Бородино бәрелеше

**Бородино бәрелеше** (француз тарихында — **Мәскәү-елгасы янындагы сугыш**, ) — 1812 елгы Ватан сугышының генерал Михаил Кутузов җитәкчелегендәге Россия империясенең гаскәре һәм француз Наполеон гаскәре арасында иң зур бәрелеше, 1812 елның 7 сентябрендә Бородино авылы янында (Мәскәүдән 125 км арада) узган.

12 сәгатьлек бәрелеш дәвамында Франция гаскәре үзәк һәм сул канатта булган Россия позицияләрен басып ала, ләкин сугыш хәрәкәтләре тәмамланганнан соң, чыгыш позицияләренә чигенә. Рус тарих белемендә Россия гаскәре җиңгән дип санала, ләкин киләсе көндә Кутузов зур югалтулар сәбәпле чигенергә әмер бирә, шуңа күрә Россия гаскәре сугыш мәйданыннан китеп, фактик рәвештә чигенә, димәк җиңелә.

Бер көнлек бәрелешләрнең иң канкойгыч бәрелеше булып санала.

## Сугышның тарихы
24 июнь — Бонапарт җитәкләгән француз гаскәрләре, сугыш игълан итмичә, Неман елгасы аша Россиягә бәреп керә. 1812 елгы Ватан сугышы башлана.

Сугышның башлангыч чорында Михаил Барклай де Толли бөтен Россия гаскәре белән җитәкчелек иткән, берничә җиңелүдән соң, вазифаларын Кутузовка тапшыра.

Александр I Кутузовны яратмавына карамастан каты хәлдә 1812 елда Кутузовны гаскәр башлыгына яңадан билгеләргә мәҗбүр була. Кутузов сак тактиканы сайлап Россия гаскәрен саклый.

Смоленскийдән чигенеп, Кутузов, Александр I таләбе аркасында, төп бәрелешкә чыгарга мәҗбүр була.
Россия һәм Наполеон гаскәрләре арасында хәлиткеч бәрелеш Мәскәү алдында уза. Бородино авылы янында ике гаскәр, төп көчләрен туплап, тарихта иң канкойгыч бер көнлек бәрелешкә керә.

### Шевардин редуты өчен бәрелеш

Төп сугыш алдыннан 5 сентябрьдә Шевардин редуты өчен бәрелеш уза, француз һөҗүмен кире кайтаруга карамастан, Кутузов Горчаков җитәкчелегендәге көчләргә редуттан китәргә һәм төп көчләргә кушылырга әмер бирә.

7 сентябрь — Мәшһүр Бородино сугышы башлана.

### Бәрелешнең тарихы
Бәрелешнең төп вакыйгалары.

ImageSize=width:800 height:400
PlotArea=left:150 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars=justify

Colors=
  id:lightgreen   value:rgb(0.5,1,0.5)
  id:lightred   value:rgb(0.9,0.3,0.3)
  id:red   value:rgb(0.8,0,0)
  id:hardred   value:rgb(0.5,0,0)

Period=from:4.5 till:21
TimeAxis=orientation:horizontal
ScaleMajor=unit:year increment:1 start:5
# ScaleMinor=unit:year increment:0.5 start:5

PlotData=
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-15)

  bar:Уң_канат
  from:11.5  till:  13.5    text:Платов_һәм_Уваров_рейдлары shift:(0,-25) color:lightred 
  from:13.5  till:  15    color:red

  bar:Бородино_
# at: 0 align:right $markgreen
# at: start align:left $markgreen shift:(2,3)
  from:5  till:  6 text:Бородинога_һөҗүм shift:(10,-25) color:lightred

  bar:Раевский_батареясе
# at: start align:left $markgreen shift:(2,3)
  from:9.1  till:10   text:1-нче_һөҗүм shift:(0,-25) color:red 
  from:10.1  till:12.5   text:2-нче_һөҗүм shift:(0,-25) color:red 
  at:     11  align:left text:"†Кутайсов" shift:(0,25) fontsize:7
  at:     11  align:left text:"/ Бонами" shift:(0,15) fontsize:7
  at:     14  align:left text:"†Монбрен" shift:(0,25) fontsize:7
  at:     15.5  align:left text:"†О. Коленкур" shift:(0,25) fontsize:7
  at:     16  align:left text:" / Лихачёв" shift:(0,15) fontsize:7
  from:15  till: 16.5    text:3-я_һөҗүм._Батареяне_югалту shift:(0,-25) color:red

  bar:Сул_канат
  at:     4.5  align:left text:"на Багратион_флешлары" shift:(60,-35) 
  at:     7  align:left text:"% Даву" shift:(0,35) fontsize:7
  at:     7  align:left text:"% Дессе" shift:(0,25) fontsize:7
  at:     7  align:left text:"% Кампан" shift:(0,15) fontsize:7
  from:5.5 till:  7.5    text:1-нче_һәм_2-нче_һөҗүм shift:(0,-25) color:red 
  at:     8.5  align:left text:"% Воронцов М.С." shift:(0,15) fontsize:7
  from:8 till:  9    text:3-нче_һөҗүм shift:(0,-25) color:hardred 
  at:     10  align:left text:"†Тучков А.А. 4-й" shift:(0,25) fontsize:7
  at:     10.5  align:left text:"†Багратион П.И." shift:(0,35) fontsize:7
  from:9.5 till:  11.7    text:4-8_һөҗүм shift:(0,-25) color:hardred  
  from:12 till:  15    text:Бой_за  shift:(0,-25) color:red  
  at:     12  align:left text:"Семёнов ерымы" shift:(0,-35)

  bar:Иске_Смоленск_юлы
  at:     11.5  align:left text:"†Тучков Н.А. 1-й" shift:(0,15) fontsize:7
  from:9  till:  10.7    text:Утица_өчен_сугыш shift:(-25,-25) color:red
  from:11  till:  12    text:Утица_курганы_өчен_бәрелеш shift:(25,-25) color:hardred
  from:13  till:  14    color:hardred
  bar:_


Билгеләр: † — һәлак булу, / — әсирлек, % — яралану

### 1812 елгы рус-француз сугышында татарлар

Бәрелештә татар-башкорт атлы гаскәре актив катнаша, күрсәтелгән батырлыгы өчен сугыштан соң Мәскәүдә Татар урамында Тарихи мәчет төзелә.

## Шулай ук карагыз

## Әдәбият

*Сегюр Ф. де Поход в Россию. — Смоленск: Русич, 2003. — 448 с. — ISBN 5-8138-0521-4.
*Тарле Е. В. Бородино // Собрание сочинений: в 12 томах. — М.: Издательство АН СССР, 1962. — Т. 12. — С. 406—476.
*Тарле Е. В. Глава V. Бородино // Нашествие Наполеона на Россию // Собрание сочинений: в 12 томах. — М.: Издательство АН СССР, 1959. — Т. 7. — С. 569—582.
*Троицкий Н. А. 1812. Великий год России. — М.: Мысль, 1988. — 348 с. — ISBN 5-244-00070-5.
*Троицкий Н. А. Александр I и Наполеон. — М.: Высшая школа, 1994. — 302 с. — ISBN 5-06-002839-9.
*Чья победа? (Беседа с участием А. Вальковича, Б. Абалихина, А. Васильева, В. Безотосного, А. Тартаковского, Л. Ивченко) // Журнал «Родина». — 1992. — № 6/7. — С. 72—75.

Төркем:1812 елгы Ватан сугышы
Төркем:Россия бәрелешләре