open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чагатай Улучай

**Чагатай Улучай**, Мостафа Чагатай Улучай (; *[[1907 ел]], [[Чанкыры]] — [[1970 ел|1970 елның]] [[4 август|4 августы]], [[Истанбул]]*) — Төркия язучысы, тарихчысы, тикшеренүчесе һәм педагогы.

## Тәрҗемәи хәле
1907 елда Чанкырыда туган. Аның әтисе — Ариф Ага, ә әнисе — Хатиҗә Ханым. Улучай Измир укытучылар мәктәбен, ә аннары 1933 елда Әнкара Гази мәгариф институтын тәмамлаган. 1933 елда ул Бурдур урта мәктәбенә тарих һәм география укытучысы итеп билгеләнгән һәм укыта башлаган. Ул 1935 елдан 1947 елга кадәр периодта Маниса ике мәктәбендә тарих һәм география укытучысы булып эшләгән. Улучай Балыкесир Неджати-бей мәгариф институтына тарих укытучысы итеп билгеләнгән. Шул ук елда Англиягә Милли мәгариф министрлыгы тарафыннан җибәрелгән. 1949 елдан 1951 елга кадәр периодта аңа Топкапы сарае-музее архивын сортларга бүлү йөкләнгән. Ул күп кенә анда очраткан яңа документлар бастырган.

1970 елда Истанбулда вафат була.

## Искәрмәләр

Төркем:Төркия язучылары
Төркем:Төркия тарихчылары
Төркем:Тарихчылар
Төркем:XX гасыр тарихчылары
Төркем:Педагоглар
Төркем:XX гасыр педагоглары
Төркем:Төркия педагоглары
Локман Гайсин

**Локман Гайсин**, Локман Мәсәлим улы Гайсин (*[[1908 ел|1908 елның]] [[8 март|8 марты]], [[Күбәк (Бүздәк районы)|Күбәк]] — [[1988 ел|1988 елның]] [[14 декабрь|14 декабре]], [[Күбәк (Бүздәк районы)|Күбәк]]*) — 112-нче Башкорт атлы төмәне яугире, гвардия сержанты.

## Тәрҗемәи хәле
Локман Мәсәлим улы Гайсин 1908 елның 8 мартында хәзерге Башкортстан Республикасының Бүздәк районы Күбәк авылында туган. Кызыл Армия сафына 1941 елда Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафыннан алына.

## Хәрби юлы
62-нче гвардия атлы полкының 76 миллиметрлы пушкалар батареясының төзәүчесе булып хезмәт итә. 1942 елда Курск өлкәсенең «Кызыл Яр» колхозы өчен алышта, шулай ук 1943 елда Украина ССРның Чернигов өлкәсе Клочково авылы янындагы яуда, 1945 елда Польшаның Радевишт пунктын һәм Алманиянең Бранденбург шәһәре янындагы бәрелешләрдә үзенең батырлыгы, кыюлыгы, тизлеге белән башкалардан аерыла. Ике тапкыр җиңелчә яралана. 1946 елда демобилизацияләнә һәм туган авылында эшли. 1988 елның 14 декабрендә вафат була, туган авылы Күбәктә җирләнә.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
Бүләк турында документлары

* Кызыл Йолдыз ордены (1943 ел)
* «Хәрби хезмәтләре өчен» медале (1943 ел)
* «Батырлык өчен» медале (1945 ел)
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1945, 1985 еллар)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* ГАЙСИН Лукман Мусалимович
* Память народа. Гайсин Лукман Мусалимович
*
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Сугышчан хезмәтләре өчен медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Негиат Сали

**Негиат Сали** (*[[1953 ел|1953 елның]] [[4 сентябрь|4 сентябре]]*) — Румыния татар икътисадчысы һәм сәясәтчесе, Румыниянең Мөселман Татар Төрекләре Демократик Берлеге (UDTTMR) әгъзасы һәм 2000—2004 елларда Депутатлар Палатасының әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
Татар, мөселман. Бухарест икътисадый тикшеренүләр академиясенең Финанс һәм бухгалтерия факультетын тәмамлаган. 1980—1982 елларда Дунай-Кара диңгез каналы төзелеш мәйданында Коммунистик режим җимерелгәнче төзелеш эшчесе булып эшләгән. 1982 елдан 2000 елга кадәр ул Мурфатлар йөзем бакчасының тикшеренү станциясендә эшли.

1990 елда, Румыния революциясеннән соң, Сали UDTTMR-га нигез салучылар арасында була Киләсе елда ул берлекнең вице-президенты (1993 елга кадәр хезмәт итә), һәм 1997 елда аның президенты (2000-нче елда мандатын тәмамлый) итеп билгеләнә. 2000 елгы сайлау вакытында Константа округы палатасына сайлана, ул этник азчылыклар төркеме белән утыра, бюджет, финанслар һәм банклар һәм җайга салу комитетында хезмәт итә. 2001 азагында, 2001 елның 11 сентябрендә Нью-Йоркка булган һөҗүмнәрдән соң, ислам фундаменталистик төркемнәренең UDTTMR һәм Румыния татар җәмгыятенә үтеп керергә омтылуы турында бәхәсләшә, ләкин берлек барлык хезмәттәшлекне кире кага. Аның фикеренчә, бу мәгълүмат күзәтү хезмәте күрсәткән докладларда чагылыш тапкан.

Негиат Сали Румыниядәге татарларның гомуми санына карата үз карашлары белән билгеле, ул җәмгыять әгъзаларының халык санын алу барышында румын этносы турында белдерү тенденциясе аркасында татарлар саныкиметеләә дип саный. Сали сүзләренчә, бу практика татарлар санын якынча 70 000 нән 55 000 гә кадәр киметкән.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1953 елда туганнар
Төркем:Румыния сәясәтчеләре
Төркем:Дунай татарлары
Магомет Хубиев

**Магомет Хубиев**, Магомет Ахия улы Хубиев (, , 1929―1987) ― шагыйрь, язучы-сатирик, филология фәннәре кандидаты, фольклорчы, җырчы булган шәхес. 

1929 елның 15 апрелендә Югары Тәбердедә (Огъары Теберди) туган. Беренче сыйныфка Тәбердедә барса да, урта мәктәптә Кыргызстанда,  укыган. Югары белемне Кабарда-Балкар дәүләт университетында алган.

1957―1959 елда «По ленинскому пути» район гәзитенең хәбәрчесе булган. 1960 елдан 1987 елга кадәр  рус һәм чит ил әдәбияты кафедрасының доценты булып эшләгән. Магомет 1979 елда 1200 җыр җыйган дип интервью биргән. Йөздән артык җырны оста итеп җырлый белгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  🎓 Хубиев Магомет Ахияевич Исторический Черкесск : Энциклопедия
* ХУБИЕВ МАГОМЕТ АХИЯЕВИЧ (1929 - 1987) 
## Моны да карагыз
* Әминә Газаева
* Абдуллах Бегиев

Төркем:Язучылар
Төркем:Шагыйрьләр
Төркем:Җырчылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Кабарда-Балкар дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Карачай шагыйрьләреТөркем:Карачай язучылары
Дмитрий Кошелев

**Дмитрий Кошелев** (, 1975 елның 29 гыйнварында туган, Орехово-Зуево, СССР) ― Россия актеры, модель, телевидение алып баручысы, музыкант.

## Биография
Дмитрий 1975 елның 29 гыйнварында Орехово-Зуевода туган.

Атасы Аркадий Кошелев ― танылган шагыйрь, әни Валентина Феоктистова ― шәфкать туташы.

Дмитрий балачактан ук спорт белән шөгыльләнергә яраткан, шул исәптән: футбол, хоккей, өстәл теннисы, кулдан-кулга көрәш . Ләкин иң мөһиме ул баскетболга игътибар итте. Аннары Дмитрий баскетбол буенча Мәскәү өлкәсе чемпионы булды, ләкин умыртка үләненнән соң ул каты күнегүне туктатырга мәҗбүр булды.

Мәктәпне тәмамлагач, Дмитрий Мәскәүгә күченде. Анда ул сакчы, аннары тән сакчысы булып эшләде.

20 яшендә ул беренче тапкыр «Вагабонд» өчен Олег Газмановның музыкаль видеосында роль уйный.

Аннары Дмитрий Леонид Агутинның «Күңел күтәренке» музыкаль видеосында роль уйнады.

2011 елдан башлап, Дмитрий күп брендлар өчен позиция куйды: Хенкель, Байер, Мицубиси, Субару, Ранж Ровер, Сбербанк, Банк ВТБ, Лейс һ.б.

## Фильмография

* 2010 — «Вык акасы»
* 2011 — "Москва. Три вокзала "
* 2012 — «Дублёр»
* 2012 — «Кухня»
* 2012 — «Инкассассатори»
* 2013 — «Друзья друзей»
* 2013 — «СашаТаня»
* 2013 — «Мент в Законе 7»
* 2014 — «Чөрионы»
* 2017 — «Бесстыдники»
* 2018 — «Как я стал Русским»
* 2021 — «8 способом любить»
* 2022 — «Заключение»

## Искәрмәләр
Абдүлһак Шинаси Һисар

**Абдүлһак Шинаси Һисар** (; *[[1887 ел]]ның [[14 март]]ы, [[Госман империясе]], [[Истанбул]] — [[1963 ел]]ның [[3 май|3 мае]], [[Төркия]], [[Истанбул]]*) — төрек язучысы, шагыйре, эссеисты, журналисты, әдәби тәнкыйтьчесе, мөхәррире.

## Тәрҗемәи хәле
1898 елдан Галатасарай урта мәктәбендә укыган. 1905 елда Франциягә киткән, анда Парижда Сәяси фәннәр мәктәбендә (École Libre des Sciences Politiques) укыган. 1908 елда конституцион монархия игълан ителгәннән соң туган ягына кайткан. Франция һәм Алмания компанияләрендә, Госман банкында,  тәмәке ширкәте администрациясендә эшләгән. 1931 елдан соң Әнкарада урнашкан һәм тышкы эшләр министрлыгында эшләгән.

1921 елда «Илери» газетасы өчен яза башлаган. Үзен уңышлы журналист, тәнкыйтьче, эссеист һәм шагыйрь буларак таныткан. *Varlık, Ülkü, Muhit, Ağaç, Türk Yurdu* журналлары һәм *Milliyet , Hakimiyet-i Milliye (*Ulus*)* һәм *Yeni İstanbul* газеталары белән хезмәттәшлек иткән. Үзенә күрә стильдә язган, шуның аркасында Төркиядә танылган.

1948 елда Истанбулга күченгән. Берникадәр вакыт (1954—1957) «Türk Yurdu» журналының баш мөхәррире булган.

1963 елның 3 маенда вафат булган.

## Сайланган әсәрләре

* *Fahim Bey ve Biz* (1941)
* *Çamlıca’daki Eniştemiz* (1944)
* *Ali Nizami Bey’in Alafrangalığı ve Şeyhliği* (1952)
* *Boğaziçi Mehtapları* (1942)
* *Boğaziçi Yalıları* (1954)
* *Geçmiş Zaman Köşkleri* (1956)
* *Geçmiş Zaman Fıkraları* (1958)
* *Antoloji: Aşk imiş …..* (1955)
* *İstanbul ve [[Пьер Лоти|Pierre Loti]]* (1958)
* *Yahya Kemal’e Veda* (1959)
* *Ahmet Haşim : Şiiri ve Hayatı* (1963)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Abdülhak Şinasi Hisar

Төркем:Төрек язучылары
Төркем:Төрек шагыйрьләре
Аһти Һейнла

**Аһти Һейнла** (; ''1972 елның'' *[[2 май|2 мае]]*) — Эстония компьютер программисты һәм бизнесмены. Ул Skype эшләүчеләренең берсе.
Ул шулай ук Эстониянең авыл җирендә җыештыруның бер көндә 50 000 волонтёр катнашуы белән Let's Do It 2008 гражданнар акциясенең оештыручысы булган.
Ул 2008 ел Эстония Ел Волонтёры дәүләт премиясен кабул итүчесе булган.
Ул 2006 елдан бирле табигать саклавы буенча Дәүләтнеке булмаган оешма — Эстония Табигать Фонды әгъзасы булган.
Һейнла эстонча, инглизчә һәм испанча сөйләшә.
2013 елда һәм 2014 елда ул NASA Йөзьеллык Чакыруында Куукулгур командасы өчен команда җитәкчесе буларак катнашкан.
Һейнла һәм Янус Фриис 2014 елда кечкенә үзләре ташый торган роботларны барлыкка китерү өчен Starship Technology'ны нигезләгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Программистлар
Төркем:Эстония программистлары
Төркем:Skype
Төркем:Шәхесләр:Интернет
Mark Tsukerberg

**Mark Tsukerberg**, Mark Elliot Tsukerberg (ingl. *Mark Elliot Zuckerberg*, *[[14 май|14 may]] [[1984 ел|1984]], [[Вайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Vayt-Pleyns]], [[Нью-Йорк (штат)|Nyu-York]], [[Amerika Quşma Ştatları|AQŞ]]*) — Amerika mediamagnatı, filantrobı häm internet-eşmäkäre. Meta (elek — Facebook, Inc.) kompaniäsenä nigez saluçı bularaq tanılğan. Anıñ räise, baş başqarma direktorı häm kontroldä totuçı aktsionerı. Ul şulay uq Breakthrowgh Starshot proyektın oyıştıruda qatnaşqan häm anıñ direktorlar sovetı äğzalarınıñ berse bulıp tora.

Tsukerberg Gvardiä universitetında uqığan. Anda 2004 yılnıñ fevralendä üzeneñ tulay toraq kürşeläre belän bergä Facebook sotsial’ çeltären eşli başlağan. 2007 yılda, 23 yaşendä, ul dönyada iñ yäş milliarder bulğan.

## İskärmälär

Төркем:Шәхесләр:Интернет
Төркем:Бизнесменнар
Төркем:Latinça
Марк Цукерберг

**Марк Цукерберг**, Марк Эллиот Цукерберг (; ''1984 елның'' *[[14 май|14 мае]], [[Вайт-Плейнс (Нью-Йорк)|Вайт-Плейнс]], [[Нью-Йорк (штат)|Нью-Йорк]], [[Америка Кушма Штатлары|АКШ]]*) — Америка медиамагнаты, филантробы һәм интернет-эшмәкәре. Meta (элек —  Facebook, Inc.) компаниясенә нигез салучы буларак танылган. Аның рәисе, баш башкарма директоры һәм контрольдә тотучы акционеры. Ул шулай ук Breakthrough Starshot проектын оештыруда катнашкан һәм аның директорлар советы әгъзаларының берсе булып тора.

Цукерберг Гвардия университетында укыган. Анда 2004 елның февралендә үзенең тулай торак күршеләре белән бергә Facebook социаль челтәрен эшли башлаган. 2007 елда, 23 яшендә, ул дөньяда иң яшь миллиардер булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Интернет
Төркем:Бизнесменнар
Идел-Урал (мәгънәләр)

**Идел-Урал**:
* Идел-Урал ― Россия Федерациясенең тарихи-географик төбәге.
* Идел-Урал штаты ― XX гасырның 1нче чирегендә татарлар һәм башкортларның тормышка ашырылмаган милли автономиясе проекты.
* Идел-Урал легионы ― Икенче бөтендөнья сугышы вакытында вермахтның Идел буе халыклары вәкилләреннән торган бүлекчәсе.
* «Идел-Урал» ― Истанбул татарлары җәмгыяте (хәзерге җитәкче Гөнүл Пултар).
;Матбугат
* Идел-Урал (гәҗит, Берлин)
* Идел-Урал (журнал, Истанбул)

## Моны да карагыз
* Азат Идел-Урал
* «Идел-Урал өлкәсе», гәҗит.
Җәмигъ мәчете

**Җәмигъ мәчете**, *шулай ук* Җомга мәчете () ― җомга көннәрендә көн уртасында җомга намазы укыла торган мәчет. Җомга намазында имам мөнбәргә менеп басып, хөтбә укый. Хөтбә белән бергә вәгазь дә сөйләнә.

## Тарих
Җомга намазы өчен аны шәһәрләрдә һәм чагыштырмача зур торак пунктларда үткәрү кирәкле шарт дип саналган. Җәмигъ мәчетенең аерылып тору билгесе — мөнбәр элегрәк зур мәчетләрдә генә күзәтелсә, хәзер гадәти мәчетләрнең һәрберсендә мөнбәр бар.

«Җәмигъ мәчете» дигән сүз очраган иң беренче гарәп әсәрләренең берсе ― Мисыр тарихчысы  (801–871) «Мисыр, Әл-Мәгъриб һәм Әл-Әндәлус яулап алулары»  китабы. Анда Мисыр хакименең Каһирәнең элгәресе булган Фуртат шәһәрендә төзегән мәчете «Җәмигъ мәчете» дип аталган.

Иртә ислам традициясендә җәмигъ (үзәк) мәчетләр һәм зур булмаган,   мәчетләр арасында функциональ аерма булган. Башта һәр шәһәрдә бер җәмигъ мәчете генә булган һәм анда җомга намазлары үткәрелгән, шәһәр кварталларында биш вакыт намазларын үткәрү өчен кечерәк мәйданлы мәчетләр төзелгән. Җәмигъ мәчете янында, гадәттә, шәһәр хакиме яки губернатор үзенең резиденциясен төзегән. Еш кына җәмигъ мәчете мәдрәсә, дини үзәк, хаҗилар һәм суфыйлар зәвиясе, нигез салучының җирләнгән урыны функцияләрен да башкарган. Кайсыбер Ислам илләрендә, мәсәлән, Мисырда, башта җомга намазларын уздыру башкаладан читтә урнашкан торак пунктларында рөхсәт ителмәгән. Мөнбәр, шулай ук миһраб, гөмбәз һәм манара VIII гасыр азагында иртә  чоры җәмигъ мәчетләренең стандарт атрибутлары булып китә.. VII гасыр уртасында барлыкка килгән, ислам архитектурасында иң борынгы булган гарәп тибындагы Мәсҗиден-Нәбәви җәмигъ мәчетләренең алга таба үсешендә башлангыч нокта булып хезмәт итә. 

Шәһәрләрдә халык саны үскән саен, бер торак пунктта берничә җәмигъ мәчете булу гадәти хәлгә әверелгән. Мәсәлән, хәзерге Каһирәнең элгәресе *Фустат* шәһәренә VII гасырда бердәнбер җәмигъ мәчете белән нигез салынган, XV гасырга Мәмлүкләр вакытында шәһәрдә 130 җәмигъ мәчете булган. Яңа җәмигъ мәчетен төзегәндә төп таләп булып 40тан да ким булмаган мөселманның булуы торган. 

## Галерея

Файл:Insideofmasjedolharam2.JPG|Әл-Харам мәчете һәм  Кәгъбә (Мәккә)
Файл:MasjidNabawi.jpg|Мәсҗиден-Нәбәви (Мәккә)
Файл:Faisal Masjid on 27th Ramadan.jpg|Фейсал мәчете (Исламабад)
Файл:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg Падишаһ мәчете]] (Лахор)
Файл:Bait-ul-Futuh Mosque in London.JPG|Байтүл-Футу мәчете (Лондон)
Файл:Kazan Kremlin Qolsharif Mosque 08-2016 img2.jpg|Колшәриф мәчете (Казан)
Файл:Moscow Cathedral Mosque 01-2016.jpg|Мәскәү җәмигъ мәчете (Мәскәү)
Файл:Blue mosque 2006-1.jpg|Солтан Әхмәт мәчете (Истанбул)
Файл:Mosque Khoja Akhrar 12-13.JPG|Хуҗа Әхрар Вәли мәчете ( Ташкент)
Файл:1993 in Damascus. Birds at Umayyad Mosque. Spielvogel.jpg|Өмейяд мәчете (Дамаск) 

## Искәрмәләр

Төркем:Ислам архитектурасы 
Төркем:Мәчетләр 
Төркем:Җомга
Мәҗидиекөй

**Мәҗидиекөй** () — Төркиянең Истанбул шәһәрендәге микрорайон. Шишли районында урнашкан. Истанбул эшлекле кварталларының берсе буларак танылган. Фулья, Куштепе, Гүльтепе, Эсентепе һәм Гөлбахар районнары арасында урнашкан. 2008 елгы демографик мәгълүматларга ярашлы, район халкы 20 331 кеше тәшкил итә.

Мәҗидиекөй районы үз исемен Госман солтаны Габделмәҗит I хөрмәтенә алган, чөнки район аның идарәсе вакытында урнаша башлаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Истанбул административ бүленүе
Төркем:Шишли
Җәмигъ мәчете (мәгънәләр)

**[[Җәмигъ мәчете]]** ―  җомга көннәрендә көн уртасында җомга намазы укыла торган мәчет. 
;Беларусия
* Минск '''җәмигъ мәчете'''
;Бельгия
* Брюссель '''җәмигъ мәчете'''
;Бөекбритания
* Эдинбург '''җәмигъ мәчете'''
;Иран
* Исфаһан '''җәмигъ мәчете'''
;Кытай
* Лхаса '''җәмигъ мәчете'''
* Харбин '''җәмигъ мәчете'''
;Россия
* Иваново '''җәмигъ мәчете'''
* Ижау '''җәмигъ мәчете'''
* Иркутск '''җәмигъ мәчете'''
* Киров '''җәмигъ мәчете'''
* Курган '''җәмигъ мәчете'''
* Майкоп '''җәмигъ мәчете'''
* Мәскәү '''җәмигъ мәчете'''
* Нижгар '''җәмигъ мәчете'''
* Пермь '''җәмигъ мәчете'''
* Ростов '''җәмигъ мәчете'''
* Самар '''җәмигъ мәчете'''
* Санкт-Петербург '''җәмигъ мәчете'''
* Тверь '''җәмигъ мәчете'''
* Тольятти '''җәмигъ мәчете'''
* Төмән '''җәмигъ мәчете'''
* Ярославль '''җәмигъ мәчете'''
;Таҗикстан
* Дүшәнбе '''җәмигъ мәчете'''
;Украина
* Харьков '''җәмигъ мәчете'''
;Франция
* Париж '''җәмигъ мәчете'''
;Швеция
* Стокгольм '''җәмигъ мәчете'''
;Япония
* Токио '''җәмигъ мәчете'''
Цзүй Вэньцзүнь

**Цзүй Вэньцзүнь** (, пиньинь *Jū Wénjūn*; *[[1991 ел|1991 елның]] [[31 гыйнвар|31 гыйнвары]], [[Кытай]], [[Şanxay|Шанхай]]*) — Кытай шахматчысы, гроссмейстер (2014). Команда дөнья чемпионаты (2009, 2011) һәм Бөтендөнья шахмат Олимпиадасы (2016, 2018) җиңүчесе. Хатын-кызлар арасында унҗиденче дөнья чемпионы (2018 елның 18 маеннан). 2018 елның 23 ноябрендә Цзүй Вэньцзүнь нокаутта титулын яклаган беренче дөнья хатын-кыз-чемпионы булган.

## Тәрҗемәи хәле
Цзүй Вэньцзүнь балачактан олылар белән уйнарга күргән, еш кына планета балалар беренчелекләрен санга сукмаган. 13 яшендә Кытай шахматчысы хатын кызлар арасында Азия чемпионатында икенче урынны яулаган, аннары милли чемпионатта җиңү яулаган һәм иң югары дәрәҗәдәге турнирларда катнашучы булган.

Кытай җыелма командасы составында 6 Олимпиадада (2008—2018) һәм 3 команда дөнья чемпионатында (2009—2013) катнашучы.

2012 елда Ханты-Мансийскта дөнья чемпионатында Вэньцзүнь ярымфиналга кадәр барып җиткән, анда булачак чемпион Анна Ушенинадан җиңелгән.

2017 елның 29 декабрендә Цзүй Вэньцзүнь Согуд Гарәбстанында узган тиз шахмат буенча дөнья чемпионатында җиңүче булган.

2018 елның маенда Цзүй Вэньцзүнь 5,5 — 4,5 исәбе белән Тань Чжунъины җиңеп, классик шахмат буенча дөнья хатын-кыз-чемпионы булган.

2018 елның 23 ноябрендә Цзүй Вэньцзүнь тай-брейкта Екатерина Лагноны җиңеп, дөнья чемпионатында җиңү яулаган.

2020 елның 24 гыйнварында Александра Горячкинаны җиңеп, чемпион титулын саклап калган. Матч барышында һәр шахматчы өчәр партиядә җиңү яулаган. Нәтиҗәдә, матч тай-брейк стадиясенә күчкән. Ахыргы исәп: 6(2,5) — 6(1,5) Кытай шахматчысы файдасына.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ju, Wenjun.
* ЦЗЮЙ ВЭНЬЦЗЮНЬ.
* The chess games of Wenjun Ju.
* Chess Players List - 365Chess.com.
* OlimpBase :: Women's Chess Olympiads :: Ju Wenjun.
* OlimpBase :: World Women's Team Chess Championship :: Ju Wenjun.

Төркем:Шахматчылар
Төркем:Кытай шахматчылары
Төркем:Шахмат гроссмейстерлары
Төркем:Шахмат гроссмейстерлары (2014)
Төркем:Хатын-кызлар арасында шахмат гроссмейстерлары
Төркем:Спортчылар
Төркем:Шахмат олимпиадаларында катнашучылар
Төркем:Шахмат буенча команда дөнья чемпионатларында катнашучылар
Төркем:Шахмат буенча дөнья хатын-кыз-чемпионнары
Игорь Буланов

**Игорь Буланов** (*[[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Мәскәү]]*) ― Россия җырчысы, җырлар авторы, музыкант, музыкаль продюсер.

## Биография
Игорь Мәскәүдә туган, ул алтынчы сыйныфта ук музыка өйрәнә башлый. 1975 елда Буланов Рига очу-техник училищесына укырга керә. Училищеда ансамбльгә музыкант һәм гитарачы кирәк була, ул вакытта Игорь сайлап алу үтә, төркемдә музыкаль белеме булмаган бердәнбер кеше булып чыга.

Училищены авиадиспетчер вазифасында тәмамлагач, Игорь Мәскәүгә эләгә һәм Внуково аэропортында эшли. 
1985 елда, алты ел диспетчер булып эшләгәннән соң, Игорь авиацияне ташлап, профессиональ рәвештә музыка белән шөгыльләнергә карар итә. Аннары училищены "оркестр җитәкчесе" белгечлеге буенча тәмамлагач, Игорь мелодик хард-рок уйнаучы "Цейтнот" музыкаль төркемен оештыра. 

1988 елда төркем Мәскәү рок лабораториясе составына керә, анда башкала төркемнәре чыгыш ясый: Бригада с, Браво, Елочный базар. 
2010 елда неба Край музыкаль альбомын чыгара.

## Дискография

### Студия альбомы

### EP

* 2019 ― «Книга»

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* VK Official
Әхмәт Хәмди Танпынар

**Әхмәт Хәмди Танпынар** (; *[[1901 ел|1901 елның]] [[23 июнь|23 июне]], [[Госман империясе]], [[Истанбул|Константинополь]] — [[1962 ел|1962 елның]] [[24 гыйнвар|24 гыйнвары]], [[Төркия]], [[Истанбул]]*) — төрек язучысы, шагыйре һәм әдәбият тарихчысы.

## Тәрҗемәи хәле
Әхмәт Хәмди Танпынар 1901 елның 23 июнендә Константинопольдә туган. Атасы казый була, шунлыктан Танпынар гаиләсе Әхмәт кече чакта еш күченеп йөрер була. 1918 елда Танпынар Истанбулда мәктәпне тәмамлаган. Шуннан Истанбул университетына укырга керә, башта ул ветеринария факультетында укый, әмма бер елдан башка факультетка күчә. Университетта укыганда ул төрек һәм француз әдәбиятен өйрәнә. 1923 елда Танпынар Истанбул университетының гуманитар факультетын тәмамлап чыга.

Университеттан соң Танпынар төрле уку йортларында төрек телен, әдәбиятен, сәнгатьләр тарихын, эстетиканы һәм мифологияне укыта.

1939 елдан алып гомеренең ахырына кадәр Истанбул университетының гуманитар факультетында төрек әдәбиятен укыта.

1942—1946 елларда Төркиянең Бөек милләт мәҗлесендә әгъза булып тора, анда Каһраманмараш провинциясеннән вәкиллек итә.

1962 елның 24 гыйнварында Әхмәт Хәмди Танпынар йөрәк өянәгеннән вафат булып кала.

## Иҗаты
Танпынарның проза әсәрләрендә Яхъя Кәмал Бейатлының йогынтысы шәйләнә, ә шигырьләре шагыйрь Әхмәт Хашим иҗаты йогынтысын кичерә.

1920 елда Танпынар «Musul Akşamları» (Мосул кичләре) дигән үзенең беренче поэмасын яза, әсәр «Altıncı Kitap» дигән әдәби журналда басылып чыга. Соңыннан шигыйрьләрен «Dergâh» дигән журналда да нәшер итә. Танпынар шигырьләре арасында «Bursa’da Zaman» (Бурсада үткәргән вакыт) дигән поэмасы аеруча танылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Истанбул университеты укытучылары
Төркем:Төркия язучылары
Төркем:Төркия Бөек милләт мәҗлесенең 7-нче чакырылыш әгъзалары
Бостанчы

**Бостанчы** ( — «бакчачы») — Госман империясендә солтаннарның сакчылары, солтанны һәм сарайны саклаучылар.

Аларның төп бурычы булып солтан сараен тыштан саклау торган. Шул ук вакытта аларга полиция функцияләре бирелгщн була. Бостанчыларның бер өлеше йорт яны хезмәтчеләре дә булган, алар солтанны шәхси сакчылары булып та хезмәт иткәннәр һәм каршы килүчеләрне юк итү буенча да аның күрсәтмәләрен үтәгәннәр. Бостанчы корпусы башлыгы *бостанчы-[[паша]]* дип аталган.

Азрак өстенлекле бостанчылар шулай ук куркынычсызлык белән бәйле булмаган хезмәтләр белән дә шөгыльләнгәннәр: сарайлар һәм мәчетләр төзү өчен материаллар әзерләгәннәр, товар ташыганнар, бакчаларда эшләгәннәр (Истанбул, Эдирне һәм Гэлиболу янында), янгын сүндергәннәр.

XVII гасырда бостанчылар саны ике мең — ике мең ярымга җиткән, шуларның 300-400е — йорт яны хезмәтчеләре булып торган.

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

* Терминологик аңлатма // Көнчыгыш әдәбият. Көнчыгыш һәм Көнбатышның урта гасыр тарихи чыганаклары.
Төркем:Төркия тарихы
Алтай аты

**Алтай атлары токымы** — Алтай тауларында чыгарылган атлар токымы. Себердәге иң борынгы токымнарның берсе.

## Характеристика
Алтай токымының башы бераз калку профильле, чагыштырмача кыска муенына утыртылган. Аркалары нык, яхшы үсеш алган круп һәм кыска балтыр сөякләре хас. Аларның буе уртача 13,2 — 13,3 уч тәшкил итә, ә йоннары каштан, кара, соры төстә, ә кайвакыт леопард таплары белән капланган була. Үзенең атлар турында китабында Веси-Фицджеральд Алтай атының түбәндәге билгеләрен китерә: буй 129,8 см, гәүдә озынлыгы 104,2 см, күкрәк әйләнеше 154,0 см, тояк әйләнеше 16,8 см. Шул ук вакытта атлар һәм пони токымнары буенча стандарт кулланма бу атның түбәндәге характеристикаларын бирә: буе 13 кул, тән озынлыгы 140 см, колачы 160 см һәм тоягы 17,2 см.

Алтай атларына якын булган атлар безнең эрага кадәр III гасырга караган Пазырык каберлекләрендә табылган.

## Үрчетү тарихы
Алтай токымы — монгол токымнарының берсе, ул йөк ташу өчен, шулай ук ит, сөт, май һәм ял җитештерү өчен үртчетелгән. Аларны үрчетүгә катлаулы климат һәм ел дәвамында көтүдә яшәргә кирәклеге бик нык тәэсир иткән. Атлар тау кабиләләре һәм күчмә кешеләр өчен иң кирәкле характеристикаларны исәпкә алып чыгарылганнар, шул исәптән йөрәк-кан тамырлары, сулыш, мускул һәм скелет системалары яхшы үсеш алган. Алар шулай ук текә тау юлларын җиңел узганнар.

Башка ат токымнары белән кушу, гадәттә, зуррак, көчлерәк атлар тууга китерә, бу атлар алтай атларының сәламәтлеген һәм буйсынучанлыгын саклап калалар. Элек алтай атлары литва, рус олау һәм совет олау атлары белән кушканнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Атлар
Төркем:Ат токымнары
Төркем:Россия ат токымнары
Петровский Завод мәчете (Сарман районы)

**Петровский Завод мәчете**, рәсми исеме **Иман мәчете** () ― Татарстанның Сарман районы  административ үзәге Петровский Завод авылында 2009 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында.  

## Тарих
1680 елдан *Басуплы Илга починогы*, XVIII  гасыр чыганакларында *Бисеп* буларак билгеле авылның күпчелек халкы керәшен татарлары булган (ясаклы татарлар). Керәшеннәр 1807 елда Бөгелмә өязе Абрамовка авылына күчерелә (хәзерге Әлмәт районы Васильевка авылы), алардан калган җирләрдә алпавыт П. М. Языковның Сембер губернасыннан күчерелгән рус крестьяннарының шәхси хуҗалыклары барлыкка килә, торак пункт Петровка дип атала башлый. Руслар Ләке авылы чиркәвенә, аннары Языково авылы чиркәвенә йөргән.  1906 елга кадәр авылда якшәмбе чиркәү мәктәбе эшләгән. Халык игенчелек, терлекчелек белән шөгыльләнгән, 1891 елдан авылда төзелгән һәм «И. Г. Стахеев и сыновья» сәүдә йортына караган шәраб заводында (Петровка спиртзаводы)  эшләгәннәр. Шуңа бәйле авылның исеме Петровский Завод дип аталган.

1920 елга кадәр авыл Уфа губернасы Минзәлә өязе Җәзекәү (Языково) волостена кергән. 1920 елдан Татарстан АССРның Минзәлә, 1922 елдан Чаллы кантоннары составында. 1930 елның 10 августыннан Сарман районында.

Җәзекәү (Языково) волостена 17 авыл, 9 хутор  кергән булган. Югары Чыршылы, Шыгай, Яңа Усай, Иске Дөреш, Таулы Дөреш (икесе дә Тукай районында), Юлтимер, Янурыс авылларында мәчетләр булуы билгеле.

2002 ел халык исәбен алу мәгълүматлары буенча, авылда яшәгән 1 081 кешенең 82 % ы татарлар.

## Бина
2009 елда  мәчет өчен җайлаштырылган бер катлы бинада мәчет ачылган. Аңа «Иман» исеме бирелгән. Бина электр белән җылытыла, су кертелгән. Гыйбадәт залы  ~70-80 кеше сыйдыра, кухнясы бар. Җыйнак кына манарасы бинага керү юлы өстендә. Имам-хатыйб:
* 2009 елдан –  Мисбах улы Рафис хәзрәт Салихов.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
#
# Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020, 58-59нчы бит. ISBN 978-5-6044058-7-1
# *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 94нче бит.

## Сылтамалар
*  Петровский Завод.  Институт Татарской Энциклопедии

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2009 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре
Мари Бейлерян

**Мари Бейлерян** (, *[[1877 ел|1877 елның]] [[31 март|31 марты]], [[Госман империясе]], [[Истанбул|Константинополь]] — [[1915 ел]], [[Истанбул|Константинополь]]*) — әрмән феминист активисты, язучысы һәм җәмәгать эшлеклесе, әрмәннәр геноциды корбаны.

## Тәрҗемәи хәле
Мари Константинопольнең Есаян училищесын тәмамлаган, аннары Бера остаханәсендә укыган. Ул төрле журналлар белән хезмәттәшлек иткән, шул исәптән «Аревелк» һәм «Гнчак» белән. 1895 елгы Баб Али демонстрацияләрендә катнашкан өчен кулга алынуга очрагач, Бейлерян туган Константинопольдән Мисырга качарга мәҗбүр булган.

Александриядә булганда ул җирле әрмән мәктәбендә укыткан, ә 1902 һәм 1903 еллар арасында «» әрмән хатын-кызлар журналын бастырырган. Бейлерян танылган язучылардан гына түгел, ә бөтен диаспорадан әрмән хатын-кызларыннан да хезмәтләр кабул иткән. Аны аеруча милли кемлекне үсештә әрмән хатын-кызлары роле кызыксындырган. Ул хатын-кызлар белеме һәм мәшгульлеге Әрмәнстан милли үсеше өчен хәлиткеч әһәмияткә ия дип санаган. 

Бейлерян Константинопольгә яшь төрекләр инкыйлабыннан соң 1908 елгы Госман конституциясе кабул ителгәннән соң гына кайткан. Ул Смирнада, ә аннары Токат әрмән мәктәбендә укытучы булып эшләвен дәвам иткән. Әрмәннәр геноциды вакытында һәлак булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 

Төркем:Әрмәннәр геноциды корбаннары
Төркем:Госман империясе язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Людвиг Кнорринг

Барон **Людвиг Кнорринг**, Людвиг Карл улы Кнорринг (*[[1859 ел]], [[Вена шәһәре|Вена]] — [[1930 ел]]*) — Россия дипломаты; Берлиндагы Россия илчелеге секретаре, Дармштадтта министр-резидент. Хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1910 елдан), шталмейстер.

## Тәрҗемәи хәле
1859 елда Венада дипломат гаиләсендә туган. А. В. Кнорринг һәм П. П. Убриның бертуганның улы, В. К. Кнорринг и П. Я. Убриның оныгы.

1883 елның 17 февраленнән хезмәт иткән. 1887 елдан Алманиядә илчелек янында торган, 1894 елдан — бу илчелек 2-нче секретаре. 1891 елда камер-юнкер исемен алган, 1899 елдан — камергер.

1903 елда — тышкы эшләр министры каршындагы махсус йөкләмәләр чиновнигы, 1906 елдан — тышкы эшләр министрлыгы канцеляриясе директоры, аннары Гессен-Дармштадтта һәм Саксен-Кобург-Готада министр-резидент (1910—1911). Принц А. П. Ольденбургский янында торган. 1909 елдан — шталмейстер вазифасында.

Революциядән соң эмиграциядә булган. 1919 елның җәендә берникадәр вакыт Берлинда оештырылган *Көнбатыш Россия өчен рус хәрби-сәяси советы* рәисе булган. Баден-Баденда рус качаклары эшләре буенча бюро җитәкчесе булган (1920—1922).

1930 елның декабрендә вафат булган.

## Әдәбият

* Придворный календарь на 1915 год. Комментарии.
* Барон фон-Кнорринг Людвиг Карлович // Список гражданским чинам IV класса. Исправлен по 1-е сентября 1915 года. Ч. 1. — С. 1231—1232.

## Сылтамалар

* Владимир (Людвиг) Карлович Кнорринг
*

Төркем:Шталмейстерлар (Россия империясе)
Төркем:Кнорринг
Төркем:Камергерлар (Россия империясе мактаулы исеме)
Төркем:Дипломатлар
Avicii (диджей)

**Avici** (), чын исеме **Тим Берглинг** (; 1989 елның 8 сентябре, Стокгольм — 20 апрель, 2018, Маскат, Оман) — Швеция ди-джейы һәм рекорд җитештерүче. Музыкант шулай ук Тим Берг псевдонимын кулланган () һәм Том Хангс (). Avicii 2010-нчы елда "Минем өчен сезнең хисләр", "Бромансны эзләгез", "Фатиха" һәм "Дәрәҗәләр" җырлары белән дан казана. *"Форбс"* журналы мәгълүматлары буенча, 2013 елда ул дөньяда иң күп хезмәт хакы алган ун ди-джейның берсе иде, еллык кереме 20 миллион доллар. 2018 елда ул дөньяның иң яхшы ди-джейлары исемлегендә DJ журналы (үлгәннән соң) 15нче урынны алды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Авичи: «Джон Леннон, увы, покинул нас слишком рано» // Colta.ru 07.2014 Архивная копия от 7 июля 2014 на Wayback Machine
* 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:2018 елда вафатлар
Төркем:20 апрель көнне вафатлар
Төркем:Стокһольмда туганнар
Төркем:1989 елда туганнар
Төркем:8 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Бәдри Рәхми Әйүбоглу

**Бәдри Рәхми Әйүбоглу** (; *[[1911 ел]], [[Гөреле]] — [[1975 ел]], [[Истанбул]]*) — төрек рәссамы, язучысы һәм шагыйре.

## Тәрҗемәи хәле
Бәдри Рәхми 1911 елда Кара диңгез буендагы Гөреледә туа. Ул гаиләдә биш баланың икенчесе була. Гаилә башлыгы чиновник (губернатор) булганлыктан аңа Төркиянең төрле төбәкләрендә эшләргә һәм яшәргә туры килә. Бәдринең агасы Сәбәхетдин Әйүбоглу язучы буларак таныла, сеңлесе Муалла Әйүбоглу реставрация өлкәсендә эшләгән беренче архитекторларның берсе була. Ул Истанбулда  сараенда «һәрәм» секциясендәге эшләре белән атаклылык ала.

Бәдри Рәхми Трабзонда югары мәктәптә укый, 1929 елда Нәфис сәнгать академиясына инергә дип Истанбулга бара. 1931 елда Францияга агасы белән бергә укырга китә. Дижонда француз телен өйрәнә, Лионга килә, шуннан Парижга барып, Андре Лот студиясендә белем ала. Парижда ул булачак хатыны Эрнестине Летони белән таныша. Төркиягә кайтып, укуын тәмамлый, 1936 елда диплом ала. 1937 елда Академияга Леопольд Левиның ассистенты һәм тәрҗемәчесе булып эшкә керә, 1975 елда вафатына кадәр бу уку йортында эшли. Анкара опера театрында зур панноны төшерә

## Рәссам
Беренче шәхси күргәзмәсе 1935 елда Бухарестта Хасефер галереясында үтә. Күргәзмәне булачак хатыны Эрнестине оештыра. Алар 1936 елда Истанбулда өйләнешә. Бәдри Рәхми бик нәтиҗәле эшләгән рәссам була, 1943 елда Истанбулдагы «Лидо» ресторанын фрескалар белән бизә, Анкара опера театрында зур панноны төшерә (1946). Хөкүмәт аны 1938 елда Әдирнәгә һәм 1942 елда Чорум белән Исклипка җибәрә. Бу рәссам карьерасында борылыш мәле була.

Ул 1958 елда мозаика белән эшли һәм «Экспо-58» өчен 250 м2 мәйданлы панель эшли, бу аңа беренче бүләк китерә. 1960 елда Парижда НАТОның штаб-фатиры өчен панель ясый, Франция НАТОдан чыккач, панель Брюссельдәге штаб-фатирга күчерелә. Бәдри Рәхми Д төркеме рәссамнарына карый һәм ун яшь рәссам өчен «Group of 10» төркемен оештыра. Аның мозаикалы панелләре Истанбулдагы хастаханәләрдә һәм кунакханәләрда бар. Шулай ук Германиянең Бонн шәһәрендә Төркиянең Илчелеге бинасында витраж пыяласын ясаган. 1960 елда Рокфеллер фонды гранты һәм Форд фонды гранты буенча АКШка чакырыла. Эшләренең берсе хәзерге сәнгать музее коллекциясенә алынган. Аның әсәрләрен шулай ук АКШ, Европа һәм Төркиянең төрле музейларында күрергә мөмкин.

Бәдри Рәхми 1975 елда яман шештән вафат булганына кадәр Нәфис сәнгать академиясында укыта.

## Язучы һәм шагыйрь
Нәфис сәнгать академиясында эшләве белән бергә, Бәдри Рәхми язучы һәм шагыйрь буларак та танылган, 1952—1958 елларда «Cumhuriyet» газетында аның көн дә чыккан сәнгать баганасы була.  Беренче поэмасы, «Yaradana mektup» 1941 елда чыга. Икенче китабы «Karadut» 1948 елда нәшер ителә. Башка шигъри әсәрләре:

* «Tuz», 1952
* «Üçü Birden», 1953

* «Dördü Birden» , 1956
* «Karadut 69»,1969
* «Dol Karabakır Dol», 1974
* «Yaşadım», 1977
* «Tezek»

Башка китаплары:

* «7 Tane Erik Ağacı»
* «Cânım Anadolu»
* «Nazmi Ziya» 
* «Çakıl»
* «Babatomiler»
* «Bir Tutam Mavi» (Toplu Eserleri-Yazılar 1954—1955)

## Искәрмәләр

Төркем:Төркия рәссамнары
Төркем:Төрек шагыйрьләре
Ингольф Арнарсон

**Ингольф Арнарсон** (*Ингольф, Эрнның улы*; *Ингульф*, *Ингольв*; ) — IX гасыр ахырында Исландиягә үзенең дружинасы белән күченгән һәм утрауда беренче торак пунктларга нигез салган затлы норвег.

## Тәрҗемәи хәле
Ингольв тарихы «Җирне урнашу турында китап»та тасвирланган. Анда ул «барлык беренче юл салучыларның иң танылгансы, чөнки ул кеше яшәми торган илгә килгән» дип аталган. Ул һәм аның өч туганнан туган абыйсы Хьёрлейв 874 елда ярл Атли Ябык белән низаг аркасында Норвегиядән китәргә мәҗбүр булганнар. Исландиягә аларны Ингольв алган фал ачулар җибәргәннәр. Хьёрлейв беренче кышлаудан соң ирланд коллары тарафыннан үтерелгән, ләкин Ингольв аның өчен үч алган. Тиздән Ингольв башка норвегларны да үзенә иярергә чакырган. «Исландиядә урнашу турында китап» төзелгән вакытта Ингольв исемен тау һәм борын йөрткән.

## Моны да карагыз

* Эрик Җирән
* Флоки Вильгердарсон

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Исландия сәяхәтчеләре
Төркем:Норвегия сәяхәтчеләре
Төркем:IX гасыр сәяхәтчеләре
Илексаз мәчете (Сарман районы)

**Илексаз мәчете**, рәсми исеме **Ихлас мәчете** () ― Татарстанның Сарман районы  Илексаз авыл җирлегенең административ үзәге Илексаз авылында  2000 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында.  

## Тарих
Авылда 1820-елларда мәчет булган, чөнки 1829 елгы *метрикә кенәгәсе* сакланып калган. Билгеле имамнар:
* 1830 елдан ― Мөхәммәдгол Сәлимов
* 1831 елдан ― Булатхуҗа Иркәшев (Мортышбаш авылыннан)
* 1835 елдан ― Шәмгун Габделлатыйпов (Сарманнан), беренче имам
* 1837 елдан ― Габделхәким Рәхмәтуллин (1808, Илексаз ― 1869), икенче имам, 32 ел мулла вазифасында булган. Аның икенче улы Хәйретдин (1847―1897), Димитарлау мәчете имамы булган.
Азанчылар
* Мөхәммәдрәхим Бәшир улы (Яңа Имәннән, 1830 елда вафат)
* Гыйлаҗетдин Мөхәммәдрәхим улы
* 1859 елдан ― Идрис Ишкуатов (1827 елгы), указлы азанчы (1859 елның 31 мартында 4907нче санлы указ алган), мөгаллим.

1870 ел мәгълүматлары буенча, авылда мәчет, аның каршында мәктәп эшләгән.

1897 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Уфа губернасының Минзәлә өязе Әлмәтмулла волосте Илексаз авылында 1412 кеше (718 ир-ат һәм 694 хатын-кыз) яшәгән, барысы да мөселманнар.

XX гасыр башында биредә 3 мөселман мәхәлләсе булган, 1913 елда 3 мәктәптә 150 укучы белем алган.

Авылда өч мәчет булса да, мәдрәсә беренче мәхәлләдә генә эшләгән. Хәлфә ― Габдерәүф Гайсин (Күтәмәледән).

Татарстан АССР Югары Советы президиумының 1939 елның 23 июнендәге № 41-1373 указы белән Илексаз авылында мәчет ябыла, бинасы *уку йорты (изба-читальня)* итеп файдалану өчен район башкарма комитеты карамагына тапшырыла. 

Мәчет манарасын 1937 елның июнь аенда комсомоллар кискән.

Габделхак, Габделмәҗит муллаларны Себергә кугач, 1994 елга кадәр дини йолаларны Әхмәтзәки мулла, Габдулла Хәбибуллин, Габдрахман Миңлеханов, Габделгафур Габделхаков башкарганнар. Алардан соң ― Рәшит Мифтахов, Фалыйх Хаҗиев, Инсаф Хуҗин. 

## Яңа бина
2000 елда ике катлы кирпеч бинада яңа мәчет ачылган. Бина газ белән җылытыла, су кертелгән.  Гыйбадәт залы ~100 кеше сыйдыра, Манарасы бинаның  керү юлы өстендә. Имамнар:
* 2000―2003 елларда ― Салих хәзрәт Хаҗиев
* 2003―2004 елларда ― Габделгазиз хәзрәт
* 2004 елдан ― Нәҗип улы Инсаф хәзрәт Хуҗин

## Искәрмәләр

## Әдәбият
#
#Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020, 58-59нчы бит. ISBN 978-5-6044058-7-1
# *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 53-54, 92нче бит.

## Сылтамалар
*  Ойконим: Иляксаз.  ИЯЛИ им. Г. Ибрагимова АН РТ

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2000 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре.
Руслан Насыйров

**Руслан Насыйров**, Руслан Госман улы Насыйров (*[[1983 ел]]ның [[6 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) – биюче, керәшеннәрнең «Бәрмәнчек» дәүләт фольклор ансамбле балет биючесе (2013 елдан), «Салават күпере» халык бию ансамбле җитәкчесе, Татарстанның атказанган артисты (2023).

## Тәрҗемәи хәле
1983 елның 6 гыйнварында Казанда туган. Казанның 10нчы санлы татар гимназиясен (2000), «халык биюе» белгечлеге буенча  Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының хореография сәнгате факультетын (2005) тәмамлаган. С. Сәетгалиев исемендәге Мәдәният сараенда эшләүче «Салават күпере» бию ансамблендә шөгыльләнгән.

2013 елдан ― Керәшеннәрнең «Бәрмәнчек» дәүләт фольклор ансамблендә балет биючесе.

Сәхибгәрәй Сәетгалиев исемендәге  эшләп килүче «Салават  күпере» халык (1989 елдан) бию ансамбленең җитәкчесе. Коллективта катнашучылар берничә тапкыр халыкара һәм Бөтенроссия конкурслары, «Бие һәм җырла, яшь Россия», «Күпмилләтле Казан», «Безнең йорт – Татарстан» һ. б. фестивальләр лауреатлары булган. Ансамбль репертуарында татар, рус, Идел буе халыклары биюләре һәм башка биюләр бар. Ансамбль зур шәһәр һәм республика бәйрәмнәрендә һәм фестивальләрендә: «Җиңү көне»ндә, «Сабантуй»да, «Шәһәр көне»ндә, «Каравон» рус фольклоры фестивалендә, «Уйна, гармун» республика бәйрәмендә катнаша. Республикадан читтә дә: Мәскәүдә, Минскида, Ижевскида, Түбән Новгородта, Чабаксарда, Санкт-Петербургта һ. б. шәһәрләрдә чыгыш ясый, Төркиягә, Испаниягә, Гваделупага, Голландиягә һәм Франциягә концертлар белән чыккан. 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2023 – Татарстанның атказанган артисты – *хореография сәнгатен үстерүгә өлеш кертүе өчен* 

## Гаилә хәле
2011 елда өйләнгән. Хатыны Ирина , «Салават күпере» халык бию ансамбле старостасы, улы Әмирхан, кызы. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Насыйров Руслан Гусманович. Государственный фольклорный ансамбль кряшен «Бермянчек». Танцевальная группа
*  «Питрау» бәйрәмендә тырыш керәшеннәребезнең хезмәтләре югары бәяләнде. «Туганайлар», 17.07.2023

## Моны да карагыз
* «Бәрмәнчек» ансамбле

Төркем:Татар биючеләре
Төркем:Шәхесләр:«Бәрмәнчек» ансамбле
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Иакинф (балет)

«**Иакинф**» (, ) — 2023 елда Татар дәүләт опера һәм балет театрында куелган 3 актлы (күренешле) балет. Балет спектакленең төп каһарманы – Казан губернасы  Чуел өязе Акулево (хәзер Типнеры) авылында туган танылган Көнчыгышны өйрәнүче һәм сәяхәтче, кытай телен белүче, Россия синологиясенә нигез салучыларның берсе, чуаш милләтле күренекле архимандрит Иакинф (Никита Яковлевич Бичурин, 1777―1853).

## Авторлар
* Композитор Резеда Әхиярова музыкасы 
* Либретто авторы — Ренат Харис
* Биюләрне куючы — Александр Полубенцев
* Балетмейстер–куючы ― Александр Полубенцев
* Спектакльнең музыкаль җитәкчесе ― Айрат Кашаев
* Рәссам-куючы, костюмнар буенча рәссам ― Вячеслав Окунев.
* Спектакльдә төп партияләрне театр труппасының әйдәп баручы солистлары башкара (Михаил Тимаев, Илнур Гайфуллин, Вагнер Карвальо, Антон Полодюк, Аманда Гомес, Александра Елагина, Лада Старкова).
* Премьера ― 2023 елның 26 сентябре

## Эчтәлек
 
Спектакльнең үзәгендә ― XIX гасыр башында зур галим ― Көнчыгышны өйрәнүче һәм сәяхәтче архимандрит Иакинф Бичуринның якты, көтелмәгән күтәрелешләр һәм төшүләр белән тулы язмышы.

Спектакльнең өч акты, төп геройның авыр язмышы борылышларын чагылдырып, Казан, Пекин, Санкт-Петербург шәһәрләрендә бара. 

Иакинф (Никита) Бичурин чуаш-рус гаиләсеннән чыккан. Казан руханилар  академиясен тәмамлаган, аннары шунда укыткан. 1808―1821 елларда Пекинда була, православие миссиясен җитәкли. Бичуринны Россия синологиясенә нигез салучыларның берсе дип атыйлар; ул гомумевропа танылу алган Россиядә иң беренче Кытайны өйрәнүчеләрдән. Ул беренче тапкыр кытай чыганакларының Бөтендөнья тарихын өйрәнү өчен мөһимлеген күрсәтә. Чуашстанда Иакинфны чуашлардан чыккан беренче һәм иң зур галим буларак хөрмәт итәләр.

1828 елда император Санкт-Петербург Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы итеп сайлана. 

Гомеренең соңгы елларында, кулъязмалары, китаплары, этнографик коллекцияләре язмышы турында уйланып, Иакинф алар Казанда ориенталистика үсешенә хезмәт итәргә тиеш дигән нәтиҗәгә килә. Ул һәрвакыт үзе укыган *alma mater* ны хәтерендә тота һәм Казан руханилар академиясенең фән өчен лаеклы шәхесләр тәрбияләвен тели.

Спектакльнең озынлыгы ~3 сәгать тирәсе. Спектакль ике антракт белән бара.

## Моны да карагыз
* Иакинф (Бичурин)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Репертуар. Иакинф. Сайт ТГТОиБ им. М. Джалиля
* *Рузилә Мөхәммәтова*. Казанда Ренат Харис либреттосы буенча күренекле архимандрит турында балет спектакле чыга. Татар-информ, 27.07.2023

Төркем:БалетларТөркем:Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры балетларыТөркем:Резеда Әхиярова балетларыТөркем:2023 ел балетлары
Айшә Әрзан

**Айшә Әрзан** (; *[[1949 ел]], [[Төркия]], [[Әнкара|Анкара]]*) — Төркия физик-теоретигы.

## Биография
Айшә Әрзан 1949 елда Төркиянең башкаласы Анкарада туа. Истанбулда белем алгач, АКШка китә, анда 1970 елда Брин-Мар колледжын тәмамлап, бакалавр дәрәҗәсен ала. Айшә Әрзан 1976 елда Стоуни-Брукта Нью-Йорк штаты университетында физика өлкәсендә фәлсәфә докторы дәрәҗәсен ала.

Шуннан соң Айшә Әрзан Анкарага кайта, анда Якын Көнчыгыш техник университетында физика департаменты әгъзасы була. 1977 елда Истанбул техник университетына эшкә керә. Бу чорда Әрзан тынычлык һәм хатын-кыз хокуклары өчен хәрәкәтләрдә катнаша. 1980 елда Төркиядә булган дәүләт түнкәрелешеннән соң туган иленнән китә. 1981—1990 елларда Әрзан төрле тикшеренү институтларында һәм университетларда эшли. 1981—1982 елларда Женева университетының теоретик физика департаментында эшли. 1982—1985 елда Әрзан Порту университетының (Португалия) чакырылган ассистент-профессоры була. 1985—1987 елларда Әрзан — Марбург университетының теоретик физика департаментында Александр фон Гумбольдт фонды стипендиаты. 1987—1990 елларда — Гронинген университетының гыйльми хезмәткәре. Истанбул техник университетына кайтканга кадәр бераз вакыт Әрзан Триестагы (Италия) Халыкара теоретик физика үзәгендә гыйльми хезмәткәр булып эшләп ала. Гыйльми тикшеренүләрен шулай ук Феза Гүрсей институтында да дәвам итә.

Айшә Әрзан 1995 елда Төркия Фәннәр академиясенең берләшмә әгъзасы, ике елдан гамәли әгъзасы була. Шунда чакта Төркиянең фәнни-техник тикшеренүләр советының бүләгенә лаек була. Моннан тыш Әрзан 2003 елда Л’Ореаль — ЮНЕСКОның «Фәндәге хатын-кызлар өчен» премиясе һәм 2009 елда Раммаль премиясе белән бүләкләнә. Айшә Әрзан — Бөтендөнья Фәннәр академиясе әгъзасы. Шулай ук *[[Journal of Statistical Physics]]* һәм *[[European Physical Journal B]]* фәнни журналларының мөхәрририятенә кертелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Айше Эрзан

Төркем:Физиклар
Төркем:Физиклар-теоретиклар
Төркем:Галимнәр
Төркем:Төркия физиклары
Мәчеләр шәһәре

**«Мәчеләр шәһәре»** ( — «Мәче») — Истанбул шәһәрен тутырган сукбай мәчеләр турында тулы метражлы документаль фильм.

Фильм премьерасы 2016 елның 21 февралендә Истанбулда «!f» бәйсез кино фестивалендә була.

## Тәнкыйть
«Мәчеләр шәһәре» кино тәнкыйтчеләренең сокланулы фикерләрен яулый. Фильмның Rotten Tomatoes сайтында 106 бәяләмә нигезендә төзелгән рейтингы 98 процент тәшкил итә.

## Бүләкләре һәм номинацияләре

## Искәрмәләр

## Сылтанмалар

* 
*
Төркем:Төркия фильмнары
Төркем:Мәчеләр турында фильмнар
Альтинг

**А́льтинг** (исланд телендәге *Alþingi* сүзеннән — «гомуми җыелыш») — Исландия парламенты. Формаль рәвештә дөньяда иң борынгысы дип санала; «альтинг» дип аталган хакимият органы эшләгәндә аның эчтәлеге бөтенхалык җыелышыннан хәзерге парламентка кадәр үзгәрсә дә, аның эше ярты гасырга туктатылган. 

Альтинг рәисе —  2021 елның 1 декабреннән.

## Халык хакимлеге чорында

Беренче тапкыр 930 елда утрауның көньяк-көнбатышындагы Тингведлир (*Þingvellir*) урынында җыелган. Бу урын үзенчәлекле, чөнки монда ике материк плитәсе аерыла, Төньяк Америка һәм Евразия. Америка плитәсе берничә дистә метр өскә күтәрелә, бу Закон кыясы (*Lögberg*). Ул вакытта альтингта катнашырга барлык ирекле ир атлар хокуклы булган. Башта альтинг законнар кабул итү генә түгел, ә бәхәсләрне хәл итү урыны да булган; законнар белән башлыча каһиннардан торган Логретта (*Lögrétta*) шөгыльләнгән. 1000 елда альтингта күпчелек христиан динен кабул итүне яклый.

Альтинг ике-өч елга бер тапкыр, тингвеллир дип аталган урында үткәрелгән. Тинг җәйге вакытта үткәрелгән, анда Исландиянең барлык халкы катнаша алсын өчен.

Борынгы вече кабул иткән кайбер законнар Исландиядә хәзер дә гамәлдә. Мәсәлән, утраудан читкә алып кителгән ат кире кайта алмый. Исландлар 982 елда шулай карар иткәннәр, һәм бу кагыйдәне юкка чыгарырга беркем дә җыенмый.

## Яңа вакыт
Исландия Норвегия белән берләшкәннән соң, альтинг 1799 елга кадәр эшләвен дәвам иткән. Ул вакытта ул махсус Югары судка алыштырылган. 1844 елдан альтинг, Йоун Сигурдссонның актив катнашында, торгызылган һәм Рейкьявикта утыра. Хәзер (1991 елдан) бу 63 депутаттан торган бер палаталы парламент, аларны алты сайлау округында сайлыйлар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Althingi’s website
* General information on Althingi on the Working and History pages

Төркем:Илләр буенча парламентлар
Төркем:Исландия дәүләт төзелеше
Төркем:930 елда барлыкка килгәннәр
Национал-социалистик алман эшчеләр фиркасе

**Национал-социалистик алман эшчеләр фиркасе** (; кыскача НСДАП) — Алмания ультрамилләтче экстремистик сәяси фиркасе. 1920 елдан 1945 елга кадәр булган. Национал-социализм идеологиясенең сәяси йөртүчесе; 1933 елның гыйнварыннан — идарә итүче фирка, 1933 елның июленнән 1945 елның маена кадәр нацист Алманиясендә бердәнбер законлы фирка. Икенче бөтендөнья сугышында Алмания җиңелгәннән соң 1945 елда Һитлерга каршы коалиция буенча союздашлар тарафыннан төзелгән оккупацион Контроль совет карары буенча таратылган. Нүрнберг процессында партиянең җитәкче составы җинаять дип игълан ителгән, ә НСДАП идеологиясе сугышның төп сәбәпләренең берсе дип  табылган.

## Искәрмәләр

Төркем:1920 елда нигезләнгән сәяси фиркаләр
Төркем:1945 елда ябылган оешмалар
Төркем:Национал-социалистик эшчеләр фиркасе
Төркем:Бер фиркале системалар фиркаләре
Төркем:Германия элеккеге сәяси фиркаләре
Төркем:Нацист фиркаләре
«Пантерлар» гвардиясе

**«Пантерлар» Гвардиясе** (), шулай ук **1-нче Биелина җиңел пехота бригадасы** () — Серб Җөмһүрияте Кораллы көчләренең элиталы бүлекчәсе. Рәсми документларда беренче Биелина җиңел пехота бригадасы дип аталган. Көнчыгыш-Босния корпусы составына кергән. Гвардияне төзү 1992 елның 27 мартында башлана һәм шул ук елның 2 маенда тәмамланган, аның беренче командиры Любиша Савич «Маузер» булган, шулай ук аның белән Бранко Пантелич командалык иткән. 1992 елның 4 сентябренә кадәр Семберия һәм Маевица серб автономияле өлкәсенең милли гвардиясе дип аталган, аннары «Пантерлар» Гвардиясе дип атала башлаган. Аның аша якынча 2 000 сугышчы үткән, аларның 100е сугышта һәлак булган, 800гә якыны яраланган. Бригада сугыш елларында күп кенә импровизацияләнгән бронетехника берәмлекләрен куллануы белән танылган, аларның бер өлеше гадәти граждан йөк автомобильләреннән төзелгән. Хәзерге вакытта Биелинада Гвардия ветераннары ассоциациясе эшли.

## Мәдәнияттә

* Родолюб Вулович — 

## Моны да карагыз

* Серб Җөмһүрияте Кораллы көчләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Бригада турында текст 
*

Төркем:Серб Җөмһүрияте гаскәре бригадалары
Төркем:Хәрби берләшмәләр