open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Капраловлар йорты

**Капраловлар йорты** - Арчада XIX гасырның икенче яртысында төзелгән булган йорт.

## Төзелеше
Беренче катта бакалея һәм икмәк кибетләре булган. Капраловлар икмәк сату, ямчылык белән шөгыльләнгәннәр һәм юртак атлар тотканнар.
Бу йорт ике бертигез канатлы. Йортның функциональ максаты - аста кибет, өстә тору урыны. Тәрәзәләр турыпочмаклы, кирпеч белән уратылып алган. Карниз актив күренә торган, профильләнгән. Классицизм элементлары белән "кирпеч юнәлеше" эклектика стилендагы торак архитектурасы һәйкәле.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Кулланылган әдәбият
Галлям Р.Г., Фасхутдинов К.Ф. Город Арск со времени образования до наших дней/Научн.ред.:д.и.н. С.Х.Алишев, д.и.н. О.Н.Коршунова; ред.:А.А.Назиров - Казань: Издательство "Плутон", 2012. - 256 с. 94 фото

## Сылтамалар
* Арча тарих-этнография музее сайты 

Төркем:Татарстан истәлекле урыннары
Төркем:Арча
Төркем:Русия торак йортлары
С.Хәйруллин сәүдә рәтләре

**С.Хәйруллин сәүдә рәтләре** - Зур Әтнәдән сәүдәгәр С.Хәйруллин сәүдә рәтләре бинасы XIX гасыр ахырында төзелгән булган. Арчада урнашкан. 1930 елдан бирле бина Арча районы типографиясе карамагында.

## Кулланылган әдәбият
Галлям Р.Г., Фасхутдинов К.Ф. Город Арск со времени образования до наших дней/Научн.ред.:д.и.н. С.Х.Алишев, д.и.н. О.Н.Коршунова; ред.:А.А.Назиров - Казань: Издательство "Плутон", 2012. - 256 с. 94 фото

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Арча тарих-этнография музее сайты 

Төркем:Татарстан истәлекле урыннары
Төркем:Арча
Төркем:Татарстанның биналары һәм корылмалары
Бантумилли

**Бантумилли** Һиндстанның Андһра Прадеш штатының Кришна районында авыл. Ул Мачилипатнам бүлгесенең Бантумилли мандалының мандал штаб-фатирлары.

## География
Бантумилли -да урнашкан. Ул уртача 0.5 метр (3 фут) биеклектә урнашкан.

## Демографиясе

2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 6867 кеше һәм 1922 йорт булган. Тулаем халык - 3411 ир кеше һәм 3456 хатын-кыз - җенес нисбәте 1000 ир кешегә 1019 хатын-кыз. 637 бала 0-6 яшь төркемендә, шуларның 338 малайлар һәм 335-е кызлар. Уртача укый-яза белү 79.17%, шуларның 10,001 укый-яза белүчеләр, бу штатта уртача 67.41% белем бирү дәрәҗәсеннән шактый күбрәк.

## Шулай ук карагыз
*Бантумилли мандалында авыллар

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Анигандлападу

**Анигандлападу** Һиндстанда, Андһра Прадешта, Кришна районында Пенуганчипролу мандалында авыл. Телугу теле таралган.

## География
Анигандлападу -да урнашкан. Ул уртача 42 метр (141 фут) биеклегендә урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Атапака

**Атапака** Һиндстанда, Андһра Прадешта, Кришна районында Кайкалуру мандалында авыл. Телугу теле таралган.

## Демографиясе
2001 Һиндстан халык санын алу буенча атапака мадалының тәфсилләп демографиясе түбәндгечә булган:
* Тулаем халык: 1144 йортта 4883 кеше
* Ир-атлар:  2453 һәм Хатын-кызлар:  2430
* 6 яшьтән кечерәк балалар: 655 (Ир кешеләр - һәм Хатын-кызлар - 331)
* Укый-яза белүчеләр саны:  3035

## Мәшһүр шәхесләр
* мәшһүр Телугу драма һәм фильм актёры Банда Канакалингешвара Рао монда туган булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Бапулападу

**Бапулападу** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Нузвид бүлгесенең Бапулападу мандалында урнашкан. Ул Андһра Прадеш Башкала Төбәгенең өлешенең мандалының авылларының берсе. Ул Ганнаварам аэропортыннан 25 км ераклыкта урнашкан.

## Шулай ук карагыз
*Бапулападу мандалында авыллар

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Барранкула

**Барранкула** Андһра Прадешта, Кришна районында Нагаяланка мандалында кечкенә авыл. Бу авыл Ганапешварум Панчаяты астында. Халкы якынча 1500 кеше.

## Сәнгатьләр һәм мәдәният
Бу авылда Виджаядашами, Ганеша Чатуртхи, Дивали, һәм Хануман Джаянти бәйрәмнәре бик популяр. Авылда христианнар бар, Раштуа бәйрәме бәйрәм ителә. Дини әһәмиятле урыннарга Урувуламма гыйбадәтханәсе, Шрирам гыйбадәтханәсе һәм Хануман гыйбадәтханәсе керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Карери күле

**Карери күле** Химачал Прадешта, Кангра районында Дһармасаланың төньяк көнбатышында Дһауладһар сыртыннан 9 км көньякта, югары биеклектә, сай, төче су күле. Аның мәйданы диңгез дәрәҗәсеннән 2934 метр биеклектә. Дһауладһар сыртыннан эрүче кар күл һәм аннан агып чыгучы Ньюнд агымы өчен чыганак булып тора. Чыганак яңа эрүче кар булганга һәм күл сай булганга күрә су күп җирләрдә үтә күренмәле һәм күп җирләрдә күл төбен күрергә мөмкин.
Карери күле Дһауладһарларда треккинг максаты булу өчен мәшһүр. Күл иртә декабрьдән март-апрельгә кадәр туңган булып кала. Күлне күзәтеп була торган калкулык түбәсендә Ходай Шивага һәм Шактига багышланган гыйбадәтханә бар. Күлнең капма-каршы ягында берничә гадди "котхи"лар бар, бу урын гаддилар тарафыннан хайваннары өчен көтү йөртелә торган урын булып тора. Карери Күле алга таба Дһауладһарга һәм Минкиани Узуы (4520 м) һәм Балени Узуы аша Чамбага һәм Бһармоурга треккинг өчен нигез булып тора.

## Этимологиясе
Карери Күле күлдән 9 км көньяк көнчыгышта урнашкан Карери гадди авылы хөрмәтенә аталган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Himachal Pradesh Tourism Dep. 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Күлләр
Бһавадеварапалле

**Бһавадеварапалли** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Мачилипатнам бүлгесенең Нагаяланка мандалында урнашкан. Ул мәшһүр **Бһаваннараяна Гыйбадәтханәсе** өчен билгеле. Бу гыйбадәтханә өчен авыл исеменә ия булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Аңдре Жид

**Аңдре Жид** (,  — , ) —  (). Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1947).
## Искәрмәләр

Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Такташев

**Такташев** — фамилия.
* Мөхәммәтһади Такташев (*[[Һади Такташ]]*, 1901-1931), шагыйрь.
* Рафаил Такташ (1926-2008), сәнгать белгече, фән докторы (*[[Ташкәнт]]*). Һ. Такташның өлкән улы.
* Аван Такташ (1931), фотохәбәрче, Һ. Такташның кече улы, Р. Такташның энесе.
* Шамил Такташев (1949), рәссам-нәкышче (*[[Әстерхан]]*).
----
* Гөлчирә Мансурова-Такташева (1909-1984), укытучы. Һ. Такташның икенче хатыны, А. Такташның әнисе.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Авиация генерал-майоры

**Авиация генерал-майоры** — шәхси хәрби дәрәҗәсе югары команда (җитәкче) составы 
Генерал-майор авиации
### ССРБ һәм Россия Федерациясе

Төркем:Хәрби тарих
Төркем:ССРБ Кораллы Көчләре хәрби дәрәҗәләре
Төркем:Россия Кораллы Көчләре хәрби дәрәҗәләре
Бһогиреддипалле

**Бһогиреддипалле** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Мачилипатнам бүлгесенең Мачилипатнам мандалында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Бһуджабалапатнам

**Бһуҗабалапатнам** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кайкалуру мандалында урнашкан авыл.

## Хөкүмәт һәм сәясәт

Бһуҗабалпатнам грам панчаят авылның үзидарәсе булып тора. Грампанчаятның әгъзаларының башы булып сарпанч булып тора. Хәзерге президент булып Гуҗҗала Рамалакшми булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Бһушанагулла

**Бһушанагулла** Һиндстанның Андһра Прадешның Кришна районында авыл. Ул Гудивада бүлгесенең Педапарупуди мандалының мандал штаб-фатирлары.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Боббарланка, Кришна районы

**Боббарланка** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Мачилипатнам бүлгесенең Мопидэви мандалында урнашкан. Ул Андһра Прадеш Башкала Регионының өлеше булган авылларның берсе булып тора. Телугу теле таралган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Боббеллападу

**Боббеллападу** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Виджаявада бүлгесенең Чандарлападу мандалында урнашкан. Ул Андһра Прадеш Башкала Регионының өлеше булып тора.

## Демографиясе
Биредә якынча 1261 кеше яши. Якынча 362 йорт бар.

## Язмалар

* 1520 C. E.
* 1548 C. E.

## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Мөчәл

**Мөчәл** — 12 еллык циклы. Кытайдан алынган, Көньяк-Көнчыгыш Азиядә һәм төрки халыкларда таралган.
Чаливендрапалем

**Чаливендрапалем** Һиндстанда Андһра Прадеш штатында Кришна районында Канкипаду мандалында урнашкан авыл.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Чандрагудем

**Чандрагудем** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Виджаявада бүлгесенең Майлаварам мандалында урнашкан.

## Географиясе
Боррагудем, Сабджападу, Җангалапалли, һәм Котһа Чандрагудем Чандрагудемның суб-авыллары булып тора.

## Мәгариф
Чандрагудемда дүрт мәктәп бар, өч башлангыч мәктәп һәм бер башлангыч та, урта мәктәп тә. ZPS һәм ZPHS мәктәбе ул башлангыч, урта һәм югары урта хөкүмәт мәктәбе, 1984 елда нигезләнгән булган. Боррагудемда MPPS мәктәбе хөкүмәт башлангыч мәктәбе, мандал дәрәҗәсендә, 1970 елда нигезләнгән булган. Чандрагудемда MPPS мәктәбе хөкүмәт башлангыч мәктәбе, мандал дәрәҗәсендә идарә ителә һәм 1967 елда нигезләнгән булган. RCM Мәктәбе шәхси башлангыч мәктәп, ул хөкүмәт ярдәме ала һәм 1939 елда нигезләнгән булган. Сарада UPS Мәктәбе шәхси башлангыч һәм югары башлангыч мәктәп ул хөкүмәт ярдәме алмый һәм 2002 елда нигезләнгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Патрик Вайт

**Патрик Вайт** (,  — , ) —  (). Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1973).
## Искәрмәләр

Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Филтон

**Филтон** () — Англиянең Глостершир графлыгында урнашкан шәһәр.
## Тарих

## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Чанубанда

**Чанубанда** яки **Тсанубанда** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Нузвид бүлгесенең Чатрай мандалында урнашкан.

## Этимологиясе
Риваять буенча 400 ел элек бу урын "чалува банда" дип аталган бу салкынча таш дигәнне аңлаткан, вакыт узу белән бу урын Телугу телендә чанубанда дип атала башлаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Чатрай

**Чатрай** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Нузвид бүлгесенең Чатрай мандалында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Черуву Мадһаварам

**Черуву Мадһаварам** Джи. Кондуру мандалында зур авыл. Ул якындагы ташлы калкулыкларда карьерда эшләр өчен мәшһүр. Якындагы Мунагападу авылында Грам Панчаят бу авыл панчаяты астында. Биредә Көньяк Үзәк Тимер Юлының Виджаявада Тимер Юл бүлеге. Телугу теле таралган.

## Тышкы сылтамалар
*  Cheruvu Madhavaram official site

Төркем:Һинд дине
Чиллакаллу

**Чиллакаллу** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Виджаявада бүлгесенең Джагайяпета мандалында урнашкан. Ул Андһра Прадеш Башкала Регионының өлешенең мандалы авылларының берсе. Ул Хайдерабад һәм Виджаяваданы тоташтыручы 9 Милли Шосседа урнашкан. Биредә Телугу теле таралган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Чилукуриваригудем

**Чилукуриваригудем** - ул Һиндстанда, Андһра Прадешта, Кришна районында, Виджаявада бүлгесендә Майлаварам мандалында авыл. Ул Пуллуру Панчаят, Майлаварам идарәсе астында. Телугу теле таралган. Төп икътисади эшчәнелк булып авыл хуҗалыгы тора. Авыл үзенең җимеш бакчалары, дөге һәм манго өчен мәшһүр.

## Географиясе
Чилукуриваригудем -та урнашкан. Аның уртача күтәрелүе 47 м (157 фут). Авыл Майлаварамнан 11 км да Бһадрачаламга таба 221 Милли Шоссе (Һиндстан) буенда урнашкан.

## Искәрмәләр

#Майлаварам
#Пуллуру

## Тышкы сылтамалар

*Wikimapia
*SASRZPHS Schools World

Төркем:Һинд дине
Чина Авутапалли

**Чина Авутапалли** Һиндстанның Андһра Прадеш штатының Кришна районында авыл. Ул Нузвид бүлгесенең Ганнаварам мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган. Ул Виджаявада Аэропортыннан 4 км да урнашкан.

## Транспорт

Иң якын Тимер юл станциясе булып ''Педа'' ''Авутапалли тимер юл станциясе'' тора.
Иң якын Аэропорт булып ''Виджаявада'' ''Халыкара Аэропорты'' тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Чина Каллепалле

**ЧиннаКаллепалли** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында Гһантасала мандалында авыл. Биредә Телугу теле таралган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Чина Огирала

**Чина Огирала** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Нузвид бүлгесенең Вуййуру мандалында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Чинапандрака

**Чинапандрака** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында Крутһивенну мандалында авыл. Биредә Телугу теле таралган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Чиннапурам

**Чиннапурам** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Мачилипатнам бүлгесенең Манчилипатнам мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган. Ул район штаб-фатирларыннан Мачилипатнамнан 11 км ераклыкта урнашкан.

## География
Климат тропик булып тора, җәйләр эссе һәм кышлар уртача. Уртача иң җылы ай булып май тора. Уртача иң салкынча ай булып январь тора. Максималь уртача явым-төшем августка туры килә. Температураның пигы 37&nbsp;°C (99&nbsp;°F) май-июньдә була, шул ук вакытта кыш температурасы 19-28 C.

