open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Александр Китер

**Александр  Китер** (1813 - 1879) - табиб, Россия хирургия гинекологиясенә нигез салучы, атказанган профессор.

## Биография
Александр Александрович Китер 1813 елда Лифләндия губернасы Венден шәһәрендә туган. 1831 елда Рига гимназиясендә курс тәмамлый.
1835 елда Император Дерпт университетының медицина факультетын алтын медаль белән тәмамлый һәм профессор гыйльми исеменә әзерләнү өчен калдырыла.
## Хезмәт эшчәнлеге
* 1836 елда Дерпт хирургия клиникасына Н.И.Пирогов  ассистенты итеп билгеләнә  .
* 1838-1839 елларда чит илдә казна хисабына белемен камилләштерә. 
* 1840 елның 27 гыйнварында чит илдән кайта, һәм Казан университетына хирургия кафедрасына адъюнкт итеп билгеләнә.
* 1841 елдан - экстраординар, аннары - университетның ординар профессоры  була.
* 1849 елда ул Санкт-Петербург медик-хирургия академиясенә күчә , һәм акушерлык кафедрасын җитәкли  .
* 1858 елның апрелендә  хакыйкый дәүләт киңәшчесе  дәрәҗәсенә күтәрелә, академиянең атказанган профессоры исеменә даек була  .
* Санкт-Петербург госпиталенең 2нче хәрби-коры җир госпиталенең хирургия бүлегенең баш табибы һәм эчке эшләр министрлыгының медицина советы әгъзасы булып тора  .
* 1862 елның октябрендә Китер үтенече буенча ординатор вазифасын   Карл Людвиг Гепнер  башкара. **Александр  Китер** аны "*тырыш һәм алыштыргысыз  ярдәмче*" дип характерлый  .
* Александр Александрович Китер 1879 елның 24 мартында (5 апрелендә) Санкт-Петербургта үлә. .
## Бүләкләре
* 3 нче дәрәҗә Изге Владимир ордены (1861)
* 1 нче  дәрәҗә Изге Станислав орд(1863)
* 1 нче дәрәҗә Изге Анна  ордены (1866)   .
## Хезмәтләре
** «De lithotripsiae methodo percussionis, praesertim de apparatu Heurteloupiano ad eam commendato» (диссертация, Дерпт, 1836)
** «De singularum lithotomae methodorum dignitate» (Рига, 1838)
** «Руководство к изучению женских болезней» (в 2-х т., СПб., 1857—1858) — первый русский учебник гинекологии
** «Акушерство новейшего времени»
## Чыганаклар

Төркем:III дәрәҗә Изге Владимир ордены кавлерлары
Төркем:I дәрәҗә Изге Станислав ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:Санкт-Петербургта вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1879 елда вафатлар
Төркем:5 апрель көнне вафатлар
Төркем:1813 елда туганнар
Минсаяф Сарбулатов

**Сарбулатов Минсаяф Сөеш улы** (1786—?) — хәрби эшлекле. 1812 елгы Ватан сугышында һәм Рус армиясенең чит илгә 1813-1814 еллардагы походларында катнашучы. 

## Биографиясе
Минсаяф (Габделманнаф, Әбелмәних) Сөеш улы Сарбулатов Ырынбур губернасы Бүләр вулысы (хәзерге Татарстан Республикасының Актаныш районы) Олыимән авылында яшәгән. Обер-офицер, 14-нче класслы поход старшинасы булып хезмәт итә.

1812 елгы Ватан сугышы башлангач, 1814 елның ахырына кадәр *5-нче Башкорт атлы полкы* составында французларга каршы сугышларда катнаша. 5-нче Башкорт атлы полкы Бөгелмә өязе Карабан авылында 12нче, 11нче һәм 10нчы кантон башкорттарынан оештырыла һәм 1812 елның 29 авгусында Казан белән Чебоксар аша Түбән Новгородка бара. 15 октябрдән кенәз П. М. Волконский отрядлары составына керә, Сураж һәм Велиж калаларында урнаша. 1 ноябрдән генерал-майор М. М. Свечин отрядлары составына керә. 1812 елның 14-16 ноябрендә Березина буендагы алышларда катнаша. Аннары Витебскида һәм Борисовта була. 1813 елның гыйнварында Данциг (Гданьск) кирмәнен камауда катнаша. 1813 елның октябреннән 1814 елның апреленә кадәр Минск губернасында хезмәт итә, шул ук вакытта полкның бер өлеше Лейпциг янындагы сугышта катнаша һәм сугышлы Парижда тәмамлый.

1834 елда шәхси дворянлык хокукын алган.

## Гаиләсе
Ике хатыннан уллары: Әбделвәли, Шаһимардан, Шаһиәхмәт, Сәхибгәрәй.

## Бүләкләре

* «1812 елгы сугыш истәлегенә» көмеш медале кавалеры
* «1814 елның 19 мартында Парижны алган өчен» көмеш медале кавалеры

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Асфатуллин С. Г. Северные амуры в Отечественной войне 1812 года. — Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2000. — 160 с. — . 
* Вклад Башкирии в победу России в Отечественной войне 1812 года. Сборник документов и материалов / сост. Р. Н. Рахимов [и др.]. — Уфа: Китап, 2012. — 488 с. — .  
* Усманов А. Н. Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. — Уфа: Башкнигоиздат, 1964. — 136 с.

Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1786 елда туганнар
Төркем:Шәхесләр:Актаныш районы
Төркем:1812 елгы Ватан сугышы
Әхим Кәримов

**Кәримов Әхим Кәрим улы** (5 декабрь 1917 ел — 28 август 2015 ел) — геохимик, геология-минерология фәннәре докторы (1969), профессор (1973). Бөек Ватан сугышында катнашучы.

## Биографиясе
Кәримов Ахим Кәрим улы 1917 елның 5 декабрендә Уфа өязе Актаныш авылында (хезерге Татарстанның Актаныш авылы) күп бабалы крестьян гаиләсендә туган. 1930 елда аның гаиләсе яшәргә Үзбәкстанга күчеп китә.

1939 елда Сәмәрканд университетының химия факультетын тәмамлый. Шушы ук елның октябрендә Кызыл армия сафларына алына. Бөек Ватан сугышы елларында Сталинград фронтында танк частьларында сугышта катнаша. Җиңүне Берлинда өлкән лейтенант званиесендә каршылый. 1947 елда демобилизацияләнә.

Хезмәт юлын Уфа нефть сәнәгате фәнни-тикшеренү институтында эшли башлый. 

1947 елдан өлкән инженер, 1955 елда гыйльми хезмәткәр булып эшли. 

1951-54 елларда Ленинградта Бөтен Союз геология‑күзәтчелек фәнни-тикшеренү институтында эшли.

1959 елдан бирле Ташкент Нефть һәм газ яткылыклары геологиясе һәм эшкәртү институтының бүлек мөдире вазифасында була. 

1959 елдан алып 17 ел Ташкентта яши, аннары Уфага кайта.

1975 елдан алып Уфа нефть институтында укыта, 1978 елдан Салават кичке факультетының химия кафедрасы мөдире.

1980-88 елларда Башкорт дәүләт педагогия институтында эшли. 

Кәримов Әхим Кәрим улы 2015 елның 28 августында Уфада вафат була.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни‑җитештерү эшчәнлеге нефть һәм табигый газлар геологиясе белән бәйле. Кәримов Ә.К. тарафыннан Башкортстанның, Үзбәкстанның нефть һәм газ перспективалары, нефть составы үзенчәлекләре, нефтьтә күкертле барлыгын билгеләү методикасы ачыклана. 

