open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аккургаш

**Аккургаш** (, Sn) — Менделеевның периодик таблицасының 5 период,  14 төркем элементы. Тәртип номеры - 50.
Җиңел металлар төркеменә карый.Нормаль шартларда аккургаш сыгылмалы, чүкелүчән, җиңел эрүчән көмеш-ак төстәге ялтыравыклы металл. Аккургаш өч аллотропик модификациядә була:  13,2&nbsp;°C түбән температурада алмас куб рәшәткәле тотрыклы α-аккургаш (соры кургаш), 13,2&nbsp;°C югарырак температурада тетрагональ рәшәткәле β-аккургаш (аккургаш). γ-кургаш —  161&nbsp;°C—232  градуслар интервалында барлыкка килә.

## Символы
Аккургаш элементының символы - Sn (*Станнум* дип укыла).

## Тарихы
Кургаш кешелеккә б.э.к. IV мең еллыктан ук билгеле булган. Аккургаш б.э.к. III гасыр соңында һәм уртасында кулланылган кургашлы бронза компоненты булып тора.

## Тәбигатьтә таралышы
Кургаш — сибелеп таралган сирәк элементларның  берсе. Җир кабыгында таралуы буенча кургаш 47-че урынны били. Кларк саны буенча  2 алып 8  % кадәр масса тәшкил итә. Составында аккургаш булган төп минерал — касситерит (кургаш ташлары) SnO2, аның составында 78,8 проценты аккургаш бар. Станнин (аккургаш колчеданы) — Cu2FeSnS4 (27,5 % Sn) тәбигатьтә сирәгрәк очрый.

### Ятмалары
Дөньяда аккургаш ятмалары Кытай Халык Республикасы һәм Көньяк-Көнчыгыш Азияла — Индонезия, Малайзия һәм Таиланд илләрендә. Иң зур ятмалар, шулай ук Көньяк Америкада (Боливия, Перу, Бразилия) һәм Австралиядә.

Рәсәй Федерациясендә аккургаш ятмалары Хабаровск краенда, Чукот автономияленда, Приморье краенда (Кавалеровский районы), Саха Республикасында һәм башка районнарда урнашкан.

## Куллану
Титан җитештерүдә аккургаш легирлаучы металл буларак кулланыла. Аккургаш двуокисе оптик пыяла эшләүдә абразив материал буларак кулланыла. Бу металл химик электр тогы чыганакларында, аккумуляторларда кулланыла.

## Сүрәтләр галереясе

Zinn 9eng.jpg|α , β аккургаш
Metal cube tin.jpg|Аккургаш кубы
TinOreUSGOV.jpg|Аккургаш мәгъдәне
Cynowy Danzig ubt.jpeg|Аккургаштан эшләнгән кубок  (Польша)
Cassiterite prebuz.jpg|Шлифта касситерит кристалы (полярлашкан яктылык, сурәтләү киңлеге — 3,3 мм)
Beryl-Cassiterite-tt51a.jpg|Касситерит кристаллы


## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Радий

**Радий** (, Ra) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период,  2 төркем элементы. Тәртип номеры - 88. Гади матдә **радий** — һавада тиз тоныклана торган көмеш ак төстәге ялтыравыклы металл. Селтеле Җир металларына карый, югары химик активлыкка ия. Радиоактив; иң тотрыклысы — нуклид 226Ra (ярым таркалу чоры якынча ).

## Символы
**Ra** () символы белән билгеләнә.

## Сылтамалар
* Радий на Webelements
* Радий в Популярной библиотеке химических элементов 

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Кюрий

**Кюрий** (, Cm) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период элементы. Тәртип номеры - 96. Трансуран синтезы элементы

## Этимологиясе
Исемен  Пьер һәм Мария Кюри истәлегенә кушканнар.

## Символы
Кюрий элементының символы — Cm (*Кюрий* тип укыла).

## Тарихы
Плутоний белән бәйле эшләр тәмамланганнан соң, металлургия лабораториясе тикшеренүчеләренең игътибары яңа трансуран элементларын синтезлауга һәм тәңгәлләшүенә юнәлтелә. Бу эштә Г.Сиборг ., А. Гиорсо, Л. О. Морган һәм Р. А. Джеймс катнашалар
1944 елда бу элементлар лантаноидларның аналогы булып торганы һәм аерым актиноидлар төркеменә кергәнлеге ачыклана.

Беренче булып 1944 елда кюрий асыла. Аны  <sup>239</sup>Pu α-кисәкчәләр белән аттырганда табалар.

: \mathrm{{}^{239}_{94}Pu} + \mathrm{{}^{4}_{2}He} \rightarrow \mathrm{{}^{242}_{96}Cm} + \mathrm{{}^{1}_{0}n}

Америций белән кюрийның аеруча зур авырлыклары туа, чөнки химик җәһәттән алар бик охшаш. Бүленешнең катлаулыгы элементларның беренче атамаларында - «пандемониум» һәм «делириум» - чагылыш тапкан, бу латиннан тәрҗемә иткәндә «тәмугъ» һәм «саташу» дигәнне аңлата.

Кюрий 1947 елда Л. В. Вернер һәм И.Перлман тарафыннан гидроксид рәвешендә аерып алына.

## Чыгарып алу
Кюрийның билгеле бер изотопларын атом реакторларында җитештерәләр. Анда кюрий җитәрлек күләмдә туплаганнан соң, аны химик эшкәртү ысуллары белән бүлеп алып, туплыйлар һәм кюрий оксиды итеп эшкәртәләр.

## Искәрмә

## Әдәбият

*Кюрий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 14-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Сылтамалар
*Кюрий//Большая российская энциклопедия
* Кюрий на Webelements
* Кюрий в Популярной библиотеке химических элементов, Издательство «Наука», 1977.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Калифорний

**Калифорний** (, Cf) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период элементы. Тәртип номеры - 98.
Ясалма радиоактив химик элемент, актиноидларга карый. Массасы 237—256 сан белән радиоизотоплары билгеле. Тотрыклы изотопларга ия түгел.

## Символы
Калифорний элементының символы — Cf (*Калифорний* тип укыла).

## Тарихы
Бу элемент беренче тапкыр 1950 елда Берклидагы Лоуренс Милли лабораториясендә (элек Калифорния университеты Радиация лабораториясендә) кюрийны альфа-кисәкчәләр (гелий-4 ионнары) белән аттырып синтезланган. Актиноид, алтынчы трансуран элемент, шуңа кадәр синтезланган теләсә-нинди элементның иң югары атом массасына ия, ул күз белән күрер күләмдә (эйнштейнийдан соң). Элемент Калифорния штаты һәм шул штаттагы университет исеме белән аталган. Бу ясалма элемент 1950 елда америка физиклары С. Томпсон, К. Стрит , А. Гиорсо һәм Г. Сиборг тарафыннан Берклиның Калифорния университеты карамагында 242Cm тизләтелгән α-кисәкчәләр белән нурландырып алынган.

Калифорнийның беренче каты берләшмәләре — 249Cf2O3 һәм 249CfOCl 1958 елда җитештерелгән.

## Исеменең килеп чыгышы
Беркли шәһәрендәге Калифорния университеты хөрмәтенә бирелгән, элемент шул шәһәрдә алынган булган. Авторлар язуынча, алар бу исемдә гасыр элек Америка ачучыларга Калифорнияга җитү ничек авыр булса, яңа элемент ачылуы да шундый ук авырлык белән бирелүен күрсәтергә теләгәннәр.

## Чыгарып алу
Бер грамм калифорний җитештерү өчен атом-төш реакторыплутонийны яки кюрийны озак вакыт — 8 айдан алып 1,5 елдан кадәр нурланышка дучар итәләр. Соңынан килеп чыккан нурланыш продуктларынан калифорнийны химик юл белән аерып алалар.

Металлик калифорнийны литий белән CfF3 калифорний фторидынан тергезеп алалар:

: CfF3 + 3 Li -> Cf + 3 LiF

яки Cf2O3 калифорний оксидын кальций белән:

: Cf2O3 + 3 Ca -> 2 Cf + 3 CaO.

Башка актиноидлардан калифорнийны экстракцион һәм хроматографик ысул белән аералар.

## Физиологик тәэсире
252Cf радионуклиды бик нык радиотактив агулы. Ачык су ятмалары суында ПДК 1,33 Бк/л.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 

## Сылтамалар
* Калифорний на Webelements
* [www.xumuk.ru/encyklopedia/1790.html Калифорний на сайте XuMuK.ru]

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Нептуний

**Нептуний** (, Np) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период элементы. Тәртип номеры - 93. Актиноидлар гаиләсенә карый . Бу беренче трансуран элемент, җирдә аның эзләре генә очрый, аны ураннан атом-төш реакцияләре ярдәмендә ясалма рәвештә алганнар.

## Символы
Нептуний элементының символы — Np (*Нептуний* тип укыла).

## Тарихы
Атом төше таркалу теориясе кабул ителгәнгә кадәр 93-че элементны табу турында өч тапкыр игълан ителә һәм алар хата булып чыга: *аусоний (Ausonium)* — Италиядә (Энрико Ферми), *богемий* (Bohemium) — Чехословакиядә (1934) һәм *секваний* (Sequanium) — Румыниядә (1939).

Беренче тапкыр нептунийны *Э. М. Макмиллан* һәм *Ф. Х. Абельсон* 1940 елда ала.

Синтезы реакциясе: 238U(n,γ)239U(β−)239Np.

Атамасы Нептун планетасына багышланган.

## Чыгарып алу
Нептунийны нептуний фторидын (IV) 1600 К температурада барий парлары белән тергезеп алалар:

: \mathsf{NpF_4 + 2Ba \ \xrightarrow{\ }\ Np + 2BaF_2 }

## Үзенчәлекләре
Гади нептуний — җиңел чүкелүчән, чагыштырмача йомшак, көмөшсу ялтыравыклы металл. Бу иң авыр металларның берсе: ул тыгызлыгы буенча осмий, иридий, агалтын һәм ренийдан гына калыша.

Коро һавада әкрен оксидлаша, юка оксид элпә белән каплана. Һава температурасы югары булса, ул бик тиз NpO2 кадәр оксидлаша.

Берләшмәләрдә оксидлашу дәрәҗәсе +2-нән +7-гә кадәр. Эретмәләрдә Np3+, Np4+, NpO2+, NpO22+ NpO һәм53− ионнары барлыкка китерә.

Нептуний ионнары гидролизга һәм комплекслар барлыкка китерүгә сәләтле.

## Изотоп
Нептуний изотопларының кайсыбер радиоактив үзенчәлекләре :

## Кулланылышы
Плутоний алу өчен кулланыла.

## Физиологик сыйфатлары

Радиоактив таркалганда нептун югары энергетик α-кисәкчәләр һәм урта энергияле β-кисәкчәләр чыгара. Нептунийның физиологик йогынтысы валентлыгы һәм организмга эләгү юлнарына бәйле. Аның 60-80 % -ы сөякләрдә кала, ә организмнан радиобиологик чыгарылу чоры 200 ел тәшкил итә. Бу сөяк тукымасының җитди радиацион зарарлануына китерә. Нептунның радиация агуы плутонийдан азрак, чөнки удел активлыгы кимрәк.

Нептуний изотопларының организмда рөхсәт ителгән микъдар чиге: Np — 0,06 мккюри (100 мкг), 238Np, 239Np — мккюри 25 (10−4 мкг).237Np өчен эш бүлмәсендәге һавада ПДК-сы 2,6  Бк/м³.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Плутоний // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Плутоний//Большая российская энциклопедия
* Нептуний на Webelements
* Нептуний в Популярной библиотеке химических элементов 

Төркем:Химик элементлар
Фермий

**Фермий** (, Fm) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период элементы. Тәртип номеры - 100.
Радиоактив трансуран, актиноидлар төркеменә карый. Плутонийдан авыррак башка элементлар кебек, табигатьтә табылмый, бөтен билгеле изотоплары ясалма юл белән алынган.

## Символы
Фермий элементының символы — Fm (*Фермий* дип укыла).

## Тарихы
Бу трансуран элемент 1953 елда көтмәгәндә диярлек ачылган. 1952 елның ноябрендә Тын океан утрауларының берсендә АКШ галимнәре зур масштаблы термотөш шартлатуы («Майк» операциясе) үткәрәләр. Бу шартлау продуктларының кайсыберләре шартлау болыты аша очучы пилотсыз очкычларга куелган кәгазь фильтрлар белән тотыла, калган өлеше шартлау урыны янындагы чокырга төшә. Ике продукт та АКШ-ының берничә лабораториясендә анализланган.
Чокырда бик югары молекуляр массадагы уран атомнары табыла, чөнки уран шартлау вакытында шунда ук 17 нейтронга кадәр эләктереп ала.

Эниветок атоллында үткәрелгән беренче термотөш шартлавыннан соң калган тузаннан беренче тапкыр фермийны 1952 елның азагында америкалы А. Гиорсо һәм Лос-Аламо лабораториясенең башка галимнәре аерып алган 255Fm изотобы рәвешендә алынган.

## Исеменең килеп чыгышы
Исеме Италия-Америка физигы Энрико Ферми хөрмәтенә бирелгән.

## Чыгарып алу
Фермийны циклотронда алу барышында торий, уран яки плутоний ионнары максатларын неон, кислород яки углерод ионнары белән нурландырып алалар. Фермий алуның икенче ысулы булып атом реакторында плутоний, кюрий яки калифорний изотоплары катнашмасы нейтроннары белән нурландыру тора. Иң зур күләмнәрдә, елына 109 атом, 257Fm изотобы җитештерәләр.
Бөтен билгеле фермий изотоплары радиоактив агулы.

## Куллану
Fm атомнарынан максатлар атом физикасында авыррак элементлар алу өчен кулланыла.

## Сылтамалар
* Фермий на Webelements
* Фермий в Популярной библиотеке химических элементов 

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Нобелий

**Нобелий** (, No) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период элементы. Тәртип номеры - 102.
Ясалма рәвештә алынган трансфермий химик элемент, актиноидлар төркеменнән. Берничә тотрыксыз изотобы бар, шуларның иң озак вакыт саклана торганы 259 No, ярым таркалу чоры — 58 минут.

## Символы
Нобелий элементының символы — No (*Нобелий* дип укыла).

## Тарихы һәм атаманың килеп чыгышы
102-че элементны табу турында беренче булып 1957 елда Стокгольмда (Швеция) эшләгән галимнәр төркеме тарафыннан игълан ителә. Алар шулай ук Альфред Нобельнең хөрмәтенә элементны нобелий дип атарга тәкъдим итәләр. Ләкин соңрак бу мәглүмат башка лабораторияләр эше белән расланмый. 102-енче элемент беренче тапкыр 1963—1967 елларда тәҗрибәләр барышында Г. Н. Флеров төркеме тарафыннан Дубнадагы Атом-төш тикшеренүләре берләштерелгән институты тизләткечендә алынган. Алардан башка, шул ук вакытта элемент Берклидагы (Америка Кушма Штатлары) Калифорния Университетында алынган. 1992 елда халыкара фәнни җәмәгатьчелек Дубна физикларының 102-енче элемент ачу өстенлеген таный. СССР-да бу уңыш гыйлми ачыш дип таныла һәм 1963 елның 9 июлендә 34-енче № өстенлеге белән СССР Дәүләт ачышлары реестрына кертелә.

Совет тикшерүчеләре Фредерик Жолио-Кюри хөрмәтенә яңа элементты жолиотий (Jl) дип атарга тәкъдим итәләр, ә америкалылар аңа Нобелий (No) исемен бирәләр. Бу исемнәрнең икесе дә (No һәм Jl) төрле елларда, ИЮПАК карары буенса, 102-енче элементка Альфред Нобельнең хөрмәтенә нобелий исеме билдәләнгәнсе, Элементларның периодик таблицасында басылып йөри.

## Чыгарып алу
Түбәндә изотоп 257No барлыкка китерә торган атом-төш реакциясенең мисалы күрсәтелгән:

: {}^{248}_{96}\textrm{Cm} + {}^{13}_{6}\textrm{C} \rightarrow {}^{257}_{102}\textrm{No} + 4 {}^{1}_{0}\textrm{n}.

## Шулай ук карагыз
* Актиноиды
* Радиоактивность

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Нобелий на Webelements
* Нобелий в Популярной библиотеке химических элементов 
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ 

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Резерфордий

**Резерфордий** (, Rf) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период,  4 төркем элементы. Тәртип номеры - 104.

1997 елга кадәр СССР-да һәм Рәсәйдә **курчатовий** (Ku) буларак билгеле булган — периодик системада 104-енче элемент.

Резерфордий — ясалма синтезланган югары радиоактив элемент, ярым таркалу периоды 1,3 сәгать чамасы тәшкил иткән иң билгеле тотрыклы изотоп (267 Rf).

## Символы
Резерфордий элементының символы — Rf (*Резерфордий* дип укыла).

## Тарих
Резерфордий 1964-69 елларда Г.Флёров тарафыннан ачыла.

Беренче тапкыр периодик системаның 104-енче элементы 1964 елда Дубнадагы Берләштерелгән төш тикшеренүләре институты галимнәре тарафыннан Г.Флёров җитәкчелегендә алынган. Алар 115 МэВ энергия куәте белән плутоний-242 максатын неон-22 төшләре белән аттырган:

: \mathrm{^{242}_{94}{Pu}+^{22}_{10}Ne\rarr ^{264}_{104}Rf^*}\begin{matrix} \nearrow\mathrm{^{260}_{104}Rf+4^1_0n} \\ \searrow\mathrm{^{259}_{104}Rf+5^1_0n} \end{matrix}

Барлыкка килгән 104-енче элемент атомнары газ хәлендәге цирконий хлориды мохитенә эләгә, анда хлор белән бәйләнә һәм үзлегеннән бүленү детекторына күчә.

## Изотоплары
2016 елның башына резерфордийның 16 изотобы билгеле (шулай ук 4 атом изомеры), масса саннары 253—270 һәм ярым таркалу периоды микросекунд өлешләреннән алып 1,3 сәгатькә кадәр кадәр (267 Rf).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Резерфордий//Большая российская энциклопедия
* Резерфордий на Webelements
* Резерфордий в Популярной библиотеке химических элементов 
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ 

Төркем:Химик элементлар
Дубний

**Дубний** (, Db) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период,  5 төркем элементы. Тәртип номеры - 105.

СССР-да һәм Рәсәйдә 1997 елга кадәр  — Менделеевның элементлар таблицасында 105-енче элемент **нильсборий**(Ns) исеме белән билгеле булган.

## Символы
Дубний элементының символы - Db (*Дубний* дип укыла).

## Тарихы

105-енче элемент  беренче тапкыр  Дубна каласында 1970 елда Г.Н.Флёров  төркеме тарафыннан  243Am төшләрен  22Ne ионнары белән бомбага тоту юлы белән алынган.

Берклида (Америка Кушма Штатлары) 249Cf+<sup>15</sup>Н→260Db+4n реакцияләре шулай ук мөстәкыйль үткәрелеп, ачыш ясалган булган. ИЮПАК-ның эшче төркеме 1993 елда, 105 -енче элементны ачу хөрмәте  Дубна белән Беркли төркемнәре арасында бүленергә тиеш дигән нәтиҗәгә килгән.

## Исеменең килеп чыгышы
Совет тикшеренүчеләре яңа элементны Нильс Бор хөрмәтенә нильсборий (Ns) дип атарга тәкъдим иткән   , американнар — уранның үзе бүленүен () ачкан авторларның берсе Отто Һан хөрмәтенә һаний (Ha)., ИЮПАК комиссиясе 1994 елда Жолио-Кюри хөрмәтенә жолиотий (Jl) дигән исем тәкъдим  иткән булган ; моңа кадәр элемент рәсми рәвештә грекча саннар исеме белән — уннилпентиум (Unp) дип аталган, ягъни гади 105 саны. Төрле елларда бастырып чыгарылган таблицаларда элементның Ns, На, Jl символларын  күрергә була. ИЮПАК-ның 1997 елдагы йомгаклаучы карарына ярашлы, Дубна каласындагы Рәсәй буенча Берләштерелгән атом-төш тикшеренүләре институты хөрмәтенә бу элемент дубний исемен алган.

## Билгеле изотоплары

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Мейтнерий

**Мейтнерий** (, Mt) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период,  9 төркем элементы. Тәртип номеры - 109.

## Символы
Мейтнерий элементының символы - Mt (*Мейтнерий* дип укыла).

## Тарихы
Мейтнерий 1982 елда Германияның Дармштадт каласы янындагы Виксһаузен районында урнашкан Авыр ионнар институты тарафыннан ачыла. Бу шул реакция нәтиҗәсендә мөмкин була:

аны беренче тапкыр *Питер Армбрустер* һәм *Готфрид Мюнзенберг* җитәкчелегендәге Германия тикшеренү төркеме синтезлаган. Мейнтерий-266 изотобын бер генә атомы висмут-209 максатына тиз оча торган тимер-58 атомнары белән аттырган вакытта күзәтелә. Бу процесс яңа элемент тудырып кына калмый, ул зур, синтезлау өчен яңа атом-төшләрен куллануның уңышлы тәжрибәсе була
Ул табигатьтә юк, билгеле изотопларның иң тотрыклысының массасы 278 (аның атом массасы 278,156 (5) а.б.м.).). Элек унниленний (Une) яки eka-iridium дип аталган. Ясалма рәвештә синтезланган.

## Исеменең килеп чыгышы
Мейтнерий элек уннилений (Unnilennium) исеме белән билгеле булган, символы — Une. «Мейтнерий» (Мt) атамасы австрия физигы Лизы Мейтнер хөрмәтенә ИЮПАК тарафыннан 1994 елда тәкъдим ителә. Рәсми рәвештә ул 1997 елда ИЮПАК тарафыннан кабул ителә.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Мейтнерий на Webelements
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Сиборгий

**Сиборгий** (, Sg, элек **Уннилгексий**, *Unnilhexium*, **Unh**, яки *эка-вольфрам*) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период,  6 төркем элементы. Тәртип номеры - 106. Әз генә вакыт тора торган радиоактив элемент.

## Символы
Сиборгий элементының символы - Sg (*Сиборгий* дип укыла).

## Тарихы

Сиборгий 1974 елда  Берклида Калифорния университетындагы Лоуренс исемендәге лабораториядә синтезланган . Яңа элементны алу өчен 249Cf+18O→263106+4n  реакциясе кулланыла.  Бер үк вакытта, аларга бәйсез рәвештә, Г. Н. Флеров һәм Юрий Оганесян җитәкчелегендә Дубна төркеме кургаш һәм хром кушылган атом-төш реакцияларе нәтиҗәсеендә 106-ынчы элементны синтезлау турында мәглүмат бастырып чыгара .

1993 елда IUPAC эшче  төркеме Дубнадагы төркем эше тикшеренүләр өчен олы әһәмияткә ия, әмма, Беркли төркеменең эшеннән аермалы буларак, яңа элемент барлыкка килүен җитәрлек ышаныч булдырырлык итеп күрсәтмәде, дип нәтиҗә ясый. Шуңа күрә 1997 елда IUPAC (совет галимнәре "резерфорд" дип атарга ризалыгын белдерүенә карамастан) элементны Беркли физигы Гленн Сиборг хөрмәтенә сиборгий дип атарга карар кабул итә. Сиборг үзе исән чакта элемент аның исеме белән аталган беренче галим була.

## Билгеле изотоплары

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар

* Сиборгий на Webelements
* Сиборгий в Популярной библиотеке химических элементов 
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ 

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Борий

**Борий** (, Bh) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период,  7 төркем элементы. Тәртип номеры - 107. Тотрыксыз радиоактив элемент. Масса саны 261 - 272 кадәр булган изотоплары билгеле. Иң тотрыклы изотобы — борий-267, ярым таркалыш чоры  17 с.

## Символы
Борий элементының символы - Bh (*Борий* дип укыла).

## Тарихы

107-че  элементны синтезлау турында беренче тапкыр  1976 елда Дубна Төш тикшеренүләре берләштерелгән институтында эшләгән Юрий Оганесян  төркеме хәбәр итә .

1981 елда Авыр ионнар институтында () эшләгән немец галимнәре төркеме Нармштадт каласында, куллану методикасын камилләштереп, шул ук реакция продуктларын 209Bi+54Ц   тикшерә, һәм аның нуклид параметрларын билгели.

Алга таба тикшерүләр күрсәтүенчә 261107 изотобы озаграк вакыт торырга сәләтле, хәзерге бәяләмә буенча 12 мс тәшкил итә, бу 1976 ел нәтиҗәләренә караганда югарырак булып чыга.

## Исеме
1992 елдың сентябрендә Нармштадт һәм Дубна галимнәре арасында 107-енче элементны Дания физигы Нильс Бор хөрмәтенә "Нильсборий" дип атарга килешелгән, ә беренче чорда совет галимнәре бу исемне 105-че элемент өчен  планлаштырган булган (хәзерге дубний ). 1993 елда IUPAC 107-че элементны идентификацияләүдә немец төркеменең өстөнлөгөн таный, ә 1994 елда үз киңәшендә "борий" исемен тәкъдим итә, чөнки химик элементларның исемнәре беркайчан  да галимнең исеме һәм фамилиясеннән тормаган. Бу тәкъдим 1997 елда Дания химиклары белән консультациядән соң, тулысынча килешелеп, раслана.

## Билгеле изотоплар

## Тарих
Борий 1976 елда Оганесян тарафыннан ачыла.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Коперниций

**Коперниций** (, , **Cn**; элегрәк *унунбий* (, **Uub**) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период,  12 төркем элементы. Тәртип номеры - 112. Билгеле изотопларыннан иң тотрыклы төше  285Cn, 112  протоннан, 173 нейтроннан  тора һәм ярым таркалу периоды 34 секунд тирәсе тәшкил итә,  бу нуклидның атом массасы  285,177(4) а. 285,177(4) а. 285,177(4) а. тигез. Ул да цинк, кадмий һәм терекөмеш кергән химик төркемгә карый.

## Символы
Коперниций элементының символы - Cn (*Коперниций* дип укыла).

## Тарихы
Коперниций беренче тапкыр 1996 елның 9 февралендә Германиядә Нармштадт каласында Авыр ионнар институтында синтезланган  () .

Коперницийның авырырак изотоплары соңрак (2000 һәм 2004 елларда) Берләштерелгән атом-төш тикшеренүләре институтында (Дубна, Рәсәй) флеровий  изотоплары таркалганда барлыкка килгән матдәләр буларак  алына.

112-енче элементның ачылуы 2009 елның маенда Халыкара теоретик һәм гамәли химия союзы тарафыннан таныла, шуннан соң аның исемен раслау процессы башлана.

## Исеме
GSI галимнары 112-енче элемент өчен Николай Коперник хөрмәтенә Copernicium (Cn) исемен тәкъдим итә. 2010 елның 19 февралендә, Коперникның туган көнендә, ИЮПАК элементның исемен рәсми рәвештә раслый. Киң мәглүмат чараларында элемент "коперниций" (урыс телендәге юрама) дип тә,  "коперникий" дип тә атала.

## Билгеле изотоплары

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Московий

**Московий** (, Mc) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период,  15 төркем элементы. Тәртип номеры - 115.

## Символы
Московий элементының символы - Mc (*Московий* дип укыла).

## Тарих
Московий 2004 елда Русиянең Дубна шәһәрендә урнашкан Атом-төш тикшеренүләре берләшкән институты һәм АКШның Калифорния штаты Ливерморе шәһәрендә урнашкан Ливерморе милли лабораториясе тарафыннан ачыла.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Уран (химик элемент)

**Уран** (, U) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период элементы. Тәртип номеры - 92.
Атом массасы — 238,029; актиноидларга карый. Уранда радиоактив элементлар аз, тотрыклы изотоплары юк. Аның иң киң таралган изотобы уран-238 (146 нейтронлы, табигый уранда 99,3 % тәшкил итә) һәм уран-235 (143 нейтронлы, табигый уранда нисбәте 0,7204 %).

## Символы
Уран элементының символы — U (*Уран* дип укыла).

## Тарихы
Уран 1789 елда Клапрот Мартин Генрих тарафыннан ачыла. Клапрот аны яңа элемент тип исәпләп, Уран планетасы хөрмәтенә шундый исем бирә.

Уран илле ел металл дип исәпләнеп йөри. 1841 елда гына француз химигы *Эжен Пелиго* (1811—1890) металлга охшаш ялтыравыклы булса да, Клапрот уран элемент түгел, UO2 оксиды дип исбатлый. 1840 елда Пелиго гади матдә уранны аерып ала һәм аның атом авырлыгын билгели.

Уранны өйрәнүдә киләсе мөһим адымны 1874 елда Д. И. Менделеев ясый. Ул үзе эшләгән периодик системасына таянып, уранны таблицасының иң ерак шакмагына урнаштырган. Элек уранның атом авырлыгын 120-гә тигез дип санаганнар. Менделеев бу микъдарны ике тапкыр арттыра. 12 елдан соң аның фикере немец химигы Циммерман (J. Zimmermann) тәҗрибәләре белән раслана.

1896 елда, уран тикшергәндә, француз галиме Антуан Анри Беккерель очраклы рәвештә радиоактив таркалуны (радиоактивный распад) ача.

## Табигатьтә

Уран — күп санда очрый торган иң зур номерлы элемент. Җир кабыгы тәшкиләтенең 0,00027 % (авырлыгы) тәшкил итә, диңгез суында концентрациясе — 3,2 мкг/л (башка мәглүмат буенча, 3,3·10-7 %). Литосферада уран нисбәте 3 яки 4 ·10−4% дип бәяләмә бирелә.

## Уран чыгарган илләр

## Шулай ук карагыз
* Разделение изотопов
* Ядерное топливо
* Урановое стекло
* Ядерная силовая установка
* Урановые минералы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Уран// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* 
* 
* 
* 

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Уран//Большая российская энциклопедия

* 
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Химик элементлар
Дармштадтий

**Дармштадтий** (, Ds) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период,  10 төркем элементы. Тәртип номеры - 110. 267—273 масса санлы изотоплар өчен ярым таркалу чоры берничә миллисекундтан артмый. Ләкин иң авыр изотопның (масса исәбе 281) ярым таркалу чоры 10 секунд чамасы тәшкил итә.

Рәсәй Фәннәр Академиясенең Дубнадагы Атом-төш тикшеренүләре берләштерелгән институты галимнәре бу элементны радиоактивлыкны ачкан Анри Беккерель хөрмәтенә атарга тәкъдим итә. 1997 елда Америка командасы 1997 елда Отто Ган хөрмәтенә Ганий атамасын тәкъдим итә (элек бу исем 105 элемент өсөн файдаланылган булган).

## Исеме
Теоретик һәм гамәли химия буенча Халыкара киңәшнең (IUPAC) эшче төркеме 2001 елда яңа химик элемент ачылуны раслый һәм бу ачышта GSI-ның өстенлекле булуын таный. 2003 елның августында IUPAC үзенең 42-че Генераль ассамблеясында рәсми рәвештә 110-чы санлы яңа химик элементка Нармштадтий исемен кулланышка кертә.

## Символы
Дармштадтий элементының символы - Ds (*Дармштадтий* дип укыла).

## Үзенчәлекләре
Радиоактив Нармштадтийның химик тасвирламасын анык билгеләү авыр, чөнки булуы ихтимал очучан берләшмәләре чикле һәм ярым таркалу чоры бик кыска. Нармштадтий бик авыр металл, тыгызлыгы 34,8 г/см3 чамасы булырга тиеш дип фараз ителә. Чагыштыру өчен, билгеле иң тыгыз элемент осмийның тыгызлыгы барлыгы 22,61 г/см3.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Рентгений

**Рентгений** (, Rg) — Менделеевның периодик таблицасының 7 период,  11 төркем элементы. Тәртип номеры - 111. Гади матдә рентгений — күчемле металл. Иң озак торучы (ярым таркалу периоды — 2,1 минут) билгеле изотобының масса саны 282.

## Символы
Рентгений элементының символы — Rg (*Рентгений* тип укыла).

## Тарихы һәм исем бирелүе
Рентгений 1994 елда Германияның Дармштадт каласы янындагы Виксһаузен районында урнашкан Авыр ионнар институты тарафыннан ачыла.

111 элемент синтезын 1994 елның 8 декабрендә беренче тапкыр алман физиклары үткәргән. Алман физикларынан тыш, халыкара төркемгә Берләштерелгән атом-төш тикшеренүләре институтыннан өч рәсәй галиме, болгар (В. Нинов), ике словак һәм Финляндиянең бер вәкиле кергән.

Беренче синтез түбәндәге реакция буенча үткәрелә.
: ^{209}_{83}{Bi} + ^{64}_{28}{Ni} \to ^{272}_{111}{Rg} + ^1_0{n}

Элементны башлап ачучылар аны билгеле немец физигы, Нобель премиясе лауреаты, нурны ачкан Конрад Вильгельм Рентген хөрмәтенә *рентгений* дип атарга тәкъдим итәләр. Элементтың символы— Rg.

IUPAC 111 элементның ачылуын рәсми рәвештә 2003 елда таныган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Рентгений//Большая российская энциклопедия
* Рентгений на Webelements
* О синтезе элемента на сайте ОИЯИ
* Сверхтяжелый элемент рентгений, возможно, обнаружен в золоте // Газета.Ru, 6 дек 2010

Төркем:Химик элементлар
Шабалиха (елга)

**Шабалиха** — Россия территориясеннән ага торган елга. Иваново өлкәсе, Владимир өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Богоявленное күле    кушыла. Елга озынлыгы 24 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ука су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Клязьма  елгасы Ковров каласыннан тамагына кадәр,  Уводь  елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Ука кушылдыклары бассейны, Мукшыдан Иделгә кушылганга кадәр, елга бассейны — Ука.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 09010301112110000033792
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003379
* Бассейн коды — 09.01.03.011
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Иваново өлкәсе елгалары
Төркем:Владимир өлкәсе елгалары
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Rammstein

**Rammstein** (*tatar äyteleşe - Ramştayn*) - Almaniä rok-törkeme, 1994 yılda Berlin şähärendä barlıqqa kilgän. Muzıkal stile - awır alman säxnäse: *Neue Deutsche Härte* (Yaña Alman nıqlığı).

Rammstein - iñ bilgele  Almaniä metal-törkeme, başqa illärdä dä bik tanılğan.

Kübese cırlar alman telendä başqarıla.

Rammstein säxnälek tamaşa häm kisken tekstlar belän dan qazana.

Rammstein üz iseme AQŞ xärbi hawa alanınnan ala, şul bazada 1988 yılda zur häläkät bulğan (80 keşe häläq), bu häläkätkä törkem "Rammstein" cırın bağışlıy.

İñ tanılğan cırları - *"Die Sonne", "Mutter", "Ich will", "Keine Lust", "Ohne dich".*

## Törkem äğzaları

* Till Lindemann
* Richard Z. Kruspe
* Paul H. Landers
* Oliver "Ollie" Riedel
* Christian "Flake" Lorenz
* Christoph "Doom" Schneider

## Diskografiä

*    1995 — Herzeleid
*    1997 — Sehnsucht
*    2001 — Mutter
*    2004 — Reise, Reise
*    2005 — Rosenrot
*    2009 — Liebe ist für alle da
*    2019 — Rammstein
*    2022 — Zeit

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar

* Räsmi säxifä 
* Räsmi säxifä 

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Алмания музыкасы
Төркем:Берлин
«Удмурт дунне» газетасы

**Удмурт дунне** () — удмурт телендә чыгучы Удмуртия республикасы иҗтимагый-сәяси газетасы. Атнага 4 тапкыр 8 биттә дөнья күрә. Удмуртиядә, Башкортостанда һәм Татарстанда таратыла.

Газетаның беренче номеры 1915 елның 4 февралендә Вятка шәһәрендә «Войнаысь ивор» () исеме астында чыга.  1917—1918 елларда — «Удморт», 1918 елда — «Выль Синь», 1918—1930 елларда —  «Гудыри» (), 1930—1943 елларда — «Удмурт коммуна», 1943—1992 елларда — «Советской Удмуртия» исемнәрен йөрткән. 1992 елдан хәзерге исемен йөртә.

1968 елда «Хөрмәт билгесе» белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт  

Төркем:Удмуртия гәҗитләре
Төркем:Арча гәҗитләр
«Хыпар» газетасы

**Хыпар** () — чуаш телендә чыгучы Чуашстан республикасы газетасы. Көнгә 1 тапкыр 4 биттә дөнья күрә.

Газета Николай Никольский тарафыннан беренче чуаш телле газетасы буларак нигезләнә. Аның беренче номеры 1906 елның 8 гыйнварында Казанда чыга. 1907 елның маенда бастыру туктатыла. 1917 елда Идел буе кече милләтләр берлеге, ә аннан соң Чуаш милли җәмгыяте тарафыннан бастырыла башлый. 1921 елдан Казаннан Чабаксарга күчерелә.

Совет чорында газета *«Канаш»* (, 1918–37), «Чӑ­ваш коммуни» (, 1937–52), «Коммунизм ялавĕ» (, 1952–91) исемнәрен йөрткән. 1991 елда газетага тарихи исем кайтарыла.

## Тышкы сылтамалар
* Чуаш энциклопедиясе

Төркем:Чуашстан гәҗитләре
Төркем:Чуашча гәҗитләр
Первомайский (мәгънәләр)

**Первома́йский** — топак пунктлар :

Топак пунктлар:
 
## 

## [[Казакъстан]]

## [[Кыргызстан]]

## Россия

## Украина

## Шулай ук карагыз
* Первомайка (мәгънәләр)
* Беренче Май (Түбән Кама районы) — Татарстан Республикасының Түбән Кама районындагы торак пункт
* Первомайская
* Первомайское
Первомайка (мәгънәләр)

* Первомайка (Карталы районы) — Чиләбе өлкәсенең Карталы районы составына керүче авыл
* Первомайка (Троицк районы) — Чиләбе өлкәсенең Троицк районы составына керүче авыл
Конон (папа)

**Конон** (; 630 ел – 21 сентябрь 687 ел) 686 елның 21 октябреннән 687 елның 21 сентябренә кадәр Рим папасы. Сайлауда аның намзәте ике үзара көрәшүче фракция арасында компромисс буларак тәкъдим ителә. Ул 11 ай идарә итә, вафатыннан соң Изге Петер җәмигында күмелә.
## Тормыш юлы
Әтисенең фракияле әфисәр булуы билгеле. Конон яшьлеген Сицилиядә үткәрә, шунда ук белем ала, ә Римга килгәч, рухани була. Аның яше, кыяфәте һәм гади холкы аның папа булып сайлануына теләктәшлек итә.Ул үзара көрәшкән фракцияләр өчен уңайлы намзәт булып чыга. 686 елның 21 октябрендә ул тәхеткә утыра.

Папа ирландияле миссионер Килианны кабул итә, аны әрхәрәйлеккә багышлый һәм иптәшләре белән бергә Франкониядә дин таратырга куша.

Папаны Византия императоры Юстиниан II нык хөрмәт итә һәм папа җирләрендәге кайбер салымнарның папа кулына җыелуын тәэмин итә. 
Папа 11 айдан соң, 21 сентябрьдә озак авырудан вафат була. 
## Чыганаклар
* [ Католик энциклопедиясе (1913)/Папа Конон ](http://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyclopedia_(1913)/Pope_Conon)
Первомайск (мәгънәләр)

## Русия
: Первомайск — Башкортстанның Нуриман районында урнашкан авыл
: Первомайск () — Киров өлкәсенең Нагорск районында урнашкан авыл.
: Первомайск — Түбән Новгород өлкәсендәге кече шәһәр
: Первомайск — Ырынбур өлкәсенең Куандык районында урнашкан авыл
: Первомайск — Самар өлкәсенең Похвистнево районында урнашкан авыл
: Первомайск — Сахалин өлкәсендә урнашкан авыл
: Первомайск — Тверь өлкәсенең Конаково районында урнашкан авыл
: Первомайск — Тум өлкәсенең Бакчар районында урнашкан авыл
: Первомайск — Красноярск краеның Мотыгино районында урнашкан авыл

## Украина
Первомайск — Николаев өлкәсендә урнашкан  шәһәр.

## Шулай ук карагыз
* Первомайский
* Первомайское
* Первомайская
Лев XII

**Лев XII** (; ; дөньялыкта **Аннибале, граф делла Дженга**; 22 август 1760 ел – 10 февраль 1829 ел) – 1823 елның 28 сентябреннән 1829 елның 10 февраленә кадәр Рим папасы.
## Тормыш юлы
Аннибале, граф делла Дженга 1760 елның 22 августында Сполето тирәсендәге Дженга кирмәнендә туган. 1783 елда рухани дәрәҗәсе ала һәм Изге Петер җәмигының канонигы була. 1794 елдан апостоллар башкаласында дипломатик хезмәттә төрле бурычлар башкара. 1816 елда кардинал була һәм Рим генераль викарие вазифасын ала. Изге Тәхеткә утырганда, Лев XII папа өлкәсенең эчке эшләре буенча да, Европа илләре белән мөнәсәбәтләр өлкәсендә дә реакцион  сәясәт юнәлешен сайлый. Римда яһүдиләр янәдә геттоларга куып кертелә, ә папа полициясе Рим халкының әхлагы артыннан күзәтә башлый. Папаның әмере белән, кардинал Риваролли буйсынмаучанлыкка һәм инкыйлаби карашларга каршы карусыз сугыш игълан итә. Төрле яшерен оешмаларның эшчәнлеген туктату зур күләмдә җәелә. Үлем җәзасы туранда карарларның чиге булмый, төрмәләр «иске тәртип»нең кайтуына каршы булучылар белән тула. Папаның һәм аның чиновникларының усаллыгы һәм катылыгы Папа өлкәсенең генә түгел, ә бөтен Италия халкының  ачуын чыгара. 
## Энцикликалар
Лев XII понтификат чорында 5 энциклика нәшер итә:

## Сылтамалар
* Pope Leo XII (Catholic Encyclopedia) 
* Папа энцикликалары
Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы

**Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы** - Татарстан Республикасының мәдәният, сәнгать, кинематография, мәдәни мирас объектларын саклау һәм куллану өлкәсендә дәүләт сәясәтен тормышка ашыручы, мөнәсәбәтләрне көйләүче башкарма хакимияте органы.

## Тарих
Мәдәният министрлыгы турында Министрлар Кабинетының нигезләмәсе 2005 елда кабул ителә.

## Эшчәнлек өлкәсе
* мәдәни мирас объектларының (тарихи һәм мәдәни һәйкәлләр) саклануы;
* Татарстан халыкларының этномәдәни үзенчәлекләрен һәм мәдәниятләренең саклануы, милләтара мәдәни элемтәләрнең ныгуы;
* һөнәри сәнгать, кинематография, фотография, музей һәм китапханә эше, декоратив-кулланма сәнгать һәм халык иҗаты, мәдәни туризм, мәдәни мирас, мәдәният сферасында мәгариф һәм фән үсеше;
* муниципаль берәмлекләрдә ял сферасын үстерү, халыкның мәдәни күңел ачу эшчәнлеген төрлеләндерү.

## Cтруктура
* Музей эше үсеше бүлеге;
* Мәдәни мирас объектларының саклануы бүлеге;
* Дәүләт заказы бүлеге;
* Кинематография секторы;
* Мәдәни мирас объектларын исәпкә алу бүлеге;
* Һөнәри сәнгать һәм махсус белем бирү бүлеге;
* Төбәкара һәм милләтара хезмәттәшлек, күргәзмә эшчәнлеге бүлеге;
* Муниципаль мәдәни оешмалар белән бәйләнешләр һәм халык иҗатына ярдәм күрсәтү бүлеге;
* Планлаштыру һәм финанслау идарәсе;
* Мәгълүмати-техник һәм материаль тәэминат бүлеге;
* Матбугат үзәге;
* Юридик бүлек;
* Кадрлар бүлеге;
* Идарәче;
* Оештыру эшчәнлеге һәм эш башкару бүлеге;

## Бәйле оешмалар һәм феноменнар

* Казан дәүләт консерваториясе
* Казан дәүләт мәдәният институты
* Татарстан Кинематографистлар берлеге
* Татарстан язучылар берлеге
* Татарстан Композиторлар берлеге
* Татар академия дәүләт опера һәм балет театры
* Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле
* Татар дәүләт филармониясе
* Татарстан Республикасы Милли китапханәсе
* Татарстан Республикасының милли музее

## Шәхесләр
### Җитәкчелек
* 2018 елның 3 маеннан — Ирадә Әюпова. 
* 2011 елның 26 мартыннан 2018 елның 23 апреленә кадәр министр вазифасын Айрат Сибагатуллин били. 
* 2005-2011 — Зилә Вәлиева
* 1999-2005 — Илдус Тарханов
* 1985-1999 — Марсель Таишев
* 1976-1985 — Илтөзәр Галиев
* 1973-1976 — Әдип Миңдубаев
* 1962-1973 — Булат Гыйззәтуллин
* 1956-1962 — Хаҗи Рәхмәтуллин (1907-1974)
* 1953-1956 — Ю. Закиров

### Аерым танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Александр Чиндаров

**Александр Чиндаров** (1948 е.т.) — , Россия хәрби эшлеклесе, отставкадагы генерал-полковник.

1948 елның 14 сентябрендә Татарстан АССРның Буа районында Буа шәһәрендә туган.

1971 елны Рязань югары хәрби һава десанты башлык уку йортын тәмамлый.

1971 елдан 80-нче пәрәшүт-десант полкында батальонының элемтә башлыгы, гранатомет взводының командиры. 1975 елдан 1976 елга хәтле — штаб башлыгы, пәрәшүт-десант батальоның командирының урынбасары. 1976 елдан 1977 елга хәтле — 80-нче пәрәшүт-десант полкының штаб башлыгының урынбасары.

1977 елдан 1980 елга хәтле — М.В. Фрунзе исемендәге хәрби академиясының укучысы.

1980 елны Әфганстан Демократик Республикасына җибәрелә. Батырлык һәм десантчылар белән оста җитәкчелек итү өчен Кызыл Йолдыз орденына лаек була.

Төркем:Хәрби эшлеклеләр
Төркем:Генераллар
Төркем:ССРБ хәрби башлыклары
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:14 сентябрь көнне туганнар
Чишмә (Кырынды авыл җирлеге)

**Чишмә** — Татарстан Республикасының Әгерҗе районындагы авыл.
## Географиясе
Чишмә Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 242 чакрым, ә район үзәге Әгерҗедән көньяк-көнбатышка таба 43 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Демография

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 60 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 75%,
урыслар — 10%,
башка халыклар — 1,67%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 13,33%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.4&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
* Хороший Ключ
Казанның Үзәк Автовокзалы

**Казанның Үзәк Автовокзалы** яки **"Башкала" автовокзалы** — иң иске Казанның автовокзалы. Казан Елга порты һәм Казан-1 тимер юл вокзалы арасында, Девятаев урамында урнаша. Өч Казанның автовокзалыннан иң зур пассажир әйләнешенә ия була.

1964 елда ачылган.

Шәһәртирә, шәһәрара һәм бер халыкара (Казакъстанның Актөбегә) рейслар бар. Һәр көнне Үзәк автовокзалдан Яр Чаллы, Чистай, Түбән Кама, Бөгелмә, Әлмәт, Баулы, Уфа, Стерлитамак, Сембер, Болгар, Мәскәү шәһәрләренә автобуслар йөриләр.

Автовокзал бинасында көтү залы, билет залы, медпункт, кафе бар. Тышта ябык тукталышлар урнаша.

Үзәк автовокзалына 1, 54, 6, 85, 6, 53 автобуслар белән, 2-нче трамвай белән барып җитеп була, автовокзалдан 200 метр аралыгында "Вахитово" тимер юл станциясе урнаша.

## Сылтамалар
* Казанның Үзәк Автовокзалы
* Җәдвәл (Расписание) 

Төркем:Казан транспорты
Лихославль

**Лихославль** (, ) — Россия территориясендә урнашкан шәһәр, Тверь өлкәсенең Лихославль районы үзәге. 2010 елга калада 12 259 кеше яши.

## География
Мәскәү—Санкт-Петербург тимер юлы сызыгында, Тверьдән 41 километр төньяк-көнбатышрак урнаша.
## Тарих
Шәһәр XX гасыр башында Осташково (1624 елдан мәгълүм) һәм Лихославль авылларын берләштерү нәтиҗәсендә барыкка килгән. Шәһәр статусы 1925 елда бирелә.

1929 елдан Лихославль районы үзәге булып тора. 1937—1939 елларда Карел милли округы үзәге булган.

## Халык
Халык санының үзгәрүе:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар – 85,9%, кареллар – 8,4%, украиннар – 1,1%, езидлар – 1,1%.

## Икътисад
Радиаторлар заводы, яктырту аппаратурасы заводы, керамик әйберләрне ясау, әсфәлт заводы. Азык-төлек сәнәгатенең предприятиеләре.

## Галерея

Likhoslavl railstation 02.jpg|Тимер юл вокзалы
Likhoslavl school.jpg|Мәктәп
Likhoslavl station tower.jpg|
Likhoslavl Dormition church 02.jpg| чиркәве

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Тверь өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Тверь өлкәсе район үзәкләре
Казанның Көньяк автовокзалы

**Казанның Көньяк автовокзалы** яки **"Көньяк" автовокзалы** - Казанның икенче автовокзалы. Җиңү проспекты кисешеннән ерак түгел, Оренбур трактында, Казанның көньяк чигендә (Аэропорт юнәлешенә) урнаша.  Өч Казанның автовокзалыннан икенче пассажир әйләнешенә ия була.

2009 елда ачылган.

Шәһәртирә, шәһәрара һәм төбәкара рейслар бар. 44 юнәлешләренә хезмәт күрсәтелә.  Көньяк автовокзалдан Яр Чаллы, Болгар, Самар, Оренбур, Мәскәү, Ижау, Магнитогорски, Уфа, Норлат шәһәрләренә автобуслар йөриләр.

Автовокзал бинасында берничә көтү залы, билет залы, медпункт, кафе, әни һәм сабый бүлмәсе, кунакханә, бушлай Wi-Fi хезмәте бар. Автовокзал бинасы 550 кеше сыйдыра ала. Тышта ябык тукталышлар урнаша.

## Сылтамалар
* Казанның Көньяк Автовокзалы
* Казанның Көньяк Автовокзалы 
* Җәдвәл (Расписание) 

Төркем:Казан транспорты
Усолье (Киров өлкәсе)

**Усолье** () — Киров өлкәсенең Слободской районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Слободской районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Казанның Төньяк автовокзалы

**Казанның Төньяк автовокзалы** яки **"Төньяк" автовокзалы** - Казанның өченче автовокзалы. Казан-2 күчеп утыру төенендә (тимер юл, автовокзал, метро), Воровский урамында, Төньяк вокзалы метро станциясе янында урнаша.  Өч Казанның автовокзалыннан иң кечкенә пассажир әйләнешенә ия була.

2012 елда Казан-2 тимер юлы вокзалы белән ачылган.

Шәһәртирә, шәһәрара  рейслар бар. Әлегә Яшел Үзән, Чиләбе, Чабаксар, Йошкар-Ола шәһәрләренә автобуслар йөриләр.

Автовокзал бинасы Казан-2 күчеп утыру төененә керә, анда көтү залы, билет залы, медпункт, кафе, әни һәм сабый бүлмәсе, кунакханә, бушлай Wi-Fi хезмәте бар.

Казанның Төньяк автовокзалына кадәр метро белән (Төньяк вокзалы станциясе), Декабристлар урамы буенча 6, 18, 20, 33, 37, 40, 43, 53, 60, 62, 76, 78, 89 номерлы автобус, 1, 6 номерлы трамвай, 13 номерлы  троллейбус белән барып җитеп була.

## Сылтамалар
* Күчү

Төркем:Казан транспорты
Атырау

**Атырау** (, искечә — *Гурьев*) — Казакъстан Республикасы шәһәре, Атырау өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 165 387 кеше (2009).

## География
Шәһәр Җаек елгасы тамагы янында урнашкан.
### Климат
* Уртача еллык температура — +9,9&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 4,1 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 63%



## Тарих
1640 елда сәүдәгәр Гурий Назаров тарафыннан ныгытма буларак нигезләнә.

1667-68 елларда Степан Разинның баш күтәрүчеләре тарафыннан алына. XVII—XIX гасырларда Җаек шәһәрчеге (Яицкий городок), Түбән Җаек шәһәрчеге (Нижний Яицкий городок), Җаек тамагы шәһәрчеге (Усть-Яицкий городок), Гурьев шәһәрчеге (Гурьевский городок) исемнәрен йөрткән.

1885 елдан шәһәр һәм Җаек өлкәсенең Гурьев өязе үзәге статусын ала. 1938 елдан Гурьев өлкәсе үзәге булып тора.

1991 елда шәһәргә **Атырау** исеме кушыла.

## Халык

## Икътисад
* Атырау нефть эшкәртү заводы

## Шәхесләр
* Рәхимҗан Отарбаев (1956—2018), язучы, Атырау шәһәренең шәрәфле ватандашы (2011).

## Кардәш шәһәрләр
*  Актау, Казакъстан
*  Уральск, Казакъстан
*  Актөбе, Казакъстан
*  Әстерхан, Россия
*  Сыктывкар, Россия
*  Ашдод, Израиль
*  Әбердин, Шотландия, Бөекбритания

## Галерея

Герб гурьев.gif|Иске герб
Atyrauuniv2.jpg|Университет бинасы
Manjali mosque atyrau.JPG|Мәчет
Ural River Atyrau.JPG|Җаек елгасы


## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан өлкә үзәкләре
Чишмә (Әгерҗе районы)

Татарстанның Әгерҗе районында Чишмә дигән ике авыл бар.

* Чишмә (Кырынды авыл җирлеге)
* Чишмә (Тирсә авылы җирлеге)

## Моны да карагыз
* Чишмә (мәгънәләр)
Красный Кут

**Кызыл Кут** () — Россия территориясендә урнашкан шәһәр, Сарытау өлкәсенең Кызыл Кут районы үзәге.

Халык саны — 14 420 кеше (2010 ел).
## География
Шәһәр Ярыслан елгасында, Сарытаудан 117 километр көньяк-көнчыгышрак урнашкан.
## Тарих
1837 елда Харьков губернасыннан килгән крәстәннәр тарафыннан нигезләнгән.

1922—1944 елларда — Идел буе алманнарының АССРы Кызыл Кут кантоны үзәге. 1941 елдан Сарытау өлкәсенең Кызыл Кут районы үзәге булып тора.

## Халык
Халык санының үзгәрүе:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар – 82,3%, украиннар – 4,3%, казакълар – 3,6%, татарлар – 2,7%, әрмәннәр – 2,2%.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Сарытау өлкәсе шәһәрләре