open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бәрән ногыты

**Бәрән ногыты**, **төрек борчагы**, **нут**, **шиш борчагы**, **пузы́рник**, **наха́т** () — кузаклылар семьялыгының, бөртекле-кузаклылар культурасының үсемлеге.

“Сарык борчагы” дигән исемне нут борчагына формасына бәйле рәвештә биргәннәр – ул сарык башына охшабрак тора. “Төрек борчагы” дигән исеме дә бар. Бу борчак бездә күп таралмаган, аны белүчеләр сирәк. Гәрчә нут инде борын заманнардан бирле үстерелә, хәтта борынгы грек философы һәм ботаника галиме Феофраст та бу борчак турында язып калдырган. 
thumb|left

Беръеллыкларга керә, вегетация чоры тиз өлгерә торган сортларда 90-110 көн, соң өлгерә торганнарда — 150-220 көн. Нут сабагы 80 см биеклеккә кадәр үсә. Чәчәге ак, зәңгәрсу яки кызгылт. Кузагында икешәр борчак өлгерә. Борчакларның диаметры – 0,-1,5 см, алар азык-төлек продукты булып тора.

Туклыклылык ягыннан нут гадәти борчактан, ясмык һ.б. калышмый, ә майлылык ягыннан соядан гына бераз калыша. Уңыш бирүчәнлеге дә югары.

Әлеге культура Европада бик популяр. Моны һәр бакчада үстерәләр. Франциядә нут оны белән аш пешерәләр – ул деликатес санала, Испаниядә – иң күп таралган ризык. 
Көнчыгышта нутның борчагын гына түгел, ә бәлки яшь сабак-яфракларын да ашыйлар. Оныннан печенье, рәхәт-локым пешерәләр.

Сарык борчагы үзенең дәва үзенчәлекләре белән дә атаклы. Аның оныннан йомшарткыч припаркалар ясыйлар; борчакны кайнатып (бигрәк тә яшь борчакны), эчәклек һәм ашказаны авыруларыннан эчәләр; сидек әгъзалары чирләреннән уңышлы кулланалар (бигрәк тә Франциядә); хәтта кузагын каплап алган “йоны” да шифалы санала; борчакның оны ала тән (витилиго) авыруыннан искиткеч файдалы диләр. 
thumb|left|280px|Кузаклары һәм орлыклары
thumb|right|280px|Бәрән ногыты басуы
Русиядә нут XVIII гасырдан билгеле. Аны төрлечә атап йөртәләр: Сарытау губернасында “бараний горох”, “двузерный горох” дип, Воронеж якларында “грецкий орех”, бу якларда “казацкий”, “лохматый горох” дип, Себердә “котик”, “мохнатка” дип атыйлар.

Гадәти борчак белән чагыштырганда, нут җылыны, су сибүне күбрәк ярата, эссегә, корылыкка бирешмәүчәнрәк, җиргә егылмый, кузаклары ярылмый, корткычларга аз бирешә. Тамырлары тиз үсә, нык була, шуңа күрә теләсә нинди туфракта үсә ала, ләкин комсыл яки җиңел балчыклы туфракны ярата. Башка төрле борчак культураларындагы кебек, нутның тамырларында да җирне азотка баетучы бактерияләр барлыкка килә.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Сарык борчагы нут (Сез беләсезме?) / М.РЫБАКОВА, агроном / – № 13-14 (11259), 3 февраль, 2009 

Төркем:Бөртекле-кузаклылар
Чернушка районы

**Чернушка муниципаль районы** () — Пермь краеның көньягында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 1676 км². Район үзәге — Чернушка шәһәре.

## Тарих
Район 1924 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 52 192 кеше. Халык тыгызлыгы — 31,1 кеше/км². Милли состав: руслар — 77,4%; татарлар — 7,6%; башкортлар — 6,6%; арлар — 4,3%.

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Тере Танып.

### Чиктәшлек

## Танылган шәхесләр
* Хатыйп Госман (1908-1992), татар әдәбият галиме, фән докторы (Сулмаш).

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Көязе районы

**Көязе муниципаль районы** () — Пермь краеның көньягында урнашкан муниципаль район.
Мәйданы — 2616 км². Район үзәге — Көязе шәһәр тибындагы бистәсе.

## Тарих
Район 1926 елда оешкан.

## Халык

Халык саны — 26 951 кеше. Халык тыгызлыгы — 10,3 кеше/км². Милли состав: руслар — 64%; арлар — 18%; татарлар — 6%; башкортлар — 6%; чуашлар — 3,8%.

## География
**Чиктәшлек**

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Октябрьский районы (Пермь крае)

**Октябрьский муниципаль районы** () — Пермь краеның көньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 3400 км². Район үзәге — Октябрьский шәһәр тибындагы бистә.

## Тарих
Район 1931 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 34 766 кеше. Халык тыгызлыгы — 10,25 кеше/км². Милли состав: руслар — 59,6; татарлар — 34,8%; башкортлар — 2,2%.

## География
### Чиктәшлек

## Шәхесләр
* Фәйзелхак Ислаев (1946, Уразмәт), тарих фәннәре докторы (2005), Россия ислам институтының гуманитар дисциплиналар кафедрасы профессоры.
## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Төркем:Октябрьский районы (Пермь крае)
Уса

**Уса** () — Пермь краенда урнашкан шәһәр (1938 елдан), Уса районының административ үзәге.

Халык саны — 21 191 кеше (2010).

## География
Шәһәр Чулман (Воткинск сусаклагычы) елгасында, аңа Тол елгасы кушылган төшендә, Пермьдан 146 километрга көньяк-көнбатышрак урнашкан.

## Тарих
Уса 1591 елда Россия дәүләтенең терәк пункты буларак *Яңа Никола бистәсе* *(Новоникольская слобода)* исеме астында нигезләнә. 1623 елда *Уса Никола бистәсе* *(Осинская Никольская слобода)* буларак, 1678 елда *Уса бистәсе* буларак, 1732 елда *Уса авылы* буларак телгә алына. XVIII гасырдан Уса аша Себер тракты уза башлаган

1737 елда Усага шәһәр статусы бирелә.

1774 елда шәһәрне Емельян Пугачёв гаскәре ала.

1781 елдан — Пермь  (1796 елдан — Пермь губернасы) Уса өязе үзәге.

1856 елда Усада 2 чиркәү, 288 йорт һәм 39 лавка (кибет) булган.

1924 елдан — Уса районы үзәге.

1960 елда Уса тирәсендә нефть табыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 90,0%, башкортлар — 5,0%, татарлар — 2,2%, украиннар — 0,6%.

## Икътисад
Машиналар төзү заводы, ураман һәм азык-төлек сәнәгатнең ширкәтләре.

Уса районында нефть чыгару эшләре үткәрелә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Уса «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Төркем:Пермь крае район үзәкләре
Өя районы

**Өя муниципаль районы** () — Пермь краеның көньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 1555,3 км². Район үзәге — Өя авылы.

## Тарих
Район 1924 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 12 223 кеше. Халык тыгызлыгы — 7,8 кеше/км². Милли состав: урыслар — 63,9%; татарлар — 33,4%; башкортлар — 1,4%.

## География
### Чиктәшлек

## Район белән бәйле шәхесләр
* Эрот Зарипов (1938―2009), рәссам, ТАССР атказан сәнгать эшлеклесе (1985).
## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Суыксу районы

**Суыксу муниципаль районы** () — Пермь краеның көньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 1977 км². Район үзәге — Суыксу шәһәр тибындагы бистә.