100‑дән артык фәнни хезмәт авторы. 

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* «Кызыл Йолдыз», «Кызыл Байрак» орденнары,
* «Батырлык өчен», «Сталинград оборонасы өчен», «Варшаваны азат иткән өчен», «Германияне җиңү өчен» медальләре
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кәримов Әхим Кәрим улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Татарский энциклопедический словарь. - Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с., илл

## Моны да карагыз
* Вил Кәримов, туганнан туганы.
* Рәсимә Кәримова, туганнан туганы.
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Актаныш районында туганнар
Төркем:Уфа дәүләт нефть техник университеты укытучылары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:2015 елда вафатлар
Төркем:28 август көнне вафатлар
Төркем:1917 елда туганнар
Төркем:5 декабрь көнне туганнар
Төркем:Шәхесләр:Актаныш районы
Мароккода ислам

**[[Марокко]]да ислам** () – дәүләт динe. Ил халкының (37,1 млн кеше, 2020 елга) 99 % ы – мөселманнар (күпчелеге Мәлики мәзһәбе сөнниләре, шигыйлар аз санда, дәүләт тарафыннан эзәрлекләнә һәм яшерен эш итә)  . Сәләфилек йогынтысында илнең мәчетләрендә һәм башлангыч мәктәпләрендә мәҗбүри рәвештә  өйрәнелә. Мароккода исламның  агымы да күзәтелә.

## Тарих
Ислам дине Мароккода 680 елда  җитәкчелегендә Төньяк Африканы гарәпләрнең яулап алулары вакытында барлыкка килә. 788 елда шигый  Марокконың күпчелек өлешендә идарә иткән. Соңрак ил белән идарә иткән көчлерәк Ислам династияләре барлыкка килә. Алар арасында  (1040―1147) беренче булып Марокконы, шулай ук Көнбатыш Африка, Испания һәм Алжирдагы зур төбәкләрне берләштерә. Әлмөрәбиләр чорында Мароккода Мәлики мәзһәбе (ислам юриспруденциясе мәктәбе) иң танылган мәзһәбкә әйләнә.

 идарә иткәндә (1121―1269), зур булмаган мөселман агымнары эзәрлекләнүгә дучар була һәм ортодоксаль сөнни исламы бөтен ил буенча тарала башлый . 

2016 елда хөкүмәт Мәлики мәзһәбен алга таба үстерү стратегиясен эшли. Дини белем буенча дәреслекләрдә уку программасыннан көч куллануны пропагандалаучы өзекләр алына. Нәтиҗәдә, дини дәреслекләрдә элекке 50 урынына 24 дәрес калган .

## Саны һәм таралышы
Pew тикшеренүләр үзәге мәгълүматы  нигезендә, Мароккода мөселманнарның 99 % ы ― Мәлики мәзһәбе сөнниләре, калган 1 % ы – шигыйлар, Коръәнчеләр, гыйбәдияләр һ. б. 

Мароккода күп санлы  хәрәкәте вәкилләре бар. Король  администрациясе дәүләт программасы ярдәмендә илдә сәләфилеккә каршы көрәшә, аның кысаларында 100 000 имам илнең 50 000 мәчетенә йөри һәм Мәлики мәзһәбенең гадәти исламын алга этәрә.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Мароккода ислам
Дараб Дастур Пешотан Санджана

**Дараб Дастур Пешотан Санджана** (1857 елның 18 ноябре - 1931 елның 5 августы) Һиндстан галиме һәм Зәрдөштлекнең баш каһине булган (Дастур). Ул Бактрия телен, Пәһләви телен һәм Авеста телен кертеп Үзәк Азия эшләрен тәрҗемә итүе өчен мәшһүр. Ул 1893 елда   Бөекбритания һәм Ирландия Патша Азия Җәмгыятенең әгъзасы булган.

## Тормышы
Ул вакытының Пәһләви теле буенча баш каһиннәренең иң белемлесе һәм абруйлысы Дастур Пешотанҗи Санджананың улы булган. Баһрамҗи Авестаны һәм Пәһләви телен Сэр Джамшедҗи Дҗидҗибһой Зартошти Мадрессада улына укыткан. Дараб алман телен, француз телен һәм санскрит телен өйрәнгән һәм Бомбей Университеты әгъзасы булып сайланган булган. 1898 елда Беһрамҗиның бу дөньядан киткәннән соң, Дараб Мадресса мөдире һәм Вадиа Атәш Бәһрамның баш каһине буларак варисы булган.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Bio. Talks about some of his translated works.
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Зәрдөштлек
Перит (Алиһә)

**Перит** Мисыр мифологиясендә җир асты Алиһәсе. Ул Дуатның тугызынчы секторында унике Алиһәләрнең берсе.
Ул Осириска тормыш һәм көч бирә торган сүзләр әйтә.
## Искәрмәләр

Төркем:Илаһлар
Терсон синдромы

**Терсон синдромы** — ешрак алгы коммуникант артериясеннән  аневризма ертылу өчен күз эчендәге һәм субарахноидаль кан савуның катнашмасы.  Әмма күз эчендәге кан саву субдураль гематома һәм башка сәбәпләр буенча баш  эчендәге басымның кискен артуы белән бергә була ала. Кан саву гадәттә ике  яклы, интра- һәм/яки преретиналь урнашу хас (субгиалоидлы — рәс. 21.56), әмма  кайвакыт субгиалоидлы кан пыяласыман җисемгә үтеп керә. Мөгаен, күз эчендәге  кан саву күбрәк дәрәҗәдә челтәркатлау веналарында каверноз синуста басым  артуы белән бәйле тоткарлык өчен барлыкка килә. Витреаль кан саву гадәттә  үзеннән-үзе берничә айдан соң бетә; күрү буенча дәвамлы фараз күбесенчә уңай.  Зур күләмле ике яклы витреаль кан савуда иртә витрэктомия кирәк булырга  мөмкин.
NB Папилляр шешү субарахноидаль кан саву билгесе була  ала. Баш эчендәге басым арту карынчык системасында АМС агышы бикләнгәндә  (обструктив гидроцефалия) яки арахноидаль төкчәләр белән АМС абсорбциясе  бозылганда үсеш алырга мөмкин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Неврология
Төркем:Күз авырулары
Нәҗип Хәмитов

**Нәҗип Хәмитов** :
* Нәҗип Хәмитов (1898―1943), Бөек Ватан сугышында һәлак булган корпус командиры (1943, июнь)
* Нәҗип Хәмитов (17.01.1963), Украина язучысы, фәлсәфә фәннәре докторы (1998).
Блефароспазм

**Эссенциаль блефароспазм** — күбесенчә 50 яшьтән  өлкәнрәкләрдә үсеш алучы һәм хатын-кызларда 3 тапкыр ешрак очраган, җәфалаучы  идиопатияле сирәк чир. Күзнең әйләнмә һәм өске бит мускулларының көчәюче ике  яклы ирексез спазмы белән сыйфатлана. Авыр очракларда блефароспазм авыруны  вакытлыча функциональ сукыр итә (рәс. 21.59а). Спазмга уку, машина йөртү,  стресс яки көчле яктылык китерә ала, ул әңгәмә барышында, йөргәндә һәм  релаксациядә кими һәм йокы вакытында булмый.

**1.    ** Мейге синдромы — блефароспазм белән бергә аскы бит һәм муен мускуллары  зарарлану.

**2.    **  Брейгель синдромы аскы казналык һәм муен мускулларының авыр зарарлануы  белән бәйле.

## Дәвалау
Дәвалау алдыннан рефлектор блефароспазмны төшереп  калдыру мөһим, ул мәсәлән җепсыман кератит һәм паркинсонизм кебек какшаулар  нәтиҗәсендә барлыкка килә.

