open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гариф Шабаев

**Гариф Шабаев** (*Гариф Хəфиз улы Шабаев*) (1907 елның 15 декабрендә Башкортстанның хәзерге Ярмәкәй районы Иске Турай авылында туган, 1944 елның 25 августында җәзалап үтерелгән)&nbsp;— җәлилче-патриот.

## Тәрҗемәи хәле
Гариф Хафиз улы Шабаев 1907 елның 15 декабрендә Башкортстанның хәзерге Ярмәкәй районы Иске Турай авылында дөньяга килә. Башлангыч белемне үз авылында ала. Тугызынчы сыйныфны Казанда тәмамлый. Әти-әнисе илдә ачлык башлангач, Урта Азиягә күчеп китә, ә Гариф Казан шәһәрендәге финанс хезмәткәрләре курсына укырга керә.

Укып беткәч, ул да Фәрганә шәһәренә китә. 1932 елда культура агарту оешмаларында эшләүче Мөнәвәрә Госман кызына өйләнә, алар Ташкәнткә күчеп китәләр. Сугыш башланыр алдыннан гына Лилия исемле кызлары туа.

Исәнлеге начар булу сәбәпле, армиягә алынмый, ләкин фронтка җибәрүләрен үтенеп, хәрби комиссариатка килә.

Фронттан аңардан нибары бер генә хат килә. Аның часте чолганышта кала. Гариф Шабаев Польшадагы Седльце концлагеренә эләгә. Бу лагерьда фашистлар төрле милләт вәкилләреннән булган әсирләрне аерым туплыйлар һәм легион өчен әзерләү эшен алып баралар. Гариф анда Фоат Булатов һәм Абдулла Алиш белән таныша, алар бергәләп лагерьдан качу турында уйлыйлар. Ләкин бу ниятләре тормышка ашмый кала. 1942 елның 15 августыннан булган боерыкта татарлардан, башкортлардан һәм татарча сөйләшүче башка Идел буе халыкларыннан гыйбәрәт булган легион төзергә. Шул исәптән татар хәрби тоткыннарын ашыгыч рәвештә башкалардан аерырга һәм Седльце лагеренә озатырга. Легионның төп базасы Седльце лагеренда була.

1943 елда Шабаев Муса Җәлил белән таныша. Татар телендә «Идел-Урал» газетасы кече форматта, 6 битле итеп (сирәк очракта гына 8 битле, яки ике саны бергә) латин хәрефләре белән атнага бер тапкыр нәшер ителә. Гариф Шабаевны хәреф җыючы итеп тәкъдим итәләр. Яшерен оешма шул вакытта листовкалар бастыра башлый. Аларның эшләре ачыклана. Җәлилчеләрне кулга алалар. Башта Дрезденда суд була, аннан соң Тегель, Шпандау төрмәләре.

Плөтцензее төрмәсенең архивында 2 кешенең&nbsp;— Әхмәт Симаев белән Гариф Шабаевның үлем карточкалары табыла. Бу карточкалар икесе дә бик ашыгыч рәвештә,җәлилчеләрне җәзалау урынында язылган:
* Фамилиясе, исеме: Шабаев.
* Туган вакыты: 15 дек., 1907 ел.
* Һөнәре: легионер
* Әсир кенәгесенең номеры: 828/44
* Плөтцензее төрмәсенең 4-нче блогына Империя хәрби судының РКА-11-2-343-43 карары нигезендә урнаштырылды.

## Гаиләсе, нәселе
thumb|300px|Җәлилчеләргә Казанның 1 май мәйданында һәйкәл
Гариф Шабаевның гаиләсе Ташкәнттә яши. Кызы Лилия, Ташкәнт университетының физика-математика факультетын тәмамлап, озак еллар Ташкәнт аэропортында метеорология өлкәсендә җитәкче булып эшли. Гариф Шабаевның Садри исемле энесе дә сугышта һәлак була. Аның улы Марсель безгә Марс Шабаев&nbsp;— язучы буларак билгеле.

## Хәтер

* Казан үзәгендә Кремль янында Муса Җәлилгә һәйкәл һәм антифашист каршылыгы катнашучыларына хәтер барельефлары ачылган.
* 2021 елның 7 маенда Башкортстанның Ярмәкәй районы Иске Турай авылында  җитәкчесе Раил Рәсим улы Латыйпов үз акчасына якташы җәлилче Гариф Шабаевка мемориал ачкан.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Җәлилче Гариф Шабаев эзләре буйлап... (Газизуллина А. рефератыннан)
Чын карчыгалар

**Чын карчыгалар**, яки тик **карчыгалар** () — ерткыч кошларның карчыга кошлар семьялыгының бер ыругы.

40 тан артык төре билгеле. Киң таралганнар. Элекке Советлар Берлеге 6 төре очрый. Карчыгалар — урман кошлары, аулаганда үзләренең табышларына кинәт кенә агачтан ташланалар. Татарстанда 3 төре очрый: тавык карчыгасы, бүдәнә карчыгасы, тювик.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз


Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Али Карнай

**Али Карнай** – күренекле татар һәм башкорт язучысы.

## Тәрҗемәи хәл
Имамгали Мөхәммәтдин улы Зөлкарнаев Мишкә районының Зур Шады исемле татар авылында туып үскән. Али Карнай, республикадагы башка күп кенә татар әдипләре кебек үк, башкорт әдәбиятына бай гына мирас калдырган талантлы иҗатчы.

Сәүдә буенча Мәскәүдә һәм Ленинградта һөнәри белем алган. Талантлы милләттәшебез 1926-1941 елларда Башкортстан газета-журналларында хәбәрче һәм мөхәррир булып эшли, әдәби иҗатын публицистика белән бергә алып бара ул. Башта ул Яшь юксыл газетасында каләм чарлый. Хәбәрче вазифаларын башкару белән беррәттән, ул әдәби әсәрләрен дә матбугатта даими бастыра. Сәләтле яшь язучы үзенең беренче хикәяләр җыентыгын 1928 елда чыгара. 1932 елда аның беренче зур әсәре – “Даладагы утлар” исемле повесте дөнья күрә. «Борылмада» дип аталган ул китап әдәбият сөючеләр тарафыннан бик җылы кабул ителә. Аннан соң Али Карнай байтак кына повестьлар, хикәяләр, очерклар иҗат итә. 1940 елда басылган “Без кайтырбыз” дип аталган повесте аерым китап булып басылып чыккач, Али Карнайның исеме зур әдипләр белән беррәтән йөртелә башлый.

Балалар өчен әсәрләр яза. Рус һәм чит ил язучылары әсәрләрен тәрҗемә итү белән шөгыльләнә.

Өлкән лейтенант Али Карнай 1943 елда Бөек Ватан сугышында һәлак була. 112нче дивизиянең «Кызыл атлылар» дип исемләнгән гәзитенең җаваплы мөхәррире вазифаларын башкарганда, шигъри әсәрләр язарга өлгереп кала.

## Чыганаклар
*  Башкортстанның Мишкә районында Али Карнайны искә алдылар 
*  Башкортстанда татар шагыйре Али Карнайны искђ алалар 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
;Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Фронтовик язучылар
Әхнәф Юлдашев

**Әхнәф Юлдашев** – төрки телләр белгече, профессор. 
## Тәрҗемәи хәле
Әхнәф Әхмәт улы Юлдашев Бәләбәй өязе (хәзерге Туймазы районы) Кәлшәле авылында туып үсә. 1938 – 1942 елларда Баймак районы Түбә урта мәктәбендә алман теленнән укыта. Бөек Ватан сугышында катнаша, аннары Куйбышев педагогия институтының чит телләр факультетын, Мәскәү дәүләт университетында аспирантура тәмамлый. Озак еллар Мәскәүдә ССРБ Фәннәр академиясенең төрки һәм монгол телләре бүлегендә эшли, филология буенча 
“Типтәрләрнең теле” темасына кандидатлык, “Төрки телләрдә фигыльнең аналитик төрләре” темасына докторлык диссертацияләрен яклый.
Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе Әхнәф Юлдашев төрки телләр, шул исәптән башкорт теле үсешенә кагылышлы 120-дән артык гыйльми хезмәтнең авторы. Аның монографияләрендә һәм мәкаләләрендә башкорт әдәби теленең формалашу тарихы, башкорт теленең лексикасы һәм грамматикасы, орфоэпиясе һәм орфографиясе, башкорт һәм татар сөйләшләрен классификацияләү мәсьәләләре яктыртыла. Диалектларны  тикшерүгә дә өлеш кертә: Учалы районы, Туймазы районы типтәрләренең телен, төньяк-көнбатыш диалектның үзенчәлекләрен өйрәнә. Юлдашев Туймазы башкортлары теленә багышланган мәкаләсендә, бу як башкортларының сөйләм теле татар әдәби теленә татар теленең теләсә кайсы сөйләшенә караганда да якынрак, дип яза. Ә.Ә. Юлдашев, гомумән, Көнбатыш Башкортстан халкының җирле сөйләшләре «башкорт теле системасына керә алмый» дип исәпли.
Мәскәүдә нәшер ителгән “Хәзерге башкорт теленең грамматикасы” һәм “Төрки телләрнең чагыштырмача тарихи грамматикасы” китапларының аерым бүлекләрен яза, авторлар коллективының гыйльми җитәкчесе, басмаларның мөхәррире була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Э.Тенишев. Ахнеф Ахметович Юлдашев.Советская тюркология, 1988 ел, 6 сан, 112 бит..

Төркем:Төрки телләр белгечләре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт теле галимнәре
Төркем:Татар галимнәре
Нуук

thumb|left|250px|Нуук

**Нуук** (**Нук**,  яки  Готхоб, ) — шәһәр, Дания корольлегенә кергән Гренландия үзидарәле территориясенең иң зур шәһәре һәм башкаласы.

Халык саны — 15 мең тирәсендә.

## Тарих
1728 елда нигезләнгән. 1979 елга кадәр шәһәрнең рәсми исеме Готхоб булган. Готхоб (Godthåb) датчан теленнән яхшы өмет дип тәрҗемә ителә.

Төркем:Башкалалар
Төркем:Гренландия
Арысланча чебеннәр

**Арысланча́ чебеннә́р** (Stratiomyidae) - чебеннәр семьялыгы. 1,5 меңләп төре билгеле, аларның күбесе тропикларда, Русиядә 200 ләп төре яши. Гәүдәсенең озынлыгы 5-15 мм, канатлары ачылмаганда корсак турысында берсе икенчесе өстенә куела. Төсе ачык, еш кына чага торган умарта кортлары һәм шөпшәләр төсен хәтерләтә (саклагыч төс - мимикрия). Чебеннәр чәчәкләрдә, су янындагы үсемлекләр арасында, сирәгрәк агач кәүсәләрендә һәм ботакларында тереклек итә. Личинкалары пычрак сулыкларда, туфракта, тирестә, кайры асларында, корыган агачта, кырмыска ояларында үсә; сапрофитлар (органик калдыклар белән туеналар) яки ерткычлар.

Татарстан территориясендә 2 төре бар: гади арысланча чебеннәр (Stratiomyia chamaeleonDg.) - гәүдәсенең озынлыгы 13-15 мм, кара, корсак асты сары төстә, боҗра читләреннән кара бәйләвечле, һәм бакыр арысланча чебеннәр (Geosargus cuprariusL.) - гәүдәсенең озынлыгы 10-12мм, түше яшел, металлсыман ялтырый, корсагы бронза, зәңгәр яки шәмәхә төстә.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Чебеннәр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Бөҗәкләр
Раил Кузеев

**Раил Кузеев** – этнология һәм этнография белгече, академик.

Раил Гомәр улы Кузеев Чишмә районының Әмин исемле татар-мишәр авылында дөньяга килә. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институтында тарихчы белгечлегенең беренче чыгарылыш студенты.

Үзенең гомерен этнослар этногенезы һәм эволюциясе мәсьәләләрен өйрәнүгә багышлап, Р.Кузеев Урта Идел буенда һәм Көньяк Уралда фин-угыр, төрки һәм көнчыгыш славян халыкларының үзара бәйләнеше тарихына мөрәҗәгать итте. «Идел буе һәм Көньяк Урал халыклары: тарихка этногенетик караш», «Урта Идел һәм Урал буе халыклары» кебек зур хезмәтләре аның фәнни эзләнүләренең һәм тикшеренүләренең нәтиҗәсе булды. Раил Кузеев тарафыннан утыздан артык фән кандидаты һәм докторы әзерләнде.

Күренекле галим Россия Фәннәр академиясенең Уфа фәнни үзәге каршында Этнология һәм этнография музеен ачуда башлап йөрде һәм озак еллар бу музейның җитәкчесе вазифаларын башкарды. 1991 елдан Россия фәннәр академиясендә әгъза–корреспондент.

Уфадагы киң билгеле Археология һәм этнография музее күренекле татар галиме Раил Кузеев исемен йөртә.

## Чыганаклар
* Уфада танылган татар галиме Раил Кузеев вафат булды 

Төркем:Татар этнографлары
Төркем:Россия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Симпсоннар

200px|thumb|right

**«Си́мпсоннар»** () — 28 сезонга керүче 600 серияле америка телевидениясе тарихындагы иң озын мультсериал. Беренче «Good night» мини-сериясе 1987 елның 19 апрелендә «Трейси Ульман Шоуы»нда күрсәтелә. Тулы күрсәтелеше FOX каналында 1989 елның 17 декабрендә башлана. «Gracie Films» буларак  «20th Century Fox» тарафыннан чыгарыла. Бүген аны 100ләп илдә карыйлар.

Time журналы 1998 елда «Симпсоннар» сериалын XX гасырның иң яхшы телевизион сериалы дип атый. 2007 елның 27 июлендә АКШда «The Simpsons Movie» дигән тулы метражлы мультфильмның премьерасы да тәкъдим ителә.

## Искәрмәләр

Төркем:Симпсоннар
Төркем:АКШ мультфильмнары
Төркем:Мультсериаллар
Төркем:Fox Television Studios
Кыза

200px|thumb|right|Җиткән теше

**Кыза** (*кыр карчыгасы*, ) — карчыга кошлар семьялыгының саз карчыгалары ыругының уртача зурлыктагы ерткыч кошы.

## Туклану
Күбесенчә тычкансыман кимерүчеләрне ашый — кыр тычканнарын, әрләнләрне, тычканнарны.

Төркем:Саз карчыгалары
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Өрәңгеләр

200px|thumb|right
**Өрәңгеләр** () —  аткаштанлылар асгаиләлегенә сапиндлар гаиләлегенә керүче үсемлекләр трибасы.

Өрәңгеләр гадәттә яфрак коючан агачлар яки куаклар. Төньяк Америкада, Азияда һәм Аурупада киң таралган.

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Аткаштанлылар
Татар өрәңгесе

200px|thumb|right

**Татар өрәңгесе** (яки *кара өрәңге*, ) — өрәңгеләр (яки сапиндлар) гаиләлегенә керүче яфрак коючан агач. Гадәттә яр буйларында 2-12 метр озынлыкта үсә.

Татар өрәңгесе Аурупада һәм Азиядә таралган. Башка җирләрдә дә декоратив үсемлек буларак үстерелә.

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Аткаштанлылар
Әлмән (Кузлаука районы)

**Әлмән** (, ) — Чуашстанның Кузлаука районында урнашкан татар авылы.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 157 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: татарлар (100%).

## Шәхесләр

* Хәмит Кави (1906-1944), язучы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Кузлаука районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Татар Шорыты

**Татар Шорыты** (, ) – Чуашстанның Комсомол районындагы татар авылы. Авылда 96 йортта 318 кеше яши. 17 гасырда нигезләнгән.

Чуашстан башкаласы Чабаксарга чаклы 112 км. Район үзәгенә чаклы исә 23 км.

Татар Шорытында 1 мәктәп, мәчет, мәдәният йорты, 3 кибет бар. Авылда рәсми рәвештә беренче мәчет 17 гасырда ук салына.
## Шәхесләр

* Ирек Наскаев (1954), педагог-хореограф, балетмейстер. Татарстан ССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1991).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Чуаш энциклопедиясе

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Татар Ивашкиносы

**Татар Ивашкиносы** (, ) – Чуашстанның Комсомол районындагы татар авылы. Авылда 18 йортта 79 кеше яши. 1929 елда нигезләнгән. Кече Бола елгасы ярында урнашкан.

Чуашстан башкаласы Чабаксарга чаклы 127 км. Район үзәгенә чаклы исә 12 км.

Татар Ивашкиносында спорт мәйданчыгы бар.

1979 елда авылда 91 кеше яшәсә, 2002 елда 20 йортта 66 кеше, ә 2010да 79 кеше яшәгән. Татарлар —79%, чуашлар — 21%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Чуаш энциклопедиясе

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Гриффиннар

thumb|right
**«Гриффиннар»** (, МФА: ) — Сет Макфарлейн тарафыннан Fox Broadcasting Company өчен эшләнгән культлы америка анимацион ситкомы. Сюжетның төп геройлары - Грифиннарың бик үк үрнәк булмаган гаиләсе. Гаилә ата-ана булган Питер һәм Лоистан, аларның балалары Крис, Мэг һәм Стьюидан һәм дә антропомоф эт Брайаннан тора.
Ситком вакыйгалары Род-Айленд штатының Провиденс шәһәренең уйланма Куахог шәһәр янында бара.

Сериал 16 тапкыр «Эмми» премиясенең прайм-таймына номинацияләнә һәм 4 тапкыр ота, шулай ук 11 тапкыр «Энни» премиясенә номинацияләнеп 3 җиңү ота. «Гриффиннар» бик еш кына тискәре критикага дучар булалар, аеруча үзләренең «Симпсоннар» сериалына охшашлыклары аркасында.

## Искәрмәләр


Төркем:АКШ мультфильмнары
Төркем:Мультсериаллар
Төркем:Fox Television Studios
Өрәңге

200px|thumb|right
**Өрәңге** (яки *чаган*, ) — элек өрәңгеләр, хәзер сапиндлар гаиләлегенә керүче агачлар һәм куаклар ыругы. Төньяк Америкада, Азияда һәм Аурупада киң таралган.

Күпчелек агачларның биеклеге 10-30 м, ә куаклары исә 5-10 метр чамасы. Гадәттә яфрак коючан, бары  Урта диңгез буенда үсүче берничә төре генә мәңге яшел.

## Таралуы
Якынча 150 төре билгеле, Төньяк ярымшарның уртача поясында таралганнар. ТРда 6 төре бар. Гиннал яки елга буе өрәңгесе (A. ginnala), Көнбатыш Кама алдында декоратив үсемлек буларак үстерелә; татар чаганы (A. tataricum) — Идел алдында, ара-тирә кыргыйлана; яшел кабыклы өрәңге (A. tegmentosum) һәм башаклы өрәңге (A. spicatum) Раифа урманчылыгында интродукцияләшкән; Америка өрәңгесе (A. negundo), очлы яфраклы өрәңге (A. platanoides) катнаш һәм киң яфраклы урманнарда үсәләр.
Өрәңге Канада мәдәниятында киң таралган.

## Ботаник тасвирлама
20 м га кадәр биеклектәге бер һәм ике өйле агачлар һәм 6 м га кадәр биеклектәге зур булмаган куаклар. Тамыр системасында өске горизонталь тамырлар өстенлек итә. Яфраклары каршыдаш, сабакчалы, гади яки каурыйсыман катлаулы. Чәчәкләре вак, күпчелеге саргылт-яшел, ике яки бер җенесле, калканчык яки чук чәчәк төркемендә; башлыча, яфраклар күренгәнче яисә алар белән бер вакытта, иртә язда чәчәк ата. Өлгереп җитмәгән җимешләре ике канатлы җимешчектән тора, алар исә өлгергәннән соң аерылалар һәм берәмләп коелалар. Һәрбер җимешчектә (аның киң өлешендә) яссы түгәрәк бер орлык була. Август-сентябрьдә өлгерәләр. Орлыктан һәм вегетатив юл — төптән чыккан үсентеләрдән үрчиләр. Күләгәгә чыдам һәм яктылык яратучы агач.
Һаваның дымлылыгы артканда, агач «елый» (кагыйдә буларак, яңгыр яварга берничә сәгать кала). Өрәңге 150–200 ел яши.

## Кулланылыш
Халык медицинасында очлы яфраклы өрәңгенең яшь яфраклары үт кудыру, антисептик, ялкынсынуга каршы чара буларак кулланыла.

Өрәңге — урман барлыкка китерүче кыйммәтле токым.

Барлык төрләре дә бал бирүче.

Орлыклары белән имәнборыннар, чукырлар һәм башка урман кошлары туклана.

Өрәңгенең кайбер төрләренең үзагачын җиһаз һәм музыкаль инструментлар ясау өчен, агач эшендә, төзелештә файдаланалар.. 

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Аткаштанлылар
Төркем:ҮсемлекләрТөркем:Агачлар Төркем:Ауразия флорасы
Ак елан

**Ак ела́н** - төрки-татар фольклоры һәм мифологиясе персонажы; халыкның тотемик нәсел башы; бүләк бирүче, геройның ярдәмчесе; еланнар патшасы. Ак елан образы барлык мифологияләрдә дә диярлек чагылыш тапкан елан образыннан килә. Борынгы мифологияләрдә елан роле еш кына ике төрле була: ул бер үк вакытта яхшы да, куркыныч та; зур көчкә ия буларак, ул эпик геройдан карусыз буйсынуны таләп итә. Каюм Насыйри татар фольклорында барлык еланнарның кара төс белән сурәтләнүен, шул ук вакытта еланнар патшасына ак төс хас булуын билгеләп үтә. Кешенең дошманы саналган кара еланнардан аермалы буларак, Ак елан. кешене ярата һәм яклый, хәвеф турында кисәтә һәм булыша. Татар әкияте «Ак елан»да, мәсәлән, геройга падишаһның төшен ничек юрарга кирәген әйтә һәм берничә тапкыр аны үлемнән коткарып кала. Татар әкияте «Елан патшасы Шаһмара»да, кайбер галимнәр фикеренчә, фарсы эпик традициясе күзәтелә. Ак елан монда да геройга ярдәм итә: ханны Ак елан ите белән дәвалап, каты авырудан савыктыра. Шул ук әкияттә еланның гайре табигый көче - алдан күрүчәнлек сәләте ачыла, шуңа күрә герой, елан итеннән шулпа ашагач, кошлар һәм җәнлекләр телен аңлый башлый. «Урал батыр» исемле башкорт кобайырында еланнар патшасы Каһкаһа - батырның куркыныч дошманы; монда Ак елан тауларны да эретерлек көчкә ия булган аждаһа кыяфәтендә сурәтләнә. Борынгы заманнардан ук ак төскә хөрмәт хисе Ак елан образының уңай якларын тудырган. Шулай ук казакълар, Көньяк Себер һәм Урта Азия халыклары мифологиясендә ак һәм кара еланнар көрәше турындагы сюжет киң таралган. Бу көрәшнең шаһиты булган төп герой Ак еланга ярдәм итә. Урта Азиядә таралган ышану буенча, йортта яшәгән Ак еланга кагылырга ярамый. Күп кенә халыклар мифологиясендә Ак еланга карата табу яши. Ак еланны күргән кеше аның баш өстенә он сибәргә яки сөт белән сыйларга тиеш. Шулай ук Ак елан образында төрки легенда һәм риваятьләрендә популяр булган Хызыр пәйгамбәр гәүдәләнгән дип фаразлана.

## Чыганаклар
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татар мифологиясе
Акбүзат (мифология)

**Акбүза́т** - төрки-татар фольклоры һәм мифологиясе персонажы; халыкның тотемик нәсел башы, гаять зур сынлы игелекле ат. Бу образның килеп чыгышы, бер яктан, төрки кабиләләр арасында тотемистик карашларның киң таралуы, шулай ук борынгы төрки халыкларның тормышында зур роль уйнаган атка табыну йоласы белән; икенчедән, төркиләрдә, шулай ук күп кенә башка халыкларда да, ак төснең сау-сәламәт тууны, бәхетле тормышны, тыныч үлемне һәм лаеклы җирләүне символлаштыруы белән бәйле. Акбүзат - геройның үткәнен, хәзергесен һәм киләчәген белеп торучы даими юлдаш һәм ярдәмче. Татар мифологиясендә күктә яшәүче ике баһадир ат - Акбүзат һәм Күкбүзат турындагы сюжет бар. Җиргә төшеп, атлар миф, әкият яки дастан героеның гамәлләрендә катнашалар һәм яңадан күккә ашалар. Күктә, тимер казыкка (Тимер Казык - Котып йолдызы) арканланган килеш, аның тирәсендә утлап йөриләр. Җиде карак (Зур Җидегән йолдызлыгы) бу атларны урларга ниятли һәм Акбүзат белән Күкбүзатны өзлексез эзәрлекли, ләкин тота алмый. Татарларда хәзер дә «Акбүзат йолдыз, Күкбүзат йолдыз, Тимер Казык бер ялгыз» дигән мәкаль һәм «Казыкка бәйләнгән ике атым дулый, дуласа да, бер тирәдән китә алмый» дигән табышмак яши.

## Чыганаклар
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Башкортстан районнары символикасында (көмеш ат )

Coat of Arms of Abzelil rayon (Bashkortostan).png|Әбҗәлил районы гербы
Coat of Arms of Baimak rayon (Bashkortostan).png|Баймак районы гербы
Coat of Arms of Belebei rayon (Bashkortostan).png|Бәләбәй районы гербы
Coat of Arms of Yanaul rayon (Bashkortostan).png|Яңавыл районы гербы
Coat of Arms of Davlekanovo rayon (Bashkortostan).png|Дәүләкән районы гербы
Coat of Arms of Duvan rayon (Bashkortostan).png|Дуван районы гербы
Coat of Arms of Ermekeevo rayon (Bashkortostan).png|Ярмәкәй районы гербы
Coat of Arms of Kigi rayon (Bashkortostan).png|Кыйгы районы гербы
Coat of Arms of Ilishevo rayon (Bashkortostan).png|Илеш районы гербы
Coat of Arms of Ufimskiy rayon (Bashkortostan).png|Уфа районы гербы
Coat of Arms of Uchaly rayon (Bashkortostan).png|Учалы районы гербы


## Чыганаклар
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татар мифологиясе
Ак Бүре (мифология)

**Ак бүре́** — төрки-татар һәм төрки-монгол мифологиясе персонажы; төркиләрнең тотемик нәсел башы.

Ак бүре образы төрки-монгол халыклары өчен уртак булган Бүз бүре (Борте Чино) образыннан килә. Борынгы кытай чыганакларында кайбер борынгы төрки генеалогик риваятьләр сакланган. Шуларның берсе буенча, Туг-юлар кайчандыр хунну кабиләсеннән төньякта яшәгән со кабиләсеннән барлыкка килә. Туг-ю токымының 70 бертуганы арасыннан иң олысы - Нишиду - бүредән туа. Башка риваятьтә һуннарның бабалары бүре белән шаньюйның (ул дәверләрдәге төркиләр ханының яки каганның) сылу кызыннан тууы турында әйтелә. «Китабы дәдә Коркут» («Коркут бабам китабы», 15 йөз) дип аталган угыз героик эпосында нурлар чәчеп торуы белән илаһилыгы күренгән Бүз бүре катнаша. Ул, Угыз-каганга һәм аның гаскәренә юл күрсәтеп, җиңүне тәэмин итә. Монголларның «Яшерен риваять» (13 йөз) җыентыгында Чынгызханның бабасы Борте Чиноның Бөек Күк ихтыяры белән тууы, борынгы әбисенең Гоа-Марал («Нурлы Болан») булуы турында сөйләнә. Алтай дастаны «Ак Тойчы»да бүре мифологик геройның тәрбиячесе һәм яклаучысы буларак сурәтләнә. Ак бүренең болгар кабиләләренең тотемик нәсел башы булуы да ихтимал; ак (бүз) төс аның илаһилыгы турында сөйли. Табигате белән күп төрле: чибәр егет, әкияти кош һәм баһадир ат кыяфәтенә керергә мөмкин.

Татар һәм башкорт риваятьләрендә Ак бүренең мессиячел роле дә ассызыклана: ул куе урманнарда яки тауларда югалган кабиләне коткара. Татар әкияте «Ак бүре»дә ул яшәү һәм үлемнән өстен, кара урманның кырыс һәм кодрәтле хуҗасы буларак сурәтләнә. Ак бүре образы Н. Фәттахның Идел буе Болгары дәүләтендә булган 10 йөз вакыйгаларын сурәтләгән «Итил суы ака торур» (1972) тарихи романында чагылыш таба.

## Әдәбият

* Урманчеев Ф.И. По следам Белого волка. Ранние этнокультурные связи тюрко-татарских племен. Казань, 1994.
* Татар халык иҗаты. (Беренче китап). Әкиятләр. Казан, 1977.

## Сылтамалар

* Tatarica — Татар энциклопедиясе

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Монгол мифологиясе
Ак каен

**Ак кае́н** - татар мифологиясендә һәм фольклорында - изге агач. Яктылык, чисталык һәм гүзәллек символы буларак, каен күп кенә Көнчыгыш һәм Көнбатыш мифология системаларында киң таралган. Каенны олылау агач культына - күп кенә халыкларда ыруглык чорында киң таралган табигатькә табынуның бер төренә кайтып кала. Мәсәлән, бурят ыругларында кайбер йолалар изге каенлыкларда гына үткәрелгән; Урта һәм Төньяк Азиядәге кайбер халыкларның шаманнары, йолалар үткәргәнче, җиргә каен ботагы кадап куйганнар. Кемне дә булса шаман дип игълан итәр алдыннан, урманнан казып алынган каенны махсус урынга күчереп утыртканнар. Шаманның шөлдерле барабанының тоткасын да шул каеннан ясаганнар.
Каенга табыну йоласы калдыклары татарларда да күзәтелә: кырда ялгыз үсеп утырган каен төбендә куркыныч вакыйгалар һәм күренешләр була: каен янына явыз рухлар килсә, яшен сугу ихтималы бар, дигән ышану яши. Ак каенны татарлар зират агачы буларак хөрмәт итәләр (хәзерге вакытка кадәр «каен зираты» дигән гыйбарә сакланган); бу карашлар үлгәннәрнең җаннары зиратта үскән каеннарга яки аларның яфраклары арасында сайраган кошларга күчә дигән ышанудан килә. Кәләшне усал рухлар сихерләвеннән саклау өчен аны, гадәттә, туй алдыннан мунчада каен себеркесе белән чабындырганнар. Идел буе Болгары дәверенә караган «Айдар хан һәм Мөхәммәд илчеләре» хикәясендә Пәйгамбәр илчеләренең болгар патшасы Айдар ханның кызын каен чыбыкчалары белән дәвалавы турында сүз бара. Каенга табыну күпсанлы әйтемнәрдә, мәкальләрдә, шулай ук халык җырларында чагылыш тапкан.

## Чыганаклар
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татар мифологиясе Төркем:Агачлар
Төркем:Урман ияләре
Гамбәр-ана

**Гамбә́р-ана́** - Идел буе татарлары мифологиясе һәм фольклорында кошларны яклаучы, Урта Азия халыкларында һәм Урал яны татарларында - уңыш алиһәсе һәм бала табучы хатыннарга ярдәм итүче, мөселман риваятьләрендә - Урта Азия шагыйре С. Бакыргани хатыны, ул үлгәч, Зәнки бабай хатыны.
Бу риваятьләр нигезендә «Хикәйә-и Хәким-ата» (1846) язылган. Гамбәр-ана, Бакыргани һәм аның улы Хөбби Хуҗа - Кол Шәрифнең «Кыйсса-и Хөбби Хуҗа» поэмасы геройлары.

## Чыганаклар
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татар мифологиясе
Роллар

right|250px|thumb|Роллар
**Роллар** ( — *макизуши*) — япон һәм корея ашларының милли ризыгы, япон сушиларның һәм корея кимбапларның бер төре. Нори эченә төренгән дөге һәм төрле балыктан гыйбарәт. Бамбуктан ясалган *макису* дигән тактада ясала.

Дөгене һәм эчтәге ингридиентларны норига төргәч барлыкка килгән «казылык»ны кечкенә өлешләргә бүләләр. Гадәттә, бер «казылык»ны 6 кисәккә, сирәгрәк 8 яки 12 өлешкә бүләләр. Кайбер ролл төрләрендә нори эчтә калып, дөгесе тышкы өлештә кала.

Роллар эченә дөгедән һәм балык төрләреннән тыш башка төрле ризыклар салалар. Еш кына кыяр, авакадо, борыч, сыр, алма, көнҗет, тавык һәм башка ризык белән роллар очратып була.

## Шулай ук кара
* Сушилар
* Сашими

## Сылтамалар
* Рамил Өметбаев "Хәерле иртә!" тапшыруында роллар ясарга өйрәтә

Төркем:Япон ашлары
Ватан намусы өчен

**«Вата́н намусы́ өче́н»** - фронт газетасы. Воронеж фронты сәяси идарәсе, 1943 елның 20 декабреннән Украина фронты органы. 1942 нең 19 декабреннән 1946 ның 20 апреленә кадәр атнага 2 тапкыр нәшер ителә, барлыгы 377 саны чыга. Мөхәррирләре: Ә. Ерикәй, Р. Ишморат. Газета редакциясендә Г. Бакиров, М. Садри, Г. Хуҗи, Г. Шәрипов, З. Шаһиморатов, Ә. Юныс, А. Ямангулов эшли. Журналистлар Ф. Галиева, Г. Иделле, М. Дибаева, солдат һәм офицерлар М. Габбасов, Г. Ибраһимов, Н. Манасыйпов, Ш. Нигъмәтҗанов, Г. Рамазанов һ.б. ның мәкаләләре басыла.

## Чыганаклар
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Фронт газеталары
Суши

right|200px|thumb|Сушилар
**Су́ши** (, ) — традицион япон ашларының бер ризыгы. Дөге, диңгез ризыклары һәм башка төрле ризыклардан әзерләнә. 1980 нче еллардан башлап бар дөнья буенча популярлык яулый.

Һәр сушига хас булган ингридиент - дөге. Аннан тыш төрле сушиларга төрле ризыклар салалар: балыклар, диңгез ризыклары, яшелчәләр, йомыркалар, кызыл ит һ.б. Сушиларны гадәттә  соусы, васаби, зәнҗәбил белән ашыйлар.

## Шулай ук кара
* Роллар
* Сашими
* Япон ашлары

Төркем:Япон ашлары
Төркем:Балык ризыклары
Ватан өчен

**«Вата́н өче́н»** - Бөек Ватан сугышы чорында фронтта чыккан беренче татар газетасы. Төньяк-Көнбатыш фронтның сәяси идарәсе органы. 1942 елның 10 июленнән 1944 нең апреленә кадәр татар телендә атнага 2 тапкыр нәшер ителә. Мөхәррире Г. Гыйльманов. Газета редакциясендә Ә. Әхмәдиев, Х. Госман, Ш. Мөдәррис, А. Салиев эшли. Язучылар М. Әмир, Г. Бәширов (псевд. Г. Разин), Ә. Ерикәй, А. Расих, шулай ук солдат һәм офицерлар Н. Гайсин, С. Минһаҗев, М. Ногманның мәкаләләре, әсәрләре басыла. Фронт таратылгач, яңа оештырылган 2 нче Белоруссия фронты карамагына тапшырыла һәм 1944 нең 24 февраленнән «Фронт хакыйкате» исемендә чыга башлый.
## Чыганаклар
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Фронт газеталары
Ватан (газета)

**«Вата́н»** - атналык иҗтимагый-сәяси газета. Адмирал А.В. Колчакның 3 нче армиясе мәгълүмат бирү кәнсәләриясе органы. 1919 елда татар телендә башта Уфа шәһәрендә, аннары Себердәге төрле шәһәрләрдә нәшер ителә. Мөхәррирләре Г. Сөбханкулов, М. Нәүрузов. «Яшәсен иске режим!» шигаре астында чыга. Большевиклар диктатурасына каршы, татар милли хәрәкәтен яклап актив пропаганда алып бара.
## Чыганаклар
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Хабнарфьордюр

**Ха́бнарфьордюр** () — Исландиянең көнчыгышында урнашкан шәһәр. Халык саны — 28 085 тирәсе (2012). Зурлыгы буенча илдә өченче урында тора. Башкала Рейкьявиктан 10 чакрымда.
thumb|left|Strandgata урамы

Шәһәрнең төп казанышлы урыны - Викинглар авылы.

Төркем:Исландия шәһәрләре
Аккош (мифология)

**Акко́ш** - төрки-татар мифологиясе персонажы; халыкның тотемистик нәсел башы. Аерылу, сагыш һәм бер үк вакытта якты өмет символы буларак, Аккош күп кенә мифологик системаларда билгеле. Аккош төрки-монгол кабиләләрендә, мәсәлән, Алтай халыкларында һәм кыпчакларда (команнарда - аларның үзатамалары куу (аккош) һәм -ман аффиксыннан барлыкка килгән) тотем булып санала. Алтай кабиләләре - командиннәр һәм лебединнәрнең ыруг-кабилә атамасы, шулай ук борынгы Лебедия-Леведия иленең исеме дә әлеге кошка бәйле. Бурят фольклорында кыз кыяфәтендәге Аккошның 11 хорин ыруының борынгы нәсел башы булуы турындагы сюжет киң таралган. Ихтимал, мондый риваятьләр Алтай командиннәренә һәм кыпчакларга (команнарга), димәк, төрле татар кабиләләренең борынгы бабаларына да билгеле булгандыр. Әлеге фольклор әсәрләренең сюжет юнәлеше борынгы төркиләрнең ыругларга нигез салган ата-бүре һәм ана-бүре турындагы риваятьләренә якын. Саф мәхәббәт һәм өмет символы буларак, Аккош образы татар халык җырларында, бәетләрендә, шулай ук хәзерге әдәбиятта, аеруча поэзиядә очрый.

## Чыганаклар
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татар мифологиясе
Алдар

**Алдар** (*Алдар Исәкәев, Алдар Исәнгилдин*; билгесез — 18.05.1740 الدار طارخان  ايسانكيلدي) — татар тарханы, 1695-1696 елларда Кырым һәм Азов походларында катнашып патша Петр I кулыннан дәүләт наградасы һәм грамота алган сугышчы, Казакъстанның Россиягә кушуда бик  зур хезмәт күрсәтүче күп телләр белүче дипломат, илче.

Рус патшалыгы халыкны рәхимсез изә, кысабашлагач, патшаларга каршы халыкны яуга күтәргән күтәрелеш җитәкчесе. Бөрҗән ыруының башлыгы, 1730 нчы еллар уртасыннан — Нугай даругасы Бөрҗән ыруы  вулысының старшинасы.

Алдар батыр — исеме җырларда җырланган, риваять-риваятләрдә данланган, тарихи чыганакларда урын алган легендар шәхес.

## Биографиясе
Алдар (Алдарбай) Исәкәевнең туу вакыты ачык билгеле түгел. Фараз буенча, якынча 1660 нчы еллар уртасында Кана елгасы ярында урнашкан авылда (хәзерге Башкортстанның Бөрҗән районы Әтек авылы янында) туган. Нәсел буенча тархан: бабасының атасы Байсары, Кадыйрбәк Байбахтин (якынча 1646 елда мәрхүм) һәм атасы Исәкәй Кадербәков тархан титулына ия булганнар. Ә. З. Әсфәндияров буенча, атасы Исәкәй Кадербәков 1681-1684 еллардагы башкорт ихтилалында катнашкан.

Патша Петр I бүләк ителгән  Ыргыз елгасы ярында (Якшымбәт Янтикәев белән бергә), моннан тыш Торгай елгасының тамагында (хәзерге Казакъстанның Актүбә өлкәсе), Табын калгасе янында шәхси җирләре булган.

1740 елның 18 маенда Казан даругасы Минзәлә (хәзерге Татарстанның Минзәлә районы үзәге) шәһәрендә күтәрелеш чорында вафат булган.

## Хәтер
* Батырның туган авылы Башкортстанның Бөрҗән районы Әтек авылында батырга һәйкәл куелган.
* 2022 елның 8 августында Бөрҗән районының Әтек авылы янында Алдар батыр хөрмәтенә мемориаль комплекс ачыла . Истәлек һәйкәле  (символик кабер) кебек эшләнгән, чөнки батырның җирләнгән урыны билгесез .

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Асфандияров А. 3. Башкирские тарханы —  Уфа:  Китап, 2006. — Б. 81—88. — 160 б. — .
* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий —  Уфа:  Китап, 2009. — 744 б. — .
* Таймасов С. У. Башкортостан и Казахстан в период становления Оренбургской губернии —  Стерлитамак, 2006. — 246 б.
* Таймасов С. У. Башкирско-казахские отношения в XVIII веке —  М.:  Наука, 2009. — 344 б. — .

## Сылтамалар
* Аҡманов И. Ғ. Алдакчы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Башкирские тарханы 
* Бөрҗән районы Әтек авылы сайты. 

Төркем:Минзәләдә вафатлар
Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Төркем:1740 елда вафатлар
Төркем:18 май көнне вафатлар
Лачыннар

**Лачыннар** () — дөньядә киң таралган лачын кошлар семьялыгының ерткыч кошлар ыругы.

## Төрләр
* Мадагаскар торымтае () 
* Сейшел торымтае () 
* Маврикий торымтае () 
* Малука торымтае () 
* Чал сакаллы торымтай () 
* Гади торымтай () 
* Зур торымтай () 
* Төлке торымтае () 
* Дала торымтае () 
* Соры торымтай () 
* Кара сыртлы лачын Falco dickinsoni 
* Мадагаскар буйлы торымтае () 
* Кызыл муенлы лачын () 
* Ягылбай () 
* Амур ягылбае () 
* Элеонора кыйгыры () 
* Көмеш кыйгыр () 
* Чыпчык торымтае () 
* Көньяк Мексика лачыны () 
* Дербник () 
* Кичке лачын () 
* Кызыл түшле лачын () 
* Кыйгыр () 
* Африка кыйгыры () 
* Көнчыгыш кыйгыры () 
* Австралия кыйгыры () 
* Яңа Зеландия кыйгыры () 
* Көрән лачын () 
* Соры лачын () 
* Кара лачын () 
* Урта диңгез лачыны () 
* Лаггар () 
* Әтәлге () 
** Алтай лачыны () 
* Шоңкар () 
* Мексика лачыны () 
* Шаһин () 
* Таргыл шаһин () 
* Кыска койрыклы лачын () 
* Реюньон торымтае ()  (якынча 1700 елда кырылып беткән)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:ЛачыннарТөркем:Әлифба буенча хайваннар
Камил Фасиев

**Камил Фасиев** – Татарстанның күренекле дәүләт һәм партия эшлеклесе, галим. Философия фәннәре докторы. Татарстанның атказанган фән эшлеклесе.

Фасиев Камил Фатих улы 1919 елның 10 маенда ТАССРның Лениногорски районы Тимәш авылында туа, татар, Бөгелмә педагогия училищесын (*[[1936 ел|1936]]*), БКП(б) ҮК каршындагы Югары партия мәктәбен (*[[Мәскәү]] ш., [[1944 ел|1944]]*), КПСС ҮК каршындагы Иҗтимагый фәннәр академиясен (*[[1953 ел|1953]]*) тәмамлый.

Ике "Почет билгесе" ордены, медальләр белән бүләкләнгән.

Җәмәгатьчелек дәүләт эшлеклесе Камил Фасиевны татар теле өчен көрәшче буларак хәтерли. 1958 елның маенда Фасиев тырышлыгы белән Татарстан коммунистларының өлкә комитеты "Татар мәктәпләре эшенең торышы һәм аны яхшырту" дигән карар кабул итә, анда татар телендә укытуны киңәйтү, сыйфатын яхшырту карала, берүк вакытта татар мәктәпләренә рус телен кертү алга сөрелә.

## Хезмәт юлы
*1936-1939 елларда – Татарстан АССР Шөгер районының 36, 39 номерлы урта мәктәпләрендә укытучы; 
*1939-1940 елларда – ВЛКСМның Татарстан АССР Шөгер райкомы секретаре; 
*1940-1941 елларда – ВКП(б) ҮК каршындагы Югары партия мәктәбе тыңлаучысы, Мәскәү ш.; 
*1941-1942 елларда – БКП(б)ның Татарстан АССР Яңа Писмән райкомы пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире; 
*1942-1942 елларда – Татарстан АССР Иске Писмән МТСы политбүлеге рәисе 
* 1942-1943 елларда – БКП(б)ның Татарстан АССР Яңа Писмән райкомы парткабинеты һәм Пропаганда һәм агитация бүлеге җитәкчесе; 
* 1943-1944 елларда – БКП(б) ҮК каршындагы Югары партия мәктәбе тыңлаучысы, Мәскәү ш.; 
* 1944-1950 елларда – БКП(б)ның Татарстан өлкә комитеты пропаганда һәм агитация бүлеге лекторы, лекторлар төркеме җитәкчесе, бүлек башлыгы урынбасары, Казан ш.; 
* 1950-1953 елларда – КПСС ҮК каршындагы Иҗтимагый фәннәр академиясе аспиранты, Мәскәү ш.; 
* 1953-1957 елларда – КПСС Татарстан өлкә комитеты фән һәм мәдәният бүлеге җитәкчесе, Казан ш.; 
* 1957-1959 елларда – КПСС Татарстан өлкә комитеты секретаре, Казан ш.; 
* 1959-1960 елларда – Татарстан АССР Югары Советы Президиумы Рәисе, Казан ш.; 
* 1960-1963 елларда – СССР Фәннәр Академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм тарих институтында өлкән фәнни хезмәткәр, директор, Казан ш.; 
* 1963-1968 елларда – В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының фәлсәфә һәм фәнни коммунизм кафедрасы доценты, Казан ш.;
* 1979-1984 елларда – В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университеты профессоры, Казан ш.; 
* 1984 елдан – В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университеты профессор-консультанты, Казан ш.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Фасиев Камил Фатих улы (1919-2005) 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Бөгелмә педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Гали Ильясов (җырчы)

** Гали Гани улы Ильясов** (*Әхмәт-Гали Гани улы Ильясов*) (1936-2000) - татар җырчысы, композиторы. ТАССРның халык, РСФСРның атказанган артисты.
## Биографиясе
1936 елның 24 июлендә Приморье краеның Сучан (Партизанск) шәһәрендә туа. Армиядә, очраклы рәвештә җырлый башлый.

1959 елда - Хабаровск музыка-педагогика училищесына укырга керә.

Музыкаль лекторийда эшләү җырчыны мобильлеккә, вокаль күренешләрне киң колачлауга өйрәтә.

Татар музыкасының кайнар пропагандисты. Гали Гани улы җырламаган бер генә татар композиторының, җыр һәм романслар да юк.
Концерт репертуарында татар композиторларының камера җырлары зур урын алып тора. 

1960 еллар уртасыннан Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә интенсив концерт эшчәнлеге башлана. Бөтен Советлар Союзы буенча гастрольләрдә була, Монголия, Чехословакия, Венгрия, ГДРда була.

1965 елда - Мәскәү консерваториясе каршындагы Мәскәү музыка училищесында, Б.М. Беркович классында махсус белем ала.

1965-2000 елларда - Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе солисты.

1970-80 нче еллар - үзе татар шагыйрьләренең шигырьләренә җырлар яза.

1979 ел — Африка - Нигерия һәм Сенегал илләрендә татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле белән чыгыш ясый.

1994-98 елларда - "ИҖАТ" иҗат берләшмәсе педагогы.

2000 елның 16 ноябрендә Казанда вафат була.

## Бүләкләре
* Татарстан АССРның халык артисты (1979)
* РСФСРның атказанган артисты (1987)
* Бөтенроссия вокалистлар конкурсы лауреаты (1972)

## Шулай ук карагыз

## Тышкы сылтамалар
* Ильясов, Гали Ганеевич
* Tatobzor.ru - Ильясов Гали Ганеевич
## Искәрмәләр

Төркем:татар җырчылары
Төркем:татар композиторлары 
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Гали Ильясов

*Гали Ильясов - татар актеры, режиссеры.
*Гали Ильясов - татар җырчысы, композиторы.
Хаҗибәй

**Хаҗибәй** (), (яки *Һаҗибәй*) - Әдис култыгында бүгенге Әдис шәһәре урынында урнашкан татар шәһәре, б.э. XIV гасырыннан билгеле торак пункт, таш кирмән, кораблар, көймәләр порты.

Низаглашу чорында, Алтын Урда тәхетенә өчен сугышлар нәтиҗәсендә Хаҗибәй инде XV гасырда ук (башка гипотезалар буенча XVI гасырда гына) җимерелеп халкы күченеп бетә. Ә XVIII гасырда Госманлы империясе тарафыннан кире торгызыла.

## Тарих

XIV гасырда Алтын Урдада Туктамыш ханы идарә иткән чорында Хаҗибәй таш кирмәне төзелгән. Татарлар Хаҗибәй кирмәнен Алтын Урданың әһәмиятле көнбатыш порты һәм сәүдә ноктасы буларак кулланганннар.

Низаглашу чорында Хаҗибәйдә качкан татар морзалары сыенганнар, соңрак ул Нугай урдасы бер үзәгенә әверелгән.

Татарча караш буенча Хаҗибәйне татарлар нигезләгән булып чыга һәм атамасы да Алтын Урда бәе (бәге) Хаҗига барып тоташа.

Витовт идарә иткән чорда Хаҗибәй кирмәне Бөек Литва кенәзлегенә күчә. Шуннан соң  торак пунктны нигезләү турында ике караш килеп чыккандыр: татарныкы һәм литваныкы.  Литвача караш буенча Хаҗибәй исеме литва магнаты Коцюб Якушинский () атамасыннан чыккан дип уйланыла. Ул бу җирләр Литва Кенәзлегенә күчкәч монда крестьяннар күчергән дип фикерләнә.

## Чыганаклар
* Наталя Шушляннікова. Історіографічний нарис дослідження етнокультурних процесів на Херсонщині кінця XVIII—XX ст. // Науковий часопис НПУ імені М. П. Драгоманова. Серія № 6. Історичні науки: Зб. наукових праць. — Випуск 6. — К.: Вид-во НПУ імені М. П. Драгоманова, 2008. С. 124
* Скальковский А. А. Первое тридцатилетие истории города Одессы 1793—1823. — Әдис: городская типография, 1837. — 296 с.

Төркем:Украина тарихы
Төркем:Одесса өлкәсе
Төркем:Алтын Урда
Төркем:Госман империясе
Балабан (мәгънәләр)

**Балабан** (*балпан*):
* Балабан — өйрәтелгән ау кошы (бөркет, лачын, шоңкар, карчыга)
* Балабан — 1) ерткыч кошларның баласы; 2) ерткыч кошларның балаларыннан көчлерәге
* Балабан — әтәлге ()
*Балабан — әзери уен коралы.

## Мәкальләр
* Хан баласы ханга охшар, балабан шоңкарга охшар. 
* Егет булсаң, балпандай талпын. 
* Бай булсаң, балпаның булсын, ярлы булсаң, калтаң булсын.
Идел алды икътисади районы

**Идел алды икътисади районы** - Татарстанның икътисади районнарының берсе. Район Татарстанның көнбатышында, Тау ягында урнашкан.
 
Район мәйданы 7456 км². Монда Апас, Кайбыч, Зывыз, Буа, Тәтеш һәм Чүпрәле районнары, ике шәһәр - Буа һәм Тәтеш, ике штб - Зывыз һәм Затун керә.

Төп елгалары - Идел һәм Зөя. Идел алды аша Зөя-Сембер тимер юлы уза. Зур станциясе - Буа.
  
Икътисадының төп юнәлеше - авыл хуҗалыгы. Авыл хуҗалыгы җирләре зурлыгы - 562,9 мең га.

## Чыганаклар
*Казан икътисади районы

Төркем:Татарстан
Таргыл шаһин

**Таргыл шаһин** () — лачыннар ыругының бер төре.

Кыяфәте белән һәм үз-үзен тотышында шаһинга ошый, әмма бераз кечкенәрәк, өсте аксылрак, башында җирән таплар бар.

## Астөрләр
Кайвакыт бу төрне шаһинның астөрләре *Falco peregrinus pelegrinoides* һәм *Falco peregrinus babylonicus* буларак исәпләнәләр.

Ике астөр (*Falco pelegrinoides*):
* Мәгърип шаһины () — Төньяк Африкада яши
* Төркистан шаһины () — Урта Азиядә яши

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Лачыннар
Роберт Нигъмәтуллин

**Роберт Нигъмәтуллин** – күренекле татар галиме, Россия Фәннәр Академиясе академигы, МДУ профессоры, Фәннәр академиясенең Ширшов исемендәге Океанология институты директоры.

1940 елда Бауман ис. Югары техник училище профессоры Искәндәр Нигъмәтуллин (Терегулов) һәм табибә Галия Газизован гаиләсендә туган. Бабалары – татарлардан чыккан беренче медицина профессорларының берсе Гыйниятулла Терегулов һәм халык укытучысы Лотфулла Габделгазизов.

Бауман исемендәге югары техник училищеның машина төзелеше (1963) һәм Мәскәү дәүләт университетының механика–математика факультетларын (1965) тәмамлаган.

Аның турында сөйләгәндә 200 дән артык фәнни хезмәт, шул исәптән 8 монография авторы булуын, 70 тән артык фән кандидаты һәм докторын әзерләвен генә әйтү дә җитәдер. Роберт Нигъмәтуллин 80 еллар уртасында РФА Төмән фәнни үзәген төзүдә башлап йөрүчеләрнең берсе, Россия Фәннәр академиясенең Уфа фәнни үзәгенең чишмә башында тора. 1995-2004 елларда Башкортстан фәннәр академиясен җитәкли. Күренекле татар галименең 23 еллык фәнни эшчәнлеге исә кайчандыр үзе тәмамлаган Мәскәү дәүләт университеты белән бәйле.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Из Татарской энциклопедии:  
*Роберт Нигъмәтуллин Казан дәүләт университетының «Мактаулы докторы» булды

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Россия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
Төркем:Фән кешеләре
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Дамир Фәтхетдинов

**Дамир Фәтхетдинов** (Дамир Хәсән улы Фәтхетдинов) — геолог, СССР Дәүләт бүләге лауреаты (1984).

## Тормыш юлы
1933 елда Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районы Биектау авылында Ленин орденлы укытучы Хәсән Фәтхетдинов гаиләсендә дөньяга килә. Дамир Фәтхетдинов туган чорда бу авыл Көчек авылы дип атала. Дамир Фәтхетдинов Казан дәүләт университетының геология факультетын тәмамлый. 1956-1974 елларда Кустанай геология разведкасы трестында (Казакъстан) эшли, 1970 елдан экспедиция баш геологы. 1974 елдан Төньяк Казакъстан геологик җитештерү берләшмәсенең баш геологы. Боксит ятмаларын ачкан өчен СССР Дәүләт бүләгенә лаек була (1984 елда). 1991 елның июнь аенда Кустанайда вафат, Кустанайда җирләнгән.

## Танылу
* СССР Дәүләт бүләге (1984).
* Почет ордены (1991).

## Сылтамалар
* УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА СОЮЗА СОВЕТСКИХ СОЦИАЛИСТИЧЕСКИХ РЕСПУБЛИК
* ГЕОЛОГИЧЕСКИЕ "СЛУЧАЙНОСТИ" 

Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Төркем:Геологлар
Фоат Сәйфелмөлеков

**Фоат Хаҗиәхмәт улы Сәйфелмөлеков** (,  — , ) - Идел-Урал легионыннан җәлилче.

Ул 1916 елның 16 июлендә Ташкәнт шәһәрендә туа. 1938 елда Самарканд халык хуҗалыгы институтын тәмамлый. Сугышкача Таҗик ССРда сәүдә Наркомлыгында эшли. 1941 елны сугышка китә.

Фоат Сәйфелмөлеков легион пропагандисты була. Әмма үз кешеләре арасында фашистларга каршылык күрсәтүгә чакыра. 1943 елда  аның группасына Едлинодагы легион штабын шартлату йөкләннә, әмма план тормышка ашмый. Фоат Сәйфелмөлеков арестлана, аны кеше чыдамаслык җәфалыйлар, тик ул бер кешене дә атамый.

1944 елның 25 августында, көндезге беренче 12 минутта, Фашистик Алманияга каршы чыгучы буларак, фашистлар аны икенче итеп җәллад балтасы астына кертәләр.

## Хатирә
thumb|300px|Җәлилчеләргә Казанның 1нче май мәйданында һәйкәл
Казан үзәгендә Кремль янында Муса Җәлилгә һәйкәл һәм антифашист каршылыгы катнашучыларына хәтер барельефлары ачылган.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Җәлилчеләр. Кыюлык гасырларда сакланачак. 

## Искәрмәләр

Төркем:Җәлилчеләр
Пәйгамбәр

**Пәйгамбәр** — гомумән алганда ул - Ходай яки башка югары көчләр белән бәйләнешкә керә алучы һәм аның белән кешеләр арасында арадашчы булган һәм кыямәтне алдан әйтүче кеше.

## Диннәр
Пәйгамбәрләр бары күп диннәрдә искә алына, шул исәптән ислам, яһүдилек, христианлыкта һ.б. Тарихтагы 25 зур пәйгамбәрнең дә чыгышы яһүдләрдән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Дин
Төркем:Пәйгамбәрләр
Мөхәммәт Арсланов

**Мөхәммәт Арсланов** – татар рәссамы, нәкышьче. Башкортстан АССР һәм РСФСРның халык рәссамы (1968, 1980), Башкортстан АССР, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1943, 1964). Башкортстан АССРның Салават Юлаев исемендәге Республика бүләге лауреаты (1973).

Мөхәммәт Нуриәхмәт улы Арсланов Башкортстанның Кушнаренко районындагы Мәмәк исемле татар авылында туып үсә. 1930 елда Уфа сәнгать техникумын тәмамлый. Ә 1931-1934 елларда Ленинградтагы И. Е. Репин исемендәге институтта белем ала.

Мөхәммәт Арсланов Башкортстанда театр декорацияләре һәм костюмнары сурәтләрен һөнәри эшләүче, шушы төр сәнгатькә нигез салучы булып исәпләнә. Ул гомере буе М. Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театрында һәм Башкорт дәүләт опера һәм балет театрында иҗат итте. Җәмгысе 200дән артык спектакльне бизәде.

Башкортстанда беренче монументаль сәнгать рәссамнарыннан, опера һәм балет театры фойесындагы нәкышьле панно авторы (1940 нчы еллар). 1949 елдан халыкара театрлар күргәзмәсендә (Вена, 1955), Беренче бөтенроссия театр һәм кино рәссамнары күргәзмәсендә (Мәскәү, 1956) «1917-1958 елларда Совет театры» (Мәскәү, 1958), «Театр һәм кино рәссамнары» (Ленинград, 1974) күргәзмәләрендә катнаша. 1979 да Мәскәүдә шәхси күргәзмәсе күрсәтелә. Әсәрләре Третьяков галереясе, А.А. Бахрушин исемендәге Үзәк театр музее (Мәскәү), М.И. Глинка исемендәге музей (Мәскәү), М.В. Нестеров исемендәге Сынлы сәнгать музеенда (Уфа шәһәре) саклана.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Уфада татар рәссамы истәлегенә күргәзмә ачылды 

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:БАССР халык рәссамнары
Төркем:РСФСР халык рәссамнары
Төркем:БАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Америкалы әти!

200px|thumb|right|«Америкалы әти!»нең төп геройлары
**«Америкалы әти!»** () — 8 сезонга керүче 133 серияле 20th Century Fox соравы буенча *«Андердог»* (Underdog Productions) һәм *«Фаззи Дор»* (Fuzzy Door Productions) студияләре тарафыннан ясалган америка комедион мультсериалы.

«Америкалы әти!» нигездә Сет Макфарлейн тарафыннан ясалган, ул ук «Гриффиннар»ны да уйлап табучы булып тора. Россиядә «Америкалы әти!» «2x2» телеканалында рус телендә тапшырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Америкалы әти!
Төркем:АКШ мультфильмнары
Төркем:Мультсериаллар
Төркем:Fox Television Studios
Хәлил Мәхмүтов

**Хәлил Зәки улы Мәхмүтов** (1939 елның 10 марты, Катмыш, Мамадыш районы — 2012 елның 18 сентябре, Казан) — татар актеры, Татарстанның халык артисты, Кәрим Тинчурин театры актеры.

## Тормыш юлы
Хәлил Мәхмүтов 1939 елның 10 мартында Мамадыш районы Катмыш авылында туган. Балачак еллары сугыш чорында уза. Үсмер чаклары сугыштан соңгы авыр елларга туры килә. Төзүчеләр бригадиры булып хезмәт юлыннан барган яшь егетне табигый сәләте Казан театр училищесына җиткергән. Кәрим Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театрында 1966 елдан бирле эшли. Хәлил Зәки улы Мәхмүтов 1970 нче елларында Казан дәүләт университетының тарих факультетын тәмамлап, театр училищесында студентларга белем бирә, аларның остазы була. Озак вакыт авырганнан соң 2012 елның 28 сентябрендә вафат.

## Төп рольләре
* Туктаров — Туфан Миңнуллин, «Үзебез сайлаган язмыш»
* Малик — Илдар Юзеев, «Кыр казлары артыннан»
* Хәйретдин — Фәтхи Бурнаш, «Яшь йөрәкләр» 
* Иртуган — Туфан Миңнуллин, «Без бит авыл малае»
* Күрән би — Нурихан Фәттах, «Итил суы ака торур»
* Кәрим — Таҗи Гыйззәт, Җәүдәт Фәйзи, «Башмагым»
* Николай Александрович — Кәрим Тинчурин, «Сакла, шартламасын!»

## Хәтер
* 2022 елда Казанның Жуковский урамы 9нчы йорт диварына мемориал такта куела (рәссам Рөстәм Габбасов).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Тинчурин театры сайтында 
* «Шекспир әсәрләрендә уйнар идем. Хәлил Мәхмүтов шулай дип белдерде» — «Ватаным Татарстан» газетасы
* Татарстан бүген үзенең халык артисты Хәлил Мәхмүтов белән бәхилләште 
* Хуш, Хәлил ага...

## Моны да карагыз

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр