open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Теночтитлан

**Теночтитла́н** (Науатль телендә: Tenōchtitlan) (IPA [tenoːtʃˈtitɬan]), отоми: Anbondo Amadetzānā) — Ацтек альтепетль (дәүләт-шәһәр), хәзерге Мехико шәһәре урынында булган.. Якынча 1325 елда тозлы Тескоко күге уртасында утрауда нинезләнгән булган, 1521 елда испан Эрнан Кортес җитәкчелегендә испан конкистадорлары тарафыннан җимерелгән булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Шри Аҗи Кресна Кепакисан

**Шри Аҗи Кресна Кепакисан** Ява Маҗапаһит Империясе (1293-як. 1527) сюзеренитеты астында Бали патшасы булган. Фараз иткәнчә ул 14-енче гасыр уртасында хөкем иткән һәм Балиның соңрак патшаларның бабасы булган. Аның тарихта, шулай да, ачык документланмаган булган.
## Маҗапаһиттан килү
Хәзерге заман вакытына якын чыганак Нагаракртагама буенча Балины 1343 елда Маҗапаһит гаскәрләре буйсындырган. Соңрак Ява һәм Бали традициясендә бу яулап алу төрле юрамалларда сөйләнгән булган. 18-енче гасыр хроникасы Бабад Далемда Маҗапаһит бәреп керүеннән соң Балида чуалышлар булган дип искә алына. Моны төзәтер өчен Патиһ (баш министр) Гаҗаһ Мада Ява аксөяге Шри Аҗи Кресна Кепакисанны Балиның вассал хөкемдары итеп билгеләгән. Шри Аҗи Кресна Кепакисан брамин оныгы булган, әмма үзе Кшатрия кастасына караган. Аның әнисе рухи мәхлукат апсара булган. Аның ике олы абыйсы Бламбанганның һәм Явада Пасуруанның вассал патшазадәләре булган.
Шри Аҗи Кресна Кепакисан сараен (пури) Сампранганда, Гианьяр регентлыгында нигезләгән. Аның белән Явадан тугыз аристократ барган, алар сарай тирәли яши башлаганнар һәм хөкемдарга ярдәм иткәннәр. Башка аксөяк Арья Гаджаһ Пара, Тианьярда төньяк ярда яши башлаганнар. Шулай да, биек тауларда, борынгы халык Бали Ага Ява иммигрантларының хөкеменә аяусыз каршы торганнар. Аларның буйсынмавы патшаны кире Явага чигендергән диярлек. Вассалының бәласе патшаны Гаҗаһ Мада сихри хәнҗәрне (керис), Ки Лобарны Сампранганга җибәргән. Аның ярдәме белән Шри Аҗи Кресна барлык каршылыкны җиңгән. Үлеменнән соң аның варисы улы Далем Сампранган булган, әмма патшазадә резиденциясе тиз вакытта Сампранганнан көньяк ярда Гелгелга күчерелгән булган.
## Мәдәни һәм тарихи контексты
Балиның Маҗапаһит тарафыннан яулап алыну һәм утрауга Явалыларның иммиграциясе тарихының Балилыларның үз имиджына гаять зур йогынты ясаган. Балилыларның мәдәни идеаллары чыганакларының эзләрен Ява модельләренә кадәр табарга була һәм Маҗапаһит  цивилизациянең көчле символы буларак тора. Балида Шри Аҗи Кресна Кепакисанның хөкеменең тарихи килеп чыгышы бәхәсле. Фараз ителгәнчә 1471 ел белән даталанган бакыр язма Маҗапаһиттан Рату Пакисанны искә ала, ул шул ук фигура булырга тиеш. Бу аны Маҗапаһит явыннан соң йөз елдан соң куя, гәрчә язманың чынлыгын әле тикшерергә кирәк. Шулай ук Гелгел сараен нигезләгән аның кече улы Далем Кетут фараз ителгәнчә Явада Маҗапаһитның төшүеннән соң исән калган (16-ынчы гасырның башы). Бали патшаларының килеп чыгышын искә алган иң борынгы даталанган игълан Португальле Мануэль Годиньо де Эредиянең (як. 1600) географик тексты бу патшалар Көнчыгыш Явада Бламбанган хөкемдарларының токымы булган дип раслый.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Бали тарихы
* Индонезиядә Һинд дине
* Бали монархлары исемлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Монархия
Имәнле (Зәй кушылдыгы)

**Имәнле** (, *Мельнинская*, *Мильнинка*) ― Татарстанның Зәй районы территориясеннән агучы кече елга, Дала Зәе елгасының сулъяк кушылдыгы. Озынлыгы 11,8 км. Су бассейны мәйданы 42,6 кв. км.

## География
Елга Имәнлебаш авылыннан көньяк-көнбатышка таба 5 км читтә, Бөгелмә платосының Уратма урманында диңгез өсте тигезлегеннән 150 метр биеклектә башлана. Дала Зәе елгасына, аның 42нче километрында, Иске Пальчиково авылын узгач, сул яктан килеп ушыла. Елга башының абсолют биеклеге ― 160 м, елга тамагының абсолют биеклеге – 57 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы ― 36%.

Елга агымының юнәлеше — көньяк-көнбатыштан төньяк-көнчыгышка таба. Ярлары сөзәк, кәсләнгән. Елга башы белән тамагы биеклекләре арасында аерма зур булу сәбәпле, агымы шактый көчле. Җир асты һәм кар сулары, яңгыр суы белән туена. Елга агымы барышында аңа озынлыклары 2,8 һәм 4,9 км булган ике инеш кушыла. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,46 км/км². Гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 98 мм, ташу вакытында агым катламы 69 мм. Язгы ташу гадәттә март азагы – апрель башында башлана . Елганың югары агымында урман һәм уң ярында куаклыклар бар. Төбе күбесенчә комлы, сирәк кенә борынгы катламнарга атмосфера явым-төшемен фильтрацияләүче  да очрый. Елга бассейнында шактый тирәндә (900―1400 метр тирәнлектә) Уратма ташкүмер (соры ташкүмер) чыганагының дәвамы булган, сыйфаты белән Мәскәү асты һәм Киҗел бассейннары күмере белән охшаш булган күмер яткылыклары табылган. Шулай ук нефть яткылыгы катламы да бар.

Суы бик каты: 9-12 мг-экв/л язын һәм 12-20 мг-л кышын һәм җәен. Гомуми минерализация 300-400 мг/л язын һәм 1000 мг/лдан артык кышын һәм җәен. Су ресурслары хуҗалык-көнкүреш максатларында файдаланыла.

## Объектлар
Имәнле елгасы буенда Зәй районы Югары Шепкә авыл җирлегенә караучы Имәнлебаш (126 хуҗалыклы авыл), Самарцево (1 хуҗалыклы авыл), Кече Пальчиково (18 хуҗалыклы авыл) авыллары урнашкан. 1917 елгы революциягә кадәр Имәнле елгасы уйсулыкларында Минзәлә өязе дворяннарының соңгы предводителе алпавыт Б. В. Пальчиковның утары булган. 1877 елда Самарцево авылы янында Имәнле елгасында су тегермәне булган.

Елга бассейнындагы авыл хуҗалыгы җирләре элекке «Татарстан» күмәк хуҗалыгына (үзәге Югары Шепкә авылы), 1997 елдан «Имәнлебаш» га караган. 2004 елдан ― «Зәй» агрофирмасы җирләре.

Имәнлебаш авылы янында кечкенә буа урнашкан. 

Елганы Имәнлебаш авылы янында Сокрау (← Чистай, Түбән Кама →) ― Зәй асфальт юлы кисеп үтә.

## Гидроним
Имәнле елгасы атамасы татар телендәге агач үсемлеген белдерүче Имән сүзеннән (фитоним) ясалган.

## Чыганаклар
* Имянлебаш (Имәнлебаш). // Татарский энциклопедический словарь. К.: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999,  стр. 224. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
* Именлинка. // Заинская энциклопедия (гл. редактор – составитель В. С. Малахов). Казань: Издательство «Реноме», 1994, стр. 119.

## Сылтамалар
* Именлинка.  ИЯЛИ им. Г. Ибрагимова АН РТ
* Именлинка. Tatarica. Татарская энциклопедия
* Имянлебаш. Tatarica. Татарская энциклопедия
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районы елгалары
Төркем:Зәй елгасы кушылдыклары
Имәнле

**Имәнле** – күп мәгънәле сүз, топоним. «Имән» фитонимыннан ясалган.
## Ойконим
* Имәнле – Минзәлә районының 1972 елда юкка чыккан авылы.

## Гидроним
* Имәнле – кече елга, Дала Зәе кушылдыгы.

## Моны да карагыз
Ойконимнар:
* Имәнлебаш
* Имәнле Бортас
* Имәнле Кош
* Имәнлекүл

## Шулай ук карагыз
Гидронимнар:
* Имәнлек чокыры
* Имәле

Төркем:Топонимнар
Коркамурт

**Коркаму́рт** (Йорт иясе) — удмуртларның традицион ышануларында йорт иясе.
Кыяфәте буенча коркамурт йоны кире якка чыккан итеп толып кигән карт кешегә охшаган. Караңгыда кеше коркамуртны тоткан, ә утны яндыргач толыпның җиңен тота икәнлеген күрү турында хәлләр сөйләнә. Моңы бәйле ышану бар: коркамуртны ут яктысында күрелсә, ул тоткан кешенең барлык сораган нәрсәсен үтәргә тиеш булачак.  
Рус йорт иясеннән аерып булмаслык диярлек коркамурт бөтен ызбаның яклаучысы булып тора. Ул ызбада булган ир кеше һәм хатын-кыз эшләре һәм анда сакланган бар нәрсә өчен җаваплы.
Әгәр дә коркамурт берәр кемне өнәмәсә, ул төнлә шул кешене буа башлый, башында һәм сакалында чәчен бутый һәм эшендә һ.б. уңышны бирми. Ошаткан кешесенә коркамурт чыраны яра, утын яра һәм хатын-кызлар өчен эрли һәм тукый.
Әгәр дә коркамурт хуҗалар белән иске ызбадан күчә икән, аны **Вужмурт** дип атыйлар (удмурт телендә: карт кеше.
## Гондыр
**Гонды́р** (удмурт телендә: аю) — коркамуртның иң якын ярдәмчесе. Идән астында, базда, амбарда тора һәм анда сакланган ашамлыклар өчен җаваплы. Кыяфәте буенча исеменә туры килеп аюдан аерып булмаслык. Әгәр дә гондырга хуҗаларның нәрсәседер ошамаса, яки  канәгатьләндермәгәннәр икән, өйдә бик тиз итеп запаслар кими башлый.

## Әдәбият
* *[[Первухин, Николай Гаврилович|Первухин Н. Г.]]* Эскизы преданий и быта инородцев Глазовского уезда. Вятка, 1888. Эск. I. С. 89-92.
Төркем:Удмурт мифологиясе
Далем Сампранган

**Далем Сампранган** Бали патшасы булган, ул Ява Маҗапаһит Империясе (1293-як. 1527) сюзеренитеты астында хөкем иткән һәм Явадан иммигрантлар династиясенә карый. Аның хөкеменең төгәл датасы ачык билгеле түгел; чыганаклар я 14-енче гасырның икенче яртысына, я 16-ынчы гасыр башына ишарә итә.
## Хөкеме
18-енче гасыр хроникасы Бабад Далем буенча, Далем Сампранган Бали 1343 елда яулап алынганнан соң Маҗапаһит вассал патшасы тарафыннан куелган әтисе Шри Аҗи Кресна Кепакисанның варисы булган. Аның резиденциясе патша урыны Бедаулудан көньяк-көнчыгышта хәзерге Гианьяр регентлыгында Сампранган булган. Хроника аны компетент булмаган кеше буларак сыйфатлый. Ул күп вакытны тышкы кыяфәтенә сарыф иткән һәм министрларын киңәшмә залында көттергән. Бу үз-үзен тотыш патшалыкның аксөякләрен ачуландырган. Бер иртә белән заяга сәгатьләр буена көткәннән соң, аларның берсе Кубон Клапа сарайдан ярсуланып киткән һәм мәшһүр комарлы уен уйнаучы буларак мәгълүм Далем Сампранганның энесе Кетутка барган. Ул патшазадәне патша титулын алырга ризалаштырган һәм аңа көньяк ярда хәзерге заман Клунгкунг резиденциясендә авылда Гелгелда резиденция тәкъдим иткән. Шулай итеп, Сампранган сарае тиз караңгыланган, ә Гелгел яңа патша Далем Кетут астында утрауның сәяси үзәге буларак калыккан. *Бабад Далем*да Сампранган турында бүтән бернәрсә дә ишетелми, ул Гианьярдан көнчыгышка кечкенә авыл булып киткән.
## Далем Тарукан белән конфликт
*Бабад Пуласари* дип аталган риваять текстлар комплексында Далем Сампраганның башка ир туганы Далем Таруканның байлыклары турында сөйләнә, аның хәзерге Убуд янында резиденциясе булган. Ул патша ир туганы белән ачулашкан, нәтиҗәдә утрауда үзара сугышлар булган. Алар барышында Далем Тарукан җиңелгән булган һәм аның токымнары Кшатрия кастасыннан төшерелгән булган. Билгеле Бали текстлары Таруканның җиңелүен 1502 ел белән даталый. Бу *Бабад Далем* белән туры килми, ул Далем Сампранганны 1343 Маҗапаһит яулап алуыннан соң якынча бер буын узгач дип күрсәтә. Бу кешеләрнең һәм вакыйгаларның тарихи килеп чыгышы шулай итеп билгеле түгел.
## Бали хөкемдарлары исемлегендә урын

Үзәк Бали гыйбадәтханәсе Пура Бесакиһта иң әһәмиятле гыйбадәтханә Пура Падһарман Далем Гелгел, анда алты борынгы Бали патшасына дан бирелә. Дева Тегал Бесунгтан соң (еш Далем Кетут буларак күрсәтелә), ул 11 түбәле *меру* (манара сыман структура) дип күрсәтелә, 9 түбәле *меру* белән Дэва Сампранган бара, аннан соң Дэва Энггонг (Далем Батуренггонг) һәм өч соңрак патша бара. Далем Сампранган шулай ук иртә дини *Усана Бали* текстында Кен Ангрок варисы һәм Далем Батуренггонгның алдан килүче патша буларак искә алына. Болар бөтенесе Бали хөкемдарлары сызыгында аның чын урыны турында сорауны катлауландыра.
## Шулай ук карарга мөмкин

* Бали тарихы
* Бали монархлары исемлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Монархия
Стара Домбя

**Стара Домбя** — Польшаның Люблин воеводалыгы  гминасында урнашкан авыл.

## Географиясе
Стара Домбя Польшаның башкаласы Варшавадан көньяк-көнчыгышка таба 87 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.

## Халык саны

2011 елда биредә 280 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Польша торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Люблин воеводалыгы торак пунктлары
Билал мәчете (Зәй)

**Билал мәчете**  ― Татарстанның Зәй шәһәрендә (Зәй-2, Иске Зәйдә) урнашкан ислам гыйбадәтханәсе. Шәһәрдә төзелгән 3нче мәчет . ТР МДН карамагындагы Зәй районы мөхтәсибәте Иске Зәй мәхәлләсе җаваплылыгындагы оешма. Имамы Илсур хәзрәт Әюпов.

## Тарих
Иске Зәйдә урнашкан Билал мәчете һәм XVIII гасырның күренекле татар дин әһеле, галим һәм тарихчы Таҗетдин Ялчыгол исемендәге мәдрәсә бер комплекс тәшкил итә. Мәчет меценат, район советы депутаты Шамил Билал улы Минһаҗев акчасына төзелгән. Мәчет аның әтисе исемен йөртә . Таҗетдин Ялчыголга багышланган музей да урнашкан мәдрәсә бинасы ХХ гасыр башында төзелгән һәм анда башта волость идарәсе, революциядән соң башлангыч мәктәп, аннары КПСС райкомы, Пионерлар йорты һәм поликлиника булган. Дистә еллар Иске Зәй мәхәлләсе әлеге тарихи бинада көн күргән. Шәфигулла Габидуллин мулла вазифасын алып барган. Район мөхтәсибе Сәгыйт хәзрәт Камаловның шул бинага манара куюда ярдәм сорап җитәкчеләргә мөрәҗәгать итүе зур төзелешкә этәргеч биргән.

2017 елның 26 маенда Иске Зәйдә  ― Таҗетдин Ялчыгол исемендәге «Кама аръягы мәгърифәт үзәге» ( ) ачылган. Үзәкне ачу тантанасында ТР МДН мөфтие Камил хәзрәт Сәмигуллин, Зәй районы башлыгы Разиф Гали улы Кәримов катнаша. Мөфти Зәйдәге яңа музейга кыйммәтле бүләк ― Таҗетдин Ялчыгол иҗазәсенең төгәл күчермәсен тапшыра.

## Урнашуы
«Билал» мәчете Зәй шәһәренең тарихи өлешендә (Зәй-2, Иске Зәй бистәсендә) Мәктәп тавында урнашкан. Бистәдә 5000гә якын зәйле яши, шуларның 1200 - мөселманнар. 

Иске Зәйдә Дала Зәе елгасының (хәзер Зәй сусаклагычы) биек уң ярында Кызыл мәйдан урамында корылган. Каршысында ― Хач торгызу чиркәве бинасы, 50 метр читтәрәк (Орджоникидзе урамы, 55) Зәй туган як тарихы музее урнашкан.

## Тасвир
Мәчет 50 кешегә исәпләнгән һәм берничә бинадан торган тулы бер архитектура комплексы тәшкил итә: манаралы мәчет, юыну йорты (тәһарәтханә), Ялчыгол мәдрәсәсе һәм Таҗетдин Ялчыголга багышланган музейдан тора. Манарасының биеклеге 30 метр.

## Билал исеме
Билал (Әбү-Абдуллаһ Билал бин Рабах) – Аллаһы илчесенең (Мөхәммәд пәйгамбәрнең) мөәзине .

## Фотогалерея

File:Хач_торгызу_чиркәве_(Зәй)_1.jpg|Хач торгызу чиркәве (**) һәм Билал мәчетенең Зәй сусаклагычы ягыннан күренеше
File:Билал_(Зәй).jpg|Билал мәчете төнлә
File:Билал_(Зәй)_1.jpg|Билал мәчетенең мәдрәсә ягыннан күренеше
File:Зәй музее.jpg|Туган як тарихы музее тәрәзәләре мәчеткә карап тора


## Моны да карагыз
* Таҗетдин Ялчыгол исемендәге мәчет (Нур)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Закамский просветительский центр
*  Билал мәчете Кызыл Мәйдан ур., 3А
*  Зәй районына эшлекле сәфәр (26 май, 2017)
*  Билал мәчете.  Укучының мәдәни көндәлеге
*    Иске Зәй бистәсендә Билал мәчете (YouTube видео, 5:31)

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Зәй мәчетләре