open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тимур Билялов

**Тимур Рафаил улы Билялов** (1995 елның 28 марты, Түбән Кама, Татарстан, Россия) — Россия хоккейчысы, «Ак Барс» КХЛ клубы капкачысы.

## Карьера
Тимур Билялов 1995 елның 28 мартында Түбән Камада спорт гаиләдә (әтисе — баскетбол тренеры, әнисе — спорт мәктәбе мөдире) туа. 2006 елда Казанга балалар тренеры Ленар Вилданов белән бергә күчә.

2012—2017 елларда Яшьләр хоккей лигасы (ЯХЛ) һәм Югары хоккей лигасы (ЮХЛ) командаларында уйный. КХЛда 2017 елдан бирле чыгыш ясый. Беренче сезонда «Ак Барс» составында — 7 һәм «Югра» составында 5 уен уздыра. 2018/19 еллар сезонын Риганың «Динамо» командасында уздыра, өстәвенә, Тимур беренче тапкыр 38 уенда бозга чыгып, команданың төп капкачысы була.

2019/20 ел сезонын «Ак Барс» составында үткәрә. Ике тапкыр атнаның иң яхшы капкачысы дип таныла, шулай ук ноябрьнең иң яхшы капкачысы дип таныла. Мондый уңышка ирешүнең бер сәбәбе булып Тимурның 316 минут 9 секундлы «коры» серияне уздыруы тора. 24 яшьлек Казан капкачысы 2015/16 сезонда ук куелган Алексей Мурыгин рекордын (302 минут 11 секунд) узып китә. Шулай ук бу казаныш «коры» серия дәвамлылыгы буенча Россия чемпионатларының яңа рекорды була, 2003/04 ел сезоныннан сакланып калган «Лада» капкачысы Иржи Трвай (305 минут 56 секунд) казанышын узып китә.

Россия җыелма командасы составында Швециянең хоккей уеннарында беренче тапкыр чыгыш ясый. Финляндия җыелма командасына каршы беренче уенда уен башында 3 алка керттерә һәм җиденче минут азагында алыштырыла.

## Бүләкләр

* Братина Кубогы Иясе (2016)
* КХЛның иң яхшы капкачысы (2019/20)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Билялов, Тимур Рафаилович — статистика на «Eliteprospects.com»
* Билялов, Тимур Рафаилович — статистика на The Internet Hockey Database
Төркем:Русия хоккейчылары
Төркем:Түбән Камада туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1995 елда туганнар
Төркем:28 март көнне туганнар
Төркем:«Ак Барс» ХК уенчылары
Джулат

**Джулат** (яки *Тæтæртупп * осетинчэдән) -  Алтын Урданын  борынгы шәһәре. X йөзнең урталарында төзелә. Аланнын һәм Шевкалнын   беренче башкаласы.

Монголлар 1239 елда яулап алгач Джулат Алтын Урда составына керә. Джулат терекнең уң як ярында урнашкан була.
Шәһәрләрне 1395 елда Аксак Тимер гаскәрләре яулап ала.

XVII йөздә яшәгән госман галиме Чәләби ««Сәяхәтләр китабы» дигән мәшһүр китабында  .

Археологик тикшеренүгә О.В.Милорадович һәм Л.И. Лавров кебек галимнәр үз өлешләрен керттеләр. Шәһәрдә  мавзолей, собор мәчете һәм төрле һөнәр остаханәләре табылды.  .

## Чыганаклар
* Приоткрылась история Татартупа 

## Искәрмәләр

Төркем:Юкка чыккан шәһәрләр
Төркем:Алтын Урда шәһәрләре
Бодо теле

**Бодо теле** (बर'/बड़ [bɔɽo]) яки **Боро теле** күбесенчә Төньяк-көнчыгыш Һиндстанда, Непалда һәм Бенгалиядә Боро халкы тарафыннан сөйләшелә торган Сино-Тибет теле. Ул Бодолэнд автоном төбәгенең рәсми теле һәм Һиндстанның Ассам штатының рәсми телләренең берсе. Ул шулай ук Һиндстан конституциясендә язылган егерме бер рәсми телләрнең берсе. 1975 елга кадәр тел Деванагари язмасын кулланып язылган иде. Элек ул Латин һәм Бенгали-Ассам язмаларын кулланып язылган иде. Кайбер галимнәр телнең Деодһай дигән хәзер югалган үз язмасы булган дип фараз итә.

2011 ел халык санын алу буенча телдә 1,4 млн кеше сөйләшкән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Кызыл Йолдыз районы

**Кызыл Йолдыз районы** () — 1935 елдан 1959 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Балык Бистәсеннән Төньяк-Көнчыгышка 40 чакрым ераклыкта, Татарстанның үзәк өлешендә урнашкан. Административ үзәк - Котлы Бөкәш авылы.

## Тарих
Кызыл Йолдыз районы территориясе 1920 елга кадәр Казан губернасының Мамадыш өязендә һәм Лаеш өязе Шомбыт вулысында, 1920 елдан 1927 елга кадәр Лаеш һәм Мамадыш кантунларында, 1927 елдан 1930 елга кадәр Мамадыш кантунында, ә 1930-1935 елларда Мамадыш һәм Балык Бистәсе районнарында урнашкан. 1935 елның 10 февралендә Мамадыш һәм Балык Бистәсе районнарыннан бүленеп чыгару юлы белән барлыкка килә. 

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Казан өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1954 елның 26 мартында Кызыл Йолдыз районы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Балык Бистәсе һәм Мамадыш районнарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1941 елда район мәйданы 1463 км² тәшкил иткән.

1948 елның 1 гыйнварына районда 34 авыл советы булган: Алан-Полян, Албай, Бүрсет-Сукачы, Биектау, Олы Арташ, Зур Кадрәк, Зур Мәшләк, Югары Бөрсет,  Югары Сон, Югары Тимерлек, Владимир, Түбән Кыерлы, Зәңгәр Күл, Катмыш, Мәмли Казак Чаллысы, Күгәрчен, Күки, Колошчы, Котлы Бөкәш, Кече Сон,  Тегермән Пүчинкәсе, Түбән Сон, Түбән Тимерлек, Яңасала, Урта Сон, Иске Завод, Тәберде Чаллысы, Үри Чаллысы, Урманчы, Үсәли, Шомыртбаш, Шомбыт, Балтач (Юлсубино), Ямаш.

## Халык
1939 елда халык саны 45911 кеше тәшкил иткән, шул исәптән татарлар - 82,14 %, руслар - 17,15 %.

## Танылган кешеләр
Идрис Зөлмөхәммәт - күренекле теолог, табиб, фәлсәфәче һәм шагыйрь.

## Шулай ук карагыз

* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Сылтамалар

* http://www.millattashlar.ru/index.php/КЫЗЫЛ_ЙОЛДЫЗ_РАЙОНЫ_(Кзыл-Юлдузский_район)
* https://www.kremnik.ru/node/440508
* http://istmat.info/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_rsfsr.pdf 

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Николай Максимов (1956)

**Николай Валентинович  Максимов** (*1956 елның 14 декабре, СССР, РСФСР, Татарстан АССР, Питрәч районы, Керәшен Сәрдәсе*) ― Казан федераль университеты доценты, Каюм Насыйри исемендәге премия лауреаты.

## Тормыш юлы
Николай Валентинович Максимов 1956  елның 14  декабрендә Татарстанның Питрәч районы Керәшен Сәрдәсе авылында туа. Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлый. Институттан соң рус мәктәбендә укучы татар балаларына ана телен һәм әдәбиятын укыта.

1987 елда Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтына аспирантурага керә. Ул 1992-1997 елларда Татарстан укытучыларының белемен күтәрү институтында татар телен һәм әдәбиятын укыту методикасы кафедрасы мөдире, 1997-2005  елларда Технология университетының ике телдә укыту буенча методик үзәк директоры, 2008  елдан ТРның Мәгарифне үстерү институтында татар телен һәм әдәбиятын укыту методикасы кафедрасы мөдире булып эшли.

## Фәнни эшчәнлеге
Н. Максимов – монографик хезмәтләр, дәреслекләр, таблицалар, күнегү җыентыклары, татар теленнән программалар, укытучылар өчен методик  әсбаплар авторы. Шулардан рус мәктәбенең 6 нчы сыйныф укучы татр балалары өчен татар теле дәреслеге, дәреслеккә методик кулланма, укытучылар өчен “Әлифба белән ничек эшләргә? “ дигән методик кулланма, татар теле дәреслекләре, 5, 7, 8,  10-11 нче сыйныфлары өчен татар теле  дәреслекләре, татар теленең морфологиясе буенча таблицалар, “Диктантлар һәм изложниеләр җыентыгы“, “Татар теленнән тестлар”, татар халкының керәшен этноконфессиональ төркеменә багышланган “Без бер тамырдан” дигән укыту әсбабы, татар тел белеменең фонетика, орфография , морфология, синтаксис бүлекләренә караган методик кулланмалары игътибарга лаек.
## Искәрмәләр

## Файдаланылган әдәбият
* Татар  теле.10-11 нче сыйныфлар: татар телендә гомуми  белем бирү  оешмалары өчен уку әсбабы/ Зәкиев М.З., Максимов Н.В. -  Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2016.

## Сылтамалар

Төркем:Питрәч районында туганнар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Каюм Насыйри премиясе лауреатлары
Экамра Кшетра

**Экамра Кшетра** яки Бхубанешварның **гыйбадәтханә шәһәре** ул безнең эрага кадәр 3-енче гасырдан безнең эраның 15-енче гасырына кадәр 2000 ел тарихи мирасны колачлый торган мирас буалары һәм сулыклары белән комташ гыйбадәтханәләре комплексы.    Ул ЮНЕСКО Дөнья Мирасы исемлегенә керә. 
## Модернизация планы
2020 елда Одиша Хөкүмәте даирәне заманча итәргә карар кылган, бу күбрәк туристларны җәлеп итәргә тиеш.
Экамра Кшетра үстерү проекты 1126 акр даирәне колачлый һәм тышкы боҗра 476 акрны колачлый, урта боҗра 504 акрны колачлый һәм эчке боҗра 145 акрны колачлый.
 
Проектның беренче фазасы читтән керүне һәм юл үстерүен, Лингараҗ керү мәйданын, Биндусагар яңарту планын, парклау урынын, мирас комплексын, Кедар Гоури Муктешвар комплексы өчен җайлылыклар үстерүен, электрон авто проектын, күчү проектын һәм сөйләм тәрҗемә итү үзәген карый. Төп манзара Биндусагар булып, аны тулаем үстерү һәм матурлату буенча эш башланган. Лингарадж Гыйбадәтханәсе һәм Биндусагар арасында бөтен төзелеш сүтеләчәк, шулай итеп пилигримнар проблемасыз Биндһьябасини, Бһабанишанкар, Сукашари һәм Моһини гыйбадәтханәләренә килә алачак. 350 ел элек Лингарадж Гыйбадәтханәсе һәм Биндусагар арасында гыйбадәтханәләрдән башка төзелеш булмаган.  Шул ук Экамра Кшетра проектында сакланган булачак.

Brahmeswar Temple, Bhubaneswar.JPG|Браһмешвар гыйбадәтханәсе
Mukteswar temple (8).jpg|Муктешвар гыйбадәтханәсе
Lingaraj temple Bhubaneswar 11007.jpg|Лингарадж гыйбадәтханәсе
Rajarani Temple 2.jpg|Раджарани гыйбадәтханәсе
Bindu Sagar, Old Town, Bhubaneswar.jpg|Бинду Сагар күле


## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Алтай (мәгънәләр)

**Алтай** ― күпмәгънәле сүз. Алта́й («Ал» — «*баш, төп*», «тай» — «*биеклек*», шулай ук монг. «Алт» — алтын) — Көньяк Себердә һәм Үзәк Азиядә географик төбәк. 

Топоним:
* Алтай ― Лениногорск районы авылы.
* Алтай ― РФ Хант-Манси автономияле округының Кондинское районына керүче авыл. 
* Алтай ― Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ндә (Глубокое районы) урнашкан авыл.
Газета:
* «Алтай» ― 1918 елда Казанда татар телендә нәшер ителгән газета.
## Моны да карагыз
* Алтай таулары
* Алтай Республикасы
* Алтай крае
* Алтайлар
Николай Максимов

**Николай Максимов**:
* Николай Максимов (1880—1952), ботаник, физиолог, СССР Фәннәр Академиясе академигы (1946).
* Николай Максимов (1911— 1967) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Николай Максимов (1956) — Казан федераль университеты доценты.
Зиннәтуллин

**Зиннәтуллин** ― фамилия.
* Альберт Зиннәтуллин (*[[:ru:Зинатуллин, Альберт Рахматуллович|ru]]*) (1966), актер, режиссер, продюсер, сценарист, педагог, шагыйрь (*[[Екатеринбург]]*).
* Габделхәй Зиннәтуллин (1924―), күмәк хуҗалык рәисе (*1958―1981, [[Кайбыч районы]]*).
* Зиннур Зиннәтуллин (1938), юрист, хокук фәннәре докторы (1984), профессор (1986) (*[[Ижау]]*).
* Назыйф Зиннәтуллин (1936), гидромеханика белгече, техник фәннәр докторы (1985), профессор (1987), ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1994).
* Рифкать Зиннәтуллин (1928―1995), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
----
;Зиннәтуллина
* Гөлнара Зиннәтуллина (1952―2020), журналист, телевидение редакторы, тапшырулар авторы һәм алып баручы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Клара Зиннәтуллина (1935―2007), тел галиме, профессор (1997), ТР Дәүләт премиясе лауреаты (1994).
* Хәнифә Зиннәтуллина (*[[:ba:Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|ba]]*) (1911―), әдәбият белгече, филология фәннәре кандидаты (1954), доцент (1956) (*[[Уфа]]*). 
Төркем:Фамилияләр
Рүзәл Йосыпов

**Рүзәл Габдуллаҗан улы Йосыпов** – тел галиме, филология фәннәре кандидаты, докторы, ТР фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы, вице-президенты, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе.

## Тормыш юлы
Рүзәл Юсупов (Рүзәл Габдуллаҗан улы Йосыпов) 1938 елның 14 сентябрендә  ТАССРның Арча районы (хәзерге Татарстанның Әтнә районы) Кышкар авылында туа. Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын тәмамлый. Радиотапшырулар һәм телевидение буенча республика комитетында тәрҗемәче, мөхәррир булып эшли.

1970нче елда кандидатлык, 1982 елда докторлык диссертацияләрен яклый.

Р. Юсупов, 1970 елдан башлап, Казан педагогика университетында эшли. 1986-2002 елларда университетның ректоры була, университетның татар теле һәм татар телен укыту методикасы кафедрасы мөдире булып эшли.

## Фәнни эшчәнлеге
Галим татар һәм рус телләренең лексик, фразеологик чараларын төрле яклап һәм системалы өйрәнә. Аерым алганда, антонимнар, синонимнар, алынма сүзләр, мәкальләр һәм әйтемнәрне тикшерә. Телләр арасындагы уртак билгеләрне аерып алуда ул тәкъдим иткән методика зур әһәмияткә ия.

Р. Юсупов –контрастив лингвистиканы үстерүгә зур өлеш керткән күренекле тел галиме. Ул студент елларыннан ук рус һәм татар телләренең үзара йогынтысын өйрәнү белән шөгыльләнә. Аның тарафыннан 350 гә якын фәнни хезмәт, шул исәптән 13 монография языла.

Рүзәл Юсупов рус һәм татар телләренең чагыштырма типологиясе буенча үз фәнни мәктәбен тудыра.

Галим мәктәпләр өчен дәреслекләр яза, программалар төзи. Бу хезмәтләр татарлар күпләп яшәгән башка регионнарда да киң кулланыла.

## Гаиләсе
Хатыны Диләрә (тумышы белән Әтнә районы, Олы Мәңгәр авылыннан), филолог, КАИда укыган. Улы (30 яшендә вафат, бер кызы калган), кызы (ике ул үстерә). Оныклары: олысы Ислам (Алманиядә авиация юнәлеше буенча халыкара университет тәмамлаган, инглиз телендә укыган, БГӘдә инглиз авиакомпанисендә эшли), кечесе Кәрим. 
## Искәрмәләр

## Файдаланылган әдәбият
Татар теле. 10-11  сыйныфлар: татар телендә гомуми белем бирү оешмалары өчен уку әсбабы / Зәкиев М.З., Максимов Н.В.- Казан:Татарстан китап нәшрияты, 2016.

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татарстан галимнәре
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Тел галимнәре
Шулпалы пәрәмәч

**Шулпалы пәрәмәч** — шулпалы пәрәмәч төче камырдан ясалып,  эченә салу өчен сыер яки елкы (яшь ат) итләренең майлырак җирләре алынган пәрәмәч. Шулпалы пәрәмәчнең эчлеге ябык пәрәмәчнекенә караганда сы­еграк һәм күбрәк була.

### Итне әзрләү
Пәрәмәчнең камырын хәзерләү алдыннан итне сөягеннән ае­рып ваклап турагач, ите белән суганын ит машинасыннан үткә­рәләр. Кайвакытта итне ит машинасыннан ике тапкыр үткәрергә туры килә. Бу бигрәк тә ат ите булганда шулай эшләнә. Бу чакта суганын итне икенче кат тартканда гына кушып тартырга кирәк. Машинадан чыгарылган иткә тәменә карап борыч белән тоз өс­тәп, бик әйбәтләп катнаштырыла һәм сыеклау өчен су яки суы-тылган ит шулпасы кушып, тагын бер кат болгаткач эчлек әзер була.

### Камыр әзерләү
50 грамм зурлыгында төче камыр алып, аны ярты санти­метр калынлыгында түгәрәкләп җәяргә. һәм камырның кырый­ларын бер сантиметр биеклегендә күтәреп, чеметеп чыгалар, шуннан чәй тәлинкәсе шикелле бер савыт барлыкка килә. Эченә әзер эчлекне салганнан соң, камыр иткә таба каратып бераз бө­геп куела. Бу пәрәмәч ябык пәрәмәчтән, ягъни әче камырдан ясалган пәрәмәчтән зур булмый. Кайвакытта кечерәк тә булыр­га мөмкин.

### Пешереп алу
Әзер пәрәмәчләрне бераз кыздырылган, майлы таба­ларга тезеп, янып торган мичтә яки кызган духовкада пешерә­ләр. Шулпалы пәрәмәчне гадәттә мич янып торганда мич алдын­да — тартылган вак күмерләр өстендә пешерәләр. Пешкән вакытта табаны мичтән алып, аңа 1—2 тапкыр берәр чәй ка­шыгы шулпа салалар. Пешеп өлгергәч, тагы бераз шулпа өстәп, табынга кайнар килеш бирелә,

### Рецепт:
Бер пәрәмәчкә: 50 грамм төче камыр, 40—50 грамм тартыл­ган ит, 15 грамм суган, 1—2 аш кашыгы шулпа, кирәк кадәр тоз белән борыч алына.

## Чыганаклар

* *[[Юныс Әхмәтҗанов]].* Татар халык ашлары. К.; ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р. Х. Камалова, В. Р. Шәрипова тәрҗемәсе. -Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.
Ясминә Кадыйрова

**Ясминә Ринар кызы Кадыйрова** (11 декабрь 2004, Казан) — Россиянең тимераякта фигуралы шуучы, парлы шуууда чыгыш ясый. Иван Бальченко белән бергә алар Россия Кубогының көмеш медале ияләре (2020).

2019 елга кадәр ялгыз шууда чыгыш ясаган.

## Карьера
Ясминә Кадыйрова 2004 елның 11 декабрендә Казанда туа. Әнисе Резеда Сибгатуллина җитәкчелегендә «Зилант» спорт мәктәбендә фигуралы шуу белән шөгыльләнә башлый. 2013 елда әнисе Олимпия резервының республика махсуслаштырылган балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе директоры вазыйфасын ала, анда Ясминә киләсе өч сезонны шөгыльләнә. Бу чорда ул зона ярышларында җиңүче була һәм кече яшьтәге Россия Беренчелекләрендә катнаша. Соңрак Санкт-Петербургка күчеп килә, анда Татьяна Мишина белән хезмәттәшлек итә. Шулай ук озак вакыт Этери Тутеридзе төркемендә була. Тутеридзе төркемендәге күнегүләр нәтиҗәсендә, Кадыйрова җитди җәрәхәт ала һәм ярты ел дәвамында ярыша алмый.

2019 елның февралендә ул халыкара ярышларда беренче тапкыр катнаша. Сахалинда беренче тапкыр «Азия балалары» кышкы уеннары уза, анда Көньяк Кореяның өлкәннәр чемпионаты медалистлары Ю Ён һәм Ли Хэ Ин катнаша. Ярышларның беренче көнендә Кадыйрова дүртенче урында урнаша һәм ирекле программа нәтиҗәләре буенча бу позицияне саклап кала. Ул яхшы чыгыш ясый, кыска һәм ирекле программада бары тик бер элемент буенча гына судьялар тарафыннан «минус» ала.

Кадыйрова барлык өчле сикерүләр, 3—3 каскадларны сикерә белә, ә тренировкаларда дүртләтелгән сальхов башкарган. Ялгыз шууда перспективалар булуга карамастан, ул парлы разрядка күчә. 2019 елның сентябрендә Ростов фигуристы Иван Бальченко белән дуэт тәшкил итә. Инде ярты елдан соң пара уңышка ирешә, алар Россия Кубогы финалының көмеш медальләрен яулап алалар. Кыска программада хаталар ясап, Ясминә белән Иван алтынчы урында урнашалар. Икенче көнне алар ирекле программаны чиста башкаралар, барлык элементлары уңай GOE өстәмәләр ала, һәм, нәтиҗәдә, пара икенче урынны яулап ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ясминә Кадырова FSkate.ru сайтында
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2004 елда туганнар
Төркем:11 декабрь көнне туганнар
Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Тимераякта фигуралы шуучылар
Төркем:Казан спортчылары
Амару (шагыйрь)

**Амару** – VIII гасыр Һиндстан язучысы һәм шагыйре, шигырьләрне Санскрит телендә язган, шигъри миниатюра нигезләүчеләренең берсе.
Күпчелек галимнәр Амаруның Ватаны дип Кашмирны саныйлар. Шуның белән беррәттән “Амару” Шанкара фәлсәфәчесенең тәхәллүсләренең берсе дигән гипотеза бар..
Амаруның барлык шигырьләре «Амаруның йөз юлы» («Амару шатака») җыентыгына кергән, анда сөйгәненә багышланган әдәби миниатюралар. Аларда Амару эмоциональ һәм җанлы рәвештә гашыйкларның кәефләренең чиксез үзгәрүләрен тасвирлый. Бу шагыйрьнең лирикасы стиль һәм телнең нәфислеге белән аерылып тора. Әдәби энциклопедия буенча, «*Амаруның лирикасында форма нәфислеге һәм психологик рәсем нечкәлеге купшы сарай яны көнкүреше өчен хасиятле*». Кайбер тәнкыйтьчеләр бу әсәрне дини-фәлсәфи башкача әйтү дип карый.
Амаруның иҗады Һиндстан әдәбияты үсешенә зур йогынты ясаган. Аның шигырьләренең күпчелеге Европа телләренә тәрҗемә ителгән булган. Россиядә Амару иншаларының тулы җыентыгы О. Н. Бётлингкның «Indianische Sprüche»сында нәшер ителгән булган. (Санкт-Петербург, 1863, 2-енче басма, 1870)
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Lienhard, Siegfried (1984), A history of classical poetry: Sanskrit, Pali, Prakrit, History of Indian literature, v. 3, Wiesbaden: Otto Harrassowitz, ISBN 3-447-02425-9
## Сылтамалар
* 
* A History of Sanskrit Literature/Chapter 12 .
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Каймак

**Каймак** - сөттән ясалган куе ашамлык, атланма.

## Каймак тарихы һәм аны әзерләү
Тикшеренүчеләрнең күбесе каймакны төрки телле халыкларның милли ризыгы дип саный. Мәсәлән, каймак Кыргызстан, Казахстан халкы, үзбәкләр, татарлар, башкортлар һәм Кырым татарлары арасында бик популяр, аны шулай ук таҗиклар да куллана. Каймак әзерләү өчен кичтән үк яңа сауган сөт кайнаталар, салкынга куялар, капкач белән ябалар һәм бер тәүлектән соң сөт өстеннән сөт кабартмаларын салдыралар, алар табынга кайнар кабартмалар белән бирәләр.

Кыргыз кухнясында каймак  сөттән эшләнгән иң беренче продуктларның берсе санала. Мондый каймакны кибет каймагы белән бутарга ярамый, аннан аермалы буларак, ул әче сөт продукты булып тормый.

Шулай ук, каймак Балканда бик популяр. Анда аны әзерләүнең үз технологиясе бар. Сөттән шактый озак вакыт дәвамында каймакларны җыеп алалар һәм аларны катламнары белән тәлинкәләргә салалар, шуннан соң берничә көн аны җылыда тоталар. Нәтиҗәдә куе, бераз саргылт төстә каймак хасил була.

Болгариядә, Румыниядә һәм Молдавиядә каймак дип майлы «күбек»не атыйлар, ул кайнатылган сөт өслегендә хасил була.

Төркиядә, гадәттәгечә, каймак ипи һәм бал белән иртәнге ашка һәм традицион төрек тәм-томнары белән бирелә, шулай ук кайбер ризыкларны әзерләүдә кулланыла.

Дон казаклары каймагы - суытылган, майлы сөттән алынган күбекләр. Каймак төрле консистенциядә була, шулай ук төсе һәм тәме белән аерылып тора ала.

Каймакны парлы сөттән дә, кайнатмадан да әзерлиләр. Сепаратор уйлап табуы каймак әзерләү процессын җиңеләйтте һәм тизләтте. Каймакны ипи белән кулланалар, чәйгә бирәләр яки төрле ризыклар әзерләүдә кулланалар.

## Каймакның үзлеге
Каймакның майлылыгы бик югары (40% чамасы) булуга карамастан, ул бик файдалы продукт булып тора.

## Әдәбият исемлеге

* *Похлёбкин В. В.* Каймак // Кулинарный словарь. — М.: Э, 2015. — С. 141. — 456 с.
* *Похлёбкин В. В.* Каймак // Национальные кухни наших народов. — М.: Лёгкая и пищевая промышленность, 1983. — С. 288. — 304 с.
Мунчала күле

**Мунчала күле** () — Татарстан Республикасының Биектау районында урнашкан күл.
## География
Мунчала күле - чыгышы белән карст булган агымсыз сулык. Татарстанның Биектау районы Ювас авылыннан көньяк-көнчыгыштарак Ашыт, Сола, Пөтке елгалары бассейны субүләрендә урнашкан. Су өслеге катлаулы формада. Күлнең озынлыгы 470 м, киңлеге 250 м. Су өслеге мәйданы 8 гектар. Уртача тирәнлеге 3 м. Күлнең ярлары текә, ташлы, террасланган һәм сулык өстеннән 40-60 м га күтәрелә. Төньяк яры исә сөзәк, салмак кына су җыюга сөзәгәя бара.

## Гидрология

Күлнең күләме 400 мең м³.  Җир асты сулары белән  тотрыклы тулылана. Суы төссез һәм исез, катылыгы 1 ммоль/л дан кимрәк, минерализациясе 160 мг/л, үтә күренмәлеге 40 см. Суның химик тибы гидробонатлы кальций.

Су яткылыгы ял итү һәм хуҗалык-көнкүреш ихтыяҗлары өчен файдаланыла.
1978 елда Татарстан Республикасының табигать һәйкәле дип танылган.

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Татарстан күлләре
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Дания Дәүләтшина

**Дания Дәүләтшина**,  Дания Салих кызы Дәүләтшина ― Татарстанның күренекле дәүләт эшлеклесе.
## Балачагы һәм уку еллары
Дәүләтшина Дания Салих кызы 1934 елның 3 мартында ТАССР Чистай шәһәрендә хезмәткәр гаиләсендә туган.

1941-1945 елларда ТАССР Олы Тархан район үзәгендәге урта мәктәптә укыган.  1946-1951 елларда ТАССР Теләче урта мәктәбендә белем алган.

1951 елда Казан Дәүләт Педагогия институтының биология-география факультетына укырга кергән.

## Укытучы буларак хезмәт юлы
Дәүләтшина Д.С. югары белем дипломы алганнан соң, 1955-1956 елларда ТАССР Әлки районындагы Урта-Таган урта мәктәбендә укытучы булып эшләгән.

## Җитәкчелек постларындагы эшчәнлеге
1956 елда ТАССР Әлки районында ВЛКСМ райкомының беренче секретаре, 1960 елда  КПССның ТАССР Биләр район комитеты секретаре итеп сайланган. 

1962 елда ТАССР Биләр районы бетерелгән һәм партия оешмалары системасы үзгәртеп корылган. Дәүләтшина Д.С. бу уңайдан ТАССР колхоз-совхоз җитештерү-территориясе буенча Октябрь районы партия оешмаларында инструктор итеп билгеләнгән.

1963-1965 елларда ул ТАССР Чистай районы җитештерү идарәсенең партия оешмасы идеология бүлеге мөдире урынбасары вазыйфасын башкарган. Бер үк вакытта Дәүләтшина Д.С. ТАССР колхоз-совхоз җитештерү-территория идарәсенең Әлки районы партия оешмасы бүлеге мөдие булып та эшләгән.

В 1965 елда Дәүләтшина Д.С. ТАССР Лаеш районы хезмәт ияләренең район Советы башкарма комитеты рәисенең беренче урынбасары, 1970 елда ТАССР Лаеш районы хезмәт ияләренең район Советы башкарма комитеты рәисе итеп сайлана. 

Дәүләтшина Д.С. 1979-1990 елларда — ТАССР Югары Советы Президиумы секретаре.

Дәүләтшина Д.С. нинди генә җитәкче поста эшләмәсен, һәрвакытта да бөтен энергиясен куеп нәтиҗәле эшкә ирешкән. Халык белән һәм җитәкче кадрлар белән уртак тел табып эшләгән һәм һәрвакытта да алар арасында зур абруй казанган.

Лаеклы ялга киткәннән соң гаиләсе белән Казан шәһәрендә яши. Тормыш иптәше белән ике кыз тәрбияләп үстергәннәр.

## Сайланып куелган Мактаулы дәрәҗәләре
Күп мәртәбә КПССның Татарстан өлкә комитеты әгъасы һәм ТАССР Югары Советының VIII, IX, X, XI чакырылыш депутаталары итеп сайланган.

## Дәүләт бүләкләре
Октябрь революциясе һәми Хезмәт Кызыл Байрагы орденнары, күптөрле юбилей медальләре һәм күптөрле мактаулы күкрәк билгеләре белән бүләкләнгән.
* 2024 ― Дуслык ордены (Татарстан) ― *республика файдасына күпьеллык нәтиҗәле эше өчен*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Комсомольский путь Дании Давлетшиной
*  «Никому ни звука – чтобы не дошло ни до Минтимера Шариповича, ни до Фикрята Ахмеджановича» Бизнес Онлайн.
*  Дания Давлетшина: Я не из пугливых!
## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с., илл

Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Гөҗәрат теле

**Гуджарати теле**(/ˌɡʊdʒəˈrɑːti/;[5] Гуджарати язмасында: ગુજરાતી, латин транскрипциясендә: Gujarātī, әйтелеше [ɡudʒˈɾɑːtiː]) Гуджарат штатының асаба теле булган Һинд-Арий теле һәм күбесенчә Гөҗарат халкы тарафыннан сөйләшелә. Гөҗарати зуррак Һинд-Европа гаиләсенең өлеше булып тора. Гуджарати борынгы Гуджарати теленнән (б.э. 1100 - 1500 елы) килеп чыккан. Һиндстанда ул Гуджарат штатының рәсми теле һәм шулай ук Дадра һәм Нагар-Хавели һәм Даман һәм Диу берлек территориясенең рәсми теле булып тора. 2011 елда Гуджарати сөйләшүчеләр саны буенча Һиндстанда алтынчы урында торган, анда 55,5 млн кеше сөйләшкән, бу Һиндстан халкының 4,5%-ы. Дөньяда ул сөйләшүчеләр саны буенча 26-ынчы тел булып тора.
Гуджарати теленә 700 елдан күбрәк һәм анда дөньяда 55 млн нан артык кеше сөйләшә. Гуджараттан тыш Гуджарати телендә Көньяк Азиянең башка өлешләрендә Гуджарати мигрантлары сөйләшә, аеруча Мумбаи һәм Пакистанда (күбесенчә Карачида). Гуджарати телендә шулай ук Көньяк Азиядән тыш Гуджарати диаспорасы кешеләре сөйләшә. Төньяк Америкада Гуджарати Америка Кушма Штатларында һәм Канадада иң тиз үсүче һәм иң күп сөйләшелә торган Һиндстан теле.
Европада Гуджаратилар сан буенча икенче Британия Көньяк Азия җәмәгатен формалаштыра һәм Гуджарати Берләшкән Корольлекнең башкаласы Лондонда дүртенче иң күп сөйләшелә торган тел. Гуджаратида шулай ук Көньяк-Көнчыгыш Африкада сөйләшәләр, аеруча Танзаниядә, Замбиядә һәм Көньяк Африкада. Моннан кала, Гуджарати телендә әзрәк дәрәҗәдә Кытайда (аеруча Һоң Коңта), Индонезиядә, Сингапурда, Австралиядә һәм Бәхрәйн кебек Якын Көнчыгыш илләрендә сөйләшәләр.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Гуджарати
Сөләнгер күле

**Сөләнгер күле** () — Татарстан Республикасының Биектау районы Мәмдәл авылыннан 2 км төньяктарак, Пөтке елгасы бассейнының уңъяк яр өлешендә, Вятка увалы калкулыгының көньяк өлешендә урнашкан күл.
## Гидрология
Күл Биектау районында Пөтке елгасы бассейнында урнашкан.
Күлдә су күләме якынча 24 мең м3. Озынлыгы 250 м, киңлеге 110 м. Уртача тирәнлеге якынча 2 м, иң зур тирәнлеге 11 м. Су көзгесе мәйданы 1,2 га.  Күлдә суның үтә күренсәлелеге 0.5 м. Су кимәле диңгез өсте биеклегеннән 152 метр биекләктә. Күл суының тибы гидрокарбонат-хлорид-кальцийлы, бик йомшак, җиңелчә минеральләшкән. Үтә күренмәлелеге 50 см.
## Геология
Күл килеп чыгышы турында карст-суффозия процесслары нәтиҗәсендә хасил булган дигән фикерләр бар. Күлнең төбе калаксыман, катлаулы формада; кү өслегенең 2 плёсы (су өслегенең аералып торган өлеше) бар. Атмосфера явым-төшемнәре һәм грунт сулары исәбенә туена, туенуы катнаш.

Сөләнгер күле рекрация (сәламәт, ләкин арыган кешенең нормаль халәтен һәм эшкә сәләтлелеген торгызу максатында башкарыла торган сәламәтләндерү чаралары комплексы) максатында файдаланыла.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Тышкы сылтамалар
* Озера Высокогорского района Татарстана
Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Татарстан күлләре
Кәрәкәле күле

**Кәрәкәле күле** () — Татарстан Республикасының Биектау районындагы күл. Ашыт, Пөтке һәм Казансу елгалары субүләрендә урнашкан.
## География

Кәрәкәлее күле - чыгышы белән карст күренеше белән барлыкка килгән сулык. Татарстанның Биектау районы Ювас авылыннан көньяктарак урнашкан. Су өслеге катлаулы формада. Күлнең озынлыгы 700 м, киңлеге 250 м. Су өслегенең мәйданы 12 гектар. Уртача тирәнлек 3 м га җитә.

## Гидрология
Күлнең күләме 300 мең м³ Җир асты сулары белән  тотрыклы туена. Су төссез һәм исез, катылыгы 1 ммоль/л дан кимрәк, минерализациясе 154 мг/л, үтә күренмәлеге 60 см. Гидробонат-кальций — суның химик тибы.
## Хуҗалыкта файдалану
Хуҗалык итүдә күлнең әһәмияте зур. Су кошлары, терлек асрау өчен, балык тоту өчен кулланыла.
Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25 номерлы карары һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644 номерлы карары белән региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл дип танылган.

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Татарстан күлләре
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Сула (Чошы кушылдыгы)

**Сула** — Татарстан Республикасы Балык Бистәсе районында елга. Елганың озынлыгы 17 км, бассейнның мәйданы 63,6 км²[2], Чошы елгасының (Кама елгасы бассейны) уң кушылдыгы.
.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматлары буенча, Куйбышев сусаклагычының өске катламнарыннан алып Каспийга кадәр Иделнең елга бассейнына, елганың су хуҗалыгы участогына — Кама елгасы тамагыннан алып Кама бистәсенә кадәр.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000312112100004002
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100400
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

Елга башы Югары Тегермәнлек авылыннан 4 км төньяк-көнбатыштарак, тамагы Күгәрчен авылының көньяк чигендә. Елга башының абсолют биеклеге 140 м, тамагыныкы – 60 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 15%. Елганың куенуы катнаш, күберәге кар сулары исәбенә тулылана. Шулай ук, жир асты сулары белән туена.
Язгы ташу вакытында су муллыгы һәм җәйгк айларда нык саегуы белән характерлана. Гадәттә, язгы ташу апрельнең башында башлана. Елга ноябрь аенда туңа. Елга тамагында су  чыгымы 0,053 м3/с тәшкил итә. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 124 мм, ташу агымы катламы 100 мм.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Асия Нәфыйкова

**Нәфыйкова Асия Закуан кызы** (9 октябрь 1932 ел — 4 февраль 1995 ел) — башкорт театр актеры. РСФСРның атказанган (1982) һәм Башкорт АССРның халык (1972) артисты. «Мактау Билгесе» ордены кавалеры (1971).

## Биографиясе
Асия Закуан кызы Нәфыйкова 1932 ел Чишмә районы Уразбахты авылында туган. Уфа сәнгать училищесын тәмамлагач, Башкорт дәүләт филармониясендә конферансье булып эш башлый. Чираттагы концерттан соң аңа сәләтен театр сәхнәсендә сынап карарга тәкъдим итәләр. Бу 1956 елда була. Шуннан алып гомеренең соңгы көннәренә кадәр Асия Нәфыйкова язмышын театр белән бәйли.

## Иҗади эшчәнлеге
«Эзләнү еллары» (А. Арбузов) драмасында — Галинаны, аннары «Муса» (Н. Исәнбәт) трагедиясендә татар шагыйре Муса Җәлилнең хатыны Әминә ролен ышанып тапшыралар актрисага. Сынатмый ул — спектакльдән спектакльгә сәләте ачыла бара, сәнгатьтә үз урыны төсмерләнә башлый. Аннары инде — Нурия («Әниемнең чал чәчләре», Ә. Мирзаһитов), Сания (Д. Исламовның «Юмарт җир» романы буенча В. Галимовның «Куштирәк» инсценировкасы), Ләйсән («Авыл күренешләре», Ә. Мирзаһитов), Тамара («Атаеңның кадерен бел», В. Лаврентьев) — ул гәүдәләндергән героиняларның бер ничәсе генә.

Асия Нәфыйкова иҗат иткән образлар галереясында Н. Асанбаев драмасы буенча куелган «Фәйзи» спектаклендәге әдәпсез, кыланчык Зөһрә ролен театр белгечләре «зур осталык белән башкарылып, күпләргә сабак, гыйбрәт булырлык бөтен образ» дип атаса, М. Фәйзинең «Галиябану» драмасындагы гүзәл, тормышчан Галиябануы (соңыннан Галимәбануы) Казан, Мәскәү, Ленинград тамашачыларын да таң калдыра.

М. Кәримнең «Җырланмаган җыр» драмасындагы Мәстүрә дә актрисаның җитди иҗат җимешләренең берсе буларак санала. Ә. Мирзаһитовның «Әниләр көтәләр улларын» драмасы буенча куелган спектакль республиканың Салават Юлаев исемендәге премиясенә лаек була. Анда Асия Нәфыйкова Шәфиганы уйный.

Карпенко-Карыйның «Бәхетсез күңел» драмасында ул уйнаган Варка, И. Абдуллинның «Айсылуның айлы кичләрендәге» Марфа, «Их, Уфа кызлары»нда Тамара, «Дивана яшьлектә» исә Сәйдәттәй, Л. Пиранделлоның «Лиола, яки мут егет»ендә Кояшбикә, Ә. Атнабаевның «Игезәкләре» Нәсимә, Л. Толстойның «Тере мәет»ендә Настасья Ивановна, М. Буранголовның «Башкорт туенда» Йомабикә, Ф. Бурнашның «Яшь йөрәкләр»ендә Галимә, Ф. Бүләковның «Әбиләргә ни җитми»дә Хәнә, М. Кәримнең «Кичке табына»ынд Корбанбикә — театр елъязмасына сеңеп калган ачык образлар.

Асия Нәфыйкованың исеме бүген дә хезмәттәшләренең, аны хәтерләгән тамашачының теленнән төшми, якты да, ямансу да бер моң кебек күңелләренең иң түрендә саклана.

## Сылтамалар

* Нафиҡова Асия Заҡуан ҡыҙы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1995 елда вафатлар
Төркем:4 февраль көнне вафатлар
Төркем:Чишмә районында туганнар
Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:9 октябрь көнне туганнар
Лилия Вәлинурова

**Вәлинурова Лилия Сабих кызы** (29 май 1958 ел) — галим-икътисадчы, югары мәктәп укытучысы. Икътисад фәннәре докторы (2004), профессор (2005). Россия Федерациясенең (2010) һәм Башкортстан Республикасының (2006) атказанган фән эшлеклесе.

## Биографиясе
Лилия Сабих кызы Вәлинурова 1958 елның 29 маенда Башкорт АССРның Балтач районы Иске Якшый дигән татар авылында туган.
1980 елда Уфа авиацион институтын тәмамлаганнан соң 1981 елга кадәр һәм 1984 елдан алып шунда ук эшли. 2001 елдан бирле уку‑методика үзәге директоры, бер вакытта 2004 елдан — Дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясенең инновацион икътисад кафедрасы мөдире, бер вакытта 2014 елдан алып Башкорт дәүләт университетының Икътисад, акча һәм бизнес институты директорының инновацияләр буенча урынбасары.

## Фәнни эшчәнлеге
Вәлинурова Лилия Сабих кызының фәнни тикшеренүләре төбәк икътисадына, хәзерге иктисадның инвестицион һәм инновацион процесларына багышланган. Галим тарафыннан социаль‑икътисади системаларга инвестицияләр җәлеп итүне бәяләү методикалары, инновацион-инвестицион процесслары белән нәтиҗәле идарә итү моделе эшләнә. 220‑нән күчү фәнни һәм укыту‑методик хезмәт, шул исәптән югары уку йортлары өчен дәреслекләр, авторы.

## Фәнни хезмәтләре

* Управление развитием регионов и муниципальных образований в инновационной экономике. М., 2012;
* Инновационное развитие российской экономики: проблемы и перспективы. М., 2013 (автордаш);
* Формирование и развитие инновационных систем в регионе. М., 2014.

## Мактаулы исемнәре

* Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2010)
* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2006)

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясе — Вәлинурова Лилия Сабих кызы 

Төркем:29 май көнне туганнар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфа дәүләт авиация техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның Балтач районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Анастасия Грекова

**Грекова Анастасия Ивановна** (24 ноябрь 1923 ел — 1 июнь 2000 ел) — галим-иктисадчы, югары мәктәп эшлеклесе. Икътисад фәннәре докторы (1971), профессор (1978). РСФСРның (1984) һәм Башкорт АССРның (1974) атказанган фән эшлеклесе.

## Биографиясе
Анастасия Ивановна Грекова 1923 елның 24 ноябрендә Башкорт АССРның Бәләбәй кантоны (хәзер Башкортстан Республикасының Бакалы районы) Үмәр дигән керәшен татарлары авылында туган. 

1950 елда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институтын белем ала. Ары аның хезмәт юлы фирка эше белән бәйле була. 1960 елда КПСС Үзәк Комитеты карамагындагы Иҗтимагый фәннәр академиясендә (Мәскәү) белемен камилләштерә. 

1953-1956 елларда КПССның Башкортстан өлкә комитеты каршындагы өч еллык өлкә фирка мәктәбендә (Уфа) укыта. 1960 елдан алып СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалында Икътисади эзләнү бүлегендә эшли, бер үк вакытта 1966-1969 елларда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтында укыта; 1972-1989 елларда Башкорт дәүләт педагогия институтында фәнни эшләр буенча проректор сыйфатында эшли.

Галим 2000 елның 1 июнендә Уфада вафат була.

## Фәнни эшчәнлеге
А. Н. Грекованың фәнни тикшеренүләре социализмда рента мөнәсәбәтләренә, киңәйтелгән яңартып җитештерү проблемаларына, колхоз производствосын икътисади дәртләндерүгә багышланган.

50-дән артык фәнни хезмәт авторы.

**Төп гыйльми хезмәтләре:**

* Материальное стимулирование развития колхозного производства. Уфа, 1962;
* Экономические стимулы повышения доходов колхозов. Уфа, 1966;
* Вопросы выравнивание экономических условий повышения доходов в колхоза. Уфа, 1972.

## Мактаулы исемнәре
* РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1984);
* Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе (1974)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Грекова Анастасия Ивановна // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Там средь стволов еще светлее... //  «Уфа» 

Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2000 елда вафатлар
Төркем:1 июнь көнне вафатлар
Төркем:Бакалы районында туганнар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:24 ноябрь көнне туганнар
Зөлфирә Фәрхетдинова

**Фәрхетдинова Зөлфирә Әгъләм кызы** (8 апрель, 1943 ел) — җырчы, галим-педагог, югары мәктәп укытучысы. 1974 елдан ССРБ Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы. Педагогия фәннәре кандидаты (2004). Башкортстан Республикасының халык артисты (1994).

## Биографиясе
Зөлфирә Әгъләм кызы Фәрхетдинова (кыз фамилиясе Бәкерова) 1943 елның 8 апрелендә Башкорт АССР-ының Балтач районы Маты авылында туган.

Уфа музыкаль педагогия училищесының 1 курсын тәмамлагач, Мәскәүгә укырга бара.

1969 елда А. Т. Москаленко класы буенча Гнесиннар исемендәге Мәскәү музыкаль‑педагогия институтын белем ала һәм 2001 елга кадәр Башкорт дәүләт опера һәм балет театры солисты булып эшли.

Бер вакытта 1999 елдан Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетында музыкаль белем бирү кафедрасы мөдире. 2004 елда кандидатлык диссертациясе яклый. Музыкаль педагогия буенча 20‑дән артык фәнни хезмәт, укыту‑методик әсбаплар авторы.

## Иҗади эшчәнлеге
Тавышы — моңлы‑колоратуралы сопрано. Башкорт, татар, рус һәм чит ил композиторлары операларында 3 дистәдән артык партия башкара. Хөсәен Әхмәтов, Айрат Кобагошов, Р. Ф. Кәлимуллин һәм башка кайбер композиторларның әсәрләрен беренче башкаручысы булып тора. Зөлфирә Фәрхетдинованың концерт репертуарында Халик Заимов, Заһир Исмәгыйлев, Салават Низаметдинов, Нариман Сабитов һәм башка композиторларның вокаль әсәрләре; рус һәм чит ил композиторлары операларыннан арияләр һәм романслар, халык җырлары («Зөлхиҗә», «Таштугай», «Сыр», «Шәл бәйләдем») һәм башкалар бар.

1961 елда Мәскәүдә, 1973 елда Якут АССР-ында Башкорт әдәбияты һәм сәнгате атналарында катнаша. ССРБдан тыш кайбер чит илләрдә, шул исәптән Алмания, Финляндия һәм Швецияда гастрольләрдә була.

## Мактаулы исемнәре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (1994).
* Башкорт АССРның атказанган артисты (1991).
* Салават Юлаев ордены (2018)

## Хезмәтләре
* Активизация познавательной деятельности будущего учителя музыки. — Уфа, 2006.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Латипова Р. Ғ. Фәрхетдинова Зөлфирә Әғләм ҡыҙы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:Шәхесләр:Башкорт дәүләт опера һәм балет театры
Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның Балтач районында туганнар
Төркем:1943 елда туганнар
Төркем:8 апрель көнне туганнар
Аделина Галәвиева

**Аделина Зөлфәт кызы Галәвиева** (; 1996 елның 2 октябре, Казан, Россия) — Франциянең тимераякта фигуралы шуучы, Луи Торон белән парлап бозда биюдә чыгыш ясый. Босфор 2018 Кубогының бакыр призёры һәм Европа чемпионатларында катнашучы, 2019 елгы Универсиаданың бакыр призёры. 2021 елда Франциянең милли чемпионы.

## Биография
Аделина Галәвиева 1996 елның 2 октябрендә Казанда туа. Француз гражданлыгын алгач ул Мәскәүдә һәм Лионда яшәгән.

## Карьера

### Башлангыч чор
Галәвиева тимераякта 2002 елда биш яшендә йөри башлый. Башта Владислав Антонов, аннары Александр Жулин һәм Олег Волков җитәкчелегендә Алексей Карпушов белән чыгыш ясый. Россия җыелма командасы өчен ул бер тапкыр да чыгыш ясамый.

### Абекассис белән хезмәттәшлек
2014 елда Галәвиева Франция өчен Лоран Абекассис белән парда шууый башлый. Аларны Мюриэль Зазуи, Диана Рибас һәм Оливье Шенфельдер Лионда әзерләгән. 2015 елда алар Братиславада 8 нче урынны алып, яшүсмерләр Гран-приында катнашалар.

Галәвиева һәм Абекассис 2016 елның октябрендә Ницца халыкара Кубогында өлкәннәр дәрәҗәсендә беренче тапкыр чыгыш ясыйлар. Сезон дәвамында алар алты турнирда, шул исәптән «Челленджер» сериясенең ике ярышында чыгыш ясыйлар, әмма медальләр отмыйлар. Франция чемпионатында дүртенче урынны яулыйлар. 2017 елның октябрендәге Ницца Халыкара кубогы пара өчен соңгы ярыш була.

### Торон белән хезмәттәшлек
Галәвиева 2018 елның 14 февралендә партнерын Луи Торонга алыштыра. Алар Франция данын якларга карар кылалар, әмма Мәскәүдә Анжелика Крылова һәм Олег Волков җитәкчелегендә күнегүләр ясыйлар. Алар Nepela Trophy 2018 турнирында сигезенче урын алалар.

Турнир хуҗалары хокукында Галәвиева һәм Торон Гран-Приның Француз этабында катнашалар һәм 10 нчы урынны яулыйлар. Декабрь аенда алар үзләренең беренче халыкара медальләрен — Төркиядә Босфор Кубогында бакыр медаль оталар, ә аннары Франция чемпионатында бакыр медаль алалар. Соңыннан алар 2019 елгы Европа чемпионатына Франция җыелма командасына эләгәләр, анда уникенче урында урнашалар.

2019 елда Rostelecom Cup ярышында чыгыш ясыйлар, анда сигезенче урында урнашалар. Франция чемпионатында көмеш медаль яулыйлар, бу исә Грацта алар өчен икенче Европа чемпионатында катнашырга мөмкинлек бирә, анда французлар янәдән 12 нче урынны ала.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Аделина Галявиева и Луи Торон на официальном сайте Международного союза конькобежцев. 

Төркем:Казан спортчылары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1996 елда туганнар
Төркем:2 октябрь көнне туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Франция спортчылары
Төркем:Тимераякта фигуралы шуучылар
Наилә Фәхретдинова

**Наилә Роберт кызы Фәхретдинова (Шәйдуллина)** (1994 елның 2 августы, Азнакай, Татарстан, Россия) — Россия волейболчысы, доигровщица.

## Биография
Наилә Фәхретдинова 1994 елның 2 августында Татарстанның Азнакай шәһәрендә туа.

Әтисе киңәше буенча волейбол белән шөгыльләнә башлый. Беренче тренеры — С.В. Галаганов.

Казан федераль университетында, аннары «тренер ФК и ВМ» белгечлеге буенча Стәрлетамак физик культура институтында укый.

2013 елда Россия чемпионатында «Динамо-Казан» командасы составында беренче тапкыр чыгыш ясый һәм аның белән бергә Россия чемпионы була. Соңрак «Уфимочка», «Олимп» һәм «Чанаккале» клублары өчен чыгыш ясый.

2017 елдан 2018 елга кадәр «Протон» клубы өчен чыгыш ясый, аның белән Россия Кубогының бакыр призёры була. 2018 елның июлендә «Приморочка» командасына күчә, ә ноябрьдә «Протон» га әйләнеп кайтып сезон азагына кадәр уйный.

2019—2020 елларда Кипрның «Аполон Лимасол» клубында чыгыш ясый.

2020 елның сентябрендә Исраилның «Маккаби Хайфа» клубына күчә. 2020 елның декабрендә клуб белән контрактны өзә.

2020 елның 19 июнендә кияүгә чыга.

## Казанышлар

* 2013 елгы Россия Чемпионы
* 2017 елгы Россия Кубогының бакыр призёры

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Бөтенроссия волейбол федерациясе сайтында 
* volleyservice.ru сайтында

Төркем:Азнакайда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1994 елда туганнар
Төркем:2 август көнне туганнар
Алмаз Гәрәев

**Гәрәев Алмаз Әлфир ул**ы - Татарстанның атказанган артисты (2021)
## Тәрҗемәи хәле

Гәрәев Алмаз Әлфир улы 1987 елның 16 сентябрендә Татарстанның Тукай районы Мусабай авылында туа. 2008 елда Казан мәдәният һәм сәнгать университетының актерлык бүлеген тәмамлый һәм Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт Академия театрында эшли башлый. Төрле характердагы образлар иҗат итүче киң диапазонлы артист. 2014 елны ТР Мәдәният министрлыгының Мактау грамотасы белән бүләкләнә.  Театрдан кала, ул “Татарстан–Яңа гасыр” каналында “Манзара” тапшыруын  алып бара.

## Гаиләсе
 Хатыны – шулай ук Камал театры артисты Алинә Мөдәррисова белән Зөбәйдә исемле кыз үстерәләр.

## Рольләре
 * Җаграп – “Гөргөри кияүләре” 
 * Рәфис – “Дуслар җыелган җирдә” 
 * Шәкүр – “Диләфрүз - Remake”   
 * Эльбрус – “Мулла” (Т.Миңнуллин) 
 * Рудольф –  “Бәби 
 *  Илдус – “Мәхәббәт FM” (И.Зәйниев) 
 * Славик – “Зөбәйдә адәм баласы” (Ш.Хөсәенов) 
 * Валер – “Тартюф” (Ж.-Б.Мольер) 
 * Поццо – “Годо” (С.Беккет) 
 * Дус кызының ире – “Җәйнең бер көнендә” (Й.Фоссе) 
 * Исмәгыйль – “Галиябану” (М.Фәйзи) 
 * Раян – “Хафалы биюләр” (С.Юзеев) 
 * Нияз – “Җилкәнсезләр” (К.Тинчурин) һ.б.

## Мактаулы исемнәре  һәм бүләкләре
Татарстанның атказанган артисты (2021)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* https://kamalteatr.ru/about-the-theatre/personalities/troupe/g-1241-r-1241-ev-almaz-1240-lfir-uly/?lang=tat 
* http://syuyumbike.ru/news/yoldyzly-yaalyklar/almaz-grev-tatarstanny-atkazangan-artisty

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Тукай районында туганнар
Ришат Әхмәдуллин

**Әхмәдуллин Ришат Ринат улы** ―  җырчы һәм театр актёры. 2011 елдан Камал театры артисты.

## Тәрҗемәи хәле
Әхмәдуллин Ришат Ринат улы 1991 елның 18 апрелендә Казан шәһәрендә туа. Казанда туып, рус балалар бакчасына йөргән һәм рус мәктәбен тәмамлаган Ришат Әхмәдуллин туган телендә иркен аралаша. 2011 елда Казан театр училищесын тәмамлый һәм Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт Академия театрында эшли башлый. Шул ук елны Казан дәүләт консерваториясенең вокал бүлегенә укырга керә. 2016 елны ТР Мәдәният министрлыгының Мактау грамотасы белән бүләкләнә. Сәхнәдә ягымлылыгы, табигыйлеге һәм җырлау осталыгы белән аерылып торган артист.

## Рольләре
* Рамай– “Искән җилләр көенә” (З. Хәким); 
* Шамил – “Кечтүкле уен”,
* Илһам – “Мәхәббәт FM”, 
* Камил – “Көтәм сине...” (И. Зәйниев); 
* Сәяр – “Әрем исе” (И. Зәйниев); 
* Актырнак – “Авыл эте Акбай” (Т. Миңнуллин); 
* Булат – “Зәңгәр шәл”,
* Давыт – “Җилкәнсезләр” (К. Тинчурин);
* Сибгать – “Галиябану” (М. Фәйзи) һ. б. 
Шулай ук театр спектакльләренең күмәк күренешләрендә катнаша.
## Фильмография
Тамашачыга Ришат профессиональ җырчы һәм театр актёры буларак кына түгел, киноактёр буларак та мәгълүм. Рөстәм Рәшитов режиссёрлыгында Гадел Кутуй әсәре буенча куелган «Тапшырылмаган хатлар» нәфис фильмында Ришат Әхмәдуллин Искәндәр ролен башкара, озакламый  актёр «Кире» фильмында эпизодик рольдә катнаша.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2026 — «Тантана» премиясе — «Иң яхшы ир-ат роле» номинациясендә Камал театрында куелган «Сафлык музее» спектаклендә Кемаль роле өчен
## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* БЕЗНЕҢ ЗАМАН БУЛАТЫ. "Сәхнә" журналы. 08.12.2017 ел.
## Тышкы сылтамалар

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Татар артистлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары