open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ясалма авырлык көче

**Ясалма авырлык көче** ул ясалма ысуллар ярдәмендә тоелган авырлык көченең үзгәрүе (кимеүе яки артуы). Фәнни фантастикада еш кына космос белән бәйле, әмма җирдә дә (аерым алганда, фәнни экспериментлар өчен) һәм башка планеталарда гравитация көчен көйләү өчен күп сәбәпләр бар. Гравитация иллюзиясе төрле физик көчләр тарафыннан барлыкка китерелергә мөмкин. Мәсәлән, инерция көче (гравитация һәм инерция көчләренең Эквивалентлык принцибын карагыз) һәм, аерым алганда, үзәклектән качу көче.

Ясалма авырлык көче булдыру озак вакытлы космик сәяхәтләр өчен (һәм гомумән космоста булу өчен) кешеләрнең космик корабльләрдә яшәве өчен физиологик табигый шартлар булдыру һәм, шул исәптән, кеше организмына озакка сузылган авырлыксызлыкның тискәре йогынтысын булдырмау максатыннан кирәк дип санала. Әлеге концепция беренче тапкыр К. Э. Циолковский тарафыннан орбиталь станцияләр һәм ерак йолдызлар арасындагы очышлар өчен эшләнгән.

Ясалма авырлык көче булган беренче орбиталь станцияне Мультимиллиардер Джедд Маккалеб төзергә ниятли[en], моның өчен Vast Space стартабын булдырган.

## Ясалма гравитациягә ихтыяҗ
Гравитация көче булмаганда, кайбер кешеләрдә һәм хайваннарда космик адаптация синдромы барлыкка килә. Күп кенә синдромнар берничә көн эчендә барлыкка килә һәм тиздән бетә, ләкин, мәсәлән, вакыт узу белән сөяк тыгызлыгы әкренләп кими. Бу үзгәрешләрне булдырмау өчен кирәк булган минималь гравитация көче әлегә билгесез, хәзерге биология фәнендә җир гравитациясе һәм җир тирәли орбитада авырлыксызлык тәэсире турында гына күзаллаулар бар. Хәзерге вакытта уртача кыйммәтләр белән экспериментлар үткәрү өчен техник мөмкинлекләр җитми, ә айда NASA астронавтлары түбән (бу очракта ай) гравитациясенең кеше организмына тәэсире турында фикер йөртер өчен бик аз вакыт үткәргәннәр.

Берничә экспериментны Калифорния Университетыннан Доктор Альфред Смит үткәргән. Аның экспериментлары объектлары тавыклар (ике аяклы организмнар сыйфатында) һәм сыерлар булган. Хайваннар озак вакыт җирдә зур центрифугалар барлыкка китергән югары гравитация көче йогынтысын кичергән.

## Трансформацияләнә торган модуль
2016 ел ахырында РФА медицина-биология проблемалары институты базасында Энергия РКК тарафыннан эшләнгән трансформацияләнә торган космик модульдә ясалма гравитация булдыру өчен кечкенә радиуслы центрифуга эшләнә. Шул ук вакытта РКК Энергия башлыгы Владимир Солнцев мондый модульне булдырырга һәм МКС составына кертергә мөмкин булачак дип белдерә, тиешле финанслау булганда 67 миллиард сум, якынча 20212022 елда. 2019 елның 19 мартында РФА ИМБП башлыгы Олег Орлов ММЧга институтта кыска радиуслы центрифуганы сынап караулары турында хәбәр итә, әмма МКС очышы программасына мондый модульне эшләтеп җибәрү әлегә кертелмәгән. Роскосмос 2024 елдан соң МКС проектыннан чыгарга ниятләгәнлектән, бу модуль РОСС милли орбиталь станциясе составына керәчәк.

## Искәрмәләр
Космос-133

**Космос-133** (Галәм-133) – Союз тибындагы беренче эксперименталь космик корабль (7К-ОК № 2). Бортта манекен булган. Соңрак җибәреләчәк башка «Союз» (7К-ОК № 1) белән тоташуны сынап карарга ниятләнгәннәр, ләкин 2-нче корабтагы хаталар аркасында аның старты гамәлдән чыгарылган.

Причаллау двигательләренең бик интенсив эшләве һәм ракета-йөкчедән аерылганнан соң әйләнү каналы буенча ориентацияләнүе аркасында барлык ягулык сарыф ителгән, шуңа күрә тоташтыру мөмкин булмаган. Идарә ителә торган төшү режимын һәм йомшак утыртуны тикшерергә карар ителде. Әмма корабны җиргә кайтарырга мөмкин булмаган, чөнки аны җыюда хаталар булган, командаларның идарә итүче руль төеннәренә фазасы буталган. Аппарат СССРдан читтә төшәр дип шикләнелгәнлектән, автомат шартлату системасы эшли башлый, ул корабны 1966 елның 30 ноябрендә 10:21 GMT сәгатьтә юк итә.

«Союз» 7к-ОК no 1 очырырга тырышу 1966 елның 14 декабрендә була, старт кичектерелә, әмма САС эшли башлый һәм старт корылмасында ракета шартлый, өч кеше һәлак була.

## Кайтару
Икенче космик аппаратның җир өстендәге сынаулары вакытында ачыкланган проблемалар аның очышын тоткарлый, һәм ул 1966 елның декабрендә уңышсыз очыш омтылышыннан соң аның ракета-ташучысы старт мәйданчыгында шартлагач юк ителә. Моңа кадәр ориентация белән идарә итү системасы (ACS) Космос-133 сафтан чыккан, бу ориентация өчен ягулыкның тиз сарыф ителүенә китергән, нәтиҗәдә ул 2 әйләнеш/мин тизлек белән әйләнгән.җир өстендәге идарә итү хезмәтләренең зур тырышлыкларыннан һәм ике көн эчендә 5 тапкыр яңадан очыру омтылышыннан соң, самолет, ниһаять, җиргә төшәргә киткән. Атмосферага кергәндә төгәлсезлек аркасында капсуланың Кытайга төшәчәге билгеләнгән. Үз-үзен юк итү өчен команда бирелә, һәм спутник 1966 елның 30 ноябрендә Гринвич буенча 10:21 сәгатьтә шартлый.

Ут шары Көнбатыш Япония өстеннән очып узды һәм фотоларда һәм рәсемнәрдә сурәтләнде. Коитиро Томита бу Космос-133 космик аппараты дип хәбәр итә (1966 елның 30 ноябре).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Б. Е. Черток. Ракеты и люди. Горячие дни Холодной войны. Книга третья. Глава 5. Рождение «Союзов». «Космос-133»
* 
* К 40-летию первой автоматической стыковки в космосе
* А.Железняков. Энциклопедия «Космонавтика». Хроника освоения космоса. 1966 год.
Абляцион саклау

**Абляцион саклау** (лат. ablatio алу; массаны алып китү) ул космик корабларны саклау технологиясе, абляцион материаллар нигезендә җылылык саклау, конструктив яктан элементларның көч җыелмасыннан (асбестотекстолит боҗралары) һәм фенолформальдегид ыштаннарыннан яки үзлекләре буенча охшаш материаллардан торган обмазкадан тора.

Абляция материалларының җылылык саклау тәэсире каты җисемнең өслегеннән матдәне кайнар газ агымы белән алып китүгә түгел, ә саклана торган өслегенә җылылык тапшыруны шактый киметүче чик катламын үзгәртеп коруга нигезләнә.

Абляцион җылылык саклау космонавтика үсешенең беренче елларыннан ук барлык төшерелә торган аппаратлар конструкциясендә кулланыла Восток, Восход, Меркурий, Джемини, Аполлон, ТКС корабльләре серияләрендә, стардаст һәм Марсиан фәнни лабораториясе космик аппаратларында, Союз, Шэньчжоу һәм SpaceX «Dragon» дип атала.

Абляцион тышлык шулай ук яну камерасын һәм сыеклык ракета двигательләренең төенен артык җылытудан саклау өчен кулланыла.

Абляцион җылылык саклауга альтернатива булып җылылыкка чыдам җылылык саклаучы плиткалар (Шаттл, Буран) куллану тора.

Абляцион материалларның төрләрен бүлеп карыйлар:

* таркалучы (политетрафторэтилен, полиэтилен һ. б.),
* сублимирующие (мәсәлән,, графит),
* эремәле (кварц, пенокерамика һ.б.).

## Фантастикада абляцион саклау
* «Йолдыз юлы» уйлап чыгарылган галәмендә абляцион (аблятив) броня нурлы коралдан саклану өчен кулланыла.
* Mass Effect уенында абляцион материаллар броняны ныгыту өчен кулланыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Абляционные материалы» в «Химической энциклопедии»

Төркем:Космос техникасы
Төркем:Тормозлау
Космос док

**Космос док** ул фәнни-фантастик әсәрләрдә, шулай ук космик агентлыкларның концептуаль проектларында тәкъдим ителгән конструкция, планета тирәсендәге түбән орбитада урнашкан космик аппаратлар өчен «коры докка» охшаш. Мондый конструкцияне заманча технологияләр кулланып төзү мөмкин.

Хәзерге проектларда һәм әсәрләрдә космик доклар планетадан материаллар китермичә (яки аз йөкләнешле берничә рейска җибәрүне бүлеп бирү), шулай ук космик аппаратны планетага хезмәт күрсәтү өчен утыртмыйча, космик аппаратларны ремонтлау яки төзү өчен билгеләнгән җайланма буларак кулланыла.

## Проектлар

Космик доклар, космик логистик инфраструктураның бер өлеше буларак, космик очышлар көндәлек чынбарлыкның бер өлеше булачак җәмгыятьнең мөһим өлеше булып санала. Америка аэронавтика һәм Астронавтика институты галимнәре якын киләчәктә Түбән Җир тирәли орбитада зур докларны үз эченә алган, зур космик аппаратларны һәм платформаларны җыю һәм ремонтлау мөмкинлеген биргән космик цехлар урнашачак дип фаразлый. Космос док яки ангар шулай ук ябык киңлектә (бәлки, һавада) космик аппаратларны ремонтлауны мөмкин итә, гәрчә аларның төп максаты буларак атмосферадан тыш космик аппаратлар һәм җайланмалар конструкцияләү карала. Эчке атмосфера басымын саклау космоста гади сервис һәм җыю операцияләрен җиңеләйтәчәк.

Орбиталь ремонт аеруча атмосферага кергәндә һәлакәткә дучар була алган зарарланган атмосфера космик аппаратлары өчен кирәк булырга мөмкин, мәсәлән, «Колумбия» шаттлы буларак. Бу һәлакәттән соң NASA инде космоска очу барышында шаттлларны импровизацияләнгән ремонтлый. Бу процедура махсус орбиталь җайланма ярдәмендә күпкә җиңеләйтелергә мөмкин. Зур космик докны җыю фабрикасы буларак куллану шулай ук заманча технологияләр яки якын киләчәк технологияләрен кулланып йолдызлар арасындагы колонизация космик аппаратларын төзү өчен кирәк булачак.

Космос доклары сыйфатында куллану мөмкинлеге Россиянең орбиталь станциясе һәм Американың gateway ай тирәсендәге станциясе проектларында күздә тотыла.

## Фәнни фантастика
Фәнни фантастикада космик доклар космик кораблар төзүдә һәм ремонтлауда мөһим роль уйный. Алар барлыкка килгән уйлап чыгарылган дөньяларга реалистиклык бирәләр һәм космос турында сөйләүче күпчелек фәнни-фантастик әсәрләрдә кулланылган диңгез параллельләренең дәвамы булып торалар. Космос доклары Җирдәге коры доклар кебек үк максатларда кулланыла: космик кораблар төзү, ремонтлау, үзгәртеп кору яки торгызу өчен. Аларның кайберләре сюжетта мөһим роль уйный, ә кайберләре күләгәдә кала.

Космос доклары «йолдыз юлы», «Йолдыз сугышлары» һәм «Вавилон 5» кебек уйлап чыгарылган дөньяларда, шулай ук Айзек Азимовның «нигезләнү» сериясендә искә алына яки мөһим роль уйный.

## Искәрмәләр
Космос-186

**Космос-186** (Галәм-186) –  Союз (7К-ОК) тибындагы совет пилотсыз космик корабы. Кораб 1967 елның 27 октябрендә Космос-188 корабы белән автомат рәвештә тоташу өчен җибәрелә.

Космос-186 һәм Космос-188 1967 елның 30 октябрендә дөньяда беренче автомат тоташу ясаганнар.

СССРда кабул ителгән серлелек аркасында кораблар Космос исемен ала һәм спутниклар дип атала, шулай ук Совет пропаганда матбугатында серия корабларының чын компоновкасына туры килмәгән конфигурациядә сурәтләнә.

## Тоташу
Беренче булып «Космос-186» очырыла. Ул «актив» корабль булган, ягъни ул радиолокацион антенна ярдәмендә «пассив» корабль «Космос-188» не табарга, якынлашырга һәм тоташырга тиеш булган.

1967 елның 30 октябрендә Космос-186 корабы космодром өстеннән очу вакытында Космос-188 шул ук орбита яссылыгында, әмма 24 км алдарак очырыла.

Тоташуны гамәлгә ашыру өчен орбитага чыгаруның югары төгәллеге кирәк, чөнки автомат тоташу системасы тоташучы кораблар арасында билгеле бер ераклыкка кадәр генә эшли ала: 24 км бу чиктән артмаган.

Идарә үзәгеннән команда ориентация системаларын, автомат идарә системаларын һәм исәп-хисап җайланмаларын активлаштыра. «Пассив» корабль «Космос-188» актив «Космос-186» табылгач, аның исәп-хисап җайланмалары корабльләр арасындагы ара, карау линиясе юнәлеше һәм чагыштырма тизлек турында элек автомат рәвештә алынган мәгълүматлар ярдәмендә кирәкле тизлек артуын исәпләп чыгара башлый. «Космос-186» үзенең орбитасын вертикаль һәм горизонталь яссылыкта төзәтә башлый, пассив корабка 90 км/сәг тизлектә якынлаша. Кораблар арасындагы ара 300 м тәшкил иткәч, төп двигатель сүнә һәм аз тартмалы двигательләр эшли башлый.

Тоташуның соңгы этабы причалга утыру дип атала. Причалга килеп туктаганда корабларның якынлашу тизлеге 0,5 — 1 м / с тәшкил итә. Аннары тоташу үзе була: Космос-186 тоташу узелы штангасы конус формасындагы Космос-188 тоташуына эләгә.

Берләшкән кораблар 3,5 сәгать очалар, Җир тирәли 2 әйләнеш ясыйлар. Аннары җирдән килгән боерык буенча алар аерылалар. «Космос-186» исән-имин җиргә төшщ; «Космос-188» дә автомат шартлату системасы эшли һәм аны юк итә.

Шулай да, тоташтыру тулысынча уңышлы булмаган кораблар механик тоташтыруны башкарганнар, әмма электр тоташтыруны башкара алмаганнар.

## Почта маркалары

Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3619 stamp (Linked Satellites, Kosmos 186 and Kosmos 188, and Space Rendezvous Schema).jpg|
Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3622 stamp (Kosmos 186 and Kosmos 188 linking in Space).jpg|


## Искәрмәләр
Йолдыз датчигы

**Йолдыз датчигы** () ул ориентацияне билгеләү өчен билгеләнгән космик аппарат составындагы прибор. Космос аппаратының ориентация системасының сизгер элементы булып тора.

1980 еллар ахырында йолдызлы күкнең алынган рәсемен хәтердә булган Йолдыз каталогы белән чагыштыручы ПЗС-матрицалар нигезендә киң идәнле датчиклар кулланыла башлый.

Датчик мәгълүмат эшкәртү блогын үз эченә алган автоном прибор да, бу максат өчен борт ЭВМНЫҢ исәпләү куәтләрен дә куллана ала.

## Комбинарлы приборлар
Йолдыз датчигын эксплуатацияләгәндә штаттан тыш хәлләр булырга мөмкин, мәсәлән:

* матрицаны Кояш яки башка җисемнәр белән яктырту,
* спутникның бик тиз әйләнүе.
* Бу күренешләр белән көрәшү өчен йолдыз датчигын гироскоп белән кушалар. Шулай ук өстәмә рәвештә ГЛОНАСС/GPS сигналларын кабул итүче урнаштырылырга мөмкин.
*

## Җитештерүчеләр
Дөньяда уннан артык йолдыз датчигы җитештерүче бар, алар арасында:

*  ИКИ РАН, http://www.iki.rssi.ru
*  ОАО НПП «Геофизика-Космос» (прежнее название ГП НПО «Геофизика»), http://www.geofizika-cosmos.ru
*  МОКБ «Марс», http://www.mars-mokb.ru
*  SODERN, http://www.sodern.com
*  Jena-Optronik, http://www.jena-optronik.de
*  Galileo Avionica, http://www.selexgalileo.com
*  Ball Aerospace, http://www.ballaerospace.com
*  Goodrich, http://isr.goodrich.com
* //// Terma, http://www.terma.com

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Космос техникасы
Төркем:Датчиклар
Эхээ Дьыл

**Эхээ Дьыл** (*Эһээ Дьыл*) — якут яңа ел персонажы. Эхээ якут теленнән татар теленә бабай дип тәрҗемә ителә, ә Дыыл вакыт дип тәрҗемә ителә.

## Тарихы
Персонажны язучы, биология фәннәре докторы, М. К. Аммосов исемендәге Төньяк-Көнчыгыш федераль университеты укытучысы Гавриил Угаров иҗат итә, ул 1999 елда якут Кыш бабае турында әкият яза. Язучы Евгений Евтушенконың якутлар белән Яңа елны каршы алу турындагы шигыреннән илһам ала һәм якут мәдәниятендә Яңа елның 1 гыйнварын билгеләп үтүнең массакүләм тотрыклы традициясе булмаганлыктан, якут халкының Кыш Бабай аналогы бармы дигән сорауны тикшерә башлый. Угаров карт Дьыл турында ышануны таба, ул салкын үгез белән килә, шуннан соң елның салкын вакыты башлана. Бу фольклор образын язучы «Эхээ Дыыл һәм аның оныгы Хаарчаана» әкиятен иҗат итү өчен кулланган.

Китап шәхси нәшриятлар тарафыннан басылып чыга. Якутия мәгариф министры Евгения Михайлова, әсәр белән танышканнан соң, китапның тиражын тулысынча сатып алырга һәм Якутиянең барлык балалар учреждениеләренә җибәрергә боера.

2000 елда Эхээ Дьыл Саха Республикасының беренче президенты Михаил Николаев оештырган Яңа ел чыршысында пәйда була, шуннан соң даими рәвештә яңа ел бәйрәмнәрендә катнаша башлый. Башка якут Яңа ел персонажы Чысхаан белән чараларда Эхээ дьыл бер үк вакытта чыгыш ясамаган диярлек. Башта персонажны балет артисты уйный, ләкин соңрак Гавриил Угаров персонаж образында үзлегеннән күренә башлый һәм бу рольне 15 елдан артык башкаруын дәвам итә. Костюмны Елена Гоголева эскизы буенча П. А. Ойунский исемендәге академия театрының Саха остаханәсендә тегәләр. Тышкы яктан костюм Якутия боланчыларының традицион милли киемнәрен хәтерләтә. Эхээ Дьыланың кышкы резиденциясе «Тоо-Дойду»-да урнашкан.

## Персонажның тасвирламасы
Әкияттә Эхээ Дьыланың Кысын (Кыхын) Хотун исемле хатыны бар, ул елның кышкы вакытын гәүдәләндерә. Шулай ук дүрт кызы, аларның һәрберсенә елның үз вакыты туры килә: Хаарчаана — Кыш, Саасчаана — яз, Сайына — җәй, Кусуунэ — көз. Кече оныгы Тыалчаан җил-почтальон, ул бабайга хатлар белән ярдәм итә. Хаарчаанның олы оныгы Кар иясе бабайга бүләкләр бирергә ярдәм итә.

Эхээ Дьылның бер үк вакытта мамонт һәм үгезгә охшаган туң үгезе бар. Үгез океаннан һәр көз чыга, шуннан соң аның мөгезләре үсә башлый. Мөгезләр озынрак үскән саен, салкыннар көчлерәк була. Әгәр мөгезләр сынса, җылы булыр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Знакомьтесь: Чысхаан и Эхээ Дьыл! Доброе утро. Фрагмент выпуска от 28.12.2018
* 

Төркем:Якут мифологиясе
Төркем:Якутия мәдәнияте
Төркем:Яңа ел персонажлары
Төркем:Әлифба буенча персонажлар
Кыш бабай поезды

**Кыш бабай поезды** () — 2021 елдан Россия буенча сәяхәт итүче 19 вагондан торган паровоз белән җәлеп ителгән махсуслаштырылган тимер юл составы. Поезд Вологда өлкәсенең Бөек Устюг шәһәрендә Кыш бабайның туган җирендә формалаша, октябрьдән гыйнварга кадәр Россиянең 130 шәһәрендә Яңа елны күпләп бәйрәм итү өчен йөри. Кыш Бабай поезды составында, аның «күчмә резиденциясеннән» тыш, интерактив зоналы вагоннар, «Әкият авылы», уеннар һәм Яңа ел квестлары үткәрү өчен вагоннар, сувенирлар белән вагон-кибет, төньяк кухнялы вагон-ресторан, фото-купе, персонал өчен техник вагоннар бар.

## Тарихы

Беренче тапкыр Кыш бабай поезды Бөек Устюгтан 2021 елда Россиянең ерак төбәкләрендә һәм шәһәрләрендә Яңа елны бәйрәм итү өчен киткән, анда яшәүчеләргә зур аралар аркасында Бөек Устюгта «Кыш бабайның даими резиденциясенә» бару авыр. Поездның иҗади персоналы булып Бөек Устюгтан Бөтенроссия Кыш бабае, Костромадан Кар кызы, әкият персонажларын сурәтләгән артистлар һәм аниматорлар коллективы Тётушка Аушка, Дед Трескун, гном, куян, юлбарыс, Кар бабай һәм шуршик тора. Барлык шәһәрләрдә һәм барлык станцияләрдә «кышкы тылсымчылар» бәйрәм программасы, уеннар, биюләр һәм котлаулар оештыра. Кыш Бабай поездына барырга, аның әкияттәге персонажларын станцияләрдә, вокзалларда, вокзал яны мәйданнарында күрергә һәм алар белән уеннарда катнашырга теләгән һәркем бушлай ала, поездда йөрү һәм бүләкләр алу белән хезмәтләрнең бер өлешенә билетлар кирәк. Һәр сезонның гыйнвар аенда Яңа елны күчмә бәйрәм итү тәмамланганнан соң, Кыш Бабай поезды Карелиягә килә, анда Сортавала  станциясе платформасында киләсе кышкы сезонның октябрь аенда яңадан киткәнче экспозиция объекты була.

2021-2022 елгы сезонда Кыш бабай поезды 15 мең км-дан артык юл үткән һәм 36 шәһәрдә булган, бәйрәм чараларында поездның станцияләрендә һәм вокзалларында 200 меңгә якын кеше катнашкан, шуларның 10 меңгә якыны поездның үзендә сәяхәт иткән. 2022-2023 елның икенче сезонында поезд 23 октябрьдә Россия буенча Бөек Устюгтан Владивостокка һәм Россия тимер юлларының иң чик ноктасына — Находкадагы Тын океан станциясенә өч айлык сәяхәткә китә. Ике якка юлның гомуми озынлыгы 33 мең км. Поезд маршруты БАМ һәм Транссиб шәһәрләре, Россиянең Европа өлеше, Сочи, Санкт-Петербург һәм Мәскәү аша уза, 200 тукталышны күздә тота.

2023-2024 елның өченче сезонында Поезд 11 ноябрьдә Бөек Устюгтан китә, 64 көн эчендә поезд Россиянең төрле төбәкләрендәге 80нән артык шәһәрдә була, 32 мең км-нан артык юл үтә һәм 2024 елның 13 гыйнварында Бөек Устюгта маршрутны тәмамлый. Поездның 2 еллык сәяхәтендә бәйрәмнәрдә Россиянең 150дән артык шәһәрендә 900 меңнән артык кеше катнаша.

## Хезмәткәрләр
Поездка 100дән артык хезмәткәрдән торган тимер юлчылар командасы хезмәт күрсәтә: техниклар, ремонтчылар, машинистлар, поезд начальниклары, проводниклар, административ персонал, сакчылар, буфет һәм ресторан хезмәткәрләре, яктыртучылар һәм башкалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт
* Список городов-остановок Поезда Деда Мороза в 2023-2024 году

Төркем:Кыш бабай
Zölqarnay Aldamcar

**Zölqarnay Aldamcar**, Zölqarnay Aldamcar ulı Aldamcar (Aldamcarov; ; *[[1937 yıl]]nıñ [[5 dekäber|5 dekäbre]], [[SSRB]], [[Qazaq SSR]], [[Еске Сарайшык|Sarayşıq]] — [[2005 yıl]]nıñ [[8 noyäber]]e, [[Qazaqstan]], [[Костанай|Qostanay]]*) — SSRB häm Qazaqstan tarixçısı. Tarix fännäre doktorı (*1986*), professor, Qazaqstan Respublikası Yuğarı mäktäbe akademiäse akademigı.

## Biografiäse
1962 yılda  tämamlağan.

1980—1989 yıllarda — Atıraw pedagogiä institutınıñ fänni eş buyınça prorektorı.

1989—2001 yıllarda , ä annarı  rektorı. Anıñ initsiativası belän Qostanay pedagogiä institutı Qostanay däwlät universitetı itep üzgärtelgän.

2001 yılnıñ mayında «İnnovatsion üzäk» oyıştırğan, anda mäğärif, fän, citeşterü texnologiäse, fänni kadrlar äzerläw ölkäsendä yaña alımnı eşläw häm kertü buyınça üz eşçänlegen däwam itkän.

1999 yılda Qostanay sotsial’ akademiäsen oyıştırğan, annarı ul Qostanay sotsial’-texnik universitetı dip üzgärtelgän. Universitet texnik, pedagogik, iqtisadi häm yuridik yunäleşlär buyınça belgeçlär äzerli. Şul uq yılda Qostanay sotsial’-iqtisadi kollecına nigez salınğan, ul Qostanay sotsial’-texnik kollecı dip üzgärtelgän.

## Fänni eşçänlege
1974 yılda QazSSR Fännär akademiäseneñ  «Sovet tarixnamäsendä Qazaqstanda sotsialistik inqıylabı tarixı problemaları» temasına dissertatsiä yaklağan.

1984 yılda «Qazaqstanda Sovet xakimiäten urnaştıru häm nığıtu sovet tarixnamäse» temasına dissertatsiä yaklağan.

300dän artıq publikatsiä avtorı.

### Saylanğan xezmätläre

* *Алдамжаров З. А.* Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Казахстане : (Историография проблемы). — Алма-Ата: Казахстан, 1983. — 175 с.
* *Алдамжаров З. А.* Проблемы истории социалистической революции в Казахстане в советской историографии. (Октябрь 1917—1940 гг.): Автореф. дис. ... канд. истор. наук (07.00.09) / АН Каз ССР. Ин-т истории, археологии и этнографии им. Ч. Ч. Валиханова. — Алма-Ата : [б. и.], 1974. — 28 с.
* *Алдамжаров З. А.* Советская историография установления и упрочения Советской власти в Казахстане : дис. ... д-ра истор. наук : 07.00.09. — М., 1984. — 422 с.
* Тарих: пайым мен тағылым (2003)
* История: размышление и суждения (2006)

## Büläkläre

* Qostanay şähäreneñ Maqtawlı watandaşı (15.07.2005).
* .
* Qazaqstan Respublikasınıñ atqazanğan eşleklese.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Костанайский государственный университет
* 

Төркем:5 декабрь көнне туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:8 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:2005 елда вафатлар
Төркем:Костанайда вафатлар
Төркем:Казакъ дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Тарихчылар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:ССРБ тарихчылары
Төркем:Казакъ тарихчылары
Төркем:Казакъстанның атказанган эшлеклеләре
Төркем:Шәхесләр:Атырау
2 нче санлы төзелеш тресты

**2 нче санлы төзелеш тресты** () ― Казан төзелеш оешмасы. 1940 та СССР Төзелеш министрлыгының Главприволжскстрой оешмасына буйсынган 40 нчы төзелеш тресты буларак барлыкка килә. 1960 та исеме 2 нче санлы төзелеш тресты итеп үзгәртелеп, СССРның сәнәгый төзелеш министрлыгына, соңрак Татстройга буйсындырыла. 

Эчендә №№ 8, 9, 10, 11, 12 санлы төзелеш-монтаж идарәләре, 13 нче махсуслашырылган бизәкләү эшләре идарәсе, кече механизациянең хуҗалык исәбе участкасы, җитештерү комплектациясе идарәсе, ярдәмче хуҗалык, төзелеш лабораториясе, *«Огни стройки»* гәзите, 3 торактан файдалану участкасы (ЖЭК), Төзүчеләр мәдәният сарае (2000 нән соң «Сәйдәш» МС), «Здоровье» балалар аланы, ял итү базасы, поликлиника, 7 балалар бакчасы (№№ 35, 124, 189, 206, 259, 277, 310) булган. 1993 тә, Татстройның башка оешмалары кебек үк, акционерлык җәмгыятькә үзгәртеп корыла. 2007 тә Татстройдан чыгып *Строительно-монтажная фирма № 2* исемле ҖЧҖгә үзгәртеп корыла. 2010-елларның беренче яртысында банкротлыкка очрап эшчәнлеген туктаткан.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Кумистави

**Прометей мәгарәсе (** ), шулай ук **Кумистави мәгарәсе** (), **Цхалтуб мәгарәсе** яки **Цхалтуб-Глиана мәгарәсе** () Грузиянең көнбатышындагы карст мәгарәсе, Цхалтубо шәһәре тирәсендә, табигый һәйкәл (Халыкара табигатьне саклау союзы классификациясе буенча III категория). Ул Солкотас мгвиме (Солкота мәгарәсе) табигый һәйкәленнән 15 км көньяк-көнбатыштарак урнашкан .

Мәгарәнең гомуми озынлыгы якынча 11 км , шуларның 1060 метры керүчеләр өчен ачык .

## Тарихы

Керү янында озак еллар мәгарәне саклаган җирле кешегә һәйкәл урнаштырылган.

2007 елның мартында мәгарәгә Франциянең экскурсия мәгарәләре менеджерлары чакырыла, алар мәгарәнең халәтен экскурсия объекты дип бәялиләр һәм проектны тәмамлау өчен кирәкле эш күләмен исәплиләр. 2009 елда LED һәм музыка җиһазларын сынау башлана. 2010-нчы елда мәгарәне тикшергән Грузия президенты Михаил Саакашвили аны *Прометей мәгарәсе* дип атарга кирәклеген әйтә, чөнки Прометей бу тирәдәге тауларга богауланган дип санала . Ел дәвамында мәгарә төзекләндерелә — төзелеше 1989-нчы елда башланган бүлекләре төзелеп бетә. Мәгарәгә электр белән тәэмин итү линиясе салына, Tхалтубо һәм мәгарәгә керү-чыгу арасында юллар төзелә. Германиянең GermTec GmbH & Co. КГ компаниясе тарафыннан, мәгарәдә 15 экскурсия зонасы бүленә, аларның һәрберсе динамик яктырту белән җиһазландырыла. Зоналар арасындагы мәйданнар статик яктылык белән яктыртыла .

2011 елның 26 маенда ул кунаклар өчен ачыла . Ачылу алдыннан кабат мәгарәдә булып, Саакашвили яңа аттракционның Грузиядә туризм бизнесы үсешенә хезмәт итәчәгенә ышаныч белдерде, моңа кадәр Грузиядә ике җиһазландырылган мәгарәнең генә булуын искәртте — «Сатаплия, без аны күптән түгел тәмамладык, һәм Абхазиядә урнашкан Яңа Атос» .

Зур арха рәвешендәге керү юлы күптән билгеле булса да, мәгарә 1983 елның 15 июлендә Вахушти Баграти исемендәге география институтының экспедициясе тарафыннан табыла. 1985 елдан мәгарәне экскурсия корылмасына әйләндерә башлыйлар. 1989 елда мәгарәгә экскурсия маршруты салына, чыгу урынында 150 метрлы тоннель ясала, вакытлыча яктырту урнаштырыла, һәм җир өстендәге биналар төзелеше башлана. 1990-нчы елда экскурсия куышын җиһазлау проекты ябыла .

## Тасвирлау
Мәгарәнең гомуми озынлыгы якынча 11 км  шуның 1060 м килүчеләр өчен ачык . Мәгарә каналы киң, нык тармакланмый, аеруча ерак өлешендә агып төшүче минераллар белән бизәлгән. Идәне балчык  . Гөмбәзнең максималь биеклеге 21 м . Һава температурасы даими 15-17 ° C

## Искәрмәләр


## Әдәбият

*  
*  
* Джамришвили В. М., Джамришвили А. Р., Капанадзе В. М. Кобулашвили Т. Г. Цхалтубская пещера // Проблемы комплексного изучения карста горных стран : Сборник материалов Международного симпозиума спелеологов Тбилиси-Цхалтубо-Сухуми, 5-12.10.1987. — Тбилиси: Мецниереба, 1989. — С. 259—263.

## Шулай ук карагыз

* Грузиянең милли парклары исемлеге

## Сылтамалар

*  на официальном сайте кутаисского муниципалитета
* Пещера Прометея
Төркем:Гөрҗистанның истәлекле урыннары
Төркем:География
Башкортстан Республикасының Башкорт хатын-кызлары җәмгыяте

**Башкортстан Республикасы башкорт хатын-кызлары җәмгыяте** () — хатын-кызларның җәмгыятьтәгге статусын, республиканың иҗтимагый-сәяси, икътисадый, социаль һәм мәдәни тормышындагы ролен, гаиләне ныгыту, башкорт телен һәм мәдәниятен саклау һәм үстерү өчен булдырылган иҗтимагый оешма.

Штабы Башкортостанның Уфа шәһәрендә урнашкан.

## Гомуми тасвирлама
1990 елның 17 ноябрендә Уфада, Оештыру съездында «Башкортостан Республикасының Башкорт хатын-кызлары җәмгыяте» иҗтимагый оешмасы булдырыла .

2007 ел мәгълүматы буенча, хатын-кызлар җәмгыяте идарәсе 30 кешедән тора.

Оешма Башкортостан районнары һәм шәһәрләре көннәре, милли бәйрәмнәр, ярышлар, фәнни-практик конференцияләр, балалар йортларына хәйрия ярдәме, сәламәт яшәү рәвешен пропагандалау кебек төрле иҗтимагый чараларда актив катнаша.

Башкорт хатын-кызлары җәмгыяте — республика бәйгеләре («Exрнәк яшь гаилә», «Хылюкай», «Башкир милли костюмы» һәм башкалар) һәм район (Башкир сесен, «Иң яхшы әни»; бәйрәмнәр "Сәлам, авылдашлары ", " Шезер ", " Бишек Ери "кичләре һәм башка) оештыручыларының берсе.

Оешма Сәрмән балалар йортына, Өске Әүҗән авылындагы махсус интернатка һәм Белорет районыняң Үзән авылындагы балалар йортына матди ярдәм күрсәтә. Төрле хәйрия акцияләре үткәрә. 2013 елда ул Әбҗәлил районында табигать афәтләре корбаннарына ярдәм итү өчен хәйрия акциясе оештырды .

Башкорт хатын-кызлары җәмгыяте Ихлас мәчете белән хезмәттәшлек итә, алар белән берлектә төрле чаралар үткәрә («Ислам һәм хатын-кызлар» фәнни-практик конференциясе). 2006 елда, Мәскәүдә һәм Екатеринбургта, оешма исеменнән, шәһәрләрдәге күпмилләтле киңлектә гаилә проблемаларына багышланган конференцияләрдә катнашалар. Оешма ярдәме белән 2004 елда Татарстан Республикасының Чаллы шәһәрендә башкорт мәктәбе ачылды .

Башкорт хатын-кызлары җәмгыяте Башкортстан хатын-кызлар берлеге, Бөтендөнья башкортлар корылтае әгъзасы. Җәмгыять төрки телләрдә сөйләшүче халыкларның традицияләрен саклап калу буенча Төбәкара хатын-кызлар иҗтимагый оешмасы, Төркия Дөнья хатын-кызлары Ассоциациясе, «Ак Тирмә» иҗтимагый оешмасы һәм башкалар белән хезмәттәшлек итә.

Оешма Башкортостанның танылган хатын-кызлары турында белешмәлек бастыра («Башкорт кызы меңъеллыклар чигендә. Уфа, 2000»), төрле методик брошюралар («Яшь гаиләгә киңәш. Уфа, 1995,» "Ана елы. Уфа., 2001 ") һәм башка басма материаллар нәшер итә.

## Рәисләр

* Мәксүтова Нәҗибә Хәерзамановна (1990—2000)
* Хисаметдинова Фирдәвес Гыйльметдиновна (2000—2003)
* Юнысова Гөлфия Азнагуловна (2003—2004)
* Ситдыкова Гүзәл Рамазановна (2004—2011)
* Солтангәрәева Розалия Әсфәндияровна (2011—2017)
* Кутуева Гөлназ Миратовна (2017)
*  (2017 елдан)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясендә мәкалә
* ''Ситдыкова Г. Р.'' Башкир хатын-кызлары җәмгыяте. // Башкир энциклопедиясендә мәкалә
Төркем:Башкорт иҗтимагый оешмалары
126 нче балалар бакчасы (Казан)

**** — Казанның нда урнашкан белем бирү оешмасы.

2000-елларгача «Тасма» җитештерү берләшмәсе карамагындагы балалар бакчасы булган.

## Тарих
. 1996 дан татар балалар бакчасы. 2010 елларда аңа юкка чыгарылган 119 нчы балалар бакчасы (моторлар төзү җитештерү берләшмәсенең балалар бакчасы) филиал итеп кушыла.

## Уку-укыту эшчәнлеге
га . Укыту татар телендә дә, урыс телендә дә алып барыла.

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* [ Балалар бакчасының рәсми сайты]

Төркем:Әлифба буенча балалар бакчалары
Төркем:Казан балалар бакчалары
Төркем:Татар телле балалар бакчалары
Төркем:Рус телле балалар бакчалары
Төркем:Казанның Мәскәү районы
Югары программалау мәктәбе

**Югары программалау мәктәбе** (, ) ― программалаштыру өлкәсендә укыту һәм профессиональ әзерлек хезмәте күрсәтүче белем бирү учреждениесе, график дизайн, система инженериясе һәм веб үсеше. Мәгариф учреждениесе 1996-нчы елда Байкал арты крае оешкан.

Programгары программалаштыру мәктәбе Краснодарда 2011 елдан бирле эшли, Краснодар шәһәренең күпчелек районнарында уку урыннары бар. Оешма шулай ук программа тестын, веб программалаштыру, веб-дизайн һәм мәгълүмат анализы белән шөгыльләнә, мәктәп 9 яшьтән 14 яшькә кадәрге мәктәп балалары өчен инглиз клубы һәм җәйге лагерь оештыра.

Оешма шулай ук һәр бүлеккә чуму белән бушлай карьера белән идарә итүне тәкъдим итә, шуннан соң студентлар белемнәрен һәм карьера җитәкчелеген аңлау нигезендә үз белгечлекләрен дөрес һәм дөрес сайлый алалар. Шул рәвешле, студентлар кирәкле һөнәр һәм квалификацияле аспирант дипломы алалар.

## Продукция
Мәгариф, программалаштыру, график дизайн, система инженериясе, веб эшкәртү, мәгълүмат анализы, программа тәэминаты тесты, карьера белән идарә итү, IT KIDS җәйге лагере, инглиз телендә сөйләшүчеләр белән сөйләшү клубы, кыска компьютер курслары, һөнәри әзерлек.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия ширкәтләре
Төркем:Программалау
Төркем:Россия мәгарифе
Älim Almat

**Älim Almat** (; çın iseme — **Ğalımcan Abdisälämov** (); *[[1917 yıl]], Qaraqoğa — [[2018 ел|2018 yılnıñ]] [[3 fevral|3 fevrale]], [[Törkiä]], [[İstanbul]]*) — berençe qazaq skripkaçısı.

## Biografiäse
1917 yılnıñ aprelendä xäzerge Qazaqstan Respublikasınıñ Irğız rayonı territoriäsendäge Qaraqoğa urınında tuğan. Anıñ ätise Abdisäläm Töremoratov, wulıs idäräçese bulğan. Ul 1920 yılda wafat bulğan, şuña bäyle räweştä Ğalımcannı babası Töremorat tärbiälägän. Ğalımcan — kinooperator  enese.

Ğalımcan Taşkänt häm Almatı muzıka texnikumnarın tämamlağan. 1936 yılda Mäskäwdä Qazaq sänğäteneñ berençe dekadasında qatnaşuçı. 1939 yılda armiägä xezmät itärgä kitkän. 1941 yılda Brest nığıtmasında äsirlekkä alınğan. Lagerda Älim Almat üzeneñ skripkada virtuoz uynawı belän üzenä iğtibar cälep itkän. 1943 yılda Törkistan legionı wäkilläre yärdämendä ul Berlin konservatoriäsenä uqırğa kitkän. Soñraq bu uqu yortı yabılğan, häm Älimgä Venağa uqırğa barırğa turı kilgän, ämmä anda da ul axırına qädär uquın tämamlamağan.

Suğıştan soñ ul  xatını Mariä Şoqayğa xat yazğan häm anı Berlin konservatoriäsennän Parij konservatoriäsenä küçerüdä yärdäm itüen sorağan. Mariä kiñäşe buyınça 1950 yılda Älim Almat Fransiädän Törkiägä küçengän. İstanbulda yäşägän, anda 25 yıl däwamında simfonik orkestrda eşlägän.

1992 yılda Älim Almat Almatı şähärendä Bötendönya qazaqlar qorıltayına kilgän.

2018 yılnıñ 3 fevralendä İstanbulda wafat bulğan.

## İskärmälär

Төркем:1917 елда туганнар
Төркем:3 февраль көнне вафатлар
Төркем:2018 елда вафатлар
Төркем:Истанбулда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Скрипкачылар
Төркем:ССРБ скрипкачылары
Төркем:Алмания скрипкачылары
Төркем:Франция скрипкачылары
Төркем:Төркия скрипкачылары