**1.    **  Төрле препаратлар белән медикаментоз дәвалау авыру халәтен  яхшырта, ләкин нәтиҗәлеге югары түгел.

**2.    **  Өске һәм аскы кабак һәм каш буенча Cl. botulinum токсинын кертү инъекция урынында мускуллар парализациясе өчен  күпчелек авыруларга вакытлыча җиңеллек бирә (рәс. 21.59б). Күп авыруларга һәр  3-4 ай саен кабат инъекция һәм шулай ук әкренләп дозаны арттыру кирәк. Каршы  йогынтыларга лагофтальм, инъекция алдыннан кабаклар тонусына карап кабак  кайтарылу яки бөгелү керә.

Орбита өлкәсенә  (леватор яки экстраокуляр мускулларга) очраклы токсин эләккәндә птоз яки  диплопия үсеш алырга мөмкин.

3. Хирургик дәвалау mm. orbicularis oculi, corrugator supercilii һәм procerus кисеп  алудан тора.Мондый радикаль  катнашуны Cl. botulinum токсинын  кичерә алмаган яки кертүгә җавап бирмәгән пациентларга башкаралар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Неврология
Төркем:Күз авырулары
Хлорпромазин

**Хлорпромазинны **(ларгактил) психик какшауларны  дәвалаганда тынычландыргыч буларак кулланалар. Озак дәваланучы кайбер авыруларның  эндотелий һәм строманың тирән катламнарында куркынычсыз, нәфис, таралган,  сары-коңгырт грануляр утырмалар үсеш алырга мөмкин. (рәс.22.1б). Башка токсик  күренешләргә ясмыкның алгы капсуласы астында утырмалар һәм ретинопатия керә (алга таба кара).

Хлорпромазин бәбәк өлкәсендә ясмык капсуласының алгы өслегендә  куркынычсыз, нәфис йолдыз сыман сары-коңгырт гранулалар утырмасына китерә  (рәс. 22.2б).
Гадәти көндәлек доза 75-300 мг тәшкил итә.  Ретинотоксиклык бик югары дозаларны озак куллану белән билгеләнә һәм  үзенчәлекле булмаган тутлы грануляцияләр һәм тут кисәкләре ясалу белән  сыйфатлана.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Төркем:Офтальмология
Төркем:Психиатрия
Аргироз

**Аргироз **— ятроген яки авыру һөнәре белән  бәйле сәбәпләр аркасында көмеш утырмасы өчен күз тукымасының икенчел  төссезләнүе. Кератопатия десцемет мембранасында соры-коңгырт грануляр  утырмалар булу белән сыйфатлана (рәс. 22.1в). Аргирозда конъюнктива  зарарланырга мөмкин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Абдрахман Сәлихов

**Абдрахман Сәлихов** (1791—?) — хәрби эшлекле. 1812 елгы Ватан сугышында һәм 1813-1814 елларда Рус армиясенең чит илгә походларында катнашучы.
## Биографиясе
Абдрахман Сәлихов (Абдрахман Салих улы Әсәнов) Ырынбур губернасы Бүләкәй-Көдәй районы (хәзерге Башкортстан Республикасының Нуриман районы) Шиде авылында яшәгән .

1812 елгы Ватан сугышы башлангач, ул 1814 елның ахырына кадәр *11 нче Башкорт атлы полкы* составында французларга каршы алышларда катнаша. 11 нче Башкорт атлы полкы башлыча 8-че кантон башкортларынан оештырыла һәм 1812 елның 5 октябрдә Түбән Новгородка бара. Ул Украинага генерал-лейтенант граф П. А. Толстойның ополчение корпусы составына җибәрелә. Рус армиясенең чит илгә походлары барышында, 1813 елның маенда полк Пенза ополчениесе белән бергә Варшава герцоглыгына килә һәм Польша армиясе составына кертелә. 21 сентябрдә Богемия армиясының кавалерия генералы граф М. И. Платов корпусы составына күчерелә, октябрь-ноябрьдә Платов корпусы составында Саксониядә, Баварияда, Франциядә, шул исәптән 4 һәм 6 октябрдә Лейпциг янындагы хәрби алышларда катнаша. 1814 елның 1 гыйнварыннан Гамбургны блокадалаудан һәм штурмлауда катнаша. 1814 елның 19 мартында союздаш гаскәрләре составында 11 нче Башкорт атлы полкы Парижга керә.

## Бүләкләре

* «1812 елгы сугыш истәлегенә» көмеш медаль кавалеры
* «1814 елның 19 мартында Парижны алган өчен» көмеш медаль кавалеры

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Асфатуллин С. Г. Северные амуры в Отечественной войне 1812 года. — Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2000. — 160 с. — .
* Вклад Башкирии в победу России в Отечественной войне 1812 года. Сборник документов и материалов / сост. Р. Н. Рахимов [и др.]. — Уфа: Китап, 2012. — 488 с. — .
* Усманов А. Н. Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. — Уфа: Башкнигоиздат, 1964. — 136 с.

Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1791 елда туганнар
Абдулла Чураголов

**Абдулла Чураголов** (*Габдулла Чурагол улы Яугилдин*; 1773—1845) — хәрби эшлекле. 1812 елгы Ватан сугышында һәм 1813-1814 еллардагы Рус армиясенең чит илгә походларында 14-че Башкорт атлы полкының сәфәр старшинасы, подпоручик.
## Биографиясе
Абдулла Чураголов (Габдулла Чурагол улы Яугилдин) 1773 елда Ырынбур губернасы Карагай-Кыпчак районы Таһир авылында (хәзерге Башкортстан Республикасы Баймак районы Югары Таһир авылында) туган. Төрки телдә укый-яза белгән.

1812 елда Ватан сугышы башлангач, Верхнеуральск өязендә 6 нчы кантон башкортларының *14-че Башкорт атлы полкы* оеша. Бу полк составында 1812 елның сентябреннән 1814 елның декабренә кадәр яулар старшинасы Абдулла Чураголов полк командиры ярдәмчесе булып хезмәт итә.

1812 елның 8 октябрендә 14-че Башкорт полкы Сакмар үзәненнән кузгала һәм Самар каласы аша үтеп, Түбән Новгородка килеп җитә. 1813 елның гыйнварында Волынь губернасына юнәлә, шул ук елның маенда Варшава герцоглыгына барып җитә. 1813 елның 26 сентябрендә полк Гисгибень авылы, 27 сентябрьдә — Дона, 29 сентябрьдә һәм 1 октябрьдә — Плауден авылы янындагы алышларда сугыша.

1813 елның 6 һәм 7 октябрендә Лейпциг янындагы «Халыклар сугышы»нда катнаша. Биредә күрсәткән батырлыклары өчен 1813 елның 31 октябрендә Абдулла Чураголов 14-че класс чинын ала, соңрак IV дәрәҗәдәге ике Изге Анна ордены белән бүләкләнә.

1813 елның октябрендә бу полк шулай ук Лейпцигтагы «Халыклар сугышы»нда катнашкан 1-че, 4-че һәм 5-че Башкорт полклары белән бергә Дрезден гарнизонына каршы сугышкан 2-че, 15-че һәм 18-че Башкорт полкларына ярдәмгә җибәрелә. 30 һәм 31 октябрьдәге Дрезден өчен хәлиткеч алышларда бигрәк тә 14-че һәм 4-че Башкорт полклары зур каһарманлык күрсәтә.

1813 елның ноябрендә 14-че Башкорт полкы Магдебургны блокадалаудан катнаша, шул ук елның декабрендә Кёльн каласына барып җитә.

1814 елның 19 мартында союздаш гаскәрләре составында 14-че Башкорт атлы полкы Парижга керә. 1814 елның декабрендә полк туган ягына юл тота. 1821 елга карай подпоручик дәрәҗәсен ала.

1834 һәм 1845 арасында Абдулла Чураголов гаиләсе белән Ырынбур губернасы Верхнеуральск өязе Карагай-Кыпчак районы (хәзерге Башкортстан Республикасы Баймак районы) Билал авылына күчә һәм биредә 1845 елда 72 яшендә вафат була.

## Бүләкләре

* III дәрәҗәдәге Изге Анна ордены кавалеры
* IV дәрәҗәдәге ике Изге Анна ордены кавалеры
* «1814 елның 19 мартында Парижны алган өчен» көмеш медаль кавалеры

## Гаиләсе
Хатыннары — Итбикә һәм Зөләйха; уллары — Мөхәмәтәмин, Әбүбәкир, Гүмәр, Әхмәтҗан, Әхмәтшаһ; кызлары — Гөлъямал һәм Сюрюмаш.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Абдулла Сурагулов. Военная история башкир: энциклопедия / гл. редактор А.З. Асфандияров. - Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. - 432 с.
* Северные амуры в Отечественной войне 1812 года. - Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2000. - с. 140-141. - 160 с.

Төркем:III дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:IV дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1845 елда вафатлар
Төркем:Баймак районында туганнар
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:1773 елда туганнар
Төркем:Хәрби эшлеклеләр
Александр Ратнер

**Александр Ратнер** (1934-1994) - совет һәм Россия медигы. Казан балалар неврологиясе мәктәбенә нигез салучы. Фән докторы, профессор, ТАССР һәм Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе.
## Биографиясе
Александр Юрьевич Ратнер 1934 елда табиблар гаиләсендә туа. Әтисе - танылган хирург Юрий Александрович (Израилевич) Ратнер (1905-1979), Казан онкологлар мәктәбенә нигез салучыларның берсе, РСФСРның атказанган фән эшлеклесе. Әнисе - невропатолог Ева Александровна Ратнер (1907-1978) . 

 В.Белинский исемендәге 19 нчы мәктәпне көмеш медальгә тәмамлый.

1957  елда Казан медицина институтын отличие белән тәмамлый. Университетны тәмамлагач, Яшел Үзәндә невролог булып эшли. Бу вакытта аның беренче басмалары "Казан медицина журналы"нда дөнья күрә.

1960 елда ул Ленинградтагы профессор С. Н. Давиденков клиникасына ординатурага  керә, ләкин авыруы аркасында укуы өзелә һәм Казанга кайта. Казан ГИДУВ нерв авырулары клиникасында эшли.

1964 елда «Шейная мигрень»  темасы буенча кандидатлык диссертациясен яклый (җитәкчесе кафедра мөдире  профессор И.Русецкий). 

Бу кафедрада ассистент булып эшли. «Шейный остеохондроз» темасына докторлык диссертациясен яклый. (фәнни консультанты профессор А. М.Вейн).

1973 елдан 1994 елга кадәр  20 елдан артык Казан ГИДУВында балалар нерв авырулары кафедрасын  җитәкли. А. Ю. Ратнер җитәкчелегендә үткәрелгән тикшеренүләр ул чорның өйрәнелмәгән проблемаларның берсе - перинаталь неврологиягә багышланган. 

1992 елда Казанда өч Бөтенсоюз конференциясен, халыкара балалар неврологлары конгрессын үткәрү инициаторы булган.10 монография авторы.
## Гаиләсе
Хатыны - Фаина Лазаревна Ратнер -  Казан филологы, укытучы, Казан дәүләт университетының Телләр институты директоры.
## Бүләкләре
Пуркинье алтын медале 
## Хәтер
2004 елда галимнең 70-еллыгына  8-нче номерлы шәһәр балалар клиник хастаханәсенә Ратнер исеме бирелә, бинада мемориаль такта урнаштырылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* http://history-kazan.ru/kazan-vchera-segodnya-zavtra/istoriya-v-litsakh/zhzl-kazanskaya-seriya/768-156

## Шулай ук карагыз

 

Төркем:Казан дәүләт медицина академиясе укытучылары
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:1994 елда вафатлар
Төркем:1934 елда туганнар
Хризиаз

**Хризиаз **— ревматоидлы артритны дәвалаганда  алтынны озак вакыт кулланганнан соң күзәтелгән тере тукымаларда аның  утырмалары. Алтын препаратлар белән дәвамлы терапиядә, алтынның гомуми дозасы  1000 мг-дан артык булган барлык авыруларның диярлек мөгезкатлауда утырмалар  бар. Мөгезкатлау хризиазы бөтен строма буйлап тузан сыман яки ялтырап торган  куе кызыл гранулалар булуы белән сыйфатлана, алар тирән катламнарда һәм  перифериядә тупланган була. (рәс.22.1г, сулда). Бу утырмалар куркынычсыз,  шуңа алар терапияне туктату өчен дәлил түгел. Башка токсик күренешләргә шулай  ук ясмыктагы куркынычсыз утырмалар, кайвакыт кырый кератиты була ала  (рәс.22.1г, уңда).

РА'ны  дәвалау өчен билгеләнгән **алтын**, 3 елдан артык кулланганда, якынча 50% очракта ясмык  капсуласының алгы өслегендә куркынычсыз депозитлар ясалуына китерә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Ревматология
Төркем:Күз авырулары
Зәйнәп Кәримова

**Зәйнәп Хәбибулловна Кәримова** (1909 - 1995) - Совет микробиологы, медицина фәннәре докторы (1968), профессор (1969).

150 дән артык фәнни хезмәт авторы. 

## Биография
Ул 1909 елның 22 февралендә Өфе губернасы Аллагуватово авылында, соңрак Татар АССРының Стәрлетамак районында  крестьяннар гаиләсендә туган.

1920-нче елда гаиләсе белән Стерлитамак шәһәренә күченә, анда Зәйнәп тугыз еллык мәктәпне җиде ел эчендә тәмамлый һәм 1927-нче елда Казан дәүләт университетының медицина факультетына укырга керә. 1931 елда вузны тәмамлагач, ул микробиология кафедрасында аспирантурада укуын дәвам итә. Аспирантураны уңышлы тәмамлаганнан соң, 1934-нче елда Кәримова СССРның үзәк тикшеренү институтларына (Мәскәү, Ленинград, Тифлис, Киев) алты айлык фәнни сәяхәт белән бүләкләнә. 

1935-нче елда, эш сәфәреннән кайткач, Зәйнәп Кәримова Казан университетына микробиология кафедрасы ярдәмчесе итеп алына. Шул ук елны "Хайваннарда эксперимент үткәргәндә кычытыну процессларында бактериофаклар куллану турында" темасы буенча кандидатлык диссертациясен яклый  . 1944 елда ул ассистент, 1969 елдан кафедра профессоры була. Шул ук вакытта, 1945 - 1974 елларда (өзекләр белән) ул Казан дәүләт медицина институтында (хәзерге университет) микробиология кафедрасын җитәкли. Аның күзәтүе астында 3 докторлык һәм 14 кандидатлык диссертациясе башкарылды. 

Бөек Ватан сугышы вакытында яраланган солдатлар Казан һәм Татар Автономияле Совет Социалистик Республикасының башка төбәкләрендәге хастаханәләрдә билгесез этиологияле сары төшү белән авырыйлар. Бу проблеманың сәбәбен тикшереп, З.Х. Кәримова авыру этиологиясен булдырды, ТАССРда, аннан соң Мари АССРында лептоспирозның этиологик төзелешен ачыклый. Кәримованың медицина өлкәсендәге эшенә аның "ТАССРдагы Лептоспироз" исемле докторлык диссертациясе белән йомгак ясалды, ул аны 1968 елда яклады.  Лептоспираның бер төре аның исемен белән атала - Кәримова штаммы. 

Фәнни һәм педагогик эш белән беррәттән ул иҗтимагый эшчәнлек белән шөгыльләнә - институтның факультет партиясе бюросы һәм Бөтенроссия эпидемиологлар һәм микробиологлар җәмгыятенең Казан филиалы советы әгъзасы, шулай ук ул Казан университетларының академик советлары әгъзасы да булып тора. Ул эшче халык депутатларының шәһәр Советына күп тапкыр сайланды. 

Ул 1995 елның 22 сентябрендә Казанда үлә.

Ул Хөрмәт ордены, СССР сәламәтлек саклау өлкәсендә отличник билгесе, күп медальләр һәм ТАССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы белән бүләкләнде. 

## Адреслары

* Казан, Карл Маркс урамы, 54 нче йорт (). 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Татар энциклопедик сүзлеге. - Казан: Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясенең Татар энциклопедиясе институты, 1998.

## Сылтамалар

* Каримова Зайнаб Хабибулловна
* Каримова Зайнаб Хабибулловна
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:1995 елда вафатлар
Төркем:22 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1909 елда туганнар
Төркем:22 февраль көнне туганнар
Юрий Солуянов

**Юрий Солуянов** ( 25 сентябрь, 1939, Нижгар (Горький) совет һәм рус төзүчесе, 1982 елдан «Татэлектромонтаж» АҖ җитәкчесе,  2017 елдан директорлар советы рәисе

## Биография
Юрий Иванович Солуянов  1939 елның 25 сентябрендә Нижгарда (Горькийда) туган.
1961 елда  Горький политехник институтын тәмамлап,  шундук хезмәт эшчәнлеген башлый.
Гомере буе электр монтажлау өлкәсендә эшли:
* 1961 - 1968 елларда Тателектромонтаж трестының Альметьевск монтаж бүлегендә мастер, прораб, участок начальнигы, җитештерү-техник бүлеге башлыгы булып эшли.
* 1968-1973 елларда  баш инженер, соңрак - Түбән Кама идарәсе башлыгы.
* 1973 - 1977 елларда Икенче Казан монтаж идарәсе башлыгы булып эшли.
* 1977 елда ул Тателектромонтаж трестына баш инженер булып эшкә күчә, һәм 1982 елда ул аның җитәкчесе була. 
* 1993 елда, трестны акционерлык җәмгыяте итеп үзгәртеп корганнан соң, акционерлар җыелышы аны бертавыштан генераль директор итеп сайлый  .
* Юрий Солуянов шулай ук фәнни эшчәнлек белән шөгыльләнә.  Казан дәүләт энергетика университеты профессоры, техник фәннәр докторы, «Росэлектромонтаж»  Ассоциациясенең беренче вице-президенты.
* 2005 елның октябрендә  Казан шәһәр Советы депутаты итеп сайлана.
* Халыкара һәм үзәк басмаларда 75 фәнни хезмәт бастыра, дәреслекләр һәм монографияләр булдыруда катнаша. Авторлык таныклыклары һәм патентлары бар.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* Татарстан Республикасының атказанган төзүчесе (1989)
* Россиянең Мактаулы төзүчесе (1998)
* Мактаулы  монтажчы
* Казанның Мактаулы Гражданины (2011) .
* "Казанның 1000 еллыгы истәлегенә" медале
* Ленинның 100 еллыгы уңаеннан" медале (1971) "Фидакяр  хезмәт өчен" (Татарстан, 2007), "Хөрмәт билгесе" ордены(1981). )
* Дуслык ордены (1999)   һәм башкалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Биография АО «Татэлектромонтаж»
* Биография на сайте business-gazeta.ru
* Биография  Реальное Время

## Моны да карагыз

Төркем:Горький политехника институтын тәмамлаучылар
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Русия) кавалерлары
Төркем:Россия төзүчеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Түбән Новгородта туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:25 сентябрь көнне туганнар
Дмитрий Антонов

**Дмитрий Антонов** :
* Дмитрий Константин улы Антонов (1946―2007), флейтачы, укытучы. Татарстанның атказанган артисты (1992).
* Дмитрий Геннадий улы Антонов (1986), удмурт дизайнеры.
Олег Антонов

**Олег Антонов**
* Олег Константин улы Антонов (1906―1984), совет авиаконструкторы,  Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Олег Михаил улы Антонов (1932), юрист, ТАССР (ТР) прокуроры (1985―1992).
Энгельгардт

**Энгельгардт** () ― алман фамилиясе.
* Александр Энгельгардт (1845—1903), дәүләт эшлеклесе, Архангельск (1893-1901), Сарытау (1901-1903) губернаторы.
* Василий Энгельгардт (1828-1915), астроном һәм җәмәгать эшлеклесе, коллекционер.
* Владимир Энгельгардт (1894—1984), биохимик, академик (1953), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1969), КДУ профессоры.

## Моны да карагыз
* Энгельгардт, кратер.
## Шулай ук карагыз
* В. П. Энгельгардт исемендәге астрономия обсерваториясе

Төркем:Фамилияләр
Лазарев

**Лазарев** ― фамилия.
* **[[Александр Лазарев]]** :
** Александр Емельян улы Лазарев (1815—1877), юрист, Казан округ мәхкәмәсе рәисе (1870-1875).
** Александр Сергей улы Лазарев (1938—2011), кино һәм театр актеры, РСФСР халык артисты.
** Александр Алексей улы Лазарев (1958), физика-математика фәннәре докторы (2008), профессор (2010). 
** Александр Александр улы  Лазарев (1967), кино һәм театр актеры, А. С. Лазаревның улы.
* Григорий Лазарев (1927—1983), нефтьче, Себер нефть яткылыкларын үзләштерүдә катнашучы.
* Валерий Лазарев (1940), хокук белгече, РФ шәрәфле югары белем бирү хезмәткәре (2010).
* Василий Лазарев (1893—1966), Казакъ ССР ХКШ рәисенең беренче урынбасары (1937—1938).
* Виктор Лазарев (1897―1976), сәнгать белеме докторы (1936), профессор, СССР Фәннәр академиясенең корреспондент әгъзасы (1943).
* Максим Лазарев (1996), хоккейчы (һөҗүмче), яшьләр арасында дөнья чемпионатының көмеш медале иясе (2016).
* Сергей Лазарев (1926—2017), «Кузбассуголь» комбинатының «Чертинская-Южная» шахтасы директоры, Социалистик Хезмәт Герое (1971).
## Моны да карагыз
* (3660) Лазарев, астероид.
## Шулай ук карагыз
* Адмирал '''Лазарев''' яр буе

Төркем:Фамилияләр
Стероидлар

**Стероидларны **гомуми һәм урынлы куллану катарактоген.  Башта арткы капсула астында ясмыкның томанлануы күзәтелә (рәс.22.2а), аннары  алгы субкапсуляр өлкә җәлеп ителә. Атналык системалы доза, курс дәвамлыгы,  гомуми доза һәм катаракта ясалуы арасындагы бәйләнеш билгеле түгел. 10 мг-нан  азрак преднизолон алган (яки аның эквивалентын) алган яки 4 елдан азрак  дәваланган авыруларда иммунитет сакланып калырга мөмкин дип санала.

