Леонид Канторович

**Леонид Витальевич Канторович** (1912 елның 6 (19) гыйнвары, Санкт-Петербург, Россия империясе — 1986 елның 7 апреле, Мәскәү, ССРБ) — совет математигы һәм икътисадчы, сызыклы программалауга нигез салучыларның берсе. Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (1975). Физика-математика фәннәре докторы (1935), ССРБ ФА академигы (1964), профессор.

## Тормыш юлы
Леонид Канторович 1912 елның 6 (19) гыйнварында  табиб-венеролог Хаим (Виталий) Моисеевич Канторович (1855—1922) һәм теш табибы Песи Гиршевна (Паулина Григорьевна) Закс гаиләсендә туа. Абыйсы Николай (1901—1969), табиб-психиатр, медицина фәннәре докторы; апасы Лидия — шәфкать туташы, соңрак инженер-төзүче.

Гаилә 1913 елда Хаим Канторович өчен архитектор Яков Блувштейн (1878—1935) тарафыннан төзелгән йортта яши. Ватандашлар сугышы вакытын гаилә Беларусиядә үткәрә. 1922 елда Канторовичның әтисе вафат була

1926 елда ундүрт яшендә Ленинград университетына укырга керә. 1930 елда математика факультетын тәмамлый, университет аспирантурасында укый. 1930 елдан 1939 елга кадәр — Ленинград сәнәгать төзелеше инженерлары институтында укытучы, аннары  профессор.

1934 елда ЛДУ профессоры була (22 яшендә), 1935 елда, академик дәрәҗәләр системасын торгызганнан соң, аңа диссертация яклаусыз физика-математика фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсе бирелә.

1939 елда «Җитештерүне оештыру һәм планлаштыруның математик алымнары» эшен бастыра, анда икътисадның ачык математик методка бирелгән бурычларын тасвирлый һәм шул рәвешле сызыклы программалау нигезләрен сала.

1939 елдан соң Канторович Хәрби инженер-техник университетының (ХИТУ ХДФ) математика кафедрасы мөдире урынына чакыру кабул итә. Канторович — Ленинград оборонасында катнашучы. Сугыш елларында ХИТУ ХДФта укыта, 1942 елда ул Ленинградтан Ярославльгә эвакуацияләнә.

1942 елдан башлап Дәүләт план комитетына үз тәкъдимнәре белән мөрәҗәгать итә башлый. 1943 елда аның доклады Дәүләт план комитеты рәисе Николай Вознесенский кабинетында узган киңәшмәдә карала, әмма Канторович методы хезмәт хакының Маркс теориясенә каршы килә торган буларак кире кагыла.

1948 елда подполковник буларак Ленинградка кайта, анда ЛДУ математика һәм механика институтында бүлекне җитәкли. 1948 елның уртасында Иосиф Сталин боерыгы буенча Канторовичның төркеме атом-төш коралын эшләүгә тоташтырыла. 1949 елда «функциональ анализ эшләре өчен» Сталин премиясе лауреаты була.

1958 елның 28 мартында ССРБ Фәннәр академиясе әгъза-корреспонденты итеп сайлана. 1958 елдан хисаплау математикасы кафедрасын җитәкли. Бер үк вакытта Стеклов исемендәге Математика институтының якын исәпләүләр бүлеген җитәкли.

ССРБ ФА Себер бүлегенең беренче чакырылыш галимнәре арасында була. 1960 елдан Новосибирскта яши, анда ССРБ фәннәр академиясе каршындагы математика институтының математика-икътисад бүлеген һәм исәпләү кафедрасын оештыра һәм җитәкли.

1964 елның 26 июнендә ССРБ ФА академигы итеп сайлана. Сызыклы программалауны һәм икътисади модельләр методын эшләгән өчен 1965 елда академик Василий Немчинов һәм профессор Виктор Новожилов белән бергә Ленин премиясенә лаек була.

1971 елдан башлап Мәскәүдә, ССРБ министрлар советының фән һәм техника буенча дәүләт комитетының Халык хуҗалыгы белән идарә итү институтында эшли.

1975 елда икътисад өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты була (Тьяллинг Купманс белән берлектә «ресурсларны оптималь бүленеш теориясенә керткән өлеш өчен»).

1976 елдан башлап ГКНТ Системалы тикшеренүләр бөтенсоюз фәнни-тикшеренү институтында һәм ССРБ ФАда эшли.

Глазго университетының мактаулы хокук докторы (1966), Гренобль университетының (1966), Варшава югары планлаштыру һәм статистика мәктәбенең (1967), Ницца университетының (1968), Мюнхен университетының (1970), Хельсинки университетының (1971), Йель университетының (1971), Париж университетының (1975), Кембридж университетының (1976), Пенсильвания университетының (1976), Калькутта Һинд статистика институтының (1977) һәм Мартин Лютер исемендәге Галле-Виттенберг университетының (1984) мактаулы фәннәр докторы.

Халыкара икътисади җәмгыять әгъзасы (АКШ) (1967, 1973 мактаулы әгъзасы); Маҗарстан Фәннәр академиясенең чит ил әгъзасы (1967), Бостондагы Америка сәнгать һәм фәннәр академиясенең мактаулы чит ил әгъзасы (1969), ГДР фәннәр академиясенең чит ил әгъзасы (1977), Югославия фәннәр һәм сәнгать академиясенең чит ил әгъза-корреспонденты (1979).

1986 елның 7 апрелендә Мәскәүдә вафат була, Мәскәүдә Новодевичье зиратына җирләнә.

## Шәхси тормыш
1938 елда Канторович һөнәре буенча табиб Наталья Ильинага өйләнә. Аларның өч баласы туа: кызы Ирина һәм уллары Виталий һәм Всеволод. 9 айлык Виталий 1942 елда Ленинградтан эвакуация вакытында һәлак була.

## Бүләкләр

* Ленин ордены (1967, 1982);
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1949, 1953, 1975);
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985);
* «Хөрмәт Билгесе ордены» ордены (1944).
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (1975).

## Хәтер

* Санкт-Петербургта, ул яшәгән Петроград ягының Зур проспекты 32/1 номерлы йортта мемориаль такта урнаштырылган.
* Новосибирскта академия шәһәрчегендә мемориаль такта урнаштырылган (Диңгез проспекты, 44).
* Аэрофлотының Airbus A-330-300 һава судносына «Л. Канторович» исеме бирелгән.
## Төп эшләр

* «Вариационное исчисление», 1933; В. И. Смирнов һәм В. И. Крылов белән берлектә.
* «Определённые интегралы и ряды Фурье», 1940.
* «Функциональный анализ и прикладная математика», 1948.
* «Экономический расчёт наилучшего использования ресурсов», 1959.
* «Рациональный раскрой промышленных материалов», 1971; В. А. Залгаллер белән берлектә.

Файл:Kantorovich (Petrov-Vodkin).jpg|Петров-Водкин ясаган Канторович портреты. 1938 ел.
Файл:Leonid Kantorovich 1976.jpg|1976 ел
Файл:Могила академика Леонида Канторовича.JPG|Мәскәүнең Новодевичье зиратында Канторович кабере


## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Леонид Витальевич Канторович: человек и учёный. В 2 т. Редакторы-составители В. Л. Канторович, С. С. Кутателадзе, Я. И. Фет. — Новосибирск: Изд-во СО РАН, Филиал «Гео», 2002. — Т. 1. — 544 с., ISBN 5-7692-0502-4 (т. 1), ISBN 5-7692-0501-6
* Мой путь в науке (предполагавшийся доклад в Московском математическом обществе) — *Л. В. Канторович*, Москва, январь—март 1986 года // Успехи математических наук, 1987, том 42, выпуск 2 (254)
* 
* 
* 
* Электронная версия книги «Леонид Витальевич Канторович. К 100-летию со дня рождения» (фотографии, документы, цитаты) — Издательство РМП, 2012
* 

## Сылтамалар

* Нобель премиясе автобиография

Төркем:Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ математиклары
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1986 елда вафатлар
Төркем:7 апрель көнне вафатлар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1912 елда туганнар
Төркем:19 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар