open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Равил Лотфуллин

**Равил Шәрип улы Лотфуллин** — казан дәүләт авыл хуҗалыгы академиясенең физика һәм математика кафедрасы профессоры, 2004 елдан  кафедра мөдире.
## Биография
Равил Шәрип улы Лотфуллин 1941 елда Яңа Тинчәле авылында дөньяга килә. 1955 елда туган авылындагы җидееллык мәктәпне, 1958 елда Иске Шәйморза урта мәктәбен мактау граматалары белән тәмамлый. Кечкенәдән үк күңелендә физика фәненә карата кабынган мәхәбәте аны Казан дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетына китерә һәм ул "Физика һәм җитерү нигезе"белгечләре буенча укый башлый. 1965 елда шул ук кафедрада ассистент вазифаларында раслана. 1966 -1969 елларда профессор М.М.Зарипов җитәкчелегендә аспирантурада укый. Фәнни конферендицияләр вакытында Р.Ш.лотфуллин атом-төш квадраполь резонасы лабораториясе модире Г.К. Семин белән таныша.

Ул Г.К. Семин тәкъдиме һәм Коломна дәүләт педагогия институты җитәкчелегенең чакыруы буенча әлеге югары уку йортының теоритик физика кафедрасына күчә; 1976 елга кадәр анда өлкән укытычу булып эшли. 1972 елда кандидатлык диссертациясен яклый. 1976 елда кафедра мөнире булып сайлана, 1991 елдан теоретик физика кафедрасы профессоры вазифаларын башкара.
## Фәнни эшчәнлеге
Коломна дәүләт педагогия институтында эшләгән чорда Р.Ш. Лотфуллин атом-төш квадрополь резонансы (АТКР) өлкәсендә күренекле галим, теоретик физика буенча талантлы укытучы - остаз, югары сәләтле оештыручы, күпкырлы җәмгыять эшлеклесе булып таныла.

Р.Ш. Лотфуллин — Русиядә һәм чит илләрдә дөнья күргән 120ләп фәнни һәм фәнни-митодик хезмәтләр авторы. Ул институтта яшь галимнәр советы рәисе, халык контроле комететы әгъзәсы, җитештерү - гавами комиссия рәисе, фәнни-тикшерүне советы әгъзасы вазифаларын башкара.

1998 елда Равил Шәрипович Казанга кайта һәм Казан дәүләт авыл хуҗалыгы академиясенең физика һәм математика кафедрасына профессор итеп чакырыла. 2004 елда әлеге кафедраның мөдире булып раслана.Бүгенгесе көндә лаеклы ялда.
Касыйм Биккол (берләштерү)

Тарихчы, язучы һәм педагог Касыйм Җамалетдин улы Бикколов.

Тарихчы, язучы һәм педагог Касыйм Җамалетдин улы Бикколов 1868 елда Сембер губернасы Буа өязе Яңа Тинчәле авылында туа.

Әтисе Җамалетдин Биккол(1831-1919) үткән гасырда бездә башланган уяну,яңарыш, мәгърифәтчелек хәрәкәтендә актив эшчәнлек алып барган.

  МарсельӘхмәтҗанов һәм Миркасыйм Госманов мәгълүматларына караганда, Биккол нәселе Мордва ягындагы Төмән һәм Чуваш ягындагы Сыгыт авылларыннан Буа ягына килеп урнашкан.  Җамалетдин баштарак әтисе Габделлатыйф мулла мәдрәсәсендә укый, соңга табарак Казанга килеп,Ш.Мәрҗәни мәдрәсәсендә укый.Бераз гына шул ук мәдрәсәдә гыйлемлек кылып та ала һәм ,ниһаять, 22 яшендә туган авылына кайтып, чын мәгънәсендә имам-мөдәррис, мәгърифәтче булып китә.Рус телен “ су кебек эчкән”, ерак Кырымнан “Тәрҗеман” гәзитәсен алдырган мулла тора-бара бөтен авыл, тирә-якны уку-язуга өйрәтә. Хәер, әлегә хәтле Җамалетдин Бикколның остазы Ш. Мәрҗани хакындагы истәлеге һәм мәрсиясе сакланган. Улы төгәлләнгән “Яңа Тинчәле тарихын” да ул башлап җибәргән. Укымышлы Бикколов ике затлы угыл- Касыйм һәм Ибраһим Бикколовларны тәрбияләп үстергән. Атасыннан да уздырып, Касыйм рус газеталарын укый, Бакудан “Шәрке Рус” газетасын алдыра. ...Әдипнең иҗат эшчәнлеге XIX йөз азагында башлана. Һәрхәлдә 1918 нче елга кадәр ул татар телендә 27 китап бастырып чыгаруга ирешкән бәхетле авторларның берсе була.

Касыйм Бикколов 17 яшеннән (1885 елдан) Әстерхан губернасының Келәче авылындагы мәдрәсәдәдә укыта. 1905 елдан (өзеклекләр белән) Яңа Тинчәледәге мәчетләрнең берсендә имам-хатыйб вазифаларын башкара. 1930 нчы елларда нахакка гаепләнә һәм берничә елга Уфа шәһәренә сөрелә. ХХ гасыр башындагы авыл тормышы яктыртылган әдәби әсәрләр, ислам дине тарихы буенча очерклар, туган авылының һәм аның тирәсендәге салалрның үткәне, аларда яшәгән халыкныц этник составы, мәчетләр тарихы, шәҗәрәләр бәян ителгән "Яңа Тинчңле авылы тарихы" - ның авторы. 1926 елда язылган әлеге хезмәтнең кулъязмасы Казан дәүләт университетының Н.И. Лобачевский исемендәге китапханәсендә саклана. Касыйм Бикколовның басылып чыккан әсәрләре: "Am караклары" (1907), "Алтынбай агай" (1908), "Төркестан" (1908), "Сабирҗан агай" (1909), "Татар ханнары" (1911), "Хаҗи" (1912), "Балаларга үрнәк" (1912), "Пәйгамбәрләр тарихы" (1911 -1912), "Ислам тарихы" (1918).

1937 елның 21 июнендә 69 яшендә Яңа Тинчәледә вафат була..
Абхазия каһиннәре киңәшмәсе

**Абхазия каһиннәре киңәшмәсе** — Абхазия мәҗүсиләренең дини оешмасы, аның составына Абхазиянең җиде изге урыны «Абжьныха» каһиннәре керә.

## Тарихы
Абхазия каһиннәре киңәшмәсе элек булган, әмма Совет хөкүмәте чорында булудан туктаган. Аны 1990-ынчы елларда торгызып караулар уңышлы булмаган.

2012 елның 3 августында Абхазиянең каһиннәр киңәшмәсе янә торгызылган булган. Оештыручылары булып: Заур Чичба, Сергей Шакрыл, Вазбер Авидзба, Галтер Шинкуба, Валерий Гочуа, Андрей Харчилава һәм Хаджарат Хварцкия торган.

