open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сергей Бондарин

**Сергей Александрович Бондарин** ( 1903 - 1978 ) - рус совет прозаигы һәм шагыйре.

## Биографиясе
Сергей Александрович Бондарин 1903 елның 14 гыйнварында Одессада (хәзерге Украина) туган. Бондаринның әтисе административ вазифа били. Ул Одессада үсә, 1920 еллар башында Одесса язучылары даирәсенә керә, бигрәк тә Е.Г. Багрицкий һәм С.Г. Гехт белән аеруча дус була. 1929 елда Одесса Халык хужалыгы институтының юридик бүлеген тәмамлый. 1930 елда ул рәссам Генриетта Адлерга өйләнә (1903-1997). 

Бондарин поэзия, хикәяләр, журналистик очерклар яза. Беренче китабы (балалар өчен) «Дындып из долины Дургун-Хоток» (1931) Монголиядәге вакыйгаләр турында. Язучыларның, шул исәптән В.Б. Шкловский һәм Л.И. Славинның Бондаринга аз игътибар бирелүгә каршы протестлары беренче «Биш ел» җыентыгын (1935) бастыруга китерә. 1938 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы 

1941 елның июненнән 1944 елның февраленә кадәр Бондарин Кара диңгез флотының Сәяси идарәсендә хезмәт итә. 1941 Керчь десант операциясендә катнаша. 

1944 елның мартында 1944 елда ул кулга алына, 1945ның 21 апрелендә  " анти-совет агитациясе " өчен  гаепләнеп 8 елга лагерьларга хөкем ителә. 1953 елга кадәр ул Мариинскта (Кемерово өлкәсе ), Тайшетта, аннары Красноярск краенда  сөргендә төрмәдә утыра. 

С. А. Бондарин 1978 елның 25 сентябрендә үлде. Аны Мәскәүдә Донской зиратында җирлиләр.

## Әсәрләре

* Дындып из долины Дургун-Хоток, 1931
* Пять лет, 1935
* Балкарские рассказы, «Красная новь», 1936, № 3
* Лирические рассказы, 1957
* Эдуард Багрицкий. Статья, Новый мир, 1961, № 4
* Никола-на-водах, «Наш современник», 1961, № 3
* Гроздь винограда, 1964
* Повесть для сына, 1967
* Златая цепь, 1971
* Прикосновение к человеку, 1973

## Библиография

* Бондарин С. Прикосновение к человеку // Воспоминания о Бабеле: 1938, 1939, 1940 / [сост.: А. Н. Пирожкова, Н. Н. Юргенева]. — Москва: Книжная палата, 1989. — С. 93—101, ил.- ISBN 5-7000-0109-8

## Шулай ук кара

* Коллектив поэтов

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Музей истории уголовно-исправительной системы Кузбасса при ГУФСИН по Кемеровской области
* Веселый грустный человек 
* Похоронен на Новом Донском кладбище в Москве
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:Сугышчан хезмәтләре өчен медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1978 елда вафатлар
Төркем:25 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Одессада туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1903 елда туганнар
Төркем:27 гыйнвар көнне туганнар
Нью-Йорк метрополитены

**Нью-Йорк метрополитены** — Нью-Йорк шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1904 елның 27 октябрь ачыла.

Нью-Йорк Метрополитены 36 сызыктан тора, 472 , гомуми озынлыгы 394 км, пассажир әйләнеше - 1698 млн. (ел) (2020).

## Искәрмәләр

Төркем:Нью-Йорк
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:АКШ метрополитены
Вашингтон метрополитены

**Вашингтон метрополитены** — Вашингтон шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1976 елның 27 март ачыла.

Вашингтон Метрополитены 6 сызыктан тора, 91 , гомуми озынлыгы 189,6 км, пассажир әйләнеше - 212,2 млн. (ел) (2020).

## Искәрмәләр

Төркем:Вашингтон
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:АКШ метрополитены
Башкорт ярусы

**Башкорт ярусы** - таш күмер системасының урта бүлеге  түбән бүлекчәсе  .

## Тасвирламасы
Стратотипта (Аскын елгасы, Таулы Башкортостан) сай  диңгез суы  карбонат утырма токымнары - 225 м куәтле доломит катламлы известьташлардан барлыкка килгән.  
  
Беренче тапкыр ярусны геология-минералогия фәннәре докторы, палеонтолог, брахиоподларны тикшеренүче *Софья Викторовна Семихатова* (1889—1973)  1934 елда Көньяк Уралда, Җилем  һәм Йөрүзән елгалары  бассейнында  Үрге Лука касабасы (Чиләбе өлкәсе) янындагы Йөрүзән елгасының типик киселеше булган сул ярында  аерып күрсәтә. 

Аскын елгасы  (Инҗәр елгасы кушылдыгы) буе гипостратотибында  сай диңгез карбонат утырымнарыннан (доломит катнаш известьташтан) тора; калынлыгы 225 м. Суүсемнәр, фораминиферлар, брахиоподлар һ. б.  беләнүзенчәлекле.  4 ярым яруска бүленә: сүрәм, әкәвәз, аскынбаш,архангель; түбәнгесе һәм үргесе һәр берсе — ике горизонтка, икенче һәм өченчесе шул ук исемдәге горизонтлар кимәленә тап килә. 

Башкортстанның платформалы өлешендә башлыча карбонат токымнарыннан тора, скважиналардагы калынлыгы 20-90 м; Башкортстан (Көньяк) Уралының көнбатыш битләвендә Җилем һәм Җигән елгалары районында калынлыгы 195-275 м. Йөрүзән һәм Әй елгалары бассейнында гадәттә ярымярус утырмалары юк, калынлыгы 110-210 м. Зилаер синклинорийында сүрәм, әкәвәз һәм  аскынбаш  ярымяруслары — карбонат токымнарыннан, архангель ярымярусы — аргиллит, комташ, известьташ конгломераты,  мергелдән (күгәрчен свитасы) тора; калынлыгы 400-500 м. Башкортстан (Көньяк) Уралының көнчыгыш битләвендә Янгел елгасы районында органоген известьташлардан, сирәгрәк карбонат - терриген токымнардан гыйбарәт; калынлыгы 200-250 м.

Башкортстанның платформа өлеше булган өлешендә алар известьташлы бораулау скважиналары буенча гына билгеле, анда алар урта ташкүмер карбонат нефть-газ йөртү комплексы составына керәләр. Ярусның иң шәрә карбонат киселешләре Агыйдел, Җигән, Аскын елгалары буенда; бу урыннарда аларның куәте 195-275 метрга җитә. Олы Ык елгасыннан көньяктарак түбәнге ярымярус  кремний-балчык-карбонат катламнары куәте 250-300 м. Үрге ярымярус  үрге башҡорт-мәскәү флиш калынлыгы составына керә, аның куәте  2000 м чамасы. . 

Көньяк Уралның көнбатыш тау итәгендә  органик һәм биоген известьташлары шәрә булып 370 метрга кадәр Олы Кызыл, Төяләс елгалары ярлары буйлап сузылган, комташ, алевролит, аргиллит катламнары 2000 метрга кадәр очрый .

## Мәскәү ярусы белән бәйләнеш

Мәскәү ярусын  тапкан һәм фәнни яктан тасвирлаган галим *С.Н. Никитин* Мәскәү ярусын карбонның урта бүлеге эквиваленты буларак аерып күрсәткән һәм аның Урал карбонының бөтен урта бүлегенә параллельлек турында нәтиҗәгә килгән..

Мәскәү ярусы урта бүлекнең башкорт ярусы артыннан иярә һәм ташкүмер системасының югары бүлегенең касыйм ярусына кадәр бара. Ярус бусагалары 311,7 ± 1,1-307,2 ± 1 млн ел элек интервал белән билгеләнгән..

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Башкирский ярус // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 3-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*Стратиграфические схемы Урала. Екатеринбург, 1993.

Төркем:ГеологияТөркем:Башкортстан
Лев Барков

**Лев Митрофанович Барков** ( 1928 елның 24 октябре, Мәскәү - 2013 елның 9 феврале, Новосибирск ) - Рәсәй һәм совет физигы, Россия Фәннәр академиясе академигы (1991; 1984 елдан СССР Фәннәр академиясе академигы). 

## Биографиясе

* 1952 - Мәскәү дәүләт университетының физика-техника факультетын тәмамлай (хәзерге MIPT ). 
* 1952 елдан - Атом энергиясе институтында эшләй. 
* 1967 елдан - СССР Фәннәр академиясенең Себер филиалының атом физикасы институтында эшләй. 
* 1967 елдан - Новосибирск университетында укыта (1973 елдан профессор). 
* 1972 - СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты. 
* 1976 - 1979 елларда ул Новосибирск дәүләт университетының физика факультеты деканы, аннары 20 ел давамында ядро физикасы (элементар кисәкчәләр физикасы) кафедрасын җитәкләй.  
* 1984 - СССР Фәннәр академиясе академигы (1991 елдан - Россия Фәннәр академиясе академигы ).

## Фәнни эшчәнлеге
Төп эшләре  уран-су системаларында нейтроннарны әкренләштерү һәм **ишәйтеү** процессларын өйрәнү буенча. Ул пионнарның туу һәм аларның матдә белән үзара тәьсирләшү процессларын тикшерә. Элементар кисәкчәләр үзенчәлекләрен тикшерү өчен көчле импульслы магнит кырлары булган җайланмаларны булдыру буенча берничә эш башкара. М. С. Золотарев  белән бергә эксперимент оештыра,анда атомар бисмут парларында яктылыкның полярлаштыру яссылыгы әйләнеше ачыла, бу исә электроннарның көчсез нейтраль токларга бәйле булган нуклоннар белән үзара бәйләнеше барлыгын күрсәтә. 

## Бүләкләре

* Октябрь Инкыйлабы ордены (1971) 
* Хөрмәт Билгесе ордены (1975) 
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1982) 
* СССР Дәүләт премиясе (1989) 
* IV дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен" ордены (1998)  
* Медальләр.

## Хәтер
Новосибирсктагы Көньяк зиратында күмелгән. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Наш юбиляр. Семьдесят пять лет академику Льву Митрофановичу Баркову // Журнал «Философия науки»
* Лев Митрофанович Барков (к 80-летию со дня рождения), УФН, том 178, выпуск 12, декабрь 2008
* Профиль Льва Митрофановича Баркова на официальном сайте РАН
* Лев Митрофанович Барков в журнале «Успехи физических наук»
* Выпускники МГУ в ННЦ СО РАН. 1957—2007 — Персоналии: Физический факультет. А-З — Барков Лев Митрофанович 
* Персональная страница на сайте фотоархив СО РАН
* Храмов, Ю. А. Барков Лев Митрофанович // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 24. — 400 с. — 200 000 экз. — ББК 22.3гя2. — УДК 53(G). 
Төркем:Әлифба буенча физиклар
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Русия физиклары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:4 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Новосибирскида вафатлар
Төркем:2013 елда вафатлар
Төркем:9 февраль көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1928 елда туганнар
Төркем:24 октябрь көнне туганнар
Кадер кич (мәгънәләр)

**Кадер кич**:
* Кадер кичәсе – дини термин, Рамазан аеның соңгы ун кичәсенең берсе.
* «Кадер кич» – Габдулла Тукайның 1911 елда язган шигыре.
* «Кадер кичәсе» — Рөстәм Галиевның сәхнәләштергән пьесасы (2014).
Лонгин Пантелеев

**Лонгин Федорович Пантелеев** ( 1840 - 1919 ) - рус нәшер итүчесе, җәмәгать эшлеклесе.

## Биографиясе
Лонгин Федорович Пантелеев 1840 елның 6 (18) октябрендә  Архангельск губернасының   Сольвычегодск шәһәрендә туган, дворян.  

1858 елда Вологда гимназиясен һәм 1862 елда Санкт-Петербург университетының юридик факультетын тәмамлаган . 

1850 еллар  ахырында  - 1860 еллар башында, ул Сарай яны  җыр  капелласында яшь   җырчыларны математикага өйрәтә 

Студент чагында ул язучы һәм тәрҗемәче С. В. Латкинага өйләнә . 

Ул " Жир һәм ирек " яшерен революцион оешма әгъзасы була, һәм 1864 елның декабрендә ул революцион эшчәнлек һәм Польша күтәрелешен яклаган өчен кулга алына, 6 ел авыр хезмәткә хөкем ителә, Себергәгә ( Енисей провинциясендә) килеү белән  торак пункт белән алыштырыла. 

1876 елда Пантелеев Санкт-Петербургка кайта, һәм киләсе елда ул фәнни әдәбият нәшриятын оештыра  . 1877-1907 елларда ул 250 дән артык китап, шул исәптән Н.А. Добролюбовның   4 томлык  җыентыгын һәм А.Мицкевич  әсәрләрен бастырып чыгара. 

Лонгин Пантелеев - «Хатирәләр» авторы, анда  1860  елларның беренче яртысында Ф.М. Достоевский белән очрашулары турында сөйли. 

1905 елдан ул Кадетлар партиясе әгъзасы, күпчелек басмаларда хезмәттәшлек итә, Петербург шәһәр комитеты әгъзасы  . 

1917 елның мартында ул " Декабристлар истәлеге җәмгыяте " советы председателе итеп сайлана. 

Ул 1919 елның 16 декабрендә Петроградта вафат була. Волков зиратында жирләнгән . 

Россия Дәүләт әдәбият һәм сәнгать архивында Л. Ф. Пантелеевка багышланган материаллар бар  .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Пантелеев Л. Ф.* Воспоминания. М.: Гос. изд-во худ. литературы, 1958.— 848 с.
* 

## Сылтамалар

* Пантелеев Лонгин Федорович
* Пантелеев Лонгин Федорович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Пантелеев Лонгин Федорович (1840—1919)

Төркем:XIX гасыр рус язучылары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:1919 елда вафатлар
Төркем:16 декабрь көнне вафатлар
Төркем:Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр
Төркем:Язучылар
Төркем:Шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Токио метрополитены

**Токио метрополитены** — Токио шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1927 елның 30 декабрь ачыла.

Токио Метрополитены 13 сызыктан тора, 285 , гомуми озынлыгы 304,1 км, пассажир әйләнеше - 3,616 млрд (ел) (2020).

## Искәрмәләр

Төркем:Токио
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Япония метрополитены
Анатолий Папанов

**Анатолий Дмитриевич Папанов** (1922 елның 31 октябрь, Вязьма, RSFSR — 5 август 1987 елның Мәскәү, Россия) — совет театры һәм кино актеры, театр укытучысы һәм режиссеры. ССРБның Халык артисты (1973). РСФСР дәүләт премиясе лауреаты. Васильев абыйлар (1966) һәм СССР дәүләт премиясе (1989 — үлгәннән соң). Бөек Ватан сугышы әгъзасы.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ режиссёрлары
Төркем:Әлифба буенча режиссёрлар
Ингилойлар

**Ингилойлар** (; ) — грузиннарның Азәрбайҗанның төньяк-көнбатышында яшәгән этнографик төркеме. Грузин теленең ингилой диалектында сөйләшәләр.

Дингә мөнәсәбәтле ингилойлар христиан һәм сөнни мөселманнаргабүленә.
Мөселман ингилойлар Балакән һәм Закаталы районнарында яши, ә христианнары Гах районында көн итә. Тәүгеләре Закаталы районының Әлиәбад һәм Мосул авылларында, шулай ук Балакан районы Ититала авылларында, ә икенчеләре — Ках районының Ках-Ингилой, Бөек Алатемир, Ках-Баш, Әлибәкли, Мешабаш, Зегем, Хәләф-Тала, Гарамеша һәм Гымыр авылларында оешып, тупланып яши. 

XIX гасыр азагында — XX гасыр башында чыккан Брокгауз һәм Ефронның энциклопедик сүзлеге (ЭСБЭ) мәгълумәтләренә караганда, Закаталы округында 3703 грузин (4,98 %) һәм 8727 ингилой (11,72 %) яшәгән.

Рус хакимияте вәкилләре православ миссионерларны ингилойларга җибәреп торган, әммә аларны дошман сыман каршы алганнар. ЭСБЭ мәгълумәтләренә караганда, Кавказда православ христианлыкны яңарту җәмгыятенең миссионерлык эшмәкәрлеге йогынтысында ингилойлар 1860 елда Исламнан христианлыкка күчкәннәр, 12 приход барлыкка килгән, әммә 1863 елда 9 приход яңадан Исламга кайта, шул ук вакытта 1892 елда 62 кешене чукындыра алганнар .

; Азәрбайжанда грузиннар саны динамикасы

Әлибәйли авылында Гах дәүләт грузин драма театры эшләп килә. Грузин телендә «Шалала» газетасы чыга.

Язучы Якоб Гогебашвили «Патша Ираклий һәм ингилой кызы» дигән тарихи хикәя язган. 2009 елда «Азербайджанфильм» студиясында «ингилойлар» дигән документаль фильм төшерелгән, ул Азәрбайҗанның бу җирдә борыннан яшәгән халкының тарихына, мәдәниятенә, гадәт-йолаларына багышланган .

Ингилойларның күпчелеге Азәрбайҗан халкы исәбен алганда *«азәрбайҗан»* дип язылган.

## Азәрбайҗанның билгеле ингилойлары

* Джанашвили Моисей Георгиевич — грузин тарихчысы, филолог, педагог, Хезмәт Герое (1932).
* Муратов Анатолий Олегович (1900-1964) — совет хәрби начальнигы, гвардия генерал-майоры.

## Шулай ук карагыз

* Аджарлар — грузиннарның этнографик группасы. 70 % правослау, 30 % мөселман (башлыча Төркия белән чиктәш төбәкләрдә яшәгән олы яштәге кешеләр).
* Лазлар — Төркиядәге башлыча мөселман картвель этник группасы.
* Ферейданнар — Ирандагы мөселман грузиннар.
* Чвенебури — Төркиядәге мөселман грузиннар.

## Видео

*  Zaqatala rayonu Mosul Kəndi, Ingiloylar

*  Традиции народа ингил

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ингилойцы//Большая российская энциклопедия 
* John M Clifton, Calvin Tiessen, Gabriela Deckinga, and Janfer Mak. The Sociolinguistic Situation of the Inghiloi of Azerbaijan. SIL International, 2005

Төркем:Азәрбайҗан
Төркем:Азәрбайҗан халыклары
Апшерон ярымутравы

**Апшерон ярымутравы** ()  ( —  Азәрбайҗанда урнашкан ярымутрау булып тора. Ярымутрауда илнең башкаласы  Бакы — илдәге иң тыгыз  һәм иң зур шәһәр, шулай ук Бакы шәһәр агломерациясе белән юлдаш шәһәрләр  Сумкает һәм Хырдалан урнашкан.

Ярымутрау өч районга бүленгән: икесе шәһәр районнары (Сумгаит  һәм Бакы) һәм берсе бистә (Апшерон) районнары булып тора. 

Ул көнчыгышка Каспий диңгезе ягына 60 км га (37 миль) сузылган. Тулаем һәм максималь киңлеге -30 км (19 миль). 
Кавказ тавының иң көнчыгыш дәвамы булып торса да, ландшафт бераз калку, бераз дулкын-дулкын уйсулыклардан тора.Ул хәзерге вакытта Апшерон Милли паркы дип игълан ителгән озын комлы дюна, Шаһ Дили белән тәмамлана. Ярымутрауның бу өлеше күпчелек ерыннар белән телгеләнгән һәм бик күп тозлы күлләрдән тора. 

## Этимологиясе
"Апшерон" атамасы фарсы сүзе аб *шураннан* (су тозлы) алынган. Шулай ук бу сүздән Апшерон шәһәре атамасы килеп чыккан.

Конрад Мальта-Брун мәгълүматләре буенча, 1810 елда, ярымутрауның альтернатив исеме Okoressa була.

Апшерон ярымутравы Бакы башкала биләмәләренең бер өлеше ( Бакы шәһәр агломерациясы, Сумкает һәм Хырдалан) булып тора. Шул ук вакытта Апшерон ярымутравы Бакы, Сумкает һәм үзәге Хырдалан булган Абшерон районыннан тора.

## Климаты
Апшерон ярымутравына уртача ярымкоры климат хас (Кеппен климатлар классификациясе: *БСК*): җылы һәм коры җәй, дымлы һәм кайчак салкын кыш, бөтен еллап көчле җил. 

Ярымутрау Әзербайҗанның иң коры өлеше булып тора (еллык явым-төшем монда елына якынча 200 мм тәшкил итә). Еллык явым-төшем күләменең күпчелек өлеше җәйдән башка мизгелләргә туры килә. Әмма бу мизгелләрнең берсе дә бик дымлыдан түгел. Апшерон ярымутравы коры дала һәм ярымчүлләрдән тора. Коры климат белән бәйле, урындагы авыл хуҗалыгында сугару таләп таләп ителә.

## Икътисады
1870 еллардан алып Апшерон ярымутравында нефть чыгарыла. Ландшафтның күп өлешен тут баскан  вышкалар биләп тора. Тирә-юнь мохитнең пычрак булуыннан зыян күрүгә һәм җитди экологик проблемалар булуга карамастан, Апшерон чәчкәләре, бакчачылык, инҗир һәм тут агачлары белән дан тота. Тәүге күренеше аеруча сакланмаса да, Төньяк яр буйларында туристлар өчен истәлекле урыннары булган популяр киң пляжлары бар.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Апшеронский полуостров // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Апшеронский полуостров / Словарь современных географических названий, Издательство «У-Фактория», 2003. — ISBN 5-94799-148-9
* 
* Апшерон полуостров

## Тышкы сылтамалар

* Азәрбайҗан Географиясе 

Төркем:Бакы географиясе
Төркем:Азәрбайҗан географиясе
Николай Крылов

**Крылов Николая Иванович** (16 (29) апрель 1903 ел — 9 февраль 1972, Мәскәү) — совет хәрби эшлеклесе, ике тапкыр Советлар Берлеге Герое, Советлар Берлеге Маршалы. 1961-1972 елларда — КПСС Үзәк Комитеты әгъзасы.

## Биографиясе

Сарытау губернасы Балашовка өязе Тамали улусының Голяевка авылында туа. Әлеге вакытта авыл Вишневое дип атала һәм Пенза өлкәсенең Тамалин районына карый. Вишневоеда Н. И. Крылов туган йорт безнең көннәргә кадәр сакланган.

Авыл укытучысы гаиләсендә туган. Рус.

1918 елдан — комсомолда, өяз комсомол ячейкасы секретаре һәм иреклеләрнең фирка-комсомол кызыл гвардия отряды яугиры була.

Гражданнар сугышы елларында Кызыл армия сафына инергә тырыша, 1919 елда Көньяк фронтта авиация дивизионына алына, әммә берничә көннән каты авырып китә һәм әти-әнисендә калдырыла. Шунда ук мәктәп курсы буенча имтиханнарны экстерн тапшыра һәм мәктәпнең 2-се баскычын тәмамлау турында таныклык ала.

## Гражданнар сугышы
Шуңа карамастан, 1919 елның апрелендә, 16 яшендә Кызыл армия сафына алына. 1920 елда Сарытау җәяүле-пулемет курсларын тәмамлаганнан соң укчылар взводы командиры итеп тәгаенләнә, аннары В. М. Азин исемендәге 28-се укчылар дивизиясе составындагы укчылар ярымрота командиры була. 11-нче армия сафында Көньяк фронтта сугыша, Әзербайҗанны кызыл гаскәрләрнең басып алуында, 1921 елгы совет-грузин сугышында катнаша. 1921 елда Ерак Көнчыгышка күчерелә һәм 19 яшендә Ерак Көнчыгыш республикасының Халык-революцион армиясенең 1-се Тын океан дивизиясе 3-нче Югары Удин полкының укчылар батальоны командиры итеп тәгаенләнә. Спасскийны штурмлауда, Никольск-Уссурийскийды һәм 1922 елда Владивостокны азат итүдә катнаша.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ҡалып:Книга:ЖЗЛ
* . — С.261-262.
* Военачальник РВСН. Вып. 2. — Изд-во ЦИК РВСН, 1999.
* Главкомы стратегических. — Изд-во ЦИК РВСН, 1996.
* Книга памяти РВСН. — Изд-во ЦИК РВСН, 1997.
* 
* Л. С. Татарин. Тайны Большого Хинган.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов —  М.: Воениздат, 1987. — К.  1 /Абаев — Любичев/. — 911 б. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* *Чуйков В. И. * Начало пути. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Воениздат, 1962.

## Сылтамалар

* Крылов Николая Иванович на сайте Министерства обороны Российской Федерации

Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Суворов ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Кутузов ордены кавалерлары
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:«Японияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Совет-япон сугышында катнашучылар
Төркем:Ике тапкыр Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Төркем:ССРБ маршаллары
Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Россиядә туганнар
Михаил Яснов

**Михаил Алексеевич Яснов** (23 май (5 июнь) 1906 ел, Таулар авылы, Коломенский өязе, Мәскәү губернасы — 23 июль, 1991 ел, Мәскәү) — совет дәүләт һәм партия эшлеклесе.  ССРБ Югары Шурасы (1950-86 еллар) депутаты.  КПСС Үзәк комитеты әгъзасы (1952-86 елларда). Социалистик Хезмәт Герое.

## Биографиясе

1918—1922 —РСФСР  Сәламәтлек саклау халык комиссариаты курьеры

1922—1928 — күн заводы эшчесе. 1925 елда МДУ янында рабфак тәмамлый.

1928—1930 — Кызыл армиядә хезмәте.

1930—1931 — «Мосгорстрой» трестының эшләр идарәчесе

1931—1932 — «Водоканал» трестының төзелеш конторасы идарәчесе урынбасары, Мәскәү

1932—1934 — «Москомстрой» тресты идарәчесе урынбасары.

1934—1935  — «Гордорстрой» трестының төзелешенең 1нче участогы начальнигы урынбасары, Мәскәү.

1935—1938 төзелеш конторасы башлыгы, «Яр буе төзелеше» тресты идарәчесе, Мәскәү.

1938—1949 — Мәскәү шәһәр халык депутатлары Советы Башкарма комитеты рәисе урынбасары (Мәскәү шәһәре Башкарма комитеты).  Мәскәү сугышы вакытында Можай оборонасы линиясен төзү буенча оператив төркемгә, шәһәрнең авария-торгызу хезмәтенә, башкаланы турыдан-туры япкан оборона корылмалары төзү идарәсенә җитәкчелек итә.

1949—1950 — СССР шәһәр төзелеше министры урынбасары.

18 гыйнвар 1950 — 2 февраль 1956 — Мәскәү шәһәр халык депутатлары Советы Башкарма комитеты рәисе. Бер үк вакытта 1950-1954 елларда — СССР Югары Советы Берлеге Советы Рәисе.

1956—1957 — РСФСР Министрлар Советы Рәисе 

1956—1957 — РСФСР буенча КПСС ҮК бюросы әгъзасы.

1957—1966 —РСФСР СМ Рәисенең беренче урынбасары

1961—1966 — кабаттан РСФСР буенча КПСС ҮК бюросы әгъзасы

1966—1985  РСФСР Югары Советы Президиумы Рәисе

## Бүләкләре

Социалистик Хезмәт Герое (04.06.1976)
җиде  Ленин ордены (06.09.1947; 04.06.1956; 01.02.1957; 04.06.1966; 26.08.1971; 11.12.1973; 04.06.1976)
Кызыл Байрак ордены  (02.11.1944)
Кызыл Байрак Хезмәт ордены (13.07.1940)
Халыклар Дуслыгы ордены (04.06.1986)
Кызыл Йолдыз ордены (02.06.1944)
медальләр

## Замандашлары бәясе
«Һәр кешенең кимчелекләре бар, алардан Яснов та мәхрүм ителми. Безгә аның кискенлеге һәм тупас булуы турында мәгълүматлар килде, әмма аның каты административ кулы була һәм төзелеш эшләрен яхшы белә.»

## Әдәбияты

* Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг.: Историко-биографический справочник / Сост. В. И. Ивкин. — М., 1999. — ISBN 5-8243-0014-3

## Искәрмәләр

## Ссылки

* Яснов Михаил Алексеевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Михаил Алексеевич Яснов (рус.).  Сайт «Герои страны».

Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1991 елда вафатлар
Төркем:23 июль көнне вафатлар
Төркем:Мәскәү губернасында туганнар
Төркем:1906 елда туганнар
Төркем:5 июнь көнне туганнар
Ахун тораташлары

**Ахун тораташлары** яки **менгирлары** - Башкортстанның Учалы районында Ахун авылы янында урнашкан борынгы  мегалитик һәйкәл. Аны мегалитик комплекс дип тә, "Ахун Стоухеджы" дип тә атыйлар.

## Этимологиясе

Халык телендә "тораташ", "сынташ" дип йөртелсә дә, фәнни, рәсми телдә "менгир" дип кулланыла.
  
*Менгир* - (  — таш һәм *hir* — озын) - тупас эшкәртелгән кыргый таш яки таш кыя рәвешендә иң гади мегалит, аның вертикаль зурлыгы горизонталь зурлыктан шактый югары була.

"Тораташ" сүзе төрки телләрдә таш сыннарга карата кулланыла, алар табыну объекты да, шулай ук ниндидер башка максатларда да кулланылган булуы мөмкин.Татар һәм башкорт телләрендә "тораташ булып катты" дигән фразеологизм да яшәп килә .

## Тасвирламасы

Ахунда табылган тораташларның биеклеге 70 тән 200 см га кадәр. Әлегә 13 менгир билгеле.

Фәнни дөнья өчен Ахун мегалитик комплексы 1996 елда, Чиләбедән дәүләт университетында укыган студентлар һәм гыйльми хезмәткәрләр экспедициясе килгәч ачыла. 6 елдан соң Аркаимны өйрәнүче галимнәр килә. Казынулар үтәкәрәләр, ниндидер әйберләр табалар һәм аларны бронза  бронза дәверенә кайтарып калдыралар. Җирле тикшеренүчеләр бу менгирлар 25 километр озынлыктагы гаять зур комплексның бер өлеше генә дип саный.

Бу 13 таштан торган мегалитик һәйкәл, аларның 10сы комплекс барлыкка китерә, ә 3се ерак түгел урнашкан. Комплекс *Кидыш* елгасының уң ярында Ахун авылыннан 1 чакрым ераклыкта урнашкан. Менгирлар ансамблен 25 кв.м мәйданның уртасында урнашкан 1,5 метрдан  биегрәк ике зур таш һәм ярты метр чамасы биеклектәге 8 кечкенә таш тәшкил итә, алар зур ташлардан бертөрле ераклыкта урнашкан. Ике зур менгирның арасы якынча 15 метр, аларның берсе башлык дип кабул ителгән һәм 1 нче номер белән билгеләнгән. Аның тирәсендә 8 чокыр, диаметры һәм тирәнлеге якынча 20-25 см. Бу чокырлар тирә-юньдәге 8 кече менгир проекциясе булып тора. Аларда агач баганалар торган дип уйланыла. 170 метрда төньяк-көнчыгышка зур булмаган 13 нче менгир урнашкан, ә 80 метр ераклыкта тагын ике зур булмаган таш - № 11 һәм № 12 менгирлар урнашкан 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Мегалитический комплекс в селе Ахуново на сайте Полнономочного Представителя Президента РФ в Приволжском Федеральном округе 
* http://mygeography.ru/privolzhie/Bashkortostan/Akhunovo
* http://nashural.ru/Goroda_i_sela/ahunovo.htm

## Чыганаклар
*Менгир//Большая Российская Энциклопедия 

Төркем:Башкортстан
Төркем:Учалы районы
Төркем:Археология
Светлана Захарова

* Светлана Захарова (1946) — музыка белгече, алып баручы һәм режиссер.
* Светлана Захарова (1972) — сәламәтлек саклау системасы эшлеклесе, Татарстан Дәүләт Советы депутаты.

Төркем:Фамилиядәшләр
Иван Фунев

**Ива́н Фу́нев** ( */ Ivan Funev*; 24 июль 1900, Горна-Бешовица, Врачан округы — 21 июль 1983, , Болгария) —Болгария  скульптор-коммунисты, рәссамы, Яңа рәссамнар ширкәтенә нигез салучыларның берсе; Болгарияның халык рәссамы (1961), монументаль статуялар авторы

## Биографиясе
Иван Лунев 1900 елның 24 июлендә Болгариянең Врачан  округы Горна-Бешовица урынында  (ул вакытта Госман империясенә бәйле) туган. 1930 елда София сәнгать академиясен тәмамлый. Профессор Жеко Спиридонов укучысы. 1930 еллар  башында Иван Фуневватандаш скульптор рәссамнар, Ненко Балкански, М. Марков, И. Лазаров, В. Емануилова белән ярлы һәм баш күтәрүче  эш сыйныф темасына тотона. Фунев үз скульптураларын, нигездә, тимер-бетон, кискен борылыш нәтиҗәсен көчәйтә торган материалдан башкарган. 1930 еллардагы төп эшләре «Рабкоры», 1932, «Собрание», 1933, «Стачечный пост», 1934, «В вагоне третьего класса», 1935) хәерчеләр тормышына багышланган; көчле тәэсир белән билгеләп үтелгән.

1920 нче еллардан И. Фунев Коммунистлар партиясе белән бәйле, 1944 нче елда аның әгъзасы була. 1931 елда «Яңа рәссамнар ширкәте " оештыра. Берләшмәнең программасы "сәяси нәтиҗәле сәнгать"не алга этәрү иде. 1950 елда скульптор Димитров премиясенә лаек була. 
Тиздән 1944 елдан соң, ягъни Болгария фашизмнан азат ителгәннән соң, Фунев берничә һәйкәл булдыра: «Остановим агрессора» скульптура төркеме (1951); Софиядә Совет Армиясе хөрмәтенә ике күп фигуралы төркемле монумент (1954). Һәйкәл Иван Фунев һәм архитектор Данчо Миттов җитәкчелегендәге иҗат коллективы тарафыннан проектланган, һәм скульптор укучылары белән берлектә башкарган.

## Әдәбият

* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук кара

* Социалистический реализм
* Музей социалистического искусства в Софии
* Памятник Советской армии (София)

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:ХХ гасыр скульпторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XX гасыр рәссамнары
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:1983 елда вафатлар
Төркем:21 июль көнне вафатлар
Төркем:1900 елда туганнар
Төркем:24 июль көнне туганнар
Төркем:Рәссамнар
Төркем:Скульпторлар
Мостай Кәрим һәйкәле (Казан)

**Мостай Кәрим һәйкәле** — Казанда 2020 елның 27 августында ачылган һәйкәл (катлаулы скульптур композиция). Шагыйрь, публицист, драматург, башкорт әдәбияты классигы, Башкортстанның халык шагыйре, Социалистик Хезмәт Каһарманы, Бөек Ватан сугышында катнашкан Мостай Кәрим (1919—2005) хөрмәтенә куелган.
Скульптор — РФ Рәссамнар берлеге рәисе, Россиянең халык рәссамы, Уфада Мостай Кәримгә һәйкәл ясаучы Андрей Ковальчук.

## Тарих
Һәйкәл кую турында карар 2019 елның 18 апрелендә, «Башкортстанда Татарстан көннәре» кысаларында Уфадагы «Нур» татар театры бинасы янында Габдулла Тукай скульптурасы барлыкка килгәч, кабул ителгән.

2020 елның 27 августында Казанда узган һәйкәлне ачу тантанасында Татарстан Президенты Р. Н. Миңнеханов, Башкортстан Башлыгы Р. Ф. Хәбиров, шагыйрьнең Мәскәүдә яшәүче кызы Әлфия Мостафа кызы, оныгы Тимербулат Олег улы катнаша һәм чыгыш ясый.

Һәйкәл Казан шәһәре бюджетына 45 миллин сумга төшкән. Элегрәк медиа Мостай Кәримгә һәйкәлне аның оныгы, эшмәкәр һәм миллиардер, Роснефть башлыгы  кияве Тимербулат Кәримов үз акчасына эшләткән дип язган иде. Соңрак дәүләт сатып алулары сайтында һәйкәлне эшләтүгә заказ урнаштырылган, анда заказчы — Казан шәһәре идарәсенең тышкы төзекләндерү комитеты дип күрсәтелгән.

## Урыны
Композиция Казанның Идел буе районында Даурия урамы һәм Оренбург тракты чатындагы Мостай Кәрим исемендәге скверда урнашкан.
 
## Тасвирлама
Һәйкәл бронзадан эшләнгән. Биеклеге 4 метрга, озынлыгы 7 метрга якын, бәясе 45 млн сум. Скульптор — Андрей Ковальчук. Язучыны ул Урал таулары итәгендә утырган итеп сурәтләгән. Һәйкәл катлаулы сынлы композиция итеп эшләнгән, анда әдипнең туган ягы символлары, әсәрләреннән юллар урын алган.
һәйкәл рәвешенә урын тәэсир иткән. Урын билгеләнгәч, шактый озынча композиция булдыру идеясе туган. Сквер зур булмагач, һәйкәлне биек итмиләр, шуңа күрә озынлыкка басым ясала.
 
Һәйкәлне ясауга ярты еллап вакыт сарыф ителгән. Казан архитекторлары оператив рәвештә Мостай Кәрим скверын булдырган. Скульптура Урал таулары читендә утырган шагыйрь фигурасын үз эченә алган катлаулы композициядән гыйбарәт, аста аның тормышы, иҗаты белән бәйле образлар. Тау астында милли киемнәрдәге бала белән хатын-кыз, агач йорт, чабучы атлар сурәтләнгән.

Оныгы Тимербулат Кәримов Казандагы һәйкәлнең Уфадагы һәйкәлгә охшаш булуын, кызы Әлфия шагыйрь образының романтик килеп чыгуын, шулай да әдипнең үзенә охшавын искәртә: «Биредә шагыйрь сыны иртәгәне көтеп тора. Образы бераз романтикалаштырылган, әмма үзенә охшаган».

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *[[Гөлнар Гарифуллина]].*  Мостай Кәрим һәйкәле ачылышына - милли камзуллардан! Татар-информ, 27.08.2020
* *Владимир Васильев.*  Казанда Башкортстанның халык шагыйре Мостай Кәримгә һәйкәл ачылды. Татар-информ, 27.08.2020
*   В Казани открыли памятник Народному поэту Башкортостана Мустаю Кариму. Фонд Мустая Карима

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Уфада Мостай Кәрим һәйкәле
  

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Язучыларга һәйкәлләр
Төркем:Мостай Кәрим
Базардүзү

**Базардүзү** () яки Базар дюзю — табасаран телендә, **Киченсув** () — Төп Кавказ сыртының Азәрбайҗан белән Россия (Дагстан) чигендәге түбә. Биеклеге 4466 метр.

## Урынлашуы

Базардүзү Россиянең иң көньяк ноктасы буларак киң билгеле,тик гамәлдә бу ноктадан 4 чакрымга төньяктарак урнашкан, алыслыгы 7,3 км. Үз нәүбәтендә Рагдан һәм Нәсән таулары Базардүзүдән көньяктарак урнашкан һәм Россиянең иң көньяк ноктасына якынрак, ярашлы рәвештә  2,2 һәм 3,7 км. Базардүзү Азәрбайҗанның һәм Дагстанның иң биек түбәсе булып тора. Балчыклы сланецлардан һәм порфиритлардан барлыкка килгән. Базардүзү түбәсеннән XX гасыр башында 8 бозлык чыгып торган, иң зуры 1 километр чамасы озынлыкта булып, Тихицар дигән атамалы булган.

Базардүзү бозлыклары — Азәрбайҗанның һәм Дагстанның гына түгел, барча Төп Кавказның иң көнчыгыш бозлыклары группасы. Базардүзүнең төньяк итәгендә ике бозлык — Муркар һәм Тихицар бар, алардан көрәк башына охшаган 5 зур булмаган "тел" асылынып тора. Иң күренеп торганы Тихицар бозлыгы, озынлыгы 0,9 км, киңлеге 150-200 м (*Будагов Б. А., Кисин И. М. * О современном оледенении Базардюзю. Докл. Ан КАЗССР, № 1, 1960.). Бозлыкның авышлыгы кискен үзгәреп тора һәм гомуми алганда 250 м тәшкил итә. Бозлыкның «теле» төньякка авышкан. Бозлыкның нык авыш булуы аркасында ул тәүлегенә 4,4 тән 9,3 см га кадәр шуа бара.

## Фаунасы
Базардүзү массивының хайваннар донъясы да бай һәм үзенчәлекле. Дагстан туры, тау кәҗәсе, коралай ярыйсы күп сакланган. Кеше аягы басмаган кыяларда, бозлыклар янында диярлек тау күркәләре яки улар дигән кошлар очрый.

## Этимологиясе
Азәрбайҗан телендә Базардюзю  «базар мәйданы», ягъни, юнәлеш күрсәткән сүз — «базарга юнәлтү, карату, төзләү». Табасараннарда — төзек базар, тигез базар. Эш шунда — борын һәм урта гасырларда бу түбәдән көнчыгыштарак Шаһнабад үзәнендә ел саен төрле тарафлардан төрле милләтләр килеп зур ярминкә кора торган булган. Анда Шәркый Кавказдан үз халыклары — хыналыг, крыз, будух, лезгин, рутул, цахур, авар, ләк, даргин, комык, нугай, азәрбайҗан  гына түгел, грузин, әрмән, гарәп, яһүд, фарсы, һинд сәүдәгәрләре дә килә торган булган. Базардүзү тарафы башка түбәләрдән аерылып, ераклардан күренеп торган. Кәрванчылар боз дивар янына килеп җиткәч, сулга борылу белән ерак та түгел, үләнле юлдан базар мәйданына барып чыгачагын белгән, ягъни бу тауга карап юлны төзләгәннәр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Базардюзю // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Сылтамалар

* Маршруты на вершину Базардюзю (Восточный Кавказ), 4466 м
* Классификационная таблица маршрутов на горные вершины Азербайджана
* 
* 

Төркем:Азәрбайҗан таулары
Төркем:Россия таулары
Төркем:Кавказ таулары
Төркем:Дагстан географиясе
Екатерина Бартенева

**Екатерина Григорьевна Бартенева** (кыз фамилиясе **Броневская** ; 25 май 1863 — 19 август 1914) — рус революционеры.

## Биографиясе
1843 елның 25 майында Санкт-Петербургта офицер һәм җир хуҗасы гаиләсендә туган. Дворяннардан. Екатерина институтын тәмамлай. 1863 елда ул гвардия подпоручигы Виктор Иванович Бартеневка кияүгә чыга (1838-1918).Ире белән бергә алар сатып алу түләүләреннән баш тарталар, җирне крестьяннарга бирәләр һәм Санкт-Петербургта урнашалар. 1867 елда ике улы белән Швейцариягә китәләр һәм Женевада урнашалар. Анда алар Михаил Бакунин белән якынлашалар. 1869 елда Бартеневлар Бакунинистлар белән өзелә һәм Н.И. Утин һәм А. Д. Трусов белән берлектә 1-нче Интернационалның рус бүлеген булдыралар. 1871 елда Бартенева Парижда яши, Париж Коммунасында катнаша. Ул П. Л. Лавров белән тыгыз элемтәдә тора.

1871 елда Санкт-Петербургка кайта һәм әдәби эшчәнлек белән шөгыльләнә. «Отечественные записки», «Дело» һәм башка басмаларда бастырыла. 1880-нче елларда халыксыларга һәм **«Народная воля»** оешмасы катнашучыларына якын була. 1889 елда ул Парижда була. Анда ул Бөтендөнья күргәзмәсенең Россия бүлегендә эшли, аннары  «Артенева» исеме белән Париждагы 2-нче Интернационал конгресының секретаре була. 1880-нче еллар ахыры — 1890-нчы еллар башында, ул Брусневның социал-демократик төркеме белән бәйләнештә була, пропаганда эшчәнлеге белән шөгыльләнә.

1890 ел азагында аның өендә тентү үткәрелә, шул вакытта гаепләү материаллары табыла. Шуңа бәйле рәвештә, 1891 елда, Бартенева "җәмәгать тәртибе өчен зарарлы һәм куркыныч" дип таныла һәм Санкт-Петербургтан куыла. Ул Псковта полицияның ачык күзәтүе астында яши, 1898 елда Санкт-Петербургка кире кайта. 1905 елда ул меншевик буларак «Вера Петровна» исеме астында митингларда берничә тапкыр чыгыш ясай. 1914 елның 19 авгусында (1 сентябрдә) ярлы хатын-кызлар өчен Елисей хастаханәсендә яман шеш авыруыннан үлә. Аны Новодеревенское зиратында күмәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия революционерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1914 елда вафатлар
Төркем:1 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1843 елда туганнар
Төркем:6 июнь көнне туганнар
Минтимер Шәймиев бюсты (Әнәк)

**Минтимер Шәймиев бюсты** — 2020 елның 26 августында Татарстанның Актаныш районы Әнәк авылында  Россия Федерациясе Хезмәт Каһарманы Минтимер Шәймиевка ачылган һәйкәл (бюст). РФ законы нигезендә, «Россия Хезмәт Каһарманы» исеме белән бүләкләнгән шәхескә аның кече ватанында бюст куела.
Скульптура авторы — Фәнил Вәлиуллин.

## Тарих

Россия Федерациясе Президенты Владимир Путинның 2013 елның 29 мартында чыккан «Россия Федерациясе Хезмәт Каһарманы исемен бирү турында» Указы нигезендә, шәхескә РФ Хезмәт Каһарманы исеме бирелгән очракта, аның туган ягында бюст урнаштырыла. Минтимер Шәймиевка РФ Хезмәт Каһарманының алтын медале «дәүләт һәм халык алдындагы аеруча хезмәтләре өчен» 2017 елның 28 апрелендә тапшырылган.

Бюст ясау өчен ачык бәйге уздырыла, анда Мәскәү, Санкт-Петербург, Казан сынчылары катнаша. Кайсы бюст үрнәген сайлау, аның үз образы белән ни дәрәҗәдә туры килүе турында карарны Минтимер Шәймиев чыгара.
 
Бюстны Татарстанның Рәссамнар берлеге ясаган. Скульптор — Н. Фешин исемендәге Казан сәнгать училищесында укыган Фәнил Вәлиуллин.

## Ачу тантанасы
2020 елның 26 августында Татарстанның Актаныш районы Әнәк авылында узган бюстны ачу тантанасында ТР Президенты Рөстәм Миңнеханов, ТР премьер-министры Алексей Песошин, ТР Дәүләт шурасы рәисе Фәрит Мөхәммәтшин, Казан мэры Илсур Метшин, шулай ук кайбер министрлар һәм район башлыклары катнашкан. Төп федераль кунак — РФ Президентының Идел буе федераль округындагы Тулы вәкаләтле вәкиле урынбасары Игорь Паньшин.

## Урыны
Бюст Минтимер Шәймиевнең туган авылында Шәрип Шәймиев йорт-музее белән янәшә куелган. Әнәк (Минтимер Шәймиевның туган авылы) һәм Пучы авыллары арасында «Бабайда кунакта» паркы урнашкан.

## Тасвирлама
Корылманың биеклеге — 3,8 метр, шуның 1,3 метры — бюст, 2,5 метры — постамент. Бюст соры төстәге граниттан эшләнгән  урнаштырылган.
 
Скульптура авторы — Казанда Әлфия Авзалованың кабере өстенә җырчының һәйкәлен ясаучы буларак билгеле Фәнил Вәлиуллин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рөстәм Миңнеханов: Минтимер Шәймиев – яшь буын татарстанлылар өчен яхшы үрнәк һәм юнәлеш бирүче дә.  ТР Президенты Матбугат хезмәте, Булат Низамиев, 26.08.2020
*   «В гостях у дедушки»: бюст Минтимера Шаймиева установили на родине Героя Труда. БИЗНЕС Online, 26.08.2020
* *[[Гөлнар Гарифуллина]].* Актанышта Россия Федерациясе Хезмәт Герое Минтимер Шәймиевкә бюст ачылды. Татар-информ, 26.08.2020
*  Минниханов: Жизненный путь Шаймиева – ориентир для подрастающего поколения. (*[[YouTube]] видео, 0:39*)

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Актаныш районы һәйкәлләре
Төркем:Минтимер Шәймиев
Çernogoriä gimnı

**Oј sviјetla maјska zoro** (Äy, yaqtı may şäfäğe) — Çernogoriä Cömhüriäte (şulay uq Montenegro, Qarataw dip tä atala) däwlät gimnı. Untuğızınçı ğasırnıñ urtasında uq xalıq cırı, ä 1863 yıldan başlap Çernoğoriä Kenäzlege (Qarataw Kenäzlege) gimnı bularaq bilgele. Şunnan birle anıñ köye üzgäreşsez qalğan, ä cırlana torğan süzläre gel üzgärep — östälep, ğämäldän çığarılıp yisä yañadan qaytarılıp torğan. 2004 yılnıñ 12 iülendä bügenge Çernogoriäneñ däwlät bularaq raslanğan. Tulı tekstnı 1937 yılda Sekula Drleviç (Sekula Drljević, Секула Дрљевић) tözätkän bulğan, üzgäreşlär xäzerge tekstta saqlanıp qalğan. Xalıq köyenä aranjirovkanı Jarko Mirkoviç (Žarko Mirković) yasağan.
Gimn tekstınıñ üseşe, anıñ bügenge eçtälege san yağınnan zur bulmağan, ämma berqayçan da “xurlıqlı qollıq boğawların belmägän” xalıqnıñ üz azatlığın saqlap qalu öçen köräşenä bağışlanğan yılyazma bulıp tora.

## Gimnnıñ başqarıla torğan räsmi öleşe
 Xor başqaruında

## Gimnnıñ başqarılmıy torğan öleşe

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Монтенегро
Павел Жигарев

**Жигарев Павел Федорович** (6 (19) ноябрь 1900 ел — 2 октябрь 1963 ел, Мәскәү шәһәре) — совет хәрби җитәкчесе, Авиация баш маршалы (1955). ССРБ ның хәрби-һава көчләре баш командующие, (1949-1957). КПСС Үзәк Комитетына әгъзалыкка кандидат (1952-1961). ССРБ Югары Советының 3 нче чакырылыш Милләтләр советы депутаты (1950-1954).

## Сугыш алды еллары
Жигарев Павел Федорович 1900 елның (6 (19) ноябрендә Тверь губернасы Борисково авылында ярлы крестьян гаиләсендә туа. Рус. 1919 елдан Эшче-Крестьян Кызыл Армиясендә. 1920 елдан РКП(б) әгъзасы. 1919—1920 елларда Твердә запастагы кавалерия полкында хезмәт итә,  Гражданнар сугышының төп хәрби хәрәкәтләрендә катнашмый.

1922 елда РККА комсоставның 4 нче кавалерия мәктәбен тәмамлый, аннары кавалерия взводы белән командалык итә. 1925 елдан үз теләге белән авиацияга күчә һәм укырга җибәрелә. 1927 елда Ленинград очучы-күзәтүчеләрнең хәрби мәктәбен тәмамлый. Берничә ел хәрби-авиацион уку йортларында укыта. 1932 елда — РККА ның профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һава академиясен, 1933 елда аның янында адъюнктурасын тәмамлый. Шул ук елдан — Качи очучы югары авиацион мәктәбе штабы начальнигы, шул ук вакытта үзе дә хезмәт бурычын үтәве белән беррәттән бу мәктәпне тәмамлый.

1934—1936 елларда авиацион частлары — аерым эскадрильядан алып авиабригадага кадәр — белән командалык итә. 1937—1938 елларда совет очучылары-ирекмәннәр төркемен җитәкләп Кытайда командировкада була. Япон-Кытай сугышында Чан Кайши хөкүмәт гаскәрләре ягында хәрби хәрәкәтләрдә катнаша, япон авиация һөҗүмен кире кагуны, һава һөҗүменә каршы оборона оештыра, Кытай очучыларын совет самолетларында күнектерә.

Жигаревның Кытайдагы эшмәкәрлеге югары баһалана һәм аннан кайткач, 1938 елның сентябрендә РККА Хәрби-Һава көчләренең Хәрби әзерлек идаралыгы начальнигы итеп тәгаенләнә. 1939 елдан — 2 нче аерым Ерак Көнчыгыш армиясе Хәрби-Һава көчләре командующие. 1940 елның декабреннән — РККА Хәрби-Һава көчләренең Баш идаралыгы начальнигының беренче урынбасары, ә 1941 елның апреленнән — начальнигы. Авиация генерал-лейтенанты (4.06.1940).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Жигарев Павел Федорович на сайте Министерства обороны Российской Федерации
* Проект «Хронос».
* Как генерал Жигарев гал на приеме у Сталина, и чем это для него кончилось.
* ЖИ́ГАРЕВ Па­вел Фё­до­ро­вич  БРЭ

Төркем:19 ноябрь көнне туганнар
Төркем:1900 елда туганнар
Төркем:2 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1963 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Кутузов ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:«Мәскәүне саклау өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:«Японияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Совет-япон сугышында катнашучылар
Төркем:Мәскәү өлкәсендә туганнар
Башкортстан марилары

**Башкортстан марилары** (үзаталышлары *мари, марий*) - Мари Ил Республикасының төп халкы. Россия Федерациясендә 643,7 мең кеше, шулардан Мари Илдә 324,4 мең, Башкортстанда 105,7 меңе яши (1989).

## Тарихы
Башлыча Мишкә, Калтасы, Бөре, Дүртөйле, Яңавыл, Шаран, Краснокамск, Балтач, Нуриман районнарында яшиләр. Зур Россия энциклопедиясе шушындый мәгълүмат бирә:
Живут также на северо-западе Башкирии (103,7 тыс. чел. ; составляют почти 2/3 населения в Мишкинском и Калтасинском районах 
 
20 гасыр ахырына кадәр күпчелек Башкортстан марилары татар телен белгәннәр.

240 тан артык авыллары бар.

35,1 мең кеше (33%) - Нефтекама, Уфа, Бөре, Яңавыл һәм башка шәһәрләрдә яши. Көнчыгыш мариларның күпчелеге мәҗүсиләр булып кала, бер өлеше христианлыкны, күпмеседер ислам динен тота.

Марилар турында беренче тапкыр Кама буе һәм Урал буенда 15-16 гасырларда документларда телгә алына. Сөренте җирләр җитмәү, көчләп христианлыкка күчерүләреннән качып Агыйдел буена күченәләр. Күчеп килүчеләренең агымы  17-18 гасырлар ахырына көчәя.

1897 елда Уфа губернасы халык санын алу мәгълүматлары буенча марилар 80,6 мең кеше, 1912 елда - 90,5 мең исәпләнгән.

Марилар тарихи әдәбиәяттә, исәп алу документларында  "" (*чирмешләр*) исеме астында телгә алына.

Башкортстанда көнчыгыш марилар этнографик төркемнәр барлыкка китерә: Агыйдел һәм Караидел елгалары арасында урнашканнары (үзләрен  "упо мари", ягъни "уфа марилары" дип атый), Ык - Сөн (бәләбәй мари), Караидел башы - Сылва (урал мари), Чулман буе (*чолман мари*) авыллары аерымланып тора.

Башкортстан марилары башлыча игенчелек, малчылык, аучылык, балыкчылык, чолыкчылык белән шөгыльләнә.

Хатын-кызлар арасында өйдә җитештерү шөгыльләре: киндер һәм җитен эшкәртү, туку, үрү, бәйләү, чигү үсеш алган.

## Көнкүрешләре
Мари авылларына (сола, аул) йортларның тарау-торау урнашуы  хас. Урам планнары буенча төзекләндерү эшләре  19 нчы гасырның 30-40 нчы елларында башланган. Мариларның  торак архитектурасы Идел-Урал төбәгенең урман полосасы өчен типик булып тора. Йорт (марича порт) бер бүлемле бура һәм чоланнан тора; аларны зурайтыр өчен төкетмә (марича вашпорт) ясаганнар. Кыекларын такта кыртышы, кабык белән, урманлы далада - салам белән  япканнар.

Торакны тукылган һәм чиккән сөлге, бизәкле тышлык һәм пәрдәләр, паласлар һәм үзләре чүпрәкләрдән тукыган идән келәмнәре белән бизиләр. Йорт ихатасында (сурт) казан асып куелган ачык учаклы, кабык түбәле, җәйге  кухня хезмәтен үтәүче алачыклары (кудо) була, улар элек гаиләнең изге урыны, өй иясе (кудо водыж) яшәгән урын саналган.

## Әдәбият
*Марийцы// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 17-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*Муреев П.М. Из жизни и быта марийцев Башкирии //Краеведческий сб. Уфа, 1928-30, №3-4; Бараг Л.Г. Марийские предания Башкирии //Фольклор народов РСФСР. Уфа, 1977; 
*Козлова К.И. Очерки этнической истории марийского народа. М., 1978.

## Сылтамалар
* Марийцы//Большая российская энциклопедия
*Марийцы//Энциклопедия Башкортостана

Төркем:Марилар
Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Башкортстан халыклары
Крестьяннар

**Крестьян** (*ир, җирдән файдаланучы, игенче, авыл кешесе*) — авыл хуҗалыгы культуралары һәм авыл хуҗалыгы хайваннарын үрчетү белән шөгыльләнүче кеше.

Крестьянның аерылгысыз билгеләре: җирдә эшләү, авылда яшәү, ул тормышның барлык өлкәләрен дә гореф-гадәтләр нигезендә көйли.

Фермердан аермалы буларак, крестьян җитештергән продукциянең күп өлешен сатмый, ә үз гаиләсендә куллана.

## Этимология

«Крестьянин» сүзе татар теленә ,  — «кеше; христианин» буларак рус теле аша үтеп кергән.

Икенче версия буенча, «крестьян» сүзе дин белән бәйле түгел, ә борынгы русчадан «кресать/кресить огонь» («ут кисү») гыйбарәсеннән дип уйланыла. Рус крестьяннары урман ягып җир эшкәртә торган булганнар.

## Россия
XV—XVII гасырларда нәкъ менә рус крестьяннары хәзерге рус халкын формалаштырган нигезе булып тора. XVI-XVII йөзләрдә рус булмаган крестьян халкын, ясаклы татарлардан тыш, «чуашлар» дип атаганнар. Рус дәүләтенең көнбатыш өлкәләренең рус булмаган халкы — поляклар, литвалар, эстонлылар, белоруслар һәм украиннар дип аталган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Крестьянин // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986. — Т. II : Е — Муж. — С. 374.
* Крест : Крестьянин // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.

Төркем:Крестьяннар
Төркем:Авыл хуҗалыгы