open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әлмән районы

**Әлмән районы** () — Курган өлкәсенең көньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Әлмән авылы (Курган шәһәреннән 178 км көньяк-көнбатыштарак).

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1924 елда Урал өлкәсе составында нигезләнә. 1930—1937 елларда башкорт милли районы буларак булган.

1934 елда Чиләбе өлкәсе составына кертелә, 1944 елдан — Курган өлкәсе составында.

1963 елда юкка чыгарыла, 1965 елда яңадан оеша.

## Халык

### Милли состав

### Татарлар саны
Әлмән районында 2 906 татар яши (2002 елда - 3 528). Башлыча, алар Әлмән (1539 кеше), Аманкүл (216), Бишнәк (189), Өчкүл (222), Туз авыл (89), Алакүл (145) авылларында яшиләр.

## Административ бүленеше
# Әлмән авыл җирлеге
# Бороздинка авыл җирлеге
# Иванково авыл җирлеге
# Казенное авыл җирлеге
# Малышево авыл җирлеге
# Парамоново авыл җирлеге
# Рыбное авыл җирлеге
# Тәңрекүл авыл җирлеге
# Чистое авыл җирлеге
# Шарипов авыл җирлеге
# Юламан авыл җирлеге
# Ягодное авыл җирлеге

## Хәзерге торышы
2005/2006 уку елында Әлмән районының 2 мәктәбендә татар теле фән буларак өйрәнелә. 1981 елдан район үзәгендә татар фольклор үзешчән коллективы эшли.

## Шәхесләр
Әлмән районында шагыйрьләр М. Гатау (1913, Тозау-1941), Җ.Х. Юмаев, журналист Җ.Г. Байбулатов, монументалист, нәкышче, графикачы К. Сафиуллин туганнар.

## Кызыклы фактлар
1919—1922 елларда хәезерге Әлмән районы җирләре Башкорт АССР-ы Ялан кантоны составына кергәннәр.

## Чыганак
Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлмән районы
Каен гөмбәсе

**Гади каен гөмбәсе** (шулай ук **каен гөмбәсе**, ), — гөмбәләрнең болеталылар гаиләсеннән бер төре.

## Төрләре
Кайбер классификацияләрдә күрсәтелгән төрләре:
* Гади каен гөмбәсе ()
* Кара каен гөмбәсе ()
* Сазлык каен гөмбәсе ()
* Алсуланучы каен гөмбәсе ()
* Соры төсле каен гөмбәсе, грабовик (лат. Leccinum carpini)
* Каты каен гөмбәсе (лат. Leccinum duriusculum)
* Каралучан каен гөмбәсе (лат. Leccinum nigrescens)
* Соры көл төсле каен гөмбәсе (лат. Leccinum leucophaeum)
* Төрле төсле каен гөмбәсе (лат. Leccinum variicolor)

## Тасвирлануы

## Таралуы
Каен белән микоризаны булдыра. Исемен каенлы урманнарда һәм каенлыкларда еш очравы сәбәпле алган. Җәйнең беренче яртысындан көзгә кадәр пәйда була.

## Әдәбият
* *Грибы СССР* — М.: Мысль, 1980.
* Сержанина&nbsp;Г.&nbsp;И. *Шляпочные грибы Белоруссии*. Минск, Наука и техника, 1984. 229—230 битләре.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гөмбәләр
Абдулла Дубин

**Абдулла Дубин** – Казан телевидениесе дикторы, төбәкне өйрәнүче – филокартист.
## Тәрҗемәи хәле

1941 елның  26 мартында Әстерхан шәһәрендә  күпбалалы (ундурт балалы) гаиләдә төпчек бала булып дөньяга килгән. Әтисе Ибраһим Хәсән улы ― җирле икмәк хаводы баш белгече (пенсиягә чыккач, гомере ахырына кадәр җәмигъ мәчете мөәзине булган), әнисе Хәдичә Габидулла кызы - хуҗабикә. 

Мәктәптә укыганда ук, драма түгәрәгенә йөри, Әстерхан драма театры артисты була. Казан театр училищесында укыган,  А.В. Луначарский ис. ГИТИСның (театр сәнгате институты) режиссёрлык факультетына укырга кергән, тиздән читтән укуга күчеп, театр белеме факультетын тәмамлаган.

1960-1984 елларда Казан дәүләт телевидениесендә диктор.
 
Абдулла Дубин 1968 елдан иске фотосүрәтләр җыю белән мавыга. Урысча аны филокартист дип тә атыйлар. Габдулла әфәнде Әстерхан якларында тугангадыр, берничә альбомын шул шәһәргә багышлаган. Аның коллекциясендәге Казан сурәтләрен Татарстан матбугатында еш күрергә була. Соңгы елларда борынгы Казан турында ул фотоальбомнар нәшер итте. Башкалабызның 1000 еллык юбилей алдыннан хаҗи Габдулла җиң сызганып эш башлаган. 

1990 елда хаҗ сәфәре кылган.

## Гаилә хәле
Абдулла Ибраһим улы өч тапкыр өйләнгән һәм бу никахлардан ике улы һәм ике кызы бар, төпчек кызы ― Илсөяр.
1963 елда республика радиосы мөхәррире, танылган язучының кызы Эльза Гариф кызы Гобәйдуллинага өйләнгән булган.  

## Җыелмасыннан сурәтләр
Chernyshevsky street bridge.jpg
Nacmi street bridge.jpg
Transbolaqia.jpg
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Памяти конструктора

## Чыганаклар
* İske Qazan – fotoräsemnärdä

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Телевидение дикторлары
Төркем:Төбәк тарихчылары
Төркем:Әстерхан татарлары
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Кефе шәһәр шурасы

Бу мәкалә Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Русиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Кәфә шәһәр округы мәкаләсен укы.

**Кәфә шәһәр шурасы**  (, ) — Кырым АРның көнчыгтышындагы регионы. Регион Кара диңгез яры буенда урнашкан. Үзәге - Кәфә шәһәре.

## Халкы
* 2012 елга — 105 140 кеше.
*2001 елда регионда халык түбәндәгечә урнашкан:

## Искәрмәләр

Төркем:Кефе шәһәр шурасы
Төркем:Кырым регионнары
Яңа Сембер

**Яңа Сембер** () — Россиянең Сембер өлкәсендәге шәһәр.

Халык саны — 16 032 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 20 332 кеше.

## География
Новоульяновск Иделнең (Куйбышев сусаклагычы) уң ярында, Сембердән 19 километрга көньяграк урнашкан. Якындагы тимер юл станциясе — Белый Ключ (Сембернең Тимер юл районында урнаша) (7 км).

## Тарих
Новоульяновск Кременки авылы янында 1957 елда Сембернең иярчен шәһәре буларак нигезләнә. 1961 елда Сембер цемент заводы үз эшен башлый, шул ук елда Новоульяновскка шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә.

1967 елдан — шәһәр. 1978 елда шәһәр составына Кременки авылы кертелә.

2003 елда Сембер районы составыннан чыгарыла.

## Халык

## Икътисад
* Сембер цемент заводы («Ульяновскцемент»).
* Азбис һәм цемент әйберләр ясау комбинаты.
* Йомшак түбә заводы.
* Җыелма тимер-бетон заводы.

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер өлкәсе шәһәрләре
Курск төмәнлеге

**Курск төмәнлеге** ()- XIII гасыр ахырыннан XIV гасыр ахырынача Алтын Урда, соңрак Бөек Литва кенәзлеге составындагы, хәзереге Курск өлкәләсе җирләренең бер өлешен алып торган, зур булмаган татар җирлеге. 

Курск өлкәсе территориясендә Алтын Урда вакытыннан калган Бесединский, Гочевский археологик комплекслгелелары билгеле. Шулай ук монда Әхмәт бәк нигезләгән Әхмәт бистәләре булуы да ачыкланган.

## Чыганаклар
*Курск өлкәсендә ислам дине тарихы.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар дәүләтләреТөркем:Алтын УрдаТөркем:Литва тарихыТөркем:Курск өлкәсе тарихы
Велосипед спорты

right|150px|thumb
**Велосипе́д спорты́** — спорт төре. Велосипедта таулы-чокырлы җирдә, шосседа, тректа узышуны, фигуралар ясап йөрүне, велоболны үз эченә ала.

Татарстанда велосипед спорты 1893 елдан һәвәскәр велосипедчылар җәмгыятендә, шулай ук «Беркут», «Сила и здоровье» спорт җәмгыятьләрендә фигуралар ясап йөрү, шосседа һәм ипподромда узышу буенча ярышлар уздырудан да башланып китә. Заманча спорт төре буларак, 1920 елларның 2 нче яртысында «Динамо» спорт җәмгыятендә үсеш ала.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* «Татар иле» порталы 

## Сылтамалар
* Халыкара велосипедчылар берлеге

*
Советск (Киров өлкәсе)

**Советск** (), () — Киров өлкәсендәге кече шәһәр, Советск районының административ үзәге.

Халык саны — 16 592 кеше (2010).

## География
Шәһәр Нократка Пижма елгасы кушылу урыны янында, Кировтан 140 километр көньяк-көнбатыштарак урнашкан. Якындагы тимер юл станциясе — Котельнич (103 километр ераклыкта).

## Тарих
Советск 1594 елда чирмешләр җирләрендә *Кукарка бистәсе* буларак нигезләнә.

XVIII—XIX гасырларда — Вятка губернасының эре сәүдә һәм һөнәрчелек үзәге.

1918 елда Вятка губернасы башкарма комитеты карары буенча Кукарка бистәсенә *Советск* ***шәһәре*** исеме кушыла, ләкин рәсми рәвештә Советск шәһәр статусны 1937 елда гына ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 95,3%, чирмешләр — 1,5%.

## Икътисад
Ит комбинаты, май ясау заводы, азык-төлек комбинаты. Басылган аяк киеме, перчаткалар, тегү фабрикалары.

Агач эшкәртү комбинаты. Элеватор.

## Танылган шәхесләр
* Вячеслав Молотов (Скрябин) (1890—1986) — совет сәяси һәм дәүләт эшлеклесе, Халык Комиссарлары Советы Рәисе, ССРБ чит илләр эшләре министры (халык комиссары)
* Алексей Рыков (1881—1938) — совет сәяси һәм дәүләт эшлеклесе, Халык Комиссарлары Советы Рәисе.

## Галерея

Kukarka museum.jpg|
Lenin street Kukarka.jpg|
Solominskaya street Kukarka.JPG|
Molotov house tablet Kukarka.JPG|
Molotov house Kukarka.JPG|
Fire tower Kukarka.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Катай

**Катай** () — Курган өлкәсендәге кече шәһәр, Катай районының административ үзәге.

Халык саны — 14 003 кеше (2010).

## География
Катай Исәт елгасы өстендә, Курганнан 214 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Көньяк Урал тимер юлында *Катай* станция (Екатеринбург — Курган сызыгы).

## Исемнең килеп чыгышы
Шәһәр атамасы *катай* () башкорт кабиләсе исеменнән килеп чыккан.

## Тарих
Катайск 1665 елда острог буларак ниегзләнә.

Бөек Ватан сугышы вакытында Катайга Мелитопольдән насос заводы күчерелә.

1944 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Насос, тимер-бетон әйберләрне ясау, кирпеч, , май ясау, икмәк заводлары.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Курган өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Курган өлкәсе шәһәрләре
Азат Курчаков

**Азат Гайнулла улы Курчаков** — татар җәмәгать эшлеклесе, авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты, профессор, Сембер татар милли-мәдәни мөхтәриятенең беренче рәисе, Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты әгъзасы.

Хезмәт юлын Иске Кулаткы районында Урта Тирескә МТСында зоотехник булып башлый. 1957 елдан Чынлы районында. МТС баш зоотехнигы, авыл үхуҗалыгы буенча инспекция башлыгы, Чынлы райкомының икенче секретаре, район башк4арма комитеты рәисе.

1963 - 1975 елларда — Сембер өлкә башкарма комитетының авыл хуҗалыгы идарәсе башлыгы урынбасары. 1975—1979 елларда — Сембер сөт сәнәгате җитештерү берләшмәсе гендиректоры, 1979 - 1985 елларда — өлкә авыл хуҗалыгы идарәсе башлыгы. 1985-1992 елларда — проректора Сембер авыл хуҗалыгы инсттутының проректоры; 1992-2003 елларда - Сембер кадрлар әзерләү һәм авыл хуҗалыгы эшмәкәрлеге институты ректоры.

Аның татар милләте үсешенә керткән өлеше бик зур булды. Азат Курчаков Сембердә татар мохтәриятенә нигез салучыларның берсе.

Азат Курчаков Сембернең мактаулы кешесе исеменә дә лаек булган. Өлкәдә югары вазифаларны биләде. Авыруына карамастан, ул соңгы көнгә кадәр фәнни, җәмәгатьчелек эше белән шөгыльләнде. Аның 30дан артык фәнни эше дөнья күрде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сембер татар милли-мәдәни мөхтәриятенең беренче рәисе Азат Курчаков вафат
* Азат Гайнулла улы Курчаков вафат
* Айрат Ибраһим Азат Гайнулла улы Курчаков турында

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Сембер югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре кандидатлары
Төркем:Сембер шәрәфле ватандашлары
Төркем:Сембердә вафатлар
Төркем:Татар профессорлары
Копейск

**Копейск** — Чиләбе өлкәсендә урнашкан шәһәр, халык саны буенча Чиләбе өлкәсенең бишенче шәһәр, Чиләбенең иярчен шәһәре.

Халык саны — 137 604 кеше.

## География
Шәһәр Чиләбедән 20 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Көньяк Урал тимер юлының *Копейск* станциясе.

### Климат



## Тарих
Копейск 1907 елда **Тугайкүл** станицасы урынында нигезләнә (беренче тапкыр 1810 елда телгә алына). Башта *Челябинские Копи (Челябкопи)* исемен йөрткән.

1928 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала; 1933 елда **Копейск** шәһәренә үзгәртеп корыла.

1937 елдан — өлкә буйсынудагы шәһәр.

2004 елда Копейск составына Бажово, Вахрушево, Железнодорожный, Октябрьский, Потанино һәм Старокамышинск бистәләр кертеләләр, шуның сәбәпле шәһәрнең халкы 1,5 тапкырга үсә.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
1990-елларга кадәр икътисад нигезен күмер чыгару тәшкил иткән, хәзерге вакытта барлык шахталар ябылганнар.

Машиналар төзү заводы (тау-чыгару җиһазларны ясау), пластмасс заводы (артиллерия снарядларны, ракеталарны ясау), автомобилләр ремонтлау заводы, ремонтлау-механика заводы, радио һәм телевизион аппаратураны ремонтлау заводы.

Мебель фабрикасы, тегү фабрикасы.

## Транспорт
Копейскига Чиләбедән шәһәр автобуслары һәм машрут таксилары баралар.

1949 елда 1995 елга хәтле шәһәрдә трамвайлар хәркәте булган. 1949—1976 елларда Чиләбе белән трамвай элемтәce булган.

## Танылган шәхесләр
* Мөхәррәм Галимов (1907–1990), авиация генерал-майоры. I класслы штурман, СССРның атказанган хәрби штурманы.
* Александр Градский — рус җырчысы, мультиинструменталист, җырлар авторы, шагыйрь, композитор.
* Вәсил Хөсәенов (1953―2024), геолог, техник фәннәр докторы.

## Галерея

Administration_of_Kopeysk.jpg|
Avtovokzal Kopeyska.jpg|
Kopejsk fontan 03.08.2008.jpg|
Monument of Kopeysk.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Мияс

**Мияс** (, ) — Чиләбе өлкәсендә урнашкан шәһәр, халык саны буенча Чиләбе өлкәсенең дүртенче шәһәр.

Халык саны — 151 812 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 166 676 кеше.

2025 елның 15 гыйнварында Россия Федерациясе Президенты В. В. Путин указы белән шәһәргә **[[Хезмәт даны шәһәре|«Хезмәт батырлыгы шәһәре»]]** мактаулы исеме бирелгән.

## География
Шәһәр Мияс елгасы өстендә, Чиләбедән 96 километр көньяк-көнбатыштарак урнашкан. Көньяк Урал тимер юлының *Миасс* стансасы.

### Климат
* Уртача еллык температура — 2,5&nbsp;°C
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 68,0 %
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,5 м/с





## Тарих
Мияс 1773 елда бакыр эретү заводы төзелүе сәбәпле оешты.

1820-елларда Мияс тирәсендә алтын чыганакларны тапканнар.

1891 елда, бер үк вакытта Миястан һәм Владивостоктан, Транссебер магистрале төзелеше башлана. 1892 елдан Чиләбе ягына тимер юл хәрәкәте башлана, 1903 елда Мияс аша беренче Петербург — Мәскәү — Владивосток поезды үтә.

1919 елдан — 1922 елга хәтле Башкорт АССР составында, 1922—1923 елларда — Чиләбе губернасы составында, 1923—1934 елларда — Урал өлкәсе составында; 1934 елдан — Чиләбе өлкәсе составында.

1926 елда Мияс шәһәр статусын ала.

1941 елда Мияска Мәскәүдән *Сталин исемле заводы* (хәзерге *Урал автобомиль заводы*) эвакуацияләнә.

1982 елда шәһәр Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Шәһәрнең иң эре предприятиесе — Урал автобомиль заводы (УралАЗ).

"Миассэлектроаппарат", инструментлар ясый торган, "Уралрезина" заводлары Тальк комбинаты, Торгаяк рудаидарәсе.

.

## Югары уку йортлары
* Төньяк Урал дәүләт университетының филиалы
* Чиләбе дәүләт университетының филиалы
## Шәхесләр
* Шәүкәт Әмиров (1947―2023), музыкант-балалайкачы, ректор, РФ халык артисты (2006), ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2022).
## Дин
;Ислам
* Гаилә мәчете
* Зөләйха мәчете

## Галерея

Simonovskiy.JPG|Өлкәне өйрәнү музее
Miass Railway Station Square with Gazelle.jpg|
MGRK.JPG|
Гаилә мәчете (Мияс).jpg|Гаилә мәчете


## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Фән шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Ява теле

**Ява теле** () - австронезия телләре арасында иң күп таралыш тапкан тел. Сөйләшүчеләр саны 75 млннан артып китә.

Ява теле Индонезиянең Ява утравында (көнбатыш очлыгыннан тыш) һ.б. кечерәк утрауларда таралган. Ява телендә индонезиялеләрнең яртысы сөйләшсә дә, ул илдә рәсми статуста түгел. Индонезиядә бер генә рәсми тел бар - индонезия теле.

Язу, нигездә, ява язуы, латин язуы һәм пегон ярдәмендә башкарыла.

Бу тел бай әдәби традициягә ия, төрле жанр шигърият һәм проза бар, күптөрле театр жанрлары бар. Телдә рәт мәктәпләрдә өч башлангыч сыйныфта уку-укыту алып барыла, радиотапшырулар бар, матбугат бастырыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* HumboIdt W. von. Uber die Kawi-Sprache auf der Insel Java. Bd. III. Berlin, 1839.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Индонезия телләре
Төркем:Көнчыгыш зонд телләре
Төркем:Һинд дине
Молдаван теле

**Молдаван теле** (рум. limba moldovenească, молд. лимба молдовеняскэ) — Молдова Республикасының дәүләт теле, роман телләренең балкан-роман төркемчәсендә тора.

Күп тел белгечләре аерым молдаван теле аерып күрсәтмиләр, дако-румын теленең молдаван диалекты итеп саныйлар, ләкин Днестр буе Молдаван Республикасында, Тирасполь шәһәрендә молдаван теле — аерым теле булып санала. 2004 елда Молдовада рәсми исәп алу буенча 78,4 % молдаван туган теле дип молдаван телен атады.

Молдаван телен язуда 1920–1989 елларда кирил әлифбасы кулланыла, 1989 елда латин имләсенә күчерелә. Днестр буе Молдаван Республикасында молдаван телен язу кирилл әлифбасында дәвам итә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар
 

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернет челтәрендә кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге
* Румын теле

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Беломорск

**Беломорск** (, , ) — Россиядә шәһәр, Карелия Республикасы Беломорск районының административ үзәге.

Халык саны — 11 217 кеше.

## География
Беломорск Ак диңгез ярында, Выг елгасы тамагында, Петрозаводскидан 368 километр төньяктарак урнашкан.

Октябрь тимер юлының төене; Ак диңгез-Балтыйк каналының башлангыч пункты. Шуның өстенә, шәһәр аша Р18 «Кола» (Пушной — Беломорск) автоюлы бара.

### Климат



## Тарих

Хәзерге Беломорск территориясендә XV гасырдан Сорока авылы бар булган.

1927 елдан Сорока районы үзәге.

1939 елның 11 сентябрьдагы РСФСР Югары Советы Президиумы карары нигезендә *Сорока* авылы, *Солунин исемендәге* бистә, Ак диңгез-Балтыйк каналы елгачылары бистәсе һәм *Сорокская* тимер юлы станциясе янындагы бистә **Беломорск** шәһәренә берләштерелә.

1941—1944 елларда — Карел-Фин Совет Социалистик Республикасының вакытлы башкаласы.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Такта яру һәм агач эшкәртү комбинаты.

## Югары уку йортлары
* Петрозаводск дәүләт университеты филиалы

## Галерея

Belomorsk.jpg|
The Stalin White Sea – Baltic Sea Canal (Belomorsk).jpg|
White Sea at Belomorsk.jpg|
Улица Пашкова.jpg|

## Искәрмәләр

Төркем:Карелия шәһәрләре
Төркем:Карелия район үзәкләре
Кәшәкә

**Кәшәкә** (шулай ук *кәшә*) — шайбалы хоккейда, туплы хоккейда, чирәмдәге хоккейда, флорболда һ.б. спорт уеннарында алканы яки тупны кыр буйлап күчереп йөртү өчен җайландырылган спорт снаряды.

## Моны да карагыз
* Хоккей
* Флорбол

## Чыганаклар
*Рус Википедиясе.

Төркем:Хоккей
Төркем:Спорт инвентаре
Төркем:Таяклар
Пировски районы

**Пировски районы** () — Красноярск краеның үзәк өлешендәдәге район. 1924 елда оештырыла.

Район үзәге — Пировски бистәсе.

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1924 елның 4 апрельдә оештырыла.

## Халык

## Демография

### Милли состав

2002 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча, татарлар 15 торак пунктта күпчелекне тәшкил итәләр.

## Административ бүленеш
# Алтат авыл җирлеге
# Бушуй авыл җирлеге
# Икшурма авыл җирлеге
# Кетский авыл җирлеге
# Кириково авыл җирлеге
# Комаровка авыл җирлеге
# Пировски авыл җирлеге
# Солоуха авыл җирлеге
# Троица авыл җирлеге
# Чайда авыл җирлеге

## Икътисад
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы һәм агач материаллары хәзерләү.

## Искәрмәләр

Төркем:Красноярск крае районнары
Төркем:Татар районнары
Кәшәкә (мәгънәләр)

* Кәшәкә - спорт уеннарында алканы яки тупны кыр буйлап күчереп йөртү өчен җайландырылган спорт снаряды.
* Кәшәкә - ачык һавада уйнала торган малайлар уены.
Ишем

**Ишем** () — Төмән өлкәсендәге шәһәр, Ишем районының административ үзәге.

Халык саны — 65 229 кеше (2010).

## Җәгъpафия
Ишем *[[Ишем елгасы]]* өстендә, Төмәннән 319 километрга көньяк-көнчыгышка таба урнашкан. Eкатиpинбур — Омск тимер юлында стаʜсa.
### Сәгать поясы

## Тарих
Ишем 1687 елда *Корка бистәсе* () буларак нигезләнә.

1782 елда бистәгә **Ишем** исеме кушыла, ул шәһәр cтaтысын ала һәм Тубыл  (1796 елдан — Тубыл губернасы) Ишем өязе үзәге була.

1856 елда Ишемда 2 чиркәү, 472 йорт һәм 24 лавка (кибет) булган.

1921 елда Ишем Көнбатыш Себер крәстиәннәр фетнәсе үзәге булган.

1919 елдан — Төмән губернасы cастaфында, 1923—1934 елларда — Урал өлкәсе cастaфында.

1931 елдан — Ишем районы үзәге.

1934 елның гыйнвар-декабрендә Об-Иртыш өлкәсе cастaфында, 1934—1944 елларда — Омск өлкәсе cастaфында, 1944 елдан — Төмән өлкәсе cастaфында.

1982 елда шәһәр «Хөрмәт билгесе» белән бүләкләнә.

## Халык

### Милли cастaф

## Икътисад
Трактор тагылмалар, механика һәм  кайнату ɜавуᴛлары. Май-пышлак комбинаты, ит комбинаты.

Тегү, өй җиһазлар һәм аяк киеме фабрикалары. Төзү материаллары ясау.

## Югары уку йортлары
* Төмән дәүләт үнивирcиᴛиᴛеның филиалы.
## Шәхесләр
* Вениамин Сидоренко (1938―2024), рәссам, скульптор, фән докторы, Россиянең атказанган рәссамы (2005).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.kmishim.ru/historyishim/ishimskiihronograf/ 
* http://www.mojgorod.ru/tjumensk_obl/ishim/

Төркем:Төмән өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Төмән өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Ишем
Владимир Франц

**Владимир Франц** () — чех рәссамы, композиторы, Праһа сәнгать академиясе мөгаллиме, публицист

2013 елда Чехия президенты сайлауларында рәсми кандидат..

## Биография
thumb|left|upright=1.2|Владимир Франц
1959 елның 25 маенда да инженер-электрик һәм медицина туташы гаиләсендә туа.

Карлов университетында юридик факультет тәмамлый. Тик беркайчан да юридик эш белән шөгыльләнми, гелсәнгатькә тартыла. 80нче елларда «Кытка» театрын оештыручылардан була.

1996—2000 елларда академик сенат рәисе була. 2000 елдан - профессор. Бүгенге көндә театр факультеты укытучысы.

Алты тапкыр (1998, 2000, 2002, 2005, 2006, 2007) Альфред Радок () премиясе иясе була.

Францның тәне 90 %ка татуировка һәм пирсинг белән капланган. Халыкта ул  «Фантомас» яки «Аватар» булып танылган.

2013 елгы Чхия президенты сайлауларныда катнашмакчы була, әмма тиешле тавыш җыя алмыйча, беренче турда ук төшеп кала. Аның сайлау алды программасы яшьләргә исәпләнгән була, сайлау алдыннан ул марихуананы легальләштерергә сүз биргән була.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* Владимир Франц - Чехия президентлыгына иң үзенчәлекле намзәт
* Чехиядә президент сайлавын татулы намзәт төрләндерә

Төркем:Чехия композиторлары
Төркем:Чехия рәссамнары
Төркем:Чехия публицистлары
Ишем (мәгънәләр)

**Ишем**:
;Гидроним
* Ишем (елга) — Казакъстанда һәм Россиядә елга.

;Топоним
* Ишем — Төмән өлкәсендәге шәһәр, Ишем районының административ үзәге.
* Ишем — Башкортстанның Ишембай районында урнашкан авыл.
* Ишем ― Башкортстанның Мишкә районы торак пункты.
* Ишем — Татарстан Республикасының Кама Тамагы районындагы торак пункт.
* Ишем ― Пермь крае Октябрьский районы торак пункты.
* Ишем (*Түбән Авыл*) ― Пермь крае Барда районы торак пункты.
* Ишем ― Мари Илнең Бәрәңге районы торак пункты.
Төркем:Топонимнар
Тукый

**Тукый** яки **Тукки, Тукый илтәбәр** (tat.lat. Tuqıy) (VIII гасыр-815) — Идел буе Болгары өченче хәкиме, Ирхан илтәбәр улы, Котраг илтәбәр оныгы. Тукый хәкимлеге чорында Болгар шәһәре гөрләп үскән иде. Аның хәкимлеге 50 ел дәвам итә иде.

Тукый үлеменнән соң, аның улы - Айдар  815 елда Болгар тәхетендә утырган.

## Шулай ук карагыз

* Кубрат хан
* Котраг
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Böyek Bolğar ile
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar çigä asılması
* Bolğar
* Ağa bazar
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe

## Тышкы сылтамалар
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.

Төркем:Татарстан тарихы
Казачински районы

**Казачински районы** () — Красноярск краеның үзәк өлешендәдәге район. 1924 елда оештырыла.

Район үзәге — Казачински бистәсе.

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1924 елнаң 4 апрельдә оештырыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 72,4%, татарлар — 9,7%, чуашлар — 9,1% алманнар — 4,8%.

2002 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча, татарлар Дементьевка, Отношка һәм Гамурино авылларда күпчеклекне тәшкил итәләр. Районда чуаш авыллары да бар.

## Демография

## Административ бүленеш
# Александровка авыл җирлеге
# Вороковка авыл җирлеге 
# Галанино авыл җирлеге
# Дудовка авыл җирлеге 
# Захаровка авыл җирлеге
# Казачински авыл җирлеге
# Курбатово авыл җирлеге
# Мокрушинское авыл җирлеге
# Момотово авыл җирлеге
# Новотроицкое авыл җирлеге
# Отношка авыл җирлеге
# Пятково авыл җирлеге
# Рождественское авыл җирлеге
# Талажанское авыл җирлеге

## Икътисад
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы һәм агач материаллары хәзерләү.

## Искәрмәләр

Төркем:Красноярск крае районнары
Галимбәк

**Галимбә́к**' (ﻋﻪﻟﻳﻣﺒﻪﻙ , tat.lat. Ğalimbäk) (XIV гасыр) — мәшһүр болгар бәге. 
## Болгар шәһәреннән - Болгар әл-Җәдид шәһәренә
Күбесе тарихчылар буенча Галимбәк - соңгы Болгарда идарә иткән бәге, Улу-Мөхәммәд (беренче Казан ханы) Галимбәкне бәреп төшергәннән соң, Болгар Иле башкаласы Казанга күчергән. Шулай итеп Идел буе Болгары үзенең башкаласын үзгәртеп Казан ханлыгына әверелгән.

Галимбәктән соң яңа Татар Тарихының дәвере башланган - Казан ханлыгы чоры, яңа башкаласы белән - Болгар әл-Җәдид - Казан.

## Риваятьләр
Галимбәк турындагы мәгълүматлар халык риваятьләрендә сакланган. 17-18 гасырлар татар тарихи әдәбиятында Галимбәк Болгарның соңгы идарәчесе Габдулла ханның улы дип белдерелә. Урта Азия хакиме Аксак Тимер гаскәрләре шәһәрне штурмлаганда атасы һәлак булгач, Галимбәк бертуганы Алтынбәк белән әсирлеккә эләгә; соңрак ярлыканып, аның азат ителүе хакында әйтелә. Шуннан соң, бер төрле мәгълүматлар буенча, Галимбәк Казан төбәгенә килеп чыга һәм анда шәһәргә нигез сала, башка мәгълүматлар буенча, Чирмешән елгасы буенда Бүләмәр (Балымер) дигән шәһәр кора.

## Шулай ук карагыз

* Кубрат хан
* Котраг
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Böyek Bolğar ile
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar çigä asılması
* Bolğar
* Ağa bazar
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
## Әдәбият
* Мәрҗани Ш. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. Казан, 1989; Усманов М.А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. Казан, 1972.  
## Тышкы сылтамалар
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.
* Татар иле 

Төркем:Татарстан тарихы
Габдулла хан

{{Orphan|date=гыйнвар 2013
= Әдәбият ==
* Усманов М.А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. Казань, 1972; Мәрҗани Ш. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. Казан, 1989.

## Чыганаклар
* Татар иле

Төркем:Болгар хакимнәре
Һун хәкимнәре исемлеге

Астагысы **[[Һуннар]]ның хәкимнәре исемлеге**.

## Шулай ук карагыз

* Фанагория хәкимнәре исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Һуннар
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Исемлекләр:Тарих
Әхмәт Мазһаров

**Әхмәт Мазһаров** – химия галиме, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең мөхбир-әгъзасы, экс-президенты (2006 ел-2014 елда)

## Тәрҗемәи хәл
Әхмәт Мазһар улы Мазһаров 1943 елның 1 гыйнварында Татарстанның Балтач районы Сасна авылында дөньяга килә.

1959 елда Казан химия-технология институтына укырга керә.

1965-1968 елларда Куйбышев ис. заводта эшли.

1968 елда Мәскәүнең Менделеев исемендәге химия-технология институтына аспирантурага укырга керә.

1972 елда химия фәннәре кандидаты була. 1984 елда Ә.Мазһаров техник фәннәр докторы, 1990 елдан — профессор. 1992 елда Татарстан Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы (академигы) итеп сайланды. 1972 елдан Казандагы Бөтенрусия углеводород чималы фәнни-тикшеренү институтының фәнни лабораториясе мөдире. 1977 елдан әлеге институтның директоры урынбасары, 1991 елдан — директоры. Галим «Нефтехимия» фәнни журналының редколлегия әгъзасы, нефть эшкәртү һәм нефтехимия проблемалары буенча Татарстан Фәннәр академиясенең гыйльми советы рәисе.

2006 елда Татарстан Фәннәр Академиясе президенты булып сайлана.

2002 елда Ислам дөньясы Фәннәр академиясе академигы, 2008 елда бу академиянең вице-президенты булып сайлана.

Әхмәт Мазһаровның нефть химиясенә караган 165 фәнни хезмәте, 130 патенты бар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татарстан Фәннәр Академиясе президентлары
Төркем:Химия фәннәре кандидатлары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Химиклар
Төркем:Татарстан галимнәре
Риф Хәйретдинов

**Хәйретдинов Риф Галәветдин улы** — галим, тарих фәннәре докторы.

## Тәрҗемәи хәл
1935 елның 25 гыйнварында Кенәбаш авылында туган. 1950 елда Кенә җидееллык мәктәбен тәмамлый һәм Арча педагогия училищесына укырга керә. Укуын тәмамлагач 1954 елда Яңа Салавыч авылына башлангыч мәктәп укытучысы итеп җибәрелә, бер үк вакытта мәктәпнең мөдире була. Бер елдан ул туганнары яши торган Магнитогорски шәһәренә китә һәм калибровка заводында эшли. Шушыннан Совет Армиясе сафларына алына, 1955-1958 елларда хәрби хезмәттә була, полк мәктәбен тәмамлап, взвод командиры урынбасары булып хезмәт итә.

Армия сафлары белән хушлашкач Р.Хәйретдинов кабат Магнитогорски шәһәренә кайта, 41-нче мәктәптә укыта. 1959 елда Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетына укырга керә, университетны тәмамлагач шунда ук аспирантурада кала. 1963 елда диссертация яклап тарих фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала. 1960-1980 елларда — үзе укыган факультетта ассистент, өлкән укытучы, доцент.

1979 елда Р.Хәйретдинов Ленинград шәһәрендә докторлык диссертациясе яклый һәм Казан төзүче-инженерлар институтына кафедра мөдире итеп билгеләнә.

1986 елда Казан дәүләт университетының тарих факультетында Татарстан тарихы кафедрасы ачыла һәм тарих фәннәре докторы Р.Хәйретдинов шушы кафедраның мөдире итеп билгеләнә. Хәзер дә галим әлеге кафедраны җитәкли. Бер үк вакытта Мәскәү дәүләт университеты каршындагы гуманитар фәннәр укытучыларының белемен күтәрү институтының Казан филиалы җитәкчесе.

Р.Хәйретдинов зур фәнни эш алып бара. Ул 200дән артык фәнни хезмәт авторы, биш китабы дөнья күрде. Фәнни хезмәтләре Казан, Мәскәү, Киев, Уфа, Чабаксар шәһәрләрендә басылды. Галимнең хезмәтләре татарлар арасында милли-сәяси хәрәкәт, Татарстан дәүләте төзелеше, татар мәдәнияте тарихы, татарларның шәрык халыклары белән элемтәләре һәм башка актуаль темаларга багышланган.

Р.Хәйретдинов яшь галимнәр тәрбияләүгә һәм үстерүгә зур игътибар бирә. Аның җитәкчелегендә 15 фән кандидаты, 3 фән докторы хәзерләнде.

Фәнни-педагогик эшчәнлектә ирешкән уңышлары өчен 1991 елда Р.Г.Хәйретдиновка Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе исеме бирелде. Россия фәнни стипендиясе стипендиаты була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Балтач энциклопедиясе

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Абдуллаһ ибн Микаил

**Абдуллаһ ибн Микаил** яки **Абдуллаһ ибн Микаил әмир** (ﺋﺎﺒﺩِوﻟﻟﺎﻪ ﺋﻳﺒن ﻣﻳﻜﺎﻳل, tat.lat. Ğabdullah bine Mikail, Abdullah ibn Mikail) (Х гасыр) — Идел буе Болгары хәкиме, Микаил ибн Җагфар әмир улы. 

Абдуллаһ ибн Микаил хакимлеге чорында Болгар шәһәре тарафыннан Сувар шәһәрен буйсындыру өчен көрәш алып барыла. 

Абдуллаһ ибн Микаил исеме белән Болгар шәһәрендә (947/948, 957/958) һәм Сувар шәһәрендә дирһәмнәр сугылган (948/949).

## Шулай ук карагыз

* Кубрат хан
* Котраг
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре

## Тышкы сылтамалар
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.

Төркем:Татарстан тарихы
Римзил Вәли

**Римзил Салих улы Вәлиев**, журналист тәхәллүсе **Римзил Вәли** (*[[1949 ел]]ның [[7 март]]ында [[Башкортстан]]ның [[Дүсән]] авылында туган*) — күренекле татар журналисты, җәмәгать эшлеклесе, Азатлык радиосының Казан бюросы мөдире (1995-2011), Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты рәисенең урынбасары (1992-2007), Россия татарларының федераль милли-мәдәни мөхтәрияте шурасы рәисе (2002-2007). Татарстан Журналистлар берлегенең «Бәллүр каләм» бүләге иясе (2006), Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1949 елның 7 мартында Башкортстанның Бишбүләк районы Дүсән авылында дөньяга килә. 1967 елда Башкорт дәүләт университетының филология факультетына укырга керә. 1966 елдан ук «Якты юл» район газетасында эшли башлый, 1972-1973 елларда — баш мөхәррир урынбасары.

1972 елда Римзил Вәли университетны тәмамлый, 1973-1975 елларда ЦК ВЛКСМ каршында Югары комсомол мәктәбенә ирекле тыңлаучы булып йөри.

Римзил Вәли журналистика эшен туган ягы Башкортстанда гади корректордан башлап, ССРБның «Комсомольская правда», «Советская культура» кебек рекордлы тираж җыючы газеталарында, аннары татарның иң абруйлы газет-журналларында редактор, баш мөхәррир вазифасын башкара. Ул — «Идел» журналының беренче баш мөхәррире, «Дөнья» газетасын һәм радиосудиясен оештыручы.

1995 елда Римзил Вәли Азатлык радиосының Казан бюросын оештыруга зур өлеш кертә. Бюроның ябылуына кадәр (2011) аны җитәкли.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Татар электрон китапханәсе 
* Үзебезнең Римзил Вәли
* Безне "Азатлык" берләштерде
* Римзил Вәлиевтән инкыйлап сабаклары 
 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Әчинск

**Әчинск** () — Россиядә шәһәр, Красноярск краенда халык саны буенча округының өченче шәһәр.

Халык саны — 109 156 кеше.

## География
Әчинск Чулым елгасында, Красноярскидан 160 километр көнбатыштарак урнаша. Красноярск тимер юлында станция.

### Климат
* Уртача еллык температура — 0,8&nbsp;°C
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 66,2 %
* Уртача еллык җил тизлеге — 4,0 м/с





## Тарих
Әчинск *Ак Июс* елгасында 1641 елда острог буларак нигезләнә. 1683 елдагы янгыннан соң острог Ачинка елгасының Чулымга коя торган җиренә күчерелә.

1782 елдан — Тубыл наместниклыгында (1796 елдан — Тубыл губернасы) өяз шәһәре. 1822 елдан — Енисей губернасы составында.

1856 елда Әчинск шәһәрендә 3 чиркәү, 466 йорт һәм 46 лавка (кибет) булган.

1924 елдан — Әчинск районы үзәге.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 92,1%, украиннар — 1,5%, татарлар — 1,1%.

## Икътисад
Шәһәрнең төп предприятиесе — глинозём комбинаты, шулай ук нефть эшкәртү заводы, һөм төзелеш материалларын ясый торган ширкәтләр бар.

## Югары уку йортлары
* Красноярск дәүләт аграр университетының филиалы
* Красноярск дәүләт педагогика университетының филиалы
* Заманча һуманитар академиясенең филиалы

## Танылган шәхесләр
* 1916—1917 елларда Әчинскидә сөргендә Иосиф Сталин булган.

## Галерея

Achinsk station.jpg|
AcinskRussia.jpg|
Chulym River.JPG|
069 Пассажирское здание на ст Ачинск (cropped).jpg|
070 Город Ачинск Енисейской губернии Общий вид (cropped).jpg


## Искәрмәләр

Төркем:Красноярск крае шәһәрләре
Микаил ибн Җәгъфәр

**Микаил ибн Җагфар** яки **Микаил ибн Җагфар әмир** (میکائیل ابن جعفر, tat.lat. Mikail ibn Cağfar) (Х гасыр) — Идел буе Болгары сигезенче хәкиме, Алмыш әмир улы. 

Микаил ибн Җагфар хәкимлеге чорында Болгар шәһәре тарафыннан Сувар шәһәрен буйсындыруы көрәше бара. Микаил ибн Җагфар исеме белән Болгар дирһәмнәре сугылган (940).

## Шулай ук карагыз

* Кубрат хан
* Котраг
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Böyek Bolğar ile
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar çigä asılması
* Bolğar
* Ağa bazar
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe

## Тышкы сылтамалар
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.

Төркем:Татарстан тарихы
Минусинск

**Минусинск** () — Россиянең Красноярск краенда шәһәр, Минусинск районының үзәге.

Халык саны — 71 171 кеше.

## География
Минусинск Енисей елгасында, Минусинск казанлыгында, Красноярскидан 661 километр көньяктарак урнаша. Красноярск тимер юлында *Минусинск* станциясе.

Шәһәр аша Р257 «Енисей» (Красноярск — Абакан — Кызыл) автоюлы уза.

### Климат





## Тарих
Минусинск 1739 елда Минус елгасының Енисейгә коя торган җирендә нигезләнә.

1822 елдан — Енисей губернасының округ шәһәре. 1898 елдан, Минусинск округы өязенә үзгәртеп кору сәбәпле, өяз шәһәре була.

1856 елда Минусинск шәһәрендә 1 чиркәү, 432 йорт һәм 20 лавка (кибет) булган.

XIX—XX гасырның башында Минусинск сәяси сөрген урыны буларак таныш булган.

1924 елдан — Минусинск районы һәм Минусинск округы (1930 елга хәтле) үзәге.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 92,7%, алманнар — 1,4%, украиннар — 1,4%, татарлар — 1,3%.

## Икътисад
«Электрокомплекс» заводы, кабельләр, югары вольтлы аппаратура, электроҗылыткыч приборларны ясау заодлары.

Сөт, кондитер-макарон фабрикалары, сыра кайнату, ликёр-аракы, яшелчә-консерв заводлары.

## Югары уку йортлары
* Красноярск дәүләт педагогика университетының филиалы

## Галерея

Belova.jpg|
Дом жилой Минусинск Ленина 71(2).jpg|
Минусинск - Октябрьская ул., 65.jpg|
Минусинск, ул.Октябрьская 67.jpg|

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
*Минусинск татарлары

Төркем:Красноярск крае шәһәрләре
Ялан кантоны

**Ялан кантоны** (, ) — Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасына (Кече Башкортостан) кергән кантоны.

Үзәге — Тәңрекүл авылы (1922 елның маеннан — Парамоново авылы).

## Тарих

Кантон Чиләбе өязенең Катай, Сарт-Калмык, Сарт-Абдрашит һәм Карасево волостьлардан оештырыла. 1922 елда, Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасының үзгәртеп кору вакытында, республика составынна чыгарыла. Ялан кантоны территориясендә Әлмән һәм Сафакүл районнары оештырылалар.

## Шулай ук карагыз
* Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы
* Аргаяш милли округы
* Уфа губернасы
* Ырынбур губернасы

## Тышкы сылтамалар
* http://www.kurgangen.org/History%20of%20Kurgan%20region/Almenevsky%20region/History%20of%20Almenevo%20region/

Төркем:Башкорт АССР кантоннары
Ринат Дасаев

**Ринат Фәйзерахман улы Дасаев** – мәшһүр совет футболчысы. Совет футболы тарихында иң яхшы капкачыларның берсе.

## Тәрҗемәи хәл
1957 елның 13 июнендә Әстерхан шәһәрендә туа. «Волгарь» (Әстерхан), «Спартак» (Мәскәү), «Севилья» (Испания) командаларында уйный. Ике тапкыр СССР чемпионы (1979, 1987), Олимпия уеннарының бронза (1980), Европа чемпионатының көмеш медальләрен яулый (1988). СССРның иң яхшы капкачысы (1980, 1982, 1983, 1985, 1987, 1988). СССРның иң яхшы футболчысы (1982). Дөньяның иң яхшы капкачысы (1988). 1982, 1986, 1990 елларда үткәрелгән дөнья чемпионатларында катнаша. Лев Яшин исемендәге символик клуб әгъзасы (235 матчта үз капкасына бер туп та керттерми).

СССР икенче лигасында уйнаучы «Волгарь» (Әстерхан) командасыннан туп-туры Мәскәүнен атаклы «Спартак» клубына чакырыла.

Җыелма командасына эләгеп, Олимпия уеннарында, Европа һәм дөнья беренчелекләрендә матур уен күрсәтүе 1980 елларда Дасаевны популярлык ягыннан Пеле, Платини, Зико, Беккенбауэр, Марадона, Блохин кебек футбол йолдызлары белән бер рәткә куя.

Ринатның биографиясен якынча дүрт өлешкә бүлеп карап була: Әстерхан чоры, Мәскәү чоры, Испания чоры һәм янадан Мәскәү чоры. Татар егетенә ин зур танылуны «Спартак»та үткәргән унике елы алып килә. Бу чорда ул ике тапкыр СССР чемпионы була, ил кубогын ота, Европа беренчелегеппәп көмеш медаль алып кайта һәм дөньяның иң көчле капкачысы булып таныла.

### Статистика
{|
* www.national-football-teams.com буенча.*

## Чыганак
*  Гафиятов А.Х., С майдана Сабантуя – к Олимпийским играм стр.21 

Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Транспорт

Кешеләрне, хайваннарны һәм йөкләрне бер урыннан башка урынга ташуга **транспорт** диләр.  Транспорт төрләре арасында авиация, тимер юллар, юл транпорты, су транспорты, кабель транспорты, торба транспорты һәм космик транспорты керә. Тармакны инфраструктура, транспорт чаралары, һәм эшчәнлеккә бүлеп була. Транспорт цивилизацияләрнең барлыкка килә алулары өчен кешеләр арасындагы сәүдәгә юл ачуда гаять зур роль уйный.

Транспорт инфраструктурасы үзенә транспорт өчен кирәкле корылмаларны ала: юллар, тимер юллар, һава юллары, су юллары, каналлар, торба транспорты һәм һава аланы, вокзал, автобус тукталышы, ягулык станциясе, йөк терминалы, саклау урыннары һәм портлар. Терминалларны пассажирларны утырту-чыгару, йөк кертү-чыгару һәм транспорт чараларына хезмәт күрсәтү өчен кулланып була.

Бу челтәрләр буенча йөрүче транспорт чаралары арасында автомобил, велосипед, автобус, поезд, йөк машинасы, җәяүлеләр, боралаклар һәм очкычлар була ала.

Пассажир транспорты иҗтимагый (операторлар билгеләнгән тәртип буенча оештырылган хезмәт күрсәтә) яки шәхси була ала. Икътисади үсештә һәм глобализация процессларында транспортның роле гаять.

## Тарих

Кешеләрнең беренче транспорт чарасы - җәяү йөрү һәм йөзү иде.
## Шулай ук карагыз
*30 төрле 4-юллы чатыларда үлсәгән Транспорт агымы

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Википедиянең инглиз телле бүлеге мәкаләсе

Төркем:Логистика
Тук-Чуран кантуны

**Тук-Чуран кантуны** (, ) — Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы составына кергән кантуны.

Үзәге — Плешаново авылы.

## География
Кантун Ток, Олы Уран һәм Кече Уран елгалары арасында, хәзерге Александровский, Переволоцкий, Новосергиевка, Кызыл Гвардия һәм Шарлык районнары өлешләрендә урнашкан.

## Тарих
Кантун 1917 елның 16 ноябрендә Ырынбур губернасы Ырынбур өязенең Кыпчак һәм Яңа Башкорт волостьлардан, Самар губернасы Бозаулык өязенең Ток һәм Йомран-Табын волостьлардан оеша.

1922 елның 5 ноябрьдә Башкортстан Үзәк Башкарма Комитеты карары буенча кантун Эстәрлетамак кантуны административ карамагына, 1924 елда Бәләбәй кантуны административ карамагына тапшырыла.

1924 елның 5 октябрьдә БҮБК карары нигезендә кантун, аның Башкортстанның төп өлешеннән ерак булуы сәбәпле, Казакъстан АССРы составына кертелә, 1934 елдан - Ырынбур өлкәсендә.

## Шулай ук карагыз
* Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы
* Аргаяш милли округы
* Уфа губернасы
* Ырынбур губернасы

Төркем:Башкорт АССР кантуннары
Батбай

**Батбай** яки **Батбай хан, Батбаян** (tat.lat.  Batbay) (7 гасыр) — Бөек Болгар иле хәкиме, *[[Кубрат]]* ханның улы, Идел буе Болгарына нигез салучы *[[Котраг]]*ның һәм Дунай буе Болгарына нигез салучы *[[Аспарух]]*ның абые.
## Чыгышы
632 елда Бөек Болгар дәүләтенең ханы булып Органаның бер туганының улы Кубрат тәхеткә утырган. Кубрат VII йөзнең 50 нче еллар ахыры—60 нчы еллары башында үлгән (кайберәүләр иртәрәк, төгәлрәк вакытны күрсәтәләр — 642 елда, диләр). Аның үлеме чынында үзе төзегән берләшмәнең яшәүдән туктавына китергән.

Риваятьтә Кубрат хан улларыннан өчесенең исеме аталган: өлкәне — Батбай, икенчесе — Котраг , өченчесе — Аспарух (ике кечесенең исемнәре күрсәтелмәгән). Гомумән, ханның биш улы турындагы риваять Бөек Болгар илендә булган биш этник төркем, биш эре кабиләне гәүдәләндерә.

## Көрәше һәм мирасы
Кубрат ханның өлкән улы Батбай Төньяк Кавказда үз җирләрендә торып калган һәм хәзәрләргә буйсынган. Тора-бара аның җитәкчелегендәге болгарлар, ягъни кубан болгарлары, «кара болгарлар» дип атала башлаганнар. Бүген алар белән хәзерге карачайлар (карачалылар) һәм балкар халыкларын бәйлиләр. «Болгар» һәм «балкар» сүзләренең якынлыгына игътибар итегез. «Кара» сүзе гомумән төрки телле күп кенә халыкларга хас үзенчәлек. Ул аларның кара тутлы булуларыннан алынган. Мәсәлән, карачалардан тыш кара нугайлар, безгә мәгълүм кара хәзәрләр, кара кытайлар булган (кара кытайлар—алар кытайлар түгел, ә VI—VIII йөзләрдә төньяк-көнчыгыш Кытайда яшәгән төрки кабиләләр).

Шунысын да әйтергә кирәк, фәндә мәгълүмлек алган Перещепкино хәзинәсе дә—алтын һәм көмеш савытлар, кыйммәтле кораллар, бизәнү әйберләре, алтын йөзекләр һ. б.— Батбай исеме белән бәйле. Ул Полтава өлкәсенең Кече Перещепкино авылы янында табылган.

## Шулай ук карагыз

* Кубрат хан
* Дунай буе Болгары
* Котраг хан
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Böyek Bolğar ile
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
## Документаль фильмнар

* «Болгары», докум. фильм, реж. и сценарист П. Петков, опер. Кр. Михайлов. Производство bTV. 2006 год, Болгария.
* Сокровища Хана Кубрата http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=HvNCCeGtVQQ
* «Заповіт Кубрата» «Завет Кубрата» , документальный фильм, Украина.
## Тышкы сылтамалар
* Идел Болгар иле
* Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2.
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Болгарлар
Абд ар-Рахман ибн Мөэмин

**Абд ар-Рахман ибн Мөэмин** яки **Габдерахман ибн Мөэмин, Абд ар-Рахман ибн Мөэмин әмир** (عبدالرحمن ابن مؤمن, tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Абд_ар-Рахман_ибн_Мөэмин Abd ar-Raxman ibn Mö'min]*) (X гасыр&nbsp;— 1006 ел, Болгар шәһәре)&nbsp;— Идел буе Болгары хәкиме, Мөэмин ибн Әхмәд әмир улы.

Абд ар-Рахман ибн Мөэмин хәкимлеге чорында Идел буе Болгары дәүләте Болгар шәһәре тирәсендә үзәкләштерелә.

## Болгар-Рус мөнәсәбәтләре яхшыртуы
Болгар-Рус мөнәсәбәтләре яхшыртыла, хәтта берничә чыганак буенча Киев Русе кенәзе Владимир-1 Абд ар-Рахман ибн Мөэмин кызына өйләнә, бу гаиләсендә мәшһүр Изге Борис һәм Глеб туалар. Шулай итеп Святополк Мәлгун (Окаянный) тарафыннан үтерелгән Владимир-1 уллары Борис һәм Глеб&nbsp;— Абд ар-Рахман ибн Мөэмин нәселеннән дә булган.

## [[Казан]] салынуы

Болгар-Рус мөнәсәбәтләре яхшыртудан соң (985 елдан), соң болгар-рус сәүдәсе киңәеп китә, шуңа күрә Абд ар-Рахман ибн Мөэмин Идел буе Болгары дәүләте төньяк-көнбатышында яңа сәүдә (соңрак хәрби дә) үзәге нигез салган&nbsp;— Казан шәһәре. Кайбер чыганак буенча Әхмәд ибн Җәгъфәр әмирен Хасан (Казан) да атыйлар һәм Казан шәһәре нигез салуы боерыгы белән бәйлиләр (940—950 елларда), ләкин бу турында капма-каршы фикерләр бар: теге вакытта анда кече көймәләр торуы ноктасы гына булуы ихтимал. Абд ар-Рахман ибн Мөэмин хәкимлеге чорында (980—1006) анда чын сәүдә шәһәрчеге килеп чыга. Шулай итеп, Казан шәһәре башта кече сәүдә факториясе буларак болгарлар көнбатыш дәүләтләре арасында сәүдә мөнәсәбәтләрендә катнашкан. Казан Кирмәнендә үткәргән казу эшләре Казан шәһәре 1000 ел тирәсендә сәүдә үзәге булганлыгын исбатлады (керамика, чүлмәкләр, савыт-саба, тәңкәләр).

Абд ар-Рахман ибн Мөэмин исеме белән Болгар шәһәрендә дирһәмнәре сугылган (997/998).

## Хәтирә

2005 елда Казан шәһәрендә Казанның меңьеллыгы бәйрәме үткәрде. Казанга күп кунаклар килде, Россия президенты, БДБ президентлары килделәр. Россия, Татарстан, Казакъстан президентлары&nbsp;— Владимир Путин, Минтимер Шәймиев, Нурсолтан Назарбаев Казан метросы ачылу тантанасында катнашты. Күп Казан тарихи биналары Казанның меңьеллыгына яңадан торгызылган иде.

## Шулай ук карагыз

* Кубрат хан
* Котраг
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Böyek Bolğar ile
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar çigä asılması
* Bolğar
* Ağa bazar
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.

Төркем:Татарстан тарихы
Аргаяш кантоны

**Аргаяш кантоны** (, ) — Башкорт Совет Республикасы составына кергән кантоны.

Үзәге — Аргаяш авылы.

## География
Кантон Урал, ә аннан соң Чиләбе өлкәсе эчендә Башкорт АССР-ның анклавы булып торган. Ул хәзерге Чиләбе өлкәсенең Аргаяш, Коншак һәм Сосновка (өлешчә) районнары территориясендә урнашкан.

## Тарих
Кантон 1917 елның 15 ноябрендә оеша. Кантон составына түбәндәге территорияләр керәләр:
* Ырынбур губернасының Троицк өязеннән — 1 вулыс;
* Ырынбур губернасының Чиләбе өязеннән — 5 вулыс;
* Пермь губернасының Шадрин өязеннән — 8 вулыс; 
* Пермь губернасының Екатеринбург өязеннән — 4 вулыс.

1930 елда Башкорт АССР-да районнарга бүленешкә индерелә, Аргаяш кантоны урынында Аргаяш һәм Коншак районнары оештырылалар.

## Халык
### Милли состав
1926 елның җанисәбе буенча:

## Шулай ук карагыз
* Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы
* Аргаяш милли округы
* Уфа губернасы
* Ырынбур губернасы

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт АССР кантоннары
Сафакүл районы

**Сафакүл районы** () — Курган өлкәсенең көньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Сафакүл авылы (Курган шәһәреннән 210 км көньяк-көнбатыштарак).

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Революциягә кадәр Сафакүл районы җирләре Ырынбур губернасының Чиләбе өязе составына кергәннәр.

1919 елдан 1922 елга хәтле Башкорт АССР-ы Ялан кантоны составында булган.

Район 1923 елда Урал өлкәсе составында *Сарт-Калмык районы* буларак нигезләнә. Үзәге Сөлекле авылы була. 1924 елда район үзәге Мартыновка авылына күчерелә, районга *Ялан районы* исеме кушыла. 1926 елда район үзәге Сафакүлгә күчерелә.

1930 елда район бетерелә, территориясе Ялан-Катай районына кертелә.

1940 елда яңадан оеша.

## Халык

### Милли состав

2002 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча, татарлар 7 торак пунктында күпчеклекне тәшкил итәләр.
## Административ бүленеше
# Атҗитәр авыл җирлеге
# Бахарево (Күбәкәй)  авыл җирлеге
# Камышлы авыл җирлеге
# Карасу авыл җирлеге
# Мартыновка авыл җирлеге
# Мансур авыл җирлеге
# Надеждинка авыл җирлеге
# Сарт-Габдрәш авыл җирлеге
# Сафакүл авыл җирлеге
# Субботино авыл җирлеге
# Сөләйман авыл җирлеге
# Сөлекле авыл җирлеге
# Ялан авыл җирлеге

## Икътисад
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы.

## Искәрмәләр

Төркем:Сафакүл районы