open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Барда

**Барда** (, искечә *Каҗмакты*) авылы — Пермь краеның Барда районы үзәге. Төбәкнең иң зур авылы. Казаннан 700 чакрым тирәсе ераклыкта Пермь краеның көньягындарак, Урал таулары итәгенә урнашкан.

## Тарихи мәгълүматлар

## Халык

### Милли состав
Милли состав (2002): башкортлар — 62,6%, татарлар — 31,3%, руслар — 5,0%.

## Авылның икътисады
Сәнәгать ширкәтләре һәм оешмалар —ҖЧҖ "Пермгазэнергосервис-Барда", ААҖ «Сельхозтехника», ҖЧҖ «Стройпром», ҖЧҖ «Лукойл-Пермь, “6нчы номерлы нефть һәм газ чыгару цехы», магистраль газүткәргечләр линияле-җитештерү идарәсенең участогы, сетевой район Чайковский электр челтәрләренең челтәре районы, хуҗалыкара җитештерү предприятиесе «Агропромэнерго», ЯАҖ «Фирма Уралгазсервис»ның филиалы, ҖЧҖ «Барда ПМК-19», ООО «8нче төзелеш идарәсе», ҖЧҖ «Техмонтаж», типография, МУП «Торка-коммуналь хуҗалык», № 87 янгын часте, ОСА ЭТУСының электроэлемтә участогы, урманчылык, Барда авыл урман хуҗалыгы — ФГУ «Пермсельлес» филиалы.

Автотранспорт ширкәтләре — МУП ПАТП «Бардымский» һәм ҖЧҖ «Ашатли».

## Истәлекле урыннар
Барда җәмигъ мәчете.

Авыл белән янәшәдә Барда урынчыклары һәм борынгы авыллар каллдыклары бар (археология).

## Социаль тармак
Бардада уку түбәндәге йортлары бар: 1нче Барда милли (татар) гимназиясе, 2нче мәктәп, махсус мәктәп, ПУ-84, КИСГЗ филиалы, ЧПГК (Чайковский педагогика-гуманитар көллияте) филиалы, Балалар сәнгать мәктәбе, Яшь техниклар станциясе.

Район хастаханәсе һәм бала тудыру йорты.

## Барда авылында туган күренекле кешеләр
* Гүзәл Уразова (Казан) – Татарстанның атказанган артисты.
* Илдар Ягъфәров (Казан) – кинорежиссер.
* Нәсүр Юрушбаев (Берлин) – журналист.
* Рәшит Ягъфәров — күренекле җәмәгать эшлеклесе, фольклорчы-галим, шагыйрь һәм милләтпәрвәр сәясәтче.
* Эльмарт Уразов (1955―2022) — «Таң» газетының баш мөхәррире (Бардада чыга).
* Кайбер расланмаган хәбәрләр буенча Барда авылында Габдулла Тукайның бабасы Зиннәтулла хәзрәт туган.

## Матбугат
Бардада “Таң” газетасының редакциясе урнашкан, русчага дубляж формасында “Рассвет” газетасы чыгарыла. Газетаның редакциясе каршында газет-китап нәшрияты эшли. 1991 елдан 2000 елга кадәр татар телендә 18 әдәби китап чыгарылган.

## Мәдәният һәм сәнгать
Барда авылында татар халык театры, «Дуслык» күргәзмә бию коллективы, башка ансамбльләр бар.
## Һәйкәлләр

* 2013 ― Габдулла Тукай һәйкәле
* 2020 ―  бюсты 
* 2024 ― Муса Җәлил һәйкәле

## Галерея

## Чыганаклар
* Барда авылы һәм Пермь татарлары сайты
* Администрация Бардымского сельского поселения 
* Официальный сайт Бардымской гимназии
* Азатлык радиосы: Бардаларга бардым әле

## Искәрмәләр


Төркем:Пермь крае татар авыллары
Төркем:Пермь крае район үзәкләре
Төркем:Барда районы торак пунктлары
Төркем:Барда
Тереза Ана

**Тереза Ана** (тулы исеме **Калькутталы Тереза Ана**, тормышта исеме – **Агнес Гонда Бояджиу**, )  – католик монахиня, ярлыларга һәм авыруларга ярдәм белән шөгыльләнүче «Мәхәббәтт Миссионеркасы Сеңелләре» исемле хатын-кыз монахлар конгрегациясенә нигез салучы. Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. Католик Чиркәү тарафыннан 2003 елда беатификләштерелгән (әүлия дип санала), 2016 елда изге итеп канунлаштырыла.

1997 елда АКШның иң югары бүләге – Конгрессның Алтын медале белән бүләкләнгән. 
## Биография
Тереза Ана 1910 елның 26 августында Скопье шәһәрендә, албанлылар гаиләсендә туа.

18 яшендә ул Ирландия китә һәм «Лоретоның ирланд сеңелләре» монах орденына керә. 1931 елда монахиня була һәм Тереза исемен ала. Озакламый орден аны Калькуттага җибәрә. Монда ул 20 елга якын изге Мария кызлар мәктәбендә укыта. 1946 елның 10 сентябрендә Тереза орденнан Калькуттаның ярлыларына һәм авыруларына ярдәм итәргә рөхсәт ала, ә 1948 елда шунда «Мәхәббәт Миссионеркасы Сеңелләре» монах конгрегациясен төзи. Оешма милләткә яки дингә карамыйча, ярлылар һәм каты авырулар өчен , мәктәпләр, приютлар, хастаханәләр ачу өстендә эшли.

1965 елда монах конгрегацияcенең эшчәнлеге Һиндстаннан читтә дә дәвам итә, хәзерге вакытта аның дөньяның 111 илендә 400 бүлеге һәм 120 илдә 700 шәфкатьлелек йорты бар.

1973 елда Тереза Анага Диндәге прогресс өчен Темплтон премиясен тапшыралар, ул премиянең беренче лауреаты була.

1979 елда аңа «Бәлагә юлыккан кешегә ярдәм итүдә эшчәнлеге өчен» Тынычлык өчен Нобель премиясе бирелә.

1983 елда Римда, Рим папасы Иоанн Павел II белән очрашу вакытында Тереза Ананың йөрәк өянәге була. 1989 елгы икенче өянәктән соң ул кардиостимулятор ала. 1991 елда Мексикада пневмония белән көрәштән соң, ул йөрәк белән тагын да ныграк авырый. Бу вакытта ул орден җитәкчелегеннән китәргә тели, әмма монахинялар яшерен тавыш бирүдә каршы киләләр.

1996 елда Тереза Ана каты авырый башлый, 1997 елның 13 мартында үзеннән җитәкче вазифаларын төшерә. Ул 1997 елның  5 сентябрендә вафат була. 2003 елның октябрендә ул беатификләштерелгән, ягъни әүлияләр рәтенә кертелгән. 2016 елның сентябрендә изге итеп канунлаштырыла.

## Бүләкләр
* «Лотос хуҗабикәсе» исемле Һинд ордены (1963)
* Тынычлык буенча Нобель премиясе (1979)
* Президент Азатлык Медале (1985) һ.б.

## Cылтамалар

* Тереза Анага багышланган сайт  
* Тереза Ана. Тормыш тарихы  
* Тереза Ана. Өземтәләр  
* Тереза Ана. Аз билгеле фактлар  
* Нобель премиясе сайтында сәхифә 
* Тереза Ана турында фильм 

## Искәрмәләр

Төркем:Католик әүлияләр
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Темплтон премиясе лауреатлары
Төркем:АКШның мактаулы гражданнары
Төркем:Шәхесләр:Македония
Төркем:Шәхесләр:Һиндстан
Төркем:Австралия Ордены кавалерлары
Төркем:Конгрессның Алтын Медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Монахинялар
Төркем:Әлифба буенча изгеләр
Төркем:Һиндстан изгеләре
Төркем:Бальцан премиясе лауреатлары
Төркем:Тәңкәләрдәге шәхесләр
Иммануил Кант

**Иммануе́л Кант** ( ; 22 апрель 1724, Көнигсберг, Пруссия — 12 февраль 1804, шунда ук) — Романтизм һәм Мәгърифәт чоры чикләрендә эшчәнлеген алып барган немец фәлсәфәчесе, алман классик фәлсәфәсенең башлап җибәрүчесе.

