open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Житомир өлкәсе

**Житомир өлкәсе** () — Украина cастaфына керүче өлкә.

Административ үзәге — Житомир шәһәре.
## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 90,3%, руслар — 5,0%.
## Административ бүленеш
Житомир өлкәсе 23 районга һәм 5 өлкә буйсынуындагы шәһәренә бүленә.
* Бердычив районы
* Жытомыр районы
* Звяһел районы
* Коростен районы

## Туганнар
* Сергей Павлович Королев, ракета төзелеше һәм космонавтика өлкәсендә совет галиме.
* Леся Украинка, украин язучысы, тәрҗемәче, мәдәният эшлеклесе.
* Владимир Короленко, украин һәм поляк чыгышлы язучы, журналист, публицист һәм җәмәгать эшлеклесе.
* , украин шагыйре, археолог һәм сәяси эшлеклесе, Александр Олесьның улы.
* , украин язучысы, чыгышы белән Житомирщинадан; 1945 елдан Львовта эшли.
* , немец чыгышлы украин совет пианисты.
* , поляк композиторы һәм пианист.

## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
Запорожье өлкәсе

**Запорожье өлкәсе** () — Украина cоставына керүче өлкә. 2022 елда МХО нәтиҗәсендә өлешчә Россия контроле астында. 2022 ел сентябрендә үткәрелгән референдум нигезендә РФ эченә керә, ләкин шуны күпчелек дөнья илләре танымый.

Административ үзәге — Запорожье шәһәре.
## Җәгъpафия
Көньякта Азак диңгезе тарфыннан юыла.

Климат — уртача континенталь. Төп елгалар: Днепр

## Халык

Милли cостав (2001): украиннар — 70,8%, руслар — 24,7%, болгарлар — 1,4%.

## Административ бүленеш
Запорожье өлкәсе 20 районга һәм 5 өлкә буйсынуындагы шәһәренә бүленә.
## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
*Запорожье Сече
## Искәрмәләр

*
Киев өлкәсе

**Киев өлкәсе** () — Украина cастaфына керүче өлкә.

Административ үзәге — Киев шәһәре.
## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 92,5%, руслар — 6,0%.
## Административ бүленеш
Киев өлкәсе 25 районга һәм 13 өлкә буйсынуындагы шәһәренә бүленә.

## Шәхесләр
* Майя Булгакова (*1932, Сквира районы — 1994, Мәскәү*), Pəcəᴎ̆ Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте халык əртᴎсе.

## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
Кировоград өлкәсе

**Кировоград өлкәсе** () — Украина составына керүче өлкә.

Административ үзәге — Кировоград шәһәре.
## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 90,1%, руслар — 7,5%.
## Административ бүленеш
Кировоград өлкәсе 21 районга һәм 4 өлкә буйсынуындагы шәһәренә бүленә.
## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
Львов өлкәсе

**Львов өлкәсе** () — Украина cастaфына керүче өлкә.

Административ үзәге — Львов шәһәре.
## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 94,8%, руслар — 3,6%.
## Административ бүленеш
### Районнар
* Дрогобыч районы
* Золочив районы
* Илбау районы
* Самбир районы
* Стрый районы
* Червоноград районы
* Яворив районы

### Шәһәрләр

## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
Николаев өлкәсе

**Николаев өлкәсе** () — Украина cаcтафына керүче өлкә.

Административ үзәге — Николаев шәһәре.
## Халык

Милли cаcтаф (2001): украиннар — 81,9%, руслар — 14,1%, молдаваннар — 1,0%.
## Административ бүленеш
Николаев өлкәсе 19 районга һәм 5 өлкә буйсынуындагы шәһәренә бүленә.

## Танылган шәхесләр
* Александр Серов (*[[1954 ел|1954]], [[Николаев районы (Николаев өлкәсе)|Николаев районы]]*) — эстрада җырчысы, РФ халык əpтисе.

## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
Одесса өлкәсе

**Одесса өлкәсе** () — Украина составына керүче өлкә.

Административ үзәге — Одесса шәһәре.
## Тарих
Өлкә 1932 елда нигезләнгән. 1954 елда өлкә составына юкка чыгарылган Измаил өлкәсе кертелгән.
## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 62,8%, урыслар — 20,7%, болгарлар — 6,1%, молдаваннар — 5,0%, гагаузлар — 1,1%.
## Административ бүленеш
### Районнар
* Аккирмән районы
* Березивка районы
* Болград районы
* Измаил районы
* Одеса районы
* Подильск районы
* Роздильна районы

### Шәһәрләр
* Одеса
* Аккирмән
* Ананьйив
* Арцыз
* Балта
* Биляйивка
* Березивка
* Болград
* Вылкове
* Измаил
* Килия
* Кодыма
* Подильск
* Роздильна
* Рени
* Татарбунары
* Теплодар
* Чорноморск
* Южне

## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

Төркем:Одесса өлкәсе
Сумы өлкәсе

**Сумы өлкәсе** () — Украина cастaфына керүче өлкә.

## Җәгъpафия
### Чиктәшлек

Административ үзәге — Сумы шәһәре.

## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 88,8%, руслар — 9,4%.
## Административ бүленеш
Сумы өлкәсе 18 районга һәм 7 өлкә буйсынуындагы шәһәренә бүленә.

## Өлкәдә туган танылган шәхесләр
* Михаил Разумов (*[[1894]], Глухов-[[1937]], Мәскәү*), фирка эшлеклесе.

## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
Полтава өлкәсе

**Полтава өлкәсе** () — Украина cастaфына керүче өлкә.

Административ үзәге — Полтава шәһәре.
## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 91,4%, руслар — 7,2%.
## Административ бүленеш
### Районнар
* Кирмәнчек районы
* Лубны районы
* Мыргород районы
* Полтава районы

### Шәһәрләр
* Полтава
* Гадяч
* Глобыне
* Горишни Плавни
* Гребинка
* Заводске
* Зинькив
* Карливка
* Кирмәнчек
* Кобелякы
* Лохвыця
* Лубны
* Мыргород
* Пырятын
* Решетыливка
* Хорол

## Шәхесләр
* Клара Лучко (1925—2005), ССРБ халык əртᴎсе.

## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
Хмельницкий өлкәсе

**Хмельницкий өлкәсе** () — Украина cастaфына керүче өлкә.

Административ үзәге — Хмельницкий шәһәре.
## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 93,9%, руслар — 3,6%, ләһләр — 1,6%.
## Административ бүленеш
Хмельницкий өлкәсе 20 районга һәм 6 өлкә буйсынуындагы шәһәренә бүленә.
## Шәхесләр
* Валентин Чайка (1953, Городок районы, Скипче), запастагы генерал-лейтенант. III, IV, V, VI һәм VII чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты.
## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
Чернигов өлкәсе

**Чернигов өлкәсе** () — Украина cастaфына керүче өлкә.

Административ үзәге — Чернигов шәһәре.
## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 93,5%, руслар — 5,0%.
## Административ бүленеш
### Районнар
* Корюкивка районы
* Нижын районы
* Новгород-Сиверскый районы
* Прылукы районы
* Чернигив районы

### Шәһәрләр

## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
Черновцы өлкәсе

**Черновцы өлкәсе** () — Украина cастaфына керүче өлкә.

Административ үзәге — Черновцы шәһәре.
## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 75,0%, румыннар — 12,5%, молдаваннар — 7,3%, руслар — 4,1%.
## Административ бүленеш
### Районнар
* Выжныця районы
* Днистровскый районы
* Чернивци районы

### Шәһәрләр
* Чернивци
* Вашкивци
* Выжныця
* Һерца
* Заставна
* Кицмань
* Новоднистровск
* Новоселыця
* Сокыряны
* Сторожынец
* Хотын

## Шәхесләр
* София Ротару (1947), җырчы, ССРБ халык əртᴎсе, Украина Каһарманы.

## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
7-нче укчы төмәне (1-нче формалаштыру)

: *[[7-нче мотоукчы төмәне|7-нче мотоукчы төмәне белән бутамагыз]]*
УрХО оештырылган 7-нче укчы төмәне белән чуалмагыз

**7-нче укчы Чернигов Кызыл Байрак Суворов һәм Кутузов орденлы төмән** ('' — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ укчы төмәне.

