open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гали Закиров (1928)

**Гали Закиров** (Гали Салихҗан улы Закиров, , ) — педагог, ТАССРның атказанган укытучысы (1976)., профессор (1991). 1963-1966 елларда Татарстан укытучыларның белемен камилләштерү институты директоры. 1968-2003 елларда Казан педагогия университетында, 1988 елдан һуманитар факультетлар педагогикасы кафедрасы мөдире. Укучы яшьләрнең үзлегеннән белем алу проблемнарына багышланган фәнни хезмәтләр авторы.
Гали Закиров

* Гали Закиров (1910-1944), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Гали Закиров (1911-1973), дини-мәдәни оешма рәисе (*[[Швеция]]*).
* Гали Закиров (1928), педагог.
Намаз уку

Рәсем:takbir.pngТәкбир
     Тәкбир
	 Аллаһу әкбәр!
    
	
	 
     Рәсем:Kyiam.pngКыям

         Иcтифтәх догасы:

	 Әгүүзү билләәһи минәш-шәйтаанир-раҗиим


         "Фатиха" сүрәсе:

	 
Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим
Әлхәмдү лилләәһи раббил гәәләмиин
Әр-рахмәәнир рахиим,
Мәәлики йәүмиддиин.
Иййәәкә нәгбүдү үә иййәәкә нәстәгыййн.
Иһдинәс сыйрааталь мүстәкыййм.
Сыйрааталь ләзиинә әнгәмтә гәләйһим,
гайриль мәгъдууби гәләйһим вә ләд дааааааллиииин!
Әмин!
    
     
     "Ихлас" cүрәсе:
	 
Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим
Куль һүәллааһү әхәде.
Аллааһүс самәде.
Ләм йәлиде үә ләм йүүләде.
Үә ләм йәкүлләҺүү күфүүән әхәде.

 
     Рәсем:Rukug.pngРөкүгъ
     Тәкбир:
	 Аллаһу әкбәр!

 
     Рөкүгъта торып:
	 Сүбхәәнә рабби-әл-гәзыййм (3 тапкыр)
	
 
     Рөкүгътан күтәрелгәндә:
	 Сәмигаллааһу лимән хәмидәһ (1 тапкыр)
	
 
     Кыямда торып:
	 Раббәнәә ләкәл-хәмд (1 тапкыр)
	
 
     Тәкбир:
	 Аллаһу әкбәр!
	

 
     Рәсем:Sajde.pngСәҗдә (Сөҗүд)
     Беренче сәҗдә :
	 Сүбхәәнә рабби-әл-әглә (3 тапкыр)

 
     Тәкбир:
	 Аллаһу әкбәр!
	
 
     Сәҗдә арасында:
	 Раббиг-фир лии! Раббиг-фир лии!
	
 
     Тәкбир:
	 Аллаһу әкбәр!
	
 
     Икенче сәҗдә:
	 Сүбхәәнә рабби-әл-әглә (3 тапкыр)


     
     Рәсем:Attahiat.pngӘттәхият
     Әттәхият догасы:
	 (һәрбер икенче ракәгатьтән соң)
	 
Әт-тәхиййәәтү лилләәһи вәссаләүәәтү вәт-таййибәәт,
Әссәләәмү гәләйкә әййүһән-нәбийү вә рахмәтүллааһи вә бәракәәтүһ,
Әссәләәмү гәләйнәә үә гәләә гыйбәәдилләәһис-саалихиин. 
Әшһәдү әл-ләә иләһә илләллааһү вә әшһәдү әннә Мүхәммәдән гәбдүһү вә расүүлүһ.
    
     
     Салават:
(соңгы ракәгатьтә)
	 
Аллааһүммә салли гәләәә Мүхәммәдин вә гәләә әәли Мүхәммәд 
Кәмәә салләйтә гәләә Ибрааһиимә вә гәләә әәли Ибрааһиимә иннәкә хәмиидүм мәҗид.
Аллаһүммә бәәрик гәләә Мүхәммәдин вә гәләә әәли Мүхәммәд
Кәмәә бәәрактә гәләә Ибрааһиимә вә гәлә әәли Ибрааһиимә иннәкә хәмидүм мәҗид.
    
 
     Дога:
(соңгы ракәгатьтә)
	 Раббәнәә әтинәә фид-дуньйәә хәсәнәтәүү
үә фил-әхыйрати хәсәнәтәүү үә кыйнәә гәзәәбән-нәәр.
	
	
     
     Рәсем:Taslim.pngТәслим
     Уңга:
	 Әс-сәләәмү гәләйкүм вә рахмәтүллааһ
    
     
     Сулга:
	 Әс-сәләәмү гәләйкүм вә рахмәтүллааһ
    
	   

Төркем:Намаз
Антонов

**Антонов** — фамилия.
* Алексей Антонов (1896-1962), ССРБ армия генералы.
* Александр Калган (Антонов) (1912-1988), чуаш язучысы.
* **[[Дмитрий Антонов]]** :
** Дмитрий Константин улы Антонов (1946―2007), флейтачы, укытучы. Татарстанның атказанган артисты (1992).
** Дмитрий Геннадий улы Антонов (1986), удмурт дизайнеры.
* Николай Антонов (1909—1985), фәлсәфә фәннәре докторы, профессор.
* **[[Олег Антонов]]**
** Олег Антонов (1906), совет авиаконструкторы,  Социалистик Хезмәт Каһарманы.
** Олег Антонов (1932), ТАССР (ТР) прокуроры (1985―1992).
----
* Нина Антонова (1935), киноактриса.

## Моны да карагыз
* Антоновка
* Антонов фетнәсе

Төркем:Фамилияләр
Исхак Закиров

**Исхак Закиров** (Исхак Кадыйр улы Закиров, ,  — , ) — шагыйрь. Шигырьләре «Татар шигърияте антологиясе»нә (1956, 1957 елда урысчага тәрҗемә ителгән), «Утлы еллар поэзиясе» җыентыгына (1972) кергән. Сугышта һәлак булган.
Равил Закиров (1935)

**Равил Закиров** (Равил Сабир(җан) улы Закиров, ) — педагог, ТАССРның һәм РСФСРның атказанган укытучысы (1970,1982), ТАССРның атказанган мәдәният эшлеклесе (1989). 1958-? елларда Казан елга техникумында, 1978-1998 елларда аның директоры.
Ринат Закиров

**Ринат Закиров** (Ринат Зиннур улы Закиров, , ) — җәмәгать эшлеклесе, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1982), педагогия фәннәре нәмзәте, тарих фәннәре докторы. 1972-1980 елларда БЛКЯБның Татар өлкә кәмититендә, 1980-1988 елларда СБКФнең Татар өлкә кәмититенең агитация-пропаганда бүлеге мөдире урынбасары. 1988-1991 елларда В.И.Ленин исемендәге Үзәк музейның Казан филиалы директоры, 1991-2017 елларда «Казан» директоры. 2002—2020 елларда — Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты рәисе. Татарстан Дәүләт шурасының 3 нче, 4 нче һәм 5 нче чакырылышлары депутаты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
* Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре
* «Фидакарь хезмәт өчен» медале (*[[Татарстан]]*)
* «Россия халыклары мирасына керткән хезмәте өчен» медале 
* 2018 — «Дуслык» ордены (*[[Татарстан]]*) — «*татар халкының рухи-әхлакый һәм мәдәни традицияләрен саклап калуга һәм үстерүгә, милләтләр арасында дуслыкны һәм хезмәттәшлекне ныгытуга зур өлеш кертүе өчен*».

## Гаиләсе
Хатыны Рузия Мотыйгуллина, Камал театры актрисасы, РФ атказанган артисты (2001).
* Кызы Чулпан Закирова, «Казан» бию ансамбле сәнгать җитәкчесе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Закиров Ринат Зинур улы. Бөтендөнья татар конгрессы сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Чистай районында туганнар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Шәхесләр:БТК
Хәбибулла Хәйруллин

**Хәбибулла Хәйруллин**, Хәбибулла Нәбиулла улы Хәйруллин (*[[1923 ел]]ның [[14 февраль|14 феврале]], [[Чистай кантоны]], [[Коры Көрнәле]] - [[1945 ел]]ның [[22 февраль|22 феврале]], [[Өченче рейх]], Бреслау*) – Бөек Ватан сугышында һәлак булган тупчы, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел]]ның [[10 апрель|10 апреле]], вафатыннан соң*). Өлкән сержант.

## Тәрҗемәи хәле
1923 елның 14 февралендә ТАССР Чистай кантоны (*хәзерге* Алексеевск районы) Коры Көрнәле авылында туган. 1938 елда авылында җидееллык мәктәпне тәмамлаган, 1938-1941 елларда күмәк хуҗалыкта эшләгән. 1941 елның декабреннән Кызыл гаскәрдә, 1942 елның октябреннән — фронтта, Сталинград янында сугышта катнаша. Иделдән Одерга кадәр барып җитә. 6нчы армия 1248нче Запорожье танкка каршы артиллерия полкында   командиры булып хезмәт итә. Ул хезмәт иткән полк беренчеләрдән булып, 1945 елның гыйнварында Одерны кичә. Тупчыларга дошманның күп санлы контрһөҗүмен кире кагарга туры килә. 7 февральдә  Мальч торак пункты янындагы заводлар янында дошман совет гаскәренә аеручы нык каршылык күрсәтә. Хәбибулла Хәйруллин ачык позициядә торган туптан атып, дошманның 3 танкын, 100 гаскәриен юкка чыгара. 1945 елның 22 февралендә Бреслау янында һәлак була. 1945 елның 10 апрелендә ССРБ Югары шурасы президиумы фәрманы белән Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелгән.

## Бүләкләр, мактаулы исемнәр
* Советлар Берлеге Каһарманы (*10.04.1945*)
* Ленин ордены (*10.04.1945*)
* «Батырлык өчен» медале

## Хәтер
Әләски бистәсендәге мемориаль комплекста һәм укыган Коры Көрнәле мәктәбендә истәлек тактаташлар урнаштырылган.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6
# Герои Советского союза – наши земляки. В 3-х книгах. К.:ТКН, 1984.
# Алексеевский район: история и современность  (составители И.Х. Халиуллин, К.М.  Низамутдинов). К.: Матбугат йорты, 2000. ISBN 5-89120-115-1
 
## Сылтамалар
*  Х.Н. Хәйруллин «Милләттәшләр» порталында
*      Х.Н. Хәйруллин «Ватан каһарманнары» порталында
*   ТР Бөек Ватан сугышы виртуаль музее
*      Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ  
*  Бөек Ватан сугышының Үзәк музее 

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Коны

**Коны** () — имезүчеләр сыйныфына, сусарлар гаиләлегенә караган конылар ыругыннан ерткыч җәнлек. Ике астөре бар:  *Gulo gulo gulo* (Ауразия) һәм *Gulo gulo luscus* (Төньяк Америка).

## Тасвир

Сусарлар асгаиләлегенең зур вәкиле, зурлыгы буенча тик каланнан калыша.

Авырлыгы 9-30 кг, озынлыгы 70-86 см, койрыгы озынлыгы 18-23 см. Кыяфәте аю яки бурсыкка охшаган. Аяклары кыска, арткы аяклары алгылардан озынырак. Башы зур, йөзе озынча. Койрыгы озын түгел, бик йонлы. Аяк табаны зур, киңлеге 10 см, озынлыгы 9 см.

Тырнаклары озын, кәкре. Тешләре бик көчле, үткен. Йоны бик куе, озын, тупас, көрән төстә.

## Таралу

Коны Ауразия һәм Төньяк Америка урманнарында, урман-туңдырада очрый.

Аурупада коны Россиядә, Беларусьтә, Балтия илләрендә, Финляндиядә, Польшада  яши.

АКШта Мичиган - "конылар штаты" дип атала (*The Wolverine State*).

## Тормыш

Коны тормышының күпчелек өлешен ялгызлыкта яши, үз территориясен башка конылардан саклый. Коны бүтән сусарлардан аермалы буларак күчеп яши, аның күчү кишәрлеге 1500—2000 км² тәшкил итә.

Көчле аякларына күрә коны агачларга җиңел менеп йөри.  Бик яхшы күрә, ишетә, сизә. Тавышы төлке өрүенә охшаган.

Коны  бөтен нәрсәне ашаучы хайван, еш кына бүре һәм аю тотканнан калган калдыкларны ашый. Гадәттә куян, көртлек кошлары, кечкенә кимерүчеләр аулый. Сирәк кенә боланнарга,  кыр кәҗәсенә, пошига һөҗүм итә ала.

Коны бүтән ерткычлар - бүре, селәүсен тотканны тартып ала ала. Шулай ук капкынга эләккәнне урлый.

Кайчакта зур конылар бүреләргә һөҗүм итә.

Җәен кош күкәйләрен, җиләкләр, бал ашый, балык тота ала. Ояда утырган кошларны аулый.

Коны, тирән карда, үзеннән 5 тапкыр зуррак булган хайванны үтерә ала.

Хәвеф очрагында кешегә һөҗүм итә ала. Коны шактый усал җәнлек, хәттә аю аны читләтеп үтәргә тырыша.

Коны ана  2-4 бала китерә, балалар ана янында 2 ел дәвамында кала бирә.

Коны баласы кешегә яхшы ияләшә һәм усал түгел, кулга өйрәтелә. Җиткән коны кулга өйрәтелми һәм кешегә усаллык күрсәтә ала, бик агрессив.

## Мәдәнияттә

Коны табигый усаллыгы һәм агрессивлыгы сәбәпле комикс мутант-супергерое Джеймс Хоулетт "коны" дип аталган.

## Сылтамалар

* Позвоночные животные России: Росомаха
* Росомаха — Gulo gulo
* Росомаха — видовое описание 
* Информация о росомахе
* Евгений Белослудцев, «Случай на границе».

Төркем:Сусарлар
Төркем:Имезүчеләр
Валентин Урдаш

**Валентин Урдаш** (*чын исем-фамилиясе* Валентин Андрей улы **Яковлев**,   (*[[1924 ел]]ның [[20 декабрь|20 декабре]], [[ТАССР]], [[Буа кантоны]], [[Раково]] — [[1973 ел]]ның [[18 апрель|18 апреле]], [[Чабаксар]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан язучы, тәрҗемәче. ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (*[[1971 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1924 елның 20 декабрендә Татарстан АССР Буа кантоны (*хәзерге* Татарстанның Буа районы) Раково авылында туган. 1941 елда Буа районы Әлши урта мәктәбен тәмамлаган. 1941-1943 елларда Бөек Ватан сугышы фронтларында була. 1943 елның мартында Жиздра тимер юл станциясе өчен барган сугышта каты яралана. Батырлыгы өчен 1нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены һәм сугышчан медальләр белән бүләкләнгән. Һоспитальдә озак дәваланганнан соң, туган ягына 1нче төркем инвалидлык белән кайта.

1944 елда Казанда чуаш телендә нәшер ителгән «» газетасында махсус хәбәрче булып эшли. 1944 елның сентябреннән Чабаксарда Чуаш АССР министрлар шурасы каршындагы радиомәгълүмат комитетында эшли башлый. 1946 елдан — һөнәри язучы.

## Иҗаты
В. Урдаш шигърият белән балачактан мавыкса да, сугыштан соң гына ныклап иҗат итә башлый. 1951 елда беренче басылып чыккан китабы хикәяләр җыентыгы була. 100дән артык популяр җырның сүзләрен язган. Җырлары русчага тәрҗемә ителеп, Куйбышев өлкәсенең «Коммунист» газетасында басылган (*[[1975 ел|1975]]*). Рус теленнән күп санлы тәрҗемәләре бар:  В. Каверинның «Ике капитан» романы, А. Мусатовның «Стожары» повесте һ.б.

## Китаплары
* «Аслă йыш» (*Олы гаилә*)
* «Ӑраскал» (*Язмыш*) 
* «Ӗмĕтĕмĕр çитсе пынăран» (*Хыяллар чынга аша*)
* «Пĕчĕк Роза» (*Кече Роза*)
* «Пурăнас килет» (*Яшисе килә*)
* «Саншăнах юрлатăп» (*Синең өчен җырлыйм*)
* «Чун савнăран» (*Чын күңелдән*)
* «Çурхи кунсем» (Я*згы көннәр*) һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* 1972 Авылга мәдәният шефлыгы отличнигы (*ССРБ мәдәният министрлыгы*)

## Әдәбият
# Буа ягым-тау ягым (*төзүче* И. Әхмәтҗанов). К.: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01000-8
# Чуваши Татарстана — Тутарстан чăвашĕсем (*книга-альбом*]. Чебоксары, 2006.
# Афанасьев П. Писатели Чувашии. Чебоксары, 2006.
# Чувашская энциклопедия. Чебоксары, 2008. 
# Энциклопедия чувашской журналистики и печати. Чебоксары, 2014.

## Сылтамалар
*   Урдаш (Яковлев) Валентин Андреевич Чуаш Республикасы милли китапханәсе порталында

## Искәрмәләр

Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Яковлев

**Яковлев** — фамилия.
* **Алексей Яковлев** 
** Алексей Яковлев (1903―1991), генерал-лейтенант.
** Алексей Яковлев (1923―1990), капитан.
* Борис Яковлев (1932-1992), геолог-геофизик, фән докторы, ТАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1991). 
* Валентин Урдаш (Яковлев), чуаш язучысы.
* Геннадий Яковлев (1931), геолог-геофизик, фән докторы, ТССР атказанган фән эшлеклесе (1991). 
* Герман Яковлев (1933—2017), медицина фәннәре докторы, профессор,  әгъза-корреспонденты, медицина хезмәте генерал-лейтенанты.
* Евстафий Яковлев (1914-1945), Советлар Берлеге Каһарманы (1945). 
* Иван Яковлев (1848-1930), чуаш мәгърифәтчесе, педагог.  
* Полиен Яковлев (1883—1942), балалар язучысы, драматург.
* Сергей Яковлев (1963—1987), хәрби лейтенант, Әфганстандагы сугышта һәлак булган.
* Юрий Яковлев (1926), техник фәннәр докторы.

## Моны да карагыз
* Яковлевка

Төркем:Фамилияләр
Яковлевка (мәгънәләр)

**Яковлевка** — топоним.
* Яковлевка — Диңгез буе крае Яковлевка районындагы авыл.
* Яковлевка — БР Кырмыскалы районындагы авыл.
* Яковлевка — Себердәге елга, Урюпа кушылдыгы.
* Яковлевка — Себердәге елга, Шуделька кушылдыгы.
----
* Яковлево — Алабуга районындагы авыл.

## Моны да карагыз
* Яковлев

Төркем:Топонимнар
Сөмбәт Закиров

**Сөмбәт Закиров** (Сөмбәт Нәби улы Закиров, , ) — нефтьче, техник фәннәр докторы (1972), профессор (1973). 1962-1987 елларда Мәскәү нефть һәм газ институтында, 1987 елдан РФА нефть һәм газ проблемнары институтында   ,  һәм  кафедрасы мөдире, 2007 елдан аның баш фәнни хезмәткәре. Газ һәм нефть чыганакларын эшкәртүгә,  пластларның газ-, нефть- һәм конденсатбирешен күтәрү проблемнарына караган фәнни хезмәтләр авторы. ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1986).

## Тышкы сылтамалар
* Башкорт энциклопедиясе 

## Искәрмәләр
Антал Назул

**Антал Назул** (*чын исем-фамилиясе* Анатолий Яков улы **Ерусланов**, ) (*[[1932 ел]]ның [[1 октябрь|1 октябре]], [[Буа районы]], [[Яскүл]] — [[1987 ел]]ның [[4 ноябрь|4 ноябре]], [[Чабаксар]]*) — язучы, тәрҗемәче. ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (*[[1978 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1932 елның 1 октябрендә ТАССР Буа районы Яскүл авылында керәстиян гаиләсендә туган. 1947 елда авылда җидееллык мәктәпне тәмамлагач, күмәк хуҗалыкта эшли. Ике елдан урта мәктәптә яңадан укый башлагач, хәрби хезмәткә алына. Авиациядә хезмәт итә: башта курсант, аннары кече авиабелгеч, очкычта укчы-радист була. 1955 елда армиядән кайткач, күмәк хуҗалыкта эшли, үзе әзерләнеп, экстерн рәвештә урта мәктәп өчен имтихан бирә. 1957 елда Горький тимер юлы Борындык тимер юл станциясендәге ашлык кабул итү пункты каршындагы клубның мөдире була. 1958 елдан Чүпрәле районы «*Коммунар*» газетасында әдәби хезмәткәр. 1959 елда Казанга фирка югары мәктәбенә укырга җибәрәләр, аннан Мәскәүгә, Ленинградка укырга күчә. «» газетасында, 1967-1982 елларда Чуаш китап нәшриятында эшли.

## Иҗаты
Егерме еллап иҗат гомерендә А. Назул утызлап кече проза әсәре язган һәм бастырган. 5 китабы нәшер ителгән. Рус язучыларының әсәрләрен тәрҗемә иткән: А. Купринның «Олеся», «Суламифь», «Поединок» (*Бәрелеш*), В. Титовның «Всем смертям назло» (*Үлемгә үч итеп*) һ.б.

## Китаплары
* «Йĕрсем» (*Эзләр*) 
* «Пулăшу» (*Булышу*)
* «Тута çинчи юр пĕрчи» (*Очраклы кар бөртеге*)
* «Эсĕ пур чух...» (*Син янымда чакта*)
* «Пурнăç чечекĕ» (*Тормыш чәчәге*)

## Әдәбият
# Буа ягым-тау ягым (*төзүче* И. Әхмәтҗанов). К.: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01000-8
# Краткая чувашская энциклопедия. Чебоксары, 2001.
# П. Ялгир. Литературный мир Чувашии. Чебоксары, 2005.
# Чуваши Татарстана — Тутарстан чăвашĕсем (*книга-альбом*]. Чебоксары, 2006.
# Афанасьев П. Писатели Чувашии. Чебоксары, 2006.
# Чувашская энциклопедия. Чебоксары, 2008. 
# Энциклопедия чувашской журналистики и печати. Чебоксары, 2014.

## Сылтамалар
*    Анатолий Ерусланов
*  Назул Антал Чуаш Республикасы милли китапханәсе порталында 

## Искәрмәләр

Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Җәүдәт Фәйзрахманов

**Җәүдәт Ибраһим улы Фәйзрахманов** (1948 елның 27 июне, Носы авылы, Арча районы, Татарстан АССР, ССРБ) — Казан дәүләт аграр университеты ректоры, икътисад фәннәре докторы (1991), профессор (1993), Татарстан Фәннәр Академиясенең хакыйкый әгъзасы (2013), Халыкара югары мәктәп академиясенең хакыйкый әгъзасы (1997), Россия авыл хуҗалыгы мәгарифе академиясенең мөхбир-әгъзасы (1995).

## Тормыш юлы
Җәүдәт Ибраһим улы Фәйзрахманов 1948 елның 27 июнендә Татарстан АССРның Арча районы Носы авылында туа. 1966 елда Лаеш авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлый. Техникумны тәмамлаганнан соң Татарстан Республикасы Арча районының «Первый май» колхозында икътисадчы булып эшли. 1972 елда Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый. 1973 елда институт аспирантурасына укырга керә. Әмма 1974 елда Җәүдәт Фәйзрахмановка Совет Армиясендә хезмәт итү белән бәйле рәвештә аспирантурада укуын туктатырга туры килә.

1977— 1990 елларда Казан авыл хуҗалыгы институтының икътисад кибернетика кафедрасы ассистенты, өлкән мөгаллиме, доценты. 1978 елда «сөт терлекчелеге үсеш алган хуҗалыкларда рациональ азык базасын оештыру һәм планлаштыру мәсьәләләре» темасына икътисад фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый. 1991 елда К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы Академиясендә икътисад фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

1990 елдан-авыл хуҗалыгында икътисад һәм маркетинг кафедрасы мөдире, Казан дәүләт ветеринария академиясенең авыл хуҗалыгы икътисады һәм ветеринария эшен оештыру кафедрасы доценты. 1992 елда Җәүдәт Фәйзрахмановка икътисад һәм маркетинг кафедрасы профессоры исеме бирелә. 1996 елдан КДАУның авыл хуҗалыгы җитештерүе белән идарә итү кафедрасы мөдире булып эшли. Шул ук елның августында вузның ректоры итеп сайлана. 2009 елның сентябрендә Татарстан Республикасының регби федерациясе җитәкчесе итеп билгеләнә. 2018 елның 17 июлендә университет ректоры постыннан отставкага китә.

Җәүдәт Фәйзрахманов 62 фәнни, укыту-методик хезмәт, шул исәптән 7 монография һәм студентлар өчен 8 укыту кулланмасы һәм методик күрсәтмәләр, 6 фәнни-методик күрсәтмә авторы.

### Гаилә

* Хатыны — Асия Дамир Кызы Фәйзрахманова.
* Улы — Марат Җәүдәт улы Фәйзрахманов — икътисад фәннәре кандидаты, Татарстан Республикасы финанс министры (2025 елдан), беренче урынбасары ― Казначылык департаменты директоры (2007―2025).
* Кызы — Гөлнара Җәүдәт кызы Крупина — икътисад фәннәре кандидаты, Казан дәүләт аграр университетының авыл хуҗалыгы җитештерүе белән идарә итү кафедрасы доценты, «Лучано» СПА-отель генераль директоры урынбасары.

## Бүләкләр

* I дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале (2010)
* «Бөтенроссия халык санын алуны уздыруда күрсәткән хезмәтләре өчен» медале
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* «Хезмәт ветераны» медале

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе сайтында
* КДАУ сайтында

## Моны да карагыз

Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Казан югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Ректорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Һанча

**Ханча́** (кор. 한자 /hɐːn.t͈͡ɕɐ/) — корей теленең язуында кулланыла торган кытай иероглифлары. Бу ***хәнзы*** (ханьцзы, кытай язуы) дигән кытай сүзенең корей телендәге укылышы..

Ханча корей теленең лексикасын 50%ка якын өлешен тәшкил иткән кытай чыгышлы сүзләрне язганда кулланыла.

Көньяк Кореядә һанча нигездә гәҗит-журналларда һәм фәнни әдәбиятта гына кулланыла. 

Төньяк Кореядә ханча кулланыштан төшеп калган.

## Искәрмәләр

Төркем:Корей теле
Төркем:Кытай теле
Төркем:Язу символлары
Антоновка (мәгънәләр)

**Антоновка** — топоним.
* Антоновка — Кама Тамагы районындагы авыл.
* Антоновка — Спас районындагы авыл.
* Антоновка — Чуашстанның Әлек районындагы авыл.
* Антоновка — БР Кырмыскалы районындагы авыл.
* Антоновка — БР Гафури районындагы авыл.
* Антоновка — БР Мәләвез районындагы авыл.
* Антоновка — БР Бишбүләк районындагы авыл.
* Антоновка — Свердловск өлкәсенең Таборы районындагы авыл.
* Антоновка — Свердловск өлкәсенең Туринск шәһәр округына керүче авыл.
* Антоновка — Диңгез буе краеның Чугуевка районындагы авыл.
* Антоновка — Диңгез буе краеның Кировский районындагы авыл.
----
* Антоновка — Свердловск өлкәсенең Обуховка егасы кушылдыгы.
* Антонов Коргон — Алтайдагы елга.
* Антонов Ручей — Себердәге елга.

## Моны да карагыз
* Антонов
* Антонов фетнәсе
* Антоновка (алма) — алманың кышкы сорты.

Төркем:Топонимнар
Юлиан Закржевский

**Юлиан Закржевский** (Юлиан Фөдор улы Закржевский, ,  — , ) — җырчы (драматик тенор). Праһа, Венеция, Кракув, Варшава опера сәхнәләрендә чыгыш ясаган. Мәскәүнең Зур театры солисте (1882-1884). 1884-1889 һәм 1898-1907 елларда Казанда опера солисте. Тавышын югалганнан соң педагогик эшчәнлек белән шөгыльләнгән.
Фәйзрахманов

**Фәйзрахманов** — фамилия. Гарәп теленнән кергән ـفــاـیــزـيــرـاـهــمــاـن (Фәйзерахман — «*Мәрхәмәтленең теләгенә (үз дигәненә) ирешүчесе*») исеменнән ясалган.
* Айдар Фәйзрахманов (Фәйзерахманов) (1955), җырчы (*тенор*), ТР халык, РФ атказанган артисты.
* Әгъзам Фәйзрахманов (1937), журналист, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Габделбәр Фәйзрахманов (1930-2007), тарихчы
* Илфат Фәйзрахманов (1961), журналист.
* Мансур Фәйзрахманов (Фәйзерахманов) (1933-1989), тренер (*чирәм өсте хоккее*), РСФСР атказанган тренеры.
* Марат Фәйзрахманов (1973), Татарстанның финанс министры (2025 елдан). Җ. И. Фәйзрахмановның улы.
* Җәүдәт Фәйзрахманов (Фәйзерахманов) (1948), икътисад фәннәре докторы, профессор.

## <small>Искәрмәләр</small>


Төркем:Фамилияләр
Кәбир Закирҗанов

**Кәбир Закирҗанов** (Кәбир Закирҗан улы Закиров, , ) — педагог, педагогия фәннәре докторы (1979), БАССРның атказаган фән эшлеклесе (1981). 1960 елдан Башкорт дәүләт университетында, 1980-1996 елларда хәзерге рус теле кафедрасы мөдире. Башкорт мәктәбендә рус телен укыту ысулиятенә караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Сәрия Закирова

**Сәрия Закирова** (Сәрия Мәгъруф кызы Закирова, , ) — спортчы (академик ишү). ССРБның атказанган спорт остасы (1985). ССРБ (1985-1988, 1990-1991), дөнья (1985-1986) һәм Яхшы ихтыяр уеннары (1986) чемпионы.
## Биографиясе
Сәрия Закирова 1961 елның 10 апрелендә Яр Чаллы шәһәрендә (Татарстан) туа. Академик ишү белән иртә балачагында актив шөгыльләнә башлый, Днепропетровсктагы «Метеор» СК комплекслы балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә әзерлек уза, атказанган тренер Евгений Чесноков җитәкчелегендә шөгыльләнә.

Беренче җитди уңышка 1985 елда, беренче тапкыр СССР чемпионы булгач ирешә. Совет милли җыелмасының төп составына эләккәч, Бельгиянең Мехелен шәһәрендә узган дөнья чемпионатында булып, руль белән сигез урынлы экипаж зачетында барлык көндәшләрен узып, алтын медальгә лаек була. Сезон нәтиҗәләре буенча әлеге күренекле спорт казанышлары өчен «СССРның атказанган спорт мастеры» дигән мактаулы исемгә лаек була.

Бер елдан соң аның сигезлесе янә Бөтенсоюз беренчелегендә иң яхшысы булды, спортчы инглиз Ноттингына дөнья беренчелегенә барды, анда чемпион исемен яклый алды. Шулай ук бу сезонда Мәскәүдә узган беренче игелекле ихтыяр уеннарында да катнашты һәм хезмәт исемлегенә тагын бер алтын өстәде. Тагын бер елдан соң өченче тапкыр рәттән Советлар Союзы чемпионы булды, әмма Копенгагенда узган дөнья чемпионатында чемпион титулын яклый алмады — аларның сигезлеге финишка өченче булып килде. 1988 елда, бөтенсоюз беренчелеге зачетында чираттагы җиңүдән соң, Закирова Сеулдагы җәйге Олимпия уеннарында ил данын яклау хокукына лаек була-руль белән сигезле көймәдә ишү буенча финал стадиясенә кадәр барып җитә, әмма хәлиткеч узышта бронза медальгә кадәр барып җитә алмый.

1990 елдан башлап Сәрия Закирова парлы дүртле көймәләрдә катнашып, биредә дә зур уңышларга иреште: СССР чемпионы булды һәм Тасманиядә дөнья чемпионатында көмеш медаль яулады. Киләсе сезонда парлы ике ишкәкле көймәләр зачетында Бөтенсоюз беренчелегендә беренче урынны алды, шуннан соң шул ук дисциплинада Екатерина Ходотович белән Венада узган дөнья беренчелегендә бронза медаль алды. Соңрак 1992 елда Барселонада узган Олимпия уеннарында катнашу өчен элеккеге совет республикалары спортчыларыннан төзелгән берләштерелгән командага сайлап алынды — парлы ике урынлы экипажлар программасында финалда алтынчы урынны алды.

Тиздән Олимпия ярышларыннан соң профессиональ спортчы карьерасын тәмамлау турында карар кабул итте. Хәзерге вакытта Днепрда яши.
## Искәрмәләр
Әнвәр Зәлаков

**Әнвәр Зәлаков** (Әнвәр Мәхмүт улы Зәлаков, *,  — , *) — хакимият-хуҗалык эшлеклесе. 1989-1991 елларда «Алькеевоагропромхимия» ҖБ рәисе, 1991-1995 еллада – «Татсельхозтехника» һолдинг ширкәте җитәкчесе, 1995-1999 елларда – Сарман районы башлыгы; 1999—2018 елларда  — «Татмелиорация»  ААҖ генераль директоры. РФ һәм ТАССР (*[[1985 ел|1985]]*) атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре. Сарман районының мактаулы гражданы (2016).

2015 елда туган авылы Акбүредә Буыннар мирасы музее һәм икенче мәчетне салдыра.

2018 елның 11 февралендә 69нчы яшендә каты авырудан соң Казанда вафат. Васыяте буенча туган авылы Акбүредә җирләнә.

## Хәтер
* Татарстанда авылларда урамнар Әнвәр Залаков исеме белән аталган.
* Сарман, Әлки һ. б. районнарның «»  мактаулы исеме бирелгән.
* 2018 — Сарман районы үзәге Сарман авылында булдырылган үзәк ял паркына Ә. М. Залаков исеме бирелгән.
* 2019 — Сарман авылы үзәк ял паркында һәйкәле куелган.
* 2019 елның 28 июнендә — Казанда «Татмелиорация» траст компаниясе урнашкан бина диварында истәлек тактасы ачылган. Тактага терәп, бронзадан барельеф бюсты эшләнгән .
* 2022 ― Әлки районының Базарлы Матак авылында, Әнвәр Залаков исемен йөртүче урамда  Әнвәр Залаков исемендәге сквер ачылган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* ТАССР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре
* РФ атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре
* Хөрмәт Билгесе ордены
* Дуслык ордены (РФ)
* «Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен» ордены
* Сарман районының мактаулы гражданы (2016)
## Гаиләсе
Хатыны Ландыш Абдул (*Габдулла*) кызы, өч кызы (Гүзәлия...).

## Галерея

Акбүре музее.jpg|Буыннар мирасы музее
А.Залаков_Сарман.jpg|Сарман үзәк ял паркында һәйкәле


## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:РФ атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:Район башлыклары
Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Сарман районының мактаулы гражданнары
Сидек юлы

**Сидек юлы** (**ureter**) - бөерләрнең парлы чыгару юлы. Алар буйлап сидек бөер лаканчыкларыннан сидек куыгына килә.

·      Сидек юлы - якынча 30 см озынлыкта (хатын-кызларда 2-3 см кыскарак) һәм 4-7 мм диаметрлы бөер лаканчыгын сидек куыгы белән тоташтыручы көпшә.

·      Бөер лаканчыгы сидек юлына дәвам итеп, зур бил мускулының алгы өслегенә ятып, linea terminalis ка кадәр җитә (оча сөякләрен һәм аларның тоташмаларын кара) һәм аның аша бөгелеп кече оча куышлыгына эләгә. Кече очада сидек юлы сидек куыгы төбенә барып, кыек юнәлештә аның тышчасын тишә.

·      Сидек юлында урнашуы буенча аералар:

o  **корсак өлеше** (**pars abdominalis**) - корсак куышлыгында;

o  **оча өлеше** (**pars pelvina**) - кече очада;

o  **тышча эче өлеше** (**pars intramuralis**) - сидек куыгы тышчасында.

### '''Топография'''
·      Сидек юлы алдында күкәй (күкәйлек) артериясе һәм венасы, париеталь корсак ярысы урнашкан.

·      Кече очада янбаш артерияләре һәм веналары алдында урнашкан.

·      Хатын-кызлар очасында сидек юлы күкәйлекнең ирекле кырые янында, аналыкның муентыгыннан латераль бара һәм җиңсә һәм сидек куыгы арасына үтеп керә.

·      Ирләр очасында сидек юлы орлык чыгару юлыннан алдарак тора.

**Сидек юлының тараюы**

Сидек юлында өч тараю бар:

·      лаканчык сидек юлына күчкән урында;

·      корсак өлеше оча өлешенә күчкән урында;

·       сидек куыгы тышчасыннан үткәндә.

### '''Сидек юлының тышчасы'''
·      **Лайлалы катлау** күчемле эпителий белән капланган, анда лайла бизләре бар.

·      **Мускуллы катлау** 
* Ике катламнан тора - эчке буй һәм тышкы     циркуляр. Ике катлам да сидек куыгы мускулатурасы белән бәйләнмәгән һәм     сидекнең куыктан сидек юлына кире агуын тоткарлый.
* Сидек юлы куыкка     кушылган урында өченче (иң тыштагы, буй), куык мускулатурасы белән тыгыз     бәйләнгән һәм сидекне куыкка ташлауда катнашучы мускуллы катлам барлыкка     килә.
·       **Адвентиция.**

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Сидек системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Шубарши

Шубарши – Актүбә өлкәснең Тимер районы кент, **Шубарши** авыл округының составында.

## Географик урыны
Район үзәге Шубаркудук кентинен көньяк-көнчыгышка таба 126 км җирдә, Тимер елгасының ярының ангарында урнашкан. Ембе шәһәреннән 140 км җирдә. Ә округ үзәгеннән ягъни Кенкияк кенттінен 14 км җирдә.

## Халкы
* 3590 кеше (1999).
* 3736 кеше (2009); .
* 3781 кеше (1977).
* 5252 кеше (1979).
* 7900 кеше (1991).

## Транспорты
Илне микән аркылы Актүбә-Қандыагаш-Шубаркудук-Тимер (шәһәр)-Кенкияк-Шубарши-Жанажол таш юлы үтәде. Көндәлек область үзәге, район үзәгенә газель яисә автобус, такси қатынайды.

## Тарихы
Нигезе 20 гасырның 39-еллары шушы тирә-юньдә нефть кәсіпшілігінің үсүенә бәйләнешне теләнгән. Кенттә “Актөбемунайгаз” ҖЧҖ-нің бүлекчәсе, “Айқап”, “Сабор”, “Тасқұдық”, “Кенжылуэнергия”, “Җәзирә”, “Көкжидемұнай” ҖЧҖ-тире урнашкан.

## Инфакурылымы
Кенттә урта мәктәп, амбулатория, берничә кибетләр, мейрамхана, клуб, наубайхана, үзәк сауда үзәге һәм башкада тармаклары бар.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Байкадам

**Байқадам** – Актүбә өлкәсенең Шалкар районы авылы, Есет батыр авыл бүлгесенең үзәге. Тимер юл станциясе.

## Халкы
* 809 кеше (2009); 
* 943 кеше (1999).

## Транспорты
Торак ноктасы аша Җизказган-Бейнеу тимер юлы уза.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Чаер

Чаер — Маңгыстау өлкәсе, Маңгыстау районындагы авыл, **Чаер** авыл округының үзәге.

## Географик урнашуы
Район үзәге Шетпе авылыннан төньяк-көнбатышка таба 37 км җирдә, Көнбатыш Каратау сыртының төньяк баурайындағы шөлейтті белдемде урнашкан.

## Халкы
1999 елны авылда 1512 кеше (786 ир һәм 726 хатын кеше) торган булса, 2009 елгы исәп нәтиҗәсе буенча авылда 1425 кеше (741 ир һәм 684 хатын кеше) тора.

## Тарихы
Нигезе 20 гасырның 30-елларының баш вакытында авыл хуҗалыгын оештыруга бәйләнешле ұжымшар һәм авыл киңәше үзәге исәбендә салынган. 1969 е. ұжымшар нигезендә корылган қаракөл куен үстерү кеңшарының үзәгенә әйләнде. 1996 елны кеңшар таратылып, уның нигезендә хуҗалык қожалығы корылды.

## Һәйкәлләр
Авылда шагыйрь Өтергеләгән Күржіманұлы музее, Кәді иске қорымы, Құлбарақ батыр қорымы, Боздақ һәм Чума кавемнәре, Шерқала тарихи-археологик һәйкәле урнашкан.

## Дереккөздер


Төркем:Маңгыстау өлкәсе торак пунктлары
Сәйдәш Гарифуллин

**Сәйдәш Гарифуллин**, Сәйдәш Фәтхелислам улы Гарифуллин — музыкант (*аккордеончы*), тәрҗемәче, филология фәннәре кандидаты (*[[1990 ел|1990]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1944 елның 10 ноябрендә Буа районы Казма авылында бишенче бала булып туган (*абыйсы Сәгыйть, апалары Әлфия, Хөрия, Чәчәк*). Әтисе Фәтхелислам, әнисе Сафура. 1959 елда фортепиано сыйныфы буенча Буа музыка мәктәбен, 1969 елда инглиз теле белгечлеге буенча Казан дәүләт университеты тарих-филология факультетының роман-алман бүлеген тәмамлый. 1990 елда «*Татар теле бәйлекләре*» темасына филология фәннәре  диссертация яклый. Ерак Көнчыгышта хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
1966-1968 елларда «Оргсинтез»ның тәрҗемәчеләр бюросында эшли.

1968 елдан Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә:  1968-1971 елларда Илһам Шакировның концерт бригадасы аккордеончылар триосында (*[[Зиннур Гыйбадуллин|З. Гыйбадуллин]], [[Ирек Галимов|И. Галимов]] белән бергә*), 1972-1973 елларда филармониянең эстрада бүлеге җитәкчесе, 1996-1998 елларда музыка бүлеге җитәкчесе булып эшли.

1974 елдан Казанда, 4 ел Гыйракта (*[[1977 ел|1977]]-[[1981 ел|1981]]*), 2 ел Сүриядә (*[[1985 ел|1985]]-[[1987 ел|1987]]*), Төркиядә (*[[1991 ел]]да*н) тәрҗемәче булып эшли.

1982-1992 елларда Казан дәүләт университетында инглиз теле укыта.

1993-2004 елларда ТР ФА Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында өлкән фәнни хезмәткәр.

Пенсиягә чыккач, Казанның кайбер рестораннарында, Төркиядә отельләрдә рояльдә уйный.

## Хезмәтләре
* Татар теле бәйлекләре. Чаллы: КамАЗ нәшрияты, 1990.
* Инглизчә – татарча сүзлек. Казан: «Мәгариф», 2007.
* Татарча – русча – инглизчә фразеологик сүзлек. Казан: «Хәтер», 2010.

## Иҗаты
Аккордеонда да, фортепианода бердәй оста уйнаучы талантлы музыкант. Репертуарында — Салих Сәйдәшев, Рөстәм Яхин, Нәҗип Җиһанов, Ренат Еникеев, Александр Ключарев һ.б. татар композиторларының әсәрләре, халык көйләре, үзе язган инструменталь  миниатюралар.
 
Рус классик музыкасын да, көнбатыш композиторларының иҗади хәзинәсен дә җентекләп өйрәнә: композитор Дюк Эллингтон (*[[АКШ]]*), саксафончы Фаусто Паһетти (*[[Италия]]*), пианист Ричард Клайдерман (*[[Франция]]*), аккордеончы Михаи Табони (*[[Маҗарстан]]*) иҗаты  күпкырлы музыкант булып өлгерүенә этәргеч була.

Аның уйнавында татар халык көйләре белән джаз традициясе органик бәйләнеш кичерә. С. Гарифуллин үзе эшкәрткән әсәрләрдә джаз ысулларын оста файдалана. Аккордеон белән әсәрне яздырганнан соң, үзе үк фортепианода импровизациясен шул ук фонограммага өстәп яза.

## Дискография
* «Алтын аккордеон» (*әлбум*)

## Әдәбият
# Буа ягым-тау ягым (*төзүче* И. Әхмәтҗанов). К.: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01000-8

## Сылтамалар
*    Г. Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе сайты
*    Сәйдәш Гарифуллин белән әңгәмә. «Шәһри Казан», 16.07.2016

## Моны да карагыз
*  Сәйдәш Гарифуллин, Әнвәр Вәлиуллин (''дуэт''). Салих Сәйдәшев музыкасына стилизация (''Yandex видео, 3:34'')
*   Сәйдәш Гарифуллин уйный (''видеолар'')

## Искәрмәләр

Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Карлис Зале

**Карлис Зале** (, ,  — , ) — сынчы, профессор (1936), Латвия сәнгать академиясенең шәрәфле әгъзасы (1939). Казан сынлы сәнгать мәктәбендә белем алган (С. Эрзә студиясе). Казандагы күп биналар (Дәүләт банкы, Казан югары хатын-кызлар курслары биналары, һ.б.) өчен әвәләп ясалган декоратив әсәрләр авторы. 1924 елдан Латвиядә. Иң танылган әсәрләре – Азатлык һәйкәле (Рига, 1931-1935), Рига бертуганнар зиратының мемориаль комплексы, һ.б.
Владимир Залежский

**Владимир Залежский** (Владимир Николай улы Залежский, ,  — , ) — инкыйлабчы. Казанда 1905-1907 еллар инкыйлабы вакыйгаларында катнашкан. 1915 һәм 1917 елларда РСДЭ(б)Ф ҮКнең Рус бюросы әгъзасы. 1918 елдан ЭККГ  академиясе комиссары, 1 нче Атлы гаскәр сәяси бүлеге башлыгы. 1923 елдан Мәскәүдә фәнни-педагогик эшендә.
Владимир Заленский

**Владимир Заленский** (Владимир Владимир улы Заленский, ,  — , ) — зоолог, Петербург ФАнең хакыйкый әгъзасы (1897). Казан (1871-1881) һәм Новороссия (Әдис шәһәре, 1882-1897) университетлары профессоры. 1897 елдан Петербург ФАнең зоология музее директоры, 1901 елдан Акъяр биостансасында шул ук вазифада. Умырткасызларның һәм балыкларның нирвы системасының чагыштырма эмбриологиясенә караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Капитализм

**Капитализм** — җитештерү һәм бүлүнең хосусый милеккә, эшкуарлыкның бар яклап юридик тигезлегенә һәм иркенә нигезләнгән икътисади система. Капиталны арттыруга һәм табыш алуга омтылыш икътисади карарлар кабул итү өчен төп критерий булып тора.

Капитализм — икътисади абстракция (ягъни ачык булмаган төшенчә: предметлы аның үзенчәлекләреннән яки бәйләнешләреннән аеру). Капитализм төшенчәсендә иктисадның бер билгеле бер чорына хас үзенчәлекләр генә чагылыш тапкан, аз әһәмиятлеләре бөтенләй исәпкә алынмаган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

*Бём-Баверк О. Капитал и прибыль. История и критика теорий процента на капитал
*Бём-Баверк О. Критика теории Маркса: пер. с нем. — Челябинск: Издательство «Социум», 2002. — 283 с — ISBN 5-901901-08-8.
*Балибар, Э., Валлерстайн, И. Раса, Нация, Класс. Двусмысленные идентичности, Пер. А.Кефал, П.Хицкий, М., 2004. ISBN 5-8163-0058-X

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Капитализм
Һиндстани

**Һиндстани** (Hindustānī, हिन्दुस्तानी, ہندوستانی) — көнбатыш һинди кластерының өлеше булып торган идиомалар төркеменең гомуми атамасы. Бу идиомалар Һиндстанда, Пакистанда һәм кайбер башка илләрдә таралган. Һинд субконтинентында читтәге охшаш телләргә дә кулланыла : фиджи һиндстание, кариб һиндстание.

Һиндстан дөнья халыклары арасында кытай (бәлки инглиз) теленнән кала икенче яки өченче урында кулланыла торган тел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Зограф Г. А.* Хинди, урду и хиндустани (об употреблении терминов), «Краткие сообщения института востоковедения», 1956, т. 18
* *Зограф Г. А.* Хиндустани на рубеже XVIII—XIX вв., М.. 1961
* *Шаматов А. Н.* Классический дакхини. (Южный хиндустани XVII в.), М., 1974
* *Harley, A. H.* 1944. Colloquial Hindustani, Publisher:Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., Ltd

## Сылтамалар
*History of Hindustani  JustPedia (English)

## Моны да карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Суахили

**Суахили** (kiswahili) — банту телләренең иң киң кулланылган һәм Африка континентындагы төп телләрнең берсе. Этникара аралашу теле буларак суахили теле көнчыгыштан Көнчыгыш һәм Үзәк Африкада Һинд океаны ярларыннан көнбатышта Конго Демократик Республикасының үзәк өлкәләренә кадәр, төньяктан Сомалидан көньяк чиге Мозамбикка кадәр киң территориядә таралган.

Танзания, Кения һәм Угандада суахили дәүләт теле булып тора. Бу тел Руанда, Бурунди, Замбия, Малави, һәм Комор утрауларында (комор теле), Мадагаскарда киң кулланыла. Суахили — Африка союзында эш теле статусын (2004 елдан) алган бердәнбер тел.

Төрле мәгълүмат буенча суахили теле 2,5 — 5 млн кешенең туган теле, тагын да 50 — 70 млн кешенең икенче һәм өченче аралашу теле булып тора.

## Килеп чыгышы
Борынгы атамасы Кингози булган, әмма Гарәп илләреннән сәүдәгәрләр килү белән, сүзлекләре кушылган. Башта ул Гарәп язуы белән язылган булган.
Иң беренче Суахили телендәге документлар 1711 елга карый, алар Мозамбик Португалларына һәм шурадашларына җибәрелгән булган. Оригиналь хатлар Һиндстанның Гоа музеенда саклана.

Дж. Гринберг генетик квалификациясе буенча банту телләре нигеро-конголезск гаиләсендәге бенэ-конголезск төркеменә керә.

Хәзерге суахили латин алфавитын куллана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Громова Н. В. Новое в лексике современного языка суахили. М., Изд-во МГУ, 1994.
* Н. В. Громова, Н. В. Охотина Теоретическая грамматика языка суахили. // Московский государственный университет. Факультет стран Азии и Африки. М.:1995

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Суахили
Төркем:Африка телләре
Фонема

**Фонема** — тел белемендәге сөйләм берәмлеге.

Фонемалар телдә сүзләрнең мәганәләрен аеруга ярдәм итә.Болай, сүз эчендәге охшаш өннәрне алмаштыру сүз мәгәнәсен үзгәртә.

Һәр телнең өннәре бик күптәннән калыплашкан була. Алар шул телдә сөйләшкән кешеләр тарафыннан бер төрле әйтелә һәм бер төрле ачык.

"Фонема" терминын Казан шәһәрендә эшче польша-русия телчеләре Н. В. Крушевский һәм И. А. Бодуэн де Куртенэ хәзерге мәганәгә якынрак итеп индерәләр.

Фонема телнең абстракт берәмлеге буларак сүз өненә төгәл берәмлек буларак туры килә. Фонема анда матди яктан файдаланыла. Кискен итеп әйткәндә, сөйләм өннәре нык аерыла. Аны төрле кеше төрлечә әйтергә мөмкин. .

Фонема — фонологияне күнегү объекты. Бу төшенчә кайбер мәсьәләләрне практик эш иткәндә бик мөһим роль уйнай. М

Ишарә-ым телендә элек бу берәмлек хирема дип йөртелгән.

## Чыганаклар
* Апресян Ю. Д. Идеи и методы современной структурной лингвистики. — М., 1966.4

Төркем:Фонология
Язу системасы

**Язу системасы** —  ул теге яки бу мәгълүматне формальләштерү, саклау, вакыт сыйфаты бирү һәм тапшыру өчен кулланылган тамгалар системасы.

## Төзелеше
Язу — төрле телләр яшәп килүнең бер формасы. Авазларның чак кына да аермаларын күрсәтә торган тамгалар - графемалар дип атала.

## Тарихы
Язу барлыкка килгәнче кешеләр төрле әйбер җибәрү юлы белән мәгълүмат тапшырырга тырышканнар. Мәсәлән, вампум (ирокезларның төрле кабырчыклар ярдәмендә тапшырылган мәгълүмате); кипу (перу язмасы - җептәге төеннәр һәм төсләр белән хәбәр белдерү). Финикия язуында сузык авазлар булмаган. Греклар бу авазлар өчен хәрефләр уйлап таба һәм язма тагын да уңайлырак төс ала. Әлифба язуы уңайлы булуы белән дөнья йөзендә киң таралып китә.

## Татарларда

Татарлар берничә әлифба кулланган: иң борынгысы — төрки рун язуы, X йөздән 1927 елга кадәр — гарәп язуында, 1928-1939 елларда — латин графикасы, аннан соң — кириллица.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Реформатский А. А. Введение в языковедение, М.: Аспект Пресс, 2006. — с.352 — 353

## Сылтамалар
 
 

## Моны да карагыз

Төркем:Язу системасы
Халидов

**Халидов** — фамилия.
* Бакый Халидов (1905-1968), Урта Азия (Ташкәнт) университеты кафедра мөдире.
* Әнвәр Халидов (1926), инженер, полковник. Б. Халидовның улы.
* Әнәс Халидов (1929-2001), шәркыйәт белгече, профессор. Б. Халидовның улы.
* Әхмәт Халидов (1935), энтомолог, КДУ профессоры. Б. Халидовның улы.

## Моны да карагыз
* Халитов
* Халиди
* Халидия мәдрәсәсе
## Шулай ук карагыз
* Халиков

Төркем:Фамилияләр
Халиди

**Халиди** — фамилия.
* Фатих Халиди (1850-1923), язучы, драматург, тәрҗемәче.
* Корбангали Халиди (1846-1913) тарихчы, этнограф, имам-мөхтәсиб, казый.

## Моны да карагыз
* Халитов
* Халидов
* Халидия мәдрәсәсе

Төркем:Фамилияләр
Пассив керем

**Пассив керем** ()&nbsp;— көндәлек хезмәткә бәйле булмаган табыш. Аңа кертемнең (*мәсәлән, банкта кертем ясаудан*) процентлары, дивидендлар керә. Кайбер авторлар пассив керемгә аренда түләүләрен&nbsp;дә катнаштыралар.

Совет икътисады заманында пассив керем хупланмаган. Ул хезмәтсез керемнәрнең бер төре дип аталган, һәм, кайбер пассив керемнәр төре белән куллану җинаять дип саналып, дәүләт тарафыннан эзәрлекләнгән.

## Иң әһәмиятле пассив керем төркемнәре
* Банк депозитларына, облигацияләргә (процентлар)
* кыйммәтле кәгазьләргә (дивидендлар)
* күчемсез милеккә (аренда бәясе)
* автор хохукларына һ.&nbsp;б. ия булудан кергән керемнәр.
Капиталның табыш кына түгел, зыян китерү мөмкинлеге булуын&nbsp;да исәпкә алырга кирәк.

## Шулай ук карагыз
* Керем
* Хезмәтсез керемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад терминологиясе
Шәрәф

**Шәрәф** — исем һәм фамилия.
* Бертуган Шәрәфләр — җәмәгать һәм дин эшлеклеләре, сәяси репрессия корбаннары.
:Шәһер (Шәһәретдин) Шәрәф (1877-1938), мөгаллим, язучы, казначы.
:Борһан Шәрәф (1883-1942), мөгаллим, журналист, әдәби тәнкыйтьче.
:Гыйльметдин Шәрәф (1885-1942), нәшир.
:Галимҗан Шәрәф (1896-1950), тел галиме, сәясәтче.
* Җиһангир Шәрәф (Җиһангир Хәйри улы Шәрәф) (1900-1948), агроном-селекцияче.
----
* Шәфика Шәрәф (Шәфика Гыйльметдин кызы Шәрәф), астроном, фән докторы.

## Моны да карагыз
* Шәрәфиев
* Шәрәфетдинов

* '''Шәрәф''' сүзеннән башлана торган мәкаләләр

Төркем:Фамилияләр
Орлык куыкчыгы

**Орлык куыкчыгы** (**vesicula seminalis**) 

·    Орлык куыкчыгы - 5 см тирәсе озынлыкта сузылган нәрсә. Һәр орлык куыкчыгы тыгыз җыелган бормалы көпшә сыман, турайтканда аның озынлыгы 12 см җитә (рәс. 3.11, 3.13).

·    Орлык куыкчыгының тышча төзелеше орлык чыгару юлыныкы кебек.

·    Орлык куыкчыклары сперманың сыек өлешенең сыекчасын эшләп чыгара.

·    Куыкчыкларның өске киң өлеше косак ярысы белән капланган.

·    Куыкчыкларның тар аскы өлеше **чыгару юлы** (**ductus excretorius**) булып дәвам итә.

·    Куыкчыкларның чыгару юлы орлык чыгару юлы белән кушылып, **орлык ташлап атучы юл** (**ductus ejaculatorius**) ясый,  ул простата катламыннан үтеп сидек чыгару юлының простатик өлешенә ачыла.

**Сперма (мәни) чыгару юллары**

·      **бормалы орлык юллары** (**сперматозоидлар ясала**);

·      туры орлык юллары;

·      күкәй челтәре;

·      күкәйнең чыгару юллары;

·      күкәй өстәлмәсе юлы;

·      орлык чыгару юлы + чыгару юлы (орлык куыкчыкларның);

·      орлык ташлап атучы юл.  

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Репродуктив система
Төркем:Кеше анатомиясе
Простата бизе

**Простата** (**prostata**) 

·       Простата (рәс. 3.13) зурлыгы һәм формасы белән кәстәнәгә охшаш (исемдәш агачның җимешенә), тыштан **простата капсуласы** (**capsula prostatae**) белән капланган. «**Простата бизе**» атамасы хәзерге  вакытта кулланылмый, чөнки әгъзаның нигезе тулысынча бизле түгел.

·       Простататада аералар сидек куышлыгына юнәлгән **простата нигезен** (**basis prostatae**), һәм сидек-җенес диафрагмасына (бот арасын кара) яндаш булган **простата очы** (**apex prostatae**).

·       Простатаның **алгы өслеге** (**facies anterior**) касык симфизына юнәлгән.

·       Простатаның **арткы өслеге** (**facies posterior**) туры эчәккә юнәлгән, анан оча фасциясенең пластинасы (бот арасын кара) белән генә аерылган.

·       Простата уртасыннан нигезеннән алып очына кадәр сидек чыгару юлы уза, ул бераз простатаның алгы өслегенә күченгән.

·       Орык ташлап атучы юл простатага артан кереп, сидек чыгару юлының простата өлешенә ачыла.

·       Ике орлык ташлап атучы юл һәм сидек чыгару юлының арткы өслеге арасында урнашкан простата өлеше **простата муентыгы** (**isthmus prostatae**) дип атала. Простата муентыгының клиник әһәмияте зур, чөнки аның күперүе сиюнең бозылуына китерә ала.

·       Простата муентыгыннан кала өлеше простатаның **уң** һәм **сул өлешен** (**lobi prostatae dexter** et **sinister**) барлыкка китерә, алар тышкы карауда аерылмый.

·       Простата өлешләре **мускуллы матдәгә** (**substantia muscularis**) урнашкан **периуретраль бизле зонадан** (**zona glandularum periurethralium**) тора. Бизләр **простата юлчыклары** (**ductuli prostatici**) белән сидек чыгару юлының простата өлешенең арткы тышчасына ачыла.

**Простата башкара**

·       Сидек чыгару юлы алдында урнашкан простата өлеше тулысынча диярлек мускуллы тукымадан тора. Простата сидек чыгару юлының өстәмә ихтиярсыз сфинктеры булып тора, аның кыскаруы сидек чыгару юлына сидекнең эякуляция вакытында чыгуына каршы тора.

·       Простата бизләренең сыекчасы сперманың сыек өлешен тулыландыра.

·       Простатаның эндокрин эшчәнлеге турында мәгълүмат бар.
## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

## Искәрмәләр

Төркем:Репродуктив система
Төркем:Кеше анатомиясе
Бульбоуретраль биз

**Бульбоуретраль биз, купер бизе** (**glandula bulbourethralis**)

·       Бульбоуретраль биз - парлы, борчак бөртеге чаклы, сидек-җенес диафрагма катламында урнашкан.

·       **Бульбоуретраль бизнең юлы** (**ductus glandulae bulbourethralis**) сидек чыгару юлының көпшәк өлешендә җенси әгъзаның тамыры тирәсендә ачыла.

·       Бульбоуретраль бизләр эякулят алды сыекчасын эшләп чыгарып, җенси әгъзаның юешләнүен тәэмин итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Репродуктив система
Төркем:Кеше анатомиясе