open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бурчеи

**Бурчеи** — Италиянең Сардиния төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Сардиния төбәге шәһәрләре
Адана иле

**Адана иле** (төрекчә Adana)  - Төркиянең көнъягында Урта диңгез ярында урнашкан ил.

Төркем:Төркия административ бүленеше
Алазани

**Алазани** ( [Алазани],  [Ганых], , , ) — Гөрҗистан һәм Азәрбайҗанда елга, Күрәның сул кушылдыгы. Озынлыгы 351 км, бассейнының мәйданы 10800 км².

Зур Борбало тавыннан башлана. Төп кушылдыклары: уң — Иори; сул — Катехчай, Дуруҗи, Инцоба, Курмухчай.

## Искәрмәләр

Төркем:Гөрҗистан елгалары
Төркем:Азәрбайҗан елгалары
Төркем:Каспий диңгезе бассейны
Төркем:Чик буе елгалары
AAGAB

**AAGAB** () —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Степанов В.М. (2005). Молекулярная биология. Структура и функция белков. Москва: Наука. ISBN 5-211-04971-3.
* Bruce Alberts, Alexander Johnson, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts, Peter Walter (2002). Molecular Biology of the Cell (вид. 4th). Garland. ISBN 0815332181.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча аксымнар
Tayanna

**Tayanna** (29 сентябрь 1984 ел, Черновцы) — Украина җырчысы.

## Дискографиясе
* TAYANNA. Портреты (2016)
* Тримай мене (2017)
Вадуриле

**Вадуриле** — Румыниянең Васлуй жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Васлуй жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Яна (коммуна)

**Яна** — Румыниянең Васлуй жудецында урнашкан коммуна.

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә  авыллары урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

Төркем:Румыния коммуналары
Төркем:Васлуй жудецы коммуналары
Меелва (Ряпина)

**Меелва** — Эстониянең Ряпина вулысында урнашкан авыл.

## Халкы

## Искәрмәләр

Төркем:Эстония авыллары
Төркем:Ряпина вулысы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Арагви

**Арагви** ( [Арагви]) — Гөрҗистанда елга, Күрәның сул кушылдыгы. Озынлыгы 66 км, бассейнының мәйданы 2740 км².

Баш Кавказ сыртыннан башлана. Төп кушылдыклары: уң — Аркала, Дгнали, Бугурахеви; сул — Пшави Арагви, Хорхула, Саканаписхеви, Кара Арагви, Хадисцкали.

## Моны да карагыз
* Жинвали ГЭС
* Жинвали сусаклагычы

## Искәрмәләр

Төркем:Гөрҗистан елгалары
Төркем:Каспий диңгезе бассейны
Кижи (утрау)

**Кижи** (, ) — Онего күленең төньяк өлешендә Кижи зоология тыюлыгы территориясендә урнашкан утрау.

Утрауда урнашкан «Кижи» музей-тыюлыгы экспозициясе, шул исәптән Кижи погостының архитектура ансамбле тарафыннан да билгеле.

Утрауда Карелиянең Медвежьегорск районының  Великая Губа авыл җирлеге составына керүче Кижи, Васильево һәм Ямка авыллары урнашкан (2004 елга кадәр Петрозаводск шәһәр округы составына кергән). Корылмаларның күбесе музей-тыюлык экспозициясе составына керә, аларның күбесе Онего күле тирәсендәге авыллардан экспозицияләр өчен күчерелгән.

XVIII гасыр ахырында утрауда Олонец губернасы Петрозаводск өязе Киж волосте составына кергән берничә авыл — Бачурино, Биеш, Босарево, Васильево, Кяжево, Морозово, Наволок урнашкан булган.

## Географиясе

Кижи утравы Онега күленең төньяк өлешендә, Кижи шхерларында — Онего арты ярымутравы янындагы утраулар системасында урнашкан. Ярымутрау Кижи утравыннан көнбатыштарак, ә көньяк — көнчыгышта Зур Клименецкий утравы, көнчыгышта Көньяк Болан утравы. Утрауның төньяк өлеше Больша Губа белән чиктәш.

## Транспорт

Навигация чорында (май-сентябрь) Петрозаводск елга вокзалыннан Кижи утравына тиз йөрешле суднолар йөри — эш көннәрендә көнгә 2-3 тапкыр, ял көннәрендә ешрак. Шулай ук утрауга даими рәвештә круиз теплоходлары йөри.

Кышын Онего күле бозы буенча Ямка авылыннан Большая Губага кадәр (21 км) һәм Сибовога (12 км) кыш көне юл салалар.

## Каберлекләр

1943 елда фин гаскәрләренең тылында хәрби заданиене үтәгәндә һәлак булган НКВД махсус диверсион төркеме сугышчыларының туганнар кабере урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* 
* 
* Каталог археологических памятников окрестностей острова Кижи
* К истории заселения о. Кижи в Средневековье и Новое время (по материалам раскопок селища Наволок)
ҺБТК

**ҺБТК** (, ) — һомосексуаль, бисексуаль, трансгендер һәм квир кешеләр өчен бер акроним.

## Этимология
## Тарих
### Борынгы гасырлар
### Борынгы Греция һәм гарәп илләре
### Сексуаль инкыйлаб һәм Стоунволл бунтлары
## Мәдәният

## Хокуки статус

## ҺБТК иҗтимагый хәрәкәтләре

### Горурлык маршлары

## Билгеләмәләр
**Хатын-кызлар арасындагы мөнәсәбәтләр, сөю һәм җенси якынлык*, (Лесбианлык)
**Ир кешеләр арасында мөнәсәбәтләр, сөю һәм җенси якынлык*, (Гейлык)
**Бисексуаль ир кеше яки хатын-кыз белән башка җенесле вәкил арасындагы мөнәсәбәтләр, сөю һәм җенси якынлык*, (Бисексуальлек)
**[[MTF]] (male-to-female, trans kadın) veya [[FTM]] (female-to-male, trans erkek) ile diğer cinsel yönelimler arasında ilişki, aşk ve seks*; (Транссексуальлек, Travestilik, гомуми Интерсекс; Трансгендер)

## Галерея

File:2013 pride taksim.jpg|Горурлык маршлары күп илләрдә гомуми оештырыла.
File:XLarge - İstanbul 01.JPG|Гей барлары ҺБТК вәкилләренең җыелган урыннарыдыр.


## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем: ҺБТК
Бисексуальлек

**Бисексуальлек** — бердән күбрәк җенес яки гендер вәкилләренә җенси һәм/яки романтик тартылыш.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Би-кызыксынучы
* Һомосексуальлек
* Пансексуальлек
* Асексуальлек
* Һетеросексуальлек
* ҺБТК
* Бифобия

Төркем: ҺБТК
PSMC1

**PSMC1** () —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Степанов В.М. (2005). Молекулярная биология. Структура и функция белков. Москва: Наука. ISBN 5-211-04971-3.
* Bruce Alberts, Alexander Johnson, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts, Peter Walter (2002). Molecular Biology of the Cell (вид. 4th). Garland. ISBN 0815332181.

Төркем:Әлифба буенча аксымнар
Трансгендер

**Трансгендер** кешеләр — гендер кемлекләре тумышларындагы җенесләренә туры килмәүче кешеләр.

## Искәрмәләр
 

## Шулай ук карагыз

Төркем: ҺБТК
Төркем:Трансгендерлык
Квир

**Квир** кешеләр — һетеросексуаль булмаучы һәм/яки цисгендер булмаучы һәм/яки икеле түгел булучы һәм/яки интерсекс булучы кешеләр. Мәсәлән, һомосексуаль, бисексуаль, пансексуаль, асексуаль, трансгендер, гендер кемлекләре икеле түгел һәм интерсекс кешеләр — квир.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* ҺБТК

Төркем: ҺБТК
Цисгендер

**Цисгендер** кешеләр — гендер кемлекләре туган җенесләренә туры килүче кешеләр.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Трансгендер

Төркем: гендер кемлек
Асексуальлек

**Асексуальлек** — башка кешеләргә җенси һәм/яки романтик тартылышның булмавы.

## Искәрмәләр

Төркем:Асексуальлек
Пансексуальлек

**Пансексуальлек** — җенси һәм/яки романтик тартылышның башкаларның җенесләреннән һәм гендерларыннан тормавы.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Һомосексуальлек
* Бисексуальлек
* Асексуальлек
* Һетеросексуальлек
* ҺБТК

Төркем: ҺБТК
1 Дечембрие (коммуна)

**1 Дечембрие** — Румыниянең Илфов жудецында урнашкан коммуна.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния коммуналары
Төркем:Илфов жудецы коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Абремуц (коммуна)

**Абремуц** — Румыниянең Бихор жудецында урнашкан коммуна.

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан. Коммуна территориясендә  авыллары урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

Төркем:Румыния коммуналары
Төркем:Бихор жудецы коммуналары
Интерсекс

**Интерсекс** кешеләр — туганда тәннәре биологик җенесе буенча "хатын-кыз" һәм биологик җенесе буенча "ир кеше" тәннәренең типик аңлатмаларына туры килмәгән кешеләр.

## Искәрмәләр
Ирдәүкә

**Ирдәүкә** — үзен ир-егетләрчә тотучы хатын-кыз.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
Икеле түгел гендер

**Икеле түгел гендер** — ни хатын гына, ни ир генә булучы гендер кемлекләр спектры. Гендер кемлеге икеле түгелләр *гендерквир кешеләр* дип тә атала ала.

## Икеле түгел гендер һәм шәхси алмашлыклар
Күп кенә телләрдә хатыннар өчен һәм ирләр өчен аерым өченче зат берлек сан шәхси алмашлыклары бар. Кайбер икеле түгелләр андый телләрдә неоалмашлыклар (неологизмнар булучы алмашлыклар) белән аталырга тели. Мәсәлән, швед телендә икеле түгелне атар өчен чагыштыруча яңа *hen* алмашлыгы еш кулланыла (*hon* — хатын затны билгеләүче алмашлык, ә *han* — ир затны билгеләүче алмашлык), ә эсперантода исә *[[риизм|ri]]* алмашлыгы.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Трансгендер
* Интерсекс
* ҺБТК

Төркем: ҺБТК
Төркем: гендер кемлек
Лозанна 2020

**Лозанна 2020** () — 2020 елның 9 гыйнварыннан 22 гыйнварына кадәр Швейцарияның Лозанна шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Яшьлек Олимпия уеннары
Буэнос-Айрес 2018

**Буэнос-Айрес 2018** (*2018 Summer Youth Olympics*) — 2018 елның 6 октябрыннан 18 октябрына кадәр Аргинтинның Буэнос-Айрес шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Яшьлек Олимпия уеннары
Җәйге Олимпия уеннары 2020

**XXXII Җәйге Олимпия уеннары** (, , ) — 2021 елның 23 июльдән башлап 8 августка кадәр нең  шәһәрендә үтәчәк Олимпия уеннары. 

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Төркем:2021 ел
Төркем:2020 елгы җәйге Олимпия уеннары
Бифобия

**Бифобия** — бисексуаль кешеләргә каршы нәфрәт, антипатия яки дискриминация.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Һомофобия
* Трансфобия
* Бисексуальлек
* ҺБТК

Төркем:ҺБТК
Албина (Васлуй)

**Албина** — Румыниянең Васлуй жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Васлуй жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Һомофобия

**Һомофобия** — һомосексуаль кешеләргә каршы нәфрәт, антипатия яки дискриминация.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Бифобия
* Трансфобия
* Һомосексуальлек
* ҺБТК

Төркем: ҺБТК
Елена Блаватская

**Елена Петровна Блаватская** (1831-1891)  - рус язучысы. Тибет һәм Һиндстан буйлап сәяхәт итә. Һинд фәлсәфесе йогынтысында 1875 елда Нью-Йоркта Тәсәуфлар җәмгыяте төзи.
Джозеф Конрад

**Джозеф Конрад** (1857-1924) - инглиз язучысы, маҗаралы новеллалар һәм романнар авторы. Тулы исеме - Юзеф Теодор Конрад Коженевский. Милләте ягыннан - поляк.
Дэвид Юм

**Дэвид Юм** (1711-1776) - инглиз философы, идеалист, тарихчы һәм экономист. Әйбер һәм күренешләрнең асылын танып-белүне инкарь итә. Яшәеш белән аң арасында чишеп булмастай каршылык бар, дип саный.

Дэвид Юм исеме Айдагы бер кратерга бирелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз
Джордж Беркли

**Джордж Беркли** (1685-1735) - инглиз философы, субъектив идеализм вәкиле, епископ. "Кешенең  башлангыч белеме хакында трактат" исемле хезмәтендә яшәеш аңга бәйле, аңнан тыш бернәрсә дә яшәми, дип раслый. Беркли тәгълиматы эмпириокритицизм, прагматизм кебек агымнарның юл башы санала.
Джеймс Милль

**Джеймс Милль** (1773-1836) - инглиз философы, тарихчы һәм экономист Дэвид Юмның философик карашларын дәвам иттерүче. Давид Рикардоның экономик тәгълиматын шәрехләп биргән кеше.
Давид Рикардо

**Давид Рикардо** (1772-1823) - инглиз экономисты. Классик буржуаз  политэкономиянең күренекле вәкилләреннән берсе. Карл Маркс, Рикардоның карашларын  һәр яктан эзлекле тәнкыйть итү белән бергә, ул калдырган мирасның тарихи әһәмиятен дә югары бәяли.

## Искәрмәләр
Альфред Маршалл

**Альфред Маршалл** (1842-1924) - инглиз экономисты. Буржуаз политэкономиянең Кембридж мәктәбенә нигез салучы. Иҗтимагый үсешнең социаль кануннары белән санашып тормастан , Чарльз Дарвин тәгълиматын иҗтимагый мөнәсәбәтләр өлкәсенә күчерергә тырышкан кеше.
Валя-Албе (Нямц)

**Валя-Албе** — Румыниянең Нямц жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Нямц жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Август Вейсман

**Август Вейсман** (1834-1914) - алман зоологы, эволюцион теория тарафдары. Чарльз Дарвинның эволюция теориясен үстереп, неодарвинизм дигән тәгълимат тудырган кеше.
Роберт Браунинг

**Роберт Браунинг** (1812-1889) - инглиз шагыйре. Инглиз лирикасына исповедь-монолог жанрын керткән кеше. Әсәрләрен катлаулы тел белән язган.
Джон Китс

**Джон Китс** (1795-1821) - инглиз шагыйре, романтик. Кәеф-сафа чигүне яклап язган әсәрләре белән кискен төстә пуритан ханжалыгына каршы чыккан кеше.

Меркурий планетасында бер кратерга аның исеме бирелгән.
Атешга (Тбилиси)

**Атешга** (Грузин телендә:ათეშგა) — Тбилиси шәһәрендә Иске шәһәр районында, Клдисубани кварталында (Гоми урамы, 3) культ корылмасы.
Дәүләт әһәмиятендәге архитектура һәйкәле статусына ия (2017).. Дөньяда иң төньяк һәм Грузиядә бердәнбер Зәрдөштлек гыйбадәтханәсе булып санала.
Атама фарсы теле сүзләре Атеш кяде — «ут гыйбадәтханәсе» кушылмасыннан барлыкка килгән.
Хәзерге вакытта бинага торак йортлар аша килү авыр булып тора.
## Тарихы
Бу урында борынгы заманда утка табынучылар (азерпәрәстләр) гыйбадәтханәсе торган дип санала, мөгаен ул V—VII гасырларда фарсы хөкеме вакытында корылган булган. 1720-енче елларда монда мәчет корылган булган, ул 1735 елда төрекләр хөкеме бетерелгәннән соң җимерелгән булган.
Хуҗалык бинасы буларак корылган булган.
Хәзерге вакытта хәрабә халәтендә тора. 2007 елда Норвегиянең Мәдәни Мирасы Идарәсе тарафыннан бина консервациясе буенча эшләр финансланган булган, пластик түбә корылган булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Иоселиани, Платон Игнатьевич|Пл. Иоселиани]]* Описание древностей города Тифлиса. Тбилиси, 1871
## Сылтамалар
* Атешга
* Развалины зороастрийского храма огня — Атешга, 1940—1955
* Ancient fire-worship temple among Georgia’s sites of national significance 
Төркем:Зәрдөштлек
Ранис Газизов

## Биографиясе
**Ранис Рәхимҗан улы Газизов** (1959-2020) — «Юлдаш» газетасының баш мөхәррире, танылган журналист һәм нашир. 1959 елның 27 маенда Буа районы Кыр Тәүгелдесе авылында туа. 1981 елда Казан дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлый. Комсомол оешмасы секретаре булып башлаган хезмәт юлын журналистикада дәвам итә. Буа районының “Байрак”  гәзитендә мөхәррир урынбасары. Аннары эшчәнлеген Казанда — «Татарстан» журналында, «Социалистик Татарстан» газетасында дәвам итә.  Ул татар матбугатын күтәргән кеше. Булачак журналистларга осталык дәресе биргән, тәҗрибәсе белән уртаклашкан.

Ранис Газизовның хатыны — Нурания Газизова. Алар «Юлдаш» газетасын бергәләп чыгара башлый, гаилә бизнесы иткәндә иң якын ярдәмчесе була.Нурания һәм Ранис Газизовлар «Юлдаш» газетасын 1992 елда  ачып җибәрәләр. Алар бер кабинетта кара-каршы утырып, газета чыгара башлый. Ранис һәм Нурания исемнәрен берләштереп, «Раннур» нәшрияты ачалар. Аннары «Идел-Пресс» бинасының 11 нче катында берничә кабинет алып, эшне зурайта башлыйлар. Соңрак алар Җиңү паркы ягынадагы офислар үзәгендә урнашып эшләгәннәр.

Ранис Газизов Коръән китабын чыгара. «Татар халык мөнәҗәтләре», «Татар халык бәетләре», «Татар халык әкияләре» китапларын чыгара. Ул  аларны кыйммәтле итеп, затлы итеп чыгара Сүзлекләргә ихтыяҗ зур вакытта сүзлекләр чыгара. Гомәр Саттаровның «Исемнәр исемлеге» китабы да аның нәшриятында кат-кат басылды. «Татар исемнәре ни сөйли?» китабы 50 мең данә тираж белән басылган.

2006 елдан «Гаилә Учагы» журналын нәшир итте. “Казанхимтөзелеш” трестының “Төзүче” гәзите хәбәрчесе була.

Календарьләр, китаплар бастырган.Шул хезмәтләре арасында бик күп дога китаплары, Коръән бар. 

2020 елның 2 ноябрендә Ранис Газизов СOVID-19 чиреннән үлгән. «Курган» зиратына җирләнде.

## Мактаулы исеме
ТРның атказанган мәдәният хезмәткәре

## Гаиләсе
Тормыш иптәше — Нурания Газизова, ике улы.

## Чыганак

## Сылтамалар
* «Юлдаш» газетасының баш мөхәррире Ранис Газизов вафат булган . Татар-Информ. 2 ноябрь 2020
* Журналист һәм нашир Ранис Газизов «Курган» зиратына җирләнде. Татар-Информ. 3 ноябрь 2020

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Буа районында туганнар
Мусурат

**Мусурат** (, ) — Румыниянең Констанца жудецында урнашкан татар авылы.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тарихы

Авылның исеме мусаввират сүзеннән килеп чыккан, ул татар теленә гарәпчәдән кергән һәм «ясаучы» дигәнне аңлата.

1901 елда Мусурат авылында 144 гаилә һәм 703 кеше яшәгән, шунда ук мәктәп һәм ике мәчет булган.

## Халкы

2002 елгы җанисәп буенча авылда 939 кеше яши, шуларның 128 кешесе (13,6 %) татарлар, калганнары — румыннар. 122 кеше (13,0 %) туган теле дип татар телен атаган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Констанца жудецы авыллары
Төркем:Румыния татар авыллары
Османча

**Османча** (, , ) — Румыниянең Констанца жудецында урнашкан татар авылы.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тарихы

1850—1878 еллар чорында авыл җирле татарларның кечкенә автоном ханлыгы үзәге була. 1890—1892 еллар аралыгында татарлар белән бергә чыгышы белән алманнардан булган добруджа алманнары күчеп киләләр. Аларның күбесе авылны 1940 елда ташлап китә, «Heim ins Reich» («Йортыгыз — Рейхтаг») шигаре астында көчләп Германиягә күчереләләр.

## Халкы

2002 елгы җанисәп буенча авылда 580 кеше яши, шуларның 162 кешесе (27,9 %) татарлар, калганнары — румыннар. 162 кеше (27,9 %) туган теле дип татар телен атаган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния татар авыллары
Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Констанца жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Владимир Брендоев

**Владимир Егорович Брендоев** (карелча Vladimir Jegorovitš Brendojev; (06.09.1931 - 24.10.1990) - карел шагыйре һәм язучысы.

## Биографиясе
Ул хәзерге вакытта Карелиянең Олонец районының Самбатукса авылы составына керә торган Бережная авылында 1931 елның 6 сентябрендә крестьян гаиләсендә туа. Аның әтисе Егор Семенович Брендоев Карелиядә коллективлаштыру башлангач, гаиләсе белән Петергофка күчеп килә, анда столяр булып эшли, ә Бөек Ватан сугышы башланганда фронтка китә. Әнисе Мария Ивановна, балалары белән бергә, Олонецк районы Мегрегасы янындагы Сюрья авылына күчеп, Карелиягә кайта. Бөек Ватан сугышы елларында, Владимир оккупацияләнгән фин гаскәрләре территориясендә, фин мәктәбенә йөри, анда фин телен үзләштерә. Шул ук вакытта гаиләдә һәм җирле халык белән аралашу туган ливвик диалектында бара.

Әтисе фронттан кайткач, гаилә Куйтеж авылына күчеп китә. 1949 елда Владимир җиденче сыйныфны тәмамлый, күпмедер вакыт Куйтеж промкомбинатында Бондарь булып эшли, авыл хуҗалыгы техникумына укырга керергә, агроном булырга хыяллана . Әмма, элеккеге «диңгез аучысы» рейс катеры бортында капитан, узган ел диңгезче — тын океанец, аңа флотка керергә киңәш итә.

Беломорск балык промыселы мореход мәктәбенә укырга керә. Өч елдан соң диплом ала, аннары егерме ел дәвамында Беломорск базасының балыкчылык судноларында матрос, боцман, штурман, 1972 елда Каррыбводның балык саклау судносы капитаны була.

1981 елда язучылар берлегенә кабул ителә.

1983 елда В.Е. Брендоев сәламәтлеге буенча флотны калдыра, шуннан соң бер елга якын РФА Карелия фәнни үзәгенең Тел, әдәбият һәм тарих институтында эшли, күпмедер вакыт Карелия Язучылар берлегенең Әдәби фонды вәкиле вазыйфаларын башкара.

1986 елда пенсиягә чыга һәм Петрозаводскидан Олонецка күчә. 1990 елның 24 октябрендә Олонецта вафат була.

## Иҗаты

* *Anusrandaine: runoja karjalaksi*. — Петрозаводск: Карелия, 1980.
* *Hiilau huoli: runoja karjalaksi*. — Петрозаводск: Карелия, 1983.
* *Kadajikko: runot da runoelmu*. — Петрозаводск: Карелия, 1986.
* *Kyl’mil: kertomuksia karjalan kielellä*. — Петрозаводск: Карелия, 1988 (второе издание — 1990).
* *Sa olet armas: runot da runokiännökset*. — Петрозаводск: Карелия, 1989.
* *Runoja*. — Петрозаводск: Карелия, 1991.
* *Sana, kuultu muaman suus: Karjalažet runot lapsilla*. — Петрозаводск: Карелия, 1991.
* *Jättie hyvä jälgi muale: runot da runokiännökset*. — Петрозаводск: Карелия, 1999.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Карелия: энциклопедия. Том 1, с. 179. Петрозаводск: ПетроПресс, 2007. ISBN 978-5-8430-0123-0
* Писатели Карелии: библиографический словарь, с. 304. Петрозаводск: Острова, 2006. ISBN 5-98686-006-3
* Чикина Н. В. Проблемы карелоязычной литературы и творчество Владимира Брендоева: в 2 ч. — Петрозаводск: Издательство ПетрГУ, 2016

Төркем:Карел язучылары
Төркем:Карел шагыйрьләре
Корела (кабилә)

**Корела** — Урта гасырларда, нигездә, Карел муентыгында һәм Төньяк  Ладога буенда яшәгән борынгы Балтыйк буе-фин кабиләсе.

## Килеп чыгышы

Корелларның килеп чыгышының төрле версияләре бар. В.И. Равдоникас корелларның ата-бабалары Көнчыгыш Ладога буеннан килгән, дип саный. X. Киркинен корелада чудь һәм вепс кабиләләренең үзара хезмәттәшлеге продуктын күрә..

Д.В. Бубрих, шулай ук, корелларның ата-бабалары арасында весь кабиләсен атый.

Кайбер тикшеренүчеләр (К.А. Нордман, А. С. Жербин, И. П. Шаскольский) үзенчәлекле корела мәдәнияте инде безнең эраның I мең елларында ук булган дип саный.

VI гасырда саамнар яшәгән Карелия кичүенә көнбатыш Ингриядән емь күченгән, ә аннары IX гасырда аларга Ладоганың Көньяк (вепс) ярыннан күп санлы күченүчеләр кушылган, дигән фикерәр бар..

## Тарихы
X гасырдан (археологик мәгълүматлар буенча) Карел муентыгында Корела шәһәре (хәзер Приозерск) — корела торак пунктларының административ үзәге булган.

Корелның борынгы рус язма чыганакларында беренче тапкыр Новгородның 590нчы берестян грамотасында искә алына.

XII гасырда корела җирләрендә Новгород республикасының Обонежская пятина составында феодаль төзелеш урнаштырыла.

Корел елъязмаларда беренче тапкыр 1143 ел астында искә алына. Бу вакытта тарихчылар тарафыннан Карел муентыгында, Төньяк Ладога буенда урнаштырыла.

1227 елда Новгород кенәзе Ярослав Всеволодович кореланы чукындыруны башкара.

XIV гасырга кореланың аерым төркемнәре төньякта, Ак диңгездән (Төньяк Двина Тамагы) алып Ботник култыгына кадәр урнашкан була.

XIV гасыр ахыры — XV гасыр башында Валаамски һәм Коневецкий монастырьларына нигез салына һәм миссионерлык эшчәнлеге башлана.

XVI гасырның икенче өлешендә митрополит Макарий һәм Феодосий билгеләп үткәнчә, корелалар әлегә кадәр ике ышануны кулланалар, хәтта шаманнар яңа туган балаларга чукындырганчы ук исем атыйлар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Корелы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Корела (племя) — статья из Большой советской энциклопедии. 
* Панкрушев Г. А. Племена Карелии в эпоху неолита и раннего металла. — М.,Л.: Наука, 1964. — 150 с.:табл.
* Кочкуркина С. И. Корела и Русь / Отв. ред. А. Н. Кирпичников. — Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1986. — 144 с. — (История нашей Родины). — 28 000 экз.
* А. И. Сакса 100 лет археологического изучения корелы // Современное финно-угроведение. Опыт и проблемы. — Л., 1990.
* Кочкуркина С. И. Народы Карелии: история и культура. 2-е издание. Петрозаводск, 2005.- 208 с.
* Х. Киркинен, П. Невалайнен, Х. Сихво. История карельского народа. Петрозаводск, 1998.

Төркем:Карелия тарихы
Төркем:Фин-угыр халыклары
Төньяк Ладога буе

**Төньяк Ладога буе**, яки **Ладога Карелиясе** (*фин. Laatokan Karjala (Лаатокан Карьяла*)) — табигый-тарихи төбәк, хәзерге вакытта Ладога күленең төньяк яры, Ленинград өлкәсе һәм Карелия республикасының көнбатыштагы административ чиге, төньяктагы Россия-Финляндия чиге һәм 1939 елның көнчыгышындагы иске совет-фин чигенең шартлы сызыгы белән чикләнгән.

Регион үзенчәлекле, чиктәш территорияләрдән аермалы ландшафтларга ия (аерым алганда, Ладога күленең шхер районын үз эченә ала) һәм уникаль тарихи язмышка ия. Үзенең көньяк-көнбатыш күршесе - Карелия муентыгыннан аермалы буларак, Төньяк Ладога буе, нигездә, Карелиянең борынгы топонимикасын саклый, гәрчә ул финнизация һәм славянлашуга дучар булса да.

## Тарихы
Төньяк Ладога буе Карел муентыгы белән берлектә корел кабиләсенең борынгы территориясе буларак танылган. Нәкъ менә шуннан, үзенең төп территориясеннән борынгы корелалар төньяк юнәлештә Лапландиягә һәм хәзерге Карелиягә күченгән. Биредә шулай ук урта гасырдагы борынгы карелалар саклау корылмаларының иң борынгы комплексы урнашкан, аның иң танылган корылмалары Коркеки (Линнаямяки тавы) һәм Сортавал (Паасо шәһәре) торак пунктлары тирәсендә урнашкан.

1323 елгы Ореховецк килешүе буенча Бөек Новгород белән Швед Корольлеге арасында Корель җире территориясе бүленгәннән соң, төньяк Приладье Новгородка китә. Төбәк территориясендә Корел җире (XV гасыр азагыннан — Корел өязе) Водь пятинасы (Кирьяж, Сердоболь, Иломан, Соломенский) урнашкан. 

XVII гасырдан Төньяк Приладожье Швед Корольлегенә күчә һәм йөз елга Кексгольмның бер өлешенә әверелә. Бу вакыт эчендә православ карел халкы тулысынча диярлек төбәктән китә, ә аның урынына финн-лютераннар килә. Регион үзенең этник һәм дини үзенчәлеген югалта.

Төньяк сугыш тәмамланганнан соң, Приладожье, башка Швед биләмәләре белән бергә, янә Россиягә күчә, анда башта турыдан-туры Россия империясе составында, ә 1811 елдан башлап-Финляндия империясенең бөек кенәзлеге составында Выборг губернасының бер өлешенә әверелә. 1917 елда Финляндия бәйсезлек ала, һәм Төньяк Ладога буе Совет Россиясе өчен чит ил территориясенә әверелә. Бу үзгәрешләр төбәк халкының этник һәм дини составына йогынты ясамый.

Кышкы сугыш вакытында СССРга киткән Төньяк Ладогабуеның фин халкы Финляндиягә эвакуацияләнә. 1942 елда, 1944-1944 елларда совет-фин сугышы вакытында әлеге территорияләрне оккупацияләгәннән соң, фин халкы вакытлыча кайта, ә 1944 елда, совет гаскәрләре территориясен азат иткәннән соң, Финляндиягә китә. Шул вакыттан башлап төбәк халкын РСФСР районнарыннан һәм башка Союз Республикаларыннан күчеп килүчеләр тәшкил итә.

## Чыганаклар
* Ahola V, Kuhlman I. ja Luotio J. (toim.): Tietojätti 2000, s. 443. Viides painos. Helsinki: Gummerus, 1999. ISBN 951-20-5809-X.

## Тышкы сылтамалар
* Краеведческий центр в Куркиёки
* Региональный музей Северного Приладожья
* Газета «Вестник „Ладожский Край“» 
* Официальный сайт администрации Сортавальского муниципального района Карелии
* Информационно-деловой портал Приладожья
* Научно-исследовательский центр «Валаам»
Сигмир

**Сигмир** — Румыниянең Бистрица-Несеуд жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 
Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Бистрица-Несеуд жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Николай Лайне

**Николай Григорьевич Лайне** (тәхәллүсе, чын фамилиясе Гиппиев; карел. Gippijev; 1920 елның 27 мае - 18 февраль 1984) - совет шагыйре, тәрҗемәче, Карелия АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1974), РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1978).

## Биографиясе
1920 елның 27 маенда Карелиянең Муезерский районы Ребола авылында карел крестьяннары гаиләсендә туа. 1937 елда Петрозаводский рабфагын тәмамлап, җирле педагогия институтында укуын дәвам итә, 1939 елның көзендә Совет Армиясе сафларына алына. Совет-фин сугышында (1939-1940) һәм Бөек Ватан сугышында катнаша. Сугышчан казанышлары өчен Кызыл Йолдыз ордены, берничә сугышчан медаль белән бүләкләнә.

Армиядән кайткач, 1950 елның көзендә Карелиягә кайта. Республика газеталары һәм журналлары редакцияләрендә эшли. 1951 елда СССР Язучылар берлегенә кабул ителә. 1978 елдан Н.Г. Лайне Карелия АССР Язучылар берлеге идарәсе рәисе. Әдәби эшчәнлеге өчен Халыклар дуслыгы һәм «Почет билгесе» орденнары белән бүләкләнгән.

Лайне Н.Г. — әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә СССР Язучылар берлеге премиясе һәм Карел АССРның Дәүләт премиясе лауреаты. Халык депутатларының Петрозаводск шәһәр Советы һәм X чакырылыш Карелия АССР Югары Советы депутаты итеп сайланган.

Петрозаводскида Сулажгор зиратында җирләнгән.

## Иҗаты
Лайненың беренче әсәрләре 1936 елда басылып чыга. Соңрак «Враги» поэмасы басылып чыга, ә 1939 елда карел телендә шигырьләр җыентыгы дөнья күрә. Шул ук елны «Карелия» журналы карел телендә шигырьләр бастыра («Урманда», «Уйнагыз, Кантеле»). Аның каләме белән «Таң» («Huondes»), «Лиекса җыры» («Lieksan lauluja»), «Без — коммунистлар» («Me kommunistit»), «Балан кызыл чуклары» («Punaiset pihlajantertut») поэмалары языла.

Ул беренче тапкыр рус шагыйрьләренең Н.Некрасов, В. В. Маяковский, А. Твардовский, М. А. Светлов, Николай Грибачев, Янки Купала, Тарас Шевченко, Геворг Эмин, эстонлылар Юхан Смуула, Пауля Руммо әсәрләрен фин теленә тәрҗемә итә.

Н.Лайне 1979 һәм 1973 елларда «Калевала» эпосының рус теленә тәрҗемә авторларының берсе.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Очерк истории советской литературы Карелии. — Петрозаводск, 1969. — О Лайне Н. Г.: С. 224—229
* Алто Э. Л. Творчество Николая Лайне. — Петрозаводск : Карелия, 1983.
* История литературы Карелии: в 3-х т. Т. 2. — СПб., 1997. — С. 121—129, 158—163
* Народные избранники Карелии: Депутаты высших представительных органов власти СССР, РСФСР, РФ от Карелии и высших представительных органов власти Карелии, 1923—2006: справочник / авт.-сост. А. И. Бутвило. — Петрозаводск, 2006. — 320 с.
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 1: А — Й. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2007. — 400 с. : ил.,карт. — С. 252 ISBN 978-5-8430-0123-0 (т. 1)

Төркем:Карел шагыйрьләре
Төркем:Карел язучылары
Төркем:Фин шагыйрьләре
Төркем:Фин язучылары
Иван Левкин

**Иван Иванович Левкин** (20.04.1903; Мунозеро, Олонец губернасы — 21.06.1974; Спасская Губа, Карел АССР) - совет карел композиторы, шагыйрь, Карел-Фин ССРның атказанган артисты (1949), РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре, җыр фольклоры җыючы, Карелиянең иң борынгы халык хорларына: Петровка (беренче Карел колхоз хорына), Ведлозеро хорларына нигез салучы.

## Биографиясе

Иван Левкин 1903 елның 20 апрелендә Россия Империясенә караган Олонец губернасы Мунозеро авылында (бүгенге Карелиянең Кондопога районына керә) карел күп балалы крестьян гаиләсендә туа. Спас Губасында чиркәү-мәхәллә мәктәбен тәмамлаганнан соң эшләп йөри башлый. 8 яшьтән пекарняда эшли, 9 яшендә балалар приютына бирелә, чиркәү хорында, авыл туйларында җырлый, үзешчән сәнгатьтә катнаша башлый.

1925-1927 елларда РКК сафларында хезмәт итә, Карелия егер батальонында хезмәт итә. 1927-1929 елларда  Онега заводында эшче.

