open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Харрас Әюп

**Харрас Гыйльмегали улы Әюпов** (*[[1946 ел]]ның [[21 август]]ы, [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Мөслим районы]], [[Түреш (Мөслим районы)|Түреш]] — [[2008 ел]]ның [[7 октябрь|7 октябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — мәшһүр татар шагыйре, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (*[[1982 ел]]дан*). Гаяз Исхакый исемендәге премия лауреаты (*вафатыннан соң*). Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1994 ел|1994]]*).

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1946 елның 21 августында Татарстан АССР Мөслим районы Түреш авылында колхозчы гаиләсендә туган. Түрештәге башлангыч мәктәпне һәм шул ук районның Күбәк урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, Казанга килеп, 1964 — 1969 елларда Казан Дәүләт Университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый. 1969—1972 елларда Мөслимдә чыга торган «Авыл утлары» район газетасында әдәби хезмәткәр була. 1972 елның апреленнән алып 1983 елның декабренә кадәр ул «Татарстан яшьләре» газетасы редакциясендә эшли. 1983 елның декабреннән  Татарстан китап нәшриятының матур әдәбият редакциясе редакторы.

2008 елның 7 октябрендә кинәт вафат була. Кабере Мөслим районы Түреш авылы зиратында.

## Иҗаты
Беренче шигырьләре 1960-еллар башында языла, алар район газетасында һәм «Яшь ленинчы»да (хәзерге «Сабантуй»да) басыла.
Университетта укыганда «Әллүки» иҗат берләшмәсенә йөри, әсәрләре «Идел» альманахында, яшь авторларның күмәк җыентыкларында дөнья күрә.
1980 елда «Ышаныч» исемле беренче җыентыгы басыла.

### Басма китаплары
«Кояшлы яңгыр» (1983), «Каен балкышы» (1985), «Таң суы» (1987), «Төнге кояшлар» (1989), «Сабыр савытлары» (1992), «Ташка язганнар сөюне» (1994 ), «Җәяүле буран» (1996), «Көй эзләү» (2001), «Ут аркылы сикерү» (2004), «Йөз яктысы» (2005), «Летнее течение» (2008 ).

### Поэмалары
Катлаулы заманның аерым үзенчәлекләрен һәм билгеләрен тирән һәм тәэсирле итеп ачып биргән поэмалары: «Авыл җаны», «Көй эзләү», «Йөрәк атым», «Базарлар», «Су хәтере», «Биш вакыт намаз».

### Җырлары
Көйгә салынган шигырьләре: «Сиңа гына язган хатлар» (Л. Батыр-Болгари музыкасы), «Кайда син, гармун?» (З. Хәйретдинов музыкасы), «Миләш» (З. Хәйретдинов музыкасы), «Исемеңне язган идем» (Р. Хәсәнов музыкасы), «Гомерләр узып бара» (М. Шәмсетдинова музыкасы), «Ай-һай, дөнья» (М. Шәмсетдинова музыкасы), «Чакыру» (Г. Мингалиев музыкасы), «Авыл карчыклары» (Р. Вәлиев музыкасы).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1994 – Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе
* *Вафатыннан соң* — Татарстан Язучылар берлегенең Гаяз Исхакый исемендәге премиясе

## Хәтер
Мөслим районы Түреш авылында шагыйрь истәлегенә «Харрас» чишмәсе ачыла.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Харрас Әюп «Милләттәшләр» порталында
* Татар электрон китапханәсе
*   Шигърияте
* Мөслим әдипләре. Харрас Әюпов.  МӨҖӘҺИТ сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Себер татарлары

**Себер татарлары** — татар халкының этно-территориаль төркеме. Күпчелек өлеше Россиянең Төмән, Омск, Новосибирск, Томск, Кемерово өлкәләрендә яши. Себер татарлары элеккеге Себер ханлыгы дәверләрендә формалашкан. Телләре — татар теленең көнчыгыш диалекты — себер татар теле.

## Этноним

Себер татарлары арасында тубылык (Тубыл шәһәренә нисбәтле), төмәнлек (Төмән), бараба (бараба татарлары) һ.б. этнонимнар таралган.

## Халык саны

Себердә 2010 елга якынча 500 мең татар яши дип, шуларның 300 меңе казан татарларына, 200 меңе себер татарларына карый дип санала.

1897 елгы халык санын алу буенча 46 мең кеше исәпләнгән.

## Төркемнәре

Себер татарлары составында өч этнографик төркемне аералар:

* тубыл-иртеш (курдак-саргат, тара, тубыл, төмән һәм ясколбин татарлары),
* бараба (бараба — тураҗ, лүбәй — тунус һәм теренин-чой татарлары),
* Том буе (калмак, чат һәм яүштә).

## Тарих

Себер татарларының этномәдәни үзенчәлекләре барлыкка килүдә төркиләр, фин-угор, самодий һәм өлешчә монгол халыклары хәлиткеч роль уйный. Соңрак аларга Бохара төбәгеннән килгән төркиләр һәм XVI йөздә — XX йөз башында Себергә күченгән Идел буе-Урал алды татарлары йогынтысы зур була.

Себер татарларының төп шөгыльләре — игенчелек (бодай, арыш, солы, тары игү) һәм терлекчелек.

Бараба татарларында күлдән балык тоту, тубыл-иртеш төньяк төркемендә елгадан балык тоту һәм аучылык зур роль уйный.

Себер татарлары электән үк күнчелек, савыт-саба, күчеп йөрүнең традицион әйберләрен (арба, чана, көймә һ.б.) ясау, мунчаладан бау ишү (төмән һәм ясколбин татарлары), ятьмәләр, тал чыбыкларыннан әрҗәләр үрү һ.б. эшләр белән шөгыльләнәләр.

XIX йөздә — XX йөз башында Себер татарларының күбесе сәүдә, читкә китеп эшләү һәм йөк ташу белән мәшгуль булганнар.

## Аш-су
Себер татарларында традицион азык-төлекләреннән ит-сөт һәм камыр ризыклары өстенлек алып тора.

## Кызыклы факт
Безнең көннәрдә казан татарларының бер өлеше дә үзләрен себер татарлары дип атый. Аларның кайберләре Себер татарлары белән катнашкан, башкалары күптән Себердә яши һәм, руслар кебек үк, үзләрен себерлеләр дип саный.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Бояршинова З. Я. Население Западной Сибири до начала русской колонизации. Томск, 1960.
* Томилов Н. А. Современные этнические процессы среди сибирских татар. Томск, 1978.
* Томилов Н. А. Этническая история тюркоязычного населения Западно-Сибирской равнины в конце XVI — начале XX вв. Новосибирск, 1992.
* Валеев Ф. Т. Западно-сибирские татары во второй половине XIX — начале XX вв.: историко-этнографические очерки. Казань, 1980.

Төркем:Татарлар
Төркем:Себер татарлары
Касыйм татарлары

**Касыйм татарлары** (*үзатамалары* кәчим, кәчим татарлары) — Pоссиянең Рязань өлкәсендә урнашкан Касыйм шәһәрендә һәм тирә-як авылларында урнашып яшәгән татарлар. Элеккеге Касыйм ханлыгы территориясендә формалашканнар.

## Тарих
Касыйм татарларының формалаша башлавы 15 йөз башында Мәскәү дәүләте территориясендә Касыйм ханлыгы барлыкка килү белән бәйле. Аларның этник формалашуларында казан татарлары, мишәрләр, кыпчаклар һәм нугайлар, өлешчә фин-угыр кабиләләре (мордвалар) катнашкан. Касыйм татарлары Рус дәүләтенең эчке һәм тышкы тормышында актив катнашканнар: сугышларда рус гаскәре составына кушылганнар, дәүләтнең көньяк чикләрен күчмә халыклар һөҗүменнән саклауда мөһим роль уйнаганнар.

