open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вирусология

**Вирусология** — кешедә, хайван һәм үсемлекләрдә күп санлы йогышлы авырулар китереп чыгаручы вируслар, субмикроскопик һәм күзәнәк эче паразитлары, бактерияләр, иң гади һәм күгәрек гөмбәләре турындагы фән.

Вирусология — микробиологиянең зур һәм мөстәкыйль бүлеге. Медицина-биология фәннәре арасында төп урыннарның берсен алып тора. Моңа өч шарт булыша:

1) вируслы авырулар кеше һәм хайваннарның инфекцион патологиясендә зур урын алып тора, бактериаль, протозой һәм гөмбәчек авыруларының кимүенә һәм бетүенә бәйле рәвештә, аларның роле үскәннән-үсә бара;

2) хәзерге вакытта күпләгән тикшеренүчеләр неопластик процессларны (яман шеш, лейкоз һ.б. яман авыруларны) вируска бәйләп аңлаталар;

3) вируслар хайваннар һәм үсемлекләр дөньясыннан аерылып тора; органик дөньяның иң гади оешкан формасы буларак, вирус модельләрендә иң мөһим биологик проблемалар өйрәнелә: нуклеин кислоталары һәм аксымнарның генетик коды, синтезлануы, метаболизмның күзәнәктәге химик мутагенезы, көйләү механизмы һ.б.

Тикшеренү объектына һәм бурычларына бәйле рәвештә, вирусологияне берничә мөстәкыйль дисциплинага аералар: гомуми вирусология, а.х. вирусологиясе (фитопатология бүлеге буларак), медицина вирусологиясе һәм ветеринария вирусологиясе. Гомуми вирусология вирусларны ясалма шартларда үрчетү, вируслы авыруларны диагностикалау ысулларын эшли, вирусларның биологиясен, физиологиясен, химик составын һәм структурасын, вируслы кисәкчекләрнең (вирионнарның), вирустагы тупланмаларның генетикасын, эволюциясен, морфологиясен, вирусларны классификацияләү принципларын, вирусларга каршы иммунитетның табигатен, кеше, хайван һәм үсемлекләрнең вируслы авыруларын специфик профилактикалау һәм дәвалау алымнарын өйрәнә.

Гомуми Вирусологиянең уңышлы үсүе биохимиянең күпләгән күренекле вәкилләре тикшеренүләре белән бәйле.

Aвыл хуҗалыгы вирусологиясе культуралы (бөртекле, яшелчә, җиләк- җимеш, техник) һәм кыргый үсемлекләрнең вируслы авырулары этнологиясен, аларның табигатьтә таралу ысулларын өйрәнә, профилактика һәм көрәш алымнарын эшли.

Ветеринария вирусологиясе имезүче йорт хайваннары, кошлар, затлы мехлы җәнлекләр, балыклар һәм кыргый хайваннарның вируслы авырулары этнологиясен, лаборатор диагностикасын, профилактикалауны өйрәнә. Этнологияне билгеләү һәм элек билгеле булмаган вируслы инфекцияләрне өйрәнүнең яңа алымнарын эшләү ветеринария вирусологиясе үсешендә аеруча мөһим этап булып тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Г.Набиев, Г.Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань:Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Вирусология
Гистология

**Гистология** (гр. histos тукыма + logos тәгълимат) — хайван организмнарының тукымалары турындагы фән; ул хайван һәм кеше гәүдәсенең микроскопик һәм субмикроскопик төзелешен, шулай ук тукымаларның филогенезда һәм онтогенезда үсешен өйрәнә. Гистологиянең өйрәнү объектлары булган тукымалар һәм күзәнәкләрне яктылык һәм электрон микроскопиясе ярдәмендә тикшерәләр. Тикшерелә торган материалны махсус эшкәртүгә дучар итәләр яки тере халәтендә, әйтик, микрокинотасмалар кулланып, тукыма культураларында өйрәнәләр. гистология өч бүлектән тора: күзәнәк турында тәгълимат, яки цитология, тукымалар (аларның төзелеше, үсеше һәм тереклек эшчәнлеге) турында тәгълимат, яисә гистологиянең үз мәгънәсендә, һәм микроскопик анатомия яки аерым органнарның микроскопик төзелешен өйрәнүче хосусый гистология Беренче ике бүлекне еш кына «гомуми гистология» дигән төшенчә астында берләштерәләр. Тере матдәнең структур төзелеше башлануын өйрәнеп, гистология яралгы үсеше, ягъни эмбриология турындагы тәгълимат белән турыдан-туры берләшә. Анатомиядән аерылып, гәрчә тикшеренүләр предметы һәм ысулы буенча нормаль һәм патологик физиологиягә һәм аеруча патологик анатомиягә (гистопатологиягә) якын торса да, гистология әлеге дисциплина белән традицион элемтәләрен саклап калды. Соңгы берничә дистә елда, микроскопиянең һәм гистохимик анализлауның яңа ысулларын кертү нәтиҗәсендә, гистология биохимия, биофизика, онкология һәм вирусология белән шактый якынайды. Тукымаларның реактивлыгын һәм регенерациясен өйрәнүче эксперименталь фән буларак, гистология хирургиянең үсүенә булыша. Тереклекнең асылын күзәнәк, субкүзәнәк һәм макромолекуляр дәрәҗәдә өйрәнү зарурлыгы вируслы авыруларга һәм яман шешләргә каршы көрәштә биологик процессларга йогынты ясауның нәтиҗәле ысулларын булдыруда цитологик тикшеренүләрнең әһәмиятен билгеләде. гистология ветеринария-санитария экспертизасында мөһим роль уйный, чөнки, хайваннарны суйганнан соң, тукымаларның патологик үзгәрешләрен һәм, табигый ки, авыруларның диагностикасын, тукымаларның төзелешен нормада белмичә, дөрес аңлау мөмкин түгел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.гистологияНабиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Гистология
Талкыш кәләвә

**Талкыш кәләвә** - татар милли ризыгы. Он, атланмай, бал, шикәр ингредиентларыннан   пешерелә.

Талкыш кәләвә әлбәгә баллы катнашма кушып ясала. Әлбә дигәне исә татарларда электән билгеле – аны сары майга он салып пешерәләр. Ә кәләвә килеп чыксын дисәң, аерым савытта су, шикәр комы һәм балны куерганчы кайнатып, әлбәгә кушасың. Һәм, барлыкка килгән шушы баллы камырны нәзек җепселләр барлыкка килгәнче бертуктамый ян-якка тартырга кирәк. Әзер булгач, талкыш кәләвәне чынаяк кебек берәр савытка тутырып, формага китерәсең дә, суыткычка куясың.

## Әдәбият
* Байлар ризыгы – талкыш кәләвә 
* Рецепт 

## Тышкы сылтамалар
* Видеода  талкыш кәләвә пешерү ысулы күрсәтелә

Төркем:Татар ризыклары
Патологик анатомия

**Патологик анатомия, патологик морфология** — төрле авырулар вакытында кеше һәм хайван организмындагы структур үзгәрешләрне өйрәнә торган фән. П.а. патологик физиология белән бергә патологияне тәшкил итә. П.а. коралланмаган күз белән дә күрү мөмкин булган морфологик үзгәрешләрдән башлап фәкать микроскоп белән генә билгеләү мөмкин булган катлаулы гистологик үзгәрешләргә кадәр өйрәнә. П. а. ике — гомуми һәм хосусый бүлекләргә бүленә. Гомуми П.а., процессларның барлыкка килү урынына һәм шартларына бәйсез рәвештә (дистрофия, атрофия, некроз, кан әйләнеше бозылу, ялкынсыну, регенерация, шешләр), типовой гомумпатологик процессларга, аларның үсешендәге гомуми закончалыкларына тасвирлама бирә. Хосусый П.а. аерым әгъзадагы һәм системалардагы төрле авырулар нәтиҗәсендә барлыкка килгән һәртөрле патологик процессларның морфологиясен һәм морфогенезын өйрәнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:
В39 Ф.Г.Набиев, Г.Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань
Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Медицина
Гигиена

**Гигиена** (гр. hygieinos сәламәт)  - кеше организмына тышкы тирәлек тәэсирен һәм сәламәтлекне саклау ысулларын өйрәнүче фән.

Татарлар арасында бәйле фәнни белем Ибраһим Хәлфин цензор булып эшләгән Азия матбагасы эшчәнлеге аркасында киң тарала башлый: 1820 елда практик медицина һәм гигиена турында белешмәлек бастырыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.гистологияНабиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Гигиена
Патологик физиология

**Патологик физиология** — авыру организмның тереклек эшчәнлеге, патологик процессларының барлыкка килүе, үсүе, клиник барышы һәм азагының закончалыклары турындагы фән. П.ф. гомумигә һәм хосусыйга бүленә. Гомуми П.ф. төрле авырулар, мәс., бизгәк, ялкынсыну, реактивлык үзгәрү һ.б. авырулар вакытында очрый торган типик барышлы патологик процессларны тикшерә; аерым П.ф. организмның аерым әгъзалары һәм системаларының функцияләре бозылу механизмнарын ача.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.Г.Набиев, Г.Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань:Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Патологик физиология
Эпидемиология

**Эпидемиология** - медицинада эпидемияләрнең килеп чыгу сәбәпләрен, аларның таралу закончалыкларын өйрәнү һәм аларга каршы көрәш чараларын эзләп табу өлкәсе.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.Г.Набиев, Г.Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань:Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Эпидемиология
Сафоново (Татарстан)

**Сафоново** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
## Географиясе
Сафоново Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнбатышка таба 30 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән төньяк-көнчыгышка таба 9 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 274 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 64,23%,
татарлар — 33,58%,
башка халыклар — 1,09%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,09%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
2000 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2000 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Февраль

## Гыйнвар

## Март

## Апрель

## Май
* 21 май — Рифат Мәүлетов, Уфа дәүләт авиация институты ректоры, техник фәннәр докторы.

## Июнь
* 4 июнь — Гариф Ахунов, татар язучысы, драматург, публицист.

## Июль

## Август

## Сентябрь
* 13 сентябрь — Асаф Габдерахманов —  Советлар Союзы Герое, Бөек Ватан сугышында катнашкан кеше.

## Октябрь

## Ноябрь
* 18 ноябрь — Җәүдәт Айдаров (81), музыкант, дирижер.

## Декабрь

## Датасыз

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1999 елда вафатлар исемлеге
* 2001 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Skiflar

**Skiflar** - bezneñ erağa qädär Qara diñgez tönyaq buyında yäşägän küçmä qäbilälärneñ ğomumi iseme. Töp versiä buyınça skiflar tönyaq-İran tel törkemenä qarıylar.

Skiflar belän sarmatlar, massagetlar häm saqlar qärdäş xalıqlar bulıp sanala.

## Tarix

Berençe qaraş buyınça skiflar 14 b.e.q. ğasırda İdel buyınnan Könbatışqa küçkän xalıq. İkençe qaraş buyınça skiflar Üzäk Aziädän yä Seberdän çıqqan qäbilälär häm soñraq  Qara diñgez tönyaq yarında torğan xalıqlar belän quşılğan.

7 b.e.q. ğasırda skiflar Midiä, Süriä, Fälästin illären basıp alğan.

6 b.e.q. ğasırda kimeriylär skiflarnı qısrıqlap çığarğannar.

Skiflarnıñ ezläre Tönyaq Qawqazda, Don häm Dunay yılğaları arasındağı dalalarda, Qırımda häm Qara diñgez tönyaq yarında tabılğan.

512 b.e.q. yılda skiflar farsı patşası Dariy I ğa qarşı suğıştan soñ tuplanğan.

5-4 b.e.q. **Atey** - skif patşası - böten xakimiät  üz qulında tuplağan. 340 b.e.q. yılğa Atey Azaq diñgezdän Dunay yılğasına qädär skif qäbilälären berläştergän.

339 b.e.q. Atey Makedoniä patşası Filipp II qarşı suğışta hälaq bulğan.

3 b.e.q. axırına sarmatlar höcüme näticäsendä skiflar üz başqalasın Qırımğa küçergän. Yaña skif başqalası **Skif Neapole** (bügenge Aqmäscit şähäre yanında urnaşqan) tözelä.

2 b.e.q. ğasırda Qırımda urnaşqan Skif patşalığı çäçäk atuğa citä.

III ğasırda Qırımda urnaşqan Skif patşalığı gotlar tarafınnan yuq itelä.

Skiflar mädäniäte Qırımda häm Rusiä tönyağında torğan xalıqlarğa zur tä'sir itkän.

## Şulay uq qarağız

* Skifiä
* Hunnar

## Sıltamalar

* Большая Советская Энциклопедия
* Скифские городища 1975 Т. Н. Высоцкая
* Скифы. История.
* Scythian mummy shown in Germany
* Скифский раздел в «Еще одной OCR-библиотеке» 
* Куль-Оба в проекте «Реконструкция» «Нового Геродота» 
* История и культура скифов.
* В. Мурзин Краткая история скифов
* Вести.ру: На Алтае обнаружены древнейшие скифские захоронения, которым около двух тысяч лет (20.07.2011)

Төркем:Скифия
Төркем:Ауразия тарихы
Лесбиан

**Лесбиан** - һомосексуаль хатын-кыз.

## Русиядә
Русиядә яшәүче лесбианнар арасында бала үстерүчеләр күп. Рәсмиләр ике миллионлап гей һәм лесбиан бала тәрбияли дигән сан китерә. 2014 елда Думага "традицион булмаган җенси мөнәсәбәтләр рекламасын тыю" турындагы яңа канунның дәвамы буларак яңа канун өлгесе тәкъдим ителгән. Проект хупланса, ата-аналарның гей яки лесбиян булу аркасында аларны бала үстерү хокукыннан мәхрүм итәргә мөмкиннәр. Бу очракта ата-ана хокукыннан мәхрүм итүгә сәбәпләр арасында наркомания һәм баласын кыйнау белән бергә һомосексуальлек тә куелачак.

## Шулай ук карагыз
* Һомосексуальлек
* Гей
* ҺБТК
## Искәрмәләр

Төркем:ҺБТК
Төркем:Хатын-кыз
Волхов фронты

**Волхов фронты** () – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Тарих
1942 елның мартында Андрей Власов Волхов фронты гәскәрләре сәргаскәренең урынбасары урынына билгеләнә.
3-нче Беларус фронты гаскәрләре Беларус, Литва, Көнчыгыш Пруссияне азат итү сугышларында катнаша.

## Үткәрелгән операцияләр
* Тихвин һөҗүм операциясе (1941)
* Волхов саклану операциясе (1941)
* Новгород-Луга һөҗүм операциясе

## Моны да карагыз
* Отвага (газета) — Волхов фронты 2нче Удар армиясенең фронт газетасы.

## Әдәбият
* Блокада Ленинграда в документах рассекреченных архивов/под ред. Н. Л. Волковского. — М. АСТ, СПб.: Полигон, 2005. 
* ''Мерецков К. А.'' На службе народу. — М.: Политиздат, 1968.
* На Волховском фронте. 1941 — 1944. — М.: «Наука», 1982.
* ''Бешанов В. В.'' Ленинградская оборона. — М.: ООО «Издательство АСТ», Мн.: Харвест, 2005.
* ''Гланц Дэвид''. Битва за Ленинград. 1941 — 1945. — М.: АСТ: Астрель, 2008. ISBN 978-5-17-053893-5.
* *Шигин Г. А.* Битва за Ленинград: крупные операции, «белые пятна», потери./Под редакцией Н. Л. Волковского. — СПб.: ООО "Издательство «Полигон», 2004. ISBN 5-89173-261-0.
* *[[Гаврилов, Борис Иванович|Гаврилов Б. И.]]* Введение // Через «Долину смерти». Подвиг и трагедия воинов Волховского фронта. Январь-июнь 1942 г. Т. 1. Воспоминания и материалы. М., Институт российской истории РАН 2002.
* *[[Гаврилов, Борис Иванович|Гаврилов Б. И.]]* [«Долина смерти». Трагедия и подвиг 2-й ударной армии](http://militera.lib.ru/h/gavrilov_bi(2)/index.html). — М.: Институт российской истории РАН 1999. ISBN 5-8055-0057-4

## Тышкы сылтамалар
* Фронт
* Бөек Ватан сугышы фронтлары

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Урус-хан

**Урус хан** шулай ук **Мөхәммәд Урус**, **Рус хан**, **Арыс хан** (tat. lat. ''Urus-xan'', казакъча *Орыс-хан*, ?-1377) - Ак Урда ханы , бөтен Алтын Урданы берләштерергә тырышкан хан. Кайбер чыганаклар буенча Күк Урда ханы.

Алтын Урданың низаглашу чорында идарә иткән хан (1372—1375, 1375—1377).

## Чыгышы

"Тарих-и Гузида-йи Нусртат Намә" (*Сайланган җиңүләр тарихы*) китабы буенча Урус хан Чыңгызхан нәселеннән чыккан: Чыңгызхан - Җучи - Тука-Тимер - Үз-Тимер - Хуҗа - Бадыйк - Урус-хан.

## Тарих

Әтисе Чымтай үлгәннән соң Урус-хан Ак урда тәхетенә утыра. Урус хан Сыгнак (Көньяк Казакъстанда урнашкан шәһәр) тәхетенә Тука-Тимер нәселеннән чыккан дәгъвачыларны үтерә.

Аксөякләргә таянып Сыгнак төбәген Алтын Урдадан аерырга тырышкан, үзенне бәйсез хан итеп игълан иткән, үз акчасы суга башлаган.

1372 елда Алтын Урда үзәгенә һөҗүм итә. Алтын Урда низаглашу чорында зәгыйфьләнә һәм Урус хан Сарай-Беркә шәһәрен басып ала.

1370 елда Хаҗи Тархан шәһәрен басып ала.

1374-1375 елларда ватандашлар сугышы нәтиҗәсендә Сарай тәхетендә башта Урус хан, аннары Чиркәс, Мөхәммәт Булак утыралар.

1375 елда Мөхәммәт Булак Сарайны басып ала һәм Урус ханны Сыгнакка куа.

Алтын Урда үзәгендә җиңелгәч Урус хан Туктамыш улы Җәләл-әд-Дин тарафыннан үтерелә.

Урус-хан балаларыннан Казакъ ханнары чыкканнар дип санала.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999.
* Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
* Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
* Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Готлар

**Го́тлар** (, *Gutans*; , **Гутонннар**; ) — борынгы алман кабиләләрнең берләшмәсе. Безнең эраның II—VIII гасырларда Европа тарихында зур роль уйнаганнар.

## Тарих
Готлар Скандинавиянең көньягында формалашканнар. Безнең эраның I гасырда готлар Балтыйк диңгезе аша чыгалар һәм Висланың түбәнге өлешенә килеп урнашалар. II гасырда Днепр буена күчеп утыралар һәм Ойум исемле дәүләтне коралар. Якынча 230 елда готлар Кара диңгез буена килеп җитәләр. Римлылар готлар белән беренче бәрелешләр вакытында алар инде ике төркемгә — көнчыгыш (вестготлар) һәм көнбатыш (остготлар) — таркалганнар. Гот теле герман теле булган, аның турында иң беренче шәһадәт IV гасырга карый.

## «Гот сугышлары»
* III гасырда готлар римлыларны Дакиядән (хәзерге Румыния) кырсыклап чыгаралар, шул ук вакытта готлар ике төркемгә таркалалар. 
* 257 елда гот отрядлары Кырымга барып җитәләр һәм Скиф дәүләтен юк итәләр. Икенче елда готлар флотилиясе Кече Азия ярымутравындагы шәһәрләрне талап иткән.
* 262 елда Фракия һөҗүмгә дучар булган.
* 267 елда, Дон тамагыннан чыгып, готлар флотилиясе Коринф һәм Афиннарга кадәр килеп җиткән.
* 269 елда — Ниш шәһәре тирәсендә (Сербия) Рим армиясе белән бәрелешләр, нәтиҗәсендә римлылар Дакиядән китәргә мәҗбүр булалар.
* IV гасырда готлар христианлыкны кабул итәләр. Готлар епископы Вульфила тарафыннан гот әлифбасы булдырыла.
* 375 елда Кара диңгез буендагы гот дәүләте һуннар тарафыннан җимерелә; 376 елда готлар Дунай аша чыгалар һәм Балканнарда килеп урнашалар.
* 378 елда Эдирнә (Адрианополь) шәһәре тирәсендә готлар рим армиясен тар-мар итәләр.
### Остготлар, вестготлар, Кырым готлары
* 410 елда вестголар  Аларих Римны талап итә.
* 412—414 елларда вестготлар Галлиягә һәм Испаниягә бәреп керәләр. 418 елда алар Аквитаниягә (көньяк-көнбатыш Франция) чигенергә мәҗбүр булалар һәм үз кыйраллыгына нигез салалар.
* 451 елда вестготлар һәм башка кабиләләр берлеге Каталун кырларында һуннарның көнбатышка алга китүен туктаталар.
* 463 елда готлар Испаниягә яңадан бәреп керәләр; 496 елда остготлар кыйралы Теодорих Италиядә дәүләтен нигезли.
* 507 елда вестготлар франклар тарафыннан Аквитаниядән кырсыклап чыгарылалар.
* Готлар сугышы (536—555) барышында Италиядәге вестготлар дәүләте Византия императоры Юстиниан тарафыннан җимерелгән.
* 711 елда гарәпләр вестголар дәүләтен юк итәләр.
* XVII гасыр башында Кырым готлары турында соңгы хәбәр килә.

## Галерея

Gizur and the Huns.jpg|Готлар башлыгы һуннарны сугышка чакыра. Рәссам. П. Арбо, 1886
Greatpalacemosaic.jpg|Готлар башлыгы — Константинопольның Бөек сараенда мозаика
Palace of Theodoric - Ravenna 2016 (2).jpg|Бөек Теодорих сарае кадлыклары, Равенна.


## Моны да карагыз
* Кырым готлары
* Гот язуы
## Тышкы сылтамалар
* ЭСБЕ/Готы

Төркем:Юкка чыккан халыклар
Төркем:Алман кабиләләре
*
Төркем:Халыкларның зур күчеше
Иммунология

**Иммунология** - хайваннар һәм кешеләрнең йогышлы авыруларга, кайбер агуларга һәм чит матдәләргә бирешмәүчәнлеге (иммунитет), шулай ук организмның саклану реакцияләре турындагы фән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.гистологияНабиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Иммунология
Офтальмология

**Офтальмология** (ophthalmologia; офтальмо- + гр. logos сүз, тәгълимат) - күз авыруларының башлангыч сәбәпләрен, диагностикасын ачыклау һәм аларны дәвалау методларын билгеләү буенча клиник медицина өлкәсе.

Офтальмология — гомуми һәм хосусый хирургиянең бер бүлеге; күрү әгъзасын аның һәм нормаль, һәм патологик хәлендә өйрәнә; күзнең анатомиясе, физиологиясе, тикшерү ысуллары һәм авырулары турындагы мәгълүматларны колачлый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.гистологияНабиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Күз авырулары

Төркем:Офтальмология
32-нче төмән

**32-нче төмән** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә төмәннeң исеме.

**Пехота дивизиялары**
* 32-нче җәяүле гаскәр төмәне (Алман империясе)
* 32-нче СС иреклеләр гренадер төмәне «30 гыйнвар»
* 32-нче җәяүле гаскәр төмәне (Россия)
* 32-нче укчы төмәне (1-нче формалаштыру) (ССРБ)
* 32-нче укчы төмәне (2-нче формалаштыру) (ССРБ)

**Танк дивизияләре**
* 32-нче танк төмәне (ССРБ)
11-нче корпус

**11-нче армия корпус** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә армия корпусы атамасы.

**Армия һәм укчы корпуслары**

* 11-нче армия корпусы (Алмания)
* 11-нче СС корпусы
* 11-нче армия корпусы (Россия)
* 11-нче укчы корпусы (ССРБ)

**Танк корпуслары**
* 11-нче гвардия танклар корпусы

;Шулай ук карагыз
Ту-22

**Ту-22** (НАТО кодификациясе буенча: *Blinder*) — совет ерак магистральле тавыштан тизрәк оча торган бомбага тотучы очкыч.

## Модификациялар
* **Ту-22Б** — 
* **Ту-22Р/РД/РК/РДК** — 
* **Ту-22РДМ** — , 1980 ел
* **Ту-22П/ПД** — 
* **Ту-22К/КД** — 
* **Ту-22КП/КПД** — , 1968 ел
* **Ту-22У/УД** —

**[[Ту-22М]]**
## Әдәбият
* 
* *Л. Л. Селяков* "ТЕРНИСТЫЙ ПУТЬ В НИКУДА. РАБОТА В ОКБ А. Н.ТУПОЛЕВА 
* Г.А. Амерьянц. Летчики-испытатели. Туполевцы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ОАО «Туполев» 
* Фотографии Ту-22 на сайте ScaleModels.ru
* Аварии и катастрофы Ту-22 происшедшие в ДА с 1960 по 1989 годы 
* Статья на сайте виртуальной авиационной энциклопедии «Уголок неба»
* Полк уходит на восток (Конец июня 1994 года, 121 ТБАП в Мачулище, Белоруссия, видео)
* Яркий самолет Ту-22

Төркем:ССРБ очкычлары
1958 елда авиация

1958 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 6 гыйнвар — кырып бетерүче-юл кисүче Су-11 беренче очышы.
* 18 гыйнвар — Ил-14ны һавада ату
* 5 март — тавыштан тизрәк очкыч Як-28ның беренче очышы (очучы-сыначы В.М. Волков).
* 14 март — совет җиңел транспорт очкыч Ан-14 «Пчёлка»ның беренче очышы .
* 21 июнь — совет ерак тавыштан тизрәк бомбага тотучы Ту-22нең ("105") беренче очышы.
* 16 декабрь — совет хәрби-транспорт очкычы Ан-12нең беренче очышы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1958 ел
Ту-95

**Ту-95** («В» эшләнмәсе, НАТО кодификациясе буенча: **Bear** — *«Аю»*) — совет/Россия стратегик бомбага тотучы - ракета ташучы очкыч, Салкын сугышның символы, иң тиз оча торган винт очкычы..

Дөнья тарихында иң соңгы ясалган турбовинт бомбага тотучы очкычы.

## Төзү тарихы
1952 елның 12 ноябрендә очучы Алексей Перелётның экипажы «95-1» тәҗрибә очкычында беренче очыш ясый.

## Модификацияләр
* «**95-1**» —  (1952 ел);
* «**95-2**» —  (1955 ел);
* **Ту-95** («В» эшләнмәсе, **Bear-A** НАТО кодификациясе буенча) —  (1955 ел);
* **Ту-95**
* **Ту-95A** (**Bear-A**) — (1956 ел);
* **Ту-95К** («ВК» эшләнмәсе, **Bear-B**) —  (1956 ел);
* **Ту-95У** — («ВУ» эшләнмәсе)
* **Ту-95КУ** — («ВКУ» эшләнмәсе)
* **Ту-96**

## Әдәбият
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Фотографии Ту-95МС с аэродрома Белая
* Фото Ту-95  
* От «Ильи Муромца» до Ту-160 (история российской Дальней авиации) 
* Видеосюжет
* После высылки дипломатов российские стратегические бомбардировщики видели у границ Великобритании
* lenta.ru, «Возвращение летающего медведя», 19 июля 2007
* Боевое применение Ту-95РЦ в 392 отдельном дальнеразведовательном авиаполку ВВС Северного флота СССР
* Видео кадры полёта самолёта Ту-95, бомбардировщик в небе, кабина пилота, видовые футажи из окна самолёта. Профессиональные съёмки Tu-95 из видеобанка ТВДАТА.

Төркем:Туполев очкычлары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе очкычлары
Төркем:Бомбага тотучылары
Төркем:Әлифба буенча корал
Перевалово

**Перевалово** — торак пунктлар исемлеге:
 
## Русия
* Перевалово — Калининград өлкәсенең Правдинск районында урнашкан бистә.
* Перевалово (Киров өлкәсе) () — Киров өлкәсенең Луза районында урнашкан авыл.
Семён Будённый

**Семён Миха́йлович Будённый** (, (, Козюрин хуторы  Платовская станицасы, Сальск округы, Дон Гаскәрләре өлкәсе, хәзерге Ростов өлкәсенең Пролетарск районы  — 26 октябрь 1973, Мәскәү) — совет гаскәр башлыгы, Советлар Берлеге Маршалы (1940), өч тапкыр Советлар Берлеге каһарманы (1958. 1965 һәм 1968). ССРБ Югары Шурасы Президумы әгъзасе (1938 елдан).

## Тәрҗемәи хәл
### Балачак һәм яшьлек
Семён Будённый 1883 елның 25 апрелендә Дон Гаскәре өлкәсе Сальск округы Платовская станицасының Козюрин утарында (хәзер Будёновская станицасы, Ростов өлкәсенең Пролетарск районына карый) ярлы крестьян гаиләсендә туган.

1919 елда Коммунистик партиясенә кергән.
## Хәрби хезмәт
### Император армиясендә хезмәттә
1903 елны гаскәргә алынган. Сроклы хезмәтне Ерак Көнчыгышта Диңгез буе драгун полкта иткән, сроктан күбрәк хезмәттә анда ук калган.

### Беренче Бөтендөнья сугышы

### Ватандашлар сугышы

1918 елның февралендә Будённый революцион атлы отряд оештырган,

## Әдәбият

## Иншалар
* Конница в мировой войне // Военный вестник. 1924. № 28. С. 53—57.
* Красная конница. Сб. ст.  ; : Госиздат. Отд. воен. лит., 1930.
* Основы тактики конных соединений. , 1938.
* Первая конная на Дону. — Ростов н/Д, 1969.
* Пройденный путь. , 1959—1973. Кн. 1—3.
* Встречи с Ильичом. 2-е изд. М., 1972.
* (редакция) Книга о лошади: в 5 т.  , 1952—1959.

## Библиография
* 
* 
* 
* 

## Кинодә Семён Будённый образы
* Константин Давидовский («Красные дьяволята», 1923)
* Александр Хвыля (Первая Конная, 1941, Оборона Царицына, 1942, Клятва, 1946)
* Лев Свердлин (Олеко Дундич, 1958, Неуловимые мстители, 1966)
* Станислав Франио (Бесстрашный атаман, 1973 — о детстве Будённого)
* Петр Тимофеев (Хождение по мукам, 1977)
* Вадим Спиридонов (Первая Конная, 1984; Оглашению не подлежит, 1987)
* Пётр Глебов (Битва за Москву, 1985)
* Алексей Булдаков (Утомлённые солнцем 2, 2010)
* Александр Самойлов (Тухачевский. Заговор маршала, 2010)
* Виктор Смирнов (Сын отца народов, 2013)

## Нәфис әдәбиятта Семён Будённый образы
* А. Толстой, «Хождение по мукам». Книга 3-я, «Хмурое утро»
* И. Бабель, «Конармия»
* А. Листовский, «Конармия»
* А. Бондарь, «Чёрные мстители»
* П. Бляхин, «Красные дьяволята»
* М. Шолохов, «Тихий Дон»

## Сылтамалар

* 
* 
* Путь маршала и человека — статья и фильм про Будённого
* Персональный сайт 
* Будённый Семен Михайлович. «Пройдённый путь» в 3-х томах  — читать
* Выступление С. М. Будённого на совещании высшего руководящего состава РККА 23-31 декабря 1940
* С. Витошнев. «С. М. Будённый. Летопись.» (Биография) 
* НИНА БУДЁННАЯ: «ГЕОРГИЕВСКИЕ КРЕСТЫ ПАПА НОСИЛ ДОМА»
* Конное наследие маршала Будённого
* Фотопортреты Будённого С. М. в «Российской портретной галерее» 
* Аудиозапись выступления С. М. Будённого
* Фотография С. М. Будённого во время инспекции военного училища 

## Шулай ук карагыз
* Киев операциясе (1941)
* Өч тапкыр Советлар Берлеге каһарманы

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Косякау (Татарстан)

**Косякау** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
 
## Географиясе
Косякау Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 52 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән көньяк-көнбатышка таба 23 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1565 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 205 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 85,37%,
татарлар — 8,78%,
башка халыклар — 5,85%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Һейдәр Әлиев

**Һейдәр Әли улы Әлиев** (, ); 10 май 1923, Нахчыван, Азәрбайҗан ССР, ССРБ — 12 декабрь 2003, Кливленд, Огайо, АКШ) — азәри дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, 1993 елдан — Азәрбайҗан президенты.

## Шәхес культы
Кайбер сәяси белгечләре фикеренчә, әлеге вакытта Азәрбайҗанда Һейдәр Әлиевның шәхес культы барлыгы турында әйтәләр.

## Шулай ук карагыз
* Гейдар Алиев ордены

## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан президентлары
Төркем:Азәрбайҗан Милли Мәҗлесе президентлары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:АССР КФ әгъзалары
Төркем:Азәрбайҗан ССР сәясәтчеләре
Төркем:Азәрбайҗан милләтчеләре
Төркем:Һейдәр Әлиев
Төркем:Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Россия Федерациясе) кавалерлары
Jan-Jak Russo

**Jan-Jak Russo** (frantsuzça *Jean-Jacques Rousseau*; 1712, Jeneva - 1778, Ermenonvil, Parij yanında) - Fransiä yazuçısı, fiker iäse.

Xalıqnıñ däwlät eşe belän idärä itü formasın - turı demokratiäne uylap çığarğan, bu forma xäzergä köndä dä qullanıla, mäsälän Eswiçrädä.

Şulay uq muzıka belgeçe, köyyazar, botanik.

## Äsärläre
### Fälsäfäçe
Russo muzıkağa häm botanikağa bağışlanğan äsärlärdän tış tarixta äsäreläreneñ öç töre qalğan:

# "ğasırnı faş itü"
#  üget-näsixätlär
#  üz-üzeñne saqlaw

Russonıñ töp fälsäfä äsärläre - "Yaña Eloiza", "Emil", "Cämäğät kileşüe". Russo qaraşı buyınça härber däwlät cämäğät kileşüe näticäsendä barlıqqa kilä. Böten xalıq yuğarı xäkimiät iäse. Russo icatı tä'sirendä referendum töşençäse barlıqqa kilgän.

Russo - fälsäfädä "romantizm atası" bulıp sanala.

### Köyyazar
Russonıñ iñ tanılğan muzıkal' äsäre - "Awıl sixerçese" operası *<small>([[:fr:Le Devin du Village]])</small>*. 1752 yılda Fontenblo şähärendä patşa aldında premyera uzğan. 1803 yılda **Lefevr** qatnaşında yañadan säxnäştärelgän.

## İstälek

Fransa küpçelek kommunarında Russo isemendäge uram bar. "Jan Jak Russo" isemle köymäse bar.

## Ädäbiät

*    Рассел Б. История западной философии. Книга 3. Новосибирск 1994.
*    Роланд-Гольст Г. Жан Жак Руссо: его жизнь и сочинения. — М.: Новая Москва, 1923.
*    Верцман И. Е. Жан-Жак Руссо. — М., 1958.
*    Асмус В. Ф. Жан Жак Руссо. — М.: Знание, 1962.
*    Лотман Ю. М. Руссо и русская литература XVIII в., в кн.: Эпоха Просвещения, Л., 1967.
*    Сиволап И. И. Ж-Ж. Руссо в советской литературе. 1917—1976 гг. (к 200-летию со дня смерти) // Французский ежегодник. 1976. — М., 1978. — С. 247—257.
*    Дворцов А. Т. Жан Жак Руссо. — М.: Наука, 1980. — 112 с.
*    Занадворова Т. Л. Сентиментализм Ж.-Ж. Руссо. — Челябинск, 1983.
*    Ж.-Ж. Руссо: Pro et Contra Автор: Златопольская А. А. и др. — Издательство: Русской Христианской гуманитарной академии. 2005. — 798 с. ISBN 5-88812-220-3
*    Занин С. В. Общественный идеал Жан-Жака Руссо и французское Просвещение XVIII века . — СПб.: Мiръ, 2007. — 535 с.
*    Длугач Т. Б. Три портрета эпохи Просвещения. Монтескье. Волтер. Руссо (от концепции просвещенного абсолютизма к теориям гражданского общества). — М.: Изд-во Института философии РАН (ИФРАН), 2006. — 249 с.
*    Морлей Д. Руссо. Пер. с англ. — 2-е изд., М.: Либроком, 2012. 480 с., Серия «Из наследия философской мысли: великие философы», ISBN 978-5-397-02219-4
*    Cassirer Ernst. Rousseau, Kant, Goethe. — Princeton University Press, 1945.
*    Kitsikis Dimitri. Jean-Jacques Rousseau et les origines françaises du fascisme. — Nantes: Ars Magna Editions, 2006.

Төркем:Франция язучылары
Төркем:Франция фәлсәфәчеләре
Төркем:Франция композиторлары
Төркем:Швейцария язучылары
1999 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1999 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Февраль
* 7 февраль — Хөсәен (Үрдүн короле).

## Гыйнвар

## Март
* 7 март — Стэнли Кубрик (70), америка режиссеры

## Апрель

## Май
* 7 май — Гомәр Бәширов, күренекле татар язучысы, фольклорчы.

## Июнь

## Июль
* 23 июль — Хәсән Икенче (Марокко короле)

## Август
* Нариман Аитов

## Сентябрь
* 6 сентябрь — Наҗар Нәҗми, Башкортостанның татар шагыйре.
* 9 сентябрь — Абдел Латиф Мәхмүд әл Багдади
* 25 сентябрь — Таһир Нурмөхәммәтов, татар тәрҗемәчесе.

## Октябрь
* 25 октябрь — Бату Мулюков, татар композиторы.
* октябрь — Таһир Якупов, татар җырчысы.

## Ноябрь

## Декабрь
* 26 декабрь — Рафаэль Билялов, татар композиторы, пианист, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Датасыз
* Рәшит Гәрәев, татар шагыйре.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1998 елда вафатлар исемлеге
* 2000 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Ил-2

**Ил-2** (НАКО кодификацияләре буенча: **Bark**) — Бөек Ватан сугышы вакытының совет штурмовигы, Сергей Ильюшин җитәкчелегендә ОКБ-240та төзелгән. Икенче бөтендөнья сугышында иң масс-күләмле һөҗүм итүче очкычы булган.

## Уен һәм сувенир продукцияләрдә
* 2001 елны авиасимулятор Ил-2 «Штурмовик» чыкты (Эшләп чыгаручы Maddox games, дистрибьютор 1С).

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:ССРБ очкычлары
Anders Fog Rasmussen

**Anders Fog Rasmussen** (datça *Anders Fogh Rasmussen*, 1953) - Daniä säyäsätçese, 2009 yıldan Tönyaq Atlantik Kileşü Oyışması (**NATO**, tat. TAKO) ğomumi särkätibe. 2001-2009 yıllarda Daniä xökümäteneñ başlığı. 1998 yıldan Daniä Liberal' firqäseneñ räise.

2009 yılda Törkiäneñ qarşılığına qaramastan Böyekbritaniä, Almaniä, Frantsiä, İtaliä yärdämendä Anders Fog Rasmussen NATO ğomumi särkätibe itep saylana.

2014 yılda Ukrainada säyäsi krizis waqıtında Rasmussen citäkçelegendäge NATO belän Rusiä mönäsäbätlären tuqtata häm Rusiägä xalıqara izolätsiä belän yanıy.

## Sıltamalar

* Биография 

Төркем:НАТО гомуми сәркәтипләре
НАТО код билгеләре

**НАТО код билгеләре** (инглизчә — *NATO reporting names* — НАТО җавап исемнәре) — ССРБ, Россия, Кытай һәм сирәк очракта башка илләр хәрби һәм авиация техникасын билгеләү өчен НАТО тарафыннан кулланыла. НАТО өчен чит ил исемнәрен бердәйләштерү һәм чын исемен алмаштыру өчен кулланыла.

## Тәртипнең тасвирламасы

Беренче хәреф объект максатын билгели, мәсәлән истребитель — F, бомбага тотучы —  B, боралак —  H, «җир—җир»  төрендәге ракета — S,  «җир—һава» төрендәге ракета — G,  «һава—һава»  төрендәге ракета — A.

## Код хәрефләре
* **A** — «һава—һава»  төрендәге ракета (ингл. ***A'''ir'' to ***A**ir'')
* **B** — [[бомбага тотучы]] [[очкыч]] (ингл. ***B*'omber*)
* *'C** — йөк очкычы (ингл. ***C*'argo*)
* *'F** — тактик очкыч, [[истребитель]] (ингл. ***F*'ighter*)
* *'G** — «җир—һава» төрендәге ракета (ингл. ***G*'round to **A**ir*)
* *'H** — [[боралак]] (англ. ***H*'elicopter*)
* *'K** — «җир—һава» төрендәге ракета   
* **M** — күпмаксатлы очкычлар (ингл. ***M*'iscellaneous*)
* *'S** — «җир—җир»  төрендәге ракета (ингл. ***S*'urface to **S**urface'')

### Бомбага тотучылар

### Истребительләр

## Сылтамалар
* Designations of Soviet and Russian Military Aircraft and Missiles Designation-Systems.Net
* Russian Missile Designations AeroSpaceWeb.org

Төркем:НАТО
Төркем:Хәрби техника
1963 елда авиация

1963 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 3 гыйнвар — Ил-62ның беренче очышы.
* 9 февраль — Boeing 727ның беренче очышы.
* 29 июль — **Ту-124А** тәҗрибә очкычының (Ту-134 прототибы) беренче очышы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1963 ел
Ann Hidalgo

**Ann Hidalgo** (frantsuzça *Anne Hidalgo*; 1959, İspaniä) - Frantsiä säyäsätçese, Parij merı (2014 yıldan). Şähär tarixında Parij merı wazifasında berençe xatın-qız bulıp tora.

## Tärcemäi xäle

1959 yılda İspaniädä katolik ğailäsendä tuğan. 1961 yılda ğailä Franko diktaturasınnan Lion şähärenä Frantsiägä qaçıp kitä. Babayı - İspaniä kommunistı.

Ann Hidalgo - Sotsialistik firqäneñ äğzası. 1997 yıldan säyäsät belän şöğellänä.

2014 yılda Parij üzidärä saylawlarında Natali Kostüşko-Morize nı ciñep Parij merı wazifasında berençe xatın-qız buldı.

Şäräfle legion ordenı kavalerı, İzabella Katolik ordenı komandorı.

Mer bulıp eşlägändä Parijnı 2024 yıl Olimpiä uyınnarına namzät itep kürsätte, möselman qoyınu kieme - burkini qullanu mömkinlegen yaqladı, velosipedtan yörü xäräkätenä bulıştı, Parijda Sena yılğasınıñ yarında Pravoslav çirkäwen tözügä röxsät birde. Qazan merı İlsur Metşin belän tanış häm Qazan belän yaxşı mönäsäbätlär üsterä.

2017 yılnıñ 16 fevralendä Qazanğa eşlekle vizit belän kilä.
## Sıltamalar

* Räsmi säxifä 
* https://www.business-gazeta.ru/article/337412 «Интересно посмотреть, как там у вас!»: зачем Анн Идальго приехала к Ильсуру Метшину?

Төркем:Шәхесләр:Париж
Төркем:Хатын-кызлар сәясәттә
Frank-Walter Ştaynmayer

**Frank-Walter Ştaynmayer** (almança *Frank-Walter Steinmeier*; 1956, Detmold) - Almaniä säyäsätçese, Almaniä vitse-kantslerı (2007-2009), Almaniä Çit il eşläre ministrı (2005-2009, 2013 yıldan alıp). 1975 yıldan Almaniä sotsial-demokratik firqäseneñ äğzası. 2017 yılnıñ 12 fevralendä Almaniä federal' prezidentı itep saylandı. Wazifasına 19 martta kereşäçäk.

## Eşçänlek

2008 yılda Görcistan häm Rusiä arasında bulğan xärbi nizağta tınıçlıq turındağı söyläşülärdä aradaşçı bularaq qatnaşa.

2014 yılda Ukrainada säyäsi krizis häm Qırım krizisı waqıtında Ştaynmayer Rusiäne tänqitläwgä qaramastan Rusiägä qarşı kisken sanktsiälärne qullanu belän aşıqmasqa çaqıra. 

Ştaynmayernıñ Rusiägä qarata qaraşı "Dus ta tügel, doşman da tügel" dip taswirlana.

## Sıltamalar

* Штайнмайер: Германия может стать партнёром России в модернизации dw 13.05.2008
* Франк-Вальтер Штайнмайер. Биографическая справка

## İskärmälär

Төркем:Алмания сәясәтчеләреТөркем:Алмания чит ил министрлары
Yoahim Gauk

**Yoahim Gauk** (almança *Joachim Gauck*, 1940, Rostok, Meklenburg) - Almaniä säyäsät eşleklese, Almaniä prezidentı (2012 yıldan).

Protestant ruxanie, ADR - Alman Demokratik Respublikasında xoquq yaqlaw xäräkäteneñ aktiv qatnaşuçısı, oppozitsion "Yaña Forum"nıñ wäkile.

Berdäm Almaniäne buldırudan soñ 1990 - 2000 yıllarda *Ştazi* (ADR däwläte iminlege ministrlığı) mirasxanäse berençe idäräçese bulıp eşlägän. "Praha deklaratsiäse" häm "kommunizm cinäyätläre turında" deklaratsiäne imzalağan.

2012 yılda Gauk 991 tawış (1232 tawıştan) belän Almaniä prezidentı itep saylana.

## Sıltamalar

* Алексей Мокроусов. www.Gauck.de: пастор и его страна. Нерусский опыт комиссии Гаука // Индекс. Досье на цензуру. 2001. № 14.

Төркем:Алмания президентлары
Ардатау районы (Мордовия)

**Ардатау районы** (, , , ) — Мордовия составына керүче муниципаль район.

Үзәге — Ардатау шәһәре.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елда элекке Сембер губернасының Ардатау өязе җирләрендә Урта Идел өлкәсенең Мордва округы составында барлыкка килгән.

1937 елда район өлеше Козловка районы составына тапшырылган; 1959 елда кире кайтарылган.

1962 елда *Ардатау авыл районына* үзгәртеп корылган: Ардатау районы территориясеннән тыш, район составына Олы Игнат һәм Әтәш районы (өлешчә) территориясе кертелгән. 1964 елда район өлеше *Ичалки авыл районына* тапшырылган.

1965 елда Ардатау районы кире корыла, район өлеше Олы Игнат районына кайтарылган.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
*	**[[Ардатау (Мордовия)|Ардатау шәһәр җирлеге]]**
*	**[[Тургенево|Тургенево шәһәр җирлеге]]**
*	1-нче Манадыш авыл җирлеге
*	2-нче Манадыш авыл җирлеге
*	Ардатау авыл җирлеге
*	Баево авыл җирлеге
*	Жабино авыл җирлеге
*	Жаренки авыл җирлеге
*	Иске Ардатауо авыл җирлеге
*	Каласево авыл җирлеге
*	Кельвядни авыл җирлеге
*	Кечушево авыл җирлеге
*	Куракино авыл җирлеге
*	Кученяево авыл җирлеге
*	Луньга авыл җирлеге
*	Луньгинский-Майдан авыл җирлеге
*	Лесозавод авыл җирлеге
*	Низовка авыл җирлеге
*	Октябрьский авыл җирлеге
*	Пиксяси авыл җирлеге
*	Редкодубье авыл җирлеге
*	Силино авыл җирлеге
*	Солдатское авыл җирлеге
*	Турдаково авыл җирлеге
*	Урусово авыл җирлеге
*	Чукалы авыл җирлеге

## Искәрмәләр

*
Ту-22М

**Ту-22М** («45» эшләнмәсе, НАТО кодификациясе буенча: )) — совет тавыштан тизрәк оча торган ракета ташучы бомбага тотучы  очкыч.

## Модификациялар
### Ту-22М0

Дмитрий Марков очкычның баш конструкторы итәп билгеләнгән булган.
* 1969 елның 30 августында — совет ерак тавыштан тизрәк бомбага тотучы Ту-22Mның беренче очышы (корабның командиры — очучы-сынап караучы Василий Борисов).

### Ту-22М1

1970 елның җәендә Казан авиация заводында Ту-22М1ны НК-144-22 двигательләре белән төзелеү тәмамланган.

### Ту-22М2

* 1973 елның 7 маенда Казан авиация заводында төзелгән беренче Ту-22М2ның очышы булган.

### Ту-22М3

### Ту-22М3М

### Ту-22М4

### Ту-22М5
Проект.

### Ту-22МР
## Авиаһәлакәтләр
Ту-23МЗ очкычы Мурманск өлкәсендәге Оленегорски һава аланына төшкәндә җимерелгән.

Дүрт очучының икесе (командир һәм штурман) исән калган.

Очкыч Казанның Горбунов исемендәге авиация заводында 1986 елда төзелгән.

Соңгы тапкыр 2012 елда капиталь төзекләндерү узган булган.

## Шулай ук карагыз
* Ту-22МР
* Украинаның Ерак авиациясе

## Чыганаклар

## Әдәбият
* Техническое описание машины 45-02, Кн. 2, часть 1 «Планер»
* Турбовентиляторный двигатель НК-22. ТО и ИЭ, часть 1.
* Автоматическая бортовая система управления АБСУ-145М серии 3

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
### Рус телдәге сылтамалар
* ОАО «Туполев»  — официальный сайт
* Центральный музей Военно-воздушных сил РФ
* Сайт «Испытатели»
* Л. Л. Селяков Тернистый путь в никуда. работа в ОКБ А. Н. Туполева 
* От «Ильи Муромца» до Ту-160 (история российской Дальней авиации) 
* Аварии, катастрофы и потери Ту-22M

### Чит телдәге сылтамалар
* 

Төркем:Туполев очкычлары
Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Бомбага тотучылары
Төркем:Әлифба буенча корал
АНТ-20

**АНТ-20 «Максим Горький»** — совет агитация, пассажир күп урынлы, 8-моторлы очкыч,  Воронеж.

## Очышлар

## Һәлакәт
## Трагедия сәбәпләре: версиялар

## АНТ-20 бис (ПС-124)

## Кызык фактлар

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* Тайны «Красных соколов» — гибель «Максима Горького» // Небо XX века. Часть I. — студия Авиафильм, 1997, Эллегия-фильм.
* : Самолёты-гиганты // eroplan.boom.ru. 
* 

## Сылтамалар
* АНТ-20 «Максим Горький»  // ОАО «Туполев»
* 
* Падение «Красного исполина»  // horrorside.ru. 
* Сбор средств на постройку самолёта «Максим Горький» Журнал «За рулём» № 19, 1932 год

Төркем:Туполев очкычлары
Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
1998 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1998 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Февраль
* 2 февраль — Һарун Таҗиев, вулканолог, үз эзләнүләрен дөньяга таныткан мәшһүр галим.

## Гыйнвар

## Март
* 7 март —  (),

## Апрель
* 20 апрель — Равил Балтанов (70), татар галиме, философ һәм социолог. Философия фәннәре докторы

## Май
## Июнь

## Июль

## Август

## Сентябрь
* 6 сентябрь — Акира Куросава (88), Япония кинорежиссеры, сценарист һәм продюсер.

## Октябрь

## Ноябрь

## Декабрь

## Датасыз

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1997 елда вафатлар исемлеге
* 1999 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Максим Горький (мәгънәләр)

**Максим Горький** — рус язучысы, прозаик, драматург Максим Горький (туу вакытынында **Алексе́й Макси́м улы Пешко́в**) хөрмәтенә аталган популяр географик һәм техник атама.

* **Торак пунктлар:**
** Максим Горький — Башкортстанның Архангель районында урнашкан авыл, Арх-Латышский сельсоветның административ үзәге.
** Максим Горький — Омск өлкәсеның Знаменское районында урнашкан авыл.
** Максим Горький — Ырынбур өлкәсеның Кваркено районында урнашкан авыл.
** Максим Горький — Тамбов өлкәсеның Жердевка районында урнашкан авыл.
** Максим Горький — Чуашстанның Шомырша районында урнашкан торак пункт, бистә.
* **Техника исемнәре:**
** АНТ-20 «Максим Горький» — совет агитация, пассажир күп урынлы, 8-моторлы очкыч, 
** «Максим Горький» — совет җиңел крейсеры 26-бис «Киров» проекты
1969 елда авиация

1969 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 30 август — Ту-22Мның беренче очышы.
* 19 сентябрь — Ми-24ның беренче очышы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1969 ел
1934 елда авиация

1934 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* гыйнвар — Boeing P-26 Peashooter файдалану башы.
* 4 февраль —  Японнарның Mitsubishi A5M палуба истребителе беренче очышы.
* 22 апрель — югославларның Икарус ИК-2 истребителе беренче очышы.
* 2 май — совет эксперименталь ерак бомбалаучы В.Ф. Болховитинов төзегән ДБ-А беренче очышы.
* 17 июнь — совет АНТ-20 беренче очышы.
* 11 июль — совет УТ-2 уку-күнегү очкыч беренче очышы.

### Төгәл даталарсыз
* Г-14 планерның беренче очышы.
* Aero Portuguesa авиакомпаниясына нигез салынган.
* Ala Littoria авиакомпаниясына нигез салынган.
* җәй — ССРБ ерактан бомбага тотучы очкычы ДБ-3 (ЦКБ-26) (очучы-сынап караучы Владимир Коккинаки үтәгән) беренче очышы.

### Авиа һәлакәтләр
* 18 май —  АНТ-20 «Максим Горький» очкычы һәлакәткә тап була. 45 кеше һәлак була.

## Шәхесләр
### Тудылар
* 2 август - Валерий Быковский, ССРБ очучы-космонавты.

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1934 ел
Гусиха (Татарстан)

**Гусиха** — Татарстан Республикасының Спаск районындагы авыл.
 
## Географиясе
Гусиха Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 105 чакрым, ә район үзәге Болгардан көньяк-көнчыгышка таба 33 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 183 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 92,90%,
татарлар — 7,10%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Mariano Raxoy

**Mariano Raxoy Brey**  (ispança  *Mariano Rajoy Brey*, 1955, Santiago-de-Kompostela) - İspaniä säyäsätçese, Xalıq firqäseneñ başlığı (2004 yıldan). İspaniä premyer-ministrı (2011 yıldan).

2000-2003 yıllarda - xökümät vitse-prezidentı.

2001 - 2004 yıllarda - Eçke eşlär ministrı.

2004 yılda saylawlarda ciñelgännän soñ korteslarda oppozitsiäne citäkli.

2008 yılda Xose Luis Sapatero belän parlament saylawlarında ciñelä.

2011 yılda Raxoy citäkçelegendä İspaniä Xalıq firqäse parlament saylawlarında ciñä, tübän palatasında 350 dän 186 urın ala.

## Sıltamalar

* http://www.lamoncloa.gob.es/Gobierno/index.htm 

Төркем:Испания хөкүмәт рәисләреТөркем:Испания сәясәтчеләре
Гидроочкыч

**Гидроочкыч** (инглизчә  *seaplane*)  — очып күтәрелерлек һәм су өслегенә төшәрлек очкыч. Элекке исеме — гидроплан.

## Төрләр

* **Амфибия** — шасси белән очкыч, каты өслеккә һәм су өслегенә төшәрлек очкыч.
* **Очучы көймә** — очкычның фюзеляжы түбәнге өлеше көймә сыман ясалган, су буйлап тиз хәрәкәт итә.
* **Очучы су асты көймә** — су өслегенә төшәрлек һәм су астында хәрәкәт итәрлек очучы аппарат.
* **Чирткечле гидроочкыч** — су өслеге буйлап хәрәкәт итү өчен беркетелгән чирткечләр белән очкыч.
* **Су асты канатлар белән очкыч** — Бе-8
* **Реактив гидроочкыч**, Р-1
* **Шуып баручы реактив гидроочкыч**, Convair F2Y Sea Dart

## Тарих
Беренче очып күтәрелүче гидроочкыч **Гленн Кёртисс** тарафыннан  1909 елда ясалган.

Беренче бөтендөнья сугышында Россия авиа-йөртүчене М-5, М-9 дигән очучы көймәләр белән кулланган.

1930-1940 елларда гидроочкычлар актив файдаланыла, ләкин соңрак җирле очкычлар белән кысрыклап чыгарылган. Төп сәбәбе: су өслеге бик үзгәрүчән һәм дулкыннар очып төшүгә, менүгә бик комачаулый.

Һава аланы булмаган очракта гидроочкычлар хәзер дә кулланыла, аеруча төньяк һәм утрау илләрендә файдаланыла.

Гидроочкычлар очып менү, очып төшү урыны — **гидродром** дип йөртелә.

## Казан гидродромы
Казан шәһәрендә "Казан" дигән гидродром 2006 елда теркәлгән, ул Киров һәм Ленин дамбалары арасында Казансу елгасында урнашкан. Гидродромның бүгенге рәсми статусы билгесез.

Гидродром мәгълүматы:
*КТГ
*N 55гр. 47`57``
*E049гр. 04`59``
*Гомуми мәйдан 60га.
* Элемтә: Казан-Район 118.5, Казан -Түгәрәк 119.4
Хуҗасы ООО "Фирма "МВЕН"

## Моны да карагыз
* Бериев очкычлары

## Әдәбият
*    Александров А. О. Воздушные суда Российского императорского флота 1894—1917. — СПб.:: Б. С. К., 1998. — Т. 1. Аппараты Щетинина и Григоровича. — 111 с. — ISBN 5-88925-038-8
*    Григорьев А. Б. Альбатросы: Из истории гидроавиации. — М.: Машиностроение, 1989. — ISBN 5-217-00604-8
* Казан гидродромы

## Сылтамалар
* проект Летающей Подводной Лодки Ушакова 
* MEMBRANA: Подводные самолёты. Часть первая: глубокие полёты 
* MEMBRANA: Подводные самолёты. Часть вторая: быстрые приводнения 
* В США на дне океана найден гигантский японский подводный авианосец
* ТТХ японского подводного авианосца I-400 Seiran на форуме balancer.ru
* специальный гидросамолёт Айчи M6A Сейран, предназначенный для транспортировки на подлодке I-400 Seiran 
* Видео: История водных самолётов. 

Төркем:Очкычлар
Төркем:Авиация