Удмуртия

**Удмурт Республикасы** (, )—  составындагы республика. Идел буе федераль бүлгесенә керә.

Башкаласы — Ижау шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

Республика Урта Уралның көнбатышында урнашкан. Көнчыгыштан көнбатышка озынлыгы — 180 км, төньяктан көньякка — 270 км. Иң югары ноктасы — 332 м — республиканың төньяк-көнбатышында урнаша.

### Климат
Удмурития континенталь климат зонасында урнаша. Урта ел температурасы — +1,0...+2,5&nbsp;°C. Елнның иң җылы ай — июль (+17,5...+19&nbsp;°C), иң салкын — гыйнвар (−14...−15&nbsp;°C). Максималь температуралар +38...+39&nbsp;°Cка кадәр җитә, минималь температура 1978 елның 31 декабрендә күзәтелгән һәм ул –50&nbsp;°Cны тәшкил иткән.

Уртача еллык явым-төшемнәр саны — 500–600 мм, вегетация чоры якынча 150 көнне тәшкил итә.

Кар капламы ноябрь башында-уртасында барлыкка килә. Кар капламы 160-175 көн ята, аның уртача биеклеге 50-60 см га җитә.

### Файдалы казылмалар
Удмуртия байлыкларының нигезе булып нефть тора. Ачыклаган сәнәгый запаслары 300 млн тоннаны тәшкил итәләр, дәүләт балансында 114 нефть чыганагы тора, шуларның 72се эшкәртелә, ә 32се — сәнәгый үзләштерүгә әзер.
### Гидрография

Республика территориясендә 600 тан артык буалар, аларның иң зрусы — Ижау буасы. Көньякта Удмуртия Түбән Кама сусаклагычы белән, ә көнчыгышта —- Воткинск сусаклагычы белән юыла.

## Тарих
Хәзерге Удмуртия территориясендә беренче торак урыннар б. э. кадәр 8-6 мең ел элек барлыкка килә башлый. Коми һәм удмуртлар бабалары белән бәйле берничә мәдәният (Ананьино, Пәнҗәр, Полом, Чүпче) булуы мәгълүм. Удмурт халкының формалашуы безнең эраның 1-2 меңьеллыкларның чигенә туры килә.

1135—1136 елларда гарәп сәяхәтчесе Әбү Хәмид әл-Гарнати Болгар дәүләтенә сәяхәт кылган; аны тасвирлап, ул яза *«Болгарларның Вису һәм Ару дигән өлкәләре бар, алар хәрәҗ* (ягъни җир өчен салымны)* түлиләр».*

Рус елъеязмаларында беренче удмуртлар беренче тапкыр 1181 елда *<span lang="ru" dir="ltr">отяки</span>* исеме астында телгә алынганнар.

### Урта гасырлар
XV гасырда көньякта торган удмуртлар Казан ханлыгы составында, ә төньякта торган удмуртлар исә Мәскәү дәүләте составында булганнар. Казан ханлыгы җимерелүдән соң, удмуртлар бер дәүләттә яши башлаганнар.

### Россия составында
*Моны да карагыз: *'Вятка губернасы***

XVII–XVIII гасырларда җирләрне үзләштерү башланган, беренче ширкәтләр төзелгән, аерым үсешне металлургия һәм коралны җитештерү алган. 1750- һәм [[1760-еллар]]да иң эре сәнәгый ширкәтләре Ижау һәм Воткинск заводлары төзелгәннәр.

[[1889 ел]]да хәзерге Удмуртиянең төньягында беренче тимер юллар төзелгән булган.

=== Совет чоры ===
1918-1919 елларда Удмуртия территориясендә акгвардиячеләр һәм Кызыл Гаскәр арасында бәрелешләр булганнар.

[[Вотяк автономияле өлкәсе|Вот автономияле өлкәсе]] 1920 елның 4 ноябрендә оештырылган. Автономия составына элекке [[Вятка губернасы]]<nowiki/>ның [[Глазов өязе|Глазов]], [[Алабуга өязе|Алабуга]], [[Малмыж өязе|Малмыж]] һәм [[Сарапул өязе|Сарапул]] өязләре кергәннәр. Башта өлкә үзәге булып [[Глазов]] шәһәре билгәләнгән, ләкин [[1921 ел]]<nowiki/>да үзәк [[Ижау]]га күчерелгән.

1929 елда Түбән Новгород өлкәсе составына кергән.

1932 елның 1 гыйнварында исеме '''[[Удмурт автономияле өлкәсе]]''' итеп үзгәртелгән.

1934 елның 28 декабрендә '''[[Удмурт АССР]]'''га үзгәртеп корылган; [[1935]]–[[1937]] елларда [[Киров крае]] составына кергән булган. [[1937 ел]]да [[Киров өлкәсе]] составыннан [[Удмурт АССР]] составына [[Воткинск районы|Воткинск]], [[Сарапул районы|Сарапул]], [[Каракулино районы|Каракүл]] һәм [[Кыяс районы|Кыяс]] районнары күчереләләр.

[[Бөек Ватан сугышы]] вакытында Удмуртиягә ~40 ширкәт эвакуацияләндгән.

==== Хәзерге заман ====
[[1991 ел]]ның 11 октябрендә [[Удмурт АССР]] Югары Советы республиканың [[суверенитет]]ын игълан итте. [[1994 ел]]да Удмуртия Республикасының Конституциясе кабул ителде.

== Халык ==
''Моны да карагыз: '''[[Удмуртия халкы]]***

Милли состав:

### Торак пунктлар



## Административ-территориаль бүленеш
*Моны да карагыз: *'Удмуртиянең административ-территориаль бүленеше**'
### Административ районнар

### Республика буйсынудагы шәһәрләр
* Ижау
* Сарапул
* Воткинск
* Глазов
* Можга

## Дәүләт корылышы
Удмурт Республикасының дәүләт-хокукый корылышы Россия Федерациясе Конституциясе һәм Удмурт Республикасы Конституциясе белән билгеләнә. Югары канун чыгару һәм контроль органы — биш елга сайлана торган Удмурт Республикасының дәүләт шурасы. Хәзерге составы 2013 елда сайланган, рәисе — Владимир Невоструев Башҡарма хакимият — Президент һәм Республика хөкүмәте. ﻿

## Икътисад
Удмуртия — зур үскән промышленность һәм күп тармаклы авыл хуҗалыгы белән республика. Шулай ук республикада иң зур оборона предприятиеләрлнең туплпанышы. Республика нефть белән бай, 2006 елда 10,2 млн. т нефть чыгарылган.

### Сәнәгать
Сәнәгатьнең төп тармаклар — машиналар төзү, металл эшкәртү, кара металлургия һәм агач эшкәртү сәнәгате. Энергетика: Ижау, Сарапул, Глазов һәм Воткинскта җылылык электростанция бар. Металлургия җитештерү Ижауда туплпана, металл кою производствосы — Ижауда һәм Воткинскта. Шулай ук җиңел автомобиль һәм автофургоннар, мотоцикллар, ау мылтыкларның ңитештерү бар. Агач хәзерләү төньяк һәм көнбатыш районнарда үткәрәләр. Предприятиләрнең зур өлеше хәрби сәнәгать комплексы белән бәйләнгән.

### Авыл хуҗалыгы
Авыл хуҗалыгы файдаланыла торган җирләре республиканың 50 % урынын ала. Терлекчелектә мөгезле эре терлек һәм дуңгызлар өстенлек итәләр. Арыш, бодай, карабодай, солы, борчак, кукуруз, көнбагыш, җитен, рапс, бәрәңге, яшелчәләр үстерәләр.

### Транспорт
#### Автомобиль транспорты
Республиканың территория аша өч федераль әһәмиятле юл уза: Р320 (Алабуга — Ижау), Р321 (Ижау — Игра — Глазов), Р322 (Ижау — Сарапул).

#### Һава транспорты
Республиканың бердәнбер аэропорты Ижауда урнаша.

#### Тимер юл транспорты
Төп линияләр: Казан — Әгерҗе — Екатеринбург, Киров — Балезино — Пермь, Ижау — Воткинск, Люкшудья — Көлмез

## Мәдәният
* «Италмас» —  Республикасының Халыклар дуслыгы орденлы дәүләт академия җыр һәм бию ансамбле.

#### ММЧ
* «Удмуртия» — телерадиокомпания.
* «Удмурт дунне» — газета.
* «Инвожо» — яшьләр журналы.
* «Вордскем кыл» ― фәнни-методик журнал.

## Спорт
Профессиональ клублар: "Зенит-Ижевск" футбол клубы (Россиянең икенче футбол дивизионында уйный), Югары хоккей лигада "Ижсталь" хоккей клубы уйный.

## Удмуртиядә туган танылган шәхесләр
#### Татарлар
* Зөлфия Камалова — Австралиядә иҗат итүче җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2012).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Гербер
* Удмуртия гимны

Төркем:Идел-Урал илләре
Төркем:Удмуртия
Төркем:Россия Федерациясе республикалары