open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шамил Бикчурин

**Шамил Бикчурин** (тулы исеме **Шамил Мотыйгулла улы Бикчурин**) — татар язучысы, драматург.

Шамил Бикчурин 1928 елның 3 гыйнварында Татарстанның Әлмәт районы Миңлебай авылында крестьян гаиләсендә туа. Авылда һәм Әлмәттә укып ун класс белем алганнан соң, 1945 елда Казанга килә, ике ел Татар театр училищесында укый, аннары беркадәр вакыт Әлмәт дәүләт драма театрында актер булып эшли. 1948-1952 елларда хәрби авиация частьларында хезмәт итә. Армиядән кайткач, Шамил Бикчурин туган ягында нефть чыгаручылар арасында эшли, газета редакциясе эшендә катнаша: бүлек мөдире вазифаларын үти. 1965-1967 елларда Мәскәүдә СССР Язучылар берлеге каршындагы Югары әдәби курсларда укый.

Алтмышынчы елларның икенче яртысында басылган «Кайнар чишмә» исемле докүменталь повесте һәм «Могҗиза тудыручылар» дигән очерклар китабыннан соң, Ш. Бикчурин, үзенең нефтьчеләр тормышына һәм хезмәтенә бәйле бай тәҗрибәсен бер фокуска туплап, киң планлы роман язарга керешә. Төрле милли традицияләрдә тәрбияләнгән төрле холыклы, төрле язмышлы кешеләрнең хезмәт эчендә, уртак максатларга ирешү юлында ничек бердәм, интернаңиональ коллектив булып оешуын жанлы, тормышчан вакыйгалар һәм образлар аша сүрәтләгән бу әсәр — «Каты токым» романы — «Казан утлары» журналында басылып чыгу белән (1972 ел, № 5—7), әдәби җәмәгатьчелекнең дә, укучыларның да игътибарын үзенә җәлеп итә. 1974 елда роман татар һәм рус телләрендә аерым китап булып басылып чыга, ә 1976 елда Чехословакиянең Братислава шәһәре нәшриятында словак телендә дөнья күрә. Ул шулай ук украин теленә дә тәрҗемә ителгән (Киев, «Днипро» нәшрияты, 1979). Ш. Бикчурин бу романы өчен 1976 елда ВЦСПС Президиумы һәм СССР Язучылар берлеге идарәсе уздырган хәзерге совет эшчеләр сыйныфын чагылдырган әсәрләр конкурсында премиягә лаек була.

Сүз сәнгатенә килү юлы театр училищесыннан һәм актерлык хезмәтеннән башлану табигый рәвештә Шамил Бикчуринны сәхнә әдәбияты белән кавыштыра. 1961 елда язучы “Тальян моңы”  исемле музыкаль комедиясен яза. Нефтьчеләр белән авыл эшчәннәре арасындагы эчкерсез дуслыкны, кызыклы мөнәсәбәтләрне чагылдырган бу әсәр Әлмәт татар дәүләт театрында һәм Муса Бәлил исемендәге Татар Дәүләт опера һәм балет театрында уйнала. “Бергә, гомергә” исемле комедиясе дә Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында куелып (1964), тамашачылар һәм тәнкыйтьчеләр игътибарын җәлеп итә.

Әдәбият өлкәсендәге хезмәтләре өчен Шамил Бикчурин 1978 елда “Почет Билгесе” ордены белән бүләкләнә.

Ул 1962 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

## Шулай ук карагыз
* Шамил Бикчурин премиясе
 

## Сылтамалар
* Әдипләр.Narod.ru

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар драматурглары
Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре

**Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре** (ингл. *Harry Potter and the Deathly Hallows*) — Джоан Роулингның Гарри Поттер турында романнар сериясенең соңгы, җиденче китабы.

## Роман чыгуы
Джоан Роулинг бу китапны 2007 елның 11 гыйнварында Эдинбург каласында язып бетерде. Роман дөньяга 2007 елның 21 июлендә чыгачак дип игълан ителде. Ләкин бу датага биш көн кала, интернетта шушы китапның фотога төшерелгән һәм копия ясалган сәхифәләре чыкты . Билгеле булганча, бу DeepDiscount.com интернет-кибете 1200 данә китапны алдан сатып җибәрүе нәтиҗәсендә булды.

Китап күп телләрдә чыккан, ләкин татар теленә тәрҗемә ителмәгән.

## Кызыклы фактлар
* Китапның сатуы башлангач, тәүлек эчендә 3 миллион данә китап сатылды.
* Тиз укучы Энн Джонс бу китапны бары тик 47 минут эчендә укып чыкты.
* Үзенең бер интервьюсында Роулинг тиздән Гарри Поттер турында тагын бер китап чыгарга мөмкин дип әйтте.

## Моны да карагыз
* Гарри Поттер турындагы романнар сериясе
* Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре (фильм)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Автор сайты  

Төркем:Гарри Поттер
Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: I өлеш

**«Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: I&nbsp;өлеш»** ()&nbsp;— Гарри Поттер турындагы җиденче китап буенча тешерелгән фильмның беренче өлеше.

Продюсерлар Дэвид Хейман һәм Дж. К. Роулинг сүзләре буенча Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре китабын ике өлешкә бүлү турындагы карар, аларга бик үк тәэсир итми . «Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: I өлеш» киносын дөньякүләм күрсәтү 2010 елның 17 ноябренә булды .

Фильмның режиссеры Дэвид Йетс.

## Актёрлар
**Баш ролләр**

**Хогвартста эшләүчеләр**

**Үлем ашаучылары**

**Уизли гаиләсе**

**Феникс Ордены**

**Тылсым Министырлыгының хезмәтчеләре**

**Магллар**

**Башка персонажлар**

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Фильм трейлеры
* 
* 
* 
* 

Төркем:Инглиз кинолары
Төркем:Гарри Поттер
Төркем:Бөекбритания фильмнары
Төркем:АКШ фильмнары
Тәтеш

**Тәтеш** (, , ) — Татарстанның Тәтеш районы үзәге.
Халык саны 11 596 кешене тәшкил итә (2010).
## География
Шәһәр Казаннан 180 км, Сембердән 90 км ераклыкта, Идел елгасының уң ярында тора.
## Тарих
Тәтеш Казан ханлыгы чорыннан ук билгеле. Застава буларак 1574 һәм 1578 еллар арасында (икенче мәгълүмат буенча, 1555 һәм 1557 еллар арасында) нигезләнә.
1781 елдан — Казан  Тәтеш өязе үзәге, 1796—1802 елларда — өяз үзәге булмаган шәһәр, 1802 елдан — Казан губернасы Тәтеш өязе үзәге.
1920—1927 елларда — ТАССРның Тәтеш кантуны үзәге, 1930 елдан Тәтеш районы үзәге булып тора.
## Халык

Төп милләтләр: 
* 1989 елгы җанисәп буенча: татарлар — 20,6%, урыслар — 61,9%, чуашлар — 11,6%, мордва — 5,1%.
* 2002 елгы җанисәп буенча: татарлар — 25,7%, урыслар — 54,3%, чуашлар — 13,2%, мордва — 5,4%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 10535 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 58,45%,
татарлар — 22,40%,
чуашлар — 11,56%,
мордва — 5,13%,
башка халыклар — 1,10%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,36%.

## Шәхесләр

## Шәһәрдә туган күренекле шәхесләр
* Михаил Куприянов (1903-1991), ССРБ халык рәссамы.
* Николай Денисов (1910-1997), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Ильяс Фәйзуллин, рәссам, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Аркадий Никитич (Никитович) Воробьев — совет авыр атлеты, галим, язучы.
## Икътисад
Азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре: сөт комбинаты, ит комбинаты, ашлык продуктлары комбинаты, балык эшкәртү заводы, сыра кайнатү заводы. Комбиазык заводы, механика заводы (Казат вертолёт заводының филиалы),  фабрикасы, кирпеч заводы.

## Мәгариф
* Тәтеш педагогика көллияте (*[[2015 ел]]дан* Тәтеш гражданнарны яклау көллияте)
* Тәтеш авыл хуҗалыгы техникумы
## Мәдәният
* Төбәк тарихы музее
* Тәтеш II шәһәрчеге
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Татарстан шәһәрләре
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Төркем:Тәтеш районы торак пунктлары
Уфа дәүләт «Нур» татар театры

[280px|thumb|[Салават Юлаев проспектынан күренеш]]

**Уфа дәүләт «Нур» татар театры** () — Уфа шәһәрендә эшләүче татар театры.

## Тарих
Уфада татар театрына нигезне 1912 елда «Сәйяр» труппасы актрисасы Сәхибҗамал Гыйззәтуллинна-Волжская сала. Уфада бу театр 1918 елга кадәр эшли.

Мидхәт Шакиров заманында Уфада «Нур» исемен үзешчән татар театр төркеме йөртә. Аның үз почмагы булмый, артистлар бер баракта урын алып тора. 1989 елда, Мәскәү басымы белән Уфа шәһәр башкарма комитеты дәүләтнеке булмаган театр-студия терки. Ул бер төркем активистлар тырышлыгы белән эшләп китә. 1991 елда Миргазямов һәм Филиппов имзалары белән студиягә дәүләт статусы бирелә, шулай итеп Уфа дәүләт «Нур» татар театры пәйда була.
Бу карарның бина төзү турындагы өлеше 1994 елда үтәлә башлый, 2000дә төзелеп бетә.

## Тукай һәйкәле
2019 елның 18 апрелендә театр каршындагы мәйданда бөек татар шагыйре Габдулла Тукайга һәйкәл ачылды.

## Уңышлары
* 2023 елның 17-22 ноябрендә Чабаксарда узган Вера Кузьмина исемендәге «Чĕкеç» I Халыкара милли театрлар фестивалендә Зифа Кадыйрова повесте буенча сәхнәләштерелгән «Фатыйма» драмасы «Иң яхшы спектакль» номинациясендә җиңүче дип табылган.

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1912 елдан — ???
* ???? елдан — ???
* ???? елдан — ???
* 2021 елдан — Фирзәт Габидуллин

### Баш режиссерлар
* 1912 елдан — ???
* ???? елдан — ???
* ???? елдан — ???
* 1.09.2020 елдан — Азат Җиһаншин, БР атказанган артисты, Ш. Бабич исемендәге яшьләр премиясе лауреаты

### Танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт
* Уфа «Нур» татар театры сәнгать елын башлый

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча театрлар
Төркем:Татар театрлары
Төркем:Уфа театрлары
Төркем:«Нур» театры
Төркем:1912 елда барлыкка килгәннәр
Гарри Поттер һәм яшерен бүлмә

**Гарри Поттер һәм яшерен бүлмә** (ингл. *Harry Potter and the Chamber of Secrets*) — Гарри Поттер турында романнар сериясенең икенче китабы. Инглиз телендә китап 1998 елның 2 июлендә дөнья күрә.

## Сюжет

## Моны да карагыз
* Гарри Поттер турындагы романнар сериясе
* Гарри Поттер һәм яшерен бүлмә (фильм)

Төркем:Гарри Поттер
Минск

**Ми́нск** (, 1939 елга кадәр — *Менск*) — Беларус башкаласы, Минск өлкәсенең һәм Минск районының админстратив үзәге (аларның эченә керми). Герой шәһәр. Беларусьнең иң эре транспорт төене, сәяси, икътисади, мәдәни һәм фәнни үзәге. Шәһәр Свислочь елгасында урнашкан. Мәйданы — 308 км², халкы — 1 838,2 мең кеше (2010 ел).
## География
Минск Белорусия үзәгендә, Минск түбәнлегенең көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан.
### Климат
* Уртача еллык температура — +6,7&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,4 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 77%



## Халык

Милли состав (1999): беларуслар — 79,3%, руслар — 15,7%, украиннар — 2,4%, поляклар — 1,0%.
Милли состав (2009): беларуслар — 79,3%, руслар — 10,0%, украиннар — 1,5%, поляклар — 0,7%.

## Эчке бүленеш
310px|уңда
Донецк 9 районына бүленә:
# █ Үзәк районы
# █ Совет районы
# █ Беренче Май районы
# █ Партизаннар районы
# █ Завод районы
# █ Ленин районы
# █ Октябрь районы
# █ Мәскәү районы
# █ Фрунзе районы

## Кардәш шәһәрләр
#  Ноттингем, Бөекбритания 
#  Сендай, Япония 
#  Бангалор, Һиндстан 
#  Лион, Франция 
#  Белу-Оризонти, Бразилия
#  Чанчунь, Кытай 
#  Луҗ, Польша
#  Бонн, Германия 
#  Эйндховен, Нидерландлар
#  Киев, Украина 
#  Душанбе, Таҗикстан 
#  Кишинәү, Молдавия
#  Гавана, Куба
#  Тегеран, Иран 
#  Абу-Даби, БГӘ
#  Әнкара, Төркия
#  Тирасполь, Приднестровье
#  Детройт, АКШ
#  Новосибирск, Россия
**Партнер шәһәрләр:**
#  Алма-Ата, Казакъстан
#  Санкт-Петербург, Россия
#  Бишкек, Кыргызстан
#  Ирәван, Әрмәнстан
#  Хошимин, Вьетнам
#  Ханой, Вьетнам

## Дин

#### Христианлык
#### Яһүд дине
#### Ислам

* Минск җәмигъ мәчете

## Шәһәрдә туган танылган шәхесләр
* Катерина Андреева (*[[1993 ел|1993]]-*), журналист, сәяси тоткын.
* Игорь Волотовский (1939), галим-биофизик, академик (1994), биология фәннәре докторы (1980), профессор (1990).
* Хәсән Канапацкий (1879–1953), татар милләтеннән беларус хәрби һәм милли эшлеклесе, полковник. 
* Павел Шеремет (*[[1971 ел|1971]]-[[ел|2016]], [[Киев]]*), тележурналист. Һөнәренә бәйле үтерелгән.

## Сылтамалар

Төркем:Минск
Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Беларус өлкә үзәкләре
Киндер

**Киндер** (лат. *Cánnabis*, рус. *Конопля*) — Киндерчәләр гаиләлегенә керүче берьеллык үсемлекләр ыругы.

## Төрләр
left|200px|thumb|Киндер төрләре
Бу ыругка түбәндәге төрләр кертелә иде:
* Чәчүле киндер (C. sativa)
* Һинд киндере(C. indica)
* Кыргый киндер(C. ruderalis)

Хәзер исә һинд киндере Чәчүле киндернең астөре итеп карала (C. sativa var. indica). Ә кыргый киндер исә чәчүле киндер атамасының синонимы булып санала.

## Төзелеше
Чәчүле киндернең төзелеше:
thumb|left

Киндер икеөйле берьеллык үләнчел үсемлек.

Тамыры туры, 1.5-2 метр тирәнлеккә житә.

Сабагы туры гадәттә 1.5 метр биеклектә, кайбер астөрләре 3-6 метрга җитә. Аскы өлешендә түгәрәк, өстә алтыпочмаклы, бизчел төкләр белән капланган.

Яфраклары 5-9 тешле-тешле озын яфракчыклардан тора.

## Химик состав
Орлыкларында 30-38% май бар, шулай ук аксым, аминокислоталар, углеводлар табылган.

Яфракларында һәм чәчәкләрендә психоактив матдәләр - каннабинол һәм каннабидол бар.

## Кулланылу
Чәчүле киндер сүс һәм май алу өчен, очсызлы кәгазь ясауда кулланыла.
Медицина практикасында (склерозны давалау, аппетит ачу, яман шеш һәм СПИД белән авыруларның хәлен яхшырту, авыртуларны басу өчен) һәм наркотик матдә буларак Киндер экстрактлары, чиста ТГК, киндер сумаласы (хәшиш) һәм башка препаратлар кулланыла.

## Куллану тарихы
Киндер бик бай тарихка ия.
Аның турында берене язма б. э. к. 2800 елга карый. Ул Кытайда табылган.

Россия территориясенә скифлар тарафыннан V гасырда кертелгән
Киндер патша Россиясендә һәм Советлар Берлегендә иң киң таралган культураларның берсе булган. Киндер сүсе, баулар, Европа илләренә күпләп сатылган.

1961 елда БМО конвенциясе нигезендә киндер һәм аның препаратлары наркотикларга тиңләнә.
thumb|left|1930нчы еллардагы плакат

## Препаратлар
Медицинада:
Savitex- табыйгый ТГК һәм КБД.

Маринол- ТГКның синтетик аналогы.

Тильден Экстракты.

Фитин - киндер орлыгыннан ясала.

Наркотик буларак:

Марихуана - киндернең киптерелгән яфраклары һәм чәчәкләре.

Хәшиш - прессланган киндер тузаны яки сумаласы.

Сөтле экстракт.

Майлы экстракт.

## Кануни торыш

Киндер составындагы матдәләр психотроп үзлекләргә ия булу сәбәпле, аны үстерү, саклау һәм куллану күп илләрдә тыелган. Әмма кайбер илләрдә (Голландия, Чехия, Испания) аз күләмдә үстерү яки шәхси куллану өчен сатып алу, ә АКШ һәм Канадада медицина максатларында куллану рөхсәт ителгән.
Россиядә 2010 елның 18 нче ноябрендә эшли башлаячак закон нигезендә аз күләмдә (~20 төп киндер) составында наркотик булган үсемлек үстергән өчен җинаять җаваплылыгы административ җаваплылыкка алыштырылачак

## Искәрмәләр

Төркем:Киндерчәләр
Төркем:Евразия флорасы
Төркем:Майлы культуралар
Төркем:Эрләү культуралары
Шрөдингер тигезләмәсе

**Шрөдингер тигезләмәсе** (алманча Schrödingergleichung, tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Шрөдингер_тигезләмәсе Şrödinger tigezlämäse]*) - релятив түгел квант механикасының төп тигезләмәсе, ул квант кисәкчекләренең хәрәкәтен сурәтли.

Шрөдингер тигезләмәсе яктылык тизлегеннән түбәнрәк хәрәкәт итүче спинсыз кисәкчәләр тасвирлый.

Вакыттан бәйле Шрөдингер тигезләмәсе (гомуми очрак):
: i \hbar \frac{\partial}{\partial t}\Psi = \hat H \Psi

Релятив түгел Шрөдингер тигезләмәсе
 m -масса белән, потенциал кырда  V(\vec{r} ,t)  кисәкчә өчен:
: i\hbar\frac{\partial}{\partial t} \Psi(\vec{r} ,t) = \left [ -\frac{\hbar^2}{2m}\nabla^2 + V(\mathbf{r},t)\right ] \Psi(\vec{r} ,t)

яки:
: - {{\hbar}^2 \over 2 m}  {\Delta} \Psi ( \vec{r} , t) + {E}_p ( \vec{r} ) \Psi ( \vec{r} , t ) = i \hbar {\partial  \over \partial t} \Psi (\vec{r},t) , \qquad ( 1 ) 
Гомуми күренеше.
 \hbar = {h \over 2 \pi} , \! h  — Планк даимлеге; \! m — масса, \! {E}_p ( \vec{r} ,t)  — потенциал кыр.
Биредә \! \Psi -- дулкынча функция. Әлеге функциянең модуленең квадраты кисәкчекнең бирелгән халәттә булу ихтималлыгын билгели.

## Шулай ук карагыз
* Шрөдингер мәчесе

## Әдәбият
* ''Шрёдингер Э.'' Избранные труды по квантовой механике. М.: Наука, 1976.

* *Березин Ф. А., Шубин М. А.* Уравнение Шредингера. : Изд-во МГУ, 1983. 392с.

Төркем:Квант механикасы
Киндерчәләр

200px |thumb|right|Гади колмак (humulus lupulus)**Киндерчәләр** (лат. *Cannabaceae*) — икеөлешлеләргә керүче үсемлекләр гайләлеге. Әлеге гайләлеккә киндер *(cannabis)* һәм колмак *(humulus)* ыруглары керә.

200px|thumb|left|Чәчүле киндер (cannabis sativa).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Покрытосеменные - Коноплёвые (Cannabaceae)

Төркем:Чәчәклеләр
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Киндерчәләр
Дулкынча функция

**Дулкынча функция** (**халәт функциясе**, **пси-функция**) — квант механикасында квант-механик системаны тасвирлау өчен кулланылучы функция. Халәт векторын базис буенча таркату коэффициенты булып тора:

\left|\psi(t)\right\rangle=\int \Psi(x,t)\left|x\right\rangle dx

монда \left|x\right\rangle = \left|x_1, x_2, \ldots , x_n\right\rangle  — координаталар буенча базис векторы, 
\Psi(x,t)= \langle x\left|\psi(t)\right\rangle — дулкынча функция.

Д.ф.нең модуленең квадраты **ихтималлык амплитудасы** дип атала. Кисәкчәнең билгеле вакытта билгеле бер ноктада булу ихтималлыгы аның шушы ноктадагы ихтималлык амплитудасына тигез.

Төркем:Квант механикасы
Ильяс Әүхәдиев

**Ильяс Вәккәс улы Әүхәдиев** — татар музыканты, дирижер, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның халык артисты.

Ул 1904 елның 25 ноябрендә Татарстанның Әтнә районы Кече Шәше авылында дөняга килә. Бераз яшәгәннән соң, Әүхәдиевлар гаиләсе Үзбәкстанга күченеп яши башлыйлар. Шунда Ильяс Әүхәдиев музыка училищесын тәмамлый, 1931 елда — Ленинградтагы Римский-Корсаков исемендәге дәүләт консерваториясенең эскрипкә бүлеген бетерә. Казанга килеп, Салих Сәйдәшев җитәкчелегендәге Татар дәүләт академия театрның оркестрында эшли, шуның белән беррәттән Казан музыка училищесында укыта.

Оештыру һәм музыкаль таланты Ильяс Әүхәдиевның 1941—1948 елларда ачыла, бу вакытта ул Татар дәүләт опера һәм балет театрында директор вазифасын башкара. Бик күп танылган музыкаль әсәрләрне сәхнәгә куя: Петр Чайковскийның «Евгений Онегин», Николай Римский–Корсаковның «Царская невеста», «Травиатта», «Риголетто», Фәрит Яруллинның «Шүрәле», Җәүдәт Фәйзинең «Башмагым», Нәҗип Җиһановның «Алтынчәч», «Качкын» опералары.

1948—1968 елларда Ильяс Әүхәдиев — Казан музыка училищесының директоры һәм оркестр бүлегенең җитәкчесе. Аның ярдәме белән училище һәм консерватория базасында симфоник оркестр төзелә.

1991 елдан Казан музыка училищесы Ильяс Әүхәдиев исемен йөртә башлады.

Дирижер 1968 елда вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Дирижёрлар
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Джордж Байрон

**Джордж Гордон Байрон**, 1798 елдан башлап **лорд Байрон** (ингл. *George Gordon Byron*, *6th Baron*, *Lord Byron*; 1788 елның 22 гыйнвары — 1824 елның 19 апреле) — күренекле инглиз шагыйре, романтизм юнәлешендә иҗат итте.

Данлыклы шагыйрь 1788 елның 22 гыйнварында дөньяга килә. Балачактан ук гаиләсе фәкыйрьлектә яши, шуңа карамастан ул хосусый мәктәптә укый. 1799 елда ул доктор Глени мәктәбенә кабул ителә, монда ике ел укып, ул дәвалана (балачактан аның аягы авыру була). Шушы ике ел дәвамында ул укымый диярлек, ләкин доктор Глениның бай китапханәсен укып чыга.

1801 елда ул Хэрроуда укый, инглиз әдәбияты классикларын укый. Аннары ул Кембриҗ университетына кабул ителә, монда ул фән белән шөгыльләнә, ләкин шул ук вакытта карталарда уйнап күп акча исраф итә.

1807 елда аның беренче китабы («Hours of idleness») басылып чыга. Бер елдан соң китапка зур тәнкыйть чыга, ләкин инде 1809 елда Байрон сатира-әсәрен («English Bards and Scotch Reviewers»)) чыгара.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

Төркем:Бөекбритания шагыйрьләре
Төркем:Инглиз шагыйрьләре
Төркем:Романтизм язучылары
Герц (үлчәү берәмлеге)

**Герц** (**Гц, Hz**) — СИ системасында ешлык үлчәү берәмлеге. Һенрих Һерц хөрмәтенә аталган. 
1Hz = \frac{1}{c}

Бер герц ул бер секунд эчендә ясалган тибрәнешләр саны.

## Искәрмәләр

Төркем:Үлчәү берәмлекләре
Төркем:Үлчәү системасы
Тирбәнү периоды

**Тирбәнү периоды** яки **период** — периодик процессларда бер тулы тирбәнеш ясау өчен кирәк булган вакыт. Период СИ системасында секундларда. Кагыйдә буларак T хәрефе белән тамгалана.
## Ябык физик системалар тибрәнү периодлары
### Пружина маятнигы
T=2\pi \sqrt{\frac{m}{k}},

m — йөк массасы, k — пружина сыгылмалылыгы

### Математик маятник
T=2\pi \sqrt{\frac{l}{g}}
l — ачып алган озынлыгы, g =9,88 м/с^2.
### Физик маятник
T=2\pi \sqrt{\frac{J}{mgl}}

J — инерция моменты, m —маятник массасы, l — маятникнын элеп торган урыннан аның массасының үзәгенә кадәр озынлыгы
### Борылган маятник
T = 2 \pi \sqrt{\frac{I}{K}}

I - инерция моменты

### Электр тибрәнү контуры
T= 2\pi \sqrt{LC},

L — катушканын индуктивлыгы, C — конденсаторнын сыйдырышы.

Төркем:Дулкын күренешләре
Рушания Арсланова

**Рушания Зиннәтулла кызы Арсланова** (кыз фамилиясе Айбәдуллова,  5.07.1935; Кече Чынлы, Чүпрәле районы, ТАССР  — Казан, Татарстан) — татар шагыйрәсе.

## Биографиясе
Ул 1935 елның 5 июлендә Кече Чынлы авылында туа.

Әтисе Зиннәтуллалар ягыннан нәселдәгеләр — авылда тегермән тотучы кара байлар, әнисе Җәмилә абыстай ягындагы Мөхәммәдша бабасы ак байлар дан исәпләнеп, мәчет тотып, авылда мәгърифәт таратучылардан булганнар, колхозлар оештыруда катнаша, беренчеләрдән булып авылда механизатор һөнәрен үзләштерә, көнне-төнне белмичә колхоз ашлыгын суктыра, сугыштан соңгы елларда берара колхоз рәисе булып та эшли. Җәмилә абыстай заманына күрә бик тә укымышлы, мәгрифәтле була. Алар гаиәсендә бер малай, биш кыз үсә. 1948 елда авыл мәктәбенең 5 сыйныфында укыган елларында чаңгыда шуганда күпер тавыннан төшеп, каты егыла һәм умыртка сөяген зарарарлый. Ул ике ел буена Сембердә хастаханә койкасында ятарга мәҗбүр була. Җидееллык белемне урын өстендә үзләштерергә туры килә аңа. Сәламәтлеге беркүпме җайлашкач, култык таягы ярдәмендә кабат йөрергә өйрәнә.

Алтмышынчы еллар башында гаилә Казанга күчеп яши башлый. Ул Казанда статистика нәшриятында хезмәткәр вазыйфаларын башкара һәм бер үк вакытта эшче яшьләрнең кичке мәктәбендә укып, урта белем ала. Аннары Казан дәүләт университетының татар филологиясе бүлеген тәмамлый. Тормышка чыга. Аны Лаеш районына эшкә җибәрәләр. Казанга кайтып барганда машиналары авариягә очрый, әйләнеп капланган «УАЗ» машинасында аның өстенә авыр йөкләр коела, кешеләр ава, Рушания кабат имгәнеп, кабат еллар буена урын өстенә кадаклана. Тормыш иптәше Сәмигулла ярдәме белән төрнәкләнеп, ике култык таягы белән кабат йөрергә өйрәнеп, аннан коляскада йөри башлый.

Рушания Арсланова бала чагыннан ук шигьрият белән мавыга башлый. Бу мавыгу университетта уку елларында, монда булган әдәби мохит, курсташлары, булачак шагыйрьләр, язучылар, журналистлар — Клара Булатова, Гәрәй Рәхим, Җәүдәт Дәрзаман, Александр Филипповлар һ.б лар белән аралашу, бәхәсләр — аңарда язу күәсен арттыра баралар. Кызның язганнары вакытлы матбугат битләрендә күренә башлый, аны өметле каләм әһелләре арасында исәплиләр. Аның иҗаты активлаша бара. Соңрак Фәниснең тормыш юлдашы булу җаваплылыгын өстенә алган Нурсөя белән бергә уку чорында, алар урын өстенә кадакланган Фәнис Яруллинны рухи яктан тәрбияләү белән шактый эш башкаралар, шагыйрьгә Казан университетында белем алуга дәрт тудыралар һәм бу эшне уңышлы башкарып чыгуга ярдәм итәләр.

2014 елда вафат була.

## Китаплары
Рушания Арсланованың язган әсәрләре дә торгынлыкка дучар ителгән. Аның 2004 елның көзендә басылып чыккан «Моңнар бүләк итәм» исемле җыентыгы да әлегә киң масса укучыларга барып ирешмәгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Механизаторлар
Герц

* Герц — СИ системасында ешлык үлчәү берәмлеге
* **Герц, Херц** — алман яисә яхүд чыгышлы фамилия. Этимологиясе   — йөрәк сүзеннән чыга. 

** Һенрих Һерц
** Жак Симон Герц
** Иоганн ЕвстафийГерц
** Йосеф Цви (1872—1946) 
** Карл Карл улы Герц
** Корнелий Герц
** Мартин Герц
Циклик ешлык

**Циклик ешлык** (яки *[[почмак]]ча [[ешлык]]*) — әйләнү һәм тирбәнү хәрәкәтләренең ешлыгын сурәтләүче физик зурлык. СИ системасында радиан/секундларда үлчәнә. Фазадан вакыт буенча чыгарылма.

\omega = \partial\varphi/\partial t 

Циклик ешлык ешлык аркылы  \omega = 2\pi \nu  формасында күрсәтелә.

Әйләнү хәрәкәте вакытында циклик ешлык почмакча тизлекнең модуленә тигез була.

## Моны да карагыз
* Ешлык

## Искәрмәләр

Төркем:Физик берәмлекләр
Төркем:Метрология
Фидель Кастро

**Фиде́ль Алеха́ндро Ка́стро Рус** (  ( audio),  13 август 1926 ел — 25 ноябрь 2016) — Куба инкыйлабчысы, сәясәтче, команданте, 1959 елдан 2008 елга кадәр Куба җитәкчесе.

Үзенең энесе Рауль Кастро һәм аргентиналы Эрнесто Че Гевара белән берлектә  Кубадагы диктатор Батистага каршы инкыйлаби хәрәкәтләр алып баралар.  Инкыйлабны җиңгәч 1959 елның 1 гыйнварында  Фидель Кастро  Кубаның премьер-министры була, ә 1976 елдан  2008 елга кадәр — аның президенты.
## Сылтамалар

*  Фиделя Кастро фотосүрәтләре 
* Фидель Кастро  Виктор Янукович тарафыннан бүләккә лаек була 
*  Фиделя Кастро сүзләре
* Фидель Кастро. мәңгелек мисал  Сальвадор Альенде
* Фидель Кастро. Пәйгамбәрләр
* Команданте Фидельнең чын сүзләре http://versii.com/news/167412/
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Революционерлар
Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Куба сәясәтчеләре
Төркем:Куба коммунистлары
Төркем:Адвокатлар
Казан дәүләт академия рус Зур драма театры

**Василий Качалов исемендәге Казан дәүләт академия рус Зур драма театры** () — Казан шәһәрендә урнашкан рус театры, Русиянең иң иске театрларының берсе.

## Тарих
Беренче тапкыр 1791 елда Казанда сәнгать сөючеләре труппага җыела. 1803 елда махсус төзелгән бинада профессиональ төркем чыгыш ясый башлый.

## Бина
Хәзерге бинада театр 1914 елдан бирле урнаша. Тамашачылар залы 505 кешене сыйдыра.

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1791-???? ???
* ????-???? ???
* 1967-1975 — Валентина Павлова
* 1975-???? — ???
* ????-2007 — ???
* 2007- — Александр Славутский

### Танылган хезмәткәрләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Театр сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча театрлар
Төркем:1791 елда нигезләнгән театрлар
Төркем:Казан театрлары
Төркем:Рус театрлары
Япон Колмагы

Япон колмагы Колмак ыругыннан берьеллык үләнчел үсемлек.

## Төзелеше

Яфраклары тирән уемтыклы.
Күркәсыман чәчәклекләре һәм лупулинлы бизләре юк.

## Куллану

Декоратив үсемлек буларак.

## Фотосурәтләр

## Искәрмәләр

Төркем:Киндерчәләр
Колмак

**Колмак** (лат. *Húmulus*) — киндерчәләр гаиләлегеннән чәчәкле үсемлекләр ыругы.

## Төрләр
Бу ыругка түбәндәге төрләр керә:
* Гади Колмак(H. Lupulus) - Рәсәйнең урта зонадарында дымлы куаклыкларда үсә.
* Япон Колмагы(H. Scandens) Япониядә, Кытайда, Русиянең Ерак Көнчыгышында очрый.

## Төзелеш

* Икеөйле үләнчел үсемлек.
* Сабагы озын, өскә таба сәгать теле уңаена үрелеп үсә.
* Яфраклары капма-каршы урнашкан, өч япле.
* Ата чәчәклекләр катлаулы себерке формасында.
* Ана чәчәклекләр күркәсыман, җимеш янында лупулинлы бизләр бар.
* Җимеше - спиральгә чорналган яралгылы чикләвек.

## Химик составы
Төп актив матдәләре: хумулин, ачылыклар, полифеноль кушылмалар, эфир майлары.

## Кулланылу
### Медицинада
Йомшак тынычландыру үзлегенә ия. Валокордин, Ново-Пассит, Корваодин, Седавиь, Уролессан һ. б. дарулар составына керә.

Биологик актив өстәлмәләр составына керә.

Составында фитоэстроген (эстроген - хатын-кыз гормоны) - 8-перилнарингинин бар.

### Җитештерүдә

Сыра ясауда ис һәм тәм керткеч буларак.

### Бүтән өлкәләрдә
Салатлар ясаганда.

Декоратив үсемлек буларак.

## Искәрмәләр

Төркем:Киндерчәләр
Төркем:Дәвалану үсемлекләре
Розачәчәклеләр

**Розачәчәклеләр** (лат. *Rosáles*) — икеөлешле үсемлекләр тәртибе. Анда 9 гаиләлек керә, иң танылганы: Розасыманнар.

## Гаиләлекләр
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Розачәчәклеләр
Элемент

**Элемент** - бер нигез:
* Элемент (фәлсәфә)
* Күплек элементы
* Элементар функция
* Химик элемент
* Элементар кисәкчекләр
Химик элемент

**Кимьяви** **элемент** яки **химик элемент** — корылма саны бертөрле булган атомнар күплеге. 

Бигеләмәдән чыгып, химик элементлар Д. И. Менделеевның периодик таблицасында билгеле бер урынны алып торуларын (тәртип номерына, исемгә һәм тамгага ия булуын) әйтеп була. Киң таралган хата булып, химик элементны протоннан һәм нейтроннар саны бөртөрле булган атомнар күплеге дип уйлау тора. Чынлыкта исә, корылма саны бөртерле булып, протоннар саны белән аерылган атомнар бер үк химик элемент булып саналалар (изотоплар).

Химик элементларның ирекле хәлдә яшәеш фомрасы булып гади матдә тора. 

## Табигатьтә таралу

## Шулай ук карагыз
* Менделеевның периодик таблицасы

## Искәрмәләр
Суфичылык

**Суфичылык** (яки *тәсаввүф*, ) — Исламдагы хәрәкәт, бер агым.

## Татарлар арасында суфилык
Татарларга 1552 елга кадәр Әхмәт Йәсәви тәрикатенең йогынтысы зур була. Кол Гали, шәех Кол Шәриф - «ясәви» тәрикатеннән булалар. 1552 елдан Мөхәммәд шәех Нәкышбәнднең тәрикате тарала. Габдерәхим Утыз Имәни, Курсави, Мәрҗани - Нәкышбәндия тәрикатеннән булалар.
Шәех Мөхәммәд Нәкышбәнд Бохара шәһәрендә күмелгән (хәзерге Үзбәкстан). Нәкышбәндия тәрикате - шулай ук дөньяда иң таралган тәрикатьләрдән санала.

Төркиядә яшәүче шәех Мәхмүд Остагосманоглу әл-Уфи Нәкышбәндия тәрикатенең мәшһүр шәехләреннән берсе булып тора.

Суфичылык теориясе күп гасырлар дәвамында эшкәртелә бара. XII гасырда Мөхәммәд Газалиның дини реформаларыннан соң, суфичылык ортодоксаль ислам тарафыннан таныла. Суфичылык идеологиясе Көнчыгышның мәшһүр шагыйрьләре Руми, Хафиз, Җами, Газали һ. б. иҗатында да урын ала. XIX-XX гасырларда исламны үзгәртеп корырга тырышучылар, суфичылыкны тәнкыйть итеп, суфиларның хокукларын киметү эшен башлыйлар. Мондый гамәлләр бигрәк тә XX гасырның 20 нче елларында Төркиядә эшкә җигелә. Элеккеге СССРда суфичылыкка урын калмый, әлбәттә. Хәзерге заманда суфичылык Пакистанда җирлек таба әле. Суфичылык — социаль һәм рухи яктан караганда, әлбәттә тискәре күренеш. Ул кешенең җәмгыять эшендә катнашуын чикли, шәхесне бар нәрсәгә риза, күндәм, һичнинди идеалсыз, максатсыз җан иясенә әверелдерә.

## Моны да карагыз
* Үвәйс әл-Карани
* Мансур Хәлляҗ
* Тарикать
* Яңа суфичылык

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

## Сылтамалар

Төркем:Суфичылык
Кычытканчалар

**Кычытканчалар** (лат. *Urticaceae*) — розачәчәклеләр тәртибенә керүче чәчәкле үсемлекләр.

## Ыруглар
Иң танылган ыруг — кычыткан.

60ка якын ыруг бар, шул исәптән:
* Aboriella
* Achudemia
* Archiboehmeria
* Astrothalamus
* Australina
* Boehmeria
* Cecropia
* Chamabainia
* Cypholophus
* Debregeasia
* Dendrocnide
* Didymodoxa
* Discocnide
* Droguetia
* Elatostema
* Forsskaolea
* Gesnouinia
* Gibbsia
* Girardinia
* Laportea
* Lecanthus
* Leucosyke
* Maoutia
* Meniscogyne
* Myriocarpa
* Nanocnide
* Neodistemon
* Neraudia
* Nothocnide
* Obetia
* Oreocnide
* Parietaria
* Pellionia
* Petelotiella
* Phenax
* Pilea
* Pipturus
* Poulzolzia
* Procris
* Rousselia
* Sarcochlamys
* Sarcopilea
* Soleirolia
* Touchardia
* Urera
* Кычыткан (*Urtica*)

## Төзелеше
Берьеллык һәм күпеллык үләннәр, сирәгрәк куакчыклар яки лианалар һәм бик сирәк агачлар.

Яфраклары, кагыйдә буларак, гади, гадәттә өч сеңерле, тешле-тешле. Гади формаларлда парлап, югарырак төзелешлеләрендә һәр парның бер яфрагы кечерәю исәбенә чиратлашып урнашкан.

Чәчәклекләр алкасыман, башлы, себерке формасында.

## Искәрмәләр

Төркем:Розачәчәклеләр
Төркем:Үсемлекләр гаиләләре
Азу

**Азу** — танылган татар милли ризыгы. Ул кыздырылган ит кисәкләре белән помидор, суган, бәрәңгене үз парында томалап пешерү рәвешендә әзерләнә. Иткә килгәндә, сыер, сарык, ат ите кулланырга мөмкин. Сарыктан пешерелгән азуга, гадәттә, кишер өстәлә.

## Моны да карагыз
* Өчпочмак
* Куырдак
* Рагу

Төркем:Татар ризыклары
Иске бистә (Казан)

**Иске бистә**, **Иске Татар бистәсе** () — Казан шәһәренең Вахитов районының көньягында урнашкан тарихи бистә. Бистәнең үзәк урамы булып Тукай урамы тора.
 
Тарихи сәбәпләр аркасында 1917 елга кадәр Казан мигъмарият ягыннан ике нык аерылып торучы өлешкә бүленә. Бу бүленеш шәһәрнең ике төп милли мәдәниятенең (татарлар һәм руслар) үсеше белән бәйле була.

Бистәнең үзәге булып Печән базары һәм Печән базары мәчете (Нурулла мәчете) саналган. Бу мәркәз янында кунакханәләр (Болгар, Амур), сәүдә йортлары урнашкан.

Хәзерге вакытта Казанның тарихи мәркәз истәлекләре урынына яңа төссез йортларны төзү күзәтелә.

Бистәнең көньяк-көнбатышында татар эшчеләре һәм һөнәрчеләре яшәгән бистә — Яңа бистә урнашкан.

2016 елда Иске бистәне торгызу фонды оештырылган.

## Моны да карагыз
* Кораеш бистәсе - Иске бистәнең элгәресе.
* Җиһанша Усманов йорты
* Юнысовлар йорты

## Галерея

Рәсем:SoltanMosque.JPG|Нурулла мәчете
Рәсем:Kazan Burnay Mosque 08-2016.jpg|Борнай мәчете
Рәсем:The Spirit of Kazan.jpg|К.Насыйри урамы
Рәсем:Tuqay street and Soltan mosque minaret.JPG|Г.Тукай урамы
Рәсем:KazanjSultanaMoskeo.jpg|Г.Тукай урамы
Рәсем:Тихвин чиркәве.jpg|Тихвин чиркәве


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казан тарихы
Төркем:Казан бистәләре
Рафаэль Сафин

**Рафаэль Сафин** — башкорт телендә иҗат иткән татар шагыйре, драматург.
## Тәрҗемәи хәле
Рафаэль Әхмәтсафа улы Сафин Башкортстанның Кыйгы районындагы Еланлы исемле татар авылында туып үсә. Уфага күчеп килгәч, 9нчы санлы мәктәп-интернатта, аннан соң музыка училищесында укый ул. Әмма шул елларда ук татар егете әдәби иҗатка да тартыла башлый һәм, училищены тәмамлауга ук, Мәскәүдәге Максим Горький исемендәге Әдәбият институтына укырга керә.

Уфага әйләнеп кайткач, Рафаэль Сафинның бар гомере әдәби иҗатка һәм журналистикага багышланды. 1956 елда аның «Тормыш кушуы» дип исемләнгән беренче җыентыгы дөнья күрә, аннан соң аның дистәләрчә китабы басылып чыкты. Төрле газеталарда һәм журналларда эшләде Рафаэль Сафин һәм Башкортстан Язучылар берлеге идарәсе рәисенең урынбасары вазифаларын да башкарды.

Рафаэль Сафин үзен оста драматург итеп тә танытты. Аның «Янбикә», «Тилекәй», «Газизәкәй балдыз», «Кыр казлары» дигән пьесалары буенча сәхнәләштерелгән спектакльләр озак еллар төрле театрларның репертуарыннан төшмәде.

## Гаиләсе
Хатыны — Гафури театры актрисасы, ССРБ халык артисты Гөлли Мөбәрәкова (1936—2019), улы Аяз, кызы.

## Шулай ук карагыз
* Милләттәшләр «Рафаэль Сафин»

## Сылтамалар
; Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
* Уфада танылган татар шагыйре Рафаэль Сафинның җыентыгы чыкты
* Ак моң калдырып китте
## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Тел

:*Бу сүзнең башка мәгънәләре дә бар: [[Тел (мәгънәләр)]]* 
**Тел** – кешеләргә үзара аңлашу, фикерләү, уй-фикер казанышларын беркетү өчен хезмәт итә торган һәм, гадәттә, һәр халыкта үзгә, үзенчә була торган сүзләр һәм грамматик чаралар системасы.

Бүтән аралашу формаларыннан аермалы буларак, тел хәрефләрне бер-берсе белән берләштереп, яңа мәгълүмат белдерергә мөмкин.

## Язу

Кешеләрнең аралашу телендә хәрефләр буларак сүзләр һәм кул ишарәләре кулланыла. Шулай ук тел сакланып калу өчен язма рәвештә дә бирелергә һәм сакланырга мөмкин. Ишарәләр һәм интонациялар шулай ук мәгълүмат җиткерү өчен кулланыла, әмма аларны язма формага әйләндереп булмый. Кайбер ясалма, уйлап чыгарылган аралашу телләре тулысынча визуаль ишарәләрдән тора.

## Телләр

Дөньяда барлыгы 3-6 мең тел бар дип исәпләнә. Татар теле - Төрки телләр гайләсенә керә. Үзенең 6,8 миллионлап сөйләшүчесе белән, 100 иң киң кулланылган телләр исемлегенә керә.

Телләр дөньясында, төрара яки төрэче биологик көндәшлек (ингл.) һәм дәүләтара мөнәсәбәтләр дөньясындагы империализм дип аталган феноменнары кебек үк, *телләрара көндәшлек* һәм лингвистик империализм (ингл.) феноменнары күзәтелә.

Аралашу телләреннән тыш, кешеләр шулай ук эсперанто, идо, интерлингва, клингон, ложбан телләре, программалау телләре һәм төрле математик формаль телләр сыман ясалма телләрне дә кулланалар.

"Баланың берәр телне яхшы үзләштерүе фәкать еш һәм озак вакыт дәвамында башкалар аның белән бу телдә аралашкан һәм аның бу телдә җавап бирүе көтелгән вазгыятьләрдә һәм мохитләрдә булуы аркасында гына мөмкин".


## Шулай ук карагыз

;Тел өйрәнү
* Синхроник анализ
* Әлифба
* Язу
* Җөмләне аңлау

;Тел төрләре һәм тел мөнәсәбәтләре
* Беренчел (яки Туган) тел
* Икенчел тел
* Эш теле
* Лингва-франка
* Мирас теле
* Үле тел
* Тел яңарышы

;Сөйләнмәгән коммуникация төрләре
* Укуны аңлау
* Уку өчен уңайлылык
* Сызгыру теле
* Барабан (коммуникация) Барабан телләре
* Сүзле булмаган коммуникация
* Визуаль тел

;Телнең эволюциясе
* Эволюцион лингвистика
* Биолингвистика
* Борыңгы кеше теле
* FOXP2 - тел коммуникацияләрен аңлау белән бәйле ген

;Семиотика
* Символик лингвистик билгеләү
* Метакоммуникатив компетенция
* Музивизуаль тел

;Дин һәм мифология
* Адәм теле
* Миф
* Логос
* Сүз

;Уку-укыту һәм җәмгыяви сәясәт
* Әдәби тел
* Рәсми тел
* Стандарт тел
* Халыкара тел
* Тел укыту
* Тел мәктәбе
* Тел сәясәте
* Тел реформасы
* Лингвистик пуризм (протекционизм)
* Күптеллелек

;Исемлекләр
* :Төркем:Телләр исемлекләре
* Ethnologue - телләрнең урыннар, халык һәм 
генетик үзенчәлекләре бәйлелеге исемлекләре
* Лингвистика фәненә кыскача аңлату
* Тел кагыйдәләрен белгеләүче оешмаларның исемлеге
* Телләр исемлекләре
* Рәсми телләр исемлеге

;Төрлесе
* Тәрҗемә
* Икенчел тел
* Фонетик транскрипция
* Дислексия
* ISO 639 - телләр өчен 2- һәм 3-хәрефле идентификация кодлары

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Инглиз Википедиясе

## Тышкы сылтамалар
Кыстыбый

thumb|200px|Кыстыбый
**Кыстыбый** (шулай ук *якмыш, җакмыш, кыстрымбый*) — камырдан һәм эчтән торган татар милли ризыгы. Хәзерге вакытта бәрәңге измәсе белән пешерү алымы иң популяр. Борыңгы вакытларда камырга ботка яки рагу тутырганнар. Кайнаган май белән сөртергә мөмкин.

Башкорт кухнясында да таралган.

## Кыстыбый әзерләү
### Бәрәңге кыстыбые
Бик каты итмичә генә, төче камыр басалар да, бераз тапкач, 75 граммлы кисәкләргә бүлеп, юка гына итеп җәяләр. Җәемнәрне кырган табада май сөртмичә генә башта бер, аннан икенче ягын пешереп алалар. Суынмасын яки катып китмәсен өчен берсе өстенә берсен оеп, тастымал белән каплап куялар. Чөнки суынса, урталай бөккәндә сына.

Кыстыбый эченә салу өчен бәрәңге пешереп, кайнар килеш төяләр. Кайнар сөткә сары май салып болгаталар. Майда кыздырылган суган белән дә болгатырга була.

Әзер җәемнең уртасына бәрәңге боламыгы ягып, тиз генә икенче ягы белән каплыйлар. Кыстыбыйны канат белән йөртелгән сары май белән майлап, табынга кайнар килеш бирәләр.

*Бер кыстыбыйга: 75 г. [[төче камыр]], 100 г. [[бәрәңге]], 20 г. [[суган]], 20 г. [[сөт]], эченә салырга вә тышын майларга 20 г. [[атлан май]] кирәк.*

### Тары кыстыбые
Тары ярмасыннан сөт белән йомшак кына ботка пешерәләр, май салын болгаталар.

Камырын вә кыстыбыен үзен нәкъ бәрәңге кыстыбый шикелле әзерлиләр.

*Бер кыстыбыйга: 75 г. [[төче камыр]], 150 г. [[тары боткасы]], эченә салырга вә тышын майларга 20 г. [[атлан май]] кирәк.*

### Киндер орлыгы кыстыбые
Киптерелгән киндер орлыгын төеп илиләр, киндер орлыгына аның ⅓ кадәр бәрәңге боламыгы, сөт өсте, май кушып яхшылап болгаталар. Аны алдан әзерләнгән җәемнең яртысына ягып, икенче яртысы белән каплыйлар, майлап 10 минут мичтә тоталар.

*Бер кыстыбыйга: 75 г. [[төче камыр]], 120 г. [[киндер]] орлыгы, эченә салырга вә тышын майларга 20 г. [[атлан май]] кирәк.*

### Мәк кыстыбые
Мәкне илиләр дә, кайнар суга салып бүрттерәләр, аннары иләктә саркыталар, килегә салып төяләр. Төйгән мәккә берәз каймак, шикәр комы өстәп болгаталар һәм пешкән камырга ягын кысып, майлап куялар.

*Бер кыстыбыйга: 75 г. [[төче камыр]], 80-100 г. төйгән мәк, 20 г. шикәр комы, 20 г. каймак, эченә салырга вә тышын майларга 20 г. [[атлан май]] кирәк.
*

Төркем:Татар ризыклары
Әтәс

**Әтәс авылы** — Татарстан Республикасы Актаныш районында, Шәбез елгасының башында урнашкан татар авылы. 
## Географиясе
Әтәс Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 284 чакрым, ә район үзәге Актаныштан көньяк-көнбатышка таба 30 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Әтәс — Шәбез елгасы каршындагы Байлар волостеның (1866 елда Семиостров волосы) составындагы Калмаш түбәсендәге. Еней волосында Әтәс авылы Куразово дип атала. XVII гасырда нигезләнгән. Кантоннар чорында 11нче башкорт кантоны, Ырынбур губернасы Минзәлә өязенә керә. 1865 елда бу өяз Уфа губернасы составында була.
ХХ гасыр башында мәчет (1831 елдан билгеле), тегермән, хуҗалык магазины, бакалея кибете теркәлгән.
1920 елдан Татар АССР-ның Минзәлә кантоны, 1930 елдан — Актаныш районы, 1935 елдан — Калинин районы, 1959 елдан — Актаныш районы, 1963 елдан — Минзәлә районы, 1965 елдан — янә Актаныш районы составына керә[1].
1920 елга кадәр авыл Уфа губернасы Минзәлә өязенең Семиостров волостенә керә. 1920 елдан ТАССРның Минзәлә кантонында, 1930 елдан Актаныш районында. 1935 елда Калинин районына кертелә, ләкин ул 1959 елда ул район бетерелгәч, Актанышка кире кушыла.
## Халык саны
* 1795 — 208
* 1834 — 400
* 1859 — 560
* 1897 — 565
* 1906 — 736
* 1913 — 644
* 1920 — 527
* 1926 — 441
* 1938 — 395
* 1949 — 259
* 1958 — 251
* 1970 — 259
* 1979 — 248
* 1989 — 198
* 2010 — 194
Авылда татарлар гына яши, 18-19 гасырда авыл халкы башкортлар катлавыннан була.
1795 елда 28 йортта 208 асаба башкорт катлавына кергән халык яши. 1816 елда 50 йортта — 285, 1834 елда 69 йортта 400 башкорт катлавына кергән халвк, шуларның 7се ике хатын белән яши. 1848 елда 73 йортта — 442 башкорт катлавы теркәлә. 1859 елда 275 башкорт катлавы ир-аты исәпләнә; 1870 елда 609; 1902 елда 127 йортта — 339 башкорт катлавына кергән халык теркәлгән. 1906 елда 151 йортта — 736 кеше була.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 164 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,39%,
башка халыклар — 0,61%.

## Шәхесләр
* Азат Хөсәенов (1959―2026), музыкант, композитор, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Дин
Авылда мәчет бар.
## Икътисад
Халык терлекчелек, бакчачылык, умартачылык белән шөгыльләнә. 2008 елдан Әтәстә урнашкан «Игенче» авыл хуҗалыгы кооперативы таркала һәм аның урынында «Әнәк» агрофирмасының «Әтәс» бүлекчәсе барлыкка килә. Авыл халкының күпчелеге шунда эшли.
Авылда өч кибет бар.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар Энциклопедиясе Институты сайты 
## Әдәбият
* Списки населенных пункт Российской империи по сведениям 1870 года. Том 45. Уфимская губерния. — СПб., 1877.
* Полный алфавитный список всех населенных мест Уфимской губернии . — Уфа, 1906.
* Муратов Ф. Хужин И. «АКтаныш — туган җирем». — Казан, 2003 (беренче басма)
* Татар энциклопедиясе, 1 том. Казан, 2008
## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Камил Мостафин

**Камил Мостафин** — татар шагыйре, математик, физика-математика фәннәре кандидаты, СССР Дәүләт премиясе лауреаты.
## Тәрҗемәи хәл
Камил Әхмәди улы Мостафин 1932 елның 26 ноябрендә Яшел Үзән шәһәрендә туа. Урта белем алганнан соң, 1951—1956 елларда Казан дәүләт университетының физмат бүлегендә укый. Шуннан соң бер ел — Мәскәүдә, 1957 елдан бирле Чиләбе шәһәрендә үз белгечлеге буенча  фәнни тикшеренү институтында гыйльми хезмәткәр булып эшли. Атом-төш зарядларына математик модель ясаучы танылган белгеч булып санала.

## Иҗади эшчәнлеге
Камил Мостафинның «Вокзалда» дигән беренче шигыре 1956 елда «Татарстан яшьләре» газетасында дөнья күрә. Шуннан бирле төрле газета–журналларда аның шигъри әсәрләре даими басылып килә. 1966 елда — “Җыр сафка чакыра” дигән беренче җыентыгы, аннары бер-бер артлы “Һәркемнең үз йолдызы”, “Горур ташлар”, “Урман баласы”, Чиләбедә рус телендә “Ключ”, “Июньские ночи» һәм «Сто первое чудо» дигән китаплары һ. б. әсәрләре дөнья күрде.

Хезмәт һәм фән өлкәсендә ирешкән уңышлары өчен Камил Мостафин Хезмәт Кызыл Байрагы (1981), «Почет Билгесе» (1976) орденнары һәм ике медаль белән бүләкләнгән.

## Чыганаклар
* Бөтенрусия техник физика Фәнни-тикшеренү институты сайты 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе язучылары
Төркем:Математиклар
Мөхәммәдьяр

**Мөхәммәдьяр** — Казан ханлыгы чоры күренекле татар шагыйре.

## Тәрҗемәи хәле
Мөхәммәдьярның туган елы якынча XV йөз азагына  — 1497 елга туры килә. Аның тормыш юлы Казан белән бәйле. Рухани, хаҗи  гаиләсеннән. Автор «Төхфәи мэрдан» ахырында үз атының  «Мәхмүд хаҗи углы фәкыйрь Мөхәммәдьяр» булуын искәртә. Ике урында шагыйрь үзен «Ярмөхәммәд» дип тә атый. Әсәрләреннән бу әдипнең шактый укымышлы булуы, гарәп, фарсы, төрки телләрен яхшы белүе аңлашыла.

Мөхәммәдьяр 1542 елда иҗат ителгән «Нуры содур» поэмасында «Мөхәммәд Әмин хан каберендә» «моҗавир» (сакчы) булып торуын әйтеп китә. Әдип «Төхфәи мэрдан» әсәрендә үзенең күп мәшәкатьләргә, авырлыкларга дучар булуын да яза: «Чик-дем әмма рәнҗ вә мәшәккать бихисаб»,— ди ул.

Аның гомер юлы да фаҗигале өзелә: Мөхәммәдьяр Казан делегациясе составында тылмач булып Мәскәүгә килә. Аны 1549 елның җәендә Явыз Иван гаскәрләре Мөрәм тирәсендә вәхшиләрчә үтерә. Әмма шагыйрь үзе үлсә дә, аның ялкынлы сүзләре, әсәрләре исән калган.

## Иҗат
Безгә Мөхәммәдьярның өч әсәре — «Төхфәи мэрдан» («Егетләр  бүләге», 1540), «Нуры содур» («Күкрәкләр нуры», 1542) поэмалары һәм «Нәсыйхәт» шигыре мәгълүм.

«Нәсыйхәт» әсәре (ул 24 бәеттән гыйбарәт) тәүге мәртәбә 1842 елда М. Иванов хрестоматиясендә басылып чыккан. «Нәсыйхәт» дип аталган бу шигырьнең  эчтәлеге символик характерда. Бер былбыл «күңел багына» очып киләКүңел бакчасына очып кергән кош андагы тигәнәккә, чүпкә шакката. Рәйхан гөлен күрә дә, зарлана, күңел багын чистартырга куша, аннары кешеләрне Коръән, хәдис сүзләрен тотарга өнди. )
           Кайсы гына әсәрен алсаң да, бер фикер уздырыла: кеше һәрвакыт үзенең күңелен чиста, саф, пакь  тотарга тиеш. Игелеклелек, юмартлык, намуслылык кебек сыйфатлар кеше белән яши. Үзара мөнәсәбәтләрдә кеше һәрвакыт яхшы яктан гына ачылырга тиеш. Һәрвакыт кешелеклелек –– гуманизм өстен булырга тиеш.. «Нәсыйхәт»нең төп мәгънәсе шунда: кеше үзенең күңелен пакь, нурлы, «тугры юлда» тотарга бурычлы.

Мөхәммәдьяр поэмалары әхлакый-фәлсәфи мәсьәләләрне үзәккә куюлары, лиро-эпик табигатьләре белән бер-берсенә охшаш. Һәр икесендә дә, куелган мәсьәләләргә иллюстрация рәвешендә, төрле шигъри хикәятләр китерелә.  Хәтта сюжетлы өлешләрендә бердәй ситуацияләр дә очрый. Хикәятләрнең мәгънәсе: игелекле эш-гамәлләр һич тә юкка чыкмый, ә бәлки артыгы белән кире үзеңә кайта.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар һәм чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.
* Әсәрләре 
* Нуры содур
* Өйрәнелү тарихы 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казан ханлыгы
Җидесу

**Җидесу** (, )  — Урта Азиядәге тарихи һәм географик өлкә. Үз атамасын Балхаш күленә коючы елгалардан алган. Төньяктан Балхаш күле, көньяктан Тянь-Шань сыртлары, көньяк-көнчыгышта Җидесу Алатавы белән чикләнгән. Исем Или, Каратал, Биен, Аксу, Лепси, Баскан, Сарканд елгалары буенча.

**Җамбыл Җабай улы** (, (28 февраль 1846, Җамбыл тавы, Җамбыл өлкәсе-22 июнь 1945, Алматы) – казакъ халык шигъриятендә танылган шәхес, шигырь әйтеп сөйләүче үзенчәлекле оратор, җырау, җырчы.

Мохтар Әвәзов буенча Җидесу җире казакъ халкының  сәнгать тормышында зур роль уйный, ул "сәнгать Җидесуда биеклеккә күтәрелгән", “казакъ халкында үсеш алган халык авыз сәнгате XIX гасырдан бирле башка җирләрдә кими бара, ул хәзер Җидесуда һәм көньяк төбәкләрдә тупланган”. дип яза.

Моңа тарихи сәбәпләр бар иде. Беренчедән, Россия империясе колониаль кулы бу җиргә нык җитмәгән. Икенчедән, бу махсус гореф-гадәтле төбәк. Җидесуда бөек Абай Кунабаев, Биржан, Шашубай кебек шагыйрьләр яшәгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан географиясе
Төркем:Кыргызстан географиясе
Төркем:Кытай географиясе
Төркем:Тарихи өлкәләр
Кош теле

thumb|right|230px|Кош теле
**Кош теле** — татар милли ризыгы. Озынча камыр кисәкләрен майда кыздырып әзерләнә. Суынгач уылган шикәр комы белән сибелә. Әзерләү өчен кирәкле әйберләр: он, йомырка, сөт, шикәр, май, тоз. 

**Әзерләү.**   

Чәлпәккә баскан кебек камыр басарга да 1-1,5 мм калынлыкта җәяргә һәм махссус тәгәрмәч яки пычак белән 3-3,5 см киңлегендәге тасмаларга кисәргә. Тасмаларны үз чиратында 4-5 см булган кыек шакмакларга турап, кайнап торган сары майга салып пешереп алырга. Суытырга, шикәр оны сибәргә һәм вазаларга салып табынга бирергә.  

Төркем:Татар ризыклары