Сарман

**Сарман** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл. Сарман авылы — Сарман районының үзәге. Ул Казаннан 296 чакрымда, Бөгелмә тимер юл станциясеннән — 100, Чаллы пристаненнан 60 чакрым ераклыкта урнашкан. Авыл Минзәлә елгасы буена урнашкан.
## Тарих
Сарман атамасы тарихи, тарихи-географик, географик-статистик хезмәтләрдә еш кабатлана. 1870 елдагы мәгълүматларга караганда, Сармандагы 168 хуҗалыкта 536 ир-ат һәм 526 хатын-кыз яшәгән. Анда типтәрләр һәм татарлар гомер иткән. Авылда мәчет, мәдрәсә һәм ике су тегермәне эшләгән.
Сарман атамасы, аның килеп чыгышы, тамырлары чал тарих тирәнлегенә барып тоташа. Сарманлылар үзләре Сарманны Сарман бабай нигезләгән дип исәплиләр.
Бу атама, безнең карашыбызча, кыпчак (нугай) этнонимы (кабилә-кавем исеме) «сарман»га бәйләнешле. Этноним хәзер топоним, гидроним һәм антропоним формасында ныгып калган. Урта Жуз казакълары килеп чыгышында да «сарман» этнонимы катнашкан. Сарман атамасы Павлодар өлкәсендә очрый. Атама төрекмән топонимиясендә дә урын алган. Сарман кабилә-кавемнәренең бер ишеләре — казакъ, икенчеләре — төрекмән, өченчеләре татар халкы оешуга өлеш керткән. М. Әхмәтҗанов хезмәтләреннән күренгәнчә, татар шәҗәрәләрендә Сарманай исеме табыла. Сарман, Сарманай һәм Сарманаев фамилияләре татарларда, керәшеннәрдә һәм Пермь татарларында да очрый. Мари Иле Республикасының Таулы Мари районында Сарман-Сола исемле авыл бар. Мари галимнәре бу атаманың шәхес исеме Сарманга һәм татар телендә кайчандыр актив кулланылышта булып, авыл мәгънәсен бирә торган, ә хәзер искергән «сала» сүзе кушылып ясалган дип уйлыйлар. 1716—1717 елларга караган чыганакларда һәм тарихи материалларда мари галиме С.Я. Черных Сарманайко исемен очрата.
Сарман халкы — ачык, киң күңелле, талантлы, җырга-моңга оста, ярдәмчел һәм эшчән халык.
## Халык
=

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 7134 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,66%,
башка халыклар — 1,86%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,48%.

## Күренекле кешеләр

Сарман районында туып үскән язучы, журналист, һәвәскәр археограф Дамир Хәйрулла улы Гарифуллин (*[[1939 ел|1939]]*) Сарман районының күренекле шәхесләре турында зур хезмәт — китап бастырып чыгарды. Ул «Sarmanica» (*[[Сарман районы энциклопедиясе]]*) дип атала.
* Валерий Әхмәтшин (1941), композитор, музыка педагогы.
* Вәсим Әхмәтшин (1951), композитор, музыка педагогы. В. Әхмәтшинның энесе.
* Гүзәл Гайнуллина (1976), Тинчурин театры актрисасы (1998 елдан). Татарстанның атказанган артисты (2018).
*  Татарстанның Г. Тукай, РСФСРның М. Горький исемендәге Дәүләт бүләкләре лауреаты, халык язучысы Аяз Мирсәет улы Гыйләҗев (*[[1928 ел|1928]]— [[2002 ел|2002]]*) Сарманнан ерак түгел Чукмарлы авылында туган.
* Йосыф Дәүләтшин (1980), дин әһеле, имам-мөхтәсиб.
* Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге иясе, шагыйрә Гөлшат Хисам кызы Зәйнашева (*[[1928 ел|1928]]— [[2005 ел|2005]]*) Иске Теләнче авылында туган.
* Игорь Игнатьев — табиб-хирург.
* Ләйсән Мөхәррәмова (1960), КДМУ проректоры.
* Рамил Рамазанов (1979), ТР буенча Суд департаменты идарәсе башлыгы урынбасары. Татарстанның атказанган юристы (2018). 
* Татар дәүләт академия театры артисткасы Фәридә Мирхафизан кызы Сафина (*[[1957 ел|1957]]*). 
* Марсель Таишев — ТАССР (*[[1991 ел]]дан [[ТР]]*) мәдәният министры (*[[1985 ел|1985]]-[[1999 ел|1999]]*).
* Дамир Тимерханов (1935—2009), генерал-майор (1981), тарих фәннәре кандидаты (1990).
* Язучы Хәниф Гыйздулла улы Хәйруллин (*[[1931 ел|1931]] — [[1998 ел|1998]]*).
* Альберт Хуҗин (1974), эшмәкәр, Мөслим муниципаль районы башлыгы (2022 елдан;  2021 елдан).
* Сарман төбәге — татар халкының бөек җырчысы Илһам Шакировның туган ягы. Татарстанның һәм Россиянең халык артисты, Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты Илһам Гыйльметдин улы Шакиров 1935 елның 15 февралендә Яңа Бүләк авылында туган.
* Татарстанның халык артисткасы Зөһрә Шәрифуллина (*[[1958 ел|1958]]*) Сарманда туып үскән.
* Гүзәл Гайнуллина, Татарстан Республикасының атказанган артисты (2018).

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Мәгариф
* Аграр көллият
* Илһам Шакиров исемендәге балалар сәнгать мәктәбе
* Сарман урта мәктәбе
* Сарман гимназиясе
* Сарман балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе
## Мәдәният

* Бөек Ватан сугышы һәм Туган якны өйрәнү музее
* Үзәк һәм балалар китапханәсе
## Дин
;Ислам
* «Тәүфыйк» мәчете, 1995 елда ачылган.
* Җәмигъ мәчете, 2008 елда ачылган.
* «Бәрәкәт» мәчете, 2021 елда ачылган.
## Моны да карагыз
* Бакыр Тау
* Татар Илеге елгасы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
* Рухи башкалабыз: Мәшһүр татар авыллары / Ф.Г. Гарипова. – Казан: Мәгариф, 2005, — 247 б.

Төркем:Татарстан район үзәкләре