Шондыбан (ансамбль)

**«Шондыбан»** (), дәүләт (*край*) мәдәният оешмасы Коми-Пермяк «Шондыбан» ансамбле — Пермь крае Кудымкар шәһәрендә иҗат итүче һөнәри сәнгать коллективы, край мәдәният оешмасы «Коми-Пермяк этномәдәният үзәге» составында эшли. Коми-Пермяк мәдәниятен саклауда әһәмияте зур.

*Сәнгать җитәкчесе* (*[[2000 ел]]дан*) — Елена Васькина.
*Хормейстер* — Ольга Забоева.

## Тарих

* 1938 елда Кудымкарда 17 кешелек ансамбль оештырыла.
* 1939 елда Пермь филармониясе каршында Коми-Пермяк җыр һәм бию ансамбле оештырыла. 1959 елда ансамбль таратыла.
* 1991 елда яңадан оештырылган.
* Ансамбльне оештыруда башлап йөрүчеләр — Анатолий Фирсов, Надежда Миңнуллина, мөхтәриятле бүлгенең мәдәният бүлеге мөдирләре.
* Ансамбльнең беренче артистлары итеп Кудымкар педагогия укханәсенең музыка һәм коми бүлекләрен һәм Пермь мәдәният укуханәсен тәмамлаучылар кабул ителә. Ансамбль биюче, җырчы, оркестр төркемнәреннән  тора.
* 1992 елның августында Кудымкарда беренче чыгышлары була. Тамашачыга «Кыз сагышы» (*Нывлон тожд1сьом, Печаль девушки*) һәм «Иньва ярында» (*Иньва дорын, На берегу Иньвы*) күренешләре тәкъдим ителә.
* Ансамбльнең беренче директоры — Сергей Мешавкин , хормейстер — Валентина Денисенко, куючы-балетмейстер — Айна Гесь.
* 1991 елның 16 декабренда сәнгать җитәкчесе итеп композитор Александр Клещин билгеләнә.
* 1992-1997 елларда директор — Аркадий Лобанов, 1997-2001 елларда — Яна Яновская, 2001-2008 елларда — Нина Васькина.
* 1993-2000 елларда сәнгать җитәкчесе — Евгений Фирсов, 2000 елдан — Елена Воробьева.
* 1997 елның 19 июнендә дәүләт (*край*) мәдәният оешмасы статусын алган.

## Катнашкан фестивальләре
* 1995 — халыкара фин-угыр фестивале (*[[Кудымкар]]*).
* 1999 — халыкара фин-угыр фестивале (*[[Удмуртия]]*).
* 2000 — халыкара фин-угыр фестивале (*[[Маҗарстан]]*).
* 2002 — бөтенрусия милли мәдәният фестивале (*[[Мәскәү]]*).
* 2003 — «Уралда Русь күренә» (*В Урале Русь отражена*) I төбәкара музыка фестивале (*[[Екатеринбург]]*).
* 2005 — халыкара фин-угыр фестивале (*[[Ханты-Мансийск]]*).
* 2006 — «Русиянең салават күпере» (*Радуга России*) IV бөтенрусия милли мәдәниятләр фестивале (*[[Түбән Новгород]]*). 
* 2007 — халыкара фин-угыр хореографиясе фестивале (*[[Карелия]]*). 
* 2009 — «Фин-угыр транзиты: халыклар мәдәнияте» (*Финно-угорский транзит: культура народов*) (*[[Мәскәү]]*).

## Чыгышлары
Коми-Пермяк мөхтәриятле округы (*[[2005 ел]]га кадәр*), Пермь шәһәре, Пермь өлкәсе (*хәзер* крае), Коми Республикасында, Удмуртиядә, Хант-Манси АО, Санкт-Петербург, Мәскәү, Маҗарстан, Франция, Испаниядә гастрольләре уза.

## Репертуар
Ансамбль чыгышларының үзәгендә —  Коми-Пермяк мәдәниятенең төбәк үзенчәлекләрен күрсәтүче җырлар һәм биюләр. Җырлы - биюле күренешләрдә борынгы йолалар, гореф-гадәтләр, бәйрәмнәр, уеннар күрсәтелә. Милли уен кораллары кулланыла: тынлы уен кораллары – пэляны (*күп саплы сыбызгы*), буксана; тавышлы уен кораллары – пу-барабан, «зиль-зёль», «шуршор», үзенчәлекле кыллы уен коралы – сигудэк (*яллы  эскрипкә*).

#### Җырлы-биюле күренешләр
* «Борынгының тере кайтавазы» (*Важ кадлöн ловья говк, Живое эхо прошлого*) 
* «Урман аланында» (*Яг дорын, На опушке леса*) 
* «Җеп эрләшү» (*Печкана помеч, Супрядки*) 
* «Күңелле кызлар» (*Гажа нывкаэз, Веселые девушки*)
* «Әни палас тукый» (*Кыйэ мамэ джоджö дöра, Ткет мама половик*)
* «Сыра һәм ачы бал» (*Сур да брага, Пиво и брага*)
* «Туган туфрак» (*Чужан му, Родимая земля*)
* «Тусь масьтан»

#### Яңа куелышлар
* «Үлән алмашыну көне» (*Турун вежан лун, День смены травы*) (*[[2009]]*)
* «Семицко-Троицкие гулянья» (*[[2012]]*)

#### Биюләр
* «Матур кыз» (*Басöк нывка, Красивая девушка*) 
* «Туп һәм тап» 
* «Сайланучан егет» (*Вышитчись зонка, Разборчивый ухажер*) 
* «Чабата үрәм» (*Кыя ме нинкöмок, Плету я лапоток*)
 
#### [[Җыр]]лар
* «Миңа әти җитен чәчеп бирде» (*Меным айэ кэдзис лён, Мне отец посеял лен*)
* «Күңелле киң урам» (*Паськыт гажа улича, Широкая веселая улица*)
* «Сез кая барасыз» (*Кытчэ тiйэ мунатэ, Куда вы идете*) такмаклары

#### [[Рус теле]]ндә
* «Камаринская» җырлы-биюле күренеше
* «Во саду ли, в огороде» җырлы-биюле күренеше
* «Вечер к вечеру» җыры
* «Сосенушка» җыры
* «Мой костер» җыры 
* «Озорные вертушечки» биюе
* «Деревенский музыкант» биюе
* «Шуточная кадриль» биюе
* «Развеселые гулянья биюе

#### Удмуртча
* «Узган вакытлар» (*Вылэм дырьёз, Былые времена*)

## Бүләкләре
* Халыкара фин-угыр халыклары фестивальләре дипломнары.
* Чуашия Республикасы президентының  Рәхмәт хаты (*[[2007]]*).
* Пермь крае губернаторының Рәхмәт хаты (*[[2007]]*).
* Кудымкар МР башлыгы Рәхмәт хаты (*[[2007]]*)

## Чыганаклар
# Коми-Пермяцкий автономный округ на рубеже веков/ сост. Л. П. Ратегова. Кудымкар: Коми-Пермяц. кн. изд-во, 2000. 392 с.: ил., С. 214-218.
# Климов В., Чагин Г. Круглый год праздников, обрядов и обычаев коми-пермяков. Кудымкар, 2005.
# Коми-пермяцкий ансамбль «Шондiбан», Кудымкар, 2001.

## Сылтамалар
*  Пермь крае энциклопедиясе 
* Коми-Пермяк этномәдәни үзәге сайты 
* Пермь крае Коми-Пермяк округы буенча министрлык сайты 
* Коми-Пермяк округы дәүләт архивы сайты
* FOLKRUSSIA сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Бию төркемнәре
Төркем:Ансамбльләр
Төркем:Пермь крае
Төркем:Русиянең халык биюләре ансамбльләре