open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Госман Бакиров

**Госман Фәтхулла улы Бакиров** (12 март 1896, , , Югары Курса - 12 март 1962, Казан) — татар балалар язучысы.

## Тәрҗемәи хәл
1896 елның 12 мартында Татарстанның хәзерге Арча районы Югары Курса авылында игенче гаиләсендә туа. Моңа кадәр Габденнасыйр әл-Курсави салдырган һәм тирә-якта алдынгы уку йортларыннан саналган сигезьеллык мәдрәсәне тәмамлагач, Госман үзенең мөгаллимлек эшен башлап җибәрә: башта — күршедәге Симет, аннары Сарай-Чокырча авылларында өч ел буе башлангыч мәктәптә балалар укыта. 1915 елда аны солдатка алып, фронтка озаталар. Ул Украинада Австро-Венгрия гаскәрләренә каршы барган сугышларда, аерым алганда, Тернополь шәһәрен азат итүдә катнаша, ләкин 1916 елда, үзе хезмәт иткән часте белән чолганышта калып, дошман кулына эләгә һәм 1918 елга кадәр Дебрецен шәһәрендә хәрби әсир булып яши.

Ватанына кире әйләнеп кайткач, Госман Бакиров укытучылык хезмәтен дәвам итә: 1918—1922 елларда Сарай Чокырча һәм туган авылы Югары Курсада яңа ачылган совет мәктәпләрендә укыта. Белемен арттыру нияте белән 1923 елда Казанга килә, Җир төзү техникумының кичке бүлегендә укый. 1924 елда ул Көнчыгыш педагогия институтының кичке бүлегендә укый башлый. 1927—1929 елларда Госман Бакиров Татарстан Мәгариф комиссариатында инспектор, ә 1929 елдан 1936 елга кадәр «Мәгариф» журналының җаваплы сәркатибе булып эшли.

1942 елда Госман Бакиров үзе теләп фронтка китә, башта орудие командиры, аннары «Ватан намусы өчен» исемле фронт газетасының хәрби корреспонденты сыйфатында сугышның ахырынача алгы сызыкта була. Польшаны, Чехословакияне азат итүдә, Берлинны алу сугышларында катнаша, күрсәткән батырлыклары һәм хезмәтләре өчен Кызыл Йолдыз, Икенче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары һәм медальләр белән бүләкләнә. Сугыштан соң Госман Бакиров — яңадан Татарстан китап нәшриятында: 1945 елдан алып 1956 елга хәтле нәшриятның дәреслекләр редакциясенә мөдирлек итә. Аның иҗат эшчәнлеге дә тематик яктан баеп, сәнгатьчә камилләшүгә таба бара.

Госман Бакировның «Беренче җиңү» (1928), «Яшәсен яшьләр» (1934), «Безнең рапорт» (1936), «Сафа балалары» (1935) дигән сәхнә әсәрләре, «Урак өсте» дигән хикәяләр җыентыгы, «Партизан малай» (1952), «Классташлар» (1954), «Укытучым» (1963), «Утлы тегермән» (1965) повестьлары, «Мыеклы бикә», «Кадерле бүләк» кебек мәктәпкәчә яшьтәге балаларга адресланган китаплары бар. Шулай ук ул көндәлек матбугатта мәктәп һәм педагогикага кагылышлы дистәләрчә очерклар, мәкаләләр яза.

Госман Бакиров 1982 елның 12 мартында Казанда вафат була.

## Сылтамалар
* Документальная экспозиция, посвященная 110-летию со дня рождения татарского писателя, участника Великой Отечественной войны Усмана Бакирова. 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Фронтовик язучылар
Яңа Ахун (Чиләбе өлкәсе)

**Яңа Ахун** — Чиләбе өлкәсендә, Верхнеуральск районына керүче татар авылы. Форштадт авыл советына карый.

Авылны 1910 елда Ахун авылыннан килгән татарлар нигезли (хәзерге Учалы районы).

156 йорт, шулардан 13 хуҗасыз тора. 2008 елда 461 кеше яши. Мәктәп филиалга әйләндерелгән. 2010/11 уку елында 22 бала авылда укыса, калганнар Верхнеуральскка автобуста йөреп укый.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (32%), татарлар (38%), башкортлар (18%), казахлар (12%).

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе татар авыллары
Иртәнге аш

**Иртәнге аш** - тәүлектәге беренче тапкыр ашау, гадәттә таңнан алып төшкә кадәр ашала.

Төрле илләрдә иртәнге аш гадәтләре:

* аурупа континенталь иртәнге ашы;
* инглиз иртәнге ашы;
* кантон иртәнге ашы.

Кунакханәләрдә иртәнге аш тулы пансионга кертелә.

## Моны да карагыз
* Ланч
* Сиеста
* Төшке аш
* Әндрәбәд
* Кичке аш

## Искәрмәләр

Төркем:Туклану
Әндрәбәд

**Әндрәбәд** — кичке һәм иртәнге ашлар арасында җиңелчә генә капкалап алынучы туклану төре һәм дә бу вакытта кулланылучы азыкларның гомуми атамасы.

Россия балалар бакчаларында һәм сәламәтләндерү җәйләүләрендә мәҗбүри бирелүче азыкка керә. Анда ул якынча кичке сәгать дүртләрдә кулланыла. Советлар Берлеге пионер лагерьларында әндрәбәд кайнаган сөттән һәм 4 «Привет» печеньеларыннан торган.

## Моны да карагыз
*Иртәнге аш
*Төшке аш
*Кичке аш

## Искәрмәләр

Төркем:Туклану
Кичке аш

**Кичке аш** — тәүлектәге актык туклану һәм дә бу вакытта кулланылучы азыкларның гомуми атамасы, гадәттә кичен яки төнлә була. Кичке аш төп туклануның берсе булып тора.

Кичке ашка керүче азыклар һәм аның вакыты, ешрак, халыкның мәдәниятына яки шәхси кешеләгә бәйле.

Кунакханәләрдә төшке аш тулы пансионга кертелә.

## Моны да карагыз
* Иртәнге аш
* Әндрәбәд
* Төшке аш

## Искәрмәләр

Төркем:Туклану
Ланч

**Ланч** () (совет чорында «ленч» транслитерациясе дә кулланылган) — инглиз телле илләрдә **Luncheon** сүзенең кыскартмасыннан килеп чыккан төш вакытында туклану.

17 гасырда инглиз телле илләрдә  *dinner* - төшке аш сүзе белән бергә дә кулланылган. Бу сүз кайвакыт хәзер дә Бөекбритания һәм Канада кулланыла. АКШта *dinner* сүзе төштән соң ашау мәгънәсендә йөри.

«Ланч» белән бәйле аңлатмаларның кайберләре:

* lunch break — мәктәпләрдә һәм эштә ланч тәнәфесе.
* bag lunch («пакеттагы ланч») — Төньяк Америкадагы ланч тутырылучы кәгазь савыт.
* lunchbox («ланч яшеге») — инглиз теллле илләрдәге төшке ашлы савыт.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Wikibooks Cookbook

Төркем:Туклану
Сиеста

**Сие́ста** (, испанча әйтелеше: [sjesta]) — төшке аштан соңгы ял, бу гадәт, аеруча, кызу климатлы илләргә хас булып тора.

«Siesta» сүзе һәм «sestear» фигыле латинча «hora sexta» (ягъни — «алтынчы сәгать», өйлә мәгънәсендә) сүзеннән килеп чыккан. Аныкы дип сәгать 12дән алып 15кә кадәр вакыт саналган, бу вакытта кешеләр эштән бүленеп ял иткәннәр.

## Сылтамалар
* Ebert, D., K.P. Ebmeier, T. Rechlin, and W.P. Kaschka, «Biological Rhythms and Behavior», Advances in Biological Psychiatry. ISSN 0378-7354
* http://www.segodnya.ua/news/14184224.html
* ¡El I Campeonato Nacional de Siesta ya es realidad! http://www.campeonato-de-siesta.com/ 

## Искәрмәләр

Төркем:Йокы
Төркем:Ял
Гөлзадә Бәйрәмова

**'
**Гөлзадә Әүхәди кызы Бәйрәмова*' — [[татар]] шагыйрәсе, [[язучы]], [[Татарстан Язучылар берлеге]] әгъзасы ([[2007 ел]]дан).. [[Саҗидә Сөләйманова премиясе]] лауреаты (*2018'').

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1963 елның 26 февралендә Татарстанның Саба районы Сабай авылында дөньяга килә. 1970-1974 елларда әлеге авылның башлангыч мәктәбендә, 1974-1980 елларда Олы Шыңар урта мәктәбендә белем ала. 1980-1985 елларда Казан дәүләт университетының журналистика бүлегендә укый.Әле мәктәптә укыган елларында ук шигырьләре, кыска язмалары район һәм республика газеталарында басыла.

## Эшчәнлеге
1987-1989 елларда милли китапханәдә, 1989 елдан «Казан утлары» журналы редакциясендә эшли.

Гөлзадә Бәйрәмованың шигырьләре, әдәбият-сәнгатькә караган мәкаләләре көндәлек матбугатта даими басылып килә. Шагыйрә проза өлкәсендә дә каләмен сынап карый. Шигырьләре укучылар һәм әдәбиятчылар тарафыннан яратып кабул ителә. Г.Бәйрәмованың иҗатына тирән фикерләү, образлы сурәтләү хас, шигырьләрендә тормыш тәҗрибәсенә тупланган гамьле дә, моңлы да булган хакыйкать ята. Шагыйрә проза өлкәсендә дә каләмен сынап карый, матбугатта хикәяләре күренә башлау шуны раслый.

2006 елда «Әле кайчан гына...» дип аталган беренче шигырьләр җыентыгы басылып чыга.

2013 елда чәчмә әсәрләре һәм әдәби-публицистик язмалары тупланган «Син һаман шул сандугач» китабы, «Дөнья шигырь яздыра» шигъри җыентыгы дөнья күрә.

«Казан утлары» журналында Гөлзадәнең үткен каләме белән язылган эчтәлекле мәкалә-рецензияләр дә чыга тора, кайчагында мавыктыргыч гыйбрәтле хикәяләр дә дөньяга килә. Шул ук вакытта йөрәк түреннән ташыган иң кадерле хисләр шигырь юллары булып тезелә.Шагыйрәнең мәхәббәт шигырьләре күңелгә тирән уелып керә. Аларда күккә ашкан хыялый ярату түгел, әрнеп торган яралы, сыкраулы, моңлы-сагынулы хисләр.

Г.Бәйрәмова — 2007 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Төп басма китаплары
Әле кайчан гына...: шигырьләр. — Казан: Идел-Пресс, 2006. — 126 б. — 1000 д.

Мин Тукайга киләм: шигырьләр / төз. Г.Бәйрәмова. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1996. —1926. —3000 д.

## Бүләкләре
* Саҗидә Сөләйманова исемендәге премия лауреаты
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре

## Файдаланган әдәбият
* Әдипләребез. Биобиблиографик белешмәлек. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 2009.
* Гаташ Р. Шигырьләренә кереш сүз // Мәдәни җомга. — 2003. — 21 февр.
* Гаташ Р. Шигырьләренә кереш сүз // Сөембикә. — 2005. — № 3. — 29 б.
* Зарипова Ф. Сәясәтне әйдә ирләр язсын // Шәһри Казан. — 2007. — 2 март.
* Низами Р. Шигырьләр әверелә язмышка... // Мәдәни җомга. — 2007. — № 6.

## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Саба районында туганнар
Гөлзада Әхтәмова

**Гөлзада Хаҗи кызы Әхтәмова** (*Ягъфарова*) — татар язучысы.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1941 елның 15 декабрендә Татарстанның Әгерҗе районы Исәнбай авылында туа. Шул авылның урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, Сарапул шәһәренә китеп, берникадәр вакыт төзелештә эшче, аннары кибеттә сатучы һәм балалар бакчасында тәрбияче булып эшләп ала. 1963–1969 елларда Алабуга дәүләт педагогия институтының филология факультетында укый. Факультетның рус-татар бүлеген тәмамлагач, шул ук институтта алты ел буе библиограф вазифаларын башкара. 1975–1984 елларда Себер якларында яши – Эвенкиядә геофизик эзләнүләр экспедициясендә техник-геофизик хезмәтен дә, соңгы өч елында параллель рәвештә рус теле һәм әдәбиятыннан мәктәптә дәресләр дә алып бара. 1984 елда Г.Әхтәмова Татарстанга кайта, Алабуга шәһәрендә төпләнеп, әүвәл Алабуга сәяхәтләр һәм экскурсияләр бюросында методист булып эшли. 1986 елдан башлап ул укытучылык хезмәтендә – мәктәптә татар теле укыта һәм мәктәп китапханәсе мөдире вазифаларын башкара. Республика көндәлек матбугатында исеме бик еш күренмәсә дә, узган гасырның туксанынчы елларында Чаллының «КамАЗ» нәшриятында Г.Әхтәмованың бер-бер артлы дүрт шигъри китабы һәм тарихи чыганакларны өйрәнеп язылган «Борынгы Алабуга» һәм «Алабугам минем» исемле тарихи очерклары басылып чыга. 2004 елда исә Казанда аның сайланма лирик һәм балалар өчен язган шигырьләре тупланган «Йөрәгемдә яшен» дигән күләмле җыентыгы дөнья күрә. Г.Әхтәмова – 2004 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Төп басма китаплары

* Борынгы Алабуга: тарихи эзләнүләр. – Алабуга: Шәһәр матбагасы, 1995. – 28 б. – 1000 д. 
* Алабугам минем: тарихи очерк, нәсер һәм шигырьләр. – Чаллы: КамАЗ, 1995. – 48 б. – 1300 д. 
* Бүләк: балалар өчен шигырьләр. – Чаллы: КамАЗ, 1996. – 48 б. – 1200 д. 
* Табигать сәйләннәре: балалар өчен шигырьләр. – Чаллы: КамАЗ, 1998. – 32 б. – 1000 д.
* Гөлчәчәк: балалар өчен шигырьләр. – Чаллы: КамАЗ, 2000. – 16 б. – 500 д.
* Җәйге кар: балалар өчен шигырьләр. – Чаллы: КамАЗ, 2000. – 16 б. – 500 д.
* Йөрәгемдә яшен: шигырьләр. – Казан: Матбугат йорты, 2004. – 224 б. – 1000 д.

## Файдаланган әдәбият
Әхтәмова Г. Без – Галимбәкнекеләр // Шәһри Казан. – 2005. – 20 авг. Тулырак: 

## Моны да карагыз
* Чулман (әдәби берләшмә)

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар теле укытучылары
Бөгәрчә

**Бөгәрчә, бөгәрчәй, йомры чабак** () — карплылар гаиләсендәге елга балыгы.

Зур булмаган елга балыгы. Төбе комлы яки агып яткан күлләрдә тереклек итә. Гәдәттә, су төбендә көтүе белән йөри. Кырчын ташлы, комлы ярларда, тал-тирәк куе үскән инешләрдә очрый. Үтә күренмәле таза суларны ярата.

## Туклануы
Бөгәрчә судагы зоопланктон, шулай ук суга төшкән чебен-черкиләр, ләмдәге кызыл корт белән туклана. Язын бүтән балыклар чәчкән уылдыклар белән авыз итүдән баш тартмый.

Үзе уылдыкларын март азагында, апрель башларында чәчә.

## Әдәбият
* Ш. Нафиҡов. Һыу буйында балыҡсы. Өфө. Башҡортостан китап нәшриәте.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: елец  
* Клуб рыбаков Беларусии 
* Елец — рыба нахлыстовая 

Төркем:Елга балыклары
Төркем:Сазаннар
Төркем:Балыклар
Чөгә

**Чөгә** ()— мәрсинлеләр балыклар гаиләсендәге елга балыгы. 

Кара, Азак, Каспий диңгезләре елга бассейнында яши. Башкортстанда Агыйдел елгасы һәм аның кушылдыклары Каридел, Дим елгаларында яши. 

Шулай ук укбалык, очлы борын дип тә йөртәләр.

Бу балыклар тәңкәсез, озынча гәүдәләре буйлап калкан сөякләр тезелеп киткән, авызлары томшыгының аскы өлешендә урынлашкан. Башка балыклардан очлы борыны белән аерылып тора.

Чөгә бөҗәк, карышлавык, кортлар, кучкарлар белән туклана.

Бу балыкны аулау катгый рәвештә тыела.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: стерлядь 

Төркем:Мәрсиннәр
Төркем:Балыклар
Алабуга (балык)

**Алабуга** () — бәләкәй елга балыгы. Ауразия сулыкларында киң таралган. ТР территориясендә сусаклагыч, күлләр һәм елгаларда очрый.

Озынлыгы 15-30 см, авырлыгы, гадәттә, 150-400г. Сусаклагычларда 50 см га кадәр озынлыктагы, 1 кг га кадәр авырлыктагы төрләре очрый. Гәүдәсе ян-яктан кысынкы. Анда җирән-сары яки яшькелтрәк төстәге 5-9 аркылы сызык аерылып тора. Cаңак каплавычлары нык чәнечкеле. Пар йөзгечләре һәм күзе кызыл төстә.

Ата балыкның җенси җитлегү чоры - 2, сирәгрәк - 3, ә ана балыкларныкы 3-6 яшьтә була. Уылдыгын язын берьюлы, куаклар тирәсенә чәчә, уылдык бөртекләре, ябышып, челтәр рәвешен ала. Үрчемлелеге - 10-200 мең уылдык бөртеге.

Яшь алабугалар - планктон, зурлары вак балык (чабак, җилем балык, өсләч) белән туклана.

Алабуга төрки халыкларда тотем балык, шул исәптән башкортларда, татарларда да алачыбар үгез яки сыер. Башкортларның ыру-кабилә этнонимында да очрый.

Алачыбар - Акбүзат белән бергә су төбеннән чыккан мал төсе. Легендаларга караганда, сәүбан артына борылып карагач, кире суга төшеп китүче, һәм анда балыкка әверелүче малларның бер төркеме кире балыкка әверелә.

Төркем:Балыклар
Шыртлака

**Шыртлака** — каты канатлы, бик кылчыклы алабугага охшаган лайлалы, чәнечкеле зур булмаган балык.

Кайбер якларда **кыртыш** дип тә атала.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: обыкновенный ёрш 
* Ёрш на floranimal.ru 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Алабуга (мәгънәләр)

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:

* Алабуга - бәләкәй елга балыгы.
* Алабуга - Татарстан Республикасының төньяк-көнчыгыш өлешендәге шәһәр.

* Алабуга районы - Татарстан Республикасының төньяк-көнчыгыш өлешендәге район.
* Алабуга өязе -  Нократ губернасы эчендәге административ-территориаль берәмлек.
Аккүз (мәгънәләр)

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:

* Аккүз - елгаларга үрләүче диңгез балыгы.
* Аккүз - Актаныш районына керүче авыл.
* Аккүз - Илеш районына керүче авыл.
Кения

**Ке́ния** (), рәсми атамасы — **Ке́ния Җөмһүрияте́** (, ) — Көнчыгыш Африкада урнашкан дәүләт. Күрше дәүләтләр арасында иң тиз үсешле булып санала. Башкаласы — Найроби шәһәре.

Дәүләт мәйданы — 582 650 км². Ул төньякта — Хәбәшстан, көнчыгышта — Сомали, көньяк-көнбатышта — Танзания, көнбатышта — Уганда, төньяк-көнбатышта Көньяк Судан илләре белән чиктәш. Гомуми дәүләт чикләренең озынлыгы 3477 км тәшкил итә. Көньяк-көнчыгышта Һинд океаны сулары белән юыла, илнең көнбатышында Виктория күле урнашкан. Илнең уртасында экватор уза.
## Демография
Халык саны — 38 млн кеше. Уртача гомер озынлыгы — 58,8 ел. Этник составка килгәндә, халыкның 22 %-ы — кикуйю, 14 %-ы — лухья, 13 %-ы — луо, 12 %-ы — каленҗин, 11 %-ы камба халыклары тәшкил итә. Халыкның 22 %-ы шәһәрләрдә яши.
## Рәсми телләр
Рәсми телләр булып суахили һәм инглиз теле санала, шулай ук җирле телләр дә таралган.
## Дин
Дини яктан күпчелек христианнар: 45 % — протестантлар, 33 % — католиклар, 
* 10-11 % — мөселманнар (80 % сөнниләр, 7 % шигыйлар, шулай ук әхмәдияләр, суфичылык вәкилләре һ. б. агымнар). 
* 2010 елда Кениядә Африка җирле ышануларының 3,6 млн тарафдары яшәгән, алар халыкның 8,9 % ын тәшкил иткән.
* Бәһаи дине тарафдарларының саны 429 мең булган.
* 2010 елда барлык Һинд дине агымнары тарафдарлары саны 200 мең кеше дип бәяләнгән.
* 2010 елда яһүдиләр җәмгыяте 400 дән 2400 гә кадәр кешедән торган.
* 2010 елда Буддизм вәкилләре 350 кеше булган.
*Моны да карагыз: [[Кениядә ислам]]*

## Административ-территориаль бүленеш
Административ-территориаль яктан Кения 8 провинция һәм 71 округтан тора. Илдә 100дән артык шәһәр бар дип исәпләнә. Иң Эре шәһәрләр — Найроби (3,4 млн кеше), Момбаса	(966 мең кеше), Накуру (284 мең кеше), Элдорет (269 мең кеше), Кисуму (236 мең кеше).

## Фотосурәтләр

Файл:Jamia Mosque (Nairobi) 01.JPG|Найроби Җәмигъ мәчете. 1906 елда ачылган
Файл:Kenyaclubrugbykcb.jpg|Регби — Кениянең иң популяр спорт төрләренең берсе
Файл:Kenyan 20 Shilling Note.jpg|20 Кения шиллингы
Файл:Mount Kenya.jpg|5199 метр биеклеге булган Кения тавы
Файл:A view of Nairobi from the Kenyatta International Conference Centre.jpg|Найроби
Файл:Lamu Fort 2005.jpg|Ламу Кирмәне
Файл:Ballooning Away in Maasai Mara.jpg|Масаи Мара
Файл:Downtown Mombasa.jpg|Момбаса
Файл:Nakuru Sunrise.jpg|Накуру шәһәре
Файл:NBO5.jpg|Найроби
Файл:Malindi.jpg|Малинди
Файл:Big stag water buck on Lake Naivasha (5232671178).jpg|Найваша күлләре
Файл:Sunset in Samburu, Kenya.jpg|Самбуруда кояш баешы
|Какамега тропик урманнары
Файл:Cheetahs during Sunset, Kenya.jpg|Кения гепардлары, шәфәкъ вакыты
Файл:Wooden_boat_off-shore_in_Mombasa's_Marine_Park.jpg| Момбаса
Файл:Kisumu Night.jpg|Кисуму
Файл:Kenya-Tealand-Near-Kericho-2012.JPG|Чәй фермасы
Файл:Lamu, Lamu Island, Kenya.jpg|Ламу утравы
Файл:Sunset over Lake Baringo, Kenya - by Ferdinand Reus.jpg|Баринго күле, шәфәкъ
Файл:Sunset in Tsavo Nat Park, Kenya.jpg|Цаво Милли паркы


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Кения хөкүмәтнең рәсми сайты 
* Кения харитасы

## Моны да карагыз

*
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төркем:Көнчыгыш Африка
Төркем:Җөмһүриятләр
Мәһди (Целинный районы)

**Мәһди** (**Зур Дубровное**) — Курган өлкәсендә, Целинный районына керүче татар авылы. Кече Дубровный авылы белән Дубровинский авыл советын тәшкил итә.

2011 елда 359 кеше Яши. 2010 ел халык санын алу буенча 77% – татарлар, руслар - 18%, казахлар - 5%.

Авылга 1853-54 елларда Бөгелмә өязеннән килгән кешеләр нигезли. Чиновниклар алпавытлар кысрыклаган, җирсезлектән интеккән татарларга казак далалары башланган буш торган урыннарга күченергә кушалар. Татарлар алдан килеп китәләр һәм бөлгән алпавыт Дубровин биләмәсен ошаталар.

Күченүчеләр арасында төрле эшкә осталар була: балта осталары, киез итекчеләр, читекчеләр һ.б. Күпләрнең Туймәт авылыннан килүләре билгеле.   
Мәһди-бабай – беренче киүчеләрнең иң өлкәне була. Авылга аның исеме кушыла, ә рәсми исем бөлгән байдан кала: Дубровное. Күпчелектә халкы мишәр кавеменнән. Иң якын авыллар: Өчкүл (эчкеннәр) һәм Убалы (башкортлар). Хәзерге район үзәге Целинноега (элекке Яңа Күчердек) – 20 чакрым.

1920 елларда халыкның бер өлеше Чиләбе өлкәсендә булган Караелга авылына күчеп утыра.

1926 елда Мәһди 177 хуҗалыклы авыл була. Дубровин авыл советына тагын өч авыл караган булган: Кече Дубровное (61 хуҗалык, урыслар һәм кыргыз-казахлар), Бычье (36 хуҗалык, урыслар, украиннар), Башкур (24 хуҗалык, меннонит-алманнар). Бүгенге көндә бу авыллардан Кече Дубровное калган, анда берничә гаилә яшәп ята.

## Шәхесләр

* Муса Исмәгыйлев (1911-1993), зоолог.

## Чыганак
* Нурулла Гатауллин Интернет-көндәлеге

Төркем:Курган өлкәсе татар авыллары
Елец (Воркута)

**Елец** () — Коми Республикасының Воркута шәһәр округында урнашкан авыл.

## Климат
Елец климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Воркута шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Кушбаш

**Кушбаш**() — карплылар төркеменә иңгән, яссы борынлы, итләч эре, зур башлы, маңгайлы киң балык.

Аркасы куе яшел, ян-яклары көмеш төсле, эре тәңкәле. Арка, койрык һәм канат өлешләре коңгырт, түш һәм корсак канатлары кызгылт төстә.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: голавль 


Төркем:Балыклар
Конго Җөмһүрияте

**Конго Республикасы** ( ) – үзәк Африкада урнашкан дәүләт. Чиктәш илләр булып көнбатышта Габон, төньяк-көнбатышта Камерун, көньяк-көнбатышта Ангола һәм Кабинда анклавы, төньяк-төньяк-көнчыгышта Үзәк Африка Җөмһүряите һәм көньякта Конго демократик республикасы тора.  
Борынгыда Франция колониясе.

## Тарихы
Беренче булып Конго җирләрендә пигмейлар яшәгән. Аларның көн-күрешендә сунарчылык һәм чүпләүчелек алдынгы урыннарны билгеләгән. VI—IX йөзләрдә, банту кабиләләре килгән (хазерге халыктан 98 % тәшкил итә).

## Диннәр
Конго Республикасы Конституциясе дин тоту иреген күздә тота, һәм хөкүмәт бу хокукны тормышка ашыруда мөмкинлекләр бирә.

Ил халкының 88,5 % ы христиан дине конфессияләренә карый (52,9 % ы католиклар, 27,3 % ы протестантлар, 8,3 % ы башка христианнар), 4,7 % ы җирле африка диннәренә ышанучылар, 3,0 % ы дингә ышанмаучылар, 2,3 % ы башка диннәр (ислам һ. б.) тарафдарлары .
* Конго Республикасында ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Франсузтелле илләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Конго Җөмһүрияте
Кызылбай

**Кызылбай** (рәсми булмаган исеме *Тагыл*) — Курган өлкәсенең Шатрау районындагы татар авылы.

## Географиясе
авылы Шатрау районына керә, ул район үзәгеннән 65 км, Курган шәһәреннән 160 км читтә, Төмән тарафында урнашкан, тирә-юне — урман, сазлыклар һәм күлләр. Авыл җирлеге территориясендә 3 күл бар. Авыл Кызылбай күле янында урнашкан. 2,5 км читтә Кырцын күле () бар. Авыл җирлегенең гомуми мәйданы 100 км-дан артып китә.

## Тарихы

300px|thumb|right|2005 елда Кызылбайда мәчет ачылган

Халкы күбрәк себер татарларына тартым, ханты-манси төсмерләре дә бар кебек. Чыннан да, Кызылбайлар биредә Эчкен һәм Тарсук халкы белән бергә урыслар килгәнче яшәгән.. Кешеләр татар теленең эчкен сөйләшендә сөйләшә. Биредә татарның «ң» авазын әйтә белмиләр, ул аваз кулланышта бөтенләй юк, аның урынына «н» авазын кулланалар.

Кызылбай заманында шактый мәгърифәтле авыл була бит, шушы авыл мулласы Әмир Морат күренекле тюрколог И. И. Гигановка рус-татар сүзлеген төзүдә булыша, ул 1804 елда Санкт-Петербургда басылып чыга. 1966 елда бу авылда археографик экспедиция белән язучы-галим Мөхәммәт Мәһдиев була, ул үзенең студентлары белән бик күп борынгы җырлар, тарихи бәетләр язып алып китә.

Авыл янында газопровод уза. Газ станциясендә эшләүчеләр күп. Газчылар авылда бассейн төзеделәр.

Кызылбай мәктәбенә урта мәктәп статусы 2003 елда бирелде. 2011/12 уку елында Кызылбай мәктәбендә 132 бала укыды. Татар теле укытыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Фәүзия Бәйрәмова. Дала атлантидасы 
* Кызылбаевский сельсовет 

Төркем:Курган өлкәсе татар авыллары
Әнвәр Гобәйдуллин

**Әнвәр Габдрахман улы Гобәйдуллин** — татар артисты, Камал театры актеры, ТАССР халык артисты  (1983).

Ул 1922 елда Казан шәһәрендә туа. 1940-1946 елларда 16нчы заводта фрезерчы булып эшли. 1948 елда Камал театры каршындагы студияне тәмамлый һәм Татар академия театрына кабул ителә. 1991-2002 елларда «Инсаният» труппасында катнаша.

50 елдан артык дәвам иткән иҗади гомер эчендә сәләтле актер тарафыннан 120дән артык кабатланмас образ тудырылды. Шулар арасында татар, рус һәм чит ил классикасы җәүһәрләрендәге рольләр. Фәтхи Бурнашның «Яшь йөрәкләр» спектаклендә Исаак, Галимҗан Ибраһимовның «Татар хатыны ниләр күрми» спектаклендә Шәйхел, Хәй Вахитның «Рәхим итегез»ендә Илгизәр, Шәриф Камалның «Акчарлаклар»ында Шәрәфи, Кәрим Тинчуринның «Американ»ында Сәлим, «Зәңгәр шәл»ендә Питрәй, Юныс Сафиуллиның «Идегәй» спектаклендә Дәрвиш, Зөлфәт Хәкимнең «Күрәзәче» спектаклендә Галәветдин, Нәкый Исәнбәтнең «Җирән чичән белән Карачәч сылу» спектаклендә Хөлдерифүн һәм башка образлары аның иҗат биографиясендә генә түгел, татар театр сәнгате тарихы битләрендә дә күренекле урын алган гүзәл образлар булды.

Артист 2012 елның 9 июлендә Казанда якты дөнья белән хушлаша.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Камал театры сайты 
* Татарстанның халык артисты Әнвәр Гобәйдуллин вафат
* Ушел из жизни народный артист Татарстана Анвар Губайдуллин 

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Агарчак

**Агарчак** — шәп агымлы елга балыгы. Агарчак озынча балык, авызы зур, әмма ерткычларга хас казык тешләре юк. Сазан балыкларыныкы шикелле йоткылык тешләре генә бар.

Аскы яңагы калкып чыгып тора, ә үзенең чукагы белән өске яңагы күзләренә терәлгән. Томшыгына якын торган күзләре чагыштырмача бик үк зур түгел. Ян-яклары көмештәй ак, карасу очлы аркасы белән койрык йөзгечләре төсле була. Буе 80 см. Иң эреләре 12 кг-га җитә. Суның өске катламнарында йөзә, төнгелеккә генә ул төпкә китә.

Уылдык чәчкән мәле апрель-май айларына тура килә.

Озын гәүдәсе орчык сыман булганга күрә, агымлы суда, бусагалы һәм сай урыннарны кисергә, озагырак йөзәргә мөмкинчелек бирә. Корбанын куып барганда су өстенә чыгып, шапылдатып ала.

Агарчак башлыча cуалчаннар, вак кысласыманнар, бөҗәкләр белән туклана. Әмма зурая төшкәч ерткычка әверелә, вак балыклар туклана башлый.

## Әдәбият
* Нафиҡов Ш.В. Һыу буйында балыҡсы. Өфө: Башҡортостан "Китап" нәшриәте, 1997 йыл 176 бит.
* Лебедев В. Д, Спановская В. Д., Савваитова К. А., Соколов Л. И., Цепкин Е. А. Рыбы СССР. Под ред. Никольского Г. В. и Григораш В. А.. Из серии «Справочники-определители географа и путешественника». М.: Мысль, 1969

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: обыкновенный жерех 
* Жерех на rybalka.tv 
* Ловля жереха 
* Жерех(по Л.Сабанееву)
* Жерех на ribalka73region
* Советы по ловле жереха 

Төркем:Балыклар
Канаш (мәгънәләр)

**«Канаш»** сүзе чуашчадан «киңәш» дигәнне аңлата һәм бу терминның берничә аңлатмасы бар:

*Канаш — Чуашстанның Канаш районына керүче шәһәр.
*Канаш — Татарстанның Югары Ослан районындагы авыл.
*Канаш — Татарстанның Зәй районындагы авыл.
*Канаш — Башкортстанның Бәләбәй районындагы авыл.
*Канаш — Чуашстанның Муркаш районындагы авыл.
*Канаш — Чуашстанның Шомырша районындагы авыл.

## Шулай ук карагыз
*Канаш районы — Чуашстанның көнчыгышындагы район.
Ерш (коммуна)

**Ерш** () — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Сомма департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Җәен

left|thumb|250px|Җәен-альбинос

**Җәен** ()&nbsp;— җәенлеләр семьялыгындагы ерткыч балык. Балтыйк, Каспий, Кара һәм Азак диңгезләре бассейннарында таралган. Татарстан территориясендә Түбән Кама һәм Куйбышев сусаклагычларында яши. Озынлыгы дан, авырлыгы нан артык. Җәен  озынлыкка һәм  авырлыкка җитәргә мөмкин. Гәүдәсе лайлалы ялангач тире белән капланган, яшькелт-кара төстә; йөзгечләре чәнечкесез, аксыл кайма белән әйләндереп алынган саргылт яки кызгылт төстә. Аналь йөзгечләре озын, арка йөзгече&nbsp;— бик кыска. Башы киң булып яссыланган, үткен тешле, киң авызлы. Өске иренендә бер пар озын, иягендә ике пар кыска мыегы бар. Җәен&nbsp;— өлешләп уылдык чәчүче төр. Уылдыкны соң гына чәчә. Май-июнь ахырында, суның температурасы 19—20&nbsp;°C булганда, вак сулыкларда сала. Җенси җитлегү ата Җәендә 7—8&nbsp;яшендә, аналарда 9—10&nbsp;яшендә була. Абсолют үрчемлелеге 10—12&nbsp;яшьтә 100-дән  уылдык бөртегенә кадәр тирбәлә. Балык, бака, эре моллюсклар белән туклана.

Җәен яшәү тирән чоңгылларны, су астында калган күл урыннарында. Җәен балыгы 3—4 ел буе урынын алыштырмыйча бер урында яшәргә мөмкин. Ул 1— тирәнлектәге ләмле, су үләне һәм камышлар каплаган урыннарны ярата. Су өстенә ауган-түнгән агачлар, йөзеп йөрүче камыш утраулары астында якты көнне уздырып, төнлә ауга чыга. Җәен&nbsp;— ерткыч балык, аның суда йөзеп йөрүче кошларга, вак су җәнлекләренә һөҗүм итүе дә билгеле.

Тышкы күренеше белән ялкау, әкрен, сүлпән сыман. Әмма ачыкса, гаҗәп җитез эш итә.

Кешегә һөжүм итү очраклары да теркәлгән. Куркыныч балык.Үтә зур җәен бер хатынга ташланган очраклар билгеле. Хатынга табибка мөрәҗәгать итәргә тура килгән.

## Әдәбият
* Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З.&nbsp;Г.&nbsp;Ураксина, 2005)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: обыкновенный (европейский) сом 
* Все подробности о соме, образе жизни и ловли сома
* Сом, рецепты 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Опты

**Опты** яки **бәртәс** () — карплылар гаиләсендәге балык, тышкы күренеше белән сабакка охшаш. Озынлыгы 90 см- га кадәр һәм 6—8 кг авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Аның озынлыгы 30—50 см, авырлыгы 1 кг. Ул 15тән 20 елга кадәр яши. Сабактан күзе сары һәм тәңкәләренең вагырак булуы белән аерыла. Төсе сорыдан алып көмөштәй ялтыр, алтынсу була. Арка ягы корсагына караганда тоныгырак.

Опты — төче су балыгы, әмма ярым төче диңгез култыкларында ла очрый.

Бөҗәкләр, моллюскалар, чуалчаннар һәм башка ризыклар белән дә туклана. Уылдык чәчүе язның тәүге яртысына тура килә.

Опты Аурупаның һәм Себернең күпчелек су яткылыкларында очрый. Идел бассейны елгаларында да очрый.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: язь 
* Секреты ловли язя
* Язь на rybalka.tv 
* Язь — Leuciscus idus

Төркем:Балыклар
Үрмәкүч-кеше

200px|thumb|right|Үрмәкүч-кеше
**Үрмәкүч-кеше** (), чын исеме **Пи́тер Па́ркер** ()&nbsp;— Marvel Comics нәшрияте комиксларының супергерое, Стэн Ли һәм Стив Дитко тарафыннан уйлап чыгарылган персонаж. Беренче тапкыр 1962 елның август аенда Amazing Fantasy комикслары битләрендә чыкканнан бирле популяр супергеройларның берсенә әверелде.

Хикәяләрдә Үрмәкүч-кеше псевдонимы астындагы Питер Паркер, ата-анасы — Ричард белән Мэри Паркер, самолёт һәлакәтендә вафат булганнан соң, Нью-Йоркта яшәүче Бен абыйсы һәм Мэй апасы тарафыннан тәрбияләнгән ятим. Ли белән Дитко аңа яшүсмер чактагы авырлыкларны, финанс мәсьәләләрне үтәргә булыша; һәм аны Дж. Дж. Джеймсон, Һарри Озборн, Гвен Стейси кебек дус персонажлар белән; Яшел Гоблин, Доктор Сигезаяк, Веном кебек дошман персонажлар белән озата. Аның килеп чыгыш тарихы буенча ул үзенең көчләрен генетик яктан үзгәртелгән үрмәкүч тешләгәннән соң ала; моңа өслеккә ябышу, кешенекеннән күпкә зуррак көч белән җитезлек һәм «үрмәкүч сизгерлеге» ярдәмендә куркыныч барлыгын белү керә. Соңыннан ул кулларга утыртыла торган «веб-шутер» җайланмасы уйлап чыгара.

1960 нчы елларда, Үрмәкүч-кеше барлыкка килгәнче, супергеройлар турындагы комиксларда яшүсмерләр гадәттә ярдәмчеләр генә була. Үрмәкүч-кеше турындагы комикслар, тәҗрибәле остазы булмаган ялгыз яшүсмер героен тәкъдим итеп, бу стереотипларны тар-мар итәләр. Бен абыйсы үлгәннән соң Питерга мөстәкыйль рәвештә «зур көч белән зур җаваплылык килә» икәнен белергә туры килә.

Marvel Үрмәкүч-кеше турында күп комикслар чыгарды, шуларның иң беренчесе — The Amazing Spider-Man (тат. *Гаҗәеп Үрмәкүч-кеше*) — 2012 елның декабренә кадәр чыкты. Аңа алмашка The Superior Spider-Man (тат. *Искиткеч Үрмәкүч-кеше*) комикслар сериясе килә. Серия 31 нче номерда тәмамланып, аны The Amazing Spider-Man дигән өченче том алыштырды. Secret Wars (тат. *Яшерен Сугышлар*) вакыйгаларыннан соң комикс тагын яңартылды. Үзенең яшәгән елларында Питер Паркер урта мәктәпнең кыюсыз укучысы да, катлаулы колледж студенты да, өйләнгән укытучы да, мультимиллиард компания башлыгы да, Үчалучылар, Яңа Үчалучылар һәм Фантастик дүртлек кебек берничә супергеройлар командалары әгъзасы да булды. Үрмәкүч-кеше тормышыннан тыш Питер Паркерның иң характерлы образы — бәйсез фотограф — ул күп еллар дәвамында комиксларда кулланылды.

## Фильмнар
Үрмәкүч-кеше турында күп фильм төшерелгән. Алар арасында иң танылганы&nbsp;— Сэм Рэйми трилогиясе. Анда төп рольне Тоби Магуайр уйный.

Sony ширкәте трилогиядән соң фильмнар сериясе яңадан төшерергә карар кыла. Режиссёр һәм актёрлар төркеме тулысынча алышына. Яңа фильмда Үрмәкүч-кеше ролен Эндрю Гарфилд башкара.

## Тышкы сылтамалар
* Үрмәкүч-кеше *Marvel Comics* рәсми сайтында
* Үрмәкүч-кеше *Marvel Universe wiki* сайтында

Төркем:Үрмәкүч-кеше
Төркем:Мультфильм персонажлары
Төркем:Фильм персонажлары
Төркем:Санак уеннары персонажлары
Төркем:1962 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Уйланма кешеләр
Төркем:АКШ мультфильмнары
Бурыш

**Бурыш** () — карплылар гаиләсенә кергән елга балыгы. Бурышны «**салбыр авыз**» дип тә йөртәләр. Сырты соры, яисә каракучкыл, түше белән ян-яклары ак төстә. Койрык йөзгечләре бүз, каракучкыл төстә. Калган өлешләре — саргылт яисә кызгылтырак төстә була. Бурышның авырлыгы ким дигәндә бер килограмга җитә, озынлыгы 50 см.

Фәкать тирән су төбендә яши. Елгалар тамагында, таза, комлы һәм таллы урыннарда да очрый. Яр читенә бик якын килми.

Аның уылдык чәчкән мәле май аена тура килә.

Кояшлы көндә якшы чиртә. Аңа чуалчан, чебен һәм кызыл кортны җим итеп файдаланалар.

## Сылтамалар
* «Позвоночные животные России»: обыкновенный подуст 

Төркем:Балыклар
Куян (Пермь районы)

**Куян авыл** – Пермь районындагы татар авылы. Башкаладан 25 чакрым ераклыкта урнашкан. Биредә кунгур татарлары яши. Әлеге сала Пермь районындагы дүрт татар авылының иң зрусы булып тора. 578 хуҗалыгы булган Куянда барлыгы 1320 кеше яши. Милли состав ягыннан 83,4% татарлар, 11,7% руслар, 4,7% башкортлар.

Авыл совет заманында эшләп торган мәчете белән мәшһүр булды. 1943 елдан 1955 елга кадәр авылда эшләгән Татар педагогия училищесы әйләнә тирә яктагы мәдәни үзәк булып торды.

## Тарихи белешмә
Куян һәм Култай авыллары биредә рус басып алуга кадәр яшиләр. Халкы 17 гасырдан башлап үзләрен татар диеп атыйлар. Куянда атаклы бай Исмәгыйль Тасимов руда заводлары булган. Башта атасы Тасыйм Мәмәтов, аннары улы Пермьнең тимер заводларын тимер рудасы белән тәэмин итәләр. Аларның оныклары патша сан алулары вакытында йомышлы татарлар яки мишәрләр итеп теркәләләр. Инкыйлабка кадәр Куян Себер трактында почта станциясе була. Ике мәчет эшләгән.

1970, 1979 һәм 1989 елларда Куянда яшәгән кешеләрнең һәммәсе татар итеп языла.

## Икътисади белешмә
Авыл янында ЯАҖ "ЛУКОЙЛ-Пермь""Кама-нефть"филиалының Козубай цехы урнашкан. Шәһәрдән ике автобус килеп, кешеләрне Пермьнең мотор төзү һәм шәраб заводларына төяп алып китә. Халык йөреп эшләүне кулайрак күрә. Колхоз, совхозы таралганнан бирле фермаларында малы да калмаган, иген игүчесе дә юк. Шәхси оешмалар да әллә ни юк, бер Кадрия Әхмәтҗанова лимонад заводы салып куйган.

Яшәгән йортлар, яшелчә бакчалары үзләрнеке, тик калган җиргә алар хуҗа түгел. Барысы да федераль хакимият карамагында. Шуңа күрә берәү дә җир эшенә керешеп китә алмый.

## Мәгариф
Авылда моннан ике ел элек кенә унберьеллык татар мәктәбе булган. Бүген исә тугызьеллыкка үзгәреп, укучылар бары атнага ике тапкыр гына татар теле укый. Моңа кадәр өч дәрес укысалар, быел бер сәгатенә физкультура укыта башлаганнар. Мәктәп директоры Римма Шаһиева әйтүенчә, оптимальләштерү дигән сылтау белән балалар бакчасын да мәктәпкә кушып куйганнар. Шуңа күрә укучылар ике сменада укый икән. Ә 2009/10 уку елында мәктәптә 126 бала укыган. Балаларның 10-11 сыйныфка күрше рус авылына барасылары килмичә, йә училищега укырга китәләр, йә заводка эшкә керәләр.

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Исмәгыйль Тасимов
* Сабир Гыймайкин
* Әнвәр Тайсин

## Шулай ук кара
* Пермь татар-башкорт педагогия техникумы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* А. Хәсәнова. Җир сезнеке түгел 
* Д. Закиров. Муллинские татары 

Төркем:Пермь крае татар авыллары
Гаҗәп Үрмәкүч-кеше

**Гаҗәп Үрмәкүч-кеше** (), Россия кинотәгәрәтүендә **Яңа Үрмәкүч-кеше** ()&nbsp;— Марк Уэбб төшергән американ фәнни-фантастик боевик. Үрмәкүч-кеше турындагы комиксларга нигезләнеп төшерелгән.

Шушы герой турында фильмнар сериясен яңадан төшерү омтылышы. Үрмәкүч-кеше ролен бу фильмда британ актёры Эндрю Гарфилд башкара, фильмда шулай ук Эмма Стоун, Рис Иванс, Денис Лири уйнаганнар.

Халыкара премьера&nbsp;— 3D һәм IMAX 3D форматларында 2012 елның 13 июнендә узды, Россиядә: IMAX 3D форматында&nbsp;— 2012 елның 2 июнендә һәм гади форматта&nbsp;— 5 июлендә.

## Актёрлары

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* Рәсми сайты 

Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:АКШ-ның маҗаралы фильмнары
Төркем:АКШ-ның атышлы-чабышлы фильмнары
Төркем:2012 елның атышлы-чабышлы фильмнары
Төркем:АКШ-ның драма фильмнары
Төркем:Үрмәкүч-кеше турындагы фильмнар
Төркем:Яңадан башланган фильмнар
Төркем:Яшьләр турындагы фильмнар
Төркем:АКШ-ның 3D фильмнары
Төркем:2012 елның 3D фильмнары
Төркем:2012 елның фантастик фильмнары
Төркем:Инглиз телендәге фильмнар
Төркем:IMAX фильмнары
Төркем:Columbia Pictures фильмнары
Төркем:Студентлар турындагы фильмнар
Сафакүл

**Сафакүл авылы** — татар авылы, Курган өлкәсе Сафакүл районының үзәге. Курганнан 200 км читтә, Чиләбе өлкәсе чигендә урнашкан. 2002 елгы сан алу буенча халыкның 59.3% — татарлар, 23.2% руслар, 15.6% башкортлар, 38 әрмән, 25 украин, 12 казах бар. 2010 елгы җанисәп буенча халыкның 60% — татарлар, 23.9% руслар, 15.2% башкортлар һ.б.

## Тарихи белешмә
Сафакүл авылына, беренче булып, 1780 елда Сафа Юмагулов дигән кеше килеп утыра. Сафакүл авылының көнбатыш тарафында яланып калган кабер ташларында: "1845 нче елда вафат булган Сафаның улы Габдрахман Юмагуловка 63 яшь", -  дип язылган. Ул Сафакүл авылында туган дип әйтелә. Сафагол Юмагулов үзенең чыгышы белән Верхнеуральск ягыннан була.

Тора-бара бирегә күчеп утыручыларның саны елдан – ел арта бара. 1790 елда Сафакүл авылына бер төркем Мөслим авылы кешеләре килеп  утыралар. Шул ук вакытта хәзерге Әлмән районыннан Аю-Бохар авылы кешеләре дә  килеп кушылалар. Хәзер бу аймак (урам) халык телендә  Аю урамы дип аталып йөртелә. Авылга Казан ягыннан дә килеп төпләнәләр. Биредә бик борынгыдан ук күпмедер себер татарлары да яшәгән. Тора-бара бу татарлар килгән халык белән кушылып беткәннәр. Йомышлы татарлар мишәр кантонына берләшәләр. Бу  кантонның үзәге төрле елларда Мөслим (Чиләбе өлкәсенең Коншак районы), Атҗитәр авылларында  була. Тора-бара йомышлы татарлар  бу  җирләрнең  төп хуҗалары булып китәләр. Рәсми яктан алар мишәрләр дип аталганнар.

1917 елга кадәр Чиләбе өязенең Карасу волостенә кергән. 1919 елның көзеннән – Башкорт АССР Ялан-Катай кантонында. 1930 елдан – Ялан-Катай, 1940 елдан – Сафакүл районы үзәге.

Сафакүлдә Курган өлкәсе диния нәзараты идарәсе урнашкан, өлкәдә бер мәдрәсә эшли.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Курган өлкәсе татар авыллары
Төркем:Курган өлкәсе район үзәкләре
Усть-Кулаткы

## Искәрмәләр

**Усть-Кулаткы** — Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы районында урнашкан авыл. Иске Кулаткы шәһәр җирлегенең составына керә. Халык саны 600 тирәсе.

Усть-Кулаткыда урта мәктәп, бүлек бәйләнеше  эш итә.

Авыл янында "Алтын тау" калкулыгы урнашкан. Ул Иске Кулаткы заказнигына керә. Анда кырыктан артык сирәк һәм югалучы үсемлекләр төре бар.

## Шәхесләр

* Зият Әлбиков (1928-?), галим.

## Искәрмәләр
 

Төркем:Сембер өлкәсе татар авыллары
Төркем:Иске Кулаткы районы торак пунктлары
Бэтмен

**Бэтмен** (ингл. *Batman*) — DC Comics нәшрияте комиксларының супергерое, уйлап табылган персонаж.

Беренче тапкыр 1939 елның май аенда Detective Comics комиксларында чыга. Аны рәссам Боб Кей һәм язучы Билл Фингер уйлап табалар. 
Бэтмен Үрмәкүч-кеше һәм Супермен белән бер рәттә комиксларның иң танылган каһарманы булып килә.

Бэтмен турында күп фильмнар төшерелә. Тим Бёртон 1989 елны «Бэтмен» фильмын төшерә. Кристофер Нолан исә Бэтменга багышланган  төшерә.

Бэтмен биографиясенең оригинал версиясендә ул-Брюс Вейнның яшерен альтер-эгосы. Кечкенә чагында ата-анасының вафат булганнарына шаһит булып, ул дөньяны криминалдан тазартырга сүз биргән.

## Тышкы сылтамалар

* Бэтмен (Земля-1)
* Бэтмен (Земля-2) 
* Посткризисная версия Бэтмена
* Бэтмен на сайте *DC Database Project*
* Бэтмен-Вики

Төркем:Бэтмен
Төркем:Мультфильм персонажлары
Төркем:Фильм персонажлары
Төркем:Санак уеннары персонажлары
Төркем:Уйланма кешеләр
Төркем:АКШ мультфильмнары
Супермен

**Супермен** () — DC Comics нәшрияте комиксларының супергерое, уйлап табылган персонаж. 

Беренче тапкыр 1938 елның июнь аенда Detective Comics комиксларында чыга. Аны рәссам Джо Шустер һәм язучы Джерри Сигел уйлап табалар.

Супермен турында күп фильм төшерелә. Аның беренчесе 1948 елны чыга.

## Шулай ук карагыз
* Бэтмен
* Могҗиза-хатын

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
Супермен турында комикслар

Төркем:Супермен
Төркем:Уйланма кешеләр
Төркем:Комикс персонажлары
Төркем:Мультфильм персонажлары
Төркем:Фильм персонажлары
Бәрәңге (бистә, Мари Иле)

**Бәрәңге** бистәсе – Бәрәңге районының үзәге. Борынгы татар авылы, 1974 елдан штп статусын йөртә. Мари Иле башкаласы Йошкар-Оладан 123 км еракта урнашкан. Анда хәзер 7000 якын кеше яши, күпчелеге — татарлар.

1552 елларда Явыз Иван чукындыруыннан качып, күпләгән мөселман халкы шушы якларга килеп урман эчендә үзләренә яңа нигез коралар. Һәм авылга “Пәрәнгуй”, ягъни “Изгеләр җире” исеме бирелә. Әлеге җирлекләргә беренчеләрдән булып килеп урнашкан мулла Урмат бабай нәселе хәзерге көнгә кадәр халыкка хезмәт итә – оныкларының оныклары дини-агарту юлында.

Бәрәңге бистәсендә бер мәйданда якташлары — Советлар Союзы Герое исеменә лаек булган ике татар егете — Әхмәтсафа Гайсин белән Хәтиф Хәсәновка  -һәйкәл куелган.

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Төркем:Мари Иле татар авыллары
Исәнләшү

**Исәнләшү**, шулай ук **сәламләү** - кешеләр (шулай ук хайваннар да) очрашкач беренче аралашу акты булып тора. Исәнләшү белән очраткан кешегә мөнәсәбәтеңне күрсәтеп була.
Шулай ук, кешеләрнең үзара исәнләшүеннән аларның җәмгыятьтәге статуслары да күренә.

Исәнләшү халыкларның телләренә, мәдәниятына, гореф-гадәтләренә бәйле булып тора.

Татар телендә күрешкәч, гадәттә, *"исәнмесез" ("исәнме"), "саумысыз" ("саумы"), "нихәлсез" ("нихәл"), "сәлам"* дип исәнләшәләр. 

## Сылтамалар

* http://lingvomania.info/2006/privetstvija-i-proshhanija.html 

Төркем:Исәнләшү
Студио 54 Нетворк радиосы

**«Студио 54 Нетворк радиосы»** () — итальян телендә эшләүе радио.

## Тапшырулар алып баручылар

* Луҗиано Проҗопио
* Росселла Лафаҗе
* Ензо ДиҚиера
* Марика Торҗиvиа
* Деметрио Малгери
* Франҗо Сиҗилиано
* Паоло Сиа
* Мара Реқиқи

## Элемтә
Почта адресы: STUDIO 54 SRL, via don Vittorio 148 - 89044 Locri, Reggio Calabria, Italia
тел./факс: +39 0964 29 764

## Чыганаклар
* Online–тыңлау
* Студио 54 Нетворк радиосы

Төркем:Итальян телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Италия радиостанцияләре‎
Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
Илләрнең байлык бүленеше буенча исемлеге

Астагысы Джини коэффициенты мәгълүматларын эченә алган илләрнең байлык бүленеше исемлеге. Илдәге байлык бүленеше керем бүленешеннән күпкә аерыла ала. Илләрнең керем тигезлеге буенча исемлеген карагыз.

Югарырак Джини коэффициентлары байлык бүленешенең тигезсезлеген зуррак булуын күрсәтә

Түбәндәге таблица **2000** елгы мәгълүматлары нигезендә төзелгән, һәм АКШ долларда **[[сатып алу мөмкинчелеге паритеты]] (САМП)** күрсәткече нигезендә исәпләнелгән.

## Шулай ук карагыз

* Илләрнең байлык бүленеше буенча исемлеге
* Сатып алу мөмкинчелеге паритеты (САМП)
* Джини коэффициенты	 
* Кеше потенциалы үсеше индексы (КПҮИ)
* Бәхетле планета индексы
* Тулаем эчке продукт
* Тулаем милли продукт

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* The World Distribution of Household Wealth. February 2008. By James B. Davies, Susanna Sandström, Anthony Shorrocks, and Edward N. Wolff. United Nations University World Institute for Development Economics Research (UNU-WIDER).
* Estimating the Level and Distribution of Global Household Wealth. November 2007. By James B. Davies, Susanna Sandström, Anthony Shorrocks, and Edward N. Wolff. UNU-WIDER.
* The World Distribution of Household Wealth. July 2007. By James B. Davies, Susanna Sandström, Anthony Shorrocks, and Edward N. Wolff. Center for Global, International and Regional Studies. University of California, Santa Cruz.
* The World Distribution of Household Wealth. 5 December 2006. By James B. Davies, Susanna Sandstrom, Anthony Shorrocks, and Edward N. Wolff. Tables to the 2006 report in Excel (including Gini coefficients for 229 countries) . UNU-WIDER.
* World's richest 1% own 40% of all wealth, UN report discovers. 6 December 2006. By James Randerson. *[[The Guardian]]*.
* It's the Inequality, Stupid. March/April 2011 Issue. ''Mother Jones'' (magazine). Many charts, with sources.
* Who Rules America: Wealth, Income, and Power . July 2011. By G. William Domhoff. Many charts, and sources. See table 4 for wealth distribution by country. See table 7 for income distribution by country.
* Alan Grayson says United States has fifth-most unequal wealth distribution in world. 10 October 2011. PolitiFact.
* CHARTS: Here's What The Wall Street Protesters Are So Angry About.... 11 October 2011. Business Insider.

*
Байлык
Төркем:Икътисади тигезсезлек
Төркем:Тулаем эчке продукт
*
Төркем:Халык саны буенча исемлекләр
*
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Сөлекле (Курган өлкәсе)

**Сөлекле** — Курган өлкәсенең Сафакүл районындагы татар авылы. Район үзәге Сафакүлдән 9 км көньяграк ята. Авыл өч күл: Сөлекле, Абултай һәм Каратун арасында урнашкан. Сөлекле белән Абултай авыллары Сөлекле авыл советын тәшкил итә.

Авылга беренче килеп төпләнүчеләр Чиләбе ягыннан килгәннәр дип исәпләнә. 2002 елда авылда 79.5% татарлар, 20.5% башкортлар яшәгән.
2010 елгы җанисәп буенча 81.8% татарлар, 16.8% башкортлар.

Сөлекледә 28 бала тәрбияләнә торган балалар бакчасы һәм 82 укучысы булган урта мәктәп эшлиләр.

Татар халык театры эшли.

300px|thumb|left|Сөлекле күл

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Краткая история села Сулюклино 
* http://adm.safakulevo.ru/index/suljuklinskij_selskij_sovet/0-58

Төркем:Курган өлкәсе татар авыллары
Кулаткы (елга)

**Кулаткы** — Сембер өлкәсенең көньяк өлешендә агучы елга. Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Тирескә елгасының уң ярыннан 159 км ераклыкта урнашкан. Түбән өлешендә Хвалын районы белән чикне тәшкил итә. Елга озынлыгы 34 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тирескә, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Идел, Куйбышев сусаклагычы башыннан Каспий диңгезенә койганчы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010001912112100010394
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112101039
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Сембер өлкәсе елгалары
Асылъяр

**Асылъяр**, чын исеме **Алсу Рөстәм кызы Зәйнетдинова** (1986 елның 14 июлендә Татарстанның Лаеш районы Имәнкискә авылында туган)&nbsp;— татар җырчысы, актриса, педагогика фәннәре кандидаты. 

## Биография
Алсу Рөстәм кызы Зәйнетдинова 1986 елның 14 июлендә Татарстанның Лаеш районында туа. Бала чагыннан ук зур теләк белән авыл клубында чыгышлар ясый, «Сандугач керде куңелгә» һәм «Татарстан яшьләре» ярышларында катнашып, призлы урыннар ала.

2003 елда Асылъяр Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты укырга керә. Ул Татарстанның атказанган артисткасы Люция Хәсәнова төркеменә эләгә. Уку вакытында Асылъяр күпсанлы җырларын яздыра, ТНВ телекомпаниясе белән эшли.

2005 елда Асылъяр Илһам Шакиров исемендәге премиягә лаек була. Шулай ук 2005 елда ул «Карлыгачлар» җырын яздыра, җырга клип төшерә, «Карлыгачлар» исемле әлбүм чыгара.

2005 елның декабрендә Асылъяр беренче концертын оештыра. «Татар җыры» бәйгесендә катнашып, «Алтын барс» белән бүләкләнә. 2006 елда Асылъяр «Яланаяклы кыз» сериалында Дилбәр ролен уйный.

2008 елда Алсу Евровидение 2008 җыр бәйгесенең Россия сайлап алу турына «Карлыгачлар» җыры белән эләгә, ләкин бәйгегә уза алмый.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* «Күрше» сайты
* «Вконтакте» сайтында Асылъяр төркеме

Төркем:Татар җырчылары
Орган (биология)

**Орган** ( — «инструмент») — тәннең билгеле бер функцияне башкаручы өле­ше. Һәрбер органның билгеле бер төзелеше, формасы һәм организмда аерым урыны була.

Күп күзәнәкле организмнарның көйләнгән тереклек эшчәнлеген (үсемлекләрнең дә, хайваннарның да) бил­геле бер функцияне башкаручы төрле органнар тәэмин итә. Кайбер органнар, терәк функциясен үтәп, гәүдәне тотып тора, аны хәрәкәтләндерә, икенчеләре организм­ның эчке өлешләрен төрле зарарланудан саклый, өчен­челәре — организмга туклыклы матдәләр һәм әче тудыргыч керү өчен, ә дүртенчеләре зарарлы матдәләрнең бүленеп чыгуы өчен «җавап бирә». Мондый специальләшү орга­низмга эффектлы эшләргә мөмкинлек бирә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Н.И.Сонин, "Биология", Казан, «Мәгариф» нәшрияты.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Органнар (биология)
Органнар системасы

Үзара бәйлә­нештә торган, уртак функцияне башкаручы органнар төркеме **органнар системасын** төзиләр.

Хайваннар организмындагы органнар системасы:
* Ашкайнату системасында азык эшкәртелә һәм тук­лыклы матдәләр канга сеңә.
* Кан әйләнеше системасы хайванның барлык орган­нарына туклыклы матдәләр тарата, алардан кирәк бул­маган һәм зарарлы матдәләрне алып китә.
* Сулыш органнары системасы организмда газлар алмашын, кислородның керүен, ә углекислый газның бүленеп чыгуын башкара.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Н.И. Сонин, "Биология", Казан, «Мәгариф» нәшрияты.

Төркем:Анатомия
Төркем:Органнар системасы
Төркем:Организмнар төзелеше