open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жаир Болсонару

**Жаир Болсонару**, Жаи́р Месси́ас Болсона́ру (, *[[1955 ел]]ның [[21 март]]ы, [[Бразилия]], [[Сан-Паулу]], [[Глисериу]]*) — Бразилия дәүләт һәм сәяси эшлеклесе. 2018 елның 28 октябрендә узган гомуми сайлауларда  Бразилия Федератив Республикасының 38нче президенты итеп сайланган. 2022 елның октябрендә булып узган президент сайлауларында Эшчеләр партиясе кандидаты Луис Инасиу Лула да Силвага оттырган.

## Тәрҗемәи хәле
1955 елның 21 мартында Бразилиянең Сан-Паулу штаты Глисериу муниципалитетында туган. Әтисе ягыннан әби-бабасы Италиядән Бразилиягә күчкән мөһаҗирләр. Агульяс-Неграс хәрби академиясен тәмамлаган (*[[1977 ел|1977]]*). 
Хәрби  диктатура (*[[1964 ел|1964]]—[[1985 ел|1985]]*) чорында армиядә десантчы һәм тупчы булып 17 ел хезмәт итә, капитан дәрәҗәсендә хәрби хезмәттән китеп, сәясәткә кушыла. 1988 елда беренче мәртәбә Рио-де-Жанейро шәһәр шурасы депутаты булып сайлана. Җиде мәртәбә Рио-де-Жанейродан федераль депутат булып үтә. 2014 елгы гомуми сайлауларда аның өчен  Рио-де-Жанейро  штатыннан 464 мең сайлаучы тавыш бирә.
 
Күп фиркаләрне алмаштыра: Христиан-демократлар, Прогрессчылар, Реформачы-прогрессчылар, Трабальчылар, Либераль фронт. 2016 елда Социал-христиан фиркасендә. 2017 елда «Патриот» фиркасендә. 2018 елда Социаль-либераль фиркагә керә.

2018 елгы президент сайлауларында үз кандидатурасын куя. 2018 елның 6 сентябрендә Жуис-ди-Фора шәһәрендә чыгыш ясаганда, пычак белән яралыйлар, ике операция кичерә.

2018 елның 7 октябрендә узган президент сайлауларында 46,06 % тавыш җыеп, икенче турга үтә. 
2018 елның 28 октябрендә узган икенче турда 55,13 % тавыш җыеп, Бразилия Федератив Республикасының 38нче президенты итеп сайлана. Консерватив карашлы сәясәтче буларак танылган. Уң популист лозунглар ярдәмендә АКШ президенты булып сайланган Дональд Трампны үзенә үрнәк итеп саный.

2022 елның октябрендә булып узган президент сайлауларында Эшчеләр партиясе кандидаты Луис Инасиу Лула да Силвага оттырган.

2025 елның 11 сентябрендә Бразилиянең элекке президенты, 70 яшьлек Жаир Болсонару, түнтәрелеш әзерләүдә гаепле дип табылып, 27 елга ирегеннән мәхрүм ителгән.

## Галерея

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Жаир Болсонару.  Рәсми сайт

Төркем:Бразилия сәясәтчеләре
Төркем:Бразилия президентлары
Төркем:Ультрауңнар
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Әхбар

**Әхбар** (гар. - хәбәрләр) - шигыйларның хәдисләр җыентыгы. Шигый хәдисләре сөнниләрнекеннән аерыла. Шигыйлар сөнниләрдәге кайбер хәдисләрне, мәсәлән Галинең дошманнары булган Гайшә, Тәлха Зөбәер һәм башка сәхабәләргә бәйләнешле хәдисләрне кире кагалар. Шул ук вакытта, Мөхәммәд турындагы риваятьләрдән тыш, Гали һәм аның нәселеннән булган имамнар турында риваятьләрне дә кабул итәләр. Фән раслаганча, шигыйларның "Әхбар"ы сөнниләрнекенә караганда шактый соңрак барлыкка килгән.

## Чыганаклар

* Ислам. Белешмә-сүзлек. Казан, ТКН, 1993

Төркем:Шигыйчылык
Әнсари

**Әнсари** (гар. - ярдәмче, булышчы, тарафдар) - Мөхәммәдне пәйгамбәр дип таныган һәм аңа ярдәм иткән кешеләр. 622 елда Мөхәммәд үзенең тарафдарлары белән Мәккәдән Мәдинәгә (Ясрибка) күчәргә мәҗбүр була. Мөхәммәд яклы ясриблылар, ягъни әнсарилар, Ислам динен Гарәбстанның башка халыклары арасында да таратучылар булганнар. Әнсариларны мөселман җәмәгатьчелеге ихтирам иткән. Коръән аларга оҗмах вәгъдә итә.

Төркем:Ислам терминнары
«Уң троцкиче милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше

**«Уң [[Лев Троцкий|троцкиче]] милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше** — 1937-1938 елларда НКВД тарафыннан оештырылган гаепләү эше. Бер төркем кеше уң троцкичеләрнең инкыйлабка каршы оешмасында катнашуда, ТАССР халык хуҗалыгына корткычлык эшләүдә гаепләнәләр. Хөкемгә 8 кеше тартыла: Гали Ганиев, Зәки Гыймранов, Сәлах Атнагулов, Галимҗан Ибраһимов, Ибраһим Әмирханов, Гомәр Әлмөхәммәтев, Каюм Мәһдиев, Зәки Мөхсинев. 1937 елның 3, 16 аугысларында, 1938 елның 9 маенда һәм 9 ноябрендә Мәскәүдә уздырылган мәxкәмә утырышларында гаепләнүчеләр (төрмәдә үлгән Галимҗан Ибраһимовтан кала) үлем җәзасына хөкем ителә. Гаепләнүчеләр 1950 нче елларда ТАССРның Югары мәxкәмәсе тарафыннан акалана.

Төркем:Зур террор
«Буржуаз милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше

**«Буржуаз милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше** — 1937-1940 елларда НКВД тарафыннан оештырылган гаепләү эше. Бер төркем кеше Совет хакимиятенә каршы көрәшүче буржуаз милләтчеләр оешмасы төзүдә гаепләнә. 50 кеше, шул исәптә Галимҗан Шәрәф, Г.Ш.Габдерәхимев, Каюм Рахманкулов, Әмин Мостафин, Габдрахман Мөхәммәтҗанов, Гобәйдулла Госманов, Габделбәр һәм Габдулла Гарифовлар, Габделхак Мөхәммәтев, Габделхак Һадиев, Каюм Рахманколов, Фатыйх Солтанбәков һ.б. хөкемгә тартыла. Мәxкәмә утырышлары 1940 елның 28 февраль, 27 август көннәрендә Мәскәүдә уздырыла. 12 кеше озак елларга төрмәгә ябылуга хөкем ителә. 1989 елда РСФСР Югары мәxкәмәсе карары белән барлык гаепләнүчеләр аклана.

## Искәрмәләр


Төркем:Зур террор
Рәшит Рәхмәти Арат

**Рәшит Рәхмәти Арат**  (1900-1964) - профессор, Төркия һәм  Алмания Фәннәр Академияләренең хокукый әгъзасы, Истанбул университеты каршындагы Тюркология институты җитәкчесе. Рәшит Рәхмәти 1900 елның 15 маенда Казан губернасының хәзерге Әтнә районына кергән Иске Әҗем авылында туа.  1923 елның язында Берлин университетының фәлсәфә бүлегенә укырга керә. Төркиядә 1964 елның 29 ноябрендә вафат була.

## Сылтамалар

* Räşit Räxmäti Arat Törkiyä teleradiokompaniyäse.