## Тарих
Район 1924 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 20 663 кеше. Халык тыгызлыгы — 10,45 кеше/км². Милли состав: руслар — 83%; татарлар — 8%; чирмешләр — 7%.

## География
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Фәиз Гыйльманов

**Гыйльманов Фәиз Абдрахман улы** — 1989 елда Россиядә ислам динен торгызу максатларыннан чыгып «Мәдинә» дини оешмасын булдыручы.

1953 елда Кызыл Октябрь районы Мәдәнә авылында туган. Әти-әниләре белән Мәскәүгә күченә. Анда урта мәктәпне тәмамлап, радиоэлектроника институтына укырга керә. 1985 елдан телевизорлар ремонтлау белән бәйле эшмәкәрлек белән шөгыльләнә башлый. Хәзерге көнгә кадәр аның җитәкчесе.

1990 елда Мәдәнә авылында мәчет төзи башлый. Аны әнисе хөрмәтенә «Рәшидә» дип атый.

## Чыганаклар
*Түбән Новгород татарлары сайты.

Төркем:Татар эшмәкәрләре
Хөсәен Деников

**Деников Хөсәен Абдулла улы** — Ленин ордены, ике тапкыр «Кызыл Байрак», ике тапкыр Ватан сугышы ордены 
һәм күп кенә медальләр белән бүләкләнгән полковник.
 
Чүмбәлидән китеп Ярославльдә яшәгән эшче гаиләсендә 
туган.

1914 елны училище тәмамлап, фабрикада эшли. 1918 елны гаиләсе белән Чүмбәлигә кайта, комбед секретаре итеп билгеләнә. 1919 елны авыл советы секретаре, РКП(б) сафларына керә, Кызыл Армиядә инструктор-гренадер. 1922–23 елларны политработниклар мәктәбен тәмамлый һәм политрук булып хезмәт итә. 1927 елны ОГПУ составына күчерелә. Ватан сугышы елларында НКВД частьләрендә комиcсар булып хезмәт итә. Мәскәү, Төньяк Кавказда, 1 нче Украина, 2 нче Прибалтика фронтларында сугыша.

Сугыштан соң МВД, МГБда хезмәт итә.

Киевта җирләнгән.

## Чыганаклар
*Түбән Новгород татарлары сайты.

Төркем:Полковниклар (ССРБ)
Галимҗан Җиһаншин (1929)

**Җиһаншин Алимҗан  Җиһанша улы** — РСФСР халык мәгарифе отличнигы.

Сергач районы Шөбиле авылында крестьян гаиләсендә 
туган.

1947 елны Кочко-Пожар педучилищесын тәмамлаган. 
1947–51 елларны Казан дәүләт педагогика институтының тарих факультетында 
укыган. 1951–60 елларны ТАССР Балтач районы Пыжмара, 1960–63 елларны Түбән Кенә 
урта мәктәпләрендә тарих укытучысы һәм директор. 1963–72 елларны – 
Татарстан укытучыларның белемен књтәрњ институтының җитәкче кадрлар 
кабинеты методисты. 1972–86 елларны ТАССР Үзәк Дәүләт архивының директоры. 
КПСС әгъзасы, партоешмалар секретаре, авыл советы депутаты итеп 
сайланган.

Туган авылы Шөбиле тарихы турында кулъязмасы бар.

## Чыганаклар
*Түбән Новгород татарлары сайты.
Урда районы

**Урда муниципаль районы** () — Пермь краеның көньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 1418 км². Район үзәге — Урда авылы.

## Тарих
Район 1924 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 15 548 кеше. Халык тыгызлыгы — 10,9 кеше/км². Милли состав: урыслар — 80,5%; татарлар — 16,9%; коми-пермяклар — 0,7%.

## География
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Шәймардан Ибраһимов

**Ибраһимов Шәймардан Нуриман улы** — Татарстан, Башкортстан, Кырым автономияләре төзелгәндә ҮК комитет политбюросы вәкиле.

Пилнә районының Питрәксе авылыннан чыккан Мәскәүдә эшче 
гаиләсендә туган.

1917 елны – Мәскәүдә Лефортово районы партия оешмасы 
җитәкчесе, 1918 елны – Мәскәү шәһәре Советы әгъзасы. 1918–21 елларны – 
Гражданнар сугышында Казанда мөселман пехота курсларында комиссар 
урынбасары, Көнчыгыш халыкларының коммунистик оешмаларының Үзәк бюросы 
секретаре. 1921 – Милләтләр наркоматында коллегия әгъзасы. 1923–38 елларны – 
ВКП(б) Үзәк комитетында, 1926–28 елларны – Төркмәнстан компартиясе ҮК 
җаваплы секретаре, Моссовет башкарма комитеты әгъзасы, Ленинград шәһәр 
советы әгъзасы. 1937 елны хуҗалык эшләрендә. КПССның Х–ХVI съездларында, 
Коминтернның 2 нче конгрессында катнаша.

Кызыл Байрак, Ватан сугышы орденнары белән бүләкләнгән. Мәскәү урамнарының берсенә 
аның исеме бирелгән.

Мәскәүдә Данилов каберлегенең мөселман өлешендә җирләнгән.

## Чыганаклар
*Түбән Новгород татарлары сайты.

Төркем:Татар революционерлары
Мәрьям Исхакова

**Исхакова Мәрьям Исхак кызы** — 1952 елда Ленин ордены белән бүләкләнгән укытучы.

Сечен районы Красный Остров авылында крестьян 
гаиләсендә туган.

Казанда педагогик курслар, Кочко-Пожар 
педтехникумын тәмамлаган. Мәктәптә беренче дәресен 1918 елны биргән.

## Чыганаклар
*Түбән Новгород татарлары сайты.
Лука Беганский

**Лука Беганский** ( *[[Поляк теле|пол.]]* *Łukasz Biegański*) - татар нәселеннән чыккан Варшава герцоглыгы һәм Польша Патшалыгы армияләре җитәкчесе.

1774 елда хәрби хезмәткә алына. 1807 елда ук инде генерал атын ала. 1809 елда автриялеләргә каршы армия җитәкли. 1831 елда генерал-майор званиясендә пенсиягә чыга.Варшага күченә һәм шунда үлә.

## Библиография
* P. Kosk: Generalicja polska. T. 1. Pruszków : wyd. Oficyna wydawnicza "Ajaks", 1998.
* Bronisław Pawłowski: Biegański Łukasz (1755–1839). W: Polski Słownik Biograficzny. T. 2: Beyzym Jan – Brownsford Marja. Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1936, s. 28–29. Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989, ISBN 83-04-03291-0
* Ryszard Morawski, Henryk Wielecki: Wojsko Księstwa Warszawskiego. Generalicja i sztaby. Warszawa: Wydawnictwo Belona, 1996. ISBN 83-11-08511-0.
* Gabriel Zych: Armia Księstwa Warszawskiego 1807 – 1812. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1961.
## Чыганаклар
* Ryszard Morawski: Wojsko Księstwa Warszawskiego. Generalicja i sztaby. s. 45.
*  Gabriel Zych: Armia Księstwa Warszawskiego 1807–1812. s. 22.
*  Przepisy o znaku honorowym niemniej Lista imienna generałów, oficerów wyższych i niższych oraz urzędnikow wojskowych, tak w służbie będących, jako też dymisjonowanych, znakiem honorowym ozdobionych w roku 1830, [b.n.s]
*  Marek Tarczyński, Generalicja powstania listopadowego, 1980, s. 62.
*  Zbigniew Dunin-Wilczyński, Order Św. Stanisława, Warszawa 2006 s. 221.
*  Tadeusz Jeziorowski: The Napoleonic Orders. Ordery Napoleońskie. Warszawa, 2018, s. 147
*  Cmentarz Stare Powązki: ŁUKASZ BIEGAŃSKI, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [online] [dostęp 2019-03-10].

