open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кырым - татар милли хәрәкәте

**Кырым - татар милли хәрәкәте** 1950 нче елларның икенче яртысында оешкан хәрәкәт.

Ул репрессия корбаны булган Кырым халкының хәрәкәте. Бу хәрәкәтнең активистлары үзләрен ватаннарына кайтаруны таләп иткәннәр.   
Хәрәкәтнең башы сугыштан соңгы беренче унъеллыкка барып тоташа. 1950-1960 елларда аның лидерлары арасында партия хезмәткәрләре, сугыш ветераннары, Кырымда партизан хәрәкәтендә катнашучылар була. Хәрәкәт 1960 нчы елларда тагы да көчәя, аннан соң үзгәртеп кору елларында көчен югалта  һәм 1990 нчы еллар башында сизелерлек сәяси нәтиҗәләргә ирешә.
Хәрәкәт  зур тәҗрибә белән алга бара: совет партияләре структурасына каршы тора (Үзбәкстанда, Таҗикстанда, Краснодар өлкәсендә, Кырымда), оештырылган массакүләм чыгышлар  , хокук саклау органнары белән каршылыкларга керә . Кырым-татар хәрәкәте күләме ягыннан, оештырылган булуы белән, сәяси фикерләре төгәл булуы белән аерылып торган.

Төркем:Милли хәрәкәтләр
Төркем:Кырым татарлары
1 нче мәктәп (Тәтеш)

Татарстан Республикасы Тәтеш шәһәрендәге 1 нче мәктәпнең инде гасырдан артык тарихы бар. Бу уку йортын  абыйлы-энеле сәүдәгәр Николай Федорович һәм Лев Федорович Крупиннар үз акчаларына 1906 елда Казан укыту округының архитекторы С.В. Бечко-Друзин проекты буенча  кызлар гимназиясе буларак төзетәләр. 1909 елда сәүдәгәрләр бинаны җирле земствога тапшыралар.
  Октябрь инкыйлабыннан соң инде малайлар да укый торган мәктәп исемен берничә тапкыр үзгәртә:
*-1918 елдан - икенче дәрәҗәдәге Тәтеш эшче мәктәбе;
*-1929 елдан - крестьян яшьләре мәктәбе;
*-1933 елдан - ун еллык урта мәктәп;
*-2010 елдан - "Советлар Союзы Герое Павел Семенович Ханжин исемендәге гомуми урта белем бирү мәктәбе"  муниципаль бюджет белем бирү учреждениесе.
    1994 елда мәктәпнең яңа бинасы төзелә.
  Бүгенге көндә биредә 800гә якын бала укый, 62 укытучы белем бирә.
## Моны да карагыз
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Тәтеш районы мәктәпләре
Төркем:Тәтеш уку йортлары
Мистраль (мәгънәләр)

* Мистраль (кратер) — Меркурий планетасының кратеры.
* «Мистраль» тибындагы универсаль десант кораблар
Миңҗамал Мазунова

**Миңҗамал Йосып кызы Мазунова** (кыз фамилиясе Хафизова, 21.12.1915-05.01.1992) - татар хатын-кызлары арасында беренче профессиональ баянчы, аккомпаниатр.

## Тәрҗемәи хәле
1915 нче елның 21 нче декаберендә Олы Әшнәк авылында туа.  Миңҗамалга 5 яшь тулганда әнисе Хәдичә  белән Казан шәһәренә күченәләр. Башлангыч сыйныфларда укыган чорда гармун тавышына мөкиббән китә. 10 яше тулгач әнисеннән ялварып гармун сатып алуын сорый. Әнисе барлы-юклы акчаларын җыеп кызына гармун алып бирә. Миңҗамал  фәкать үз тырышыгы белән тиз арада  гармунда көйләр уйный башлый. Мәктәптә уздырыла торган бер музыкаль чыгыш та аның катнашыннан башка узмый. Сыйныфтан тыш бер чарада  танылып килүче сәнгать эшлеклеләре Сара Садыйкова һәм Зөләйха Әхмәтова катнашалар. Алар шактый сәләтле гармунчы кызны күреп алалар һәм радиога чыгыш ясарга чакыралар. Сәнгаткә гашыйк булган Миңҗамал урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, үзе бик үк теләмәсә дә, медицина училищесына укырга керә. Гармунда уйнавын да ташламый, әлбәттә. 1944 нче елны Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе баянчылар конкурсы игълан итә. Табибә кыз шунда уңышлы гына катнаша һәм аны филармониягә эшкә алалар. Бу вакытларда аккомпаниаторларга зур кытлык була. Филармониядә 4 елга якын эшли. Мөнирә Булатова, Усман Әлмиев, Мәрьям Рахманкулова, һ.б. мәшһүр шәхесләр белән хезмәттәшлек итә.

Миңҗамал Мазунова 1948 нче елны Казан музыка училищесына укырга керә һәм 1955 нче елны баян классын уңышлы гына тәмамлап чыга. Локман Аитов җитәкләгән концерт бригадасында эшли. 1946 нчы елда  Мөнир  Мазунов белән гаилә корып җибәрәләр. Әнвәр Бакиров, Бату Мулюков, Мансур Мозаффаров, Александр Ключарев кебек сәнгать әһелләре аларның гаилә дуслары булалар. Озак еллар  Казанның музыка мәктәпләрендә баян, аккордеон класслары алып бара. Күп кенә талантлы  шәкертләр тәрбияләп чыгара, шуларның  берсе - танылган музыкант Рәшит Мостафин.

## Гаиләсе
Тормыш иптәше Мөнир Мазунов белән бер ул, бер кыз үстерәләр.  Миңҗамал Йосып кызы Мазунова 1992 нче елның 5 гыйнварында вафат була.. Казан шәһәренең Яңа бистә зиратында  җирләнә. Уллары Илдар (1947-2008), кызлары Мөнирә Мөнир кызы Хәбибуллина - Татарстан  Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе; Дмитрий Кабалевский исемендәге халыкара  пианистлар конкурсы лауреаты, “Сандугач керде күңелгә” балалар вокаль конкурсының жюри әгъзасы. Оныгы  Ренат Сәгыйть улы Хәбибуллин -  И.В. Әүхәдиев исемендәге музыка училищесы укытучысы.

## Белеме

* 1922-1932 -Казан  шәһәренең Шәриф Камал (Камал, Шариф Камалетдинович) исемендәге 80 нче мәктәбендә уку еллары
* 1933- 1938- Казан медицина училищесы;
* 1948- 1955- Казан музыка училищесы, баян классы.

## Хезмәт юлы

* 1944-1948- Татар дәүләт филармониясе,  халык уен кораллары оркестры, аккомпаниатр;
* 1955-1960- Локман Аитов җитәкләгән концерт бригадасында эшләү дәвере;
* 1960 -1979- Казан шәһренең 2 нче һәм 5 нче номерлы музыка мәктәпләрендә гармун һәм баян классларын алып баручы.
## Искәрмәләр
Бикмулла Гәрәев

**Гәрәев Бикмулла Гэрэевич**
Туу- 9 март 1924 
Туу урыны – ТАССР, Балык Бистәсе районы Олы Әшнәк авылы
Үлем датасы- 5 август 2004 (80 яшь)
Иялек- ТАССР
Гаскәр төре- гвардия-миномёт дивизиясе
Дәрәҗә- лейтенант
Хәрби җитәкчелек-  миномёт ноктасының командиры
Хәрби бүләкләре- өч тапкыр Кызыл Йолдыз ордены; Бөек Ватан сугышы ордены һәм күпсанлы медальләр.

Бикмулла Гәрәй улы Гәрәев (Гараев Бикмулла Гараевич)- Бөек Ватан сугышында катнашкан, 3 нче  Белорусия фронтының 7 нче гвардия-миномёт дивизиясенең 24 нче аерым бригадасы командиры, лейтенант.

**Тәрҗемәи хәле**
Бикмулла Гәрәй улы Гәрәев Балык Бистәсе районы Олы Әшнәк авылында 1924 нче елның 9 мартында дөньяга килә. Әтисе  Гәрәй Нуриев беренче Бөтендөнья сугышында катнаша. Немец офицерын әһәмиятле документлары белән әсирлеккә алган өчен Изге Георгий ордены белән бүләкләнә. Улы Бикмулла Бөек Ватан сугышына 17 яшендә китә.

**Бөек Ватан сугышында**
Кыска вакытлы хәрби хәзерлек курслары узганнан соң,  аны 3 нче Белоруссия фронтына 7 нче гвардия-миномёт дивизиясенең 24 нче аерым бригадасы  карамагына җибәрәләр. Биредә яшь артиллеристны  М-31 яки солдатлар арасында “Катюша” ның абыйсы “Андрюша” дип йөртелгән үзйөрешле реактив миномётның командиры итеп билгелиләр. Һәр снарядның авырлыгы 100 килограмм булган бу миномёт дошманның теләсә нинди  оборона, хәрби ныгытмаларын, техникасын  юк итәргә сәләтле була.
Егет беренче көннәрдән үк үзен тәвәккәл, батыр сугышчы итеп таныта. 1943 нче елда аны партия сафларына  кабул итәләр. Сугышчан дуслары белән бергәләп Смоленск өлкәсен, Белоруссияне, Балтик буе республикаларын дошманнан азат итүдә катнаша. Көньяк Пруссиядә дошман оборонасын өзүдә, Кенигсберг шәһәрен штурмлауда, соңрак Хинган тауларын үтеп Япон самурайларын  тар-мар итүдә дә зур батырлыклар күрсәтә. Кызыл Байрак орденлы  7 нче гвардия миномет дивизиясенең  командиры Советлар Союзы Герое Казбек Дрисович  Карсановның (беренче Советлар Союзы Герое) Карсанов, Казбек Дрисович “Гвардия минометлары ут ача” дигән китабында  шундый  сүзләр бар: “Проникновенные, идущие от сердца слова звучали на митинге личного состава 4-го дивизиона.   Назывались боевые командиры огневых групп - гвардии сержанты  Б. Г. Гараев и Н. Д. Рогов. Их мужество, не раз проявленное в боевой обстановке, восхищало всех!”.   
      
**Сугыштан соң**
Бикмулла Гәрәев сугыштан 1947 нче елны кайта һәм тыныч хезмәткә керешә. Берөзлексез 37 ел буе район финанс бүлегендә дәүләт керемнәре буенча инспектор булып эшли. Нәтиҗәле һәм фидакарь хезмәтләре өчен РСФСР, ТАССР ның Финанс министрлыгы, район Советы Башкарма комитетының Мактау грамоталары белән күп тапкырлар бүләкләнә.

## Искәрмәләр
Самадхи

**Сама́дхи** (Санскрит телендә: समाधि),  — «акыл яки эчке җыелганлык») — Һинд дине һәм Буддачылык медитация практикаларында кулланылган төшенчә. Самадхи медитация белән ирешелгән халәт, ул аңның тынычлыгында эчке һәм тышкы дөньялар (субъект һәм объект) арасында каршылыклар белән бетүдә чагыла. Буддачылыкта Самадхи Затлы сигезле юлның соңгы дәрәҗәсе, ул кешене нирванага кадәр үк китерә.

## Самадхи стадияләре
Патанджалиның «Йога-сутраларында» самадхиның берничә стадиясе тасвирлана: савитарка, нирвитарка, савичара, нирвичара, ананда һәм асмита.

Шулай ук самадхи ике төргә бүленә: берсе *сампраджнята* дип атала, ә икенчесе — *асампраджнята*.

## Шулай ук карагыз
* Авадхута
* Дживанмукта
* Мокша (Һинд дине)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ачан Ли Дхаммадхаро: «Памятование о дыхании и уроки самадхи»
* Книга «Хатха-йога Прадипика с комментариями Сарасвати», Глава 4 «Самадхи»
* Библиотека «ИССЛЕДОВАТЕЛЬ» Йога-Сутры Патанджали антология переводов 

Төркем:Йога
Төркем:Медитация
Төркем:Һинд дине
Габдессәлам

XIII гасыр татар шагыйрьләре исемлегенә шагыйрь **Габдессәлам** дә өстәлә. Бу — татар культурасы, әдәбияты тарихында билгеле зат. Ләкин иҗаты өйрәнелми килде, материаллар җитәрлек түгел иде. Ниһаять, 1979 елгы экспедиция вакытында аның шигырьләр җыентыгы табылды. Хәзер инде Габдессәламнең шагыйрьлеге хакында да сөйләргә мөмкин. Автор үзенең исемен һәм шигырь-бәетләренең язылу вакытын болай күрсәткән:
Бу бәйетнең мөбәййене —
Исмедүр Габдессәлам,
Иманымны йулдаш әйлә, 
Фазлың илә, зөлкәрам. 
Улдым сәфәр, кылдым җиһад. 
Бу рус Польша йиридә, 
Тарих мең дә йите йөз дә 
Илле йитинче йылыда.
Димәк, шагыйрь XVIII йөзнең урталарында иҗат иткән була. Аерым юлларда ул үзенә Габдүш дип тә эндәшә. Кулъязмада автор биографиясенә ачыклык кертерлек тагы берничә фактны күрсәтергә мөмкин. «Каты хәсрәт орды безә» шигыре сюжетлы булуы белән кызыклы. Ул кыскартылган килеш матбугатка чыгарылган иде. Шигырьдә Мәһди һәм Габдүш исемле ике остазның ниндидер сәбәпләр аркасында шәкертләреннән аерылып, Казан ягыннан «аһ оруб» китүләре тасвирлана.
Икенче бер шигырьдә:
Төркестанның йулына төште томан, 
Арт йагын бер-бер баскан йурга-кунан,— 
дигән гыйбарә бар.
Алдагы шигырь сюжеты белән бу шигъри юл арасында эчке бәйләнеш сизелә. Аларны XVIII гасыр Россия тарихы фонына куеп карасаң, бу бәйләнешләрнең сәбәбе яхшы аңлашыла һәм шагыйрьнең тормыш юлын тагын да ачыклый төшә, Бу исә шагыйрьнең Оренбург Каргалысы — Сәгыйд бистәсе белән бәйләнгәнлеген күрсәтә. Ул вакытта патша администрациясе Урта Азияне гомумән Төркестан исеме белән йөрткән. Шигырьдәге «Төркестан юлы» тәгъбире Оренбург өязе Сәгыйд бистәсе халкы өчен таныш лексик берәмлек булган һәм ул шигырьнең нәкъ шул тирәдә, ягъни Сәгыйд бистәсендә язылуын күрсәтә.
Татар галимнәреннән Ш. Мәрҗани һәм Р. Фәхретдинов хезмәтләрендә Габдессәлам хакында кызыклы мәгълүматлар бирелә. Ш. Мәрҗанидә күрсәтелгәнчә, Габдессәлам бине Уразмөхәммәд (Урай) бине Колмөхәммәд бине Колчура Казан өязе Алат юлындагы Мәңгәр авылында туган (хәзерге ТАССР, Арча р-ны, Олы Мәңгәр авылы), 1746 елга хәтле Мәңгәргә күрше Ташкичү авылында укыткан. Анда Габдессәламнең иҗат иткән һәм күчереп язган китаплары санап үтелә. Оренбург Каргалысына — Сәгыйдкә күчеп китеп, анда мәдрәсәләр тотуы хакында языла. Шундый ук мәгълүмат Р. Фәхретдиновның «Сәгыйд» исемле хезмәтендә бар. Архив материалларында Габдессәлам Урай улының 1762 елда 62 яшьтә исән булганлыгы күрсәтелә.
Китерелгән фактларга таянып, шигырьләр җыентыгындагы Габдессәлам белән тарихта билгеле Габдессәлам Урай улын бер үк кеше дип карарга кирәк. Күпчелек шигырьләрдә авторның бик яшь кеше булмавы сизелә.

## Искәрмәләр
Казан шәһәренең 165 нче мәктәбе

**Казан шәһәренең 165 нче урта мәктәбе** (*[[Казан]] шәһәренең инглиз телен тирәнәйтен өйрәнә торган 165 нче урта мәктәбе, school 165*) - Казан шәһәренең Яңа Савин районында урнашкан урта гомум белем бирү учреждениясе.

## Мәктәпнең турында
Казан шәһәренең 165 нче урта мәктәбе 1998 елның 1 сентябрьнән бирле эшли. 1998 елда 740 укучы һәм 83 мөгаллим үз эшчәнлеген даими рәвештә алып барган. Мәктәпнең беренче директоры булып Рәсәйнең атказанган укытучысы, милли мәгариф эшлеклесе, Татарстан республикасының Шәһәр думасының депутаты Староверов Иван Никита улы билгеләнгән. 2007 елдан башлап мәктәп белән Шәмсетдинов Айдар Илдар улы җитәкли. Ул - "2003 ел укытучысы" бәйгесенең шәһәр этабы җиңүчесе; 2010-2014 елларда Казан шәһәренең Шәһәр думасында депутат.

Хәзерге вакытта әлеге мәктәптә 1789 укучы (61 сыйныф) укый. 104 мөгаллим балаларга белем бирә. 88 укытучы квалификацион дәрәҗә алган, шуларның арасында иң югары дәрәҗәгә - 15, беренче дәрәҗәгә - 58 һәм икенче дәрәҗәгә - 15 мөгаллим ия булган. Мөгалимнәр үз эшчәнлекләрен актив алып баралар. Биредә Татарстан республикасының атказанган укытучысы (1) данлы исем алган укытучылар эшли.

Мәктәп каршысында 13 түгәрәк эшләп килә. Әлеге түгәрәкне мәктәп мөгалимнәре һәм өстәмә белем бирү учреждениясе мөгалимнәре дә җитәкли. Һәрбер балалар сәнгатенең үз программасы бар. Түгәрәкләрнең төп максаты булып балаларның сәләтләрен ачу, аларны үстерү тора. Спорт секцияләренә (каратэ, футбол, басктбол, өстәл теннисы, бокс, волейбол) 1-11 сыйныф укучылары яратып йөриләр. Укучыларның 40 % мәктәп түгәрәкләре һәм спорт секцияләре белән кызыксыналар. Әлеге балалар - район, шәһәр, республика конкурсларының җиңүчләре, призерлары.

Ел саен мәктәп базасында төрле бәйрәмнәр, чаралар үткәрелә. "Картлар көне", "Алтын көз", "Җиңү көне", "Әниләр бәйрәме", "Балаларны саклау көне", "Шәһәр көне", "Май чабу бәйрәме", "Нәүрүз", "Туган тел көне" һәм башкалар шуларның күркәм үрнәкләре булып тора. Чаралар өлкәннәр һәм кечкенә буын вәкилләре арасында җылы мөнәсәбәт булдыру, олыларны хөрмәтләү, ватанпәрвәрлек кебек сыйфатларны тәрбияләргә ярдәм итә.

Мәктәптә Татар дәүләт филармониясе, Яшь тамашачылар театры, Г.Камал исемендәге театры, Г.Кәриев исемендәге театры, Курчак театры һ.б. артистлары белән очрашулар була. Укучылар әфган сугышында, Бөек Ватан сугышында катнашкан батырларыбыз белән чаралар уздыралар.

Ел саен мәктәпнең 99 % чыгарылыш укучылары техникумнар һәм югары уку йортларында укуларын дәвам итәләр. 
Педагогик коллективның төп критериясе булып заман белән бергә атлау, алга, киләчәккә омтылу тора.

## Искәрмәләр

## Кулланылган әдәбият исемлеге
# О школе 
# МАОУ «Средняя общеобразовательная школа №165 с углубленным изучением английского языка» Ново-Савиновского района г. Казани 

## Сылтамалар

Төркем:Казан мәктәпләре
Төркем:Казанның Яңа Савин районы
Пуджари

**Пуджари** — Һинд динендә билгеле бер Илаһ муртисы өчен гыйбадәтханәләрдә һәм шулай ук чакыру буенча ышанучылар өйләрендә пуджаны башкаручы каһин.

Кагыйдә буларак, пуджарилар Санскрит телендә һәм кайвакыт башка телләрдә төрле мантраларны һәм догаларны белергә һәм яттан җырларга алырга һәм катлаулы дини церемонияләрне башкара алырга тиеш. Гадәттә пуджарилар брахманнар варнасыннан  яки каста системасының буыннан килә торганын танымаган Һинд дине агымнарда брахман инициациясен ия булганнар. Һиндстанда, пуджари шулай ук «арчака» дип атала. Фестивальләр вакытында, пуджарилар еш бәйрәм белән җитәкчелек итәләр. Гадәттә пуджарилар зур укымышлыклары белән аерылып торалар.

## Шулай ук карагыз
* Пуджа (Һинд дине)
* Мандир

## Искәрмәләр
Индуизм. Джайнизм. Сикхизм: словарь / под общ. ред. Альбедиль М.Ф. и Дубянского А.М.. — М.: Республика, 1996. — 576 с. — ISBN 5-250-02557-9.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Сатсанг

**Сатса́нг** (Санскрит телендә: सत्सङ्ग, , Һинди телендә: सत्संग, ; sat = хакыйкать, sanga = җыелыш, яки Санскрит телендә Садху һәм Сангха) — Һинд динендә төшенчә, мәгънәсе: 
# иң олы чын җәмгыять, иң олы хакыйкать җәмәгате;
# гуру белән әңгәмә кору;
# хакыйкатьне ишетү, аның турында сөйләшү һәм аны аңлау максаты белән яктыртылган кеше тирәли кешеләр җыелуы.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
«Мистраль» тибындагы универсаль десант кораблар

**«Мистра́ль»** () — универсаль десант кораблар-боралак йөртүчеләр гаиләсеннән.
## Төзелеш
“Мистраль” барлыгы 900 хәрбине, 35 боралакны, дүрт десант көймәсен, шулай ук 70-ләп җир транспортын, шул исәптән 13 танкны сыйдыра ала торган караб.

Франциянең хәзерге вакытта “Мистраль” төрендәге ике карабы бар.
## Русия Хәрби Диңгез Флоты заказы

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрби кораблар төрләре
Иштадева

**Иштаде́ва**, яки **иштаде́вата** () — Һинд динендә баш июченең яраткан Ходаен билгеләүче Санскрит төшенчәсе. Понятие Иштадева төшенчәсе Бхакти традицияләрнең Смартизм тарафдарлары өчен аеруча әһәмиятле, биредә ышанучы йөрәгенә иң якын, иң күбесе илһамландыра торган Илаһ табыну формасын сайлый. Смарта традициясе тарафдарлары иштадевасын Ходайның биш (алты) төп формасы саныннан сайлый. Вайшнавизмның монотеистик традициясендә ышанучы иштадева буларак Вишну һәм аның аватарлары (Кришна һәм Рама кебек) ипостасьларының берсен сайлый. Шулай ук Шактизм тарафдарлары иштадева итеп Деви ипостасьларының берсен; ә шиваитлар - Шива ипостасьларының берсен сайлап алалар.
Һинд диненең изге текстларында иштадевага табыну мисалы булып Хануман тора, аның иштадевасы булып Рама булган. Һиндстан тарихыннан күренекле мисаллар булып Тулсидас булган, ул шулай ук Раманың тугърысы булган, һәм Мирабай булган, аның иштадевасы булып Кришна булган.
Табынуны күбрәк өй алтаренда башкарырга сайлыйлар, хәтта туганнардан да аерым итем, Илаһның сурәте яшерелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* The Significance of the Hindu Doctrine of Ishtadeva  by Anantand Rambachan

Төркем:Һинд дине
Двипа

Һинд космологиясендә, **dvīpa** (Деванагарида: द्वीप "ярымутрау, утрау"; шулай ук *mahadvipa*  "бөек утрау") җир сферасының кайвакыт "континент"лар дип аталган төп бүлгеләре өчен төшенчә.  7 двипа бар. Җиде (*сапта-двипа*)ның исемлеге (мәсьәлән, Махабхарата 6.604 ):

#Дҗамбудвипа ("Джамбован" агачы)
#Плакшадвипа ("Ficus religiosa (Пипал) агачы")
#Шалмали ("Бомбакс агачы")
#Куша ("үлән")
#Краунча ("Тау")
#Шакадвипа ("Нарат агачы")
#Пушкара ("Өрәңге агачы")

dvīpa сүзе борынгырак *dui-Hpa- формасыннан һәм аның мәгънәсе "ике яктан су". Ул Яшь Авеста телендәге 'duuaēpa' сүзе белән аңлаешлы, ул шул ук мәгънәгә ия.

## Шулай ук карагыз
*Двип (күп мәгънәгә ия), географиядә кулланылган шуңа бәйле төшенчә
*Дҗамбудвипа
*Шакдвипи
*Уттара Курава
*Бхагавад Гита
*Шакдвипа
*Һиндстан эпик чорының флорасы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Фирдәвес Гыйрфанов

**Фирдәвес Гыйрфанов**, Фирдәвес Гыйльметдин улы Гыйрфанов (*[[1940 ел]]ның [[7 июнь|7 июне]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яшел Үзән районы]], [[Татар Әҗәлесе|Әҗил]] — [[2017 ел]], [[РФ]], [[ТР]], [[Яр Чаллы]]*) — рәссам–график, иҗатында болгар чорына һәм шамаилләргә зур урын бирә, пыялага шамаил ясау осталарының берсе, РФ һәм ТР (*[[1996 ел|1996]]*) рәссамнар берлекләре әгъзасы. ТР (*[[1999 ел|1999]]*) һәм РФ атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1940 елның 7 июнендә Татарстан АССР Яшел Үзән районы Әҗил авылында туган. Бераздан гаиләсе Казанга күчкән. Казан сәнгать укуханәсен (*[[1968 ел|1968]]*), «театр рәссамы» белгечлеге буенча А. Островский исемендәге Ташкәнт театр-сәнгать институтының сәнгать факультетын (*[[1973 ел|1973]]*) тәмамлаган.

Татарстан АССР мәдәният министрлыгы юлламасы белән Чаллыга җибәрелә. 1973—1989 елларда Яр Чаллы шәһәренең 1нче санлы балалар сәнгать мәктәбенең оештыручысы һәм беренче директоры. «КамАЗ ударнигы» исеме ала.

## Иҗаты
Унике яшьтән үк шамаилләр ясый башлый. Фирдәвес Гыйрфанов — XX гасыр азагындагы милли күтәрелеш чорында «болгарчылык» юнәлешен яклап иҗат иткән рәссам. Картиналарында X—XIII гасырларда Идел Болгары калаларында кайнаган тормышны сурәтли. Пыялага шамаил ясау остасы.

Беренче күргәзмәсе Яр Чаллыда 1992 елда уза. Халыкара (*[[БГӘ]], [[Төркия]], [[Франция]]*), зона (*[[Мәскәү]], [[Волгоград]], [[Түбән Новгород]]*), республика (*[[Казан]], [[Болгар (Спас районы)|Болгар]]*) күргәзмәләрендә катнаша. Иҗат эшләре ТР милли музеенда, «Казан» ММҮ музеенда, Яр Чаллы картиналар галереясында, Казанда дәүләт тарихы музеенда, «Туран» фондында, шәхси коллекцияләрдә саклана.

Яр Чаллыда узган шәһәркүләм бәйгеләрдә «Декоратив-гамәли сәнгать төре буенча җиңүче — 2006», «Ел рәссамы — 2012» исемнәре ала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Фидаил Мәҗитов|Мәҗитов Ф]]*. Ерак гасырларга сәяхәт (Рәссам Фирдәвес Гыйрфанов иҗаты турында). «Мәйдан», 2007 ел, сентябрь, 79-83нче бит.

## Сылтамалар

* Яр Чаллы шәһәре 1нче санлы балалар сәнгать мәктәбенең Вконтакте сәхифәсе
*   Открылась юбилейная выставка заслуженного работника культуры РТ Фирдауса Гирфанова. Управление информационной политики и по связям с общественностью мэрии г Н. Челны, 7 мая 2015
*   Выставка памяти художника Фирдауса Гирфанова 
 
## Моны да карагыз

Төркем:Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Ташкәнт сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Рәссамнар
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Укытучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Гыйрфанов

**Гыйрфанов** — фамилия.
* Агиш Гыйрфанов (*[[Агиш Гыйрфан]]*, 1928-199), язучы, журналист (*[[Уфа]]*).
* Вәкил Гыйрфанов (1909—1980), агробиолог, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* Солтан Гыйрфанов (1913—1989),  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
* Фирдәвес Гыйрфанов (1940—2017), рәссам.
## Моны да карагыз
* **[[Гыйльфанов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Самскара

**Самска́ра** яки санкхара (Санскрит телендә: संस्कार}}, saṃskāra); яки Пали телендә: सङ्खार, (IAST|saṅkhāra) — уяу булмаган рәвештә тәэсир. *Сам* — сумма һәм *каара* — барлыкка китерүче сүзләреннән барлыкка килгән. Турыдан-туры мәгънәдә «эшләүче тарафыннан кылынганның суммасы» дигәнне аңлата.

Һинд фәлсәфәсендә бу төшенчә акылда шәхси гамәлләр һәм тышкы шартлар тарафыннан калдырылган эзләр өчен кулланыла һәм киләчәктә ниндидер уңайлы очракта ул чагылырга мөмкин - хәттә киләсе тууда да. Шуңа күрә самскара элекке тормыш тәҗрибәсеннән һәм элекке туулардан һәвәслекләр һәм импульслар яралгыларын билгели, алар бу яки киләсе реинкарнацияләрдә үсәргә тиеш. Самскара гадәтне яки хәзергегән үткәннең тәэсире булып тора («үткәннең миңнәре»), ул рефлекс, автоматизм, һәм шулай ук халәт шаблоны булып тора.

Охшаш самскаралар җыелу нәтиҗәсендә васаналар формалаша, алар үз чиратында акыл тирбәнешен (вритти) барлыкка китерәләр. Акыл тирбәнеше теләкләргә китерә, ә теләкләр гамәлләргә китерә.

Самскара — карма саклау урыны. Патанджали («Йога-сутралар») буенча, самскарага мөрәҗәгать медитация вакытында сизем хәтере аша мөмкин. Патанджали карма ничек хасил булганын һәм аннан ничек арынырга икәнен тәфсилләп аңлата.

## Искәрмә

Төркем:Һинд дине
Панчамрита

**Панча́мрита** (Санскрит телендә:पञ्चामृत}}, (pañcāmṛta) — Һинд дине ритуаль практикасында, хосусан абхишека йоласында кулланылган биш элементның тупланмасы. Болар бал, сөт, йогурт, шикәр һәм гхи. Эре Һинд дине бәйрәмнәре вакытында абхишека йоласы вакытында панчамританың биш элементы муртины (Ходайны, дэвларны яки изгеләрне) коендыру өчен кулланыла. Моның нәтиҗәсендә барлыкка килгән сыеклык чаринамрита дип атала. Чаринамрита изге дип санала һәм ышанучылар арасында таратыла, алар аны эчәләр һәм башларына сибәләр.

 — ул катлаулы Санскрит сүзе, ике өлештән тора:  — «биш» һәм  — «үлемсезлек нектары, Амброзия, Ходайлар эчемлеге».

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Прасад
Юрий Балашов

**Юрий Балашов** (,  — , ) — журналист. 1973-1989 елларда ТАССРның күптиражлы гәҗитләрендә журналист. 1989-1992 елларда «Офык» журналының баш мөхәррире, 1992 елдан башлап «Казань» журналының баш мөхәррире.
## Искәрмәләр
Виктор Бальзамов

**Виктор Бальзамов** (,  — , ) — слисер-җыючы, СССР дәүләт премиясе иясе (1983), ТАССРның атказанган машина төзүчесе (1984). 1956-? елларда Казан авиация җитештерү берләшмәсе слисере.
## Искәрмәләр
Андрей Банников

**Андрей Банников** (,  — , ) — икътисадчы, икътисад фәннәре докторы (1966), профессор (1967). 1957-1990 елларда КАИдә, 1974-1990 елларда сәнәгать һәм җитешерү оештыру кафедрасы мөдире. 1990-? елларда КДФЭИдә, икътисад һәм җитешерү оештыру (1990-1998) һәм менеҗмент (1998-?) кафедралары мөдире.
## Искәрмәләр
Чатуршлока

**Чатуршлока** («дүрт шлока») — Һинд дине билгеле изге язмаларыннан дүрт иң әһәмиятле текстларга карый торган Санскрит төшенчәсе. Төшенчә күбесенчә «Бхагавадгита»га яки «Бхагавата-пурана» карата кулланыла, аларда чатуршлокалар свам-бхагаван (Ходай) үзе тарафыннан әйтелгән дип һәм кайбер Һинд дине агымнарында шрути төшенчәсенә караган дип санала, гәрчә традицион рәвештә «Бхагавата-пурана» һәм «Бхагавад-гита»ны смрити язмалары төркеменә кертәләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

Төркем:Һинд дине
Абханг

**Абха́нг** яки **абха́нга** (Маратхи телендә: अभंग}}) — Маратхи шигъриятендә жанр. Кришна Ходаены формаларының берсе игътибар үзәгенә Һинд дине Ходае Витхобага табыну булган дини агым варкари традициясе бхакт шагыйрьләр өчен хас.
Абханг, кагыйдә буларак, үзе тәмамланган була, ике юлдан тора (*кече абханг*), әмма кайвакыт ирекле микъдар юлга киңәйтелгән булырга мөмкин (*зур абханг*). Беренче өч юл гадәттә рифмалана. Кайвакыт абханглар озынрак поэма яки поэмалар төркеме өчен бергә кушыла. Абханглар нигезендә төрле тематика ята, шул исәптән фәлсәфи дә, шул ук вакытта алынмый торган элемент булып Ходайга дан җырлау тора..

Бу жанрны киң Маратхи шагыйрьләре кулланган, шул исәптән аларның иң иртәсе Мукундрадж (XII гасыр). Урта гасыр Һиндстанында аеруча зур үсеш Днянешвар (1275—1296), Намдев (1269—1350), Экнатх (1533—1599) һәм Тукарам (1608—1690) шагыйрьләре иҗатында алган. Соңгы шагыйрь 4,5 мең абханг авторы дип санала..

## Искәрмәләр
↑ Перейти к: 1 2 Индуизм. Джайнизм. Сикхизм / Под общ.ред. М. Ф. Альбедиль и А. М. Дубянского. — М.: Республика, 1996. — ISBN 5-250-02557-9.
↑ Индуизм. Джайнизм. Сикхизм / Под общ.ред. М. Ф. Альбедиль и А. М. Дубянского. — М.: Республика, 1996. — С. 25. — ISBN 5-250-02557-9.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һиндстан әдәбияты
Төркем:Вишнуизм
Хаста (үлчәү берәмлеге)

***Хаста*** (Санскрит телендә: हस्त) (hásta); (Кытай телендә: 肘) традицион Һинд дине озынлык үлчәү берәмлеге, терсәктән урта бармак очына кадәр үлчәнә. Ул 24 *[[ангула]]*га яки якынча 18 дюймга тигез, якынча 45 сантиметр.

4 *хаста* бер *дһанус*ны тәшкил итәләр, һәм 400 *хаста* бер *[[налва]]*ны тәшкил итәләр. 8 *хаста* бер ***раҗҗу***ны тәшкил итәләр.

## Шулай ук карагыз
* Кубит

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Франц Баллод

**Франц Баллод** (, ,  — , ) — археолог, сәнгать белгече, тарих фәннәре докторы (1926). 1913-1919 елларда Мәскәү университетының Мисыр белеме кафедрасы мөдире. 1919-1922 елларда Казан университеты профессоры. 1924 елдан Латвиядә мөһаҗирлектә. 1924-193? елларда Латвия университетында: тарих-филология факультеты деканы (1929-1931 һәм 1933-1937), проректор (1931-1933); Латвиянең Һәйкәлләр идарәсе рәисе (1932-1940). СССР Латвияне басып алгачтын Стокһолмга күченә. Элекке Алтын Урданың Сарай-Бату, Үкәк шәһәрләрендә археологик казу эшләрен оештыручы; Алтын Урда, Борынгы Мисыр тарихлары һәм мәдәниятләре турында фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Джулиан Ассанж

**Джулиан Ассанж** ( ;, ,  — , ) - Австралия һәм Эквадор интернет-журналисты һәм телевидение алып баручысы,

Ассанж Эквадор илчелегендә кулга алынды.
## Искәрмәләр
Вячеслав Георгиевич Халымбаджа исемендәге гелогия музее

Бу музей Казан шәһәре Киров районының 15 нче татар гимназиясендә урнашкан.
Профессор Вячеслав Георгиевич Халымбаджа исемендәге гелогия музее гимназиядә 1999 елда ачыла. Профессор гимназия укучыларын геология дөньясы белән таныштыра башлый. Музейның беренче экспонатлары Вячеслав Георгиевичның шәхси коллекциясеннән була. Шулай итеп музей үзенең эшен башлап җибәрә. Мзей җитәкчесе - Ильсия Сәләховна Гәрәфетдинова.
Бүгенге көндә музей экспонатларын геолог һөнәрен сайлаган укучыларыбыз тулыландырып тора.  Алар тау токымнарын Уралдан, Себердән, Ерак Көнчыгыштан, Сахалиннан алып кайталр. Музей Казан Федераль Университетының А.А.Штукенберг исемендәге минералогия музее һәм “Казан Кремле” табигать белеме  дәүләт музее  белән хезмәттәшлек итә.
Экспозиция парагенетик принципы буенча ясалган. Тау токымнары, минераллар генетик төзелешләре буенча берләштерелгән.
Хәзерге көндә музейда ике зал эшли. Беренче залада эчке (эндоген) процеслар тау токымнары һәм минераллар күрсәтелгән. күрергә була.
Музей фондының тау токымнар һәм минераллар коллекцияләре Җирнең геологик процесларын күрсәтә. Иң кызыклы экспонатлар булып агатлар, гипслар, Татарстан һәм Көнбатыш Себернең нефть коллекцияләре булып торалар. 
Палеотология коллекцияләрендә борынгы кешеләрнең эш кораллары, йонлач носорогның аскы тешләре, мамонтның мөгезе күрсәтелгән. Ориньяк заманының (35-20 мең ел элек) борынгы кешеләрнең мәгарә стенасында ясалган рәсемнең реконструкциясе бик зур урын алып тора.
Музей фондында 1000 артык экспонатлар бар. Алар елда артып тора.
Музейның эше экскурсия үткәрү белән генә чикләнми. Гимназя укучылары практик фәнни эшләр үткәрәләр, олимпиадаларда катнашалар. Музей базасында укытучылар өчен семинарлар үткәрелә.

## Тышкы сылтамалар
* Все музе Казани. Справочник-путеводитель. – Казань: Издательство “Заман”, 2003. – 256 с., с илл.
* http://geology.gim15.edusite.ru/ [Электронный ресурс]
* http://smi.kazanobr.ru/18/10.html [Электронный ресурс]
* https://kpfu.ru/geologicheskij-muzej-vyacheslava-halymbadzhi-v-10843.html[Электронный ресурс]
* http://www.prokamni.ru/content/view/254/  [Электронный ресурс]

## Искәрмәләр
Николай Баныкин

**Николай Баныкин** (,  — , ) — инженер-электрик, СССР дәүләт премиясе иясе (1985), ТРның атказанган энергетигы (2000). 1960-1978 елларда Зәй ДРЭСы директоры, 1978-1985 елларда Татарстан район энергетика идарәсе директоры. ТАССР ЮШ депутаты (1980-1985).
## Искәрмәләр
Вильям Барабанов

**Вильям Барабанов** (,  — , ) — химик, химия фәннәре докторы (1973), ТР ФА академиге (1992), ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1978, 1991), ССҖБнең атказанган химиге (1979). 1973-1989 елларда Казан химия-технология институты проректоры.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Борис Барабанщиков

**Борис Барабанщиков** (,  — , ) — генетик, биология фәннәре докторы (1990), профессор (1992). 1968 елдан КДУда, генетика кафедрасына нигез салучы һәм аның беренче мөдире (1976). Вавилов ис. генетиклар һәм селекционерлар җәмгыятенең Казан бүлеге рәисе (1977-20??).
## Искәрмәләр
Владимир Барабанов

**Владимир Барабанов** (,  — , ) — химик, техник фәннәр нәмзәте (1967), ТР дәүләт премиясе иясе (1997). 1962 елдан Бөтенрусия ветеринария фәнни-тикшеренү институтында, 1980-? елларда лаборатория мөдире.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Химиклар
Владимир Баранов (1872)

**Владимир Баранов** (,  — , ) — астроном, гравиметрист. 1895 елдан Казан университетында, профессор (1918). 1918-1941 елларда Казан астрономия күзәтүханәсе директоры.
## Искәрмәләр
Геннадий Баранов

**Геннадий Баранов** (,  — , ) — юрист, хөкемче, ТССРның һәм Русиянең атказанган юристы (1991, 1995). 1973-1985 елларда ТАССР Югары мәхкәмәсе рәисе урынбасары, ТАССР ЮМның граждан (1973-1975) һәм җинаять (1975-1985) эшләре буенча коллегияләре рәисе, 1985-2011 елларда - ТР Югары мәхкәмәсе рәисе.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Антони Лонгин Барановски

**Антони Лонгин Барановски** (,  — , ) — хәрби эшлеклесе (Россия империясе, Польша), генерал-майор (1916). 1909-1911 елларда полк командиры (Иркутск). 1919 елда Себердәге Польша хәрби миссиясе җитәкчесе. Себердән кайткачтын совет-поляк сугышында катнаша, армияләр төркеме командиры (1921).
## Искәрмәләр
Семен Баратаев

**Семен Баратаев** (,  — , ) — РИ дәүләт һәм хәрби эшлеклесе, кенәз, генерал-майор (1789). 1768-1774, 1787-1789 еллардагы рус-төрек сугышларында катнашучы. 1786-1787 елларда Казан дары заводы төзелеше җитәкчесе, 1789-1797 елларда Казан калгайлыгы хакиме.
## Искәрмәләр
Кушлавыч мәктәбе

**Кушлавыч мәктәбе** - Татарстан Республикасы Арча муниципаль районының "Кушлавыч төп гомуми белем мәктәбе" муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе. 

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* https://edu.tatar.ru/arsk/page148111.html
 
Төркем:Әлифба буенча мәктәпләрТөркем:Арча районы мәктәпләре
Җәүдәт Фәйзи урамы (Казан)

**Җәүдәт Фәйзи урамы** () — Казанның Совет районында урнашкан урам.
## Географиясе
«Гаилә» мәчете тирәсеннән башланып, Җиңү проспектына чак кына барып җитмичә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 2000 елның 26 әприленнән йөртә.

## Объектлар
* *8нче йорт* ― 175нче гимназия. 2021 елның 11 маенда мәктәптә булган атыш вакытында 9 кешенең гомере өзелә: 7 укучы, 2 укытучы

## Урам белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр


Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Хәйдәр Бигичев урамы (Казан)

**Хәйдәр Бигичев урамы** () — Казанның Совет районында урнашкан урам.
## Географиясе
Сахаров урамыннан башланып, Магистраль урамына барып җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 2000 елның 26 әприленнән йөртә.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Алексей Жуканенко
* Сергей Зозулин

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Люция Хәсәнова

**Люция Бари кызы Хәсәнова  –** җырчы, Татарстанның атказанган артисткасы (1986).

## Тәрҗемәи хәле
1951 нче елның 3 июнендә ТАССР Арча районы Хәсәншәех авылында туа. Кечкенәдән үк җырларга ярата. Районда, мәктәптә үткән җыр бәйгеләрендә катнашмыйча калмый. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, Татарстан җыр һәм бию ансамбленә кабул ителә. Анда эшләгән елларда Урта Азиядә, Себердә, Балтыйк буе республикаларында, Русиянең күп кенә шәһәрләрендә була.

1970 нче елда, Ленинград мәдәният институтының Казан филиалы ачылгач, ансамбльнең хор җитәкчесе Җ. Котдусов тәкъдиме белән шушы уку йортында белем ала. Люциянең җырлавы анда тагын да камилләшә, дирижерлык һөнәрен дә үзләштерә, вокал белән шөгыльләнә, күп тапкырлар хорда башлап җырлый. Вуз студентлары белән Германиягә бара һәм, татар халык җырларын башкарып, тамашачыны таң калдыра. Университет капелласы белән студентларның Ригада үткән “Ювениус-79” конкурсында катнаша һәм, “Сибелә чәчәк” җырын башкарып, беренче урынны алып кайта.

Люция Хәсәнова Татар дәүләт филармониясенең концерт бригадаларында да эшли. Ул татар җырын яратуы, милли репертуарны белүе һәм югары культуралы башкаруы белән башкалардан аерылып тора, борынгы халык  җырларын да, татар-рус композиторлары әсәрләрен дә яратып башкара. Татар композиторларының вокаль-җыр иҗатын актив пропагандалаучыларның берсе дә әле ул. Татар музыкасына нигез салучы С.Сәйдәшев, Ф.Яруллин, Н.Җиһанов, Җ.Фәйзи җырлары һәм романслары җырчының репертуарында зур урын алып тора.

	Л.Хәсәнова Татарстан Композиторлар берлеге пленум һәм съездларының концертларында һәрдаим катнашып килә:  Рәсәй Композиторлар берлегенең Омскида узган күчмә съездында, Мәскәүдәге пленум концертларында, Йошкар-Ола, Уфа, Чабаксарда уздырылган Идел-Урал композиторларының регионара фестивалендә.
Хәзер Люция ханым Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясендә вокал дәресләре бирә. Ул инде бик күп җырчылар әзерләп чыгарды.

Доцент гыйльми дәрәҗәсе ала. 1986 нчы елда Люция Хәсәновага “Татарстанның атказанган артисткасы” дигән мактаулы исем бирелә.

Люция Хәсәнова табигать биргән байлык – лирик-драматик тавышка ия. Татар җырларын башкару серләрен белеп, аның асылын сизә, милли җыр сәнгате бизәкләренең үзенчәлекләрен белеп башкара. Аның җырчылык талантына халык җырларын тоемлауда уникальлек хас.

## Җырлары

“Татарстан” дәүләт телерадиокомпаниясе фондында Люция Хәсәнованың 60тан артык язмасы саклана. Ул башкара торган “Бөдрә тал”, “Зөлхиҗҗә”, “Зиләйлүк”, “Сүнмәс дәрт”, “Сибелә чәчәк”, “Гөлләр үсә” һ.б. кебек җырлар җыр сәнгатенең җәүһәрләре булып саналалар.

## Укучылары
Асылъяр, Дилә Нигъмәтуллина, Рәсүл Салихов,Энҗе Әхмәтҗанова. Алсу Шәйдуллина һ.б. 
## Әдәбият

* “Бөек Тукай Ватаны син,  Арча. Казан: “Яңалиф” нәшрияты.-2009.-344 бит. 
* Арслан Ф. Моңлы тавыш – халыкчанлык нигезе// Ватаным Татарстан. – 2001, 28 декабрь.
## Искәрмәләр
Импульс исәпләве

**Импульс исәпләве** цифрлы санакта кулланылган периодик көчәнешләрдән яки аналог санакларда кулланылган даими үзгәрүчән көчәнешләрдән аермалы буларак апериодик электрик импульсларны кулланучы цифрлы һәм аналог исәпләүнең гибриды. Импульс агымнары бикле түгел, шулай итеп алар ирекле вакытта килә ала һәм аналог процесслар тарафыннан генерацияләнә ала, гәрчә цифрлы санакта кебек үк һәрбер импульсның бинар дәрәҗәсе бар.

Импульс исәпләве күбесенчә нейро челтәрләр өлкәсенең өлеше буларак өйрәнелә. Шундый челтәрдә исәпләү берәмлеге "нейрон" дип атала.

## Искәрмәләр
Академик Глушко урамы (Казан)

**Академик Глушко урамы** () — Казанның Совет районында урнашкан урам.
## Географиясе
Зәкиев урамыннан башланып, Җиңү проспекты белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1998 елның 11 ноябреннән йөртә.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Вячеслав Рябов

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Панчагавья

**Панчагавья**, яки **панчагава** (pañcagava) — сыердан алынган биш төп продуктның: сөт, йогурт, гхи мае, сидек һәм тиреснең атамасы. *Панчагавья* Һинд динендә зур дини әһәмияткә ия, Һинд дине ритуаль практикаларда һәм Аюрведада киң кулланыла. Һинд дине тарафдарлары *панчагавья* элементларын Муртиларга тәкъдим итәләр һәм шуннан соң аларны *[[прасад]]* итеп кабул итәләр. Сыер тиресе ашлама буларак киң кулланыла. Киптерелгән тирес шулай ук ягулык итеп кулланыла. Сыер тиресеннән штукатурка — яхшы теплоизолятор.

Шулай ук *панчагавья* косметик кремнар, лосьоннар, йөз битлекләре, сабын, шампунь, бальзамнар, күз тамчылары һәм юу матдәләре ясау өчен кулланыла.

## Шулай ук карагыз
* Панчамрита
* Чаранамрита
* Абхишека
* Прасад

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Аюрведа
Беренче ярдәм күрсәтү

Әгәр кешенең гомеренә куркыныч яный икән, түбәндәге тәртиптә эш итәргә кирәк:
    1. Үзегезгә зыян килмәя¬чәгенә инаныгыз.
    2. Зыян күргән кешене иң элек куркынычсыз урынга алып чыгыгыз.
    3. Аның пульсын һәм сулышын тикшерегез.
    4. Кесә телефоныннан — 112, өй телефоныннан 03 номерын җыегыз.
    5. Алар килеп җиткәнче тиешле ярдәм күрсәтегез: сулыш юлларын чистартыгыз, ясалма сулыш алдырыгыз, пульсы булмаса, йөрәген эшләтеп җибәрү өчен массаж ясагыз, кан китү күзәтелсә, аны туктатырга тырышыгыз.
    Ясалма сулыш зыян күрүченең сулыш алмавы ачыкланганда эшләнә. Аны авызны авызга яки авызны борынга куеп ясыйлар. Моны ясар алдыннан аның авызын ачып карарга, чит әйберләр булса, чистартырга кирәк. Һава өргәндә күкрәге күтәрелә икән, димәк, дөрес эшлисез.
    Кан киткәндә, иң элек аның нинди тамырдан (капилляр, вена яки артериядән) икәнен ачыклау зарур. Капиллярларга зыян килсә, яраны бинт белән бәйләргә кирәк. Вена киселгән очракта ярага башта марля, аннары мамык кисәге куела һәм аларны тыгыз итеп бинт белән бәйләү зарур. Артериягә зыян килсә, аны кысып, кан китүне туктатырга була. Моны бармак яки йодрык белән эшлиләр. Алда әйтеп кителгән ысуллар нәтиҗә бирмәсә, жгут салалар.
    Аңын югалтып егылган кешенең битенә салкын су бөркергә була. Алай да аңына килмәсә, нашатырь спиртына манылган мамыкны иснәтергә мөмкин.
    Туңган кешене иң беренче чиратта җылыга кертү зарур. Тәнен уарга кирәкми, ул үзе җылынсын. Аңа җылы чәй һәм азык бирү хәерле. Өшегән урыннарны төрергә кирәк.
    Геймлих ысулы кешенең тамагына әйбер утырган очракта ярдәм итә. Моның өчен аның артына басып, ике кул белән кочакларга кирәк. Кендектән өстәрәк өлешкә куллар белән каты итеп басыгыз.
    Сөяк сынганда сак булырга кирәк: умыртка баганасына зыян килсә, кешене урыныннан кузгатырга ярамый! Сынган урынга тугым (шин) салырга була. Моның өчен таяк та ярый. Тугымны пластырь яки бинт ярдәмендә ныгыталар. Ачык сыну булганда әлеге ысул кулланылмый.
    Йөрәгенә массаж ясау. Авыруның пульсы булмаганда моны кичекмәстән эшләү шарт. Моның өчен аны каты урынга яткырырга һәм күкрәк сөяге тәмамланган урыннан 2-4 сантиметр өстәрәк урынга кушкуллап (кулның берсе өстенә икенчесен куярга һәм астагысының уч төбе белән) басарга кирәк. Тизлек — бер минутка 100-110 басу. Шул ук вакытта ясалма сулыш алдыру яхшы. Авыруның сулыш алуы һәм пульсы барлыкка килсә, ярдәм күрсәтүне туктату шарт.
    Агуланган очракта ашказанын юдыру зарур. Моның өчен берничә стакан тозлы су (1 литрга 10 грамм тоз һәм 5 грамм чәй содасы) эчерәләр. 2 стакан эчкәннән соң авызга бармак тыгып косарга кирәк. Аннан тагын су эчеп косарга. Ашказаны чистарганчы шулай эшлиләр. Соңыннан 10-20 таблетка активлаштырылган күмер эчү файдалы.
    Пешү җитди булмаганда декспантеноллы спрей куллану яхшы. Ялкын, кайнар сыеклык, пар, эссе таба белән пешкәндә иң элек ул урыннан киемне салдырырга кирәк. Пешкән урынга башта аракы, аннары салкын су агызып, стериль бәйләвеч ясарга һәм салкын әйбер куеп торырга.

## Искәрмәләр
Галәм тавышы

**Галәм тавышы** яки **галәм радио тавышы** - ул Җир атмосферасыннан тыш килеп чыккан очраклы тавыш. Аны радиоалгычларда детектларга һәм ишетергә була. Галәм тавышы хасиятләре термаль тавышныкына охшаш. Галәм тавышын якынча 15МГц тан югарырак ешлыкларда тоталар, юнәлешле антенналар Кояшка яки күкнең билгеле төбәкләренә, мәсьәлән, Киек Казлар Юлының үзәгенә юнәлтерелгәндә. Квазарлар кебек күк объектлары, Җирдән ерак яткан супер тыгыз объектлар радио дулкыннарны да кертеп бөтен спектрда электромагнит дулкыннарын нурландыралар. Без шулай ук алгычта метеоритның төшүен ишетә алабыз; төшә торган объект Җир атмосферасы белән ышкынудан яна, тирәдәге газларны ионлаштыра һәм радио дулкыннар хасил итә. Бу ачыш өчен соңрак Нобель Премиясен откан Роберт Вудроу Вильсон һәм Арно Пенциас тышкы галәмнән Космик микродулкын фон нурланышын ачканнар. Космик микродулкын фон нурланыш Зур Шартлауның калдыгы булган дип фараз ителә, ул барлык диярлек галәмгә бөтен күк сферасы буенча гомоген рәвештә үтеп керә. Галәм тавышының ешлыклар диапазоны киң, гәрчә пигы микродулкын диапазонына туры килә.

## Шулай ук карагыз
*Галактика-аша галәм
*Планета-аша галәм
*Йолдызара тирәлек
*Радио астрономия

## Искәрмәләр
*

Төркем:Астрономия
Төркем:Радио
Күчмә кошлар

**Күчмә кошлар** - бер урыннан икенче урынга күчеп йөрүче кошлар. Бу экологик яки азык табу шартлары үзгәрү белән барлыкка килә, яки үрчү үзенчәлекләре һәм оя кору, кышлау өчен территория эзләүдән килеп чыга. Хайваннар миграциясенең бер формасы. 

Миграция – климаттагы сезонлы үзгәрешләргә һәм аларга бәйле факторларга яраклашу (азык табу, ачык су һәм башкалар). Кошларга, башка төр җир хайваннарыннан аермалы буларак, оча белү сәләте, күченү өчен күбрәк мөмкинлекләр бирә.

## Миграция төрләре
Кошларның сезонлы күчүен характер буенча: күчләп, төркемләп яшәү, күчмә төрләргә бүлеп йөртәләр. Кайбер кошлар, аерым шартларда, башка хайваннар кебек, килгән территорияләренә кире кайтмаслык итеп урнашып калалар, яки шул регионнан читтә даими яшәргә яраклаша, болар күчмә кошларга керми. Кошларның даими торып калуы, ландшафтның табигый үзгәрүләренә – урмандагы янгыннар, урманнар киселү, сазлыкларның киптерелүе һәм башкалар белән бәйле булырга мөмкин. Мондый шартларда кошлар үзләренә яңа урын эзләргә мәҗбүр булалар һәм аларның болай күчүе яшәү шартларына да, ел фасылларына да бәйле түгел. Яраклашып яшәүчеләрне еш кына интродукция – регионнарга яңа төрләрнең күчеп килүе керә, моңарчы алар анда җан асрамаганнар. Соңгысына, мәсәлән, гади сыерчыкны кертеп була. Тәгаенләп кенә аларны утырма, кабиләләп, күчеп яшәүче кош дип тә әйтеп бетереп булмый: популяция төрләре дә, кош төре дә бер үк булса да үзләрен төрлечә тотарга мөмкиннәр. 

Мәсәлән, кычыткан чыпчыгы  кошларның таралу өлкәсеннән чыгып, Европаның күпчелек өлешен һәм төньяк Командор белән Алеут утруауларында утырма кош буларак яши, ә Канада да һәм АКШ ның төньягында кабиләләп яши, ә Рәсәйнең төньяк-көнбатышында, Скандинавиядә һәм Ерак Көнчыгышта күчмә кош булып санала. Гади сыерчык белән зәңгәр саесканда да (*Cyanocitta cristata*) шул ук хәл, кыш җиткәч аларның бер өлеше территориянең көн ягына, бер өлеше төньяктан күчәләр, ә бер өлеше утырма кош буларак яши. 

Күчеп яшәү күпчелек очракта киң фронтта бара, ләкин кайбер очракларда тар паласаларда да күзәтелә. Мондый хәрәкәт итүләр тау сыртлары, яр буе полосаларында бара. Бу кошларга һава алырга, географик барьерларны үтәргә, окен киңлекләрен җиңәргә ярдәм итә. Мондый хәрәкәт итүләр очуның ике юлы белән дә туры килмәскә мөмкин. Бу очракны  элмәксыман күчеш дип атыйлар.

Күпчелек эре кошлар төркемләп күчеш ясый. Алар 12-24 коштан торган, V-формасында “очлык” ясап очалар. Мондый очыш энергияне сакларга ярдәм итә.

Бөтен кошлар да очып кына күчми. Пингвиннар, мәсәлән меңнәрчә километрлар йөзеп күчәргә мөмкиннәр. Император пингвиннары Антарктида буенча җәяүле килеш күчеп йөриләр. Зәңгәр көртлекләр (Dendragapus obscurus) җәяү төрле биеклекләргә менеп даими күчеш ясый. Корылыклар башлангач, австралия эмусы (Dromaius) озын җәяүле юлны үтә.
Webinar

**Webinar, web-konferensiä, web-seminar, päräwez aşa seminar** () — İnternet aşa canlı (tere) räweştä oçraşular häm bergäläp eşläwne oyıştıru öçen texnologiä häm qoral. Webinarda canlı täqdir (onlayn prezentatsiä) uzdırırğa, dokumentlar häm quşımtalar belän bergä eşlärgä, saytlarnı, videofayllarnı häm räsemnärne qararğa bula. Şul uq waqıtta här qatnaşuçı  üz eş urınında üz sanağı (kompüterı) artında utıra. Webinarda, ğädättä, ber alıp baruçı (spiker) bula.

## Siltamalar
Шри Кришна Чайтанья Миссиясе

**Шри Кри́шна-Чайта́нья миссия**се (Инглиз телендә: Sri Krishna Chaitanya Mission, Инглиз телендә: International Krishna Chaitanya Mission) — халыкара Һинд дине гаудия-вайшнав дәгъвачылык оешмасы. Беренче мәртәбә 1966 елның июнендә Һиндстанда, Андһра Прадешта Какинада шәһәрендә Шри-Кришна Чайтанья монастыре нигезләнгән булган, ә 1983 елда Шри Чайтанья-Чандра Ашрамында Ориссада үзәге Пурида Миссия үзе теркәлгән булган..

Нигезләүчесе — чыгышы белән Ориссадан, элек *[[Бхакти Вайбхава Пури Госвами]]* Гаудия-матхның әгъзасы һәм Бхактисиддханта Сарасватиның өйрәнчеге булган (1913—2009, туганда исеме — Нарасимха). Ул «бхагаватачарья» буларак мәгълүм булган, ягъни яттан бөтен Бхагавата-пурананы белгән. Санньясаны (монахлыкны) 1966 елда Бхакти Сварупа Гиридан кабул иткән. 1997 елдан бирле күп мәртәбә көнбатыш илләр буенча дәгъвачылык сәфәрләрен кылган..

Миссиянең күбесенчә Һиндстанда, әмма шулай ук Европада һәм Россиядә 25 монастыре һәм гыйбадәтханәсе бар.. «Шри Бхакти Вигьян Нитьянанда Бук Траст» китап нәшрияты эшли, ул ория, Телугу, Һинди һәм Инглиз телендә китаплар чыгара. Бушлай ризык прасад өләшелә. Миссиянең хәзерге башы — ачарья *Бхакти Вичар Вишну*.

## Шулай ук карагыз
* Гаудия-матх

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Сайт российских последователей '''Шри Кришна-Чайтанья миссии''' 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вайшнавизм
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
1 нче мәктәп (Минзәлә)

Минзәлә шәһәренең **1нче мәктәбе** – гомуми белем бирү муниципаль бюджет оешмасы. Татарстанның Минзәлә шәһәрендә урнашкан, шәһәрдә иң беренче ачылган мәктәп. Карл Маркс урамы, 77A йорты адресы буенча урнашкан.
 
## Тарих
1789 елда Ырынбур губернасына караган  Ырынбур, Чиләбе, Минзәлә шәһәрләрендә дүрт халыкара белем бирү йортлары ачыла. Унсигезенче гасыр азагында бу учреждениедә 63 укучы белем ала. 1818 елда әлеге мәктәп өяз училищесына әверелә һәм өч еллык уку программасына күчә. Соңрак, мәктәпнең статусы белән исеме үзгәрә. Ул чын училищега әйләнә һәм дүрт еллык уку программасы буенча эш итә башлый. 1909-1910 елларда монда 146 баланы 5 укытучы укыта. Елдан ел укучылар саны артып бара: 1900-1901 елда инде 153 малай белем ала, 1901-1902 уку елында – 162.
Мәктәпнең 1918 елда да эшен дәвам иткәне мәгълүм. Халыкның, ә иң мөһиме – балаларның, аң-белеме булына, мәгърифәт министрлыгына буйсынган мәктәпләрнең өлеше гаять зур. 20 нче гасыр башында бик күп мәктәпләргә нигез салына. Минзәлә районының җирлегенә 14 земский мәктәп эш итә. Аларның рус авылларында урнашуы да кызыклы. Икенче үзенчәлеге булып, аларның Маҗын, Матвеевка, Рус Караны, Сарсаз-тауллары кебек зур авылларында гына түгел, кечкенә авылларда да эшләве. Әлеге авыллар – Зур Ташлиярка, Дәре, Приволье, Кече Ружевка авыллары. Татар авылларында мәдрәсәләр эшләгән. Анда заманына күрә югары дәрәҗәдә белемле мөдәррисләр укыткан.
1860 елның 15 августында кызлар училищесы ачыла. Монда дини белем белән берлектә дөньяви фәннәр дә укытыла: рус теле, арифметика, тарих, география. Кул эшләренә дә өйрәткәннәр. 1875 елда ир балалар өчен прогимназия ачыла. Алабуга, Сарапул, Минзәлә өязе балалары монда белем алалар. Бу мәктәпнең үз җир биләмәләре дә була. Шуңа күрә укучыларга монда үстерелгән җиләк-җимеш, бөртекле культураларны эшкәтергә өйрәнү мөмкинлеге дә туа. Мәктәпнең кечкенә фермасы да була, белем алу белән беррәттән, балалар хуҗалык эшләрен алып барырга да өйрәнәләр. 1906 елда мәктәп өчен махсус тегермән төзелә, пекарня, ашханә һәм һөнәрчелек бүлмәсе ачыла.
1917 елда чиркәү карамагында булган мәктәпләр һәм шәхси мәктәпләр Наркомпроска күчә. Бу мәктәп тугызъеллык мәктәп булып эшли башлый. Соңрак “Колхоз яшьләре мәктәбе”, аннан соң “1нче номерлы мәктәп”кә әйләнә.
## Моны да карагыз
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мәйдан 12/2006 
* Мензелинский край: история и современность/ Сост: Ю.Ю. Юсупов, М.Н.Сафиуллин. – М.: 2006. – 497с.
## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Альтернатив сайт

Төркем:Минзәлә мәктәпләре
Төркем:Минзәләнең Карл Маркс урамы
Зәкиев урамы (Казан)

**Зәкиев урамы** () — Казанның Совет районында урнашкан урам.
## Географиясе
Җиңү проспектыннан башланып, Глушко урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1996 елның 10 октябреннән йөртә.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Миргазыян Юныс

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Совет районы урамнары