## Биография
Бай булмаган һөнәрче гаиләсендә туа. Эммануил исемен Изге Эммануил хөрмәтенә бирәләр. Кант «Фридрихс-Коллегиум» дәрәҗәле гимназиясен тәмамлый, аннары Кенигсберг университетына керә. Атасының үлеме сәбәпле ул университетны тәмамлый алмый. Гаиләсен туендырыр өчен укуны ташлаганнан соң ул өй укытучысы булып эшли. Нәкъ шушы дәвердә, ягъни 1747—1755 елларда ул үзенең әле дә актуальлеген югалтмаган Кояш системасының беренчел томанлыктан килеп чыгуы турындагы космогоник теориясен эшләп чыгара һәм нәшер итә.

1755 елда Кант диссертациясен яклый һәм университетта укытырга рөхсәт бирүче доктор дәрәҗәсен ала. Аның кырык елдан артыкка сузылган укытучылык дәвере башлана.

1770 елда ул Кенигсберг университетында логика һәм метафизика профессоры буларак билгеләнә. 1797 елга кадәр ул фәлсәфә, математика һәм физика белән бәйле төрле дәресләр бирә.

## Фәлсәфә
Профессор булы эшләгән чорда ул үзенең фәлсәфәсенең үзәген тәшкил итүче өч төп әсәрен яза:
* «Пакъ аң тәнкыйте» (1781) — гносеология (эпистемология)
* «Гыйльми акылны тәнкыйтьләү» (1788) — этика
* «ФФикерләү сәләтен тәнкыйтьләү» (1790) — эстетика

Бу әсәрләр фәлсәфәдә фундаменталь урын алып торалар һәм авторына XVIII гасырның бөек фикер йөртүчесе абруен казандыралар. Алар фәлсәфәнең алдагы үсешенә зур тәэсир ясыйлар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XVIII гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Алмания фәлсәфәчеләре
Төркем:Физиклар
Төркем:Математиклар
Халык театры

*Халык театры* — даими труппалы һәм тулыканлы репертуарлы үзешчән театр.

"Халык театры" исеме иң көчле профессиональ булмаган коллективларга бирелә, әгәрдә аларның спектакльләр һәм чыгышлар ясарга шартлары булса.

Халык театрлары Россиядә XIX гасыр уртасында пәйда булалар. СССРда 1959 елдан башлап рәсми статус һәм финанслау алалар.

1974 елда СССРда ике меңнән артык халык театры исәпләнгән, шул исәптән иллесе - музыкаль халык театры. 
Татарстанда халык театры исеменә лаек йөздән артык үзешчән коллектив бар. Соңгы елларда иң яхшы коллективларның һөнәри театр, дәүләт яки муниципалитет тәэминатында торучы стационар театрларга әйләнү тенденциясе күзәтелә.

Татарстанда Халык театрлары өчен даими “Идел-йорт” республика халык театрлары фестивале уздырыла.

## Искәрмәләр


Төркем:Театр
Төркем:Үзешчән сәнгать
Тынычлык өчен Нобель премиясе

**Тынычлык буенча [[Нобель премиясе]]** — тынычлык урнаштыру буенча казанышлар өчен ел саен Ослодагы Нобель комитеты тапшыра торган дәрәҗәле бүләк.
## Намзәтләрне теркәү кагыйдәләре
Нобель фонды уставы нигезендә, намзәтләрне түбәндәге затлар тәкъдим итә ала:
# Норвегия Нобель комитетының элеккеге һәм гамәлдәге әгъзалары һәм Нобель институты тарафыннан билгеләнгән киңәшчеләр;
# төрле илләрнең милли парламентлары һәм хөкүмәтләре әгъзалары, шулай ук Парламентара берлек әгъзалары;
# Гаагадагы Халыкара арбитраж мәхкәмәсе әгъзалары;
# тынычлык мәсьәләләре буенча халыкара даими бюро комиссиясе әгъзалары;
# Халыкара хокук институтының әгъзалары һәм ассоциацияләшкән әгъзалары;
# сәяси фәннәр һәм юриспруденция, тарих һәм фәлсәфә өлкәсендәге университетларның профессорлары;
# Тынычлык буенча Нобель премиясе лауреатлары.
## Лауреатлар исемлеге
### 1900-еллар

### 1910-еллар

### 1920-еллар

### 1930-еллар

### 1940-еллар

### 1950-еллар

### 1960-еллар

### 1970-еллар

### 1980-еллар

### 1990-еллар

### 2000-еллар

### 2010-еллар

## Читтән торып тапшырылган премияләр
Кайбер премияләр читтән торып тапшырылганнар, чөнки лауреатлар я тоткынлыкта булганнар яисә аларның кайбер ирекләре (мәсәлән, күчеш иреге) чикләнгән булган:

* 1933 ел Карл фон Осецкий 
* 1975 ел Андрей Сахаров
* 1983 ел Лех Валенса
* 1991 ел Аун Сан Су Чжи 
* 2010 ел Лю Сяобо

## Сылтамалар
* Нобель премиясенең рәсми сайты 
* Фән һәм техника: Нобель лауреатлары: Тынычлык буенча премия  

Төркем:Нобель премиясе
Төркем:Тынычлык
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Эзләп тап

** Эзләп тап ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Уйнаучылар түгәрәкләнеп басалар. Арадан берәүне бүлмәдән чыгарып җибәрәләр. Шуннан соң берәр шигырь яисә җырдан өзек сайлыйлар. Мәсәлән: «Тәрәзәмне ачып куйдым, җәйге көннәр ямьлегә». Җырда барлыгы алты сүз. Шул сүзләр алты кешегә бүленеп бирелә: беренчегә — тәрәзәмне, икенчегә —ачып, өченчегә — куйдым, дүртенчегә — җәйге, бишенчегә —көннәр, алтынчыга — ямьлегә. Теге кешене тыштан чакырып кертәләр дә арадан берәү: «Бер, ике, өч!» — дип команда бирә. Шул вакыт балалар берсе артыннан берсе әлеге җырның сүзләрен кызу-кызу гына әйтеп чыгалар. Тыштан кергән кеше шул сүзләрдән җыр җыярга тиеш. Әгәр сүзләрне җыя алмаса, аңа җәза бирелә, дөрес җавап бирсә, алдагы уенда тышка икенче кешене чыгаралар.
 
### II вариант
Уйнаучылардан берәү икенче бүлмәгә чыгып тора. Ул арада калган уйнаучылар берәр хайван я берәр үсемлек, яисә терек булмаган башка берәр нәрсә исемен сайлап куялар. Сайланган исем бөтен кешегә дә әйтелгәч, икенче бүлмәдәге кешене чакыралар. Ул керә дә һәр кешегә берәм-берәм сораулар бирә. Җаваптан уйланган нәрсәнең ни булуын чамалап белергә тырыша. Әйтик, уйланган нәрсә «сыер» булса, һәрбер кеше сыерның берәр сыйфатын әйтә:

— Ул нинди? 
— Дүрт аяклы. 
— Аягы нинди? 
— Аеры тояклы. 
— Яллымы, ялсызмы? 
— Ялсыз. 
— Нәрсә ашый? 
— Үлән ашый. 
— Мөгезлеме, түгелме? 
— Мөгезле. 
— Холкы нинди? 
— Юаш була. 
— Акрын йөри. 
— Алайса чапмыймы? 
— Челләдә печән чаба... һәм башкалар. Чакырылган кеше шул сыйфатларга карап, уйланган нәрсәнең ни булганын тапса һәм бер генә кат әйтүендә дөрес әйтсә, инде икенче кешене чыгаралар. Әгәр таба алмаса, аны тагын икенче якка чыгаралар да, уйнаучылар икенче бер әйбер исемен уйлап куялар.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Кемнең йорты

** Кемнең йорты? ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар тезелешеп утыралар. Бер баланы чоланга чыгаралар да үзләре кем яки авылдагы кемнең йорты турында сүз барачагы турында киңәшеп алалар. Шуннан соң чоландагы кешене чакырып алалар да аңа сүз белән төрле ишарәләр ясыйлар:

— Аларның ике балалары бар. 
— Ишегалдында пар каен үсә. 
— Капкалары бер якка янтайган. 
— Ике кәҗәләре бар һ. б.

Әгәр ул кемнең йорты турында сүз барганлыгына төшенә алмаса, аны тагын тышка чыгаралар. Бу юлы икенче кеше йорты турында сүз алып баралар. Өч мәртәбә уйнаганда да белә алмаса, аңа җәза бирелә. Белә алса, тышка икенче кешене чыгаралар.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Качышлы-табышлы

** Качышлы-табышлы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар бар да тезелешеп утыралар. Аннары берәү эченнән генә кайда качарын уйлый да янындагы иптәшенә: «Я тап, мин качтым», — ди. Үзе качкан урынын уйлап кына утыра. (Мәсәлән, мин Арчага качтым, Алабугага качтым, дип уйлый.) Янындагы кеше хәзер кая качканын эзләп табарга тиеш. Ул эзли башлый. Тизрәк һәм җиңелрәк табу өчен качучыга төрлечә сораулар бирә: якынмы, еракмы качтың? Үзебез торган өйдәме, читтәме? Үз шәһәребездәме, чит шәһәргә качтыңмы? Биеккәме, тәбәнәк җиргәме? Су буендамы, тау башындамы? һ. б. Шулай юллап, качкан урынын тапкач, инде тапкан кеше «кача» да тегесе эзләүче була. Уен шулай теләгәнчә дәвам иттерелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Кемдә яшерелгән

** Кемдә яшерелгән? ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар түгәрәкләнеп басалар. Бер бала берәр кая посып яки тышка чыгып тора. Шул арада балалар берәр әйбер яшерәләр. Шуннан соң эзләүчене чакыралар. Музыка уйный башлый. Эзләүче һәрбер баладан яшерелгән әйберне эзли. Әйбер яшерелгән кеше янына җиткәч, музыка көчәя. Ул ихласрак эзли башлый. Әйбер кемнән табылса, ул бала әйбер эзләүче була, ә эзләүче әйбер яшерүче була. Әгәр дә эзләүче өч уенда яшерелгән әйберне таба алмаса, аңа җәза бирелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Патша (уен)

** Патша ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бер бала «патша» була. Башкалары икенче бүлмәгә күчеп, бер-бер эшне сөйләшмичә телсезләр күк күрсәтергә сүз куешып «патша» янына чыгалар да бер сүз дә эндәшмичә шуны кыланып күрсәтәләр. «Патша» шул эшнең нәрсә икәненә төшенеп әйтергә тиеш. Дөрес әйтсә, балалар чабышып китәләр. Патша аларның берәрсен тотарга тырыша. Тотылган бала икенче уенда патша булып кала.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Дәшмә, сөйләшмә

** Дәшмә, сөйләшмә ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Балалар бер тирәгә җыелып утыралар. Берсе яшерүче була. Яшерергә әзерләнгән әйберләр бик күп була: курчак, йолдызчык һ. б. Яшерүче әйберне барысының да күзләрен йомдырып яшерә һәм «Күзегезне ачыгыз!» ди. Шуннан әйбернең кая яшерелгәнен белгән укучы кул күтәрә. Йөрергә, сөйләшергә ярамый, әйбер күз белән генә эзләнә. Дөрес ишарәләгән уенчы «яшерүче» булып, уен шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Терсәкле

** Терсәкле ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Малайлар белән кызлар кара-каршы тезелеп утыралар. Кызлар һәм малайлар саны тигез була. Берәүсе уенда катнашучы малайларның исемнәрен кызларның колагына әйтеп чыга. Шуннан соң малайлар чират белән үз исеме әйтелгән кызны эзлиләр. Малай сайлаган кызы алдына барып кулын бирә, әгәр туры китерә алмаса, кыз аңа терсәген күрсәтә һәм малай үз урынына утыра. Әгәр туры килсә, кыз аңа кулын бирә һәм алар урыннарын алышып утыралар. Уен шул рәвешчә дәвам итеп, иң соңгача табыша алмаган парга җәза бирелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Жан Анри Дюнан

**Жан Анри Дюнан** (; 8 май 1828 ел – 30 октябрь 1910 ел) – Швейцария эшкуары һәм җәмәгать эшлеклесе. Физик Жан-Даниэль Колладонның энесе.

1859 елда ул Сольферино янындагы бәрелешнең нәтиҗәләрен күрә. Ул чакта анда 9 мең авыру һәм яралы кеше сугыш кырында үлеп калалар. Бу күргәннәренә исе китеп, Дюнан «Сольферино янындагы бәрелеш турында истәлекләр» дигән китабын яза һәм Яралыларга ярдәм Җәмгыятен оештырырга җыена. Аның тырышлыгы белән Халыкара Кызыл Хач Комитеты оештырыла һәм 1864 елда коры җирдәге сугышта яраланганнарның хәлен яхшырту турында беренче Женева конвенциясе кабул ителә. 1901 елда Фредерик Пасси белән бергә ул Тынычлык өчен Нобель премиясенең беренче лауреаты була.

Анри Дюнан Хайден шәһәрендә, Аппенцель кантонында, Швейцариядә, 1910 елның 30 октябрендә вафат була.

## Хәтер
Жан Анри Дюнанның туган көне – 8 май Халыкара Кызыл Хач һәм Кызыл Ярымай көне буларак үткәрелә.

## Сылтамалар
* История создания МККК  
* «Сольферино янында сугыш турында истәлекләр» китабы   
* Сольферино янында бәрелеш (Инглиз Википедиясендә)  
* Анри ДЮНАН (Dunant) на сайте n-t.ru 
* Нобель комитеты сайтында 

Д
Төркем:Швейцариядән Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Швейцариянең җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Кызыл Хач
Фредерик Пасси

**Фредерик Пасси** (;  – ) – француз сәяси эшлеклесе, тынычлык урнаштыручы һәм икътисадчысы. «Халыкара тынычлык Лигасы»на нигез салучы һәм аның беренче җитәкчесе (1868 ел). Халыкара парламентара берлеккә нигез салучыларның берсе (1889 ел). 1901 елда Жан Анри Дюнан белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясенең беренче лауреаты.

## Сылтамалар
* Биография Ф. Пасси  

П
Төркем:Франциядән Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Франция сәясәтчеләре
Төркем:Франция икътисадчылары
Төркем:Маркадагы шәхесләр
Эли Дюкоммен

**Эли Дюкоммен** (; 18 февраль 1833 ел, Женева, Швейцария — 7 декабрь 1906 ел, Берн, Швейцария) — Швейцария журналисты, тынычлык өчен көрәшүче, 1902 елда Шарль Альбер Гоба белән берлектә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

## Биография
Эли Дюкоммен 1833 елның 18 февралендә Женевада туа. Ул сәгать төзәтүче гаиләсендә өч баланың иң кечкенәсе була. Югары белеме булуга карамастан, 17 яшендә үк ул бер бай гаиләдә өй укытучысы булып эшли башлый. Өч елдан соң мәктәптә укытырга тотына, ә ике ел үткәч «Женева күзәтүе»  журналының мөхәрире итеп куела. Аның журналдагы эшчәнлеге аңа 1858 елда Женева кантонының вице-канцлеры, биш елдан канцлеры булырга мөмкинлек бирә.

1865 елда, Бернга күчкәч, Дюкоммен «Прогресс» дигән журнал оештыра. 1868 елдан алып ул «Европаның кушма штатлары»  дигән мәгълүмати бюллетень мөхәрире була, аны Халыкара тынычлык һәм  азатлык лигасы нәшер итә. 1891 елда ул Шарль Альбер Гоба белән бергә Халыкара тынычлык бюросын оештыра. Бюро Европа пацифистик оешмаларының  хәрәкәтләрен координацияләгән. Бу эшчәнлекләре өчен алар икесе дә 1902 елда Тынычлык өчен Нобель премиясенә лаек булалар.

Эли Дюкоммен шулай ук шагыйрь һәм тәрҗемәче дә була. 1886 елда ул «Соңгы елмаюлар» дигән шигырьләр җыентыгын нәшер итә. Шулай ук ул төзелеп яткан Юра-Берн-Люцерн тимер юлының 1875 елдан алып 1903 елга кадәр генераль сәркатибе дә була.

Эли Дюкоммен 1906 елның 7 декабрендә Бернда вафат була.
## Сылтамалар
* Биография Эли Дюкоммена  
* Эли Дюкоммен в энциклопедии «Кругосвет» 

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Швейцариядән Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Швейцария җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Швейцария журналистлары
Мәсьәлә чишү (уен)

** Мәсьәлә чишү ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Санамыш ярдәмендә мәсьәлә чишүче сайланып куела. Мәсьәлә чишүче берәр әйбере янына барып, яисә күзләрен каплап «гөрләгән» арада калган балалар кулга-кул тотынып түгәрәкләнеп басалар. Кул тотынган килеш төрлечә буталышып, керешеп бетәләр. Шуннан соң мәсьәлә чишүче килеп бу чуалчыкның рәтенә төшенеп, беренчел хәленә китерергә тиеш. Бу вакытта бер бала да кулын ычкындырмаска тиеш. Әгәр мәсьәләне чишә алмаса, ул кешегә җәза бирелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Чапкы (уен)

** Чапкы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бер уенчы урындыкка утыра һәм аның тезенә йөзтүбән каплатып бер кешене тезләндерәләр. Тезләнгән кеше уң я сул кулының учын өскә каратып аркасына куя.

Уенчыларның берсе аның учына чәпелдәтеп суга. Тезләнеп торучы «ялт» кына башын күтәреп карый һәм кем сукканын әйтә. Бу вакытта уенчылар барысы да баш бармакларын өскә каратып кулларын алга сузып торалар. Сугучыны дөрес әйтсә, фаш булган сугучы аның урынына тезләнә. Белә алмаса, аны кабат яткырып сугалар.

Уен шул рәвешчә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Астан хәбәр, өстен ал

** Астан хәбәр, өстен ал ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Башта шобага тотышып яки санашу юлы белән берәүне «әби» ясыйлар. Әби алдына мендәр салып утыра, икенчесе аның алдына иелеп йөзе белән мендәргә ята.

Башка уйнаучылар аның аркасына кулларын аслы-өсле катлап тезәләр. Әби:

— Астан хәбәр килде, өстен ал! — ди. Өстәге кул тиз генә тартып алынып, аска тыгылырга тиеш була.

Әби шулай тиз-тиз:

Өсте хәбәр, астын ал! Асты хәбәр, өстен ал! — дип әйтеп тора. Астан да, өстән дә кулларны тартып алып, өскә-аска куеп торалар. Дөрес алмаучының кулын ачтырып, уч төбенә сугалар. Сугылучылар уеннан чыга бара. Шулай кулларны алып беткәнче уен дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Бозау аягы (уен)

** Бозау аягы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уенчылар түгәрәкләнеп урындыкларга утыралар. Бер бала уртага чыгып, уенны алып баручы була. Ул рәт буенча һәрберсеннән: «Бозау аягын күпмегә алдың?» — дип сорый. Җавап бирүче язылышында «9» цифрасы булмаган һәм «9»га бүленми торган саннар белән җавап кайтарырга тиеш. Әгәр шулай әйтә алса, ул урынында кала. Әгәр әйтә алмаса я озак уйлап торса, уеннан чыга. Шулай чыга барып, соңыннан бер генә уенчы кала. Ул җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Капелла (йолдыз)

**Капе́лла** ( — «кечкенә кәҗә»; Йөкче *α*, Йөкче альфасы, *α* Aur) — Йөкче йолдызлыгының иң якты йолдызы, күк йөзендә яктырыш буенча алтынчы йолдыз. Бу сары зур йолдыз Җирдән 42 яктылык елы ераклыкта урнаша.

## Йолдыз системасы
Капелла — бу дүртле йолдыз. Системаның үзәгендә тыгыз (спектр) куш йолдыз тора. Ул ике G спектр сыйныфылы 77 һәм 78 Кояшныкы яктыртучанлыгы белән зур йолдыздан гыйбарәт. Алар бер-береннән 100 млн. км (2/3 а.б.) торалар һәм гомуми масса үзәге тирәсендә 104 көн эчендә әйләнәләр. Беренче тоныграк әгъза Капелла Aa — кызыл зур йолдыз, аның эчендә гелий януы башланган инде. Икенче яктырак әгъза Капелла Ab исә «Һерцшпрунг буш урынында» — йолдызлар эволюциясе күчү стадиясендә тора, аның эчендә водородтан гелийны термик төш синтезы беткән инде, әмма гелий януы әле башланмаган. Капелла — гамма-нурланыш чыганагы.

Бу куш йолдыз тирәсендә бер яктылык елы эчендә аның иярчене — ике кызыл кәрлә йолдыздан гыйбарәт куш йолдыз әйләнә.

## Тарих һәм исемнәр
Йолдызның латинча исеме  — «кечкенә кәҗә»  — «кәҗә» сүзеннән, чөнки гадәттә Йөкченең сул иңбашында кәҗә сурәтләнгән. Борынгы греклар карашлары буенча бу Зевсны ашатып үстерүче кәҗә Амалтеяның чагылышы. Йолдызның гарәпчә исеме бар — Әлһайут ( *әл-‘әййуқ*). Аның мәгънәсе ачык түгел, бәлки ул  *аикс* ( *аига*) — «кәҗә» сузенең гарәпләштерелгән формасы. Шулай ук **Әл-Ракыйб** һәм Әл-Гайюк әл-Сөрәйя исемнәре йөртә.

## Моны да кара
* Иң якты йолдызлар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Йөкче йолдызлыгы
Фирдәвес Әхтәмова

**Фирдәвес Каюм кызы Әхтәмова** (21 июль 1939 ел — 22 февраль 2012 ел) — татар артисткасы, Татарстанның халык артисты (1996 елдан).

Татарстанның Лаеш районы Яушыйк авылында туа. 1961 елда Мәскәүдәге Щепкин исемендәге Югары театр училищесын (татар студиясе) тәмамлый һәм Татар академия театрында эшли башлый.

2010 елда VI Халыкара «Алтын Мөнбәр» мөселман кино фестивалендә Фирдәвес Әхтәмова «Бибинур» фильмында төп рольне башкарып «Иң яхшы хатын-кыз роле» номинациясендә җиңү яулый.

Фирдәвес Әхтәмова 2012 елның 22 февралендә Казанда вафат була. Ул Әтнә районы зиратында ире янәшәсендә җирләнде.

## Театрда рольләре:
* Рапиях — «Фаҗигале юлда» А.Муис
* Мәйсәрә — «Американ» К.Тинчурин
* Фатыйма — «Сүнгән йолдызлар» К.Тинчурин
* Зөһрә — «Назлы кияү» К.Тинчурин
* Шәмси әби — «Казан сөлгесе» К.Тинчурин
* Розалия — «Соңгы хат» X.Вахит
* Липочка — «Агай-эне ак мыек» А.Островский
* Софья — «Бер төн» Б.Горбатов
* Эльмира — «Дуслар җыелган җирдә» Т.Миңнуллин
* Эльмира — «Хушыгыз!» Т.Миңнуллин
* Алтынчәч — «Әниләр һәм бәбиләр» Т.Миңнуллин
* Хатын — «Бичура» М.Гыйләҗев
* Фатыйма — «Өчәү юлга чыктык» Р.Батулла
* Җәмилә — «Бәхетсез егет» Г.Камал
* Биби — «Беренче театр» Г.Камал
* Абруй — Мәхәббәт турында сөйләшик — Илгиз Зәйниев

## Кино рольләре
* *Бибинур* — «Бибинур»
* *эпизод* ― «Бөркетләр»
* *Хәят* ― «Ялгыз тәкәрлек»

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фирдәвес Әхтәмовага багышланган «Яшәсен театр» тапшыруы

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Щепкин театр училещесын тәмамлаучылар
Сыбызгы (уен)

** Сыбызгы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уен ачык һавада уйнала.

Шобага тотып, яисә үз теләге белән бер баланы аерып алып, күзен яулык белән күрмәслек итеп бәйлиләр һәм аркасына озын җеп белән сыбызгы тагалар. Уйнаучылар күренмичә генә килеп сыбызгыны сызгыртып китәләр. Күзе бәйләнгән уенчы аларны тотып калырга тырыша. Тота алса, тотылганның күзе бәйләнә. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Исем табыш

** Исем табыш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Җиргә яки идәнгә бер сызык сызалар. Шул сызык алдына бер кыз килеп баса һәм атлап китә. Ул һәр адым саен төрле-төрле ун малай исемен атап ун адым ясарга тиеш. Әгәр ялгышса яки тотлыкса, уеннан чыга. Ялгышмыйча, исемнәрне тотлыкмыйча әйтеп чыкса, ул кыз җиңүче була. Малайлар исә, киресенчә, кыз исемнәрен атап уйный. Соңыннан җиңүчеләр уенны кабат уйный һәм актыкта бер генә җиңүче кала.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Кариб диңгезе юлбасарлары: Сәер ярларда

**«Кариб диңгезе юлбасарлары: Сәер ярларда»** () — Кариб диңгезендә юлбасарлар турындагы маҗаралы фильмнарның дүртенчесе, аның режиссеры Роб Маршалл булды, сценарийны Терри Россио һәм Тед Эллиотт язды, ә продюсерлык эшен Джерри Брукһаймер башкарды.
Кира Найтли һәм Орландо Блум — сериянең беренче өч өлешләрендә ике төп роль башкаручылары, шулай ук трилогиянең режиссёры Гор Вербински бу проектта катнашудан баш тартты. Катнашырга тик Джонни Депп һәм Джефри Раш ризалашты. Алардан башка фильмда Пенелопа Крус, Йэн Макшейн, Кевин Макнелли, Ричард Гриффитс һәм Стивен Грэм уйнады. Баштан фильмның исеме «Кариб диңгезе юлбасарлары: Изге Грааль эзләшүендә» булырга тиеш иде. The Walt Disney Company вәкиле сүзләренчә, уңыш казанган очракта бу фильм яңа трилогияне башлап җибәрәчәк. Төшерүләр Гавай утрауларында (Кауаи һәм Оаху) 2010 елның 14 июнендә башланып китте. 
Русиядә 12 яшькә кадәр балаларга фильмны карау ата-ана белән бергә генә рөхсәт ителгән. АКШ-та фильмга кызу экшн һәм куркытучы эпизодлар сәбәпле PG-13 рейтингы бирелгән..

## Сюжет
Төп каһарман, капитан Джек Чыпчык (Джонни Депп) сәер ярларда урынлашкан мәңгелек яшьлек чыганагы ярдәмендә үлемсез булуына ирешергә уйлый.
Шул арада аңа үзенең элекке сөяркәсе Анжелика (Пенелопа Крус) очрый. Анжелика исә капитан Джек Чыпчыкны Кара Сакал кушаматлы капитан Эдвард Тич (Иэн Макшейн) идарә иткән "Патшабикә Анна үче" исемле корабына хәйлә корып китерә. Джек Чыпчык кемнән - Кара Сакалданмы, Анжеликаданмы -күбрәк куркып торырга да белми. Шулай ук чыганак эзләргә британ патшасына хезмәт итүче, Джек Чыпчыкның элекке дошманы капитан Һектор Барбосса (Джеффри Раш) чыгып китә.
 
Шулай итеп капитан Джек Чыпчык төрле маҗаралы хәлләргә эләгеп китә...

## Уйнаучылар
* Джонни Депп — *капитан [[Джек Чыпчык]]*
* Пенелопа Крус — *Анжелика*
* Йэн Макшейн — *[[Кара Сакал|Эдвард Тич / Кара Сакал]]*
* Джеффри Раш — *капитан [[Һектор Барбосса]]*
* Кевин Макнелли — *Джошами Гиббс*
* Сэм Клафлин — *Филип Свифт, дәгъвачы*
* Астрид Берже-Фрисби — *Сирена*
* Грег Эллис — *Лейтенант-коммандер Теодор Гров*
* Дэмиан О’Хейр — *лейтенант Джиллетт*
* Стивен Грэм — *Скрэм*
* Оскар Хаенада — *испан*
* Джемма Ворд — *Тамара, җырлый торган су кызы*
* Ричард Гриффитс — *[[Георг II (Бөекбритания патшасы)|Патша Георг II]]*
* Брайсон Карвалью — *Кейлс Камен*
* Кит Ричардс — *капитан Тиг, Джек Чыпчык атасы*
* Ричард Аллан
* Джуди Денч — *аксөяк хатын*
* Дерек Мирс — *корал остасы*
* Себастьян Арместо — *[[Фердинанд VI|Патша Фердинанд VI]]*
* Энтон Лессер — *[[Картерет, Джон, 2нче граф Гранвиль|Лорд Джон Картерет]]*
* Роджер Аллам — *[[Һенри Пелэм]]*
* Пол Бэйзили — *Саламан*

## Искәрмәләр


## Сылтама
* http://www.disney.com/pirates
Төркем:АКШ фильмнары
Тасма тартыш

** Тасма тартыш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар кулга-кул тотынып бер түгәрәк ясыйлар. Уенны алып баручы уртада була. Ул бер башы уйнаучыларда булган тасма җебенең икенче башларын кулында җыйнап тота. Уенны алып баручы: «Тартыгыз җепләрегезне», — дигәндә, түгәрәктәге уенчылар кушканның киресен эшләргә, ягъни «тартыгыз» дигәндә йомшартырга, «җибәрегез» дигәндә тартырга тиешләр. Әгәр берәрсе ялгышып кушканны эшләсә, ул уенны алып баручы була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Күмәк язу

** Күмәк язу ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар әүвәл башта бер нәрсә хакында язарга тема билгелиләр. Әйтик, җәй хакында, музыка, театр, урман, кием, китапның файдасы, уку һ. б. хакында. Беренче кеше шул хакта бер җөмлә язып кәгазьне бөгә дә икенче кешегә бирә. Димәк, кәгазь беренче җөмлә язылган җирдән бөгелгән булгач, икенче кеше әүвәлге кешенең ни язганын күрә алмый. Икенче кеше дә билгеләнгән тема турында бер җөмлә язып кәгазьне бөгә дә өченче кешегә бирә, ул да язып, үз язганын бөгеп, дүртенчегә, ул тагын шулай бишенчегә, алтынчыга бирә. Шулай итеп кәгазь языла-языла бөтен кешене әйләнеп чыккач, берәү аны башыннан ачып кычкырып укый.

Укыганда бик кызык һәм көлке була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Качышлы

** Качышлы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар, бер урынга җыелып, бер озын чыбыкка яки бауга кул тотышып, иң элек шобага салышалар. Кулы иң аста калган бала гөрләүче була. Шулай ук аны санамыш ярдәмендә дә сайлап куярга мөмкин.

Әгәр дә уен урамда булса, гөрләүчене берәр койма, багана яки өй-келәт почмагына, койма артына илтеп, өйдә булса, түшәк өеменә йөзе белән бастырып яки почмакка илтеп «гөрләтәләр». Бу урын барлык уйнаучыларга да «оя» була. Гөрләүче коймага яки почмакка карап йөзе белән баса һәм йөзен каплап әйтә:

:Гөр-гөр гөрлимен,
:Вакыт күбен белмимен.
:Вакыт күбен белер идем,
:Мин бит сезне күрмимен.
:Инде озак гөрләдем,
:Моннан ары түзмәмен.

Ул әйткәнче башкалар качып бетәргә тиеш. Алардан бер дә тавыш-тын килмәсә, гөрләүче эзли башлый. Ул кемне дә булса берәр уйнаучыны күрсә, исеме белән кычкыра. Шуннан качучы «оя»га элек килеп төкерсә, ул тотылмаган була. Әгәр дә гөрләүче «оя»га качучыдан алда килеп баскан булса я качканда аркасына сугып өлгерсә, ул качучы отылган була һәм гөрләүче урынына баса. Гөрләүче барлык качучыларны да табып чыгаргач, уен тагын башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Унике таяклы

** Унике таяклы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бүкән өстенә такта куела. Тактаның бер башына 10-15 сантиметр озынлыктагы 12 таяк салына. Шуннан соң балалар санамыш ярдәмендә гөрләүче сайлыйлар. Ул берәр багана, өй почмагы һ.б. янына барып «гөрли». Калганнары кача. Качучыларның берсе тактаның икенче ягына басып таякларны күккә чөеп китә. Гөрләүче килеп таякларны тактага тезә кала, шул арада балалар кайсы кая яшеренәләр. Гөрләүче эзләп йөргәндә, берәр бала тактага килеп таякларны һавага чөйдереп җибәрә алса, гөрләүче кеше үз урынында кала. Әгәр ул тактага басарга ирек куймыйча, барлык балаларны да табып-күреп тактага таягы белән сугып чыга алса, яңа гөрләүче сайлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Әбәк

** Әбәк ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Балалар бер төркем булып басалар. Шунда бер бала:

:«Әбәк-чәбәк,
:Тити суат,
:Килеп юат», —
дип, иптәшләренең берсенә сугып китә. Уен шулай ук:

:«Әбәк-чәбәк,
:Алтын тәбәк,
:Киявең карак,
:Үзең тинтәк», —

дигән такмак белән дә башланып китә ала. Шулай дигәч, барлык балалар «әбәк» бирелгән кеше яныннан йөгереп качалар. Куучы аларның кайсын да булса тотып, «әбәк»не бирергә тырыша. Әбәк бирелгән кеше тагын үз чиратында иптәшләрен куа башлый. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

### II вариант
Бу уен гадәттә җәй көне тышта ир балалар арасында уйнала. Иң элек балалар шобага яки санамыш белән берәүне көтүче итеп сайлыйлар. Аннан соң уйный торган ике мәйданның ике башына ике урынга ике «кала» билгеләп куялар да, көтүчедән башкалары шул калаларның берсендә тезелеп, сул кулларын бөерләренә таянып, уң кул учларын алга сузып торалар. Алар шулай торганда, көтүче килә дә аларның алдында сагалап, акрынлап йөри. Аннан:

:Әбәк, төбәк, җитмеш көрәк,
:Җитә алмасаң, җир йотсын! —

дип, берәүнең учына суга да икенче баштагы калага йөгерә. Сугылган бала аны йөгереп узып алдан барып җитәргә тырыша.

Алдан барып җитүче ул як калада кала, кичегүче көтүче булып кала. Шулай балалар икенче «кала»га күчеп беткәнче, уен дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Бетмәс куян

** Бетмәс куян ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уен ачык һавада уйнала. Балалар санамыш ярдәмендә бер «эт» сайлыйлар. Калганнары «куяннар» була. Эт берәр куянны куып тотып: «һау!» — ди. Шуннан соң тотылган куян эткә әйләнә, ә эт куян була. Шул рәвешчә уен берөзлексез дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Каравылчылар һәм куяннар

** Каравылчылар һәм куяннар ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Уен уртадан чишмә яисә канау үткән ачыклыкта уйнала. Бер як ярда чишмәдән 15—20 адым ара калдырып, диаметры 1 метр булган ике түгәрәк сызыла. Бу түгәрәкләрнең арасы 10 метр чамасы булырга тиеш. Һәр ике түгәрәкнең уртасына туп яисә башка әйбер куела һәм аларны саклаучылар билгеләнә. Уенның мондый шарты бар: каравылчылар саклана торган әйбердән өч адымга артык китәргә һәм түгәрәкнең эченә керергә тиеш түгелләр. Уенда өченче каравылчы да була. Ул исә бар җирдә йөрергә ирекле, ләкин чишмәнең икенче ягындагы уенчылар янына чыгарга тиеш түгел.

Калган уенчылар «куян» булып чишмәнең икенче ягында урнашалар. Каравылчылар урыннарына басу белән, куяннар чишмәне сикереп чыгып, түгәрәк уртасындагы әйберне үзләре ягына алып чыгарга тырышалар. Каравылчылар куяннарны тота. Каравылчы кулы тигән һәрбер куян чишмә аркылы үз ярына сикерергә тиеш. Бары шул вакытта гына ул уенга яңадан кушыла ала. Сикергәндә канауга яки чишмәгә төшкән, каравылчы кулы өч мәртәбә тигән куяннар уеннан чыгарыла. Уен барлык куяннар өч мәртәбә тотылганчы, яисә түгәрәк уртасындагы әйберне куяннар алып киткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Сәяхәтче (уен)

** Сәяхәтче ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уен бүлмәдә уйнала.

Иң беренче үткенрәк кешеләрдән «сәяхәтче» сайлап куела. Калган уйнаучылар утыралар. Бары тик «сәяхәтче» генә бүлмә уртасында басып тора. Ул үзенең сәяхәте турында сөйли һәм укучыларның әле берсенә, әле икенчесенә бармак белән төртеп күрсәтә. «Сәяхәтче» күрсәткән кешеләр шул минутта ук торырга һәм кирәкле сүзне әйтеп кире утырырга тиеш.

Мәсәлән, уйнаучылар тарафыннан «Тукайның тормышы» дигән тема алынган, ди. «Сәяхәтче» үзенең хикәясен: «Мин, Казан губернасы буйлап сәяхәт кылып йөргәндә, бөек Тукайны очраттым. Бу ул үскән авылда иде», — дип башлый һәм уйнаучының берсенә төртеп күрсәтә. Күрсәтелгән кеше «Кырлай» дип әйтергә тиеш. Шуннан соң сәяхәтче үзенең хикәясен дәвам итеп берәрсеннән: «Хәзер ул авыл ничек дип атала әле?» — дип сорый. Уйнаучылардан икенче берәү «Тукай-Кырлай» дип җавап бирә. Шушы рәвештә Тукайның тормышындагы мөһим вакыйгалар турындагы хикәя дәвам иттерелә.

Сорау бирелгәндә яки төртеп күрсәткәндә җавап бирә алмаган балалар уеннан чыга барып, иң соңыннан бер генә уенчы кала. Ул җиңүче була һәм икенче уенда аны «сәяхәтче» итеп куялар.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Шарль Альбер Гоба

**Шарль Альбер Гоба** (; 21 май 1843 ел – 16 март 1914 ел) – швейцарияле юрист һәм сәясәтче, 1902 елда Эли Дюкоммен белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
## Биография
Шарль Альбер Гоба 1843 елда Трамлан коммунасында, Швейцариядә, протестан рухание гаиләсендә туа. Ул Базель, Гейдельберг, Берн һәм Париж университетларында белем алып, 1867 елда хокук докторы диссертациясен яклый. 1867-1868 елларда Берн университетында француз гражданлык хокукы укытучысы була. Шул чакта Гоба  Берн кантунында шәхси юридик фирмасын ача, соңрак ул фирма төбәктә иң зурларның берсенә әйләнә.

1882 елда Шарль Альбер Гоба Бернның Зур шурасына сайлана.  Шул ук елда аны Берн халык мәгарифе департаментының попечителе вазифасына билгелиләр, бу урында ул 30 елдан артык эшли.  Попечитель вазифасын биләү дәверендә Гоба уку программасын ныгыта, мәгарифне матди яктан тәэмин итүне көчәйтә, шулай ук өлкәннәр өчен һөнәри әзерлек курслары оештыра .

1884 елдан соң Гоба Швейцариянең Берлек шурасы әгъзасы булып тора, ә 1890 елда Милли Шура составына керә. 1889 елда исә төп максаты барлык парламент әгъзалары арасында уртак эшчәнлекне һәм хезмәттәшлекне тынычлык урнаштыру өчен активлаштыру булган Парламентара берлекнең беренче конференциясендә катнаша.  1892 елда Гоба берлекнең дүртенче конференциясендә рәислек итә һәм шул вакытта Парламентара бюроның – берлекнең эшчәнлеген координацияләү белән шөгыльләнүче штаб-фатирның – директоры булып сайлана.

1902 елда халыкара арбитраж эшендә тырышлыклары өчен, Гоба Эли Дюкоммен белән беррәттән Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.  1906 елда Дюкоммен вафат булгач, ул аның урынына Халыкара тынычлык бюросы директоры булып сайлана. Гомеренең соңгы елларында Шарль Гоба кораллануның артуы проблемасына игътибар бирә һәм хәтта Франция белән Алмания парламентарийлары очрашуын оештыра .

Шарль Альбер Гоба 1914 елның 16 мартында Бернда йөрәк өянәгеннән вафат була.

## Библиография
* *La République de Berne et la France pendant les guerres de religion*, 1891
* *L'Histoire de la Suisse racontée au peuple*, 1900
* *The International Parliament*, «The Independent», 1903
* *Croquis et impressions d'Amérique*, 1904
* *Développement du Bureau international permanent de la paix*, 1910
* *Le Cauchemar de l'Europe*, 1911
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Альбер Гоба  — биография 
* Albert Gobat — биография на Nobelprize.org 

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Швейцариядән Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Швейцария сәясәтчеләре
Төркем:Швейцария юристлары
Күз кысыш (уен)

** Күз кысыш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар аллы-артлы булып парланып түгәрәккә басалар. Берсе парсыз кала. Ул алгы яктагы иптәшләренең берәрсенә күз кыса. Ул исә үз чиратында җәһәт кенә күз кыскан кешенең янына барып басарга тиеш. Арттагы кеше исә алдагы иптәшен тотып калырга тырыша. Сизми калса, алдагы укучы күз кысучыга китә. Аннан парсыз калган кеше күз кыса һ. б. Бер мәртәбә күз кысылган парлар урыннарын алмашалар. Уен шул рәвешчә берөзлексез дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Зиһен сынаш уеннары
Төркем:Татар уеннары
Мәгърифәтчелек (агым)

**Мәгърифәтчелек** – акыл һәм фәнгә таянып, кеше һәм җәмгыятьнең чын табигатенә туры килә торган “табигый тәртипкә” ирешә алу мөмкинлегенә нигезләнгән XVIII–XIX гасыр уртасы фикер агымы. Мәгърифәтчеләр кешелек тарый торган бәла-казаларның сәбәбен наданлык, җаһилият, дини фанатизмнан күргәннәр. Алар сәяси азатлык, хокукый тигезлекне яклап феодаль тәртипләргә каршы чыккан.

*[[Англия]]*дәге мәгърифәтчелекнең төп вәкилләре – Дж. Локк, Дж.А. Коллинз, А.Э. Шефтсбери; *[[Франса|Франция]]*дә – Вольтер, Ш. Монтескьё, Ж.-Ж. Руссо, Д. Дидро, Клод Һельвеций, П.А. Гольбах; *[[Алмания]]*дә – Г.Э. Лессинг, И.Г. Гердер, Ф. Шиллер, И.В. Гете; *[[татарлар]]* арасында – Х. Фәезханов, Ш. Мәрҗани, К.Насыйри, Т.Яхин, И. Гаспралы, Ф. Кәрими.

Мәгърифәт кешене дөнья көтәр өчен кирәкле мәгълүматлар белән коралландырырга, һөнәргә өйрәтергә, ялкаулыктан, исрафчылыктан, бозыклыктан сакларга, кешеләр арасында дуслык, туганлык, үзара ярдәмләшү мөнәсәбәтеләре урнаштырырга тиеш. Кешеләрнең һәркайсы үзендә югары әхлак тәрбияләргә тиеш. Мәгърифәтчелек идеяләре иҗтимагый үсеш процессына зур йогынты ясый.

Марксистик позицияләрдә торучы галимнәр мәгърифәтчелекне куелган максатларының утопиялеге, хыялыйлыгы өчен тәнкыйть итәләр.

## Шуны да карагыз

* Мәгърифәтчелек

## Чыганак
И. Нуруллин. ХХ йөз башы татар әдәбияты. Казан: Казан университеты нәшрияты, 1966.

Төркем:Фәлсәфи юнәлешләр һәм мәктәпләр
Төркем:Яңа вакыт
Төркем:Мәгърифәтчелек
Бюффон

**Жорж-Луи Леклерк, граф де Бюффон** () 1707 елның 7 сентябрь, Бургундия — 1788 елның 16 апреле, Париж) — XVIII гасыр француз натуралисты, биолог, математик, табигатьне өйрәнүче һәм язучы. Үсемлекләр һәм хайваннар дөньяларының бергәлеге турында фикерен әйтә. 

Бюффон килгән нәтиҗәләр иляһи кылуга төп теоретик сылтаманы – табигатьнең абсолют үзгәрмәүчәнлеге турындагы күзаллауны юкка чыгара. Бер мәртәбә ниндидер аңлашылмый торган көч тарафыннан кузгатып җибәрелгән планеталар һәм юлдаш-спутниклар аларга язган эллипслар буенча мәңге, яки ахырзаманга кадәр әйләнеп йөрергә тиеш. Җир шарының биш кыйтгасы һәрчак яшәеш иткән, алардагы таулар, үзән һәм елгалар, үсемлек һәм җәнлекләре әлмисактан һич үзгәрешсез безнең заманга кадәр килеп җиткән. 

“Табигый тарих” битләрендә Бюффон табигатьнең трансформистик картинасын күрсәтә. Аның игътибар үзәгендә күбрәк биология булса да, иң тирән һәм эзлекле фикерләрне ул космология һәм геологиягә карата әйтә. “Җир шарының тарихы һәм теориясе” (1 том) яңа космогоник теорияне тасвирлый. Җир шары, башка планеталар Кояшка бәрелеп киткән ниндидер комета йолкып алган матдәнең суыну процессында килеп чыгуын исбатлый. Теоретик биология өлкәсендә Бюффон карашлары Карл Линнейның – үсемлек һәм җәнлекләрнең фәнни систематикасына нигез салучының, фиксизмына каршы трансформистик альтернатива булып тора. 
Җир шарының пәйда булу вакытын билгеләгәндә, Бюффон Инҗилдә аңар бүлеп бирелгән 7000 елдан аз гына артык вакытын көлке дәрәҗәдә кечкенә сан итеп саный һәм, үз ягыннан, 75000 ел санын тәкъдим итә. XVIII гасыр кешеләрен таң калдырган бу санның түбәндәге өстенлеге була: ул фәнгә геологик вакыт төшенчәсен кертә һәм чынбарлыкка якынрак килә торган эзләнүләргә этәргеч биргән. Бюффон эзләре буйлап баручы Дидро өчен Бюффон ясаган күзәтүләр яңа төр җәнлекләрнең һәм яңа “дөнья”ларның барлыкка килү вакытын исәпләгәндә миллион еллар белән эш итәргә җитә торган фәнни нигез булып торган. 

## Әсәрләре
* Histoire naturelle générale et particulière, "Табигый тарих" (күптомлык)

## Чыганак
Д. Дидро — Сочинения в 2-х томах (Сер. Философское наследие) Год: 1986, 1991.

## Искәрмәләр


Төркем:Биологлар
Төркем:Французлар
Уильям Рандал Кример

**Сэр Уильям Рандел Кример** (; 18 март 1828 ел — 22 июль 1908 ел) — британ сәясәтчесе, 1885-1895 һәм 1900-1908 елларда Либераль фиркадан парламент депутаты, 1903 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

1865 елда ул Халыкара эшчеләр ассоциациясенең сәркатибе булып сайлана, тик ике елдан соң вазифасыннан китә. Кример Халыкара арбитраж лигасы һәм Парламентара берлеккә нигез салучыларның берсе. Арбитраж эшчәнлеге, шул исәптән 1897 елгы третей мәхкәмәсе турындагы инглиз-американ килешүендә катнашуы өчен, ул 1903 елда Тынычлык буенча Нобель премиясе лауреаты бул.

## Бүләкләр
Рандел Кример француз Мактаулы легион орденының һәм Норвегиянең Изге Олаф Орденының кавалеры була, 1907 елда рыцарьлыкка кертелә.

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Бөекбританиядән Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Бөекбритания сәясәтчеләре
Төркем:Бөекбританиянең либераль фиркасы әгъзалары
Җәдитчелек

**Җәдитчелек** — 19 гасырның 80 елларында татар, азәрбайҗан буржуазиясендә барлыкка килгән буржуаз-либераль, милли хәрәкәт. Беренче этабында мәдрәсәләрдә иске укыту системасын заман таләбенә туры китерү максатыннан туган бу хәрәкәт аннары соң төрле яктан милләт мәнфәгатьләрен яклый.

Татар җәдитчелек хәрәкәтендә алдынгы карашлы руханилар, мөгалимнәр, шәкертләр катнаша: Галимҗан Баруди, Муса Бигиев, Габдерәшит Ибраһимов, Риза Фәхретдин, Исмәгыйль Гаспралы һәм башкалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Кадимчелек

Төркем:Җәдитчелек
Җилдәр

**Җилдәр** — Башкортстанның Миякә районындагы татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 890 кешенең яшәве мәгълүм. Авыл советы үзәге.

## Демография
Җилдәрдә 330 хуҗалык исәпләнә. Яшәүчеләр саны:

* 1989 елда – 960 кеше, 
* 1999 – 1084 
* 2006 – 969 
* 2009 – 1013 
2002 елда 63% халык башкорт итеп яздырылган, татарлар – 35%.

## Социаль тармак
Мәдәният-мәгариф-медицина объектлары – урта мәктәп, балалар бакчасы, амбулатория, даруханә, авыл мәдәният йорты, почта бүлеге, телефон челтәр бүлеге, Бишбүләкнең саклык банкы филиалы, район хастаханәсенең психоневрология бүлеге, олы яшьтәгеләрне социаль яктан хезмәтләндерү үзәге, участок ветеринар дәваханәсе, сөт җыю пункты, кибетләр. 
Авыл җирлеге буенча 2 СПК: «Октябрь», «Урал», 3 урта мәктәп, 2 башлангыч мәктәп, 2 балалар бакчасы, 4 фельдшер-акушерлык пункты, 2 авыл мәдәният йорты, сөт җыю ноктасы. 
### Җитештерү тармагы
СПК «Октябрь», Миңнегалиев КФХ (фермер хуҗалыгы - дуңгызчылык), Абдуллин КФХ (агач эшкәртү). 
### Атаклы кешеләр

* Тимурбәк Дәүләтшин (1904-1983)
* Вәлиәхмәт Үтәй – Татар дәүләт филармониясенең джаз-коллективы сәнгать җитәкчесе Рөстәм Үтәйнең әтисе Ибраһим ягыннан бабасы.
* Азат Магазов *([[1926]], [[Баязит (Миякә районы)|Баязит]])* - язучы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993) - 1943 елда Җилдәр урта мәктәбен тәмамлый, шуннан әрмегә алына, Бөек Ватан сугышында катнаша.
* Мөхәммәт Сәлимов (1925-2000), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Кәрәм Яппаров (1924-2016), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Кыргыз-Миякә): 37 км
* тимер юл станциясенә (Аксеново): 80 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Мәнәүзтамак

**Мәнәүзтамак** — Башкортстанның Миякә районындагы татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 878 кешенең яшәве мәгълүм. Авыл советы үзәге. 
### Демография
2002 елда 1006 кеше яши, 2010 елда – 878, хуҗалыклар саны – 372. 2002 елгы сан алу буенча татарлар – 60%, “башкортлар” – 38%. 
## Социаль тармак
•	Мәдәният-мәгариф-медицина объектлары – Мәнәүзтамак урта мәктәбе, балалар бакчасы, Мәнәүзтамак авыл табиплык амбулаториясе.

•	Заманча АТС (300 номерлы), абонент булырга теләгәннәр телефон челтәренә тоташкан. Авыл тулысынча газлашкан, электрлашкан, суүткәргеч бар. Үзәк урамнары (Шоссейная, Әхмәдуллин урамнары) каты өслекле, әсфәлт белән капланган.

•	Сәүдә эше нык монопольләшкән: “Селена” ҖЧҖ өч кибете (хуҗасы – Гарифуллин Ф.Н.), “Нур” ҖЧҖ ике кибете (хуҗасы Шагапова Р.З.)
### Җитештерү тармагы
•	“Дим” күмәк хуҗалыгы (банкрот), ҖЧҖ “Мәнәүз”, он тарту тегермәне (Кадыйров И.З.), Миякә урман хуҗалыгының Дим буе участогы. Авыл җирлеге территориясендә ААҖ “НГДУ Ишембайнефть”нең Сатай нефть һәм газ чыгару цехы. 
### Тарихи фактлар
•	1746 елның 26 августында типтәрләр тарафынна нигезләнгән. 1917 елда – 1870 типтәр, 307 татар, 15 рус исәпләнгән, 1920 елда – 1794 татар һәм типтәр.

•	XIX гасыр ахарында Мәнәүзтамакта 2 мәчет, 3 тегермән, 11 сәүдә лавкасы була.
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Кыргыз-Миякә): 28 км
* тимер юл станциясенә (Аксеново): 35 км

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Мифтахетдин Акмулла
* Таһир Әхмәдуллин

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.