Балалар системалы стероидларның катарактоген  йогынтысына бирешүчән дип санала, ләкин шәхси (генетик) сизгерлекне дә исәпкә  алырга кирәк. Шуңа күрә, куркынычсыз доза уеннан, мөгаен, баш тартырга кирәк.  Ясмыкта үзгәрешләр үсеш алучы авыруларга төп авыруны дәвалау өчен кирәк  булган дозаны минимумга кадәр киметү кирәк. Дәвалау туктатылганда башлангыч  томанланулар юкка чыга ала, ләкин кабул итүне туктатуга карамастан, чир  көчәеп хирургик катнашу таләп ителергә мөмкин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Рифабутин

**Рифабутин** беренче чиратта микобактерия авиум инфекциясен дәвалау һәм кисәтү өчен һәм CD4 саны аз  булган КИВ-инфекцияле авырулар өчен билгеләнә. Бу препарат иммунокомпетент  авыруларда туберкулезны башка препаратлар белән берлектә дәвалау өчен  кулланыла.

**1.    Кискен алгы увеит**, гадәттә бер яклы, еш гипопион белән бергә  була; берлектә булган витреитны эндофтальмит дип ялгыш охшату мөмкин.

**2.     Дәвалау.** Даруны туктату яки дозаны киметү.

NB Кларитромицин һәм флуконазол кебек  рифабутинның цитохром p-450 юлын тоткарлаучы препаратлар увеит үсеше  куркынычын арттыра.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Сидофовир

**Сидофовир** БИДС белән авыруларда ЦМВ-ретинитны дәвалау  өчен кулланалар.

**1.  **   Аз санлы күзәнәкле **кискен алгы увеит**, ләкин чагылган фибриноз экссудация белән  берничә интравитреаль инъекциядән соң үсеш алырга мөмкин. Гадәттә витреит  күзәтелә; озак кулланганда гипопион барлыкка килә ала.

**2.  **   Урынлы стероидлар һәм мидриатиклар белән **дәвалау** күпчелек очракта уңышлы һәм терапияне  дәвам итәргә мөмкинлек бирә.

NB Сидофовирны интравитреаль керткәндә сак  булырга кирәк, чөнки аның белән гипотония үсешенең югары куркынычлыгы бәйле.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Бисульфан

Бисульфан (милеран) хроник миелоидлы лейкемияне  дәвалау өчен кулланалар; кайвакыт ул ясмык томанлануына китерә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Хлорохин

**Хлорохин **(нивахин, авлоклор) һәм **гидроксихлорохин  **(плаквенил) — малярия һәм кайбер ревматологик какшауларны кисәтү һәм дәвалау  өчен кулланылган хинолонның антималярия препаратлары (мәсәлән, ревматоидлы  артрит, ювениль идиопатияле артрит, системалы кызыл төче). Хлорохин шулай ук  ​​саркоидозда кальций алмашы патологиясен төзәтү өчен кулланыла. Антималярия  препаратлары организмнан бик әкрен чыгарыла һәм меланотроп матдәләр булып,  күзнең меланинга бай төзелешләрендә   туплана мәсәлән, челтәркатлау һәм хориоидеяның тутлы эпителие. 

1.    Хлорохинның  челтәркатлауга карата агулыгы гомуми  кумулятив дозага бәйле. Гадәти көндәлек доза - 250 мг тәшкил итә; 100 г-тан  ким кумулятив доза яки 1 елдан азрак дәвалау челтәркатлауның зарарлануына  сирәк китерә. Токсик йогынты куркынычлыгы кумулятив 300 г-нан артык доза  белән кискен арта (ягъни 3 ел эчендә 250 мг /тәү). 1000 г-тан артык кумулятив  доза алгач та, челтәркатлауның агулы зарарлануы булмаган авырулар турында  хәбәрләр бар. Хлорохин куллануын башка препаратлар нәтиҗәсез булган  очракларда гына чикләргә киңәш ителә.

2.    Гидроксихлорохин хлорохинга караганда күпкә куркынычсыз.  Көндәлек доза 400 мг-нан артмаса, ретинотоксиклык куркынычы аз, шуңа  табиблар, мөмкин булганда, хлорохин урынына гидроксихлорохин билгеләргә тиеш.  Токсик зарарлану куркынычлыгы көндәлек доза 6,5 мг/кг күбрәк булса һәм 5 елдан  артык кулланылса арта, тик бу очракта ул югары түгел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Хлорохинлы ретинопатия

Хлорохинлы ретинопатияне түбәндәге  стадияләргә бүлеп була.

**1.    Премакулопатия** гадәти күрү үткенлеге һәм төбәлү ноктасыннан 4 ° белән  9 ° арасындагы кызыл скотома белән сыйфатлана. Кимчелекләрне шулай ук  ​​Амслер челтәре ярдәмендә ачыклап була. Даруны туктатканда күрү сәләте,  кагыйдә буларак, гадәти хәлгә кайта.

**2.     Башлангыч макулопатия** — дәвалауны дәвам иткәндә чираттагы стадия.  Ул күрү үткенлегенең бераз кимүе белән сыйфатлана (6/9 — 6/12). Күз төбендә  макуляр өлкәдә көчкә күренгән зарарлану билгеләнә — «үгез күзе», ул гиперпигментланган  боҗрада урнашкан депигментланган ЧТЭ атрофиясе өлкәсе белән урап алынган  тутның үзәк фовеоляр утравыннан гыйбарәт. (рәс.22.3а). Бу офтальмоскопиягә  караганда ФАГ белән яхшырак билгеләнә ала, чөнки ЧТЭ атрофиясе  "тәрәзсыман" кимчелекләргә китерә. Бу стадия препаратны туктатуга  карамастан көчәя ала.

**3.     Уртача макулопатия** күрү үткенлегенең бераз кимүе (6/18 - 6/24) һәм  макуланың «үгез күзе» төрендәге зарарлануы белән сыйфатлана. (рәс. 22.3б).

**4.     Көчле макулопатия** күрү үткенлегенең шактый кимүе (6/36 - 6/60) һәм фовеа  тирәли таралган ЧТЭ атрофиясе белән сыйфатлана. (рәс. 22.3в).

**5.    Терминаль макулопатия** күрү үткенлегенең катастрофик кимүе һәм хориоидеядагы  эрерәк кан тамырларының ачылуы белән ЧТЭ'ның чагылган атрофиясе белән  сыйфатлана. Челтәркатлау артериолаларының тараюы һәм перифериядә тутлы  кисәкләр барлыкка килүе мөмкин (рәс. 22.3г).

## ''Тикшерү''
Гидроксихлорохин алган авыруларны тикшерү  мәҗбүри түгел, тик кайбер тикшерүчеләр 6 елдан артык дәваланган авырулар өчен  ел саен тикшерү үткәрергә тәкъдим итә. Клиник тәҗрибәдә хлорохинны  икеләнмичә, кат-кат офтальмологик тикшерүләр яки катлаулы сынаулар үткәрмичә  билгеләп була. Күрү үткенлеген билгеләү һәм офтальмоскопия башкару җитә.  Амслер сынавын атнага бер тапкыр үткәрергә мөмкин. Симптомнар барлыкка килсә  яки тайпылышлар табылса, өстәмә киңәшләр кирәк. Кирәк булса офтальмолог күрү  кырын билгеләү, макуланың чик сынавын, төсле күрү, контраст сизгерлеге  тикшерүе, ФАГ һәм электроокулография кебек катлаулы сынаулар ясый ала.

Соңгы  тикшерүләр мәгълүматы токсиклыкны иртә ачыклау өчен мультифокаль  электроретинография куллану мөмкинлеген күрсәтә (1 бүлекне *карагыз*).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Тиоридазин

**Тиоридазин** (меллерил) шизофренияне һәм бергә булган  психозларны дәвалау өчен кулланыла. Гадәти көндәлек доза - 150-160 мг тәшкил  итә. Көненә 800 мг-нан арткан доза, берничә атнадан соң, күрү үткенлегенең  кимүенә һәм караңгылыкка җайлашуның бозылуына китерә ала. Артучы токсик  ретинопатиянең клиник билгеләре түбәндәгечә була.

•      Урта перифериядә һәм арткы котыпта  "тоз һәм борыч" төрендәге тутлы таралыш.

•       Төерсыман пигментация, шулай ук ЧТЭ һәм хориокапиллярларның фокаль югалуы  (рәс.22.4а).

•       ЧТЭ һәм хориокапиллярларның таралып югалуы (рәс.22.4б).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Төркем:Психиатрия
Кантаксантин

**Кантаксантин **тән каралтуын көчәйтү өчен  кулланылган каротеноид. Озак кулланганда ул челтәркатлауның эчке  катламнарында арткы котып өлкәсендә кабартма формасында тәңгәл урнашкан бик  кечкенә, зарарсыз ялтыравыклы сары чыганаклар утырмасына китерә ала (рәс.22.5б). Бу чыганаклар әкренләп юкка чыга ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Метоксифлуран

**Метоксифлуран** (пентран) —
сулыш өчен гомуми анестетик.  Ул кузгалак әчелегенә метаболизацияләнә, ансы кальций белән бергә  тукымаларда, шул исәптән ЧТЭ утыра торган эремәгән тозлар барлыкка китерә.  Озак куллану бөер җитешсезлегенә һәм икенчел гипероксалозга китерергә мөмкин.  Уртача күрү начарлану шулай ук ЧТЭ, сенсорлы челтәркатлау һәм ретиналь  тамырлар буенча ​​кальций оксалатлары кристаллларының утырмасы белән бәйле  (рәс.22.5в).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Фармакология
Пиллайяр Сужи

**Пиллайяр Сужи** (Тамил телендә: பிள்ளையார் சுழி) яки Ганеша түгәрәге ул көндәлек, билгеләмәләр кенәгәсе һәм чакырулар башында яңа әйберне язганга кадәр гадәттә куела торган изге символ. Ул күбесенчә Көньяк Һиндстанда һәм Шри Ланкада таралган. Ул Ходай Ганешага багышланган, һәм Пиллайяр Сужи нәрсә булса да өчен яхшы башлау символы дип ышаныла. Ул Тамил һәм Малаялам язуының உ,ഉ(u) хәрефенә охшаган. Ул борынгы заманнан килә һәм аны искә алуы классик Тамил әдәбиятында бар. Бу символ олы хәким Калидасаның барлык эшләрендә табыла.
Пилайяр Ходай Ганеша Ходае өчен Көньяк Һиндстан һәм Тамил исеме, ул теләсә-нинди эшкә киртәләрсез үтәлергә ярдәм итүче берәү дип таныла. Аңа төрле Һинду деноминацияләрендә теләсә-нинди чара башында уңыш өчен догалар белән табыныла.
Шри Вайшнавизм ышануы буенча бу “௳” тамгасы МаһаЛакшмины чагылдыра һәм ‘шри-ஸ்ரீ-श्री’ санскрит хәрефен язу өчен альтернатива булып тора, һәм шуны аңлата да.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Хач торгызу чиркәве (Васильево)

**Хач торгызу чиркәве** () 1872 елда төзелгән — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районында  Васильево шәһәр тибындагы бистәсендә православие чиркәве

## Тарих
1870—1872 елларда  Раифа монастыре исәбенә һәм Казан губерна земство идарәсе технигы И.П.Александров проекты буенча  Васильево авылында кечкенә таш бер тәхетле Воздвижения Креста Господня гыйбадәтханәсе төзелгән. Чиркәү төзелеше инициаторы Раифа монастыре настоятеле архимандрит Варлаам була.  1907—1908 елларда Васильево пыяла заводы хуҗасы П. М. Богданов һәм Казан сәүдәгәре Л. А. Матвиевский акчасына гыйбадәтханәгә изге Николай Чудотворец һәм газапланучы Арефа хөрмәтенә янкорма төзиләр. Шулай ук бу чорда дүрлек төзелә. Чиркәү үзенең киңәюе белән Казан руханилар академиясе профессоры иске йолалык  итүчеләрнең танылган белгече Николай Иванович Ивановскийга бурычлы, аның улы, иерей Евгений Ивановский, ул вакытта Хач торгызу чиркәвенең рухание булган. Храм тарихы вакыйгалары арасында 1897 елның 12 июлендә изге Иоанн Кронштадтский тарафыннан литургия кылуын билгеләп үтәргә кирәк.

1938 елда гыйбадәтханә ябыла, бинада кинотеатр урнаша. 1990 елда чиркәү яңадан дин тотучыларга тапшырыла. Баш тәхет 1991 елда изгеләштерелә, ә 1993 елда — изге Николай хөрмәтенә янкорма изгеләштерелә. 1998 елдан башлап чиркәүдә якшәмбе мәктәбе эшли.  2010 елның 30 октябрендә Изге Ананың Казан иконасы хөрмәтенә  гыйбадәтханәнең өченче янкормасы изгеләштерелә. Хәзерге вакытта гыйбадәтләр шимбә, якшәмбе һәм бәйрәм көннәрендә башкарыла.

## Архитектура
Стилистик яктан храм рус юнәлеше эклектикасы үрнәге булып тора. Күтәрелгән дүртпочмакның дүрт катлы түбәсе бар. Аның өстендә, алмада гади  хач белән тажланган зур баш.  Дүртлек һәм кечкенә трапезная симметрияле ян өстәлмәләр белән җиһазландырылган. Ярым түгәрәк үзәк апсида ике яктан да янкормаларның апсидлары белән янәшә тора. Гыйбадәтханәнең аскы турыпочмаклы уемнары роман  пилястралары белән бай бизәлгән, тәрәзәләр астында поребриклар полосасы бар, йөзлекләр азагында ике ярым түгәрәк кокошниклар фризны поребрик белән бүлдерәләр. Кыңгырау манарасы яруслы.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Төркем:Татарстан чиркәүләре
Йогирадж

**Йогирадж** - Шиваның "Йога Патшасы" дигәнне аңлаткан титулы. Ул шулай ук әйдәп баручы йогига, аеруча йога остазына әйтелә торган ихтирам сүзе.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Йога
Юрий Гортышов

**Гортышов Юрий Федорович** (17 октябрь, 1946, ССРБ, РСФСР, Татарстан АССР, Зәй районы, Поручиково авылы) — техник фәннәре докторы, профессор, А.Н.Туполев исемендәге Казан дәүләт технология университеты президенты (2013 елдан). А.Н.Туполев исемендәге Казан дәүләт технология университеты ректоры (2007-2011). Татарстан Фәннәр академиясе академигы (2007).

## Биографиясе
Юрий Гортышов 1946 елның 17 октябрендә Татарстан АССР-ның Зәй районы Поручиково авылында туган. 1964 елда Зәй 2-нче урта мәктәбен алтын медальга тәмамлый. 1970 елда Казан авиацион институтын (хәзерге Туполев исемендәге Казан дәүләт техник университетын) "Аэродинамика һәм термодинамика" һөнәре буенча очу аппаратлары двигательләре факультетын тәмамлый. 1988 елда аңа профессор исеме бирелә.

1989 елда югары уку йортының гыйльми советы итеп «Җылылык техникасының теоретик нигезләре» кафедрасы мөдире итеп сайлый. 1993 елдан университетта оештылылган укыту-методик үзәгенең җитәкчесе вазифаларын башкара. 1995 елның маенда уку эше буенча беренче проректоры итеп билгеләнә. 1995 елның октябреннән 2007 елга кадәр — фәнни эш буенча проректор булып эшли.

2007 елның июнендә Казан дәүләт технология университетының хезмәт коллективы конференциясендә КДТУ-ның яңа ректоры итеп сайлана. 2011 елда ректор вазифасына 65 яшькә җитү сәбәпле китә..

2013 елда Туполев исемендәге КНИТУ-КАИ институтына президенты итеп сайлана.

Юрий Гортышов Россия Табигый фәннәр академиясе, SAE халыкара инженерлык авиацион һәм һавада йөзү академиясе академигы.

## Наградалары

* «Россия мәгарифен үстерүгә керткән өлеше өчен» медале (2015)
* «Хезмәт батырлыгы өчен» медале (2016)
* «Фән казанышлары өчен» Татарстан Республикасы академиясенең медале (2016)
* Россия федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2003)
* Татарстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшллеклесе (1992)
* Россия лауреатлары күренекле галимнәр дәүләт гыйльми стипендиясе (1994-1996 елларда)

## Китаплары һәм басмалары

** Проблема осадкообразования в энергетических установках многоразового использования на жидких углеводородных горючих и охладителях/ В.А. Алтунин, К.В. Алтунин, Ф.М. Галимов, Ю.Ф. Гортышов, Ф.Н. Дресвянников, Л.С. Яновский // Вестник Казанского тех-нол. ун-та, 2010. №5. — С. 96-102.
** Теплогидравлический расчет и проектирование оборудования с интенсифицированным теплообменом : монография / Ю.Ф. Гортышов, В.В. Олимпиев, Б.Г. Байгалиев ; Мин-во образ. и науки РФ; КГТУ.  — : Изд-во КГТУ им. А.Н. Туполева, 2004. — 432 с.
** Теплообменные аппараты с интенсифицированным теплообменом / Ю.Ф. Гортышов, В.В. Олимпиев. — Казань : Изд-во Казан. гос. техн. ун-та, 1999. — 176 с.
** Теория и техника теплофизического эксперимента : учебное пособие для вузов / Ю. Ф. Гортышов [и др.]. — Москва: Энергоатомиздат, 1985.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Юрий Гортышов на сайте Академии наук Татарстана
* Юрий Гортышов на официальным сайте КАИ

## Моны да карагыз

Төркем:17 октябрь көнне туганнар
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Зәй районында туганнар
Антонина Усова

**Антонина Усова** (1921 елның 4 августы, Карлыхан авылы, Башкорт АССР  - 2014 елның 8 августы, Чиләбе ) - физика укыту теориясе һәм методлары өлкәсендә совет һәм рус галиме , РАОның хакыйкый әгъзасы. (1995, гомуми урта белем бүлеге), педагогика фәннәре докторы (1970), профессор (1973).

## Биография
1951 елдан Чиләбе дәүләт педагогия университетында физика укыту теориясе һәм методлары бүлегендә эшли. 1973 елдан 2006 елга кадәр - кафедра мөдире.

А.В. Усова  җитәкчелегендә 1000нән артык физика укытучысы чыгарылган, 90 нан артык кандидатлык һәм 20дән артык докторлык диссертациясе якланган.

### Гаиләсе

* әнисе Мария Сергеевна - башлангыч сыйныф укытучысы, башлангыч мәктәп мөдире.
* әтисе Василий Иосифович - бухгалтер
* кызы Галина Алексеевна -психология фәннәре докторы, профессор, Россия мәгариф академиясенең хакыйкый әгъзасы, Кара диңгез гуманитар академиясе ректоры
* кияве Михаил Николаевич Берулава - педагогика фәннәре докторы, профессор, Россия Мәгариф академиясенең хакыйкый әгъзасы (профессиональ белем бүлеге), Россия мәгариф академиясе университеты ректоры.
* улы Виктор Алексеевич - Эчке эшләр министрлыгының подполковнигы
* килене Надежда Александровна - фәлсәфә фәннәре кандидаты, нәшрият директоры
* олы оныгы - педагогика фәннәре кандидаты

## Бүләкләре

* "Хезмәт батырлыгы өчен" медале ( 1966 )
* "Владимир Ильич Ленинның  100 еллыгы уңаеннан" медале ( 1970 )
* Ленин ордены ( 1971 )
* "1941-1945 елларда  Бөек Ватан сугышында  фидакяр хезмәте өчен" медале. ( 1974 )
* Н.К.Крупская медале ( 1974 )
* Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе ( 1992 )
* К. Д. Ушинский медале ( 1999 )
*  II дәрәҗә "Ватан өчен Мактау ордены" медале,
*  "Чиләбе өлкәсе алдындагы казанышлары өчен" аерым хөрмәтләү билгесе (2006)
* "Тану» («Признание»)  лауреаты (2008) - мәгариф үсешенә керткән өлеше өчен 

## Искәрмәләр

Төркем:Русия педагоглары
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Россия мәгариф академиясе академиклары
Төркем:Педагогика фәннәре докторлары
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:2014 елда вафатлар
Төркем:8 август көнне вафатлар
Төркем:1921 елда туганнар
Төркем:4 август көнне туганнар
Хач торгызу чиркәве

**Хач торгызу чиркәве** :
* Хач торгызу чиркәве (Васильево)
* Хач торгызу чиркәве (Зәй)
Земство мәктәбе (Турминский)

**Турминский земство мәктәбе** () — Татарстанның Кайбыч районы Турминский авылында урнашкан тарихи бина.

## Тарихы
Казан губернасы Зөя өязе Турминский авылында земство мәктәбе өяз земство акчасына төзелә һәм 1872 елда ачыла, ачылган вактта биредә 75 ир бала, 25 кыз бала укыган.

1926 елдан бинада балалар бакчасы һәм башлангыч мәктәп урнаша, соңрак – тулы булмаган урта, 1970 елда башлангыч мәктәп итеп үзгәртелә, 2013 елда мәктәп ябыла.

Мәктәп бинасы һәм мәктәп каршындагы хезмәткәрләр бинасы сакланса да, биналар хәзер тузган хәлдә, буш тора.

## Урнашкан урыны

Земство мәктәбе хәзерге Татарстанның Кайбыч районы Турминский авылы Үзәк урам 47 йорт адресы буенча урнашкан.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Кайбицы: путешествие в подсознание республики.

Төркем:Кайбыч районы истәлекле урыннары
Төркем:Кайбыч районы мәктәпләре
Воскресенское

**Воскресенское** ― торак пункт.
;Архангельск өлкәсе
* Воскресенское (Вельск районы)
;Башкортстан
* Воскресенское (Җылаер районы)
* Воскресенское (Күгәрчен районы)
* Воскресенское (Мәләвез районы)
;Мари Ил
* Воскресенское (Советский районы)
;Татарстан
* Воскресенское (Казан)
;Чиләбе өлкәсе
* Воскресенское (Касли районы)