open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Танылган искебогадылылар исемлеге

* Ринат Гарипов, II, III дәрәҗә Дан ордены кавалеры
* Гыйльметдин Исламов, Кызыл Йолдыз ордены кавалеры
* Инсан Хөсәенов, ТРның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Бөек Ватан сугышында яу кырында башын салган яки хәбәрсез югалганнар исемлеге ("Хәтер китабы" буенча)

# Алексеев Федор Алексеевич
# Әминев Мулламөхәммәт
# Әминев Мөхәммәт Әмин улы
# Әмиров Галимҗан Әмир улы
# Әхмәтгәрәев Шакир Әхмәтгәрәй улы
# Әхмәтов Бикмөхәммәт Әхмәт улы
# Әхмәтов Хәбибулла Әхмәт улы
# Бәдертдинов Әкмәлетдин Бәдертдин улы
# Бәдертдинов Таҗи
# Бакиров Мәгъдәнур Бакир улы
# Барагулов Мәгъсүм 
# Галиев Гайнедҗан Хәким улы
# Галиев Имәнәй
# Галиев Мәгъдән улы
# Галимәрданов Мирфаяз Галимәрдан улы
# Галимов Гани Галим улы
# Галимов Кәшбиәсрар Галим улы
# Гардиханов Тимерхан Гардихан улы
# Гыйльванов Галимьян Гыйльван улы
# Гыйльманов Гыйльмегаян Гыйльман улы
# Григорьев Александр Константинович
# Гобәйдуллин Зөфәр
# Гомәров Давыд Гомәр улы
# Гомәров Мирзагаян Тимер улы
# Гомәров Мирзасалих Гомәр улы
# Гомәров Талип Гомәр улы
# Гомәров Фатыйх Гомәр улы
# Дәүләтов Яһүдә Дәүләтбай улы
# Зәкиев Габделхак Зәки улы
# Зәкиев Хак Зәки улы
# Закиров Габдулла Закир улы
# Җәлилов Минтимер Җәлил улы
# Җәлалетдинов Камай (Камал)
# Зарипов Гариф Зариф улы
# Зарипов Муса Зариф улы
# Зарипов (Закиров) Минтимер Мөхәммәтзакир улы
# Исмәгыйлев Мәкки Исмәгыйль улы
# Касыймов Гали Касыйм улы
# Козлов Федор Иванович 
# Мәрданов Нургали Шәйхемардан улы
# Мулләхмәтов Имам Мулләхмәт улы
# Мосабиров НУргаяз Мөхәммәди улы
# Мусин Кәшби Габделгалим улы
# Мөхәммәтдинов Нурлыгаян Мөхәммәтдин улы
# Мөхәммәтов Нурмый
# Мөхәммәдиев Хәйдәргали Мөхәммәди улы
# Мөхәммәдов Имам Мөхәммәт улы
# Нуришанов Тимергали Нуришан улы
# Разов Ногман Разый улы
# Сәлимов Абызгәрәй Солтан улы
# Салихов Габдерәшит Салих улы
# Салихов Миркасыйм Салих улы
# Салихов Хикмәтелгаян Мөхәммәт улы
# Салихҗанов Васих
# Сәүбәнов Минсалих Сәүбән улы
# Госманов Исмәгыйль Госман улы
# Госманов Камил Госман улы
# Госманов Мирзаһидан Госман улы
# Фәйрүзов Мәгъфүр Фәйрүз улы
# Фәрхетдинов Моталлип Фәрхетдин улы
# Хәертдинов Давыт Хәертдин улы
# Хәертдинов Фәхретдин Хәертдин улы
# Хаҗиев Вәлиәхмәт Хаҗи улы
# Хәйретдинов Әһлетдин Хәйретдин улы
# Хәмәдиев Галимәрдан Хәмәди улы
# Харрасов Заһит Харрас улы
# Харрасов Кәрим Х.
# Хафизов Низам Хафиз улы
# Хөббетдинов Мирхаҗиян Мирхаҗиян улы
# Хөҗҗәтов Салихҗан Хөҗҗәт улы
# Шаһгалиев Миргали Шаһгали улы
# Шаһгалиев Шәмсегали Шаһгали улы
# Шакиров Тимербай Шакир улы
# Йосыпов Ильяс
# Ялалов Камалетдин Ялал улы
# Җамалетдинов Кандел Җамалетдин улы
# Җамалетдинов Мирзанур Җамалетдин улы
# Яхин А.Х

## Чыганаклар
* Татарстан Республикасының Бөек Ватан сугышы виртуаль музее (https://tatfrontu.ru/tt/cards)
*"Бер "Тамыр"дан" китабы (Хозяйство "Тамыр": история и настоящее. Очерки) Авторы-составители: Гелюся Рауфовна Закирова, Лейсан Фаукатовна (15.10.2019)

Төркем:Шәхесләр:Актаныш районы
Төркем:Иске Богады авыл җирлеге
Найки теле

**Найки** яки **Көньяк-Көнчыгыш Колами** ул Һиндстанның Махараштра штатында кулланылган кабилә Үзәк Дравид теле. Диалектлары булып нәкъ Найки яки Чанда һәм Найкри тора. Сөйләшүчеләр саны 10 000 (1989), 1500 нәкъ Найки (2007)
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Фарис Харисов

**Фарис Фахраз улы Харисов** — Татарстанның дәүләт эшлеклесе, педагогика фәннәре докторы, доцент, Россия Мәгариф академиясенең әгъза-корреспонденты. Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министры (1997-2004). Татарстан Республикасының атказанган мәктәп укытучысы. «Здоровьесберегающее образование» журналының баш мөхәррире.

## Биография
Фарис Фахраз улы Харисов 1956 елның 3 гыйнварында Башкортстан АССР Яңавыл районының Яңавыл эшчеләр бистәсендә (1991 елдан шәһәр) дөньяга килә.

1963-1973 елларда Яңавыл шәһәренең 1 нче санлы мәктәбендә белем ала.

1979 елда татар, рус теле һәм әдәбияты укытучысы белгечлеге буенча Казан дәүләт педагогика институтын тәмамлый.

## Карьера
Хезмәт эшчәнлеген 1973 елда Башкортстанның Яңавыл районының Асаудыбаш сигезьеллык мәктәбенең физкультура укытучысы буларак башлый, анда Казан дәүләт педагогика институтына укырга кергәнче бер ел чамасы эшли.

Институтны тәмамлагач, 1979 елдан алып 1980 елга кадәр Татарстан АССР Саба районының Олы Шыңар урта мәктәбенең тарих укытучысы булып хезмәт итә.

1980 елдан 1987 елга кадәр Саба районында - Олы Нырты урта мәктәбе директоры урынбасары, аннары Үзәк урта мәктәбе директоры булып эшли.

1987 елдан 1991 елга кадәр - Казан шәһәренең 2 нче санлы урта мәктәбе директоры, 1991 елдан 1995 елга кадәр - Казанның 5 нче санлы татар гимназиясе директоры.

1995 елдан 1997 елга кадәр - Казан шәһәре Авиатөзелеш районы администрациясенең мәгариф бүлеге мөдире.

1997 – 2004 – Татарстан Республикасы мәгариф һәм фән министры.

2005 елда Мәскәүгә эшкә күчә, Мәскәү дәүләт ачык университеты проректоры булып бер ел чамасы хезмәт куя.

2006 елдан 2009 елга кадәр РФ Мәгариф һәм фән министрлыгының яңа төзелә торган Федераль мәгариф үсеше институты директоры.

## Бүләкләр, мактаулы исемнәр
* 2 дәрәҗә "Ватан алдындагы казанышлары өчен" медале;
* Татарстан Республикасының атказанган мәктәп укытучысы.