## Шулай ук карагыз
* Кришна районында авыллар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Наҗия Шәйхелисламова

**Наҗия Шәйхелисламова** — табибә, Яшел Үзән шәһәренең шәрәле ватандашы.

## Эшчәнлеге
Урта Азиядә туган Наҗия Шәрәф кызы  Шәйхелисламова кечкенәдән табиб булыра хыяллана. 1960 нчы  елда И. Павлов исемендәге Сәмәрканд дәүләт медицина институтын кызыл диплом белән тәмамлый. Үзбәк ССРның Әндиҗан өлкәсе Хуҗаабад хастаханәсенең хирургия бүлеге мөдире итеп билгеләнә. Ташкәнттә онкогинекология буенча беренче адымнарны узып, Әндиҗан өлкә онкодиспансерының табиб-гинекологы була.
1974 нче елда Яшел Үзән шәһәр сәламәтлек саклау идарәсе квалификацияле белгечне бик теләп кабул итә. Наҗия Шәрәп кызы Яшел Үзән үзәк район хастаханәсенең бала тудыру йортында консультатив кабул итүләр алып барды, филигран төгәллек белән катлаулы операцияләр башкарды, шул рәвешле шәһәрнең һәм өлкәнең онкогинекология хезмәтен төзи башлады. Ул  барлык дәвалау-профилактика учреждениеләрендә күзәтү кабинетлары челтәре эшчәнлеген җайга салды. Аның зур инициативасы белән «йорттан йортка» чыгу һәм Яшел Үзән хатын-кызлар халкын даими профилактик тикшерү оештырылды. Наҗия Шәрәп кызы белгечләрне урыннарда шәхсән укытты, шәһәрнең медицина училищесында онкогинекология буенча лекцияләр укыды һәм үзе дә үз квалификациясен күтәрүне туктатмады. Ул Ленинград  һәм Казан ГИДУВында " яман шеш химик-гормонотерапиясе» циклын тәмамлаган. 1992 нче елда  табиб-онколог вазифасына район үзәк хастаханәсенең онкология бүлегенә күчә, соңрак Мәскәүдә «авыртуга каршы заманча химиотерапия»курсы буенча белем ала. 75 яшькә кадәр хирург булып эшли, катлаулы операцияләр ясый. Ә 2009 нчы  елдан башлап 2016 нчы елга кадәр ул Яшел Үзән консультатив-диагностика сырхауханәсендә онколог-гинеколог булып эшләде.

= Мактаулы исемнәре, бүләкләре =
Аның сәламәтлек саклау өлкәсендәге казанышлары дәүләт тарафыннан югары бәяләнде. Н.Ш.Шәйхелисламова медицина хезмәткәрләре профсоюзының Әндиҗан өлкә комитеты Президиумының, Әндиҗан шәһәренең Сәламәтлек саклау бүлеге, Яшел Үзән шәһәренең бала тудыру йорты администрациясенең һәм медицина училищесының Мактау грамоталары белән билгеләп үтелде, аңа «Коммунистик хезмәт ударнигы» исеме бирелде, ул «Хезмәт ветераны» медале белән бүләкләнде.«Надежда» иҗтимагый оешмасыннан, 2 нче шәһәр хастаханәсе администрациясеннән грамота, Татарстанның иҗтимагый фондыннан, «ТР Яшел Үзән муниципаль районы Башкарма комитетының мәгариф идарәсе», ТР сәламәтлек  саклау министрлыгыннан Рәхмәт хатлары белән бүләкләнде. Яшел Үзән хастаханәсе табиб-онкологы «Россиянең иң яхшы кешеләре» энциклопедиясенә кертелде, 2010 нчы елда Наҗия Шәрәп кызы «Ел хатын-кызы» республика конкурсының «Татарстан горурлыгы» номинациясендә җиңүче булды.

= Сылтамалар =
* https://bestpeople.name/book/face/url/SHAJHILISLAMOVA_NAZhIJa_SHARAPOVNA/city/5303/symbol/%D0%A8 

## Искәрмәләр
Андһра-Прадеш

**Андһра-Прадеш** (, , , ) — Һиндстанның көньяк-көнчыгышында урнашкан штат. Башкаласы – Амаравати шәһәре (де-факто), Хәйдәрабад шәһәре (де-юре).

## Халык
Дин тотучыларның 89.87%ы – һиндиләр, 8.32%ы – мөселманнар, 1.38%ы – христианнар (2011).

Туган телләр (2011): телугу теле – 83.55%, урду теле – 8.87%, һинд теле – 3.69%, тамил теле – 1.01%.

## [[Һинд дине]]
Тирупатида Венкатешвара Гыйбадәтханәсе дөньяда икенче иң бай гыйбадәтханә булып тора һәм аңа ел буена миллионнарча тугърылар килә. Андһра Прадеш Пушпагири Питһамның Шанкарачарьяга өй булып тора. Башка Һинд дине изгеләренә Садашива Брахмендра, Бхахтһи Каннаппа, Йоги Вемана, Сатья Саи Баба һәм Потхулуру Вирабрахмендра керә.

Sri Kala Hasti.jpg|Шрикалаһасти Гыйбадәтханәсе
Tirumala 090615.jpg|Венкатешвара Гыйбадәтханәсе, Тирумала


## Админстратив бүленеш
Штат 13 бүлгегә бүленә.

## Икътисад
Штатның тулаем эчке продуктында авыл хуҗалыгы өлкәсенең кертеме – 34%, сәнәгать өлкәсенең кертеме – 22%, хезмәт күрсәтү өлкәсенең кертеме – 44% тәшкил иткән (2017/18).

## Моны да карагыз

* Бәңгәл култыгы
* Аккана Маданна Мәгарәләре
* Шрикалахасти Гыйбадәтханәсе
* Кодандарама Гыйбадәтханәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Кеттериң

**Кеттериң** () — Англиянең Нортһәмптеншир графлыгында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Урта гасырлардан билгеле.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Чируволу

**Чируволу** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында урнашкан авыл. Ул Мачилипатнам бүлгесенең Мопидэви мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган. Ул Андһра Прадеш Башкала Регионының өлеше мандалының авылларының берсе булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Корби

**Корби** () — Франциянең Сомма департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Сомма департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Кәнтербери

**Кәнтербери** () — Англиянең Кент графлыгында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Безнең эрага кадәр нигезләнгән.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Василий Муравьёв

*
*'Василий Пётр улы Муравьёв''' ()&nbsp;— химия укытучысы, Затон мәктәбе директоры.

## Биографиясе
*  1929 нчы елда Оштырма Юмья саласындагы мәктәпнең икенче баскычын тәмамлаган (бүгенге  Кукмара районының Ошторма Юмья авыл җирлегенә керә). 
* 1930 нчы елда Казан дәүләт педагогика институтына укырга кергән. 
* 1934 нче елда химия укытучысы белгечлеген алган.
* 1934 нче елның 25 нче июлендә 23 яшьлек комсомолец ның Куйбышев районында урнашкан "Куйбышев Затоны" бистәсенең урта мәктәбенә химия укытучысы итеп билгеләнә.
* 1935-1972 нче еллар дәвамында мәктәп директоры вазифасын башкара.
* 1991 елда вафат.

## Кызыклы фактлар
* Хатыны Муравьева Екатерина Федор кызы башлангыч сыйныфлар укытучысы була. Кулга кул тотынып Затон мәктәбендә 35 ел дәвамында эшләделәр.

## Хәтер
* Затон мәктәбе аның исемен йөртә.

## Шулай ук карагыз
*

## Искәрмәләр
Лев Багал

**Лев Багал** — химик-технолог, техник фәннәр докторы (1950), профессор (1946), ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1944), СССР дәүләт премиясе иясе (1970), 1942-1944 елларда – Казан химия-технология институты директоры урынбасары.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Мирзаян Баһавов

**Мирзаян Баһавов**, Мирзаян Әсләхетдин улы Баһавов (*Баһауов, [[1940 ел]]ның [[28 август]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Мөслим районы]], [[Иске Вәрәш (Мөслим районы)|Иске Вәрәш]] — [[2003 ел]], [[РФ]], [[ТР]], [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим районы]]*) — авыл хуҗалыгы кәсәбәсе (предприятиесе) җитәкчесе, ТРның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1995). 1975-1990 һәм 1990-20?? елларда «Трудовик» тәҗрибә-җитештерү хуҗалыгы директоры.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хөрмәт Билгесе ордены
* ТРның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1995)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Флүр Баһаутдинов|Ф. Н. Баһаутдинов]]*. Без Мөслим балалары. К.: «Идел-Пресс», 2006 ел, 250-252нче бит. ISBN 5-85247-005-4

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Отто Бадер

**Отто Бадер** — археолог, тарих фәннәре докторы (1964), профессор (1965). Идел-Чулман төбәгенә күпсанлы архологик экспедицияләр оештыручы. Беренче булып Баланово, Чулман археологик мәдәниятләрен тасвирлаган.
## Искәрмәләр
Татьяна Багаева

**Татьяна Багаева** — микробиолог, биология фәннәре докторы (1998), профессор (1999), ТАССР комсомолының Муса Җәлил ис. премиясе иясе (1979).
## Искәрмәләр
Эдуард Бадәмшин

**Эдуард Бадәмшин** — геолог-нифетче, геология-минералия фәннәре нәмзәте (1963), ТРның атказанган нефтьчесе (1982). 1955-1999 елларда КДУда: геология факультеты деканы (1978-1979), нефть һәм газ геологиясе кафедрасы мөдире (1979-1987).
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Юрий Бабанов

**Юрий Бабанов**, Юрий Василий улы Бабанов (, *[[1931 ел]]ның [[12 декабрь|12 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]] ― [[1995 ел]]ның [[30 октябрь|30 октябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — географ-геоморфолог, профессор (1994), 1969-1981 елларда Казан педагогика университетының физик география кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Хәлил Базаревски

**Хәлил Базаревски** — РИ хәрби эшлеклесе, рус-япон сугышында катнашучы, генерал-лейтенант (1911).
## Искәрмәләр

Төркем:Рус-япон сугышында катнашучылар
Төркем:Татар хәрбиләре
Төркем:Русия хәрбиләре
Төркем:Генераллар
Төркем:Шәхесләр:Липка татарлары
Константин Базилевич

**Константин Базилевич** — тарихчы, тарих фәннәре докторы (1952, үлеменнән соң), 1936 елдан – СССР ФА Тарих институтының өлкән фәнни хезмәткәре. Рус дәүләтенең көнчыгыш сәясәте, III Иван, татар ханнары турында фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Герман Базаревич

**Герман Базаревич** — җәррах, реаниматолог, медицина фәннәре докторы (1976), профессор (1980). 1970-1991 елларда травмотолгия һәм ортопедия ФТИендә: патофизиология кафедрасы мөдире (1976-1986). Кылычбазлык буенча СССР кубогы иясе (1963).
## Искәрмәләр
Александр Бажанов

**Александр Бажанов** (,  — , ) — юрист, юридик фәннәр докторы (1959), профессор (1962). 1920-еллар уртасында ТАССР гаделия халык комиссариатында бүлек мөдире. 1946-1947 елларда Казан юридик институты директоры вазифасын башкаручы. 1952 елдан Казан университетында: юридик факультет деканы (1952-1956), җинаи хокук, процесс һәм криминалистика кафедреасы мөдире (1959-1967).
## Искәрмәләр
Николай Баженов (1804)

**Николай Баженов** — тарихчы, өлкәне өйрәнүче, сарай киңәшчесе (1848), Казан дары заводының штаб-табибы (1844-1848), Казан губерна идарәсе кәтибе (письмоводителе, 1848). Казанның истәлекле урыннары турында очерклар авторы.
## Искәрмәләр
Муравьёв

**Муравьёв** — фамилия.
* Анатолий Муравьёв (1923), спортчы, тренер (*[[хоккей]]*), ССРБ спорт остасы, Белоруссия ССР атказанган тренеры (1965).
* Василий Муравьёв (1911-1991), педагог, Затон мәктәбе директоры (1935-1972).
* Иван Муравьёв (1922-1990), геолог, фән докторы, профессор.
* Михаил Муравьёв (1890-1918), инкыйлабчы (эсер), Кызыл гаскәр отряд командиры. 

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Нако күле

**Нако Күле** Һиндстанда, Пуда Киннаур суб-бүлгесендә югары биеклектә урнашкан күл. Ул Нако авылының чиген формалаштыра һәм авыл күлнең чигендә ярым күмелгән кебек тоела. Ул диңгез дәрәҗәсеннән 3662 метр биеклектә урнашкан. Күл тал һәм тирәк агачлары белән уратылып алынган. Күл янында дүрт Буддачылык гыйбадәтханәсе бар. Берничә миляда Ташиганг авылы бар, анда Гуру Падмасамбһава медитацияләгән һәм тарафдарларын өйрәткән. Якында шарлавык бар, анда кар суы сөт елгасы кебек төшә. Риваятьтә әйтелгәнчә ул феяларның күк патшалыгы. Мәгарәләрнең берсендә һаман бу феяларның яки башка ярым-Ходайларның табан эзләрен күрергә була. Ул бу үзәннәрнең кешеләре өчен изге урын булып тора. Тарафдарлар Ладһак һәм Спити Үзәне кебек ерак урыннардан киләләр.
Киннаур районында Ходай Шиваның сыену урыны булган Киннаур Кайлашны күреп була. Ул изге булып санала.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Himachal Pradesh Tourism Department 

Төркем:Һиндстан географиясе
Төркем:Күлләр
Чодаварам, Пенамалуру мандал

**Чодаварам** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Виджаявада бүлгесенең Пенамалуру мандалында урнашкан.

## Географиясе
Ул Кришна елгасы ярларында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Чорагуди

**Чорагуди** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Нузвид бүлгесенең Пандимуккала мандалы астында. Телугу теле таралган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Чоутапалли

**Чоутапалли** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында, Кришна районында, Гудидава Мандалында авыл. Шулай ук халык Милли Шоссега таба яши һәм ул Котта Чоутапалли. Авыл мәшһүр җырчы Гһантасала Венкатешвара Рао өчен мәшһүр.
Ветеран продюсер Атлури Пундарикакшаи 1925 елның 19 августында Чоутупалли авылында туган булган. Пундарикакшайяһ 11 Телугу һәм Каннада фильмнарының продюсеры булган, мәсьәлән, Маһамантри Тһиммарусу, Манушулло Девуду, Маавари Манчитанам, Мелуколупу һәм Аарадһана. Ул 35 Телугу һәм Каннада фильмнарында уйнаган. Ул шулай ук Һинди фильмы Удһар ка Синдһоор өчен хикәяне язган.

Төркем:Һинд дине
Дакарам

**Дакарам** Һиндстанда, Мудинепалли, Гудивада янында кечкенә авыл.

Дакарамның халык саны якынча 1500 кеше. Авыл халкы күбесенчә авыл хуҗалыгы һөнәрләре белән шөгыльләнә.

Авылда башлангыч мәктәп, Шри Сита Рама Свами гыйбадәтханәсе һәм Шри Дасанҗанейя Свами гыйбадәтханәсе.

Төркем:Һинд дине
Гырон быдтон

**Гырон быдтон** ( — «*сабан бетте*») — удмурт милли бәйрәме. Әлеге йола бәйрәме, Сабан туе шикелле үк удмуртларның иң зур бәйрәме. Удмуртларның төрле этник төркемнәрендә «Гершыд», «Гербер» дип тә аталып йөртелә. 1998 елдан республика күләмендә бәйрәм ителә.

Ул язгы кыр эшләре башлануын билгеләү һәм уңыш теләү максатыннан үткәрелә. Бу бәйрәм удмуртларның мәдәни мирасында мөһим урын алып тора һәм аларның табигатькә, авыл хуҗалыгына карата хөрмәтен чагылдыра.

## Тарих
Гырон быдтон — «сабан бетте» дигән мәгънәгә туры килә. Сабантуй кебек, удмуртларның зурлап үткәрә торган бәйрәмнәре. Бәйрәмне үткәрү өчен төгәл билгеләнгән календарь көн юк. Монда бөтенесе елның нинди булуына, карның ничек эрүенә бәйле.

Шушы көндә алар әйбәт уңыш сорап үзләренең Аллаларына мөрәҗәгать итәләр. Бәйрәм болында, табигатьнең чәчәк ату вакытында үткәрелә.

Хуҗабикәләр милли ризык — *куарнянь* пешерәләр, кунакларны милли эчемлек көмешкә (*кумышка*) белән сыйлыйлар.

Бәйрәм башланып китәр алдыннан капкадан атка атланган егет белән кыз керәләр. Алар Кояш белән Яз символлары.

Гырон быдтон бәйрәме удмуртларда борынгы заманнардан бирле үткәрелеп килә. Аның исеме удмурт телендә «яңа кыр эшләре» дигәнне аңлата. Бәйрәм язгы кыр эшләренә старт бирү белән бәйле һәм табигатьнең яңарышын, тормышның яңадан башлануын символлаштыра.

## Бәйгеләр

Бәйрәм вакытында удмуртлар төрле йолалар һәм уеннар оештыралар. Алар арасында җыр-биюләр, милли ризыклар әзерләү, уеннар һәм бәйгеләр бар. Гырон быдтонда авыл халкы бергә җыела, киләсе уңыш өчен дога кыла һәм табигатькә рәхмәт белдерә.

Мәйданда берсеннән-берсе кызыклы уеннар, бәйгеләр гөрли. Сабан туеннан аермалы буларак, әлеге чарада удмурт халкына гына хас ярышлар да урын алган.

* Әтәч һәм дуңгыз баласы куу.
* Җирдән йомырка тәгәрәтү, күзне бәйләп йомырка эзләү,
* Яр буенда балык тоту уены.
* Чаңгыда йөгерү.
* «Чеберина-чеберай» — «Удмурт чибәре» бәйгесе. Әлеге бәйгедә кызлар катнаша. Алар үзләре һәм туган яклары белән таныштырырга, милли киемнәрен якларга, милли ризык, иҗади номер тәкъдим итәргә тиеш.
* Такмаклар бәйгесе. Әлеге бәйгедә такмакларның тема ачылышы, артистлык осталыклары бәяләнә.
Бу бәйрәм тулысы белән Сабан туена бик якын. Зур аермаларның берсе булып, Гырон быдтон бәйрәмендә көрәш уздырылмый.
 
Һәрбер халыкның гореф-гадәтләре, йолалары тирән мәгънәгә ия. Алар кешегә төрле яклап тәрбия бирергә ярдәм итә.

Һәр бәйрәмнең үзенчәлекле ягы бар. Төрле йолалар, бәйрәмнәр булмаса, безнең тормышыбыз күңелсез, нурсыз булыр иде. Гореф — гадәтләр элек — электән, буыннан — буынга күчеп килгәннәр. Кайсы халык вәкиле булсак та, без бу йолаларны сакларга тиешбез. Алар — халыкның көзгесе!

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  В селе Ципья Балтасинского района проходит Республиканский праздник удмуртской традиционной культуры «Гырон быдтон» . ТР мәдәният министрлыгы сайты, 21.06.2013
* Г. И. Гильмуллина УДМУРТ ХАЛКЫНЫҢ МИЛЛИ БӘЙРӘМЕ -ГЫРОН БЫДТОН. / 126 бит.  Татарская фольклористика. Исследования молодых. Вып. 6 Казань: Ихлас, 2015—175 с. ISBN 978-5-906701-57-2

## Моны да карагыз
* Гербер
 
Төркем:Милли бәйрәмнәр
Төркем:Удмурт бәйрәмнәре
Төркем:Удмуртия бәйрәмнәре
Төркем:Татарстан бәйрәмнәре
Деваракота

**Деваракота** Һиндстанда Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Виджаявада бүлгесенең Гһантасала мандалында урнашкан.

## География
Деваракота 11 м биеклектә урнашкан. Авыл Мачилипатнам Район Баш Фатирларыннан 22 км (14 миля) ераклыкта урнашкан һәм Гһантасаладан 3 км (1,9 миля)да урнашкан.

## Демографиясе
2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча, халык саны 1573 кеше булган, алар 483 йортта яшәгән, 830 ир-ат һәм 770 хатын-кыз булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Додда Деварападу

**Доддадеварападу** Һиндстанда, Андһра Прадеш штатында Кришна районында Вееруллападу Мандалында авыл. Ул Андһра Прадеш һәм Телангана чигендә урнашкан. Ул Мачилипатнам район штаб-фатиларыннан 124 км да урнашкан. Виджаявада, Җаггаяфет, Нузвид Доддадэвара падуга якын шәһәрләр. Телугу теле таралган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Шри

**Шри** (Санскриттелендә:श्री), (IAST|śrī), «балкыш, бәхет, муллык») — патша хөкемдарлыгы, бәхет һәм муллылыкка бәйле байлыкның Алиһәсе; классик Һинд динендә — Лакшми Алиһәсенең эпитеты.

Беренче мәртәбә Шатапатха-брахманада искә алына. Маһабһаратамда Шри — Индраның хатыны, төгәлрәк әйткәндә күк патшасы булып Индра статусына ирешкән теләсә-нинди дэваның. Җирдәге патша шулай ук аның ире булып таныла, ул Индра чагылышы булып тора (Индра чагылышлары - бертуган Пандавлар - уртак хатынга Драупадига ия - бу Шри чагылышы). Шри образы Лакшми белән кушыла (беренче чиратта, күренгәнчә, матурлык һәм шәхси бәхет Алиһәсе белән); Шри-Лакшми Вишнуның хатыны шакти белән ассоциацияләнә.

Индонезия Һинд динендә, мәсьәлән Балида, Дэви Шри (Сри)ның дөге басулары һәм муллылык Алиһәсе Дөге Анасы буларак бәйсез статуска ия.

Һиндстанда һәм өлешчә Көньяк-Көнчыгыш Азиядә «Шри» (Shri) эпитеты еш мәшһүр дини һәм фәлсәфи укытучылар (гуру), изгеләрнең исеме өлеше буларак кулланыла. (Бу очракта ул "бөек, хөрмәтле, югары, мәшһүр, алкышлы, илаһи" дигәнне аңлатырга мөмкин). Шулай ук мөрәҗәгать формасы булып тора, мәгънәсе «әфәнде/ханым». Охшаш мәгънәдә бу сүз Шри-Ланка дәүләте исемендә кулланыла.

## Шулай ук карагыз
* Деви

## Искәрмәләр

## Әдәбият
Бандиленко Г. Г. Индуизм в Юго-Восточной Азии // Индуизм. Джайнизм. Сикхизм: Словарь / Под общ. ред. М. Ф. Альбедиль и А. М. Дубянского. — М.: Республика, 1996. — С. 209—216. — 576 с. — ISBN 5-250-02557-9.
Васильков Я. В. Шри (Лакшми) // Индуизм. Джайнизм. Сикхизм: Словарь / Под общ. ред. М. Ф. Альбедиль и А. М. Дубянского. — М.: Республика, 1996. — С. 466. — 576 с. — ISBN 5-250-02557-9.
Шри // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Докипарру

**Докипарру** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында Гудлаваллеру мандалында авыл. Шри Бһусаметһа Венкатешвара Свами Гыйбадәтханәсе www.sbvt.net бу авылда дини сәфәр кылу урыны булып тора.

## Барып җитү ысулы

KR Market, Vijayawada-дан 333D APSRTC автобусы бу урынга илтә. Поезд белән Кавутарам Секундерабад, Виджаявада һәм Мачилипатнам сызыгында иң якын станция булып тора. Бу станция гыйбадәтханәдән 4,8 км ераклыкта урнашкан. Шулай ук машиналар да бар.

## Климат
Температура диапазоны җәй көне 40-47&nbsp;°C арасында, һәм кыш көне 12-28&nbsp;°C. Мачилапатнамнан барып җитү өчен 45 минуттан 1 сәгатькә кадәр вакыт сарыф ителә, һәм Виджаявададан 2-3 сәгать. Виджаявада 60 км ераклыкта, Мачилипатнам 17 км ераклыкта, Гудивада Докипаррудан 19 км ераклыкта.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Досападу

**Досападу** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Виджаявададан 35 км (22 миля) ераклыкта, ә иң якын сәүдә үзәге булган Гудивададан 15 км (9,3 миля) ераклыкта урнашкан.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.krishna.gov.in/eldistrict2/htm/38.htm
* http://gloriousindia.com/places/ap/krishna.html
* https://web.archive.org/web/20101220072030/http://www.krishnadistrict.com/html/district-history.htm

Төркем:Һинд дине
Тулу теле

**Ту́лу** (тулу: ತುಳು) — Дравид телләренең берсе. Сөйләшүчеләр саны 1,95 млн кеше. (1997 елга), хәзер сөйләшүчеләр саны берникадәр күбрәк булуы ихтималы зур. Һиндстанның Карнатака штатының көньяк-көнбатышында таралган (Удупи һәм Дакшина-Каннада даирәләрендә) һәм Керала штатының янәшә чиктәш территорияләрендә таралган. Моннан тыш эмигрантлар арасында Бангалорда, Махараштра штатында һәм Фарсы култыгы илләрендә сөйләшүчеләр бар.
Иртә көньяк прадравид теленнән аерылып, Тулу теленең Тамил һәм Каннада телләрендә булмаган рәт хасиятләр бар. Тулу теленең шактый күп әдәби традициясе һәм авыз иҗаты бар. Әлифба буларак оригиналь тулу әлифбасы кулланылган булган, әмма XX гасыр башы белән ул Каннада язуы белән кысрыкланган булган, ул әле дә кулланыла.

Үзара шактый охшаш 4 диалекты бар.

## Тарихы
Телнең иң борынгы шәһадәтләре безнең эраның XIV—XV гасырларына карый. Тулу язуы белән ясалган язмалар Баркур авылы янында табылган. Башка язмалар Кундапур шәһәре янында Улур Субрахманья гыйбадәтханәсендә табылган. Бу телнең бары 600 ел кулланылышы турында шәһадәт булып тора. Шулай да күп тел белгечләре фараз иткәнчә - Тулу теле иң борынгы Дравид телләренең берсе, ул Прадравид бабасыннан 2000 ел элек бәйсез рәвештә үскән. Бу расламаның нигезендә Тулу теленең прадравид теленең күп хасиятләрен саклавында ята. Моннан ары, Тулу теле борынгы тамилларга Тулунад буларак мәгълүм һәм Тамил шагыйре Мамулар тарафыннан (безнең эраның 200 елы) тасвирланган төбәктә таралган булган.

Телнең беренче өйрәнүчеләре булып Алман миссионерлары Рэв Каммерер һәм Рэв Мэннер булган. Каммерер телнең якынча 3000 сүзен җыйган, аның эшен Мэннер дәвам иткән, 1886 елда ул Мадрас хөкүмәте ярдәме белән Тулу теленең сүзлеген төзегән. Шулай да бу галимнәрнең эше барлык аспектларны да колачламаган.

## Хәзерге халәте
Хәзерге вакытта Тулу Карнатаканың яр буе өлешендә кулланылышын дәвам итә. Штат хөкүмәте тарафыннан нигезләнгән Tulu Sahitya Academy Тулу телен өйрәнүне бу районның рәт мәктәпләрендә керткән. Моннан тыш, тел Мангалор университетында өйрәнелә; Дравид Университетында (Куппам, Андхра-Прадеш) Тулу телен һәм тәрҗемәләрен өйрәнү бүлеге бар. Керала штатында Касаргодада Колледжта шулай ук 2009-2010 академик елдан бирле Тулу теленең курсы тәкъдим ителә, анда ул факультатив фән буларак тәкъдим ителә.

Govinda Pai һәм MGM College өйрәнү үзәге Тулу теле сүзлеген төзү буенча проектны 1979 елда башлап җибәргән. 1996 елда тулы алтытомлы өч телле тулу-каннада-инглиз сүзлеге нәшер ителгән булган.

## Шулай ук карагыз
* Айшвария Рай

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Online Tulu Dictionary 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Лингвистика
Дамулуру

**Дамулуру** - Һиндстанда Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Виджаявада бүлгесендә Ибраһимпатнам мандалында урнашкан.

## Шулай ук карагыз
*Кришна районында авыллар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Дечупалем

**Дечупалем** Һиндстанның Андһра Прадеш штатының Кришна районында авыл. Ул Виджаявада бүлгесенең Ватсавай мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Зузана Чапутова

**Зузана Чапутова** (, *кыз фамилиясе* Страпакова (); *[[1973 ел]]ның [[21 июнь|21 июне]], [[Чехословакия]],  [[Братислава]]*) — словак адвокаты, җәмәгать эшлеклесе, либерал сәясәтче. 2019 елның мартында узган сайлауларның икенче турында  Словакия президенты итеп сайланган. 2019 елның 15 июнендә вазыйфасына керешә.

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 21 июнендә Чехословакиянең Братислава шәһәрендә эшче гаиләсендә туган. Пезинок шәһәрендә үскән. 1996 елда Братиславада урнашкан  исемендәге университетның юридик факультетын тәмамлаган. Югары уку йортын тәмамлагач, Пезинок шәһәре җирле үзидарәсенең хокук бүлегендә ярдәмче булып, аннары администрация башлыгы урынбасары булып эшли. 2001—2017 елларда Via Iuris ватандашлар берлегендә эшли, Greenpeace белән хезмәттәшлек итә. Пезинок шәһәрендә чүплек ясатмау өчен көрәшә. 2016 елда Сан-Францискода Goldman экологик премиясе ала.

Үзенең юридик фирмасын ача. Экологиягә багышланган берничә хезмәте бар.

2017 елның декабрендә Прогрессив Словакия социал-либераль фиркасен оештыручыларның берсе була, 2018 елның гыйнварыннан  2019 елның мартына кадәр фирка рәисе урынбасары.

2019 елның мартында узган президент сайлауларда әлеге фиркадән намзәт булып катнаша. 2019 елның 16 мартында узган беренче турда сайлаучыларның 40,57% тавышын җыеп, икенче турга уза. 30 мартта узган икенче турда көндәше булган Европа комиссиясе вице-президенты бәйсез кандидат Марош Шефчовичны, сайлаучыларның 58% : 42% тавышын җыеп, җиңә һәм илнең президенты итеп сайлана. Чехословакия таркалганнан соңгы Словакиянең беренче хатын-кыз президенты.

## Гаилә хәле
Ире Иван Чапутов белән аерылган. Ике кызы бар.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Рәсми сайт  

Төркем:Коменский университетын тәмамлаучылар
Төркем:Адвокатлар
Төркем:Словакия сәясәтчеләре
Төркем:Словакия президентлары
Төркем:Сәясәтче хатын-кызлар
Төркем:Хатын-кызлар — дәүләт һәм хөкүмәт башлыклары
Илүсә Бәдриева

*
*'Илүсә Бәдриева*', Илүсә Әхмәт кызы Бәдриева (*1940 елның 19 декабре, СССР, РСФСР, ТАССР, Алабуга районы, Морт - 2020 елның 18 декабре, РФ, ТР, Минзәлә'') — драма актрисасы, ТРның халык артисты (1985). 1959 елдан Минзәлә театрында. Төп рольләр: Айгөл («Айгөл иле», М. Кәрим), Нина («Бусага», А. Дударев), һ.б.

2020 елның 18 декабрендә 80нче яшендә вафат.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:Шәхесләр:Минзәлә театры актерлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Наилә Бәширева

**Наилә Бәширева** (,  — , ) — нефть химиячесе, химия фәннәре докторы (1989), ТР дәүләт премиясе лауреаты (1998).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз
Петр Байбарышев

**Петр Байбарышев** (,  — , ) — рәссам, график, СССР рәссамнар берлеге әгъзасы (1940). Казан тормышыннан рәсемнәр, Татар академия театры өчен декорацияләр авторы.
## Искәрмәләр
Фәез Бәдриев

**Фәез Бәдриев** (,  — , ) — драма актеры, ТРның халык артисты (1995). 1959 елдан Минзәлә театрында. Рольләр — Малай («Ике килен килендәш», Хәй Вахит), Шәкерт («Зәңгәр шәл», Кәрим Тинчурин), Миргали («Качкыннар», Нәкый Исәнбәт), һ.б.
## Искәрмәләр
Словакия президентын сайлаулар (2019)

**Словакия президентын сайлаулар** () — 2019 елның март аенда уза: 16 мартта сайлуларның беренче туры, 30 мартта икенче туры үткәрелә.

 
## Тарих
1999 елдан башлап, президент ачык яшерен тавыш бирү юлы белән 5 елга сайлана. Беренче турда кандидатларның берсе дә абсолют күпчелек тавышны җыймаса, икенче тур уздырыла.

Кандидат булу өчен сайлаучыларның 15 000 имзасын җыярга кирәк яки парламенттагы 150 әгъзадан 15 енең намзәтне яклавы таләп ителә.

2019 елның 31 гыйнварына 15 кандидат теркәлгән. Соңрак икесе сайлауда катнашудан баш тарткан.

## Нәтиҗәләр
### Беренче тур
Тавыш бирү хокукына ия булган сайлаучыларның  48.74% ы сайлауларның беренче турында катнаша. Икенче турга сайлаучыларның 40,57 % тавышын җыйган  Зузана Чапутова һәм сайлаучыларның 18,66 % тавышын җыйган Марош Шефчович уза.

### Икенче тур
Тавыш бирү хокукына ия булган сайлаучыларның 41,79% ы сайлауларда катнаша. Сайлаучыларның 58,40 % тавышын җыйган Зузана Чапутова җиңеп чыга. Марош Шефчович өчен сайлаучыларның 41,59 %ы тавыш биргән.

## Искәрмәләр


Төркем:2019 ел сайлаулары
Төркем:Словакия сәясәте
Фәрит Бәдретдинев

**Фәрит Бәдретдинев** (,  — , ) — спортчы (авто-, мотоузышчы), ССҖБның спорт остасы (1990), ТРның атказанган спорт остасы (1996).
## Искәрмәләр
Илгиз Мостафин

**Илгиз Мостафин** (Илгиз Гатаулла улы Мостафин, , ) – хәрби эшлекле, генерал-майор.

## Биография
Мостафин Илгиз Гатаулла улы 1940 елда Татарстанның Мәмәй поселогында туган. 1957 елда Олы Тархан авылында урта мәктәпне тәмамлый һәм Кемерово өлкәсенең Прокопьевск шәһәрендә шахтада эшләгән Харис абый янына китә. Өч ай эчендә ул проходчик һөнәрен үзләштерә. Ә кичләрен Ленинград тау институтының Кемерово филиалы әзерлек курслары дәресләренә йөри. Тәтеш районы хәрби комиссары аңа чик буе училищесына укырга керергә тәкъдим итә. Һәм ул погранвойскага вакытлы хезмәткә чакырыла. Владивосток шәһәрендә хезмәт итә. Киңлеге 40 метр, озынлыгы 230 метрлы "Советлар Союзы" исемле лайнерда илебезнең чиген саклый. 1964 елда Илгиз Гатаулла улы Мәскәү чик буе хәрби училищесын тәмамлый. Уку тәмамланганнан соң Урта Азия чик буе округында хезмәт итә. Тиздән аны СССР Министрлар Советы каршындагы КГБ югары мәктәбенә укырга җибәрәләр, соңрак ул Ерак Көнчыгыш чик буе округында хезмәт итә. 25 ел хезмәт дәверендә 20 ел Ерак көнчыгышта була. Бер генә тапкыр да чит ил территориясенә керми.
1981 елда ул яңадан Урта Азия чик буе округына округның махсус бүлеге башлыгы урынбасары вазифасында хезмәт итү өчен китә. Совет гаскәрләрен Әфганстанга кертүне тәэмин итү белән шөгыльләнгән. Разведка, гаскәрләрне Әфганстанга кертү юллары планнарын төзү һәм чик буенда барлыкка килгән буталышларны чишү өстендә эшләгән. Советлар Союзына наркотиклар кертүгә каршы көрәшкән. Контробанданы юк итү белән дә мәшгуль булган. 1975 нче елда Биробиҗан шәһәрендә ату коралларын урлау очрагын тикшереп, 5 көн эчендә каракларны тапкан.

Ул анда үз вазифаларын яхшы башкара, полковник исемен ала һәм «Кызыл Байрак» һәм «Кызыл Йолдыз» орденнары белән бүләкләнә. 1986 елдан 1991 елга кадәр Ерак Көнчыгыш чик буе округына әйләнеп кайта, анда ул аерым бүлек башлыгы була. СССР таркалганнан соң ФСБ, хәрби контрразведкада хезмәт иткән. 1997 ел башында 14 дәүләт һәм хөкүмәт бүләкләре белән бүләкләнгән генерал-майор И. Г. Мостафин отставкага чыга. Самарада яши. Тәтешкә кайтып йөри.

## Гаиләсе
Тәтештә Илгиз Гатаулла улының бертуган энесе  - Нафигин Рушан яши.  Хатыны Лилия - математика укытучысы, кызы - инженер, улы - хәрби табип, полковник, Самараның хәрби госпитале начальнигы, ул үзенә әтисе кебек хәрби хезмәт юлын сайлаган. Озак вакыт Хабаровскта эшләгән.

## Искәрмәләр

## Хезмәт калыплары
Боз озату йоласы

Йола Халыкның яшәешенә борынгыдан кереп урнашкан тормыш-көнкүреш тәртипләрен яки дини кануннарны үтәүгә бәйләнешле эш-хәл, гореф-гадәт.

=Тарих=
Татарлар яшәгән авылларда елга-инешләрдә боз кузгалган көн үзенә бер төрле бәйрәмгә әйләнә торган булган. Хәтта елга ике-өч чакрым ераклыкта булса да,  һәр татар авылында яшь җилбәзәк, киенеп-ясанып, боз киткәнне яки ташуны карарга барган. Моны төрле җирдә төрлечә атаганнар.

Алабуга өязенең Турай, Песәй, Татар Сарсазы авылларында боз кузгалган көннәрне бала-чага һәм яшьләр катнашында төрле йолалар үткәрелгән, шул исәптән яшьләр Кама суын карарга барганнар.Егетләр һәм кызлар аннан савытка салып боз кисәкләре алып кайтканнар һәм авыл халкын шуның белән "сыйлаганнар".Бу йола саваплы эш дип саналган.

=Бисермәннәрдә боз озату=
Боз кузгалу һәм ташу китү белән бәйле шушындый ук бәйрәм бисермәннәрдә дә булган. Н.В.Никольский аны бисермәннәрнең үз бәйрәме дип, христиан календаренә бәйле түгел дип саный.

Бисермән бәйрәменә карап фикер йөрткәндә, татарларда бу гореф-гадәтнең төбендә су көчләренә, су стихиясенә ялвару кебек йола яткан дип фараз итәргә мөмкин. Ләкин йоланың тәүге мәгънәсе күптән югалган, онытылган инде. XIX  йөз азакларында ул яшьләрнең күңел ачу гадәтенә әйләнгән. Шунысын да әйтеп китик, Мамадыш өязенең Колышчы авылында керәшеннәр арасында Ф.Баязитова боз озату көе дигән җыр язып калдырган.

= Шулай ук карагыз =

Нәүрүз

май чабу

= Искәрмәләр =



## Хезмәт калыплары

Калып: Боз озату йоласы

Төркем:Йола
Гафифә Гаффарова

**Гафифә Гаффарова**, Гафифә Салих кызы Гаффарова (*[[1948 ел]]ның [[2 август]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Азнакай районы]], [[Тархан (Азнакай районы)|Тархан]]*) — шагыйрә. Сөббух Рәфыйков исемендәге премия лауреаты. Берничә китап авторы. Сарман районы Җәлил эшчеләр бистәсендә яшәп, иҗат итә.

## Тәрҗемәи хәле

Гафифә Салих кызы Гаффарова 1948 елның 2 августында Азнакай районы Тархан авылында туган. Тархан башлангыч, Мәсгут сигезьеллык мәктәбендә, Азнакай интернат мәктәбендә белем ала. Мәктәпне тәмамлагач, күмәк хуҗалыкта, аннары  Урта Азия якларына китеп, мамык заводында эшли. Азнакай юл төзү идарәсендә эшче, «Җәлилнефть» нефть һәм газ чыгару идарәсендә буяучы булып эшли. Кичке мәктәптә урта белем ала. Сарман районы Җәлил эшчеләр бистәсендә яшәп, иҗат итә.

## Иҗаты
Шигырьләрен 12 яшеннән яза башлый һәм «Маяк» газетасында бастыра. «Гөлстан» әдәби түгәрәгенә йөреп, каләмен чарлый. «Җәлил чаткылары» әдәби-иҗат берләшмәсе оешканнан бирле (32 ел), актив иҗатчы. 4 китап авторы, берничә җыры бар. Шигырьләр, җырлары «Җәлил чаткылары», «Сарман», «Азнакай тамчылары», «Азнакай», «Җилләр җилкәне», «Син дә шагыйрь, мин дә шагыйрь», «Җиде җил дуенында», «Чаткылардан кабынган ялкын», «Балаларга бүләккә», «Каеннардай якты булсын», «Гөлстан - иҗатчылар учагы» альманахларында, төрле газета-журналларда басылды. Районның Сөббух Рәфыйков исемендәге премия лауреаты.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Сарман районы энциклопедиясе (*төзүче-мөхәррире* Дамир Гарифуллин). 1нче китап. Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2000.
# Илһамлы Сарман. Антология (*төзүче-мөхәррире* Дамир Гарифуллин). Казан: «Яз» нәшрияты, 2017 ел, 175-176нчы битләр. ISBN 978-5-95-00696-1-1
## Сылтамалар

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:Сарман районы
Төркем:Сөббух Рәфыйков премиясе лауреатлары
Татар халык медицинасы

**Татар халык медицинасы** —  татар халкында гасырлар төпкеленнән сакланып калган эмпирик юл белән эшләнгән дәвалау чаралары һәм дәвалау ысуллары. 
Хәзерге рәсми медицинаның төшенчәсе дә булмаган заманнарда ук, һәр халык, шул исәптән татар халкы да, күптөрле дәвалау ысулларын кулланып, хисапсыз сынаулар үткәреп, бихисап күп дәвалау чараларын гамәлгә алган.  Менә шулай, халык үзе булдырган, үзе тудырган халык медицинасы барлыкка килгән.

Хәзерге Татарстан биләмәсендә табылган борынгы халык медицинасы турында  ышанычлы мәгълүматлар 10-11 гасырга карый.Болгар һәм Биләр шәһәрләрендә археологик казу эшләре барышында пинцет һәм ланцетлар кебек инструментлар; табаклы көмеш фольгадан эшләнгән тюбиклар; терекөмешле, сыек амальгама, агу саклый торган балчык савытлар табылган.

Борынгы Булгарга агу һәм башка химик матдәләр кебек фармакология элементлары билгеле булган. Дарулар әзерләү турында язылган язмалар да сакланган.

Болгар табибларына Әбу Гали ибн Синаның «Дәвалау кануннары»,  Таҗетдин ибне Йунус әл-Болгариның  «ат-Тирйак аль-кабир» («Агу кайтаргыч дару»),  «Пульс турында» кулланмалары таныш булган. Дару сыйфатында үсемлекләрнең төрле төрләре һәм аларның нигезендә  бал, прополис, деготь, мышьяк, бакыр купоросы кушып эшләнгән дәвалаучы майлар, шы, шулай сөлек кулланып  кан җибәрү ысуллары кулланылган. Шулай ук иррациональные ысуллары дәвалау: өшкерү, догалар уку, имләү, ырымлы сихеләү, төрле дини йолалар кулланылган.

1919—1920 елларда халык медицинасын күренекле галим һәм татар халкының мәгърифәтчесе Каюм Насыйри,  Казан университеты галимнары М.П. Загоскин, Н.А. Высоцкий, В.М. Флоринский өйрәнде.
## Шулай ук карагыз
* Медицина
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0

Төркем:Халык медицинасы
Төркем:Татар мәдәнияте
Живоначальная Троица гыйбадәтханәсе (Тукай районы)

**Тереклек бирүче Өчлек (Живоначальная Троица) гыйбадәтханәсе**  () — Татарстан Республикасы Тукай районы Новотроицк авылында урнашкан гыйбадәтханә.

1825  елда Алабуга шәһәре сәүдәгәре Петр Иван улы Новиков белән килешү төзелә.

1831-1852 елларда Уфа губернасы архитекторы А.В.Алферов проекты буенча төзелә. 1835 елда Покрау янкормасы (), 1852 елда  изгеләндерелә. Төзелешнең озакка сузылуы акчаның җитмәве белән аңлатыла. 

1939 елда гыйбадәтханә ябыла, чаңнары төшерелә. Советлар заманында склад рәвешендә файдаланыла.

2003 елда Казан епархиясенә кайтарыла. 2024 елдан яңа оештырылган Яр Чаллы епархиясе карамагында.

Бүгенге көндә торгызу эшләре алып барыла.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Анастасия Клевцова*.   Взгляд в прошлое. Как 200 лет назад процветали храмы, которые сейчас в руинах. Chelny-biz.ru, 14.04.2023
Төркем:Татарстан чиркәүләре
Төркем:Тукай районы чиркәүләре
Төркем:Яр Чаллы епархиясе чиркәүләре