open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Екатерина Монзуль

**Екатерина Владимировна Монзуль** (, 1981 елның 5 июль, Харьков) — Украин футбол судьясы, ФИФА судьяларының элиталы категориясенә кергән Украинаның беренче хатын-кыз судьясы.

## Карьера
Балачагын Харьковь өлкәсенең Бабаи бистәсендә үткәрә. Кечкенәдән футбол белән мавыга, бистә командасы өчен уйный. 18 яшьтә, уенчы белән судья карьерасы арасында сайлаганда, соңгы вариантта туктала. Украина футбол федерациясе (УФФ) судьяларының барлык дүрт категориясендә дә эшли. Эшнең беренче этапларында ир-атлар ягыннан аңлашылмаучанлык белән очраша, әмма эшне калдырмый һәм очрашуларны бәяләүне дәвам итә. 2005 елның 24 сентябрендә Екатерина беренче тапкыр Финляндия һәм Польша командалары арасында халыкара футбол матчын хөкем итә.

2009 елның 11 июнендә Екатеринага Беренче лига уеннарына хезмәт күрсәтү мөмкинлеген бирү турындагы мәсьәлә карала, әмма УФФ башкарма комитеты, нәтиҗәдә, Екатеринаны җәлеп итүдән баш тарта, чөнки УФФ фикеренчә, аның тулы һөнәри әзерлеге булмаган. Ике елдан соң гына, 2011 елның 4 октябрендә Екатерина Беренче лига судьясы лицензиясен ала. 2011 елның 5 октябрендә ул «Одесса» һәм «Крымтеплица» арасында беренче матчын хөкем итә. 2010 елда аңа Сингапурда узган Яшүсмерләр Олимпия уеннарында эшләүне тапшыралар, ә 2011 елда ул Германиядә узган дөнья чемпионатында хөкем итә.

Кыш көне ул ФИФА элиталы судьялары категориясенә эләгә, өстәвенә, мондый исемгә лаек булган Украинадан беренче хатын-кыз судьясы була. Хатын-кызлар чемпионнар Лигасы матчларын, хатын-кызлар арасында Евро-2013кә сайлап алу матчларын хөкем итә. 2012 елның февралендә Төркиядә халыкара җыеннарда «Лудорец» (Болгария) һәм «Нистру» (Молдавия) командалары матчын уздыра, шулай үзенең мактауга лаеклы хезмәте нәтиҗәсендә ике команданың да уенчыларының һәм тренерларының игътибарын яулый.

Швециядә узган 2013 елгы Европа чемпионатына судьялар исемлегенә кертелә. Төркем этабында Дания—Швеция (A Төркеме), Англия—Испания (C төркеме), шулай ук ярымфинал Норвегия—Дания матчларын уздыра.

Канадада 20 яшькә кадәрге кызлар арасында 2014 елгы Футбол буенча дөнья чемпионатының төркем этабында матчлар уздыра.

Канададагы 2015 елгы дөнья чемпионатында АКШ һәм Япония җыелма командалары арасында финал матчының хөкемдары була (5:2).

Халыкара футбол тарихы һәм статистикасы федерациясе (IFFHS) тавыш бирү нәтиҗәләре буенча Монзуль 2015 елның иң яхшы хатын-кыз-судьясы дип таныла.

2016 елның мартында УФФ башкарма комитеты составына керә.

2016 елның 3 апрелендә Украина футболы тарихына ир-атлар арасында футбол буенча Украина чемпионаты премьер-лигасы матчының беренче судьясы буларак керә.

## Шәхси тормыш
Белеме буенча архитектор-шәһәр төзүчесе, шәһәр хуҗалыгы академиясен яхшы билгеләргә тәмамлый. Инглиз телен яхшы белә. Үзенең хобби буларак дуслар белән аралашу, пешекчелек һәм классик музыканы саный.  

## Бүләкләр

* ІІ (2017) һәм ІІІІ дәрәҗә (2011) княгиня Ольга Ордены белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Харьковта туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1981 елда туганнар
Төркем:5 июль көнне туганнар
Яңа Урал

* Яңа Урал (Дүртөйле районы)
* Яңа Урал (Татарстан)
* Яңа Урал (Чиләбе өлкәсе)
Нәүрүз татарлары

Бу Ак кирмән олысы кабиләләре. Кырым ханнары тарафыннан бер өлеше Кубан якларына күчкән.

19 гасырның уртасында Кавказ төбәгендә дала буйлап күчмә тормыш алып баралар Усть-Лабинск һәм Кавказская калгаларында Лаба елгасы буйлап, дип яза 19 гасырның уртасында Иоган Бларамберг Рәссәй империясе армиясенең топографы. Көзен һәм язын аларның терлекләре Кубан һәм Чалмык елгалары янында. Кабиләнең зур өлеше  Кубан елгасының уң ягына 1790 елда күчте һәм Рәссәй империясенә буйсындырылды, икенчелеләре Кубан артыдагылары бер өлеше Тимергоевский һәм бесленейский кезәзләре хакимлегендә. Төрлекләрне карау һәм Урыс җирләрен талау белән яшиләр дип язган Иоганн Бларамберг.

Нәүрүз һәм Мансур кабиләләрнең гомуми саны 16 мең әдәм. Алардан тыш Черкәс җирләрендә Ногай кабиләләре байтак таралганнары бар, өлешенчә ассемиляцияләнгән чиркәсләре белән һәм Гәрәй Кырым ханнары населеннән бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарлар
Яңа Урал (Татарстан)

**Яңа Урал** — Татарстан Республикасының Чистай районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы  — авыл (федераль классификатор буенча). 
## Географиясе
Яңа Урал Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 118 чакрым, ә район үзәге Чистайдан көньяк-көнчыгышка таба 19 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0 °C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Гүлсә Бирсель

**Гүлсә Бирсель** (; 1971 елның 11 марты) — Төркия актрисасы, сценарист һәм күзәтүче.

## Тормыш юлы
Гүлсә Бирсель 1971 елның 11 мартында Истанбулда, Гүлтекин һәм Семихи Шенер гаиләсендә өченче бала булып туа. Әтисе юрист, әнисе хуҗабикә булган. Кызның исеме әнисе һәм әтисе исемнәренең беренче иҗекләреннән ясалган.

Бейоглу Анадолу урта мәктәбен тәмамлый. Ул артист һөнәре турында мәктәп елларында ук хыяллана, әмма үз гаиләсе теләге белән башта Богазичи Университетына икътисад факультетына укырга керә. 1994 һәм 1996 еллар арасында ул Колумбия университетында нәфис сәнгать магистры һөнәрен ала.

Университетта икенче курста укыганда Гүлсә Бирсель «Aktüel» журналында эшли башлый. 1996 елда Төркиягә кайткач, ATV да (Actual Television) эшли башлый, анда мәгълүмати бюллетеньнәр яза. Бер елдан соң Гүлсә «Esquire Turkey» журналының баш мөхәррире итеп билгеләнә. 1997 елның декабреннән 2003 елга кадәр «Harper's Bazaar Turkey» баш мөхәррире була. 2001—2002 елларда Sabah газетасында күзәтүче булып эшли. Бу чорда ул шулай ук «FHM» () күңел ачу журналында генераль координатор булып эшли.

2002 елның мартында ул телевидениедә клип белән дебют ясый. 2003 елның мартында ул клипның сценариен элек «Gayet Ciddiyim» исемле китапта чыккан мәкаләләр белән бастырып чыгара. 2004 елның мартына кадәр ул алып баручы һәм клиплар сценаристы булып эшли.

2003 елның мартында Левент Оздилек белән бергә ул ATV ңың «Эйва» сериалында төп рольне уйный. 2004 елның февралендә ATV ның «Avrupa Yakası» сериалында актриса һәм сценарист буларак эшли башлый, сериал 2009 елның июнендә тәмамлана. 2004 елның маенда аның «Hâlâ Ciddiyim» исемле икенче китабы дөнья күрә. 2005 елда «Hırsız Var» фильмы белән кинода дебют ясый. 2005 елның августында аның өченче китабы дөнья күрә.

2008 елның апрелендә Гүлсә 2008 елда Истанбулда узачак Җәйге Олимпия уеннары факелын күтәреп бару хокукына лаек була. Ул үзенең «7 Kocalı Hürmüz» фильмында беренче кинематографик ролендә чыгыш ясый.

Гүлсә Бирсельның «Velev ki Ciddiyim!» дип аталган дүртенче китабы 2009 елның декабрендә чыга, ә аннары 2011 елның июнендә аның бишенче китабы — «Язлык» дөнья күрә. 2012 елның гыйнварында ул «Канал Д» сериалында актриса һәм сценарист буларак эшли башлый.

2013 елның мартында ул «Hürriyet»тә күзәтүче булып эшли башлый. Аның алтынчы китабы, «Memleketi Ben Kurtaracağım!» 2015 елның ноябрендә басылып чыга.

Ул сценарист һәм актриса буларак чыгыш ясаган «Aile Arasında» беренче нәфис фильм 2017 елның декабрендә төшерелгән. 2018 елның февраль аенда ул Star TV да сценарист һәм әйдәп баручы актриса сыйфатында эшли башлый. 2019 елның октябрендә Бирсель үзенең «Hürriyet» газетасы күзәтүчесе постыннан китүе турында игълан итә.

## Шәхси тормыш
Гөлсә Бирсель 1999 елның августында Каннда танышкан журналист һәм актер Морад Бирсельгә кияүгә чыга. Балалары юк. Алар Ишанташта яши. 2014 елның августында әнисе Семиха Шенер вафат була.

## Искәрмәләр

Төркем:Төркия язучылары
Төркем:Төркия актрисалары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1971 елда туганнар
Төркем:11 март көнне туганнар
Кубан елгасы

Олуг Кавказ тавыннан Азак диңгезенә ага торган зур елгалардан.

Төркем:Русия елгалары
Юлия Гаген-Шварц

**Юлия Вильгельмина Эмилия Гаген-Шварц** (; 1824 елның 27 октябре, Прангли, Эстләндия губернасы, Россия империясе — 1902 елның 20 октябре, Юрьев, Лифләндия губернасы, Россия империясе) — Россия империясенең рәссамы-портретчы. XIX гасырның Көнбатыш-Аурупа сәнгать мәктәбе вәкиле. Рәссам Август Маттиас Хагенның олы кызы.

## Тормыш юлы

Юлия Гаген-Шварц 1824 елның 27 октябрендә Россия империясенең Эстләндия губернасы Прангли утравында туа. Әтисе — рәссам-пейзажчы. Иртә рәсем ясау белән кызыксына башлый һәм әтисе аны укытуга бик шатланып алына. Гимназияне тәмамлап, Дерпт университеты каршындагы рәсем мәктәбенә укырга керә, ул вакытта аны әтисе җитәкли. Әтисеннән аермалы буларак, Юлия портрет рәсеме белән мавыга.

Мәктәпне уңышлы тәмамлаганнан соң Стефан фон Вильбуа исемле университет стипендиясен ала һәм 1848 елда өч елга Алманияга укырга китә. Дрезденда Христиан Фридрих Гоннеда укый, ә аннары Мюнхенда укуын Иоганн Мориц Ругендас остаханәсендә дәвам итә.

Өч елдан соң Юлия Дерптка кайта. Тиздән чит илгә бару өчен яңа грант ала, аңа Италиядә укуларын өч еллык дәвам итү хокукы белән император Николай I исемле стипендиясе бирелә. Юлия танылган немец жанр рәссамы һәм портретчы Август Ридель остаханәсендә укый.

1854 елда Юлия Ливонигә кайта. Тиздән танылган астроном Людвиг Шварцка кияүгә чыга.

Туйдан соң Юлия ире белән бергә Рус география җәмгыятенең озак вакытлы экспедициясенә китә. 1858 елда (экспедициядән кайткан елда) Юлия Гаген-Шварц Санкт-Петербург сәнгать академиясе әгъзасы итеп сайланган беренче хатын-кыз була.

Юлия Гаген-Шварц Дерптта вафат була. Иске лютеран зиратында әтисе һәм ире янында җирләнгән.

## Гаилә

* Әнисе Иоганн ур. фон Паумгартен (1802—1885);
* Әтисе Август Матиас Хаген (1794—1878);
* Ире Людвиг Эдуардович Шварц (1822—1894);
* Апасы Берта Августин фон Кербер (1832—1912).

## Сайланма әсәрләр

Файл:Hagen-Schwarz, Julie. Kunstnik August Hageni portree.jpg|Әтисе портреты
Файл:Хаген-Шварц портрет племянника Л Кербера.jpg|Племянник Л. Кербер портреты
Файл:Хаген-Шварц Портрет итальянца.jpg|Өлкән итальянның портреты
Файл:Хаген-Шварц Портрет матери.jpg|Иоганн фон Паумгартенның әнисе портреты
Файл:Хаген-Шварц портрет девочки.jpg|Шәм тоткан кызның портреты
Файл:Ludwig Schwarz 1870.jpg|Иренең портреты


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ''Копытов Г. А.'' Керберы. Фамильный код. XIV—XXI вв. книга первая // изд. «Петербург — XXI век». 2013 
* ЖЗЛ (ИЗ ЛИВОНИИ С ЛЮБОВЬЮ Часть 2 — АВГУСТ МАТТИАС ХАГЕН.)
* *Epp Preem* Julie Hagen-Schwarz 1824—1902.//Mart Sander Tallinn 2009.
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1902 елда вафатлар
Төркем:20 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Эстләндия губернасында туганнар
Төркем:1824 елда туганнар
Төркем:27 октябрь көнне туганнар
Татьяна Даниленко

**Татьяна Владимировна Даниленко** (; 1983 елның 30 октябре, Житомир, Украин ССР, ССРБ) — Украина телевизион журналисты.

## Тормыш юлы
Татьяна Даниленко 1983 елның 30 октябрендә Житомирда Совет Украина язучысы Владимир Даниленко һәм украин теле укытучысы гаиләсендә туа.

16 яшьтән «Украинское слово» газетасында басыла башлый.

2001 елда гаиләсе белән Киевка күчеп,  журналистика институтына журналист белгечлегенә укырга керә. 2002 елда СТБ телеканалында «Вікна-столица» программасының корреспонденты булып эшли башлый.

2004 елның языннан «5 канал»да парламент корреспонденты сыйфатында эшли башлый. 2006 елдан «Час новин» программасын, ә 2009 елдан «Час: підсумки дня» программасын алып бара.

2011 елның 23-25 августында Павел Кужеев белән бергә «5 канал» да Украинаның бәйсезлеге игълан ителүгә 20 ел тулуга багышланган «Украина бәйсезлеге» телемарафонын үткәрә. Чара 52 сәгать дәвам иткән. Моның ярдәмендә Гиннесс рекордлар китабына һәм Украина тарихына иң озын телевизион тапшыру алып баручысы буларак керә.

2013 елдан Hromadske.tv да эшли башлый. 2018 елның мартыннан  апреленә кадәр «Радіо НВ»да алып баручы.

2018 елның мартыннан 2019 елның июненә кадәр ZIK телеканалында «Ут белән уен» программасын алып баручы. Виктор Медведчукның бизнес партнёры һәм сәяси көндәше Тарас Козак каналны сатып алганнан соң каналдан китә.

2020 елның 2 маенда ZIKтагы элеккеге хезмәттәшләре белән бергә социаль-сәяси тематикага багышланган «Даниленко» YouTube каналын ача. Obozrevatel телеканалындагы «Идеология» программасын алып баручы.

2021 елның 15 апреленнән — 4 каналда «Постаті» программасын алып баручы.

## Шәхси тормыш
2008 елның 10 апрелендә сәясәтче Владислав Каськивтан кызы Кристина туа. Владислав Каськивтан белән 2007 елдан 2008 елга кадәр очрашкан.

## Бүләкләр

* 2008 — телевидение һәм радиотапшырулар мәсьәләләре буенча Украина милли Советының Мактау грамотасы;

* 2011 — «III меңьеллык хатын-кызы» премиясе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ZIK телеканалы сайтында Татьяна Даниленконың рәсми блогы
* Новое Время сайтында Татьяна Даниленконың рәсми блогы 

Төркем:Украина журналистлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Житомирда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1983 елда туганнар
Төркем:30 октябрь көнне туганнар
Мария Анна Савойская

**Мария Анна Каролина Пиа Савойская** (,итал. Maria Anna Carolina Pia di Savoia;19 сентябрь 1803 ел — 4 май 1884 ел) — Австрия императоры Фердинанд I хатыны.

## Биографиясе
Принцесса Мария Анна Каролина Пиа 1803 елның 19 сентябрендә Римдагы Палаццио Колоннада туа. Ул Сардиния короле Виктор Эммануил һәм аның хатыны Мария Тереза Австрийская — Эсте гаиләсендә өченче кызлары һәм дүртенче балалары була. Аның принцесса Мария Тереза исемле игезәге була.

1830 елда император ФранцII Мария Аннаны үзенең өлкән улы Венгрия короле сыйфатында таҗланган Фердинанд I өчен кәләшлеккә сайлый. Бала чактан принц эпилепсиядән җафалана, бик көчсез гәүдәле һәм рәвешсез зур башлы була. Ата — анасы һәм тәрбиячеләре авыру балага игътибар итмиләр. Әмма соңрак принц аның акылы сайлыгы турында имеш — мимешләрнең бик нык арттырганын исбат итә. Ул биш телдә сөйләшә, клавесин белән торбада уйный, бик күп хатлаша, фехтованиегә өйрәнә, атырга, биергә һәм атта йөрергә ярата Холкы буенча Фердинанд бик йомшак, илгәзәк һәм ышанучан кеше була.

Ышаныч кәгазе буенча туй 1831 елның 12 февралендә Туринда уза. Тантаналы никах 27 февраль көне Венада үтә. Никах бәхетле, әммә баласыз була. Император сараенда, хатыны Фердинанд өчен гомере буе хатыны түгел, карап торучы булды, дип сөйләгәннәр. 1839 елда, аларның балалары булмаячагы ачыклангач, статут кабул ителә. Тәхеткә дәвамчанлык тәртибе киләсе рәвештә урнаштырыла: башта император булырга тиеш була Франц Карл, ә аннан соң аның өлкән улы — Франц Иосиф.

1835 елның 2 мартында Фердинанд Австрия императоры булып китә. Императрица титулын Мария Анна кабул итә. 1836 елның 12 сентябрендә ул Чехия королевасы сыйфатында таҗ кия. 1838 елның 6 сентябрендә ирле— хатынлы Ломбардия һәм Венеция корольлегенең хакимнәре булып китәләр. Әммә Мария Анна иренә дә, дәүләт эшенә дә бер нинди дә сәяси йогынты ясамый.

Венада чуалышлар нәтиҗәсендә император башкаланы ташлап чыгып китә. Килеп туган хәлне берничек тә җиңү мөмкинчелеге булмаган Фердинанд I 1848 елның 2 декабрендә Оломоуцта император сарае залында үзенең укучысы урынына абыйсының улы Франө Иосиф файдасына тәхеттән баш тарта. 

Тәхеттән баш тартканнан соң ирле-хатынлы сарайны калдырып китәләр һәм Чехияда яшиләр. Фердинанд I 1875 елның 29 июнендә вафат була. Мария Анна тугыз ел үткәч, Прагада, 1884 елның 4 маенда үлә. Император төрбәсендә ире янында җирләнә.

## Бүләкләре

* Изге Екатерина зур тәре ордены (15 сентябрь, 1835)

## Искәрмәләр

Төркем:Праһада вафатлар
Төркем:1884 елда вафатлар
Төркем:4 май көнне вафатлар
Төркем:1803 елда туганнар
Төркем:19 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Сердәш (Татарстан яшьләре)

**Сердәш** (1965 елдан алып) — "Татарстан яшьләре"нең зур танылу яулаган сәхифәсе.

## Тарих
"Сердәш" сәхифәсе 1965 елда бу вакытта газетаның хатлар бүлеген җитәкләгән журналист Суфия Әхмәтова тарафыннан ачыла. Бу сәхифәдә укучылар газета укучылары төрле серләре белән бүлешәләр һәм аның аша авыр сорауларын чишүдә булышу максаты белән газетага һәм башка укучыларга хатлар юллыйлар. Шуңа күрә әлеге сәхифә хатлар бүлеге белән тыгыз бәйләнгән һәм газетаның хатлар бүлеге мөдире карамагында була.*"Үзенең 40 еллык тарихында “Сердәш” кемнәр өчен генә дус, иптәш, сердәш булмагандыр, кемнәрне генә ашыгычлык белән ялгыш адым ясаудан саклап калмагандыр. Бөтенесе турында яза башласаң, газета битләре җитмәс. Хәер, газетаның күпьеллык тегелмәләре моңа шаһит",* — Рина Зарипова, "Татарстан яшьләре", март 2005

Суфия Әхмәтованың пенсияга китүе белән, 1970 ел дәвамында хатлар бүлеге һәм бу сәхифә белән күп кенә шәхесләр җитәкчелек итәләр: Фәрит Хәкимҗанов, Галия Рәимова, Фәрит Галиев һ.б. Аннары хатлар бүлеге һәм "Сердәш" Рина Зарипова карамагына күчә.

1976 елда Габидулла Хөрмәтуллин тарафыннан Чаллы шәһәрендә «Гренада» яшьләр үзәгендә (соңрак «КамАЗ» Мәдәният сараена күчә) оешкан вокаль-инструменталь ансамбльгә "Татарстан яшьләре"нең популяр сәхифәсе хөрмәтенә "Сердәш" исеме бирелә:

Габидулла Хөрмәтуллин: «Мактану булмасын, ансамбльгә «Сердәш» исемен мин бирдем. Уйлап табып түгел, «Татарстан яшьләре» газетасында шул исемдәге рубрика бар иде. Рубрика кырыенда серле карашлы бер чибәр кыз рәсеме. Уфада яшәүче туганым Лотфулла абзыйның малае ― рәссам Ринатка җибәреп, аны зурайтып ясаттым да, бер көнне ансамбльгә җыелган яшьләргә алып килеп күрсәттем һәм ярып салдым: ансамбльгә «Сердәш» исеме бирәбез! Барысы да килештеләр. Рафик Сабиров, Таһир Манжуков, Нариман Рәкыйпов, Фәрит Фәттахов, Физәлия Сафина, Зәүҗән Саримова, Розалия Нуруллина, Сәбилә Гаффарова, Нәҗибә Фәррәхова ― «Сердәш»нең беренче карлыгачлары булды. Ринат Гобәйдуллинның һәр яңа җыры өчен сөенә идек. Тату, дус мөхит хөкем сөрде. 1978 елда Россия күләмендә үткәрелгән «Татар җыры» фестивалендә (Яшел Үзәндә булды бәйге) җиңү яуладык. Шуннан безне чит илгә путевка белән бүләкләделәр...»


## Чыганаклар

* 
*  
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан яшьләре
Лак теле

**Лак теле** (үз атамасы: лакку маз) ул гаиләдә үз тармагын тәшкил иткән Төньяк-Көнчыгыш Кавказ теле. Ул Россиядә, Дагстан автономияле республикасында Лак халкының теле, анда ул алты стандартлаштырылган телләрнең берсе. Ул якынча 157 000 кеше тарафыннан сөйләшелә.
## Тарихы

1890-ынчы елда П.К.Услар Лак грамматикасы буенча *Лак теле* дигән дәреслек туплаган.
Лак телендә гарәп теленнән, төрек теленнән, фарсы теленнән һәм рус теленнән алынма сүзләр бар. Лак телендә газета һәм тапшыру станциясе бар. Лак теле башлангыч мәктәпләрдә уку-укыту теле буларак һәм фән буларак мәктәпләрнең олы сыйныфларында, техникумнарда һәм университетларда укытыла.
## Язма
1928 елга кадәр - гарәп әлифбасы нигезендә, 1928-38 елларда латин әлифбасы нигезендә, 1938 елдан бирле кириллица нигезендә.

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Синҗа үзәне

**Синҗа Үзәне** (सिञ्जा उपत्यका) Непалның Карнали Провинциясенең Җумла районында урнашкан.
## Урын тасвирламасы
Үзәндә 12-нче гасырдан 14-нче гасырга кадәр төбәктә хөкем иткән Кһасаларның борынгы башкаласы урнашкан. Кембридж университетының Археологик Департаменты казулары вакытында сарайлар, гыйбадәтханәләр һәм борынгы яшәү урыннары табылган булган. Урыннан төп табылдыклар булып җир асты катлаулы су үткәрү торбалары зур системасы һәм торак урыны тирәли массив монолитик таш баганалар боҗрасы тора. Үзән кырыенда кыяларда Непали теленең иң иртә язма мисаллары табылган.

## Тарихы
Кһаса патшалыгы 14-енче гасырда егерме ике шәхси патшалыкка аерылган, бу шулай булып 18-енче гасырда Непал берләшкәнчегә кадәр булган. Синҗа үзәненең нигезләүчесе Наградж булган.
Хима Елгасы буенда ант итеп ясалган мәгарәләрдә Буддачылык чайтьялары һәм кыя язмалары бар. Хәттә хәзерге көндә дә таш Девалларда яки гыйбадәтханәләрдә Масто (Шаманнарның) борынгы ритуаллары практикалана.
Синҗа Үзәненнән Непали теле килеп чыккан һәм кыяларда һәм якында Дуллуда 13-енче гасырдан Деванагари язмасының иң иртә язмалары табылган булган.
## Дөнья Мирасы статусы
Урын Мәдәният төркеменә 2008 елның 30 январендә ЮНЕСКО Дөнья Мирасы тәҗрибә исемлегенә кертелгән булган.
Төркем:Непал
Төркем:Гималайлар
Аслы Эрдоган

**Эрдоган Аслы** (8 март 1967 ел ) — төрек сәясәтчесе, физик, хокук саклаучы һәм колумнист.

## Биографиясе
Аслы Эрдоган 1967 елда Истанбулда туган. 1983 елда Роберт-колледжын тәмамлый, 1988 елда — Босфор университетын. 1991 елдан 1993 елга кадәр Үзәк тикшеренүләр буенча Аурупа оешмасында (ЦЕРН) эшли, эше сөземтәләре буенча Эрдоганга Босфор Университеты тарафыннан табигый фәннәр буенча магистр дәрәҗәсе бирелә. Эрдоган соңыннан Рио-де-Жанейрода физика белән шөгыльләнә, 1996 елда Төркиягә кайта һәм язучы булып китә.

Аслы Эрдоганның беренче «Последняя прощальная записка» әсәре 1990 елда Юнус Надиның язучылар конкурсында өченче урынны яулый. Эрдоганның беренче «Kabuk Adam» романы 1994 елда басылып чыга, аннары 1996 елда «Mucizevi Mandarin» хикәяләр җыентыгы килә. 1997 елда Аслы Эрдоганның «Деревянные птицы» хикәясе «Deutsche Welle» оештырган конкурста җиңүче була, икенче «Kırmızı Pelerinli Kent» романы киң танылу ала һәм инглиз теленә тәрҗемә ителә. 1998 елдан 2000 елга кадәр Эрдоган Пен-клуб оештырган төрмәләрдәге язучылар комитетына керә. 1998 елдан алып «Radikal» газетасында колонка алып бара.

2011 йылдан  «Özgür Gündem» газетасында  колонка  алып бара, анда хатын-кызларны көчләү проблемасы, тоткыннарны тоту шартлары һәм хокуклары турында язган.

2016 елда Краковта ICORN язучы-резидент булып сайлана.

Эрдоган Аслы һәм Дениз Юҗел 2017 елда массакүләм мәгълүмат чараларына ярдәм итү Лейпциг фонды тарафыннан бирелә торган «ММЧ азатлыгы һәм киләчәге» премиясенә лаек була. Алдагы елларда бу награда лауреатлары булып Әхмәт Алтана, Нәдим Шенер һәм Джан Дюндар тора.

Эрдоганның күп әсәрләре француз теленә тәрҗемә ителгән. Аслы Эрдоганның эшләре шулай ук босния, дания, болгар, фламанд, алман, швед, әрмән һәм нидерланд телләренә тәрҗемә ителгән.

### Кулга алынуы
2016 елда яңадан әйләндерү омтылышыннан соң «Özgür Gündem» басмасы Гүлән хәрәкәте белән бәйле рәвештә гаепләнә һәм шул ук елның августында ябыла. Шуннан соң «Özgür Gündem» ның 20 хезмәткәре кулга алына, аларның күбесе тиздән чыгарыла, тик дүртесе, шул исәптән Аслы Эрдоган да, төрмәдә кала. Аларга Төркия тарафыннан террорчылык оешмасы дип танылган Көрдстанның эшче партиясендә әгъзалык итүдә гаеп белдерелә.

«Cumhuriyet» басмасына биргән интервьюсында диабет, астма һәм үпкәләрнең озакка сузылган обструктив авыруы белән авыручы Аслы Эрдоган төрмәдә үзенә кирәкле дарулар алмавын белдерә. Шуннан соң «ПЕН-клуб»  Төркия хакимиятеннән аңа кирәкле медицина хезмәте күрсәтүне таләп  итә.

2016 елның 17 ноябрендә Франция язучылары Франция властларна Аслы Эрдоган һәм Нәҗмия Алпайны азат итүне таләп итеп мөрәҗәгатькә кул куя. Аньес Дезарт бу мөрәҗәгатне Франция президенты Франсуа Олландка җибәрә.

2016 елның 30 декабрендә Аслы Эрдоган гаепсез дип табыла һәм төрмәдән башка ике элекке «Özgür Gündem» хезмәткәрләре Нәҗмия Алпай һәм Кая Зана белән чыгарыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Хокук яклаучылар
Төркем:Язучылар
Төркем:Шәхесләр:Төркия
Төркем:8 март көнне туганнар
Төркем:1967 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Истанбулда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Сәясәтче хатын-кызлар
Сабиха Бенгюташ

**Сабиха Зия Бенгюташ** ( төр. *Sabiha Ziya Bengütaş*; 1904, Истанбул - 2 октябрь, 1992, Әнкара) - беренче төрек хатын-кыз скульпторы.

## Биографиясе
Сабиха Зия Истанбулда 1904 елда  туган. Аның сеңлесе һәм олы абыйсы була. Сабиха Эйюбсолтан Нумуне мәктәбендә укый, хәзерге вакытта Эйуптагы Анатолия урта мәктәбе дип атала. Аннары ул дүрт ел Дамаскта ( Сирия, ул вакытта Госман империясе составында) яши, анда әтисе хәрби хезмәткә җибәрелә. Анда Сабиха Зия укуын дәвам итә, бер ел Франция католик мәктәбендә укый. Өйгә кайткач, гаиләсе Бююкада утравында урнаша, һәм ул урта белемне Кёпрюлю Фуат-паша мәктәбендә тәмамлый. 1920 нче елда Сабиха Истанбул сынлы сәнгать академиясендә ( госман. Sanayi-i Nefise Mektebi&#x200E; хәзерге Мимар Синан университеты)  сәнгать укый. Ул үз сыйныфында беренче хатын-кыз укучы  була. Укытучылары арасында рәссам Фейхаман Дуран булган. 1924-нче елда Сабиха Римдагы (Италия) Сынлы сәнгать академиясендә уку өчен дәүләт стипендиясенә лаек була, һәм ул скульптор  Эрменеджильдо Луппи  (1877–1937)  остаханәсендә тәҗрибә туплый.

Соңрак, Сабиха Зия дипломат һәм шагыйрь Абдулхак Хәмит Тарханның оныгы Шакир Эмин Бенгуташка кияугә чыга.  Ул еш ирен озатып чит илләргә йөри. Ирле-хатынлы пенсиягә чыккач Әнкарада Мальтепе районында урнашалар. Сабиха соңрак ялгызлыгын яктыртучы Нурол исемле кыз тудыра.

Сабиха Зия Бенгюташ 1992 елның 2 октябрендә Әнкарада вафат була.

## Сәнгать
1925 нче елда Истанбулның Галатасарай кварталында Сабиха Зиянең өч бюсты күргәзмәдә тәкъдим ителде. Киләсе елда аның өч бюсты да бер урында күрсәтелә. Аның кайбер әсәрләренең бер өлеше  танылган кешеләр: шагыйрь Әхмәт Хашим (1884? –1933), драматург һәм шагыйрь Абдулхак Хәмит Тархан (1852–1937), беренче мөселман актрисасы Бедия Муваххит (1897–1994), генерал һәм дәүләт эшлеклесе  Али Фуат  Джебосой (1882–1968), Төркиядә  беренче ханым Мевхиба Инөнү  (1897–1992) һәм сәясәтче Хәсән Али Юджел (1897–1961)   .

1938 елда Сабиха  хәзерге Төркиягә нигез салучы Мостафа Кемал Ататөреккә (1881–1938) һәм генерал һәм дәүләт эшлеклесе Исмәт Инөнүгә (1884–1973) багышланган скульптура өчен ике конкурста төп призны ала. Ататөрек сыны элеккеге Президент сарае Чанкай бакчасына, ә Инөнү сыны  Муданья килешүчәнлек истәлегенә Муданьяда   урнаштырыла (1922). Ул шулай ук Италиянең скульпторы Пьетро Каноникиның  1928 елда Истанбулның Таксим мәйданында  төзелгән Республика һәйкәле  өстендә эшләгән вакытта ярдәмчесе булган.

## Искәрмәләр

Төркем:1992 елда вафатлар
Төркем:1904 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Истанбулда туганнар
Төркем:Шәхесләр:Төркия
Төркем:Скульпторлар
Төркем:Рәссамнар
Джоди Уильямс

**Джоди Уильямс** (, 9 октябрь 1950 ел, Братлар, Вермонт) — АКШ активисты һәм укытучы; Пехотага каршы миналарны тыю буенча халыкара хәрәкәтне оештыручы, 1997 елгы тынычлык буенча Нобель премиясе лауреаты.

## Биографиясе
1972 елда Вермонт университетында — сәнгать бакалавры, 1974 елда Вермонт халыкара уку мәктәбендә испан телен һәм икенче тел сыйфатында инглиз телен укыту буенча магистр дәрәҗәсен ала. 1984 елда Джонс Хопкинс университетының халыкара тикшеренүләр мәктәбе тарафыннан аңа халыкара мөнәсәбәтләр өлкәсендә сәнгать магистры дәрәҗәсе бирелә. Мексикада, Бөекбританияда һәм Вашингтонда укытучы булып эшли, аннан соң үсештәге илләрдә гуманитар эшмәкәрлеккә тотына. 1986 елда Сальвадорда медицина ярдәме күрсәтү буенча Лос-Анджелес хәйрия эшмәкәрлеге оешмасының директор урынбасары була. 1992 елда Пехотага каршы миналарны тыю буенча халыкара хәрәкәтнең (International Campaign to Ban Landmines) җитәкчесе була. Оешманың һәм Уильямсның үзенең тырышлыгы белән 1997 елда Пехотага каршы миналарны җитештерүне һәм куллануны тыю тураһындагы конвенция имзалана (әммә Россия, Кытай һәм АКШ үзе килешүгә кул куюдан баш тарта). Пехотага каршы миналарны тыю һәм юк итү эшмәкәрлеге өчен Уильямс белән ул җитәкчелек иткән оешма 1997 елда тынычлык буенча Нобель премиясе лауреаты ителә. 2003 елда Уильямс АКШның Ирактагы хәрби кампаниясенә каршы чыга, шуның аркасында хәтта кулга алына.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Биография Джоди Уильямс  
* Профиль на Nobelprize.org 

Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:9 октябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШта туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Түркән Акйол

**Түркән Акйол** (; 1928 елның 12 октябре — 2017 елның 7 сентябре) — төрек сәясәтчесе, табиб һәм галим. Ул Төркиянең беренче хатын-кыз-хөкүмәт министры һәм Төркиядә беренче хатын-кыз-университет ректоры була.

## Тормыш юлы
Тюркан Акйол 1928 елның 12 октябрендә Истанбулда туа. Ул Төркиянең төрле шәһәрләрендә башлангыч белем ала, чөнки әтисе штаб офицеры була. 1947 елда Истанбулда Эренкәй кызлар өчен мәктәпне тәмамлый.

## Хәтер
Акйол  медицина белеме ала, 1953 елда аны тәмамлый. Ул табиб-пульмонолог була һәм үзенең академик карьерасын шул университетта дәвам итә. 1965 елда доцент, 1970 елда профессор була. 1959 һәм 1965 еллар арасында Акйол Кушма Штатларда, Франция һәм Нидерландта фәнни тикшеренүләр үткәргән.

1971 елның 25 мартында ул Нихат Эрим кабинетында сәламәтлек саклау һәм социаль тәэмин итү министры итеп билгеләнә, шул рәвешле ул Төркия хөкүмәтендә беренче хатын-кыз була. Шул ук елның 13 декабрендә ул үз постыннан отставкага китә һәм университетка кайта.

1980 елда Акйол Әнкара университеты ректоры итеп сайлана, шул рәвешле Төркиядә беренче хатын-кыз-ректор була. Ул бу вазифада 1982 елга кадәр эшли, шуннан соң Югары белем бирү советы белән каршылыклар аркасында эштән азат ителә. Айкол университетта 1983 елга кадәр укыта, ул чакта Эрдал Инёню аңа Социаль-демократик партияне (SODEP, соңрак Социаль-демократик халык партиясе) гамәлгә куючы булырга тәкъдим итә. Акйол партия рәисе урынбасары була.

Тюркан  Акйол парламентка Измир провинциясеннән депутат буларак 1987 елгы гомум сайлаулардан соң керә. 1991 елда парламентта эш вакыты тәмамланганнан соң ул укытучы эшчәнлегенә әйләнеп кайта. 1992 елда ул Сөләйман Демирельнең коалицион хөкүмәтендә хатын-кызлар һәм гаилә эшләре буенча министр итеп билгеләнә. 1993 елда ул янәдән Тансу Чиллер — беренче Төркия хатын-кызы премьер-министрының кабинетында министр итеп билгеләнә.

## Хәтер

* Бурса шәһәрендә аның исеме белән хастаханә аталган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әнкара университеты укытучылары
Төркем:Әнкара университетын тәмамлаучылар
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:7 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Истанбулда туганнар
Төркем:1928 елда туганнар
Төркем:12 октябрь көнне туганнар
Төркем:Википедия:Имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр
Исәнбәт

**Исәнбәт** — әдәби псевдоним һәм фамилия.
* Нәкый Исәнбәт (1899―1992), ТАССР халык язучысы (1986), Тукай бүләге (1968).
* Празат Исәнбәт (1927―2001), актер, режиссер, педагог. Н. Исәнбәтнең улы.
* Йолдыз Исәнбәт (1936―2021), музыка белгече, педагог. Н. Исәнбәтнең кызы.

## Моны да карагыз
* Исәнбәт, топоним.  

Төркем:Фамилияләр
Сәмәрә Халитова

**Халитова Сәмәрә Әхәт кызы** (5 сентябрь 1960 ел) — укытучы, спортчы. Гер күтәрү буенча 5 тапкыр дөнья чемпионы, рекорды Гиннесс китабына кертелгән.

## Биографиясе
Сәмәрә Әхәт кызы Халитова 1960 елның 5 сентябрендә Башкорт АССРның Бөрҗән районы Иске Монасыйп авылында туган.

Сигезенче сыйныфта укыганда җиңел атлетика буенча район чемпионы була.

32 ел туган авылында физкультура укытучысы булып эшләп, 2010 елда лаеклы ялга чыга. «Ел укытучысы — 2004» дигән мактаулы исемгә дә лаек булган.

2013 елда Бөрҗән район үзәгендә физкультура-сәламәтләндерү комплексы ачыла, һәм ул шунда методист-инструктор булып эшли.

Лаеклы  ялга чыккач, гер спорты белән мавыгып китә. Башта район  ярышларында уңышка ирешсә, тора-бара республика буенча  да призлар ала башлый. Аннан инде халыкара бәйгеләргә дә чакырыла.

## Спорт казанышлары
2012 елның маенда Керчь шәһәрендә спортчы-ветераннар өчен үтә торган халыкара чемпионатта ул, беренче тапкыр гына шул күләмдә катнашуга карамастан, югары күрсәткечләргә ирешә.

Икенче урынны яулаган үзеннән 2 яшькә кечерәк Елена Уварованы ул хәтта 49 килограммга узып китеп, 121 кг авырлыкны күтәрә.

Шул ук елның июлендә Беларусь Республикасының башкаласы Минскида 75 кг авырлыкка кадәрге 50-54 яшьлекләр арасында ул дистәләгән хатын-кыз арасында көч сынаша һәм барысын да җиңә, дөнья чемпионкасы титулы алып кайта.

2011-2017 елларда республика  ярышларында даими беренчелек яулый.

Иң яхшы күрсәткече:10 минутта 166 тапкыр 16 килограммлык герне күтәрә.

2 тапкыр халыкара, 4 тапкыр — Европа, 5 тапкыр дөнья чемпионы.

30 минутлык ярым марафонда 10 кг-лык герне 665 тапкыр күтәреп, дөнья рекорды куя. Мәскәүдә "33 баһадир" дип исемләнгән ярышта 1130 тапкыр күтәреп, Гиннесның рекордлар китабына кергәнлегенә  сертификат ала.

## Чыганаклар
* Башинформ
* Есть женщины в бурзянской глубинке 
* Спортсменка из Башкирии стала чемпионкой мира по гиревому спорту
* Шульган-Таш наш с чайком от чемпионки мира

Төркем:Авыр атлетика
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:5 сентябрь көнне туганнар
Анна фон Мильденбург

**Анна фон** **Мильденбург** (, чын исеме *Белльшан Анна Мильденбург фон*— австрия язучысы Бар Германда тормышта *Анна Бар-Мильденбург* — ; , Вена — , ) — Австриянең опера җырчысы, драматик сопрано.

Вена консерваториясендә Роза Папир белән Иоганнес Ресста, аннары Козима Вагнерда һәм Густав Малерда шәхси формада укый. 1895 елда Гамбург операсында Вагнерның "Нибелунглар кулчасы"нда (куючысы — Малер) Брунгильда партиясен башкарып, беренче чыгыш ясый, 1897 елда Байройт фестивалендә «Парцифаль» операсында Кундри партиясен җырлый. 1898 елдан 1897-1907 елларда директоры Малер булганда уңыш белән файдаланган Вена сарай яны опера сәхнәсендә чыгыш ясый. Мильденбург 1917 елга чаклы вена труппасы солисты булып кала, һәм аның иң уңышлы партиясе булып «Тристан һәм Изольда» операсындагы Изольда партиясе исәпләнә.

1920 нче елда Бар-Мильденбург сирәгрәк чыгыш ясый— атап әйткәндә, вакыты-вакыты белән Зальцбург фестивалендә күренгән. Бу чорда ул Мюнхенда укыта, һәм ул Лаури Мельхиорның укытучысы була.

Анна фон Мильденбург XIX—XX гасыр чигендә Вагнер репертуарының иң зур җырчыларының берсе санала. Язмыш ирониясе буенча, аның пөхтә калган бердәнбер язмасы, кызганычка каршы, бу репертуардан түгел: 1904 елда язылган Карл Мария фон Веберның «Оберон» операсыннан «Ozean, du Ungeheuer!» ариясе речитативы.

1909 елдан Австрия язучысы Герман Барда кияүдә.

Мюнхенда һәм Аугсбургта опера режиссеры булып эшли.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Stefan, Paul. Bahr Анда-Mildenburg. — Wien: Wiener Wila Anstalt Literarische, 1922 (Die Wiedergabe. — 1. Reihe. — Band 6).
* Fischer J. M. Gustav Mahler = Gustav Mahler: Der fremde Vertraute —  Yale University Press, 2011. — 766 p. — .
Төркем:Венада туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Венада вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Сопранолар
Албан милли киеме

**Албан милли киеменең** — албан халкының милли киеме, 200-дән артык варианты бар. Традиция буенча бөтен Албаниядә, албан телендә сөйләшкән территорияләрдә һәм албан субэтник төркемнәрендә (мәсәлән, Италиядә арберешлар, Грециядә арванитлар, Хорватиядә абанасилар) шундый милли кием кияләр. Традицион костюм кеше яшәгән төбәккә, социаль чыгышына, яшенә һәм диненә карап аерыла.

1950-елларга кадәр Албаниядә көндәлек тормышта милли кием киң таралган була. Соңрак, бигрәк тә яшьләр арасында, аны көнбатыш өлгесендәге кием алмаштыра. Кайбер олы яшьтәге кешеләр бүген дә көндәлек тормышта традицион милли киемгә өстенлек бирә. Төрле фольклор коллективлары милли киемдә чыгыш ясый, албаннар бәйрәм көннәрендә традицион милли кием киергә ярата.

Толра-бара гади албан киеменә дә үзгәрешләр керә. Һәр төбәкнең үзенә хас киеме бар. Киемнең үзгәрүенә тышкы мәдәни факторлар зур йогынты ясый, мәсәлән, ислам диненең керүе һәм госман чоры йогынтысы күзәтелә. Албания бәйсезлек алганнан соң традицион кием көнбатыш модасына ияреп үзгә.

## Хатын-кыз киеме
Албаниянең таулы төбәгендә хатын-кыз кайма белән бизәкләп тегелгән озын җитен күлмәктән йөргән. Бу күлмәк өстеннән ике алъяпкыч кигәннәр, яки күлмәк кече генә нагышлар белән бизәлгән. Тауларда яшәгән албан хатын-кызының кыска курткасы алтын төсендәге бау белән бәйләнгән, бизәү өчен аппликация һәм чәчәкләр кулланылган. Итәкләре кыңгырау чәчкәсе формасында булган. Албаниянең төньягына карый торган Мирдит районында яшь кыз кызыл чәчәкле билбау, олы яштәге хатыннар кара чәчәкле билбау таккан. Зерчани төбәгендә хатын-кыз җиңсез күлмәк кигән. Шәһәрләрдә яшәгәннәре киҗе-мамык яки ефәк тукымадан тегелгән шароварлар кигән. Хатын-кыз да, ир-егетләр тыштан озын җылы кафтан —*джуббадан йөргән*. Баш киеме— я яулык, я япма була.

## Ир-егетләр киеме
Традицион ирләр киеме — *фустанелла*, ул Албаниянең көньягында киң таралган. Төньякта озын ак ыштан *тирчетта киеп* йөргәннәр. Өске якка күлмәк, жилет кигәннәр. Токка охшатып тегелгән ыштан *потурэ* киң таралган була, аны гадәттә куртка белән бергә кигәннәр. Баш киеме — *феска*, шулай ук буйлы *тюрбан*. Албаннарның милли баш киеме *кече дип атала*.

## Искәрмәләр


Төркем:Албания мәдәнияте
Төркем:Милли киемнәр
Албания шәһәрләре

Албанияда рәсми рәвештә кала стасусын ия барлыгы 74 торак нокта бар. Илнең башкаласы, бер үк вакытта иң зуры каласы да — Тирана. Зурлыгы буенча икенче урында — Дуррес шәһәре.

** [[Албания|Албания калалары]] исемлегенә** халкы дән артык шәһәрләр кергән:

## Искәрмәләр

Төркем:Албания шәһәрләре
Төркем:Илләр буенча шәһәрләр
Сувар кешеләре җыры

**Сувар кешеләре җыры** — Идел буе Болгары дәүләтенең чәчәк аткан чорыннан башлап таралган татар тарихи халык җыры.

## Тарихы
Җыр тарихы Идел буе Болгары шәһәре — Сувар белән бәйле, ул X гасырда, дәүләт чәчәк аткан вакытта, эре сәяси, икътисади һәм сәүдә үзәге булган. Шәһәр хәзерге Татарстанның Спас районы Кузнечиха ( чуваш. Киве Сăвар) авылы янында урнашкан була.

## Сюжеты
Җыр бәкне артык ләззәт һәм зәвык белән мавыгуда гаепләүче сатира булып тора. Эчтәлегендә затлы эчемлек (бал), кыйммәтле кием-салым һәм гүзәл кыз бар сурәтләнә.

## Җыр тексты
Барды сәңа йәк,
Утру тотыб бал.
Барчин кәдибән,
Телү, йука булып кал.

(Барды сиңа җен, кулына тотып бал, ефәк киенеп, акылсыз, зәгыйфь булып кал).

Арды сәне кыз,
Буе аның — тал.
Йайлыр аның артачы,
Борыны тәкый кывал.

(Каратты сине кыз, буе аның - тал, йөзе аның арташы, борыны туп-туры).

## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Әдәбият

* Тарихи һәм лирик Кирлар. Б. 66-67; Бакиров М. Татар фольклоры. Б. 194.
* Хакимов Р.Ф. Татар фольклорындагы тарихи җырлар. - Казан: ИЯЛИ, 2017 .-- 172 б.
* Фухретдинов Р.Ташлар моңлы. Казан: татарлар. кит. нәшр., 1978, 93 б.
Төркем:Татар халык җырлары
Җәмил Бурангулов

**Бурангулов Җәмил Айдар улы** (19 июнь 1958 ел) — журналист. Шәһит Ходайбирдин исемендәге бүләк лауреаты (1995). 
Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм массакүләм мәгълүмат хезмәткәре (2003).

## Биографиясе
Җәмил Айзар улы Буранголов 1958 елның 19 июнендә Башкорт АССРы Бөрҗән районының Байназар авылында туган.

1985 елда Башкорт дәүләт университетының филология факультетын белем тәмамлый һәм хезмәт эшчәнлеген «Молодежная газета» редакциясендә башлый. Шул еллардан яшь журналистның мәкаләләренең тематик юнәлеше күзаллана.

Аннары «Ватандаш» журналы хезмәткәре, 1997 елдан басманың бүлек мөхәррире булып эшли. Хәрби-патриотик һәм спорт темаларына мәкаләләре дөнья күрә.

Җәмил Бурангулов — 1994-1996 елларда Чечен Республикасында барган хәрби хәрәкәтләр турында репортажлар циклы авторы.

Җәмил Бурангуловның атасы, Айдар Гыйният улы Бурангулов кайбер мәкаләләрен Түәш дигән псевдоним астында яза (үзенең туган Гафури районында Түәш дигән елга исеме). Салават районында 1994 елда башкорт телендә чыга башлаган «Йүрүзән» гәзитенең  хәбәрчесе, репортажлар авторы була.

## Китаплары

* Потомки Салавата / А. Г. Бурангулов, Я. А. Бурангулов, З. С. Габбасова. — Уфа : Китап, 2004 (Уфим. полигр. комб.). — 188 с. : портр.; 22 см; ISBN 5-295-03428-3 (в пер.)

*

## Сылтамалар

* Башҡорт энциклопедияһы — Буранғолов Йәмил Айҙар улы 
* Российская государственная библиотека

## Искәрмәләр

Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:19 июнь көнне туганнар
Ясемин Адар

**Ясемин Адар** (; 1991 елның 6 декабре, Балыкесир) — Төркия спортчысы, ирекле стильдә көрәшүче, 2017 елгы дөнья чемпионы, дүрт тапкыр Европа чемпионы (2016, 2017, 2018 һәм 2019).

## Тормыш юлы
1991 елның 6 декабрендә Балыкесирда Наим Адар һәм аның хатыны Айшегөл гаиләсендә туа. Ясеминнең олы апасы Йылдыз бар, әнисе 2013 елда вафат була. Газиосманпаш мәктәбен тәмамлаганнан соң, Ясемин Адар Балыкесир университетында физик культура һәм спорт белән шөгыльләнә. Хәзерге вакытта Нигдеда да укытучы булып эшли.
### Спорт карьерасы
Башта Ясемин Адар ядрә ыргыту белән шөгыльләнә, аннары аңа Төркиянең көрәш буенча чемпионы Аслан Сейханлы игътибар итә, шуннан соң Ясемин көрәш белән шөгыльләнә башлый. «Trakya Birlik SK» командасы өчен чыгыш ясаган.

2012 елда Ясемин Адар Канадада узган көрәш буенча Дөнья чемпионатында катнаша, әмма медаль яуламый. 2013 елда Ясемин Адар Төркияне Тбилисида узган Европа чемпионатында тәкъдим итә, әмма шулай ук пьедесталга күтәрелми. Шул ук елны Мерсинда узган Урта диңгез уеннарында Ясемин алтын медаль яулый. Шулай ук 2013 елда Ясемин Будапештта узган көрәш буенча Дөнья чемпионатында катнаша, тик бишенче урынны гына яулый ала. 2014 елда Ясемин Ташкәнтта узган көрәш буенча Дөнья чемпионатында катнаша, ләкин медальләр яуламый.

2015 елда Ясемин Бакыда узган Европа уеннарында катнаша, әмма Екатерина Букинага оттырып, финалга уза алмый. Аннары ул өченче урын өчен матчта Светлана Саенкога оттыра. 2015 елгы Дөнья чемпионатында Ясемин чирекфиналда җиңелә.

2016 елда Ясемин Адар россияле Алена Стародубцеваны җиңеп, Европа чемпионатында алтын медаль яулый. Ясемин хатын-кызлар арасында көрәш буенча Европа чемпионатында алтын медаль яулаган Төркиянең беренче вәкиле була.

2020 елның февралендә Италия башкаласында Континент чемпионатында, 76 кг кадәр авырлык категориясендә Ясемин чемпион титулы өчен көрәштә Россия спортчысы Екатерина Букинага оттыра һәм Европа беренчелегенең көмеш медален яулый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ясемин Адар — профиль на сайте *International Wrestling Database* (англ.)

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1991 елда туганнар
Төркем:6 декабрь көнне туганнар
Бислама теле

**Бислама теле**(English: /ˈbɪsləmɑː/; Bislama: [bislaˈma]; шулай ук Француз атамасы bichelamar [biʃlamaʁ] астында мәгълүм) ул креол теле һәм Вануатуның рәсми телләренең берсе. Ул күп шәһәр "ни-Вануату" (Порт Вила һәм Луганвилльдә яшәүче гражданнарның беренче теле (якынча 10 000 кеше) һәм илдә калган яшәүчеләрнең икенче теле (якынча 200 000 кеше). Илнең дәүләт гимны "Юми, Юми, Юми" Бислама телендә тезелгән.
Бислама теленең 95%-тан күбрәк сүзләре Инглиз теленнән, шул ук вакытта калганы берничә унике сүз Француз теленнән һәм шулай ук Вануатуның төрле телләреннән махсус сүзләр, гәрчә асылда алар флора һәм фауна терминологиясенә чикләнгән. Бу телләрнең сүзлек составына йогынтысы кечкенә булса, морфосинтаксиска ул бик зур. Шулай итеп Бислама теле гади итеп Инглиз теле сүзләре һәм Океаник грамматика һәм фонология белән тел буларак тасвирланырга мөмкин.
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
София Исламова

** София Исламова** () — СССР һәм Россия зоотехнигы. Авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (2004), биология фәннәре кандидаты (1993), профессор. Башкортстан Республикасының фән эшлеклесе (2011), Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы (2005), Хезмәт ветераны (2003).

## Биографиясе
Исламова София Гыйззәт кызы 1948 елның 26 июлендә Чкалов өлкәсе Тук районы (хәзерге Ырынбур өлкәсе Ташлы районы) Бәшир авылында туган.

1971 елда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган.

1971 елдан Стәрлетамак зооветеринария техникумында укытучы булып эшли.

1973 елдан Башкорт АССРның Баймак районы Куянтау авылы урта мәктәбендә укыта.

1978 елдан Башкортстан авыл хуҗалыгы гыйльми-тикшеренү институтының Баймак тәҗрибә-җитештерү хуҗалыгында эшли.

1986 елдан Башкортстан авыл хуҗалыгы институтында (1993 елдан — Башкорт дәүләт аграр университеты) укыта. 2004 елда «Селекция крупного рогатого скота различных генотипов по молекулярно-генетическим и имунобиологическим показателям» темасы буенча докторлык диссертациясе яклый. 2004-2010 елларда университетның авыл хуҗалыгы малларын үрчетү кафедрасы мөдире вазифасын башкара.

## Фәнни эшчәнлеге
София Исламованың фәнни хезмәтләре авыл хуҗалыгы малларының продуктлылыгын һәм аларның авыруларга каршы торучанлыгын арттыруның селекцион‑генетик ысулларын камилләштерүгә багышланган. София Гыйззәт кызы — 180 дән артык фәнни хезмәт авторы.

### Хезмәтләре

* Пути интенсификации овцеводства в Башкирии / Ф. А. Исламов, Ф. Б. Шакиров, С. Г. Исламова. — Уфа : Башк. кн. изд-во, 1983. — 87 с.
* Оценка генетического потенциала быков-производителей разных пород по комплексу признаков : диссертация ... кандидата биологических наук : 06.02.01. — Уфа, 1993. — 322 с.
* Селекция крупного рогатого скота различных генотипов по молекулярно-генетическим и имунобиологическим показателям : автореферат дис. ... доктора сельскохозяйственных наук : 06.02.01 / Башкир. гос. аграр. ун-к. — Уфа, 2004. — 39 с.
* Иммунный статус и продуктивные показатели крупного рогатого скота / С. Г. Исламова, А. Г. Маннапов. — Уфа : Изд-во БГАУ, 2004. — 187 с.
* Содержание коз / Ф. А. Исламов, С. Г. Исламова. — Уфа : Гыйлем, 2007. — 183 с.
* Интенсификация производства продукции овцеводства в Республике Башкортстан  / Ф. А. Исламов [и др.]; [под общ. ред. С. Г. Исламовой]. — Уфа : Башкирский гос. аграрный ун-к, 2009. — 171 с.
* Разведение молочных коз : рекомендации. — Уфа : Башкирский ГАУ, 2018. — 39 с.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Исламова София Гиззатовна  // Башкирский государственный аграрный университет.

Төркем:Биология фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкортстанның мәгариф отличниклары
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре докторлары
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:26 июль көнне туганнар
Марина Роднина

**Роднина Марина Владимировна** (, ; 19 ноябрь 1960 ел, Киев, Украина ССР ы, СССР) — биохимия профессоры, Леопольдина Немец Фәннәр академиясе әгъзасы, Геттингенда Макс Планк җәмгыятенең Биофизик химия институтының физик биохимия бүлекчәсе директоры. Трансляция вакытында рибосомаларның эшләү механизмына багышланган күренекле эшләр авторы.

## Биографиясе
Марина Роднина  Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетын тәмамлаган. Аннары молекуляр биологияне өйрәнә һәм 1989 елда Украина Милли фәннәр академиясендә Молекуляр биология һәм генетика институтында фән кандидаты дәрәҗәсенә диссертация яклый.

## Бүләкләре

* 2015 елның июлендә Барселонада (Испания) ел саен үткәрелгән Protein Society[en] 29-й симпозиумында Марина Роднина Ханс Нойрат премиясе белән бүләкләнә (*Hans Neurath Award[de]*).
* 2016 елның 1 мартында Берлинда рибосомалар функциясен тикшергәне өчен Лейбниц исемендәге премия  тапшырыла.
* Otto-Warburg-Medaille (2019)

## Басмалары

* Fischer, N., Konevega, A.L., Wintermeyer, W., Rodnina, M.V., Stark, H. (2010) Ribosome dynamics and tRNA movement as visualized by time-resolved electron cryomicroscopy. Nature 466, 329-333.
* Milon, P., Konevega, A. L., Gualerzi, C. O., Rodnina, M. C. (2008) Kinetic checkpoint at a late step in translation initiation. Mol. Cell 30, 712-720.
* Konevega, A. L., Fischer, N., Semenkov, Y. P., Stark, H., Wintermeyer, W., and Rodnina, M. V. (2007) Spontaneous reverse movement of tRNA-mRNA through the ribosome. Nat. Struct. Mol. Biol. 14, 318-324.
* Bieling, P., Beringer, M., Adio, S., and Rodnina, M. V. (2006) Peptide bond formation does not involve acid-base catalysis by ribosomal residues. Nat. Struct. Mol. Biol. 13, 423-428. 
* Gromadski, K. B., Daviter, T. and Rodnina, M. V. (2006) A uniform response to mismatches in codon-anticodon complexes ensures ribosomal fidelity. Mol. Cell. 21, 369-377.
* Diaconu, M., Kothe, U., Schlünzen, F., Fischer, N., Harms, J., Tonevitski, A.G., Stark, H., Rodnina, M. V., and Wahl, M. C. (2005) Structural basis for the function of the ribosomal L7/L12 stalk in factor binding and activation of GTP hydrolysis. Cell 121, 991-1004
* Sievers, A., Beringer, M., Rodnina, M.V., and Wolfenden, R. (2004) The ribosome as an entropy trap. Proc. Natl. Acad. Sci USA 101, 7897-7901.
* Pape T., Wintermeyer, W., and Rodnina, M.V. (2000) Conformational switch in the decoding region of 16S rRNA during aminoacyl-tRNA selection on the ribosome. Nature Struct. Biol. 7, 104-107.
* 
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:19 ноябрь көнне туганнар
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Киевта туганнар
Төркем:Биология фәннәре кандидатлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Биологлар
Төркем:Химиклар