1929-1931 елларда Ленинград Карелия драма техникумында укый. 1931-1935 елларда Карел Автономияле ССР Мәгариф комиссариаты каршындагы сәнгать агитация төркеме җитәкчесе.

1935-1972 еллардагы шәхси фондында рус һәм карел телләрендә 54 эш саклана.

Левкин И. Карелиядә иң зур хор коллективлары — 1936 елда Карелия халык хорын һәм 1938 елда Карелия халык Ведлозер хорын оештыра һәм җитәкли.

Бөек Ватан сугышында катнашучы, диңгез пехотасында хезмәт иткән, яраланган, 1945 елда демобилизацияләнгән.

1945-1963 елларда булдырылган хор коллективлары җитәкчесе.

1963 елдан персональ пенсионер.

## Иҗаты

Иван Левкин 70тән артык җыр язган. Алар арасында рус теленнән карел теленә тәрҗемә ителгән җырлар, шулай ук карел җырлары, такмаклар һәм шигырьләр бар. И.И. Левкинның җырлары Карелиянең танылган музыка коллективлары — «Кантеле» җыр һәм бию ансамбле, «Oma pajo» Карелия халык хоры, «Myllärit» фолк-рок төркеме һ. б. репертуарының аерылгысыз өлеше булып тора.

* «Ruskei neičyt, valgei neičyt» («Кызыл да йөзе, ак та йөзе»)
* «Kazvatti mami minun» («Әни үстерде мине»)
* «Ongo kaunis Karjala» («Яхшы Карелия»)
* «Kuldaizen kel istuimmo» («Сөйгәнем белән утырдык»)
* «Ruispeldo» («Арыш кыры»)
* «Gul’aičin min» («Йөрдем мин»)
* «Petroskoi» («Петрозаводск»)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 2: К — П. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2009. С. 159—464 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)

Төркем:Карел язучылары
Төркем:Карелия композиторлары
Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Музыкантлар
Карелия Автономияле Совет Социалистик Республикасы

**Карелия Автономияле Совет Социалистик Республикасы** (КАССР, *[[Фин теле|фин]]. Karjalan autonominen sosialistinen neuvostotasavalta (KASNT)*) - 1936 елның 5 декабреннән 1940 елның 31 мартына кадәр һәм 1956 елның 16 июленнән 1991 елның 13 ноябренә кадәр булган РСФСР составындагы автономияле республика.

Башкаласы Петрозаводск шәһәре.

## Тарихы

1936 елның ноябрендә СССРның яңа Конституциясе проекты турында фикер алышу өчен XI Бөтенкарел Гадәттән тыш Съезды оештырыла. Съезд 1936 елның 16 ноябрендә эшли башлый һәм аны 1937 елның июнендә дәвам итә. 1936 елның 5 декабрендә СССР Конституциясе кабул ителгәч, автономияле Карелия Социалистик Республикасы Карелия автономияле ССР (КАССР) итеп үзгәртелә.

1937 елның 16-17 июнендә XI Бөтенкарел Гадәттән тыш Съезды Карелия АССР Конституциясен раслый, Конституциянең һәр статьясы аерым тавышка чыгарыла һәм аерым өч телдә — рус, карел һәм фин телләрендә укыла. Карел АССРның гербындагы һәм флагындагы язулар рус, карел һәм фин телләрендә башкарыла.

Карелия АССР Конституциясе Карелия АССР Югары Советын республиканың югары закон чыгару органы итеп билгели.

1938 елның апрелендә Кандалакша шәһәр статусына ия була, ә 1938 елның маенда КАССР составыннан Кандалакша районы Мурманск өлкәсе составына тапшырыла.

Совет-фин кышкы сугышыннан соң СССРга Финляндия территориясенең бер өлеше, аерым алганда, Выборг губернасының зур өлеше һәм 1940 елның 31 мартында Карелия автономияле ССРына СССР составында Союз Республикасына кушыла торган Салла һәм Куусамо җәмгыятьләре территориясе китә.

1956 елның 16 июлендә Карело-Фин ССР элеккеге исеме белән РСФСР составында автономияле республика итеп үзгәртелә. Аның символы фин һәм рус телләрендә өстәмә язулы РСФСР Дәүләт флагы.

1965 елның 31 декабрендә СССР Югары Советы Президиумы Указы белән Карел АССР Халык хуҗалыгын үстерүдәге уңышлары өчен Ленин ордены белән бүләкләнә.

1970 елның 5 июнендә Карел АССР Коммунистлар төзелешендә ирешкән уңышлары өчен, Октябрь Революциясе ордены белән бүләкләнә.

1972 елның 29 декабрендә, СССР Союзының 50 еллыгы уңаеннан, Карел АССР Халыклар Дуслыгы ордены белән бүләкләнә.

1991 елның 24 маенда РСФСР халык депутатлары съезды Карел АССРны Карелия ССРына үзгәртеп кора, РСФСР Конституциясенең 71 статьясына үзгәреш кертелә.

1991 елның 13 ноябрендә Карел АССР Югары Советы «Карел АССР Конституциясенә үзгәрешләр һәм өстәмәләр турында» закон кабул итә, аның нигезендә Карелия АССР Карелия Республикасы итеп үзгәртелә..

1992 елның 21 апрелендә яңа исем РСФСР Конституциясенең 71нче маддәсендә Россия халык депутатлары съезды тарафыннан чагылдырыла. Төзәтмә 1992 елның 16 маенда «Российская газета»да басылып чыккан вакыттан үз көченә керә.

## Халкы

## Чыганаклар

* Карельская АССР. Природа. Хозяйство. — Петрозаводск, 1986. — 278 с.
* Максимов В. А. Советская Карелия, 1917—1987: Цифры и факты. — Петрозаводск, 1987. — 271 с.
* История Карелии с древнейших времён до наших дней / Науч. ред. Н. А. Кораблёв, В. Г. Макуров, Ю. А. Савватеев, М. И. Шумилов — Петрозаводск: Периодика, 2001. — 944 с.: ил. ISBN 5-88170-049-X

## Искәрмәләр

Төркем:Карелия тарихы
Төркем:РСФСР республикалары
Василий Филиппов (1921)

**Василий Макарович Филиппов** (1921 елның 14 гыйнвары; Пижуйла, Карелия хезмәт коммунасы — 1944 елның 6 октябре, Польша) — гвардия капитаны, Советлар Союзы Герое.

## Биографиясе
Василий Филиппов 1921 елның 14 гыйнварында Карелия хезмәт коммунасының Пижуйла авылында (бүгенге Карелия Республикасының Кондопога районына керә) карел крестьяннары гаиләсендә туа. Абыйсы Петр, апалары Вера һәм Мария.

Вохтозеро авылының башлангыч мәктәбендә, аннары Спас Губасы мәктәбендә укый. Сигез сыйныфны тәмамлаганнан соң, Вохтозердагы колхозда хисапчы булып эшли.

1939 елда РКК сафларына алына. 1941 елда артиллерия училищесы каршындагы кече лейтенантларның тизләтелгән курсларын тәмамлый.

Ленинград, Карелия һәм Воронеж фронтларында, Новороссийск, Сул як яр Украинасында, Чехословакиядә һәм Польшада сугышкан.

4 нче Украина фронты 299 нчы гвардия артиллерия полкының 1 нче гвардия укчылар дивизиясенең 299 нчы гвардия артиллерия полкының танкка каршы батареясы командиры. 

