Казан (Идел буе) федераль университеты

**Казан (Идел буе) федераль университеты** (рус. *Казанский (Приволжский) федеральный университет*, **КФУ**, **К(п)ФУ** яки **ПФУ**) — Казан шәһәренең югары уку йорты. Русиянең иң борынгы университетларының берсе. 1925 елдан 2009 елга кадәр В. И. Ленин исемен йөртә.
2009 елның 21 октябрендә Русия президенты фәрманы буенча Казан дәүләт университеты нигезендә Казан (Идел буе) федераль университеты оештырыла.

КФУга *[[Казан дәүләт финанс-икътисад институты|Казан дәүләт финанс һәм икътисад институты]]*, *[[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]* һәм *[[ТР Президенты]] буендагы дәүләт һәм муниципаль хезмәте академиясе* кушылалар. Реорганизация нәтиҗәсендә, элекке КДУның факультетларының кайсыберләре институт статусын ала, татар теле факультеты һәм ТДГПУның татар теле факультеты исә бетереләләр, бүлек дәрәҗәсенә төшереләләр.

*Русия Федерациясе халыкларының аеруча кыйммәтле мәдәни мирас объектлары җыентыгы*на кертелгән. Университет, Астрономия, Лобачевский һәм Профессор Нужин урамнары арасындагы кварталын биләп торучы Казан университетының мигъмари ансамбле Россиянең тарихи-мәдәни, шәһәр төзү һәм мигъмари һәйкәле, Казанның истәлекле урыны булып санала.
;
Филиаллары
* КФУ Алабуга институты (*филиал*)
* КФУ Яр Чаллы институты (*филиал*)
* Үзбәкстанның Җиззах шәһәрендәге КФУ филиалы
## Университетның исеме
Уку йорты тарихи яктан «Казан университеты» буларак билгеле.

1804 елда император Александр I тарафыннан оештырылганнан алып 1917 елгы Февраль инкыйлабынә кадәр ул «Император Казан университеты» дип, ә аннан соң кыскартылып *Казан университеты* дип атала.

1918 елда Казан университеты «Казан дәүләт университеты» дип үзгәртелә. В. И. Ленин үлгәннән соң, 1924 елның 26 гыйнварында ССБР Үзәк сайлау комиссиясе карары белән югары уку йорты аның хөрмәтенә  «В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университеты» дигән исем бирелә. Бу исем рәсми рәвештә 1925 елның 29 июнендә ВЦИК Президиумы тарафыннан раслана.

1955 елда бүләклү сәбәпле « В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт  Хезмәт Кызыл Байрагы орденылы  университет» исемен алыштыра, ә 1979 елдан «В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ленин ордены һәм Хезмәт Кызыл Байрагы ордены  дәүләт университеты» дип атала.

1990 нчы еллар башыннан һәм 2010 елга кадәр вуз «В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университеты» исемендә йөри (КДУ).

Россия Федерациясе Президенты Д. А. Медведевның 2009 елның 21 октябрендәге Указы нигезенә ярашлы, Казан университеты базасында Казан Идел буе федераль округының үзәк югары уку йорты —  Идел буе федераль университеты . төзелергә тиеш иде.

Югары уку йортының студентлар-укытучылар составы аның исемен "Идел буе"на үзгәртүгә каршы протест белдерүе уңаеннан, Россия һәм Татарстан президентлары аның артыннан "Казан университеты" тарихи исемен саклап калырга килештеләр. Россия Хөкүмәте Рәисе В. В. Путин тарафыннан 2010 елның 2 апреленнән үзгәртеп оештырыла торган университетка рәсми рәвештә «Казан (Идел буе) федераль университеты» дигән гомуми исем бирелде..

## Кампус урнашуы
Казан федераль университеты 223 360,9 м² уку-лаборатор мәйданнарына, 699 272,82 м² (614 объект) милек комплексы мәйданнарыныа һәм 364,3 га (76 кишәрлек) җир комплексы мәйданнарына ия.

Университет объектлары Татарстанда (Казан, Яр Чаллы, Алабуга, Лениногорск, Алексеевск, Биектау, Лаеш, Тукай Югары Ослан, Яшел Үзән районы), Карачай-Чиркәсиядә (Зеленчук районы), Карелиядә (Лоухи районы), Самар өлкәсендә (Тольятти) һәм Мари Илдә (Волжск районы) урнашалар.

Университетның төп уку биналары комплексы, ягъни университет шәһәрчеге, Казанның Вахитов районында, шәһәрнең үзәк өлешендә, Казан Кирмәненнән бер километрда, Тукай мәйданы метро станциясеннән ярым километрда урнашкан.

Студентларның тулай тораклары Совет районының Кызыл Позиция урамы тирәсендә һәм Идел буе районында, Универсиада авылының беренче ике кластерында тупланганнар. Гомум алганда, университет тулай тораклары 13 000 урынга исәп тота, шул исәптә  Универсиада авылында 7000 урын (20 урын, мәйданы 212 000 м²).

## Тарихы

### Империя чоры

Казан университеты - Русиядә иң мөһим фәнни мәктәпләре һәм җәмгыятьләре булган иң борынгы өч классик университетларның берсе.

1804 елның 5 (17) ноябрендә император Александр I тарафыннан расланган Грамота һәм Казан университеты Уставы имзаланган.

Университетның беренче студентлары 1805 елның февралендә Казан гимназиясен (башта Мәскәү университетының "аерым өлеше") тәмамлаучылар була, ул вакытта  университет анда урнашкан булган.

1814 елда классик университетның дүрт бүлеге: әхлакый һәм сәяси фәннәр, физик һәм математика фәннәре, табиб фәннәре һәм сүз фәннәре факультетларының «тулы ачыш»ы була.

Томск университетына нигез салынганчы Казан университеты Россия империясенең иң көнчыгыш университеты булган: аның округына Идел буе, Кама буе, Урал аръягы, Себер һәм Кавказ кергән.

Беренче унъеллыктан ук Казан университеты (беренче Казан гимназиясе белән берлектә) көнчыгыш телләрен һәм көнчыгышны өйрәнүнең әйдәп баручы үзәге булып киткән.

1819 елда университетта М.Л. Магницкийның ревизиясе була, ул университетта «вольнодумлык һәм аллаһсызлык рухы»н таба. Ул үз докладында императордан университетны «халык алдында җимерүне» таләп итә, тик Александр I докладка «Нигә җимерергә, төзәтергә була»дигән резолюция сала. Магницкий Казан уку округының попечителе итеп билгеләнә, бу университеттагы массакүләм реформаларга китерә: күп кенә профессорлар эштән азат ителә, китапханәдән «зарарлы» китаплар алына, студентлар өчен каты казарма режимы билгеләнә.

1825 елда университетның төп корпусы төзелә, ә 1830 елда университет комплексы төзелә: китапханә, химия лабораториясе, анатомия театры, Астрономия обсерваториясе, клиника биналары (оештыруда профессор Ф.О. Йеллачичның әйдәүче ролен аеруча билгеләп үттеләр) һәм башкалар.

Югары уку йорты эре мәгариф һәм фән үзәгенә әверелә. Анда берничә фәнни юнәлеш һәм мәктәп формалаша: химия, математика, көнчыгышны өйрәнү, археология, тарих һәм этнография, медицина, геология, геоботаника һәм башкалар.

1829 елда Николай Лобачевский рәислегендә татар телен үстерүгә багышланган гыйльми совет утырышы уза. Совет карары белән университет нәшриятында ике томнан торган Русча-татарча сүзлек чыгарыла (1833, 1835).

1834 елда Казан университетының фәнни журнал — Галимнәр язмалары басыла башлый.

1835 елда Николай I уставы кабул ителгәч, өч факультет эшли башлый: фәлсәфә (сүз һәм физика-математика бүлекләре), юридик һәм табиб.

1837 елда университетта татар теле белгечеләрен хәзерләгән  рәсми төстә ачыла. Аның кысаларында шулай ук Русиядә беренче кытай теле кафедрасы оештырыла..

1844 елда Казан университеты профессоры Карл Клаус тарафыннан ачылган химик элемент Русия хөрмәтенә Рутений дип атала, бу элемент патша Русиясендә ачылган бердәнбер химик элемент һәм Русиядә белән ССРБ тарихчында ачылган бердәнбер табигый химик элемент дип исәпләнә.

1850 елда Санкт-Петербург университетының көнчыгыш факультеты барлыкка килү сәбәпле, Казан университетыннан барлык көнчыгыш өйрәнү материаллары һәм коллекцияләре тулысынча башкалага күчерелә.

1863 елда Александр II уставы кабул ителгәч, ул дүрт факультетны гамәлгә куя: тарих-филология, физика-математика, юридик һәм медицина.

1875-1883 елларда университетта Казан лингвистика мәктәбе формалаша.

Ватандашлар сугышы вакытында 1918 елның август-сентябрь айларында Казанны штурмлау , соңрак Казан Эшче-Крестьян Кызыл Армиясенең Казан операциясе чорында, Казанда яшәүчеләрнең шактый өлеше, шул исәптән университетның күп санлы студентлары һәм укытучылары Казанны ташлап китә.

Күп кенә «качак» Казан университарийлары яңа ачылган Томск һәм Иркутск университетларына алына..

### ССРБ вакытында

Совнаркомның 1918 елның 9 октябрендәге декреты нигезендә, галимнәр юкка чыгарыла, ә «мөстәкыйль белем бирү» алып баручы барлык мөгаллимнәр (мәсәлән, өч елдан арыграк укыткан доцентлар) профессор дәрәҗәсенә күчерелә. Бу профессор составын югалткан Казан  университетына  яңадан нормаль фәнни һәм мөгаллимлек эшен оештырырга мөмкинлек бирә.

Халык комиссарлары советының 1919 елның 1 ноябрендәге «Барлык югары уку йортлары һәм югары уку йортлары каршында рабфакларны оештыру турында» указы нигезендә 1919 елның 17 сентябрендә Казан университетында рабфак ачыла, бу РСФРСР-да  бишенче эшче факультет була.

1922 елның 22 маенда Казан политехника институтының авыл хуҗалыгы факультеты һәм Казан дәүләт университетының урман факультеты берләшмәсе нигезендә Казан авыл хуҗалыгы һәм урманчылык институты оештырыла..

Бөтенроссия Үзәк сайлау комиссиясе Президиумының 1925 елның 29 июнендәге карары белән Казан дәүләт университетына рәсми рәвештә В.и. Ульянов-Ленин исеме бирелә.

1930 елларда Казан университеты факультетлары Идел буеның күп кенә яңа вузларын ачу һәм торгызу өчен нигез була. 1930 елда КДУның медицина факультетын Казан дәүләт медицина институтына бүлеп бирә, 1931 елда КДУның икътисад факультетын Казан дәүләт финанс-икътисад институтына үзгәртеп кора, КДУның юридик факультетына Совет хокукы институты, КДУның химия факультеты Казан илкүләм тикшеренү технология университетына әврелә, 1932 елда КДУның аэродинамика бүлеге нигезендә Казан авиация институты төзелә.

Бөек Ватан сугышы вакытында 1941-1943 елларда Казан университетында Мәскәүдән һәм Ленинградтан ССБР Фәннәр академиясе учреждениеләре, аларның хезмәткәрләре өчен тораклар урнашкан.

Шулай итеп, университетның төп корпусында Академия президиумы (вице-президентлары О. Ю. Шмидт һәм Е. А. Чудаков җитәкләгән, ә 1943 елдан - А. Ф. Иоффе һәм Л. А. Орбели) урнаша, шулай ук берничә эре академия институты, шул исәптән ФИАН, Физпроблемалар һәм Физтех институты Казан университетында эшли.

1944 елның апрелендә ССРБ хөкүмәте карары белән Казан университетының татар теле һәм әдәбияты кафедрасы ачыла.

1945 елның апрелендә университет һәм академик бүлекчәләр базасында ССБР Фәннәр академиясенең Казан филиалы оештырыла.

1952 елда Казан юридик институты (элеккеге Совет хокукы институты) яңадан КДУ юридик факультеты итеп күчерелә.

1953 елда КДУның химия корпусы төзелә.

1955 елда университет Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә.

1970 елларда университет шәһәрчегенең заманча биек корпуслары: физик (1973) һәм мехмат (1978) төзелә.

1979 елда университет Ленин ордены белән бүләкләнә.

1989 елда университет каршында мәдәни-спорт комплексы ("Уникс" КСК) ачылды.

### Хәзерге тарих
* 1996 елда университет Россия Президенты указы белән «Россия Федерациясе халыкларының аеруча кыйммәтле мәдәни мирас объектларының дәүләт җыентыгы»на кертелде (башта В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университеты буларак ), 2010 елдан КФУ буларак.
* 2024 елның 22 ноябрендә Казан дәүләт университеты бакчасында рәсми рәвештә император Александр I-гә һәйкәл ачылган (*һәйкәл кую турында фикер алышу оештырылмаган, сынны җәмәгатьчелектән качып шыпырт кына урнаштырганнар*). Бюстны ачу тантанасында РФ Мәгариф һәм фән министрлыгы башлыгы Валерий Фальков, КФУ ректоры Ленар Сафин, РФ Дәүләт Думасының фән һәм югары белем бирү комитеты рәисе Сергей Кабышев катнашкан.

## Институтлар һәм факультетлар
*Фундаменталь медицина һәм биология институты
*Экология һәм табигатьтән файдалану институты
*Геология һәм нефть-газ технологияләре институты
*Инженерлык институты
*Физика институты
*А. М. Бутлеров ис. химия факультеты
*Н. И. Лобачевский ис. математика һәм механика институты
*Юридик факультеты
*Идарә итү, икътисад һәм финанслар институты
*Мәгълүмати технологияләр һәм мәгълүмати системалар югары мәктәбе
*Хисаплау математикасы һәм мәгълүмати технологияләр югары мәктәбе
*Бизнес югары мәктәбе
*Л. Н. Толстой ис. филология һәм мәдәниятара багланышлар институты
** Габдулла Тукай исемендәге Милли мәдәният һәм мәгариф югары мәктәбе (*[[2018 ел]]га кадәр* Татаристика һәм тюркология югары мәктәбе)
*Иҗитмагый-фәлсәфи фәннәр һәм массакүләм багланышлар институты
*Халыкара мөнәсәбәтләр, тарих, һәм Шәрекъне өйрәнү институты
*Псхилогия һәм мәгариф институты

## Уку йортын тәмамлаган шәхесләр

* Айсылу Башкурова-Садыйкова, филолог, публицист, фольклорчы, филология фәннәре докторы, Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре (2003).
* Эльза Газизова, журналист.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Михаил Коринфский (1788 - 1851) -  Казан университеты биналарын коручы, мигъмарчы - профессор.
* КФУ музейлары
* КФУ император залы
* «Әллүки» (әдәби берләшмә)
* Александр I бюсты
* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:1804 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Казан югары уку йортлары
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Төркем:Россия федераль университетлары