## Шәхси тормыш
Шәхси тормышы турында берни дә билгеле түгел диярлек.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Мәгариф министрлыгы сайтында 
# Ф.Харисов: «Была вера в то, что дети должны обучаться на родном языке…» — «Мәгариф» журналы

## Сылтамалар

* Харисов Фарис Фахразович
* http://viperson.ru/people/harisov-faris-fahrazovich

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Төркем:2 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Фәрит Хәнифов

**Фәрит Мөдәррис улы Хәнифов** ( яки , 1961 елның 7 марты, Яр Чаллы, Татарстан АССР, ССРБ) — Россия дәүләт эшлеклесе, Татарстан Республикасы Төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министры (2020), Татарстан Республикасы Транспорт һәм юл хуҗалыгы министры (2020 елдан).

## Биография
Фәрит Хәнифов 1961 елның 7 мартында Яр Чаллы шәһәрендә туа. 1983 елда Казан инженер-төзелеш институтын «Авыл хуҗалыгы төзелеше» белгечлеге буенча тәмамлый.

1983—1986 елларда — Яр Чаллы шәһәренең «Татколхозстрой» берләшмәсе көнчыгыш авыл төзелеш комбинатының Тукай районара күчмә механикалаштырылган колоннасы мастеры, прорабы. 1986 елдан Алабугада «Татколхозстрой» берләшмәсенең көнчыгыш авыл төзелеш комбинатының Алабуга күчмә механикалаштырылган колоннасының баш инженеры. 1990 елдан 1995 елга кадәр — «Лада» проект-төзелеш кооперативы рәисе. 1995 елдан — «Татгазспецремстрой» трестының Алабуга махсус ремонт-төзелеш идарәсе башлыгы, «Татгазстрой» ААҖнең «Алабугагазстрой» филиалы директоры.

1998 елда — Алабуга районы һәм Алабуга шәһәре администрациясе башлыгының беренче урынбасары. 1998 елда Алабуга районының Капиталь төзелеш идарәсе башлыгы итеп билгеләнә. 2000 елдан Алабуга районы һәм Алабуга шәһәре администрациясе башлыгының район һәм авыл хуҗалыгы буенча беренче урынбасары, 2005 елдан «Алабуга муниципаль районы» муниципаль берәмлеге башкарма комитетының беренче урынбасары.

2011 елдан Татарстан Республикасы Төзелеш, архитектуры һәм торак-коммуналь хуҗалык министрының беренче урынбасары. 2015 елда Татарстан Республикасы Президенты ярдәмчесе итеп билгеләнә.  2017 елдан 2020 елга кадәр — «Россиянең баш дәүләт экспертизасы» ФАУ Казан филиалы җитәкчесе.

2020 елның 25 гыйнварыннан 5 октябренә кадәр Татарстанның Төзелеш министры булып эшли. 2020 елның 5 октябрендә Фәрит Хәнифов Татарстан Республикасы Транспорт министрлыгы башлыгы итеп билгеләнә.

## Бүләкләр

* Татарстан Республикасының атказанган төзүчесе (2000 ел);
* Россия Федерациясе атказанган төзүчесе (2014);
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2005);
* «2006 елгы Бөтенроссия авыл хуҗалыгы исәбен алуны уздыруда күрсәткән хезмәтләре өчен» медале.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Министрлар
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Төркем:Чаллыда туганнар
Азәрбайҗан татарлары

**Азәрбайҗан татарлары** — Азәрбайҗан Республикасы территориясендә яшәүче милли азчылыкларның берсе. 2009 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, илдә 25 882 татар яшәгән, бу халыкның гомуми саныннан якынча 0,29% тәшкил иткән.

## Җәмәгать
Шәһәрләрдә татарлар хәзерге Азәрбайҗанда яшәүче башка халыклар кебек үк яшәү рәвешен алып бара. Әмма авыл җирендә Азәрбайҗан татарлары үзләренең борынгы гореф-гадәтләрен саклыйлар. Шул ук вакытта 2020 елга илдә бер генә татар җирлеге дә калмаган. Нигездә Азәрбайҗан татарлары зур шәһәрләрдә яши, шул ук вакытта күпчелек өлеше (97 %) дәүләт башкаласы Бакуда яши, шул рәвешле шәһәрнең этник төркеме саны буенча өченче булып тора. Шул ук вакытта Баку татарларының күбесе шәһәрдә күп буыннар дәвамында яши (үз чиратында, бу төп татарларның күбесе Пенза, Самар, Төмән, Сембер җирләреннән күчеп килүчеләрнең нәсел-нәсәбе булып тора, ә Татарстаннан чыккан кешеләр саны чагыштырмача зур түгел). Азәрбайҗанның күпчелек татар халкы татар телен дә, азәрбайҗан телен дә белә. Азәрбайҗанда яши торган татарларның төп дине — хәнәфи мәзһәбе исламы, татар халкының нибары 1,5 % ы гына христианлык тота. Татарлар, кайбер искәрмәләрдән тыш, Азәрбайҗанда яшәүче башка милләтләрнең дә бәйрәмнәрен һәм истәлекле көннәрен билгеләп үтәләр. Алар Нәүрүз, Яңа ел һәм Корбан бәйрәмен, шулай ук аларның үз милли бәйрәме-Сабантуйны бәйрәм итәләр.

Азәрбайҗан татарларының күренекле вәкилләре булып торалар:

* Земфира Мифтахетдинова — Совет һәм Азәрбайҗан спортчысы-атучы (стендка ату), 2000 елгы Олимпия чемпионы, бәйсез Азәрбайҗанның Олимпия алтынын яулаган беренче спортчысы.
* Мәрзия Давытова — Азәрбайҗан, Совет театры һәм кино актрисасы. ССРБның халык артисты.
* Әлтаф Гүләхмәтов — Карабах сугышы ветераны, шагыйрь һәм рәссам.
* Александр Шамил улы Хәкимов — язучы-фантаст, журналист, публицист.
* Фәрит Хәйруллин — Азәрбайҗан фотожурналисты.
* Рәсим Яхин (?), Икенче Карабах сугышында (2020) катнашучы. Азәрбайҗанның Паралимпиада җыелма командасы әгъзасы.

## Азәрбайҗанда татар халкының төп яшәү урыннары

## Азәрбайҗанның татар халкы еллар буенча

## Сылтамалар

* ТАТАРЫ БРАТСКОГО АЗЕРБАЙДЖАНА * Мухтадыр Хачмазского района. Азербайджан

Төркем:Азәрбайҗан халыклары
Төркем:Илләр буенча татарлар
Төркем:Азәрбайҗан татарлары
Зөя авыл җирлеге флагы

**Зөя авыл җирлеге флагы** — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы Яшел Үзән районы муниципаль районының Зөя авыл җирлеге флагы.

## Тасвирлама
Флаг киңлеге 2:3 булган турыпочмаклыктан гыйбарәт, ул 11:2:5 чагыштырмасында, тигез булмаган өч горизонталь полосадан төзелгән: киң зәңгәр (өстә), фигуралы сары һәм тар зәңгәр (югарыда дулкынлы кырый белән). Киң зәңгәр полоса сары бүрәнә ныгытма сурәтенә тоташа, тар полоса да суда йөзүче биш алабуга балыгы сурәтләнгән. Сары һәм ак элементларның караңгы һәм шәүләле детальләре куе сары һәм соры төсләр белән башкарылган.

## Символиканың нигезләнүе
Флаг 1781 елның 18 (29) октябрендә расланган Казан наместниклыгы шәһәренең тарихи гербы нигезендә эшләнгән Зөя авыл җирлеге гербын исәпкә алып төзелгән.

Флагның композициясе 1551 елда ныгытма төзелешеннән башланган Зөя шәһәренең барлыкка килү тарихын чагылдыра. Зөя тарихы Россия шәһәр төзелеше тарихында уникаль. 1550 елның кышында Углич урманнарында диварлар, башнялар, йортлар һәм чиркәүләр белән ныгытма киселә. Аннары Идел буйлап судноларда сүтелгән бүрәнәләрне Зөя елгасы тамагындагы биек калкулыкта җыеп куялар.

Татарстан Республикасының Дәүләт геральдика реестрына №5738 астында 2009 елның 16 октябрендә кертелгән.

Флагтагы балык җирле халыкның төп шөгылен — балык тотуны символлаштыра.

Алабуга бәйсезлек, мөстәкыйльлек, ихтыяр, үҗәтлек символы.

Тарихи гербны торгызу җирле халыкны үз тарихларын һәм мәдәниятен кайгыртучы һәм ата-бабаларын искә алучы кешеләр буларак күрсәтә.

Алтын төс байлык, тотрыклылык, хөрмәт, акыл символы.

Зәңгәр төс намус, вөҗданлылык, рухилык, югары омтылышлар символы; су киңлекләре һәм чиксез күк төсе.

Көмеш төс чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Кызыл төс батырлык, көч, матурлык, хезмәт һәм бәйрәм символы.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Әлифба буенча байраклар
Төркем:Яшел Үзән районы
Эмиль Ситдыйков

**Эмиль Ситдыйков, Ситдыйков Эмиль Гариф улы** (1923 ел 19 июнь — 1987 ел) — рәссам (*график*), ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1983 ел|1983]]*).

## Тәрҗемәи хәле
Эмиль Ситдыйков 1923 елның 19 июненлә Чистай шәһәрендә туган.

1949 елда Казан сәнгать училищесын тәмамлый. 1949—1952 елларда Харьков сәнгать институтының графика факультетында укый.

1968 елдан СССР рәссамнар берлеге әгъзасы. Ситдыйковның график таланты тематик эстампта аеруча тулы күренә. Бүгенге көнгә кадәр ул гравюрада иң югары штрих культурасы булган бик аз виртуоз-графикларның берсе булып кала. Аның казанышы «Кызыл Байрак кешеләре» линогравюрасы сериясе (1965-69).

Казанда яши һәм эшли.
Эмиль Гариф улы 1987 елда вафат була. Аның эшләре Красноармейск шәһәренең картиналар галереясендә саклана.
## Иҗаты
Эмиль Ситдыйков натурадан рәсем, плакат, гамәли графика графиканың төрле төрләрендә һәм жанрларында эшләде, әмма аның иҗатында иң мөһиме тематик эстамп булды. Э.Г.Ситдыйков төсле һәм нечкә линогравюра техникасында махсуслашкан, аңа 1950 еллар ахырында мөрәҗәгать иткән. Казанда беренчеләрдән булып накат ысулын кулланды.

## Билгеле эшләре

Ландшафт һәм шәһәр пейзажлары сериясе эшләре: «Елга портында», «Бауман урамы» (1959); «Шәһәр бакчасында», «Балыкчы иртәсе», «Юлда» (1963); «Кызыл Байрак кешеләре» (1965–1969), нефтьчеләргә багышланган «Баулы нефтьчеләре янында» (1974–1980).

Образлы картиналар: «Колхоз ветераннары» (1965), «Өйлә вакыты», «Бәхетле хатын» («Беренче бала») (икесе дә – 1967), «Гашыйклар (Гөлсем һәм Тәлгать)» (1968), «Бабай» (1969), «Баулыга юл», «Бораулаучы портреты», «Бораулауда» (барысы да – 1974), «Баһадирлар» (1979)..

Агитплакатлар сериясе: «Безгә, Казанга рәхим итегез», 1970 еллар; «Уйларым көнемдә, төнемдә», 1977).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0

## Тышкы сылтамалар

* Милләттәшләр

## Моны да карагыз
Татар рәссамнары

Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Телугу теле

**Телугу теле** (తెలుగు) – Дравид телләренең берсе. Һиндстанның Андхра-Прадеш һәм Телингана штатларында таралган, анда ул рәсми статуска ия һәм шулай ук Телугу халкы диаспорасы күп булган илләрдә – Көньяк-Көнчыгыш Азия илләрендә, Африканың һәм Якын Көнчыгышның кайбер илләрендә, Фиджи утрауларында һәм Маврикийда таралган.
Телугу Һиндстанда сөйләшүчеләр саны буенча дүртенче урында, 2011 ел халык санын алу буенча якынча 82 млн кеше һәм Ethnologue төп телдә сөйләшүчеләр саны буенча исемлектә 15-енче урында. Ул Дравид телләре гаиләсенең иң киң сөйләшелә торган әгъзасы һәм Һиндстанның егерме ике рәсми телләрнең берсе. Ул Һиндстан хөкүмәте тарафыннан классик тел булып танылган алты телләрнең берсе.
## Тарихы
Лингвист Бһадрираджу Кришнамурти буенча Телугу Дравид теле буларак прото-тел прото-Дравид теленнән килеп чыккан. Лингвистик реконструкция фаразы буенча Прото-Дравид телләрендә б.э.к. өченче меңьеллыкта сөйләшкәннәр. 
Рус лингвисты Михаил С.Андронов буенча Телугу теле Прото-Дравид теленнән б.э.к. 1000 ел һәм 1500 ел арасында аерылып чыккан.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Аштабхуҗи гыйбадәтханәсе

Аштабхуҗи гыйбадәтханәсе – ул Һиндстанда, Чаттисгарһта, Җанҗгир-Чампа районында, Адбһарда урнашкан б.э. 7-нче гасыр Һинду Шайвит гыйбадәтханәсе.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Куллама

**Куллама** — татар халык ашларының оригиналь бер төре, беренче аш итеп тә, икенче аш итеп тә әзерләп була. Беренче аш итеп әзерләгәндә аерма бары тик шунда, анда шулпасы күбрәк булырга тиеш 
Куллама күрер күзгә аппетитны китереп торучы туклыклы ризык санала. Ул үтә тәмле, хуш исле булуы белән башка ризыклардан аерылып тора.

## Куллама пешерү эшен нидән башларга?
Куллама пешерү өчен симез ат (елкы), сыер яки сарык ите алына. Итне югач, сөягеннән аерып, берәр килограмм зурлы-гындагы кисәкләргә бүлеп, кайнап торган тозлы суда пешерәләр. Кайнап торган суга салсаң, итнең тәме шулпага чыгып бетми, эчендә сакланып кала. Пешкән итне шулпадан алып суыталар һәм аны юка һәм җепселләренә аркылы итеп ту-рыйлар.

Кайбер очракта куллама өчен кош (тавык, каз, үрдәк) ите дә файдаланырга мөмкин

## Салма ясау
Бодай камырыннан шактый эре (гадәттәгедән эрерәк) итеп салма ясала.  Татар салмасын гадәттә камырдан баррмаклар ярдәмендә вак бака кашыгы (ракушки) рәвешенә китереп ясыйларСалманы кайнап торган тозлы суда пешереп алгач, юкә иләккә салып саркыталар. Атланмай сибеп болгаталар да пешкән һәм туралган ит белән катнаштыралар. Салма урынына эрерәк итеп, ромбик рәвешендә киселгән токмач та кулланылырга мөмкин.

## Кулламаны  әзерләүнең соңгы өлеше
Ит пешкән шулпаның өресен һәм бер өлешен аерып алып, аңа тәгәрмәчләп туралган кишер һәм суган, борыч, лавр яфрагы салып, 15—20 минут кайнаталар. Шулай хәзерләнгән шулпа ит белән катнаштырылган салма өстенә сибелә һәм өстен каплап парландырырга куела. Ит арасына   бавыр һәм  йөрәк  өстәргә дә мөмкин.

## Рецепт:
10 кешелек хәзерләгәндә: 2,5—3,0 килограмм сөякле ит, 400—600 грамм пешерелгән салма, 400 грамм кишер, 200 грамм суган, укроп, 2 стакан шулпа (аш арты аш варианты өчен), 100 грамм атланмай, кирәк кадәр борыч һәм тоз алына.

