open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бараба

**Бараба** () — Новосибирск өлкәсендә урнашкан шәһәр (1917 елдан), Бараба районының административ үзәге.

Халык саны — 30 394 кеше (2010).

## География

Шәһәр Көнбатыш Себер тигезлегендә, Новосибирскидан 302 километрга көнбатышрак урнаша. Көнбатыш Себер тимер юлының *Бараба* узел тимер юл станциясе (Транссебер магистрале).

### Климат




## Тарих
160px|thumb|left|Тимер юлы вокзалы
Бараба 1893 елда Себер аша магистральне төзү аркасында станция янындагы бистә буларак нигезләнә. Станция 1896 елда ачыла.

1925 елдан — Себер краеның Бараба округы үзәге; 1930 елдан — Көнбатыш Себер крае, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында.

1917 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 95,9%, алманнар — 0,9%, татарлар — 0,9%, украиннар — 0,5%.

## Икътисад
Тегү фабрикасы, өй җиһазлар фабрикасы, «Связист» ААҖ,  заводы, азык-төлек комбинаты, сөт заводы, балык хуҗалыгы, тимер юл транспорты ширкәтләре.

## Моны да карагыз
* Бараба татарлары

## Искәрмәләр

Төркем:Новосибирск өлкәсе шәһәрләре
Карабалык

**Карабалык** () — карплылар гаиләсендәге төче су балыгы. Европа белән Себер сулыкларында киң таралган. Идель бассейны елгаларында да очрый. Озынлыгы 63 см га кадәр һәм 7,5 кг авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Аның озынлыгы 20—40 см, авырлыгы 600—800 г. Яшәвенең 3-4 нче елында җенси җитлегә. Май — июльдә су температурасы 18-20&nbsp;°C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 230-400 мең бөртек уылдык. 10 ел яшиләр.

Карабалык бөҗәк, суүсем, моллюсклар, кысласыманнар белән туклана.

border|200px

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: линь 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Инстинкт

**Инстинкт** — тере организмның туудан башлап күзәтелә алган кыланышларының формалашуына йогынты ясаучы тенденцияләр һәм ашкынулар берлеген белдерүче термин.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Инстинктлар
Төркем:Психология
Төркем:Төшенчәләр
Ататүркчелек

**Ататөрекчелек** яки *Кемальчелек* () — Мостафа Кемаль Ататөрек тарафыннан игълан ителгән төрек милли идеологиясе. Бүгенгәчә Төркиянең рәсми идеологиясе булып тора. 

Әмма бүгенге кемалчеләр бу идеологияне Өченче дөнья илләренә генә туры килә дип саныйлар.. Америка политологы Самюэль Хантингтон да бу карашта тора. Ул аеруча кемалчылыкта көнбатышлаштыруны һәм үткән буын мәдәни мирасыннан аеруны тәнкыйтьли. 

Ататөрекчелек нигезендә 6 пункт (алты ук ) ята. Беренче дүрт ук 1927 елда формалаштырыла, 1931 елда тагын икәү өстәлә һәм 1937 елда бу алты ук конституциягә беркетелә.

## «Алты ук»

### Җөмһүрият
**Җөмһүриятчелек** () — абсолют монархияле Госманлылар империясе урынына конституцион демократик республика төзү. Югары хакимиятне сайлау һәм аның халык алдында җавап тотуы. Төркия республика дип 1923 елдан атала башлый.

### Милләтчелек
Милләтчелек ( — үз гражданнарын ватанпәрвәрлек хисләрендә тәрбияләү, этник һәм ватандашлыкны бер итү.. Бүген моның аркасында Төркиядә көрд сепаратчылыгы бар.

### Халык
**Халыкчылык** () — сыйныфара тигезсезлекне һәм сословияләрне юк итү. Төркия бөек милли җыелышын оештыру.

### Лаиклык
Лаицизм, секуляризм () — дәүләтнең исламнан аерылуы, дөньяви яши башлау. Шәригать хокукын бетерү..Төркиядә кемализм принциплары башлангыч мәктәптән үк төрек балаларына җентекләп өйрәтелә.

### Дәүләт
Этатизм, дәүләтчелек () — алгы рольдә дәүләт торган катнаш икътисад төзү. Национализация.

### Инкыйлаб
**Инкыйлабчылык** () — көнбатышлаштыру һәм традицион җәмгыять хәләтенә каршы көрәш.. Моның ачык мисалы булып төрек язуын латинлаштыру һәм хатын-кызларга сайлау хокукы бирү тора.

## Шулай ук кара
* Kemal Atatürk

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Национализм. Ататюрк говорил, что …
* Кемальчеләр Казанда Ататөрекне аңлата.

Төркем:Төркия тарихы
Төркем:Милләтчелек
Төркем:Төркия мәдәнияте
Кәлчәк

**Кәлчәк**, шулай ук **кылычбалык** () — карплылар гаиләсендәге төче су балыгы. Озынлыгы 60 см га кадәр һәм 2 кг авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Аның озынлыгы 30—40 см, авырлыгы 300—400 г. Яшәвенең 4-5 нче елында җенси җитлегә. Май — июньдә су температурасы 12-22&nbsp;°C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 30-152 мең бөртек уылдык. 9 ел яшиләр. Промысел балыгы.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: чехонь 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Милләтләр Дуслыгының әгъза илләр исемлеге

Милләтләр Дуслыгы — 54 бәйсез суверен дәүләтнең ихтыярый берләшмәсе. Милләтләр Дуслыгына кергән бер дәүләт тә сәяси берлектә кебек башкасы өстеннән сәяси көчкә ия түгел.

Оешма 1931 елда *Британ Дуслыгы* исеме астында барлыкка килә. 1949 елда Лондон Декларациясе имзалануыннан оешманың оештыру документларына үзгәртү кертелә һәм исеме әлегесенә үзгәртелә. The most recent member is Rwanda, which joined on 29 ноябрь 2009.

Әлегә әгъза булган илләрнең 3 Аурупадан, 12 Төньяк Америкадан, 1 Көньяк Америкадан, 19 Африкадан, 8 Азиядән, һәм 11 Океанлыктан (вакытлыча чикләнгәне — ). Әгъзалыктан чыккан 6 илдән дүртесе мөстәкыйль дәүләт статусны югалттылар. Әгъза илләрнең туплам халык саны — 2,2 миллиард кеше.

## Замандаш әгъзалары
Астагы таблицида күрсәтелгән барлык мәгълүмат Милләтләр Дуслыгы Секретариаты әзерләгән әгъзалар исемлекләренә нигезләнә, өстәмә мәгълүмат бирелмәгән чакта халык саны саннары 2007 ел фаразларыннан алынган.

## Әгъзалыгы чикләнгәннәре

## Элекке әгъзалары

## Юкка чыккан әгъзалары

## Әгъза булырга теләүчеләр

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*Commonwealth timeline
*
*
*

*
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Каен (Новосибирск өлкәсе)

**Каен** () — Новосибирск өлкәсендә урнашкан шәһәр (1782 елдан), Куйбышев районының административ үзәге.

Халык саны — 45 298 кеше (2010).

## Исем чыганагы
Шәһәр монда 1905—1907 елларда сөргендә булган революция эшлеклесе Валериан Куйбышев хөрмәтенә 1935 елда атала.

Шәһәрнең иске атамасы — *Каинск* «каен» сүзеннән чыккан.

## География

Шәһәр Омь елгасы өстендә, Новосибирскидан 315 километр көнбатыштарак урнаша. Көнбатыш Себер тимер юлының *Каинск-Барабинский* узел тимер юл станциясе. Шәһәр аша М51 (Чиләбе — Курган — Петропавел — Омск — Новосибирск) автоюл бара.

## Тарих
left|thumb|100px|Герб (1785)
Каен 1722 елда *Каиниский Пас* бараба татарларын калмыклар һәм кыргызлар һөҗүмнәреннән саклау өчен хәрби ныгытма буларак нигезләнә. XVIII гасыр уртасыннан Каинск аша Себер тракты уза башлаган. Ныгытма янында урнашкан Каин бистәсе 1772 елда хәзерге шәһәр урынына күчерелә.

1782 елда шәһәр статусын ала һәм Тубыл калгайлыгы (1796 елдан — губернасы) Каинск өязе үзәге була. 1804 елда өяз белән Тум губернасы составына кертелә.

1856 елда Каинскта 2 чиркәү, 383 йорт һәм 28 лавка (кибет) булган.

Транссебер магистрале төзелештән соң Каинск йогынтысы шактый түбәнәя. 1921—1925 елларда — Новониколаевск губернасы составында, 1925—1930 елларда — Себер крае Барабинск округы, 1931—1937 елларда — Көнбатыш Себер крае Барабинск районы составында.

1935 елда шәһәргә *Куйбышев* исеме кушыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 96,3%, татарлар — 2,0%,  алманнар — 1,5%.
### Милли состав

## Икътисад
Химия заводы, авиацион запас частьләре, тимер-бетон әйберләр һәм конструкцияләр заводлары.

Сөт-консерв, ит комбинатлары. Барабинск ГРЭСы.

## Югары уку йортлары
* Новосибирск дәүләт педагогика университетының филиалы
* Новосибирск дәүләт техника университетының филиалы

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Новосибирск өлкәсе шәһәрләре
Доминикан Җөмһүрияте

**Доминикан Җөмһүрияте** ()- Эспанола утравының көнбатыш өлешендә урнашкан дәүләт. Утрау Зур Антил утраулары архипелагына керә. Башкаласы — Санто-Доминго. Дәүләттә халык саны якынча 9,65 млн. кеше(2009).

## Диннәр
Илдә күпчелек (95 %) диндарлар – христианнар (57 % католиклар, 23 % протестантлар һ.б.), 2,2 % - башка диннәр (спиритизм, буддизм, бәһаи, кытай халык дине, ислам, яһүд дине һ. б.) тарафдарлары.
* Доминикан Республикасында ислам
## Моны да карагыз
* Дәүләтләр башкалалары исемлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Төньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Доминикан Җөмһүрияте
Исилкүл

**Исилкүл** () — Омск өлкәсендә урнашкан шәһәр (1782 елдан), Исилкүл районының административ үзәге.

Халык саны — 24 481 кеше (2010).

## География
Исилкүл Ишем тигезлегендә, Омскидан 145 километр көнчыгыштарак урнашкан, Казакъстан белән чигеннән 17 километр көнбатыштарак урнаша. Көнбатыш Себер тимер юлының *Исилькуль* тимер юл станциясе (Себер аша магистрале). Шәһәр аша М51 (Чиләбе — Курган — Петропавел — Омск — Новосибирск) автоюл бара.

### Климат

* Уртача еллык температура — 2,2&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,1 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 72%




## Тарих
Исилкүл 1896 елда Себер аша магистраленең *Исилькуль* станциясе янындагы бистә буларак нигезләнә.

1938 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1945 елдан — шәһәр.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 87,0%, алманнар — 7,9%, украиннар — 3,2%, казакълар — 2,5%, чегәннәр — 0,7%, татарлар — 0,5%.

## Икътисад
Кирпеч заводы, тимер-бетон әйберләр ясау заводы; май ясау, ит комбинатлары.

Трикотаж һәм өй җиһазлар фабрикалары.

## Танылган шәхесләр
* Искәндәр Даутов (*1923*-*1943*) — Советлар берлеге каһарманы.
* Гаффар Насертдинов (Насардинов) (*1923-1994*) – РККА полковнигы, артиллерист, Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Виктор Мазунов

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Омск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Омск өлкәсе район үзәкләре
Зиннәт Хәсәнов

**Зиннәт Хөсну́лла улы Хәсәнов** (28 декабрендә 1915 — 25 августта 1944) — Идел-Урал легионында яшерен антифашист каршылыгы оешмасының катнашучы. Бүтән татар ватанпәрвәрләре белән антифашист эшчәнлеге өчен тотылган. Фашист тарафыннан 1944 елның 25 августында Плөцензее төрмәсендә җәзалап үтерелгән.

## Тәрҗемәи хәл

Зиннәт Хәсәнов 1916 елның 16 ноябрендә Иске Кәшер (Сарман районы ТАССР) авылында туган. Колхозда, Казан төзелешләрендә эшләгән. Совет сәүдәсе техникумы бетергән.
### Бөек Ватан сугышы
Кызыл Армиясендә кече командир курслары бетереп, лейтенант дәрәҗәсен алган. Рота белән җитәкчелек иткәндә, фашистлар каршы сугышында Зиннәт Хәсәнов каһарманлыгы күрсәтеп, каты яраланган иде һәм фашист әсирлегенә эләккән.
### Антифашист эшчәнлеге
Фашист әсирлегендә Зиннәт Хәсәнов "Идел-Урал" легионында эләккән, анда яшерен антифашист оешмасына керде. Музыкаль капеллада эшләгәндә листовкалар тараткан, Едлин һәм Берлин антифашист төркемнәре арасында бәйләнеш вазифаларын  башкарган. Антифашист баш күтәрүе әзерләгән, фетнә планы буенча уңыш очракта Зиннәт Хәсәнов өченче антифашист батальоны гаскәр башлыгы буларак тиеш иде һәм Вермахт гаскәрләре артыннан һөҗүм итәргә тиеш иде. Ләкин Гестапо татар антифашист оешмасын ачкан һәм анын катнашучыларын тоткан. Бүтән татар ватанпәрвәрләре белән антифашист эшчәнлеге өчен тотылган. Зиннәт Хәсәнов Гестапо азапларын чыдаган (кыйнауганнан, азаплардан соң чаларган), антифашист оешмасы иптәшләрен тоттырмаган. Фашист тарафыннан 1944 елның 25 августында Плөцензее төрмәсендә җәзалап үтерелгән.

## Хатирә
thumb|300px|Җәлилчеләргә Казанның 1нче май мәйданында һәйкәл
Казан үзәгендә Кремль янында Муса Җәлилгә һәйкәл һәм антифашист каршылыгы катнашучыларына хәтер барельефлары ачылган.

2019 елның 17 ноябрендә Сарман муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесенең 313нче санлы карары белән, Иске Кәшер урта мәктәбенә Зиннәт Хәсәнов исеме бирелгән.

## Сылтамалар
* Мужество останется в веках 
* Портреты джалильцев
## Искәрмәләр


Төркем:Идел-Урал легионы
Нарьян-Мар

**Нарьян-Мар** (, ) — Россиядә шәһәр, Ненец автономияле округының административ үзәге.

Халык саны — 21 296 кеше.

## География
Нарьян-Мар Печора елгасы өстендә, Архангельскидан 660 километр төньяк-көнбатыштарак, Мәскәүдән 1500 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Усинскта (Коми Республикасы) (350 км), коры җир буенча аңа кадәр кышкы вакытта гына барып җитә була.

Диңгез һәм елга порты. Аэропорт.

### Климат




## Тарих
Иң башта — Белощелье авылы.

1929 елда Белощелье тирәсендә урман заводы төзелеше башлана; шул ук елларда диңгез порты төзеше башлана.

1931 елда **Нарьян-Мар** шәһәр тибындагы бистәсенә үзгәртеп корыла; 1932 елдан — Ненец милли округының үзәге.

1935 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

### Милли состав

## Иктъисад
Диңгез һәм елга порты; азык-төлек сәнәгатенең прердприятиеләре.

## Фотогалерея

2014 Narjan-mar.jpg|Ленин урамы
Smid Str.jpg|Смидович урамы
Администрация НАО.jpg|Ненец автономияле округы администрациясе бинасы
Здание почты.jpg|Почта бинасы


## Кардәш шәһәрләр
*  Каутокейно (Норвегия)
*  Мәскәү (Россия)
*  Ухта (Россия)
*  Усинск (Россия)
*  Мариуполь (Украина)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Нарьян-Мар «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Төркем:Ненец автономияле округы шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Ярмунча

**Ярмунча** (, ) — Башкортстанның Туймазы районынындагы авыл.

Почта индексы — 452793, ОКАТО коды — 80251805004.
 
## Халык саны

Федераль дәүләт статистикасы хезмәте мәгълүм буенча авылның милли состав (2002): башкортлар-78%, туган теле буенча татар теле өстенлек итә.

## Географик урыны

* Район үзәгенә кадəр (Туймазы): 50 км
* Ауыл советы үзәгенә кадəр (Бишкурай): 5 км
* Якындагы тимер юл станциясы (Кандра): 25 км
## Дин
2025 елның 11 сентябрендә авылда яңа мәчет бинасы ачылган (авылның 287 еллык тарихында бу өченче мәчет). Мәчет эшмәкәр-меценатлар Рифат Үтәшев, Риф Вафин һәм мәрхүм Тәүфикъ Бәдретдинов акчасына төзелгән. Ачылышта Баш мөфти шәйхелислам Тәлгать Таҗетдин булган.

## Чыганаклар

## Сылтамалар
	
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Туймазы районы
Кандра

**Кандра** (, ) — Башкортстанның Туймазы районындагы авыл. Халык саны — 10 885 кеше (2010 ел).

Почта индексы — 452765, ОКАТО коды — 80 251 827 001.

## География
Кандры Туймазыдан 47 километр көнчыгыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Кандры* станциясе.

## Тарих
1937—1956 елларда — БашАССРның Кандра районы үзәге.

1955—2005 елларда шәһәр тибындагы бистә статусын йөрткән.

## Халык

Милли состав (2002): башкортлар — 49,3%, татарлар — 31,0%, руслар — 16,9%.

## Авылда туган танылган шәхесләр

* Камил Җиһаншин  — язучы, *[[Салават Юлаев премиясе]] ([[2012]])*.
* Рәмзия Маннапова  — биология фәннәре докторы (1998), профессор (2000). БР атказанган фән эшлеклесе (2007).
* Нурия Рафыйкова — икътисадчы, икътисад фәннәре докторы.
* Баян Ситдыйков (1916—1979), Бөек Ватан сугышында катнашкан медицина хезмәте полковнигы, медицина фәннәре докторы (1969), профессор (1971).

## Чыганаклар


Төркем:Туймазы районы
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Новосибирск өлкәсе

**Новосибирск өлкәсе** () — Россия Федерациясенең субъекты.

Өлкә үзәге – Новосибирск шәһәре.

## Җәгърафия
### Чиктәшлек

Новосибирск өлкәсе Көнбатыш Себер тигезлегенең көньяк-көнбатышында өлешендә, башлыча Об һәм Иртеш елгалар арасында урнаша, Васүган тигезлегенең көньягын һәм Бараба түбәнлеген биләп тора.

### Гидрография
Төп елгалар — Об, Омь һәм Тара. Өлкәнең үзәгендә һәм көньяк-көнбатышында эре күлләр урнашалар: Чаны, Сартлан, Убинское, Урүм. Сазлыклар өлкә мәйданының 28% өлешен биләп торалар.

### Климат
Кискен континенталь климаты; июльнең урта температурасы — +18...+20 °С, гыйнварның урта температурасы — -16...-20 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 450-500 мм.

### Сәгать поясы
left|100px
Навасебeр өлкәсе халыкара стандарт буенча Omsk Time Zone (OMST) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +7:00 гә тигез.

## Тарих
Асаба халыклар — бараба татарлары һәм чатлар. yрыcлар XVII гасыр ахырында төпләнергә башлыйлар.

XVIII гасыр башында Бердск острогы нигезләнә, 1722 елда Себер саклану сызыгы (Усть-Тартас, Каинск, Убинское ныгытмалары) корыла.

1921 елга кадәр Новосибирск өлкәсе территориясе Тум губернасы, 1921—1925 елларда — Новониколаевск губернасы, 1925—1930 елларда — Себер крае, 1930—1937 елларда — Көнбатыш Себер крае кергән. 1937 елда ССРБ ҮБК карары белән Көнбатыш Себер крае Алтай краена һәм Новосибирск өлкәсенә бүленә.

1943 елда өлкә cаcтафыннан Кемерово өлкәсе, ә 1944 елда — Тум өлкәсе чыгарыла.

## Халык
### Торак пунктлар
**Новосибирск өлкәсенең эре торак пунктлары**



### Милли cаcтаф

### Новосибирск өлкәсе татарлары
*Моны да карагыз: *'Бараба татарлары**''

Татарлар күпләп Чан (халкының 11,1% өлеше, [[2002]]), Куйбышев (7,1%), Кыштау (6,9%), Бараба (4,7%), һәм Уба (4,5%) районнарында торалар.

== Адимнистратив бүленеше ==
[[Рәсем:Novosibirsk Region num.PNG|thumb|400px|right|Новосибирск өлкәсе районнары]]
=== Районнар ===


=== Шәһәр бүлᴦeләре ===


== Икътисад ==
[[Рәсем:Barabinsk station1.jpg|170px|thumb|right|[[Бараба]] тимер юлы вокзалы]]
=== Сәнәгать ===
җɵᴍһүриятның сәнәгате күбесенчә [[Новосибирск#Агломерация|Новосибирск агломерациясендә]] урнаша (монда өлкә сәнәгый продукциясенең якынча 82% өлеше җитештерелгән).

Өлкә икътсадында бөртек җитештерүгә һәм ит-сөт [[терлекчелек|терлекчегенә]] махсуслаштырылган авыл хуҗалыгы зур ролен уйный.

=== Транспорт ===

**Авиация транспорты:** «Толмачөво» халыкара аэропорты

**Тимер юл транспорты:** [[Транссебер магистрале]]; тимер юлларның гомуми озынлыгы — 1530 км ([[Көнбатыш Себер тимер юлы]] белән хезмәтләндерелә).

**aфтамабᴎᴫ транспорты:''' Өлкә территориясе аша М51 (Чиләбе — Курган — Петропавел — Омск — Новосибирск), М53 (Новосибирск — Бийск — Монголия белән чиге), М53 (Новосибирск — (Тум —) Кемерово — Красноярск — Өpкет), Р380 (Новосибирск — Камень-на-Оби — Барнавыл), Р384 (Новосибирск — Ленинск-Кузнецкий — Кемерово), автоюллар баралар.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

*
Халык (демография)

**Халык** (демографиядә) — Җирнең билгеле бер территориясендә (илдә, континентта, төбәктә һ.б.) яшәүче кешеләр күплеге.

## Халык саны төрләре
* Даими халык — билгеле бер вакытта бер җирдә даими яшәүче кешеләр күплеге.
* Стабиль халык — үлем-китем, туу, яшь үзенчәлекләре үзгәрмәүче кешеләр күплеге.
* Стационар халык — стабиль халык санының аерым бер төре, халык саны үсеше бу очрак нольга тигез.

## Халыкны сыйфатлаучы күрсәткечләр
* халык саны һәм динамикасы
* демографик процесслар интенсивлыгы : туу, үлем-китем, табигый үсеш, никах
* халык саны таралышы, урбанизация, миграция
* җенес-яшь составы
* белем дәрәҗәсе
* раса, тел, этнос һәм дин составы
* социально-икътисади үсеш, яшәү дәрәҗәсе.

## Моны да карагыз
* Җирдәге халык саны
* Шәһәр халкы
* Халык саны
* Халык саны буенча дөнья тарихындагы иң зур шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Большая Советская Энциклопедия
* РБК Рейтинг Самые населенные страны к 2050 году  27.07.07

Төркем:Халык саны
Төркем:Демография
Диксон

**Диксон** () — Россиянең Красноярск краенда шәһәр тибындагы бистә, Россиянең иң төньяк порты һәм Россиянең иң төньяк шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 643 кеше.

## География
Диксон Котып аръягында, Дудинкадан 658 километр төньяк-көнчыгыштарак, Таймыр ярымутравының төньяк-көнбатыш кырыенда һәм бер үк исемле утрауда урнаша.

Кара диңгезендә диңгез порты. Аэропорт.

Май—августта бистәдә поляр көн, ә ноябрь—февральдә поляр төн була.

### Климат




## Тарих
thumb|left|Диксонның 50 еллыына багышланган почта маркасы
Диксон 1915 елда бер үк исемле утравында поляр станциясе буларак нигезләнә.

1942 елда «Адмирал Шеер» исемле алман корабы Диксонга десант төшерү максаты белән бистәгә һөҗүм итә һәм аны тупка тота. Бик тиз уза торган сугыштан соң «Адмирал Шеер» чигенергә мәҗбүр була.

1956 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1957—2007 еллдарда — Таймыр (Долган-Ненец) автономияле округының Диксон районы үзәге.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 83,%, украиннар — 7,5%, белоруслар — 2,5%, татарлар — 1,0%.

## Икътисад
Диңгез порты.

Диксон тирәсендә — алтын, күмер һәм графит чыганаклары.

## Топографик карталар
* S-44-XXI,XXII. Масштаб 1 : 200 000
## Искәрмәләр

Төркем:Таймыр Долган-Ненец районы торак пунктлары
Усинск

**Усинск** (, ) — Россиянең Коми Республикасыныда шәһәр.

Халык саны — 41 100 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 47 465 кеше.

## География
200px|thumb|left
Усинск Уса елгасы өстендә, Төньяк поляр түгәрәгеннән 90 километр көньяктарак, Сыктывкардан 757 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Төньяк тимер юлы Сыня—Усинск сызыгының *Усинск* ахыргы станциясе.

Аэропорт.

## Тарих

Усинск нигезләнүе шул урыннарда 1966 елда нефть чыганаклары табылу белән бәйле.

1971 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1984 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

### Милли состав

## Административ төзелеше
thumb|left|160px
Усинск шәһәр округына түбәндәге торак пунктлары керәләр:
* Парма штб-ы — 1 319 чел. (2007)
авыл советлары
** Колва авыл советы
** Мутный Материк авыл советы
** Усть-Лыжа авыл советы
** Усть-Уса авыл советы
** Щельябож авыл советы

**«Усинск» шәһәр округы**ның мәйданы — 30 600 кв.км, халык саны (2010) — 47 465 кеше.

## Икътисад
Усинск — зур нефть һәм газ чыгару үзәге: Усинск районында Коми Республиканың нефтьнең 3/4 өлеше чыгарыла).

Эре панельлы йортар төзү заводы, ит-сөт заводы, икмәк комбинаты.

## Югары уку йортлары
* Ухта дәүләт техника университетының филиалы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Усинск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Төркем:Коми Республикасы
Төркем:Коми Республикасы шәһәрләре
Эльмира Кәлимуллина

**Эльмира Рәмил кызы Кәлимуллина** (Elmira Rämil qızı Kälimullina; *[[1988 ел]]ның [[25 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Түбән Кама]]*) — татар җырчысы, Беренче каналда «Голос» («*Тавыш*») тапшыруында икенче урын иясе. Татарстан Республикасының атказанган (2012) һәм халык (2024) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1988 елның 25 гыйнварында Түбән Камада туган. Академик вокал классы буенча Н. Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясен (2012) һәм ТР Президенты каршындагы дәүләт хезмәте академиясен тәмамлаган. 

«Голос» тапшыруында Эльмира Пелагея төркемендә катнашты. Эльмира Кәлимуллина үзенең чыгышында Беренче каналында татар телендә «Каз канаты» һәм «Син сазыңны уйнадың» җырларын башкарды. Финалга ике татар кызы — Эльмира Кәлимуллина һәм Динә Гарипова чыктылар. Бөтен Россия буенча тавыш бирүдә Динә Гарипованы 927282 кеше яклады (54,1%), Эльмира Кәлимуллинага 463697 (27,1%) тавыш бирде, бөтен җибәргән СМС-бәясе җыелган акчалар (50 млн. сум артык) авыру балаларга тапшырылган.

Эльмира Кәлимуллина — Җәйге Казан Универсиаданың-2013 илчесе булып тора. Хәзер Казанда яши.

Эльмира Кәлимуллина татар Рок-операсында «Алтын Казан» катнашты («Алтын Казан» рок-операсы), рок төркеме Alqanat белән җырлады ("Бушлык патшалары"), «Яңа Гасыр» телеканалы тапшыруында катнашты, татарча, урысча, инглизча («Тавыш» финалында португальча да) җырлый.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2012 ― Татарстан Республикасының Атказанган артисты ― Татарстан Җөмһүрияте президенты Рөстәм Миңнеханов карары нигезендә, «Голос» тапшыруында җиңгәннән соң
* 2024 ― Татарстан Республикасының Халык артисты
* 2025 ― XIII «Болгар радиосы» милли музыкаль премиясе лауреаты
## Шәхси тормышы
Кияүдә. Ире Евгений Ксенофонтов, биюче, шоу-балет төркеме җитәкчесе. Уллары Мурад.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Эльмира Кәлимуллина ТВ-рәсми сәхифәсе
* Эльмира Кәлимуллина рәсми сәхифәсе 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар
Чырайсыз ябалаклар

**Чырайсыз ябалак** () — ачык җирләрдә яшәүче ябалаклар гаиләсенә керүче кош. Шәһәр эчләрендә, авылларда, чүлләрдә, ярымчүлләрдә, далаларда, калкулыклы төбәкләрдә оялый ала. Биек тауларда, салкын якларда очрамый.

## Төрләре
Чырайсыз ябалакларның өч төре бар:
* 
* 
* 

Элек урман чырайсыз ябалагы да төр булып саналса, бүгенге көндә аерым ыругка керә — *Heteroglaux*.

## Искәрмәләр

Төркем:Чырайсыз ябалаклар
Төркем:Кошлар
Уфа операциясе

**Уфа операциясе** — ватандашлар сугышы барышында 1919 елның май—июньдә узган ЭККА Көнчыгыш фронтының акгвардиячеләр көчләренә каршы һөҗүм итү операциясе. ЭККА Көнчыгыш фронты каршы һөҗүменең состав өлеше.

## Операция барышы
Операция барышында Төркистан армиясе көндәшне Бүздәк—Бәләбәй—Биккол сызыгыннан Агыйдел елгасына чигендерә. Акларны чолганышка алу өчен кызыллар командованиесе Уфадан төньяктарак һәм көньяктарак һөҗүмнәрне итү турында карар чыгара.

4-7 июненедәге һөҗүм нәтиҗәсендә 25-нче  Кызыл Яр янында, ә 26-нче  Ахлыстин янында Агыйдел елгасы аша чыгалар; Удар төркеме (24-я укчылар , 2-нче укчылар нең 3-я бригадасы һәм 3-я атлы гаскәр ) дивиязиясе, дошманның каты каршылык күрсәтүе аркасында, Агыйдел аша чыга алмады.

9 июньдә кызылларның 25-нче  Уфаны ала, ә резервтан килгән 31-нче дивизия Уфа — Чиләбе тимер юлын кисә. 14 июньдә, Агыйдел елгасы аша уңышлы чыгудан соң, Удар төркеме, 25 һәм 26-нче дивизияләре белә бергәләп, шулай итеп акларны чолгап, Архангелга һәм Урманга таба алга китәргә башлаганнар. 19-20 июньдә аклар, тулы чолганыштан сакланып калгач, зур югалтулар чигенәләр.

## Сәнгать әсәрләрендә
### Фильмнар
* *Гроза над Белой* (режиссёрлар Евгений Немченко, Станислав Чаплин, 1968)

## Әдәбият
* Уфа операциясе \\ Совет хәрби энциклопедиясе — Мәскәү, Воениздат, 1976—1980. — (8 томларда). — 105 000 экз.

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Уфа тарихы
Зылатаус операциясе

**Златоуст операциясе** — ватандашлар сугышы барышында 1919 елның июнь—июльдә узган ЭККА Көнчыгыш фронтының Себер армиясе көчләренә каршы һөҗүм итү операциясе. ЭККА Көнчыгыш фронты каршы һөҗүменең состав өлеше.

## Операция барышы
Кызыл Армиянең һөҗүме Уфа операциясенең уңышлы тәмамланудан соң 24 июньдә башлана. 24—25 июньдә кызылларның 26-нче һәм 27-нче укчы дивизияләре Караидел елгасы аша чыгалар. 27-нче  сугышлар белән Бөре тракты буенча алга китә. 26-нче  сугышларсыз Юрүзән елгасы үзәнлеге буенча алга китте һәм 2 июльдә Нәсибаш авылы янындагы аклар позицияләренә чыкты; каты сугышлар җәелеп киткәннәр. Аклар 26-нче дивизияне камап алганнар диярлек, ләкин 5 июльдә Нәсибашка кызылларның 27-нче укчы  килеп җитә, ул акларны Күсә — Бирдәвеш — Сатка сызыгына чигенергә мәҗбүр итәләр.

Шул ук вакытта бу сызыгына көньяктан шуңа кадәр Белоретны һәм Тирләнне алган кызылларның 24-нче , ә төньяктан алган кызылларның 35-нче  килеп җитәләр. Бердәм һөҗүмнәр белән алар 10-12 июньдә аклар оборонаны өзәләр һәм 13 июньдә Златоустны алалар. Зур югалтуларын күргәч, аклар Чиләбегә чигенәләр.

## Әдәбият
* Совет хәрби энциклопедиясе, өченче том, 475-нче бит.

Төркем:Башкортстан тарихы
.dd

**.dd** — Алман Демократик Республикасының югары дәрәҗәле милли домены.

Гамәлдә беркайчан да кулланылмаган. Алманиянең берләштерүе аркасында 1990 елда бетерелә.

## Моны да карагыз
* .de

dd
Төркем:Алман Демократик Республикасы
Төркем:Алмания
Төркем:Бетерелгән югары дәрәҗәле милли доменнар
.cs

**.cs** — Сербия һәм Черногориянең һәм Чехословакиянең (1990—1995) елда югары дәрәҗәле милли домены.

1990 елда Чехословакия өчен кертелә. 1995 елда, Чехословакиянең таркалуы аркасында кулланыштан чыгарыла. Чехия һәм Слоавкия өчен .cz and .sk доменнары кертелә.

Аннан соң [Сербия һәм Черногория]нең] [югары дәрәҗәле милли домены буларак кертелә, ләкин шул рәвештә беркайчан да кулланылмаган.

2006 елда бетерелә.

cs
Төркем:Чехословакия
Төркем:Сербия һәм Черногория
Төркем:Бетерелгән югары дәрәҗәле милли доменнар
Чиләбе операциясе

**Чиләбе операциясе** — ватандашлар сугышы барышында 1919 елның июль—августта узган ЭККА Көнчыгыш фронтының Көнбатыш армиясе көчләренә каршы һөҗүм итү операциясе. ЭККА Көнчыгыш фронты каршы һөҗүменең состав өлеше.

## Операция барышы
Кызыл Армиянең һөҗүме Златоуст һәм Екатеринбург операцияләрнең уңышлы тәмамланудан соң 17 июньдә башлана. Акгвардиячеләр кызылларны Чибәркүл — Иртәш сызыгында туктатырга тырышканнар, ләкин кызыллар шул оборона сызыгын өзәләр һәм Чиләбегә таба һөҗүм итәүен башлаганнар.

Аклар кызылларны Чиләбегә кертү, ә аннан соң шәһәрдә чолгап алу һәм тар-мар итү максаты белән үз гаскәрләрен яңадан төркемнәргә аералар һәм гаскәрне Чиләбе артына күчерәләр. 24 июльдә кызыллар Чиләбегә керәләр, ә 25 июньдә аклар каршы һөҗүмгә күчәтеләр. Аклар ике төркем белән һөҗүм иткәннәр: төньяк төркеме (командир — Сергей Войцеховский) һәм көньяк төркеме (командир — Владимир Каппель). Войцеховский төркеме Чиләбе — Екатеринбург тимер юлын кисә һәм 5-нче армиянең тылга чыга. Каппель төркеменең һөҗүме уңышсыз булган аркасында кызыллраны чолгап алуы уңышсызлыкка очрый. 29 июльдә — 1 августта узган кара-каршы алып барыла торган сугышларда 5-нче армиянең удар төркеме Войцеховский өзүен юк итә. 1 августта кызыллар гаскәрен яңадан төркемнәргә аералар һәм яңадан һөҗүмгә күчәләр. 4 августта кызыллар партизаннар белән бергәләп Троицкны алганнар һәм Троицк — Эткүл — Мияс — Бродокалмак сызыгына чыгалар.

## Әдәбият
* Совет хәрби энциклопедиясе, сигезенче том, 449-нче бит.

Төркем:Чиләбе өлкәсе тарихы
.yu

**.yu** — Югославиянең югары дәрәҗәле милли домены.

1989 елда кертелә. Югославия таркалудан соң Сербия һәм Черногория милли домены булган.

2010 елның 30 мартында домен зонасы ябыла.

## Искәрмәләр

yu
Төркем:Югославия
Төркем:Сербия
Төркем:Бетерелгән югары дәрәҗәле милли доменнар
Гыймад Нугайбәк

**Гыйбад Нугайбәк** (*Нугайбик*, *1881 – 1943*) – тел галиме, журналист.

## Тәрҗемәи хәл
Гыймадетдин Шәрифҗан улы Нугайбәк Сарытау губернасы Күзнәй өязе Черкели авылында игенче гаиләсендә туган. Авылда башлангыч белем алгач, 1893 елны Казандагы “Мөхәммәдия” мәдрәсәсенә укырга керә. Анда ул Галимҗан Барудиның яраткан шәкерте була. “Мөхәммәдия”не тәмамлагач, шунда ук укытучы булып кала, бер үк вакытта әдәби тел, алфавит һәм  мәсьәләләре буенча гыйльми тикшеренү эшләре дә алып бара.

1910 елда ул татар телен фәнни юнәлештә ничек тикшерергә, өйрәтергә дигән фикерләрен бәян иткән “Башлангыч”, 1911 елда “Төрлек”, 1912 елда “Сагынмалык” исемле әсәрләрен яза. Галим татар тел белеме терминологиясен милли җирлектә корырга, ягъни татар теленең сузык авазлар системасын Каюм Насыйри тәкъдим иткән рәвештә өйрәнергә кирәк дигән фикерне алга сөрә һ.б.

Ул корректор, тәрҗемәче буларак 1912 елдан Кояш газетасында, 1917 елдан — «Кызыл байрак» гәзитендә, 1918-1920 елларда Эчке Россия мөселманнары эшләре комитеты орфографик комиссиясендә, 1924 елдан — Татарстан китап нәшриятында эшли.
1926 елдан Яңалиф комитетында хезмәттәшлек итә. 1938 – 1940 елларда сүзлекләр төзү белән шөгыльләнә.

## Хезмәтләре
#### «Башлангыч»
1911 елда басылган. Бу китап үзенең эчтәлеге белән Нугайбәкнең татар әдәби телендәге демократик юнәлешне яклап чыккан декларациясе була. Г. Нугайбәк, «*Татар теле — тамырым, ыруым теле*» дигән тезисны күтәреп, милләтчеләрнең «*чыгтай теле*», «*күплек тел*» дип чүбек чәйнәүләренә каршы чыга. Татар әдәби телен үз байлыгы хисабына төзү фикерен алга сөрә. Аның «*татарча гына*» дигән тезисы гарәпчелек, фарсычылык, төрекчелек, чыгтайчылык тенденцияләренә каршы куелган була. Китапта 3 мөһим мәсьәлә куела: татар телендә сузык авазлар мәсьәләсе, сүзләрнең язылу принциплары, тел фәнендәге терминнарның кайдан алынырга тиешлеге мәсьәләсе.

#### «Төрлек»
«Төрлек»тә татар теленең авазлар классификациясе бирелә. сузыкларның калын һәм нечкә бүленешләрен аныклый. «Төрлек»тәге терминнар ике төркемгә бүленәләр: турыдын-туры татарча иҗат ителгән терминнар һәм рус теле белемендәге терминнарны калькалау юлы белән ясалганнар.

#### «Сагынмалык»
1912 елда нәшер ителгән җыентык.

## Чыганак
* http://intertat-tatar.blogspot.ru/2011/03/26.html

## Әдәбият
# Мәшһүр татар галимнәре. Казан: ТКН, 2011.ISBN 978-5-298-02090-9

Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Татар теле галимнәре
Төркем:«Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсен тәмамлаучылар
И. Н. Ульянов исемендәге Сембер дәүләт педагогия университеты

**** (, ) — Россиянең Сембер шәһәрендә урнашкан университет. 

## Тарих
1932 елны барлыкка килә. Уку йорты тарихы агамында меңләгән  квалификация  педагогик кадрлар әзерләенгән. 

1980 еллар ахырында филология факультетында милли хәрәкәтләре тырышлыгы аркасында татар һәм чуаш бүлекләре ачыла. 

2012 елны татар бүлеге шәкертләрнең килмәү сәбәпле ябыла. 

Төрле елларда уку йортын тәмамладылар Советлар  Союзы Каһарманы Вербицкий, Социалистик Хезмәт Каһарманы Кузьмина Н.Н., СССРның Халык укытучысы Сёмин Н.В., РСФСРның  халык укытучысы Латышев Ю.И., Россия мәктәбе атказан укытучысы Пономарёва Н.В.

## Бүгенге көн
Хәзерге вакытта университетка керәләр: 10 факультет, 41 кафедра, әзерләнү бүлеге, өстәмә профессияләр бүлеге. 

Уку йорты 33 белгечлек буенча белем бирә. 

Гомуми шәкертләр саны  -  7000 тирәсе. 

Биредә 59 фән докторы, профессор һәм 260 фәннәр кандидаты, доцентлар эшли.

Университетта 17 белгечлек буенча кадрлар әзерләү алып бара, аспирантлар һәм соискателләр 200 кеше тирәсе; 3  доктор һәм нәмзәтләр яклау буенча максатчан шуралары бар.

## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар
Эшләгән күренекле галимнәр арасында Головко В.М., Любищев А.А., Штраус А.В., Левина Р.Е., Никитина Е.И., Левинтов Н.Г. бар.

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Россия университетлары
Төркем:Россиянең педагогика югары уку йортлары
Төркем:1932 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Сембер университетлары
Җилембалык

**Җилембалык** () — карплылар гаиләсендәге балык. Яypyпa сулыкларында киң таралган. Озынлыгы 20 см гача һәм 60 г авырлыккача җитәргә мөмкин.

Аның озынлыгы 12—15 см, авырлыгы 10—12 г. Яшәвенең 3 нче елында җенси җитлегә. Май ахыры — июльдә су температурасы 15-16&nbsp;°C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 3-10,5 мең бөртек уылдык. 10-12 ел яшиләр.

Җилембалык планктон, бөҗәк, серкә белән туклана.

border|200px

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: уклейка 

Төркем:Балыклар
Күзнәй

**Кузнецк** (**Күзнәй**, ) — Россиядә шәһәр, Пенза өлкәсенең халык саны буенча икенче шәһәр.

Халык саны — 88 883 кеше.

## География
Кузнецк Труёв елгасы (Сыры кушылдыгы) өстендә, Пензадән 121 километр көнчыгыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Кузнецк* тимер юл станциясе.

### Климат
* Уртача еллык температура — +5,3&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,3 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 67,5%





## Тарих
Кузнецк 1699 елда *Труёво* авылы буларак нигезләнә. Воскресение чиркәве төзелүдән соң авыл *Труёво-Воскресенское* исемен ала.

1780 елда *Кузнецк* шәһәренә үзгертеп корыла һәм Сарытау  (1797 елдан — Сарытау губернасы) Кузнецк өязе үзәге була.

1856 елда Кузнецкдә 4 чиркәү, 1699 йорт һәм 122 лавка (кибет) булган. 1876 елда шәһәр аша Моршанск-Сердобск тимер юлы төзелә.

1918 елда шәһәрдә совет хакимияте урнаштырыла.

1928 елдан — Урта Идел өлкәсе Кузнецк районы үзәге; 1939 елдан — Пенза өлкәсе составында.

1980 елда шәһәр «Хөрмәт билгесе» белән бүләкләнә.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Радиоприборлар, конденсаторлар, текстиль машиналар төзү, күн заводлары; икмәк, өй җиһазлар комбинатлары, тегү фабрикасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Пенза өлкәсе шәһәрләре
Халык сулышы - Дыхание народа

«Халык сулышы» () - 2010-2011 елларда Иске Кулаткы районында татар һәм рус телендә чыгучы гәҗит.

Оештыручысы - эшмәкәр Фәрит Кадыйров. Беренче мөхәррир Дамир-хәзрәт Хөсәинов, аннары Ф. Кадыйров үзе. 
Басмада район депутатлары шурасы актлары, район хәбәрләре, дин, ашымлык, сәхифәләре була.

2011 елны язылу аз булуы сәбәпле гәҗит ябыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Сембер өлкәсе матбугаты
Судак шәһәр шурасы

Бу мәкалә Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Судак шәһәр округы мәкаләсен укы.

**Судак шәһәр шурасы** (, ) — Кырым АРның көнчыгтышындагы регионы. Регион Кара диңгез яры буенда урнашкан.

## Халкы
* 2012 елга — 30 594 кеше (59,2 % рус, 17,6% украин, 17,4% кырым татары, 1,3% белорус).

## Регион составы
Регион составына 1 кала — Судак, 1 штп, 13 авыл, 1 поселок керә.

Авыллар: Кутлак, Суык Сала, Эл Бузлу, Османчык, Тарак Таш, Суык Су, Ай Серез, Ворон, Капсихор, Шелен, Лиман (штп), Коз, Токлук, Арка Дересе, Кефессия.

## Искәрмәләр

Төркем:Судак шәһәр шурасы
Төркем:Кырым регионнары
Җилем

right|225px|thumb

**Җилем** — төрле материалларны ябыштыру өчен кулланылучы органик яки неорганик матдәләрдән торучы матдә яки кушылма. Җилем агачны, күнне, кәгазьне, пыяланы, керамиканы, металлны, резинаны һ.б. ябыштыра ала.

Ябыштыру җилем белән ябыштырылучы материал арасында адгезион бәйләнеш барлыкка килү белән бәйле. Ябыштырылу ныклыгына җилемнең
когезиясе бәйле.

## Чыганаклар
Рус Википедиясе.

*
Донбасс

**Донбасс**, Данбас — Украинаның Донецк өлкәсенең төньягы белән Луганск өлкәсенең көньяк өлешләреннән торган тарихи-икътисади төбәге. 

Донбасс хәзер Украинага керә, элек монда скифлар яшәгән дип фаразлана, аннан – кыпчаклар, аларны татарлар алыштыра. 15нче гасырга кадәр ул Алтын Урда җире була. 
18нче гасырда руслар, төрекләр белән сугыша-сугыша, үзенең хакимлеген урнаштыра.

1803 елда Екатеринослав губернасы барлыкка килә. Бирегә Русиянең үзәгеннән руслар күчерелә. Донбасс атамасы *Донец ташкүмер бассейны*ның кыскартмасы булып тора. 1720 елларда Донец елгасы бассейнында югары сыйфатлы ташкүмер барлыгы билгеле була. XIX гасыр ахырында күмерне сәнәгать масштабында чыгару башлана. Җир астына тө-шеп, аны өскә чыгару өчен дистәләгән шахталар ачыла. Аларда татарлар да эшли. 1897 ел-да үткәрелгән халык санын алу нәтиҗәләре буенча, Донбасста 1 миллионнан артык кеше яши. Шуларның 16 меңе – татарлар.

Донбасста милли һәм дини тәшкилат (Бахмут өязе, Мариуполь өязе, Славяносерб өязе, Иске Бельск өязе, Славянск шәһәре), 1897 елда:

«Руслар» 985887 — 86,7 %

*([[украиннар|кече руслар]] 710 613 — 62,5 %*,

*[[руслар|бөек руслар]] 275 274 — 24,2 %*,

*[[белоруслар]] 11 061 — 1,0 %)*,

Греклар 48 452 — 4,2 %,

Алманнар 33 774 — 3,0 %,

Яһүдиләр 22 416 — 2,0 %,

Татарлар 15 992 — 1,4 %,

Барлыгы  1 136 361

30нчы елларда Татарстан АССР ДнепроГЭС төзелешен шефлыкка ала, меңәрләгән татар бетон салу, җир казу кебек иң авыр хезмәткә тартыла. Бөек Ватан сугышына кадәр һәм ан-нан соң да милләттәшләр вербовка буенча, бәхет эзләп, бу якларга килә.

## Чыганаклар
* Р. Шәфигуллин ...Чакыртырсың Донбасска

Төркем:Донбасс
Төркем:Күмер сәнәгате
Төркем:Донецк өлкәсе
Төркем:Луганск өлкәсе
Чайковски

**Чайковский** () — Пермь краенда урнашкан шәһәр (1942 елдан), Чайковский районының административ үзәге.

Халык саны — 82 933 кеше (2010).

## География
Чайковский Чулман елгасы (Воткинск сусаклагычы) өстендә, Удмуртия белән чиге янында, Пермьдән 325 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша. Горький тимер юлының *Сайгатка* станциясе.

Аэропорт (1990-еллардан эшләми).

## Исем чыганагы
Шәһәр 1956 елда рус композиторы Петр Чайковский хөрмәтенә аталган.

## Тарих
Чайковский 1955 елда Сайгатка авылы янында Воткинск ГЭСны төзү сәбәпле бистә буларак оешты. 1956 елда Воткинск ГЭСы янындагы торак пункты шәһәр тибындагы бистә статусын ала һәм аңа Чайковский исеме кушыла.

1962 елда шәһәргә үзгәртеп корыла.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Газ аппаратура, суднолар төзү-суднолар ремонтлау заводы, ремонтлау-механика, синтетик каучык, текстиль һәм төгәл машиналар төзү заводлары.

Төзү материалларны ясау, азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре.

## Югары уку йортлары
* Чайковский дәүләт физкультура институты
* Ижау дәүләт тихникә университетының филиалы
* Пермь дәүләт тихникә университетының филиалы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Чайковски «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Төркем:Пермь крае район үзәкләре
OneDrive

**Microsoft OneDrive** (кыскача — ***OneDrive***; элеккеге исеме *Windows Live SkyDrive*; башта ***Windows Live Folders***)  2007 елның август аенда болытта мәгълүмат саклау өчен ясалган интернет-сервис. Ул Microsoft компаниясе тарафыннан идарә ителә.  Windows операцион системасының онлайн өлеше булып тора.
SkyDrive сервисы 7 ГБ'ка кадәр мәгълүмат сакларга ярдәм итә (яисә 25 ГБ, бу бушлай яңарту мөмкинлекләренә ия булган кулланучылар) в упорядоченном с помощью стандартных папок виде. Рәсемнәрне карау эскизлар һәм слайд-шоу формасында карарга мөмкин.

Бөтен файллар һәм папкалар өчен керү мөмкинлекләрен сайларга мөмкин — монда тулы мөмкинлекләрдән алып, тулысынча ябыкларга (шәхсигә) кадәр.

Android, iOS, Windows Phone, Windows (шулай ук Windows 8) һәм Mac OS X әчен кулланучы кушымталары чыгарылган.

## Үзенчәлекләре
Office Web Apps
Microsoft OneDrive'ка Office Web Apps исемле онлайн үзгәртү үзәген дә өсти. Аның ярдәмендә кулланучы веб-браузер тәрәзәсеендә үк Microsoft Office файлларын яңарта, үзгәртә ала. Шулай ук кулланучылар Word, Excel, PowerPoint һәм OneNote файлларын браузерда ук ясый ала.
Бу үзенчәлекләр, мәсәлән, Excel файдалануның эффективлыгын арттыру өчен яңа технологияләрне куллану мөмкинлекләрен ача. Мондый яңалыкларның бер мисалы булып Sheetcast тасвирланган Excel'дан веб-колданмаларга күчү эволюциясе тора.

## Форматларны тәэмин итү
OneDrive PDF форматын карый ала, шулай ук монда ODF стандарты да керә. SkyDrive эзләве ярдәмендә PDF форматындагы файлларда эзләп юк, әмма анда Microsoft Office пакетындагы файлларда эзләү мөмкинлеге бар, боларга: DOC., DOCX., PPT., PPTX., XLS һәм XLSX керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Болытта мәгълүмат саклау үзәкләре
Төркем:Microsoft
Петров Бушлыгы

**Петров Бушлыгы** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы үле торак пункт. Авыл Иске Чәчкаб авылыннан якынча бер чакрым ераклыкта, Бәрле елгасы ярында урнашкан булган.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Тарих
Авылга нигезне XVI гасырда, ягъни Казан алынганнан сон, салалар.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Кызылканат

**Кызылканат** () — карплылар гаиләсендәге төче су балыгы. Европа белән Урта Азия сулыкларында киң таралган. Идель бассейны елгаларында да очрый. Озынлыгы 36 см га кадәр һәм 2 кг авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Аның озынлыгы 16—19 см, авырлыгы 100—300 г. Яшәвенең 3-5 нче елында җенси җитлегә. Апрель — июньдә су температурасы 18&nbsp;°C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 4-232 мең бөртек уылдык. 10 ел яшиләр.

Кызылканат суүсем, бөҗәк, кортлар, уылдык, моллюсклар, кысласыманнар белән туклана.

border|200px

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: краснопёрка 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Вак тәңкәле сарыканат

**Вак тәңкәле сарыканат** () — карплылар гаиләсендәге төче су балыгы. Озынлыгы 70 см га кадәр һәм 6 кг авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Аның озынлыгы 35—46 см, авырлыгы 1—1,3 кг. Яшәвенең 4-5 нче елында җенси җитлегә. Уылдык чәчкән мәле июнь-июль айларына тура килә. 6 ел яшиләр.

Рәсәйнең Кызыл китабына кертелгән.

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: мелкочешуйный желтопёр
* http://fish.dvo.ru/fishshow.php?kod=193 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
2012 ел әдәбиятта

**
[[2012 ел]]да әдәби вакыйгалар.**

## Вакыйгалар
* 16−19 март — 32 нче Париж китап салоны (*32e Salon du Livre*).
* 18 май — Татарстан Язучылар берлегенең XVII корылтае узды. Язучыларның күпчелеге оешма уставын үзгәртүгә каршы чыкты, берлек рәисе вазифасына алты кеше тәкъдим ителде, рәис итеп балалар язучысы Рафис Корбан сайланды.
* 12−16 сентябрь — XIX наширләр форумы (Львов).
* 14 ноябрь — «Иделем Акчарлагы-2012» яшь язучылар бәйгесенең җиңүчеләре билгеле булды. 
* 23 ноябрь — Татарстан язучылар берлегенең интернетта үз сәхифәсе барлыкка килде.
* 12 декабрь — «Дебют» премиясе ияләре аталды.

## Премияләр
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — кытай шагыйре Мо Янь.
* Букер премиясе — Хилари Мантелю

## Искәрмәләр

Төркем:2012 ел
Бәкер Белоусов

**Бәкер Белоусов** – Гражданнар сугышы каһарманы. 1нче аерым Идел буе татар укчылары бригадасының сәяси комиссары.

## Тәрҗемәи хәле
Бәкер Җәббар улы Белоусов 1897 елны Сембер губернасының Зөябаш авылында дөньяга килгән.

1907-18 елларда Сембер губернасында Зөябаш һәм Гурьевкада Акчуриннар фабрикаларында тукучы булып эшли.

1918 елда Сембер губернасы башкарма комитетында, Сембер Гадәттән тыш комиссиясе, РКП(б) губкомы каршындагы мөселман секциясе әгъзасы. 1919 елда Сембер шәһәре милисә идарәсе башлыгы. 1919 елның җәеннән Кызыл Армиядә: Үзәк мөселман хәрби коллегиясе әгъзасы, 2 нче, соңыннан 1 нче аерым Идел буе татар укчылары бригадаларының сәяси комиссары, Бөтенрусия Үзәк Башкарма Комитетының «Кызыл Шәрекъ» агитпуезы хезмәткәре.

Бәкер Белоусов 1920 елның 13 июнендә Караком чүлендә качып яткан басмачылар отряды янына сөйләшүләр өчен килгәч үтерелә.

## Әдәбият
* Юсупов А. Бякир Белоусов: Док. повесть. Казань, 1969; 
* Касимов Г. Б.Д. Белоусов // Борцы за счастье народное. Казань, 1988. Кн. 3.

## Чыганак
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Татар хәрбиләре
Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
Пычас

**Пычас** (, ) — Удмуртиянең Можга районында урнашкан авыл, 1960—1997 елларда — шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 3 000 кеше (2010 ел).
## География
Пычас бер үк исемле елгасы өстендә, Ижаудан 87 километр көньяк-көнбатыштарак, Можгадан 20 километр көнчыгыштарак урнашкан. Горький тимер юлының *Пычас* тимер юл станциясе.

## Тарих
Пычас 1927 елда нигезләнә. 1937—1956 елларда Удмурт АССР-ның Пычас районы үзәге булган.

1960 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1997 елда авыл торак пунктына үзгәртеп корыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 46,0%, арлар — 43,7%, татарлар — 8,1%.

## Икътисад
Торф предприятиесе, дуңгызчылык фермасы,  заводы.
## Дин

;Православие
;Ислам
* Мәчет
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.muslimpress.ru/udmmosque/selskie-mecheti/1206.htm
* УЗКОКОЛЕЙНАЯ ЖЕЛЕЗНАЯ ДОРОГА МОЖГИНСКОГО ТОРФОПРЕДПРИЯТИЯ

Төркем:Можга районы торак пунктлары
Тәрәч

**Тәрәч**, шулай ук **Атлантик тәрәч** () — тәрәчлеләр гаиләсендәге диңгез балыгы.
Озынлыгы 150-180 см га һәм 40 кг авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Аның озынлыгы 40—80 см, авырлыгы 5—12 г. Яшәвенең 8-10 нче елында җенси җитлегә. Уылдык чәчкән мәле март-апрель айларына тура килә. Үрчемлелеге 2,5-10 млн бөртек уылдык. 20-25 ел яшиләр.

Рәсәйнең Кызыл китабына кертелгән.

border|200px

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Атлантик тәрәч
* http://www.floranimal.ru/pages/animal/t/3688.html 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Иделия Мөхәммәтҗанова

**Иделия Мөхәммәтҗанова** — җырчы. Туу көне 28 май 1991 ел. Туган урыны Сембер.

Шадрина исемендәге Сембер музыкаль училищесында эстрада джаз вокалы бүлеген тәмамлаган. Башта Иделия дирижерлык бүлегендә укырга керә. «Фортепиано» сыйныфы буенча музыкаль мәктәп тәмамлый.

Иделия джаз юнәлешендә көйләр башкарырга ярата. «Академик Бэнд» күмәк составында АКШда гастрольләргә барып кайткан.

2011 елда Гнесиннар исемендәге Россия музыка академиясе студенты булды. "Academic band" төркеме белән хезмәттәшлекне дәвам итте.

2012 елда ул Первый канал (Россия) оештырган "Голос"("Тавыш") музыкаль шоуда катнашты. «Остазы» Леонид Агутин булды.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* "Голос": Иделия Мөхәммәтҗанова - Vk.com челтәрендәге ТНВ-Планета телеканалы видеосюжеты
* "Шүрәле" төркеме Казандагы беренче концертына чакыра - Азатлык радиосы веб-сәхифәсендәге мәкалә.

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Кызыл канатлы чуртан

**Кызыл канатлы чуртан** () — чуртанлылар гаиләсендәге елга балыгы. Төньяк Америка елгаларында таралган.

Аның озынлыгы 30—45 см. Яшәвенең 2-3 нче елында җенси җитлегә. 10 ел яшиләр.

Бу төрнең 2 астөре билгеле:

* *Esox americanus americanus* — төньяк кызыл канатлы чуртан
* *Esox americanus vermiculatus* — көньяк кызыл канатлы чуртан

Esox_americanus_americanus.jpg|*Esox americanus americanus*
Esox americanus vermiculatus.jpg|*Esox americanus vermiculatus*


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кызыл канатлы чуртан (Esox americanus) 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
2013 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2013 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## [[сᴎнтәбер]]
* 13 сᴎнтәбер — Равил Сәлихмәт, мɵһәндис, Әᴍирикə Кушма Штатларытагы татар эмиграциясе вәкиле.

## [[аyгыс]]

## [[Июль]]
* 14 июль — Хәләф Низамов, Татарстанның дәүләт эшлеклесе.

## [[Июнь]]

## [[Май]]
* 10 май — Әхсән Баян

## [[әᴨрил]]
* 8 әᴨрил — Маргарет Тэтчер, бөекбритания премьер-министры.
* 10 әᴨрил — Роберт Эдвардс, британ галиме, физиолог.
* 11 әᴨрил — Эральп Узун, алман актеры.

## [[Март]]
* 5 март — Уго Чавес, Венесуэла президенты.
* 6 март — Андрей Панин, рус актеры.
* 21 март — Борис Березовсᴋи, Россия эшкуары, сәясәт эшлеклесе.
* 28 март — Нәҗип Асанбаев, татар язучысы, драматург.

## [[фиʙрәл]]
### [[10 фиʙрәл]]
* Заһид Фәйзи, татар язучысы.
* 9 фиʙрәл — Илдар Ханов, татар рәссамы, сынчы, мигъмaр.
* 3 фиʙрәл — Марис Нәзиров, татар шагыйре, журналист.

## [[Гыйнвар]]
### [[31 гыйнвар]]
* Тамара Белоусова-Шотадзе (88) — сəвит һәм
* Вениамин Гончаренко (83) — сəвит һәм россия
* Талгат Есетов (48) — 
### [[31 январә]]

### [[23 гыйнвар]]

### [[16 гыйнвар]]
* Адлер Тимергалин, татар язучысы, тәрҗемәче.

### [[15 гыйнвар]]

### [[11 гыйнвар]]

### [[10 гыйнвар]]

## [[Yктәбер]]

## [[нaябер]]
* 25 нaябер — Таһир Ахунҗанов, журналист, язучы, Башкортстанның дәүләт эшлеклесе.

## [[диᴋәбер]]
* 5 диᴋәбер — Нельсон Мандела, КАР негрларының милли-азатлык хәрәкәте юлбашчысы.
* 5 диᴋәбер — Казбек Гыйззәт, фәлсәфәче.
* 23 диᴋәбер — Михаил Калашников, үз исемендәге ату коралы уйлап табучы. 
* 24 диᴋәбер — Абрек Абзгилдин, рәссам.

### [[31 диᴋәбер]]
* Лидия Вертинская (90)

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* 2012 елда вафатлар исемлеге
* 2014 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге