Тонга

**Тонга патшалыгы**, дөрес әйтелеше **Тоңа патшалыгы**  (тонг. *Tonga*, [ˈtoŋa]) — Тын океанда урнашкан Полинезиядәге дәүләт, 169 утрауны тәшкил итә, шуларның 36ы - халык. Гомуми өслек мәйданы якынча 750 квадрат километр (290 кв.м), Тын океанның көньягында 700 000 квадрат километрдан артык таралган. 2016 елга дәүләтнең 100651 кеше яшәгән, шуларның 70% төп Тонгатапу утравында яши.

## Гомуми мәгълүмат
#### Географик урнашуы
Тонга - Тын океанында урнашкан дәүләт, Фиҗидан көньяк-көнчыгышка таба урнашкан. Өч төп төркем: Тонгатапу, Хаапай һәм Вавау формалаштыручы 150 дән артык утраулардан тора. Ил чылбыр булып төньяктан көньякка таба сузылган.

Тонга төньяк-көньяк сызыкта якынча 800 километр (500 миль) уза. Ул төньяк-көнбатышка Фиджи һәм Валлис һәм Футуна (Франция), төньяк-көнчыгышка Самоа, көнчыгышка Ниу (бу чит ил территориясе), Кермадек (Яңа Зеландия өлеше) көньяк-көнбатышка, һәм Яңа Каледония (Франция) белән әйләндереп алынган. ) һәм Вануату ерак көнбатышка. Бу Яңа Зеландиянең Төньяк утравыннан якынча 1800 километр ераклыкта.

#### Мәйданы
Тонга мәйданы 748 кв. км алып тора.
#### Төп шәһәрләр, административ бүленеш
Илнең башкаласы - Нукуалофа шәһәре (34 мең кеше). Илнең административ-территориаль бүленеше: 5 бүᴫге.

### Дәүләт төзелеше

Тонга - конституцион монархия. Дәүләтнең башы - кәрүл ТаƟфə'ахау Тупоу IV (1965 елның 16 декабреннан бирле хөкем итә). Хөкүмәтнең башы - премьер-министр. Ил Милләтләр Дуслыгына керә.
### Табигать
#### Рельеф
Көнбатыш түтәлнең күпчелек утраулары диңгез дәрәҗәсеннән шактый өстәрәк урнашкан.
#### Геологик төзелеш һәм файдалы казылмалар
Илнең җир эчендә нинди булса да әһәмияткә ия ресурслар юк.
#### Климат
Климат йомшак, уртача температура +24°С һәм уртача явым-төшемнәр нормасы 1905 мм.
#### Туфраклар һәм үсемлекләр
Иң эре утраулар күп санлы пальмалар белән капланган.
#### Хайваннар дөньясы
Күп кош төрләре, утрауларда шулай ук ярканатның (летучая мышь) сирәк төре очрый, ул очучы төлке дип атала.
### Халкы һәм теле
Халкы 108 мең кеше, халыкның уртача тыгызлыгы 1 кв. км - га 144 кеше. Этник төркемнәр: тонгалылар - 98%, башка полинезиялеләр, Яypyпaлылар. Телләр: тонга теле, инглиз теле (икесе дә дәүләт теле).
### Дин
Тонгада өстенлекле  дин  булып торучы христианлыкның төрле формаларын тотучы  диндарлар ил халкының 96 % ын тәшкил итә, шул исәптән, методистлар - 47 %, католиклар - 14 %, Ирекле Тонга Чиркәве тарафдарлары - 14 %, мормоннар (яки Соңгы Көннәр изгеләре) - 9 %, Тонга Чиркәве тарафдарлары - 9%.
* Тонгада ислам

### Кыскача тарихи тасвирлама
Утрауларда беренче Яypyпaлылар булып XVII гасыр башында Голландиялеләр булган. Шуннан соң ике гасыр дәвамында утрауларга күп диңгезчеләр төшкән, шул исәптән Абель Янсоон Тасман һәм җеймс Кук. 1845 елда Тонгада күп санлы граждан сугышлары беткән һәм ил конституцион монархия булып киткән. Яypyпa илләре дәүләтнең нейтралитетын таныганнар. Әмма, 1899 елның 14 ноябре Германия-Британия килешүе буенча Тонга Бөекбритания протектораты булган, бу 1900 елның 18 маенда булган. 1970 елның 4 июненда ил бәйсезлек яулаган.
### Кыскача икътисади тасвирлама
Икътисадның нигезе - авыл хуҗалыгы. Төп экспорт авыл хуҗалыгы культуралары:  пальмасы, бананнар; төп азык-төлек культуралары - батат, маниок, ямс, таро. Урман кисүе. Балыкчылык. Авыл хуҗалыгы чималы эшкәртүе. Чит ил туризмы. Копра, бананнар,  мае, ваниль экспорты.
Акча берәмлеге - паанга.
### Кыскача мәдәният тасвирламасы

#### Мәдәният һәм мигъмарият
*Нукуалофа* Патша (кәрүл) сарае (1865-1867).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Энциклопедичесᴋи справочник, "Все страны мира", Издательство "ВЕЧЕ", 2003.

Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Океанлык илләре
Төркем:Полинезия
Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Тонга