Төркем:Татар хәрбиләре
Төркем:Шәхесләр:Липка татарлары
Төркем:Польша хәрбиләре
Көңгер районы

**Көнгер муниципаль районы** () — Пермь краеның көньягында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 4416 км². Район үзәге — Көнгер шәһәре.

## Тарих
Район 1924 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 46 653 кеше. Халык тыгызлыгы — 10,56 кеше/км². Милли состав: руслар — 88%; татарлар — 9%.

## География
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайты  

Төркем:Пермь крае районнары
Кишерт районы

**Кишерть муниципаль районы** () — Пермь краеның көньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 1400 км². Район үзәге — Усть-Кишерть авылы.

## Тарих
Район 1924 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 14 455 кеше. Халык тыгызлыгы — 10,33 кеше/км². Милли состав: руслар — 94,7%; татарлар — 3% .

## География
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Елау районы

**Елау муниципаль районы** () — Пермь краеның көньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 1448,8 км². Район үзәге — Елау авылы.

## Тарих
Район 1924 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 12 067 кеше. Халык тыгызлыгы — 8,3 кеше/км². Милли состав: руслар — 94,8%; чуашлар — 2,6%; татарлар — 0,86%; башкортлар — 0,50%; арлар — 0,42%.

## География
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Чайковски районы

**Чайковски муниципаль районы** () — Пермь краеның көньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 2124 км². Район үзәге — Чайковски шәһәре.

## Тарих
Район 1962 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 109 800 кеше. Милли состав: руслар — 86,9%; татарлар — 4,8%; арлар — 2,8%.

## География
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Красновишерск районы

**Красновишерск муниципаль районы** () — Пермь краеның төньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 15 400 км². Район үзәге — Красновишерск шәһәре.

## Тарих
Район 1941 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 25 815 кеше. Халык тыгызлыгы — 1,67 кеше/км².

### Милли состав

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Вишера, Язьва һәм  Улс.

### Чиктәшлек

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Терминологик сүзлек

Махсус белем өлкәсендә кулланылган барлык терминнарны (*[[терминология]]*) һәм аларның билгеләмәләрне бирүче әлифба тәртибе буенча төзелгән исемлеккә **терминологик сүзлек** (яки **глоссарий**) диләр.

Терминологик сүзлекләр ике телле була ала – андыйларда бер телдә бирелгән терминнарның тәрҗемәсе һәм башка телдәге синонимлар бирелә.

## Шулай ук карагыз

* Сүзлек
* Энциклопедик сүзлек
* Энциклопедия

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Introduction to GlossML This article presents Glossary Markup Language (GlossML), an open XML vocabulary specially designed to facilitate the exchange of glossaries.
* The Glossarist  — Large list of glossaries
* The TAO of Topic Maps
* Babel Linguistics Glossaries  Selected Multilingual Glossaries by Industry
* Anchovy Anchovy is a free multilingual cross-platform glossary editor and term extraction tool based on the open Glossary Markup Language (GlossML) format.

Төркем:Сүзлекләр
Чырдин районы

**Чырдин муниципаль районы** (, ) — Пермь краеның төньягында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 20 872 км². Район үзәге — Чырдин шәһәре.

## Тарих
Татар чыганакларында Чәрдән, Чардин, Чардын, Чырдын исемнәре белән очрый. Барда татарлары җирләре белән идарә итәргә рөхсәт ярлыгын Чәрдәннән, татар ханнарыннан барып алганнар,
Район 1924 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 31 671 кеше. Халык тыгызлыгы — 1,51 кеше/км².

### Милли состав

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Чулман, Колва һәм Вишера.

### Чиктәшлек

## Сылтамалар


## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайты  

Төркем:Пермь крае районнары
Гайнә районы

**Гайнә муниципаль районы** (, ) — Пермь краеның төньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 14 934 км². Район үзәге — Гайнә посёлогы.

## Тарих
Район 1926 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 15 813 кеше. Халык тыгызлыгы — 1,06 кеше/км². Милли состав: руслар — 56,5%; коми-пермяклар — 34%; татарлар — 3,7%.

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Чулман һәм Весляна. 
### Чиктәшлек

## Моны да карагыз
* Гайнә сөйләше

## Сылтамалар


## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайты 
*Гайнә атамасы чыгышы турында риваять 
*Гайнә атамасы чыгышы турында риваять (Историческое предание об образовании пермских татар)

Төркем:Пермь крае районнары
Билгеләмә

Терминның мәгънәсен аңлаткан әйтүгә **билгеләмә** диләр.

Математикада, билгеләмә кулланылган объектларны аңлату, таррак билгеләү яки ачыклау өчен кулланыла. Терминның күп төрле юнәлеше һәм күп кырлы мәгънәләре булуы ихтимал.

Мәсъәлән, математика кебек формаль телләрдә, "тәгаенләүче" билгеләмә махсус дискуссияләр юнәлешен билгели. Тәгаенләүче билгеләмәнең ялгышлыгын мантыйкы каршылыкны күрсәтеп кенә исбатлап була.
"Дескриптив" билгеләмәнең исә гади кулланылышка карата "дөрес" яки "ялгыш" булуын күрсәтеп була.
 
Билгеләмәләр җитәкләвенең төп авырлыгы - билгеләмәләрен җиңел генә таба алынган яки инде аңлашылган башка терминнарны куллану кирәклегендә. Мәсъәлән, сүзлек билгеләмәсе гадәттә этимология, искергән мәгнәләрен, чыгыш теле яки телләре кебек өстәмә мәгълүматларны бирә. 

## Шулай ук карагыз

* Семантика

## Искәрмәләр

## Сылтамала р
* Definitions, Stanford Encyclopedia of Philosophy Gupta, Anil (2008)
* Definitions, Dictionaries, and Meanings, Norman Swartz 1997
* Guy Longworth (ca. 2008) "Definitions: Uses and Varieties of" . = in: K. Brown (ed.): *Elsevier Encyclopedia of Language and Linguistics*, Elsevier.
* Definition and Meaning, a very short introduction by Garth Kemerling (2001).
* Definitions and Meanings of the Words
Төшенчә

**Төшенчә**&nbsp;— әйберләр яки күренешләрнең әһәмиятле сыйфатлары, элемтәләр һәм мөнәсәбәтләр берлегенең төшенүдә чагылышы; берәр сыйныф әйберләрен алар өчен уртак һәм үзенчәлекле сыйфатлар буенча билгеләүче һәм йомгаклаучы фикер яки фикерләр системасы.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Билге
* Идея
* Концепция
* Символ
* Сүз
* Мәгънә
* Күплек
* Модель
* Термин
* Терминология
* Терминологик сүзлек
* Контекст

## Сылтамалар
* Психологический словарь 
* VIGL — Видео Глоссарий (беседы с личностями, которые трактуют значение понятий) 

*
Частые районы

**Частые муниципаль районы** () — Пермь краеның көнбатышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 1632 км². Район үзәге — Частые авылы.

## Тарих
Район 1924 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 14 578 кеше. Халык тыгызлыгы — 8,93 кеше/км². Милли состав: руслар — 96,4%; арлар — 0,8%; татарлар — 0,6%; коми-пермяклар — 0,5%.

