open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Питкэрн утраулары

**Питкэрн утраулары** (, ) — Бөекбританиянең Тын океандагы бердәнбер диңгезарты биләмәсе. Биш (Һендерсон, Дьюси, Сенди, Оэно һәм Питкәрн) утраудан гыйбарәт, шулардан берсендә генә кешеләр яши.

Башкала һәм бердәнбер торак пункт — Адамстаун.

Килеп чыгышы ягыннан — вулканик утраулар. Субтропик диңгез климаты. Августның утрача температурасы — +18&nbsp;°C, февральнең уртача температурасы — +24&nbsp;°C. Кукуруз, таро, яшелчәләр, фруктлар үстерелә.

Утрауларны 1767 елда «Swallow» («Карлыгач») шлюпы командиры Филипп Картерет кәшеф иткән. Беренче булып утрауларга 1790 елда «Баунти» корабында гыйсъян күтәргән диңгезчеләр килеп урнашканнар. 1838 елда рәсми рәвештә Бөекбритания колониясе дип игълан ителгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Питкэрн
Чәтем архипелагы

**Ча́тем** (, , ) — Тын океанның көньяк өлешендәге архипелаг. Яңа Зеландия территориясе (1832 елдан). 10 утраудан гыйбарәт, шулардан иң эре икесендә (Чәтем һәм Питт) кешеләр яши. Административ үзәк — Вайтанги авылы.

Ландшафты сазлык, болын һәм арчанлыклардан гыйбарәт. Халык сарыкчылык һәм балык тоту белән шөгыльләнә. Аурупалылардан иң бернче булып утрауларга 1791 елда инглиз диңгез сәяхәтчесе Уильям Роберт Броутон барып җиткән.

Чәтем архипелагы UTC+12:45 сәгать поясында урнашкан; бу сәгать поясы фәкать биредә генә кулланыла.

## Галерея

View_from_Chatham_Islands.jpg|
Chatham_Island_Waitangi.JPG|Вайтанги авылы
Flag_of_Chatham_Islands.svg|Рәсми булмаган байрак


Төркем:Австралия һәм Океания утраулар төркемнәре
Төркем:Буйсынган территорияләр
Şanxay xezmättäşlek oyışması

|заголовок49 = }
|стиль_внизу = text-align:center; background-color:; border:solid 1px #a9a9a9; color:;
|внизу = 
}}
**Şanxay xezmättäşlek oyışması** – 6 däwlättän torğan (Qazaqstan,  Qıtay, Qırğızstan, Räsäy, Tacikstan, Uzbäkstan) subregional' xalıqara oyışma. ŞXO illäreneñ ğömumi territoriäse 30 mln. km², yäki Awraziä territoriäseneñ 60%. Oyışmağa kerüçe illärneñ cıyılma demografik potensialı — planeta xalqınıñ dürttän ber öleşe.

Oyışmanıñ töp maqsatları: totrıqlılıq, iminlek nığıtu, terrorizm, separatizm, ekstremizm, narkotrafikka qarşı köräş itü, iqtisadi, fänni, mädäni xezmättäşlek itü.

1996 yılda Şanxay şähärendä berençe kileşü tözelä, häm **Şanxay bişlege** barlıqqa kilä. 2001 yılda Şanxay şähärendä oyışmağa Üzbäkstan quşıla.
## Oyışma äğzaları

## ŞXO general särqätibläre
* Dmitriy Mezentsev (Räsäy).
* 2015 yılnıñ iyülennän ŞXO general särqätibe — Räşit Olimov, Tacikstannıñ Qıtaydağı ilçese.

## Monı da qara
* Şanxay xezmättäşlek oyışması sammitı

## İskärmälär


Төркем:Әлифба буенча оешмалар
Төркем:Халыкара оешмалар
Элсмир

**Э́лсмир** (, , ) — Канаданың иң төньяк утравы, Канада Арктика архипелагының иң зур утравы.

Мәйданы — 196 236 км² (зурлыгы ягыннан дөньяда 10 нче утрау). Иң биек ноктасы — 2616 метр (Барбо пигы). Утрауның шактый өлеше бозлыклар белән капланган. Төньяктагы шельф бозлыкларыннан бозтаулар хасил була. Яр буе сызыгы фьордлар белән телгәләнгән. Арктик чүлләргә һәм тундрага хас үсемлекләр үсә.

Утрауда өч торак пункт урнашкан: Алерт (Җирдә кеше даими яшәгән иң төньяк торак пункт), Юрика һәм Грис-Фьорд.

Утрауларны 1616 елда инглиз диңгез сәяхтчесе Уильям Баффин кәшеф иткән дип санала. 1852 елда инглиз дәүләт эшлеклесе, язучы һәм сәяхтче,  хөрмәтенә аталган.
## Галерея

Barbeau_Peak,_Nunavut.jpg|Барбо пигы
Ellesmere_island.jpg|Юрика метеостанциясе
Scylla-and-Charbydis.jpg|
Баффин Җире

**Баффин Җире** (, ) — Канада Арктика архипелагының иң эре утравы, зурлыгы буенча дөньяда бишенче утрау. Канада территориясе. Иң эре торак пункт — Нунавут вилаяте башкаласы Икалуит (~5 300 кеше).

Төньяк ярлары биек (2591 метргача) һәм фьордлы; көнбатыш ярлары тәбәнәк. Утрауның шактый өлеше яссытаулык һәм аерым таулардан гыйбарәт. Көнбатыш өлешендә сазлыклар һәм күлләр күп. Климаты суык һәм дымлы, кар күп ява. Тауларда бозлыклар бар. Үсемлекләр — мүк, , тундра куаклыклары. Хайваннары — лемминг, котып төлкесе, котып куяны.

Утрау аны 1616 елда тәдкыйк иткән инглиз диңгез сәяхтчесе Уильям Баффин исеме белән аталган.
## Галерея

Pangnirtung_Fiord_N_4_2001-07-25.jpg|Паңиниртуң фьорды
Iqlauit waterfront.JPG|Икалуит шәһәре
Mount Odin snow and ice.jpg|Один тавы


Төркем:Канада географиясе
Eurovision җыр бәйгесе 2015

**Eurovision җыр бәйгесе** (; ), тәрҗемәсе **Аурукүренү** (урысча *Евровидение*) – 60 нчы Eurovision бәйгесе. Ул Австриядә 21 майдан 23 майга кадәр узды. Австрия узган елгы Даниядә узган «Евровидение 2014» бәйгесендә җиңү яулады, җиңүне аңа «Rise Like a Phoenix» җыры белән Кончита Вурст китерде. Полуфиналлар 19 май һәм 21 май көннәрендә булдылар. Бәйге финалы — 2015 елның 23 мае. Австрия бәйгене икенче тапкыр кабул итте (беренче тапкыр — Евровидение 1967).

2015 елда бәйгедә 40 ил катнашты. Быел бәйгедә катнашудан илдәге сәяси тотрыксызлыклар аркасында Украина баш тартты. Шулай ук бәйгегә соңгы вакытта катнашмаган Кипр, Сербия һәм Чехия кайтырга булдылар. Беренче тапкыр Аурупагы кермәгән Австралия дә бәйгедә катнашты.

Бәйгедә җиңүне «Heroes» җыры белән Швеция вәкиле Монс Сельмерлёв яулаган. Россия икенче урынны, Италия өченче урынны алган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:2015 ел музыкада
Сәгыйть Хәлфин

**Сәгыйть Хәсән улы Хәлфин** (, *1732-1785, [[Казан]], , *) — мәгърифәтче, I Казан ирләр гимназиясенең татар теле укытучысы, татар тарихында зур урын тоткан, Россия империясенең  Казан, Уфа губерналарында  данлыклы укымышлылар, сәүдәгәрләр, сәнәгатькәрләр, хәйриячеләр нәселенең башы.

## Тәрҗемәи хәле

Сәгыйть Хәлфин  Казанның Иске татар бистәсендә, Хәсән Айтуган улы гаиләсендә 1732 елда туган. Аның гомере мөгаллимлектә үтә. Казан гимназиясенең татар теле укытучысы, Россия тарихында беренче русча-татарча ике томлы сүзлек, татар теле грамматикасын төзүче. Татар әлифбасы авторы.

