open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хәдиҗә мәчете

**Хәдиҗә мәчете** - Казанның Салмачы бистәсендәге мәчет. 2015 елда ачылган.

Имам-хатыйп: Фәрит хәзрәт Кадыйров

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Габделгалләм мәчете

**Габделгалләм мәчете** - Казанның Совет районына кергән Новая-Сосновка бистәсенең Пионер урамындагы мәчет. 2009 елның 18 сентябрендә ачылды. Мәчетнең беренче нигез ташы 2008 елның 11 ноябрендә салынды. Мәчет өчен җирне «Фортэкс» җитәкчесе Рәүф Галләмов сатып алган иде. Мәчеткә бабасы исеме бирелде.

Имам-хатыйп: Әхмәт хәзрәт Хәсәнов

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* В Казани открылась новая мечеть. Комсомольская правда.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Джйотисар

**Джйотисар** Һиндстанда, Харьянада, Курукшетра районында Курукшетра-Пехова юлында шәһәр. Ул Махабхарата Сугышында Бхишма һәм Карна кебек көчлерәк һәм бөегрәк сугышчылар белән очрашыр өчен икеләнүен һәм дилеммасын юк итәр өчен Кришна Арджунага Бхагавад-Гитаны тапшырган урында урнашкан.
Шуның астында Бхагавад-Гита сөйләнгән баньян агачы һаман тора.

 'Джйоти'ның мәгънәсе яктылык, ә 'Сар' төп мәгънә дигәнне аңлата. Шулай итеп урынның атамасы 'яктылыкның асыл мәгънәсе' дигәнне аңлата. Ул Курукшетра изге шәһәренең иң изге ихтирам ителгән урыннарның берсе. *Ват* (Баньян агачы) күтәрелгән цокольдә тора. Биредәге традицияләр буенча бу агач Кришна үзенең икеләнүче дустына Арджунага шуның астында *[[Карма]]* һәм *[[Дхарма]]* доктринасын, *[[Бхагавад-Гита]]* вәгазен сөйләгән изге "Баньян" агачының үсентесе дип әйтелә. Монда ул үзенең *[[Вишварупа]]*сын (Галәми формасы)н күрсәткән.

*Шримад Бхагавад Гита* урынын Кришнаның Арджунага вәгазь сөйләвен сурәтли торган мәрмәр арба билгели. Бу үзәкнең бер ялгыз урынында шулай ук борынгы Шива гыйбадәтханәсен күреп була. Йөзләрчә еллар элек, монда изге сулык булган һәм аны яңгырлар фасылында һаман күреп була. Курукшетра Яңарту Идарәсе бу урынны берничә мәртәбә яңарткан. Биредә хатын-кызлар өчен ябык коену гхатлары белән манго формасындагы күл ясалган булган. Бу урында туризм департаменты тарафыннан регуляр рәвештә яктылык һәм музыка шоуы үткәрелә, анда *[[Махабхарата]]* эпосының эпизодлары сурәтләнә. Дини сәфәр кылучылар өчен ресторан һәм җайлану канаты төзелгән булган һәм бөтен урын чәчәк атучы куаклыклар һәм эвкалипт агачлары белән бизәлгән булган.

## Калпана Чаула Планетариумы

Харьяна Хөкүмәте Джйотисарда Калпана Чаула Планетариумын төзегән.

## Шулай ук карагыз
* Shrikrishna Museum
* Kurukshetra Panorama and Science Centre
* Jyotisar Light and Sound Show
* Dharohar Museum

## Билгеләмәләр

## Тышкы сылтамалар
*District Kurukshetra, Haryana, India
*http://www.thedivineindia.com/jyotisar/5902 

Төркем:Һинд дине
Сопавильон

**Сопавильон** (, -*Сопавильон*: *соен*-күл) яки **Күл Павильоны** - Копенһаген үзәгендә тарихи бина. 1895 елда төзелгән. Gyldenløvesgade-ның төньяк ягында, Поблинг күлен һәм Sankt Jørgens күлен аерып торучы яр буенда урнашкан (Копенһаген күлләре).

## Тарихы
 
Күл Павильоны Копенгагенның тимераякта шуу клубы өчен төзелгән, аның әгъзалары 1870 елда клуб төзелгәннән бирле кышкы айларда тимераякта шуу өчен Күл Павильоны белән кулланганнар. Башта алар Сордедам күл белән кулланганнар, әмма 1886 елдан бирле шулай ук Пеблинг күле белән куллану башлана.

1965 елда ул Smørrebrød белән шөгыльләнүче Оскар Дэвид рестораторга сатыла. 1974 елда ресторан Kongensgade-та яңа бина кибетендә күчә. Архитектор Йорн Утзон 1979 елда мәйданчыкта йөзү үзәге өчен проект тәкъдим иткән, ләкин проект тормышка ашырылмаган. Бина публицист Палле Фогтдал сатып алынган һәм күпмедер вакыт Авантюристлар Дания клубының очрашу урынына хезмәт иткән. Соңыннан бина күңел ачу һәм музыкаль клублар үткәрү урынына әйләнде.

Төркем:Копенгаген
Казимерас Стацинскис

**Казимерас Стацинскис** (Казимир Стацински, , ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссары (1921-1922), КазАССР сәламәтлек саклау халык комиссарының 1 нче урынбасары (1920-елларда), СССР элемтә юллары халык комиссариатының Үзәк медицина-санитар идарәсе башлыгы (?-1937).
## Искәрмәләр
Саначин яр буе урамы (Яр Чаллы)

**Саначин яр буе урамы** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Комсомол районындагы урам.
Почта индексы 423803. ОКАТО коды: 92430000000. 
Координатлар 55.706802°, 52.331578°.

## Тарих
Урам 1962-1979 елларда ТАССР министрлар шурасы архитектура һәм төзелеш эшләре буенча идарәсе башлыгы Павел Саначин  (*12.07.1918 — 5.05.1984*) хөрмәтенә аталган.

## Урнашуы

Яр Чаллының Комсомол районында ЗЯБ бистәсендә 17нче А комплексында урнашкан кыска урам. Чаллы елгасының Чулманга таба агымы буенча дуга ясап сузыла. Кәгазьчеләр  белән киселештән башлана. Сергей Титов  белән киселештә тәмамлана. Урамны башка урамнар кисеп үтми. Саначин яр буе урамыннан җәяүлеләр күпере аша  Элеватор тавы бистәсенә, Тау мәчетенә, шулай ук якында урнашкан Серафим чиркәвенә узарга мөмкин.

## Игътибарга лаек объектлар
Урамда 1985 елда төзелгән 5 катлы һәм соңрак төзелгән 9 катлы торак йортлар урнашкан.
* 16нчы йорт — 88нче санлы «» балалар бакчасы

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*  Саначин яр буе урамы   Яр Чаллы картасында 
*  Саначин яр буе панорамасы

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Павел Саначин хөрмәтенә аталган объектлар
Саначин урамы

**Саначин урамы** — 1962-1979 елларда ТАССР министрлар шурасы каршындагы төзелеш һәм архитектура комитеты рәисе Павел Алексей улы Саначин (*12.07.1918 — 5.05.1984*) хөрмәтенә аталган урам.

* Саначин тыкрыгы — Казандагы урам.
* Саначин яр буе урамы — Яр Чаллыдагы урам.

Төркем:Урамнар
Копенһаген күлләре

**Копенһаген күлләре** (-*Сопавильон*: *соен*-күл) - Копенһаген шәһәре үзәгенең көнбатыш ягында ягылган өч турыпочмаклы күлләр, ул шәһәрнең иң борынгы һәм иң яхшы топографияләреннән берсе булып тора.

## Тарих
Башта күлләр барлыкка килә торган район бер озын агым була. Ул дуга формасында һәм шәһәр дамбасыннан ерак түгел урнашкан булган. Башлангыч урта гасырларда су тегермәннәре өчен суга ихтыяҗ билгеләнгән иде. Нәтиҗәдә буа төзелде һәм Пеблинг күле (*Peblinge Sø*) төзелде.

Копенһагенны су басу нәтиҗәсендә, 1523 елда, шәһәрне ныгыту өчен, чокырларны киңәйтергә карар кылганнар. Дамба Пеблинг күле (*Peblinge Sø*) киңәйтелде, ә икенчесе булдырылды, Сордамс күле булдырылды (*Sortedams Sø*).

Төркем:Копенгаген
Төркем:Күлләр
Россия Федерациясе табигый ресурслар һәм экология министрлыгы

**Россия Федерациясе табигый ресурслар һәм экология министрлыгы** (, Россия Табигать министрлыгы) — Табигатьтән файдалану, әйләнә-тирәлекне саклау һәм экологик куркынычсызлыкны тәэмин итү өлкәсендә дәүләт идарәсен гамәлгә ашыручы Россия Федерациясе башкарма хакимиятенең федераль органы.

## Буйсынган оешмалар

## Министрлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль министрлыклары
Нефтехимиклар ял һәм мәдәният паркы

**Нефтехимиклар ял һәм мәдәният паркы** ()— Уфа шәһәрнең Орджоникидзе районындагы парк (Черниковка микрорайоны). Калинин урамында урнашкан.

## Тарихы
Паркка 1947 елда нигез салынган һәм «„Җиңү“ шәһәр бакчасы» дип аталган. 1947-1949 елларда балалар, укучы, эшчеләр һәм комсомоллар һәм хезмәтчәннәрнең кул сынык белән халык теле. Ул чакта мәйданы 22 гектар тәшкил иткән, парк составына «Химик» Мәдәният йорты, «Төзүче» стадионы, 1956 елда — соңыннан спорт залы итеп үзгәртелгән җәйге кинотеатр да ингән.

1955 елда ул мәдәният һәм ял паркы була. 1980 елда тулысынча аның исеме Нефтехимик ял һәм мәдәният паркы дип алмаштырыла һәм әле дә шулай атала.

1950-1960 елларда биредә парашют вышкасы тора, анда күнекмәләр һәм парашютчыларның җавап сикерүе үтә торган. Әммә 1970 елда манара сүтелә.

Шулай ук парк биләмәсендә «Төзүче» стадионы урнашкан, ул 1960-1980 елларда дөнья спидвей үзәге була.

1990-елларда парк ташландык хәлгә килә һәм тиешле тәрбия булмый.

Төркем:Уфа
Халыкара шашка уены

— менә моны “татарчалаштырып” бирүче булса, тагын берничә мәкалә язып булыр иде.

**Халыкара шашка уенының башлангыч позициясе**


Бөтен дөньяда киң таралган шашка уенының төрләре бихисап. Алар бер-берсеннән уен такталарының зурлыгы, шакмаклар саны, уен материалының күләме, шашкаларның тактада урнаштырылуы һәм әлбәттә, төрледән-төрле уен кагыйдәләре белән аерылып торалар.
Үлчәме 10x10 булган тактада уйнала торган халыкара шашка исә шулар арасында дөньякүләм танылган төр. Аның популярлыгы Нидерландта, Бельгиядә, Польшада, Франциядә, Суринамда, Русиядә, Исраилдә, Монголиядә, Кытайда һәм Көнбатыш Африка илләрендә аеруча зур.
Башлангыч позициядә ике уенчының да егермешәр шашкасы була, алар уен тактасының ике ягындагы беренче дүрт рәттә урнаштырыла. Уен кагыйдәләре «советлардан соңгы киңлек»тә гадәти булган рус шашкасыныкына охшаш. Әлбәттә, җитди үзенчәлекле аермалары да юк түгел:
# Сугу аша дам кырларының берсенә эләккән һәм туктап калган шашка алдагы йөрештә генә дам булып китә, димәк, рус шашкасындагы кебек кичекмәстән дам рәвешендә сугуны дәвам итә алмый. Ә янәшәдә сугып алырлык башка шашкалар булса, ул аларны гади шашка рәвешендә генә суга.
# Төрлечә сугу мөмкинлекләре булганда, халыкара шашкада иң күп шашканы сугып алу мәҗбүри, рус шашкасында исә бу очракта сугу алымы тулысынча уенчы ихтыярында.
# Йөрешләрне язып барыр өчен, XVIII гасырда яшәгән француз шашкачысы Манури тәкъдим иткән санлы тамгалау кулланыла. Каралар ягыннан беренче рәттә һәм уң якта урнашкан кара төстәге кырга беренче номер бирелә. Шул рәвешчә уңнан сулга һәм аклар ягына таба санап китеп, аклар ягында иң кырыйдагы шакмакка илленче сан туры туры килә.
Илдус Тарханов

**Илдус Тарханов** (Илдус Габдрахман улы Тарханов, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ТРның атказанган мәдәният хезмәткәре, ТР мәдәният министрының 1 нче урынбасары (1993-1999), ТР мәдәният министры (1999-2005), ТРның Казакъстандагы тулы вәкаләтле вәкиле (2005-?).
## Искәрмәләр
Галина Лоцманова

**Галина Лотсманова** (, ,  — , ) — административ-хуҗалык эшлеклесе, ТАССР/ТР социаль тәэминат министры (1985-1996), ТР социаль тәэминат министры урынбасары (1996-2000), ТАССР Югары Шурасы депутаты (1975-1990).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ТАССР Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Клавдия Новикова

**Клавдия Новикова** (, ,  — , ) — административ-хуҗалык эшлеклесе, Ленин район халык депутатлары шурасы рәисе урынбасары, Авиатөзелеш районы башлыгы урынбасары (1990-1995), ТР социаль тәэминат министры/социаль яклау министры (1996-2007), РФ ДД депутаты (2007-2011).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Казан университеты профессорлары
Төркем:Социологик фәннәр докторлары
Фәрит Фазылҗанов

**Фәрит Фазылҗанов** (Фәрит Мансур улы Фазылҗанов, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ТРның атказанган элемтә хезмәткәре (2009), ТР элемтә министры урынбасары (2003-2005), ТР мәгълүматлаштыру һәм элемтә министры (2005-2010), «Татстрой» ААҖнең директор шурасы рәисе (2010-2011).
## Искәрмәләр
Исмәгыйль Милушев

**Исмәгыйль Милушев** (Исмәгыйль Хөсәен улы Милушев, ,  — , ) — хоккейче, хоккей тренеры, Урицкий ис. ҺКнең (1965-1966, 1968-1971) һәм Лениногорск "Нефтәниге"нең (1981/82) баш тренеры.

Лениградта Лесгафи исемендәге физик культура институтын тәмамлый. 1948 елда Казанга килә, Спартак спорт  җәмгыятендә эшли. Биредә яңа спорт төре — Канада хоккеен үстерә башлый. 1965-66, 1968-71 елларда Урицкий ис. хоккей клубының баш тренеры.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* История хоккея РТ 
* И под крышей зажигаются звезды
* «Ак Барс» возвращает Крикунова. ВСЕ ГЛАВНЫЕ ТРЕНЕРЫ "АК БАРСА" (ранее Машстрой, СК им. Урицкого, Итиль): Исмаил Милушев (1965 - 1966, 1968 - 1971)

Төркем:Хоккей тренерлары
Сергей Кириллов

**Сергей Кириллов** (, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе эшлеклесе, генерал-майор, ТАССР/ТР эчке эшләр министры (1983-1993), ТР премьер-министры урынбасары (1993-1995).
## Искәрмәләр
Александр Трофимов

**'
**Александр Трофимов''' (, ,  — , ) — фирка-дәүләт эшлеклесе, Литва коммунистик фиркасе ҮКның 2 нче сәркәтибе (1946-1953), СБКФнең Балашау (1954-1957) һәм Чечен-Ингуш (1959-1963) өлкә комитетларының 1 нче сәркәтибе.
## Искәрмәләр
Обухово

**Обухово**  — Санкт-Петербург метрополитены станциясе. "Пролетарская" һәм "Рыбацкое" станцияләре арасында урнашкан.

Станция 1981 елның 10 июлендә «Ломоносовская» — «Обухово» участогы ахырында ачыла.

Исеме шәһәрнең тарихи районыннан. Бу район Октябрь тимер юлының төп барышы, сынык сызык ясап, урнашкан — метро павильоны кайчандыр Обухово заводы эшчеләре яшәгән урынга фасадка әйләндерелгән. Завод үзе «Пролетарская» метро станциясе районында урнашкан. Әлеге исем предприятиегә 1869 елда нигез салучы инженер Павел Матвеевич Обухов исемендәге бирелгән.

Станциядән шул ук исемдәге тимер юл станциясенә күчереп утыртыла. Станция эре торак кварталлардан читтә урнашкан һәм зур булмаган пассажирлар агымы бар.

Төркем:Санкт-Петербург метрополитены
Төркем:Петербург метрополитены станцияләре
Сергей Саначин

**Сергей Саначин**, Сергей Павел улы Саначин (, *[[1948 ел]]ның [[10 октябрь|10 октябре]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — архитектор, «Казгражданпроект» институты ААҖ Казанның генераль планын әзерләүче үзәкнең проектлар баш архитекторы, Татарстанның атказанган архитекторы, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе (РФ) архитекторлар берлеге идарәсе әгъзасы (*[[1981 ел]]дан*). Архитектор Павел Алексей улы Саначинның (*[[1918 ел|1918]]—[[1984 ел|1984]]*) улы.

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 10 октябрендә Казанда архитектор Павел Саначин гаиләсендә туган. Казан инженер-төзелеш институтының архитектура факультетын тәмамлаган. «Казгражданпроект» институты ААҖ Казанның  генераль планын әзерләүче үзәкнең проектлар баш архитекторы вазифасын башкара.

Мөстәкыйль рәвештә һәм авторлар коллективы эчендә төзегән кайбер проектлары:
* Оренбург трактындагы парк проекты (1978)
* Казанның Ленин бакчасын үзгәртеп кору проекты (1982)
* «Горки-3» (1979), Зур Кылык (1982) торак районнарын планлаштыру проектлары
* «Яшьләр торак комплексы»нда () төзелеш эшләре алып бару проекты (1988)
* Казанның генераль планы концепциясе (1995)
* Казанда җир кишәрлекләрен бәяләү (1997, 1999)
* Казанның шәһәр төзелеше уставы (1998)
* Казанда төзелеш алып бару һәм җирдән файдалану кагыйдәләренә зонинг (1998)
* Казанның тузган торак фондын юкка чыгару һәм тузган торак кварталларын яңадан кору программасы (*архитектура-планлаштыру һәм икътисадый бүлекләре*, 1999)
* Казанның генераль планын эшләү хокукына конкурс проекты («Шәһәрара конккурс», 2002)
* Биналарны арендалау бәясенең күләмен билгеләү буенча Казан территориясен социаль-икътисадый зоналаштыру (2003)
* Казан муниципаль берәмлегенең генераль планы (2007) һ. б.

## Иҗтимагый эше
* Татарстанның тарихи һәм мәдәни һәйкәлләрен саклау дәүләт контроле идарәсе каршындагы фәнни-методик реставрация шурасы әгъзасы.
* Казанның шәһәр төзелеше шурасы әгъзасы 
* Казанның тарихи-архитектура җирлеге объектларын саклау һәм сүтү мәсьәләләре буенча шәһәр комиссиясе әгъзасы
* Казан кирмәне гыйльми шурасы әгъзасы.
Шәһәр төзелеше тарихы буенча эзләнүләр алып бара, әлеге темага кырыклап басылган хезмәте һәм фәнни докладлары бар.

## Китаплары
# «Экскурс в архитектурную жизнь советской Казани. Иллюстрированное повествование на стыке истории и градостроительства в 1918 - 1991 годах». Казань, 2015.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган архитекторы
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Сергей Саначин.  business-gazeta.ru

Төркем:Архитекторлар
Төркем:Татарстанның атказанган архитекторлары
Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Саначин

**Саначин** — фамилия.
* Павел Саначин (1918—1984), РСФСР аказанган архитекторы.
* Сергей Саначин (1948), ТР атказанган архитекторы. П. А. Саначинның улы.

## Моны да карагыз
* Саначин урамы

Төркем:Фамилияләр
Женьшень

**Женьшень** (трад. кытай人參, упр. 人参, пиньинь *rénshēn*, палл. *жэньшэнь*; ), «тереклек тамыры» — аралиячәләр семьялыгына кергән күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы. Азия һәм Төньяк Америкада үсүче 12 төрне берләштерә.

Танылган дару үләне. Адаптоген һәм гомуми тонуска кертүче буларак кулланыла. Корея һәм Кытайда аның тамыры ризык әзерләүдә дә кулланыла. Традицион кытай медицинасы аның препаратлары яшьлекне һәм гомер озынлыгын озайтырга сәләтле дип саный.

## Этимология
“Pan” тамыры “бөтен, барлык” сүзен аңлата, борынгы греклар әлеге үсемлек бөтен авыруны да дәваларга сәләтле дип исәпләгәннәр.

## Таралу һәм экология
Ыругның ареалы шактый төрле. Төп өлеше Азиянең көнчыгышында (Ерак Көнчыгыш, Кытай, Тибет, Алтай), ә бер төрнеке (биш яфраклы женьшень) Төньяк Американың көнчыгышында үсә. Вьетнам женьшене ареалы Вьетнамның Үзәк таулы районын били.

## Ботаник тасвирлама
Үзәк тамыр системалы. Тамыры орчыксыман, тармакланучы, озынлыгы 25 см га җитә, калынлыгы 0,7—2,5 см, җыерчалы, 2—5 эре тармагы булырга (булмаска да) мөмкин. Өске өлешендә тараган "муены" бар. Тамыр өслеге һәм кисеме аксыл-сары төстә. 
Яфраклары бармаксыман катлаулы төзелешле, сабак очында шәлкемгә оешканнар. Сабак озынлыгы 30-70 см. 

Чәчәкләре вак, аксыл-яшел, йолдызчыкларны хәтерләтәләр. Яфрак шәлкеме уртасыннан башлана торган чәчәк сабагында чатырга оешканнар. 
Чәчәк формуласы:

Җимеше - 2 яссы орлык кергән ачык-кызыл, каты төшле. 

### Тамырның химик матдәләре:

* сапониннар: гинзенозидлар (панаксозидлар) — өчтерпенлы гликозидлар; әлеге гликозидларның гениннары даммаран рәтенең тетрацикллы өчтерпеннарына - протопанаксатриол һзм протопанаксадиолга керә;
* ксатриоллар — гликозидлар төркеме, агликон булып олеанол кислотасы хезмәт итә;
* биологик актив полиацетиленнар: фалькаринол, фалькаринтриол, панаксинол (кызыл женьшень онында 250 мкг/г), панаксидол (297 мкг/г), панакситриол (320 мкг/г), гептадека-1-ен-4,6-дин-3,9-диол;
* пептидлар — берничә аминокислота калдыгыннан торучы түбәнмолекуляр N-глутамил олигопептидлар;
* полисахаридлар (суда эрүчәннәренең өлеше 38,7 %, селтедә эрүчәннәре — 7,8—10 %) һәм эфир майлары (80 % кадәр эфир майлары — сесквитерпеннар, алардан иң зур өлеш (5—6 % кадәр) — фарнезол));
* витаминнар (C, B төркеме: пантотен, никотин, фолий кислоталары), лайлалар, сумалалар, пектиннар, аминокислоталар, эфир мае;
* макроэлементлар: калий, кальций, фосфор, магний;
* микроэлементлар: тимер, бакыр, кобальт, марганец, молибден, цинк, хром, титан; микроэлементларның концентрациясе вегетация чоры ахырында аеруча югары булуы күзәтелә.

## Төрләр
GRIN мәгълүматлары буенча, әлеге төрләре билгеле:

* **'&nbsp;[[Сандер, Генри Фредерик Конрад|Sander]]
* **'&nbsp;Seem.
* **'&nbsp;[[C.A.Mey.]]

:* ''Panax schinseng''&nbsp;[[T.Nees]]]

* **'&nbsp;(T.Nees) C.A.Mey.
* **'&nbsp;([[Burkill]]) [[F.H.Chen]] [[Обозначения, используемые в наименованиях таксонов#ex|ex]] [[C.Y.Wu]] & [[K.M.Feng]]
* **'&nbsp;Wall.
* **'&nbsp;[[L.]]
* **'&nbsp;H.T.Tsai & K.M.Feng
* **'&nbsp;L.
* **'&nbsp;Ha & Grushv.
* **'&nbsp;[[S.C.Sun]]
* **'&nbsp;C.Y.Wu & K.M.Feng

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Каешъяфрак

**Каешъяфрак, сазан теле** () — арчанчалар гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Җиңү паркы

**Җиңү паркы** — күп мәгънәле гыйбарә.
## Бөек Ватан сугышында җиңүгә багышланган парк
* Җиңү паркы — Казан паркы
* Җиңү паркы — Яр Чаллы паркы
* Җиңү паркы — Яшел Үзән паркы
* Җиңү паркы — Уфа паркы
## Метро станциясе
* Җиңү паркы — Казан метросы Савин линиясе станциясе
* Җиңү паркы — Мәскәү метросы станциясе
* Җиңү паркы — Петербург метросы станциясе
2 колониянең Касыйм мәчете

**2 колониянең "Касыйм" мәчете** - Казанның 2нче төзәтү колониясендә урнашкан мәчет.

## Тарихы
Касыйм хәзрәт Нуруллинның тырышлыгы һәм колония җитәкчесе Фәргать Галләмовның рөхсәте нәтиҗәсендә биредә 1992 елда мөселманнар мәхәлләсе оеша. 12 кеше бер бүлмәдә намаз укырга керешә. 2002 елда  мәчет пәйда була.  2004 елда янып киткәч, 2005 елның апрель аенда биредә мөселманнар яңа мәчет төзеп чыгалар. 2007 елның 15 февралендә гыйбадәтханәгә беренче имам хатибы Касыйм хәзрәт Нуруллинның исемен бирәләр.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстан мөфтие изге айда тоткыннар белән аралашты Татар-Информ. 22 май 2018
* АЛЛАҺ ТҮБӘНГӘ ДӘ ТӨШЕРӘ, ЮГАРЫГА ДА КҮТӘРӘ. 03.08.2010

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Урман чәе

**Урман чәе** () — кырлыганчалар гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Башнефть турында җинаять эше

**Башнефть турында [[җинаять]] эше**— «Роснефть» дәүләт корпорациясе һәм Башнефть компаниясен «Система» АФК белән идарә иткән чорда «үзгәртеп кору» уңаеннан «Система» Россия шәхси компаниясе арасында конфликт.

2017 елның 3 маенда «Роснефть» НК һәм «Башнефть» АНК компанияләре «Система» АФК һәм аның «Система-Инвест» бүлендек компаниясенә 2013-2014 елларда Башнефть үзгәртеп коруга бәйле рәвештә дәгъвачылар тарафыннан 106,6 млрд сум акча түләттерү турында дәгъва тапшырган. Соңрак таләпләр суммасы 170,6 млрд сумга кадәр арткан. "ЮКОС эшеннән соң иң зур резонансларның берсе булып Россия икътисадына, шулай ук илдә инвестицион климатка сизелерлек йогынты ясады, экспертлар фикеренчә.

## Тарих
2005 елда «Система» АФК башкорт ягулык-энергетика комплексының алты предприятиесе: «Башнефть», «Уфаоргсинтез», «Яңа-Уфа нефть эшкәртү заводы-Новойл», «Уфанефтехим», Уфа нефть эшкәртү заводы һәм «Башкиртнефтепродукт» акцияләре блок пакетларын 600 млн долларга сатып алган.

2009 елда корпорация башкорт предприятиеләре акцияләренең 2 млрд долларга контроль пакетларын сатып алды, аннары аларны «Башнефть»базасында берләштерде. Шул ук вакытта «системы» нефть компаниясенең контроль пакетын турыдан — туры блоклаучы-«Система-Инвест» компаниясе аша карый, анда АФК 51% булган, ә калган 49% Башнефть карамагында булган.

2014 елның декабрендә «Башнефть» Росимущество милкенә күчте, чөнки 2002 елда «Башнефть» приватизация килешүләре, аларга «Система» АФК мөнәсәбәтләре булмаган, дип законсыз дип табылды. «Система» АФК соңыннан активны намуслы сатып алучы дип табылды һәм суд карары буенча «Урал — Инвест»сатучыдан компенсация алды.

2016 елның 6 октябрендә Россия Хөкүмәте вице-премьер Медведев имзалаган күрсәтмә чыгарды, ул «Роснефть» Директорлар советына «Башнефть»акцияләренең 50,0755% сатып алу өчен тавыш бирергә күрсәтмә бирде. Шул ук вакытта 15 октябрьгә кадәр барлык регуляторларны хуплау алырга һәм «Башнефть» акцияләрен сату-алу турында килешү төзергә кирәк иде, сатып алу бәясе 330 миллиард сумнан артмаска тиеш. Дәүләт пакетына дәгъва кылучылар арасында «Лукойл», «Татнефть» һәм «бәйсез нефть-газ компаниясе»дип аталды.

2016 елның 14 ноябрендә Алексей Вәли улы Улюкаев Башнефтьне сатканда Роснефть ширкәтеннән 2 миллион долларлык ришвәт алуда шикләнелеп тоткарланган. Икенче көнне, Рәсәй президенты Владимир Путин фәрманы белән «ышаныч югалту сәбәпле» эштән алынган.
## Искәрмәләр

Төркем:Башнефть
Владимир Евтушенков

**Владимир Петрович Евтушенков** (1948 елның 25 сентябре) — Россия эшкуары. Россиядә иң бай кешеләрнең берсе, Система АФК инвестиция компаниясе акцияләренең Директорлар советы рәисе һәм хуҗасы 64,1843 %.

Forbes журналы әзерләгән 2014 елда Россиянең иң бай 200 эшкуары рейтингында Владимир Евтушенков 9 миллиард доллар тәшкил иткән 15 урынны алган.

## Биографиясе
1948 елның 25 сентябрендә Смоленск өлкәсе Каменщина авылында туган. 1973 елда Д. И. Менделеев исемендәге МДУның инженер факультетын, 1980 елда М. В. Ломоносов исемендәге МДУның икътисад факультетын тәмамлый. КПСС әгъзасы.

1975-1982 елларда цех башлыгы, директор урынбасары, пластмасса Карачар заводы баш инженеры булып эшли.

1982 елдан 1987 елга кадәр — «Полимербыт»фәнни-җитештерү берләшмәсе генераль директорының беренче урынбасары.

1987 елда техник идарә башлыгы, 1988 елда Мәскәү шәһәр Башкарма комитетының фән һәм техника буенча Баш идарә башлыгы итеп билгеләнә.

1990 елда-Мәскәү шәһәренең Фән һәм техника комитеты рәисе итеп билгеләнә.

1993 елда фикердәшләр төркеме белән «Система»акционер финанс корпорациясен төзи.

Хәзерге вакытта «Система " АФК ГАҖнең төп акционеры һәм директорлар советы рәисе булып тора.

Россия сәнәгатьчеләр һәм эшмәкәрләр берлеге идарәсе бюросы әгъзасы (РСПП) 2000 елдан бирле.

2001 елдан башлап Россия Сәнәгатьче һәм эшмәкәрләр союзының сәнәгать сәясәте буенча комитетын җитәкли.

2002 елдан Россия Федерациясе Сәүдә-сәнәгать палатасы идарәсе әгъзасы, 2003 елда Россия Федерациясе Сәүдә-сәнәгать палатасы тарафыннан төзелгән Россия-гарәп эшлекле советы рәисе.

Фәнни-инновацион сәясәт буенча Хөкүмәт комиссиясе, Россия Федерациясе Президенты каршындагы фән һәм югары технологияләр Советы, Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы конкурентлылык һәм Эшкуарлык советы һәм корпоратив идарә буенча Милли Совет әгъзасы.

Икътисад фәннәре докторы булып тора.

2004 елның мартында «Рус музее дуслары»ГРМ Үсеш Фондының Попечительләр советы рәисе итеп сайлана.

«Система " БФ Попечительләр советына керә.

2009 елның сентябрендә Екатеринбургта һәм Хабаровскта Люксембургның мактаулы консулы булды
## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Салаватнефтемаш

**Салаватнефтемаш** (1978 елга кадәр — «Салават машина төзелеше заводы») — бүгенге көндә сыекча хәлендәге, газсыман матдәләрне саклау, транспортировкалау буенча мөрәҗәгатьләр белән бәйле карамай һәм газ эшкәртү, җир мае химиясе, химия сәнәгате һәм башка тармаклар өчен корамаллар җитештерүче алдынгы ширкәтләрнең берсе булып тора. Предприятиенең урнашкан урыны — 453256, БР, Салават шәһәре, Яшь гвардеецлар урамы, 26.

## Предприятие продукциясе
Газ өчен корамаллар, карамай химиясе һәм химия сәнәгате.
* Тире-торбалы җылылык алмаштыру аппараты
* Көпшә эчендәге көпшә җылылык алмаштыручылар
* Һава суыткычы
* Багана корамаллар
* Цилиндр савытлы аппаратлар
* Савытлы корамаллар
* Сепараторлар, компенсаторлар
* Әрчү фильтрлары
* Очлы бикләр
* Җибәрү камералары
* Запасова королошо

«Салаватнефтемаш» АЕ-сы импортны алмаштыру программасы чикләрендә корамаллар җитештерү буенча түбәндәге эшләр үткәрә:

# Ябу арматурасын
# Пластин һәм спиральсыман тибындагы җылылык алмаштыру корамаллар
# Картриджы фильтрлар
# Газгольдерлар
# Карамай химиясе чыгыр корамаллар башкарылышында

Шулай ук, максатлы финанслау булганда, үзенең булган буш мәйданнарын импортны алмаштыруга юнәлтелә өстәмә корылыш төрләрен җитештерүгә әзер.

### Эшчәнлек күрсәткечләре
«Салаватнефтемаш» АЕ-сы үз тармаклары арасындагы һәм халыкара күргәзмәләрдә («Газ комплексы өчен корамаллар һәм технологияләр» 13-нче халыкара күргәзмә — «Нефтегаз-2010» Мәскәүнең ЦВК «Экспоцентр», 2010. һ. б.), заманча корамаллар һәм технологияләргә, карамай иләү һәм карамай химиясендә сәнәгать төзелешенә багышланган халыкара конференцияләрдә актив катнаша. 2014 елда Казанда узган «җир мае, Газ. Карамай химиясе» 21-се халыкара Күргәзмәнең катнашучысы була.

2014 елның маенда «Салаватнефтемаш» «Башкортстанның иң яхшы тауарлары» җөмһүрият конкурсы лауреаты була.

Төркем:Башкортстан ширкәтләре
Салават катализатор заводы

**Салават катализатор заводы** - адсорбентлар, катализаторлар һәм аларны сәнәгый әзерләү технологияләрен эшкәртүдән башлап, югары нәтиҗәле продукция җитештерүгә кадәр сәнәгать катализациясе бурычларын хәл итәргә сәләтле җитештерү компаниясе. Предприятие нефть-газ тармагында 60 елдан артык уңышлы эшләгән заманча технологияләр, бай фәнни потенциалга һәм тәҗрибәгә ия. Техник яктан тәэмин ителеш, персоналның югары профессионализмы һәм катализ өлкәсендә фундаменталь фән белән нәтиҗәле элемтәләр нефть, газ, нефть химиясе, химия, металлургия һәм сәнәгатьнең башка тармаклары өчен продукциянең киң ассортиментын чыгарырга мөмкинлек бирә.

Компаниянең ышанычлылыгы ничек җитештерүче һәм сатучы раслый озак сроклы контракт мөнәсәбәтләре системасы белән партнерлар. Алар арасында Газпром, Сургутнефтегаз, Сибур, Роснефть, ЛУКОЙЛ, Башнефть, ТАИФ-НК, Татнефть, ЕвроХим, Беларуснефть, НАФТАН, SOCAR, Казахмыс корпорациясе, АрселорМитал, Максам-Чирчик һәм башка компанияләр бар.
## Тышкы сылтамалар
*Салават катализатор заводы

Төркем:Башкортстан ширкәтләре
Система АФК инвестиция компаниясе

**Система АФК инвестиция компаниясе**— Россия инвестицион компаниясе. Баш офис-Мәскәү шәһәрендә түбәндәге адрес буенча урнашкан: Моховая урамы, 13 нче йорт. Компания Fortune Global 500 исемлегендә 2013 елда 308 нче урында тора.

Тулы рәсми исеме — «Система „акционерлык Финанс корпорациясе " ачык акционерлык җәмгыяте (ПАО АФК «Система»).

Россия икътисадының реаль секторына эре шәхси инвестор. «Система " АФК инвестиция портфеле күбесенчә икътисадның төрле секторларында (телекоммуникацияләр, ваклап сату, югары технологияләр, урман әзерләү һәм урман эшкәртү, фармацевтика, медицина хезмәтләре, авыл хуҗалыгы, энергетика, финанслар, кунакханә бизнесы һ.б.) Россия компанияләреннән тора.

2005 елда» Система " Лондон фонд биржасында IPO уздырган һәм аның барышында «Система» исемле АФК акциясенең 1,3 миллиард долларын җәлеп иткән. Расписки кертелгән котировальный Исемлеге LSE астында токером ССА. Компаниянең акцияләре шулай ук AFKS тикеры астында Мәскәү биржасында сатуларга кертелгән. Лондон фонд биржасында GDR рәвешендәге бушлай float акцияләренең якынча 17,6% тәшкил итә, Мәскәү биржасында — 15,3%.

«Система» АФК төркеме предприятиеләрендә 150 меңгә якын кеше эшли, 2013-2016 елларда «Система» АФК Төркеме компанияләре төрле дәрәҗәдәге һәм Россия төбәкләренең бюджеттан тыш фондларына 290 млрд сум акча күчергән, бу төркем РФнең иң эре салым түләүчеләреннән санала.

«Система» АФКНЫҢ төп акционеры һәм директорлар Советы Рәисе Владимир Евтушенков була (59,2% акцияләр).

Бөекбритания санкцияләре кертелгәннән соң Евтушенков 10% акцияләрне үз улына тапшыра, шулай итеп Феликс Евтушенков өлеше 15,2%, Владимир Евтушенков өлеше 49,2% тәшкил итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Русия ширкәтләре
Утыз Имәни мәчете (Яр Чаллы)

**«Утыз-Имәни» мәчете** — Яр Чаллы шәһәрендә 14нче булып ачылган мәчет. 
*Адресы*: 423803 ТР, Яр Чаллы, Комсомол районы,   бистәсе, 27нче комплекс, Аэродром урамы, 20.
Проект авторы — Рамил Хәйруллин. Баш иганәче — EuroGroup башлыгы Алексей Миронов (*әнисе Әлмира Фәрәхетдин кызы истәлегенә төзегән*). Мәчет имам-хатыйбы — Салихҗан  хәзрәт Гайниев.
Мәчеткә татар шагыйре, фикер иясе Габдерәхим Утыз Имәни әл-Болгари (*[[1754 ел|1754]]—[[1834 ел|1834]]*) исеме бирелгән.

## Тарих
2014 елда Яр Чаллының Комсомол районы Мәләкәс аръягы бистәсе 27нче комплексында Утыз Имәни исемендәге мәчет төзелә башлый. Мәчет төзелеше өчен кирәкле 57 сутый җирне шәһәр башкарма комитеты бүлеп бирә. Сазлык урынга туры килгәнгә, нигезгә 12 метр озынлыктагы  49 тимер-бетон  сугарга туры килә. Мәчет фундаментын «Камгэсэнергострой» оешмасы өеп бирә. Мәчет төзелеше туктап калгач, Яр Чаллы эшмәкәре, Eurogroup компанияләре төркеме директоры Алексей Миронов 10 млн сум акча бирә, үзе төзелешне тәмамлый. Мәчет төзелешенә барлыгы 2 ел 6 ай китә.  Башлап йөрүчесе — Салихҗан  хәзрәт Гайниев, Утыз Имән (Яңа Кади) авылында  туган, «Камгэсэнергострой» генераль директорының элекке урынбасары, Яр Чаллы шәһәренең   .

2016 елның 19 ноябрендә мәчетнең тантаналы ачылышында мөфти Камил хәзрәт Сәмигуллин, Яр Чаллы мөхтәсибе Әлфәс хәзрәт Гайфуллин, Яр Чаллы башкарма комитеты рәисе урынбасары Рамил Хәлимов, Габдерәхим Утыз Имәни якташлары –  Чирмешән һәм Ленингороск районнары рәсми делегацияләре катнаша.

## Бина
Мәчет 150 гыйбадәт кылучыны кабул итә ала. Ике катлы итеп ак кирпечтән төзелгән, яшел түбәле бина. Мәчеткә киң биек баскычтан менәсе. Беренче катта ир-атлар өчен намаз залы (105 кешелек) һәм гардероб. Икенче катта (*тыштан аерым керү юлы булган*) хатын-кызлар өчен намаз залы (45 кешелек) һәм имам бүлмәсе.  катта – уку бүлмәләре урнашкан. Мәчет территориясендә киләчәктә кунак өе, имам йорты төзеләчәк. Бина диварында истәлек тактасы беркетелгән:
 
«Габдрәхим Утыз-Имәни исемендәге мәчет баш иганәче Алексей Василий улы Миронов акчасына Аллаһы Тәгалә ризалыгы өчен һәм әнисе Әлмира Фәрәхетдин кызына Аллаһы Тәгаләнең рәхмәтләре төшсен өчен төзелгән»


## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*   Мечети г. Набережные Челны. Официальный сайт Мухтасибата г. Набережные Челны
* Яр Чаллы мәчетләре. vk.com
*  Аэродром урамы панорамасы

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Чаллы мәчетләре
Төркем:Утыз Имәни хөрмәтенә аталган объектлар
Кырмавыч

**Кырмавыч** — канәферчәләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.

Төркем:Үсемлекләр
Берн университеты

**Берн университеты** (, )- Швейцария башкаласында Бернда уку йорты. 1834 елда Берлин академиясе базасында нигез салына.

Берн университетында 8 факультет бар, аларда якынча 13 мең студент укый.

Университет Берн кантоны белән финанслана.

Times Higher Education журналында бастырылган рейтингта Берн университеты Швейцариядә 7 нче урында һәм дөньяда 214 нче урында.
## Факультетлар

* тарих-фәлсәфи
* фәнни-фәлсәфи
* / гуманитар
* Икътисад һәм социаль фәннәр
* Медицина
* Ветеринария
* хокук
* Теология
Иң күп студентлар тарих-фәлсәфә факультетында, иң азы — теология факультетында. Укыту немец телендә алып барыла.
## Тышкы сылтамалар
*Әйләнә-тирә мохитне үстерү мәсьәләләре үзәге
## Искәрмәләр

Төркем:Швейцария югары уку йортлары
Җамалетдин Хөрәмшин

**Җамалетдин Хөрәмшин** (Җамалетдин Хөрәмшә улы Хөрәмшин, ,  — , ) — җәмәгать эшлеклесе, мулла, Уфа губернасыннан I чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Ак мәчет (Тум)

**Ак мәчет** — Тумның Мәскәү трактында урнашкан, 1913 елда Андрей (Һенрих) Лангер проекты буенча төзелгән таш мәчет.

Төркем:Тум
Төркем:Россия мәчетләре
Кызыл мәчет (Тум)

**Кызыл мәчет** — Тумның Татар урамында урнашкан, 1904 елда Хәмзә Хәмитов төзеткән таш мәчет.

Төркем:Тум
Төркем:Русия мәчетләре
Фикрәт Табиев урамы

**Фикрәт Табиев урамы** — КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатибе (*[[1960 ел|1960]]—[[1979 ел]]ларда*), Казанның, Яр Чаллының  (*[[2008 ел|2008]]*) шәрәфле ватандашы  Фикрәт Әхмәтҗан улы Табиев (*[[1928 ел|1928]]—[[2015 ел|2015]]*) хөрмәтенә аталган урам.

* Фикрәт Табиев урамы — Түбән Камадагы урам.
* Фикрәт Табиев яр буе урамы — Яр Чаллыдагы урам.
* Фикрәт Табиев урамы — Казандагы (Совет районы) урам.

Төркем:Урамнар
Фикрәт Табиев яр буе урамы (Яр Чаллы)

**Фикрәт Табиев яр буе урамы**, Фикрәт Табиев исемендәге яр буе () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Үзәк районындагы урам. Чулман елгасы белән Яр буе паркы арасында сузыла.
ОКАТО коды: 92430000000. Координатлары 55.750135°, 52.368222°.

## Тарих
Яр буе урамы 2011 елда төзелә башлаган. 

2018 елның 18 маенда узган Яр Чаллы шәһәре шурасының 8нче чираттан тыш сессиясендә Чулманның Яңа шәһәрдәге яр буе урамына КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатибе (*[[1960 ел|1960]]—[[1979 ел]]ларда*), Яр Чаллының шәрәфле ватандашы (*[[2008 ел|2008]]*) Фикрәт Әхмәтҗан улы Табиев (*[[1928 ел|1928]]—[[2015 ел|2015]]*) исеме бирелгән. Ф. Табиев үзе исән чагында ук Автозавод проспектының яки «Мәләкәс аръягы» бистәсендәге берәр урамның исемен алыштыру тәкъдиме кире кагыла.

Ф. Ә. Табиев КамАЗ завод төзелешен Яр Чаллыда урнаштыруга һәм Яр Чаллы шәһәренең социаль инфраструктурасын коруга зур өлеш керткән шәхес.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Яңа шәһәр) Үзәк районында урнашкан яр буе урамы. Чулман елгасы белән Яр буе паркы арасында сузыла. Җилкән спорты буенча балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе бинасы яныннан башлана. «Чаллы Яр» микрорайонында тәмамлана. Бер урам белән дә кисешми. Урамнан якында урнашкан Мәйданга узарга мөмкин.

## Игътибарга лаек объектлар

* «Навигатор» яхт-клубы бинасы
* SunDale пляж клубы бинасы 
* Шәһәр пляжы
* «Маяк» көймә станциясе
* Мәйдан

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*  Фикрәт Табиев урамы Яр Чаллы картасында
* Фикрәт Табиев урамы панорамасы
* Фикрәт Табиев урамы башы панорамасы

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Фикрәт Табиев хөрмәтенә аталган объектлар
Гүрги Чернов

**Гүрги Чернов** (Гүрги Метрәй улы Чернов, ,  — , ) — фирка-дәүләт эшлеклесе, СБКФнең Сталбишчы район комитетының 1 нче сәркәтибе (1939-1940).
Гатиятуллин

**Гатиятуллин** — фамилия.
* Әсәдулла Гатиятуллин (1891—1969), шагыйрь-чәчән.
* Шакирҗан Гатиятуллин (1916—1972), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[Октябрьски]]*) 
* Нәкыйп Гатиятуллин (1949), РФ һәм ТР атказанган геологы, фән докторы. 
* Рамил Гатиятуллин (1962), Баулы районы башлыгы.
* Әнвәр Гатиятуллин (1976), спортчы (*[[хоккей]]*) һәм тренер (*СКА ХК*)
* Мансур Гатиятуллин (1924), балет биючесе, балетмейстер, педагог, ТАССР халык артисты.
----
* Зәйтүнә Гатиятуллина (1938), телче, фән докторы, профессор.

Төркем:Фамилияләр
Калака

**Калака** ( Санскрит телендә - Kâlakâ) — караңгы-зәңгәр) — Һинд динендә Кашьяпа олы фикер иясенең бер хатыны.
«Рамаяна» һәм «Махабхарата» буенча ул Дакшаның кызы булган, әмма «Вишну-Пурана» буенча ул һәм Пулома Вайшванара данаваның кызлары булган, алар Кашьяпага кияүгә чыкканнар һәм аңа 60 мең. сайланган Данавлар тудырганнар, аларның исемнәре Пауломамнар һәм Калакханджамнар булган, алар көчле һәм ярсулы булган. Махабхарата күрсәткәнчә, ул кырыс тәкъвалыгы һәм гафу үтенүе белән Ходайдан авыртусыз бала тудырырга хакына ия булган. Аның исеме буенча гигант Данавлар Калакейлар дип аталалар.
## Әдәбият

Төркем:Һинд дине
Грифоннар

**Грифоннар**―җитен һәм баш бөркетләре булган мифологик канатлы җан ияләре яки кайчакта арысланнары. Грифоннар-күк һәм Җирне, яхшылык һәм явызлык бер үк вакытта берләштерүче каршылыклы кешеләр. Аларның роле төрле мифларда да, әдәбиятта да төрлечә: алар яклаучылар да, яклаучылар да, яклаучылар да булырга мөмкин; ерткычларның берсе дә тотнаксыз.

## Архитектурада

Болгар һәм Свияжскины торгызу эшләре алып барыла. Саклагыч символы буларак, канатлы сулыклар банкларның казна саклагычларын архитектур яктан бизәү элементы буларак декоратив мотив буларак катнаша.
Салават Әбүзәров

**Салават Әбузәров**, Салават Нәзир улы Әбүзәров (, *[[1967 ел]]ның [[29 гыйнвар]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Гафури районы]], [[Ташасты]]*) — журналист, шагыйрь, драматург. РФ һәм БР язучылар берлекләре әгъзасы (*[[1995 ел]]дан*). БР атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (*[[2017 ел|2017]]*), БР Салават Юлаев исемендәге премиясе лауреаты (*[[2018 ел|2018]]*). «Башҡортостан» гәҗитенең әдәбият һәм мәдәният бүлеге мөдире.

## Тәрҗемәи хәле
1967 елның 29 гыйнварында БАССР Гафури районы Ташасты авылында туган. Имәндәш урта мәктәбен тәмамлагач, Ерак Көнчыгышта чик буе гаскәрләрендә хәрби хезмәт үткән.

Башкорт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлагач, авылда укытучы булып, аннары Уфага килеп, вакытлы матбугатта эшли.

## Иҗаты
Әдәбиятка 1990-елларда килә. Шигърият һәм драматургия жанрларында иҗат итә. Берничә шигырьләр җыентыгы авторы. Беренче сәхнә әсәре  («Хыялый») Уфада Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театрында, Сибайда Арыслан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башкорт драма театрында, Ырынбурда  Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Ырынбур дәүләт татар драма театрында, Яр Чаллыда татар драма театрында куела.

«Хыялый» һәм «Әсир» пьесалары драма әсәрләренең республика конкурсында беренче урын ала.

2012 елда Зианчура районының «Үсәргән» халык театры язучының «Байрак астында…», 2013 елда Җилем-Каран мәдәният йортының «Каран» халык театры «Әсир» әсәрләрен сәхнәләштерә.

Режиссёр Дамир Галимов куйган «Гомерлек газап» спектакле белән Сибай драма театры РФ төбәкләрендә гастрольләрдә йөри.

## Китаплары
* 1990 — Җиремә җыр 
* 2002 — Ызгыш алмасы 
* 2004 — Тугызынчы дулкын 
* 2009 — Җиһан җимеше 
* 2016 — Мәхәббәт бакчасы 
* 2017 — Гамәл дәфтәре 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2017 — БР атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре.
* 2018 — Салават Юлаев исемендәге премия.
* 2024 — Василий Шукшин исемендәге медаль (Россия Язучылар берлеге) 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Салават Абузаров. Биография 
*   Салават Әбүзәров. Башкорт мәдәниятенең бердәм порталы
*  Вконтактедагы сәхифәсе
* *[[Роберт Миңнуллин]].* Шигырь тәме. Салават Әбүзәровның «Гамәл дәфтәре» китабын укыгач туган уйлар. «Шәһри Казан», 21.04.2017
* *[[Марат Кәбиров]].*  Шигырь тәме. Язучының рәсми сәхифәсе
*  С. Әбүзәров. Корылтайга көйле хитап  

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Драматурглар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәрләре
Амшуман (Ходае)

**Амшуман** Һинд динендә шәхес, унике Адитьяларның берсе. Адитьялар барысы Адитиның һәм риши Кашьяпаның уллары булган. Бу унике Адитья чынлыкта Ходай Сурьяның төрле формалары. Һәр Адитья елның бер ае белән идарә итә.

Амшуман Җилдә бар дип әйтелә. Сурья Амшуман формасын Аашадһа (Июль) аенда ала. Амшуманның 16 нуры бар дип әйтелә (Кояшның Аасһада аенда көче).

Әтисе: Кашьяпа, әнисе:Адити

Амшуман арбада Шита (Кыш) фасылында килә.

## Шулай ук карагыз
*Арьяман

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Җир асты байлыкларын файдалану буенча федераль агентлык

**Җир асты байлыкларын файдалану буенча федераль агентлык**() — Россия Федерациясе табигый ресурслар һәм экология министрлыгы карамагында булган федераль башкарма хакимият органы. Җир асты байлыкларын файдалану өлкәсендә дәүләт хезмәтләре күрсәтү һәм дәүләт милке белән идарә итү функцияләрен гамәлгә ашыра. Россия Федерациясе Президенты Указы белән 2004 елда оештырыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль агентлыклары
Исмәгыйлова

**Исмәгыйлова** — фамилия. **Исмәгыйлева** язылыш формасы да бар.
* Ләйлә Исмәгыйлова (1946), композитор (*[[Уфа]]*).
* Роза Исмәгыйлева (1928), этнограф, фән докторы (*[[Мәскәү]]*).
* **[[Сания Исмәгыйлева (мәгънәләр)|Сания Исмәгыйлева]]**
** Сания Исмәгыйлева (1931—2015), Тинчурин театры актрисасы, ТАССР халык артисты.
** Сания Исмәгыйлева (1932―2020), АДПИ профессоры. ТАССР атказанган укытучысы (1988).

## Моны да карагыз
* **[[Исмәгыйлев]]**

Төркем:Фамилияләр
Әбүзәров

**Әбүзәров** — фамилия.
* Хаҗиәхмәт Әбүзәров (1924-1983), күмәк хуҗалык рәисе (Буа районы)
* Разак Әбүзәров (1932), педагог, фән докторы (*[[Уральск|Җаек]]*)
* Илдар Әбүзәров (1976), язучы (*[[Түбән Новгород]]*)
* Салават Әбүзәров (1967), шагыйрь (*[[Уфа]]*)

Төркем:Фамилияләр
Петров

**Петров** — фамилия.
* Аввакум Петров (1620)
* **[[Александр Петров]]**:
** Александр Петров (1837—1885), патологоанатом.
** Александр Петров (1880—1905), диңгезче.
** Александр Петров (1923), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
** Александр Петров (1933)
** Александр Петров (1951), Россия рәссамы, скульптор, медальер.
* **[[Алексей Петров]]**:
** Алексей Петров (1983)
** Алексей Петров (1910)
* Андрей Петров (1945)
* Борис Петров (1910)
* Борис Петров (1929)
* Владимир Петров (1913)
* Владислав Петров (1929), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе.
* Григорий Петров (1931)
* Дмитрий Петров (1958), тәрҗемәче.
* **[[Иван Петров]]**:
** Иван Петров (1893)
** Иван Петров (1896)
* Кирилл Петров (1990)
* Константин Петров (1924)
* Леонтий Петров (1909)
* **[[Михаил Петров]]**:
** Михаил Петров (1904)
** Михаил Петров (1905)
** Михаил Петров (1930)
* Павел Петров (1814)
* **[[Сергей Петров]]**:
** Сергей Петров (1889)
** Сергей Петров (1911)
** Сергей Петров (1971), медиаменеджер, җәмәгать эшлеклесе.
* Станислав Петров (1939), генерал-полковник (1990), хәрби фәннәр докторы (2001).
* Яков Петров (1906). 
----
;Петрова
* Милана Петрова (1996), Россия бьюти-блогеры.
## Моны да карагыз
* Иннокентий (Иван Петров) (1902)
* Владимир (Иван Петров) (1828)
* Михаил Петров-Тинехпи (1877)

Төркем:Фамилияләр
Бадараяна

**Бадараяна** (Дэванагари язуында: बादरायण) Һинд фәлсәфәчесе, аның турында ышанычлы мәгълүмат юк диярлек. Ул Веданта фәлсәфә мәктәбенең фундаменталь фәлсәфи трактатын язган.
Бадараянаның һәм аның *[[Брахма Сутра]]*ларның датасы билгеле түгел. Төрле галимнәр *Брахма Сутралар*ны төрлечә безнең эрага кадәр 500-енче елдан безнең эрага кадәр 450-нче елга кадәр күрсәтәләр.

## Эшләре
Бадараянаны Веданта системасының төп текстын *Ведантасутра*ны язган дип әйтәләр, ул шулай ук *Брахмасутра* буларак мәгълүм. Шулай итеп ул Ведантаның нигезләүчесе дип таныла.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Шөпшә күкеяше

**Шөпшә күкеяше** () — орхидеячәләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Буяу куагы

**Буяу куагы, талүлән, баллы куак** () — күбәләкчәчәклеләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Себер нумирлары бинасы (Казан)

**Себер нумирлары бинасы** — Казанның Бауман һәм Чернышевски урамнары кисешкән урында урнашкан, 19 нче гасыр башында төзелгән йорт. 2005 елда сүтелә, аның урынында 2014 елда шундый ук кыяфәтле яңа бина төзелә.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Бауман урамы
Төркем:Казанның Чернышевски урамы
Зур Кызыл урам, 10 (Казан)

**Зур Кызыл урам, 10** — Казанның Зур Кызыл урамында урнашкан, 1830 елда Фома Петонди проекты буенча төзелгән йорт. 200? елда сүтелә, аның урынында 2015 елда шундый ук кыяфәтле яңа йорт төзелә.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Зур Кызыл урамы
Андрей Петров (1945)

**Андрей Петров**, Андрей Борис улы Петров (, *[[1945 ел]]ның [[27 декабрь|27 декабре]], [[СССР|CСРБ]], [[РСФСР]], [[Мәскәү]]*) — ССРБ һәм РФ балет артисты һәм хореограф, «Кремль балеты» театрының нигезләүчесе һәм сәнгать җитәкчесе, РСФСР халык артисты (*[[1985 ел|1985]]*). БР Салават Юлаев исемендәге премиясе лауреаты (*[[2018 ел|2018]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1945 елның 27 декабрендә Мәскәүдә «Ромэн» чегән театры актрисасы Ольга Иван кызы Петрова һәм Зур театр балет биючесе Борис Холфин гаиләсендә туган. 1965 елда Мәскәү дәүләт хореография укуханәсен (*Г. М. Евдокимов сыйныфы*) тәмамлый, 1986 елга кадәр Зур театр сәхнәсендә бии.

1976 елда ГИТИСның балетмейстер факультетын (*Р. В. Захаров һәм Е. Я. Чанг курсы*) тәмамлый.

1977-1979 елларда Ю. Н. Григоровичта стажировка үтә. Мәскәүнең драма театрларында спектакльләрдә биюләр куя: «Иптәш, ышан!» (1973, Таганкадагы театр), «Чегәннәр бара» (1974, «Ромэн» театры), «Ленушка» (1975, Кече Бронныйдагы театр), «Карлар төште» (1975, Совет Армиясе театры), «Кыз, әти һәм гитарачы» (1989, Таганкадагы театр).

1986—1987 елларда — Мәскәү хореография укуханәсенең балетмейстеры.

1987—1989 елларда — Зур театр труппасы мөдире, берничә балет һәм операларда биюләр куя.

1989—1990 елларда — Кремль съездлар сарае (КСС, ) балетмейстеры.

1990 елдан — үзе нигезләгән КСС балет театры (1992 елдан *Кремль балеты* театры) сәнгать җитәкчесе. Хореографик хезмәтләре: «Руслан һәм Людмила» М. И. Глинка, «Щелкунчик» һәм «Аккош күле» П. И. Чайковский, «Наполеон Бонапарт» Т. Н. Хренников һ. б.

1993—2001 елларда шулай ук — Дәүләт Кремль сарае генераль директоры, концерт программалары режиссёр-куючысы.

1997 елдан — Халыкара мәгълүматлаштыру академиясе хакыйкый әгъзасы.

2000 елдан — Халыкара иҗат академиясе хакыйкый әгъзасы.

2004 елдан — Мәскәү дәүләт хореография академиясе профессоры.

2005 елдан — X Мәскәү халыкара балет артистлары һәм хореографлары конкурсы оештыру комитеты рәисе.
  
2006 елдан — РФ театр әһелләре берлеге сәркатибе.

2008 елда — Г. С. Уланова исемендәге Бөтенроссия балет артистлары конкурсы жюри рәисе (*[[Красноярск]]*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1985 — РСФСР халык артисты 
* 1998 — IV дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* 2005 — Почет ордены (*[[РФ]]*)
* 2011 — Дуслык ордены (*[[РФ]]*)
* 2018 — БР Салават Юлаев исемендәге премиясе — Башкорт опера һәм балет театрында куйган «Аркайым» балеты (*[[2005 ел|2005]]*) өчен.

## Сылтамалар
*   Андрей Петров на сайте Кремлёвского дворца

## Искәрмәләр


Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Балетмейстерлар
Тимур Галибаев

**Тимур Галибаев** (Тимур Лаз улы Галибаев, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ТРның атказанган икътисадчысы (2014), Казанның Яңа Савин районы администрациясе башлыгы (2007-2010), Казанның Яңа Савин һәм Авиатөзелеш районнарының берләшкән администрациясе башлыгы (2010-2018).
Зур Кызыл урам, 21 (Казан)

**Зур Кызыл урам, 21** — Казанның Зур Кызыл урамында урнашкан, 19 гасыр уртасында төзелгән йорт. 2000-елларда сүтелгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Зур Кызыл урамы
Коләхмәтов урамы, 16 (Казан)

**Калинин урамы, 59** — Казанның Коләхмәтов урамында урнашкан, ? елда төзелгән агач йорт. Бу йортта 1902-1912 елларда язучы Гафур Коләхмәтов яшәгән. 20 нчы гасырның 2 нче яртысында сүтелгән. 
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Коләхмәтов урамы
Гайнан Сафа

**Гайнан Сафа** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Токио мәчете мәзине (1933-1967) һәм имамы (1967-1984).

## Искәрмәләр


Төркем:Татар дин әһелләре