open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
4-нче армия (1918)

**4-нче армия** — Көнчыгыш фронт эчендәге хәрби берләшмә, 1918 елның 20 июнендә Аерым армия буларак оештырыла, 1918 елнең 20 июленнән — 4-нче армия. 1918-1919 елларда Чех-словак корпусына, КОМУЧның Халык армиясенә, Урал ак казаклар армиясенә каршы сугышларда катнаша. 4-нче армия частьләре Самар, Уральск шәһәрләрен азат итә, 1919 елның мартында Мәләкәс, Ставрополь, Сызран, Сөнгәләй өязләрендә дә сугыша, март-июльдә Лбищенск шәһәренең Сломихинская станицасы һәм Уральск шәһәре районында Урал ак казакларына каршы оборона сугышы алып бара.

4-нче армия эчендә 1 нче мөселман совет полкы да була. 1919 елның апреленнән 4-нче армия Инкыйлаби Хәрби Шурасы сәяси бүлегенең оештыру-агитация бүлекчәсендә мөселман өлеше яшәп килә, ул «Ышаныч» исемле газета,  һәм өндәмәләр бастырып тарата, кызылармиячеләр өчен татарча спектакльләр һәм концертлар оештыра.

1919 елның августында 4-нче армия Төркестан фронты эченә керә. 1920 елнең апрелендә таратыла.

## Командирлар
### Сәргаскәрләр

* А.А. Ржевский (20 июнь 1918 — 1 сентябрь 1918)
* Тихон Хвесин
* А.А. Балтийский
* Михаил Фрунзе
* Л.Я. Угрюмов
* К.А. Авксентьевский
* В.С. Лазаревич
* Г.К. Восканов

## Штаб башлыклары
* Б.А. Буренин
* Т.С. Хвесин
* Булгаков
* В.Л. Попов
* С.А. Меженинов
* А.А. Балтийский
* А.С. Белой
* Ф.Ф. Новицкий
* В.С. Лазаревич
* Л.Я. Годзиковский
* А.К. Андерс
* Л.И. Дубов
* В.И. Преображенский

## Состав
* Идарә (штаб)
Төрле вакытта Дүртенче армиягә керә:
* 1 нче Орёл җәяүле гаскәр төмәне
* 1 нче Сарытау җәяүле гаскәр төмәне
* Вольск җәяүле гаскәр төмәне
* Новоузенск җәяү төмәне
* Уральск җәяүле гаскәр төмәне
* 25 нче укчы төмәне
* 49 нчы укчы төмәне
* 50 нче укчы төмәне
* 2 нче Төркестан атлы гаскәр төмәне
* Мәскәү атлы гаскәр төмәне

## Әдәбият
* Гражданская война и военная интервенция в СССР, М., «Сов-я Энциклопедия», 1983
* Гражданская война в СССР Н. Н. Азовцев
* Директивы командования фронтов Красной армии 1917 −1922 Т. Ф. Каряева 1978
* Как сражалась революция" Н. Е. Какурин
* Русско-польская кампания 1918—1920, М., 1922.
* Западный фронт РСФСР 1918—1920 А. П. Грицкевич
* Энциклопедия Гражданская война и военная интервенция в СССР стр.654
* Краснознамённый Киевский. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). Издание второе, исправленное и дополненное. Киев, издательство политической литературы Украины. 1979.

## Тышкы сылтамалар
* tatarile.org. ДҮРТЕНЧЕ АРМИЯ
Төркестан армиясе

**Төркестан армиясе** — Көнчыгыш фронт эчендәге хәрби берләшмә, 1919 елның 5 мартында оештырылган, 1919 елнең 15 июнендә таратылган.

## Командирлар
### Сәргаскәрләр

* Георгий Зиновьев — 11 март — 22 май 1919
* Распопов В.П. — 22-24 май 1919
* Михаил Фрунзе — 24 май — 15 июнь 1919

## Сугыш хәрәкәтләре
### Уфа операциясе

**Уфа операциясе** — ватандашлар сугышы барышында 1919 елның май—июньдә узган ЭККА Көнчыгыш фронтының акгвардиячеләр көчләренә каршы һөҗүм итү операциясе. ЭККА Көнчыгыш фронты каршы һөҗүменең состав өлеше.

Операция барышында **Төркестан армиясе** көндәшне Бүздәк—Бәләбәй—Биккол сызыгыннан Агыйдел елгасына чигендерә. Акларны чолганышка алу өчен кызыллар сәргаскәрлеге Уфадан төньяктарак һәм көньяктарак һөҗүмнәрне итү турында карар чыгара.

4-7 июненедәге һөҗүм нәтиҗәсендә 25-нче дивизиясе Кызыл Яр янында, ә 26-нче дивизиясе Ахлыстин янында Агыйдел елгасы аша чыгалар; Һөҗүм төркеме (24-нче укчылар дивизиясе, 2-нче укчылар дивизиясенең 3-нче бригадасы һәм 3-нче атлы гаскәр дивизиясе), дошманның каты каршылык күрсәтүе аркасында, Агыйдел аша чыга алмады.

9 июньдә кызылларның 25-нче  Уфаны ала, ә резервтан килгән 31-нче дивизия Уфа — Чиләбе тимер юлын кисә. 14 июньдә, Агыйдел елгасы аша уңышлы чыгудан соң, Һөҗүм төркеме, 25 һәм 26-нче дивизияләре белән бергәләп, шулай итеп акларны чолгап, Архангелга һәм Урманга таба алга китә башлаганнар. 19-20 июньдә аклар, тулы чолганыштан сакланып калгач, зур югалтулар белән чигенәләр.

## Сәнгать әсәрләрендә
### Фильмнар
* *Гроза над Белой* (режиссёрлар Евгений Немченко, Станислав Чаплин, 1968)

## Әдәбият
* Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия. М.: Совет энциклопедиясе, 1983.

## Тышкы сылтамалар
* Уфа операциясе \\ Совет хәрби энциклопедиясе — Мәскәү, Воениздат, 1976—1980. — (8 томларда). — 105 000 экз.
Kuala-Lumpur

**Kuala-Lumpur** (malaya telendä: *Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur* , Cäwi telendä:كوالا *لومڤور*, inglizçä: *Federal Territory of Kuala Lumpur*, qıtayça: *吉隆坡联邦直辖区* , tamilçä: *கோலாலம்பூர்* , tärcemäse - *Pıçraq yılğa tamağı*) - Malayziäneñ başqalası.

Xalıq sanı - 1 809 699 keşe (2009).

Şähär başlığı (datuk bandar) - Xakim bin Borxan.

## Tarix

1857 yılda nigezlängän.

1880-1978 yılda - Selangor başqalası.

1946-1957 yılda - Böyekbritaniä koloniäse - Malaya Berlegeneñ idärä üzäge.

1957-1963 bäysez Malaya Federatsiäseneñ başqalası.

1983 yıldan - Malayziä başqalası.

1974 yıldan - Federal' cir.

## Milli tärkip

*malayalar
*qıtaylar
*tamillar
*bengallar
*cakunnar
h.b.

## İqtisad

Kuala-Lumpur - däwlätneñ zur säwdä-sänäği häm aqça üzäge. Şähärdä kauçuk eşkärtü, palmalı may citeşterü, avtomobil, elektron, tuqıma eşe, awıl xucalığı äyberlären citeşterü şirkätläre urnaşalar.

Şähär yanında aqqurğaş häm kümer çığaru şirkätläre urnaşalar.

Qalada Däwlät Üzäk bankı häm fondlar, tawar birjaları urnaşa.

Şähärda metro (ciñel rels) häm Sepang yanında Kuala-Lumpur xalıqara hawa alanı (KLIA) urnaşa.

## Şähär klimatı




## Kuala-Lumpur küreneşläre


Файл:Kuala Lumpur Sultan Abdul Building.jpg|Abdul-Samad soltan binası
Файл:Sultan Abdul Samad National Day.jpg|Abdul-Samad soltan binası tönlä
Файл:Railway station KL 2007 010 pano.jpg|İske Timer yul vokzalı
Файл:Railway HQ KL 2007 017 pano.jpg|Timer yullar idärä binası
Файл:Dayabumi, Kuala Lumpur (February 2007).jpg|Dayabumi kompleksı
Файл:National Mosque KL 2007 pano.jpg|Milli mäçet
Файл:KualaLumpurTower.jpg|Kuala-Lumpur manarası
Файл:Blue dome mosque near hang tuah.jpg|Yayasan Äl-Buxari mäçete

## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Башкалалар
Төркем:Малайзия шәһәрләре
Ширәмәт районы

**Ширәмәт районы** () — 1930 елдан 1963 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Чаллыдан Көньяк-Көнбатышка 65 чакрым ераклыкта, Татарстанның үзәк өлешендә урнашкан. Административ үзәк - Ширәмәт авылы.

## Тарих
Ширәмәт районы территориясе 1920 елга кадәр район Казан губернасының Чистай өязе Иске Чишмә вулысында һәм Уфа губернасының Минзәлә өязендә , 1920 елдан 1921 елга кадәр Чистай кантоны Иске Чишмә вулысында һәм Минзәлә кантонында, 1921 елдан 1930 елга кадәр Чистай һәм Чаллы кантоннарында урнашкан.

1930 елның 10 августында элеккеге Чаллы кантоны территориясендә барлыкка килә.

1934 ел мәгълүматлары буенча, Ширәмәт районы рус милли районы статусына ия булган.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Чистай өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1963 елның 4 гыйнварында Ширәмәт районы юкка чыгарыла, аның территориясе Чаллы һәм Чистай районнарына тапшырыла.

1965 елның 12 гыйнварында Чаллы районыннан өч ел элек бетерелгән элеккеге Ширәмәт районы кергән Түбән Кама районы аерылып чыга.

## Административ бүленеш
1931 елда район мәйданы 1576 км² тәшкил иткән.

1945 елда район мәйданы 1332 км² тәшкил иткән.

1948 елда Ширәмәт районы 30 авыл советына бүленгән: Ачы, Байгол, Балчыклы, Беләхче, Олы Аты, Борок, Югары Уратма, Югары Чаллы, Володарский, Ялантау, Каенлы, Кама Аланы, Кармалы, Кызылъяр, Кызыл Чапчак, Кушай, Түбән Уратма, Түбән Чаллы, Оша, Поповка, Сарсаз-Блин, Свердловец, Смыловка, Иске Чишмә, Сокрау, Тоба, Шакшино, Ширәмәт, Шәңгәлче.

## Халык

1939 елда халык саны 45392 кеше тәшкил иткән, шул исәптән руслар - 65,34%, татарлар - 31,53%, чувашлар - 2,3%.

## Сәнәгать

* Совхоз (1932 елга 3646 га чәчүлек мәйданнары);
* МТС;
* 104 колхоз фермасы, шул исәптән 53 умартачылык, 21 май ясаучы һ.б.;
* Агач эшкәртү артеле (153 эшче);
* 137 эшче белән ияр каеш сбруе заводы (Ширәмәт) авылы);
* Аракы куу заводы (1932 елга 37 эшче);
* 4 май ясаучы завод.

## Моны да карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Ширәмәт урман сәнәгате хуҗалыгы
## Сылтамалар

* [http://www.millattashlar.ru/index.php/ШИРӘМӘТ_РАЙОНЫ_(Шереметьевский) Ширәмәт районы.](http://www.millattashlar.ru/index.php/ШИРӘМӘТ_РАЙОНЫ_(Шереметьевский_район))
* Административно-территориальное деление СССР на 1941 год. 

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Cakarta

**Cakarta** (1527 yılğa qädär - **Sunda Kelapa**, 1619 qädär - **Cayakarta**, 1942 yılğa qädär - **Bataviä**, İndoneziä telendä *Jakarta* , inglizçä ) - neñ **[[başqala]]sı** häm iñ zur şähäre, maxsus başqala töbäge.

Yawa utrawınıñ könyaq-könbatış yarında, Çilivung yılğası Yawa diñgezenä quşılğan urında urnaşa.

Xalıq sanı - 9 607 787 keşe (2010), mäydanı - 664&nbsp;km².

**Dini tärkip** - 85,5% **möselman**, 5,2% - **protestant**, 4,8% - **katolik**, 3,5% - **buddist**, 1% - **induist**.

## Tarix

**Cakarta** urınında **Sunda Kelapa** awılı urnaşqan, berençe tapqır IV ğasırda telgä alına.

39 yılda Purnavarman patşa Yawa könyaq yarında Sunda Pura şähärenä salğan.

1527 yılda Demak soltanatı portugal flotnı ciñep Sunda-Kelapa şähären alğannan soñ yaña isemen - **Cayakarta - "Ciñü Şähäre"** birgän.

1619 yılda Cayakarta ingliz ğäskärläre tarafınnan höcüm itelgän, annarı holland ğäskärläre tarafınnan cimergän.

Hollandiäneñ Ost İndiäseneñ gubernatorı **Yan Piterson Kun** Cayakarta urınında *Bataviä* kirmänen salğan.

1621 yıldan - kirmän tiräsendä şähär üsä häm Hollandiä Ost-İndiäse başqalası bulğan.

1942 yılda Yapunstan buysındıru waqıtında şähärgä Cakarta iseme kire qaytarıla.

Cakartada Prem Prakaş Mandal häm Singgama Kali Hind dine ğıybädätxänäläre urnaşqan.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Башкалалар
Төркем:Индонезия
Төркем:Һинд дине
Doha

**Doha** yäki **Äd-Doha** (ğäräpçä  الدوحة) - Qatar Ämirlegeneñ başqalası, Farsı Qultığı yarında urnaşa.

Xalıq sanı - 521 283 (2010).

Qatar ämirlegeneñ iñ zur şähäre. Şähär yanı belän xalıq sanı - 796 947 keşe.

Doha Xalıqara hawa alanı bar.

## Tarix

1850 yılda nigezlängän, berençe iseme Äl-Bida bulğan.

1883 yılda Qasıym şäyex Ğosmanlı Törkiä ğäskärlären ciñä.

1916 yılda Doha - Britaniä protektoratı başqalası bulğan.

1971 yıldan - bäysez däwlätneñ başqalası.

1973 yılda Qatar Universitetı açıla.

1975 yılda Qatar Milli muzeye açıla.

1996 yılda ğäräp iärçen kanalı Äl-Cäzirä eşli başlıy.

2006 yılda Aziä uyınnarı uzdı.

## Şähär klimatı




## Мәгариф
Шәһәр Катар Университетын һәм HEC Paris мәктәбе кампусын кабул итә.

## Sıltamalar
*Projects in Doha and Major Construction and Architectural Developments
*Information and History of Doha 

Төркем:Башкалалар
Төркем:Доха
Seul

**Seul** (koreya telendä: *서울특별시*  - **başqala**) -  Koreya Cömhüriäteneñ (Könyaq Korea) başqalası häm iñ zur şähäre.

Xalıq sanı - 10 464 051 keşe (2011), şähär yanı belän - 29 mln. artıq.

## İsem

Seul - *Soul* isemennän çığa, Soul - yä **"keş"**, yä **"başqala"** mäğnäsenä turı kilä.

Qıtayça ayırım şähär iseme bar - 漢城 汉城 - Xançen - "Xangan yılğasında kirmän", yäki "Qıtay kirmäne".

2005 yılda qıtaylılar 首爾/首尔 - Şou-er - "başqala" isemenä küçerä.

## Tarix

Şähärneñ berençe iseme - **Vireson**.

370 yılda b.e.q. - **Pekçe** ile başqalası.

**Korö** däwläte waqıtında (918 — 1392 yılda) **Xanson** iseme astında (*Xangan yılğasında urnaşqan kirmän*) bulğan.

1394 yıldan - **Çoson** dinastiäse idärä itkän çorda - **Xanän**  (漢陽) däwläteneñ başqalası.

1910 — 1945 yıllarda - Yaponiä buysındıru däwerendä - **Könson** (yaponça 京城 - **Keydzö**) idärä berämlege.

1946 yılda Korea bäysezlegen ireşkäç **Seul** iseme raslana.

### Şähärneñ tarixi çorları

* Pekçe patşalığı - 18-660 yıllarda 
* Silla patşalığı  - 660-935 yıllarda 
* Korö patşalığı - 918-1392 yıllarda 
* Çoson patşalığı - 1392-1897 yıllarda

### [[Korea suğışı]]
Korea suğışı waqıtında Tönyaq Korea häm Qıtay ğäskärläre ike tapqır Seul şähären basıp alalar. Suğış çorında şähär zur zıyan kürä.

Suğıştan soñ qala tiz tözäkländerelä häm üsä.

## Şähär klimatı




## Kürenekle urınnarı

Файл:Gyeongbokgung-GeunJeongJeon.jpg|Könbokkun sarayı täxet zalı
Файл:Changdeokgung Buyongjeong.jpg|Çxandokkun sarayınıñ Vivon baqçasında urnaşqan Puöncon binası
Файл:Changgyeonggung1.jpg|Çxangöngun sarayınıñ töp qapqası
Файл:Korea south seoul deoksugung palace.jpg|Toksugun sarayı
Файл:Korea-Gyeonghuigung-01.jpg|Könxigun sarayı


## Xalıq sanı

## Sport
1988 yılda XX Cäyge Olimpiä uyınnarı, 2002 yılda Bötendönya futbol yarışı ütkärelä.
## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Азия башкалалары
Төркем:Сеул
1-нче армия (6.1918)

**1-нче армия** — Көнчыгыш фронт эчендәге хәрби берләшмә, 1918 елның 19 июнендә оештырылган, 1921 елның гыйнварендә таратылган.

1918-1919 елларда Көнчыгыш фронт карамагында эре хәрби берләшмә. 1918 елның 19 июнендә оештырыла.

## Командирлар
### Сәргаскәрләр

* Харченко (19 — 28 июнь 1918, аклар ягына күчте)
* Михаил Тухачевский (28 июнь 1918 — 4 гыйнвар 1919)
* Гай
* Зиновьев
* Захаров
* Блажевич

### Инкыйлаби хәрби Советның әгъзалары
* Оскар Калнин (16 июнь 1918 — 7 апрель 1919)
* Валериан Куйбышев (15 июль — 13 сентябрь 1918)
* Сергей Медведев (14 сентябрь 1918 — 20 январь 1919)
* Г.И. Окулова-Теодорович (4 апрель — 6 июнь 1919)
* В.В. Куранов (12 апрель — 30 май 1919)
* А.М. Дьяконов (7 июнь — 23 сентябрь 1919)
* А.К. Мирскин (7 июнь — 19 июль 1919)
* Шалва Элиава (8 июнь — 4 август 1919)
* В.А. Покровский (24 июль — 18 ноябрь 1919)
* Константин Авксентьевский (22 август — 19 ноябрь 1919)
* Пётр Баранов (19 октябрь 1919 — 27 сентябрь 1921)
* Н.А. Паскуцкий (13 гыйнвар — 14 август 1920)
* В.Ф. Плетнев (10 август 1920 — 14 гыйнвар 1921)
* Н.С. Нерезин (9 сентябрь 1920 — 27 гыйнвар 1921)
* Н.М. Воронин (9 ноябрь 1920 — 21 гыйнвар 1921)

## Армия эчендә
**Армия эченә керделәр:**
* 1-нче Төркистан укчы дивизиясы (ноябрь 1919 ел — июль 1920 ел),
* Пенза пехота дивизиясы, 1919 елның мартыннан  — 20-нче укчы дивизия (июль 1918 ел — октябрь 1919 ел)
* 25-нче укчы дивизия (январь — март 1919 ел)
* 24-нче укчы дивизия (июль 1918 ел — май 1919, август — декабрь 1919 ел)
* 49-нче укчы дивизия (июнь — ноябрь 1919 ел)
* Вольск пехота дивизиясы (август — сентябрь 1918 ел, октябрь 1918 ел)
* Инза революция дивизиясы (июнь — декабрь 1918 ел)
* Ырынбур укчы дивизиясы (февраль — март 1919 ел)
* 1-нче Төркистан кавалерия дивизиясы (сентябрь — ноябрь 1920 ел)
* 3-нче Төркистан кавалерия дивизиясы (июль 1919 — октябрь 1920 ел)

## Әдәбият
* Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1983.
* Центральный государственный архив Советской армии. В двух томах. Том 1. Путеводитель. ЦГАСА, 1991 c. 277—281
* *Савченко В. А.* Двенадцать войн за Украину. — Харьков: Фолио, 2006.
* История гражданской войны в СССР, т. 4, М., 1959.
* *Иноятов X. Ш.* Победа Советской власти в Туркестане. — М., 1978.

## Искәрмәләр
Юхмачы районы

**Юхмачы районы** () — 1944 елдан 1954 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Базарлы Матактан Көньякка 30 чакрым ераклыкта, Татарстанның Көньягында урнашкан. Административ үзәк - Юхмачы авылы.

## Тарих
Юхмачы районы территориясе 1920 елга кадәр Казан губернасының һәм Казан наместниклыгының Спас өязе Юхмачы вулысында, 1920 елдан 1930 елга кадәр Спас кантоны Юхмачы вулысында, 1930 елдан 1944 елга кадәр Әлки районы Юхмачы авыл советында һәм Кузнечиха районында урнашкан.

1944 елның 19 февралендә Әлки һәм Кузнечиха районарыннан бүленеп чыгу юлы белән барлыкка килә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Чистай өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1956 елның 7 декабрендә Юхмачы районы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Әлки һәм Кузнечиха районарына тапшырыла.

Хәзерге вакытта районның күп өлеше Әлки районы составында, калганы - Норлат һәм Спас районнары составында.

## Административ бүленеш
1948 елда Юхмачы районы 15 авыл советына бүленгән: Апак, Борискино, Югары Әлморза, Каракүл, Нәлет, Түбән Әлки, Түбән Кәчи, Иске Сихтермә, Иске Тумба, Иске Хурада, Иске Ямки, Татар Әхмәте, Чуаш Броды, Шибаш, Юхмачы. Район мәйданы 865 км² тәшкил иткән.

## Авыл хуҗалыгы
Районда 8 колхоз эшләп килгән була:

* "Динамо" - Урта Әлки авыл советы;
* "Канаш" - Иске Сихтермә авыл советы;
* "Кызыл басу"- Иске Камка авыл советы;
* "Малалла" - Түбән Кәчи авыл советы;
* "Яңа авыл" - Иске Сихтермә авыл советы;
* "Пчела" - Иске Сихтермә авыл советы;
* "Спартак" - Шибаш авыл советы;
* "Яшь көч" - Түбән Әлки СМС.

## Моны да карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше

## Сылтамалар

* http://www.millattashlar.ru/index.php/ЮХМАЧЫ_РАЙОНЫ_(Юхмачинский_район)
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Юхмачинский_район

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Арча өязе

**Арча өязе** — Казан калгайлыгы составындагы административ-территориаль берәмлек. 1781—1796 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Өяз 1781 елда Казан  эчендә барлыкка килгән. 1796 елда өяз юкка чыгарылган, территориясе күбесенчә Казан өязе составына кертелгән.
## Моны да карагыз
* Арча районы

Төркем:Казан губернасы өязләре
Минзәлә кантоны

**Минзәлә кантоны** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1920—1930 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Минзәлә кантоны 1920 елда барлыкка килгән.

1921 елда кантон составыннан Чаллы кантоны аерылып чыгарылган, ә 1930 елда, Татарстанның барлык кантоннары белән бергә, Минзәлә кантоны юкка чыгарыла; аның территориясендә Акташ, Актаныш, Мөслим, Минзәлә районнары барлыкка киләләр.
## Административ бүленеш
1926 елда 9 вулыска бүленгән:
* Актаныш вулысы
* Әмәкәй вулысы
* Байсар вулысы
* Күзкәй вулысы
* Минзәлә вулысы
* Мөслим вулысы
* Яңа Маҗын вулысы
* Пучы вулысы
* Симиостров вулысы
Вулыслар 201 авыл советына бүленгәннәр.

## Моны да карагыз
* Минзәлә өязе
* Минзәлә районы

## Искәрмәләр

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
Hanoy

**Hanoy** yäki Hanoi (vyetnamça *Hà Nội*, tärcemäse - **"yılğalar arasındağı şähär"**) - Vyetnam däwläteneñ başqalası.

İlneñ töp säyäsi, mädäni, mäğrifät üzäge. Hoşimin şähärennän soñ ikençe il sänäği üzäge.

1902-1953 yıllarda - Frantsiä İndoqıtayı başqalası.

1954-1976 yıllarda - Tönyaq Vyetnam başqalası.

Qızıl (Hongha) yılğası yarında urnaşa.

Xalıq sanı - 6 448 837 keşe (2009).

Milli tärkip - vyetlar, qıtaylar, mıonglar.

## Tarix

1010 yılda Li Txay To imperatorı şähärgä nigezlägän, Daykovyet däwläteneñ başqalası biregä Hoala şähärennän küçerelä.

Yaña şähärgä **Thanglong** (vyetnamça **Thăng Long** - **oçıp menüçe ajdaha**).

1831 yılda Min Manga imperatorı ämere buyınça yaña iseme "Hanoy" birelä.

Zur sänäği üzäk.

1961-1962 yılda sovet miğmarı **İgor' Alferov** proyektı buyınça şähär tözäkländerelä.

2010 yılda Meñyıllıq tantanası uza.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Башкалалар
Төркем:Вьетнам шәһәрләре
Вальтер Модель

**О́тто Мо́риц Ва́льтер Мо́дель** (, 24 гыйнвар 1891 — 21 апрель 1945) — алман хәрби эшлеклесе, генерал-фельдмаршал.

* 1941 елның 13 октябреннән — танклар гаскәрләре генералы **Вальтер Модель** 41-нче моторлаштырылган корпусның сәргаскәре.

Рур операциясе нәтиҗәсендә аның гаскәрләре камалышка эләккән һәм Дуйсбург урманында 1945 елның 21 апрелендә Модель үз-үзенә кул салган.

## Әдәбият
* 
* *Сэмюел Митчем.* Фельдмаршалы Гитлера и их битвы. — Смоленск: Русич, 1998.
* *Залесский К. А.* Энциклопедия Третьего рейха: Вермахт. — М.: Яуза; ЭКСМО, 2005.
* *[[Гордиенко, Андрей Николаевич|Гордиенко А. Н.]]* Командиры Второй мировой войны. Т. 2. — Мн., 1998. — ISBN 985-437-627-3

Төркем:Алман генерал-фельдмаршаллары
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Мемуарчылар
Салихов

**Салихов** — төрки фамилия. Гарәп теленнән кергән **Салих** (: *яхшы, изге эш кылучы*) яки пәйгамбәр (Салих) исеменнән ясалган.
* Альберт Салихов (1962), IV чакырылыш РФ Дәүләт Думасы депутаты.
* **[[Әхәт Салихов]]:**
** Әхәт Салих улы Салихов (1938), Казан дәүләт аграр университеты профессоры.
** Әхәт Гобәй улы Салихов (1966), Тарих, тел һәм әдәбият институты (*[[Уфа]]*) бүлек мөдире,   Мифтахетдин Акмулла премиясе лауреаты (2013).
** Әхәт Салих улы Салихов (*1915, *хәзерге* [[Сарман районы]] [[Әлмәт (Сарман районы)|Әлмәт]] авылы ― 4.3.1945, [[Польша]], Слуп воеводалыгы, Штарзен*), Бөек Ватан сугышында яраланып, вафат булган кызылармияче.
* Бадыйк Салихов (1910—1956),  Дан орденының тулы кавалеры.
* Гатаулла Салихов (1924—2012), пулеметчы, өлкән лейтенант, Советлар Берлеге Каһарманы.
* Данил Салихов (1958), драматург, ТР язучылар берлеге рәисе (2016 елдан), *[[ТР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (2000)*.
* Җәүдәт Салихов (1959), ТР президенты иминлек хезмәте башлыгы (*[[1998]]—[[2002]]*), ТР президенты эшләр идарәсе җитәкчесе (*[[2002]]—[[2010]]*), ТР суд департаменты идарәсе җитәкчесе (*2012 елдан*). Х. М. Салиховның энесе.
* Илдар Салихов (1941), табиб-терапевт, фән докторы.
* Илгиз Салихов (1953), 2003 елдан «Татнефть» ААҖ «Норлатнефть» НГДУ башлыгы.
* Ирек Салихов (1927), табиб-хирург, фән докторы, *[[ТАССР атказанган фән эшлеклесе]] (1975).*
* Кев Салихов (1936), физик, фән докторы, ТР ФА академигы, *РФ атказанган фән эшлеклесе (1995), [[Ленин премиясе]] (1986).*
* Маркис Салихов (*Миркас Салихов*, 1896—1958), генерал-майор (1940).
* Мидхәт Салихов (1923—1994), Советлар Берлеге Каһарманы (1944), генерал-лейтенант (1985).
* Мәхәммәтшакир Салихов (?—1929), педагог, тел белгече, фольклорчы.
* **[[Радик Салихов]]**
** Радик Салихов (1965), тарихчы, академик. Р. Г. Салиховның улы.
** Радик Салихов (1989), спортчы (*[[футбол]], ярымсакчы*)
* Рафаэль Салихов (1932—2017), театр актёры. *БР халык артисты (1993) ([[Салават (шәһәр)|Салават]])*
* Рим Салихов (1937), әдәбият галиме, филология фәннәре докторы, АДПИ профессоры.
* Фәнәви Салихов (1957), опера җырчысы, педагог, профессор (2008). РФ атказанган (2008), БР халык (2003) артисты.
* Харис Салихов (*[[Харис Салихҗан]]*, 1927), дин эшлеклесе, *[[Тукай бүләге]] (2017)*.
* Хафиз Салихов (1950), ТР сәүдә министры (*[[1998]]—[[2007]]*).
* Һарун Салихов (1913―1971), физика-математика фәннәре докторы, профессор.
* Һибәтулла Салихов (*Һибәтулла Салихбаттал*, 1794—1867), татар шагыйре, дин эшлеклесе.
* Энмарк Салихов (1934), композитор, *Үзбәкстан ССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1984) ([[Ташкәнт]]).*
* Эсед Салихов  (1919—1944) — Советлар Берлеге Каһарманы.
----
* **[[Салихова]]**
** Лидия Салихова (1983 елны туган) — азәрбайҗан спортчысы.
* **Роза Салихова** 
** Роза Салихова (1944 елны туган) — спортчы (*волейбол*). ССРБ атказанган спорт остасы (1969), Олимпия чемпионы (1968, 1972).
** Роза Салихова (1948 елны туган) — Әлмәт театры актрисасы.

## Моны да карагыз
* Салигаскәрова
* Салитова

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.
## Искәрмәләр


Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Чаллы кантоны

**Чаллы кантоны** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1921—1930 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Чаллы кантоны 1921 елда Минзәлә кантоныннан аерылып чыгу юлы белән барлыкка килгән.

1928 елда кантон составына Алабуга кантоны кертелгән, ә 1930 елда, Татарстанның барлык кантоннары белән бергә, Чаллы кантоны юкка чыгарыла; аның территориясендә Әлмәт, Алабуга, Сарман, Чаллы, Ширәмәт,  Пәнҗәр районнары барлыкка киләләр.

## Административ бүленеш
1926 елда 11 вулыска бүленгән:
* Абдул вулысы
* Акташ вулысы
* Афанасово вулысы
* Әхмәт вулысы
* Зәй вулысы
* Кармалы вулысы
* Кузай вулысы
* Нөркәй вулысы
* Сарман вулысы
* Чаллы вулысы
* Шәңгәлче вулысы
Вулыслар 258 авыл советына бүленгәннәр.
## Моны да карагыз
* Чаллы районы

## Искәрмәләр

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
Биләр районы

**Биләр районы** () — 1930 елдан 1963 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Аксубайдан Төньяк-Көнбатышка 30 чакрым ераклыкта, Татарстанның Көньяк-Көнбатышында урнашкан. Административ үзәк - шәһәр тибындагы Биләр авылы.

## Тарих
Биләр районы территориясе 1920 елга кадәр Казан губернасының Спас һәм Чистай өязе Биләр вулысында, 1920 елдан 1930 елга кадәр Спас һәм Чистай кантоны Биләр вулысында урнашкан.

1930 елның 10 августында элеккеге Спас һәм Чистай кантоннары территориясе өлешендә барлыкка килә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Чистай өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1958 елның 16 июлендә Биләр районына юк ителгән Тельман районы территориясенең бер өлеше кушыла.
 
1963 елның 4 гыйнварында Биләр районы юкка чыгарыла, аның территориясе Чистай һәм Октябрь районнары составына кертелгән.

Хәзерге вакытта элеккеге Биләр районы территориясенең төп өлеше Алексеевск районында, калган өлеше - Норлат, Аксубай районнарында, һәм бик аз өлеше Чистай районында урнашкан.

## Административ бүленеш
1945 елга районда 30 авыл советы булган: Абалдуевка, Александровка, Арбузов-Баран, Березовка, Биләр, Зур Алан, Зур Тигәнәле, Югары Кондрата, Югары Татар Майнасы, Горки, Емелькино, Ерыклинский, Кызыл Баран, Күлбай Мораса, Ләгүшкин, Мораса, Түбән Кондрата, Түбән Татар Майнасы, Яңа Татар Әдәмсуы, Әшнәк, Урманасты Шонталысы, Урыс Майнасы, Сосновка, Иске-Мулино, Иске Татар Әдәмсуы, Такталы, Тигән Бүләк, Чурабатыр, Чуаш Майнасы, Шама. Район мәйданы 1100 км² тәшкил иткән.

## Халык

1939 елда халык саны 32369 кеше тәшкил иткән, шул исәптән руслар - 41,46 %, татарлар - 39,47 %, чувашлар - 12,26 %.

## Моны да карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)
*Татарстанның административ-территориаль бүленеше

## Сылтамалар

* http://www.millattashlar.ru/index.php/БИЛӘР_РАЙОНЫ_(Билярский_район)
*https://istmat.info/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_rsfsr.pdf 
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Билярский_район

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Алексей Галактионов

**Алексей Пётр улы Галактионов** () – дәүләт һәм партиянең күренекле эшлеклесе, КПССның Татарстан өлкә комитетының беренче сәркатибе (гынвар — июнь 1922).
## Тәрҗемәи хәл
Алексей Галактионов Ырынбур губернасы Бозаулык өязенең Алексендровка авылында дөньяга килә. Аның ата-анасы турында беренәрсә дә мәгълүм түгел, аны эшче-слесарь улылыкка алган һәм үз фамилияне биргән.

1906 елда РСДРП партиясенә керә. Бозаулыкта механик заводында слесарь булып эшләгән, 1906—1915 елларда Ташкәнттә, Чиләбедә, Петроградта яшерен эш алып баручы. 1916 елда Себергә сөрелгән.

Самара губерна комитеты әгъзасы, Самара губернасы эчке эшләр комиссары, Самара губерна башкарма комитеты рәисе (1917—1921), КПССның Татарстан өлкә комитетының беренче сәркатибе (гыйнвар — июнь 1922). Авиацион һәлакәтендә һәлак була.
## Истәлек
* Казанның Вахитов районында Галактионов исемен йөртүче урам бар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://www.rusarchives.ru/guide/cgaipd_rt/p1.shtml 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Верхнеурал

**Верхнеуральск** () — Чиләбе өлкәсенең иң кече шәһәре, Верхнеуральск районының административ үзәге. Элекке Верхнеуральск өязе административ үзәге (1781-1919).

Халык саны — 9 459 кеше (2010).

## География
Шәһәр Көньяк Уралның көнчыгыш битләвендә, Җаек елгасында, Чиләбедән 230 километр ераклыкта урнашкан.
## Тарих
1734 елда Югары Җаек ныгытмасы (Верхнеяицкая крепость) буларак нигезләнгән, Уй ныгытылган сызыгы составына кергән. Пугачёв күтәрелешеннән соң ныгытма исеме **Югары Урал** (Верхнеуральская крепость) итеп үзгәртелә.

1781 елда шәһәр һәм өяз үзәге статусын алган.

1856 елда Верхнеуральскида 2 чиркәү, 711 йорт һәм 22 лавка (кибет) исәпләгән.

1926 елдан Верхнеуральск районының үзәге булы тора.
## Халык

### Милли состав

## Шәхесләр

* Кәрим Мостафин (1896 — 1953) — совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.

## Икътисад
Азык-төлек һәм агач эшкәртү сәнәгатенең предприятиеләре.
## Искәрмәләр
Зиннәт Моратов

**Зиннәт Ибәт улы Моратов** () – совет партиянең эшлеклесе, КПССның Татарстан өлкә комитетының беренче татар милләтле беренче сәркатибе (1944—1957).
## Тәрҗемәи хәл
Зиннәт Моратов Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Яңа Калмаш авылында (хәзер Башкортстанның Чакмагыш районына карый) дөньяга килгән.

1920—1926 елларда ремонт эшчесе, Тум тимер юлында йөкче, 1927—1930 елларда — Казандагы рабфак, Ленинград политехника институтының студенты.

Ленинград су транспорты инженерлары институты укытучысы, Кызыл профессура инстуты тыңлаучысы (1930-1933), Омск тимер юлы идарәсенең партком сәркатибе һәм политбүлек секторы башлыгы (1933-1935), партия курслары, Үзәк тимер юл транспорты политэшчеләрнең партия курсларының башлыгы (1935-1941), БКП(б) ҮК карамагындагы партия контроле комитетының җаваплы котролёры (1942), ҮК карамагындагы партия контроле комитетының Киров өлкәсе буенча вәкиле (1943).

1944—1957 елларда — КПССның Татарстан өлкә комитетының беренче сәркатибе һәм бер үк вакытта партиянең Казан шәһәр комитетының сәркатибе (1944—1950). 1957 елда пенсияга чыккан.

1988 елда вафат булган.
## Гаилә
* Улы — Раднэр Моратов — күренекле совет актёры, РСФСР атказанган артисты (1986).
## Тышкы сылтамалар
* http://www.rusarchives.ru/guide/cgaipd_rt/p1.shtml 

## Искәрмәләр

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Tbilisi

**Tbilisi** (görci telendä: *თბილისი,  [T'bilisi]*, tärcemäse - **cılı çığanaq**) - Görcistannıñ başqalası häm iñ zur şähäre.

**[[Kürä]]** (Mtkvari) yılğası yarında urnaşqan.

*Tbilisi* iseme IV ğasırda telgä alına, anıñ kilep çığuı şähärneñ cılı kükert çığanaqları buluı belän bäyle (görci telendä ტფილისი - Tbilisi, tbili - "cılı").

Tatar häm rus tellärendä 1936 yılğa qädär räsmi räweştä **Tiflis** (yunan ädäbiatınnan kilgän süz) iseme qullanılğan.

Xalıq sanı - 1 473 551 keşe, şähär mäydanı - 350&nbsp;km².

## Tarix

**V ğasır**da **İberiä** patşası Waxtang Gorskali şähärgä nigezlägän.

VI ğasırdan İberiä başqalası bulğan.

Riwäyät buyınça **Waxtang Gorskala** sunar waqıtında atqan fazan esse çığanaqta peşkän. Patşa şuşı urında şahärgä salğan.

1236 yılda tatar-mongol ğäskärläre şähärne basıp ala.

1320 yılda şähärdä görci idäräse kire qaytarıla

1385-1395 yılda tatar Tuqtamış xanı görci patşası belän bergälekne tözegän. Tatar ğäskärläre Darial tarlawığına kerälär.

1386 yılda Aqsaq Timer Altın Urdağa qarşı höcüm itkändä Tbilisi şähären yandıra.

## Şähär klimatı




## Milli tärkip

## Tanılğan şäxeslär
* Artöm Aydinov
* Mamuqa Baxtadze (1982), Görcistan premyer-ministrı (2018).
* Aykanus Danielyan
* Sofiko Çiaureli
* Polien Yakovlev
* Zurab Tsereteli
* Zemfira Verdieva
* Räxilä Tеrеgulova

## Din
#### Islam
* Tiflis mäçete
## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Башкалалар
Төркем:Тбилиси
Trassa (serial)

**Trassa** - Rossiädä teşerelüçe detektiv serial. 2013 elda NTV telekanalında bara. Töp rollärdä: Sergey Selin, Vladislav Reznik.

## Eçtälege
Elekke cinayätlär açuçı pensiägä çığa häm restoran aça. Tik restoran urnaşqan urnaşqan yul belän kriminalğa bäyle keşelär idarä itälär.

Төркем:Русия сериаллары
Мәләкәс өязе

**Мәләкәс өязе** () — Самар губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Мәләкәс шәһәре.
## География
Өяз Самар губернасының төньягында уранашкан, Сембер губернасы һәм Татарстан АССР белән чиктәш булган.
## Тарих
Өяз 1919 елның 16 апрелендә Ставрополь өязеннән аерылып чыгу юлы белән барлыкка килгән.

1924 елның 25 февралендә Ставрополь өязе юкка чыгарылган, аның территориясе Мәләкәс өязе составына кертелгән.

1928 елда Мәләкәс өязе юкка чыгарыла, территориясе күбесенчә Урта Идел өлкәсенең Сембер округы составына кертелгән.

## Моны да карагыз
* Мәләкәс районы
## Искәрмәләр

Төркем:Самар губернасы
Wellington

**Wellington** (maori telendä: *Te Whanganui-a-Tara*) - Yaña Zelandiä başqalası, dönyanıñ iñ könyaq başqalası. Okeaniä illäreneñ iñ zur başqalası.

Cirle qäbilä - **maori** telendä: *Te Fanaui-a-Tara* (Te Whanganui-a-Tara).

Xalıq sanı - 431 400 keşe (2007).

## İsem

Welington şähäre **Artur Welsli** - berençe **Wellington** hertsogı - istälegenä atalğan. Artur Wellington - mäşhür Böyekbritaniä ğäskär başlığı, Waterloo bäreleşendä  Napoleon östendä ciñüçe.

Cirle töp xalıq - maori şähärne "Böyek Tara qultığı" - **Te Fanaui-a-Tara** dip yörtälär.

Şähärneñ berniçä quşımtası bar: Liman-başqala (The Harbour Capital), Wellywood, Cille şähär (Windy City).

## Tarix

1839 yılda britan polkovnigı **William Weykfild** şähärgä nigezlägän.

1840 şähär taşu säbäple tönyaqqa küçerelä.

Berençe küçenüçe keşelär şähärgä Wellington isemen birälär. Wellington berençe şähär yäşäwçelärenä bik bulışqan.

1848, 1854  yılda köçle cir teträwlär şähärgä zur zıyan kiterälär.

1865 yılda Welington - Yaña Zelandiä başqalası bularaq iğlan itelä.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Башкалалар
Pretoriä

**Pretoriä** yäki **Pretoria** - Könyaq Afrika Cömhüriäteneñ başqalası. Gauteng töbägeneñ üzäge.

İl tönyaq-könçığışında, köymälär yörmäslek Alis yılğasında urnaşa.

Pretoriä - Könyaq Afrika Cömhüriäte öç başqalanıñ berse. Pretoriä - **başqarma xäkimiäte**neñ başqalası, Keyptaun - **qanunnar çığara torğan xäkimiäte**neñ başqalası, Blumfonteyn - **mäxkämä xäkimiäte**neñ başqalası.

Başta şähär Pretoriä Filadelfiä (Tuğannarça mäxäbbät Pretoriäse) dip yörtelgän.

## Tarix

1855 yılda bur ğäskär başlığı ulı - **Andries Pretorius** şähärgä nigezlägän.

Pretorius istälegenä şähär atala.

1860 yılda Pretoriä - **Transvaal bur Cömhüriäte** başqalası bulğan.

1899-1902 yılda - İngliz-Bur suğışı näticäsendä Böyekbritaniä şähärne basıp ala.

1910 yıldan Pretoriä - Britaniä protektoratı astında Könyaq Afrika Berlege dominionı başqalası.

1961 yıldan - Bäysez Könyaq Afrika Cömhüriäte başqalası.

Aparteid waqıtında Pretoriä - aparteid üzäge.

## Pretoriä küreneşläre

Изображение:Pretoria CBD1.jpg|Şähär manzarası
Изображение:CentralPretoria.jpg|Şähärneñ üzäk öleşe
Изображение:Jacaranda-trees-pretoria.jpg|Çäçäk atuçı jarakanda
Изображение:Old Arts Faculty Building, University of Pretoria.jpg|Pretoriä ünivirsitite
Изображение:SAChurchSquare.jpg|Üzäk uramı


## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Башкалалар
Төркем:Африка башкалалары
Төркем:КАҖ шәһәрләре
Төркем:Африка шәһәрләре
М7 «Идел»

**М7 «Идел»** – Россиядә федерация әһәмиятендәге автомобиль юлы. 
М7 “Идел” федераль автомобиль юлы Россиянең Европа өлешен Себер һәм Ерак Көнчыгыш белән тоташтыра. Ул Мәскәүдән Владимир — Түбән Новгород — Чабаксар — Казан аша Уфага килә һәм Е22 Европа маршрутының бер өлеше булып тора. “Иртеш”, “Себер”, “Байкал” һәм “Амур” трассалары М5 трассасының дәвамы булып саналса да, Россиянең Европа өлешен Себер һәм Ерак Көнчыгыш белән тоташтыручы төп автомобиль юлы — М7. Е22 Европа маршруты Бөекбритания, Голландия, Германия, Швеция, Латвия һәм Россия территорияләре аша үтә. Уфа янында М5 «Урал» трассасы белән кушыла.

1351 чакрым озынлыгындагы М7 “Волга” Крит яисә “Берлин — Екатеринбург” 2нче Панъевропа транспорт коридорының бер өлеше булып тора, Е22 уникаль Европа маршруты составына керә, Алабугадан Уфага кадәр участогы шулай ук Е017 Европа маршрутына карый. Магистральне Булгаково, Инҗәр, Белорет аша Уфадан Магнитогорскига һәм арытаба Кәртәле аша Казакъстан белән дәүләт чигенә кадәр сузу проекты бар иде, әмма төрле сәбәпләр аркасында ул расланмады.

## Маршрут

## Моны да карагыз
* Түбән Кама белән Чаллыны әйләнеп узу
## Чыганаклар
http://kiziltan.ru/useruploads/KT_200-201_19_10_13.pdf

Төркем:Автомобиль юллар
Төркем:Татарстан автомобиль юлларыТөркем:Россия автомобиль юллары
Р240 (Уфа — Ырымбур)

**Р240** – 374 чакрым озынлыгындагы Р240 Уфа — Ырынбур юлы Башкортстан һәм Ырынбур өлкәсе территорияләре буенча төньяктан көньякка сузылган, ул Башкортстанның башкаласы Уфаны Ырынбур өлкәсенең административ үзәге Ырынбур шәһәре белән тоташтыручы иң кыска юл.

## Маршрут
Юл Уфадә Салават Юлаев проспектыдан башлана.

Башкортстан Республикасының Кырмыскалы, Авыргазы, Стәрлетамак, Мәләвез, Куергазы районы, Ырынбур өлкәсенең Октябрьски районнары аша үтә.

«Идел», «Урал», Булгаково — Белорет, Стәрлетамак — Белорет — Магнитогорски, Ира — Магнитогорски, Казан — Ырынбур, Ырынбур — Орск, Ырынбур — Илек, Р-224 Ырынбур — Самар юллары белән бәйләнгән.

## Чыганаклар
Kiziltan.ru

Төркем:Автомобиль юллар
Taybey

**Taybey** yäki **Taipei** (qıtayça *臺北*, pinyin *Táiběi*) - Qıtay Cömhüriäteneñ başqalası. Qıtay Xalıq Cömhüriäte qaraşı buyınça Taybey - QXC eçendäge Taywan töbäge.

Xalıq sanı - 2 625 756 (2006).

2003 yılda Taybey şähärendä dönyanıñ iñ biek küktırnawları berse tözelä.

Taybey - ilneñ iñ möhim belem birüçe üzäge.

## Tarix

XVIII ğasırğa qädär Taybey urınında ketagalan qäbiläläre torğannar.

1709 yıldan qıtaylılar Funzen töbägennän şuşı urınğa kilä başlıy.

1875 yılda Taybey Taywan prefekturasınnan ayırıla.

1886 yılda **Taywan** Taybey başqalası belän Qıtaynıñ töbäge itep iğlan itelä.

1895 yılda *Şimonoseki şärtnämäse* buyınça Taywan Yapunstanğa kitä.

Yapunstan idärä itkän çorda Taywan **Tayxoku** isemle.

### Qıtay Watandaşlar suğışı

Watandaşlar suğışı näticäsendä **Kuomintang xökümäte** Çan Kayşı citäkçelegendä qıytğalı Qıtaydan qaça häm Taybey şähären - waqıtlı Qıtay başqalası itep raslıy, räsmi başqala - Nankin bulğan.

Qıtay häm Rusiä Taywan bäysezlegen tanımıylar.

## Şähär klimatı



## Küreneş

## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Башкалалар
Манхэттен (проект)

**«Манхэттен» проекты** (tat. lat. ''Manhetten proyektı'', ) — АКШның атом-төш коралын эшкәртү программасы (1939—1947).

## Төзелеше
Проект җитәкчеләре — физик Роберт Оппенһеймер һәм генерал Лесли Гровс.

Проектта АКШтан, Бөекбританиядән, Алманиядән, Канададан галимнәр катнашканнар.

### Төп вакыйгалар
**'' Шулай ук карагыз:** *
* [[1943 ел]]ның [[19 август]]ы — [[АКШ Президенты]] [[Франклин Рузвельт]] һәм [[Бөекбритания премьер-министрлары исемлеге|Бөекбритания премьер-министры]] [[Уинстон Черчилль]] катнашуында ның  шәһәрендә узган беренче тематик конференциядә АКШ һәм Бөекбритания үз фәнни-җитештерү программаларын берләштерүгә карар кыла.
* [[1945 ел]]ның [[24 июль]] — [[Һарри Труман]] корал барлыгы турында [[Иосиф Сталин]]га әйтә.

== Бомбалар ==
Проект кысаларында өч атом бомбасы җитештерелгән һәм кулланылган:
# [[плутоний]]лы «Әйберчек» () — [[1945 ел]]ның [[16 июль]] көнендә Тринити сынау полигонында шартлатыла,  / .
# [[Уран (химик элемент)|уранлы]]
## «Малай» () — [[6 август]] көнендә нең [[Хиросима]] шәһәре өстендә *Enola Gay* исемле [[Boeing B-29 Superfortress|B-29]] [[бомбага тотучы]] очкычтан төшерелә.
## «Юан ир-ат» () — [[9 август]] көнендә [[Нагасаки]] өстендә *Bockscar'' исемле B-29 бомбага тотучыдан төшерелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Создание ядерного оружия 
* Л. Гровс «Теперь об этом можно рассказать»

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Мең Кояштан да яктырак (китап)
* Төш физикасы
* Атом физикасы
* Атом-төш энергиясе

Төркем:АКШ тарихы
Төркем:Атом-төш коралы
Төркем:Салкын сугыш
Bangkok

**Bangkok** yäki **Krungtep** (tayça *กรุงเทพมหานคร*, şulay uq *Krung Thep Maxa Nakhon*) - Tailand başqalası häm iñ zur şähäre.

Xalıq sanı - 8 249 117 keşe (2010), şähär yanı (metrotöbäk) belän  14565520 keşe (2010).

Çaupxray yılğasında, **Siam** qultığınnan yaqın urnaşa.

Bangkok - Könyaq-könçığış Aziäneñ iñ tiz üsüçe şähäre.

Dönyanıñ turistik üzägeneñ berse.

Başqala töbäge häm 5 kürşe töbäge **Zur Bangkok**ka kerä.

## İsem

Bang Kok : "bang" - *awıl*, "kok" - *zäytün* dip tärcemä itelä, şulay itep Bangkok - **zäytünle urın** digän süz.

## Tarix

**Ayutxaya** - Tailand (Siam) berençe başqalası.

1767 yılda Birma ğäskärläre Ayutxaya şähären alıp cimergän häm başqala Bangkok şähärenä küçerelä.

1782 yılda Tailand patşası **Rama I** Bangkokta sarayğa salıp başqala itep iğlan itkän häm yaña isemen - "Krung Txep" - **Färiştälär şähäre** dip yörtä.

Şähärneñ tulı iseme - *กรุงเทพมหานคร อมรรัตนโกสินทร์ มหินทรายุธยามหาดิลก ภพนพรัตน์ ราชธานีบุรีรมย์ อุดมราชนิเวศน์ มหาสถาน อมรพิมาน อวตารสถิต สักกะทัตติยะ วิษณุกรรมประสิทธิ์*  - dönyanıñ iñ ozın şähär iseme.

## Şähär klimatı



## Küreneş

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Азия башкалалары
Төркем:Тайланд шәһәрләре
М5 «Урал»

{| class="infobox" border="0" cellpadding="2" cellspacing="1" style="float:right; empty-cells:show; margin-left:1em; margin-bottom:0.5em;  width: 250px; text-align: left; font-size: 90%"
 |-
 
 ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: large; padding-bottom: 0.3em;" | 
  «Урал»
 |-
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

**М-5 «Урал»**&nbsp;— Россиядәге федерация әһәмиятендәге автомобиль юлы. Мәскәүдән Рязаньга кадәр иске участок 1930-нчы еллар башында, ССРБ автомобильләштерелә башлагач транспорт хәрәкәте өчен яраклаштырылган. 1946—1947 елларда юл Куйбышевка кадәр озайтылган. Мәскәүдән Чиләбегә кадәр хәрәкәт 1965 елда ачылган. Мәскәү&nbsp;— Рязань&nbsp;— Пенза&nbsp;— Самар&nbsp;— Уфа&nbsp;— Чиләбе аша үтә. Озынлыгы . Автомагистраль Европа маршрутлары челтәренең Е30 юлының һәм АН6 Азия маршрутының бер өлеше булып тора.

Е30&nbsp;— Европа маршруты, Ирландиянең Корк шәһәреннән Бөекбритания, Голландия, Германия, Польша, Беларус аша Русиянең Омск шәһәренә кадәр бара.

## Трасса буйлап торак пунктлар

: **[[Мәскәү]]**
: Волгоградский проспект
:: 0 км Мәскәү
: Новорязанское шоссе
:: 3 км Мәскәү — Жулебино
: **[[Мәскәү өлкәсе]]**
:: 5 км Люберцы
:: 11 км Октябрьский
:: 13 км Островцы
:: 23 км Чулково
:: 36 км   (Жуковский)
:: 44 км Бронницы
:: 70 км Степанщино
:: 93 км Коломна
:: 116 км Луховицы
: **[[Рязань өлкәсе]]**
: 180 км Рязань
: 280 км Шилово
: 307 км Путятино
: 350 км Шацк
: **[[Мордовия]]**
: 430 км Умёт
: 440 км Зубова Поляна
: 458 км   (Краснослободск — Саранск)
: **[[Пенза өлкәсе]]**
: 472 км Спасск
: 525 км Нижний Ламу
: 593 км Мокшан
: 616 км  
: 634 км Пенза
: 680 км Городище
: 706 км Чаадаевка
: 745 км Күзнәй
: 770 км Большой Труев
: **[[Сембер өлкәсе]]**
: 822 км Новоспасское
: **[[Самар өлкәсе]]**
: 859 км Сызрань
: 930 км Междуреченск
: 969 км Жигулёвск
: Плотина через реку Волгу по Жигулёвской ГЭС
: 972 км Тольятти
: 1032 км  
: 1038 км Съезд в Самару (Московское шоссе)
: 1043 км Красный Яр пересечение с 
: 1115 км Суходол
: 1178 км Старая Балыкла
: **[[Ырынбур өлкәсе]]**
: 1204 км Северное, 
: **[[Татарстан]]**
: 1271 км Баулы, 
: **[[Башкортостан]]**
: 1285 км Октябрьский
: 1324 км Серафимовский
: 1400 км Коб-Покровка
: 1466 км Уфа, 
: **[[Чиләбе өлкәсе]]**
: 1610 км Аша
: 1632 км Миньяр
: 1640 км Сим
: 1672 км Усть-Катав
: 1745 км Сатка
: 1789 км Златоуст
: 1816 км Мияс
: 1919 км Чиләбе

## Чыганаклар
http://kiziltan.ru/useruploads/KT_200-201_19_10_13.pdf

Төркем:Автомобиль юллар
Төркем:Татарстан автомобиль юлларыТөркем:Россия автомобиль юллары
Xirosima

**Xirosima** yäki **Hiroşima** (yapunça *広島市*, äyteleşe *Xirosşima-sşi*, ,  tärcemäse - "**kiñ utraw**") - Yapunstannıñ Xonsü utrawı könyaq-könbatışında urnaşqan **Tügoku** töbägeneñ iñ zur şähäre, Xirosima prefekturası başqalası.

Yapunstan däwlät mäğnäse şähärlär isemlegenä kerä.

Atom bombasına totılğan dönyanıñ tarixında berençe şähär.

## Tarix
### Borınğı däwer

Borınğı däwerdä Xirosima urınında küp qurğannar tözelä.

***Dzömon** çorı - 10000 b.e.q. - 300 b.e.q.
***Yayöy** çorı - 300 b.e.q. - 300
***Kofun** çorı - 300-550

7 ğasırdan **Yamato** däwläteneñ **Aki töbäge**nä kerä.

9-10 ğasırda **İtsukusima ğibädätxänäse** tözelä.
### Urta ğasırlar

12 ğasırda Yapunstanda ike xakimiät urnaştırıla: könbatışta - Kioto başqalasında iske aqsöyäklär İmperator xakimiäte häm könçığışta - **Kamakura** başqalasında samuraylar yaña sögunatı xakimiäte kilep çığa.

1221 yılda Xirosima aqsöyäkläre Sögunatka qarşı baş kütärep İmperatornı yaqlıy. Kütäreleş  bastırılğan, şähär idäräse **Takeda** ıruğına kitä.

1333 yılda **Kumakuro sögunatı** yuqqa çıqqannan soñ **Muromati sögunatı** Kioto başqalası belän kilep çığa.

Xirosimada idärä itkän **Takeda** ıruğı yaña sögunatnı yaqlıy, läkin 1368 yılda alardan Aki töbäge alına.

15 ğasırda Yapunstanda nizağlaşu däwere başlana. Xirosima öçen **Outi** häm **Amago** ıruğları köräşä.

16 ğasırdan **Mori ıruğı** xakimiätkä kilä.

1541 yılda **Mori Motonari** Takeda ıruğın yuq itä.

1554 Motonari İtsukusima suğışında Outi ğäskärlären ciñä.

1570 yılğa Mori Torimotu xakimiäte astında 60 Yapunstan töbägennän 12-se bula.

### Edo çorı

1600 **Sekigaxara suğışı** näticäsendä Tokugawa sögunatına kerä.

Sekigara suğışı ciñüçese - **Fukusima Masanori** Xirosimanı ala.

1619 yılda Sögunat Fukusimanı samuray statusın mäxrüm itä.

1619 yıldan **Asano ıruğı** xakimiätkä kilä.

1603 yılda üzidärä **Xirosima-xan**  kilep çığa.

1871 yılda Meydzi inqıylabınnan soñ Xirosima-xan Xirosima prefekturasına äwerelä.

## Atom bombasına totılu

1945 yılnıñ 6 avgustı 8:15 säğätendä AQŞ oçqıçı *B-29 «Enola Gay»* Xirosimağa "Malay" isemle atom bombasın ırğıta.

Atom bombası 600 m bieklegendä şartlana. Epitsentr Sima hospitalendä bulğan.

Atom şartlawı näticäsendä **70 meñ keşe häläq** bulğan, **60 meñ cäräxätlärdän ülgän**, şähär cimerelgän.

1960 yığa Xirosima tözäkländerelä.

Atom bombası şartlawı urınında *"Tınıçlıq  istälekle parkı"* buldırıla.

## Şähär klimatı




## Monı da qarağız
*Manhetten proyektı

## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Япония шәһәрләре
Tokugawa sögunatı

**Tokugawa sögunatı** yäki **Tokugawa şögunatı** (yapunça *徳川幕府*, *Tokugawa bakufu*) yäki **Edo bakufu** - Yapunstan feodal' xärbi xökümäte, 1603 yılda **Tokugawa İezäsu** tarafınnan nigezlängän, Tokugawa näselennän sögunnar belän idärä itkän.

İke yarım ğasır däwamında 1868 yılğa qädär  bulğan.

Yapunstan tarixända şuşı däwer **Edo çorı** dip yörtelä. Edo - Yapunstan başqalası, xäzerge iseme - Tokio.

Sögunat iräge - Edo kirmänendä urnaşqan.

Tokugawa sögunatı Meydzi inqıylabı näticäsendä bärep töşerelgän.

1863-1867 yıllarda AQŞ belän ğädelsez kileşü tözelgännän soñ Yapunstandä watandaşlar suğışı başlanğan.

Qanlı watandaşlar suğışı näticäsendä sögunat tärtibe beterelä.

## Töp waqiğalar

*1603 - Barlıqqa kilü
*1600 - Sekigaxara suğışı
*1615 - Osaka qamalışı
*1635 - Sakoku ämere
*1868 - Xokuetsu suğışı
## Monı da qarağız
*Xirosima

## Sıltamalar
* Tokugawa  
* Tokugawa sögunatı

Төркем:Япония тарихы
Sögun

**Sögun** yäki **şogun** (yapunça **将軍**, ş/s yapun telendä s häm ş urtasında awaz) - 1192-1868 yıllarda Yapunstan çın xakimnäre. 1868 yılğı **Meyci** yañadan torğızıluğa qädär Yapunstan belän idärä itälär.

Sögun xökümäte **bakufu** (幕府 - "stan", "iräk")  dip yörtelgän.

Däwlät tärtibe sögunat dip yörtelgän.

"Sögun" süze qıtay telennän alınğan (将军, jiāngjūn, 'general') : "sö" (*dzän*) - "qulda totu", "gun" (*dzün*) - "ğäskär" dip bilgeli, şulay itep "ğäskär başlığı" digän süz.

## Sıltamalar
* Tokugawa  
* Tokugawa sögunatı

Төркем:Япония тарихы