open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
23 ноябрь

**23 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның егерме өченче көне. Ел ахырына кадәр 38 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — Гиоргоба/გიორგობა
*  — Юл полициясе көне.
*  — Día de la Armada (xärbi diñgez köçläre köne).
*  — Рудолф Майстер көне.
*  — 勤労感謝の日/ Kinrō Kansha no Hi (xezmätkä räxmätlelek köne)..

###### 
*  — Электротехника көне.

## 
* 1852 — дә беренче почта ящиклары кертелде.
* 1971 —  ның Иминлек Шурасында даими урын ала.

## 
 
* 1804 — Фрәңклин Пирс, 
* 1805 — Эрнест Кнорр, 
* 1823 — Михаил Навроцкий, 
* 1837 — Йоханнес Ван дер Ваальс, голландияле галим, Физика өлкәсендә Нобель премиясе.
* 1851 — Йонас Басанавичюс, 
* 1859 — Дәрдемәнд, татар шагыйре.
* 1860 — Карл Яльмар Брантинг, социаль-демократик фиркадан нең  беренче премьер-министры.
* 1875 — Анатолий Луначарский, инкыйлабчы, совет дәүләт эшлеклесе, язучы, тәрҗәмәче.
* 1875 — Йенө Ландлер, 
* 1883 — Герман, 
* 1891 — Надежда Мельникова-Папоушкова, 
* 1892 — Рудольф Сиверс, совет хәрби эшлеклесе.
* 1896 — Клемент Готвальд, Чехословакия дәүләт эшлеклесе.
* 1898 — 
** Газиз Айдарский, Мәскәү үзәк татар эшче театрының сәнгать җитәкчесе һәм баш режиссеры. 
** Александр Логачёв, 
* 1902 — Ангия Бочоришвили, 
* 1903 — Сәгыйть Галибаев, 
* 1906 — Сәет Фаикъ Абасыянык, төрек язучысы.
* 1908 — Николай Носов, рус совет балалар язучысы.
* 1909 — Иракли Абашидзе, грузин шагыйре һәм дәүләт эшлеклесе.
* 1910 — Анатолий Нефедьев, 
* 1915 — Тоушан Эсенова, 
* 1916 — Геннадий Калинин, 
* 1926 — Әлфия Бикбаева, 
* 1927 — Әхмәд Искәндәров, 
* 1928 — Наил Гобәйдуллин, 
* 1937 — Максим Глухов, 
* 1938 — Илида Бәширова, 
* 1942 — Владимир Киселёв, 
* 1953 — Михаил Галицкий, Россиянең атказанган (2013), Татарстанның халык (2011) артисты, Тукай премиясе лауреаты (2000).
* 1957 — Фәридә Мөэминова, татар кино һәм театр актрисасы.
* 1959 — Хөрмәтулла Үтәшев, драма театры артисты, куючы режиссёр.
* 1962 — Николас Мадуро, Венесуэла дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.
* 1963 — Дмитрий Таюрский, 
* 1985 — Виктор Ан, кореялы милләтле  шорт-трекчысы.
* 1976 — Җүнәйт Чакир, 
* 1978 — Владимир Васильев, җырчы, педагог.
* 1984 — Антон Богданов, 
* 1985 — Александр Кутузов,

## 

* 1924 — Борис Станкевич, 
* 1936 — Борис Пинсон, 
* 1937 — Августин, 
* 1940 — Яков Окуневский,
* 1948 — Гозәир Хаҗибәков, композитор, ССРБ халык артисты.
* 1949 — Рәхим Максутов,
* 1960 — Михаил Хандамиров, рус галиме, тәрҗемәче.
* 1969 — Сирин Батыршин, татар шагыйре.
* 1971 — Андрей Кузнецов, 
* 1973 — Борис Машковцев, 
* 1974 — Александр Таняев, 
* 1983 — Мыкола Бажан, украин шагыйре һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 1984 — Алексей Минх, 
* 1988 — Газиз Балтаев, 
* 1990 — Роальд Даль, 
* 1993 — Рөстәм Яхин, татар композиторы.
* 1993 — Хәмит Зәйдуллин, 
* 1999 — Ләйлә Бәдирбәйли, 
* 2000 — Софроний Мочалов,
* 2005 — Госман Әхмәтҗанов, татар режиссеры.
* 2007 — Марсил Габдуллов, 
* 2011 — Алексей Насакин, 
* 2012 — Виктор Филимонов, 
* 2014 — Нинель Юлтыева, балет биючесе, мөгаллим.
* 2015 — Ирек Баһманов, татар театры актеры.
* 2018 — Фәнис Фәтхи, журналист.
* 2020 — Эрик Галимов,
* 2024 — Сәүбән Чуганаев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:23 ноябрь
Әхәт Фазылҗанов

**Әхәт Хәбри улы Фазылҗанов** — татар язучысы, журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1977), РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1987), «Алманияне җиңгән өчен» медале иясе.

Ул 1927 елның 29 ноябрендә Татарстанның Әтнә районы Комыргуҗа авылында дөньяга килә. Шушында җидееллык мәктәпне тәмамлый, аннары ике ел колхозда эшли.

1944 елның декабрь аенда Әхәт хәрби хезмәткә чакырыла һәм шул китүдән 1951 елның маенда гына туган ягына әйләнеп кайта.

1951—1957 елларда ул Әтнә районы саклык кассасында инспектор, аннары баш бухгалтер булып эшли. Шушы ук елларда кичке мәктәптә укып урта белем ала. 1957—1962 елларда Әтнә район газетасында әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире, мөхәррир урынбасары вазифаларын башкара. 1962—1967 елларда Арча район газетасында мөхәррир урынбасары булып эшли. Шушы чорда Әхәт Фазылҗанов читтән торып укып Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты факультетын тәмамлый.

1967—1972 елларда Әхәт Фазылҗанов «Социалистик Татарстан» газетасының зона корреспонденты булып эшли.

1972 елда Әхәт Фазылҗанов Балтач районында чыга торган «Хезмәт» газетасы редакторы итеп билгеләнә. Аның шуннан соңгы гомере тулысы белән Балтач төбәгенә бәйле. Тирән фикерле, киң энциклопедик мәгълүматлы, югары зәвыклы шәхес булуы, гади авыл кешеләрен ихлас күңеле белән яратуы аңа Балтач халкының тирән ихтирамын китерде. Әнә шул күркәм сыйфатлары белән редактор буларак район газетасын чын халык трибунасы югарылыгына күтәрүгә иреште. Ул әле бүген дә газетадан аерылмый — газета битләрендә аның актуаль язмалары басылып чыга. Әхәт Фазылҗанов республика газета-журналларының да даими авторы.

Әхәт Фазылҗанов — гаять үзенчәлекле язучы. Аның хикәләренең геройлары да беркатлы, ихлас күңелле, гыйбрәтле язмышлы авыл кешеләре. Ул берничә хикәяләр җыентыгы авторы. «Күкчәчәк бөресе», «Яшисе килә», «Үрдәкләр нәрсәдән көләләр?», «Көтелмәгән очрашу» исемле җыентыклары укучылар тарафыннан гаять җылы кабул ителде. Күп тапкырлар төрле иҗади конкурсларда җиңеп, дипломнар һәм премияләр яулады.

Әхәт Фазылҗанов хәзер дә актив җәмәгать эшендә, иҗат эшчәнлеген дәвам итә.

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
1927 ел

## Вакыйгалар
* 11 апрель — Белорусия конституциясе кабул ителде.
* 3 июль — Татар теленең латин әлифбасына күчүе турында игълан ителә.
* 9 сентябрь — Казанда Татар мәдәнияте йорты ачыла.
* 7 ноябрь — беренче тапкыр эфирга «Татарстан» радиосы чыга.

## Туулар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1927 елда туганнар
* 7 февраль — Галия Таһирова, Татарстанның атказанган артисты.
* 23 февраль — Мәхмүт Даутов, юллар төзүче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* 28 февраль — Мәрди Рафиков, язучы һәм журналист.
* 28 февраль — Юныс Әхмәтҗанов, татар ашчысы.
* 28 февраль — Хәлиф Курбатов, тел галиме, фән докторы.
* 3 март – Равил Балтанов, татар галиме, философ һәм социолог.
* 8 март — Габриэль Гарсиа Маркес, Колумбия язучы-прозаигы, журналист, матбагачы һәм сәяси эшлекле.
* 18 март — Валентин Ерашов, язучы.
* 16 апрель — Хәмит Сәмихов, татар язучысы, журналист.
* 16 май — 
** Җәүдәт Вилкиев, КДПИ профессоры.
** Рөстәм Башкуров, татар әдәбияты белгече.
* 25 май — Миргазыян Юныс, татар язучысы.
* 26 июнь — Ким Сафиуллин, монументалист, нәкышче, графикачы.
* 28 июль — Рәшит Ибраһимов, язучы, пилот-очучы. 
* 30 июль — Харис Салихҗан, татар дин эшлеклесе.
* 25 август — Зәет Мәҗитов, татар шагыйре.
* 12 сентябрь — Сафуан Муллагалиев, татар шагыйре.
* 15 сентябрь — Зилфәт Басыйров, рәссам, сынчы.
* 9 октябрь — Празат Исәнбәт, татар режиссеры.
* 28 октябрь — Роза Макагонова, кино актрисасы, РСФСР атказанган артисты.
* 21 ноябрь — Тамара Носова, РФ кино актрисасы, РФ халык артисты.
* 29 ноябрь — Әхәт Фазылҗанов, журналист, язучы.
* 5 декабрь — Әкъдәс Бикколов, химик.
* 8 декабрь — Әхсән Баян, шагыйрь.
* 21 декабрь — Мәхмүт Хәсәнов, язучы.
* 25 декабрь — Мөсәгыйть Хәбибуллин, язучы.
* 27 декабрь — Венера Шәрипова, җырчы.

## Вафатлар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1927 елда вафатлар
* 28 февраль — Нури Сакаев, актер һәм режиссер.
* 24 июль — Акутагава Рюноскэ, япон язучысы.
* 27 август — Иван Харитонов, нәшир,  хуҗасы.
* 24 декабрь — Владимир Бехтерев, табиб.

Төркем:1927 ел
Төркем:Еллар
Жак Ширак

**Жак Рене́ Шира́к** (, 1932 елның 29 ноябре, Париж — 2019 елның 26 сентябре, Париж) — Франция сәясәтчесе, 22-нче Франция президенты.

Төркем:Франция президентлары
Төркем:Гейдар Алиев ордены кавалерлары
Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы

**ЮНЕСКО** (UNESCO — **U**nited **N**ations **E**ducational, **S**cientific and **C**ultural **O**rganization) — Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы.

1945 елның 16 ноябрендә ның дагы конференциясендә ,  һәм  арасында мәгариф, фән һәм мәдәният өлкәләрендә хезмәттәшлекне үстерү буенча халыкара махсус оешма булдыру турында карар кылына. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң, ЮНЕСКО БМО оешмасы кысаларында тынычлыкны саклау фикерен алга сөрә.

Бүгенге көндә шушы халыкара оешмада 194 дәүләт һәм 7 хезмәткәр әгъза бар. ЮНЕСКО-ның баш-фатиры да урнашкан. Оешманың генераль мөдире — Ирина Бокова (Болгария), башкарма шурасы рәисе — Элеонора Митрофанова (Россия).

ЮНЕСКО-ның алты рәсми теле бар: инглиз, испан, рус, француз, кытай, гарәп.

## Шулай ук карагыз
* Бөтендөнья мирасы

## Сылтамалар
* 

Төркем:БМО оешмалары
Төркем:ЮНЕСКО
Татарстан байрагы

right|250px|thumb|Татарстан байрагы
**Татарстан Республикасының дәүләт байрагы** – Татарстан дәүләт символы. Дәүләт флагы белән куллану кагыйдәләре "Татарстан Республикасының дәүләт символлары" канунында күрсәтелгән.

Татарстан байрагының авторы Татарстан **Республикасының** халык рәссамы һәм Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясенең лауреаты Тавил Гиният улы Хаҗиәхмәтов .

## Тарих

Тарихи чыганаклар буенча Бөек Татарстанның берничә байраклары булган. Һоланд тарихчысы **Карл Алярд** китабына караганда "Бөек Татарстан патшасының" ике байрагы булган:

"Бөек Татарстанның байрагында аждаһа (**Бараҗ**) сурәтләнә, икенче сары төсле байракның үзәгендә кара ябалак сурәтләнә"

**Бараҗ** (риваятьтәге болгарлар аҗдаһасы) хәзер Казанның гербында һәм байрагында Зилант буларак сурәтләнә, ә ябалак Чирмешәннең гербында бар, шулай ук литва татарларында очрый.

## Сурәтләү
Татарстан Җөмһүриятенең Дәүләт байрагы яшел, ак һәм кызыл төстәге аркылы буйлардан торган туры почмаклы тукымадан гыйбарәт. Ак буй байрак киңлегенең 1/15 өлешен тәшкил итә һәм тигез киңлектәге яшел һәм кызыл төстәге буйлар уртасында урнашкан. Яшел буй – өстә. Байракның киңлеге озынлыгына карата 1:2 нисбәтендә.

Татарстан Җөмһүрияте Дәүләт байрагының яшел төсе – язның яшеллеген, агы – чисталыкны, кызылы – дәртне, көчне, тормышны аңлата.

## Моны да карагыз
* Татарстан байраклары
* Татарстан гимны
* Татарстан илтуграсы
* Татарстан конституциясе
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татарстан дәүләт символикасы

Төркем:Россия регионнары байраклары
Төркем:Татарстан символлары
1921 ел

## Вакыйгалар
* 13 март — Монголия Кытайдан үз бәйсезлеген игълан итте.
* 25 июнь — «Татар телен кертү турында» декрет имзалана.
* Җәй коры килү сәбәпле Идел буенда коточкыч ачлык башлана.

## Туулар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1921 елда туганнар
* 20 гыйнвар — Фатыйх Шәрипов, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944 ел|1944]]*).
* 28 февраль — Геннадий Паушкин, язучы. 
*15 май — Фуат Вәлиев, тарихчы.
* 21 май — Андрей Сахаров, совет физигы.
* 23 май — Гамил Афзал, шагыйрь.
* 13 июнь — Гарәфи Хәсәнов, татар язучысы.
* 15 июнь — Асия Хәйруллина, татар артисткасы, Тукай премиясе лауреаты (1958). 
* 25 апрель — Әдһәм Тенишев, дөньякүләм танылган тюрколог-галим.
* 20 август — Гази Заһитов, Рейхстаг өстендә Җиңү байрагын куючыларның берсе. 
* 15 сентябрь — Васил Булатов, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 15 сентябрь — Иван Кочнев, Советлар Берлеге Каһарманы.
*1 октябрь — Шәүкәт Вәлиев, журналист.
* 23 октябрь — Фәхри Насретдинов, татар җырчысы, артист.
* 3 ноябрь — Чарльз Бронсон, АКШ актеры.
* 30 ноябрь — Әхәт Нигъмәтуллин, татар әдәбият белгече, шагыйрь.
* 1 декабрь — Юныс Әминов, драматург.
* 1 декабрь — Әсгать Исхаков, Шеңҗан азатлык хәрәкәте юлбашчысы. 
* 15 декабрь — Динис Исламов, язучы, журналист. 
* 24 декабрь — Зәки Нури, шагыйрь.
* 28 декабрь — Әнвәр Кәримов, хәрби очучы-сынаучы.
* 30 декабрь — Галия Хантимерова, татар язучыларының әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итүче.

## Вафатлар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1921 елда вафатлар
* 6 гыйнвар — Лев Карпов, инкыйлабчы, Бондюг химия заводы директоры (1915-1918 елларда). 
* 5 июнь — Жорж Фейдо, француз драматургы.
* 7 август — Александр Блок, рус шагыйре.
* 24 август — Николай Гумилёв, рус шагыйре.
* 9 октябрь — Дәрдемәнд, татар шагыйре.
* 22 ноябрь — Ибраһим Терегулов, мәгърифәтче.
* 25 декабрь — Владимир Короленко, язучы.
* 28 декабрь — Сергей Рыбаков, музыка белгече-этнограф.

Төркем:1921 ел
Төркем:Еллар
29 ноябрь

**29 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның егерме тугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 32 көн кала.

#### 
###### 
*  Халыкара Фәлистин халкына теләктәшлек көне.
###### 
*  Албания — азат итү көне.
*  — бердәмлек көне.
*  — язучы көне.
*  — Уильям Табмен туган көне.
###### 
*  — хәрби курсантлар көне (1830).
* :
** «Ё» хәрефе көне (1783)
**  Татарстан — Татарстан байрагы көне.

## 
* 1917 — да Милләт Мәҗлесе Идел-Урал штаты формасында татар һәм башкорт халыкларының милли дәүләтчелеге төзелү турында карар кабул итә.
* 1930 — Сталино шәһәрендә профсоюзларның бөтенукраина шурасы, Украина КП(б)ның Сталино өлкә комитеты органы «Пролетар» (соңыннан «Донбасс эшчесе») гәзите чыга башлый. 
* 1946 —   әгъзасы була.
* 2009 — дә узган референдум нәтиҗәсендә илдә манаралар төзү тыелды.
* 2017 — Татарстан Дәүләт шурасы бердәм рәвештә дәүләт татар телен ихтыяри рәвештә укыту өчен тавыш бирде (Кара ноябрь).

## 
 
* 1815 — Александр Попов, 
* 1834 — Николай Головкинский, 
* 1862 — Владимир Бурцев, 
* 1872 — Анна фон Мильденбург, 
* 1876 — Йосыф Акчура, татар нәшире, язучы.
* 1878 — Николай Авксентьев, 
* 1881 — Александр Ивановский, 
* 1883 — Лев Галлер, 
* 1886 — Евгений Геркен, 
* 1889 — Дмитрий Сабинин, 
* 1891 — Михаил Заводовский, 
* 1892 — Иван Башилов, 
* 1894 — Борис Черепахин, 
* 1894 — Георгий Вахрушев, 
* 1898 — Клайв Льюис, инглиз язучысы.
* 1908 — Афет Инан, 
* 1920 — Маннур Саттар, татар сатирик-шагыйрь.
* 1920 — Мансур Гобәйдуллин, 
* 1922 — Вадим Александров, 
* 1925 — Шакир Янбаев, башкорт язучысы.
* 1926 — Дильхан Эрюрт, 
* 1927 — Әхәт Фазылҗанов, журналист, язучы.
* 1928 — Таһир Сәләхов, 
* 1931 — Пётр Грищенко, 
* 1932 — Жак Ширак, Франция президенты (1995-2007).
* 1937 — Герман Качин, 
* 1947 — Фәрит Галиев, 
* 1950 — Фаил Ибраһимов, 
* 1954 — Нияз Габдүшев, 
* 1955 — Александр Аринин, 
* 1959 — Анатолий Помыкалов, 
* 1960 — Гөлнур Бохарова, 
* 1977 — Диана Машкова, 
* 1980 — Александр Сазонов, 
* 1983 — Александр Орехов,

## 

* 1875 — Иван Куратов, коми шагыйре.
* 1915 — Константин Рукавишников, 
* 1918 — Николай Феноменов, 
* 1937 — Григорий, 
* 1937 — Сергий, 
* 1941 — Михаил Кузьмин, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1941 — Фәйзи Вәлиев, 
* 1942 — Максим Кончаловский, 
* 1955 — Михаил Петров, 
* 1964 — Рәшит Рәхмәти Арат, тарихчы, Төркия һәм Алмания Фәннәр Академияләренең хокукый әгъзасы.
* 1977 — Хәй Хисмәтуллин, татар әдәбият галиме.
* 1983 — Латыйф Хәмиди, татар композиторы, Казакъ ССР гимны авторы.
* 1992 — Марат Ураков, 
* 1999 — Юрий Акатьев, 
* 2007 — Алексей Дедков, 
* 2010 — Белла Әхмәдуллина, Россия шагыйрәсе, язучы һәм тәрҗемәчесе.
* 2015 — Уткир Солтанов, 
* 2019 — Алексей Бакулин, 
* 2019 — Рафаэль Сәхәбиев, татар опера җырчысы.
* 2023 — Генри Киссинджер,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:29 ноябрь
1609 ел

## Вакыйгалар
* 15 гыйнвар — Вольфенбүттел каласында дөньяда беренче гәзит чыгарыла башлый (*Aviso Relation oder Zeitung*). 
* 30 ноябрь — Галилео Галилей Ай өслегенең беренче харитасын төзи.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1667 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 30 ноябрь — Джонатан Свифт, инглиз язучысы (1745&nbsp;елда вафат булды).

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1835 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 23 гыйнвар — Евфимий Малов, рус миссионеры, этнограф, археолог. 
* 30 ноябрь — Марк Твен, Америка язучысы (*[[1910&nbsp;ел]]да вафат булды*).

## Вафатлар

Төркем:1835 ел
Төркем:Еллар
1915 ел

## Вакыйгалар
* 30 гыйнвар — Алмания беренче тапкыр су асты корабларын куллана.
* февраль — керәшеннәр өчен беренче газета (*«[[Сугыш хабярляре (газета)|Сугыш хабярляре]]»*) чыга башлый (*[[Вятка (шәһәр)|Вятка]]*).
* 3 июль — Төркиядә беренче тапкыр кәгазь акча чыга.

## Туулар

* 27 гыйнвар — Мәлих Харис, татар шагыйре.
* 14 март — Зөлфия, шагыйрә. 
* 15 март — Фәтислам Абилов, Советлар Берлеге Каһарманы, полковник.
* 22 март — Динә Сираҗетдинова, җырчы, Татарстанның атказанган артисты. 
* 22 апрель — Мөхәммәт Хәмзин, артист.
* 1 май — Тимер Арслан, татар һәм башкорт шагыйре.
* 22 май — Гали Шәмсетдинов, Советлар Берлеге Каһарманы, танк ротасы командиры.
*23 май — Әхмәтҗан Биктимерев, язучы.
* 10 июнь — Әхмәт Галиәкбәров, татар артисты.
* 26 июнь — Гали Халит, татар әдәбият галиме һәм тәнкыйтьчесе.
*6 июль — Мөхәммәтзакир Җәмалетдинев, мөселман дин эшлеклесе.
* 19 август — Сафа Сабиров, татар язучысы.
* 31 август — Шакир Абилов, татар әдәбият галиме.
* 7 сентябрь — Кийоси Ито, япон математигы.
* 20 ноябрь — Вәдүт Мифтах, татар шагыйре.
* 23 ноябрь — Артур Льюис, инглиз икътисадчысы.
* 30 ноябрь — Һидаят Солтанов, актер.
* 24 декабрь — Абдул Тәйфук, Советлар Берлеге каһарманы, майор.

## Вафатлар

* 26 март — Константин Иванов, чуаш мәгърифәтчесе, шагыйрь.

Төркем:1915 ел
Төркем:Еллар
Джонатан Свифт

**Джо́натан Свифт** (; *[[1667 ел]]ның [[30 ноябрь|30 ноябре]], [[Дублин]] – [[1745 ел]]ның [[19 октябрь|19 октябре]], [[Дублин]]*) — Ирландиядә яшәгән инглиз язучы, шагыйрь, публицист, җәмгыять эшлеклесе. «Гулливер сәяхәте» тетралогиясенә күрә мәшһүр булды. Үзенең милләтенә карамастан, гади ирландлар хокукларын яклаган, шуңа хөрмәтле кеше булган.

## Искәрмәләр


Төркем:Инглиз язучылары
Төркем:Ирландия язучылары
Төркем:Инглиз телле язучылар
Сөнничелек

**Сөнничелек** (гар.: **أهل السنة** – *Әһл әс-сүннә*), Ислам юнәлешләре арасында иң киң бер тармакның аталышы. Ислам динендәге өч сәяси юнәлешнең берсе (шигыйлек һәм хариҗилек белән беррәттән). Сөнничелек эчендә дә төрле мәзһәбләр һәм юнәлешләр бар.

Сөнниләр Сөннәне Коръәннең өстәмәсе дип саныйлар. Ул Мөхәммәд һәм башка пәйгамбәрләрнең кылган эшләре турында риваятьләрдән (хәдисләрдән) гыйбарәт. Сөннә VII гасырда туып, тагын ике гасыр дәвамында тулылана. Ул диндәге карашлар үзгәрешен чагылдыра. IX гасырда хәдисләрнең зур өлеше (мөселман феодалларына, шулай ук руханиларына ошап җитмәгән хәдисләр) Сөннәдән алып ташлана.

Сөнни мәзһәбләр дүртәү:
* Хәнәфи
* Шәфигый
* Мәлики
* Хәнбәли

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Сөнничелек
Каракалпаклар

*[[Иран]]да һәм [[Төркия]]дә яшәүче [[карапапахлар]] белән бутамаска*

**Каракалпаклар** () – казакълар һәм нугайларга якын булган төрки халык. Язуда латин әлифбасын кулланалар. Гомуми саннары якынча 600 мең кеше.


File:Flag of Karakalpakstan.svg
File:Замужня жінка. Каракалпаки. Хорезмська оаза. Поч. ХХ ст. Фонди РЕМ..jpg
File:Shamurat Ótemuratov.jpg
file:Small race in Takhtakupir.jpg
File:Dosnazarow Allajar.jpg
File:Karakalpak of Uzbekistan, before 1928.jpg
File:Karakalpak sawkele.jpg
File:Jańabaev Azizbek in WikiHogwarts, Tashkent.jpg
File:Международная конференция «Послы доброй воли Приаралья» 2024.jpg
File:Ibrayim Yusupov.jpg


## Сылтамалар
* http://karstars.com/
* http://jaslar.org/ 

Төркем:Төрки халыклар
Марк Твен

**Марк Твен** (ингл. *Mark Twain*, чын исем **Сэ́мюэл Лэ́нгхорн Кле́менс** (ингл. *Samuel Langhorne Clemens*); 1835 елның 30 ноябре – 1910 елның 21 апреле) – күренекле американ язучысы, журналисты, җәмәгать эшлеклесе.

## Сылтамалар
* Том Сойер маҗараларын татарча укырга 

Төркем:АКШ язучылары
Сабантуй (журнал)

**«Сабантуй»** — татар телендә чыгучы балалар журналы (2014 елга кадәр — «Сабантуй» газетасы, 1990 елга кадәр — «Яшь ленинчы» газетасы).

## Исемнәре һәм статусы
* 1924 елның 10 октябреннән 1991 елның 3 гыйнварына кадәр «Яшь ленинчы» газетасы чыкты.
* 1991 елдан 2014 елга кадәр «Сабантуй» газетасы булып чыга.
* «Сабантуй» газетасы чорында веб-сайты http://sabantuy.net  адресы буенча урнашты. 
* 2014 елда айлык журнал буларак үзгәртелде.

## Тарих
1924 елның 10 октябрендә “Яшь ленинчы”ның 1 500 данә тираж белән беренче саны чыкты. Баш мәкаләдә газетаның максатлары һәм бурычлары турында болай диелгән: “Яшь ленинчы” барлык пионерларга һәм эшчән–крестьян балаларына ничек яхшырак эшләргә, ничек берләшергә, ничек пионер сафларына басарга икәнлеген күрсәтәчәк.” Газетаның беренче редакторы Шәһит Шаммазов булды. Беренче хәбәрчеләр арасында Муса Җәлил, Абдулла Алиш, Фатих Кәрим, Әмирхан Еники, Хатыйп Госман һ.б. лар бар иде. Яшь хәбәрчеләрдән Мөхәммәт Садри, Зәки Нури, Шәрәф Мөдәррис, Гали Хуҗиев, Мәхмүт Хөсәен, Мифтах Вәдүт, Мансур Гаяз соңыннан күренекле язучылар булып киттеләр.

1988-2014 елларда басманың әдәби хезмәткәре, җаваплы сәркатибе, баш мөхәррир урынбасары, 1995—2014 елларда баш мөхәррире булып Ләлә Нәгыйм кызы Сабирова эшләгән. 2014 елдан баш мөхәррир — Алмаз Гыймадиев, 2020 елның мартыннан баш мөхәррир — Зилә Хөснетдинова. Филиал җитәкчесе ― Зиннур Хөснияр. 2025 елның 7нче санында баш мөхәррир Руфия Рифгать кызы Мөхетдинова.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Сабантуй»да кунакта Авторы: 1 нче категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучысы Сәләхова С.Р.

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Валентина Матвиенко

**Валентина Иван кызы Матвиенко** — Россия Федерациясе шурасының Федерация Советы рәисе (2011 елдан). Элекке Санкт-Петербург шәһәренең губернаторы (2003-2011). Россия Федерациясенең Хезмәт Каһарманы (2024).

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Санкт-Петербург губернаторлары
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Төркем:Илчеләр
Төркем:Россия Федерациясенең Хезмәт Каһарманнары
Рабит Батулла

**Рабит Батулла** (чын исем *Роберт Мөхлис улы Батуллин*, 1938 елның 26 мартында туды) – күренекле татар язучысы, драматург, публицист, җәмәгать эшлеклесе. Дамир Сираҗиев исемендәге (2024) премия лауреаты.

## Биография
Роберт Батуллин 1938 елның 26 мартында Татарстанның Зәй районы Түбән Олыҗы авылында туа. 1956-1961 елларда Мәскәүдә М.С. Щепкин исемендәге театр училищесында укый, аны тәмамлагач, ике ел Татар дәүләт академия театрында актер булып эшли, шул ук вакытта режиссерлык эше белән дә шөгыльләнә.

## Иҗат
Рабит Батулла әдәбиятның төрле жанрларында иҗат итә. Иҗатының беренче чорында ул күбрәк курчак театры өчен яза. Аның «Төш вакытындагы могҗиза», «Курай уйный бер малай» һ.б. пьесалары Казан, Донецк, Сарытау, Кемерово, Барнавыл курчак театрлары сәхнәләрендә куела. Әбугалисина кыйссасы нигезендә язылган «Тылсымчы белән сихерче» (1966) пьесасы аеруча зур уңыш казана: курчак театрларының Бөтенрусия конкурсында икенче дәрәҗә диплом алуга ирешә. Тирән эчтәлекле, актуаль проблемаларны чагылдырган «Кичер мине, әнкәй!», «Өчәү юлга чыктык», «Туйлар узгач», «Сират күпере», «Мин Америка ачтым» һ.б. драма әсәрләре тамашачы һәм укучы тарафыннан яратып кабул ителә.

Рабит Батулла драматург буларак кына түгел, ә прозаик, балалар язучысы буларак та танылды.

## Фильмография
* 2023 ― «Ядәч! Истә!» (режиссер Байбулат Батуллин) ― *Рәсим бабай (төп рольләрнең берсе)*.

## Бүләкләр
* 1985 елда «Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе» дигән мактаулы исем бирелә. 
Әдәбият өлкәсендә ирешкән уңышлары һәм иҗтимагый эшчәнлеге өчен ул:
* 1991 елда Гаяз Исхакый исемендәге һәм 
* 2006 елда Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге премияләренә лаеклы булды.
* 2024 ― Дамир Сираҗиев премиясе
* 2026 ― Җамал Вәлиди исемендәге премия
## Хөрмәтләү
* 2023 елның февралендә Зәй районының Түбән Биш авылы мәктәбендә язучының музей-бүлмәсе ачыла. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Әдәби мирас сайты 
* Китапханә сайты 
* Батулланың официаль сайты

## Шулай ук карагыз
  

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Тинчурин театры режиссерлары
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:Җамал Вәлиди премиясе лауреатлары
Эритрея

**Эритрея** – Африка кыйтгасына керүче дәүләт. Кызыл диңгез ярында урнашкан.

## География
Ил территориясе күбесенчә таулы. Климат субэкваториал. Җирнең иң кызу җирләренең берсе.

## Дәүләт төзелеше
* Дәүләт башлыгы-Президент
* Канун чыгару органы – Милли Ассамблея
Эритрея Африка Берлеге, Берләшкән Милләтләр әгъзасы һәм Гарәп Лигасында Бразилия, Венесуэла, Һиндстан һәм Төркия белән беррәттән күзәтүче булып тора.
## Халык
### Милли состав
* тигринья – 50 %, 	 
* тигре һәм кунама – 40 %, 	 
* афарлар – 4 %, 	 
* сахо – 3 %, 	 
* башкалар 3 %.
### Диннәр
  
Христиан-монофистлар һәм мөселманнар. Шулай ук католиклар һәм протестантлар бар.

Илнең 1997 елда кабул ителгән Конституциясе буенча Эритреяда дини ирек гарантияләнергә тиеш булса да, 2002 елда хөкүмәт дүрт төп диннән (ислам, Эритрея Православие Чиркәве, Эритрея Евангелие (Лютеран) чиркәве һәм Рим—католик чиркәве) башка дини төркемнәрне теркәүне таләп итә. Теркәлү үтмәгән дини төркемнәр законнан тыш дип игълан ителә, эзәрлекләнә, активистлары төрмәгә озатылган һәм җәзаларга дучар ителгән .

АКШ Дәүләт департаменты мәгълүматы буенча, 2011 елда ил халкының чама белән яртысы ― ислам дине тарафдары , яртысы ― христианнар (Эритрея православие чиркәве тарафдарлары 30 %, католиклар 13 %, протестантлар 5 %). 
* Эритреяда ислам

## Дәүләт гимны
Дөресен әйтергә кирәк, шайтани көчләрнең халыклар язмышы белән ничек “идарә итүе”, аларны үзара ызгыштыруы дөньяның “Африка мөгезе” дип аталган төбәгендә аермачык күренеп тора. Әйтик, бай тарихлы, гомер бакый татулыкта яшәгән Хәбәшстан дәүләтеннән Эритреяны аерып алуның төп максаты һич кенә дә уртак телле, тугандаш тиграи һәм тигре халыкларын азатлыкка ирештерү булмады. Элегрәк, әле Советлар Берлеге үзенең “коммунизм” идеологиясен көчләп такмаган чорда, азчылык тәшкил итүче тиграи кешеләре Хәбәшстанның хөкүмәтен дә, дәүләтен дә  җитәкләделәр. Беркайчан да, бернинди колонизатор да яулап ала алмаган Хәбәшстан иленең диңгезгә чыгу юлын капладылар Эритреяның ябык гәүдәсе белән. Тиграи, тигре, кунама һәм афар халыкларының төп өлеше Хәбәшстанда калды. Кызыл диңгез ярында тар гына сукмакта яшәп, хәерчелектән чыга алмаган Эритреяга бердәм дәүләттә яшәү икътисадый яктан да отышлырак булыр иде.
Эритреяның **ኤርትራ ኤርትራ ኤርትራ** (Эритра, Эритра, Эритра) дип аталган милли гимнында бу вазгыять бик ачык чагылып тора. Аның сүзләрен Соломон Цеһайе Бераки (**Solomon Tsehaye Beraki**), көен Исаак Абраһам  Меһарезги (**Isaac Abraham Meharezghi**) һәм Арон Текле Тесфацион (**Aron Tekle Tesfatsion**) язган. 1993 елда ил парламенты тарафыннан рәсмиләштерелгән. Тигринья һәм гарәп телләрендә җырлана.

**Хор башкаруында:**

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
1866 ел

## Вакыйгалар
* 30 май — Праһада Бедржих Сметананың «Сатылган кәләш» операсы куела.

## Туулар

* 21 сентябрь — Герберт Уэллс, инглиз язучысы, фантаст.
* 25 сентябрь — Томас Морган, АКШ биологы, генетик.

## Вафатлар

* 2 апрель — Надежда Дурова, хәрби, соңыннан язучы.
* 11 май — Җамалетдин әс-Сабави (1866 елда вафат), имам, шагыйрь, дини китаплар авторы.
* 28 август — Хөсәен Фәезханов, төркиятче-галим, тарихчы, археограф.
* 1 декабрь — Джордж Эверест (), инглиз геодезисты.

Төркем:Еллар
Төркем:1866 ел
2 декабрь

**2 декабрь** — Милади тәкъвимендә уникенче айның икенче көне. Ел ахырына кадәр 29 көн кала.

#### 
###### 
*  Халыкара коллык белән көрәшү көне.

###### 
*  Берләшкән Гарәб Әмирлекләре — Бәйсезлек көне.
*  — хәрби көчләр көне.
*  Лаос — Бәйсезлек көне.
###### 
*  Пан-американ сәламәтлек көне.
* :
** астрономнар көне.
** иҗтимагый элемтәләр көне.
** самба биюе көне.
*  Россия — банк хезмәткәре көне.

## 
* 1804 — Наполеон Бонапарт үзен император дип игълан итә.
* 1823 — президент Джеймс Монро АКШ Конгрессына мөрәҗәгатендә Монро доктринасын яңгырата.
* 1939 — Нью-Йоркта Фиорелло Лагуардии исемендәге һава аланы ачыла.
* 1971 — алты гарәп әмирлеге федератив дәүләткә берләшә.
* 2004 — Инглиз Викихәбәрләре эшли башлый.

## 
 
* 1854 — Эрнест Радлов, 
* 1888 — Измаил Фирдәүс, кырымтатар сәясәтчесе, революционер.
* 1894 — Хормасҗи Ваҗифдар, 
* 1918 — Даниил Зимин, 
* 1918 — Хәй Вахит, татар драматургы.
* 1924 — Александр Хейг, 
* 1925 — Юрий Савченко, 
* 1926 — Гүрги Мәмәков, 
* 1937 — Айвенго Галиев,
* 1937 — Александр Андреев,
* 1937 — Юрий Ракша,
* 1940 — Александр Мигунов,
* 1944 — Ибраһим Ругова,
* 1947 — Әнвәр Хәйри, татар галиме, язучы, тәрҗемәче.
* 1952 — Фәнил Күзбәков,
* 1956 — Камил Ногаев,
* 1957 — Басыйр Кадыйров,
* 1958 — 
** Игорь Груднов,
** Наил Шәймәрдәнов, Башкортстанда яшәүче автор-башкаручы. 
* 1964 — Илдар Гарифуллин,
* 1966 — Фәнис Мөсәгыйтов,
* 1975 — Азат Хәбибрахманов, 
* 1987 — Мари-Леэн Каселаан,

## 

* 1547 — Эрнан Кортес, испан конкистадоры.
* 1859 — Владимир Панаев, 
* 1868 — Михаил Ляпунов, 
* 1913 — Николай Сазонов, 
* 1918 — Эдмон Ростан, француз шагыйре, драматург.
* 1937 — Иоасаф, 
* 1966 — Витольд Орловски, 
* 1967 — Василий Козлов, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1969 — Климент Ворошилов, совет гаскәр башлыгы, дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.
* 1977 — Илья Векуа, 
* 1980 — Залман Малкин, 
* 1985 — Михаил Суднишников, 
* 1987 — Луис Федерико Лелуар, 
* 1989 — Игорь Смирнов, балет куючы, мөгаллим.
* 1989 — Серафим Исаев, 
* 1993 — Иван Кобяков, 
* 1993 — Мәхмүт Урматов, ның *[[Балык Бистәсе районы]]* физика һәм математика *[[укытучы]]сы*, мәктәп директоры.
* 1998 — Александр Рочегов, 
* 1999 — Петер Куцка,
* 2001 — Николай Мальцев, 
* 2013 — Әхмәтзаһит Вәлиев, 
* 2014 — Ацо Петрович, 
* 2018 — Рөстәм Зәкуан, язучы, *[[Тукай премиясе]] (2018).*
* 2020 — Валери Жискар д’Эстен, 
* 2020 — Фәрит Шиһапов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:2 декабрь
Хәй Вахит

**Хәй Вахит**, чын исеме **Габделхәй Каюм улы Вахитов** (*[[1918 ел]]ның [[2 декабрь|2 декабре]], [[Казан губернасы]], [[Арча кантоны]], [[Мәмдәл]] — [[1978 ел]]ның [[7 июль|7 июле]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — татар драматургы, шагыйрь, Татарстанның һәм Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1918 елның 2 декабрендә Татарстанның Биектау районы Мәмдәл авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа. 1934 елда җидееллык мәктәпне тәмамлый. Аннары, Казанга килеп, театр техникумына укырга керә. Ләкин ике елдан соң техникум ябыла. Габделхәй Чистай районының Яңа Роман авылына укытучы булып китә.

1937-1940 елларда Казанда сәнгатьләр техникумында укый. Уку йортын тәмамлагач, республиканың җыр-бию ансамблендә җырчы булып эшли. Башыннан ахырына хәтле Бөек Ватан сугышында катнаша.

Сугыштан соң Казан дәүләт консерваториясенең теория-тарих факультетын тәмамлый. 1956–1958 елларда Мәскәүдә югары әдәби курсларда укый. Шул вакыттан алып гомеренең соңгы көннәренә кадәр ул язучылык эше белән генә шөгыльләнә.

Хәй Вахит сугышка кадәр иҗат итә башлый. 1938-1939 елларда аның «Сорыкортлар» исемле пьесасы һәм «Дулкыннар» дигән шигырьләр җыентыгы басылып чыга.

Язучы шулай ук балалар өчен шигырьләр һәм, халык иҗаты әсәрләренә нигезләп, поэмалар да яза.

Ләкин Xәй Вахитны язучы итеп таныткан жанр – драматургия. Аның «Беренче мәхәббәт» (1960), «Кайда соң син?» (1963), «Соңгы хат» (1966), «Туй алдыннан» (1969), «Ике килен-килендәш» (1976) һәм башка әсәрләре театр сәнгатендә зур уңыш яулый һәм тамашачыларның мәхәббәтен казана.

Хәй Вахит опера либреттолары һәм музыкаль комедияләр авторы буларак та билгеле. Аның «Самат», «Дим буенда», «Җиһангир», «Наёмщик» дигән опера либреттолары һәм «Мәхәббәт җыры», «Кияүләр» исемле музыкаль комедияләре бар.

Хәй Вахит опера либреттолары һәм музыкаль комедияләр авторы буларак та билгеле. Аның «Самат» (1957, Х.Вәлиуллин музыкасы), «Дим буенда» (1965, Х.Вәлиуллин музыкасы), «Җиһангир» (1976, Р.Гобәйдуллин музыкасы) операларына язган либреттолары һәм «Мәхәббәт җыры» (1971, Сара Садыйкова һәм Р.Гобәйдуллин музыкасы), «Кияүләр» (1972, Сара Садыйкова һәм Р.Гобәйдуллин музыкасы) исемле музыкаль комедияләре бар.

1956 елдан ул СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

1960 елда «Беренче мәхәббәт» драмасы өчен Хәй Вахит Татарстан Республикасының Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.

Татар драматургиясен һәм татар театр сәнгатен үстерүдәге хезмәтләре өчен Хәй Вахитка 1968 елда Татарстанның, ә 1978 елда «Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе» дигән мактаулы исемнәр бирелә.

Хәй Вахит 1978 елның 7 июлендә вафат була.

## Хәтер
Биектау районы Мәмдәл мәктәбенә исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Тулы биографиясе
* Хәй Вахит сүзләренә язылган җырлар
* Мирас сайтында Хәй Вахит 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
1804 ел

## Вакыйгалар
* 9 март — Франция рәсми рәвештә Луизиананы АКШ-га бирде.
* 11 август — Австрия империя булды.
* 17 ноябрь — Казан дәүләт университеты нигезләнә.
* 2 декабрь — Наполеон Бонапарт үзен император буларак игълан итте.

## Туулар

* 16 февраль — Жүл Жанен, француз язучысы, тәнкыйтьче һәм журналист.
* 14 март — Иоганн Штраус (), Австрия композиторы, дирижёр.
* 1 июнь — Михаил Глинка, рус композиторы.

## Вафатлар

* 10 июль — Канзафар Усаев, Е.&nbsp;Пугачев җитәкчелегендәге хәрәкәт юлбашчыларының берсе.

Төркем:1804 ел
Төркем:Еллар
Оскар Уайлд

**О́ска́р Фи́нгал О’Фла́эрти Уи́ллс Уа́йлд** (ингл. *Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde*, 1854 елның 16 октябре — 1900 елның 30 ноябре) — мәшһүр ирланд язучысы, шагыйре.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Ирландия шагыйрьләре
Төркем:Ирландия язучылары
Төркем:Инглиз телле язучылар
Төркем:XIX гасыр язучылары
Наполеон Бонапарт

**Наполео́н I Бонапа́рт** (, ,  ; 1769 елның 15 августы, Аяччо, Корсика – 1821 елның 5 мае, Лонгвуд, Изге Елена утравы) – 1804–1815 елларда Франция императоры. Француз хәрби җитәкчесе һәм дәүләт эшлеклесе, бүгенге француз дәүләтенә нигез салучы.

## Балачак еллары
### Чыгышы

Наполеон 13 баладан икенчесе булган
* Жозеф Бонапарт (1768—1844)
* Люсьен Бонапарт (1775—1840)
* Элиза Бонапарт (1777—1820)
* Луи Бонапарт (1778—1846)
* Полина Бонапарт (1780—1825)
* Каролина Бонапарт (1782—1839)
* Жером Бонапарт (1784—1860)

## Буонапарте гаиләсе
# *[[Карло Буонапарте]]* + *[[Летиция Рамолино]]*
##  **[[Жозеф Бонапарт]]** (1768—1844), Испания короле.
### *[[Зенеида Бонапарт]]* (8 июль 1801 — 8 август 1854);
### *[[Шарлотта Бонапарт]]* (31 октябрь 1802 — 3 март 1839).
## ** [[Люсьен Бонапарт]]** (1775—1840), Канино һәм Музиньяно кнәзе.
Балачактан ук хәрби җиңүләр турында хыяланган
* 1798 елның 21 июлендә — Наполеон Мисырда төрек гаскәрләрен тар-мар итә (*рәсемдә*). 

## Беренче империя

* 1804 елның 16 маендә — *Наполеон I*  императоры булып игълан ителә.
* 1804 елның 2 декабрендә — Наполеон Бонапарт үзен император буларак игълан итте.
* 1805 елның 15 сентябрендә — Россия Наполеонга беренче сугышны игълан итә.
* 1806 елның 21 ноябрендә — Наполеон Бөекбританиягә каршы «континенталь камалыш» турында игълан итә.
* 1807 ел 7 июль — Россия һәм Наполеон Франциясе арасында Тилзит килешүе.
* 1810 елның 2 апрелендә —  Франция императоры  Наполеон I / *Парма эрцгерцогинясы*  Мария Луизага өйләнә.
* 24 июнь — Россиягә Наполеон Бонапарт җитәкләгән француз гаскәрләре керә. 1812 елгы Ватан сугышы башлана.
* 7 сентябрь — Мәшһүр Бородино сугышы башлана.
* 1812 елның 19 октябрендә — Наполеон Мәскәүне ташлап китә.
* 1815 елның 26 февралендә — Эльба утравына җибәрелгән Наполеон I Бонапарт сөргеннән кача.
* 1815 елның 20 мартында — Эльба утравында сөргендә булган Наполеон Бонапарт Парижга кайта.
* 1815 елның 30 мартында — Парижга Наполеонга каршы коалиция гаскәрләре керә. Наполеон сугышы тәмам.
Сугышның ахырында, антинаполеон коалициясе җиңде һәм Наполеон I сөргендә, Изге Елена утравында вафат булды.
* 1821 елның 5 маендә — Наполеон I (*Napoléon Bonaparte*), француз императоры, сөргендә, Изге Елена утравында вафат була.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Наполеон сугышлары

Төркем:Франция императорлары
Шигыйчылык

**Шигыйчылык**, **шигыйлек** (гар.شيعة *шигъа* — «тарафдарлар, төркем, фракция, фирка») — Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үәссәләм нәселе генә мөселманнар өммәтенә башлык - имам булырга тиеш дип санаучы шигый-уникечеләр, алавитлар, друзлар, исмаилчылар һ.б. күз уңында тоткан гомуми термин. Тар мәгънәдә, кагыйдә буларак, аларга сан буенча исламдагы икенче юнәлеш - шигый-уникечеләрне («шигыйләр-12») генә аңлыйлар. Алар, Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үәссәләмнең варисы итеп, Гали ибн Әбу Талибны һәм аның төп тармак буенча нәселен генә таныйлар (кайсы нәсел, төп икәнлеге турында бәхәсләр бара).

Хәзерге вакытта шигыйлек вәкилләре барлык мөселман илләрендә дә бар диярлек. Иран, Әзербайҗан, Гыйракның яртысыннан артык халкы, Йәмән, Бәһрайн, Ливан халкының ярыйсы өлеше шигый юнәлеше тарафдарлары. Исмаилчыларга Таҗикстанның Таулы-Бадахшан районындагы халыкның күп өлеше, Әфганстанның хәзәриләр дигән халкы керә.

Рәсәйдә шигыйләр саны бик аз. Дагыстанда даргиннарның һәм лезгиннарның зур булмаган өлеше, Түбән Идел буендагы кундрау татарлары (карагашлар) һәм рус илендәге әзериләрнең күп өлеше бу юнәлеш вәкилләре.

Гарәп-шигыйләрнең яшәү урыны - ул дөнья нефть сакланмаларының 70%. Сәгуд Гарәбстанының төньяк-көнчыгыш өлеше, көньяк Гыйрак һәм Иранның Хузистан виләяте турында сүз бара.

Хәзерге вакытта уникечеләр һәм башка юнәлешләр арасында хәл киеренкелек халәтен алгалый.

Шигыйләр Коръәннең «Аллаһы иңдергән китап» булуын таныйлар, ләкин аның хәдисләрен (пәйгамбәр турындагы өстәмәләрне) инкяр итәргә тырышалар. Имам Гали үлгәннән соң, Коръәнгә хәдис рәвешендә үзләренең имамнары турында да язуны таләп итәләр, ләкин моңа ирешә алмый калалар. Шунлыктан хәдисләрдә телгә алынган пәйгамбәрләрне танымауларын белдерәләр.

Шигыйчелек тарафдарлары Коръәнгә кайбер моментларны Инҗилдән алып кертү ягында торалар. Мәсәлән, идеалдагы Мөхәммәд исемле имамны (аңа нәкъ Иисус миссиясен йөкләп) кешеләрне һәлакәттән «коткаручы» булачак дип игълан итәләр. Ул гына да түгел идеалда гына булган фигураны алар барлык шигый мәзһәпкә нигезләнгән дәүләтләр башлыгы дип саный башлыйлар. Шигыйләрнең күп кенә йолалары сөнниләрнеке белән бер диярлек. Хаҗ кылу бар барын, ләкин аның урыны Мәккәдә түгел, бәлки Нәҗефтә (Иран). Яңа ел яз көне, Нәүрүз бәйрәме дип билгеләнә һ. б.

Шигыйләр мәзһәбе йолаларын танучыларның саны зур булмаса да, алар, Иран белән Гыйракта гына түгел, бәлки Әфганстанда, Пакистанда һәм Һиндстанда да яшиләр. Элекке СССР территориясен алганда, алар Таҗикстанда һәм Азәрбайҗанда да очрыйлар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек бит263

## Сылтамалар
* Шиитский фикх 
* Краткое изложение шиитского вероучения
* Шиитская библиотека

## Моны да карагыз

Төркем:Шигыйчелек
Шигый-уникечеләр

**Шигый-уникечеләр** (гар.ثنا عشرية‎) — Иран, Гыйрак һәм Ливанда таралыш тапкан ислам юнәлеше. Күпчелек карашлар шигыйлык кысаларында. Бу юнәлеш тарафдарлары, үзләренең рухи җитәкчеләре итеп, Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үәссәләмнең икетуганы һәм якын сәхабәсе - Гали ибн Әбу Талиб нәселеннән 12 имамны таныйлар. Алар уникенче имам кечкенә вакытында, 873-874 елларда, юкка чыккан дип ышаналар һәм аның Мәһди буларак кайтуын көтәләр. Риваятьләр буенча, ул Мәккәдә (Кәгъбә янында) пәйда булырга тиеш.

## Шулай ук карагыз
* Унике имам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Шигый фикх

Төркем:Шигыйчылык
Торгын дулкын

frame|right|Стоячая волна (чёрная) изображена в виде суммы двух волн (красная и синяя), распространяющихся в противоположных направлениях.

**Торгы́н дулкы́н** – чиратлашучы амплитуда максимумнарының һәм минимумнарының характерлы урнашуы күзәтелгән таралган тирбәлүче системалардагы тирбәнүләр. Тәҗрибәдә мондый дулкыннар, киртәдән һәм беришсезлекләрдән кайтарылган дулкынның төшүче дулкын өстенә ятуы вакытында, күзәтелә. Шул ук вакытта дулкын ешлыгы, фазасы һәм кайтарылу урынында сүнү коэффициенты мөһим урын алып торалар.

Торгын дулкыннарның мисалы булып, кылның, орган торбасындагы һаваның тирбәнүләре торырга мөмкин http://www.gmstrings.ru/russian/articles/wolfe_stingsharmonics.htm; табигатьтә – Шуман резонансы.

Төгәл торгын дулкын, катгый әйткәндә, мохиттә югалтулар булмаганда һәм дулкынның тулы кайтарылуы күзәтелгәндә генә, булырга мөмкин. Гадәттә, торгын дулкыннардан тыш, мохиттә энергияне йоту яки нурландыру урынына илтүче чабучы дулкыннар да бар.

Газларда торгын дулкыннарны күрсәтү өчен, Рубенс торбасын кулланалар.

## Сылтамалар
[1] Джо Вулфи «Кыллар, торгын дулкыннар һәм гармоникалар»

Төркем:Дулкын күренешләре
Төркем:Дулкын тәгълиматы
Яссылыкларның параллельлеге

## Классик билгеләмә

Ике яссылык параллельләр, әгәр дә аларның уртак нокталары булмаса.

**Үзлекләре**

*Әгәр α яссылыгы β яссылыгында ятучы һәм кисешүче ике турының һәрберсенә параллель булса,  бу яссылыклар параллельләр
*Әгәр ике яссылык өченче яссылык тарафыннан киселгән булса, һәм ул яссылыкларда параллель үзара эзләр калса, бу ике яссылык параллельләр
*Бирелгән яссылыкта ятмаучы нокта аша әлеге яссылыкка параллель яссылык үткәреп була, һәм бары тик берне генә
*Ике параллель яссылык белән яикләнгән параллель турылар кисемтәләре үзара тигезләр
*Параллель һәм бертөрле юнәлтелгән яклы ике почмак параллель яссылыкларда яталар

## Аналитик билгеләмә

Әгәр 
~A_{1}x+B_{1}y+C_1z+D_1 = 0 һәм ~A_{2}x+B_{2}y+C_2z+D_2 = 0 яссылыклары параллель булсалар, ~N_1(A_1,B_1,C_1) һәм ~N_2(A_2,B_2,C_2) нормаль векторлары коллинеарлар (һәм киресенчә). Шуңа күрә параллельлек шарты (кирәкле һәм җитәрлек): 
\frac{A_2}{A_1} = \frac{B_2}{B_1} = \frac{C_2}{C_1}

## Мисал 1.
~2x-3y-4z+11 = 0 һәм ~-4x+6y+8z+36=0 яссылыклары 
параллельләр, чөнки  \frac{-4}{2} = \frac{6}{-3} = \frac{8}{-4}

## Мисал 2.
~2x-3z-12 = 0 (A_1 = 2, B_1 = 0, C_1 = -3) һәм ~4x+4y-6z+7=0 (A_2 = 4, B_2 = 4, C_2 = -6) яссылыклары параллель түгелләр, чөнки B_1 = 0, ә B_2 \ne 0
**Искәрмә**. Әгәр координатлар янындагы коэффициентлар гына түгел, ә ирекле әгъзалар да пропорциональ булсалар, ягъни  \frac{A_2}{A_1} = \frac{B_2}{B_1} = \frac{C_2}{C_1} = \frac{D_2}{D_1} булса, яссылыклар тәңгәл киләләр. Мәсәлән
~3x+7y+5z+4=0  һәм ~6x+14y+10z+8=0
тигезләмәләре бер үк яссылыкны тасвирлыйлар.

## Чыганак

Рус википедиясе

Төркем:Аналитик геометрия
Төркем:Классик геометрия
Тигезләмә

**Тигезләмә́** — f(x, \dots) = g(x, \dots) или f(x, \dots) = 0 төрендәге тигезлек, кая f һәм g — бер яки берничә аргумент функцияләре (гомуми очракта — векторлылар), һәм шулай ук тигезлеккә ирешү өчен кирәк булган аргументларны табу мисалы. Мөмкин булган аргумент кыйммәтләренгә өстәмә шартлар да куелырга мөмкиннәр.

Бирелгән функцияләрнең аргументлары (кайвакыт аларны «үзгәрешлеләр» дип атыйлар) тигезләмә очрагында «билгесезләр» дип аталалар.

Тигезлекне дөреслеккә туры китерүче билгесезләрнең кыйммәтләре әлеге тигезләмәнең **[[тамыр]]лары** яки **[[чишелеш]]ләре** дип аталалар.

Тамырлар турында, алар бу тигезләмәгә туры киләләр дип әйтәләр.

**Тигезләмәне чишәргә** аның бөтен чишелешләре (тамырлары) күплеген табарга яки тамырлар юк икәнлеген исбатларга дигәнне аңлата.

Тамырлар күплеге тәңгәл килгән тигезләмәләр **тигезкөчле** дип аталалар.

## Тигезләмә мисаллары
* x = 1
* x+3 = 2x
* e^{x + y} = x + y
* a^n +b^n = c^n, тигезләмәдәге a, b, c, n символлары — натураль саннар.

## Чыганак
Рус википедиясе

Төркем:Тигезләмәләр
Төркем:Төшенчәләр
Төркем:Математика
Марокко

**Марокко** – Африкада урнашкан дәүләт. Төньяк Африканың көнбатышында урнашкан дәүләт, башкаласы Рабат, иң эре шәһәре Касабланка, иң мөһим шәһәрләр: Фес, Марракеш, Мекнес, Тәнҗә һәм Агадир, Сафи, Тетуан, Ужда һәм Сеттат. Көнчыгышта Алжир белән, көньякта Мәүритания белән чиктәш. 1956-нчы елдан бирле Марокко Берләшкән Милләтләр әгъзасы, 1958-енче елдан бирле Гарәп Дәүләтләре Лигасы һәм 1959-ынчы елдан бирле Халыкара Олимпик Комитет һәм 1969 Ислам Хезмәттәшлек Оешмасы, 1981 елдан Франкофония әгъзасы булып тора. Марокко Африка Берлегендә булмаган бердәнбер Африка иле.
Марокко парламентлы конституцион монархия, парламент дәүләт тарафыннан сайлана.

## Тарих
859 елны Мароккода беренче мәдрәсә очылган — (Аль-Карауин).

## Дин
Мароккода ислам ( – дәүләт дине. Ил халкының (37,1 млн кеше, 2020 елга) 99 % ы – мөселманнар (күпчелеге Мәлики мәзһәбе сөнниләре, калган 1 % ы – шигыйлар, Коръәнчеләр, гыйбәдияләр һ. б.  . Мароккода исламның  агымы да күзәтелә. Мароккода күп санлы  хәрәкәте вәкилләре бар. Сәләфилек йогынтысында илнең мәчетләрендә һәм башлангыч мәктәпләрендә мәҗбүри рәвештә  өйрәнелә. Король  администрациясе дәүләт программасы ярдәмендә илдә сәләфилеккә каршы көрәшә
* Мароккода ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Марокко
Җибути

**Җибу́ти** (*Җибу́ти Җөмһүрияте*, ) — Африканың төньяк-көнчыгышында урнашкан дәүләт. Эритрея, Сомали, Хәбәшстан белән чиктәш.

## Дәүләт төзелеше

Җибути — унитар дәүләт. Конституция 1992 елда кабул ителә.

Ил һәм башкарма хакимият башлыгы — Президент. Ул ике турда узучы сайлауларда 6 елга сайлана. Президент дәүләт сәясәтенең юнәлешен билгели.

Югары канун чыгару органы — Милли Җыен. Ул бер палатадан тора. Депутатлар 5 елга сайлана.

Югары башкарма орган — Президентка буйсынучы премьер-министр җитәкчелегендәге парламент. Ул киңәшмә орган ролен үти.

Конституция нигезендә илдә дин дәүләттән аерылмаган һәм дәүләт дине — Ислам.

Илдә күппартияле система яши.

## Халык
### Милли состав
* Кушетлар — 89,5 %
** арафа — 48,3 %
** сомали — 41,2 %
* Французлар — 2,3 %
* Гарәпләр — 2,5 %
### Шәһәрләрдә яшәүчеләр
* Җибути — 642,8 мең кеше
* Амсабих — 41,3 мең кеше
* Таҗура — 22,9 мең кеше
### Дини состав

Җибутида ислам – дәүләт дине. 1992 елда кабул ителгән Конституция нигезендә, илдә дин дәүләттән аерылмаган һәм дәүләт дине — Ислам. Ил халкы (0, 9 млн, 2016 ел, бәяләү) эчендә мөселманнар ― 94 % (740 000 кеше, 2012 елга), христианнар (католиклар) ― 5 % (7000 кеше, 2006 ел), яһүдләр ― 1 %, индуистлар ― 1 %.
* Мөселманнар — 94 %
* Христианнар — 5 %
* Яһүдләр — 1 %
* Индуистлар — 1 %

## Дәүләт гимны

**“Җибути”** — Көнчыгыш Африканың шул ук исемдәге гимны атамасы. Илнең рәсми телләрендә бу сүз төрлечә языла һәм укыла: сомали телендә — **Jabuuti**, афар (кафар) телендә — **Gabuuti**, гарәп телендә —  **جيبوتي** (Җибути), француз телендә — **Djibouti** (Джибути). Гимн 1977 елда, ил Франциядән бәйсезлек алганда язылган. Сомали телендә сүзләрен **Aden Elmi** (Аден Эльми) ­иҗат иткән, көен — **Abdi Robleh** (Абди Робле). Музыкасы 4х4 тактлы калыпта язылган һәм 20 такттан тора. Соңгы ике юлы кабатлана.

 

**Оркестр башкаруында**

**Сомали телендә видео:**

**Афар телендә видео:**

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Җибути
Көфер

**Көфер** яки **көферлек** (, бор. төрк. *tänmäklik*) – исламга тулысынча яки өлешчә каршылыкны, иманның антиподын билгеләүче ислам термины. Көферлек – бөтен гөнаһларның тамыры, аны (тәүбә итмичә) кыла торган кеше ***кәфер*** (бор. төрк. *tanġan (~таңган)*) дип атала. Көфернең бер төре - ширек.

*«Көферлек»* (*«Көфер»*) сүзенең тамыры: «К+Ф+Р» (ك+ف+ر), сүз «КәФәРа» ( - 1)яшерү, каплау, томалау; 2) рәхмәтсез булу 3) ышанмау) фигыленнән ясалган.

## Көферлек төрләре
Көферлек зур һәм кече көферлеккә бүленә. Зур көферлек белән кече көферлек арасында нигездә 4 аерма бар:
#Зур көферлек иманга, тәүхидкә тулысынча каршылык булып тора, ә кече көферлек - иманның тулылыгына.
#Зур көферлек бөтен яхшы гамәлләрне юк итә һәм кешене исламнан чыгара, ә кече көферлек исламнан чыгармый, зур гөнаһка тиңдәш.
#Зур көферлек, әгәр кеше тәүбә итмәсә, Аллаһ тарафыннан гафу ителми, ә кече көферлекне Ул гафу итәргә мөмкин.
#Зур көферлек кешене мәңгегә тәмугка илтә, ә кече көферлек каты җәзага сәбәп булып тора.
Имам ибн әл-Каййим зур көферлекне биш төргә бүлә:
#*Куфр әт-тәкзиб* () - пәйгамбәрләрне ялганда гаепләү, аларны ялганчылар дип санау белән бәйле көферлек.
#*Куфр әл-истикбар* () - тәкәбберлек белән бәйле көферлек; исламның хаклыгына инану, ләкин аны кабул итмәү.
#*Куфр әл-иград* () - исламны тулысынча игнорлау, исәпкә алмауга нигезләнгән көферлек; пәйгамбәрдән (салләллаһу галәйһи үәссәләм) тулысынча читкә борылу (аның миссиясе турында хак дип тә, ялган дип тә әйтмәү).
#*Куфр әш-шәкк* () - исламның хаклыгында шикләнүгә нигезләнгән көферлек.
#*Куфр ән-нифак* () - икейөзлелек-нифакка нигезләнгән көферлек; тыштан мөселман булу, ләкин эчтән исламга көферлек күрсәтү.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
 

## Шулай ук кара

* Бидгать
* Иман
* Ширек

Төркем:Ислам төшенчәләре
Иртәнге намаз

**Иртәнге намаз** (**сабах намазы** —  *намаз-е сабах*, **фәҗер** —  *салат әл-фәҗр*) — исламда таң атканнан соң кылына торган намаз. Исламның икенче баганасы булган көндәлек мәҗбүри биш вакыт намазның беренчесе булып тора.

Иртәнге намазны мөселманнар иң саваплы дип саныйлар һәм аны мәчеттә кылу киңәш ителә. Ике хәдистә иртәнге намазның ул вакытта кешеләрнең йокы вакыты булуы сәбәпле саваплырак булуы әйтелә.

Иртәнге намаз дүрт рәкәгатьтән: ике рәкәгать фарыз һәм ике рәкәгать сөннәттән тора. Җәмәгать белән укыганда, имам Коръән сүрәләрен кычкырып укый. 

Иртәнге намазны үтәү вакыты — таң атканнан алып кояш чыгуга хәтле булган ара.

Рамазан аенда иртәнге намазга азан, ураза башланганлыкны белдерә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Намаз