Михаил Жванецкий

**Михаил Михайлович Жванецкий** (чын атасының исеме **Маньевич**; 1934 елның 6 марты, Одесса, Украин ССР, ССРБ — 2020 елның 6 ноябре, Мәскәү) — рус совет һәм Россия язучысы-сатирик, үз әдәби әсәрләрен башкаручы, киносценарист, телетапшырулар алып баручы, актёр; Украинаның халык артисты (1999), Россия Федерациясенең халык артисты (2012).

Мәскәү миниатюралар театрының сәнгать җитәкчесе (1988—2020), Бөтендөнья одесситлар клубы президенты (1990—2020).

## Тормыш юлы

Михаил Жванецкий 1934 елның 6 мартында Одессада табиблар Мань Мошкович (Эммануил Моисеевич) Жванецкий (1892—1957) һәм Рәисә Яковлевна Жванецкая гаиләсендә туа. Томашпольда үскән, анда әтисе район хастаханәсенең хирургы һәм баш табибы, ә әнисе стоматолог булып эшләгән. Бөек Ватан сугышы башлану белән әтисе 3 нче рангтагы, аннан 2 нче рангтагы хәрби табиб буларак армиягә алына, 169 нчы укчы дивизиясенең 258 нче медик-санитар батальоны табибы, аннары Көньяк-Көнбатыш фронттагы фронт госпиталендә хирург һәм эвакогоспитальдә баш табиб булып хезмәт итә; Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнгән (1942).

Мәктәпкә Жванецкий Ташкәнтта бара, анда әнисе белән 1941 елда эвакуацияләнә. Гаилә Одессага 1945 елда шәһәрне азат иткәннән соң эвакуациядән әйләнеп кайта һәм Комсомол урамында урнаша. Малайлар өчен 118 нче урта мәктәпне тәмамлый.

1956 елда «Портларның күтәртү-транспорт җиһазларының инженер-механигы» белгечлеге буенча Одесса диңгез флоты инженерлары институтын тәмамлый. Уку вакытында портларны механикалаштыру факультеты комсоргы була, шулай ук студент елларында спорт гимнастикасы белән шөгыльләнә, икенче разрядка ия була, ярышларда чыгыш ясый. Институтны тәмамлаганнан соң, Виктор Ильченко белән Одесса портында эшли.

### Иҗади эшчәнлек
Студент елларында үзешчән сәнгатьтә катнашкан, миниатюралар һәм монологлар язган, еш кына аларны «Парнас-2» студентлар театрында башкарган. Исемне Жванецкий үзе уйлап тапкан. 

Аркадий Райкин Жванецкий белән бергә 1969 елда «Светофор» программасын куя, анда беренче тапкыр Жванецкийның «Авас», «Дефицит», «Техника гасыры» миниатюралары яңгырый.

Роман Карцев һәм Виктор Ильченко белән бергә 1969 елда Аркадий Райкиннан китә һәм алар Одесса миниатюралар театрын төзиләр.

1970 елда Карцев һәм Ильченко Жванецкийның миниатюралары белән эстрада артистларының дүртенче Бөтенсоюз конкурсы лауреатлары булалар.

1974 елдан Михаил Жванецкий Ленинградның «Ленконцерт» гастроль-концерт оешмасы артистлары өчен текстлар яза.

Шулай ук ул үзе дә Одесса филармониясендә һәм Мәскәүнең «Эрмитаж» театрында (1979 елдан) чыгыш ясый.

Роман Карцев һәм Виктор Ильченко өчен өч йөздән артык миниатюра һәм монолог язган.

1988 елда Мәскәү миниатюралар театрының сәнгать җитәкчесе була.

1990 елның 6 ноябреннән 7 ноябренә каршы төндә Бөтендөнья одесситлар клубын ача.

Ул үзе төзегән Мәскәү миниатюралар театрының Мәскәү концерты структурасында сәнгать җитәкчесе булган. 1991 елда «Даһи» фильмы эпизодында камео рольдә төшерелә.

1990 елларда «Жванецкий кибете» ироник журналы чыга, анда сатирик, шулай ук Аркадий Арканов, Юрий Рост, Юнна Мориц һәм башка авторларның әсәрләре басыла.

2000 елның декабреннән 2001 елның июленә кадәр шагыйрь Вадим Жуков белән бергә РТРда «Гади әйберләр» программасында катнаша. 2002 елның апреленнән 2019 елның декабренә кадәр «Ил буенча кизү» айлык телетапшыруының даими алып баручысы булып тора.

2019 елның 2 декабрендә «Ил буенча кизү» тапшыруын яба.

2020 елның октябрендә аның директоры Олег Сташкевич Жванецкийның сәламәтлек торышы буенча концерт эшчәнлеген тәмамларга дигән карар кабул итүе турында хәбәр итә.

2020 елның 6 ноябрендә Мәскәүдә 87 нче яшендә реанимациядә үлгән. Аның директоры һәм әдәби секретаре Олег Сташкевич сүзләренә караганда, үлемнең сәбәпләре — яшь һәм авырулар.

9 ноябрь көнне Новодевичье зиратында, ССРБның халык артистлары Галина Волчек һәм Марк Захаров каберләре янында, хәрби хөрмәт белән күмелгән. COVID-19 пандемиясе аркасында  хушлашу тантанасы ябык режимда узган.

Бер елдан соң, 2021 елның 6 ноябрендә, язучы каберенә һәйкәл ачыла (скульптор — Владимир Соскиев).

## Шәхси тормыш

* Беренче хатыны — Лариса, математик.
* Икенче хатыны (теркәлмәгән никах) — Надежда Михайловна Гайдук (1948), рәссам.
** Кызы — Елизавета Михайловна Гайдук (1978), актриса.
* Өченче хатыны (теркәлмәгән никах) — Венера Умарова, химик.
** Улы — Максим.
* Дүртенче хатыны— Наталья Валерьевна Жванецкая (1966), хуҗабикә, ире сәркатибе.
** Улы — Дмитрий Михайлович Жванецкий (1995), ГИТИСның продюсерлык факультеты студенты. Жванецкийның аның фамилиясен йөртә торган бердәнбер баласы.
* Никахтан тыш балалар:
** Кызы — Ольга (1976), журналист.
** Улы — Андрей Рывкин (, 1983), Америка журналисты, сценарист, «Духлess 2» фильмы, «Лондонград» сериалы автордашы. Әнисе — Регина Рывкина.
** Улы — Григорий. Аның әнисе — Инна, Жванецкийның өй хезмәткәре****.

## Иҗтимагый позиция
1993 елның апрелендә, Россиядә сәяси кризис вакытында, РФ Президенты Борис Ельцинны аның Югары Совет белән каршы торуында хуплаган.

1996 елда Россия хакимиятен Чечняда сугышны туктатырга һәм сөйләшүләр процессына күчәргә чакырган мәдәният һәм фән эшлеклеләре арасында була.

2012 елның июнь аенда Россиянең башка мәдәният эшлеклеләре белән берлектә, Pussy Riot панк-төркемне яклап, ачык хатка кул куя.

2015 елның җәендә Украина Мәдәният министрлыгы сатирикны илнең территориаль бөтенлеген хуплаучы һәм «агрессия, оккупация һәм аннексиягә каршы чыгыш ясаучы артистларның «ак исемлегенә» керткән.

## Иҗат

### Китаплар

* 1980 — «Урамнарда очрашулар»
* 1987 — «Бер ел ике өчен»
* 1993 — «Минем Одесса»
* 2001 — «Әсәрләр җыелышы»
* 2004 — «Минем портфель»
* 2007 — «Одесса дачалары»
* 2008 — «Җентекләп…»
* 2008 — «Сайланма»
* 2010 — «Кысканы дәвам итмә»
* 2011 — «Эссе җәй»
* 2014 — «Көньяк җәй (төньякта укырга)»
* 2018 — «Кояш. Диңгез. Аркадия»

### Спектакльләр

* 1987 — «Кошлар очышы»
* 1988 — «Сайланма»
* 1989 — «Сәяси кабаре»
* 1994 — «Минем Одесса»
* 1999 — «Картайган шалапай»

## Бүләкләр

* «Триумф» премиясе лауреаты (1993).
* Халыклар Дуслыгы ордены кавалеры (1994) — *эстрада сәнгате өлкәсендә казанышлары өчен*.
* Аркадий Райкин кубогы лауреаты (1994).
* Одесса шәһәренең Мактаулы гражданины (1997).
* Украинаның халык артисты (1999) — *эстрада сәнгатен үстерүгә, югары башкару осталыгына зур өлеш керткән өчен*.
* Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе (2001) — *сәнгать өлкәсендәге казанышлары өчен*.
* Әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә Россия Федерациясе Президенты премиясе лауреаты (2001).
* Кырым Автономияле Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2002).
* «Күңел ачу программасы: юмор» номинациясендә «һөнәр» категориясендә «ТЭФИ» премиясе лауреаты (2006).
* IV дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2009) — *әдәбият һәм эстрада сәнгатен үстерүгә зур өлеш керткән өчен*.
* Россия Федерациясенең халык артисты (2012) — *кинематография, музыка, театр, хореография һәм цирк сәнгате өлкәсендә зур казанышлары өчен*.
* III дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2019) — *Ватан мәдәниятен һәм сәнгатен үстерүгә керткән зур өлеше, күпьеллык нәтиҗәле эшчәнлеге өчен.*

## Хәтер

* 1998 — «Син одессит, Миша...» һәйкәле, Одесса, Одесса әдәби музее ишегалды (скульптор — Владимир Трасков);
* 2004 — «Жванецкий портфеле» һәйкәле, Ялта, Юмор аллеясы (скульптор — Игорь Лысенко);
* 2009 — Одессада Михаил Жванецкий бульвары (элекке Комсомол бульвары);
* 2014 — исемле йолдыз, шулай ук Жванецкий хаты язылган вакыт капсуласы, Одесса, Йолдызлар аллеясы;
* 2018 — скульптура «Жванецкийның песи Моррис», Одесса, Бөтендөнья одесситлар клубы;
* (5931) Жванецкий баш билбав астероиды;

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Михаил Жванецкийны яратучылар берләшмәсе 

Төркем:Кырым Республикасының атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Шәхесләр:Одесса
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:РФ Президенты премиясе лауреатлары
Төркем:Украинаның халык артистлары
Төркем:Русиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:4 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:3 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ механиклары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Русия актерлары
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:Русия сценаристлары
Төркем:Украина язучылары
Төркем:Русия язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:6 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Одессада туганнар
Төркем:1934 елда туганнар
Төркем:6 март көнне туганнар
Төркем:Одесса милли диңгез университетын тәмамлаучылар