) чемпионы.

Үзбәкстан президенты Ислам Кәримов фәрманы белән «Үзбәкстан горурлыгы» «» мактаулы исеме бирелгән.

## Биография
Руслан Шамил һәм Гөлчәһрә Нуретдиновлар гаиләсендә туа. Әтисе — шофёр, әнисе — табиб. Милләте буенча татар.

Польшада узган 2013 елгы Дөнья чемпионатында Руслан беренче тапкыр дөнья чемпионы була, ыргылып күтәрүдә (190 кг) һәм этәреп күтәрүдә (235 кг) җиңү яулый. Ике төр ярыш суммасында, 425 кг нәтиҗә белән, зур алтын медаль ала.

2014 елда Алматы шәһәрендә узган Дөнья чемпионатында, Казакъстан һәм Россия спортчылары белән беренче урын өчен көрәштә, этәреп күтәрүдә дөнья рекордын (239 кг) яңарта. Соңрак россияле Давид Беджанян югары дөнья рекордын кайтара — 240 кг, Казакъстан спортчысы Илья Ильин этеп күтәрүдә соңгы дөнья рекордын куя — 242 кг. Нуретдинов ыргылып күтәрүдә беренче (193 кг), этәреп күтәрүдә өченче (239 кг) һәм ике төр ярыш суммасында (432 кг) икенче урынны яулый.

2016 елда Рио-де-Жанейрода үткән Олимпия уеннарында Нуретдинов ыргылып күтәрүдә (194 кг) җиңә, этәреп күтәрүдә Олимпия рекордын куя (237 кг) һәм ике төр ярыш суммасында (431 кг) зур аерма белән зур алтын медаль яулый.

2018 елның 22 декабрендә IWF матбугат хезмәте 2012 елда Лондонда узган Олимпия уеннарында спортчының допинг-пробасын яңадан тикшерү нәтиҗәләрен бастырып чыгара. Спортчының пробасында туринабол табыла һәм ул вакытлыча ярышлардан читләштерелә.

2019 елның май ахырында Спорт Арбитраж суды Руслан Нуретдиновны 2012 елгы Олимпия уеннарында допингка каршы кагыйдәләрне бозуда гаепле дип таный. Спортчының Олимпия казанышлары, шул исәптән баллары да, юкка чыгарылачак, медальләре алыначак.

### Спорт казанышлары

* Олимпия чемпионы (2016);
* Дөнья чемпионы (2013); 
* Ике тапкыр Азия чемпионы (2012, 2013);
* Казандагы Җәйге Универсиада чемпионы (2013);
* Дөнья чемпионатының көмеш призёры (2014).

## Сылтамалар
* Профиль на сайте IWF 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Штангачылар
Төркем:Допингка каршы кагыйдәләрне бозган өчен читләштерелгән спортчылар
Антикисәкчек

**Антикисәкчек** — бүтән берникадәр элементар кисәкчекнең куш-кисәкчеге, икесе бертигез массалы, бертигез спинлы, ләкин башка тәэсир итешүләрнең сыйфатлама тамгалары (электр коргысы, төсле коргы, барион һәм лептон квант саннары) белән аерылып торалар.

Гадәттә тискәре коргылы лептоннар (мәсәлән электрон) кисәкчек, ә уңай коргылы лептоннар (позитрон һ.б) антикисәкчек дип атала, ә аларга туры килүче нейтрино һәм антинейтрино дип йөртелә.

## Табу

1928 елда Поль Дирак үз тигезләмәсендә (Дирак тигезләмәсе) тискәре энергияле чишелешләрен таба, соңрак тискәре энергияле электронның юкка чыгуы бертигез массалы уңай энергияле, уңай коргылы кисәкчекнең (ягъни электронга карата антикисәкчек) хасил булуы  белән аңлатыла. Әлеге кисәкчек - позитрон 1932 елда ачылган.

Соңрак тәҗрибәләрдә бүтән кисекчекләрнең антикисәкчекләре табылган: 1936 елда - мюон - антимюон, 1947 -  мезон - антимезон, 1955 - протон - антипротон, 1956 - нейтрон-антинейтрон һ.б.

## Чын нейтраль кисәкчекләр

Кайбер нейтраль кисәкчекләр өчен  антикисәкчек  кисәкчеккә тиң була. Мәсәлән: фотон, нейтраль пи-мезон, эта-мезон, Һиггс бозоны, кварконий,  Z-бозон, гравитон.

Әлеге кисәкчекләр **чын нейтраль кисәкчекләр** дип атала.

Ләкин кайбер элекрик нейтраль кисәкчекләр үз антикисәкчегенә тиң түгел, мәсәлән: нейтрон, нейтрино, каон һ.б.

Әлегә билгеле чын нейтраль кисәкчекләр - бозоннар, ләкин теориядә дә фермионнар булырга мөмкин.

## Тирбәнешләр

Әгәр чын нейтраль кисәкчекнең ниндидер квант саны сакланмый икән, шул очракта кисәкчек-антикисәкчек халәтләре арасындагы күчешләр (осцилляция яки тирбәнеш) булырга мөмкин.

## Туу һәм аннигилянү

Кисәкчек-антикисәкчек пары туу чигеннән югарырак энергияле (**2mc<sup>2</sup>**) кисәкчекләрнең бәрелешләрендә антикисәкчекләр барлыкка киләләр.

Кисәкчек үз антикисәкчеге белән бәрелешкәндә аннигилянү күренеше бара.. (лат. *annihilatio* — аннигиләнү - юкка чыгу). Мәсәлән:

: **e<sup>+</sup> &nbsp;+&nbsp; e<sup>-</sup> &nbsp;→&nbsp; γ &nbsp;+&nbsp; γ**
:позитрон электрон белән бәрелешкәндә ике фотонга әйләнә

Тәҗрибәләрдә антикисәкчекләр тизләткечләрдә тудырыла. Галәмдә антикисәкчекләр  галәми нурлар матдә белән тәэсир итешкәндә барлыкка килә: Җир атмосферасында, пульсарлар, галактикалар актив төшләре тирәсендә.

Космология буенча кече массалы беренчел кара тишекләр нурландырганда антикисәкчекләр хасил була.

Галәмнең киңәюе тәүге дәверендә кисәкчекләр-антикисәкчекләр һәм нурланыш тигезләнештә торган. Ләкин соңрак С- һәм СР- инвариантлыгы бозылганга, барион саны сакланмаганга күрә барион ассиметриясе хасил булган, нәтиҗәдә кисәкчекләр антикисәкчекләрне "җиңгән" һәм аннигиләшкәннән соң тик матдә сакланып калган, ә антиматдә нурланышка әйләнгән һәм хәзер Галәмдә күзәтелми.

## Моны да карагыз
*Антиматдә
*Антидөнья

## Әдәбият

*Власов Н. А. Антивещество. — М.: Атомиздат, 1966. — 184 с.
*Широков Ю. М., Юдин Н. П. Ядерная физика. — М.: Наука, 1972. — 670 с.

Төркем:Элементар кисәкчәләр физикасы
Кара йөзләр (спектакль)

**«Кара йөзләр»** — 2013-2014 елларда Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театрында сәхнәләштерелгән һәм уйналган драма спектакле. Татар һәм башкорт әдәбияты классигы Мәҗит Гафуриның (*[[1880 ел|1880]]-[[1934 ел|1934]]*) «Кара йөзләр» повесте (*[[1927 ел|1927]]*) буенча куелган. Башкортстан башлыгы Гранты алган. «Алтын битлек» РФ милли театр премиясе номинанты (*[[2016 ел|2016]], [[Мәскәү]]*). Төрки халыкларның халыкара «Нәүрүз» театр фестивалендә катнашучы (*[[2015 ел|2015]], [[Казан]]*) 

## Тарих

«Кара йөзләр» спектакле Гафури театрында 1930 еллардан башлап уйнала, беренче премьерасы 1938 елның 5 маенда була. Мәҗит Гафуриның «Кара йөзләр» повестен Гайнан Әмири (*[[1911 ел|1911]]-[[1982 ел|1982]]*) сәхнә әсәре итә. Яңа ориганаль премьерасы 2014 елның 4 октябрендә Гафури театры сәхнәсендә уйнала. Бүген дә театр репертуарында бар.
* Мәҗит Гафуриның «Кара йөзләр» повесте буенча Шәүрә Гыйльманова һәм Айрат Әбүшахманов сәхнәләштергән.
* Спектакльнең режиссеры Айрат Әбүшахманов.
* Рәссамы Альберт Нестеров, «Алтын битлек» премиясе (*[[2016|2016]]*) лауреаты.
* Композитор Илшат Яхин.
* Биюләр Ринат Әбүшахманов, Чулпан Әскарова.
* Ут куючы режиссер Илшат Сәяхов.
* Халык гореф-гадәтләре һәм йолалары буенча киңәшче Асия Гайнуллина (*[[Сибай]]*).
* Хормейстер Алсу Хәсбиуллина.

## Рольләрдә
* *Галимә* — Гөлнара Казакбаева (Римма Сәлмәнова)
* *Закир* — Артур Кәбиров
* *Гали* — Лилия Галина
* *Фәхри* — Әхәт Хөсәенов
* *Хәмидә* — Илсөяр Газетдинова (Нурия Ирсаева)
* *Бәдәр* — Гөлнара Әмирова
* *Гыймади* — Ирек Булатов
* *Гыйльми* — Тәнзилә Хисамова
* *Ахун хәзрәт* — Хөрмәтулла Үтәшев
* *Казый* — Рәвис Сәгыйтов
* *Нәгыйм хәлфә* — Юнир Коланбаев
* *Гайфулла* — Ринат Баймурзин

## Үзенчәлеге
Тамашачылар сәхнәдә утыра. Тамаша авансценада һәм өлешчә тамаша залында бара.

## [[«Алтын битлек» премиясе|«Алтын битлек»]] номинанты

2016 елда 4 номинациядә «Алтын битлек» РФ мили театр премиясе номинанты була:
* «*Иң яхшы драма спектакле (кече форма)*»
* «*Иң яхшы режиссер эше*» (Айрат Әбүшахманов)
* «*Иң яхшы рәссам эше*» (Альберт Нестеров)
* «***Иң яхшы киемнәр буенча рәссам эше***» (Альберт Нестеров) — 2016 елгы «Алтын битлек» премиясе лауреаты.
* «*Иң яхшы хатын-кыз роле*» (Гөлнара Кунакбаева)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Гафури театры сайтында «Кара йөзләр» спектакле турында сәхифә 
*  «Алтын битлек» премиясе сайтында «Кара йөзләр» спектакле турында сәхифә 
      

## Моны да карагыз
      

Төркем:Татарча спектакльләр
Төркем:Әлифба буенча спектакльләр
Төркем:Гафури театры спектакльләре
Төркем:Мәҗит Гафури
Төркем:«Алтын битлек» премиясе номинантлары
Кара йөзләр (мәгънәләр)

**Кара йөзләр** — күп мәгънәле гыйбарә.
* «Кара йөзләр» — повесть (*[[1927 ел|1927]]*), Мәҗит Гафури әсәре .
* «Кара йөзләр» — картина (*[[1953 ел|1953]]-[[ел|1969]]*) (*икенче исеме* «Шәригать корбаннары»), рәссам Рәшит Нурмөхәммәтов эше .
* «Кара йөзләр» — балет (*[[1965 ел|1965]]*), Һашим Мостаев куйган.
* «Кара йөзләр» — опера (*[[1981 ел|1981]]*), (*икенче исеме* «Каһәрләнгән мәхәббәт») Татар опера һәм балет театрында куелган (*[[Бату Мулюков]]-[[Гәрәй Рәхим]]*).
* «Кара йөзләр» — спектакль (2014), Гафури театрында сәхнәләштерелгән (режиссер Айрат Әбүшахманов).
Neytrino

**Neytrino** (italiança *neutrino* — neytronçıq) — yarım böten spinlı neytral' fundamental' kisäkçek, tik zäğif häm gravitatsion tä'sir iteşülärdä qatnaşa, leptonnarğa qarıy.

Neytrino bik zäğif matdä belän tä'sir iteşä, 3-10 MeV energiäle neytrino bäreleşlärsez suda 1018 m uza ala.

1 sm3 Cirdäge mäydanı aşa här sekundada 6*1010 Qoyaş taratqan neytrino uzıp bara, läkin anıñ tä'sire sizelmi diärlek. 

Neytrinonıñ bik möhim üzlege - **[[neytrino tirbäneşläre]]**:  ber buındağı neytrino bütän buındağı neytronağa äylänü mömkinlege.

2015 yılda Neytrino tirbäneşlären açu öçen Kadzita häm Makdonald Nobel premiäsenä layıq bula.

## Üzlekläre

Här qorğılı leptonğa neyrino-antineyrino parı turı kilä:
*elektron neytrinosı - elektron antineytrinosı (**1-nçe Buın**)
*müon neytrinosı - müon antineytrinosı (**2-nçe Buın**)
*tau neytrinosı - tau antineytrinosı (**3-nçe Buın**)

## Neytrino tirbäneşläre

Ber tör (buın) neytrino ikençe tör neytrinoğa äylänü küreneşe neytrino tirbäneşläre dip atala. 

Älege küreneş neytrinonıñ **nul'sez massası** buluın isbatlıy.

Neytrino tiskäre spirallegenä iä, atineytrino - uñay spirallegenä iä.

