open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тарказы (Ык кушылдыгы)

**Тарказы**&nbsp;— Ык кушылдыгы. Башкортстанның Ярмәкәй районы, Бәләбәй районы биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы .

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны&nbsp;— Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны&nbsp;— Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды&nbsp;— 10010101312111100027797
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды&nbsp;— 111102779
* Бассейн коды&nbsp;— 10.01.01.013
* ГӨ буенча &nbsp;— 11
* ГӨ буенча чыгарылышы&nbsp;— 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Башкортстан елгалары
Юхмачы (елга)

**Юхмачы** — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстан, Самар өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  *(ҖЫЛЫ ЕРМАКның сул кушылдыгы)* елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 13 км.
* *ҖЫЛЫ ЕРМАК (Протока Тёплая), КЕЧЕ ЧИРМЕШӘНнең уң кушылдыгы*
## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Куйбышев сусаклагычыннан алып Каспийга койганчыга кадәр Идел елгасы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000412112100005244
* Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 112100524
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ҺӨ буенча  — 12
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Самар өлкәсе елгалары
Ореховая (Бешпагирка кушылдыгы)

**Ореховая** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ставрополь крае, Калмыкия биләмәләрендә ага. Елга   Бешпагирка елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 12 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Басс. притоков Дона ниже впадения Северского Донца, елга бассейны — Тын (бассейнның Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 05010500212108200001039
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 108200103
* Бассейн коды — 05.01.05.002
* ГӨ буенча  — 08
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ставрополь крае елгалары
Төркем:Калмыкия елгалары
Чула (Чулман кушылдыгы)

**Чула** — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Киров өлкәсе, Удмуртия биләмәләрендә ага. Елга   Чулман елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010100112111100000658
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111100065
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Пермь крае елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Төркем:Удмуртия елгалары
Мерзкая (Бойня кушылдыгы)

**Мерзкая** — Россия территориясеннән ага торган елга. Тверь өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Бойня елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 24 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — (Югары) Идел елгасы кушылдыклары бассейны Рыбинск сусаклагычына кадәр, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010100412110000000885
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110000088
* Бассейн коды — 08.01.01.004
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Тверь өлкәсе елгалары
Мостовая (Сива кушылдыгы)

**Мостовая** – Россия территориясеннән ага торган елга.,, Удмуртия, Пермь крае биләмәләрендә ага. Елга   Сива елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 13 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны – Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010101412111100015489
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111101548
* Бассейн коды – 10.01.01.014
* ГӨ буенча  – 11
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Удмуртия елгалары
Төркем:Пермь крае елгалары
Аулаш (елга)

**Аулаш** елгасы, Көнчыгыш Кама аръягында Зичә елгасының уң кушылдыгы (Зәй бассейнында). Озынлыгы 23 км, бассейнының мәйданы 192,4 км². Елга башы Тукай районының Бакчасарай авылы, тамагы Зәй районының Карман авылы янында. Елга башының абсолют биеклеге 190 м, тамагыныкы - 71 м. Аулаш сызалар һәм елга үзәннәре белән бүлгәләнгән калкулыклы тигезлек аша ага. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 32%. Урта агымында елга үзәне асимметрияле, сулъяк сөзәклекләре беркадәр текәрәк. Аулашның 2 дән 9 км га кадәр озынлыктагы 8 кушылдыгы бар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,32 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле 0,51-1 л/с•км². Гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 75 мм, ташу вакытындагы су катламы 52 мм. Язгы ташу, гадәттә, март ахыры - апрельнең беренче көннәрендә башлана. Елга ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллыкчыгымы 0,08 м³/с. Суы бик каты (9-20мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 300-400 мг/л, кышын һәм җәен 1000 мг/л га кадәр. Елганың гомуми күләме 1,8 млн. м³ дан гыйбарәт 3 буасы бар. Суы сугару өчен файдаланыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар энциклопедиясе, 2008 
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Тукай районы елгаларыТөркем:Зәй районы елгалары
Әҗәү

**Әҗәү**, **Салагыш** () — Иж елгасының сул кушылдыгы. Татарстанның Әгерҗе районы биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 23 км.

Озынлыгы 23 км, бассейнының мәйданы 174 км². Әгерҗе районында Сарапул калкулыгыннан ага. Елга башы Әзи авылыннан 2 км көнчыгыштарак, тамагы Салагыш авылыннан көнбатыштарак. Елга башының абсолют биеклеге 180 м, тамагыныкы — 55 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 54%. Түбән өлешендә елга тугае сазланган. Иң зур кушылдыклары Чушкан һәм Сангас (уң кушылдыклар). Елга челтәренең тыгызлыгы 0,46 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле елга башында 0,1 л/с•км² дан түбән агымында 1-3 л/с•км² га кадәр. Гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Язгы ташу, гадәттә, апрельнең беренче ункөнлегендә башлана. Елга ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,036 м³/с. Язын суы каты (6-9 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (9-12 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 200-300 мг/л, кышын һәм җәен 400-500 мг/л.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101212111100027620
* Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 111102762
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ҺӨ буенча  — 11
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 
* Татар энциклопедиясе, 2008

Төркем:Татарстан елгалары
Әҗми

**Әҗми** — Мәллә елгасы кушылдыгы. Татарстанның Азнакай районы биләмәләрендә ага. Елга   Милля елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 11 км.

Озынлыгы 11,3 км, бассейнының мәйданы 45,7 км². Елга башы Кызыл Сукачы авылыннан 3 км көньяк-көнбатыштарак, тамагы Әлки авылыннан 3 км көнчыгыштарак. Елга башының абсолют биеклеге 260 м, тамагыныкы — 148 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 62%. Елганың 0,7 дән алып 3 км га кадәр озынлыктагы 5 кушылдыгы бар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,32 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле 1-3 л/с•км². Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,06 м³/с. Язын суы каты (6-9 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (9-12 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 400-500 мг/л, кышын һәм җәен 1000 мг/л га кадәр.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101312111100028640
* Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 111102864
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ҺӨ буенча  — 11
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Бәҗәнә

**Бәҗәнә** елгасы - Ыкның уң кушылдыгы. Озынлыгы 35,1 км, бассейнының мәйданы 308 км². Елга башы Мөслим районының Исәнсеф авылыннан 4 км көньяк-көнбатыштарак, тамагы Актаныш районы Илтимер авылыннан 2 км төньяк-көнбатыштарак. Елга башының абсолют биеклеге 175 м, тамагыныкы - 69 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 3%. Бәҗәнә елгасының 2 дән алып 8 км га кадәр озынлыктагы 9 кушылдыгы бар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,31 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле 0,25-1 л/с•км². Елганың гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән характерлана. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 65 мм, ташу агымы катламы 54 мм. Язгы ташу, гадәттә, апрельнең беренче көннәрендә башлана. Елга ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,1 м³/с. Язын суы каты (6-9 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (12-20 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 500-700 мг/л, кышын һәм җәен 1000 мг/л га кадәр. Бәҗәнә бассейнында гомуми күләме 2,3 млн. м³ булган 2 буа бар. Су ресурслары сугару өчен кулланыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татарстан елгалары
Азы (Ава кушылдыгы)

**Азы** — Россия территориясеннән ага торган елга. Омск өлкәсе, Новосибирск өлкәсе, Төмән өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Ава елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Иртеш елгасы кушылдыклары бассейны Ишем кушылганчы, елга бассейны — Иртеш.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010100312115300008007
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115300800
* Бассейн коды — 14.01.01.003
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 3

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Омск өлкәсе елгалары
Төркем:Новосибирск өлкәсе елгалары
Төркем:Төмән өлкәсе елгалары
Бикурай (авыл)

**Бикурай** () — Киров өлкәсенең Афанасьево районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Афанасьево районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Бортом (елга)

**Бортом** — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Киров өлкәсе, Удмуртия биләмәләрендә ага. Елга   Тимшор елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 21 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010100112111100003512
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111100351
* Бассейн коды — 10.01.01.001
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Пермь крае елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Төркем:Удмуртия елгалары
Борылык

**Борылык** елгасы, Көнчыгыш Кама аръягында. Оргызының сул кушылдыгы (Минзәлә елгасы бассейны). Озынлыгы 11,9 км, бассейнының мәйданы 60,2 км². Минзәлә районы территориясеннән ага. Елга башы Югары Тәкермән авылыннан 2 км төньяк-көнчыгыштарак, тамагы Хуҗамәт авылы янында. Елга башының абсолют биеклеге 162 м, тамагыныкы — 85 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 13%. Борылык елгасының 1,5 тән алып 6,1 км га кадәр озынлыктагы 5 кушылдыгы бар.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101312111100028954
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102895
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Бөгелде

**Бөгелде** елгасы, Көнчыгыш Кама аръягында. Зәйнең сул кушылдыгы (Чулман елгасы бассейны). Озынлыгы 8,4 км, бассейнының мәйданы 31 км². Зәй районы территориясеннән ага. Елга башы Перцовка авылының көнбатыш читендә, тамагы Икенче Бөгелде авылыннан 1,9 км көнчыгыштарак. Елга башының абсолют биеклеге 200 м, тамагыныкы — 64 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 48%. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,42 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле 0,11-0,25 л/с•км². Елганың гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән характерлы. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 75 мм, ташу агымы катламы 60 мм. Язгы ташу, гадәттә, апрельнең беренче көннәрендә башлана. Елга ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,016 м³/с. Суы бик каты (язын 9-12 мг-экв/л, кышын һәм җәен 12-20 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 300-400 мг/л, кышын һәм җәен 1000 мг/л га кадәр. Елга Зәй автоагрегат заводының агынты суларын кабул итүче буларак файдаланыла (елга 6 млн. м³ га кадәр).

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101512111100029614
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102961
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Зәй районы елгалары
Төркем:Зәй елгасы кушылдыклары
Барҗы

**Барҗы** () — Иж елгасының сул кушылдыгы. Озынлыгы 27 км, ТР чикләрендә 6 км. Елга башы Удмуртия территориясендә Татарстанның Әгерҗе районында, Мәжгә калкулыгыннан ага, тамагы Барҗы-Пелга авылыннан 2 км көньяк-көнчыгыштарак.

Бассейнының мәйданы 172 км².  Елга башының абсолют биеклеге 180 м, тамагыныкы — 62 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 14%. Барҗы елгасының 1,5 тән алып 14,5 км га кадәр озынлыктагы 11 кушылдыгы бар, иң зурысы — Уса елгасы (сул кушылдык). Катнаш, күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле 0,1 л/с•км². Елганың гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 145 мм, ташу агымы катламы 120 мм. Язгы ташу, гадәттә, апрельнең беренче ун көнендә башлана. Барҗы октябрь ахыры — ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,17 м³/с. Язын суы каты (6-9 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (9-12 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 200-300 мг/л, кышын һәм җәен 400-500 мг/л. Су ресурслары сугару өчен кулланыла. Елганың түбән өлеше «Кичкетаң» комплекслы табигать тыюлыгы территориясендә. Барҗы елгасының сул ярында — Балтач авылыннан югарырак ТРның табигать истәлеге — «Катнаш наратлык» урнашкан.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101212111100027576
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102757
* Бассейн коды — 10.01.01.012
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Удмуртия елгалары
Төркем:Татарстан елгалары
Вахринка

**Вахринка** – Россия территориясеннән ага торган елга. , , Удмуртия, Пермь крае биләмәләрендә ага. Елга   Сива елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 12 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны – Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010101412111100015465
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111101546
* Бассейн коды – 10.01.01.014
* ГӨ буенча  – 11
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Удмуртия елгалары
Төркем:Пермь крае елгалары
Зөбәй

**Зөбәй** () —  Димескәй кушылдыгы. Татарстанның Бөгелмә районы буйлап ага.  
Озынлыгы 12,9 км, бассейнының мәйданы 54 км². Елга башы Зур Покровка авылыннан көнчыгыштарак, тамагы Бәкер авылыннан 3 км көньяк-көнчыгыштарак. Елга башының абсолют биеклеге 280 м, тамагыныкы — 130 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 27%. Зур булмаган 2 кушылдыгы бар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,28 км/км². Туенуы катнаш, кар сулары өлеше аз гына артык. Җир асты туендыру модуле 0,2-0,5 л/с•км². Гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Җәен елга еш кына кибә. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 118 мм, ташу агымы катламы 70 мм. Язгы ташу, гадәттә, март ахыры — апрель башында башлана. Елга ноябрьнең беренче ункөнлегендә туңа. Елга тамагында суының иң аз вакыттагы чыгымы 0,09 м³/с. Су язын каты (6-9 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (9-12 мг-экв/л).

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101312111100028169
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102816
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2010 
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Ильмис (Велетьма кушылдыгы)

**Ильмис** — Россия территориясеннән ага торган елга. Владимир өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе, Рязань өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Велетьма елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 12 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ука бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Ука елгасы кушылдыклары бассейны Мукшыдан алып Иделгә койганчы, елга бассейны — Ока.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 09010300112110000030381
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003038
* Бассейн коды — 09.01.03.001
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Владимир өлкәсе елгалары
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Төркем:Рязань өлкәсе елгалары
Югарас

**Югарас** — Россия территориясеннән ага торган елга. Төмән өлкәсе, Омск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Зур Туртас елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 20 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Иртеш елгасы кушылдыклары бассейны Тубылдан алып Обка койганчы, елга бассейны — Иртеш.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010700112115300013319
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115301331
* Бассейн коды — 14.01.07.001
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 3

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Төмән өлкәсе елгалары
Төркем:Омск өлкәсе елгалары
Зур Рассоха (Берёзовая кушылдыгы)

**Зур Рассоха** — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елга   Берёзовая елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 20 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Печора елгасы кушылдыклары бассейны Уса кушылганчы, елга бассейны — Печора.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03050300212103000080413
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103008041
* Бассейн коды — 03.05.03.002
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Коми Республикасы елгалары
Төркем:Ненец АО елгалары
Бозе — Эйнштейн бүленеше

**Бозе — Эйнштейн бүленеше** яки **Бозе — Эйнштейн статистикасы** - нуль яки бөтен спин белән бертигез кисәкчәләр дәрман биеклеге буйлап термодинамик тынычлыкта бүленеше. Шушы кисәкчәләр бозон булып исемләнә, мәсәлән: фотон (нуль спин), фонон (кристалл рәшәткәсенең тирбәнүе кванты), һелий-4 атомы, бөтенесе фундаменталь көчләрнең таратучылары.

Бозе — Эйнштейн бүленеше 1924 елда һинди галимы Шатьендранат Бозе тарафыннан тәкъдим ителә, Альберт Эйнштейн 1925 елда бөтен спинлы кисәкчәләр өчен бу бүленешне тутыра.

Бозе — Эйнштейн бүленеше квант тәэсир исәпкә ала. 
Квант тәэсир (*N*/*V*)&nbsp;≥ *n**q* тупланышында барлыкка килә.
: *n**q* — *квант тупланыш*: кисәкчәләр арасында ераклыгы кисәкчәләр Де-Бройль дулкыны озынлыгына тигез.

Бозе — Эйнштейн статистикасы буенча билгеләнгән *i* хәлдә кисәкчәләр саны:
: 
n_i = \frac{g_i}{e^{(\varepsilon_i-\mu)/kT}-1}


: \varepsilon_i > \mu, *n<sub>i</sub>*&nbsp; — *i* хәлендә кисәкчәләр саны, *g<sub>i</sub>*&nbsp; —  *i* биеклегенең күп хәле, *ε<sub>i</sub>*&nbsp; — *i* - хәленең дәрманы, μ — химпотенциал, *k* — Больцман даимлеге, *T* — температура.

 kT \ll \varepsilon_i-\mu  чигендә Бозе-Эйнштейн бүленеше Максвелл — Больцман бүленешенә әверелә

 kT \gg \varepsilon_i-\mu  чигендә  Бозе-Эйнштейн бүленеше Рэлей бүленешенә әверелә:

: n_i = \frac{g_i kT}{\varepsilon_i-\mu} .

## Кулланыш
Бозе — Эйнштейн бүленеше Гадәттән тыш үткәрүчәнлекне, Гадәттән тыш агучанлыкны һәм бөтенесе фундаменталь көчләрнең таратучысының статистикасын тасвирлый.

## Моны да карагыз
* Бозе — Эйнштейн тупланышы
* Людвиг Больцман
* Үтә үткәрүчәнлек
* Гаусс бүленеше
* Пуассон бүленеше
* Максвелл — Больцман бүленеше

## Әдәбият
* Бозе — Эйнштейна статистика // Большая советская энциклопедия: В 30 т. / Главный редактор А. М. Прохоров. — 3-е издание. — М.: Советская энциклопедия, 1970. — Т. 3. Бари — Браслет. — 640 с.

Төркем: ҮткәргечләрТөркем: Математик бүленешләрТөркем:Квант механикасыТөркем: Ихтималлык теориясеТөркем: МатематикаТөркем: Статистик физика
Светлая Речка (Киров өлкәсе)

**Светлая Речка** () — Киров өлкәсенең Афанасьево районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Афанасьево районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Бара (Аргут кушылдыгы)

**Бара** — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай Республикасы, Алтай крае биләмәләрендә ага. Елга   Аргут елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 17 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Бия һәм Катунь, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010100312115100004615
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115100461
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Алтай Республикасы елгалары
Төркем:Алтай крае елгалары
Бозе — Эйнштейн тупланышы

**Бозе — Эйнштейн тупланышы** яки  **Бозе-конденсациясе** - квант күренеше. Бозе — Эйнштейн конденсатында нуль яки бөтен спинлы күп кисәкчәләр җыелмасында (бозе-газ яки бозе-сыеклык) тәлгәшләнү температурасыннан түбәнрәк (кисәкчекнең дулкын озынлыгы кисәкчекләр арасындагы ераклыгына тигез)  системаның бар кисәкчекләре арасында нуль импульслы халәттәге кисәкчекләрнең чикләнгән өлеше була.

Бозе — Эйнштейн конденсациясе - Бозе — Эйнштейн бүленешенең нәтиҗәсе.

Бозе — Эйнштейн конденсациясенә күчү температурасы:

(өч үлчәмле беришле ирекле кисәкчәләрдән торган газ өчен) :

: T_c=\left(\frac{n}{\zeta(3/2)}\right)^{2/3}\frac{h^2}{2\pi mk_B},
:T_c — чик температурасы,

: n — кисәкчәләр концентрациясе
: m — масса
: h — Планк даимие
: k_B — Больцман даимие,
: \zeta — Риман дзета-функциясе
: \zeta(3/2)=2{,}6124\ldots

Әлеге тигезләмә Бозе — Эйнштейн бүленешеннән чыгарыла:

: 
n_i = \frac{g_i}{e^{(\varepsilon_i-\mu)/k_B T}-1}

биредә
: \varepsilon_i > \mu, *n<sub>i</sub>*&nbsp; — *i* халәтендә кисәкчәләр саны, *g<sub>i</sub>*&nbsp; —  *i* баскычында халәтләр саны, *ε<sub>i</sub>*&nbsp; — *i* - халәтенең энергиясе, μ — химпотенциал, *k* — Больцман даимие, *T* — температура.

Химпотенциал нульгә тигез булган температурасын табабыз.

Ирекле кисәкчәләр очрагында: 
: \varepsilon_i = \frac{p^2}{2m}

: \,
 N = \sum_i \frac{1}{e^{\varepsilon_i/k_B T}-1} = \frac{V}{h^3} \int d^3p {1 \over e^{p^2\over 2mk_B T}-1} = \frac{V}{h^3} 4\pi \sqrt 2 (mk_B T)^{3/2} \int\limits_{0}^{\infty} dx \frac{\sqrt{x}}{e^x-1} = \frac{V}{h^3} 4\pi \sqrt 2 (mk_B T)^{3/2} \frac{\sqrt \pi}{2} \zeta(3/2)

Шулай итеп, чик температурасыннан түбәнрәк булган очракта бозе-конденсат нуль импульслы кисәкчәләр өчен - отышлы халәт, шуңа күрә чәчелү процессы бармый.

## Кулланылыш
Бозе — Эйнштейн конденсациясе төшенчәсе Үтә үткәрүчәнлекне, Үтә агучанлыкны һәм бар фундаменталь көчләрнең таратучысы статистикасын тасвирлый.

## Моны да карагыз
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Людвиг Больцман
* Гадәттән тыш үткәрүчәнлек
* Гаусс бүленеше
* Пуассон бүленеше
* Максвелл — Больцман бүленеше

## Әдәбият
* Бозе — Эйнштейна статистика // Большая советская энциклопедия: В 30 т. / Главный редактор А. М. Прохоров. — 3-е издание. — М.: Советская энциклопедия, 1970. — Т. 3. Бари — Браслет. — 640 с.
## Сылтамалар
* Слежка за бозе-конденсатом  
* Бозе-Эйнштейна конденсация Физическая энциклопедия
* Эффект Бозе-Эйнштейновской конденсации О. В. Кибис, Соросовский образовательный журнал, 2000, № 11, с. 90-95.
Төркем: ҮткәргечләрТөркем: Математик бүленешләрТөркем:Квант механикасыТөркем: Ихтималлык теориясеТөркем: МатематикаТөркем: Статистик физика
Беля

**Беля** () — Сербиянең Ниш округы  җирлегендә () урнашкан торак пункт.

## Географиясе
Балкан ярымутравының төньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Климаты
Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Урта температура - 11&nbsp;°C. Уртача еллык явым-төшем саны – 896 мм.

## Демография

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Никифоров К. В. Сербия на Балканах. XX век. — Москва: Индрик, 2012. — 176 с. — ISBN 978-5-91674-209-1.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* Љубоја, Бранко. Организација власти у локалној самоуправи у Републици Србији. — Београд: Стална конференција градова и општина — Савез градова и општина Србије, 2013. — 57 с. — ISBN 978-86-88459-08-2.
* Ђурић В., Танасковић Д., Вукмировић Д., Лађевић П. Етноконфесионални и језички мозаик Србије. — Београд: Републички завод за статистику, 2014. — 209 с. — ISBN 978-86-6161-126-1.

Төркем:Ниш округы торак пунктлары
Төркем:Сербия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Курач (елга)

**Курач** — Россия территориясеннән ага торган елга. Түбән Новгород өлкәсенең Перевоз районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Пиана елгасының сул ярыннан 206 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 14 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры, Алатырь елгасы тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010500412110000039869
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003986
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Пычим

**Пычим** () — Коми Республикасының Сыктывдин районында урнашкан авыл.

## Климат
Пычим климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (39%), руслар (67%).

## Искәрмәләр

Төркем:Сыктывдин районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Паули мәсләге

**Паули мәсләге** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Паули_мәсләге Pauli mäsläge]*) (тыю принцибы) — квант механикасының фундаменталь мәсләге. Паули мәсләге буенча ике һәм күбрәк фермион (ярым бөтен спин белән кисәкчек) бер квант халәттә була алмый.

Шушы тыю принцибы Вольфгаң Паули тарафыннан 1925 елда электроннар өчен тәгъбир ителә.

Паули мәсләге буенча: **бер квант системасында әлеге квант халәтендә бер генә кисәкчек була ала**.

Статистик физикада Паули мәсләге тутыру саннары белән тасвирлана. Шулай итеп бертөрле кисәкчекләрнең сиcтемасында Паули мәсләге тутыру саннарының  ике зурлыгы гына бар:

N_p = 0,1

## Паули теоремасы
**Бөтен спин белән кисәкчекләр тасвирлаучы классик кырлар [[Бозе — Эйнштейн бүленеше]] буенча квантлана, ә ярым бөтен спин белән кисәкчекләр тасвирлаучы классик кырлар [[Ферми — Дирак бүленеше]] буенча квантлана.**

## Кулланыш
Паули мәсләге төрле физик күренешләр аңлатырга булыша. Тыю принцибының нәтиҗәсе - атом эчендә электрон катлаулары,  төрле химик элементлар һәм аларның кушылмалары булуы.
## Моны да карагыз
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше
## Әдәбият
*   Паули В. "О связи между заполнением групп электронов в атоме и сложной структурой спектров" (Получена 16 января 1925) в книге "Вольфганг Паули Труды по квантовой теории: Квантовая теория. Общие принципы волновой механики. Статьи 1920-1928." М.: Наука, 1975. стр.645-660
*  Pauli W. Uber den Zusammenhang des Abschlusses der Elektronengruppen in Atom mit der Коmplexstruktur der Spektren,— Z. Phys., 1925, 31, 765—783.
*   Паули В. Общие принципы волновой механики. М.-Л.: ГИТТЛ, 1947.
*    Давыдов А.С. Квантовая механика. Наука, 1973. стр.334.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Седь-Ю

**Седь-Ю** — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга   Локчим елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 31 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Вычегда, елга бассейны — Төньяк Двина.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020200112103000017535
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103001753
* Бассейн коды — 03.02.02.001
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Коми Республикасы елгалары
Тархан (Бидәңге кушылдыгы)

**Тархан** — Бидәңге елгасы (Зөя бас.) кушылдыгы. Татарстанның Тәтеш районы биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 18 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010400612112100002478
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100247
* Бассейн коды — 08.01.04.006
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Арья (Зур Кокшага кушылдыгы)

**Арья** – Россия территориясеннән ага торган елга. Мари Ил, , Киров өлкәсе, биләмәләрендә ага. Елга   Олы Какшан елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 21 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны – (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 08010400712112100000794
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 112100079
* Бассейн коды – 08.01.04.007
* ГӨ буенча  – 12
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Мари Иле елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Ваштранга (авыл)

**Ваштранга** () — Киров өлкәсенең Кикнур районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (27%), руслар (73%).

## Искәрмәләр

Төркем:Кикнур районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Кулига (Удмуртия)

**Кулига** () — Удмуртиянең Кез районындагы авылы, Кулига авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 897 кеше (2010).

Почта индексы — 427573, ОКАТО коды — 94224835001.

## География
Авыл Кездан 45 километр төньяктарак уранаша; авыл янында Чулман елгасының башы урнаша.

## Тарих
1935—1956 елларда — Кулига районы үзәге.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 83,0%, арлар — 17,0%.

## Искәрмәләр

Төркем:Кез районы торак пунктлары
Икенче Вурманкасы

**Икенче Вурманкасы** (, ) — Чуашстанның Чуел районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429914. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97241880002.
Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101600014300. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2137.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 73 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чуел районы торак пунктлары
Двина-Печора бассейн округы

**Двина-Печора бассейн округы** (кыскача: Двина-Печора БО) — Русиядәге 20 су бассейны округларының берсе (Су кодексының 28-че статьясына ярашлы).

2006 елда Двина-Печора елга бассейны һәм аның белән бәйле җир асты су объектларын махсус саклау максатында барлыкҡа килә.

Двина-Печора су бассейны округы 03 коды белән билгеләнә.

* 03 — Двина-Печора бассейн округы
* 03.01. — Онега
** 03.01.00 — Онега
*** 03.01.00.001 — Онега елгасы

## Искәрмәләр

Төркем:Двина-Печора бассейны
Төркем:Русиянең су бассейны округлары
Фәза

**Фәза**(көндәлек тормышта кайчакта *Киңлек* сүзе кулланыла, ләкин ул фәзаның өч үлчәменең бер координатасы гына булып тора) - физик объектлар бер-берсенә карата урнашкан һәм юнәлеш алган, вакыйгалар урын алган чиксез өч-үлчәмле ара. Физик фәза еш өч линиялы үлчәнеш дип уйланса да, замандаш физиклар аларга вакытны кушып, фәза-вакыт дип аталган чиксез дүрт-үлчәнешле континуумның бер өлеше буларак фәһемлиләр. Математикада, төрле сандагы үлчәнешле һәм бәйле структуралы "фәзалар" өйрәнелә. Фәза төшенчәсе физик галәмне аңлар өчен фундаменталь әһәммияткә ия булган бер төшенчә дип санала. Шулай да, фәлсәфәчеләр әлегә дә фәзаның үзе аерым бер зат, затлар арасындагы мөнәсәбәт, яки концептуаль бер системаның бер өлеше булуы турында бәхәс әлегә дә дәвам итә.

## Физика
### Классик механика
Фәза физиканың аз санлы фундаменталь үлчәмнәрнең берсе - ягъни бүгенге көндә тагын да фундаментальрәк берни беленмәгәне өчен, аны башка үлчәмнәр аркылы билгеләп булмый. Башка яктан, аны башка фундаменталь үлчәмнәр белән бәйләргә була. Шулай, вакыт һәм масса кебек башка фундаменталь үлчәмнәре белән, фәзаны дә үлчәү һәм эксперимент аркылы өйрәнергә мөмкинлек бар.

## Географик фәза

География - әйберләрнең ни сәбәпле махсус урыннарда урнашуын аңлау өчен фәза үзенчәлекләре белән таныш булу нигезендә Җирне билгеләү һәм тасвирлау белән шөгыйлләнгән фән өлкәсе. Яхшырак навигацияне мөмкин кылу өчен, визуализация сәбәпләре һәм урнашуны аңлау өчен фәзаларның хариталарны булдыру белән картография шөгыйлләнә.

## Шулай ук карагыз
*Космология
*Шәхси фәза
*Визуаль фәза

## Искәрмәләр


Төркем:Вакыт-фәза
Төркем:Топология
Ферми — Дирак бүленеше

**Ферми — Дирак бүленеше** яки **Ферми — Дирак статистикасы** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Ферми_—_Дирак_бүленеше Fermi — Dirak büleneşe]*)- ярым бөтен спин белән бертигез кисәкчәләр энергия биеклеге буйлап термодинамик тигезләнештә бүленеше. Ярым бөтен спинлы кисәкчәләр фермион дип исемләнә, мәсәлән: электрон (1/2 спин), протон (1/2 спин) һәм бүтән. Фермионнар Паули мәсләгенә буйсыналар: ике һәм күбрәк фермион (ярым бөтен спин белән кисәкчек) бер квант халәттә була алмый.

Ферми — Дирак бүленеше 1926 елда итальян галим Энрико Ферми һәм инглиз физигы Поль Дирак тарафыннан тәкъдим ителгән.

Ферми — Дирак һәм Бозе — Эйнштейн бүленешләре квант күренешләрен исәпкә ала. 
Квант тәэсире (*N*/*V*)&nbsp;≥ *n**q* тупланышында барлыкка килә.
: *n**q* — *квант тупланыш*: кисәкчәләр арасында ераклыгы кисәкчәләр Де-Бройль дулкыны озынлыгына тигез.

Ферми — Дирак бүленеше әлеге квант дәрәҗәсендә фермион булуының ихтималлыгын тасвирлый.

Уртача кисәкчәләр саны \varepsilon_i энергиясе белән :

: n_i=\frac{g_i}{\exp\left(\dfrac{\varepsilon_i-\mu}{kT}\right)+1},

: n_i — i хәлендә урта кисәкчәләр саны,
: \varepsilon_i —  i - хәленең энергиясе,
: g_i —  i-хәленең бозылуы (\varepsilon_i-энергиясе белән халәтләр саны),
: \mu — химик потенциал (нуль теспературасында E_F - Ферми дәрманына тигез),
: k — Больцман даимие,
: T — абсолют температура

Идеаль ферми-газда түбән температурасында \mu=E_F. Бу очракта (энергия дәрәҗәләре тәлгәшләнмәгән  очракта) бүленеш функциясе - **Ферми - функциясе** дип исемләнә:

: F(E)=\frac{1}{\exp\left(\dfrac{\varepsilon_i-E_F}{kT}\right)+1}.

## Температураның йогынтысы
Химик потенциал температурага бәйле. Әгәр системаның температурасы T_F=\frac{E_F}{k_B} - Ферми температурасыннан түбәнрәк булса якынчалык кулланыла:
: \mu\approx E_F

Чынлыкта:

: \mu=E_F\left[1-\frac{\pi^2}{12}\left(\frac{k_BT}{E_F}\right)^2+\frac{\pi^4}{80}\left(\frac{k_BT}{E_F}\right)^4+\ldots\right].

## Кулланыш
Ферми — Дирак бүленеше электр үткәрүчәнлеген, Ферми өслеген тасвирлый.

## Моны да карагыз
* Бозе — Эйнштейн тупланышы
* Людвиг Больцман
* Үтә үткәрүчәнлек
* Гаусс бүленеше
* Пуассон бүленеше
* Максвелл — Больцман бүленеше

## Әдәбият
* Бозе — Эйнштейна статистика // Большая советская энциклопедия: В 30 т. / Главный редактор А. М. Прохоров. — 3-е издание. — М.: Советская энциклопедия, 1970. — Т. 3. Бари — Браслет. — 640 с.

Төркем:Үткәргечләр
Төркем:Математик бүленешләр
Төркем:Квант механикасы
Төркем:Ихтималлык теориясе
Төркем:Статистик физика
Кенәл

**Кенәл** () – Самар өлкәсендә урнашкан шәһәр, Кенәл районының административ үзәге.

Халык саны – 34 472 кеше (2010), буйсындырылган торак пунктлары белән – 54 866 кеше.

## География
Кенәл Олы Кинәл елгасы янында, Самардан 41 километр көнбатыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Кинел* станциясе (эре тимер юл төене). Шәһәр янында Р225 (Самар – Богырыслан) автоюлы бара.

## Тарих
1837 елда бистә буларак нигезләнә. 1877 елда бистә аша Самар—Златоуст тимер юл төзелә.

1930 елдан – шәһәр тибындагы бистә, 1940 елдан – шәһәр.

1928 елдан Кенәл районы үзәге булып тора.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
,  комбинаты, тегу фабрикасы, тимер юл траснпорты предприятиеләре.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Кенәл «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
*  Яндекс.Панорамаларда
Иске Муса (мәгънәләр)

**Иске Муса** — Русиядә очрый торган топоним:

* **[[Башкортостан]]**:
** Иске Муса (Кырмыскалы районы) — Кырмыскалы районында урнашкан авыл.
** Иске Муса — Мәләвез районында урнашкан авыл.
** Иске Муса — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Чуалкип авыл советына карый.

## Шулай ук карагыз
Яңа Муса (Кырмыскалы районы)
Югары Идел бассейн округы

**Югары Идел бассейн округы** (кыскача: Югары Идел БО) — Русиядәге 20 су бассейны округларының берсе (Су кодексының 28-че статьясына ярашлы).

2006 елда Югары Идел елга бассейны һәм аның белән бәйле җир асты су объектларын махсус саклау максатында барлыкҡа килә.

Югары Идел су бассейны округы 08 коды белән билгеләнә.

* 08 — Иделнең югары агымы бассейн округы
* 08.01. — Иделнең югары агымы Куйбышев сусаклагычынә кадәр (Ука елга бассейнысыз)
** 08.01.01 — Идел елгасы Рыбинск сусаклагычыны кадәр
*** 08.01.01.001 — Идел елгасы башлангычыннан Югары Идел бейшлотынә кадәр
*** 08.01.01.002 — Яуза башлангычыннан Сыромятники гидротөененә кадәр
*** 08.01.01.003 — Вазуза башлангычыннан Зубцовск гидротөененә кадәр Яуза елгасыз Сыромятники гидротөененә кадәр

## Искәрмәләр

Төркем:Югары Идел бассейны
Төркем:Русиянең су бассейны округлары
Электр кыры

**Электр кыры** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Электр_кыры Elektr qırı]*)- корылган кисәкчекләр яки җисемнәр тирәсендә электромагнит кырының ике компонентыдан берсе һәм магнит кырының үзгәрешедән барлыкка килүче кыр.

Якыннан тәэсир итү карашы буенча, электр коргылары арасында тәэсир итешү, алар тирәсендә барлыкка килә торган электр кыры аша урнаша.

**Электр кырының тирәлектә таралу тизлеге яктылык тизлегенә тигез.**
## Электр кырының көчәнешлелеге
Ноктадай q электр коргысы тудырган электр кырын сынаучы {q_0} коргысы ярдәмендә тасвирлана. q коргысы тирәлегенең һәр ноктасында сынау коргы {q_0} тәэсир итүче F көченең зурлыгын һәм юнәлешен билгеләнә:
: \vec E= \frac{\vec F}{q_0}.
Электр кырының көчәнешлелеге E - вектор-зурлык.

Аның үлчәү берәмлеге - ньютон кулонга (Н/Кл) яки вольт метрга (В/м).

## Электр кырының энергиясе
Электр кырының энергиясе бар. Шушы энергиясенең тыгызлыгы:

:  u = \frac{1}{2} \left(\vec E \vec D\right),
:биредә **E** — Электр кырының көчәнешлелеге,
:**D** — Электр кырының индукциясе

## Әдәбият

*  Орир, Джей — Популярная физика: [пер. с англ.].: Мир, 1966. — 446 с.
*    Учебник «Элементарный учебник физики» под ред. Ландсберга Г. С., Часть 2 (Электричество и магнетизм.)
*    Трофимова Т. И. Курс физики: Учеб. пособие для вузов.—2-е изд., перераб. и доп.— М.: Высш. шк., 1990.—478 с.: ил. ISBN 5-06-001540-8

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Электр индукциясе

**Электр индукциясе** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Электр_индукциясе Elektr induktsiäse]*)- вектор зурлык, электр кыры көчәнешлелеге һәм полярлашу векторы суммасы.

СИ: \mathbf D = \varepsilon_0 \mathbf E + \mathbf P.

СГС: \mathbf D = \mathbf E + 4\pi \mathbf P

СИ системасында электр индукциясе үлчәү берәмлеге - кулон квадрат метрга (Кл/м*м)

Бер тирәлектән икенче тирәлеккә күчкәндә көчәнешлелек векторы E тирәлекнең диэлектрик үтешлелеге бәйле үзгәрә.

СГС системасында электр индукциясе өчен тигәзләмәләр Максвелл тигезләмәләре буенча:
: \mathrm{div}\, \mathbf D = 4\pi \rho
: \mathrm{rot}\, \mathbf H = {4\pi \over c}\mathbf j + {1\over c}\frac{\partial \mathbf D}{\partial t}

## Тирәлек тигезләмәсе

: \mathbf D_i = \sum\limits_{j=1}^{3}\varepsilon_{ij} \mathbf E_j

: \mathbf D = \varepsilon \mathbf E

## Чик шартлары
Коргылар тыгызлыгы тирәлекләр чигендә электр индукциясенең D_n сикерүен билгели:

: \lim_{\epsilon \to 0} \left(\frac{\partial \mathbf D}{\partial n}(\mathbf r +\epsilon\mathbf n) - \frac{\partial \mathbf D}{\partial n}(\mathbf r -\epsilon\mathbf n) \right) = 4\pi \sigma(\mathbf r) (СГС)
: \lim_{\epsilon \to 0} \left(\frac{\partial \mathbf D}{\partial n}(\mathbf r +\epsilon\mathbf n) - \frac{\partial \mathbf D}{\partial n}(\mathbf r -\epsilon\mathbf n) \right) = \frac{\sigma(\mathbf r)}{\varepsilon_0} (СИ)

## Әдәбият
* Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Изд. 4-е, стереотипное. — М.: Физматлит; Изд-во МФТИ, 2004. — Т. III. Электричество. — 656 с. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5.

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Хомутовка (мәгънәләр)

**Хомутовка** — Русияга дагы топоним:

* **[[Башкортостан]]**:
** Хомутовка — Башкортстанның Бишбүләк районында урнашкан авыл.

## Шулай ук карагыз
Хомутовка (елга)
Электрик сыешлык

**Электрик сыешлык** яки **үткәргечләр электрсыешлыгы** (*tat.lat.  Ütkärgeçlär elektrsıyışlığı*) - электр коргысын туплау үткәргеч үзлегенең берәмлеге. 

Төрле формадагы һәм зурлыктагы үткәргечләргә бер ук микъдардагы электр коргысын күчерсәк, ул үткәргечләрнең электр потенциаллары төрле зурлыкта булуын күрәбез. Үткәргечләрнең бу үзлеге электрик сыешлык дигән физик зурлык белән тасвирлана:

C = \frac{Q}{\varphi},

биредә С - үткәргечнең электрсыешлыгы, 
: Q — үткәргечкә күчерелгән электр коргысы,
: \varphi — үткәргечнең потенциалы.

СИ системасында үткәргечләрнең электрсыешлыгын үлчәү берәмлеге - Фарад, СГСта - сантиметр.

Үткәргеч шарының электрсыешлыгы, R радиусы белән:
: C = 4 \pi \varepsilon_0 \varepsilon R,

тигезләмәнең чыгаруы:

\varphi_1 - \varphi_2 = \int_1^2 E\,dl \Rightarrow \varphi = \int_R^\mathcal{1} E\,dl = \frac {1} {4 \pi \varepsilon \varepsilon_0} \int_R^\mathcal{1} \frac {q} {r^2}\,dr = \frac {1} {4 \pi \varepsilon \varepsilon_0} \frac {q} {r}.

Яссы конденсаторның электрсыешлыгы:

: C = \varepsilon_0 \varepsilon \frac S d,

биредә *S* — пластина мәйданы, *d* — пластиналар аша аралыгы, 
: *ε<sub>0</sub>* = 8.854 Ф/м  

## Әдәбият

*    Савельев И.В. Глава X. Движение заряженных частиц. // Курс общей физики.. — 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1988. — Т. 2. — С. 87-88. — 496 с. — 220 000 экз.

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика