open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бенедикт Спиноза

**Бенедикт Спиноза** (, ) — нидерланд фәлсәфәчесе, материалист, пантеист, Яңа вакыт фәлсәфәсенең күренекле вәкиле.

Ул Амстердамда яһүд сәүдәгәр гаиләсендә туа. Аның кайда һәм нинди белем алуы турында мәгълүматлар юк. Фәлсәфәне һәм башка фәннәрне ул үзлегеннән өйрәнгән, дип санала.

Кайбер авторларның күрсәтүе буенча, ул атасыннан калган мирасны сеңлесенә калдырган, ә үзе ярлылыкта яшәргә мәҗбүр булган. Үзенә төп кәсеп һәм яшәү өчен матди чыганак итеп ул телескоплар өчен линзалар шомарту эшен сайлаган. Матди ярлылыкта яшәгәнлектән ул авырый башлый һәм 45 яшендә вафат була.

## Карашлар
Спинозаның дөньяга карашы башта Урта гасырлар яһүд фәлсәфәсе йогынтысы астында формалаша. Изге китапларда үзе аңламаган фикерләр тапкач, аның «күп белүлек» өчен Спинозаны «динсез» дип, махсус карар белән чиркәүдән читләштерәләр.

Спиноза зур гына иҗади мирас калдыра. Галимнәр арасында аның абруе зур була, аның белән хатлар язышалар, аның белән үзләренең киңәшләрен коралар. Спиноза фәлсәфәсендә Джордано Бруноның пантеизм, Декартның рационализм, Һоббсның социаль фәлсәфәсендәге карашларының йогынтысы чагылыш таба. Ул, Бруно кебек үк, Аллаһ белән табигатьне бербөтен дип саный. Аныңча, шушы бербөтен бар нәрсәнең субстанциясен тәшкил итә. Ә дөньядагы барлык әйберләр — шушы субстанциянең модуслары. Спиноза, дөньядагы предметларның һәм күренешләрнең үзара бәйләнешен танып, детерминизм позициясендә торганлыгын күрсәтә. Ләкин сәбәплекне ул ихтыяҗлык белән бер дип санап, дөньяда очраклылыкка бөтенләй урын калдырмый. Спиноза карашынча, очраклылык — бары тик субъектның эшчәнлегеннән генә тора торган гамәл.

Спиноза кешенең җанын Аллаһ гакылының бер чагылышы дип саный. Шул ук вакытта җан — идея, ә кешенең тәне — шушы идеянең объекты. Спиноза танып белү теориясендә материалистик позициядә тора. Ул танып белүдә өч төрле күренешне аера. Аларның беренчесе — тою (дөрес, атаклы галим, рационализм тарафдары буларак, танып белү процессында аңа әллә ни урын бирми); икенчесе — аңлау (төшенү), Спинозача фикереңчә ул, хакыйкатьне табуда мөһим роль уйный; өченчесе — интуиция.

Спиноза әхлакны дини карашлардан арындыруга чакыра. Аныңча, иреккә ия булган шәхес фәкать гакыл белән генә эш итә. Ул, кеше үлем турында түгел, бәлки яшәү турында уйлап гомер итәргә тиеш, ди. Шул ук вакытта һәр шәхес үзе турында гына түгел, бәлки җәмгыять, аның мәнфәгатьләре турында да кайгыртырга тиеш, дип саный атаклы галим. Билгеле ки, кайбер фәлсәфәчеләр, үзләре яшәгән конкрет шартлардан чыгып, хакыйкатьнең ике яклы булу мөмкинлеген дә инкяр итмиләр. Аларча, хакыйкать, дини тәгълиматлар күзлегеннән караганда — бертөрле, ә фәлсәфә күзлегеннән караганда, ул икенче төрле булырга мөмкин. Спиноза исә бу «теория»не кире кага.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Нидерландлар фәлсәфәчеләре
Төркем:XVII гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Латин фәлсәфәчеләре
Вольтер

**Вольте́р** (), тугач бирелгән исеме **Франсуа-Мари Аруэ**() — француз язучысы, шагыйрь, публицист, XVIII гасырның иң күренекле фәлсәфәче-мәгърифәтчеләрнең берсе, хокук яклаучы.

## Тормыш юлы
Франсуа-Мари Аруэ Париж шәһәрендә дәүләт эшлеклесе гаиләсендә туа. Иезуит көллиятендә белем ала, аристократлар сарайларында шагыйрь булып акча эшли башлый. Яшьли иҗтимагый проблемалар белән кызыксына, сәяси хәрәкәттә катнаша.

Филипп II һәм аның кызына багышланган сатирик шигырьләре өчен Бастилиягә эләгә. Бер дворян белән чыккан низаг аркасында янә төрмәгә эләгә, аннан соң Англиягә китә. Биредә ул өч ел дәвамында илнең дәүләт төзелешен, фәнен, фәлсәфәсен һәм әдәбиятын өйрәнә.

Гомеренең күп өлешен Вольтер Аурупаның төрле илләрендә үткәрә. Англиядәдән тыш ул Швейцариядә, Пруссиядә яши, тормышының соңгы елында гына Франциягә кайта.

Вольтер актив җәмәгать эшлеклесе булып таныла. Аның бөтен эшчәнлеге буржуаз демократиянең идеологиясен тормышка ашыруга багышланган була. Ул гади халыкка теләктәшлеген, ә изүчеләргә үзенең нәфрәтен белдереп яши.

## Әдәби эшчәнлек

## Фәлсәфи карашлар
Вольтерның фәлсәфә өлкәсендәге каршылыклы карашлары аның дингә карата булган карашлары белән сугарылган: берьяктан, ул динне, бигрәк тә католиклар тәгълиматын, нык тәнкыйтьли, икенче яктан исә, ул — деизм тарафдары. Аллаһны Вольтер дөньяның барлыкка килүенә беренче сәбәп буларак таный, ләкин аның яшәешкә нинди булса да йогынты ясап тору көчен инкяр итә.

Вольтер материалистик позициядә торган. Ул кешенең җанын аның тәненнән аермый, кешенең фикерләү сәләтен материянең сыйфаты дип саный. Вольтер үзенең материалистик карашларын Дени Дидро тарафыннан чыгарылган «Энциклопедия»дә дә чагылдыра. Шушы хезмәттә тупланган аерым мәкаләләрдә ул табигатьтә хөкем сөргән закончалыкларны таныганын күрсәтә, сәбәплелек белән максатчанлык категорияләренә фәнни аңлатма бирә.

Танып белү теориясендә дә Вольтер материалистлар карашында тора. Ул Локкның сенсуалистик юнәлештәге фикерләрен кабул итә, ә Декартның «тумыштан килгән идеяләр» теориясен кире кага. Ләкин аның өчен «мәңге яши торган хакыйкатьләр» табигый, Вольтер аларның субъектив моментларга дучар икәнлеген һәм тарихи үзгәрештә булу мөмкинлеген кабул итми.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Франция язучылары
Төркем:Франция шагыйрьләре
Төркем:Франция драматурглары
Төркем:Франсуз язучы-фантастлары
Төркем:Франсуз шагыйрьләре
Төркем:XVIII гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Франция фәлсәфәчеләре
Төркем:Франция тарихчылары
Төркем:Франсуз академиясе әгъзалары
Әбү Вәлид бине Рөшд

**Әбү Вәлид Мөхәммәт ибн Әхмәт бине Рөшд** () — гарәп галиме, күренекле фикер иясе, Аристотельнең материалистик юнәлештәге карашларын үстерүче, фәлсәфәдә аверроизм дигән мәктәпкә нигез салучы.

Ибн Рөшд хәзерге Испаниянең Кордова шәһәрендә туа. Шунда белем ала һәм берничә ел дәвамында кади булып хезмәт итә, соңрак Йосыф һәм Мансур исемле әмирләр карамагында табиблык вазифасын башкара.

## Фәлсәфи карашлар

Ибн Рөшднең күпчелек фәлсәфи хезмәтләре Аристотельнең әсәрләренә аңлатма рәвешендә иҗат ителгән. Ләкин алар тар кысадагы «аңлатма» гына түгел, ә Аристотельнең билгеле юнәлештә булган фикерләрен алга үстерү.

Ибн Рөшднең төп хезмәтләренең берсе — «Кире кагуны кире кагу» дип аталган. Бу хезмәт башка телләргә, шул исәптән инглиз, алман, рус һ. б. телләргә дә тәрҗемә ителгән. Әсәр мистик карашлы галим Газалиның «Фәлсәфәчеләрне кире кагу» дигән хезмәтенә каршы юнәлдерелгән була. Ибне Рөшд үзенең бу хезмәтендә, дөнья Аллаһ тарафыннан яратылган дигән карашны тәнкыйтькә тотып, ул һичкем тарафыннан да тудырылмаган, мәңгелек, дигән фикерне яклый. Ибне Рөшд Аллаһның булуын таный, ләкин ул, ягъни Аллаһ, аныңча, материя белән берлектә һәм Аллаһның функциясе потенциядә булган формаларны чынбарлыкка әверелдерү.

Хәрәкәт, Ибне Рөшд карашынча, шулай ук мәңгелек. Матди дөнья вакыт ягыннан чиксез, ә менә аның галәми сузулык ягын алганда, ул чикле. Хәрәкәт материянең эчке сыйфаты һәм ул төрле формаларда чагыла. Ибне Рөшд «бербөтен интеллект» теориясен алга куя. Бу интеллект ниндидер абстракт нәрсә. Асылда, бу идеализм. Ә интеллектны аерым индивидка бәйләп караганда, ул материалистик позициядә торганлыгын күрсәтә. Индивидның интеллекты ул — кешенең җаны. Җан тән белән берлектә. Җанны мәңгелек дип карау, Ибне Рөшд карашы буенча, уйдырма, җанның кеше үлгәннән соң яшәве — ялган. Аерым кешенең акылы, шулай ук юкка чыгуга дучар. Мәңгелек фәкать галәми гакыл гына. Анда да буыннан буынга тапшырыла торган сыйфат мәгънәсендә генә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Урта гасырлар Көнчыгыш фәлсәфәчеләре
Төркем:Гарәп фәлсәфәчеләре
Төркем:XII гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Испания фәлсәфәчеләре
Төркем:Гарәп табиблары
Төркем:Гарәп астрономнары
Мөшрик

**Мөшрик** — *[[мәҗүсилек|мәжүси]] (күп [[илаһ|аллага]] ышанучы) яки башка [[мөселман]] булмаган [[зат]]*.

## Билгеләмәләр

Коръәндә, *[[ширек|ширк]]* () - күп аллаларга ышану (политеизм), аларга мөрәҗәгать итү, ягъни бердән бер Аллаһтан башка затларга яки әйберләргә гыйбадәт кылу. Сүзгә-сүз - Аллаһ янында "тиңнәрне" булдыру мәгънәдә кулланыла. Бу *[[тәүхид]]* (монотеизм) сәвабына каршылык күрсәткән гөнаһ була..

*Мушрик* (مشركون)  - "күпаллалыкка ышанучы, Исламга каршы чыгучы" мәгънәсенә туры килә, һәм еш Коръәндә Исламның дошманнарына мөрәҗәгать итү өчен кулланыла (9.1–15 аять), ләкин шулай да еш хата кылучы мөселманнарны билгеләр өчен дә кулланыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
 
 

## Шулай ук карагыз

*Исламга кадәрге гарәп иле
*Илаһ
*Мәҗүсилек
*Кәфер
*Ширек
*Динсезлек

Төркем:Ислам төшенчәләре
Поль Анри Һольбах

**Поль Анри Тири Һольба́х** (*[[барон]] д’Ольба́х*, ; алман исеме **Пауль Генрих Дитрих фон Һо́льбах**, ) — алман чыгышлы француз фәлсәфәчесе, язучы, энциклопедист, мәгърифәтче, XVIII гасыр француз революцион буржуазиясе идеологларының берсе.

Һольбах Эдельсхаймда вак буржуаз гаиләсендә туа. Белемне гаиләдә ала. Француз җәмгыятенең иң күренекле вәкилләре Дидро, Һельвеций, Д’Аламбер, Руссо һ.б. белән очраша, аларның йогынтысына эләгә.

Француз материалистларының дөньяга карашларын чагылдырган хезмәтләрен өйрәнә, аларны системага сала. Һольбах фәлсәфәсенең төп мәсьәләсен чишүдә материалистик карашта була. Материяне ул дөньядагы барлык предметлар җыелмасы дип саный. Һольбах материянең сыйфатлары рәвешендә аның авырлыгын, күләмен, киңлеген, хәрәкәтен күрә. Аның фикеренчә, хәрәкәт механик формада гына чагыла. Ләкин ул материя белән хәрәкәтнең аерылгысызлыгын раслый.

Һольбах үз заманның табигать турындагы фәнни казанышларын үзенең «Табигать системасы» дигән хезмәтендә чагылдыра. Галимнең замандашлары бу хезмәтне «материализм тәүраты» дип бәялиләр. Һольбах анда материаль дөньяда объектив закончалыклар хәрәкәт итүен раслый. Аныңча, кеше, шулай ук аның эшчәнлеге дә шушы законнарга буйсыналар.

Танып белү теориясендә дә Һольбах — материалист. Ул агностицизмны инкяр итә, материаль дөнья танып белүгә буйсына, дип саный. Һольбах, кешенең әйберләрне тою сәләтен танып белү процессында бердәнбер чыганак, ди.

Җәмгыять белемендә фәлсәфәче каршылыклы карашлар белдерә: ул социаль күренешне аерым индивидлар эшчәнлегенә кайтарып калдыра, җәмгыятьнең аерым бер система икәнлеген күрмичә үтә. Дәүләтнең барлыкка килүен ул, Руссо кебек үк, җәмәгать шартнамәсе нәтиҗәсендә килеп чыккан күренеш, дигән ялгыш карашта кала.

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Төркем:Франция фәлсәфәчеләре
Төркем:Энциклопедистлар
Төркем:Материалистлар
Төркем:XVIII гасыр фәлсәфәчеләре
Клод Һельвеций

**Клод Адриа́н Һельве́ций** () яки **Гельвеций** — француз әдәбиятчысы, фәлсәфәче-материалист; Мәгърифәтчелек чоры француз буржуазиясе идеологы.

Клод Һельвеций Парижда, патша табибы гаиләсендә туа. Көллияттә белем ала, аннары соң патша сараенда хезмәт итә башлый һәм шунда әкренләп феодаль тәртипләргә карата фикерләрен туплый. Монтескье һәм Вольтер белән якыннан танышу аңа күп нәрсәләрне дөрес бәяләргә ярдәм итә. Монда бигрәк тә Дидро белән Һольбах алып барган түгәрәккә йөрүнең тәэсире зур була, ул фәнни эшләр белән шөгыльләнә башлый.

Һельвецийның «Акыл турында» дигән хезмәте үзенә феодаллар һәм руханилар тарафыннан ачы нәфрәт тудыра. Алар Һельвецийны эзәрлекләргә керешәләр. Аның хезмәте король әмере буенча тыела торган китаплар рәтенә кертелә, аны яндырып юк итәләр. Һельвеций, шушы хезмәтендәге фикерләрне тагын да үстерә төшеп, «Кеше, аның фикерләү сәләтләре һәм аны тәрбияләү турында» дигән яңа хезмәт язып чыгара.

## Фәлсәфи карашлар
Һельвеций фәлсәфәсенең төп мәсьәләсен чишүдә материалистик карашта торганлыгын күрсәтә. Аныңча, дөнья — материаль, вакыт һәм галәми сузулык ягыннан чиксез, даими хәрәкәттә, Һельвецийның карашынча, аң — материянең сыйфаты, аңардан аерылгысыз. Ләкин ул материянең билгеле бер этабында гына барлыкка килә.

Танып белү теориясендә, Һельвеций агностикларга каршы чыга, кешенең материаль дөньяны танып белү сәләтен чиксез дип саный, дини тәгълиматларны тәнкыйтьли, Аллаһның булуы һәм дөньяның Алла тарафыннан яратылуы, кеше җанының үлемсезлеге турындагы карашларны инкяр итә.

## Иҗтимагый карашлар
Һельвеций феодаль мөнәсәбәтләрне һәм феодаль милекчелекне тамырыннан юк итү мәсьәләсен күтәрә. Ләкин бу өлкәдә Руссога хас булган эгалитаризмны утопия, реальлеккә туры килми дип саный. Һельвеций бу проблемага аек акыл белән карый. Аның карашынча, дәүләт үзендә булган милекләрне бүлү мәсьәләсендә игътибарлык күрсәтергә, тигезсезлеккә юл куймаска тиеш була. һельвецийның социаль карашлары бигрәк тә дини тәртипләргә каршы юнәлдерелгән булган. Ул феодаль мөнәсәбәтләргә дә каршы чыга, әмма дәүләт төзелешенең киләчәге турында фикри каршылык кичерә.

Республика формасындагы идарәчелекне зур дәүләтләр өчен реаль түгел дип саный. Һельвеций өчен җәмгыятьнең үсеш чыганаклары шулай ук аңлашылмый кала, аның нигезе итеп ул, җәмгыятьнең конкрет материаль шартларын алудан бигрәк, аерым индивидны, аның эгоистик омтылышларын ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Франция фәлсәфәчеләре
Төркем:Франция язучылары
Төркем:XVIII гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Франция фәннәр академиясе әгъзалары
Кеше потенциалы үсеше индексы

**Кеше потенциалы үсеше индексы** (КПҮИ) — тикшерелгән территориялардагы яшәгән кешеләрнең потенциалының төп үзлекләрен булган яшәү дәрәҗәсе, грамоталылыгы, мәгърифәтлелек һәм тормыш озынлыгы күрсәткечләрен үзенә алган интеграль күрсәткеч. Төрле илләр һәм регионнардагы уртача яшәү дәрәҗәсен чагыштыру өчен кулланылган стандарт корал. Индекс БМОның үсеш программасы чикләрендә әзерләнә торган еллык Кеше потенциалы үсеше хисабында бастырыла.

Индексны исәпләү технологиясе 1990 елда пакистанлы Махбуб-уль-Хак җитәкчелегендәге икътисад галимләре төркеме тарафыннан тәмамланган. Индексның концептуаль төзелеше Амартия Сен эшчәнлеге нәтиҗәсендә пәйда булды. 

## Мәгълүматны бастыру

## КПҮИ күрсәткечләрен исәпләү методикасы

## 2011 хисабы

## 2010 хисабы

## 2009 хисабы

## КПҮИ Россиядә

## Еллар буенча КПҮИ лидерлары

## Индекска кермәгән илләр

## 2008 хисабы

## 2007 хисабы

## Иртәрәк

## Тәнкыйть

## Башка интеграль күрсәткечләр

## Шулай ук карагыз
* Тормыш сыйфаты индексы
* Илләрнең грамоталылык дәрәҗәсе буенча исемлеге
* Глобаль инновацион индексы
* Бәхетле планета индексы
* Илләрнең көтелгән тормыш озынлыгы буенча исемлеге
* Илләрнең КПҮИ күрсәткечләре буенча исемлеге
* Россия Федерациясе субьектларының КПҮИ күрсәткечләре

## Әдәбият
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* World Rank — Human development index
* Human Development Report Office
* 2007/2008 Report. Human development index
* Индекс развития человеческого потенциала — справочная информация и данные на русском языке
* Динамика индекса развития человеческого потенциала в регионах России, 2002—2008 гг.

Төркем:Халыклар
Төркем:Икътисади статистика
Кеше потенциалы
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Илләрнең КПҮИ күрсәткечләре буенча исемлеге

Түбәндә күрсәтелгән мәгълүмат БМО үсеш программасының Кеше үсеше хисабында күрсәтелгән илләрнең кеше потенциалы үсеше индексы күрсәткечләре буенча исемлеге.

## Илләрнең исемлеге

*  = үсү.
*  = үзгәрешсез.
*  = төшү.
* КПҮИ этердән соң алтынчы санга күрә, түбәндәге исемлегендәге тигез күрсәткечләре илләрнең рейтинг буенча бер дәрәҗәдә булуын күрсәтми.
* Җәяләрдәге сан илнең соңгы рейтингта элегрәк бастырылганына караганда ничә пункт үсү яки төшүен күрсәтә.

### Кеше потенциалы үсеше бик югары булган илләр

### Югары кеше потенциалы үсеше

### Уртача кеше потенциалы үсеше

### Түбән кеше потенциалы үсеше

## Кыйтгалар буенча илләр исемлеге
### Африка

**10 иң югары КПҮИ күрсәткече**

**10 иң түбән КПҮИ**

### Америкалар

### Азия һәм Океанлык

### Аурупа
 || 
|-
!scope="row" colspan="6" style="color:#00CC00"| High human development
|-
| 2010 || 2010 ||align="left"| * || 0.700 ||  || 
|-
| 2008 || 2005 ||align="left"|  || 0.878 || 34 || 
|-
| 2007 || 2004 ||align="left"|  || 0.870 || 35 || 
|-
| 2008 || 2005 ||align="left"|  || 0.864 || 42 || 
|-
| 2008 || 2005 ||align="left"|  || 0.862 || 43 || 

* calculated by the UNDP
|}
-->

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Human Development Report 2011
* Archive of Previous global reports. 
* HDI 2011 Index (the first column).
* Data challenges in estimating the HDI: The cases of Cuba, Palau and the Occupied Palestinian Territory. 

*
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Георг Һегел

**Георг Вилһелм Фридрих Һе́гел** () — алман фәлсәфәчесе, алман классик фәлсәфәсенең һәм романтизм фәлсәфәсенең вәкиле, объектив идеалист.

Һегель Штутгарт шәһәрендә югары дәрәҗәдәге чинауник гаиләсендә туа. Тюбинген шәһәрчегенең теологик институтында фәлсәфә һәм теология буенча белем ала. Яшь галимнең сәяси карашларына Бөек француз буржуаз-демократик инкыйлабының идеяләре зур йогынты ясый. Ул Алманиядәге феодаль, консерватив тәртипләрне тәнкыйтьли, республика принципларын алга куя. Борынгы Греция демократиясенә югары бәя бирә, җәмгыятьнең рухи тормышына килгәндә, христиан динен тәнкыйтьләп чыга. Һегель үзенең беренче хезмәтләрендә, Алманиянең таркаулыгына пошынып, буржуаз тәртипләр нигезендә үзгәртеп кору идеяләрен яклап чыга.

XVIII гасырның азагынача ул укытучылык, мөхәррирлек кәсепләре буенча эшләр алып бара, ә 1801 елда Йена университетында укыта башлый. Бу аның иҗади эшчәнлегендә яңа этапны ачып җибәрә. Ул Кант белән Фихтеның субъектив идеалистик пландагы хезмәтләрен тәнкыйтьләп чыга. Шул чорда ул үзенең «Рухның үсеше» дигән атаклы хезмәтен иҗат итә. Ә соңрак, Нюрнберг шәһәрендә гимназия директоры булган вакытта, иң зур мактауларга ия булган «Мантыйк фәне» дигән әсәрен яза.

Һегель, тора-бара, үзенең сул тарафларда формалашкан карашларыннан ваз кичә башлый. Моңа Европада Наполеонның җиңелүеннән соң башланган реакция, ягъни иске тәртипләргә кайту сәясәте йогынты ясый. Шуның нәтиҗәсендә Һегельның фәлсәфи, шулай ук сәяси карашларында уңга таба борылыш сизелә башлый. Ул Пруссия хөкүмәтенең рәсми рәвештә билгеләнгән фәлсәфәчесе булып раслана. Бу дәрәҗәгә ирешү белән ул үзенең сәяси карашларын «яңарта» башлый, Пруссия дәүләтенең гакыл нигезендә яшәгәнлеген исбатларга омтыла, ә гыйльми өлкәдә үзенең иң күләмле, шул ук вакытта шактый каршылыклы «Фәлсәфә фәннәренең энциклопедиясе» дигән хезмәтенә керешә.

1818 елдан башлап үлгәнчегә кадәр, Һегель Берлин университетында укыта. «Рухның үсеше» хезмәтендә ул абсолют идеализм принципларын дәлилләргә омтыла. Аныңча, дөньяның нигезен абсолют идея, ягъни шәхсилеккә ия булмаган дөнья күләмендәге гакыл тәшкил итә. «Рухның үсеше» әсәрен белгечләр өч бүлеккә аерып карыйлар. Беренчесе — аң, үзаң, гакыл турында. Бу бүлектә индивидуаль аңның төрле этаплар аша чынбарлыкны танып белүгә ирешүе күрсәтелә. Икенче бүлек тарихи планда (Борынгы Греция, Европа илләре, Бөек француз революциясе һ. б.) рухның үсә баруын тасвирлый. Өченче бүлек иҗтимагый аңның формаларын характерлауга багышланган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Алман фәлсәфә мәктәбе фәлсәфәчеләре
Төркем:Алмания фәлсәфәчеләре
Иоһанн Фихте

**Ио́Һанн Һо́тлиб Фи́хте** () — алман фәлсәфәчесе, алман классик фәлсәфәсе вәкилләренең берсе, субъектив идеализмга нигез салучыларның берсе.

Фихте Рамменау дигән җирлектә игенче гаиләсендә туа. Ул Йена һәм Лейпциг университетларында дин белемен, филология һәм фәлсәфә фәннәрен өйрәнә. Аның Кант йогынтысы астында язылган «Серләр ачу галәмәтенә тәнкыйть күзлегеннән карау тәҗрибәсе» хезмәтенә югары бәя бирелә. Шундый ук бәяне Фихте үзенең Бөек француз революциясе йогынтысында язган башка китабына да ала. Ләкин Фихте атеистик вәгазьләр таратуда гаепләнә, һәм ул Йена университетыннан китәргә мәҗбүр була.

1800 елда Фихтеның Берлин шәһәренә бәйле гомер дәвере башлана. Соңрак (1810 елда) ул Берлин университетының профессоры, 1812 елдан аның ректоры дәрәҗәсенә күтәрелә. Берлин шәһәрендә Фихтеның карашларында үзгәрешләр сизелә башлый. Алманиянең Наполеон Франциясе белән барган сугышта җиңелүе Фихтеның француз инкыйлабына карата формалашкан күтәренке карашларын сүрелдерә төшә.

1794 елда Фихте үзенең «Фән турындагы тәгълиматның нигезе» дигән хезмәтен бастырып чыгара. Бу хезмәттә ул фәлсәфәне «фәннәр фәне» дигән яссылыкта бәяләргә омтыла. Фихте, анда фәлсәфәнең ике капма-каршы юнәлештә яшәгәнен искә алып, материалистик юнәлешне түбәнгә төшерү, идеализмны югарыга чөю максатын куйган була. Дөрес, ул Кантның дуалистик карашларын тәнкыйть итә, ләкин материалистик позициядән түгел, бәлки киресенчә, субъектив идеализм мәсләгеннән чыгып тәнкыйтьли.

Фихте фәлсәфәсенең үзәген шәхеснең интуитив җисеме «мин» тәшкил итә. Фихте «мин»гә «мин түгел» категориясен каршы куя. Һәм аның «мин»е белән «мин түгел»е бербөтен система дип карала. Фихтенең карашынча, «мин» — тезис, «мин түгел» — антитезис, «абсолют мин» — синтез ролендә чагылалар.

Фихтеның фәлсәфәсе — шактый катлаулы һәм кеше тәҗрибәсеннән ерак торган тәгълимат. Әгәр дә аның барлык башваткыч уйдырмаларын алып ташласаң, субъектив идеализмның иң үтә формасы ярылып ятканы ачыла. Аның карашы буенча, дөньяда әнә шул Фихте китергән «мин»нән башка предметлар, күренешләр — барысы да «мин»нең ихтыярыннан тора, «мин»-гә буйсына.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Алман фәлсәфә мәктәбе фәлсәфәчеләре
Төркем:Алмания фәлсәфәчеләре
Төркем:XVIII гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:XIX гасыр фәлсәфәчеләре
Людвиг Фейербах

**Лю́двиг Андре́ас фон Фейерба́х** () — күренекле алман фәлсәфәчесе, материалист.

## Тормыш юлы
Фейербах Бавариянең Ландсхут шәһәрендә җинаятьләр тикшерүче гаиләсендә туа. Гимназияне тәмамлагач, ул Һейдельберг университетына укырга килә. Ләкин, догматикага корылган укытуны кабул итә алмый, Берлинга күчә, анда Һегельнең лекцияләрен тыңлый. Берлин университетын тәмамлау белән диссертация яклый. Соңрак Эрланген университетында фәлсәфә буенча лекцияләр укый башлый.

1830 елда Людвиг Фейербах үзенең «Үлем һәм үлемсезлек турында фикерләр» дигән китабында җанның үлемсезлеге хакындагы карашларны тәнкыйть итеп чыга. Китап тыела, Фейербах укыту хокукыннан мәхрүм итәлә. Үзенең калган гомерен ул авыл җирендә нужа чигеп уздыра.

## Фәлсәфи карашлар
Фейербах фәлсәфәдә башта Һегель тәгълиматы йогынтысында иҗат итә, ләкин аның башлангыч дәвере каршылы була. Һегельның объектив идеализмы аның үзен үк ышандырып бетерми, тора-бара ул аннан бөтенләй ваз кичә. Фейербахка хәтле алман фәлсәфәсендә идеализм өстенлек алган була. Фейербах Европа фәлсәфәсендә янә материализмны торгызучы булып таныла. Ул үзенең «Һегель фәлсәфәсе турында» (1839) дигән хезмәтендә идеализм белән материализм арасындагы аерымлыкларны ачып сала.

Танып белү теориясе мәсьәләсендә дә Фейербах үзен материалист булганын күрсәтә. Ул Кантның субъектив идеализм һәм агностицизм белән сугарылган карашларын тәнкыйтьләп чыга. Ләкин аның иң җитди тәнкыйте Һегель фәлсәфәсенә каршы юнәлдерелгән була. Ул аның идеалистик системасын җимерә. Шуңа багышланган аның «Христианлыкның асылы» хезмәте чыга:

Фейербах — антропологик материализм тарафдары. Материализмның бу агымы яссылыгында кеше — психофизиологик зат. Фейербах кешенең асылын табигый шартлар нигезендә генә күрергә омтыла. Кешедә ул аның фәкать биологик, ягъни табигый җисемен генә күрә, ә социаль җисемен аңлау дәрәҗәсенә, үзенә кадәр булган башка материалистлар кебек үк, күтәрелә алмый кала.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Төркем:Фәлсәфә тарихчылары
Төркем:Алмания фәлсәфәчеләре
Төркем:Алман фәлсәфә мәктәбе фәлсәфәчеләре
Төркем:Социалистлар
Артур Шопенһауэр

**Арту́р Шопенһа́уэр** () — алман фәлсәфәчесе, волюнтаризмга нигез салучы.

## Фәлсәфи карашлар
Шопенһауэр фәлсәфәсендә төп мәсьәләне кешенең ихтыяры алып торы. Ул аны биологияләштерелгән хәлдә аңлатырга тырыша. Шопенһауэрның төп принцибы — волюнтаризм. Шопенһауэр карашынча, танып белүдә интеллектның роле бик кечкенә. Интеллект әйберләрнең үзләрен түгел, бәлки аларның ихтыяри зарулыгы өчен кирәк булган мөнәсәбәтләрен генә таный ала. Чын танып белү интеллектка түгел, ә күзәтүгә генә хас. Күзәтү әйберләрнең асылына, Әфләтүн мәгънәсендәге «идеягә» юнәлдерелгән. Күзәтү үзе фәнгә түгел, эстетик, сәнгати аңга хас, ягъни күзәтү, интеллектка түгел, фәкать сизеп белүгә генә бирелгән. Сизеп белү галәми ихтыярны танып белүгә сәләтле.

Шопенһауэр үзенең «Ихтыяр һәм күзаллау буларак дөнья» исемендәге хезмәтендә ихтыярны табигать һәм җәмгыять кануннарыннан өстен бер күренеш дип карый. Аныңча, ихтыяр һичкемгә буйсынмый торган стихияле, сукыр көч сыйфатында дөнья белән идарә итә. Дөньяны һәм ихтыярны, аларның мөнәсәбәтен шушы яссылыкта аңлау волюнтаризм дип аталган. Шопенһауэрга иярүче галимнәр Һартман, Ницше һ. б. ихтыярны җәмгыять үсешенә яраклаштырып карарга тырышканнар. Аларча, кешеләрнең властька, хакимлеккә омтылуларындагы ихтыярлары җәмгыятьнең үсеш чыганагы ролен үтәп килә.

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Төркем:Йен университетын тәмамлаучылар
Төркем:Алман фәлсәфә мәктәбе фәлсәфәчеләре
Төркем:XIX гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Алмания фәлсәфәчеләре
Төркем:Эстетиклар
Сөрен Кьеркегор

**Сөрен Обю́ Кье́ркегор** () — дат фәлсәфәчесе, протестант теологы, язучы.

## Тормыш юлы

## Фәлсәфи карашлар
Кьеркегор, үзенең хезмәтләрендә рациональ танып белү теорияләрен, бигрәк тә Һегельның тарихи процесста объектив кануннарның ролен ачкан теориясен тәнкыйтькә тотып, индивидның абсолют иреккә лаек булуын дәлилли. Кьеркегор үзенең хезмәтләрендә төп игътибарны «ирек», «шәхес», «сайлап алу», «карар кабул итү» кебек категорияләргә юнәлтә һәм аларны «мөстәкыйль» җисемнәр рәвешендә, җәмгыять шартларыннан аерып карый.

Кьеркегор үзенең «Курку төшенчәсе турында» дигән хезмәтендә кешенең яшәешендә «курку» күренешенең мөһим урынын билгеләргә алына. Кешенең аңында иррациональлек, рациональлеккә караганда, күбрәк урын били дип саный.

Кьеркегорның фәлсәфәсе мистика белән сугарылган. Яшәешкә «курку», төрле мистик идеяләр тагуы белән ул үзеннән соңгы дәвердә (XX гасыр башында) экзистенциализм дип аталачак агымга нигез сала, аның барлыкка килүенә этәргеч көч бирә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XIX гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Дания фәлсәфәчеләре
Төркем:Экзистенциалистлар
Бөтендөнья татар конгрессы

**Бөтендөнья татар конгрессы**, **БТК** — бөтен дөньядагы татарларны берләштерүче Татарстан Республикасында төркәлгән табышсыз төбәкара иҗтимагый оешма.

## Сылтамалар

*Рәсми сайт
*Рәсми сайтның рус телле варианты
*VII чираттан тыш съезд һәм аның нәтиҗәләре

## Моны да карагыз
* «Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале:Төркем:«Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале лауреатлары
* Россия Империясе мөселманнарының җыеныРоссия татар шәкертләренең корылтае
* Совет Россия мөселманнарының корылтайлары: 12Бөтенрусия мөселманнарының милли шурасы 
* Идел-Урал республикасы төрки-татарларның Милләт МәҗлесеМилли Идарәсе
* XX-XXI гасыр татарларының Милли МәҗлесеБөтентатар иҗтимагый үзәге
* Төркем:Татар иҗтимагый оешмаларыТөркем:Татар милли хәрәкәте
* Бөтендөнья уйгыр конгрессы
* Төрки шура

*
Төркем:Татар оешмалары
Төркем:Казан оешмалары
Төркем:БТК
«Яңарыш» (Ижау)

**Яңарыш** – Удмуртия республикасының татарча газетасы. Атнага 1 тапкыр 16 биттә дөнья күрә.

Газетаның беренче саны 1991 елның 4 мартында нәшрияттан чыга. Басылу сыйфатының түбән булуына карамастан, бу гаять зур вакыйга була. Шул ук көнне тиражның бер өлешен татарлар күмәк яшәгән авылларга, районнарга юллыйлар, калганы Удмуртия татарларының беренче Корылтаенда катнашучыларга таратыла. Корылтайда «Яңарыш» газетасының мөхәррире итеп Фарсил Махиянов сайлана.

1992 елда якындагы Әгерҗе районы типографиясендә нәшер ителә.

Газета үз тирәсенә Удмуртиянең татар телендә язучыларны туплый. Газета каршында Риза Шәфи исемендәге әдәби иҗат берләшмәсе эшли. Җитәкчесе — шагыйрь Ринат Баттал. Берләшмә эшчәнлегендә Удмуртия җирлегендә һәм Әгерҗе төбәгендә яшәп иҗат итүче 25 каләм остасы катнаша. Соңгы 11 ел эчендә аларның 44 китабы Ижау, Казан, Чаллы типографияләрендә басылып чыкты.

Газета битләрендә милли мәктәпләр, балалар бакчалары ачу мәсьәләсе кузгатыла. Яңарыш гәзите – 4 тапкыр «Бәллүр каләм» бүләге иясе. Редакция каршында Ижаудагы ТНВ корреспондент ноктасы эшләп килде.

Газетаның үсүенә баш мөхәрирләр Закуан Нуретдин, Ирек Шәрипов зур өлеш керттеләр.

## Чыганаклар
* «Яңарыш» газетасының тарихы 
* Без – милләт көймәсе ишкәкчеләре

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Удмуртия татарлары
Яңарыш (Төмән)

**Яңарыш** – татар телендә чыгучы Төмән өлкә газетасы. Беренче саны 1990 ел, 15 сентябрь көнне чыкты.

Газета фәкать язылу аша таратыла. атнага бер тапкыр 8 битлек булып чыга. Утыз елдан артык чыгып килгән газета төп урынны Тубыл, Вагай, Яркәү, Аромаш, Исәт, Төмән, Түбән Тәүде һ.б. районнарда яшәгән татарлар турындагы хәбәрләргә бирә. 2003-05 елларда өлкәнең «саз артында» яшәгән халыкның хәлләрен яхшыртуны күздә тоткан региональ хөкүмәт программасы алга куйган максатларга ирешсен өчен газета эшне үзенең даими контроле астына ала. Нәтиҗәдә Саз татарлары авыллары беренче тапкыр электр энергиясе белән тәэмин ителә башлаган. Балалар укысын өчен мәктәпләр каршында интернатлар ачылган. 2008 елны – Себер ханлыгына басып керүче Ярмакка Төмәндә Түре елгасы яры өстендә һәйкәл куйдырмауга үз өлешен кертә.

«Яңарыш» аша җирле каләм тибрәтүчеләрнең шигырьләре, саллы мәкаләләре, проза әсәрләре дөнья күрде һәм аның каршында «Әдәби Төмән» оешмасы барлыкка килде.

Чыга башлаган беренче көннән алып 15 ел буена газетага Азат Гыйззәт улы Сәгыйтов мөхәрирлек итә. Тәҗрибәле журналист 1963 елга кадәр Тубылда чыккан «Ленин юлы» газетасында бүлек мөдире булып эшләгән. 2005 елны вафат булгач, аның урынына җәмәгате Алсу Сәгыйтова сайлана. Газетада иҗади хезмәткәрләр Гөлнур Вәлишина, Рәүфә Кангазина, Диләфрүз Фәхретдинова, Наилә Сәйфуллина, Тубылдагы корреспонденты Римма Өметбаева, корректор Нәсимә Ташбулатова хезмәт куя.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Иске сайт

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Себер татарлары
Төркем:Төмән өлкәсе гәҗитләре
«Өмет» газетасы

**«Өмет» газетасы:**
* «Өмет» (Сембер) — Сембер өлкәсенең татар газетасы.
* «Өмет» (Уфа) — Уфада чыгучы татар яшьләр газетасы.
Касыйм Гыйләҗев

**Касыйм Гыйләҗев** Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында туа. Башлангыч белемне туган авылында ала.
Балачак еллары авыр сугыш елларына туры килә. Тормыш авырлыкларын үз башыннан үткәрә. Шуңа да карамастан иҗат эше белән мавыга башлый. Уйлану-борчуларын шигъри юлларга сала.
Аның шигырьләре "Колхоз бригадасы", "Йолдыз", "Кайбыч таңнары" газеталарында даимибасылып тора. Шигырьләренең төп темалары — әйләнә-тирәдәге үзгәрешләр, Кайбычның уңганнары, табигать матурлыгы.
Үзенең гомерендә Касыйм Гыйләҗев 100дән артык шигырьләрен бастырган.
## Чыганаклар
*"Туган җирем — Кайбычым", Казан: Идел-пресс,2007.- 580 бит.
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Иске Чәчкабта туганнар
Әгъзам Тимершин

**Әгъзам Тимершин** Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында 1931 елның 3 мартында туа.
Сугыш елларында мәктәптә укып булмаганлыктан, колхозда эшли башлый. Сугыштан соңгы елларда Мәскәүдә, Югары Пышмада эшче, шахтер булып эшли. 1967 елда Казанга кайта, читтән торып Йошкар-Олада укый.
Шигърияткә колхозда эшләгәндә үк керә. Ләкин шигырьләре матбугатта 1970-елларда гына күренә башлый. Ул вакытта Әгъзам Тимершин «Социалистик Татарстан» газетасының хәбәрчесе була. Аның мәкаләләре «Кайбыч таңнары», «Шәһри Казан», «Мәдәни Җомга» гәҗитләре битләрендә басыла.
Үзенең шигырьләренең төп темасы итеп туган ягын, халыкка дан җырлауны сайлый.
## Чыганаклар
# Туган җирем — Кайбычым. Казан: Идел-пресс, 2007.- 577 бит.
## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Иске Чәчкабта туганнар
Әмирҗан Моталлапов

**Әмирҗан Закирҗан улы Моталлапов** — татар балалар язучысы, прозаик, журналист, ССРБ Журналистлар берлеге әгъзасы (1960 елдан), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1991 ел). Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2006).

## Тормыш юлы
Ул 1934 елның 23 июнендә Татарстанның Актаныш районы Мерәс авылында игенче гаиләсендә туа. Әтисе хәбәрсез сугышта югала, әнисе тәрбиясендә үсә. Әмирҗан тугыз яшеннән колхоз эшенә катнаша башлый. Туган авылында — башлангыч, күрше Теләкәй авылы мәктәбендә җиде сыйныфны тәмамлаганнан соң ул бер ел колхозда эшләвен дәвам иттерә. 1950-1953 елларда Актаныш урта мәктәбендә укый. Мәктәпне тәмамлагач, берникадәр вакыт шул ук районның Чат җидееллык мәктәбендә физик тәрбия, сызым һәм физика укытучысы булып эшли.

1954—1957 елларда Ленинград хәрби округының хәрби авиация частьларында гаскәри хезмәт мөддәтен тутырып кайта, берничә ел район башкарма комитетының финанс бүлегендә участок инспекторы булып эшли. Журналистика белән шөгыльләнә. 1989 елга кадәр ул Актаныш район газетасы редакциясендә әүвәл бүлек мөдире, аннары җаваплы сәркатиб һәм баш мөхәррир урынбасары булып эшли. Хезмәт юлының соңгы дүрт елын ул Актаныш район матбагасы мөдире вазифасында тәмамлый.

1965 елда читтән торып укып Казан дәүләт университетының журналистика факультетында белем ала.

## Иҗат
Әмирҗан Моталлаповның әдәбият өлкәсендә беренче иҗади тәҗрибәләре Татарстан матбугатында XX гасырның сиксәненче елларыннан «Ватаным Татарстан», «Татарстан яшьләре» газеталары битләрендә күренә башлый, соңга таба «Шәһри Казан», «Татарстан хәбәрләре», «Мәдәни җомга», «Мәгърифәт» газеталары, «Сөембикә», «Аргамак», «Идел» журналларында күп кенә повестьлары басыла.

1994-1999 еллар аралыгында «Аргамак» журналында Әмирҗан Моталлаповның «Һәр чорның үз чире», «Рәнҗеш», «Исәнме, авыл!», «Казан утлары»нда «Нигез» исемле дүрт повесте дөнья күрә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1991 ел)
* Саҗидә Сөләйманова премиясе (2006).
* 2014 ― Гамил Афзал исемендәге әдәби премия
## Чыганаклар
* Әдипләребез. Биобиблиографик белешмәлек. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 2009.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Бал сатучы Төлке: әкиятләр 
* Абыну: повестьлар 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Гамил Афзал премиясе лауреатлары
Илназ Сафиуллин

**Илназ Зиннур улы Сафиуллин** — татар җырчысы.

Әлмәттә туа. КДУның хисаплау математикасы һәм кибернетика факультетында һәм Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының вокал бүлегендә белем ала.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  
* «Вконтакте» сайтында сәхифәсе

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Резидә Макуева

**Резидә Галимҗан кызы Макуева** — Татарстан дәүләт эшлеклесе, Татарстан Дәүләт Советы аппаратының җәмәгатьчелек һәм массакүләм мәгълүмат чаралары белән элемтә буенча бүлек җитәкчесе (матбугат бүлеге җитәкчесе). Татарстанның «Фидакарь хезмәт өчен» медале иясе.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан дәүләт эшлеклеләре
«Өмет» (Сембер)

**«Өмет»** өлкә автоном учреждениесе – Сембер өлкәсе татар газеты. 

## Тарихы
Газет КПСС өлкә комитеты, өлкә халык депутатлары советы һәм өлкә татарларының мәгърифәтчел «Туган тел» оешмасының бергәләп имзалаган уртак карары белән дөнья күрде. 1989 елның 30 декабрендә өлкә татар газетасы «Өмет» һәм чуаш гәзите «Канаш» чыга башлаганнар. 

2011 елда газета атна саен 12 битле булып чыга башлады, июль аеннан Татарстанның «Атна вакыйгалары» дип исемләнгән айлык кушымтасы да өстәлде әле, шуның нәтиҗәсе буларак, газетаның гомуми тиражы 7 мең данәгә кадәр җитте. Тираж күрсәткече буенча Русиянең өлкә татар газеталары арасында хәзер «Өмет» беренче урында тора.

## Шәхесләр
### Баш мөхәррирләр
* 1.01.1990-28.02.1990 – Галимҗан Насыйров.
* 28.02.1990- — Исхак Хасибулла улы Хәлимов, (ТР атказанган мәдәният хезмәткәре, Сембер өлкәсе атказанган ММЧ хезмәткәре).

### Авторлар
Газета белән җирле авторлар: Лена Садыйкова, Флорис Галимьянов, Равил Шәфигуллин, Рифкать Хисмәт хезмәттәшлек итә.  

### Танылган хезмәткәрләре
Газетаның барлыкка килгәндә өлкә татарларының Туган тел оешмасының беренче җитәкчесе Айрат Ибраһимның аеруча зур ярдәме тиде. Ул 1997 елга кадәр газетның хатлар бүлеген алып барды. 1995 елдан – Азатлык радиосының Сембер өлкәсендәге хәбәрчесе.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сембер татарының өмете булган “Өмет” гәзите нихәлләрдә? 
* [08.05.12 Автономия утырышында, Татар теле һәм мәдәнияте көне "Өмет" газетасы, №18(1164)](http://simtat.ru/2012/05/181164_08.html?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+blogspot%2FYMEGl+(%D0%91%D0%BB%D0%BE%D0%B3+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B8+%D0%A3%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9+%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8+-%D0%A3%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA+%D3%A9%D0%BB%D0%BA%D3%99%D1%81%D0%B5+%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80+%D1%8F%D1%88%D1%8C%D0%BB%D3%99%D1%80%D0%B5+%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%8B))

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Татар телендәге матбугат басмалары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:1989 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Сембер өлкәсе гәҗитләре
Төркем:Сембер
Мача

**Мача** — Румыниянең Арад жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Арад жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Византия империясе

**Византи́я империясе, Византи́я, Көнчыгыш Рим империясе** — урта гасырлар вакытында бүгенге Балкан дәүләтләре һәм Төркия җирендә урнашкан тарихи дәүләт. 395 елда **Көнчыгыш Рим империясе** исемен алып, Рим империясеннән бәйсезлек алды. Башкаласы — Константинополь (хәзерге Истанбул).

Византия дәүләте Рим империясеннән дини каршылыклар пәйда булу сәбәпле аерылып чыга. Византиянең рәсми дине — православие, христианлыкның көнчыгыш тармагы. 11 гасыр буе хариталарда яшәп, 1204 елда 5нче тәре походы нәтиҗәсендә рәсми рәвештә юкка чыгарыла һәм берничә дәүләткә бүленә, ләкин 1261 елда Алексей Стратигопул юлбашчылыгында беразга торгызыла.

1453 елында Константинополь госманнар яулап ала һәм империя тулысынча юк ителә.

Төркем:Византия
Төркем:Рим империясе
Төркем:Госман империясе
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Огюст Конт

**Исидо́р Мари́ Огю́ст Франсуа́ Ксавье́ Конт** () — француз фәлсәфәчесе, социология фәненә һәм фәлсәфи позитивизмга нигез салучы.

Конт Монпельеда чинауник гаиләсендә туа. Белемне лицейда һәм политехник мәктәптә ала. Берникадәр вакыт Сен-Симонның сәркәтибе булып эшли.

Конт төп игътибарын башта табигать фәннәренә юнәлдерелгән булса, соңрак ул социаль проблемаларга таба борыла. Конт предметларның объектив рәвештә билгеле бер галәми сузулыкта һәм билгеле бер вакыт эчендә яшәүләрен тәкрарлый. Конт чынбарлыктан аерылган фәлсәфи гыйлемнәрне тәнкыйтьли. Ләкин болар белән беррәттән ул материализмнан һәм диалектикадан читләшә. Үз гамәлләрен, гомумән, бернинди юнәлешкә дә бәйләмичә алып барырга тырыша, материализмнан да, идеализмнан да «өстен» торганлыгын исбатларга омтыла.

Контның фәлсәфи карашлары күбрәк субъектив идеализмга һәм агностицизмга авыша. Мәсәлән, ул дөньядагы күренешләрнең объектив сәбәплелеген инкяр итә, хакыйкатьне тану мәсьәләсендә үзен нисбилек (релятивизм), агностицизм тарафдары итеп күрсәтә. Русиядә Һерцен, Белинский һәм Огарев, Контның позитивлык рухындагы фәлсәфәсен Һегель тарафыннан ирешелгән диалектикадан кирегә чигенү дип бәялиләр.

Контның фәлсәфи хезмәтләре «сул тарафтан» да, шулай ук «уң тарафтан» да тәнкыйтьләнә. Контның идеалистик пландагы карашларын материализм вәкилләре тәнкыйтьләсә, «наив реализм »ын субъектив идеалистлар һәм агностиклар — Кант, Беркли, Юм тарафдарлары — тәнкыйть итәләр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Франция социологлары
Төркем:Франция фәлсәфәчеләре
Төркем:Позитивизм
Төркем:XIX гасыр фәлсәфәчеләре
Һерберт Спенсер

**Һе́рберт Спе́нсер** () — британ фәлсәфәчесе, социолог, идеалистик фәлсәфә вәкиле, эволюционизмга нигез салучыларның берсе, либерализм идеологы.

Дербида укытучы гаиләсендә туа. Кембриҗ университетында белем алудан баш тарта, фәннәрне үзлектән өйрәнә.

Спенсер фәлсәфәсе Кант, Юм, Шеллинг һәм Конт карашлары йогынтысында формалаша. Спенсер гомуми (уртак) эволюция теориясен тәкъдим итә. Бу теория күбрәк механистик характерда иҗат ителгән. Ул, материаль һәм рухи дөньяның төрле өлкәләрендә яшәгән ( материя, органик материя, әхлак, социаль тормыш өлкәләрендәге) предметларны һәм күренешләрне бер рәткә куеп барысы өчен дә «уртак» булган тигезлеккә бару тенденциясен исбатларга тырыша.

Спенсерның эволюция теориясе диалектика гыйлеме тарафыннан каралган һәм исбатланган теориядән күпкә аерыла. Спенсерның эволюция теориясе метафизик, механистик принципларга корылган, ул объектив дөньяның һәр өлкәсенә характерлы үзенчәлекләрне инкяр итә, шунлыктан аларның үзләренә генә хас булган тенденцияләрне ачудан ерак булып кала.

Танып белү теориясендә Спенсер Кант карашларын, аның агностик фикерләрен, «әйбернең асылы үзендә кала» формуласын нигезгә куярга тырыша.

Социология фәнендә галим органик мәктәпкә нигез салучы булып санала. Бу мәктәпнең төп карашлары механистик принципларга нигезләнгән. Җәмгыятьнең структурасын ул тере организм структурасына җәмгыять кануннарын органик материя кануннарына кайтарып калдыра.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Бөекбритания фәлсәфәчеләре
Төркем:Инглиз фәлсәфәчеләре
Төркем:Бөекбритания социологлары
Төркем:XIX гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Эволюционистлар
Төркем:Позитивизм
Наил Якупов

**'
**Наил Раил улы Якупов''' (1993 елның 6 октябрендә Түбән Камада туган) — татар спортчысы, хоккей уйнаучы, Канаданың юниор «Сарния Стинг», 2012 елдан — NHL «Эдмонтон Ойлерс» клубы уенчысы. Яшьләр арасында 2012 елгы хоккей буенча дөнья беренчелегендә Россия такымында көмеш медаль иясе. НХЛ 2012 драфтында беренче урын иясе. 2012-13 елда лиганың иң яхшы яшь уенчысы булып таныла.

## Тормыш юлы
1993 елда Татарстанның Түбән Кама шәһәрендә туа. Хоккейда беренче сабакларын Түбән Каманың «Нефтехимик» такымында ала. 2009-2010 елларда «Реактор» такымы өчен уйный, 14 уенда катнаша. Кул җәрәхәтен алу сәбәпле сезон ахырында уйнамый һәм такым белән дөнья беренчелегендә катнаша алмый кала.

Канадада Юниор такымы өчен чыгыш ясый. Биредә ул 1993 елгы бердәнбер уенчы була. Дүрт матч эчендә 2 шайба кертүгә ирешә.

2010 елда Наил КХЛ драфтында «Нефтехимик» такымына 19 номер астында сайлана. Шул ук вакытта аны Онтарионың «Сарния Стинг» клубы Канада хоккей лигасында икенче номер булып сайлый. «Сарния Стинг» такымы өчен уйнаган дәвердә 107 уенда 170 балл җыя.

2012 елның НХЛ драфтында иң яхшы яшь хоккейчыларны сайлау чарасында беренче урынга ирешә.

## Татарлык мәсьәләсе
Наил Якупов үзен татар уенчысы дип белдереп килә. «The Globe and Mail» газетасының Төньяк Америкадагы «рус факторы» турындагы соравына Наил шундый җавап бирде:

Әлеге сүзләрдән соң Россия хоккей җәмәгатьчелеге аны хыянәттә гаепли башлый. Аңа 15 яшендә үк чит ил карьерасы өчен Россияне ташлап китеп, үзен беркем дә белмәгән татар итеп танытуында гаеплиләр. Наил Якупов исә җанатарлар алдында шулай диде:

.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Онтарио хоккей лигасының рәсми сайтында  
* МХЛ рәсми сайтында 
* Sarnia Sting рәсми сайтында  

Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Россия хоккейчылары
Гали Надрюков

**Мингали Ислам улы Надрюков** (1909 елның 25 октябре, Варна — 1989 елның 24 ноябре, Казан) — татар театры артисты, ТАССРның халык артисты (1967), РСФСРның атказанган артисты (1976).

## [[Тәрҗемәи хәл]]
Мингали Надрюков Чиләбе өлкәсенең Варна районы Варна авылында туа. 1927 елда ул Троицк татар театрында эшли башлый. 1931–1933 елларда — Свердловскида Урал татар эшче театрында. 1935–1936 елларда — Әстерхан татар театрында, 1936 елдан — Татар академия театрында. Бөек Ватан сугышында катнаша.

## Иҗат
Мингали Надрюков — төрле холыклы образлар иҗат иткән танылган артист. Ул башкарган рольләр: 
* Севастьянов – «Безнең шәһәрнең егете» (Константин Симонов); 
* Ниязов – «Дәүләт Бәдриев» (Газиз Иделле); 
* Харитонов – «Диңгездәгеләр өчен» (Борис Лавренёв); 
* Осип – «Ревизор» (Hиколай Гоголь); 
* Галәви – «Зәңгәр шәл» (Кәрим Тинчурин); 
* Орлов - «Мулланур Вахитов» (Нәкый Исәнбәт);
* Җиһангир – «Хуҗа Насретдин» (Нәкый Исәнбәт);  
* Бикамат – «Зифа» (Нәкый Исәнбәт); 
* Шәүлихан – «Ташкыннар» (Таҗи Гыйззәт); 
* Җамалетдин – «Банкрот» (Галиәсгар Камал); 
* Анастасне – «Мәхәббәт утравы» (Алексис Парнис); 
* Бардин – «Дошманнар» (Максим Горький); 
* Аманҗолов – «Гүзәлем Әсәл» (Чыңгыз Айтматов); 
* Дәүләтбай – «Кыз урлау» (Мостай Кәрим); 
* Госман –  «Күк капусы ачылса» (Хәй Вахит); 
* Богатырёв – «Бер төн» (Борис Горбатов).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры. Йөз ел. Ике томда. Икенче том бит 104 

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Уфа Шигере

**Уфа Шигере** – Свердловски өлкәсе, Түбән Сырга районындагы татар авылы. Уфа (Караидел) елгасы буенда урнашкан. Татарча атмасы – Шигер (Шөгер), бу якта Әртә елгасы буенда икенче Шөгер авылы да бар, анысы Әртә Шигере дип атала.

## Сыйфатлама
Уфа Шигере заманында волость үзәге булып торган. Бу якларда колхоз-совхозлар күптән беткән, халык белән идарә итүче юк, һәркем үз көнен үзе күрә. Ирләр балта эшенә оста булгач, тирә-күрше авылларда йортлар, дачалар төзеп йөриләр, төньякта эшлиләр, Екатеринбургга эшләргә баралар. Авылда шулай ук 5 фермер хуҗалыгы бар, 3 пилорам эшләп тора. Хатын-кыз өчен урта мәктәптә, китапханә-почтасында эш бар, үз хуҗалыкларында да эш җитәрлек. Ә биредә хуҗалыклар нык, йортлар төзек. Кешеләрне 2 кибет, 3 такта яру җайланмасы, клуб, китапханә, почта бүлеге, балалар бакчасы, медпункт эшле итә.

Уфа Шигере татарлары миллилекне саклаган, биредә милли киемнәр кияләр, тарихны, гыйлемне бик сөяләр. 2008/09 уку елында урта мәктәптә 82 укучы булган. Татар теле предмет буларак укытыла.

Уфа Шигере клубы каршында «Чишмәкәй», «Мирас» һәм «Рәйхан» вокаль коллективлар, «Ялкын» вокаль-инструменталь ансамбль эшли.

Мәчетләрендә дин гыйлеме бирелә, мәчеткә йөрүчеләр күп.

## Халык
Халык саны динамикасы:

1834 елда авылда 141 кеше яшәгән. Ә 1859 елда инде  монда 29 йорт булган һәм 221 кеше яшәгән. 1859 елгы документ буенча Өфе Шигер татар авылы дип язылган. Авылда 2010 елгы җанисәп буенча 216 хуҗалыкта 522 кеше яши, 87% татарлар. 2002 елга күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (86%), башкортлар (11%) булган.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Сырга районы торак пунктлары
Төркем:Свердловск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Свердловск өлкәсе татар авыллары
Фрэнк Абигнейл

**Фрэнк Уильям Абигнейл кече** () — документар иминлек һәм җинаятьләр өлкәсендә АКШ эксперты. 1960 елларда башкарган җинаятьләре өчен танылган.

Сәләтле булуы һәм җинаятьләргә якын булуы белән инде 16 яшендә ялган чекларны ясап, аларны АКШ эчендә һәм чит илләрдә акчага алыштыра башлый. Биш ел эчендә ул ясаган ялган чеклар бәясе 2,5 млн долларга җитә һәм 26 илдә тарала. Аны эзләгән хокук яклаучылардан качып, Фрэнк Абигнейл үзен һава ширкәте пилоты, социология профессоры, табиб, адвокат һәм башка һөнәр ияләре булып күрсәтә. Җинаятьячене фәкать 1969 елда Франциядә тота алалар.

АКШка экстрадициядән соң ул 12 ел төрмәгә хөкем ителә. Ләкин вакытыннан алга иреккә чыгарыла — ФБР аны ялган чеклар һәм акчалар эшләүче җинаятьячеләрне тотуда хезмәттәшлек итәргә чакыра. Абигнейл хәзерге вакытта да ФБР Академиясендә лекцияләр укый, эре ширкәтләргә һәм төрле илләр оешмаларына киңәшләр бирә.

Үзенең тормыш юлын һәм башкарган эшләрен ул «Мине тота алсаң, тот» () исемле автобиографиясендә сурәтли. Аның нигезендә Стивен Спилберг шул ук исемле фильм төшерә. Анда Фрэнк Абигнейл ролен Леонардо ди Каприо башкара.

Төркем:АКШ җинаятьчеләре