open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сүбәдәй Туган

**Сүбәдәй Туган** (, *[[1943 ел]]ның [[21 декабрь|21 декабре]], [[Төркия]], [[Истанбул]]*) — төрек галиме, икътисадчы, профессор, күренекле сәясәтче һәм тел-әдәбият галиме Әхмәтзәки Вәлиди Туганның улы.

## Тәрҗемәи хәле
Сүбәдәй Туган 1943 елның 21 декабрендә Истанбул шәһәрендә дөньяга килә. Атасы Әхмәтзәки Вәлиди Туган (Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов) (, 10 декабрь 1890 — 26 июль 1970) — күренекле сәясәтче һәм дәүләт эшлеклесе, Башкорт милли-азатлык хәрәкәте җитәкчесе,  Башкортостанга нигез салган шәхес. Әнисе румын нугайларыннан — Нәҗмия Вәлиди.

Югары белемне Төркиядә ала — 1967 елда Якын Көнчыгыш техник университетында (*[[:tr:Orta Doğu Teknik Üniversitesi|tr]]*)  икътисад һәм статистика буенча бакалавр дәрәҗәсенә ия була.

Икътисад буенча докторлык диссертациясен 1972 елда Америка Кушма Штатларының Балтимор шәһәрендә урнашкан Джон Хопкинс университетында яклый.

Төрле елларда Техас A&M (АКШ), Якын Көнчыгыш техник (Төркия), Клаксон (АКШ), Төркиядә Анкара һәм Билкент университетларында укыта.

1978 елдан доцент, ә 1987 елдан профессор гыйльми дәрәҗәләренә ия.

1987-1996 елларда Билкент университетының Икътисад, административ һәм социаль фәннәр факультеты деканы була, моңарчы шул ук югары уку йортының профессоры булып эшли.

## Китаплары
* Профессор Сүбәдәй Туган китаплары 

## Сылтамалар
*  Professor Subidey Togan . Department of Economics, Bilkent University

## Искәрмәләр


Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Якын Көнчыгыш техник университетын тәмамлаучылар
Габделхәннан Сафа

**Габделхәннан Сафа** (, ,  — , , тәхәллүсе Рой Дҗеймс, ) — Япония кино һәм телевизия актеры, теле- һәм радиоалыпбаручы. Токио мәчете имамы Гайнан Сафаның улы.

## Тышкы сылтамалар
*  Малоизвестные татарские разности. proza.ru
* https://www.youtube.com/watch?v=tHxKfShH--I
* https://www.youtube.com/watch?v=GrnFAxkMFgw
## Искәрмәләр

Төркем:Япония актерлары
Адмирал Лазарев яр буе

**Адмирал Лазарев Яр буе** ()- Санкт-Петербургта Малая Невканең яр буе. Петроград утравында урнашкан. Песочная яр буе урамының дәвамы булып тора. Большой Крестовский күпереннән Пионер урамына кадәр уза.

Төркем:Санкт-Петербург
Камалетдин Басыйров

**Камалетдин Басыйров** (Камалетдин Басыйр (Бәшәр) улы Басыйров, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Курск имамы (1914-1920), Санкт-Петербург шәһәренең җәмигъ мәчете имамы (1920-1931).

## Искәрмәләр
Һади Такташ урамы (Яр Чаллы)

**Һади Такташ урамы** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Комсомол районындагы урам.
Почта индекслары 423803, 423806. ОКАТО коды: 92430000000. 
Координатлары 55.69085°, 52.341951°.

## Тарих
Татар әдәбияты классигы, шагыйрь, драматург Һади Такташ (*Мөхәммәтһади Хәйрулла улы Такташев, [[1901 ел|1901]]-[[1931 ел|1931]]*) хөрмәтенә аталган.

ҺадиТакташ шигърияте КамАЗ төзүчеләр арасында бик популяр була. 

## Урнашуы
Яр Чаллының (Иске шәһәр) Комсомол районында урнашкан озын урам, ЗЯБ бистәсенең төп урамнарының берсе. Бистәнең 15нче, 16нчы, 18нче, 19нчы, 28нче комлекслары аша уза. Елга аръягы  белән киселештә башлана. Сарман тракты белән киселештә тәмамлана. Игелекле , Типография , Низаметдинов урамы, Бакча тыкрыгы, Комаров урамы, Крупская урамы, Энергетиклар тыкрыгы, Аркылы  белән кисешә.

## Игътибарга лаек объектлар
* 61нче йорт — ДОСААФ җирле оешмасы бинасы
* 36нчы йорт — 8нче урта мәктәп 
* 30нчы йорт — 57нче санлы «Веснянка» балалар бакчасы
* 27нче йорт — 6нчы урта мәктәп
* 26нчы А йорт — «Һади Такташ» сәүдә үзәге
* 24нче йорт — 15нче санлы «Күбәләк» балалар бакчасы

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*  Һади Такташ урамы Яр Чаллы картасында

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Һади Такташ хөрмәтенә аталган объектлар
Һади Такташ урамы

**Һади Такташ урамы** — татар әдәбияты классигы, шагыйрь, драматург Һади Такташ (*Мөхәммәтһади Хәйрулла улы Такташев, [[1901 ел|1901]]-[[1931 ел|1931]]*) хөрмәтенә аталган урам.

* Һади Такташ урамы — Казандагы урам.
* Һади Такташ урамы — Яр Чаллыдагы урам.
* Һади Такташ урамы — Әлмәттәге урам.
* Һади Такташ урамы — Апастагы урам.
* Һади Такташ урамы — Яшел Үзәндәге урам.
* Һади Такташ урамы — Мамадыштагы урам.

Төркем:Урамнар
Төркем:Һади Такташ
Ахадачанди Гыйбадәтханәсе

**Аншуман Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Орисса штатында Бхубанешварда 10-ынчы гасыр гыйбадәтханәсе. Ул Баду Сахида, Иске шәһәрдә Биндусагар көньяк-көнбатыш ярында урнашкан.

## Тасвирламасы
Ул Маркандешвара гыйбадәтханәсеннән 15 метр көнчыгышта һәм Мохини Гыйбадәтханәсеннән 30 метр ераклыкта төньяк-көнбатышта. Төп табыныла торган Ходай булып Махисасурамардини тора.

Гыйбадәтханә көньякка карый һәм төп Ходай көнчыгышка карый. Монда Дургаштами һәм Балабхога кебек дини ритуаллар үткәрелә.

Гыйбадәтханә белән Бхубанешвар Муниципаль Корпорация идарә итә. Ул бик яхшы сакланган. Аншуман Гыйбадәтханәсен Орисса Штаты Археологиясе X һәм XI Финанс Комиссиясе тарафыннан ремонтланган булган.

Гыйбадәтханә Биндусагар сусаклагычы тарафыннан көнчыгышта 6,40 метрда ераклыкта, көнбатышта Маркандейя гыйбадәтханәсе тарафыннан һәм көньяк якта шәхси биналар тарафыннан уратылып алынган.

## Архитектурасы

### Архитектура хасиятләре
Аншуман гыйбадәтханәсе Калинган стилендә тупас-бөртекле комташ кулланып төзелгән.

Төп гыйбадәтханә Хахара Деул. Ул турыпочмаклы, үлчәмнәре 1.28 метр x 1.83 метр.

Хахара тәртибенең манарасы пабхагадан мастакага кадәр биеклеге 42,94 м булып күтәрелеп тора. Төбеннән өстенә кадәр гыйбадәтханәнең бадасы, гандисы һәм мастакасы бар. Биш үлчәмле булып баданың үлчәме 1,74 м. Төбендә пабхаганың үлчәме биеклегендә 0,26 м. Джангханың үлчәме 0,52 м ул бандана ябыштырылган бизәге тарафыннан тала джангхага һәм упара джангхага бүленгән. Бандханың үлчәме 0,08 м һәм баранданың үлчәме 0,26 м. Гыйбадәтханәнең гандисы хахара тәртибендә ул өч шина итеп ярым цилиндрик түбә булып оештырылган. Мастака каласадан тора, аның якларында ике гаджакранта бар.

