Ильяс Бораганский

**Ильяс Бораганский**, Ильяс морза Бораганский (, *[[1852 ел]]ның [[22 апрель|22 апреле]], [[Россия империясе]], [[Таврия губернасы]], Симферополь өязе, [[Бакчасарай]] — [[1942 ел]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Уфа]]*) — нәшир, каллиграф, шәркыятьче, Петербург университетының төрек-татар теле укытучысы. 1893 елда  Петербургта гарәп шрифтлы беренче басмаханә ачучы.

## Тәрҗемәи хәле

1852 елның 22 апрелендә Таврия губернасы Симферополь өязе Бакчасарай шәһәрендә кырымтатар  (*морза*) гаиләсендә туган. Мәдрәсә, Истанбул университетын (*[[1874 ел|1874]]*) тәмамлый. 1867 елда Төркиягә барып, җиде ел , инкрустация сәнгате, фотога төшерү, китап нәшер итү һөнәрләренә өйрәнә. Илгә кире кайткач, Россия империясе шәһәрләре (*[[Казан]], [[Уфа]], [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]]*) буйлап сәяхәткә чыга.
1882 елда Петербургта төпләнеп кала. Көнчыгыш телләрендә һәм берничә Аурупа телендә иркен аралашучы Ильяс морза Көнчыгышны өйрәнүче рус галимнәре белән таныша. 1899-1908 елларда Петербург университетының көнчыгыш (*көнчыгыш телләр*) факультетында төрек һәм татар тел белеме кафедрасында төрки каллиграфиясе (*1899-1906*), төрек теленнән гамәли дәресләр  (*1900-1908*), мөселман каллиграфиясе (*1906-1908*) фәннәреннән укыта. 1880 еллар ахырында Россия империясе тышкы эшләр министрлыгында каллиграф булып хезмәт итә.

## Нәшир

1893 елда Петербургта шәхси «Көнчыгыш» электр басмаханәсе () ачарга рөхсәт ала. Анда төрки мөселман халкы өчен төрек, гарәп, рус, фарсы телләрендә китаплар (*дәреслекләр, дини китаплар, тарихи китаплар, матур әдәбият, фәнни әдәбият, [[Александр Пушкин|А. С. Пушкин]], [[Николай Гоголь|Н. В. Гоголь]], Д. Мамин-Сибиряк, А. Самойлович, [[Иван Крылов|И. А. Крылов]] һ. б. тәрҗемә ителгән китапларын*) нәшер итә. Әлеге басмаханәдә казакъ акыны Абай Кунанбаевның беренче китабы басыла, 1900 елда «Кәримов, Хөсәенов һәм К°» басмаханәсе хуҗасы (1902 елдан) Фатих Кәрими стажировка үтә. 1911 елда патша хөкүмәте басмаханәдә мөселман авторларының китапларын басуны тыя. Шуннан бирле басмаханәдә көнчыгышны өйрәнүче рус галимнәренең фәнни китаплары гына басыла.

1919 елда (октябрь — ноябрь) Петроградны Николай Юденич гаскәреннән саклау өчен килгән Башкорт атлы аерым дивизиясе гаскәриләре өчен татар телендә «Салават»  газетасы чыгара.

1920 елдан соң басмаханәсен Стәрлетамакка күчерергә мәҗбүр була, кызыл гаскәриләрне нәшерлек серләренә өйрәтә.

1942 елда вафат, Уфада җирләнгән Күренекле нәширнең биографиясен кырымтатар галимнәре Сафтер Нагаев, Якуб Гафаров, Алматыдан Каюм Мөхәммәтханов һ. б. өйрәнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Фазыл Р. Китап — медениет кузьгюси: (матбааджылыкъ ве онынънен огърашкъан Абрар Каримуллин ве Ильяс Мырза Бораганский акъкъында]).  «Йылдыз», 1988 ел, № 1. 92-97 бб. 
# Нагаев С. Йылнамелердеки излер: нашир Ильяс Бораганский акъкъында. Ташкәнт, 1991 ел,  234-299 бб. 
# Деятели крымскотатарской культуры (1921-1944 гг.): Биобиблиографический словарь (*гл. ред. и сост.* Урсу Д. П.). Симферополь, 1999. 
# История крымтатар в лицах и событиях: [Бораганский И., Эдемова У., Умеров Э., Юртер Ф., Баиров Г., Абдураман И. — краткие биографические данные] . «Авдет», 2008 ел, 28 апрель, 7 б. 
# Мухамедханов К. Ильяс Бораганский — первый издатель книг Абая (к 100-летию издания книги Абая). Алматы, 2009. 
# Абдуллаева, Гульнара.  Ильяс Бораганский – крымскотатарский просветитель. «Авдет», 2011 ел, 26 сентябрь, 11 б. 
# Куртмуллаев Ш. Ильяс Бораганский – крымскотатарский просветитель. «Avdet», 2011 ел, № 39, 26 сентябрь. 
# Сетевой биографический словарь профессоров и преподавателей Санкт-Петербургского университета (1819-1917). СПб., 2012.

## Сылтамалар
*  Ильяс Бораганский. «Биографика». Санкт-Петербург дәүләт университеты  
*  Ильяс Бораганский.    
*  И. Бораганский турында «Милләттәшләр» порталында
*   Ильяс Бораганский: издатель с таинственной судьбой.  Youtube (*видео, 1:59*)
*  Қайым Мұхамедханов. Абай кıтабын алғаш шығарған Илияс Бораганский.  Телеканал «Қазақстан». Youtube (*видео, 6:10*) 
* 165 лет со дня рождения просветителя, издателя Ильяса Бораганского. Youtube (*видео, 2:41*)

## Моны да карагыз

Төркем:Нәширләр
Төркем:Истанбул университетын тәмамлаучылар
Төркем:Матбагачылар
Төркем:Хаттатлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Кырым татарлары
Төркем:Мөхәррирләр