Төркем:29 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:15 май көнне туганнар
Төркем:Төрки телләр белгечләре
Төркем:Татар милләтле төркиялеләр
Кышлау вулысы

**Кышлау вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек. 1920-елларда бетерелә.

Төркем:Чар өязе вулыслары
Төркем:Арча кантуны вулыслары
«Идел-Уралчылар оешмасы» эше

**«Идел-Уралчылар оешмасы» эше** - 1938 елда Казанда бер төркем милли кадрларга карата НКВД тарафыннан оештырылган гаепләү эше. 230 кеше Совет хакимиятен бәреп төшерү өчен хыянәтчел төркем оештыруда гаепләнәләр. 1938 елның 20 маенда Казанда узган мәxкәмә утырышы аларның күпчелеген төрле елларга төрмәгә ябу турында карар чыгара. Кайберләре башка ялган гаепләү эшләре буенча да хөкемгә тартыла. 1956 елда СССР Югары мәxкәмәсенең Хәрби коллегиясе гаепләнүчеләрне аклый.
## Искәрмәләр

Төркем:Зур террор
Мансур кенәзлеге

**Мансур кенәзлеге** — 14-16 гасырларда көньяк-көнчыгыш Украинада (бүгенге Сумы һәм Полтава өлкәләрендә) урнашкан татар-северян кенәзлеге.

1380 елда Кыят нәселеннән Мансур Мамай улы кенәзлеккә нигез сала.

## Тарих

1380 елда Алтын Урданың элекке бәкләрибәге һәм төмән башлыгы Мамай Туктамыш тарафдарларына (Дмитрий Донской, соңрак Туктамышның гаскәр башлыкларына) җиңелеп, Кырымга качарга мәҗбүр була, анда Мамайның гаскәре кануни хан Туктамыш ягына күчә, ә үзе Мамай Кәфә шәһәрендә генуялеләр тарафыннан үтерелә.

**Мансур-Кыят Мамай улы** яңа ханның эзәрлекләвеннән куркып, Кырымнан команнар далаларына кача (Азов буе, Кара диңгез төньяк яры буена), анда гаскәр җыеп төньякка яу белән бара. Бүгенге Сумы һәм Полтава өлкәләрендә Мансур-Кыят Мамай улы Глинск, Глинница, Полтава шәһәрләрен торгыза һәм яңа бәйсез Мансур кенәзлегенә нигез сала.

1391 елда Самара янында Мансур Аксак Тимер гаскәренә каршы сугышта һәлак була.

Соңрак Мансур Мамай кезәзлеге киңәя: Чернигов, Сумы, Курск, Белгород, Харьков өлкәләрен кертә. Башта  Мансур кенәзлегендә татарлар һәм северяннар торган, соңрак северяннар варислары — севрюклар өстенлек итә.

Мансур кенәзлегенең башкаласы — **Глинск** кирмән-шәһәре булган, шуңа күрә соңрак рус телендә Мансур Мамай варислары **Глинский** кенәзләре дип атала башлый.

1392 елда Мансур улы Бөек Литва кенәзе Витовтның хакимиятен танырга мәҗбүр була, ләкин Мансур кенәзлегенең эчке тәртипләре үзгәрми һәм 1508 елга кадәр Мансур кенәзлеге Бөек Литва кенәзлеге эчендә мохтари статусны саклый, ләкин Мансур улы Алекс чукындырыла һәм Александр исемен ала (шуннан Глинскийлар — Мамай нәселеннән чыккан чукындырылган татарлар булып тора).

Кайбер тарихчылар Мансур кенәзлеге һәм Бөек Литва кенәзлеге арасындагы мөнәсәбәтләре Касыйм ханлыгы һәм Мәскәү кенәзлеге арасындагы мөнәсәбәтләре белән бик охшаш дип саныйлар.

Мансур Мамай кенәзлегенең варислары соңрак Украина, Россия, Литва дәүләтенә зур йогынты ясаган. Украин фольклорында яраткан батыр — **Казак Мамай** (укр.*Козак Мамай*) — казак бандурачы образы сакланган.

Россия тарихында Мамай Мансур варислары — Глинскийлар мөһим урын ала, бу нәселеннән Явыз Иван әнисе Елена Глинская чыккан.

## Мамай казаклары

Украинада казак Мамай образы — гади халык өчен көрәш итүче батыр булып тора. Украинада халык баш күтәрүләре булганда һаман Мамай кушаматлы атаман килеп чыккан, Ватандашлар сугышында Черкащинада өч атаман Мамай кушаматы белән булган.

## Сылтамалар

*Багновская Н. М. Севрюки: население Северской земли в XIV–XVI вв. Научное издание. — М.: Издательство «Палеотип», 2002.
*Глинские // Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978
*Русина Е. Сиверская земля в составе Великого княжества Литовского. – К.: 1998;
*Шенников А. А. Червлёный Яр. Исследование по истории и географии Среднего Подонья в XIV-XVI вв. — Л.: Наука, 1987.
*Шенников А. А. Княжество потомков Мамая. // Депонировано в ИНИОН. — Л.: 1981. — № 7380. — С. 20—22.

Төркем:Татар дәүләтләре
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Украина тарихы
Төркем:Россия тарихы
«Атласов» эше

**«Атласов» эше** — 1937 елда НКВД тарафыннан Һади Атласига бәйле рәвештә махсус оештырылган җинаять эше. *«[[СССР]]не таркатырга һәм мөстәкыйль төрки-татар дәүләтен төзергә маташуда»* гаепләнгән 24 кешегә 1937 елның 23-28 октябрьләрендә Казанда уздырылган мәxкәмә утырышында хөкем карары чыгарыла: 9 кеше (Һади Атласи, Гани Алтынбаев, Касыйм Исхаков, Фазыл Туйкин, Кәбир Туйкин, Сабир Уразманов, Габделбарый Фәттахов, Зәкәрия Фәттахов, Рәшит Яруллин) атылуга, калганнары төрмәгә ябылуга хөкем ителә. 1953 елда СССР Югары мәxкәмәсенең Хәрби коллегиясе ул карарны юкка чыгара.
## Искәрмәләр

Төркем:Зур террор
Татарстан урамы (Яр Чаллы)

**Татарстан урамы** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Автозавод районындагы урам.
Почта индекслары 423803, 423826. ОКАТО коды: 92430000000. 
Координатлар  55.761872°, 52.437788°.

## Тарих
Татарстан Республикасы  хөрмәтенә аның исеме белән аталган урам .

## Урнашуы
Яр Чаллының (Яңа шәһәр) Автозавод районының 24, 25, 48, 49, 50 һәм 51нче комплексларында урнашкан урам. Чулман елгасы (*[[Түбән Кама сусаклагычы]]*) агымына аркылы сузылган. Чулман  белән киселештә башлана. Тынычлык  белән киселештә тәмамлана. Сөембикә , Шамил Усманов  белән кисешә.

## Игътибарга лаек объектлар
* 10нчы йорт – Идарә итү университеты (ТИСБИ Яр Чаллы филиалы)
* 10нчы А йорт – сәламәтлеге чикле балалар өчен 68 нче мәктәп
* 14нче йорт – 33нче урта мәктәп
* Боровецкий зираты
* 20нче йорт – 96нчы санлы «Умничка» балалар бакчасы
* 24нче А йорт – «Татарстан» сәүдә үзәге
* 26нчы йорт – 64нче санлы «Ландыш» балалар бакчасы
* 27нче йорт – 79нчы лицей-интернат
* 33нче йорт – 26нчы санлы «Ләйсән» балалар бакчасы

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*   Татарстан урамы Яр Чаллы картасында

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Татарстан хөрмәтенә аталган объектлар
Баба Дхансар

Изге **Баба Дхансар** урыны Каруа авылы янында Каруа Җһил (буасы) янында Реасидан 17 км ераклыкта Каруа авылы янында Һиндстан, Джамму һәм Кашмир районының Реаси районында Катрага таба урнашкан.  Якын килү өчен юлдан 200 метр җәяү барырга кирәк. Ышану буенча Ходай Шива Амарнатх мәгарәсенә Парватига үлемсезлек кыйссасын сөйләр өчен ул елан патшасын Шешаны Анантнагта калдырган. Шеш Наг кеше формасында Васудэв буларак килгән. Васудэвның улларының берсе булып Дхансар булган ул изге шәхес булган.
Җирле ышану буенча борынгы вакытларда Каруа Җһил (күле) янында шәйтан булган, ул Каруа авылында кешеләргә карата вәхшилекләр кылган. Авыл кешеләре Баба Дхансардан Шәйтаннан арыныр өчен Баба Дхансардан ярдәм сораганнар. Ышану буенча Баба Дхансар Ходай Шивага ярдәм өчен дога кылган. Ходай Шива килгән һәм Шәйтанны үтерергә ярдәм иткән. Каруа Җһил янында Баба Дхансар гыйбадәтханәсе һәм Ходай Шива мәгарәсе табыну урыны булып киткән. Каруа Җһил изге булып санала, анда коену тыелган. Шулай да, тугърылар агым буенча түбәнрәк коена алалар. Кешеләр ышануы буенча алар су агымында коенып тулы ышану белән дога кылсалар, аларның теләкләре чынга ашачак. Күпсанлы тугърылар урынга ел саен Махашиваратри көнендә киләләр һәм монда ел саен бәйрәм (мела) оештырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
«Солтангалиевчеләрнең Мәскәү үзәге» эше

**«Солтангалиевчеләрнең Мәскәү үзәге» эше** («Оештыручы үзәк») - 1932 елда ОГПУ-НКВД органнары тарафыннан оештырылган гаепләү эше. 
Мәхкәмә утырышы Казанда 1932 елның 11 маенда уза. 

## Гаепләнүчеләр
19 кеше җавапка тартыла (Ибраһим Бикколов, Җамал Вәлиди, Садри Җәлал, Шиһабетдин Әхмәрев, И.Гаетов, Әскар Шәexгали һ.б.). 

## Гаепләре
* Мирсәет Солтангалиевнең инкыйлабка каршы оешмасы белән элемтә урнаштыру
* латин алфавитын кертүгә каршы торуда («Сиксән икеләр хаты»на кушылуда) 
* Коммунистлар фиркасе һәм Совет хөкүмәтенең хуҗалык һәм сәяси чаралары үтәлешенә комачаулык итү

## Нәтиҗә
Җамал Вәлиди (төрмәдә вафат) белән Хәбибрахман Зәбиридән кала башкалары төрле елларга хөкем ителә. 1989 һәм 1990 елларда СССР Югары Шурасы карарлары белән гаепләнүчеләр аклана.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* «Инкыйлабка каршы фетнәчеләр оешмасы» эше
* «Совет хакимиятенә каршы оешкан төркем» эше

Төркем:Совет дәүләтендә репрессияләр
Татарстан урамы

**Татарстан урамы**:
* Татарстан урамы — Казандагы урам.
* Татарстан урамы — Яр Чаллыдагы урам.
* Татарстан урамы — Актаныштагы урам.
* Татарстан урамы — Алабугадагы урам.
* Татарстан урамы — Апастагы урам.
* Татарстан урамы — Арчадагы урам.
* Татарстан урамы — Әгерҗедәге урам.
* Татарстан урамы — Әлмәттәге урам.
* Татарстан урамы — Әтнәдәге урам.
* Татарстан урамы — Баулыдагы урам.
* Татарстан урамы — Байлар Сабасындагы урам.
* Татарстан урамы — Балтачтагы урам.
* Татарстан урамы — Балык Бистәсендәге урам.
* Татарстан урамы — Биектаудагы урам.
* Татарстан урамы — Зәйдәге урам.
* Татарстан урамы — Иске Чүпрәледәге урам.
* Татарстан урамы — Кама Тамагындагы урам.
* Татарстан урамы — Мамадыштагы урам.
* Татарстан урамы — Мөслимдәге урам.
* Татарстан урамы — Сармандагы урам.
* Татарстан урамы — Теләчедәге урам.
* Татарстан урамы — Чирмешәндәге урам.
* Татарстан урамы — Чистайдагы урам.
* Татарстан урамы — Яңа Чишмәдәге урам.
* Татарстан урамы — Яшел Үзәндәге урам.
 
## Моны да карагыз
* Кызыл Татарстан урамы

Төркем:Урамнар
«Инкыйлабка каршы фетнәчеләр оешмасы» эше

**«Инкыйлабка каршы фетнәчеләр оешмасы» эше** («Бөтенсоюз социал-фашистлар фиркасе») - 1933 елда ОГПУ тарафыннан оештырылган гаепләү эше. Әхмәтһади Максуди, Мөхәммәтшакир Бигәев, Рөстәм Алкин, Микайла Тарасов, Җәлал Вәлиев, Газиз Апанаев, Гомәр Урманов һ.б. (барлыгы 109 кеше) Совет хакимиятен бәреп төшерү һәм буржуаз-демократик җөмһүрият урнаштыру өчен яшерен оешма төзүдә гаепләнәләр. Мәхкәмә утырышы Казанда 1933 елның 13 декабрендә уза. Күпчелек гаепләнүчеләр төрле елларга төрмәгә ябылуга хөкем ителә. Кайберләре башка ялган гаепләү эшләре буенча хөкем ителгән була. СССР Югары мәxкәмәсенең Хәрби коллегиясе 1956 елда гаепләнүчеләрне аклый.

Төркем:Совет дәүләтендә репрессияләр
«Унбиш җитәкче хаты»

**«Унбиш җитәкче хаты»** — РКП(б)ның Татарстан өлкә комитеты һәм ТАССР ҮБК җитәкчеләренең 1923 елда Иосиф Сталин белән Лев Троцкийга язган мөрәҗәгате.

## Сәбәбе һәм эчтәлеге
4 май көнендә Мирсәет Солтангалиевне кулга алуның гаделлегенә шик белдерелә. РКП(б)ның 12 съездында милли мәсьәлә буенча кабул ителгән карарның үтәлешендә җитди хаталар булуы бәян ителә.

## Кул куючылар
Аңа 15 кеше кул куя: Кәшшаф Мохтаров, Рәүф Сабиров, Гасыйм Мансуров, Гали Таниев, Микъдәт Борындыков, Гыймаз Баһаветдинов, Гаяз Максудов, Мәхмүт Бөдәйли, Гобәй Балтанов, Фәтхи Борнаш, Исхак Казаков, Шәмгун Саттаров, Шамил Госманов, Николай Петров, Гариф Янбаев.

## Нәтиҗә
* РКП(б) Үзәк комитетының Милли сәясәтне гамәлгә ашыру мәсьәләләренә багышланган дүртенче киңәшмәсендә (9-12.06.1923) кулга алынган Мирсәет Солтангалиев һәм аны яклап «Унбиш җитәкче хаты»н имзаланучылары карашлары кискен тәнкыйтьләнә һәм алар « тарафдарлары» дип игълан ителә.
* 1923-1924 елларда хатка кул куючыларның барысы да җитәкче урыннарыннан азат ителә һәм соңрак репрессияләнә. Күбесе атып үтерелә, Сталин үлеменнән соң 1955-57дә акланыла.
* Мирсәет Солтангалиев үзе 28.01.1940 атып үтерелә, 1990 елда гына акланыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* «Солтангалиевчеләрнең Мәскәү үзәге» эше
* Зур террор
* ГУЛАГ
* Сандармох

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Сталин репрессияләре
Төркем:1923 ел
Мохтаров

**Мохтаров** — фамилия.
* Әскад Мохтаров (*Әсгат Мохтар*, 1920―1997), Үзбәкстан ССРның халык язучысы.
* Кәшшаф Мохтаров (1896-1937), ТАССР  рәисе (1922-1924).
* Хөсәен Мохтаров (; 1938—2001), кыргыз опера җырчысы (бас). СССР халык артисты (1984).
----
;Мохтарова
* Гөлфия Мохтарова (1995), спортчы (*[[самбо]]*), РФ спорт мастеры (*[[Әстерхан]]*).
* Назирә Мохтарова (Мөхәммәтшина, 1925), невропатолог, фән докторы, профессор (*[[Киев]]*).
* Фатыйма Мохтарова (1893?―1972), опера җырчысы, Азәрбайҗан ССР халык артисты (1940).

Төркем:Фамилияләр
Бөтенрусия мөселманнарының хәрби шурасы

**Бөтенроссия мөселманнарының хәрби шурасы** — оешма. Бөтенроссия мөселман гаскәриләренең беренче корылтае карары белән 1917 елның июлендә Казанда сайлана. Рәисе - Ильяс Алкин, әгъзалар - Җиһангир Алкин, Ә. Әсәдуллаев, Габделгазиз Монасыйпов, Мирсәет Солтангалиев, Госман Токымбәтев, К. Якубов, Адам Якубовский һ. б. Хәрби Шура башлангычы белән Ырынбурда 1 нче, Уфада 2 нче, Витебскида 6 нчы мөселман укчы полклары һәм Петербургnа катнаш гвардия мөселман полкы, Финляндиядә ике мөселман батальоны һәм башка урыннарда 300 ләп мөселман хәрби комитетлары барлыкка килә. «Известия Всероссийского мусульманского Военного Шуpo» һәм «Безнең тавыш» гәҗитләре нәшер ителә. 1918 елның мартында Бөтенроссия мөселманнарының хәрби шурасы Совет хакимияте тарафыннан тыела.

## Шулай ук карагыз
* Бөтенроссия мөcелман гаскәриләренең беренче корылтае
* Бөтенроссия мөcелман гаскәриләренең икенче корылтае

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

Төркем:Татарстан тарихы
Шәйхулла Шәфигуллин

**Шәйхулла Шәфигуллин** (Шәйхулла Шәфигулла улы Шәфигуллин, ,  — , ) — сәүдәгәр, Иркутск шәһәр думасы гласные (1906-1917), Иркутск мөселманнары хәйрия җәмгыятенә нигез салучы.
Рафаил Шаһапов

**Рафаил Шаһапов**, Рафаил Хәсән улы Шаһапов (1934―1998) — СССР һәм РФ тренеры һәм педагогы, Русиянең атказанган тренеры (1995), Урал дәүләт техника университетында бергә-бер көрәшләрнең спорт төрләре кафедрасы профессоры.
## Искәрмәләр
Пура Далем Агунг Падантегал

**Пура Далем Агунг Падангтегал**, яки *Бөек Падангтегал Үлем Гыйбадәтханәсе,* ул Индонезиядә, Балида, Убудта, Падангтегалда Изге Маймыл Изге Урманы урынында, "Убуд Маймыл Урманы"нда өч Һинд дине гыйбадәтханәдән торган гыйбадәтханә комплексы.

Шулай ук "Төп Гыйбадәтханә" дип аталган Пура Далем Агунг Падангтегал Убуд Маймыл Урманының көньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан һәм Шива Ходае персонификациясе Хьянг Видхи Ходаена, Эшкәртүче яки Трансформацияләүчегә, табыну өчен кулланыла. Комплекста башка ике гыйбадәтханә кебек, ул якынча 1350-енче елда төзелгән дип фараз ителә. Гыйбадәтханә җирле җәмәгать рухи тормышында әһәмиятле роль уйный.

Гыйбадәтханә каршындагы территория Убуд Маймыллар Урманының биш Краб ашаучы макакалар төркеменең берсенең яшәү урыны булып тора.

## Галерея


File:Pura Dalem Agung Padantegal 200507.jpg|Пура Далем Агунг Падангтегал, Убуд Маймыллар Урманы, Убуд
File:Ubud-1.jpg|Кремация янында Бале
File:Vampire Children.jpg|Далем Агунг Падангтегал Гыйбадәтханәсендә “Вампир Балалар” поты
File:Entrée du Temple de Dalem Agung Padantegal.jpg|Далем Агунг Падангтегал Гыйбадәтханәсенә Керү


## Шулай ук карагыз
* Һиндстанда Һинд дине
* Индонезиядә Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
«Совет хакимиятенә каршы оешкан төркем» эше

**«Совет хакимиятенә каршы оешкан төркем» эше** — 1942-1943 елларда НКВД тарафыннан оештырылган гаепләү эше. «Волжлаг» тоткыннары арасында бер төркем кеше «немец-фашистларыннан җиңелү гайбәтен таратуда» гаепләнә. Эш буенча Фридрих Круч, Давид Вальтер, Кондрат Штанг, Готтлиб Вольф һәм Якоб Шумахер хөкемгә тартыла. 1943 елның 25 мартында Казанда уздырылган мәxкәмә утырышында алар төрле мөддәткә төрмәгә ябылуга хөкем ителәләр. 1989 елда РСФСР Югары мәxкәмәсе Президиумы гаепләнүчеләрне аклый.

Төркем:Совет дәүләтендә репрессияләр
Фәйзрахманчылар мәчете

**Фәйзрахманчылар мәчете** — Казанның Торфлы урамындагы 41нче йорт адресы буенча җир биләмәсендә урнашкан булган  Фәйзрахманчылар дини төркеменең мәчете. Бу төркем, дәүләт хәвефсезлек органнары тарафыннан экстремистлыкта гаепләп һәм куркытып, таратылгач, 2014 елда мәчет сүтелгән.

## Сылтамалар
* Заманында "фәйзрахманчылар" буларак танылган төркем Чаллыда гает үткәрде. Азатлык радиосы. 27 июнь 2017
Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең икенче корылтае

**Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең икенче корылтае** — 1918 елның 8(21) гыйнвар — 20 февраль (3 март) көннәрендә, атналарга сузылган тоткарлыклар белән Казанда уздырыла. 200 дән артыграк делегат катнаша.
Көн тәртибендә: Идел-Урал Штатын төзү карарын гамәлгә ашыру, Хәрби Шура эшчәнлеге, мөселман гаскәриләренең милли хәрәкәттә катнашуы, Урта Идел һәм Көньяк Урал хәрби штабларын оештыру һәм мөселман гаскәри берәмлекләрен төзү мәсьәләләре тикшерелә. Идел-Урал Штаты мәсьәләсен тикшергәндә корылтай делегатлары бер фикергә килә алмыйча 2 төркемгә: милли мәнфәгатьләрне һәм демократик карашларны яклаучы социалист-федералистларга һәм сул карашта торучы социалистларга — Совет хакимияте белән хезмәттәшлек  тарафдарларына бүленәләр.

Идел-Урал Штаты оештырылуны игълан итәсе көн дип 1918 елның 1 марты билгеләнгәч, 28 февраль төнендә корылтай җитәкчеләреннән Ильяс һәм Җангир Алкиннар, Йосыф Мозаффаров, Госман Токымбәтев кулга алына. Идел-Урал Штатын төзү карары хәл ителмичә кала. Корылтай утырышлары 2 көннән соң шәһәрнең Болак арты өлешендә дәвам иттерелә. Корылтайда Мөселман халык комиссариатын һәм Мөселман инкыйлаби штабын оештыру карары кабул ителә.

## Шулай ук карагыз
* Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең беренче корылтае

Төркем:Татарстан тарихы
Көтепханәи Исламия

**Көтепханәи Исламия** (*کتابخانهٔ اسلامیه*) - Казан шәһәр җәмәгать китапханәсенең мөселман филиалы. 1906 елда Әхмәтһади Максуди тарафыннан оештырыла. Фондның нигезен бертуган Кәримевләр, Әхмәтһади Максуди, «Сабах», «Мәгариф» матбагалары һ.б. бүләк иткән татар, рус, фарсы телләрендәге (315 исемдә, 1277 данә) китаплар тәшкил итә. 1913 елдан хатын-кызларга да уку залына керергә рөхсәт ителә. 1916 елда фондта 3500 китап исәпләнә, ел саен татар, гарәп, төрек һәм рус телләрендә 30 лап исемдәге гәҗит һәм журнал алына. 1919 елда Үзәк мөселман китапханәсе, 1921 елдан Үзәк татар китапханәсе. 1923 елда язучы Мирхәйдәр Фәйзи тырышлыгы белән Тукай исемендәге балалар бүлеге ачыла. 1929 елда Казанда бердәм китапханәләр челтәре оештырылганда фондның бер өлеше Үзәк шәһәр китапханәсенә тапшырыла, бер өлеше мөстәкыйль булып оешкан 1 нче шәһәр китапханәсендә калдырыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан тарихы
«Милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше

**«Милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше** — 1937-1939 елларда НКВД тарафыннан оештырылган гаепләү эше. Бер төркем кеше Совет хакимиятен таркату һәм ССҖБда капитализм тәртипләрен торгызyга омтылуда гаепләнә. Микъдәт Борындыков, Мәхмүт Бөдәйли, Ибраһим Бобров, Мостафа Төмәнев һәм башкалар хөкемгә тартылалар. 1940 елның 2 июлендә Мәскәүдә уздырылган мәxкәмә утырышында алар озак вакытка төрмәгә ябылуга хөкем ителә. 1955 елда ТАССР Югары мәxкәмәсе президиумы гаепләнүчеләрне аклый.

## Искәрмәләр

Төркем:Зур террор
Администратор

**Администратор** — билгеләнгән вәкаләтләргә ия булучы һәм идәрә итү вазифаларын башкаручы зат.

## Сылтамалар
*  Russian Classification of Occupations 

## Моны да карагыз
* Википедия:Идарәчеләр

Төркем:Һөнәрләр
Тубыл мөселман тәрәкъкыятьчеләре җәмгыяте

**Тубыл мөcелман тәрәкъкыятьчеләре җәмгыяте** — хәйрия оешмасы. 1907 елның маенда оештырыла. Максаты: мөселман уку йортларына һәм татар матбугатының алга китешенә, үсешенә булышлык итү. Башлап йөрүчеләре: Басыйр Колмәмәтев, Туктасын Гаетмөхәммәтев, Вәлимөхәммәт Хәлилев, Х.М.Бакыев. Эшчәнлеген Тубыл өязе белән Тубыл шәһәрендә 1914 елның августына чаклы дәвам иттерә.
## Искәрмәләр

Төркем:Тубыл
Башмагым (музыкаль комедия)

**Башмагым** — 3 пәрдәлек музыкаль кәмит. Җәүдәт Фәйзи музыкасы, Хәбибулла Ибраһимовның шул исемдәге пьесасы нигезендә Таҗи Гыйззәт либреттосы. Беренче тапкыр 1942 елда Татар опера һәм балет театрында куела. Дирижёры Ильяс Әүхәдиев, режиссёры Сөләйман Вәлиев-Сульва; төп рольләрдә: Галимҗан — Фәхри Насретдинов, Сәрвәр — Галия Кайбицкая, Шәфыйка Котдусова.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарча спектакльләр
Төркем:Әлифба буенча спектакльләр
Галиябану (спектакль)

**«Галиябану»** — Мирхәйдәр Фәйзинең 4 пәрдәле музыкаль драмасы. 1916 елда иҗат ителә. «Ширкәт» труппасы тарафыннан 1917 елның 19 мартында Ырынбур шәһәрендә куела. Галиябану ролендә Сара Байкина уйный. 1918 елның 7 апрелендә «Сәйяр» труппасы куя. Режиссеры Габдулла Кариев, рәссамы Павел Беньков, Галиябану ролендә Әшрәф Синәева, Исмәгыйль — Хәмит Колмәмәт, Хәлил — Ситдыйк Айдаров.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
  

## Моны да карагыз
  

Төркем:Татарча спектакльләр
Төркем:Әлифба буенча спектакльләр
Казан дары заводы

**Казан дәүләт казна дары заводы** - оборона-сәнәгать комплексы предприятиесе. 1788 елда Казан казна дары заводы буларак нигез салына, 1918 елдан Казан дары заводы (1922 елда Владимир Ленин исеме бирелә), 1927 елдан 40 нчы завод, 1950 елдан Казан химия заводы, 1976 елдан фәнни-җитештерү берләшмәсе, 1992 елдан Казан фәнни-җитештерү предприятиесе, 2002 елдан хәзерге исемдә. Барлык төрдәге ату һәм артиллерия кораллары, спорт-аучылык патроннары өчен төтенсез дарылар һәм шартлаткыч матдәләр эшләп чыгара.
## Моны да карагыз
* Дары бистәсе
## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Хәрби сәнәгать
Төркем:Казан ширкәтләре
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Николай Гумилев урамы (Яр Чаллы)

**Николай Гумилев урамы** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Комсомол районындагы урам. 
Почта индексы 423803. ОКАТО коды: 92430000000. 
Координатлар 55.690389°, 52.329212°.
	
## Тарих

Көмеш гасырның рус акмеист шагыйре, тәрҗемәче, тәнкыйтьче, сәяхәтче, офицер Николай Гумилев (*[[1886 ел|1886]]—[[1921 ел|1921]]*) хөрмәтенә аның исеме белән аталган урам.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Иске шәһәр) Комсомол районының Мәләкәс аръягы бистәсендә 26нчы комплекста урнашкан кечкенә урам. Мәләкәс елгасы агымы буенча сузылган. Аэродром  белән киселештә башлана. Назыйм Якупов  белән киселештә тәмамлана. Юл буе , инженер ,  Биләр  белән кисешә.

## Игътибарга лаек объектлар
Күбесенчә бер-ике катлы шәхси йортлар-коттеджлардан тора.

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*   Николай Гумилев урамы Яр Чаллы картасында

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Николай Гумилев хөрмәтенә аталган объектлар
Гумилев урамы

**Гумилев урамы** — Николай һәм Лев Гумилевлар хөрмәтенә аталган урамнар.
* Николай Гумилев урамы — Яр Чаллыдагы урам.
* Лев Гумилев урамы — Әлмәттәге урам.

Төркем:Урамнар
Тораташ (менгир)

**Тораташ (озынташ, менгир) ** (брет. men — таш; *hir* — озын) — мегалитларның гади төре, борынгы цивилизация кешеләре бастырып куйган озынча таш. Гадәттә озынташларның биеклеге киңлегеннән берничә тапкыр зуррак була.

## Тасвирламасы
Тораташларның берьялгызы бастырып куелганнары да, төркемләп, озынча түгәрәк яки дүртпочмак буйлап урнаштырылганнары да бар. Хәтта берничә чакрымга сузылган таш аллеялар да очрый. Соңгылары бретон телендә кромлех (киртә, койма) дип атала. Азрак очланганнары һәм шулай ук дүртпочмаклык рәвешендәгеләр дә була.

Иң гади һәм бик борынгы таш объектларга бернинди сурәт төшерелмәгән. Соңрак урнаштырылганнарында чукып ясалган бизәкләр, барельефлар һәм тормыш-көнкүреш күренешләрен чагылдырган рәсемнәр бар: таш балталар, сабаннар, көтүче таяклары һ.б.

## Тарихы һәм билгеләнеше
Тораташлар — кеше кулы ясаган һәм безнең көннәргә кадәр сакланып калган тәүге борынгы корылмалар. XIX гасырга кадәр аларның барлыкка килүе турында мәгълүматлар археологлар кулында җитәрлек түгел иде. Радиоуглерод дендрохронология ысулларын кулланып анализлау аларның барлыкка килү чорын төгәлрәк билгеләргә мөмкинлек бирде: тораташлар нигездә неолит, бакыр һәм бронза гасырлары культурасына карый.

Борынгы кешеләрнең менгирларны төрле максатларда  файдалануы ихтимал, аларның билгеләнеше бүгенге көндә ачыкланмаган һәм, бәлки, киләчәктә дә ачыклап булмый торгандыр инде. Аларның, әйтик, борынгы инанулар белән бәйле культ йолаларында, башка корылмаларны “әйләндереп алып саклау” өчен кулланылган булуы мөмкин. Тораташлар ниндидер рухи үзәк символикасы, биләмә чикләрен билгеләү ысулы, уңдырышлылыкны арттыру йолаларының һәм фаллик символика матди гәүдәләнеше, борынгы саклану корылмаларының бер өлеше һәм шулай ук соляр-астрономик тамгалар булуы да ихтимал, дигән фаразлар бар.

## Географиясе

## Төрле формадагы конденсаторлар

## Шулай ук карагыз
Хуанка (монолит)
Бейзенербирг менгиры

Төркем:Тарих булмаган чор
Россия Милли китапханәсе

**Россия Милли китапханәсе** (1917 елга кадәр — *Император җәмәгать китапханәсе*, 1925 елга кадәр — *Россия Халык китапханәсе*, 1932 елдан — М*. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге*, 992 елның 27 мартына кадәр — *Дәүләт халык китапханәсе*; рәсми булмаган — *«гавами китапханә», «Публи́чка»*) — Көнчыгыш Аурупада беренче ачык китапханәләрнең берсе, Санкт-Петербургта урнашкан. Россия Президенты Указы нигезендә, милли мирасның аеруча кыйммәтле объекты булып тора һәм Россия Федерациясе халыкларының тарихи һәм мәдәни хәзинәсен тәшкил итә. Дөньяның иң зур китапханәләреннән берсе, Россия Федерациясендә фондлар зурлыгы буенча икенче китапханә.

## Филиаллар

Төп бинадан тыш берничә филиалы бар:

# Мәскәү проспектында 1998 елда ачылган яңа бина Петербург архитекторы В. Н. проекты буенча төзелгән. 
# Фонтан елгасы яр буенда элеккеге Екатерина затлы кызлар институты бинасы.
# Бина Литейный проспектында.
# Крылов йорты, Бакча урамы, 20 йорт
# 4-нче Кызыл Армия урамында Плеханов йорты.
# Островский мәйданы, 1/3 йорт — Россия Милли китапханәсенең хокукый мәгълүмат үзәге

## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург
Госман Токымбәтев

**Госман Токымбәтев** (,  — ) — сәясәт эшлеклесе, Бөтенрусия мөселман хәрби шурасы рәисе урынбасары, Кече Корылтай әгъзасы, Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең икенче корылтае җитәкчеләреннән берсе. 1918 елдан соң эмиграциядә (Төркия, Алмания).

## Искәрмәләр
Мара (Һинд дине Алиһәсе)

**Мара** "үлем" өчен һәм аның персонификациясе өчен Санскрит сүзе.
Һинд динендә Мара үлем Алиһәсе һәм аның алтарена тәкъдимнәр куелырга тиеш. Гәрчә азрак популяр булса да, бу Алиһәгә табына торган дини юнәлешләр Һиндстанда бар.

Төркем:Һинд дине
Шәйбәков

**Шәйбәков** — фамилия.
* Марат Шәйбәков (1973), җырчы, БР атказанган артисты.
* Айнур Шәйбәков (1992), спортчы (*[[Шашка уены атамалары|шашка]]*), халыкара гроссмейстер (*[[Ишембай]]*).

Төркем:Фамилияләр
Петр Пятницкий

**Пётр Пятницкий** (, ,  — , ) — архитектор. архитекторияттә рус классицизмы һәм ампир вәкиле. 1820-1825 елларда Казан университеты, 1826-1834, 1841-1846 елларда Казан шәһәре архитекторы. Аның проекты буенча Казан университетының төп бинасы (1822-1825), Котелов йорты (1833) һәм башка биналар корыла.

## Тормыш юлы
Петр Григорьевич Пятницкий 1788 нче елда Ярославль губернасы Ростов өязе Пятницкий тавы авылында туа. 1798 нче елда 10 яшьлек Петрны Сәнгать академиясенә укырга алалар. 1809 -1817 нче елларда Пятницкий башкалада Эчке эшләр министрлыгының төзелеш бүлегендә архитектор ярдәмчесе була. 1815 нче елдан Санкт-Петербург шәһәренең элемтә бүлегендә архитектор вазифасын башкара. 1816-1820 нче елларны икенче кадет корпусында гражданлык архитектурасы буенча укытучы. 1820 нче елның сентябрендә Казан университетына архитектор итеп күчерелә. Әлеге вазифаны 1846 нчы елга кадәр башкара. 1846 нчы елны, авыру сәбәпле, отставкага китә. 1855 нче елны вафат була. Теләче районы Шармыш авылына күмелгән.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
Каюм Мостакаев

**Каюм Мостакаев** (Каюм Рәхим улы Мостакаев, ,  — , ) — укытучы, журналист, сәясәт эшлеклесе, Милләт Мәҗлесе әгъзасы. 1932 елда «Солтангалиевчеләрнең Мәскәү үзәге» эше буенча репрессияләнә.
## Искәрмәләр
Дары бистәсе (Казан)

**Дары (заводы) бистәсе** — Казансу аръягында, Казанның көнбатышында 18 гасыр азакларында Казан дары заводы янында барлыкка килгән. Анда завод эшчеләре яшәгән. 19 гасыр азакларыннан Казан шәһәре чикләренә керә.

1782-1785 елларда бистәнең бургомистры булып Мөхәммәдрәхим Айтуган улы Хәлфин (Атаклы Хәлфиннәр нәселеннән) тора. 

## Моны да карагыз
* Дары бистәсе зираты (Казан)

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Казанның Киров районы
Төркем:Казан бистәләре
Нүнорск

**Нүнорск** () — хәзерге заман әдәби норвег теленең бер формасы (букмол белән бергә).

Башта «ил теле» дип аталучы яңа тел формалаштыру (ланнсмол, ), XIX гасыр уртасында Ивар Осен (*[[:no:Ivar Aasen|no]]*) тарафыннан башланган. Үз проектларында Норвег теленең дәүләт стандартына «чын мәгънәсендә» альтернативасын күргән — «патша теле» (риксмол, ), ул Дат теленә бик охшаган. "Патша дат теле"ннән соң «Китап теле», букмол (норма) тарала.

## Моны да карагыз
* Норвег теле
* Букмол

## Сылтамалар
* Нүнорск-русча һәм русча-нүнорск онлайн-сүзлекләр // Glosbe — the multilingual online dictionary
*  http://lexin.udir.no/ Nynorsk-russisk
* http://lexin.udir.no/ Nynorsk-engelsk

Төркем:Норвег теле
Букмол

**Букмол** ( — «китап теле») — Норвег теленең ике (*[[нюнорск]], , белән бергә*) стандартларыннан (формаларыннан) берсе.

Даниянең Норвегия өстеннән идарә итүенең (Дания-Норвегия униясе) дүрт йөз елыннан соң Дания теле нигезендә формалашкан.

XIX гасыр Норвегиясенең күп кенә эре язучылары, барыннан да элек, Генрик Ибсен һәм Бьернстьерне Бьернсон букмолда яздылар. Башта ул "Дания-Норвегия теле" дип  аталган. «Букмол» исеме 1929 елдан алдарак кулланылган «патша сөйләме" () урынына кабул ителә .

Букмол белән Норвегиядә якынча 90% халык куллана, нәкъ аны ешрак чит ил студентлары өйрәнә. Букмол нормалары Көнчыгыш Норвегия диалектларына, бигрәк тә Норвегия башкаласы Осло тирәсендә сөйләшүче вариантларга якын, гәрчә аның нигезе Дат теле булып калса да. Язма рәвештәге Дат текстлары букмолда сөйләшүчеләргә аңлаешлы, шул ук вакытта фонетика аермалары шактый көчле һәм норвегиялеләрнең телдән Дания сөйләмен аңлауда кыенлыклары бар.

XX гасырда букмолны демократияләштерүгә юнәлдерелгән тел һәм орфографик реформалары ясала, әмма аларның кайберләре килеп чыкмый һәм гамәлдән чыгарыла.

## Моны да карагыз
* Норвег теле
* Нюнорск

## Сылтамалар
* 
* Эйнар Луннеби. Букмол: язык с двумя корнями  (сокращённый перевод статьи Bokmålet – et språk med to røtter)

## Искәрмәләр


Төркем:Норвег теле
Пасаргад

**Пасаргад** (фарсы پاسارگاد‎, «**Фарсы бакчасы**») — борынгы фарсы шәһәре, Ахәменид дәүләтенең беренче башкаласы. Иранның Фарс останында, Персеполь шәһәреннән 87 км, Шираз каласыннан 130 км ераклыкта урнашкан. 2004 елда ЮНЕСКО Бөтендөнья мирас исемлегендә кертелгән.

## Тарих

БЭК 546 елда Бөек Кир үз башкаласы Пасаргадка нигез сала.

Соңрак  Дарий I Персеполь шәһәрен төзи һәм шунда башкаласын күчерә.

Археологик зонада Кир төрбәсе, үрдә урнашкан Толп-е-тахт кирмәне, ике патша сарае хәрәбәләре һәм *чахар багх* (дүрт дәрәҗәле) стилендәге бакчалар керәләр. архитектори зона 1,6 кв.км. били.

Пасаргад шәһәре көчле җир тетрәүне чыдар өчен төзелгән.

## Кир төрбәсе

Мәшһүр патша Кир II төрбәсе БЭК VI гасырда төзелгән, алты баскычлы пирамида булып күренә, түбәсендә бер керү белән йорт төрендәге төрбә урнаштырылган.

БЭК IV гасырда Искәндәр Зөлкарнәйн Фарсы илен яулап алганнан соң төрбә мәсхәрәләнгән: бөтен алтын, көмеш урланган. Искәндәр талаучыларны үтерергә кушкан.

Гарәпләр Фарсы илен басып алганда бу төрбәдә пәйгамбәр Сөләйманның әнисе күмелгән дип риваять килеп чыккан.

Җосер пирамидасы белән бергә Кир төрбәсе Ленин төрбәсе өчен үрнәк булып торган, аның буенча архитектор Щусев Кызыл мәйданда Ленин төрбәсен төзегән.

Кир төрбәсе янында фарсы-элам-вавилон чөй язуында "Мин - Куруш, патша Ахәмәнид" тексты бастырылган.

Кайбер тикшерүчеләр бу төрбә Зәрдөштлек гыйбадәтханәсе булганын саныйлар.

## Сиван буасы

2007 елда төзелә башлаган Сиван буасы Пасаргад шәһәренә зур янаулар тудырырга мөмкин. Тарихчылар һәм архитекторлар карашы буенча әлеге буа борынгы һәйкәлләргә зур зыян китерә алыр яки бөтенләй суга батыр.

## Күренешләре



Файл:Pasargadae, Irán, 2016-09-24, DD 12.jpg|"Сөләйман төрмәсе"
Файл:Pasargad audience hall.jpg|Бөек Кир сарае
Файл:Pasargad citadel.jpg|Толл-е-Тахт кирмәне
Pasargadae, Irán, 2016-09-24, DD 01.jpg|Кир төрбәсе
Pasargad Karvansaraye mozaffari.jpg| Кәрван-сарай
I am Cyrus, Achaemenid King - Pasargadae.JPG|"Мин - Кир, патша Ахәменид", фарсы-элам-вавилон чөй язуы



## Сылтамалар

* Туристический обзор Пасаргад
* *Pasargadae — The seat of the Persian Empire* (YouTube).
* Pictures of Tall_e Takht
* UNESCO World Heritage Center
* Pasargadae, Iran Chamber Society
* Persepolis Official Website 
* Save Pasargadae From Destruction
* Pasargad

Төркем:Иран һәйкәлләре
Төркем:Архитектура
Төркем:Иран тарихы
Төркем:Борынгы дәүләтләр
Төркем:Ахәменид дәүләте
Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Кашка (Тәтеш районы)

**Кашка** — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.
 
## Тарих
1921 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар, чуашлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 61 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 70,49%,
чуашлар — 24,59%,
башка халыклар — 4,92%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
А. А. Штукенберг исемендәге геология музее

**А. А. Штукенберг исемендәге геология музее** () — Казанда 1804 елда университет ачылганда оештырылган музей. Музейның барлыкка килүе һәм үсүе профессорлар К. Ф. Фукс (1776—1846), Н. А. Головкинский (1834—1897),  А. А. Штукенберг (1844—1905), А. В. Нечаев (1864—1915), М. Э. Ноинский (1875—1932), И. С. Муравьев (1922—1990) һ. б. исемнәре белән бәйле.

## Тарих
Музей 1804 елда университет ачылганда Минераллар кабинеты буларак ачылган. Тупланманың нигезен руханилар семинариясенең зур булмаган палеонтология тупланмасы һәм император Павел I тарафыннан 1799 елда Беренче ирләр гимназиясенә тапшырылган кенәз Григо́рий Алекса́ндр улы Потёмкин-Таврияленең (*[[1739 ел|1739]]—[[1791 ел|1791]]*) (*[[:ru:Потёмкин, Григорий Александрович|ru]]*) уникаль коллекциясендәге минераллар җыелмасы тәшкил иткән. Аннары музей бүләкләр, сатып алулар һәм, күпчелек очракта, университет укытучылары һәм студентларының геология экспедицияләреннән алып кайткан табылдыклары исәбенә байый.

Музейның хәзерге фонды 60 илдән җыелган 150 мең саклау берәмлегеннән тора. Болар – минераллар, тау токымнары, рудалар, метеоритлар җыелмалары, борынгы үсемлекләр һәм хайваннарның казылма калдыклары һ. б. Музей үрнәкләре арасында раритетлар да бар. Аеруча Казан университеты профессорларының палеонтология тупланмалары монографияләре фәнни-тарихи кыйммәткә ия. Биредә РФдәге иң яхшылардан исәпләнүче метеоритлар тупланмасы белән танышырга мөмкин.

Атнаның шимбә, якшәмбедән башка көннәрендә 10-16 сәгатьләрдә ачык. Телефон буенча (*(843) 292-08-19*) экскурсияләргә заказ бирү мөмкинлеге бар.

## Бина

Музей 1734-1741 елларда *барокко* стилендә руханилар семинариясе өчен төзелгән бинада урнашкан. Әлеге бина Казанның борынгы күренекле гражданнар төзелешләреннән берсе исәпләнә. XVIII гасыр ахырында бина колоннада белән бизәлә. 1852 елгы янгыннан соң, архитектор А. К. Ломан проекты буенча *соңгы классицизм* стилендә үзгәртеп корыла, шул вакытта колонналар юкка чыга. 1862-1865 елларда архитектор Павел Солнцев проекты буенча янәдән үзгәртеп төзелә.

## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]]*. Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
*  А. А. Штукенберг исемендәге геология музее 

## Искәрмәләр


 

Төркем:Казан музейлары
Төркем:Александр Штукенберг хөрмәтенә аталган объектлар
Төркем:Беренче Казан ирләр гимназиясе
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университеты
Джанаки Мандир

**Джанаки Мандир** (Непал телендә - जानकी मन्दिर) Непалның Митхила төбәгендә Җанакпурда Һинд дине Алиһәсе Ситага багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе.

Ул Һинду-Коири Непал архитектурасының мисалы булып тора. Ул еш Непалда Коири архитектурасының иң әһәмиятле моделе булып тора. Тулысынча ачык ак итеп төзелгән булып, ул 4860 квадрат фут мәйданын алып тора һәм катнаш стильдәге Могол һәм Коири гөмбәзләргә ия, гыйбадәтханә 50 метр биеклектә. Ул өч катлы һәм тулысынча таштан һәм мәрмәрдән тора. Аның барлык 60 бүлмәсе дә Непал байраклары, төсле пыяла, гравировкалар һәм рәсемнәр, белән бизәлгән, аның матур рәшәткәле тәрәзәләре һәм турельләре бар. Риваятьләр һәм эпослар буенча, Патша Джанак Рамаяна чоры вакытында бу өлкә белән идарә иткән (ул Видеха) дип атала. Сваямвара вакытында аның кызы Сита Раманы ире итеп сайлаган һәм Айодхьяның патшабикәсе булган. Аларның өйләнү-кияүгә чыгулары якындагы гыйбадәтханә янында булган һәм шулай ук виваха мандап дип аталган. Бу урын 2008 елда ЮНЕСКО тарафыннан сайланган булган.

## Тарихы
Гыйбадәтханә популяр рәвештә **Нау Лакха Мандир** дип атала (мәгънәсе "тугыз лакх"). Лакх 100 000 дигән сүз. Һиндстандагы Тикамгархның патшабикәсе гыйбадәтханәне безнең эраның 1910 елда төзегән.
1657 елда шул урында Алиһә Ситаның алтын поты табылган булган һәм Сита шунда яшәгән дип әйтелә. Риваятьтә әйтелгәнчә ул Санньяси "Шуркишордас" Алиһә Ситә сурәтләрен тапкан урында төзелгән булган. Фактик рәвештә, Шуркишордас хәзерге Джанакпурның нигезләүчесе булган һәм бөек изге һәм шагыйрь булган, ул "Сита Упасана" (шулай ук "Сита Упанишад") фәлсәфәсе турында вәгазь сөйләгән. Риваять бу урында Патша Джанак (Сиравадж) Шива-Дхануска табынган дип сөйли.
2015.4.26 датасына гыйбадәтханә 2015 Апрель Непал җир тетрәвеннән өлешчә җимерелгән дип әйтелә.

## Дини сәфәр кылулар
Һәр елны Непалдан, Һиндстаннан, Шри Ланкадан һәм башка илләрдән меңнәрчә пилигримнар Рам Джанаки Гыйбадәтханәсенә Ходай Рама һәм Ситага табыну өчен киләләр. Күп табынучылар Рам Навами, Виваха Панчами, Дашайн һәм Тихар фестивальләре вакытында киләләр.

## Галерея

File:Janki Mandir of Janakpur Dham(Nepal).jpg|Алдан күренеш (14 октябрь, 2007)
File:Sunset view of the Janaki Mandir (Janakpur, Nepal) captured on Nov. 02, 2012..JPG|Кояш батышы манзарасы (2 Ноябрь, 2012)
File:Janki Mandir (Janakpur, Nepal) as seen in the early morning of Nov. 02, 2012..JPG|Иртә башы манзарасы (2 Ноябрь, 2012)
File:Inside view of the Janki Mandir of Janakpur, Nepal..JPG|Эчтәге манзара
File:Ganga Sagar Janakpurdham- MG 3584.jpg|Ганга сагар
File:Historical Museum 2 (Janakpur).jpg|Тарихи Музей
File:Janakimandir Janakpur.jpg|


## Шулай ук карагыз
*Сита Маи Гыйбадәтханәсе

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* ''Sita Upanishad''
* Janaki Mandir on Google Maps

Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Петр белән Феврониягә һәйкәл (Казан)

**Петр белән Феврониягә һәйкәл**  ()  — 2018 елда Казанда Рус православие чиркәве изгеләренә ачылган һәйкәл.

## Тарих

2018 елның 4 ноябрендә Казанның Чистай урамындагы гыйбадәтханә каршында урнаштырылган. Һәйкәлне ачу тантанасында ТР Президенты Рөстәм Миңнеханов, РФ финанс министры урынбасары Андрей Иванов, Татарстан митрополиты Феофан атакай Ашурков, Татарстан мөселманнарының Диния нәзарәте мөфтие Камил хәзрәт Сәмигуллин, Казан мэры Илсур Метшин, ТР Президенты Аппараты җитәкчесе Әсгать Сәфәров, ТР рус милли-мәдәни оешмасы җитәкчесе Ирина Александровская һ. б. рәсми кешеләр катнаша.

## Тасвирлама
Петр белән Феврониягә һәйкәлләр Мәскәү һәм бөтен Русь патриархы Алексий II башлангычы белән 2009 елдан башлап РФнең 60 шәһәрендә (*[[Муром]], [[Ярославль]], [[Сочи]], [[Архангельск]], [[Благовещенск]] һ. б.*) куелган.

Казанда Петр белән Феврониягә һәйкәл урнаштыру турында карар ТР рус милли-мәдәни оешмасы тәкъдиме буенча ТР Президенты Рөстәм Миңнеханов тарафыннан 2015 елның июнендә кабул ителгән. Һәйкәл эскизына игълан ителгән бәйгедә 11 сынчы катнашып, 22 вариант тәкъдим иткән. Скульптор Петр Добаев варианты җиңеп чыккан.

Һәйкәлдә Петр һәм Феврония кулларына тынычлык символы булган күгәрчен тотып торалар. Һәйкәл тирәсендә сквер булдырылган. Төнге вакытта һәйкәл яктыртылачак.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*   Памятник благоверным Петру и Февронии открыт в Казани в День народного единства. Казан епархиясе матбугат хезмәте, 4.11.2018

## Сылтамалар
    

## Моны да карагыз
      

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Православие
Төркем:Казанның Чистай урамы
Тирта Эмпул

**Тирта Эмпул** гыйбадәтханәсе (Индонезия телендә Pura Tirta Empul) Бали Һинд дине су гыйбадәтханәсе - ул Индонезиядә, Балида, Тампаксиринг шәһәре янында урнашкан. Гыйбадәтханә "петиртаан" тоташуыннан яки коену структурасыннан тора, ул аның изге чишмә суы өчен мәшһүр, анда Бали Һинд дине тарафдарлары ритуаль чистарыну өчен баралар. Гыйбадәтханә буасында регуляр рәвештә саф су коя торган чишмә бар, аны Бали Һинд дине тарафдарлары изге яки "амрита" дип саныйлар. Тирта Эмпул Бали телендә Изге Чишмә дип атала.

## Гыйбадәтханә төзелеше
Тирта Эмпул Гыйбадәтханәсе зур чишмә тирәли Вармадэва династиясе (10-ынчы - 14-енче гасыр) вакытында нигезләнгән булган. Гыйбадәтханәнең исеме "Тирта Эмпул" җир су чыганагыннан килә. Чишмә Пакерисан елгасы чыганагы булып тора. Гыйбадәтханә өч бүлектән тора: Җаба Пура (алдынгы сарай яны), Җаба Тенгаһ (үзәк сарай яны) һәм Җероан (эчке сарай яны). Җаба Тенгаһ ике бассеиннан тора, аларның 30 душы бар, тәңгәл килгән рәвештә: Пенгелукатан, Пеберсиһан һәм Судамала һәм Панчуран Цетик (агу).

Гыйбадәтханә Вишну Ходаена багышланган; аның иң Олы Аң буларак башка исеме бар - Нараяна.
**Нараяна** (Санскрит телендә: नारायण, IAST: *Nārāyaṇa*, шулай ук **Narayan**), Вишну Ходаеның башка исеме, ул Һинд динендә иң олы абсолют шәхес һәм Вайшнавизмда иң олы Ходай. Бхагавата Пурана Нараянаны "Пара Брахман" (Иң Олы Ходай) дип игълан итә, ул чиксез Галәмнәрне барлыкка китерә һәм аларның һәрберсенә Галәм Раббы буларак керә.

Нараяна Галәмдә Брахма буларак 14 дөньяны барлыкка китерүдә катнаша, шул вакытта ул раджас гунаны юри кабул итә. Нараяна үзе Вишну буларак Галәмне тәэмин итә һәм саклый. Шайвизмда Нараян шулай ук саттва гунаны кабул итә һәм дөньяны маха-кальпа ахыры вакытында Шива яки Рудра буларак юк итә, шул вакытта ул Тамас гунасын кабул итә. Бхагавата Пурана буенча, Нараяна Ходае Ходайлар арасында иң олы контрольдә тотучы һәм иң ахыргы җан. Аны шулай ук "Сурья Нараяна" дип атыйлар, ягъни бриллиант Кояш кебек ялтыраучы дигәнне аңлата. Ул бу Галәмдәге һәрбер күренгән яки ишетелгән нәрсәгә эчтән һәм тыштан үтеп керә дип әйтелә.


File:Pura Tirta Empul, Bali.JPG
File:Tirtha Empul Temple - Purification.jpg
File:RITampTirtaEmpulS2.jpg


## Су сыйфаты
Күп вакыт дәвамында, Тирта Эмпул саф су чыганагы булган, ул Һинду ритуалы өчен кулланылган. Шулай да, су сыйфаты начарая башлаган, чөнки якындагы урыннардан пычрак булган. 2017 елның Августына зиярәт кылучылар суның E.coli белән пычрануына күрә җайланмалар белән куллану тыелган булган, бу якындагы яшәүчеләр ачык суга һәм елгага коючы каналга кайгыртмыйча чүпне ыргытканга күрә булган. Пычрану нәтиҗәсендә кимендә бер кешенең күзенә яман күз инфекциясе йоккан һәм ул агрессив инфекциядән күзнең күрүен югалта язган.

## Шулай ук карагыз
* Бали Һинд дине
* Индонезиядә Һинд дине гыйбадәтханәләрнең исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Вакытлы татар матбугаты (әлбум)

**Вакытлы татар матбугаты (әлбум)** — 1905-1925 елларда татар телендә нәшер ителгән вакытлы матбугат басмаларының аннотацияләнгән библиографик күрсәткече. 1926 елда Казанның «Гажур» нәшриятында дөнья күрә. Төзүчесе — Исмәгыйль Рәмиев.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар матбугаты
Гасыр (ширкәт)

**Гасыр** — нәшер һәм сәүдә итү ширкәте. 1907 елда Казанда нәшрият буларак Әхмәтгәрәй Хәсәни ача, 1908 елда «*Ә. Хәсәни һәм К°*» китап нәшер итү һәм сату ширкәте дип, 1909 елдан «Гасыр» дип үзгәртелә. Әдәби әсәрләр, балалар өчен китаплар, фәнни-популяр әдәбият чыгара; демократик юнәлеше белән аерылып тора. 1921 елга кадәр эшли.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре