open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Несмелов

**Несмелов** — фамилия.
* Виктор Несмелов (1863-1937), фәлсәфәче, профессор (1888).
* Валентин Несмелов (?-1917), инкыйлабчы. Казанда исеме белән урам аталган. В.И. Несмеловның өлкән улы.
* Владимир Несмелов, КХТИ кафедра мөдире (1952-1967). В.И. Несмеловның улы. 
* Андрей Несмелов, физик, фәннәр кандидаты. В.И. Несмеловның улы.
* Олег Несмелов (1930), тарихчы, профессор. В.В. Несмеловның улы, В.И. Несмеловның оныгы.
* Евгений Несмелов, физика-математика фәннәре докторы. В.И. Несмеловның оныгы, А. Несмеловның улы.
* Юрий Несмелов, Миннесота университеты профессоры (*[[АКШ]]*). Е. Несмеловның улы, В.И. Несмеловның оныгы.
----
* Ирина Несмелова (1934), физик, фән докторы (1989). Е. Несмеловның хатыны, В.И. Несмеловның килене.

## Моны да карагыз
* Несмелов урамы – Казандагы урам.

Төркем:Фамилияләр
Башкорт дәүләт аграр университеты

**** (, , ) — Башкортстанның Уфа шәһәрендә урнашкан югары уку йорты. 1930 елда нигезләнгән.

Уку йортының  — РФ авыл хуҗалыгы министрлыгы.

## Шәхесләр
### Ректорлар
* 1930-???? — ???
* ????-???? — ???
* ????- — ??? 

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:1930 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Уфа университетлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы юнәлешле югары уку йортлары
Лептон саны

**Лептон саны** - системада лептоннар һәм антилептоннар саны аермасы. (Лептоннар: электрон, электрон нейтриносы һ.б.).
::L = n_{\ell} - n_{\overline{\ell}} ~,

Барлык күзәтелгән процессларда йомык системада лептон саны саклана. Лептон саны саклану кануны - Стандарт модельнең бер нигезе булып тора. Әлеге саклану кануның сәбәпләре әлегә билгесез.

Электр коргысы - еракта тәэсир итүче калибрлау кыры - электромагнит кырының чыганагы.

Заманча физика буенча лептон саны - бернинди калибрлау кырының чыганагы булмый, шуңа күрә бу сан, коргы түгел.

Лептоннарга L = +1 , антилептоннарга L = -1  саны бирелә.

Шулай ук флейвор лептон саны бар: электрон Le, мюон Lμ, тау-лептон Lτ саннары. Мәсәлән:
:L_\tau = n_{\tau} - n_{\overline{\tau}}.

Гомуми лептон саны аларның суммасына тигез:
:L_e + L_\mu + L_\tau = n_{\ell} - n_{\overline{\ell}} =L

Нейтрино тирбәнешләре сәбәпле аерым флейвор лептон саннары сакланмый, чөнки электрон нейтриносы мюон нейтриносына һ.б. әйләнә ала.

Лептон саны саклану кануны 1953 елда Конопинский һәм М. Мәхмүд тарафыннан постулат ителгән.
Мәсәлән:
:\mu \to \nu_{\mu} + e^- + \bar{\nu}_e
: **<math>1=1+1-1</math>** , ягъни лептон саны саклана

Хәзер гомуми лептон саны саклану канунын бозу актив эзләнә, мәсәлән нейтрино антинейтринога әйләнә аламы соң. Әлеге тикшерүләр матдәнең ничек килеп чыкканын аңлата ала.

## Әдәбият

*E. J. Konopinski and H. M. Mahmoud. The Universal Fermi Interaction. Phys. Rev. 92 (1953) pp.&nbsp;1045—1049. [1]

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Төркем:Саклану кануннары
Россия ЭЭМ Уфа юридик институты

**Россия Федерациясенең эчке эшләр министрлыгы Уфа юридик институты** — Башкортстанның Уфа шәһәрендә урнашкан югары уку йорты. 1971 елда нигезләнгән.

Уку йортының  — Россия Федерациясенең эчке эшләр министрлыгы.

## Тарихы
1905 елның 15 июнендә Уфада түбән полиция чиннарын башлангыч әзерләү оештырыла.

1913 елның 12 гыйнварында Уфа губернасы губернаторы П. П. Башилов тарафыннан «Уфа шәһәренең полиция сагы урядниклары мәктәбе турында кагыйдә» раслана.

Өфенең А. М. Матросов исемендәге тәрбия-хезмәт колониясе базасында, ССРБ эчке эшләр министрлыгының 1970 елның 22 сентябрендәге боерыгы белән, ССРБ эчке эшләр министрлыгының Уфа урта махсус җитәкчелек составын әзерлек мәктәбе оештырыла.

1984 елда клуб һәм ашханә бинаһы файдалануга тапшырыла, 1986 елның азагында 512 урынлык курсантлар өчен оя сафка индерелә, ә 1988 елда 800 урынлык яңа уку корпусын төзү тәмамлана, ул югары мәктәп һәм институтның аудитория фондының нигезен тәшкил итә.

ССРБ Министрлар Советының 1987 елның 1 октябрендәге 1107-се санлы карары нигезендә һәм ССРБ эчке эшләр министрлыгының 1988 елның 12 гыйнварындагы 014-се санлы боерыгы белән Уфа Россия Федерациясенең эчке эшләр министрлыгы югары мәктәбе дип үзгәртелә.

Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 1996 елның 17 маендагы 589 нчы карарына ярашлы, югары мәктәп юридик институт итеп үзгәртеп корыла һәм турыдан Россия эчке эшләр министрлыгының кадрлар белән тәэмин итү Департаменты буйсынуында була.

1998 елдан алып «Россия ЭЭМ-ның Уфа юридик институты хәбәрләре» фәнни-гамәли журналы басылып чыга, анда юридик фән һәм практиканың көнүзәк проблемалары буенча материаллар басыла.

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
Мария Замова

**Мария Замова** (Мария Вәли кызы Замова, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе. 1951 елдан — СБКФнең Татар ӨКдә җиңел сәнәгать бүлеге мөдире, 1952 елдан — ТАССР МШ рәисе урынбасары. 1958-1965 елларда — Казан шәһәре хезмәт ияләре депутатлары шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары. 1951-1959 елларда — ТАССР ЮШ депутаты, 1955-1959 елларда — ТАССР ЮШ рәисе.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
Михаил Запевалин

**Михаил Запевалин** (Михаил Александр улы Запевалин, ,  — , ) — генерал-майор (1945). 1939 елдан ЭЭХК органнарында. 1945-1949 елларда – Смоленск өлкәсенең ЭЭХК (аннары ) идарәсе башлыгы, 1949 елда – Кырым өлкәсендә шул ук вазифада. 1949-1952 елларда – ССРБ ЭЭМ Баш лагерьләр идарәсе башлыгы урынбасары, 1952-1953 елларда – ТАССР эчке эшләр министры, 1953-1954 елларда – Гөрҗистан ССР эчке эшләр министрының беренче урынбасары. 1955-1960 елларда – Караганда дә идарә башлыгы урынбасары, идарә башлыгы. 1960 елдан пинсәдә.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
Марк Зарецкий

**Марк Зарецкий** (Марк Давид улы Зарецкий, ,  — , ) — шагыйрь һәм тәрҗемәче, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1987). ** (1987), *«Азарт»* (1991) җыентыклары авторы. Дәрдмәнд, Һади Такташ, Нәби Дәүли, Әдип Маликов, Сибгать Хәким әсәрләрен рус теленә тәрҗемә иткән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2003 ― Максим Горький исемендәге премия
## Искәрмәләр

Төркем:Максим Горький исемендәге премия лауреатлары
Башкортстан Республикаcы Башлыгы каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясе

**Башкортстан Республикаcы Башлыгы карашындагы Башкорт дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясе** — Башкортстанның Уфа шәһәрендә урнашкан югары уку йорты. 1991 елда нигезләнгән.