## География
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Уса районы

**Уса муниципаль районы** () — Πиреᴍ краеның көньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 2057 дүрᴛᴋел ᴋиламитер. Район үзәге — Уса шәһәре.

## Тарих
Район 1924 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 31 928 кеше. Халык тыгызлыгы — 15,52 кеше/дүрᴛᴋел ᴋиламитер. Милли cастaф: руслар — 90,1%; татарлар һәм башкортлар — 6%.

## Җәгъpафия
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Чулман (Воткинск сусаклагычы) һәм Тул.
 
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайты  

Төркем:Пермь крае районнары
Шамбы

**Шамбы**, шулай ук **Жумба** () — төче су балыгы. Ауразия белән Төньяк Америка сулыкларында киң таралган. Татарстан Республикасы территориясендә сусаклагыч, күлләр һәм елгаларда очрый.

Озынлыгы 60-80 см, авырлыгы, гадәттә, 3-6 кг. Декабрь — февральда су температурасы 0&nbsp;°C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 50 мең — 5 млн бөртек уылдык. 15-24 ел яшиләр.

border|200px

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: налим 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Контекст

**Контекст** — тел белән бәйле фәннәрдә (тел белеме, социолингвистика, семиотика, һ.б.) ике төрле мәгънәдә кулланылган төшенчә:
* *сөйләм контексты* — *Сөйләм контексты* төшенчәсе сүз, җөмлә, сөйләм акты, һ.б. әйтү үрнәге тирәсендә мохитне булдырган текст яки сөйләшүне белдерә. Сөйләм контексты кешеләрнең әйтүне ничек аңлаганнарына тәэсир итә дип санала.
* *җәмгыяви контекст* — социолингвистикада гадәттәгечә сыйныф, җенес яки раса кебек объектив җәмгыяви үзгәрүчәннәре аркылы билгеләнә иде.

**Лингвистик контекст** — лексема, морфема яки фонема тирәсендә урын алган һәм аларга тәэсир итү/итмәү мөмкинчелеге булган барлык лингвистик үзенчәлекләрне билгеләүче төшенчә. 
## Шулай ук карагыз
* Контекст сайлак

## Искәрмәләр

## Белешмәләр
* De Fina, A., Schiffrin, D., & Bamberg, M. (Eds.). (2006). *Discourse and identity.* Cambridge: Cambridge University Press.
* Duranti, A., & Goodwin, C. (Eds.). (1992). *Rethinking context. Language as an interactive phenomenon*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Eckert, P., & Rickford, J. R. (2001). *Style and sociolinguistic variation*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Fetzer, A. (2004). *Recontextualizing context.* Amsterdam: John Benjamins.
* Ghadessy, M. (Ed.). (1999). *Text and context in functional linguistics.* Amsterdam: John Benjamins.
* Givón, Talmy. (2005). *[[Context as Other Minds]].* Amsterdam: John Benjamins.
* William Labov (1972). *Sociolinguistic patterns*. Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press.
* Leckie-Tarry, H. (1995). *Language & context. A functional linguistic theory of register.* London: Pinter Publishers.
* Stalnaker, Robert Culp (1999). *Context and content*. Oxford: Oxford University Press.

Төркем:Тел белеме
Төркем:Социолингвистика
Төркем:Төшенчәләр
Җанисәп

thumb|right|350px|2011 елга хәл буенча соңгы җанисәпләр:<br />

**Җанисәп** (яки **халык исәбе**):
* систематик рәвештә билгеләнгән халык популяциясе вәкилләре турында мәгълүматны туплау һәм төркәү. Халык популяциясенең регуляр рәвештә кабатланган рәсми исәп.
* махсус билгеләнгән заманда илдә яки аның бер өлешендә яшәгән барлык кешеләрнең демографик, икътисади һәм җәмгыяви мәгълүматны туплау, гомумиләштерү, әнәлиз һәм бастыруның бердәм процессын үткәрү

## Моны да карагыз
* Бөтенрусия халык санын алу, 2010

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Alterman, Hyman, (1969). *Counting People: The Census in History*. Harcourt, Brace & Company.
* Bielenstein, Hans, (1978). "Wang Mang, the restoration of the Han dynasty, and Later Han." In *The Cambridge History of China*, vol. 1, eds. Denis Twitchett and John K. Fairbank, p.&nbsp;223-90, Cambridge: Cambridge University Press.
* Krüger, Stephen, (Fall 1991). "The Decennial Census", 19 ''Western State University Law Review'' 1; available at HeinOnline .
* Effects of UK 'Jedi' hoax on 2001 UK census from ONS.
* U.S. Census Press Release on 1930 Census.
* U.S. Census Press Release on Soundex and WPA .

## Сылтамалар

* Census of Ireland 1911.
* Online Historical Population Reports Project (OHPR).
* PR as a function of census management: comparative analysis of fifteen census experiences

Төркем:Халыклар
Төркем:Демография
Халык саны

**Халык саны** – демография күрсәткечләренең берсе, гадәттә – берәр территориядә кешеләрнең саны. Туу, үлем, миграция процесслары сәбәпле гел үзгәреп тора һәм билгеле бер вакыт мизгеленә үлчәнелә.

## Шулай ук карагыз

* Термин
## Искәрмәләр

Төркем:ДемографияТөркем:СтатистикаТөркем:Социология терминнары
Саликам районы

**Саликам муниципаль районы** () — Пермь краеның төньягында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 5421 км². Район үзәге — Саликам шәһәре.

## Тарих
Район 1924 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 17 523 кеше. Халык тыгызлыгы — 3,23 кеше/км². Милли состав: руслар — 89,8%; коми-пермяклар — 1,8%; украиннар — 1,6%.

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Чулман һәм Вишера.
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайты 

Төркем:Пермь крае районнары
Александровск районы

**Александровск муниципаль районы** () — Пермь краеның көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 5530 км². Район үзәге — Александровск шәһәре.

## Тарих
Район 1942 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 31 477 кеше. Халык тыгызлыгы — 5,69 кеше/км². Милли состав: руслар — 91,2%; татарлар — 2,8%; украиннар — 1,4%.

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Яйва.
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайты 

Төркем:Пермь крае районнары
Оксфорд

**О́ксфорд** () — Бөекбританиядә урнашкан шәһәр, Оксфордшир графлыгы башкаласы. Биредә дөньяның иң борынгы һәм абруйлы югары уку йортларының берсе — Оксфорд университеты урнаша (илдә ул иң яхшы университет атамасын йөртә, биредә 50-гә якын Нобель премиясе лауреаты белем алган).

Оксфорд Темза елгасы ярында урнаша. Шәһәр язма чыганакларда беренче тапкыр 912 елда телгән алына. 1117 елда бу җирдә Бөекбританиянең беренче университеты нигезләнә. Соңрак аның тирәсендә студентлар шәһәрчеге үсеп килә.

Оксфорд Лондоннан 90 км һәм Бирмингемнан 110 км ераклыкта урнаша.

## Кардәш шәһәрләр
*  Бонн, Алмания
*  Гренобль, Франция
*  Лейден, Нидерландлар
*  Леон, Никарагуа
*  Пермь, Россия
*  Умео, Швеция

## Фотосурәтләр

Файл:Radcliffe Camera, Oxford - Oct 2006.jpg|
Файл:Oxford City Birdseye.jpg|
Файл:High Street, Oxford, England, 1890s.jpg|
Файл:Keble College Chapel - Oct 2006.jpg|
Файл:Natural History Museum and Pitt River Museum.jpg|


## Сылтамалар

* Оксфорд университеты сайты 

Төркем:Оксфорд
Киҗел районы

**Кизел муниципаль районы** () — Пермь краеның көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 1390 км². Район үзәге — Кизел шәһәре.

## Тарих
Урал өлкәсендә 1924 елда *Киҗел районы* оешкан (үзәге Киҗел бистәсе). 1931 елда бетерелгән. 2004―2018 елларда Пермь краенда *Киҗел муниципаль районы* гамәлдә булган. 2018 елдан ― Киҗел шәһәр округы.

## Халык
Халык саны — 29 799 кеше. Халык тыгызлыгы — 21,44 кеше/км². Милли состав: руслар — 80,5%; татарлар — 12,7%; украиннар — 1,8%.

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Косьва.
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайты  

Төркем:Пермь краеның бетерелгән районнары
Төркем:Киҗел районы
Горнозаводск районы

**Горнозаводск муниципаль районы** () — Пермь краеның көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 7057 км². Район үзәге — Горнозаводск шәһәре.

## Тарих
Район 1965 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 27 078 кеше. Халык тыгызлыгы — 3,84 кеше/км². Милли состав: руслар — 88,4%; татарлар — 4,9%; украиннар — 1,7%.

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Койва һәм Чусовая.
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайты 

Төркем:Пермь крае районнары
Верещагино (Пермь крае)

**Верещагино** (, ) — Пермь краенда урнашкан шәһәр (1942 елдан), Верещагино районының административ үзәге.

Халык саны — 22 161 кеше (2010).

## География
Шәһәр Пермь краеның көнбатышында тора, Пермьдан 137 километрга көнбатышрак урнаша.

## Исем чыганагы
Урам рус рәссамы Василий Василий улы Верещагин хөрмәтенә 1915 елда аталаган.

## Тарих
Верещагино 1898 елда Пермь — Вятка тимер юлы төзү вакытында *Очёрская* станциясе янындагы бистә буларак нигезләнә.

1904 елда станциягә *Вознесенская* исеме, ә 1915 елда *Верещагино* исеме кушыла.

1928 елның 28 августында шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1942 елда — шәһәр статусын ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 95,0%, арлар — 1,8%, коми-пермяклар — 0,9%, украиннар — 0,6%.

## Икътисад
Ашлык продуктлары заводы, сөт заводы, трикотаж фабрикасы.

, тимер-бетон әйберләрне ясау заводы

## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Төркем:Пермь крае район үзәкләре
Губаха районы

**Губаха муниципаль районы** () — Пермь краеның көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 1009,5 км². Район үзәге — Губаха шәһәре.

## Тарих
Район 1941 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 40 800 кеше. Халык тыгызлыгы — 40,42 кеше/км². Милли состав: руслар — 86,8%; татарлар — 7,2%; украиннар — 1,6%.

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Косьва.
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайты 

Төркем:Пермь крае районнары
Чусавай районы

**Чусва муниципаль районы** () — Пермь краеның үзәк өлешендә урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 3500 км². Район үзәге — Чусва шәһәре.

## Тарих
Район 1923 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 74 500 кеше. Халык тыгызлыгы — 21,29 кеше/км². Милли состав: руслар — 90,4%; татарлар — 5%.

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Чусовая һәм Усьва.
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Нарконон

**Нарконо́н** ( — «наркотик» һәм  — «юк», ягъни «наркотиктарга юк») — наркоманнарны аякка бастыруга юнәлтелгән программа. Бөтен дөньяда йөздән артык Нарконон үзәкләре бар. Россиядә Нарконон үзәкләре Мәскәүдә, Мәскәү өлкәсендә, Самарда, Екатеринбургда, Мәләкәсәстә, Красноярскта, Өфедә, Березовда (Свердловск өлкәсе) урнашкан.
[thumb|[Оклахома штатында үзәктәге вывеска. Июнь 2012]]
[thumb|[Том Круз Наркононны бердән-бер уңышлы программа дип үзенекен итә.]]

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Нарконон Россия сайты  
* Narconon International Рәсми сайт, рус теле бүлеге  
* Scientology FAQs: What is Narconon?  
* Purification Rundown official web site  
* ABLE — Тормыш һәм мәгарифны яхшырту ассоциациясы. Нарконон.  
* Л. Р. Хаббард «Тормыш битләре», «Наркоманнарны аякка бастыру» бүлеге  

Төркем:Җәмгыять
Төркем:Медицина
Рөстәм Исмәгыйлев

**Исмәгыйлев Рөстәм Хәләф улы** — «Землячество нижегородских татар» фондының попечительләр советы әгъзасы.

1949 елны Пилнә районы Петрякс авылында 
туган.

1972 елны Горький чит телләр институтының тәрҗемә факультетын (француз һәм инглиз телләре) тәмамлый. 
1972–75 елларны – Алжирда хезмәт командировкасында. 1975–86 елларны – КамАЗның 
тышкы багланышлар идарәсенең Мәскәү вәкиллегендә хезмәттә. 1987–92 елларны – 
РФ авыл хуҗалыгы Дәүләт комитеты каршындагы «Агропромэкспорт» тышкы 
сәүдә берләшмәсенең әйдәп баручы белгече. 1992–96 елларны – коммерция 
фирмаларында оештыру техникасы импорты, нефть экспорты белән шөгыльләнә. 
1997–98 елларны –«Мостатнефть» акционерлык җәмгыятендә нефть департаменты 
җитәкчесе. «Союз Нефтепродукт» фирмасын җитәкли. «Берлек»  
бизнес һәм мәдәният союзының соучредителе.

## Чыганаклар
*Түбән Новгород татарлары сайты.
## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Шаһимәрдән Мөхәррәмов

**Мөхаррәмов Шаһимәрдән Мөхаррәм улы** —
Спас районы Татар Моклокасы авылында урта хәлле 
крестьян гаиләсендә туган.

Авыл башлангыч мәктәбен, Казанда мәдрәсә 
тәмамлаган. 1914 елны Беренче бөтендөнья сугышында катнаша. Пленга эләгә, 
1915–20 елларны  Германиядә лагерьдә була, немец шәхси хуҗалыгында эшли. 
1920–24 елларны туган  авылында эшли. 1924–29 елларны  – Татар Моклокасы 
башлангыч мәктәбендә укытучы, мөдир. 1930–37 елларны  – Татар Моклокасы 
тулы булмаган урта  мәктәбе директоры. 1927 елдан ВКП(б) әгъзасы.

1937 елның 20 августында кулга алына, 26 декабрьдә халык дошманы дип атыла.

1958 елны аклана.

## Чыганаклар
*Түбән Новгород татарлары сайты.

Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Ежи Идегәй

**Ежи Идегәй** (, чын исеме **Ежи Корыцкий**; 12 август 1912, Клюково, Польша — 24 август 1983, Варшава) — польша язучысы, детектив романнар авторы, сценарист.

Литвада 16 гасырдан ук яшәүче татар нәселеннән. Нәсел кушаматлары Корыцкийларның нәсел башы — Идегәйдән килә.

Һөнәре буенча адвокат, Варшава институтында хокукчы өйрәнә.

1983 елда автоһәлакәттә бертуганы белән һәлак була. Варшава мөселман зиратында күмелгән.
## Чыганаклар
* Jerzy Edigey 

Төркем:Детектив язучылар
Төркем:Польша язучылары
Төркем:Шәхесләр:Липка татарлары
Төркем:Юл-транспорт казасында һәлак булганнар
Боһоники

**Боһоники** () — Польшаның Соколка районында урнашкан ике татар авылының берсе. 
## Тарих
[200px|thumb|left|[Боһоники мәчете]]

200px|thumb|left|Боһоники урамы

Польша короле Ян III Собеский Боһоникида татарларга җир биргәчтен, 1697 елда бирегә 30 татар гаиләсе килеп урнаша.  Монда алар үзләренең беренче мәчетләрен төзиләр, Боһоники мәчете 1717 елда ук телгә алына. Мәчет авылның көнчыгышында мөселман зираты янында урнашкан.

Туристик сезон авылда майдан августкача бара. Монда туристлар мөселман бәйрәмнәрендә (Рамазан, Корбан бәйрәмнәре, Ашура көне, Мәүлид бәйрәме) катнаша, татар милли ризыкларыннан авыз итә алалар.

## Халкы

Бүгенге көндә авылда 30 йорт бар, шуларның 4сендә генә татарлар яши. Авылда 2006 елда — 100 кеше яшәсә, 14е татарлар.

## Әдәбият
* Rąkowski Grzegorz: *Polska egzotyczna I*. Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Pruszków 2005. ISBN 83-89188-37-6
* Darmochwał Tomasz: *Północne Podlasie, wschodnie Mazowsze*. Agencja "TD", Białystok 2000. ISBN 83-911266-3-3
* *Podlaski Szlak Tatarski — Bohoniki*. Muzułmańska Gmina Wyznaniowa w Bohonikach przy pomocy finansowej Starosty Sokólskiego, Bohoniki 2006. ISBN 83-922665-2-8

Төркем:Польша татар авыллары
Мәгариф

**Мәгариф** (яки **белем бирү**) — оештырылган мәгърифәтчелек эшчәнлеге.

Гади мәгънәдә, кешеләрнең бер буыннан башка буынга укыту, өйрәтү, тикшеренү юлы белән белем, сәләтләр һәм гадәтләрне тапшыру өчен белем алуны оештыру формасы һәм аны белдерүче термин.  Гадәттә, кешенең уйлау, хис яки кылануына тәэсир итүче барлык тәҗрибәләр аркылы урын ала.

## Системалар
### Укыту программасы
### Балалар бакчалары
### Башлангыч мәктәпләре
### Урта белем бирүче мәктәпләр
### Профессиональ белем бирү
## Югары белем бирү системалары

### Университет системалары

## Технология
## Олыларның укуы
## Өйрәнү мохите
## Өйрәтү тәртибе
## Теория
## Мәгариф икътисады
## Мәгариф тарихы
## Мәгариф фәлсәфәсе
## Мәгариф психологиясе
## Мәгариф социологиясе
## Мәгарифның глобалләшүе
## Шулай ук карагыз
* Белем икътисады
* *[[:b:Белем икътисады чоры мәгарифе|Белем икътисады чоры мәгарифе]]* турында викикитап

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Educational Resources  from *UCB Libraries GovPubs*
* UNESCO Institute for Statistics: International comparable statistics on education systems 
* OECD education statistics
* Planipolis: a portal on education plans and policies 
* IIEP Publications on Education Systems 

## Видеолар
* The Meaning of Educational Quality


Төркем:Төшенчәләр
Латинлаштыру

**Латинлаштыру** яки **Латинизация** — 1920-1930-елларда үткәрелгән ССРБ халыклары әлифбаларның латин язуына күчерү буенча чаралары.

## Тарих
Латинзация, беренче чиратта, гарәп язуын кулланылган әлифбалардан башлаганнар. Латин әлифбасына күчү хәрәкәте 1921 елда Азәрбайҗанда һәм Төньяк Кавказда башлана. 1926 елда Бакыда беренче тюркология съезды була, шул съездта латинизация буенча Азәрбайҗан тәҗрибәсен Совет Берлегенең башка республикалираныда һәм автономияле өлкәләрдә куллану кирәклеге турында караны кабул ителә. Шул эшен өстендә җитәкчелек итергә өчен Яңа төрки әлифбасының Бөтенсоюз үзәк комитеты () оештырыла. Комитетының беренче пленумда 33 хәрефтән торган төрки халыкларның берләштергелгән әлифбасы проектын кабул итә.

1930-елларның ахырына ССРБ телләрнең күпчелеге латин язуы нигезенә күчерелә.

Түбәндәге телләр өчен латинлаштырылган әлифбалар яки (әлифбасыз телләр өчен) яңа әлифбалар булдырылалар:

Алеут, гарәп, корея, удмурт, мордва һәм мари телләре өчен латин әлифбасы проектлары төзеләләр, ләкин алар гамәлдә кулланылмаганнар.

## Рус әлифбасының латинлаштыру
*Моны да карагыз: *'Рус латиницасы#Совет проекты**'

1929 елда РСФСР халык мәгариф комиссариаты рус алфавитының латинлаштыру мәсьәләсен тикшерү буенча комиссияне оештырган. комиссия составына 13 кеше кергән: Н. Ф. Яковлев (җитәкче), А. М. Сухотин, Л. И. Жирков, А. М. Пешковский, Н. М. Каринский, С. И. Абакумов, В. И. Лыткин (беренче коми лингвисты). 1930 елның гыйварында комиссия үз эшен тәмамлаган. Йомгак документы (аның астында А. Пешковский гына имза куймады) өч вариант тәкъдим иткән; алар бер-берсеннән «ы», «ё», «ю», «я» һәм «ь» хәрефләрнең язуда күрсәтүе белән аерылып торганнар.
1930 елның 25 гыйварында Сталин җитәкчелегендәге ЦК ВКП(б) Политбюросы латинлаштыру мәсьәләсен тикшерүне туктатырга боерык биргән.

## Моны да карагыз

* Кириллаштыру
* Яңалиф
* Рус латиницасы
* Бердәм төньяк әлифбасы

## Искәрмәләр

## Литература
* В. М. Алпатов, 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. — М., 2000.

## Тышкы сылтамалар
* Рус әлифбасының латинлаштыру турында мәсьәләсе буенча материаллар
* А. Луначарский, ''Латинизация русской письменности'' // Культура и письменность Востока, № 6, 1930, стр. 20—26. 
* Н. Ф. Яковлев, ''О развитии и очередных проблемах латинизации алфавитов'' // Революция и письменность, № 2, 1936, стр. 25—38. 
* Яковлев Н. Ф. «Вопросы алфавита в связи с социальными и культурными условиями существования тюркских национальностей и проблема установления системы письма» (Первый Всесоюзный тюркологический съезд. Стенографический отчет, 1926) 
* И. Барахов. Бөтенсоюз Тюркология съезды нәтиҗәләре
* Языковая политика СССР в 20 — 30-е годы

Төркем:ССРБ милли сәясәте
Төркем:Әлифбалар
УНИКС

**Уникс** (tat.lat. [Uniks (Qazan basketbol klubı)](http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Уникс_(Казан_баскетбол_клубы)))— Татарстан Җөмһүрияте Казанның баскетбол клубы, Профессиональ Баскетбол Лигасында уйный.

"Уникс" — Россия Чемпионаты көмеш мидәлләре иясе 2001, 2002, 2004, 2007; Россия ᴋупьıсы иясе 2003, 2009; Яypyпa ᴋупьıсы иясе 2011; ФИБА Евролигасы җиңүчесе 2004; НЕБПЛ чемпионы 2004.  

Төп төсләре: ак-яшел.

Уеннарын "Баскет-холл" аренасында үткәрә.
## Исем
«УНИКС» кыскартмасы — «Универcиᴛетның культура һәм спорт комплексы» итеп аңлатыла.

## Тарих
1957 Казан үнивирcиᴛиᴛенда "Буревестник" баскетбол төркеме нигезләнде, 1965, 1970 елларда Сәвит студент беренчелегендә җиңде. 1991 елда "УНИКС" исеме белән торгызылган.
## Шулай ук карагыз
* «Динамо-Казан» хатын-кызлар волейбол клубы

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе
* Facebook Рәсми сәхифәсе

Төркем:Спорт
Төркем:Казан спорт клублары
Төркем:Баскетбол
Викимедиа бүлекләре исемлеге

**Викимедиа бүлекләре** — Викимедиа проектлары өчен әһәмиятле мәсьәләләрне милли һәм түбәнрәк дәрәҗәдә алга сөрү өчен булдырылган табышсыз оешмалар. Викимедиа фондыннан хокуки яктан бәйсез, һәм Фондның веб-сәхифәләре өстеннән контроле булмаган оешмалар — *Бүлекләр комитеты* тарафыннан танылудан соң Фонд белән бүлек оештыру аңлашуга керәләр. Бу оешмалар региональ конференцияләрне, мәгълүмат тарату чараларны һәм Викимания кебек глобаль вакыйгаларны оештыралар. 2012 нчы елның апрель аена 39 танылган Викимедиа бүлеге эшли.

## Искәрмәләр

### Чыганаклар
* Википедияның инглиз телле бүлеге

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* WikiDonne кулланучылар төркеме

Төркем:Викимедиа
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Baltaç (aerodrom)

}} | } | Räsäy}}
|-
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | Aeroport tibı:
|  colspan="2"                    | }
|- 
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | IСAO kodı: IATA kodı: 
|  colspan="2"  | ** } **  ** } **
|- 

|-
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | Diŋgez östennän bieklege:Koordinatlar:
|  colspan="2"  | }  
|- 

}}
|- 
 
}}
|-

}}
|-

|-
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | Waqıt zonası:
|  colspan="2"  | UTC }
|- 

|- 

|- class="hiddenStructure}"
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | 
|  colspan="2"  | 

|-
!colspan="3" style="text-align: center; background-color: #4682B4; color: white;" |
|-
!bgcolor="lightgrey" align=center|Sanı
!bgcolor="lightgrey" align=center|Zurlığı
!bgcolor="lightgrey" align=center|Tüşämäse
|- style="font-size:smaller; text-align:center"
! valign="top" style="text-align:center" width="100" | 16 / 34
| valign="top" | 1000 х 100 m&nbsp;
| valign="top" | tufraq
|-

|}
**"Baltaç" aerodromı** (hawa alanı) (рус. аэродром "Балтаси") ICAO=UWKF — 3-nçe klass grajdan aerodromı, 3-nçe, 4-nçe oçqıç klassları häm 2-nçe, 3-nçe, 4-nçe boralaq klassları öçen hawa alanı bulıp tora. 

## Oçıp menü-töşü yulları (VPP)
Aerodrom oçıp menü, oçıp töşü kursları **16/34**. Yaqtılığı — yuq. 


Yışlıq: vıyşka — 125.0&nbsp;MHz, "Dolgoprudnıy". Eş waqıtı: yaqtı waqıtında, çärşämbedän yäkşämbegä qädär, may-oktäber. 

## Monı da qarağız
* Qazan Xalıqara Aeroportı
* Qazan-"Borisoglebskiy" hawa alanı
* Qazan-QVZ hawa alanı
* Qazan-"Qurqaçı" hawa alanı
* Begişevo Xalıqara Aeroportı
* "Bögelmä" aeroportı

## Tışqı sıltamalar
* Qazan-"Qurqaçı" hawa alanınnan Bolğar hawa alanına säyäxäte 

Төркем:Татарстан аэродромнары
Төркем:Балтач
Добрянка районы

**Добрянка муниципаль районы** () — Пермь краеның үзәк өлешендә урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 5192 км². Район үзәге — Добрянка шәһәре.

## Тарих
Район 1923 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 64 400 кеше. Халык тыгызлыгы — 12,40 кеше/км². Милли состав: руслар — 91,6%; татарлар — 2,5%.

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Чулман (Кама сусаклагычы) һәм Чусовая.
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайты  

Төркем:Пермь крае районнары
Викисүзлек

thumb|Викисүзлек проекты эмблемасы
border|250px|thumb|Викисүзлекнең баш бите күренеше. Викисүзлектәге барлык тел бүлекләре мәкаләләр сан азаю тәртибе буенча күрсәтелә.

**Викисүзлек** (*[[вики]]* һәм *[[сүзлек]]*тән тора, )&nbsp;—  оештырган, күптелле Бөтендөнья пәрәвезенә нигезләнгән ирекле эчтәлекле, һәр телдә үз тезаурусы булган сүзлек проекты. Викисүзлек 158 телдә, шул исәптән гадиләштерелгән инглиз телендә дә эшли. Бу төшенчәнең “Вики” (Wiki) өлеше һавайя теленнән алынган һәм “тиз” дигән мәгънәдәге сүз. Викисүзлеккә 2002 елда нигез салынган иде, шул елның 12 декабрендә аның инглиз телендәге версиясе пәйда булды. Бүген (2024 ел башына) күптелле сүзлек карамагында төрле телләрдәге 37,8 миллион кертем исәпләнә.

## Шулай ук карагыз
* Википедия
* Викикитап
* Викиҗыентык

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Викисүзлек проектының баш бите
* Викисүзлек проектының татар телле бүлегенең баш бите

Төркем:Сүзлекләр
Зифа Кадыйрова

**Зифа Кадыйрова** – Чаллыда яшәүче татар язучысы.

## Тәрҗемәи хәле
Зифа Әбделвәли кызы Кадыйрова 1958 елның 7 октябрендә Башкортстан Республикасының Учалы районы Ахун авылында туа. 1978 елда Чаллы шәһәренә төзелешкә килә, һөнәре буенча – электромонтажчы. Бүгенге көндә дә төзелештә эшләвен дәвам итә. Зифа ханым ире Марсель белән бер ул, бер кыз тәрбияләп үстерәләр.

## Иҗаты
Зифа ханым күп данәләрдә җыелган кулъязмаларын татарның асыл кызы, милләтпәрвәр-сәясәтче Фәүзия Бәйрәмовага күрсәтергә җөрьәт итә. Кулъязмаларың югалып беткәнче, җыйнап, китап итеп бастыр, синең үз укучың булачак”, – дип, үзенең хәер-фатихасын бирә олпат язучы. Йөзәр данәшәр өч китап чыгарып (“Язмыш сынавы”, “Сагынырсың – мин булмам”, “Көтеп узган гомер”) Кадыйрова әдәбият мәйданына килеп керде.

## Иҗат уңышлары
* 2009 елда Зифа Кадыйрованың бу әсәрләре Башкортстанның «Кызыл таң» газетында дөнья күрә. Шушы ук елны бу газетта басылган әдәби әсәрләр арасында Зифа ханым беренче урынны ала.
* 2010 елда Татарстан күләмендә Зифа Кадыйрованың “Язмыш сынавы” китабы “Иң күп укылучы” китаплар арасында икенче урынны яулады.
 
## Чыганаклар
* “Ахунның якты йолдызы”

## Сылтамалар
*  З. Кадыйрова: «Кешедә начарлык күрә белмим» 
* Зифа Кадырова: «Мне говорят: ты нахалка! Бунина не знаешь, а учишь других, как надо писать» // Бизнес газета. 20.09.15
* Зифа Кадырова - китаплары, үзе, тормышка карашы

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Төзүчеләр
Кочёво районы

**Кочёво муниципаль районы** (, ) — Пермь краеның төньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 2718 км². Район үзәге — Кочёво авылы.

## Тарих
Район 1926 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 12 373 кеше. Халык тыгызлыгы — 4,55 кеше/км². Милли состав: руслар — 18,1%; коми-пермяклар — 80,1%..

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Лолог һәм Коса. 
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Юрла районы

**Юрла муниципаль районы** (, ) — Πиреᴍ краеның төньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 3803 км². Район үзәге — Юрла авылы.

## Тарих
Район 1924 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 9600 кеше. Халык тыгызлыгы — 2,52 кеше/км². Милли cастaф: руслар — 95,8%; коми-пермәклар — 3%..

## Җәгъpафия
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Коса. 
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Кудымкар районы

**Кудымкар муниципаль районы** (, ) — Пермь краеның көнбатышында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 4741 км². Район үзәге — Кудымкар шәһәре.

## Тарих
Район 1925 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 27 363 кеше. Халык тыгызлыгы — 5,77 кеше/км². Милли состав: руслар — 13,9%; коми-пермяклар — 85,3%.

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Иньва. 
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Красновишерск

**Красновишерск** (, ) — Пермь краенда урнашкан шәһәр, Красновишерск районының административ үзәге. Халык саны — 16 098 кеше (2010). Мәйданы — 18,57 км².

## География
Шәһәр Вишера елгасында, Пермьнән 300 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

## Тарих
1894—1897 елларда рус-француз акционер җәмгыяте Вижаиха бистәсендә металлургия заводын төзи.

Красновишерск 1930 елда целлюлоза-кәгазь комбинаты төзелү сәбәпле Вижаиха бистәсе урынында нигезләнә; комбинат төзелешендә нигездә тоткыннар эшләгәннәр (1926 елда бистәдә махсус әһәмиятле Соловки лагеренең дүртенче бүлекчәсе, ә 1929 елдан — Вишера лагерьләренең мөстәкйль идарәсе урнашкан булган).

1932 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1942 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 92,5%, алманнар — 1,5%, татарлар — 1,4%, украиннар — 1,1%, белоруслар — 0,8%, коми-пермяклар — 0,8%.

## Икътисад
«Вишерабумпром» АҖ (целлюлоза һәм кәгазьне ясау), Ремонтлау-механика заводы, азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре

## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Төркем:Пермь крае район үзәкләре
Очёр

**Очёр** (, ) — Пермь краенда урнашкан шәһәр (1942 елдан), Очёр районының административ үзәге.

Халык саны — 14 239 кеше (2010).

## География
Шәһәр Очёр елгасы (Чулман бассейны) өстендә, Пермьнән 120 километрга көнбатышрак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Верещагинода (24 км).

## Тарих
Очёр 1759 елда бер үк исемле елгасында Строганов бертуганнар тарафыннан чугун кою һәм һәм тимер ясау заводларны төзелү янындагы бистә буларак нигезләнә.

1928 елның 25 февралендә шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1950 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 95,4%, арлар — 0,9%, украиннар — 0,8%, татарлар — 0,7%, коми-пермәкләр — 0,5%.

## Икътисад
Машиналар төзү заводы (трубалар салучы кран), кою һәм механика заводы. Азык-төлек комбинаты.

Магистраль газүткәргечләр линияле-җитештерү идарәсенең участогы.

Очёр тирәсендә — нефть, балчык, ком-гравий катнашмалар, торф чыганаклары.

## Танылган шәхесләр
* Мотовилов, Герман Пётр улы (1902—1974) — совет дәүләт эшлеклесе, ССРБ урман хуҗалыгы министры (1947—1948)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Очёр «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Төркем:Пермь крае район үзәкләре
Усолье районы

**Усолье муниципаль районы** () — Пермь краеның төньягында урнашкан муниципаль район. Мәйданы — 4544 км². Район үзәге — Усолье шәһәре.

## Тарих
Район 1940 елда оешкан.

## Халык
Халык саны — 13 667 кеше. Халык тыгызлыгы — 3,01 кеше/км². Милли состав: руслар — 93,8%; коми-пермяклар — 1,7%; татарлар — 1,4%.

## География
Район территориясе аша агучы иң зур елгалар: Чулман (Кама сусаклагычы) һәм Яйва.
### Чиктәшлек

## Сылтамалар


Төркем:Пермь крае районнары
Викиханә

**Викиханә** —  проекты, вики технологиясе нигезендә эшләгән ирекле контент текст чыганакларының тупланмасы булган бөтендөнья пәрәвезендә урнашучы дижиталь китапханә.

Проект 2003 елның 24 ноябрь көнендә **Project Sourceberg** исеме астында эшли башлады, исеме Wikisource'ка (Викичыганак/Викиханә) шул ук ел дәвамында үзгәртелде һәм 7 айдан соң үзенең аерым домен исеменә хуҗа булды.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Викиханә проектының татар телле бүлеге

Төркем:Викимедиа проектлары
Төркем:Әлифба буенча китапханәләр
Викиөзек

**Викиөзек** — ның вики технологиясенә нигезләнгән проектларының берсе, 10 июль 2003 елда эшли башлады — MediaWiki программа тәэминатында эшли.

Проектның максаты — берләшеп билгеле кешеләрнең әйтүләрен, билгеле әйтемнәрне, китап, фильмнарда кулланылган мәшһүр фразаларны җыю һәм алар турында тирән мәгълүматны бирү. Бөтендөнья пәрәвезендә өземтәләр тупланмалары күп булсада, Викиөзек зыярәт итүчеләрнең үзгәртүләрне кертә алучы проектларның берсе булып тора.  Викиөзек битләре мәшһүр шәхесләр турында Википедиядәге мәкаләләргә сылтамалар белән бәйле.

2003 елның 10 июнендә инглиз телендә генә барлыкка килгән проект, 2021 елның май ае башына төрле телләрдәге 67 актив сайт тәшкил итә, аларда тулаем алсаң 251 мең мәкалә һәм 1,8 мең актив редактор бар.
2021 елның май ае башында Викиөзекнең иң зур өлеше - инглиз телендә (39,4 мең мәкалә). Викиөзек проекты 89 телдә эшли һәм 251,8 мең мәкаләне үзенә туплый.

## Шулай ук карагыз
* Викикитап
* Викимедиа фонды

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* Викиөзек проектының инкубаторында татар телле бүлеге

Төркем:Викимедиа проектлары
Төркем:Энциклопедияләр
Рәвеш

**Рәвеш*** гарәп теленнән — төс, ысул, алым итеп тәрҗемә ителә.

* Рәвеш (сәнгать) — субъект (мәс. матди зат яки кеше) белән тышкы охшашлыгы булган артефакт.
* Рәвеш (сүз төркеме) — җөмләдә эш яки хәлнең билгесен белдереп, ничек? кая? кайда? кайдан? кайчан? күпме? никадәр? кебек сорауларның берсенә җавап булган сүз төркеме.

## Искәрмәләр
Р (кириллица)

**Р** (*эр*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында унҗиденче. 

Бу хәреф белән башланган сүзләр татар телендә һәммәсе алынма сүзләр.

## Кодлары