open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Михаил Корняков

**Михаил Викторович Корняков** (1974 елның 30 августында туган, Алдан шәһәре, Алдан районы, Якутия ) — Россия галиме һәм укытучысы, Техник фәннәр докторы, доцент . Иркутск милли тикшеренү техник университеты ректоры.

## Тәрҗемәи хәле
Якутиянең Алдан районы Алдан шәһәрендә 1974 елның 30 августында туган. Әнисе музыка мәктәбендә укыткан, әтисе урындагы аэропортта электрик булып эшләгән.. Гомумән алганда, гаиләдә өч бала булган  .

Бала чактан домбрада уйнарга яраткан. Сигез классны тәмамлагач, Алдан политехник көллиятенә кереп, электромеханика һөнәрен алган. Электрик булып эшләгән. 1993 елда  Иркутск дәүләт техник университетына  Тау факультетының икенче курсына укырга керә, "электр  һәм сәнәгать предприятиеләрен һәм технологик комплексларны автоматлаштыру" һөнәрен үзләштерә. Университетта укыганда, профессор Евгений Всеволодович Чудогашев киңәше буенча, ул фәнни эшчәнлек белән шөгыльләнә башлый. Ул аспирантурага укырга керә, шул ук вакытта читтән торып уку факультетында "дөнья икътисады" һөнәре буенча укый, шул ук вакытта сакчы булып эшли  .

2000 елда  кандидатлык диссертациясен яклый. 2008 елда докторлык диссертациясен яклый .

2016 елның октябреннән  ректор вазифаларын башкаручы, 2017 елның июнендә ул Иркутск милли тикшеренү техник университеты ректоры итеп сайланды .

Ким дигәндә 74 басма хезмәт авторы  (ике монография, алты укыту-методик кулланма, үзәк басмаларда 22 маддә, Россия Федерациясе патентларына 11 авторлык таныклыгы, ЭВМ өчен программаларга 8 таныклык)  .

## Искәрмәләр

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1974 елда туганнар
Төркем:30 август көнне туганнар
Төркем:Иркутск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Даниил Лучинин

**Даниил Иванович Лучинин** ( 1907 - 10 декабрь, 1941 ) — совет галиме һәм укытучысы . Физика һәм математика фәннәре кандидаты, профессор . Сарытау дәүләт университеты ректоры   .

## Тәрҗемәи хәле
Даниил Лучинин 12 ел Н.Г.Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университетында эшләүгә багышлады. Ул теоретик механика кафедрасы ассистеныннан университет ректорына кадәр күтәрелде. Эш урынында аның түбәндәге характеристикасы бар: " *студентлар арасында зур абруйга ия, иң яхшы укытучыларның берсе, административ, фәнни, педагогик эшне массакүләм сәяси эш белән оста берләштерә* ." Ул 1941 елның 31 мартыннан 7 июленә кадәр университет ректоры булып эшли. Аның физика һәм математика фәннәре докторы исеме бар.

Икенче бөтендөнья сугышы башлангач университетта беренчеләрдән доброволец булып фронтка китә. Фронтка китәр алдыннан ул хатынына: " *Сугыш авыр булачак, һәм минем урыным фронтта."* *Хәзер барлык сәламәт кешеләр дә кулга корал  тотып якларга ватанны якларга тиеш* ” дип яза.

1941 елның 7 июлендә гамәлдәге армиянең Кызыл Байраклы укчы дивизиясенең укчы полкының чаңгы батальонына җибәрелә. Сәяси бүлектә өлкән инструктор була   . Ул 1941 елда  Немец гаскәрләренә Свириның көньяк ярындагы финнар белән кушылырга, Төньяк тимер юлны алырга һәм Ленинград блокадасының икенче боҗрасын бикләргә комачаулаган Тихвин операциясендә катнаша.

Фронттан язган хатларында Даниил Иванович туганнарына болай дип яза: «Безнең рус халкына тирән ышанам. Ул үзендә күп көч һәм чын батырлык тота һәм, бернигә дә карамастан, җиңәчәк".

1941 елның 10 декабрендә Ленинград янындагы сугышларда "Яшәү юлын" азат иткәндә һәлак була, бер елдан, 1942 елның кышында шул юлдан Ленинград университеты эвакуацияләнә.  .
## Хәтер
Бүгенге көндә университетның Механика һәм математика факультетында иң зур аудитория аның исемен  йөртә  . 2008 елның июнендә Саратов университеты биналарының берсендә аның хөрмәтенә мемориаль такта куела  .

## Искәрмәләр

Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:1941 елда вафатлар
Төркем:10 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1907 елда туганнарТөркем:Сарытау дәүләт университеты укытучыларыТөркем:Сарытау дәүләт университеты ректорлары
Спорт картасы

**Спорт картасы** — спорт ориентлашуында куллану өчен детальләштерелгән һәм махсус шартлы билгеләр белән ясалган бер топографик карта.

Спорт картасында координаталар челтәре, чын меридиан сызыклары, магнит төрләнеш, геодезик бәйләнешләр нокталары юк, һәм Халыкара спорт ориентлашуы федерациясе (IOF) таләпләренә туры китерелгән, план, почмак һәм биеклек үлчәнешләрен исәпкә алган махсус төгәллек системасы бар. Әлеге картаның махсус эчтәлеген тирә-юньне үтеп булу дәрәҗәләрен һәм сурәтләнгән объектларның индивидуаль үзенчәлекләрен күрсәтү тәшкил итә.

Ярышлар катнашучысына бирелгән картада спорт ориентлашуының һәр төренә туры килгән дистанция элементларын куе кызыл төскә буйыйлар (кызыл, шәмәхә төсләр дә рөхсәт ителә).

Спорт карталарында гадәттә 1:5000, 1:7500, 1:10 000 һәм 1:15 000 масштаблары һәм рельеф кисеменең биеклеге 5 м тәшкил итүе кулланыла. Биеклек сикерүе зур булмаган тирә-юньдәге тау битләвендә рельеф кисеменең биеклеге 2,5 м тәшкил итә ала .

Рәсәйдә спорт карталары Рәсәй спорт ориентлашуы Федерациясе (РСОФ) тарафыннан милли шартлы билгеләр белән тулыландырган IOF халыкара шартлы билгеләр системасына туры китерелгән РСОФ Инструкциясе нигезендә бастырыла.

## Программ тәэминат
1988-1989 елларда Швейцария программисты һәм карталар төзүчесе Ганс Штейнеггер () OCAD картографик программасының беренче версиясен чыгарды. Бүгенге көндә спорт ориентлашуы карталарының якынча 95-98% әлеге программа ярдәмендә ясала.

2012 елда OCAD программасына альтернатив булган ирекле кроссплатформалы OpenOrienteering Mapper проекты оешты.

## Моны да карагыз

* Спорт ориентлашуы
* Географик карталар
* Ландшафт карталар
* Электрон карталар
* Топографик карталар
* Картография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Спорт ориентлашуы карталары өчен шартлы билгеләр
* Мәскәү спорт карталары 
Төркем:Спорт кораллары
Лентиглобус

**Лентиглобус** — ясмыкның арткы котыбының томанлануы белән бәйле була алган,  бик сирәк, гадәттә бер яклы, ясмыкның таралган ярымсферасыман  деформациясе.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Анофтальм

1.     **Гади анофтальм** күз куыгы яралгысының бөтенләй булмаганлыктан яисә аның  үсешенең иртә тоткарлануы аркасында килеп чыга. Башка аномалияләр белән бергә  була, мәсәлән, экстраокуляр мускуллар булмау, кечкенә конъюнктива куышлыгы һәм  микроблефарон  (рәс. 3.30а).

2.    **Киста белән анофтальм** (күз алмасының тумыштагы кистасы) — күз  киста белән алышынган халәт (рәс. 3.30б).

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Миелин җепселләре

Нормада нерв җепселләренең миелинлашуы рәшәткәле пластинка дәрәҗәсендә  тәмамлана. Миелинлашкан нерв җепселләре белән күзләрдә ганглиноз күзәнәкләр миелин  тышчасын саклый.

**1.     Билгеләре.** Челтәркатлауның нерв җепселләре катламында КНД барган ак каурый сыман  буйлар (рәс. 3.32а, б). Күпчелек очракта бер күз генә зарарлана.

2.      Нерв җепселләренең артык миелинлашуында бергә булган офтальмологик патология

(рәс. 3.32в): югары дәрәҗәдәге миопия,  анизометропия һәм амблиопия.

**3.     Катнаш системалы патологиягә** 1 типтагы нейрофиброматоз һәм Горлин  синдромы керә (күп санлы нигез-күзәнәкле невус).
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Челтәркатлау тамырларының гипертрофиясе

1.    Билгеләре. Бер яклы патология. Челтәркатлауның зур бозылган тамыры, гадәттә арткы  котыпта урнаша һәм фовеоляр өлкәне һәм ятма җөйне кичеп үтә ала (рәс. 3.34а).  Бу патология еш артериовеноз анастомозлар белән бергә була, шуңа аны чуксыман  ангиоматоз варианты дип санарга була. Күрү өчен фараз әйбәт.

2.     ФАГ иртә тулу һәм бушауның тоткарлануын, шулай ук ​якындагы капилляр юлының  киңәюен күрсәтә ала. Перфузиясез капиллярлар һәм фовеоляр кисталар өлкәләре  шулай ук күзәтелә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Микрофтальм

**Микрофтальм **— күз үсешенең тоткарлануы нәтиҗәсе, ул алгы-арткы күчәренең  (ААК) бер үк яшь төркеменең тикшерү төркеме белән чагыштырганда ким дигәндә 2  стандарт тайпылышка кимүе белән билгеләнә. ААК күзнең алгы яки/һәм арткы  өлешенең әкрен үсүе өчен кими. Ул бер һәм ике яклы була ала.

1.     Гади микрофтальм башка чагылган күз какшаулары белән бәйле түгел (рәс.3.29а). 

2.     Катлаулы (колобомалы) микрофтальм колобомалар белән бергә була, гадәттә төсле  катлау (рәс. 3.29б).

3.    Киста белән микрофтальм күз ярыгы ябылмаганда үсеш ала, бу күз  белән тоташучы орбиталь киста ясалуга китерә. Гадәттә, бу аерым очраклы  патология, ул системалы аномалияләр белән, аеруча ярык синдромы, күз-ми-тире  һәм бранхио-күз-бит синдромнары белән бергә була ала.

4.    Арткы микрофтальм — сирәк очраган халәт, бу очракта кечкенә ААК гадәти  мөгезкатлау диаметры белән бергә була һәм бу югары дәрәҗәдәге гиперметропия  үсешенә һәм челтәркатлауның макулопапилляр җыерчыклары барлыкка килүенә  китерә. Бу билгеләр аны нанофтальмнан аерып тора, аңа микрофтальм,  микрокорнеа һәм тамырлы тышчаның эффузиягә тенденциясе хас.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Артериовеноз анастомозалар

**Тумыштагы артериовеноз анастомозалар**, гадәттә, гадәти тикшерү вакытында  ачыклана һәм күз төбендә бер яклы ялгыз яки күпсанлы чыганаклар белән  зарарланулардан гыйбарәт. Ешрак алар макулопапилляр бәйләм һәм өске чигә  квадранты өлкәсендә урнаша. Кан саву, экссудация һәм кан тамырлары томалану  кебек өзлегүләр сирәк очрый. Кайбер авыруларда охшаш системалы җәрәхәтләрне  күзәтәләр. Чагылганлык дәрәҗәсенә карап үсеш кимчелекләрен өч төркемгә бүлеп  була.

1 төркем. Кечкенә артериола һәм венула арасындагы анастомоз арасында урнашкан  аномаль капиллярлар яки артериолалар үрелмәсе. Бу халәт көчәйми һәм яхшы күрү  үткенлеге белән бергә була.

2 төркем. Ретиналь артерия һәм вена тармаклары арасында туры артериовеноз тоташу  (рәс. 3.34б, в).

3 төркем. Тамырлы агачның таралган чагылган киңәюе белән күпсанлы эре калибрлы  тоташучы юллар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Иранның кораллы көчләре

**Иран Ислам Җөмһүриятенең кораллы көчләре** (, )

Иран Ислам Җөмһүриятенең кораллы көчләре биш төркемнән тора:.

Ислам инкыйлабы сакчылары корпусы биш төркемнән тора. Төркемнәрнең берсен — "Кудс Форс" төркеме. "Кудс Форс" төркемен дистә еллар дәвамында генерал Касыйм Сөләймани җитәкләгән.

2018 елда Иранның саклану бюджеты $13 млрд тәшкил итте, хәрби чыгымнар күләме белән ул дөньяда 18нче урында, дип хәбәр итә Стокһольмдагы SIPRI халыкара тикшеренү институты.

Әмма Вашингтондагы FDD (Демократияләрне яклау фонды) мәгълүматына күрә, Иранның хәрби җитәкчелеге, бигрәк тә Ислам инкыйлабы сакчылары корпусы (ИИСК), дәүләт бюджетына гына бәйле түгел.

## Тарих
Иран телле мидиялеләр көнчыгыштан күчеп, җирле арий булмаган кабиләләрне (гутий, лулубей, касситлар халкын) ассимиляцияләгән.

625 — 585  б.э.к. елларда патша **Увахшатре** җитәкчелегендә Мидия зур Әссүрия дәүләтен басып ала, соңрак Урарту, Анатулы илләрен буйсындыра.

Мидиянең башкаласы - **Экбатана** шәһәре булган (бүгенге Һәмәдан).

550 б.э.к. фарсы патшасы **[[Кир II]]** Мидияне басып ала. Фарсылар - мидиялеләргә бик якын халык, Кир анасы - мидияле булган. Кир II явы нәтиҗәсендә Мидия Ахәменид дәүләтенә вилаять (сатрапия) буларак керә.

## Армия

### Коры җир гаскәрләре

Иранның 1634 танкы бар. Танклары исәпкә алынган 137 ил арасында ул 18нче урында.

## Искәрмәләр

Төркем:Кораллы көчләр
Олег Мочалов

**Олег Дмитриевич Мочалов** ( 1972 елның 20 июлендә туган) — Россия археологы һәм укытучысы. Тарих фәннәре докторы, профессор . 2013 елдан Самара дәүләт социаль-педагогик университеты ректоры  .

## Тәрҗемәи хәле
1972 елның 20 июлендә Куйбышевта инженер һәм укытучы гаиләсендә туган. Әтисе ягыннан бабасы — Павел Петрович Мочалов , Куйбышев металлургия заводының беренче директоры. Әнисе ягыннан бабасы — Иван Сергеевич Волков, Куйбышев политехник институты ректоры .

1989 елда ул 81нче урта мәктәпне тәмамлый. 1994 елда Самара дәүләт педагогик институтының тарих бүлеген тәмамлый. 1998 елда  "Археология" һөнәре буенча кандидатлык диссертациясен яклый һәм тарих фәннәре кандидаты дәрәҗәсен ала. 2000 елда аңа доцент дигән академик исем бирелә.  2011 елда ул «Керамика эпохи бронзы севера степи — лесостепи Волго-Уральского междуречья (по материалам могильников)» темасы буенча докторлык диссертациясен яклый .

1996 елдан бирле "Россия тарихы һәм археологиясе" кафедрасында  укыта. «Археология», «Безнең край», «Этнология», «Идел буе халыклары этнорафиясе», «Тарихи география», «Ярдәмче тарихи дисциплиналар», «Тарих» фәннәре буенча курслар укый, тарих факультеты студентларының археологик практикасын җитәкли. Самара өлкәсе территориясендә күпсанлы археологик экспедицияләрендә катнашучысы һәм оештыручысы була..
1999 елдан 2012 елга кадәр тарих факультеты деканы урынбасары һәм декан вазифаларын башкаручы вазифасында була. 2012 елда бертавыштан факультет деканы итеп сайлана. 2012 елның ноябрендә фәнни-тикшеренү эшләре буенча проректор вазыйфасына билгеләнә .

2013 елның 25 июнендә ул университет ректоры итеп сайлана 

Ул 110 дан артык фәнни-мәгариф-методик әсәрнең авторы, шул исәптән 5 китабы чит илдә бастылырган 

### Гаиләсе
Өйләнгән. Улы — Виталий, кызы — Алена  .

## Хезмәтләре

### Монографияләр
** Мочалов О. Д. Керамика погребальных памятников эпохи бронзы лесостепи Волго-Уральского междуречья/ О. Д. Мочалов. — Самара: Изд-во СГПУ, 2008. — 252 с.
** Мочалов О. Д. Древние культуры и этносы Самарского Поволжья: учебное пособие / коллектив авторов. — Самара: Самарское книжное издательство, 2007. — 416 с.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* СГСПУ сайтында 

Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Россия археологлары
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Самарда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1972 елда туганнар
Төркем:20 июль көнне туганнар
Төркем:Идел буе социаль-гуманитар академиясен тәмамлаучылар
Айкарди синдромы

1.    Нәселдәнлек төре Х-хромосома белән бәйләнгән доминантлы; бу  патология белән ир-атлар карында үлә.

2.     Билгеләре. Ике яклы, күп санлы, депигментацияләнгән, КНД тирәли тупланган  «хориоретиналь лакуналар», алар гипопластик, колобоматоз яки пигментлы була  ала (рәс. 3.33).

3.     Бергә булган күренешләр. Микрофтальм, төсле катлау колобомасы,  калган бәбәк мембранасы һәм катаракта.

4.     Системалы күренешләре. Инфантиль спазмнар, сөялсыман өлеш, сөлтәрнең үсеш кимчелекләре һәм  психомотор тоткарлык, шулай ук ҮНС үсешенең башка авыр кимчелекләре очрый.  Гадәттә, гомернең беренче елларында үлемгә китерә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Мочалов

**Мочалов** ― фамилия.
* Александр Мочалов (1982), волейболчы (һөҗүмче), Россия чемпионы (2014).
* Николай Мочалов (1863―1916 ?), генерал-майор, РИ губерна жандарм идарәләре башлыгы.
* Олег Мочалов (1972), археолог, тарих фәннәре докторы, профессор. Самара дәүләт социаль-педагогик университеты ректоры (2013 елдан).
* Софроний Мочалов (1922―2000), Мари АССР сәламәтлек саклау министры (1968―1983). РСФСР атказанган табибы (1970).

Төркем:Фамилияләр
Виталий Омельченко

**Виталий Петрович Омелченко** ( Ростов өлкәсенең Азов районы Кагальник авылында 1948 елның 29 апрелендә туган,  ) — галим, биология фәннәре докторы, профессор .

## Тәржемәи хәле
Виталий Петрович 1948 елның 29 апрелендә Ростов өлкәсенең Азов районының Кагальник авылында туган. 1966 елда ул 11 нче  Азов урта мәктәбен алтын медаль белән тәмамлый һәм Таганрог радио инженерия институтына укырга керә.

1971 елда Виталий Петрович Омелченко Таганрог радио-инженерия институтын тәмамлап, Ростов дәүләт медицина университетында эшли башлый. 1971 елдан 1978 елга кадәр В.П. Омелченко фармакология бүлегендә кече тикшерүче, исәпләү һәм медицина кибернетикасы бүлегендә инженер булып эшли. 1978 елда Виталий Петровичны Ростов дәүләт медицина университетының физика кафедрасында укытырга чакыралар. Ул өлкән укытучыдан каферда мөдиренә кадәр юл үтә (1988). 1985 елдан ул медицина һәм биология физикасы кафедрасында доцент булып эшли.

1975 елда Виталий Петрович психотроп чаралар тәэсире шартларында "Ми электрограммының Стохастик анализы" темасы буенча кандидатлык диссертациясен яклый  . 1990 елда «Ми биопотенциалын бәяләү һәм психопатологик халәтнең фармакологик коррекциясе нигезе буларак компьютер анализы» темасына докторлык диссертациясен яклый  һәм «Медицина һәм биологик системаларда идарә» белгечлеге буенча биология фәннәре докторы була. 1985 елда аңа медицина һәм биологик физика кафедрасы буенча доцент исеме бирелә. 1991 елда В. П. Омельченконың профессор исеме раслана.

В. П. Омельченконың фәнни кызыксынуы ультратавыш диагностика аппаратурасын эшләү һәм биоэлектрик сигналларны компьютер анализы белән бәйләү. Халыкара, үзәк һәм җирле матбугатта 220дән артык басма эш, шулай ук 20 гә якын дәреслек һәм медицина югары уку йортлары абитуриентлары өчен дәреслекләр авторы.

## Уңышлары

* Биология фәннәре докторы ;
* Профессор ( 1991 );
* ВДНХ медале ( 1985 );

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* “Компьютер технологиясе нигезләрен белү табиб өчен экономист, инженер яки галимнән ким булмаска тиеш. ... ... "
* [Кайберәүләр RSL сайтында эшли](https://search.rsl.ru/ru/search#q=author:(омельченко%20виталий%20петрович))
* Омелченко Виталий Петрович
* Профессор Омелченко Виталий Петрович 
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:29 апрель көнне туганнарТөркем:Ростов медицина университеты укытучыларыТөркем:Таганрог радиотехник университетын тәмамлаучылар
Рафаэль Сибгатуллин

**Рафаэль Сибгатуллин**, Рафаэль Сәгыйдулла улы Сибгатуллин (*[[1937 ел]]ның [[20 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Ворошилов районы (Татарстан АССР)|Ворошилов районы]], Зур Нөркәй*) – ветеринария табибы, ветеринария фәннәре кандидаты (1969), Казан дәүләт ветеринария институтының эпизоотология кафедрасы доценты (1970 елдан). Татарстан АССР атказанган ветеринария врачы (1987). Фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Дәүләт премиясе лауреаты (1996).

## Тәрҗемәи хәле
1937 елның 20 мартында Татарстан АССР Ворошилов (1957 елдан Яңа Юл, 1959 елдан Сарман) районы Зур Нөркәй авылында туган.

Зур Нөркәй җидеееллык, район үзәге Теләнче Тамак урта (1954) мәктәпләрен, Казан дәүләт ветеринария институтын (КДВИ, 1965), КДВИ каршында аспирантура (1969) тәмамлаган. Авыл хуҗалыгы хайваннарының аеруча куркыныч йогышлы авыруларын диагностикалау белән шөгыльләнүче махсус фәнни-индикацион лабораториядә тилчә (ящур) һәм башка инфекцияләргә каршы вакцинаны гамәлгә кертүнең иң нәтиҗәле юлларын эзләү белән шөгыльләнә.

«Терлекләрдә тилчә авыруын булдырмау чаралары» темасына кандидатлык диссертациясе яклаган (фәнни җитәкчесе ветеринария фәннәре докторы профессор Хөсәен Гали улы Гыйззәтуллин). 

1970 елдан ― Н. Э. Бауман исемендәге Казан дәүләт ветеринария институтында (1986 елдан Н. Э. Бауман исемендәге Казан дәүләт ветеринария медицинасы академиясе, 1994 елдан югары белем бирүче федераль дәүләт бюджет мәгариф учреждениесе): эпизоотология кафедрасында ассистент, өлкән укытучы, доцент.

Сиксәннән артык фәнни хезмәт авторы, ш.и. : 
* 1969 – Сравнительное изучение эффективности различных способов вакцинации против ящура. Казань: Таткнигоиздат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1987 – ТАССР атказанган ветеринария табибы 
* 1996 – Фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Дәүләт премиясе – *эре мөгезле терлекләрдә һәм дуңгызларда туберкулезны диагностикалау, профилактикалау һәм бетерү чаралары комплексын эшләгән өчен* (Сафин М. А., Идрисов  Г. З., Хазипов Н. З., Акберов Ф. Г., Харитонов М. В., Хамзин Р. А., Тюрикова Р. П. белән берлектә) 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сибгатуллин Рафаэль Сагидуллович. // Татарский энциклопедический словарь. К.: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999, стр. 516. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
* Сибгатуллин Рафаэль Сәгыйдулла улы. // *[[Дамир Гарифуллин|Д. Х. Гарифуллин]]*. Сарман районы энциклопедиясе. 1нче китап. Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2000, 172нче бит.

## Тышкы сылтамалар
 
*    Сибгатуллин Рафаэль Сагидуллович. «Милләттәшләр» порталы

## Моны да карагыз
* Хөсәен Гыйззәтуллин

Төркем:Ветеринарлар
Төркем:Ветеринария фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан дәүләт ветеринария институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган ветеринария табиблары
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Максим Михайлов

**Максим Михайлов** :
* Максим Михайлов (1893—1971), җырчы (*бас-профундо*), киноактер, РСФСР атказанган артисты (1937), Сталин премиясе лауреаты (1941, 1942).
* Максим Михайлов (1988), влейболчы, Олимпия уеннары (2012) һәм Европа чемпионы (2013, 2017).
Гончарова

**Гончарова** ― фамилия.
* **[[Наталья Гончарова (мәгънәләр)|Наталья Гончарова]]** 
** Наталья Гончарова (рәссам) (1881―1962), рус рәссам-авангардисты, график, сценограф. Лучизм һәм футуризм вәкиле.
** Наталья Гончарова (Пушкина) (1812—1863), Александр Пушкинның хатыны. Беренче никахта Пушкина, икенче никахта Ланская.
* Нина Гончарова (1927—2013), рәссам, Жостов бизәкләре белгече. РСФСР дәүләт премиясе лауреаты (1977). РСФСР атказанган рәссамы (1979).
*Ольга Гончарова (1958—2015), галим-биолог, педагог.
* Татьяна Гончарова (1934―1998), СССР халык укытучысы (1982).
----
* **[[Гончаров]]**
## Моны да карагыз
* Гончарова, кратер.

Төркем:Фамилияләр
Гурген Саакян

**Гурген Серобович Саакян** (; 1913 елның 10 сентябре, Сарнахпюр, Россия империясе — 2000 елның 26 марты, Ереван, Әрмәнстан) — совет һәм әрмән физик-теоретигы, астрофизик, физика-математика фәннәре докторы (1963), профессор (1964).

Әрмән ССР ФА академигы (1982), Әрмән ССРның атказанган фән эшлеклесе (1970).

## Тормыш юлы
Әрмәнстанның Сарнахпюр авылында (ул вакытта — Ани районы) туган. 1939 елда Ереван дәүләт университетын тәмамлый һәм шул ук елдан анда эшли башлый.

Бөек Ватан сугышында катнашкан, 1945 елда Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә. Сугыштан соң Ереван университетында эшли, 1950 елдан — теоретик физика кафедрасы мөдире, 1967—1972 елларда — физик факультет деканы. 1950—1962 елларда Ереван физик институтында, 1962—1970 елларда Бюракан астрофизика обсерваториясендә эшли.

Төп хезмәтләре күк җисемнәренең үтә тыгызлыгы теориясе өлкәсенә карый. Виктор Амбарцумян белән берлектә беренче тапкыр термодинамик матдәләрнең атом-төш тыгызлыкларында һәм аннан югарырак булган үзенчәлекләренә системалы рәвештә тикшерү үткәрә, барлыкка килгән барион газдан йолдызлар модельләрен төзи. Гиперон йолдызлар турында төшенчәне кертә.

Ул беренче булып электроннарның нуклоннарга эластик таралышындагы почмак бүленешен анализлап, нуклоннар структурасын өйрәнә. \pi-мезоннарның бозылган йолдыз матдәләренең термодинамикасында ролен өйрәнә. Ул алдан уйланган нейтронизация эффекты урынына пионизация эффектының булуын, шулай ук тыгызлыкның якынча 500 тапкырга сикерү белән бергә барган ​​электрон-атом-төш плазмасыннан өзлексез атом-төш матдәсе торышына күчүне билгели.

## Бүләкләр

* Ленин ордены (20.08.1986).
* 2 дәрәҗә Ватан сугышы ордены (6.04.1985).
* Кызыл Йолдыз ордены (28.09.1945).
* Халыклар Дуслыгы ордены (17.06.1981).
* «Владимир Ильич Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан» медале (1970).
* «Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале (30.09.1945).
* Әрмәнстан ССРның атказанган фән эшлеклесе (23.12.1970).

## Басмалар

* *Саакян Г. С.* Основы релятивистской теории гравитации (Учебно-вспомогательное пособие). — Ер.: Издательство Ереванского университета, 1987.
* *Саакян Г. С.* Пространство — время и гравитация. — Ер.: Издательство Ереванского университета, 1985.
* *Саакян Г. С.* Физика нейтронных звезд. — Ер.: Издательство Ереванского университета, 1995.

## Әдәбият

* *Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г.* Астрономы. Биографический справочник. — Киев: Наукова думка, 1986.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Әрмәнстан Республикасының Милли фәннәр академиясенең рәсми сайтында Гурген Серобович Саакян профиле
* Persons.am сайтында профиле
* Память народа
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Әлифба буенча астрономнар
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Ереванда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2000 елда вафатлар
Төркем:26 март көнне вафатлар
Төркем:1913 елда туганнар
Төркем:10 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Ереван дәүләт университетын тәмамлаучылар
Препапилляр әйләнеш

1.    Билгеләре. Бер яклы патология, тамырлы әйләнеш дисктан пыяласыман җисемгә бара (рәс.  3.35а).

2.     Өзлегүләр. Препапиляр әйләнешне тукландыручы ретиналь артериянең тоткарлыгын 10%  очракта күзәтәләр. Пыяласыман җисемгә кан савулар сирәк очрый.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Бергмейстер папилла

**Бергмейстер папилла** — гиалоид системасының тамырсыз калдыклары  белән бәйле сирәк очраган бер яклы аномалия һәм диск өслегендә глиаль  тукыманың күтәрелүе белән сыйфатлана (рәс. 3.35б).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Дискның кыек керүе

**Дискның кыек керүе** — күрү нервының күз алмасына кыек керүе белән бәйле  киң таралган, гадәттә ике яклы аномалия. Бу дисктагы өске котыпның  псевдоротациясенә, экскавация   күчәренең кәкрелегенә һәм нейроретиналь билбауның (НРБ) күтәрелүенә  китерә.

1.    Билгеләре

•       Кечкенә овал яки  D сыман диск һәм аның күчәре күбесенчә аска һәм эчкә юнәлгән, ләкин кайвакыт  ятма яки асма диярлек (рәс. 3.36а).
•    Челтәркатлауның нерв җепселләре  күтәрелгән өлкәләрдә дискның кырые тоныкланган.

•       Чигә ягына  борылганчы чигә тамырлары борын ягына тайпылгач үзгәргән торыш.
• Катнаш халәтләргә аскы борын квадрантында хориоретиналь юкару (рәс.  3.36б) һәм миопияле астигматизм керә.

2.     Периметрия. Асма урта сызыкка кермәгән өске чигә квадрантында кимчелекләр була ала.

3.     Өзлегүләр сирәк очрый һәм аларга ХТ һәм сенсорлы макуляр кубарылу керә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Александр Михайлов

**Александр Михайлов** : 
* Александр Михайлов (1905—1980), инженер, кораблар төзүче, СССР Дәүләт премиясе лауреаты.
* Александр Михайлов (1921—1984), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
Күрү нервындагы дискның чокырчасы

1.      **Билгеләре**

•       Өзлегүләр  булмаганда күрү үткенлеге гадәти.

•       Диск нормадан  зуррак, түгәрәк яки овал чокырчалы була, зурлыгы төрле һәм гадәттә, дискның  чигә өлешендә урнаша (рәс. 3.37а), тик кайвакыт үзәктә урнашуы да очрый.

•       Күрү кыры  кимчелекләре еш очрый һәм глаукомадагы кимчелекләрне охшата ала.

2.    Макуланың сүлле кубарылуы якынча 45% үзәкләшмәгән диск чокырчаларында үсеш ала (авыруга уртача — 30  яшь). Субретиналь сыекча пыяласыман җисемнән килә дип уйланыла; түбән  ихтималлыклы чыганаклар — супрахориоидаль аралык һәм чокырча нигезендәге  аномаль тамырлардан үтеп чыгу.

•      Башта чокырчага тоташкан челтәркатлауның  эчке катламнарының шизис сыман таркалуы була.

•       Соңыннан  челтәркатлауның сүлле кубарылуы була, ул субретиналь утырмалар белән бәйле  була ала (рәс. 3.37б). Бу халәтне үзәк сүлле ретинопатия дип ялгыш уйлау  мөмкин.
## Дәвалау
1.     25% очракта күзәтелгән үзлегеннән кубарылуның бетүен  раслау өчен 3 айга бер күзәтү

.
2.    Лазерлы фотокоагуляцияне күрү үткенлеге кимегәндә башкарырга кирәк.  Коагулянтларны дискның чигә ягы буенча салалар. Уңышлы нәтиҗәләр ешлыгы  25-35% тәшкил итә.

3.     Бер тапкыр лазерлы катнашу җитмәсә, һава-сыекча алмашу  белән витрэктомия  һәм операциядән соң авыру битен аска  каратып куллануны исәпкә алырга кирәк. Уңышлы нәтиҗәләр ешлыгы югары.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Күрү нервындагы дискның друзалары

**КНД друзалары** (гиалин тәнчекләре) гиалинга охшаган кальцийланган  матдәләрдән тора һәм КН башында урнаша. Клиник яктан, алар халыкның якынча  0,3%'ында очрый һәм алар еш кына ике яклы була. Авыруның кайбер туганнарында  гына диск друзалары була, тик якынча 50% очракта диск тамырларының  аномалияләре һәм экскавация булмавы күзәтелә.

## ''Билгеләре''
**1.    Яшерен друзалар.** Иртә балачакта диагноз кую белән кыенлыклар  була ала, чөнки друзалар диск өслеге эчендә тирән урнаша (рәс. 3.38а). Шуңа  күрә аларның күренеше диск шешенә охшый ала. Түбәндәге билгеләр диск  друзалары булу шиген тудыра ала.

•       Физиологик  экскавациясез тигезсез чикләр белән күтәренке диск.

•       Кызару юк, ә  дискның күтәренкелегенә карамастан, өстәге тамырлар тоныкланмаган.

•       Тамырлы рәсемнең  аномалияләре, мәсәлән, иртә тармаклану, челтәркатлауның төп тамырларының саны  арту һәм аларның юллары боргалануы.

•       80% очракта  үзлегеннән веноз тибеш билгеләнә.

**2.     Өстәге друзалар.** Яшүсмер чорда друзалар, гадәттә, диск өслегенә балавызлы энҗе сыман  тигезсезлекләр буларак чыга һәм алар офтальмоскопиядә кырыйдан яктыртканда  яки биомикроскоптан караганда күренеп тора (рәс. 3.38б).

**3.     Бергә булган халәтләр.** Пигментлы ретинит, ангиоидлы сырлар һәм Алагилле синдромы.

**4.     Өзлегүләр** бик сирәк һәм аларга юкстапапилляр хориоидаль тамырлану, диск тамырлануы,  челтәркатлауның үзәк артериясе һәм венасы томалану керә; нерв  җепселләренә хас булган көчәюче, ләкин   чикләнгән, күрү кырын югалтуы мөмкин.

## ''Чагылдыру ысуллары''
Диск друзаларын төгәл ачыклау өчен, аеруча  алар яшерен булса, түбәндәге ысуллар кирәк булырга мөмкин.

1.      ФАГ

•       Ачык друзаларда  буяуны керткәнче аутофлюоресценция феномены күзәтелә (рәс. 3.38в), аннары -  буяу чыгусыз буялу белән бәйле көчәюче гиперфлюоресценция (рәс. 3.38г).

•       Яшерен друзаларда  бик аз мәгълүмат алына, бу өстәрәк урнашкан тукымалардан сигналның кимүе  белән бәйле.

**2.     УТТ** — югары акустик чагылуы белән кальций чыганакларын табу мөмкинлеге өчен  иң кулай һәм ышанычлы ысул (рәс. 3.38д).

**3.     КТ** дискның кальцийлашуын күрсәтә, ләкин ул  ультратавышлы ысулга караганда сизгерсезрәк һәм кечкенә зарарлануларны үткәрә  ала. Ләкин башка патологияне тикшерү өчен үткәрелгән КТ'да (рәс. 3.38е)  друзаларны очраклы рәвештә табып була.

**NB** Диск шешкәндә ФАГ гиперфлюоресценциянең артуын һәм соңлаган үтеп чыгуны күрсәтә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Күрү нервының гипоплазиясе

**Күрү нервының гипоплазиясе** — нерв җепселләренең кимүе белән сыйфатланган бер яки ике яклы чир. Бу чир бүтән патология булмаганда күзнең көчле үсеш кимчелекләрендә аерым аномалия буларак яки гетероген чирләр төркеме белән бергә баш миенең урта төзелешләренә йогынты ясап очрый ала.
## Алшартлы факторлар
Алшартлы факторларга ананың йөклелек вакытында спиртлы эчемлекләр, ЛСД, хинин, протаминлы тутыя инсулины, стероидлар, диуретиклар, салкын тиюдән дарулар һәм тартышуга каршы препаратлар куллану керә. Өске буынтыклы гипоплазия ана диабеты белән бәйле була ала.
## Ачыклау
1.	Күренешләре

• Иртә балачакта сукырлык, адашкан күз хәрәкәтләре, бәбәкләрнең яктылыкка сүлпән җавабы (җавап булмау хас түгел). Азрак чагылган ике яклы зарарлану төрле балачак вакытында бераз күрү кимчелекләренә һәм  кылыйлыкка китерә ала.

•	Бер яклы зарарлану очраклары гадәттә кылыйлык, бәбәкнең афферентлы үткәрүчәнлеге өлешчә бозылуы һәм зарарланган күз белән ышанычсыз төбәлүе белән билгеләнә. Уртача зарарлануда сәламәт күзне каплап күрү үткенлеген яхшыртырга була.

2.	Билгеләре

•	Күрү үткенлеге нормаль була яки төрле дәрәҗәгә кадәр төшә ала.

•	Концентрик хориоретиналь атрофия нәтиҗәсендә кечкенә соры диск гипопигментациянең сары каймасы белән чолгап алынган (икеләтә боҗра симптомы - рәс. 3.41а); тышкы боҗра гадәттә дискның кыры ничек булачагын күрсәтә.

•	Фовеадан дискның чигә чигенә кадәр аралык еш дискның диаметрына тигез яки аннан 3 тапкыр зуррак — бу билге соңгысының гипоплазиясенә ышандырырлык итеп күрсәтә.

•	Дискның кечкенә зурлыгына карамастан, ретиналь тамырлар гадәти калибрлы, ләкин бормалы була ала (рәс. 3.41б).

•	Кайвакыт диск гиперпигментациясен күзәтәләр.

3.	Башка күренешләр зарарлану авырлыгына карап төрлечә була. Аларга астигматизм, күрү кыры кимчелекләре, дисхроматопсия, бәбәкләрнең афферент какшаулары, фовеоляр гипоплазия, аниридия, микрофтальм, кылыйлык һәм нистагм керә. Уртача зарарлануда гиподиагностика мөмкин.
## Бергә булган системалы патология
КНД гипоплазиясе еш кына баш миенең урта төзелешләрендә үсеш кимчелекләре белән бергә була.
Ешрак де Морсиер синдромы (септооптик дисплазия) очрый, якынча 10% очракта.

КН-ның ике яклы гипоплазиясеннән кала, ул түбәндәгеләр белән сыйфатлана:

•	Ачык бүлгенең булмавы һәм сөялсыман өлешнең үсеш кимчелекләре (рәс. 3.40e кара).

•	Аз гормон дәрәҗәсе белән гипопитуитаризм еш күзәтелә; иртә ачыклаганда гормональ кимчелекне төзәтеп сәламәт үсешне дәвам итәргә мөмкин. КН-ның ике яклы гипоплазиясендә челтәркатлаудагы веналарның бормалыгы гормональ дисфункциянең потенциаль билгесе була алган дигән фараз бар.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Зур күрү нервындагы диск

**Зур КНД**, бу очракта дискның ятма һәм асма диаметрлары 2,1 мм яки аннан да күбрәк  тәшкил итә (рәс. 3.42а).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
«Таң нуры» синдромы

**«Таң нуры» синдромы** бик сирәк, гадәттә бер яклы, төрле дәрәҗәдә чагылган зарарлану белән очраклы патология. Ике яклы очраклар тагын да сирәгрәк очрый һәм нәселдән килә ала.

## Ачыклау
1.	Билгеләре

•	Күрү үткенлеге нормаль була яки төрле дәрәҗәгә кадәр төшә ала.

•	Зарарланган хориоретиналь тукымалар боҗрасы белән әйләндереп алынган бүрәнкәсыман экскавация белән зур диск (рәс. 3.40а).

•	Глиаль тукыманың ак бәйләме үзәк өлеш өстендә ята һәм калган гиалоид калдыкларыннан гыйбарәт.

•	Кан тамырлары экскавация кырыена радиаль юнәлештә чыга һәм тәгәрмәчнең энәләрен хәтерләтә. Аларның саны күп һәм веналарны артерияләрдән аеру кыен.

2.	Өзлегүләр

•	Якынча 30% очракта челтәркатлауның сүлле кубарылуы үсеш ала (рәс. 3.40б).

•	Хориоидаль тамырлану сирәк очрый һәм зарарлану өлкәсе янында үсеш алырга мөмкин (рәс. 3.40в).

## Бергә булган системалы патология
Бергә булган системалы патология хас түгел, ләкин түбәндәге тайпылышлар була ала.

1.	Фронтоназаль дисплазия — түбәндәге билгеләр белән сыйфатланган иң мөһим патология.

•	Битнең урта өлешенең аномалияләре, шул исәптән гипертелоризм, борынның яссы биле (рәс. 3.40г), өске иреннең урта өлешендә уемтык, кайвакыт —  йомшак аңкауның урта өлешенең бүленүе.

•	Баш сөяге нигезе кимчелеге өчен базаль энцефалоцеле (рәс. 3.40д).

• Сөялсыман өлешнең булмавы (рәс. 3.40e) һәм гипофизар җитешсезлек.

