open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Елга кондызы

**Елга кондызы** () — кимерүчеләр отрядыннан коңгырт сары төстәге кыйммәтле мех бирә торган җир-су җәнлеге. Безнең республикада иң эре кимерүчеләрнең берсе. Кондызның авырлыгы 30 кг га җитә. Ул акрын агымлы, яр буйлары агачлы урман инешләрендә тереклек итә.

Кондызлар зур булмаган төркемнәр булып яшиләр, чыбык-чабыктан һәм сынган агач кәүсәләреннән чатыр ясыйлар, оялар казыйлар. Яшәгән урыннарында кондызлар буа буалар, шуның белән суның биеклеге күтәрелә һәм чагыштырмача даими саклана. Үз территориясен мускус биздә сакланган агынты белән билгели.

Алар суда яшәүгә яхшы җайлашканнар. Кондызның йоны суга чыланмавы, арт аякларында йөзү ярылары һәм тәңкәләр белән капланган койрыгы — болар барысы да аңа суда яхшы йөзәргә һәм чумарга булышлык итә.
200px|thumb|left|Кондыз өне
Кондызның борын һәм колак тишекләре суда ябыла, ә иреннәре кискеч тешләре артында йомыла, шуңа күрә ул азыкны су астында таба ала. 
200px|thumb|left|Кондызлар «эше» эзләре
Беренче тапкыр Азиядә пәйда була, ташка әверелгән кондызлар эоцен чоры белән билгеләнәләр. Кондызларның юкка чыккан иң тәэсирле үрнәкләре – плейстоцен заманында Себердә яшәгән *Trogontherium cuvieri* һәм Төньяк Америкада яшәгән *Castoroides ohioensis*. Соңгысы буйга 2,75 м, авырлыкка 350 кг җиткән. 
[200px|thumb|right|Кондыз буасы, [Йеллоустон паркы.]]

XIX гасырда кондыз үзенең кыйммәтле мехы аркасында күп урыннарда аулап бетерелә. 1949 һәм 1962 елларда кондызларны, Воронеж тыюлыгыннан алып килеп, Каманың түбән агымына җибәрәләр. Хәзерге вакытта алар бөтен республика буйлап таралды һәм Татарстанның күп районнарында очрый.

## Шулай ук карагыз

## Чыганак
* Рахимов И.И., Ибрагимова К.К., Растительный и животный мир Татарстана стр.185 
Төркем:Кимерүчеләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Грахово

**Грахово** (, ) — Удмуртиядә урнашкан авыл, Грахово районының административ үзәге.

Халык саны — 3 245 кеше (2010).

## География
Грахово Адамка елгасы өстендә, Ижауда 165 километр көньяктарак урнаша.

## Тарих
Грахово 1813 елда хәзерге Татарстанның Хлыстово авылы кешеләре нигезләнәләр. 1850 елдан — вулыс үзәге.

1929 елдан — Грахово районы үзәге.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 59,7%, арлар — 22,1%, чирмешләр — 5,0%, татарлар — 3,9%, чуашлар — 2,8%.

## Икътисад
Урман хуҗалыгы, икмәк заводы, кирпеч заводы.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Диңгез чыпчыгы

**Диңгез чыпчыгы** () — диңгез балыгы. Атлантик океан суларында таралган. Озынлыгы 60 см га кадәр һәм 5 кг авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Аның озынлыгы 25—40 см, авырлыгы 2—3 кг. Яшәвенең 3-4 нче елында җенси җитлегә. Уылдык чәчкән мәле май-июль айларына тура килә. Үрчемлелеге 79-136 мең бөртек уылдык.

Диңгез чыпчыгы кысласыманнар, кортлар белән туклана.

border|200px

## Сылтамалар
* Планета рыбака → статьи → Пинагор, он же морской воробей (Cyclopterus lumpus), рыба семейства круглопёров. 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Соры аю

**Соры аю**, **көрән аю** яки **гади аю** () — куе йонлы, авыр гәүдәле имезүче ерткыч хайван.

Соры аю — тайга зонасында тереклек итүче ерткычларның иң эресе. Бик хәрәкәтчән хайван: ул тиз йөгерә дә, сикерә дә, агачка да менә, йөзә дә белә. Караңгы урманнарны ярата, шуңа күрә Идел-Каманың төньяграк районнарында яши. Үзенең балаларын ияртеп, ана аюның Татарстан районнарына да керүе билгеле. Мәсәлән, 2014 елның җәендә алар Мамадыш, Балык Бистәсе, Арча районнары урманнарында күренгәләгән. Бу эре ерткыч төрле азык белән туклануы ягыннан башка ерткычлардан аерылып тора, һәм аның рационын күбрәк үсемлек азык тәшкил итә. Кышын аю өнендә йокыга тала. Анда ана аю гадәттә 1—2 бала тудыра. 100—120 кг лы аю нибары 500 г авырлыктагы балалар тудыра. 
Көрән аю Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән. Күрше Башкортстанда меңгә якын аю яши.
thumb|left|200px|Уйнаучы аю балалары

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Рәхимов И.И. , Ибраһимова К.К., Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы. бит193 

Төркем:Плаценталылар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар
Оскар, 2013

**85 нче «[[Оскар]]» премиясен тапшыру тантанасы** — 2013 елда кинематограф өлкәсендәге иң абруйлы церемония. 2013 елның 24 февралендә Лос-Анджелеста үтте. Номинантлар 10 гыйнвар көнне игълан ителде. Тантананы Сет Макфарлейн алып барды.

Юбилей тантана уйлап чыгарылган кино персонажы — Джеймс Бондка 50 ел тулу белән бәйле булды, аңа багышланган махсус номерлар, җырлар башкарылды. Танылган җырчы Адель үзенең Skyfall җырын башкарды (ул соңгы Бонд турындагы фильм өчен язылган). Әлеге җыр өчен ул «иң яхшы җыр номинациясендә» Оскар премиясен дә алды.

«Иң яхшы фильм» номинациясендә җиңүгә «Арго» фильмы иреште. Төп җиңүчене АКШ президенты хатыны Мишель Обама игълан итте. Иң яхшы ир-ат роле өчен бүләкне Дэниел Дэй-Льюис, иң яхшы хатын-кыз роле өчен — Дженнифер Лоуренс алды.

Быел «Иң яхшы грим» номинациясе исеме «Иң яхшы грим һәм чәчтараш» исеменә үзгәртелде.

## Вакыйгалар
Номинацияләр буенча сайлау 2013 елның 3 гыйнварында тәмамланды. 10 гыйнвар көнне номинантларны игълан итү чарасы узды.

Оскарны җиңүчесен сайлау буенча тавыш бирү 17 февраль көнне тәмамланачак. 24 февраль көнне премияне тапшыру тантанасы уза.

## Номинантлар һәм җиңүчеләр
### Гомуми номинацияләр саны
* 12: «Линкольн»
* 11: «Пи гомере»
* 8: «Читкә кагылганнар», «Өмет чаткылары»
* 7: «Арго»
* 5: «Мәхәббәт» / «Ирекле Джанго» / «007: урнашу урыны «Скайфолл»» / «Җиде төн уртасы»
* 4: «Анна Каренина» / «Кыргый Көньяк хайваннары»
* 3: «Хоббит: Көтелмәгән сәяхәт» / «Остаз»
* 2: «Экипаж» / «Белоснежка һәм аучы»

### Иң яхшы фильм

### [[Иң яхшы режиссура өчен «Оскар» премиясе|Иң яхшы режиссер]]

### Иң яхшы актер

### Иң яхшы актриса

### Иң яхшы икенче пландагы ир-ат роле

### Иң яхшы икенче пландагы хатын-кыз роле

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Киносәнгать академиясе рәсми сайты 
* Оскар бүләгенә намзәтләр игълан ителде

2013
Төркем:2013 ел кинематографта
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Чапаевск

**Чапаевск** () — Самар өлкәсендә урнашкан шәһәр. Дары заводы белән һәм кискен экологик вазгыять белән билгеле.

Халык саны — 72 689 кеше (2010).

## Исеме
Шәһәрнең тарихы 1909 елны Самар өязендәге Титовка һәм Губашево авыллары арасында дары заводы төзүдән башлана. Заводны иген игәргә яраксыз дигән кырларда төзиләр. Ул 1911 елның 15 сентябрендә ачыла. Бу – Россиядә шартлаткыч матдә (тротил) эшләп чыгаручы беренче хәрби завод була. Завод тирәсендәге эшчеләр поселокларын төзелеш җитәкчесе Владимир Иващенко хөрмәтенә Владимирский һәм Иващенково дип атап йөртә башлыйлар. Шушы ук елда биредә шәхси химия заводы “Ушаков и товарищество” төзелә башлый.

1927 елда Иващенково поселогы шәһәр статусы ала һәм аңа Лев Троцкий хөрмәтенә *Троцк* дигән исем бирәләр. Ике елдан исемен үзгәртәләр – ул *Чапаевск* булып китә (Василий Чапаев хөрмәтенә). Совет чорында җирле ширкәтләрдә артиллерия снарядлары, патроннар, миналар, торпедалар, шартлаткыч матдәләр, хәрби-сугышчан агулы матдәләр – иприт, люизит, фосген эшләп чыгарыла.

Элек заводта эшләгән кешеләрнең сөйләүләре буенча, агулы матдәләр эшләгәндә, химик снарядларга иприт һәм люизитны чәйнектән агызып салганнар, ә кондицион булмаган (некондицион) матдәләрне, бөтен тирә-юньне пычратып, канауларга агызганнар. Иприт ясаучы цехлардагы һава атмосферага чистартылмыйча гына чыгарылган. Ә рәттән генә торак йортлар тезелеп киткән. Сәламәтлекләре мәсьәләсендә завод администрациясенә претензия белгертмәячәкләре турында эшчеләрдән подписка ала торган булганнар. Шундый шартларда эшләп һәм яшәп, завод ветераннары әйтүенчә, күп кеше инвалидка әйләнгән һәм үлгән. 1990 еллар башында Чапаевскида 98 мең кеше яшәсә, 2012 елга бу сан 73 меңгә калган. Агуланган шәһәрне күп кеше ташлап киткән.

2008 елның апрелендә Чапаевск администрациясе башлыгы Н.Малахов шәһәрне икенче бер урынга күчерү турындагы тәкъдим белән чыга.

## География
Чапаевск Чапаевка елгасы (Идел кушылдыгы) өстендә, Самардан 43 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Чапаевск* станциясе (Сызран — Самар сызыгы).

Әллә ничә дистә еллар буе завод калдыклары агызылган Чапаевка елгасы, экологлар фикеренчә, Самар өлкәсенең иң пычрак сулыгы. Идел бассейны институты белгечләре әйтүенчә, балыкчыларга мутант – күзсез, койрыксыз, бик җете төстәге балыклар эләгә.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Шартлаучан матдәләрне җитештерү («Полимер» ҖБ), химик ашламалар, силикат кирпеч, механика, капсюль заводлары.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Чапаевск Яндекс.Панорамаларда
* Город-Яд. "Кузькина мать. Итоги" 

Төркем:Самар өлкәсе шәһәрләре
Отрадный

**Отрадный** () — Самар өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 48 359 кеше (2010).

## География
Отрадный Олы Кинәл елгасы өстендә, Ырынбур өлкәсе белән чиге янында, Самардан 92 километр көнчыгыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Новоотрадная* станциясе (Самар — Уфа сызыгы).

## Тарих
Отрадный 1920-елларда хәзерге Сарытау өлкәсенең Чернавка авылы кешеләре нигезләнәләр.

Отраднының үсеше Муханово чыганагында нефть-газ ятмаларны табылу белән бәйле.

1947 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала; 1957 елдан — шәһәр.

1959 елдан — өлкә буйсынудагы шәһәр.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Нефть һәм газ чыгару сәнәгатенең ширкәтләре.

Ремонтлау-механика, элетромеханика, эре панельлы йортлар төзү, кирпеч заводлары. Төзелеш материаллар комбинаты, тегү фабрикасы.

Азык-төлек сәнәгатенең предприятеләре: ит комбинаты, икмәк, сөт заводлары.

## Югары уку йортлары
* Самар дәүләт техника университетының филиалы

## Фотогалерея

Novootradnaja railway station. Russia. View from the train window.JPG|Тимер юлы вокзалы
Coat of Arms of Otradny (Samara oblast).png|Иске герб (?—2004)

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе шәһәрләре
Белински

**Белинский** () — Пенза өлкәсендә урнашкан шәһәр, Белинский районының административ үзәге.

Халык саны — 8 567 кеше.

## Исемнең килеп чыгышы
Шәһәр монда 1816—1829 елларда яшәгән рус язучысы һәм әдәби тәнкыйтьче Виссарион Белинский (1811—1848) хөрмәтенә 1948 елда атала.

## География
Белинский Олы һәм Кече Чамбар елгалары кушылган урынында, Пензадан 129 километр көнбатыштарак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Белинская (55 километр ераклыкта).

## Тарих
Беренче тапкыр 1708 елда *Никольское* исеме астында телгә алына.

1780 елда *Чамбар* шәһәренә үзгәртеп корыла һәм өяз үзәге статусы ала.

1928 елдан — Чамбар районы үзәге; 1928—1937 елларда — Урта Идел өлкәсе (1929 елдан — Урта Идел крае) составында, 1937—1939 елларда — Тамбов өлкәсе составында, 1939 елдан — Пенза өлкәсе составында.

1948 елда шәһәргә **Белинский** исеме кушыла.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Резисторлар заводы, авыл хуҗалыгы машиналары ремотлау, май ясау, сүс заводлары.

## Танылган шәхесләр
* Муса Акъегетзадә — татар язучысы, мөгаллим.

## Искәрмәләр

Төркем:Пенза өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Пенза өлкәсе район үзәкләре
Асыйм Баляев

**Баля́ев Асыйм Айзатулла улы** (*Алексей Андреевич*) (*1923 – 1983*). Советлар Союзы Герое (19.3.1944), гвардия рядовое.

## Тәрҗемәи хәле
Асыйм Айзатулла улы Баляев хәзерге Мордовия Республикасының Ләмберә районы Пензятка авылында дөньяга килә.Сугышка кадәр «Волгострой» (Калинин өлкәсе) оешмасында эшли.  

## Сугышчан юлы
1941 елдан Кызыл Армиядә, Бөек Ватан сугышы фронтларында 78 нче гвардияче укчылар полкы укчысы булып катнаша. Ул хезмәт иткән  төркем дошманның 2 нче линия окопларына бәреп керә.  Көнбатыш, Воронеж, Көньяк-Көнбатыш, II һәм III Украина фронтларында сугышып, 3 тапкыр яралана. 78 нче гвардия укчылар полкының десант отряды составында  Көньяк-көнбатыш фронты гаскәрләре составында 1943 елның 26 сентябрендә Днепропетровск өлкәсенең Солонянский районы Войсковый авылы янында беренчеләрдән булып Днепр елгасын кичкәндә батырлык күрсәтә.  Дошманның нык каршылык күрсәтүен җиңә килеп һәм эскарпын алып, сугышчылар фашист траншеяларына бәреп керәләр. 130,3 биеклегендәге позицияләрен ташлап, дошман качып китә, Баляев шушы биеклектә иптәшләре белән ныгып урнаша. Иртән фашистлар, мөһим тактик позицияләрен кире кайтару өчен, танклар һәм үзйөрешле орудиеләре ярдәме белән 5 тапкыр ярсулы һөҗүм ясый. Гвардиячеләр, биеклекнең әһәмиятен яхшы аңлый, шуңа күрә бер адым да артка чигенми. Алар дошманның 4 танкын һәм ике батальон диярлек пехотасын кырып сала. Пулемётчы Баляев бер взвод тирәсе гитлерчыны юк итүне «үз исәбенә язып куя». Чираттагы атаканы кире кайтарганда ул каты яралана. 

Сугышчыны иң югары дәүләт бүләгенә III Украина фронты гаскәрләре командующие армия генералы Малиновский тәкъдим итә. Уңъяр Украинаны, Румынияне, Венгрияне азат итә. 

Бөек Җиңү көнен Чехословакиядә каршылый.

1946 елда демобилизацияләнә. 1946 дан Мәскәү өлкәсе Ногинскида яши, 1983 елда вафат була.  Ногинск шәһәренең Глухово зиратында күмелгән. Яшәгән йортына (Ногински шәһәре) мемориаль такта куела. 

## Бүләкләре

* Ленин ордены
* Советлар Союзы Герое (СССР Югары Советы Президиумының 19.03.1944 Указы нигезендә бүләкләнгән.)

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.
* Главный подвиг жизни. Как стал Алексеем Андреевичем?|author=Азалия Мангутова. 
*https://minsport.tatarstan.ru/file/File/!!!!_MDMS/Kniga_geroev_RT2.pdf

Төркем:Мордовия Советлар Берлеге Каһарманнары
Вустершир

**Ву́стершир** () — Англия көнбатышында урнашкан церемониаль графлык. Уэст-Мидлендс регионына керә. Башкаласы һәм иң зур шәһәре — Вустер. Халык саны — 542 107 кеше (2001 ел). Графлык 1998 елның 1 апрелендә барлыкка килә.

Гомуми мәйданы — 1 741 км² (Графлыклар арасында 34 нче урын). Төньякта Стаффордшир, төньяк-көнчыгышта Уэст-Мидлендс, көнчыгышта Уорикшир, көньякта Глостершир, көньяк-көнбатышта Херефордшир, төньяк-көнбатышта Шропшир церемониаль графлыклары белән чиктәш.

Вустершир 6 административ районга бүленә:
* Вустер
* Молверн-Хиллз
* Уайр-Форест
* Бромсгроув
* Реддитч
* Вичэйвон

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  
* Торак пунктлар исемлеге 

*
Туплы хоккей буенча дөнья чемпионаты 2013

}} |1 |0 }} or  or  or  }} |1 | 
- style="background-color:OrangeRed; color:black; text-align:center;"
colspan="2"  **Чемпионатның статисткасы**
- 

}}
|}
**Туплы хоккей буенча дөнья чемпионаты 2013** (, ) — 2012 елда Швеция һәм Норвегиядә узачак туплы хоккей буенча 33-нче дөнья беренчелеге.

А дивизионы матчларының күбесе Венерборгта үткәрәчәк; матчлар шулай ук Гөтеборгта, Тролһеттанда һәм Ослода үткәрәчәкләр.

Б дивизионы матчлары Ветландта үткәрәчәкләр.

## Катнашучылар
**А дивизионы:**

*  Швеция *(оештыручы)*
*  Россия
*  Казакъстан
*  Финляндия
*  Белорусия
*  Норвегия

**Б дивизионы:**

*  АКШ
*  Канада
*  Нидерландлар
*  Маҗарстан
*  Эстония
*  Латвия
*  Украина
*  Япония

## Шәһәрләр һәм стадионнар

## А турниры
### Төркем стадиясе

#### Квалификация

### Нәтиҗә

## Плей-офф уеннары
### А дивизионы

#### Ярым финаллар

#### 3-нче урын өчен матч

#### Финал

## Б турниры
### А төркеме

----

----

----

----

### Б төркеме

----

----

----

----

----

|}

### Плей-офф
#### Квалификация

#### Чирек финаллар

#### Ярым финаллар

#### 7—8 урыннар өчен матч

#### 5—6 урыннар өчен матч

#### 3—4 урыннар өчен матч

#### Финал

### Нәтиҗә

## Тышкы сылтамалар
* http://www.worldbandy.com/wcs/ 
* http://www.worldbandy.com/wcsd/ 

Төркем:Туплы хоккей буенча дөнья чемпионатлары
Төркем:2013 ел спортта
Ибраһим Беркутов

**Ибраһим Беркутов**, Ибраһим Билал улы Беркутов (*Бөрке́тов*) (*[[1918 ел|1918]] — [[1943 ел|1943]]*) — Советлар Союзы Герое (13.11.1943), кече лейтенант (1943).

## Тәрҗемәи хәле
Беркутов Ибраһим 1918 елда Сембер губернасы Сөнгәләй өязенең Каңлы авылында дөньяга килә.

1938 елга кадәр туган авылында колхозда эшли. 1938 дән Кызыл Армиядә. 1943 тән Бөек Ватан сугышы фронтларында, 40 нчы армиянең 337 нче укчы  616 нчы сапёрлар батальонында взвод командиры. Воронеж фронты гаскәрләре составында Курск сугышында (1943) һәм Украинаны азат итүдә катнаша. 1943 нең 16 сентябрендә Полтава өлкәсе Хорошки авылы янындагы бәрелешләрдә һәм 1943 нең 28 сентябрендә Черкасск өлкәсе Канев районы Зарубницы авылы янында Днепр елгасын кичкәндә батырлык күрсәтә. Яу кырында һәлак була.

## Сылтамалар

* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Әдәбият
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов — М.:Воениздат, 1988. — Т. 1 /Абаев — Любичев/.
* Пути-дороги. Сборник воспоминаний ветеранов 337-й стрелковой дивизии, — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1984.

*

Төркем:Сембер өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Карсун

**Карсун** () — Сембер өлкәсендә урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Карсун районының административ үзәге.

Халык саны — 7 748 кеше (2010).

## География
Карсун Барыш елгасы (Сыры кушылдыгы) өстендә, Сембердән 100 километр төньяктарак урнаша.

## Тарих
Беренче тапкыр Карсун Явыз Иван чорындагы Казан ханлыгы картасында авыл буларак К**о**рсун исеме астында телгә алына.

1647 елда Карсунда Карсун-Сембер засека сызыгына кергән крепость нигезләнә.

1780 елда Сембер губернасы Карсун өязе үзәге була һәм шәһәр статусын ала.

1921 елда — Чапан күтәрелеше үзәкләреннән берсе; 1925 елда авылга үзгәртеп корыла, 1943 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 89,3%, татарлар — 7,0%, чуашлар — 1,1%.

## Икътисад
Май, икмәк заводлары. Оек фабрикасы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ul.aif.ru/society/article/22018

Төркем:Сембер өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Карсун районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсенең шәһәр тибындагы бистәләре
Урал (газета)

**Урал** – Россия империясендә беренче татарча марксистик гәзит.

«Урал» газетасы 1907 елның 4 гыйнварында Хөсәен Ямашев тырышлыгы белән Ырынбурда аваз бирә. Гәзитне башта Уфада чыгарырга уйлыйлар. 500 сум акчаны РСДРП Үзәк комитетының секретаре И.Саммер тапшыра. Ләкин Уфа полициясе эшкә чик куя. Полициянең күзәтүе астында торуы аркасында, мөхәрир вазифасын рәсми рәвештә Хәдичә Ямашева башкара. Гәзитнең нашире итеп партиясез Тимерша Соловьев күрсәтелә. Гәҗит Ырымбур, Уфа губерналарында, Чиләбе, Мәскәү, Казан, Әстерхан шәһәрләрендә абунәчеләргә җиткерелә.

Редакциядә берничә тапкыр тентү үткәрелә, гәзит саннары һәм кушымта буларак басылган брошюраларга арест салына. Мартта гәзитне тыярга боерык килә. Соңгы саны 1907 елның апрелендә күрә. Барлыгы 31 саны чыкты.

«Урал»да Ленинның «Думага кемне сайларга?» дигән мәкаләсе басыла. Ямашев язган мәкаләләр «Кызыл» һәм «Сул» тәһәллүсләре белән имзалана. Эшчеләр тормышын яктырткан  мәкаләләр басыла. Гәзиттә чыккан материалларда җәмгыятьнең сыйныфларга бүленгәнлеген күрсәтүгә игътибар бирелә. Аның битләрендә хезмәт ияләре өстен катлауларның хакимлеген көч куллану юлы белән тартып алырга, барлык җитештерү чараларына, икътисадка һәм сәясәткә хуҗа булырга тиеш дигән караш якланды.  
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Ю. Узиков. Сто лет газете "Урал" // «Башвестъ» 4.01.2007

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Марксизм
Пилнә

**Пилнә** () — Түбән Новгород өлкәсендә урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Пилнә районының административ үзәге.

Халык саны — 7 337 кеше (2010).

## География
200px|thumb|left|Пилнә тимер юлы вокзалы
Пилнә Пьяна елгасы (Сыры кушылдыгы) өстендә, Түбән Новгороддән 177 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша. Горький тимер юлының *Пильна* станциясе (Арзамас — Казан сызыгы).

## Тарих
Пилнә 1698 елда нигезләнә. Бистәнең беренче яшәүчеләре урманны кискән сөргенчеләр булганнар.

1859 елда Пилнәдә 2 чиркәү һәм 250 йорт булган.

1964 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Оптика-механика заводы, әсфәлт-бетон заводы, сөт заводы, тегү фабрикасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Пилнә районы торак пунктлары
Кормыш

**Курмыш**, шулай ук **Кормыш** (, ) — Түбән Новгород өлкәсенең Пилнә районында урнашкан авыл, Курмыш авыл җирлеге составына керә.

Халык саны — 1 031 кеше (2010).

## География
Курмыш Сыры елгасы өстендә, Түбән Новгороддән 180 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша.

## Тарих
Курмыш 1372 елда краепость буларак нигезләнә. 15 гасырда Казан ханлыгы белән чигендә булу аркасында зур стратегик мөһимлеген ала.

1445 елның август-октябрендә Курмышта Василий II кенәзе Олуг-Мөхәммәт ханда пленда була.

1859 елда Курмышта 5 чиркәү, 326 йорт һәм 15 лавка (кибет) булган.

1780 елдан — Сембер губернасы Курмыш өязе үзәге (1923 елга кадәр). 1925 елда авылга үзгәртеп корыла.

1929—1957 елларда — Курмыш районы үзәге.

## Халык

### Милли состав

## Искәрмәләр

Төркем:Пилнә районы торак пунктлары
Әхәт Атнашев

**Әхәт Мәхмүт улы Атнашев** (12 декабре 1917 — 25 август 1944) — Идел-Урал легионында яшерен антифашист каршылыгы оешмасында катнашучы. Башка татар ватанпәрвәрләре белән антифашист эшчәнлеге өчен тотылган. Фашист тарафыннан 1944 елның 25 августында Плөцензее төрмәсендә җәзалап үтерелгән.
## Тәрҗемәи хәл

Әхәт Атнашев 1917 елның 12 декабрендә Кызылъяр шәһәрендә (КазССР) туган. 1938 елда Кызыл Армиясенә чакырылган. 
### Бөек Ватан сугышы
Атлы гаскәрендә хезмәт үтәгән, Көнбатыш Украина һәм Бессарабия азат итүендә катнашкан. Батырлык өчен "Кызыл Йолдыз" ордены белән бүләкләгән.

Пулемёт расчеты белән командалык иткәндә, фашистларга каршы сугышта Әхәт Атнашев каһарманлык күрсәтеп, каты яраланган һәм фашист әсирлегенә эләккән.
### Антифашист эшчәнлеге
Фашист әсирлегендә Әхәт Атнашев "Идел-Урал" легионында эләккән, анда яшерен антифашист оешмасына керде.  Антифашист баш күтәрүе әзерләгән, фетнә планы буенча уңыш очракта Әхәт Атнашев Украина партизаннарына кушырга тиеш иде. Ләкин Гестапо татар антифашист оешмасын ачкан һәм анын катнашучыларын тоткан. Бүтән татар ватанпәрвәрләре белән антифашист эшчәнлеге өчен тотылган. Фашист тарафыннан 1944 елның 25 августында Плөцензее төрмәсендә җәзалап үтерелгән.

## Хатирә
[thumb|300px|Җәлилчеләргә [Казанның 1нче май мәйданында һәйкәл]]
Казан үзәгендә Кремль янында Муса Җәлилгә һәйкәл һәм антифашист каршылыгы катнашучыларына хәтер барельефлары ачылган.

## Сылтамалар
* Мужество останется в веках 
* Портреты джалильцев
## Искәрмәләр

Төркем:Идел-Урал легионы
Сарманай

**Сарманай** – Ырынбур өлкәсенең Шарлык районындагы татар авылы. Дим елгасы буенда урнашкан. Мишәр диалектының Шарлык сөйләше таралган.

## Тарихи белешмә
1740 елда Ырынбур кальгасы төзелә. Аны Казан белән тоташтыручы Зур Мәскәү юлын тәртиптә торарга һәм ᴨyчтьı хезмәте алып барырга татарларны җәлеп итәләр. Юл өстендәге Сарманай авылын 1743 елны корырга рөхсәт бирелә. Авыл хөкүмәттән рөхсәт кәгазе алган Сарманай Азменев хөрмәтенә атала. 1747 елда биредә 132 ир-ат исәпкә алынган. 19 гасыр башында әле якын-тирәдә русның эзе дә булмый. Җиде авылның бишесендә татарлар яши, берәрсендә башкортлар һәм мукшылар.

## Танылган шәхесләр

* Нургали Галиев (1914-77) – Сəʙитлар Берлеге Каһарманы.

## Икътисад
Сарманай авыл җирлегенең 6 мең га җирен инвестор – Оренбург-Агро-ДТ  ҖЧҖ эшкәртә. 
## Мәгариф
Сарманай мәктәбендә 77 бала укый (2012/13 уку елы). Татар теле мәктәп компоненты кысаларында 6-8 сыйныфларда керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур өлкәсе татар авыллары
Осман Нури Топбаш

**Осман Нури Топбаш** () - хәнәфи мәзһәб галиме.

## Биография

1942 елда Истанбулның Әрәнкөй бистәсендә туган. Әтисенең исеме Муса Топбаш, әнисенеке Фатыйма-Фәридә ханым була. Осман Нури Топбашның гаиләсе һәм дүрт бала бар.

Башлангыч белемен Әрәнкөйдәге Зиһни Паша башлангыч мәктәбендә ала. Башлангыч мәктәптә үк Коръән фәннәрен өйрәнә. 1953 елда Истамбулдагы имам-хатыйп мәктәбенә керә. Ул елларда бу мәктәп госманлылар традициясен дәвамчылары саналган М.Җәлалетдин Үктән, Маһир Из кебек остазларның, Нуретдин Топчу кебек Көнбатышта гыйлем алган фикер ияләренең кул астында булган атаклы бер оешмасы була. Абыйсы һәм яшьтәше Габидин Топбаш белән бергә ул бу мәктәпне 1960-елда тәмамлый. Имам-хатыйп мәктәбендә М.Зәкаи Конрапа, Яман дәдә (Габделкадыйр Кәчиуглы), Әхмәт Давытуглы, Мәхмүт Бәйрәм, Гали Риза Сагман кебек укытучылардан да дәресләр ала.

Имам-хатыйпта укыган елларында остаз Нәҗип Фазыл белән таныша. Аның түгәрәгенә йөри, сөхбәтләренең дәвамчысы, “Бөек Көнчыгыш” оешмасының актив әгъзасы, остаз әсәрләрен укучы һәм аның фикерләренең матди вә мәгънәви куәтләүчесе була.
 
Имам-хатыйп лицеен тәмамлагач, бер ара сәүдә һәм сәнгатьчелек белән мәшгуль була. 1962 елда гаскәри хезмәтен Сиирт-Тиллода запастагы укытучы әфисәр булып тәмамлый. Шул эшчәнлеге нәтиҗәсендә укытучылык белән мавыгып китә һәм яшьләрне тәрбияләүдән, шулар белән мәшгуль булудан хозурлык ала.

Гаскәр хезмәтен тәмамлап кайткач тагын сәүдә һәм сәнәгать даирәсендә була. Ләкин ул гыйлем һәм игелек юлында хезмәттән аерылмый. Белем тарату җәмгыятендә актив эшли. Үзенең эш урынын игелек һәм вакыф, укучыларга стипендия, ярлыларга ярдәм үзәгенә әверелдерә. Гаиләсенең игелек эшләре дә аның карамагында була. Эш урынында башкарган бу хезмәтен, “Ходаи вакуфы” оештырылганнан соң, шуның рамкаларында дәвам итә. Ул оешмада башлык була һәм аның эшчәнлек даирәсен киңәйтә. Баштарак төрки республикалардан һәм Африкадан, аннары бөтен дөньядан килгән яшьләргә мәгънәви һәм матди ярдәмен дәвам итеп, уңышларына терәк була.

Китаплары инде күп телгә тәрҗемә ителгән. Осман Нури Топбаш, шул телләрдә сөйләшүче илләрдән килгән тәкъдимнәрне кабул итеп, төрле семинар, конференция һәм дискуссияләрдә катнаша, бу эшчәнлеген кешелеккә хезмәт итү дип белә.

## Китаплары
Осман (Госман) Нури Топбашның 43 төрле телдә нәшер ителгән китаплары бар.

## Шулай ук карагыз

## Тышкы сылтамалар
* Официальный сайт Осман Нури Топбаша 
* Осман (Госман) Нуриның 43 төрле телдә нәшер ителгән китаплары, pdf форматта. 

Төркем:Ислам галимнәре
Төркем:Ислам дине әһелләре
Яңавыл (Сорочинск районы)

**Яңавыл** () — Ырынбур өлкәсенең Сорочинск районында бердәнбер татар авылы. 
Авыл атамасы күршедәге Старая Белогорка, яки Искеавылга нисбәтле рәвештә барлыкка килгән. Утызынчы елларгача бу авыллар Самар губернасы, Бозаулык өязенә карыйлар.
Якындагы тимер юл станцияләре – Яңа Сергиевск һәм Сорочинск.

## Тарихи белешмә
Авыл 1767 елда бер төркем Бөгелмә өязе кешеләре килеп нигезли. 7 чакрым көнчыгышрак Иске Белогор авылы урнашкан (Яңа Сергиевка районы). Анда руслар һәм Пенза мишәрләре яши. Бераз иртәрәк оешканга ул Искеавыл исеме белән калган. 1806 елда хөкүмәт Спас өязеннән керәшеннәрне китереп утырта. Яңа урында аларның һәммәсе мөселманлыкка кайта. 1828-1858 елларда алар мөселман булып калу өчен көрәшеп яши, чөнки хөкүмәт аларны рус авылларына күчереп утыртырга боерык чыгара.

1919 еллар арасында авыл янында Казанда оешкан Беренче татар укчы полкы белән ак гаскәриләр арасында канкойгыч бәрелешләр була. 
## Табигать
Авылның төньягында куе урман, көньягында Бозаулык елгасы агып ята. 
Идел һәм Җаек елгаларының су бүленеше сыртында калкып торган Актау (акбур тавы) шул Искеавылның үр очында. Аның көнбатыш битләвеннән  башланган Бозаулык суы  Идел бассейнындагы Самар елгасына, көнчыгыш  битләү елгасы Иртәк — тарихи Җаек суына коя. Географик карталарда ул, Урал тауларының иң көньяк-көнбатыш очы буларак, «Меловый сырт» дип исемләнә.
Белогорка-Актауны төрле яктан таучыклар кочаклап тора, күлләр, чишмәләр бихисап. Аларның исемнәре дә бик матур: Тирән күл, Тавык күле, Казан күле.

## Мәгариф
Моннан унбиш ел элек төзелгән Яңа Белогор төп (9 еллык) мәктәп бинасында 30 укучы белем ала. Татар теле укытыла. Авылда эш урыннары булмау сәбәпле (элеккеге күмәк хуҗалык таркалган, күп чәчү мәйданнары эшкәртелми ята, терлекчелек фермалары да җимерелгән, яшьләр читкә китәргә мәҗбүр.

## Халык
Милләтләр (2010): татарлар — 88,8%, руслар — 6,4%, башкортлар — 2,7%, казакълар — 2,1%.

## Танылган шәхесләр

* Габделбари Баттал – татар галиме, тарихчы, тюрколог.
* Илгиз Колючев – Самарның «Ялкынлы Яшьлек» ансамбле җитәкчесе.
## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур өлкәсе татар авыллары
Әхмәт Симай

**Әхмəт Сәдрәтдин улы Симай** (28 декабре 1915 — 25 август 1944) — татар шагыйре, журналисты, Идел-Урал легионында яшерен антифашист каршылыгы оешмасында катнашучы. Башка татар ватанпәрвәрләре белән антифашист эшчәнлеге өчен тотылган. Фашист тарафыннан 1944 елның 25 августында Плөцензее төрмәсендә җәзалап үтерелгән.
## Тәрҗемәи хәл

Әхмəт Симай 1915 елның 28 декабрендә татар гаиләсендә Усть-Рахмановка авылында (Пенза губернасы, Россия Империясе) туган. 1928 елда Мәскәүгә күчкән, Мәскәү метрополитены төзелешендә эшләгән, соңрак "Правда" полиграфия комбинатында эшләгән.

Татар Иҗтимагый мәдәни үзәгендә әдәбият түгәрәгендә катнашкан (Татар бистәсендәге Әсәдуллаев йорты), анда Муса Җәлил белән танышкан. Шул вакытта Муса Җәлил Мәскәүдә татар телендә үзәк басмаларны редакцияләгән, бу гәҗитләрдә Әхмəт Симай беренче шыгырьләре бастырылганнар иде. 
### Бөек Ватан сугышы
1940 елда Кызыл Армиягә чакырылган, анда радист-десантник булып хезмәт үтәгән. Берничә тапкыр фашист тылында десант операциясендә катнашкан. 1942 елда Әхмəт Симай очкычы бәреп төшерелгән иде һәм ул фашист әсирлегенә эләккән.

### Антифашист эшчәнлеге
Фашист әсирлегендә Әхмəт Симай "Идел-Урал" легионында эләккән, анда яшерен антифашист оешмасына керде. Башта татар антифашист хәрәкәте уңышлы булган. Көнчыгыш фронтына җибәрелгән беренче легион батальоны алман-фашист офицерларны үтергән һәм тулы составында, кораллары (6 танк каршы коралы, 100 пулемет, автомат һәм бүтән корал) белән Белорусия партизаннарына кушкан. Антифашист баш күтәрүе әзерләгән, фетнә планы буенча уңыш очракта Әхмəт Симай Украина партизаннарына кушырга тиеш иде.

Ләкин Гестапо татар антифашист оешмасын ачкан һәм анын катнашучыларын тоткан. Бүтән татар ватанпәрвәрләре белән антифашист эшчәнлеге өчен тотылган. Башта Берлин төркеме Күрфүрстендамм гестапосында, соңрак Моабит төрмәсендә тотылган. Дрезден шәһәрендә 1944 елның февралендә татар ватанпәрвәрләре антифашист эшчәнлеге өчен үлем җәзасына хөкем ителгәннәр.  Фашист тарафыннан 1944 елның 25 августында Плөцензее төрмәсендә җәзалап үтерелгән.

Дрезден төрмәсе диварында Әхмəт Симай язмасы калды:

## Хатирә
[thumb|300px|Җәлилчеләргә [Казанның 1нче май мәйданында һәйкәл]]
Казан үзәгендә Кремль янында Муса Җәлилгә һәйкәл һәм антифашист каршылыгы катнашучыларына хәтер барельефлары ачылган.

1985 елның 8 маенда Воскресенск шәһәрендә Әхмəт Симай истәлегенә мемориаль тактасы ачылды.
## Сылтамалар
* Мужество останется в веках 
* Портреты джалильцев
## Искәрмәләр

Төркем:Идел-Урал легионы
Кынады

**Кынады** () — Сембер өлкәсенең Николаевка районында урнашкан авыл.

Халык саны — 2 094 кеше (2002).

## География
Кынады бистәсе Кынады елгасы Сызран елгасына (Идел кушылдыгы) кушылган урынында, Сембердән 172 километр көньяктарак урнашкан. Куйбышев тимер юлының *Канадей* станциясе (Пенза — Сызран сызыгы).

## Тарих
Кынады XVII гасырның башында Түбән Новгород Печеры монастырена караган авыл буларак нигезләнә. Авылның беренче атамасы *Покровское* булган.

1715 елда Синәт документларында ** буларак телгә алына, 1780 елда өяз шәһәре статусын ала; 1796 елда Кынады өязе бетерелә, Кынады өяз үзәге статусын югалта һәм Сызран өязе составына кертелә.

XVIII гасырның уртасында шәһәр статусын югалата. 1859 елда Кынадыда 1 чиркәү, 410 йорт һәм базар булган.

1974—2003 елларда — шәһәр тибындагы бистә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 87,7%, татарлар — 4,3%, мордва — 4,0%, украиннар — 1,6%.

## Икътисад
 цехы.

## Истәлекле урыннар
* Кынады манарасы 

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Зинедин Зидан

**Зинеди́н Язи́д Зида́н** (tat.lat. Zinedin Yäzid Zidan, фр. Zinédine Yazid Zidane, гарәб. زين الدين زيدان‎‎, кабил. Zineddin Lyazid Zidan; 23 июньдә 1972, Марсел, Франция) — Франция мәшһүр футболчысы (Кабил нәселеннән, Төньяк Әлҗәзаир), һөҗүмдәге ярым-сакчысы булып уйнады, Франция җыелмасының капитаны 1998-2006 булды. Хәзер Реал Мадрид футбол клубының баш тренеры.

Зинедин Зидан — Дөнья чемпионы (1998), Европа чемпионы (2000), өч мәртәбәле иң яхшы Дөнья футболчысы (1998, 2000, 2003), "Алтын Туп" иясе (1998), соңгы 50 ел дәвамында иң яхшы УЕФА футболчысы (2004).

Зинедин Зидан «Канн», «Бордо», «Ювентус», «Реал Мадрид» футбол клубларында уйнады. 2006 елда уенчы карьерасы тәмамлады, тренер булып эшли башлады. Хәзер Реал Мадрид футбол клубы баш тренеры. 
## Бүләкләр
* Франция Хөрмәтле легион ордены кавалеры: 1998
* Франция Хөрмәтле легион ордены офицеры: 2009
* Әлҗәзаир Милли хезмәт ордены кавалеры, 3-нче дәрәҗә: 2006

## Шулай ук карагыз

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе

Төркем:Франция футболчылары
Төркем:«Алтын туп» ияләре
Клайпеда

**Кла́йпеда** (, ) — Литваның халык саны буенча өченче шәһәр, Клайпеда өязе һәм Клайпеда районының административ үзәге; Литваның иң эре порты.
## География
Клайпеда Литваның көнбатышында, Балтыйк диңгезе ярында урнашкан.
### Климат
* Уртача еллык температура — +7,8&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 4,5 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 81%




## Тарих
[250px|thumb|сулда|Клайпеда, [XX гасыр башы]]
Клайпеда 1252 елда Ливония ордены рыцарьлары тарафыннан *Мемель* исеме астында нигезлнгән. 1384 елда Тевтон ордены составына күчкән.

1525—1618 елларда — Пруссия һерцоглыгы, 1618—1629 елларда Бранденбург-Пруссия, 1629—35 елларда — Швеция, 1701 елдан — Пруссия корольлеге составында булган.

1871 елдан барлыкка килгән Алман империясенең иң төньяк шәһәре булып тораган.

Версаль килешүе буенча, 1919 елда Клайпеда Антанта протектораты астында кала. 1923 елда Литва тарафыннан басып алына. 1939 елда Өченче рейх Литвага Клайпеданы кайтару таләбе белән ультиматум куйган; Литва шул ультиматумны кабул итәргә мәҗбүр булган.

1945 елның 28 гыйнварында Кызыл Армия тарафыннан алына; шәһәр ССРБның Литва ССРы составына кертелә.

## Халык

Милли состав (2011): литвалылар — 73,9%, руслар — 19,6%, украиннар — 1,9%, белоруслар — 1,7%.

## Кардәш шәһәрләр
*  Гдыня, Польша
*  Дебрецен, Маҗарстан
*  Калининград, Россия
*  Карлскруна, Швеция 
*  Көге, Дания
*  Котка, Финляндия 
*  Кудзи, Япония
*  Лейпциг, Алмания 
*  Лиепая, Латвия 
*  Лүбек, Алмания
*  Маннһейм, Алмания
*  Могилёв, Беларус
*  Норт-Тайнсайд, Англия
*  Әдис, Украина
*  Рүген, Алмания
*  Чиңдау, Кытай
*  Череповец, Россия
*  Щецин, Польша
*  Кливленд, США
## Галерея

Klaipedaskyline.jpg|
Klaipėdos senamiestis iš aukščiau.jpg|Каунас мәчете
Sochy Park KlaipėdaPamRA.JPG|
Naujoji Klaipėda.JPG|

## Искәрмәләр

Төркем:Литва шәһәрләре
Төркем:Клайпеда
Аурупа химерасы

**Европа химерасы**, шулай ук **диңгез мәчесе** () — химералылар гаиләлегенә керүче кимерчәкле балык. Баренц диңгезендә һәм Атлантик океанның көнчыгышында очрый.

Европа химерасының гәүдәсе артык зур түгел, озынлыгы 60 сантиметрдан 2 метрга кадәр. Тиресе ялангач.

Ул Баренц диңгезендә 1000 метр тирәнлектә очрый. Аның итен ашамыйлар. Бавырыннан алынган май медицинада кулланыла һәм сәнәгатьнең кайбер тармакларында майлау материалы буларак файдаланыла.

border|200px

## Сылтамалар һәм чыганаклар
* Шакирова Т.Р., Хайваннар дөньясы: Балыклар. Җир-су хайваннары. Сөйрәлүчеләр бит16 
* Каталог животных » Классификация животных » Рыбы » Хрящевые рыбы » Европейская химера / Chimaera monstrosa

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Городище (Зуевка районы)

**Городище** () — Киров өлкәсенең Зуевка районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (56%), арлар (37%).

## Искәрмәләр

Төркем:Зуевка районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Үр куяны

**Үр куяны** (лат. Lepus europaeus) — куяннар ыругы куянсыманнар отрядына керүче хайван.

Yp куяны ак куяннан эрерәк һәм аннан колаклары озынрак һәм койрыгының өске ягы кара төстә булуы белән аерыла. Төсе сезонга карап үзгәрә, ләкин бик кискен үзгәрми. Җәен ул көрәнсу-җирән төстә, ә кышын арка ягы ачыграк була.

Yp куяны азыкны ачык урыннарда эзли, аны көндез дә очратып була. Һәр ике төре елына 2—3 тапкыр үрчем бирә. Куян балалары җитлегеп туа: күзләре ачык, тәне йон белән капланган була. Ана куян үз балаларын гына түгел, читләрне дә имезә. Сөте бик куе (майлылыгы 15 % ка җитә) һәм куян баласына, ныгып китү өчен, берничә тапкыр имү җитә, аннан ул үзе үлән белән туклана башлый.

Куяннар ау объекты булып тора, ите ашарга яраклы, ә тиресеннән төрле мех әйберләр тегәләр.
[thumb|right|[Беларусия купюрасы 1 беларус сумы , 1992]]

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Рәхимов И.И. , Ибраһимова К.К., Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы. бит190.

Төркем:Куяннар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Ак куян

**Ак куян** (лат. Lepus timidus) — куяннар ыругы куянсыманнар отрядына керүче хайван.

Ак куян — чагыштырмача эре хайван. Аның киң табаннары куе йон белән каймалап алынган, бу аңа кар өстендә батмыйча чабарга ярдәм итә. Төсе сезонга карап үзгәрә: җәен — мехы коңгырт-көрән, корсак асты ак; кышын ап-ак төскә керә, колак очлары гына кара кала. Күбрәк вакытын урман буйларында, сирәк агачлыкларда, куаклыклар һәм яшь агач араларында уздыра. Азыкны, нигездә төнлә эзли, көндезен куак астына качып яки әрәмәлекләрдә посып ята.

Үр куяныннан кечерәк. Һәр ике төре елына 2—3 тапкыр үрчем бирә. Куян балалары җитлегеп туа: күзләре ачык, тәне йон белән капланган була. Ана куян үз балаларын гына түгел, читләрне дә имезә. Сөте бик куе (майлылыгы 15 % ка җитә) һәм куян баласына, ныгып китү өчен, берничә тапкыр имү җитә, аннан ул үзе үлән белән туклана башлый.

Куяннар ау объекты булып тора, ите ашарга яраклы, ә тиресеннән төрле мех әйберләр тегәләр.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Рәхимов И.И. , Ибраһимова К.К., Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы. бит 190.

Төркем:Куяннар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Васильсурск

**Васильсурск** (, искергән *Василь*,  — *«Шурдүң»*, ) — Түбән Новгород өлкәсенең Воротынец районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 1 069 кеше (2010).

## География
200px|thumb|left
200px|thumb|left
Васильсурск Иделнең уң ягында, аңа Сыры елгасы кушылган җирдә, Түбән Новгороддан 152 километр көнчыгыштарак урнашкан.

## Тарих
Васильсурск 1523 елда Василий III тарафыннан Цепель дип аталган мари шәһәрлеге урынында ныгытма буларак нигезләнә.

Зөя шәһәре нигезләнүдән һәм Казан ханлыгы басып алудан соң үз мөһимлеген югалта.

1781 елдан Түбән Новгород  (1796 елдан — Түбән Новгород губернасы) Васильсурск өязе үзәге булып торган.

1860 елда Васильсурскта 1 чиркәү, 450 йорт һәм 19 лавка (кибет) булган.

1927 елда Васильсурск өязе бетерелә, ә Васильсурск Воротынец районы составына шәһәр тибындагы бистә буларак кертелә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 86,1% чирмешләр — 7,8%, чуашлар — 4,7%.

## Икътисад
Балык хуҗалыгы, елга пристане.

## Галерея

Vasilsursk flybird18.jpg|
Васильсурск.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Воротынец районы
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәр тибындагы бистәләре
Аурупа сукыр тычканы

**Европа сукыр тычканы**, яки **гади сукыр тычкан** — җир астында яшәргә җайлашкан, 20 см озынлыктагы кечкенә имезүче хайван. Ул алгы казучы очлыклары ярдәмендә җир астында үзенә юл салып азык эзли. Туфрактагы төрле умырткасызлар белән туклана. Аның күзләре үсеш алмаган, сукыр тычкан ис сизү һәм тоеп сизү ярдәмендә ориентлаша.

Капшап тою төкләре — вибриссалар — танау очында гына түгел, койрыгында да бар. Тәнендә бәрхетсыман кыска йоны теләсә кайсы якка ята һәм «артка чигенергә» дә тоткарлык ясамый. Үзләре өчен юллар казыганда, сукыр тычкан артык туфракны вертикаль юллар аша җир өстенә ыргыта, һәм бу урында үзенә бер төрле туфрак өемнәре — сукыр тычкан өемнәре барлыкка килә.

Башка бөҗәк ашаучылардан Татарстанда җир тычканнарының берничә төре яши. Алар арасында иң күп санлысы — гади көрәнтеш. Ул куе үләнле төрле урман территорияләрендә тереклек алын бара. Җир тычканнары (шолганнар) семьялыгына Татарстанның иң кечкенә имезүче хайваны — нәни көрәнтештә керә. Аның озынлыгы 4 см га якын, авырлыгы 4 г тирәсе.

1983 елдан башлан бөҗәк ашаучыларның тагын бер вәкиле — җофарның очравы турында бер мәгълүмат та юк.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Рәхимов И.И. , Ибраһимова К.К., Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы. бит 182-183.
Europäischer Maulwurf

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Сукыр тычканнар
Сөркә

**Сөркә** яки *байбак*, *суыр*, *торбаган* — эре кимерүче, аның авырлыгы 10 кг га җитә. Ул далалы районнарда колонияләре белән ояларда яши. Байбак авыл хуҗалыгы культураларына зыян китерми, үләнчел үсемлекләр белән туклана. Бер тәүлек эчендә олы җәнлек 400 г га кадәр чи үлән массасы ашый. Ә бөтен яшәү дәверендә 100—120 кг төрле үлән ашый. Көзгә алар нык симерәләр һәм кышкы йокыга талалар. Апрельдә уяналар. 

Бу җәнлек берничә исем белән йөртелә: сөркә, суыр, байбак, торбаган. Ул Евразия материгының көньяк өлешендә киң таралган, шулай ук Камчатка һәм Алтай җирлегендә очрыйлар. Кайбер белгечләр аларның тау җәнлеге булуын раслый. Татарстан җирлегендәге сөркәләрне дала җәнлеге дип әйтергә була, ләкин алар да калкулыкларда оялыйлар. Ни өчен дигәндә, бу җәнлекләр суны яратмый. Хәзер суырларның 15 төре билгеле, шулардан БДБ илләрендә - 6, Татарстанда 1 төре (гадәти суыр - байбак) яши. Кимерүчеләр классына керүче бу хайван Татарстанның көньяк Һәм көнчыгыш районнарындагы далаларда яши. 

Алар үзләренә якын китермиләр, фотога төшерергә килгәч, сызгырып куркыныч килгәнен хәбәр итәләр һәм һәрберсе үз өненә кереп кача. Байбаклар тыныч, көтү йөрмәгән, йомшак, сусыл үләннәр куп булган (алар каты үләнне чәйни алмыйлар) авылның печәнлек тирәсен өннәрен казу өчен сайлыйлар. Суыр колониаль җәнлек. Тирән итеп казылган өннәрендә яшилләр. Өннәренең авазы көньяк-көнбатышка караган. Өннәрен сөзәк итеп һәм төньяк-көнчыгышка борылыш ясап казыйлар. Өннең диаметры 18-45см, тирәнлеге 1 м (күренгән өлеш), аннан кискен төньяк-көнбатышка борылыш ясап эчкә кереп китә. 100-150 м ераклыкта тагын колонияләр урнашкан. Өннәр арасында сукмак салынган. Бер тирәдәге сукмаклар берләшеп аска - инкүлеккә төшеп китә. Суырлар аска сусыл улгән ашау өчен төшеп йөриләр. Өннәр тирәсендәге үләннәр һәрвакыт ашап торганга сусыл, яшел төстә. Суырлар яшь, сусыл, ачы 9-10 төрле үлән ашыйлар. Алар үзләренең тормышында 100 -120 кг үлән ашыйлар. Көнгә олы суыр 400 га кадәр яшел масса ашый. Бер суырга сезон дәвамында туклану өчен 200-300 m² җир кирәк. Алар кышка азык әзерләмиләр. Көзгә таба, үләннәр ката башлагач, суырлар сирәк күренә башладылар, бу вакытта алар аз хәрәкәтләнәләр һәм үзләренә май запасы туплый башлыйлар, симерәләр.

Картларнының сөйләве буенча 1921 - 1922 еллардагы ачлыкта крестьяннар байбакларны меңәрләп тотканнар. Күп кенә урыннарда байбаклар бөтенләй юкка чыкканнар. Шуңа күрә 1930 елда байбакларны саклау турында закон кабул ителә. Аның мехы йомшак, шома, ите ашарга яраклы. Маенда төрле витаминнар бар. Шуңа күрә ул файдалы җәнлекләрдән санала, аулау тыелган. Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән була, ләкин популяциясенең хәзерге торышы аны бу исемлектән чыгарырга мөмкинлек бирә.

## Шулай ук карагыз
* Байбак көне

## Чыганаклар
* Олы Чакмакта суырлар экологиясе
* Рәхимов И.И., Ибраһимова К.К., Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы. бит 186.

Төркем:Кимерүчеләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Байбаклар
Иңбаш поясы

**Иңбаш поясы** (*өске очлыклар поясы*, *җилкә поясы*) — өске очлыкларның терәк-хәрәкәтен тәэмин итүче сөякләр (умрау һәм калак парлары) һәм мускуллар җыелмасы. Кайбер хайваннарда өченче парлы сөяк - коракоид та очрый. Иңбаш поясы сөякләре акромиаль-умрау буынтыклар белән тоташкан. Күкрәк читлеге белән күкрәк-умрау буынтыклары һәм калакны тотучы мускуллар ярдәмендә, ә ирекле өске очлыклар белән - иңбаш буыннары ярдәмендә тоташкан.

Кайбер имезүчеләрдә (этләрдә, атларда) иңбаш поясы сөякләре урынына калак кына бар. Шуңа да иңбаш поясы күчәр скелеты белән мускуллар ярдәмендә тоташкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Иңбаш поясы сөякләре
Төркем:Сөяк системасы
Николай Лобачевский

**Николай Иван улы Лобачевский** (1792— 1856) — рус математигы, евклидча булмаган геометрияне барлыкка китерүче, әлеге геометрия математикада аксиоматиканың роле турындагы күзал­лауны үзгәртә һәм чагыштырмалылык теориясен эшкәрткәндә мөһим роль уйный. Шулай ук матема­тик анализга һәм алгебрага зур өлеш кертә. Ул югары дәрәҗәдәге алгебраик тигезләмәләрне чишү­нең якынча методын эшкәрткән. Беренче тапкыр дөнья тарихында 5-нче Евклид пастулаты (параллель сызыклар турында) шик астында куйган, Евклид түгел яки Лобачевский геометриясе булдырган. Лобачевский геометриясе нигезендә Альберт Эйнштейн "Гомуми чагыштырмалылык теориясе" һәм "Бердәм кыр теориясе" иҗат иткән.

1811-46 елларда Казан дәүләт университетында, 1827-46 ректор, профессор (1822). 1846 елдан *Казан уку-укыту округы попечителе* ярдəмчесе. К. Гаусс медаленә лаек була (1856, вафатыннан соң). Хезмəтлəре геометрия, әлҗәбер, астрономия, механика һəм физика, ихтималлык теориясенә карый.

Айдагы бер кратер һəм бер кечкенə планета *Лобачевский* исеме белəн атала. Лобачевский исемендəге халыкара бүлəк булдырыла (1895).

## Хәтирә

* Казан Дәүләт Университеты янында 1896 елның 1 сентябрьдә Николай Лобачевскийгә һәйкәл ачылган иде. 
* Казан шәһәре үзәгендә һәм башка шәһәрләрдә Лобачевский исемендәге урамнары бар. 
* Лобачевский исемендәге Казан Университеты фәнни китапханәсе
* Лобачевский исемендәге Казан Университеты каршындагы лицее
* 2016 ел ахырында КФУда музее ачыла.

## Шулай ук карагыз
* Лобачевский геометриясе.
* Казан метеорология фәнни мәктәбе

## Искәрмәләр

Төркем:Россия галимнәре
Төркем:Математиклар
Төркем:Ректорлар
Төркем:Николай Лобачевский
Мөршид

[thumb|Мөрид [:en:Ma Laichi|Ма Лайчи мавзолее]]
**Мөршид** (фар. مرشد, ) — дини туры юл күрсәтүче; хаклыкка, турылыкка өндәүче.

## Күренекле мөршидләр
* Мөхәммәдзакир Чистави - мәшһүр дин әһеле.
* Кол Шәриф - мәшһүр татар каһарманы, шагыйрь, дәүләт эшлеклесе, рухани, сәид. 
* Осман Нури Топбаш.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Суфилык
Төркем:Ислам төшенчәләре
Неверкино

**Неверкино** (, ) — Пенза өлкәсендә урнашкан авыл, Неверкино районының административ үзәге.

Халык саны — 4 376 кеше.

## География
Неверкино Илим елгасы өстендә, Пензадән 125 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Күзнәй (42 километр ераклыкта).

## Исемнең килеп чыгышы
Авыл атамасы *Невер Кибекеев* (авылын нигезләүчеләрнең берсе) морзасы исеменнән килеп чыккан.

## Тарих
Неверкино авылы XVIII гасырның башында Невер Кебекеев җитәкчелегендәге йомышлы чуашлар тарафыннан нигезләнә.

1709 елда **' авылы буларак телгә алына. [[XVIII гасыр]]ның уртасыннан авылга [[татарлар]] күчеп утыра башлыйлар.

[[1775 ел]]дның  буенча ике авыл буларак күрәстелә: 1)**' авылы һәм 2)*Неверкино* авылы.

1797 елдан — Сарытау губернасы Күзнәй өязе составындагы авыл.

1928 елдан — Неверкино районы үзәге.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 36,4%, чуашлар — 30,2%, татарлар — 29,1%, мордва — 2,4%.

## Икътисад
Май заводы, кирпеч заводы, икмәк заводы.

## Искәрмәләр

Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Төркем:Пенза өлкәсе район үзәкләре
Спасск (Пинзә өлкәсе)

**Спасск** () — Πинзə өлкәсендә урнашкан шәһәр, Спасск районының административ үзәге.

Халык саны — 7 442 кеше.

## Җәгъpафия
Спасск Студенец елгасы өстендә, Πинзəдан 167 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Якындагы тимер юл стаʜсaсе — Күзнәй (42 километр ераклыкта).

## Тарих
Спасск 1663 елда мaрдьıва милләтле Жданка Богдановның җирләрендә Новоспас монастыре биләмәсе буларак нигезләнә, шул сәбәптән авыл башта *Богданово* исемен йөрткән.

XVIII гасырның ахырыннан чиркәү буенча *Спасское* исемен йөртә башлый.

1779 елда шәһәр cтaтысын алган һәм Тамбу губернасы (1796 елдан — Тамбу губернасы) Спасск өязе үзәге булып торган. Шул вакытта Россия империясендә Спасск исемле ике шәһәр булуы аркасында, Спасскка патша указы буенча *Спасск-на-Студенце* исеме кушыла.

1856 елда Спасскида 2 чиркәү, 514 йорт һәм 135 лавка (кибет) булган.

1923 елда Спасск өяз белән Πинзə губернасы cастaфына кертелә. 1925 елда шәһәр рус сәвит язучысы Демьян Бедный (Ефим Алексеевич Придворов, 1883 — 1945) артыннан *Беднодемьяновск* дип аталган.

1928 елдан — Урта Идел өлкәсе (1929 елдан — Урта Идел крае) Спасск районы үзәге; 1937—1939 елларда — Тамбу өлкәсе cастaфында, 1939 елдан — Πинзə өлкәсе cастaфында.

2005 елда шәһәргә тарихи исем кире кайтарыла.

## Халык

### Милли cастaф

## Икътисад
Май ɜавуᴛы, сәнгать керамиканы җитештерү.

## Галерея

Church of the Ascension Spassk Penza obl 0541.jpg|
Former parochial school Spassk Penza Oblast 0532.JPG|
Central Square Spassk Penza obl 0561.jpg|
Spassk COA (Tambov Governorate) (1781).png|Герб (1781)
Coat of Arms of Spassk, 1861.png|Герб (1861)


## Искәрмәләр

Төркем:Πинзə өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Πинзə өлкәсе район үзәкләре
Гимнастика

**Гимнастика** — спорт ярышларыннан торган махсус спорт төре. Спорт гимнастикасы һәм
нәфис гимнастика төрләре Җәйге Олимпия уеннары программасына керә. Акробатик гимнастика буенча 1996 һәм 2000 елларда үткән Олимпия уеннарында күрсәтмә бәйгеләр оештырылды.

Россиядә гимнастика XVIII гасырда үсеш ала башлый. Гамәли дисциплина буларак гимнастикага Петр I аеруча басым ясый торган була.

Башка илләрдәге кебек үк, Россиядә дә спорт гимнастикасы баштарак әрмедә кулланыла. XIX гасырның 70нче елларында танылган рус галиме П.Ф. Лесгафт Санкт-Петербургта ике еллык гимнастика курслары ача (бүген әлеге уку йорты Лесгафт исемендәге Физик культура институты). Гимнастика буенча беренче ярышлар Мәскәүдә 1885 елда үтә. Әлеге чараны Россия гимнастика җәмгыяте оештыра. Ярышларда 11 спортчы катнаша.

## Сылтамалар
* Халыкара гимнастика федерациясе

*