open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фәһим Садыйков

**Фәһим Садыйков** (Фәһим Биньямин улы Садыйков, ,  — , ) — фәлсәфәче, БР ФА академигы (1998), фәлсәфә фәннәре докторы (1973), профессор (1974), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1977).
Мәхмүдә Садыйкова

**Мәхмүдә Садыйкова** (Мәхмүдә Хисай кызы Садыйкова, ,  — , ) — археолог, тарих фәннәре нәмзәде (1965).
## Искәрмәләр
Айва

**Айва** () — розачалар гаиләлегеннән җимеш агачлары яки куаклары ыругы.

Айва ыругының бердәнбер кыргый төре — **гади айва** яисә **озынча айва** () Кавказ артында, Иранда, Кече Азиянең көнчыгышында үсә. Җиләк-җимеш культурасы буларак Алгы Азиядә, Урта диңгез буйларында, Үзәк һәм Көнчыгыш Аурупада, Көнчыгыш һәм Урта Азиядә, Төньяк һәм Көньяк Америкада, Австралиядә үстерелә. Җимешеннән кайнатма, компот, цукат ясыйлар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Биологиядән русча-татарча аңлатмалы сүзлек: якынча 10000 сүз / Ф.Г. Ситдиков, Р.К. Зәкиев ред. — Казан: Мәгариф, 1998. — 655 б.

Төркем:Җиләк-җимеш
Таһир Сәйфуллин

**Таһир Сәйфуллин** (Таһир Сергей улы Сәйфуллин, ,  — , ) — хор дирижеры, педагог, БРның халык әртисе (1995), БАССРның һәм РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1973, 1978), БР дәүләт хор капелласынеың хормейстеры һәм  баш дирижеры (1969-1982, 1989-1997).
Рәисә Сәйфуллина

**Рәисә Сәйфуллина** (Рәисә Гариф кызы Сәйфуллина, ,  — , ) — Салават драма театры һәм БАТД актеры, БАССРның атказанган һәм халык әртисе (1968, 1986)
Рәфыйк Сәлмәнев

**Рәфыйк Сәлмәнев** (Рәфыйк Вафа улы Сәлмәнев, ,  — , ) — көйязар, БАССРның һәм РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1983, 1989).
Константин Сальников

**Константин Сальников** (Константин Владимир улы Сальников, ,  — , ) — археолог, тарих фәннәре докторы (1966).
Фәүзи Саттаров

**Фәүзи Саттаров** (Фәүзи Миңнемулла улы Саттаров, ,  — , ) — балет әртисе, БАССРның һәм РСФСРның атказанган әртисе (1952, 1955), БДОһБТның баш балетмейстеры (1967-1976) һәм куючы балетмеймстеры (1981-1988).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Гали Сәетбатталов

**Гали Сәетбатталов** (Гали Гали улы Сәетбатталов, ,  — , ) — тел белгече, БР ФАның мөхбир әгъзасы, филология фәннәре докторы (1969), профессор (1971), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1988), БАССРның мәгариф отличнигы (1988), РФның шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (1998).
## Искәрмәләр
Әлбирт Сәфәров

**Әлбирт Сәфәрев** (Әлбирт Тәлгать улы Сәфәрев, ,  — , ) — биатлончы һәм тренер, РФның атказанган тренеры (2000), СССР спорт остасы (1979), БРның атказанган физик мәдәният хезмәткәре (1999), СССР беренчлегенең көмеш һәм бронза мидәлләре иясе (1979), РСФСР халыклары спартакиадасының бронза мидәле иясе (1981).
Винир Сафин

**Винир Сафин** (Винир Расих улы Сафин, ,  — , ) — СССР һәм Россия һоккейчесе (сакчы), тренер, «Салават Юлаев» клубының баш тренеры (2011-2012).
Риф Сәхәбетдинов

**Риф Сәхәбетдинов** (Риф Рәис улы Сәхәбетдинов, ,  — , ) — очучы, авиация генерал-майоры (2003), РФ каһарманы (2005), РФның атказанган хәрби очучысы (2005).
Фәнил Сәяхов

**Фәнил Сәяхов** (Фәнил Лотфрахман улы Сәяхов, ,  — , ) — физик, БР ФАның мөхбир әгъзасы (1995), физика-математика фәннәре докторы (1985), профессор (1987), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1988), СССРның югары мәктәп отличнигы (1978), СССР уйлап табучысы (1990).
Төркем:Физиклар
Григорий Свирский

**Григори Свирски** (Григори Сезар улы Свирски, ,  — , ) — рус телендә иҗат итүче язучы, публицист.
Ксения Семенова

**Ксения Семөнова** (Ксения Александр кызы Семөнова, ,  — , ) — невролог, медицина фәннәре дуктыры (1964), профессор, РСФСРның атказанган фән эшлеклесе.
Евгений Семивеличенко

**Евгени Семивеличенко** (Евгени Александр улы Семивеличенко, ,  — , ) — Уфа шәһәр округы башлыгы (2012-2016), Уфа моторлар төзү җитештерү берләшмәсенең идарә итүче директоры.
Глеб Сергеев

**Глеб Сергеев** (Глеб Борис улы Сергеев, ,  — , ) — химик, химия кинетикасы өлкәсендә белгеч, химия фәннәре докторы  (1967), профессор (1968).

Төркем:Химиклар
Дмитрий Сергеев

**Дмитрий Сергеев** (Дмитрий Степан улы Сергеев, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945). Польша территориясендәге сугышларда күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.
Сергей Литвинов

**Сергей Литвинов** (Сергей Александр улы Литвинов, ,  — , ) — рәссам, СССР рәссамнар берлеге әгъзасы (1970), БРның атказанган рәссамы (1997).
Сергей Лаврентьев

**Сергей Лаврентьев** (Сергей Николай улы Лаврентьев, ,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре нәмзәде, БРның атказанган фән эшлеклесе, РФның шәрәфле югары мәктәп хезмәткәре,  Башкортстан президенты каршындагы дәүләт киңәшчесе (2008-2010), Башкортстан Республикаcы Башлыгы каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясе риктыры (2011-2015).
Аверкий Северовостоков

**Аверки Северовостоков** (Аверки Яков улы Северовостоков, ,  — , ) — Рус праваслау чиркәве изгесе, изге газаплар чигүче.
Сергий (Корнеев)

**Сергей Корнеев** (Сергей Евгени улы Корнеев, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Яраң епискобы, Вятка епархиясе викарие (1922-1923).
Александр Серебровский

**Александр Серебровски** (Александр Павел улы Серебровски, ,  — , ) — инженер-механик, инкыйлабчы, РСФСР элемтә юллары халык кәмисәре урынбасары (1920), «Азнефть» идарәсе рәисе (1920-?), СССР нифет синдикаты идарәсе рәисе (1926-1928), СССР ХХЮШның төсле металлар, агалтын һәм алтын буенча баш идарәсе рәисе (1928-1932), СССР авыр сәнәгать халык кәмисәре урынбасары (1932-1937).
Иван Сериков

**Иван Сериков** (Иван Павел улы Сериков, ,  — , ) — Сәвитләр Берелеге каһарманы (1945). Польша территориясендәге сугышларда күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.
Владимир Сигачев

**Владимир Сигачов** (Владимир Николай улы Сигачов, ,  — , ) — совет һәм Россия клавишачысы, гитарачы, җырлар авторы. «DDT» төркеменә нигез салучыларның берсе, «Небо и земля» төркемен оештыручы.
Александр Сидоренко

**Александр Сидоренко** (Александр Филипп улы Сидоренко, ,  — , ) — Советлар Берлеге Герое (1944). Украина территориясендәге сугышларда күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.
## Искәрмәләр
Симон (Шлеёв)

**Симон** (Симеон Иван улы Шлейов, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Охта епискобы (1918-1921), Уфа епархиясе белән вакытлы идарә итүче (1920-1921).
Сергей Синенко