## Хезмәт юлы
1767 елда император закон чыгару комиссиясенә Казанның  Иске һәм  Яңа бистәләреннән депутат булып сайлана.

Екатерина II нең махсус боерыгы буенча 1769 елда I Казан ирләр гимназиясендә көнчыгыш телләрен белүче чиновниклар әзерләү максаты белән татар классы ачыла. Татар теле укытучысы итеп Казан адмиралтействосы тылмачы Сәгыйть Хәлфинне билгеләнә. Россиядә беренче тапкыр рус кешеләре өчен татар теле укытыла башлый. Указда әйтелгән:  «Казан гимназиясе каршында теләүчеләр өчен татар теле сыйныфы ачарга һәм  укытучы итеп Казанның Иске Һәм Яңа татар бистәләреннән депутат һәм шундагы адмиралтия конторасы тылмачы Сәгыйть Хәлфинне билгеләргә» ()

С. Хәлфин Казан гимназиясендә 1785 елга хәтле эшли. Татар телен укытуда беренче юл яручы буларак, дәреслекләр булмау проблемасы белән очраша һәм үзе чишәргә алына.

## Хезмәтләре
* Татар әлифбасы () (Мәскәү, 1778).
* Егерме мең сүзне эченә алган кулъязма татар-рус сүзлеге (1785).
* «Татарский словарь и краткая татарская грамматика в пользу обучающегося юношества татарскому языку».

## Гаиләсе
Хәлфиннәрнең гомуми педагогик стажлары 60 ел. Аның мәгърифәтче эшен дәвам итүчеләр:
* Улы Исхак Хәлфин.
* Оныгы Ибраһим Хәлфин
* Торыны Шаһингәрәй Хәлфин.

## Хәтер
Яр Чаллыда урамга исеме бирелгән (2008).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Татарлардан беренче укытучы һәм беренче студент 

## Моны да карагыз

Төркем:Мәгърифәтчеләр
Төркем:Укытучылар
Виктория (утрау, Канада)

**Виктория** (, ) — Канада Арктика архипелагының утравы, зурлыгы буенча дөньяда тугызынчы утрау. Канада территориясе. Нунавут һәм Төньяк-Көнчыгыш территорияләр вилаятьләре арасында бүленгән.

Киңлеге 300—600 км, озынлыгы 400—500 км. Утрауның рельефы — калкулыклы тигезлек; иң биек ноктасы — 665 (Шейлер тауларында). Күлләр күп. Тундрага хас үсемлекләр үсә.

Утрауда 1805 кеше яши (2006). Торак пунктлар: Кембриҗ-Бәй, Улукакток (Һолман), Форт-Коллинсон (ташланган).

Утрау инглиз тәдкыйкатьчесе Томас Симпсон тарафыннан 1838 елда кәшеф ителгән. 1839 елдан 1837—1901 елларда Бөекбритания патшабикәсе булган патшабикә Виктория исемен йөртә.

VictoriaIslandMap.png|Утрауның харитасы
Cambridge_Bay_from_a_distance.jpg|


Төркем:Канада географиясе
Palmira

**Palmira** (aramey tele ܬܕܡܘܪܬܐ, *Tedmurt* ; ğäräpçäتدمر, *Tadmor*; yähüdçä תַּדְמוֹר, *Tdmor*; grekçä Παλμύρα) - xäzerge Süriädä urnaşqan borınğı ber şähär ul. Dimäşqtän 210&nbsp;km yıraqlığında tora. Şähär İncildä, Assiriä patşalarınıñ yılyazmalarında telgä alına. Borınğı dönyanıñ möhim mädäni üzäkläreneñ berse.

Şähär bezneñ erağa qädär 19nçı ğasırdan birle bilgele. Könçığış-könbatış säwdä yulındağı oazista barlıqqa kilgän ide ul.  

Şähärdä berniçä ähämiätle ğibädätxanälär, häykällär bar. Arxitektura yağınnan şähärdä yunan (grek), rum zäwıqları belän bergä urındağı ğädätlär çağılış tapqan.

1929-1932 yıllarda şähär tulısınça tazartılıp dönyağa päyda bulğan ide. 1980 yılda ul UNESCO bötendönya mirası isemlegenä kertelgän.

## Häykällärne cimerü häm azat itü

2015 yılnıñ 20 mayında şähär İslam däwläte kontrole astına küçkän.

2016 yılnıñ 27 martında Räsäy hawa-ğälämi köçläre yärdämendä Süriä xärbi köçläre Palmiranı İGİLdan azat itälär.

İGİL Palmiranı yawlap alu waqıtında küp borınğı häykällär cimerelgän: **"Allat Arıslanı" sını, Baalşamin ğibädätxänäse, Bel ğibädätxänäse, Triumf arkası** şartlatıp beterelgän.

## Sıltamalar

*    кн. Абамелик-Лазарев, «Пальмира: археологическое исследование» (СПб., 1885)
*    Hillers Delbert R. Cussini Eleonora. Palmyrene aramaic texts. — Baltimore and London : The Johns Hopkins University Press, 1996. — 458 c.
*    Шлюмберже Д. Эллинизированный Восток. Греческое искусство и его наследники в несредиземноморской Азии. М.: Искусство, 1985. — 208 с.

Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Төркем:Борынгы Рим
Төркем:Сүрия шәһәрләре
Төркем:Һәйкәлләр
Баффин диңгезе

**Баффин диңгезе**, **Баффин култыгы** дип тә атала (, , ) — Төньяк Боз океанындагы ярым ябык диңгез. Гренландия һәм Канада Арктика архипелагының көнчыгыш ярлары арасында. Атлантик океаны белән Девис бугазы аша тоташкан.

Мәйданы 530 мең км². Уртача тирәнлеге 861 м, иң тирән урыны — 2414 м. Суның өске катламындагы температура җәен +4…+5°С, кышын —1°С. Тозлылыгы 30…34‰. Кышын йөзеп йөрүче бозлар белән каплана. Җәен бозлар диңгезнең үзәк һәм көнбатыш өлешләрендә генә кала. Төп балыклар — белуха, тәрәч, .

Инглиз диңгез сәяхтчесе Уильям Баффин исеме белән аталган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча диңгезләр
Һудзон култыгы

**Һудзон култыгы** (, , ) — Төньяк Боз океанының бер өлеше. Еш кына аны диңгез дип тә атыйлар. Канада ярларын юа. Көнчыгышта Һудзон бугазы аша Атлантик океаны белән, төньякта бугазлар аша Төньяк Боз океаны белән тоташкан.

Мәйданы 1 230 000 км². Уртача тирәнлеге 112 м, иң тирән урыны 258 м. Һаваның уртача температурасы гыйнварда -22°...-31°С, июльдә +5°...+15°С; октябрьдән июльгәчә бозлар белән капланган. Тозлылыгы 23,0—30,5‰. Су күтәрелешләре ярым тәүлекле, биеклеге 7,9 метрга кадәр. Балык һәм су эте (тюлень) тотыла. Төп портлары: Чөрчилл, Порт-Нельсон.

Һудзон култыгын инглиз диңгез сәяхтчесе Һенри Һудзон (Һадсон) 1610 елда кәшеф иткән һәм аның исеме белән аталган.

Төркем:Канада географиясе
Ньюфаундленд (утрау)

**Ньюфаундленд** — Атлантик океанындагы утрау. Төньяк Американың көнчыгыш ярлары янында, Канадага караган Ньюфаундленд вилаяте составында.

Мәйданы — 111 мең км². Җир өсте — дулкынсыман тигезлек; иң биек урыны 814 м. Сазлыклар һәм күлләр күп. Геологик яктан — Апплачи тауларының дәвамы. Уртача диңгез климаты; гыйнварның уртача температурасы -4°...-10°С, июльнеке +10...+15°. Еллык явым-төшем микъдары 750–1500 мм. Нигездә ылыслы урманнар белән капланган. Гро-Морн һәм Терра-Нова милли парклары бар. Балык тотыла, агач хәзерләнелә.

Баш шәһәре — Сент-Җонс. Аурупалылардан иң беренче булып утрауга кадәр 11 гасырда норманнар йөзеп барып җитәләр.

Төркем:Канада географиясе
Әлиев

**Әлиев** — фамилия. Гарәп теленнән кергән Әли (Али, Гали) («*югары*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әбүлфәз Әлиев (*1980-еллардан [[Әбүлфәз Илчебәй]]*, 1938―2000), Азәрбайҗан Президенты (1992—1993).
* Иван Әлиев (1892―1964), генерал-майор (1943).
* Илһам Әлиев (24.12.1961), Азәрбайҗан президенты (2003 елдан).
* Һейдәр Әлиев (1923―2003), Азәрбайҗан президенты (1993―2003).
* Хаҗи Әлиев (1991), Азәрбайҗан спортчысы (ирекле стильдә көрәшче), дөнья (2014, 2015, 2017) һәм Ауропа (2014, 2018, 2019) чемпионы. 
----
* **[[Әлиева]]** 
** Меһрибан Әлиева (1964), Азәрбайҗанның беренче вице-президенты (*[[2017 ел]]дан*).
** Сәкинә Әлиева (1925—2010), Нахчыван АССР Югары шурасы президиумы рәисе (1963—1999).
## Моны да карагыз
* Әли

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
BRICS

**BRICS, BRİKS, BRHQK** (ingl. *<span lang="en">BRICS</span>*) — dönyanıñ biş iqtisadi yaqtan tiz üseşüçe ildän (Braziliä, Räsäy, Hindstan, Qıtay häm Könyaq Afrika Cömhüriäte) torğan törkem. 2011 yılğa qädär bu berläşmägä qarata BRIC qısqartması qullanıla ide. BRICqa Könyaq Afrika Cömhüriäte quşılu säbäple 2011 yılnıñ 18 fevralennän başlap törkem BRICS dip atala.

## Taswir

BRİKS äğzaları - iñ tiz üsä torğan zur illär. Tabışlı urnaşqan cir möhim strategik çimal belän tämin itä:
*Braziliä - zur üseş alğan awıl xucalığı
* Räsäy - tabiğät baylıqları zur
* Hindstan - arzan intellektual' resurslar
* Qıtay - qüätle citeşterü nigeze
* Könyaq Afrika Cömhüriäte - tabiğät baylıqları

Xalıq sanı buyınça BRİKS illärendä dönyanıñ 43% ı yäşi.

## Oçraşuları
Bügenge köndä berläşmäneñ un cite sammitı (oçraşuı) ütkärelde.

## İskärmälär




Төркем:Халыкара оешмалар
BRICSnıñ VII oçraşuı

**BRICSnıñ VII oçraşuı ** - 2015 yılnıñ 8—10 iyülendä Başqortstannıñ Öfä şähärendä uzaçaq BRİCS äğzaları wäkilläre söyläşülär çaraları.

BRICS törkemeneñ oçrasuı Räsäydä ikençe tapqır ütäçäk. Moña qädär ul waqıttağı BRIC törkemeneñ berençe oçrasuı 2009 yılda Yekaterinburg şähärendä ütkärelgän ide.

BRICSnıñ VII oçrasuı çiklärendä Öfä şähärenä Räsäy Federatsiäse, Bräzil, Hindstan, Qıtay ham Könyaq Afrika Cömhüriäte başlıqlarınıñ kilüe kötelä.

## Şulay uq qarağız
* BRICS

## İskärmälär




Төркем:Халыкара оешмалар
Төркем:Саммитлар
Төркем:Уфа тарихы
Башкортстан юлдаш телевидениесе

**Башкортстан юлдаш телевидениесе** () — Башкортстан Җөмһүриятенең дәүләт телеканалы.

## Төп мәгълүмат
Тапшырулар Башкортстан җөмһүриятенең ике дәүләт телендә һәм төбәктә яшәгән башка милләт телләрендә чыга. Эфирга чыккан тапшырулар саны — 50-дән артык; алар сәясәт, икътисад, мәдәният, сәнгать, һ. б. темаларына багышлана, шулай ук күңел ачу һәм интерактив телетапшырулары бар.

## Сигнал тарату чаралары
Башкортстан халкына БЮТ тапшыруларын җиткерү өчен, җөмһүриятнең торак пунктларында 400-дән артык ретрансляторлар төзелде; алар күбесенчә дециметр ешлыкларында эшли, егәрлеге 1 Вт-тан 5 КВт-ка кадәр.

Ретрансляторлар шулай ук Чиләбе өлкәсенең Аргаяш һәм Коншак районнарында төзелде.

Күрше төбәкләрдә: Ырымбур, Самар, Чиләбе, Свердловск, Төмән өлкәләрендә, Татарстан һәм Удмуртия җөмһүриятләрендә БЮТ тапшыруларын кабель челтәрләре аша карап була.

Тапшырыулар шулай ук 401 ямал иярчене аша таратыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
* http://bash.news/bst

## Моны да карагыз

Төркем:Башкортстан телеканаллары
Төркем:Башкорт телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Рус телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Чуаш телендә эшләүче телеканаллар
Нәҗип Хәлфин

**Нәҗип Хәлфин**, Нәҗип (*Мөхәммәтнәҗип*) Латыйф улы Хәлфин,  (*[[1886 ел]], [[РИ]], [[Уфа губернасы]], [[Минзәлә өязе]], [[Останкау вулысы|Останкау волосте]], [[Теләнче-Тамак]] ― [[1937 ел]]ның [[3 октябрь|3 октябре]], [[СССР]], [[Азәрбайҗан ССР]], [[Бакы]]*) ― сәяси эшлекле, журналист, педагог, географ, юрист-галим. Атаклы Хәлфиннәр нәселеннән.

## Тәрҗемәи хәле
1886 елда Уфа губернасы Минзәлә өязе Теләнче-Тамак авылында (*вариант*: Казанда) туган. Теләнче-Тамак авылы мәдрәсәсен, Казан университетының юридик факультетын тәмамлаган.

## Сәяси язмышы
* 1911 елдан, исламчы буларак патша хакимияте күзәтүе астында. 
* 1917 елда Казан мөселман комитеты җитәкчесе. Инкыйлаб вакытында эсерлар белән якыная.
* Казан губернасы мөселманнар җыелышыннан Учредительное собраниегә депутат булып сайлана. 
*'''I''' һәм '''II''' Бөтенрусия мөселманнар корылтаенда катнаша.
* Милли Шура башкарма комитеты әгъзасы.
* Идел-Урал штатын оештыру коллегиясе әгъзасы. 
* 1921 елдан Бакы университетында укыта.
* Алты тел үзләштергән. 16 китабы, шул исәптән  Гаяз Исхакый, Йосыф Акчура иҗатлары турында хезмәтләре билгеле.
* Сәяси золым корбаны. 1937 елның 3 октябрендә атып үтерелә.

## Гаиләсе
Хатыны Мәрьям Гобәйдуллина (1892―1933), Баку педагогика институты укытучысы, доцент; тарихчы-галим Газиз Гобәйдуллинның сеңлесе. Балалары булмаган.
## Шулай ук карагыз


## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Бишегем ― Теләнче Тамак (*төзүчеләре* Рубис Зарипов, Ландыш Фазуллина). Казан: Ихлас, 2012.ISBN 978-5-904735-69-2
# *Л.Г. Протасов*. Люди Учредительного собрания: портрет в интерьере эпохи. М., РОСПЭН, 2008.

## Сылтамалар
*   Н. Л. Хәлфин «Хронос» сайтында

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Язучылар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Бөтенрусия оештыру җыелышы депутатлары
Вилькицкий бугазы

**Вилькицкий бугазы** () — Төньяк Җир архипелагын Таймыр ярымутравыннан аерып торучы бугаз, Төньяк диңгез юлының иң төньяк өлеше. Кара диңгезен Лаптевлар диңгезе белән тоташтыра.

## Үзенчәлекләре
Озынлыгы — 130 км, иң тар урыны — 56 км, иң тирән урыны — як. 210 м.  

## Тарихы
Иң беренче булып бугаздан 1878 елда швед диңгез сәяхәтчесе һәм тәдкыйкатьче Адольф Эрик Норденшельд үткән. 1916 елда *Патшазадә Алексей бугазы* дип аталган, 1918 елда Борис Вилькицкий хөрмәтенә *Борис Вилькицкий бугазы* исеме  бирелгән. Хәзерге исемен 1954 елдан йөртә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча бугазлар
Төркем:Төньяк Боз океаны
Törek Hawa Yulları

Törek Hawa Yulları (törekçä Türk Hava Yolları Anonim Ortaklığı, THY) — Törkiä Cömhüriäteneñ flagman aviataşuçısı, ştab-fatir İstanbulda urnaşqan. Regulyar reyslar 220 çit il häm 42 eçke aeroportqa yöri. Baş hab - Atatürk xalıqara hawa alanı (IST), ikençese Esenboa xalıqara hawa alanı (ESB) häm öçençese - Sabixa Gökçen isemendäge xalıqara hawa alanı (SAW).