«Абхазия каһиннәре киңәшмәсе» уставы проектын әзерләүдә: Абхазия парламенты депутаты Ахра Бжания, галимнәр — Марина Барциц, Сария Амичба, Василий Авидзба, Ян Чеснов, Александр Крылов (Мәскәү), юрист Вячеслав Ардзинба, край белгече Тач Гицба, Ермолай Аджиндал, язучылар Владимир Зантария, Игорь Хварцкия һәм Лев Регельсон (Мәскәү), тарихчы Руслан Гожба, Георгий Басария, рәссам Батал Джопуа, каһин Заур Чичба, Ачандара авылы яшәүчеләре Лев Джения һәм Иван Царгуш ярдәм күрсәткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Милли диннәр
Төркем:Мәҗүсилек
Төркем:Абхазиядә дин
Кырык-Садак авылы тарихы

Табигатьнең гүзәл почмагына сыенган Кырык-Садак Карлы елгасының матур үзәнендә, урман аланында урнашкан. Каян килеп чыккан соң аның үзенчәлекле атамасы дисезме? XVII гасырда Степан Разин җитәкчелегендәге восстаниедә катнашучылар безнең авыл аркылы үткән. Шушы урында кырык солдат берничә көн-төн оборонада торган. Бу урынга күрше авылдан өч бертуган Борнай, Урмай, Нурмай килеп урнашканнар һәм аңа Кырык-Садак дигән исем биргәннәр. Кешеләр табигатьнең матур урынын сайлап алырга тырышканнар. Авыл өч яктан урман һәм Карлы елгасы чолганышында. Аңардан көньякка таба сузылган калкулыкта чәчүлек җирләрнең мәйданы урнашкан. Авылдашларыбыз бу җирдән бик канәгать булып яшәгәннәр. Табигать байлыкларыннан бик оста файдаланганнар. Авыл крестьяннары комлы кара туфраклы җирдә бодай, арпа, тары һәм соңга таба арыш, солы, ясмык, борчак, киндер чәчкәннәр. Урманнан ягулык әзерләгәннәр, болыннардан печән чапканнар, суыннан, комыннан файдаланганнар, чиста, шифалы урман һавасы сулаганнар. Бүгенгесе көндә дә авылыбыз авыл халкын үзенең уңдырышлы җирләре белән сөендерә, кырында төрле игеннәр игәләр, шикәр чөгендере үстерәләр. 

Авылыбыз бик зур түгел. Анда нибары ≈500 ләп кеше яши. Әлбәттә, яшьләр авылда каласылары килмичә, күбесенчә, шәһәргә күченеп китәләр. Авылыбызның яртысыннан артык өлешен урта яшьтәгеләр һәм пенсия яшендәге кешеләр тәшкил итә.

Ул бары тик буйдан-буйга, параллель рәвештә сузылган 4 урамнан гыйбарәт. 1нче урам, ягъни Кыр урамы дибез, 2нчесе – Үзәк, 3нчесе – Тынычлык һәм 4нчесе – Комлык урамы.

4нче урам хәтта, авылыбызның табигатькә сыенганын, комга бай булганын күрсәтә. Бу урамда йортлар аз урнашкан, аның күп өлешен тоташ, катнаш урман уратып алган. Шунда гына Ком тавы урнашкан. Әлеге тауда сикереп, урманыбызның саф һавасын иснәп үскән яшьләр нәкъ – без... Безнең балачак шундый матур чакка туры килде.

Алда әйтелеп үтелгәнчә, авылыбызның табигате гаҗәеп матур. Тагын шунысы мөһим: авыл уртасында зур манаралы, мәһабәт биналы мәчет калкып тора, һәр көн аннан моңлы Азан тавышы яңгырый. Ә җомга көнне картлар җомга намазы укырга җыелалар.

Үзәк урамда зур, 3 катлы мәктәп, балалар бакчасы, мәдәният йорты, колхоз ашханәсе, почта, идарә итү бүлеге урнашкан.
Вәгыйз Вәлиев

**Вәгыйз Минвәли улы Вәлиев** *([[22 октябрь]] [[1924]], [[Урманасты Шонталысы]], [[Алексеевски вулысы]], [[Чистай кантоны]], , , )* — Бөек Ватан сугышы катнашучысы.

## Тәрҗемәи хәле
      Вәлиев Вагиз Минвәли улы 1924 елның 22 нче октябрендә Алексеевск районы Урманасты Шынталысы авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә  туа. Ветеран янында без, мәктәп укучылары, еш булабыз. Ул җырларыбызны, шигырьләребезне елмаеп тыңлап утыра. Аның белән сөйләшеп утыруы рәхәт. Вагиз абый ачык йөзле, балалар белән уртак тел тиз таба. Аларның сорауларына бер дә авырсынмыйча җавап бирә.  Үзе дә балаларның  укулары, уеннары, шөгыльләре белән  кызыксына. Менә шундый кызыксынучан, киң күңелле булганга күрә дә ул 96 яшен тутыргандыр да инде. 
    Укучылар аның сугышчан юлы белән кызыксыналар. 18 яше дә тулмаган егет ил тынычлыгы өчен сугыш хәрәкәтләренә кушыла. Аның сугышчан юлы 1942 нче елдан 1947 елга кадәр сузыла.  Вагиз абый башта Горький шәһәрендә запастагы полкта тора, 1943 нче елның сентябреннән хәрби хезмәтен Ерак Көнчыгышта дәвам итә. Төньяк Кореяның  Расин, Сейсин шәһәрләрен азат итүчеләрнең  берсе. 

## Бүләкләре
* "За боевые заслуги" медале
* "За победу над Японией" медале
* “2 нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены” 
* башка сугышчан бүләкләр

## Гаилә хәле
    Сугыштан кайткач, Белоруссия фронтында медсестра булып эшләгән,  үзе әйткәнчә, уңган-булган чая кыз Галия апа белән гаилә корып, 2 егет, 2 кыз тәрбияләп үстерәләр. Аларның һәркйсы тормышта үз урынын таба. Шунысы кызганыч, Вагиз абыйга бер улын үз куллары белән җирләргә туры килә. Бергә яшәүләренә 63 ел булганда,  тормыш иптәше Галия апа бакыйлыкка күчә. Бүгенге көндә Вагиз абый туган авылында кызы  Нурия тәрбиясендә яши.Улы Айрат, кызы Кадрия,  читтә яшәсәләр дә, әтиләренең таянычы булып торалар.  Хәзер аның 7 оныгы, 9 оныкчыгы. Аларның барысы өчен дә ул хөрмәтле бабай. Балалары да, оныклары да, туганнары да Вагиз абыйны зурлап,  олылап яшиләр.  Аларга рәхмәте зур аның.

## Шулай ук карагыз
* Урманасты Шонталысы авылы тарихы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Яңа Тинчәле авылы китапханәсе

**Яңа Тинчәле авылы китапханәсе** — Яңа Тинчәле авылы халкына мәдәни-агарту хезмәтен күрсәтүче мәдәният тармагы учреждениесе (китапханә). 2013 елда Россия Федерациясе Мәдәният министрлыгы игълан иткән “Иң яхшы авыл китапханәсе” конкурсында җиңү яулый.

## Тарих

Буа районы Яңа Тинчәле авылында 1936-1937 елларда китапханә оештырыла, ләкин бу елларда аны избач дип атап йөриләр. Ул кечкенә генә агач өйдә урнашкан була. Анда Азизова Әминә апа эшли. Ул вакытта китаплар бик аз күләмдә булып алар кулдан ясалган гади шкафта сакланганнар. Газеталар икеданә генә була.

1938 елда китапханә авыл уртасындагы мәчет бинасына күчерелә, мәчетнең беренче каты китапханә булып саналган, икенче катында клуб булган.Ул вакытта китапханәче булып Тухфатуллин Һади Нуртдин улы эшләгән.Ул 1938 елдан 1941 елга кадәр сугыш башланганчы эшли һәм сугышка китә.Ул вакытта китапханәнең китап фонды 180 данә генә була.

   1941-1945 елларда Сәгыйтова Факия Шәриф кызы китапханәче булып эшли.Аннан соң ул күп еллар клубта клуб җитәкчесе булып 

1945 елда китапханәче булып Борһанова Зифа Мөнип кызы эшли.

Бу елларда китап фонды 1000 гә җитә. 1959 нчы елда ул мәктәп китапханәсенә  китапханәче булып эшкә кучә.

  1959 елда китапханәче булып Алабуга культура училищасын тәмамлап Азнакайдан Губайдуллина Венера  Яңа Тинчәле авылына эшкә килә ул барысы ике генә ел эшли.

      1961 елда Чүпрәле районы Иске Шайморза авылыннан Еремеева Миңсылу китапханәгә эшкә килә һәм эшли башлый. 

1964 еның 30 илюленә кадәр эшли һәм кияүгә чыга,аннары ире белән Ульян шәһәренә китәләр. Ул елларда китап фонды 5000гә җитә.

     1964 елның 1 нче августыннан Алиакберова Әлфия Зариф кызы китапханәче булып эшли башлый һәм озак еллар шунда хезмәт итә.

     1996 елның октябреннән шушы авылда туып үскән Абзалилова Гөлгенә Расыйх кызы эшкә керә һәм бүгенгесе көндә дә шушы китапханәдә хезмәт итә.            

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Муниципальное бюджетное учреждение "Межпоселенческая центральная библиотека" Ново- Тинчалинская сельская библиотека Буинского муниципального района 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча китапханәләр
Төркем:Буа районы китапханәләре
Зөфәр Сәхәбиев

**Зөфәр Шәмсетдин улы Сәхәбиев** (1940 елның 9 декабре, СССР, РСФСР, ТАССР, Сарман районы, Юлтимер) – баянчы, 54 ел гомерен сәнгатькә багышлаган педагог, Мәскәүнең «Кашыкчылар» ансамбле җитәкчесе, Татарстан АССРның  (1990) һәм Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре.
## Биографиясе
1940 елның 9 декабрендә Сарман районы Юлтимер авылында күп балалы гаиләдә бишенче бала (малай) булып туган. Әтисе Шәмсетдин 1941 елда Бөек Ватан сугышында һәлак булган. Әнисе Нурифатыйма биш улын да аякка бастыра. Гаиләдә барысы да гармунда уйнарга өйрәнеп үсә. 
Зөфәр 10 яшендә музыкант булачагын белә. Җәяү йөреп укып, Юлтимердә башлангыч, Петровка-Заводта җидееллык, Сарманда урта мәктәпне тәмамлый. 1958-1960 елларда Алабуга мәдәни-агарту училищесында укый.
 
1960 елдан Мәскәүдә яши. 1960-1965 елларда Мәскәү мәдәният институтында  музыка укытучысы белгечлеге буенча белем алып, башкаланың музыка мәктәпләрендә балаларны баянда уйнарга өйрәтә. 
1975 елдан Мәскәүнең 6 нчы педагогия училищесында эшли. Училище укучыларыннан «Кашыкчылар» ансамбле оештыра. Ансамбль чыгышларын Мәскәү, Казан телевидениесеннән күп мәртәбәләр күрсәтәләр. Ансамбль төрле фестивальләрдә, мәдәни чараларда даими катнашып килә. 1985 елда XII Бөтендөнья фестивалендә, 1987 елда Хатын-кызлар конгрессында катнаша. Ансамбль елына 30 дан артык чыгыш ясый. 1991 елда ансамбльгә халыкара конкурс лауреаты исеме бирелгән.

Күп кенә җыр сүзләренә көйләр чыгарган. З. Сәхәбиев җырларын  Римма Ибраһимова, Георгий Ибушев, Мирсәет Сөнгатуллин, Рафаэль Сәхәбиев һ.б. татар җырчылары башкара.

## Бүләкләре
* 1990 Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Искәрмәләр

## Файдаланылган әдәбият
* Сарман районы энциклопедиясе. I китап  (төзүче-мөхәррире Дамир Гарифуллин). Яр Чаллы: Идел-йорт нәшрияты, 2000 ел, 169 нчы бит.
* Илһамлы Сарман (төзүчесе Дамир Гарифуллин). Казан: Яз нәшрияты, 2017 ел, 324 нче бит. ISBN 978-5-9500696-1-1

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Баянчылар
Төркем:Педагоглар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Мәгъзүм Хәкимов

**Мәгъзүм Хәкимов** — афористик, кыска шигырьләр остасы.

## Тормыш юлы
Шагыйрь, укытучы Мәгъзүм Хәкимов 1930 елның 14 гыйнварында Олы Кайбыч авылында игенчеләр гаиләсендә туа. Бабасы Хәким агай, кулак дип, авылдан сөрелгәнгә, аның оныгы Мәгъзүм дә замана “салкынлыгын” тоеп үсә. Тора-бара Зариф агай белән Мәфрүзә апай гаиләсе тугыз балалы (өч ир бала, алты кыз) булып киңәя.

Мәгъзүм, зирәк яшүсмер, табигый талантка ия булган бала буларак, мәктәптә укыганда ук, укучыларны мавыктырырлык шигырьләр яза. «Колхоз бригадасы» исемле район газетасы битләрендә матур тирән мәгънәле ши­гырьләре бер-бер артлы басылып чыга. Югарыда аталган газета битләрендә генә дә авторның 50 дән артык шигыре дөнья курә. Район үзәгендәге парткабинет китапханәсендә эшли, шул чорда лирик шигырьләрдән мәктәп балалары яза торган дәфтәргә тупланган җыентыгы барлыкка килә. Автор аңа исемне яшьләргә хас бул­ган кыюлык белән «Минем шигырьләрем» дип куйган. Әмма ки, авыл тугайларында аунап үскән малайның күңеленә сеңеп кал­ган газиз нәрсәләрдән садәлек, яшьлек, эчкерсезлек тойгылары барысы бергә килеп, нур булып җыелган җыентык чыга алмыйча, яшьләр арасында кулъязма рәвешендә генә таралып кала.

«Колхоз бригадасы» газетасында эшләүче Шәүкәт Галиев белән дуслаша, иҗат серләрен уртаклаша. Туганы Назыйм Ханзафаровка да әдәби иҗат кануннарын аңлатырга омтыла. Сәламәтлеге начар булуга карамастан, ул шигырьләр язуны үзенең төп эшләреннән берсе дип саный, гомеренең соңгы көннәренә кадәр яза. Күп кенә шигырьләре, республика газета-журнал битләрендә басыла, укучылар тарафыннан бик җылы кабул ителә. Кайбыч район мәктәп музеендагы Мәгъзүм Зариф улы Хәкимовка багышланган бүлек аның иҗаты турында күп нәрсә сөйли.

1954-1960 елларда ул читтән торып Казан педагогия институтында укый, аның физика-математика факультетын тәмамлый. Хатыны Флера Шәйхиевна да әлеге белгечлек буенча диплом ала. Алар берничә ел Кайбыч районы Сатмыш авылы мәктәбендә эшлиләр. Аннары, тәҗрибәле укытучылар буларак, Олы Кайбыч урта мәктәбенә күчерәләр. Мәгъзүм Хәкимов, нигездә, физика буенча белем бирә. Аның шәкертләре ярышларда, олимпиадаларда мактаулы урыннар алалар, остазлары ярдәмендә фото сәнгате серләрен дә үзләштерәләр.

60-нчы еллар ахырында һәм 70 нче еллар башында, шагыйрьнең иҗатына район газетасында махсус битләр дә бирелә. Фикер ягыннан тирән, сәнгати үтемле шигырьләре республика газета-журналларында да еш басыла, аны Язучылар берлегенә алу турында тәкъдимнәр туа.

М.Хәкимов – афористик, кыска шигырьләр остасы. Ул лирик җырлар (“Пар юкә”, “Әче балан”) авторы да. Аның күләмле поэмалары да (“Март бураны” һ.б.) бар. Ләкин сәламәтлеге, армиядә хәтәр сынауларда катнашкан вакытта алган авыру нәтиҗәсендә, нык какшый. 42 яшендә гомере өзелә. Әйтәсе сүзләрен, язасы шигырьләрен, эшлисе эшләрен тормышка ашыра алмады.

М. Хәкимов 1972 елның 29 сентябрендә вафат була. Олы Кайбыч зиратына җирләнә.

## Чыганак
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор – төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.
* Кайбычым – куанычым. Р.Гарәфетдинов. Кайбыч, 1998.

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Мәүлиха Айзатуллина

**Мәүлиха Габделнур кызы Айзатуллина** - шагыйрә.

## Тормыш юлы
Мәүлиха Айзатуллина 1947 елда туган. Ул данлыклы Арча ягыннан, хискә, моңга бай Кырлай янәшәсендәге искиткеч гүзәл табигатьле Шушмабаш авылыннан. Балачагы, үсмер еллары сандугачлар моңын, чишмәләр җырын тыңлап үтә. Арча педучилищесын тәмамлап, Олы Кайбыч мәктәбенә килә. Арчада бөреләнгән гөлгә Кайбыч туфрагы килешкән, күрәсең: чәчәк ату - гаилә кору, читтән торып педагогия институтын тәмамлау, балалар үстерү чорын биредә кичерә.

Буш вакытларында иҗат эше белән шөгыльләнү - яшьлегеннән килгән матур гадәте. Табигать гүзәллеге, туган һәм торган якка тирән мәхәббәт, эчкерсез ярату, сагыну хисләре шигъри юлларга салына. Хисле күңел тирә-яктагы үзгәреш-яңалыкларга, яңарышка битараф була алмый.

Училищеда укыган елларда ук шигырьләр язарга этәргән илһам чишмәсе 30 елдан артык авторны һәм укучыны яңа чыганаклары белән куандыра.

## Шигырьләре

* "Күңелем җыры";
* "Рәхмәт сезгә";
* "Җир кешесе" һәм башкалар.

### "Җир кешесе" шигыре
Җир кешесе.

Авылыбызның газиз баласы син

Кендек белән аңа береккән.

Туган якка булган мәхәббәтең

Ана сөте белән бирелгән.

Таныш урам, туган туфрак буйлап

Иртә таңнан кырга атлыйсың.

Хуҗалыкта булган барлык эшкә

Үзеңнеке итеп карыйсың.

Үз итәләр сине авылдашлар,

Хөрмәт итә дуслар-кардәшләр.

Гомереңнең истәлеге булып,

Тезелсеннәр яңа төзелешләр.

Кызганмыйча хәләл көчегезне,

Халык өчен хезмәт итегез.

Туып-үскән туган туфрагыңнан

Аерылмасын алда көнегез.

май, 1996 нчы ел

### "Рәхмәт сезгә" шигыре
Рәхмәт сезгә.

Нинди рәхәт бу дөньяда яшәү,

Булса синең әгәр бәхетең.

Үзе бәхет түгелме соң җирдә

Ишетәсе кеше рәхмәтен?

март, 1997 нче ел

## Чыганак

* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 1 том  А-К. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 2 том  Л-Я. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Кайбычым – куанычым. Төзүче – Р.Гарәфетдинов. Кайбыч, 1998.

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Арча районында туганнар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Буа гербы (Татарстан)

**[[Буа (Татарстан)|Буа]] шәһәренең тарихи гербы** - Россия ФедерациясеТатарстан Республикасы Буа районы административ үзәге гербы.

**Буа районы** (рус. *Буинский район*, чуаш. *Пӑва районӗ*) — Татарстан Республикасы составындагы административ-территориаль һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район). Ул төбәкнең көньяк-көнбатышында урнашкан. Район территориясе 30 авыл һәм 1 шәһәр җирлегенә берләштерелгән 98 торак пунктны үз эченә ала.

Районның мәйданы 1543,6 км2 тәшкил итә. Рельефы 150-200 метр биеклектәге калкулыклы тигезлектән гыйбарәт.

## Герб һәм аның символлары тасвирламасы
Герб 1780 елның 22 декабрендә Император Екатерина II тарафыннан, Сембер наместниклыгы шәһәрләренең башка герблары белән берлектә расланган (ПСЗ, 1780, Закон № 15101).

## Герб тарихы
Буа районы турында беренче язмалар 1691 нче елда  күренә башлый. Әлеге атама татар телендәге *буа* "дамбасы" сүзеннән килеп чыккан.

1780 елның 15 сентябрендә Екатерина II боерыгы белән Буа крестьян авылы Симбирск наместниклыгы шәһәр статусын ала (1796 елдан Сембер губернасы).

1780 елда Буа районы гербы расланган. Герб Сенат каршындагы Геральдия бүлегендә, дәүләт киңәшчесе Волков А.А. җитәкчелегендә ясалган.

1863 нче елда, геральдик реформа вакытында Буа районының яңа гербы проекты эшләнә (рәсми рәвештә расланмаган):

*“Яшел калканда кызыл күзле һәм тояклы көмеш сарык.* *Герб Симбирск губернасының ирекле өлешендә урнашкан.* *Калкан көмеш манара таҗы белән бизәлгән һәм Александр тасмасы белән бәйләнгән кукурузның алтын башаклары белән әйләндереп алынган."*

Совет чорында Буа гербы (1780) кулланылмаган.

Советлар Союзы чорына кадәр, Буаның рәсми символы буларак, шәһәрнең тарихи гербын тудыру яки торгызу турында карар шәһәр хакимияте тарафыннан кабул ителмәгән.

## Шулай ук карагыз

* Татарстан Республикасының торак пунктлары герблары

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Винклер П.* Герблар шәһәрләр, провинцияләр, төбәкләр һәм посадов Рос. империяләр тулы. коллекция 1649-1900 елларда законнар - М., 1990;
* ''О.Рево'' "Симбирск һәм Самара өлкәләре герблары", " Фән һәм тормыш " журналы No. 4, 1990, 139 б.

Төркем:Буа (Татарстан)
Төркем:Татарстан герблары
Нәсимә Абзалова

**Нәсимә Дәүләтшә кызы Абзалова** - шагыйрә, күпсанлы шигырьләр авторы.

## Биографиясе
Нәсимә Абзалова Сарман районында 1932 елның 14 июлендә туа. Шунда урта мәктәптә белем ала. 1952-1957 елларда Казан дәүләт университетында укый, Кайбыч район газетасы - "Колхоз бригадасы"нда эшли, редактор урынбасары була. Кайбыч районы таркатылганнан соң, Кошман авылында мәктәптә укытучы булып хезмәт итә. Ә шигърият дөньясына Казан дәүләт университетында укыган вакытта ук килә. Шигырьләре Буа, Апас, Кайбыч район газеталары битләрендә, республика матбугатларында еш басылып чыга. Кайбыч районы яңадан кайтуы аның каләменең тагы да шомаруына, тирән мәгънәле булуына тәэсир ясый. Авторның шигырьләренә көйләр дә языла. Әсәрләре төрле жанрларда дөнья күрә. Гомеренең соңгы көннәренә кадәр, Кошман авылында тормыш итеп, шигырьләрен иҗат итә.

## Шигырьләре

* "Гашыйк итте Кайбыч яклары";
* "Имәннәр";
* "Язлардан соң җәйләр килә";
* "Җырлап барасым килә";
* "Өйрәт, әнкәй" һ.б.

### "Имәннәр" шигыре
Имәннәр.

Имәннәр күп Кайбыч урманында,

Матурлыгы алар урманның.

Имән кебек таза егетләрен,

Күргәнем бар минем бу якның.

Имәннәр күп Кайбыч урманында -

Горурлыгы алар урманның.

Чал тарихның алар бер шаһиты,

Юлдашлары безнең узганның.

Имәннәр кхп Кайбыч урманында -

Горурлыгы алар урманның.

Имән кебек горур егетләрен

Хөрмәт итә илем бу якның.

Имән кебек горур бер егетен,

Мин яраттым Кайбыч ягының.

Кич булганчы килеп җитә иде

Мәхәббәтен егетем сагынып.

Тормыш давыллары котырганда

Урман агачлары сыналар.

Кайбыч егетләре бирешмиләр,

Давылларга каршы торалар.

Бөгелмиләр, иелмиләр алар,

Горур алар һәркем алдында.

Мәхәббәтем керсез саклап килдем,

Аңа бирдем барсын, барсын да.

октябрь, 1995

## Чыганак
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 1 том  А-К. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 2 том  Л-Я. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Кайбычым – куанычым. Төзүче – Р.Гарәфетдинов. Кайбыч, 1998.
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Сарман районында туганнар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Очамчира

**Очамчира** (, ,  [Очамчире]) — Абхазияның шәһәре. Очамчира районының үзәге.

## География
Сухумдан 50 километр ераклыкта, Кара диңгез ярында Галидзга елгасының тамагы урнашкан.

## Тарих
Безнең эрага кадәр VI гасырда шәһәр территориясендә антик грек Гюэнос колониясе буларак барлыкка килгән.

## Истәлекле урыннар
* Очамчира (хәрби диңгез базасы)

## Кардәш шәһәрләр
*  Кострома, Видное Россия
*  Бендеры Днестр буе Молдавия Республикасы

## Искәрмәләр

*
Патша-халык мөселман җәмгыяте

**Патша-халык мөселман җәмгыяте**  - 1908 - 1909 елларда эшләгән консерватив (кара йөз) юнәлештәге татар иҗтимагый-сәяси оешмасы. Үз эченә Казан губернасының Чистай өязе территориясен алган.

## Тарихы
Патша-халык мөселман җәмгыяте оештыруның төп илһамчысы Казан «патша-халык рус җәмгыяте» советы рәисе, Казан Император университеты профессоры В.Ф. Залеский була.

Үз эшчәнлегенең башыннан алып Казан хокукый монархистлары (кара йөзләр) чикләнмәгән рус дине тарафдарлары сафына мөмкин кадәр күбрәк җәлеп итәргә омтылып, консерватив рухтагы татар-мөселманнарга карата үзләренең аерым игътибарын күрсәтә. Шул рәвешле, алар милли хәрәкәтнең тиз либеральләшүе фонында, В.Ф. Залеский үзе белдергәнчә, «чит ил кешеләренең сәяси берләшмәсе», татар-мөселманнар арасында сепаратистик кәефләр таралуны туктату һәм аларның «прогрессив» хәрәкәттә катнашуларын булдырмау өчен эшләнелә. Бу максат белән кара тәнлеләр татар-мөселман хәрәкәтендә консерватив-монархик даирәләр белән якынаюга берничә конкрет адым ясаганнар.

В.Ф. Залеский тарафыннан эшләнгән, аларның гражданлык хокукларын киңәйтү буенча берничә вәгъдә биргән мөселманнар өчен кара токымлы берлек уставы проекты «рус халкы берлеге»нең губерна һәм өлкә бүлекләре һәм башка монархия оешмалары рәисләренең 1907 елның 15-19 июлендә узган Беренче Бөтенроссия съезды белән игътибарга алына.

Әмма, шуңа да карамастан, Казан карайөзләренең Казанның үзендә консерватив рухтагы татар-мөселман даирәләре белән аралашу нокталарын табарга омтылулары көтелгән нәтиҗә китерми. Хәтта консервативизмы белән танылган татар эшлеклеләре дә (сәүдәгәр А.Я. Сәйдәшев кебек) алар артыннан килми.

Бу шартларда В.Ф. Залеский үз игътибарын авыл җирендә яшәүче татар-мөселманнарга юнәлтә. Татар хокукый монархия җәмгыятен төзергә теләүчеләр Казан губернасының Чистай өязендә — ул вакытта рус халык берлегенең иң бай бүлекләрендә табылган.

Аның максаты - татар халкы даирәсендә Коръән белән ант ителгән самодержавиега тугрылык һәм рус патриотик җәмгыятьләре белән ныклы берләшү торган.

Яңа оешма исеме Казан патша-халык рус җәмгыяте атамасына тулысынча диярлек аваздаш була, бары, рус сүзе анда мөселман сүзенә алмаштырыла.

1909 елның 30 декабрендә (1910 елның 12 гыйнварында) Казан губернаторы М.В. Стрижевский патша-халык мөселман җәмгыятенең барлык бүлекләрен яба. В.Ф. Залескийның  мөселман җәмгыятен берничә тапкыр коткарып калырга омтылулары уңышсыз булып чыга.

## Чыганаклар

* Алексеев И. Татарский след в черносотенном движении
* Алексеев И. Е. Русское национальное движение в Казанской губернии и Татарстане: конец XIX — начало XX веков (опыт словаря).- Казань, 2004.
* Алексеев И. Е. На страже Империи. Вып. I. Казань, 2006.

Төркем:Татар иҗтимагый оешмалары
Төркем:Россия сәясәте тарихы
Фиргать Җиһаншин

**Фиргать Вәгыйз улы Җиһаншин** -  FLAMAX җаваплылыгы чикләнгән җәмгыятенең генераль директоры (2008), эшкуар, Татарстан Республикасының пуля белән һәм стендка ату буенча параспорт Федерациясенең вице-президенты (2020) , хәйрияче.

## Тәрҗемәи хәле
Фиргать Вәгыйз улы Җиһаншин 1979 елда Тәтеш шәһәрнедә туа. Әтисе Вәгыйз Йосыф улы балык заводында,  әнисе Дания Искәндәр кызы  Тәтеш педагогия училищесында технология фәне  укытучысы булып эшли. Тәтештәге 2 нче мәктәптә урта белем ала, аннары 1999 нчы елда Екатеринбургтагы техник-янгын сүндерү училищесында укып, бишле билгеләренә генә тәмамлый. Тәтеш янгын сүндерү бүлегендә бер ел инспектор булып эшләгәннән соң юллама буенча Мәскәүгә Россиянең Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының дәүләт янгын сүндерү хезмәте академиясенә укырга җибәрелә. 2003 елда академиядә укып бетереп, гаилә хәлләре буенча Мәскәүдә кала. Субподрядчик буларак, янгын сүндерү  системасы буенча проектларны тормышка ашыру буенча эшли башлый. 2008 нче елда янгын сүндерү системаларын урнаштыручы   FLAMAX компаниясен оештырып, бу юнәлештә мөстәкыйль эшли башлый . Фиргать  Җиһаншин 2014 елның  250 иң яхшы генераль директорлары исемлегенә керә .   2016 нчы елдан  FLAMAX муниципалитетларны чиста су белән тәэмин итү юнәлешендә дә эшли  .

Өйләнгән, хатыны белән ике ул тәрбияләп үстерәләр.

## Чыганаклар
Барис Зиннәтуллин

**Барис Сибгатулла улы Зиннәтуллин** 1935нче елның декабрендә Мәскәүдә туган. Әтисе - Буа районының Аксу авылыннан. Гаиләдә ир бала тугач, әтисе белән әнисе икәүләп тә, туганнары белән киңәш тотышып та балага исем эзләгәннәр. Ниһаять, исем табылган:ир бала ата кешенең варисы бит инде ул. Димәк, исеме дә Варис булыр...
Әнә шулай хәл итеп, Загс бүлегенә баралар. Ә ул елларда, бигрәк тә Мәскәү каласында, метрикә кагәзен урыс кешесе тудыра инде ул.Менә шул кешене Варис урынына Борис дип, Сибгатуллович урынына Семенович дип язып куя. Өйгә кайтып туу турындагы таныклыкны ачып карасалар, Борис Семенович Зиннәтуллин атлы малайлары барлыгын беләләр...
Бөек Ватан сугышы башлангач Аксу авылына кайталар. Һәм ул җидееллык белемне Аксу авылында ала. Җиденче классны тәмамлагач Казан педагогика училищесында укый.Аны тәмамлап берничә ай гына укыта да Армия сафларына алына. Армия сафларыннан кайткач, аңа озак укытырга туры килми, ул Буага “Байрак” газетасы тепографиясенә күчә. Шул көннән башлап ул үзенең хезмәт юлын журналистикага багышлый. Алдан Буада “Байрак” газетасында , аннары Апаста “Йолдыз” газетасы типографиясендә баш редактор булып эшли.
1970нче елда Казанга күчәләр. Шул көннән башлап гомеренең соңгы көненә кадәр Татарстан радиосында эшли.
“Баш очында якты йолдыз...”
Озак еллар буе Татарстан радиосында журналист булып эшләгән Барис Зиннәтуллинның бу җыентыгына нечкә күңел дөньясын чагылдырган лирик шигырьләре, җылы юмористик хикәяләре туплана.
Барис Зиннәтуллин 1992нче елның сентябрендә вафат була.
Очамчира (мәгънәләр)

**Очамчира** — топоним.
* Очамчира — Абхазиядә шәһәр.
* Очамчира — Абхазия тимер юлның составына керүче тимер юл станциясе.
* Очамчира — хәрби диңгез базасы.
Тәтеш балык тоту тарихы музее

**Тәтеш балык тоту тарихы музее** -  Татарстанның Тәтеш шәһәрендә урнашкан Тәтеш төбәге тарихы музее филиалы, Рәсәйдә бу темага караган бердәнбер мәдәни-белем бирү үзәге.

## Тарихы
Музейның барлыкка килүе 1921 елда Иделдә җирле балыкчылар тарафыннан  960 килограммлы кырпы балыгын тотуга бәйле. Балыкның үзен ашап бетерәләр, тик  балыкчылар бригадасының, кырпыны өч агач мичкә өстенә куеп, аның янында төшкән фотосурәте  истәлеккә кала. 
Төбәк музее хезмәткәрләре  2013 елда шуның нигезендә  "Җанландырылган фотосурәт"  проектын булдырып, шәһәр территорияләрен төзекләндерүгә юнәлдерелгән халык социаль проектлары конкурсына тәкъдим итәләр. Отылган ярты миллион сум грант акчасының бер өлеше  булачак музейның  төп экспозициясе урнаштырылачак Полосухин йортының фасадын торгызу һәм түбәсен ремонтлауга китә, икенче өлеше бу йорт янында  тарихи балыкның  биш метрлы бакыр һәйкәлен булдыруга («Стаун» предприятиесе коючылары ясый, скульптура авторы – Фәнил Вәлиуллин) тотыла.  
2015 елда  "Идел буенда елга янында яшәгән балыкчылар" проекты белән, Россия Федерациясенең «Мәдәниятне һәм туризмны үстерү» дәүләт программасының «Мирас» һәм «Сәнгать» подпрограммалары кысаларындагы кече шәһәрләрнең мәдәният һәм туризм үзәкләре конкурсында катнашып,  отылган 18 миллион сумлык грант акчасына музей төзелеп бетә. 2018 елның 1 нче сентябрендә ачыла.

## Экспонатлар
Балык тоту тарихы музее комплексына 1) төп экспозиция урнашкан  XIX гасыр азагы архитектура һәйкәле булган төп бина, 2)«Чуртан кушуы буенча» хәрчүәнәсе, 3) интерактив мәйданчыклар ("Балыкчы йорты", "Балык хуҗалыгы", "Балык тоту остаханәсе", "Балык табыны", "Тәтештән истәлеккә", кораб-беседкалы сулык) керә.

Музей экспозициясе башлыча чын экспонатлардан төзелгән. Барлыгы 3 меңнән артык экспонаты бар Алар арасынды безнең эрага кадәр 100-200 миллион ел элек планетабызда яшәгән кешеләрнең җәсәдләре – аммонитлар, белемнитлар, ихтиозавр скелеты һәм башкалар.  Макет композицияләре Тәтешнең барлыкка килүен күрсәтә, бурлаклар чорына чумарга һәм аларның авыр хезмәтен тоярга мөмкинлек бирә.

## Экскурсияләр
"Борынгыдан бүгенге көнгә кадәр";

«Идел буенда  елга янында яшәгән балыкчылар»  интерактив театральләштерелгән экскурсион программа.

## Чыганаклар
http://rt-online.ru/p-rubr-kult-10119862/ 

https://tatcenter.ru/news/v-tetyushah-otkryli-pamyatnik-pyatimetrovoj-beluge-foto/

https://www.culture.ru/institutes/45494/muzei-istorii-rybolovstva 

https://tetushi.tatarstan.ru/muzey-istorii-ribolovstva.htm 

Төркем:Әлифба буенча музейларТөркем:Тәтеш районы музейлары
Матюниннарның гаилә портреты

**"Матюниннарның гаилә портреты"** (шулай ук **"Молоствовларның / Матюниннарның гаилә портреты"** ) - Э. Н. Хилкова картинасы. Барлыкка килүенең төгәл вакыты күрсәтелмәгән, тышкы факторлар аркасында ул 1860  еллар ахырына —1872  елдан да соңга калмый карый. Картина Татарстан Республикасының сынлы сәнгать музеенда сакалана.

## Рәсемнең тасвирламасы
Гаилә портретында уңнан сулга Елена Сергеевна Матюнина (сенатор А. Э. Матюнинның хатыны), олы кызы Надежда һәм кече кызы Ольга күрсәтелә.
Дворян нәселе Матюниннар һәм Молостовлар 1872 елда туганлашалар, 23 яшьлек Надежда Андреевна Матюнина (1849—1914, картинада-үзәктә) Валериан Таврион улы Молоствовка (1828—1909) кияүгә чыга.  Картинадагы яше буенча фикер йөрткәндә, портрет моңа кадәр яки вакыйгага кадәр үк  язылган була. 

1872 елда туйдан соң ук "Матюниннарның гаилә портреты" урынына "Молоствовларның / Матюниннарның гаилә портреты"  дигән төшенчә кертелә. Аңлатма музей каталогында чагылмый, ләкин буяу ярлыгына язылган. Кызганычка каршы, инглизчә тәрҗемәсендә дә хата бар (MATYUNIN урынына MATYININ), һәм рәссамның күргәзмәләрдә катнашуының соңгы билгеле елы (1876) аның рәсми үлем елы итеп күрсәтелә.

Курьезларга «Мир русской женщины: семья, профессия, домашний уклад. XVIII — начало ХХ века» китабында картинаны искә алыу карый. Авторлар, мөгаен, әнинең яшь чырайлы булу һәм өч яшьтәге архетип аркасында (өлкән, урта, кече),  рәсемдәге хатын-кызларны өч апа дип санайлар, анда "олы апа альбомда эскиз ясый", урта  янында утыра, кечесе басып тора. Нәтиҗәдә, сәнгать тарихына билгеле булмаган "Апалы-сеңелле Матюниннар портреты" картинасы барлыкка килә.

## Фикерләр һәм тәнкыйть
Картина рәссамның җитлеккән осталыгы чорына карый һәм 1855 елда картинада күрсәтелгән фигураларның статик характерына ия түгел. Портрет "академик традициядә башкарылган, ләкин композициянең табигыйлеге белән аерылып тора" дип сурәтләнә.
Икенче тәнкыйтьче «портрет нигезендә матурлык гармониясе, зәвыкның нечкәлеге, язуның элегантлыгы һәм композициянең төгәллеге ята», дип яза.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Казан музейлары
Алексеевский районы

**Алексеевский районы** — районнар исемлеге:
## 
## 
* Алексеевский районы — Белгород өлкәсе составына керүче муниципаль район.
* Алексеевская районы — Волгоград өлкәсе составына керүче муниципаль район.
* Алексеевский район — Мәскәү составына керүче муниципаль район. 
* Алексеевка районы — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.
* Алексеевск районы — Татарстан Республикасы составындагы административ-территориаль һәм муниципаль берәмлек.
##
Тәтеш стендка ату мәктәбе

**Тәтеш стендка ату мәктәбе** - Татарстан Республикасы спорт министрлыгының стендка һәм пуля белән  ату буенча "Татарстан Республикасы Олимпия резервы спорт мәктәбе" филиалы.

## Тарихы
1961 нче елда  "Урожай" ирекле спорт җәмгыяте ярдәмендә Тәтештә  махсус балалар-яшүсмерләр стендка ату мәктәбе (БЯСАМ) буларак барлыкка килә. Траншея тибындагы мәйданчыклы ату урыны, «оча торган тәлинкәләр» ясау остаханәсе, корал һәм ату кирәк-яраклары саклау склады төзелә, стендка ату секциясе ачыла. Шул дәвердән бирле стендка ату мәктәбендә  2000 нән артык бала тәрбияләнә. .
Мәктәп барлыгы 80 нән артык спорт остасы (шул исәптән 1 атказанган спорт остасы, 13 халыкара класслы спорт остасы), 200 дән артык спорт осталыгына кандидат әзерләгән.
2011 нче елдан Татарстан Республикасы спорт министрлыгының стендка һәм пуля белән  ату буенча "Татарстан Республикасы Олимпия резервы спорт мәктәбе" филиалы буларак үзгәртелә.
1961 нче елдан 1986 нчы елга кадәр стендка ату мәктәбенең җитәкчесе Солтан Яруллин була. Аннары 20 ел дәвамында мәктәпне Солтан Яруллинның укучысы, Россиянең атказанган тренеры  Сергей Протасов җитәкли. Шуннан соң мәктәп директоры Андрей Кушагин була.
Биредә ел саен Солтан Яруллин истәлегенә багышланган стендка ату буенча регионара ярышлар үткәрелә.  
## Чыганаклар
https://tetushi.tatarstan.ru/index.htm/news/322530.htm
https://edu.tatar.ru/tetyushi/org5824/page3554959.htm
https://edu.tatar.ru/v_uslon/dussh_st_str/page3554244.htm
Тархан (минераль су)

**"Тархан" минераль суы** - табигый шифалы су. Аз минеральләштерелгән, күләме чикләүсез. Тәтеш районы Олы Тархан авылы янында җир асты ятмаларынан «Волжские воды-К» компаниясе тарафыннан алына һәм куллануга чыгарыла. 2012 йылда табылган.

## Тарихы
2012 елда  Татарстан Республикасы Тәтеш районының көньяк-көнбатыш өлешендә, Олы Тархан авылы янында табигый составы һәм үзлекләре белән бер-берсеннән аерылып торучы 3 типтагы  су чыганаклары ачылган. Тархан ятмасы территориясенең уникальлеге аның географик урыны, махсус урман-парк ландшафты, уңайлы экологик хәле һәм, иң мөһиме, геологик-гидрогеологик шартлары белән билгеләнә.
## Җитештерү
Олы  Тархандагы завод 1,5 мең квадрат метр мәйданны били, аның территориясендә минераль су чыгаручы өч скважина һәм заманча җиһазландырылган  цех урнашкан. Скважиналар җитештерү линиясеннән йөз метр ераклыкта гына торалар, димәк, су чыгару урыныннан алып агызу  урынына кадәр барып җиткү выкатанда үзенең кыйммәтле үзлекләрен югалтмый. Цехта "Тарханская 1", "Тарханская 3" һәм "Тарханская 4" суларын газландыралар Һәм 0,5 литр сыешлы яшел төстәге пыяла шешәләргә  агызалар.
"Тарханская 1" суы составы буенча кисловодскныкы тибындагы минераль суларга (дөньякүләм танылган нарзаннар), органик матдәләргә бай булган «Тарханская 3»- Ундорыныкы тибындагы минераль суларга ("Волжанка"), сульфатлы-натрийлы «Тархан 4» - Чабаксарныкы тибындагы минераль суларга аеруча якын булып торалар.
Төрле составтагы  минераль суларның бер урында туплануы Татарстан өчен сирәк күренеш.
## Шулай ук карагыз
http://tarhanskaya.ru/
## Чыганаклар
https://www.evening-kazan.ru/articles/mineralnuyu-vodu-tarhanskaya-nachali-vypuskat-v-tetyushskom-rayone.html
Фирдәвес Вафин

**Фирдәвес Мәлик улы Вафин** – танылган композитор, фән кандидаты, доцент.

## Тормыш юлы
Фирдәвес Мәлик улы Вафин 1924 нче елның 15 нче ноябрендә Кайбыч районының Олы Урсак авылында дөньяга килгән. **Олы Урсак** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Авылда җиде сыйныф тәмамлагач, апасы янына Уфага килә, тимер юл училищесына укырга керә. 1943 нче елда сугышка алына. Яраланып, госпитальләрдә озак дәвалана. Аннан соң Уфага кайта, авиация техникумын тәмамлый, Мәскәү авиация, физик-техник институтларында белем туплый. 1953 нче елдан Үзәк авиомотор төзү фәнни-тикшерү институтында эшли. Читтән торып аспирантура бүлеген тәмамлый, соңрак фән кандидаты була. СССР фәннәр академиясенең югары температуралар институтында, аннан соң Мәскәү прибор төзү институтында доцент булып эшли. 1992 нче елдан лаклы ялга чыга. 

## Иҗат юлы
Фирдәвес Малик улы Вафин, иҗат кешесе буларак, татар музыкасы белән мавыга, күп көйләр иҗат итә. Ике дистәдән артык берсеннән-берсе моңлы көйләр татар дөньясына тиз таралды. Ул Бөтенсоюз, Россия халык иҗаты фестивальләре лауреаты, дистәдән артык орденнар һәм медальләр кавалеры. Ул язган көйләр әле бүгенге көндә дә яратып тыңлана. Аның иҗаты белән район авторлары тарафыннан басылып чыккан чыганаклардан, әдәбияттан танышырга мөмкин. 

## Әдәбият исемлеге

* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 1 том  А-К. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 2 том  Л-Я. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Кайбычым – куанычым. Төзүче – Р.Гарәфетдинов. Кайбыч, 1998.
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Татар композиторлары
Әлфия Гыймадиева

**Гыймадиева Әлфия Усман кызы** – күпсанлы җырлар авторы, укытучы.

## Тормыш юлы
Гыймадиева Әлфия Усман кызы – 1946 нчы елда Түбән Новгород өлкәсе Пильна районы Сафаҗай авылында дөньяга килә. Җырга-моңга мәхәббәт аңа ярты гасырга якын клуб мөдире булып эшләгән әтисеннән күчкәндер, мөгаен. Мәктәпне тәмамлагач, Арча педагогия училещесында нота грамотасы серләренә өйрәнә, шуннан соң музыкага булган мәхәббәте тагын да көчәя.

## Иҗат юлы
30 елдан артык балалар укыту дәверендә мәктәп, туган ил, әти, әни, гаилә темаларына күп җырлар иҗат итә. “Чишмә”, “Әтием – горурлыгым”, “Әниемә”, “Яшьлегеме”, “Кайбычым”, “Тылсымлы дөнья” җырлары район газеталарында, “Сабантуй”, “Татарстан яшьләре” һәм башка газеталарда урын алалар. Ул үзе яшәгән якның чын патриоты була. Туган җиренә һәм яшәгән урына карата гына бик күп шигырьләргә көй иҗат итә. Әлеге җырлар белән төрле чыганаклардан, җыентыклардан танышырга мөмкин.

“Әлифбам – горурлыгым” һәм “Сау бул, кыябыз” дигән җырлары 1968 елда “Мәгариф” журналында басылалар.

## Шигырьләр исемлеге
* "Яшь лачыннар";
* “Чишмә”;
* “Кайбычым”;
* “Яшьлегеме”;
* “Тылсымлы дөнья”;
* “Сау бул, кыябыз” һәм башкалар.

### "Яшь лачыннар" җырына көй авторы
"Яшь лачыннар.

Серләр арты серләр ачтык,

Җирне яраттык;

Иң кадерле  фән ачкычын

Без синдә таптык.

Сау бул, кыябыз,

Безне юл көтә;

Канат үстергән лачыннар

Оядан китә.

Үтте еллар, алда юллар:

Әзер без аңа.

Кайгысын, шатлыгын кушып

Барабыз таңга.

Ничә улың, ничә буын

Саклар ядкарең.

Һәр күңелгә кадерле син,

Туган мәктәбем.

Канат сыный, мәйдан сорый

Улларың тагын.

Рәхмәт сиңа, юлга чыга

Яшь лачыннарың.

## Әдәбият исемлеге
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 1 том  А-К. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 2 том  Л-Я. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Кайбычым – куанычым. Төзүче – Р.Гарәфетдинов. Кайбыч, 1998.
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Нижгар өлкәсендә туганнар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Бәхетгәрәй Мөхәммәтҗанов

**Бәхетгәрәй Солтәнгәрәй улы Мөхәммәтҗанов** - шигырьләр авторы, укытучы.

## Тормыш юлы
Бәхетгәрәй Солтәнгәрәй улы Мөхәммәтҗанов 1927 елның 15 февралендә дөньяга килә. Җидееллык мәктәпне тәмамалап, сугышка китә. Анда каты яраланып, туган авылына әйләнеп кайта һәм кохозда эшли башлый. 1949-1957 нче елларда Казан педучилищесында һәм Казан Дәүләт университетында белем ала, укытучы һәм район партия комитеты инструкторы булып эшли. Кулына иҗат каләмен 40 нчы еллар башында ала. Шул елларда район күләмендә иң актив авторларның берсе була. Аның әсәрләре "Колхоз бригадасы", "Йолдыз", "Кайбыч таңнары", "Кызыл Татарстан" кебек матбуган битләрендә дөнья күрә. Ул иҗатын Кайбыч ягында туып үскән, кыр батырларына, ферма эшчәнләренә, районның затлы кешеләренә, авылның матурлыгына, тау ягының гүзәл чишмәләренә, елгаларына багышлап, горурланып яза. Шулай ук, "Ватан сугышы", "Почет билгесе" орденнары һәм күпсанлы медальләр кавалеры.

## Шигырьләре

* "Зөя буйларында";
* "Басуда";
* "Уңыш бәйрәме җыры";
* "Хезмәт батырына";
* "Җырларыма күчтең басуда";
* "Солдатыңнан".

### "Солдатыңнан" шигыре
Солдат булып, кулга корал алдым,

Солдат булып кердем сугышка.

Солдат булып үттем авыр юлны

Ватан өчен булган сугышта.

Халкыбызның бөек төзелеш юлын

Теләсәләр кабат буарга,

Карт солдатың хәзер ил сулышын -

Йөрәк сулышы итеп суларга.

Тынычлыкның ныклы крепосте

Үз солдаты тавышын ишетсен.

Сафларыңда синең хезмәт итү -

Данга күмә татар кешесен.

февраль, 1949 нчы ел

### "Уңыш бәйрәме җыры" шигыре
Һава җиләс безнең якта

Җәй иген үскән чакта.

Мул уңышлар яулап алдык,

Без җырлыйбыз шул хакта.

Шатлык - йөзләребездә,

Бәхет - хезмәтебездә.

Күңелләре белән гүзәл

Кешеләр яши бездә.

октябрь, 1976 нчы ел

## Әдәбият исемлеге
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 1 том  А-К. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 2 том  Л-Я. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Кайбычым – куанычым. Төзүче – Р.Гарәфетдинов. Кайбыч, 1998.
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Зөһрә Фәизова

**Зөһрә Шәйхетдин кызы Фәизова** - газета редакторы, журналист, күпсанлы шигырьләр авторы.

## Тормыш юлы
Зөһрә Шәйхетдин кызы Фәизова 1952 нче елда Кайбыч районы Кошман авылында дөньяга килә. Кайбыч урта мәктәбен тәмамлагач, Казанда педагогия училищесында белеп алуын дәвам итә. Шушы вакытта үзенең шигырьләрен яза башлый. Беренче язмалары Апас районында нәшер ителүче "Йолдыз" газетасында дөнья күрә. Кайбыч районы оешкач, "Кайбыч таңнары" газетасында эшли башлый. Читтән торып Казан дәүләт университетының журналистика факультетында белем ала.

## Иҗат юлы
Зөһрә Шәйхетдин кызы Фәизованы шигърияткә алып килгән юл урау, озын һәм катлаулы. Аның һәр тукталышы үзенчәлекле, истәлекле вакыйгалар белән характерлана. Үзе белән бергә туган сизгер күңелне, нечкә хисне тормыш зилзиләләре дә, гаилә мәшәкатьләре дә, гомер агышы да тоныкландырмаган. Шигырьләрендә туган җиргә, туган якка, туган телгә карата чиксез мәхәббәт, соклану, ярату чагылыш таба. Күңел дигән серле сандыктан яшьлекне, үткәнне сагыну, серләр, юксыну, көтү, газаплану хисләре саркый. Бүгенге көндә дә ул Кайбыч районы Кошман авылында яшәп, шигырьләр иҗат итүен дәвам итә. Бик күп шигырьләре газеталарда әледән-әле басылып тора.

## Шигырьләре

* "Язгы сулар";
* "Каен аклыгы";
* "Тормыш кыры";
* "Сагындыра туган як" һәм башкалар.

## Әдәбият исемлеге

* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 1 том  А-К. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 2 том  Л-Я. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Кайбычым – куанычым. Төзүче – Р.Гарәфетдинов. Кайбыч, 1998.
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Рифкать Сәлимов

**Рифкать Ногман улы Сәлимов** - шигырьләр авторы, сатира һәм юмор жанрына да зур игътибар бирә.

## Тормыш юлы
Рифкать Ногман улы Сәлимов 1936 нччы елның 1 нче февралендә Кайбыч районының Олы Кайбыч авылында дөньяга килгән. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1955-1957 нче елларда армиядә хезмәт итә. 1957 нче елда Бакуда, Ташкентта төрле эшләрдә эшләп йөри. 60 нчы елларның башында Бөгелмә шәһәрендә ит комбинатында эшли. Шул елларда шигырьләр язу белән кызыксына башлый.

Аның беренче шигырьләрендә туган якны сагыну, аның үсешләре белән горурлану кебек темалар төп урынны алып тора. Аның кайбер шигырьләренә көйләр дә языла, "Назлы Кайбыч җилләре", "Кайбыч турында җыр", "Кайттык, мәктәп, сине сагынып" кебек җырлары - композитор Сафьян Ибраһимов белән иҗан дуслыгы җимеше булып тора.

Рифкать Сәлимов, шигырьләр язу белән беррәттән, сатира һәм юмор жанрына да зур игътибар бирә.Аның байтак мәсәлләре, сатирик шигырьләре "Шәһри Казан" газетасында, "Идел" журналында, "Кайбыч таңнары", "Бөгелмә авазы", "Маяк" газеталарында дөнья күрә. Бик күп еллар буе Бөгелмә шәһәрендә яшәп, шигырьләр язуын дәвам итә.

## Шигырьләре

* "Йөргән эзләр";
* "Таллар да чакыра";
* "Инешкәме - инешем";
* "Кайбыч турында җыр";
* "Назлы Кайбыч җилләре";
* "Кайттык, мәктәп, сине сагынып" һәм башкалар.

### "Йөргән эзләр" шигыре
Тибрәндереп күңелем кылын,

Чәчәк атты яшьлек чорым.

Күкрәгеңә бышым куеп,

Мин тыңладым йөрәк җырың.

Алтын көзләр. Бетмәс сүзләр, 

Офыкларда ал таң ата.

Ике йөрәк бергә тибеп, 

Очып киттек галәм аша.

июнь, 1995 нче ел

## Чыганак
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 1 том  А-К. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 2 том  Л-Я. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Кайбычым – куанычым. Төзүче – Р.Гарәфетдинов. Кайбыч, 1998.
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Татар шагыйрьләре