open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зөяк

**Зөяк** () — Башкортстанның Белорет районындагы авыл. 

## Географик урыны

* Район үзәгенә чаклы (Белорет): 150 км
* Якындагы тимер юл станциясе (Зуяково): авылның үзендә

## Тарихы

## Халык саны
Бөтенроссия һәм Бөтенсоюз халык исәбе алу мәглүмәтләре буенча халык саны (кеше):

; Милли состав

95 % халкы — башкортлар

## Күренекле шәхесләре

* Азнабаева Зилә Рамазан кызы (Гайнетдинова)— Нефтекама дәүләт филармониясе режиссеры, Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре,
* Әлибаев Зәки Арыслан улы — әдәбият галиме, тәнкыйтьче, БДПУ доценты
* Газизов Искәндәр — җырчы
* Исмәгыйлев Рәис Абдрахман улы — мәдәният эшлеклесе, Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе, Русия Федерациясенең почетлы кинематографисты һәм атказанган мәдәният хезмәткәре, Нефтекама дәүләт филармониясе директоры.
* Исмәгыйлев Фәйзрахман Абдрахман улы — рәссам, Салават Юлаев премиясе лауреаты.
*Миһранов Марс Шәрифулла улы — техник фәннәр докторы, УДАТУ доценты
* Мөлеков Харис Якуп улы— физик, Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе, техник фәннәр докторы, БДУ доценты булып эшләгән.
* Мөхәмәтдинова Сәгыйдә Хашим кызы (1931-2018), металлург, канатчы, Социалистик Хезмәт Герое
* Ситдыйкова (Гайнетдинова) Гүзәл Рамазан кызы — Башкортстанның халык шагыйре, прозаик, публицист, тәрҗемәче, Русия Федерациясенең һәм Башкортстан Республикасының Язучылар берлеге әгъзасы, җәмәгать эшлеклесе
* Шәйбәков Ринат Гәрәй улы — тарихчы, Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы.

## Чыганаклар

* Шәйбәков Р. Г. Туган төяк тарихы. История родного края. (на башкирском и русском языках). Белорецк, 2012.
* Таулы төяк Белорет, 2012.

## Авыл — видеода

* Зуяково 
* Искәндәр Ғәзизов. Йөйәгем. 
* История села Зуяково 
* История села Зуяково — продолжение 
* Мастера деревни Зуяково 
* Гүзәлиә Шаһисолтанова. Ел ҡапҡа. 
* Салауат Әйүпов. Инйәрҙең яҙғы тауыштары.

## Искәрмәләр

Төркем:Белорет районы торак пунктлары
Мөгълифә (җыр)

**Мөгълифә** — башкорт халык җыры, кыска көй, шул ук вакытта шушы ук көйгә салынган милли бию дә бар.

## Тарихы
«Мөгълифә» җырын беренче тапкыр татар композиторы Солтан Габәши 1932-34 елларда Баймак районы Темәс авылында Сөембикә Кулибаевадан язып алган һәм 1935 елда «Башкорт халык җырлары» дигән җыентыкта бастырып чыгарган.

Александр Ключарев, Лев Лебединский, Гата Сөләймәнов язып алган җырның башка вариантлары да бар. Җырның көе моңлы биюгә туры килә. Җыр кабатланып килгән ике музыкаль сөйләмнән торган периодик рәвештә кабатлана, җырда Мөглифә исемле кызның матур сыйфаттары мактала.

## Тексты

## Башкаручылар
Җыр Азат Гаеткулов, Ишмулла һәм Сәйфулла Дилмөхәмәтовлар репертуарында бар. 

## Эшкәртүчеләр
Җырны Камил Рәхимов хор һәм фортепьяно өчен, Фәрит Яруллин тавыш һәм фортепьяно өчен эшкәрткән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974.
* Нагаева Л. Н. Танцы восточных башкир. М., 1981.
* Мөғлифә (йыр) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Башкорт телендә җырлар
Төркем:Башкорт халык җырлары
Алия Шаһиева

**Алия Шаһиева**, Алия Алмазбәк кызы Шаһиева (*ире буенча* **Рязанова**, , *[[1997 ел]]ның [[15 декабрь|15 декабре]], [[Кыргызстан]], [[Бишкәк]]*) ― танылган рәссам, графист, иллюстратор. Кыргызстанның элекке (2011-2017) президенты Алмазбәк Атамбаевның кызы. 2016 елда (19 яшендә) ул шәхси күргәзмәсеннән  кергән бөтен акчасын Даун синдромы булган балаларга ярдәм итүче хәйрия фондына җибәргән. Үзенең Кием коллекциясен булдырган. 

## Тәрҗемәи хәле
1997 елның 15 декабрендә Бишкәктә Алмазбәк (1989-1997 елларда «Форум» фәнни-җитештерү фирмасы директоры, 2011-2017 елларда Кыргызстан президенты) һәм табибә Рәисә Атамбаевлар гаиләсендә туган.  Бертуган абыйсы Кадыйрбәк (1993 елда туган; урта мәктәпне 2011 елда алтын медаль белән тәмамлаган, аннары Төркиядә укыган, Үзәк Азия Америка университетында бизнес белән идарә итү белгечлеге буенча бакалавр дәрәҗәсен һәм МГИМОда дәүләт-шәхси партнерлык юнәлеше буенча магистр дәрәҗәсен алган, китапларына *Кадыр Асанбаев* дип тамга салган) , әтисенең беренче никахыннан туган абыйлары Сәетбәк (1976) , Сәйтәк (1978) , игезәк  апалары Диана (Солтанова), Динара (Чолпонкулова). 

Бишкәкнең 29нчы мәктәбен тәмамлаган. Әнисенең кыз фамилиясен (Шаһиева) алган.  Вегетариан. Башта ветеринарлыкка укырга исәпләгән, аннары рәссам һөнәрен сайлаган. 2013 елда Кыргызстан Республикасының Т. Садыйков исемендәге Сәнгать академиясенә укырга кергән. Санкт-Петербургта Н. К. Рерих исемендәге сәнгать училищесында белем алган. 
  
## Иҗаты
Кыргызстанда гына түгел, чит илләрдә дә танылган талантлы график-рәссам.
* 2016 елда Бишкәктә беренче шәхси «Метаморфозалар» күргәзмәсе ачылган.  Картиналар сатудан кергән барлык 200 000 сом күләмендәге акчаны Даун синдромы булган балаларга ярдәм итүче «Сантерра» хәйрия фондына юллаган.
* Дизайнер Татьяна Кан белән бергә үзенең кием линиясен чыгарган (ачкан).
* 2017 елның октябрендә Киевның «Триптих» галереясендә рәссамнар Айгөл Касыймова һәм Алия Шаһиеваның «Күчмән хатыннар» (*Кочевницы*) темасына картиналар күргәзмәсе ачылган. 
* 2018 елның июнендә Бишкәктә «Агым» (*Поток*) күргәзмәсен үткәрә, анда аның графика, рәсем, кулдан әвәләү һәм видео-арт буенча эшләре тәкъдим ителгән. 
* 2019 елның ноябрендә Парижда «Бервакыт» («Once upon the time») исемле шәхси күргәзмәсе узган.   Экспозициядә «ниндидер хисләрне, ниндидер мизгелләрне, ситуацияне чагылдыра торган эшләр тәкъдим ителә»,- дип язган рәссам үзенең Instagram битендә.
* 2021 елда балалар һәм өлкәннәр өчен  «Дом честности» иҗат остаханәсе ачкан

Яраткан рәссамнарының берсе ― .

«Если честно» китабы, «Странный мир» җыры авторы.

## Гаилә хәле
Кияүдә, ире Константин Рязанов, 1992 елда Бишкәктә туган. Борис Ельцин исемендәге Кыргыз-Россия славян университетын тәмамлаган, һөнәре буенча программист. 2012 елда интернетта танышканнар. 30 кешелек туй ясаганнар. Улы Таир, кызы Аюна. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Алия Шагиева никогда не пойдёт в политику, не ест мясо и зарабатывает на картинах.
* Шагиева Алия Алмазбековна — биография.

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Н. К. Рерих исемендәге Санкт-Петербург сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Кыргызстан рәссамнары
Мөгълифә (бию)

**Мөгълифә** — шул ук исемле җыр көенә салынган ялгыз хатын-кыз башкаруындагы милли бию. 

## Тарихы

«Мәгълифә» җырын беренче тапкыр татар композиторы Солтан Габәши 1932-34 елларда Баймак районы Темәс авылында Сөембикә Кулибаевадан язып алган һәм 1935 елда «Башкорт халык җырлары» дигән җыентыкта бастырып чыгарган. Җырның көе моңлы биюгә туры килә. Бу бию кулларның сыгылмалы хәрәкәтләре белән йомшак адымнар, җиңел әйләнүләр һәм тыпырдаулар белән башкарыла.

Бию фольклор вариантында профессиональ сәхнәдә беренче тапкыр ХХ гасырның 40нчы еллары башында Бәдәр Йосыпова башкаруында күрсәтелә.

Фәйзи Гаскәров 1939 елда Хәзинә Магазова өчен шул ук исемле йон иләгән кыз образында бию иҗат итә.

1945 елда хореограф Тамара Ходайбирдина биюне классик хореография элементы белән үзгәртә. Бу биюне иң билгеле башкаручылары булып Фая Гәрәева, Тамара Ходайбирдина, Рәвилә Хаҗиева торалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

## Әдәбият
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974.
* Нагаева Л. Н. Танцы восточных башкир. М., 1981.
* Мөғлифә (йыр) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Әлифба буенча биюләр
Төркем:Башкорт халык биюләре
Гөлназирә

**Гөлназирә** — хатын кыз исеме.

* Гөлназирә —  кыска көй формасында язылган татар һәм башкорт халык җыры.
* Гөлназирә — шул ук исемле җыр көенә салынган милли күмәк уен биюе.
* Гөлназирә — 1958 елда язылган пролог белән 3 акттан тора торган Нариман Сабитов балеты.
Planimetriä

**Planimetrijä** (latinça: planum - "yassılıq" häm yunança: μετρεω (metreo) - "ülçim") Yevklid geometriäseneñ dairäse bulıp, anda ike ülçämle, yäğni ber yassılıqta urnaşa torğan formalar öyränelä. 
Planimetriädä noqta, turı sızıq, küppoçmaqlar, aylänä kebek geometrik töşençälär häm alar arasındağı mönäsäbätlär qarala.
Төркем:Геометрия
Төркем:Планиметрия
Karl Weyerştrass

**Karl Teodor Wilgelm Wejerştrass** (Karl Theodor Wilhelm Weierstraß) () — alman matematigı, „xäzerge zaman analiznıñ atası “. Universitetnı diplomsız tämamlağanğa qaramastan, matematika dairäsendä uqığan häm ostaz bulıp eşläw öçen äzerlängän. Axır çiktä matematika, fizika, botanika häm gimnastika fännärennän däres birgän. Soñraq ixtiramlı  doktor däräcäsen alğan häm Berlin universitetında matematika professorı bulğan.
Wejerştrass başqa küpläp qıyssaları rätendä özleksez funktsiä belemen räsmiläştergän. Ara qıjmmät teoreması häm Boltsano-Wejerştrass teoremasınıñ isbatlawı aña qarıy.

## İskärmälär

## Sıltamalar
* Digitalized versions of Weierstrass's original publications are freely available online from the library of the *[http://bibliothek.bbaw.de/bibliothek-digital Berlin Brandenburgische Akademie der Wissenschaften]*.
Төркем:Математиклар
Hermann Wayl

**Germann Klaus Hugo Wajl** (**Hermann Klaus Hugo Weyl**) — alman matematigı, teoretik fizik häm fälsäfäçe. 20-nçe  ğasırnıñ abruylı matematiklarınnan berse. Perspektiv öyränülär institutınıñ äğzası . Wayl öyränüläre teoretik fizika, şuña kürä, matematik fännär, ğomumän, sannar teoriäse öçen zur ähämijätkä ijä. 1927 yıl çağıştırmalılıq teoriäse turında jazğan „Kosmos, waqıt, materiä“ kitabı öçen Lobaçevskiy premijäsenä lajıq bulğan.
## İskärmälär

Төркем:Математиклар
Липшиц шарты

**Липшиц шарты** — функциянең үсеш характерына куелган чик. 
## Кулланылган әдәбият
* Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол.  -656 б.
Символ теле (математика)

Математикада **символик тел** - ул математик гамәлләрне, гыйбарәләрне һәм расламалар кебек концепцияләрне һәм шулар белән гамәлләр эшләнгән берлекләрне һәм операндларны чагылдыру өчен тамгаларны яки символларны куллана торган тел.
## Шулай ук карарга мөмкин
*Рәсми тел
*Математика теле
*Математик символлар исемлеге
*Математик әлифба-сан символлары
*Математик билгеләмәләр
*Билгеләмә

## Искәрмәләр

Төркем:Математика
Гөлназирә (бию)

**Гөлназирә** — шул ук исемле җыр көенә салынган милли күмәк уен биюе. 

## Тарихы
Беренче тапкыр профессиональ сәхнәгә ХХ гасырның 40нчы еллары башында Башкорт дәүләт халык биюләре ансамбле башкаруында чыга. Аны Фәйзи Гаскәров «Башкорт колхоз биюләре» хореографик сюитасының өлеше буларак куя.

1952 елдан алып «Гөлназирә» аерым бию буларак башкарыла — аны сигез һәм аннан да күбрәк биюче пар башкара. Халык биюенә генә хас формалар кулланылган бию тулы театраль-хореографик картина барлыкка китерә.

## Биючеләр

«Гөлназирә» биюен башкаручы солистлар: Рәвилә Хаҗиева белән Хизбулла Зөбәйдуллин, Рәшидә Туйсина белән Әхәт Фәсхетдинов, Фәния Амантаева белән Айдар Зөбәйдуллин, бию Татарстан җыр һәм бию ансамбле коллективы башкаруында да билгеле.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

## Әдәбият
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974.
* Нагаева Л. Н. Танцы восточных башкир. М., 1981.
* Гөлназирә (бию) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Әлифба буенча биюләр
Төркем:Башкорт халык биюләре
Мөгълифә

**Мөгълифә** — хатын-кыз исеме.

* Мөгълифә — башкорт халык җыры, кыска көй.
* Мөгълифә — шул ук исемле җыр көенә салынган ялгыз хатын-кыз башкаруындагы милли бию.
Актуариаль полиномнар

Математикада **актуариаль полиномнар** *a*(*x*) Тоскано тарафыннан (1950) өйрәнелгән полиномнар, алар түбәндәге генерирлаучы функция тарафыннан бирелгән:

:\displaystyle \sum_n \frac{a_n^{(\beta)}(x)}{n!}t^n = \exp(\beta t +x(1-e^t)).

## Шулай ук карарга мөмкин

*Умбраль исәпләү

## Искәрмәләр

*
* Reprinted by Dover, 2005
*

## Дәвам итеп укырга мөмкин
*

Төркем:Математика төшенчәләре
WIRIS

**WIRIS** - ул юридик **Maths for More** дип теркәлгән математик формулаларны иҗат итә һәм тәхрир итә, математик мәсьәләләрне чишә һәм Декарт координаталарында математик графикларын күрсәтә алган үз HTML-га нигезләнгән JavaScript коралларын тәэмин итүче ширкәт.

WIRIS тигезләмәләр мөхәррире - ул MathML һәм LaTeX-ны да тәэмин итүче җиңел сервер яклы асаба браузер кушымтасы. 2017 елдан бирле АКШ-та урнашкан MathType өстәл программа тәэминаты үстерүчесе Design Science-ны сатып алганнан соң, WIRIS үз Интернет тигезләмә мөхәррирләүчесен *MathType by WIRIS* дип яңа брэнд итеп кушкан.

WIRIS Испаниядә, Барселонада урнашкан һәм профессор Себастиа Самбо җитәкчелегендә Каталония Техник Университетының (Барселона Тех)-тан остазлар һәм элекке студентлар тарафыннан нигезләнгән булган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Математик әсбаплар
Краков математика һәм астрология мәктәбе

**Краков математика һәм астрология мәктәбе** (поляк телендә: krakowska szkoła matematyczna i astrologiczna) - ул Краков Университетында (соңрак "Ягеллон Университеты") әһәмиятле 15-енче гасыр уртасыннан 15-енче гасыр ахырына кадәр математиклар һәм астрологлар төркеме булган.

## Ат казанган әгъзалары
* Глоговтан Ян (1445–1507), киң танылган математик һәм астрологик трактатлар авторы
* Марчин Бием (1470–1540), Грегориан календаренә кертем ясаучы
* Олькуштан Марчин Былица (1433–93), соңрак Венгриянең Маттиас Корвинус патшасының сарай яны астрологы
* Альберт Брудзевски (1446–1495), Европа университетларында атаклы галимнәрнең остазы
* Журавицаның короле Марчин (1422–1460)
* Николай Коперник (1473–1543), Краковта 1491–95 елларда студент

## Шулай ук карарга мөмкин
* Краков Математика Мәктәбе
* Польша Математика Мәктәбе

## Искәрмәләр
* 

Төркем:Математика тарихы
Бойяи Премиясе

**Халыкара Янош Бойяи Математика Премиясе** - ул Венгрия Фәннәр Академиясе тарафыннан нигезләнгән халыкара премия. Премия Янош Бойяи хөрмәтенә аталган һәм аннан кадәрге 10 елда әһәмиятле яңа нәтиҗәләр белән монографияләр өчен һәр 5 ел  математикларга бирелә.

## Медалистлар
* 1905 – (Франция) - Анри Пуанкаре
* 1910 – (Герман Империясе) - Давид Гильберт
* 2000 – (Израиль) - *Cardinal Arithmetic*, Oxford University Press, 1994 (ISBN 0198537859) өчен Саһарон Шелаһ. 
* 2005 – (Россия) (Франция) - *Metric Structures for Riemannian and Non-Riemannian Spaces*, Birkhäuser, 1999 ISBN 0817638989 өчен Михаил Громов.
* 2010 – (Россия) (Германия) - *Frobenius Manifolds, Quantum Cohomology, and Moduli Spaces*, American Mathematical Society, 1999. (ISBN 0821819178) өчен Юрий И. Манин 
* 2015 – (АКШ) (Израиль) - *Orthogonal Polynomials on the Unit Circle*, American Mathematical Society, 2005 (ISBN 9780821834466) өчен Барри Симон.  
* 2020 - (Австралия) (Америка) - *Nonlinear Dispersive Equations: Local and Global Analysis*, American Mathematical Society, 2006. (ISBN 9780821841433) өчен Теренс Тао 

## Шулай ук карарга мөмкин

* Математика премияләре исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Математика буенча тәмамланмаган мәкаләләр
Информатика буенча илкүләм олимпиада

**Информатика буенча илкүләм олимпиада** гадәттә билгеле илнең ил бәйгесенә карый, гадәттә ул илнең Информатика буенча Халыкара Олимпиадасында катнашу өчен илнең топ такымын яки шәхесләрен сайлап алу барышы. Мәсәлән:
* **Филипин**: Информатика буенча илкүләм олимпиада - Филипин http://www.noi.ph
* **Кытай**: Информатика буенча илкүләм олимпиада, Кытай: 全国青少年信息学奥林匹克竞赛
* **Сингапур**: Информатика буенча илкүләм олимпиада, Сингапур http://www.comp.nus.edu.sg/~noi/ 
* **Греция**: Информатика буенча илкүләм Греция бәйгесе http://www.pdp.gr/

## Искәрмәләр

Төркем:Санак
C/C++ Users Journal

*C/C++ Users Journal* Америка Кушма Штатларында 1985-енче елдан 2006 елга кадәр нәшер ителгән C һәм C++ программалау телләренә багышланган компьютер журналы булган.  Ул махсус шул теманы колачлый торган соңгы нәшер ителә торган журналларның берсе булган (нәшер ителә торган журналлар буларак дәвам итә торган ACCU оешмасыннан башка). Ул Канзаста, Лоренста урнашкан булган.
## Тарихы
Журнал 16 битлек *BDS C Users' Group* дип аталган чирек елга чыга торган бюллетень буларак башланган булган һәм аның максат кулланучылары Леор Золманның BDS C компиляторы кулланучылары булган.  Роберт Ворд 150 әгъзасы булган *BDS C Users's Group*-ның волонтёр координаторы булган. *BDS C Users's Group*-ның беренче нөсхәсе 1981-енче елның 15 июньдә нәшер ителгән булган. 1982-нче елның декабрендә атама *C User's Group Newsletter*-га алыштырылган булган.
1985-енче елның апрелендә Давид Фидлер җитәкчелеге астында InfoPro Systems тарафыннан чирек елга чыгучы *The C Journal* журналның беренче нөсхәсе бастырылган булган. Аның баш мөхәррире ANSI X3J11 C Language Standard Committee-ның әгъзасы Рекс Дҗешке булган. 
1987/1988 елда *C User's Group Newsletter* һәм *The C Journal* *C Users Journal* дип аталган бер журналга кушылган. Ул R & D Publications Inc. тарафыннан мөхәррир буларак Пи. Дҗей. Плодҗер белән елына сигез мәртәбә нәшер ителгән булган. Журналның 6800 язылучысы һәм 3000 киосктан сатып ала торган укучысы булган.
1994-енче елның июлендә атама *C/C++ Users Journal*-га үзгәртелгән булган. Журнал CMP Media LLC тарафыннан нәшер ителгән булган. Аның баш мөхәррире Пи. Дҗей. Плодҗер әфәнде булган.
2001 елның ноябрендә *C/C++ Users Journal* 20-нче еллыгын бәйрәм иткән. Шул вакытта ул аена бер чыга торган булган һәм Дөнья буйлап аның  43 000 укучысы булган һәм аның ике айлык  "Java Solutions" дип аталган Java кушымтасы булган.
2006 елда журнал дәвам итүдән туктаган һәм февраль нөсхәсендә CMP Media-дан укучыларны дәвам итүче нөсхәләр нәшер ителмәс дип игълан итү юлдаш хаты белән чыккан булган. Нәшер итүчеләр абүнәне кире кайтарырга яки аларны башка журналга *[[Dr. Dobb's Journal]]*-га юнәлтергә тәкъдим иткән. Игълан итү юлдаш хатында*Dr Dobb's Journal*-ы хәзер "киңәйтелгән C һәм C++ колачлавы" хасиятенә ия булачак дип раслаган. 2009 елда, *Dr Dobb's Journal* үзе аерым басма булудан туктаган һәм *[[InformationWeek]]* журналы белән кушылган булган.
*C/C++ Users Journal* журналы өчен элеккеге мәкаләләр һәм чыганак код архивлары *Dr Dobb's Journal* веб-сайты аша әле дә ирешүдә бар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*''GCC, the GNU Compiler Collection'' front ends for C, C++, Objective-C, Fortran, Ada, Go, and D, as well as libraries
*Source code archives
Төркем:Программалау телләре
Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Төркем:Журналлар
UniPrise Systems, Inc.