Касыйм халкының нәселен дәвам иттерүче бүгенге татарлар Рязань өлкәсенең Касыйм шәһәренең иске татар бистәсендә һәм шәһәр тирәсендәге авылларда яшиләр.

Алар татар теленең урта диалект дип йөртелгән казан диалектының касыйм, шулай ук шактый күләмдә мишәр сүзләре кушып бостан сөйләшендә сөйләшәләр, ислам динен тоталар, үзләренә хас аерымлыклары белән гомуми татар матди һәм рухи мәдәниятен тәшкил итәләр.

Касыйм татарлары элек берничә катлауга бүленгән булган:
# Ак аймак: бу төркемгә Касыйм ханлыгының аксөякләренә караган зур 4—5 авыл кергән: Шырын, Бием сала, Татарбай (Тарбаево), Яубаш (Болотце), Тебеньково.
# Кара аймакка 50-лап кечерәк авыл кергән.
# Кара зыбыннар диеп Уканың уң ягында яткан 8 татар авылы аталган.

Касыйм татарларының белем дәрәҗәләре югары булган. Касыймда «Аң», «Чалгы» газеталары нәшер ителгән. Касыйм татарлары арасыннан татар халкы тарихында беренче хатын-кыз математик, Сорбонна университетын тәмамлаган Сара Шакулова, җырчы, педагог Зөһрә Бәйрәшева һ.б. чыккан.

## Чыганаклар
# Татар энциклопедия сүзлеге. Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе институты, 2002. ISBN 5-902375-01-0
# 

## Әдәбият
# Татары /отв.ред. Г. Ф. Габдрахманова, В. В. Трепавлов, Р. К. Уразманова; Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая РАН; Ин-т истории им. Ш.Марджани АН РТ. — 2-е изд., доп., перераб. — М.: Наука, 2017. ISBN 978-5-02-039988-4
# История татар с древнейших времен. В семи томах. Том IV. Казань, 2014. ISBN 978-5-94981-187-0
# Рахимзянов Б. Р. Касимовское ханство (1445—1552 гг.) Казань: Татар. кн. изд-во, 2009. ISBN 978-5-298-01721-3
# *Валеев Ф. Т.* Касимовские татары  // Уральская историческая энциклопедия

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Касыйм татарларында туй йоласы.

Төркем:Касыйм татарлары
21 август

**21 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерме беренче көне. Ел ахырына кадәр 132 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — Яшләр көне/Патша Мөхәммәд VI туган көне.
*  — Бениньйо "Ниной" Акино көне.
###### 
*  АКШ,  — Танылу көне.

## 
* 1770 — Джеймс Кук не британ җире дип игълан итеп, аны Яңа Көньяк Велс дип атый.
* 1899 —  тирәсендә телефон линияләре сузыла башлый.
* 1969 — да Әл Әкъса мәчете яндырыла.
* 1991 —  үз бәйсезлеген торгызуы турында игълан итә.
* 1991 — ГКЧП таркала.

## 
 
* 1841 — Мөхәммәтсәлим Өметбаев, башкорт шагыйре, этнограф, телче һәм тәрҗемәче.
* 1884 — Ромуло Гальегос, Венесуэла президенты, язучы, журналист.
* 1931 — Гали Даутов, техника фәннәре докторы, профессор, физика буенча татар телендә дәреслекләр авторы.
* 1933 — Кадрия Нурмәмбәт, кырым-татар җырчысы (*[[Румыния]]*).
* 1934 — Геннадий Айги, чуаш шагыйре. 
* 1942 — Газиз Кашапов, татар язучысы.
* 1946 — Харрас Әюп, татар шагыйре.
* 1952 — Ләлә Миңнуллина, драма актрисасы, ТР халык артисты.
* 1989 — Риналь Мөхәммәтов, Россия кино һәм театр артисты.
* 1991 — Артур Шайдуллин, драма актеры.

## 

* 1933 — Гыйлемдар Баембәтов, сәясәтче, эсер, журналист, татар телендәге матбугатны оештыручы. 
* 1940 — Лев Троцкий, Россия сәясәт эшлеклесе.
* 1991 — Дмитрий Комарь, август фетнәсендә һәлак булучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 2002 — Микаел Габдуллаев, әзери рәссамы.
* 2002 — Алексей Шретер, ботаника галиме.
* 2023 — Лев Васильев, КамАЗ генераль директоры.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:21 август
Төркем:Ел көннәре
Җәйге Олимпия уеннары 1964

**Токио 1964** (*1964 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1964*) — 1964 елның 10 октябренән 24 октябренә кадәр Япониянең Токио шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1968

**Мехико 1968** (*1968 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1968*) — 1968 елның 12 октябренән 27 октябренә кадәр Мексиканың Мехико шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Ераклыкка сикерүче Роберт Бимон финалда 8 метр 90 сантиметрга сикереп, дөнья рекордын куя. Соңрак ул XX гасырның җиңел атлетикада иң бөек спортчысы итеп танылган.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Төркем:Мексика тарихы
Җәйге Олимпия уеннары 1960

**Рум 1960** (*1960 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1960*) — 1960 елның 25 августыннан 11 сентябрь кадәр Италиянең Рум шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1956

**Мельбурн 1956** (*1956 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1956*) — 1956 елның 22 ноябреннән 8 декабрь кадәр Австралиянең Мельбурн шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

* 1956 елның 22 ноябрендә Мельбурнда XVI Олимпия уеннары башлана.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Төркем:Австралия тарихы
Җәйге Олимпия уеннары 1948

**Лондон 1948** (*1948 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1948*) — 1948 елның 29 июленнән 14 августына кадәр Бөек Британиянең Лондон шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1936

**Берлин 1936** (*1936 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1936*) — 1936 елның 1 августынан 16 августына кадәр Алманиянең Берлин шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Роже Мартен Дю Гар

**Роже Мартен дю Гар** (фр. *Roger Martin du Gard*) (1881 елның 23 марты — 1958 елның 22 августы) — күренекле француз язучысы, 1937 елның Нобель бүләге лауреаты.

## Төп эшләре
* *Devenir* (1906)
* *L’Une de Nous* (1909)
* *Jean Barois* (1913)
* *[[Les Thibault (роман)|Les Thibault]] : Le Cahier gris* (1922)
* *Les Thibault : Le Pénitencier* (1922)
* *Les Thibault : La Belle Saison* (1923)
* *Les Thibault : La Consultation* (1928)
* *Les Thibault : La Sorellina* (1928)
* *Les Thibault : La Mort du père* (1929)
* *Vieille France* (1933)
* *Les Thibault : l'Été 1914* (1936)
* *Les Thibault : l'Épilogue* (1940)
* *Correspondance avec André Gide * (posthume 1968)
* *Le Lieutenant-colonel de Maumort * (posthume 1983)

Төркем:Иль-де-Франста туганнар
Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Франсуз язучылары
Төркем:Франциядә туганнар
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Җәйге Олимпия уеннары 1928

**Амстердам 1928** (*1928 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1928*) — 1928 елның 28 июленнән 12 августына кадәр Нидерландларнең Амстердам шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1924

**Париж 1924** (*1924 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1924*) — 1924 елның 4 майеннән 27 июленә кадәр Франциянең Париж шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1920

**Антверпен 1920** (*1920 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1920*) — 1920 елның 20 апреленнән 12сентябренә кадәр Бельгиянең Антверпен шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1912

**Җәйге Олимпия уеннары 1912** (, , ) — 1912 елда 5 майдан 27 июльгә кадәр Швеция башкаласы Стокһольм шәһәрендә узган  Олимпия уеннары.

