open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айрат Әхмәтгалиев

*
*'Айрат Ринат улы Әхмәтгалиев''' (1972 елның 19 августы, ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), 1995 елгы Җәйге Универсиаданың бакыр медале иясе, РФның икенче дивизионы җиңүчесе (1992, 1997, Түбән Кама «Нефтехимигы» һәм Казан «Рубин»ы составларында).

## Тормыш юлы
Айрат Әхмәтгалиев 1972 елның 19 августында Казанда туа. «Электрон» футбол мәктәбенең барлык баскычларын узгач, 1990 елда «Рубин»да уйнап карый, әмма тренерга туры килми һәм яңа төзелгән «Нефтехимик» клубына китә. «Нефтехимик» белән беренче лигага чыга һәм команда лидерларының берсе була. 1996 елда Әхмәтгалиев белән Мәскәүнең «Спартак» командасы кызыксына.

1996 елда «Рубин»га яңа тренер — Игорь Волчок килә, Премьер-лигага чыгу бурычы куела. Казан клубы Әхмәтгалиевны кире чакыра. Төп составта 3 сезонны уйнап һәм клубны Беренче дивизионга чыгарып, 2000 елда Әхмәтгалиев Виктор Антиховичка кирәкми була.

Казанлылар составына керүдән туктаган ярымсакчы Пермьнең «Амкар»ына күчә. 2001/02 Россия Кубогы ярышларында «Торпедо» капкасына ике туп (3:0) һәм «Сокол» капкасына туп (2:1) кертә; Премьер-лига командаларына ярымфиналга барып җитәргә ярдәм итә, анда команда «ЦСКА»га 0:1 исәбенә оттыра.

2001 елның 19 июнендә, үз кырында «Рубинга» каршы матчта, 41 нче минутта җәрәхәтләнә, шуның аркасында карьерасын тәмамлый.

## Казанышлар

* «Нефтехимик»: Икенче дивизион: җиңүче (1992);
* «Рубин»: Икенче дивизион: җиңүче (1997);
* Россия җыелма командасы: җәйге Универсиада: өченче урын (1995);
* «Амкар»: Пермь өлкәсенең иң яхшы футболчысы: 2 урын (2001).

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Русия футболчылары
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Дмитрий Балмин

**Дмитри Балмин** (Дмитри Анатоли улы Балмин, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (сакчы), «Ак Барс» һәм «Нефтехимик» клублары капитаны, Россия чемпионы (1998), Россия чемпонатларының көмеш (2000, 2002) һәм бронза (2004) призчысы, Түбән Кама «Нефтехимигы»ның (2008-2013) һәм Казан «Ирбис»ының (2016-2017) баш тренеры.
Александр Банников

**Александр Банников** (Александр Пөтр улы Банников, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Пермь губерна башкармасының рәисе урынбасары (1921-1923), Пермь губерна халык хуҗалыгы шурасы рәисе (1923), Түбән Тагил (1924-1926) һәм Төмән (1924-1926) округ башкарма комитетлары рәисе, Урал авыр машиналар төзү заводы төзлеше директоры (1926-1932).
Геннадий Банщиков

**Геннади Банщиков** (Геннади Иван улы Банщиков, ,  — , ) — Россия көйязары, Санкт-Петербург консерваториясе профессоры, РФның атказанган сәнгать эшлеклесе.
Виталий Базин

**Витали Базин** (Витали Васили улы Базин, ,  — , ) — СССР һәм РФ кино һәм театр актеры, Русиянең халык әртисе (1998).
Вера Баландина

**Вера Баландина** (Вера Арсенти кызы Баландина, ,  — , ) — СССР химигы, Черногорск шәһәренә нигез салучыларның берсе.
Владимир Барановский

**Владимир Барановски** (Владимир Лев улы Барановски, ,  — , ) — РИ һәм ССҖБ хәрби эшлеклесе, генерал-майор.
Фаэтон (планета)

**Фаэтон** яки **Ольберс планетасы** -  фараз буенча Марс һәм Юпитер арасында урнашкан булган гипотетик планета,  Юпитерның көчле гравитацион кыры тәэсиренда таркалганнан соң Астероидлар билбавына әверелгәндер.

Ләкин соңгы тикшеренүләр буенча астероидлар билбавы беркайчан бердәм планетада кермәгән, ә астероидлар билбавы Юпитерның көчле гравитацион кыры сәбәпле планетага формалаша алмаган объектлар булып торган.

2000-2009 елларда астероидлар билбавында кергән Веста, Церера, (24) Фемида астероидларында су табылган. Су бозы барлыкка килгәне әлегә аңлатылмаган, бәлки кометалар белән китерелгән.

## Фаразның сәбәбе

18 гасырда астрономнар **Тициус һәм Боде** Кояштан планеталарга кадәр ераклыклар геометрик прогрессия канунына буйсынуын таба. Бу нисбәттә бер урын гына буш булып чыккан, нәкъ шул урында кайчандыр булган, соңрак астероидларга таркалган Фаэтон планетасы турында фараз тәкъдим ителгән.

## Моны да карагыз

* Фаэтон (мифология)
* (3200) Фаэтон (астероид)

## Әдәбият

* ''Кузина С.'' — Куда укатил Фаэтон? // «Российский космос», 2010, № 2
* Ледяные сателлиты Солнца // Вокруг Света. — 2006. — № 2 (2785).
* Темпы открытия астероидов с 1980 по 2010
* Asteroids, comets, meteors 1993
*Elkins-Tanton Linda T. Asteroids, Meteorites, and Comets. — First. — New York: Chelsea House, 2006. — ISBN 0-8160-5195-X.
*Blair, Edward C. Asteroids: overview, abstracts, and bibliography. — 2002. — ISBN 978-1590334829.
*Britt, Daniel T.; Colsolmagno, Guy; Lebofsky, Larry. Main-Belt Asteroids // Encyclopedia of the solar system. — 2007. — ISBN 978-0120885893.
*Kovács, József. The discovery of the first minor planets // The European scientist: symposium on the era and work of Franz Xaver von Zach (1754—1832). — 2004. — Vol. 24, Acta Historica Astronomiae. — ISBN 978-3817117482.


Төркем:Планетология
Рәүф Бәратов

**Рәүф Бәратов** (, ,  — , ) — СССР һәм Таҗикстан геологы, геология-минералогия фәннәре докторы, профессор (1968), ТаҗССР ФАнең хакыйкый әгъзасы (1968), ТаҗССР дәүләт пермиясе лауреаты (1970), Таҗикстан ФАнең геология институты директоры (1953-1988).
Александр Баратынский

**Александр Баратынски** (Александр Николай улы Баратынски, ,  — , ) — сәясәтче, җәмәгать эшлеклесе, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1912), Казан шәһәр думасы гласные (1905-1917), Казан губернасыннан Россия империясенең 3 нче Дәүләт думасы депутаты. 1899-1917 елларда Казан һәм Чар өязләре асылзатлары җитәкчесе.  
## Шулай ук карагыз
* 
## Искәрмәләр
Эдгар Бартенев

**Эдгар Бартенев** (Эдгар Гинер улы Бартенев, ,  — , ) — сценарийче, режиссөр, шагыйрь һәм прозаик, РФ кинорежиссөрлар гилдиясе әгъзасы.
## Искәрмәләр
Николай Барышев (1907)

**Николай Барышев** (Николай Андрей улы Барышев, ,  — , ) — театр рәссамы, алман-совет сугышы вакытында идәнасты төркем җитәкчесе, Кырым АССРның һәм РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1940).
Фёдор Баталов

**Фөдор Баталов** (Фөдор Алексей улы Баталов, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1941).
## Искәрмәләр
Генрих Батищев

**Генрих Батищев** (Генрих Степан улы Батищев, ,  — , ) — СССР фәлсәфәчесе, фәлсәфә фәннәре докторы (1989), СССР ФА фәлсәфә институтының өлкән фәнни хезмәткәре.
Авксентий Батуев

**Авксенти Батуев ** (Авксенти Пөтр улы Батуев , ,  — , ) — зимства эшлеклесе, язучы, публицист, нашир, Нократ губерна зимства башкармасы рәисе (1891-1896).
Игорь Башмаков

**Игорь Башмаков** (Игорь Николай улы Башмаков, ,  — , ) — монументаль бизәү сәнгате рәссамы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1995), Татарстанның халык рәссамы (2012).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Алексей Безруких

**Алексей Безруких** (Алексей Ипполит улы Безруких, ,  — , ) — авиация генерал-майоры, РФның атказанган очучысы, Балашау югары хәрби авиация очучылар училищесы башлыгы (1991-2003).

Төркем:Әфган сугышында (1979-1989) катнашучылар
Михаил Бейдеман

**Михаил Бейдеман** (Михаил Степан улы Бейдеман, ,  — , ) — атлы гаскәр поручигы, рус инкыйлабчысы.
Валерий Белов (1947)

**Валери Белов** (Валери Иван улы Белов, ,  — , ) — боксчы, тренер, СССРнең спорт остасы (1968), РСФСРның һәм СССРнең атказанган тренеры (1988, 1989). Бокс буенча ТАССР чемпионы (1968), СССР кубогы иясе (1970), СССР чемпионатының көмеш призчысы (1971). 1988-1991 елларда СССРнең яшьләр бокс җыелмасы тренеры ярдәмчесе; 1990-еллар азагында Гватемала җыелмасының баш тренеры.
Михаил Белоусов (1905)

**Михаил Белоусов**, Михаил Михаил улы Белоусов , ,  — , ) — СССР актеры, УССРның атказанган артисты (1948).
## Искәрмәләр
Игорь Белькович

**Игорь Белкович** (Игорь Владимир улы Белкович, ,  — , ) — СССР астрономы, селенодезия өлкәсендә белгеч, физика-математика фәннәр докторы (1948).
Илья Бердников

**Илья Бердников** (Илья Степан улы Бердников, ,  — , ) — илаһиятче, чиркәү хокукы тарихчысы, илаһият докторы (1885), хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1888), Казан университеты һәм Казан руханилар акадеиясе профессоры.
Борис Бересфорд

**Борис Бересфорд** (Борис Иван улы Бересфорд, ,  — , ) — укытучы, Казан университетында инглиз теле укытучысы, Родионов затлы кызлар институтында алман теле уктытучысы, Казанның 1 нче һәм 2 нче ирләр гимназияләрендә франсуз теле укытучысы.
Пётр Бехтерев

**Пөтр Бехтерев** (Пөтр Владимир улы Бехтерев, ,  — , ) — РИ һәм СССР инженеры, уйлап табучы, «Остехбюро» констукторлык бюросының конструкторлык бүлеге башлыгы.
Наил Биккенин

**Наил Биккенин** (Наил Бари улы Биккенин, ,  — , ) — СССР һәм РФ журналисты, фәлсәфәче, РФАның мөхбир әгъзасы (1987), «Комунист» (1987-1991) һәм «Свободная мысль» (1991-2003) журналларының баш мөхәррире.
Дмитрий Бикчәнтәев

**Дмитри Бикчәнтәев** (Дмитри Андрей улы Бикчәнтәев, ,  — , ) — Россия көйязары, җырлар авторы һәм башкаручысы, укытучы.
## Искәрмәләр
Уфа дәүләт циркы

**Уфа дәүләт циркы** — Башкортстанның башкаласы Уфада Октябрь проспектында урнашкан. Дәүләт циркы яки Уфа циркы дип тә йөртелә. Дәүләт карамагында, Россия дәүләт цирк компаниясе филиалы.

1968 елның 5 ноябрендә РСФСРның атказанган артисты К. В. Дурова җитәкчелегендәге программа белән ачыла. 2 мең урынлык тамаша залы, административ кабинетлар, көнкүреш бүлмәләре, грим бүлмәләре, балет-спорт залы, «Мәйдан» тулай торагы бар. 1970 елдан БАССР Министрлар шурасы карары белән «Союзгосцирк» Бөтен Союз беләшмәсе катнашлыгында Уфа циркы янында Башкорт цирк студиясы оештырыла. Аны тәмамлаучылар (55 кеше) Башкортстанда профессиональ цирк сәнгатенә нигез сала.

Уфа циркы бинасы 20 гасырның 2 нче яртысына караган архитектура комарткысы.

Башкорт цирк коллективының (1991 елга кадәр эшли) «Чәчәк ат, Башкортстан!» программасы белән беренче тамашасы 1973 елның 7 сентябрьдә куела. Соңрак «Йөрәктән йөрәккә» (1979), «Манеждагы сабантуй» (1984), «Дуслык аренасы» (1989) программалары эшләнә. Уфа циркы аренасында Россия Федерациясенең халык артистлары А. С. Дементьев, И. Э. Кио, К. А. Корнилова, К. К. Угаров, Н. Я. Свирский, В. В. Тихонов, ССРБның халык артистлары В. М. һәм М. М. Запашныйлар, Ю. В. Никулин, О. К. Попов һ.б. чыгыш ясый. Башкорт циркы артистлары ССРБ буйлап һәм дөньяның 18 илендә гастрольләрдә була. Уфа циркы белән Л. В. Аверина, Н. П. Барзилов, А.Г. Вилданов, Ю. Х. Газизов, Г. М. Газизова, Р. Н. Дербышева, Ф. Х. Иксанова, Г.Ш. Имашева, Ярмөхәммәтовлар, Кадеевлар, Шамил Кинҗәкәев, С.Г. Кирәев, Кокорина, Солтангәрәевлар, Фәйрүзова, Шакировлар, Әсәдуллиннар  эшмәкәрлеге бәйле.

2017 елның маенда ремонтка ябылган.

Төркем:Уфа биналары һәм корылмалары
Төркем:Уфа оешмалары
Олег Белькович

**Олег Белкович** (Олег Игорь улы Белкович, ,  — , ) — астроном, физика-математика фәннәре докторы (1988), ТРның атказанган фән эшлеклесе (1995), В. П. Энгелһардт ис. астрономия обсерваториясе директоры (1976-1991).
Владимир Беляев (1952)

**Владимир Беләев** (Владимир Александр улы Беләев, ,  — , ) — СССР һәм РФ сәясәт белгече, иҗтимагыятьче, сәясәт эшлеклесе. Фәлсәфә фәннәре нәмзәте, сәясәт фәннәре докторы, профессор, Россия сәясәт фәннәре академиясе академгы, ТР Дәүләт шурасы депутаты (1991-1993).
Ромуальд Блажеевский

**Ромуальд Блажеевски** (Ромуальд Осип улы Блажеевски, ,  — , ) — РИ математигы, Казан университетының приват-доценты (1888 елдан), Мәскәү математика җәмгыятенә нигез салучыларның берсе (1864).

Төркем:Математиклар
Илмирә Блинова

**Илмирә Блинова** (Илмирә Гафур кызы Блинова, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән СССР һәм Исраил язучысы.
Юлий Блүменталь

**Юлий Блүменталь** (Юлий Юли улы Блүменталь, ,  — , ) — рәссам, җәмәгать эшлеклесе, Уфа губернасыннан 3 нче чакырылыш РИ дәүләт думасы депутаты, Уфа сынлы сәнгать музее директоры (1926-1935).
Богдан Бельский

**Богдан Белски** (Богдан Яков улы Белски, ,  — , ) — опричнинаның күренекле эшлеклесе, баяр (1605), Казан воеводасы (1606-1611).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Яшел агачлык

**Яшел чаукалык** ()— Уфаның көньяк-көнчыгыш өлешенең тарихи атамасы.

XIX гасырда бу җирнең бер өлеше — Успение ирләр монастыре биләмәсе, бер өлеше Новиковка авылы була.

XX гасыр башында анда Уфа социал-демократлары яшерен маевкаларга җыела.

1917 елгы инкыйлаптан соң бу бистәдә «Лутовинова» ял йорты һәм санаторие ачыла, Бөек Ватан сугышы вакытында бу шифаханәдә эвакогоспитальләр урнаша.

1970-се еллар башыннан Яшел агачлыкта төзелеш активлашты.

Анда Өфенең "БЭТО", "Конни" (хәзер — "Harry's"), "Теастан" кебек эре предприятиеләре урнаша.

Шулай ук «Уфа кәгазь комбинаты», «Трикотаж фабрикасы», «Киров», «Кувыкин», «Менделеев» базарлары һәм башкалар — бу бистәдә.

## Ленин исемендәге парк

File:Ботанический сад город Уфа.JPG|Ботаник бакчасы
File:Цветы в Ботаническом саду-институте Уфимского научного центра РАН. Уфа, Башкортостан, Россия.jpg|Ботаник бакчасы
Гамми парк уфа.jpg|Гамми парк
File:Троллейбус 1007 Уфа 52761Т.jpg|Менделеев урамы


Төркем:Уфа районнары
Алексей Богородский

**Алексей Богородски** (Алексей Яков улы Богородски, ,  — , ) — физик, химик, химия фәннәре докторы (1937), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1940), КДУда (1917-?) һәм КХТИдә (1930-?) химия кафедралары мөдире.
Төркем:Химиклар
Лоренс Блинов

**Лоренс Блинов** (Лоренс Иван улы Блинов, ,  — , ) — көйязар, педагог, шагыйрь, ТССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1991).

## Шәкертләре
* Резеда Ахиярова, *[[композитор]]*
* Илһам Байтирәк, *композитор*
* Сергей Беликов, *композитор*
* Алсу Сөнгатуллина, С. Гобәйдуллина исемендәге Хәзерге заман музыкасы Үзәге хезмәткәре.

## Искәрмәләр
Матвей Болдырев

**Матвей Болдырев** (Матвей Фрол улы Болдырев, ,  — , ) — табиб, терапевт, медицина докторы (1871), профессор (1887), Казан университетының хосусый терапия кафедрасы мөдире (1887-189?).
## Искәрмәләр
Евгений Болотов

**Евгени Болотов** (Евгени Александр улы Болотов, ,  — , ) — РИ галиме (механик), профессор, Казан университеты риктыры (1918-1921) һәм шул ук университетның назари һәм гамәли механика кафедрасы мөдире (1914-192?).

## Искәрмәләр
Иосиф Больцани

**Иосиф Больцани** (Иосиф Антон улы Больцани, ,  — , ) — физик, физика һәм химия докторы (1858), Казан университеты профессоры (1859).
## Моны да карагыз
* Николай Лобачевский музее
## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Төркем:Химиклар
Вадим Большаков

**Вадим Большаков** (Vadim Bolshakov, ,  — , ) — АКШ нейробиологы, фәлсәфә докторы, Һарвард университеты прафисыры.

Төркем:Биологлар
Борис Козырев

**Борис Козырев** (Борис Михаил улы Козырев, ,  — , ) — физик-химик, СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1968), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1965), СССР ФА КФ Физика-техника институтының радиоспектроскопия кафедрасы мөдире. Мәкъсүт Зарипов һәм Нургаяз Гарифҗанов белән (57Fe) тимер изотопы спинен билгеләгән.
Төркем:Химиклар
Юрий Борисенко

**Юрий Борисенко** (Юрий Владимир улы Борисенко, ,  — , ) — җырчы (бас), педагог, ТАССРның һәм Каракалпак АССРның халык әртисе (1980), РСФСРның атказанган әртисе (1984), ТДОһБТ солисты (1973 елдан), Казан консерваториясе прафисыры.
Михаил Богословский (1844)

*Бу [[дин|дин белгече]] турында мәкалә, [[тарих]]чы турында [[Михаил Богословский (1867)|моннан]] укыгыз*.

**Михаил Богословски** (Михаил Иван улы Богословски, ,  — , ) — язучы, тәрҗемәче, инҗилче, илаһиятче, илаһият докторы (1895), Казан руханилар академиясе пррофессоры (1886).
## Искәрмәләр
Екатерина Болдырева

**Екатерина Болдырева** (Екатерина Михаил кызы Болдырева, ,  — , ) — Россия җырчысы һәм җырлар авторы.
## Биография
Екатерина Михайловна Болдырева 1975 елның 6 октябрендә Казанда туа.
Белеме: скрипка классы буенча балалар музыка мәктәбе.

2000 елда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясен тәмамлаган.

2003-2008 елларда Мәскәүдә яши.

2008 елда «эстрада-джаз вокалы» белгечлеге буенча Мәскәү хәзерге заман сәнгате институтын (ИСИ) тәмамлый. Скрипкада, гитарада, блокфлейтада  уйный.

1978 елда «До свиданья, лето» җыры белән беренче тапкыр чыгыш ясый.  Дмитрий Дибровның «Антропология», Дмитрий Широковның «Взрослые песни» һ.б ТВ программаларында төшкән.

Грушинский фестивале Лауреаты. (2002)

2005 елда «Здравствуйте, люди» Халыкара автор җыры фестиваленедә «Гран-при» яулый. Германия һәм АКШта автор җыры фестивальләрендә катнаша.

Автор җырының беренче концерты Лас-Вегаста була.
## Иҗаты

Хәзер репертуарында 300 дән артык җыр бар. Күп кенә коллективлар белән чыгыш ясаган.(«Уленшпигель», «ГрАссМейстер», «Станция Мир» һ.б.

2012 елда «Лукоморье» төркемен оештыра.

## Фестивальләре
Айша (1989—1991), Сембер (1988, 1989), Уфа (1989—1992), Балтийская Ухана (1999, 2000, 2002), «Равноденствие» (Казан, 2001), Грушинский (2002), «Петаккорд» (2002), МАМАКАБО (2004, 2005, 2007), «Криптология» (Мәскәү 2007), «Ломы» (Сембер).

## Дискография
* 2003 — Колдуны (записан в студии «Сибирский тракт», Казань, 1999 г.)
* 2003 — Поверь! (студия «ОхотникоFF Records», Казань, 2003 г.)
* 2003 — Концерт в «Жёлтой субмарине» (запись 16 июня 2003 года в одноимённом бард-кафе)
* 2004 — Джинсовые песни (студия «ГрАссМейстер», Москва, 2004 г.)
* 2005 — На моей стороне (записан на студии «Bard.ru», Москва, 2005 г.)
* 2005 — Казань (записан в студии «Сибирский тракт», Казань, 2005 г.)
* 2006 — Кирляндия (записан в студии «Сибирский тракт», Казань, 2006 г.)
* 2006 — Издержки любви (записан в студии «Сибирский тракт», Казань, 2006 г.)
* 2007 — Сказки народов Ми (записан на студии «Bard.ru». Москва, 2007 г.)
* 2013 — Новые песни (записан на студии «Bard.ru». Москва, 2013 г.)
* 2018 — Лето, научи (записан в студии «Mangee Records», Казань, 2018 г.)

## Сылтамалар
* http://boldyreva.bard.ru/ — Официальный сайт Екатерины Болдыревой.
* http://www.mamakabo.ru/participants/boldyreva/  — страничка Екатерины Болдыревой на сайте фестиваля МАМАКАБО
* http://www.bards.ru/person.php?id=3031  — страничка об Екатерине Болдыревой у Серго и Чижа
** http://www.bards.ru/photos/index.php?person=3031  — фотоальбом у Серго и Чижа

### Җырлары һәм альбомнары
* Дискография на сайте Екатерины Болдыревой
* Каталог изданий Екатерины Болдыревой на Bard.ru
Ольга Бороднева

**Ольга Бороднева** (Ольга Евгени кызы Бороднева, ,  — , ) — РФ журналисты, РФ журналистлар берлеге әгъзасы, «Звезда», НТВ телеканаллары алып баручысы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Киндерле мәгарәсе

**Киндерле мәгарәсе** - Көньяк Уралда озынлыгы буенча икенче урында торган мәгарә. Гафури районының «Җилем» табигать паркы биләмәсендә, Ташасты авылыннан 5 км ераклыкта Җилем елгасының уң як кушылдыгы Киндерле елгасының тамагында урнашкан.

Мәгарә югары Левон акшарларында өңелгән дүрт катлы горизонталь юллар галереялар системасын хасил итә. Мәгарәгә кергән урында 720 м² мәйданны боз катламы биләп тора, аның озынлыгы 720 м, калынлыгы 8 м га җитә. Боз өстеннән төрле кыяфәттәге сталагмитлар калкып тора.

Мәгарәнең гомуми озынлыгы 8130 м (шуның 230 м су астында), күләме 229600 куб.м, идәненең мәйданы 39400 кв.м., юлларның уртача киңлеге 5,4 м, биеклеге 7,1 м. Киндерле Уралның иң тирән мәгарәсе. Аның амплитудасы 215 м. Мәгарәгә керү урыны трапециягә охшаган.

Җирле халык бу мәгарәне тирә ягында киндер үскәнгә күрә Киндерле дип атаган. Мәңгелек бозлыгында җәен ит саклаганнар.

Төркем:Башкортстан табигате
Төркем:Башкортстан мәгарәләре
Бали Махарадж

**Ба́ли** һәм **Махаба́ли** (, ) — асура(шәйтан) патша, Һинд дине әдәбиятының каһарманы, Прахладаның оныгы һәм Дитиның токымы. Балиның атасы булып Прахладаның улы Вирочана, ә анасы булып - Девамба булган. Балины аның бабасы Прахлада тәрбияләгән, ул баласына гаделлек һәм бхакти рухын тапшырган. Бали хөкем иткән вакытта бөтен җирдә тынычлык һәм чәчәк ату булган. Бали үз контроле астына җирне генә түгел, ә Сварганы (җәннәт планеталарын) алган. Җиңелгән дэвалар ярдәм өчен Вишнуга мөрәҗәгать иткән һәм ул аларга күкләр өстеннән идарәне кайтарырга вәгъдә иткән. Асуралар гурусы Шукрачарья киңәше буенча, Бали ашвамедха яджнасын үткәрергә булган. Ашвамедха дәвамында, Вишну Ходае кәрлә-малай Вамана кыяфәтен алган һәм Бали алдында пәйда булып аннан өч адым кадәр җир кисәге сораган. Бали, Шукрачарья кисәтүенә карамастан Вамананың үтенечен үтәргә булган. Монда Вамана үсә башлаган һәм гаять зур булып китеп ике адым эчендә бөтен җирне, күкне, күк планеталарын һәм Галәмнең башка өлешен каплаган (икенче адымны ясагач, Вамана Галәмнең кабыгын тишкән, аннан Галәмгә Сәбәп океанының тамчысы иңгән). Бу тамчы энергия төре буларак Югары планета системалары буенча агып, җирдә Гангага әйләнгән.) Өченче адымны ясарга урын булмаган һәм моның өчен Бали үз башын тәкъдим иткән. Моның өчен Вамана Балины Патала ((Лока) планета системаларның түбәндәгесенең) патшасы иткән. Вишну ходае орынганга күрә, Бали вайшнав булып киткән һәм аны шуннан бирле бөек изге шәхесләрнең берсе, махаджан дип хөрмәт итәләр. Балиның йөз улы булган дип тасвирлана, иң олысы Бана булган.
Бали хөрмәтенә 1913 елда ачылган астероидны атаганнар.
## Сылтамалар
* Biography of Bali Maharaj 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Асуралар
Кузый Күрпәч белән Баян сылу

**Кузый Күрпәч һәм Баян Сылу** ()— XIX гасыр уртасында язып алынган, XIII—XIV гасырлардагы казакъ лиро-эпик поэмасы. Поэманың телдән башкарылган варианты Сыбанбай, Бикбау, Җанака, Чөҗе акыннар башкаруында билгеле була. 20-гә якын варианты арасында Җанака башкарган — иң билгелеләренең берсе. Киң таралган язма варианттагы версиясе фольклор җыючы Саблуков (1831 ел), Г. Дербисалин (1834 ел), А. Фролов (1841 ел), Ч. Вәлиханов (1856 ел) тарафыннан язып алынган. 1865 елда М. Путинцева поэманы рус телендә нәшер итә,  1870 елда В. Радловның «*Төрки кабиләләрнең халык әдәбияты үрнәкләре*» җыентыгының өченче томына кертелә.

## Сылтамалар
*Кузый Күрпәч белән Баян сылу буенча ясалган телесериал 

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Казакълар
Теодор Брайнин

**Теодор Брайнин** (Теодор Абрам улы Брайнин, ,  — , ) — СССР кино актеры.
Евгений Будде

**Евгени Будде** (Евгени Фөдор улы Будде, ,  — , ) — тел белгече, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1914), Санкт-Петербург ФАнең мөхбир әгъзасы (1916). Диалектологиягә һәм рус әдәби теленең тарихына караган фәнни хезмәтләре авторы.
Вячеслав Булавин

**Вәчеслав Булавин** (Вәчеслав Иван улы Булавин, ,  — , ) — СССР футболисты һәм футбол тренеры, Санкт-Петербург «Зенит»ының баш тренеры (1990), Эстония чемпионы (2005).

Төркем:«Бугульма-Рунако» футбол клубы
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Владимир Булыгин (1789)

**Владимир Булыгин** (Владимир Яков улы Булыгин, ,  — , ) — тарихчы, дәүләт киңәшчесе (1835), профессор (1823), «Казанские известия» гәҗите мөхәррире ярдәмчесе (1813 елдан) һәм шул ук гәҗитнең цензоры (1816-1819).
## Искәрмәләр
Владимир Бургсдорф (1910)

**Владимир Бургсдорф** (Владимир Владимир улы Бургсдорф, ,  — , ) — СССР энергетиге, техник фәннәр докторы (1943), Ленин һәм СССР МШ премияләре лауреаты, РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе.
Андрей Бусыгин

**Андрей Бусыгин** (Андрей Евгени улы Бусыгин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, РФның хакыйкый дәүләт киңәшчесе, РФ мәдәният һәм массакүләм багланышлар министры урынбасары (2006-2008), РФ мәдәният министры урынбасары (2008-2013).
Вера Брауде

**Вера Брауде** (Вера Пётр кызы Брауде, ,  — , ) — инкыйлабчы, дәүләт куркынычсызлыгы органнары эшлеклесе, Казан (1918), Чиләбе (1919), Омск (1919), Тум (1919-1920) губерна гадәттән тыш кәмисияләре рәисе урынбасары, Себер гадәттан тыш кәмисиясе рәисе урынбасары (1919), Тум губерна гадәттән тыш кәмисиясе рәисе вазифаларын башкаручы (1920).
## Искәрмәләр
Маргарита Бутенина

**Маргарита Бутенина** (Маргарита Фөдор кызы Бутенина, ,  — , ) — СССР опера җырчысы (сопрано), Мәскәүнең Зур театры солисты (1932-1952).
Або Бычков

**Або Бычков** (Або Николай улы Бычков, ,  — , ) — фирка-дәүләт эшлеклесе, СБКФнең Трактор заводы район комитетынең 1 нче сәркатибе (?-1962), Чиләбе өлкә шурасының башкарма комитеты рәисе урынбасары (1962, 1964-197?, 1964-1975 елларда 1 нче урынбасар), Чиләбе сәнәгый өлкә шурасының башкарма комитеты рәисе (1962-1964).
Леонид Вайнер

**Леонид Вайнер** (Леонид Исаак улы Вайнер, ,  — , ) — инкыйлабчы, Уралда инкыйлаб хәрәкәте эшлеклесе, РСДРП(б)ның Урал өлкә комитеты әгъзасы.
Валентин Бажанов

**Валентин Бажанов** (Валентин Александр улы Бажанов, ,  — , ) — фәлсәфәче, фәлсәфә фәннәре докторы (1988), профессор (1990), РФның атказанган фән эшлеклесе (2004), Сембер дәүләт университетының фәлсәфә кафедрасы мөдире (1993-?).
Валерий Герасимов

**Валерий Герасимов** (Валерий Василий улы Герасимов, , ) — СССР һәм РФ хәрби эшлеклесе, РФнең атказанган хәрби белгече (2009), РФ каһарманы (2016), Ленинград (2007-2009), Мәскәү (2009-2010), Үзәк (2013) хәрби округы гаскәрләре сәргаскәре, РФ КК Генераль штабы башлыгы (2012 елдан, 2010-2012 елларда — урынбасар).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Шамил Вәлитов

**Шамил Вәлитев** (Шамил Мәхмүт улы Вәлитев, ,  — , ) — икътисадчы, икътисад фәннәре докторы, профессор, ТРның атказанган фән эшлеклесе (2005), КДФИУ ректоры (2007-2011).
## Биографиясе
1978 елда Ленинград финанс-икътисад институтын тәмамлый.

1979-1981 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә.

ЛФИИда аспирантураны тәмамлаганнан соң, 1984 елда Казан финанс-икътисад институтында эшли, анда барлык вазифа баскычлары — м.ф.д., ассистент, өлкән укытучы, доцент, профессор.

1997 елда КДФИИ докторантурасын яклап тәмамлый.

1998-2004 елларда-җитештерү икътисады кафедрасы мөдире.

2000-2007 елларда-фәнни-тикшеренү эшләре буенча проректор.

2007-2011 елларда-КДФИИ ректоры.
## Фәнни мәнфәгатьләр өлкәсе
Фәнни тикшеренүләрнең төп юнәлешләре-коммерцияле исәп-хисап — сәнәгатьтә яңа структур белем бирү, энергияне саклау. Әлеге юнәлешләрдә эшләп, ул 105 фәнни публикация, 30 методик характердагы мәкалә бастырып чыгарды.

«Кризиска каршы идарә» белгечлеге буенча укыту-методик берләшмәсе әгъзасы, MBA — КДФИИ программасында актив эшли, «фирма икътисады» магистрлык программасы җитәкчесе булып тора.

Докторлык һәм кандидатлык диссертацияләрен яклау буенча төбәкара диссертация советы рәисе 08.000.01 — Икътисад теориясе һәм 08.000.05 Икътисад һәм халык хуҗалыгы белән идарә итү.
## Фәнни мәктәп
Ике икътисад фәннере докторы, 15 икътисад фәннере кандидаты әзерледе.
## Дәүләт бүләкләре
* 2000 елда аңа «Татарстан Республикасының Атказанган икътисадчысы»
* 2005 елда — «Татарстан Республикасының Атказанган фән эшлеклесе» дигән мактаулы исем бирелә
* РФ Президентының 2005 елның 30 июнендәге Указы белән «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнгән
## Тышкы сылтамалар
* Валитов Шамиль Махмутович
* В КФЭИ — новый ректор
Александр Ваничев

**Александр Ваничев** (Александр Павел улы Ваничев, ,  — , ) — җылылык техникасы өлкәсендә галим, СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1964), Ленин премиясе лауреаты (1957), М. В. Келдыш ис. Тикшеренү үзәге дириктыры урынбасары (1955-1993).
Варсонофий II

**Варсонофи** (Иван Васили улы, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, праваслау изгесе (1595 елдан), Спас-Яктырылу  кәшишханәсенең баш рухание (1556-?), Тверь һәм Кашин епискобы (1567-1570).
Варсонофий (Лебедев)

**Варсонофи** (Валентин Мефоди улы Лебедев, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Спас-Яктырылу кәшишханәсенең баш рухание (1911-1912).
## Искәрмәләр
Василий Сталин

**Васили Сталин** (Васили Иосиф улы Сталин, ; Җугашвили, ), ,  — , ) — СССР хәрби очучысы, авиация янарал-лейтенанты (1949), Мәскәү хәрби бүлгесенең ХҺК сәргаскәре (1948-1952),

## Искәрмәләр

* Фото в 32 ГИАП
Василий Якимов

**Васили Якимов** (Василий Ларион улы Якимов, ,  — , ) — РИ һәм СССР паразитологы, Ленинград ветеринария институты дириктыры (1919-1940).
Валерий Шикшин

**Валери Шикшин** (Валери Дмитри улы Шикшин, ,  — , ) — го тренеры, РФның атказанган тренеры, ТРның физик мәдәният һәм спорт әтличниге, Россия го җыелмасының баш тренеры (2015-?).
Василий (Павловский)

**Васили** (Владимир Гаврил улы Павловски, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Вена япискебе (1939-1945).
Милош Земан

**Милош Земан** (, *[[1944 ел]]ның [[28 сентябрь|28 сентябре]], [[Өченче рейх]], Боһемия һәм Моравия протектораты, Колин*) — чех дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, белеме буенча икътисадчы, 1998-2002 елларда Чехия хөкүмәте башлыгы.
 Чехиянең **өченче** (*[[2013 ел]]ның [[8 март]]ыннан; илнең турыдан-туры сайлаулар аша хакимияткә килгән беренче президенты*).

## Тәрҗемәи хәле
1944 елның 28 сентябрендә Өченче рейх составындагы Боһемия һәм Моравия протекторатының Колин шәһәрендә почта хезмәткәре (*әтисе*) һәм укытучы (*әнисе*) гаиләсендә туган. Милош тугач, әти-әнисе аерылышкан, малай әнисе белән үскән. Колинда башта башлангыч мәктәптә, 1959-1963 елларда урта икътисад мәктәбендә укый. Томаш Масарик турында язган рефераты аркасында югары уку йортында укуын дәвам итәргә рөхсәт ителми. 1963-1967 елларда төзелештә эшли. 1965 елда, вузда укырга рөхсәт алгач, читтән торып, Праһада югары икътисад мәктәбендә «*икътисадый планлаштыру*» белгечлегенә укый башлый. 1967 елда көндезге бүлеккә күчә. 1969 елда диплом ала, 1969-1970 елларда — үзе укыган югары мәктәпнең укытучысы. Инглиз һәм рус телләрен камил белә. 1968 елда Чехословакия коммунистлар фиркасенә керә, 1970 елда, Варшава килешүе илләре гаскәрләренең илгә керүе (*«Дунай» операциясе*) белән килешмәве сәбәпле, фиркадән чыгарыла.

1971-1984 елларда «Noctua», «Technosport», «Sportpropag» компанияләре хезмәткәре.

1985-1989 елларда фәнни-тикшеренү эше белән шөгыльләнә. 1990-1992 елларда Чехословакия фәннәр академиясенең прогнозлаштыру институты хезмәткәре.

1990-1992 елларда — парламент депутаты.

1993-2001 елларда Чехословакия социал-демократлар фиркасе рәисе. 1995-1998 елларда Чехия парламентының депутатлар пулаты рәисе.

1998-2002 елларда Чехия хөкүмәте рәисе.

2003 елда Чехия президенты сайлауларында катнаша, Вацлав Клауска җиңелә. 2007 елда, фирканең яңа җитәкчелеге белән каршылыклар булу сәбәпле, Чехия социал-демократлар фиркасеннән чыга.

## Сайлаулар
2013 елның гыйнварында Чехия тарихында беренче тапкыр уздырылган турыдан-туры президент сайлауларында катнаша. Беренче турда 24,21 % тавыш җыя, икенче турда, 54,8 % тавыш җыеп, көндәше Карел Шварценбергны җиңә. 2013 елның 8 мартыннан президент вазифасында.

2018 елның гыйнварында узучы Чехия президенты сайлауларында үз кандидатурасын куя. Беренче турда сайлаучыларның 38,56 % тавышын  җыеп, президент сайлауларының икенче турына уза (*көндәше — Иржи Драһош 26,6 % җыйган*). 27 гыйнварда узган икенче турда 51,36 : 48,63 % тавыш җыеп, көндәше Иржи Драһошны җиңә һәм яңа срокка президент итеп сайлана.

## Гаиләсе
Ике кат өйләнгән. Беренче хатыны (*1971-1978 елларда*) Бланка Земанова. Беренче никахыннан *улы* Давид.
Икенче хатыны (*1993 елдан*) Ивана Земанова (Беднарчикова). Икенче никахыннан *кызы* Катержина.

## Сылтамалар
*  Милош Земанның рәсми сайты: zemanmilos.cz
*  Miloš Zeman. Vláda ČR (Government of the Czech Republic) 
*   Milos Zeman. Biography

## Искәрмәләр

Төркем:Чехия президентлары
Төркем:Чехия сәясәтчеләре
Төркем:Икътисадчылар
Василий Бронников

**Васили Бронников** (Васили Семөн улы Бронников, ,  — , ) — табиб, медицина докторы (1885), хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1905), Казан хәрби һоспиталенең баш табибы, Казан шәһәр думасы гласные.
Василий Васильев (1889)

**Василий Васильев** (Васили Владимир улы Васильев, ,  — , ) — СССР биологы, эколог, Конда-Сосьва кондыз-кеш тыюлыгына нигез салучы һәм аның беренче директоры (1934-1938).
Пётр Васильев

**Пөтр Васильев** (Пөтр Михаил улы Васильев, ,  — , ) — укытучы, Пермь губернасы укуханәләре директоры (1835-18??).
Вассиан

**Вассиан** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Казан архиепискобы (1575).
Аида Ведищева

**Аида Ведищева** (Ида Соломон кызы Вайс, ,  — , ) — СССР һәм АКШ җырчысы (лирик сопрано).
## Искәрмәләр

Төркем:Сопранолар
Михаил Великанов

**Михаил Великанов** (Михаил Андрей улы Великанов, ,  — , ) — СССР һидрологы, коры җир һидрологиясенә нигез салучыларның берсе, техник фәннәр докторы (1935), СССР һәм КазССР фәннәр академияләренең мөхбир әгъзасы, РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1948).
Александр Васильев (1853)

**Александр Васильев** (Александр Васили улы Васильев, ,  — , ) — математик, математика тарихчысы, мөхәррир, җәмәгать эшлеклесе, профессор (1887), Казан губернасыннан 1 нче чакырылыш РИ дәүләт думасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Вера Тульчинская

**Вера Тульчинская** (Вера Пөтр кызы Тульчинская, ,  — , ) — СССР һәм Украина микробиологы, ветеринария фәннәре докторы, Украина ФАнең мөхбир әгъзасы, Кыргыз (1936-1945), Белая-Церковь (1946-1947) һәм Әдис (1947-1952) авыл хуҗалыгы институтларында һәм Әдис дәүләт университетында (1952-1994) микробиология кафедрасы мөдире.
Василий Тимофеев

**Василий Тимофеев** : 
* Василий Тимофеев (1836—1895), православие миссионеры, тәрҗемәче, Үзәк керәшен татар мәктәбе мөдире (1863―1893).
* Василий Тимофеев (1891—1968), рәссам-нәкышче, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1940).
Вероника Кадыйрмәтова

**Вероника Кадыйрмәтова** (Вероника Эдуард кызы Кадыйрмәтова, ,  — , ) — РФ теннисчысы, 2015 елгы Җәйге Универсиаданың борнза мидәле иясе.
Миһкел Веске

**Миһкел Веске** (, ,  — , ) — тел белгече, фин-угыр телләрен өйрәнүче, шагыйрь һәм журналист, Казан университеты укытучысы.
Елена Вечтомова

**Елена Вечтомова** (Елена Андрей кызы Вечтомова, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, журналист.
Виктор Пасхалов

**Виктор Пасхалов** (Виктор Никандр улы Пасхалов, ,  — , ) — рус көйязары, Казандагы беренче түләүсез музыка мәктәбе мөдире (1881-1882).
Василий Виноградов (1874)

**Василий Виноградов** (Василий Иван улы Виноградов, ,  — , ) — РИ һәм СССР көйязары, эскрипкәче, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1944), татар телендәге беренче опера («Сания») авторы (1925, Солтан Габәши һәм Газиз Әлмөхәммәтов белән).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Владимир Виноградов (1921)

**Владимир Виноградов** (Владимир Алексей улы Виноградов, ,  — , ) — СССР һәм РФ икътисад тарихчысы, икътисад фәннәре докторы (1965), СССР ФАнең хакыйкый әгъзасы (1984), СССР дәүләт пермиясе лауреаты (1984), Иҗтимагый фәннәр буенча фәнни мәгълүмат институты директоры (1972-1998).
## Искәрмәләр
Георгий Виноградов (1908)

**Георгий Виноградов** (Георгий Павел улы Виноградов, ,  — , ) — СССР опера җырчысы (лирик тенор), РСФСРның атказанган әртисе (1949).
## Искәрмәләр

Төркем:Тенорлар
Төркем:Русиянең атказанган артистлары
Виктор Винтер

**Виктор Винтер** (Виктор Георги улы Винтер, ,  — , ) — биохимик, биология фәннәре докторы (1981), профессор (1982), ТРның атказанган югары мәктәп укытучысы (2005), Казан университетының биохимия кафедрасы мөдире (1994-2005).
Владимир Витевский

**Владимир Витевский** (Владимир Николай улы Витевский, ,  — , ) — тарихчы, укытучы, Казан укытучылар семинариясе һәм Мария хатын-кызлар гимназиясе укытучысы, Уваров пермиясе лауреаты.

## Биографиясе
Владимир Николаевич Витевский 1845 елның 22 июлендә Сембер губернасы Сенгилей өязе (хәзерге Самар өлкәсе) Подвалье авылында священник гаиләсендә туган.

Сембер дини училищесын белем ала, семинариягә укырга керә, әммә аннан китә. Гимназия курслары өчен имтихан бирә һәм 1866 елда Казан Император университетының тарихи-филологик факультетына укырга керә, аны 1870 елда тәмамлый.

1870-1874 елларда Уральск шәһәренең ике уку йортында — Җаек хәрби гимназиясендә һәм 1 нче разрядлы кызлар училищесында рус теле, тарих һәм география фәннәреннән укыта.

1874-1901 елларда Казанда рус-чит халык укытучылар семинариясендә һәм шулай ук 1897 елга кадәр кызлар мариин гимназиясендә укытучы булып эшли.

## Хезмәтләре
* Раскол в Уральском войске и отношение к нему духовной и военно-гражданской власти в конце XVIII в. и в XIX в. Казань, 1878 .
* Нагайбаки: их песни, загадки и сказки // Оренбургский листок. 1878. № 14-17, 19.
* Пётр Иванович Рычков и его значение в истории Оренбургского края // Оренбургский листок. 1878. № 20-23.
* Происхождение Уральского войска // Древняя и новая Россия. 1879. № 7.
* И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 года: В 5 т. Казань. 1897.
* Яицкое войско до появления Пугачева // Русский архив. 1879. Кн. 1-3.
* И. И. Неплюев, верный слуга своего Отечества, основатель Оренбурга и устроитель Оренбургского края. — 1891 

## Хәтер
* Ырынбур губерна гыйльми архив комиссиясе тарафыннан В. Н. Витевский исемендәге бүләк булдырылган.

## Әдәбият
* *Боже В. С.* В. Н. Витевский (1845—1906) как историк Исетской провинции // Тез. докл. регион. науч. конф. «Выдающиеся представители общественно-политической и духовной жизни Урала». — Ч., 1997.
* *Зобов Ю. С.* Историки Южного Урала. Вторая половина XIX — начало XX в. Учебное пособие. — Оренбург, 1991.

## Сылтамалар
* Статья в энциклопедии "Челябинск"
* Владимир Николаевич Витевский (1845-1906): жизнь и труды

Төркем:Тарихчылар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Виктор Вишневский

**Виктор Вишневски** (Виктор Пөтр улы Вишневски, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, фәлсәфә прафисыры (1828), укытучы, Рус география җәмгыятенең хакыйкый әгъзасы (1852), Казанның Ару хәбәр җәмигынең баш рухание (1866-?).
Владимир Тихонов (1857)

**Владимир Тихонов** (Владимир Алексей улы Тихонов, ,  — , ) — актер, рус телендә иҗат иткән драматург һәм язучы.
Владимир (Петров)

**Владимир** (Иван Пөтр улы Петров, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Санкт-Петербург руханилар академиясе прафисыры, Бийск (1880-1883), Тум һәм Симәй (1883-1886), Ставрополь һәм Екатеринодар (1886-1889) һәм Түбән Новгород һәм Арзамас (1889-1892) епискобы, Казан һәм Зөя архиепискобы (1892-1897).
Владимир Дмитриев (1957)

**Владимир Дмитриев** (Владимир Владимир улы Дмитриев, ,  — , ) — РФ физигы, физика-математика фәннәре докторы (1991), РФА академигы (2011), РФ дәүләт премиясе лауреаты (1993).
Владимир Сергеев (1945)

**Владимир Сергеев** (Владимир Кирилл улы Сергеев, , ) — РФ иҗтимагыятьчесе, тарих фәннәре нәмзәте (1983), иҗтимагыять фәннәре докторы (2002), РФның атказанган мәдәният хезмәткәре.
Владимир Черкасов (1946)

**Владимир Черкасов** (Владимир Кузьма улы Черкасов, ,  — , ) — эстәбил ирекле радикаллар химиясе һәм парамагнит металл-органик һәм координацион кушылмалар өлкәләрендә белгеч, химия фәннәре докторы (1995), профессор, РФАнең мөхбир әгъзасы (2003), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1985), РФАның Түбән Новгород фәнни үзәге рәисе урынбасары (?-2016).
Пётр Владимиров (1854)

**Пөтр Владимиров** (Пөтр Владимир улы Владимиров, ,  — , ) — әдәбият тарихчысы, рус иҗадияте докторы (1888), Киев университеты профессоры, «Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге» авторларының берсе.
## Искәрмәләр
Александр Владимирский (1821)

**Александр Владимирски** (Александр Поликарп улы Владимирски, ,  — , ) — илаһиятче, фәлсәфәче, илаһият докторы (1861), Казан университеты профессоры, Казан руханилар академиясе риктыры (1871-1895).
Владислав Евстафьев

**Владислав Евстафьев ** (Владислав Евгени улы Евстафьев, ,  — , ) — РФ һөнәри баксетболчысы (һөҗүмче), ВТБ бердәм яшьләр лигасының көмеш призчысы (2015).
Иосиф Войцеховский

**Иосиф Войцеховски** (Иосиф Павел улы Войцеховски, ,  — , ) — рус табибы, Казан университеты профессоры, Кытайны һәм манҗурларны өйрәнүче.
Константин Волков (1871)

**Константин Волков** (Константин Василий улы Волков, ,  — , ) — РИ һәм СССР җәррахы, җәмәгать эшлеклесе, Чуаш АӨнең хезмәт каһарманы (1923), медицина фәннәре докторы (1935), Чуаш АССР ҮБК әгъзасы.
## Биографиясе
* 1871 елның 24 февралендә Казан театры хезмәткәре гаиләсендә туган.
* 1897 елда Мәскәү университетының медицина факультетын тәмамлый һәм Мәскәү губернасының Богородское авылында земство табибы булып эшли, аннары Кырымда — Мисхорда, Кореизда, Гаспрада, анда Л.Н.Толстойны дәвалый.
* Кырымда А.П. Чехов, В.Г.Короленко, А.И.Куприн, А.М.Горький белән таныша.
* 1905-1906 еллар революцион хәрәкәттә катнашкан өчен, Волковны кулга алалар. 1907 елда Ядернә төрмәсенә ябыла.
* 1910-1911 елларда Подольск губернасы Браилов шәһәрендә Шикәр заводында табиб булып эшли.
* 1911 елда К.В. Волков Ядернә шәһәрендә  завод хуҗалары-бертуган Таланцевлар чакыруы буенча  Ядернә хастаханәсенең Земство табибы табиб булып эшли башлый. Монда 1913 елда аның инициативасы буенча хирургия һәм күз дәваханәсе ачыла, ул революциягә кадәр Чуашстанда беренче махсуслаштырылган дәвалау учреждениесе була.
* 1914 елда Волков армиягә алына һәм Беренче бөтендөнья сугышында катнаша.
* 1918 елда, Октябрь революциясеннән соң, ул яңадан Ядернә хастаханәсендә эшли башлый, шулай ук җәмәгать эшчәнлеге белән шөгыльләнә — өяз башкарма комитеты әгъзасы була, Чуаш АССРның  сәламәтлек саклау өлкәсенең эффектив үсешен тәэмин итә.
* 1923 елда К.В. Волковка Чуаш Автономияле Республикасының Хезмәт Батыры исеме бирелә.
* Калган гомерен хирургик практикага, Сәламәтлек саклауны оештыруга һәм Чуашстанда социаль авырулар белән көрәшкә багышлый, медицинаның төрле тармакларында күп белгечләр әзерли.
* 50 дән артык фәнни мәкаләләр бастырган.
* 1935 елда диссертация якламыйча аңа медицина фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсе бирелә.
* 1925-1938 елларда Чуаш АССРның халык сәламәтлек саклау комитеты коллегиясенең даими әгъзасы, 1927 елдан — Чуаш АССР ҮБК әгъзасы.
* 1937 елда халык дошманы дип таныла: партиядән һәм Чуваш АССР ҮБК әгъзаларыннан чыгарыла.
* 1938 елның 28 июнендә Ядернә дәваханәсендә вафат була.
## Хәтер
Ядернә район хастаханәсе (биредә үк сәнгать музее ачылган) һәм шәһәр урамнарының берсе аның исемен  йөртә. Музей бинасында Волковка истәлек тактасы урнаштырылган.

## Әдәбият
* *Аминев А. М.* Сельский хирург К. В. Волков (К 100-летию со дня рождения) // Хирургия. 1971, № 10.
* *Алексеев В. А.*, *Аминев А. М.* Сельский врач. Чебоксары, 1977.
## Сылтамалар
*  Волков Константин Васильевич (1871—1938)
* Открытие художественного музея — фоторепортаж
Фёдор Волконский

**Фөдор Волконски** (Фөдор Фөдор улы Волконски, ,  — , ) — рус хәрби эшлеклесе, дипломат, баяр (1650), Ливны (1629-1631), Путибел (1636), Олонец (?-1649), Уфа (1662-1663) һәм Минзәлә (1663) воеводасы.
Давид Мерин-Волосов

**Давид Мерин-Волосов** (Давид Лев улы Волосов-Мерин, ,  — , ) — театр һәм кино актеры, РСФСРның атказанган әртисе (1956), Сталин премиясе лауреаты (1950, 1952).
Шура (альманах)

**«Шурá»** — татар телендә Казанда 2013 елдан нәшер ителүче дини . Татарстан мөселманнары Диния нәзарәте һәм нәзарәтнең «Хузур» нәшрият йорты тарафыннан кварталга бер мәртәбә чыгарыла. Альманах республика имамнары өчен дини эшләрне алып баруда кулланма булып тора.

## Тарих
 
1908-1917 елларда Ырынбурда танылган татар меценатлары Мөхәммәдшакир (*[[1857 ел|1857]]-[[1912 ел|1912]]*) һәм Мөхәммәдзакир (*[[1859 ел|1859]]-[[1921 ел|1921]], [[Дәрдмәнд]]*) Рәмиевлар Россия империясе татар-мөселманнары өчен иҗтимагый-агарту һәм әдәби-публицистик басма булган «Шура» (شورا , Шуро) журналы нәшер итәләр (мөхәррире — күренекле дин белгече, педагог, язучы һәм җәмәгать эшлеклесе Ризаэтдин Фәхретдин (*[[1859 ел|1859]]-[[1936 ел|1936]]*)). Басма ике атнага бер чыгарыла. «Шура» журналы, РСФСР Халык Комиссарлары Советының «Матбугат турында декрет»ы нигезендә, 1918 елның гыйнварында ябылган.

## Әлманах

2013 елда Татарстан мөселманнары Диния нәзарәте һәм нәзарәтнең «Хузур» нәшрият йорты, «Шуро» журналы традициясен дәвам итеп, «Шура» исемендә дини альманах нәшер итә башлый. Кварталга бер мәртәбә чыккан басманың 2013-2018 елларда 19 саны дөнья күрә. «Шура» әлманахы Татарстанның барлык мәчетләре һәм мәхәлләләрендә таратыла. Халык соравы буенча сатуга да чыгарыла.

Әлманахта санннан-санга бер квартал эчендә укыла торган барлык җомга һәм гает хөтбә-вәгазьләре (*«Әбу Хәнифә нәсыйхәтләре», «Бәхетле гаилә – җирдә җәннәтнең чагылышы», «Сабырлык хикмәте», «[[Бөек Ватан сугышы]]нда вафат булган ата-бабаларыбыз хөкеме» һ. б. ш.*), дини мәсьәләләргә аңлатмалар, көнүзәк сорауларга дини күзлектән чыгып җаваплар, тарихи һәм фәнни мәкаләләр, күренекле татар дин белгечләренең тормыш юлы, эшчәнлеге турында очерклар, матур әдәбият әсәрләреннән өзекләр, иске татар имлясында  язылган текстлар, республика шәһәрләре һәм авылларындагы намаз вакытлары һ. б. файдалы мәгълүмат бирелә. Татарстанның барлык мәхәлләләрендә бердәй җомга вәгазьләре укуны кертү РФнең башка диния нәзарәтләрендә дә кызыксыну уяту сәбәпле, басманы башка өлкәләрдә тарату мәсьәләсе карала.

Әлманахның баш мөхәррире — *[[мөфти]]* Камил хәзрәт Сәмигуллин.

2013 елның 17 июлендә ПИ № ТУ 16 – 01077 санлы «Гаммәви матбугат чарасын теркәү таныклыгы» алган.

## Сылтамалар
*   ТР мөселманнарының Диния нәзарате сайты
* Мөфти мөхәррирлегендә дини әлманах чыга башлады. dumrt.ru, 23.10.2014

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан матбугаты
Төркем:Дини журналлар
Төркем:Татарча әлманахлар
Шура (мәгънәләр)

**Шура** — күп мәгънәле сүз. Татар теленә гарәп телендәге شورا — «шурá» («*киңәш*») сүзеннән кергән. Шýра — хатын-кыз ялгызлык исеме, «Александра» исемен кыскартып (*Сашýра*) ясалган.
 
## Басма исеме
* «Шура» (شورا, Шуро) — әдәби журнал, 1908-1917 елларда Ырынбурда нәшер ителгән.
* «Шура» — дини әлманах, 2013 елдан Казанда нәшер ителә.

## Торак пункт атамасы
* Шура — Арча районындагы авыл.
* Шура — Киров өлкәсенең Юрья районындагы авыл.
* Шура — Мари Илнең Яңа Торъял районындагы авыл.

## Гидроним
*  Шура — Киров өлкәсендәге елга.
*  Шура — Мари Ил һәм Арча районындагы елга.
* Шура (Өшерә) — Белорет районындагы елга.

## Искәрмәләр

Төркем:Һидронимнар
Төркем:Топонимнар
Айрат Гаскәров

**Айрат Гаскәров**, Айрат Рәфыйк улы Гаскәров (, *[[1963 ел]]ның [[5 октябрь|5 октябре]], [[БАССР]], [[Чишмә районы]], [[Чишмә (Башкортстан)|Чишмә]]*) — икътисадчы, банкир, 2002-2010 елларда БР премьер-министрының беренче урынбасары – БР финанс министры, 2010-2011 елларда РФ Федераль җыенының Федерация шурасы әгъзасы, 2016 елдан РФ финанс министры ярдәмчесе. Икътисад фәннәре кандидаты (*[[2007 ел|2007]]*). БР атказанган икътисадчысы.

## Тәрҗемәи хәле
1963 елның 5 октябрендә Башкортстан АССР Чишмә районы үзәге Чишмә бистәсендә туган. «*Икътисадчы*» белгечлеге буенча Бөтенсоюз читтән торып укулы финанс-икътисад институтының финанслар һәм кредит бүлеген (*[[1989 ел|1989]]*), РФ фәннәр академиясенең икътисад институтын тәмамлаган, шул ук институтта 2007 елда «*Целевые программы как инструмент обеспечения финансово-экономической устойчивости субъекта Российской Федерации*» темасына икътисад фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган. 1981-1983 елларда хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
* 1981 елдан БАССР финанс министрлыгында икътисадчы.
* 1983-1991 елларда БАССР финанс министрлыгында ревизор-инспектор, өлкән ревизор-инспектор, министрлык идарәсе аппаратының финанслау бүлеге башлыгы урынбасары.
* 1991 елда РСФСР коммунистлар фиркасенең Башкортстан рескомы инструкторы.
* 1991-1995 елларда БАГСУ план-финанс бүлеге башлыгы, финанс директоры.
* 1995-2000 елларда БР финанс министры урынбасары.
* 2000-2002 елларда РФ Пенсия фондының Башкортстан буенча бүлеге идарәчесе.
* 2002-2010 елларда БР премьер-министрының урынбасары (*[[2008 ел]]дан* —  беренче урынбасары) — БР финанс министры.
* 2010-2011 елларда РФ Федераль җыенының Федерация шурасы әгъзасы — РФ Федераль җыенының Федерация шурасында БР дәүләт хакимиятенең башкарма органыннан вәкил.
* 2011 елның мартыннан РФ Саклык банкының вице-президенты.
* 2012 елның 17 декабреннән «Уралсиб банкы» ААҖ беренче вице-президенты, 2013 елның 11 мартыннан банкның идарә рәисе урынбасары, 2015 елның 18 апреленнән (*Илкки Салонен урынына*) банкның идарә рәисе в. б.. 
* 2016 елдан РФ финанс министры ярдәмчесе.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* БР атказанган икътисадчысы

## Сылтамалар
*   Кто есть кто в Республике Башкортостан. Гаскаров Айрат Рафикович 
*  РИА ФедералПресс энциклопедия. Гаскаров Айрат Рафикович

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисадчылар
Төркем:Башкортстанның атказанган икътисадчылары
Төркем:Башкортстан сәясәтчеләре
Төркем:Башкортстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Банкирлар
Гаскәров

**Гаскәров** — фамилия.
* Фәйзи Гаскәров (1912-1984), хореограф-балетмейстер.
* Сәлимгәрәй Гаскәров (1936-1991), синтетик каучык заводы аппаратчысы, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Айрат Гаскәров (1963), икътисадчы, банкир, РФ министры ярдәмчесе.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Фәйзи Гаскәров ансамбле

Төркем:Фамилияләр