open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фоат Нуретдинов

**Фоат Шәйхетдин улы Нуретдинов** (1938 елның 1 ноябре, Нарат-Елга, Чистай районы, Татарстан АССР, ССРБ) — җиңел атлетика буенча совет һәм Россия тренеры. ССРБ спорт мастеры (1968). ССРБның атказанган тренеры (1991).

## Тормыш юлы
Фоат Нуретдинов 1938 елның 1 ноябрендә Татарстан АССРның Чистай районы Нарат-Елга авылында туа. Ун төрле ярыш белән шөгыльләнгән. ТАССР Чемпионы (1959—1965). 1963 елда Казан дәүләт педагогика институтының физик тәрбия факультетын тәмамлый.

1965 елдан башлап ШВСМ җиңел атлетика буенча тренеры һәм Кургандагы «Труд» ирекле спорт җәмгыяте өлкә советының өлкән тренеры булып эшли. 1975 елда Яр Чаллыга күчеп килә, анда «КАМАЗ» спорт клубының 3 нче балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе директоры булып эшли башлый. 1979 елда «Төзүче» стадионы директоры вазыйфасына күченә, анда 1981 елга кадәр эшли, аннары шәһәрнең төрле спорт оешмаларында тренер була. 1985—1992 елларда Татарстан Республикасы ЦСК спорт комитетының тренеры була. 1989 елдан 1997 елга кадәр Татарстан Республикасының физик культура, спорт һәм туризм комитеты каршындагы Җиңел атлетика федерациясен җитәкли.

1992 елдан 2004 елга кадәр Волгоград физик культура институтының Яр Чаллы филиалында — Кама физик культура институтында эшли. Башта өлкән укытучы, ә 1995 елдан — җиңел атлетика кафедрасы доценты. 2004 елдан башлап «Дельфин» балалар-яшүсмерләр физик әзерлек клубының өстәмә белем бирү педагогы булып эшли.

Нуретдинов тәрбияләнүчеләре арасында иң югары нәтиҗәләргә аның кызы Лилия ирешә — 1992 елгы Олимпия чемпионы, 1991 елгы дөнья чемпионы.

## Бүләкләр һәм мактаулы исемнәр

* «РСФСРның атказанган тренеры» мактаулы исеме (1990).
* «ССРБның атказанган тренеры» мактаулы исеме (1991).
* «Россия дәүләт комитеты спортына 80 ел» медале (2003).

## Искәрмәләр


Төркем:ССРБ атказанган тренерлары
Төркем:Чистай районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:1 ноябрь көнне туганнар
Хисарҗык (Назилли)

**Хисарҗык** () — Төркия Җөмһүриятенең Эгей бүлгесе Айдын иле Назилли илчесенә караган бер авыл ().

## Географиясе
Хисарҗык Төркиянең башкаласы Әнкарадан турыдан 441 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре Истанбулдан 334 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* [Турция // Большая российская энциклопедия : в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] 
* 
* Mahalle Nedir?
* Kısaltmalar Dizini
* 

Төркем:Назилли илчесе авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Төркия торак пунктлары
Төркем:Төркия авыллары
Хорту (Эрегъли)

**Хорту** () — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Конья иле Эрегли илчесенә караган бер мәхәллә ().

## Географиясе
Хорту Төркиянең башкаласы Әнкарадан турыдан 277 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре Истанбулдан 571 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. 
* 
* Mahalle Nedir?
* Kısaltmalar Dizini

Төркем:Эрегли илчесе мәхәлләләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Төркия торак пунктлары
Төркем:Төркия мәхәлләләре
Татарстан гарәпләре

**Татарстан гарәпләре** ( (ʿarab)) — гарәп халкының бүгенге Татарстан Республикасы территориясендә яши торган территориаль төркеме.

## Таралышы
2010 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча Татарстан Республикасы территориясендә үзләрен гарәп дип атаучыларның саны 271 кеше тәшкил иткән.  2002 елда Татарстан территориясендә 206 гарәп кешесе яшәгән. Татарстан гарәпләренең күбесе, Татарстанның башкаласы булган Казанда яши.

## Тарих
Татарстан гарәпләренең күбесе Казан университетларында укучы студентлар булып торалар. «Гарәп студентлары берлеге» төбәк иҗтимагый оешмасы 2007 елның 20 гыйнварында оеша һәм шул ук вакытта Татарстан халыклары Ассамблеясы составына керә.  Союзга, нигездә, Россия Федерациясе гражданнары булмаган чит ил студентлары керә. Оештыру зарурлыгы чит ил студентларының укуга, көнкүрешенә, ялына, интеллектуаль һәм мәдәни дәрәҗәне күтәрүгә, физкультура һәм спорт белән шөгыльләнүгә, медицина хезмәте күрсәтүгә, хокукый һәм социаль яклауга бәйле проблемаларны хәл итү өчен берләшергә омтылуы белән бәйле була. 

Татарстан Республикасы гарәп студентлары берлеге ел саен Ураза, Корбан бәйрәме, Әниләр көне кебек чаралар уздыра. «Татарстан Республикасы гарәп студентлары берлеге» региональ иҗтимагый оешмасы эшчәнлегендә Кувейт Ислам Фәннәр Академиясе җитәкчесе һәм Кувейт икътисад министрлыгы вәкиле катнаша. ТР гарәп студентлары берлеге Казан шәһәренең чит ил студентлары һәм аспирантлары ассоциациясе белән тыгыз хезмәттәшлек итә. Оешма әгъзалары Халыклар дуслыгы йорты һәм Татарстан халыклары Ассамблеясе чараларында катнаша, шул исәптән федераль миграция хезмәте идарәсе һәм эчке эшләр министрлыгы вәкилләре белән түгәрәк өстәлләрдә катнашуга аерым игътибар бирәләр. 

1999 елда РАО һәм Татарстан академиясе академигы Мәхмүтов Мирза Исмәгыйль улы тәкъдиме буенча, шулай ук Казан шәһәрендә ТАРИ Гыйльми советы ярдәме белән «Әл-Хадара» гарәп мәдәнияте үзәге оештырыла. Башкарма директоры  булып педагогика фәннәре докторы, профессор Әл-Аммари Мөхәммәд Салех торган.

«Әл-Хадара» гарәп мәдәнияте үзәге гарәп мәдәнияте, гарәп илләре һәм гарәп теле белән кызыксынуны формалаштыру максатыннан оештырылган. Бүгенге көндә ул Татарстан Республикасында иң эре һәм бердәнбер арабистика үзәге булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Гарәпләр
Төркем:Татарстан халыклары
Кушнаренко мәдәнияте

**Кушнаренко мәдәнияте** — Көньяк Урал буендагы тимер гасыр археологик мәдәнияте. 1955-1959 елларда Кушнаренко каберлегендә (Башкортстан) алып барылган казу эшләренә нигезләнеп, беренчетапкыр В. Ф. Генинг тасвирлаган.

