open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алексей Силин-Бикчурин

**Алексей Силин-Бикчурин** (,  — , ) — һидрогеолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1947), Мәскәү дәүләт университеты профессоры (1953), Халыкара һидрогеологлар берлеге, Милли совет геологлары комитеты әгъзасы. Төбәк һидрогеологиясенә, җир асты сулар динамикасына, нифет һидрогеологиясенә, һидрогеохимиягә һәм башка фән өлкәләренә караган 100 дән артык фәәни хезмәт авторы.
Виктор Сурков

**Виктор Сурков** (,  — , ) — СССР һәм Рәсәй галиме, геология-минералогия фәннәре докторы (1970), профессор (1973), төбәк геологиясе һәм геофизика өлкәләрендә белгеч, РФА академиге, Себер геология, геофизика һәм минераль чимал ФТИ фәнни җитәкчесе. РСФСР атказанган фән эшлеклесе (1986), РФ атказанган геологы (2003).
Николай Урванцев

**Николай Урванцев** (,  — , ) — Арктиканы өйрәнүче, геология-минералогия фәннәре докторы (1935), РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1974). Таймыр, Төньяк Җир һәм Себер платформасының төньягы геологиясенә караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Михаил Янишевский

**Михаил Янишевский** (,  — , ) — Рәсәй империясе һәм СССР палеонтологы һәм геологы, геология-минералогия фәннәре докторы (1910),  РСФСР атказанган фән эшлеклесе, Казан, Ленинград университетлары һәм Тум политехника институты уктыучысы. Фәнни эшчәнлеге палеонтология, стратиграфия һәм геология өлкәләренә карый.
Алла Верещагина

**Алла Верещагина** (,  — , ) — совет һәм Рәсәй сәнгать белгече, рус тасвирый сәнгате тарихы турында китаплар авторы, сәнгать фәннәре докторы (1977), педагог, профессор (1980), Рәсәй сәнгать академиясе әгъзасы (1997), РФ атказанган сәнгать эшлеклесе (1992), СССР рәссамнар берлеге әгъзасы (1951).
Евгений Назайкинский

**Евгений Назайкинский** (,  — , ) — совет һәм Рәсәй музыка белгече, сәнгать фәннәре докторы (1973), профессор (1976). 1952 елдан Мәскәү консерваториясендә: музыкаль акустика тәҗрибәханәсе хезмәткәре, музыка теориясе кафедрасында укытучы, аннары кафедра мөдире. Музыка теориясенә, музыкаль психология,  акустика, вәзен (ритм), темп, тональлек һәм орекстрлау проблемаларына, музыка белеме ысулиятенә караган 100 гә якын фәнни хезмәт авторы.
Вячеслав Шугаев

**Вячеслав Шугаев**, Вячеслав Максим улы Шугаев () (*[[1938 ел]]ның [[10 февраль|10 феврале]], [[ТАССР]], [[Минзәлә]] — [[1997 ел]]ның [[3 март]]ы, [[Мәскәү]]*) — язучы, сценарийлар авторы, ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (*[[1966 ел|1966]]*), Ленин комсомолы премиясе лауреаты (*[[1977 ел|1977]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1938 елның 10 февралендә Татарстан АССР Минзәлә шәһәрендә туган. Гаиләсе Минзәләнең *элекке* Свердлов (*хәзерге*  Муса Җәлил) урамында яши. В.М. Молотов исемендәге (*хәзерге* 1нче санлы мәктәп) мәктәпкә укырга керә.

1949 елда гаиләсе белән Свердловскга (*[[1991 ел]]дан [[Екатеринбур]]*) күчеп китә. «Уралмаш» заводында расточник ярдәмчесе булып эшли һәм урта мәктәпне тәмамлый. Урал дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлагач (*[[1961 ел|1961]]*), «*Уральский рабочий*» (Свердловск), «*Восточно-Сибирская правда*» (Иркутск) газеталарында эшли.

1978 елга кадәр Иркутсктә яши, билгеле китаплары да шунда вакытта языла: «Чабам һәм әйләнеп кайтам» (, *[[1966 ел|1966]]*), «Авыл» (), «Добролет авылы» (), «Җәй уртасындагы мәхәббәт» (), «Мәхәббәт арифметикасы» (, *[[1979 ел|1979]]*), «Ата-ана көнендәге яңгыр» (), «Каравыл өе» (), «Озату» (), «Онытылган төш» (, *[[1973 ел|1973]]*) һ.б.

1978 елдан Мәскәүдә яши һәм «*Молодая гвардия*» мөхәрририятенең проза бүлеге мөдире булып эшли, А.М. Горький исемендәге Әдәбият институтында укыта. Мәскәүдә вакытта «Өч хатын-кыз» (), «Дмитров шимбәсе» (), «Ситсы кашагалар» (), «Укытучылар һәм яшьтәшләр» () һ.б.

«Мәхәббәт арифметикасы», «Онытылган төш», «Боготолда ярәшү» () әсәрләре буенча кинофильм төшерелгән 

Әсәрләре инглиз, испан, литва, поляк, словак,  француз, чех, эстон телләренә тәрҗемә ителгән.

## Минзәләдә
В.М. Шугаев беренче тапкыр Минзәләгә 17 яшендә (*[[1954 ел]]да*) 1нче санлы мәктәпкә бергә укыган сыйныфташларының чыгарылыш кичәсенә кайта. Икенче мәртәбә Минзәләгә 25 елдан соң, күренекле язучы булгач кына кайта. Туган шәһәре турында хәтирәләре «Майскийда көз» (), «Майский малайлары» (), «Туган як калкулыкларының сурәте» () повестьларында чагылыш таба.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1977 Ленин комсомолы премиясе — «*яшь замандашның рухи-әхлакый яктан аякка басуын чагылдырган әсәрләре өчен*».
* 1984 Хөрмәт Билгесе ордены
* 1988 Халыклар дуслыгы ордены

## Сылтамалар
*  Минзәләнең танылган шәхесләре
*  В.М. Шугаев Минзәләнең 1нче санлы мәктәбе сайтында
*   Иркутск өлкәсенең әдәби картасы 

## Искәрмәләр

Төркем:Рус язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Урал дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Ленин комсомолы премиясе лауреатлары
Валентин Ерашов

**Валентин Ерашов**, Валентин Петр улы Ерашов,  (*[[1927 ел]]ның [[18 март]]ы, [[ТАССР]], [[Спас кантоны]], [[Иске Әлмәт (Норлат районы)|Иске Әлмәт]] — [[1999 ел]]ның [[11 гыйнвар]]ы, [[Мәскәү]]*) — язучы, ССРБ журналистлар (1958), ССРБ язучылар (*[[1961 ел|1961]]*) берлекләре әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1927 елның 18 мартында Татарстан АССР Спас кантоны (*[[1930 ел|1930]]-[[1963 ел]]ларда  [[Биләр районы|Биләр]], хәзерге [[Норлат районы]]*) Иске Әлмәт авылында агроном гаиләсендә туган. Әтисен күмәк хуҗалыклар төзү вакытында яңа оешкан хуҗалыкларга эшкә җибәрү сәбәпле, балачагы республиканың төрле торак пунктларында үтә. Ерашовлар гаиләсе 1932 елда Казанга, 1936 елда Минзәләгә күчеп килә. Минзәләдә 4нче санлы башлангыч мәктәптә (*соңрак мәктәп бинасы яна*), 2нче санлы тулы булмаган урта мәктәптә укый башлый, соңыннан В.М. Молотов исемендәге мәктәптә (*хәзерге* 1нче санлы мәктәп) укуын дәвам итә. Мәктәпнең ВЛКСМ комитеты сәркатибе итеп сайлана.

1943 елда Казан юридик институтының (КЮИ) әзерлек бүлегенә укырга керә. ВЛКСМың Сталин район комитетында (*[[Казан]]*), институтта укый башлагач, КЮИның хәрби кабинет мөдире булып эшли.
 
1944 елның гыйнварында, читтән торып укырга күчеп, Минзәләгә әйләнеп кайта, ВЛКСМ райкомында инструктор, соңрак «Осоавиахим»  район җәмгыятенең җитәкчесе була.

1944 елның көзендә хәрби хезмәткә китә. Калининград өлкәсендә башта солдат, сержант, 1947 елдан әфисәр-сәяси хезмәткәр булып хезмәт итә. Читтән торып укып, Калиниград дәүләт педагогия институтының (*хәзерге* И. Кант исемендәге Балтика федераль университеты) тарих факультетын тәмамлый. 1958 елда гвардия майоры дәрәҗәсендә отставкага китә.

1958-1963 елларда «*Калининградская правда*» өлкә газетасында эшли. 1964-1967 елларда Калининград өлкәсе язучылар берлеген җитәкли.

1967 елда Мәскәүгә күченә, язучылык иҗаты белән генә шөгыльләнә.

## Иҗаты
1958 елда Калининградта беренче китабы — «Елга өстендә таң» () хикәяләр җыентыгы дөнья күрә. Әсәрләренең төп темасы — хәрби хезмәт, сугыш темасы. Барлыгы 25 китабы чыккан.

## Китаплары

## Минзәлә
Минзәлә турында хәтирәләре «Без фронтка өлгермәдек» () романында, «Төндәге яшен кебек» (, *[[1988 ел|1988]]*), «Тыныч көз» (), «Төнгә каршы кузгалдык» () повестьларында, күп кенә хикәяләрендә чагылыш таба.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1967 Хөрмәт Билгесе ордены

## Сылтамалар
* В.П. Ерашов Минзәләнең 1нче санлы мәктәбе сайтында
*   В.П. Ерашов People.SU порталында 
*  «Публичная библиотека» порталында

## Искәрмәләр

Төркем:Рус язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Фантастлар
Төркем:Балтика федераль университетын тәмамлаучылар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Алмания капитуляциясе турында килешү

**Алмания капитуляциясе турында килешү** яки **Алмания кораллы көчләре берсүзсез капитуляциясе турында акт** (русча *Акт о безоговорочной капитуляции германских вооружённых сил*, инглизчә *German Instrument of Surrender*, фр. *Actes de capitulation de l’Allemagne nazie*, алм. *Bedingungslose Kapitulation der Wehrmacht*) — 1945 елның 7 маенда имзаланган, үзәк Европада 8 маенда, ССРБда 9 маенда үз көченә кергән юридик килешү, аның буенча Икенче Бөтендөнья сугышында Алманиянең җиңелүе раслана, алман кораллы көчләре сугыштан чыга, Икенче Бөтендөнья сугышының барлык фронтларында алман гаскәрләре каршылык күрсәтүне туктата, әсирлеккә бирелә, кораллары җиңгән якка тапшырыла.

Әлеге килешү 1945 елның 7 мае төнге 02:41 сәгатендә (үзәк Европа вакыты) Франциянең Реймс шәһәрендә имзаланган.

1945 елның 8 мае үзәк Европа вакыты буенча кичке 23:01 сәгатендә, Мәскәү вакыты буенча 9 мае төнге 01:01 сәгатендә Наци Алмания капитуляциясе турында килешү үз көченә кергән.

Сталин таләбе буенча  Берлин шәһәре Карлсһорст бистәсендә 8-9 май төнендә капитуляция акты икенче тапкыр имзаланган.

Капитуляцияне имзалау турында ил башлыклары рәсми рәвештә игълан иткән көн - Европада 8 май, ССРБда 9 май - әлеге илләрдә Җиңү Көне буларак билгеләп үткәрелә.

Беренче капитуляция актын Реймста Алмания ягыннан генерал-полковник Альфред Йодль, ССРБ ягыннан  Иван Суслопаров, АКШ ягыннан  Уолтер Беделл Смит имзалаган. Сталин әлеге имзаланудан ачуы килгән һәм аны танырга баш тарткан, Берлинда яңа чын капитуляция актын имзаларга таләп иткән.

Икенче капитуляция актын Берлиннның бистәсендә Алмания ягыннан Вермахт Югары сәргаскәрлеге башлыгы Вилһелм Кейтел, Лүфваффе вәкиле генерал-полковник Штумпф һәм кригсмарине вәкиле адмирал фон Фридебург имзалаган, Бөекбритания ягыннан Артур Теддер, ССРБ ягыннан маршал Жуков Алмания капитуляциясен кабул иткән.

Капитуляцияне кабул итеп, ССРБ Алмания белән солых килешүен имзаламаган, формаль рәвештә сугыш халәтендә калган, тик 1955 елның 25 гыйнварында ССРБ Югары Шурасы Алмания белән сугыш халәтен туктау турында әмер кабул иткән, ләкин 1945 ел 9 маенда Бөек Ватан сугышы тәмамланган дип санала.

## Алдан килешүләр

Гомуми капитуляция алдыннан Өченче рейхның кайбер гаскәрләре өлешчә капитуляцияләр имзалаган.
*1945 ел 29 апреле - Италиядә "С" гаскәрләр төркеме капитуляциясе турында  Казертада генерал-полковник Фитинһоф-Шеел имзалаган
*1945 ел 2 мае - Берлин гарнизоны капитуляциясе турында Һелмут Вейдлинг Кызыл Гаскәр белән имзалаган
*1945 ел 4 мае - Һолландия, Даниядә алман гаскәрләре капитуляциясе турында алман адмиралы Һанс Фридебург Бернард Монтгомери белән имзалаган.

## Сылтамалар

* Оригинальный текст Акта о безоговорочной капитуляции Германии от 7 мая 1945 года.
* Капитуляция — Столетие.RU
; Видео
* Подписание капитуляции в Реймсе
* Подписание капитуляции в Карлсхорсте

Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:Җиңү көне
Төркем:1945 ел
Ашкайнату

**Аш сеңдерү** — ашалган ашамлыкны ваклаудан, химик таркатудан һәм кеше организмы өчен яраклы итүдән торган катлаулы физиологик процесс; организмга иңгән катлаулы азык матдәләренең гади химик кушылмаларга таркалып үзләштерелү процессы.

Аш сеңдерү барышында азык макромолекулалары ваграк молекулаларга, ягъни азык биополимерлар мономерларга әверелә. Бу процесс ферментлар катнашлыгында башкарыла. Эшкәртелгән азык эчәклек тышчасы аша организмның тарату системсына (кан һәм лимфага) эләгә. Шулай итеп, аш сеңдерү азыкны эшкәртү һәм азыкны үзләштерүдән тора.

## Аш сеңдерү ысуллары

* **күзәнәк тышында аш сеңдерү** архейлар, гөмбәләр, бөҗәк белән тукланучы үсемлекләр өчен хас. Аш сеңдерүче ферментлар күзәнәкнең тышына бүлеп чыгарыла. Аш эшкәртү күзәнәкнең тышында башкарыла. Аксым-транспортерлар ярдәмендә мономерлар күзәнәк эченә ташыла.
* **күзәнәк эчендә аш сеңдерү** — аш сеңдерүче махсус матдәләр (ферментлар) белән эшкәртелә.
* аш кайнату трактына — күп күзәнәкле хайваннарга хас, аш сеңдерү аш кайнату трактында (үңәч, ашказаны, нечкә һәм юан эчәк) башкарыла.
* **аш кайнату тракты тышында** — аш сеңдерү согын корбанның тәненә иңдереп (үрмәкүч) эшкәртелгән азыкны суырып алучы хайваннарда.

## Хайваннарда аш сеңдерү
Күпчелек хайваннарда аш сеңдерү аш кайнату трактына һәм күзәнәк эчендә башкарыла. Тик көпшәклеләрдә (губки) генә аш сеңдерү күзәнәк эчендә башкарыла.

Бөҗәкләр, нематодалар һәм умырткалыларда аш кайнату трактында (өстәмә буларак аш кайнату тракты тышында) башкарыла.
Буынтыкаяклылар катлаулырак аш сеңдерү системасына ия. Аш сеңдерү бизен бавыр барлыкка килгән.

Умырткалыларның аш сеңдерү системасы авыз тишегеннән башлана. Ерткыч хайваннарның авыз куышлыгында корбанын тотып алуга һәм үтерү өчен яраклашкан төрле әйләнмәләре булган яңаклары бар. Шулай ук үлән ашаучы хайваннарның авызы азыкны өзеп алуга, башка нәмәләрне ашаучыларның — азыкны ваклауга, орлык яки бөҗәк ашаучы кошларның — чукып алуга, ерткыч кошларның — өзгәләргә, су кошларының һәм кит сыманнарның — сөзеп алугаяраклашкан.

Кешенең аш сеңдерү процессы: авыз куышлыгыннан соң йоткылык, үңәч, ашказаны, нечкә эчәк, бавыр һәм ашказаны асты бизе, юан эчәк, арткы юл.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Биология. Хайваннар: гомуми белем бирү учреждениеләре өчен дәреслек/ В. В. Латюшин, В. А. Шапкин. ISBN 978-5-295-05368-9

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Ашкайнату
Төркем:Физиология
Алексей Попов (1892)

**Алексей Попов** (,  — , ) — Рәсәй режиссеры, актер, театр теоретиге, СССР халык артисы (1948), сәнгать белеме докторы. 1921 елдан сәхнәдә. Вахтангов ис. театрда, Инкыйлаб театырнда һәм башка театрларында эшләгән; 1935-1958 елларда Совет гаскәре үзәк академия театры баш режиссеры. Өч мәртәбә (1943, 1950, 1951) СССР дәүләт премиясе лауреаты.
Әлмирә Янбухтина

**Әлмирә Янбухтина** (,  ) — Россия сәнгать белгече, сәнгать белеме докторы (2001), профессор (2001), БР һәм РФ атказанган сәнгать эшлеклесе, Халыкара музыка һәм тел белгечләре җәмгыяте әгъзасы. Фәнни хезмәтләре музыкаль шигърилеккә һәм семантикага, музыкаль тестын аңлатып бирү проблемнарына, инновацон педагогикага багышланган.

Татар морзалары Янбухтиннар нәселеннән. Балачагы Бүздәк районы, Каран авылында уза. Атасы сугышка хәтле ук вафат була. Әнисе белән Черниковка бистәсенә күчә.

1960-65 елларда И.Е. Репин исемендәге сәнгать институтына укый.

Уфа нефть институтында, соңгы вакытларда УГАЭСта студентлар укыта.

## Чыганаклар
* К юбилею А.Г. Янбухтиной. Пути и поиски историка искусства
* Уфада татар сәнгать белгеченең китабы басылып чыкты

Төркем:Сәнгать фәннәре докторлары
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Россиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татар галимнәре
Александр Якупов

**'

**Александр Якупов''' (, ) — ССРБ һәм Рәсәй дирижёры, педагог, профессор. Рәсәй дәүләт махсуслаштырылган сәнгатьләр академиясе директоры. РФ атаказанган сәнгать эшлеклесе (1993), сәнгать белеме докторы (1995).
## Искәрмәләр
Анатолий Адо

**Анатолий Адо** (,  — , ) — Рәсәй тарихчысы, тарих фәннәре докторы. Франциянең яңа тарихы буенча белгеч. С 1970 елдан Мәскәү дәүләт университеты профессоры. Франция архивларындагы документлар нигезендә 18 гасыр азагында Франция инкыйлабы дәверендәге керәстиян күтәрелешләренең гомуми күренешен биргән, керәстияннәрне инкыйлабның этәргеч көче итеп күрсәткән.
Айтуган Акманов

**Айтуган Акманов** (, ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (2002), профессор, Башкортстан ФА мөхбир әгъзасы (2009), БДУның Ватан тарихы кафедрасы мөдире. Фәнни тикшеренүләре башкортларның җир биләү һәм җирне файдалану, XVI гасыр уртасы — XX гасыр башында Рәсәй Хөкүмәтенең Башкортстандагы җир сәясәте проблемнарына багышланган. 70 тән артык фәнни хезмәт авторы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Ирек Акманов

**Ирек Акманов** (,  ― 2026 елның 22 марты, РФ, БР, Уфа) — тарихчы, тарих фәннәре докторы  (1981), профессор (1985). 1962 елдан БДУда: 1981-1986 елларда тарих факультеты деканы, 1982-2005 елларда Ватан тарихы кафедрасы мөдире. Фәнни тикшеренеүләре XVI-XVIII гасырдагы Башкортстанның сәяси һәм социаль-икүтисади үсеше проблемнарына, башкорт күтәрелешләре тарихына багышланган. 300 гә якын фәнни хезмәт авторы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Алекс Баттлер

**Алекс Баттлер (Бәттлер)** (Олег Арин, тугач бирелгән исеме Рәфикъ Шаһиәгъзам улы Галиев, , ) — СССР һәм Канаданың марксизм юнәлешле галиме, публицист. Төп фәнни кызыксыну өлкәләре - тарих, халыкара мөнәсәбәтләр, сәясәт белеме, икътисад, , фәлсәфә, табигать фәннәре. 440 ка якын фәнни һәм публицистик хезмәт авторы.
Людмила Шәймөхәммәтова

**Людмила Шәймөхәммәтова** (, ) — совет һәм Рәсәй музыка белгече, музыкал педагог, сәнгать белеме докторы (2001), профессор (2001), РФ (2007) һәм Башкортстанның (2001) атказанган сәнгать эшлеклесе. 350 дән артык фәнни хезмәт авторы, шулар арасында музыкаль мәктәпләр, укуханәләр һәм ЮУЙлары өчен дәреслекләр һәм уку әсбаплары.
Юрий Афанасьев

**Юрий Афанасьев** (,  — , ) — Россия дәүләт эшлеклесе; тарихчы, тарих фәннәре докторы, профессор (төп хезмәтләр Көнбатыш Европа тарихы буенча). Мәскәү тарих-архив институты ректоры (1986-1991), Россия дәүләт һуманитар университеты ректоры (1991-2003). 1990-1992 елларда «Демократик Россия» хәрәкәте рәистәше.
## Искәрмәләр
Георгий Афанасьев

**Георгий Афанасьев** (,  — , ) — тарихчы, педагог, тарих фәннәре докторы, журналист, җәмгыять эшлеклесе һәм дипломат. Төп фәнни кызыксыну өлкәләре - Борныгы Мисыр тарихы, славяннар һәм Рәсәй империясе тарихы, урта гасырлар һәм яңа вакыт тарихы, рус әдәбияты, сәяси икътисад. РИ банкының Киев кантуры идарәчесе (1896-1918), Украина тышкы эшләр министры (1918).
## Искәрмәләр
Риф Әюпов

**Риф Әюпов** (, ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (1995), профессор (1995), РФ Хәрби фәннәр академиясе хакыйкый әгъзасы, БАССР атказанган фән эшлеклесе (1982). Фәнни тикшеренүләре Башкортстанның Бөек Ватан сугышы елларындагы тарихына багышланган. 70 тән артык фәнни хезмәт авторы.
Йортлаштыру

**Йортлаштыру, кулга ияләштерү**, **доместикация **( — *"өйгә ияләшкән"*) — озын берничә буын дәверендә, кеше тарафыннан кыргый формадан генетик изоләцияда тотып ясалма сайлауга дучар ителгән, кыргый хайваннарның һәм үсемлекләрнең үзгәрү процессы.

## Йортлаштыру тарихы

Һуннар вакытында аулап алынган хайваннарны бәйләп яки кәртәлә асраганнар. Бөтен хайваннар да кулга иялешеп китә алмаган.

Төрле халыклар үзләре яшәгән өлкәдәге хайваннарны йортлаштырылган — антилопалар, торналарны, ләкләкләрне, кара еланнарны, һәм хәтта крокодилларны. Галимнәр борынгы кешеләре мегатерийны һәм мәгарә аюын да йортлаштырылган дип исәпли. Ә Гасдрубал Барка Б. Э.К .III гасыр азагында римлылар белән сугышта хәрби филләрне файдаланган. Төрле вакытны төрле урыннарда җәнлекләрдән сарык, үгез, марал, антилопа, төлке, чәшке, кеш, нартия; кошлардан — бытбылдык, фазан, тәвә кошы; балыклардан — толстолобик, амур, бөҗәкләрдән — төклетура, чебеннәр. Чебеннәрне ияләштерү башкарылды һәм бүгенге көндә дә дәвам итә. Бу эш фермаларда тиресне утильләштерү өчен башкарыла.

Кулга ияләшкән хайваннар барлыкка килүе кешенең үзенең тормышын тулысынча үзгәртә. Йорт хайваннары булуы кешене ачлыктан коткара. Этләр сунарда ярдәм итә, хәвеф барлыгын искәртә.

Кулга ияләштерү озак процесс. Төньяк боланнарын һәм этләрне Б. Э.К 18 мең ел элек кулга ияләштерелгән дигән фараз бар. Сарыклар 18 мең ел элек; кәҗәләр һәм чучкалар 6,5 мең ел элегерәк; сыерлар 5 мең ел элек; ефәк корты — 4,5 мең ел элек кулга ияләштерелгән.

Аерым бер төр хайваннар Җир шарының билгеле бер районында башкарылган. Мәсәлән: атлар — Евразия далаларында, тавыклар — Һинд далаларында, цесарка — Африкада, күркәләр — Америкада, өйрәкләр һәм ефәк корты — Кытай, күгәрченнәр, Нил казлары һәм мәче Мисырда башкарылган дип исәпләнә. Чучка, куян һәм кәҗәләр берничә урында йортлаштырылган дип исәпләнә.

Йортлаштырылган хайваннарны артан үстерү һәм үрчетү кеше өчен кирәк булган төрле билгелерне сайлап алу (селекция) ысулы белән яңа токымнар чыгару күз уңында тотыла.

Кошларны йортлаштыру йомырка алучанлыгын һәм тиз үтүчәнлеген өчен башкарылган. Кыргый казларның массасы 5-6 кг булса, ит өчен үстерелгәннәрне 12 кг га җитә. Кыргый үрдәк, тавык, бүдәнә елына 6-19 йомырка салса, йортлаштырылганнары 300-400 йомырка салган. Сарыкларны йортлаштыру берничә юнәлештә барган: берәүләр санын арттыру, ит-май токымнарының тән массасын арттыру, йон һәм сөт чыгымын арттыру.

Сыер малының сөтлелек, тән авырлыгы, үсемлек таләп ителгән. Сөт бирүче маллар елына 10-12 мең литр сөт бирә. Ит юнәлешендәге сыер авырлыга 1 кт артып китә.

Йорт хайваннары табигать шартларында ярдәмсез була. Әмма бу алар үз ата-бабалырыннан түбән дигәнне аңлатмый. Алар тик көндәлек тормышта яңа шартларына, кеше таләпләренә яраклашкан.

## Хайваннарны йортлаштыру хронологиясе

### Икенче дулкын

## Искәрмәләр

Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками с май 2013
Төркем:Йорт хайваннары
Төркем:Терлекчелек
Төркем:Тарих булмаган чор
Аддикция

**Аддикация** ( — *бәйлелек, зарарлы гадәт*), киң мәгънәле, — билгеле бер даирәдә кешегә йогынты ясый торган бәйләнчек таләп. Атама еш кына, даруга бәйлелек, наркомания кебек күренешләр өчен кулланыла, хәзерге көндә химик булмаган бәйлелек өчен дә кулланыла, мәсәлән интернетка бәйлелек, компьютер уеннарына бәйлелек, шопоголизм, артык ашау, фанатизм һәм башкалар.

Үз ихтыярыннан тыш, шәхес өчен ят һәм җиңел генә котыла алмаслык гадәтләрне үзләштерү, шәхес бу гадәтнең начар икәнлегенә төшенә һәм хәтта аларга каршы бәхетсез көрәшә дә.

## Атама тарихы
Иң беренче бу, дару препараты куллану белән бәйле, фармакология термины булган. Даруны (легаль яки легаль булмаган наркотикны) кинәт туктату синдромы булмасын өчен тиешле күләмдә кабул итү, шуңа бәйле үз-үзеңне тоту бәйлелегенә китерә.
Гомуми алганда, аддикация шартлы рәвештә физик бәйлелек синдромына һәм психологик үз-үзеңне тоту синдромына бүленә.

Психологиядә үз-үзеңне тоту аддикциясе, шәхес аңының билгеле бер эшмәкәрлеккә бәйле торышы, бу бәйлелекне үзе җиңеп чыга алмау хәле дип билгеләнә.

## Искәрмәләр
Сенсорлы система

**Сенсорлы система** — нерв системасы өлеше, ул тышкы һәм эчке мохиттан билгеле бер сигналларны (*сенсор стимулларын*) үзләштерү өчен җаваплы.

Сенсор системасы рецептлардан, үткәргеч нейрон юлларыннан һәм баш миеннән алынган мәгълүматларны үзләштерү өчен җаваплы бүлекләреннән тора. Иң билгеле сенсор системалары: күрү, ишетү, сизү, тәм сизү һәм ис сизү. Сенсорлы система белән температура, тәм, тавыш яки басым кебек физик халәтләрне билгеләп була .

Анализаторларны да сенсор системалары дип атап була. "Анализатор" төшенчәсен кулланышка Рәсәй физиологы И. П. Павлов керткән. Анализаторлар (сенсор системалары) — тышкы һәм эчке мохиттан иңгән мәгълүматны үзләштерә, тапшыра һәм анализлый торган сыйфатлар тупламасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Нерв системасы
Тәмәке (чимал)

**Тәмәке** () — гади тәмәке (*<span lang="la">Nicotiana tabacum</span>*) һәм тилебәрән төркеменә караган тәмәке төрләренең (*<span lang="la">Nicotiana</span>*) киптерелгән яфраклары. Наркотик матдә буларак кулланыла. Ул тарту, чәйнәү, иснәү бәйлелегенә китерә. Тәэсир итүче өлеше - алкалоид никотин.

## Тарихы
XVI гасырга чаклы тәмәке тик Төньяк һәм Көньяк Америкада гына үсә. 1556 елда Андре Теве аның орлыгын Бразилиядән Франциягә алып килеп чәчә. 1560 елда тәмәке испан короле Филипп II сараенда бизәүче үсемлек буларак кулланыла. Португалиядәге француз илчесе Жан Ильман Нико Испаниядән Парижга исни торган тәмәке алып кайта һәм бу бик тиз модага керә. Тәмәке тарту 1565 елда соң инглизлардан тарала башлый. 150 ел эчендә тәмәке Евразия буйлап таралып, Африкага килеп җитә.

1600 елда Испаниядәге Америка колонияләрендә тәмәке плантацияләре күренә башлый. 1612 елда Джон Ролф Англия колониясе Джеймстаунда (Виргиния) тәүге уңыш җыя һәм ул тәмәкене виргин атамасы белән йөртә башлыйлар. 10 елдан соң тәмәке төп экспортка әйләнә, аны хәтта сәүдәдә алыш-биреш өчен кулланалар.

Хәзерге вакытта тәмәке күп илләрдә үстерелә. Кайбер тәмәке төрләренең киптерелгән яфраклары тарту өчен кулланыла.

Тәмәкенең кешеләргә зарарлы булуы һәркемгә билгеле. Сигаретлар һәм папирослар ясала торган тәмәке яфрагында никотин агуы бар. Ул йөрәкне, баш миен, үпкәләрне агулый. Шуңа күрә дә тәмәке тартучылар мондый зарарлы гадәте булмаганнарга караганда күбрәк авырыйлар. Мәсәлән, бронхит һәм сулыш юлларының башка авырулары аларда 15 тапкыр ешрак табыла.

Тәмәке тарту тагын да куркынычрак авыру — яман шеш авыруына китерә. Бугаз яман шеше, үпкә, ашказаны, бавыр яман шешләре тәмәке тартучыларда бик еш күзәтелә.

Әлбәттә, тәмәке тартучыларның барысы да андый куркыныч авырулар белән чирләми, ләкин тәмәке тарту аркасында бөтенесенең дә сәламәтлеге какшый.

Тәмәкенең мәкерле үзлеге бар: организм никотинга күнегә, аннары кешеләрнең күбесе аңардан башка түзеп тора алмый. Кешенең бик нык тартасы килә. Бу хис — сусау яки тамак ачу кебек. Шуңа күрә дә тартуны ташлау кайчагында бик, бик тә кыен була. Иң яхшысы — беркайчан да тәмәке тарта башламау.

## Тәмәке үстерү

## Искәрмәләр

Төркем:Фармакология
Төркем:Химик матдәләр
Төркем:Материаллар
Борын

**Борын** — кеше һәм хайван йөзендәге  тын алуда, ис сизүдә катнашкан өлеше.

Кошларның тын юлы томшыгында, борын өстендә урнашкан.

## Хайваннарның борыны
Амфибия һәм ике төрле тын алучыларның тын юлы бер төрлерәк булса да, һәр кайсысының үзенчәлеге бар.

Сөйрәлүче хайваннарның борын куышлыгы күпкә зуррак. Мәсәлән, крокодилның томшыгы озын, бу аңа яртылаш су астында тын алырга мөмкинлек бирә.

Кошларның томшык төзелеше хайваннарның борынына охшаш, әмма ис сизү куышлыгы күпкә кечерәк һәм начар үскән.

Имезүче хайваннарның борын куышлыгы нык зур, гадәттә башның яртысын били. Шулай да аларның кайсы берләренең ис тою сәләте түбән.

## Кешенең борыны

Йөздәге борынның төбе, сырты, очы, яфраклары була. Ул борын сөягеннән, кимерчәкләрдән төзелгән.

Борын куышлыгының анатомиясе бик катлаулы. Аның дүрт бүлемен билгелиләр: чикәләре (*латераль*), эчке (*медаль*), өске һәм аскы.

## Антропологияда борынның әһәмияте
Борынның күләме һәм формасы антропологиядә кешенең нинди расага каравы, яшен, җенесен, шәхсилеген билгеләүче мөһим күрсәткеч булып тора.

### Борын билгесе
Расаны борынның күләме (*озынлыгы һәм киңлеге*) генә түгел, аларның бер-берсенә карата процент нисбәте күрсәтә.

Борын билгесе (*озынлыгының киңлегенә карата процент нисбәте*) төркемнәр буенча 60’тан 110’га кадәр җитә, шәхси очракта ул тагын да киңрәк. Борын күрсәткече өчен түбәндәге рубрикация алынган:
* лепториния — 69,9 (*тар калку борын*);
* мезориния — 70,0-84,9 (*урта*);
* хамэриния — 85,0-99,9 (*тәбәнәк киң*);
* гиперхамэпиния — 100-дән югарырак.
Лепториния ешрак эскимосларда, аурупа төркемендә очрый. Киң борыннар Африка пигмейларында, негр һәм малайзиялеләргә хас. Хатын-кызларның борыннары ирләрнекенә караганда бәләкәй, әмма киңрәк була.

### Борынның яраклашуы һәм аның бурычлары
Антропологик әдәбияттә борынның климатка бәйлелеге билгеләнә: лепториния төре салкын һәм коры һава шартларында, хэамэриния — эссе һәм дымлы климатта таралган.

Борын сөягенең кешенең йөзе төзелешендә нык калкып торуы аны башка приматлардан аерып, түбәндәге функцияләрне башкара:
* салкын һава агымы борын куышлыгында җылына, бу үз чиратында кешенең миен һәм тамак төбен саклый;
* фильтр ролен үти — тузан, микробларны борындагы лайлалы тышча һәм төкләр туктата;
* тавыш резонаторы булып тора — тавышның үзенчәлекле тембры, чагулыгы борынга бәйле;
* барлык хайваннар өчен гомуми үзенчәлек — исне сизү.
Әдәби әсәрләр, музыка һәм кино:
* Н.В. Гоголь «Нос» (шулай ук: Нос (фильм)).
* Рюноскэ Акутагава «Нос».
* М. Бахтин. Карнавалны образы носа  // М., 1990.
* Г. Кабаков. Нос  // Славянские древности. К. 3. М., 2004.
* Дмитрий Дмитриевич Шостакович — опера Нос.
* Эдмон Ростан — Сирано де Бержерак.
* А. Н. Толстой — «Золотой ключик, или Приключения Буратино».

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*Хомутов-А. Е.* Антропология. — Ростов н/Д: Феникс, 2004. ISBN 5-222-05286-9

## Сылтамалар

* 
* 
* Эстетический анализ пропорции наружного носа<br> 

## Шулай ук карагыз

* Оториноларингология
* Ринопластика
* Конхотомия
* Хобот

Төркем:Антропология
Мәгафүр Хисмәтуллин урамы

**Мәгафүр Хисмәтуллин урамы** ( ,  ) — Уфаның Киров районында урнашкан урам. Урам 2008 елда танылган башкорт опера җырчысы Мәгафүр Хисмәтуллин хөрмәтенә аталган .

## Урнашу
Мәгафүр Хисмәтуллин урамы Уфаның Киров районы территориясе буенча көньяк-көнбатыштан төньяк-көнчыгышка үтә. Урам Коммунистическая урамы киселешеннән башлана, Шәһит Ходайбирдин урамы киселешендә тәмамлана. Озынлык-100 метр.

Элек урам Балалар тыкрыгы исемен йөрткән. Урамда ике 5 катлы йортлар урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа урамнары
Көзге матдәсе

**Көзге матдәсе** яки **шәүлә матдәсе**, **Алиса матдәсе** - фараз ителүче көзге кисәкчекләреннән торган матдәнең төре. Кара матдәнең кисәкчекләренә бер ихтимал намзәт.

Элегрәк күп күренекле галимнәр кара матдә суперсимметрияле кисәкчекләрдән торган дип фараз иткәннәр, ләкин 2011-2017 елларда Зур адрон коллайдерында суперсимметрияле кисәкчеләрне тапмаганга күрә, күп галимнәр нәкъ көзге кисәкчеләренә өмет баглый башлаган.

Галәмдә гади күренмә матдә нибары 4-5%, кара матдә якынча 26%, кара энергия 68% тәшкил итә. Кара матдә тормышыбызда зур роль уйный, чөнки кара матдә булмаганда, галактикалар, йолдызлар, планеталар хасил булмаган һәм Кояш, Җир, тереклек барлыкка килмәгән иде, чөнки гади матдә (плазма дәверендә) электромагнит этәрү көче сәбәпле үзе галактикага туплана алмый, ә кара матдә электромагнит кырына битараф, тик гравитацион кыр белән тәэсир итә.

Заманча теория буенча баштарак кара матдә гравитация сәбәпле беришсезлеккә тупланган, ә соңрак гравитацион кыр ярдәмендә гади матдәне үзенә тартып, тупланырга мәҗбүр иткән, шулай итеп, галактикалар, йолдызлар, планеталар һ.б. хасил булган.

## Тасвир

Көзгедә чагылу симметриясе яки җөплелек электромагнит, гравитацион һәм көчле тәэсир итешүләрендә үтәлә, ләкин зәгыйфь тәэсир итешүдә бозыла.

Тәҗрибә буенча нейтрон таркалышында хасил булган электрон һәм нейтрино тик **сул** әйләнүгә (спиральлеккә) ия, ә уң спиральлекле нейтрино бөтенләй табылмаган.

Шулай ук тәҗрибәләр буенча микродәрәҗәдә гадәти тәэсир итешү күзәтелми, һәр тәэсиргә каршы тәэсир табылмаган.

Әлеге феноменны аңлатсын өчен Австралия галимнәре Фута һәм Митра көзге кисәкчекләре булуын фараз иткәннәр. Бу фараз буенча "һәр гади кисәкчекнең көзге иптәше бар".

CPT-теорема буенча Галәмнең көзге күренеше - импульслар, урнашу урыннары уйланма яссылыкта чагылганда (җөплелек инверсиясе), бөтен матдә антиматдәдә алмаштырганда (коргы инверсиясе) һәм вакыт буенча борылганда - безнең Галәмгә тиң була.

СР үзгәртүе матдә антиматдәгә әверелдерә, ләкин СР симметриясе кайбер очракта бозыла, шуңа күрә **көзге матдәсе антиматдәгә тиң булмый**.

## Эзләү

Кайбер кометалар билгесез сәбәптән кайдадыр юкка чыккан, бу күренешне мөмкин аңлату - шул кометалар көзге матдәсеннән торгандыр.

Гади кисәкчекләр көзге кисәкчекләре белән туры итеп тәэсир итә алмый, без гади матдәдән торганга күрә көзге матдәсеннән торган дөньяны күрә алмыйбыз.

Әгәр көзге матдәсе чыннан да бар икән, калын дивар аша яктылык үтә ала, нәкъ әлеге тәҗрибә хәзер актив тикшерелә. Диварга төшүче кайбер фотоннар көзге фотоннарына әйләнә ала (парафотонга), парафотоннар гади матдә белән тәэсир итми инде һәм дивар аша узып бара, соңрак алар нормаль фотоннарга кире әйләнә ала һәм аларны күзәтеп була.

## Сылтамалар
* Зеркальный мир
* Л.Б. Окунь. Зеркальные частицы и зеркальная материя: 50 лет гипотез и поисков
* С.И. Блинников. Зеркальное вещество и другие модели для тёмной материи
* C. Троицкий. Зеркальная материя
* О. Максименко. Зеркальная материя — начало пути

Төркем:Астрофизика
Төркем:Космология
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Пингвекула

**Пингвекула**  (pinguicula; лат. pinguis май) - күз алмасы конъюнктивасының бер өлеше, сары төскә кереп, майсыман тукымага әйләнүе.
Пингвекула — гаять таралган, куркыныч булмаган, гадәттә ике яклы һәм симптомсыз чир.

## Билгеләре
Лимбның назаль яки темпораль өлешенә бульбар конъюнктивасында сарылы-аклы утырмалар (рәс. 8. 25а).
 
## Дәвалау
гадәттә таләп ителми, чөнки үсү бик әкрен яки юк. Кайвакыт пингвекула ялкынсына ала (пингвекулит — рәс.8. 25б), ул кыска курслы йомшак көчле стероидлы препаратлар билгеләүне таләп итә, мәсәлән флоурометалон.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Һомосексуальлек

**Һомосексуальлек** —  кешенең үзенең җенес яки гендер вәкилләренә җенси һәм/яки романтик тартылыш.
Һомосексуаль ирләрне гей, хатын-кызларны исә лесбиан дип атыйлар.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Бисексуальлек
* Пансексуальлек
* Асексуальлек
* Һетеросексуальлек
* ҺБТК
* Һомофобия

Төркем:ҺБТК
Птеригиум

**Птеригиум** (pterygium; гр. pterygion канатчык) — (канатсыман яры) фиброваскуляр субэпителиаль өчпочмак формасындагы дегенератив үзгәргән бульбар конъюнктиваның лимбтан мөгезкатлауга кереп үсүе. 
Птеригиумның башы алдында мөгезкатлау эпителиенда тимер утырмасын (Stocker сызыгын) күреп була. Ясалу симптомсыз, әмма кайвакыт ялкынсына ала. Йомшак контактлы линзалар кигән пациентларның симптомнар алданрак барлыкка килә ала, чөнки зуррак диаметрдагы линзалар күтәрелгән птеригиум башын турыдан-туры ярсыта ала. Птеригиум гадәттә эссе климатта яшәүче пациентларда үсеш ала һәм күзнең дәвамлы корылыгы һәм ультрамиләүшә йогынтысына җавап була ала.

## Гистология
Птеригиум субэпителиаль тамырлы стромадагы коллагенлы дегенератив үзгәрешләрдән гыйбарәт (рәс. 8. 26а).
## Клиник күренешләре
1 нче стадия — мөгезкатлауга 2 мм дан кимрәк таралу (рәс. 8. 26б). 

2 нче стадия — мөгезкатлауның 4 мм кадәр катнашы. Беренчел яки операциядән соң рецидив буларак була ала (рәс. 8. 26в). Птеригиум прекорнеаль яшь пәрдәсе белән бәйләнешкә кереп, астигматизм китереп чыгара ала.

3 нче стадия — мөгезкатлау һәм оптик зонаның 4 мм дан артык катнашы. Рецидив очрагында киң ясалу гөмбәзләргә таралучы өлешчә субконъюнктиваль фиброзга бәйле, ул үз чиратында, күзнең бераз хәрәкәте чикләнүенә китерә ала.

## Дәвалау
1.	 	**Медикаментоз** дәвалауга (симптоматика булганда) яшь алмаштыргычлары һәм ялкынсынуда стероидлар тамызу керә. Птеригиумның үсүен этәргеч итүче ультрамиләүшә йогынтысын киметү өчен пациентка кояштан саклагыч күзлекләр кияргә кирәк.

2.	 	**Хирургия** 2 һәм 3 стадияләрдә күрсәтелә. Гади резекция югары рецидив куркынычлыгы белән бәйле, алар беренчел ясалмаларга караганда тагын да көчлерәк була ала. Рецидивларны булдырмауга юнәлгән күп техник алымнар билгеле. Хәзерге вакытта птеригиум кисеп алып һәм кимчелекне конъюнктиваль аутотрансплантат яки амниотик пәрдә белән каплау киң таралышны алды. Рецидив куркынычлыгын минимумга җиткерү өчен өстәмә дәвалау сыйфатында митомицин С һәм В-нурланыш куллансаң була. Ләкин бу алымнар соңлаган күз агы некрозы белән катлаулана ала.  Кайвакыт тирән таралган ясалмаларда периферик ламелляр кератопластика таләп ителә.
## Дифференциаль диагностика
1.	 	**Псевдоптеригиумны** конюнктива җыерчыгы һәм периферик мөгезкатлау җәрәһәте яки аның юкарган периферик өлкәсе арасындагы оешканлыгы китереп чыгара. Бу ялгану очы өлкәсе белән генә беркетелә. Чын птеригиум астагы төзелешләр белән барлык озынлыгы буенча ялганган.

2.	 	**Конъюнктиваль интраэпителиаль неоплазия** (кара. алга).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Маркус-Гунн синдромы

**Маркус-Гунн синдромы** (синкинетик пальпебромандибуляр  феномен) - кабакларның аномаль хәрәкәте.

Күп очракта бер яклы була. Бу синдромны якынча тумыштагы птозның 5% очрагында ачыклыйлар. Чирнең этиологиясе билгеле булмаса да, кабак леваторының аскы казналык нервы тармагы (өч тармаклы нерв тармагы) белән патологик иннервациясе булуы дип саныйлар.
## Билгеләре
Ипсилатераль канатсыман мускулны чәйнәгәндә, суырганда, авыз ачканда яки казналыкны птозның каршы ягына читләштереп ярсытканда түбәнәйгән кабакның ретракциясе. 
Сирәгрәк ретракциягә казналыкны чыгару, елмаю, йоту һәм тешләрне кысу китерә ала.
Бу феномен яшь белән үзгәрми, әмма пациентлар аны яшерә ала.
## Дәвалау
**Оператив** дәвалау пальпебромандибуляр феномен яки птоз шактый функциональ яки косметик проблеманы китергәндә күрсәтелә.

**Хирургик** дәвалауда түбәндәге ысуллар кулланалар, әмма нәтиҗәләр гел канәгатьләндерерлек булмый.

1.	 	**Леваторның бер яклы резекциясен** леваторның 5 мм һәм күбрәк хәрәкәтчәнлеге очрагында кулланалар.

2.	 	**Бер яклы аеру** һәм кашка ипсилатераль тагып кую белән леваторның өлешчә резекциясен (маңгай мускулына) авыррак очракларда кулланалар.

3.	 	**Ике яклы аеру** һәм кашка ике яклы тагып кую белән леваторның өлешчә резекциясен симметриялелек булсын өчен кулланалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Төркем:Синдромнар
Габдулла Тукай проспекты (Әлмәт)

**Габдулла Тукай проспекты** () — Татарстанның Әлмәт шәһәрендәге урам. 
Бөек татар шагыйре Габдулла Тукай (*[[1886 ел|1886]]-[[1913 ел|1913]]*) хөрмәтенә аталган.

## Урамның географиясе
Шәһәрне көньяктан төньякка кисеп үтә. Шевченко урамы белән киселештән башлана. Лермонтов урамы, Хезмәт урамы, Киров урамы, Тимирязев урамы, Клара Цеткин урамы, Ленин урамы, Белоглазов урамы, Девон урамы, Чернышевский урамы белән кисешә. Совет урамы белән киселештә тәмамлана.

## Тарих
XX гасырның 90нчы елларына кадәр урам алман фәлсәфәчесе Карл Маркс исемен йөрткән.

## Игътибарга лаек объектлар
* Комсомол паркы
* Әлмәт дәүләт нефть институты

## Сылтамалар
*  Урам панорамасы
*   Тукай проспекты турында «Укучының мәдәни көндәлеге» порталында 

## Искәрмәләр


Төркем:Әлмәт урамнары
Төркем:Габдулла Тукай хөрмәтенә аталган объектлар
Агыйдел аша күпер

**Агыйдел аша күпер** (, ) — Уфа шәһәрендә Агыйдел елгасы аша автомобиль һәм җәяүлеләр күпере.

Тарихтан Ырынбур юнәлеше Уфа өчен төп транспорт юнәлеше булуы билгеле. Уфада Агыйдел аша беренче күпер агачтан 1795 елда корылган .

1924 елда (*плашкоут кулланып*) яңа күпер корылган.

1956 елда Е. С. Уланов проекты буенча 670 м озынлыктагы күпер корылган.

1993 елда бүгенге 690 м озынлыктагы күпер корылган.

2017 елда реконструкция башланды. Иске күпернең кайбер урында тимер конструкцияләр череде. Эшчеләр реконструкцияләү һәм әзерлек эшләрен тәмамлап, зур ярыкларны ямап, 12 июньдә билгеләнеп килгән Кала көненә кадәр күпер аша машиналар хәрәкәтен ачу планлаштырыла. Агыйдел аша күпер ремонты - вакытлыча чара. Анда капиталь төзелеш булырга тиеш, әле финанслау чыганаклары эзләнә.
## Искәрмәләр

Төркем:Уфа биналары һәм корылмалары
Кисәкчек спиральлеге

**Кисәкчек спиральлеге** - элементар кисәкчекнең сыйфатламасы, хәрәкәт юнәлешенә спинның проекциясе булып тора. Массасыз кисәкчекләр өчен лоренц-үзгәртүләренә карата инвариант.

* **Тискәре** яки **Сул** спиральлек - спин хәрәкәт юнәлешенә **каршы** юнәлгән
* **Уңай** яки **Уң** спиральлек -  спин хәрәкәт юнәлеше **буйлап** юнәлгән

Спиральлек болай билгеләнә:

: h = \frac

биредә **s** - спин, **p** - импульс һәм аларның скаляр тапкырчыгышы.

## Әдәбият

*Яворский Б. М. Справочник по физике для инженеров и студентов вузов. — М.: Оникс, 2007. — 1056 с.
*Румер Ю. Б., Фет А. И. Теория групп и квантованные поля. — М.: Либроком, 2010. — 248 с. — ISBN 978-5-397-01392-5.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Элементар кисәкчәләр физикасы
Габделхан Әхтәмҗан

**Габделхан Әхтәмҗан** (, ) — тарихчы, тарих фәнәре докторы (1974), профессор (1976), ССРБ ЭЭМ 1 нче дәрәҗә киңәшчесе (1983). 1958-1975 елларда МДХМИ укытыучысы, 1977-1998 елларда МДХМИ Европа һәм Америка илләре тарихы һәм сәяәсте кафедрасы мөдире. 1960-1962 елларда МДХМИ нәшрияты баш мөхәррире. Дипломатия, Россия-Алмания мөнәсәбәтләре тарихына караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Данилов мөселман зиратында җирләнгәннәр
Лев Бараг

**Лев Бараг** (,  — , ) — Совет һәм Россия фольклорчысы һәм әдәбият белгече. Тарих фәннәре докторы (1969), профессор (1970). БАССР әдәбият, сәнгать һәм башкару осталыгы өлкәсендәге иң яхшы әсәрләр һәм эшләр өчен бирелүче Салават Юлаев исемендәге премиясе лауреаты (1987). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1977). Белорус һәм башкорт фольклорын тикшерүгә зур өлеш керткән.

Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Алексей Башкиров (1885)

**Алексей Башкиров** (,  — , ) — антик чорын өйрәнүче, археолог, этнограф, Советлар Берлегендә палеосейсмологиягә нигез салучыларның берсе. Борынгы тарих, сәнгать белеме, архитектура өлкәләрендә белгеч. Тарих фәннәре докторы (1945), профессор.
Марат Зарипов

* Марат Зарипов (1956), музыкант (*скирпкә*), педагог. РФ атказанган артисты (2006). ТР халык артисты (1999).
* Марат Зарипов (1972), Татарстан Республикасының тарифлар буенча Дәүләт комитеты рәисе.
Рөстәм Нигъмәтуллин

**Рөстәм Нигъмәтуллин** яки *Рөстәм Камил улы Нигъмәтуллин* ( яки , 1969 елның 24 июне, Кыргыз ССР, Фрунзе) – Татарстанның дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, «Казан шәһәре» муниципаль берәмлеге башлыгының  (мэр) беренче урынбасары (*[[2015 ел|2015]]-[[2017 ел|2017]]*), Татарстан Республикасы премьер-министрының беренче урынбасары (*[[2017 ел]]ның [[11 май|11 маеннан]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1969 елның 24 июнендә Кыргыз ССР башкаласы Фрунзе (*[[1991 ел]]дан [[Бишкәк]]*) шәһәрендә туган.
«*Радиоэлектрон корылмалар*» белгечлеге буенча А.Н. Туполев исемендәге Казан авиация институтын (*[[1994 ел|1994]]*), В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының юридик факультетын (*[[1999 ел|1999]]*) тәмамлаган. 1987-1989 елларда Совет Армиясендә хәрби хезмәттә.

## Хезмәт юлы
1994 елдан «Казан» милли-мәдәни үзәгендә пропаганданың техник чаралары инженеры.

1995-1997 елларда Казан шәһәре администрациясе башлыгының референты.

1997-2002 елларда Казан шәһәре администрациясе башлыгының ярдәмчесе.

2002-2004 елларда Казан шәһәре администрациясе башлыгының җир һәм милек мәсьәләләре буенча урынбасары.

2004-2005 елларда Казан шәһәре администрациясе аппараты җитәкчесе.

2006-2015 елларда Казан шәһәре башкарма комитеты җитәкчесенең беренче (*икътисад, транспорт, җир һәм милек мәсьәләләре буенча*) урынбасары.

2015-2017 елларда «Казан шәһәре» муниципаль берәмлеге башлыгының (мэр) беренче урынбасары.

2017 елның 11 маеннан Татарстан Республикасы премьер-министрының беренче урынбасары.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* 2009 Дуслык ордены (РФ)
* 2013 «Мактауга лаеклы хезмәте өчен» медале  (ТР)

## Гаиләсе
Өйләнгән, ике баласы бар.

Милке һәм керемнәр декларациясе турында: 1, 2, 3.

## Сылтамалар
*    Р.К. Нигъмәтуллин «Рәсми Татарстан» порталында
*   Р.К. Нигъмәтуллин «Чикләрсез татарлар» порталында
*    Казан шәһәренең җирле үзидарәләре рәсми порталы 
*   Р.К. Нигъмәтуллин Viperson сайтында

## Искәрмәләр


Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Баулы аграр көллияте

**Баулы аграр көллияте**,  — Татарстанның Баулы шәһәрендә (*[[1950 ел]]дан [[шәһәр тибындагы бистә]], [[1997 ел]]дан шәһәр*) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. 
Гамәлгә куючы  (*[[2013 ел]]дан*) — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы.
## Тарих
1963 елда авыл хуҗалыгын механикалаштыру училищесы (**УМСХ**).
1965 елның 1 мартында 14нче санлы Биектау авыл хуҗалыгы училищесы Баулы эшчеләр бистәсенә күчерелә.
1967 елдан 14нче санлы Баулы авыл урта һөнәри-техник училищесы (**ССПТУ-14**).
1984 елдан 82нче санлы Баулы урта һөнәри-техник училищесы (**СПТУ-82**).
1997 елда 82нче санлы Баулы урта һөнәри-техник училищесы 82нче санлы һөнәри лицей (**ПЛ-82**) итеп үзгәртелә.
2009 елда ТР министрлар кабинеты карары белән 82нче санлы Баулы һөнәри лицее **Баулы аграр көллияте** итеп үзгәртелә.
## Белгечлекләр
Баулы аграр көллияте — авыл хуҗалыгы җитештерүе, нефть сәнәгате, төзелеш, сәүдә һ.б. хезмәт эшчәнлеге өлкәләре өчен кадрлар әзерли. Укучылар ике баскычлы әзерлек үтә: башлангыч һөнәри һәм урта һөнәри белем алу.
2017-2018 уку елына Баулы аграр көллиятенә ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **125** студент кабул ителә.
* Авыл хуҗалыгын механикалаштыру (*техник-механик, өлкән техник-механик*)
* Җәмәгать туклануы продукциясе технологиясе (*техник-технолог, өлкән технолог*)
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе тракторчы-машинисты (*слесарь, тракторчы-машинист, машина йөртүче*)
* Аш-су остасы, кондитер (*аш-су остасы, кондитер*)
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе электр корылмаларын ремонтлау һәм файдалану буенча электромонтер
* Эретеп ябыштыручы (*кул белән һәм өлешчә механикалаштырылган эретеп ябыштыру*)
## Шәхесләр
### Директорлар
* 1963-???? — ???
* ????-???? — Гөләндәм Әсгать кызы Камалиева  
* ????-2017 — Айнур Азат улы Гыймаев 
* 2017–2017 — Эльвира Рев кызы Фәррахова (в.б.)
* 2017– — Шафиков Венер Лотфуллович
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

Уку йорты ачылганнан бирле Татарстан, күрше Башкортстан, Ырынбур һ.б. өлкәләр өчен 15 меңнән артык белгеч әзерләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
## Сылтамалар

*  Уку йортының «Татарстан республикасы электрон мәгарифе» порталындагы бите
*  Көллиятнең Вконтактедагы төркеме
*  Я в рабочие пошел...«Элита» (журнал), 30.08.2015 
## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1963 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы юнәлешле урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Баулы
Яков Бергер

**Яков Бергер** (,  — , ) — СССР һәм Рәсәй галиме, Кытайны өйрәнүче. Тарих фәннәре докторы, география фәннәре нәмзәте. Мәскәү көнчыгышны өйрәнү университетын бетергән (1952). 1970-1980 елларда - РФА җәмгыять фәннәре буенча фәнни мәгълүмат институтында фәнни коммунизм бүлеге мөдире, 1966-1970 елларда һәм 2000 елдан - РФА Ерак Көнчыгыш институтында.
Евгений Бусыгин

**Евгений Бусыгин** (,  — , ) — совет һәм Рәсәй этнографы, КФУ профессоры, музыкант. Фәнни кызыксыну өлкәләре - Урта Иделнең рус традицион мәдәнияте, Урта Иделдәге этник процесслар, төбәкне өйрәнү, этнография һәм география тарихы. РСФСР атказанган мәдәният эшлеклесе (1984), Рус география җәмгыятенең шәрәфле әгъзасы. ТАССР (1972) һәм РФ (1997) атказанган фән эшлеклесе, КДУның атказанган профессоры.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Казан университетының этнография музее

Төркем:Этнографлар
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Рамил Вәлиев

**[[Рамил Вәлиев]]**:
* Рамил Вәлиев (1955) — галим.
* Рамил Вәлиев (1973) — спортчы (*[[футбол]]*).

Төркем:Шәхесләр
Руслан Васильевский

**Руслан Васильевский** (,  — , ) — Рәсәй тарихчысы, археолог һәм этнограф. Тарих фәннәре докторы (1974), профессор (1988). РФ атказанган фән эшлеклесе (1996). РФА Себер бүлегенең археология һәм этнография институты өлкән фәнни хезмәткәре, «Гуманитарные науки в Сибири» журналының баш мөхәррире.
Петр Денисов

**Петр Денисов** (,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы, профессор (1976). 1962-1967 елларда Чуаш дәүләт педагогика университетында, 1967-2010 елларда – Чуаш дәүләт университетында: 1973-1987 елларда ССРБ тарихы кафедрасы мөдире, 1990-2002 елларда – төбәк тарихы, археология һәм этнография тарихы кафедрасы мөдире, 1987-90 һәм 2002-2010 елларда – профессор. 120 дән артык фәнни хезмәт авторы.

Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Чуаш тарихчылары
Валентин Дитякин

**Валентин Дитякин** (,  — , ) — тарихчы, укытучы. Тарих фәннәре докторы. Коммунистик академия каршындагы марксист тарихчылар җәмгыятенең хакыйкый әгъзасы, ССРБ ҮБК каршындагы Көнчыгышны өйрәнү фәнни берлеге әгъзасы. 1918-1931 елларда Казан педагогика университетында: профессор, коллегия әгъзасы, проректор, бер үк вакытта (1918-1923) Казан политехника интситутында профессор, декан. 1923-1925 елларда - Казан шәһәр шурасы депутаты.
Глеб Бонч-Осмоловский

**Глеб Бонч-Осмоловский** (,  — , ) — рус совет антропологы һәм археологы (иртә палеолит буенча белгеч); этнограф (Кырым һәм Кавказ халыклары); геолог, тарих фәннәре докторы. Төп фәнни хезмәтләре палеологиягә, археология ысулиятенә карый; Кырым татарларына багышланган хезмәтләр да бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Вячеслав Белокреницкий

**Вячеслав Белокреницкий** (, ) — совет һәм Рәсәй Көнчгышны өйрәнүчесе, тарихчы һәм икътисадчы, дөнья сәясәте,  халыкара мөнәсәбәтләре, ислам радикализме буенча белгеч, РФА Көнчыгышны өйрәнү институты директоры урынбасары, РФА КӨИ Ерак һәм Якын Көнчгыш илләрен өйрәнү үзәге мөдире. 300 дән артык фәнни һәм фәнни-публицистик хезмәт авторы.