Александр Опарин

**Александр Иванович Опарин** (1894 елның 18 феврале (2 марты), Углич, Ярославль губернасы, Россия империясе — 1980 елның 21 апреле, Мәскәү, ССРБ) — совет биологы һәм биохимигы. Җирдә абиотик компонентлардан тормыш барлыкка килү теориясен уйлап табучы. ССРБ ФА академигы (1946; 1939 елдан әгъза-корреспондент). Социалистик Хезмәт Каһарманы (1969), Ленин премиясе лауреаты.

## Тормыш юлы

1894 елның 18 февралендә (2 мартында) Ярославль губернасының Углич шәһәрендә сәүдәгәрләр гаиләсендә туа. Тиздән әти-әнисе белән Кокаево авылына (Угличтан ерак түгел) күчә. Абыйсы — Дмитрий, рус һәм совет экономисты.

1912 елда — 2 нче Мәскәү гимназиясен, 1917 елда — Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының табигать бүлеген тәмамлый. 1925 елда МДУда «Тормыш процессларының химик нигезләре» дигән лекцияләр курсы укый башлый; 1931 елда — техник биохимия курсы. 1930—1931 елларда Мәскәү химия-технология институтының техник биохимия кафедрасы һәм Мәскәү ашлык һәм он технологияләре институтының техник биохимия кафедрасы профессоры була.

Александр Опаринның беренче эксперименталь тикшеренүләре сулыш химизмына багышланган була. Аларда ул хлороген серкәнең күзәнәктә оксидлашу-кайтару реакцияләренең мөһим компоненты булуын күрсәткән.

1934 елда, диссертация якламыйча, биология фәннәре докторы исемендә раслана.

1935 елның башыннан Опарин Алексей Бах белән бергә нигез салган ССРБ фәннәр академиясенең биохимия институтында эшли башлый. Институтка нигез салынганнан бирле Опарин энзимология лабораториясен җитәкли, ул киләчәктә эволюцион биохимия һәм субклетка структуралары лабораториясенә әверелә. 1946 елга кадәр ул директор урынбасары, А. Н. Бах үлгәннән соң — әлеге институт директоры булып эшли.

1924 елның 3 маенда Рус ботаника җәмгыяте җыелышында «Тормыш барлыкка килү турында» доклады белән чыгыш ясый, анда органик матдәләрнең беренчел «шулпа»сыннан тормыш килеп чыгу теориясен тәкъдим итә.

Бөек Ватан сугышы елларында Опарин төрле технологик процессларның биохимиясен өйрәнү, азык-төлек продуктларын рациональ эшкәртү һәм куллану юлларын эзләү буенча эшләр белән җитәкчелек итә. Опарин тупас тарттырылган онны үзләштерү проблемалары белән шөгыльләнә.

1942—1960 елларда Опарин МДУның үсемлекләр биохимиясе кафедрасын җитәкли, анда гомуми биохимия, техник биохимия буенча лекцияләр, энзимология һәм тормыш проблемасы буенча махсус курслар укыган.

1951 елда, Сергей Вавилов вафатыннан соң, «Знание» Бөтенсоюз мәгърифәтчелек җәмгыяте идарәсенең 2 нче рәисе була.

1970 елда Тормыш барлыкка килүне өйрәнү буенча халыкара фәнни җәмгыять (*International Society for the Study of the Origin of Life*) оештырыла, беренче президент, ә аннары мактаулы президент итеп Опарин сайлана. ISSOL башкарма комитеты 1977 елда А. И. Опарин исемендәге бу өлкәдә мөһим эксперименталь тикшеренүләр өчен бирелә торган алтын медальне гамәлгә куя.

1973 елда «Правда» газетасына галимнәрнең «академик А. Д. Сахаровның үз-үзен тотышын» гаепләгән хатын имзалаган ССРБ ФА академикларының берсе була. Хатта Сахаров «дәүләт төзелешен, Советлар Союзының тышкы һәм эчке сәясәтен бозучы гаризалар белән чыгыш ясау өчен» гаепләнә, ә аның хокук саклау эшчәнлеген академиклар «совет галименең намусын һәм абруен боза торган» дип бәяләгәннәр.

1980 елның 21 апрелендә Мәскәүдә вафат була. Мәскәүдә Новодевичье зиратына җирләнгән.

### Опарин һәм лысенковщина
Лысенковщина чорында Опарин, үз сүзләренә караганда, репрессияләрдән куркып, Лысенко ягын кабул иткән, әмма, цитолог Владимир Александров раслаганча:
... Опарин 1955 елның ахырында Лысенконың гына түгел, ә Лепешинскаяның ялган фәнен ныклап яклавын дәвам итә, бу вакытка аларның мәгълүматларын ачыклаучы мәкаләләр күп булуга карамастан һәм чын фәннең хакыйкатен яклаган өчен репрессияләрдән куркырга нигезләр булмасада.

## Бүләкләр

* Социалистик Хезмәт Каһарманы (1969 елның 13 марты);
* 5 Ленин ордены (1953; 1964; 1967; 1969; 1974);
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1945 елның 10 июне);
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1944 елның 2 марты);
* Ленин премиясе.

## Хәтер

* Мәскәүдә 1958—1980 елларда галим яшәгән йортта (Дмитрий Ульянов ур., 3) мемориаль такта урнаштырылган.
* Угличта — Опарин урамы бар (1917 елга кадәр Воскресенская урамы, аннары — Рыков, Республика);
* Тормыш барлыкка килүне өйрәнү халыкара фәнни җәмгыятенең Опарин медале, бу өлкәдә мөһим эксперименталь тикшеренүләр өчен ISSOL Башкарма комитеты тарафыннан бирелә;
* Мәскәүдә Обручевский һәм Коньково районнарында академик Опарин урамы бар.

## Фәнни хезмәтләр

* 
* 
* 

## Искәрмәләр


## Әдәбият

*
* Статья: Он обладал даром провидения. Вестник РАН, 1994, том 64, № 5, с. 432—447
* Хронологический указатель основных трудов Александра Иванович Опарина
* Московский университет в Великой Отечественной войне. — 4-е, переработанное и дополненное. — М.: Издательство Московского университета, 2020. — С. 61, 141. — 632 с. — 1000 экз. — .
* Михайлов В. М. Путь к истине. — М.: Сов. Россия, 1984. — 224 с. — (Люди Советской России).

## Сылтамалар

* РФА рәсми сайтында Александр Иванович Опарин профиле
* 

Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1980 елда вафатлар
Төркем:21 апрель көнне вафатлар
Төркем:1894 елда туганнар
Төркем:2 март көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Биологлар
Төркем:Химиклар