Älegä neytrinonıñ massası **0,28 eV** tan kim dip sanala.

## Açılu

1914 yılda Ceyms Çedvik β-tarqalu buyınça täcribädä elektronnar spektrı özleksez sıyfatın aça, läkin kvant mexanikası buyınça ul diskret bulırğa tieş. Annan soñ xättä Nils Bor energiä saqlanu qanunın şik astına quyğan.

1930 yılda Wolfgang Pauli töp qanunnı "qotqara", ul β-tarqalışında yaña kisäkçek xasil buluın farazlıy, soñraq Enriko Fermi anı neytrino dip atıy.

Neytrino buluın isäpkä alıp tarqalu bolay taswirlana:

**β<sup>−</sup> tarqalışta** zäğif tä'sir iteşü neytronnı protonğa äwelderä, elektron häm elektron antineytrinosı taratıla:
: n^0 \rightarrow p^+ + e^- + \bar{\nu}_e.

**β<sup>+</sup>  tarqalışta** atom töşendäge proton neytronğa, pozitronğa häm neytrinoğa äylänä:

: p^+ \rightarrow n^0 + e^+ + {\nu}_e.

Tik 1956 yılda neytrino tabılğan.

## Sıltamalar
*Мухин, К. Нейтрино: вчера, сегодня, завтра // Наука и жизнь. — 2014. — № 3,4. — С. 4—12.
*Ву Цзянь-сюн Нейтрино // Теоретическая физика 20 века / под ред. Я. Смородинского. — М.: ИЛ, 1962. — С. 290—356.
*Биленький, С. М. Лекции по физике нейтринных и лептон-нуклонных процессов. — М.: Энергоиздат, 1981. — С. 216.
*Иванов И. Нейтринный детектор IceCube окончательно доказал реальность астрофизических нейтрино // Элементы.ру, 2014.
*Левин А. Ловля солнечных нейтрино: историческая ретроспектива // Элементы.ру, 2014.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Новиков

**Новиков** — фамилия.
* Алексей Новиков (*Алексей Новиков-Прибой*, 1877―1944), язучы.
* Илья Новиков (1982), адвокат, «Нәрсә? Кайда? Кайчан?» уенчысы.
* Пётр Новиков (1907-1944), генерал-майор.
* Юрий Новиков (1957), медицина фәннәре докторы (2001), профессор (2002). БР атказанган табибы (2000).
----
;**[[Новикова]]**
* Клара Новикова (1946), юмор остасы, РФ халык артисты.
* Клавдия Новикова (1957), ТР социаль тәэминат министры (*[[1996 ел|1996]]*).

## <small>Моны да карагыз</small>
#### <small>Топонимнар</small>
* Новик — Киров өлкәсендәге авыл.

Төркем:Фамилияләр
АКШ торак төзелеше һәм шәһәр үсеше департаменты

**АКШ торак төзелеше һәм шәһәр үсеше департаменты**()-төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалыгы өлкәсендә АКШ федераль органы, АКШ федераль башкарма департаментлардан берсе.

## Төп максатлар
#төзелеш оештыру, күчемсез милек капиталь төзәтү һәм реконструкция;
#яңа төзелеш объектларын вакытында эксплуатациягә бирү, реконструкцияләү һәм капиталь төзәтү;
#капиталь тотынулар нәтиҗәле алымнар куллануда чыгымнарын экономияләү, төзелеп бетмәгән төзелеш объектларын кыскарту
#капиталь төзелеше һәм еллык уртача аралыктагы планнарын, эшкәртмәләре проектларын барлау, төзелешләргә титул исемлекләр әзерләү, төзелеш материалларына һәм йыһазландырыу гаризалар бирү;
#капиталь төзелеш алып барганда хисап һәм хисап торышы, төзелеш эшләренең сифатын, тиз арада башкарылуын, проект-эзләнү эшләренең якшыруына һәм очсызлыгын булдыра;
#төзелеш алып баручы оешмага оештыру эшендә методик ярдәм күрсәтә.

## Сылтанмалар
* рәсми сайты

Төркем:АКШ сәясәте
Шарсыман яшен

**Шарсыман яшен** — уникаль сирәк табигать күренеше,  балкый торган һәм очучы шарсыман объект булып күренә.  

Кайбер тасвирлама буенча шарсыман яшен - яшенле-яңгырлы вакытта сирәк кенә хасил булучы кайнар ионлашкан газның яктылык сибүче куерыгы булып тора.

Тәҗрибәханәдә шарсыман яшенне чыгару рәсми рәвештә расланмаган, аның барлыкка килүе һәм күренешнең барышы бердәм физик теориясе әлегә юк, хәттә саташу (галлюцинация) булуы белән күренешне аңлатучы теорияләр бар.

Таралган  караш буенча шарсыман яшен - электромагнит күренеше, озак вакыттагы һәм алдан уйламаган юл буенча таратучы яшеннең аерым махсус төре.

Күренешне күзе белән күрүчеләр буенча гадәттә шарсыман яшен яңгырлы-яшенле вакытта, гади яшеннәр бергә барлыкка килә, үткәргечтән "чыга" яки гади яшен белән булдырыла, кайчакта болытлардан "төшә", сирәк кенә ниндидер әйберләрдән (агачтан, баганадан) "чыга". Очраклы шаһитлар еш каршылыклы тасвир бирәләр, ә тәҗрибәдә тасвирланган күренеш булдырылмый.

2012 елда Тибетта Кытай галимнәре беренче тапкыр шарсыман яшеннең спектрын үлчи алганнар. Әгәр гади яшен спектрында күбесенчә ионлашкан азот сызыклары булса, ә шарсыман яшеннең спектрында тимер, кремний, кальций (туфракның баш элементлары) бар икән.

## Кызыклы фактлар

*2008 елның июнендә Казанда яңгырлы-яшенле вакытта барлыкка килгән шарсыман яшен 20-номерлы троллейбуска очып кергән һәм кондуктор Ләлә Хайбуллина валидатор белән шарсыман яшенне троллейбус очына ыргыткан, нәтиҗәдә объект шартлаган, ә  троллейбус эшли туктаган (коллекторда кыска ялганыш булган).

## Әдәбият
* Торчигин В. П., Торчигин А. В. Шаровая молния как концентрат света. // «Химия и жизнь», 2003, № 1, с. 47-49
*Shabanov G.D., Sokolovsky B.Yu. // Plasma Physics Reports. 2005. V31. № 6. P. 512
*Shabanov G.D. // Technical Physics Letters. 2002. V28. № 2. P. 164
Төркем:Метеорология
Төркем:Атмосфера күренешләре
Архитектура стиле

**Архитектура стиле** — архитектуранең үзенчәлеге, аерым бинаны яки архитектура ансамблен тасвирлаучы сәнгатьчә бизәү чараларының, алымнарның тотрыклы бөтенлеге; бу төймәлекне аңлатмалы билгеләр системасы. Архитектура стиле билгеле бер чорның мәдәниятенә хас алымнар һәм стильләр нигезендә барлыкка килә.
### Иң билгеле архитектура стилләре (аурупа архитектурасы буенча)
* Борынгы архитектура (Гыйбәдәтханә архитектурае)
* Антик архитектура. Безнен эрага кадәр VIII гасыр — V гасыр
* Роман стиле. X—XII гасырлар
* Готика. XII—XV гасырлар
* Ренессанс. XV—XVII гасырлар
* Барокко. XVI—XVIII гасырлар
* Рококо. XVIII—XVIII гасырлар
* Классицизм, ампир, неогрек. XVIII—XIX гасырлар
* Эклектика. 1830-1890 еллар
* Модерн. 1890-1910 еллар
* Модернизм. 1900-1980 еллар
* Экспрессионизм. 1920 еллар
* Футуризм. 1910 - 1930 еллар
* Рационализм
* Конструктивизм. 1920-1930 еллар
* Постмодернизм. 1950 еллардан
* Хай-тек. 1970 еллардан
* Деконструктивизм. 1980 нчы еллардан

## Стилләр


File:Ac.parthenon5.jpg |Парфенон, Борынгы архитектура
File:Colosseum in Rome, Italy - April 2007.jpg| 78-100 елларда төзелгән Колизей, Антик архитектура
File:Bamberger Dom BW 6.JPG| 1004-1012 елларда төзелгән Бамбар чиркәве, Роман стиле 
File:Cathedral Notre-Dame de Reims, France-PerCorr.jpg| 1211-1275 елларда төзелгән Рум чиркәве, Готика
File:Petersdom von Engelsburg gesehen.jpg| Румда, 1600-1630 елларда төзелгән Изге Петр чиркәве, Ренессанс стиле
Kazan State University from the 2 Korpus.jpg| Казан Дәүләт Университеты, 1830, Классицизм
File:Bashkir State University (Ufa).jpg| Барый Кәлимуллин проекты, БДУ, Классицизм
File:Moscow, Sofiyskaya embankment.jpg| Роснефть йорты, Эклектика
File:Zinger's house 01.jpg|1902-1904 елларда Павел чиркәү белән төзелгән Зингер компаниясе йорты, Модерн стиле, СПб шәһәре 
File:Bauhaus.JPG| Баухауз, Дессау, модернизм стиле
File:Bilbao Jeff Koons Puppy.jpg| Джефф Кунсын эте, Постмодернизм стиле
File:SFrancisOuroPreto-CCBY.jpg| Ору-Прету шәһәрдә Франциск Ассизский чиркәве, Рококо стиле 
File:Fuji Television.jpg| Fuji Television йорты, Хай-тек стиле
File:Royal Ontario Museum.jpg| Торонто, Канада, Деконструктивизм стиле



## Шулай ук карагыз
Татар архитектурасы


Төркем:Архитектура
Россия Федерациясе юстиция министрлыгы

**Россия Федерациясе юстиция министрлыгы** (РФ Минюсты) — РФ юстиция өлкәсендә дәүләт сәясәтен үткәрә торган федераль министрлык.

## Вазифалар
* Җәзаны үтәлеш буенча федераль хезмәт
*табышсыз оешма, халыкара табышсыз оешма, дин, сәясәт һәм җәмагать оешмаларын теркәү
* адвокатура һәм адвокат эше, адвокат неркәү 
* нотариат, нотариусне терркәү 
*Ватандашлар хәле актларын теркәү  органнары (ЗАГСлар), никахны, исемне алмаштыру, вафат булу турында, туу турында граждан һәм башка теркәү актларны
* Апостильне легализация һәм теркәү
* мәхкәмә департаментлары,  мәхкәмә актларын ашыру һәм үтәү
* ришвәтчелеккә каршы эш
**канун проектларын коррупциягә каршы тикшерү
**:канун проектларын коррупциягә каршы тикшерү — шәхси оешмаларга рөхсәт бирү

## Буйсынган оешмалар

## Министрлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль министрлыклары
Törkiädä terror ğämäle (avgust, 2016)

**Törkiädä terror ğämäle**  yäki **Gazianteptäge terror ğämäle**  - 2016 yılnıñ 20 avgustında Törkiäneñ könyağındağı Gaziantep şähärendä tuy waqıtında intixarçı-yäşüsmer üzen şartlatu näticäsendä kimendä **51 keşe häläk** bulğan, 94 keşe yaralanğan.

Törkiä prezidentı Räcäp Tayyip Ärdoğan şartlatuçı 12-14 yäşlek üsmer bulğan dip belderä. Bu xaqta Törkiäneñ Anadolu agentlığı xäbär itä.

Xastaxanälärgä kiterelgän 60 keşeneñ 17seneñ xäle awır dip belderelä. Aldan Erdoğan İGİL  terror oyışması bu şartlawlarnı oyıştırğan bulırğa mömkin dip beldergän ide. Törkiä vitse-premyerı Mexmet Şimşek "wäxşilärçä" şartlatunı intixarçı oyıştırğan, dide.

Şartlawdan soñ uq Ğäziantep xäkimiätläre älege xälne terror ğämäle dip bäyäläde. Älegä şartlawnı üz östenä aluçı bulmadı.

## Sıltamalar
*http://www.azatliq.org/a/27936200.html Төркиядә туйда террор гамәлендә кимендә 51 кеше һәлак булды

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2016 ел
Төркем:20 август
Төркем:Төркия тарихы
Барион саны

**Барион саны** — элементар кисәкчекләр физикасында системада барион санын билгеләүче саклана торган квант саны, ул түбәндәгечә билгеләнә:

: B = \frac{N_q - N_{\overline{q}}}{3}, 
биредә
: N_q \  — кварклар саны
: N_{\overline{q}} — антикварклар саны
 
конфайнмент сәбәпле өчкә бүлү гамәле кулланыла. Конфайнмент - кваркның ирекле халәттә мөмкин булмавы яки гамуми төсле коргы 0 га тигезлеге.

Кварклардан тормаган кисәкчекләрнең барион саны нульга тигез, мәсәлән лептоннар, фотон, мезон,  W һәм Z бозоннары.

=Аңламаган саклану кануны=

Стандарт модель тасвирлаган өч тәэсир итешүдә (электромагнит, зәгыйфь, көчле)  барион саны саклана.

Барион саны саклану кануны тик тәҗрибәдә күзәтелә, ләкин әлеге саклану бернинди фундаменталь кануннардан, симметрияләрдән (электр коргысы саклану кануныннан аермалы буларак) чыгарылмый, барион саны саклану канунының **сәбәпләре әлегә билгесез**.

Галәмнең матдәсендә тик барионнар күзәтелә, антибарионнар юк, шуңа күрә Галәмебездә күзәтелә торган барионнар һәм антибарионнар асимметриясе - бүгенге Галәмнең барлыкка килүенең  төп шарты булып тора,  ул **[[Сахаров]] шартлары** дип атала.

Галәмнең башлангыч дәверендә барион саны саклану кануны бозылган һәм барионнар антибарионнарны җиңеп бар матдәне булдырган. Ягъни **кайчандыр барион саны саклану кануны бозылганы нәтиҗәсендә барыбыз (матдә) барлыкка килгәнбез һәм соңрак барион саны саклана башлаган**.

## Фаразлар

Бөек берләштерү теориясендә барион саны һәм лептон саны сакланмый, ләкин аларның аермасы  B − L саклана.  Әлеге фараз буенча  1015 ГэВ артык энергиясендә барион саны сакланмый һәм өч тәэсир итешү берләшә.

Кайбер теорияләрдә керткән тәэсир итешүләр барион санын үзгәртә (ΔB = ±1), нәтиҗәдә протон таркала ала,   (ΔB = ±2) булган очракта нейтрон антинейтронга әйләнә ала. Әлеге күренешләр күзәтелмәгән.

## Әдәбият
*А. Д. Сахаров. Нарушение СР-инвариантности, С-асимметрия и барионная асимметрия вселенной. — Академия Наук СССР, 1967. — ISBN ЖЭТФ. Письма в редакцию. 1967. Т. 5, вып. 1. С. 32-35.
*'Грэхэм Л. Р.' Глава XI. Релятивистская физика. '''Теории Великого Объединения''' // Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе — М.: Политиздат, 1991.
*    Г. 'т Хоофт, Калибровочные теории сил между элементарными частицами, «Успехи физических наук», 1981, т. 135, вып. 3, с.379. (перевод статьи из «Scientific American», June 1980, Vol. 242, p.&nbsp;90.)
*    Коноплева Н. П., Попов В. Н. Калибровочные поля. — М.: Атомиздат, 1972.
*    Славнов А. А., Фаддеев Л. Д. Введение в квантовую теорию калибровочных полей. — М.: Наука, 1978. — 238 с.
*    Сарданашвили Г. А. Современные методы теории поля. 1. Геометрия и классические поля. — М.: УРСС, 1996. — 224 с. — ISBN 5-88417-087-4.
*   Сарданашвили Г. А. Современные методы теории поля. 4. Геометрия и квантовые поля. — М.: УРСС, 2000. — 157 с. — ISBN 5-88417-221-4.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Төш физикасы
Төркем:Саклану кануннары
Минзәлә медицина укуханәсе

**Минзәлә медицина училищесы** (техникум),  — Татарстан АССРның (*[[1991 ел]]дан [[Татарстан]]*) Минзәлә шәһәрендә 1936 елдан эшләп килүче урта һөнәри уку йорты, Татарстан фән һәм мәгариф  министрлыгы карамагындагы урта һөнәри белем бирүче,  дәүләт мөхтәриятле һөнәри белем бирү оешмасы. Татарстанның борынгы уку йортларыннан берсе: 2016 елда укуханә ачылуга 80 ел тула. Уку йорты урта һөнәри белемле медицина персоналы (*фельдшерлар, шәфкать туташлары*) әзерли.
 
## Тарих
* 1936 елның 15 июлендә ССРБ халык комиссарлары шурасы карары белән Минзәләдә  шәфкать туташлары әзерләүче  медицина мәктәбе ачыла. Белем бирү ике телдә (*[[татар теле|татар]], [[рус теле|рус]]*) алып барыла. Беренче контингент 76 кешедән җыела.
* Медицина училищесынең оештыручысы һәм беренче директоры Дружков К.М. Уку йорты ачылуның 60 еллыгына укуханәдә Дружков К.М. исемендәге стипендия булдырылган.
* 1939 елдан фельдшер-акушерлар мәктәбе.
* 1954 елдан Минзәлә медицина училищесы.
* Коммуналь белем бирү оешмасы булып торган
* 1992 елның ноябрендә шәһәр үзәгендә медицина училищесы студентлары өчен 3 катлы тулай торак төзелә.
* 2004 елның 16 сентябреннән урта медицина хезмәткәрләре өчен квалификация күтәрү курслары эшли.
## Белгечлекләр
Минзәлә медицина училищесы Татарстанның төньяк-көнчыгыш төбәкләре өчен бюджет нигезендә түбәндәге белгечләрне әзерли:
* Шәфкать туташлары (0406 белгечлеге буенча, тулы урта белем базасында уку мөддәте 2 ел 10 ай, төп урта белем базасында уку срогы 3 ел 10 ай).
* Фельдшерлар (0401 белгечлеге буенча, урта белем базасында, уку срогы 3 ел 10 ай).
## Шәхесләр
### Директорлар
* ... 
* 2007 ел-2024 — Люция Әхмәт кызы Хиразева.
* 2024 ел-... – Раушания Фоат кызы Бадртдинова 
### Укытучылар

### Уку йортын тәмамлаучылар
Уку йорты ачылганнан бирле 10 меңнән артык шәфкать туташы, фельдшер, акушер әзерләп чыгарылган. 
* Крохалев А.А.
* Марин А.И.
* Шиһабетдинов И.Х.
* Сафиуллин Р.С.
* Закирова Э.В. 
* Габдрәшитова Р.Ш.
* Абдуллин Г.З.
* Хафизов Ө.Г. (*[[Тауасты Байлар]]*)
* Шәкүров И.Ш., *[[Ленин ордены|Ленин орден]]лы табиб, [[ТАССР атказанган табибы]]*.

## <small>Искәрмәләр</small>

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
## Сылтамалар

* Укуханәнең рәсми сайты
*  Уку йортының «ТР электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
* Контактта Минзәлә медицина училищесы сәхифәсе
## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:Минзәлә урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Минзәләнең Карл Маркс урамы
Экологик, технологик һәм атом күзәтчелеге федераль хезмәте

**Экологик, технологик һәм атом күзәтчелеге федераль хезмәте**() — Россия Хөкүмәтенә буйсынучы федераль башкарма дәүләт орган. 

Төп максат — экологик, техник һәм атом күзәтчелек.  Моннан тыш, идарә төзелеш, реконструкция, капиталь ремонт вакытында да дәүләт төзелеше күзәтчелеге белән шөгыльләнә.

