open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лиана Нигъмәтуллина

**Нигъмәтуллина Лиана Кәбир кызы** (17 август 1989 ел) — башкорт театр артисты һәм режиссер.

## Биографиясе
Лиана Кәбир кызы Нигъмәтуллина 1989 елның 17 августында Башкорт АССРның Ишембай шәһәрендә туган.

2011 елда Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать академиясен  (2015 елдан Уфа дәүләт сәнгать институты) тәмамлый һәм Салават башкорт дәүләт драма театры труппасына кабул ителә.

; Башкарган рольләре
:

* Нәгыймә Дәүләтшина — «Җиде кыз» (Н.Асанбаев, 2008 й., ввод 2011.)
* Глашатай, палач — «Борын-борын заманда» (М.Багаев, 2011 й., ввод 2011.)
* Кешбикә — «Борын-борын заманда» (М.Багаев, 2011, ввод 2012.)
* Сатучы — «Тылсымлы алма» (С.Кунин,2009, ввод 2012.)
* Кай — «Снежная королева» (Г. Х. Андерсен, 2004, ввод 2012.)
* Хромка — «Прощай овраг» (К.Сергиенко, 2010.)
* Чебеш— «Алтын чебеш» (В.Орлов, 2011 й.)
* Кинҗәбикә — «Кызлар  килде авылга» (Н.Гаетбай, 2013, ввод 2014.)
* Сәкинә — «Мәхәббәт күле» (М.Багаев,2012, ввод 2014.)
* Гөлсем Миргасимова — «Җиде кыз» (Н.Асанбаев,2008, ввод 2015.)
* Принцесса Буковка — «Дәфтәр илендә» (А.Шабаев, 2013)
* Рэпер — «Game over. Уен ахыры» (З.Сөләйманов, 2014.)
* Света — «Кызын алдым кочакка» (Б.Аппаев, 2014.)
* Рая — «Эх, Уфа кызлары» (И.Абдуллин, 2015 й.)
* Зөбәйдә — «Сердәшләр» (М.Кәримнең «Авыл адвокатлары» повесте буенча А.Федоров инсценировкасы)
* Тиен — «Бишкә тикле саныйм» (М.Бартенев, 2016 ) 
* * Соня — «Шукшин» (В.Шукшин, 2016.)
* Дженй Уорзингтон— «№ 13» (Р.Куни, 2017.)

; Режиссер буларак эшләре
:

* «Приключения Джека Соловья» — балалар өчен яңа ел тамашасы (2012)
* «Песинең  өйе» — музыкаль әкият (С.Маршак, 2013)
* «Новогоднее приключение» — балалар өчен яңа ел тамашасы (2013)
* «Салтан патша турында әкият» — әкият (А.Пушкин, 2014.)
* «Новогодний переполох» — балалар өчен яңа ел тамашасы (2014.)
* «Өч чучка баласы» — музыкаль әкият (З.Сөләймәнов, 2015 )
* «Гөлкәйнең бәхете» — мелодрама (Ш.Шәкүрова, 2015.)
* «Золушка» — әкият (инсц. Д.Голубицкий, 2017)

## Сылтамалар

* Нигъмәтуллина Лиана Кәбир кызы  театр сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Ишембайда туганнар
Айди Валлик

**Айди Валлик** ( , 11 май, 1971, Эстония ) - Эстония балалар язучысы, шагыйрә . Тарту университетын тәмамлаган (1996). 

## Иҗаты
Айди Валлик беренче чиратта балалар һәм яшьләр өчен әсәрләр язучысы буларак билгеле. Аның шигырьләр җыентыгы да бастырылган, алар иҗатның беренче чорында **Ац** (Рус) псевдонимы белән чыккан. Ул үзенең "Ничек яшисенң Анна?" ("Как ты живешь, Анна?") романы белән данлыклы, Әлеге роман 9 басма аша үткән һәм мәктәп программасына һәм әдәбият дәреслекләренә өйрәнүгә кертелгән, шулай ук Фин, Латвия һәм Литва телләренә тәрҗемә ителгән.

Айди Валлик шулай ук Канал 2 телеканалында баручы "Серләр" тапшыруы сценаристы.

## Шәхси тормышы
Эйди Валлик - Эстония рәссамы һәм иллюстратор *Отт Валликның хатыны* .

## Сәнгать әсәрләре

* 2001 — «Как живёшь, Анн?» (*Kuidas elad, Ann?*)
* 2002 — «Что делать, Анн?»  (*Mis teha, Ann?*)
* 2007 — «Что с  тобой случилось, Анн?»  (*Mis sinuga juhtus, Ann?*)

### Балалар әдәбияты

* 2005 — «История о чудовище» (*Koletise lugu*)
* 2006 — «Наркохолло или освобождение Флороса» (*Narkohollo ehk Florose vabastamine*)
* 2006 — «Сонная собака» (*Unekoer*)
* 2007 — «Тиртсти и туртсти» (*Tirtsti ja turtsti*)
* 2008 — «Пинтс и Тутсик I книга» (*Pints ja Tutsik I raamat*)
* 2009 — «Пинтс и Тутсик II книга» (*Pints ja Tutsik II raamat*)
* 2010 — сборник стихотворений для детей - «Я, курица, корова и домовой» (*Mina, kana, lehm ja kratt*)

### Шигырьләре

* 1990 — «Не обращайте внимания» (*Ärge pange tähele*)
* 1995 — «Полёт божьей коровки на заре» (*Videvikus lepatriinulend*)
* 1998 — «Я и Кете Кольвиц» (*Mina ja Käthe Kollwitz*)
* 2001 — «Кроссворд» (*Ristsõna*)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Aidi Vallik 
* Эстонская книга вызвала скандал в русской школе Таллинна
Төркем:Тарту университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1971 елда туганнар
Төркем:11 май көнне туганнар
Маарья Кангро

**Maarja Kangro** (; 20 декабрь, 1973, Таллин) - Эстония язучысы, шагыйрә, тәрҗемәче һәм либреттист.

## Биография
Маарья Кангро 1973 елның 20 декабрендә Таллинда композитор Раймо Кангро һәм аның хатыны язучы Лело Тунгал гаиләсендә туган . Ул Тарту университетын тәмамлый, анда әдәбият белеменә кереш һәм инглиз телен өйрәнә. Соңрак ул Таллин университетының аспирантурасында "мәдәни тикшеренүләр" юнәлешендә белем туплый .

Ул әдәбият әсәрләрен Италия, Инглиз һәм Алман телләреннән тәрҗемә итү белән шөгыльләнә, аеруча Умберто Эко, Ганс Магнус Энсенсбергер, Андреа Зандзотто, Валерио Магрелли һәм башкаларның әсәрләрен тәрҗемә итә. Моннан тыш, ул кулын шагыйрь һәм язучы итеп сынап карый.

1999 елда, сеңлесе Кирке Кангро (1975 елда туган) белән ул әтисе Раймо Кангроның *"Süda" операсы* өчен либретто яза. 2005-нче елда композитор Тõнис Кауманның "*Каубамая*" камера операсы өчен либретто, 2006 нчы елда Тõну Кõрвицның ике операсының премьерасы аның либреттосы белән куела. 

2006 елда аның "*Kurat õrnal lumel* " (" *Назлы кардагы Иблис* ") исемле беренче шигырьләр җыентыгы дөнья күрде. Шул ук елны *сеңеле белән бергә язылган "Фруктовый дракон" әсәре басылып чыга*. Аның шигырьләре ирония һәм акыл белән аерылып тора. Соңрак ул прозага мөрәҗәгать итә.

## Сочинение

* *Kurat õrnal lumel* (сборник стихов). Tallinn: Verb 2006.
* *Puuviljadraakon* (детская книга). Tallinn: Koolibri 2006.
* *Tule mu koopasse, mateeria* (сборник стихов). Tallinn: Eesti Keele Sihtasutus 2007.
* *Heureka* (сборник стихов). Tallinn: Eesti Keele Sihtasutus 2008.
* *Ahvid ja solidaarsus* (рассказы). Tallinn: Eesti Keele Sihtasutus 2010.
* *Kunstiteadlase jõulupuu* (сборник стихов). Tallinn: Eesti Keele Sihtasutus 2010.
* *Dantelik auk* (рассказы). Tallinn: Eesti Keele Sihtasutus 2012.
* *Must tomat* (сборник стихов). Tallinn: Eesti Keele Sihtasutus 2013.
* *Hüppa tulle* (рассказы). Tallinn: Nähtamatu Ahv 2014.
* *Klaaslaps*. Tallinn: Nähtamatu Ahv 2016.
* *Minu auhinnad.* Tallinn: Nähtamatu Ahv 2018.

## Искәрмәләр

Төркем:Таллиннда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1973 елда туганнар
Төркем:20 декабрь көнне туганнар
Сәламәтлек саклауга хокук

**Сәламәтлек саклауга хокук** (Россия Конституциясендә термин), **медицина ярдәменә** (кеше хокукларының гомуми декларациясе термины) яки **физик һәм психик сәламәтлекнең иң югары дәрәҗәсенә ирешү хокукы** ( ICESCR термины) - икенче буын кеше хокукларының берсе. Шулай ук Европа Социаль Хартиясендә каралган (11 статья).

Икътисади, социаль һәм мәдәни хокуклар комитеты сәламәтлек хокукының түбәндәге элементларын билгели:

* учреждениелар, товарлар, хезмәтләр, бәйләнешле программалар, шул исәптән инфраструктура, әзерләнгән һәм түләүле персонал, кирәкле дарулар булу.
* мөмкинлек (дискриминацияләнмәү, физик мөмкинлек, икътисадый мөмкинлек, мәгълүмат мөмкинлеге)
* кабул итүчәнлек (медицина этикасы, мәдәни критерийлар, гендер һәм яшәү рәвеше ягыннан, конфиденциальлеккә һәм сәламәтлекне яхшыртуга игътибар итү)
* сыйфат (фәнни һәм медик яктан яраклы һәм югары сыйфатлы, шул исәптән квалификацияле медицина персоналының булуы, фәнни яктан расланган һәм яраклы дарулар һәм медицина җиһазлары, эчә торган су һәм тиешле санитария) 

1936-нчы СССР Конституциясендә, 120 статья авыруларга һәм инвалидлык очракларында картлыкка матди куркынычсызлык хокукын тормышка ашыру чарасы буларак эшчеләргә бушлай медицина ярдәме күрсәтә. 1944-нче елда АКШ президенты Ф. Рузвельт сәламәтлек саклау хокукын Икенче Хокук проектында закон белән тәэмин ителергә өндәгән  .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Экология, сәламәтлек саклау, социаль яклау // *Энгибарян Р.В. Тадевосян Э.В.* Конституцион закон. М .: Urрист, 2000

## Сылтамалар

* Право на здоровье ВОЗ, УВКПЧ ООН
* Сайт Специального докладчика СПЧ ООН по праву на наивысший достижимый уровень здоровья
* The right to health and the European Social Charter Секретариат ЕСХ, 2009
* 25 Questions & Answers on Health and Human Rights, ВОЗ

Төркем:Сәламәтлек саклауга хокук
Мод Олофссон

**Мод Элизабет Олофссон** (; (9 август 1955, Швеция) — швед сәясәтчесе. 2001—2011 елларда Швециянең Үзәк партиясен җитәкли.

= Биографиясе =
Мод Олофссон 1955 елның 9 августында Арнассваллда туган, ләкин бала чагы Вестморлендта, Эрншельдсвик муниципалитеты Хегбинда үткән. Сәясәттә  1974 елдан Үзәк Партиянең яшьләр оешмасы омбудсмены, 1976 елда Лулео муниципалитетының урындагы совет әгъзасы булып тора. 1992 елдан 1994 елга кадәр Карл Бильдтның  сул үзәк хөкүмәте вакытында, Хезмәт министрлыгында министр  Бёрье Хёрнлундның  советнигы була. 1996 елдан Үзәк Фирка Идаралыгы әгъзасы. 1997 елдан 2001 елга кадәр Вестерботтенда авыл хуҗалыгы һәм авыл хуҗалыгы Hushållningssällskapet җәмгыйәтләренең идарәсе директоры булып эшли. 2001 елның 19 мартында Ланнарт Далеусны алмаштырып, фирка лидеры булып сайлана. 2002 елгы сайлаулардан соң 1973 елдан Үзәк Партиянең сайлауларда күтәрелеше «Мод эффекты» дип аталган сөземтәгә кайтып кала.

Олофссонның сәяси карашлары Үзәк Партиянең традицион позициясе белән бәйле, аңа ярашлы Швециянең авыл районнарына басым ясап, авыл общиналарының исән калуы уң үзәк икътисади сәясәт белән бәйле. Әмма бу Үзәк партиянең тарихында яңа үзлек була,  Олофссон үз партиясенең идеологиясен социал-либерализм кебек характерлый. Кайвакыт Үзәк фирка хаким итүче социал-демократлар белән хезмәттәшлек итсә дә,  Олофссон вакытында фирка либераллар, христиан демократлар һәм Уртача коалиция фиркасе белән союзын ныгытып,  оппозиция ролен сайлый.

Олофссон партияны якшырта, аны Евросоюз һәм Базар либерализмы өчен ачыграк ясый. «Alliansen» альянсын төзүдә катнаша.

2006 елда сайлауларда җиңеп, фракция Фредерик Райнфельдт башлыгында яңа хөкүмәт төзи. Олофссонны премьер-вәзир урынбасары һәм эшкуарлык һәм энергетика министры итеп тәгаенлиләр.

2011 елның 17 июнендә фирка лидеры вазифасыннан китүе турында игълан итә, 2011 елның 23 сентябрендә аның алмашчысы Анни Лёф була. Пенсияга киткәннән соң ул Швеция дәүләт энергетика компаниясенең 2009 елда җаваплы вәзир булган сагында «Vattenfall Nederland» Голландия компаниясенә артык күп түләгән мәгълүм булгач, тәнкиткә юлыга.

2012 елдан «Visita» сәүдә ассоциациясе җитәкчесе.

## Шәхси тормышы

Мод Олофссон  муниципалитетның элеккеге менеджеры Рольф Олофссон белән никахта (1948). Парның өч баласы бар. Олофсонның академик белеме юк, бары урта мәктәптә белем алган.

## Искәрмәләр

Төркем:Сәясәтче хатын-кызлар
Төркем:Шәхесләр:Швеция
Төркем:Швециядә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:9 август көнне туганнар
Төркем:Шәхесләр:Швеция
Лилия Фатыйхова

**Фатыйхова Лилия Гарифулла кызы** (3 гыйнвар 1954 ел) — эстрада артисты. 1975-2014 елларда Башкорт дәүләт филармониясенең нәфис сүз остасы. Башкортстан Республикасының халык артисты (2012).

## Биографиясе
Лилия Гарифулла кызы Фатыйхова 1954 елның 3 гыйнварында Башкорт АССРның Авыргазы районы Солтанморат авылында туган.

«Сәнгатькә мәхәббәт  миңа ата-анамнан килде, әтием заманында  Авыргазы колхоз-совхоз театрында эшләгән. Өч яшемнән утыргычка басып шигырь  сөйли идем. Артистлар белән аралашып үстем», — дип хәтерли бала чагын Лилия Фатыйхова. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, Стәрлетамак культура агарту училищесында укый.

Уфа сәнгать училищесын тәмамлагач, Башкорт дәүләт академия драма театрында хезмәт эшчәнлеген башлый.

Аннары Лилия Фатыйхова озак еллар филармониядә эшли, үз сәләтен эстрадада ача. Яшь артист мәшһүр Кәтүк — Әхәт Уразмәтов җитәкчелегендә һөнәр серләренә төшенә.

Эстрада  остасы буларак, күбесенчә юмористик һәм сатирик  көлдергечләр сөйли, тамашачыны шунысы шатландыра, шунысы уйландыра.

## Гаиләсе
Тормыш иптәше виртуоз баянчы Халит Фатыйхов белән Илшат һәм Айнур исемле малай үстерә. Алар да сәнгать юлын сайлаган.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт Дәүләт Филармониясе: Фатихова Лилия Гарифулловна

## Сылтамалар

* Фәтихова Лилия Гарифулла кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Авыргазы районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:3 гыйнвар көнне туганнар
Аида Ашхаруа

**Аида Григорьевна Захарова** (6 сентябрь, 1940, Тбилиси - 20 сентябрь 2016 ел, Мәскәү) — музыка белгече, журналист, СССР һәм абхаз пианисты, Абхазиянең атказанган мәдәният хезмәткәре (1983). Абхаз халкының фольклор музыкасын өйрәнүче.

## Биографиясе
Аида  Ашхаруа 1940 елның 6 сентябрендә Тбилиси шәһәрендә Григорий  Ашхаруа  һәм  Елена Гицба гаиләсендә туган.

### Укуы
Яшь чагында ул Сухуми музыка мәктәбенең фортепиано классы студенты була һәм Петербург мәктәбе вәкиле Ференц Листның вәкиле билгеле педагог Гировский классына эләгә.

1966 елда Гнесиннар исемендәге Мәскәү дәүләт музыка-педагогия институтының фортепиано факультетын (хәзерге музыканың Россия академиясе), аннары – П.И.Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясен тәмамлый(1979).

1979 елда «музыка эстетикасы» һөнәре буенча диссертация яклый. Фәлсәфә фәннәре кандидаты.

### Педагогик эшчәнлеге
1966-1970 елларда фортепиано педагогы

1970-1972 елларда уку бүлеге мөдире

1972-1974 елларда Сухуми музыка училищесында директоры

1974-1992 елларда 3-нче Сухуми балалар музыка мәктәбе директоры.

2003 елда 1-се Сухуми балалар музыка мәктәбе директоры (К. В. Ковач исемендәге балалар сәнгать мәктәбе).

А. М. Горький исемендәге Сухуми дәүләт педагогия институтында эстетика буенча лекцияләр укый.

2016 Мәскәүдә озак авырудан соң вафат була.

## Телевидение
Абхаз телевидениесы буенча абхаз халкының музыка мәдәниятенә багышланган телетапшырулар циклын алып бара.

Абхаз дәүләт филармониясендә лектор булып эшли.

Абхаз радиосында берничә ел «Абхаз халкының музыка һәм тарихы» исеме астында программа алып бара.

## Бүләкләре
III дәрәҗә «Ахьдз-Апша» ордены. 2016 елның 5 сентябрендә Президент Рауль Хаджимба бүләкләү турында указга кул куя

2014 елда Д. Гулиа турында тапшырулар циклы өчен Абхазия Журналистлар берлегенең "Если бы не дырмит" конкурсында беренче урын.

## Сайланма библиография

* Искусство и человек. Сухуми, 1977;
* Роль  ассоциаций в механизме художественного воздействия // Эстетические очерки. Москва, 1979;
* Абхазская народная песня. (Программа для музыкальных школ). Сухуми, 1990;
* Музыка и жизнь. Сухум, 2002;
* Детская школа искусств им. К.В.Ковача. (К 80-летнему юбилею). Сухум, 2010;
* Энергия его жизни - апсуара. Сухум, 2012;
* Озвученные рассказы об абхазской народной песне. Сухум, 2014.

## Искәрмәләр


Төркем:6 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:Тифлистә туганнар
Төркем:20 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:2016 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:ССРБ журналистлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Ясмила Жбанич

**Ясмила Жбанич** (, 19 декабрь 1974, Сараево, Югославия Социалистик Федератив Республикасы) — Босния һәм Герцеговина кинорежиссёры. Жбанич үзенең «Грбавица» фильмынан соң дөньяда билгеле була, кинокартина 2006 елда 56 нчы Берлин халыкара кинофестивалендә «Алтын аю» наградасын ия була. Шулай ук аның 2010 елда чыккан «Юлда» («На пути») фильмы 2010 елгы Берлин кинофестиваленең конкурс программасында катнаша.

## Биографиясе
Ясмила Жбанич 1974 елда Югославия Социалистик Федератив Республикасының Босния һәм Герцеговина Социалистик Республикасының башкаласы Сараевода босни мөселман гаиләсендә туган.

Ясмила Жбанич Сараевода сәхнә сәнгате академиясенең театр һәм кино режиссурасы бүлеген тәмамлый. Күпмедер вакыт дәвамында АКШ-та Вермонт штатында «Икмәк һәм курчак» курчак театрында эшли, Ли Ди Лонг эш төркемендә клоун булып эшли.

Босния һәм Герцеговинага кайткач, 1997 елда «Деблокада» художество ассоциациясенә нигез сала һәм документаль һәм кыска метражлы фильмнар төшерә башлый. «Деблокада» ассоциациясе белән күп  документаль фильмнар, художестволы видео эшләр һәм кыска метражлы фильмнар төшерә һәм әзерли. Аның эшләре бөтендөнья буенча күп кенә кинофестивалдә һәм күргәзмәдә күрсәтелә: «Манифеста 3» 2000 елда Словениядә, «Kunsthalle Fridericianum» 2004 елда Касселдә, 2003 елда Истанбул биенналесында.

Ясмила Жбаничның «Грбавица» фильмы 2006 елда 56 нчы Берлин халыкара кинофестивалендә «Алтын аю» наградасын ия була һәм «Аурупаның иң яхшы фильмы» һәм «Иң яхшы хатын-кыз роле» категорияләрендә 2006 елгы Аурупа киноакадемиясе премиясенә номинант була.

## Бүләкләре

* «Грбавица» фильмы өчен 2006 елда 56 нчы Берлин халыкара кинофестивалендә «Алтын аю» наградасы.
* «Грбавица» фильмы өчен 2006 елда 56 нчы Берлин халыкара кинофестивалендә экуменик (христиан) жюрисы призы
* «Грбавица» фильмы өчен 2006 елда 56 нчы Берлин халыкара кинофестивалендә Peace Film Award призы
* «Картинки из углы» («Почмакнан сүрәтләр») фильмы өчен ZagrebDox премиясенең «Бөек тамгасы»
* «Тәрҗемәи хәл» фильмы өчен Сорос-үзәге премиясе
* «После, после» («Соңыннан, аннары») фильмы өчен Сорос-үзәге премиясе
* «Noć je, mi svijetlimo» фильмы өчен махсус приз
* «Noć je, mi svijetlimo» фильмы өчен New York Expo Film Festival жюрисы премиясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
*Интервью с Ясмилой Жбанич в 2004 году  

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1974 елда туганнар
Төркем:19 декабрь көнне туганнар
Төркем:Югославиядә туганнар
Төркем:Шәхесләр:Югославия
Төркем:Әлифба буенча режиссёрлар
Лидия Койдула

**Лидия Койдула** ( ; чын исеме **Лидия Эмилие Яннсен** ; 1843 елның 12 (24) декабре, Вандра, Парну округы, Лифляндия губернасы - 30 июль (11 август) 1886 ел, Кронштадт, Россия Империясе) - Эстония шагыйрәсе, прозаик, Эстония драмасына нигез салучы.

## Биография
Ул журналист һәм педагог Йохан Яннсенның кызы. Лидия мәктәп елларында ук әтисенә "Perno postimees" әсәрен - тәрҗемә итәргә ярдәм итә, бастыру өчен җайлаштыра. Шул ук вакытта аның беренче шигырьләре немец телендә языла. "Койдула" исеме (ягъни "Таң") аңа милли уяну лидеры Карл Роберт Джейкобсон әсәрләрен праймерда бастырганда өстәлде.

Газетада эшләп, Койдула XIX гасыр уртасында торгызылган милли хәрәкәтнең күп җәмәгать эшлеклеләре белән очрашты, аларның йогынтысында аның карашлары һәм ышанулары туды. 1860-нчы елларның икенче яртысында аның исеме гражданлык һәм патриотик әсәрләр авторы буларак популярлашты.

1873-нче елда Тарту университеты студенты Эдуард Михельсонга кияүгә чыкканнан соң, Койдула Кронштадтка күченә, анда аның ире хәрби табиб булып эшли. 1874-нче елда Лидиянең беренче баласы Ганс Волдемар туа, ике елдан соң ул Хедвиг исемле кыз бала таба. 1878 елда өченче кызы Анна (1878-1964) Венада туа. Койдула Эстониядә еш булса да, ул туган иленнән бик нык ераклаша.

Аның гомере күкрәк рагы белән өзелә. Шагыйрә Кронштадта үлгән һәм күмелгән. 

1929 елның 9 июнендә Парнуда скульптор Адамсонның шагыйрәгә һәйкәле ачылды, һәм аның истәлегенә истәлек музее да бар. Лидия Койдула яшәгән Кронштадттагы йорт стенасына мемориаль такта өленгән.

### Китаплар исемлеге (тулы булмаган)

* «Луговые цветы» (, 1866).
* «Соловей с берегов Эмайыги» (, 1867).
* «Собранные стихи» (, 1925).
* «Избранные песни» (, 1934).
* «Избранные стихи» (, 1943).
* «Избранные стихи» (, 1949).
* «Маленькая книга стихов» (, 1967).
* «Стихотворения» (, 1969).
* «Моё отечество — моя любовь» (, 1978, 1993).

## Әдәбият

* «Кто есть Кто в культуре Эстонии» / сост. и подг. текста «Авенариус». — 1996.

## Искәрмәләр

Төркем:Псевдоним астында билгеле әдипләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Кронштадтта вафатлар
Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр
Төркем:1886 елда вафатлар
Төркем:11 август көнне вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Лифләндия губернасында туганнар
Төркем:1843 елда туганнар
Төркем:24 декабрь көнне туганнар
Марие Ундер

**Марие (Мария) Ундер** (; 27 март 1883, Таллин — 25 сентябрь 1980,  Стокгольм) — Эстония, Россия һәм Швеция шагыйрәсе һәм тәрҗемәче.

## Биографиясе
Мария Ундер укытучы гаиләсендә туган, ата-аналары чыгышы белән Хийумаа утравынан булган. 1891—1900 елларда Ревельдә (хәзерге Таллин) шәхси немец кызлар мәктәбендә белем ала. 1902 елда ул кияүгә чыга һәм Мәскәүгә күчеп, биредә 1906 елга кадәр яши, аннары Ревельгә кайта. Ун дүрт яшеннән шигырьләр иҗат итә башлый.

Үзенең немец телендә язылган шигырларны якын дустына — эстон рәссамы Антс Лайкмаага бүләк итә. Лайкмаа шагыйрәне эстон телендә язарга үгетли. 1904 елның 2 августында «Постимеес»  эстон газетасы Марие Ундерның «Ничек булды...» («Как случилось...») дип аталган башлангыч шигырен бастырып чыгара. Шагыйрә Мутти псевдонимын куллана. 1917 елда Сиуру әдәби төркеменә керә, бу чорда Марие Ундерның шигърият символизмның зур йогынтысында була. Шагыйрәнең әсәрләре күңелле була, мәхәббәт  һәм тәбигатне данлый. Сиуру группасы таркалганнан соң, Тарапита әдәби төркеменә керә. 1917 елда дөнья күргән «Сонетлар» дип аталган җыентыгы зур уңышка казана.

1920—1930 нчы елларда Марие Ундер — иң зур эстон тел осталарының берсе. Ике дөнья сугышлары арасында азат Эстониядә яшәгән шагыйрь Игорь Северянин, Мария Ундерның әсәрләрен рус телене тәрҗемә итеп «Предцветение» дип аталган шигъриятле җыелма бастырып чыгара. Моннан тыш шулай ук Эстониядә яшәгән рус шагыйрәсе Елизавета Роос-Базилевская да Марие Ундерның шигыйрьләрен рус теленә тәрҗемә итә.

1944 елда Совет Армиясе Эстония территориясенә инеп, немец гаскәрләре чигенгәч, Марие Ундер гаиләсе белән Швецияга күчә, һәм бер ел диярлек качакларның лагерында яши. 1945 елда илнең башкаласы Стокһольмга күчә, театр музейларының берсендә эшли. Күп тәрҗемә итә, шул исәптән рус теленнән эстон теленә (мәсәлән, Анна Ахматованың «Реквием» әсәре, Борис Пастернакның «Доктор Живаго» әсәреннән шигырлар). Совет власына каршы позициядә була, моңа бәйле ССРБ-да аның иҗаты турында озак еллар телгә алынмаган. 1980 елда Стокгольмда вафат булган.

1999 елда язма һәм онлайн-тавыш рәвешендә төзелгән «XX гасыр Эстониянең 100 бөек шәхесе» исемлегенә керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Күптелле язучылар
Төркем:Стокһольмда вафатлар
Төркем:1980 елда вафатлар
Төркем:25 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Россия империясендә туганнар
Төркем:1883 елда туганнар
Төркем:27 март көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Кармен Амайя

**Кармен Амайя** (; 2 ноябрь 1913, Барселона — 19 ноябрь 1963, Багур) — Испания биючесе, җырчы, киноактриса, фламенко биүнең легендар башкаручысы.

## Биографиясе
Чыгышы буенча чегәннәрдән. Гитарачы Франсиско Майяның (кушаматы *Эль Чино*, *Кытай*) кызы. Алты яшеннән бии башлый, атасы белән бергә Барселонаның «Җиде капу» ресторанында чыгыш ясый. Аның талантын Каталониянең сәнгать тәнкыйтчесе Себастьян Гаш тәүгеләрдән булып сизеп кала.  1923 елда Мадридта чыгыш ясый. 1929 елда Парижда дебюты була, биредә зур казанышларга ирешә һәм Ракель Мельер труппасы составында бии.

1936 елдан чит илләрдә яши һәм гастрольләрдә йөри — Португалия, АКШ, Франция, Бөекбритания, Көньяк Африка, Латин Америкасы илләрендә чыгыш ясый. Аның чыгышларын Артуро Тосканини һәм Леопольд Стоковский югары басалай. 1935 елда кинода төшә, «*Таранто гаиләсе*» (1963, «*Ромео һәм Джульеттаның*» чегән версиясе) фильмындагы соңгы кинороле — иң билгелесе. 1944 елда АКШ президенты Франклин Рузвельт, ә 1953 елда АКШ президенты Гарри Трумэн чакыруы буенча Ак Йортта чыгыш ясый.

1947 елда Испаниягә кайта. Туган илендә уңыш белән чыгыш ясый һәм чит илләргә гастрольләр белән чыга. 1963 елның 19 ноябрендә вафат була. Барселонада Монжуик зиратында җирләнгән.

## Хәтер
1966 елда Барселонаның Монжуик паркында (хәзер Хуан Бросса паркы) Кармен Амайяга һәйкәл ачыла.

1959 елда аның хөрмәтенә Кармен Амайя фонтаны куела.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Hidalgo Gómez F. Carmen Amaya. Barcelona: Estudios P. M., 1995
* Sevilla P. Queen of the gypsies: the life and legend of Carmen Amaya: flamenco in the theater age, 1910—1960. San Diego: Sevilla Press, 1999

## Сылтамалар

* Биография, фотографии  
* Видео на сайте flamenco-world.com
* Кармен Амайя на сайте IMDB
* 
Төркем:1963 елда вафатлар
Төркем:19 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1918 елда туганнар
Төркем:2 ноябрь көнне туганнар
Григорий Эйдинов

**Григорий Эйдинов**:
* Григорий Эйдинов (1908—1977), совет дәүләт эшлеклесе (Минск).
* Григорий Эйдинов (1946), рәссам, Тукай премиясе лауреаты (2021).
Фатыйхова

**[[Фатыйхова]]** ― фамилия.
* Гөлира Фатыйхова (1953), балалар табибы, Җәлил район хастаханәсенең бүлек мөдире, Татарстанның атказанган табибы. 
* Лилия Фатыйхова (1954), эстрада артисты. 1975―2014 елларда Башкортстан филармониясенең нәфис сүз остасы. БР халык артисты (2012). 
* Римма Фатыйхова (1948 ), психология фәннәре кандидаты (1982), педагогия фәннәре докторы (2001), профессор (2003).
* Сәгъдә Фатыйхова (1936), инженер-технолог, ТР Дәүләт премиясе лауреаты (1994).
* Флизә Фатыйхова (1957—2010), галим―этнограф, тарих фәннәре кандидаты (1994), доцент.
----
* **[[Фатыйхов]]**

Төркем:Фамилияләр
Мари-Луиз Колейро Прека

**Мари-Луиз Колейро Прека** (, 7 декабрь 1958, Корми, Мальта таҗ колониясе) — Мальта сәясәтчесе. 2014 елның 4 апреленнән Мальта президенты. Лейборист фиркасе әгъзасе.

## Биографиясе
Мари-Луиз Колейро Прека 1958 елның 7 декабрендә Мальта таҗ колониясенең Мальта утравының үзәгендә Корми шәһәрендә туган. Мальта университетын тәмамлый.

1982—1991 елларда партиянең генераль секретаре вазифасын били һәм Мальта партиясен җитәкләгән беренче хатын-кыз була. Моннан тыш төрле чорда социалистик яшьләр милли бюросы әгъзасы, партиянең хатын-кыз бүлеге рәисе (1996-2001) һәм «Il-Ħelsien» фирка газетасының нәшриятчесе була. 

1998 елда Лейборист партиясыннан Мальта парламентына депутат итеп сайлана. Альфред Сант фирка җитәкчесе вазифасын калдыргач, яңа лидерны сайлауларда уңышсыз катнаша. 2013 елның мартында Джозеф Мускат хөкүмәте әгъзасы булып, гаилә һәм социаль теләктәшлек министры вазифасын били. 2014 елның мартында илнең премьер-министры аны Мальта президент вазифасына тәкъдим итә һәм тиздән ул бу вазифада раслана. Шул ук елның 4 апрелендә яңа президент үз вазифасын  башлый.

## Фактлар

* Мари-Луиз Колейро Прека, Агата Барбарадан соң, хатын-кыз арасынан Мальтаны икенче президенты була.
* Мари-Луиз Колейро Прека Мальтаның иң яшь президенты булып тора.

## Бүләкләре
Мальта наградалары

Чит ил наградалары

## Иҫкәрмәләр


## Һылтанмалар

* Мальта президентының рәсми сайты. 

Ҡалып:Президенты Мальты


Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:7 декабрь көнне туганнар
Төркем:Сәясәтче хатын-кызлар
Төркем:Шәхесләр:Мальта
Кристин Люсдаль

**Кристин Анна Люсдаль** (; 29 июнь 1996, Берум, Норвегия) — норвегия тау чаңгычысы. 2021 елда командалар беренчелегендә дөнья чемпионы, 2018 елгы Кышкы Олимпия уеннарында шушындый ук дисциплинада «бронза» призер.

## Карьерасы
2015 елның мартында 18 яшьлек Кристин Люсдаль Норвегия чемпионатында таудан тиз чыгу буенча бронза медаль яулый. 2017 елда милли беренчелек ярышлары норвег спортчысы Кристин Люсдаль өчен бик уңышлы була: ул комбинациядә җиңү яулый, супергигантта һәм гигант слаломда икенче була, шулай ук таудан тиз шуып төшүдә өченче була. Кристин Люсдаль 2019 елда ике тапкыр ил чемпионы булып, Скьелд Марена белән бер вакыт күрсәтеп, аның белән слаломда 1 урынны бүлешә.

2016 елда тау чаңгысы спорты буенча юниорлар арасындагы дөнья чемпионатында катнаша һәм норвегия командасы составында «бронза» медаль яулый.

Дөнья Кубогы чикләрендә чаңгы спортчысы булып 2016 елның декабрендә дебют ясый. Бу ярышларның берсендә дә ул бер тапкыр да призер була алмый: яхшы сөземтәсе булып слаломдагы 5нче урын (чех  Шпиндлерув-Млиненда этабында) тора.

2018 елда Кристин Люсдаль Пхенчхандагы Кышкы Олимпия уеннарында Норвегиянең катнашу гаризасына кертелә. Шәхси дисциплиналарда күрсәткән сөземтәләре югары булмый, әммә Себастьян Фосс-Солевог, Нина Хавер-Лесет, Лейф Кристиан Нествольд-Хеуген, Йонатан Нордботтен һәм Марена Скьельд белән бер коллектив составындагы команда ярышларында бронза медаль яулый.

Кристин Люсдаль өч дөнья чемпионатында (2017, 2019 һәм 2021) катнаша. Бу югарылыктагы бердәнбер «алтын» медале 2021 елда команда беренчелегендә була, бу ярышта ул тубыгы җәрәхәтләнүе аркасында запас спортчы булып исәпләнә.

## Нәтиҗәләре

### Олимпия уеннарында

### Дөнья чемпионатларында

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:29 июнь көнне туганнар
Төркем:1996 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Норвегиядә туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Шәхесләр:Норвегия
Мәүзига Габитова

**Габитова Мәүзига  Гаффан кызы** (1 гыйнвар 1939 ел) — китапханәче, җәмәгать эшлеклесе, 1984—1996 елларда Әбҗәлил районы Бурангул авыл Советы хакимияте башлыгы, СССРның халык депутаты (1989—1991), Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1996).

## Биографиясе
Габитова Мәүзига  Гаффан кызы (Сабитова) 1939 елның 1 гыйнварында Башкорт АССРның Әбҗәлил районы Бурангул авылында туган. 1961 елдан алып Бурангул авыл китапханәсе мөдире булып эшли башлый, 1968 елда Уфа китапханә техникумын тәмамлый..

1967 елда Бурангул авылының хатын-кыз советы рәисе итеп сайлана. Аның башлангычы белән башкорт халкының борынгы йолалары тергезелә, яңа бәйрәмнәр оештырыла. «Саумысыз, авылдашлар!», «Киленнәр һәм кайнаналар», «Карга боткасы», «Үрнәк каената һәм каенана», « килен», «Үрнәк йорт», «Бала туе», «Ягез әле, киленнәр!», «Шәҗәрә», урам, чәчәк, дару үләннәре бәйрәмнәре, герой аналар, тол хатыннарны, сугыш һәм хезмәт ветераннарын, яшь гаиләләрне, лаеклы  ялга чыкканнарны хөрмәтләү тантаналарын үткәрү матур гадәткә кереп китә. Ул үткәргән "Каз өмәсе"н карарга Мәскәүдән данлыклы журналист Василий Песков килә. «Авыл туе» бәйрәме буенча төшерелгән фильм халыкара кинофестивальдә күрсәтелә. 1978 елда «Карга боткасы» бәйрәме буенча Бурангул Бөтен республика семинары оештырыла. 1988 елда Үзәк телевидение «Саумысыз, авылдашлар!» дигән документаль фильм күрсәтте.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1996)

* 2-нче дәрәҗәдәге «Ана медале» (1978)

* БАССР Югары Советы Президиумының Мактау кәгазе (1981)

* КПСС-ның Башкортстан Өлкә комитетының Мактау кәгазе (1981)

## Чыганаклар

* Василий Песков «Купанье гусей», газета «Комсомольская правда», 25 ноябрь — 2 декабрь 2010.

* «Саумысыз, авылдашлар!», «Совет Башкортстаны» газетасы, 17 июль 1985 ел

* Гөлнара Күчәрбаева. «Халык гаме йөрәгендә», «Башкортстан» газетасы, 29 апрель 2009 ел

* М. Габитова, Х. Барлыбаев. «Кайтарасы бурычлар күп», «Совет Башкортстаны» газетасы, 4 март 1990 ел

* Мәдинә Ягафәрова. «Ил анасы», «Яшьлек» газетасы, 7 март 2009 ел

* Илдар Габитов. «Уйлар, уйлар...» «Башкортстан» газетасы, 4 июль 2014 ел Уйлар, уйлар... 

* Бану Каһарманова. «Исеме дә, үзе дә — меңнәргә берәү», «Яшьлек» газетасы, 7 март 2014 ел

* Марсель Котлогалләмов. «Изгелек орлыклары: очерклар». — Уфа: Башкортстан китап нәшрияты, 1989. — 128 бит.
* Бурангулның йөзек кашы 
Төркем:ССРБ халык депутатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Әбҗәлил районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар
Айгөл Идрисова

**Идрисова Айгөл Илдус кызы** (11 июль 1995 ел) — Россия шашкачысы. 2017 елгы дөнья чемпионатының бронза призеры, Европаның 2016 елгы чемпионы, халыкара гроссмейстер (2016).

## Биографиясе
Айгөл Илдус кызы Идрисова 1995 елда Башкортстан Республикасының Ишембай шәһәрендә туган.

2002-2011 елларда Ишембайдагы Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-нче Башкорт гимназия-интернатында, 2011-2013 елларда Уфадагы Рәми Гарипов исемендәге 1-нче Башкорт республика гимназия-интернатында укый. 2013 елдан Башкорт дәүләт университетының Физика-техник институты студенты.

Шашкада уйнарга  балалар бакчасына йөргәндә алты яшьтә өйрәнә. Мәктәпкә баргач, беренче класстан шашка секциясенә языла. 9 яшендә 2004 елгы Россия шәхси-команда чемпионатында халыкара шашка  буенча хатын-кызлар арасында чыгыш ясый. Уфа шәһәренең 23-нче балалар һәм үсмерләр спорт мәктәбе укучысы. 2011 елга кадәр «Сатраш» шашка клубы (Ишембай), 2012 елдан «Юность»шашка клубы (Уфа) өчен чыгыш ясый. «Башнефть» профессиональ шашка клубы өчен уйный (Уфа).

Халыкара  шашка  буенча хатын-кыз арасында Россия чемпионатының бронза призеры (2011 ел, Уфа).

Халыкара  шашка буенча Россия шәхси-биеклек чемпионатында Россия чемпионы (шәхси зачет, шулай ук командада) (ноябрь 2011, Ишембай, Россия).

Халыкара  шашка  буенча хатын-кыз арасында дөнья чемпионатының бронза призеры (ноябрь 2011, Улан-Батор, Монголия).

Халыкара  шашка буенча хатын-кыз арасында Россия чемпионатының көмеш призеры (2012, Ишембай).

Бөтендөнья интеллектуаль уеннары чемпионы (Лилле, 2012 ел) (хатын-кыз арасында халыкара шашка буенча дөнья чемпионаты).

Блиц программа буенча Европа чемпионатының бронза призеры (2013, Венгрия, Будапешт).

2013 елдагы халыкара  шашка  буенча дөнья чемпионатында 19 яшькә кадәрге кыз арасында җиңүче (Франция, Мирпуа).

Россия җыелма командасы составында җитез программа буенча Европа чемпионы (октябрь 2014, Эстония)

2014 елда халыкара  шашка  буенча Европа беренчелегендә кызлар арасында җиңүче (Беларусь, Пинск).

Россиянең халыкара  шашка (2004), шулай ук рус шашкасы буенча яшьләр җыелма командасына керә

2015 елда халыкара шашка буенча дөнья чемпионатында 6 нчы урынны яулый.

2016 елда блиц форматында дөнья чемпионы, шулай ук Европа чемпионы була һәм халыкара гроссмейстер исемен ала (GMIF).

## Матбугат
Россия һәм Башкортстан җыелма командасының баш тренеры Юрий Владимирович Черток «Республика Башкортстан» газетасындагы әңгәмәдә (15.01.2008) Башкортстан шашкасының киләчәген билгеләп үтә:

«Уфадан 10 яшьлек Азалия Сәгыйтова, аның якташы 16 яшьлек Юлия Вәлиева, Ишембай кызлары 12 яшьлек Айгөл Идрисова һәм 15 яшьлек Алия Әминова - болар безнең киләчәккә нигез. Егетләрдән үзенең ачык сәләтен Айнур Шәйбәков раслый».

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* профиль ФМЖН сайтында
* профиль KNDB сайтында 

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Ишембайда туганнар
Төркем:1995 елда туганнар
Төркем:11 июль көнне туганнар
Альбина Исхакова

**Исхакова Альбина Хаҗи кызы** (; 25 гыйнвар 1938 ел) — җәмәгать эшлеклесе, бөтендөнья башкортлары корылтаеның «Ал да нур чәч халкыңа» медале кавалеры.

## Биографиясе
Альбина Хаҗи кызы Исхакова 1938 елның 25 гыйнварында Башкорт АССРның Әбҗәлил районында Аскар авылында күп балалы гаиләдә дөньяга килгән. Күпмедер вакыт балалар йортында тәрбияләнгән, Уфа каласындагы 1-нче мәктәпне тәмамлаган. Спорт белән актив шөгыльләнә, спорт гимнастикасы буенча Россия һәм Башкортстан чемпионы була.

Альбина Хаҗи кызы җәмәгать эшенә лаеклы ялга чыккач актив кушылып китә. Башкортстан Республикасының Башкорт хатын-кызлары җәмгыяте оешмасы эшендә катнаша, Уфадагы «Ак тирмә» милли-мәдәни үзәгендә «Әбиләр мәктәбе» җитәкчесе була.

Тормыш иптәше     Исхаков Фәнис Гайнетдин улы белән Камилә һәм Арыслан исемле балаларны тәрбиягә алып үстерәләр, моның өчен алар 2008 елда «Иң яхшы алыштыручы  гаилә» дигән исемгә лаек була һәм махсус премия белән бүләкләнә.

72 яшендә бию башкарып республика «Байык» телевизион конкурсы лауреаты була, 2010-2011 елларда Бөтенрәсәй үзешчән сәнгать фестивале призеры була .

«Тамыр» телестудиясенең «Тамыр өләсәе" дигән абруйлы исем белән бүләкләнгән.

79 яшендә хәләле Фәнис Гайнетдин улы белән ГТО нормаларын үтәп, алтын значоклар яулый.

2017 елда «Урал» галереясында үзе җитештергән кул эшләреннән шәхси күргәзмә үткәрә.

Башкортстан Мәдәният министрлыгының Альбина Хаҗи кызын башкорт халкының мәдәниятен һәм холык-гадәтләрен саклап калуга зур өлеш керкәнен билгеләп, Мактау грамотасы белән бүләкләгән.

## Видеоязмалар
 Исхакова Альбина

## Шулай ук карагыз

* Исхаков Фәнис Гайнетдин улы

## Сылтамалар

* Презентация выставки декоративно-прикладного искусства Альбины Исхаковой «Я люблю... Яратам» 
* Юная "бабушка «Тамыр» 

Төркем:Әбҗәлил районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:25 гыйнвар көнне туганнар
Тамара Ходайбирдина

**Ходайбирдина Тамара Шаһит кызы** (10 август 1923, Уфа — 27 апрель 1998, шунда ук), балет артисты. РСФСРның (1955) һәм БАССРның (1953) атказанган артисты.Тәүге профессиональ башкорт балериналарының берсе .

## Биографиясе
Уфа шәһәрендә Башкортстанның партия һәм дәүләт эшлеклесе, журналист һәм язучы Ходайбирдин Шәһит Әхмәт улы гаиләсендә дөньяга килгән.

1941 елда Ленинград хореография училищесын (педагогы М.Ф.Романова классы) тәмамлаган.

1964 елга кадәр Башкорт дәүләт опера һәм балет театрында балет солисты, бер вакытта 1960-71 елларда Уфа сәнгать училищесында, 1968 елдан  Уфа дәүләт сәнгать институтында укыта. 

## Иҗаты
Ижатына югары башкару техникасы, музыкальлек хас булган. 

Аның рольләре арасында Сванильда ("Коппелия"; дебют, 1941), Одетта — Одиллия ("Аккош күле" — "Лебединое озеро", П.И.Чайковский), Лауренсия (А.А.Крейнның ш. ук исемле балеты), Эсмеральда (Ч.Пуньиның шул ук исемле балеты), Зарифа ("Тау риваяте" — "Горная быль", А.С.Ключарев) һәм башкалар. Иң яхшы партияләрнең берсе — Зарема ("Бакчасарай фонтаны" — "Бахчисарайский фонтан", Б.В.Асафьев). 

Репертуарында дөнья халыклары биюләре, шул исәптән “Мөглифә", "Бүләк", "Су буенда очрашу" башкорт биюләре һәм башкалар бар. 

Мәскәүдә Башкорт әдәбияты һәм сәнгате декадасында катнашкан (1955). ""Журавлиная песнь" (Свердловск к/ст, 1959) фильм-балетында төшкән. Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестивале лауреаты (Бухарест, 1953).

## Мактаулы исемнәре

* РСФСРның атказанган артисты (1955) 
* БАССРның  атказанган артисты.(1953)

## Әдәбият

* Г а л и н а Г.С. Тамара Худайбердина. Уфа, 1996.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Биючеләр
Төркем:1998 елда вафатлар
Төркем:27 апрель көнне вафатлар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:10 август көнне туганнар
Виорика Думбрэвяну

**Виорика Васильевна Думбравия** (молд. *<span lang="mo">Viorica Dumbrăveanu</span>*;  23 декабрь 1976 ел, Кишинёв, Молдавия ССР ы) — молдаван хатын-кыз-сәясәтчесе. Хокук магистры. 2019 елның 14 ноябреннән 2020 елның 23 декабренә кадәр Ион Кику җитәкчелегендә Кику хөкүмәтенең Молдова Республикасы сәламәтлек саклау, хезмәт һәм социаль яклау министры (2020 елның 23 декабреннән 31 декабрендә кадәр вазифасын башкаручы). 2019 елның 29 июленнән 14 ноябренә кадәр социаль мәсьәләләр буенча Молдова Республикасы Президенты киңәшчесе.

## Биографиясе
Виорика Васильевна Думбрэвяну 1976 елның 23 декабрендә Кишинёвта туган.

1994—1997 елларда җөмһүрият информатика колледжының (*Colegiul Republican de Informatică*, әлеге вакытта — *Centrul de Excelență în Informatică și Tehnologii*, CEITI) юридик факультетында гомуми хокук һөнәре буенча укый. 1997—2001 елларда Молдавия дәүләт университетында укый, юриспруденция буенча лицензиат дәрәҗәсенә лаек була. 2003 елда җинаять хокукы һәм криминология өлкәсендә махсуслашкан хокук магистры дәрәҗәсен ала.

2002—2003 елларда хезмәт һәм социаль яклау министрлыгы социаль яклау идаралыгының баш консультанты булып эшли, 2003—2005 елларда — хәвеф һәм тигез мөмкинлек ситуациясендә балалар белән гаилә проблемалары бүлеге башлыгы, 2005—2007 елларда — киңәшче. 2007—2008 елларда — гаилә һәм балаларны, гаилә һәм баланы социаль яклау министрлыгының бүлек начальнигы, 2008—2009 елларда — министры Лариса Катринич урынбасары, 2009—2016 елларда — гаилә һәм бала хокукларын яклау буенча сәясәт бүлеге начальнигы, 2016—2017 елларда — министр Руксанда Главан урынбасары. 2017 елларда Сәламәтлек саклау, хезмәт һәм социаль яклау министрлыгында социаль яклау мәсьәләләре буенча дәүләт секретары итеп тәгаенләнә.

2019 елның 23 июленнән 14 ноябргә кадәр — Молдова Республикасы Президенты Игорь Додонның социаль мәсьәләләр буенча советнигы.

2019 елның 14 ноябреннән 2020 елның 23 декабренә кадәр — Молдова Республикасы сәламәтлек саклау, хезмәт һәм социаль яклау министры. 2020 елның 23 декабрендә Ион Кику хөкүмәте отставкага чыгырга гариза бирә, 2020 елның 31 декабренә кадәр үз вазифасын башкара.

Рус һәм инглиз телендә сөйләшә.

## Гаиләсе
Тормышта. Ике баласы бар.

## Наградалары
2010 елда «Гражданлык эшчәнлеге өчен» медале белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Хокукчылар
Төркем:Сәясәтче хатын-кызлар
Төркем:23 декабрь көнне туганнар
Төркем:1976 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Шәхесләр:Молдова
Ева Экеблад

Графиня **Ева Экеблад** (, тумыштан Делагарди; 10 июль 1724 — 15 май 1786) — швед галиме, агроном, уйлап табучы; Швед Король фәннәр академиясына сайлаулы беренче хатын-кыз була.

## Биографиясе
Ева Экеблад Коммерц-коллегия президенты Магнус Юлиус Делагарди гаиләсендә туган. 1740 елда граф Клас Экебладка кияүгә чыга һәм соңыннан җиде бала анасы булып китә.

1746 елда Ева үзенең иң танылган уйлап табуын — бәрәңгеңнән он һәм хәмер җитештерү технологиясен булдыра. Аның ачышы киләсе елларда ачлыкны кәметүгә ярдәм итә. 1748 елда ул Швед Король фәннәр академиясына сайлаулы беренче хатын-кыз була. Шул ук хөрмәткә ия булган киләсе хатын-кыз тик 203 елдан соң гына лаек була.

1751 елда Ева шулай ук мамык тукыма һәм иләнгән җепне сабын белән агарту ысулын уйлап таба. Бер елдан соң шул чакта косметикада кулланылган куркыныч ингредиентларны бәрәңге бүлбесеннән ясалган он белән алмаштыру ысулын эшли. Кайбер ишетүләр буенча,  Экеблад үсемлекнең чәчкәләрен чәчне бизәү өчен кулланып, бәрәңгене рекламалый.

## Туганлык бәйләнешләре
Аның энесе Понтус Фредрик Делагарди фаворитка Хедвига Ульрика Таубеның кайнагасы була. 

Кече сеңлесенең (Хедвига Катарина Делгани) (1732—1800) — улы Ханс Аксель фон Ферзен, эре дипломат һәм хәрби башлык була.

Ева Экебладның улы — Клаес Юлиус Экеблад хәрби була һәм патшабикә Луиза Ульрике Прусскаяның фрейлинасы Брита Хорнга өйләнә. 

## Сылтамалар

* Biography
* Grevinna och uppfinnare на сайте *Personen inlagd*
* http://gustav.air-nifty.com/furuya/files/wolff_2.pdf

## Искәрмәләр

Төркем:Швециядә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Шәхесләр:Швеция
Төркем:1786 елда вафатлар
Төркем:15 май көнне вафатлар
Төркем:Стокһольмда туганнар
Төркем:1724 елда туганнар
Төркем:10 июль көнне туганнар
Эльсе Фишер

**Эльсе Мари Фишер**, шулай ук **Фишер-Бергман** (швед. Else Marie Fisher; 1 март 1918, Мельбурн, Австралия — 3 март 2006, Стокһольм, Швеция) — швед биючесе, хореограф, актриса, театр режиссёры һәм драматург.

## Биографиясе
Эльсе Фишер 1918 елның 1 мартында Австралияда, Мельбурнда туган. Әтисе Эйнар Фишер, инженер һәм һәвәскәр-энтомолог һәм әнисе Эйвор Фишер, тукыма буенча рәссам була. Кече сеңлесе Ранди, соңрак шулай ук рәссам һәм дизайнер була. 1922 елда гаилә Стокһольмга күченә. 1929 елда Эльсеның әтисе вафат була.

Иртә яшеннән Эльсе биюче булырга хыяллана һәм 1939 елда бию укытучысы дипломын ала. Халыкара карьерасына башланып киткән сугыш камасаулай, әммә биюче һәм хореограф булып эшли. 1942 елда ул Стокһольмның Sagoteatern театрында режиссер Ингмар Бергман белән таныша,  Бергман биредә бу театр белән җитәкчелек итә. Соңрак ул Бергман белән аның постановкаларында хореограф сыйфатында хезмәттәшлек итә. Монда, 1942 елда, Эльче Фишер клоун Беппо турында балалар өчен пьеса яза, аны куя һәм үзе анда уйный. Төрле театр сәхнәләрендә куелган «Клоун Беппо» зур уңышка ия була.

1943 елда Эльсе Фишер Ингмар Бергманга кияүгә чыга. Соңыннан Бергман үзенең «Laterna magica» язу китабында болай дип яза: «Мин күчмә актерлар төркеменнән Эльсе Фишерга өйләндем. Ул зирәк биюче һәм хореограф санала — күркәм, юмор хисе белән акыллы хатын». Тиздән парның кызлары Лена туа. В 1944 елда алар бергә Хельсингборгка  барырга җыена, анда Бергман кала театрын җитәкләргә тиеш була, әммә Эльседә һәм аның кызында туберкулез диагностикалана. Бергман яңгызы китә, хорегораф сыйфатында Эльче аңа үзе белән бергә укыган Мари Вигмандны тәкъдим итә. Режиссер һәм хореограф арасында тиздән роман башлана, һәм 1946 елда Бергман ары Лундстремга өйләнер өчен Эльсе белән аерылыша. Ләкин Фишер белән Бергманның театр сәхнәсендә хезмәттәшлеге 1957 елга тиклем дәвам итә.

Өч ел дәвамында Эльсе Фишер Норрчёпингның Шәһәр театрында эшли, шуннан соң Стокһольмда (*Skolteatern*) балалар театры белән җитәкчелек итә, аның өчен берничә пьеса яза һәм куя, шул исәптән «Fantasilådan» (1947) һәм «Bygga hus» (1952) пьесалары. Моннан тыш, 1945 елда аның «Клоун Беппо» пьесасы китап формасында нәшер ителә (*Sagan om Beppo ritad och berättad av Else Fisher-Bergman*), ә 1948 елда аның балалар өчен «Udda Person» китабы басылып чыга. 1957 елда ул олы өчен бердәнбер «Porslinsfröken for television» пьесасын яза. 1957 елда Фишер язучыларның Швед гильдиясе әгъзасы була.

Эльсе Фишер 2006 елның 3 мартында Стокһольмда вафат була һәм Сольнада Төньяк зиратта җирләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Биючеләр
Төркем:Драматурглар
Төркем:Актрисалар
Төркем:Әлифба буенча режиссёрлар
Төркем:Швециядә вафатлар
Төркем:Шәхесләр:Швеция
Төркем:2006 елда вафатлар
Төркем:3 март көнне вафатлар
Төркем:Австралиядә туганнар
Төркем:1918 елда туганнар
Төркем:1 март көнне туганнар
Вестволл Хансен Гюда

**Гюда Вестволл Хансен** (;  20 апрель 2002) — Норвегиянең чаңгычысы, чаңгы буенча икебәйгедә чыгыш ясый. 2021 елда дөнья чемпионы, Үсмерләр Олимпия уеннары-2020 чемпионы. *IL* *Nansen* клубы өчен чыгыш ясый.

2021 елда тарихта беренче тапкыр хатын-кыз арасында чаңгы икебәйгесе буенча дөнья чемпионы була. Ул шулай ук шәхси ярышта 2021 елда юниорлар арасында дөнья чемпионы, 2019 һәм 2020 елларда бу турнирда көмеш призер. Вестволл  Хансен шулай ук норвегия җыелма командасы составына керә, катнаш командасы алтын медаль яулый,  2020 елда Кышкы үсмерләр Олимпия уеннарында катнаш команда ярышларында алтын медаль яулаган Норвегия командасы составында була.

Ул — чаңгычы Йохауг Терезаның ике туган сеңлесе.

## Карьерасы
Вестволл Хансен Рамзауда  2020 елның 18 декабрендә беренче һәм әлегә бердәнбер хатын-кыз арасында чаңгы икебәйгесе буенча дөнья кубогы ярышларында катнаша. Ул HS98 трамплиннан сикергәннән соң алга чыга, ләкин Тара Герати-Моут 5 чакрымга йөгерүдә аны узып китә. Нәтиҗәдә Гюда финишка икенче булып килә.

Вестволл Хансен исәбендә тагын да 5 шәхси җиңү һәм чаңгы икебәйге буенча Континенталь кубокта 15 подиум. Ул шулай ук трамплиннан сикерү буенча махсус ярышларда катнаша һәм 2 Контененталь кубок ярышларында җиңә.

## Нәтиҗәләре
Нәтиҗәләренең чыганагы булып Чаңгы спортының халыкара федерациясе (FIS) тора.

### Дөнья чемпионаты

* 1 медаль (1 алтын)

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:20 апрель көнне туганнар
Төркем:2002 елда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Шәхесләр:Норвегия
Теа Луиза Стьернесунн

**Теа Луиза Стьернесунн**  (;  24 ноябрь 1996) — Норвегия тау чаңгысы спортчысы, слалом белән шөгелләнүче. 2021 елда команда беренчелегендә дөнья чемпионы була.

## Спорт карьерасы
Тау чаңгысы спортчысы Теа Луиза Стьернесунн  2016 һәм 2017 еллардагы юниорлар дөнья чемпионатында Норвегия вәкиле буларак чыгыш ясый. 2016 елда ул команда беренчелегендә бронза призер була, ә бер ел үткәннән соң аның гигант слаломдагы шәхси ярышта күрсәткән иң яхшы сөземтәсе 8нче урын була.

2018 елның 27 октябрендә Зельденда үткән Дөнья Кубогы тау чаңгысы ярышларындагы Зельден  этабында норвег спортчысы Теа Луиза  Стьернесунн дебют ясый — гигант слаломда икенче тапкыр шуып төшкәндә 2-се вакытны күрсәтә һәм финиш протоколында 9 нчы булып кала. Дөнья Кубогы этапларында Теа Луиза  Стьернесунн параллель дисциплиналарда иң яхшы сөземтәләр күрсәтә: 2020 елның гыйнварында Сестриерда параллель гигант слаломда ул 7-нче, ә шул ук елның ноябрендә Цюрста үтә торган ярышта — параллель слаломнан 6 нчы була.

2019 елдагы дөнья чемпионатында Теа Луиза  Стьернесунн ярышның ике төрендә катнаша: гигант слалом буенча икеләтә шуып төшү вакыты суммасы буенча 18-се була, ә норвегия командасы составында ул чирек ахыр стадиясен үтә алмый.

Ике елдан соң  Стьернесунн Кортина д ' Ампеццо шәһәрендә узган дөнья беренчелегендә дөнья чемпионатлары тарихында беренче тапкыр үтә торган параллель гигант слаломда, уңышсыз чыгыш ясагач, квалификациясен яклый алмый, гигант слаломда беренче тапкыр шуып төшкәндә 35-се булганнан соң, ул ары бу дисциплинада катнашудан баш тарта, ә слаломда 22-се урын яулый. Норвегиянең җыелма командасы, спортчылар бик күп санлы җәрәхәтләр алуга карамастан, командалар арасындагы беренчелектә чемпионатның алтын медален яулый; Теа Луиза бу җиңүгә зур шактый зур өлеш кертә — ул дүрт тапкыр шуып төшкәндә дә җиңүче була.

## Сөземтәләре

### Дөнья чемпионатларында

### Дөнья кубогында
2021 елның 15 мартына карата

; Мизгелләр сөземтәсе

## Искәрмәләр

Төркем:24 ноябрь көнне туганнар
Төркем:1996 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Шәхесләр:Норвегия