VI — VIII гасырларда Кама арты территориясендә, Агыйдел, Кама һәм Ык елгалары бассейнында барлыкка килгән. Бу мәдәният VI гасыр уртасында Урал арты һәм Көнбатыш Себер урман-дала регионнарыннан килгән дип санала.  VIII гасырда Уралдан көнбатышкарак башка угыр төркемнәреннән  Караякуп мәдәнияте барлыкка килгән. Кушнаренково тораклыкларыныж Ык елгасы бассейнында берничә каберлеге, шул исәптән Такталачык (ТР, Актаныш районы), Имәнле (ТР, Минзәлә районы), Мәлләтамак (Мөслим районы) җирлегендәге калдыклары билгеле.

Археологлар, бу кабиләләр иртә чор тормышында (VI—VIII гасырларда) курганнарда кардәшләренең башларын төньякка каратып җирләгәнен ачыклаган. Мәетләрнең баш сөяге — ясалма деформацияләнгән. Соңыннан мәетләрнең башын көнбатышка каратып салганнар. Каберлекләрдә корал, ат җигү кораллары, төрле бизәнгечләр һәм керамика калдыклары табылган. Утырган урыннарында да шактый керамика табылган. Бөтен савыт-саба әвәләп эшләнелгән, төпләре түгәрәк, формалары чүлмәк яки бомба сыман булган. Аларның юка гына булуы һәм нәфис бизәкләре игътибарга лаек.

Кушнаренко мәдәниятен йөртүчеләрне галимнәр күчмә угырлар белән бәйлиләр. Е. А. Халикова, А. Х. Халиков, В. А. Иванов аларны маҗарлар дигән. Н. А. Мәҗитов кушнаренко мәдәниятен йөртүчеләрне башкортларның борынгы ата-бабалары дип атый.

## Әдәбият

* *Генинг В. Ф.* Южное Приуралье в III—VII вв. н. э. // Проблемы археологии и древней истории угров. М., 1972.
* *Генинг В. Ф.* Памятники у с. Кушнаренково на р. Белой // Исследования по археологии Южного Урала. Уфа, 1977.
* *История татар. Том I*. Народы степной Евразии в древности. Казань: Рухият, 2002. 552 с.
* *Казаков Е. П.* Памятники Кушнаренковского типа на территории Татарии // Тез. докл. итог. науч. сессии за 1972 г. / АН СССР. Казан. ин-т яз., лит. и истории. Казань, 1973. С. 130—131.
* *Казаков Е. П.* О кушнаренковских памятниках на территории Татарии // Вопросы археологии Урала. — Свердловск, 1981. — Вып. 15. — С. 136—140.
* *Казаков Е. П.* Коминтерновский II могильник в системе древностей эпохи тюркских каганатов: [Респ. Татарстан] // Культуры Евразийских степей 2 пол. I тыс. н. э.: (вопросы археологии). Самара, 1998. С. 97-150.
* *Казаков Е. П.* Кенотафы эпохи Тюркских каганатов в низовьях р. Камы // Древности Востока. М., 2004. С. 76-85.
* *Мажитов Н. А.* Южный Урал в VII—XIV вв. М., 1977.
* *Матвеева Г. И.* О культурном и хронологическом соотношении памятников кушнаренковского и караякуповского типов // Средневековая археология евразийских степей. Материалы Учредительного съезда Международного конгресса. Том 2. Казань, 2007.
* *Археология Южного Урала*: уч.пособ. Стерлитамак, 1993.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Из серии «Альметьевская энциклопедия». Альметьевск. Тарих.

Төркем:Археологик мәдәниятләр
Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Маҗар кабиләләре
Борис Егоров

**Борис Григорьевич Егоров** (1917 елның 20 июне, Спас, Казан губернасы — 1995 елның 29 октябре, Мәскәү) — совет хуҗалык, дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).

## Тормыш юлы
Борис Егоров 1917 елда Казан губернасының Спас шәһәрендә (хәзер Татарстан Республикасының Болгар шәһәре) туган.

1938 елдан — хуҗалык, иҗтимагый һәм сәяси эшчәнлек алып бара. 1938—1990 елларда — Харьков һәм Сталинград завод конструкторлык бюролары инженер-конструкторы, җыю цехы мастеры, баш конструктор бүлегендә әйдәп баручы конструктор, ОКБ-1 башлыгы, Барнаул шәһәрендәге «Трансмаш» заводының баш конструкторы, Үзәк конструкторлык бюросы конструкторы.

ССРБ Югары Советы Президиумының 1966 елның 9 июлендәге Указы белән Борис Егоровка Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» алтын медале тапшырылып, Социалистик Хезмәт Каһарманы исеме бирелә.

Коллектив составында газогенератор буксир катерын уйлап тапкан һәм серияле җитештерүгә керткән өчен 1952 елгы Сталин премиясенә лаек була.

1995 елда Мәскәүдә вафат була.

## Бүләкләр

* Социалистик Хезмәт Каһарманы;
* Сталин премиясе (1952);
* Ленин ордены;
* Октябрь Инкыйлабы ордены;
* Кызыл Йолдыз ордены;
* Хөрмәт Билгесе ордены.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1995 елда вафатлар
Төркем:29 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1917 елда туганнар
Төркем:20 июнь көнне туганнар
Төркем:Спас районында туганнар
Александр Мурзин

**Мурзин Александр Николаевич** (19.08.1885, Мәскәү — 22.12.1954, Казан) — совет галиме, табиб, РСФСР-ның атказанган фән эшлеклесе.

## Биографиясе
1885 елның 19 августында Мәскәү шәһәрендә хезмәткәрләр гаиләсендә туган. Мәскәү университетын табиб дәрәҗәсендә (1909, тик бишле билгеләренә генә) тәмамлаган.

Калуга губернасының Подбужье авылында участок земство табибы, шуннан Мәскәү губернасының Богородск өязендә туку фабрикасы табибы булып эшли.

1913-1925 елларда Сарытау университетының күз клиникасы ординаторы һәм ассистенты. 1924 елда «Операция Эллиота» темасы буенча докторлык диссертациясе яклый.

1925 елдан бирле Урта Азия дәүләт университетының (Ташкент) күз авырулары кафедрасы профессоры һәм мөдире. Каракалпакстанда, Хорезм, Кашкадәрья һәм башка өлкәләрдә трахома, глаукома һәм конъюнктивитлы дәвалау өчен офтальмология үзәкләре оештыра.

1932 елдан Казан табибларның белемен күтәрү дәүләт институтының  күз авырулары кафедрасы мөдире һәм Казан трахома фәнни-тикшеренү институты директоры. Казан табибларның белемен күтәрү дәүләт институтының күз клиникасын һәм гыйльми-тикшеренү институтын берләштерүгә ирешә. Сугыш чорында — эвакуацион госпитальләр консультанты.

1951 елдан Казан дәүләт медицина институтының күз авырулары кафедрасы мөдире.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
 РСФСР-ның атказанган фән эшлеклесе (1941),

 Ике Ленин ордены,

 «Мактау билгесе» ордены,

 ике медаль,

 «Сәламәтлек саклау отличнигы» билгесе.

## Басмалары

* Трахома [Текст] / Заслуженный деятель науки проф. А. Н. Мурзин. — Москва : Медгиз, 1942. — 26 с.; 20 см.
* Комбинированные огнестрельные повреждения орбиты, носа и придаточных пазух. К., 1943;
* Руководство для работников трахоматозных пунктов. М., 1944;
* Современное состояние вопроса о лечении трахомы // Сб. тр. Врачебно-санитарной службы Казан. ж.д. 1950. Вып. 3.

## Чыганаклар

* Казанский государственный медицинский университет (1804—2004 гг.): Заведующие кафедрами и профессора: Биографический словарь/В. Ю. Альбицкий, М. Э. Гурылева, Н. Х. Амиров и др. Под ред. В. Ю. Альбицкого, Н. Х. Амирова. — Казань: Магариф, 2004. — 472 с.: портр.
* Профессор Александр Николаевич Мурзин // Вестн. офтальмологии. 1940. № 5;
* Казанский ГИДУВ им. В. И. Ленина (1920—1990). К., 1990.
* Вейс, А. С. Александр Николаевич Мурзин. [Офталмолог. Некролог]. Офталмол. журнал, 1955, No 3, с. 191—192

Төркем:19 август көнне туганнар
Төркем:1885 елда туганнар
Төркем:22 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1954 елда вафатлар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:31 август көнне туганнар
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Казан университеты профессорлары
Коллар авыл җирлеге (Югары Ослан районы)

**Коллар авыл җирлеге** () — Татарстанның Югары Ослан районындагы муниципаль берәмлек.

Административ үзәге булып Коллар авылы тора.

## Тарихы
Авыл җирлегенең статусы һәм чикләре «Югары Ослан муниципаль районы "муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында" 2005 елның 31 гыйнварындагы 19-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы белән билгеләнгән. 

## Халык саны

## Авыл җирлеге составы

## Икътисады
«Кураловский совхозы» 1918нче елда барлыкка килә. 1970нче елда ул ТАССР ның иң эре хуҗалыгы итеп санала башлый. Авыл хуҗалыгы мәйдваны - 1274 га, ашлык җирләре – 9721 га тәшкил итә. Үзенең җитештерүчәнлеге һәм экономик күрсәткечләре белән дан тоткан. Кураловода республикада беренчеләрдән булып фермалардагы хезмәтне механизациялиләр, хезмәтне оештыруның “щекинский” методын кертәләр. 1980 нче елларда бик күп социаль-мәдәни объектлар төзелә. Терлек, дуңгыз тоту алга китә. Икмәкнең уңышы – 15-20 ц га җитә. Сөт җитештерү 1 сыердан 3000 кг га якын була. 1997 нче елда кырлар мәйданы – 4649 га, икмәкне җитештерү – 26,7 ц була.

2003 нче елның апрелендә Куралово җирләренә инвесторлар – “Красный Восток” пиво җитештерү компаниясе килә һәм “Кураловский” совхозы аның бер өлеше генә булып кала.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Төркем:Югары Ослан районы авыл җирлекләре
Acremoniella rugulosa

**Acremoniella rugulosa** — гөмбәләр төре.  өлеше булып тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Bisby F.A., Roskov Y.R., Orrell T.M., Nicolson D., Paglinawan L.E., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., Baillargeon G., Ouvrard D. (red.) (19 december 2011). ”Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.”. Species 2000: Reading, UK. Läst 24 september 2012.

Төркем:Әлифба буенча гөмбәләр
Нина Попова

**Нина Георгиевна Попова** (1945 елның 20 марты, Бөгелмә, Татарстан АССР, ССРБ) — совет һәм Россия театр, кино һәм телевидение актрисасы. РСФСРның атказанган артисты (1984).

## Тормыш юлы
Нина Попова 1945 елның 20 мартында Бөгелмәдә туа.

1966 елда МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлый (курс җитәкчесе — Александр Михайлович Карев). Шул ук елдан башлап Попова Борис Равенских чакыруы буенча килгән Пушкин исемендәге Мәскәү драма театры сәхнәсендә чыгыш ясый. Шулай ук Яблочкин исемендәге Үзәк актёрлар йортында да уйный.

Экраннарда аның «Көннән-көн» совет телесериалында Женя Якушева образы аеруча танылган. Кинода дебюты Владимир Беренштейнның «Нейтраль сулар» фильмында Ирина ролен башкарганда була.

## Бүләкләр

* РСФСРның атказанган артисты (1984);
* «Мәскәүнең 850 еллыгы истәлегенә» медале (1997);
* II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2001);
* Курский һәм Рыльский Митрополиты Рәхмәт хаты (2016);
* Мәскәүгә лаек хезмәте өчен аерым хөрмәтләү билгесе (2017);
* «Хезмәт ветераны» медале (2010);
* Дуслык Ордены (2020);
* «Рус классикасын Ватан сәхнәсендә саклаган өчен» РСФСРның халык артисткасы Лозицкая исемендәге диплом (2020).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Нина Попова театр сайтында
* 

Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлаучылар
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:Россия телевидение актрисалары
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:ССРБ актрисалары
Төркем:Дуслык ордены (Русия) кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Россия театр актрисалары
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Бөгелмәдә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1945 елда туганнар
Төркем:20 март көнне туганнар
Надежда Лихачёва

**Надежда Сергеевна Лихачёва** (1995 елның 18 августы, Бөгелмә, Татарстан) — Казакъстан (2018 елга кадәр — Россия) авыр атлетчысы, 2012 елгы дөнья беренчелеге җиңүчесе, 2015 елгы Европа чемпионаты призёры, 2018 елгы дөнья чемпионаты призёры, Россиянең халыкара класслы спорт мастеры.

## Карьера
Надежда Лихачёва 1995 елның 18 августында Татарстанның Бөгелмә шәһәрендә туа. 2010 елда спорт белән шөгыльләнә башлый. Бөгелмәнең «Юность» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә тәрбияләнүче. Пауэрлифтинг буенча тренер әнисен спортка яздырырга күндергән. Россиядә чыгыш ясаганда Татарстан Республикасын (Бөгелмә шәһәрен) һәм Мәскәүне тәкъдим иткән.

2012 елда Словакиядә узган Дөнья беренчелегендә 1 нче урынны яулаган (63 кг га кадәр). 2014 елгы дөнья чемпионатында гомуми авырлыгы 239 кг булган 10 нчы нәтиҗә генә күрсәтә.

2015 елгы Европа чемпионатында, Россия өчен чыгыш ясаганда, 63 кг га кадәр авырлык категориясендә, гомуми 223 кг нәтиҗә белән, йомгаклау икенче урынында була. Ыргылып күтәрүдә һәм этеп күтәрүдә икенче нәтиҗә күрсәтә һәм кече көмеш медальләр яулый.

2018 елда спорт гражданлыгын алыштыра һәм Казакъстан өчен көрәшә башлый.

2018 елның ноябрь башында Ашкабадта узган дөнья чемпионатында 71 кг га кадәр авырлык категориясендә Казакъстан спортчысы 242 кг га кадәр авырлык категориясендә абсолют бакыр медаль яулый. Шул ук вакытта ыргылып күтәрүдә 112 кг штанга авырлыгында кече көмеш медаль яулый.

2019 елның февралендә тыелган препаратны кулланган өчен 4 елга дисквалификацияләнгән.

2012 елда Россия Федерациясендә Халыкара класслы спорт мастеры, ә 2018 елда Казакъстанда Халыкара класслы спорт мастеры исемен ала.

## Искәрмәләр


Төркем:Бөгелмәдә туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1995 елда туганнар
Төркем:18 август көнне туганнар
Чалты (Чаршамба)

**Чалты** () — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Самсун иле Чаршамба илчесенә караган бер мәхәллә ().

## Географиясе
Чалты Төркиянең башкаласы Әнкарадан турыдан 351 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре Истанбулдан 640 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* [Турция // Большая российская энциклопедия : в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] 
* 
* Mahalle Nedir?
* Kısaltmalar Dizini

Төркем:Чаршамба илчесе мәхәлләләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Төркия торак пунктлары
Төркем:Төркия мәхәлләләре
Леонард Мөхәммәтҗанов

**Леонард Мөхәммәт улы Мөхәммәтҗанов** (1941 елның 8 гыйнвары, Бөгелмә, Татарстан АССР — 2019 елның 6 ноябре, Ульяновск, Россия) — совет туплы хоккейчысы, чирәмдәге хоккейчы, капкачы, ССРБ атказанган спорт мастеры (туплы хоккей, 1973), дөнья чемпионы (1973).

## Тормыш юлы
Леонард Мөхәммәтҗанов 1941 елның 8 гыйнварында Татарстан АССРның Бөгелмә шәһәрендә туа. 1955 елда Казанның «Спартак» яшүсмерләр командасында туплы хоккей уйный башлый. Туплы хоккейдан тыш яшь чагында баскетбол белән дә уңышлы шөгыльләнә.

«Спартак» һәм «Ракета» (икесе дә — Казан) осталары өчен 1962 елның февраленә кадәр чыгыш ясый.

Биш сезон дәвамында СКА (Свердловск) клубы капкасын саклаган, аның белән 1966 елда ССРБ чемпионы, 1965 һәм 1967 елларда ССРБ чемпионатларының көмеш призёры була.

1967 елда Ульяновск «Волга»сына күчеп, көмеш (1972) һәм ике тапкыр бакыр (1976, 1977) ССРБ чемпионатлары призёры була. Ике тапкыр (1972, 1973) сезонның иң яхшы капкачысы дип таныла.

ССРБ җыелма командасына җәлеп ителә, аның составында 1973 елда дөнья чемпионы була. Аңа капиталистик илләргә бару тыелгач, 1975 елда җыелма команда өчен чыгыш ясавын тәмамлый.

Шулай ук Ульяновск «Волга»сы өчен чирәмдәге хоккей уйнаган (1969—1978), ССРБ чемпионы (1970, 1974). ССРБ җыелма командасында (1969).

Карьерасын тәмамлагач, Ульяновскта «Заря» балалар командасы тренеры булып эшли (1981—1987). 1987 елдан Спорт әзерлеге үзәгендә капкачыларны әзерләү белән шөгыльләнә. Мөхәммәтҗанов җитәкчелегендә «Заря» 1985 елда «Плетёный мяч» турнирының икенче призёры була.

## Казанышлар

### Туплы хоккей

*  ССРБ чемпионы: 1966 
*  ССРБ чемпионатының көмеш призёры: 1965, 1967, 1972 
*  ССРБ чемпионатының бакыр призёры: 1976, 1977 
*  РСФСР халыклары спартакиадасы җиңүчесе: 1970 
*  Дөнья чемпионы: 1973
* 2 тапкыр сезонның иң яхшы 22 уенчысы исемлегенә кергән: 1972, 1973
* Сезонның иң яхшы капкачысы: 1972, 1973
* Дөнья чемпионатының иң яхшы капкачысы: 1973
* Дөнья чемпионатының символик җыелмасы: 1973
* «Волга» символик җыелмасы: 2000, 2006, 2007

### Чирәмдәге хоккей

* ССРБ чемпионы: 1970, 1974
* ССРБ чемпионатының көмеш призёры: 1972, 1976
*  ССРБ чемпионатының бакыр призёры: 1975
* Сезонның иң яхшы капкачысы: 1972, 1974

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* 
* 

## Сылтамалар

* Легенды нашего хоккея. Леонард Мухаметзянов
* Леонард Мухаметзянов: С Ивлиевым познакомился 25 лет назад
* В Ульяновске умер Леонард Мухаметзянов

Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Сембердә вафатлар
Төркем:2019 елда вафатлар
Төркем:6 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Бөгелмәдә туганнар
Төркем:1941 елда туганнар
Төркем:8 гыйнвар көнне туганнар
Дмитрий Постников

**Дмитрий Васильевич Постников** (1921 елның 12 июне, Бөгелмә, Татарстан АССР — 2013 елның 8 сентябре, Уфа) — совет галим-геологы, геология-минералогия фәннәре кандидаты.

## Тормыш юлы
Дмитрий Постников 1921 елның 12 июнендә Татарстан АССРның Бөгелмә шәһәрендә туа. 1939 елда мәктәпне яхшы билгеләргә тәмамлагач, Ленинград политехник институтына имтихансыз кабул ителә. Бер ай гына укыгач, өч айлык тизләтелгән хәрби укуга алына, аннан фронтка элемтәче итеп артиллерия полкына җибәрелә.

Кышкы сугышта катнашучы. Маннергейм сызыгында барган сугышларда катнашкан, килешүдән соң Эстониягә походта катнаша. Бөек Ватан сугышы башланганда ук яралана, 1941 елның июнь азагында әсирлеккә эләгә. Хәрби әсирләр өчен лагерьда дизентериянең авыр формасы белән авыра, соңрак АКШ хәрби авиациясе бомбардировкасы вакытында яралана. Ярылган баш һәм инфекция белән Мемминген шәһәре госпиталенә эләгә, анда өч операциядән соң табиб Цеприце аны дәвалый. 1945 елда, АКШ армиясе хәрби әсирләр өчен лагерьны азат иткәч, туган авылына кайта, анда тикшерү уза һәм берничә ай яралану һәм әсирлектә булу нәтиҗәләреннән дәваланган.

1945 елның октябрендә «Татнефтеразведка» трестының үзәк фәнни-тикшеренү лабораториясенә, В. И. Троепольский лабораториясенә укырга керә. 1958 елда Брест янындагы сугышларында һәм фашистларга каршы оешмада дошман әсирлегендә катнашканы өчен орден белән бүләкләнә. Аннары Уфада, ССРБ фәннәр академиясенең башкорт филиалының геология институтында эшли. 1977 елда тектоника лабораториясенә эшкә күчә, шарьяжлар буенча белгеч була. ССРБ таркалганнан соң РФА УНЦ геология институтында эшли. Үлгәнче сугыш еллары турында хатирәләр бастыра.

### Бүләкләр

* Кызыл Йолдыз ордены (1958).

## Басмалар
Дмитрий Постников барлыгы 100дән артык фәнни мәкалә һәм 5 монография бастырган.

* Литология терригенной формации девона Юго-Западной Башкирии: (Белебеевско-Шкаповский район): Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата геолого-минералогических наук / Казан. ордена Труд. Красного Знамени гос. ун-т им. В. И. Ульянова-Ленина. Уфим. нефт. науч.-исслед. ин-т УфНИИ. - Уфа: [б. и.], 1958. - 13 с.; 22 см.

## Әдәбият

* *[[:ru:Камалетдинов, Мурат Абдулхакович|Камалетдинов М. А.]]* Дмитрий Васильевич Постников (судьба солдата и учёного). 2012.

## Искәрмәләр


Төркем:Совет-фин сугышында (1939-1940) катнашучылар
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:2013 елда вафатлар
Төркем:8 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1921 елда туганнар
Төркем:12 июнь көнне туганнар
Төркем:Бөгелмәдә туганнар
Төркем:Геологлар
100 Ел (Адыяман)

**100. Ел** () — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Адыяман иле Адыяман илчесенә караган бер авыл ().

## Географиясе

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. 
* 
* Mahalle Nedir?
* Kısaltmalar Dizini
* 

Төркем:Адыяман илчесе авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Төркия торак пунктлары
Төркем:Төркия авыллары
Адаклы (Бингөл)

**Адаклы** () — Төркия Җөмһүриятенең Көнчыгыш Анатолия бүлгесенең Бингөл иленә караган бер илчәдер.

## Географиясе
Адаклы Төркиянең башкаласы Анкарадан көньяк-көнчыгышка таба 652 чакрым ераклыкта урнашкан..

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Турция // Большая российская энциклопедия : в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. 
* 
* 

*
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Бингөл иле илчәләре
Төркем:Төркия илчәләре
Профилактик медицинасы

Борынгы заманнарда шәһәрне дошманнан саклау өчен биек таш коймалар төзегәннәр, тирән канаулар казыганнар. Дошман җимергән шәһәрне яңадан төзегәнче, вакытында саклык чаралары күрүне ата-бабаларыбыз уңайрак күргәннәр. Авырулар белән дә эшләр шулай. Мәкерле чир гәүдәне һәм рухны яулап алганчы, алдан саклану чараларын күрү яхшырак. Авырулардан бу рәвештә саклану, ягъни профилактика — чирнең килеп чыгу сәбәпләрен, үсеш шартларын бетерә торган һәм шулай ук патологик реакцияләр китереп чыгарырга сәләтле көнкүреш мохит тәэсиренә  организмның бирешмәүчәнлеген күтәрүгә юнәлтелгән социаль, гигиена, тәрбия һәм медицина чаралары системасы ул.

Профилактика чараларының беренчесе—сәламәт тормыш рәвеше алып бару. Бу төшенчәгә нәрсә керә? Беренче чиратта—гигиена. Боларга тәнеңне чиста тоту, душ керү, чыныгу, уку, эш, тирә-як мохит гигиенасы керә. Ягъни организмны тыштан да, эчтәндә ныгытучы һәрнәрсә профилактика чарасы булып исәпләнә. Организмга дөрес ял бирү мөһим, чөнки бик күп авырулар ару нәтиҗәсендә барлыкка килә бит. Ә балаларга ял тагын да кирәгрәк, ялыктыргыч мәктәп дәресләреннән соң бигрәк тә.

Сәламәт тормыш рәвеше авырулардан яхшы саклану чарасы ул, тик барысыннан да түгел. Кайбер инфекцион авырулардан саклану өчен прививка ясыйлар. Бу — составына үтерелгән яки тере, ләкин көчсез­ ләндерелгән микроорганизмнар кергән препаратлар. Алар авыруга китерә алмый, ә организмны кирәкле антитәнчекләр ясауга мәҗбүр итәләр.
Мәсәлән, организмга кызамыкка каршы вакцина керткәндә, кызамык авыруына каршы антитәнчекләр ясала һәм бу вирус белән очрашканда,  кеше авырып китми.

Авыру һәм кеше... Кеше һәм авыру... Бу сугышны хәтерләтә. Бер мәзәк гыйбарә искә төшә: «Кем тартмый да, эчми дә, шул сәламәт килеш үлә». Чынлыкта бу начар түгел. Адәм баласы дөньяда мәңге тормый, бу 5 тормышны сәламәт уздырган кешегә кызыгырга гына кала. Чөнки ул авырулар белән барган сугышта җиңеп чыккан.
Авырулар кешене һәрвакыт эзәрлекли, чирнең матди асылын җиңеп булмаса да, мораль рәвештә җиңү зарур. Кеше күңел күтәренкелеген \ сакласа, рухы нык булса, аңа бер чир дә куркыныч түгел.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Авыз куышлыгында яман шеш

Авыз куышлыгын халыкта гади генә итеп авыз дип йөртәләр. Авыз берничә өлештән тора. Аңа иреннәр, яңаклар эче, тешләр, казналыклар, тел, авыз төбе һәм аңкау керә. Йомшак аңкау, тамак һәм миндальсыман бизләр авыз куышлыгының арткы ягын тәшкил итә. Селәгәй бизләре эшләп чыгарган сыеклык авыз эчен кибүдән саклый һәм ашаган ризыкны эшкәртергә булыша.

Авыз эчендәге яман шеш лимфа юллары буйлап тарала. Түбәндәге симптомнар авыруның беренче билгеләре булып тора:

авыз эчендә кан саркыган һәм төзәлми торган яра барлыкка килү;

яңакның эчке ягында тел белән тигәч сизелә торган шеш кебек төерләр а үсеп чыгу;

иреннәрдә, уртта, авыз төбендә аксыл яки кызгылт тимгелләр барлыкка килү;

тамакка нәрсәдер утырган кебек тойгы барлыкка килеп, борчып йөрү;

чәйнәү һәм йоту үзгәрү, казналыкны яки телне йөртү авыраю;

 телнең яки авыз эчендәге башка өлешләрнең сизү сәләте кимү.

Әлбәттә, бу билгеләрнең барысын да яман шеш авыруына гына хас дип булмый. Шулай да мондый үзенчәлекләр сизелү белән табибка күренү урынсыз булмас. Табиб җентекләп тикшергәннән соң, диагноз куеп, катлаулы авыру булмаган очракта дәва билгели. Яман шеш барлыгына шик туса, онколог-табиб белән киңәшләшеп, өстәмә тикшерүләр уздырыла.

Бу очракта дәвалау шешнең зурлыгына, кайда урнашуына һәм таралуына карап билгеләнә. Ул хирургия, нур куллану яки икесен дә бергә куллану ( юлы белән башкарыла. Оператив дәвалаудан башка, дарулар (консерватив юл) белән дәвалау очраклары да бар. Операция ясаганнан соң, кайбер : очракларда, лимфа бит тукымаларына җыелып, йөз шешеп чыга һәм ул шеш тиз генә кайтмый тора. Авыз эчен нур белән дәвалаганда селәгәй килү азая, авыруның авызы кибә. Андый вакытта суытылган эчемлекләр, махсус чәйнәгеч куллану һәм авызны әледән-әле чайкап тору аның . корылыгын бетерергә ярдәм итә. Селәгәй кимү аркасында ризыкның  тешләргә ябышып тору вакыты арта, ә бу исә урт һәм теш бозылуын 1 көчәйтә, авыздан тәмсез ис килүгә китерә. Шуңа күрә авыз куышлыгын чистартып тору шарт. Авызны селтеле һәм аз тозлы сулар белән чайкау начар исне бетерә, тешләрне бозылудан саклый. Ашау-эчүгә дә игътибар итәргә кирәк. Күпчелек авыруларга аз-азлап (көненә 5-6 тапкыр) йомшак, сусыл ризык ашарга киңәш ителә. Парда пешерелгән ашамлыклар, сөт ризыклары, йомырка тәбәсе бик җиңел ашала һәм йотыла.

Статистика авыз куышлыгындагы яман шешнең ир-атларда күп вакытта 45 яшьтән соң башлануын күрсәтә. Тәмәке тарту, аракы эчү һәм ризыкны кайнар килеш ашау да күп вакытта шеш ясалуның сәбәбе булып тора.

Кояшта кызыну, озак вакыт ачык һавада булу иреннәрнең зарарлануына китерә. Кояштан саклаучы кремнар, бәлзәмнәр куллану куркынычны киметә. Күп санлы тикшеренүләр авыз куышлыгындагы яман шешнең йогышлы булмавын, ягъни бер кешедән икенчесенә күчмәвен раслый.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Теш ташы

**Теш ташы** — аксым-кристаллоид-известьлы утырма ул. Аны микро­ организмнар, азык калдыклары, лайлалы тышчадан аерылып киткән эпителийләр тәшкил итә. Аның составында органик матдәләр—18-20 %, ә неорганик матдәләр (кальций, магний, кремний, тимер тозлары һәм башка элементлар) — 80-82 % була.

Иң әүвәл теш төбендә аксым матдәсе — муцин, ризык калдыклары, лай­ лалы тышчадан кубып төшкән күзәнәкләр, микроорганизмнардан торган йомшак утырма туплана башлый. Регуляр рәвештә чистартып тормаганда, йомшак утырма өстенә известь тозлары «ябыша» һәм болар барысы теш ташына әверелә.

Бу процесс төрле кешедә төрлечә бара һәм матдәләр алмашына, шулай

ук авыз куышлыгының чисталыгына бәйле. Тешләргә таш утыру авыз куышлыгына, аңкауга тискәре йогынты ясый, ялкынсынуга, авыздан начар | ис килүгә китерә.

Шуны хәтердә тотарга кирәк: ташларны алдыру өчен, елына 2 тапкыр стоматологка күренү зарур.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Стоматология темасына мәкаләләр исемлеге

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Стоматология
Теш кариесы

**Теш кариесы** — киң таралган авыру. Дөньяның төрле илләрендә ул 80 %, хәтта 99 % ка кадәр кешеләрнең тешләрен зарарлый. Бу халәт ва­ кытында тешләрнең каты тукымалары бозыла. Авыруга китерүче сә­ бәпләр — йөкле вакытта ана кешенең сыйфатлы тукланмавы, сабыйны ясалма тукландыру яки дөрес тукландырмау, баланың озак һәм еш авырып торуы, А, В1 В6, В3 витаминнары җитешмәү, ризыкта һәм эчә торган суда төп микроэлементларның аз булуы. Болар барысы да тешләрнең үсешенә һәм минераллашуына тискәре йогынты ясый, тешләрнең кариес белән зарарлануына китерә. Тешләрнең күп санлы кариес белән бозылуы организмның көчсезләнүенә һәм гомуми авыруларның бик еш кабатланып торуына сәбәп булганлыгы да билгеле. Кариес барлыкка килүдә урынлы факторлар, төкеректәге, авыз куышлыгындагы микроблар эшчәнлеге продуктларының тискәре йогынтысы әһәмиятле роль уйный.

Балаларның тешләре бозылуы баллы әйберләрне артык күп ашаудан килә дигән фикер таралган. Монда хаклык та бар. Конфет һәм баллы ризыкларны иртәнге һәм төшке аш арасында ашау бигрәк тә зыянлы.

Балаларның аппетиты югала, нәтиҗәдә, туклануның сыйфаты кими.

Балалар барлык кирәкле туклыклы матдәләрне ала алмыйлар, бу үз чиратында тешләрнең минераллашуына тискәре йогынты ясый. Статистика күрсәткәнчә, конфетлар, леденецлар белән артык мавыккан балаларның тешләре кариеска тизрәк бирешүчән икән.

Кариес ничек барлыкка килә соң? Алдан теш эмаленең өслеге зарарлана, анда «акбурлы тап» (меловое пятно — кариесның башлангыч стадиясе) барлыкка килә. Бу процесс авыртусыз бара, кагыйдә буларак, аны сизмиләр.

Авыруның бу стадиясендә туклану режимын үзгәртеп, витаминнарга, фосфор һәм кальций тозларына бай (эремчек, балык, борчак һ.б. ризыклар) ашасаң, әзер кальций, фосфор препаратларын куллансаң, теш бозылу процессын туктатып торырга була әле. Шушы ук периодта тешләрне составында фтор, фосфатлар, стронций булган махсус теш пасталарын кулланырга кирәк.

Әгәр теш бозылуы дәвам итсә, микроблар тәэсире белән теш алга таба җимерелә, аның өслегендә тишек ясала. Авырту сизелә башлый: салкынга, баллыга, кайнарга, тозлы ризыкларга, суга реакция барлыкка килә.

Авыруның бу стадиясендә тешкә пломба салу, авыртудан, тешнең алга таба җимерелүеннән коткара. Дәвалау никадәр алданрак башкарылса, шуның кадәр яхшырак.

Әгәр шушы периодта табибка бармасаң, теш җимерелүен дәвам итәчәк, микроблар дентин аша пульпага кереп, аны ялкынсындыралар, бу пульпит дигән авыруга китерә. Бу чир авыруларның хәтеренә үзәккә үтәрдәй көчле авыртуы белән кереп кала. Тешне вакытында дәваламаганда, ялкынсыну процессы сөяк өслеге (надкостница) ялкынсынуына—периоститка китерә.

Алга таба процесс тешне алып ташларга мәҗбүр итәргә мөмкин.
Онытмагыз, вакытында табибка мөрәҗәгать иткәндә, тешне саклап калырга була. Дәвалаудан куркырга кирәкми. Хәзерге заман чаралары һәм ысуллары тешләрне авыртусыз дәваларга мөмкинлек бирә.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Стоматология
Гингивит

**Урт ялкынсынуы** (гингивит) — уртларны зарарлый торган авыру. Ул сиздермичә генә яки кискен рәвештә башланып китеп, бөтен уртларны яулап алырга мөмкин. Әлеге чир уртның канавы һәм авыртуы белән характерлана. Кайвакыт урт ялкынсынуы тешләрен чистартмый йөри торган кешеләрдә барлыкка килә. Бу очракта теш утырмалары ярсыткыч фактор булып тора. Урт ялкынсынуы бар яшьтәге кешеләрдә дә очрый.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Стоматология
Владимир Соловьёв (футболчы)

**Владимир Алексеевич Соловьёв** (18 ноябрь 1950, Чистай, Татар АССР) — ССРБ футболчысы,  Россия футбол судьясы һәм тренеры.

## Биографиясе
Соловьев Владимир Алексеевич 1970 елда «Буровик» һәвәскәр клубында (Әлмәт шәһәре) уен карьерасын башлый. 1971 елда "Крылья Советов" га күчә, әмма төп команда өчен уйнамый. Шул ук елны Соловьев армиягә алына. Армия хезмәтен узгач, СССРның икенче лигасы клубы өчен СССР Чита Армия спорт клубы өчен чыгыш ясый, анда һөҗүмче позициясендә уйный һәм 1972 сезонда 13 туп кертә. Тиздән хезмәт беткәнче Герман Феоктистов чакыруын кабул итә һәм Пермьнең «Йолдыз» ына күчә  һәм анда калган бөтен карьерасын уздыра. «Йолдыз» составында беренче лигада алты сезон һәм икенче лигада  ике сезон уйный. 1978 елгы сезонда икенче лига җиңүчесе була.

1990 нчы елларда судьялык белән шөгыльләнә, ПФЛның икенче һәм өченче лигасы матчларына ассистент сыйфатында хезмәт күрсәтә. Профессиональ дәрәҗәдә баш арбитр ролендә хөкем итми. 1997 елда, судья карьерасы тәмамланганнан соң, Пермьнең «Амкара» командасы тренерлар штабына керә. 2007 елдан клуб администраторы була. «Амкара» таркалганнан һәм «Йолдыз» торгызылганнан соң, «Йолдыз» клубында администратор булып эшләвен дәвам итә.

Күгәрченнәр үрчетү белән мавыга. Шул ук вакытта аның күгәрчен оясы «Йолдыз» стадионының көнбатыш трибунасы түбәсендә үк урнашкан.

## Казанышлары

; «Йолдыз» Пермь

* СССРның икенче лигасы җиңүчесе (4 зона): 1978

## Искәрмәләр

## Ссылки

* Профиль на сайте FootballFacts.ru
Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:Чистайда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:18 ноябрь көнне туганнар
Эбегүмеҗи (Козлу)

**Эбегүмеҗи** () — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Зонгулдак иле Козлу илчесенә караган бер авыл ().

## Географиясе
Эбегүмеҗи Төркиянең башкаласы Әнкарадан турыдан 181 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре Истанбулдан 230 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* [Турция // Большая российская энциклопедия : в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.] 
* 
* Mahalle Nedir?
* Kısaltmalar Dizini
* 

Төркем:Козлу илчесе авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Төркия торак пунктлары
Төркем:Төркия авыллары
Сергей Суханов

**Суханов Сергей Иванович** (4 декабрь 1930, Ишәй Татар  АССР — 2 гыйнвар 1986, Свердловск) — урта дистанцияләргә йөгерүдә чыгыш ясаган совет җиңел атлеты. 1956 елгы җәйге Олимпия уеннарында катнаша.

## Биографиясе
Сергей Иванович Суханов 1930 елның 4 декабрендә Татарстан АССРның Апас районы Ишәй авылында (хәзер Татарстанда) туган.

Свердловск физик культура техникумында укый, җиңел атлетика белән шөгыльләнә башлый. Совет армиясендә хезмәтне Урал хәрби округында үтә. СССРның атказанган спорт мастеры Анатолий Борин җитәкчелегендә шөгыльләнүен дәвам итә.

Яхшы физик әзерлек белән аерылып торып, техниканы әкренләп яхшырта. «Уральский рабочий» газетасы призына эстафетаның беренче этабында берничә тапкыр җиңү яулый. Совет Армиясенең җиңел атлетика буенча җыелма командасына керә, аның составында 4х800 метрлы эстафетада дөнья рекордчысы була.

Свердловскидан спорт клубы өчен җиңел атлетика ярышларында чыгыш ясый. 1953 елда шулай ук Лев Шупилов, Юрий Рябинкин һәм Ардалион Игнатьев чыгыш ясаган РСФСР җыелмасы составында 4х400 метр эстафетада СССР чемпионатының алтын медален яулый. 1954 елда ул Георгий Ивакин, Олег Агеев һәм Юрий Литуев белән бергә чыгыш ясап, Совет Армиясе җыелма командасы составында уңышны кабатлый.

1956 елда Мельбурндагы җәйге Олимпия уеннарында СССР җыелма командасы составына керә. 1500 метрга йөгерүдә, 3 минут 52,96 секунд нәтиҗә күрсәтеп, ярымфиналда 7 нче урынны алды һәм 4 нче урыннан финалга чыккан Даниядән Гуннар Нильсенга 4,16 секунд калышып, 4 нче урынны ала.

СССР спорт мастеры (1954).

Чыгышлар тәмамланганнан соң Урал хәрби округында хезмәт итә. Свердловск авыл мәдәният йортының иң яхшы методистларының берсе иде. Берничә медаль белән бүләкләнә. Майор исемендә демобилизацияләнә.

1986 елның 2 гыйнварында Свердловск шәһәрендә вафат була. Төньяк зиратта җирләнгән.

## Шәхси рекорд

* 1500 метрга йөгерү — 3.45, 0 (1956)

## Хәтер
103 нче номер астында Свердловск өлкәсе Физик культура һәм спорт министрлыгының Хәтер китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Екатеринбурда вафатлар
Төркем:1986 елда вафатлар
Төркем:2 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Апас районында туганнар
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:4 декабрь көнне туганнар
Төркем:ССРБ спорт осталары
Каумарам

**Каумарам** - ул игътибар үзәгендә мәхәббәт һәм сугыш Илаһы *Кумара*ны (ул шулай ук *Муруган* (Көньяк Һиндстанда), *Кандан*, яки *Кадамбан* яки *[[Картикейя]]* буларак мәгълүм) булган Һинд дине юнәлеше. Кумараның күпчелек тугърылары шулай ук аның гаиләсе әгъзаларына табыналар: Парвати, Шива, һәм Ганешага. Кумарага караган әһәмиятле теологик текстлар Шайва агама канонының өлеше булып тора. Бу суб-традиция Көньяк Һиндстанда һәм Шри-Ланкада Тамиллар, Каннада халкы, Ванниялаето кешеләре арасында һәм дөнья буйлап Тамил диаспорасы арасында бар. Кумара/Муруган һәм аның хатыны, асаба кабиләдән кыз Валлиның мәхәббәт хикәясе Тамил Надуда бик популяр, биредә Кумара милли Ходай статусына ия.

## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Arunagirinathar
* :en:Devasena
* :en:Idumban
* :en:Mayura (mythology)
* Муруганның алты сыену урыны
* :en:Vel

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Murugan devotion 
*Murugan devotion, Temples, Songs, Festivals 
*ST Temple, Dedicated to Murugan, Singapore

Төркем:Һинд дине
Төркем:Скандага табыну
Төркем:Шиваизм
Казымкарабекир (Караман)

**Казымкарабекир** () — Төркия Җөмһүриятенең Акдиңгез бүлгесенең Караман иленә караган бер илчәдер.

## Географиясе
Казымкарабекир Төркиянең башкаласы Анкарадан көньяк-көнчыгышка таба 300 чакрым ераклыкта урнашкан..

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Турция // Большая российская энциклопедия : в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. 
* 
* 

*
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Караман иле илчәләре
Төркем:Төркия илчәләре
Карабаг (Курталан)

**Карабаг** () — Төркия Җөмһүриятенең Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе Сиирт иле Курталан илчесенә караган бер авыл ().

## Географиясе
Авыл Сиирт иле башкаласыннан якынча 60, Курталан илчесе башкаласыннан 30 чакрымда урнашкан.

## Тарихы
Авыл исеме 1928 елгы язмаларда Бихавс яки Бивахс буларак телгә алына.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. 
* 
* Mahalle Nedir?
* Kısaltmalar Dizini
* 

Төркем:Курталан илчесе авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Төркия торак пунктлары
Төркем:Төркия авыллары
Василий Видинеев

**Василий Ильич Видинеев** (билгеле түгел, Минзәлә, Уфа губернасы — 15 гыйнвар  1903 ел,  Уфа, Уфа губернасы) — 1 нче гильдия сәүдәгәре, меценат, заводчы, сәнәгатьче, җир биләүче, Уфаның мактаулы гражданины.

Уфа хатын-кызлар приютының попечителе, балалар приютларының Уфа губерна попечительлегенең Мактаулы әгъзасы, төрмәләр турында Уфа губерна попечительләр комитеты директоры булган. 1912 елда балалар приюты директоры Веденеев буларак «Россиянең хәйрия учреждениеләре» китабына кертелгән.

Ике шәраб  (Уфада һәм Видинеевның) һәм Уфада бер сыра кайнату заводлары булган, аларның биналары сакланган, шулай ук —  Бәләбәй өязендә Екатерина шәраб заводы, Минзәлә сыра кайнату заводы, Кунак йортында өч сәүдә кибете, Уфада, Бәләбәйдә, Бөредә һәм Минзәләдә шәраб кибетләре булган. Шулай ук Стәрлетамак өязенең Архангель вулысында  3687 дисәтинә  һәм Бәләбәй өязендә (хәзер — Иске Маты авылы) Маты утары булган.

## Биографиясе
Туган якны өйрәнүчеләр Зинаида Ивановна һәм Георгий Федорович Гудковларның мәгълүматларе буенча Видинеевның әтисе Самара губернасының Бөгелмә өязендә Фёдор Степанович Мертваго крепостное булып хезмәт иткән һәм соңыннан аның приказчигы булган.

1863 елда Видинеев меценат һәм сәүдәгәр Александр Кондратьевич Блохиннан (яки Николай Кондратьевич Блохиннан) сыра кайнату заводы сатып алган — Баварское», «Столовое», «Экспорт» һәм «Мартовское» сырасын җитештерүче  Видинеев сыра кайнату заводы сатып алган (хәзер -Уфа эластомер материаллары, эшләнмәләр һәм конструкцияләр лабораториясе бинасы).

1888 елның августында Видинеев сәүдәгәр Михаил Васильевич Пупышевның тол хатыныннан  Күгәрчен бистәсендә шәрәб заводы, шәһәр җәмәгать бакчасы һәм җәйге театр белән бергә Блохиннар (Аксаковлар) утарын сатып ала, анда 1894 елда яңа бина — 794 урынга  Видинеев җәйге театры төзи, анда 1895 елда актриса Александра Александровна Яблочкина һәм актер Фёдор Петрович Горев уйный. 

1898 елда кызлар өчен приют директоры була. 1890 нчы еллар ахырында Мария хатын-кызлар гимназиясе төзелешенә иганә иткән. 1900 еллар башында Аксаков халык йорты төзелешенә 5000 сум акча биргән.

1900 елда Видинеевның Керем йорты төзелә, хәзер — Карл Маркс, 15 урамы буенча җимерелә баручы торган кирпеч стиль архитектурасы һәйкәле , анда П.В.Андриановның икмәк пешерү цехы, «Россия» иминият җәмгыяте; «Петергоф» кунакханәсе; Хезмәт биржасы; Себер банкы бүлеге; Ятимләр суды урнашкан. Аның  шулай ук Алабугада сәүдә йорты булган.

1903 елда вафат була, Сергиев зиратына җирләнә..

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Гудков Г. Ф., Гудкова З. И. С. Т. Аксаков. Семья и окружение: краеведч. очерки. — Уфа, 1991.
* Григоренко Л. Ф. Василий Ильич Видинеев // Уфа: страницы истории. Кн. 2 / сост. М.В. Агеева. — Уфа: Инеш, 2014. — С. 130–132.

## Сылтамалар

* 
Төркем:Уфа шәһәренең мактаулы гражданнары
Төркем:Туу датасыз шәхесләр
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1903 елда вафатлар
Төркем:15 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Минзәләдә туганнар
Роман Орлов

**Роман Николаевич Орлов** (1981 елның 4 ноябре, Крутая Гора, Татарстан АССР, ССРБ — 2003 елның 14 августы, Ачхой-Мартан районы, Чечня, Россия) — Россия Федерациясе Кораллы Көчләре рядовое, Икенче чечен сугышы чорында террорчылыкка каршы операцияләрдә катнашучы.

## Тормыш юлы
Роман Орлов 1981 елның 4 ноябрендә Татарстан АССРның Чистай районы Крутая Гора посёлогында туган. Җирле мәктәптә укыган. Спорт белән актив шөгыльләнгән, берничә тапкыр спорт ярышларында катнашкан. Урта белем алгач, Чистай авыл хуҗалыгы техникумына укырга керә. Аны «авыл хуҗалыгын электрлаштыру һәм автоматлаштыру» белгечлеге буенча тәмамлаган.

2001 елның 19 ноябрендә Орлов Россия Федерациясе Кораллы Көчләренә хезмәткә алына. Хәрби укуларны Россия Эчке эшләр министрлыгының Налчык шәһәрендәге эчке гаскәрләренең укыту өлешендә уза, аннары Төньяк Осетия — Алания Республикасының Карцы бистәсендә (3724 нче хәрби часть) хезмәт итә. Гранат ыргытучы хәрби белгечлеген ала. Икенче чечен сугышы барышында сепаратистларның законсыз кораллы формалашуына каршы хәрби хәрәкәтләрдә катнаша.

2003 елның 13-14 августында төнендә Орлов эчке каравылда булган, Чечен Республикасының Самашки Ачхой-Мартан районы тирәсендә урнашкан бүлекчәнең урнашуын саклау буенча хезмәт иткән. Якынча 02:30да ул иптәшләре белән частька көтелмәгән һөҗүм ясарга омтылган чечен сепаратистларының төркемен ачыклый һәм беренчеләрдән булып сугышка керә. Шул сугышта һәлак була.

Татарстан Республикасы Чистай районы Чуаш Ялтаны авылы зиратында җирләнгән.

Россия Федерациясе Президенты Указы белән рядовой Роман Орлов үлгәннән соң Батырлык ордены белән бүләкләнә.

## Хәтер

* Орлов хөрмәтенә Чистай шәһәренең Крутая Гора посёлогындагы урам аталган.
* Чистай авыл хуҗалыгы техникумы бинасында Орлов истәлегенә мемориаль такта куелган.
* Мемориаль такта Орлов яшәгән йортта урнаштырылган.

## Искәрмәләр


Төркем:Икенче чечен сугышында һәлак булучылар
Төркем:Батырлык ордены кавалерлары
Төркем:Чечняда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2003 елда вафатлар
Төркем:14 август көнне вафатлар
Төркем:Чистайда туганнар
Төркем:1981 елда туганнар
Төркем:4 ноябрь көнне туганнар