Qazanda häm Ufada wäkillekläre bar.
Dönyanıñ iñ ere hawa şirkätläre arasında yünäleş punktları buyınça 8nçe urında tora.

Reyslar Bostonğa, Waşingtonğa, Los-Ancelesqa, Mayamigä, Monrealgä, Nyu-Yorkqa, San-Fransiskoğa, Torontoğa, Çikagoğa, Hyustonğa, Bogotağa, Buenos-Ayresqa, San-Paoloğa häm başqa şähärlärgä yöri.

Aziä yünäleşläre: Bangkok, Hoñkoñ, Guañcu, Cakarta, Kuala-Lumpur, Manila, Osaka, Pekin, Seul, Singapur, Şanxay, Taybey, Tokio, Ulan-Bator häm Hoşimin.

### Räsäydäge regulyar reyslar
Qazan, Ufa, Ästerxan, Yekaterinburg, Mäskäw, Novosibirsk, Dondağı Rostov, Pitırbur, Soçi, Stavropol'.

## Kodşering kileşülär

## İskärmälär



## Sıltanmalar
* Räsmi sayt
* Accident report on Turkish Airlines 

Төркем:Һава ширкәтләре
Төркем:Төркия
Төркем:Истанбул ширкәтләре
Хәмитов

**Хәмитов** – татар һәм башкорт фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Хәмит» (Хәмид) (*«мактаулы»*) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айрат Хәмитов (1971), 2005 елдан Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле сәнгать җитәкчесе. ТР халык, РФ атказанган артисты.
* **[[Динар Хәмитов]]** :
** Динар Газиз улы  Хәмитов (1955), РФ федераль хәвефсезлек хезмәтенең ТР буенча идарәсе башлыгы (2016-2020).
** Динар Зәкәрия улы Хәмитов (1980–2022), подполковник, артиллерия реактив дивизионы командиры (2016-2022). 
* **[[Нәҗип Хәмитов]]** :
** Нәҗип Хәмитов (1898―1943), Бөек Ватан сугышында һәлак булган корпус командиры (1943, июнь)
** Нәҗип Хәмитов (17.01.1963), Украина язучысы, фәлсәфә фәннәре докторы (1998).
* Ногман Хәмитов (1790—?), 1812 елгы Ватан сугышында һәм Рус армиясенең 1813-1814 елларда чит илләргә походларында катнашкан хәрби эшлекле.
* Равил Хәмитов (1961), педагогика фәннәре кандидаты,  ректоры (2014 2016), Татарстанның атказанган укытучысы.
* Рөстәм Хәмитов (18.08.1954), Башкортстан президенты (2010―2015), башлыгы (2015―2018).
* Хәмзә Хәмитов (1850-еллар—1930-еллар),  мөселман дин эшлеклесе, Тум шәһәре һәм Тум губернасы ахуны.
* Шәрәфетдин Хәмитов (1864-?), сәүдәгәр, хәйрияче.
* Эдуард Хәмитов (1937―2023), БДПУ ректоры (1983-2005).
* Эльдар Хәмитов (1989), спортчы (билбаулы көрәш), РФ спорт мастеры (2018). 
----
;Хәмитова
* Лилия Хәмитова (1970), популяр эстрада җырчысы.
* Люция Хәмитова (1967), Камал театры актрисасы, ТР халык артисты.
* Фәридә Хәмит (Валрус) (?―2013), «Азатлык» радиосы дикторы.
* Флера Хәмитова (1936―2025), Камал театры артисты (1961―1985), педагог. Татарстан АССР атказанган артисты (1976).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Михаил Шолохов

**Михаил Александр улы Шолохов** (1905-1984) - Россия, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе язучысы. Әдәбият буенча Нобель премиясе иясе (1965), Сталин премиясе (1941), Ленин премиясе (1960).

Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Фәннәр Академиясе әгъзасы (1936). Социалистик Хезмәт ике тапкыр Каһарманы (1967, 1980). Полковник.

Иң мәшһүр язылган китаплары: **"Тыныч Дон", "Алар Ватан өчен сугышканнар", "Үзләштерелгән чирәм", "Кешенең язмышы", "Дон хикәяләре"**.

## Әдәбият

*    Лукин Ю. Б. О творческом пути Михаила Шолохова (1950)
*    Лукин Ю. Б. Михаил Шолохов (1952, 2-е изд., 1962).
*    Лукин Ю. Б. Два портрета. А. С. Макаренко. М. А. Шолохов. Критико-биографические очерки. М. Московский рабочий 1975 г. 416 с.
*    Воронов В. А. Юность Шолохова: Страницы биографии писателя. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1985. — 112 с.
*    Жбанников А. С. Михаил Шолохов — больше, чем писатель. — Ростов-на-Дону, 2006. — 272 с — ISBN 5-87257-154-2.

## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе язучылары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Рум (мәгънәләр)

*[[Шәһәр]]ләр*:
:
::Истанбул шәһәре элеккеге исеме.
:
::Рум — Италиянең пәйтәхете исеме.

*[[Ил]]ләр*:
* Рум — Рим империясенең исеме.
* Рум — Көнбатыш Рим империясе тарихи исеме.
* Рум — Византия иленең тарихый исеме.

## Моны да карагыз
* Борынгы Рим
* Ватикан
## Шулай ук карагыз
Neft çitkä çığaruçı illär oyışması

**Neft çitkä çığaruçı illär oyışması** (inglizçä *The Organization of the Petroleum Exporting Countries*; **OPEC**) - neft çığaruçı illär tarafınnan neft bäyälären stabil xäldä saqlaw maqsatınnan buldırılğan xalıqara, xökümätara oyışma (kartel).

Oışmağa 13 il kerä:
*İran
*Ğiraq
*Küwäyt
*Soğud Ğäräbstanı
*Venesuela
*Qatar
*Liviä
*Berläşkän Ğäräb Ämirlekläre
*Älcäzair
*Nigeriä
*İkwadur
*Angola
*İndoneziä

Ştab-fatirı Vena şähärendä urnaşqan. Ğomum särqätibe - Ğabdulla Säläm äl-Bädri (2007 yıldan).

1998 yıldan Räsäy OPEC oyışmasına küzätüçe bularaq kerä häm barlıq utırışlarında qatnaşa başlıy.

## Tarix

1960 yılda Bağdad şähärendä oyışa. Nigez saluçılar illär: İran, Ğiraq, Küwäyt, Soğud Ğäräbstanı, Venesuela. Oyıştırunıñ töp maqsatı: yaña bäysez däwlätlär üz çimal östennän käntrül alu teläge.

Başta transnatsional' şirkätlär monopoliäsenä qarşı köräş itä: *Exxon, Royal Dutch Shell, Texaco, Chevron, Mobil, Gulf Oil, British Petroleum*.

1970 yılda üz cirendä oyışmanıñ illäre neft çığarunı üz käntrül astına ala.

## OPEC kvotaları

## Sıltama

* www.opec.org Räsmi säxifäse

Төркем:Халыкара оешмалар
Төркем:Нефть
Зәки Котлин

**Зәки Котлин** (Зәки Йосыф улы Котлин, ) — совет хәрби эшлеклесе, генерал-майор (1942, март), Бөек Ватан сугышында һәлак булган (1942, май).

## Тәрҗемәи хәле
1900 елның 17 ноябренда Казан губернасы Чистай өязе (хәзерге Алексеевск районы) Коры Көрнәле авылында туган, гаиләсе тиздән Казанга күченгән. 1914-1916 елларда Казан тимер юл станциясендә ремонтчы булып эшли. 1916 елда үзе теләп патша армиясенә хәрби хезмәткә китә. Ватандашлар сугышы вакытында Мурманск һәм Төркестанда интервентларга каршы көрәшә.

#### Белеме
* Мөселман кызыл командирлары курслары (Казан, 1920).
* «Выстрел» курслары (Мәскәү, 1926).
* М.В. Фрунзе исемендәге хәрби академия (Мәскәү, 1931).

## Хәрби карьера
* 1- укчы дивизия (Казан) штабы башлыгы.
* Хәрби округ штабы башлыгы.
* Полк командиры.
* 57- Урал укчы дивизиясе командиры ярдәмчесе.
* 1939-1941 М.В. Фрунзе исемендәге хәрби академия укытучысы.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
* Көньяк-Көнбатыш фронтның 6- армиясенә керүче 270- укчы дивизия командиры итеп билгеләнә. 
* 1941 елның августында Кременчуг, Харьков, Красноград янында дошман һөҗүмнәрен кире кайтаралар.
* 1942 елның башында Барвенково-Лазовая юнәлешендә һөҗүм хәрәкәтендә катнаша. 8 көн эчендә дивизия 100 чакрым юл үтә. 70 торак пунктны, шул исәптән эре тимер юл төене булган Лозовая станциясен, азат итә. Әлеге хәрби уңыш өчен З. Котлинга Ленин ордены һәм генерал-майор хәрби дәрәҗәсе бирелә.
* 1942 елның 25 маенда   З. Котлин камалыштан чыкканда каты яралана һәм, аңына да килмичә, вафат була.

## Бүләкәре, мактаулы исемнәре
* Ленин ордены (1942).
* «Бохара йолдызы» ордены.

## Хәтер
* Коры Көрнәле авылында урамга исеме бирелгән.
* Шагыйрь Джек Алтаузен Котлин дивизиясе сугышчыларына поэма багышлый:
“*Через рощи, реки, перекаты,* 
*По дорогам, что к Днепру ведут,* 
*В смертный бой, сжимая автоматы,* 
*Днем и ночью кутлинцы идут.*
*Рвутся бомбы, снег лежит глубокий,* 
*Бьют "катюши", *'Кутлин*' - у реки.* 
*Сероглазый, складный и высокий* 
*Говорит бойцам: "Вперед, сынки!*”

## Әдәбият
# Юсупов Г. Генерал Заки Кутлин. Казан: ТКН, 1959 .
# Булатов Н.Х. Йолдызлы йолдызлар. Казан, 2000.

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия.  6 томда. Т.3 (К-Л). Казан, 2006.

## Сылтамалар
*   ТР ветераннар берлеге сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрби академия тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Дивизия командирлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында дивизия командирлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
İdel Tower

**İdel Tower** (Idel Tower, Идел Тауэр) — Ufada tözelüçe küktişär häm küpfunktsiäle kompleks (qunaqxanä, restoran, biznes, säwdä häm meditsina üzäkläre, fitnes klubı, balalar baqçası, basseyn, torak fatirlar). Bina aldında ayırım ber park qoru qaralğan. Tözeleş eşläre 2015 yılda başlandı häm 2017 yılda tämamlanırğa tieş. Başqortstanda bu yort 100 m bieklegendäge Uralsib Bankı binasın uzıp iñ biek bulaçaq.

## Proekt
*İdel Tower* binasınıñ bieklege 154 metr bulaçaq. Küktişärdä 42 qat bulaçaq. Tözü eşlären «Jilstroyinvest» şirkäte alıp bara. Proyekt arxitektorı - Vladimir Travuş. Bina 5-ballıq cir teträwgä çıdamlı. İñ öske qatta qaraw mäydançığın buldıru qaralğan .

## İskärmälär

## Sıltamalar
* http://gk-4seasons.ru/idel/   Räsmi säxifä
*Уфимский Idel Tower признали лучшим высотным жилым комплексом-новостройкой в России  // март 2021

Төркем:Уфа биналары һәм корылмалары
Төркем:Күктерәү
Нәҗип Хәмитов (полковник)

**Нәҗип Хәмитов** (Нәҗип Шәнгәрәй улы Хәмитов, ) – Россия һәм совет хәрби эшлеклесе, полковник (1940). Беренче бөтендөнья, Ватандашлар,  Икенче бөтендөнья сугышларында катнаша.  Бөек Ватан сугышында һәлак була (1943).

## Тәрҗемәи хәле
1898 елның 5 (18) декабрендә Уфа губернасы Уфа өязе Бишавыл-Уңгар вулысы  (хәзерге БР Кырмыскалы районы) Олыкүл авылында туган. Татар. 1917 елдан  хәрби хезмәттә. 
Хатыны — Софья Ильинична Хәмитова (Богырысланнан).

## Хәрби карьера
* 1917 елның июненнән 1918 елның июленә кадәр патша армиясендә. Идел буе хәрби округының Волжскидагы 245- запастагы полкның укыту командасын тәмамлый.
* 1918 елдан Уфадагы  мөселман полкында кече унтер-әфисәр.
* Адмирал А.В. Колчакның 3- аклар армиясе 16- татар полкы сапёрлар командасында рядовой. Фельдшерлар әзерләү курсларын тәмамлый һәм армиянең Тум губернасы Тайга станциясендә урнашкан җыелма госпиталендә хезмәт итә.
* 1919 елның декабрендә  үз теләге белән 5- Кызыл Армия сафына баса һәм Тум госпиталенә нәзир итеп билгеләнә.
* 1920 елда Тумдагы хәрби-пехота курсларын тәмамлый.
* Казандагы Татар укчы полкына взвод командиры итеп күчерелә.
* 1921 елда Идел буе хәрби округының Казандагы югары хәрби мәктәбендә укый.
* Одессадагы махсус максаттагы аерым бригаданың (ЧОН) 6- батальонында рота командиры.
* Березовка каласындагы 2- аерым ЧОН батальонында взвод командиры.
* 1924 Ананьев каласындагы 95- укчы дивизиянең 283- укчы полкы взвод һәм рота командиры.
* 1931 РККА комсоставның Выстрел белем күтәрү курсларында укый.
* 1934 Казандагы 71- укчы дивизиянең 212-, аннары Алабугадагы 213- (соңрак 3-) укчы полкларда штаб командиры.
* 1939 209- запас полк командиры.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
* 422 укчы дивизия штаб башлыгы, аннары 72- запастагы полк командиры.
* 1942 Төньяк фронтка керүче 1- удар армиянең 397- укчы дивизиясенең штаб нәчәлниге. Демьянск юнәлешендә һөҗүмдә катнаша.
* К.Е. Ворошилов исемендәге югары хәрби академия тыңлаучысы.
* 1943 елның маеннан 68- укчы корпус штаб башлыгы, июльдә корпус командиры. Август аенда Көнбатыш фронтта сугыша. Смоленскига һөҗүм операциясендә катнаша. 5 сентябрь көнне һәлак була.
* Смоленск өлкәсе,  Ельня районы, Ново-Тишево авылында , Ельня-Смоленск юлы буенда җирләнгән.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Ленин ордены
* Кызыл Байрак ордены
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены

## Чыганаклар
# Рәис Зарипов. Корпус командирлары. Казан утлары, 2015, № 5 ISSN 0206-4189

## Сылтамалар
* Мемориал фонды сайты 
* Тумның Товики сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Корпус командирлары
Төркем:Хәрби академия тәмамлаучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Нәҗип Хәмитов (язучы)

**Нәҗип Хәмитов**  (*псевдонимнары* Ян Нэз, Нэз Светлый, *тулы исеме* Нәҗип Вилен улы Хәмитов, , ) — украин һәм рус фәлсәфәчесе һәм психоаналитигы, язучы. Фәлсәфә фәннәре докторы (1998). Профессор (2007).

## Тәрҗемәи хәле

1963 елның 17 гыйнварында  Киевта туган. Киевның 168- мәктәбен, Киев дәүләт университетының (хәзер Тарас Шевченко исемендәге Милли университет) фәлсәфә факультетын тәмамлаган (1985). Кандидатлык (1992), докторлык (1998) диссертацияләре  яклаган.

## Хезмәт юлы
* «Киев-Могилян академиясе» милли университеты (Киев) профессоры.
* Украина милли фәннәр академиясенең Григорий Сковорода исемендәге фәлсәфә институты фәлсәфи антропология бүлеге әйдәүче фәнни хезмәткәре.
* 1998 елда Һумбольдт исемендәге Берлин университетында метаантропология буенча лекцияләр укый.
* Актуальләштерүче андрогин-анализ һәм психоанализ халыкара ассоциациясе президенты.

## Фәнни эш юнәлеше
* Ир-ат һәм хатын-кыз арасындагы мөнәсәбәтләрне тирәнтен өйрәнү һәм коррекцияләү (төзәтү) белән шөгыльләнә торган актуальләштерүче андрогин-анализ һәм психоанализ методларын уйлап таба.
* Афоризмотерапия — шәхесне махсус сайлап алынган автор афоризмнары ярдәмендә актуальләштерү методикасын уйлап таба.
* Җенесләрнең фәлсәфәсе һәм психологиясе проблемаларын, психоанализ фәлсәфәсен, мәдәниятнең архетиплары фәлсәфәсе һәм психологиясен, экзистенциаль антропология һәм метаантропологияне өйрәнә.
* Психология һәм фәлсәфәгә караган китаплар, шулай ук фэнтези жанрында язылган романнар авторы. Хатыны Светлана Крылова белән берлектә язылганнары да бар.

## Китаплары
* «Хатын-кыз һәм ир-ат ялгызлыгы» (*«Одиночество женское и мужское»*) (1995), 
* «Гадәтилектән котылу: сәнгать тормыш каршылыкларын җиңә» (*«Освобождение от обыденности: искусство как разрешение противоречий жизни»*) (1995),
* «Хатын-кыз һәм ир-ат арасындагы чик. Метаантропологиягә кереш» (*«Пределы мужского и женского. Введение в метаантропологию»*) (1997), 
* «Фәлсәфә тарихы: кеше проблемасы» (*«История философии: проблема человека»*) (2000; С.А. Крылова һәм  Л.Н. Гармаш белән берлектә), 
* «Кеше яшәешендә ялгызлык» (*«Одиночество в человеческом бытии»*) (2000),
* «Җенеснең фәлсәфәсе һәм психологиясе» (*«Философия и психология пола»*) (2001), 
* «Кеше фәлсәфәсе: метафизикадан метаантропологиягә» (*«Философия человека: от метафизики к метаантропологии»*) (2002), 
* «Ир-ат һәм хатын-кыз сере» (*«Тайна мужского и женского»*) (2002), 
* «Чибәр хатын-кыз психологиясе» (*«Психология красивой женщины»*) (2003;  С.А. Крылова белән берлектә) һ.б.

## Сылтамалар
*   Н. Хәмитов һәм С. Крылованың рәсми сайты 

## Моны да карагыз
* Китаплары

## Искәрмәләр

Төркем:Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетын тәмамлаучылар
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Язучылар
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Украина язучылары
Yozef Blatter

**Yozef Blatter** (almança *Joseph «Sepp» Blatter*; 1936, Fisp, Eswiçrä) - FİFA 8-nçe häm ğämäldäge prezidentı (1998 yıldan). 2015 yılda 5-nçe möddätkä saylanıla.

## Tormış yulı

1936 yılda tuğan, ayırılğan, qızı bar.

1956 yılda Lozann universitetın tämamlıy.

1948-1971 yılda Eswiçrä häwäskär futbol taqımında uynıy.

1964 yılda - Eswiçrä xokkey assotsiatsiäse ğomum särqätibe.

1975 yılda - FİFA texnik direktorı.

1999 yılda - Xalıqara olimpik komitetına kerä.

2015 yılda  FİFA prezidentın yaña saylaw aldınnan qayber matbuğat çaraları rişwät eşe säbäple Blatterğa qarşı höcüm itä başlıy.

2015 yılnıñ 2 iyüldä korrupsiä belän bäyle cäncäl arqasında  cığu turında beldergän.

## Sıltamalar
* 
* Биография Блаттера на сайте ФИФА  
* Чемпионат мира по футболу в России будет лучшим и мультикультурным — президент ФИФА Йозеф Блаттер
## İskärmälär

Төркем:ФИФА
Төркем:Спорт федерациясе президентлары
Дардак

**Дардак** — Үзбәкстан Республикасының Кургантепе районындагы шәһәр тибындагы бистә.

https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BA
Сабантуй 2015

**Сабантуй 2015**, **Сабан туе 2015**  (*Sabantuy 2015, Saban tuyı 2015*; ) — 2015 елда татар һәм башкорт Сабантуй милли бәйрәмен дөнья буйлап үткәрү буенча чаралар. Татарстанда һәм Башкортстанда Сабантуй дәүләт дәрәҗәсендә уздырыла, аңа карата республикаларның хөкүмәтләре тарафыннан махсус боерыклар чыгарыла. Шулай ук Россия күләмендә үткәрелә торган Федераль һәм Авыл Сабантуйлары хакында тиешле төбәкләрнең хөкүмәтләре карарлар кабул итә.

## Татарстанда

## Башкортстанда

## XV Федераль сабантуй

## VI Авыл сабантуе

## II Аурупа сабантуе

## IX Театраль сабан туе

## Россия төбәкләрендә

## Дөньяда

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* http://kardashlar.ru/evropejskij-sabantuj-2015/
* http://tatar-congress.org/yanalyklar/teatral-saban-tue-byel-buada-bula/
* http://bashgf.ru/index.php?pg=article_full&article_id=381 
* https://www.youtube.com/watch?v=WJiIaxm5gBs

Төркем:2015 ел
Төркем:Татар бәйрәмнәре
Су спорт төрләре буенча 16нчы ФИНА дөнья чемпионаты 2015

**Су спорт төрләре буенча 16нчы ФИНА дөнья чемпионаты 2015** (ингл. *16th FINA World Championships 2015*, рус. *16-й Чемпионат мира ФИНА по водным видам спорта 2015 года*) — 2015 елда Татарстанда, Казан шәһәрендә узучы 16нчы ФИНА су спорт төрләре буенча дөнья беренчелеге. Чара 24 июльдан — 9 августка кадәр узачак. Су спорт төрләре  буенча дөнья чемпионаты – Халыкара йөзү федерациясе тарафыннан уздырылган су спорт төрләре буенча иң эре халыкара ярышлар. 2015 елгы ярышларда 2,4 мең спортчы, 1800 рәсми зат, 190 илдән вәкилләр катнашыр дип кѳтелә. 2015 елда 6 спорт төре буенча 75 медаль комплекты уйнатылачак, бу — су спорт төрләре буенча дөнья чемпионатлары тарихында рекордлы сан. Татар теле - чараның рәсми телләренең берсе булачак.

## Тарих
Чара беренче тапкыр 1973 елда Белград шәһәрендә (Югославия) уздырылды. 1978-1998 елларда дөнья чемпионатлары дүрт елга бер тапкыр җәйге Олимпиадалар арасында җөп сандагы елда уздырыла. 2001 елдан башлап чемпионатлар ике елга бер тапкыр так елда үткәрелә
2015 елда Су спорт төрләре буенча дөнья чемпионаты Рәсәйдә беренче тапкыр узачак. Ярышларны 2011 елның июлендә җиңү яулаган Татарстанның Казан шәһәре кабул итәчәк. Бу бәйгедә ул Һоңкоң һәм Мексиканың Гвадалахара калаларыннан ѳстен чыкты.
Шулай ук иң күп рейтинг җыючы халыкара спорт турнирларының берсе. Соңгы тикшеренүләрдән күренгәнчә, чемпионатның бөтен ил буенча гомуми телеаудиториясе 4,5 млрд. тамашачыдан гыйбарәт.

## Спорт төрләре
* Суга сикерү (Су спорт төрләре сарае)
* Йөзү (Казан Арена стадионы)
* Синхрон йөзү (Казан Арена стадионы)
* Су полосы (Су полосы өчен арена)
* Ачык суда йөзү (Казансу елгасы)
* Хай-дайвинг (Казансу елгасы)

## Катнашучылар
Чемпионатта барлыгы 190 ил вәкилләре катнаша.

## Җәдвәл (ярышлар тезмәсе)
Ачу тантанасы 2015 елның 24 июлендә, ябу тантанасы - 9 августында булачак.

## Сылтамалар
* http://kazan2015.com/tat/   Казандагы 2015 елгы Су спорт төрләре буенча 16нчы ФИНА дөнья чемпионатының рәсми сайты
## Искәрмәләр

Төркем:2015 ел спортта
Төркем:Спорт төрләре
Төркем:Татарстанда спорт
Халыкара йөзү федерациясе

**Халыкара йөзү федерациясе** (, кыскартылган FINA/ФИНА) — алты су спорт төре буенча халыкара күләмдәге җитәкче орган: йөзү, суга сикерү, ачык суда йөзү, синхрон йөзү, су полосы һәм хай-дайвинг. Штаб-квартирасы Лозанна шәһәрендә (Швейцария) урнашкан.

## Төп максатлар
FINA биш төп максатны күздә тота:
* бөтен дөнья буенча йөзү үсешенә төрле яклап булышлык итү һәм этәргеч бирү;
* халыкара мөнәсәбәтләр үсешенә булышлык итү һәм этәргеч бирү; 
* йөзү, ачык суда йөзү, суга сикерү, су полосы, синхрон йөзү, хай-дайвинг буенча ярышлар уздыру өчен, шул исәптән, ветераннар арасында да, бердәм кагыйдәләр кабул итү; 
* FINA эгидасы астында дөнья чемпионатлары һәм бүтән чаралар оештыру; 
* бөтен дөнья буенча спорт йөзү объектларының санын арттыру.

## Сылтамалар
* http://kazan2015.com/tat/fina 
* http://www.fina.org/

Төркем:Спорт төрләре
Çikago O'Hara Xalıqara hawa alanı

**Çikago O'Hara Xalıqara hawa alanı**  (inglizçä *O'Hare International Airport*) (IATA: **ORD**, ICAO: **KORD**, FAA LID: **ORD**), yäki **O'Hara hawa alanı** - Çikago şähäre (İllinoys ştatı) iñ ere hawa alanı. Şähärneñ tönyaq-könbatış öleşendä urnaşqan.

*United Airlines* digän hawa şirkäteneñ iñ zur habı, *American Airlines* hawa şirkäteneñ ikençe habı.

2005 yılğa qädär dönyanıñ iñ yöklängän hawa alanı: 972 246 oçış yasalğan.

Çikago şähärendä şulay uq Çikago Midway Xalıqara hawa alanı bar.

## Tarix

1942-1943 yıllarda İkençe Bötendönya suğışı waqıtında Douglas C-54 oçqıçın citeşterü zawıtı öçen tözelä. 

5 terminal bar.

## Transport

Hawa alanına l-90 (Kennedi) şossesında, Çikago metropolitenı belän (zäñgär botağı), avtobuslar belän barıp citep bula.

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä 
* Полная информация об О’Харе 
* План модернизации аэропорта О’Хара 
* Программа модернизации аэропорта О’Хара (официальный сайт)
* 41-й участок карты (официальный сайт города) 
* ORD WiFi Internet Service Guide 
Төркем:АКШ һава аланнарыТөркем:Әлифба буенча һава аланнарыТөркем:Һава аланнары
Tokio Haneda Xalıqara hawa alanı

**Tokio Haneda Xalıqara hawa alanı** (yapunça *東京国際空*港, *Tōkyō Kokusai Kūkō*) (IATA: **HND**, ICAO: **RJTT**) - Yapunstan Tokio şähäre Ota rayonında urnaşqan Zur Tokio ike iñ ere hawa alanı berse, şulay uq **Haneda hawa alanı** dip yörtelä (*羽田空港* , *Haneda ku ko*).

Başta Haneda - Tokio töp hawa alanı bulğan, xäzer Tokio Narita Xalıqara hawa alanı belän yulçılarğa xezmät kürsätä.

Haneda hawa alanı kübesençä eçke oçışlar qabul itä, Narita hawa alanı xalıqara oçışlarğa xezmät kürsätä.

2007 yılda 66,7 mln yulçığa xezmät kürsätte.

Yulçılar äyläneşe buyınça Aziäneñ 2-nçe hawa alanı.

Haneda hawa alanı - *Japan Airlines , All Nippon Airways,  Hokkaido International Airlines ,  Skymark Airlines* hawa şirkätläreneñ baş hawa alanı bulıp tora.

## Tarix

1931 yılda açılğan.

1945 yılda AQŞ ğäskäre Haneda hawa alanın basıp ala.

1961 yıldan kurs-glissada sisteması eşli başlıy.

3 terminal bar.

## Transport

Tokio Haneda hawa alanına qädär *Keyhin Keyku* timer yulı, Tokio monorelsı yärdämendä barıp citep bula.

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä 
* Информация о Международном аэропорте Токио
* http://www.numlink.com/HND Спутниковый снимок

Төркем:Япония һава аланнары
Төркем:Әлифба буенча һава аланнары
Solar Impulse

**Solar Impulse** yäki **Qoyaş oçqıçı** (ürnäk räsmi iseme **HB-SIA**) — tik Qoyaş energiäsen qullana torğan oçqıçnıñ (qoyaş batareyäläre yärdämendä) Awrupa proyektı.

Qoyaş energiäse yärdämendä çıklänmägän ozaq waqıtta oçırlıq dönya tarixında berençe  pilotlı  oçqıç, energiäne akkumulätor batareyälärendä tuplıy häm köndez oçıp kütärelä.

## Taswir

Qoyaş batareyäläre elekr energiäsen buldıra, ul 4 elektr yörtkeçen tä'min itä häm akkumulätornı qora.

## Texnik sıyfatlama

* Oçu bieklege 8500 m
* İñ zur massa 2000&nbsp;kg
* Nominal' massa 1600&nbsp;kg
* Kreyser tizlege 70&nbsp;km/säğ
* Kütärelü tizlege 25&nbsp;km/säğ
* Qanat ozınlığı 63,4 m
* Ozınlıq 21,85 m
* Bieklek 6,4 m
* Li-Po akkumulätor - 400&nbsp;kg, 200 Wh/kg ≙ 720 kJ/kg

## Solar Impulse 2

2014 yılda HB-SIB Solar Impulse 2 tözelä. Anıñ yegärlege 70 at köçe.

2015 yılnıñ 9 martında Solar Impulse 2 cir şarı tiräli säyäxätkä Abu-Dabi hawa alanınnan oçıp kitä.

Aradağı tuqtalışlar:
* 9 mart Abu-Dabi, BĞÄ - Masqat, Oman, yıraqlıq 441&nbsp;km, tizlek 33,88&nbsp;km/säğ
* 10 mart Masqat - Äxmädabad, Hindstan, 1485&nbsp;km, 96&nbsp;km/ säğ
* 18 mart Äxmädabad - Varanasi, 1215&nbsp;km, 91,70&nbsp;km/ säğ
* 19 mart Varanasi, Hindstan - Mandalay, Myanma, 1398&nbsp;km, 103, 68&nbsp;km/ säğ
* 29 mart Mandalay - Çuñçiñ, Qıtay, 1459&nbsp;km
*20 aprel Çuñçiñ - Nankin, 1344&nbsp;km

Pilotlar - Andre Borşberg häm **Bertran Pikar**

## Sıltamalar

* Solar Impulse приземлился в Фениксе
*  
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Тәҗрибә оча торган аппаратлары
Tokio Narita Xalıqara hawa alanı

**Tokio Narita Xalıqara hawa alanı** (yapunça *成田国際空港*, inglizçä *Narita International Airport*, IATA: **NRT**, ICAO: **RJAA**) şulay uq **Tokio Yaña Xalıqara hawa alanı** (*新東京国際空港* ) — Yapunstan, Zur Tokio, Narita şähärendä  urnaşqan xalıqara hawa alanı. Tokio üzägennän 75&nbsp;km.

Yapunstanğa xalıqara oçışlar zurraq öleşe Narita hawa alanı aşa bara. Aziädän Amerikağa qädär tranzit hawa alanı.

Yulçılar äyläneşe buyınça Yapunstannıñ ikençe hawa alanı. Yök äyläneşe buyınça Yapunstanda berençe urında, dönyada öçençe urında tora.

*Japan Airlines, All Nippon Airways, Delta Air Lines, United Airlines* hawa şirkätläre öçen hab wazifaların başqara.

Narita hawa alanı tözelgänçe anıñ kiräklege xaqında küp bäxäslär bulğan, tözeleşenä  qarşı mitinglar uzğan, tik **1972** yılda hawa alanı tözelgän.

2 terminal bar.

## Transport

*Keisei Electric Railway , JR East* digän timer yul şirkätläre yärdämendä, *Narita Express, Keisei* ekspressı belän häm avtobus belän hawa alanına qädär barıp citep bula.

## Sıltamalar
*  http://www.narita-airport.jp Räsmi säxifä

Төркем:Япония һава аланнары
Төркем:Әлифба буенча һава аланнары
Вайгач

**Вайгач** () — Төньяк Боз океанындагы утрау, Баренц һәм Кара диңгезләре арасында. Вайгачны кыйтгадан тар Югорский Шар бугазы, Яңа Җирдән исә киң Карские Ворота бугазы аерып тора. Русиянең Ненец автономияле бүлгесенә карый.

Мәйданы 3400 км², озынлыгы 100 км, киңлеге 40 км. Климаты суык. Тундра үсемлекләре үсә. Җир өсте — тигезлек; елгалар кыска вә шарлавыклы.

Котып төлкесе, ас һ.б. хайваннар яши. Ярлар янында моржлар һәм тюленьнәр күп. Бердәнбер торак пункт — Варнек (106 кеше, 2012).
Белый (утрау, Кара диңгезе)

**Белый** — Кара диңгезендә урнашкан утрау. Кыйтгадан (Ямал ярымутравыннан) Малыгин бугазы белән аерылган. 
Русиянең Ямал-Ненец автономияле округынә карый.

Мәйданы 1900 км². Җир өсте — тундра үсемлекләре белән капланган сөзәк тигезлек. Күлләр күп. 1933 елдан утрауда метеостанция эшли, даими торак пунктлар юк.
Тур Һейердал

**Тур Һейердал** (, 6 октябрь 1914, Ларвик, Норвегия — 18 апрель 2002, Алассио, Италия) — норвег этнографы һәм археологы, диңгез сәяхәтчесе, язучы.

Осло университетында укыган (1933—37). Һеердалның беренче сәяхәте Полинезиядәге Фату-Һива утравына (Маркиз утраулары) булган (1937-38). "Кон-Тики" салында экипаж белән бергә Перудан Полинезиягә кадәр Тын океанны йөзеп чыккан (1947). Бу сәяхәт аны бөтен дөньяга мәшһүр иткән. 1969—70 елларда "Ра" папирыс каегында Африкадан Төньяк Америкадагы утрауларга кадәр барган. 1977—78 елларда камыштан ясалган "Тигрис" каегында Әл-Курна (Гыйрак) — Һинд елгасының тамагы — Җибути маршруты буенча йөзгән. Пасха, Галапагос һәм Канар утрауларында археологик казу эшләре алып барган. Викинглар хакындагы чыганакларны тәдкыйк итү максатында 2001 елда Азак диңгезе буенда археологик экспедиция оештырган. Күп фәнни-популяр әсәрләр авторы. Әсәрләре: "Кон-Тики"дә сәяхәт (1949), "Аку-Аку" (1957), "Ра" (1970), "Фату-Һива" (1975) һ.б.

2002 елда баш мие шешеннән вафат булган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Ибраһим Аитов
Төркем:Норвегия галимнәре
Төркем:Норвегия язучылары
Төркем:«Оскар» премиясе лауреатлары
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Шәрәфле докторлар
Төркем:Норвегия сәяхәтчеләре
Төркем:Полинезия
Айон (утрау)

**Айон** () — Көнчыгыш Себер диңгезендә, Чаун култыгына керештә урнашкан утрау. Русиянең Чукот автономияле бүлгесенә карый. Кыйтгадан Кече Чаун бугазы белән аерылган.

## Үзенчәлекләр
Мәйданы якынча 2 000 км², озынлыгы 63 км, киңлеге 38 км. Иң биек ноктасы 64 м. Ярлары тәбәнәк, кайбер урыннарда текә. Арктик тундрасы өстенлек итә. Бердәнбер торак пункт — Айон авылы.

## Тарих
Утрауны 1646 елда рус сәнәгатькәре һәм сәяхәтче Исай Игнатьев кәшеф иткән.

Ayon Island - Landsat TM 102.jpg|
Ayon.jpg|Айон авылында


## Кызыклы фактлар
Утрауда чукот галиме Пётр Инэнликей туган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча утраулар
Төркем:Төньяк Боз океаны
Tösle inqıylab

**Tösle inqıylab**  - XX-XXI ğasırdağı mass-küläm köçläw bulmağan protest çaralarınıñ cıyma ataması.

Tösle inqıylablar näticäsendä elekke SSRB territoriäsendäge illärdä häm ğäräp illärendä xakimiät alıştırıla.

Tösle inqıylab töşençäsen uylap çığaruçı häm eşkärtüçe - **Cin Şarp** bulıp sanala.

Säyäsät belgeçläre tösle inqıylab - SSRB tarqalğannan soñ AQŞnıñ strategik qoralı bulıp sanıy. Ul çaralarnıñ töp maqsatı - tösle inqıylab näticäsendä kilgän yaña xakimiätlär AQŞ mänfäğätlärenä turı kilü kiräklege.

Ğädättä tösle inqıylab saylawlardan soñ yäki möhim säyäsi waqiğadan soñ başlana: mass-küläm demonstratsiälär häm watandaşlar buysınmaw çaraları belän başlanıp kitä.

## İsemlek
AQŞ jurnalistı **Wayne Madsen** buyınça tösle inqıylablar isemlege:

* 1968 - Frantsiä, Parij yazı
* 1989 - Çexiä, Bärxet inqıylab
* 2000 - Yugoslaviä, Buldozer inqıylabı 
* 2003 - Görcistan, Gölçäçäklär inqıylabı 
* 2004 - Ukraina, Qızğılt sarı inqıylab 
* 2005 - Qırğızstan, Lalä inqıylabı 
* 2005 - Üzbäkstan, Ändican waqığaları (tırışu)
* 2005 - Löbnan, Erbet inqıylabı 
* 2006 - Belorussiä, Kükbaş inqıylabı (tırışu)
* 2008 - Ärmänstan, Tösle inqıylab tırışuı
* 2009- Moldaviä
* 2010 - Qırğızstan, Qawın inqıylabı 
* 2011-2013 - Räsäy, Aq inqıylabnıñ tırışuı
* 2013-2014 - Ukraina, Yevromäydan
* 2014 - Hoñ Koñ, Qulçatır inqıylabınıñ tırışuı
* 2015 - Makedoniä, Çualışlar

## Sıltamalar

*    С. Г. Кара-Мурза и соавторы — «Экспорт революции. Саакашвили, Ющенко...» (текст)
*    Дж. Шарп — От диктатуры к демократии. Концептуальные основы освобождения
*    Гапич А, Лушников Д. Технологии цветных революций. М., Риор, 2010.
*    Грант Аракелян. Цветные революции в контексте истории и зеркале современной политики // Академия Тринитаризма", М., 0.1.02.2014.
*    Michael McFaul Transitions from postcommunism.Journal of Democracy, July 2005
*    Michael McFaul Importing Revolution: Internal and External Factors in Ukraine’s 2004 Democratic Breakthrough.CDDRL Working Papers, May 2006
*    В.Б. Пастухов. Украинская революция и русская контрреволюция. — ОГИ, 2014. — 240 с. — ISBN 978-5-94282-744-1.

Төркем:Инкыйлаблар
Төркем:Төсле инкыйлаблар
Los-Anceles Xalıqara hawa alanı

**Los-Anceles Xalıqara hawa alanı** (inglizçä  *Los Angeles International Airport*, ICAO: **KLAX**, IATA: **LAX**) — AQŞ, Kaliforniä ştatı, Los-Anceles şähäreneñ töp hawa alanı. Xalıq sanı buyınça AQŞnıñ ikençe iñ ere töbäkneñ hawa alanı.

2014 yılda hawa alanı 70,622,212 yulçığa xezmät kürsätte, dönyanıñ iñ küp qullanılğan yulçı hawa alannarı isemlegenä kerä.

*American Airlines, Delta Air Lines, United Airlines, Alaska Airlines, Horizon Air, Great Lakes Airlines, Virgin America* hawa şirkätläre öçen baş hawa аlanı - hab bulıp tora. 

Şulay uq Los Anceles Xalıqara hawa alanı *Southwest Airlines, Allegiant Air, Air New Zealand, Norwegian Air Shuttle, Qantas, Volaris* hawa şirkätläre öçen ähämiätle (fokus) hawa alanı bulıp tora.

1930 yılda açıla.

9 terminal bar.

Hawa alanına qädär metro häm avtobus belän kilep citep bula.

## Sıltamalar
*  http://www.lawa.org/welcomeLAX.aspx Räsmi säxifä 
* LAneXt website
* LAX Noise Management Internet Flight Tracking System 

Төркем:АКШ һава аланнарыТөркем:Әлифба буенча һава аланнарыТөркем:Һава аланнары