open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ил

[200px|thumb|right|[Аурупаның бәйсез илләре харитасы]]
**Ил**&nbsp;— билгеле бер чикләргә ия, дәүләт суверенлыгына ия яки аның буйсынуындагы географик территория (мәс. колония, унитар дәүләтнең төбәге, федератив дәүләтнең субъекты, һ.&nbsp;б.).

Ил белән дәүләт охшаш сүзләр булсалар да, төрле мәгънәләргә ияләр. Дәүләт&nbsp;— ул билгеле бер территориядәге хакимиятнең сәяси система булып тора. Ә ил мәдәни, территория, җирләр берлеген үз эченә ала дип әйтү дөресрәктер.

Мәсәлән, Британия империясе күп илләрдән торучы бердәнбер держава булып тора. Ә бүгенге Польша, коммунистик Польша Халык Җөмһүрияте һәм Польша Җөмһүрияте бер үк илләр була торып та, өч төрле дәүләт булып торалар.

Төркем:Илләр
Төркем:География
Чулым татарлары

**Чулым татарлары** — Себердә яшәүче аз санлы төрки халык. Тум өлкәсенең Тегульдет авылында һәм Красноярск краеның Пасечное авылында яшиләр.

Чулым телендә сөйләшәләр. Бүген Россиядә бу телдә 270 кеше сөйләшә ала. Чулым татарларының 17,6%ы гына чулымча белә, бу якынча 113 кеше.

Төп диннәре — православие һәм җирле мәҗүсилек.
Элек чулымнарда шаманизм, тотемизм һәм рух сурәтләренә табыну таралган булган, алар табигать хуҗалары булып һәм шулай ук ыру, гаилә һәм шәхси яклаучылар булып саналганнар.
Атамалары биредәге Чулым елгасыннан килә (Об кушылдыгы). Чулым татарлары биредәге төрки халыкларның һәм кет, селкупларның кушылуыннан килеп чыкканнар. Соңрак руслар, хакаслар составында ассимиляция кичергәннәр.
Чулымнар агачны яхшы эшкәртә белгәннәр, алар аннан чынаяклар, җамаяклар, кашыклар ясаганнар, көймәләр һәм килеләр чокып ясаганнар, нарта, чаңгы, җәя һәм үзаткыч кораллар ясаганнар. 
Көнкүрештә туздан төрле савыт-саба кулланылган; аннан шулай ук тартмалар, ук савытлары һәм пычак футлярлары ясаганнар.
Чулымнар табигатьтә үсүче ашарга яраклы үләннәр, җиләкләр, эрбет чикләвекләрен җыйганнар. Алар үсемлекләрнең ашарга яраклы тамырларын махсус агач көрәкчек ярдәмендә казып чыгарганнар. .
Чулым татарларының күпчелеге хәзер Томск өлкәсенең Тегульдет районында һәм Красноярск краеның Тюхтет районында тора, күбесенчә Пасечное авылында һәм Чиндат авылында.
2006 елда Пасечное авылында яшәүче А. Ф. Кондияков әфәнде Томск лингвистика белгече В. М. Лемская ярдәмендә Чулым теле түгәрәген оештырган (кыска вакыт эшләгән); бергәләп әлифба һәм глоссарий әзерләнгән булган.

## Искәрмәләр

 

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Себер халыклары
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Татарлар
Арча ягы

210px|thumb|right|Казан ханлыгында Арча ягы күренеше.
**Арча ягы** (*Arça yağı* ()) яки **Казан арты**  —  Казан ханлыгы территориясенең Казан арты җирләрен алып торган тарихи өлкәсе. Үзәге булып Арча шәһәре саналган.

Бүгенге көндә әлеге территориядә Татарстан, Мари Ил, Киров өлкәсенең бер өлешләре урнашкан.

## Моны да карагыз
* Тау ягы

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Татарстан географиясе
Төркем:Мари Иле тарихы
Төркем:Киров өлкәсе тарихы
Төркем:Казан ханлыгы
Алат даругасы

**Алат даругасы** —  Казан ханлыгы, составындагы административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәгебулып Казан артындагы - Алат каласы торган.

Соңрак, Казан алынгач, Казан өязенә кертелеп бетерелә.

## Сылтамалар
* *Чураков В. С.* Ещё раз о происхождении русского административно-территориального термина ''дорога'' // Материалы межрегиональной научно-практической конференции «Материальная и духовная культура народов Урала и Поволжья: История и современность». Глазов, 2005. С. 142—143.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Мари Иле тарихы
Төркем:Казан ханлыгы
Чынбарлык

Фәлсәфәдә, **чынбарлык** әйберләрнең булуы мөмкин яки хыял ителүдән аермалы буларак, аларның чынлыкта булган хәле. Чынбарлыкның киңрәк билгеләмәсе үзенә күзәтелгән яки фәһемләнә алган һәр бар һәм булган нәрсәне ала. Тагын да киңрәк билгеләмәсе үзенә барлык үткәндә, хәзер һәм киләчәктә булган яки булачак нәрсәләрне ала.

## Шулай ук карагыз

* Абсолют (фәлсәфә)
* Альтернатив тарих
* Адвайта
* Мәгарә аллегориясе
* Роланд Бартес
* Капграс саташуы
* Чарльз Форт
* Консенсус чынбарлыгы
* Котард саташуы
* Тарих дсценарийлары
* Саташу
* Детерминизм
* Дереализация
* Филлип К. Дик
* Диссоциация
* Төш
* Төшләр дөньясы

* Эманационизм
* Эмпирицизм
* Барлык
* Тәфсир моделе
* Фантастика
* Хыял
* Галлюцинация
* Иллюзия
* Жорж Луи Боргес
* Тел һәм фикер
* Харита һәм территория
* Маршал МакЛухан
* Матрица

* Мая (иллюзия)
* Менталь күзәтелеш
* Нигилизм
* Онтология
* Феномен
* Локаллек принципы
* Психоз
* Чын дөнья
* Буддизмда чынбарлык
* Чынбарлык үзгәрүләре (мистицизм)
* Чынбарлыкка нигезләнгән җәмәгатьчелек (сәясәт)

* Сапир-Ворф гөманы
* Семиотика
* Скептицизм
* Җәмгыяви конструкционизм
* Сюрреализм
* Фикер-рәвеш

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* C.D. Broad on Reality
* Stanford Encyclopedia of Philosophy on Realism
* Video: Carl Sagan on the 4th Dimension Explanation
* Video: Animated version of the above with Dr Quantum - Flatland
* Phenomenology Online: Materials discussing and exemplifying phenomenological research
* Concept and Reality, a Meditatiion Perspective 
* The Illusion of Reality by Jim AL-Khalili 
* The Matrix as Metaphysics by David Chalmers 
* The Universes of Max Tegmark


Төркем:Метафизика төшенчәләре
Төркем:Этикада төп мәсьәләләре
Төркем:Онтология
Төркем:Чынбарлык
Күзаллау

**Күзаллау** (яки **хыял итү көче**) - күрү, ишетү яки башка хис органнары аркылы зиһенгә алынмаган сурәт һәм тәҗрибәләрне тудыру мөмкинлеге яки сәләте. Күзаллау тәҗрибәгә мәгънә китерүдә һәм белемне аңлауда ярдәм итә; кешеләргә дөньяны фәһемли алулары мөмкинлеген бирүче төп сыйфат, өйрәнү процессында төп ролен уйный.

Күзаллау төп концепциясе булган ике хәзерге заманның бөек фәлсәфәчесе - :en:John Sallis һәм :en:Richard Kearney.

## Шулай ук карагыз
* Сәнгать
* Иҗат көче
* Фантазия
* Хыялый илләр
* Уй
* Хакыйкәть
* Хыял

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Byrne, R.M.J. (2005). *The Rational Imagination: How People Create Alternatives to Reality.* Cambridge, MA: MIT Press
* Egan, Kieran (1992). *Imagination in Teaching and Learning*. Chicago: University of Chicago Press.
* Frye, N. (1963). *The Educated Imagination*. Toronto: Canadian Broadcasting Corporation.
* Norman, Ron (2000) *Cultivating Imagination in Adult Education* Proceedings of the 41st Annual Adult Education Research.
* Sutton-Smith, Brian. (1988). *In Search of the Imagination*. In K. Egan and D. Nadaner (Eds.), Imagination and Education. New York, Teachers College Press.
* Fabiani, Paolo "The Philosophy of the Imagination in Vico and Malebranche". F.U.P. (Florence UP), English edition 2009.  PDF
* Watkins, Mary: "Waking Dreams" [Harper Colophon Books, 1976] and "Invisible Guests - The Development of Imaginal Dialogues" [The Analytic Press, 1986]
* Moss, Robert: "The Three "Only" Things: Tapping the Power of Dreams, Coincidence, and Imagination" [New World Library, September 10, 2007]
* John Sallis, *Force of Imagination: The Sense of the Elemental* (2000)
* John Sallis, *Spacings-Of Reason and Imagination. In Texts of Kant, Fichte, Hegel* (1987)
* Richard Kearney, *The Wake of Imagination.* Minneapolis: University of Minnesota Press (1988); 1st Paperback Edition- (ISBN 0-8166-1714-7)
* Richard Kearney, "Poetics of Imagining: Modern to Post-modern." Fordham University Press (1998)

## Сылтамалар

* 
* Imagination, Mental Imagery, Consciousness, and Cognition: Scientific, Philosophical and Historical Approaches
* Two-Factor Imagination Scale at the Open Directory Project

Төркем:Күзаллау
Төркем:Психик процесслар
Фараз

**Фараз** (лат.πρόγνωσις/прогнозис — күзаллау, юрама, фал) — фәнни ысулларның куллану юлы белән киләчәкне күзаллау, һәм бу күзаллауның нәтиҗәсе.

**Фараз** - киләчәк вакыйганың, вәзгыятьнең һ.б. фәнни моделе; модельга таянып, билгесез икътисади күрсәткечнең билгеләнгән факторлар нигезендә исәпләү.

**Фаразлау** - фаразны әзерләү эшчәнлеге; тар мәгънәдә - билгеле бер процессның конкрет үсеш мөмкинчелекләрнең махсус фәнни тикшеренүе.

## Шулай ук карагыз
* Техника һәм технология үсеше фаразлары
* Демографик фараз
* Фаразлау инструментлары

## Әдәбият

* Грядущая смута 2012 года
* Демографические прогнозы в экономике
* Панарин А. С. Глобальное политическое прогнозирование. Фрагменты выступления на методологическом семинаре в МосГУ
* Прогноз положения пенсионеров 
* Сценарии социально-экономического развития России
* Цирель С. В. Предсказание и прогноз // История и Математика: Концептуальное пространство и направления поиска. М.: УРСС, 2007.

## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:Футурология
Төркем:Гамәли математика
Төркем:Карар кабул итү теориясы
Сенегал

200px|thumb|left|Сенегал регионнары
**Сенега́л** (фр. *Sénégal*) — рәсми исеме **Сенегал республикасы** (фр. *République du Sénégal*) — Сенегал елгасыннан көньягында урнашкан Көнбатыш Африка дәүләте.

Сенегал иле көнбатышта Атлантик океан белән, төньякта — Мавритания белән, көнчыгышта — Мали белән һәм төньякта — Гвинея һәм Гвинея-Бисау белән чиктәш.

Дәүләт эчендә Гамбия дәүләте урнашкан.

## Дәүләт һимны
**Француз телендә**:
(***рәсми чараларда башкарыла торган беренче куплеты***)
Pincez tous vos koras,
Frappez les balafons !
Le lion rouge a rugi.
Le dompteur de la brousse
D'un bond s'est élancé,
Dissipant les ténèbres.
Soleil sur nos terreurs,
Soleil sur notre espoir.
Debout, frères,
Voici l'Afrique rassemblée.   
***Refrain***:
Fibres de mon cœur vert.
Épaule contre épaule,
Mes plus que frères,
O Sénégalais, debout !
Unissons la mer et les sources,
Unissons la steppe et la forêt !
Salut Afrique mère !

**Тәрҗемәсе**:
Чиерт, дус, корага*,
Сук балафонга*!
Арыслан ырлады,
Тик килеп ул капты
Сунарчы кулына,
Һәм аучы чик куйды
Гасырлар золымына.
Язмышын ил кора.
Күтәрел, туганым, –
Африка чакыра!
***КУШЫМТАСЫ***:
Саф-пакь минем җаным.
Күтәрел, туганым,
Куеп иңгә иңне,
Үстерик без илне,
Җир-диңгез байлыкларын туплап,
Урманнар-кырларны колачлап!
Сәлам, Африкага!
*Кора һәм балафон — милли музыка кораллары
## Диннәр
Сенегал ― дөньяви дәүләт. Ил халкының 95,9 % ы – мөселманнар (зур күпчелеге суфилар, 1 % шигыйлар, әхмәдияләр), 4,1 % ы – христианнар (күпчелек католиклар) . 
* Сенегалда ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
; Хөкүмәт
* Gouvernement du Sénégal —Official governmental website 
* Embassy of the Republic of Senegal in London government information and links
* Observatoire sur les systèmes d'information, réseaux et inforoutes  
* Chief of State and Cabinet Members 

; Төп мәгълүмат
* '''Niokobok''' :News, e-Tourism, Volunteers, NGOs and Fair trade at Senegal
* Country Profile from BBC News
* 
* Senegal  from *UCB Libraries GovPubs*
* 
* 
* UN Map on Senegal
* Information on Senegal 
* Key Development Forecasts for Senegal from International Futures

; Яңалыклар
* SenRegal  News, Music from Senegal
* Seneweb news 
* SenActu  news headline links
* News headline links from AllAfrica.com
* Links to Senegal newspapers from NewspaperIndex.com

; Туризм
* Eco-tourism sites 

; Башка
* Syklon Technologies: Société de Services en Ingenierie Informatique au Sénégal et offshore  
* Senegal business directory from *Africa Phonebooks*
* Senegalese literature at a glance 
* Cora Connection  West African music resources
* Senegal's ethnic groups  
* L'Afrique – Sénégal  Hundreds of photographs and articles 
* Senegal Photos 

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Франсузтелле илләр
Төркем:Африка Берлеге илләре
Төркем:Атлантик океан буендагы илләр
Төркем:Көнбатыш Африка илләренең икътисади җәмгыяте
Төркем:Иң түбән үсештәге илләр
Төркем:Франкофония әгъзасе илләре
Төркем:Ислам кооперациясе оешмасының илләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:БМО әгъзасы илләре
Төркем:Сенегал
Хыял

**Хыял** - яхшы теләк, артында бәхет торучы идеаллаштырылган максат, ният. Хыял кешенең хыял көченә бәйле була.

Хыял һәрбер кешедә дә, җәмгыять эчендәге төркемннәрендә дә була ала. Хыял романтик әсәрләрнең, киналарның төп нигезе булып тора. Гадәттә хыялыйлык яшьләргә хас дип санала.

Хыял, шулай ук, идеология максатында да кулланыла ала, мәсәлән «азатлык хыялы», «якты киләчәк хыялы», «имин тормыш хыялы» һ.б. АКШда «америка хыялы» дигән сүзтезмә популяр. Хыяллар, тагын, глобаль яки глобаль булмаган да була ала. Хыялларга, тагын да, кешеләрнең үтәлмәгән, әмма үтәлергә теләгән хыяллары да керә ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Идея
* Хыял итү көче
* Фикер

Төркем:Күзаллау
Төркем:Хыял
Ысул

**Ысул** яки **ме́тод** (лат. μέθοδος — тикшеренү *яки* гыйлем эстәү юлы) — билгеле мәсьәләне чишү яки билгеле максатка ирешү өчен ясарга кирәк булган систематизацияләнгән адымнар җыелмасы.

## Шулай ук карагыз

* Алгоритм
* Информатика
* Методика
* Методология
* Тикшеренү методлары
* Исбатлау методлары
* Кире кагу методлары
* Хәзерге заман фәлсәфә ысуллары

## Сылтамалар
* «Рассуждение о методе» Декарта — основополагающая работа эпохи Просвещения, общее представление о современном научном методе.

Төркем:Эпистемология
Төркем:Фән фәлсәфәсе
Төркем:Фәлсәфи мантыйк
Төркем:Методология
Фикер

**Фикер** — предмет, аның сыйфатлары яки предметлар арасындагы мөнәсәбәтләр турында нәрсә булса раслаучы, яки киресенчә инкяр итүче уйлау рәвеше. 

## Мантыйк
Фикерләү нәтиҗәсе булган **фикерләр** төрләрен һәм алар арасындагы мөнәсәбәтләрне фәлсәфи мантыйк өйрәнә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Г. Челпанов. «Учебник логики». 9-е издание. Москва 1998 г.
* А. Д. Гетманова Логика // Изд. Книжный дом «Университет». 1998. — 480с.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Мантыйк
* Силлогизм
* Сөземтә
* Логический вывод
* Фәлсәфи төшенчәләр

Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Төркем:Семантика
Төркем:Фикер
Төркем:Мантыйк
Төркем:Фәлсәфи мантыйк
Уйланма

**Уйланма** яки **уйдырма** - хакыйкать дип кабул ителүе өчен махсус тудырылган ялган. Уен-келке буларак яки чыннан да ышанып таралган күзәтүләр яки фикер итүдә ялгышлыклар, урам сүзләре, псевдофәннәрдән яки көлке көне вакыйгаларыннан аерылып торучы вәзгыять.

## Шулай ук карагыз
* Заговор теориясе
* Фальсификация
* Ялган
* Самозванец
* Уйланмалар исемлеге
* Әдәби ялган
* Музыкаль уйланма

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* The Culture Jammer’s Encyclopedia
* Snopes - Urban Legends Reference Pages
* The Greatest Hoaxes of All Time  — slideshow by *[[Life magazine]]*
* "What's All This Hoax Stuff, Anyhow?" (Bob Pease article on ''Electronic Design'' website) 
* Book: "Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds", by Charles MacKay
* Chloe and Keith's Wedding hoax—link to video and commentary at *USA Today*
* Leyendas Urbanas  - Urban Legends and Hoaxes in Spanish

*
Төркем:Ялган
Төркем:Әдәби уйдырмалар
Гөман

**Гөман** - исбат ителмәгән булса да, хакыйкый дип ышанылган, һәм киресенчә булуы шулай ук исбатланмаган фикер. Фәнни фәлсәфә өлкәсендә "гөман" терминының кулланылышы Карл Поппердан башланды. Гөман кабул ителгән фактларга нигезләнгән тикшеренә алучы фикер булган гипотезадан (*[[теория]], [[аксиома]], [[принцип]]*) аерыла. Математикада, гөман  - ул дөрес булуына охшаган әмма исбат ителмәгән фикер яки теорема.

## Мәшһүр гөманнар
* Биал гөманы
* Пуанкарэ теоремасы  (Григорий Перельман тарафыннан исбат ителде)
* Голдбах гөманы
* Риманн гөманы
* Коллатц гөманы
* Мальдацена гөманы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*Open Problem Garden
*Unsolved Problems web site

## Шулай ук карагыз

*Гипотеза
*Гөманнар исемлеге


Төркем:Фәлсәфи концепцияләр
Мәсләк

**Мәсләк** яки **идея**  — тышкы дөньяны үзгәртүгә юнәлгән, аның  бәйләнешләре һәм мөнәсбәтләре . 

Фәлсәфәдә - нинди дә булса  чынбарлыктагы уйланмасы. Рус  төшенчә сүзенең синонимы булып тора.

Фәндә һәм сәнгатьтә мәсләк дип иҗади әсәрнең төп фикерен әйтәләр. Автор хокуклары сферасында мәсләк - кәшеф, яки кәшефнең төп өлеше булып тора.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Википедиянең мәсләкләре өчен, Википедия:5 кагыйдә кара.
Фатыйх Әмирхан проспекты (Казан)

**Фатыйх Әмирхан проспекты** () — Казанның Яңа Савин районында урнашкан туры, алты лы транспорт магистрале.

Проспект шәһәр үзәген Яңа Савин һәм Авиатөзелеш районнары белән тоташтыра.

## Исем чыганагы
Проспект татар язучысы Фатыйх Әмирхан хөрмәтенә аталаган.

## Урнашу
Фатыйх Әмирхан проспекты көньяктан төньякка сузылган; «Миллениум» күпереннән көньягырак башланып, шәһәрэче төньяк тимер юлы () өстендәге күпердә тәмамлана.

Сибгат Хәким, Чистай, Четаев, Лаврентьев, Маршал Чуйков, Воровский урамнарын һәм Хөсәен Ямашев проспектын кисеп үтә.

Универсиада алдыннан проспектны реконструкцияләгән, Ямашев проспекты һәм Чистай урамы белән чатларында ике катлы развязкалар төзелгән. Лаврентьев урамы һәм Ямашев проспекты белән чатларда җәяүлеләр өчен переходлар бар.

## Проспектта урнашкан объектлар
* **«Ак Барс» көрәш сарае** — Әмирхан проспекты, 1г
* **«Ривьера» кунакханәсе** — Әмирхан проспекты, 1.
* **«Казан Нуры» мәчете** — Әмирхан проспекты, 3.
* **Чернобыль авариясе ликвидаторларына һәйкәл** — Ямашев проспекты белән чатында
* **Автомобиль базары** — Әмирхан проспекты, 48.

## Транспорт
* Автобуслар: 28, 28а, 35, 35а, 43, 54, 55, 74, 74а, 75, 97
* Тукталышлар: Сибгат Хәким урамы, Чистай урамы, Четаев урамы, Әмирхан проспекты, Лаврентьев урамы, 39-нче квартал, Маршал Чуйков урамы, Медицина университеты, №132 мәктәбе, Автомобиль базары.

## Фотогалерея

Файл:Crossroad Chuikov Amirhana Kazan.JPG|
Файл:Hotel Riviera Avenue Amirkhan - view from the Kremlin hill.JPG|


## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Яңа Савин районы урамнары
Үзәк

Геометриядә, объектның **үзәге** (грекча *κέντρο*)  - шул объектның уртасындагы нокта.  Геометрияны изометрик төркемнәрне өйрәнү дип күргәндә, үзәк - изометрияләрнең беркетелгән ноктасы дип әйтеп була.Әйләнәнең үзәгеннән радиус исемле кисемтә башлана, шулай ук аның аркылы диаметр исемле кисемтә уза.

## Шулай ук карагыз

* Өчпочмак үзәге
* Авырлык үзәге
* Чебышев үзәге

## Искәрмәләр

Төркем:Гади геометрия
*
Уй

**Уй** -  уйлау, фикерләүдән барлыкка килгән нәтиҗә. Уй барлыкка китерү процессы - **уйлау** була.

Уй, шулай ук, визуаль образ, тавыш, тыю аркасында барлыкка килгән әйбер, фикер, аң.