## Татарстан буенча идарәсе
Экологик, технологик һәм атом күзәтчелеге федераль хезмәтенең Идел буе идарәсе химия, нефть химиясе, нефть эшкәртү, металлургия сәнәгате, газ бүлү һәм газ куллану объектлары, электр- һәм җылылык энергетикасы объектлары, күтәртү корылмалары, шулай ук Татарстан, Мари иле һәм Чувашстан республикаларының гидротехник корылмаларыннан куркынычсыз файдалануны күзәтүне башкара.

## Моны да карагыз
*Экологик, технологик һәм атом күзәтчелеге федераль хезмәтенең Идел буе идарәсе

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль хезмәтләре
Төркем:Оешмалар:Сәнәгый куркынычсызлык
Рамазан мәчете (Яр Чаллы)

**«Рамазан» мәчете** — Яр Чаллыда Яңа шәһәрдә 2007 елның сентябрендә ачылган  мөселман гыйбадәтханәсе  (*[[мәчет]]*). Манарасы мәчетнең түбәсендә урнаштырылган мәчетләр төренә керә. 
Мәчетнең имамы — Рәфкать хәзрәт (Харрасов).

Адресы: Яңа шәһәр, 39 комплекс, 11а  (*[[Касыймов бульвары (Яр Чаллы)|Касыймов бульвары]], 17*).

## Бина
Мәчет өч катлы итеп, кирпечтән төзелгән. Өске катларга тыштан тимер баскыч алып менә. Беренче катында «Хәләл» азык-төлек кибете ачылган.
Мәчетнең намаз уку залы 100 кешегә исәпләнгән.
Мәчет янында 50 кешелек мәдрәсә урнашкан.

## Тарих
1997 елда рамазан аенда башланган төзелеш 10 ел буе диндарлардан һәм хәйриячеләрдән кергән акчага бара. 2007 елның сентябрендә төзелеп бетә.

## Ачылу
Мәчетне ачу тантанасында Васил Шәйхразыев (*[[Чаллы]] [[мэр]]ы*), Госман Исхакый (*мөфти, ТР ДУМ рәисе*), Әлфәс хәзрәт Гайфуллин (*[[Чаллы]] мөхтәсибе*), Уел Хөсәенов (*«Челныводоканал» ЯАҖ генераль директоры*), Вәсил Каюмов (*«[[КамАЗ]]» ААҖ генераль директоры урынбасары*) катнашалар.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Рамазан»ны төзедек, чиратта — җәмигъ мәчете

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Чаллы мәчетләре
Рамазан мәчете (төшенчә)

**Рамазан мәчете** — күпмәгънәле гыйбарә.
* Рамазан — Казан мәчете (1994 елда ачылган).
* Рамазан — Яр Чаллы мәчете (2007).
* Рамазан – Екатеринбург мәчете (2013).
* Рамазан – Уфа мәчете (Бабушкин ур., 7)
Боровецкий чиркәве

**Боровецкий чиркәве**, Изге Күккә ашу чиркәве,  — Уфа губернасы Минзәлә өязе Боровецкий авылында (*хәзер* Яр Чаллы шәһәренә керә) 1882 елда төзелеп беткән гыйбадәтханә (*чиркәү*). Рус православие чиркәвенең (Мәскәү патриархаты) Татарстан митрополиясе Яр Чаллы (2024 елга кадәр Казан) епархиясе Кама аръягы благочиние округына карый.  статусына ия. XIX гасырның II яртысы архитектура истәлеге.

Адрес: 423800 Татарстан, Яр Чаллы, Чулман проспекты, 127.
Чиркәү җитәкчесе — протоиерей Алексей (Дубровин).

## Тарих

XVIII гасырда Боровецкий авылында агач чиркәү булган. 1828 елда беренче таш чиркәү төзелә. Яңа таш гыйбадәтханә 1872-1882 елларда Алабуга сәүдәгәре, XIX гасыр ахырының күренекле язучысы Д.И. Стахеев (*[[1840 ел|1840]]-[[1818 ел|1918]]*) акчасына төзелә.
Октябрь инкыйлабына кадәр чиркәү Боровецкий авылы һәм якындагы 3 авыл халкына хезмәт күрсәтә. 
* 1937 елда чиркәү ябыла. 1940 елда чаңнары төшерелә.
* 1990 елга кадәр чиркәү эшчәнлеге тукталып тора. Чаллы православныйлары дини бәйрәмнәрдә Казан-Мари епархиясенә караган Минзәлә, Мамадыш, Чистай, Алабуга районы Костенеево авылы чиркәүләренә йөрергә мәҗбүр була. Тукай районының «Майский» күмәк хуҗалыгы бинаның бер өлешендә электр көче белән эшләүче тегермән урнаштыра.
* 1980 еллардан башлап, Чаллы шәһәрендә православие дине җәмгыяте оешып (*җәмгыять рәисе Николай Пашутин*), гыйбадәтханә бинасын диндарларга кайтару буенча эш башлый.
* 1981 елда гыйбадәт кылу йорты ачарга рөхсәт алына. Гыйбадәт кылу йортының (), аннары Боровецкий чиркәвенең беренче настоятеле итеп Ижаудан протоиерей Александр (Кормышаков) билгеләнә.
* 1989 елда Чаллының 2нче Отделстрой идарәсе һәм КамАЗның чуен кою заводы эшчеләре көче белән яңадан торгызу эше башлана. Чиркәү өчен чаңнар Воронеждан кайтартыла.
* 1990 елда Раштуа бәйрәмендә беренче гыйбадәт кылу үткәрелә.

## Бина
Классика төрендәге ***эклектика*** стилендә корылган гыйбадәтханә. Чаң манарасы () 3 яруслы. 1990 еллардагы яңартып кору эшләре вакытында гыйбадәтханәнең беренчел халәтенә сизелерлек үзгәрешләр кертелә.

Чиркәү ишегалдында дини кирәк-яраклар сатучы ике кибет, православие китапханәсе, балалар якшәмбе мәктәбе урнашкан ике катлы административ бина бар.

## Кызыклы факт
1997-2000 елларда чиркәү хорында Владимир Васильев (*хәзер* Казан консерваториясе укытучысы) җырлый.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Ермаков В.В. Вехи челнинской истории: Сборник документов по истории Набережных Челнов. Наб. Челны: Изд-во КамПИ, 1998.

## Сылтамалар
*  Боровецкий чиркәве сайты  
*  Казан епархиясе сайтында Боровецкий чиркәве турында   
* Контактта Боровецкий чиркәве сәхифәсе

Төркем:Чаллы чиркәүләре
Төркем:Яр Чаллы епархиясе чиркәүләре
Вилһелм I Илбасар

**Виллиам Илбасар**, рус китапларында **Вилһелм I яулаучы** ("'Вильгельм Нормандиядән"' яки "'Вилһелм хаклы тумаган"'); (борынгы инг. *Willelm Gehīersumiend,* , ; 1027/1028,Фалез — 9.9.1087) — Нормандия герцогы, (1035 елдан) һәм 1066 елдан Англия патшасы.

Норманд яулап алуын оештыручы, Аурупаның XI гасырдагы иң эре сәяси эшлеклесе.

Төркем:Бөекбритания тарихы
Бөек Альфред

**Бөек Альфред** (инглиз-саксча "Ælfrēd se Grēata"; ;  849 — 26 октябрь 899 яки 28 октябрь 901) — 871-899 елларда Уэссекс патшасы..

Англия монархиясенең рәсми мәгълүматы буенча беренче Англия патшасы дип санала. Чөнки ул 871-899 елларда саксларның иң эре дәүләте - Уэссекс  патшасыбула.

Төркем:Бөекбритания тарихы
Орловка чиркәве

**Орловка чиркәве**, Косма һәм Дамиан чиркәве,  — Уфа губернасы Минзәлә өязе Орловка авылында (*хәзер* Яр Чаллы шәһәре бистәсе) 1859 елда ачылган гыйбадәтханә (*чиркәү*). Рус православие чиркәвенең (Мәскәү патриархаты) Татарстан митрополиясе Яр Чаллы (2024 елга кадәр Казан) епархиясе Кама аръягы благочиние округына карый (*округ үзәге*).
Яр Чаллы шәһәрендәге иң борынгы сакланган бина буларак, шәһәр архитектура истәлеге санала.

Чиркәү җитәкчесе — протоиерей Олег (Богданов). Клирда 3 рухани хезмәт итә.

Адресы: 423822 Татарстан, Яр Чаллы шәһәре, Орловка бистәсе.

## Тарих
Орловка авылында XVIII гасыр ахырында төзелгән агач чиркәү 1844 елда янып бетә.
1854-1859 елларда Алабуга сәүдәгәре И.И. Стахеев акчасына яңа таш чиркәү корыла.
1939 елда гыйбадәтханә ябыла. Ашлык келәте, яшелчә саклау урыны, агулы химикатлар саклау урыны итеп файдаланыла.
1990-1992 елларда бина Чаллы шәһәре православныйларына кайтарып бирелә. 
Чиркәү каршында якшәмбе мәктәбе эшли.

## Бина
Архитектор Константин Тон эшләгән үрнәк проект буенча ***византия*** стилендә төзелгән уртача зурлыктагы гыйбадәтханә.
Чаллы архитекторы Маркиз Басыйров проекты белән гыйбадәтханәне яңарту эшләре башкарыла, псевдорус стиле бизәкләре кергән ***эклектика*** стилендә төзәтеп корыла.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Ермаков В.В. Вехи челнинской истории: Сборник документов по истории Набережных Челнов. Наб. Челны: Изд-во КамПИ, 1998.

## Сылтамалар
*  Татарстан митрополиясе сайты 

Төркем:Чаллы чиркәүләре
Төркем:Яр Чаллы епархиясе чиркәүләре
Тау завод крәстиәннәре

**Тау завод крәстиәннәре** (заводтка теркәлгән крәстияннәр) — Русиядә, җир эшкәртүдән тыш, тау заводларында эшләргә бурычлы булган крепостной крәстияннәр катламы. XVII гасырда тау сәнәгате үсеше белән Уралда, Карелиядә һәм өлешчә Алтайда барлыкка килгән.

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясендә:
** Заводка беркетелгән крәстиәндәр  
** Приписные крестьяне 
** Горнозаводские крестьяне 

Төркем:Русия тарихы
Карфаген

**Карфаген** (финик. *Qart Hadasht*, , , *Картадж*, , )—  иленең башкаласы Тунис шәһәреннән 15 километр ераклыгында урнашкан борынгы  шәһәр, Борынгы дөнья тарихи чорында Төньяк Африкадагы исемдәш илнең тарихи башкаласы.

**Карта́ж** — Карфаген хәрәбәләре урнашкан шәһәренең замандаш исеме. Бүгенге көндә Картаж муниципалитеты территориясендә илнең президенты резиденциясе (Президент сарае, ), Картаж милли музее () һәм *Картаж [[университет]]ының* "Бизнес тармагы институты" () урнаша. Шәһәр Тунис вилаятенә керә.

## Тарих

Шәһәргә безнең чорга кадәр 814 елда Финикия колонистлары нигез салган. Финикиянең таркалуыннан соң Карфаген аның бар колонияләрен узенә буйсындыра һәм Урта диңгез буеның иң зур ил башкаласына әйләнә. Безнең чорга кадәр 264 елда Карфаген дәүләте белән Рим Республикасы арасында Пуник сугышлары чоры башлана.  Безнең чорга кадәр 146 елда Карфагенлылар Өченче сугышны оттыргач, шәһәр Римның Африка провинциясе () составына керә. VI гасырда Рим империясе таркалгач Карфаген да төшенкелеккә килгән. 

698 елда Карфаген Гарәп хәлифәлеге эченә керә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектларыТөркем:Әлифба буенча торак пунктларТөркем:Тунис
Башкортстанның Рус дәүләтенә кушылуы

**Башкортларның Рус дәүләтенә керүе** — руслар Казан, Әстерхан, Себер ханлыкларын басып алганнан соң, 1554-1557 елларда башкортларның Килешү нигезендә Россия патшалыгына керүе.

## Тарих
XVI гасыр урталарында хәзерге Башкортстан территориясе — Нугай Урдасы, Әстерхан, Казан һәм Себер ханлыклары - дәүләтләре составына кергән булган. Мондый күренеш башкорт кабиләләренең Мәскәү подданствосын бер үк вакытта алу мөмкинлегенә комачаулаган һәм процессны кыенлаштырган, озакка сузган.

1552 елда Казан ханлыгын буйсындырган патша Иван IV башкортларга Рус дәүләтенә үз теләкләре  белән керү тәкъдиме белән мөрәҗәгать иткән.

Шул ук вакытта Нугай Урдасында XVI гасыр уртасында сәяси тотрыксыз ситуация булган. Элек Казан ханлыгына кергән башкорт җирләренә нугай морзалары һәм себер хакимнәре кул сузудан тартынмыйлар. Төбәктәге табигый хәл (*афәтләр, ачлык һәм [[ваба]] чире*) эшне катлауландыра. Биләмәләрнең үзара тарткалаш сугышлары башланган. XVI гасырның икенче яртысында нугайлар башкортлар яшәгән территориядән Идел аръягына һәм соңрак көнбатышка, Кубань юнәлешендә, яисә көньякка, Каспий һәм Арал диңгезләре тирәсенә күченеп китәләр.

Халык җыеннарында башкорт ырулары вәкилләре сайланган, сөйләшүләр алып бару максатында, вәкилләр башта Казанга, аннары Мәскәүгә барган.

1554-1557 елларда Казандагы патша наместнигы баяр А. Б. Горбатый-Шуйский белән элекке Казан ханлыгының подданныйлары — төньяк-көнбатыш башкортлары — байлар, бүләр, гайнә, ирәкте, каратабын, уран, аннары үзәк — мең, юрматы, көньяк-көнчыгыш — бөрҗән, кыпчак, тамъян, үсәргән, көнчыгыш кабиләләре — табын, көлә (?) вәкилләре сөйләшүләр алып барган.

Башкортларның Рус дәүләтенә керүенең йомгаклау этабы 1557 елда илчеләрнең Мәскәүгә барып, анда Мәскәү хакимияте белән сөйләшүләр оештырылуы, башкортларның Иван IV кулыннан Жалованный грамоталар алуы белән тәмамланган. Грамоталарда кушылуның төп шартлары тасвирланган, башкорт кабиләләренең башлыклары тархан һәм кенәз, кайберләре староста дәрәҗәсенә лаек булган. Патша Иван IVнең Грамоталары — Рус дәүләте белән башкортлар арасында башкортларның Россия дәүләтенә керүе турындагы Килешүе.

Җаек арты башкортларының бер өлеше (төньяк-көнчыгыш) Россия гаскәрләренең Күчем хан варислары белән бәрелешләр барышында, ягъни XVI гасыр азагында — XVII гасыр башында, Себер ханлыгы җиңелгәч, Рус дәүләтенә кергән.

## Шулай ук карагыз
*Дуслык монументы

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Россия тарихы
Уфа (журнал)

**«Уфа»** — 2001 елның декабрь аеннан Уфа шәһәрендә рус телендә нәшер ителүче басма (*журнал*). 
Ай саен яхшы ак кәгазьдә, төсле итеп, 80  битле булып чыга.

## Мәгълүмат
* Оештыручысы (гамәлгә куючы) — «Уфа-Ведомости» МБО 
* Баш мөхәррире — Галина Ишмөхәммәтова
* Теркәлү таныклыгы — ПИ №ФС77-49526.

## Таралу
Почта бүлекчәләрендә, «Уфа-печать» киоскларында, мөхәрририяттә язылган абунәчеләргә.

## Рубрикалары
* Бер тиенлек эш түгел
* Башлык көндәлеге
* Ай вакыйгасы
* Башкала почергы
* Репортажны - санга
* Эшлекле сөйләшү
* Мәдәни сәяхәт
* Artefaktus
* Кара тартма
* Уфа шәҗәрәсе
* Хәтер
* Этноэзләү
* Шәһәр хуҗалыгы
* Туган бистә буйлап
* Риза һәм каршы
* Шәһәр технологияләре

## Адресы
450095  Уфа, Октябрьнең 50 еллыгы  урамы, 13, 704нче офис.

## Сылтамалар
*  Журнал сайты

Төркем:Башкортстан журналлары
Төркем:Уфа матбугаты
Уфа (мәгънәләр)

**Уфа** — күп мәгънәле сүз.
* Уфа — шәһәр, Башкортстанның башкаласы.
* Уфа II шәһәрчеге — Уфа шәһәренең үзәгендә урнашкан борынгы шәһәрлек.
* Уфа — елга, Агыйдел кушылдыгы.
* Уфа — футбол клубы .
* Уфа — рус телендә нәшер ителүче журнал.
* Уфа — тимер юл станциясе.
* Уфа — аэропорт.
*Уфа - Хәйбулла районындагы авыл
*"УФА", боргыч ат абзары
*"УФА", кошчылык фабрикасы
*"УФА", кондитер фабрикасы
*"УФА", универмаг
*"УФА‑АРЕНА", спорт аренасы
*"УФА‑АСТОРИЯ", кунакханә
Ефрем Еллиев

**Ефрем Еллиев**, Ефрем Василий улы Еллиев,  (1907 елның 23 гыйнвары, Казан губернасы, Чистай өязе, Сөнчәле авылы — 1942 елның 1 ноябре, Мәскәү өлкәсе) — чуаш язучысы, чуаш теле мөгаллиме. Бөек Ватан сугышында катнашкан һәм һәлак булган. ССРБ язучылар берлегенә кабул ителгән (*[[1962 ел|1962]], вафатыннан соң*).

## Тәрҗемәи хәле
1907 елның 23 гыйнварында Казан губернасы Чистай өязе (*хәзер* Аксубай районы) Сөнчәле авылында туган. Сөнчәле авылы мәктәбен, Чистай педагогика училищесын (*[[1926 ел|1926]]*) тәмамлаган. 1927-1928 елларда Мәскәү дәүләт университетында укый, авыру сәбәпле, укуын ташларга мәҗбүр була.
* 1926-1935 елларда туган авылы, Түбән Баланды, Саурыш, Егоркино башлангыч мәктәпләрендә укытучы.
* 1935-1941 елларда Сөнчәле чуаш педагогия техникумында (1937 елдан Аксубай чуаш педагогия училищесы) рус һәм чуаш телләре укытучысы — методист. Читтән торып, Казан дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлаган (*[[1941 ел|1941]]*).

## [[Бөек Ватан сугышы]]
Сугыш башлангач, үзе теләп фронтка китә. Калинин фронтында, Мәскәү өлкәсендә сугышларда катнаша.  Мәскәүне саклап, 1942 елның ноябрендә һәлак була.

## Иҗаты
1930 елларда иҗат итә башлый. Беренче хикәяләре «Сандал» журналында, «Трактор» әлманахында басылган. Әсәрләрендә күмәк хуҗалыкта яңача яшәү һәм эшләү үзенчәлекләрен яктырта. Әсәрләренә тирән психологизм, фәлсәфи тирәнлек хас. Яшерен тел (*[[Эзоп|эзоп теле]]*) белән язу, читләтеп әйтү, символлар, аллегорияләр куллану остасы буларак танылган. «Чирмешән буйларында», «Каеш дилбегәләр», «Хатын», «Сөйкемле  күзләр» әсәрләре билгеле. Пьесалар, тәнкыйть мәкаләләре дә яза. «Калавсем» () (*[[1963 ел|1963]]*), «Суйласа илнисем» () (*[[1973 ел|1973]]*), «Хикәяләр» (*[[1983 ел|1983]], *) китаплары нәшер  ителгән.

## Хәтер
* Аксубайда урамга исеме бирелгән.
* «Пирĕн телей çавнашкал» () пьесасын 1992 елда М. Сеспель исемендәге Чуаш дәүләт яшь тамашачы театры (*[[Чабаксар]]*) сәхнәләштерә (*режиссер* Вячеслав Оринов).

## Сылтамалар
*   Чуаш энциклопедиясе
* Сөнчәле мәктәбе сайты
*  Чуаш Республикасы милли китапханәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Чистай педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар