open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәрдә үләне

Анда С витамины, каротин бик күп. Шулай ук К һәм В группасы витаминнары бар. Йөрәк мускулларын ныгытучы биологик актив матдә — апигенин булуы билгеле. Кайбер мәгълүматларга караганда, ул антиоксидант буларак, сөт бизендә шеш барлыкка килү куркынычыннан саклый. Сәрдәнең тискәре йогынтысы юк. Ул мастопатия, гипертония, йөрәк җиткелексезлеге, атеросклероз булганда ярдәм итә, подагра һәм буын авырулары белән интеккәндә файдалы. Тоз алмашын нормага сала.
Болардан кала ул авыртуны басучы, яра төзәлүгә булышучы, сидек куучы, ялкынсынуга каршы көрәшүче, кан туктатучы чара буларак кулланыла.
Авитаминоз, атеросклероз, йөрәк җиткелексезлеге булганда, 1 аш кашыгы вакланган сәрдә үләнен ашар алдыннан кабып куярга киңәш ителә. Шуны ук салатларга да өстәргә ярый. Төнәтмә әзерләп, 1/3 стакан күләмендә ашарга ярты сәгать кала эчәргә була. Төнәтмәне болай ясыйлар. 2 аш ка­ шыгы вакланган чи үләнгә 1,5 стакан кайнар су салырга кирәк. Төнәтмә әзер булгач, сыгып сөзәләр.
Полиартрит, подагра, ревматизм, артрит авырулары булганда, чи сәрдә белән дәваланалар. 4 кашык үләнне ярты литр кайнар суга салып, сүрән утта 3 минут тотарга һәм 2 сәгать төнәтеп сөзәргә.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Кузгалак

Кузгалакның данлыклы әчелеге — анда кузгалак һәм аскорбин кислоталары булуын күрсәтә. Анда шулай ук каротин (А витамины), В, К группасы витаминнары, калий, тимер, магний, кальций, натрий, цинк кебек микроэлементлар һәм дуплау матдәләре бар. Борын­ гы заманнарда аны бала таба алмаган хатыннарны дәвалау һәм климакс күренешләрен җиңеләйтү өчен билгеләгәннәр. Кузгалак ярдәмендә кан агуын туктатканнар, дизентерия һәм ашказаны эшчәнлегендәге тайпылыш­ ларны дәвалау өчен кулланганнар. Әгәр баш авыртса, кузгалак сыекчасы белән ышкыганнар.
Кузгалак төнәтмәсе ангина авыруы вакытында ялкынсынуга каршы тора, урт йомшап канаганда аның белән авызны чайкыйлар. Тамыр һәм яфрак­ ларыннан әзерләнгән төнәтмә бәвел куыгы ялкынсынганда ванналар ясау өчен кулланыла. Эч кипкәндә һәм геморрой авыруы белән интегүчеләргә кузгалак салаты ашарга киңәш ителә, шулай ук кузгалакны бил, ашказаны- эчәк тракты авыртканда кулланалар. Ул үт ясалуны көчәйтә, бавыр эшен активлаштыра. Кузгалак витаминлы үсемлек кенә түгел, антисептик, яра төзәттерүче, зәңгеләгә каршы, кан агуын туктата торган чара булып та санала. Яз ахырында авитаминоздан коткара.

Бик файдалы үсемлек саналса да, аның белән артык мавыгырга киңәш ителми. Эш шунда — кузгалакта бөер өчен зыянлы булган кузгалак кислотасы бик күп һәм ул матдәләр алмашы бозылуга китерергә мөмкин. Бу кислота кузгалакта май һәм июнь айларында азрак була. Аның тискәре тәэсире кузгалакны пешереп әзерләгәндә тагын да артып китә, ул орга­ низмда тупланырга мөмкин.

Бу үсемлекне подагра һәм бөер ташы белән интеккән кешеләргә кул­ ланырга ярамый.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Шпинат

Канында эритроцитлары аз булган, аз кислоталы гастриттан интеккән кешеләргә файдалы. Шпинат организмнан шлакларны чыгара, эчәклек перистальтикасын яхшырта һәм аның функциясен яңарта. Аның составына А, С, Э, Е, В1 В2, В6, К, РР витаминнары бар. Шулай ук натрий, тимер, магний, кальций, фтор, фосфор, цинк, калий кебек микроэлементлар, фолий кислотасы, антиоксидантлар бар. Е витамины булганга, ул актив антиоксидант санала, күзәнәкләрне вакытыннан иртә картаюдан саклый.

Бу витамин эмбрион үсешенә яхшы тәэсир итә, бала төшү куркынычын киметә. Шуңа күрә йөкле хатыннарга, диетада утырып хәлсезләнгән ха­ тын-кызларга юкка гына шпинат тәкъдим итмиләр.

Шпинат нерв һәм капилляр системаларын ныгыта, склерозга каршы тәэсир итә. Сөяк ясалуга ярдәм итүче минераль тозлары булганга, акрын үскән балаларга П витамины белән бергә шпинат та билгелиләр.

Бу яшелчәне подаградан интегүчеләргә, бөер һәм бавыр авырулары бул­ ган кешеләргә кулланырга киңәш ителми. Тагын шуны да хәтердә тотарга кирәк: шпинат 24-48 сәгатькә кадәр сакланса, анда азот тозлары барлыкка килергә мөмкин. Ә алар сулыш процессыннан бик күп кан тәнчекләрен чы­ гарырга мөмкин. Ә бу үз чиратында тын бетүгә, эч китүгә, косуга, кечкенә балаларның тән тиресе күгәрүгә китерергә мөмкин. Азот тозлары ясалуны акрынайтыр өчен, шпинатка шикәр өстәргә кирәк.

Шпинат кулланыла торган халык рецепты.

Ангина, тонзиллит, ларингит белән авырганда, көненә берничә тапкыр түбәндәге төнәтмә белән тамак төбен чайкарга була. 2 аш кашыгы чи яшел шпинатка ярты литр кайнап торган су салыгыз. 10 минут сүрән утта тотып, 2 сәгать төнәтегез. Аннан соң сөзегез һәм шпинатның сыекчасын төнәтмәгә сыгыгыз. Көненә 3 тапкыр җылы килеш тамак төбен чайкагыз.

Азканлылык, шикәр диабеты, гипертония, атеросклероз, авитаминоз булганда, 1 стакан кайнар суга вакланган 1 аш кашыгы шпинат салырга һәм ярты сәгать төнәтергә кирәк. Сөзәргә һәм көненә 4 тапкыр 1/4 стакан күләмендә эчәргә.

Метеоризм борчыганда һәм эчәклектә сүлпән перистальтика булганда,

200 мл суга 10 г чи шпинат яфраклары салып әзерләнгән төнәтмәне җылы' килеш көненә 2 тапкыр 100 әр мл эчәргә.

Матдәләр алмашы бозылганда, эч кипкәндә, гиповитаминоз, метеоризм булганда, вакланган чи үләнне 1 стакан кайнар суга салырга. 10 минут сүрән утта тоткач, 1 сәгать буе төнәтергә. Сөзәргә, пешкән шпинатны сыгып, сыекчасын төнәтмәгә агызырга. Ашарга ярты сәгать кала, көненә 4 тапкыр 1/4 стакан күләмендә эчәргә кирәк.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Рәйхан (үсемлек)

Рәйхан (базилик) бик көчле дәвалау үзлегенә ия үсемлек, һиндстанда аңа изге үсемлек итеп карыйлар, хәтта табыналар да. Аның икенче исеме — реган.
Рәйхан организмны инфекцияләр, вируслар, зыянлы бактерияләрдән саклый. Ул йогышсызландыру сәләтенә ия. Составында эфир майлары, В1 В2, РР витаминнары, аскорбин кислотасы бар. Бәвел һәм бабасырларны куа торган чара булып исәпләнә. Иммун системасын стимуллаштыра. Рәйханның яман шешкә каршы тәэсир итү сыйфаты бар. Ул авыз куышлыгындагы җәрәхәтләрне төзәтергә ярдәм итә. Астма белән авыручыларның сулышын җиңеләйтә, канда холестерин күләмен киметә. Авыз куышлыгындагы начар ис чыгаручы, теш куныгына һәм кариеска китерүче бактерияләрне 99 % ка кадәр үтерә. Бөерләрне чистарта һәм J сидек кислотасы дәрәҗәсен киметә. Билгеле булганча, сидек кислотасы бөерләрдә таш ясалуга китерүче чыганак булып тора. Рәйхандагы булган эфир мае компонентлары ташларны эретергә ярдәм итә. Рәйхан гади бактерияләр һәм вируслар тәэсирендә күтәрелгән температураны төшерергә булыша. Мәсәлән, грипп белән авырганда. Какырык ясау  сыйфаты булганлыктан, салкын тигәндә һәм йөткергәндә яхшы нәтиҗә бирә. Үсемлектә баш авыртуын басучы табигый анальгетиклар да бар. Рәйхан глаукома һәм катаракта кебек күз авырулары куркынычы булганда да ярдәм итә. Моңа андагы эфир майлары, А һәм С витаминнары, аларның югары антиоксидантлык сыйфатлары сәбәпче. Тире кычытканда һәм конъюнктивит авыруы булганда рәйханның кайнатмасын (отвар) кулланалар. Моның өчен 2 аш кашыгы коры яфраклар­ ны ярты литр кайнаган суда пешерәләр, суынганнан соң фильтр аркылы уздырып, ашар алдыннан, көненә 3 тапкыр яртышар стакан эчәләр. 1 Грипп белән авырганда, көн саен 3 тамчы рәйхан маен бал белән кабул итәргә кирәк. Тамак төбе ялкынсынганда, 4 балкашык коры рәйхан яфрагын 250 мл s суда 20 минут кайнатып алырга һәм суытып сөзәргә. Җылымса төнәтмә  белән тамак төбен чайкарга.

Бөер ташы авыруы вакытында 250 мл кайнар суга 2 аш кашыгы рәйхан чәчәкләрен салып, кайнау хәленә җиткерергә һәм сөзәргә кирәк. Төнәтмәне  җылы килеш эчәләр.

Колак ялкынсыну — отит булганда, 500 мл кайнар суга 2 аш кашыгы кипкән рәйхан яфракларын салалар. Сүрән утта кайнау хәленә җиткереп, 10 минут суытканнан соң сөзәләр. Авырган колакка компресс ясарга була. Ашказаны эшләмәгәндә һәм аппетитны яхшырту өчен, 1 аш кашыгы  кипкән яфракларга 1 стакан кайнар су салып, 10 минут төнәткәннән соң сөзәләр. Төнәтмәне көненә 3 тапкыр 1/3 әр стакан эчәләр. Рәйханны йөкле хатын-кызларга, эпилепсия белән авыручыларга, ин­ сульт, инфаркт кичергән кешеләргә, гипертония, йөрәктә ишемия авыруы, тромбофлебит һәм шикәр диабеты белән интегүчеләргә кулланырга яра­ мый. Аның составында терекөмеш кушылмалары бар. Рәйхан микробларны үтерүгә сәләтле. Ләкин шул ук вакытта аннан әзерләнгән препаратларны 3 атнадан артык зур күләмдә кулланырга киңәш ителми.

## Искәрмәләр
Рукола

Бу үсемлек тонусны күтәрүче чара дип исәпләнә. Аның яшь үсентеләре белән тукланып, ашкайнату сәләтен яхшыртырга, организмны С һәм В9 витаминнарына баетырга була. Руккола яфракларының сидек кудыру һәм бактерияләргә каршы тәэсир итү сыйфаты бар. Үсемлектә «матурлык витамины» — А провитамины күп. Ул тире халәтен яхшырта, чәчләргә ялтыравык төс бирә, тырнакларны ныгыта.

Рукколада кальций, калий, магний, тимер микроэлементлары шактый.

Руккола куллану иммун системасын һәм су-тоз балансын нормальләштерә.
Шулай ук ул канда шикәрне киметә һәм киресенчә гемоглобинны күтәрә.
Руккола матдәләр алмашын яхшырта, шеш авыруларына каршы тора, кан капиллярларының стенкаларын ныгыта. Руккола ашказаны стенкасын саклый, җәрәхәт ясалуга каршы тора. Ул түбән калорияле яшелчә, ләкин шул ук вакытта тую тойгысы тудыра, ә бу ябыгырга теләгән кешеләр өчен бик мөһим. Өстәвенә андагы биологик актив матдәләр эшчәнлек сәләтен, тонусны күтәрәләр.
Гематома булганда, руккола орлыкларыннан примочкалар ясыйлар.
Үсемлектәге стероидлар аңа афродизиак сыйфатын бирә, ягъни сексуаль дәртне арттыра.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Милисә (үсемлек)

Бү үсемлекнең дәвалау сыйфатлары булуы турында борын­ гы заманнарда ук белгәннәр. Йөкле хатыннарга аны косуга каршы чара буларак эчергәннәр. Төнәтмәсен йокысызлыктан интегүчеләргә, ашказаны спазмы, үт ташы авыруы, холецистит, авыртулы күрем вакытында, салкын тигәндә, бронхиаль астма җәфалаганда биргәннәр. Мелисса тир, сидек кудыру чарасы, көзән җыеруга, йөткерүгә каршы дәва булып исәпләнә.

Үсемлектә дуплау матдәләре, эфир майлары, каротин, органик кислоталар, С витамины бар.

Мелисса төнәтмәсе ашкайнату әгъзалары эшчәнлеген яхшырта һәм аппетитны ача. Урт авырулары булганда, тешләр авыртканда, мелисса төнәтмәсе авыз чайкау өчен кулланыла. Төнәтмә әзерләр өчен, 8 балкашык мелисса яфракларына 2 стакан кайнар су салырга кирәк. 4 сәгать ябык савытта тотып, сөзәргә. Көненә 4 тапкыр ашар алдыннан чирек стакан эчәргә.

Күптән түгел Америка галимнәре мелиссаның тагын бер искиткеч яхшы сыйфатын ачтылар: ул целлюлит белән көрәшергә ярдәм итә икән. Моның  өчен катлаулы булмаган процедура уздырырга кирәк. 1 бал калагы төелгән дарчин кайрысы (корица), шуның кадәр кара борыч, 6 тамчы мелисса эфир мае һәм 2 аш кашыгы зәйтүн (оливковое) мае алына. Бу кушылманы целлюлитлы урыннарга сөртәләр һәм ул урынны 1 сәгатькә ризык пленкасы белән төреп тоталар.

Әгәр буыннарыгызны ревматизм авыруы борчыса, бәрелгән, җәрәхәтле урыннар булса, түбәндәге киңәшне үтәргә була. 4 аш кашыгы мелиссаның яфрак-сабакларын ваклап, кайнар су белән пешекләргә һәм марля белән урап авырткан урынга куярга.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Шаһбаз (кош)

**Шаһбаз** (Фарсы телендә:شَهباز яки شاهباز) Иран мифологиясендә мәсәл кошның атамасы. Ул тәне бөркеткә охшаган итеп, зурлыгы буенча карчыгадан яки лачыннан зуррак итеп һәм  Иранның Загрос, Альборз һәм Кавказ тауларында яши торган итеп тасвирлана. Борынгы Фарсы мифологиясендә Шаһбаз Иранлы халыкларга ярдәм итә торган итеп һәм Фараваһарны Олы Иранга җитәкләгән Илаһ булган. 
Борынгы Мисыр Илаһы Хор Кирос Бөек өчен архетип булган дип фараз ителә. Штандарт - кисеп ясалган кош сурәте белән такта Персеполисны казып чыгару вакытында 20-нче гасыр башында табылган булган.
Ахеменидлар чоры хөкеме вакытында Фарсы империаль флагы шулай итеп формасы буенча турыпочмаклы, ике төстә аерылган итеп, һава еланы сыман дүрт тигез өчпочмакларга бүленгән иде. Искә алынганча бу Шаһбаз дип уйланган (*Дерафш-э Шаһбаз-э-Талайи*) тактаны  археологлар Персеполиста тапканнар. Ышану булып бу Кирос Бөек һәм аларның варислары астында Иран империясенең рәсми символы булып тора.
*Шаһбаз* сүзе туры мәгънәдә "патша лачыны" дип тәрҗемә ителә. Британия өйрәнүчесе Ричард Фрэнсис Бёртон аны көртлек тотучы лачын төре *[[Northern goshawk|Accipiter gentilis]]*-ка карый дип таныган. Альтернатив рәвештә шаһбаз Фарсы платосы өстеннән күктә башка киң очрый торган кош көнчыгыш империя бөркетенә караган төшенчә булырга мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек мифологиясе
Төркем:Фарсы мифологиясе
Илшат Яхин

**Илшат Яхин**, Илшат Габбәс улы Яхин (*[[1973 ел]]ның [[18 май|18 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Учалы районы]], [[Котый (Учалы районы) |Котый]] ― [[2022 ел]]ның [[16 февраль|16 феврале]], [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) – композитор, баянчы, аранжировкалаучы, Башкорт дәүләт филармониясенең (2005 елдан), Гафури театрының (2011 елдан), М. Кәрим исемендәге Милли яшьләр театрының (2019 елдан) музыка бүлеге мөдире. Башҡортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2016).

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 18 маенда БАССР Учалы районы Котый авылында туган. 1988 елдан Уфада балалар музыка интернат-мәктәбендә (хәзерге Г. Әлмөхәммәтов исемендәге Республика гимназия-интернаты) укый. Уфа сәнгать училищесының музыка факультетын (баян классы, укытучысы Мөслимов З. Ф.) тәмамлый. 1992 елдан З. Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтында укый (баян классы, педагоглар Рәхимов Р. Р., Гайнетдинов М. И.).

## Хезмәт юлы
Сибай дәүләт филармониясендә халык уен кораллары оркестры җитәкчесе булып эшли башлый. Сибай филармониясе коллективы белән Франциядә, Грециядә, Белгород, Ташкент, Сәмәрканд шәһәрләрендә халыкара фестивальләрдә катнаша.

2001 елдан — Башкорт дәүләт филармониясендә «Кәрвансарай» фольклор-эстрада группасы аккомпаниатор-концертмейстеры. 

2005 елдан ― филармониянең музыка бүлеге мөдире.

2011 елдан …  М. Гафури исемендәге Башкорт академия драма театрының музыка бүлеге мөдире.

2019 елдан ― М. Кәрим исемендәге Милли яшьләр театрының музыка бүлеге мөдире.

2022 елның 16 февралендә 48 яшендә Уфада коронавирус белән авырганнан соң кичергән инсульттан вафат .

## Иҗаты
Спектакльләрнең музыкаль әсәрләре авторы буларак, республика театрлары белән хезмәттәшлек итә. Истанбулда «Башкортстан көннәре»н (2008), балалар арасында «Баек» республика башкорт биюен башкаручылар конкурсының гала-концертларын (ел саен), «Башкорт җыры» телевизион конкурсының гала-концертын музыкаль яктан бизи. Кинода да актив эшли: «Бәхет кошы» (Птица счастья), «Сируси» сериаллары, «Өч хат» (Три письма), «Класстан тыш дәрес» (Внеклассный урок) кебек кыска метражлы фильмнарның композиторы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2016 ― Башҡортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе

## Гаиләсе
Хатыны Чулпан Аскарова (1973, Баймак), хореограф, Башкорт дәүләт филармониясенең эстрада бүлеге сәнгать җитәкчесе; ике баласы (кызлары Азалия, Нәргизә).

## Сылтамалар
*   Сегодня ушёл от нас композитор Ильшат Яхин. М. Кәрим исемендәге Милли яшьләр театры сайты
* Өфөлә композитор һәм баянсы Илшат Яхин вафат. «Башинформ» МА, 16.02.2022
## Искәрмәләр

Төркем:Баянчылар
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан композиторлары
Пестон Падамҗи Гинвала

**Пестон Падамҗи Гинвала** (1919 елның 9 феврале – 2008 елның 2 июле) шулай ук **Песи Гинвала** буларак мәгълүм Калькутта Югары Судында эшләгән атаклы адвокат булган.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1919 елның 9 февралендә Рангунда  шулай ук мәшһүр адвокат, икътисадчы һәм Британия Һиндстанының һәм Британия Бирмасының җәмәгать фигурасы Сэр Падамҗи Пестонҗи Гинвала гаиләсендә туган. Пестон Лондонда Чартерхаус Мәктәбендә укыган, аннан соң ул Оксфордта престижлы Баллиол Колледжында закон дәрәҗәсен тәмамлаган. Ул Иннер Тэмплда адвокатурага кушылган. Ул Калькутта Югары Мәхкәмәсендә карьерасын башлаганга кадәр 1945 елда Калькуттага күчкән. Пестон Хиллага өйләнгән булган, аның хөрмәтенә ул Оксфорд Университетында Һиндстаннан укырга теләүче студентлар өчен елына £10,000 грантын башлаган. Ул юридик үткенлеге һәм экспертизасы өчен атаклы булган. Ул шулай ук Калькуттада яшәгән Сэр Ранджен Мукерджи һәм башкалар тарафыннан тәэмин ителгән Indian Iron & Steel Co. кебек төрле ширкәтләрдә мөдир буларак хезмәт иткән. 

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Зәрдөштлек
Арубада ислам

**[[Аруба]]да ислам** (, ) ― азчылык дине. Ил халкының (107 609 кеше, 2022 елга ) 0,40 % ы – мөселманнар.
 
Дөнья диннәренең мәгълүмат базасы () буенча, 2005 елда мөселманнар ил халкының 0,2 % ын тәшкил иткән .

Пью тикшеренү үзәгенең 2009 ел өчен хисабы буенча, Ислам тарафдарлары Аруба халкының 0,2 % ын тәшкил итә .

2018 елда Арубада уздырылган халык исәбен алу мәгълүматы буенча, 1986 елның 1 гыйнварында  составыннан чыгып, мөстәкыйль рәвештә Нидерланд корольлеге составына керүче, Кюрасао, Бонайре утраулары  белән берлектә ) төзүче  Аруба утравында яшәүчеләрнең (105 806 кеше, 2018 елга) 81 % ы – католиклар ,
якынча 7,8 % ы – протестантлар. Калган диннәр ― 11,4 % (Һинд дине, Ислам, Конфуций һәм Яһүд дине тарафдарлары) .

## Моны да карагыз
* Америкада ислам
* Нидерландта ислам
* Нидерланд Антиль утрауларында ислам
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Америкада ислам
Төркем:Арубада дин
Төркем:Нидерландта ислам
Төркем:Буйсынган территорияләрдә ислам
Барвинок (үсемлек)

Барвинок үләнендә булган 2 дистәгә якын алколоидларның иң мөһиме — винкамин. Винкамин булуы аркасында, аның яфракларын­ нан ясалган төнәтмәләрнең микробларга, ялкынсынуга, шешкә, бизгәккә каршы тору сәләте, яра төзәтү, сидек кудыру, тынычландыру сыйфаты бар.
Шулай ук ул мидә кан йөрешен яхшырта ала.
Безнең көннәрдә дә барвинокны дәвалау чарасы буларак кулланалар.
Тире кычытканда. 1 аш кашыгы чи барвинок үләнен вакларга кирәк. Ан­ нары 1 стакан кайнар су салып, сүрән утта бераз тотарга. 3 сәгать төнәтеп сөзәргә һәм сыгарга. Зарарланган, авыру урыннарга бу төнәтмә белән примочкалар ясагыз яки юыгыз.
Артериаль гипертония булганда, 1 аш кашыгы туралган чи үләнгә ярты литр кайнар су салырга һәм 7 минут сүрән утта тотарга. 2 сәгать төнәтеп, катнашманы сөзәргә һәм сыгарга кирәк. Беренчел күләменә җиткәнче кайнаган су өстәргә. Төнәтмәне көненә 3 тапкыр ашаганнан соң чирек стакан күләмендә эчәргә.
Теш авыртканда, тонзиллит, ангина авырулары булганда, авыздан начар ис килеп торганда. 1 стакан суга 1 аш кашыгы вакланган үлән (киптерелгән) салып, сүрән утта 15 минут тотарга кирәк. Суытып сөзәргә. Көненә берничә тапкыр бу төнәтмә белән авызны һәм тамак төбен чайкарга.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Ташкабак (үсемлек)

Составында В1 В2, В6, С, Н, РР витаминнары, калий, кальций, натрий, магний, фосфор, тимер, органик кислоталар, аксым бар.

Нәрсәне дәвалый? Ашкайнату-эчәк тракты өчен файдалы, ташкабак ашкайнату процессларын активлаштыра һәм эчәклек функциясен яхшырта.

Гипертонияне, азканлылыкны, йөрәк-кан тамыры авыруларын, тиренең корылыгын һәм шәлперәйгәнлеген бетерә. Пешкән ташкабак битлеге су балансын тигезли. Җитлекмәгән ташкабаклар файдалырак. Бик зурлары нигездә консервлау өчен кулланыла.

Организмда калий алмашы бозылган кешеләргә ташкабак ашау киңәш ителми.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Гидронефроз

Гидронефроз авыруы бөер лаканчыгы һәм касәсе киңәюдән гыйбарәт.
Әгәр сидекнең чыгып китү юлында булган каршылык лаканчык һәм сидек юлы сегментларыннан астарак булса, лаканчык гына түгел, сидек юлы да киңәя. Кешеләр мондый чир белән интеккәндә, уретрогидронефроз дигән диагноз куела. Пиелонефрит—бөер лаканчыгы һәм бөернең интерстициаль тукымасы ялкынсыну авыруы.

Сезнең очракта, балага 6 гына ай булганлыктан авыруны тумыштан булган дип тә уйларга була. Гидронефроз — бөернең интерстициаль (то­ таштыргыч) тукымаларының патологик үзгәрешләре һәм төп тукымасы паренхимасының да атрофиягә дучар булуы белән характерлана.

Тумыштан булган гидронефрозга сидек юлларының дискинезиясе , (куыш әгъзаларда мускуллар кыскаруының бозылуы), бөер артериясенең аномалиясе, сидек юлының бикле булулары сәбәпче. Тормыш дәверендә барлыкка килүенә бөер ташы авыруы, сидек юлы системасы ялкынсынудан барлыкка килгән үзгәрешләр, сидек юлы шешләре, травмалар һәм башка­ лар сәбәп булып тора.

Гидронефроз башлангыч чорында үзен бик сиздерми генә башланып ки­ тәргә дә мөмкин. Тора-бара лаканчык эчендә басым артып киткәнлектән, бөерләрнең эше бозыла башлый. Бу процесс бөерләрнең интерстициаль тукымаларының, лаканчыгының ялкынсынуына китерә. Авыруның башла­ нып китүе симптомсыз булган очракларда, ул үзен икенче бер төрле авыру кичергәннән соң сиздерә башлый. Алдагы стадияләрендә бөердә чәнчү, умырткалыкның бил өлкәсендә өянәкле көчле авыртулар хәлнең бераз җиңеләюе белән алышынып торалар.
Гидронефрозның икенче бик мөһим симптомы—гематурия (сидектә кан күренүе). 20 % очракта сидектәге канны прибор белән карамый да күреп була. Ә микроскоп белән тикшергәндә, мондый авыруларның барысының сидегендә кан табыла. УЗИ, урография, рентген һәм башка төрле тикшерү юллары дөрес диагноз куярга мөмкинлек бирә. Гидронефрозга шик тудыр­ ган авыруларны хастаханәгә салып, бик төпле тикшерү уздыралар.

Авыруда күтәренке кәеф сакланып, хәле начар булмаганда, бөерләренең функциясе бозылмаган, процесс катлауланмаган, савыгуга ышаныч булган очракларда гына консерватив дәвалау алып барыла. Ягъни авыруларны дарулар белән дәвалыйлар. Бу вакытта алар систематик рәвештә табиблар күзәтүе астында булырга тиешләр.  Калган барлык очракларда авыруларны дәвалау өчен хирургик метод кулланалар. Операцияне, сидек юлларында кире кайтмас үзгәрешләр килеп • чыкканчы ясасаң, яхшырак була.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Нефрология
Бүсер

**Бүсерләр** () кешеләрдә берничә төрле күзәтелә. Тышкы якка чыга торганнары: касык бүсере (60 % ), кендек бүсере (9 % ), касык өсте бүсере
(3 % ), операциядән соңгы бүсер (9 % ) һ.б. Балаларда еш кына эчке якка чыга торган бүсерләр дә очрый.
Касык бүсере яшьләрдә бик еш күзәтелә. Ул көчәнгәндә, авыр әйберләр ) күтәргәндә һәм башка сәбәпләр аркасында эчке органнар (эчәклек) чыккан тишегендә кысылып калырга мөмкин. Бу вакытта аны табиблардан башка урынына кире кертү авыр, ә кысылып калган өлешендә некроз башланган очраклар да була. Шуңа күрә мондый авыруларның тормышын саклап калу кайчак бик авыр.
Бүсерләрне төп дәвалау чарасы — операция ясау. Операция ясарга ярама­ ган, бүсер еш борчымаган кешеләргә табиблар бандаж (махсус киң билбау, . биләүсә) белән йөрүне киңәш итәргә мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Хирургия
Борын полипы

Полип — әгъзаның өслегенә үсеп чыккан һәм аңа үсентесе яисә нигезе бе­ лән бәйләнгән патологик шеш. Борын яны куышлыкларының ялкынсынуы (хроник синуситлар) яки (сулый торган һавадагы үсемлек серкәләренә) аллергеннарга кирәгеннән артык сизгерлек полиплар барлыкка килү сәбәбе

булып тора. Полиплардан интеккән кешеләрнең борын сулышы авырая, ис сизүләре начарлана, алар бик тиз арыйлар. Күп вакытта, консерватив дәвалау белән уңышка ирешеп булмагач, полипларны хирургик юл белән алдыралар.

Хәзерге операция ясау методлары элеккеләре белән чагыштырганда аз җәрәхәтле һәм пациентның савыгу вакыты да күпкә кыскарак.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Оториноларингология
Торма (үсемлек)

Әче торма. Составында В, С, РР витаминнары, аксым, аминокислоталар,  ферментлар, магний, калий, кальций, тимер, фосфор, күкертле матдәләр бар.

Нәрсәне дәвалый? Югары сулыш юлларына салкын тигәндә, әче торманы уып, горчичник урынына кулланалар, коры йөткерү интектергәндә һәм тавыш карлыкканда, әче торма согына бал кушып эчәргә кирәк. Буын : авырулары булганда, матдәләр алмашы бозылганда кулланалар, невралгия, утракса (ишиас), радикулит авыруларын дәвалаганда, яшь әче торманың ' согын зарарланган нерв юлларына сөртәләр.

Әче торманың һәр өлеше үзенчә файдалы. Сабагыннан 3-5 см түбәнрәк өлеше С витаминына бик бай. Урта өлешендә шикәр бик күп, бу өлеше тәнгә сөртү өчен кулланыла. Әче торманың койрык өлешендә горчица мае күп була, ул ашкайнату өчен файдалы.

Ашказаны һәм уникеилле эчәк җәрәхәте, гастрит булганда, юан, нечкә эчәкләр ялкынсынганда, бавыр, бөер авырулары (ташы булмаса), йөрәк-кан тамырлары авырулары күзәтелгәндә, әче торма кулланырга киңәш ителми.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Бадымжан

Составында В, С, һәм РР витаминнары, калий, кальций, магний, натрий, фосфор, күкерт, бром, хлор, тимер, фтор, кобальт, бакыр, цинк бар.

Нәрсәне дәвалый? Атеросклероз, үт ташы һәм йөрәк ишемиясе, бөер авыруларын, шешләрне дәвалаганда кулланыла. Бадымжан йомшагындагы калий организмда сыеклык алмашын нормальләштерә. Азканлылыктан файдалы — бадымжандагы бакыр кан ясалуга булыша. Яшелчә составындагы клетчатка, пептин организмнан артык холестеринны чыгара.

Бадымжанның кабыгы куркыныч тудырырга мөмкин, чөнки үтә җит­ леккән бадымжан кабыгында соланин дип аталган агулы матдә бар, шуңа күрә ризык буларак кабыгын әрчеп кулланырга кирәк.

Ашказаны җәрәхәте һәм ашкайнату системасында кискен ялкынсыну процесслары булганда, баклажан кулланырга киңәш ителми.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Гастроэзофагеаль рефлюкс

Табиблар мондый күренеш белән гастроэзофагеаль рефлюкс авыруы (сы­ екчаның ашказаныннан үңәчкә таба агуына бәйле) булганда очрашалар.

Сару кайнау бу авыруның төп билгесе булып тора. Еш кына бу чир ашказа­ ны сыекчасының кислоталылыгы артык булганда да күзәтелә. Әче сыекча ашказанында гына тукталып калмыйча, үңәчкә кире килә. Мондый вакытта кеше үзен бик начар хис итә, кайвакыт газаплый торган яндыру тойгысы, ә вакыты белән күкрәк сөяге артында шактый көчле авырту да сизә. Авыру тәэсирендә үңәчтә патологик үзгәрешләр барлыкка килә, болар бераздан соң ризыкларның үңәч аркылы узуына комачаулык ясарга, җәрәхәт ясалуы­ на, озак дәваланмаган очракларда, рак авыруына китерергә мөмкиннәр. * Бу авыруның килеп чыгуына нинди факторлар йогынты ясый?

Беренче чиратта—алкоголь белән кирәгеннән артык мавыгу, тәмәке тар­ ту! Икенче әһәмиятле фактор — рациональ рәвештә ашамау: бик майлы, ачы ризыклар белән мавыгу. Ашкайнату органнарына нерв системасының какшавы, еш булып торган стресслар да тискәре йогынты ясый. * Килеп чыккан проблемаларны ничек хәл итәргә?

Бу очракта гастроэнтерологлар, көзге каршына басып, үзеңә телеңне күрсәтергә кирәк, дип җитди рәвештә киңәш итәләр. Телегез ак булса һәм сару кайнавы борчыса, соңга калмыйча табибларга күренергә кирәк.

Ашказаны-үңәч рефлюксы булганда, мондый билгеләр ашаганнан соң гына түгел, гәүдәнең торышын үзгәрткәндә дә барлыкка килә. Мәсәлән, утырган җирдән кинәт ятарга исәпләдегез, ди, шул вакытта сезне сару кай­ нау борчый башлый да инде. Кайвакыт сару кайнау чиктән тыш селәгәй агуы һәм кикерү белән бергә бара. Бу симптомнар булганда, сезне ашка- заныгызны тикшертергә җибәрергә тиешләр. Гастроскопия ярдәмендә ашказаныгызның лайлалы тышчасын караганнан соң, үңәч һәм ашказаны авыруларын башлангыч стадияләрендә күреп була. ‘ Әгәр дә пациентка «гастроэзофагеаль рефлюкс» дигән диагноз куелса, аңа кирәкле препаратлар билгеләп, авыруны дәвалый башлыйлар.  Кайбер кешеләр содалы су яисә составында содасы булган минераль сулар - эчеп, табибка барасы вакытны озайталар. Ләкин бу метод вакытлыча гына  җиңеллек китерә. Асылда исә авыруга табиб тәкъдим иткән медикаментлар белән диета гына ярдәм итә ала. * Туклану ничек булырга тиеш?  Иң беренчел шарт—саклык турында онытмаска. Бигрәк тә авыру көчәй­ гән вакытта. Ашау рационында тәмләткечләр, ачы ризыклар булырга ; тиеш түгел. Тиз генә әзерләнә торган ризыклар белән дә мавыгырга ки­ ңәш ителми. Кыздырылган итләр, балыкларны, фри бәрәңгене ашамый торырга кирәк. Ризыклар пешерелгән (кыздырылган түгел) рәвештә генә тәкъдим ителә. Күп итеп эремчек, сөттә пешкән боткалар, яшелчә ашлары ашарга, җиләк-җимеш, яшелчәләрне компот-кесәлләр рәвешендә кабул итәргә кирәк. Хәл яхшыра башлагач, кайбер чикләнүләрдән баш тартыр­ га була.

Ашказаны-эчәклек авыруларының профилактикасын уздыру өчен, ашау режимын үтәү бик мөһим. Көненә 3-4 тапкыр бер үк вакытта ашасагыз, яхшырак булыр. Ашыкмый гына, яхшы итеп чәйнәп ашарга кирәк. Килә­ се ашау, соңгы аштан соң 2 сәгатьтән дә иртә булмаска тиеш! Ни өчен дисәң, кыска интерваллар вакытында ризык тулысынча эшкәртелеп бетә алмый.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Липома

**Липома** — май тукымасыннан торган яман булмаган шеш. Составында җепселле тоташтыргыч тукымалар да була. Бу шеш бик яхшы капсула эченә урнашып, тирә-як тукымаларга тоташмый. Күп вакытта тире асты май клетчаткасында барлыкка килеп, аяк-кулларда, артсанда, калак сөяге янында, карындык ярысында һәм башка урыннарда күзәтелә. Липомалар берән-сәрән яки берничә булып урнашырга мөмкиннәр. Тулы гәүдәле кешеләрдә һәм хатын-кызларда ешрак очрыйлар. Үсүе яман шешнеке кебек тиз түгел, акрын бара һәм ул метастазалар (организмда авыру тудыручы микробларның, шеш күзәнәкләренең, органик булмаган кисәкчекләрнең кан яки лимфа белән бер әгъзадан икенчесенә күчүе һәм авыру барлыкка * китерүе) бирми. Шеш зур булып үскәндә, аны операция ясатып алдыралар.
Липома, тормыш өчен бик кирәкле органнарны кысмаганда, көчле авырту бирми. Шуңа күрә сездә күзәтелә торган авыртуның сәбәбе, бәлки, башка авырудандыр дип уйларга нигез бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Хирургия
Ефимия Кривошеева

**Ефимия Кривошеева** (1 июнь, 1867 ел — 24 июнь, 1936 ел) — халык бәетчесе, мордва чәчәнлек сәнгатенә нигез салучыларның берсе.

## Биографиясе
Ефимия Петровна Кривошеева 1867 елның 1 июнендә хәзерге Пенза өлкәсенең Камешкир районы составына кергән Тарасовка авылында, крестьян  Адамов Петр Федоровичның күп балалы гаиләсендә туган. Милләте — эрзә.

Белем ала алмый. Ялланып эшли, теләсә нинди авыр эшне башкара. Күп балалы Кривошеевлар гаиләсе ярлы яши. Ничек булса да  күңелне юатыр өчен, Ефимия Петровна җырлар чыгара һәм аларны туганнары һәм дуслары даирәсендә җырлый. Ефимия Петровна кыз чагында иң яхшы җырчы булып дан ала, балигъ булгач, йола һәм йолага карамаган фольклор белгече һәм оста башкаручы репутациясенә ия була.

Ефимия Петровнаның иҗади сәләтләрен ачучы булып улы Илья Петрович Кривошеев тора, ул 1922 елдан алып анасы башкарган бөтен әсәрләрне яздыра. Кривошееваның исеме 1936 елда «Правда» газетасында «Лайшема Кировдо» () әсәре басылып чыкканнан соң киң танылу ала. Аның халыкчан  «Одов чачсь, миресь — масторось» һәм «Эсь эрямодон»  риваять — поэмалары киң билгеле.

Җиде баласын җирләгән хатын-кыз буларак, Ефимия Петровнаның кайгы-хәсрәте җырларында чагыла:
«…Как весны краса-цветы яркие,

Как в саду плоды — плоды сладкие,

Вас одиннадцать народила я,

К свету радости всех растила я,

Где одиннадцать моих деточек?

Вас осталось мне только четверо…

Как я выскажу, как напомню я,

Каким голосом горе выведу?

Пять лебедушек — дочерей моих,

Два орла-сынка похоронены…

Не вместить мне скорбь в песню скорбную,

Мне не вылить гнев в слово гневное,

Мое сердце жжет горе-озеро,

Клонит спинушку гора тяжкая…».
1936 елның 24 июнендә Саранск шәһәрендә вафат була.

## Библиография
Е. П. Кривошееваның илледән артык бәете бар. Аның тәүге  әсәрләр җыентыгы «Лайшемат ды морот» () 1937 елда нәшер ителгән. Моннан тыш, аның әсәрләре «Авань вайгель» (эрз. «Ана тавышы», 1950),«Тынь кунсолодо, тиринь тякам монь», , (эрз. «Сез тыңлагыз мине, балаларым», 1968) һәм башка җыентыкларда басылып чыккан. Аның иҗаты тулырак  «Сайланма әсәрләр» җыентыгында басылып чыккан (1968).

## Гаиләсе
Ире — Петр Василий улы Кривошеев — крестьян, тимерче.

### Балалары:

* Илья Петрович Кривошеев — язучы, Мордовиянең атказанган укытучысы.
* Кривошеев Никифор Петрович
* Кривошеев Иван Петрович
* Одерова (Кривошеева) Александра Петровна

### Оныклары:

** Одеров Константин Антонович
** Одеров Михаил Антонович — Бөек Ватан сугышында катнашучы, РСФСР авыл хужалыгының атказанган механизаторы
** Одеров Анатолий Антонович
** Одеров Юрий Антонович

## Хәтер

* 2014 елда Саранск шәһәрендә Мокша урамындагы 16 нчы йортта мемориаль тактаташ ачыла. Бу йортта Е. П. Кривошееваның гомеренең соңгы еллары үтә.

## Искәрмәләр

Төркем:Эрзә җырчылары
Төркем:фольклор башкаручылар
Төркем:Эрзә шагыйрьләре
Хвешкариһ и Редаган

**Хвешкариһ и Редаган** (балалар вазифалары) ул Атәшпәрәст балалар өчен үз-үзеңне ничек тотарга турында Урта Фарсы телендә текст. Эш Сасанид чорыннан (224–651) соң инша ителгән булганга охшаш.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
Төркем:Зәрдөштлек текстлары
Төркем:Урта фарсы теле
Манушчиһр юлламалары

***Манушчиһр юлламалары*** (Миночер юлламалары) (Фарсы телендә:نامه‌های منوچهر) авторның иртуганының Зәрдөштлектә чистару темасына комментарийларына җавап.
Керман янында Сирджанның иң олы каһине (дастуры) булган Задспарам яңа күрсәтмәләр тәкъдим иткәч, җәмәгать үзгәртүләргә әзер булмаган һәм канәгать булмаган. Шулай итеп, алар иң олы каһиннең абыйсына зарланырга карар кылганнар, ул Керманның иң олы каһине булган.
Җавап итеп Манушчиһр бу сорау буенча өч күрсәтмә чыгарган:
# Бәхәсләре туган кешеләргә җавап
# энесенә өндәү
# энесенең яңа күрсәтмәләрен законсыз инновацияләр буларак хөкемләүче җәмәгать декреты.
Беренче күрсәтмә 881 елның 15 марты белән даталанган; өченчесе 881 елның июнь-июле белән даталанган. Бу китапта 9000 диярлек сүз бар. Манушчиһиар "Дадестан-и Дениг" дип аталган башка төп Пәһләви китабының авторы.
## Тышкы сылтамалар
*English translation
*Pahlavi original
Төркем:Зәрдөштлек текстларыТөркем:IX гасыр китаплары
Ачоми

**Ачом теле, ачомча** — Иранның кайбер төбәкләрендә сөйләшелә торган тел һәм фарсы теле белән бергә  көньяк-көнбатыш-иран телләре төркеменә керә.

## Сылтамалар

Төркем:Иран телләре
Ала тире

Бу витилиго (ала тире) дигән авыру булса кирәк. Гадәттә ул яшь вакытта, 5 тире капламында пигментларсыз ак таплар чыгудан гыйбәрәт. Үсә төшкәч, алар бергә кушыла һәм зурая. Таплар әүвәл кул чукларының тышкы якларында барлыкка килә һәм тора-бара гәүдәнең башка урыннарына да чыга. Күбесенчә бу үзенчәлек бик озак еллар буена сузыла. Кайбер очракларда алар дәваламыйча, үзләре дә бетәргә мөмкин. Авыруның нидән килеп < чыгу сәбәбе билгеле түгел, шуңа күрә зур эффект белән дәвалап та булмый.

Шулай да, авыруның барлыкка килүе нерв-эндокрин системасындагы ; үзгәрешләргә бәйле дип фаразлана.  Дәвалау өчен витаминнар, бигрәк тә В группасы витаминнары, бакыр, цинк микроэлементлары тәкъдим ителә. Гелиотерапия һәм ультрашәмәхә  нурлар кулланыла. Нерв-эндокрин системасын дәвалау уңай нәтиҗә бирә.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Дерматовенерология
Ангильяда ислам

**[[Ангилья]]да ислам** (, ) ― азчылык дине. Пью тикшеренү үзәгенең 2009 ел өчен хисабы буенча, Ислам тарафдарлары Ангилья халкының (13 572 кеше, 2011 елга) 0,3 % ын тәшкил итә. 2001 елгы халык санын алу вакытында 36 кеше үзен мөселман дип билгеләгән .

## Тарих
  
XVIII гасырда Британия колонизаторлары утраудагы шикәр камышы плантацияләрендә эшләтү өчен Африкадан коллар китерә башлый, алар арасында кара тәнле мөселманнар да була. Шул вакыттан утрауның халкы, нигездә, африкалыларга әверелә, хәзерге вакытта да африкалыларның нәселләре халыкның күпчелеген тәшкил итә.

2001 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, Бөекбританиянең үзидарәле диңгезарты территориясе булган Ангилья халкының зур күпчелеге христианнар: англикан чиркәве диндарлары – 29 %, методистлар – 23,9 %, илленчеләр – 7,7 %, җиденче көн адвентистлары – 7,2 %, Көнбатыш Һиндстан чиркәве диндарлары – 7,6 %, баптистлар – 7,3 %, католиклар – 5,7 %, Йәһвә шаһитлары – 0, 7 %. Башка диннәр (растаманнар, Һинд дине, плимут кардәшләре, Ислам) – 6 %, атеистлар – 4 %  .

Ангильяда Мөселман мәдәни үзәге (Muslim cultural centre) ачылган һәм эшли.

## Моны да карагыз
* Америкада ислам
* Бөекбританиядә ислам

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Америкада ислам
Төркем:Ангильяда дин
Төркем:Бөекбританиядә ислам
Вайю-Вата

**Вайю-Вата** яки *Вата-Вайю* (IPA: ʋɑːyu-ʋɑːt̪ə) ул Зәрдөштлекнең дуаль-табигатьле җил (Вайю) һәм атмосфера (Вата) Илаһының Авеста теле исеме. Исемнәр шулай ук бер-берсеннән бәйсез рәвештә кулланыла, һәм "Вайю" исеме "Вата"дан ешрак очрый, әмма хәтта бәйсез рәвештә кулланылса да һаман да башка аспектны чагылдыра.
Бу берлек шартларга карап бер үк вакытта фәрештә табигатьле дә, шәйтани табигатьле, йә *[[язата]]* - "табынуга лаеклы" - йә *[[даэва]]*, Зәрдөштлек традициясендә ул шәйтан. Язма еш берсе, яки икенчесе турында сөйләгәндә "яхшы" эпитетын куллана.
Зәрдөштлек диненең Зурванизм юнәлешендә Вата-Вайю Зурванның ике кырын чагылдырган. Бу аңлату буенча Вайю-Вата "пространство"ны чагылдырган, шул ук вакытта башка ике кыр "вакытны" чагылдырган.
Вайю-Ватаның Һинд-Иран тамырлары бар һәм аның  тарихи Ведик диндә исеме шул ук.
## Санскритта һәм Һинд динендә
Вата сүзе дә, Вайю сүзе Санскритта яки Ведик традицияләрдә идентик диярлек мәгънәләргә ия. Гәрчә Ватаны чагылдыручы Илаһ булмаса да, һаваны чагылдыручы Вайю Илаһы бар. Вата сүзе һаман да күп Һиндстан телләрендә атмосфераны билгеләү өчен кулланыла. Һинди, Маратхи телләрендә, һ.б. атмосфера Ватаваран (वातावरण) дип атала, ул ике сүздән ясалган Вата, мәгънәсе Һава һәм Аваран (आवरण), мәгънәсе катлам.
## Искәрмәләр

* 

Төркем:Зәрдөштлек
Сирингомиелия

**Сирингомиелия** — арка миенең зарарлануы нәтиҗәсендә куышлыклар барлыкка килү, глия тукымасы үсүдә чагылучы нерв системасы авыруы.

Бу хроник авыру арка миенең муен һәм күкрәк бүлекләрендә куышлык барлыкка килүе, еш кына озынча минең (продолговатый мозг) зарарлануы (сирингобульбия) белән характерлана. Арка мие һәм озынча ми зарар күр­ гәндә, бу авыруны уртак исем—сирингобульбомиелия авыру дип атыйлар.

Авыру балачак елларда барлыкка килеп, озак еллар дәвам итәргә мөмкин.

Аның килеп чыгуы организмда булган аномалиягә яисә ниндидер тышкы тәэсиргә бәйле дип исәпләнә. Күп очракларда арка миенә травма булганнан соң күзәтелә. Нәселдәнлек тә инкяр ителми.

Типик очракларда авырулар уч төбендәге мускуллар атрофиясеннән соң,  авыртуны, температураны сизмәүләре турында әйтәләр. Кайбер авыру­ ларда аяклар параличы, умырткалыкта сколиоз (умырткалыкның бөгелүе) күзәтелергә мөмкин. Сирингобульбия белән авырганда, баш әйләнү, тел кечерәю, йомшак аңкау пәрдәсе, йоткылык, бугаз параличлары, нистагм (күз алмасының ирексез хәлдә ике фазада (тиз һәм акрын) ритмик хәрәкәтләнүе) барлыкка килә ала.

Соңгы елларда, диагноз куяр өчен, МРТ (магнит-резонанс томография) уздыралар. Авыруларны дәвалау симптоматик рәвештә алып барыла, ягъ­ ни авыруның төп сәбәпләрен түгел, ә тышкы билгеләрен, симптомнарын дәвалыйлар. Кызганычка каршы, бүгенге көндә медицина бу авыруның гөп сәбәбен дәвалый белми әле.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Полиневрит

Полиневрит (перифирик нервлар ялкынсынуы). Әйтелгән чир кеше организмында төрле сәбәпләрдән килеп чыга. Шул арның берсе, организмга В витаминнары  группасы җитәрлек дәрәҗәдә кермәве.

Бу сырхау ризыкларда В группасы витаминнары аз, ә углеводлар күп бул­са, ашказанына операция ясалып, бер өлеше киселеп алынган очракларда, еш эч китеп торса, бавыр зарарланып витаминнар начар үзләштерелсә, спиртлы эчемлекләр белән мавыкканда, тиреотоксикоз, шикәр авыруы белән чирләгән очракларда күзәтелә. Симптомнары: аякларның бик авыртып борчуы, бигрәк тә табаннарның  төнлә кызышуы, аяк мускулларының авыртуы, көчсезләнүе, тиз аруы белән характерлана. Соңрак аяк мускулларының күләме кечерәя башлый.

Дарулар белән дәвалануны табиблар күзәтүе астында алып барырга кирәк. Диетаның әһәмияте бик зур. Ризык рационы В группасы витамин­ нарына бай булырга тиеш. Ул көрпәле оннан пешерелгән кара ипидә,  борчак, соя, фасольдә, бавырда, чүпрәләрдә күп була.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Климакс

Тәндә кинәт кызып китү тойгысы барлыкка килүне нерв системасы какшау белән бәйләргә була, ләкин шушы сәбәпне генә аерып карау дөрес түгел.

Сәбәпсез тән кызып китү тойгысы туу 45 яшьләр тирәсендә шактый хатын-кызда гадәти хәлгә әйләнә. Бу чорда аларның организмы зур үз­ гәрешләр кичерә. Моны менопауза чоры килү һәм климакс периоды башлану белән аңлаталар. Кайбер хатын-кызлар бу чорны җиңел кичерсә, икенчеләрендә ул катлауланып, органнар эшчәнлеге бозылуга китерә. Шун­ дый тайпылышларның берсе — көтмәгәндә тәннең кызу тойгысы. Бу баш авырту, хәлсезлек, кан басымы күтәрелү, йокы бозылу, хәтер начарлану белән бергә барырга мөмкин.

Андый чакта су коену, ванналар кабул итү, дәвалау гимнастикалары ясау, организмны ныгыту чаралары куллану, тынычландыручы препаратлар ярдәмгә килә. В,, В6, С, РР витаминнарын эчәргә кирәк. Тән кызышу еш борчыса, табиблар җиңел тәэсирле гормоннар эчүне киңәш итәргә мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Гинекология
Паронихия

Медицинада бу халәт паронихия (тырнак янындагы тукымалар ялкынсыну) дип атала. Ул ике төрле—тырнак чите (паронихия) һәм тырнак асты (панари­ций) — бармак тукымаларының үтә көчле эренләп ялкынсынуы формасында очрый. Паронихия сезнең очрактагы кебек, тырнак бармак тукымасы ягы­ на үсеп инфекция кергәндә, уңышсыз маникюр ясаганда, бармакта травма булганда күзәтелә. Бу очракта бармак кызыша, авырта, үлекләргә мөмкин.

Тырнак асты панарицие күп вакытта имгәнү, тырнак астына шырпы кергәндә яки башка сәбәпләр аркасында барлыкка килә. Ул температура күтәрелүгә, бармакның шешүенә, үлек ясалуга, лимфангиит — лимфа юл­ ларының ялкынсынуына китерә.

Авыруның башлагыч чорында консерватив дәва алып барыла. Инфек­цияне бетерү өчен ялкынсынуга каршы мазьле бәйләвечләр, иммобили­ зация (бармак селкенеп йөрмәс өчен) ясарга тәкъдим ителә. Әгәр тырнак чите үлекләсә, тиресен кисеп, үлеген чыгарырга һәм махсус эремә белән эшкәртергә кирәк була. Авыру бик озак вакыт дәвамында борчыса, хи­ рургка күренү шарт. Ул кирәк дип тапса, тырнак торышын һәм бармакның кырый тукымасын үзгәртер өчен, операция ясарга карар кыла.

Профилактика чаралары: аякларны, кулларны чиста тоту, уңайлы аяк киеме кию, аякны инфекция эләгүдән саклау.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Хирургия
Шейерман-Мау чире

Шейерман-Мау авыруы мондый чирдән интеккән кешеләрне күзәтеп язып  чыккан табиб-автор исеме белән аталган. Остеохондропатиянең бер төре ул.  Остеохондропатия (кимерчәк янындагы сөякләрнең ялкынсынуы)—бер төр авыруларның гомуми аталышы, сөякнең көпшәк матдәсендә асептик некроз ясалганнан соң, буыннарның функциональ бозылышына һәм зарарланган сөякнең деформацияләнүенә китерә. Авыру кайвакыт тумыштан килә.

Бу авырулар өчен травмалар, инфекцияле авырулар һәм матдәләр алма­ шы бозылу очраклары, әгъзалар, организмның периферик өлкәләренең үзәк нерв системасы белән бәйләнеше бозылу куркыныч факторлар булып тора.

Шейерман-Мау авыруы белән интеккән кешеләрнең умырткалыклары үсү зонасында сөяк һәм кимерчәкләре зарарланып, умырткалыкның кәкрәюенә . китерә. Икенче төрле бу авыруны үсмерләр бөкресе дип атыйлар. Авыру  күбесенчә балалар арасында очрый. Тәннең авыртуы турайган вакытта, кул ( белән басканда көчәеп китә. Авыру бик тиз талчыга, арый. Вакыт үтү белән аның күкрәге тирәсендә бөкре ясала башлый. Шуңа күрә кичекмәстән табибларга күренеп чарасын күрү дәвалау ата-аналар өчен бик мөһим. - Табиблар рентген белән тикшергәндә, умырткаларның үсү зонасында чөйсыман үзгәреш (деформация) күзәтәләр.

Дәвалау процессында авыруны каты урынга яткыралар. Моның өчен тактадан щитлар ясыйлар. Алдагы стадиясендә гипстан ясалган караватлар : кулланалар. Арка һәм эч мускулларын ныгыту өчен, физик дәвалау күнегүләре. хәрәкәт, җылылык, су, һава, электр, механик процедуралар уздыралар, ч Болардан башка физиотерапия бүлмәләрендә кальций хлориды белән дәва­ лыйлар, кокарбоксилаза, озокерит, шифалы ләм аппликацияләре ясыйлар.

Комплекслы алып барылган дәва, уңай нәтиҗәгә ирешергә мөмкинлек бирә.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Идиопатияле фиброзлаучы альвеолит

Бу авыруның килеп чыгу сәбәпләре төгәл билгеле түгел. Ул тын кысылу, сулыш җитмәү артуы белән характерлана. Авыру берничә төрдә очрый. Күп вакытта кешеләр 50 яшьтән соң авырый башлыйлар. Америкада үткәрелгән тикшеренүләр күрсәткәнчә, һәр 100 мең кешегә әлеге авырулы 11 ир-ат һәм * 7 хатын-кыз туры килә. Русиядә статистик хисаплаулар алып барылмаган. Металл, агач, силикон, күмер тузаннары, вируслар (С гепатиты, герпес вируслары, цитомегаловирус, аденовируслар) авыруга китерүче беренчел факторлар, үпкә тукымаларының зарарлану сәбәпчеләре булып санала.

Үпкә альвеолалары авыруы белән рефлюкс-эзофагит дигән авырулар арасында бәйләнеш барлыгы билгеле. Шулай ук үпкә тукымаларының фиброзлануга бирешә торган булуының геннар буенча күчәргә сәләтлелеге һәм бик еш кына бер гаилә кешеләренең авырып китүләре күзәтелә.

Авыру көчәя барган саен, сулыш алуның кыенлашуы да сизелә. Тын бетә, р коры ютәл борчый. Авыру катлауланып китсә, туңып калтырау, какырыклы йөткерү барлыкка килә. Тиз арыганлык, хәл китүе, соңрак артык ябыгу күзәтелә. Авыру үзен белдерә башлагач, кеше тирән итмичә еш сулый баш­ лый. Аның йөрәк тибеше ешая. Кислород җитмәгәнлектән, иреннәре күгәреп чыга, бик озак авырган кешеләрнең бармаклары ябыгып, үзгәреш кичереп, «барабан таякларыяна (үпкәгә зыян килгәнлекне дәлилләүче синдром) ошый башлый. Кан составын тикшергәндә, күп үзгәрешләр булуы күзәтелә.

Төгәл диагноз куяр өчен күкрәкне рентген аша карыйлар. Тышкы сулыш  функциясен тикшерәләр. Күп вакытта ЭКГ уздыралар. Үпкә тукымасына биопсия (авыру тукыманың кечкенә генә кисәген алып тикшерү) ясыйлар.  Фибробронхоскопия уздырып, бронхларны тикшерергә мөмкиннәр. Авыруга специфик дәва юк. Күп очракларда ялкынсынуга, фиброзлануга каршы һәм авыруның тышкы билгеләрен бетерә торган дәвалау алып баралар. Дәвалау режимы авыруның хәленә бәйле. Дарулар белән дәвалауның ( нигезендә гормоннар, цитостатиклар (күзәнәкләр бүленүне туктатучы дарулар) куллану ята. Дәвалау процессында авыруларга кислород та бирәләр.

Авыру катлауланып китсә, бактерияләргә каршы көрәшәләр.
Мондый авырулар пульмонолог дигән табибта диспансер исәптә булып,  3 айга бер тапкыр күренеп торырга тиешләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Пульмонология
Үпкәнең хроник бикләнү чире

**Үпкәнең хроник бикләнү чире** () — үпкә юлларының хроник рәвештә бикләнеп калуы. Мондый авыруларның кечкенә һәм уртача бронхлары какырык белән тула. Аларга үпкәләрдән сулыш чыгару авы­ рая. Авыру күбрәк хроник бронхит, үпкәләр эмфиземасы белән чирләгән кешеләрдә күзәтелә. Бу авыруга күп вакытта сулыш алу органнары ялкын­ сынулары, тәмәке тарту һәм башка сәбәпләр китерә.

Кызганычка каршы, дарулар авыру көчәйгән вакытта бераз хәлне җиңе­ ләйтергә генә булыша һәм процессны акрынайтырга ярдәм итә. Дәвалау үпкәләрнең вентиляция күләмен арттырырга, сулыш мускулларының эшен  көчәйтергә тиеш. Моның өчен физик активлык, ЛФК, сулыш гимнастикасы 3 программасы төзелсә яхшы. Гимнастика вакытында, тирән итеп сулыш алгач, алга таба иелеп, сулыш чыгарганда каршылык тудырырга кирәк. 

Халык медицинасы тәкъдим иткән үсемлекләр җыелмасы: 10 г саз кипкәре, 20 г нарат бөреләре, 30 г чабыр үләне, 20 г ала миләүшә, 20 г бака яфрагы. Бөтенесен бергә кушып, вакларга кирәк. 2 аш кашыгы катнашмага 200 мл су салып, 20 минут дәвамында су мунчасында җылытырга. Аннан соң төнәтмәне сөзеп суыталар. Баштагы күләмгә җиткәнче су өстәргә. Төнәт­ мәне көненә 4-5 тапкыр ашар алдыннан 1/3 стакан күләмендә эчәргә кирәк. 30 г сазанак үләнен 1 стакан кайнар суга салып төнәтергә, 1 сәгать вакыт узгач сөзәргә. 1/3 стакан төнәтмәне көненә 3 тапкыр эчәргә.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Пульмонология
Зурван

**Зурван** (шулай ук **Зерван**) ул Зәрдөштлекнең Зурванизм юнәлешендә барлыкка китерүче Илаһ. Вакыт һәм Мәңгелекнең шәхесләнеше буларак ул Агура Мазданың һәм аның дошманы Ангра Майньюның әтисе дип саналган.
Исем Урта Фарсы теле *zurwān* (Вакыт) белән бәйле һәм Авеста теле *zruvā* (тамыры *zruvan-*)-дан (Вакыт) алынган. Тартыкларга нигезләнгән язмалардан *zrw(n)* һәм *zraovo* дип яңгырап, Зурван шулай ук Согдларда һәм Бактрларда Иң Олы Ходай буларак табынылган.
3-енче гасырда бу исем Манихейлык тарафдарлары тарафыннан да кулланылган, әмма аларда *Зурван* Урта Фарсы теле исеме *Abbā dəRabbūṯā* (Арамей телендә: „Яктылыклар Атасы“) буларак яңгыраган. 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* L. Brisson: *La figure de Chronos dans la théogonie orphique.* In: D. Tiffeneau (Hrsg.): *Mythes et représentations de temps.* 1985, S. 37–55.
* S. Shaked: *The Myth of Zurvan.* In: I. Gruenewald u. a. (Hrsg.): *Messiah and Christos.* 1992, S. 219–240.
* David Ulansey: *Die Ursprünge des Mithraskultes.* Theiss, Stuttgart 1998.
* Geo Widengren: *Der Zervanismus.* In: *Iranische Geisteswelt von den Anfängen bis zum Islam.* Holle, Baden-Baden 1961, (Lizenzausgabe für den Bertelsmann Lesering) S. 77–108, insbesondere S. 83 f. (*Der Zeitgott und sein Mythos*).
* Robert C. Zaehner: *Zurvan : a Zoroastrian dilemma.* Clarendon Press, Oxford 1955.

## Сылтамалар
* Zurvânism 
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Манихейлык
Төркем:Илаһлар