## Төмәннең тарихы
7-нче укчы Чернигов (башта Владимир) төмәне 1918 елның сентябрендә Ярославль хәрби округында оештырыла башланды.

1918 елның 27 сентябрендә Кастрамада 19-нче бригады оештырыла башланды.

## Сугыш юлы

## Тулы исеме

## Җитәкчеләр составы
* 25 сентябрь 1918 ел — 14 апрель 1919 ел — Герасим Романов
* 14 апрель 1919 ел — 11 октябрь 1919 ел — Александр Соболев
* 11 октябрь 1919 ел — 13 декабрь 1920 ел — Александр Голиков
* 13 декабрь 1920 ел — 01 август 1921 ел — Александр Бахтин
* 1925 — декабрь 1928 ел — Ярослав Штромбах

* 1993—1996 генерал-майор Петрук Н.Н.
* 1996—1997 полковник /генерал-майор/ Малюх В.А.
* 1997—1999 полковник Куцын М.Н.-->

## Бүләкләр һәм исемләр

## Төмәннең батырлык күрсәткән хәрби хезмәткәрләре

## Әдәбият
* 
* Краснознамённый Киевский. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919—1979). Издание второе, исправленное и дополненное. Киев, издательство политической литературы Украины, 1979.
* Военный энциклопедический словарь. М., Военное издательство, 1984. УкрВО — с.763;Ю-ЗапВО — с.838;
* Мельтюхов, Михаил Иванович Советско-польские войны. Военно-политическое противостояние 1918—1939 гг. Часть третья. Сентябрь 1939 года. Война с запада — М., 2001. Глава: Советские военные приготовления. (Книга на сайте: http://militera.lib.ru/research/meltyukhov2/index.html)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
# История дивизии на сайте samsv.narod.ru
# Железная дивизия в Энциклопедии Ульяновской области 
# На сайте 60 лет Победы (официальный сайт Минобороны России)
# На сайте rkka.ru
# Оболганная победа Сталина. Штурм линии Манергейма. 
# Сайт милитера, «Военная Литература» Первоисточники, Приказы
# «Архивы России», Центральный государственный архив Советской Армии. РАЗДЕЛ VIII. УПРАВЛЕНИЯ И ШТАБЫ СТРЕЛКОВЫХ СОЕДИНЕНИЙ И ЧАСТЕЙ. УПРАВЛЕНИЯ СТРЕЛКОВЫХ КОРПУСОВ  (7с)
# http://zeldiv24.narod.ru.(8с)
# «Выписка из перечня оргмероприятий, проводимых по УРам».(9с)

## Тышкы сылтамалар
* Справочник на сайте клуба "Память" Воронежского госуниверситета
* Перечень № 5 стрелковых, горнострелковых, мотострелковых и моторизованных дивизий, входивших в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны

Төркем:Бөек Ватан сугышы
7-нче төмән

**7-нче дивизия** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләре составына керүче төмән исеме.

**Пехота дивизиялары**
* 7-нче җәяүле гаскәр төмәне (Алман империясе)
* 7-нче СС иреклеләр гренадер төмәне «Принц Ойген»
* 7-нче җәяүле гаскәр төмәне (Россия)
* 7-нче укчы төмәне (1-нче формалаштыру) (ССРБ)
* 7-нче укчы төмәне (2-нче формалаштыру) (ССРБ)

**Һава десанты дивизиялары**
* 7-нче һава десанты дивизиясе

**Танк дивизияләре**
* 7-нче танк төмәне (ССРБ)
Тернополь өлкәсе

**Тернополь өлкәсе** () — Украина cастaфына керүче өлкә.

Административ үзәге — Тернополь шәһәре.
## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 97,8%, руслар — 1,2%.
## Административ бүленеш
### Районнар
* Кременец районы
* Тернопиль районы
* Чорткив районы

### Шәһәрләр
* Тернопиль
* Бережаны
* Борщив
* Бучач
* Залищыкы
* Збараж
* Зборив
* Копычынци
* Кременец
* Ланивци
* Монастырыска
* Пидгайци
* Почайив
* Скалат
* Теребовля
* Хоросткив
* Чорткив
* Шумск

## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
## Искәрмәләр

*
Херсон өлкәсе

**Херсон өлкәсе** () — Украина cоставына керүче өлкә. 2022 елның февраль ахырыннан МХО нәтиҗәсендә зур өлеше Россия контроле астында. 2022 ел сентябрендә үткәрелгән референдум нигезендә РФ эченә керә, ләкин шуны күпчелек дөнья илләре танымый.

Административ үзәге — Херсон шәһәре.

## Җәгъpафия
Өлкә Украинаның көньягында Кара диңгез буе түбәнлегендә урнашкан. Көньякта Кара һәм Азак диңгезләре тарфыннан юыла.

Климат — уртача континенталь. Гыйнварның уртча температурасы 3°...5°С, июльнеке +21,5°...+23,5°. Җәй эссе һәм коры. Вегетация дәвере 215— 230 көн. Еллык явым 300–400 ммны тәшкил итә. Төп елгалар: Днепр, аның уң кушылдыгы — Ингулец. Туфрагы төньякта аз черемәле каратуфрак, куе каштан туфраклар, диңгез яр буенда каштан, тозлак туфраклар. Өлкәдә Аскания-Нова, Кара диңгез тыюлыклары бар.

## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 82,0%, руслар — 14,0%.
## Административ бүленеш
Херсон өлкәсе 18 районга һәм 3 өлкә буйсынуындагы шәһәренә бүленә.
## Моны да карагыз
*Украинаның административ-территориаль бүленеше
*Херсон губернасы

## Искәрмәләр

*
Babil

**Babil** yäki **Vavilon**  (bor. yunança *Βαβυλών*, akkadça *Bābili(m)* - "**Xoday qapqası**") Mesopotamiädä Yefrat yılğası yarında urnaşqan bulğan borınğı şähär. Borıñğı dönyanıñ ähämiätle iqtisadi, säyäsi, mädäni üzäge.

**Babil patşalığı** yä Vaviloniä başqalası (II-I b.e.q. meñyıllıq)

## Tarix

VI-IV b.e.q. ğasırda Babil - dönyanıñ iñ ere şähäre, keşelek tarixında berençe megapolisı bulıp sanala.

III b.e.q meñyıllıqta nigezlängän. Şumerlar çığanaqlarında **Kadingirr** bularaq telgä alına.

Navuxodonosor II idärä itkän çorda Babil iñ yuğarı üseşenä citä (VI b.e.q. ğasır). Dönyanıñ cide moğcizasınıñ berse - Elenä torğan Semiramida baqçaları tözegän.

539 b.e.q. yılda Kir II Böyek ğäskäre tarafınnan basıp alına häm Axämenid Däwlätenä kerä.

IV b.e.q. ğasırda İskändär Zölqärnäyn däwläteneñ başqalası, soñraq Selevkilär, Parfiä, Rim däwlätenä kerä.

III b.e.q. ğasırda tübän töşä.

## Ädäbiät

*I.L. Finkel, M.J. Seymour, Babylon, Oxford University Press, 2009 ISBN 0-19-538540-3
*Joan Oates, Babylon, Thames and Hudson, 1986. ISBN 0-500-02095-7 (hardback) ISBN 0-500-27384-7 (paperback)
*The Ancient Middle Eastern Capital City — Reflection and Navel of the World by Stefan Maul ("Die altorientalische Hauptstadt — Abbild und Nabel der Welt," in Die Orientalische Stadt: Kontinuität. Wandel. Bruch. 1 *Internationales Kolloquium der Deutschen Orient-Gesellschaft. 9.–1 0. Mai 1996 in Halle/Saale, Saarbrücker Druckerei und Verlag (1997), p.&nbsp;109–124.
* Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Babylon". Encyclopædia Britannica 3 (11th ed.). Cambridge University Press. pp.&nbsp;98–99.
*"UNESCO: Iraq invasion harmed historic Babylon". Associated Press. July 10, 2009.

Төркем:Гыйрак тарихы
Төркем:Азия тарихы
Төркем:Ахәменид дәүләте
Ми-26

**Ми-26**  -  Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе/Россия күпмаксатлы транспорт боралагы.  1970 елларда М.Л. Миль Бюросында эшкәртелгән. НАТО билгесендә: **Halo**

Дөньяда иң зур серияле таранспорт боралагы була.

Ростов боралак заводында чыгарыла, 2011 елга 310 данә чыгарылган.

## Очу-техникалык бәяләмәләре

### Сыйдырышлыгы
* Экипаж: 6 кеше
* Пассажирлар:
** солдатлар — 85;
** десантниклар — 70;

## Сүрәтләр
**Ми-26** :

**Ми-26** МАКС-2009та:

## Искәрмәләр

## Әдәбият
Шунков, Виктор Николаевич — Справочное издание «Боевые вертолёты»; 
Гордеенко Ю. В., Морозов В. П., Прибылов А. С. — Справочное издание «Военная авиация». Кн.1 — Мн.: ООО «Попурри», 2000. — 512 с.

## Сылтамалар

* Миль Ми-26
* Фотографии Ми-26 из Монино
* «Летающая корова» Телесюжет о Ми-26Т2.

## Шулай ук карагыз
* Ми-6
* Ми-12
* Boeing CH-47 Chinook

Төркем:Боралаклар
Tomiris

**Tomiris** yäki **Tomar** (borınğı farsı *Tahm-Rayiš*, 570-520 b.e.q.) - massagetlar patşabikäse, Böyek Kir ğäskären ciñgäç, farsı imperiäse Üzäk Aziägä kiñäytüen tuqtağan mälikä.

## Riwäyät

Qayber belgeçlär Tomiris häm anıñ ulı **Spargalis** isemnäre farsı buluın, başqa belgeçlär skiflardan çıqqanın dälillilär.

Mäşhür tarixçı Herodot mälikä Tomiris citäklägän massagetlar häm Kir ğäskäre arasında suğışnı centekläp taswirlağan.

## Xälitkeç suğış

Böyek Kir ğäskäre Araks yılğasın küçep massagetlarğa höcüm itkän. Bäreleş näticäsendä mälikä Tomiris ulı Spargalis üterelgän.

Ulı wafatınnan soñ, Mälikä Tomiris Kirğa xat cibärgän: 

### Üç alğan ana

Kir mälikä Tomiris täqdimennän baş tarqan häm xälitkeç bäreleştä ciñelep wafat bulğan.

Ber çığanaq buyınça Kirneñ başsız mäyete täregä qadaqlanğan, Herodot buyınça Massagetlar patşabikäse Tomiris üz ulı wafatına üç itep Kir mäyeteneñ başın qan belän tulğan sabağa tığıp alğan: "Wäğdä birgäç sine qan belän eçeräm".

## Mälikä Tomiris mädäniättä

Patşabikä Tomiris tarixına Piter Paul Rubens, Allegrini, Ferrari, Mattia Preti, Güstav Moro üz räsemnären bağışlağan.

## Ädäbiät

*Геродот. История (I, 213). Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 91.
* Herodotus: Queen Tomyris of the Massagetai and the Defeat of the Persians under Cyrus.
*Геродот. История (I, 214). Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982. — С. 91.
* Mayor, pp.&nbsp;157–9.
* Геродот. История (I, 214). Перевод Г. А. Стратановского.
* More Women Rulers. // Women in World History Curriculum.
* Иордан. О происхождении и деянии гетов, 61. Перевод Е. Ч. Скржинской.
* ВДИ. 1947—1949. Указатель 1950 г. к своду источников В. В. Латышева.
* Иордан. О происхождении и деянии гетов, 62. Перевод Е. Ч. Скржинской.
* Peter Paul Rubens. Queen Tomyris before the Head of Cyrus. // The Museum of Fine Arts, Boston, MA, USA.
* Luca (1605-1654). Queen Tomyris with the head of Cyrus the Great by Ferrari. // Bridgeman Art Library.

Төркем:Иран тарихы
Төркем:Азия тарихы
Төркем:Ахәменид дәүләте
Төркем:Хатын-кызлар хакимнәр
İske Qırım

**İske Qırım** (qırımtatarça  *Eski Qırım, Эски Къырым*, rusça *Старый Крым*) - Qırım yarımutrawı könçığış öleşendä, Çerek Su yılğası basseynında  urnaşqan şähär. İske Qırım böten yarımutrawğa isem birgän şähär.

Xalıq sanı - 9446 keşe (2011).

## Tarix

XIII ğasırda  Altın Urda zamanında tatarlar Qırım digän şähärgä nigez salğan. Tatarça isem Qırım qıpçaq süzennän - "qır" + "ım" - "ür", "qalqulıq" süzennän çıqqan.

Qırımda torğan genuyalılar häm başqa italiannar şähärne "Solhat" - *Solcati* dip yörtkännär.

Qayber tarixçılar şähär tatar Qırım isemle häm italian Solhat isemle öleşenä bülengänen farazlıylar.

XIV ğasırda şähärneñ çäçäk atu çorı. Ul däwerdä **Qırım-Solhat** Böyek yefäk yulınıñ zur säwdä üzäge bulğan.

Ber çığanaq buyınça mämlüklär idärä itkän Misır soltanı **Beybars** Qırım-Solhatta tuğan häm soñraq qalağa büläklär cibärgän, birelgän aqçada yaña mäçet tözelgän.

Qırım xanlığı nigezlängännän soñ xanlıq başqalası Qırım-Solhattan **Qırıq-Ur** yä **Çufut Qala**ğa küçerelgän, soñraq **[[Baqçasaray]]** - Qırım xanlığı yaña başqalası.

1475 yılda Ğosman imperiäse italian koloniälären basıp alğannan soñ şähär tik İske Qırım dip yörtelä başlağan.

## Sıltamalar

*Домбровский О. И.,Сидоренко В. А. Солхат и Сурб-Хач. Симферополь, 1978.
*Заболоцкий П. Н. Очерки доисторического прошлого Крыма. Следы каменного века в Юго-Восточном Крыму// Сборник статей по экономике, быту и истории Феодосийского района. Вып. 1.Феодосия, 1931.
*Корпус боспорских надписей (КБН). М. — Л., 1965, № 953.

Төркем:Кырым
Xaci I Gäräy

**Xaci I Gäräy** yä **Melek Xaci Gäräy** (qırımtatarça *I Hacı Geray, ١ خاجى كراى‎; Melek Hacı Geray, ملک خاجى كراى‎;* 1397-1466) - Qırım xanlığı berençe xanı (1441-1466), bäysez Qırım xanlığına häm Gäräy näselenä nigez saluçı.

## Çığış

Xaci Gäräy Cuçi ulı **Tuqa Timer** häm Çıñğızxan näselennän çığa.

1260 yılda Mengu Timer Qırımnı Tuqa Timer ulına idärä itü astına birgän.

## Tarix

Xaci Gäräy Böyek Litva kenäzlege Lida şähärendä tuğan.

1428 yılda kenäz Vitovt yärdämendä Xaci Gäräy Qırım Olısın basıp ala.

Şul uq yılda Altın Urda xanı Oluğ Möxämmäd Qırımnı kire qaytara. Näticädä Xaci Gäräy Vitovt yanına qaça.

1431 yılda Xaci Gäräy yaña ğäskärne cıyıp Qırım-Solxat şähären basıp ala häm soñraq Şirin morzası Tägänä bi citäklägän ğäskärne ciñä.

1453 yılda Dnepr yılğasında Altın Urda xanı  **Säyed I Äxmäd** citäklägän ğäskärne ciñä.

1465 yılda Don yılğasında Zur Urda xanı Mäxmüd citäklägän ğäskärne ciñä.

Näticädä Qırım xanlığı Altın Urdadan ayırıla.

Xaci Gäräy xanlıq başqalasın İske Qırım şähärennän Qırıq Yir yä **Çufut Qala**ğa küçerä.

1466 yılda ülgän. Salaçektä (bügenge Baqçasaray) kümelgän.

## Ädäbiät

*Олекса Гайворонский «Повелители двух материков», том 1, Киев-Бахчисарай, 2007 г. ISBN 978-966-96917-1-2, ст. 13-30

Törkem:Кырым ханнарыTörkem:Кырым тарихыTörkem:Гәрәйләр
Беларус Совет Социалистик Республикасы

**Беларус Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ республикаларының берсе.

Башкаласы Минск шәһәрендә урнашкан.

## Халык

Милли состав (1989): беларуслар — 77,9&nbsp;%, руслар — 13,2&nbsp;%, поляклар — 4,1%&nbsp;, украиннар — 2,9&nbsp;%, яһүдләр — 1,1&nbsp;%.

## Идарә-җир төзелеше
1987 елда Беларус Совет Социалистик Республикасы эченә 6 өлкә һәм Минск шәһәре кергән.

## Шулай ук карагыз
* Беларусия
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Төркем:Беларусия тарихы
Әзербайҗан Совет Социалистик Республикасы

**Азәрбайҗан Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ республикаларының берсе.

Башкаласы Бакы шәһәрендә урнашкан.

## Халык

Милли состав (1989): азәриләр — 82,7&nbsp;%, руслар — 5,6&nbsp;%, әрмәннәр — 5,6%, лезгиннар — 2,4&nbsp;%.

## Идарә-җир төзелеше
1987 елда Азәрбайҗан Совет Социалистик Республикасы эченә 61 район, Таулы Карабаг автономияле өлкәсе һәм Нахчыван АССР кергән.

## Шулай ук карагыз
* Азәрбайҗан

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Төркем:Азәрбайҗан тарихы
Төркем:Азәрбайҗан ССР
Әрмән Совет Социалистик Республикасы

**Әрмән Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ республикаларының берсе.

Башкаласы Ереван шәһәрендә урнашкан.

## Халык

Милли состав (1989): әрмәннәр — 93,3&nbsp;%, азәриләр — 2,6&nbsp;%, көрдләр — 1,7&nbsp;%, руслар — 1,6&nbsp;%.

## Идарә-җир төзелеше
1987 елда Әрмән Совет Социалистик Республикасы эченә 37 район кергән.

## Шулай ук карагыз
* Әрмәнстан

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Гөрҗи Совет Социалистик Республикасы

**Гөрҗи Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ республикаларының бересе.

Башкаласы Тбилиси шәһәрендә урнашкан.

## Халык

Милли состав (1989): гөрҗиләр — 70,1&nbsp;%, әрмәннәр — 8,1&nbsp;%, руслар — 6,3&nbsp;%, азәриләр — 5,7&nbsp;%, осетиннар — 3,0&nbsp;%, юнаннар — 1,9&nbsp;%, абхазлар — 1,8&nbsp;%, украиннар — 1,0&nbsp;%.

## Идарә-җир төзелеше
1987 елда Гөрҗи Совет Социалистик Республикасы эченә 65 район, Аҗарстан АССР, Абхазия АССР һәм Көньяк Осетия автономияле өлкәсе кергән.

## Шулай ук карагыз
* Гөрҗистан

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Төркем:Гөрҗистан тарихы
Казакъ Совет Социалистик Республикасы

**Казакъ Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ республикаларының берсе.

Башкаласы Алма-Ата шәһәрендә урнашкан.

## Тарих
1920 елның августында *Кыргыз АССР* исеме астында РСФСР эчендә нигезләнгән. 1925 елның апрельдә аның Казакъ АССР итеп үзгәртелгән, ә 1936 елның 9 декабрьдә ул Казакъ ССР итеп үзгәртелгән.

1930 еллардагы ачлык, 1930 һәм 1940 елларда «сатлыкҗанлык»та һәм «ышанычсызлык»та гаепләнган халыкларны (поляклар, кырымтатарлар, чеченнар, ингушлар, Идел буе алманнары) көчләп сөрү нәтиҗәсендә казакълар үз җирендә милли азчылыкка әйләнгәннәр. 1950 һәм 1960 елларда чирәм җирләрне үзләштерү башланган.

1991 елның декабрьдә Казакъстанда бәйсезлек турында конституцион канун бабул ителгән; союздаш республикалардан иң соңгысы булып, Казакъстан бәйсезлекне игълан иткән.

## Халык

Милли состав (1989): казакълар — 39,7&nbsp;%, руслар — 37,8&nbsp;%, алманнар — 5,8%, украиннар — 5,4&nbsp;%, үзбәкләр — 2,0&nbsp;%, татарлар — 2,0&nbsp;%, уйгырлар — 1,1&nbsp;%, беларуслар — 1,0&nbsp;%.

## Идарә-җир төзелеше
1987 елда Казакъ Совет Социалистик Республикасы эченә 19 өлкә кергән.

## Җитәкчеләр
* Левон Мирзоян (1937–1938)
* Николай Скворцов (1938–1945)
* Геннадий Борков (1945–1946)
* Җомабай Шәяхмәтов (1946–1954)
* Пантелеймон Пономаренко (1954–1955)
* Леонид Брежнев (1955–1956)
* Иван Яковлев (1956–1957)
* Николай Беляев (1957–1960)
* Динмөхәммәт Кунаев (1960–1962)
* Исмәгыйль Йосыпов (1962–1964)
* Динмөхәмәт Кунаев (1964–1986)
* Геннадий Колбин (1986–1989)
* Нурсолтан Назарбаев (1989–1991)

## Шулай ук карагыз
* Казакъстан

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Төркем:Казакъстан тарихы
Кыргыз Совет Социалистик Республикасы

**Кыргыз Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ республикаларының берсе.

Башкаласы Бишкәк шәһәрендә урнашкан.

## Тарих
КССР 1924 елның 14 октябрендә РСФСР составында **Кара-Кыргыз автономияле өлкәсе** буларак барлыкка килә. 1925 елның 25 маенда өлкә исеме Кыргыз автономияле өлкәсе итеп үзгәртелә, ә 1926 елда ул автономияле республикага (Кыргыз АССР) үзгәртеп корыла. 1936 елның 5 декәбреннән башлап — союздаш республика.

1991 елның 5 февралендә КССР Югары шурасы республика исемен *Кыргызстан Республикасы* итеп үзгәртә, ә шул ук елның 31 августында бәйсезлек турында декларацияне кабул итә.

## Халык

Милли состав (1989): кыргызлар — 52,4&nbsp;%, руслар — 21,5&nbsp;%, үзбәкләр — 12,9&nbsp;%, украиннар — 2,5&nbsp;%, алманнар — 2,4&nbsp;%, татарлар — 1,3&nbsp;%.

## Идарә-җир төзелеше
1987 елда Кыргыз Совет Социалистик Республикасы эченә 4 өлкә кергән.

## Җитәкчеләр
* Морис Белоцкий (1936–1937)
* Максим Аммосов (1937)
* Алексей Вагов (1938–1945)
* Николай Боголюбов (1945–1950)
* Исхак Рәззаков (1950–1961)
* Тордыкөн Йосыбәлиев (1961–1985)
* Әпсамат Мәсәлиев (1985–1991)
* Җомгалбәк Әманбаев (1991)

## Шулай ук карагыз
* Кыргызстан

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Төркем:Кыргызстан тарихы
Литва Совет Социалистик Республикасы

**Литва Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ республикаларының берсе.

Башкаласы Вилнүс шәһәрендә урнашкан.

## Халык

Милли состав (1989): литвалылар — 79,6&nbsp;%, руслар — 9,4&nbsp;%, поляклар — 7,0&nbsp;%, беларуслар — 1,7&nbsp;%, украиннар — 1,2&nbsp;%.

## Административ бүленеш
1987 елда Литва Совет Социалистик Республикасы эченә 44 район кергән.

## Шулай ук карагыз
* Литва

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Таҗикстан Совет Социалистик Республикасы

**Таҗикстан Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ республикаларының берсе.

Башкаласы Дүшәнбе шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
1924 елда Урта Азиядәге милли чикләндерү вакытында Үзбәкстан Совет Социалистик Республикасы булдырылган; *Таҗикстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы* исә аның составы өлеше буларак булдырылган. 1929 елның декабрендә ул ҮзССР составыннан чыгарылган һәм аңа *союздаш республика* статусы бирелә.

1991 елның 9 сентябрьдә бәйсезлекне игълан итү сәбәпле исеме Таҗикстан Җөмһүрияте итеп үзгәртелә.

## Халык

Милли состав (1989): таҗиклар — 62,3&nbsp;%, үзбәкләр — 23,5&nbsp;%, руслар — 7,6&nbsp;%, татарлар — 1,4&nbsp;%, кыргызлар — 1,3&nbsp;%.

## Идарә-җир төзелеше
1987 елда Таҗикстан Совет Социалистик Республикасы эченә 3 өлкә һәм 8 республика буйсынуындагы район кергән.

## Шулай ук карагыз
* Таҗикстан

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Төркем:Таҗикстан тарихы
Төрекмәнстан Совет Социалистик Республикасы

**Төрекмәнстан Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ республикаларының берсе. 1924 ел, 27 октябрь Урта Азиядә милли-территориаль бүленеш процессы буенча төзелә.

Башкаласы Ашкабад шәһәрендә урнашкан булган.

## Тарих
ТССР 1924 елның 27 октябрендә элекке Төрекмән өлкәсе һәм Бохара һәм Харәзем Халык Шура Республикалары өлешләреннән оештырылган.

1990 елның 22 августында ТССР Югары шурасы суверенлык турында деклрацияне кабул итә. 1991 елның 27 октябрендә ТССР ЮШ бәйсезлек игълан итә.

## Халык

Милли состав (1989): төрекмәннәр — 72,0&nbsp;%, руслар — 9,5&nbsp;%, үзбәкләр — 9,0&nbsp;%, казакълар — 2,5&nbsp;%, татарлар — 1,1&nbsp;%, украиннар — 1,0&nbsp;%.

## Административ бүленеш
1987 елда Төрекмәнстан Совет Социалистик Республикасы составына 5 өлкә һәм Ашкабад шәһәре кергән.

## Җитәкчеләр
* Иван Межлаук (1924–1926)
* Шәймәрдан Ибраһимов (1926–1928)
* Николай Паскуцкий (1928)
* Григорий Аронштам (1928–1930)
* Яков Попок (1930–1937)
* Яков Чубин (1937–1939)
* Михаил Фонин (1939–1947)
* Шаҗа Батыров (1947–1951)
* Сухан Бабаев (1951–1958)
* Җоматорды Караев (1958–1960)
* Балыш Гавәзов (1960–1969)
* Мөхәммтназар Гафуров (1969–1985)
* Сәфәрморат Ниязов (1985–1991)

## Шулай ук карагыз
* Төрекмәнстан

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Төркем:Төрекмәнстан тарихы
Украин Совет Социалистик Республикасы

**Украин Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ республикаларының берсе.

Башкаласы Киев шәһәрендә урнашкан.

## Халык

Милли состав (1989): украиннар — 72,7&nbsp;%, руслар — 22,1&nbsp;%.

## Тарих
Украин *Социалистик Совет* Республикасы 1919 елның 10 мартында бәйсез дәүләт буларак игълан ителә. 1922 елның 29 декабрендә УССР ССРБ барлыкка килүе турында килешү астында кул куя һәм ССРБ составына керә. Башкаласы 1934 елга кадәр Харковь шәһәрендә урнашкан.

1920-елларның ахырында — 1930-елларның башында коллективизация сәясәте үткәрелә, ул 1932—1933 елларның массакүләм ачлыгына (*һолодомор*) китерә.

1937 елда яңа УССР Конституциясен кабул итү сәбәпле, **Украин Совет Социалистик Республикасы** исеме кушыла.

Бөек Ватан сугышы елларда Украина сугыш хәрәкәтләре мәйданы булып торган. Украина халкы шул сугышында күп миллионлы югалтуларын кичергән, Украина икътисадына да зур зыян китерелгән.

1991 елның 24 августында, 1991 елгы Гомумукраина референдумы нәтиҗәсеенә туры китереп, УССР Югары Шурасы *Украина бәйсезлеге турында Актны* кабул итә.

## Территориаль үзгәрешләр
### УССР составыннан →
*1919 —  Чернигов губернасының 4 төньяк өяз РСФСР составына күчерелгән. 
*1924 елда Тагарог, Шахты шәһәрләре һәм эргәдәш территоряләре → РСФСР составына.
*МССР составына Днестр сулъягының өлеше кертелгән (1940).
* 1946 — Чехословакия составына Лекаровце авылы кайтарылган.
* 1951 — Польша составына Устишки шәһәре (һәм эргәдәш территоряләре) тапшырылган.

### УССР составына ←
*РСФСР составыннан:
"1920: Дон Гаскәре өлкәсенең Азак диңгезе буендагы территоряләр (1924 елда өлешчә кайтарылганннар).
"1923: Луганская станицасы (һәм эргәдәш территоряләре).
"1925: Курск губернасының Путивль өязе (бер вулыссыз), Грайворон өязенең Креничаны вулысы һәм (өлешчә) тагын ике вулыс.
"1926: Һомел губернасы Новозыбков өязенең Семӗновка вулысы, Воронеж губернасы Валуйки өязенең Троицк вулысы, Төньяк Кавказ крае Донецк округының өлеше.
"1954: Кырым өлкәсе 
*1939: ЭККГ Польша явы нәтиҗәсендә УССР составына Көнбатыш Украина керә.
*1940: Төньяк Буковина, Һерца өлкәсе, Буҗак, Бессариябиянең төньягы (Румыния составыннан)
*1946: Карпатасты Русе (Чехословакия составыннан)

## Идарә-җир төзелеше
1987 елда Украин Совет Социалистик Республикасы эченә 25 өлкә, Киев һәм Севастополь шәһәрләре кергән.

## Шулай ук карагыз
* Украина

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Төркем:Украина тарихы
Үзбәкстан Совет Социалистик Республикасы

**Үзбәкстан Совет Социалистик Республикасы** (, ) — Урта Азия милли-территориаль чикләндерү үткәрелүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән һәм СССР составына кергән милли республика (1924–1991). Төркистан АССР, Бохара Халык Совет Республикасы һәм Харәзем Халык Совет Республикасы территорияләренең нигездә үзбәкләр һәм каракалпаклар яши торган өлешләрендә барлыкка килгән.

Башкаласы Ташкәнт шәһәрендә урнашкан.

## Тарих
Урта Азиядә милли-хөдүди чикләндерү үткәрү нәтиҗәсендә Төркистан АССР юкка чыгарылган, аның хөдүде ҮзССР, Төрекмәнстан ССР, Таҗикстан АССР (ҮзССР тәкибендә, 1929 елдан Таҗикстан ССР), шулай ук, Кара-кыргыз (Кыргызстан) мөхтәр өлкәсе (РСФСР составында; Кыргызстан ССР), Каракалпак мөхтәр өлкәсе (Казакстан АССР составында; соңрак Каракалпакстан АССР, 1936 елдан ҮзССР составында) составына кертелгән. Гомумүзбәк шураларының Бохарада булган 1 нче корылтаенда (1925 елның феврале) «Үзбәкстан Совет Социалистик Республикасын оештыру турында декларация» кабул ителгән. Корылтайда республиканың югары органнары: ҮзССР ҮБК һәм ҮзССР ХКШ-ы төзелгән. Административ ягыннан ҮзССР 1925 елда сигез өлкә (Сәмәрканд, Ташкәнт, Фәрганә, Хуҗант, Зәрәфшан, Сөрхандәрья, Кашкадәрья, Харәзем) һәм Таҗикстан АССР (1929 елгача ҮзССР составында булган), 22 өяз һәм 241 вулыска бүлнгән. 1926 елда административ-икътисади районлаштыру гамәлгә ашырылган.

## Халык

Милли состав (1989): үзбәкләр — 71,4&nbsp;%, руслар — 8,3%, таҗиклар — 4,7&nbsp;%, казакълар — 4,1&nbsp;%, татарлар — 2,4&nbsp;%, каракалпаклар — 2,1&nbsp;%, кырым татарлары — 1,0&nbsp;%.

## Идарә-җир төзелеше
1987 елда Үзбәкстан Совет Социалистик Республикасы эченә 12 өлкә, Ташкәнт шәһәре һәм Каракалпакстан АССР кергән.

## Шулай ук карагыз
* Үзбәкстан

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Төркем:Үзбәкстан тарихы
Эстон Совет Социалистик Республикасы

**Эстон Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ республикаларының берсе.

Башкаласы Таллин шәһәрендә урнашкан.

## Тарих
ЭССР 1940 елның 17 июлендәге совет гаскәрләренең бәреп керүе һәм курчак (марионетик) хөкүмәт төзү нәтиҗәсендә 1940 елның 21 июлендә Эстон Республикасы территориясендә барлыкка килгән. Шуннан соң ул 1940 елның 9 августында ССРБ составына кабул ителгән. 1941–1944 елларда ЭССР территориясе Өченче рейх тарафыннан оккупацияләнгән булган.

Күпчелек дәүләтләр Эстониянең ССРБ составына кертелүен танымаган; ЭССР хөкүмәте исә де-факто рәвештә яки тулысынча танымалган булган. Кайбер Европа дәүләтләре Эстон Республикасы исеменнән эшләгән дипломатларны тануын дәвам иткәннәр. Шул танымау сәясәте «юридик рәвештә 1940–1991 еллардагы оккупациясе дәверендә Эстон Республикасы бәйсез дәүләт булып калган» дигән хокукый дәвамчылык принсебенә этәргеч бирде.

1988 елның 16 ноябрендә Эстон ССР, Советлар Берлеге республикаларыннан беренче булып, суверенитет турында декларациясен кабул итә. 1990 елның 30 мартында ЭССР Югары шурасы бәйсезлеккә ирешкәнгә кадәр күчеш (переходный) периодын игълан иткән. Шул ук елның 8 маенда республика исеме *Эстон Республикасына* алыштырыла. 1991 елның 20 августында бәйсезлек игълан ителә.

## Халык

Милли состав (1989): эстоннар — 61,5&nbsp;%, руслар — 30,3&nbsp;%, украиннар — 3,1&nbsp;%, беларуслар — 1,8&nbsp;%, финнар — 1,1&nbsp;%.

## Идарә-җир төзелеше
1987 елда Эстон Совет Социалистик Республикасы эченә 15 район кергән.

## Хакимият

## Шулай ук карагыз
* Эстония

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Базарлы Сызган районы

**Базарлы Сызган районы** () — Сембер өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Базарлы Сызган шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 88,5%, мордва — 6,0%, татарлар — 2,7%.
## Административ бүленеш
Базарлы Сызган районы составына 1 шәһәр җирлеге һәм 4 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Молдавия Совет Социалистик Республикасы

**Молдавия Совет Социалистик Республикасы** (*Молдавия ССР*, *МССР*, *Молдавия*, , ) — ССРБ республикаларының берсе. 1990 елның 5 июненнән бирле рәсми рәвештә ***Молдова Совет Социалистик Республикасы*** (*ССР Молдова*) исемен йөрткән.

Башкаласы Кишенәү шәһәрендә урнашкан.

## Тарих
МССР 1940 елның 2 августында Румыниядән аннексияләнгән Бессарабия һәм Молдавия АССР өлешләреннән барлыкка килгән.

1990 елның 23 июнендә МССР Югары шурасы суверенлык турында декларацияне кабул итә 1991 елның 23 маенда МССР Югары шурасы республика исемен *Молдова Республикасы*на алыштыра. Шул ук елның 27 августында Молдова парламенты Молдованың бәйсезлеген игълан итә.

## Халык

Милли состав (1989): молдаваннар — 64,5&nbsp;%, украиннар — 13,8&nbsp;%, руслар — 13,0&nbsp;%, гагаузлар — 3,5&nbsp;%, болгарлар — 2,0&nbsp;%, яһүдләр — 1,5&nbsp;%.

## Идарә-җир төзелеше
1987 елда Молдавия Совет Социалистик Республикасы эченә 40 район кергән.

## Шулай ук карагыз
* Молдова

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Төркем:Молдавия тарихы
Инза районы

**Инза районы** () — Сембер өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Инза шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар — 85,9%, мордва — 8,4%, татарлар — 3,3%.
## Административ бүленеш
Инза районы составына 2 шәһәр җирлеге һәм 6 авыл җирлеге керә:
* **Инза шәһәр җирлеге**
* **Глотовка шәһәр җирлеге**
* Валгуссы авыл җирлеге
* Куржатка авыл җирлеге
* Оськино авыл җирлеге
* Сөксем авыл җирлеге
* Труслейка авыл җирлеге
* Черөмушки авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Карсун районы

**Карсун районы** () — Сембер өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Карсун шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 83,1%, татарлар — 10,1%, чуашлар — 1,8%.

### Татарлар
Татарлар Карсун районына 16 йөз ахырында килеп урнаша. 17 йөз уртасында, Карсун-Сембер чик сызыгы төзелү белән бәйле рәвештә, татарлар күпкә арта. Кормыш өязеннән йомышлы татарлар, хезмәт итү өчен, монда күчерелә. 1917 елга кадәр Нагаево (1840 елдан), Татар Горенкие (1867) һәм Уразовка (1897 елдан) авылларында мәктәпләр була. Һәр татар авылында мәчетләр эшли (Сов. хакимияте чорында ябылалар).

1932 елда Нагаево авылында җидееллык татар мәктәбе ачыла, 1962 елда ул — сигезьеллык, 1988 елда урта мәктәп итеп үзгәртелә, татар теле фән буларак өйрәнелә. Хәзерге вакытта Татар Голышевкасы (1986 дан), Нагаево (1997 дән), Татар Горенкие (1998 дән) авылларында мәчетләр эшли.

## Административ бүленеш
Карсун районы cастaфына 2 шәһәр җирлеге һәм 6 авыл җирлеге керә:
* **Карсун шәһәр җирлеге**
* **Языково шәһәр җирлеге**
* Большие Посөлки авыл җирлеге
* Вальдиватское авыл җирлеге
* Горенка авыл җирлеге
* Яңа Погорелово авыл җирлеге
* Сосновка авыл җирлеге
* Үрән-Карлы авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Кузоватово районы

**Кузоватово районы** (, ) — Сембер өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Кузоватово шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 74,9%, мaрдьıва — 20,4%, чуашлар — 1,6%, татарлар — 1,1%.
## Административ бүленеш
Кузоватово районы cастaфына 1 шәһәр җирлеге һәм 5 авыл җирлеге керә:
* **Кузоватово шәһәр җирлеге**
* Безводовка авыл җирлеге
* Еделево авыл җирлеге
* Коромысловка авыл җирлеге
* Лесное-Матүнино авыл җирлеге
* Спешнөвка авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Майна районы

**Майна районы** () — Сембер өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Майна шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли cостав (2010): руслар — 79,3%, чуашлар — 10,4%, татарлар — 4,9%.
## Административ бүленеш
Майна районы cоставына 2 шәһәр җирлеге һәм 5 авыл җирлеге керә.
* **Майна шәһәр җирлеге**
* **Игнатовка шәһәр җирлеге**
* Анненково авыл җирлеге
* Выры авыл җирлеге
* Гимово авыл җирлеге
* Иске Маклауши авыл җирлеге
* Тагай авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Николаевка районы (Сембер өлкәсе)

**Николаевка районы** () — Сембер өлкәсе cаcтафына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Николаевка шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли cаcтаф (2010): руслар — 45,7%, мapдьıʙa — 26,7%, татарлар — 23,9%, чуашлар — 1,8%.
## Административ бүленеш
Николаевка районы cаcтафына 1 шәһәр җирлеге һәм 8 авыл җирлеге керә:
* **Николаевка шәһәр җирлеге**
* Барановка авыл җирлеге
* Головино авыл җирлеге
* Дубровка авыл җирлеге
* Кынады авыл җирлеге
* Никулино авыл җирлеге
* Поспеловка авыл җирлеге
* Коры Тирескә авыл җирлеге
* Славᴋинa авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Яңа Спас районы

**Яңа Спас районы** () — Сембер өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Яңа Спас шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 78,9%, татарлар — 12,4%, мaрдьıва — 2,8%, чуашлар — 1,5%, украиннар — 1,2%, әрмәннәр — 1,1%.
## Административ бүленеш
Яңа Спас районы cастaфына 1 шәһәр җирлеге һәм 5 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Павловка районы

**Павловка районы** () — Сембер өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Павловка шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли cостав (2010): руслар — 58,5%, татарлар — 21,9%, мордва — 15,7%, чуашлар — 2,2%.
## Административ бүленеш
Павловка районы cастaфына 1 шәһәр җирлеге һәм 5 авыл җирлеге керә:
* **Павловка шәһәр җирлеге**
* Баклуши авыл җирлеге
* Пичеур авыл җирлеге
* Холстовка авыл җирлеге
* Шаховское авыл җирлеге
* Шомалак авыл җирлеге
## Шәхесләр
* Сибгатулла Гафуров (1888, Татар Шомалагы ― 1938, Казан), партия эшлеклесе, сәяси репрессия корбаны.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Радищев районы

**Радишчев районы** () — Сембер өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Радишчев шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 78,6%, татарлар — 10,5%, мaрдьıва — 3,6%, украиннар — 1,9%, әрмәннәр — 1,5%, чуашлар — 1,2%.
## Административ бүленеш
Радишчев районы cастaфына 1 шәһәр җирлеге һәм 4 авыл җирлеге керә:
* **Радишчев шәһәр җирлеге**
* Дмитриевка авыл җирлеге
* Калиновка авыл җирлеге
* Үктәбеpсᴋи авыл җирлеге
* Ореховка авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Сөнгәләй районы

**Сөнгәләй районы** () — Сембер өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Сөнгәләй шәһәре.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 77,7%, чуашлар — 13,4%, татарлар — 5,3%, мaрдьıва — 1,2%.
## Административ бүленеш
Сөнгәләй районы cастaфына 3 шәһәр җирлеге һәм 3 авыл җирлеге керә.
* **Сөнгәләй шәһәр җирлеге**
* **Красный Гуләй шәһәр җирлеге**
* **Силикатный шәһәр җирлеге**
* Елаур авыл җирлеге
* Новая Слобода җирлеге
* Тушна авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Иске Майна районы

**Иске Майна районы** () — Сембер өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Иске Майна бистәсе.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар — 80,2%, татарлар — 7,8%, чуашлар — 7,2%, мордва — 1,8%.
## Административ бүленеш
Иске Майна районы составына 1 шәһәр җирлеге һәм 6 авыл җирлеге керә.
* **Иске Майна шәһәр җирлеге**
* Жедяевка авыл җирлеге
* Кандалы авыл җирлеге
* Красная-Река авыл җирлеге
* Матвеевка авыл җирлеге
* Прибрежное авыл җирлеге
* Урай авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Сембер районы

**Сембер районы** () — Сембер өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Ишәй шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 61,1%, татарлар — 17,4%, чуашлар — 16,8%, мордва — 2,4%.
## Административ бүленеш
Сембер районы составына 1 шәһәр җирлеге һәм 5 авыл җирлеге керә:
* **Ишәй шәһәр җирлеге**
* Красносельск авыл җирлеге
* Садовое авыл җирлеге
* Тәтеш авыл җирлеге
* Троицкий Соңгыр авыл җирлеге
* Фабричные-Выселки авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Тирәнкүл районы

**Тирәнкүл районы** () — Сембер өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Тирәнкүл шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 75,1%, чуашлар — 10,0%, татарлар — 4,0%, мaрдьıва — 2,4%.
## Административ бүленеш
Тирәнкүл районы cастaфына 1 шәһәр җирлеге һәм 5 авыл җирлеге керә:
* **Тирәнкүл шәһәр җирлеге**
* Белогорское авыл җирлеге
* Красноборск авыл җирлеге
* Михайловка авыл җирлеге
* Ясак Ташлысы авыл җирлеге
* Подкуровка авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Латвия Совет Социалистик Республикасы

**Латвия Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ республикаларының берсе.

Башкаласы Рига шәһәрендә урнашкан.

## Халык

Милли состав (1989): латышлар — 52,0&nbsp;%, руслар — 34,0&nbsp;%, беларуслар — 4,5&nbsp;%, украиннар — 3,5&nbsp;%, поляклар — 2,3&nbsp;%, литвиннар — 1,3&nbsp;%.

## Хакимият

## Идарә-җир төзелеше
1987 елда Латвия Совет Социалистик Республикасы составына 26 район кергән.

## Шулай ук карагыз
* Латвия

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ республикалары
Yelizaveta I patşabikä

**Yelizaveta I** patşabikä yäki  **Elizabet I** (inglizçä *Elizabeth I, The Virgin Queen* - Ğiffätle qız patşabikä, *Good Queen Bess* - Yaxşı patşabikä Bess) (1533-1603) - Angliä häm İrlandiä (1558 yıldan) patşabikäse, **Tüdor** näselennän soñğı patşabikä.

Angliä patşası Henri VIII häm anıñ ikençe xatını Anna Boleynnıñ keçe qızı.

Yelizaveta I idärä itkän çor "İngliz İle altın ğasırı" dip yörtelä, çönki bu däwerdä mädäniät şaqtıy görläp üskän (Şekspir, Marlow, Bekon) häm Angliäneñ ähämiäte dönyada artqan (**Ciñelmäs Armadanı tar-mar itü**, Dreyk, Reyli, Ost-Hind şirkäte).

## Qazanışlar

Yelizaveta idärä itkännän soñ däwlät üzäkläşterelgän, protestantizm urnaştırılğan (urtaça anglikan törendä), çirkäw tulısınça däwlätkä buysındırılğan, flot üsterelgän.

Yelizaveta I xakimlege näticäsendä Angliäneñ säwdä, kolonial' ekspansiäse arta, İrlandiä basıp alına, İspaniä flotı "Ciñelmäs Armada" tar-mar itelä (1588).

## Apası belän köräş

Yelizaveta I nıñ ügi apası Mariä I Tüdor katolik dinen yaqlağan, protestantizm dine yaqlı Tomas Wayet kütäreleşennän soñ Mariä I Yelizavetanı törmägä utırtqan, çönki Yelizaveta protestant dinenä teläktäşlek kürsätkän. Şunıñ öçen Mariä I - Mariä Qanlı yäki Mariä Katolik dip yörtelä.

Mariä I ülgännän soñ Yelizaveta I täxetkä utıra.

## Mariä Stüart belän köräş

Şotlandiädä katolik dine nigezläre nıq bulğan. Mariä de Giz qızı Mariä Stüart - Şotlandiä patşabikäse katolik dinen  yaqlağan. Yelizaveta I protestant yaqlı köçlärgä aqça belän bulışa başlağan.

1560 yılda Yelizaveta I protestant köçlären yaqlar öçen Şotlandiägä qarşı suğışnı başlıy.

### Mariä Stüartnı cäzalap üterü

Mariä Stüart häm Katolik dine yaqlıları Yelizavetanı "qäfer häm qanunsız paşabikä" dip atağannar.

1586 yılda Yelizaveta I Mariä Stüartnı tüntäreleşne äzerläwgä ğäyeplägän häm 1587 yılda ülem cäzasına xökem itkän.

1587 yılda Yelizaveta I qararı buyınça Mariä Stüart başın kisep taşlağan.

## Sänğät

Yelizaveta I sänğät yaqlağan, 1582 yılda Patşa truppası oyışqan. Bu çor "Yelizaveta draması" dip yörtelä.

1603 yılda Yelizaveta I Riçmond sarayında ülgän, Westminster abbatlığında kümelgän.

## Ädäbiät

*    Дерюжинский В. Ф., Елизавета, королева английская // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*   Елизавета I Английская — дева нации. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
*    Захаров Н. В., Луков Вл. А. Елизавета I Тюдор // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».
*    Захаров Н. В. Елизаветинцы // Электронная энциклопедия «Мир Шекспира».

Төркем:Бөекбритания тарихы
Төркем:Инглиз патшабикәләре
Михаил Фрунзе

**Михаил Фрунзе** (, *21 гыйнвар ([[2 февраль]]) [[1885]], , [[Җидесу өлкәсе]],  — [[31 октябрь]] [[1925]], , )* — совет дәүләт һәм хәрби эшлеклесе, инкыйлабчы, Ватандашлар сугышы вакытында Кызыл армиянең иң танылган хәрби башлыкларның берсе, хәрби теоретик.

## Тарих

1921 елда Фрунзе Украина һәм Төркия арасында мөнәсәбәтләрне урнаштырыр өчен Гадәттән тыш илчелекне җитәкләгән, Кемаль Ататөрк  белән сөйләшүләрне алып барган.

1924 елдан Кызыл Гаскәр штабы башлыгы, Хәрби академия җитәкчесе.

1925 елдан ССРБ Инкыйлаби-хәрби шураның (Реввоенсовет) рәисе, диңгез һәм хәрби наркомы.

1924-1925 елларда Фрунзе мөһим хәрби реформаларны үткәрә.

## Сәер үлем

1925 елда Фрунзе ашказаны җәрәхәтеннән һәм кан гомуми йогышланудан үлгән (рәсми чыганак буенча).

Бер юрама буенча Фрунзе үлеме Сталин тарафыннан оештырылган:  дәвалаганда Фрунзе кичерә алмаган препарат (хророформ анестетигы) кулланылган.

## Кино гәүдәләнеше

Фрунзе гәүдәләнеше

**Башкаручылар:**

*  Роман Хомятов  — 11 кинофильмдә:
**  На вес золота  (1983)
**  Две главы из семейной хроники  (1983)
**  Великая судьба  (1981)
**  Поезд чрезвычайного назначения  (1980)
**  Девушка из легенды  (1980)
**  Красная площадь  (1970)
**  Гибель чёрного консула  (1970)
**  Бег  (1970)
**  Штрихи к портрету В. И. Ленина  (1967—1970)
**  Шестое июля  (1968)
**  Товарищ Арсений  (1964)
*Стеклов, Владимир Александрович — «Повесть непогашенной Луны» (1990)
*Мадянов, Роман Сергеевич — «Троцкий» (1993)
*Скляр, Игорь Борисович — «Московская сага» (2004)
*Мохов, Александр Анатольевич — «Есенин» (2005)
*Шалыга, Валерий Леонтьевич — «Девять жизней Нестора Махно» (2007)
*Крылов, Владимир Викторович — «Мустафа Шокай» (2008)[4]
*Шингарёв, Павел Анатольевич — «Страсти по Чапаю» (2012)
### Филателиядә

Файл:FruzNE.jpg|Почта маркасы, 1940 ел
Файл:1985 CPA 5591.jpg|Почта маркасы, 1985 ел


## Хезмәтләр
* *Фрунзе М. В.* О молодежи / Фрунзе М. В. — М.: Мол. гвардия, 1937. — 118 с.: портр.
* *Фрунзе М. В.* Избранные произведения. — М.: 1950.
* *Фрунзе М. В.* Избранные произведения. Т. 1: 1918—1925 гг. / Фрунзе М. В. — М.: Воениздат, 1957. — 472 с.: портр.
* *Фрунзе М. В.* Избранные произведения. Т. 2: 1921—1925 гг. / Фрунзе М. В. — М.: Воениздат, 1957. — 498 с.: ил.
* *Фрунзе М. В.* Избранные произведения / Предисл. М. Гареева. — М.: Воениздат, 1977. — 480 с.: ил.
* *Фрунзе М. В.* Неизвестное и забытое: Публицистика, мемуары, документы и письма / Фрунзе М. В. — М.: Наука, 1991. — 272 с.
* 
* 

## Әдәбият
* 
* 
* * Ворошилов, Климент Ефремович * О молодежи / Ворошилов К. Е., Фрунзе М. В. — М.: Партиздат, 1936. — 158 с.: ил.
* *Попов Ф. Г.* Жизнь замечательных большевиков: В. В. Куйбышев, М. В. Фрунзе,  Арцыбашев, Василий Петрович , Н. Е. Вилонов, А. А. Масленников, П. А. Вавилов,  В. П. Мяги ,  Ф. И. Венцек , С. И. Дерябина, А. А. Буянов, О. Айведе, А. П. Галактионов / Попов Ф. Г., Машковцев Л. В. — Куйбышев: Куйбышев. изд-во, 1938. — 78 с.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Михаил Фрунзе. Год 1907 . Сайт Московского окружного военного суда.
* музей Фрунзе в 1 школе города Пугачёва
Martin Lüter King

**Martin Lüter King** (inglizçä *Martin Luther King*; 1929, Corciä ştatı, AQŞ - 1968, Memfis, Tennessi, AQŞ) - afroamerikan iñ tanılğan baptist wäğäzçese, osta söyläwçe, AQŞta qaratänle keşelär watandaşlar xoquqları öçen xäräkäteneñ citäkçese. AQŞ progressivizmı iñ kürenekle wäkile.

Martin Lüter King - AQŞ qaratänle xäräkäteneñ berençe aktiv eşleklese häm AQŞta qaratänle keşelär watandaşlar xoquqları öçen berençe kürenekle köräşçe bulğan. Diskriminatsiägä, segregatsiägä qarşı köräşkän.

AQŞ kolonial' säyäsätenä qarşı (şul isäptän Vyetnamda) çığış yasağan.

AQŞ cämğiäten demokratiäläşterügä zur öleş kertkäne öçen 1964 yılda Martin **Nobel premiäse**nä layıq bulğan.

1968 yılnıñ 4 aprelendä Martin Lüter King Tennesi ştatı, Memfis şähärendä çamalap **Ceyms Erl Rey** tarafınnan üterelgän.

2004 yılda AQŞ iñ yuğarı büläge - Kongress Altın medalenä layıq bulğan (ülgäç).

## Äsärlär

* М. Л. Кинг. БСЭ
* М. Л. Кинг. Кругосвет 
* М. Л. Кинг. Реформация и протестантизм
* King  
* Труды М. Л. Кинга на проекте «Вне насилия»
* Кинг М. Л. Верую и вижу. Любите врагов ваших. Против антисемитизма. Паломничество к ненасилию

## Şulay uq qarağız

Төркем:Хокук яклаучыларТөркем:АКШ сәясәтчеләреТөркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатларыТөркем:Вәгазьчеләр