open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөнирә Сәгыйдуллина

**Мөнирә Сәгыйдуллина** - журналист. «Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале иясе (2014), Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2021). 

## Тәрҗемә-и хәле
1970 елның декабрендә Төмән өлкәсе Вагай районы Казанлы авылы туа. Төмән медицина көллиятен тәмамлый. 1991 елда Казан дәүләт университетына кереп журналистика факультетында белем ала.

2016 елның апрель-май айларында Көнбатыш Себердә су басып авыр хәлдә калган татар авылларына Казан ягыннан ярдәм оештыруның башында торды.

2017 елда Бөтендөнья татар конгрессының 25 еллыгына багышланган китап-альбом әзерләде.

«Туган җир» журналы җаваплы сәркәтибе.

2021 елның апрелендә Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре исеме бирелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Себер кызы Илсөяр Закирова, "Яңарыш" газетасы, 25.12.2020
* Мөнирә Сәгыйдуллина. Искермәгән Искер.  "Безнең мирас"

## Моны да карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:«Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале лауреатлары
Рәшит Минһаҗ

**Рәшит Минһаҗ** - журналист. ТАССРның Мөслим районында 1959 елның 1 октябрендә туа.  Казан дәүләт университетының татар филология факультетын тәмамлый. Чирмешән район газетасында эшли. 1988 нче елдан «Социалистик Татарстан» газетасында корреспондент. Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре.

2014 елда Бөтендөнья татар конгрессы уздырган «Татар рухы һәм каләм» IV Бөтенроссия бәйгесендә «Бөтендөнья татар конгрессы эшчәнлеген яктырту» номинациясендә бүләкләнүчеләр арасында булды.  
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәшит Минхаҗ: конференцияләргә миннән дә күбрәк йөрүче юктыр  
* Рәшит Минһаҗ: Дин әһелләренә һөҗүмнәр күңелдә шом уята. Наил Алан. Азатлык радиосы. 19 июль 2012

## Моны да карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Үрнәк (колхоз, Иске Кормаш)

“ҮРНӘК” КОЛХОЗЫ 1945-87 ЕЛЛАРДА

           Бөек Ватан сугышы төгәлләнә. Ирләрнең исән калганнары туган авылларына кайта. Сугыш елларында бөтен авырлыкны үз җилкәсендә тарткан хатын-кызларбераз тын алалар. Сугыш елларында җимерелгән, ташландык хәлгә килгән хуҗалыкны торгызу, аякка бастыру чоры башлана. Бу авыр чорда “Үрнәк” колхозы белән Тарих битләреннән М.Латипов, А.Башаров, З.Гаптуллин, Г.Садриевлар җитәкчелек итәләр.

   1950 елда “Дамир” (Яңа Балтач), “Коминтерн” (Кыркаентүбә), “Альянс” (Шәбезбаш), “Эскадрон” (Иске Балтач) колхозлары “Үрнәк” колхозы белән берләшәләр. Эреләндерелгән колхозның председателе итеп Мехәмәтдин Латипов сайлана һәм 1954 елга кадәр җитәкчелек итә.

  Сугыш чоры авырлыклары җиңелә баралар. Төзелеш эшләре җайлана. 1953 елда колхозда 4 сыерлар торагы, 2 бозаулар торагы, дуңгызлар һәм сарыклар тораклары төзелә. Автомашиналар өчен гараж, умарталык, бәрәңге подвалы һ.б. булдырыла. 

  Әлегә колхозның күрсәткечләре мактанырлык булмый. 1952 елга колхозда 365 савым сыеры булып, һәр сыердан бары тик 819 кг гына сөт савыла. Бөртекле ашлык җитештерү һәр га дан 7,59 ц тәшкил итә.

  1950 елларның икенче яртысыннан колхоз күтәрелеш чоры кичерә. Моны түбәндәге саннар раслый. Колхоз 1956 елда 554 ц ит, 2069 ц сөт 19 ц бал җитештергән була һәм дәүләткә сата. Бер га дан уңыш алу 16 ц га җитә.

  Сөт саву күрсәткечләре тагын да куанычлы: ул 1952 елдагы 819 кг урынына, 1966 елда  2053 кг була. Колхозның экономикасы ныгый,үзенең ирекле акчасы булдырыла, ул миллионер колхозлар сафына баса. Бу үз чиратында колхозда төзелеш эшләрен алып барырга, техника сатып алырга мөмкинлек бирә. 1958 елда авыл хуҗалыгы машиналары колхозга сатып бирелә. 1961 елга “Үрнәк” колхозында 10 автомашина һәм башка техникалар була. 1956 елда 18 га лы алма бакчасы булдырыла. 1957 елда колхоз агрономы З.Галиевтан 22 баш куян сатып алына һәм куян фермасы оештырыла.Ферма оешкан елда 16 ц , икенче елда 34 ц куян ите дәүләткә сатыла.

  Колхозчыларның хезмәт күрсәткечләре дә куанычлы. 1961 елда ГАЗ-51, ЗИС-5 машиналарында эшләүче шоферлар Билалов Т. 38742, Лотфуллин К. 33600, Гайнуллин В. 29184 т. Км юл үтәләр. Савымчылардан Хуҗина Б.2808 кг, Галиева Ә.2726 кг сөт савып шул елларда ук 3000 кг чикләренә якынлашалар. Комбайнчылар Нуртдинов Г., Фатхиев М., 1959 елда ук 6653,5597 ц ашлык суктырып алалар. Ә тракторчылардан Салахов Зөфәр С-80 тракторында 1961 елда 2054 га җир эшкәртә.1951 елда колхозларның эреләндерелү барган чорда “Кызылармеец” колхозы (Чат авылы) ,”Комунар” колхозы (Чынык) белән берләшә. 1958 елда “Крупская” колхозы (Яңа Кормаш) белән берләшә, ә 1963 елда “Круская” дан аерылып “Үрнәк” колхозына берләшә.1959-73 елларда колхозга Гибадуллин Гали җитәкчелек итә. Бу чорда колхоз районда алдынгы колхозларның берсе була.  1967 елда , районда беренчеләрдән булып культура йорты, ә аннан соң колхоз идарәсе бинасы төзелә.Моннан соңгы елларда колхоз элек яулаган үрләреннән чигенә. Дәүләткә зур бурычлы колхозга әйләнә.2007 елда “Үрнәк” хуҗалыгы  “Чишмә-су” җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте итеп үзгәртелә; соңгысы 2009 елда “Әнәк” агрофермасының Кормаш бүлекчәсенә әверелә.
Шәфәгать Салихов

**Шәфәгать Салихов** (13 август 1958 елда, СССР, ТАССР, Азнакай районы, Татар Шуганы) - татар музыканты, баянчы, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре.
## Биографиясе
Шәфәгать 1958 елның 13 августында Татар Шуганы авылында туа. Шәфәгатьтән тыш, гаиләдә тагын өч бала – олы кыз, кече улы һәм кызы тәрбияләнә. Әтиләре талантлы гармунчы була. Сүз уңаеннан, кечкенә Шәфәгать әтисенә иярергә тырыша - гармун кебек күзаллап, агач көдрәсендә уйный. Ир улының иҗатка омтылышын күреп, әтисе тиздән аңа чын корал сатып ала.

Балачакта Салихов бик авырый – күзләре белән проблемалар була. Ул берничә операция кичергән, озак вакытлар хастаханәдә яткан. Шуның аркасында мәктәп программасыннан нык калыша, әмма соңыннан куып тота ала – бик акыллы бала була. Мәктәпне тәмамлап, алга таба – училищеда белем ала. Шәфәгать 1978 елда Лениногорск педагогия училищесын тәмамлый.

## Карьерасы
Училищедан соң Салихов белгечлеге буенча Татар Шуганы урта мәктәбендә эшли. Башка мәгълүматлар буенча, Шәфәгать авыл клубында сәнгать җитәкчесе булып эшләгән һәм хәтта Казанда да гастрольләрдә булган уңышлы ансамбль булдырган.

1983 елда Шәфәгать Яр Чаллы шәһәренә күчеп килә. Анда ул «Строитель» мәдәният йортында музыкаль җитәкче вазыйфасын башкара.

Шәфәгать танылган татар җырчысы Салават Фәтхетдиновның беренче баянчысы була. Фәтхетдинов хәтта аңа «Бер егет гармун сайлый» җырын багышлаган. Соңрак Салихов җырчылар Габидулла Хөрмәтуллин һәм Руслан Кираметдинов белән эшли.

2006 елда Шәфәгать Салиховка Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре исеме бирелә.

## Шәхси тормышы
Шәфәгатьнең беренче хатыны Мөршидә, күрше авыл кызы була. Парның ике баласы бар. Кызганыч, Мөршидә вафат булды. Бераздан Салихов икенче тапкыр өйләнә. Артистның икенче хатыны - Лариса, мәрхүм хатынының туганы. Лариса Шәфәгатькә тагын ике бала – ул һәм кыз тудырган.

## Юл-транспорт һәлакәте
2018 елның 27 октябрендә Казаннан Яр Чаллыга кайтканда трассада Шәфәгать Салихов юл-транспорт һәлакәтенә тарый. Көчле кар яву шартларында аның "Лада Калина" машинасы агач ташыган йөк машинасы белән бәрелешә. Шәфәгать шунда җан бирә. 

28 октябрьдә Шәфәгатьнең туган авылыТатар Шуганында җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* MEGA-STARS.RU - САЛИХОВ ШАФАГАТ - БИОГРАФИЯ 
Төркем:Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татар баянчылары
Миләүшә Нуруллина

**Миләүшә Вакыйф кызы Нуруллина** (**Миля Нуруллина**, 18 март 1961 елда, СССР, ТАССР, Казан) - рәссам, Татарстан Рәссамнар берлеге әгъзасы.
## Биографиясе
Миләүшә Нуруллина 1961 елның 18 мартында танылган татар язучысы Вакыйф Нуруллин гаиләсендә туа.

1983 елда Казан инженер-төзелеш институтының архитектура факультетын тәмамлый. Казан яшь тамашачы театрында архитектор, реставратор, реклама буенча рәссам булып эшли. 1992 елда, театр остаханәсендә эшләп, рәсем сәнгате белән профессиональ рәвештә шөгыльләнә.

Беренче шәхси күргәзмә 1993 елның ноябрендә А. М. Горький әдәби-мемориаль музеенда узды. Шул вакыттан бирле рәссам - шәһәр һәм республика вернисажларында даими катнашучы. 1997 елдан - Татарстан Рәссамнар берлеге әгъзасы. Аның эшләре Татарстан Республикасы Дәүләт сынлы сәнгать музеенда, Татарстан Республикасы Милли музеенда, "Казан" милли мәдәни үзәгендә, Казан, Россия, БДБ илләре, Германия, Италия, Канада, Австралия, Төркия, Бельгия шәхси коллекцияләрендә саклана.

## "Син - рәссам. Биредә һәм хәзер"
2004 елда, рухи өлгергәнлек нәтиҗәсендә, рәссам яңа талант чиген күрсәтә – аның  "Син - рәссам. Биредә һәм хәзер" проекты барлыкка килә. Проект беркайчан да кулларында пумала тотмаган кешеләргә бер дәрес өчен холстта, импрессионизм манерасында май белән этюд язарга мөмкинлек бирә. Бу проектның гаять зур иҗтимагый кыйммәте - кешеләрне сәнгатькә, рәсем сәнгатенә җәлеп итү. Проект кешенең узенә узе уңай бәя булдырырга мөмкинлек бирә, шәхеснең чиксез иҗади мөмкинлекләре турында күзаллау һәм сәнгатьтә яңалыкларны белүгә этәрә.

2006 елда "Син - рәссам. Биредә һәм хәзер" проекты өчен Миләүшә Нуруллина «Россиянең иң яхшы проектлары» күргәзмәсе дипломына лаек булды.

## Чыганаклар
* Музеи России - Мастер-классы живописи в Национальном музее РТ
* «Татар-информ» - В Казани откроется выставка «Я, Миля Нуруллина»
* Сайт Министерства культуры Республики Татарстан - Национальный музей РТ открывает выставку «Цветочная сюита»

Төркем:Татар рәссамнары
Әмир Кәримов

**Әмир Хәбибулла улы Кәримов**  (20 апрель 1915 ел — 23 апрель 1976 ел) — СССРның атказанган очучы-сынаучысы.

## Биографиясе
Әмир Хәбибулла улы Кәримов 1915 елның 20 апрелендә Башкортстанның Стәрлетамак шәһәрендә туган.

1939 елда (башка мәгълүматлар буенча 1936 елда) Казан аэроклубын тәмамлый, анда ул очучы-инструктор була. Шушы ук вакытта Казан авиация институтында белем ала һәм аны 1940 елда уңышлы тәмамлаганнан соң Казан аэроклубында 1940 елдан алып 1949 елга кадәр 22-че авиазаводның транспорт бүлеге очучысы булып хезмәт итә (Казан), аннары, Казан вертолет заводында очучы-сынаучы булып күчә, монда 1949-1968 елларда эшли. Ту-4, Ту-16, Ту-104, Ту-110, Ил-62 самолетларына сынау үткәрә. 

1959 елда Кытай Халык Республикасында командировкада була, Ту-16 самолетын үзләштерүдә ярдәм күрсәтә. 

Гомуми очу сәгате саны 8000нән артык тәшкил итә, шул исәптән, 3500-дән артык — сынау сәгате.
Казан шәһәр Советы депутат итеп сайлана. 1968 елда хаклы ялга чыга.

Ә. Х. Кәримов 1976 елның 23 октябрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены
* «Кытай — совет дуслыгы» медале
* Хөрмәт Билгесе ордены

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* 
* КАИ — национальный исследовательский университет/Г. Л. Дегтярев, Ю. Ф. Гортышов, М. С. Сафари; под ред. докт. техн. наук, профессора, президента КНИТУ-КАИ Ю. Ф. Гортышов. — 2-е изд., испр. и доп. — Казан: Изд-во КНИТУ-КАИ, 2017. — 568 с.

## Сылтамалар
Легенды КАИ 

Летчики-испытатель

Летчики-испытатель ССРБ и России

Маленький подвиг большого экипажа 

Персоналии
Төркем:20 апрель көнне туганнар
Төркем:1915 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Стәрлетамакта туганнар
Төркем:23 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1976 елда вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Сада (шәкертләр гимны)

“Сада” – 1905-1907 елларда мәдрәсә реформасын даулаган шәкертләр тарафыннан уйлап чыгарылган көй-җыр, шәкертләр гимны. 
    Кояш чыкты, нур балыкты
    Тәрәзәдән өйгә аркылды;
    Ятма йоклап, уян, шәкерт,
    Уянырга вакыт җитте...-
дип башланган ул җыр. “Беренче садә”, “Икенче садә” дип аталып йөргән бу җырның көе кемнеке икәне билгесез. Сүзләрен “Мөхәммәдия” шәкертләреннән Гарифҗан Мостафин һәм Муллахмәт Бәдигый язган дип фараз ителә. Җыр башта Казанда, аннан яшерен чыккан “Әль-ихлас” газетасы аша башка төбәкләрдәге мәдрәсәләргә дә тарала. 

    Чыганак: 2015-2016 уку елына “Гаилә һәм мәктәп календаре”.
Урал Кадыйров

**'

**Урал Гаян улы Кадыйров''' (10 март 1929 ел — 19 июнь 2017 ел) — галим-ветеринар, патологоанатом, югары мәктәп укытучысы. Ветеринария фәннәре докторы (1970), профессор (1972). Башкорт АССР-ының атказанган фән эшмәкәре (1988). Хезмәт Кызыл Байрак ордены кавалеры (1980).

## Биографиясе
Урал Гаян улы Кадыйров Башкорт АССР-ының Җылаер кантоны Идәш авылы, хәзерге Башкортстан Республикасының Зиянчура районы Идәш авылында 1929 елның 10 мартында укытучы гаиләсендә туа. Уралның әнисе үлгәннән соң, аның атасы Гаянны Әбүләис җидееллык мәктәбенә башлангыч класслар укытучысы итеп эшкә күчерәләр. Анда Уралны үги әнисе Өмикамал карап үстерә. Балалык еллары шушы ук районның Әбүләис авылында үтә. Урта белемне Абзан авылы урта мәктәбендә ала. Аннары укуын Чиләбе өлкәсе Троицк ветеринария институтында дәвам итеп, 1952 елда ветеринар табиб һөнәренә ия була.

1962 елдан алып Казах ССРы Кустанай фәнни‑тикшеренү ветеринария станциясендә бүлек мөдире булып эшли. 1965нче елдан бирле Семипалатинск зоотехния‑ветеринария институтында (Казах ССР ы) укыта, анда доцент вазифасын били. 1971 елдан алып Башкорт дәүләт авыл хуҗалыгы институтында студентларны укыта. 1971 елдан алып Башкорт авыл хуҗалыгы институтында анатомия, патологик анатомия, гистология кафедрасы мөдире вазифасын били. 1995—2010 елларда Башкорт дәүләт аграр университетында профессор булып эшли. 150‑нән артык фәнни хезмәт авторы. Кадыйров Урал Гаян улының фәнни хезмәтләре малларның йогышлы, инвазияле чирләренең тире, аяклары, көрсенү органнары, аш эшкәртү һәм иммун системалары зарарлану белән барган патологик морфологиясен, патогенезын өйрәнүгә, аларны диагностикалау һәм дифференцияле диагностикалауга багышланган. Ул шулай ук дуңгыз дизентериясен диагностикалау һәм дәвалау юлларын табу белән шөгыльләнә, бу эшләр буенча үз тәкдимнәрен кертә. Галим Кадыйров Урал Гаян улы  шәһәрендә 2017 елның 19 июнендә вафат булган.

## Бүләкләре

* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1980).

## Хезмәтләре

* Оспа животных. М., 1981.
* Гастроэнтерит свиней в зоне Южного Урала. Уфа, 1983.
* Патологическая анатомия сельскохозяйственные животных. М., 2003 (авторлар белән бергә).
* Нарушения обмена животных и дерматиты животных. Уфа, 1990.
* Патологическая анатомия сельскохозяйственные животных. М., 1995 (авторлар белән бергә).
* Функциональная морфология при контагиоз пустулезлы дерматит овец. Уфа, 2008 (авторлар белән бергә).

## Искәрмәләр

* Исянгулов Ш. Н. Абуляисова: материалы по истории деревни/Шамиль Исянгулов — Туймазы: ТИЦ — филиал ГУП РБ ИД «Җөмһүрият Гербы», 2015. — 164 стр.

* Ҡадиров Урал Ғаян улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:19 июнь көнне вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:10 март көнне туганнар
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Зиянчура районында туганнар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Әхәт Латыйпов

**Әхәт Фәсхетдин улы Латыйпов**  () — (10 февраль 1933 ел) — хуҗалык эшмәкәре, Башкортстан Республикасы Югары Советының экология һәм табигать ресурсларын рациональ куллану буенча комиссия әгъзасы. 1990 елның 11 октябрендә БАССР-ның уникенче чакырылыш Югары Советының өченче сессиясендә Башкортстан Республикасының Дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул иткән Башкорт АССР-ының 12че чакырылыш Югары Советы депутаты.

## Биографиясе
Әхәт Фәсхетдин улы Латыйпов 1933 елның 10 февралендә Башкорт АССРының Миякә районы Тукай-Гәйнә авылында туган. Милләте буенча татар, урта махсус белемле. 

Хезмәт юлын 1953 елда техник училище тәмамлаганнан соң Бәләбәй бораулау конторасында бораулаучы булып башлаган.

1955-1957 елларда Совет Армиясе сафларына чакырыла. Хезмәт итеп кайткач, шул ук конторада бораулаучы булып эшләвен дәвам итә.

1964-1967 елларда — "Башнефтетикшерү" трестының (Ишембай шәһәре) Исәнгол бораулау конторасында бораулаучы булып эшли.

1967 -1969 елларда Һинд Республикасында белгеч буларак техник ярдәм күрсәтү өчен эш сәфәрендә булган.

1969 елдан — «Башнефть» җитештерү берләшмәсенең Бәләбәй бораулау эшләре идарәрәсендә бораулау мастеры.

1990 елда Бәләбәй шәһәре, 74-се Дала сайлау округынан Башкорт АССР-ының 12че чакырылыш Югары Советының халык депутаты итеп сайлана. Башкортстан Югары Советының экология һәм табигать ресурсларын рациональ куллану буенча комиссия әгъзасы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* ССРБ дәүләт премиясе лауреаты
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1982)
* Хөрмәт Билгесе ордены (1977)
* «Хезмәт батырлыгы өчен» медале
* Бәләбәй шәһәренең Мактаулы гражданы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Народные депутаты республикасы Гербы. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

## Сылтамалар

* 12 созыв (БАССР)
Калинин районындагы күмәк хуҗалыклар

Калинин районы — 1935 елдан 1959 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Хәзерге вакытта районның куп өлеше Актаныш районында, калганы - Минзәлә һәм Мөслим районнары составында. Әлеге биттә Актаныш ягына кушылган күмәк хуҗалыклар исемлеге бирелгән.

## Исемлек
1. «8 Март» — Әнәк.

2. «Алтай» — Яңа Пучы.

3. «Передовик» — Ташлыяр.

4. «1 Май» — Пучы.

5. «Үзәк» — Пучы.

6. «Усы» — Усы .

7. «Искра» — Качкын. 

8. «Партизан» — Түке.

9. «Комба» — Илтимер.

10. «Татарстан» — Зөбəер.

11. «Воровский» — Апач.

12. «Игенче» — Әтәс.

13. «Кызыл игенче» — Иске Бикчәнтәй. 

14. «Алга» — Чирү. 

15. Киров ис. совхоз.

16. «Сталин» — Күҗәкә.

17. «Тельман» — Үмәнәй.

18. «Көрәш» — Күҗәкә.

19. «Киров» — Иске Урьяды.

20. «Лена» — Түбән Урьяды.

21. «Ташьелга» — Адай.

22. «Кызыл Сен» — Иске Байсар. 

23. «Кызыл яр» — Яңа Байсар.

24. «Кызыл Чиялек» — Чиялек.

25. «Кызыл чишмә» — Чишмәбаш.

26. «Чапаев» — Мәчти.

27. «Буранчы».

28. «Удар» — Чәчер.

29. «Чиялек» - Колын Чиялere.

30. «Октябрь» — Иске Айман.

31. «Ирекле» — Бишкүмәч.

32. «Марс» — Олыимән.

33. «Алма-ата».

34. «Октябрьнең 12 еллыгы» — Иске Сәфәр.

35. «Молотов» — Иске Кадермәт.

36. «У-Илыш» — Терпеле.

37. «Кызыл тамак» — Җылан.

38. «НОТ» — Чуракай.

39. «Авангард» — Иске Әгъбəс.

40. «Алга» — Тәкмәк. 

41. «Кызыл көч» — Табанлыкүл.

42. «Комбинат» — Түбән Яхшый. 

43. «Коминтерн» — Югары Яхшый.

## Шулай ук карагыз

* Актаныш районы күмәк хуҗалыклары исемлеге

## Сылтамалар

* Калининский район ТатАССР | Мемориал Великой Отечественной войны

## Чыганаклар

# Алтын баганаларыбыз // Атаклы хуҗалык җитәкчеләре турында очерклар, язмалар) / Йосыф Хуҗин. - Казан: "Сүз" нәшрияты, 2013. - 199 с. : портр., цв. ил.; 25 см.; ISBN 978-5-98356-212-7

## Искәрмәләр

Төркем: ТАССР 
Төркем: Актаныш районы 
Төркем: Авыл хуҗалыгы
Гамил Гыйбадуллин

**Гамил Гыйбадуллин** - журналист, тамада, алып баручы. 1970 елның 1 августында туган. *Супертамада Гамил Нур* буларак билгеле. Казан дәүләт ветеринария институтын тәмамлаган. 1998-2002 елларда Казанда татар яшьләренең "Шәрыкъ клубы" оештыручыларның һәм даими алып баручыларның берсе. Татар редакцияләрендә эшләгән, татарча кичәләр оештырган. Хәмерсез туйларда тамада буларак эшли.

## Сылтамалар
* Гамил НУР: “35 яшемә кадәр бушка эшләдем”  "Акчарлак" газетасы 26 Май 2016
* Гамил Нур: “Тамада профессиясе үләчәк”. Татар-Информ. 14 Сентябрь 2016
* Гамил Нур: «Тамада – ипи түгел. Бәйрәм ясап акча сугучыга җайлы тормыш кире кайтмас» . Рузилә Мөхәммәтова, Интертат. 6 Май 2020
* Гамил Нур: Туйның максаты – дәгъвәт». Шәһри Казан.  

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Казан дәүләт ветеринария институтын тәмамлаучылар
Мирзагали Шагалиев

**Шагалиев Мирзагали Гали улы** — «Татарстан» (Зөбәер авылы) хужалыгы рәисе.

## Биография

Шагалиев Мирзагали Гали улы 1922 елның 14 февралендә Татарстан АССРның Минзәлә кантоны Исәнсеф авылында дөньяга килә. 

1943 елда Бөек Ватан сугышына китә, фронтта лейтенант дәрәҗәсенә җитә. 1944 елда 23 июньнән алып 28 июньгә  кадәр кылган батырлыгы өчен "За отвагу" медале белән белән бүләкләнә. Яудан 1945 елда кайта.

1995 елның 8 маенда вафат була.

## Карьера
1938 елдан 1943 елга кадәр Казанның Ленин исемендәге заводында аппаратчы булып эшли.

1955 елга кадәр — ВКП(б)нең Калинин районы комитетында авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире, 1955—1960 елларда Актаныш райсоветы башкарма комитеты рәисе урынбасары була. 

1963 елда «Татарстан» хужалыгы рәисе итеп сайлана, аны алдынгылар сафына чыгара

1971-1974 елларда — Пучы кулланучылар җәмгыятен, «Сельхозхимия»нең район берләшмәсендә мехотрядны җитәкли

## Гаилә
Хатыны белән ике ул үстергәннәр. Аның уллары — атом-төш буенча танылган галимнәр: Рәшит — СССРның Дәүләт, РФ Хөкүмәте бүләкләре иясе, академик, Саров физика-техника институтының математика кафедрасы мөдире, РФнең Почет билгесе ордены иясе... Мәрхүм Ринат та (1952—2007) абыйсы юлыннан китеп, 1974 елдан шул институтта өлкән фәнни хезмәткәр булып эшләде.

## Мактаулы исемнәр, орденнар, медальләр
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* "За отвагу" медале (1944)
* Почет билгесе ордены (23.06.1966)

## Шулай ук карагыз
* Актаныш районы күмәк хуҗалыклар исемлеге
* Калинин районындагы күмәк хуҗалыклар
* Калинин районы

## Сылтамалар
* Шагалиев Мирзагали Галиевич — Память народа 
* Участник ВОВ ✩ Шагалиев|Шагалеев Мирзагали|Мерзагали Галиевич, дата рождения дд.мм.1923 

## Чыганаклар
# Алтын баганаларыбыз // Атаклы хуҗалык җитәкчеләре турында очерклар, язмалар) / Йосыф Хуҗин. - Казан: "Сүз" нәшрияты, 2013. - 199 с. : портр., цв. ил.; 25 см.; ISBN 978-5-98356-212-7

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Актаныш районы
Төркем:14 февраль көнне туганнар
Төркем:1924 елда туганнар
Дамир Шәйхетдин

**Дамир Шәйхетдин** - журналист. 1977 елның 1 гыйнварында туган. 2002 елда Казан дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлый. 2005-2010 елларда «Азатлык» Татар яшьләре берлеге рәисе була. «Безнең юл», «Чаллы яшьләре» газеталарны чыгарган.  2018 елда "Уйга килү" исемле китабы басылып чыга. Шәҗәрәләр төзү белән шөгыльләнә .
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Дамир Шәйхетдин: «Азатлык»тан милләт башлана . Рәсим ХАҖИЕВ, Безнең гәҗит, 2013, №48 (4 декабрь)
* Чаллыда Дамир Шәйхетдин шикаяте каралды. Гафиулла Газиз, Азатлык радиосы, 1 июль 2010
 
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Ринат Билалов

**Ринат Билалов**, Ринат Вагыйз улы Билалов (*Ринат Вагизович Билалов; [[1971 ел|1971 елның]] [[19 май|19 мае]], [[Венгрия]]*) ― журналист һәм медиаменеджер, «Бизнес Online» басмасының журналистлар коллективының элеккеге җитәкчесе, «Татар-информ» мәгълүмат агентлыгы баш редакторы (2020 елдан).  

## Тәрҗемәи хәле
1971 елның 19 маенда Венгриядә туган. Журналистикага 1988 елда Чаллыда «Знамя коммунизма» газетасына штаттан тыш хәбәрче булып килгән. Казан дәүләт университетының журналистика, социология һәм психология факультетын тәмамлаган. 90нчы елларда ул «Камгэсэнергострой» гаммәви оешманың корпоратив массакүләм мәгълүмат чарасында, «Три точки» яшьләр газетасында, «Аргамак» журналында эшләгән, Татарстан Телевидение һәм радиотапшырулар буенча дәүләт комитетының Чаллы шәһәрендәге редакциясе редакторы булган, «Новый город» басмасын нәшер иткән.

1996 елда «Аргамак» журналы редакциясе кушуы буенча Сембергә барып, җирле милли хәрәкәт турында «Сембердә — дөмбер» исемле язмасын чыгара.

2000 елда «Восточный экспресс» гәзите Р.Билаловның Чаллыдагы милли хәрәкәт турында мәкаләсен бастыра. Мәкалә ТИҮ җитәкчеләренең берсе Рафис Кашапов адресына хурлаулар белән тулы. Автоградтагы ул заманда көчле милли хәрәкәтенә түбәнсетеп карау бар. 

2004—2006 елларда «Восточный экспресс» газетасының баш мөхәррире булган, 2006—2008 елларда «Молодежь Татарстана» газетасын җитәкләгән. 2008—2015 елларда «Бизнес онлайн» эшлекле электрон газетасы шеф-редакторы.

2015 елның июненнән «Татспиртпром» АҖ генераль директорының мәгълүмати сәясәт буенча урынбасары.
2017—2020 елларда генераль директор буларак «Бизнес онлайн. Закамье» басмасын җитәкләгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 ел ― «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ринат Билалов «Татар-информ» мәгълүмат агентлыгына баш мөхәррир итеп билгеләнде, «Татар-информ», 16 Декабрь 2020

 

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Нәфигулла Әширов

**Нәфигулла Хөҗҗәт улы Әширов** - Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте рәисе, мөфти. 1954 елның 10 сентябрендә Төмән өлкәсенең Тубыл районындагы Шөлген авылында туа. 1980 елда Бохарадагы Мир-Араб мәдрәсәсенә укырга керә. 1992 елда Уфадагы Үзәк диния нәзарәтендә мөфти Тәлгат Таҗетдиннең урынбасары.
1997 елның августында Тубылда Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте оештыру буенча конференция ясап, шунда яңа оешкан диния нәзарәтнең рәисе итеп сайлана. 

## Сылтамалар
* Татарстан мөфтие Нәфигулла хәзрәт Аширов белән очрашты, 8 ноябрь 2018 ел
* Нәфигулла Аширов татарларны Рамил Шәмсетдинов гаиләсенә ярдәм итү өчен берләшергә чакырды, Азатлык радиосы, 1 ноябрь 2019
* Нәфигулла хәзрәт Аширов коронавирус йоктыру сәбәпле хастаханәдә ята,Гөлүзә Ибраһимова. Татар-Информ, 23 Гыйнвар 2021
Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Әдәм (Кече Чирмешән кушылдыгы)

**Әдәм** () — Татарстан территориясеннән ага торган тигезлек елга. Аксубай районы биләмәләрендә ага. Кече Чирмешән елгасына кушылып, аның сул кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 21 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Кече Чирмешән, елга бассейны — Олы Чирмешән.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000412112100005121
* Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 112100512
* Бассейн коды — 10.01.00.004
* ҺӨ буенча  — 12
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 1
*Су хуҗалыгы участогы — Зур Чирмешән башыннан алып тамагына кадәр (4).

## Характеристика
Әдәм елгасы Аксубай районы территориясеннән ага.

Бассейны: Кече Чирмешән / Олы Чирмешән / Куйбышев сусаклагычы / Идел / Каспий диңгезе.

Елга башы Иске Чуаш Әдәмсуы авылыннан Көньяк-Көнбатышка 4,6 чакрым, тамагы Иске Татар Әдәмсуы авылыннан Төньякка 4 чакрым ераклыкта урнашкан.  Озынлыгы 21 км, бассейнының мәйданы 158 км².

Елга башының абсолют биеклеге 145 м, тамагыныкы – 112 м. Авышы — 157,14 см/км. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 33%.

Емелькино, Иске Чуаш Әдәмсуы, Иске Татар Әдәмсуы, Шомыртлы, Яңа Чуаш Әдәмсуы авыллары кырыеннан агып үтә.

## Су ресурслары
Әдәм елгасының 0,4 км дан 6,6 км га кадәр озынлыктагы 5 кушылдыгы бар (Әдәм-Су, Сосновка һ.б.). Елга челтәренең тыгызлыгы 0,35 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена (алар өлешенә 96% туры килә). Гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Елганың үрге агымы кибә.

Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 83 мм, ташу вакытындагы агым катламы 80 мм. Язгы ташу, гадәттә, март ахырында башлана. Елга ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,011 м3/с.

Язын суы каты (3-6 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (9-12 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 100-200 мг/л, кышын һәм җәен 500-700 мг/л.

Елгада гомуми күләме 960 мең м3 булган буа бар. Су ресурслары сугару өчен файдаланыла.

## Шулай ук карагыз

* Кече Чирмешән
* Олы Чирмешән

## Сылтамалар

* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 
*http://www.millattashlar.ru/index.php/ӘДӘМ_(Адам)#.D0.A0.D0.B5.D0.BA.D0.B0_.D3.98.D0.94.D3.98.D0.9C_.28.D0.90.D0.B4.D0.B0.D0.BC.D0.BA.D0.B0.29

## Чыганаклар

# РФ су реестры мәгълүматлары: Әдәм
# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. — Казань: Институт
# Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. — 830 с.: ил. ISBN 5-902375-01-0 Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. — Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. — 27 см.; ISBN 978-5-902375-04-5

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Әлифба буенча елгалар
Кабер ташы

Ташбилге, китабә (язулы кабер ташы), гүр ташы. Нократ якларында “башбата” яки “башмата” дип тә атыйлар. Пенза яклары сөйләшендә башказык сүзе теркәлгән. Тиз черемәсен өчен, башбатаны имән яки артыш агачыннан куганнар. Хәзерге вакытта кабер ташларын мәрмәрдән яки мәрмәр вагыннан әзерләп, аларга яза торган махсус остаханәләр бар. 
    Борынгы Болгарда кабер ташлары язу махсус остаханәләрдә башкарылган. Ярдәмчеләре тарафыннан әзерләнгән ташка язучы оста эшен аңа юл сызыклары төшерүдән башлаган. Бу сызыкларның эзләрен әле хәзер дә борынгы кабер ташларында күрергә мөмкин.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* А.Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.

## Тышкы сылтамалар
Казан бистәсе (Әстерхан)

XVIII гасыр башында Әстерхан шәһәрендә Казан якларыннан күчеп килгән татарлар яшәгән мәхәллә. 
1702 елда бистәдә 200 Казан татары исәпләнгән. XIX гасырның 30 елларында Әстерхан губернасында яшәүче барлык татарларның 1/5 өлешен Урта Идел буйларыннан (Казан, Пенза, Түбән Новгород, Тамбов якларыннан) күчеп килүчеләр тәшкил иткән.

Төркем:Әстерхан
Руслан Айсин (1980)

**Руслан Айсин**, Руслан Валерьевич Айсин (*[[1980 ел]]ның [[22 апрель|22 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Сембер өлкәсе]], [[Сембер]]*) — сәясәт белгече-политолог, Бөтендөнья татар яшьләре форумының 2008―2012 еллардагы рәисе. «ТатПолит» телеграм-каналын алып бара.

## Тәрҗемәи хәле
1980 елның 22 апрелендә Сембердә туган. Казанның Шиһабетдин Мәрҗәни исемендәге 2-нче гимназиясен, 2003 елда Казан дәүләт университетының тарих факультетын тәмамлый. КДУның матбугат үзәген җитәкли. Бөтендөнья татар конгресында эшли.

2008―2012 елларда Бөтендөнья татар яшьләренең форумын җитәкли. Берничә ел Мәскәүдә яшәп, мөселман фәлсәфәчесе һәм сәясәт белгече Хәйдәр Җамал белән аралашып, аны үзенең укытучысы дип саный. 

Казанның татар тарихчылары, фәлсәфәчеләре, журналисталарыннан торган «Татар шакмагы» клубының оештыручысы.

2023 елның 23 мартында Россия Федерациясе юстиция министрлыгы Р. Айсинны «ят агент»лар исемлегенә керткән. 2024 елның мартында  ике җинаять эше ачылган: аны язмаларына «ят агент» статусы тамгасын куймауда һәм нацизмны аклауда гаеплиләр..

2024 елның 17 июлендә Россия Федерациясенең эчке эшләр министрлыгы РФ Җинаять Кодексы маддәсе буенча Руслан Айсинны эзләүгә биргән.

Хәзерге вакытта ул Төркиядә яши .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Руслан Айсин: «Бу стратегияне бер адым буларак кына кабул итәргә кирәк».  Азатлык радиосы, 5 сентябрь 2020

Төркем:Татар журналистлары 
Төркем:Татарстан журналистлары 
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Россиядә «чит ил агентлары» дип танылган шәхесләр
Сәгыйт Хәйри

**Сәгыйт Хәйри**, Сәгыйт Мәлик улы Хәйруллин (*[[1971 ел]]ның [[22 август]]ы [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― журналист. 

1990-1991 елларда «Азатлык» Татар яшьләре берлеге оешмасының эшчәнлегендә, Татар яшьләре көннәрен үткәрүдә актив катнаша.  1991 елда Казан дәүләт университеты­ның журналистика факультетының икенче курсны тәмамлагач Төркиягә укырга китә. 1998 елдан бирле Әнкарада «Төркия авазы» радиосының та­тар редакциясен җитәкли.

## Сылтамалар
* Төркиядә — татар аһәңе . Руфия Фазылова, "Татарстан" журналы, 03.09.2018
* "Халык дөнья хәбәрләрен татарча укырга күнекмәгән". Азатлык радиосы, 8 июнь 2018
* Сәгыйть Хәйри: Татар телен күңелегез белән яратсагыз, ул сезнең тормышыгызда ярдәм итәчәк". Татар-Информ.19 Ноябрь 2017
* Сәгыйть Хәйри: "Элек гопниклар урамда иде, хәзер хакимияттә" Азатлык Радиосы, 14 май 2024 
## Искәрмәләр
https://www.youtube.com/@sagithayri
Төркем:Татар журналистлары
Кендек әбисе

Хатынннар бала тапканда ярдәм итә торган өлкән яшьтәге хатын. Ул баланың кендеген кискән һәм аның корсак турысын алдан әзерләп куелган чиста чүпрәк белән тыгыз итеп бәһләгән. Аннары баланы җылы суда коендырганнар. Баланы беренче тапкырында кендек әбисе юындырган. 

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Адлер Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.

## Тышкы сылтамалар
Тәбрис Яруллин

**Тәбрис Яруллин**,  Тәбрис Мөдәррис улы Яруллин (*[[1986 ел]]ның [[21 сентябрь|21 сентябре]], [[СССР]], [[РСФСР]],  [[ТАССР]], [[Әтнә районы]], [[Ары]]*) ― 2012―2019 елларда Бөтендөнья татар яшьләре форумы җитәкчесе. 2020―2024 елларда Милли китапханә директоры урынбасары. 2024 елның сентябреннән Казанның Мәскәү базары арт-директоры
 
## Тәрҗемәи хәле
1986 елның 21 сентябрендә ТАССРның Әтнә районы Ары авылында туа.

2008 елда Казан дәүләт технология университетын тәмамлый.

2010―2012 елларда Бөтендөнья татар конгрессының рәис урынбасары.

2012―2019 елларда Бөтендөнья татар яшьләре форумының рәисе.

2020 елның августыннан 2024 елның сентябренә кадәр ― Татарстан милли китапханәсенең мөдир урынбасары.

2024 елның сентябреннән ― Казанның Мәскәү базарында көнкүреш культурасы белән бәйле яңа проект җитәкчесе (арт-директор). 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* "Тәбрис Яруллинның китүе яшьләргә басым буларак кабул ителә". Римма Әбдрәшитова, Азатлык радиосы, 13 июнь 2019 
* Тәбрис Яруллин: «Татар теле ахырзаманга кадәр яшәячәк». Шәһри Казан, 24 июль 2018
* Тәбрис Яруллин: «Хатынны әни сайлады». Гөлүсә Закирова, "Мәгариф" журналы, 15.02.2016

Төркем:Шәхесләр:БТКТөркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар
Шәбез (инеш)

*[[Шәбез (елга)|Шәбез]] елгасы белән елга бутарга ярамый, [[Шәбез (елга)|Шәбез]] елгасы Яңа Кормаш, Чалманарат аша ага.*

**Шәбез** () — Шәбез елгасының уң кушылдыгы. Татарстанның Актаныш районы биләмәләрендә ага. Елга Шәбез елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 29 км. Агымның юнәлеше — Төньяк-Көнчыгыш.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:

* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101412211100026864
* Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 111102686
* Бассейн коды — 10.01.01.014
* ҺӨ буенча саны — 11
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 1

## Характеристика
Шәбез инеше Актаныш районы территориясеннән ага.

Бассейны: Шәбез / Агыйдел / Түбән Кама сусаклагычы / Чулман / Идел / Каспий диңгезе.

Елга башы Шәбезбаш авылыннан Көньякка 2 чакрым, тамагы Иске Уразай күлендә, Шибаз елгасы тамагыннан 1,8 чакрым ераклыкта урнашкан. Озынлыгы 29 км, бассейнының мәйданы 0 км².

Елга башының абсолют биеклеге 160-170 м тирәсе, тамагыныкы – 63 м. Авышы — ~350 см/км.

Шәбезбаш, Кыр-Каен Түбә, Иске Кормаш, Иске Балтач, Яңа Балтач, Иске Җияш, Иске Теләкәй, Мерәс авыллары кырыеннан агып үтә. Шулай ук елга бассейнында Такталачык, Уразай (икесе дә өлешчә) һәм башка авыллар да бар.

Шәбез инешенең төп 2 (уң) кушылдыгы бар — Мерәс һәм Юкәлекүл.

## Шулай ук карагыз

* Шәбез
* Агыйдел

## Сылтамалар

* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 
* [Милләттәшләр. Шабиз.](http://www.millattashlar.ru/index.php/ШӘБЕЗ_(Шабиз)#.D0.A0.D0.B5.D0.BA.D0.B0_.D0.A8.D3.98.D0.91.D0.95.D0.97_.28.D0.A8.D0.B0.D0.B1.D0.B8.D0.B7.29)

## Чыганаклар

# Поиск по данным государственного водного реестра. 
# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. — 830 с.: ил. ISBN 5-902375-01-0
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. — Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. — 27 см.; ISBN 978-5-902375-04-5

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Шамил Нигъмәтуллин

**Шамил Габдрахман улы Нигъмәтуллин** (**Шамил Нигъмәт**, *1951 елның 4 гыйнвары, [[СССР]], [[ТАССР]], [[Буа районы]], [[Черки-Килдураз]] ― 2004 елның 1 феврале, Казан*) ― рәссам, рәссамнар берлеге әгъзасы, Татарстан Республикасы Рәссамнар берлеге идарәсе рәисе урынбасары (1993), Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе. 

## Биографиясе
Шамил Абдрахман улы Нигъмәтуллин 1951 елның 4 гыйнварында Татарстанның Буа районы Черки-Килдураз авылында туа.

1975 елда Казан сәнгать училищесын тәмамлый. Ю. К. Королев җитәкчелегендәге остаханәдә рәссам-монументалист белгечлеге буенча В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт академия сәнгать институтын 1981 елда тәмамлый. 1984 елда академик Х. А. Якупов җитәкчелегендәге Казан сәнгать академиясенең иҗади остаханәсен тәмамлый.

1981 елдан РСФСРның Сәнгать фондының татар иҗат-җитештерү комбинатында эшли. 1990 елдан башлап республика шәһәрләре буенча күчмә сәнгать советы рәисе һәм Татарстан Рәссамнар берлеге идарәсе әгъзасы була. 1993 елдан Татарстан Рәссамнар берлеге идарәсе рәисе урынбасары була. Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.

2004 елның 1 февралендә вафат була.

## Иҗаты
Шамил Нигъмәтнең рәсем сәнгате нигезендә табигатьне тирәнрәк аңларга омтылу ята. Ул һәрвакыт табигатьне һәм кешене тирәнтен өйрәнүгә, кирәкле шартны һәм чынбарлыкны сәнгать образына әверелдерүгә мөрәҗәгать итте.

Рәссам 1978 елдан Заполярьега (Дудинка, Хатанга, Норильск), Себергә (Саяно-Шушенская ГЭСы, Саяногорск), Байкал күленә, Татарстанның нефть районнарына – Әлмәт һәм Лениногорскига, игенчелек һәм балыкчылык өлкәләренә – Лаеш һәм Буа шәһәрләренә күпсанлы иҗади сәфәрләр кыла.

Соңрак рәссам үзенең иҗади омтылышларын милли тарих үзәгенә, узган һәм хәзерге заманга юнәлтә, ул төрле темаларда чагылган: ташландык авылларның фаҗигаләре һәм ялгызлыгы, кешенең эчке дөньясының йолалары һәм каршылыклары, гаилә, әхлакый кыйммәтләр, бәйрәмнәр һәм тормыш-көнкүрешләрдә чагылдырыла торган гади кеше бәхете турында; рәссам көтү темасына, бетмәс-төкәнмәс югалтулар фаҗигасенә кагылган канкойгыч сугыш һәм халыкның җиңүе турында яза("Җиңү белән Кайтыгыз!", 1984).

Шамил Нигъмәтуллин нефтьчеләр, балыкчылар, аңа якын кешеләр портретларын, Татарстан пейзажларын язган. Монументаль язма - рәссамның иҗади эшчәнлегенең тагын бер ягы, табигатьнең бер өлешен кабатлау түгел, ә кичерү, фикерләү, гомумиләштерү процессы белән бәйле яңа кыйммәтне булдыруга юнәлтелгән. Шул рәвешле "Родники-источники" (1990) татар мәдәнияте һәм милли рухы турында матур панно булдыра.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Чувашский Государственный Художественный Музей - Нигматуллин Шамиль Абдрахманович
* ВЫСТАВКА ШАМИЛЯ НИГМАТУЛЛИНА

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Хәләф Ишморатов (1960)

**Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы** (2 февраль 1960 ел) — дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе, Башкортстан Республикасы беренче, икенче һәм бишенче чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты. Салават Юлаев ордены кавалеры. Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният езмәләр. ЛХК «Башлеспром» ААҖ-ның директорлар Советы җитәкчесе .

## Биографиясе
Хәләф Хәлфетдин улы Ишморатов 1960 елның 2 февралендә Башкорт АССР-ының Бөрҗән районы Яңа Усман авылында күп балалы гаиләдә туган.

1971-1976 елларда Ишембай шәһәре 2-се интернат-мәктәбендә (хәзерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башкорт гимназия-интернатында) урта белем ала.

1976-1981 елларда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтының авыл хужалыгын механизацияләү факультеты студенты, вузның җәмәгать эшләрендә актив катнаша.

1982-1985 елларда — Баймак районында «Җылаер» совхоз-техникумында укытучы булып эшли.

1985-1990 елларда - ВЛКСМ-ның Баймак райкомының икенче, соңрак беренче секретаре.

1990-1994 елларда — ВЛКСМ-ның Башкортстан өлкә комитетының бүлек мөдире, секретаре булып эшли. 1994 елдан хуҗалык эшендә.

1994-1995 елларда Башкортстан Республикасының мәдәният министры була.

1995-2005 елларда Башкортстан Республикасының премьер-министры урынбасары булып тора. Социаль мәсьәләләр, мәдәният өлкәсендәге эшләр өчен җаваплы була. Башкортстан Республикасында бу елларда барган мәдәният өлкәсендәге яңарыш процессында актив катнаша. Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академиягә драма театры, Милли яшьләр театры, Уфа «Нур» татар дәүләт театры төзелеше белән җитәкчелек итүдә шактый зур өлеш кертә.

2005 елдан — «Башкирская лесопромышленность компания» ААҖ-ның күзәтү советы рәисе, ары ЛХК «Башлеспром» ААҖ-ның директорлар Советы җитәкчесе.

## Җәмәгать эшмәкәрлеге

* Бөтендөнья башкортлары корылтае башкарма комитеты әгъзасы.
* Башкортстан Республикасының беренче, икенче һәм бишенче чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты.
* «Бердәм Россия» фиркасе әгъзасы.

## Сылтамалар

* Ишмуратов Халяф Хальфитдинов
* Подробная информация Ишмуратов Халяф Хальфитдинов 

Төркем:Башкортстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:2 февраль көнне туганнар
Салих Сабитов

**Сабитов Салих Гыйззәт улы ** (10 октябрь 1912 ел — 18 май 1979 ел) — Бөек Ватан сугышы яугире, гвардия укчылар полкының миномет ротасы наводчигы, гвардия рядовое. 1943 елдан КПСС әгъзасы. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографиясе
Салих Гиззат улы Сабитов 1912 елның 10 октябрендә Уфа губернасы Бәләбәй өязе Ярәмкә авылында туган. Татар.

Мәктәптә башлангыч белем ала. 1943 елдан КПСС әгъзасы. Сугышка кадәр «Яктыкүл» колхозында эшли.

1941 елның июлендә Ургыл районы хәрби комиссариаты тарафыннан Совет армиясенә чакырыла. 1941 елның августыннан Бөек Ватан сугышы фронтларында. 175-се гвардия укчылар полкының миномет ротасы тоскасы (58-се гвардия дивизиясе, 5-се гвардия армиясе, 1 Украина фронты) гвардия рядовое С. Г.Сабитов немец-фашист илбасарлары белән алышта үзен кыю, батыр сугышчы итеп күрсәтә.

Сугыштан соң С. Г. Сабитов Ургыл районының Ф.Энгельс исемендәге колхозында эшли.

1979 елның 18 маенда Уфада вафат була, Ярәмкә авылында җирләнә.

## Батырлыгы
«1944 елның 9 ноябрендә Келецк воеводалыгының Пацанувск өязе Рата Галина авылы районындагы (Польша) сугышларда, контратакага килүче дошманга минометын төгәл юнәлтеп, иптәш Сабитов миномет уты белән дошманның өч ут ноктасын, 40-тан артык сугышчы һәм офицерын юк итә, шулай итеп дошман контратакасын кире кагуга һәм ССРБ подразделениеләрнең алга хәрәкәт итүенә булышлык итә. Иптәш Сабитов расчеты белән бергә, тиз арада һәм оста ут позициясен үзгәртеп, дошманның тере көчләрен һәм ут нокталарын юк итүен дәвам итә...».

Шәхси каһарманлыгы һәм батырлыгы өчен 1945 елның 2 апрелендә Сабитов С. Г. II дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

Сугышта күрсәткән шәхси батырлыгы һәм инициативасы өчен, 1945 елның 27 июнендә Сабитов С. Г. I дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сабитов Сәлих Ғиззәт улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 
* http://bash-rmbs.ru/hero/knightsrb/alfavitnyj-ukazatel/s/131-sabitovsg 
* http://www.gorod-ufa.com/ufa/community/31551-10-oktyabrya-100-let-so-dnya-rozhdeniya-polnogo-kavalera-ordena-slavy-saliha-sabitova.html
Төркем:1979 елда вафатлар
Төркем:18 май көнне вафатлар
Төркем:1912 елда туганнар
Төркем:10 октябрь көнне туганнар
Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Дан орденының кавалерлары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Шаран районында туганнар
Төркем:Татар хәрбиләре
Рифкать Тукаев

**Тукаев Рифкать Галимҗан улы** (10 октябрь 1923 ел — 19 июнь 1995 ел) — укытучы, Бөек Ватан сугышы яугире, аерым күзәтчелек ротасының бүлекчә командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР‑ның атказанган укытучысы (1975). ССРБ‑ның мәгариф отличнигы (1984).

## Биографиясе
Рифкать Галимҗан улы Тукаев 1923 елның 10 октябрендә Башкортстан АССР ы Бөре кантон Түбән Карыш авылында туган. Татар.

1929 елдан Андижан (хәзерге Үзбәкстан) шәһәрендә яши. Бохара укытучылар институтында укый. 1940 елдан Үзбәк ССРы Сурхандарья өлкәсенең мәктәбендә рус телен укыта.

1942 елның июненнән Кызыл армия сафында, 1-се Мәскәү җәяүле-пулемет училищесында укый. 1942 елның ноябреннән 2‑се Балтыйк барча фронтында 10 нчы гвардия армиясе 379 нчы укчылар дивизиясенең 1257‑се һәм 1250‑се укчылар полкларында хезмәт итә. 1944 елның декабреннән 1‑се Украина фронтында 59 нчы армиянең 245‑се дивизиясенең 322‑се аерым күзәтчелек ротасында бүлекчә командиры була.

1944 елның 21 февралендә Псков өлкәсенең Пустошка шәһәре тирәсендә 433-нче күзәтчелек ротасы бүлеге төркеменең командиры старшина Тукаевның күзәтчелек группасы башында дошман тылына үтеп керә һәм яугирлар белән алышка инеп күзәтчелек ясый. Алышта дистәгә якын немец салдаты юк ителә һәм бишесе әсиргә алына. Тукаевның группасы кайтып килгәндә ватык рота командирының гүмерен коткара. Күрсәткән батырлыклары өчен 1944 елның 18 мартында 3-нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

1944 елның 12 июлендә Псков өлкәсе Янчево авылы тирәсендә Тукаев җитәкчелегендәге төркем немец отрядлары белән сугышка керә. Тукаев үзе дошман пулеметы белән 10 нан күчү пехотасын юк итә, 2 офицерны әсиргә ала. Дошман батареялары һәм инженер корылмалары урнашу тураһындагы сырлы мәглүмәтләрне разведчиклар вакытында штабка алып төрләре. Биредә күрсәткән батырлыклары өчен 1944 елның 22 августында 2-се дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

1945 демобилизацияләнә, Андижанга кайта. 1962 елда Ташкент педагогия институтын тәмамлый. Андижан мәйдан укытучыларны камилләштерү институтының хәрби-методик кабинеты мөдире булып эшли. 1968 елдан — отставкадагы старшина.

1995 елның 19 июнендә Үзбәкстанның Андижан шәһәрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* 1‑се дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* 1‑се дәрәҗә Дан ордены (1958 елның 26 ноябре)
* 2‑се дәрәҗә Дан ордены (1944 елның 22 августы)
* 3‑нче дәрәҗә Дан ордены (1944 елның 18 марты)
* Кызыл Йолдыз ордены (1945)
* Үзбәк ССР‑ның атказанган укытучысы (1975)
* ССРБ‑ның мәгариф отличнигы (1984)

## Сылтамалар

* Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 
* Тукаев Рифкат Галимзянович // Полные кавалеры ордена Славы: краткий биографический словарь
Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Дан орденының кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Үзбәкстанда вафатлар
Төркем:1995 елда вафатлар
Төркем:19 июнь көнне вафатлар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:10 октябрь көнне туганнар
Төркем:Татар хәрбиләре
Шәмсетдин Рафиков

**Рафиков Шәмсетдин Хөснетдин улы** (12 сентябрь 1904 ел — 21 август 1972 ел) — Бөек Ватан сугышы яугир, инженер-сапер батальонының бүлекчә командиры, сержант. Дан орденының тулы кавалеры.

## Биографиясе
Шәмсетдин Хөснетдин улы Рафиков 1904 елның 12 сентябрендә Ырынбур өлкәсе Соль-илецк районының Григорьевка авылында туган. Татар. 1945 елдан ВКП/КПСС әгъзасы. 4 сыйныф тәмамлаган. Актүбә өлкәсенең Челкар шәһәрендә яши һәм эшли.

1941 елның ноябрендә Кызыл Армия сафына чакырыла. Сапер Рафиков Көньяк-Көнбатыш, Сталинград, Дала, Көньяк фронтта сугыша. Кырымны коткару сугышларында сержант Рафиков 51-нче армиянең 1054-нче армия моторлаштырылган инженер батальонында бүлекчә командиры була.

1944 елның 9 апрелендә Армянск каласыннан 25 км көнчыгышкарак урнашкан районда сержант Рафиков үзенең отделениесе белән 267-нче укчылар дивизиясе һөҗүм итәчәк участокта миналы аланны чистарту белән шөгыльләнә. Дошман кыю саперларны күреп кала һәм бу аланны көчле утка тота, әммә Рафиков, үзенең батыр омтылышы белән яугирләрен рухландырып, заданиены үтәүне дәвам итә. Бер төн эчендә аланны һәм чыбык сузылган урында минасы чистартылган ике юл салына. Шулай итеп хәрби бурыч үтәлә. Таң белән төнлә минадан чистартылган юллар буйлап җәяүле һөҗүм башлый, алар эзеннән танклар һәм үзйөрешле орудиелар һөҗүмгә кушыла. Дошман минасына беркем эләкми. 1944 елның 25 маенда 51 армиянең гаскәр буенча фәрманы буенча сержант Шәмсетдин Хөснетдин улы Рафиков 3-нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

1945 елның август аенда Ш. Х. Рафиков демобилизацияләнә һәм Челкар каласына кайта. Бригадир Геолог-күзәтчелек экспедициясендә бригадир булып эшли. 1972 елның 21 августында вафат була.

Өч дәрәҗә Дан ордены һәм медальләр белән бүләкләнә.

## Сылтамалар

* 

## Әдәбият

* Кавалеры ордена Славы трёх степеней: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии Д. С. Сухоруков —  М.:  Воениздат, 2000. — 703 б. — 10 000 экз. — .
Төркем:12 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1904 елда туганнар
Төркем:21 август көнне вафатлар
Төркем:1972 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Төркем:Казакъстанда вафатлар
Төркем:Русиядә туганнар
Төркем:Татар хәрбиләре
Төркем:Геологлар