1944 елның 14 сентябрендә, бишенче һөҗүм вакытында фашистлар дивизиянең команда пункты (КП) урнашуына үтеп керә. Үз батареясы уты белән разведка бүлеге җитәкчелегендә, кул көрәшендә батыр офицер дошманны КП нан тартып ала, шул ук вакытта 30дан артык гитлерчыны юк итә. Шул ук вакытта батареяда нибары бер пушка (төзек булмаган прицел белән) һәм дүрт солдат булганда сугышның шундый нәтиҗәсенә ирешеәалган. 4 нче Украина фронты гаскәрләре Польша һәм Чехословакия халыкларының җирләрен азат итәләр.

1944 елның сентябрендә, артиллерия батареясын Каменне авылы тирәсендә туры наводкага күрсәтеп, дошманның 4 контратакасын чагылдыра.

1944 елның октябрендә һөҗүм итүче сугышларның берсендә 5 ут ноктасын юк итеп, атучыларны дошман доты штурмына алып китә һәм яралардан үлә.

Югары Совет Президиумы Указы белән 1945 елның 24 мартында В.М. Филипповка үлгәннән соң Советлар Союзы Герое исеме бирелә.

Балигруд (Польша) авылында җирләнә.

## Хәтер

Герой турындагы истәлек аның ватанында – Карелиядә мәңгеләштерелгән. В. М. Филиппов истәлегенә Вохтозеро, Спас Губасы, Кондопог авылларында мемориаль такталар куелган. Кондопога районы Спас Губасы авылы урта мәктәбендә Василий Макарович Филипповка Советлар Союзы Герое исеме бирү турында грамота саклана. В.М. Филипповның портреты, Карелиянең барлык 27 Герое – уллары һәм кызлары кебек үк, 1977 елда Карелия башкаласы Петрозаводск шәһәрендә Антикайнен һәм Кызыл урамнары янында ачылган монументаль портрет Галереясында урнаштырылган.

## Чыганаклар

* Герои земли советской. — Петрозаводск: Карельское книжное издательство, 1968. — С. 325-336. — 367 с. — 20 000 экз.
* Филиппов В. М. // Героям Ленина — Слава! — Петрозаводск. 1985. с. 292—293.
* Гринин Н. А. Подвиг артиллериста. — Петрозаводск. 1964. 40 с.

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Тури (Италия)

**Тури** — Италиянең Апулия төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Апулия төбәге шәһәрләре
Кышкы Олимпия уеннары 2022

**XXIV Кышкы Олимпия уеннары** (, , ) — 2022 елның 4 февраленнән 20 февраленә кадәр нең Пекинда шәһәрендә үтәчәк  Олимпия уеннары.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Төркем:2022 ел
Кижи (музей-тыюлык)

**Кижи** — Россия Федерациясенең Карелия Республикасында урнашкан дәүләт тарихи-архитектура һәм этнография музей-тыюлыгы.

Музей исеме Кижи утравы буенча бирелгән, анда музей экспозициясенең төп өлеше урнашкан. Музей объектлары шулай ук Петрозаводскида һәм Медвежьегорск районының кайбер торак пунктларында урнашкан.

«Кижи» музей-тыюлыгы территориясендә урнашкан барлык гыйбадәтханәләр Спас-Кижи Патриарх йорты составына кертелгән.

## Тарихы

Дәүләт мәдәният учреждениесе буларак Музей 1966 елдан бирле эшли. Башта ул ике чиркәүдән һәм XVIII—XIX гасырларда Кижи погостының колокольняларыннан — борынгы архитектура һәйкәлләреннән торган. Хәзерге вакытта аны чит илләрдән китерелгән часовня, йорт, иконалар, карел, рус һәм вепс авылларыннан килгән көнкүреш әйберләре һәм хуҗалык корылмалары, шулай ук чит ил һәм Петрозаводсктагы тарихи объектлар тулыландыра..

ЮНЕСКО экспертлары бәяләвенчә, җирле белгечләр тарафыннан һәйкәлләрне торгызу тәҗрибәсе уникаль дип танылды, 2020 елдан музей-тыюлык базасында агач биналарны саклау буенча Бөтенроссия үзәге эшли башлый..

;Музей- тыюлык директорлары
* Смирнов Владимир Иванович (1966—1968)
* Ниеми Вилхо Арвидович (1969—1975)
* Ионова Валентина Матвеевна (1975—1979)
* Шилова (Лопаткина) Людмила Васильевна (1979—1984)
* Лопаткин Михаил Васильевич (1984—1988, 1991—1998)
* Шелыбков Александр Дмитриевич (1989)
* Набокова Ольга Афанасьевна (1990—1992)
* Луговой Дмитрий Дмитриевич (1998—1999)
* Аверьянова Эльвира Валентиновна (2000—2013)
* Нелидов Андрей Витальевич (2013—2015)
* Богданова Елена Викторовна (с 2015 года).

## Сак зонасы
«Кижи» музей-тыюлыгы территориясе тарихи-мәдәни әһәмияттәге җирләр статусына ия.

Федераль буйсынудагы «Кижский» дәүләт табигый заказнигы «Кижи» музей-тыюлыгының сак зонасын үз эченә ала. Тыюлыкны саклау режимы милли парк режимы белән охшаш. Тыюлыкның бөтен территориясендә ау, мамык һәм йомырка җыю, кошлар үрчү вакытының ахырына кадәр оялы утрауларда булу, урман киптерү мелиорациясе, урман һәм авыл хуҗалыгында агу химикатларын куллану, геологик-тикшеренү эшләре һәм файдалы казылмалар эшләү тыела.

Яхталар һәм башка транспорт хәрәкәте гомуми файдаланудагы юллар һәм су юллары белән чикләнгән. Терлек көтүе «Прогресс» совхозы җирләре белән чикләнә. Ирекле хәрәкәт итү, җиләк-җимеш, балык тоту һ.б. җыю җирле халыкка һәм хезмәткәрләргә генә рөхсәт ителә. Тукталышлар һәм төн кунаклар туристларга бары махсус билгеләнгән урыннарда гына рөхсәт ителә..

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Государственный историко-архитектурный и этнографический музей-заповедник «Кижи»: Каталог // Авт.-сост. А. Т. Беляев, Б. А. Гущин, В. А. Гущина — Петрозаводск, 1973. — 100 с.
* Витухновская М. А. Государственный историко-архитектурный и этнографический музей-заповедник Кижи: Путеводитель. — Петрозаводск: «Карелия», 1988. — 160 с.: ил.
* Мельников И. В., Семененко О. А. Кижи. Альбом-путеводитель по музею-заповеднику «Кижи» — Петрозаводск. 2008, — 176 с.

Төркем:Музейлар
Төркем:Карелия тарихы
Төркем:Карелия музейлары
Төркем:Музей-тыюлыклар
Валаам бистәсе

**Валаам** (фин. Valamo) — Карелия Республикасы Сортавала районының Сортавала шәһәр җирлеге составындагы поселок. Ладога күлендәге Валаам утравының төньяк ярында урнашкан.

## Тарихы
Бистә Бөек Ватан сугышы тәмамланганнан соң беренче елларда, элек Финляндиягә караган Ладога Карелиясе территориясе СССРга күчкәч оеша. Җирле фин халкы Финляндиягә күчә. Бушаган территорияләргә СССР гражданнары — рус, татар, белоруслар һ.б. күчерелә. 1952 елда Валаамага шәһәр тибындагы курорт бистәсе статусы бирелә. 1984 елда инвалидлар йорты материкка, Карелиянең Олонец районына күчерелә.

Инвалидлар йортыннан тыш, Валаамда Валаам тарихи-мәдәни һәм ландшафт музей-тыюлыгы (1979-1992), Валаама урман хуҗалыгы, метеостанция, авыл хастаханәсе, мәктәп, балалар бакчасы, мәдәният йорты, юл ремонтлау-төзелеш участогы, элемтә бүлеге, китапханә эшли.

2003 елда, Карелия Республикасы Законы нигезендә, бистә муниципаль берәмлекләр исемлегенә кертелгән һәм Валаам авыл җирлегенә мөстәкыйль статус бирелгән.

Әмма 2005 ел башында Сортавала авыл җирлеге администрациясе башлыгы С.В. Рыжков Валаам бистәсендәге үзидарәне бетерү һәм аны Сортавала шәһәр җирлеге составына кертү турында Карар Чыгара. Валаам авыл җирлегенең кайбер кешеләре бу карар белән килешмәгән. Килеп туган конфликт Карелия Республикасы Югары судында, ә аннары Россия Федерациясе Югары Судында суд ташламасына күчте. 2006 елның июлендә эшкә Патриарх Алексей II кушыла.

Дәүләт һәм муниципаль милек, торак йортларны да кертеп, монастырьга тапшырыла.

Валаам поселогы эшләгән елларда Сортавала шәһәр җирлеге составында утрауда Валаам авыл хастаханәсе (телемедицина кабинеты белән амбулатория ачылган), балалар бакчасы, өч шәхси эшмәкәрнең азык-төлек кибете, хәзерге вакытта берсе - «Валаам-Сервис» ҖЧҖ, аны гамәлгә куючы Валаам монастыре, Валаам авыл клубы  юкка  чыга, ә Валаам урман хуҗалыгы «Сортаваль үзәк урманчылыгы» ДКУ Валаам участок урманчылыгына әверелә.

2016 ел башына бистәдә Валаам төп гомуми белем бирү мәктәбе, табиб амбулаториясе, универсаль тамаша залы булган мәдәният йорты, элемтә бүлеге, кибет, полиция пункты эшли.

Сортавала шәһәреннән муниципаль транспорт элемтәсе юк.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Резников Л. Я. Валаам раскрывает тайны: Историко-краеведческий очерк. — Петрозаводск: Карелия, 1975. — 168, [16] с.
* Резников Л. Я. Валаам — жемчужина Ладоги / Фото В. Б. Дорожинского; Текст Л. Я. Резникова. — Петрозаводск: Карелия, 1977. — 16 с.
* Валаам — феномен природы / А. А. Кучко, И. П. Лазарева, Р. М. Морозова, Н. А. Белоусова, Ю. П. Курхинен; Институт леса КарФ АН СССР. — Петрозаводск: Карелия, 1988. — 112, [8] с. — (Природа и человек). — 30 000 экз. — ISBN 5-7545-0085-8.
* Левиаш Т. Л. Государственный историко-архитектурный и природный музей-заповедник Валаам: Путеводитель. — Петрозаводск: Карелия, 1989. — 104 с.
* Экосистемы Валаама и их охрана / А. А. Кучко, Н. А. Белоусова, А. В. Кравченко и др. — Петрозаводск, 1989
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 1: А — Й. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2007. С. 190—400 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0123-0 (т. 1)

Төркем:Ладога күле
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Сортавала районы торак пунктлары
The Eddy

***Эдди*** () — Парижда куелган телевизион француз–американ сигез эпизодлы музыкаль драма. Беренче ике эпизод режиссер Дэмиен Чазелле һәм Джек Торн тарафыннан язылган. Аның музыкасын Глен Баллард һәм Рэнди Кербер туплаганнар. Серия гадәти түгел, чөнки аның диалогы нигездә француз һәм инглиз телләрендә, өлешчә гарәп һәм поляк телләрендә дә. Netflix'та 2020 елның 8 маенда чыгарылды.

## Актерлар составы

### Төп

* Андре Голланд – Эллиот Удо, клуб хуҗасы, элеккеге пианист һәм Джулиның әтисе.
* Джоанна Кулиг – Мая, клуб төркеменең төп җырчысы.
* Лела Бехти – Фәритнең хатыны Амира.
* Адил Дехби – Сим, клуб бармены.
* Тахар Рәхим – Фәрит, Эллиотның бизнес партнеры.
* Рэнди Кербер – төркемнең пианисты.
* Людович Луи Людо – төркемнең быргычы.
* Дамиан Нуева Кортес Джуд – төркемнең бас-плееры.
* Лада Обрадович – барабанчы Катаринаны уйный.
* Джоу Омицил Джои – төркемнең саксофон уйнаучысы.
* Амандла Стенберг – Джули Удо, Эллиотның борчулы яшүсмер кызы.

### Кабатлау

* Бенджамин Биолай, Франк Леви
* Леони Симага командир Кита
* Мелисса Джордж Элисон Дженкинс
* Dhafer L'Abidine Sami Бен Miled кебек
* Винсент Гениен Мартин
* Оассини Эмбарек, Паплар, Амираның абыйсы
* Элис Агуис Адәм, Амира һәм Фәрит улы
* Хаҗар Чафик Инес, Амира һәм Фәритнең кызы
* Луи Мутин барабанчы Эрик Белмонт
* Алексис Маненти Зивко
* Лия О'Прей Беатрис

### Кунаклар

* Джиска Калванда – Хабиба
* Нариссе Маме – Омар
* Чеки Карио – Даниэль Перрин
* Ричард Коп – Скотт, Элисонның ире
* Агнезка Пиласевска – Кинга, Майяның әнисе

## Җитештерү
2017 елның сентябрендә Netflix сериянең сигез эпизодына заказ биргәнен игълан итте, төп язучысы – Джек Торн . Дэмиен Шазелл беренче ике эпизодны җитәкләргә тиеш иде, һәм Глен БаллардРэнди Кербер белән сериянең оригиналь музыкасын язалар. Эпизодларда инглиз, француз һәм гарәп телләрендә диалоглар ишетеп була. 2019 елның февралендә Тахар Рәхим кастингка кушылды һәм Худа Бенямина режиссер буларак тамашага бәйләнде. 2019 елның апрелендә Андре Голланд һәм Джоанна Кулиг кастингка кушылдылар; һәм май аенда Амандла Стенберг кастингка кушылды. 2019 елның сентябрендә Мелисса Джордж кабатланучы рольдә уйнады.

## Чыгару
*Эдди* Netflix'та 2020 елның 8 маенда чыгарылды.

## Кабул итү
Rotten Tomatoes'та, минизерияләр раслау рейтингы 67%, 61 рецензия нигезендә, уртача 6.93 / 10. Сайты тянгиди консенсус *"Эдди"* ' "moody" атмосфера белән "tempo" һәм буразна киметергә әзер тамашачы хәйлә таныш буләккә чыкмаган да, шатланып күп табар.", Диелгән  Метакритика буенча, аның гомуми бәясе 100/65, 21 рецензиягә нигезләнеп, "гомумән уңай бәяләрне" күрсәтә.

## Белешмәләр

## Тышкы сылтамалар

* 
* 
* The Eddy at Rotten Tomatoes
* The Eddy at Metacritic

Төркем:Инглизтелле сериаллар