Рәсми атамасы - ***V Олимпиада уеннары***.

## Шәһәр сайлау
Швеция узендә Олимпия уеннарын үткәрү беренче Олимпия уеннарын 1896 оештырырганда теләген.
Халыкара Олимпия комитеты 1904 елны Берлинда Стокһольм Җәйге Олимпия уеннары 1912 елның оештыручы-шәһәре былып сайлана.

## Уеннарны ачу тантанасы
Уеннарны ачу тантанасы 1912 елның 5 маенда була.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1908

**Җәйге Олимпия уеннары 1908** (, ) — 1908 елда 27 апрельдән 31 октябрьгә кадәр Лондон шәһәрендә (Бөек Британия) узган Олимпия уеннары. Рәсми атамасы - ***IV Олимпиада уеннары***.

Әлеге уеннарда катнашкан спортчылар саны моңа кадәрге уеннарда катнашкан спортчыларның бергә алган саныннан да күбрәк. Барлыгы 22 команда катнаша. Австралия һәм Яңа Зеландия спортчылары бер команда булып катнашалар, командаларының исеме — Австралазия. Россия спортсменнары уеннарда беренче тапкыр катнашканнар. Команда 8 кешедән торган. Николай Панин-Коломенкин бозда фигуралы шууда Олимпия чемпионы булган.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1904

**Җәйге Олимпия уеннары 1904** (, ) — 1904 елда 1 июльдән 23 ноябрьгә кадәр Сент-Луис шәһәрендә (АКШ) узган Олимпия уеннары. Рәсми атамасы - ***III Олимпиада уеннары***.

Уеннар II Олимпия уеннары кебек Халыкара күргәзмә кысаларында уза.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1932

**Лос-Анджелес 1932** (*1932 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1932*) — 1932 елның 30 июленнән 14 августына кадәр АКШнең Лос-Анджелес шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 1900

**Җәйге Олимпия уеннары 1900** (*1900 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1900*) — 1900 елның 14 маеннан 28 октябренә кадәр Франциянең Париж шәһәрендә узган Олимпия уеннары.

Рәсми атамасы – II Олимпиада уеннары.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1924

**I кышкы олимпия уеннары 1924** (1924 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1924) — 1924 елның 25 гыйнвареннән 5 февраленә кадәр Франциянең Шамони шәһәрендә узган «Кышкы спорт төрләре атналыгын» беренче кышкы Олимпиада уеннары дип атыйлар. Анда көч сынашырга барлыгы 293 (башкача 325) спортчы җыела, арада 13 хатын-кыз да була. Катнашучылар 16 илдән килә. Беренче бөтендөнья сугышын башлаучы буларак, Германияне бу уеннарга кертмиләр. Ә аның белән союздаш булган илләр — Австрия һәм Маҗарстан, ни өчендер, катнаша.

Шамони (тулы исеме — Шамони-Монблан) — Франциянең көнчыгышындагы шәһәр-коммуна. 1999 елдагы халык исәбен алу мәгълүматлары буенча, анда ун меңгә якын кеше яши. Шәһәр Альп тауларында һәм Монблан тавы итәгендә урнашкан. Табигать шартлары биредә тау чаңгысын үстерү өчен бик уңайлы.

Спортчылар тугыз спорт төрендә уналты медаль өчен көрәшкән. Катнашучылар чаңгы, тимераякта узышу, бобслей, тимераякта фигуралы шуу, алкалы хоккей буенча көч сынашкан. Хатын-кызлар исә тимераякта фигуралы шуу буенча гына үзара сынау тоткан.

Бәйгегә старт бирү чарасына 2290 кеше җыелса да, 287 билет кына сатылган. Унбер көндә ярышларны 32863 кеше караган. Шулардан 10044 кеше генә билет сатып алган. Оештыручылар 81790 франк керем алган.

Кышкы Олимпиадада иң беренче медальләрне 500 метрга тимераякта узышучылар яулаган. Дистанцияне 44 секундта үткән Чарльз Джотроу (АКШ) җиңгән. Чарльз Джотроу спорттан киткәч идән юучы, сакчы булып эшләгән.

Клас Тюнберг (Финляндия) — иң күп медаль яулаучы спортчы булып танылган. Тимераякта узышу буенча өч — алтын, бер — көмеш һәм бер бронза медальгә лаек булган.

Якоб Тулин Тамс (Норвегия) универсал спортчы буларак тарихка кереп калган. Ул кышкы һәм җәйге Олимпиадаларда уңышка ирешкән. Шомонида чаңгыда трамплиннан сикерүдә аңа тиңнәр булмаган. 1936 елда Берлинда җәйге Олимпиадада яхталар узышында янә алтын медаль яулаган.

Иң алдынгы технологияләр файдаланылса да, судьялар да ялгыша. Мондый очраклар Шамонида да булган. Торлейф Хауг (Норвегия) чаңгы узышында һәм двоеборьеда өч алтын медаль яулаган. Трамплиннан сикерү ярышында бронза медальгә лаек булган. Чынбарлыкта, бронза медальне Андерс Хоген (АКШ) яулаган. Судьяның ялгыш исәпләве аркасында, медаль Хаугка тапшырылган. Шулай да, гаделлек тантана иткән. 1976 елда Ослода оештырылган махсус чарада, мәрхүм булган Хаугның кызы Андерс Хогенга әтисеннән калган мирасны  — бронза медальне тапшырган.

Хоккей Шамонида да бәйге программасында булган. Ярышта “Торонто Грэнтис” клубы уенчыларыннан тупланган Канада җыелма командасы җиңгән. Матчлардагы исәпләр шаккатарлык. Әйтик, канадалылар Чехословакияне — 30:0, Швецияне — 28:0, Швейцарияне — 33:0 һәм Бөекбританияне  19:2 исәбе белән откан. Финалда канадалылар күршеләрен, АКШ командасын 6:1 исәбе белән җиңеп, Олимпиада чемпионы булган. Шулай итеп, Канада җыелма командасы 110 шайба кертеп, үз капкасына өч шайба гына керттергән.

## Сылтамалар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Беренче кышкы Олимпиада 1924 елда Франциянең Шамони шәһәрендә оештырылган // Кызыл таң, 2013, 24 гыйнвар саны.

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1994

**Кышкы олимпия уеннары 1994** (1994 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1994) — 1994 елның 12 февраленнән 27 февраленә кадәр Норвегияның Лиллехаммер шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.
Кышкы һәм җәйге уеннар бер үк елда узгач, Олимпия комитеты аларны ике елга аерып, 1992 елгы Альбервилль уеннары үтеп, 1994 елда янә кышкы Олимпия уеннары уздыра. Уеннарда 67 ил, 1700 спортчы катнаша.

Норвегиядә катнашкан илләрнең саны күпкә артып, 67-гә барып җитте. Союз таркалганнан соң Грузия, Беларусь, Украина, Кыргызстан, Молдавия һәм Казагстан вәкилләре үз илләренең исемен яклады. Шулай ук Чехословакия, Чехия һәм Словакиягә бүленеп, үз спортчыларын ярышка җибәрде.

## Ярышлар
Лиллехамерда үткән кышкы Уеннарда Россия командасы 11 алтын медаль яулап, команда беренчелегендә җиңеп чыккан.

Россия, аерым мөстәкыйль ил буларак Кышкы Олимпия уеннарында беренче катнашып, спорт тарихының яңа битен ачты. Россия спортчылары бар спорт төрләрендә дә ярышып, 2 алтын, 8 көмеш һәм 4 бронза медаль яулап, команда алдынгылыгын бирми. Биатлоннан Сергей Чепиков, Сергей Тарасов, хатын-кызларның эстафета командасы, тимераякта йөгерүдән Александр Голубев, Светлана Бажанова, тимераякта фигуралы шуудан Алексей Урманов, парлы шуудан Екатерина Гордеева белән Сергей Гриньков, биюдән Оксана Грищук белән Евгений Платов, чаңгы спортыннан хатын-кызларның эстафета командасы һәм данлыклы Любовь Егорова, берүзенә өч алтын медаль яулап, Олимпия чемпионы булып танылды. Гомумән, Егорова, ике Олимпия уенында рәттән өчәр тапкыр чемпион булып, ил алдындагы бөек уңышлары өчен Россия Федерациясе Герое исемен алды.

## Сылтамалар
* Чаңгы спортыннан Россия Героена кадәр  

## Моны да карагыз
* Олимпия уеннары
* Альбервилль 1992 **<<**  **>>** Нагано 1998

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1992

**Кышкы олимпия уеннары 1992** (1992 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1992) — 1992 елның 8 февраленнән 23 февраленә кадәр Франциянең Альбервилль шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы. Трамплиннан сикерү ярышлары Куршевель курортында уза.

Франциядә узган уеннарда, СССР таркалып, Бәйсез Дәүләтләр Берләшмәсе (БДБ) үзенең командасын төзеп, Олимпия байрагы астында уеннарга юллана. Ә менә Алмания, йәки ГФР белән ГДР республикалары, киресенчә, берләшеп, бер ил буларак бәйгегә чыга. Шуңа карамастан, БДБ спортчылары тугыз алтын, алты көмеш һәм сигез бронза медаль яулап, команда беренчелегендә Алманиядән гына калыша. Чаңгы спортыннан Любовь Егорова (өч тапкыр), биатлоннан Евгений Редькин, тимераякта фигуралы шуудан Наталья Мишкутенок белән Артур Дмитриев, биюдән Марина Климова белән Сергей Пономаренко һәм аерым шууда Виктор Петренко, хоккей җыелма командасы һәм чаңгы спортын биатлонга алмаштырган үзенчәлекле спортчы Анфиса Резцова таныла. Чит ил вәкилләреннән Швеция чаңгычылары Олимпия чемпионнары булып, ССРБ белән генә бүлешеп, бөтен «алтын»ны диярлек үзләре белән алып кайталар. 
Ә Олимпия уеннарының иң яшь чемпионы, 16-сын гына тутырган Финляндия спортчысы Тони Ниеминен трамплиннан сикерүдә беренчелекне бирми, исемен Олимпия тарихына беркетә.

## Сылтамалар

Яшьлек газ.  

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1988

**Кышкы олимпия уеннары 1988** (1988 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1988) — 1988 елның 13 февраленнән 28 февраленә кадәр Канаданың Калгари шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

ХV Кышкы Олимпия уеннары был юлы да ССРБ һәм элекке ГДР спортчылары арасында киеренке узды. Калгари шәһәрендә үткән ярышларда Союз вәкилләре 11 алтын, 9 көмеш һәм 9 бронза медаль яулап, команда беренчелегендә алдынгылыкны бирмәде. Тимераякта парлы шууда Екатерина Гордеева белән Сергей Гриньков, биюдә – Наталья Бестемьянова белән Андрей Букин, чаңгы шууда ике тапкыр Тамара Тихонова, Вида Венцене, Алексей Прокуроров һәм Михаил Девятьяров, шулай ук хатын-кызлар эстафетасы командасы, алтынчы тапкыр рәттән биатлон буенча СССР җыелма эстафета командасы, бобслейдан ССРБ тарихында беренче тапкыр Янис Кипурс белән Владимир Козлов ике урынлы бобта һәм тимераякта йөгерүдән Николай Гуляев Олимпия чемпионнары булып танылды. Калгарида өчәр тапкыр югары подиумга Голландиянең тимераякта йөгерүчесе Ивон Ван Генипп һәм Финляндиянең трамплиннан сикерүчесе Матти Нюкянен күтәрелде.

## Сылтамалар
* Бобларын өр-яңа «Мерседес» автомобиленнән дә өстен күргәннәр  

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Төркем:Канада тарихы
Кышкы Олимпия уеннары 1984

**Кышкы олимпия уеннары 1984** (1984 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1984) — 1984 елның 8 февраленнән 19 февраленә кадәр Югославияның Сараево шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1980

**Кышкы олимпия уеннары 1980** (1980 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1980) — 1980 елның 13 февраленнән 24 февраленә кадәр АКШның Лэйк-Плэсид шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1976

**Кышкы олимпия уеннары 1976** (1976 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1976) — 1976 елның 4 февраленнән 15 февраленә кадәр Австрияның Инсбрук шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 2002

**Кышкы олимпия уеннары 2002** (, ) — 2002 елның 8 февраленнән 24 февраленә кадәр АКШның Солт-Лейк-Сити шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

2002 елда АКШның Солт-Лейк-Сити каласында узган Олимпия уеннарын Россия спорты өчен бик үк уңышлы диеп булмый. Россия ьыелма командасы анда 13 медаль – 5 алтын, 4әр көмеш һәм бронза гына яулый алды. Медальләрне бары 3 спорт төре (хоккейны санамаганда) – чаңгы ярышлары, фигуралы шуу һәм биатлон тәэмин итте ул чакта. Ә хоккейда күптән көтелгән алтынга өметләнгән булсак та, бронзадан артыкка көч җитмәде. Солт-Лейк-Ситида медальләр янчыгын тулыландыруга безнең спортчылар белән бәйле допинг җәнҗаллары да комачаулык итте.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1998

**Кышкы олимпия уеннары 1998** (1998 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1998) — 1998 елның 7 февраленнән 22 февраленә кадәр Японияның Нагано шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Алкалы хоккей буенча Россия җыелма командасы Нагано Олимпиа­дасында көмеш медальләр яулады. Алар плей-оффта АКШ (4:1), Канада (2:1) командаларын отып, финалга чыккан иде, әмма Чехия командасы көчлерәк булып чыккан.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1968

**Кышкы олимпия уеннары 1968** (1968 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1968) — 1968 елның 6 февраленнән 18 февраленә кадәр Францияның Гренобль шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1956

**Кышкы олимпия уеннары 1956** (1956 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1956) — 1956 елның 26 январеннән 5 февраленә кадәр Италияның Кортина д'Ампеццо шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Италиядә узган уеннарда беренче тапкыр ССРБ спортчылары катнаша. Дебютта ук ССРБ командасы уңышлы чыгыш ясап, яулаган тулаем медальләр саны буенча беренче урынга чыга.

Кортина д’Ампеццодагы Олимпиадада беренче тапкыр чыгымнарның күп өлешен дәүләт түгел, химаячеләр үз өстенә ала. Шулай ук беренче тапкыр Уеннардан турыдан-туры телевидение тапшырулары оештырыла, аларны 22 илдә күрсәтәләр.

## Сылтамалар
* Кызыл таң, 07.02.14

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1952

**Кышкы олимпия уеннары 1952** (1952 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1952) — 1952 елның 14 февраленнән 25 февраленә кадәр Норвегияның Осло шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1948

**Кышкы олимпия уеннары 1948** (1948 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1948) — 1948 елның 30 январеннән 8 февраленә кадәр Швейцарияның Санкт-Мориц шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1936

**Кышкы олимпия уеннары 1936** (1936 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1936) — 1936 елның 6 февраленнән 16 февраленә кадәр Алманияның Гармиш-Партенкирхен шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1932

**Кышкы олимпия уеннары 1932** (1932 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1932) — 1932 елның 4 февраленнән 15 февраленә кадәр АКШның Лэйк-Плэсид шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1964

**Кышкы олимпия уеннары 1964** (1964 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1964) — 1964 елның 29 январеннән 9 февраленә кадәр Австрияның Инсбрук шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Кышкы Олимпия уеннары 1972

**Кышкы олимпия уеннары 1972** (1972 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1972) — 1972 елның 3 февраленнән 13 февраленә кадәр Японияның Саппоро шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Галимҗан Ахунҗанов

**Галимҗан Хәкимҗан улы Ахунҗанов** — татар тел галиме.

Ул 1925 елның 23 августында Татарстанның Зәй районы Карман авылында туа.

1961 елдан башлап галим Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтының тел секторында (хәзер бүлек) эшләде.
Галимҗан абыйга, фән әһеле буларак, искиткеч тәфсиллек, телне сиземләү, чиксез тырышлык, сабырлык хас иде. Үз-үзенә таләпчәнлек, язган хезмәтләренең югары сыйфатлы булуы, күрәсең, мәшһүр тел галиме Латыйф ага Җәләй мәктәбен үтү белән бәйләнешле булса кирәк.
Галимҗан абый тел белеменең фразеология-идиоматика, лексикология, терминология, сүз ясалышы, сүзлекләр төзү һ.б. өлкәләрдә эшләде. Ул “Татар теленең аңлатмалы сүзлеге”н, “Татарча-русча сүзлек” һ.б. сүзлекләр төзүдә катнашты. Аның берничә монографиясе, 100дән артык фәнни һәм фәнни-популяр мәкаләләре сектор җыентыкларында, милли газета-журналларда басылып чыкты.

Аның архивында 150 табактан артык “Татар теленең зур фразеологик сүзлеге” саклана. Киләчәктә ул, һичшиксез, басылып чыгар дигән өметтә.

Галим 2002 елда вафат.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар тел галимнәре
24 август

**24 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерме дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 129 көн кала.

#### 
###### 
* Музыкаль тәмнәре, тормыш стилләре һәм киенү тәртипләренә төрле карашлары сәбәпле башкаларны күрә алмаучанлык, дискриминация һәм җинаятькә каршы халыкара көн .

###### 
*  — милли парклар көне.
*  Либерия — байрак көне.
*  — Президентның туган көне.
*  Украина — бәйсезлек көне.
*  — ностальгия төне (бәйсезлек көне алдыннан).
*  — Пяртель көне.

###### 
*  — Эчке гаскәр көне.

#### Өлкә һәм җирле бәйрәмнәр
* ның күп шәһәрләрендә *«Изге» апостол Варфаломей* хәтеренә бәйрәм көне.
* нең Конья иле вилаятендәге *[[Акшәһир]]* шәһәре горурлыгы көне.

## 
* 79 — Везувий вулканы ата.
* 1821 —   бәйсезлеген таный.
* 1944 —  фашист оккупациясеннән азат була.
* 1949 — ны оештыру турында килешү гамәлгә керә.
* 1990 — Казанда күпмеңле Татар милли хәрәкәте митингы ТССР Югары Шурасыннан Татарстанның Дәүләт Суверенитеты турында Декларацияне кабул итүне таләп итте. 
* 2001 —  Татар радиосы беренче тапкыр эфирга чыга. 
* 2006 — Плутон Кояш системасының планетасы булып саналудан туктый.

## 
 
* 1603 — Әбелгази, Хивә ханы, табиб һәм тарихчы.
* 1892 — Александр Никитин, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
* 1899 — Хорхе Луис Борхес, Аргентина прозаигы, шагыйрь.
* 1899 — Фәрхат Габбас,  сәясәтчесе.
* 1900 — Әсгать Мәҗит, театр актёры, режиссёр. ТАССРның атказанган артисты (1944).
* 1926 — Сәфьян Ибраһимов, музыкант, җырлар авторы, Күчмә театрның музыка бүлеге мөдире. 
* 1947 — Пауло Коэльо, бразилияле язучы, шагыйрь.
* 1948 — Жан-Мишель Жарр, француз музыканты, композитор.
* 1970 — Ләйсән Юнысова, журналист, шагыйрә. 
* 1981 — Альбина Әпсәләмова, татар милләтеннән рус язучы, шагыйрә.

## 

* 1950 — Василий Гордов, Советлар Берлеге Каһарманы (1945), сәргаскәр.
* 1966 — Лао Шэ, кытай язучысы, драматург.
* 1977 — ТАССРның халык, РСФСРнең атказанган артисты Хөсәен Уразиков.
* 1983 — Ежи Идегәй, Польша-Литва татарларының поляк язучысы.
* 1990 — Сергей Довлатов, рус-америка язучысы.
* 1992 — Гали Халит, татар әдәбият галиме һәм тәнкыйтьче.
* 1993 — Василий Каховский, тарих белгече, профессор, Чуаш АССР мәгариф министры.
* 1996 — Зәйнәп Биишева, Башкортстанның халык язучысы.
* 2024 — Марат Әхмәтов, скрипкачы.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:24 август
Төркем:Ел көннәре
Жан-Мишель Жарр

**Жан-Мише́ль Андре Жарр** (фр. *Jean-Michel André Jarre*; 1948 елның 24 августы, Лион) — француз композиторы, электрон музыкасы өлкәсендә иҗат итә, күбесенчә синтезаторларда уйный, зур тантаналы утлы шоулар авторы һәм башкаручысы. Дөньякүләм популярлыкны Oxygene альбомы (1976) ярдәмендә яулады.

Аның әтисе композитор — Морис Жарр. Хәзерге вакытта француз актрисасы Анн Парийога өйләнгән.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Франция композиторлары
Ураза бәйрәме

[left|300px|thumb|[Төркиядә Ураза бәйрәме]]
**Ураза́ бәйрәме́** яки **ураза гаете** (**гайде фитыр** —  *‘әйд-е фитр*,  *‘ид әл-фитр*) — Рамазан ае тәмамлану хөрмәтенә билгеләнгән Ислам бәйрәме. 624 елда билгеләнә башлый.

Бәйрәм алдыннан фитыр сәдакасы бирелә. Бәйрәм бер көн дәвам итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Корбан бәйрәме
* Ислам бәйрәмнәре
* Ураза

Төркем:Ислам бәйрәмнәре
Лиссабон

**Лиссабо́н** (*Лизбун**,* , , ) — Португалиянең башкаласы, иң зур шәһәре һәм төп порты. Лиссабон — континенталь Европаның иң көнбатыш башкаласы. Шәһәр Пиреней ярымутравының көньяк-көнбатыш ярында урнаша. Монда 564 меңдән күбрәк кеше яши. Халыкның 97 %ы - португаллар.

left|250px|thumb|Маркиз де Помбала мәйданы
Лиссабон 20 гасырлы тарих белән бай. Археологик казынулар нәтиҗәсендә монда инде 1200 елда (б. э. к.) финикийлар яшәгәне ачыкланган.

## Кардәш шәһәрләр
*  Афиннар (), Греция
*  Белу-Оризонти (), Бразилия
*  Каһирә (), Мисыр
*  Монреаль (, ), Канада

## Дин

### Христианлык
#### Католиклык
#### Протестантлык
#### Православие
### Буддачылык
### Ислам
* Лиссабонның үзәк мәчете
### Һинд дине

## Моны да карагыз

* Лиссабон килешүләре
* Португалия

Төркем:Португалия шәһәрләре
Төркем:Бөтендөнья мирасы
23 август

**23 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерме өченче көне. Ел ахырына кадәр 130 көн кала.

#### 
###### 
*  ЮНЕСКО — "Кол сәүдәсен һәм аның туктатылуын халыкара искә төшерү көне" 1791 елның 23 август алды төнне  (бүгенге  һәм ) каласында трансатлантик кол сәүдәсенә нокта куюда зур ролен уйнаган күтәрелеш башлануын искә алуга багышлана.
*  — Сталинизм һәм нацизм (һәм барлык тоталитар һәм авторитар режимнарның) корбаннарын искә алу көне.

###### 
*  — Азат ителү көне (1944).
*  — Хәрби дан көне (1943 ел Курск бәрелешендә  гәскәренең  гәскәрен тармар итү көне).
*  — Умхланга көне.
*  Украина — байрак көне.

###### 
*  — дәүләт статистика хезмәткәрләре көне.

## 
* 476 —  варварлар тарафыннан җиңелә.
* 1552 — Явыз Иван патшалык иткән вакытында  гаскәре  башкаласы  астына килеп баса.
* 1572 — Парижда Варфоломей төне барышында күпләп гугенотлар үтерелә.
* 1905 —  һәм  арасында Портсмут тынычлык килешүе имзалана.
* 1913 — Копенһаген шәһәрендә Һанс Христиан Андерсенның әкиятендәге Су кызына сын куелган.
* 1939 — Казанда СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм тарих институты оештырыла.

## 
 
* 1740 — Иван VI, нең 5 нче императоры.
* 1923 — Ләбибә Ихсанова, татар язучысы.
* 1925 — Галимҗан Ахунҗанов, тел галиме.
* 1929 — Әхияр Хәкимов, башкорт язучысы, журналист.
* 1930 — Рәфхат Мәкъсүтов, профессор, техник фәннәр докторы.
* 1946 — Дания Нуруллина, драма актрисасы, РФ атказанган (*[[2010 ел|2010]]*), ТР халык (*[[1991 ел|1991]]*) артисты.
* 1946 — Михаил Кузнецов, рәссам, Тукай премиясе лауреаты (*[[2018 ел|2018]]*).
* 1951 — Әхмәт Кадыйров,  Чечня президенты (*2003-2004*).
* 1970 — Марат Кәбиров, татар язучысы.
* 1974 — Константин Новоселов, физик, физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты.
* 1976 — Алмаз Фәтхуллин, Тинчурин театры актеры. 
* 1982 — Игорь Радулов,  хоккейчысы.
* 1986 — Вик Уаллд,  сноубордчысы.
* 1992 — Гүзәлия Гафурова, нан карате буенча Азиада чемпионы (2014)

## 

* 1846 — Вилһелм Кюхельбекер, декабрист, язучы.
* 1937 — Альбер Руссель, француз композиторы.
* 1937 — Муллаян Халиков, БАССР Халык Комиссарлары Советы Рәисе.
* 1943 — Алекси Величков, болгар әдәбияте белгече.
* 1943 — Рахман Ильяс, татар драматургы.
* 1953 — Гази Заһитов, Бөек Ватан сугышы ветераны.
* 1996 — Зөлфия, шагыйрә.
* 1997 — Елена Майорова, кино һәм театр актрисасы, РСФСР атказанган артисты. 
* 2012 — Ринат Аюкаев, инженер, су белән тәэмин итү һәм аны чистарту белгече, профессор.
* 2024 — Әнәс Хәсәнов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:23 август
Төркем:Ел көннәре
Кышкы Олимпия уеннары 1928

**Кышкы олимпия уеннары 1928** (1928 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1928) — 1928 елның 11 февраленнән 19 февраленә кадәр Швейцарияның Санкт-Мориц шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Швейцариядә үткән уеннарда 25 илдән 500-гә якын спортчы катнашкан. Бу бәйгедә хәтта кыш күрмәгән Аргентина, Мексика вәкилләре лә үзләрен сынап караган. 
## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Корылтай

**Корылтай** (маңгул теленнән) - хан нәселе һәм югары катламы идарәчеләре җыены. Корылтай - чыңгызлар нәселенә керүчеләргә хан булып сайлану хокукын бирүче институт.
Хәзер бу сүз белән төрле сәяси һәм милли җыеннарны атау очраклары бар. Мәсәлән, Татар иҗтимагый үзәге корылтайлары.

Төркем:Алтын Урда
Ландыш Нигъмәтҗанова

**Ландыш Габделнур кызы Нигъмәтҗанова (Таишева)** (*[[1984 ел]]ның [[4 июнь|4 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Яр Чаллы]]*) ― татар җырчысы. Татарстанның (2018) һәм Башкортстанның (2023) атказанган артисты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* "Яшь йөрәкләр" (2004 ел),   
* "Йолдызлар фабрикасы" лауреаты..   
* Татарстан Республикасының Атказанган артисты (*[[2018 ел|2018]]*) 
* Башкортстанның атказанган артисты (*[[2023 ел|2023]]*)
  
## Альбомнар
* Көн яктысы кебек
* Мине эзлә
* Ярату

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  ЛАНДЫШ НИГЪМӘТҖАНОВА ВКонтакте

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
25 август

**25 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерме бишенче көне. Ел ахырына кадәр 128 көн кала.

#### 
###### 
###### 

*  Парагвай — конституция көне.
*  Уругвай — бәйсезлек көне (дән, 1825).
* Җәлилчеләрне искә алу көне.
###### 
#### Һөнәри
*  — солдат (коры җир өсте гаскәре — армия) көне.
#### Өлкә
*  һәм ның күп шәһәрләрендә җирле бәйрәмнәр хакына ял көне.
* ның башкаласы  шәһәрен азат итү көне (1944).

## 
* 1871 — да өченче гимназия ачыла.
* 1944 — татар шагыйре Муса Җәлил һәм тагын 11 җәлилче үтерелә.
* 1957 — «Ракета» су асты канатларында беренче совет корабы юлга чыга.
* 1960 — да  XVII Олимпия уеннары башлана.

## 
 
* 1530 — Иван IV, Россия патшалыгы патшасы.
* 1767 — Луи Антуан Сен-Жюст, Бөек Француз инкыйлабы эшлеклесе.
* 1812 — Николай Зинин, рус органик химия галиме. 
* 1911 — Гайнан Әмири, Башкортстан язучысы. 
* 1927 — Зәет Мәҗитов, татар шагыйре.
* 1935 — Туфан Миңнуллин, язучы, драматург, җәмагать эшлеклесе.
* 1944 — Майкл Дуглас, Америка актеры.
* 1947 — Наис Гамбәр, шагыйрь.
* 1948 — Евгений Жуков, радиобиология белгече, профессор.
* 1950 — Нух Якупов, татар галиме.
* 1951 — Вәсим Әхмәтшин, музыка педагогы, композитор.
* 1952 — Корбан Бердыев, татар футбол тренеры.
* 1959 — Равил Гайнетдин, Россия мөфтиләр шурасы рәисе.
* 1959 — Тим Бертон, АКШ кинорежиссеры, мультипликатор.
* 1964 — Салиҗан Шәрипов, космонавт.

## 

* 1227 — Чыңгызхан, Монгол дәүләтен коручы.
* 1680 — Симеон Полоцкий, көнчыгыш славян мәдәнияте эшлеклесе, язучы, рухани, шагыйрь, драматург, тәрҗемәче.
* 1867 — Майкл Фарадей, инглиз физигы, химик.
* 1900 — Фридрих Ницше, алман фәлсәфәчесе, композитор.
* 1938 — Александр Куприн, рус язучысы.
* 1944 — "Җәлилчеләр": 
** Гайнан Кормаш
** Фоат Сәйфелмөлеков
** Абдулла Алиш, татар язучысы.
** Фоат Булатов
** Муса Җәлил, татар шагыйре.
** Гариф Шабаев
** Әхмәт Симаев
** Абдулла Баттал
** Зиннәт Хәсәнов
** Әхәт Атнашев
** Галләнур Бохараев
* 1964 — Иван Чарыков, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1993 — Гыйлемдар Рамазанов, әдәбият галиме, тәрҗемәче, фронтовик шагыйрь.
* 2012 — Нил Армстронг, АКШ астронавты, Айга аягы баскан беренче кеше.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:25 август
Төркем:Ел көннәре
Нух Якупов

**'

**Нух Мәхмүт улы Якупов''' — күренекле татар галиме, техник фәннәр докторы, профессор, Россия инженер академиясенең әгъзасы, Татарстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе. Нух Мәхмүт улы 7 монография, уйлап табуга 26 патент, 99 басма эшләр, 2 укыту әсбабы авторы.

"Who is Who в России. Энциклопедия личностей серии Hübners Who is Who" энциклопедиясенә кертелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* КДАТУ сайтында
* РФА сайтында

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Hübners Who is Who энциклопедиясенә кертелгәннәр
Төркем:Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
1785 ел

## Вакыйгалар
* «Таймс» гәҗите чыга башлый (башта «*The Daily Universal Register*» исеме астында).

## Туулар

* 4 гыйнвар — Якоб Гримм, алман тел белгече.

## Вафатлар

* Сәгыйть Хәлфин — татар мәгърифәтчесе, I&nbsp;Казан ирләр гимназиясенең татар теле укытучысы,

Төркем:1785 ел
Төркем:Еллар
26 август

**26 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерме алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 127 көн кала.

#### 
###### 
*  ЮНЕСКО — Кеше һәм ватандаш хокуклары декларациясе (, 1789) халыкара истәлеге көне (*Дөнья истәлеге* исемлгенә 2003 нче елда кертелгән).
* Халыкара кыз-хатыннарның хокуки тигезлеге көне.
###### 
*  — бәйсезлек көне.
*  — кыз-хатыннарның хокуки тигезлеге көне (кыз-хатыннарга сайлауларда тавыш бирү хакы АКШ конституциясенә 1920 елның 26 августында кертелү истәлегенә.
*  — милли солидарлык көне (Тереза Ана шәрәфенә багышланган).
*  — бәйсезлек көне.
*  Намибия — каһарманнар көне.
*  Көньяк Осетия — бәйсезлек көне.
*  — *Тәүбә көне* (2011 елдан бирле игълан ителгән рәсми ял көне).
* Русиядә бәрәңге көне.

###### 
*  — Аргентина актерлары көне.
*  — Төркия хәрби көчләре көне.
#### Өлкә
* дагы ның административ үзәге  шәһәре туган көне (1899).

## 
* 1382 — Туктамыш хан Мәскәүне ала һәм яндырып китә.
* 1542 — Нюрнберг килешүе буенча  Алманиядән бәйсезлекне яулый.
* 1768 — Джеймс Кук дөнья тирәли сәяхәтен башлый.
* 1944 — Шарль де Голль га кайта.
* 1972 — да  XX Олимпия уеннары ачыла.
* 2002 —  парламенты илнең  оешмасыннан чыгу карарын кабул итә.

## 
right|90px|thumb|Гариф Гобәй
 
* 1676 — Роберт Уолпол, Британия дәүләт эшлеклесе, Бөекбританиянең беренче премьер-министры.
* 1789 — Габбәс Морза, фарсы хәрби-дәүләт эшлеклесе.
* 1882 — Джеймс Франк, алман физигы, Нобель бүләге лауреаты.
* 1894 — Гала Дали, рәссам С. Далиның музасы.
* 1907 — Гариф Гобәй, татар язучысы.
* 1910 — Тереза Ана, католик монахиня, ярлыларга һәм авыруларга ярдәм белән шөгыльләнүче.
* 1923 — Михаил Карпов, 
* 1929 — Асылгәрәй Япиев, медицина фәннәре докторы, профессор (*[[Ижау]]*).
* 1976 — Земфира Рамазанова, Россия җырчысы, музыкант, композитор, җырларны язучы.
* 1981 — Айдар Хисаметдинов, Россия балет биючесе.
* 1986 — Рафаэль Батыршин, Россия хоккейчысы (сакчы).

## 

* 1723 — Антони ван Левенгук, Нидерланд патшалыгының табигать фәннәре галиме, микроскоп конструкторы.
* 1795 — Алессандро Калиостро, итальян графы, астролог.
* 1921 — Николай Гумилёв, рус шагыйре.
* 1962 — Душан Симович, серб хәрби-дәүләт эшлеклесе.
* 1983 — Хәниф Кәрим, башкорт шагыйре.
* 1994 — Әнвәр Гатауллин, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 2008 — Рәшит Ягъфәров, татар галиме, шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе.
* 2020 — Гомәр Саттаров, 
тел галиме, "Татар исемнәре" китабы авторы.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:26 август
Төркем:Ел көннәре
Гариф Гобәй

**Гариф Шакир улы Гобәйдуллин** — күренекле татар язучысы, тәрҗемәче, Татарстан Язучылар берлеге рәисе (*1950-1953*).

Ул 1907 елның 26 августында Казанның Бишбалта бистәсендә һөнәрче гаиләсендә туа. Гариф бик яшьли белем мәктәбе белән хезмәт мәктәбен бергә үтә: типографиядә хәреф җыючы, трамвай йөртүче, соңрак балалар йортында тәрбияче булып эшли. 1927-1930 елларда Татрабфакны тәмамлап, Казан педагогика институтына укырга керә. Институтны 1936 елда тәмамлап, берничә ел мәктәптә балалар укыта. Аннары Татиздатта, "Кызыл Татарстан” (хәзерге “Ватаным Татарстан”) газетасы редакциясендә, Татарстан радиокомитетында һәм 1941-1946 елларда радиокомитетының рәисе булып эшли. 1950-1953 елларда ул — Татарстан Язучылар берлеге рәисе. 1953 елдан башлап Гариф Гобәй – профессиональ язучы.

Гариф Гобәй утызынчы еллардан алып балалар әдәбияты өлкәсендә актив иҗат итә. Аның сыйнфый көрәш темасын яктырткан “Каланча” (1934), Германия балаларының фашизмга каршы көрәшен тасвирлаган “Без әле очрашырбыз”(1935), гражданнар сугышы вакыйгаларын чагылдырган “Маякчы кызы” (1938) һәм “Ялгыз йортта” (1939) исемле повестьлары языла. Аеруча “Маякчы кызы” повесте әдипкә зур популярлык китерә.

Ватан сугышы алдыннан Гариф Гобәй драматургия жанрына да мөрәҗәгать итә. Гражданнар сугышы темасын яктырткан “Аклар лагеренда” (1937), уяулык, туган илгә тугрылык һәм патриотизм темасы белән сугарылган “Өч бөркет” (1941) исемле пьесаларын яза.

Ватан сугышы елларында совет халкының батырлыгын яктырткан “Замана балалары” (1946-1947), “Маратның язмышы” (1953-1955) повестьлары, тәрбия мәсьәләсен күтәргән "Ләйсән яңгыр” (1957-1960) һәм тарихи-революцион темага багышланган “Без үскәндә” (1956-1962) повестьлары татар балалар әдәбияты тарихында күренекле урын алып тора.

Гариф Гобәй – әдәби тәрҗемә өлкәсендә, татар әдәбиятын дөнья әдәбияты җәүһәрләре белән баетуда да актив эшләгән әдип. Аның аерым әсәрләре рус, чуаш, уйгыр, казакъ телләренә тәрҗемә ителеп, Казан һәм Мәскәү нәшриятларында басыла.

Татар балалар әдәбиятын үстерүдәге хезмәтләрен югары бәяләп, Гариф Гобәй хөкүмәт тарафыннан ике мәртәбә Хезмәт Кызыл Байрагы (1950, 1957), Октябрь революциясе (1977), “Почет Билгесе” орденнары һәм берничә медаль белән бүләкләнә.

Ул 1938 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Атеистлар
Төркем:Язучылар берлеге рәисләре
Яшьләрнең Җәйге Олимпия уеннары

**Җәйге Яшьлек Олимпия уеннары**

Төркем:Җәйге Яшьлек Олимпия уеннары
Гус Хиддинк

**Гус Хи́ддинк** (нидерл. *Guus Hiddink*, 8 ноябрь 1946, Варссевелд, Гелдерланд, Нидирлан) — танылган футболчы һәм тренер. Россия җыелма командасын алга чыгаручы тренер. Нидирлан, Корея Җөмһүрияте, Австралия җыелмаларында эшли. 2006 елның 14 апрелендә Россия җыелмасының баш тренеры итеп билгеләнә. Аның җитәкчелегендә Россия 2008 елгы Европа чемпионатында өченче урынны алды. Ләкин 2010 елгы Дөнья Чемпионатына эләкмәвеннән соң, Гусның контрактын өзәләр. Соңрак ул Төркия җыелмасында эшли. 2012-2013 елларда — Анжи клубының баш тренеры.

Төркем:Нидерланд футболчылары
Төркем:Футбол тренерлары
1542 ел

## Вакыйгалар
* 26 август — Нюрнберг килешүе буенча Лотарингия Алманиядән бәйсезлек яулый.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1542 ел
Төркем:Еллар
Гиннесс рекордлар китабы

[right|thumb|200px|[Голивудта Гиннесс музее]]
**Ги́ннесс рекордла́р китабы́** () — ел саен чыга торган, үзенә кеше һәм табигать рекордларын җыйган китап. Беренче тапкыр 1955 елда ирланд «Гиннесс» ширкәте заказы буенча бастырылды.

Башта китап җитди белешмә китабы буларак чыкты, ләкин соңарак аңа төрле кызыклы һәм экстравагант фактлар да кертелә башлады. Беренче берничә ай өчендә 50 000 данә сатылды. 1956 елга сату күләме 5 миллион чиген узды. 2003 елда басма 100 млн. тиражын узды.

Бүгенге көндә басма 100дән артык илдә, 23тән артык телдә чыгарыла.

Китап рус телендә 1989 елда бастырылды. Басманың татар теленә тәрҗемәсе юк.

26.03.2025 Дмитрий Лиханов улы 1 миллион сумм кейс ачырга тотты. Бу бик рекорд булды.

## Сылтамалар

* Гиннесс рекордлар китабының рәсми сайты

Төркем:Китаплар
Төркем:Рекордлар
Габделхак Саматов

**Габделхак хәзрәт Саматов** (12 октябрь 1930 — 6 март 2006) — күренекле мөселман эшлеклесе, Татарстанның баш мөхтәсибе, баш казые.
## Биографиясе
Ул 1930 елның 12 октябрендә Аксубай районының Иске Ибрай авылында туган. Аның әти — әнисе динле кешеләр була, үз карашлары өчен алар хакимият тарафыннан куыла - Габделхакның әтисе колхозга керүдән баш тарткан өчен репрессияләнә һәм тоткынлыкта үлгән.
Шәригать кануннарына иярергә омтылып, Габделхак бер-бер артлы үз фикерләрен яклый, ул  һәм  булмый, ВЛКСМга керми.
1951 елда  алына, аннан 17 ел буе  булып эшли. Хәтта армия сафларында булганда да, дини күрсәтмәләрне үтәгән, даими намаз укыган. Эш белән бер үк вакытта исламны өйрәнүне дәвам итә. Аның укытучыларының берсе Габделхак Садыйков була. 
Берничә тапкыр Тәлгать Таҗетдин белән бергә кергән Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамларга маташса да, хакимиятнең каршы тору нәтиҗәсендә, барлык омтылышлар уңышсыз тәмамлана. Соңгы тапкыр 1968 елда КГБ белән хезмәттәшлек итүдән баш тартканнан соң төшереп калдырыла. Мөфтиләр Шакир Һиләлетдинов һәм  яклавы да ярдәм итми.
1972 елда Пермь өлкәсендә Куян авылы имамы була, әмма җирле хакимиятләр белән каршылыклар нәтиҗәсендә, 3 айдан Казанга кайтырга мәҗбүр була. Шуннан соң ул вакытта эшләгән бердәнбер Казан мәчете каршында  булып эшли. Анда имамнар Габделхәбир Яруллин һәм Әхмәтзәки Сафиуллин белән танышта. 1981 елда имам була, Әлмәт (*[[Мәхәллә мәчете (Әлмәт)|Мәхәллә мәчете]]*), Оренбург, Чистай мәчетләрен җитәкли. 1990 елда Исхак Лотфуллин белән бергә Казан югары мөселман мәдрәсәсенә нигез салалар. Шунда ук укыта, шул ук вакытта Мәрҗани мәчете имамы да була. 1998 елда Татарстан Диния нәзарәтенең баш казые итеп сайлана.

2009 елның 6 мартында озакка сузылган авырудан соң, 79 яшендә Габделхак хәзрәт Саматов вафат булды.
Казанның Татар зиратында җирләнгән.
## Гаиләсе
Олы улы Таһир хәзрәт Саматов (1960), ХМАО-Югра мөфтие (1997). Икенче улы Хәлил хәзрәт Саматов Когалым шәһәре мәчете имам-хатыйбы, оныгы Таһир улы Камил хәзрәт Саматов Сургут шәһәре мәчете имамы, мөфти урынбасары.  
## Хәтер
Татарстанда Габделхак Саматов истәлегенә «Самат укулары» уза.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Җомга вәгазе 
* После тяжелой продолжительной болезни, на 79-м году жизни скончался видный мусульманский деятель России Габдулхак хазрат Саматов
* К 80-летию Габдулхака Саматова
* Муфтий РТ: Габдулхак Саматов сыграл неоспоримую роль в возрождении традиционного ислама
* Памяти Габдулхака-хазрата Саматова 

Төркем:Казыйлар
Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Аксубай районында туганнар