open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алып (эпос)

**«Алып»** (, Улып) — чуаш каһарман эпосы, авторы фольклорчы-шагыйрь Сюин Хведер (Симон Федоров, 1913—2002) тарафыннан 1996 елда нәшер ителгән. Каһарман мифлар, җырлар һәм әкиятләр нигезендә булдырылган. Балалар өчен җайлаштырылган варианты «Улăп халапĕсем» (Алып хикәятләре) 1980 елда дөньяга чыккан.

## Язылу тарихы
Чуашларның «Алып» халык эпосының иң тулы варианты 1996 елда дөнья күргән. Эпосны булдырган (20 мең шигъри юллык итеп эшкәрткән) авторы  (Симон Федоров, 1913—2002) тарафыннан нәшер ителгән.

1924 елда «Сунтал» (*[[1946 ел]]дан* «Ялав») журналында    (Авксентьев, 1895—1986) халык әкиятләренә, риваятьләренә һәм җырларына таяна торган чуаш эпосын булдыру кирәклеге турында беренче булып яза. Яңа әсәрне «Улăпиада» дип атарга тәкъдим итә.

1927 елда шагыйрь  (Семен Васильев, 1894—1966) «Алыплар» (Улăпсем) поэмасын яза. Поэма «Сунтал» журналының 1927 елгы 10нчы саныда басылган, 1939 елда аерым китап булып чыккан . 

1975 елда эпоска ихтыяҗ турында  «Ялав» журналында язып чыга.

## Эчтәлек
Эпос 20 мең шигъри юлны берләштергән кырык җырдан тора. Һәр җыр — чуаш халкының каһарманнарча үткәненә мәдхия (гимн). Игелекле һәм зирәк Алып үз ата-бабаларының иң яхшы сыйфатларын гәүдәләндерә. Ул җир сөрә, көтүләрне йөртә, Ватанын дошманнардан һәм явыз көчләрдән саклый, күк буенча сәяхәт кыла һәм илаһлар белән сөйләшә...

## Басмалар
«Алып» эпосы чуаш (1996, авторы Хведер Сюин), рус (2009, А. И. Дмитриев тәрҗемәсе), төрек (2012 ел, Bülent Bayram тәрҗемәсе) телләрендә нәшер ителгән.

## Бүләкләү
* 2012 – Чуашстан Башлыгының 2012 елның 20 июнендәге Указы белән  әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә 2011 елгы Чуваш Республикасының Дәүләт премиясе бирелгән – *«Алып» чуаш халык эпосын рус теленә тәрҗемә иткән өчен*».
 
## Әдәбият
* *[[Ркаил Зәйдулла]]*. Эпос. «Идел» журналы, 2014 ел, октябрь, 58-59нчы бит.
 
## Сылтамалар
* Улăп : чăвашсен героикăллă халап-юмахĕ. 1980. I–VII, VIII–XII, XIII–XV бүлекләр.  Чуаш балалар-яшүсмерләр республика китапханәсе сайтында

## Моны да карагыз
* Алпамша
* Гилгәмеш 
* Манас
* Олонхо
* Рамаяна
* Урал-батыр

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча әдәби әсәрләр
Төркем:Эпос
Төркем:Чуаш мифологиясе
Төркем:Төрки мифология
Рөстәм Зарипов (мәгънәләр)

**Рөстәм Зарипов**:
* Рөстәм Зарипов (1952), шагыйрь, блогер.
* Рөстәм Зарипов (1955), композитор.

Төркем:Фамилиядәшләр
Рычков

**Рычков** — фамилия.
* Николай Рычков (1746—1784), географ, сәяхәтче. П. И. Рычковның улы.
* Пётр Рычков (1712—1777), географ, тарихчы.

Төркем:Фамилиядәшләр
Франсуа Жирардон

**Франсуа Жирардон** ( ,  Франсуа́ Жирардо́н ; 17 март, 1628 ел - 1 сентябрь 1715 ел ) — француз скульпторы .

## Биографиясе
Франсуа Жирардон Л. Максьер һәм Ф. Ангье (*[[:ru:Ангье, Франсуа|ru]]*) укучысы. 1648–1650 елларда сәнгать белемен Римда Дж. Бернинида (*[[:en:Gian Lorenzo Bernini|en]]*) тәмамлаган. 1651 елда  Парижга әйләнеп кайткач, ул вакытта француз сәнгате эшендә кодрәтле булган рәссам Ш. Лебренның (*[[:fr:Charles Le Brun|fr]]*) ышанычын яулый, нәтиҗәдә, аның зур техник осталыгы һәм тышкы эффекты булган, ләкин тирәнлеге булмаган, Людовик XIV чорында хакимлек иткән театр зәвыгында башкарган заказлары күп була. Италиядән кайткач, аның беренче әсәрләре Во-ле-Виконт (*[[:ru:Во-ле-Виконт|ru]]*) замогында куела. 1663–1664 елларда Жирардон Луврдагы Аполлон галереясының скульптура өлешен башкара. 

1666 елдан Версальдә бик күп эшли. Монда «Плутонның Прозерпинаны урлавы» скульптура төркеме (Король Сарае паркында Мансара Колоннадасы , 1677), «Аполлон һәм нимфалар» скульптура төркеме (1666–1673), «Нимфаларның коенуы» (1675), «Персефонаны урлау» скульптура төркеме (1677—1699), «Франциянең Испанияне җиңүе» (1680—1682), «Кыш» скульптурасы (1675—1683) һ. б. булдырылган.

Скульпторның иң яхшы әсәрләре арасында — Париждагы Вандом мәйданын (*[[:ru:Вандомская площадь|ru]]*) бизәп торучы, 1789-1799 еллардагы Бөек француз революциясе вакытында юкка чыгарылган, Людовик XIVнең ат өстендәге сыны (1683, кечерәйтелгән бронза моделе Луврда, Парижда саклана); Лебрен рәсеме буенча ясалган кардинал Ришельёга (*[[:ru:Ришельё, Арман Жан дю Плессикабер|ru]]*) кабер ташы (1675—1694 еллар, Сорбонна (*[[:ru:Сорбонна|ru]]*) чиркәвендә, Париж); Конти принцессасының кабер ташы (1672-1675 еллар); «Анхиз һәм Эней» төркеме һәм Луврдагы Аполлон залының скульптура бизәкләре.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Парижда вафатлар
Төркем:1715 елда вафатлар
Төркем:1 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр
Төркем:1628 елда туганнар
Төркем:10 март көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Скульпторлар
Магомаев

**Магомаев** — фамилия.
* Абдулмөслим Магомаев (1885—1937), композитор.
* Мөслим Магомаев (1942—2008), җырчы, ССРБ халык артисты. Абдулмөслим Магомаевның оныгы.
----
* Айшәт Магомаева (1921—2003), театр актрисасы. Мөслим Магомаевның әнисе.

Төркем:Фамилиядәшләр
Красные Ворота (метро станциясе)

**«Красные Ворота» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Сокольники сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - И. А. Фомин, соавтор Н. Н. Андриканис.

Станция 1935 елның 15 май көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Басманный, Красносельский районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Университет (метро станциясе)

**«Университет» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Сокольники сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - Л. В. Лилье, В. А. Литвинов, М. Ф. Марковский, В. М. Добраковский.

Станция 1959 елның 12 январь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Раменки, Гагаринский районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Тропарёво (метро станциясе)

**«Тропарёво» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Сокольники сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - А. И. Тарасов, Н. Д. Деев, Д. Ж. Поляков.

Станция 2014 елның 8 декабрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Тропарёво-Никулино, Тёплый Стан районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Ховрино (метро станциясе)

**«Ховрино» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Мәскәү елгасы аръягы сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - Г. Ломоносов.

Станция 2017 елның 31 декабрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Ховрино районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Тишекташ мәгарәсе

**Тешик-Таш** (   Тешик-Тош - тишекле кыя) - Байсунтау тауларындагы  мәгарә ( Сурхандарья өлкәсе, Үзбәкстан ). Бу мәгарәдә 1938-1939 елларда совет археологы  Алексей Павлович Окладников мустьер  мәдәниятенә караган бер кабер һәм анда  кыз бала  скелетын тапкан. Элегерәк бу скелет малайныкы дип уйланылган булган  .

## Тасвирлау

1938 - 1939 елларда Совет археологы А.П. Окладников Амудәрья өлкәсенең төньягында мустьер культурасы урынын һәм 8-9 яшьлек неандерталь баланың скелеты (баш сөяге һәм кайбер сөякләре) күмелгән җирне таба  . Кабер җиргә казылган тау кәҗәләренең мөгезләре белән әйләндереп алынган, бу неандерталләр арасында дини һәм йола культларының булуын күрсәтә ала. Тишекташтан табылган баш сөяге шактый зур (1490 см³), неандерталләргә хас булганча, күз өсте сөяге артык үсеш алмаган, озын борыны күренеп тора, һәм неандерталләрдәге кебек, ияге юк. Соңгы тикшеренүләр күрсәтүенчә, скелет кыз баланыкы булып чыккан  . 

2007 елда Сванте Паабо һәм Лейпцигтагы Макс Планк ис. эволюцион антропология институтының бер төркем тикшерүчеләре Тишекташтан неандерталь кешесенең сул ягыннан митохондрия ДНКсын, шулай ук Окладников мәгарәсенең сөякләрен өйрәнәләр. Моңарчы 13 европа неандерталының декодланган геномнары белән чагыштыру ясала, себер һәм европа неандерталларының митохондрия ДНКсында охшашлыклар табыла. Тишекташ сөякләренә  мондый анализ өчен кирәк булган коллаген бик аз булу аркасында радио углерод анализы эшләү мөмкин булмый   . 

Мәгарәнең мәдәни катламнарында (1,5 м га кадәр) монда яшәгән кешеләр аулаган кыргый ат, тау кәҗәсе, болан, аю һәм башка хайваннар сөякләре табылдган. Кыйммәтле табышлар санына күпсанлы таш әйберләр (мәсәлән, диск формасындагы үзәкләр, кыргычлар) кергән.

## Бүләкләр
* Тишекташ мәгарәсен ачу өчен А. П. Окладников, М. Гремяцкий һәм Н. Синельников Сталин премияләренә лаек булган.

## Әдәбият

* Национальная энциклопедия Узбекистана .   - Ташкент, 2000-2005.   ; 
* Рогинский Я. Внеевропейские палеоантропы // Ископаемые гоминиды и происхождение человека М., 1966. 
* Тешик-Таш. Палеолитический человек. М., 1949 
* 
* *Окладников А. П.* Мустьерская стоянка в гроте Тешик-таш в Узбекистане // КСИИМК — Вып. II. — 1939 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Тешик-Таш в БСЭ
* Мальчик-неандерталец из грота Тешик-Таш 

Төркем:Мәгарәләр
Мөхәммәдова

**Мөхәммәдова** — фамилия.
* Азиза Мөхәммәдова (*[[Азиза]]*, 1960), эстрада җырчысы.
* Гөлсем Мөхәммәдова (1903—1988), язучы.
----
* **[[Мөхәммәдов]]**
## Моны да карагыз
* **[[Мөхәммәтов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Төркем:Фамилиядәшләр
Җигүле транспорт

**Җигүле транспорт** - рельссыз йөк (пассажир) транспортның бер төре,  транспортны ( арбаны ) хайваннар йөртә . Ат, үгез, буйвол, ишәк, качыр, этләр, болан (һәм хәтта сарык, тәвә, фил, лама, дөя, жираф һәм башкалар) хайваннар йөк тартучы көч буларак кулланыла. Тәгәрмәчле һәм чаналы төрләре бар  . 
  
## Җигүле транспортны чикләү

Signл билгеләре һәм сигналлары буенча  Вена конвенциясе нигезендә, юлда атлы һәм йөк йөртә торган транспорт хәрәкәтен тыйган билге бар. Мондый билге торган юллардан шулай ук мал көтүе йөртү дә тыела 

## Тарихы

XIX гасыр урталарына кадәр җигүле транспорт җир өсте транспортының төп төре булган; XIX гасыр урталарында тимер юллар, һәм XX гасыр башында машиналар киң таралган, ләкин җигүле транспорт  Икенче бөтендөнья сугышына кадәр мөһим транспорт төре булып калган, аннан соң ул моторлы транспорт  белән кысырыклап чыгарылган. 

Рәсәйнең төньягында, чана этләре боланнар һәм атлар урынына 1960-нчы еллар уртасына кадәр киң кулланылган. Эт чаналарын җирле халык кына түгел, ә барлык дәүләт хезмәтләре, шул исәптән чик гаскәрләре, почта хезмәте һәм фәнни экспедицияләр дә кулланган  . 

XXI гасыр башыннан хайваннар белән тартылган транспорт авыл җирләрендә кулланыла, һәм үсештә булган илләрдә хайваннар тарту көчен файдалану саны зур. 

Күпчелек туристик шәһәрләрдә туристларны йөртү өчен ат арбалары кулланыла  . 

## Искәрмәләр

Төркем:Транспорт
Иван Кусков

**Иван Александрович Kусков** ( 1765, Тотьма, Вологда провинциясе, Архангельск губернасы - 1823, Тотьма, Вологда губернасы ) -   Аляска һәм Калифорнияның рус тикшеренүчесе, Калифорниядә   Форт-Росска нигез салучы һәм аның коменданты.

## Биографиясе
Тотьма сәүдәгәре. 

1787 елда Иркутскка җитә. 1790 елның 20 маенда Иркутскта яшәүче Каргалы сәүдәгәре А.А. Баранов белән төньяк-көнчыгыш Голиков һәм Шелихов биләмәләрендә Америка ярларына диңгез экспедициясе турында килешү төзи. 

1790 елдан Баранов Төньяк-Көнчыгыш компаниясенең барлык чит ил территорияләре менеджеры булды. Компания сәүдә итә, Россия өчен ачык җирләрне тәэмин итү чараларын күрә. 

Кусков Кодиак утравында ( 1796 һәм 1800 ), Новархангельскта ( 1806 - 1814 ) хаким булып кала, Нучектагы Константин крепосте башлыгы ( 1798 - 1799 ), Якутат култыгында ( 1802 - 1803 ) 1802-1803 елларда Якутат култыгында Рус авыл җирлеге белән идарә итә, Якутат култыгыннан алып Ситха утравына кадәр экспедицияне җитәкли  ( 1801 - 1802 ). 

### Форт Росс

Резанов һәм Баранов уе буенча, Россия ныгытмасы Форт Росс 1812 елның 30 августында Калифорниядә, Сан-Франциско култыгыннан төньякта, Бодега култыгыннан 18 чакрым ераклыкта урнашкан. 

Кусков крепость командиры итеп билгеләнә ( 1821 ел ахырына кадәр). Колониядә яшелчә бакчалары булган, терлек асраган, судно төзү заводы булган. Компания вәкиле белән һинд кабиләләре лидерлары арасында килешү төзи (Калифорниядәге Россия милкен Россия-Америка компаниясе милкенә күчерүне законлы тәэмин итү).

### Отставка
1821 елда И. А. Кусков отставкага китә һәм 1823 елның 4 июлендә Тотьмага туган ягына кайта. 

Аны Спасо-Суморинский монастыре территориясендә җирләгәннәр. Төгәл урын билгеләнмәгән, күмелгән урында агач крест һәм якорь ята.

## Бүләкләре

* 1805 елда Кусков Владимир тасмасында "Ашкыну өчен" алтын медаль ала. 
* 1806 елның 12 октябрендә аңа сәүдә киңәшчесе исеме бирелә.

## Хәтер

* Йорт-музее 1990 елда Тотьмада ачылган. 
* Тотьмадагы Сухона елгасы ярына Кусков исеме бирелгән  . 
* Реконструкцияләнгән Форт Росста Кусковның торгызылган торак бинасын урнашкан, ул анда бистә белән идарә иткән вакытта яшәгән һәм эшләгән  . 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Кусков Иван Александрович, Вологда өлкәсе Хөкүмәтенең рәсми сайты  
* Иске диңгезчеләрнең патроннары 
* Кусков Иван Александрович
* https://bigenc.ru/domestic_history/text/2123478 

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1823 елда вафатлар
Төркем:1765 елда туганнар
Төркем:Сәяхәтчеләр
Симон Джанашиа

**Симон Николаевич Джанашиа** (шулай ук **Джанашия**; ) (26 июль 1900 ел, Кутаиси губернасының Озургет  өязе Макванети авылы — 15 ноябрь 1947 ел, Тбилиси) — грузин тарихчысы һәм җәмәгать эшмәкәре, Грузин ССРы Фәннәр академиясен оештыручыларның берсе һәм аның академигы, тарих фәннәре докторы, профессор.

## Биографиясе
Симон Джанашиа 1900 елның 26 июлендә (башка чыганаклар буенча — 18 ноябрдә)  Макванети авылында (Гурия) туа. Билгеле грузин педагогы, этнограф һәм җәмәгать хәйриячесе Николоз Джанашианың (1872—1918) улы була.

1922 елда Симон Джанашиа Тбилиси дәүләт университетын тәмамлый (беренче чыгарылышы). 1924—1947 елларда бу университетта укытучы (1924—1930), профессор ярдәмчесе (1930—1935) һәм профессор (1935—1947) була. 1936 елда Джанашиа СССР Фәннәр академиясе Грузин филиалы Тарих, тел һәм матди мәдәният институтының директоры итеп тәгаенләнә. 

1941 елда Грузин ССРы Фәннәр академиясен нигезләгән чакта аның гамәли әгъзасы итеп сайлана. 1941-1947 елларда Академиянең вице-президенты була. 1943 елда Джанашиа СССР Фәннәр академиясе академигы итеп сайлана.

1940нче елларда Джанашиа Мцхета һәм Армазида (Көнчыгыш Грузия) археологик казынулар оештыручыларның берсе була. 

Симон Джанашиа 1947 елда Тбилисида вафат була,  Мтацминда пантеонында җирләнә.

ССРБда академик Джанашиа исеме Грузия Дәүләт музеена бирелә. 

## Эшчәнлеге
Симон Джанашианың  фәнни кызыксынуларының төп юнәлешләре:

* грузин һәм башка пиреней-кавказлы халыкларының этногенезы
* Грузиядә һәм Кавказда феодализмның генезисы
* борынгы Грузия тарихы
* борынгы Грузия археологиясе 
* Иберия Һәм Колхети (Колхида) башлыклары тарихы
* Грузиядә христианлык тарихы
* Грузия һәм Кавказ тарихы буенча чыганаклар
* грузин, сван, абхаз, адыгей һәм башка телләр.

Джанашиа — 100-дән ашу гыйльми-тикшеренү эше авторы (алар арасында — дистәләп монография). 1949—1968 елларда Тбилисида аның хезмәтләренең җыентыгы басылып чыга.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* 2 Ленин ордены 
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (10.06.1945)
* медальләр
* беренче дәрәҗә Сталин премиясе (1943) 
* икенче дәрәҗә Сталин премиясе (1947) («История Грузии с древнейших времен до начала XIX века» (1946) дигән гыйльми эшчәнлеге өчен).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* «Симон Джанашиа», Тбилиси, 1948 (на грузинское).
* Шота Месхи. «Выдающийся исследователь истории Рузии», Тбилиси, 1960 (на грузинском).
* Симон Джанашиа (1900-1947). Биобиблиография, Тбилиси, 1976 (на грузинском, английском и русском языках).

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ тарихчылары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:1947 елда вафатлар
Төркем:5 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Русия империясендә туганнар
Төркем:1900 елда туганнар
Төркем:26 июль көнне туганнар
Давид Бергельсон

** Давид Рафаилович Бергельсон** (12 август 1884 ел — 12 август 1952 ел) — яһүд совет язучысы, драматург.

## Биографиясе
Язучы Киев губернасының Липовец өязендәге Охримово  касабасында (хәзерге вакытта Украинаның Черкас өлкәсе Монастырище районы Сарны шәһәре) бай яһүд гаиләсендә туган.

1909-1912 елларда «Яһүд әдипләренең Киев төркеме»нә кергән.

1921 елда Бергельсон Берлинга күчеп киткән. Анда да, берничә башка илләрдә дә (Литва, Румыния, Франция) эшләп, 1929 елга кадәр, ССРБга кире кайтканчы, яһүд нәшерчеләре белән хезмәттәшлек иткән. Идиш телендә язган танылган прозаик-соцреалист булган.

1952 елда Фашизмга каршы яһүд комитетының башка әгъзалары белән бергә атып үтерелә. 1955 елда аклана.

1955 елда, Сталин үлеменнән соң, ул реабилитацияләнә һәм Советлар Союзында 1961 елда аның тулы әсәрләр җыентыгы дөнья күрә.

Бергелсонның бердәнбер улы Бергельсон Лев Давидович (1918—2014), Россия Фәннәр академиясының мөхбир әгъзасы, күренекле совет биохимиги була, ул шулай ук ​​Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Совет армиясендә капитан званиесында хезмәт иткән. Профессор Лев Бергелсон 1991 елда хатыны Наоми белән Израильгә күченә, икесе дә белән 2014 елда шунда вафат була.

## Гаиләсе
Хатыны — Циля Львовна Бергельсон (Ципа Лейбовна; 1896—1968). Апасының кызы — балалар шагыйрәсе Хорол Двойра Шулимовнаа (Вера Соломоновна) (1894-1982), яһүди һәм рус телендәге китаплар авторы, әдәбиятчы һәм тарихчы. Ул Юдицкий Абрам Давидовичның (1886-1943) хатыны, техник фәннәр докторы Юдицкий Семен Абрамовичның әнисе (1932 елгы).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Избранные произведения Давида Бергена в переводе на русский язык 
* статья БСЭ о Давиде Бергельсоне
* Б. Тучинский. בין השמשותן און שטורמװינטן: ד. בערגעלסאָן («бэй самое ун штурмнан: Д. Бергольо» — Сумерки и порывы ветра: Д. Бертельс), «Черновицер блэтэр»: Черновицы — «Техник»: Кишинёв, 1935

Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1952 елда вафатлар
Төркем:12 август көнне вафатлар
Төркем:Украинада туганнар
Төркем:1884 елда туганнар
Төркем:12 август көнне туганнар
Ференц Деак (сәясәтче)

**Де́ак Фе́ренц**  (мадьярса  Deák Ferenc; , медье Залала — , Будапешт) — 19 нчы гасыр Венгрия сәясәтчесе. 1867 елда төзелгән Австрия һәм Венгрия килешүен булдыручы.

## Биографиясе
Ференц гаиләдә алтынчы бала булып дөньяга килгән. Ференцны тапканда әнисе Эржебет Шибрик үлеп китә, 1808 елга кадәр малай әтисе Ференц Деакның (аның исеме дә  шулай булган) туганы Йожеф Деакның гаиләсендә Залатарнокта тәрбияләнә.

1817 елда Ференц Деак Дьердагы Король фәннәр академиясенә укырга керә. 1817-1819 елларда фәлсәфә факультетында укый, үз аллы конституция һәм ихтыяр тарихын өйрәнә. Пешт шәһәрендә хокук буенча ике еллык тәҗрибә үтә. 1823 елда юрист дипломын ала. Деак әдәбият ярата һәм Шандор Кишфалуди белән Михай Вёрёшмарти шигырьләрен яратып укый. Вёрёшмарти  белән Деак башта хат алыша, соңрак шәхсән танышып, аның белән дуслашып китә . 1839 елда Венгрия  фәннәр академиясенең әгъзасы итеп сайлана, 1855 елда аның президенты булып китә.

1824-1832 елларда Ференц Деак Зала  комитетында адвокат һәм җитемнәр эше буенча комитет секретаре булып эшли. 1833 елда Ференц Деак абые Анталның урынына Братиславага Венгрия сеймы вәкиле булып китә һәм оппозициягә кушыла. Ул крәстияннәрнең хокугын яклый, сүз һәм дин сайлау азатлыгы, үлем җәзасын бетерү өчен көрәшә. Оппозицияда булган эшмәкәрләрне ул Деак фиркасенә берләштерә һәм аның җитәкчесе була. 1848 елда бтәүге Лайош Баттяни Венгр хөкүмәтендә Ференц Деак юстиция министры вазифасына тәгаенләнә.

Венгриядәге 1848-1849 еллардагы күтәрелеш венгр халкының азатлыгы өчен көрәшкә әйләнгәч, Деак Венгрия хөкүмәте белән Вена арасында арадашчы булырга тырышып карый. Бу сөйләшүләр нәтиҗә бирмәгәч, Деак Кехидакустандагы биләмәсенә кайтып китә. Күтәрелеш җиңелгәч, Деак Габсбургларга каршы сүлпән сугыш алып барырга өнди. 1854 елда ул җир - мөлкәтен сатып, Пештка күчеп килә. 1861 елда вәкилләр җыелышына Дек Пешт шәһәре вәкиле булып сайлана. Деакка беренче чиратта Йожеф Этвёш һәм Иштван Сеченьи ярдәм итә.

1865 елның 15 апрелендә «Pesti Napló» газетасында Деакның киң билгеле булып киткән, Австрия белән Венгрия арасында килешүгә тәүге юл ярган «Пасха мәкаләсе» чыга. 1867 елдан соң Дек Гражданнар кодексын әзерләүгә  шактый зур өлеш кертә, аннары зур сәясәттә катнашмый. 1876 елның 28 гыйнварында йөрәк чиреннән вафат була. Дек Керепеши зиратында җирләнгән.

## Хәтер
Ференц Дек исеме Венгрия башкаласының бер үзәк мәйданына бирелгән, аннан ерак түгел урнашкан Будапешт метросының үзәк станциясе Деак Ференц исемен йөртә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ференц Деак// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* 

## Сылтамалар

* Budapest Pocket Guide
* Dario Castiglione, Ian Hampsher-Monk. The history of political thought in national context

Төркем:1876 елда вафатлар
Төркем:Маҗарстан сәясәтчеләре
Төркем:Будапештта вафатлар
Төркем:28 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1803 елда туганнар
Төркем:17 октябрь көнне туганнар
Гарри Поллит

**Гарри Поллит** (    Гарри Поллитт ; , Дройлсден, Ланкашир -   , Австралия ) - күренекле инглиз җәмәгать эшлеклесе һәм сәясәтчесе.

## Биографиясе
Гарри Поллит 1890 елның 22 ноябрендә эшче сыйныф гаиләсендә туа, әтисе тимерче була. Гаиләнең алты баласы була, Гарри икенче. 

1906 елда Поллит Бәйсез Хезмәт партиясенә керә, 1912 елдан - Британия Социалистик Партиясе әгъзасы. Ул анти-совет интервенциясенә каршы «Руки прочь от России» хәрәкәтен оештыручыларның берсе була. 

Ул шулай ук Британия Коммунистлар партиясенә нигез салучыларның берсе (1920). 1922 елдан үк һәм Үзәк сайлау комиссиясе әгъзасы, 1943 елдан партиянең башкарма комитеты һәм сәяси комитеты әгъзасы. 1929-1939 елларда (1939 елда генсек Р.П. Датт постында алмаштырыла, чөнки  империалистик сугыш игълан итәргә ашыга (соңгысының Польшага керүе белән), антифашистларга каршы сугыш игълан итә һәм 1941-1956 елларда Германиягә һөҗүм итү белән соңгы постка әйләнеп кайта) 1941-1956 елларда Бөекбритания партиясе Генераль секретаре (1956 елгы Венгрия восстаниесе басымы астында Генераль секретаре отставкага китә, ул чакта партия сафларына 7 меңнән артык әгъза китә ), 1956 елда. -1960 еллар Партия Башкарма комитеты рәисе була. Ул Бөек Британия Коммунистлар партиясе делегациясен КПССның XIX, XX һәм XXI конгрессларында җитәкли. Хрущевның XX Конгресста Сталинны тәнкыйләүен кабул итми. 

1924-1943 елларда ул Коминтерн башкарма комитеты әгъзасы. 

Ул 1960 елның 27 июнендә Австралиядән Бөекбританиягә юлда вафат була.

## Әдәбият

* Поллит Г. Избранные статьи и речи. 1919-1939 гг. — М: Издательство иностранной литературы, 1955. — 359 с.
* Поллит Г. Годы политического ученичества. — М: Политическая литература, 1960. — 271 с.

* Сильнее смерти. М.: Наука, 1968. Стр. 109—146

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Поллит Гарри — статья из Большой советской энциклопедии. 
* Гарри Поллит в энциклопедическом словаре 1953 года
* 

Төркем:Коминтерн башкарма комитеты әгъзалары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1960 елда вафатлар
Төркем:27 июнь көнне вафатлар
Төркем:1890 елда туганнар
Төркем:22 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Сәясәтчеләр
Матвей Муравьёв

**Матвей Иванович Муравьёв** (24 март (4 апрель) 1784 - 27 сентябрь (9 октябрь) 1836 ) - рус  навигаторы һәм тикшерүчесе, флотның генерал-майоры, Алеут утрауларын тикшерүче, Рус Америкасы хакиме.

## Биографиясе
Матвей Иванович Муравьёв 1784 елның  24 мартында (4 апрель)     Санкт-Петербург губернасының Луга районында туган - артиллерия майоры Иван Матвеевич Муравьевның улы. 

1792 елның 17 февраленнән диңгез кадетлар корпусында укыган һәм уны тәмамлагандан соң, 1800 елның 16 маенда гардемарин була. 

1802-1813 елларда Балтыйк флотында хезмәт иткән; 1802 елның 25 июнендә аны офицер дәрәҗәсенә күтәрәләр. 1808-1809 елгы Россия-Швеция сугышында һәм 1813 елда французлар белән сугышта катнаша. 

1817 елда Россия-Америка компаниясенә кабул ителә һәм В.М. Головнин җитәкчелегендәге «Камчатка» шлюпында Петропавловск һәм рус Америкасына кереп дөнья буйлап йөзә. Беринг, Медный, Ату, Семенов, Чириков, Ситкинак утраулары һәм Бухта Чиниакның торошон  астрономик билгеләүдә катнаша. 

1819 елның 13 октябрендә  ул лейтенант-капитан дәрәҗәсенә күтәрелә, һәм 20 декабрьдә ул Россия Америкасының төп хакиме итеп билгеләнә. Себер аша Охотскка чыгып, «Румянцев» галиотын житәкләп, 1820 елның 11 сентябрендә Яңа Архангельскка килә, анда лейтенант С. И. Яновскийның эшен кабул итә. 

1825 елның 22 октябрендә лейтенант П.Е. Чистяковка эшне тапшырып, анда «Елена» компания судносын кабул итә һәм 4 ноябрьдә Новоархангельскны калдыра; шторм аны Сан-Францискога керергә мәҗбүр итә, аннан ул 1826 елның 2 гыйнварында чыга һәм 1 сентябрьдә Кронштадтка килә 

1824 елдан - 2 нче дәрәҗә капитаны, 1826 елдан - 1 нче дәрәҗә капитаны. 1826-1827 елларда  Санкт-Петербургтагы Россия-Америка компаниясенең төп хөкүмәтендә хезмәт иткән. 1831 елда ул Хәрби-диңгез министрлыгының судно төзү бүлеге директоры урынбасары итеп билгеләнә. 1833 елның 11 октябренән отставкага китә. 

1836 елның 27 сентябрендә (9 октябрь) вафат була. Смоленск православие зиратында күмелгән  .

## Муравьев тавы
Баранов утравындагы тауга Муравьев исеме бирелгән. 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* *Волков С. В.* Генералитет Российской империи: энциклопедический словарь генералов и адмиралов от Петра I до Николая II. — Т. 2. — , 2009.

## Сылтамалар

* Муравьев Матвей Иванович // Морской биографический справочник Дальнего Востока России и Русской Америки.

Төркем:Диңгез кадет корпусын тәмамлаучылар
Төркем:1836 елда вафатлар
Төркем:9 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1784 елда туганнар
Төркем:4 апрель көнне туганнар
Речной вокзал (метро станциясе)

**«Речной вокзал» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Мәскәү елгасы аръягы сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - Н. И. Демчинский, Ю. А. Колесникова.

Станция 1964 елның 31 декабрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Левобережный районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Париж метрополитены

**Париж метрополитены** — Париж шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1900 елның 19 июль ачыла.

Париж Метрополитены 16 сызыктан тора, 303 , гомуми озынлыгы 214 км, пассажир әйләнеше - 22 мең (көн), 1506 млн. (ел) (2011).
## Искәрмәләр

Төркем:Париж
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Франция метрополитены
Лондон метрополитены

**Лондон метрополитены** — Лондон шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1863 елның 10 январь ачыла.

Лондон Метрополитены 11 сызыктан тора, 270 , гомуми озынлыгы 214 км, пассажир әйләнеше - 3,79 мең (көн), 1384 млн. (ел) (2019).
## Искәрмәләр

Төркем:Лондон
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Бөекбритания метрополитены
Сокольники юлы

**Сокольники юлы** (), шулай ук миләүшә, шәмәхә, көрән күк юлы, Мәскәү метрополитенының 1-се юлы.
## Тарихы
Мәскәү метрополитенының беренче участогы 1931 елда Русаковская урамында, «Красносельская» һәм «Сокольники»станцияләре арасында төзелә башлый. 1935 елның 15 маенда «Сокольники» дан «мәдәният паркына» 11,2 км озынлыктагы беренче участок ачыла. 1938 елга кадәр «Охотный рәте» станциясеннән вилка схемасы буенча поездлар «мәдәният паркы» на кадәр, «Коминтерна урамы» (1990 елдан — «Александровский сад») һәм «Арбатская» станцияләре аша «Смоленск»га кадәр бара.

1957 елда линияне «мәдәният паркыннан» спорт станциясенә кадәр 2,5 км озайталар, бер ел элек ачылган «Лужники» спорт комплексын транспорт белән тәэмин итәләр. 1959 елда дөньяда беренче «Ленинские горы» күперендә урнашкан «Спортная» — «Университет»участогы (4,5 км) ачыла. 1963 елда 4,5 км озынлыктагы «Университет» — «Көньяк-Көнбатыш» участогы төзелә.

1965 елда линия 2,5 км төньякка «Преображенская мәйданы»станциясенә кадәр озайтыла.

1983 елның көзендә «Ленинские горы» станциясе күпер конструкцияләренең авария хәленә бәйле рәвештә ябыла. Поездлар аны туктатмыйча йөрделәр. 1986 елда Мәскәү аша авария метромосты ягында ике вакытлы күпер төзелә. Иске метромоста поездлар хәрәкәте туктатылды.

1990 елның 1 августында «Преображенская мәйданы» — «Подбельский урамы» участогы (3,8 км) ачыла.

2002 елның 14 декабрендә реконструкциядән соң «Воробьевы горы» станциясе яңадан ачылды.

2014 елның 8 декабрендә линия көньяк-көнбатышка «Тропарево»станциясенә кадәр озайтылды.

2016 елның 18 гыйнварында Соколник линиясе яңа Мәскәүгә «Румянцево» станциясе ачылу белән килде, ә шул ук елның 15 февралендә линияне тагын бер станциягә — «Саларьево» станциясенә озайту булды, ул Мәскәү метросының ике йөз станциясенә әверелде.

2019 елның 20 июнендә Яңа Мәскәү территориясенә «Саларьево "станциясеннән" Коммунарка»станциясенә кадәр озайтылды. 9,4 км озынлыктагы ябык җир участогында өч арадаш станция урнашкан: «Филатов Луга», «Прокшино» һәм «Ольховая».
## Станцияләр (төнъяктан)
* Бульвар Рокоссовского (метро станциясе)
* Черкизовская (метро станциясе)
* Преображенская площадь (метро станциясе)
* Сокольники (Сокольники юлы метро станциясе)
* Красносельская (метро станциясе)
* Комсомольская (Сокольники юлы метро станциясе)
* Красные Ворота (метро станциясе)
* Чистые пруды (метро станциясе)
* Лубянка (метро станциясе)
* Охотный Ряд (метро станциясе)
* Библиотека имени Ленина (метро станциясе)
* Кропоткинская (метро станциясе)
* Парк культуры (Сокольники юлы метро станциясе)
* Фрунзенская (метро станциясе)
* Спортивная (метро станциясе)
* Воробьёвы горы (метро станциясе)
* Университет (метро станциясе)
* Вернадский проспекты (Сокольники юлы метро станциясе)
* Юго-Западная (метро станциясе)
* Тропарёво (метро станциясе)
* Румянцево (метро станциясе)
* Саларьево (метро станциясе)
* Филатов Луг (метро станциясе)
* Прокшино (метро станциясе)
* Ольховая (метро станциясе)
* Коммунарка (Сокольники юлы метро станциясе)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Информация о линии на любительском сайте «Метрострой»
* 
* Сокольническая линия в фотографиях на сайте metro-photo.ru 

Төркем:Мәскәү метрополитены
Мәскәү елгасы аръягы юлы

**Мәскәү елгасы аръягы юлы** (), шулай ук миләүшә, шәмәхә, көрән күк юлы, Мәскәү метрополитенының 2-се юлы.

## Станцияләр (төнъяктан)
* Ховрино (метро станциясе)
* Беломорская (метро станциясе)
* Речной вокзал (метро станциясе)
* Водный стадион (метро станциясе)
* Войковская (метро станциясе)
* Сокол (метро станциясе)
* Аэропорт (метро станциясе)
* Динамо (метро станциясе)
* Белорусская (Мәскәү елгасы аръягы юлы метро станциясе)
* Маяковская (метро станциясе)
* Тверская (метро станциясе)
* Театральная (метро станциясе)
* Новокузнецкая (метро станциясе)
* Павелецкая (Мәскәү елгасы аръягы юлы метро станциясе)
* Автозаводская (метро станциясе)
* Технопарк (метро станциясе)
* Коломенская (метро станциясе)
* Каширская (метро станциясе)
* Кантемировская (метро станциясе)
* Царицыно (метро станциясе)
* Орехово (метро станциясе)
* Домодедовская (метро станциясе)
* Красногвардейская (метро станциясе)
* Алма-Атинская (метро станциясе)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Неофициальный сайт Замоскворецкой линии
* Замоскворецкая линия на форуме nashtransport.ru 
* Замоскворецкая линия на сайте metro.molot.ru
* Замоскворецкая линия в фотографиях на сайте metro-photo.ru 

Төркем:Мәскәү метрополитены
Григорий Коновалов

**Григорий Иванович Коновалов** ( 1908 - 1987 ) - рус совет прозаигы. 1930 елдан ВКП (б) әгъзасы. 

## Биографияcе
1908 елның18   сентябренда Боголюбовка авылында (хәзерге Оренбург өлкәсенең Сорочинский өлкәсе ) крестьян гаиләсендә   туган, батрак булган. 1926 елдан Пермь сәнәгать заводында эшләй, 1928-1931 елларда Пермь эшчеләре факультетында укый, 1936 елда Перм педагогия институтын тәмамлай, аннары тагы да Мәскәүдә ИКП-да укый. 1930 елдан ВКП (б) әгъзасы. 1940-1941 елларда Ульяновск педагогия институтында рус әдәбияты укыта. Сугыш вакытында ул Тын океан флотында хезмәт итә. Сугыштан соң ул Уляновскта укытуга кайта, һәм анда 1957 елга кадәр эшләй. Аннан соң ул Саратовта яшәй. Ул 1987 елның 17 апрелендә вафат була. Аны Саратовта Елшанское зиратында җирләйләр. 

Ул 1927 елдан әдәби иҗат белән шөгыльләнә, романнар ("Университет"), кыска хикәяләр ( «Былинка в поле» җыентыгы) яза. 1958-1965 елларда һәм 1970 елдан РСФСР Язучылар берлеге әгъзасы.

## Бүләкләре

- М. Горкий исемендәге РСФСР дәүләт премиясе (1969) - «Истоки» романы өчен (1959-1967) 

- Ленин ордены 

- Октябрь Инкыйлабы ордены
 
- Икенче дәрәжә Ватан сугышы ордены (12/23/1985) 

- Кызыл Байрак Хезмәт ордены (10/25/1968)
 
- Кызыл Йолдыз ордены (29.8.1945)
 
- медальләр

## Әсәрләре

; романнары 

* «Университет», 1947
* «Степной маяк», 1950 (в перераб. варианте: «Вечный родник», 1955)
* «Истоки». 1959, В 2-х тт. — 1969. В 1982 году работу над пьесой по мотивам этого романа вёл Г. С. Соловский
* «Былинка в поле», 1970
* Предел // «Москва», 1974, № 3-4
* Благодарение // «Москва», 1983, № 1

; хикәяләр йыйынтыклары 

* Поиски дивного цветка, 1959
* Беркутиная гора, 1963
* Гнев Кротких, 1969

; очерклары 

* Под одной крышей, 1962

## Әдәбият

* Казак В. Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917 / [пер. с нем.]. — М. : РИК «Культура», 1996. — XVIII, 491, [1] с. — 5000 экз. — .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Валентин Сорокин. Обида и боль (воспоминания о Коновалове)
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Шәхесләр:Сембер
Төркем:ПермьДПУ тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:«Японияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Сарытауда вафатлар
Төркем:1987 елда вафатлар
Төркем:17 апрель көнне вафатлар
Төркем:Бозаулык өязендә туганнар
Төркем:1908 елда туганнар
Төркем:1 октябрь көнне туганнар
Евгений Лансере

**Евгений Александрович Лансере** (, Моршанск — , Нескучное авылы, Харьков губернасы — русия скульптор-анималисты, Сынлы сәнгать академиясенең почётлы ирекле общенигы (1876).

## Биографиясе
Статский советник Людвиг Пауль (Александр Павлович) Лансереның улы (1815-1869).

Моршанскида туган, урындагы гимназиядә укыган. Бала чактан үзенең яраткан темаларын таба — атларны сынландыра. Соңрак яшь скульптор Үзәк Азия, Кавк һәм Төньяк Африкага ерак сәфәрләр кылып, ижадына күп кенә этник образлар өсти (Афганец, "Гарәп", "Ике ана"), бу аның сәнгати эшләрен баетып җибәрә.

1861 ел гаиләсе белән бергә Петербургка күчеп килә. Икенче Санкт-Петербург гимназиясен тәмамлагач, Санкт-Петербург дәүләт университетының юридик факультетында белем ала. Мәхсус сәнгатьле белем алмый, сыннар эшләгәндә скульптор Либерих Николай Ивановичның https://www.russianbronze.com/sculptors/lieberich-nikolai.html киңәшләренә таяна .1872 елда әсәрләре өчен Сынлы сәнгать академиясына  1нче дәрәҗә синыфлы рәссам исеме ала . 1874 елда Сынлы сәнгать академиясенең почётлы  ирекле общнигы дип таныла. 1879 елдан Мәскәү сынлы сәнгать сөючеләр җәмгыяте әгъзасы була.

Күренекле анималист булып таныла, атларны  оста сынландыра, шулай ук тарихи сюжетларда да бу образларга мөрәҗәгать итә. Барлыгы 400 тирәсе әсәр иҗат итә. Аның хезмәтләре Сарытаудагы Радищев музеендагы, Беларусь Республикасының Милли сынлы сәнгать, Россия Дәүләт музейларындагы, Дәүләт Третьяков галереясындагы һ.б. экспозицияләрдә куела.

Аның улы — Лансере Евгений Евгеньевич белән кызы Серебрякова Зинаида Евгеньевна да рәссам булып китәләр, төпчек улы Лансере Николая Евгеньевич — архитектор һөнәрен сайлый.

## Галерея


Файл:Скульптурная_композиция_"Башкир-табунщик"_._Е._Лансере._1879.jpg|мини|Ат көткән башкорт. 1879. Ф. Ю. Шопен бронза сыннар фабрикасында коелганФайл:Скульптура_«Башкир._Ветрено!»._Автор_Е.А._Лансере._Россия,_Санкт-Петербург,_Фабрика_художественной_бронзы_Ф.Ю._Шопена._1886–1893.jpg|мини|«Башкорт. Көчле җил!». Ф. Ю. Шопен бронза сыннар фабрикасында коелган. 1886-1893
Файл:Е._Лансере._Две_матери._Литейщик_А.Моран._1884.jpg|мини|Ике ана. Җайдак башкорт хатыны баласы белән. Ф. Ю. Шопен бронза сыннар фабрикасында коелган
Файл:Chumak_by_E.A._Lanseray.jpg|үзәк|мини|220x220пкс|Йөк өстендәге чумак.  1870 ел, Ф. Ю. Шопен бронза сыннар фабрикасында коелган
Файл:Malorussian_ploughman_by_E.A._Lanseray.jpg|үзәк|мини|265x265пкс|Сабанчы-малоросс. 1877 ел, Ф. Ю. Шопен бронза сыннар фабрикасында коелган 
Файл:Radishchev_Art_Museum_10.jpg|үзәк|мини|219x219пкс|Атлы чиркәс белән хатын (ел?) Сарытаудагы Радищев музее 
Файл:E_A_Lanceray_Postal_card_Russia_1998.jpg|үзәк|мини|260x260пкс|Е. А. Лансере. Бөркет тоткан кыргыз. 1876 ел. Скульпторның 150 яшенә чыгарылган марка  Россия, 1998 г.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:1886 елда вафатлар
Төркем:4 апрель көнне вафатлар
Төркем:Россиядә туганнар
Төркем:1848 елда туганнар
Төркем:24 август көнне туганнар
Маргарита Рудомино

**Маргарита Ивановна Рудомино**  (, Белосток — 9 апрель, 1990 ел, Мәскәү шәһәре) — совет китапханәчесе һәм китапханәчелек белгече, (1922-1973), чит ил әдәбияты китапханәсен нигезләүче һәм аның директоры (1991 елдан аның исемен йөртә).

## Биографиясе
1901 елдан Рудоминоның гаиләсе Сарытау шәһәрендә яши, анда 1918 елда, Маргарита гимназияне тәмамлый. Мәктәп китапханәсендә эшли. 1921 елда Мәскәү шәһәренә күчеп килә. 1921—1926 елларда Мәскәү дәүләт университетының иҗтимагый фәннәр факультетында роман-герман бүлегендә укый.

1921 елның июлендә, аның туган апасы Е. Я. Кечлер нигез салган Нефрология институты янындагы яңа оештырылган китапханәнең мөдире итеп тәгаенләнә. 1921 елның август аенда институт бетерелә, ә китапханәсе Рудомино инициативасы һәм Халык мәгариф комиссариаты рөхсәте белән үз аллы учреждениега, неофилология китапханәсенә үзгәртелә (1924 елдан — Дәүләт чит ил әдәбияты китапханәсе).

Шулай ук Рудомино совет чит телләрне укыту системасының башында тора: 1926 елда аның китапханәсе янында булдырылган Югары чит ил телләре курслары базасында 1930 елда Мәскәү яңа телләр институты оештырыла.

Бөек Ватан сугышы тәмамлаганнан соң китапханә фонды да тулылана, 1945 елның ярты елы дәвамында Германияда репарация исәбеннән әдәбият сайлау белән шөгыльләнә (бу сәяхәте өчен аңа подполковник хәрби дәрәҗәсе бирелә). Күп еллар дәвамында нәтиҗәлерәк эшләргә мөмкинлек биргән китапханә бинасы булдыру өчен көрәшә, һәм ул 1967 елда төзелә.

1964 елдан Китапханәләр ассоциациясенең халыкара федерациясе (ИФЛА) әгъзасы, 1967-1973 елларда ИФЛА-ның беренче вице-президенты, 1973 елдан — ИФЛА-ның гомерлек хөрмәтле вице-президенты. «ССРБ—Дания» җәмгыяте җитәкчесе.

1973 елда аның директоры вазифасын Людмила Алексеевна Вишни алмаштыра.

Китапханә эше өлкәсендә 100-дән ашу хезмәт авторы. Истәлекләр китабы өстендә эшли.

Дон зиратында җирләнгән.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
- Хезмәт Кызыл Байрак ордены (06.10.1970)

- «Хөрмәт  Билгесе» ордены (04.05.1962)

- РСФСР-ның атказанган мәдәният хезмәткәре (09.04.1968)

## Хәтер
- М. И. Рудомино исемендәге Бөтенрусия чит ил әдәбияты дәүләт китапханәсе (Мәскәү)

- Рудомино китап үзәге (нәшрият, Мәскәү)

## Библиография

* М. И. Рудомино. Моя библиотека. — : «Рудомино», 2000. — 303 с.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Великий библиотекарь. Маргарита Ивановна Рудомино (1900-1990) / ВИЛ; Сост. и ред. Азарова Е. А. — : Рудомино, 1991. — 217 с.
* Адриан В. Рудомино. Почти весь XX век. Великий библиотекарь Маргарита Ивановна Рудомино. Биография в фотографиях и документах. / Издательский Дом ТЫНЧУ; Центр книги РУДОМИНО — (М), 2011. — 279 с., илл.

## Чыганаклар

* М. И. Рудомино // Москва: Энциклопедия / гл. ред. С. О. Шмидт; сост.: М. И. Андреев, В. М. Карев. — М.  : Большая российская энциклопедия, 1997. — 976 с. — 100 000 экз. — .
Төркем:3 июль көнне туганнар
Төркем:1900 елда туганнар
Төркем:9 апрель көнне вафатлар
Төркем:1990 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Русия империясендә туганнар
Зоя Малькова

**Малькова Зоя Алексеевна** (19 ноябрь 1921, Кизел — 1 сентябрь 2003, Мәскәү) — педагог, чагыштырма педагогика белгече; Мәскәү дәүләт педагогия чит ил телләре институтының инглиз теле факультетын тәмамлаган, РСФСР Педагогия академиясенең педагогика тарихы һәм теориясе институты янындагы аспирантураны уңышлы тәмамлаган; педагогия фәннәре докторы, ССРБ Педагогия фәннәре академиясенең мөхбир-әгъзасы (1982); гомуми педагогика фәнни - тикшеренү институтының директоры.

## Биографиясе
Зоя Малькова Кизел (Пермь өлкәсе) шәһәрендә 1921 елның 19 ноябрендә туган (ул елларда Кизел Пермь өлкәсенең эшчеләр касабасы була). 1949 елда Зоя Алексеевна Малькова Мәскәү дәүләт педагогия чит ил телләре институтын тәмамлый. Югары белем алып чыкканнан соң, гомуми белем бирү урта мәктәбендә укыта башлый. Алдынгы укытучы Малькова Зоя Алексеевна 1956 елларда ССРБ Педагогия фәннәре академиясенең фәнни-тикшеренү учреждениеләре системасында фәнни-тикшеренү эше белән шөгыльләнә башлый. 1972 елда Малькова Зоя Алексеевна үзенең педагогия буенча язылган докторлык диссертациясен уңышлы яклый — педагогия фәннәре докторы булып китә. Зоя Алексеевна Малькова 1974-1991 елларда Гомуми педагогика гыйльми-тикшеренү институтының директор урынбасары һәм директоры булып эшли. Бу институт 1989 елдан бирле Педагогика теориясе һәм тарихы фәнни-тикшеренү институты дип атала.

Моннан тыш Зоя Алексеевна Малькова 1986 елда ССРБ Педагогия фәннәре академиясенең чагыштырма педагогика фәнни советының рәисе итеп сайлана. 1982 елның 26 мартында ССРБ Педагогия фәннәре академиясенең академигы итеп сайлана.

## Вафаты

2003 елның 1 сентябрендә Мәскәү шәһәрендә вафат була һәм шәһәрнең Ваганьковский зиратында җирләнә.

## Эшләре

* Малькова З. А. Современная школа США. — М., 1971.
* Малькова З. А. Школа и педагогика за рубежом. — М., 1983. — 191 с.
* Малькова З. А., Вульфсон Б.&nbsp;Л. Среднее образование в современном мире — М., 1987.
* Школьные реформы в развитых странах Запада / под ред. З. А. Мальково, В. С. Митино — М., 1992. — 157 с.
* Малькова З. А., Вульфсон Б. Л. Сравнительная педагогика — М., 1996. — 256 с.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*Малькова Зоя Алексеевна // Российская педагогическая энциклопедия : В 2 т. / Гл. ред. В. Г. Панов. — М. : Большая Рос. энцикл., 1993—1999.
*Куликова Е. Ф. Воспоминания о Зое Алексеевне Мальковой // Отечественная и зарубежная педагогика. — 2012. — В. 1 (4). — ISSN 2224-0772.
*Савина А. К. Вспоминаем Зою Алексеевну Малькову // Отечественная и зарубежная педагогика. — 2016. — В. 5 (32). — С. 65. — ISSN 2224-0772.

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Русия педагоглары
Төркем:Педагогика фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:2003 елда вафатлар
Төркем:1 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Пермь краенда туганнар
Төркем:1921 елда туганнар
Төркем:19 ноябрь көнне туганнар
Новокузнецкая (метро станциясе)

**«Новокузнецкая» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Мәскәү елгасы аръягы сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - И. Г. Таранов, Н. А. Быкова.

Станция 1943 елның 20 ноябрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Замоскворечье районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Каширская (метро станциясе)

**«Каширская» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Мәскәү елгасы аръягы һәм Каховка сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - Н. И. Демчинский, Ю. А. Колесникова.

Станцияләр 1969 елның 11 август көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Москворечье-Сабурово, Нагатино-Садовники районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Фили юлы

**Фили юлы** (), шулай ук миләүшә, шәмәхә, көрән күк юлы, Мәскәү метрополитенының 4-се юлы.

## Станцияләр (төнъяктан)
* Кунцевская (метро станциясе)
* Пионерская (метро станциясе)
* Филёвский парк (метро станциясе)
* Багратионовская (метро станциясе)
* Фили (метро станциясе)
* Кутузовская (метро станциясе)
* Студенческая (метро станциясе)
* Международная (метро станциясе)
* Выставочная (метро станциясе)
* Киевская (Фили юлы метро станциясе)
* Смоленская (Фили юлы метро станциясе)
* Арбатская (Фили юлы метро станциясе)
* Александровский сад (метро станциясе)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Информация о линии на любительском сайте «Метрострой»
* 
* 
* Филёвская линия на форуме «Наш транспорт» 
* 

Төркем:Мәскәү метрополитены
Берлин метрополитены

**Берлин метрополитены** — Берлин шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1902 елның 15 февраль ачыла.

Берлин Метрополитены 10 сызыктан тора, 173 , гомуми озынлыгы 151,7 км, пассажир әйләнеше - 1,515 млн. (көн), 553,1 млн. (ел) (2017).
## Искәрмәләр

Төркем:Берлин
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Алмания метрополитены
Рим метрополитены

**Рим метрополитены** — Рим шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1955 елның 9 февраль ачыла.

Рим Метрополитены 3 сызыктан тора, 74 , гомуми озынлыгы 60,0 км, пассажир әйләнеше - 762 тыс. (көн), 278,13 млн. (ел) (2020).
## Искәрмәләр

Төркем:Рим
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Италия метрополитены
Мадрид метрополитены

**Мадрид метрополитены** — Мадрид шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1919 елның 17 октябрь ачыла.

Мадрид Метрополитены 13 сызыктан тора, 289 , гомуми озынлыгы 293 км, пассажир әйләнеше - 657,21 млн. (ел) (2020).
## Искәрмәләр

Төркем:Мадрид
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Испания метрополитены
Лиссабон метрополитены

**Лиссабон метрополитены** — Лиссабон шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1959 елның 29 декабрь ачыла.

Лиссабон Метрополитены 4 сызыктан тора, 56 , гомуми озынлыгы 44,2 км, пассажир әйләнеше - 420 тыс. (көн) (2016).
## Искәрмәләр

Төркем:Лиссабон
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Португалия метрополитены
Акташ Упкыны

**Акташ Упкыны** () — Татарстанның Әлмәт районындагы Кәләй тимер юл станциясеннән көнчыгыштагы карст упкыны.

Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25нче санлы Указы белән һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644нче карары белән ул «**төбәк әһәмиятендәге табигать һәйкәле**» булып танылган .

## Географиясе
Акташ Упкыны — карсттан чыккан акмый торган дренажсыз сулык. Татарстанның Әлмәт районы Кәләй авылы янында урнашкан. Ул  түгәрәк формада, диаметры — башта 4-5 м, соңрак 50 метрга җиткән, су көзгесе (су өслеге) мәйданы - 0,03 гектар. Уртача тирәнлеге 17 м, иң тирән җирдә 25-28 м. Күл тирәнлеге 20 метр булган упкын төбендә барлыкка килгән.

## Тарихы
1939 елның 7 августында басуда СТЗ тракторында тракторчы җир сөрә. Көтмәгәндә җир убыла (җимерелеп төшә) башлаган һәм тракторны тракторчысы белән бергә суырып алган (халык телендә «җир йоткан»). Шул урында 3х2 м үлчәмендә чокыр барлыкка килгән. Упкынның тирәнлеге төрле мәгълуматлар буенча 50дән 80 метрга кадәр тәшкил иткән. 1951 елдагы Г. Н. Петров мәгълүматы буенча, чокырның диаметры якынча 50 метр, тирәнлеге — 25 метр була. Упкын төбендә диаметры якынча 10 метрга тиң күл барлыкка килә. 1966 ел мәгълуматлары буенча, упкынның тирәнлеге 20 метрга чаклы кыскара, диаметры 28 м тирәсе, су көзгесенең (су өслегенең) мәйданы — 0,1 га.

## Гидрологиясе
Күлнең күләме 3 мең м³. Җир асты сулары белән туена, тотрыклы. Суы яшькелт-зәңгәр төстә, иссез, артык минеральләшкән, үтә күренмәле. Суның химик төре — гидрокарбонат-кальцийлы.

## Әдәбият
# Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ.
# *[[Адлер Тимергалин]]*. Миллият сүзлеге. Акташ Упкыны. «Безнең мирас». 2014 ел, июнь, 104нче бит.
## Сылтамалар
* 
* Җир җимерелә башлый, һәм трактор җир астына китә 

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Төркем:Татарстан күлләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлмәт районы