**Сергей Синенко** (Сергей Герман улы Синенко, ,  — , ) — рус телендә иҗат итүче язучы һәм педагог.
Арнольд Слабодич

**'

**Арнольд Слабодич''' (Арнольд Ринат улы Слабодич, ,  — , ) — футболчы (ярымсакчы, һөҗүмче) һәм тренер, «КАМАЗ» һәм «Газовик» клубларының тренеры, 1995 елгы Җәйге Универсиаданың бронза мидәле иясе.
## Искәрмәләр
Эмилия Слабунова

**Эмилия Слабунова** (Эмилия Эдгард кызы Слабунова, ,  — , ) — РФ сәясәтчесе, «Яблоко» фиркасе рәисе (2015 елдан).
Игорь Смыгин

**Игорь Смыгин** (Игорь Евгени улы Смыгин, ,  — , ) — РФ баскетболчысы (сакчы), РФ суперлигасы чемпионы (2015, 2016).
Александр Соколов (1903)

**Александр Соколов** (Александр Пётр улы Соколов, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, БК(б)Фнең Краснояр край комитетының 2 нче сәркатибе (?-1939), Краснояр край шурасының башкарма комитеты рәисе (1939-1941), Башкорт авыл хуҗалыгы институты директоры (1954-1964).
## Искәрмәләр
Радик Юлъякшин

**Радик Юлъякшин** (Радик Мөхәрләм улы Юлъякшин, иҗади тәхәллүсе Elvin Grey, ,  — , ) — Русиядә Elvin Grey буларак танылу алган җырчы. Милләте буенча башкорт. Татар, башкорт һәм рус телләрендә җырлар башкаручы, Башкортстан Республикасының атказанган (2017) һәм халык (2024), Татарстан Республикасының (2022) һәм Каракалпакстан Республикасының (2024) атказанган артисты.

## Биографиясе
Радик Мөхәрләм улы Юлъяҡшин 1989 елның 17 маенда Башкорт АССРның башкаласы Уфада эшче гаиләсендә икенче бала  булып туган (ике яшькә өлкәнрәк апасы бар). Уфаның Орджоникидзе районы Черниковка бистәсендә урнашкан 48нче башкорт лицеенда укыган. Радик балачакта баянда, курайда уйнарга өйрәнә.

Мәскәү дәүләт педагогия университетын (*[[:ru:Московский педагогический государственный университет|ru]]*) тәмамлаган. 2011 елдан алып Мәскәүдә яши. «Elvin Grey» псевдонимы белән чыгыш ясый .

Беренче танылу “Ашкына гомер” җырын Альбина Хәкимова белән дуэтта татарча башкарып алган. Сүзләрен Уфа шагыйре Мидхәт Әбделмәнов язган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2016 — Татарстан мәдәниятендә «Ел кешесе» (*[[Александр Сладковский|А. Сладковский]] белән бергә, «Бизнес Онлайн» үткәргән тавыш бирү нәтиҗәләре буенча*) 
* 2017 — Башкортстанның атказанган артисты
* 2022 — Татарстанның атказанган артисты ― *музыка сәнгатен үстерүгә керткән өлеше өчен* .
* 2024 — Башкортстанның халык артисты
* 2024 — Каракалпакстан Республикасының атказанган артисты ― *Каракалпакстан Республикасының Югары Киңәше президиумының 2024 елның 27 августы карары белән*
* 2024 ― XII «Болгар радиосы» милли музыкаль премиясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Elvin Grey. Җырчының шәхси сайты
*  Радик Юльякшинның Вконтактедагы төркеме
* 

## Моны да карагыз
* Җәмил Баймурзин

Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Башкорт җырчылары
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Русия җырчылары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Мәскәү дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Каракалпакстанның атказанган артистлары
Вячеслав Сидоров

**Вәчеслав Сидоров** (Вәчеслав Валери улы Сидоров, ,  — , ) — РФ сурдоһоккейчесе (һөҗүмче), 2015 елгы Сурдлимпия (саңгыарулар арасында Олимпия) уеннарының алтын мидәле иясе, дөнья чемпионы (2013).
Борис Соколов (1944)

**Борис Соколов** (Борис Михаил улы Соколов, ,  — , ) — театр һәм кино актеры, режиссер, РФның халык артисты.
## Искәрмәләр
Хәсән Чәләби (1937)

**Хәсән Чәләби** (, *[[1937 ел]], [[Төркия]], Әрзурум*) — төрек рәссамы, билгеле ислам хаттаты, каллиграфиягә өйрәтүче.

## Тәрҗемәи хәле

1937 елда Төркиянең Әрзурум шәһәрендә туган. 1967 елдан бирле  белән шөгыльләнә. Ислам каллиграфиясе серләренә (бигрәк тә гарәп каллиграфиясенең *рикагъ, нәстәгъликъ, сөлс, нәсх* төрләренә) билгеле төрек хаттатлары Хәмит Айтач, Кәмал Батанай, Нәҗметдин Окйайдан өйрәнгән. 1976 елдан башлап үзе дөньяның күп илләреннән килгән меңләгән шәкертенә (*мәсәлән, [[Кытай]]дан [[Нуретдин Ми Гуанцзян|Хаҗи Нуретдингә]] һ.б.*) ислам каллиграфиясе серләрен өйрәтә, шуларның 67 сенә *иҗазәтнамә* (*ислам  мөстәкыйль иҗат итәргә һәм аңа кул куярга рөхсәт бирүче диплом*) биргән, мәсәлән, Мөхәммәт Зәкәриягә (*[[1988 ел]]да, [[АКШ]]*), Нурия Гарсия Масипка (*[[2007 ел]]да, [[Испания]]*), Нассар Мансурга (*[[2009 ел]]да, [[Иордания]]*), Асылбәк Урынбасаровка (*[[Казакъстан]]*) һ.б. Хәсән Чәләби — дөньяның төрле илләрендә урнашкан ислам белән бәйле атаклы тарихи урынннар һәм мәчетләр өчен уникаль каллиграфия үрнәкләре ясаучы. Шулай ук Аллаһының 99 гүзәл исеменең каллиграфиясе авторы.

## Хезмәтләре урнашкан
* Мәсҗиден-Нәбәви (*[[Пәйгамбәр мәчете]], [[Мәдинә]], [[Согуд Гарәбстаны]]*)
* Әл-Куба мәчете (*[[Мәдинә]], [[Согуд Гарәбстаны]]*)
* Солтан Әхмәт мәчете (*Зәңгәр мәчет, [[Истанбул]], [[Төркия]]*)
* Сөләймания мәчете (*[[Истанбул]], [[Төркия]]*)
* Фатих мәчете (*[[Пфорцһайм]], [[Алмания]], 1992 елда ачылган*)
* Җәмигъ мәчете  (*[[Йоханнесбург]], [[КАР]]*)
* Җомга мәчете (*[[Алматы]], [[Казакъстан]]*)
* Ислам  үзәге (*[[Күвәйт]]*)

## Әдәбият
# Хусам Диб. Путеводитель по Исламу (). М.:Издательство ДУМ г. Москвы, 2016. ISBN 978-5-9908782-0-4

## Сылтамалар
* *Бибинур Асадова*. Хасан Челеби: Я ждал годами, когда это искусство будет признано. «Ислам и семья», 25.02.2012.
*  Haber-hat-sanatinin-celebisine-saygi. iha.com.tr

## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Төркем:Хаттатлар
Төркем:Төркия хаттатлары
Төркем:Шәхесләр:Төркия
Чәләби

**Чәләби** — төрек телендә кулланылган титул, хөрмәтләп эндәшү сүзе, соңрак тәхәллүс.
* Сөләйман Чәләби (1377-1411), шаһзадә, Госманлы империясендә идарәче (1402-1411). 
* Муса Чәләби (1388-1413), шаһзадә, Госманлы империясендә идарәче (1411-1413).
* Мәхмәт I Чәләби (1387-1421), Госманлы империясе солтаны (1413-1421).
* Әүлия Чәләби (1611-1682?), Госманлы империясе сәяхәтчесе.
* Хаҗи Чәләби хан (?-1755), Шәки ханлыгы ханы (1747-1755)
* Кятиб Чәләби (1609-1657), тарихчы галим, язучы.
* Хәзарфән Әхмәт Чәләби (1609-1640), Босфор бугазын беренче очып чыгучы.
* Кыналызадә Хәсән Чәләби (1546-1604), XVI гасыр госманлы шагыйре.
* Әхмәт Чәләби (1944-2015), Гыйрак президенты (2003).
* Хәсән Чәләби (1937), хаттат.
Өрек

**Өрек** (*абрикос*, ) — розачалар гаиләлегеннән Караҗимеш ыругының җимеш агачлары яки куаклары секциясе. Яфраклары озынча түгәрәк формадан алып йөрәксыман формага кадәр, очлары тешәүле, озын сапта утыра, чәчәкләре ялгыз, ак яки алсу төстә. Яфрак ярганчы чәчәк бөреләре ачыла. Җимеше — сусыл, каты төшле. 5 төре бар, башлыча Азиянең урта поясында таулыкларда үсә. Берничә төре культуралашкан.

**''Prunus'' ыругы ''Armeniaca'' секциясе — Өрек**
* *Prunus armeniaca* — Гади өрек
* *Prunus brigantina* 
* *Prunus mandshurica* — Манҗурия өреге
* *Prunus mume* — Япония өреге
* *Prunus sibirica* — Себер өреге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Биологиядән русча-татарча аңлатмалы сүзлек: якынча 10000 сүз / Ф.Г. Ситдиков, Р.К. Зәкиев ред. — Казан: Мәгариф, 1998. — 655 б.

Төркем:Җиләк-җимеш
Лунд университеты

** Лунд университеты ** (*, *, )— Швециянен Упсала университетынан соң иң борынгы университеты.

Лунд университетында җиде факультет исәпләнә ( Мальме һәм Хельсингборг шәһәрләрендә), аларда 34 мең артык студент укый.

Университет белән Якоб Георг Агард, Андерс Густав Дальбом, Николай Корнеевич фон Крейтор, Лундмарк, Кнут Эмиль, Иоганн-Вильгельм Цеттерштедт, Понтус Фальбек, Шарлье, Карл, Кронгольм, Абрахам Петер, Рейтердаль, Хенрик, Кант, Эдгар  тормышлары бәйле.
## Сылтамалар
* University

## Искәрмәләр

Төркем:Швеция
Иван Соколов (1865)

**Иван Соколов** (Иван Иван улы Соколов, ,  — , ) — тарихчы, Византия тарихы белгече, чиркәү тарихы дуктыры (1904).
## Искәрмәләр
Михаил Соколов (1925)

**Михаил Соколов** (Михаил Анисим улы Соколов, ,  — , ) — Сәвитләр Берелеге каһарманы (1945). Польша территориясендәге сугышларда күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән. БАССРның атказанган агрономы.
## Искәрмәләр
Олег Солодов

**Олег Солодов** (Олег Адольф улы Солодов, ,  — , ) — Латвия эшмәкәре, «Baltijas Mediju Alianse» медия-һолдингы идарәсе рәисе.
## Искәрмәләр
Валентина Сорокина (1940)

**Валентина Сорокина** (Валентина Мефоди кызы Сорокина, ,  — , ) — сәнгать белгече, РФның һәм БРның атказанган сәнгать эшлеклесе (2012, 1995).
Софья Огородникова

**Софья Огородникова** (, ,  — , ) — СССР спортчысы (рус шашкалары), ике мәртәбә СССР чемпионы (1963, 1964, хатын-кызлар арасында).
Владимир Сохатский

**Владимир Сохатски** (Владимир Александр улы Сохатски, ,  — , ) — РФ хоккейчысы (капкачы), Братина купьıсы иясе (2012, 2013), Яшьләр хоккей лигасының бронза призчысы (2010), Кыйтга хоккей лигасының бронза призчысы (2014).
Александр Спивак

**Александр Спивак** (Александр Иван улы  Спивак, ,  — , ) — тау инженер, БР ФАнең шәрәфле академигы, техник фәннәр дуктыры (1972), прфаисыр (1972), БАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1967, 1974), ССҖБнең атказанган нифетчесе (1980), Уфа нифет институты риктыры (1976-1994).
Станислав Кирсанов

**Станислав Кирсанов** (Станислав Николай улы Кирсанов, ,  — , ) — спортчы (боксчы), СССРның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1965), СССРның шәрәфле спорт остасы (1963), РФның атказанган тренеры (1996), халыкара категорияле хөкемче (1986), СССР (1965), РСФСР (1960, 1962-1965). 1996 һәм 2000 елгы Олимпия уеннарында хөкемче булган.
Валентина Старикова

**Валентина Старикова** (Валентина Иван кызы Старикова, ,  — , ) — пианиночы һәм педагог, БРның атказанган сәнгать эшлеклесе.
Наталья Старова

**Наталья Старова** (Наталья Владимир кызы Старова, ,  — , ) — генетик, БР ФАның шәрәфле акедемиге (1994), биология фәннәре дуктыры (1974), профессор (1990), БРның атказанган фән эшлеклесе (1993), РФА УФҮ ботаника бакча-институты директоры (1991-1998).
Гөлназ Сотникова

**Гөлназ Сотникова** (Гөлназ Иван кызы Сотникова, ,  — , ) — РФ эшмәкәре, җәмәгать эшлеклесе, «Вертэкс» АҖ һолдингы президенты.
Иван Сотников

**Иван Сотников** (Иван Владимир улы Сотников, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, журналист һәм тәрҗемәче, БАССР язучылар берлегенең рус язучылары секциясе җитәкчесе (1960-1968).
Бәпәнәй Төрепбирдин

**Бәпәнәй Төрепбирдин**   (Бәпәнәй Төрепкилдин; якынча 1695 — 1739) — 1735-1740 еллардагы башкорт күтәрелешләре җитәкчеләренең берсе. Тархан, мулла.

## Биографиясе
Бәпәнәй Төрепбирдин чыгышы белән Себер даругасы Куакан улусы башкортларыннан. Мулла һәм абыз буларак билгеле булган. Аның картатасы *Камакай* һәм әтисе *Төрепкилде* тархан булганнар  һәм 1704—1711 елдардагы башкорт күтәрелешендә катнашканнар.

1735-1740 еллардагы башкорт күтәрелешләренең икенче этабында Бәпәнәй Төрепбирдин Себер һәм Уса даругаларында күтәрелешнең җитәкчеләренең берсе була. Себер даругасы Кара-Табын Олысы старшинасы *Йосоп Арыковның* төп киңәшчесе булып китә. Бәпәнәй мулла баш күтәрүчеләрнең башка җитәкчеләре һәм патша чиновниклары белән хат алышкан. Бәпәнәй Төрепбирдин үзенең хатларында  патша властьларын *башкортларның җиргә асабалык хокукын* искә-санга сукмауда, ислам динен кысуда, баш күтәрүләр карательләр тарафыннан каты бастырылуда һәм Рус дәүләтенә кушылуның килешүләрен бозуда гаепли һәм халыкның Россия империясеннән аерылып Башкорт дәүләте төзүгә кадәр үз мәнфәгатләрен яклау хокукын дәлилли.

1738 елның сентябрендә Бәпәнәй башкала Санкт-Петербургка башкортлардан күмәк прошение алып бару максатында урындагы властьлардан рөхсәт сорый, ләкин кулга алына. Башка версия буенча, Хрущевның каратель отрядлары тарафыннан тотылган. Кулга алынгач, Бәпәнәй Төрепбирдин төрле җәзаларга тарттырыла һәм Минзәлә төрмәсендә тотыла. 1739 елның сентябрендә "тәгәрмәчкә бәйләп" (русча — "казнь колесованием") ул җәзалап үтерелә.

## Әдәбият
*Акманов И. Г. Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1993.
*Алтон С. Доннелли. Завоевание Башкирии Россией. Перевод с английского Л. Р. Бикбаевой. — Уфа, 1995.
*Военная история башкир. —Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. —ISBN 978-5-88185-076-0
*История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов — Уфа: Гилем, 2011. — Т. III. — 476 б. — ISBN 978-5-7501-1301-9.
*Таймасов С. У. Башкирско-казахские отношения в XVIII веке — М.: Наука, 2009. — 344 б. — ISBN 978-5-02-037567-3.
## Сылтамалар
* Акманов И. Г. Бәпәнәй Төрөпбирҙин // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Советская историческая энциклопедия
* Таймасов С. У. Башкортостан и Казахстан в период становления Оренбургской губернии
* История башкирских родов. Балыксы
* История башкирских родов. ТАНЫП. Том 6.

## Видеоязмалар
* 

## Искәрмәләр


Төркем:Җәзалап үтерелгәннәр
Төркем:Минзәләдә вафатлар
Төркем:XVIII гасыр шәхесләре
Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Артем Статкевич

**Артөм Статкевич** (Артөм Александр улы Статкевич, ,  — , ) — тау инженеры, Кривой-Рог үзәк тау-баектыру комбинаты директоры (1961-1970), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
Александр Степанов (1910)

**Александр Степанов** (Александр Николай улы Степанов, ,  — , ) — Сәвитләр Берелеге каһарманы (1945). Польша территориясендәге сугышларда күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.
Шәрифҗан Сөләйманов

**Шәриф Сөләйманов** (Шәриф Сөләйман улы Сөләйманов, ,  — , ) — Сәвитләр Берелеге каһарманы (1943), БАССР финанс министры урынбасары (1948-1952), СБКФнең Кушнарен (1956-1964) һәм Чакмагыш (?-1971) район комитетларының 1 нче сәркатибе, Дүртөйле (1954-1956) һәм Чакмагыш (1964-?) район башкарма комитетлары рәисе, БАССР финанс министры (1971-1988).
Сәгъди Солтанов

**Сәгъди Солтанов** (Сәгъди Әхмәди улы Солтанов, ,  — , ) — инженер-геолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1966), профессор (1969), ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1966, 1976), СССРның нифет сәнәгате әтличниге (1966), СССРның шәрәфле нифетчесе (1981), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1983).
Төркем:Геологлар
Фәйзулла Солтанов

**Фәйзулла Солтанов** (Фәйзулла Вәли улы Солтанов, ,  — , ) — фирка-дәүләт эшлеклесе, Бөре педагогия институты ректоры (1961-1963), БАССР ЮШ президиумы рәисе (1967-1990).
Дмитрий Сургучов

**Дмитри Сургучов** (Дмитри Павел улы Сургучов, ,  — , ) — эсерлар фиркасе әгъзасы, Беренче бөтендөнья сугышы вакытында - 7 нче армия комиссары (1917), Бөтенрусия оештыру мәҗлесе депутаты (1918).
Гүзәл Сөләйманова (1927)

**Гүзәл Сөләйманова** (Гүзәл Гали улы Сөләйманова, ,  — , ) — балет артисты, БАССРның һәм РСФСРның атказанган артисты (1953, 1955).
Вартон

**Вартон** — русия компаниясе, светодиодлы яктырткычлар җитештерүче.

## Структурасы
"Вартонга" струрктурасына Богородицктагы лаборатория һәм фәнни-җитештерү үзәге керә (мәйданы 20 мең м2), Мәскәүдәге үзәк офис һәм чит ил офислары (Гонконгта һәм Италиядә) керә. Компаниядә 500 кеше эшли, яртысы — производствода, Богородицк политехник көллияте студентлары шунда практика үтәләр.

Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Михаил Столәров

**Михаил Столәров** (Михаил Леонид улы Столәров, тәхәллүсе Dosia, ,  — , ) — РФ киберспортчысы, ике мәртәбә Россия чемпионы (2009, 2011, World Cyber Games версиясе буенча).
Николай Суковатов

**Николай Суковатов** (Николай Иван улы Суковатов, ,  — , ) — Сәвитләр Берелеге каһарманы (1943). Украина территориясендәге сугышларда күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.
Елеферий Суханкин

**Елефери Суханкин** (Елефери Исаак улы Суханкин, ,  — , ) — инженер-технолог, геология-минералогия фәннәре нәмзәте (1947), Сталин премиясе лауреаты (1952).
Владимир Суханов

**Владимир Суханов** (Владимир Павел улы Суханов, ,  — , ) — баянчы, педагог, РФның атказанган артисты (1995), БАССРның атказанган һәм БР халык артисты (1984, 2015).
## Искәрмәләр
Иван Сухарев

**Иван Сухарев** (Иван Константин улы Сухарев, ,  — , ) — РФ юристы, РФ дәүләт думасының 5 нче һәм 6 нче чакрылышлары депутаты.
## Искәрмәләр
Анатолий Сухов

**Анатолий Сухов** (Анатолий Пётр улы Сухов, ,  — , ) — спортчы (спидвей), тренер, СССР чемпионы (1967-1969), РСФСРның атказанган тренеры (1983), СССРның спорт остасы (1972).
## Искәрмәләр
Владимир Сухов

**Владимир Сухов** (Владимир Павел улы Сухов, ,  — , ) — геолог, педагог, геология-минералогия фәннәре кандидаты (1969), педагогия фәннәре докторы (2005), БР атказанган укытучысы (1992), РСФСРның халык мәгарифе отличнигы (1988).
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Галиәсгар Сыртланов

**Галиәсгар Сыртланов** (Галиәсгар Шәһайдар улы Сыртланов, ,  — , ) — Россия империясе сәясәтчесе, Уфа губернасыннан Россия империсенең 3 нче Дәүләт думасы депутаты, Санкт-Петербург мөселман хәйрия җәмгыяте рәисе (1910-1912).
Васили Сыромятников

**Васили Сыромәтников** (Васили Степан улы Сыромәтников, ,  — , ) — рәссам, укытучы, БАССР рәссамнар берлеге әгъзасы (1934).
Елизавета Сыртланова

**Елизавета Сыртланова** (Елизавета Александр кызы Сыртланова-Шляхтина, ,  — , ) — актер, режиссер, БАССРның атказанган артисты (1943), БДАТ музее мөдире (1938-1946).
## Искәрмәләр

Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:«Ширкәт» актерлары
Әминә Сыртланова

**Әминә Сыртланова** (Әминә Мәхмүт кызы Сыртланова, ,  — , ) — җәмәгать эшлеклесе, шәфкать туташы, Санкт-Петербург мөселман хәйрия җәмгыяте рәисе (1910-еллар), Le Droit Humain орденының 840 санлы «Аврора» Париж масон ложасының мөхтәрәм әгъзасы.
Таҗи Мөхетдин

**Таҗи Мөхетдин** (Мөхетдин Язар улы Таҗетдинев, ,  — , ) — башкорт телендә иҗат иткән язучы, журналист һәм тәрҗемәче.
Иван Талызин

**Иван Талызин** (Иван Дмитри улы Талызин, ,  — , ) — Россия империясе дәүләт эшлеклесе, Ырынбур (1841-1844) һәм Тубал (1839-1840) губерналары губернаторы.
Хәлил Тәхәев

**Хәлил Тәхәев** (Хәлил Ян улы Тәхәев, ,  — , ) — икътисадчы, географ, география фәннәре нәмзәде (1947), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1968), РСФСРның атказанган мәдәният эшлеклесе (1978).
Илшат Теләшев

**Илшат Теләшев** (Илшат Гомәр улы Теләшев, ,  — , ) — инженер-технолог, БР ФАның мөхбир әгъзасы (2009), техник фәннәр дуктыры (1992), профессор (2008), БРның һәм РФның атказанган фән эшлеклесе (2006, 2014), РФның атказанган нифет химиячесе (2001), Уфа аз күләмле нифет химиясе җитештерүләренеңтәҗрибә заводы директоры (?-2004), «Нефтепереработка» ФҖБ директоры (2004-2006).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Гыйниятулла Терегулов

**Гыйниятулла Терегулов** (Гыйниятулла Нигъмәтулла улы Терегулов, ,  — , ) — терапевт, медицина фәннәре докторы (1941), профессор (1941), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1944), РСФСРның атказанган табибы (1957), ССРБның сәламәтлек саклау әтличниге (1945), Башкортстан бердәм медицина (1951-1955) һәм Башкортстан терапевлар (1956-1976) җәмгыятьләр рәисе.

Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Терапевтлар
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:РСФСР атказанган табиплары
Рал Терегулов

**Рал Тереголов** (Рал Гыйниятулла улы Тереголов, ,  — , ) — патофизиолог, БР ФАның шәрәфле академигы (1995), медицина фәннәре докторы (1959), профессор (1970), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1989), Башкортстан патофизиологлар җәмгыяте рәисе (1971-1987), Бөтенрусия фәнни медицина-техника җәмгыятенең Башкортстан бүлеге рәисе (1976-1998).

Гыйниятулла Терегуловның улы.

Төркем:Патофизиологлар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төче чия

**Төче чия** () — караҗимеш () ыругыннан чия () асыругының агачы.

Биеклеге 25–30 м. Көнбатыш Азиядә, Көнбатыш Аурупада үсә. Кавказда, Украинада, Молдовада үстерәләр. Төньяк ярымшарның уртача һәм субтропик поясында иртә өлгерүче сусыл җимешләре өчен үстерелә. Озак яши (100 яшькә кадәр, культурада 50 яшькә кадәр), читтән серкәләнүчән, күпләгән сортлары бар.

ТӨЧЕ ЧИЯ (черешня). Бу җимешнең сидек кудыру, эч йомшарту сыйфаты бар. Ул эчәклекне яхшы чистарта. Төче чиядә витаминнар һәм минераль мат­ дәләр бик күп булганга, аны азканлылык вакытында кулланырга тәкъдим итәләр. Бу җимештә органик кислоталар аз, шунлыктан ул ашказаны согы ясалуны көчәйтми, саруны кайнатмый, организм аның туклыклы матдәлә­ рен җиңел үзләштерә. Шуның өчен төче чияне уникеилле эчәк һәм ашказаны җәрәхәте, гастрит авырулары булган кешеләргә ашарга киңәш итәләр.

Төче чиядә окси-кумарин һәм кумарин бар. Болар—тонусны күтәрә тор­ ган матдәләр, операцияләрдән соң организмны ныгытырга ярдәм итәләр.

Кумарин тәэсирендә канның оешучанлыгы акрыная һәм тромблар ясалу куркынычы кими.

Төче чия составында алма һәм аскорбин кислоталары, В1 В2, РР, Е ви­ таминнары бар; микроэлементлардан фтор, кобальт, магний, кальций, марганец, кремний, никель, цинк барлыгы билгеле.

Чия составындагы — ЙОД калкансыман бизгә файда. — ТИМЕР азканлылыктан ярдәм итә. — КАЛИЙ гипертония авыруыннан файдалы. — ФРУКТОЗА диабетикларга ярдәм итә, чөнки шикәрне алыштыра ала. — АНТОЦИАННАР һәм КАРАТИНОИДЛАР кан тамырларының стенкаларын ныгыталар. — ИНОЗИТ организмнан холестеринны чыгара һәм матдәләр алмашын яхшырта.

Төче чия шулай ук бөерләрнең һәм бавырның эшчәнлеген, тирене яхшыр­ та, организмнан шлакларны чыгара, эч кибүне бетерә. Шулай ук экзема, тире авырулары, бетчәләрдән интеккән кешеләргә файдалы.

Төче чия согы организмнан артык холестеринны чыгара. Караңгы сортла­ рын гипертония һәм атеросклероз авырулары булган, күзләре начар күргән кешеләргә тәкъдим итәләр. Бу максатта көненә 300 г төче чия ашау җитә.

Төче чияне эчәклектә ябышмалар (спайка) ясалу авыруыннан интеккән кешеләргә ашарга киңәш ителми.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Биологиядән русча-татарча аңлатмалы сүзлек: якынча 10000 сүз / Ф.Г. Ситдиков, Р.К. Зәкиев ред. — Казан: Мәгариф, 1998. — 655 б.

Төркем:Җиләк-җимеш
Майя Таһирова

**Мая Таһирова** (Мая Афзал кызы Таһирова, ,  — , ) — балет әртисе, РСФСРның атказанган әртисе (1955), БРның халык әртисе (2001), Г. Сәлам премиясе лауреаты (1969), Башкорт хореография укуханәсенең сәнгать җитәкчесе (1994-2003).
Шамил Тереголов

**Шамил Тереголов** (Шамил Әхмәт улы Тереголов, ,  — , ) — балет әртисе, РФның атказанган әртисе (1997), БАССРның атказанган әртисе (1985), БДОҺБТның баш балетмейстеры (1990-2008).

## Хәтер
* 2022 елның 29 августында Уфаның Шамил Терегулов 2001 елдан 2008 елга кадәр яшәгән Достоевский урамы,  49/1 йорты диварына истәлек тактасы куелган. Мемориаль тактаны ачу хокукы Шамил Терегуловның тормыш иптәше, Россия һәм Башкортстанның халык артисткасы, С. Юлаев исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Леонора Куватовага тапшырылган .

## Искәрмәләр
Ратмир Тимәшев

**Ратмир Тимәшев** (Ратмир Вил улы Тимәшев, ,  — , ) — Россия эшмәкәре, Aelita Software һәм Veeam Software (програм тәэминат эшләү) ширкәтләренә нигез салучы һәм аларның президенты.
Әлбирт Тимербулатов

**Әлбирт Тимербулатов** (Әлбирт Әхәт улы Тимербулатов, ,  — , ) — РФ шорт-трекчысы, тренер, ССҖБның халыкара дәрәҗәле спорт остасы, БРның атказанган физик мәдәният хезмәткәре (2004), РФның атказанган тренеры (2012).
Тимур Захаров

**Тимур Захаров** (Тимур Әлбирт улы Захаров, ,  — , ) — РФ шорт-трекчысы, 2015 һәм 2017 елгы Кышкы Универсиадаларның көмеш мидәлләре иясе (2015, 2017).
Анатолий Тихомиров

**Анатолий Тихомиров** (Анатолий Георгий улы Тихомиров, ,  — , ) — хор дирижеры, җәмәгать эшлеклесе, БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1954), БДОҺБТның баш хормейстеры (1955-1959).
## Искәрмәләр
Владимир Тольц

**Владимир Тольс** (Владимир Соломон улы Тольс, ,  — , ) — Россия тарихчысы, журналист, «Азатлык раидосы»ның җаваплы мөхәррире.
Василий Томаров

**Васили Томаров** (Васили Александр улы Томаров, ,  — , ) — Сәвитләр Берелеге каһарманы (1945).
Владимир Тулупов

**Владимир Тулупов** (Владимир Васили улы Тулупов, ,  — , ) — филолог, филология фәннәре дуктыры (2000), профессор (2001), РФның шәрәфле югары белем бирү хезмәткәре (2012).
Фатыйх Төхфәтуллин

**Фатыйх Төхфәтуллин** (Фатыйх Насыйр улы Төхфәтуллин, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, Оештыру мәҗлесе депутаты (1918), БАСРның эчке һәм милләтләр эшләре халык комиссары (1919-1920), Башкортстан хәрби-инкыйлаби комитеты рәисе урынбасары (1920), Башкортстан гадәттән тыш кәмисиясе рәисе (1920), Башкортстан игенчелек халык комиссары урынбасары (1921-?), Башкортстан игенчелек һәм терлекчелек фәнни-тикшеренү институты директоры (1931-1937).
## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Урал Рәхимов

**'
**Урал Рәхимев''' (Урал Мортаза улы Рәхимев, ,  — , ) — эшмәкәр, «Башнефтехим» (1995-1999) һәм «Башкирская топливная компания» (1999-2002) ААҖларның директоры, «Башкирэнерго» (2002-2006) һәм «Башнефть» (2006-2009) ААҖларның директорлар шурасы рәисе,  «Салават Юлаев» хоккей клубы президенты (2009-2010). Мортаза Рәхимовның улы

Төркем:Башнефть
Александр Тюлькин

**Александр Түлкин** (Александр Эраст улы Түлкин, ,  — , ) — рәссам, педагог, БАССРның һәм РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1944, 1960), БАССРның халык рәссамы (1955), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1975).
Иван Урядов

**Иван Урәдов** (Иван Иван улы Урәдов, ,  — , ) — рәссам, БАССРның халык рәссамы (1955), БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1940), БАССР рәссамнар берлеге идарәсе рәисе (1942-1946).
Виталий Тяптин

**Витали Тяптин** (Витали Михаил улы Тяптин, ,  — , ) — Хезмәт даны орденының тулы кавалиры (1975, 1981, 1986).
Татьяна Трапезникова

**Татьяна Трапезникова** (Татьяна Александр кызы Трапезникова, ,  — , ) — спортчы, РФның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1997, 2003), БРның күренекле спортчысы (1994), тимераякта шуу буенча Россия чемпионы (1997-1998, 2001).
Газыйм Тукаев

**'
**Газыйм Тукаев''' (Газыйм Гаделмотаһар улы Тукаев, ,  — , ) — БДАТ актеры, БАССРның атказанган һәм халык әртисе (1945, 1954), РСФСРның атказанган һәм халык әртисе (1955, 1969).
## Искәрмәләр
Радмир Усаев

**Радмир Усаев** (Радмир Шакир улы Усаев, ,  — , ) — РФ продюсеры, БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (2015), «RADUS» продюсерлык үзәгенең генераль директоры.
Юрий Узиков

**Юри Узиков** (Юри Андрей улы Узиков, ,  — , ) — өлкәне өйрәнүче, БАССРның атказанган мәдәният эшлеклесе (1982), Салават Юлаев (1987) һәм Шаһит Ходайбирдин (1999) премияләре лауреаты.
Анар

**Анар** (*анар агачы*, ) — каты курайчалар гаиләлегеннән агач яки куаклар ыругы.

Йәмәндә Сокотра утравында **сокотра анары** () үсә.

Кавказ артында, Көнбатыш Копетдаг һәм Памир-Алайда **гади анар** () төре үсә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Биологиядән русча-татарча аңлатмалы сүзлек: якынча 10000 сүз / Ф.Г. Ситдиков, Р.К. Зәкиев ред. — Казан: Мәгариф, 1998. — 655 б.

Төркем:Җиләк-җимеш
Габдрахман Фәхретдинов

**Габдрахман Фәхретдинов** (Габдрахман Ризаэтдин улы Фәхретдинов, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе һәм тәрҗемәче, Бөтенрусия оештыру мәҗлесе депутаты (1918), Башкорт хөкүмәтенең мәгълүмати бүлеге мөдире (1918-1919), БАСР социаль тәэминат халык комиссары вазифаларын башкаручы (1919-1920), БАСР дәүләт нәшрияте мөдире (1920-1923).
## Моны да карагыз
* Ризаэддин Фәхреддин (әтисе)
* Габделәхәт Фәхреддинов (энесе)
* Габдерәшит Фәхреддинов (энесе)
* Галимҗан Шәрәф (кияү, сеңлесе Әсманың ире)
## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Насыйр Уразбаев

**Насыйр Уразбаев** (Насыйр Рәфыйк улы Уразбаев, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, БАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1962), БАССР урман сәнәгате халык комиссары урынбасары (1939-1940), БК(б)Фның Башкортстан өлкә комитетының 3 нче сәркатибе (1943-?), БАССР МШ рәисе (1946-1951), СССР урман сәнәгате министры урынбасары (1951-1953), СССР урман сәнәнгате минстрлыгының урман чималы базасы идарәсе башлыгы (1953-1955).
## Искәрмәләр
Зиннур Уракчын

**Зиннур Уракчын** (Зиннур Газиз улы Уракчын, ,  — , ) — тел белгече, язучы, җәмәгать эшлеклесе, БР ФА академигы (1991), филология фәннәре докторы (1976), профессор (1983), БАССРның һәм РФның атказанган фән эшлеклесе (1984, 1996), Башкорт энциклопидясенең баш мөхәррире (1993-1998), Бөтендөнья башкорт кәнгрисе башкарма комитеты рәисе урынбасары (1995-2002).
Рәсимә Уракчына

**Рәсимә Уракчына** (Рәсимә Миңнебулат кызы Уракчына, ,  — , ) — шагыйрә, филология фәннәре нәмзәде (1996), БАССРның атказанган укытучысы (1991), БРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1997), ССҖБнең мәгариф әтличниге (1990).
Тимерҗан Фәхретдинов

**Тимерҗан Фәхретдинов** (Тимерҗан Җиһанша улы Фәхретдинов, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1946), Латвия, Польша һәм Алмания территориясендәге сугышларда күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.

## Батырлыгы
Тимерҗан Фәхретдинов 1944 елның 18 сентябрендә Латвия атасы Эргли өчен барган сугышта дошманның штурмлау орудиесен җимерә, шулай ул уннан артык дошманын юк итә. 150-нче укчылар дивизиясе буенча 1944 елның 6 ноябрендәге боеру белән, сугышта күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен  Фәхретдинов  3-нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә (№ 259997).

1945 елның 15 февралендә, Найдем атасыннан (хәер Пила атасы, Польша) төньяк-көнчыгышта урнашкан Радовны торамк пункты янындагы сугышта, орудиесен ачык позициягә чыгара һәм дошманның үзйөрешле орудиесен юк итә, корал, боеприпаслар белән ике автомашинасын һәм вездеходын яндыра, дошманның унбиш сугышчы һәм офицерын сафтан чыгара. Яраланса да сугыш аланын ташлап китми. 1945 елның 11 апрелендәге боерык белән, сугышта күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен кече сержант Фәхретдинов Тимерҗан Җиһанша улы 2-нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә (№ 25025).

1945 елның 1-2 маенда Берлин шәһәре өчен барган сугышта кече сержант Фәхретдинов Тимерҗан, үзенең расчеты белән бергә, дистәдән артык пулемет ноктасынбатыра һәм егермедән артык гитлерчыны юк итә. ССРБ Югары Советы Президиумының 1946 елның 15 маендагы указы белән, немец-фашист илбасарлары белән сугышта командованиенең заданиеләрен үтәгәне өчен, кече сержант Фәхретдинов Тимерҗан Җиһанша улы 1-нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә (№ 1695), Дан орденының тулы кавалеры була.

## Чыганаклар
* Фәхретдинов Тимерйән Йыһанша улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.

Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Зур Зимбабве

**Зур Зимбабве** (**Бөек Зимбабве**) — Зимбабве дәүләтенең Масвинго провинциясендә урнашкан борынгы көньяк Африка шәһәренең хәрабәләренә бирелгән исем.
Зур Зимбабве Банту төркеменә кергән Шона халкы бабаларының төп изге урыны һәм культ үзәге булган дип санала. Шәһәр безнең эраның якынча 1130-ынчы елларында нигезләнгән һәм ике-өч йөз ел дәвамында булган.
Борынгы вакытта бу Мунхутапа яки Муене Мутапа, шулай ук Бөек (Зур) Зимбабве дәүләте буларак билгеле Мономотапа дәүләтенең үзәге булган. Бу империя хәзерге Зимбабве һәм Мозамбик дәүләтләре чикләрендә урнашкан территория белән идарә иткән. Алар башка дөнья белән  Замбези елгасы дельтасының көньягындагы Софала кебек портлар аша сәүдә иткәннәр..
Шәһәр ике районга бүленгән булган. Яшәүчеләрнең төп массасы (алар ун мең кешедән дә ким булмаган) салам йортларда торган, аксөякләр шәһәрнең махсус уратып алынган районнарында яшәгән.
Архитектура корылмаларның күпчелек өлеше - таш манаралар, монолитлар һәм алтарьлар - дога кылу өчен булган. "Зимбабве" сүзе төп мәгънә - "таш йортлар"дан тыш, өстәмә мәгънә - "табыну йортлары" мәгънәсенә ия.
Күбесенчә монда яңгыр өчен, ә димәк, мул уңыш өчен җаваплы Ходайларга табынганнар. Мондагы кабиләнең төп Ходае - Мвари булган. Мбире кабиләсе шулай ук мбондорога - идарә итүче династияләр рухларына табынган. Зур Зимбабведа шонолар XIX гасыр башына кадәр яшәгән.
1928-1929 елларда Бөек Зимбабве хәрабәләрен археолог Гертруда Катон-Томпсон тикшергән, ул Африкада бер ел гына эшләмәгән. Аның раславынча хәрабәләр чын Африка чыгышлы.. Элегрәк күп тикшеренүчеләр Африка кара тәнле кешеләре мондый бөек корылманы ясый алмаган дип фаразлаган; археолог Дж. Т. Бент шәһәрне финикиялеләр яки гарәпләр төзегән дип раслаган..

## Шулай ук карагыз
* Гертруда Катон-Томпсон

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Фотографии Большого Зимбабве 
* В. Овчинников. Большое Зимбабве \\ «Российская газета» от 16 июня 2006 г.
* Крепость Большое Зимбабве

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Төркем:Зимбабве тарихы
Төркем:Зимбабве археология объектлары
Төркем:Африка архитектурасы
Төркем:Зимбабве биналары һәм корылмалары
Төркем:Зимбабвеның юкка чыккан торак пунктлары
Әбүбәкер Госманов

**Әбүбәкер Госманов** (Әбүбәкер Нурҗан улы Госманов, ,  — , ) — тарихчы, фәлкелүрче, тарих фәннәре нәмзәде (1960), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1970).
Хәмзә Госманов

**Хәмзә Госманов** (Хәмзә Фатыйх улы Госманов, ,  — , ) — тарихчы, БР ФАның шәрәфле академигы (1998), тарих фәннәре дуктыры (1978), профессор (1994), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1981), Бөре педагогия училищесы прариктыры (1962-1963).
Эвелина Фенина

**Эвелина Фенина** (Эвелина Павел кызы Фенина, ,  — , ) — сәнгать белгече, педагог, БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1979).
Феодосий (Погорский)

**Феодоси** (Дмитри Михаил улы Погорски, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Иваново һәм Кинешма баш епискобы (1968-1973), Уфа һәм Стәрлетамак архиепискобы (1973-1975).
Владимир Филиппов (1955)

**Владимир Филиппов** (Владимир Иван улы Филиппов, ,  — , ) — РФ хәрби эшлеклесе, РФ КК радиацион, химик һәм биологик саклану гаскәрләре башлыгы (2003-2008), РФ саклану министры урынбасары (2008-2010).
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Елена Фомина (1972)

**Елена Фомина** (Елена Юрий кызы Фомина, ,  — , ) — балет артисты, БР атказанган һәм халык артисты (1997, 2003).
## Искәрмәләр
Евгений Фоминов

**Евгени Фоминов** (Евгени Сергей улы Фоминов, ,  — , ) — СССР рәссамы, реалистик пейзаж остасы, СССР рәссамнар берлеге әгъзасы (1960).
Константин Фомичев

**Константин Фомичов** (Константин Николай улы Фомичов, ,  — , ) — спортчы (каноэда ишүче), Европа чемпионы (1999, 2001), дөнья чемпионы (1999).
Әнвәр Фәхретдинов

**Әнвәр Фәхретдинев** (Әнвәр Нуретдин улы Фәхретдинев, ,  — , ) — биюче, РСФСРның халык әртисе (1969), БАССРның атказанган һәм халык әртисе (1953, 1959), Башкорт дәүләт халык биюе әнсәмбленең сәнгать җитәкчесе (1975-1978).
Рөстәм Фәезов

**Рөстәм Фәезов** (Рөстәм Шәриф улы Фәезов, ,  — , ) — спортчы (бобслей) һәм тренер, РФның атказанган тренеры (2001), РФның атказанган физик мәдәният хезмәткәре, ССҖБның спорт остасы, 1998, 2002 һәм 2006 еллардагы Кышкы Олимпия уеннарында бобслей буенча Россия җыелмасының өлкән тренеры.
## Искәрмәләр
Борис Фузеев

**Борис Фузеев** (Борис Дмитри улы Фузеев, ,  — , ) — сынчы, БАССРның атказанган һәм халык әртисе (1969, 1974), БАССР рәссамнар берлеге идарәсе рәисе (1964-1965).
Ризван Хаҗиев

**'
**Ризван Хаҗиев''' (Ризван Закирхан улы Хаҗиев, ,  — , ) — журналист, язучы, филология фәннәре кандидаты (1987), Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1993), БР журналислар берлеге рәисе (1988-1996).

## Хәтер
* 2023 елда Башкортстан Республикасының Журналистлар берлеге журналист Ризван Хаҗиев исемендәге җәмәгать премиясен булдырган. Әлеге бүләк ике елга бер тапкыр тапшырыла.
## Искәрмәләр
Разил Хәзетдинев

**Разил Хәзетдинев** (Разил Ришат улы Хаҗетдинев, ,  — , ) — РФ спортчысы (чаңгыда трамплиннан сикерүче), Россия кубогының бронза мидәле яисе (2005).
Шамил Хаҗиәхмәтов

**'
**Шамил Хаҗиәхмәтев''' (Шамил Сәфуан улы Хәзетдинев, ,  — , ) — язучы, тәрҗемәче, Башкортстан китап нәшриятенең баш мөхәррире (1988-1991), «Вечерняя Уфа» гәҗитенең баш мөхәррире (2000-2001).
## Искәрмәләр
Гайнан Хәйри

**Гайнан Хәйри** (*Гайнан Бәдретдин улы Хәйретдинев*, ,  — , ) — язучы, журналист, «Сәсән» һәм «Трактор» журналларының баш мөхәррире (1928—1933).

Беренче башкорт романы авторы («Борылыш», 1967 елда дөнья күрә).

## Биграфия
Тимергайнан Бәдретдин улы Хәйретдинов тумышы белән хәзерге Нуриман районының Иске Күл авылыннан. Педагогик белем­ле элекке комсомол хезмәткәре 1926 елда «Яңа авыл» (*Кызыл таң*) гәзитенә эшкә урнаша. Бер елдан аны «Башкортстан яшьләре» гәзитенең җаваплы мөхәррире итеп тәгаенлиләр. Бер үк вакытта Уфа педагогия институтында укый. Пролетар язучы­ларның Башкортстан ассоциациясен оештыручы һәм аның җитәкчеләренең берсе була. «Уралда», «Адашканнар», «Бух­галтер», «Күчмә мәхәббәт» поэмаларын яза. Гайнан Хәйри башкорт әдә­биятында беренче роман — «Борылыш»­ны иҗат итә. 1929 елда ук китап нәшриятына тапшырылган бу роман бары тик 1969 елда гына тәү тапкыр басылып чыга. Сәламәтлеге начараю сәбәпле, гомеренең соңгы елларында фәкать иҗат белән генә шөгыльләнгән Гайнан Хәйри нибары 35 яшендә 1938 елның 16 декабрендә вафат була.

## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур башкорт педагогия техникумын тәмамлаучылар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Иске Җөри авыл җирлеге

**Иске Җөри авыл җирлеге** — Татарстан республикасына керүче Теләче районындагы муниципаль берәмлек.

Административ үзәге — Иске Җөри саласы (район үзәге Теләче авылыннан 8 км ераклыкта урнашкан).

## Тарих
Авыл җирлегенең статусы һәм чикләре 2005 елның 31 гыйнварынд имзаланган «"Теләче муниципаль районы" муниципаль берәмлеге һәм аның эченә керүче муниципаль берәмлекләрнең территориаль чикләре һәм статусы турындагы» № 43-ЗРТ номерлы Татарстан республикасы кануны белән билгеләнгән.

## Төзелеше
Авыл җирлеге эченә Алан Җөри, Яңа Җөри, Караширмә, Олы Тиләҗе, Орымширмә авыллары һәм Иске Җөри саласы керә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Теләче районы авыл җирлекләре
Габделхак Халиков

**Габделхак Халиков** (Габделхак Әбҗәлил улы Халиков, ,  — , ) — инженер-механик, БР ФАның мөхбир әгъзасы (1991), техник фәннәр докторы (1971), профессор (1972), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1979).
## Искәрмәләр
Рәисә Халикова

**Рәисә Халикова** (Рәисә Хәлил кызы Халикова, ,  — , ) — тел белгече, филология фәннәре докторы (1992), профессор (1995), БАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1987).
## Искәрмәләр
Венер Хәлилов

**Венер Хәлилов** (Венер Рамазан улы Хәлилов, ,  — , ) — Россия сәясәтчесе, җәмәгать эшлеклесе, галим, СССР шәрәфле химигы, КПСС Уфа шәһәр комитетының 2нче, 1нче сәркатибе (1980-1983).
## Искәрмәләр
Шамил Хәмәдинуров

**Шамил Хәмәдинуров** (Шамил Шәрифҗан улы Хәмәдинуров, ,  — , ) — җырчы, БРның халык артисты (2013), БАССРның атказанган артисты (1988).
Мөсәллия Хәйруллина

**Мөсәллия Хәйруллина** (Мөсәллия Хәйрулла улы Хәйруллина, ,  — , ) — педагог, ысулиятче, педагогия фәннәре дуктыры (1971), профессор (1972), БАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1977, 1987), БАССРның атказанган мәктәп укытучысы (1974), РСФСРның халык мәгарифе әтличниге (1949).
Шәмсия Хәкимова

**Шәмсия Хәкимова** (Шәмсия Гази кызы Хәкимова, ,  — , ) — инженер-металлург, БАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1958).
## Биографиясе
Шәмсия Гади (Гази) кызы Хәкимова 1908 елның 3 июнендә Самара губернасы Бөгелмә өязе Балтач авылында (хәзер — Татарстан Республикасының Азнакай районы) туа.

1936 елда И.В.Сталин исемендәге Мәскәү корыч институтын тәмамлый.  Институтны тәмамлагач, 1963 елга кадәр Уфада 26нчы заводта инженер-технолог булып эшли (хәзер Уфа моторлар төзү җитештерү берләшмәсе), 1937 елдан 1939 елга кадәр лаборатория башлыгы, 1941 елдан — өлкән инженер — тикшеренүче, 1943 елдан-лаборатория башлыгы.

1938-1939 елларда ВКП(б) башкорт өлкә комитеты бүлек мөдире урынбасары булып эшли.

Шәмсия Гади кызы инициативасы буенча 26 нчы завод производствосында арыганлык ныклыгын билгеләү өчен материалларны сынауның тизләтелгән ысуллары, югары температурада вакуумда эшкәртелә торган кушылмалар структурасына металлографик тикшеренүләр кертелде.

## Бүләкләр һәм исемнәр
БАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1958).

«Кызыл Байрак», «Почет билгесе» орденнары белән бүләкләнгән (1944).

## Чыганаклар
Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2011. − Т. 7: Ф-Я. — 624 с.
Тимур Хәмитов

**Тимур Хәмитев** (Тимур Расих улы Хәмитев, ,  — , ) — РФ футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче), Россия кубогының ярымфиналчысы (2004, Ярославль «Шинниг»ы составында).
Васыйк Хангилдин

**Васыйк Хангилдин** (Васыйк Хәйдәр улы Хангилдин, ,  — , ) — селекцияче, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1974), профессор (1961), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1963), РСФСРның атказанган агрономы (1957), Башкортстан игенчелек һәм басу культуралары селекциясе фәнни-тикшеренү институты директоры (1960-1971), РФА каршындагы Вавилов ис. генетиклар һәм селекциячеләр җәмгыятенең Башкортстан бүлеге рәисе (1974-1995).
Хәсән Мохтар

**Хәсән Мохтар** (Хәсән Баһаветдин улы Мохтаров, ,  — , ) — башкорт телендә иҗат иткән язучы, БАССР язучылар берлеге әгъзасы (1938).
Мөхәммәтсабир Хәсәнов

**Мөхәммәтсабир Хәсәнев** (Мөхәммәтсабир Мөхәммәтҗан улы Хәсәнев, ,  — , ) — Россия империясе сәясәтчесе, ахун, мулла, Уфа губернасыннан Россия империясенең 2 нче Дәүләт думасы депутаты. Уфадагы өченче мәхәлләнең имамы.

## Искәрмәләр
Яков Хаст

**Яков Хаст** (Яков Соломон улы Хаст, ,  — , ) — Россия империясе һәм СССР рәссамы, Бельгия бөтендөнья күргәзмәсенең алтын мидәле һәм Гран-прие лауреаты (1905).
Габдерахман Хисмәтуллин

**Габдерахман Хисмәтуллин** (Габдерахман Габид улы Хисмәтуллин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, укытучы, БАССРның халык мәгарифе әтличниге, Ишембай шәһәр хезмәт ияләре депутатлары шурасы башкарма комитеты рәисе (1951-1954).
Зөлфәр Хисмәтуллин

**Зөлфәр Хисмәтуллин** (Зөлфәр Фазыйл улы Хисмәтуллин, ,  — , ) — башкорт телендә иҗат иткән язучы һәм тәрҗемәче, БАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1973).
Хашим Мостаев

**Хашим Мостаев** (Хашим Фатыйх улы Мостаев, ,  — , ) — балет артисты, балетмейстер, БРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1999), БАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1988), Мәҗит Гафури премиясе лауреаты (2007).
Шамил Усманов урамы (Казан)

**Шамил Усманов урамы** () — Казанның Мәскәү районында, элекке Удел бистәсендә урнашкан урам. Язучы Шамил Усманов (1897-1937) исемен йөртә.

## география
Декабристлар урамы белән киселештән башлана. Коләхмәтов урамы белән киселештә тәмамлана. 

## Тарих
Хәзерге исемен 1964 елның 8 нче гыйнварыннан йөртә. Элекке исемнәре —  (1920-елларның икенче яртысыннан 1964 елның 8 нче гыйнварына кадәр),  (1920-елларның икенче яртысына кадәр).
## Игътибарга лаек объектлар
* Мәскәү базары (Декабристлар урамы белән киселеш).
* 11 нче йорт — Яңа гасыр ТРК бинасы.

## Урам белән бәйле шәхесләр

* Алексей Дудин
* Зөфәр Гыймаев
* Әминә Сафиуллина
* Әхтәм Зарипов

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Төркем:Шамил Усманов хөрмәтенә аталган объектлар