Уку йортының  — Башкортстан Республикасы Башлыгы.

## Ректорлар
* Илгиз Кадергулов (2017―2021)
* Данияр Абдрахманов (2021―2025) 
* Азат Бадранов (2025―)                                         
## Моны да карагыз
* Тәмамлаучылар исемлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
Иван Запольский

**Иван Запольский** (Иван Ипат (Эрнест Август) улы Запольский, ,  — , ) — фәлсәфәче, физик һәм математик, җәмәгать эшлеклесе, профессор (1810). 

## Тәржемәи хәле
Запольский Иван Ипатович 1773 елда туган.
Башта Севской һәм Белгород рухи семинарияләрендә тәрбияләнә, аннары Киев рухи академиясендә һәм Мәскәү университетында укый (1796 ел).
1799 елда ул Беренче Казан ирләр гимназиясенә физика һәм математика укытучысы булып эшли.

1801 елда фәнни белемнәрне популярлаштыру һәм куллану өчен кояш сәгатьләрен куллана (гимназия каршындагы мәйданда коймага куела һәм каравылчылар аны саклап торганнар). 1803 елда фәнни максатта астрономик сәгать төзи.1801 елда фәнни белемнәрне популярлаштыру һәм куллану өчен кояш сәгатьләрен тизләткән (гимназия каршындагы мәйданда коймада урнаштырылган һәм каравылчылар тарафыннан сакланган). 1803 елда астрономик сәгать төзи. 
1805 елда яңа ачылган Казан университетына гамәли математика һәм физика адъюнкты итеп билгеләнә һәм шул вакытта университетның физика кабинеты мөдире булып эшли; 
фәнни совет җитешсезлекләрен тәнкыйтьләгән өчен 1806 елның ноябреннән 1807 елның мартына кадәр  совет утырышларында катнашудан читләштерелә, ләкин 1807 елның августыннан фәнни совет секретаре вазифасын үти.
1807 елның августыннан фәнни совет сәркатибе вазифаларын башкара. 

1808 елда ике телдә (рус, татар) «Казанские ведомости» атналык гәҗитен нәшер итү проектын әзерләгән (1809 елда рус телле гәҗит чыгару рөхсәт ителгән). Систематик метеорологик күзәтүләр оештыручы. Шәкертләр арасында Николай Лобачевский, Иван Симонов, Дмитрий Перевощиков.

1810 елның гыйнварында физика кафедрасы буенча экстраординар профессоры итеп раслана, шул ук елның 20 декабрьдә вафат була.

## Фәнни хезмәтләре
Дерпт университеты тарафыннан расланган «De summo bono» (кулъязма), 1807 елда язылган һәм үлгәч бастырылган «Рассуждение о самолюбии» («Труды Казанского общества любителей отечественного слова» (Казань, 1815) альманахында бастырылган).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Запольский, Иван Ипатович
* "Биографический Словарь профессоров и преподавателей Казанского университета", ч. І, стр. 336. — Геннади, "Справочный Словарь о рус. писат. и ученых", т. II, стр. 24. (Здесь Запольский ошибочно назван Игнатович).
* Запольский Иван Ипатович. Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0

Төркем:Физиклар
Төркем:Математиклар
Платон Заринский

**Платон Заринский** (Платон Егор улы Заринский, ,  — , ) — тарихчы, дин эшлеклесе. 1848 елдан хәрби рухани (Мәскәү, Киев, Ярославль), протоиерей, Дары бистәсендәге Никола хәрби чиркәвендә, Казан кирмәненең Спас манарасындагы гыйбадәханәдә . Казанның һәм Казан кирмәненең урта гасырдагы тарихы, өлкәннәрне  өйрәтү турында фәнни хезмәтләр авторы.
Бәйдәнә

**Бәйдәнә** - XIV—XVI йөзләрдә Алтын Урдада һәм аннан соңгы татар ханлыкларында кулланылган, кебә-күлмәктән яссы металл боҗраларының эрелеге белэн аерылган, аның өстеннән киелгән сугыш киеме.
Балдахин

**Балдахин** - хан, патша, солтан яки башка хөкемдар тәхете яисә ятагы өстендә түбәле итеп эшләнгән зиннәтле чатыр.
Африкантроп

**Африкантроп** (*[[Африка]] кешесе*) — баш сөякләре 1935 елда Африкадагы Танганьика күле төбендә табылган, неандерталь кешеләре төркеменә караган борынгы казылма кеше.
Лаврентьев

**Лаврентьев** — фамилия.
* Александр Лаврентьев (1946), Казан вертолёт заводы генераль директоры (1984).
* Борис Лаврентьев (1892-1944), гистолог, ССРБ ФА мөхбир-әгъзасы.
* Михаил Лаврентьев (1900-1980), математик, ССРБ ФА академигы.
* Михаил Лаврентьев (1932-2010), математик, РФ ФА академигы. М.А. Лаврентьевның улы.

## Моны да карагыз
* Лаврентьев урамы — Казанның Яңа Савин районындагы урам.
* Лаврентьевцы — Киров өлкәсе Нагорск районындагы авыл.
* Лаврентьевская — Себердәге елга.
* Лаврентия — Чукотка автономияле округындагы авыл җирлеге.

Төркем:Фамилияләр
Атабәк

**Атабәк** - 1. Урта гасыр төрки мәмләкәтләрендә солтан, хан варисларын тәрбияләүче, укытучы остаз; 2. XII — XIII йөзләрдә Урта һәм Якын Көнчыгышта феодаль бәклек-кенәзлек идарәчесе; 3. Урта гасыр Шәрык илләрендә баш нәзир — беренче министр; 4. Мәмлүкләр Мисырында сәргаскәр, яубаш; 5. Кайбер Шәрык илләрендә губернатор — өлкә, вилаять башлыгы, идарэчесе.
Сам

**Сам**&nbsp;— чәчүгә тотылган орлыкка караганда ничә тапкыр күбрәк ашлык җыеп алганны күрсәтүче үлчәү берәмлеге.
Саман

**Саман**, саман кирпеч - үзле балчыкка тизәк, кыл, туралган салам, талкыш, кибәк, һ. б. кушып сугылган кирпеч; мондый кирпечне элек башлыча Урта Азиядә яшәүче халыклар эшләгән.
Киндерле (Казан)

**Киндерле** - Казаннан төньяк-көнчыгыш тарафтагы, Киндерле елгасы буендагы ханлык чорыннан ук мәгълум шәһәр яны авылы, соңыннан бистә; хәзер шәһәр биләмәсенә керә.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Штабс-капитан

**Штабс-капитан** - 1917 елга кадәр патша Россиясе әрмесендә һэм кайбер башка әрмеләрнең җәяуле гаскәрендә, артиллериядә һ. б. поручик һәм капитан арасындагы әфисәр дәрәҗәсе һәм шул дәрәҗәгә ия кеше.
Әрмән бистәсе

**Әрмән бистәсе** - Казан ханлыгы чорында Казанның көньяк-кенчыгыш өлөшендә оешыкан; XVIII гасыр башында Кирпеч бистәсе белән кушыла, 1774 елдан шәһәр чикләренә керә.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Кирпеч бистәсе

**Кирпеч бистәсе** - XVII гасырда Казанның көньяк-көнчыгыш читендә барлыкка килгән бистә. 

XVIII гасыр башларында Әрмән бистәсе белән кушыла, 1774 елдан шәһәр чикләренә керә.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Төркем:Казан тарихы
Әртил

**Әртил** яки артил () — нинди дә булса бер һөнәр, хезмәт кешеләренең гомуми җаваплылыкны өсләренә алып бергә эшләү һәм табышны уртаклашу турында килешеп оештырылган берләшмәләре.

## Сүзнең килеп чыгышы
Артель — төрки сүз. Рус теленә XVI гасырда татар теленнән кергән.  Артил ( + ) — «*артта торучы халык*», резерв.

## Әдәбият
# *Н.М. Шанский, В.В. Иванов, Т.В. Шанская*. Краткий этимологический словарь русского языка. М.: Просвещение, 1975.

## Моны да карагыз
* Рәссамнар әртиле

## Искәрмәләр

Төркем:Кооперативлар
Штабс-ротмистр

**Штабс-ротмистр** - 1917 елга кадәр патша Россиясе әрмесендә һәм кайбер башка әрмеләрдә ротмистрдан түбәнрәк, җәяүле гаскәрдә һәм башка гаскәрләрдәге штабс-капитан дәрәжәсенә туры килгән атлы гаскәр һәм жандармерия офицеры дәрәҗәсе һәм шул дәрәҗәгә ия кеше.
Прелат

**Прелат** - католик һәм англикан чиркәүләрендә югары дәрәҗәле рухани — архиепископ, епископ, монастырь башлыгы.
Халык Хуҗалыгының Югары Шурасы

**Xалык Xуҗалыгының Югары Шурасы** - 1917 — 1932 елларда Советлар Россиясендә һәм Советлар Берлегендә сәнәгать һәм төзелеш өлкәсендә югары идарә органы.
Курфүрст

**Курфүрст** - Германиядә феодализм чорында импиратыр сайлауларында катнашу хокукы булган кенәз.
Корсет

**Корсет** () — Франциядә урнашкан коммуна, Атлантик Луара департаментында урнашкан.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Атлантик Луара департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Академия бистәсе

**Академия бистәсе** - XIX йөзнең икенче яртысында Казанның көньяк-кенчыгыш читендә барлыкка килеп, XX йөз башыннан шәһәр эченә керә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Карабай (Казан)

**Карабай** (Кара би) авылы — Казаннан төньяктагы борынгы шәһәр яны авылы, хәзер эчендәге бистә (микрорайон).

Төркем:Казан бистәләре
Контр-адмирал

**Контр-адмирал** - хәрби флотта адмиралдан ике чинга түбәнрәк звание, дәрәҗә.
**Контр-адмира́л** — дөньяның күп илләре флотларында беренче адмирал дәрәҗәсе.
## Искәрмәләр
Кече Игумный бистәсе

**Кече Игумный бистәсе** () — Казандагы бистә. XVII йөздә Казанның көнбатыш тарафында, Казансуның уң ярында нигез салынган.  Елантау ирләр монастыре () янәшәсендә барлыкка килгән. Бистәдә яшәүчеләр күннән әйбер ясау кәсебе белән шөгыльләнгән, шулай ук П.К. Ушковның (*[[1839 ел|1839]]-[[1897 ел|1897]]*) химия заводларында (*«Товарищество химических заводов П.К.Ушкова»*) җилем җитештерүдә эшләгән. XX йөздән шәһәр эчендә исәпләнә.

Бистәнең баш урамы — *Иске Мәскәү тракты* (1920-елларның икенче яртысыннан  урамы).

## Моны да карагыз
* Зур Игумный бистәсе

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Контрибуция

**Контрибуция** - сугышта җиңелгән дәүләт тарфыннан жиңүче дәүләткә түләнә торган акча.
Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы

**Татарстан Республикасы сәламәтлек саклау министрлыгы**  – Татарстан Республикасы министрлыкларының берсе. 1920 елда ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссариаты буларак барлыкка килгән, 1946 елдан – министрлык. 2023 елның 6 февраленнән ― Марсель Миңнуллин.

## Бина

* 2015-2023 елларда ― Клячкин шифаханәсе бинасында (Островский урамы, 11нче йорт)
* 2023 елның февраленнән ― элекке ГИДУВ бинасында (Мөштәри урамы).

## Эшчәнлек
## Бәйле оешмалар

* Алабуга медицина укуханәсе
* Бөгелмә медицина училищесы
* Буа медицина укуханәсе
* Минзәлә медицина укуханәсе
* Яшел Үзән медицина укуханәсе
* Казан интенсив күзәтүле махсус типтагы психиатрия хастаханәсе
* Татарстанның Республика медицина китапханә-мәгълүмат үзәге
* Чәчкаб фельдшер-акушер пункты

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр

* 1920-1921 — Кәшшаф Мохтаров
* 1921-1921 — Шәмсетдин Гайнетдинов
* 1921-1922 — Казимир Стацински
* 1922-1927 — Фатыйх Мөхәммәдьяров
* 1927-1921 — Сөләйман Еналиев
* 1929-1939 — Каюм Мәһдиев
* 1930-1931 — Салих Моратов
* 1931-1934 — Салих Корбангалиев
* 1935-1937 — Исмәгыйль Бегански 
* 1937-1938 — Баһаветдин Кәбиров
* 1938-1938 — Әхмәт Бисеров
* 1938-1940 — Борис Гинзбург
* 1940-1942 — Хөсәен Латыйпов
* 1942-1945 — Сергей Курашов
* 1946-1949 — Владимир Прокушев
* 1950-1952 — Николай Абрамов
* 1952-1954 — Георгий Тихонов
* 1954-1959 — Михаил Грачев
* 1959-1964 — Рәисә Ярмөхәммәтова
* 1964-1984 — Иршат Мөхетдинов
* 1984-1986 — Валерий Кириллов
* 1986-1988 — Александр Царегородцев
* 1988-1994 — Рамил Хәбриев
* 1994-2007 — Камил Зыятдинов
* 2007-2013 — Айрат Фәррахов 
* 2013-2018 — Гадел Вафин 
* 2018-2023 — Марат Садыйков
* 2023- — Марсель Миңнуллин

### Аерым танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның сәламәтлек саклау министрлыгы
Татарстан Республикасы Юстиция министрлыгы

**Татарстан Республикасы Юстиция министрлыгы**  – Татарстан Республикасы министрлыкларының берсе. 1920 елда *ТАССР юстиция халык комиссариаты буларак* барлыкка килгән, 1946 елдан – министрлык. Хәзерге исемен 1992 елдан йөртә.

Министр — Рөстәм Заһидуллин.

## Эшчәнлек
## Бәйле оешмалар

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр
* Алексей Нехотяев (1920–1921) 
* Гыймаз Баһаветдинов (1921–1926) 
* Хафиз Палютин (1926–1928) 
* Шаһивәли Башкиров (1928–1929) 
* Василий Филиппов (1929–1934) 
* Мәүлүт Госманов (1934–1937) 
* Иван Корнев (1938–1940) 
* Мисбах Якупов (1941–1945)
* Шакир Вәлиев (1946–1950) 
* Ярулла Насыйбуллин (1950–1957) 
*
* Әнәс Таҗетдинов (1971–1987) 
* Әлберт Салабаев (1987–2004)
*  ...
*  ...
* Рөстәм Заһидуллин (2017-)

### Аерым танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасы Юстиция министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Татарстан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы

**Татарстан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы**  – Татарстан Республикасы министрлыкларының берсе. Хәзерге исемен 1991 елдан йөртә. 2019 елдан министр — Марат Җәббаров.

## Тарих
1920 елда *ТАССР игенчелек халык комиссариаты* буларак барлыкка килгән, 1946 елдан – министрлык. 1947 елдан – ТАССР авыл хуҗалыгы министрлыгы, 1962-1965 елларда – ТАССР авыл хуҗалыгы продукциясен җитештерү һәм әзерләү министрлыгы, 1985-1991 елларда – ТАССР дәүләт агросәнәгать комитетының бер өлеше.

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр
* 1920-1923 — Юныс Вәлидов
* 1923-1924 — И. Әмиров
* 1924-1926 — Ю. Якупов 
* 1926-1927 — Миңнегәрәй Әхмәтшин
* 1927-1929 — Н. Петров
* 1929-1937 — Габдрахман Искәндәрев
* 1937-1938 — Шәфикъ Әпсәләмов
* 1938-1940 — Прокопий Черзор
* 1940-1941 — В. Мәрданов
* 1941-1942 — Александр Косушкин
* 1942-1942 — Николай Шибдин
* 1942-1943 — Әгъзам Хөсәенов
* 1943-1948 — Сәлимҗан Талипов
* 1948-1957 — Гыйләҗ Ганиев
* 1957-1957 — Анатолий Скочилов
* 1957-1959 — Ф. Гущин
* 1959-1962 — Үзбәк Биктимерев
* 1962-1963 — Василий Остаплюк
* 1963-1965 — Борис Мартынов 
* 1965-1967 — Гүрги Мәмәков 
* 1967-1971 — Фатыйх Минүшев 
* 1971-1983 — Госман Җиһаншин 
* 1983-1985 — Марат Сираев 
* 1985-1986 — Геннадий Захаров
* 1986-1990 — Николай Энвальд 
* 1990-1991 — Илдус Гәрәев
* 1991-1996 — Фатыйх Сибәгатуллин 
* 1996-1999 — Валерий Васильев 
* 1999-2019 — Марат Әхмәтов
* 2019- — Марат Җәббаров

### Аерым танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Татарстан Республикасы Урман хуҗалыгы министрлыгы

**Татарстан Республикасы Урман хуҗалыгы министрлыгы**  – Татарстан Республикасы министрлыкларының берсе.

## Тарих
1979 елның 22 августында оештырыла. 2001 елның 11 маенда юкка чыгарыла, функцияләре ТР экология һәм табигый байлыклар министрлыгына тапшырыла. 2006 елның 22 декабрендә кабат оештырыла.

## Министрлар
* 1979-1984 елларда — Александр Гуляев
* 1984-2001 елларда — Әбүзәр Гаянов
* 2006-2009 елларда — Зөфәр Габдуллин
* 2009-2010 елларда — Валерий Власов
* 2010-2014 елларда — Наил Мәһдиев
* 2014-2018 елларда — Алмас Нәзиров.
* 2018 елдан — Равил Күзүров

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан Республикасы Урман хуҗалыгы министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Татарстан Республикасы Экология һәм табигый байлыклар министрлыгы

**Татарстан Республикасы Экология һәм табигый байлыклар министрлыгы**  – Татарстан Республикасы министрлыкларының берсе.

Министр — Азат Җиһаншин.

## Җитәкчеләр
* Борис Петров (2001-2005)
* Ирина Ларочкина (2005-2007)
* Әгъләм Сәдретдинов (2007-2010)
* Артем Сидоров (2010-2015)
* Фәрит Габделганиев (2015-2018)
* Александр Шадриков (2018-2025)
* Азат Җиһаншин (2026-)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасы Экология һәм табигый байлыклар министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Курамшин

**Курамшин** — фамилия.
* Александр Курамшин (1984), су-мотор транспорты пилоты.
* Җамалетдин Курамшин (Хурамшин) (*1874/1877—192?*), 1нче Дәүләт думасы (*1906*), Милли Мәҗлес (*1917—1918*) депутаты, Милли Шура әгъзасы (*1917*).
* Рамил Курамшин (1947―2022), баянчы, Татарстанның халык артисты (*[[2001 ел|2001]]*).
* Рафаил Курамшин (1945), баянчы, педагог, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[2000 ел|2000]]*). Р. Курамшинның абыйсы.
* Ринат Курамшин (1965), рәссам, музей хезмәткәре, этнограф, җәмәгать эшлеклесе,
* Рөстәм Курамшин (1960—2011), рәссам.

## Моны да карагыз
* Корамша () — Чиләбе өлкәсе Аргаяш районындагы авыл.

Төркем:Фамилияләр
Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсе

**Татарстан Республикасы Гражданнар оборонасы эшләре һәм гадәттән тыш хәлләр министрлыгы** яки **Татарстан Җөмһүрияте Ватандашлар саклануы эшләре һәм гадәттән тыш хәлләр министрлыгы** яки **Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының ТР буенча Баш идарәсе** ― Татарстан Республикасы министрлыкларының берсе. Җитәкчесе ― Ирек Илгиз улы Кадамов.

## Тарих
1995 елның 22 июнендә *ТРның гадәттән тыш хәлләр бминистрлыгы башлыгыуенча дәүләт комитеты* буларак барлыкка килгән. 1996 елның 25 апреленнән – министрлык; 1997 елының 19 июненнән хәзерге исемен йөртә.

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр

* 1995-1996 — Владимир Швецов 
* 1996-2007 — Валерий Власов
* 2007―2023 ― Рафис Хәбибуллин
* 2024 елның 6 ноябреннән ― Ирек Кадамов

### Аерым танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасы Гражданнар оборонасы эшләре һәм гадәттән тыш хәлләр министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Татарстан Республикасы Төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгы

**Татарстан Республикасы Төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгы**  – Татарстан Республикасы хөкүмәтенә керүче министрлыкларының берсе. 2020 елның 5 октябреннән җитәкчесе — Марат Айзатуллин.
 
## Исемнәр

* Казан губерна ХХШ (халык хуҗалыгы шурасы, 1920 елдан ТАССР ХХШ) каршындагы дәүләт корылмалары комитеты (1918-1922)
* ТАССР ХКШның икътисадый киңәшмәсе каршындагы  (1922-1924)
* ТАССР ХКШның икътисадый киңәшмәсе каршындагы  (1924-1931)
* ТАССР коммуналь хуҗалык халык комиссариатының төзелеш идарәсе (1937 елдан сектор, 1931-1944)
* ТАССР ХКШның (ТАССР МШның) архитектура идарәсе (1944-1956)
* ТАССР МШның төзелеш һәм архитектура эшләре идарәсе (1956-1960, 1961-1979)
* ТАССРның төзелеш дәүләт комитеты (1979-1991)
* ТССР (ТР)ның төзелеш һәм архитектура дәүләт комитеты (1991-1996)
* ТР төзелеш һәм архитектура министрлыгы (1996-1998)
* ТР төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгы (1998-2002)

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр
* ...-... — ...
* ...-1931 — ...
* 1931 — Гәрәй Гаетов 
* 1932-1933 — В. Мәликов
* 1933-1934 — Н.Никольский 
* 1934-1935 — Газыйм Касыймов 
* 1935-1938 — Мөхәммәт Исхаков 
* 1938-1940 — Александр Сорвин 
* 1940-1943 — К. Пелипенко 
* 1943-1947 — К. Данько 
* 1947-1953 — Я. Исламов 
* 1954-1963 — Л. Котов 
* 1963-1963 — Б. Донауров 
* 1963-1965 — А. Кириллович 
* 1965-1966 — Павел Тунаков 
* 1966-1980 — Владимир Иванов 
* 1980-1989 — Юрий Акимов
* 1989-... — 
* ...-... — 
* ?-2020 — Ирек Фәйзуллин.
* 2020 елның 5 октябреннән — Марат Айзатуллин

### Аерым танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасы Төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Татарстан Республикасы Икътисад министрлыгы

**Татарстан Республикасы Икътисад министрлыгы**  – Татарстан Республикасы министрлыкларының берсе. Министр — Мидхәт Шаһиәхмәтов.

## Тарих
1922 елда ТАССР икътисади киңәшмәсе (1926 елдан ТАССР ХКШ, 1946 елдан ТАССР МШ) каршындагы Дәүләт план комитеты буларак нигезләнә. 1976 елдан ТАССР Дәүләт план комитеты. 1991 елдан ТССР (ТР) икътисад һәм прогнозлау буенча дәүләт комитеты. 1996 елның 25 апреленнән ТР Икътисад министрлыгы, 1998 елның 27 маеннан ТР Икътисад һәм сәнәгать минстрлыгы, 2007 елдан хәзерге исемен йөртә.

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр
* 1922-1923 — Кәшшаф Мохтаров
* 1923-1924 — Александр Недачин
* 1924-1924 — Анатолий Злобин
* 1924-1926 — Хаҗи Габидуллин
* 1926-1928 — М.А.Эглит
* 1928-1930 — В.И.Горин
* 1930-1931 — Август Пусеп
* 1931-1932 — Д.С.Белик
* 1932-1934 — Андрей Терский
* 1934-1935 — С.З.Эскин
* 1935-1937 — Я.Ф. Фөдоров
* 1937-1938 — В.Ф. Попов
* 1938-1940 — Виктор Быстров
* 1940-1944 — П. Цыбин
* 1944-1960 — А. Полянский
* 1960-1966 — М. Соколов
* 1966-1970 — Фөдор Кунчий
* 1971-1972 — Всеволод Сластников
* 1972-1982 — Владимир Ермаков
* 1988-1990 — Юрий Воронин
* 1990-1995 — Филзә Хәмидуллин
* 1995-1996 — Алла Габетдинова
* 1996-1998 — Дамир Бикбов
* 1998-1999 — Ринат Гобәйдуллин
* 1999-2002 — Сергей Когогин
* 2002-2005 — Алексей Пахомов
* 2009-2012 — Борис Павлов
* 2007-2010 — Марат Сафиуллин
* 2010-2014 — Мидхәт Шаһиәхмәтов
* 2014-2018 — Артем Здунов
* 2018-2020 — Фәрит Габделганиев
* 2020- — Мидхәт Шаһиәхмәтов

### Аерым танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасы Икътисад министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Тихвин бистәсе

**Тихвин бистәсе** - XVI гасырның икенче яртысында — XVII йөздә Болак артындагы шәһәр бистәсе, XVII гасыр азагына шәһәр эчендә кала.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Хан болыны

**Xан (Патша) болыны** - XVI йөз чыганакларыннан мәгълум шәһәр яны болыны, Казаннан Иделгәчә берничә чакрым араны биләп торган, казанлыларның ял итү, куңел ачу, җыен, хәрби өйрәнүләр уздыру урыны булган.
Юнысовлар мәйданы

**Юнысовлар мәйданы** - Казанның Иске Татар бистәсендәге борынгы мәйдан; XVIII йөзнең икенче яртысында В. И. Кафтырев эшләгән шәһәр планына яраклаштырылган.
Хуҗа күле

Хуҗа (Гузеево) күле - Казан шәһәр күлләре системасында XVI йөз тарихи чыганаклары буенча мәгълум күл; хәзерге Габдулла Тукай исемендәге мәйдан белән Болак инеше арасында урнашкан булган.

Төркем:Казан күлләре
Татарстан Республикасы Сәнәгать һәм сәүдә министрлыгы

**Татарстан Республикасы Сәнәгать һәм сәүдә министрлыгы** (, ) – Татарстан Республикасы министрлыкларының берсе.

## Исемнәр

* ТАССР ХКШның икътисади киңәшмәсе каршындагы эчке сәүдә комиссиясе (1923-1924)
* ТАССР эчке сәүдә халык комиссариаты (1924-1927, 1934-1938)
* ТАССР сәүдә халык комиссариаты (1927-1931, 1938-1946)
* ТАССР (ТССР, ТР) сәүдә министрлыгы (1946-1996)
* ТР сәүдә һәм кулланучы хезмәтләре министрлыгы (1996-1998)
* ТР сәүдә һәм икътисадый хезмәттәшлек министрлыгы (1998-2001)
* ТР сәүдә һәм тышкы икътисадый хезмәттәшлек министрлыгы (2001-2007)
* 2007 елның 10 июленнән хәзерге исемен йөртә.

## Шәхесләр
### Министрлар
* 2022 елның 30 маеннан ― Олег Коробченко.
* 2020―2022 ― Альберт Кәримов.

### Танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасы Сәнәгать һәм сәүдә министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Ачу (фильм, 2004)

«**Ачу**» ()&nbsp;— режиссер Тони Скотның 2004&nbsp;елдагы криминаль драма һәм триллер жанырларындагы А.&nbsp;Дж.&nbsp;Квиннелның шул үк исемдәге романы буенча төшерелгән фильмы. Бу шушы романың икенче экранлаштыруы, беренчесе 1987&nbsp;елда төшерелгән.

## Эчтәлеге
Фильмдагы вакыйгалар Мексикада 2003&nbsp;елда бара. Эре бизнесмен Самуэл Рамос үзенең 9&nbsp;яшьлек кызы Пита (Лупита) өчен куркып тора. Кызын яклау һәм саклау өчен ул элекеге ҮКИ махсус сугымчы Джон Кризины тән сакчысы итеп эшкә ала. Джон ризалаша эшләргә, әмма ул үзе авыр эмоциональ кризис хәлендә үз-үзен үтерү турында уйлап тора. Бу кыз-бала белән танышуы, аның белән дуслашуы, кабат Джонда тормыш белән кызыксыну уята.

Музыка дәресе беткәч, Питага һөҗүм максаты белән урлау оештырыла. Джон урлаучыларга бәйге бирә һәм дүрт җинаятьчене атып үтерә, әмма үзе каты яралана. Җинаятьчеләр кызны үзләре белән алып китәләр. Урлаучылар кызның әти-әниләренә кыз өчен  долларлык йолым сорап мөрәҗәгать итәләр. Акчаны алгач кызны кайтарабыз дип вәгъдә бирәләр. Әмма акчаны тапшырганда, ниндидер вакыйга килеп чыга да, атышу башлана, кызны акчага алмаштыру килешүе уңышсызлык белән бетә. Урлаучылар әти-әниләренә кызны үтердек дип хәбәр җибәрәләр. Джон, иптәше Пол Рейборн ярдәме белән әле тулысынча терелеп бетмәйче хастаханәдән кача. Джон Питаның әнисенә&nbsp;— Лиза Рамоска бөтен кызны урлауга катнашучылардан ачу алам һәм бөтенесендә үтерәм дип ант бирә.

Башта Джон урлауның башкаручыларына чыга. Газап астыннан бер башкаручыдан урлауны кемнәр оештырганың белә. Урлаучылар чылбырыннан югарырак менә торгач, Джонга кызның әтисе урлауны оештырганы ачыклана.  доллар аныкы түгел, ләкин Самуэл алдаулы эш ясарга җыенган булган. Шуның буенча ярты акча аңа тияргә тиеш булган. Шул акчаны тапшырганда урлаучының бер туганы үтерелгәч, моның бөтен исәпләре җимерелгән. Джон Самуэлга үз-үзен үтерергә мөмкинлек бирә.

Ачу алу исәпләрен ахырына кадәр китерә торгач, Джон ике турыдан-туры урлауның җитәкчеләренә килеп чыга&nbsp;— бертуган Даниелга һәм Ауэрелио Санческа. Джон башта Аурелиога чыга, ә аның аша Даниелга. Даниел кыз, чынлыкта, исән дип хәбәр итә. Ул кызны Джонга һәм үзенең абыйсына алмаштырырга әзер. Авыр җәрәхәтләнгән Джон иң соңгы көче белән алмашуны үткәрә һәм Питаны әнисенә кире кайтара. Аннары ул җинаятьчеләр кулына бирелә дә, һәм аны машинада күчергәндә башта алган яраларыннан үлә.

Фильмның соңгы чыгышында&nbsp;— көч структуралары вәкиле Мехико Мигел Манзано кулга алган вакытта Даниел Санчесны үтерә.

## Актёрлары

## Бәяләмәләр
Фильм күбесенчә кинокритикларның тискәре фикерләрен алды. *Rotten Tomatoes*-да фильмның уртача рейтингы . *Metacritic*-та&nbsp;— .

## Сылтамалар
* 
* 
* 
* Фильмның күзәтүе һәм тәнкыйте  Роджер Эберт

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ фильмнары
Рәссамнар әртиле

**Рәссамнар әртиле**, Санкт-Петербург ирекле рәссамнары әртиле () — Россия империясендәге беренче бәйсез сәнгать берләшмәсе, 1863 елда «ундүрт фетнәсе»ндә катнашучы рәссамнар тарафыннан оештырылган әртил.

## Тарих

«Ундүрт фетнәсе» (*[[:ru:Бунт четырнадцати|ru]]*) — Санкт-Петербург сәнгать академиясе исәбенә 3 ел чит илдә яшәү һәм иҗат итү мөмкинлеге бирә торган Зур алтын медаль өчен үткәрелүче бәйгедә катнашучы картиналар ясау өчен ирекле сюжет сайлау мөмкинлеге бирелмәүгә протест йөзеннән (*барлык катнашучылар да [[Скандинавия|скандинав]] сагасына багышланган «Валгаллда мәҗлес»* () *сюжетын алырга тиеш була*), Санкт-Петербург сәнгать академиясеннән чыккан рәссамнар төркеме.

И.Н. Крамской җитәкчелегендәге Рәссамнар әртиле (*Б.Б. Вениг, Н.Д. Дмитриев-Оренбургский, Ф.С. Журавлев, А.И. Корзухин, К.В. Лемох, А.Д. Литовченко, [[Константин Маковский|К.Е. Маковский]], А.И. Морозов һ.б. катнашында*) көнкүреш коммунасы һәм бер-береңә иптәшләрчә ярдәм итү шартларында яши. Әртил әгъзалары күбесенчә тормыш-көнкүрешне чагылдырган картиналар ясый, аларның әсәрләрендә яшәп килүче вәзгыять тәнкыйть ителми. Аларга заказлар күп керә, шуңа күрә әртилгә берләшү икътисад ягыннан отышлы булып чыга. Соңрак әртилгә рәссамнар Васильев, Трутовский, Якоби, И.И. Шишкин һ.б. кушыла. Хезмәтләре Сәнгать академиясе үткәргән еллык күргәзмәләрдә катнашып килә. Әртил үзе бер генә мәртәбә (*[[1865 ел]]да, [[Нижгар]]да*) күргәзмәсен оештыра алган.

1870 елда әртил тарала. Әртилнең кайбер әгъзалары Күчмә сәнгать күргәзмәләре иптәшлегенә () керә.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 2 (Ан-Ба). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 5-85270-330-3

## Әдәбият
# Пунина И.Н. Санкт-Петербургская артель художников. Ленинград, 1966.

## Сылтамалар
*   Товарищество передвижных выставок. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча оешмалар
Төркем:1863 елда нигезләнгән оешмалар
Төркем:1871 елда ябылган оешмалар
Төркем:Рәссамнар
Төркем:Санкт-Петербург
Әхтәм Зарипов

**Әхтәм Зарипов**, Әхтәм Исмеәгъзәм (*Исмәгҗан*) улы Зарипов (*[[1935 ел]]ның [[15 июль |15 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Илеш районы]], [[Тәҗәй]] ― [[2024 ел]]ның [[19 июнь|19 июне]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — татар язучысы, актер, режиссер. ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1979).

## Биографиясе

Әхтәм Исмеәгъзәм улы Зарипов 1935 елның 15 июлендә Башкортстанның Илеш районы Тәҗәй авылында туган.

1961—1972 елларда — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында артист.

1972 елдан — Казан телевидение студиясендә режиссер.

1987—1992 елларда Казан телевидение студиясенең баш режиссеры. Аның режиссерлыгында барлыгы 42дән артык телеспектакль һәм телефильм эфирга чыга. Күбесенең сценарие классик һәм хәзерге язучыларыбыз әсәрләренә нигезләнгән. 

2024 елның 19 июнендә Казанда 88 яшендә вафат. Яшел Үзән районында туганнары янына җирләнә.

## Иҗаты
Телевизион фильмнар

* «Тау ягы повесте» (1978), Әхсән Баян әсәре
* «Намус» (1985), Гомәр Бәширов романы буенча 
* «Без китәбез – сез каласыз» (20 серияле, 1986), шагыйрь Габдулла Тукай тур.
* «Җомга көн кич белән» (1987), Аяз Гыйләҗев повесте буенча, 3 серияле
* «Тын бакчада» (1988), Кояш Тимбикова буенча
* «Габбас хәзрәт» (1989), Гариф Ахунов романы буенча, 5 серияле
* «Галиябану» (1992), 3 серияле
* «Истәлек өчен, Гыйлемханга» (1995), Ринат Мөхәммәдиев буенча
* «Каргышлы балачак» (8 серияле, 1996), Тукай тур., сценарий авторлары Гариф Ахунов, Ризван Хәмид, Әхәт Гаффар
* «Могҗиза» (1998)
* «Капка» (2001), 3 серияле

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# 1972-1995 ЕЛЛАРДА ӘХТӘМ ЗАРИПОВ ТАРАФЫННАН ДӘҮЛӘТ ТЕЛЕРАДИОКОМПАНИЯСЕНДӘ ТӨШЕРЕЛГӘН ТЕЛЕСПЕКТАКЛЬЛӘР ИСЕМЛЕГЕ

Төркем:Татарстан телевидение режиссерлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Илдар Зарипов (1947)

**Илдар Зарипов** (Илдар Нәкыйп улы Зарипов, , ) — инженер-технолог. ТССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1991). 1976 елдан Казан химия фәнни тикшеренү институтында, 1987 елдан  мөдире. Җитештерү шартларында һәм авария вәзгыяте вакытларында кешене токсик, агрессив матдәләрдән һәм җылылык факторларыннан комплекслы саклау чараларын уйлап табу һәм серияле җитештерүне оештыру өчен ТР дәүләт премиясенә лаек булган (1997).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз
Габделхак Зарипов

**Габделхак Зарипов** (Габделхак Зарип улы Зарипов, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе. 1923 елдан комсомол эшендә, 1926-1927 елларда Арча кантун, 1927-1931 елларда БЛКЯБнең Татар өлкә комитетлары беренче сәркатибе, шуннан соң Иркутск шәһәрендә фирка эшендә.

1937 елның 14 июлендә кулга алынган. «Советка каршы» агитация алып баруда гаепләнеп, РСФСР ҖКнең 58нче маддәнең 1а, 7, 8, 9, һәм 11 пунктлары нигезендә үлем җәзасына хөкем ителә. 1958 елда акланган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
Зиннур Зарипов

**Зиннур Зарипов** (Зиннур Зарип улы Зарипов, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945). Алман-совет сугышы вакытында сержант, туп командиры, Украина, Польша өчен сугышларында батырлык күрсәткән.

## Биографиясе
Зиннур Зариф улы Зарипов 1915 елның 10 мартында Уфа губернасы Бөре өязе Түбән Әлкәш авылында крестьяннар гаиләсендә туа. Татар.

Авылда 4 сыйныф белем ала. Дүртөйле районының «Кызыл Бүләк» колхозында бригадир булып эшли.

1936-1938 елларда Кызыл Армия сафында хезмәт итә, тупчы-төзәүче була. Туган авылына кайткач, «Кызыл Бүләк» колхозы рәисе итеп сайлана.

1941 елның авгусында Башкорт АССР-ының Дүртөйле район хәрби комиссариаты тарафыннан кабат Кызыл Армия сафына чакырыла. Шул вакыттан алып Бөек Ватан сугышы сугыәшларында катнаша. Калинин, Степной, 1 нче һәм 4-нче Украина фронтларында сугыша. 623-нче артиллерия полкы сафында Мәскәүдән Берлингача яу юлы үтә. Мәргән артеллирист дип санала. 1942 елдан ВКП(б)/КПСС әгъзасы.

Старшина З.З. Зарипов 1945 елда демобилизацияләнә. Туган төбәгенә кайткач, «Кызыл Бүләк» колхозында рәис, рәис урынбасары, ферма мөдире була.

127-нче Карамалы-Гөбәй сайлау округы буенча 3-нче чакырылыш БАССР Югары Советы депутаты итеп сайлана.

1997 елның 11 июлендә вафат була. Башкортстанның Дүртөйле районы Исмаил авылында җирләнә.

## Каһарманлыгы
623-нче артиллерия полкының 3-нче артиллерия командиры (183-нче укчылар дивизиясе, 38-нче армия, 1-нче Украина фронты) сержант З. З. Зарипов 1944 елның 19-20 мартында Винница — Украинаның Винница өлкәсе мәйдан үзәге өчен барган сугышта дошманның җиде ут ноктасын һәм бик күп солдатын юк итә.

Сугышларда күрсәткән каһарманлыгы һәм батырлыгы өчен сержант Зарипов Зиннур Зариф улы 1944 елның 29 апрелендә 3-нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә (№41845).

1944 елның 25-27 июлендә Украинаның борынгы шәһәре Львов — Львов өлкәсенең мәйдан үзәге өчен алышта сержант Зарипов Зиннур үзенең расчеты белән дошманның биш орудиесен, ике минометын, дүрт дзотын, сиге күзәтү пунктын кыйрата, күп дошманны юк итә.

1944 елның 21 октябрендә күрсәткән каһарманлыгы һәм батырлыгы өчен сержант Зарипов Зиннур зариф улы 2-се дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә (№ 9796).

1945 елның 12-13 февралендә 623-артиллерия полкы 3-нче батареясының артилдлерия командиры (183-нче укчылар дивизиясе, 38-нче армия, 4-нче Украина фронты) сержант З. З. Зарипов Польшаның Струмень янында дошманның танк һәм җәяүле контрһөҗүмен кире кага дошман орудиесен сафтан чыгара. Артиллерия белән командалык итеп ул өч көн буенча ул дошман һөҗүмен тотып тора, егермедән артык фашист солдатын һәм офицерын юк итә.

1945 елның 29 июнендә ССРБ Югары Советы Президиумы Указына яраклы, немец-фашист илбасарлары белән сугышта командованиенең заданиеләрен яхшы үтәгәне өчен сержант Зарипов Зиннур Зариф улы 1-нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнеп (№1744), Дан орденының тулы кавалеры була.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Татар хәрбиләре
Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Илдар Зарипов

* Илдар Зарипов *([[1939]]-[[2012]])* – рәссам, *[[Тукай премиясе]] ([[1994]])*
* Илдар Зарипов (1947), инженер-технолог.
Мәдияр Зарипов

**Мәдияр Зарипов** (Мәдияр Фәхретдин улы Зарипов, ,  — , ) — галим, техника фәннәре докторы (1968), профессор (1972), БАССР атказанган фән эшлеклесе (1977). 1961-1964 елларда Куйбышев политехника институтында. 1964-1972 елларда Ташкәнт политехника университетында мәгълүмати-үлчәү техникасы кафедрасы мөдире, 1972-1980 елларда Уфа авиация институтында шул ук вазифада. 1980 елдан Ташкәнт ирригация һәм авыл хуҗалыгын механикалаштыру инженерләре институтында, 1993 елдан Әстерхан техник университетында. Бүленүле параметрлы мәгълүмат җиһазларында һәм идарә итү системнарында элементлар синтезын һәм анализ назариясен эшкәртүгә караган фәнни хезмәтләр авторы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Башкорт энциклопедиясе
Өзелмәс буш ара

**Өзелмәс буш ара** ()&nbsp;— сүзләр юлында гадәти буш ара булып күренә торган, әмма сүзләрне күрсәтә һәм бастыра торган программаларга, шул урында сүзләр юлын өзәргә мөмкинлек бирми торган санак сүзләр кодировкасы элементы. Сүзләр юлын өзү сәламләнмәгән биткә салу кагыйдәләрен саклауын автоматлаштыру өчен кулланыла (*күбрәк җиңел укылучанлык өлеше өчен*).

## Ничек өзелмәс буш араны куярга
Өзелмәс буш ара Windows операцион системасының стандарт төймәсар җәемнәрендә юк, әмма кайбер махсус җәемнәрдә бар&nbsp;— мәсәлән, Илья Бирманның Windows өчен типография җәемендә ул  төймәләр тиңдәшлеген басып кертелә (*теләсә кайсы программада*). MacOS гаилә системаларында өзелмәс буш ара  төймәләр тиңдәшлеген басып куела.

Өзелмәс буш ара кертүен җиңеләйтү өчен кайбер сүзләр процессорларында шулай ук махсус төймәләр тиңдәшлекләре кулланыла&nbsp;— әйтик, Microsoft Word һәм OpenOffice.org Writer дигән сүзләр процессорларында  төймәләр тиңдәшлеге белән кулланырга була.

Шушы өзелмәс буш арадан башка (*ягъни гадәти буш ара символыннан сүзләр юлын өзәргә мөмкинлек бирми торуы белән генә аерылып тора торган символдан*), Юникодта тагын берничә өзергә ярамый торган буш аралар символлары билгеләнгән. Алар бер-берсеннән киңлекләре белән аерылып торалар.

## Сүз җыю эшендә куллану
* ике инициал арасында куела, шулай ук инициаллар һәм фамилия арасында куела (*«А.С.Пушкин»*);
* кыскартылган мөрәҗәгатләр һәм фамилия арасында куела (*«Ивановә-де»*), шулай ук географик кыскартуларыннан соң куела (*«Санкт-Петербургш.», «Мадагаскару.»*);
* номер, шулай ук параграф билгеләре һәм аларга катнашкан саннар арасында куела (*«№8», «§104»*);
* кыскартулар эчендә куела (*«һ.б.», «б.э.»*);
* саннар һәм аларга катнашкан үлчәү берәмлекләре арасында, яки хисап сүзләре арасында куела (*«12кг», «1981ел», «IVб.»*);
* җөмлә уртасында тире алдында куела (*«Унсигез— ул бөтенләй аз»*). Типография кагыйдәләре буенча тиреның ике ягында да ике-пунктлы шпация куярга таләп ителә (*ике типография пункты киңлеге хәтле буш ара*), әмма, еш кына, санак чикләүләре сәбәбендә гадәти буш ара символын куялар (*тиреның сул ягында — өзелмәс буш ара, уң ягында — гадәтине*);
* күпмәгънәле саннарда сан төркемнәре арасында куела, өч сан уңнан сулга, дүрт- яки бишмәгънәле саннардан башлап (*«2132128 байт»*): типография кагыйдәләре бу очракта кыска буш ара куярга таләп итә, әмма, еш кына, мондый саннарны җыю эшендә санак чикләүләре өчен тулы буш ара куялар;
* саннардан һәм кыскартулардан торган программаларның юрама номерлары һәм аларның исем өлешләре алдында куела (*«Ubuntu14.04», «WindowsXP»*);
* кисәкчәләр алдында куела (*«шулайук», «бүлмәдә»*).

## Шулай ук карагыз
* Буш ара
* Википедия:Өзелмәс буш аралар

## Искәрмәләр

Төркем:Буш ара символлары
Димитрис Прифтис

**Димитрис Прифтис** (грек. *Δημήτρης Πρίφτης, [[1968 ел]]ның [[27 октябрь|27 октябре]], [[Греция]], [[Афиннар]]*)  — УНИКС баскетбол клубының баш тренеры (*2017—2021*). 2008 елдан Грециянең баскетбол буенча җыелмасы баш тренерының (*Йонас Казлаускас, Панайотис Яннакис, Элиас Зурос, Кацикарис*)  ассистенты.  Грециянең «Ел тренеры - 2016» исеменә лаек булган..

## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 27 октябрендә Греция башкаласы Афиннар шәһәрендә туган. 30 яшендә баскетбол уйнаудан туктап, тренерлык эшенә күчә.

1998-2000 елларда «Арис» (*Глифадас шәһәре*), «Аргирополис» баскетбол клубларының (БК), шулай ук «Кронос», «Эспидерис» хатын-кыз баскетбол командаларында тренер.

2000-2003 елларда «Ионикос» БК (*Никаиас шәһәре*) һәм «Дафин» БК тренеры.

2003-2009 елларда АЕК БК (*[[Афиннар]]*) тренерлар штабы әгъзасы.

2009-2010 елларда «Арис» БК (*Сәләник шәһәре*) баш тренеры (*Фoцис Кацикарис, соңрак Дэвид Блатт*) ассистенты.

2010-2012 елларда «Кавалу» БК баш тренеры.

2012 елда «Икарос» БК (*Калитеас шәһәре*) баш тренеры.

2013 елда «Колосс» БК (*Родос шәһәре*) баш тренеры. «Колосс»  БК 2013 елда  Греция чемпионы, 2014, 2015 елларда Греция Кубогына лаек була.

2013-2015 елларда «Панатинаикос» БК тренерлар штабы әгъзасы.

2015-2017 елларда «Арис» БК баш тренеры. 2016 ел сезонын «Арис» БК 4нче урында тәмамлый.

2017—2021 елларда  УНИКС БК (*[[Казан]], [[РФ]]*) баш тренеры.

## Уңышлары
* 2008 Олимпия уеннарында (*[[Пекин]]*)  Грециянең баскетбол буенча җыелмасы 5нче урынны ала.
* 2009 Европа чемпионатында (*[[Польша]]*) Грециянең баскетбол буенча җыелмасы бронза медаль ала.

## Сылтамалар
*  Димитрис Прифтис: Новый главный тренер УНИКСа. Пресс-служба БК УНИКС, 03.07.2017
*   Деловой центр РТ - интернет-портал TatCenter.ru 

## Искәрмәләр

Төркем:Тренерлар
Төркем:Спортчылар
Елга тамагы

**Елга тамагы**&nbsp;— елганың соңгы өлеше, сусаклагычка, күлгә, диңгезгә яки икенче елгага кушылу урыны (*заманча терминология буенча*).

## Елга тамагының төрләре
Елганың тамагына килеп тоташкан өлеше дельта яки эстуарий ясарга мөмкин.

Әгәр су буга әйләнү нәтиҗәсендә, сугаруга алып бетерү сәбәпле яки туфракка саркыганда су юкка чыкса, моның турында «сукыр елга тамагы» диләр.

Кайбер елгаларда даими елга тамагы булмавы ихтимал. Мәсәлән, Окаванго дигән елганың ахыры Калахари чүленең төньяк-көнбатыш ягында сазлыкта югала. Ә&nbsp;Чу елгасы Казакъстанның көньягындагы комнарда кибә һәм бары тик су басу вакытында гына Акжайкын күленә кушыла. Хәзерге вакытта шулай ук Амудәрья суы Арал диңгезенең калдыгына агып җитми, кайвакыт кына барып җитәргә мөмкин.

Кайбер елгалар кипмиләр, әмма сезонга карап, үзәнен (*һәм тамагын*) үзгәртәләр. Кирегә ага торган елгалар да бар.

## Топонимика
* Кама Тамагы&nbsp;— Кама Тамагы районы үзәге, штб.
* Ык Тамагы&nbsp;— Менделеевск районындагы рус авылы.
* Мортыштамак&nbsp;— Минзәлә, Сарман районнарындагы татар авыллары һ.б.

## Искәрмәләр

Төркем:Гидрография
Мәкъсүт Зарипов

**Мәкъсүт Мөхәмәтҗан улы Зарипов** (1929 елның 8 сентябре,  — 2016 елның 24 декабре, ) — физик. Физика-математика фәннәре докторы (1966), профессор (1967). Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе мөхбир әгъзасы (1992), ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1979), ТАССР Югары Советы депутаты (1975—1980).

## Тормыш юлы
Мәкъсүт Зарипов 1929 елның 8 сентябрендә Мәскәү өлкәсенең Подольск шәһәрендә туа. 1952 елда Казан университетының физика-математика факультетын, ә 1955 елда аспирантурасын тәмамлый.

1955 елда профессор С. А. Альтшулер җитәкчелегендә «Парамагнит резонанс спектрларының юка һәм үтә төгәл структурасы теориясе буенча» кандидатлык диссертациясен, ә 1966 елда физика-математика фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсен алу өчен «Кристаллларда ЭПР спектрларын өйрәнү» дигән докторлык диссертациясен яклый. Профессор (1967).

Казан университетының өлкән укытучысы, доцент, 1955—1957 елларда — физика-математика факультеты деканы урынбасары, 1968 елдан 1971 елга кадәр Физик факультеты деканы. 1963 елда Казан университетының квант электроникасы һәм радиоспектроскопия кафедрасына нигез сала һәм беренче мөдире була. 2009 елга кадәр кафедра профессоры була.

1971 елдан ССРБ Фәннәр академиясенең Казан филиалы Казан физика-техник институтына (КФТИ) күчә: электрон парамагнит резонансы лабораториясе мөдире (1971—1988), директоры (1972—1988), каты тән физикасы лабораториясе мөдире (1988—1993), 1993 елдан — баш фәнни хезмәткәр.

Микроскопик дәрәҗәдә парагнит комплексларында ион-лиганд элемтә механизмнарын билгели. Үз лабораториясе хезмәткәрләре белән берлектә көчле лазер импульсы ярдәмендә имплантацияләнгән ярымүткәргечнең өске катламын рекристализацияләү эффектын ача.

ССРБ Фәннәр Академиясенең Казан филиалына нигез салучыларның берсе, 1972—1982 елларда аның Президиумы рәисе була.

Ике чакырылыш (1975—1985) Татарстан АССР Югары Советы депутаты итеп сайлана.

2016 елның 24 декабрендә 88 нче яшендә вафат була.

Каты җисемнәрдә электорн парамагнит резонансы турында фәнни хезмәләр авторы. Борис Козырев һәм Нургаяз Гарифҗанов белән (57Fe) тимер изотопы спинен билгеләгән.

## Бүләкләр

* 1975 — Кызыл Байрак Хезмәт ордены;
* 1979 — Татарстан АССРның атказанган фән эшлеклесе;
* 1988 — Фән һәм техника өлкәсендә ССРБ Дәүләт премиясе;
* 2002 — Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе;
* 2006 — Фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
#Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе сайтында

## Шулай ук карагыз

Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча физиклар
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Буш урын (мәгънәләр)

**Буш урын:**
* Буш урын&nbsp;— теләсә нәрсәнең тутырылмаган өлеше.
* Буш урынлы&nbsp;— татар балалар уены.