2.	II типтагы нейрофиброматоз бик аз таралган.

3.	PHACE синдромы арткы ми үсешенең кимчелекләре, битнең зур гемангиомалары һәм йөрәк-кан тамырлары аномалияләре белән сыйфатлана. Хатын-кызларны гына диярлек зарарлый.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Папиллореналь синдром

Бөер аномалияләре белән сыйфатланган аутосом-доминантлы  чир. Дисклар гадәти зурлыкта булып, алар тирәсендә пигментация бозылуларының төрле вариантлары була ала. Колобома булган дисклардан аермалы буларак экскавация үзәктә урнаша һәм челтәркатлауның үзәк тамыр системасын цилиоретиналь тамырлар алыштыру өчен диск «буш» сыман күренә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Күрү нервының аплазиясе

**Күрү нервының аплазиясе** — КНД булмаган яки үсеш алмаган, ә челтәркатлау тамырлары юк яки аз санлы аномаль тамырлардан торган бик сирәк патология. Челтәркатлау пигментациясе бозыла ала, аеруча диск булырга тиеш урында. Шулай ук башка офтальмологик һәм системалы үсеш кимчелекләре дә мөмкин
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Калган гиалоид артериясе

**Калган гиалоид артериясе** — бер яклы патология, 95% очракта җитлекмәгән  сабыйларда һәм сирәк өлкәннәрдә очрый.

1.     Билгеләре

•       Глиаль калдыклар  дисктан ясмыкка кадәр сузыла (клокет юлы - рәс. 3.43а).

•       Ясмыкның арткы  котыбында капсула белән тоташу ноктасында Миттендорф ноктасын ясап артериядә  кан була ала (рәс. 3.43б).

2.     Өзлегүләр. Пыяласыман җисемгә кан саву бик сирәк очрый.

Бергә булган офтальмологик патология. Пыяласыман җисемнең арткы кистасы, КНД колобомасы, КН гипоплазиясе.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Калган яралгы тамырлары

**Калган яралгы тамырлары** — беренчел пыяласыман җисем регрессиясе бозылуы  өчен сирәк очраклы бер яклы халәт. Ул гадәттә уртача микрофтальм белән бергә  була. Бу халәтне элек калган гиперпластик беренчел пыяласыман җисем  дип тасвирлаганнар.
## Калган алгы яралгы тамырлар системасы
Патология алдагы бүлек белән чикләнә һәм еш  ясмыкка кагыла.

1.     Гадәттә бер яклы лейкокория белән билгеләнә  (рәс. 3.44а).

2.      Билгеләре

•       Озын керфексыман  үсентеләр кергән ретроленталь масса (рәс. 3.44б, в).

•       Вакыт белән масса  кыскара һәм керфексыман үсентеләрне үзәккә тарта һәм алар бәбәк аша күренә  башлый.

3.     Өзлегүләр. Капсуланың бөтенлеге бозылу өчен катаракта үсеше (рәс. 3.44г).

4.     Дәвалау. Витреоретиналь хирургия кайбер очракларда башлангыч стадияләрдә уңышлы  була ала, ул вакытта күрү өлешчә саклана ала.
## Калган арткы яралгы тамырлар системасы
Патология арткы бүлек белән  чикләнә; ясмык гадәттә үтә күренмәле.

1.     Лейкокория, кылыйлык яки нистагм белән билгеләнә.

2.     Билгеләре. КНД-нан тешле сызыкка кадәр барган тыгыз ак элпә яки чыгып торучы  ретиналь җыерчык, челтәркатлау кубарылуы белән бергә була (рәс. 3.45).

3.     Дәвалау мөмкин түгел.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Витреоретиналь дисплазия

**Витреоретиналь дисплазия** — челтәркатлау һәм пыяласыман җисемнең үсеше бозылу нәтиҗәсе. Ул аерым яки системалы патология белән бергә була ала, күбесенчә Норри чире, тире пигментациясе кимчелеге (Блох-Сульцбергер синдромы) һәм Варбург синдромы.

1.	Билгеләре

•	Ике яклы зарарлануда адашкан күз хәрәкәтләре белән тумыштан сукырлык.

•	Лейкокориягә китергән (рәс. 3.46б) алсу яки ак ретроленталь массалар (рәс. 3.46а).

• 	Микрофтальм, алгы камера сайлыгы һәм керфексыман җисемнең озын үсентеләре.

2.	Норри чире. X-хромосома белән бәйле рецессив патология, бу очракта  зарарланган ир баласы сукыр булып туа яисә бала сабый чакта сукыраячак. Системалы үзенчәлекләргә кохлеар саңгыраулык һәм акыл үсеше тоткарлануы керә.

3.	Тире пигментациясе кимчелеге. Х-хромосома белән бәйле доминант чир, бу очракта ир балалар карын эчендә үлә. Тәндә һәм очлыкларда везикулобуллез тимгел белән сыйфатлана (рәс. 3.46в), соңрак ул сызыклы пигментация белән алышына (рәс. 3.46г). Башка кимчелекләргә тешләр, чәчләр, тырнаклар, сөякләр һәм ҮНС-ның үсеш бозылулары керә ала.

4.	Варбург синдромы. Тумыштагы мускул дистрофиясе, кабык җыерчыклары булмау һәм кече ми үсеш кимчелекләре белән сыйфатланган аутосом-рецессив патология, ул гидроцефалия һәм энцефалоцеле белән бергә була ала. Гадәттә, яңа туганнар үлә, ә исән калганнар үсешнең чагылган  тоткарлануларыннан интегә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Пыяласыман җисем кисталары

**Пыяласыман җисем кисталары** беренчел гиалоид системасы яки керфексыман  җисемдәге пигментлы эпителийның сирәк тумыштагы калдыкларыннан гыйбарәт.  (рәс. 3.47). Күпчелек очракта барыш симптомсыз, тик кайвакыт симптомнар чоры  була ала. Дәвалау бик сирәк кирәк һәм ярсытучы симптомнар белән  пациентларга лазерлы фотоцистотомия яки  витрэктомия тәкъдим итәләр.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Күрү нервындагы дискның дисплазиясе

**Күрү нервындагы дискның дисплазиясе** — ул моңарчы аталган бүленешләргә кермәгән кискен деформацияләнгән диск  (рәс. 3.42в).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Михаил Верещагин (1891)

**Михаил Верещагин**, Михаил Николай улы Верещагин (, *[[1891 ел]]ның [[12 сентябрь|12 сентябре]], [[РИ]], [[Вятка губернасы]], Слободской өязе, [[Белохолуницкий разъезд|Белохолуницкое]] ― [[1970 ел]]ның [[26 июль|26 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― эпизоотолог, ветеринария фәннәре докторы (1940), профессор (1935), ТАССР (1946) һәм РСФСР (1961) атказанган фән эшлеклесе.  Казан эпизоотологлар мәктәбенә нигез салучы, илнең эпизоотология фәненә нигез салучыларның берсе.

## Тәрҗемәи хәле
1891 елның 12 сентябрендә Вятка губернасы Слободской өязе (хәзерге Киров өлкәсе Слободской районы) Белохолуницкое авылында туган. 1913 елда дини семинарияне, 1917 елда Казан ветеринария институтын тәмамлый. Профессорлар П. М. Тушнов,  Н. П. Рухлядев һәм академик К. И. Скрябин  җитәкчелегендә фәнни әзерлек үткән. Югары уку йортын тәмамланганнан соң, 53 ел әлеге институтта эшли: ординатор, ассистент, доцент, эпизоотология кафедрасы профессоры. 1925 елдан 1970 елга кадәр ― кафедра мөдире.

1929―1930 елларда ― институтның уку эшләре буенча проректоры, эпизоотология факультетын оештыручы һәм деканы.

100 дән артык фәнни эш авторы. 10 фән докторы (ш. и., М. Н. Иванов, В. В. Никольский, В. П. Тульчинская, Л. В. Яковлев һ. б.) һәм 45 фән кандидаты ( ш. и., В. П. Тульчинская, Т. Р. Гайнуллин, С. Н. Анастасьян, А. И. Филиппов, Е. С. Шулюмова, В. Н. Грибаков, Я. М. Скорняков, П. С. Лазарев, Х. Г. Гыйззәтуллин, В. А. Фейтенгеймер, Н. Х. Глебов, В. Ф. Петров, И. И. Архангельский , Л. Г. Даутов) әзерләгән . Хезмәтләре эре мөгезле терлекләрнең үпкәсе тоташ ялкынсыну, атларда йогышлы анемия, энцефаломиелит, пироплазмоз, эре мөгезле һәм вак терлекләр бруцеллезы, дуңгыз чумасы, некробактериозны өйрәнү һәм дәвалауга багышланган. Галим эпизоотология үсешенең закончалыклары һәм актив профилактиканың төп законнары турында теоретик гомумиләштерү ясаган. Эре мөгезле терлекләрнең үпкәсе ялкынсынуны, сап, контагиоз плевропневмониянең, йогышлы анемиянең, атларның йогышлы энцефаломиелитын өйрәнү һәм бетерү өчен Татарстанда, Башкортстанда һәм илнең башка төбәкләрендә экспедицияләр оештырган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Ленин ордены
* 1946 ― ТАССР атказанган фән эшлеклесе
* 1961 ― РСФСР атказанган фән эшлеклесе

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия. ― Казань, 2002. Т. 1, стр. 561.
* Казанская государственная академия ветеринарной академии (1873―2006). Биографический словарь ученых. Под ред. профессора Г. Ф. Кабирова. ― Казань, 2006, стр. 26.

## Сылтамалар

*  Верещагин Михаил Николаевич. cemetery.kzn.ru

## Моны да карагыз

Төркем:Ветеринария фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Казан дәүләт ветеринария институтын тәмамлаучылар
Верещагин

**Верещагин** ― фамилия. 
* Василий Верещагин (1842-1904), рәссам-баталист.
* Григорий Верещагин (1851—1930), удмурт этнографы, язучысы, рухани, педагог.
* **[[Михаил Верещагин]]**
** Михаил Верещагин (1789―1812), тәрҗемәче
** Михаил Верещагин (1891―1970), ветеринария фәннәре докторы.
* Николай Верещагин (1908―2008), биология фәннәре докторы.
## Моны да карагыз
* (3410) Верещагин, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Сәләхиев

**Сәләхиев**, *шулай ук* **Сәлахиев** ― фамилия.
* Раил Сәләхиев (1992), драма актеры,  Әтнә театры артисты.
* Роберт Сәлахиев (1951―2025), шагыйрь, җырлар авторы. Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2020).
* Фәнис Сәлахиев (1966), спортчы (гер күтәрү), тренер, РФ халыкара класслы спорт остасы (1993), атказанган спорт мастеры (2000), 7 мәртәбә дөнья чемпионы (1993 елдан башлап).
## Моны да карагыз
* Сәләхов
* Сәлахетдинов

Төркем:Фамилияләр
Эпидермоидлы киста

**Эпидермоидлы (кератин) кисталар** сирәк очрый. Бу очракта еш "майлы киста" атамасы нәзакәтсез санала, чөнки бу кисталар күпкатламлы яссы мөгезләнүче эпителий белән капланган һәм майлы сыекчадан кала анда кератин бар. Эпидермоидлы кисталар өске эпидермис яралану яки операция вакытында керү нәтиҗәсендә ясала; сирәгрәк алар эмбриональ чорда эмбриональ тоташу сызыклары буенча формалаша.

1.             Гистология. Дермада күпкатламлы яссы эпителий белән капланган, кератин тулган куышлыкны билгелиләр (рәс. 4. 4a).

2.              Билгеләре

•     Өстә яки тире астында урнашкан тыгыз, түгәрәк, хәрәкәтчән ясалу (рәс. 4. 4б).

•     Киста ертылу чит җисемгә җавап һәм икенчел инфекцияләнүгә китерә ала.

3.      Дәвалау марсупиализация яки ясалуны кисеп алудан тора.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Цейс бизе кистасы

**Цейс бизе кистасы** — кабакның алгы кырыенда зур булмаган тонык киста (рәс. 4. 5a).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Молль бизе кистасы

**Молль бизе кистасы** (апокрин тир бизе гидроцистомасы) — кабакның алгы кырыенда, кайвакыт күгәргән төсмерле, түгәрәк, авыртусыз, ачык сыекча белән тулган зур булмаган ретенцион киста (рәс. 4. 5б).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Милиа

**Милиа** кератин җыелуга китерүче чәч фолликуллары һәм май бизләре тыгылу нәтиҗәсендә барлыкка килә. Милиа вак эпидермоидлы кисталардан гыйбарәт һәм бик еш тупламалар ясаучы ак төстәге кечкенә түгәрәк өске чабырткылар кебек күренә (рәс. 4. 5д).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Комедоннар

**Комедоннар** вульгар бетчәле авыруларда барлыкка килә һәм киңәйгән чәч фолликулы юлының эчендә кератинлы бөке һәм майдан тора. Алар бөкесе меланинлы кератиннан торган ачык (кара очлы) (рәс. 4. 5е) һәм аксыл сары төсле чабырткы кебек ябык (ак очлы) була

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Яссы күзәнәкле папиллома

**Яссы күзәнәкле папиллома** (фиброз-эпителиаль полип) — клиник яктан төрле күренешле бик таралган чир, ләкин уртак гистологик билгеләргә ия.

1. Гистология. Күп катлы яссы эпителий белән капланган акантоз һәм гиперкератоз билгеләре белән фиброваскуляр тоташтыргыч тукыманың бармаксыман бүлтәюе (рәс. 4. 6а).
 
2.         Билгеләре

•     Тән төсендәге тар нигезле аяк белән ясалу (тире үсентесе — рәс. 4. 6б).

•     Киң нигезле («утыручы») курасыман өслекле ясалу (рәс. 4. 6в).

•     Гиперкератоз билгеләре белән тире мөгезенә охшаган җепсыман ясалу (рәс. 4. 6г).

3.         Дәвалау. Гади кисеп алу.

4.         Дифференциаль диагностиканы вируслы папиллома, себореялы кератоз һәм тире эчендәге невус белән үткәрәләр.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары