open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тиңдәшлек мәсләге

**Тиңдәшлек мәсләге** яки г**равитация һәм инерциянең эквивалентлык принцибы** — Гомуми чагыштырмалылык теориясен булдыру өчен Альберт Эйнштейн кулланган эвристик мәсләк.  Кыскача тиңдәшлек мәсләге болай тасвирлана: инерцион масса гравитацион массага тигез.

Тәфсилле аңлатма: Гравитацион тәэсир итешү җисемнең гравитацион массасына туры пропорциональ, инерция көчләре инерцион массага туры пропорциональ. Әгәр гравитацион һәм инерцион массалар тигез икән, гравитацион көчне инерция көченнән аера белеп булмый.

Кырның квант теориясе карашы буенча тиңдәшлек мәсләге - **2** спинлы массасыз кисәкчекләрнең тәэсир итешүе өчен Лоренц-инвариантлыгы нәтиҗәсе булып тора. Лоренц инвариантлыгы - Лоренц рәвешүзгәртүен куланганда кайбер физик кануннарны тасвирлаучы тигезләмәләр үзгәрмиләр. Барлык физик кануннар әлеге инвариантлыкка буйсынырга тиеш булып санала.

**Тиңдәшлек мәсләге буенча беришле гравитацион кырда барлык хәрәкәтләр  тигез тизләнгән гравитацион кырсыз хисап системасында кебек баралар.**

Эйнштейн тиңдәшлек мәсләген болай тасвирлаган:

\mathbf{F} = m_{in}\mathbf{a} инерция көче

\mathbf{F} = m_{gr}\left(\frac{GM}{r^2}\frac{\mathbf{r}}{r}\right) 
= m_{gr} \mathbf{g} гравитацион көч

m_{gr} \mathbf{g} =  m_{in}\mathbf{a} 

\frac{m_{gr}} {m_{in}} \simeq 1 тиңдәшлек мәсләге

## Эйнштейн лифты

Мәсләкне күрсәтү өчен Эйнштейн киләсе уйдырма тәҗрибәне тәкъдим иткән: гравитацион кырдан чиксез ераклашкан лифтта җисемнәр булсыннар, шул очракта а тизләнеше белән хәрәкәтләнүче лифтта бар җисемнәрдә инерция көче \vec{F_i}_n = -m\vec {a}_0 тәэсир итәчак, ә җисемнәр идәнгә басачак, ягъни җисемнәр авырлыгына ия булачак.

Гравитацион кырда булган хәрәкәтсез лифтта да бар җисемнәр авырлыгына ия булачак. Лифтта булганда инерция көчен гравитацион көчтән аерып булмый, барлык механик күренешләр ике лифтта бертигез баралар. Эйнштейн бар физик күренешләр өчен әлеге принципны кулланган.

## Әдәбият

*Курс теоретической физики Ландау и Лифшица Том 2. Стр. 304
*Тредер Г.-Ю., Теория гравитации и принцип эквивалентности. М.: Атомиздат, 1973
*Иваненко, Д. Д., Сарданашвили, Г. А. Гравитация. Изд. 3-е. М.: ЛКИ, 2008
*Вейнберг, C. Гравитация и космология. — М.: Мир, 1975. — 696 с.
*Вейнберг, C. Квантовая теория полей, т. 1. — М.: Мир, 2001. — 800 с.

Төркем:Гравитация
Төркем:Фундаменталь тәэсир итешүләр
Төркем:Механика
Милли хоккей лигасы

**Milli xokkey liğası** (; ) — hönäri xokkey liğası. Liğağa 30 klub kerä, şularnıñ 23 AKŞtan, 7 - Qanadadan. Liğanıñ baş büläge — Stênli Quboğı.

## Тышкы сылтамалар
* nhl.com

Төркем:Милли хоккей лигасы
Төркем:Төньяк Америка хоккей лигалары
Китап (мәгънәләр)

**Китап** — күп мәгънәле сүз. Гарәп теленнән кергән (*китабун — «китап»*) сүз.
* Китап — нәшриятта чыккан басма.
* Китап — З. Биишева исемендәге Башкортстан дәүләт нәшриятының исеме (*[[Уфа]]*).
* «Китап» — Габдулла Тукай шигыре (*[[1909 ел|1909]]*).
* «Китап» — татар телле радио.

## Моны да карагыз
* Электрон китап
* Кече Китап — Себер биләмәләрендә агучы елга.
* Кара Китап
* Кызыл Китап
Мирза-Давыт Хөсәенов

**Мирза-Давыт Хөсәенов** (март 1894, Бакы, Бакы губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү , ССРБ) — инкыйлабчы, азәри Совет фирка-дәүләт эшлеклесе. АзССР һәм ЗСФСР финанслар кәмисәре, АзССР коммунистик фиркасенең беренче рәисе (1920), АзССР тышкы эшләр халык кәмисәре (1921), Таҗикстан коммунистик фиркасенең үзәк комитеты беренче сәркәтибе (1930—1933).
Сәяси золым корбаны.
## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан революционерлары
Төркем:Азәрбайҗан ССР сәясәтчеләре
Төркем:Азәрбайҗан тышкы эшләр министрлары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Григорий Бройдо

**Григорий (Герш) Бройдо** (, Вилнә, Вилнә губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, Рәсәй ватандашлар сугышында катнашучы, Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, Таҗикстан коммунистик фиркасенең үзәк комитеты беренче сәркәтибе (1933—1935).
И.В. Сталин исемендәге Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университетының оештыручысы һәм беренче ректоры (1921-1926), Сарытау дәүләт университенең ректоры (1927-1930). БК(б)Ф ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1934-1936).
## Искәрмәләр
Урынбай Гашуров

**Урынбай Гашуров** (1903, Яңа Мәргылан, Фәрганә өлкәсе, Рәсәй империясе)—, Сталинабад, ТаҗССР, ССРБ) — инкыйлабчы, Совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
ҮзССР финанслар министры (1930—1934), Таҗикстан коммунистик фиркасенең үзәк комитеты икенче сәркәтибе (1935-1936), ТКФ ҮК комитеты беренче сәркәтибе (1937) һәм бер үк вакытта ТаҗССР Халык кәмисәрләре шурасы рәисе.Сәяси золым корбаны.
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Сурен Шадунц

**Сурен Шадунц** (1898, Җәбрәил, Елизаветполь губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү , ССРБ) — инкыйлабчы, Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, Таҗикстан коммунистик фиркасенең үзәк комитеты беренче сәркәтибе (1935-1937).
БК(б)Ф Үзәк кәнтрүл комиссиясе әгъзасы (1930—1934). БК(б)Ф ҮК каршындагы фирка кәнтрүле комиссиясе әгъзасы (1934-1937).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Бабаҗан Гафуров

**Бабаҗан Гафуров** (, Исписар, Сәмәрканд өлкәсе, Рәсәй империясе—, Дүшәнбе, ТаҗССР, ССРБ) — тарихчы һәм Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, Таҗикстан коммунистик фиркасенең үзәк комитеты икенче сәркәтибе (1944-1946), беренче сәркәтибе (1946-1956).
ТКФ Сталинабад өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1948-1951), 2-5 һәм 7 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты, СБКФ ҮК әгъзасы (1952-1961).ССРБ Фәннәр академиясе шәрекъ белеме институты директоры (1956-1977), ССРБ ФА академигы (1968).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Торсынбай Улҗабаев

**Торсынбай Улҗабаев** (, Коры, Сәмәрканд өлкәсе, Рәсәй империясе—, Дүшәнбе, ТаҗССР, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, ТаҗССР Министрлар Шурасы рәисе (1956-1961), Таҗикстан коммунистик фиркасенең үзәк комитеты беренче сәркәтибе (1956-1961).
ТКФ Күләб, Сталинабад һәм Ленинабад өлкә комитетлары беренче сәркәтибе (1950-1954), 3-5 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты, СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1956-1961).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Boris Conson

**Boris Conson** yäki tulı iseme **Aleksandr Boris de Pfffel-Conson** (inglizçä *Alexander Boris de Pfeffel Johnson, Boris Johnson*; 1964, Nyu-York, AQŞ) — Böyekbritaniä premyer-ministrı, säyäsätçe häm jurnalist, Çit il eşläre ministrı (2016-2018 yılda Tereza Mey xökümätendä), London merı (2008-2016), Cämäğätlär pulatınıñ äğzası (2001-2008, 2015-x.w.), 2019 yılnıñ 23 iyülennän Konservativ firqäneñ citäkçese, 24 iyülennän Böyekbritaniä premyer-ministrı.

## Tormış yulı

1964 yılda AQŞ Nyu-Yorkta tuğan.

Anıñ däw-ätiseneñ ätise - Törkiä jurnalistı Ali Kemal Ğosmanlı imperiäseneñ soñğı Böyek wäzire  Äxmäs Täflik-paşa xökümätendä eçke eşlär ministrı bulıp eşlägän häm Kemal Atatürk ne qulğa alu xaqında ämer birgän. Atatürk xakimiätkä kilgännän soñ, Nuretdin-paşa boyırığı buyınça qıynap üterelgän (linçlängän).

Annarı Consonnıñ babayı Ğosman Ali Böyekbritaniägä qaçqan häm anda Wilfred Conson (*Wilfred Johnson*) isemen alğan.

Däw-äniseneñ änise - Xänifä Fered - çirkäs millätennän, Qawqaz suğışında Räsäydän qaçqan.

Tağı ber däw-ätiseneñ ätise - AQŞ ğälime Elias Levi - yähüd millätennän, Räsäydä tuğan.

Boris başlanğıç belem Brüssel şähärendä ala, soñraq ğailäse Böyekbritaniägä küçä.

1983-1984 yılda Oksford universitetınıñ Ballol köliätendä uqıy.

1987 yılda  *Daily Telegraph* digän gäcitendä eşli.

2001 yıldan säyäsättä. 2008 yılda London merı bulıp saylana.

## Qaraşları
2016 yılda uzğan referendumda Brekzit çaralarınıñ aktiv tarafdarı häm yaqlawçı bula.

Faraz itelgän premyer-ministr urınına nibarı çit il eşläre minisrı buldı. Şul eştä Räsäygä qarşı kisken çığış yasıy, Xäleb öçen suğışta Räsäy häm Süriä xökümäteneñ xärbi eşçänlegen qırıs tänqitli, "urtaça" terroristik törkemnären yaqlıy.

## Ädäbiät
* The Boris Johnson Story // BBC News. − 03.05.2008.
* Об особой любви Бориса Джонсона к велосипедам. 
* The Village: Борис Джонсон, Лондон. — 24.04.2012

## Iskärmälär
Төркем:Бөекбритания сәясәтчеләре
Төркем:Бөекбритания премьер-министрлары
Рахман Нәбиев

**Рахман Нәбиев** (, Шәехборһан, Хуҗант районы, ТаҗССР, ССРБ)—, Хуҗант, Сугд өлкәсе, Таҗикстан) — таҗик фирка-дәүләт эшлеклесе, ТаҗССР Министрлар Шурасы рәисе (1973-1982), Таҗикстан коммунистик фиркасенең үзәк комитеты беренче сәркәтибе (1982-1985), Таҗикстан президенты (1991-1992).
ТаҗССР авыл хуҗалыгы министры (1945-1946), 9-11 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты, СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1976-1986), СБКФ ҮК әгъзасы (1961-1982).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Төркем:Таҗикстан президентлары
Җәббар Рәсүлев

**Җәббар Рәсүлев** (, Хуҗант, Сәмәрканд өлкәсе, Рәсәй империясе—, Дүшәнбе, ТаҗССР, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, ТаҗССР Министрлар Шурасы рәисе (1946-1956), Таҗикстан коммунистик фиркасенең үзәк комитеты беренче сәркәтибе (1961-1982).
ТаҗССР игенчелек министры (1945-1946), ССРБның Тогодагы илчесе (1960-1961), 2-10 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты, СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1952-1956), СБКФ ҮК әгъзасы (1961-1982).

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Илчеләр
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Каһһәр Мәхкәмов

**Каһһәр Мәхкәмов** (, Хуҗант, ТаҗССР, ССРБ—, Дүшәнбе, Таҗикстан) — Совет һәм таҗик дәүләт эшлеклесе, ТаҗССР Министрлар Шурасы рәисе (1982-1986, 1990-1991), Таҗикстан коммунистик фиркасенең үзәк комитеты беренче сәркәтибе (1985-1991), ТаҗССР Югары шурасы рәисе (1990), ТаҗССР президенты (1990-1991).
11 чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты, СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзасы (1990-1991).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Нөсрәтулла Мәкъсүм

**Нөсрәтулла Мәкъсүм** (, Чишмәи Казый, Бохара ханлыгы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, РСФСР, ССРБ) — таҗик дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе.
Таҗикстан инкыйлаби комитеты әгъзасы (1924-1926), Үзбәкстан коммунистик фиркасе үзәк комитеты әгъзасы (1925-1930), ТаҗАССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1926-1929), ТаҗАССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1929-1933), Таҗикстан коммунистик фиркасе үзәк комитеты әгъзасы (1930-1933), ССРБ ҮБК рәисе (ТаҗАССРдан, 1934-1937).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:ССРБ ҮБК рәисләре
Шириншаһ Шаһтимер

**Шириншаһ Шаһтимер** (, Паршынау, Бохара әмирлеге, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — таҗик Совет фирка, дәүләт һәм сәяси эшлеклесе.
Үзбәкстан коммунистик фиркасенең Таҗик өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1929-1930), Таҗикстан коммунистик фирксе үзәк комитеты икенче сәркәтибе (1930-1932), ТаҗССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1933-1937).
## Искәрмәләр

Төркем:Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистчыл университетын тәмамлаучылар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Мөнәвәр Шаһгадаев

**Мөнәвәр Шаһгадаев** (, Хисораки, Бохара әмирлеге, Рәсәй империясе—, Дүшәнбе, ССРБ) — таҗик Совет фирка, дәүләт һәм сәяси эшлеклесе.
ТаҗССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1937-1938), ТаҗССР Югары шурасы президиумы рәисе (1938-1950). 1-3 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Назаршаһ Дадходаев

**Назаршаһ Дадходаев** (, Дерзуд, Бохара әмирлеге, Рәсәй империясе—, Дүшәнбе, Таҗикстан) — таҗик Совет дәүләт эшлеклесе.
ТКФ Таулы Бадахшан өлкә комитеты рәисе (1948-1950), ТаҗССР Югары шурасы президиумы рәисе (1950-1956), ТаҗССР Министрлар шурасы рәисе (1956-1961). 3-5 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Дмитрий Протопопов (1897)

**Дмитрий Протопопов** (, Костенки, Воронеж губернасы, Россия империясе—, Мәскәү , Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — инкыйлабчы, Беренче бөтендөнья һәм Россия ватандашлар сугышында катнашучы, Совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Таҗикстан коммунистик фиркасенең үзәк комитеты беренче сәркәтибе (1937-1946), 1-2 чакырылышлары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутаты, СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1939-1952).

## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Төркем:Чекистлар
Мирза Рәхмәтов

**Мирза Рәхмәтов** (, Җафар, Җидесу өлкәсе, Рәсәй империясе—, Дүшәнбе, Таҗикстан) — таҗик Совет дәүләт эшлеклесе.
ТаҗССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1951-1956), ТаҗССР Югары шурасы президиумы рәисе (1956-1963), ССРБның Йәмән Гарәп Җөмһүриятендәге һәм Мавританиядәге илчесе (1966-1975). 6 чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты, СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1961-1966).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Илчеләр
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Габдерәхим Хуҗабаев

**Габдерәхим Хуҗабаев** (, Хуҗант, Фәрганә өлкәсе,  Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — таҗик Совет дәүләт эшлеклесе.
Үзбәкстан ССР игенчелек халык кәмисәре (1925-1929), ТаҗАССР Халык кәмисәрләре шурасы рәисе (1929), ТаҗССР Халык кәмисәрләре шурасы рәисе (1929-1933).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Мәмәтгали Корбанов

**Мәмәтгали Корбанов** (,  — , ) — таҗик Совет дәүләт эшлеклесе.
ТаҗССР җирле сәнәгать кәмисәре, игенчелек кәмисәре (1936-1937), ТаҗССР Халык кәмисәрләре шурасы рәисе урынбасары (1937), ТаҗССР ХКШ (Министралар шурасы) рәисе (1937-1946), Ош шәһәр башкармасы рәисе (1957-1960). 10-11 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты, СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1939-1952).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Габделәхәт Каһһәров

**Габделәхәт Каһһәров** (, Кәнебадәм, Сәмәрканд өлкәсе, Россия империясе—, Дүшәнбе, ТаҗССР, ССРБ) — таҗик Совет дәүләт эшлеклесе.
Ленинабад шәһәр башкармасы рәисе (1954-1955), ТаҗССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1956-1961) һәм бер үк вакытта (1957 елдан) ТаҗАССР дәүләт планы рәисе, ТаҗССР Министралар шурасы рәисе (1961-1973), һәм бер үк вакытта ТаҗССР чит ил эшләре министры. 5-8 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты, СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1961-1976).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Гыйззәтулла Хәяев

**Гыйззәтулла Хәяев** (, Хуҗаисхак, Күләб районы, Таҗикстан ССР,  ССРБ—, Дүшәнбе, Таҗикстан) — таҗик Совет дәүләт эшлеклесе.
ТаҗССР ит-сөт сәнәгате министры (1978-1983), ТКФ Күләб өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1983-1986), ТаҗССР Министрлар шурасы рәисе (1986-1990), Таҗикстанның беренче һәм бердәнбер вице-президенты (1990-1991), Таҗикстан премьер-министры (1991-1992), Таҗикстан президенты аппараты башлыгы (1994-1996).  СБКФ ҮК әгъзасы (1990-1991), 11 чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты, ССРБ халык депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:ССРБ халык депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Павел Миронов

**Павел Миронов**, Павел Андрей улы Миронов,  (*[[1919 ел]]ның [[12 декабрь|12 декабре]], [[Казан губернасы]], [[Чистай өязе]], [[Рус Сарсазы (Чистай районы)|Рус Сарсазы]] — [[1945 ел]]ның [[26 апрель|26 апреле]], [[Чехословакия]], [[Брно]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан һәм һәлак булган Советлар Берлеге Каһарманы (15.05.1946), танкка каршы көрәш батареясының утка тоту взводы командиры, кече лейтенант.

## Тәрҗемәи хәле
1919 елның 12 декабрендә Казан губернасы Чистай өязе (*хәзерге* Татарстанның Чистай районы) Рус Сарсазы авылында крестьян гаиләсендә туган. Рус милләтеннән.  Туган авылында 7 сыйныфлы мәктәпне, Чистай шәһәрендә ФЗӨ мәктәбен тәмамлаган. Кама елга пароходчылыгында механик ярдәмчесе булып эшли. 1939 елдан хәрби хезмәттә.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1942 елдан фронта. Кече лейтенантлар курсын тәмамлаган. 2нче Украина фронты 6нчы гвардия кавалерия корпусы 8нче гвардия кавалерия дивизиясе 33нче гвардия кавалерия полкының танка каршы көрәш батареясының утка тоту взводы командиры булып хезмәт итә. 
Чехиянең Брно шәһәреннән төньяк-көнбатыштарак барган сугышта каһарманлык күрсәтә. Дошманның 1 танкын, 4 БТРын юк итә, 2 орудиесен сафтан чыгара. Пулеметтан атып, 50 гитлерчыны юк итә. Шул сугышта һәлак була. Брноның үзәк зиратында җирләнә.
1946 елның 15 маенда Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә (*вафатыннан соң*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (15.05.1946)
* Ленин ордены (15.05.1946)
* 2нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены

## Хәтер
* Чистайда урамга исеме бирелгән. 
* Пассажир елга теплоходына исеме бирелгән.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.4 (М-П). Казань, 2008. 

## Әдәбият
# Ягодинский Е.А. Золотые Звезды речников.М., 1981.
# Советлар Союзы Геройлары — якташларыбыз. Казан, 1990.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6

## Сылтамалар
*  П.А. Миронов «Ил каһарманнары» сайтында

## Искәрмәләр


Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Нурулла Фазлаев

**Нурулла Фазлаев**, Нурулла Гарифулла улы Фазлаев,  (*[[1909 ел]]ның [[6 март]]ы, [[Сембер губернасы]], [[Буа өязе]], [[Мунчәли]] — [[1997 ел]], [[Казакъстан]], [[Тараз]]*) – Бөек Ватан сугышында катнашкан Советлар Берлеге Каһарманы, старшина.

## Тәрҗемәи хәле
1909 елның 6 мартында Сембер губернасы Буа өязе (*хәзерге* Чүпрәле районы) Мунчәли авылында крестьян гаиләсендә туган. Авылда җиде сыйныфлы мәктәп тәмамлаган. 1929-1936 елларда Данбаста шахтада  эшли. 1936-1940 елларда Җамбул (*хәзерге* Тараз) шәһәрендә (*[[Казакъстан ССР]]*) ремонт-төзелеш конторасында ташчы, урман эшкәртүче булып эшли. 1941 елның августында Кызыл гаскәргә алына. Ике ел Иранга кертелгән Кызыл гаскәр составында хезмәт итә, союздаш илләрдән кертелүче ярдәмне юллардан тоткарлыксыз үткәрүне тәэмин итү хезмәтендә була, кече командирлар әзерләүче курсларны тәмамлый, старшина итеп билгеләнә.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1943 елдан фронтта. Үзәк һәм 1нче Украина фронтларында сугышларда катнаша. 1нче Украина 13нче армия 19нчы -сапер бригадасы 281нче аерым штурм инженер-сапер батальонында отделение белән җитәкчелек итә. Курск дугасында отделениегә хәрәкәт итүче армия үтәсе юлны миналардан чистарту бурычы йөкләнә. Беренче көнне отделение 500 мина, икенче көнне 750 мина, өченче һәм алдагы көннәрне 1000 әр мина табып, зарарсызландыра. 
1945 елның 26 гыйнварында каһарманлык күрсәткән. Һохбаушвиц авылында (*Сьцинава шәһәреннән 6 км төньяктарак, [[Польша]]*) Одер елгасын кичү өчен, беренче булып, борам кичүе сала. 5 тәүлек эчендә әлеге борам аркылы 100 дән артык автомашина, туплар үтә, корал ташыла. Шулай итеп, совет солдатларына аргы якта плацдарм тоту өчен зур ярдәм күрсәтелә. 1945 елның 10 августында Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.

## Сугыштан соң
1945 елда хәрби хезмәттән азат ителә. Җамбул (*хәзерге* Тараз) шәһәрендә яши.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (10.08.1945)
* Ленин ордены (10.08.1945)
* 1нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены (11.03.1985)
* 2нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены (13.08.1944)
* ике Кызыл Йолдыз ордены (23.10.1943; 19.01.1944)

## Хәтер
* Яшәгән йорты диварына истәлек тактаташ куелган.
* Тараз шәһәрендә урамга исеме бирелә.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
#  Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.6 (У-Я). Казань, 2014. 

## Әдәбият
# Герои Советского Союза — казахстанцы. Алма-Ата, 1968.
# Советлар Союзы Геройлары — якташларыбыз. Казан, 1990.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6
# Война. Судьбы. Память. Песни (*автор-төзүчеләр М. Небольсина, [[Булат Хәмидуллин|Б. Хәмидуллин]]*). Казан: «Идел-Пресс», 2015. ISBN 978-5-85247-796-5

## Сылтамалар
*  Н.Г. Фазлаев «Ил каһарманнары» сайтында
* Н.Г. Фазлаев «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр


Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Виктор Нанейшвили

**Виктор Нанейшвили** (1878, Сачилао, Кутаис губернасы, Россия империясе—, Мәскәү , ССРБ) — инкылабчы, совет дәүләт эшлеклесе.
РК(б)Ф Әстерхан губерна комитеты рәисе (1918), Азәрбайҗан коммунистик фиркасе ҮК җаваплы сәркәтибе (1920), РК(б)Ф Пермь губерна һәм округ комитетлары рәисе (1923-1924), РК(б)Ф Кыргыз (Казакъ) өлкә (төбәк) комитеты рәисе (1925-1926), Бөтенсоюз сәүдә академиясе башлыгы (1931-1939).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Елена Стасова

**Елена Стасова** (, Санкт-Петербург, Санкт-Петербург губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — инкылабчы, халыкара коммунистик, хатын-кыз, сугышка каршы һәм фашисларга каршы хәрәкәтләре эшлеклесе.
РСДЭ(б)Ф ҮК Россия бюросы әгъзасы (1912, 1917), РК(б)Ф ҮК әгъзасы (1918-1920), РК(б)Ф ҮК җаваплы сәркәтибе (1919), РК(б)Ф ҮК сәяси бюросы әгъзасы (1919), ҮК оештыру бюросы әгъзасы (1919-1920), Үзәк контроль комиссиясе әгъзасы (1930-1934), Азәрбайҗан коммунистик фиркасе ҮК президиумы рәисе (1920), Халыкара инкыйлабчыларга ярдәм итү оешмасы (МОПР) ҮК рәисе (1927—1937), «Интернациональная литература» журналының баш мөхәррире (1937-1943).
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе ҮБК әгъзалары
Төркем:БҮБК әгъзалары
Кеплер кануннары

**Кеплер кануннары** — күренекле астроном Тихо Браге күзәтүләре нигезендә Иоһанн Кеплер чыгарган өч эмпирик нисбәт.

Әлеге өч канун планетаның идеаль гелиоүзәк орбитасын тасвирлый. Классик механика кысаларында ике җисем мәсьәләсенең чишелешеннән чыгарыла (\frac{m_p}{m_s} → 0 очрагы өчен, биредә m_p, m_S — Кояш һәм планета массалары).

## Кеплерның беренче кануны (эллипслар кануны)

 **[[Кояш системасы]]ның һәр планетасы эллипс буйлап әйләнә, эллипсның бер фокусында Кояш урнашкан.**

Эллипс формасы e=\frac{c}{a} нисбәте белән тасвирлана, биредә c - эллипс үзәгеннән фокуска кадәр аралык (фокуслар асрасындагы ераклык), {a} — зур ярым күчәр (эллипсның иң зур диаметры).

e нисбәте - **[[эксцентриситет]]** дип атала. c=0, димәк  e=0 очрагында эллипс әйләнәгә әверелә.

## Кеплерның икенче кануны (мәйданнар кануны)

 **Һәр планета [[Кояш]]ның үзәге аша үтүче яссылыкта хәрәкәтләнә,  өстәвенә  Кояш һәм планетаны тоташтыручы радиус-вектор тигез вакытта тигез мәйданннарны  камап үткәрә.**

Кояш системасы өчен әлеге канун белән бәйләнгән төшенчәләр: **[[перигелий]]** - Кояшка орбитаның иң якын ноктасы һәм **[[афелий]]** -  Кояштан орбитаның иң ерак ноктасы.

Кеплерның икенче кануны буенча Кояш тирәсендә планета тигез хәрәкәтләнми: афелийдәге тизлегенә караганда перигелийдә зуррак сызыкча тизлегенә ия.

Ел саен гыйнвар башында Җир перигелий аша узганда тизрәк хәрәкәт итә.

Июль башында Җир афелий аша узганда әкренрәк хәрәкәт итә.

## Кеплерның өченче кануны (гармоник канун)

 **Планеталарның Кояш тирәсендәге әйләнү периодларының квадратлары планеталарның орбиталары зур ярым күчәрләр кублары буларак нисбәт ителә.**

\frac{T_1^2}{T_2^2} = \frac{a_1^3}{a_2^3},

биредә T_1 и T_2 — планеталарның Кояш тирәсендәге әйләнү периодлары,   a_1 һәм a_2 — планеталарның орбиталары зур ярым күчәрләр озынлыклары.

Әлеге канун иярченнәр өчен дә үтәлә.

Исаак Ньютон Кеплерның өченче кануны төгәл булмавын күрсәткән, чынында канунда планетаның массасы керә:

\frac{T_1^2(M+m_1)}{T_2^2(M+m_2)} = \frac{a_1^3}{a_2^3},

биредә M — Кояш массасы,   m_1 һәм m_2 — планеталар массалары

Шуннан орбиталь периодлар һәм орбиталар билгеле булганда, планеталар һәм иярченнәр массаларын билгеләргә була.

## Әдәбият
*Кеплера законы // Энциклопедический словарь юного астронома / сост. Н. П. Ерпылев. — 2-е изд. — М.: Педагогика, 1986. — С. 121–122. — 336 с.
*Смородинский Я. A. Планеты движутся по эллипсам // Квант. — 1979. — № 12. — С. 13—19.

Төркем:Механика
Төркем:Астрофизика
Владимир Думбадзе

**Владимир Думбадзе** (1879, Зомлети, Кутаис губернасы, Рәсәй империясе)—1935 елдан соң, Сүздәл, РСФСР, ССРБ) — инкыйлабчы, Рәсәй ватандашлар сугышында катнашучы, совет дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан коммунистик фиркасе ҮК җаваплы сәркәтибе (1920), ГССР хезмәт халык комиссары (1921, 1922-1924), ГССР һөнәри берлекләр шурасы рәисе (1921).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Мәхмәдулла Хәлев

**Мәхмәдулла Хәлев** (, Болошар, Фирганә өлкәсе, Төркестан АССР, РСФСР—1989) — таҗик Совет дәүләт эшлеклесе, ТаҗССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1963-1984).
6-9 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты, СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1971-1986), СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1971-1986).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Гаипназар Паллаев

**Гаипназар Паллаев** (, Ош, Кыргыз АССР, РСФСР, Рәсәй империясе—) — таҗик Совет дәүләт эшлеклесе, ТаҗССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1984-1990).
ТКФ Курган-Түбә өлкә комитеты беренче сәркәтибе, 10-11 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты, СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1986-1990).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Григорий Каминский

**Григорий Каминский** (, Екатеринослав, Екатеринослав губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Тула шәһәр думасы гласные (1917), РК(б)Ф Тула губерна комитеты рәисе (1918-1920), Тула губерна шурасы башкарма комитеты рәисе (1918-1920), Азәрбайҗан коммунистик фиркасе ҮК җаваплы сәркәтибе (1920-1921), Бөтенрәсәй җир һәм урман эшчеләре берлеге ҮК рәисе (1922-1923), Бөтенрәсәй авыл хуҗалыгы коллективлары берлеге ҮК рәисе (1928-1929), Мәскәү өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1932-1934), РСФСР сәламәтлек саклау халык комиссары, ССРБ сәламәтлек саклау халык комиссары (1936-1937). БК(б)Ф ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1925-1937), БҮБК әгъзасы (1934), 3-7 чакырылышлары ССРБ ҮБК әгъзасы.
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:ССРБ ҮБК әгъзалары
Төркем:БҮБК әгъзалары
Төркем:ССРБ сәламәтлек саклау халык комиссарлары
Левон Мирзоян

**Левон Мирзоян** (, Ашан, Елисаветполь губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
АзССР хезмәт халык комиссары (1921), АзССР һөнәри берлекләр шурасы рәисе (1921-1922), Азәрбайҗан коммунистик фиркасе Бакы шәһәр комитеты җаваплы сәркәтибе, АКФ ҮК беренче сәркәтибе (1926-1929), БК(б)Ф Пермь округ комитеты җаваплы сәркәтибе (1929-1930), БК(б)Ф Урал өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1930-1933), БК(б)Ф Казакъстан төбәк комитеты беренче сәркәтибе (1936-1937), Казакъстан КФ ҮК беренче сәркәтибе (1937-1938). БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1934-1938).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:ССРБ ҮБК әгъзалары
Отвага (газета)

**«Отвага»** () — Бөек Ватан сугышының башлангыч чорында (*[[1941 ел|1941]]-[[1942 ел]]лар*) Волхов фронтының 2нче удар армиясенең рус телендә чыгучы көндәлек фронт газетасы.

## Тарих

1942 елның 23 июненә кадәр көн саен чыгып килә. 
Мөхәрририят Огорелье авылында (*хәзерге* Ленинград өлкәсе Тосна районы) урнаша. Баштарак газетада 24 әдәби хезмәткәр — хәрби корреспондент эшли: Н.Д. Румянцев (*мөхәррир, батальон комиссары*), Л.Б. Перльмуттер, Н.Н. Лихачев (*хәрби бүлек җитәкчесе*), Е.В. Вучетич (*рәссам*),  А. Кузьмичев, Л. Моисеев (*мөхәррир урынбасары*), Н. Родионов, М.Я. Каминер, А.И. Обыдена (*корректор*), В. Старченко (*машинистка*) һ.б. Чолганыштан 24 хезмәткәрнең 7 се генә исән чыга алган.
1942 елның маенда хезмәткәрләрнең саны кими: 11 майда 4 әдәби хезмәткәрне курсларга җибәрәләр, 18 майда корректор штаты кыскартыла.
1942 елның 24 июнендә, чолганышта калып, дошман кулына эләгү куркынычы тугач, газета мөхәрририяте һәм типографиясенең матди өлеше юкка чыгарыла.

## Муса Җәлил - хәрби корреспондент

1942 елның 5 маеннан өлкән политрук Муса Җәлил газетага әдәби хезмәткәр - хәрби корреспондент штатына алына . Муса Җәлил рус телендә язучы әдәби хезмәткәр (*журналист*) итеп кабул ителә.
Муса Җәлилнең үз фамилиясе астында «Автоматчы Поляков», «Засадада» (), «Ашчы - мәргән атучы» () мәкаләләре басыла. Фронт хәлләре турында аерым мәкаләләре фамилиясе күрсәтелми дә басыла. Газетада шулай ук Муса Җәлилнең «Гитлерның язгы резервлары» циклына керүче 10лап шигыре рус телендә  басыла. Әлеге шигырьләрендә хәрби алман әсирләреннән сорау алганда туган тәэсирләре белән уртаклаша. Хәтта бөек алман шагыйрьләрен дә атый алмаган алман хәрбиләрен «мразь» дип атый. Газетада эшләү чорында «Сандугач һәм Чишмә» балладасын яза, ләкин бастырырга өлгерми кала. «Эх, булса иде ирек», «Ишек төбендә» шигырьләре шул чорда язылган. 
Газета өчен соңгы әзерләгән материалы — элемтәчеләрнең Мясной Бор янында фронтның авыр шартларында гаскәрне элемтә белән тәэмин итүләре турында була.

## Әдәбият
# Гази Кашшаф. По завещанию Мусы Джалиля. Казань: ТКИ, 1984.
# Умирая, не умрет герой. Муса Джалиль и современность (*төзүчеләре* Р.Л. Исхаков, Е.К. Созина). Екатеринбург, 2006. ISBN 978-5-7525-1664-1

## Сылтамалар
*  И.П. Паньков. Рядом с поэтом
*   Мусе Джалилю 108 лет. Блог М. Черепанова
*    Войной расстрелянные строки 

## Моны да карагыз
*  «Вторая Ударная. Преданная армия Власова» фильмы (''видео, тайминг 1:05:00)''
*  «Отвага» газетасының язу машинкасы һәм сейфы (''фото'')

## Искәрмәләр


Төркем:Муса Җәлил
Төркем:Русча гәҗитләр
Николай Гикало

**Николай Гикало** (, Әдис, Херсон губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
РК(б)Ф Грозный шәһәр комитеты рәисе, башкарма комитеты рәисе (1918), РК(б)Ф Таулы өлкә комитеты җавплы сәркәтибе (1921), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1929), Азәрбайҗан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1929-1930), Беларус коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1932-1937), Украина коммунистик фиркасе Харьков өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1937). БК(б)Ф ҮК Үзәк Азия сәяси бюросы әгъзасы, Беларус КФ ҮК бюросы әгъзасы (1932-1937), Украина КФ ҮК әгъзасы (1937-1938), Украина КФ ҮК сәяси бюросы әгъзасы (1937-1938).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:ССРБ ҮБК әгъзалары
Владимир Полонский

**Владимир Полонcᴋи** (, Тубыл, Тубыл губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — инкыйлабчы, сəʙит фирка һәм һөнәри берлекләр эшлеклесе.
Нижгaр губерна һөнәри берлекләр шурасы рәисе (1921-1924), БК(б)Ф Мәскәү өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1929-1930), Бөтенсоюз үзәк һөнәри берлекләр шурасы сәркәтибе (1930), Азәрбайҗан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1930-1933, 1935-1937), БК(б)Ф Кавказ арты төбәк комитеты икенче (1930-1931), өченче сәркәтибе (1931-1933), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе элемтә юллары халык комиссары беренче урынбасары (1933-1935), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе элемтә халык комиссары беренче урынбасары (1933-1935).  11-17 нче фирка җыеннары делегаты, БК(б)Ф ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1927—1937), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе ҮБК әгъзасы. 
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе ҮБК әгъзалары
Рубен Рубенов

**Рубен Рубенов** (, Тифлис, Тифлис губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Гөрҗистан КФ Тбилиси шәһәр комитеты җаваплы сәркәтибе (1921-1924), БК(б)Ф Кавказ арты төбәк комитеты икенче сәркәтибе (1928-1929), Азәрбайҗан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1933), БК(б)Ф Кавказ арты төбәк комитеты өченче сәркәтибе (1933), БК(б)Ф ҮК фирка контроле комиссиясе әгъзасы (1934-1937).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Мирҗәгъфәр Бәкиров

**Мирҗәгъфәр Бәкиров** (,Губа, Бакы губернасы, Рәсәй империясе—, Бакы, АзССР, ССРБ) — совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан дәүләт куркынычсызлыгы органнары башлыгы (ВЧК, ГПУ, ОГПУ, НКВД), АзССР эчке эшләр халык комиссары (1921—1927), АзССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1932—1933), Азәрбайҗан КФ Бакы шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1933—1950), Азәрбайҗан коммунистлар фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1933—1953), АзССР Министрлар шурасы рәисе (1953). БК(б)Ф-СБКФ ҮК әгъзасы (1937-1953), 1 һәм 3 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Азәрбайҗан революционерлары
Миртимер Якупов

**'

**Миртимер Якупов''' (, Бакы, Бакы губернасы, Рәсәй империясе—, Бакы, АзССР, ССРБ) — азәри совет фирка-дәүләт эшлеклесе, генерал-лейтенант.
Азәрбайҗан комсомолы ҮК беренче сәркәтибе (1936-1938), АзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1938-1941), АзССР дәүләт куркынычсызлыгы халык комиссары (1941-1950), Азәрбайҗан КФ ҮК икенче наркомы (1950-1952), Азәрбайҗан КФ Бакы өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1952-1953), Азәрбайҗан КФ ҮК беренче сәркәтибе (1953-1954). Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1952-1956), 2 һәм 3 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Имам Мостафаев

**Имам Мостафаев** (, Гах, Закаталы округы, Россия империясе—, Бакы, АзССР, ССРБ) — азәри совет фирка-дәүләт һәм фән эшлеклесе, академик.
Азәрбайҗан авыл хуҗалыгы министры (1947-1950), Азәрбайҗан КФ Гәнҗә өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1952-1953), Азәрбайҗан КФ ҮК беренче сәркәтибе (1954-1959), АзССР фәннәр академиясе генетика һәм селекция институты директоры (1971-1987). СБКФ ҮК әгъзасы (1956-1961), 3 чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты. Биология фәннәре докторы.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Академиклар
Вәли Ахундов

**Вәли Ахундов** (, Сарай, Бакы губернасы, Рәсәй империясе—, Бакы, АзССР, ССРБ) — азәри совет фирка-дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.
Азәрбайҗан сәламәтлек саклау министры (1954-1958), Азәрбайҗан ССР Миниcтрлар шурасы рәисе (1954-1958), Азәрбайҗан коммунистлар фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1959-1969), АзССР фәннәр академиясе вице-президенты (1969-1972). СБКФ ҮК әгъзасы (1961-1971), 6-8 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты. Табибият фәннәре докторы.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Кәмран Бәкиров

**Кәмран Бәкиров** (, Шуша, АзССР, ССРБ—, Бакы, АзССР, ССРБ) — азәри совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан КФ Сумгает шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1974-1978), Азәрбайҗан коммунистлар фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1982-1988). СБКФ ҮК әгъзасы (1986-1989), 9-11 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Габдерахман Вәзиров

**Габдерахман Вәзиров** (, Шуша, Таулы Карабаг автономияле өлкәсе, АзССР ССРБ - 10 гыйнвар 2022) — азәри һәм совет дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан ленинчыл коммунистик яшьләр берлеге ҮК беренче сәркәтибе (1956-1959), Азәрбайҗан КФ Кировабад (Гәнҗә) шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1970-1974). ССРБның Кәлкүттәдәге генераль консулы (1976-1979), ССРБның Непалдагы (1979-1985),һәм Пакстандагы (1985-1988) илчесе, Азәрбайҗан КФ ҮК беренче сәркәтибе (1988-1990). 8 нче чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:Илчеләр
Төркем:Азәрбайҗан мемуарчылары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Айрат Терегулов

**Айрат Терегулов**, Айрат Рәүф улы Терегулов (*[[1957 ел]]ның [[30 октябрь|30 октябре]], [[Уфа]]*) – рәссам (*график*), БР (*[[2004 ел|2004]]*) һәм РФ (*[[2014 ел|2014]]*) атказанган рәссамы. Г.Сәләм (*[[1990 ел|1990]]*) һәм С. Юлаев (*[[2016 ел|2016]]*) премияләре лауреаты. ССРБ рәссамнар берлеге әгъзасы (*[[1990 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле

1957 елның 30 октябрендә Уфада туган. Музыка мәктәбендә эскрипкә сыйныфын, Башкорт дәүләт педагогия институтының сәнгать-графика факультетын (*[[1985 ел|1985]]*) тәмамлаган. Бозаулык шәһәрендә хәрби хезмәт үткән.

## Иҗаты
Офорт, нечкәртелгән штрих, коры энә, акватинта, меццо-тинто, линогравюра, агачта гравюра, ак-кара граттаж техникасында иҗат итә.
* 1989-1993 елларда «Инзәр» рәссамнар төркеме әгъзасы.
* 1987-1991 елларда Мәскәүдә «Челюскинская» иҗат йорты басма графикасы төркемендә эшли.
* 2015 елдан М.В. Нестеров исемендәге музей директоры
* Республика, зона, Бөтенроссия, Бөтенсоюз, шәхси (*[[Уфа]], [[Чиләбе]], [[Копенһаген]]*), чит илләрдә (*[[Австрия]], [[Италия]], [[Франция]], [[Эфиопия]]*), халыкара графика (*[[Канада]], [[Польша]], [[Көньяк Корея]], [[Англия]], [[Испания]], [[Румыния]], [[Кытай]]*) күргәзмәләрендә катнаша.
* 2011 елда Казанда үткән Басма графикларының I биенналесы җиңүчесе
* Кайбер әсәрләре Казанның «Казан» милли мәдәни үзәгендә, ТР дәүләт сынлы сәнгать музеенда саклана.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1990 Г. Сәләм премиясе
* 2016 С. Юлаев премиясе – «*Акбузат: башкирский эпос» һәм «Akbuzat: A Bashkirian Epic» китапларында басылган «Акбүзат» эпосына сурәтләр шәлкеме өчен*»
* 2004 БР атказанган рәссамы
* 2014 РФ атказанган рәссамы

## Гаиләсе
Хатыны китапханәче, кызы юрист.

## Сылтамалар
* Рәссамның шәхси сайты
* Терегулов Айрат 
*  Нестеров музее директоры белән әңгәмә. «МК в Уфе», 26.08.2015

## Искәрмәләр


Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:РФ атказанган рәссамнары
Төркем:Рәссамнар
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Оешма җитәкчеләре
Үзәктән куу көче

**Үзәктән куу көче** — әйләнүче хисап системасындагы бар объектларга тәэсир итүче, әйләнү күчәреннән юнәлгән инерция көче. Үзәктән куу көче - инерциаль  хисап системасыннан әйләнүче инерциаль булмаган хисап системасына күчкәндә хасил булган инерция көче.

әйләнү күчәреннән материаль ноктасына кадәрге вектор \vec{R_0} өчен үзәктән куу көче болай бирелә:

: \vec{F}= m \omega^2 \vec{R_0}

биредә:
: \vec{F} — җисемгә тәэсир итүче үзәктән куу көче,
: \ m — җисемнең массасы,
: \vec{\omega} — почмакча тизлек

әйләнүче хисап системасында җисемнең радиус-векторы \vec{R} өчен үзәктән куу көче болай тасвирлана:

: \vec{F}=-m \left[ \vec \omega \times \left[ \vec \omega \times \vec R \right] \right] = m \left( \omega^2 \vec R - \left( \vec \omega \cdot \vec R \right) \vec \omega \right) ,

## Тигезләмәне чыгару
*\vec {v}_n - инерциаль булмаган системага карата җисемнең тизлеге
*\vec {v}_0  - системаның тизлеге
*\vec\omega  - системаның почмакча тизлеге

Инерциаль хисап системасында сызыкча тизлек:

\vec v= \vec {v}_0 + \left[ \vec \omega \times \vec R \right] + \vec {v}_n,

биредә \vec R — инерциаль булмаган хисап системасына карата җисемнең масса үзәгенең радиус-векторы

Чыгарылма алып:

\frac{d}{dt}\vec v= \frac{d}{dt}\vec {v}_0 + \frac{d}{dt}\left[ \vec \omega \times \vec R \right] +\frac{d}{dt} \vec {v}_n.

Инерциаль системада:

\frac{d}{dt} \vec {v}_0 = \vec {a}_0 ,

\frac{d}{dt} \vec {v}_n = \vec {a}_n + \left[ \vec\omega \times \vec {v}_n \right],

\frac{d}{dt} \left[ \vec\omega \times \vec R \right] = \left[ \vec \varepsilon \times \vec R \right] + \left[ \vec\omega \times \frac{d}{dt} \vec R \right] = \left[ \vec \varepsilon \times \vec R \right] + \left[ \vec\omega \times \vec {v}_n \right] + \left[ \vec\omega \times \left[ \vec\omega \times \vec R \right] \right],

биредә \vec {a}_n — системага карата сызыкча тизләнеш, \vec \varepsilon — почмакча тизләнеш.

Шулай итеп:

: \frac{d}{dt}\vec v = \vec a=\vec {a}_0 + \vec {a}_n + \left[ \vec \varepsilon \times \vec R \right]  + 2\left[ \vec \omega \times \vec {v}_n \right]+ \left[ \vec \omega \times \left[ \vec \omega \times \vec R \right] \right].

Соңгы кушылучы - үзәктән куу көче.

әйләнү күчәренә перпердикуляр булган \vec{R} өчен:
: \vec a_c = \vec \omega(\vec \omega\vec R )-\vec R \vec \omega^2=-\vec R \vec \omega^2.

**үзәктән куу көче**
: F_\mathrm{pr} =-m \omega^2 R =-m \frac{v^2}{R}
## Моны да карагыз

*Кориолис көче
*Үзәккә омтылу тизләнеше
## Әдәбият

*«Центробежная сила» в Большой советской энциклопедии
*Матвеев А. Н. Механика и теория относительности: Учебник для студентов вузов. — 3-е издание. — М.: ООО *"Издательский дом «ОНИКС 21 век»: ООО "Издательство «Мир и образование», 2003. — с. 405—406

Төркем:Механика
Төркем:Инерция
Батталов

**Батталов** — татар фамилиясе.
* Габделбари Баттал (1883-1969), тарихчы, телче.
* Салих Батталов (Салих Баттал) (1905-1995), язучы.
* Абдулла Баттал (Габдулла Батталов) (1916-1944), җәлилче.
* Фәнзаман Сәетбатталов (Фәнзаман Баттал) (1939-2015), язучы.
* Ринат Батталов (Ринат Баттал) (17.06.1948), язучы.
* Мөбарәк Батталов (1912-2006), гобойчы, педагог.
----
* **[[Батталова]]**
** Гөлүсә Батталова (1982), шагыйрә.
** Гөлназ Батталова, җырчы.
----
* **[[Баталов]]**
* **[[Сәетбатталов]]**

Төркем:Фамилияләр
Үзәккә омтылу тизләнеше

**Үзәккә омтылу тизләнеше** яки **нормаль тизләнеш**  —  кәкре юл өчен тизлекнең вектор юнәлеше үзгәреше җитезлеген тасвирлаучы тизләнешнең бер өлеше, икенче өлеше - тизлекнең модуль үзгәрешен тасвирлаучы тангенциаль тизләнеш булып тора.

Үзәккә омтылу тизләнеше юл кәкрелегенең үзәгенә юнәлгән, шуннан атамасы чыккан, икенче исеме - **нормаль тизләнеш**.

Әлеге тизләнеш сәбәп булган көчләр суммасы - үзәккә омтылу көче дип атала.

Ньютонның 3-нче кануны буенча үзәккә омтылу көче үзәктән куу көченә тигез. Үзәктән куу көче - инерциаль булмаган хисап системасында кулланыла торган төшенчә.

## Тасвир

Үзәккә омтылу тизләнеше болай бирелә:
: a_n = \frac{v^2}{R}\ 
яки
: a_n = \omega^2 R\ ,
где a_n\  — нормаль  (үзәккә омтылучы) тизләнеш,
v\  — юлдагы сызыкча тизлек,

## Чыгарылу

*\mathbf v = v\, \mathbf e_\tau - тизлек векторы
* \mathbf e_\tau - орынма векторы
:  \mathbf a = \frac{d \mathbf{v}}{dt} 
           = \frac{d (v \mathbf e_\tau)}{dt}
           =  \frac{\mathrm{d}v }{\mathrm{d}t} \mathbf e_\tau + v \frac{d \mathbf e_\tau}{dt}
           =  \frac{\mathrm{d}v }{\mathrm{d}t} \mathbf e_\tau + v \frac{d \mathbf e_\tau}{dl} \frac{dl}{dt}
           = \frac{\mathrm{d}v }{\mathrm{d}t} \mathbf e_\tau+ \frac{v^2}{R}\mathbf e_n\ ,


биредә беренче кушылучы — тангенциаль тизләнеш, ө икенчесе — **үзәккә омтылу тизләнеше**.

*e_n\  юлга нормаль векторы
* l\  — юлның озынлыгы;
*dl/dt = v\ .

Христиан Гюйненс беренче тапкыр үзәккә омтылу тизләнеше өчен тигезләмәне тапкан.

## Моны да карагыз

*Үзәктән куу көче
*Кориолис көче

## Әдәбият

*«Центробежная сила» в Большой советской энциклопедии
*Матвеев А. Н. Механика и теория относительности: Учебник для студентов вузов. — 3-е издание. — М.: ООО *"Издательский дом «ОНИКС 21 век»: ООО "Издательство «Мир и образование», 2003. — с. 405—406

Төркем:Механика
Төркем:Инерция
Шаһиморатов

**Шаһиморатов** — татар фамилиясе.
* Зәйни Шаһиморатов (Шаһиморат Зәйни) (1913-1980), драматург, тәрҗемәче.
* Мәрдегалләм Шаһиморатов (1928), эшче, ССРБ дәүләт бүләге иясе (*[[1976 ел|1976]]*).
* Әнвәр Шаһиморатов, композитор.
----
* Альбина Шаһиморатова (17.10.1979), җырчы, Тукай бүләге иясе (*[[2011 ел|2011]]*).

## Моны да карагыз
* Шәйморатов

Төркем:Фамилияләр
Почмакча тизлек

**Почмакча тизлек** —  әйләнү үзәге тирәсендә җисемнең әйләнү тизлеген тасвирлаучы зурлык.

Ике үлчәмле фәзада почмакча тизлек - сан, ә өч үлчәмле фәзада - псевдовектор (аксиаль аектор) булып тора, гомуми очракта ул кыйгач симметрик тензор.

Өч үлчәмле фәзада почмакча тизлек вакыт берәмлегендә әйләнү үзәге тирәсендә борылу почмагына тигез һәм борау кагыйдәсе буенча әйләнү күчәре буйлап юнәлгән:

: \omega=\frac{d\varphi}{dt},

Почмакча тизлекнең юнәлеше вектор такырчыгышы ярдәмендә билгеләнә, шуннан борау кагыйдәсе кулланыла:

: \boldsymbol\omega=\frac{\mathbf r\times\mathbf v}{|\mathbf r|^2}

Почмакча тизлеге ярдәмендә җисемнең сызыкча тизлеге болай билгеләнә:

:  \vec v = [\ \vec \omega, \vec r\ ], 
биредә \vec r — әйләнү күчәрендә урнашкан координатлар башыннан радиус вектор
* квадрат җәяләр - вектор тапкырчыгышы

Anglespeed1.svg|Борау кагыйдәсе буенча Почмакча тизлекнең юнәлеше
Anglespeed3.svg|Борау кагыйдәсе буенча Почмакча тизлекнең юнәлеше


## Әдәбият

*    Маркеев А. П.  Теоретическая механика. — М.: Наука, 1990. — 416 с. — ISBN 5-02-014016-3.
*    Старжинский В. М.  Теоретическая механика. — М.: Наука, 1980. — 464 с.
*    Яковлев В. И.  Предыстория аналитической механики. — Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2001. — 328 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Классик механика
Төркем:Физик зурлыклар
Качкын (мәгънәләр)

**Качкын** — күп мәгънәле сүз. Каяндыр качып киткән кешене, кайбер төрки телләрдә «качып бару»ны, «паника»ны аңлата.
* Качкын — опера (*[[Нәҗип Җиһанов|Н. Җиһанов]]–[[Әхмәт Фәйзи|Ә. Фәйзи]]*) (*[[1939 ел|1939]]*)
#### Топонимика
* Качкын — Актаныш районындагы авыл.
* Качкын — БР Күгәрчен районындагы авыл.
* Качкын  — БР Бишбүләк районындагы авыл.
#### Моны да карагыз
* Качкын йолдызлыгы
Нәриман Нәриманов

**Нәриман Нәриманов** (, Тифлис, Тифлис губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — азәри язучысы, җәмгыять һәм сәясәт эшлеклесе.
АзССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1920-1922), АзССР чит ил эшләре халык комиссары (1920-1921). ЗСФСР Берлек шурасы рәисе (1922-1923), ССРБ Үзәк башкарма комитеты рәисе (1922-1923), БК(б)Ф ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1923-1925).
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ ҮБК рәисләре
Төркем:Азәрбайҗан революционерлары
Казанфар Мусабәков

**Казанфар Мусабәков** (; , Пирәбәдил, Бакы губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, азәри совет дәүләт эшлеклесе.
БК(б)Ф Әстерхан губерна комитеты мөселман секциясе рәисе (1918-1920), АзССР игенчелек, аннары сәүдә һәм сәнәгать, азык-төлек халык комиссары (1920-1922), АзССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1922-1928), ССРБ ҮБК рәисе (1925-1937), АзССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1929-1931), ЗСФСР ҮБК рәисе (1931-1932), ЗСФСР халык комиссарлары рәисе (1931-1937). БК(б)Ф ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1931-1937).

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ ҮБК рәисләре
Төркем:Азәрбайҗан революционерлары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Дадаш Бөньядзадә

**Дадаш Бөньядзадә** (, Фатмаи, Бакы губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, азәри совет дәүләт эшлеклесе.
АзССР мәгариф халык комиссары (1920-1922), АзССР азык-төлек халык комиссары (1922-1923), АзССР игенчелек халык комиссары (1923-1930), АзССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1930-1932), ЗСФСР игенчелек халык комиссары (1932-1936).
## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан революционерлары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Хөсәен Рахманов

**Хөсәен Рахманов** (декабрь 1902, Бакы, Бакы губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан ленинчыл коммунистик яшьләр берлеге ҮК беренче сәркәтибе (1924-1926), Кавказ арты ленинчыл коммунистик яшьләр берлеге ҮК беренче сәркәтибе (1926-1928), БЛКЯБ ҮК икенче сәркәтибе (1929-1930), АзССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1933-1937).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Мәмәт Искәндәров

**Мәмәт Искәндәров** (, Әйвазлар, Елисаветполь губернасы, Россия империясе—, Бакы, ССРБ) — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан КФ Бакы шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1953-1954), АзССР Министрлар шурасы рәисе (1959-1961), АзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1961-1970), АзССР фәннәр академиясе түбән ятмалы нефть-газ чыганаклары проблемалары институты директоры (1970-?). Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1966-1971), СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1961-1966), 4-7 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты. Геология-минералогия фәннәре докторы (1956).
## Искәрмәләр

Төркем:Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Геология-минералогия фәннәре докторлары
Төркем:Азәрбайҗан дәүләт нефть һәм сәнәгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Парламентлар спикерлары
Тимур Колыев

**Тимур Колыев** (, Бакы, Бакы губернасы, Россия империясе—, Бакы, АзССР, ССРБ) — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
АзССР Югары мәхкәмәсе махсус коллегиясе рәисе (1934-1936), АзССР Югары мәхкәмәсе рәисе (1936-1937), АзССР Халык комиссарлары шурасы — Югары шурасы рәисе (1937-1953, 1954), АзССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1953). БК(б)Ф Үзәк ревизия комиссиясе рәисе (1939-1952), СБКФ ҮК әгъзасы (1952-1956), 1-3 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Садыйк Рәхимов

**Садыйк Рәхимов** (, Балаханә, Бакы губернасы, Рәсәй империясе—, Бакы, АзССР, ССРБ) — азәри совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.
АзССР тикстил сәнәгате министры (1946-1949), АзССР җиңел сәнәгать министры (1949-1952, 1965-1975), Кировабад (Гәнҗә) өлкә башкарма комитеты рәисе (1952-1953), АзССР киң кулланыш таварлары сәнәгате рәисе (1953-1954), АзССР Министрлар Шурасы рәисе (1954-1958). БК(б)Ф Үзәк ревизия комиссиясе рәисе (1939-1952). СБКФ ҮК әгъзасы (1956-1961), 4-5 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Әнвәр Галиханов

**Әнвәр Галиханов** (, Бакы, Бакы губернасы, Рәсәй империясе—1992, Бакы, Азәрбайҗан) — азәри совет дәүләт эшлеклесе, галим.
Азәрбайҗан нефть сәнәгате министры (1958-1961), АзССР Министрлар шурасы рәисе (1961-1970), АзССР фәннәр академиясе геология институты директоры (1970-1977). СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1966-1971), 6-7 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты. Геология-минералогия фәннәре докторы (1965), профессор (1967).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Геология-минералогия фәннәре докторлары
Төркем:Азәрбайҗан дәүләт нефть һәм сәнәгать университетын тәмамлаучылар