Касыймия мәдрәсәсе

**** яки *Күл буе мәдрәсәсе, Апанай  мәчете мәдрәсәсе, Галләмия мәдрәсәсе* (, ) — 1772 елда Казанда Апанай мәчете каршында ачылган дини уку йорты, кадими мәдрәсә, XX гасыр башында Казанның абруйлы эре дини уку йортларының берсе, 1898 елдан 2нче җәмигъ мәчете мулласы, мөдәррис Мөхәммәткасыйм Салихов (*Мөхәммәт-Касыйм Габделгалләм улы Салихи, [[1871 ел|1871]]-[[1954 ел|1954]]*) исеме белән аталып йөртелә.

## Тарих
 
XVIII гасырның 70-елларында Казанда икенче таш мәчет (*[[Апанай мәчете]], Икенче җәмигъ, Байлар мәчете, Тау тишеге мәчете*)  төзелгәч, яңа мәхәллә өчен дини уку йорты да (*[[мәдрәсә]]*) оештырыла. Мәдрәсәгә беренче еллардан ук шәкертләр күп йөри, алар өчен сәүдәгәр Салих Мостафин 1799 елда хәзерге Борнай мәчете урынында (*[[Әхтәмов урамы (Казан)|Әхтәмов]] урамы, 7*) агачтан аерым мәчет төзеп бирә.

Мәдрәсәдә укыту эшендә кадими ысуллар кулланылса да, заманына күрә яхшы белем биргәннәр.

 
Ш. Мәрҗани химаяче юмарт сәүдәгәрләрдән бигрәк тә Әхмәтҗан Фазлулла улы Рәхмәтуллинны (*[[1832 ел|1832]]-[[1910 ел|1910]]*) билгеләп үтә. Ул мәдрәсәнең ике катлы кирпеч бинасын төзетүне башлап йөри, бина төзелеп беткәч, сыйныф бүлмәләрен җиһазлауны, шәкертләргә яхшы тулай торак, ашханә, кер юу урыны һ.б. көнкүреш биналары булдыруны да кайгырта. 1880 елда Ә.Ф. Рәхмәтуллин янгыннан зыян күргән Мәрҗани мәдрәсәсен торгызуда Ш. Мәрҗанигә зур ярдәм күрсәтә.

Шиһабетдин Мәрҗани мөгаллимнәрдән бигрәк тә 1830-1875 елларда мәдрәсәдә хезмәт иткән 3 имамны аерып күрсәтә, болар — аталы-уллы Исхак һәм Сәлахетдин Сәгыйтовлар, Мөхәммәткәрим Мөхәммәтрәхимов. Шул ук вакытта Ш. Мәрҗани Мөхәммәткәрим Мөхәммәтрәхимовның да, Галимҗан Барудиның мөгаллиме булган Сәлахетдин Сәгыйтовның да укыту алымнарын тәнкыйтьли. Шәригать белгече — рухани буласы килгән шәкертләргә «Касыймия» мәдрәсәсеннән дә әйбәтрәк уку йорты булмый. Бохара ислам мәктәбен тәмамлаган, өйләрендә зур-зур китапханәләр туплаган, югары гыйлемле мөдәррисләр, мөгаллимнәр Россия империясенең төрле тарафларыннан күп санлы шәкертләр җыя торган була. 1875 елда мәдрәсәдә 300 дән артык шәкерт укыган. 1875 елда Сәлахетдин Сәгыйтов вафат булгач, мәхәллә халкы аның урынына Бохарада яшәүче энесе Әхмәтшаны сайларга уйлый. Ләкин «Касыймия» мәдрәсәсенең  рус теленә өйрәтүче сыйныфлары булмауга ризасызлык белдереп килгән Казан уку округы попечителе Шестаков бу кандидатурага каршы төшә, эчке эшләр министрлыгына махсус хат яза. Казан губерна идарәсе тыкшынуы белән, 1876 елның октябрендә имам-хатыйб һәм мөдәррис итеп Казан губернасы (*хәзерге* Әтнә районы) Мәңгәр авылының олы яшьтәге мулласы Таҗетдин Бәширов (*[[1813 ел|1813]]-[[1879 ел|1879]]*) сайлана. Нәкъ шул елны хакимият Апанай мәчете мәдрәсәсендә рус теленә өйрәтелүче сыйныф ачуга ирешә. 3 елдан Т. Бәширов вафат булгач, хакимият тәкъдиме белән имам итеп Казан өязе (*хәзерге* Биектау районы) Чишмә (?) авылының бик сак мулласы Габделгалләм Салихов (*[[1832 ел|1832]]-[[1899 ел|1899]]*) чакырыла. Ләкин Габделгалләм муллага, бигрәк тә аның 2нче мәчетнең соңгы мулласы булган улы Мөхәммәдкасыйм Салиховка Шиһабетдин Мәрҗани вафатыннан соң Казан мөселман җәмгыятенең танылган җитәкчесе булып калган Галимҗан Барудиның йогынтысы зур була. Мәдрәсә дә сизелерлек үзгәрешләр кичерә. Укытыла торган фәннәрнең саны арта, дөньяви фәннәр махсус дини фәннәрне кысрыклый; мәдрәсәнең үз шәкертләре арасыннан үсеп чыккан мөгаллимнәр укыта башлый.
 
Гарәп теленнән Әхмәтһади Максуди (*[[1868 ел|1868]]-[[1941 ел|1941]]*) укыта. Ул сигез ел шул мәдрәсәдә укый, укып бетергәч, 1890—1892 елларда шунда ук мөгаллимлек итә. Мәдрәсәләрдәге укыту системасын үзгәртү кирәклеген иртә аңлаган яшь мөгаллим 1892 елда татар мәгарифендә чын мәгьнәсендә инкыйлаб ясаган, ягьни татар әлифбасына 6 хәреф кертеп, һәм «*Имляда ишетелгәнчә язу тиешле*» дигән кагыйдәсеннән файдаланып, үзенең «Мөгаллим әүвәл» әлифбасын бастырып чыгара. Әлеге дәреслек 1918 елга кадәр барлыгы 32 басма кичерә, татар балалары өчен генә түгел, ә казакь, башкорт, кыргыз, үзбәк балаларының да уку китабы булуы белән уникаль күренешкә әйләнә. Соңрак ул билгеле методист-педагог, журналист була, татарлар арасында популяр булган «Йолдыз» газетасын чыгара.
 
Әлеге мәдрәсәне тәмамлагач, 1909 елдан Әхмәтзәки Вәлиди (*[[1890 ел|1890]]-[[1970 ел|1970]]*), мәдрәсә тарихында беренче тапкыр, төркиләр тарихын, төрек һәм гарәп әдәбиятларын укыта, шушы уку йортында ул үзенең халыкара танылу алган төрки телләр белгече карьерасын башлый.
 
1911-1916 елларда рус сыйныфларында рус теле һәм математикадан драматург Гафур Коләхмәтов (*[[1881 ел|1881]]-[[1918 ел|1918]]*) укыта.

Мәдрәсәдә: булачак галим-дин белгече Муса Бигиев (*[[1873 ел|1873]]-[[1949 ел|1949]]*), II һәм III Дәүләт Думасы депутаты Садри Максуди (*[[1875 ел|1875]]-[[1945 ел|1945]]*), күренекле татар язучысы Гаяз Исхакый (*[[1878 ел|1878]]-[[1954 ел|1954]]*) укый. Шәкертләр арасында булачак язучылар Заһир Бигиев (*[[1870 ел|1870]]-[[1902 ел|1902]]*), Галиәсгар Камал (*[[1879 ел|1879]]-[[1933 ел|1933]]*), Мөхәммәт Гали (*[[1893 ел|1893]]-[[1952 ел|1952]]*), Афзал Шамов (*[[1901 ел|1901]]-[[1990 ел|1990]]*), җырчы Камил Мотыйгый (*Төхбәтуллин, [[1883 ел|1883]]-[[1941 ел|1941]]*), педагог Нургали Надиев (*[[1882 ел|1882]]-[[1940 ел|1940]]*) һ. б. булган.

РСФСР  «Чиркәүне дәүләттән, мәктәпне чиркәүдән аеру турында» декреты (20.01.1918) буенча «Касыймия» мәдрәсәсе 1918 елда, Апанай мәчете ТатҮБК Президиумының 1930 елның 6 февралендәге карары нигезендә ябыла.

## Бина
Беренче чорда мәдрәсә Апанай мәчетендә урнашкан була. 1877 елда Казанның Сул яр Кабан (Комсомол, *хәзерге* Мәрҗани) урамында сәүдәгәр И.Г. Юнысов акчасына архитектор Петр Иван улы Романов төзегән махсус бинага күченә.

## Шәхесләр
### Директорлар
* ????-???? — 

### Укытучылар

 

 

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.
# *Радик Салихов, [[Рамил Хәйретдинов|Рамиль Хайрутдинов]].* Республика Татарстан: памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.: Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7
# *Салихов Р. Р. Хайрутдинов Р.Р.* Исторические мечети Казани. К.: ТКН, 2005.
# *[[Зөфәр Рәмиев]]*. Татар әдипләре, мәгърифәтчеләре. К.: ТКН, 2005.

## Сылтамалар

*   Казан мәчетләре Рөстәм Ахунов сайтында (''rustik68.narod.ru'')
*   Рәсми Татарстан сайты 
*  Историческому зданию медресе угрожает снос? Интернет-сайт «Тема Казань», 14.09.2012
* [ Он построил лучшие медресе в городе. «[Казанские ведомости (гәҗит)|Казанские ведомости]», 04.12.2007]

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча мәдрәсәләр
Төркем:Казан мәдрәсәләре
Төркем:1772 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:1918 елда ябылган уку йортлары