Готлоб Фреге мантыйгында уй - хөкем, фикер белән бер үк әйбер булып тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Эпистемология
Төркем:Фикер
Гипотеза

**Гипотеза** яки **Фараз** (юнанча *ὑπόθεσις*) - тәкъдим ителгән феномен тәфсире. Гипотезаның фәнни булуы өчен, фәнни метод аның сынап итәлә алу мөмкинлеге булуын таләп итә. Галимнәр **фәнни гипотезаларны** гадәттә бар булган фәнни теорияләр белән кабул ителерлек дәрәҗәдә аңлатыла алмаган алдан ясалган күзәтүләргә нигезли. "Гипотеза" һәм "назария(теория)" еш синоним буларак кулланылса да, *фәнни гипотеза* *[[фәнни теория|фәнни назариядан]]* аерылып тора. **Эш гипотезасы** - вакытлыча кабул ителгән өстәмә тикшеренү өчен тәкъдим ителгән гипотеза.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Аксиома
* Эмпирицизм
* Гипотеза теориясе, Когнитив психологиядә тикшеренү өлкәсе
* Гыйлем эстәү
* Мантыйк
* Мантыйки позитивизм
* Редукционизм
* Тикшеренү төзелеше
* Фәнни ысул
* Фәнни белем социологиясе
* Теорема
* Назария (теория)
* Фикри тәҗрибә (фикри эксперимент)
* Эш гипотезасы

Төркем:Фәнни метод
Төркем:Менталь структуралары
Төркем:Фән фәлсәфәсе
Авырлык үзәге

Физикада, төрле исәпләүләр максатлары өчен объектның барлык авырлыгы җыелган дип саналучы ноктасын аның **авырлык үзәге** яки **барицентр** дип атыйлар.

## Шулай ук карагыз
* Ролл үзәге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Motion of the Center of Mass  shows that the motion of the center of mass of an object in free fall is the same as the motion of a point object.
* The Solar System's barycenter Simulations showing the effect each planet contributes to the Solar System's barycenter

Төркем:Классик механикасы
Төркем:Авырлык
Авырлык
Ярма

[thumb|[Карабодай ярмасы (кыздырылган)]]
**Ярма** — төрле игеп үстерелә торган үсемлекләрләрнең бөтен яки вакланган бертекләреннән торган ашамлык.

Ярмалар күбесенчә ярма культураларыннан (тары, карабодай, дөге, кукуруз), башка бертеклеләрдән (арпа, солы, бодай, борай, арыш) һәм кузаклылардан (борчак, ясмык) китереп чыгарылалар.

Ярмалар катлаулы углеводларга бай. Алардан күбесенчә боткалар һәм ашлар (шулпалар) пешерәләр.
Күкрәк сөтен имезү

**Күкрәк сөтен имезү** — хатын-кызның берәр бәби яки кечкенә балага үз сөт бизләре җитештергән сөтне имисеннән  ашату (шулай ук лактация дип атала). 

## Киңәшләр
Сәламәтлек профессионаллары күкрәк сөтен имезү бала туганнан соң беренче сәгатендә үк башланырга, ешлыгы һәм күләме баланың теләгенә нигезләнергә тиешлеген киңәш итәләр.

Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы рәсми белдергәненчә, кешенең тормышы дәвамындагы сәламәтлелеге өчен сабый чагында анасының күкрәк сөте иң зур факторларыннан берсе булып тора. Бәбинең беренче 6 ай дәвамында аны фәкать күкрәк сөте белән ашату киңәш ителә. Ягъни, кайбер очракларында зарур булган өстәмә D витаминыннан тыш башка бернинди ашамлык яки эчемлек бирелми. Алты айда башка ризыклар кертелә башлавыннан соң да, баланың кимендә бер яки ике яшькә җиткәнчегә кадәр аны күкрәк сөте белән имезү киңәш ителә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Әни
* Иммунитет
* Йөклелек

Төркем:Бәби карау

Төркем:Бала хокуклары
Төркем:Хатын-кыз хокуклары
Төркем:Кешеләр тотышы
Төркем:Шәхесара мөнәсәбәтләр
Төркем:Бәби ашату
Имчәк

Төп рәвешендә, **имчәк** - эченнән сыекча чыга торган структура. Таррак алганда, имезүчеләрнең күкрәк сөте ананың баласына имиләре яки җиленнәреннән тапшырылган урыны.

## Шулай ук карагыз
*Ареола
*Хатын-кыз күкрәге
*Күкрәк сөтен имезү
*Лактация
*Сөт бизе
*Сөт
*Җилен
*Биз

## Искәрмәләр

Төркем:Күкрәк анатомиясе
Төркем:Бизләр
Төркем:Имезүчеләр анатомиясе
Бабүнә

**Бабүнә, Ак чәчәк, Ромашка** () — дару ромашкасы, оешма чәчәкләр семьялыгыннан берьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

Еш кына ромашка дип, ботаник күзлектән караганда хаталы рәвештә Астра, Гербера, Дороникум, Нивяник, Остеоспермум, Пиретрум, Пупавка, Трехреберник, Хризантема кебек башка төр үсемлек төрләрен атыйлар.

## Таралуы
70 кә якын төре билгеле, Евразиядә, Африкада таралганнар.

ТР территориясендә бер төре — дару ромашкасы (M. recutita) бар. Барлык районнарда да очрый. Буш, кысыр җирләрдә, чүп урыннарында, юл буйларында үсә. Нәзек, үзәк тамырлы.

## Ботаник тасвирлама

Сабагы туры, ботаклы, 10–30 см биеклектә. Яфраклары чиратлашкан, икешәр каурыйсыман-теленмә. Чәчәкләре озын чәчәк сапларында утырган калкан чәчәк төркеме хасил итүче кәрзиннәрдә урнашкан. Кәрзиннәр озынча конуссыман чәчәк түшәгеннән гыйбарәт, эче куыш (шушы билгесе буенча дару ромашкасы башка охшаш төрләрдән җиңел аерыла). Чәчәкләре һәрбер кәрзиндә ике типта: кырыйдагылары — телсыман, ак таҗ яфракчыклы ана чәчәкләр; уртадагылары — көпшәсыман, сары, ике җенесле. Җимешләре — бүрекчәсез коңгырт-яшел вак орлыкчалар. Үсемлекнең үзенчәлекле исе бар. Июньнән сентябрьгә кадәр чәчәк ата. Җимешләре августта өлгерә. Орлыктан үрчи.

## Кулланылыш
Дару үсемлеге. Чәчәк кәрзиннәрендә эфир мае, флавоноидлар, гликозид, лайлалы матдәләр бар; дезинфекцияләү, тир чыгару, ялкынсынуга каршы, авыртуны басу чаралары буларак кулланыла. Тынычландыру, ашказаны җыелмалары составына керә.

Чәчәк төркеме косметик чаралар әзерләүдә файдаланыла..

## Ботаник классификация
Ыру үзенә якынча 22 төрне ала.
;Иң билгеле төрләре
* Matricaria aurea
** *Chamomilla aurea*
** *Cotula aurea|aut*
* Matricaria chamomilla - дару акчәчәге
** *Chamomilla recutita*
** *Matricaria recutita*
* Matricaria matricarioides - исле акчәчәк
** *Matricaria discoidea*
** *Artemisia matricarioides*
** *Chamomilla suaveolens*
** *Matricaria matricarioides*
** *Matricaria suaveolens*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Лекарственные ромашки 

Төркем:Астралылар
Төркем:Үләннәр
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Ауразия флорасы
Яшьләр

**Яшьләр** — яшь ягыннан һәм җәмгыятьтә үз статусы белән билгеләнгән махсус иҗтимагый төркем. **Яшьлек** - шәхесләрнең балачактан иҗтимагый җаваплыкка күчеш чоры.

## Яшь чикләре
Һәр илдә яшьләр төркеменең яшь чикләре төрлечә билгеләнә. Гадәттә иң түбән чик — 14-16 яшь, югарысы — 25-35 яшь.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Яшьләр көне
* Халыкара яшьләр көне
* Дәүләтнең яшьләргә карата сәясәте
* Яшьләр социологиясе
* Күчеш чоры (психология)
* Бала


Төркем:Социология
Черкели

**Черкели** (Зур Чирекле, ) – Сембер өлкәсендә иң зур татар авылы. <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М5</span> «Урал» Мәскәү-Чиләбе юлы өстендә урнашкан. Янәшәдә Куйбышев тимер юлы станциясе Никулино (1913 елдан).

## Белешмә
Архив мәгълүматлары буенча, бу авылга 1600 елда Төмән якларыннан күчеп килгән унике татар гаиләсе тарафыннан нигез салына. 1937 елга кадәр ул Пенза өлкәсенә караган. Черкели, Курмаевка һәм күршедәге Ялгаш, Татар Кынадысы, Дәхтәрни авылы мөселманнарының күмәкләшеп дини бәйрәмнәрне бергәләшеп уздыруы совет хөкүмәтен куркыткан. 1929 елны күмәк бәйрәм оештырганы өчен бер төркем мулллар һәм хәлле игенчеләрне НКВД атып үтерә.  Территория реформалары вакытында Черкели Сембер өлкәсенең Николаевка районына кертелә.

Бүген Зур Чирекледә өч меңгә якын дин вә канкардәшебез гомер кичерә. Ул 800гә якын шәхси хуҗалыкны берләштерә. Бай тарихлы урта мәктәптә 237 бала белем ала (2012). Мәктәп Никулинодан күчерелгән алпавытның агач йорында урнашкан. Балалар фән нигезләрен рус һәм татар телендә үзләштерәләр, тәрбия эшләре тулысынча диярлек үзебезчә алып барыла. Мәктәпкәчә яшьтәге балалар саны — 274.

2009 елда 49 бала туган, 27 кеше үлгән,
2010 елда 53 бала туган, 31 кеше үлгән.

* 18 яшькә кадәргеләр – 687;
* эш яшендәгеләр – 1050;
* пенсионерлар – 702;
* инвалидлар – 240;
* инвалид-балалар - 10;
* ялгыз аналар  – 3 чел.;
* күпбалалы гаиләләр – 22, балалар саны – 68;
* хезмәт ветераннары – 68 (2011).
Авыл советы территориясендә 150 кешегә эш бар. Мәктәптә 40 кеше эшли, почтада - 10, ФАПта - 8. 
3 такта яру җайланмасы, тегермән-икмәк заводы. М5 юлы буенда 3 кафе. Куй көтүе тотучылар шактый, фермерлар бар.

## Танылган шәхесләр
* нәшриятче Кәримовлар,
* Гыймад Нугайбәк, татар теле галиме

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ульяновски өлкәсенең Зур Чирекле авылы турында китап дөнья күрде 
* ТЯ, 11.12.2010 Татар тамыры 

Төркем:Сембер өлкәсе татар авыллары
Засечное

**Засечное** – Пенза өлкәсе, Пенза районындагы авыл. 17 гасырда нигезләнгән. 5,5 мең кеше, 1300 татар яши.

1978 елда Пенза сусаклагычын төзү сәбәпле түбән урнашкан авылларны Засечноега күчерә башлаганнар. Шул исәптән Оз авылының 200 гаиләсе яңа урынга күчә. Засечное үзе Сырының югарырак урынында урнашкан, Пензадан 4 км гына, аэропорт янында. Татарлар намаз укыр өчен фатирларга җыелалар. 1981 елны зиратлык урын бирелә. 1993-94 елларда халык төзелеше ысулы белән авылда мәчет төзелә.

Татарлар бик динле. 2008 елны район мәгариф бүлеге «православие мәдәнияте нигезләре» предметы астында рус динен кертә башлагач, ата-аналар бу карарны прокуратура аша гамәлдән чыгарттылар.

## Искәрмәләр

Төркем:Пенза өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Татар Сайманы

**Татар Сайманы** – Сембер өлкәсе Николаевка районында урнашкан татар авылы. Поспеловка авыл советына карый. Янәшәдә – Бекшанка чокыры аша Чуаш Сайманы авылы урнашкан. 500 йорт бар.

## Сыйфатлама
Берничә фермер хуҗалыгы бар. Авылда башка эш урыннары юк. Шуңа күрә күпчелек шәхси хуҗалыкларында терлек асрарга тырыша. Азык, утын әзерләү, тирес чыгару һ.б. хуҗалык эшләрендә Сайманлылар «Тып-тып» машиналар куллана. Тып-тып – ул 2-тактлы двигатель белән эшләүче көпчәкле транспорт чарасы. Кул астындагы материалдан җыела. Авыл буенча алар саны 300 якын.

Сайман урта мәктәбендә 172 бала укый (2012)

300px|thumb|left|Сайман авылы тып-тыбы Россиядә танылган

## Танылган шәхесләр

* Мәхмүт Алмаев (1874-1907) — шагыйрь, журналист.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 1TV Жители одной из деревень Ульяновской области вручную собирают автомобили
* 5-tv Репортаж | В Ульяновской области соревнуются драндулеты
* МК: Жители Татарского Саймана стали автомагнатами

Төркем:Сембер өлкәсе татар авыллары
Неймар

**Не́ймар да Си́лва Са́нтос Жу́ниор** (; 5 февраль 1992 – Бразилия футболчысы , һөҗүмче. 2013 елга кадәр «Сантос» футбол клубы уенчысы. 2013 елның июленнән – Пари-Сен-Жермен клубы һәм Бразилия җыелма такымының уенчысы.

2013 елның июнендә Конфедерация кубогының иң яхшы футболчысы булып танылган.

## Казанышлар

* Конфедерацияләр кубогы (Бразилия-2013) – алтын.
* 2012 елгы Лондон Олимпия уеннары – көмеш.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сәхифә  
* Профиль на официальном сайте ФК «Сантос»  
* Профиль на СамбаФут  
* Статья на tuttomercatoweb.com

Төркем:Бразилия футболчылары
Төркем:Һөҗүмче футболистлар
Михаил Миль урамы

|225px}}|alt=}]]
| imageclass = }
| imagestyle = padding:4pt; line-height:1.25em; text-align:center; font-size:8pt;
| caption    = }
| labelstyle = padding:0.2em 1.0em 0.2em 0.2em; background:transparent; line-height:1.2em; text-align:left; font-size:90%; background:#eee;
| datastyle  = padding:0.2em; line-height:1.3em; vertical-align:middle; font-size:90%;

| label1     = 
| data1      = 
| label2     = Районнар
| class2     = 
| data2      = Яңа Савин районы, Авиатөзелеш районы
| label3     = Озынлык
| data3      = 3,45 км
| class3     = note
| label4     = Почта индексы
| data4      = 420127
| label5     = Туу җире
| data5      = }
| label6     = Гражданлыгы
| class6     = label
| data6      = }
| class7     = category
| label7     = Милләте
| data7      = }
| label8     = Үлем датасы
| data8      = }
| label9     = Үлем җире
| data9      = }
| label10    = Әтисе
| data10     = }
| label11    = Әнисе
| data11     = }
| label12    = Ире
| data12     = }
| label13    = Хатыны
| data13     = }
| label14    = Балалары
| data14     = }
| label15    = Бүләк һәм премияләре
| data15     = }
| label16    = Сайт
| data16     = }
| label17    = Башка мәгълүмат
| data17     = }
}}

**Михаил Миль урамы** () — Казанның Яңа Савин һәм Авиатөзелеш районнарда урнашкан дүртполосалы магистраль урам.

2009 елда эксплуатациягә тапшырган.

## Исем чыганагы
Урам авиаконструктор Михаил Леонтий улы Миль хөрмәтнә аталган.

Михаил Миль исемле урамнар шулай ук Мәскәүдә һәм Иркутскта да бар.

## Урнашу
Михаил Миль урамы төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка сузыла; төньяк шәһәр эчендәге тимер юлы () өстендәге күперендә башлана һәм Дементьев урамы белән чатында тәмамлана.

## Фотогалерея
Табличка оп 795.jpg|795 км платформадан


## Тышкы сылтамалар
* http://docs.pravo.ru/document/view/3309430/?mode=full 

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Авиатөзелеш районы урамнары
Торналар

**Торналар** () — Европа, Азия, Төньяк Америка һәм Австралиядә яшәүче чын торналар гаиләсенә кергән кошлар ыруы. Барлык төрләре сулы, гадәтенчә, сазлыклы территорияләр белән бәйле.

## Классификация
орнитологлар барлык чын торналар төрләрен гадәттә дүрт төркемгә бүлә.

## Виды
* Американ торнасы - Grus americana
* Һиндстанлы торна - Grus antigone
* Канадалы торна - Grus canadensis
* Соры торна - Grus grus
* Японияле торна - Grus japonensis
* Стерх (Ак торна) - Grus leucogeranus
* Кара торна - Grus monacha
* Карамуенлы торна - Grus nigricollis
* Австралиялы торна - Grus rubicunda
* Даур торнасы - Grus vipio
## Башкортстан районнары символикасында

Coat of Arms of Chishmy rayon (Bashkortostan).svg|Чишмә районы гербы
Coat of Arms of Zianchura rayon (Bashkortostan).png|Зиянчура районы гербы
Coat of Arms of Buzdyak rayon (Bashkortostan).png|Бүздәк районы гербы


## Галерея

Image:Гробин 1846 из Винклера.jpg|Гробин туграсындагы торна, 1846
Image:White-naped_crane_arp.jpg|Даур торнасы
Image:Mandschurenkranich.jpg|Японияле торна
Image:Stavenn Grus nigricollis 00.jpg|Карамуенлы торна
Image:Schneekranich Grus leucogeranus 090501 We 146.JPG|Стерх / Ак торна



## Шулай ук карагыз
*Чыңрау торна
## Тышкы сылтамалар
*Чыңра Торнакай...
* 

## Искәрмәләр


Төркем:Чын торналар
Төркем:Кошлар ырулары
Мөрәсим

[thumb|right|300px|Яңа [офицерлар чыгырылышы мөрәсимендә, АКШ хәрби диңгезчелек академиясен тәмамлаган мичманнар.]]
[thumb|right|300px|[Исраил хәрби көчләре башлыгы рәсми үлгән хәрбиләрне искә төшерү мөрәсимендә юк итәлгәннәрне сәламләү йоласын үткәрә.]]

**Мөрәсим** - махсус очракларда оештырылган йола әһәмиятлелеген ташучы вакыйга.

## Мөрәсим оештырылу вакыйгалары
Мөрәсим кеше тормышындагы хәле (статусы) үзгәрүен әһәмиятлелеген белдерү өчен кулланыла ала.

## Шулай ук карагыз
* Йола
* Бүләк

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* http://ritesforgirls.com/journeying-towards-womanhood/why-perform-a-rite-of-passage/  Why and how to create a puberty rite


Төркем:Антропология
Либерия

**Либе́рия** (ингл. *Liberia* [laɪˈbɪəɹɪə]), рәсми исеме — **Либерия Республикасы** (ингл. *Republic of Liberia*) — Африканың көнбатыш ярында урнашкан дәүләт.

### Этник төркемнәр
Халыкка 16 асаба этник төркем һәм күп чит ил азчылыклары керә. Асаба халыклар якынча 95 процентны тәшкил итә. 16 рәсми танылган этник төркемнәргә Кпелле, Басса, Мано, Гио яки Дан, Кру, Гребо, Кран, Ваи, Гола, Мандинго яки Мандинка, Менде, Кисси, Гбанди, Лома, Деи яки Дэвойн, Беллеһ, һәм Америко-Либериялеләр яки Конго халкы керә.

Кпелле халыкның 20%-тан артыгын тәшкил итәләр һәм Либериядә иң зур этник төркем булып торалар, күбесенчә Бонг Графлыгында һәм үзәк Либериянең янәшә өлкәләрендә яшиләр. Афроамериканнар токымы Америко-Либериялеләр һәм Вест-Индиялеләр, күбесенчә Барбадослылар 2.5%-ны тәшкил итәләр. 1825 елда репатриацияләнгән Конго халыклары токымы Конго халкы һәм Афро-Кариблылар 2.5%-ны тәшкил итәләр. Бу ике соңгы төркем 19-ынчы гасырда сәяси контроль куйганнар һәм аны 20-енче гасырда да тотканнар.

Сәүдәгәрләр буларак күп иммигрантлар килгән һәм бизнес җәмәгатенең зур өлеше булып киткәннәр, шуларга Ливанлылар, Һиндлеләр, һәм башка Көнбатыш Африкадан кешеләр керә. Этник Либериялеләр һәм Ливанлылар арасында катнаш никаһлар проценты зур, нәтиҗәдә күп катнаш халык Монровия янында яши. Европа чыгышлы Ак Африканнар булган Либериялеләрнең кечкенә азчылыгы илдә яши.

## Диннәр
2008 елгы халык санын исәпкә алу мәгълүматлары буенча, Либерия халкының 70,5 % ы христиан динен тота. Мөселманнар 27,6 % тәшкил итә.

Төп халыкларның традицион диннәрен халыкның 0,5 % ы тота,  0,4 % ы бернинди дин дә тотмый.
* Либериядә ислам

Voinjamamosque.jpg| шәһәре мәчете манарасы (артта)
Topographic map of Liberia-en.svg|Либериянең топографик харитасы.
Brooklyn Museum 1998.80.2 Helmet Mask for Sande Society.jpg|Басса мәдәнияте. Санде җәмгыятенең Шлем Битлеге (Ндоли Җовей), Либерия. 20-нче гасыр. Бруклин Музее


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төркем:Африка илләре
Төркем:Көнбатыш Африка
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Либерия
Ихтыяҗ

**Ихтыяҗ** (яки *хаҗәт*, *кирәклелек* һ.б.) — нәрсә дә булса җитмәүне психологик яки функциональ яктан тоюның эчке халәте, аның чагылышы вәзгыятькә бәйле конкрет факторлар ярдәмендә билгеләнә.

Организмнарга сәламәт тормыш алып бару өчен кирәкле булган нәрсәләрне **ихтыяҗ** дип атыйлар. Ихтыяҗның канәгатьләндерелмәве дисфункция яки үлем кебек билгеле негатив нәтиҗәгә китергәнгә күрә, ихтыяҗны теләктән аерып карыйлар. Ихтыяҗлар объектив һәм физик (ашамлык), яки субъектив һәм психологик (үз-үзеңне хөрмәт итү ихтыяҗы) була. Ихтыяҗлар һәм теләкләрне өйрәнү сәясәт, иҗтимагый фәннәр һәм фәлсәфә өлкәләренең мәсьәләсе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Мотивация
* Аффилиация
* Теләк
* Ресурсларның чикләнеллеге
* Кызыксыну (эмоция)

Төркем:Психик торышлар
Төркем:Маркетинг
Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Психология төшенчәләре
Гыйльми хезмәткәр

**Гыйльми хезмәткәр** — фән белән шөгыйлләнүче галимнәрнең гомуми һәм шундый галимнәрнең бер конкрет төркеменең исеме.

## Россиядә гыйльми хезмәткәр булу өчен квалификацион таләпләре
Гыйльми дәрәҗә (фәннәр докторы яки фәннәр кандидаты), гыйльми хезмәтләр яки фәнни проектлар кысаларында ясалган кәшефләргә авторлык низамнәмәләрнең булуы, һ.б.

Фәнни хезмәткәрләр дәрәҗәләре:
* Кече фәнни хезмәткәр
* Фәнни хезмәткәр
* Өлкән (старший) фәнни хезмәткәр (әлегә Россия Федерациясендә бирелми, специальность буенча доцент дәрәҗәсенә тигез дип санала)
* Әйдәүче (ведущий) гыйльми хезмәткәр
* Төп (главный) гыйльми хезмәткәр

## Сылтамалар

* Квалификационный справочник должностей руководителей, специалистов и других служащих — документ Минтруда РФ 
* Документ в системе «Консультант+» 
*  

## Шулай ук карагыз
* Акыл хезмәте ияләре

## Искәрмәләр

Төркем:Һөнәрләр
Төркем:Фән
Торналылар

**Торналылар** (; искергән исеме — ) — тышкы кыяфәте, өчке төзелеше һәм тормыш рәвешләре буенча бик төрле булган кошларның киң тәртибе, Уэтморның систематикасында үзенә тугыз тормыш күрүче һәм 12 беткән гаиләне ала. 

### Хәзерге заман гаиләләре
* Арамовые - Aramidae
* Дрофиные - Otididae
* Чын торналар - Gruidae
* Кагу - Rhynochetidae
* Мадагаскарские пастушки - Mesitornithidae
* Лапчатоногие - Heliornithidae
* Пастушковые - Rallidae
* Кариамовые - Cariamidae
* Трубачи - Psophiidae
* Солнечные цапли - Eurypygidae

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Alvarenga, H.M. F., Höfling E. Systematic revision of the Phorusrhacidae (Aves: Ralliformes) // Papéis Avulsos de Zoologia (São Paulo). — 2003. — Vol. 43. — No. 4. — P. 55—91. — .
* Paton T.A., Baker A.J. Sequences from 14 mitochondrial genes provide a well-supported phylogeny of the Charadriiform birds congruent with the nuclear RAG-1 tree // Molecular Phylogenetics and Evolution. — 2006. — Vol. 39. — No. 3. — P.657—667. — .
* Sibley C. G., Ahlquist J. Phylogeny and classification of birds. — New Haven: Yale University Press, 1990.
* van Tuinen M., Waterhouse D., Dyke G.J. Avian molecular systematics on the rebound: a fresh look at modern shorebird phylogenetic relationships // Journal of Avian Biology. — 2004. — Vol. 35. — No. 3. — P. 191—194.

## Сылтамалар
* Торналылар турында Answers.com сәхифәсендә
* БСЭдән торналылар турында мәкалә - title=Журавлеобразные


Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Кошлар
Төркем:Зоология
Төркем:Хайваннар
Чын торналар

**Чын торналар** () — Торналылар () тәртибенә кергән кошлар гаиләсе. 40-60 млн ел элек динозаврлар чоры азагы булган эоценда барлыкка килүләре исәпләнә. Тарихи ватанннары дип Америка кыйтгасы санала - аннан торналар башта Азия, аннары Африка һәм Австралияга күчәләр. Антарктида һәм Көньяк Америкадан тыш киң таралганнар.

## Сылтамалар
* Hayes, M.A. 2005. Divorce and extra-pair paternity as alternative mating strategies in monogamous sandhill cranes (MS thesis). Vermilion, S.D.: University of South Dakota. 86 p.
* Greshnvikov, Anatoliy. (2001) Save the Cranes, Pensoft Publishing, Sofia. 79pp ISBN 954-642-140-5
* Халыкара торналарны саклау фонды сәхифәсе 
* www.ecosystema.ru сәхифәсендә торналар
* www.answers.com сәхифәсендә торналар
* www.earthlife.net сәхифәсендә торналарны чагыштыру
* IUCN/SSC: Торналарның торышы һәм аларны саклау планы
* Даур һәм япон торналарны яңадан табигатькә кертү эшләре белән шөгыйлләнгән Архара станциясе турында (русча)

## Искәрмәләр

Төркем:Торналылар
Төркем:Кошлар гаиләләре
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Кошлар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Верхошижемье районы

**Верхошижемье районы** () — Киров өлкәсендә ураншкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Верхошижемье шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Верхошижемье районы 1929 елда элекке Халтурин һәм Вятка өязләре өлешләреннән оештырыла.

## Халык

Районның якынча ярты өлеше Верхошижемье -та яши.

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш

# **Верхошижемье шәһәр җирлеге** 
# Зониха авыл җирлеге
# Калачиги авыл җирлеге
# Косино авыл җирлеге
# Мякиши авыл җирлеге
# Пунгино авыл җирлеге
# Среднеивкино авыл җирлеге
# Сырда авыл җирлеге
# Угор авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ako.kirov.ru/region/regionmap.php?rajon=10 
* 
* 

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Өстәлгән кыйммәт

**Өстәлгән кыйммәт** — җитештерелгән продукт кыйммәтенең оешма эчендә тудырылган өлеше.

Компания җитештергән (һәм саткан) тавар һәм күрсәткән хезмәтләр (ягъни сатудан кереме) һәм тышкы оешмалардан сатыб алынган тавар һәм хезмәтләр өчен түләнгән бәясе арасында аермасы буларак үлчәнелә. Сатыб алынган тавар һәм хезмәтләр бәясе гадәттә кулланып бетерелгән материаллар һәм башка кулланылган хезмәтләр (ягъни ут, җылылык, иминиятләштерү, һ.б.) өчен тышкы оешмаларга түләнгән башка чыгымнардан торачак.

Продукт кыйммәте = материаллар + Кулланылган энергия + хезмәт + амортизация + рента + процентлар + табыш + Кыек салымнар

Өстәлгән кыйммәт = хезмәт (салымнарны һәм мәҗбүри түләүләрне өстәп) + амортизация + рента + процентлар + табыш

Кыек салымнар бәягә өстәлә, мәсәлән өстәлгән кыйммәт салымы, акцизлар, таможня хезмәте җыйган пошлиналар.

Тулаем өстәлгән кыйммәт – тавар җитештерү һәм хезмәтләр күрсәтү һәм эшчәнлек дәвамында кулланып бетерелгән кыйммәтләр белән аермасы.

## Әдәбият
:ru:Добавленная стоимость

## Шулай ук карагыз

Төркем:Икътисади күрсәткечләр
Төркем:Чыгымнар
Балалар бакчасы

**Балалар бакчасы** (яки халыкара алманча алынмасы *Киндергартен* ) балалар өчен мәктәпкәчә белем бирү оешмасы. Фридрих Фробель бу терминны 1837 елда Бад Бланкенбург шәһәрендә үзе оештырган балаларны мәктәпкә әзерләү өчен аларга уен һәм эшчәнлекләр программасы аркылы җәмгыяви тәҗрибә бирүче оешмага исем буларак уйлап чыгарган. Максаты, чәчәкләр бакчаларда үстерелгәне кебек, балалар да балалар бакчаларда игътибар белән үстерелүне өчен шартларны булдыру иде.

*Киндергартен* термины дөньябызның төрле илләрдә 2-7 яшьләр арасындагы балалар өчен булдырылган төрле оешмаларны билгеләү өчен кулланыла.


Image:AF-kindergarten.jpg|Әфганстан балалар бакчасындагы бүлмәсе.
Image:Kindergarten in VN.jpg|Ханой, Вьетнам, 2011 ел
Image:Student teachers Kindergarten 1898.jpg|Укытучы булачак студентлар балалар бакчасы сыйныфында өйрәнүдә, Торонто, Канада, 1898 ел

Image:OVODA.jpg|Маҗарстан балалар бакчасы сыйныфы урамда ярышларда катнаша
File:Nursery school classroom.jpg|Италияның гади балалар бакчасы планы. Сулдан уңга таба: туалет, ванна, уен бүлмәсе һәм урамдагы уен кыры
File:Parent's day at Eirfan's Kindergarten.jpg|Япониядагы балалар бакчасы ата-аналар көнендә, 2009 елның октябрь ае
File:A kindergarten in united states, at halloween day.jpg|АКШтагы балалар бакчасы сыйныфы Хеллоуинны бәйрәм итә, 2007 ел



## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Әдәбият
:en:Kindergarten

## Сылтамалар
*Sources for kindergarten teachers in the US
*Friedrich Fröbel timeline
*Recent Research on All-Day Kindergarten in the US 
*Kindersite Project – Researching into the use of technology within Kindergartens with Kindergarten-appropriate Internet content
*Watch the 1962 documentary ''Kindergarten'' 
*{{Wikisource-inline|list=

Төркем:Балачак
Гыйлем базары

**Гыйлем базары** - гыйлем ресурсларны бүлешү механизмы. 

Гыйлем һәм гыйлем базарларның эшчәнлегенә карата төп ике караш бар:
* Беренче караш буенча, интеллектуаль милек хокуки конструкт юлы белән гыйлемне гади тар (җитешмәүче, чамалы исәпле) ресурс буларак билгеләп, анын бүленеше гадәти тавар базары механизмлары аркылы оештырыла. 
* Альтернатив моделе гыйлемне җәмгыяви кыйммәт буларак күреп, аның бушлай таратылуын алга сөрә. Бу төшенчә еш игътибар икътисады термины белән билгеләнә. 

Әлегә тикшерүчеләр арасында бу ике көндәш төшенчә турында килешү юк.

## Әдәбият
:en:Knowledge Market

## Шулай ук карагыз
*Сорау-Җавап сәхифәләр исемлеге
*Күмәк акыл
*Дижиталь икътисад
*Электроник бизнес
*Электроник сәүдә
*Мәгълүмат икътисады
*Гыйлем менеджменты
*Мәгълүмат тармагы
*Мәгълүмат базары
*Мәгълүмати җәмгыять
*Мәгълүмати системалар
*Белем икътисады
*Белем экосистемалары
*Белем оештыру
*Белем сәясәте
*Виртуаль икътисад
*Шәхси күзәтчелек агентлыгы
*Көндәшләр күзәтчелек
*Җәмгыяви мәгълүмат эшкәртү

## Искәрмәләр

Төркем:Гыйлем менеджменты
Эшләнмә

[thumb|200px|[Машинаның төрле эшләнмәләре (Россияда эшләнгән очкыч хронографы).]]

**Эшләнмә** - предприятия тарафыннан эшләнелгән теләсә нинди җитештерү предметы яки предметлары җыелмасы.

## Чыганаклар

С.А.Чернавский "Проектирование механических передач", 1984.

Төркем:Машина детальләре
Төркем:Җитештерү
Straight edge

right|thumb|Straight Edge татуы
**Straight Edge** (, кыскача **sXe**) — алкогольле эчемлекләрне кулланмый, интим тормыш белән бары тик нәселен дәвам иттерү өчен генә яши дигән фикерләрне алга сөрүче кешеләр (ешрак яшьләр) агымы.

Әлеге агымның тамырлары 1980 елларга барып тоташа. Нәкъ менә шул вакытта "Minor Threat" төркемендә җырлаучы Йан Маккей, хардрок белән мавыгучы кешеләр тартмый, алкогольле эчемлекләрне кулланмый, интим тормыш белән бары тик нәселен дәвам иттерү өчен генә яши, дигән фикерләрне алга сөрә. Һәм әлеге идеяне үз иҗа­тында да чагылдырып, "Straight Edge" дигән җыр чыгара. Анда сәламәт яшәү рәвешенең асылы һәм аның уңай яклары турында сүз бара. Җыр күп кешегә ошый башлый һәм бераздан ул стрейтэджингчылык агымының гимнына да әверелә.

1990 елларда бу агымга керүче кешеләр шактый "батыраеп" китә. Эджерлар сәламәт яшәү рәвеше белән яшәмәгән кешеләргә карата тискәре фикер йөртә башлый, аларны үз кагыйдәләре буенча яшәргә өйрәтергә алына. Каршы килүчеләргә карата кайчакта физик көч дә кулланалар хәтта. Шуның нәтиҗәсендә, 2000 елларда әлеге агымның популярлыгы шактый кими. Массакүләм мәгълүмат чараларында стрейтэджерлар тәнкыйть утына тотыла. Аларны күпләр "бандит" сүзе белән атый башлый.

## Чыганаклар
*Кемнәр алар – стрейтэджерлар?

Төркем:Субкультуралар
Сканер

**Ска́нер** () — сурәтләрне кәгазь битеннән яисә слайдтан компьютерга кертү җайланмасы.

Сканер графика адаптеры һәм дисплей башкарган эшләрнең капма-каршысын башкара кебек. Графика адаптеры икешәрле кодны дисплейда сурәткә үзгәртсә, сканер рәсемдәге, сызымдагы, фото­графиядәге сурәтне икешәрле кодка әйләндерә. Икешәрле код видеохәтергә яздырыла.

Сканерның исеме аның эш принцибына туры китереп бирелә: электрон нур дисплей экранын сканерлаган кебек, яктылык нуры яссы рәсемне юллап сканерлый.
Сканер ярдәмендә санакка кәгазь битенә басылган текстны да кертеп була. Текст укый (таный) торган махсус программаны кулланып, текст сурәтен текстлы форматка әйләндерергә мөмкин.

## Чыганаклар
* Санак графикасы.

Төркем:Санакның кертү җайланмалары
Төркем:Санак
Видеохәтер

200px|thumb|right
**Видеохәтер** — энергиягә бәйле электрон истә калдыру җай­ланмасы ул. Хәзерге компьютерлардагы видеохәтернең үлчәме бер­ничә мегабайт тәшкил итә. Видеохәтердә бер үк вакыт эчендә югары сыйфатлы график сурәттән торган берничә бит сакланырга мөмкин.

Видеохәтер видеомәгълүматны, ягъни экранга чыгарылган сурәтләрнең икешәрле кодын саклый.

Видеохәтердә экрандагы һәр пиксельнең халәте турындагы мәгълүмат саклана.

## Чыганаклар
* Видеохәтер

Төркем:Оператив хәтер
Төркем:Видеокарталар
Төркем:Санак
Каңлы

**Каңлы** () – Сембер өлкәсе Барыш районындагы татар авылы. 
Район үзәгеннән 30 км читтә, урманнар һәм торф сазлыклары арасында урнашкан. 
Зөябаш шәһәр җирлегенә буйсынган. Зөябаш – Акчуриннарның постау фабрикалары урнашкан татар авылы. 
## Белешмә
1913 елда 500 йортта 2707 кеше яшәгән. 1996 елда – 1810 кеше яшәде.

Каңлы урта мәктәбендә 2011 елда 237 бала укыган. 
## Танылган шәхесләр

* Ибраһим Беркутов, Советлар Берлеге Каһарманы. 
* Руслан Чагаев, профессионал боксчылар арасында дөнья чемпионы (әти-әниләре шунда туган).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Сембер өлкәсе татар авыллары
Правда (газета)

**«Правда» газетасы** – озак еллар коммунистлар фиркасе (РСДРП, ВКП(б), КПСС) төп матбугат органы булып торган көндәлек басма. Хәзерге вакытта – КПРФ басма органы.

## Белешмә
Советлар Берлегенең җитмеш биш елга якын төп матбугат органы саналган “Правда” гәзитен В. И. Ульянов-Ленин 1912 елның 5 маенда (искечә стиль белән — 22 апрельдә) Петроградта оештырып чыгара башлый. Патша хөкүмәте беренче ике елда гәзитне сигез тапкыр яба, аның җитәкчеләрен, активистларын эзәрлекли. Ул кара дәвердә исемен берничә тапкыр алмаштырырга мәҗбүр ителсә дә, матбугат басмасы үз юлыннан тайпылмыйча бара, изүчеләргә каршы көрәштә хезмәт ияләрен, зыялыларны, иҗат кешеләрен, хәрбиләрне туплаучы көчкә әверелә. Ил башкаласы белән бергә 1918 елның 16 мартында “Правда” редакциясе Мәскәүгә күченә. 1945 һәм 1962 елларда — Ленин ордены, 1972 елда Октябрь революциясе ордены белән бүләкләнә. 1922 елдан 5 май Матбугат көне буларак билгеләп үтелде.

1991 елда Советлар Берлеге җимертелеп ташланганда аны чыгаруны туктатып торалар. Шул ук елдан ул Россия Федерациясе Коммунистлар фиркасе органы булып нәшер ителеп килә. Соңгы ике дистә елда ниләр генә кичерергә туры килсә дә, ул үзенең исемен дә, логотибын да, кыйбласын да үзгәртмәде. 2012 елда аның тиражы — 100 300 данә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ф. Фәткуллин Йөзен дә, кыйбласын да үзгәртмәде

Төркем:Россия гәҗитләре
Төркем:Русча гәҗитләр