Кызыл Мең Өй мәгарәләре

**Кызыл мәгарәләре** (традицион Кытай иероглифлары белән: 克孜爾千佛洞, гадиләштерелгән Кытай иероглифлары белән:克孜尔千佛洞; Уйгур телендә: قىزىل مىڭ ئۆي ) — Кытайда, Шеңҗанда, Аксу Префектурасында, Байченг Даирәсендә Кызыл шәһәре янында (克孜尔乡, *Kèzī'ěr Xiāng*), таш кыялардан киселгән Буддачылык мәгарәләр тупланмасы. Урын Музат елгасының төньяк ярында Кучадан 65 километрда (юл буйлап 75 км да) урнашкан. Бу даирә Ефәк Юлында коммерция хабы булган. Мәгарәләр Үзәк Азия сәнгатендә һәм Ефәк Юлы Буддачылык тапшырылуында әһәмиятле рольгә ия һәм Кытайда үсеше 3-енче һәм 8-енче гасырлар арасында булган иң иртә төп Буддачылык мәгарә комплексы дип әйтелә.
Кызыл мәгарәләре үз типларында иң иртәләре һәм аларның моделе көнчыгышрак Буддачылык мәгарәләре төзелешендә кабул ителгән булган. Урын өчен башка исем ***Миң-ой*** (明屋, "Мең Йорт") булган, гәрчә бу төшенчә хәзер күбесенчә көнчыгышта Шорчук өчен кулланыла.
Кызыл Мәгарәләре 2014 елда UNESCO Дөнья Мирасы Исемлегендә Ефәк Юллары:Чанг'ан-Тяншань коридорының юллар челтәренең дөнья мирасы урыны өлеше буларак язылган булган.

## Мәгарәләр

Кызыл Мәгарәләр комплексы борынгы Тохар Куча патшалыгы белән ассоциацияләнгән Буддачылык мәгарә урыннарының иң зурысы, һәм шулай ук Шеңҗанда иң зурысы. Якындагы башка мәшһүр урыннар Кызылгаһа мәгарәләре, Комтура мәгарәләре, Субашы гыйбадәтханәсе һәм Симсим мәгарәләре. Кызыл Мәгарәләре "Кытайда иң иртә гротлар чагылышы". Мәгарәләр барлыкка китерелгән вакытта Кучада ортодокс Сарвастивадин Хинаяна Буддачылык тарафдарлары булган, гәрчә иртә һәм азчылык Дһармагупта булуы билгеләнгән булган. Гадирәк шакмак мәгарәләр Дһармагупта тарафыннан безнең эраның 4-енче гасырыннан яки иртәрәк нигезләнгән булырга мөмкин, шул ук вакытта безнең эраның 6-нчы гасырдан чәчәк аткан "үзәк багана" мәгарәләр Сарвастивадин мәктәбе белән ассоциацияләнергә мөмкин.
### Гомуми күзәтү
Кызылда кыяда киселгән 2 км озынлыктагы көнчыгыштан көнбатышка таба сузылган 236 мәгарә гыйбадәтханәсе бар. Шуларның 135-e һаман да чагыштырмача сакланып калган. Иң иртә мәгарәләр даталанган, өлешчә радиоактив күмер даталавына карап якынча 300 елга карый дип фараз ителә.Күпчелек өйрәнүчеләр ышануынча мәгарәләр мөгаен якынча 8-енче гасыр башында Танг йогынтысы даирәгә килеп җиткәннән соң калдырылган булган. Кызылда Тохар телләрендә язылган документлар табылган булган һәм берничә мәгарәдә берничә хөкемдар исемнәре белән Тохар һәм Санскрит язмалары бар.
Мәгарәләрнең күбесендә үзәк багана дизайны, пилигримнар шунда Будданы керткән нишаны керткән үзәк багана тирәли йөриләр, ул ступа чагылышы.
Башка төр мәгарәләр бар: шакмак мәгарәләр, “колоссаль сурәтләр” белән мәгарәләр һәм монах бүлмәләре (кути). Мәгарәләрнең якынча өчтән икесе кутилар, алар монахларның яшәү фатирлары һәм саклау йортлары һәм бу мәгарәләрдә фрескалар юк. Хронология бәхәс темасы булып кала.

### "Үзәк багана" мәгарә структурасы
Типик "үзәк багана" дизайнында пилигримнар Будда сыны өчен нишаны керткән үзәк багана тирәли йөриләр, ул ступа чагылышы. Планда булган шулай аталган "үзәк багана" чынлыкта бер дә багана түгел, ә мәгарә артында таш кыя, аңа әйләнеп йөрүне рөхсәт иткән әйләнә коридор борауланган булган.
“Үзәк багана” алдында урнашкан зур пулат һәм аның артында кечерәк арткы пулат һәм яннарда бу урыннары тоташтыра торган ике тоннель-сыман коридор. Алгы пулатта интерьер игътибар үзәгендә булган өч үлчәмле Будда сурәте урнаштырылган, шулай да, бу сыннарның берсе дә Кызылда сакланып калмаган. Арткы пулатта фреска яки зур сын формасында һәм кайвакыт икесенең комбинациясе Паринирвана сәхнәсе. "Үзәк багана" мөгаен планы төньяк Бактриядә Кара- тепе структурасына карый.

"Үзәк багана" мәгарәләрендә сурәтләр программасы гадәттә билгеле корылыш буенча: төп базның стеналарында Будда вәгазьләре, түшәмдә Джатакаларга карый торган ромбоид виньеталар, үзәк нишада Индрасала Мәгарәсе сәхнәсе. Коридорның арткы бүлмәсендә Паринирванага карый торган сәхнәләр, һәм соңыннан чыгу өстендә Тусита Күгенә карый торган сурәт һәм киләчәк Будда Майтрейя.

## Өйрәнү

Кызыл Мәгарәләре беренче мәртәбә Отани экспедициясе тарафыннан ачылган һәм өйрәнелгән булган, бу Тессин Ватанабе-сан (渡辺哲信) һәм Кенью Хори-сан (堀賢雄) җитәкчелеге астында Япон экспедиция, Граф Отани-сан тарафыннан финансланган, әмма асаба җир тетрәве булып экспедиция дүрт ай өйрәнүдән соң тиз китәргә мәҗбүр булган.
Кызыл мәгарәләре шуннан соң Герман Турфан экспедицияләре (1905 декабре - 1907, 6 июль) җитәкчесе Альберт Грюнведель әфәнде тарафыннан өйрәнелгән булган. Альберт фон Ле Кок шулай ук өченче Герман экспедициясе өлеше булган һәм Альберт Грюнведель юнәлеше астында булган, әмма бары тик 1906 елның июнена кадәр калган, шул вакытта ул каты авырганга күрә Британия Һиндстанына китәргә мәҗбүр булган. Мәгарәләр фото сурәткә төшерелгән булган, рәсемнәр ясалган булган һәм фрескаларның зур өлешләре Германиягә җибәрелгән булган.
Грюнведель сурәтләрнең күп өлешен алып куйган, әмма шулай эшләгәнгә һәм кисеп алганга һәм сурәт ясауга кадәр археологик дәрәҗәсен саклап калу өчен күчермәләр калдырган, чөнки алар транспортировка вакытында җимерелергә мөмкин дип курыккан. Ул сурәтләрнең шактый төгәл күчермәләр ясау өчен киндер кулланган булган. Мәсәлән, Грюндведель Рәссамнар Мәгарәсендә (207) сугышчылар белән бик кызык фресканы табу турында әйтә. Аны алырга ниятләнеп ул башта төгәл рәсем ясаган. Әмма рәсем ясалганнан соң, алып кую вакытында фреска берничә in-situ фрагменттан башка өлешләргә таралган һәм югалтылган булган. Барысы бергә Өченче Герман Экспедициясе күп сурәтләр алган һәм Берлинга 120 диярлек фреска такталарын җибәргән. Грүнведел өйрәнүләрнең нәтиҗәләрен 1912 елда *Altbuddhistische Kultstätten in Chinesisch Turkistan, Bericht über archäologische Arbeiten von 1906 bis 1907 bei Kuča, Qarašahr und in der Oase Turfan*-та нәшер иткән.

Грүнведель Кызыл мәгарәләре Буддачылык сәнгате үсешен аңлауда әһәмиятле икәнен ачкан һәм шулай ук кайбер Көнбатыш сәнгать йогынтыларын фараз иткән:


Еллар буена мин Буддачылык сәнгате үсеше өчен ышанычлы тезиска омтылдым һәм беренче чиратта империя Римының сәнгате Ерак Көнчыгышка барып җиткән борынгы маршрутның юлын табарга омтылдым. Мин монда күргән нәрсә минем иң вәхши хыяллардан тыш барды. Минем күчермәләр ясар өчен җитәрлек куллар булса иде, [чөнки]  монда Кызылда якынча 300 мәгарә, аларның кайберләрендә фрескалар, аларның барысы да борынгы һәм камил." |Грүнведел хаты, 1906, 2 апрель.}}
1907 елның январендә Кучада булган Франция өйрәнүчесе Поль Пельо әфәнде һәм аның фотографы Шарль Нуэтт Кызылда Герман миссиясеннән соң 1907 елның 1 сентябреннән берничә көн булган һәм Шарль Нуэтт  күп матур һәм мәгълүмати фотосурәт төшергән.
Альберт фон Ле Кок Кызылга һәм тирәли даирәләргә  1913–1914 елларда Герман Экспедициясен җитәкләп кайткан, күп сурәтләрне, шул исәптән Грюнведель урында калдырганнарны алган, әмма гомумән алдан килүчесенә караганда әзрәк күчермәләр алган.

## Даталау схемалары
### Альберт Грүнведел һәм Герман мәктәбе

Альберт Грүнведел 1912 елда структура схемасын тәкъдим иткән ул 20-нче гасыр буйлап әһәмияткә ия булып калган. Ул ике сәнгать мәктәбе билгеләмәсендә нигезләнгән, "Стиль 1" һәм "Стиль 2". "Һинд-Иран" дип сыйфатланган 1 стиль Гандһара Сәнгатеннән килеп чыккан һәм фрескаларда караңгы киноварь фоннар һәм яшел һәм әфлисун төс схемалары һәм табигый төсмерләр хас һәм архитектурада гөмбәз түшәмнәр белән шакмак мәгарәләр тенденциясе бар. 2 стиль Сасанид сәнгатеннән килеп чыккан һәм бриллиант яшел-зәңгәр пигментлар арасында көчле контраст белән хаслана. Архитектур яктан 2 стиль мәгарәләрендә әйләнеп йөрү өчен әйләнә коридор белән әйләнгән үзәк ступа багана бар. Грүнведель буенча 2 стиль безнең эраның 8-енче гасырына кадәр булган. Грүнведелдән соң Альберт фон Ле Кок һәм Эрнст Вальдшмидт мәгарәләрдә табылган эпиграфик язмаларга нигезләнеп даталар тәкъдим иткәннәр. Алар 1 стильне 500 елдан 600 елга кадәр даталарга тәкъдим иткән һәм 2 стильне безнең эраның 600 елыннан 650 елы белән даталау тәкъдим иткән. Бу хронологик күрсәтмәләр 1980-енче елларына кадәр 20-нче гасыр буена шактый әһәмияткә ия булып калганнар.

### Углерод 14 даталавы буенча хәзерге фаразлар
Еллар буена төрле нәтиҗә кимәлләре белән төрле радио-углерод анализы маташулары ясалган булган, әмма төп эффект беренче мәгарәләрнең даталарын безнең эрага кадәр якынча 300 елына этү һәм стильләр һәм төс схемалары буенча Германия төркемләштерүенә чакыру.
1979 елда Кытай институты (文物保护科学技术研究所, *Wenwu baohu kexue jishu yanjiusuo*) 63, 47, 13 мәгарәләргә углерод сынавы үткәргән.
#### Су Баи

1979–1981 елларда Пекин Университетыннан (北京大学历史系考古教研室, *Beijing daxue lishi xi kaogu jiaoyanshi*) Су Баи (宿白) **[[:Commons:Category:Colossal Image Cave (Cave 47)|47]]**, 3, **[[:Commons:Category:Cave of the Musicians (Cave 38), Kizil|38]]**, 6, **[[:Commons:Category:Cave over the Cave with Corbelled Ceiling (Cave 171)|171]]**, **[[:Commons:Category:Cave of the Bodhisattva Vault (Cave 17)|17]]**, 190, 8 мәгарәләренең әһәмиятле углерод сынавы кампаниясен эшләгән. Бу даталарга һәм мәгарә архитектура анализларына (гадирәктән катлаулыракка) нигезләнеп Су Баи йогынты ясый торган датировка схемасын тәкъдим иткән һәм беренче мәгарәләрнең мәгълүматын якынча безнең эраның 300 елы дип даталаган.

#### Хуо һәм Ванг
1989–1993 елларда Хуо һәм Ванг (中国社会科学院考古研究所, *Zhongguo shehui kexueyuan kaogu yanjiusuo*) түбәндәге мәгарәләрнең датировкасын сынаганнар: **[[:Commons:Category:Maya Cave, Kizil|224]]**, **[[:Commons:Category:Peacock Cave (Cave 76)|76]]**, **[[:Commons:Category:Cave Group with the Chimney A (Cave 4)|4]]**, **[[:Commons:Category:Cave of the Sixteen Sword-Bearers|8]]**, 34, 68, **[[:Commons:Category:Cave of the Statues|77]]**, 98, **[[:Commons:Category:Cave 104 (Kizil)|104]]**, **[[:Commons:Category:Cave with the Prayer Wheel (Cave 114)|114]]**, 117, **[[:Commons:Category:Cave of the Hippocampi (Cave 118)|118]]**, 119, 125, **[[:Commons:Category:Small Domed Cave (Cave 129)|129]]**, 135, 162, **[[:Commons:Category:Cave over the Cave with Corbelled Ceiling (Cave 171)|171]]**, 180, 189, 196, **[[:Commons:Category:Cave of the Devil (Cave 198)|198]]**, **[[:Commons:Category:Foot-washing Cave (Cave 206)|206]]**, **[[:Commons:Category:Cave of the Seafarers (Cave 212)|212]]**, **[[:Commons:Category:Ajātaśatru Cave (Cave 219)|219]]**, ***[[:Commons:Category:Preta Cave (Cave 227)|227]]***, 27, 39, **[[:Commons:Category:Cave 48 (Kizil)|48]]**, **[[:Commons:Category:Largest Cave (Cave 60)|60]]**, **[[:Commons:Category:Cave 69, Kizil|69]]**, **[[:Commons:Category:Treasure Cave B (Cave 84)|84]]**, 91, 92, 99, **[[:Commons:Category:Cave with the Ring-Bearing Doves (Kizil)|123]]**, 139, 161, 165, **[[:Commons:Category:Ravine Cave (Cave 178)|178]]**, **[[:Commons:Category:Cave of the Painters, Kizil Caves|207]]**. Алар элек Су Баи тәкъдим иткән хронология белән әһәмияткә ия аермалар булган хронологияне тәкъдим иткән.

Нагоя Университетының (日本名古屋大学) Япон командалары 1995, 1997, 1998 һәм 2011 елларда түбәндәге мәгарәләрне сынаган: **[[:Commons:Category:Cave of the Sixteen Sword-Bearers|8]]**, **[[:Commons:Category:Cave over the Cave with Corbelled Ceiling (Cave 171)|171]]**, **[[:Commons:Category:Maya Cave, Kizil|224]]**, 13, 67, **[[:Commons:Category:Peacock Cave (Cave 76)|76]]**, **[[:Commons:Category:Cave of the Statues|77]]**, 92, **[[:Commons:Category:Maya Cave (Cave 205)|205]]**.

Күп нәтиҗәләр килештермәгән булып, кайвакыт хәттә капма-каршы булып кала, һәм соралган тарихи период  Углерод 14 даталавының билгесезлек чигенә бәйле рәвештә мәгарәләрнең мәгънәле сегментациясен тәэмин итәр өчен шактый кыска. Кызыл мәгарәләре өчен күпчелек кыска Углерод мәгълүматы 68% мөмкин булу дәрәҗәсенә карый (1σ), ул әһәмияткә ия билгесезлек дәрәҗәсе дигән сүз һәм мәгълүмат стандарт археологик практика таләп иткәнчә 95% мөмкин булу дәрәҗәсенә (2σ) яраштырылгач, шуннан соң иң иртә һәм иң соң даталар арасында вакыт диапазоны озын булып китә (якынча 200 елдан 300 елга кадәр), мәгарәләр арасында шәхси чагыштырулар мәгънәсез. Хәзер күпчелек өйрәнүчеләр углерод датировкасы белән бергә сәнгать һәм архитектура анализын 2001 елда Мэрилин Мартин Рай тәкъдим иткәнчә ышанычлы номенклатурага якынлашу ысулы буларак кулланалар.

## Мәгарәләр, фрескалар һәм архитектура

1906 елда Альберт Грүнведел Герман экспедициясе Кызыл Мәгарәләрен өйрәнгән. Грүнведель җитәкчелеге астында эшләгән Альберт фон Ле Кок 1906 елның июнендә сәламәтлек белән проблемаларга күрә китәргә мәҗбүр булган. Грүнведель гомуми рәвештә фрескаларны әһәмиятле дип саналганнарын алганга кадәр фотога төшергән һәм күчермәләрен ясаган. Алынган фрагментларның күпчелеге хәзер Берлинда, Даһлемда Азия Сәнгате Музеенда (элек Һиндстан Сәнгате Музее).
Башка өйрәнүчеләр хәзер Россия, Япония, Корея һәм Америка Кушма Штатлары музейларында булган фреска фрагментларын алган. Гәрчә урын җимерелгән һәм таланган булса да, стена сурәтләренең якынча 5000 квадрат метры калган. Бу фрескаларда күбесенчә Джатака хикәяләре, аваданалар һәм Будда риваятьләре сурәтләнгән, һәм Сарвастивадаларның Хинаяна мәктәбе традициясе сәнгать чагылышы булып тора.
Углерод сынавы һәм стилистик анализ Кызылда сурәтләрдә өч төп период билгеләргә ярдәм иткән, ул безнең эраның 300 елыннан 650 елына кадәр периодны колачлый. Кызыл сәнгате Тарим Бассеинында Көнбатыш сәнгать мәктәбенә карый, һәм күбесенчә Гандһарадан һәм Иран дөньясыннан йогынты күрсәтә, бигрәк тә Эфталитлардан йогынты, әмма Көнчыгыш Азиядән түгел.
Кызыл Мәгарәләренә Алманнар төрле исемнәр кушкан һәм Кытайлар тарафыннан аерым номерлар кушылган булган. Рай тарафыннан туры килү таблицасы ясалган булган.
Хәзер 90–17 дән 90–24-гә кадәр номерлы кайбер бик иртә чор мәгарәләр 1990-ынчы еллардан бирле кыяның аскы өлешләрендә үзәк үзәнгә керүдә табылган булган. Бу мәгарәләр квадрат яки турыпочмаклы мичкә аркалы түшәмнәр белән әмма бизәлешсез.
### Гомуми хасиятләр
Кызылда фрескаларның аерылып тора торган хасияте ул Әфганстанда lapis lazuli-дан алынган кыйммәтле ультрамарин пигментны да кертеп зәңгәр пигментларның киңәйтелгән кулланышы. Регионның сәнгатенең Эрнст Вальдшмидт тарафыннан төркемләштерүендә өч аерылып тора торган период бар:  Беренче фазадан фрескаларның хасияте кызыл пигментларны куллану, ә икенче фазадан булганнарда мул итеп зәңгәр төсмерләр кулланыла.  Иртәрәк сурәтләрдә күбрәк Грек-Һинд яки Гандһара йогынтылары чагылган, шул ук вакытта икенчеләрендә (Сасанид) йогынтылары күрсәтелгән. Соңрак мәгарәләрдә әзрәк риваятьләр һәм/яки джатакалар кебек күренә, аларны күпсанлы кечкенә Буддаларның кабатлана торган дизайннары алмаштыра (шулай аталган мең Будда мотивы), яки нимблар белән утыручы Буддалар. Беренче ике фазалар сурәтләрендә Кытай элементлары юк. Соңгы фаза, Төрки-Кытай периодына күбесенчә  Турфан даирәсендә шәһид булырга мөмкин, әмма Кызылда бары тик ике мәгарәдә Танг Кытай йогынтысы бар.
Кызыл фрескаларның башка хасиятләре күп мәгарәләрнең төп бүлмәнең аркалы түшәмнәрендә бриллиант формасындагы блокларга бүленеш. Бу бриллиант-формасындагы блокларда аркалы түшәмнәрдә Буддачылык сәхнәләре сурәтләнгән, бер-берсенең өстендә сәхнәләрнең сөйләм дәвамлыгын күрсәтер өчен.
#### Буяу пигментлары
Кызыл мәгарәләренең пигментлары рентген нурланышы дифракция анализы тарафыннан анализланган булган. Кызыллар беренче чиратта киноварь һәм кызыл курган, бүген алар күбесенчә төссезләнгән һәм кызыл охра. Зәңгәр пигментлар lapis lazuli-дан. Яшел пигментлар атакамит кебек бакыр гидроксия хлорид минералларыннан. Көрән-кара пигментлар PbO2, кызыл кургаш оксидлашуыннан алынган. Ак пигментлар күбесенчә гипстан алынган.
#### Стиль периодлары
1933 елда Ле Кок һәм Вальдшмидт тарафыннан формальләштерелгән стильләрнең киң классификациясе, гомумән кабул ителгән булган.
Беренче стиль "Һинд-Иран I стиле" дип атала һәм анда барлык иртә мәгарәләр нәзек тонга тон сурәтләр белән капланган, көрән, әфлисун һәм яшелләрне кулланып. "Һинд-Иран" атамасы киң Һиндстаннан йогынтыны билгели, ул Кызылда беренче мәгарә сурәтләрендә доминант Иран сәнгате белән комбинацияләнгән. Бу стильнең төп чагылдыра торган мәгарәләре *Диңгез аты мәгарәсе* (118 мәгарә), *Рәссамнар мәгарәсе* (207 мәгарә), *Тавис мәгарәсе* (76 мәгарә), *Артык буялган мәгарә* (117 мәгарә), *Сыннар мәгарәсе* (77 мәгарә) һәм *Диңгезчеләр мәгарәсе* (112 мәгарә). *Хәзинә мәгарәсе* (83, 84 мәгарәсе) хәзерге булып таныла,  әмма ул “Махсус Стиль” булып аталган бераз шәхси стильдә. Беренче стиль бары тик Кызылда бар, бер генә мәгарә якындагы Комтурада: *Гөмбәз белән мәгарә*.
Икенче стиль "Һинд-Иран II стиле" дип атала, һәм Кызылның күпчелек башка мәгарәләрен колачлый, алар көчле контрастлы төсләрне һәм көчле сызык буялышларны кулланалар, көрән, әфлисун һәм яшел төсләр кулланыла һәм бигрәк тә тере lapis-lazuli зәңгәр төс кулланыла. "Һинд-Иран" атамасы янә киң Һиндстаннан сәнгать йогынтысына ишарә итә, ул Үзәк Азия һәм Иран дөньясыннан әһәмиятле йогынтылар белән кушылган. Бу стиль дәвам итеп өч киң периодка бүленгән.
Соңыннан, өченче Уйгыр-Кытай стиле Кызылда бары тик ике мәгарәдә бар.

## Беренче Һинд-Иран стиле: нәзек "әфлисун һәм яшел" рәсемнәр

Тарим Бассеинында халык иң күп булган оазис булган Куча Патшалыгы Төньяк Ефәк Юлында стратегик позиция биләп торган, ул аңа муллык китергән һәм бай сәүдә һәм мәдәният үзәге иткән. Куча Ефәк Юлы икътисадының өлеше булган һәм  Согдиана һәм Бактрияне кертеп Үзәк Азиянең башка өлешләре белән контактта булган һәм шулай итеп шулай ук Һиндстан, Иран һәм Кытайның яр буе даирәләре белән. Иртә зиярәт кылучылар мәгълүм, мәсәлән Маэс Титанус. Безнең эраның 2-нче гасырыннан бирле Хань Династиясе һәм Кушан Империясе алкышлары астында күпсанлы бөек Буддачылык миссионерлары Тарим Бассеины аша Кытайга юлларында узганнар, мәсәлән, Парфян Ан Шигао, Юэчжи Локаксема һәм Жи Цян яки Һиндле Чу Шо-фу (竺朔佛). Мәдәният чәчәк аткан һәм Кашмирдан Буддист кешесе һәм Патшаның кыз туганы, Куча принцессасы улы булган Куча монахы һәм тәрҗемәчесе Кумараджива (безнең эраның 344-413 елы) тарафыннан Һинд Санскрит язмалары тәрҗемә ителгән булган.
Кайвакыт "Беренче Һинд-Иран стиле" дип аталган 1-енче стиль Һиндстаннан һәм Үзәк Азиядән йогынтыны билгели һәм безнең эраның 300-енче елдан 500-енче елга кадәр периодны колачлый һәм зур Һиндстан тәме булып әфлисун һәм яшел төсмерләре белән Гандһара темалары белән хасиятләнә: хатын-кыз биючеләр һәм музыкантлар еш тулы күкрәкләре белән ялангач яки ярым ялангач. Бу рәсемнәрнең сәнгате шактый чистартылган һәм Кызылның "классик" сәнгать периодын колачлый: төсмерләр нәзек, сызыклар нечкә һәм элегант, төсләр текстура һәм күләм сизүен бирү өчен прогрессив рәвештә кушыла. Төньяк Әфганстанда Бамиян Буддалары гомуми рәвештә Кызыл Мәгарәләренең алдан килүчеләре дип таныла. Период ахырына Гандһара сәнгате йогынтысы Эфталитлар астында Бактрия һәм,  Куча даирәсе сәяси берләшүе дәвамлыгы булып таныла, ул 480 елдан 560 елга кадәр дәвам иткән, яки шуннан соң берничә ун ел соңрак.

### 1 период: "Классик" иртә стиль (безнең эраның якынча 300-400 елы)
Кызылда иң иртә рәсемнәр "классик" стадиягә карый. Аларның стиле бик элегант һәм "буяу манерасында", скульптура күләмен чагылдырыр өчен катлаулы күләгәләр ясавы белән. Сызыклар камил һәм нечкә, төсләр нечкә итеп кушыла. Бу стиль шулай ук Һинд хасиятле һәм Гандһарага яки Кашмирга карый дип фараз итәргә була. Бу иртә стильнең мисалы булып *Диңгез Аты Мәгарәсе* (118 мәгарә) тора, һәм ул аерым мәктәпне формалаштырырга мөмкин. Бу дәвам иткән стадиянең стиле белән контрастта, моны *Сыннар Мәгарәсе* базы панельләрендә күрергә мөмкин, мәсәлән, "Көтүче Нанда"да, ул калынрак, интенсив төсләр кулланыла (әмма һаман бары тик көрәннәр, яшелләр һәм әфлисун төсләре), калынрак сызыклар һәм гадирәк үрнәкләр.
#### Иртә рәсемнәр
Һинд Брахми язмасыннан килеп чыкканны кулланып Инд-Аурупа теле Тохар телендә иртә язмалар такталарда иртә сурәтләрдә кулланыла, моны ''Кесон түшәмле мәгарә өстендә мәгарә'' (171 мәгарә), яки *Ниша Мәгарәсе* (27 мәгарә).

File:Kizil First Period 300-395 CE (1).jpg|thumb|Кызыл Беренче Период безнең эраның 300-395 елы
File:Kizil First Period 300-395 CE (1 detail).jpg|thumb|Кызыл Беренче Период безнең эраның 300-395 елы (тугърылар детале)
File:Kizil First Period 300-395 CE (3).jpg|thumb|Кызыл Беренче Период безнең эраның 300-395 елы. Тохар язмасы: "Будда Ратна кулы белән ясалган булган(...)".


#### Иң иртә буялган мәгарәләр

Дзин Династиясе (безнең эраның 265-316 еллары) Кытай хроникалары буенча Кучада безнең эраның 3-енче гасырына инде мең Будда ступасы булган.

Кызылда иң иртә буялган мәгарәләр булып *[[:Commons:Category:Cave of the Hippocampi (Cave 118)|Диңгез Аты мәгарәсе]]* (118 мәгарә) һәм *C һәм B Хәзинә Мәгарәләре* (тәңгәл килгән рәвештә 83 һәм 84 мәгарә) фараз ителә. Өч мәгарәнең мөгаен иң элеккесе 118 мәгарә үзәк үзәннең тирән эчендә урнашкан. 83 һәм 84 мәгарә шул ук үзәннең керүендә урнашкан. Бу мәгарәләр гади архитектур корылышка һәм ачык Һинд стилендә сурәтләргә ия. Кучадан аксөяк яки бай Тохар бүләк бирүчеләре туникалар кигән булган, кайвакыт тугъры сурәтләренең янында тезләнеп күрсәтелгән.

##### "Диңгез Аты Мәгарәсе" (118 мәгарә, безнең эраның 300-350 елы)
*[[:Commons:Category:Cave of the Hippocampi (Cave 118)|Диңгез Аты Мәгарәсе]]*нә (118 мәгарә) 1906-1907 ел Өченче Алман экспедицияләре һәм 1907 ел Пол Пельоның Француз экспедициясе зиярәт кылган һәм фотосурәт алган. Фрескаларның зур өлешләре алынган һәм Германиягә җибәрелгән булган, бигрәк тә фон Ле Кок тарафыннан 1914 елда, ул лунеталарны һәм арканың яннарын алган.

Мәгарә турыпочмаклы бүлмәдән (3.6×4.8 метр) гыйбарәт керү озын якта һәм аның түшәме трансверсаль мичкәсыман арканы формалаштыра. Ишек аша кереп булган мәгарә алдында тигез киң ачык пространство бар, мөгаен ул сурәтләр белән бизәлгән һәм пирамидаль түбә калдыклары белән. Ике бүлмә 1 метр калынлыктагы стена белән аерылган. Бу төр аркалы мәгарә өчен модельне Бактриядә Кара Тепеда табарга мөмкин, ул безнең эраның 2-нче гасырыннан 3-енче гасырына кадәр даталана.

Төп базның арткы стенасының уртасында зур сурәт тора (киңлеге 3,42 м һәм биеклеге 2,16 м), анда ярдәмчеләре белән Патша идентификацияләнмәгән сәхнәсе, мөгаен "Күк сараенда сәләт һәм музыка" (天宫伎乐). Фигураларның мөнәсәбәтләре һәм позалары безнең эраның 3-енче – 4-енче гасыр Нагарджунаконда рельефларына охшаш. Патша аның тирәли күпсанлы ярдәмчелләр утырып, бигрәк тә чишенгән диярлек хатын аның сулында утырып үзәктә утырган. Алар үзәк розетта дизайны белән авыр түгәрәк алкалар кигән. Битләрнең модельләре Гандһарада Хаддада сыннарга охшаш. Сурәт биш дәвам итүче бизәкле чикләр кысаларында Рим сәнгатенә охшаш натуралистик йөзем агачы элементлары белән маһир итеп ясалган.

Фрескаларның төсләре көрәннең төрле төсмерләре, өстеннән бераз яшелсу, әмма зәңгәр юк, ул шулай аталган "әфлисун һәм яшел" стильне билгели. Түшәмнең үзәгендә Кояш һәм Ай, ике монах һәм тырнакларында кеше фигурасы белән кош мотивлары. Түшәмнең яннарында бриллиант формасындагы таулар, алар тирәли кеше, хайван, күл һәм агач натуралистик мотивлары, мөгаен Якын Көнчыгыш дизайны, ул гомумән Кызылда соңрак мәгарәләрдә кабул ителгән булган. Ян стеналарда түшәмнән аерылган фантастик хайваннар төркеме. Гомуми стиль иртә дип фараз итәргә була һәм мөгаен Кашмирдан һәм Бамиянда 24 мәгарәдән алынган.

Түшәм чикләрендә лунетталарда бизәкле Буддист сәхнәләре күрсәтелгән. Уң лунеттаны идентификацияләргә авыр, әмма ул патшаны яки сугышчы фигурасына бөгелүче Бодһисаттваны чагылдыра дип фараз итәргә мөмкин. Аскы өлештә сарай сәхнәсе, кушеткадагы фигура дэваталар белән уратылган. Сул лунеттада Тусита Күгендә киләчәк Будда Майтрейя күрсәтелгән. Моның астында төрле Нагалар, тугърылар фигуралары һәм хайваннар белән уратылган Сумеру Тавы сурәте.

Тезләнүче тугърыларның кечкенә фигуралары, туникаларда, якынча 40 сантиметр биеклектә, кайберәүләре хәнҗәр белән коралланган, арткы стена фресканың сул һәм уң почмакларына каршы урнашкан: мөгаен безнең эраның 4-енче гасыр аксөяк һәм бай Куча бүләк бирүчеләре. Бүләк бирүчеләрнең берсе өч янып таручы хушбуй таякчыгы тота. Ул чикле һәм өскә бөгелгән, якасыз һәм җиңнәре тар булган туникага киенгән. Тездән бераз өстәрәк җитә торган туника билбаулы. Штаннар шул ук төстә һәм шул ук чиккә ия. Ул табаны астында хач-сыман бәйләнешләр белән соры ботинкалар кигән. Арттагы фигура венок һәм кадильница-сыман нәрсә тота, тар җиңле кара билбаулы куртка кигән, ул тирәли кызыл чик белән тәэмин ителгән һәм киң яшел күлмәк кигән. Аларның чәче уртага кадәр туры итеп киселгән, бу шул вакыт Кытай Дзин Шу хроникаларында Куча кешеләрнеке дип язылган чәч алу стиле. Төп фресканың сул почмагына каршы тезләнүче монах, ул кызыл күлмәк кигән һәм охра чәчле, ул чүкеч белән церемониаль чүлмәкне формалаштыра, шул ук вакытта аның артында башка якта бүләк бирүчеләргә охшаш туника кигән рәссам, әмма аның башы гына калган.


File:Cave 118, front mural (composite).jpg|thumb|Арткы стенаның фресканың янә корылышы
File:Kizil 118.jpg|*Диңгез Аты Мәгарәсе*, түшәм детале
File:Monks, ceiling of the Cave of the Hippocampi (Cave 118).jpg|thumb|"Охралы киселгән чәч" белән монахлар, Диңгез Аты Мәгарәсе түшәме астында.
File:Cave 118, right wall.jpg|1907 елда Шарль Нуэтт фотога төшергәнчә мәгарәнең уң як өлеше


##### "Хәзинә Мәгарәсе C" (83 мәгарә, безнең эраның 300-350 елы)

83 мәгарә (C хәзинә мәгарәсе) үзәк үзәнгә керүдә дүрт "Хәзинә мәгарәсе" (82, 83, 84, 85) компакт төркеме. Ул чагыштырмача кечкенә шакмак мәгарә (3.6×3.6 м), уртада мөгаен сын яки ступа өчен подиум. Биредә түшәм җимерелгән, әмма мөгаен гөмбәз формалаштырган.

Арткы стенада яхшы сакланган Джатака кыйссасы сәхнәсе, бу Дивьяваданадан Рудраяна Риваяте, патша Рудраяна нечкә шәлләрдән һәм бизәкләрдән тыш ялангач Патшабикә Чандрапрабһаның биюен карый. Бию вакытында патша аның хатыны тиздән үләчәк дигән юрама ала һәм ул аны Буддачылык монахинясы булырга сорый. Фигураларның стиле һәм мөнәсәбәтләре гомумән Һиндле, мәсәлән, биюченең  Трибһанга позициясе яки Патшаның ничек утырганы. Патша кигән диадемасының җилпәнүче тасмалары шулай да, Иран патша символизмыннан алынган.

Бу мәгарәләрдә, рәсемнәрнең кысалары, бигрәк тә йөзем детальләре мөгаен безнең эраның беренче гасыр Рим сәнгатеннән алынган. Бу мәгарә 84 мәгарәдән бераз иртәрәк булырга мөмкин. Фреска Берлинга Грүнведел тарафыннан җибәрелгән булган (Ref: MIK III 8443).

Бу рәсемнәр нечкә һәм нәзек: күләмнәр күләгәләр һәм төсләр градацияләре белән, ә кинәт сызык чиге белән билгеләнә. Шуның өстеннән, "пумаланың рәсем өстеннән өстенлеге бар".


File:Cave 83 and mural.jpg|1912 елдагыча арткы стенада фреска күренгән килеш  C хәзинә мәгарәсе.
Cave 83 painting.jpg|Фреска, "Чандрапрабһа принцессасы биюе", кысалар мөгаен безнең эраның 1-енче гасыр Рим сәнгатеннән алынган.  C Хәзинә Мәгарәсе (83 Мәгарә). MIK III 8443.
File:Treasure Cave 83, attendants.jpg|thumb|83 хәзинә мәгарәсе, ярдәмчеләр, арткы планда бизәкле Коринф капителе белән (деталь)


##### "B хәзинә мәгарәсе" (84 мәгарә, безнең эраның 300-350 елы)
84 мәгарә (B хәзинә мәгарәсе) шакмак, мөгаен гөмбәзле мәгарә (4×4 м, биредә түшәм шулай ук җимерелгән булган) булган, ул Кызылда иртәрәк, гадирәк мәгарә структурасы мисалы, ул шулай ук Бамианнан мәгълүм (24 мәгарә). 84 мәгарәләрдә рәсемнәрнең килеп чыгышы Һиндле булып күренә, мөгаен Кашмирдан. Аларда Будда тирәли басып торган кеше төркемнәре күрсәтелгән, алар йә утырган, йә баскан килеш. Урнаштыруның тирәнлеге шактый сай, фигуралар грациоз кисеп ясалган торслар белән. Битләр түгәрәк һәм кабарынкы. Райз 84 мәгарә өчен 4-енче гасырның беренче яртысы датасын тәкъдим итә. Барлык сурәтләр Берлинга Грүнведел тарафыннан җибәрелгән булган.

Бу ике мәгарә 82 мәгарә белән кушылган, бизәлмәгән виһара шулай ук безнең эраның  300-350 елы белән даталана, һәм 85 мәгарә, кечкенә хәрабә хәлендә мәгарә.


File:Caves 84.jpg|B хәзинә мәгарәсе (84 мәгарә), фрескалар 1912 елдагыча арткы стенада күренә.
Treasure Cave B (Cave 84), 3D.jpg| B хәзинә мәгарәсе (84 мәгарә) мәгълүм булган корылышы һәм декоратив планы
File:Cave 84 mural.jpg|thumb|Будда тирәли кешеләр, 84 мәгарә
File:Cave 84 wall painting.jpg|Ярдәмче, 84 мәгарә


#### "Тавис мәгарәсе" (76 мәгарә,  якынча безнең эраның 400 елы)

*"[[:Commons:Category:Peacock Cave (Cave 76)|Тавис Мәгарәсе]]"* (Алман телендә *Pfauenhöhle*) шулай ук иртә мәгарә, гәрчә ул безнең эраның 400 елыннан бераз соңрак даталанса да, һәм алдагы урнашканы "Сыннар мәгарәсе" (77 мәгарә), үзәк үзәннән бераз гына тышта икенче таш чыгуда. Ул углерод ярдәмендә безнең эраның 4-енче гасырыннан 5-енче гасырына кадәр даталана. Ул "бөтен Кызыл циклында иң танылган Һиндчә" дип әйтелә. Рәсемнәрдә Гандһара сәнгате һәм Аджанта мәгарәләре фрескалары кайтавазы.

Төп пулаттан алдан аркалы түбәсе җимерелгән турыпочмаклы вестибюль бара. Төп пулатның гөмбәзле түшәме бар Бамиянның иртә мәгарәләрендә, һәм Кызылда 83 һәм 84 мәгарәләрендә күренгән инновация. Мәгарәнең алпулатында күпсанлы Будда потлары һәм шулай ук бизәлгән агач урындыклар һәм түбән күрсәтү өстәлләре табылган булган.

Төп пулатның үзәгендә зур подиум бар, анда мөгаен Будда белән ассоциацияләнгән төп потлар торган. Мәгарәнең архитектурасы иртәрәк мәгарәләр белән чагыштырып караганда билгеле үсеш күрсәтә, әмма “үзәк багана” мәгарә структурасына караганда алдан бара. Берничә рәсемдә Будданың тормышы иллюстрацияләнгән. Грүнведел килгәндә бары тик төп базның сул ягы күбесенчә җимерелмәгән булып калган. Стенаның өске өлеше Будданың дүрт әһәмиятле моментын күрсәтә, шул ук вакытта күк күзәтүчеләре өстә балконда торалар: 1) Сиддһартаның тууы һәм Будда ялангач һәм инде биек булган беренче Өч Адым, 2) Сарай тышында Дүрт Күренеш, 3) карт хатыннарга әверелдерелгән Мара кызларын вәсвәсә кылу һәм  4) Мара һөҗүме. Урта рәт тулысынча диярлек җимерелгән булган, гәрчә Дәгъва Итүче Будданың сәхнәләрен танырга була. Панельләр 5 -тән 9-га кадәр номерлана ала, әмма 5-енче һәм 9-ынчысы янәшә стеналар өстеннән баручы ярым-панельләр булып тора. Панельләрнең берсендә  Рәссамнар Мәгарәсеннән булганнарга охшаш солдатлар. Стенаның астында : 10) Паринирвана, 11) тугърылар Будданың табутка куелуына каравы, 11) Табутында Будда һәм 12) Будда Кремациясе. Фресканың өске өлешен Грүнведел алып куйган һәм панельләр итеп Германиягә җибәргән, кайберәүләре һаман да Һинд Сәнгате Музеенда саклана.

Алдан баручы панельләрдә Будда тормышының төрле вакыйгаларның тәкъдим ителүе Гандһара мисалларына, мәсәлән, Сикри ступага охшаш, гәрчә Тавис Мәгарәсендә панельләр җентекле хронологик корылышы өчен билгеле. Охшаш тип тасвирлама панельләре шулай ук Андһрада табылган булган.

Баз өстендә гөмбәз сигез пар сегменттан тора, алар тавис каурыйлары арасында очучы апсара белән тутырылган. Гөмбәз тирәли үткәннең күпсанлы деваталары һәм Буддалары сурәтләнгән.

Сәнгать тарихчысы Бенджамин Роуленд буенча, калган фрагментларның берсен комментарлаганда "кылыч тоткан фигуралар төркеме танып була торган Һинд этник типларында".
Ишек стенасында монахларның һәм бер Куча бүләк бирүченең рәсемнәре, барысы да Брахми язмалары ярлыклары белән. Кызыл сәнгатендә аңлатучы ярлыклар еш бүләк бирүчеләр рәсемнәренә өстәлгән булган. Киресенчә, мондый ярлыклар тасвирлау тәкъдим итүләре өчен беркайчан да кулланылмаган булган.


File:Cave76, The Visit of Maya.jpg| Мара кызларын вәсвәсә кылу (сулда), алар карт хатыннарга әвердерелгән (уңда).
File:Cave 76, Attack of Mara.jpg|Мара һөҗүм итүе
File:Cave 76, detail.jpg|thumb|Музыкант детале, 76 мәгарә
File:Peacock Cave (segment of the dome, cave 76).jpg|Тавис каурыйлары белән гөмбәздән сигез пар сегмент.
File:Peacock Cave (segments of the dome, cave 76).jpg|Ике "тавис" сегментының өске өлеше.
File:Peacock Cave (Left wall of the cella, 2 on the plan, reconstitution).jpg|Төп базның сул стенасы (планда "2"), Будданың иртә тормышы вакыйгалары һәм өстә күк деваталары күрсәтелгән.
File:Peacock Cave, Cella scenes 10, 11, 12.jpg|Сул стенада панельләрнең аскы рәте.
File:Peacock Cave, Pedestal.jpg|Тавис Мәгарәсендә Үзәк пьедестал (тулаем киңлеге 2,18 метр)


#### "Диңгезчеләр мәгарәсе" (212 мәгарә, якынча безнең эраның 400 елы)

"Диңгезчеләр Мәгарәсе" (*Höhle der Seereise*) Риес тарафыннан стилистик анализ нигезендә иртә 5-енче гасыр белән даталана. Углерод даталары шактый соңрак, якынча безнең эраның 561-637 елы. Мәгарәдә яктыртылуга төрле юллар турында озын сөйләү дәвамлыклары булган. Панельләрнең күбесе Даһлем Музеенда. "Диңгезчеләр Мәгарәсе"ндә сурәтләрнең эчтәлегене Һинд чыгышлы икәне ачык билгеле, аеруча Гандһара, прототиплары.

"Румакама" рәссамы (, "Римнан берәү"), мәгарәдә Санскрит язмасында очрый. Фресканың уң ягында язылган язмада шулай дип язылган:

"Бу сурәт ясалганнан соң Румакамадан (Сүрия) килгән берәү рәссам Манибһадра аста шул түгәрәкләрне ясаган". 

Грүнведел буенча "түгәрәкләр (мандалани) һичшиксез фольгадан һәм кеше баш сөякләреннән ясалган кырыйларга карый", болар классик acanthus яфраклары һәм Буддачылык баш сөякләре, алар фресканың эчке чиге буенча ясалган.

Румакама яки Ромакам сүзе Кызыл сурәтләрендә һәм шулай ук соңрак Тибет документларында очрый һәм Рим Империясеннән яки Византия Империясеннән килгән рәссамга карый.

### 2 Период: Рельефлырак стиль белән "Яңа мәктәп" (безнең эраның якынча 400-500 еллары)

Кызылда сын күләмен чагылдырыр өчен акыллы күләгә белән аеруча элегант һәм төсле булган иң иртә "классик" стиль сурәтләрдән ияреп, *Сыннар мәгарәсе*ндә яңа стиль пәйда була, "Көтүче Нанда" кебек эшләр белән, ул рельефлырак, интенсив төсләр кулланыла (әмма һаман да көрәннәр, яшелләр һәм әфлисун төсләр белән чикләнгән), сызыклар калынрак һәм калыплар гадирәк, "төсле рәсем" кебек әйберләр. Бу стиль Кушаннар астында эллинистик, Иран һәм Һинд йогынтылары кушылмасыннан алынган һәм аның төп барлыкка китерү үзәге Бамиян, ул "Үзәк Азиядә монахлар биләмәсе өчен ата-ана монастыре төре" булып киткән.
Стильдә эволюция сурәтләнгән төп темаларда үзгәреш белән беррәттән бара. Классик периодта Будда тормышының кыйсса периоды һәм күпсанлы Джатака хикәяләре үзәк сәхнәне алган. Хәзер төп ассызыклау Будданың вәгазьләрендә, алар типик рәвештә төп базны колачлый һәм Будданың үлеме вакыйгалары һәм Паринирвана сурәтләнгән ян һәм арткы коридорлар пәйда була.
Рай Кызылда эчке эволюциянең билгеләре күп булмыйча (бигрәк тә иртә стадияләрдә) кинәт стильләр юрамаларын башка төбәкләрдән кинәт яңа төркем рәссамнар килүенә күрә дип әйтә, алар үз сәнгать телләрен һәм техникаларын алып килгән. Бу период шулай ук озын туникаларда киенгән һәм югары ботинкаларда кыска хәнҗәрләр белән рәссамнарның үз портретлары белән билгеләнә, мәсәлән, 
''Сыннар Мәгарәсе'' рәссамы яки берничә ''"Рәссамнар мәгарәсе"'' рәссамнары, еш кына Санскритта үз идентификацияләүче ярлыклар белән. Рәссамнарның киенү стиле һәм төре еш Сасанид буларак тасвирланган булган, әмма күптән түгел Дилберҗин Тепе, Балалык Тепе яки Бамианда эфталит сыннарына охшалыкка күрә һәм Эфталитлар шул периодта Тарим Бассеинын якынча гасыр дәвамында контрольдә тотканга күрә  күбрәк Эфталит дип тәкъдим ителгән булган.

#### "Сыннар мәгарәсе" (77 мәгарә, безнең эраның 375-400 елы)

"Сыннар Мәгарәсе" (*Statuenhöhle*) "Тавислар Мәгарәсе"нә якын (76 мәгарә) урнашкан гаять зур мәгарә булган. Ул төп базында нишасыз "колоссаль сурәт мәгарәсе", әмма аның Будда сыны торган колоссаль подиумы басып торып калган. Атипик дизайнда, арткы коридор шактый зур һәм төп баздан киңрәк, киңлеге 8,70 метр, биеклеге 5,10 метр. Кызылда бары тик җиде башка "Колоссаль сурәт мәгарәсе" мәгълүм 47, 48, 70, 136, 139 һәм 146 мәгарәне кертеп. Анда гигант Будда сурәтен сыйдырыр өчен бик биек төп баз, базның биеклеге якынча 5 метрга җитә һәм кайвакыт 16,5 метр биеклектә (мәсәлән, 47 мәгарәдә), һәм шулай ук шактый биек арткы бүлмә (еш якынча 5–6 метр биеклектә).

Мәгарәнең күпсанлы сыннары балчык һәм саламнан ясалган, көчәйтү өчен чәч җепселләре һәм еш безнең эраның 6-нчы гасыры белән даталана, әмма күбрәк углерод даталарына бәйле рәвештә безнең эраның 375-400 елы белән даталана. Сыннарның күбесе ябыштырылган элементлардан эшләнгән, аларда  Санскрит исемнәре, алар мөгаен һөнәр ияләре һәм хуҗалары исемнәре.

Мәгарә "үзәк багана" мәгарәсе, әмма 6 метр пигы булган арканы формалаштырган төп базның түбәсе бөтенесе җимерелгән булган. Төп базның стеналарында берничә сурәт калган: алар берничә рәттә оештырылган Будда вәгазьләре булган, һәрбер бу сурәтләрнең үлчәме - киңлеге 1,34 м һәм биеклеге 96 см. Вәгазь сурәтләре "саф Гандһара стиле"ндә. Аларның стиле "Рәссамнар Мәгарәсенә (207 мәгарә)" якын, һәм, Грүнведел буенча алар "шул ук кул белән эшләнгәнгә охшаган". Альберт Грүнведел ике мәгарәне дә шул ук "I стадия" периодына (безнең эраның 500-600 елы) караган дип күрсәткән.

Бик нечкә рәсемнең берничә нечкә итеп ясалган фрагментлары безгә кадәр барып җиткән, алар Сыннар Мәгарәсенә карый. Грүнведел базда бары тик өч рәсем калган дип аңлаткан, барысы да Будда вәгазе сәхнәләре:

1) Базның уң стенасында, Грүнведел "Будда алдында җиңел аскы киемдә яшь" белән вәгазь рәсемен тасвирлаган, ул хәзер "Нанда көтүчесе" буларак мәгълүм рәсемгә карый, ул Сыннар Мәгарәсеннән килеп чыккан булганы мәгълүм. 
2) Кыршы урнашуда, сул стенада, Грүнведел вәгазь сәхнәсен тасвирлаган, анда Будданың "бары тик табаннары гына калган", ул Шарль Нуэтт 1907 елда in-situ фотога төшерелгән панельгә карый.
3) Соңыннан Грүнведел бары тик "тезләнгән табынучы" гына калган вәгазь сәхнәсен тасвирлаган, ул тезләнгән Ваджрапанига карый, аның Сыннар Мәгарәсеннән килеп чыкканы мәгълүм.
Төп баздан бу панельләрнең стиле коридор аркаларының һәм аскы коридорның чистартылган "классик" стиленнән билгеле аерылып тора. Алар мөгаен башка сәнгать мәктәпләре һәм башка рәссамнар тарафыннан эшләнгән. Базда рәсемнәр кабарынкырак, "Көтүче Нанда"да кебек интенсив төсләр, калынрак сызыклар һәм гадирәк калыплар куллана. Базда рәсемнәрнең төсләре гәрчә интенсиврак булса да, һаман да көрәннәр, яшелләр һәм әфлисун төсләр белән чикләнгән. Зур күзләр һәм киң күз кабаклары соң Кушан Империясе эшләренә охшаш. Рәсемнәрнең бу яңа типлары Кучада шул вакыт тирәсендә яңа күренекле стильнең пәйда булуын фараз итәргә мөмкинчелек бирә.
Буяу чокырын тоткан рәссам, аның киемнәре "Рәссамнар Мәгарәсе"ндәге рәссамнарга “нәкъ туры килүе” (кафтан, ботинкалар...) мәгарәнең  фрескаларында күреп була. Элек сул коридорның алгы очында, беренче сын артында булган рәсем хәзер  Эрмитаж Музеенда. Шул ук киемнәрдә тагын ике тугъры шулай ук арткы коридорда урнашкан булган. 
Сыннарның  берсе  бүленгән өлкәләре белән махсус панцирьда кеше, ул саклаучы буларак торган (мөгаен Ваджрапани) төп базда колоссаль Буддадан сул якта. Бу төр панцирь берничә гасыр дәвамында Ефәк Юлының Төньяк сегмент сәнгатендә кулланылган булган һәм соңыннан Кытайда превалент булып киткән. Баш ул тәҗрибә өстәве. Кучаны безнең эраның 383-385 елларда вакытлыча яулап алган Элеккеге Цин Династиясенең Императоры Фу Цзян (як. 357–385) җибәргән Кытай генералы Лю Гуанг Куча солдатларының көчле панцирен билгеләп узган, Сасанид илһамы белән кольчуга һәм ламеллар броня тибы, аны шулай ук Кызыл Мәгарәләрендәге рәсемнәрдә күреп була:

 Алар атлары һәм уклары белән маһир булган, һәм кыска һәм озын сөңгеләр белән яхшы булган. Аларның панцире кольчуга кебек; хәттә берәү атса да, [ук] эчкә үтә алмый. |Кытай Генералы Лю Гуанг биографиясе  


File:Cave 77 location.jpg|Мәгарә алды. Биеклеге якынча 6 метр булган төп баз җимерелгән һәм ике ян коридорга керүләр аша турыдан-туры керергә була. 
File:Cave 77, plan.jpg|Сыннар Мәгарәсенең планы һәм ян манзарасы. Якынча 6 метр биеклектәге алгы бүлмәнең Будданың колоссаль сыны өчен гаять зур подиумы (3.8×1.4 метр) бар. Зур арткы бүлмәнең сирәк очлы түшәме бар.
File:Entrance of the left corridor, Cave 77.jpg|In-situ Шарль Нуэтт тарафыннан 1907 елда фотога төшерелгән сул коридорга керү алдыннан гына вәгазь сәхнәсе
File:Seated Vajrapani, Cave of the Statues, Kizil Caves.jpg|thumb|Утыручы Ваджрапани, Сыннар Мәгарәсе, Кызыл Мәгарәләре. 14C даталавы: безнең эраның 406-425 елы.

Ян коридорлар структур рәвештә бик катлаулы һәм хәзерге көнгә кадәр күренеп тора торган булып кала. Һәр коридорның тышкы стенасы буйлап түбәп платформа бара, анда рәт сыннар күрсәтелгән, алар артында туникада һәм ботинкаларда сынны кертеп фрескалар. Алар өстендә һәр коридор өстендә биек арка, көньяк якта лунетта белән җиһазландырылган һәм озынлыгы буена балюстрада артында дэваталар рәтләре белән, алар Будда Майтрейя тирәли торалар, һәм алар өстендә Диңгез аты Мәгарәсе (118 мәгарә) аркасында кебек ромб лосанж монахлар, хайваннар, агачлар һәм буалар белән пейзажлар.

Хәзер шулай ук күренә торган арткы коридор шактый гадәти булмаган, аның аркасы өч буйга яссылык формалаштырган, аларда карталар колодасы кебек дэваталар сыннары. Арткы стена буйлап эскәмиядә Паринирвана сәхнәсендә колоссаль бөгелүче Будда сурәте торган, Будда өстеннән элегант очучы дэваталар. Эскәмиядә утыруы хатын-кыз сыннары калдыклары һәм аларның аякларында ир кеше – фил бюсты күренә.
Бу мәгарәдә рәсемнәр стиле, аеруча ян һәм арткы коридорларда бик элегант һәм “рәссамнарча”, скульптура күләмен чагылдырыр өчен нечкә итеп ясалган күләгәләр белән. Ул *Диңгез аты мәгарәсе*нә (118 мәгарә) шактый охшаган һәм шул ук мәктәпкә карарга мөмкин. Бу чистартылган стиль базда панельләр стиле белән контрастта, күпкә рельефлырак булган "Көтүче Нанда"да интенсив төсләр (көрән, яшел һәм әфлисун), калынрак сызыклар һәм гадирәк калыплар кулланыла. Бу аерма "Сыннар Мәгарәсе" ике иртә стиль арасында күчеш булуын фараз итәргә мөмкинчелек бирә. Соңрак мәгарәләр, мәсәлән, *Музыкантлар Мәгарәсе* хәттә башка стильгә ишарә итә, биредә тән формаларын интенсив зәңгәр пигментлар кулланылышы белән сызыкларын күрсәтү өчен безнең эраны 4-енче гасыры Көнбатыш сәнгате илһамландырган тере төсләр кулланыла.


File:Cave 77, statues and colors.jpg|thumb|Сул коридорда сыннар калдыклары (картада "2").  Кафтанда рәссам сулда беренче сын артында почмакта. Сыннар шулай ук буялган булган.
File:Cave of the Statues, back room mural.jpg|thumb|Бөгелүче Паринирвана Будда өстендә арткы стена фрескасы, Сыннар Мәгарәсе.
File:Cave 77 Left corridor decorative band (detai).jpg|Сул коридор, дэваталар балконда тора (деталь).
File:Cave 77 Ceiling of the back corridor.jpg|Арткы коридорда түшәм (деталь)


#### "Рәссамнар Мәгарәсе" (207 мәгарә, безнең эраның 478-536 елы белән даталана)
 
}