open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Казанның җәмигъ мәчете (тарихи)

**Казанның тарихи җәмигъ мәчете** — XVI гасырда Казанда урнашкан сигез манаралы жәмигь мәчете.

Аның хакында атаклы тарихчы Шиһабетдин Мәрҗани әйтеп калдырган, ул халык риваятьләрендә олылап телгә алына. XVI гасыр чыганакларының берсе - «Казан тарихы» («Казанская история») язганча, нәкъ менә аның янында шәһәрнең язмышын хәл иткән соңгы орыш булып үтә: Казан сәете Колшәриф һәм аның фидакяр шәкертләре дошман тарафыннан чәнчеп үтерелә.

Казан кирмәнендә казу эшләре алып баручы археологлар һәм архитектура белгечләре кирмән эчендә берничә мәчет булган, аларның берсе нәкъ менә төп мәчет булырга мөмкин, дип раслыйлар. Петербургта чыгып килгән «Православие дине энциклопедиясе» (1906), Явыз Иван Казанны алгач, барлык мәчетләрне «җир белән тигезләп», алар өстенә чиркәүләр корырга боера, шул исәптән, мәчетләрнең берсенең нигез өстенә («на месте разломанной мечети») хәзерге Благовещение әхрамының бинасын төзи башларга куша, дип яза. Бу вакытлыча корылма 1562 елны таш чиркәүгә әйләндерелә. Күптән түгел генә Благовещение соборында табылган мөселман каберташы - бу бинаның элекке мөселман мәчетенә мөнәсәбәтле булганлыгын раслаучы факт. Кайбер чыганаклар мәчетнең урыны хәзерге Спас кальгасыннан бераз югарырак, Казан кирмәнен урталай ярып үткән Тажик ермагы өстендә булган, ди. Берәүләр - мәчетне таш бина булган, икенчеләре - агачтан корылган, ди. Ташмы, агачмы - анысын хәзер ачыклау кыен. Ләкин шунысы хак: аны сүтеп, гөмбәзләрен кисеп, олауларга төяп, Мәскәүгә алып киткәннәр. Хәтта мәчет тулаем Мәскәүгә илтеп куелган һәм анда кабат торгызылган, дигән фикерләр юк түгел. Казан тарихчысы М.Худяков, мәсәлән, беренчеләрдән булып, мәчетнең прототибын Мәскәүдәге, халык телендә Василий Блаженный чиркәве дип йөртелгән собордан эзләргә куша. Россия башкаласының үзәк мәйданында 1555-1556 елларда калкып чыккан бу мәһабәт бинаны байтак рус һәм чит ил тарихчылары мөселман архитектурасы образын иңдергән, Казанны алу чорының «гаҗәеп трофее», җиңү һәйкәле дип саныйлар.

Мисыр хәрби кампаниясе чорында ислам динен кабул иткән Наполеон аны, Мәскәүдә беренче күрүгә, бер дә шөбһәләнмичә, «мәчет» дип атый. Ә рус православиесе бу соборны мәжүсигә саный һәм 1650 елларда анда гыйбадәт кылуны тыя.

Храмның кирпеч катламнарын зондаж ысулы белән өйрәнгәндә, А.В.Бунин үзенен «Шәһәр төзү тарихыннан» хезмәтенең II томында (Мәскәү, 1979), аның диварына батырылган агач каркас – бурасыман әйбер табылу турында яза. Шулай ук рус елъязмаларында чагылып үткән хәбәрләр арасыннан осталарның ниндидер зур «нигез», күләмле «агач модель» белән эш итүләре ачыклана. Бу «каркас»ның соңыннан таш белән әйләндереп алынган, ә аңарчы Казаннан төяп китерелгән Кол Шәриф мәчете булуы мөмкин. Чиркәүнең гөмбәзләре дә агачтан юнып, сырлап, чынаяк белән кыршауланган «суган башларын» - чалмаларны хәтерләтә.

## Чыганаклар

Төркем:Казан ханлыгы
Төркем:Казан мәчетләре
Нурсафа Гайнуллина

Биография
Гайнуллина Нурсафа Дәүләтша кызы 1925 елның 25нче декабрендә  Күгәй авылында туа. Яшьли ятим калып ,үсмер чагы сугыш чорына туры килә.
Вакыйгалар
Сугыш күпме кешенең гомерен өзгән,балаларны ятим иткән,аналарны тол калдырган. Авылда картлар, хатын-кызлар һәм балалар гына кала. Ә тормышны алып барырга кирәк... Ирләре, уллары , туганнары яу кырында батырлык күрсәткәндә, тылдагы хатын-кызларыбыз үзләрен аямыйча эшләгәннәр. Алар арасында минем дәү әтиемнең әнисе , ягъни карт әбием Гайнуллина Нурсафа Дәүләтша кызы да була. Сугыш башланганда аңа 14 яшьләр була, хатын –кызларны окоп казырга җибәрәләр .Ул көнен төнгә ялгап, җилкәләрендә ир-егетләр генә күтәрә алырлык  эшләрне башкара. Марий посадка җибәрәләр, урманнан утын ташыйлар. Анда атлары авырып, күбесе үлә, шуннан кайткач мостапоездга җибәрәләр.Ул тыл хезмәтчәннәре белән бергә сугышта булучыларга төрлечә ярдәм итәргә тырыша. Урак та уралар,печән дә чапканнар,урман да кискәннәр.Әбием хәзер дә сөйли әле:” Яз көне кәлҗемә ашый идек, аның өчен кырдан алдагы елны калган өшегән бәрәңгене җыеп, коймак кебек ясап, мичтә пешерә идек. Ач булгач шуннан да тәмле нәрсә булмаган. Безнең өстә киндер күлмәк, аякта чабата иде...”
Сугыш беткәннән соң фронтовик Мансурга кияүгә чыгып,җиде бала үстерәләр.4 малай һәм өч кыз.Сугыштан соң колхозны алга җибәрәләр,тырышалар.
Бүләкләре
Сугыш елларындагы хезмәте өчен бик күп дәүләт бүләкләре белән бүләкләнә.Быел аңа җиңүнең 75 еллыгына багышланган медаль тапшырыла. Әбигә 96 яшь, хәзерге көндә кече улы һәм килене янәшәсендә бәхетле картлык кичерә.
Василий Мохов

**Мохов Василий Иванович** (1888—1923 елдан алдарак түгел) — эсер, Бөтенрусия оештыру җыелышы әгъзасы, Казан Совет эшче-крестьян Республикасының Эчке эшләр халык комиссары.

## Биография
Крестьян Мохов Василий Иванович Казан губернасы Спас районының Гоголиха авылында  туган. 2 класслы училищены тәмамлаган. Балта остасы булып эшли . 1905—1906 елларда Спас  районындагы крестьян тәртипсезлегендә катнашучы  . 1906 елдан ул полиция күзәтүе астында. Эсер-максималистлар партиясенә керә. 1909 елда Спас өязе крестьяннарын революцион агитацияләүдә гаепләнеп, мәңгелек җирлеккә Иркутск губерниясенә җибәрелә, ләкин шул ук 1909 елда сөргеннән кача. 1917 елда сул эсерлар партиясенә керә .

Вакытлыча хакимият җимерелгәннән соң, 27 октябрьдә Халык Комиссарлары Советы Бөтенрусия оештыру җыелышына 6 һәм 13 ноябрьдә сайлау вакытын раслый. Сайлаулар 81 округның 46сында гына вакытында уза; 20 округта 15 һәм 26 ноябрьгә, 12 округта  1917 елның декабренә — 1918 елның гыйнварына күчерелә. Казан һәм Псков районнарында, сул эсерлар, бөтен партия исемлеген тутырып, центристларга үз исемнәрен беренче урынга күрсәтү хокукын бирәләр.   Казан округында 11нче кандидатларның рәсми исемлеге (Социаль Революционерлар һәм Крестьян Депутатлары Советы) Г.А. Мартюшин җитәкчелегендә иде,аның буенча  Мохов та сайлана .  Округ буенча 30,3% яки 260 000 тавыш җыеп, 11 нче исемлек сайлауларда җиңә, большевиклар өчен-50 000, кадетлар өчен-32 000, азчылыклар өчен-4 293. Казан округы буенча тавыш бирүчеләр саны барлыгы 858 569 тәшкил итә . Казан округы буенча № 11 исемлектән сайлаулар нәтиҗәсендә оештыру җыелышы әгъзалары булып Г. А. Матюшин, А. Л. Колегаев, И. А. Майоров, П. Н. Суханов һәм В. И. Мохов сайлана. 1918 елның 5 гыйнварында Петроградта Мохов большевиклар тараткан Оештыру жыелышының бердәнбер утырышында катнаша  .

1917—1918 елларда Совнарком әгъзасы, Казан Совет эшче-крестьян Республикасы Эчке эшләр халык комиссары.  6 июльдә сул эсерлар фетнәсеннән соң барлык постлардан азат ителә .

1923 елда "элеккегеэсерлар" конгрессы әгъзасы  .

Алга таба язмышы һәм үлеме көне билгеле түгел.

## Сылтамалар

* ''Протасов Л. Г.'' Люди Учредительного собрания: портрет в интерьере эпохи. М., РОСПЭН, 2008.

## Искәрмәләр

Төркем:Бөтенрусия оештыру җыелышы депутатлары
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Спас өязендә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1888 елда туганнар
Рәис Кашапов

Рәис Кашапов (1929 - 2017)
           Рәис Габделхак улы Кашапов, инженер - механик 1929 елның 26 мартында Әлмәт районы Чупай авылының урта хәлле крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Чупайда башлангыч мәктәпне, аннары күрше Мәмәт авылында 7 классны тәмамлый.Сугыш елларында  колхозда   эшли,“ Хезмәттәге  батырлык өчен “медале белән бүләкләнә(1946).1947  нче елның март аенда Кемерово өлкәсенең Осинники шәһәренә юл тота. Анда тау эшләре училищесына укырга керә. Укуын тәмамлагач, Прокопьевск шәһәрендәге шахталарның берсендә эшли. Эшләү чорында читтән торып тау техникумын тәмамлый, Әлмәт төзелешендә слесарь булып эшли (1951-1953).Бөгелмә шәһәрендә алты айлык курсларда   укып   кайткач, ул  механик   булып   төзелештә эшен дәвам итә. 1959 нчы елдан Рәис  Кашапов асфальт-бетон заводының җитәкчесе,1963 нче елдан үзәк асфальт-бетон заводына җитәкче.Саратов монтажлау техникумын тәмамлый(1966),Мәскәүнең  Миннефтегазстрой институтында  белемен камилләштерә(1985).1972 нче елдан Алабуга шәһәрендә оешып килгән механикалаштырылган эшләр башкару идарәсендә,1978 нче елдан  Алабуга ремонт-төзү идарәсендә җитәкче.
        Р.Кашапов- Алабуга язучылары берлеге әгъзасы (1985), төбәк язучысы,туган як тарихын өйрәнүче. Шигърият белән яшьтән кызыксына. Иҗатында гарәп-фарсы сүзләрен бик оста һәм урынлы кулланучылардан санала..Аның шигырьләре матбугатта, күмәк җыентыкларда дөнья күрә. (”Яшәрә чал кала”,”Алабугам-яшьлек калам”,”Алабуга миләшләре”, ”Бөек Җиңү бәйрәме”).
         Р.Кашаповның төрле елларда иҗат ителгән китаплары һәм җыентыклары:
”Авылым яме”(1997)-туган авылы Чупай турында тарихи очек;”Чулман язлары” (1997)исемле күмәк җыентыкта хикәяләр,шигырьләр ”Якташларым яктысы”(2000)-хикәяләр,шигырьләр,нәсел шәҗәрәсе; ”Язмышлар кочагында”
(2002)- шигырьләр,хикәяләр; “Син дә шагыйрь-мин дә шагыйрь ”(2001); ”Җирсү “(2011)- 3 бүлектән торган шигырьләр.
      Аның шигырьләренә композиторларыбыз Рәис  Нәгыймов һәм Владимир Мироваев иҗат иткән моңлы җырлар барлыкка килә.
Чулманда йөгерек дулкыннар узыша,
Агымга жайланып көймәләр чайкала,
Шул елга буенда ,син хәзер дан тоткан
Дөньяны шаулаткан,гөрләткән чал кала.
      Төбәк язучыбыз Рәис Кашапов  гомеренең соңгы көннәренә  кадәр тынгысыз тормыш белән янды, шәһәребезнең әдәби-мәдәни хәрәкәтенең үзәгендә кайнады, Ул яшенең олыгаюына һәм сәламәтлегенең какшавына да карамастан “Аксакаллар”җәмгыяте ,”Ветераннан советы” әгьзасы булып торды,   башкаларга үрнәк булды. 
 Фадаланылган әдәбият:
1.Р.Мингалим “Әдәби түгәрәкләрдә”,”Шәһри Казан"газетасы - 1992 ел. 2.Р.Кашапов”.Язмышлар кочагында.”Алабуга нәшрият йорты- 2002ел.    3.Р.Әхмәтшин”Авылым турында җыр”,”Әлмәт таңнары”газетасы-1999ел 
4.Р. Кашапов.”Авылым яме.” Алабуга: Алабуга-1997.
5 . М.Саримова”Иҗат уңышлары юлдаш булсын,”Алабуга нуры”-1998ел.
Мәсгут авылы мәктәбе

**Мәсгут авылы мәктәбе** — Азнакай районының Мәсгут авылында эшләгән гомуми белем бирү учреждениесы (мәктәп).

## Тарихы

Октябрь революциясеннән соң Мәсгут авылында башлангыч белем бирү башлана. Ул выкытларда бер үк класста төрле яшьтәге балалар укый.
1937 нче елдан мәктәп җидееллыкка әйләнә. Җидееллык мәктәпне тәмамлый алган кеше хуҗалыкның төрле тармакларында хисәпчы, бригадир, ферма мөдире, сатучы һәм башка һөнәр ияләре булып әшләргә сәләтле була. Соңрак җиде ел укуны сигезьеллык мәктәп алыштыра. Ул вакытларда мәктәпләр утын ягып җылытыла , класслар җитмәгәнлектән, балалар төрле төрле биналарда укыйлар.

Узган гасырның 50 нче елларында зур итеп агач мәктәп төзелә, аңа өстәп хезмәт дәресләре үткәрү өчен остаханә, күрше авыллардан килүче укучылар өчен торак төзелә. Күршедәге Ирекле, Илбәк,Тархан,Тырыш,Яхшыбай авылларында башлангыч мәктәпләр генә булганлыктан, укучылар Мәсгут авылына килеп укыйлар, атна буена торакта яшиләр. 50-60 нчы елларда параллель класслар да була , шунлыктан  мәктәп бинасын зурайту кирәк була.

Бу чорда чупай ташыннан спорт залын, хезмәт остаханәсен һәм ике кабинетны эченә  алган бина төзелә,  мәктәп ашханәсе һәм тулай торак зурайтыла.
Мәктәп яны тәҗрибә участогы чын- чынлап тәҗрибә мәйданына әйләнә.Биология укытучысы Хабибуллин Миргаяз Хабибулла улы җитәкчелегендә укучылар яшелчәләр һәм җиләк – җимеш агачлары үстерергә өйрәнәләр, тәҗрибәләр ясыйлар.

Агачтан салынган мәктәп бинасы әкренләп искерә, укучылар саны да арта бара. Ул чорда мәктәптә З00 дән артык укучы укый. Мәктәпкә директор булып Зәйдуллин Дахъя Яхъя улы билгеләнгән чак була бу. Ул колкоз җитәкчеләре белән киңәшеп , район администрациясе  белән берлектә мәктәп  төзетергә рөхсәт ала. Казан оешмалары юлларын таптый- таптый үзен һәм вакытын аямыйча эшләп, Зайдуллин Д.Я.  ике ел эчендә кирпичтән яңа мәктәп , склад һәм котельный төзетә.
Бу 1971-72 нче уку елы  була. Ул елының беренче ике чиреген иске мәктәптә укып, укучылар гыйнвар аенда яңа төзелгән ике катлы, спорт залы һәм ашханәсе, актлар залы, тулай торагы эчендә  булган мәктәпкә күчеп, өченче чирекне шунда  укый башлыйлар. Бу авыл тарихында бик истәлекле вакыйга була.

Туксанынчы еллар башында мәктәп урта белем бирүгә күчерелә. 20 елдан артык урта мәктәп булып эшләү дәверендә укучылар урта белем турындагы  аттестат белән беррәттән «Тракторчы – машинист» һәм «Машина белән саву операторы»  таныклыгы алып чыктылар һәм колхоз производствосында эшлиләр.

20 гасыр башындагы оптимизация  эшләре Мәсгут мәктәбен дә читләтеп узмый. 60 ка якын укучы белән тәмамлаган 2007-2008 нче уку елы урта мәктәп өчен соңгысы була. Мәктәп ябыла, башлангыч класслар балалар бакчасы бинасына күчерелә. Өлкән класс укучыларының  күпчелеге Кәкре Елга мәктәбенә йөреп укый башлаган.

## Танылган укытучылары
* Хабибуллин Миргаяз Хабибулла улы (биология)
* Зәйдуллин Дахъя Яхъя улы (директор)

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
 
Төркем:Азнакай районы мәктәпләре
Лә шәркыя, лә гарбия

**Лә шәркыя, лә гарбия** — ягъни көнчыгышта да юк, көнбатышта да юк. Ля - инкяр итү кисәкчәсе. Аны «тугел», «булмаган», «булмый торган» дип тә тәрҗемә итәргә мөмкин. Гыйбарә Коръәндәге «Нур» сүрәсенең 35 нче аятеннән алынган:

«Аллаһы - күкләрнең һәм җирнең нуры. Аның нурының мисалы мишкяттәге (биредә: шәм, лампа кебек яктырткычлар куяр өчен стенада уеп эшләнгән урын (ниша)) яктырткыч сыман. Ул яктырткыч пыяла эчендә. Савыт энҗе йолдызы кебек.  Яктылыкны мөбарәк зәйтүн агачыннан ала.Ул агач көнчыгышта да тугел, көнбатышта да тугел. Аның мае ут тидергәнче үк яна башлый. Нур өстенә нур...»

## Әдәбиятта
«Ля шәркыйм, ля гарбия» гыйбарәсе элек татар әдәби телендә гарәпчә генә кулланылып йөргән әм бик нык мактауны, олылауны белдергән. Габдулла Тукайның исемсез бер шигырендәге герой, әлеге  сүрәне ишеткәч, эчкерсез беркатлылыгы белән анда үзенең сөйгәне турында сүз бара дип уйлый һәм куңеленнэн генә мәгъшукасына болай мөрәҗәгать итә. 

Тукайның мәхәббәт шигырьләрендә сөеклесенең сурәте иң изге биеклеккә күтәрелә. Чагыштырулар да дини тәкъвәлек күзлегеннән гафу ителгесез күренгән тәвәккәлләр. Шагыйрьнең бу өлкәдә кыюлыгы шул дәрәҗәгә барып җитә ки, ул Коръәндәге «ля шәркыя, ля гарбия» (Шәрекътә дә, Гаребтә дә юк) гыйбарәсен сөеклесенә мәдхия дип шәрехли: «Күргәнең бармы әле Коръәндәге мәдхияңи? Ул синең васфыңда ( сине сыйфатлап): ля шәркыйя, ля гарбия", -ди!»

## Искәрмәләр

Төркем:Гыйбарәләр
Төркем:Ислам
БАКИЕВЫ Габдельбаки Әльмәхәмәт улы

БАКИЕВ  Габдельбаки Әльмәхәмәт улы
Сембер губернясы Исәк авылында 1750 елда беренче булып мәчеткә нигез салучы
Марс Рафиков

РАФИКОВ Марс Закир улы (29.09.1933, Кыргызстан ССРның Джелалабад шәһәре - 23.07.2000, Алма-Ата шәһәре, Казахстан) да туа.
Хәрби очучы, СССР космонавтларының беренче отряды әгъзасы, космонавт-сынаучы.
 ВВС махсус мәктәбен (Ленинабад ш.), Орел хәрби училищесын (1959) тәмамлый.
 1959-1982 елларда - авиация хезмәте. 1960 елда СССРның 20 очучы-сынаучыларыннан торган беренче Гагарин космонавтлар отрядына чакыралар, анда ул 1962 елга кадәр хезмәт иткән. Аннары Украинада һәм Төньяк Кавказда хезмәт итте, Әфганстанда хәрби хәрәкәтләрдә катнашты. Демобилизациядән соң (1985) майор исемендә Казахстанның ДОСААФ Үзәк Комитетында җәйге эш буенча инструктор булып эшләгән. Кызыл Йолдыз (1961, 1980) орденнары, «1941-1945 елларда Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнгән (1947).

М.Рафиковның әнисе тумышы белән ТАССРның Буа районы Исаково авылыннан, ул анда берничә тапкыр килгән.
Фатыйма Җамалиева

ЗАМАЛЕЕВА Фатыйма Җамалгали кызы (22.05.1910, Казан губының Тәтеш өязе Исаково авылында, хәзерге Буа районында - 17.07.1988, Буа шәһәрендә, ТАССРда беренче хатын-кыз тракторчы. СССРның беренче чакырылыш Югары Советы депутаты (1938-1947). Колхозларны оештыручы - 1928 елда Буа районының «Урманай» (1935-1938) колхозлары рәисе, Каганович исемендәге (1938-1940) колхозлар рәисе. Буа шәһәр Советы сәнәгать бүлеге мөдире урынбасары хезмәт ияләре депутатларының (1940) эшләгән. Ленин ордены белән бүләкләнгән (1939).
Сәгъдә Фатыйхова

**Сәгъдә Фоат кызы Фатыйхова** (01.10.1936, Буа районының Исаково авылы), инженер-технолог, Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты (1994). Казан химия-технология институтын тәмамлый (1965). Хезмәт эшчәнлеген 1955 елда 735 нче номерлы п/я заводында (Казан шәһәре) фрезерчы булып башлый. 1966-1996 елларда «Татхимфармпрепараты» җитештерү берләшмәсендә инженер-химик, ст. инженер-технолог, сектор башлыгы, үзәк лабораториянең инженер-технологы эшли. Дәүләт премиясе Димефосфон оригиналь дару препаратын эшләүдә катнашкан өчен бирелде. СССР ВДНХ бронза медале белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Химиклар
Риизм

**Риизм** (эсперантода: *riismo*) — эсперанто телендә берлек сандагы өченче заттагы гендер-нейтраль *ri* алмашлыгын куллану.
## Кулланылыш
*Ri* алмашлыгы түбәндәге очракларда кулланыла:

*гомумән кешене билгеләр өчен: **' ("Әгәр кемдер килсә, аңа мин килгәнче көтсен дип әйт.")
* мәгълүм булмаган җенесле кешене билгеләр өчен: **' ("Кемдер ачкычлары булган чемодан калдырган.")
* икеле түгел гендерлы кешене билгеләр өчен: ** ("Алекс һәм аның дусты икесе дә икеле түгел.")

Төркем:Эсперанто
Бакиев Габдрахман Габделбәри улы

Бакиев Габдрахман Габделбәри улы    18 гасырның 2 нче яртысы. - 2 нче чирек 19 гасыр), дин эшлеклесе һәм мәгърифәтче, Исаков мәчетенең беренче указ имам-хатыйбы. Әлки авылы мәчете имамы белән берлектә Екатерина II гә Әлки волостенда мәчет төзүне сорап хат юллаган. Шул ук вакытта Исаково авылында аның җитәкчелегендә рәсми рөхсәт ителгән мәчет төзелә; Хәбибулла Габделбакиев (18 гасырның соңгы чиреге - 19 гасырның уртасы), Исаково мәчете имам-хатыйбы, мәгърифәтче. Озакламый бөтен Тау ягында мәгърифәт үзәге булган мәдрәсә ачыла. Мәчет каршында бик бай китапханә булган, аның дини әдәбияты, 17 гасырда язылган кулъязма китаплары булган (1917 елгы Октябрь революциясеннән соң юк ителгән).
Бакиев Мөхәммәтзәки Камалетдин улы

Бакиев Мөхәммәтзәки Камалетдин улы    ! -2.05.1939, Чистай ш., дин эшлеклесе, мәгърифәтче, Исаково мәчетенең имам-хатыйбы. Авыл телендә яңа уку программасын кертү өчен чыгыш ясады

мәдрәсә. Аның инициативасы буенча, дини фәннәр белән беррәттән, дөньяви фәннәрне дә үзләштерә башлыйлар. 1909 елдан башлап авылда рус-татар мәктәбен ачу өчен актив чыгыш ясый: земство идарәсе алдында берничә тапкыр үтенеч бирә, авыл кешеләрен үгетли (аңа абыйлы-энеле Габдрахман, Гатаулла һәм Хәлил зур ярдәм күрсәтәләр). 1912 елда мәктәпне ачалар, ул чорда ул икенче Тәтеш өязендә була (рус телен укыталар, төгәл һәм табигый фәннәр нигезләре). Исаково (югалган) тарихы буенча кулъязма китапны системага сала һәм тулыландыра. Алдынгы мәктәпләр һәм училищелар тәҗрибәсен өйрәнде һәм аны Исаково мәктәбенә кертте. Татар зыялыларының күренекле вәкилләре - Г.Тукай һәм Ф.Әмирхан белән аралаша. Соңгы тапкыр ул Г.Тукаемнезадоза белән аның үлеменә кадәр, 1912 елның ахырында кунакханәдә очраша.
Татар поп-музыкасы

**Татар поп-музыкасы** (*татар эстрадасы музыкасы*) - татар телендә башкарылган поп стиле музыкасы һәм бу тел киң таралган төбәкләрдә,  беренче чиратта Татарстан һәм Башкортостанда популяр.  Кагыйдә буларак, күпчелек очракта татар халык музыка элементларын үз эченә ала, беренче чиратта татар халык музыкасына хас булган якларына поп-җырларда баян партиясе булу керә, шулай ук борынгы татар халык җырларын яңартып башкару, такмаклау таралган.

## Сәхнә
Бүген татар эстрадасында татарлар арасында бик күп танылган башкаручылар, шул исәптән Әлфинә Әзһәмова, Хәния Фәрхи, Зәйнәп Фәрхетдинова, Зөфәр Билалов, Дилә Нигъмәтуллина, Альбина Апанаева, Вәсилә Фәттахова, Гүзәл Әхмәтова, Гүзәл Уразова, Иркә, Лилия Хәйруллина, Габделфәт Сафин, Айдар Галимов, Фәрит Таишев, Исхак-Хан, Салават Фәтхетдинов, СуперАлиса, Элвин Грей, DJ Радик, Айрат Сафин һәм башкалар бар. Алар арасында дөньяда иң танылган җырчылардан Алсу, шулай ук Австралия фольклор башкаручысы Зөлфия Камалова да билгеле, аның репертуарында да татар телендә җырлар бар. Күп кенә башкаручылар үз иҗаты өчен «Татарстанның атказанган артисты» һәм «Башкортстанның атказанган артисты» исемнәренә лаек булганнар.

Ел саен үткәрелә торган «Татар җыры» конкурсы татар эстрадасының төп чарасы булып тора. Шулай ук Татарстанда «Йолдызлар фабрикасы» — «Фабрика звёзд» проектының татар телендәге версиясе дә бар, татар музыкасының тәүлек буе радиотапшыруын «Татар радиосы» станциясе алып бара, TMTV — структуралар телеканалы махсуслашкан «Барс-медиа» холдингына керә. Шулай ук музыка даими рәвештә  күп кенә башка, музыкаль булмаган станцияләрдә һәм каналларда яңгырый. Башкортстанда татар эстрадасын башкорт, татар һәм рус телләрендә тапшырулар бирүче «Туган Тел» күңел ачу телеканалы күрсәтә.

Татар артистлары өлешчә башкорт эстрадасында да тәкъдим ителгән, чөнки Башкортстанда күп кенә татарлар яши. Айдар Галимов, Хәния Фәрхи, Вәсилә Фәттахова, Элвин Грей һ.б. татар һәм башкорт артистлары булып санала. 2008 елда татар телендә «Туган тел» дигән беренче альбомын чыгарган Алсуның әтисе, милләте буенча үзен башкорт дип билгели.

## Татар йолдызлары аллеясы
Казанның төп җәяүле урамында — Бауман урамында — татар йолдызлары аллеясы урнашкан, анда татар мәдәнияты эшлеклеләренә, музыкантларга, театр һәм кино актерларына багышланган истәлекле билгеләр куелган, алар тротуарда монтажланган. Аллея 2002 елда Салават Фәтхетдинов инициативасы буенча оештырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар музыкасы
Рөстәм Әхмәтов

**Әхмәтов Рөстәм Фәһим улы** (1950, Житомир шәһәре, Украина ССР), спортчы, СССР спорт мастеры (1967), спортчы, халыкара класслы спорт мастеры (1971), биеклеккә сикерү буенча СССР һәм Украина чемпионы. Фәннәр кандидаты (1980). А. Житомир педагогика институтында эшли. Мәктәпне (1957), Киев физик культура институтын (1973) тәмамлаган. 1962 елдан бирле мәктәптә спорт белән шөгыльләнә башлый, җиңел атлетика секциясендә (Бердичев шәһәре Житомир өлк.). Румыния командасы белән халыкара очрашуда катнашкан һәм I урынны алган Украинаның яшьләр командасына кертелде. Рөстәм Барысында да В. Брумель Олимпия уеннары чемпионы күнегүләре методикасын эшләде. 1971 елда СССР чемпионы һәм Европа чемпионатының бронза призеры була (220 см). 1972 елда Мюнхендагы Олимпия уеннарында катнашып, 215 см нәтиҗә белән дөньяның 10 иң көчле сикерүчесе исемлегенә керә. 1975 елда СССР халыкларының VI Спартакиадасында ул 230 см биеклектәге планканы уза һәм чемпион була. Р.Ф. Әхмәтовның әтисе - Ф.Ә. Әхмәтов - тумышы белән.

Төркем:Татар спортчылары
Төркем:ССРБ халыкара класслы спорт осталары
Роза Бакиева

Бакиева Роза Фәрит кызы  (11.07.1950, Душанбе шәһәре), химик фәннәр докторы (1998). Казан университетын тәмамлаганнан соң (1972) РФА КНЦ Органик һәм физик химия институтында эшләде. 1995 елдан Казан технология университетында аналитик химия кафедрасы профессоры (1999 елдан).
Бакиев Абдрахман (Габдрахман) Камалетдин улы

Бакиев Абдрахман (Габдрахман) Камалетдин улы  Абдрахман (Габдрахман) Камалетдин улы (1884 - ?), дин эшлеклесе, мәгърифәтче, педагог. «Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсен тәмамлый. 1907 елда Зур Кырланга авылы мулласы Газизә Баһаветдиновнага өйләнә. 1912 елда Исаково авылында рус-татар мәктәбен ачуда абыйсы белән бергә сизелерлек роль уйнаган, аннары анда дини дисциплиналар укыткан. Олы абыйсы Мөхәммәтзаки китеп, Исаково мәчетендә имам булып хезмәт иткән. Мөселман дин әһелләрен эзәрлекләү елларында туган авылын ташлап, чит җирләрдә яшәргә мәҗбүр булган. 12 баласының бишесе педагог булды. Олылар Зәйнәп белән Асия, Казан укытучылар гимназиясен тәмамлагач, озак еллар мәктәптә укыттылар; Фәридә (1919 елда) һәм Сталин педагогия институтын тәмамлаганнан соң (1942 һәм 1950 елларда) Фәрит (1923 елда

димәк) 50 ел педагогик эшчәнлеккә багышланганнар; Сталинобад медицина институтының (1951) тәмамлануы 47 ел дәвамында югары уку йортларында укыткан.
Хакимова Айсылу Морат кызы

Хакимова Айсылу Морат кызы   (22.03.1928, Казан - 04.06.2003, шунда ук), гигиенист, медицина фәннәре докторы (1984), профессор (1986). Институтның Казан медын тәмамлаганнан соң (1952) шунда ук, гомуми гигиена кафедрасында, курс мөдире (1965 елдан), балалар һәм яшүсмерләр гигиенасы кафедрасы мөдире (1985 елдан) эшли. Хезмәт республика балалар халкының сәламәтлегенә әйләнә-тирә мохитнең йогынтысына багышланган. Нәтиҗәләр микроэлементларның эчтәлеге

Татарстан Республикасында азык-төлек продуктлары Рәхим-состав таблицаларында (1979, 1992) чагылдырылган, алар РАМ туклану гигиенасы фәнни-тикшеренү институты тарафыннан чыгарылган.
Хакимов Эдвар Морат улы

Хакимов Эдвар Морат улы  (12.04.1938, ТАССРның Чистай шәһәре), геолог, философ, фәлсәфә фәннәре докторы (1993), профессор (1994). Казан университетын тәмамлый (1962), Көнбатыш Себер геология идарәсендә эшли (1965 елга кадәр, Новокузнецк шәһәре Кемеров өлкәсе). 1968-2011 елларда Казан педагогика институтында физ. география һәм геология кафедрасы мөдире (1985-2001). 2011 елдан Казан университетының Экология һәм география институтының география һәм крайны өйрәнү кафедрасы профессоры. Табигать белеменең фәлсәфи проблемалары буенча хезмәтләр. Балалар һәм үсмерләр өчен хикәяләр авторы, үзәк журналларда басылган һәм союздаш һәм халыкара фотокүргәзмәләрдә тәкъдим ителгән табигать турында фотография эшләре. РФ мәгариф һәм фән академиясенең Почетлы хезмәткәре (2004)

Төркем:Геологлар
Бурнашева-Бакиева Масгуда Зәки кызы

Бурнашева-Бакиева Масгуда Зәки кызы (24.12.1907 - 15.08.1973, Казан), татар совет библиографиясенә нигез салучы, Г.Тукай әсәрләренең беренче күрсәткечен төзүче. Тугыз яшьтән Тәтеш балалар йортында тәрбияләнә, аннары Буа балалар йортына күчерелә. Бала чагыннан ук аның музыкаль сәләте ачыла, ул гармунда һәм скрипкада оста уйный. 14 яшьтән тәрбияче булып эшли башлый. 1924 елда Казанга күченә, китапханәләрдә эшли, читтән торып педагогия техникумын (1925), Югары китапханә курсларын (1930) тәмамлый. Казанда үги энесе Миңлебай Вафа Бурнашевка кияүгә чыкты. 1931 елның декабреннән Казан университеты китапханәсендә эшли: техник хезмәт күрсәтү бүлегендә, уку залы мөдире (1934 елдан). 1935 елның 23 августында, социаль чыгышын яшергән өчен, китапханәдән куыла, 25 сентябрьдә университет ректоры Г.Х. Камай күрсәтмәсе буенча торгызыла. 3.10.1936 библиограф белән фәнни-библиографик бүлеккә күчерелгән. 1937 елны тәмамлый
Бакиев Әхмәтша Зыятдин улы

Бакиев Әхмәтша Зыятдин улы (1856, Исаково-1921, шунда ук) - Исаково авылына нигез салучы мурза токымы (Исак → Биккеня → Бикмөхәммәт→ Кулмөхәммәт→ Әлмөхәммәт→ Габделбакый → Габдрахман → Хәбибулла → Зиятдин Әхмәтша), таза хәлле крестьян, хәйрияче. тифтан үлде. Беренче хатыннан туган балалар Хаерниса Гайнулла кызы (Югары Лащи авылыннан) һәм икенчесе - Әсма (? -1930): Дәүләтша (сабый чагында үлә); Дәүләтша (1885-1932); Мөхәммәтша (1887-1938); Шамсежиган (1891-1971); Фархижиган (1893-1933); Шаһиәхмәт (1896-1974); Әхмәтафа (1897-1937); Соруржиган (1900-1919); Вәлиәхмәт (1902-1922).
Бакиев Дәүләтша Әхмәтшәй улы

Бакиев Дәүләтша Әхмәтшәй улы  Дәүләтша Әхмәтшәй улы (1885, Исаково-1932, Магнитогорск шәһәре), таза хәлле крестьян, күп тапкырлар авыл сабан туйлары батыры. Чирмешәндә мәдрәсәне тәмамлый, аннан соң «Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсен тәмамлый. Аның хатыны - Маһинур Мөхәммәтгалиевна (1888, Чирмешән авылы - 1966) Исаково авылында укучыларны укыту белән шөгыльләнә. 1931 елның 15 июнендә гаилә раскулачить ителә һәм Чиләбе өлкәсенә сөрелә. Ул үлгәч, гаилә Чиләбе шәһәренә күчерелә, анда Маһинур Мөхәммәтгалиевна «Чиләбе строй» берләшмәсендә пенсиягә кадәр эшли. Аның балалары: Әхмәтҗан (1945 елда Япониягә каршы сугышта һәлак булган); Мөбәрәкшә (1910) Чиләбедә җирләнде; Рабига (1913) ; Хәдичә (яшь вакытта үлде); Фәридә (1923 нче елда кияүгә чыкканнан соң - Кадыйргали кызы); Таһир (1925 б); Хәлим (1928 нче бит, кайбер чыганакларда - Халирахман). Гаилә 1992 елның 7 июлендә реабилитацияләнгән;
Бакиев Мөхәммәд Әхмәт улы (Мөхәммәтша Әхмәтшаевич)

Бакиев Мөхәммәд Әхмәт улы (Мөхәммәтша Әхмәтшаевич)  (1887, Исаково ур., 30.04.1938), хәлле крестьян, эшмәкәр, хәйрияче. «Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсен тәмамлаган, Тимяш авылында рус мәктәбендә белем алган. Игенчелек, терлекчелек, тире сатып алу, аларны беренчел эшкәртү һәм дәүләткә сату белән шөгыльләнгән. Иҗтимагый эшләр инициаторы булып чыгыш ясады, авыл җәмәгатьчелегенә һәм мохтаҗларга ярдәм итте. Беренче хатын - Гайнельхәдия Габдулла кызы (? - 1920), Әхмәт авылыннан - Гөлчәһрә (Гөлзәбәр) хатыны Мифтахетдин кызы. 1930 елда репрессияләнгән була һәм гаиләсе белән Чита өлкәсенең Усть-Карск районы Кудеча авылында яши, колхозда эшли. 1937 елның 28 ноябрендә кулга алына һәм 1938елның 10 мартында атып үтерүгә хөкем ителә. 1958елның 29 декабрендә реабилитацияләнгән.
Согда Хәкимова-Бакеева

**Согда Зәки кызы Хәкимова-Бакеева** (1903 - 1973, Казан), педагог. 

Чирмешән мәктәбен тәмамлаган, Тәтеш шәһәрендә укытучылар курсларында белем алган. 1918 елдан туган авылында мәктәптә укыта, 1923 елда Чуваш АССРның Олы Бикшәшики авылы мәктәбенә күчерелә. 1924 елда танылган табиб Мурат Мозаевич Хәкимовка кияүгә чыга һәм Казанга күченә. М.Вахитов исемендәге үзәк Көнчыгыш китапханәсендә эшли. 1936 елда Казан медицина техникумын «фельдшер» белгечлеге буенча тәмамлый. Первомайский (хәзерге Чирмешән), Актаныш, Чистай шәһәрләре медицина учреждениеләрендә эшләде. Ире вафат булганнан соң, Яшел Үзән районының Карамалы Тау авылында фельдшер булып эшли башлый. Гомеренең соңгы елларын Казанда үткәргән. Аның белән аралашкан күренекле шәхесләр турында истәлекләр авторы (алар арасында аның абыйсы - күренекле шагыйрь һәм драматург Фәтхи Бурнаш аерым урын алып тора).

Төркем:Укытучылар
Төркем:Фельдшерлар
Хәкимов Илгизәр Морат улы

Хәкимов Илгизәр Морат улы (1926 ел), хирург, ТАССРның атказанган табибы, Бөек Ватан сугышында катнашучы. Сугыштан соңгы елларда Казан медицина институтын тәмамлый, хирург булып эшли;
Бакиев Вәдут Мөхәммәт улы

Бакиев Вәдут Мөхәммәт улы Татарстан Республикасының атказанган төзүчесе Вәдут Мөхәммәт улы (1936 елгы р., Чита өлкәсенең Могоча районы Кудеча руда идарәсе Урта Күке авыл җирлеге), ТР атказанган төзүчесе. Буа ш. Луначарский мәктәбендә укый (1951-1952), Казан елга техникумын (1956), Мәскәү энергетика университетын (1968) тәмамлый. Киров елга портында (1956-1963), «Татсельхозэнерго» (1963-1964) эшли. 1964-1974 елларда «Идел буе электр челтәрләре» җитештерү кооперативы башлыгы, 1974-1997 елларда - «Татсельхозмонтаж» трестының җибәрү-көйләү эшләре идарәсе. Коммунистик хезмәт ударнигы, хезмәт ветераны. «Татсельхозмонтаж» трестының, ТР Дәүләт агропромының, «Фидакарь хезмәт өчен. В.И.Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан», «Бөек Ватан сугышында Җиңүгә 60 ел», «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медальләренең Мактау грамотасы белән бүләкләнде
Бакиева Фәрхиҗиһан Әхмәтшәй кызы

Бакиева Фәрхиҗиһан Әхмәтшәй кызы (1893 - 1933), танылган дин эшлеклесе, педагог, эшмәкәр Шиһабетдин Шәрәфнең хатыны, сәяси репрессияләр корбаны;
Шаһиәхмәт Бакиев

Бакиева Шаһиәхмәт Әхмәтшәй улы (1896-1974, Канаш ш ш проспекты), педагог, Беренче бөтендөнья, Гражданнар, совет-фин һәм Бөек Ватан сугышы катнашучысы. Исаково мәдрәсәсен, Самара губернасының Чирмешән авылы мәдрәсәсен тәмамлый, 1913 елдан «Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсендә укуын дәвам итә. Студент елларында Бакый Урманче белән дус булган. 1915 елда армиягә алына, Беренче бөтендөнья сугышында катнаша. 1918 елның гыйнварында туган авылына кайта. Шул ук елның маенда Тәтеш хатын-кызлар гимназиясен тәмамлаган өчтуган апасы Сәрия Садрисламовнага (1902-1988) өйләнә. 1918 елның августында ак гвардиячеләр армиягә алына. Сентябрьдә Кр ягына күчтем. Армияләр. Кайткач, Утый Чатказ авылындагы мәктәпкә рус теле һәм әдәбияты укытучысы итеп җибәрелде. 1930 елда гаиләсе белән Исаково авылына күченә, бригадир булып эшли, бер үк вакытта колхозда хисапчы булып эшли. 1932 елда ялган гаепләү буенча кулга алынган, 1933 елда - акланган. Абыйсы Әхмәтсафаны антисовет төркемендә катнашуда гаепләгәннән соң, яңа кулга алыну куркынычы белән бәйле рәвештә, Шаһиәхмәт
Бакиев Әхмәтсафа Әхмәтшәй улы

Әхмәтсафа Әхмәтшәй улы  Әхмәтсафа Әхмәтшәй улы (1897-27.10.1937, Аю авылы, Карелия Республикасы), журналист, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе. "Мөхәммәдия" мәдрәсәсен (Казан), Казан университетын тәмамлаган. Мәскәүдә яшәгән, Всекопромсоюзның тикшерү инструкторы булып эшләгән. «Солтан-Галиев контрреволюцион милли оешмасы» эше буенча нигезсез репрессияләнгән. ОГПУ коллективы 1931 елның 13 гыйнварында милекне конфискацияләү белән 10 елга төзәтү-хезмәт лагерьларын алмаштырып атуга хөкем ителгән. Соловкида җәза алдым. Кабат 1937 елның 9 октябрендә хөкем ителгән һәм иң югары җәзага хөкем ителгән.
Зөбәйдә Мөхәммәтҗанова

Мөхәммәтҗанова Зөбәйдә Ризатдин кызы    1967 елның 20 апрелендә Татарстан АССРның Буа районы Атабай-Әнәк авылында туа

Мәгариф: 1987 елда бухгалтер белгечлеге буенча Лаеш авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлый Хезмәт эшчәнлеге этабы: 16.02.1984-02.12.1997еллар - Буа районы «Чулпан» колхозы бухгалтеры Р.Т.; 02.12.1997-13.04.2004нче еллар - Буа районының «Таң» колхозы бухгалтеры Р.Т.; 13.04.2004-16.08.2004еллар - «Авангард» ҖЧҖенең «Таң» бүлекчәсе склады мөдире; 09.01.2005 - 03.05.2007еллар - «Алсу» ҖЧҖ Исаково кибете сатучысы; 09.05.2007-10.08.2009гг. - индивидуаль эшкуар «Мөхәммәтҗанова З.Р.» 10.08.2009-23.05.2011еллар - Буа муниципаль районының Исаково авыл җирлеге директоры Р.Т.; 23.05.2011-09.12.2011 - ТР Буа МР Исаковский СИК белгече; 09.12.2011 - Исаково авыл җирлеге башлыгы - ТР Буа муниципаль районының Исаково авыл башкарма комитеты җитәкчесе.
Нәҗип Хуҗин

Чабата гына димәгез...
Безгә борынгы әби – бабайлардан калган истәлекләр турында хикәя язарга куштылар. Күзем стенада эленеп торган чабатага төште. Әтидән бу чабатаның каян килеп чыкканын, кемнеке икәнен сораштыра башладым. Бу чабата минем бабамның әтисе Хуҗин Нәҗип Хуҗа улыныкы булып чыкты. Ул Шәрәфиев Хуҗа гаиләсендә ,1917 елның декабрендә, өченче бала булып дөньяга килә. Бабама 24 яшь тула дигәндә сугыш башлана. 1941 елның 27 октябрендә Таллин шәһәреннән Нәҗип бабам сугышка китә. Биш ел дәвам иткән сугыш бик дәһшәтле була. Анда күпме кешеләрнең гомере өзелә. Бабам дошман кулына  әсирлеккә эләгә. Ләкин ул аларның җәзаларына бирешми,әсирлектән качып котыла. Сугыш беткәч авылга кайта. Аны әниең каты авырта дип хат язып чакырып кайтарталар.  Ул кайтканда әнисе исән булмый инде. Солдатны ятим калган сеңелләре каршы ала. Аларның сәләмә киемнәрен, мескен йөзләрен күреп бабам авылда кала. Сенелләрен үстерү, карау,аякка бастыру аның төп бурычы була.
Колхозның бик авыр вакытлары була бу. Нәҗип бабам бригадир булып эшкә керә. Күпмедер вакыттан соң өйләнә, гаилә кора. Бер-бер артлы балалар туа. Еллар авыр булгангадыр инде, бабам бик усал кеше була.
 Карап торышка чабата олы күренә. Димәк Нәҗип бабам олы гәүдәле, зур аяклы  кеше булган. Чабата түгәрәк, кечкенә башлы, сай итеп эшләнгән. Әтинең әйтүе буенча , бу чабата татарларныкы.
        Шуннан чабата турында кызыксына башладым. Чабата ясау өченагач калып, шөшле һәм үткен пәке генә кирәк булган. Аны, гадәттә, җиде юкәдән үргәннәр. Чаба¬таны ясар өчен әзерләнгән юкә тасмасы, юкә очы дип аталган.
       Безнең мәктәп музеенда  чабата ясау кораллары  барсыда бар икән. Чөнки элек чабата үрә белмәгән кеше дә булмаган. Сугыштан соңгы елларда чабатаны бик күп ясарга туры килгән, аны бөтен кеше диярлек кигән һәм ул бик тиз тузган.
       Бездә сакланган  чабата: беренчедән элеккеге авыр заманны искә төшереп торса, ә икенчедән ул бабам истәлеге. Шуңа күрә әтием аны саклап тота. Безнең буын да үткән авыр тормышны онытмаска, аны киләчәк буынга җиткерергә тиеш. 
        Мин үзем бию түгәрәгенә йөрим. Ә бәлки  минем Нәҗип бабамда шушы чабатаны киеп биеп йөргәндер дигән уй башыма килде . Бер дә уйламыйча мин дә аякка чабатаны киеп карарга булдым. Чабата җиңел,  бәйләп куйгач аяктан да төшми. Ләкин бию күнегүләрен генә тиз ясап булмый. Тырыша торгач үземчә чабата биюен дә өйрәндем.
         Ә бит чабата турында табышмаклар,  мәкальләр дә бар икән.Менә сезгә бер табышмак:
Җиз мыеклы җизнәм килгән. 
Шакмаклы күлмәк кигән. 
Үзе түргә узмый
Нәрсә бу? Әлбәттә чабата.
Ә монсы чабата турында шигырь:
           Бабамның чабатасы                                Әле тагын бик күп еллар
           Озын гомерле булган.                             Сакланып торсын әле.
            Шул чабата турында                               Шуңа күрә без аны
             Күбрәк өйрәник әле.                               Кадерләп саклыйк әле!   

 Чыганак: Сабантуй журналы,2021 №1
Бакиев Мәхмүт Мөхәммәт улы

Бакиев Мәхмүт Мөхәммәт улы (1928, Исаково авылымы?, Казанда җирләнгәнме, хуҗалык җитәкчесе һәм дәүләт җитәкчесе, РСФСРның атказанган мелиораторы. Сәяси репрессияләр корбаны. Читин өлкәсенең Урта Кудес авылында урта мәктәпне, Казан авиация институтын (1958) тәмамлый. Оста, аннары Казан механика заводы җитәкчесе булып эшли. «Утыз меңлек» партиясе юнәлеше буенча авыл хуҗалыгына күчте, баш инженер, Әлшәй МТСы, Цильнин һәм Буа РТСы директоры, «Татсельхозтехника» берләшмәсе рәисе урынбасары, Татарстанның мелиорация һәм су хуҗалыгы министры урынбасары, «Татсельхозмонтаж» тресты белән идарә итүче «Мелиоводхоз» җитәкчесе, аннары «Татмелиоводстрой» җитәкчесе булып эшләде. «Ворошиловский», «Нармонский» яшелчәчелек совхозларында эре сугару системалары һәм мелиорация корылмалары төзү аның исеме белән бәйле, иң эре Зәй сугару системасы проектлаштырылган һәм төзелгән. 1989-1996 елларда «Тат» АҖ су белән тәэмин итү һәм су чыгару бүлеген җитәкли.
Насыбуллин Зөфәр Мәскүт улы

Насыбуллин Зөфәр Мәскүт улы  «Девон-кредит» (Әлмәт шәһәре, Татарстан Республикасы) акционер банкы президенты 1999 елның апреленнән башлап Татарстан АССР Апас районы Аю-Кудерган авылында 1954 елда туган; Казан финанс-икътисад институтын «Бухгалтерия хисабы» белгечлеге буенча тәмамлаган; 1975 елдан «Елховнефть» НГТИ өлкән бухгалтеры, аннары «Татнефть» технологик транспорт идарәсе өлкән һәм баш хисапчысы булып эшләгән; 1982-1984 - "Зарубежнефтестрой" берләшмәсенең баш бухгалтеры сыйфатында Ливиягә командировка; 1984 елдан - Азнакай бораулау эшләре идарәсенең баш бухгалтеры; 1985-1991 - «Азнакайнефть» НГТИ баш бухгалтеры, аннары «Әлмәтнефть» НГТИ баш бухгалтеры; 1991-1994 - генераль директорның икътисад буенча урынбасары һәм «Татнефть» ҖБнең баш бухгалтеры урынын берләштергән; 1994 елның март-сентябрендә - «Татнефть» АҖнең хосусыйлаштыру һәм акционирование буенча генераль директоры урынбасары; 1992 елда «Девон-кредит» банкын төзү инициаторы булган, ә 1994 елдан 1998 елга кадәр бу президент постын биләгән.
Шәмсинур (парк, Әлмәт)

**"Шәмсинур" Паркы** (Әлмәт) ("Мәдәният һәм ял паркы" "Сквер" "Урман-парк" )-парк зонасы, ял итү, спорт белән шөгыльләнү, аралашу һәм йөрү урыны.
## Урнашу
объект Әлмәт шәһәре, торак микрорайон 2 Б территориясендә урнашкан. Парк территориясе Әлмәт шәһәренең 11 нче урта гомуми белем бирү мәктәбе янында урнашкан.

## Тарих
Объект 2015 елда "Парклар һәм скверлар елы" программасын гамәлгә ашыру кысаларында төзелде. Паркны ачу тантанасы амфитеатрда узды. 
Бизәкләр һәм Кара мәчеләрнең фигуралары барлыкка килде. Рәсемнәр һәм су линияләре төнлә светодиод лампалар белән яктыртыла.
Evolution Казан креатив агентлыгының сигез дизайнеры «Шәмсинур» проектын эшләгән.
Парк турында фикер алышуда шәһәр җәмәгатьчелеге вәкилләре катнашты.
Парк кыска вакыт эчендә төзелгән.

## Үзенчәлек
Парк Дала Зәе елгасы кушылдыгы буенда сузылды. "Шәмсинур» ның үз үзенчәлекләре бар. Аларның берсе-бөтен территориядә баскычлар булмау, ландшафт бер дәрәҗәдән икенчесенә күчә. Бу ясый куркынычсыз йөгерү һәм велосипедта йөрү.
Чишмә битләре бетонланган һәм гыйбрәтле цитаталар һәм математик формулалар белән язылган, шуның белән яшьләргә сәфәр кылу өчен гыйбрәтле ноткалар алып килгән.
Паркның «үзенчәлеге " - биек тирәк, анда ике дистәдән артык төрле төстәге сыерчык оялары урнаштырылган.
Ә "Шәмсинур" чишмәсе үзе җиһазландырылды һәм торгызылды.

## Парк территориясе
Паркның табигый формалары йортлар арасындагы территориягә туры килә, алар бер йорт янында башлана һәм икенчесе янында тәмамлана.
Шасминур " паркы территориясенең бөтен озынлыгы буенча Чишмә үзәне чүп-чардан һәм чит әйберләрдән чистартылды. Суга төшерү өчен декоратив таш җәелгән.
539 данә агач һәм куаклар утыртылды, шуларның 216сы зур булып үсә торган агачлар.  Үзәк аллеяны күп санлы чәчәк клумбалары, фонарьлар һәм бердәм стильдә башкарылган эскәмияләр бизи.
Төнлә зур фонарьлар һәм яктырткычлар, торшерлар эшли.

## Парк инфраструктурасы
Парк инфраструктурасы түбәндәге зоналарны күздә тота: Паркта 2 балалар мәйданчыгы, амфитеатр, мәйданчык төзелде, урам тренажерлары, мәйданчыклар, йомгаклау мәйданчыгы, воркаут өчен. Йөгерү юллары (озынлыгы 1719 м). 2306 м озынлыктагы җәяүлеләр юллары.  Урам тренажеры, Воркаут белән шөгыльләнү өчен 8 конструктив элементлар  урнаштырылган.  

## Ысуллары үткәрергә вакытта паркта
•1.	Навигация табличкалары буенча Яшел объектлар турында мәгълүматны җентекләп өйрәнергә мөмкин.  Үсемлекләрнең аз өлеше ( биш сорт чыршы, ике төр можжжевельник, сирень, алма, Клен, боярышник...).

•2.	Бию, йога белән шөгыльләнергә.

•3.	Граффити ясау.

•4.	Йомшак пуфта китап уку.

•5.	Шахматны кеше үлчәмендәге фигуралар белән уйнарга.
                 
## Чыганаклар

1. "Шәмсинур" паркы 

2.Әлмәт парклары

3.Әлмәт «Шәмсинур " паркы җиңде 

4.Әлмәттә тантаналы рәвештә «Шәмсинур» паркы ачылды

5. Шәмсинур-күп функцияле Европа паркы

6. Әлмәттә "Шәмсинур" паркы ачылды һәм булачак бассейн нигезенә капсула салынды

7. "Шәмсинур" паркы 

8. "Шәмсинур" паркы 

9. Рөстәм Миңнеханов Әлмәттә «Шәмсинур " паркын ачты

Төркем:Әлмәт парклары
Рәмис Хәялиев

**Рәмис  Хәялиев** (31.10.1961; Мамадыш-Әкил, Яшел Үзән районы, ТАССР) — Кайбыч муниципаль районы башлыгы урынбасары, авыл Советы депутаты.
## Биография
Хәялиев Рәмис Рәфис улы 1961 елның 31 октябрендә ТАССРның Яшел Үзән районы Мамадыш-Әкил авылында туган. Балачагы һәм яшьлек еллары Апас районы Иске Чәчкаб авылында уза (хәзер Кайбыч районы). Ульянково урта мәктәбендә белем ала.
## Гаилә хәле
 
Өйләнгән. Тормыш иптәше Гүзәл Газимҗан кызы белән 2 бала тәрбияләп үстергәннәр. Хәялиева Гүзәл Газимҗан кызы озак еллар Татарстан Республикасының Кайбыч район суды рәисе булып эшләгән.
## Хезмәт эшчәнлеге этаплары
01.10.1979 – 25.07.1980. ТАССРның Апас районы 26 нчы номерлы авыл профессиональ техник училищесында киң профильле механизатор белгечлеге ала.
01.09.1980.-15.06.1985. В.П. Горячкина исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы инженерлары институты студенты. Белгечлеге буенча — инженер-педагог.
19.08.1985 — 12.09.1987. Апас районы 26 нчы номерлы авыл профессиональ техник училищесында укыта.
12.09.1987 – 08.09.1991. Апас районында ВЛКСМ райкомының 1нче секретаре булып эшли.
08.09.1991 – 14.02.1992. Кайбыч район Советының оештыру бүлеге мөдире вазифасын башкара.
 
14.02.1992 – 30.12.2005. Кайбыч район Советы рәисе урынбасары .
01.01.2006 нчы елдан алып хәзерге көнгә кадәр Кайбыч муниципаль районы башлыгы урынбасары — Кайбыч муниципаль районы Советы рәисе урынбасары. Иҗтимагый эшчәнлеге: «Бердәм Россия» партиясенең әгъзасы, Колангы авыл җирлеге Советы депутаты.
## Дәүләт бүләкләре
2003 ел – «Бөтенроссия халык санын алуны оештыруда ирешкән нәтиҗәләре өчен» медале;
2004 ел – «М.А. Шолоховның 100-еллыгына» медале;
2005 ел – «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале;
2006 ел – Татарстан Республикасы Президентының Рәхмәт хаты;
2009 ел – Татарстан Республикасы Үзәк сайлау комиссиясенең Мактау кәгазе;
2011 ел — «Татарстан Республикасында җирле үзидарәне үстерүдәге казанышлар өчен» медале;
 
2011 ел – Татарстан Республикасы Дәүләт Советы рәисенең Рәхмәт хаты.
2012 ел – «2010нчы елда Бөтенроссия халык санын алуны оештыруда ирешкән нәтиҗәләре өчен» медале;
2012 ел – «Ирешкән нәтиҗәләре өчен» ордены.
## Чыганаклар
* Туган җирем – Кайбычым. Казан: Идел-пресс, 2007

Төркем:Яшел Үзән районында туганнар
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Шәхесләр:Иске Чәчкаб
Морт мәктәбенең “ Авыл тарихын өйрәнү” музее

**Чал тарих эзләреннән.**

Морт мәктәбенең “ Авыл тарихын өйрәнү” музее 1990 елда ачылган. Музейны  күп еллар буена тарих укытучысы  Салимова Кадрия  Хөсәен кызы җитәкләгән. Кыска гына вакыт эчендә  музейда  бик күп мәгълүмат тупланган. Һәрбер  тапшырылган  әйбер, фотография, кулъязмалар музейда үз урынын ала барган.  Борынгы фотографияләр, кул эшләнмәләре,  эш кораллары, борынгы кием-салымнар белән бергә музейда авылыбыз, районыбызга бәйле шәхесләр тормышы турындагы истәлекләр, шәҗәрәләр, кулъязмалар да урын алган.

Күренекле кешеләр белән очрашулар, тәрбия сәгатьләре,  дәресләрнең  кайберләре,  музейда уза. Чөнки бай стендлар, күргәзмә әсбаплар бу дәрес һәм тәрбия сәгатьләрен тагын да эчтәлеклерәк, нәтиҗәлерәк итә. Бөек Ватан сугышында катнашкан якташларыбызга да багышланган стендлар, үлемсез полк та музейда урын алган. Болардан тыш,  язучыларның, күренекле шәхесләрнең музейга тапшырган истәлекле бүләкләре, шәхси әйберләре дә музей түрендә. Музейның аерым бер өлешен борынгы эш кораллары, кул эшләнмәләре алып тора. Мондагы  бай күргәзмә укучыларга бу чор тормышын җанлы итеп күз алдына китерергә ярдәм итә. 

     Без, алтынчы сыйныф укучылары, “Туган якны өйрәнү түгәрәгенә” йөрибез.  

Түгәрәкне тарих укытучысы Һадиев Фәнил Васыйл улы алып бара. Бу түгәрәктә без үзебез өчен бик күп мәгълүмат туплыйбыз, халкыбызның бай тарихын, мәдәниятен, гореф-гадәтләрен, йолаларын өйрәнәбез. Музейны тагын да тулыландыру өстендә эш алып барабыз. Музеебыз  көннән-көн үсә, матурая, тарихи экспонатларга байый. Авыл халкы, укучылар, укытучылар бүген дә музейны истәлекле әйберләр белән тулыландырып торалар. Әле күптән түгел 3 сыйныф укучысы Хузин Салават 20 гасыр башына караган наган (пистолет) ,  Сафиновлар 70 елларда тимерчедә ясалган аш-су пычагы, Зигануров Замир – чабагач алып килде. 1918 - 1922 еллардагы гражданнар сугышы вакытында кулланылган гильзалар да табылды. 

        Ә иң истә калганы тарихи урыннарга экскурсияләр үткәрү. Көзге каникулларда 60 елларда югалган, беткән Маяковский авылы урынына бардык. Ул  Армалы җирлегенә караган, Морттан көньяк-көнбатышта, якынча өч чакрым ераклыкта булган.  Маяковский авылы урман буенда, елга кырыенда урнашкан. Үзәк юллар ерак булганлыктан авыл халкы әкренләп якын тирәдәге авылларга, шәһәрләргә күченеп китеп беткән. Хәзер аның урынында йортның нигезләре, бәрәңге базы чокырлары гына калган. Киләчәктә без бу авыл  турында күбрәк өйрәнергә, аның кешеләре белән очрашып аралашырга һәм бу урынга истәлек тактасы урнаштырырга телибез. Маяковский авылы турында сөйләгән Миннәхмәт абыйга  без чиксез рәхмәтле. 

      “Туган якны өйрәнү” түгәрәге   патриотлык хисе тәрбияли, туган як тарихы,  халкы белән кызыксыну уята. Әби-бабалардан буыннан-буынга күчеп килгән әйберләрнең кадерләп саклануын   күреп, өйрәнеп  без туган төбәгебезгә һәм аның халкына тагын да зур хөрмәт белән  карыйбыз.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Алабуга нуры газетасы. №1 13.01.2021ел.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча музейлар

Төркем:Алабуга районы музейлары
Фариз Галиуллин

Галиуллин Фариз Миңнулла улы 1933 елның 6 мартында колхозчы гаиләсендә, Татарстан АССРның Буа районы Татар Буасы авылында туа . 1940 елда Татар Буа башлангыч мәктәбенең 1 сыйныфына укырга керә,ул 2 нче сыйныфка күчкәндә Бөек Ватан сугышы башлана . Ул кешеләрнең Ватанны саклауга китүләрен , фашист илбасарлары белән сугышта һәлак  булганнарны,аларның кубесе әйләнеп кайтмаганын яхшы хәтерли. 1944 елның 1 сентябрендә М.М. Вахитов мәктәбенә 5 нче сыйныфка  укырга керә. Ул искиткеч укытучыларда укыган . А.Д. Зигангировна аның классташы була. Ул чакта М.М.Вахитов  бердәнбер татар урта мәктәбе була. Фариз Миңнулла улы мәктәпне 1950 елда тәмамлый , шул исәптән бөтен районга 18 укучы арасында ул да була. Кечкенәдән үк колхозда эшли. Кечкенә Фариз 3 нче сыйныфта пионерлыкка кабул ителә. Пионерлар җылы оекбашлар , бишбармакча , кулъяулык ,башка әйберләр җыялар һәм фронтка җибәрәләр . Фариз бакчада эшләргә яраткан. Аның әтисе колхозның яшелчәче бригадиры була һәм Фариз аңа булыша . 1948 елда аны комсомолга алалар.  1950 елда Ф.Миңнулла улы КГПИның читтән торып физмат уку бүлегенә  укырга керә. Ул математика һәм башлангыч сыйныфлар укытучысы булып Түбән Наратбаш һәм Татар Буасы мәктәпләрендә эшли . 1959-1965 елларда Иске Суыксу мәктәбе директоры булып эшли.  1965 елда М.М. Вахитов исемендәге туган мәктәбенә физика укытучысы булып кайта . 1953-1956 елда СССР хәрби – диңгез флоты сафларында хезмәт итә. Тын океан флотының өлкән матросы була.  1961 елда тормышында онытылмас вакыйга була, аны КППС әгъзаларына кабул итәләр һәм ул коммунист була.  Намуслы хезмәте һәм җәмәгать әшләрендә катнашкан өчен күп тапкыр мактау кәгазе белән бүләкләнә. ТАССР Югары Советы президиумы карары белән 1978 елда аңа “ТАССРның атказанган укытучысы” исеме бирелә.