## Чыганаклар:

* *[[Юныс Әхмәтҗанов]].* Татар халык ашлары. К.; ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р. Х. Камалова, В. Р. Шәрипова тәрҗемәсе. -Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987

Төркем:Татар ризыклары
Татар һәм башкорт мәдәни үзәге (Чиләбе)

**Чиләбе өлкәсенең татар һәм башкорт үзәге** — 1988 елда Чиләбе мәдәният фонды булышлыгы белән оештырылган өлкә җәмәгать оешмасы.

## Тарихы
Советлар Союзында узган гасырның 80 елларында башланган демократик үзгәртеп корулар милли үзаң үсешенә тибеш бирә, милли-мәдәни үзәкләр барлыкка килә. Бу дулкында 1988 елның 3 апрелендә Шәйехзада Бабич исемендәге Чиләбе өлкәсе башкорт һәм татар әдәбияты китапханәсендә өлкәнең башкорт һәм татар милләтле кешеләре өчен өлкә мәдәни үзәген оештыру җыены үтә. Анда Магнитогорск, Троицк, Аргаяш, Коншак, Кәсле кала һәм районнарыннан, өлкәнең башка төбәкләреннән килгән вәкиллек катнаша.

Җыенда кискен һәм көнүзәк проблемалар, югалтылган кыйммәтләр турында сөйләү була. Троицкида революциягә кадәр татар телендә әдәби атналык нәшер ителгән була, Троицк һәм Аргаяш педучилищеларында милли мәктәпләр өчен укытучылар әзерләнә, Коншак районында башкорт телендә атналык чыга, Бөек Ватан сугышына кадәр Чиләбедә башкорт һәм казакъ телләрендә гәзитләр чыга, профессиональ татар театры эшли, Чиләбе шәһәренең өч мәктәбендә укыту башкорт һәм татар телләрендә бара, анасына өч тапкыр мәйдан радиосында башкорт телендәге тапшырулар үтә.

Үзәкне булдыру башында ССРБ-ның атказанган тренеры Харис Йосыпов, ССРБ Язучылар берлеге ағзалары, шагирзар Рамазан Шәгалиев белән Сәлисә Гәрәева, язучы Рөстәм Вәлиев, композитор Рафаил Бакиров, Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Урал Сафиуллин, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре Рәшидә Сираҗиева, тарих фәннәре кандидаты Луиза Алмаева, юрист Рәхим Гайнуллин һәм башкалар тора.

Җыенда үзәк рәисе итеп сәнгатьле үзешмәкәр ветераны Җаек Сафиуллинны сайлыйлар. Башкорт һәм татар мәдәнияте үзәге милли традицияләрне һәм йолаларны, телне саклау һәм үстерү, башкорт һәм татар халыкларының тарихын һәм әдәбиятен күнегү, башка милләт кешеләрен башкорт һәм татар мәдәни мирасына җәлеп итү, башка милли һәм иҗтимагый җәмгиятләр белән хезмәттәшлек итү, халыклар дуслыгын ныгыту максатларын куя. Бу юнәлешләрдә эш башлана.

## Эшчәнлеге
Үзәк оештырган башлангыч чараларның берсе Аргаяшта башкорт һәм татар сәнгате фестивале була.

1990 елның 1 гыйнварында «Челябинский рабочий» гәзитенең махсус чыгарылышы буларак башкорт телендә «Туган як» һәм татар телендә «Дуслык» гәзитләренең 10 мең данәле беренче саннары чыга. Ул гәзитләрнең баш мөхәррире Ш. Айбулатов була.

Башкорт һәм татар мәдәни үзәге эшмәкәрлеген киң җәелдерә, әлеге вакытта мәйдан калаларында һәм районнарында аның 20 филиалы бар.

Үзәкнең «Ил-йорт» һәм «Дуслык» газеталары чыгуын дәвам итә. Үзәк янында татар телен өйрәнү курсы, милли бию һәм җыр түгәрәкләре эшли. 2000 елдан алып Башкорт һәм татар мәдәнияте үзәге Чиләбе шәһәренең 14-нче балалар йортына шефлык итә.

## Чыганаклар
* Как это было.
* Центр татарской и башкирской культуры.

Төркем:Татар телле оешмалар
Төркем:Чиләбе өлкәсе мәдәнияте
Төркем:Татар оешмалары
Төркем:Башкорт оешмалары
Чат татарлары

**Чат татарлары** ( — себер татарларының аз санлы этнографик төркеме, алар Об, Чик, Уень, Чаус елгалары буенда хәзерге Томск өлкәсенең Кожевниковский районында, VIII гасырдан Новосибирск өлкәсенең Колыван һәм Мошковск районнарында, соңрак шулай ук хәзерге Шегарск, Томск Коченёво, Болотнинск, Новосибирск, Тогучинск, Искитимск, Ордынск районнарында, Томск, Новосибирск һәм Бердск шәһәрләрендә яшиләр. Хәзерге вакытта чатлар Европа илләреннән күчеп килүчеләр -— руслар һәм Идел-Урал татарлары белән ассимиляцияләнә. Себернең Рус дәүләтенә кушылу чорында чатлар җирләрендә берничә күренекле тарихи вакыйга була.

## Урнашу
Новосибирсктагы тарихи чат авыллары булып хәзерге вакытта булган Колыван районының Йорт-Ора, Йорт-Акбалык, Кара Мыс санала, гәрчә XX гасырда ук аларда, нигездә, Идел-Урал татарлары белән катнаш никахларның нәселе яшәгән.

Новосибирск өлкәсенең Болотнинск районының Ояш авылына, җирле риваять буенча, XV гасырда чатлар тарафыннан нигез салынган.

Новосибирски өлкәсенең Тогучин районы территориясендә чат татарлары күчеше 1687 елдан бирле билгеләнә, аерым алганда, шул елды алар хәзерге Тогучин шәһәре территориясендәге Иня елгасының сул як ярында урнашкан җирлеккә нигез салалар.

Новосибирск өлкәсенең Ордын районының Чингис авылына 1629 елда морза Тарлав тарафыннан нигез салына.

XXI гасыр башына чат халкы рус һәм татарлар арасында урнаша.

## Тел
Чат татарлары чат сөйләмен йөртүчеләр булып торалар. Чат сөйләме Новосибирск өлкәсенең Колыван районы Йорт-Оры һәм Йорт-Акбалык авылларында сакланган. Йорт-Оры авылында чат сөйләме аеруча яхшы сакланган. Йорт-Акбалык авылында исә, чат татарлары белән бергә Идел буеннан күчеп килүче казан татарлары яши. Шуңа күрә сөйләм катнаш.

1994 елдан башлап, Себер чат татарларының милли, көнкүреш һәм мәдәни-тарихи традицияләрен саклау максатыннан, Колыван районының Йорт-Ора авылы тарихи-мәдәни мирас объекты буларак дәүләт саклавында торучы Новосибирск өлкәсенең тарих һәм мәдәният һәйкәлләре исемлегенә истәлекле урын буларак кертелгән.

## Антропология

Антропологик яктан караганда чатлар бер үк төрле түгел: урал расасы билгеләрен көньяк себер расасы билгеләре белән бергә кушалар, әмма беренчесе өстенлек итә. Этногенез ягыннан чатлар, себер татарларының башка төркемнәре кебек үк, төбәкнең төп халкы — хәзерге заман хантларына якын булган урман угыр кабиләләре нәселеннән, IX—XI гасырларда төрки телне кабул иткән һәм, өлешчә, Көньяк-Себер фенотибын үзләренең далалы күршеләреннән — кимаклардан һәм кыпчаклардан тәшкил итәләр.

Альтернатив фаразларга караганда, чат татарлары җалаирлардан — монгол яки төрки-монгол чыгышлы булган кавемнәрдән килеп чыга. Әлеге версия, Рәшит әд-Дин мәгълүматлары буенча, җалаирлар бүлекчәләренең берсе җат (чат) дип аталган дигән фикергә нигезләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Себер халыклары
Төркем:Себер татарлары
Ренат Әкбәров (1939)

**Ренат Әкбәров, Әкбәров Ренат Фазыл улы** (1939 ел 13 июнь,  Казан) — рентгенолог, медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1993), ТР атказанган табибы (1994), РФ атказанган фән эшлеклесе (2005), Россия Сәламәтлек саклау министрлыгының Казан дәүләт медицина академиясененң нур диагностикасы кафедрасы профессоры.

## Биография

Әкбәров Ренат Фазыл улы 1939 елның 13 июнендә Казанда туган. Урта мәктәпте Казанда тәмамлый.

1962 елда Казан медицина институтын уңышлы тәмамлагач хезмәт юлын 1962–1981 елларда Петропавловск-Камчатскийда башлый, аннары Казанга кайтып, Казан медицина оешмаларында эшлен дәвам итә.

1981 елдан  Казан дәүләт медицина академиясендә эшли.
Медицинадә нур диагностикасен уңышлы куллануда яңы алымнар кулланганы өчен 1994 елда Татарстанның атказанган табибе, 2005 елда Россия Федерациясененң атказанган фән эшлеклесе исемнәре бирелә.
2011 елда «Авыруларга, функциональ  бозуларга, үсеш тайпылышларына, ашказаны-эчәк трактының яман зарарлануына, олыларда һәм балаларда эчәклек үтмәвенә комплекслы һәм клиник-нур диагностикасы» темасына эшләгән өчен Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Ә. Г. Терегулов исемендәге бүләгенә лаек булды.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни хезмәтләре нур ярдәмендә авыруларга, шул исәптән башлангыч этапта ашказаны рагына диагноз куюга, ашкайнату юллары үсеше аномалияләренә, сидек чыгару системасын, гепатопилородуоденаль зоналарны өйрәнүгә багышланган.

## Хезмәтләре
Рентгенодиагностика функциональных изменений желудочно-кишечного тракта у детей, обусловленных родовыми повреждениями позвоночника и спинного мозга. Л., 1989 (автордаш).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган табиблары
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Эремчек пәрәмәче

**Эремчек пәрәмәче** — әче камырдан эремчек белән ясалган пәрәмәч.

## Пәрәмәчкә камыр әзерләү
Камырны 80—100 әр граммлы кисәкләргә бүлеп, онлы куна өстендә түгәрәкләп әвәлиләр һәм майлаган калайга яки табага бер-берсеннән шак­тый ерак итеп тезәләр. Алар табада 20—30 минут кабарырга тиеш. Кабарып менгән түгәрәк камырларның уртасына агач тук­мак яки чирек литрлы шешә төбе белән чокыр ясап, шунда алдан хәзерләп куелган эремчекне салалар.

## Пәрәмәчкә эремчек хәзерләү
Эремчекне башта киндердән яки марлядан тегелгән капчыкка салып, өстенә такта яки авыр әйбер бастырып, суын саркыталар. Аннан соң аны ит машинасыннан (яки кашык "белән ышкып юкә иләк аша) үткә­рәләр. Болай эшләсәң эремчек тигез һәм төерсез була, май кебек сыланып тора. Шуннан соң" эремчеккә атланмай, йомырка, ши­кәр комы, ванилин салып, агач кашык белән бик яхшылап бол­гаталар яки кул белән изәләр.

## Пешерү
Шулай хәзерләнгән эремчекне камыр өстенә бүлеп салгач, пычак кыры белән тигезләп чыгалар да өстен чи йомырка белән майлап, мичкә пешерергә куялар.

## Рецепт
Бер пәрәмәчкә: 80-—100 грамм камыр, 30—40 грамм эремчек, 10 грамм шикәр, 10 грамм атланмай, чирек йомырка, ванилин, бик аз гына тоз алына,

## Чыганаклар
* *[[Юныс Әхмәтҗанов]].* Татар халык ашлары. К.; ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р. Х. Камалова, В. Р. Шәрипова тәрҗемәсе. -Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987

Төркем:Татар ризыклары
Алабуга гербы

**Алабуга гербы** — Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районы Алабуга шәһәренең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Герб Алабуга муниципаль районы Советының № 59 карары белән 2006 елның 8 августында расланган.

Герб 2547 номерлы теркәү номеры астында Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 69 номерлы астында кертелгән.

## Гербның тасвирламасы
«Чиратлаштырып көмеш гонтлар сибелгән кара очлыклы көмеш җирлектә, яшел җирдә — яшел яфраклы ике ботагы уңга тармакланган кара агач төбе һәм агач төбендә утыручы күтәрелгән канатлы, алтын күзле һәм томшыклы җете кызыл тукран».

## Герб символикасы

Алабуга гербы нигезендә Нократ наместниклыгының Алабуга шәһәре тарихи гербы алынган. Тарихи герб 1781 елның 28 маенда  расланган. Гербның тасвирламасы болай бирелә: «Въ верхней части щита гербъ Вятскій: въ золотомъ полѣ, изъ облака выходящая рука, держащая натянутый лукъ со стрѣлою, а надъ ней въ верхней части щита крестъ красный. Въ нижней — въ серебряномъ полѣ, сидящій на пнѣдятелъ, долбящій оный, ибо тамъ множество сего рода птицъ» «Калканның өске өлешендә: алтын җирлектә, болытлар арасыннан сузылган, ук белән җәя тоткан кул, аның өстендә көмеш җирлектә төп башында чукып утырган тукран». Район өчен тарихи гербны куллану шәһәр һәм район арасындагы бәйләнешне ассызыклый һәм Алабуга җиренең борынгылыгын, аның гореф-гадәтләрен билгели.

Гербның төп фигурасы — хезмәт сөюче, арымас, ныклык символы булган тукран. Алабуга гербының композициясе явызлык белән көрәш аллегориясен тәкъдим итә.

Геральдикадагы алтын ныклыкны, киң күңеллелекне, байлыкны, уңышны символлаштыра.

Геральдикадагы Көмеш чисталык, намуслылык, тынычлык, үзара хезмәттәшлекне символлаштыра.

Кызыл төс — хезмәт, батырлык, матурлык һәм тормыш символы.

Яшел төс — яз, шатлык, өмет, табигатьне һәм сәламәтлекне символлаштыра.

Геральдикадагы кара төс акыллылык, зирәклек, тыйнаклык, гаделлекне гәүдәләндерә.

## Герб тарихы
2006 елның 8 августында Алабуга шәһәре гербы расланган. Шәһәр гербы район гербыннан көмеш гонтлар булмавы белән белән аерылып тора.

Герб Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика советының һәм Россия геральдистлар берлегенең автор төркеме тарафыннан эшләнгән:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү) катнашында: Наилә Вәлиева (Алабуга), Рәйсә Сәлахова (Алабуга), Гөлзада Руденко (Алабуга), Ленара Мифтахова (Алабуга).

## Моны да карагыз
Алабуга районы флагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча герблар
Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Алабуга районы
Мөхәррәм Әбелханов

**Мөхәррәм Камалетдин улы Әбелханов** ( 1931 елның 13 сентябре, Түбән Чәке) - монтажчылар бригадиры. Хезмәт Даны орденының тулы кавалеры.

## Биографиясе
**Мөхәррәм Әбелханов** 1931 елның 13 сентябрендә Татарстанның Чүпрәле районы Түбән Чәке авылында крестьян гаиләсендә туа. Татар. 1942 елда гаиләсе белән Ульянга күчеп килә.

1950 еллар башында Сталинск шәһәрендә (Хәзерге Новокузнецк) училищега керә. 1952 елда Куйбышев ГЭСы төзелешенә җибәрелә, анда монтажчы булып эшли. 1968 елда Ульянга кайта, анда йорт төзү комбинатында монтажчылар бригадиры була. 1970 нче елларда М.К. Әбелханов бригадасы ел саен мең ярым фатир тапшыра. 1998 елда пенсиягә чыга, Ульянда яши.
## Гаиләсе
Хатыны - Галина Ивановна. Ике баласы: улы Вилсур механика заводында эшли, кызы Светлана юридик фәннәр кандидаты, Ульяновск дәүләт университетында укытучы.

## Бүләкләре
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (12.02.1971)
* Хезмәт Даны ордены:
** 3 нче дәрәҗә (21.04.1975)
** 2 нче дәрәҗә (12.05.1977)
** 1 нче дәрәҗә (20.12.1985).
* СССР медальләре.
* Ульян өлкәсе губернаторының Мактау грамотасы.

## Тышкы сылтамалар
* 
* Делегация Дрожжановского района побывала в гостях у полного кавалера орденов Трудовой Славы 

Төркем:Хезмәт Даны ордены кавалерлары
Кадом татарлары

**Кадом татарлары** — Кадом шәһәрендә һәм аның янәшәсендәге территориядә (хәзерге вакытта Рязань өлкәсенең төньяк-көнчыгышы һәм Түбән Новгород өлкәсенең көньяк-көнбатышы) яшәгән татар халкы составындагы этнокатлау төркем. Кадом татарларының тарихи төбәктә эре торак пункты — Әҗе авылы.

## Тарих

Төркем киңәеп баручы Россия дәүләте составына кергән территориянең Алтын Урда халкы нигезендә формалашкан. XV—XVIII гасырларда йомышлы катламына кергәннәр. Территориаль яктан да, административ яктан да күрше Касыйм ханлыгына (1452—1681) карамаганнар, әмма хәрби хезмәт еш кына касыйм татарлары белән берлектә узган. Хезмәт (чик буе), кагыйдә буларак, елның җылы вакытында ике төркем («яртылар») белән чиратлашып барган. Хәрби походлар вакытында, бер үк вакытта ике «яртылар» чакырылырга мөмкин булган. Аерым затлар «административ хезмәт» үткән, толмач, язучылар, илчеләр булып хезмәт иткәннәр.

Кадом татарларын Кырым, Казан һәм Әстерхан ханлыклары белән сөйләшүләрдә руслар тәрҗемәчеләр буларак кулланганнар. Өстәвенә, әлеге эшчәнлек кадом татарлары өчен шулкадәр гадәти булган, хәтта ул мирас буенча тапшырылган. Бер тылмач (тәрҗемәче) үлсә, әсирлеккә эләксә яки картлык буенча хезмәт итә алмаса, аның урынына Кадомнан аның туганы тәкъдим ителгән. 1632 елда, тылмач Александр Семёнов үз вазифаларын үти алмый башлагач, кадом татары Келмеш Алышев үзен бушаган урынга алуларын сорый. Соңрак Илчелек приказында тылмач булып Кадом краенда туып-үскән Кучукай Сакаев хезмәт иткән.

XVII гасыр ахыры — XVIII гасыр башында кадом татарлары Түбән Новгород өлкәсе территориясенә күчеп киләләр һәм 34 татар җирлегендә, шулай ук Пенза өлкәсендә (Вадинский һәм Спас районнары), Тамбов өлкәсендә һәм Мордовиядә (Торбеев районында) урнашалар. Хәзер Түбән Новгород өлкәсенең төрле шәһәрләрендә, Мәскәү, Санкт-Петербургта, шулай ук Канадада, Эстония һәм Финляндиядә яшиләр.

XVIII гасыр башында Пётр I указы белән, чукындырудан баш тарткан башка йомышлы татарлар төркеме белән беррәттән, кадом татарлары дәүләт крестьяннары составына күчерелә. Башка йомышлы татарлар төркеме белән берлектә көнчыгышка күчү нәтиҗәсендә татар халкының мишәрләр субэтносын барлыкка китерәләр. Региондагы хәзерге татар халкына карата термин кулланылмый..

## Кадым морзаларының фамилияләре

* Аганиннар (кенәз нәселе)
* Дивеевлар
* Енгалычевлар
* Маминнар
* Мансыревлар
* Токшеиковлар
* Тугушевлар
* Балюковлар
* Бәхтегазиннар
* Бегишевләр
* Бигловлар
* Богдановлар
* Дәүләт-Кильдеевлар
* Енгатовлар
* Илышевлар
* Кырымлылар
* Маматовлар
* Облесимовлар
* Сөндековлар
* Уразгилдеевлар
* Чормонтеевлар

## Искәрмәләр


Төркем:Рәзән өлкәсе тарихы
Төркем:Йомышлы татарлар
Төркем:Татарлар
Тутырган каз

**Тутырып кыздырылган каз, тутырган каз** — каз түшкәсе эченә төрле ризык тутырып пешерелгән татар милли ризыгы. Тутырган тавыктан аермалы буларак, каз яки күркә түшкәсе эченә туралган алма яки башка җиләк-җимеш турып духовкада кыздырылган булырга мөмкин.

## Эченә алма тутырып кыздырылган каз
Эшкәртелгән (йолкынган, өтелгән, эче ачып чистартылган) казны яхшылап юалар, эченә һәм тышына җиңелчә генә тоз сөр­теп чыгалар.

Антон алмасының кабыгын әрчеп үзәкләрен чистарткач, урта­лай ярып каз эченә берәмләп тутыралар да майлаган тирән та­бага салып, өстен капламыйча гына, янып торган мичтә әйлән-дерә-әйләндерә кыздыралар. Мичне тарткач, табаның буш кал­ган урыннарына да үзәкләре алынган, урталай ярылган алмалар тезеп чыгыла һәм өстенә шундый ук зурлыктагы икенче таба каплап, мичкә утыртыла. 1,5—2 сәгать торгач, каз өлгереп җитә (яшь каз булса). Мичтән алгач аны махсус зур озынча тәлинкә­гә салып, тирәсенә табада кыздырылган һәм каз эченнән алын­ган алмаларны тезеп табынга бирәләр.

## Рецепт
3—3,5 килограммлы 1 казга 1—1,5 килограмм алма, 2—3 аш ка­шыгы май, кирәгенчә тоз һәм борыч, алына.

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өченче томда) Казан, 1977.
* Юныс Әхмәтҗанов, "Татар халык ашлары" китабы, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.

Төркем:Татар ризыклары
Бәрәңге пәрәмәче

**Бәрәңге пәрәмәче** — әче камырдан бәрәңге өстәп пешерелгән пәрәмәч. Тик бу пәрә­мәч итнекенә караганда ике тапкыр зуррак була.

## Бәрәңге боламыгы әзерләү
Пәрәмәч өчен бәрәңгене әрчиләр, юалар, күзәнәкләрен чокып алып, тозлы суда пешерәләр. Пешеп җиткәч, суын агызып, агач төйгеч белән бик яхшылап төяләр. Төйгән бәрәңгегә сөт, сары май салына, йомырка сытыла, кирәк кадәр тоз сибелә. Теләгән кешегә майда кыздырылган суган да салырга мөмкин.

## Камыр әзерләү
Камырны 70—80 грамм зурлыгындагы кисәкләргә бүлеп тү­гәрәкләп җәяләр һәм бәрәңгене салганчы, тирәсен күтәреп, түгә­рәк савыт кебек итеп чеметеп чыгалар. Аның эченә алдан хәзер­ләп куелган шактый сыек бәрәңге боткасы салына һәм өсте чи* йомырка белән майлана, аннары майлаган табага тезеп шунда ук мичкә пешерергә куела.

## Башка вариант
Бәрәңге пәрәмәчен ит пәрәмәче кебек бөреп, өстендә кечкенә тишек калдырып кына да ясарга була. Бу вакыт изгән бәрәңге­гә сөт һәм йомырка салынмый, бәлки майда кыздырылган суган гына өстәлә. Пешергәндә дә ит пәрәмәче кебек, ягъни башта та­бага ачык ягы белән салып кыздыралар, аннан аскы ягына әй­ләндереп пешерүне дәвам иттерәләр.

## Рецепт
Бер пәрәмәчкә: 70—80 грамм камыр, 50—60 грамм бәрәңге боткасы, боткага салу өчен 10 грамм, пәрәмәчне кыздыру өчен 7—8 грамм май, 10—15 грамм сөт, йомырка, кирәк кадәр тоз һәм борыч алына,

## Тагын бер вариант
Бәрәңге пәрәмәчен дә әче камырдан, ит пәрәмәче кебек ясап пешерәләр. Әрчеп юган бәрәңгене тозлы суда пешерәләр, суын түгеп, азрак ут өстендә тоткач, төяләр. Аннары кайнар сөт, сары май өстиләр, йомырка сыталар. Майда кыздырган суган салырга була. Камырны 50 г лы  кисәкләргә бүләләр дә җәяләр, эченә бәрәңге салып, кырыйларын күтәреп бөрәләр. Пәрәмәчнең өстенә чи йомырка сөртәләр, майлы табага төзеп, шунда ук кызу мичкә яисә духовкага тыгалар. Пәрәмәчне яртылаш күмелерлек майга салып кыздырырга да мөмкин.

## Рецепт
50 г камыр, 50 г бәрәңге, 15 г башлы суган, 10 г сары май, кыздыру өчен 7 г май, 15 г сөт, 1/8 йомырка, тоз, борыч.
----

## Чыганаклар
* *[[Юныс Әхмәтҗанов]].* Татар халык ашлары. К.; ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р. Х. Камалова, В. Р. Шәрипова тәрҗемәсе. -Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987

Төркем:Татар ризыклары
Спас (Татарстан) гербы

**Спас гербы** — Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы үзәге Спас шәһәренең тарихи гербы.

## Герб тасвирламасы
Герб яшел җир өстендәге алтын җирлектә ике катлы, тешле, кара капкалы а́ркалы һәм югары катында шундый ук тәрәзәле көмеш манарадан гыйбарәт. Калканның югары өлешендә Казан гербы сурәтләнгән.

## Герб символикасы

Спас өяз шәһәре гербы, геральдмейстер, чын статус киңәшчесе А.А. Волков җитәкчелегендә Сенат каршындагы Герольдия департаментында төзелә һәм иске стиль буенча, 1781 елның 18 октябрендә императорица Екатерина II тарафыннан раслана, андагы тасвирламасы түбәндәгечә: «Калканның югары өлешендә Казан гербы. Түбәнендә алтын кырда борынгы манара, ул бу яңа шәһәр янында борынгыда татар шәһәре Болгар булганлыгы билгесе. Андагы манаралар хәзерге вакытта да җимерелмәгән килеш торадыр». 

Герб композициясе хәзерге район территориясендә Спас җиренең бай тарихына Идел-Кама Болгарының (X-XIV гасыр) борынгы башкаласы булганын сөйли.

Геральдикадагы манара — терәк, ышанычлылык, рух ныклыгы символы.

Алтын хөрмәтне, байлыкны, тотрыклылыкны, интеллектны символлаштыра.

Көмеш — чисталык, камиллек, сафлык, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Яшел төс — сәламәтлек, табигать, тормыш үсеше символы.

Кара төс — мәңгелек, зирәклек, тыйнаклык символы.

1859 елда, Кене геральдик реформасы чорында, Спас өяз шәһәренең яңа гербы проекты эшләнә (рәсми рәвештә расланмый).

Хәзерге Татарстанның Спас районы гербы Казан губернасының Спас гербы нигезендә төзелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча герблар
Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Спас районы
Парландырылган бәрәңге белән ит

## Сыер яки сарык итен әзерләү
Сыер яки сарык итенең йомшак җире (сум ит) алына. Яхшы­лап юганнан соң, итне 300—500 грамм зурлыгындагы кисәкләр­гә бүләләр дә 2—3 стакан су салып пешерергә куялар. Пешкән ит суынгач, аны вак калҗаларга турыйлар.

## Бәрәңге һәм башка кушылмалар
Уртача гына эрелектәге тигез бәрәңгеләрне әрчегәч, урталай ярып, тозлы суда пешереп алалар.

Суган белән кишер аерым савытта майда кыздырыла.

## Әзерләү
Майлы табага туралган ит, аның өстенә бәрәңге, бәрәңге өстенә кишер белән суган салына. Өсләренә 1 стакан ит шулпа­сы сибеп, өстен каплап, плита өстенә парландырырга куела.

## Икенче ысул
Бәрәңге белән итне икенче ысул белән — башта кыздырып парландырырга да була. Моның өчен чи ит 80—100 грамм зур­лыгындагы кисәкләргә турала. Бу кисәкләргә тоз, борыч сөртеп, онда әвәләнә һәм табага салып һәр ягы кызарганчы кыздырыла. Шуннан соң итне кәстрүлгә салырга кирәк; ит кыздырылган табага бер стакан су салып, кайнатып чыгарырга да аны сөзеп, кәстрүлгә ит өстенә салырга, тагын ике стакан су өстәп, итне 1 —1,5 сәгать сүрән генә утта парландырырга кирәк. Парланган иткә вак итеп турап аерым кыздырылган суган һәм урталай ярып пешерелгән бәрәңге, бер лавр яфрагы, 5—6 бөртек тартма­ган борыч салып, барысы бергә тагын 20—30 минут ут өстендә тотыла,

### Рецепт
10 кешелек   хәзерләгәндә:   1—1,5  килограмм ит (йомшак җире), 2 килограмм бәрәңге, 300 грамм суган, 200 грамм кишер (беренче ысул белән парлаганда), 2—3 стакан  шулпа, 1—2 аш , кашыгы он (икенче ысул белән   парлаганда),   100—150 грамм май алына.

## Чыганаклар
* *[[Юныс Әхмәтҗанов]].* Татар халык ашлары. К.; ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р. Х. Камалова, В. Р. Шәрипова тәрҗемәсе. -Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987

Төркем:Татар ризыклары
Бобыльләр

**Бобыль** —XV — XVIII гасыр башларында Рус дәүләтендә җир кишәрлеге булмаган ялгыз крестьяннар төркеме.

Бобыльлар — килмешәк халык яки берәр сәбәп белән җирсез калган халык, төрле өязләрдән чыккан рус булмаган халык (татарлар, чуаш, мари, удмуртлар) төркеме дә.

Типтәрләр һәм бобыльләр үзара алар белән башкортлар арасында җир биләмәләре яки җирдән файдалану мөмкинлекләрендә урнашкан мөнәсәбәтләргә бәйле рәвештә аерылалар. Бобыльләр бу җирләрдә «сорамыйча», җир биләмәләре (сөрүлекләр һәм болыннар), шулай ук төзелеш һәм утын урманнары алганнар, әмма җир – сулардан, ау, балык тоту һәм кыргый хайваннар аулаудан файдаланган өчен башкортларга ясак түләгәннәр. Бобыльләр арасында ниндидер сәбәпләр аркасында үз ыруларыннан аерылган башкортлар да була.

Урал буенда бобыльләр үзәк губерна бобыльларыннан, ягъни «хәерчелек һәм ачлык» күреп, «тормыш» алып бара алмаган һәм үз йортлары булмаган гади крестьяннардан аерылып торганнар. Ясаклы бобыль, яңа җирдә тулысынча урнашкач үз мөлкәтен арртыра алган, оклад ясагына күчә һәм вотчинник була алган.

## Чыганаклар
* Васильев С.М. Прирущенники на башкирских землях в первой половине 18 в. (тептяро-бобыльское население Башкириии): дис. канд. ист. наук. М., 1950.
* Рахматуллин У.Х. Заселение Башкирии (30–90-е годы XVIII в.): дис.канд. истор. наук. М., 1975.
* Рамазанова Д.Б. Формирование татарских говоров юго-западной Башкирии. Казань: Татар. кн. изд-во, 1984. 191 с.

Төркем:Катлаулар
Төркем:Йомышлы татарлар
Мәсәгутов

**Мәсәгутов** ― фамилия.
* Миңнехан Мәсәгутов (1895―1945),  Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1946).
* Рафаэль Мәсәгутов (1934), рәссам, Украина ССР халык рәссамы (*[[Киев]]*).
* Рим Мәсәгутов (1946), тау инженеры, фән докторы.
* Хәбибрахман Мәсәгутов (*Хәбибрахман Мәсәгуди*, 1862―1921), дин һәм җәмәгать эшлеклесе, II чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты (1906). 

Төркем:Фамилияләр
Усман Абдуллов

**Усман Абдуллов, Абдуллов (''Абдулов'') Усман Нәҗметдин улы** (17 сентябрь 1922 ел, Казан — 2010 елның 14 гыйнвары, Казан) — театр рәссамы, Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1972), Татарстан Республикасының халык рәссамы (2004).
## Тәрҗемәи хәле

Абдуллов Усман Нәҗметдин улы 1922 елның 17 сентябрендә Казан шәһәрендә туган. 
1941 елда Казан сәнгать училищесын тәмамлый.
### Бөек Ватан сугышы һәм сөрген
Казан сәнгать училищесын тәмамлагач, сугыш башлануга ук фронтка китә. Очучылар төркеменә билгеләнә. Бераз әзерлек үткәннән соң, сугышларда катнаша башлый. Алдан уйланылмаган хәл килеп чыга. Иртән алман фашистлары кулында булган окопларны төш җитәрәк кызыл гаскәриләр алган була, ләкин моны Абдуллов экипажы белми кала, нәтиҗәдә алар совет солдатлары позициясенә бомба ташлый: зур низаг чыга. Экипаж составын сөргенгә җибәрәләр. Ун ел Усман Абдулловка Магаданда яшәргә туры килә. Биредә аңа һөнәре ярдәмгә килә: Магаданда музыкаль комедия театрында рәссам булып эшли. 
### Казанда
Туган ягына 1952 елда әйләнеп кайткач, У.Н.Абдулов Татарстанның сынлы сәнгатенең иң яшь төрен — Татар дәүләт опера һәм балет театры рәссамы буларак, театр-декорацион сәнгатен торгызуда катнаша.

1959 елдан 1983 елга кадәр У.Н.Абдулов Казан телевидениесе студиясенең баш рәссамы булып эшли, ул үзенең сәнгате белән яшь милли телеканалның йөзен формалаштырды. 1983 елдан 1988 елга кадәр ул Татарстан Республикасы рәссамнар берлегенең Күргәзмә залы директоры вазифасын башкарды. Оештыру таланты, бетмәс-төкәнмәс энергия һәм үз эшенә бирелгәнлек аңа зур авторитет һәм хөрмәт казанды.

2010 елның14 гыйнварда 88 нче яшендә Татарстан Республикасының халык рәссамы Усман Нәҗметдин улы Абдулов вафат булды. Татарстанның образлы сәнгате авыр югалту кичерде.

## Иҗаты
Музыкаль фильмнарның декарациялары: Н.Җиһановның «Качкын» операсы (1957), Җ.Фәйзинең «Башмагым» музыкаль комедиясе (1964), Ч.Айтматовның «Анам кыры» повесте (1966), А.Евгеньевның «Раифадагы обелиск» («Обелиск в Раифе», 1970) пьесасы нигезендә төшерелгән телеспектакльләр, Н.Җиһановның «Җәлил» операсы (1985). 

Телевизион фильмнарның һәм тапшыруларның рәссамы: «Кырлай» (Тбилисидә узган VI Бөтенсоюз телефильмнар фестивале лауреаты, 1975), «Сабантуй» (1977), «Н.Җиһанов музыкасы» (1972 һәм 1977) һәм башкалар.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0

## Тышкы сылтамалар

* Милләттәшләр

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар рәссамнарыТөркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләреТөркем:Татарстанның халык рәссамнарыТөркем:Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучыларТөркем:Шәхесләр:Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры
Фаяз Хуҗин

**Хуҗин Фаяз Шәрип улы** (1951 елның 1 августында, Зәй районы, Татар АССР, РСФСР, СССР) — археолог, тарих фәннәре докторы, Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясенең әгъза-корреспонденты. 750 дән артык фәнни һәм фәнни-популяр публикацияләр авторы, шул исәптән 30га якын китап, монографияләр, урта мәктәп һәм югары уку йортлары өчен уку әсбаплары авторы. Диссертация советы рәисе урынбасары, археология институтының Гыйльми советы әгъзасы. ТР ФА, Татарстан Республикасы Милли музее, Болгар тарих-архитектура музей-тыюлыгы.

«Поволжская археология» журналы баш мөхәррире урынбасары, баш мөхәррир (2012-2016), «Гасырлар авазы. Эхо веков» һәм «Tatarica» журналларның редколлегия әгъзасы.
## Фәнни кызыксынулары
Идел буе Болгары, Алтын Урда һәм Казан ханлыгы тарихы һәм археологиясе.
## Диссертацияләре
1987 елда СССР Фәннәр академиясенең Археология институтының Ленинград бүлегендә "Биләр шәһәре: стратегия, хронология " темасына кандидатлык диссертациясе яклый.

2002 елда Удмурт дәүләт университетында "Болгар шәһәре Х – XIII гасыр башында" темасына докторлык диссертациясе яклый.

## Хезмәт эшчәнлеге
1972 елда Казан дәүләт педагогика институтының тарих-филология факультетын тәмамлый. Ике ел дәвамында Зәй районының Кадыйр сигезьеллык мәктәбендә тарих укытучысы булып эшли.

1974 елның октябреннән Тел, әдәбият һәм тарих институтында эшли башлый. СССР КФАның археология һәм этнография бүлегенең кече фәнни хезмәткәре вазыйфасында.

1989 елдан - СССР КФАның археология бүлегенең өлкән фәнни хезмәткәре (1996 елдан - ТР ФА Ш. Мәрҗани исемендәге тарих институты.);

2003 елдан - әйдәп баручы фәнни хезмәткәр, 2007 елдан - ТР ФА Тарих институтының баш фәнни хезмәткәре (2014 елдан- ТР ФА А.Х. Халиков исемендәге археология институты. ).

1974-1988 елларда – ТР ФА Тарих институтының «Казан Кремле» археологик экспедициясе башлыгы урынбасары, 1989-1994 елларда – СССР һәм КДУ ИЯЛИ Биләр археология экспедициясе башлыгы, 1994-2005 елларда-ТР ФА Тарих институтының "Казан Кремле" археологик экспедициясе башлыгы. Археологик казу эшләре Биләр, Сувар, Җүкәтау, Чаллы шәһәрләрендә, Казан Кремлендә алып барылды.

## Исемнәре, бүләкләре
* Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2002)
* Фән һәм техника өлкәсендә ТР Дәүләт премиясе лауреаты (1994)
* «Россия халыклары мирасына керткән өлеш өчен» медале (2002)
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2005)
* «Казан шәһәре файдасына башкарган фидакарь хезмәте өчен» аерым хөрмәтләү билгесе (2010)
* «Татарстан АССР төзелүгә 100 ел" истәлек билгесе(2020)

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар фән әшлеклеләре
Төркем:Татар археологлары
Төркем:Татар тарихчылары