### Декоратив хасиятләре
Агач косягы үлчәме 1,1 метрга 0,65 метрга булган ике пластик бизәк белән бизәлгән. Төп керүдән башка көнчыгыш һәм төньяк стеналарда ике өстәмә капка юлы бар. Бу ике капка юлының үлчәмнәре бер үк 0.92 метрга x 0.59 метр.

## Шулай ук карагыз
* Бхубанешвар гыйбадәтханәләренең исемлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Pradhan, Sadasiba (2009). Lesser Known Monuments Of Bhubaneswar. Bhubaneswar: Lark Books. pp.&nbsp;1–2. .
*Indira Gandhi National Centre For The Arts: Archaeological sites of Odisha

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Россиянең чәй мәдәнияте

**Россиянең чәй мәдәнияте** — Россиядә (шул исәптән рус патшалыгында, Россия империясендә, Совет Россия Федерациясендә), шулай ук Советлар Союзында чәй куллануның, культивацияләүнең һәм җитештерүнең ысуллары, гореф-гадәтләре һәм тарихы.

XVIII-XIX гасырлар чыганаклары еш кына Россиядә Петр I чәен «кертүче» дип тә атыйлар (патшалар тарафыннан тасвирланган башка күп кенә яңалыклар белән беррәттән).

Төркем:Чәй
Чәй пакеты

**Чәй пакеты** ― чәй урнашкан махсус фильтр кәгазеннән кечкенә капчык. Ул фильтр кәгазеннән ябык пакеттан гыйбарәт, гадәттә бер тапкыр заварка өчен бер тапкыр чәй дозасын үз эченә алган.

Пакетик, кагыйдә буларак, металл скобка белән ябыла, чөнки клей чәйнең тәм сыйфатларына тискәре йогынты ясар иде. Кайбер җитештерүчеләр пакетны япмый, ә аны җеп белән генә бәйлиләр. Кайчагында пакетлар очрый, ябык термопластикое, моның өчен эчке өслеге фильтр-кәгазь бар термопластиковое волокно. Күбесе чәй пакетлары ия нитку, аның өчен пакетик җиңел була вытащить берсе әзер чәй.

Формасы пакетлар булырга мөмкин төрле. Европада турыпочмаклы пакетлар таратылган, алар бер үлчәмле яки ике үлчәмле булырга мөмкин (икенче очракта пакетик бер уртак як белән ике турыпочмаклы пакет тәшкил итә һәм эчке күләмгә ия). Соңгы вакытта төрле брендлар астында пирамидаль пакетикларда чәй җитештерү киңәя — реклама аларда чәйнең зуррак күләме хисабына кызарып бетә; мондый форманың пакетлары беренче тапкыр патентланган һәм базарда 1996 елда пәйда була, дип раслый.
Чәй пакетының алдан килүчесе сәүдәгәр Томас Салливан тарафыннан 1904 елда юри түгел итеп уйланып чыгарылган дип фараз ителә.

Төркем:Чәй
Эретмә чәй

**Эретмә чәй** — пешерүне таләп итми торган чәй концентраты.

Эретмә чәй 1960 еллар ахырында-1970 еллар башында сәнәгать өлкәсендә алга киткән илләрнең шәһәр халкы арасында шактый популяр була. Бу елларда аны җитештерү дөньяның күп илләрендә җайга салынган иде. Әмма күптән түгел генә чәй куллануның традицияләре булган илләрнең берсендә дә эретмә чәе кимемәгән, чөнки ул үзенең кулланучылар сыйфаты буенча байхов чәйенә дә көндәшлек итә алмый. Тиз йөрешле чәй чагыштырмача популяррак анда, анда гадәттәгечә, массакүләм эчемлек кофе булып тора, ә чәй эчү традицияләре алга китмәгән. Хәзерге вакытта көнбатыш илләреннән массакүләм күләмдә эретмә чәе җитештерү АКШТА гына саклана.

Төркем:Чәй
Дәүләткилдиев

**Дәүләткилдиев** — фамилия.
* Касыйм Дәүләткилдиев (1887—1947), нәкышче-рәссам, педагог (*[[Уфа]]*).
----
* Рәшидә Дәүләткилдиева  (1914—19??), КазССР атказанган укытучысы (*[[Кызылъяр (Казакъстан)|Кызылъяр]]*).

## Моны да карагыз
* Дәүләткилдиевлар (*[[:ru:Девлет-Кильдеевы|ru]]*) — татар кенәзләре нәселе.

Төркем:Фамилияләр
Хөсәен Сәетборһан

**Хөсәен Сәетборһан** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, ахун (1914), Мәскәү хәрби округы мулласы (1909-191?), Тверь мәчетенә нигез салучы һәм аның беренче имамы (1905-1931).
Мөхәммәтҗан Бәгишев

**Мөхәммәтҗан Бәгишев** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Кызылъярның 3 нче мәчете имам-хатыйбы һәм мәчет каршындагы мәдрәсә мөдире. Шәкертләре арасында Магҗан Җомабаев.

## Искәрмәләр
Торар Ырысколов

**Торар Ырысколов** (, ,  — , ) — совет дәүләт эшлеклесе, инкыйлабчы, Төркистан АССР  рәисе (1920), РСФСР милләтләр эшләре халык комиссарының 2 нче урынбасары (1920–1922), Төркистан АССР  рәисе (1921–1922), РСФСР ХКШ рәисе урынбасары (1926–1937), Коминтернның Монголиядәге тулы вәкаләтле вәкиле (1924–1925), РСФСР ХКШ каршындагы Баш коммуналь төзелеш идарәсе башлыгы (1930–1931).

## Искәрмәләр
Мәхмүт Йосыпов

**Мәхмүт Йосыпов** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Ярославль җәмигъ мәчетенә нигез салучыларның берсе һәм аның беренче имамы (1910-1922).
Tönyaq polär tügäräk

**Tönyaq polär tügäräk** - Cir xaritasında bilgelängän 5 töp parallelneñ berse, 66°33′44″ (66,5622°)  ekvatordan tönyaqta urnaşqan. 

Tönyaq polär tügäräktän tönyaqtağı ölkä Arktika dip atala, Räsäydä şulay uq **Tönyaq polär aryağı** dip yörtelä, annan könyaqta **urtaça klimatlı tönyaq qayış** urnaşqan.

Analogiä buyınça könyaq yarımşarda **Könyaq polär tügäräk** urnaşqan, annan könyaqtağı ölkä Antarktika dip atala.

Polär tügäräkneñ ozınlığı 15948&nbsp;km täşkil itä. 
Tönyaq polär tügäräk - polär kön ölkäseneñ könyaq çige bulıp tora, annan tönyaqta yılda kimendä ber tapqır täwlek buyı Qoyaş ofıq östennän kürenä, häm yılda kimendä ber tapqır täwlek buyı Qoyaş ofıq östennän kürenmi.

Mäsälän, Murmansk şähärendä polär kön 40 täwlek, ä polär tön 61 täwlek däwam itä. 
Tönyaq polär tügäräk aryağında urnaşqan iñ tönyaq şähärlär: Murmansk, Norilsk, Vorkuta, Tromsö.

Tönyaq polär tügäräk tübändäge illär arqılı uzıp bara: 
*Daniä (Grenlandiä)
*İslandiä
*Kanada
*Räsäy
*Norvegiä
*AQŞ (Äläskä) 
*Finlandiä
*Şvetsiä
## Sıltamalar

*Liddell, Henry; Scott, Robert. "Arktos". A Greek–English Lexicon. Perseus Digital Library.
*Burn, Chris. The Polar Night (PDF). The Aurora Research Institute. Retrieved 28 September 2015.

Төркем:География
Төркем:Арктика
Антарьямин

**Антарьямин** Һинд дине фәлсәфәсе төшенчәләрендә шәхестә яши торган "эчке үз", "эчке контрольдә тотучы", "эчке идарәче"гә карый, ул шәхес эчендә һәм үзен аны манифестацияләүчегә интуитив ысулда манифестацияли. Ул югарырак белем идарә итүе өчен эчтәге укытучыны яки гуруны чакыра, бу гадәттә шуның өчен дога кылган өчен була, Антарьямин ярдәмгә килә. Кайбер вакытта Антарьяминны интеллектуаль булмаган мәсьәләләрне чишәр өчен сорыйлар, шулай ук сораучыга могъҗизалар башкару өчен чакырыла.

## Һинду контекстуализациясе

Һинду язмаларында без Антарьяминның акылга карата, Галәмгә карата һәм бар булган нәрсәгә Ходайның яки Эгоның рухи юлга караган элементар концепцияләр төзегәннән соң Эчке Идарәче буларак концепциясен табабыз. Бу акыл шулай ук бик өстен, һәм шуңа күрә бик өстен эшләр эшли алган турында белем һәм аңга карый.

## Искәрмәләр


* Subrahmanian 
* Swami Krishnananda "THE NATURE OF THE INNER CONTROLLER" 

## Тышкы сылтамалар

**Bhagavad Gita Chapter 13th* 
**Antarjami or Antaryamin?* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Ачык бирелмәләр

**Ачык бирелмәләр** ()&nbsp;— кайбер бирелмәләр машина белән исәпләнүче файдалану һәм алга таба републикация өчен авторлык хокукы, патент һәм контрольнең башка механизмнары өчен ачык булырга тиеш дигән фикерне чагылдыра торган концепция. Creative Commons лицензияләре кебек ирекле лицензияләр ярдәмендә авторлык хокукларын чикләүдән бирелмәләрне азат итәргә мөмкин. Әгәр нинди дә булса бирелмәләр җыелмасы җәмәгать байлыгы булмаса, йә ирекле кабат куллануга хокук бирүче лицензиягә бәйле булмаса, хәтта ул машинаукыла торган төрдә Интернетка кертелгән булса да, андый бирелмәләр җыелмасы ачык дип саналмый.

## Якынрак танышу
Ачык бирелмәләрнең хәрәкәт максатлары башка «ачык» хәрәкәтләргә охшаганнар, мәсәлән ачык програм тәэминате (), ачык контент () һәм ачык керү () кебек. 2000-елларның икенче яртысында ачык бирелмәләр турындагы фикернең популярлыгы арту, барыннан да элек, Data.gov кебек, хөкүмәт башлангычларын башлап җибәрү белән бәйле.

Ачык бирелмәләр еш кына текст булмаган әсбаплар белән ассоциацияләнәләр, мәсәлән хариталар, геномнар, химик компонентлар, математик һәм фәнни тигезләмәләр, медицина бирелмәләре, биологик төрлек турындагы бирелмәләр кебек. Проблемлар ешрак бирелмәләр сәүдәти кыйммәтле булырга мөмкин яки бу бирелмәләр ниндидер бер кыйммәтле продуктларга җыелырга мөмкин булганга барлыкка килә.

Бирелмәләргә керү һәм алар белән файдалану мөмкинлеге, дәүләт һәм хосусый оешмалар тарафыннан контрольдә тотыла. Контроль чикләүләр, лицензияләр, копирайтлар, патентлар һәм керү яки кабат куллану өчен түләү таләпләре аша булырга мөмкин. «Ачык бирелмәләр» фикере тарафдарлары уйлавы буенча, мондый чикләүләр җәмәгать игелегенә каршы бара. Алар фикере буенча бирелмәләргә чиксез һәм түләүсез керү мөмкинлеге булырга тиеш.

## Дәүләтләрнең ачык бирелмәләре
Дәүләт бирелмәләрен җәмгыять өчен иң мөһим мәсьәләләрнең берсе һәм күп кенә сәүдәле булмаган оешмалар һәм аерым активистлар машина белән исәпләнүче күренештә дәүләт мәгълүматының ачыклыгына ирешәләр. Күп кенә милли хөкүмәт «ачык дәүләт» стратегияләре кысаларында дәүләт идарәсе секторында эшкәртелә торган бирелмәләрнең бер өлешен тарату өчен веб-сайтлар булдырды. Ачык бирелмәләр стратегиясендәге кайбер танылган сайтлар:
data.gov (АКШ ачык бирелмәләре порталы), science.gov[en], data.gov.uk[en], data.gov.in[en].

## Шулай ук карагыз
* Ачык фәнни бирелмәләр
* Электрон дәүләт

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Бәйле ачык бирелмәләр — Адриан Пол белән әңгәмә Мәскәүдәге Гёте-Институты сайтында, 2012 елның мае
* Бернерс-Линең TED-тагы ачык бирелмәләрнең мисалын күрсәтә торган видеосы  (2010)

Төркем:Бирелмәләр нигезләре
Төркем:Ачык бирелмәләр
Сайма

**Сайма** (фин. Saimaa, швед. Saimen) - Финляндиянең иң зур күле (яки күл системасы), зурлыгы буенча дүртенче тозсыз күл. Ул илнең көньяк-көнчыгышында урнашкан. 8 эре һәм күп санлы вак сулыкларның бер-берсе белән бәйле уртак мәйданы 4400 км2 тәшкил итә. Яр буе линиясенең озынлыгы якынча 15 мең километр тәшкил итә. Саймада гомуми мәйданы 1850 км2 булган 13710 утрау.

## Искәрмәләр

Төркем:Финляндия
Фәйзуллина

**Фәйзуллина** — фамилия.
* Алсу Фәйзуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2008 елдан).
* Гәүһәр Фәйзуллина (1924―1987), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Ләйсән Фәйзуллина, Камал театры артисты.
* Маһинур Фәйзуллина (1901―1983), АДПИ доценты, татар хатын-кызларыннан беренче филология фәннәре кандидаты.
* Мәрзия Фәйзуллина (*Тәрҗеманова*, 1930―2021), шагыйрә.
* Раушания Фәйзуллина (1963), драма актрисасы, 1985 елдан Әлмәт театрында. Татарстанның халык артисты (2008).
* Рәмзия Фәйзуллина (*Безус*, 02.01.1962), «Әкият» курчак театры актрисасы, ТР халык артисты.
* Резеда Фәйзуллина (1956), табиб-аллерголог, БР атказанган табибы.
* **Сания Фәйзуллина**
** Сания Фәйзуллина (1965), биюче, ТР Дәүләт җыр һәм бию ансамбле бию төркеме солисты (1985―2007), Татарстанның атказанган артисты.
** Сания Фәйзуллина (1929), педагогика фәннәре докторы, профессор (Ташкент).
* Тәслимә Фәйзуллина (*Мөхетдинова*, 1953―2018), Тинчурин театры артисты, ТР халык артисты.
* Фәридә Фәйзуллина, җырчы, Чуашстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Моны да карагыз
* **[[Фәйзуллин]]**
## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Сайма (мәгънәләр)

*Сайма (фин. Saimaa, швед. Saimen) - Финляндиянең иң зур күле (яки күл системасы), зурлыгы буенча дүртенче тозсыз күл. 
*Сайма (Аргаяш районы) — Чиләбе өлкәсенең Аргаяш районы составына керүче авыл.
*Сайма (Югары Өфәле шәһәр округы) — Чиләбе өлкәсенең Югары Өфәле шәһәр округы составына керүче авыл.
Юдин урамы (Яр Чаллы)

**Юдин урамы**, Ян Юдин исемендәге урам () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең  Комсомол районындагы урам.
Почта индексы 423820. ОКАТО коды: 92430000000. 
Координатлары  55.663427°, 52.28429°.

## Тарих

Казан губернасында Ватандашлар сугышы каһарманы, 1917—1918 елларда Өченче Латыш Укчылары бригадасы командиры  Ян Андрей улы Юдин (Янис Юдиньш, , *[[1884 ел|1884]]-[[1918 ел|1918]])*  хөрмәтенә аталган.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Иске шәһәр) Комсомол районы Сидоровка бистәсендә урнашкан кечкенә урам. Мәләкәс елгасы агымына аркылы сузылган. Фадеев урамы белән киселештә башлана. Родионов урамы белән киселештә тәмамлана. Бер урам белән дә кисешми.

## Игътибарга лаек объектлар

Урам ике катлы шәхси йортлардан тора.

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*  Ян Юдин  урамы Яр Чаллы картасында

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Ян Юдин хөрмәтенә аталган объектлар
Юдин урамы

**Юдин урамы** — Казан губернасында Ватандашлар сугышы каһарманы, 1917—1918 елларда Өченче Латыш Укчылары бригадасы командиры  Ян Андрей улы Юдин (Янис Юдиньш, , ''1884-1918)  хөрмәтенә аталган урам.

