Сембер

**Сембер** (, , ), **Ульян** — Россиядәге шәһәр, Сембер өлкәсе администрациясе үзәге. Бу шәһәр Идел яры буенда урнашкан. Хәзерге шәһәр башлыгы — Панчин Сергей Сергей улы.

Халык саны — 613 793 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 637 288 кеше (2010).

2020 елның 2 июленнән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.

## Исеме
Шәһәрнең беренче исеме, Сембер Болгар кенәзе артыннан бирелә. Шуңа күрә ул урысча да Синбирск, аннары Симбирск булып тора. 1924 елда ул Ульянов-Ленин артыннан **Ульяновск** дип аталган.

## География
Шәhәр Идел елганың сул ягында, Мәскәүдән 890 километр көчыгыштарак урнашкан. Муниципаль берәмлек буларак Новоульяновск шәһәр округы, Чардаклы һәм Сембер районнары белән чикләнә.

Куйбышев тимер юлының *Ульяновск* станциясе. Шәһәр аша А151 (Сембер — Чуел — М7 автоюлы), Р178 (Саранск — Сембер — Мәләкәс — Самар), Р228 (Сембер — Сызран — Сарытау — Волгоград), Р241 (Сембер — Буа — Казан) автоюллар баралар.

### Климат
* Уртача еллык температура — +5,0&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,9 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 74%

## Тарих
250px|right
Сембер крепостена Хитрово Богдан Матвей улы 1648 елда нигез салган.

1670 елның октябрендә Семберне Степан Разин гаскәрләре чолганышка алганнар, ләкин алар патша гаскәре тарафыннан җиңелгәннәр; Степан Разин үзе дә яралана.

1774 елда Сембер острогында Емельян Пугачёв ябып тотылган.

1708—1717 һәм 1728—1780 елларда — Казан губернасы составында, 1737 елдан аның Сембер провинциясе үзәге, 1780 елдан — Сембер  үзәге,1796 елдан — Сембер губернасы үзәге.

XIX гасырда — Идел буендагы икмәк, балык, терлек һәм урман сәүдәсе эре үзәкләреннән берсе. 1790-елларда Сембердә беренче театры ачыла, 1840-елларда театр училищесы.

1856 елда Сембер шәһәрендә 26 чиркәү, 2613 йорт һәм 677 лавка (кибет) булган. 1890-елларда тимер юл Семберне Инза белән, ә XX гасыр башында — Бөгелмә белән тоташтырыла.

1918 елның июньдә Сембер акгвардиячеләр һәм чехословаклар тарафыннан басып алына. Шул ук елның сентябрьдагы Сембер операциясе нәтиҗәсендә азат ителә.

1924 елда Владимир Ульянов-Ленин хөрмәтенә Сембергә **Ульяновск** исеме бирелә. 1928 елдан — Урта Идел өлкәсе (1929 елдан — крае) составында, 1936 елдан — Куйбышев өлкәсе үзәге.

1943 елдан Сембер өлкәсе үзәге булып тора.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
150px|right
Шәһәр 4 районларына бүленә:
* █ Тимер юл районы
* █ Идел арты районы
* █ Зөя арты районы
* █ Ленин районы

Ленин районы — шәһәрнең иң иске районы. Ул Идел һәм Зөя арасының төньягында ята вә гадәт буенча Үзәккә һәм Төньякка бүленә.

## Кардәш шәһәрләр
thumb|200px
*  Оснабрүк, Алмания
*  Крефелд, Алмания
*  Мэйкон, АКШ
*  Гүмрү, Әрмәнстан
*  Шынҗэн, Кытай
*  Оклахома-Сити, АКШ
*  Саранск, Россия
*  Жуковский, Россия

## Шәһәрдә туганнар
* Владимир Ленин (1870 — 1924) — Россия империясе һәм ССРБ сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, революционер, ССРБ нигезләүчесе. 
* Александр Керенский (1881 — 1970) — Россия сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, Вакытлы хөкүмәте министр-рәисе.
* Надия Бакыева (1912-1999), педагогия фәннәре докторы.
* Шакир Измайлов (1897-1937), ТАССР хезмәт халык комиссары.
* Асия Измайлова (1903-1993), җырчы.
* Назыйм Мөхитов, биатлончы.
* Шамил Һидиятуллин, журналист.
* Илдар Бикчәнтәев, футболчы.
* Татьяна Сушенцова (1955), шагыйрә, һөнәре буенча табиб.

## Дин
; Православие
:РПЧнең Сембер митрополиясе
::Сембер епархиясе
:::Спас-Вознесение соборы
; Ислам
:ҮДН карамагындагы Сембер мөфтияте
::«Ләйли-Җамал» җәмигъ мәчете
::Үзәк җәмигъ мәчете
:РФ МДН карамагындагы СӨ МҮДН
::«Ихлас» мәчете
;Католиклык
;Яһүд дине

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  Яндекс.Панорамаларда

Төркем:Сембер өлкәсе
Төркем:Сембер өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре