open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шарлоттенлунд сарае

**Шарлоттенлунд сарае** () - Шарлоттенлундта элеккеге король җәйге резиденциясе, Копенгаген үзәгеннән төньякка таба якынча 10 км-дан урнашкан.

Беренче исеме Амалиянең принцесса хөрмәтенә аталды. Соңрак ул 1880 нче еллар башында Фердинанд Мәрдаль проекты буенча Фридрих VIII нәсел принцы өчен киңәйтелә һәм җайлаштырыла.

1935 елдан 2017 елга кадәр бинада Дания Биологик станциясе (Dansk Biologisk Station) урнашкан, соңрак DTU Aqua дип аталган. Хәзер мәдәни чаралар өчен кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Дания
Кендрит Шири Санатан Дхарам Шив Гыйбадәтханәсе

**Кендрит Шири Санатан Дхарам Шив Гыйбадәтханәсе** Фиджида, Надида урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. 1905 елда ялланган Һиндстан хезмәтче килеп ул Фиджида иң борынгы Һинд дине гыйбадәтханәсе булган, ул 2008 елның 16 Октябренда ут тарафыннан җимерелгән булган. Полиция гыйбадәтханәнең бу җимерелүе яндыру һөҗүме икәнен раслаган. Ул Фиджида ике атна эчендә ут тарафыннан җимерелгән дүртенче Һинд дине гыйбадәтханәсе булган. *[[Fiji Times]]* газетасында мөхәррирнең биредәге "тамга"ның "бандитлар" тарафыннан җимерелүен гаепләгән һәм "Христиан чиркәүләре җитәкчеләреннән әгъзаларыннан безнең дәүләткә бәла китерә торган гыйбадәтханә яндырудан туктату өчен ашыгыч һәм икейөзле булмаган мөрәҗәгать ясарга" кушкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Исмәгыйль Госманов

**Исмәгыйль Госманов** (,  — , ) — терапевт, ветеринар. Танылган татар табибләренең беренчеләреннән санала. 1904-1907 елларда Ставрополь губернасында табиб-ветеринар. 1912-1917 елларда хәрби табиб. 1918-1920 елларда Санкт-Петербург мөселман гвардиячеләр җыелма полкы табибы. 1921-1944 елларда Казан медицина институтында терапевтика клиникасында. Хезмәтләре гастроэнтерологик авыруларны биохимик ысуллар белән тикшеpүгә карый.
## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
Норвегиянең административ бүленеше

Норвегиядә губерналар (округлар) традицион атамасы *фүлке* (fylke). Губернада короле губернатор тарафыннан тәкъдим ителгән (no:fylkesmann). Губернаның вәкиллекле органнары-фолькетинг (fylkesting), халык тарафыннан сайлана торган, губерна башкарма органнары — Губерния Советы (fylkesradmann).

## Искәрмәләр

Төркем:Норвегия
Вадсө

**Вадсё**  - Норвегия шәһәре һәм Коммунасы, Финнмарк фюлькенең  үзәге. Халык саны-6 186 кеше. Шәһәр ярымутрауның көньяк ярында Варангер урнашкан.

Шәһәрдә NRK дәүләт теле һәм радиоканалы филиалы эшли, шулай ук Varangerradio радиостанциясе бар. Көн саен шәһәрдә Finnmarkena газетасы чыгарыла һәм атналык Varangeren чыга.

## Галерея

Файл:Vadsø.jpg|Вадсё
Файл:Vadsø kirke.jpg|Кирха
Файл:Vadso Norwegen Februar 2004.jpg

## Искәрмәләр

Төркем:Норвегия
Казан университеты каршындагы Археология, тарих һәм этнография җәмгыяте

**Казан университеты каршындагы Археология, тарих һәм этнография җәмгыяте** - фәнни җәмгыять. 1878 елның мартында, Дүртенче археологик съезд карары нигезендә Казан университеты каршында оештырыла. Максаты: Идел-Урал төбәге һәм Себер белән Урта Азия халыкларының тарихын, археологиясен һәм этнографиясен өйрәнүче галимнәр эшчәнлеген берләштерү.

Оештыручы әгъзалары: Петр Шестаков (рәис), Сергей Шпилевский (рәис урынбасары), Андрей Лихачев, Николай Загоскин, Дмитрий Корсаков, Николай Фирсов, П.Осокин, Ян Бодуэн де Куртенэ, Александр Штукенберг, Николай Булич, Вилһелм Радлов һәм башкалар (барлыгы 40 кеше).

1878 елда җәмгыятьтә 64, 1886 елда 130 дан артык галим әгъза булып тора (шул исәптә П.Пономарев, Н.Толмачёв, Н.Лихачев, В.Смолин, Николай Катанов, татар галимнәреннән Шиһабетдин Мәрҗани, Гайнетдин Әхмәрев, Сөләйман Гаетев, Һади Атласи һәм башкалар).

Җәмгыять тарафыннан археологик казу-тикшерү эшләре һәм этнографик экспедицияләр оештырыла; археология музее, нумизматика кабинеты, китапханә ачыла, рус телендә «Известия Общества археологии, истории и этнографии при Казанском государственном университете» журналы чыгарыла. 1929 елда эшчәнлеге туктатыла. 1963-1965 елларда шул исемдә яңа җәмгыять эшләп ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Гыйльми Үзәк
* Татарстанны гыйльми өйрәнү җәмгыяте
* Татарларны гыйльми өйрәнү җәмгыяте
* Татар мәдәнияте йорты

Төркем:Казан университеты
Төркем:Фәнни җәмгыятьләр
Тораташлар (менгирлар)

**Тораташ (озынташ, менгир) ** ( — таш; *hir* — озын) — мегалитларның гади төре, борынгы цивилизация кешеләре бастырып куйган озынча таш. Гадәттә озынташларның биеклеге киңлегеннән берничә тапкыр зуррак була.

## Тасвирламасы
Тораташларның берьялгызы бастырып куелганнары да, төркемләп, озынча түгәрәк яки дүртпочмак буйлап урнаштырылганнары да бар. Хәтта берничә чакрымга сузылган таш аллеялар да очрый. Соңгылары бретон телендә кромлех (киртә, койма) дип атала. Азрак очланганнары һәм шулай ук дүртпочмаклык рәвешендәгеләр дә була.

Иң гади һәм бик борынгы таш объектларга бернинди сурәт төшерелмәгән. Соңрак урнаштырылганнарында чукып ясалган бизәкләр, барельефлар һәм тормыш-көнкүреш күренешләрен чагылдырган рәсемнәр бар: таш балталар, сабаннар, көтүче таяклары һ.б. 

## Тарихы һәм билгеләнеше

Тораташлар — кеше кулы ясаган һәм безнең көннәргә кадәр сакланып калган тәүге борынгы корылмалар. XIX гасырга кадәр аларның барлыкка килүе турында мәгълүматлар археологлар кулында җитәрлек түгел иде. Радиоуглерод дендрохронология ысулларын кулланып анализлау аларның барлыкка килү чорын төгәлрәк билгеләргә мөмкинлек бирде: тораташлар нигездә неолит, бакыр һәм бронза гасырлары культурасына карый.

Борынгы кешеләрнең менгирларны төрле максатларда  файдалануы ихтимал, аларның билгеләнеше бүгенге көндә ачыкланмаган һәм, бәлки, киләчәктә дә ачыклап булмый торгандыр инде. Аларның, әйтик, борынгы инанулар белән бәйле культ йолаларында, башка корылмаларны “әйләндереп алып саклау” өчен кулланылган булуы мөмкин. Тораташлар ниндидер рухи үзәк символикасы, биләмә чикләрен билгеләү ысулы, уңдырышлылыкны арттыру йолаларының һәм фаллик символиканың матди гәүдәләнеше, борынгы саклану корылмаларының бер өлеше һәм шулай ук соляр-астрономик тамгалар булуы да ихтимал, дигән фаразлар бар.

## Географиясе
Менгирлар Европа, Африка һәм Азия кыйтгаларының төрле төбәкләрендә, әмма Көнбатыш Европада, бигрәк тә Бөекбританиядә, Ирландиядә һәм француз провинциясе Бретаньда  ешрак очрый.

Франциянең төньяк-көнбатышында 1200 менгир табылган, алар борынгы тарихның төрле чорларына карый.

Россия җирлегендә төрле борынгы культураларга караучы менгирлар Кавказда, Урал артының көньягында, Алтайда, Хакасиядә, Саян тауларында һәм Байкал күле буенда очрый. Хакасиядә һәм Тывада аерым менгирлар ясалма курганнар өстендә урнашкан. Хакасиядә исә, дистә квадрат километр мәйданда урнашкан “тораташлар каберлеге” дә бар. 

Менгирлар Кырымда да бар. Мәсәлән, Бакчасарай тораташы борынгы обсерваториянең бер өлеше булган дип фаразлана. Украинада “Ызан ташлары” дип аталган менгирлар Кропивницкий (элеккеге Кировоград) өлкәсенең Нечаевка авылында бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Тарих булмаган чор
Казанда Бельгиянең атлы тимер юллар аноним җәмгыяте

**Казанда [[Бельгия]]нең атлы тимер юллар аноним җәмгыяте** — 1892 елда Казан шәһәрендә атлы тимер юл («конка») хәрәкәтен оештыру эшкуарлары оештырган ширкәт. 1899 елдан электр ярдәмендә хәрәкәткә китерелә торган вагоннар барлыкка килә (трамвай). 19 гасыр азагында Казан урамнарында 5 конка (трамвай) юлы эшли. 1909 елда юлларның гомуми озынлыгы 26 кмга җитә. 1918 елда милкен Совет хакимияте үзләштерә.

Төркем:Казан тарихы
Төркем:Казан транспорты
Бөтенрусия мөселман гаскәриләренең беренче корылтае

**Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең беренче корылтае** — 1917 елның 17-26 июлендә Казанда уздырылган корылтай. 200 дән артык делегат катнаша. Бөтенрусия мөселманнарының Вакытлы Хәрби Шурасы инициативасы белән чакырыла.

Бөтенрусия мөселман хәрбиләренең корылтайлары - 1917 елның 1-11 маенда Мәскәүдә Асадуллаев йортында уза.Съездны үткәрү өчен бинаны Асадулаевның улы тәкъдим итә. Бу съезд легаль булмаган рәвештә Түбән Новгород һәм Санкт-Петербургта 1905-1906 һәм 1914 елларда узган дүрт Бөтенроссия мөселман съездының дәвамы була. Нумерациядәге аермасы шуның белән бәйле: 1917 елның Октябрь революциясеннән соң, 1917 елдан съездларның нумерациясен яңадан башларга карар кабул ителә. Съездның инициаторы - IV чакырылыш Дәүләт Думасының мөселман фракциясе була. Съездны чакыру турында карар 1917 елның мартында Санкт-Петербургта узган киңәшмәдә кабул ителә.

Каралган мәсьәләләр: мөселман хәрби оешмалары, мөселман гаскәри берәмлекләрен туплау, Бөтенрусия оештыру җыелышына сайлаулар, аграр, хатын-кызлар мәсьәләләре һ.б. 

Корылтай Бөтенрусия мөселманнарының хәрби шурасын төзү, фронттагы дивизия һәм армияләрдә хәрби мөселман комитетларын, тылда гаскәри гарнизон комитетларын булдыру турында карар кабул итә, гаскәри берәмлекләр урынына милитсә отрядлары төзүне яклап чыга. 22 июльдә делегатлар Бөтенрусия мөселман руханилары корылтае һәм Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае делегатлары белән берләштерелгән утырышта катнашалар.

## Шулай ук карагыз
* Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең икенче корылтае
* Бөтенрусия мөселманнарының беренче корылтае

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан тарихы
Вәгыйзь Нәүрүзев

**Вәгыйзь Нәүрүзев** (Вәгыйзь (Мөхәммәтвәгыйзь) Шаһвәли улы Нәүрүзев, ,  — , ) — укытучы, журналист, «Сибирия», "Тормыш", "Ак Идел" һәм «Ватан» гәҗитләре мөхәррире. 1908 елда Фатыймага өйләнә. Фатыймаи-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова. Хәзерге тикшеренүчеләр, ул революциягә кадәр "охранканың" (әяси полиция) яшерен агенты булган дип уйлылар..

Ватандашлар сугышы вакытында Колчак диктатурасын, аның режимын хуплаган гәзитләрне ("Ак Идел", "Ватан") редакцияли.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Журналистлар
Норвегия гербы

**Норвегия гербы** — (riksvåpen) - илнең төп дәүләт символларының берсе. Дәүләт башлыгы мантия, Изге Олаф ордены билгеләре һәм Норвегиянең король коронасы булган үзенчәлекле шәхси гербны кукулла. Хәзерге вакытта 1285 елдан көмеш акча буенча король Эрик Магнуссонның исеме билгеле.

Төркем:Норвегия
Казан сөлгесе (спектакль)

**Казан сөлгесе** — Кәрим Тинчуринның 4 пәрдәле музыкаль комедиясе. 1923 елда иҗат ителә. Татар дәүләт театрында 1924 елның мартында куела. Рольләрдә: Барый Тарханов (Мөәзин), Рокыя Кушловская (Мөршидә), Ситдыйк Айдаров (Ильяс).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
  

## Моны да карагыз
  

Төркем:Татарча спектакльләр
Төркем:Әлифба буенча спектакльләр
Бәйтерек (һәйкәл)

**Бәйтерек манарасы** яки **Астана-Бәйтерек** (казакъча *Бәйтерек*, татарча тәрҗемәсе **Тирәк**) - Казакъстанның башкаласы Нур-Солтан шәһәренең төп күренекле символы.

## Төзелеш

1997 елда РК президенты Нурсолтан Назарбаев карары буенча илнең башкаласы Алматыдан Акмола шәһәрендә күчерелә, әлеге күчерү символы буларак Бәйтерек манарасы төзелә. Проектның архитекторы Акморза Рөстәмбәков.

Төзегәндә җир казу эшләре 8600 м³, бетон — 2900 м³, металл — 1 килотонна, гөмбәзне пыялаландыру эшләре — 1555 м² тәшкил итә.

Бәйтерек манарасының биеклеге 100 метр, шар белән - 105 метр, шарның диаметры 22 метр.

Түбәнге дәрәҗәсе 4 метрда җир астында урнашкан, анда кафе, аквариумнар, минигалерея бар, шуннан лифт белән иң югары дәрәҗәгә менеп була. Күзәтү экскурсияләре урысча, казакъча һәм башка телләрдә алып барыла.

## Мәгънәсе

Бәйтерек манарасы - 1997 елда Астана шәһәрен илнең яңа башкаласы итеп игълан итү: Казакъстанның яңа дәвере башын билгели. 97 метр биеклегендә *"Аялы алакан"* (Кайгыртучан куллар) композициясе (президентның уң кулы эзе белән) урнаштырылган.

Үзәгендә дөньяның 17 дине вәкиле имзасы белән агач глобус урнаштырылган.

## Риваять
Борынгы күчмә халыклар карашы буенча ике дөнья чигендә Дөнья елгасы ага, аның ярында Тормыш агачы - казакъча *Бәйтерек*, татарча Тирәк үсә (шуннан төрки телләрдә **терәк** сүзе чыккан), тамырлары белән Җирне тота, ә ябалдашы белән Күкне таяндыра.

Ел саен агач ябалдашында изге Сәмруг кош күкәй - Кояш - сала, ә Тормыш агачы итәгендә яшәүче Аждаһа күкәйне йота, бу җәй-кыш, көн-төн алмашы, Игелек һәм Усаллык көрәшен билгели.

Астанада төзелгән Бәйтерек манарасы төрки тарихи тамырларын саклаган һәм чәчәк атачак илне билгели. Бәйтерек манарасы тирәсендә еш кына төрле чаралар уздырыла.

## Күренешләре

Файл:Astana10-Neiz-rev.jpg|50 тәңгәдә Бәйтерек манарасының сурәте
Файл:Kazakhstani tenge 10000 (2006).jpg|10000 тәңгәдә Бәйтерек манарасының сурәте
|Бәйтерек манарасы


## Сылтамалар
*https://mustvisit.world/place/kazahstan-astana-bayterek

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан һәйкәлләре
İskeşähär

**İskeşähär** (törekçä *Eskişehir*) - Törkiä şähäre, Üzäk Anatoliädä urnaşqan İskeşähär digän ilneñ märkäze.

Xalıq sanı 789 750 keşe (2012).

Ankaradan 250&nbsp;km, Stambuldan 350&nbsp;km, Kütahyadan 90&nbsp;km yıraqlıqta, Porsuk yılğasında urnaşqan.

İskeşähärdä küp tatarlar yäşi.

## Tarix

BEQ I meñyıllıqta frigiälelär şähärgä nigez sala, läkin qayber tarixçılar buyınça şähär 4000 yıl elek salınğandır.

Rim imperiäse çorında şähärdä xristianlıq taratılğan, qala **Doriley** (yunança *Δορύλαιον*) iseme astında bilgele.

1097 yılda şähär öçen sälcüklär täre yörtüçelärgä qarşı suğışa.

1115-1175 yıllarda Vizantiä şähärne yawlap kire qaytara.

1176 yılda Miriokefal bäreleşendä sälcüklär ciñä häm şähär Vizantiädän çığa, läkin törki telle pravoslaw yunannar 1922 yılğa qädär şähärdä yäşi äle.

XIV ğasırda İskeşähär - Ğosmanlı imperiäseneñ öçençe başqalası (Edirne şähären yawlap alğanğa qädär).

XIX ğasırdan birle Rusiä imperiäsennän şähärgä küp tatarlar küçenep kilä.

1921 yılda İskeşähärdä yunan ğäskäre häm Kemal törek ğäskäre arasında  zur bäreleşlär uza, yunannar waqıtlıça ciñä, läkin 1922 yılda Törkiä ğäskäre şähären kire azat itä.

2013 yılda İskeşähär Törki Dönyanıñ mädäni başqalası itep saylana.

## Mäğrifat

İskeşähärdä Törkiäneñ iñ zur Anatoliä universitetı (880 000 student belän dönyada öçençe urında tora) urnaşqan.

## Mädäniät

İskeşähärlärdä küp tatarlar yäşi, alar Rusiä imperiäsendä ezärlekläwdän qaçıp küçengän (Qırımnan häm İdel-Ural buylarınnan). Şulay uq Bolgariädän, Romaniädän, Bosniädän töreklär kilä.

2013 yılda İskeşähärdä Türkvision Cır Bäygese uza.

Şähärdä Dönya muzeyları muzeyı (törekçä Dünya Müzeleri Müzesi) urnaşqan. Qalada şulay uq Arxeologik muzey, Aviatsiä muzeyı, Bäysezlek muzeyı, Zamança Pıyala Sänğäte muzeyı h.b. bar.

İskeşähärdäge küpçelek binalar Törkiä bäysezlege öçen suğıştan soñ (1919-1923) yañartıp tözelgän, läkin qayber iske yortlar da saqlanğan, mäsälän: Kurşunlu mäçete.

Frigiä borınğı şähäre Doriläum arxeologik qazuları İskeşähär yanında urnaşqan. Qala tabiği qaynar kükert çişmäläre belän tanılğan.

## İqtisad

İskeşähär yök avtomobillär, timer yul lokomotivlar, istrebitel yörtkeçläre, awıl xucalığı texnikası, tuqımalar, kirpeç, tsement, ximikatlar, meerşaum, şikär citeşterä.

İskeşähär häm Ankara arasında berençe yuğarı tizlekle timer yul tözelgän.

Şähär yanında Anadolu hawa alanı bar.
## Şähärdä tuğan tanılğan şäxeslär
*Cüneyt Arkın - Törkiä akterı, prodüsser, rejissör.
## Şähär klimatı

## Qärdäş şähärlär
*Qazan (Tatarstan, RF)
*Kişenäw (Moldova)
*Phacu (Könyaq Korea)
*Çimkent (Qazaqstan)

## Küreneşläre


Cengiz Topel.JPG|Cengiz Topel häykäle
Eskisehir Night.jpg|Tön İskeşähärdä
Adalar porsuk1.JPG|Porsuk
Eskişehir Merkez camii.jpg|İskeşähär Üzäk mäçete
Camsanatlarimuzesi.jpg|Pıyala sänğäte muzeyı
Eskişehir odunpazarı evleri.jpg|Yortlar
Eskişehir 8.7.2007 (72).jpg|Xatın sını
Fiume Eskisehir.jpg|İskeşähär aşa ağa torğan yılğa



## Sıltamalar

* Räsmi sayt

Төркем:Төркия шәһәрләре
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Төрки дөньяның мәдәни башкалалары
Шри Шива Дурга Гыйбадәтханәсе

**Шри Шива Дурга Гыйбадәтханәсе** (Тамил телендәː ஸ்ரீ சிவா துர்கா கோவில்) төп илаһлары Ходай Шива һәм Дурга Алиһәсе булган гыйбадәтханә.

## Иҗтимагый эшчәнлек
Гыйбадәтханәдә иҗтимагый, мәгариф һәм мәдәният эшчәнлеге була. Билгеләнгән вакыт буенча күп пуджалар һәм хомамнар башкарыла.

Гыйбадәтханә тарафыннан тәкъдим ителгән хезмәтләргә түбәндәгеләр керәː 
* Бина эчтәге хезмәтләр, мәсьәлән Сатья Саи Баба Баджаннары
* Йога һәм Тхирумурай Тхеварам дәресләре
* Стипендияләр һәм Бүләкләр

## Шулай ук карагыз
Сингапурда Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Temple Official website

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае

**Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае** — 1917 елның 21 июль — 2 август көннәрендә Казанда җыела. 200 ләп делегат катнаша. 

## Каралган мәсьәләләр
* Россиянең Оештыручылар җыeнына сайлаулар, 
* милли-мәдәни мохтарият төзелеше, 
* хатын-кызларның ирләр белән тигез хокуклылыгы,
* җир биләмәләрен бүлүнең яңа тәртипләре һ.б. 

## Аерым вакыйгалар
* 22 июльдә Бөтенрусия мөселман руханилары корылтае һәм Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең беренче корылтае делегатлары белән берләштерелгән утырышта Эчке Россия һәм Себер төрки-татарларының Милли-мәдәни мохтариятын (автономиясен) төзү турында декларация кабул ителә, Милли-мәдәни мохтарият нигезләрен эшләү комиссиясе оештырыла.
* 22 июль көне Россия мөселманнарының милли бәйрәме дип игълан ителә.

## Аерым карарлар

* Корылтайда катнашучылар мөселманнарны Россиянең революцион демократлары һәм алар төзегән хакимият органнары белән берләшергә чакыралар.
* Мөселман гаскәри берәмлекләрен төзергә рөхсәт алу өчен Вакытлы хөкүмәт тарафына делегатлар җибәрү карала.
* Төркестан, Кырым һәм Кавказ төбәге мөселман халыкларына дәүләт төзелеше формасын сайлау хокукын үзләренә калдыру;
* дин, мәгариф һәм тел мәсьәләләрен Эчке Россия һәм Себер мөселманнары мохтарияты карамагына тапшыру;
* Миллимәдәни мохтариятның иң югары вәкаләтле канун чыгару органы – Милләт Мәҗлесен чакыру;
* мөселманнар яшәгән Эчке Россия территориясе милли губерналарга бүленергә, анда иң югары вәкаләтле орган – губерна милли җыены булырга тиеш;
* Учредительләр җыенына хәзерлек барышында демократсоциалистлар платформасында торган гомуммөселман блогын булдыру, мөселман кандидатларның бердәм исемлеген төзү;
* кулланылышта булган барлык җирләр шунда хезмәт итүчеләргә түләүсез бүлеп бирелергә тиеш;
* 8 сәгатьлек эш көне кертү, эшчеләрнең социаль иминиятен саклауны дәүләткә йөкләү, социалистик партияләрнең эшчеләргә мөнәсәбәтле программа минимумын кертү кирәклеге хәл ителә.
* Хатын-кыз хокуклары мәсьәләсендә делегатлар I Бөтенроссия мөселман корылтаенда кабул ителгән карарны (варислык һәм шаһитлык күрсәтмәләре бирү хокукы каралган өлештән кала) тормышка ашыру кирәклеген, Диния нәзарәтенең шул карарга таянып эш итәргә тиешлеген белдерәләр.

## Нәтиҗәләр
* Кабул ителгән карарлар турында рәсми рәвештә Вакытлы хөкүмәткә хәбәр итү һәм, Бөтенрусия оештыру җыелышын үткәрелүен көтмичә, аларны гамәлгә ашыру өчен хөкүмәттән рөхсәт алу Милли Шурага йөкләнелә.

## Катнашучылар

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казан вакыйгалары
Төркем:1917 ел
Төркем:Татар милли хәрәкәте чаралары
Төркем:Россиядә ислам
Бөтенрусия мөселман руханилары корылтае

**Бөтенрусия мөселман руханилары корылтае** — 1917 елның 17-21 июлендә Казанда уздырыла. 100 ләп делегат катнаша. Дин оешмаларының эшләрен яңача оештыру һәм хатын-кыз хокуклары мәсьәләләре тикшерелә. Хатын-кызларның ирләр белән тигез хокукка ия булуын яклап сүз әйткән Галимҗан Баруди, Габдулла Апанаев (корылтай сәркәтибе) һәм Гаяз Исхакый фикерләре хуплана. 22 июльдә корылтай делегатлары Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае һәм Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең беренче корылтае делегатлары белән бергә утырышта катнашалар.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Госманов

**Госманов** — фамилия.
 
## '''А'''
* Айтуган Госманов (1920—1996), җылылык физикасы белгече, фән докторы, ТАССР, РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклесе, ТР дәүләт бүләге иясе (1994).
* Алим Госманов (1953—2014), кырымтатар җырчысы, дирижер, Кырымның атказанган артисты (*[[Акмәчет]]*).
## '''Ә'''
* Әбүбәкер Госманов (1910—1982), тарихчы, БАССР атказанган фән эшлеклесе (1970) (*[[Уфа]]*).
## '''Г'''
* Габделгани Госманов (*[[Гани Госман]]*; 1894―1950), Берлинда Татар комитетында мулла.

## '''И'''
* Исмәгыйль Госманов (1875—1944), табиб.
## '''М'''
* Мәхмүт Госманов (1918—2006), рәссам (пейзажчы), ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе, ТАССР халык, РФ атказанган рәссамы.
* Миркасыйм Госманов (1934—2010), тарихчы, ТР ФА академигы, ТР атказанган фән эшлеклесе.
* Муллаян Госманов (1910—1977), Дан орденының тулы кавалеры.
## '''Р'''
* Равил Госманов (1972), спортчы (*[[хоккей]]чы*)
* Равис Госманов (1940), ветеринар-микробиолог, фән докторы, ТР дәүләт премиясе иясе.
* Рәшит Госманов (1937―2022), рәссам-график.
## '''Ү'''
* Үзбәк Госманов (1935—2016), икътисадчы, фән докторы, РФ АХФА, БР ФА академигы, БАССР, РФ атказанган фән эшлеклесе (*[[Уфа]]*).
## '''Х'''
* Хатыйп Госманов (*[[Хатыйп Госман]]*, 1908—1992), әдәбият-тел галиме, фән докторы, ТАССР атказанган фән эшлеклесе.
* Хәйрулла Госманов (1848—1907), дин-җәмәгать эшлеклесе, Госмания мәдрәсәсе хуҗасы-мөдәррисе. (*[[Уфа]]*).
* Хәмзә Госманов (1923—2009), тарихчы, фән докторы, БР ФА шәрәфле академигы (1998), БАССР атказанган фән эшлеклесе (*[[Уфа]]*).
## '''Ю'''
* Юнир Госманов (1931—2012), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966) (*[[Стәрлетамак]]*).

## Моны да карагыз
* Шамил Госман (*Шамил Усманов*, 1898—1937), хәрби эшлекле, сәясәтче, язучы.
* Госмановлар (*[[:ru:Усмановы|ru]]*), Казан сәүдәгәрләре, химаячеләр: Җиһанша Бикмөхәммәт улы (1817—1870), Солтан-Габделгазиз Җиһанша улы (1868—1917 елдан соң).
* Гыйләҗетдин Госман (1938), тел галиме, профессор, мөхәррир, нәшрият директоры (*[[Шеңҗан]], [[Кытай]]*).
* Госманов йорты
* Госманов мәчете
* Госмания мәдрәсәсе  (1868, Казан)
* Госмания мәдрәсәсе (1888, Уфа)
* «Госмания» мәдрәсәсе бинасы (1867, Казан)

## Шулай ук карагыз
* Усманов

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Фамилияләр
Мөхәммәтҗан Хөсәенов

**Мөхәммәтҗан Хөсәен улы Хөсәенов** (1756-1824) — 1789 елда Уфада мөселман дини җыелышы оештырылгач, аңа хакимият тарафыннан билгеләнеп куелган беренче мөфти. Мөхәммәтҗан Хөсәенов сәүдәгәрләр нәселеннән, төп йорты Уфа губернасының Солтанай авылда булган. Бохарада Мир Араб мәдрәсәсен тәмамлаган.

Яшь чагында рус армиясендә офицер булып хезмәт иткән. Аны мөфти итеп куйганда армиядәге хезмәтләре искә алынган дип нигез бар.

1824 елның 18 июнендә (1239 һиҗри) Уфадагы үз йортында вафат. Кабере Атҗитәр авылы янындагы утары янында. Ул барысы 34 ел һәм 10 ай мөфтилек иткән. 

## Моны да карагыз
* Фатыйма Хөсәенова, кызы.

Төркем:Мөфтиләр
Төркем:1824 елда вафатлар
Төркем:1756 елда туганнар
Төркем:Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Казан университеты тарихы музее

**Казан университеты тарихы музее** () — Казанда 1979 елда ачылган музей. 
Координатлары 55.790865, 49.121933.

## Тарих

Музей оештыру буенча эш 1978 елда, университетның 175 еллыгын каршылаганда, КДУның 1954-1979 еллардагы  ректоры М. Т. Нужин хәерхаһлыгы белән башланып китә. 1 ел 2 ай эчендә фән, мәгариф үсешенә, мәдәният, иҗтимагый фикер үсешенә һәм университет галимнәренә, укытучыларына, студентларына багышланган бай материал туплана.
 
Музейны тантаналы ачу 1979 елның 30 ноябрендә уздырыла. КДУның 1979-1990 еллардагы ректоры А. И. Коновалов музейны ача. Музейның беренче  директоры — С. В. Писарева.

Күргәзмәләргә куелган 1,5 меңнән артык экспонат (*алар арасында уникаль ядкарьләр һәм раритетлар күп, мәсәлән, профессор А. П. Норден тапшырган [[Николай Лобачевский|Н. И. Лобачевскийның]]  һ. б.*) университетның 200 еллык тарихы, университетның илнең фәнни үсешенә зур өлеш керткән фәнни мәктәпләренең казанышлары турында, университет галимнәренең Казан университетына бөтен дөньяда танылу китергән искиткеч ачышлары турында сөйли.

Университетның 200 еллыгына музей экспозицияләре яңартыла.

## Бина

Музейның төп экспозициясе өчен университетның баш корпусының искиткеч бинасы — элекке университет чиркәве () бирелә.

Музейның тарих фәннәре докторы  профессор Г. Н. Вульфсон җитәкчелегендә булдырылган мемориаль комплексына XIX гасырның икенче яртысы интерьеры торгызылган университетның актлар залы, юридик факультет аудиториясе, Н. И. Лобачевский залы,  күргәзмәләр залы керә. Күргәзмәләр залында 1941-1943 елларда Казанга эвакуацияләнгән ССРБ ФА академик институтлары галимнәренең Бөек Ватан сугышында җиңүгә керткән өлеше турында сөйләүче даими эшләүче «Фәнни оборона сызыгы» бүлеге урнашкан.

Музей урнашкан бинаның бай тарихы бар. Архитектор П. Г. Пятницкий (*[[1788 ел|1788]]—[[1855 ел|1855]]*) проекты буенча 1825 елда *рус классицизмы* стилендә төзелгән бина бер-берсеннән 30 метр ераклыкта торучы ике бинаны тоташтырып эшләнгән. Болар — XVIII гасыр ахырында Воскресенская урамының бер башында (*хәзерге* Кирмән урамы) төзелгән ике катлы губернатор йорты (*[[1798 ел]]да [[Беренче Казан ирләр гимназиясе|Беренче император ирләр гимназиясенә]] тапшырылган*) һәм Казан вице-губернаторы, кенәз Дмитрий Василий улы Тенишев йорты. Бина соңыннан чиркәү итеп үзгәртеп корыла

1917 елдан соң (*1919 елның көзеннән*) физик тәрбия залы, сугыш елларында Мәскәү һәм Ленинградтан Казанга эвакуацияләнгән ССРБ ФА хезмәткәрләре өчен тулай торак, аннан соң ике ел дәвамында Н. И. Лобачевский исемендәге фәнни китапханәнең уку залларының берсе була.

Атнаның шимбә, якшәмбедән башка көннәрендә 10-18 сәгатьләрдә ачык. Төркемнәргә экскурсияләр түләүле. Льготалар бар. Телефоны (843) 238-15-73.

## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]]*. Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
*   Казан университеты тарихы музее   
*  Казан университеты тарихы музее КФУ рәсми сайтында 
*  КФУ тарихы музее Россия музейлары порталында

## Искәрмәләр


 

Төркем:Казан музейлары
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университеты
Кече Корылтай

**Кече Корылтай** — оештыру һәм канун чыгару хакимияте органы, алпарламент. 1917 елның 10 декабрендә Ырынбурда Өченче бөтенбашкорт корылтаенда оештырыла. 22 әгъзадан (Юныс Бикбов (рәис), Шаһихәйдәр Акчулпанов, Аллабирде Ягафәрев, Саетгәрәй Мәгазов, Габдрахман Фәхретдинов, Нуриәгъзам Таһиров, Гайнулла Гыйрфанов, Әхмәтзәки Вәлиди, Хаҗиәхмәт Рәмиев, Муса Смаков, Галиәхмәт Гаетбаев, Хәбибулла Габитев, Ризаэтдин Фәхретдин, Шәриф Манатов, Сәгыйть Мерәсев, Харис Йомаголов, Җангәрәй Әмирев, Гомәр Куәтев, Илдархан Мутин, Искәндәр Солтанов, Госман Токымбәтев, Габдулла Иделбаев) һәм 3 кандидаттан торган. Кече Корылтайның төп функцияләре: автономияле Башкортстан хөкүмәтен булдыру, корылтайда кабул ителгән кануннарны эшләп бетерү, парламент чакыру. 1917 елның 20 декабрендә Кече Корылтай тарафыннан Башкорт хөкүмәте сайлана һәм раслана. 1919 елда эшчәнлеген туктата.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Шри Кришнан Гыйбадәтханәсе

**Шри Кришнан Гыйбадәтханәсе** Кван Им Тхонг Худ Чо Гыйбадәтханәсенә якын гыйбадәтханә. Ул Сингапурда, Ватерлоо Урамында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Казан университетының этнография музее

**Казан университетының этнография музее** () — Казанда 1815 елда  нигез салынган музей. РФдә иң борынгы музейларның берсе.
Координатлары 55.790865, 49.121933.

## Тарих

Казан университетының этнография музее XIX гасыр башында Көнчыгыш разряды (факультеты) каршында  буларак ачыла. Анда борынгы әйберләр саклана. XIX гасырның икенче яртысында исеме   итеп үзгәртелә (*[[Идел|Идел буе]] халыкларын өйрәнү бурычы куела*).  Бу чорда музейны һәм этнографияне үстерүдә Н. А. Фирсов (*[[1831 ел|1831]]—[[1896 ел|1896]]*), К. К. Фукс, Д. А. Корсаковның (*[[1843 ел|1843]]—[[1919 ел|1919]]*) өлеше зур.

1878 елда Казан университетында Археология, тарих һәм этнография җәмгыяте төзелә. Җәмгыятьнең бурычы итеп Казан төбәген тикшерү куела, әмма Җәмгыять тарафыннан Урта Азиягә, Себергә, Ерак Көнчыгышка җирле халыкларны өйрәнү максатында күп санлы сәфәрләр оештырыла. Җәмгыять каршында этнография музее оештырыла, һәм ул әлеге экспедицияләрдән алып кайткан экспонатлар исәбенә даими тулыландырыла.
 
1888 елда университетта география һәм этнография кафедрасы ачыла. Әлеге кафедра уку әсбаплары сыйфатында Һамбургның Умляуфф музее лабораториясеннән дөньяның күп халыкларының (*[[Австралия]], [[Океанлык]], [[Африка]], [[Төньяк Америка|Төньяк]] Һәм [[Көньяк Америка]]*) көнкүреше турында  сатып ала башлый. 1913 елда кафедраны профессор Б. Ф. Адлер (*[[1874 ел|1874]]—[[1945 ел|1945]]*) җитәкли. Аның башлангычы белән Ватанны өйрәнү, археология, тарих һәм этнография музейлары бер музейга — Этнография музеена берләшә. Б. Ф. Адлерның эшен шәкерте Н. И. Воробьев (*[[1894 ел|1894]]—[[1967 ел|1967]]*) дәвам итә. Ул бигрәк тә татарларның матди мәдәниятен тирәнтен өйрәнә. Совет чорында музейны баетуга шулай ук Казан университеты этнографлары Е. П. Бусыгин (*[[1913 ел|1913]]—[[2008 ел|2008]]*) һәм Н. В. Зорин (*[[1923 ел|1923]]—[[2006 ел|2006]]*) зур өлеш кертә.

## Күргәзмәләр
Этнография музее күргәзмәләрендә 10 мең экспонат куелган. Анда күп халыкларының көнкүреше һәм мәдәнияте белән танышырга мөмкин.

Атнаның шимбә, якшәмбедән башка көннәрендә 10-17 сәгатьләрдә ачык. Киләсеңне бер көн алдан хәбәр итәргә кирәк. КФУ хезмәткәрләре һәм студентларыннан башкаларга, төркемнәргә керү түләүле. Телефоны:  +7(960) 031-01-30.

## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]]*. Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
*   Казан университетының этнография музее КФУ сайтында

## Искәрмәләр


 

Төркем:Казан музейлары
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университеты
Усманов

**Усманов** — фамилия.
* Алишер Усманов (1953), Россия эшмәкәре, миллиардер.
* Вил Усманов (1968), җырчы, ТР халык артисты (2018).
* Габделгазиз Усманов (*[[Газиз Иделле]]*, 1905―1985), язучы, тәрҗемәче, мемуарист.
* Гайсә Усманов (1922-1993),  Дан орденының тулы кавалеры.
* Гомәр Усманов (1932-2015), ТАССР Министрлар шурасы рәисе (1966-1982), КПСС Татарстан ӨК 1нче сәркатибе (1982-1989), КПСС ҮК сәркатибе (1989-1990).
* Искәндәр Усманов (1950), үсемлек физиологиясе белгече, фән докторы (*[[Уфа]]*). Й. А. Усмановның улы.
* Йосыф Усманов (1903-1993), агрохимик, физиолог, фән докторы, БАССР, РСФСР атказанган фән эшлеклесе.
* Мәгафур Усманов (1962), драма актеры, БР халык артисты (*[[Уфа]]*).
* Мәхмүт Усманов (1918-2006), ТАССР халык, РФ атказанган рәссамы.
* Мидхәт Усманов (1914-1983), икътисадчы, профессор.
* Миңнерәис Усманов — дәүләт һәм хуҗалык органнары ветераны.
* Муллаян Усманов (*Муллаям Госманов*, 1910-1977),  Дан орденының тулы кавалеры.
* Ноэль Усманов (1950), гарәп теле белгече, профессор (*[[Мәскәү]]*).
* Оскар Усманов (1971), композитор, аранжировкачы, музыкаль продюсер, хитмейкер. В. М. Усмановның улы.
* **Рөстәм Усманов**
** Рөстәм Усманов (1915―2006), метеоролог, СССР Гидрометеорология үзәге баш синоптигы (1946―1976).
** Рөстәм Усманов (1969), «Газпром трансгаз Казан» ҖЧҖ генераль директоры (2019 елның июленнән).
* Хәйрулла Усманов (1848-1907), мөселман дин эшлеклесе, имам.
* Хәйрулла Усманов (1866-1915), мулла, II РИ Дәүләт Думасы депутаты.
* Хәмзә Усманов (1923-2009), тарихчы, фән докторы, БАССР атказанган фән эшлеклесе (*[[Уфа]]*).
* Хәсән Усманов (1975), җырчы, Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты (2006), БР атказанган артисты (2014).
* Шамил Усманов (*Шамил Госман*, 1898-1937), язучы, хәрби-сәяси эшлекле.
* Шәфыйк Усманов (1947), санаторий баш табибы (*[[Ундыр]], [[Сембер өлкәсе]]*).
----
* Рауза Усманова (1923-), театр белгече, ТАССР, РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Моны да карагыз
* Госманов
* Усман

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Фамилияләр
Казан химия мәктәбе музее

**Казан химия мәктәбе музее** () — Казанда 1840-1845 елларда нигез салынган, 1863 елда рәсмиләштерелгән музей. Дөньяда бердәнбер тулы бер фәнни мәктәпнең мемориаль химия музее булып тора.
Координатлары 55.790865, 49.121933.

## Тарих

Музейга 1840-1845 елларда химик һәм рәссам, Петербург ФА мөхбир-әгъзасы К. К. Клаус (*[[1796 ел|1796]]—[[1864 ел|1864]]*) нигез салган. 1863 елда Александр Бутлеров (*[[1828 ел|1828]]—[[1886 ел|1886]]*) музейга беренче караучы (җитәкче) итеп фармацевт А. И. Ломанны билгеләгән. Ул музей белән 20 ел җитәкчелек иткән. Музей университет ишегалдындагы университет белән бер ансамбль төзүче бинада урнашкан. Бинаны архитектор М. П. Коринфский 1837 елда төзеп бетергән. Беренче катында — химия, икенче катында — физика лабораторияләре урнашкан булган. 1844-1848 елларда химия һәм технология лабораториясендә лаборант булып Модест Киттары (*[[1825 ел|1825]]—[[1880 ел|1880]]*) хезмәт итә.

## Күргәзмәләр
Күргәзмәләр Казан химия мәктәбенең XIX гасыр урталарыннан безнең көнгә кадәр үсеше тарихын яктырта. Музей составына иң беренче булган кыяфәтендә Бутлеровның кабинеты (*шәхси китапханәсе белән бергә*), аеруча кыйммәтле экспонатларны саклау бүлмәсе, химия лабораториясе, борынгы химия китаплары булган китапханә, Бутлеров аудиториясе керә.

Музейның экспонатлары булып К. К. Клаус, Николай Зинин (*[[1812 ел|1812]]—[[1880 ел|1880]]*), А. М.  Бутлеров, В. В. Марковников (*[[1837 ел|1837]]—[[1902 ел|1902]]*), А. М. Зайцев (*[[1841 ел|1841]]—[[1910 ел|1910]]*) һ. б. атаклы Казан химиклары тапкан матдәләр, Казан химикларының бюстлары һәм портретлары, аларның гыйльми хезмәтләре, шәхси әйберләре, XIX гасырның оригиналь химия җиһазлары һәм савыт-сабасы, химия лабораториясенең 1857-1900 еллардагы документлары һ. б. тора.
 
Атнаның шимбә, якшәмбедән башка көннәрендә 10-16 сәгатьләрдә ачык. Төркемнәргә керү түләүле. Телефоны: +7(960) 031-01-30.

## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]]*. Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
*  Казан химия мәктәбе музее  
*   Казан химия мәктәбе музее КФУ сайтында

## Искәрмәләр


 

Төркем:Казан музейлары
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университеты
Усман

**Усман** — топоним.
* Усман — БР Авыргазы районы авылы (Таштамак авыл шурасы).
* Усман — БР Авыргазы районы авылы (Торымбәт авыл шурасы).
* Усман — БР Балтач районы авылы.
* Усман — БР Благовар районы авылы.
* Усман — БР Гафури районы авылы.
* Усман — Чиләбе өлкәсенең Коншак районы авылы.

## Моны да карагыз
* Яңа Усман
* Урта Усман
* Иске Усман
* Тирес-Усман
* Усман-Ташлы

Төркем:Топонимнар
Эканамша

**Эканамша** (Санскрит телендәː एकानंशा, әйтелешеː Ekānaṁśā) - ул шулай ук Арья буларак мәгълүм, Йоганидра белән идентификацияләнгән Һинд дине Алиһәсе. Санскрит телендә Эканамшаның мәгънәсе "берәү, өлешсез" һәм ул яңа айның атамасы. The Indian Theogony: Хәзерге заман галиме S. C. Mukherji буенча Харивамсада Эканамша Вишнуның *[[шакти]]*сы буларак идентификацияләнә, ул Нанданың кызы буларак бәби Кришнаны Камсадан яклар өчен иңгән. Харивамсада ул Индраның кыз бертуганы буларак тәкъдим ителә, шуңа күрә ул шулай ук Каушики буларак мәгълүм. Вишнудхармоттара пурана аны Гандхари (Вишну Ходаена карый торган иллюзия куәте) буларак тасвирлый һәм бу Гандхари Лакшмины, Дхртины, Киртины, Пуштины, Шраддханы, Сарасватины, Гаятрины һәм Каларатрины чагылдыра. Харивамса (II.4.37-41) буенча аңа Вришнилар табына. Матхура төбәгендә күп "туганлык триадалары" бар, алар Кришнаны, Балараманы һәм аларның кыз бертуганы Эканамшаны сурәтлиләр һәм стилистика буенча алар безнең эрага карыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Нәбиулла Бабичев

**Нәбиулла Бабичев** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Бөтенрусия мөcелманнарының икенче корылтаенда катнашучы, 1920-елларда — Златоуст шәһәре мөхтәсибе.

## Искәрмәләр
Туктасын Гаетмөхәммәтев

**Туктасын Гаетмөхәммәтев** (,  — , ) — 2 нче гилдия сәүдәгәре, Тубыл мөcелман тәрәкъкыятьчеләре җәмгыятенә нигез салучыларның берсе, Тубыл шәһәр думасы гласные, Тубыл шәһәрендә таш мәчет салдыручы.
## Моны да карагыз


## Искәрмәләр
Шәехләр (Омск өлкәсе)

**Шәехләр** (Междуречье, Речапово) — Омск өлкәсенең Тара районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 39,6%, урыслар — 56,1%.

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q18396335|Нариман Гаетмөхәммәтев]]*

## Искәрмәләр

Төркем:Тара районы торак пунктлары
Сәлимгәрәй Җантүрин

**Сәлимгәрәй Җантурин** (,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, филолог, алпавыт. «Иттифак әл-мөслимин» фиркасен оештыручыларның берсе, аның үзәк комитеты әгъзасы. 1 нче Дәүләт Думасы депутаты (1906). «Милләт» гәҗитенә нигез салучы (1914). Уфада «Галия» мәдрәсәсен тотучы иганәчеләрдән берсе. 1916-1917 елларда Уфа губернасы җәмәгать (мировой) судьясы. Милләт Мәҗлесе депутаты, Малия нәзарәте әгъзасы (1918). Татар телендә кулланылган гарәп-фарсы сүзләре сүзлеге авторы (1911).

## Искәрмәләр
Казан университетының археология музее

**Казан университетының археология музее**, КФУ Халыкара мөнәсәбәтләр институтының археология музее () – Казанда 1810-1927 елларда эшләп килгән, 1978 елда яңадан торгызылган музей. КФУның 2нче корпусында урнашкан.

## Тарих
 
Казан университетының археология музеен оештыру эше XIX гасыр башында, 1810 елда борынгы акчалар һәм әйберләр сатып алудан башлана. XIX гасырның беренче яртысында музей ике кабинет — нумизматика кабинеты («мюнцкабинет») һәм борынгы әйберләр кабинеты эшчәнлегенә таяна.
 
XIX гасыр уртасында музейда Аурупада иң зурлардан булган нумизматика  барлыкка килә. 1878 елда IV Археология корылтае материаллары нигезендә Археология, тарих һәм этнография җәмгыятенең  музее оеша.

Ике музей да 1927 елга кадәр эшләп килә, аннары күргәзмәләр җыеп алына. 1929 елда тупланмаларның күпчелек өлеше ТАССР үзәк музеена тапшырыла.

## Яңа чор
1978 елда музей археология кабинеты нигезендә галим-археолог А. Х. Халиков (*[[1929 ел|1929]]—[[1994 ел|1994]]*) башлангычы белән янәдән торгызыла. Музей күргәзмәләре Идел-Чулман төбәге тарихы һәм археологиясе турында сөйли. Шулай ук Себер, Урта Азия, Төньяк Кавказ турында , борынгы Греция һәм борынгы Румның археология материаллары да бар.

Музей фондларында 150 мең саклау берәмлеге экспонат исәпләнә. Музейның иң эре тупланмаларында — таш гасыры кораллары, Ананий мәдәнияте коллекциясе, Идел буе-Урал буеның урта гасырлар истәлекләре һ. б. Безнең  эраның IV-V гасырларындагы Турай курган каберлеге, Зур Тигәнәле угырлар (борынгы маҗарлар) каберлеге, Олы Тархан борынгы болгар чоры каберлеге материаллары һ. б. экспонатлар бар. Музей, күпчелек очракта, Казан университетының еллык археология экспедицияләреннән алып кайтылган табылдыклар исәбенә тулыландырыла.

Музейны булдыруда һәм баетуда Казан галимнәре (археологлар, нумизматлар, филологлар, хирурглар) Х. М. Френ (1782—1851), К. Ф. Фукс, А. Ф. Лихачев (1832—1890), Ф. И. Эрдман (1793—1863), А. А. Штукенберг, Н. Ф. Высоцкий (1843—1922), М. Г. Худяков,  Н. Ф. Катанов, В. Ф. Смолин (1890—1932), Н. Ф. Калинин, А. Х. Халиков, Т. А. Хлебникова (1928—2001) һ. б. өлеше кергән.

Музей КФУ уку процессына бәйле рәвештә эшли. Киләсеңне алдан хәбәр итәргә кирәк. КФУ хезмәткәрләре һәм студентларыннан башкаларга, төркемнәргә керү түләүле. Телефоны  +7(960) 292-09-83.

## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]]*. Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
*    Казан университетының археология музее «Россия музейлары» порталында
*   Казан университетының археология музее КФУ сайтында 

## Искәрмәләр


 

Төркем:Казан музейлары
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университеты
Йосыф Байгилдин

**Йосыф Байгилдин** (Йосыф Мөхәммәтҗан улы Байгилдин, ,  — , ) — химик-технолог. 1944-1957 елларда Тула өлкәсе Алексин химия комбинатында. 1957-1961 елларда КХТИдә эшли. 1961-1974 елларда Казан химия заводында баш инженер, 1975-1987 елларда Химия продуктлары фәнни-тикшеренү институтында. Махсус машиналар житештерү технологиясен яхшыртуга зур өлеш керткәне өчен СССР Дәүләт бүләге бирелә (1953).
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Зәкәрия Әхмәрев

**Зәкәрия Әхмәрев** (Зәкәрия Яхъя улы Әхмәрев, ,  — , ) —   журналист, өлкәне өйрәнүче, педагог.  Муса Җәлил, Шамил Госманов һәм башкалар иҗатына багышланган мәкаләләр авторы.

## Искәрмәләр
Мөхәммәтсадыйк Габдуллов

**Мөхәммәтсадыйк Габдуллов** (Мөхәммәтсадыйк Габдлмәҗит улы Габдуллов, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, *Түбән Тагил мәдәни-икътисади һәм хәйрия җәмгыяте*нә нигез салучыларның берсе, Түбән Тагил мәчете имам-хатыйбы (1907-1923).
Абруй Сәйфи

**Абруй Сәйфи** (,  — , ) —  педагог, журналист, тәрҗемәче, язучы.  1905-1912 елларда Иске Татар Әдәмсуы, Әҗе авылларында һәм Әстерхан шәһәрендә татар мәктәпләрендә укыта. 1912 елдан журналистлык эшендә, мәкаләләре «Аң», «Идел», «Кояш», «Вакыт», «Эшче», «Татарстан» гәҗит-журналларында басыла. 1917 елның февраленнән Мөселман социалистлар комитетында. 1920 елдан ВКП(б)ның җирле оешмаларында эшли. «Азат хатын» журналын оештыручылардан һәм аның хезмәткәрләреннән берсе (1926-1928). Антон Чехов, Анри Барбүс хикәяләрен татар теленә тәрҗемә итә. Татар хатын-кызлары хәрәкәте турындагы китаплар авторы. Репрессияләнә, 1957 елда аклана.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Хлебников

**Хлебников** (Хле́бников) ― фамилия.
* Велимир Хлебников (1885—1932), шагыйрь, рәссам.
* Пётр Хлебников (1829―1914 елдан соң), профессор, тәрҗемәче.
---- 
* Тамара Хлебникова (1928—2001), археолог, ТР дәүләт бүләге иясе.
* Вера Хлебникова (1891—1941), рәссам (*[[Мәскәү]]*).
* Вера Хлебникова-Митурич (1954), рәссам. Вера Хлебникованың оныгы.
## Моны да карагыз
* Хлебниково
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Фамилияләр
Профессор

**Профессор** (, «укытучы») - югары уку йортларында эшләүче югары квалификацияле укытучыларга яки фәнни-тикшеренү оешмаларында берничә фәннәр кандидаты тәрбияләгән фәнни хезмәткәрләргә (фән докторларына) бирелә торган гыйльми исем.

Төркем:Югары уку йортлары
Душан (Рамаяна)

**Душана** (Хинди телендә: दूषण) Һинд Рамаяна эпосында кеше ашаучы Ракшаса булган. Рамаяна Һинд эпосы буенча Равананың энеләре - Душана һәм аның игезәк иртуганы Кхара, Дандака Урманы белән идарә итә торган шәйтаннар булган. Лакшмана Шурпанакханың борынын һәм колакларын кисеп алганнан соң, Кхара һәм Душана Лакшмана һәм Рамага каршы сугыша башлаганнар. Бу сугыш дәвамында Душана Рама тарафыннан үтерелгән булган.

## Искәрмәләр

*A Classical Dictionary of Hindu Mythology & Religion by John Dowson

Төркем:Һинд дине
Hind milli kongressı

**Hind milli kongressı** (hindi भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस), **Kongress firqäse** - Hindstannıñ iñ ere firqäse, iñ iske säyäsi oyışması.

1885 yılda nigezlängän.

Lok Sabha (hindi लोकसभा, tatarça **Xalıq pulatı**) digän Hindstan tübän pulatında 2009-2014 yıllarda  iñ zur wäkillegenä (206 äğza) iä bula. Läkin 2014 yıl ğomumi saylawları näticäsendä Hind Kongressı nibarı 44 (543 äğzadan) urın saqlıy.

2004-2014 yıllarda Sonia Gandi tarixında iñ ozaq waqıtta firqäne citäkli.

Hind milli kongressı  Britan kolonial' rejimına loyal' oppozitsiädän 1920 yıllarda ilneñ milli bäysezlege öçen aktiv köräşkä küçä häm iñ zur firqädä äylänä.

Hind milli kongressınıñ töp qaraşları Mahatma Gandi fikerläre nigezendä tora.

1947 yılda Hindstan bäysezlegen yawlağannan soñ Hind milli kongressı 1977 yılğa qädär idärä itüçe firqä bulıp tora häm 1980-1989, 1991-1996, 2004-2014 yıllarda xakimiätkä kire qayta.

## Sıltamalar
* Индийский национальный конгресс (ИНК)
* Индийский национальный конгресс и борьба за независимость Индии // История Востока

Төркем:Һиндстан
Төркем:Һиндстан фиркаләре
Казан университетының зоология музее

**Казан университетының зоология музее**, **Казан университетының Э. А. Эверсман исемендәге зоология музее һәм гербарие** () – Казанда 1804 елда нигезләнгән музей. КФУ баш корпусының көнчыгыш канатында икенче катта урнашкан.

## Тарих

Казан университетының зоология музее университетның табигать тарихы кабинеты җирлегендә 1804-1805 елларда оеша. Коллекцияләрнең тарихы тагын да борынгырак. XVIII гасыр ахырында кенәз Г. А. Потемкин-Тавридалы Екатерина II  күрсәтмәсе буенча Екатеринославта (*1796 елга кадәр, 1802-1926 елларда Екатеринослав, 1796-1802 елларда Новороссийск, 1926-2016 елларда Днепротпетровск, 2016 елдан [[Днипро]]*) университет ачарга планлаштыра. Әлеге университет өчен хайваннар, кошлар, үсемлекләр һәм минераллар коллекцияләре сатып алына. Павел I указы белән әлеге тупланмалар 1798 елда Беренче Казан ирләр гимназиясенә (*гимназия нигезендә [[1804 ел]]да университет оештырыла, [[1805 ел]]да ачыла*) тапшырыла. 133 данә экспонаттан зоология музее башланып китә. Профессор К. Ф. Фукс музейның беренче җитәкчесе була. Аның башлангычы белән профессор К. И. Броннерның (1758—1850)  578 данә раковинадан торучы конхилогия тупланмасы сатып алына. 1828-1860 елларда музей җитәкчесе — профессор Э. А. Эверсман (1794—1860). 1844 елга экпонатлар саны 5 735 кә җитә. 1860 елдан музей җитәкчесе — профессор  Н. П. Вагнер (1829—1907). 1881 елда химик А. М. Бутлеров (1828—1886) 1 151 данә Идел-Урал фаунасы күбәләгеннән торучы тупланмасын (гербарий) университетка бүләк итә. Профессорлар Э. А. Мейер (1859-1928),  М. М. Усов (1845—1902), Н. А. Ливанов (1876—1974) тырышлыгы белән музей «Неаполь» сериясеннән Урта диңгез экспонатлары белән тулылана.
  
## Күргәзмәләр

Музейның 8 залында 23 төрдәге хайван тупланмалары күрсәтелә, арада сирәк очрый торганнары да бар. Мәсәлән, Квагга зебрасының карачкысы — дөньяда булган тугыз данәнең берсе, РФдә бердәнбер. Соңгы кыргый квагга 1878 елда үтерелгән, 1883 елда Җир шарындагы соңгы исән квагга Амстердам зоопаркында үлгән булган.

Атнаның шимбә, якшәмбедән башка көннәрендә 10-17 сәгатьләрдә экскурсияләр үткәрелә. Ике көн алдан язылу  кирәк. 25 кешедән артмаган төркемнәр (4нче сыйныфтан укучылар төркемнәре дә) кабул ителә. Телефоны:  8 (843) 231-52-96.

## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]]*. Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
*     Казан университетының зоология музее «Россия музейлары» порталында
*      Казан университетының зоология музее КФУ сайтында 

## Искәрмәләр


 

Төркем:Казан музейлары
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университеты
Батыев

**Батыев** — фамилия.
* Салих Батыев (1911-1985), ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе (1960-1983).
----
* Эльвира Батыева (1940), химик, ТР ФА мөхбир-әгъзасы (1994). ТССР атказанган фән эшлеклесе (1990). С. Г. Батыевның кызы.
## Моны да карагыз
* Батый

Төркем:Фамилияләр
Бичурин

**Бичурин** — фамилия.
* Габдулла Бичурин (1911-1986), генерал-майор (1964), ТАССР КГБ рәисе.
* Әмир Бичурин (1935), контр-адмирал (1981).
* Мирза Бичурин (1940), физик, фән докторы.
* Никита Бичурин (*Иакинф*, 1777-1853), архимандрит, шәркыятче-галим.

## Моны да карагыз
* Габдулла Бичурин урамы
* Бичура авылы
* Бикчурин

Төркем:Фамилияләр
Бикмөхәммәтов

**Бикмөхәммәтов** — фамилия.
* Исмәгыйль Бикмөхәммәтов (1710?-1801), сәүдәгәр, сәяхәтче,  авторы (*[[Каргалы бистәсе|Татар Каргалысы]]*).
* Роберт Бикмөхәммәтов (1929-1995), әдәбият галиме, фән докторы (*[[Мәскәү]]*).
----
* Зирәк Бикмөхәммәтова (1935), биолог, фән докторы (*[[Ташкәнт]]*).
* Хаува Бикмөхәммәтова (1921), табиб-хирург, фән докторы, БАССР атказанган фән эшлеклесе (*[[Уфа]]*).
## Моны да карагыз
* Бикмөхәммәд (XVIII гасырның 2нче яртысы), язучы.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Фамилияләр