* Ян Юдин урамы — Казандагы урам (Киров районы).
* Юдин урамы — Яр Чаллыдагы урам.
* Юдин урамы — Васильеводагы урам
* Юдин урамы — Карамалы Таудагы ( урам.

## Моны да карагыз
* Юдино урамы
* Яңа Юдино урамы

Төркем:Урамнар
Абхимукешварар Гыйбадәтханәсе

**Абхимукешварар Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Тамил Надуда Кумбаконам шәһәрендә урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Һинд дине Ходае Шивага багышланган, төп Ходай булып Абхимукеша формасындагы Шива тора. Төп Алиһә булып аның хатыны Амудхавалли тора. Шива поты көнбатышка таба карый.

## Билгеләмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Борынгы юнан теле

**Борынгы юнан теле** яки **Борынгы грек теле** (үзисем&nbsp;—  [],  [])&nbsp;— һинд-аурупа телләре гаиләсенә керүче тел. Юнан теленә (Грек теленә) башлангыч биргән тел. Бүгенгесе көндә чиркәүләрдә һәм кәшишханәләрдә кулланыла.

## Шулай ук карагыз

* Юнан теле

## Искәрмәләр

Төркем:Борынгы юнан теле
Төркем:Юнан теле тарихы
Апасмара

Һинду мифологиясе буенча **Апасмара** ул наданлыкны һәм эпилепсияне чагылдыручы кәрлә. Ул шулай ук **Муялака** яки **Муялакан** буларак мәгълүм. Дөньяда белемне саклар өчен Апасмараны үтерергә мөмкин түгел; моны эшләгәч дөньяда белем һәм наданлык бәреп төшерер иде, чөнки Апасмараны үтерү белемне тырышудан, тугърылыктан һәм авыр эштән башка алу дигәнне аңлатыр иде. Шулай итеп, бу бөтен формаларда белемнең дәрәҗәсе төшүенә китерер иде. Апасмараны буйсындырыр өчен Ходай Шива Бию Ходаеның Натараджа формасын алган һәм галәм биюе тандаваны башкарган. Бу бию дәвамында Натараджа Апсараны аны уң аягы белән җимереп буйсындырган. Апасмара үлемсезлеккә ия булган аз шәйтаннарның берсе булып, Ходай Шива гел Натараджа формасында калып Апасмараны бастыра дип ышаныла.
Бу мифологик кәрлә гадәттә кулы Анджали Мудрада булып сурәтләнә. Ул шулай итеп Натараджа сурәтләрендә еш сурәтләнә.
Апасмара шулай ук Аюрведада тасвирланган эпилепсия буларак мәгълүм неврологик авыру. Махарши Чарака буенча, апасмараның 4 тибы бар.

## Шулай ук карагыз
* Temporal lobe epilepsy
* Geschwind syndrome

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Dictionary of Hindu Lore and Legend () by Anna Dallapiccola

Төркем:Һинд дине
Тайказан (Казан)

**Тайказан**, тай-казан () — 2018 елның 12 октябрендә Казанның  Нурсолтан Назарбаев һәм  Качалов урамнары чатындагы скверда урнаштырылган скульптур композиция. Тайказан — Казакъстан Республикасы Көнчыгыш-Казакъстан (*[[2018 ел]]дан [[Төркистан өлкәсе|Төркистан]]*) өлкәсе хакимиятенең (*версия — [[Симәй]] шәхси эшмәкәренең*) татар халкына бүләге. Кунакчыллык һәм уңдырышлылык символы булган казан Нурсолтанда коелган, Казанга автотранспорт белән 5 көндә китереп җиткерелгән. «Тайказан» скульптур композициясен ачу тантанасында Татарстан Республикасы Президенты Р. Н. Миңнеханов һәм Төркистан өлкәсе хакиме Даниал Әхмәтов катнаша.

## Тарихы

Тайказанның төп нөсхәсе Казакъстанның Төркистан өлкәсе үзәге Төркистан шәһәрендәге  урнашкан.  XI гасыр төрки шагыйре Әхмәд Ясәви (*[[1093 ел|1093]]—[[1166 ел|1166]]*) каберендә булдырылган һәм «Хәзрәт-солтан» тыюлыгы тарихи-мәдәни музееның үзәк объекты булып тора. Казан шәһәрендә куелган Тайказан — төп нөсхәсеннән күләмен, авырлыгын, эретмә составын төгәл саклап, кечерәйтеп ясалган беренче копиясе. Күчермә Нурсолтанда Казакъстан Президенты идарәсе күрсәтмәсе буенча 3 айда эшләнгән. Проект җитәкчеләренең берсе — Сарсен Сәетов.
 
Төркистандагы казан Әмир Тимер фәрманы белән Төркистан тирәсендә яшәгән оста Әбелгазиз Шәрәфетдин улы әл-Тәбризи тарафыннан 1399 елның 25 июнендә (801 хиҗри елның 20 шәүвәлендә) коелган. Аның биеклеге 1, 60 м, касәсенең диаметры – 2,42 м. Казанга 3 мең литр су сыйган. Авырлыгы 2 тонна. Ясаганда 7 кушылма, шул исәптән кызыл бакыр, алтын, цинк, аккургаш һ. б., кулланылган. Әлеге казанда атнага ике тапкыр диндарлар өчен «хәлим» — бодай һәм иттән пешерелгән азык әзерләнә торган булган. Тайказан — тай ите (күп ит) пешерү өчен махсус зур казан.

1935 елда Ленинград Эрмитажына алып китеп, төрки мәдәният бүлегендә күрсәтелгән.

1989 елда Казакъстан бәйсезлеккә ирешкәч, казан Ватанына кайтарылган.

## Тасвирлама
Татарстандагы копиясе чиста бронзадан эшләнгән. Бронза казанның биеклеге — 1,7 м, диаметр — 2,5 м,  биеклеге  — 2,5 м.

Постамент 30 мм калынлыктагы ак граниттан эшләнгән, скульптура тирәсендә 150 см х 150 см гранит брусчатка җәелгән, аны 1 м озынлыктагы һәм 12 см киңлектәге бордюр дәвам итә. Постамент астында яктыртучы ут үткәрелгән. Ак граниттан эшләнгән табличкада бронза хәрефләр белән казакъ телендә язылган:
 
 


## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Надежда Гордеева.*  Скульптурная композиция «Тайказан» в Казани. Татар-информ МА, 12.10.2018
* *Елена Бритвина, ТР Президенты Матбугат хезмәте.*  Рөстәм Миңнеханов һәм Көнчыгыш-Казахстан өлкәсе Хакиме Даниал Әхмәтов «Тайказан» скульптурасын ачу тантанасында катнаштылар. «Рәсми Татарстан» порталы, 12.10.2018
*    Возвращение тайказана в мавзолей Ходжы Ахмеда Яссави (*YouTube видео, 8:40*)

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Казанның Нурсолтан Назарбаев урамы
Төркем:Казанның Качалов урамы
Шакир Һиләлетдинов

**Шакир Һиләлетдинов** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Атбасар мәчете имам-хатыйбы (1918-1930), Урта Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәтенең ревизия комиссиясе рәисе (1943-1947), ССҖБнең Европа өлеше һәм Себер мөселманнарының диния нәзарәте мөфтие (1951-1974).
## Биографиясе
Шакир Һиләлетдинов 1890 елның 3 (15) маенда Оренбург губернасы Чиләбе өязенең Звериноголово җәнлек юрты станицасында туа, ул Чиләбе өязенең (Оренбург казак гаскәрләренең 3 нче хәрби бүлеге) хәрби территориясенә керә, хәзерге вакытта Звериноголово авыл советының һәм Курган өлкәсенең Звериноголово районының административ үзәге.

1909 елда Троицкида «Рәсүлия» мәдрәсәсен тәмамлый. Аннан Нократ губернасы Иж-Бубый авылының Иж-Бубый мәдрәсәсендә (хәзерге вакытта Татарстан Республикасының Әгерҗе районында) белем ала.

1910 елдан Тургай өлкәсенең Кустанай өяз шәһәрләре мөселман уку йортларында, Акмолин өлкәсе Кокчетав, Урал өлкәсе Джамбейтында белем ала.

1918-1930 елларда Акмулла губернасы Атбасар шәһәре мәчете имам-хатыйбы булып эшли.

1930-1943 елларда Ташкентта һәм Петропавловскида бухгалтер булып эшли.

1943 елдан башлап Ташкентта Урта Азия һәм Казахстан мөселманнары диния нәзарәтенең ревизия комиссиясе рәисе вазифаларын башкара, бу вазифага аны Ташкент мөфтие Ишан Бабахан (1858-1957) чакыра.

1947 елдан Казахстан ССРда Панфилов (хәзер Жаркент) һәм Чимкент (хәзерге Шымкент) шәһәрләре мәчетләрендә имам-хатыйб була.

### СССР һәм Себернең Европа өлеше мөселманнарының диния нәзарәтендә

1950 елның 6 июлендә мөфти Габдрахман Зәйнулла улы Рәсулев вафатыннан соң, 1950 елның июленнән алып 1951 елның мартына кадәр СССР һәм Себернең Европа өлеше мөселманнары диния нәзарәте җитәкчесе вазифаларын казый Баймөхәммәт Вильдан улы Тугузбаев башкара. Бер үк вакытта Диния нәзарәте мөфтие вазифасына кандидатура сайлау буенча эш алып барыла. 1951 елның 21 мартында Уфада СССРның Европа өлеше һәм Себер мөселман руханилары җыены ачыла, анда 70 кеше катнаша. Бу корылтайда бертавыштан казый Шакир хәзрәт ибн Шейхислам Һиләлетдинов сайлана.

Шакир Шәйхислам улы Һиләлетдинов 1974 елның 15 июнендә Башкорт АССРның Өфе шәһәрендә вафат була. Өфе шәһәренең Магометан (мөселман) зиратында җирләнгән.
## Бүләкләре
* "Халыклар арасында тынычлыкны ныгыткан өчен" халыкара Ленин премиясе, диплом, алтын медаль һәм акчалата премия, 1972 ел
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*
Рудольф Нуриев һәйкәле (Казан)

**Рудольф Нуриев һәйкәле** — 2018 елның 15 октябрендә Казанның Вахитов районында куелган һәйкәл. Әлеге скульптура – РФдә Рудольф Нуриевка куелган беренче һәйкәл. Рәсми ачылу тантанасы 2018 елның 7 ноябрендә була. Чарада ТР Президенты Рөстәм Миңнеханов, ТР Дәүләт киңәшчесе Минтимер Шәймиев, Казан мэры Илсур Метшин, ТР мәдәният министры Ирадә Әюпова, һәйкәлнең авторы сынчы Зураб Церетели (*[[Мәскәү]]*) катнаша..

## Тарих
Дөньякүләм билгеле «*оча торган татар*», атаклы совет, инглиз, француз балет биючесе, балетмейстер Рудольф Хәмит улы Нуриев (*[[1938 ел|1938]]—[[1993 ел|1993]]*) хөрмәтенә куелган. Р. Нуриев Казанда 1992 елда була, Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында «Щелкунчик» операсында дирижерлык итә, Татарстанның дәүләт симфоник оркестры белән чыгыш ясый. Казанда Нуриев исемендәге опера фестивален үткәрү өчен үзенең рөхсәтен бирә.

Һәйкәлне Мәскәүдән Казанга автотранспортта күчерү һәм опера театры артында билгеләнгән урынга урнаштыру чыгымнарын (30−40 млн сум) билгесез меценат өстенә алган.

## Урыны
Казанның үзәгендә, Дзержинский урамында Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры артындагы скверда, фонтан янәшәсендә куелган.

## Тасвирлама
 белән бронзадан ясалган Нуриев фигурасының биеклеге 5 метр. Һәйкәл, кулларын киң җәеп, сәхнәдә өскә сикерүче биючене тасвирлый. Сынчы биюче фигурасының матурлыгын, сыгылмалы кул хәрәкәтләрен төгәл бирә алган. Һәйкәл постаменты җимерелеп баручы классик колоннаны хәтерләтә. Әлеге эшендә скульптор З. Церетели символик рәвештә биюченең атаклы *«азатлыкка сикерүе»н* — ССРБдан чит илгә качу моментын сурәтләгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* В Казани установили памятник Рудольфу Нуриеву. ИА EADaily, 15.10.2018
*  «Летающий татарин» «приземляется» в Казани: где поставить памятник Рудольфу Нуриеву? БИЗНЕС Online,  08.08.2018

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Рудольф Нуриев хөрмәтенә аталган объектлар
Амарамкаву

**Амарамкаву** Кералада, Идукки районында урнашкан Дурга гыйбадәтханәсе. Төп пот булып Вана Дурга тора. Ул урман белән уратылып алынган. 
Гыйбадәтханә Кочи Халыкара Аэропортыннан 50 км да (31 миля) урнашкан.
Иң якын тимер юл станциясе Алува, ул якынча 50 км (31 миля) ераклыкта урнашкан.

## Тышкы сылтамалар
* www.amaramkavu.in
* www.keralatemplenet.com

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Баймөхәммәт Тугызбаев

**Баймөхәммәт Вилдан улы Тугызбаев** (1884—1965) — мөселман дин әһеле.

## Биографиясе
Тугызбаев Баймөхәммәт Вилдан улы 1884 елда Ырынбур губернасы Орск өязе (хәзерге Башкортстан Республикасының Хәйбулла районы) Бүребай авылында туган.

«Рәсүлия» мәдрәсәсен тәмамлый. Зәйнулла Рәсүлев һәм Ризаитдин Фәхретдинов белән мәгълүм була.

1938 елдан Өфөлә Беренче җәмигъ мәчетенең имам-хатибы булып хезмәт итә. 1945 һәм 1947 елларда Мәккә һәм Мәдинәгә хаҗ кыла.

Шул ук вакытта, 1948 елдан ССРБның Европа өлеше һәм Себер мөселманнары диния нәзарәтендә казый, нәзарәт әгъзасы була.

1960 нчы елларда ССРБ-ның Европа өлеше һәм Себер моселманнары диния нәзарәте президиумы әгъзасы, җаваплы сәркәтибе булып хезмәт итә.

1965 елда Уфа шәһәрендә вафат була.

## Әдәбият

* 
* Хайбуллинская энциклопедия / гл. ред. Р. Х. Ибрагимов —  Уфа:  Башкирская энциклопедия, 2015. — 648 б. — .

## Сылтамалар
* 

Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1965 елда вафатлар
Төркем:Хәйбулла районында туганнар
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:1884 елда туганнар
Төркем:Дин әһелләре
Даян Габдрахманов

**Даян Габдрахманов** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Варшава шәһәренең җәмигъ мәчете имам-хатыйбы (1905-1910).
## Искәрмәләр
Нигъмәтҗанов

**Нигъмәтҗанов** — фамилия.
* Әмир Нигъмәтҗанов (1950―2006), БР хөкүмәте рәисе урынбасары (2003, *[[Уфа]]*).
* Гыйльман Нигъмәтҗәнов (1911―1989), БАССР Югары Советы Президиумы рәисе (1946―1950).
* Зөлфәт Нигъмәтҗанов, генерал-майор (2026).
* Ленар Нигъмәтҗанов (04.12.1985), спортчы (*[[спидвей]]*) (*[[Октябрьски]]*)
* Мәхмүт Нигъмәтҗанов (1930—2020), музыка белгече, педагог, профессор.

----
* Ландыш Нигъмәтҗанова (04.06.1984), җырчы, ТР һәм БР атказанган артисты.
## Моны да карагыз
* Нигъмәтуллин

Төркем:Фамилияләр
Гадел Габдрәхимов

**Гадел Габдрәхимов** (Гадел Хәким улы Габдрәхимов, ,  — , ) — СССР сынчысы, Краснояр сынчылык мәктәбенә нигез салучыларның берсе. Иң мәшһүр эше — поляр тикшеренүче Никифор Бегичевка һәйкәл (1964, Диксон).
## Искәрмәләр
Сәләхетдин Галимов

**Сәләхетдин Галимов** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Калуга шәһәре имамы (1911-192?), 1920-елларда - Калуганың татар мәктәбе директоры.
## Искәрмәләр
Мөхәммәт Кашаев

**Мөхәммәт Кашаев** (Мөхәммәт Бәшир улы Кашаев, ,  — , ) — СССР һәм РФ театр актеры, РСФСРнең атказанган әртисе (1983), Иванаудагы «Милләтем» татар театр студиясенең сәнгать җитәкчесе.
## Искәрмәләр
Якуп Халиков

**Якуп Халиков** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Вологда шәһәре имамы (1910-1916), Ленинград шәһәренең җәмигъ мәчете имамы (1920-1931), Орехово-Зуевоның рәсми булмаган имамы (194?-1950).

## Искәрмәләр
Дзержинский урамы (Яр Чаллы)

**Дзержинский урамы**, Феликс Дзержинский исемендәге урам () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Комсомол районындагы урам.
Почта индексы 423802. ОКАТО коды: 92401370000. 
Координатлары 55.698311°, 52.305447°.

## Тарих
Совет дәүләт эшлеклесе Фе́ликс Эдму́нд улы Дзержи́нский (*[[1877 ел|1877]]—[[1926 ел|1926]]*) хөрмәтенә аталган.

## Урнашуы

Яр Чаллының (Иске шәһәр) Комсомол районы ГЭС бистәсендә 9нчы комплекста урнашкан кечкенә урам.  Чулман елгасы агымына аркылы сузылган. Комсомол яр буе  белән киселештә башлана. Яр Чаллының Комсомол базары янында тәмамлана. Карл Маркс урамы, Басу  белән кисешә. Урамнан якында урнашкан Муса Җәлил мемориалына узарга мөмкин.

## Игътибарга лаек объектлар
Күбесенчә ике катлы шәхси йортлардан тора. 
* 31нче йорт — шәһәр мунчасы

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*   Дзержинский  урамы Яр Чаллы картасында

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Феликс Дзержинский хөрмәтенә аталган объектлар
Ян Юдин урамы (Казан)

**Ян Юдин урамы** () — Татарстанда Казанның Киров районындагы урам.
Почта индексы  420078. ОКАТО коды 92401370000.
Координатлары 55.821914°, 48.913805°.
Озынлыгы 998 м.

## Тарих
Казан губернасында Ватандашлар сугышы каһарманы, 1917—1918 елларда Өченче Латыш Укчылары бригадасы командиры  Ян Андрей улы Юдин (Янис Юдиньш, , ''1884-1918)  хөрмәтенә аталган урам.

## Урнашуы
Казанның Киров районындагы Юдино бистәсендә урнашкан урам. Беръяклы Парк  белән киселештә башлана. Черемхов  белән киселештә тәмамлана. Воркута ,  Каратау , Магазин урамы, Фәрганә  белән кисешә.

## Игътибарга лаек объектлар
* 1нче йорт — 88нче санлы «Росинка» балалар бакчасы 
* Изумрудное күле

## Сылтамалар
*   Улица Яна Юдина в Казани 

## Искәрмәләр


Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Төркем:Ян Юдин хөрмәтенә аталган объектлар
Кәгазь форматы

**Кәгазь форматы**&nbsp;— кәгазь битенең стандартка салынган зурлыгы. Төрле илләрдә төрле вакытта стандарт буларак төрле форматлар кабул ителгән булган. Әлеге вакытта ике стандарт өстенлек алып тора: халыкара стандарты (A4 һәм аның белән бәйләнештәгеләр) һәм төньяк американыкы.

## ISO 216 халыкара стандарты

Халыкара стандарт кәгазь форматларга, ISO 216 метрик чаралар системасына нигезләнә һәм 1 м² мәйданы булган кәгазь бит форматыннан килә (А0 күләме). Бу стандарт Америка Кушма Штатларыннан, Канададан һәм Япуниядән башка барлык илләр белән дә кабул ителде. Халыкара стандарт кабул ителүгә карамастан, Мексикада һәм Филипинда «Letter» дигән Америка форматы элеккечә киң кулланыла.

ISO стандартының иң киң танылган форматы&nbsp;— A4. Русиядә техник документлар өчен (сызымнар, схемлар, текстлар, диаграмнар) A4-тән A0-га кадәр форматлар стандартлаштырылган (күчермәләрне җыю кагыйдәләре белән A4-кә кадәр). A3 форматы&nbsp;— куллану буенча икенче, аннары А2.

Моннан тыш, техник документлар өчен якларның кыска яктан стандарт форматларның берсен күп тапкыр теркәгәндә барлыкка килә торган зур мөнәсәбәте булган форматлар кулланыла. Мәсәлән, A сериясе өчен түбәндәге өстәмә форматлар барлыкка килергә мөмкин:

«Ике тапкырлы» форматлар шул ук вакытта кулланылмый, чөнки сериянең стандарт форматларының берсе белән туры килә.

Элегрәк Советлар Союзында A сериясеннән битләрнең форматын билгеләүнең башка принцибы кабул ителгән иде: саннар әлеге форматны алу өчен ничә тапкыр озын (беренче сан) һәм хәзерге А4 тиешле нигез форматындагы битнең ягын кичектерергә кирәк дип билгеләделәр. Шулай итеп, хәзерге заман A4 битенә иске «11» туры килә, A3 битенә&nbsp;— «12», A2 битенә&nbsp;— «22», А1 битенә&nbsp;— «24», ә A0 битенә&nbsp;— «44» туры килә. Хәзерге заман А5 кебек бит «1/2·1» дип билгеләнә иде.

## Төньяк америка стандарты

## Япун стандарты
Кәгазь форматлары Япуниядә JIS стандарты белән билгеләнә.

## Шулай ук карагыз
* Конверт форматы
* Гәҗит кәгазе форматлары
* ISO 217

## Искәрмәләр

Төркем:Кәгазь форматлары
Төркем:Дәфтәрханә әсбаплары
Гәҗит форматы

**Гәҗит форматы**&nbsp;— ачылмаган гәҗитнең күләмен (киңлеген һәм биеклеген), ягъни аның бер битен билгели. Басма битнең форматы, шул рәвешле, гәҗитнең киңлеген икегә бүлү белән билгеләнә.

## Форматлар
### ССРБ-да һәм Русиядә

ССРБ-да, ә соңыннан Русиядә дә гәҗитләр зурлыгы ганганә буенча ГОСТ 9254 белән билгеләнә иде. Шушы ГОСТ буенча, ISO 216-га охшаш өч формат билгеләнгән:

* A2: 420×594&nbsp;мм
* A3: 297×420&nbsp;мм 
* A4: 210×297&nbsp;мм

Моңардан башка стандарт шулай ук 297×440, 297×452, 420×578, 289×420, 210×289&nbsp;мм зурлыкларын рөхсәт итә. Техник сәбәпләре буенча 594-не 595-кә яки 600&nbsp;мм-га кадәр түгәрәкләп була.

ССРБ-да гәҗит форматы еш кына тематикага һәм статуска бәйле, шул рәвешлеref name="КомпьюАрт" />:
* A2&nbsp;— үзәк («Правда», «Известия»), республика, край, өлкә гомум сәяси һәм тармак гәҗитләренең күпчелеге, күп кенә яшьләр һәм кайбер зур шәһәр гәҗитләре;
* A3&nbsp;— аерым үзәк гәҗитләр, бер өлеше яшьләр, барлык балалар, шулай ук барлык район һәм күпчелек шәһәр гәҗитләре;
* А4&nbsp;— колхоз, кайбер фабрика-завод һәм учреждение гәҗитләре һәм башка шундыйлар.

### Көнбатыш илләрдә

Алманиядә гәҗитләрнең зурлыклары DIN 16604 стандарты (1973 ел) белән билгеләнгәннәр. Моңа кадәр 60-ка якын төрле форматлар булган.

## Шулай ук карагыз
* Китап форматы
* Кәгазь форматы

## Искәрмәләр

Төркем:Кәгазь форматлары
А1

**А1** (кирилл язуында) һәм **A1** (латин язуында):

* **А1**&nbsp;— 594 × 841 мм зурлыгындагы кәгазь форматы.
* А1 Гран-при&nbsp;— боҗра автоузышлары сериясе.
* A-One&nbsp;— Россия музыкаль телеканалы.
* A1&nbsp;— шәхси Македон телеканалы (тапшырулар 1993 елдан 2011 елга кадәр).
* Дуглас A-1 «Скайрейдер»&nbsp;— американ палуб штурмовигы.
* А1&nbsp;— Ллойдның суд регистрында беркетү өчен судноның куркынычсызлык буенча иң югары класс (рейтинг).
* Audi A1&nbsp;— электр-бензинлы һибрид автомобиль.
* A-1 Pictures&nbsp;— япун анимацион студиясе.
* А-1&nbsp;— атом-төш реакторы.
* А1&nbsp;— 1960—1980 елларда Сахалин тимер юлында файдаланылган Япун җитештергән дизель-поездлар.
* А1+&nbsp;— Әрмәнстан шәхси мәгълүмат телеканалы.

## Юллар
* A1 (автомагистраль, Албания)
* A1 (автомобиль юлы, Бөек Британия)
* A1 (автомагистраль, Алмания)
* А-1 Автоюлы (Казакъстан)
* A1 (автомагистраль, Кипр)
* A1 (автомагистраль, Нидерланд)
* A1 (автомагистраль, Хорватия)
* A1 (автомагистраль, Швейцария)
Мөслимә мәчете

*Мөслим районындагы [[Мөслим мәчете]] белән бутамагыз*.

**Мөслимә мәчете** -  Казанның Нокса бистәсенең 1 нче Нокса урамында урнашкан мәчет. "Бәхетле" кибетләр челтәре директоры Мөслимә Латыйпова  2001 елда әлеге мәчетне салуга,  2014 елда исә кабат төзекләндерүгә ярдәм иткән.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мөфти Камил хәзрәт Сәмигуллин "Мөслимә" мәчетендә җомга намазын уздырды

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләрТөркем:Казан мәчетләре
Ангирилар

Һинд дине буенча **Ангирилар** (яки **Ангиралар**)  Ут Ходае Агни һәм Агнейя Алиһәсе токымы булган күк мәхлукатлары, алар Яджна ритуалларын башкаручы һәм корбан утларын саклаучы кешеләрне күзәтү өчен җаваплы.

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* 

Төркем:Һинд дине
Алсу Каюмова

**Алсу Каюмова**, Алсу Салихҗан кызы Каюмова (Вәҗиева) (*[[1978 ел]]ның [[20 октябрь|20 октябре]], [[СССР|ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]],   [[Аксубай районы]], [[Яңа Ибрай]]*) — Камал театры актрисасы (*[[2000 ел]]дан*), Татарстанның атказанган артисты (*[[2015 ел|2015]]*), «Тантана» премиясе лауреаты (*[[2024 ел|2024]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1978 елның 20 октябрендә Татарстан АССР Аксубай районы Яңа Ибрай авылында туа. 2000 елда Казан мәдәният һәм сәнгать академиясен (*хәзер* институт) тәмамлагач, Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында хезмәт итә башлый. 
  
## Башкарган рольләренең кайберләре
* *Анна* — «Урланган мәхәббәт» И. Франко 
* *Кызбикә* — «Җирән чичән һәм Карачәч сылу» Н. Исәнбәт 
* *Асия* — «Казан егетләре» М. Гыйләҗев 
* *Миләүшә* — «Саташкан сандугач» Р. Зәйдулла һ. б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2015 — Татарстанның атказанган артисты 
* 2024 — «Тантана» премиясе — «Икенче пландагы иң яхшы хатын-кыз роле» номинациясендә  Камал театрында Туфан Миңнуллин пьесасы буенча куелган «Дуслар җыелган җирдә» спектаклендәге Саҗидә роле өчен
## Гаиләсе
Ире — Камал театры актеры Рамил Вәҗиев (*[[1973 ел|1973]], [[Яр Чаллы]]да туган*), ТР атказанган артисты.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Октябрь аенда кабынган йолдызлар. Алсу Каюмова. . «Сөембикә», 2018 ел, октябрь, 63нче биттә. ISSN 0869-1398

## Сылтамалар

*  Алсу Каюмова.  Камал театры сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татарстан артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Яңа Юдино урамы (Казан)

**Яңа Юдино урамы** () — Татарстанда Казанның Киров районындагы Яңа Юдино бистәсендәге урам.
Почта индексы 420077. ОКАТО коды: 92401370000.
Координатлары  55.827135, 48.871379.

## Урнашуы
Казанның Киров районындагы Яңа Юдино микрорайонында урнашкан урам. Футбол урамы белән киселештән башлана. Иван Поддубный һәм Машинистлар урамнары белән киселештә тәмамлана.  Новороссийская, Туристлар тыкрыгы, София, Чернышевский тыкрыгы белән кисешә.

## Игътибарга лаек объектлар
* «Локомотив» стадионы, шугалак.
* 140нчы йорт – «Рамис» мәчете
* «Аккош күле» урман массивы ()
* 53нче урта мәктәп (*[[2015 ел]]дан 151нче урта мәктәпкә кушылган*)

## Моны да карагыз
* Юдино урамы

## Сылтамалар
*  Яңа Юдино урамы картада

## Искәрмәләр


Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Формат

**Формат** (,  < &nbsp;— тышкы кыяфәт):
* китап, бит, кәртәчкә зурлыгы һәм башка шуның кебекләр (мисаллар: *[[кәгазь форматы]]*, *[[китап форматы]]*);
* информацион объектның билгеле төзелеше (мисал: *[[файл форматы]]*);
* нинди дә булса вакыйганың яки чараның төзү һәм тапшыру ысулы, үткәрү формасы (мәсәлән: *очрашу форматы*).
* идарә органы белән хупланган кагыйдәләр, тәртипләр җыелмасы һ.&nbsp;б.&nbsp;ш. Шулай ук эш итү исемлеге, берәр нәрсәнең исемлеге формат була ала.

## Формат төрләре
* Кәгазь форматы&nbsp;— кәгазь битенең стандартлаштырылган зурлыгы.
* Сәнгать әсәре форматы&nbsp;— билгеле жанрга һәм стильгә туры килгән әсәрнең үзенчәлекле эчке оешмасы.
* Радио станциясенең яки телеканалның тапшыру форматы, һәм аның бирелеш стандарты (типажы), шул исәптән жанрлар буенча да: яңалык, спорт, юмористик һ.&nbsp;б.
* Кинематограф форматы&nbsp;— кинофильмның сыйфатын билгеләгән кулланыла торган киноэлпәнең (киңлек, кадр зурлыгы), кинотөшерү һәм кинопроекцион аппаратларның һәм тавыш җиһазларының техник характеристиклары җыелмасы.

## Компьютер белемендәге форматлар
* Файл форматы&nbsp;— бирелмәләрнең компьютер файлындагы тасвирлама төзелеше.
** Текст форматы&nbsp;— текст бирелмәләрен саклау форматы.
** График формат&nbsp;— график мәгълүматнең (фото һәм рәсемнәр) саклау форматы.
** Аудио форматы&nbsp;— тавыш файлларын саклау форматы.
** Видео форматы&nbsp;— видеомәгълүмат саклау форматы; шулай ук экран яклары нисбәте: 4:3, 14:9, 16:9.
* Ачык формат&nbsp;— һәркем алырлык (аның тасвирламасы ябык түгел) санлы бирелмәләрнең саклау спецификациясе.

## Форматлау
* Дискны форматлау&nbsp;— компьютер дискын (каты дискны, дискетны) билгеләп чыгу процессы&nbsp;— аны логик өлешләргә (секторларга, юлларга) аеру һәм билгеләү. Форматлаганда дисктагы барлык мәгълүмат юк ителә (кайчакта кире кайтарып була).

## Искәрмәләр
Каюмов

**Каюмов** — фамилия.
* Айдар Каюмов, ТР мәгариф һәм фән министры урынбасары.
* Әлмир Каюмов (30.121964), спортчы (*[[футбол]]*), спорт хөкемдары.
* Гафур Каюмов (1959-2018), драматург, режиссер.
* Габдерәүф Каюмов (1926 - ?), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Дамир Каюмов (1936), ТАССР (ТР) хезмәт һәм көнкүреш мәсьәләләре буенча дәүләт комитеты рәисе (1988-1996 елларда).
* Дмитрий Каюмов (11.05.1992), спортчы (*футбол*).
* **[[Малик Каюмов]]**
** Малик Каюм улы Каюмов (1912―2010), кинорежиссер, Социалистик Хезмәт Герое, СССР халык артисты.
** Малик Шәфикъ улы Каюмов (1952), 2005―2021 елларда «Җәлилнефть» нефть-газ чыгару идарәсе башлыгы. 
* Марат Каюмов (1937―2006), агроном, фән докторы, профессор.
* Рәфикъ Каюмов, Яр Чаллы татар дәүләт драма театры актеры, Дамир Сираҗиев премиясе лауреаты (2017).
* Рәшит Каюмов (1951), механика белгече, фән докторы.
* Фаварис Каюмов (1930), икътисадчы, фән докторы.
----
* Алсу Каюмова (1978), Камал театры актрисасы, ТР атказанган артисты.
* Ләйсән Каюмова

Төркем:Фамилияләр
Вәҗиев

**Вәҗиев** —  фамилия.
* Мәһәрбик Вәҗиев (16.06.1961), балет биючесе, Зур театрның балет төркеме җитәкчесе, РФ атказанган артисты.
* Рамил Вәҗиев (27.09.1973), Камал театры актеры, ТР атказанган артисты.
----
* Алсу Каюмова (Вәҗиева)

Төркем:Фамилияләр
Letter

**Letter** ()&nbsp;— гадәттә АКШ-да, Канадада, Мексикада һәм башка илләрдә кулланыла торган кәгазь форматы. Төньяк Америкадан читтә иң киң кулланыла торган охшаш формат&nbsp;— A4 дигән халыкара стандарт.

Letter форматындагы битнең зурлыгы 8½ × 11 дюйм яки 215,9 × 279,4 мм, шул ук вакытта А4 форматының зурлыгы 210 × 297 мм. Шулай итеп Letter форматындагы бит A4 форматындагы битгә караганда кыскарак һәм киңерәк.

## Шулай ук карагыз
* Кәгазь форматы
* Конверт форматы

Төркем:Стандартлар
Төркем:Дәфтәрханә әсбаплары
Төркем:Кәгазь
Конверт форматы

**Конверт форматы**&nbsp;— почта конвертларының стандартлаштырылган форматы.

## Халыкара стандарты
**ISO 269** стандарты ISO 216-да билгеләнгән форматлы кәгазьләрне салу өчен конвертларның берничә стандартның билгели :

DIN 678 дигән алман стандарты да бар, ул да шундый форматлар җыелмасын билгели.

## Россия стандарты
Россия Федерациясе территориясендә 1999 елның 23 декабрендә кабул ителгән 51506-99 ГОСТ Р 51506-99 кулланыла. Бу стандарт зурлыклар буенча ISO 269-85 стандартына таяна һәм чираттагы корвертларның типларын билгели:

## Шулай ук карагыз
* Конверт
* Кәгазь форматы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Стандартлар
Төркем:Почта конвертлары
Тамара Сёмина

**Тамара Сёмина**, Тамара Пётр кызы Сёмина (*үз фамилиясе* Бохонова, , *[[1938 ел]]ның [[25 октябрь|25 октябре]], [[СССР|ССРБ]], [[РСФСР]], [[Курск өлкәсе]], [[Льгов]]*) — совет, РФ кино артисткасы, РСФСР халык артисты (*[[1978 ел|1978]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1938 елның 25 октябрендә Курск өлкәсе Льгов шәһәрендә һөнәри хәрби — танк взводы командиры Петр Федор улы Бохонов гаиләсендә туган. Сугышта әтисе һәлак булгач, гаиләсе белән Брянск шәһәренә күченә, мәктәпкә укырга керә. 1946 елда әнисе Тамара Василий кызы икенче иргә — Петр Василий улы Сёминга кияүгә чыга. Булачак актриса үги әтисенең фамилиясен йөртә башлый. Гаилә Калуга шәһәренә күченә. Шунда кыз 8 классны тәмамлый, әдәбияттан аны Булат Окуджава укыта. Калуга педагогия институтына укырга кергән кыз, документларын алып, Мәскәүгә китә һәм 1956 елда ВГИКка укырга керә (*О. И. Пыжова остаханәсе*) һәм 1961 елда тәмамлап чыга.

Кинодагы дебюты — 1959 елда режиссёр В. Азаровның  «*Бар нәрсә дә юлдан башлана*» () картинасында башкарган эпизодик роль (*Надя*).
 
1959 елда студент кызны режиссёр Михаил Швейцер Лев Толстой әсәре буенча куелган «*Яңадан туу*» ()  фильмында *Катюша Маслова* ролендә уйнарга чакыргач, даны бөтен илгә тарала, фильм хәтта чит илләрдә дә уңыш казана. 1962 елда XV Халыкара Локарно кинофестивалендә (*[[Швейцария]]*) «иң яхшы актриса» буларак ФИПРЕССИ призына лаек була. Мар-дель-Плата кинофестивалендә дә (*[[Аргентина]]*) «иң яхшы актриса» дип табыла.

1961 елдан Киноактер театр-студиясендә сәхнәгә чыга, күп кенә спектакльләрдә (*мәсәлән, [[Александр Островский|А. Островскийның]] «Яшенле яңгыр» () әсәре буенча куелган спектакльдә Катерина Кабанова роле*) күп кенә рольләр башкара.
  
Т. Семина 1960-елларның икенче яртысында — 1970-елларның беренче яртысында төрле жанрлардагы картиналарда төшә: «Мин ярата торган кеше» (, реж. Ю. Карасик), «Намус» (, С. Алексеев), «Чиста буалар» (, реж. А. Сахаров), «Серафим Фролов мәхәббәте» (, реж. С. Туманов), «Арадан беребез» (, реж. Г. Полок), «Утны саклап калучылар» (), «Миңа үзең турында сөйлә» (, реж. С. Микаэлян) һ. б. ш.

Тамашачы аның В. Краснопольский һәм В. Усковның «Мәңгелек чакыру» () фильмындагы *Анфиса* ролен дә охшатып кала.

1980-еллар ахырыннан кинода аз төшә, 1990-еллар башында ире инсульт кичерә, актриса 15 ел ирен тәрбияләүгә багышлый.

## Гаилә хәле
Ире (*1957—2005 елларда*) — *актер* Владимир Прокофьев (*[[1937 ел|1937]]—[[2005 ел|2005]]*). Балалары булмый.
Икенче тапкыр кияүгә чыкмый.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1965 — РСФСР атказанган артисты
* 1978 — РСФСР халык артисты
* 1990 — Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* 2005 — Почет ордены (*[[РФ]]*)

## Әдәбият
# Октябрьдә кабынган йолдызлар. Тамара Семина. «Сөембикә», 2018 ел, октябрь, 63нче бит. ISSN 0869-1398

## Сылтамалар
*    Тамара Семина.  IMDb
*  Возвращение актрисы. АиФ Москва, № 6, 11.02.2004

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ актрисалары
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:Россия кино актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Россия телевидение актрисалары
Төркем:Россия театр актрисалары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:«Гадел Россия» әгъзалары
Исмәгыйль Әхмәт

**Исмәгыйль Әхмәт** (, ,  — , ) — КХҖ дәүләт эшлеклесе, ШУАР хөкүмәте рәисе (1979-1985), КХҖ милли азчылыклар эшләре дәүләт комитеты рәисе (1986-1998), Бөтенкытай халык сәяси консультатив шурасы рәисе урынбасары (1988-1993), КХҖ дәүләт шурасы әгъзасы (1993-2003), Бөтенкытай халык вәкилләре жыелышы даими комитеты рәисенең 3 нче урынбасары (2003-2008).
## Искәрмәләр
Сәфәр мәчете (Усаклы)

**Сәфәр мәчете** - Яшел Үзән районы Осиново авылында М-7 трассасы буенда урнашкан мәчет. 

## Тарихы
2014 елның 26 июнендә ачылган. Мәчетне эшмәкәр Илшат Бикмуллин төзеткән.

Мәчетнең архитекторы Вероника Кудрявцева, эчке бизәлеш авторы - Татьяна Володина.

Мәчетнең имамы - Фоат Гарипов.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Осиновода яңа мәчет ачылды.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Яшел Үзән районы мәчетләре