open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Илгизәр Зәйнуллин

**Илгизәр Зәйнуллин**, Илгизәр Гафиятулла улы Зәйнуллин (*[[1936 ел]]ның [[14 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Буа районы]], [[Түбән Наратбаш]] – [[2014 ел]]ның [[13 декабрь|13 декабре]]*) ― фирка, дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, 1976―1983 елларда КПССның Сарман, 1983―1990 елларда Буа райкомнары беренче секретаре, 1973―1975 елларда Татарстан АССР авыл хуҗалыгы министры урынбасары. Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, Россиянең халык мәгарифе отличнигы.

## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 14 гыйнварында Татарстан АССР Буа районы Түбән Наратбаш авылында туган . Түбән Наратбаш җидееллык мәктәбен (1951), Буа ветеринария техникумын (1954), Казан дәүләт ветеринария институтын (1959), читтән торып Казан дәүләт педагогика институтын, югары партия мәктәбен  тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1959-1962 елларда ― Тәкәнеш районы «Нырты» совхозы баш ветеринария табибы.

1962-1965 елларда ― Арча районы авыл хуҗалыгы идарәсендә ветеринария табибы.

1965-1970 елларда ― Буа районы «Алпар» совхозы директоры.

1970-1973 елларда ― Әлки районы авыл хуҗалыгы идарәсе башлыгы.

1973-1975 елларда ― Татарстан АССР авыл хуҗалыгы министры урынбасары.

1975-1976 елларда ― халык депутатларының Сарман район Советы башкарма комитеты рәисе.

1976-1983 елларда ― КПССның Сарман райкомы беренче секретаре.

1983-1990 елларда ― КПССның Буа райкомы беренче секретаре.

1990 елдан Буа ветеринария техникумы директоры.

2014 елның 13 декабрендә вафат.

## Җәмәгать эшчәнлеге
3 чакырылыш Татарстан АССР Югары Советы депутаты. 3 ел Татарстан АССР Югары Советы Президиумы рәисе урынбасары.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Ике Хөрмәт Билгесе ордены
* Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре
* Россиянең халык мәгарифе отличнигы
* Татарстан АССР Югары Советы Президиумы Мактау грамоталары
* медальләр

## Гаилә хәле
Хатыны белән 2 бала тәрбияләп үстерәләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Зәйнуллин Илгизәр Гафиятулла улы. // *[[Дамир Гарифуллин]]*. Сарман районы энциклопедиясе. 2нче китап. Чаллы, 2006 ел, 154нче бит.
 
## Сылтамалар

*   Директора Буинского ветеринарного техникума. Ильгизар Гафиятуллович Зайнуллин

## Моны да карагыз

Төркем:Ветеринарлар
Төркем:КПСС әгъзалары
Төркем:Казан дәүләт ветеринария институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:Россия Федерациясенең халык мәгарифе отличниклары
Әйшә Исхакова

**Әйшә Якуб кызы Исхакова** (1888 елның 3 (15) апреле, Санкт-Петербург — 1931 елдан алдарак түгел) — кырымтатар укытучысы, этнограф, кырым халыклары мәдәниятен тикшерүче, Кырым төрки-мөселман хатын-кызлар хәрәкәте эшлеклесе.

## Тормыш юлы
Әйшә Исхакова 1888 елның 3 (15) апрелендә Санкт-Петербургта туа.

Кырым татарлары арасында танылган укытучы һәм татар һөнәри мәктәпләрен оештыручы булып тора. 1917 елда Акмәсҗиттә кызлар өчен шәхси кырымтатар гимназиясен ача, аның директоры була, шулай ук беренче кырымтатар балалар бакчасын ача.

1917—1918 елларда ярымутрауда революцион вакыйгаларда катнаша, Мөселман партиясе, Вакытлыча Мөселман башкарма комитеты әгъзасы һәм беренче Корылтай делегаты була. Милли фирка партиясе эшчәнлегендә катнаша. 1917 елның җәендә Кырым Үзәк мөселман хатын-кызлар комитеты рәисе була. Шул ук елның сентябрендә Киев федералистлары конгрессында (Россия халыклары съездында) «Россия милли азчылыкларының катлаулы һәм хокуксыз хәле турында» доклады белән чыгыш ясый, анда Кырымтатар укытучылары берлеге тарафыннан җибәрелгән була.

1920 елларда Таврида Үзәк музееның татар этнографиясе бүлеге фәнни хезмәткәре булып эшли. 1926 елның 1 февралендә музейның этнография бүлеге мөдире итеп раслана, бу вазыйфада Николай Эрнстны алмаштыра. Эрнст белән берлектә йорт җиһазлары, милли костюмнар һәм авыл хуҗалыгы кораллары коллекцияләрен җыю, өйрәнү, системалаштыру белән шөгыльләнә. Ул Акмәсҗит чегәннәренең, Кырым татарларының көнкүрешен тикшерә. 1926 елның сентябрендә Керчьта узган ССРБ Археологларының Бөтенсоюз конференциясендә һәм музей хезмәткәрләренең IV Бөтенроссия конференциясендә катнаша. 1927 елда Исхакова җитәкчелегендә Акмәсҗит һәм Перекопның Кырым чегәннәрен өйрәнү буенча этнографик экспедицияләр үткәрелә. 1928 елда музейдан азат ителә.

1926 елның 28 февраленнән — Таврида тарих, археология һәм этнография җәмгыяте әгъзасы. 1927 елның 3 октябрендә Җәмгыятьнең 62 нче утырышында «Симферополь чегәннәре-гурбетлар» докладын укый. 1931 елның 15 гыйнварында Җәмгыятьнең соңгы утырышында катнаша. Алга таба язмышы һәм үлем вакыты билгеле түгел.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* 

Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1888 елда туганнар
Төркем:15 апрель көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:ССРБ этнографлары
Сөләйман Идрисов

**Сөләйман Измаил улы Идрисов** (; 1878 — 1938 елның 17 апреле) — кырымтатар сәясәтчесе, кырымтатар Корылтае депутаты (1917—1919). Кырым ССР игенчелек халык комиссары.

## Тормыш юлы
Сөләйман Идрисов 1878 елда туа. 1900 елда укытучылар семинариясен тәмамлый. 1906 елда укытучы булып эшли. 1904 елдан — эсерлар партиясе әгъзасы. 1906 елның сентябрендә крестьян дулкыннарында катнашкан өчен хөкем ителә. 1906 елдан — Петербург университеты тыңлаучысы. Шулай ук П. Лесгафт педагогик курсларында һәм Петербург психоневрология институтында белем ала.

Беренче бөтендөнья сугышы елларында рус армиясендә хезмәт итә.

1917 ел ахырында Корылтай әгъзасы итеп сайлана. 1918 елның гыйнварында мөселман-социалистлар партиясен оештыра. Тышкы һәм милли эшләр комиссары иптәше (урынбасары) вазыйфасында Тавридның Совет социалистик республикасы хөкүмәтенә керә.

1918 елның октябреннән РКП(б) әгъзасы. 1919 елда — Кырым ССРның игенчелек халык комиссары. Төркиягә яшь Төркия хәрәкәте белән элемтәләр урнаштыру өчен берничә тапкыр бара.

1920 елдан — РКП(б) ҮК каршындагы Көнчыгыш халыклары бүлеге эшләре идарәчесе, 1920—1921 елларда — Кырым революцион комитет әгъзасы, соңрак хуҗалык вазыйфаларында эшли. 1934 елда ВКП(б)дан төшереп калдырыла.

Кырым АССР Халык Комиссарлары Советы рәисе Абдураим Самединов җитәкчелегендәге икенче яшерен советка каршы оешма эше буенча кулга алына. Исбатлар шикләнелүчеләр сүзләреннән төзелгән. ССРБ Югары суды хәрби коллегиясенең күчмә сессиясе 1938 елның 17-18 апрелендә Акмәсҗиттә уза һәм Сөләйман Идрисовны 36 кеше арасында атып үтерергә хөкем итә, хөкем карары шул ук көнне үтәлә.

## Искәрмәләр


Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Акмәсҗиттә вафатлар
Төркем:1938 елда вафатлар
Төркем:17 апрель көнне вафатлар
Төркем:1878 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Алмас Заһретдинов

**Алмас Заһретдинов**, Алмас Талип улы Заһретдинов (*[[1958 ел]]ның [[16 июнь|16 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Нурлат районы]], [[Киекле]] – [[2022 ел]]ның [[7 апрель|7 апреле]], [[РФ]], [[ТР]], [[Әлмәт районы]], 16К-0131 Кузайкино ([[Р239|Р-239]]) ― Нурлат юлы*) – Чаллының М. Ш. Бибишев исемендәге «Витязь» олимпия резервы спорт мәктәбенең тренер-укытучысы, билбаулы көрәш белән танылган спортчы, Россиянең спорт мастеры, югары квалификацион категорияле тренер, халыкара класслы хөкемдар-судья. Татарстанның (2001) һәм Россиянең (2014) физик тәрбия һәм спорт отличнигы. Татарстанның атказанган тренеры (2003). Татарстанда «Ел спортчысы» (2018).

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 16 июнендә Татарстан АССР Нурлат районы Киекле авылында туган.

Чаллының М. Ш. Бибишев исемендәге «Витязь» олимпия резервы спорт мәктәбендә  тренер-укытучы булып эшләгән, балаларны татарча көрәш серләренә өйрәткән .

Тренер-укытучы булып эшләү дәверендә А. Т. Заһретдинов тарафыннан 20 спорт мастеры һәм 30 спорт мастерлыгына кандидат әзерләнгән.

Авыл һәм район Сабантуйларында хөкемдар-судья булып эшләгән. 

2022 елның 7 апрелендә  Әлмәт шәһәре янында Әлмәт-Нурлат (16К-0131 Кузайкино (Р-239) ― Нурлат) трассасының 46нчы чакрымында юл-транспорт һәлакәтендә үлгән. 9 апрельдә туган ягында – Нурлат районы Киекле (Бурметьево) авылында җирләнә 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2001 – Татарстанның физик тәрбия һәм спорт отличнигы
* 2003 – Татарстанның атказанган тренеры
* 2014 – Россиянең физик тәрбия һәм спорт отличнигы
* 2015 – «Казан шәһәрендәге 2013 елгы XXVII Бөтендөнья җәйге универсиадасы» медале
* Россиянең спорт мастеры
* 2018 – Татарстанда «Ел спортчысы»

## Гаиләсе
Хатыны, балалары, оныклары.
## Хәтер
Чаллының «Витязь» спорт үзәгендә танылган көрәшче, Россиянең спорт мастеры, югары квалификацион категорияле тренер Алмас Заһретдинов истәлегенә билбау көрәше буенча Бөтенроссия ярышлары (беренчелек) уздырыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Загрутдинов Алмас Талипович.  Муниципальное автономное учреждение города Набережные Челны "Спортивная школа олимпийского резерва "Витязь" имени М. Ш. Бибишева"

Төркем:Татарстанның атказанган тренерлары
Төркем:Россиянең атказанган спорт мастерлары
Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Тренерлар
Төркем:Көрәш буенча атказанган спорт осталары
Төркем:Юл-транспорт казасында һәлак булганнар
Острог академиясе

**"Острог академиясе" милли университеты** () - Көнчыгыш Аурупаның иң борынгы университетларының берсе, Ровно өлкәсенең Острох шәһәрендә урнашкан Украинаның милли автоном тикшеренү университеты.

## Чыганаклар

Төркем:Украина югары уку йортлары
Voxel Farm

**Voxel Farm** — өч үлчәнешле мохитне булдыруда  мәгълүмати технологиясен кулланучы программ платформасы (движок).

Канадада эшләүче исемдәш программистлар оешмасы тарафыннан үстерелә, 2011 елда барлыкка килә, 2013 елдан киң таныла.

## Үзенчәлекләре

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Михаил Чхиквадзе

**Михаил Чхиквадзе** (; 1903 — 1987 ел) — архитектор. 1941 елдан ССРБ-ның Архитекторлар берлеге әгъзасы. Грузия ССР-ның атказанган архитекторы (1972).

## Биографиясе
Чхиквадзе Михаил Арчил улы 1903 елның 19 маенда Ананури авылында руханилар гаиләсендә туган.

Тбилиси сәнгать академиясендә укый һәм анда 1933 елдан укыта башлый.

Мәскәүдә ССРБ Архитектура академиясенең аспирантурасында укый, фән докторы дәрәҗәсенә диссертация  әзерләү өчен Сталин исемендәге стипендия ала.

1972 елда Грузия ССР-ның атказанган архитекторы исеменә лаек була; «Хөрмәт  Билгесе» ордены һәм күп кенә медальләр белән бүләкләнә.

1987 елда Тбилиси шәһәрендә вафат була һәм Кукий зиратында җирләнә.

## Иҗаты

* Бакуда радиостанциясе бинасы (1926)
* Горида драма театры бинасы (1938, Тавадзе белән бергә)
* Сухумида драма театры бинасы (1952 й)
* Чиатурада драма театры бинасы (1949, К. Чхеидзе белән берлектә).
* Тбилиси шәһәрендә Сәнгать академиясе бинасы (1952, А Г. Курдин һәм Л. З. Сумбае белән берлектә)
* Тбилиси шәһәрендә Грузия Фәннәр академиясе бинасы (1953, К. Чхеидзе белән берлектә).

## Гаиләсе

* Атасы — Арчил Григорьевич Чхиквадзе, рухани, протоиерей.
* Анасы — Элизабет (Лиза) Гулашвили.

## Искәрмәләр

Төркем:1 июнь көнне туганнар
Төркем:1903 елда туганнар
Төркем:1987 елда вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Гөрҗистанда туганнар
Шакир Сәлим

**Шакир Сәлим** (; чын исеме **Шакир Сәлим улы Сәлимов**, ; 1942 елның 10 апреле — 2008 елның 18 ноябре) — кырымтатар шагыйре һәм тәрҗемәчесе, 1982 елдан ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.

## Тормыш юлы
Шакир Сәлим 1942 елның 10 апрелендә Кырым ССРның Бөек-Асс авылында туган. Сөрген вакытында ике яшьтә гаиләсе белән бергә Үзбәкстан ССР составында Сәмәрканд өлкәсенең Җамбай районына эләгә. 1974 елда Сәлим Сәмәрканд университетының филология факультетын тәмамлый.

11 ел дәвамында Сәлим Җамбайда башлангыч мәктәп укытучысы булып эшли, 1971 елдан Ташкәнттагы «Ленин байрагьы» газетасының үз хәбәрчесе була һәм Сәмәрканд өлкәсе радиосының кырымтатар тапшырулары бүлеген җитәкли. 1989 елда шагыйрь Кырымга әйләнеп кайта, анда Акмәсҗиттә кырымтатар һәм рус телләрендә нәшер ителгән «Достлукъ» (соңрак — «Достлукъ — Къырым», «Къырым»; хәзер — «Qırım») газетасы редакторы урынбасары була. 1997 елдан «Йылдыз» журналының баш мөхәррире булып эшли.

## Язучы эшчәнлеге
Шакир Сәлим 1963 елда басыла башлый. Сәлимнең беренче шигъри китабы 1971 елда чыга, аның артыннан тагын 7 китап чыга. 1992 елда шагыйрь Украина Язучылар берлегенең 30га якын әгъзасын берләштергән Кырымтатар язучылары советын җитәкли. Шигырь эшчәнлегеннән тыш, ул кырымтатар теленә сәнгать тәрҗемәләре белән дә шөгыльләнгән.

### Шигъри җыентыклар

* «Акъбардакъ» (1971)
* «Севги алеви» (1978)
* «Дуйгъуларым» (1975)
* «Уянув» (1982)
* «Еллерни динъле» (1986)
* «Тюшюндже» (1997)
* «Къырымнаме» (2006)
* «Къырымнаме II» (2008)

### Тәрҗемәләр
Шакир Сәлим А. Пушкин («Кавказ тоткыны»), М. Лермонтов (шигырьләр), Т. Шевченко («Катерина»), А. Мицкевич («Кырым сонетлары», 1997 елда Польшада ике телдә аерым китап булып бастырыла) әсәрләрен кырымтатар теленә тәрҗемә иткән. Кырымтатар драма театры аның тәрҗемәсендә берничә спектакль куйган: Н. Гогольның «Никах», Шекспирның «Макбет», Мостай Кәримнең «Айлы төндә».

## Хәтер

* Судактагы урам Шакир Сәлим исеме белән аталган.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
Сеферова Ф. А., Художественный мир Шакира Селима
* Кто есть кто в Крыму. Шакир Селим.

Төркем:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками
Төркем:Кырымтатар шагыйрьләре
Төркем:Сәмәрканд дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Украин шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Акмәсҗиттә вафатлар
Төркем:2008 елда вафатлар
Төркем:18 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:10 апрель көнне туганнар
Кримигис Стаматиос

**Стаматиос «Том», М. Кримигис** (инг.  Stamatios (Tom) M. Krimigis, грек. Σταμάτιος Κριμιζής, 10 сентябрь 1938 ел) — Америка галиме, чыгышы буенча грек,Америка галиме, грек галиме, Космосны өйрәнү буенча АКШ программаларын үстерүгә өлеш керткән физик. .

## Биографиясе
Кримигис Стаматиос 1938 елда Вронтадос авылында (Хиос, Греция) туа, шунда ук мәктәпне тәмамлый. 1961 елда Миннесота университетын физика фәне буенча бакалавр дәрәҗәсендә тәмамлый, 1963 елда Айов университеты магистратурасын тәмамлап, 1965 елда физика буенча докторлык дәрәҗәсен якланган.. Джеймс Ван Аллен аның укытучысы була.

Кримигис  «Кассини-Гюйгенс» проектларын төп сынаучыларның берсе була (MIMI), «Вояжер-1» һәм «Вояжер-2» станцияләрендә аз зарядланган кисәкчәләр белән (LECP) экспериментлар үткәрүдә катнаша, шулай ук Explorer 47 (CPME) юлдашын төзүдә катнаша. Кояшны тикшерү өчен «Улисс» (LAN/HI-SCALE) аппаратын, җир магнитосферасын тикшерү  өчен Geotail (EPIC) аппаратын, Юпитерны тикшерү  өчен «Галилео» (EDP) аппаратын, «Маринер-3» (TRD) һәм «Маринер-4» (LECR) автоматик планета-ара станциясен сынау үткәрүчеләрнең берсе. «Advanced Composition Explorer», «Маринер-5», «Мессенджер» һәм «Новые горизонты» проектлары өстендә эшли.

Кримигис — Джонс Хопкинс университеты каршындагы Гамәли физика лабораториясе космик департаментының  мактаулы башлыгы, Афина академиясе әгъзасы һәм Грек милли тикшеренүләр һәм технологияләр буенча совет президенты. 1999 елдан  Халыкара астрономия берлеге карары буенча Кримигис исемен Кримигис астероиды (8323) йөртә.

## Бүләкләре

* Америка физика җәмгыяте, Америка геофизика берлеге, Америка фән үсешенә ярдәм итү ассоциациясе һәм Америка аэронавтика һәм астронавтика институты әгъзасы
* Джонс Хопкинс Гамәли физика лабораториясе премиясе (2004)
* Афина академиясенең хакыйкый әгъзасы-космос тикшеренүчесе (2004)(2004)
* Космик тикшеренүләр буенча комитет премиясе (2002)
* Смитсонов институты премиясе (2002)
* Aviation Week &#x26;amp; Space Technology журналының «Laurels in Space» премиясе (1996, 2001)
* «Күренекле гыйльми казанышлары өчен» НАСА медале (1981, 1986)
* Астронавтика халыкара академиясенең фундаменталь фәннәр өлкәсендәге премиясе (1994)
* Аурупа аэрокосмос җәмгыяте советының Алтын медале (2011)
* Һавада йөзү һәм астронавтика Милли музее премиясе (2015)
* Космик очышларны үстерү өчен Америка астрономия җәмгыяте премиясе (2016)(2016)
* «Күренекле җәмәгать эшчәнлеге өчен» НАСА медале (2016)
* НАСА һәм ЕСАның 40тан артык бүләге ( төркем казанышлары өчен)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Халыкара астрономия берлеге сайтындагы профиль 
* НАСА сайтындагы биографиясе 
Төркем:10 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:АКШ физиклары
Төркем:Греция астрономнары
Төркем:Грециядә туганнар
Төркем:Физиклар
Нәфис Закиров

**Нәфис Закиров**, Нәфис Касыйм (*Абдулкасыйм*) улы Закиров (*[[1957 ел]]ның [[27 ноябрь|27 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Бөгелмә]]*) – фирка һәм хуҗалык эшлеклесе, техник фәннәр кандидаты, 2006-2014 елларда Татарстанның Сарман районы хакимияте башлыгы. Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1957 елның 27 ноябрендә Татарстан АССР Бөгелмә шәһәрендә механик-машина йөртүче гаиләсендә туган. Бөгелмәдә урта мәктәп (1975), Бөгелмә индустриаль-педагогика техникумын (1980), «инженер-механик» белгечлеге буенча Казан авыл хуҗалыгы институтын (1985) бик яхшыга тәмамлаган. Техник фәннәр кандидатлыгына диссертация яклаган (фәнни җитәкчесе – МАИ академигы, Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе, техник фәннәр докторы, профессор Матяшин Ю. И.). Диссертацияне уңышлы яклап, 2216137 номерлы «Туфрак эшкәртү фрезасы» патенты алган . 1976-1978 елларда Совет Армиясендә хәрби хезмәт үтә.

## Хезмәт юлы
1985 елдан ― «Сельхозтехника»ның Бөгелмә берләшмәсендә: 1985―1991 елларда өлкән инженер, 1991―1996 елларда берләшмәнең генераль директоры.

1996-1997 елларда ― Татарстанның Бөгелмә районы авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәсе башлыгы.

1997-1999 елларда ― Бөгелмә районы хакимият башлыгының беренче урынбасары.

1999 елда ― «Татарстан сөте» АҖ Бөгелмә сөт заводы директоры.

1999 елның августыннан Татарстанның Сарман районында: 12 августтан Сарман районы администрациясе башлыгы, халык депутатларының район Советы рәисе. 2006―2014 елларда Сарман муниципаль районы башлыгы. «*Район башлыгы булып эшләгән елларда Нәфис Абдулкасыйм улы Сарманны республика рейтингында үз составында шәһәр һәм авыл халкы булган районнар арасында өченче урынга чыгарды*» (Илдар Халиков) .

В. Д. Шашин исемендәге «Татнефть» ГАҖ дәүләт хакимияте органнары белән хезмәттәшлек итү хезмәте җитәкчесе.
 
2021 елның 13 декабренә кадәр – «Союз-Агро» ҖЧҖ җитәкчесе .

## Җәмәгать эшчәнлеге
2000―2004 елларда ― II чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре
* 2009 ел – Кадрлар белән нәтиҗәле идарә итү Бөтенроссия проекты лауреаты.
* 2017 ел – «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале – *күпьеллык нәтиҗәле хезмәте һәм республиканың социаль-икътисадый үсешенә зур өлеш керткәне өчен* 

## Гаиләсе
Ике кызы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Закиров Нәфис Абдулксыйм улы. // *[[Дамир Гарифуллин]]*. Сарман районы энциклопедиясе. 2нче китап. Чаллы, 2006 ел, 148нче бит.
 
## Сылтамалар

*  Закиров Нафис Абдулкасимович. VIPERSON.РУ
*  С юбилеем, Нафис Абдулкасимович! Сармановский муниципальный район

## Моны да карагыз
 

Төркем:Инженерлар
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Район башлыклары
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Шәхесләр:Татнефть
Шор теле

**Шор теле** (, ) — шор халкы теле, Россиянең  Кемерово өлкәсендә киң таралган — күбесенчә, Алтай тауларының төньяк итәгендә, Кузнецк Алатавында, Томь елгасы һәм аның кушылдыклары буенда, Хакасия һәм Алтай Республикасы чигендә.
Шор телендә сөйләшеүчеләр саны — 6 меңнән артык кеше (2002,  халык исәбе).
Төрки телләрнең төньяк-көнчыгыш төркөме хакас төркемчәсенә карый.

## Диалектлары
Ике диалектлы: мрас, йәки «з» белән сөйләшелгәне әдәби тел нигезендә ята ( 20-30-ынчы елларда функцияләгән), икенчесе - кондом, «й-диалект»; анысы  үз чиратында берничә сөйләшкә бүленгән. Мрас диалекты - хакас, ә кондом — төньяк алтай сөйләшенә карый.

## Шор язмасы

Шор имләсе 1927 елдан урыс алфавитына нигезләнгән булган, соңрак, 1929—1938 елларда —  латин графикасы нигезендә эшләнгән булган. 1938 елда кириллица нигезендә яңа алфавит  төзелә.
1885 елда миссионерлар чыгарган әлифба билгеле.
Хәзерге шор алфавиты:

## Лингвистик мәгълүматлар

### Фонетика
Шор фонетикасында 16 сузык һәм 25 тартык фонема. Сузыклар озын һәм кыска әйтелешле: кыска  (а, э/е, ы, и, ӧ, ӱ, о, у) һәм озын (аа, ээ/ее, ыы, ии, ӧӧ, ӱӱ, оо, уу).
Басым көч салып әйтелә. Сузыклар гармониясе күзәтелә.
### Сузыклар

### Тартыклар

#### Иҗек
Иҗекләрнең ачыгы да  (V, CV), ябыгы да (VC, CVC, VCC, CVCC) очрый. Урыс теленнән үзләштерелгәннәрендә бөтен төре дә булуы мөмкин.
### Морфологиясе
Түбәндәге грамматик сүз төркемнәре бар: исемнәр (исем сүзләрне (существительное), сыйфат сүзләр, рәвешләр, саннар, алмашлыклар, ымлыкларны кертә, фигыльләр (алардан чыгарылган гамәл исемнәре — сыйфат фигыльләр һәм хәл фигыльләр белән), хезмәт сөйләм берәмлекләре (кисәкчәләр, модаль сүзләр, бәйлекләр һәм теркәгечләр). Аерым сөйләм берәмлекләре арасына чикләр шартлы.
Башка төрки телләрдәге кебек, юк *род* (җенес) категориясе, сыйныф, җанлы-җансызга бүлү юк. Сан категориясе бар. Күплек аффикслары  (*-лар*/*-лер*, *-нар*/*-нер*, *-тар*/*-тер*) исемнәргә, фигыльләргә, 3-че зат төрләнә торган исемнәргә  кушыла.
Җиде  килеш бар 

## Телне өйрәнү
* Кемерово дәүләт университетының Новокузнецктагы институтында  (филиал) укытучылар әзерләнә
### Шор телен өйрәнгән чит ил кешеләре
*Эрдаль, Марсель
## Әдәби тел
Шор телендә *Чиспияков Фёдор Степанович* иҗат иткән (1906—1978)
## Шулай ук карарга мөмкин
* Кондом шор сөйләше
* Төрки катнаш телләр
* Шор исемнәре
* Шор диалекты

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Амзоров М. П. Грамматика шорского языка. Новокузнецк, 1992.
* Дыренкова Н. П. Грамматика шорского языка. М.:Л., 1941.
* Курпешко-Таннаташева Н. Н., Апонькин Ф. Я. Шорско-русский и русско-шорский словарь. Кемерово 1993.

## Сылтамалар

* Шорский язык
* Шорско-русский словарь 
* Корпуса на Шорском языке
* Шорский язык на сайте НФИ КемГУ
* Чиспиякова Ф. Г. Учебное пособие по диалектологии шорского языка (23 М)

Төркем:Россия телләре
Төркем:Төрки телләр
Илдар Шакиров

**** (, ) — педагогика фәннәре кандидаты, ТР Кайбыч районы мәгариф бүлеге мөдире (1993-2001), ТР “Кайбыч муниципаль районы башкарма комитетының мәгариф бүлеге" начальнигы (2001-2018), 2019 елдан Кайбыч ягы  музее җитәкчесе.

## Биографиясе

* Шакиров  Илдар Абдулла улы  1958 елның 2 сентябрендә  Татарстан Республикасы Кайбыч районы Борындык  авылында туган. Милләте – татар.
* 1973 елда Борындык  сигезьеллык мәктәбен  тәмамлый.
* 1973-1977 елларда  Арча педагогия училищесында белем ала.
* 1985   елда  Казан дәүләт педагогика институтын тәмамлый. Белгечлеге – тарих  укытучысы.

## Хезмәт эшчәнлеге
*1977-1980 – Олы Урсак төп мәктәбендә башлангыч сыйныф укытучысы булып эшли.
*1980-1981 – ТАССР Апас  районының Морзалар урта мәктәбендә  интернат тәрбиячесе 
*1981-1983 – ТАССР Апас  районының Морзалар урта мәктәбендә  машина йөртү  буенча инструктор.
*1983-1985 – ТАССР Апас  районының «Морзалар урта мәктәбендә тарих укытучысы.
*1985-1993 – Борындык төп мәктәбендә  директор булып  эшли.   
*1993-2001 – ТР Кайбыч районы мәгариф бүлеге мөдире була.
*2001-2018 – Муниципаль казна учреждениесе "Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы башкарма комитетының мәгариф бүлеге" начальнигы.
*2019- – Кайбыч ягы музее җитәкчесе.

## Гаиләсе

Хатыны – Асия Бари кызы,  «Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районының «Олы Кайбыч урта гомуми белем бирү мәктәбе - цифрлы һәм гуманитар профильле белем бирү үзәге» муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреҗдениесендә башлангыч сыйныф укытучысы булып эшләгән.
Аларның  2 улы, 5 оныгы бар.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* “ Халык мәгарифе отличнигы " (1990)
* “Татарстан Республикасының атказанган укытучысы " (2000)
*  «Мәгарифтәге казанышлары өчен "күкрәк билгесе (2006)
* «Россия Федерациясенең гомуми белем бирү мактаулы хезмәткәре" күкрәк билгесе (2009)
* Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Рәхмәте ( Мәгариф өлкәсендәге казанышлары өчен, 2008)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кайбыч ягы музеенда “Күренекле шәхесләр” альбомы.

## Сылтамалар

* Кайбицкий район: чета Шакировых отправилась на встречу с Президентом.

## Моны да карагыз

Төркем:Шәхесләр:Апас районы
Төркем:Укытучылар
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Төркем:Арча педагогия укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Мәктәп директорлары
Төркем:РФ гомуми мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Төркем:«Мәгарифтәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Музей директорлары
Нәкыйф Вәлиев

**Нәкыйф Вәлиев**, Нәкыйф Фатыйх улы Вәлиев (*[[1942 ел]]ның [[25 апрель|25 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Петровский Завод]]*) – фирка һәм хуҗалык эшлеклесе, 1983-1991 елларда КПССның Сарман райкомы беренче секретаре, 1991-1995 елларда Татарстанның Сарман районы администрациясе башлыгы . Россиянең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1995).
## Тәрҗемәи хәле
1942 елның 25 апрелендә Татарстан АССР Сарман районы Петровский Завод авылында Бөек Ватан сугышы ветераны Фатыйх абый белән Хәтирә апа гаиләсендә туган. Петровка Завод мәктәбенең җиде классын, Минзәлә авыл хуҗалыгы техникумын (1961), читтән торып Казан дәүләт ветеринария институтын (1968), Сарытау югары партия мәктәбен (1981) тәмамлаган. 
 
## Хезмәт юлы
1961 елдан – Сарман районы «Нөркәй» совхозында зоотехник.
1963-1970 елларда – Сарман районы авыл хуҗалыгы идарәсендә инспектор, өлкән зоотехник, баш зоотехник.
1970-1979 елларда – Сарман районы авыл хуҗалыгы идарәсе башлыгы.
1981-1983 елларда – КПССның Сарман райкомының икенче, 1983-1991 елларда ― беренче секретаре.
1991-1995 елларда – Татарстанның Сарман районы администрациясе башлыгы. Район тарихында беренче тапкыр Сарман җирлегеннән чыккан партия райкомының беренче секретаре, район хакимиятенең беренче башлыгы булган зат .
1997-2008 елларда – Яр Чаллы шәһәре халыкны эш белән тәэмин итү үзәге () дәүләт казна учреждениесе җитәкчесе .
## Җәмәгать эшчәнлеге
Ун ел Татарстан АССР Югары Советы депутаты.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хөрмәт Билгесе ордены
* 1995 – Россиянең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре – *авыл хуҗалыгы өлкәсендәге уңышлары һәм күпьеллык тырыш намуслы хезмәте өчен* 
* 2017 – ТР Президенты Рәхмәте
## Гаиләсе
Хатыны Нурсинә белән өч бала тәрбияләп үстерәләр. Кызы Гөлшат (Кушаева), Сарман район хастаханәсе табиб-терапевты.
## Әдәбият
* Вәлиев Нәкыйф Фатыйх  улы. // *[[Дамир Гарифуллин]]*. Сарман районы энциклопедиясе. 2нче китап. Чаллы, 2006 ел, 35нче бит.
## Сылтамалар
* Район хакимиятенең беренче башлыгы Нәкыйф Вәлиев 75 яшьлек юбилеен билгеләп үтә. «Сарман», 25.04.2017
## Искәрмәләр


Төркем:КПСС әгъзалары
Төркем:Зоотехниклар
Төркем:Район башлыклары
Төркем:Минзәлә авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт ветеринария институтын тәмамлаучылар
Төркем:РФ атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Күлле Киме вулысы

**Күлле Киме вулысы :**
* Күлле Киме вулысы (ТАССР)
* Күлле Киме вулысы (Чар өязе)
Данил Садриев

**Данил Садриев** (2003 елның 7 мае, Лениногорск, Татарстан) — Русия трамплиннан сикерүчесе, 2022 елгы кышкы Олимпия уеннарында катнаш командалар арасында көмеш медаль иясе.
## Карьера

Данил Марсель улы Садриев 2003 елның 7 маенда Лениногорскта туа.
2018 елның 10 февралендә Брайтенберг шәһәрендә FIS (Халыкара чаңгы спорты федерациясе) ярышларында халыкара аренада дебют ясый һәм шунда ук очколар җыя.
Садриев — 2019 елгы Русия Кубогы җиңүчесе. Берничә тапкыр Русия ярышлары призёры. 2021 елда Дөнья кубогында 17 яшьлек Садриев иң яшь спортчы була.
Садриев 2020 елгы кышкы Яшүсмерләр Олимпия уеннарында дүртенче булып финишка килә, бакыр медаль өчен ана бары тик 1,1 балл җитми.
2022 елгы кышкы Олимпия уеннарында Садриев HS-106 гадәти трамплиннан 8 нче һәм HS-140 зур трамплиннан 16 нчы булып финишка килә. Катнаш команда ярышларында Садриев Ирма Махиня, Ирина Аввакумова һәм Евгений Климов белән бергә көмеш медаль яулый. Русия ир-атлар җыелма командасы составында ул җиденче булып килә.
2022 елның март аенда Русия чемпионатында җиңү яулый.
## Нәтиҗәләр
### Олимпия уеннары

## Гаиләсе
Әнисе — Людмила, әтисе — Марсель. Абыйсы — Марс (2001 елда туган), шулай ук трамплиннан сикерү белән шөгыльләнә.
## Бүләкләр
* Беренче дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» медале белән бүләкләнгән (2022 елның 25 феврале).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Лениногорскида туганнар
Төркем:2003 елда туганнар
Төркем:7 май көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Татарстан спортчылары
Төркем:Олимпия уеннары көмеш призерлары
Исхакова

**Исхакова** — фамилия.
* Альбина Исхакова (1938), җәмәгать эшлеклесе.
* Әйшә Исхакова (1888—1931), укытучы, этнограф.
* Гөлфия Исхакова (1957), шагыйрә, С. Сөләйманова премиясе лауреаты (2016).
* Мәрьям Исхакова (1904—1985), укытучы.
* Ризидә Исхакова (1964), тарихчы, педагог, профессор.
* Фәнидә Исхакова (1965), язучы. Башкортстан Республикасы Язучылар берлеге әгъзасы (1997).
----
* **[[Исхаков]]**

Төркем:Фамилияләр
Кондратьев (музыкант)

**Сергей Александрович Кондратьев** (, нәсел. 1995 елның 24 сентябрендә туган, Новошахтинск, Ростов өлкәсе, Россия), **КОНДРАТЕЕВ** псевдонимы белән танылган - Россия җырчысы, музыканты, җырчысы, музыкаль продюсеры . "ЛИТВИНЕНКО" командасы әгъзасы.  

## Биография

### 1995-2008: Баштагы тормыш
Сергей 1995 елның 24 сентябрендә Ростов өлкәсенең Новошахтинск шәһәрендә туган, 7 яшендә ул шәһәр тибындагы торак пунктка - Раштуа шәһәренә күченгән. 

Балачактан ул музыканы яраткан, һәм 13 яшендә ул "Аккордеон" классындагы музыка училищесына йөри башлаган, шул ук вакытта ул DkiS яздыру студияләренә йөри башлаган һәм тавыш режиссерлыгын өйрәнә башлаган. 
 
2008 елда ул үзенең "Муза" дип аталган трекын яздырды, SQUARE псевдонимы белән, 2013 - 2014 елларда армиядә хезмәт итте. 

### 2008-2018: псевдоним ясау
2018-нче елда Серхи үзенең шәхси проектын "КОНДРАТЫЕВ" сәхнә псевдонимы белән башлады, псевдонимы - рәссамның рәсми исеме. 2020-нче елда, якын дусты Гровов белән ел саен "Мәскәү чыгару 2020" музыка фестивалендә, Мәскәүдә, Горький паркында, "Беренче музыка" телеканалында чыгыш ясады. 2020-нче елда КОНДРАТЫЕВ "Аркаида" дуэты белән "Төтен абыйга" яңа чыгарылыш чыгарды.  

### 2018-2019: Литвиненко проекты
Шул ук 2018-нче елда Сергей Павел Лытвиненко һәм Николай Соболев белән "LYTVYNENKO" музыкаль төркемен башлап җибәрделәр, алардан: Микола Соболев, Павло Лытвиненко һәм СергейКондратьев үзе , Берничә ел тырышлык белән төркем берничә альбом чыгарды һәм төркем чыгарды. ялгызлар, аларның берсе "Безгә төтен кирәк", ул Youtube каналында 24 миллионнан артык тапкыр караган. 

2019-нчы елда күптән көтелгән "Оп, Чүп-чар" чыгарылды, ул Россиядә хитка әйләнде һәм Youtube сайтында урнаштырылган видео 95 миллионнан артык карау булды. ИнтерМедиа һәм башка чыганаклар буенча җыр күп бүләкләр яулады һәм Вконтактның иң югары схемасында 12нче урында. 

Шул ук елда, 2019-нчы елда төркем таркалды һәм яшәвен туктатты, һәм иҗади псевдоним белән Павел Литвиненкога китте.  

## Шәхси тормыш
Сергей өйләнмәгән, аеруча аның шәхси тормышы турында мәгълүмат юк, чөнки Сергей аның яртысын беркайда да искә алмый.  

## Этикетка эшчәнлеге
2021-нче елда Серхий һәм Микола "Flava Music" музыка ярлыгына нигез салдылар, ул "Belive Digital" музыка гигантының туры партнеры.  

## Дискография

### Ялгызлар

### Башка рәссамнарның чыгарылышларында катнашыгыз

## График позицияләр

## Белешмәләр

## Тышкы сылтамалар

* KONDRATEV on VK
* 

Төркем:Русия җырчылары
Төркем:Русия музыкантлары
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:1995 елда туганнар
Роза Салихова (1944)

**Роза Галләм кызы Салихова** (1944 елның 24 сентябре, Түбән Тагил, Свердловск өлкәсе, РСФСР, ССРБ) — совет волейболчысы, ике тапкыр Олимпия чемпионы (1968 һәм 1972), 1970 елгы дөнья чемпионы, 1973 елгы Дөнья кубогы иясе, ике тапкыр Европа чемпионы, 6 тапкыр ССРБ чемпионы. ССРБ Атказанган спорт мастеры (1968).

## Тормыш юлы
Роза Салихова 1944 елның 24 сентябрендә Свердловск өлкәсенең Түбән Тагил шәһәрендә туа. Волейболчы карьерасын 1963 елда «Труд» (1966 елдан — «Уралочка») командасында башлый. 1969—1977 елларда — Мәскәү «Динамо»сы уенчысы. «Динамо» өчен чыгыш ясап, 6 тапкыр ССРБ чемпионы була һәм 7 тапкыр Европа Чемпионнары кубогы ярышларында җиңү яулый.

Рәсми турнирларда 8 ел дәвамында — 1966 елдан 1974 елга кадәр чыгыш ясый һәм берничә тапкыр эре халыкара ярышларда җиңүче һәм призёр була, шул исәптән ике тапкыр Олимпия чемпионы (1968 һәм 1972), 1970 елгы дөнья чемпионы, 1973 елгы Дөнья кубогы иясе, ике тапкыр Европа чемпионы була.

1971 елда Мәскәү өлкә педагогия институтын тәмамлый. 1977 елда спорт карьерасы тәмамланганнан соң, «Буревестник» командасы тренеры (Мәскәү өлкәсе), ә аннары Зеленоград шәһәренең балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбендә эшли.

2014 елда Роза Салихова Волейбол Дан залына () кертелә, шундый хөрмәткә лаек булган дүртенче совет волейболчысы була (Инна Рыскаль, Нина Молева һәм Людмила Булдакова соң).

## Казанышлар

### Клуб составында

* 6 тапкыр ССРБ чемпионы: 1970—1973, 1975, 1977;
* 1974 елгы ССРБ чемпионатының көмеш призёры;
* 7 тапкыр Европа Чемпионнары кубогы ярышларының җиңүчесе: 1969—1972, 1974, 1975, 1977;
* 1973 елгы Европа Чемпионнары кубогы көмеш призёры.

### Җыелма команда составында

* ике тапкыр олимпия чемпионы: 1968, 1972;
* 1970 елгы дөнья чемпионы;
* 1974 елгы дөнья чемпионатының көмеш призёры;
* 1973 елгы Дөнья кубогы җиңүчесе;
* ике тапкыр Европа чемпионы: 1967, 1971;
* 1976 елгы ССРБ чемпионатының бакыр призёры, «Динамо» ДСО җыелма командасы составында;
* 1975 елгы ССРБ халыклары Спартакиадасының Мәскәү җыелма командасы составында бакыр призёры.

## Бүләкләр һәм мактаулы исемнәр

* ССРБ Атказанган спорт мастеры (1968);
* «Хөрмәт Билгесе» ордены.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Волейбол: Энциклопедия / *Сост. В. Л. Свиридов, О. С. Чехов.* — Томск: Компания «Янсон», 2001.

## Сылтамалар

* «Спорт на Урале» сайтындагы профиль 

Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Түбән Тагилда туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Волейболчылар
Фәрит Хәйруллин

**Фәрит Миндияр улы Хәйруллин** (1965 елның 17 августы, Казан, ССРБ) — совет һәм Россия җиңел атлетчысы, йөгерү буенча ярышларда катнашучы. Россиянең халыкара класслы спорт мастеры. 5000 метрга һәм 10 000 метрга йөгерүдә күп тапкыр Россия чемпионы.

Россия дәүләт физик культура, спорт, яшьләр һәм туризм университетын тәмамлаган, белгечлеге — «җиңел атлетика буенча тренер-укытучы». 2016 елдан Мәскәүдә «Марафон академиясе» йөгерү клубының өлкән тренеры.

## Казанышлар

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Фәрит Хәйруллин — IAAF сайтында профиль
* ПроБЕГ сайтында профиль
* 
* Rusathletics 
* По стопам Зеленградского полумарафона
* Легкая атлетика. Энциклопедия. Том 1: А-Н стр 432
* Беговые программы Чемпионов

Төркем:Җиңел атлетика осталары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1965 елда туганнар
Төркем:17 август көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Россия спортчылары
Шор имләсе

**Шор имлясы** — шор телендә язу өчен кулланылган тамгалар системалары.
## Миссионер алфавиты
Шор телендә беренче китап 1885 елда бастырыла. Бу китапта урыс алфавиты хәрефләре (**Ё ё, Ф ф, Щ щ, Ѣ ѣ** хәрефләренән башка) һәм өстәмә **Ј ј, Ҥ ҥ, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ** хәрефләре кулланыла. 1927-че елда яңа алфавит кабул ителә. Бу алфавитта бөтен урыс хәрефләре (**Ё ё, ъ** хәрефләренән башка) һәм өстәмә **Ө ө, Ҥ ҥ, Ӱ ӱ** хәрефләре кулланыла.

## Латин алфавиты
1928—1938 елларда шор телендә латин алфавиты кулланыла.

## Хәзерге алфавит
Хәзер шор телендә кирилл алфавиты кулланыла. Бу алфавиттә бөтен урыс хәрефләре һәм өстәмә **Ӧ ӧ, Ӱ ӱ, Нъ нъ** бар.
Алфавит реформадан соң :

## Алфавитларны чагыштыру таблицасы

## Әдәбият
* Шорскій Букварь. Шор кіжілері балаларын мічіке ӱгретче. Для инородцевъ восточной половины Кузнецкаго округа. Казан, 1885

Төркем:Язу системасы
Төркем:Әлифбалар
Кыпрыста Һинд дине

Һинд дине Кыпрыста азчылык дине булып тора. Ул илдә Христианлыктан һәм Исламнан соң тарафдарлары саны буенча өченче дин. 2015 елга илдә 4640 (0,4%) Һинд дине тарафдары булган.

## Демография

Диннәр Бирелгән Мәгълүматы Ассоциациясе буенча Кыпрыста 2010 елда якынча 3280 яки 0,3% Һинд дине тарафдары булган. Ул сан 2015 елга 4640 кешегә кадәр арткан.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Кыпрыста дин

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Кипрда дин
Илназ Рамазанов

**Илназ Рамазанов**, Илназ Илшат улы Рамазанов (*[[2001 ел]]ның [[12 февраль|12 феврале]], [[РФ]], [[ТР]], [[Тукай районы]], [[Биклән]]*) — 75 кг авырлык категориясендә көрәшче, РФ милли көрәш һәм билбау көрәше буенча спорт остасы, Татарстан һәм РФ чемпионатлары җиңүчесе, өч тапкыр дөнья чемпионы, яшүсмерләр арасында Федераль Сабантуй батыры (2018, Чабаксар) , «2021 елның иң яхшы көрәшчесе», «2021 елның иң яхшы спортчысы», «Тукай районының мактаулы гражданы».

## Тәрҗемәи хәле
2001 елның 12 февралендә Тукай районы Биклән авылында туган. Әтисе Илшат ― «Р-Агро» хуҗалыгында баш ветеринар, әнисе Гөлчәчәк – Яр Чаллы бала табу йорты шәфкать туташы . Түбән Кама нефть һәм химия көллиятен тәмамлаган. Чаллы педагогика университетында физик тәрбия юнәлешендә III курста белем ала, Казан дәүләт төзелеш академиясендә «юллар челтәре инженеры» белгечлеге буенча укый. Тукай районының балалар спорт мәктәбендә тренер, «Чаллы-Бройлер» җәмгыятендә оператор булып эшли.

Алты яшеннән көрәш белән мавыга. Спорт залына шулай ук көрәш белән шөгыльләнүче абыйсы Илнур алып килгән. Беренче (18 яшенә кадәр) тренеры – Марат Мөхәммәдиев (Биклән авылыннан). Хәзер мөстәкыйль шөгыльләнә. Бүген 75 кг авырлыкта чыгыш ясый. Һәрвакыт Тукай районы өчен чыгыш ясый. 8-9 яшеннән Чаллыда, районда көрәшче буларак таныла башлый. Чаллы Сабан туеның яшүсмерләр арасында абсолют батыры булган. Ярышларда 300 тирәсе медаль яулаган. ТР спорт министрлыгы 2021 ел күрсәткечләре өчен 2022 елның башыннан 7500 сумлык айлык стипендия билгеләгән .

## Спорт уңышлары
* 2023 – Көрәш буенча Татарстан чемпионаты (Казан) җиңүчесе (70 кг үлчәү авырлыгында, Лаеш районы командасы өчен чыгыш ясаган)
* 2025 ― билбау көрәше буенча дөнья чемпионатында (Фөҗәйрә, БГӘ) 75 килограмм үлчәү авырлыгында I урын.
* 2025 ― «Ел спортчысы» республика премиясе (көрәш буенча).

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Хатыны Эльвира, элекке журналист, хәзер Илназ Рамазановның пиар-менеджеры. 2021 елның 31 августында никах укытканнар. Эльвираның беренче никахыннан булган улы Эминны, кызы Мальвинаны тәрбиялиләр. Гаилә Чаллыда яши. Ике ел ярым элек Илназ Рамазанов намазга баскан.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *Лилия Йосыпова*. Келәмдә – арыслан, өйдә бик нечкә күңелле ул. «Ирек мәйданы», 2022 ел, 7 апрель, 10нчы бит.
 
## Сылтамалар

* *Алсу Тимерханова*. Ильназ – трехкратный чемпион мира! Светлый путь, 30.11.2021

## Моны да карагыз

Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Түбән Кама нефть һәм химия көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Көрәш буенча дөнья чемпионнары
Төркем:Көрәш буенча Татарстан чемпионнары
Төркем:Көрәш буенча Русия чемпионнары
Төркем:Татарча көрәш осталары
Төркем:Тукай районының мактаулы гражданнары
Богырыслан сөйләше

**Богырыслан сөйләше** — татар теленең урта диалектының сөйләше, Ырынбур өлкәсенең төньяк өлешендә таралган.

## Таралышы

Богырыслан сөйләше Ырынбур өлкәсенең төньяк өлешендә таралган. Революциягә кадәр административ бүленеш буенча бу территорияләр Самар губернасының Богырыслан өязенә кергән.

## Үзенчәлекләре

Әлеге сөйләмне формалаштыруда төп рольне казан арты, тау ягы, минзәлә сөйләшләре вәкилләре уйнаган. Ул казан диалектының күрше минзәлә һәм камышлы сөйләшләре белән тыгыз элемтәдә үсә, көнбатыш диалектның шарлык сөйләшенең дә йогынтысы зур.
 
-кай/- кәй кечерәйткеч аффиксны актив куллану (иркәй, апакай), икеле-ысы/-есе иялек аффиксын; -малы (баш сыймалы), -ышлы (йөзек салышлы) кушымчаларын; түбәндәге туганлык терминнарын: инәй – ана, әни, бием/биана – каенана, апай/апайым — энесе яки сеңлесе, бәллү – бишек кебек сүзләрне актив кулланылышы белән аерылып тора. Богырыслан сөйләше үзенчәлекләрендә минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчалыгы белән уртаклык ачыклана.

## Чыганаклар

* Татарские говоры Оренбуржья: лексико-семантический аспект / А.Я. Хусаинова. – Казань: ИЯЛИ, 2017. – 188 с. ISBN 978-5-93091-234-0
## Әдәбият

* Милли-мәдәни мирасыбыз: Оренбург өлкәсе татарлары. — Казан, 2016. — 360 б.

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Таир Хәлилов

**Таир Бәкир улы Хәлилов** (1940 елның 6 сентябре, Яңа Карабай, Кырым АССР) — кырымтатар язучысы, Украинаның Милли язучылар берлеге әгъзасы.

## Тормыш юлы
Таир Хәлилов 1940 елның 6 сентябрендә Кырым АССРның Иске-Кырым районы Яңа Карабай (хәзер Яңарыш) авылында туа. Әнисе — Фатыйма Хәлилова (1893—1945). Әтисе, Бәкир Хәлилов (1892 елда туган) — тәмәкечелек буенча танылган белгеч, Мәскәүдә Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсе (ВДНХ) катнашучысы. 1944 елның 18 маенда җиде кешедән торган гаиләне (әти-әни һәм биш бала) кулга алалар һәм конвой күзәтүендә Ислам Төрек тимер юл станциясенә алып киләләр. Аннан Кострома өлкәсенең Макарьев районына депортация ясыйлар.

Таир Хәлилов Үзбәкстанда балалар йортында үскән. Рус телле урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, армиядә хезмәт итә. 1969 елда Ташкәнт авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый, анда «галим-агроном, яшелчә һәм җиләк-җимеш үстерүче-виноградчы» белгечлеген ала. 1969 елдан 1971 елга кадәр Ташкәнт өлкәсенең «Ахангаран-2» садвинсовхозында эшли. 1971 елда Кырымга кайтырга омтыла, Эчке эшләр министрлыгы тарафыннан җибәрелә.

Кырымга 1990 елнып маенда кайта, Совет (Ичкин) районының Пушкино авылында яши.

## Эшчәнлек
Таир Хәлилов Кырым татарларының депортацияләнүе турында сөйли торган «Тартып алынган Ватан» повестен язган. Туган телдә аны «Йылдыз» журналында 2008 елда № 1-6 һәм 2009 елда № 1 бастырып чыгаралар.

## Иҗади мирас
Кырымтатар язучысының повесте бик кискен психологик. Лейтмотив — әти кешенең улын көтү. Николай Скиба (тарихчы, этнолог һәм арт-тәнкыйтьче) сүзләренә караганда, «үлем рухи киеренкелек хәтер яраларын ача, алар аша аның гаиләсен ата-баба җиреннән куу тарихы күренә».

Постмодернизм яки авангард йогынтысы Таир Хәлилов әсәрләрдә күзәтелә, ул «кеше яшәешенең чик халәтен тикшерә, бу аның әсәрләрен экзистенциализм фәлсәфәсенә якын итә, аерым алганда, "Соңгы сулышка кадәр" повестендә». Хәлиловның кайбер әсәрләре кырымтатар әдәбияты буенча мәктәп программасына кертелгән.

### Әсәрләр
1985 — «Базилик исе»

1987 — «Беренче кар»

2008 — «Тартып алынган Ватан» повесте

## Казанышлар
2018 елның 4 декабрендә Таир Хәлилов «Кырымтатар әдәбиятын үстерүгә керткән өлеш» махсус номинациясендә лауреат була.

## Әдәбият

* Кандым Ю. К вопросу истории и современного состояния украинско-крымскотатарских литературных связей // КСО. 2003, 26 вереск.— 3 окт.
* Таир Халилов, Василий Портяк, Игорь Павлюк…. Курьер Кривбасса. 2005, декабрь, № 193
* 

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Библиотека украинской литературы. — Хәлилов Таир Бәкир улы
* Энциклопедия современной Украины. Крымскотатарская литература
* - Раздел 8. Таир Халилов. "До последнего вздоха …— YouTube
* Свидетельство о депортации Халилова Таира — Крым и крымские татары
* Парадигма морали в творчестве Таира Халилова
* Литературный Крым, август 2013

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Экзистенциалистлар
Төркем:Кырымтатар язучылары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:6 сентябрь көнне туганнар
Абдул-Кәрим Җамалетдинов

**Абдул-Кәрим Җамалетдинов** (; 1893, Карасубазар, Таврия губернасы — 1938 елның 17 апреле, Акмәсҗит) — кырымтатар лингвисты, педагог, тәрҗемәче. Кайбер мәктәп дәреслекләренең авторы, мөхәррире һәм тәрҗемәчесе. Сталин репрессияләре вакытында атып үтерелә. 1958 елда аклана.

## Тормыш юлы
Абдул-Кәрим Җамалетдинов 1893 елда Карасубазарда рухани гаиләсендә туа.

Карасубазар яңа методлы мәктәб-рушдияне тәмамлый. 1908 елда Бәкер Чобан-задә белән Карасубазар мөселман хәйрия җәмгыяте акчасына Төркиягә укырга җибәрелә.

Кырымга кайткач, мәктәп укытучысы булып эшли. Акмәсҗит мәктәбе-рушдиясе директоры була (1917—1918). 1922 елдан 1927 елга кадәр — Акмәсҗиттәге 1 нче дәрәҗә мәктәп директоры. 1927 елда башка Акмәсҗит уку йорты — 2 нче дәрәҗә тәҗрибә-күрсәтү мәктәбе директоры була, ул биш ел дәвамында җитәкчелек итә. 1928—1930 елларда — «Козьайдын» журналының редколлегия әгъзасы.

1932—1934 елларда Кырым педагогия институтының укыту эшләре буенча директор урынбасары булып эшли. 1934 елдан 1936 елга кадәр — Кырым Дәүләт нәшрияты редакторы. 1934 елда А. И. Ильясовның кырымтатар һәм рус мәктәпләре дәреслеген эшкәртә һәм тулыландыра.

Кырымтатар теленең латин алфавитына күчүе өчен чыгыш ясый.

Сталин репрессияләре вакытында 1937 елның 28 апрелендә кулга алына. Суд барышында үзен гаепле дип танымаган. 1938 елның 17 апрелендә Акмәсҗиттә ССРБ Югары суды Хәрби коллегиясенең күчмә сессиясендә иң югары җәзага хөкем ителә. Җамалетдиновны шул ук көнне атып үтерәләр. 1958 елның 31 мартында аклана.

## Әдәбият

* Краткий обзор лексикографических, фонетических и морфологических проблем литературного языка // Еньи дунья. 1934. 26, 27 авг.
* Урсу Д. П. Деятели крымскотатарской культуры (1921—1944 гг.), с. 112—113

## Искәрмәләр


Төркем:Мәктәп директорлары
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Акмәсҗиттә вафатлар
Төркем:1938 елда вафатлар
Төркем:17 апрель көнне вафатлар
Төркем:Карасубазарда туганнар
Төркем:1893 елда туганнар
Марат Кафиатуллин

**Марат Абдулла улы Кафиатуллин** (1934 елның 25 июле, Уразавыл, ССРБ — 2019 елның 9 апреле, Казан, Россия) — совет һәм Россия төзүчесе, «„Казгражданпроект“ институты» ААҖ директоры (1977 елдан 2009 елга кадәр). РСФСР Атказанган төзүчесе.

## Тормыш юлы
Марат Кафиатуллин 1934 елның 25 июлендә Горький өлкәсенең Уразавыл авылында туа.

1958 елда Казан инженер-төзелеш институтын «сәнәгать һәм гражданлык төзелеше» юнәлеше буенча кызыл диплом белән тәмамлый.

Белем алгач, хезмәт эшчәнлеген «ГипроНИИавиапром»ның Казан филиалында башлый, анда 1971 елга кадәр эшли. Инженер, өлкән инженер, соңрак төркем җитәкчесе һәм төзелеш бүлеге башлыгы була.

1971—1977 елларда «Татаргражданпроект» институтының баш инженеры була. 1977 елда «Казградпроект» институтының беренче директоры итеп билгеләнә.

Кафиатуллин Казандагы кайбер инфраструктура объектлары һәм торак биналар проектлары авторы һәм җитәкчесе булып тора, аерым алганда, ЦУМ (1968—1973) һәм Яшьләр үзәге (1970—1973). Ул Вахитов районы КПСС райкомының административ бинасы проектын (1974—1975), Ибраһимов проспектында 14 катлы йортларның торак кварталын үзләштерү проекты (1975—1977), Татарстан урамында, 38-нче микрорайонда 111-90 серияле торак биналарны (Чуйков, Адоратский урамнары, Ямашев һәм Әмирхан проспектлары арасында, 1977—1979) һәм 53-нче микрорайонда 111-121 серияле торак биналарны (1977—1978) үзләштерү проектын эшләүдә катнаша.

Кафиатуллин эре панельле прокат бүлгечләре заводы бинасының (1958), шул исәптән металл конструкцияләрдән ясалган 300 м² мәйданлы җитештерү корпусы (1959—1960), «Казгражданпроект» институтының җитештерү бинасы (1975—1976), компрессор заводының мәдәният йорты (1977), В. И. Ленин исемендәге Республика китапханәсе бинасының (1978—1980) конструктив карарларын эшләү белән җитәкчелек итә. Институтта директор вазыйфасында эшләү белән беррәттән Казан инженер-төзелеш институтында укыту эшчәнлеге белән дә шөгыльләнә.

«Хөрмәт Билгесе», «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» орденнары белән бүләкләнгән. «РСФСР Атказанган төзүчесе» (1986), «Татарстан Республикасының Атказанган төзүчесе» (1977), «Казанның шәрәфле ватандашы» (1977) исемнәре бар/

2019 елның 9 апрелендә вафат була, хушлашу икенче көнне Әл-Мәрҗани мәчетендә уза.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары
Төркем:Татарстанның атказанган төзүчеләре
Төркем:РСФСР атказанган төзүчеләре
Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Русия төзүчеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:2019 елда вафатлар
Төркем:9 апрель көнне вафатлар
Төркем:1934 елда туганнар
Төркем:25 июль көнне туганнар
Кафиатуллин

**Кафиатуллин** — фамилия.
* Марат Кафиатуллин (1934—2019), төзүче, «Татарстан Республикасының Атказанган төзүчесе» (1977).
* Тимур Кафиатуллин (1990), «Своя игра» уены гроссмейстеры.

Төркем:Фамилияләр
Мөхәммәтшакиров

**Мөхәммәтшакиров** — фамилия.
* Гарифулла Мөхәммәтшакиров (?), Түнтәр авылы имамы (1960—2000).
* Искәндәр Мөхәммәтшакиров (1978), хоккейчы.

Төркем:Фамилияләр
Гыймайкин

**Гыймайкин** — фамилия.
* Зәбир Гыймайкин (1930—1985), дәүләт эшлеклесе.
* Сабир Гыймайкин (1902—1966), мәгариф эшлеклесе.
----
* Сабина Гыймайкина (1993), фигуралы шуучы.

Төркем:Фамилияләр