Башкортлаштыру

**Башкортлаштыру** () — Башкортстан Республикасында башкорт теле һәм мәдәниятенең ролен көчәйтү, кадрларны «башкортлатыру», шулай ук татарларны, мариларны һәм чуашларны ассимиляцияләүгә юнәлтелгән дәүләт сәясәте.

## Кадрларны башкортлаштыру
Билгеле булганча, республиканың элекке президенты Мортаза Рәхимов республикада хакимияттә милләтләр буенча квоталарны сакларга омтыла. Башкортлаштыру югары дәрәҗәдәге министрлардан муниципаль дәрәҗәдәге вазифаларга кадәр кагылган. Төрле мәгълүматлар буенча, җитәкче постларының яртысыннан алып өчтән икесенә кадәрен башкортлар били, моңа аеруча Мортаза Рәхимовның күпчелек министрларны башкортларга алыштыруы йогынты ясаган. Шул ук вакытта башкорт халкы барлык халыкның 28,79 % ын гына тәшкил итә.

Башкортстанның көньяк-көнчыгыш районнары үсеше Башкортстан сәясәтенең өстенлекле юнәлеше булып тора, башкорт телле халык яшәгән бу төбәккә инвестицияләрнең күп өлеше кертелә.

Халык исәбен алу барышында башкортларның өлешен арттыру өчен башка милләт кешелерен башкортлар итеп язу сәясәте ачыклана.

## Татарларны башкортлаштыру

Хәзерге Башкортстан территориясендә яшәүче татарларның ата-бабалары әлеге якларда XII гасырдан да соңга калмыйча урнашкан һәм XIV—XV гасырларда бердәм берләшүгә тупланган.

Башкорт Республикасы 1917 елның 28 ноябрендә игълан ителә һәм хәзерге республиканың төньяк-көнчыгышын, шулай ук хәзерге Чиләбе, Курган һәм Оренбург өлкәләре территорияләренең бер өлешен дә били. Уфа губернасының калган өлешен Автономияле Татар Совет Социалистик Республикасы составына референдум аша кушарга омтылалар, ләкин референдум ахыр чиктә үткәрелми кала, һәм бу территорияләр директив метод белән 1922 елда Башкортстан составына кертелә, бу монда «татар мәсьәләсе» барлыкка килүнең төп сәбәпләренең берсе була.

Башкортлаштыруның төп этабы 1970-нче елларда башланып китә, шул чорда кайбер мәкаләләрдә дәүләт төзүче халык 20 проценттан ким булган автономияләрне бетерергә кирәк, дип әйтелә иде. Бу хәл Башкортстанда борчу һәм курку тудыра, нәтиҗәдә татарларны башкорт итеп яздыру, мәктәпләрдә башкорт телен кертү кебек чаралар үткәрелә башлый. Бу хәл турында КПССка күпсанлы шикаятьләр һәм хатлар языла. Мәскәү бу мәсьәләне карата башлый. Башкортлаштыру турында белешмә, башта татар галимнәреннән, аннары башкорт галимнәреннән сорала. Бу исә башкорт обкомының күп кенә сәясәтчеләренең эштән мәхрүм ителүенә һәм киләчәктә Мортаза Рәхимовның хакимияткә килүенә китерә. БАССРда татар халкының милли хокукларына һөҗүм башланды, бу һөҗүм СССРда җанисәп вакытларында милли үзбилгеләнү мәсьәләсен файдалану аша алып барылды. Комплекслы һәм максатчан башкортлаштыру сәясәте 1970-нче елларда башланып китте — 1979 елгы конституцион реформа нәтиҗәсендә татар теленең дәүләт теле статусы бетерелде, башкортларның санын ясалма рәвештә арттыру максатыннан 1979 елгы җанисәп нәтиҗәләре фалсификацияләнә, татар мәктәпләрендә туган тел буларак башкорт теле кертелде яисә татар мәктәпләре бөтенләй ябылды. Казанның Тел, әдәбият һәм сәнгать институты фәнни хезмәткәре Дамир Исхаков төзегән белешмә нигезендә, 1926—1979 еллардагы җанисәпләр нәтиҗәләре анализланды һәм шул чорларда БАССРның 373 торак пунктында җирле татар халкы башкорт итеп яздырылганлыгы ачыкланган.

1960-1970-нче елларда, башкортларның милли үзаң һәм белем дәрәҗәсе үсү нәтиҗәсендә, республикада татар телен куллану өлкәсен чикләү, дәүләт һәм партия органнарында, массакүләм мәгълүмат чараларында, югары уку йортларында, мәдәният оешмаларында һәм башка тармакларда татар кадрларын урыннардан мәхрүм итү һәм аларны башкорт кадрлары белән алыштыру тенденциясе көчәйде. Мондый чаралар татар телен дәүләт теле статусыннан мәхрүм итү, 1979 елгы халык санын алу нәтиҗәләрен бозып күрсәтү аша тормышка ашырылды. 1970 ел ахырыннан алып 1987 ел уртасына кадәр татар мәктәпләрен һәм башка җирле телле мәктәпләрне массакүләм рәвештә ябу күзәтелде. Мәктәпләр башкорт теленә күчерелде, халык өчен башкорт теле «туган тел» итеп кертелде, бу исә 1978 елдан 1987 елга кадәр татар телендә белем алучы укучылар санының 5,5 тапкырга кимүенә китерде (111 000 кешедән 21 000гә кадәр төште).

1959—1979 елларда Башкортстанда төп халык (титуллы милләт) вәкилләре өчен привилегияләр тагын да артты. Татар язучыларыннан әсәрләрен башкорт телендә бастыру таләп ителде, татар рәссамнары һәм музыкантлары бары тик үзләрен башкорт дип атасалар гына уңышка өмет итә алалар иде. Татар кешесенә түрә яки предприятие директоры булу җиңел түгел иде. Таһир Ахунҗанов сүзләренә караганда, ул КПССның Башкорт обкомында идеология буенча сәркатиб булып эшләгән чорда, аның эше нәтиҗәсендә башкортлар саны ясалма рәвештә 650 меңнән 950 меңгә кадәр арттырылган. XX гасырда Башкортстанның көнбатыш һәм төньяк-көнбатыш төбәкләрендә урнашкан 590нан артык тарихи татар авылы «башкорт авылы» дип яздырылган.

**2002 елгы җанисәп**

Татарларны башкортлаштыруның икенче этабы М. Г. Рәхимовның Президент вазифасына килүеннән соң башланып китә. Аның сәясәте 2002 һәм 2010 елгы җанисәпләр нәтиҗәләрен фалсификацияләүгә, Башкортстанда татар телле халыкның милли-тел үзбилгеләнүне үзгәртүгә, милли-мәдәни хокукларны һәм икътисади-сәяси мәнфәгатьләрне кысрыклауга юнәлтелгән иде. Бу сәясәт, ахыр чиктә, 2010 елда аның вазифасыннан китүенә дә сәбәп булды. 2003—2009 елларда 217 мәктәптә татар телендә белем бирү туктатылды һәм алар башкорт теленә күчерелде. 219 авыл «башкорт авылы» итеп яздырылды, нәтиҗәдә башкортлар саны 300 меңгә артты.

**2010 елгы җанисәп**

Инде 2010 елгы бөтенроссия җанисәп вакытында, республика белән Рөстәм Хәмитов җитәкчелек иткән чорда, башкорт милләтчелеге кими башлады, көчсезләнде һәм актив булудан туктады. Әмма Казанның Тел, әдәбият һәм сәнгать институты фәнни хезмәткәре Дамир Исхаков белдергәнчә, республика башлыгы Радий Хәбиров инде 2020 елда «БСТ» телеканалының тарихи тапшырулар алып баручы Салават Хәмидуллинга яңа бурычлар йөкләгән — 2020 елгы халык санын алуда катнашу, Башкортстан авыллары буйлап йөреп, кешеләрне башкорт дип язылырга өндәү. Ә ул исә соңрак, 2021 елның сентябрендә, «Миллиард татар» интернет-матбугатының Telegram-каналында «Malevich» псевоюдонимы белән төрле милләт вәкилләрен, күбесенчә татарларны һәм чуашларны, сүгенеп мыскыл итеп, троллинг белән шөгыльләнгән.

Бу чорларда башкортлар саны артуы җанисәп вакытларында хакимиятләрнең эшчәнлеге белән бәйле иде, аерым алганда, кешеләрне башкорт дип язылырга мәҗбүр итү максатыннан респондентларга административ басым ясалды.

**2020-2021 елгы җанисәп һәм аннан соң**

2021 елның октябрендә журналист Рәмис Латыйпов Башкортстанның Илеш районы авылларында булды. Рәсми мәгълүматлар буенча, анда халыкның 78 проценты башкортлар дип күрсәтелгән. Әмма ул җирле халык белән аралашып, җанисәп вакытында татарларны, удмуртларны һәм мари халкын башкорт итеп яздырылганын ачыклады. Шушы этноним тагуыннан соң авыл халкына мәҗбүри рәвештә башкорт телен тагу, татар халкына карата административ басым ясау күренеше күзәтелә. Татар телендә чыгучы җирле матбугат «татар» сүзен кулланмаска тырыша, аның урынына еш кына «туган тел» дип язалар. Шул ук елда татарлар күпләп яшәгән төньяк-көнбатыштагы 22 районның кереш юлларында башкорт ырулары язылган стелалар куелды. Имеш, бу башкорт ыруларының варислары әлеге төбәкләрдә яши икән. Бу хәлне активистлар «милләтләр арасында нәфрәт уяту» дип бәяли. Танылган тарихчы Илнур Миргалиев бу оятсызлыкны туктатырга, татар халкына башкорт ыруларына нигезләнгән ясалма үзбилгеләнүне тагуны һәм аларның милли үзаңын юк итүне шундук туктатырга кирәк дип саный.

2021 елның май аенда татар җырчысы Фирдүс Тямаевның Кыргыз-Миякә авылында концерты булырга тиеш иде, ләкин башланырга бер сәгать калганда утны сүндерәләр. Рәсми сәбәп итеп суүткәргеч торбаның тишелүен күрсәтәләр, әмма чынлыкта андый хәл булмады, утны сүндерү — концерт узарга тиешле мәдәният йорты администрациясенең инициативасы була. Татарстан Дәүләт Советы депутаты Ркаил Зәйдулла һәм Фирдүс Тямаев фикеренчә, моны якында килүче җанисәп һәм татар милли үзаңын башкорт милләте файдасына алыштыру омтылышы белән аңлатырга мөмкин. Тарихчы Илнар Гарифуллин фикеренчә исә, концертны өзүнең төп сәбәбе — җырчының җырлары татар халкының милли рухын күтәрүендә.

2023 елның август аенда Чишмә районында Турахан һәм Хөсәенбәк мавзолейлары янында урнашкан «Күчмә цивилизацияләр музее» презентацияләренең берсендә төрки халыкларның байраклары куелды, ләкин тик Татарстан Республикасы байрагы анда булмады. Тарихчы Илнар Гарифуллин фикеренчә, бу гамәлнең максаты — әлеге җирләрдә яшәүче татарларның милли үзаңын үзгәртү, шулай ук мавзолейларны башкорт халкына нисбәтләү булган.

2024 елда, шагыйрь Әнгам Атнабаевның туган авылы — Югары Тәтешледә һәйкәле ачылган вакытта, Башкортстан Республикасы Дәүләт Корылтае депутаты аны башкорт шагыйре дип атый һәм ул төньяк-көнбатыш башкорт диалектында язды дип белдерә. Мондый сүзләр еш кына Башкортстанда татар шагыйрьләренә карата кулланыла. Күпләр бу хәлне башкортлаштыру сәясәте белән бәйли, Тәтешле районы татарларына башкорт аңын көчләп тагу һәм ике халык арасында бәхәс тудыру омтылышы дип саный. Тантана янгын сигнализациясе эшләп китүе белән вакытыннан алдан туктатыла. Кайбер мәдәният әһелләре фикеренчә, моның сәбәбе — Татарстан делегациясенең шагыйрьнең милләтенә кагылышлы фикерен белдермәсен өчен эшләнгән булырга мөмкин. Шулай ук, галим Всеволод Бедерсон фикеренчә, Башкортстанда шәхесләрне башкортлаштыру бара, ягъни башкорт эшлеклеләрен алга сөрү күзәтелә, ләкин бу процессны татар һәм рус мәдәнияте белән «баетып җибәрү» кебек сизелә.

Татарларны башкортлаштыруның тагын бер мисалы буларак Калтасы районын китерергә мөмкин. 2021 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча анда марилар — 41,3 %, руслар — 20,9 %, татарлар — 15,6 %, башкортлар — 12,4 %, удмуртлар — 8,5 % тәшкил иткән. Шулай да, 2024/2025 уку елына карата райондагы 13 гомуми белем бирү мәктәпләрендә барлыгы 2709 укучы белем ала. Аларның милли составы түбәндәгечә: мари — 53 %, руслар — 23 %, татарлар — 18 %, удмуртлар — 9 %, башкортлар — 1,2 %. Башкорт теле дәүләт теле буларак 2515 укучы тарафыннан өйрәнелә, туган тел буларак башкорт телен бары тик 27 укучы өйрәнә. Рус теле (туган тел буларак) һәм әдәбияты 603 укучы тарафыннан өйрәнелә. Мари теле һәм әдәбияты 5 мәктәптә 182 укучы тарафыннан, ә удмурт теле һәм әдәбияты 62 укучы тарафыннан укыла. Гомумән алганда, 874 укучы үзенең туган телен өйрәнә, бу барлык укучыларның 38 % тәшкил итә. Район мәктәпләрендә 43 туган тел укытучысы эшли, шуларның 15-е — башкорт теле, 5-се — мари теле, 1-е — удмурт теле, 22-се — рус теле укытучылары. Татар теле районда бөтенләй укытылмый, һәм татар теле укытучылары да юк.

## Реакция

2020 елның 20 февралендә Татарстан Дәүләт Советының алтынчы чакырылышының җиденче утырышында чыгыш ясаганда, Татарстан Республикасы парламенты депутаты Рамил Төхвәтуллин Башкортстанда алып барылган башкортлаштыру сәясәтенә каршы торырга тәкъдим итте. Ул, Башкортстанда узган җанисәпләр вакытында 200 меңгә кадәр татарның башкорт итеп яздырылганын белдерде. Бу хәл башкортлаштыру сәясәте нәтиҗәсе булып тора, диде ул. Шулай ук Башкортстанның төньяк-көнбатыш районнарында башкорт теленең төньяк-көнбатыш диалекты идеясен пропагандалау омтылышлары күзәтелә, бу исә әлеге төбәкләрдәге татар телле халыкның туган теле татар теле түгел, ә башкорт теле дип күрсәтергә тырышу булып тора.

Элек танылган этносоциолог Валерий Тишков Рәхимов идарә иткән чорда кимендә 100 мең кешенең башкорт итеп яздырылганын, шулай ук республиканың бер төркемгә өстенлек бирүен, Башкортстан хөкүмәтендә һәм закон чыгару җыелышында урыннарның күбесен башкортларга бирелүен белдергән иде — ә бу гражданлык хокуклары ягыннан демократиягә туры килми.

Массакүләм мәгълүмат чараларында Башкортстанда яшәүче татар халкын җанисәпләү вакытында мәгълүматларны фальсификацияләргә мәҗбүр итәргә тырышулары турында материаллар пәйда була. Татар авылларында өйдән-өйгә йөреп, кешеләрне үзләрен башкорт итеп яздырырга өндәүче агитаторлар турында да хәбәр ителә.

Башкортстан Республикасы хакимият түрәләре дә республикада башкортлаштыру процессы баруын инкарь итмиләр. Министрлар кабинеты бүлек мөдире урынбасары Сергей Кабашов сүзләренчә, 33 министрның 16сы — башкорт. Ә Президент администрациясендә милли мәсьәләләр өчен җаваплы Ильдар Юлбарисов сүзләренчә, Рәхимов хакимиятнең иң югары катламында да милләтләр буенча квоталарны сакларга тырышкан, һәм башкортлаштыру министрлар белән генә чикләнмичә, барлык йогынтылы вазифаларга да үтеп керде.

2021 елның ноябрь уртасында Мәскәүдә Милләтләр эшләре буенча федераль агентлыкның эксперт советы утырышында Россия Фәннәр академиясенең Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге Этнология һәм антропология институты фәнни җитәкчесе Валерий Тишков Башкортстан вәкилләрен — Башкортстан Республикасы Премьер-министры урынбасары Азат Бадрановны, Башкортстан Стратегик тикшеренүләр институтының социомәдәни анализ бүлеге мөдире Юлдаш Юсуповны һәм әйдәп баручы фәнни хезмәткәр Азат Бердинны — «башкорт этнонационализмының чиктән тыш күренешләрен үткәрүчеләр» затлар дип атады. Аның сүзләренә караганда, нәкъ менә бу кешеләр, федераль экспертлар статусын һәм хәтта НКОлар өчен Президент гранты ресурсларын кулланып, татар районнарында мифик башкорт ырулар исемнәре язылган истәлекле стелалар кую программасын гамәлгә ашырганнар, җирле татар телен башкорт теленең төньяк-көнбатыш диалекты итеп яздыру эшен алып барганнар, һәм әлеге Башкортстан төбәгендә кешеләрне җанисәп вакытында башкорт дип язылырга өндәгәннәр.

## Килешү омтылышлары

Рифкать Миңнеханов белән Радий Хәбиров арасында узган очрашудан соң, алар Уфада үткәреләчәк «Борынгы һәм Урта гасырларда Үзәк Евразиянең күчмә дөньясы» конференциясендә Татарстан тарихчыларының катнашу турында килештеләр. Әмма галимнәр Уфа шәһәренә килгәч, конференциягә аңлатмасыз керә алмыйлар.

## Моны да карагыз
* Башкортстанда татарларның хокукларын бозу
* Башкортстан татарлары
* Мортаза Рәхимов

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Сафин Ф. Принципы этнополитического развития Башкортостана. М., 1997.
* Горбачев А. А. Языковая политика в Башкортостане в сфере школьного образования (1970—2010 гг.). дис. … кандидата исторических наук: 07.00.02. Казань, 2012. — 250с.
* Горенбург Д. Татары — башкиры — снова татары: изменения этнической идентичности в Башкортостане// Обретая себя. Серия «Башкортостан в зарубежных исследованиях». Казань 2006. С.103-126.
* Образование Башкирской автономной Советской социалистической республики. Сборник документальных материалов. Уфа, 1959. — 990с.
* Кульчик Ю. Этнополитические процессы в Башкортостане. М., 1992. С. 37.
* Халим А. Книга печали, или Записки аборигена. Вильнюс, 1991. C. 166.

Төркем:Тел сәясәте
Төркем:Башкортстан
Төркем:Башкортстан татарлары