**UniPrise Systems, Inc.** штаб-фатиры Калифорниядә, Ирвинда булган шәхси программа тәэминаты ширкәте булган. Ширкәт 1993 елда Дҗозеф Перри, Рәнди Кнапп һәм Роберт Моури тарафыннан нигезләнгән булган. Программа тәэминатын үстерү, инженер эше һәм техник тәэминат Массачусетста, Төньяк Челмсфордта урнашкан булган.

UniPrise Unix тирәлеге өчен компиляторларда һәм мәгълүмат базасы продуктларында махсуслашкан булган. 1997 елда алар Hewlett-Packard корпорациясе белән бирелгән мәгълүмат база программа тәэминатын HP OpenView системалары идарә итү программа тәэминаты белән бәйләргә килешү төзегәннәр. 1998 елга җитештерелгәннәренә шулар кергән: 
* *IMPERA* &ndash; таралган бирелгән мәгълүмат системалары идарә итү коралы.
* *Access/DAL* &ndash; бирелгән мәгълүмат базаларына ирешү мидлвэры.
* UNIX өчен UniPrise PL/I .
* OpenVMS өчен PL/I

Ширкәт 1998 елда кинәт бизнестан киткән. Киләсе елны унҗиде хезмәткәр ширкәтнең сәркатипләренә каршы бирелмәгән эш хакларын, бизнес чыгымнарын һәм табышларын күрсәтеп дәгъва биргән. Эш 2001 елда чишелгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Төркем:Санак
Dietz Computer Systems

**Dietz Computer Systems** - төп офисы Германиядә, Рурдагы Мүлһаймда булган Германия миникомпьютер җитештерүчесе булган.
Системалар сәнәгать һәм бизнес бирелгән мәгълүмат эшкәртү өчен һәм шулай ук техник һәм фәнни максатлар өчен кулланылган булган.
Популяр компьютер ярдәме белән төзелгән программа тәэминаты, Technovision, Dietz тарафыннан җитештерелгән системаларда эшләгән булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Ширкәтләр
Гөлназирә (балет)

**Гөлназирә** — 1958 елда язылган пролог белән 3 акттан тора торган Нариман Сабитов балеты. 

## Тарихы
«Гөлназирә» балеты премьерасы Башкорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәсендә 1963 елда куела (либретто С.В. Сабитова, С. В. Дречина, Г. Г. Сабитова, балетмейстер Дречин, дирижер Н. Г.Сабитов, сценограф В. И. Плекунов). Төп партияләрдә Г.Г. Сөләйманова (Гөлназирә), Ф. М. Саттаров (Бәхтияр), Ф. С. Йосыпов (Касымбай). Бу әсәр Гражданнар сугышы чоры драматик вакыйгаларына мөрәҗәгать итә. Сюжетның үзәгендә Кызыл Армия егете Бәхтиярнең (улы) Ак гвардиячеләргә кушылган әтисе Касыймбайга каршы көрәш. Бәхтияр һәлак булганнан соң, яңа тормыш өчен көрәш байрагын аның сөеклесе Гөлназирә күтәрә. Спектакльнең хореографик ягына визуаль эффективлык һәм психологик контрастларга бай пластик бию кертелгән. 

Икенче премьерасы (2 актта) 1979 елда Башкорт дәүләт опера һәм балет театрында (либреттист һәм балетмейстер Х.ф. Мостаев, дирижер Г. Х. Муталов, сценографы Плекунов) уза. Төп партияләрдә: Л. С. Куватова (Гөлназира), Ю. Г. Ушанов (Бәхтияр), Ш. А. Терегулов (Бәһрай). Балет эчтәлегенә үзгәрешләр кертелә: конфликт дошман лагерьларына караган Бәхтияр һәм Бәһрай кардәшләр каршылыгына нигезләнә. Спектакль балет формалары һәм пантомиматрадицияләренә корылган.

## Әдәбият
* Г. Н. Ахмадеева. Балеты Наримана Сабитова. Уфа, 2003.
* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1‑се кит. Өфө, 1974.
* Л. Н. Нагаева. Танцы восточных башкир. М., 1981.
* Гөлназирә (балет) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Әлифба буенча балетлар
C++ Report

***C++ Report*** SIGS Publications Group тарафыннан нәшер ителгән аена ике мәртәбә чыга торган профессиональ санак журналы булган. Аның мөхәррирләре булып Роберт Мюррей, Стэнли Б. Липпман, Дуглас Си. Шмидт, Брэд Эпплтон, Роберт Сесил Мартин һәм Һерб Саттер әфәнделәр торган һәм аның максаты C++ программалау теленә караган төрле мәсьәләләр темаларын колачлау булган. Ул C++ка караган әһәмиятле басма булып танылган булган.

## Атаклы кертем ясаучылары
* Дуглас Си. Шмидт
* Роберт Сесил Мартин
* Скотт Майерс
* Том Каргилл
* Дҗим Коплиен (шулай ук Дҗеймс О. Коплиен буларак мәгълүм)
* Дэйвид Абраһамс
* Эндрү Көниг

## Искәрмәләр

Төркем:Программалау телләре
Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Полипиридиний тозлары

**Полипиридиний тозлары** - төп чылбыр полиэлектролитлар сыйныфының әгъзалары.

## Искәрмәләр

Төркем:Полимерлар
Поликатенан

**Поликатенан** -  ул механик рәвештә тоташтырылган катенан структураларыннан торган полимер. Полимер чылбырында катенан структураларның урнашуына карап поликатенаннар төп чылбыр поликатенаннарга һәм ян чылбыр поликатенаннарга бүленә ала. Бары тик механик үз эчендә йомык компонентлардан торган [n]-катенаннар (зур n өчен) “оптимальләштерелгән” поликатенаннар буларак каралырга мөмкин.
Поликатенан кушылманың башка полимерлардан аера торган хасияте булып ковалент бәйләнешләренә өстәп механик бәйләнешләрнең булуы тора.
## Искәрмәләр

* 
Төркем:Полимерлар
Полилактофат

**Полилактофат** - ул (PLF) PDLL (поли(d,l-лактид; полиактик кислота)) һәм фосфоэфир кополимеры.
## Искәрмәләр

Төркем:Полимерлар
Коул халәт тигезләмәсе

**Коул халәт тигезләмәсе** - ул Р. Эйч. Коул тарафыннан кертелгән халәт тигезләмәсе

:p = B \left[ \left( \frac{\rho}{\rho_0} \right)^\gamma  -1 \right] ,

биредә \rho_0 - эталон тыгызлык, \gamma - адиабатик индекс, һәм B - басым берәмлекләре белән параметр.

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
* Cole equation of state article at sklogwiki 

Төркем:Физик химия
Магнит изотоп эффектлары

**Магнит изотоп эффектлары** химик реакциядә радикаль пар механизмы кебек спин-сайлау процесслар булганда барлыкка килә. Нәтиҗәдә кайбер изотоплар төш спины квант саны I-гә карап сайлап реакциягә керә. Бу күбрәк таныш булган массага бәйле изотоп эффектларыннан аермалы буларак.

