Болгар (Спас районы)

**Болгар** (, , ) — Татарстанның көньяк-көнбатышында, Иделнең сул як ярында (Куйбышев сусаклагычы) урнашкан, район буйсынуындагы шәһәр. Спас районы үзәге (1930). 1991 елга чаклы Куйбышев. Беренче тапкыр Ибн Фадлан кулъязмасында 10 гасырда телгә алынган. X-XII гасырларда Идел Болгары дәүләтенең башкаласы (соңрак Биләр), Идел-Урал буйларында Исламны кабул итү беренче урыны, XIII гасырда Алтын Урданың беренче башкаласы, Алтын Урданы нигез салу урыны.
Болгар шәһәрлеге читендә, борынгы һәйкәлләре янында "Болгар" аэродромы урнаша.
Чардаклы тимер юлы станциясеннән төньякка таба 71 км ераклыкта (Сембер — Уфа юнәлеше). Казанга кадәр — 140 км. Мәйдан — 8 км². Халык саны — 8,5 мең кеше (2015). Руслар — 83,4 %, татарлар — 12,9 %, чуашлар — 2,1 % (1989). Азык-төлек ширкәтләре, тегү фабрикасы бар.
## Тарих
Борынгы Болгарны нигез салу вакыты төгәл ачыкланмаган, Бөек Болгар иле таркалганнан соң Кубрат хан улы Котраг җитәкләгән болгарлар Идел буйларында VII-VIII гасырда килеп җиткән, болгарларда дәүләтчелек тәҗрибәсе булган инде һәм фаразлавынча нәкъ VII-VIII гасырда салынган. X гасырда Болгарда килгән Ибн Фадлан шәһәрдә өч төрки кабилә — болгарлар, ишкилләр, барсиллар яшәгәнен белдерә. 922 елда Идел Болгары илбашы Алмыш җитәкчелегендә Болгар шәһәре халкы Ислам динен кабул итә.
1236 елда Бату хан җитәкләгән татар-монгол гаскәре Болгар шәһәрен басып ала, Көнбатыш явыннан кайтканда Бату хан Болгар шәһәрен басып алынган бар җирләрнең башкаласы итеп сайлаган, нәкъ анда яңа дәүләт Алтын Урда нигез салынган. Соңрак Бату хан дәүләт башкаласын далаларга якынрак, көньякта күчерә һәм Сарай-Бату шәһәргә нигез сала.
Алтын Урдада чуалышлар вакытында Болгар шәһәре Аксак Тимер, соңрак ушкуйниклар тарафыннан басып талана. XV гасырда бик җимерелә һәм үз йогынтысын югалта, ил үзәге Казанга күчерелә.
Заманча Болгар тарихы Болгарлар авылыннан башлана. Революциягә кадәр Казан губернасының Спас өязе эчендә булган, советлар вакытында — ТАССР Куйбышев районында. Куйбышев сусаклагычы төзү вакытында Куйбышев шәһәре су астында калды. Шәһәр халкы һәм хакимияте 1953–1956 елларында Болгарлар авылына күчте. 1957 елда авылга Куйбышев исеме бирделәр һәм ул ТАССР Куйбышев районының үзәге булып чыкты. 1991 елда шәһәргә Болгар исеме бирделәр. 2010 елда шәһәрдә туристик үзәк төзү башланды.
Район үзәгеннән көнчыгышта Болгар дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгы урнашкан. X–XII гасырларда биредә Идел-Чулмандагы Болгар дәүләте башкаласы урнаша. Болгар янында мәчетләр, мавзолейлар, мунчалар сакланган. Биредә торак, һөнәрчелек, сәүдә кварталлары да булган.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 8285 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 79,48%,
татарлар — 16%,
башка халыклар — 3,32%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,19%.

## Истәлекләр
* **Болгар шәһәрлеге:** 
** Җәмигъ мәчете
** Зур манара (заманча корылма)
** Көнчыгыш төрбә
** Төньяк төрбә
** Кече манара 
** Ак пулат
** Кара пулат
** Хан мунчасы
** Хан төрбәсе
** Кече шәһәрчек
** Габдрахман коесы
** Рабига күле
**  чиркәве (1732), хәзерге вакытта — тарихи-археология музее
** Ак мәчет 
** Икмәк музее
** Һөнәрчелек музее
## Галерея

Image:Bolgar.JPG|Шәһәрлегенең төрбәләр, манаралар hәм чиркәве күренеше 
Image:Small minaret, Bolgar.JPG|Шәһәрлегенең чолганышы

Image:Khans'_mausoleum,_Bolgar.JPG|Хан төрбәсе
Image:Black chamber, Bolgar.JPG|Кара пулат

Image:Eastern mausoleum, Bolgar.JPG|Көнчыгыш төрбә
Image:Northern mausoleum, Bolgar.JPG|Төньяк төрбә
Image:Минарет.jpg|Зур манара
Image:Keçe manara.JPG|Кече манара
Image:Bolgar1839.JPG|Шәһәрлеге иске литографиядә (торгызу алдыннан)
Image:Bolgar gravestone.JPG|Кабер ташы
Image:Cruise ships Bolgar.JPG|Пристань (яңа елга вокзалы төзелү алдыннан)
Image:Bolgar wharfboats.JPG|Идел Болгар янында


## Монда туганнар

## Искәрмәләр

 
## Сылтамалар

* Болгар дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгының рәсми сайты
## Моны да карагыз
* Болгар ислам академиясе

Төркем:Татарстан шәһәрләре
Төркем:Болгар
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Төркем:Спас районы торак пунктлары