## Искәрмәләр

Төркем:Физик химия
Аминоациляция

**Аминоациляция** - ул кушылмага аминоацил төркемен өстәү процессы.
## Шулай ук карарга мөмкин
*Ациляция
*tRNA аминоациляциясе
*РНК-сыман структураларны күчерү

## Искәрмәләр

Төркем:Органик химия
AEM резинасы

**AEM резинасы**, шулай ук **AECM** кыскартылмасы бар (ISO 1629), формуласы  булган этилен акрил резинасы.
## Искәрмәләр
* 
Төркем:Полимерлар
Изотоп электрохимиясе

**Изотоп электрохимиясе** - ул электрохимия эчендә изотопларны электрохимик аеруын, изотопларның тигезторышлык константаларның электрохимик фаразлавын,  электрохимик кинетик изотоп эффектын, электрохимик изотоп сенсорларын, һ.б.-ны өйрәнә торган фән тармагы.
Ул актив өйрәнү даирәсе булып тора. Ул теоретик һәм практик әһәмиятле күп башка даирәләр белән кисешә, мәсәлән, атом-төш инженериясе, радиохимия, электрохимик технология, геохимия, датчиклар һәм кораллар.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Биоэлектрохимик реактор
*Концентрация батареясе
*Электрохимик батареясе
*Электрохимик инженерия
*Тигез торышлык фракционациясе
*Күчеш кинетик изотоп фракционация

## Билгеләмәләр


## Тышкы сылтамалар
*electrochemical investigation using isotopic effects
*http://hydrobor.com.tr/bilgi-bankasi/.../Ti%20Ni%20intermetallic%20phases.pdf
*electrochemical isotope separation
*electrochemical isotope cell
*ACS radioelectrochemistry
*electroplating isotope effects
*JES electrochemical pumping isotope effects
*electrochemical isotope fractionation
*https://web.archive.org/web/20120319145651/http://wwwsoc.nii.ac.jp/aesj/publication/JNST2002/No.4/39_367-370.pdf
*DOI.org
*http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196707571/abstract

Төркем:Химия
Бинар фаза

Материаллар химиясендә **бинар фаза** яки **бинар кушылма** ике төрле элементы булган химик кушылма булып тора. Кайбер бинар фаза кушылмалар молекуляр, мәсәлән, углерод тетрахлориды (CCl4). Күбрәк таралган булган бинар фаза киңрәк каты матдәләргә карый. Мәшһүр мисаллар булып цинк сульфиды тора, анда цинк һәм күкерт бар һәм вольфрам карбиды, анда вольфрам һәм углерод бар.
Югарырак дәрәҗә катлаулылык белән фазаларда күбрәк элемент, мәсәлән, өчәр фазаларда өч элемент, дүртәр фазаларда дүрт элемент бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Химия
Гәүһәр (мәчет, Бөгелмә)

**«Гәүһәр»** ― Татарстанның Бөгелмә шәһәрендә төзелгән ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенә караучы Бөгелмә мөхтәсибәте карамагында. Бөгелмәдә ― алтынчы һәм районда ― унбишенче мәчет. 

 
## Тарих
Төзелеш 2018 елда башланган. Мәчет бинасы меценатлар, мәчеткә йөрүчеләр һәм районда яшәүчеләр ярдәме белән төзелгән.  Төзелешкә 60 млн сумнан артык акча киткән. Төп меценат ― «ТНГ-Групп» нефть сервисы компаниясе  генераль директоры Ян Галим улы Шәрипов. 

Мәчетне ачу тантанасы 2023 елның 16 фералендә узган. Мәчеттә Татарстан Рәисе Аппараты җитәкчесе Әсгать Сәфәров булган. 

## Тасвирлама
Бөгелмәгә Әлмәт ягыннан керү юлында (Константин Олейник урамы, 2нче йорт) төзелгән мәчет ― ике катлы бина, ике яктан 27 метр биеклектәге манара урнаштырылган. 477,2 квадрат метр мәйдан биләүче бинага берьюлы 270 кеше керә ала. . Ул уникаль дизайн, архитектурага һәм сәнгати бизәлешкә традицион һәм инновацион алымнар куллану белән аерылып тора. 

Мәчет территориясендә төзекләндерелгән киңлек Бөгелмәдә яшәүчеләр өчен ял итү урыны булып тора. Парклар зонасында футбол һәм баскетбол кыры, тренажерлар, скейт-мәйданчык һәм балалар уен мәйданчыгы, кафе урнашкан. Шулай ук җәяүлеләр һәм велосипед юллары салынган, алар мәчет территориясен шәһәрнең үзәк урамы (Газинур Гафиятуллин урамы ) белән тоташтырган. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Ксения Лучук*.  В Бугульме построили мечеть «Гәуһәр». Бугульминская газета, 17.02.2023
*  Яндекста мәчет панорамасы

төркем:Бөгелмә мәчетләре
Гәүһәр (мәгънәләр)

**Гәүһәр** — күпмәгънәле сүз. Гәүһәр () ― җәүһәр, алмаз, асылташ.
;Хатын-кыз исеме
* '''Гәүһәр''' Батталова
* Гәүһәр Камалова 
* Гәүһәр Фәйзуллина
* Гәүһәр Хәсәнова

;Башкалар
* '''Гәүһәр''' (мәчет, Бөгелмә)
* Гәүһәршад мәчете
Казимир Боратынский

**Казимир Боратынский** (поляк телендә: Kazimierz Boratyński) Вроцлав университеты профессоры, поляк химигы булган. Ул туфрак фәне даирәсендә махсуслашкан булган.
Өйрәнү эшендә ул минераль ашламалар, туфрак химиясе һәм туфрак физикасы, туфракта гумус процесслары һәм туфрак географиясе белән эш иткән.
Химиянең югары белемен Познань Университетында тәмамлаган һәм фәлсәфә магистры дәрәҗәсенә ия булган.
Сугыш вакытында фәнни хезмәткәр булып эшләгән.
1964 елдан бирле Боратынский Польша Фәннәр Академиясенең әгъза-корреспонденты, ә 1973 елдан бирле гамәлдәге әгъзасы булган.

## Басмалары
* *O kwasach metafosforowych* (1932)
* *Metafosforany i pirofosforany jako źródło fosforu dla roślin* (1933)
* *O odmianach pięciotlenku fosforu* (1933)
* *Badania nad próchnicą* (1962-1965)
* *Wpływ nawożenia na związki próchnicze gleby lekkiej* (1968)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Химия
Төркем:Авыл хуҗалыгы
Төркем:Агрономия
Төркем:Туфрак
Мексика Химия Җәмгыяте

**Мексика Химик Җәмгыяте** (Испан телендә: *Sociedad Química de México*; **SQM**) - ул штаб-фатиры Мексикада булган химия өлкәсендә фәнни өйрәнү һәм мәгарифне алга сөрә торган фәнни җәмгыять (профессиональ ассоциация).
Җәмгыять ике ел саен конгрессны оештыра, берсе гомуми химия буенча һәм башкасы химик мәгариф буенча һәм *[[Мексика Химия Җәмгыяте Журналы]]*н нәшер итә (2005 елга кадәр *Revista de la Sociedad Química de México*). Ул шулай ук ел саен Андрес Мануэль дель Рио һәм Марио Молина Премияләрен һәм шулай ук иң яхшы тезислар өчен бакалавр, магистр һәм доктор дәрәҗәләрендә премияләр бүләк итә.
## Тышкы сылтамалар
*"Sociedad Química de México, A.C."
*''Journal of the Mexican Chemical Society''
*''Boletín de la Sociedad Química de México'' 
Төркем:Химия
Оксалил

Шулай ук оксалик буларак мәгълүм **оксалил** катионы, [C2O2]2+ химик формуласына ия. Ул кузгалак кислотасыннан табыла торган катион.
Оксалил катионы кергән химик кушылмаларга түбәндәгеләр керә:
## Шуңа карый торган кушылмалар/ионнар
*Кузгалак кислотасы, C2O4H2
*Оксалат анионы, [C2O4]2−
*Оксалик ангидрид, C2O3
*Кузгалак кислотасының ацил галидлары, түбәндәгеләрне кертеп:
:*Оксалил хлориды, C2O2Cl2
:*Оксалил фториды, C2O2F2
## Искәрмәләр

Төркем:Химия
Норвег Химик Җәмгыяте

**Норвегия Химик Җәмгыяте** () - ул Норвегиядә химиклар өчен профессиональ җәмгыять. 1893 нигезләнгән булып аның максаты булып "химия һәм химик технология белән кызыксыну һәм аңлауны алга сөрү" тора.
Сәркатип булып Кеннетһ Рууд тора, вице сәркатип булып Һанс Һенрик Өвребө тора һәм идарә әгъзалары булып Өйвинд Миккелсен, Лилиан Зерничоу һәм Кари Һердер Каггеруд тора.
Норвег Химик Җәмгыятендә аналитик химия, квант химия һәм модельләштерү, туклану һәм азык технологиясе, катализ, химия тарихы, хемометрия, макромолекулалар һәм коллоид химиясе, органик химия, нә-органик химия һәм уку-укыту буенча төркемнәр бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Химия
Минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчылыгы

**Минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган минзәлә сөйләшләре төркеменең төп урынчылыгы. Үз атамасын Башкортстанның Бәләбәй районы үзәге Бәләбәй шәһәре исеменнән ала.

## Таралышы
Минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчылыгы таралу территориясе тулысы белән диярлек элеккеге Бәләбәй өязе территориясе чикләренә туры килә. Ул Башкортстанның көньяк-көнбатышында, көнбатышында, ягъни Әлшәй, Авыргазы, Бәләбәй, Бишбүләк, Благовещен, Бүздәк, Дәүләкән, Ярмәкәй, Кырмыскалы, Кушнаренко, Куергазы, Күгәрчен, Мәләвез, Миякә, Стәрлебаш, Стәрлетамак, Туймазы, Уфа, Федоровка, Чишмә, Шаран районнарында таралагна.

## Үзенчәлекләре
Минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчылыгында аның сөйләшүчеләренең этник формалашу үзенчәлекләре белән бәйле кайбер кечкенә аермалар бар (мишәр компоненты, кайбер тар җирле төркемнәрдә нивелировка тәмамланмаган һ.б.). Моннан тыш, тикшерелә торган территориядә Минзәлә сөйләшенең әйдәп баручы үзенчәлекләре әкренләп юкка чыга, татар әдәби теле өчен хас вариантлар өстенлек итә башлый. Аның көнчыгыш өлешендә чиктәш көнбатыш (мишәр) диалектының  стәрлетамак сөйләшен характерлаучы үзенчәлекләр барлыкка килә. Шуннан чыгып, көньяк-көнбатыш Башкортстанның урта диалекты минзәлә сөйләшенең бер ас сөйләше дип билгеләнә һәм шартлы рәвештә бәләбәй  урынчылыгы дип атала.

Бәләбәй урынчылыгына минзәлә сөйләшенең үзенчәлекләре үзгәрү хас, бу урынчылык таралган җирлеккә XX гасырга кадәр төрле сөйләш вәкилләренең өзлексез миграциясе белән аңлатыла.

## Чыганаклар
* Булатова М.Р. Татарские говоры Башкортостана: ареальный аспект / М.Р. Булатова. – Казань: ИЯЛИ, 2021. – 136 с. ISBN 978-5-93091-325-5
* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф.С. Баязитова, Д.Б. Рамазанова, Т.Х. Хәйретдинова һ.б. - Казан: Мәгариф, 2008. - 463 б.
* Рамазанова Д.Б. Татар теленең Урта Кама тирәсендә таралган сөйләшләре: дис.канд. филол. наук. Казан, 1968. 519 б.
* Рамазанова Д.Б. К вопросу о формировании белебеевского подговора мензелинского говора татарского языка // Исследования по исторической диалектологии татарского языка. Казань, 1979. С. 4–43.

Төркем:Минзәлә сөйләше
Минзәлә сөйләшенең яңавыл урынчылыгы

**Минзәлә сөйләшенең яңавыл урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган минзәлә сөйләшләре төркеменең төньяк урынчылыгы. Үз атамасын Башкортстанның Яңавыл районы үзәге Яңавыл шәһәре исеменнән ала.

## Таралышы
Минзәлә сөйләшенең яңавыл урынчылыгы Башкортстанның Яңавыл һәм аңа якын Төньяк-Көнбатыш Башкортстан районнарында: Калтасы, Краснокама районнарында таралган.

## Үзенчәлекләре
Яңавыл урынчылыгы Пермь сөйләше белән уртак үзенчәлекләргә ия: -маға/-мәгә (Аңа өй җиткермәгә кирәк) формасы, безафиксаль изафет актив кулланыла һ.б. 
Ул өлешчә -ың/-ең/-ң (барың – әд. барыгыз, қараң – карагыз)  боерык формасы таралу зонасына керә.  Алардан тыш, шәхси аффикслар алдыннан -дыр/-дер кушымчалары өстәлә (беләдерсен – беләсеңдер, килгәндерсез – килгәнсездер), нәмә сорау алмашлыгы кулланыла, диалектизмнардан келиткә ‘печәнлек чыланы’, чарача ‘мунча чыланы’ бар.

## Чыганаклар
* Булатова М.Р. Татарские говоры Башкортостана: ареальный аспект / М.Р. Булатова. – Казань: ИЯЛИ, 2021. – 136 с. ISBN 978-5-93091-325-5
* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф.С. Баязитова, Д.Б. Рамазанова, Т.Х. Хәйретдинова һ.б. - Казан: Мәгариф, 2008. - 463 б.
* Рамазанова Д.Б. Татар теленең Урта Кама тирәсендә таралган сөйләшләре: дис.канд. филол. наук. Казан, 1968. 519 б.
* Рамазанова Д.Б. К вопросу о формировании белебеевского подговора мензелинского говора татарского языка // Исследования по исторической диалектологии татарского языка. Казань, 1979. С. 4–43.

Төркем:Минзәлә сөйләше
Регина Биккинина

**Регина Биккинина**, Регина Марс кызы Биккинина (Бельгиядә: **Regina Bikkinina**, *[[1988 ел]]ның [[10 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Мордва АССР]], [[Саранск]]*) — театр һәм кино актрисасы, сценарист. Көнбатышта төшерелгән популяр сериалларның берсендә төп рольне башкарган татар актрисасы. «Into the night» («Төнне куып») сериалы 2020 елда Netflix платформасында чыга. Регина анда Зара исемле хатын-кыз ролен, авыру бала анасын уйный. 2009-2021 еллар арасында 6 фильмда уйнаган.

## Тәрҗемәи хәле
1988 елның 10 гыйнварында Мордовия башкаласы Саранскида туган, ата-анасы чыгышы белән  — Мордовиянең Ләмберә районы Аксюн авылыннан. Унсигез яшендә Мәскәүгә китеп, 2014 елда Б. Щукин исемендәге Театр училищесының актерлык факультетын тәмамлаган (В. В. Иванов курсы). Студент елларыннан Вахтангов театрында уйный.  Чакыру буенча Швейцариягә, Женевага бер театр проектына китә. Баштарак 2 елга дип китсә дә, француз телен ныклап өйрәнергә кала. Рус һәм татар телләре – туган телләре,  инглиз һәм француз телләрендә иркен аралаша. 2016 елда Авиньон фестивалендә катнаша. 2017 елда кияүгә чыгып, Швейцариядән Бельгиягә китә, Брюссельдә яши, анда чит илдәге кино тарихы башлана. 2019 елда Netflix «Into the Night» проектында төп рольне уйнаган.
 
Россия Украина җирләренә кергәннән соң, украин качаклары белән бергә «24 февраль. Таң вакыты» дигән спектакль куя, сценариен да үзе яза.

## Театрдагы рольләре
* *Сөйләүче* ― «Онегин»нан өзекләр (2019, режиссёр: Mathilde Reichler, Женева);
* Les scènes inconnues / Билгесез күренешләр (2016, Авиньон фестиваленең спектакле, режиссёр  A. Chouliev);
* **' ― Skubidu ou une poupée, qui sait tout (2015, Женева, режиссер В. Стасюк);
* ''СиСи'' ― «Амазония, яки Караул No. 8» (2008, режиссер  Ю.Г оманюк);
* **' ― «Н. В. Гоголь әсәрләре буенча коллаж» (2009, режиссер Ю. Гоманюк);
* *Алиса* - «» (2009, режиссер  Ю. Гоманюк).

## Фильмография
* *Актриса* – Champ libre (драма, 2022, Бельгия, **сценарий автордашы**; режиссер Victor Emmanuel Boinem)
* *Полина* – Se battre encore (2021, Бельгия, режиссер Arthur Lecouturier) 
* *Зара Облонская* – Into the night (Төнне куып, сериал, 2000, Бельгия, режиссер Nabil Ben Yadir) 
* *Зара Облонская* – Into the night (Төнне куып, сериал, 2019, Бельгия, режиссер Inti Calfat, Dirk Verheye һ.б.) 
* *Кассир хатынның  кызы* ― Газгольдер (боевик, 2014, Россия, режиссер Иван Курский) 
* *Актриса* ― Музаика (2014, Россия, режиссер Владимир Иванов)
* *Яшь ана* – Глухарь. Дәвамы (сериал, 2009, Россия, режиссер Тимур Алпатов һ.б.)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Регина Биккинина (Regina Bikkinina). Кино-Театр.Ру
*   Регина Биккинина — фильмы. Кинопоиск
*  Регина Биккинина. ВКонтакте
*   Regina Bikkinina Видеопрезентация GM Production. YouTube, 1:04
*    Регина Биккинина – IMDb

Төркем:Россия театр актерлары
Төркем:Россия кино актрисалары
Төркем:Бельгия кино актрисалары
Төркем:Щукин исемендәге театр укуханәсен тәмамлаучылар
Биккинин

**Биккинин**, *шулай ук* Бикк**е**нин – фамилия.
* Наил Биккенин (1931―2007), журналист, баш мөхәррир, фәлсәфә фәннәре докторы.
* Ренат Биккинин (1979), спортчы (грек-рим көрәше ), Европа чемпионы (2002).
* Фәйзи Биккинин (1898-1968), халык уен кораларында уйнау остасы, ТАССР атказанган артисты (1963).
* Мөхәммәт-Сафа Биккенин, мулла, ахун, укытучы, мәгърифәтче.

----
* Регина Биккинина (1988), театр һәм кино актрисасы.

Төркем:Фамилияләр
Фәим Әхмәтҗанов

**Фәим Әхмәтҗанов**,  Фәим Гани улы Әхмәтҗанов (, *[[1964 ел]]ның [[1 июль|1 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Ишембай районы]], [[Ибрай (Ишембай районы)|Ибрай]] – [[2022 ел]]ның [[29 март]]ы, [[РФ]], [[БР]], [[Белорет районы]]*) ― театр актеры, 1991-2022 елларда Стәрлетамак дәүләт башкорт драма театры артисты, Башкортстанның атказанган (2004) һәм халык (2021) артисты. Стәрлетамак  театрына нигез салучыларның берсе.

## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 1 июлендә Ишембай районының Ибрай авылында туган. Исәкәй сигезьеллык, Макар урта мәктәпләрен тәмамлаган. Армиядә хезмәт итеп кайткач, Уфа дәүләт сәнгать институтына укырга керә. Хезмәт юлын Стәрлетамак шәһәрендә башлый. 1991 елда Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлаганнан соң, Стәрлетамак дәүләт театр берләшмәсенең башкорт театры актеры булып эшли башлый. Стәрлетамак театрына нигез салынганнан алып, 30 ел актёр булып  эшләгән (2013 елдан – Стәрлетамак дәүләт театр-концерт берләшмәсе составында Илшат Йомагулов исемендәге Стәрлетамак дәүләт башкорт драма театры).

## Вафаты
2022 елның 29 мартында, Әбҗәлил районына хатыны ягыннан туганын җирләргә дип кайтып барганда, Белорет районында (Уфа ― Инҗәр ― Белорет автомобиль юлының 190нчы чакрымында) юл-транспорт һәлакәтендә үлә.  

## Иҗаты
Стәрлетамак башкорт театры сәхнәсендә уйнаган өч дистә ел эчендә артист шулкадәр ук санда рольләр башкара, иҗат биографиясендә – күп жанрларда (комедия, трагедия, драма) төрле образлар. Башкорт һәм татар классикасы, башкорт, татар һәм башка милләт драматургларының әсәрләре буенча куелган спектакльләрдә уйнаган һәр роле ихлас башкарылган. 

## Башкарган рольләре
* *Исмәгыйль* ―  «Галиябану» (Мирхәйдәр Фәйзи) ― **беренче роле** 
* *Муса* ― «Париж башкорты» (Булат Рәфыйков), 
* *Гыйльметдин* ― «Яшь йөрәкләр» (Фәтхи Бурнаш)
* *Искәндәр бай* ― «Асылъяр» (Мирхәйдәр Фәйзи) 
* *Мәмәт тархан* ― «Бәндәбикә һәм Җирәнчә чәчән» (Айдар Хөсәенов) 
* *Зөлкәрнәй* ― «Дивана яшьлек» (Ибраһим Абдуллин) 
* *Шаянгул* ― «Һай, Уфа кызлары!»( Ибраһим Абдуллин)
* *Сәфәргали* ― «Ашкадар»  (Мөхәммәтша Бурангулов) һ. б. 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1994 ― «Театр язы» җөмһүрият фестивалендә «Иң яхшы ир-егет образы» номинациясендә җиңүче – Флорид Бүләковның «Онытылган дога» драмасында Томан роле белән,
* 2004 ел – Башкортстанның атказанган артисты, 
* 2021 ел – Башкортстанның халык артисты

## Гаиләсе
Хатыны Хөснә Рәфыйк кызы, Әбҗәлил районыннан, укытучы булган (2022 елның 29 мартында юл һәлакәтендә үлгән), улы Аяз, кызы Азалия (җырчы-баянчы Айдар Юнысовның хатыны). 

## Моны да карагыз
* Риза Мәһәдиев

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Башкортстан артистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык  артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар 
Төркем:Стәрлетамак башкорт драма театры актерлары
Авиано

**Авиано** — Италиянең Фриули-Венеция-Джулия төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Фриули-Венеция-Джулия төбәге шәһәрләре
Пульсоксиметр

**Пульсоксиметр** – капиллярлы кан кислород белән туендыру дәрәҗәсен инвазив булмаган улчәу өчен тыйби контроль – диагностик җиhазы.
Канда хроник кислород җитешсезлеге белән бергә баручы куп кенә патологияләр бар. Бу очракта канда кислород сатурациясе  курсәткече даими кузәтуне  таләп итә.

## Эш принцибы
Ысул нигезендә ике куренеш бар. Беренчедән, гемоглобинның ике төрле озынлыкта булган яктылык дулкыннарын узләштеруе аны кислород белән туендыруга карата узгәрә. Икенчедән, яктылык сигналы, тукымаларны уткәндә, пульслы холык ала. Бу куренеш hәр йөрәкнең кысылуында булган артериаль узән куләме узгәреше аркасында барлыкка килә. Пульсоксиметр периферик сенсорга ия. Бу сенсорда ике озынлыкта булган дулкыннарның (660 нм hәм 940 нм) яктылык чыганагы бар. Сеңдеру дәрәҗәсе кан гемоглобины кислород белән туендыруга карый.
## Тарих
Оксиметр Гленн Аллан Милликен белән 1943 елда ясалган hәм 1949 елда чыгарылган. Эрл Вуд, О2 туендыру абсолют кыйммәтен алу  максаты белән,  колактан кан чыгартыр өчен басым астында капсула кушты. Бу концепция хәзерге заман традицион пульсоксиметриягә  охшаш. Әмма аны фотоэлементларның hәм яктылык чыганакларының стабиль булмавы сәбәпле тормышка ашыруы авыр булды; буген  бу  ысул  кулланмый.

Беренче пульсоксиметрия 1972 елда улчәу җирендә кызыл hәм инфракызыл яктылыкны пульс компонентлары белән сеңдеру нисбәтен кулланыларак  япон медицина электроник җиhаз эшләп чыгартучы Nihon Kohdenдә япон биоинженерлары Такуо Аояги hәм Мичио Киши белән эшләп чыгарылды. 1975 елда хирург Сусуму Накадзима җиhазны пациентларда беренче тапкыр сынады.

1995 елда Masimo пациент hәрәкәт иткәндә hәм  тубән перфузия заманында артерия hәм вена сигналын аерып төгәл улчи алган сигнал чыгару технологиясен тәкъдим итте. Шул көннән алып  hәрәкәт иткәндә ялган  борчылу санын әзәйтмәк өчен пульсоксиметрларны эшләп чыгаручылар яңа алгоритмлар уйлап чыгарды. Шулай итеп, бу көнгә кадәр киеренке шартларда эшләу  өчен пульсоксиметрлар арасында мөhим аермалар бар.

## Искәрмәләр
Армандо Диамантэ

**Армандо Диамантэ**,  Армандо Луиджиевич Диамантэ (псевдоним,    чын исем-фамилиясе **Альберт Нәбиуллин**, *[[1972 ел]]ның [[11 ноябрь|11 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Балтач районы (Татарстан)|Балтач районы]], [[Чепья]]*) ― мәдәният эшлеклесе, 2013 елдан Яр Чаллының «Мастеровые» рус драма театры директоры, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2023).

## Тәрҗемәи хәле
1972 елның 11 ноябрендә Татарстан АССР Балтач районы Чепья авылында туган. Инвалид балалар өчен интернатта үскән.  1992 елда Казан дәүләт мәдәният институтының театр факультетына «Режиссура» белгечлеге буенча укырга кергән, 1993 елда Кинематография хезмәткәрләре квалификациясен күтәрү институтына күчеп, аны 1995 елда «» белгечлеге буенча тәмамлаган (РСФСР халык артисты  остаханәсе).   2009 елда ТИСБИ юридик факультетын «бик яхшы»га тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1992-1998 елларда – Мәскәүнең  «Ты у меня одна» (Син минем бергенәм) тапшыруы авторы.

1998 елдан 2004 елга кадәр — реклама өлкәсендә эш.

2004-2005 елларда – «Татнефтепродукт» холдинг компаниясенең маркетинг бүлеге башлыгы, «Татнефтепродукт-медиа» агентлыгын оештыручы һәм җитәкчесе, «Ширкәт дусты» (Друг компании) бонусын кертүче. 
 
2005 елдан 2013 елга кадәр — «Эфир» телеканалының Яр Чаллыдагы филиалы җитәкчесе. 

2012 елдан 2014 елга кадәр — «Мәдәни шәһәр» (Культурный город)  шәһәр проекты җитәкчесе,  Чаллы шәһәре Башкарма комитеты җитәкчесенең мәдәният буенча киңәшчесе. Әлеге вазифада ике ел буе иҗтимагый башлангычларда шөгыльләнгән булган. 

2013 елдан – «Мастеровые» рус драма театры директоры.

2020 елда Яр Чаллы шәһәренең Ашыгыч медицина ярдәме хастаханәсенең (БСМП) түләүле бүлеге мөдире булып эшләгән. 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 – «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале 
* 2023 – Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре – *республика мәдәнияте үсешенә зур өлеш керткән өчен*  

## Шәхси тормышы
Гаилә хәле – өйләнмәгән. Буш вакытта китап укый,  шахмат уйный, интеллектуаль кино карый һәм мәдәни чараларда катнаша. Моннан тыш, психология һәм психиатрияне өйрәнә. Шәһәрдә фатиры, Минзәлә районы авылында йорты бар. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Диамантэ Армандо Луиджиевич. Татцентр.ру
* Армандо Диамантэ. «Мастеровые» - русский драматический театр 
* Диамантэ Армандо Луиджиевич. Творчество. Рассказы.  Журнал "Самиздат"

## Моны да карагыз
* Елена Сорочайкина

Төркем:Шәхесләр:«Мастеровые» рус драма театры
Төркем:ТИСБИ тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төснәкләр

**Төснәкләр** — Башкортстан җәмгыятендә хуҗалыкларыннан мәхрүм калгач, феодал хуҗалыгында эшләүче элекке ясак кешеләре.

## Тарих
Башкортстан җәмгыятендә, аз булса да, нигездә, әсирлеккә төшкән хәрбиләрдән торган коллар да булган. Алар җирле халыклар кулына чик буенда казахлар, калмыклар һәм Себер татарлары белән бәрелешләр вакытында килеп эләккәннәр. Гади башкортлар ике изү астында яшәгәннәр. Аларны, иң беренче чиратта, феодаль дәүләт изгән. Алар патша казнасына җир өчен салым — ясак түләгәннәр, хәрби хезмәт һәм олаучылык йөкләмәсен үтәгәннәр. Гади башкортларны үз башкорт феодаллары — би, князь, тархан, староста, старшина, руханилар да каты рәвештә эксплуатацияләгән.

Башкортларда җиргә хосусый милекчелек булмаган, бу исә төбәктәге феодаль мөнәсәбәтләрнең кайбер үзенчәлекле якларын билгеләгән. Җир бар община милке булып саналган. Әмма, гамәлдә, җиргә феодаллар хуҗа булган. Бу аларга гади община әгъзаларын буйсындырып тотарга, үзләренә эшләтергә ярдәм иткән.

Башкортстан феодаллары көтү-көтү мал асраганнар. Алар, ярлы кешеләргә әз генә мал-туар биреп, феодал хуҗалыкларында эшләткәннәр, малларын караттырганнар. Аннан башка, гади община әгъзалары бурыч өчен феодалларга төрле йөкләмәләр үтәгәннәр. Башкорт феодаллары, ярлы кешеләрне буйсындырып тотар өчен, ыруг калдыкларын бик оста файдаланганнар. Гади общинникларның феодаллар белән мөнәсәбәтен чагылдырган материаллар әз сакланган. Күп кенә документлар XVII—XVIII гасырларда еш булган янгыннарда Уфа һәм Мәскәү архивлары белән бергә янып беткән, Ләкин очраклы рәвештә сакланып калган документлар гади халыкның ризасызлыгы артуы турында сөйли. Аларда күренүенчә, гади общинниклар тарханнарның җир биләүдәге өстенлекләре, би, князь, тархан, старосталарның җирне һәм салымнарны бүлүе, үзләренең ирке белән зур-зур салымнар салуы һ. б. риза булмыйлар. Үч алыр өчен, гади башкортлар феодалларга каршы восстаниеләргә күтәреләләр, аларны талыйлар, үтерәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы