open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ак аю (уен)

** Ак аю ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Җиргә диаметры 4—5 метр булган әйләнә сызып, уйнаучылар шунда кереп басалар. Ике бала «ак аю» итеп билгеләнә һәм әйләнәнең тышкы ягында кала. Алар кулга-кул тотынып әйләнә эчендә йөрүче балаларны «җәтмәгә эләктереп» йөриләр. Һәр эләккән бала уеннан чыга барып, соңыннан аюларга тоттырмаган бер генә бала кала. Ул җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төлке белән тавыклар

** Төлке белән тавыклар ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар үзләре арасыннан «төлке», «әтәч» сайлап куялар. Калганнары «тавыклар» була. Төлке бер читкә китеп үзенә оя билгели. Тавыклар да квадрат сызып сарай ясыйлар һәм шунда урнашалар. Шул вакыт әтәч кычкырып җибәрә, тавыклар уянып сарайдан чыгалар. Әтәч тавышына үз оясында йоклап яткан төлке уяна һәм тавыкларга һөҗүм итә башлый. Төлкене күргәч, әтәч тавыкларны сарайга чакыра, ә үзе төлке белән көрәшкә чыга. Әгәр төлке берәр тавыкны тотса, ул тавык төлкегә әйләнә, төлке исә тавык була. Тавык тотылган саен, яңа «әтәч» билгеләнә, алдагы әтәч тавыкка әверелә.

Төлке булмыйча калган тавык җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Аучылар һәм төлкеләр

** Аучылар һәм төлкеләр ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Уен мәйданчыкта бара. Җиргә диаметры 5—6 метр булган түгәрәк сызалар. Уйнаучылар ике төркемгә: аучыларга һәм төлкеләргә бүленәләр. Аучылар түгәрәк эчендә, төлкеләр түгәрәкнең тышына урнаша, һәр аучы янына 1,5—2 метр озынлыкта бау куела. Аның очы бераз түгәрәкнең тышына чыгып торырга тиеш. Төлкеләр төрле юллар белән (куллары һәм аяклары ярдәмендә, яткан килеш һ. б.) бауны түгәрәктән чыгарырга тырышалар. Аучы төлкенең кулына сугып, үзенең бавын саклый. Ләкин ул сызыктан читкә чыгарга тиеш түгел. Әгәр төлке бауны урыныннан кузгата алмаса, ул уеннан чыга. Ә инде төлке бауны аз гына тартса да, аны кире урынына куярга ярамый. Уен бер төркем җиңгәнчегә кадәр дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Этле-тиенле

** Этле-тиенле ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Санамыш ярдәмендә «эт» сайлана, калганнары «тиеннәр» була. Мәйданга уендагы балалар саныннан бергә кимрәк такта яки агач кисәкләре әзерләп куела. Балалар агач кисәкләренә басып торалар. Агачы булмаган бала «тиенкәй» була. Эт тиенкәйне куып китә. Тота алса, алар урыннарын алышалар. Әгәр тиенкәй йөгереп килә-килешкә берәрсе басып торган агачка аягын куярга өлгерсә, агачта басып торучы качарга тиеш була, ә тиенкәй аның урынына баса.

Уен шул рәвешчә берөзлексез дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Аҗдаһа белән ерткычлар

** Аҗдаһа белән ерткычлар ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Уенда катнашучылар ике командага, «аждаһа» һәм «ерткычлар» га бүленеп, куллары белән тотынышып басалар. Ерткычларның саны аждаһаныкыннан ике тапкырга ким булырга тиеш. Сигнал булу белән, аждаһа ыжгырып ерткычларны чолгап алырга тырыша. Ерткычлар качарга тиешләр. Аждаһа белән чолганып алынганнар «үтерелгән» санала, уеннан чыгарыла. Уен ерткычлар тотылып беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Көчле елан

** Көчле елан ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Уйнаучылар бер-бер артлы сафка тезеләләр. Сигнал булу белән, уйнаучылар «еланга» әйләнеп боргаланып йөри башлыйлар. Алдагылар арттагыларны арлы-бирле борып ничек тә булса сафны өзәргә тырыша. Сафтан өзелгәннәр, еланның өзелгән кисәге саналып, уеннан чыгарыла. Уеннан чыгучылар никадәр күп булса, елан шулкадәр көчле була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Кәҗә (уен)

** Кәҗә ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уен ир балалар арасында ачык һавада уйнала. Балалар шобага әйтешләре ярдәмендә ике төркемгә бүленә. Бер төркем —«стена», икенчесе «кәҗә» була.

Бер команда кешеләре аллы-артлы бер-берсен кочаклап, бераз бөгелебрәк басып торалар. Кәҗәләр кулга-кул тотынып килеп, аларның өстенә сикерәләр. Әгәр басып торучыларның сафы җимерелмәсә (егылучылар булмаса), сикерүчеләр — стена, икенчеләре кәҗә булып баса. Әгәр түзә алмыйча егылсалар, үз урыннарында калып, уен элеккечә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Мияу-мияу, нинди төс

** Мияу-мияу, нинди төс? ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар санамыш ярдәмендә бер песи сайлыйлар. Калганнары бер сафка тезелә. Песи алга баса һәм: «Мияу-мияу!» ди. Балалар: «Нинди төс?»— дип сорыйлар. Песи берәр төсне атый. Мәсәлән, сары булсын, ди. Балалар шунда ук тирә-юньдә сары төстәге әйберне тотарга тырышалар (сары күлмәк, салам һ. б.). Андый әйбер тапмаган кеше тиз генә йөгереп китә. Песи аны тотарга тырыша. Тота алса, ул бала песи булып, тота алмаса үз урынында калып, уен дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Тычкан белән песи

** Тычкан белән песи ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар кулга-кул тотынып бер түгәрәк ясыйлар. Бер баланы тычкан, берсен песи итеп билгелиләр. Тычкан песине куа башлый. Түгәрәктә торучылар тычканны песидән сакларга тырышалар. Тычкан түгәрәкнең эчендә булса, песигә түгәрәкнең эченә керергә ирек бирмиләр. Песи ничек тә хәйлә белән эчкә керә алса, тычканга түгәрәктән чыгып китәргә юл ачалар, песине тышкы якка чыгармаска тырышалар. Тычкан песине тотса, болар түгәрәккә кереп, икенчеләр песи-тычкан булалар.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Мышилар

** Мышилар ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Уйнаучылар шобага әйтешләре белән ике тигез бүлемгә аерылырлар. Бер бүлем — мышилар, икенче бүлем — аучылар була. Мәйданда уйнаучыларның санына карап зур гына түгәрәк сызалар. Бу түгәрәк аучылар йорты була.

Мышилар аучылардан төрле җирләргә качалар. Аучылар йортларыннан саклык белән генә мышиларны эзләргә чыгалар. Эзләп йөргәндә берәр аучыны кинәт кенә мыши килеп чыгып сукса, аучы аны йортына үз аркасында күтәреп алып кайта. Бу мыши инде уен беткәнче йортта кала. Аучы суктырмый качып өлгерсә, ул мыши йортка үз аягы белән килә. Мышилар йортка җыйналып беткәч, уен бетә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Джимми Картер

**Джи́мми Ка́ртер** (1924-2024) (), тулы исеме **Джеймс Эрл Картер-кече** () — АКШ сәясәтчесе, илнең 39 нчы президенты (1977—1981). АКШның Демократик фиркасе вәкиле.

1924 елның 1 октябрендә фермер гаиләсендә туа. Бала чагыннан баптизм яклы. Джорджия штатындагы Технологик институтны һәм Хәрби диңгез академиясен тәмамлый. 7 ел су асты көймәсендә әфисәр булып хезмәт итә.

1962 һәм 1964 елларда Джорджия штаты сенатына сайлана. Шул ук штатның губернаторы вазифасына да тәкъдим ителә, ләкин 1966 ел сайлауларында җиңелә. 1970 елда исә ул бу вазифага сайлана. 1976 елда Джимми Картер Демократик фирка тарафыннан президент мөддәтенә тәкъдим ителә һәм бу вазифага 1977 елда керешә.

Президент буларак Джимми Картер либерал-демократик реформалар үткәргән. Тышкы сәясәттә дә активлык күрсәткән. Мәсәлән, Совет гаскәрләренең Әфганстанга керүен ул «халыкара канунны һәм БМО хартиясен тупас рәвештә бозу» дип атаган.

Президентлыктан соң да актив эшчәнлек алып бара.

2002 елда, президент вазифасыннан киткәннән соң ике дистә ел үткәч, аңа Тынычлык өчен Нобель премиясе бирелде. TED конференциясендә чыгыш ясаганы бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Джорджиядә туганнар
Төркем:АКШ президентлары
Төркем:Джорджия губернаторлары
Төркем:АКШ демократлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Бүре һәм сарыклар

** Бүре һәм сарыклар ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар арасыннан бүре һәм көтүче сайлана, калганнары сарыклар була.

Беренче сарык — көтүчегә, икенче сарык — беренчесенә, өченчесе икенчесенә тотынып, шул тәртиптә бер-бер атлы тезеләләр. Каршыга бүре баса. Бүренең бурычы — көтүдәге барлык сарыкларны тотып бетерү, ләкин уен шарты буенча ауны ул иң арттагы сарыктан башларга тиеш. Бүре көтүгә һөҗүм иткәндә, көтүче аңардан сарыкны саклап калырга тырыша. Сарыклар берсеннән-берсе калмаска, чылбырны өзмәскә тиешләр. Тотылган сарыкларны бүре читкә алып китә бара. Соңгы сарык иң куркыныч вакытта бүредән качып көтүче янына йөгерә һәм аның алдына килеп баса. Шулай итеп, бу сарык көтүчегә, бүре арттагы сарыкка, ә арттагы сарык бүрегә әйләнә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Электрон

**Электрон** ( — гәрәбә) — матдә төзелешендә төп рольне уйнаучы тискәре корылган тотрыклы элементар кисәкчә. Электрон ул фермион, ягъни ярымбөтен спинга ия. Лептоннарга карый (корылган лептоннар арасында бердәнбер тотрыклы кисәкчә). Атомнарның электрон сүрүләре электроннардан торалар. Аларның бу орбитальләрдәге саннары һәм урнашуы матдәнең күпчелек химик үзлекләрен билгели. Ирекле электроннарның хәрәкәте үткәргечләрдә һәм вакуумда электр барлыкка китерә.

## Үзлекләр
Электронның корылмасы бүленми һәм зурлыгы буенча −1,602176487(40)&nbsp;Клга (яки −4,80320427(13) СГСЭ корылма берәмлегенә) тигез. Бу зурлык башка элементар кисәкчәләрнең электр корылмасын үлчәү берәмлеге буларак та хезмәт итә. Электрон корылмасыннан аермалы буларак, элементар корылма уңай билгеле зурлык буларак алына.

~{m_e}=9,10938215(45)~{\cdot}~10^{-31} кг — электрон массасы.

~{e_0}=-1,602176487(40)~{\cdot}~10^{-19} Кл — электрон корылмасы.

~{\frac{e_0}{m_e}}=-1,758804786~{\cdot}~10^{11} Кл/кг — электронның чагыштырма корылмасы.

~s={\frac{1}{2}} — электронның спины Дирак даимие берәмлекләрендә (<math>~\hbar.</math>).

Ирекле электрон фотонны йота алмый, ләкин аларны сибелдерә ала (Комптон эффекты).

## Тарих
29 апрель 1897 — инглиз физигы Джозеф Томсон электронны ачуы турында хәбәр итә.
## Шулай ук карагыз

Төркем:Элементар кисәкчекләр
Төркем:Лептоннар
Төркем:Электрон
Прокион

**Прокио́н** (, ; Кече Эт *α*, Кече Эт альфасы, *α* CMi) — Кече Эт йолдызлыгының иң якты йолдызы һәм күк йөзенең иң якты йолдызларыннан берсе. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +0,34m тәшкил итә. Бу куш йолдыз Җирдән 11,4 яктылык елы ераклыкта урнаша.

## Йолдыз системасы
**Прокион А** — F спектр сыйныфылы сарылы-аклы йолдыз. Ул Кояштан 7,5 яктырак, ә зурлыгы буенча күпкә түгел зуррак. Әмма ул үзенең сыйныфына чамадан тыш якты, шуңа күрә аны асзур йолдызларга исәпләнәләр. Аның эчендә водородтан гелий синтезы бетерелгән индә, йолдыз зурая, әмма әле «кызару» башланмаган.

**Прокион B** — тонык ак кәрлә йолдыз, Процион А дан 16 а.б. ераклыкта урнаша. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +10,75m тәшкил итә. Аны 1896 елда америка астрономы Д.М. Шеберле ачты.

## Тарих һәм исемнәр
Йолдызның исеме Кече Эт йолдызлыгының  исеменнән. Исеменең мәгънәсе «эт алдында», чөнки бу йолдыз күк йөзендә «хәрәкәт иткәндә» «Эт йолдызына» Сириуска карата алдыннан була (ә Кече Эт йолдызлыгы Зур Эт йолдызлыгына карата).

Аның гарәп теленнән килгән исемнәре — *Әлшигра* ( *әш-ши‘ра әш-шәмийәһ* — «Сүрия ишарәсе (Сириусы)») һәм *Әлгомәйсаэ* ( *әш-ши‘ра әл-ғөмәйса’* — «Яшьле Сириус»).

## Моны да кара
* Иң якты йолдызлар исемлеге
* Гомәйсаэ

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кече Эт йолдызлыгы
Әҗе

**Әҗе** () — Рязань өлкәсе Ирмеш районындагы татар авылы, Әҗе авыл җирлеген тәшкил итә. Мукшы елгасы уң ярында урнашкан.

## Тарихы
200px|thumb|left|Иске мәчет калдыклары

Әҗе — әйләнә-тирәдәге чукындырудан котылган бердәнбер татар авылы. Бу вакыт Әҗе авылы бу эштән котылып калса да, аның тирәсендәге башка авыллар котыла алмаганнар. 
Хәзерге Исләй, Үкрәү, Саура, Кушаби, Әмәч, Мухин-Паләнә, Бидиш, Ирмеш, Пинка, Тимши, Новоселовка, Кансау шикелле рус авыллары элек татар авыллары булганнар. Менә шул вакыйгаларда кайбер гаиләләргә йорт-җирләрен ташлап, гомерлеккә үз авылларыннан качып китәргә һәм Әҗегә килеп урынлашырга туры килгән.

1882 елда 669 хуҗалыкта 4420 кеше яшәгән.

## Халкы

Авылда мәчет, мәктәп, май заводы бар.

## Шәхесләр

* Абруй Сәйфи
* Аллаяр Беләшев
* Заһидә Борнашева
* Ибраһим Борнашев
* Мөхәммәтгариф Борнашев
* Мөхәммәтҗан Бәгишев
* Равилә Борнашева
* Риза Сәфәрев
* Ришат Мәмәтев
* *[[:d:Q4176365|Салих Ирзин]]*
* Сәлах Атнагулов
* Төхфәтулла Сәфәрев
* Фикрәт Табиев
* Фәйзрахман Бәгишев
* Әбибин Бисеров

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар халык риваятьләре һәм легендалары / С. М. Гыйләҗетдинов. — Казан: Раннур, 2000.

Төркем:Ирмеш районы
Төркем:Рязань өлкәсе татар авыллары
Бостан

**Бостан** ( — «бакча»; ) — Рязань өлкәсе Сасово районындагы татар авылы. Цна елгасы кушылдыгы Лея елгасы ярларында урнашкан. Авылда мәктәп, ике мәчет бар.

Рус чыганакларында беренче мәртәбә 1515 елда искә алына. Чынлыкта аның тарихы озынрак. Бостан шәжәрәләрендә Кырым ханы угланы Нур-Дәүләт килүе турында язылган. Ул үзе белән Әстерханнан ике мең кешесен ияртеп 1479 елны Ханкирмәнгә килә. Ул вафат булгач (1491), Әстерханнар Ханкирмәннән китеп, Бостан авылын нигезли. Күп уртак яклары булуга карамастан, Бостан халкы үзен Касыйм татарларына нисбәтләми.

1901–04 елларда Бостаннан китүчеләр Төньяк Кавказдагы Куликовы Копани авылын нигезли. Биредә дә татар теленең бостан сөйләше урын алган.

## Танылган шәхесләр

* Әмин Тынчеров (1907–1980) — Татарстан Халык комиссариаты шурасы (хөкүмәте) рәисе (1938–1940).

## Искәрмәләр

Төркем:Сасово районы торак пунктлары
Төркем:Рязань өлкәсе татар авыллары
Гомәйсаэ

**Гомәйсаэ** ( *әл-ғөмәйса’* — «яшьле күзле»; Кече Эт *β*, Кече Эт бетасы, *β* CMi) — Кече Эт йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,9m тәшкил итә. Бу кайнар В-8 эспиктер сыйныфылы йолдыз Җирдән 170 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Гомәйсаэ Кассиопея ''γ'' сыман үзгәрмә йолдыз. Ул үз күчәре тирәсендә бик тиз әйләнә. Аның тирәли газлы түгәрәк бар.

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кече Эт йолдызлыгы
Вагыйз Фәтхуллин

**Вагыйз Шәйхулла улы Фәтхуллин** — төзелеш механикасы гыйлеме белгече, техник фәннәр кандидаты, профессор, татар телендә техник белем бирү оештыручыларының берсе. Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1996).

## Тормыш юлы
Вагыйз Фәтхуллин Азнакай районы Мәсгут авылында 1937 елның 24 мартында туа. Башта җидееллык мәктәпне, аннан Әлмәтнең 1 нче урта мәктәбен тәмамлый. Башкортстанның Октябрьски шәһәрендәге нефть техникумының төзелеш бүлегендә укый. Ике ел хәрби хезмәттә булып кайта.

1964 елда Вагыйз Фәтхуллин Казан төзүче инженерлар институтын тәмамлый һәм төзелеш конструкцияләре кафедрасында укыта башлый. 1973 елда Ленинградта җыелма-монолит конструкцияләрнең ныклыгын өйрәнүгә багышланган кандидатлык  диссертациясен яклый. 1979 елда Вагыйз Фәтхуллинга доцент, 1994 елда профессор дигән гыйльми дәрәҗәләр бирелә. 1980—1983 елларда, югары белемле мөгаллим  буларак, Алжирның Аннаба университетында укыта. 1984—2005 елларда ул төзүче инженерлар институтының төзү факультеты деканы вазифаларын башкара.

## Эшчәнлек
Вагыйз Фәтхуллин җитәкчелегендә «Татар телендә югары белем бирү концепциясе» төзелә. Ул — Татарстан Министрлар Кабинеты каршындагы «Татарстан телләре турында»гы Законны гамәлгә ашыру комитеты әгъзасы, Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитетының Фән һәм мәгариф буенча комиссия рәисе, Татарстандагы югары уку йортларның ректорлар советы каршындагы татарча укыту буенча фәнни-методик үзәкнең рәис урынбасары, Татарстан Фәннәр академиясе Гуманитар бүлегенең «Югары уку йортларында фәннәрне татар телендә укыту» буенча гыйльми-методик советы рәисе буларак та зур һәм нәтиҗәле эш алып барды. «Фән һәм тел» журналын аякка бастыручыларның берсе.

## Мактаулы исемнәре һәм дәүләт бүләкләре
Вагыйз Фәтхуллинның фән һәм укыту өлкәсендәге уңышлы эшчәнлеге «Татарстан Республикасының  атказанган фән һәм техника эшлеклесе» исеме, «Югары белем бирү өлкәсендә уңышлары өчен» билгесе һ. б. дәрәҗәле бүләкләр белән билгеләнде.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Нарбеков А.И. Татар мәгърифәтчесе Вагыйз Фәтхуллин. Китапта: Югары һөнәри белем бирү системасында иктеллелек: фәннәрне татарча укыту. Республика фәнни-гамәли конференциясе материаллары. Казан, 2006.  7-9 битләр.
* Нарбеков А.И. Күренекле мәгърифәтче. - Казан: «Фән һәм тел» журналы. №1 (46), 2011.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Чикерткәле

** Чикерткәле ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Балалар санамыш ярдәмендә чикерткә тотучы сайлап куялар. Ул сыңар аягында уртада басып тора. Калганнары да сыңар аякта аның тирәсенә тезеләләр. Чикерткә тотучы ничек тә булса «тыраклап» килеп аларның аягына басарга тырыша. Ә чикерткәләр, бастырмаска тырышып, читкә тайпылалар. Әгәр дә тотучы берәрсенең аягына баса алса, чикерткә тотылган санала. Ул уеннан чыга. Иң соңгача аягына бастырмаган чикерткә җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Кысла (уен)

** Кысла ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Өйдә, коридорларда уйнала торган уеннарның берсе.

Санамыш ярдәмендә «кысла» сайланып куела. Аның кулларын бау яки яулык белән артка бәйлиләр. Калган балалар түгәрәкләнеп басалар. «Кысла» артка бәйләнгән куллары белән иптәшләренең берсен чеметергә теләп куып йөртә. Чеметелгән кеше «кысла» була. Уен шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Чайка (уен)

** Чайка ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар бер тигез урынга 2x2 м күләмдәге турыпочмаклык сызалар. Аннан санашу юлы белән бер баланы «чайка» итеп билгелиләр. «Чайка» шул квадрат эченә баса һәм аның аша кешеләрне йөртмәскә тырыша. Ә квадрат тирәсенә тезелгән балалар аның «биләмәсен» кисеп үтәргә ниятли. Әгәр «чайка» берәр иптәшен шул биләмәне кисеп үткәндә тотып калса, ул «чайка» була. Ә үзе башка балалар рәтенә баса. Уен шулай өзлексез дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Буш урынлы

** Буш урынлы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уен җәй көне тышта, кышын киң залларда ир һәм кыз балалар арасында уйнала.

Шобага яки санашу юлы белән берәүне көтүче итәләр дә, калган балалар, бер түгәрәк ясап, бер-берсенең кулларына тотынышып торалар. Көтүче, түгәрәк тышыннан сагалап, түбәндәгечә җырлап йөри:

:Саескандай чайкаклап,
:Мин йөримен өй саклап,
:Каздай булып кыйгаклап,
:Сиңа тиям, син әбәк!

Шулай дип берсенең аркасына суга да түгәрәк әйләнә йөгерә. Сугылган бала урыныннан чыгып, аңар каршы яктан йөгерә. Алдан әйләнеп килеп җиткәне шул буш урынны ала. Урынсыз калганы көтүче була да, уен дәвам иттерелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Бүкәнле

** Бүкәнле ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар аллы-артлы парлашып түгәрәкләнеп басалар. Бер парсыз кеше түгәрәкнең тышкы ягында кала. Ул бер парның артта торган кешесенә кагыла һәм алар икесе ике якка түгәрәк буенча йөгереп китәләр. Ә парсыз калганы аларның урынында басып кала. Тегеләрнең кайсы тизрәк түгәрәк буенча әйләнеп чыга, ул әлеге басып калучының алдына басып, парлы була. Соңарганы исә, парсыз кала. Ул үз чиратында тагын да берәр парга килеп кагыла һәм уен тагын шулай кабатлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Багана (уен)

** Багана ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар аллы-артлы пар-пар булып түгәрәкләнеп басалар. Ике кеше түгәрәкнең тышында кала. Алар, берсе куучы, берсе качучы булып куыша башлый. Куучыга түгәрәкнең уртасына керергә ярамый. Качучы йөгереп килеп бер парның алдына баса, шул вакыт бу «багана»ның арттагы кешесе йөгереп китә һәм куучы аны тотарга тиеш була. Бераз йөгергәч, качучы тагын берәр «багана»ның алдына килеп баса. Әгәр куучы качучыны тотса, качучы — куучы, ә тегесе — качучы була. Әгәр куучы озак тота алмаса, ул «исләнгән» була. Аңа җәза бирәләр.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Кул бәйләш

** Кул бәйләш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Бу уен җәй көне тышта малайлар арасында уйнала. Малайлар шобага салып (яки санашу юлы белән) ике кеше сайлыйлар. Шобагада өскә чыкканы «качучы», аска калганы «тотучы» була. Башкалары бер түгәрәк ясап, тотучының кулын буш кына итеп артка бәйлиләр дә качучыны тотарга кушалар. Шул түгәрәк эчендә тотучы качучыны куып җитеп, артка бәйләнгән куллары белән тотарга тиеш. Уен барганда, балалар җырлыйлар.

Тотучы: 
:Яхшы көннәр күрмәдем,
:Тәмле ашлар җиймәдем;
:Тәгәри китте йомгагым,
:Күрмәдегезме, агайлар?

Күмәк җыр: 
:Болай йөрсәң, уңмассың,
:Яхшы көннәр күрмәссең;
:Бик җитез бул син, агай,
:Әнә бара йомгагың! —

дип, качучыны ымлап күрсәтәләр. Тотучы куып килә дә арты белән әйләнеп аны тотарга, качучы тоттырмаска тырыша. Тотылса, ул көтүче булып яки шобага тотышып, уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Алпавытын өйдәме

** Алпавытын өйдәме? ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар парлашып, аллы-артлы басып түгәрәкләнеп тезеләләр. Парларның алда торганнары җиргә утыра, арттагылары басып тора. Бер парсыз кеше кала. Ул бер парга килеп артта басып торганына эндәшә һәм ике арада мондый диалог булып ала:

— Атки-матки самодатки, Алпавытың үдәме? 
— Юк. 
— Әйдә киттек эзләргә! 
— Әйдә.

Шуннан соң аны парсыз уенчы түгәрәк буенча куып китә. Ә ул түгәрәкне әйләнеп чыгып үзенең урынына басарга тырыша. Әгәр куучы аны тотса, алар урыннарын алыштырып куышалар. Килеп баса алса, бу парның алда утырганы артка баса, артка басканы алга утыра. Шул рәвешчә уен дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Ике урамлы

** Ике урамлы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Бу уен урамда һәм ишек алларында уйнала. Иң беренче шобага әйтешләре ярдәмендә балалар икегә бүленәләр. Шуннан соң ике команда бер-берсенә 20 метрлап ара калдырып капма-каршы баса. Ике команда арасындагы араны урталай бүлеп, җиргә сызык сызалар һәм йөгереп урыннарын алышалар. Шул арада беренче команда кешеләре икенче команданың берәр уенчысын (ул сызыкның бу ягына чыкканчы) тотып калырга тырыша (бу кешене тоту турында беренче командадагылар алдан ук килешеп куйган булалар). Тотылган кеше икенче командага баса. Аннан соң икенче команда кешеләре беренче команда кешесен тотып калу турында киңәшәләр һәм урын алышалар. Уен бер командада кеше беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Син йөгер

** Син йөгер! ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уенда балаларның саны җөп булуы шарт. Уйнаучылар кулга-кул тотынып бер түгәрәк ясалгач, санашып так-җөп саннар туры килгәннәрне билгелиләр. Таклар җөпләрнең алдына чыгып басып эчле-тышлы ике түгәрәк ясыйлар. Ике түгәрәктәгеләр дә йөзләре белән бер-берсенә каршы торырлар. Уйнаучылардан берәрсе үз каршысында торган иптәшенә әбәкләп ике түгәрәкнең уртасыннан йөгереп китә. Иптәше аны куа. Йөгергән уйнаучы артына куучы җитә башласа, ул кирәк эчке, кирәк тышкы түгәрәктә торган иптәшләренең берсе алдына килеп туктый ала. Бу вакытта инде алдына тукталган кеше йөгерүне дәвам иттерә. Ул да теләгән иптәшенең алдына туктый ала. Монда һәрбер уйнаучы «йөгерүче минем алдыма килеп туктамасын» дип уяу тора. Куучы йөгерүчене тотса (кулын тидерсә), үзе йөгерүчегә әйләнеп, тотылган кеше куа башлый.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Канбәк

**Канбәк** — Башкортстанның Миякә районынындагы татар авылы, Богдан авыл советына карый. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 474 кешенең яшәве мәгълүм. Хуҗалыклар саны - 157. Татарлар, тулы булмаган мәгълүмат буенча – 76% (2002)
### Тарихи мәгълүмат
Канбәк беренче кат 1729 елны искә алына. Авылны Казан артыннан килгән кешеләр нигезли. 1850 белән 1880 еллар арасында алар янына Чуенчы һәм Базгыя авыллары кешеләре күченә.

### Демографик хәл

## Социаль тармак һәм җитештерү тармагы
«Каныбәк» АХ ҖЧҖ идарәсе, машина-тракторлар төзәтү мастерскойлары, товар-сөтчелек фермасы, ындыр, ягулык салу станциясе, тулы булмган урта мәктәп, мәдәният йорты, китапханә, ФАП, кибетләр, балалар бакчасы. 
Урман хуҗалыгы, Миякә Балык ширкәте. 
### Атаклы кешеләр
*  Нурия Ирсаева — драма актеры, С. Юлаев премиясе лауреаты (*1981*).

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Кыргыз-Миякә): 19 км
* авыл советы үзәгенә (Богдан): 4 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Әкчин): 35 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Үтерешле

** Үтерешле ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Ачык тигез җирдә озынлыгы илле адым чамасы бер сызык сызалар. Уйнаучылар ике тигез бүлемгә аерылгач, икесе дә бер-берсенә каршы шул сызыктан унар адым артта тезелеп торалар. Уйнаучыларның берсе сызык аша чыгып каршы яктан берәрсенең аркасына сугып «үлде!» дип кычкыра һәм каршы яктагыларның берсенә дә суктырмыйча үз ягына чыгарга тырыша. Икенче уенда сугылган ике як кешеләре дә уеннан чыга бара.

Уен шул рәвештә бер як бөтенләй үлеп беткәнче дәвам итә. Ахырда җиңүчеләр «үлеп беткән» командадагыларның җилкәсенә утырып уен урынын әйләнәләр.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Чүлмәк сатыш

** Чүлмәк сатыш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Күбрәк авыл кызлары арасында уйнала. Берәр җирдә «чүлмәк булып» түгәрәкләнеп утыралар. Артларында һәрберсенең бер хуҗасы басып тора. Берәү чүлмәк алучы була. Ул хуҗа алдына килеп:

— Чүлмәк сатасыңмы? — дип сорый. Хуҗа: 
— Сатмыйм, каймак саласым бар, — ди (яки башка берәр сәбәп әйтә).

Шулай сөйләшкәндә, хуҗалар чүлмәкләрен җиң-чабулары белән каплап торалар. Сүзгә мавыгып торсалар, алучы чүлмәкнең баш киемен, яулыгын сыдырып ала да, «ачык авызларның каймагын шулай итәләр» дип, икенче хуҗага килә. Шулай йөреп, берсе дә сатмагач, яңадан баштагы хуҗага килә:

— Чүлмәгеңне сатасыңмы инде? 
— Сатам. 
— Күпмегә сатасың? 
— Өчкә, — дисә, өч мәртәбә (күпме әйтсә, шулкадәр) кул сугышалар. Сатучы белән алучы ничә санга килешсәләр, түгәрәк тышыннан кара-каршы шул хәтлегә чабышалар. Кем алдан килсә, чүлмәк шуныкы була да, аның артына баса. Артта калучы чүлмәк алучы булып, уен шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Җиз бүкән

** Җиз бүкән ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен күбрәк малайлар арасында җәй көне тышта уйнала. Балалар бер түгәрәк булып, җирдә «җиз бүкән» булып, чүгеп утыралар. Һәрберсенең артында бер малай басып саклап тора. Арада бер малай бүкәнсез калдырылган була. Ул арттан килә дә «сакчы» белән сүз башлый:

— Җиз бүкән, җиз бүкән сатлык микән? 
— Җиз бүкән сатлык икән. 
— Күпме хак алыр икән? 
— Хак ярым хак, пот ярым борчак икән. 
— Әйдә йөгерешеп карыйк, кем килеп алыр икән? — диләр дә түгәрәк тышыннан бер-берсенә каршы йөгереп әйләнәләр. Кем иң элек әйләнеп килеп җитсә, җиз бүкән шуныкы була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Так каравыл

** Так каравыл ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Иң беренче санамыш ярдәмендә так каравыл сайлап куялар. Аннан соң уйнаучылар икешәрләп кулга-кул тотышып, бербер артлы тезелеп басалар. Так каравыл (казык) булганы алда берүзе тора. Ул артындагыларны күрми. Ул шулай алдына караган хәлдә:

— Очты, очты, кошлар очты! — дип, артындагыларга хәбәр бирә. Шул уңайга иң арттагы ике кеше «Көш!» диләр дә, икесе дә так каравылның ике ягыннан алга узып, качып китәләр һәм бер-берсенә тотышканчы йөгерәләр. Так каравыл алар тотышканчы куып җитеп, берсен эләктереп алырга тиеш. Тотса, хәзер ул шул тотылганы белән парлашып, теземнең алдына уйнаучы булып килеп баса. Тоттырмаганы (өченчесе) алга килеп, так каравыл булып баса. (Кайбер якта, киресенчә, тотылганын так каравыл итеп бастыралар.) Хәзер инде бу так каравыл да:

— Очты, очты, кошлар очты! — дип, артындагыларга хәбәр бирә.

Арттагы яңа пар «көш» дип алга йөгерә һәм кушылырга тырыша. Әгәр шундый парлар тоттырмаска сүз куешкан булсалар, әллә кайларга кадәр чабалар. Уен шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Саклан (уен)

** Саклан! ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Койма яисә стена янына уйнаучыларның санына карап биштән егерме адымга кадәр ераклыкта коймага параллель итеп җеп тарталар. Уйнаучыларның берсе җепнең тышкы ягына чыга, башкалар җеп белән койма арасында кала. Тышта калган уенчы җеп буенча йөгереп: «Саклан бер, саклан ике, саклан өч!» дип йөри. Соңгы сүзне әйткәндә җитез генә җепнең эченә сикереп кереп берәрсен әбәкләп, «Эләкте!» дип кычкыра һәм җепнең тышкы ягына сикереп чыга. Башкалар, «Эләкте!» сүзен ишеткәч, өчкә кадәр кычкырып саныйлар. «Өч» сүзеннән соң, өлгерә алсалар, тыштан кергән кешегә алар суга алалар. Шулай икенче якка чыкканчы сугып өлгерсәләр, тоту саналмый һәм ул уенны яңадан кабатларга тиеш була. Сугып өлгерә алмасалар, хәзер инде икәүләп баягы кебек, «бер, ике, өч!» дип санап эчкә сикереп керәләр һәм икесе ике кешене алып чыгарга тырышалар.

Уен шул рәвешчә дәвам итә.

Уенның шундый кагыйдәләре бар: тотучылар җептән кире атлап чыкканда кулга-кул тотынып парлап чыгарга тиеш. Сикереп чыкканда җепне ычкындырсалар я өзсәләр, җеп эчендәгеләр моңа тикле тышта булганнарны куарга тотыналар. Берәрсе тотылса, тоткан кеше җеп янына кадәр тотылганның аркасына атланып килә. Эч ягындагылар җепне ычкындырса яки өзсә, тыштагылар эчтәгеләрне куып китә.

Уен эчтәгеләр урланып беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Кәвешче (уен)

** Кәвешче ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар кулга-кул тотынып бер түгәрәк ясыйлар. Уртадагы бүкәнгә утырган «кәвешче» куллары белән читек теккән кебек кыйланып көйләп утыра:

:Итек, читек, энә, без,
:Матур итеп тегәбез.
:Кирәкмиме, алмыймсыз,
:Әллә киеп карыймсыз?

Түгәрәктәгеләр, җыр беткәч, бар да беравыздан: «Кая бир!» — дип, бер якка таба түгәрәк буенча йөгерә башлыйлар. Тегүче утырган урыныннан йөгерүчеләрдән берәрсенең аягына кулы белән тиеп калырга тырыша. Тия алса, аны урынына утыртып, үзе түгәрәккә керә. Тидерә алмаса, уен яңадан башланып, ул кәвешче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Хат ташучы (уен)

** Хат ташучы **— татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Уйнаучылар, бер иптәшләрен уртада калдырып, кулга-кул тотынып, бер түгәрәк ясарлар. Уртада калган «почта» була. Түгәрәктәгеләрнең һәркайсы үзенә Казан, Уфа, Ырынбур, Тройски, Стамбул һ. б. кебек берәр шәһәр исемен атый. Шуннан соң уртада торучы «почта»: «Хат алып барам Уфадан Тройскига!» — дип кычкыра. Исемнәре аталган уенчылар шул арада йөгереп урыннарын алыштыралар. Ә «почта» бу вакытта, форсаттан файдаланып, түгәрәктә урын алып калырга тырыша. Урынсыз калган бала «почта» булып, уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Баулы түгәрәк

** Баулы түгәрәк ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен җәй көне тышта уйнала. Уйнаучылар озын бер бау яки тасма алып, аның ике очын бергә китереп бәйлиләр дә үзләре шул бауга тотынып, бер түгәрәк ясыйлар. Араларыннан берсен шобага яки санашу юлы белән уртага көтүче итеп чыгаралар. Көтүче җитез-җитез атлап йөри, бау тотканнарның кулына сукмакчы була, ул сугыйм дигәндә генә, бау тоткан кеше кулын баудан ычкындыра һәм аңар суктырмаска тырыша. Ләкин аңар ике кулын да баудан ычкындырып җибәрергә ярамый, әгәр дә ычкындырса, үзе көтүче була.

Көтүче сугарга теләгәндә, шушы такмазаны әйтә:

:Чистай чигәнәк,
:Алабуга бигәнәк,
:Мин йөримен күзәләп,
:Шап!

Түгәрәктәгеләр аңа каршы:

— Туры килгән кулга чап! — диләр. Көтүче шул вакытта берәрсенең кулына суга алса, үзе түгәрәккә керә дә, сугылган кеше көтүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Идәшбаш

**Идәшбаш**, **Яңа Сабай** — Башкортстанның Бүздәк районының иң төпкелдә урнашкан татар авылы. Сабай авыл Советына кергән бу авылдагы 47 йортта 176 кеше яши. Тагын 21 йорт буш тора.

Авылга Иске Сабай авылы кешеләре 1914 елда нигез сала. 1917 елда биредә 147 типтәр һәм 25 башкорт («яңа башкорт» - мишәрләр) яши.

#### Демография

## Шәхесләр

#### Социаль тармак
Авылда кибет белән клуб бар.  Идәшбаш балалары белемне Тугай тулы булмаган урта мәктәбендә яки Иске Сабай урта мәктәбендә алалар. 
2010 елда гомум мәйданы 45 квадрат метр тәшкил иткән медпунктта 5 эш бүлмәсе җиһазландырылган. 
Авылның төп бәласе - юлсызлык. 
#### Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 46 км
* авыл советы үзәгенә кадәр (Иске Сабай): 8 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Бүздәк): 46 км
#### Чыганаклар
•	Иске Сабай авылы сайты 

#### Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.


Төркем:Бүздәк районы
Габдулла Рәхимкулов

**Абдулла Рәхимкулов** (15 февраль, 1926, Чүпрәле районы, Кече Шәйморза – 9 октябрь, 1997) – Татарстанның халык җырчысы. Бөек Ватан сугышында катнаша.

## Биография
Габдулла Рәхимкулов 1926 елда Чүпрәле районында гади игенче гаиләсендә туа. 1943 елда Совет гаскәренә алына, Суслонгер хәрби әзерлек полигонында тоткарылгач, фронтка җибәрелә. Харкауны азатландыруда катнаша. 1944 елда Совет — Румыния чигенә терәлгәч, аларның часте чик буе хәзмәтендә калдырыла. Габдулла Рәхимкулов 1950 елга кадәр Молдавиядә хезмәт итә.

Хәрби хезмәттән соң Магнитогорски каласында рудникта шартлатучы булып урнаша. Металлурглар мәдәният Сарае каршындагы татар халык театрының концерт бригадасы составында сәхнәдән җырлый. 
Габдулла Рәхимкуловның сәнгатькәр юлы белән китүенә Магнитогорскига гастрольгә килгән Рәшит Ваһапов белән сөйләшүе тәэсир итә.

Габдулла Рәхимкулов һөнәри иҗат юлын 1954 елда, ТАССР дәүләт Җыр һәм бию ансамблендә башлый. Алдагы иҗади тормышы Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе белән бәйле, 1979 елга кадәр шунда эшли. 1960-61 елларда Алма-Ата филармониясендә эшләп ала.

Габдулла Рәхимкулов гомеренең ахыргы көннәренә кадәр сәхнәдә җырлаудан туктамый. 1997 елның 3 октябрендә ул Казанның Зур консерватория залында симфоник оркестрга кушылып соңгы чыгышын ясый.

9 октябрь көнне Габдулла Рәхимкулов иртәнге сәгать унда Татарстан мәдәният министрына кереп сөйләшеп чыга, ә көндезге сәгать өчтә йөрәк өянәгеннән үлә.
## Мактаулы исемнәре
1970 елда аңа Татарстанның атказанган артисты, 1996 елда, иҗат әһелләренең һәм гади җыр сөючеләрнең күпсанлы мөрәҗәгатьләренә җавап итеп, Татарстанның халык артисты исеме кушыла. 

## Башкарылган җырлары
•	Габдулла Рәхимкулов халык җырларын һәм татар композиторларының җырларын башкарып популярлык казана. Композитор Сара Садыйкова махсус аның тавышына язган «Бер гүзәлен сагынам Чишмәнең», «Арча кичләре», «Балкый Шәйморза утлары», «Кайтыгыз, торналар», «Керфегеңә тамармын мин» җырлары аеруча уңышлы булып чыкты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*Биография

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Екатерина I

**Екатерина I**, **Екатерина Алексеевна Михайлова** (15 апрель 1684 ел, Екабпилс — 17 май, 1727 ел Санкт-Петербург) — Романовлар династиясеннән булган  императоры (1725—1727). Петр Iнең икенче хатыны, Елизавета Петровна анасы.

Аның хөрмәтенә Уралдагы  шәһәре аталган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия императорлары
Пётр II

**Петр II Алексей улы** (23 октябрь 1715 ел  — 30 гыйнвар 1730 ел ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия императорлары
Анна Иоанновна

**Анна Иоанновна** (7 февраль, 1693 ел,  — 28 октябрь, 1740 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия императорлары
Иван VI

** Иван VI** (23 август 1740 ел,  - 16 июль 1764 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия императорлары
Пётр III

**Пётр III** (21 февраль 1728 ел,  - 17 июль 1762 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Россия императорлары
Александр I

**Александр I** (23 декабрь 1777 ел,  — 1 декабрь 1825 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

## Хәтер

* 2024 елның 22 ноябрендә Казан дәүләт университеты бакчасында рәсми рәвештә император Александр I-гә һәйкәл ачылган (һәйкәл кую турында фикер алышу оештырылмаган, сынны җәмәгатьчелектән качып шыпырт кына урнаштырганнар). Бюстны ачу тантанасында РФ Мәгариф һәм фән министрлыгы башлыгы Валерий Фальков, КФУ ректоры Ленар Сафин, РФ Дәүләт Думасының фән һәм югары белем бирү комитеты рәисе Сергей Кабышев катнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*Аммон Ф. Г.* В фаворе у кесаря: Александр I и Аракчеев 

## Искәрмәләр

Төркем:Александр I
Төркем:Россия императорлары
Николай I

**Николай I** ( 6 июль 1796 ел,  - 2 март 1855 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

## Искәрмәләр

## Искәрмәләр

Төркем:Россия императорлары
Александр II

**Александр II** (29 апрель 1818 ел,  — 13 март 1881 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

Тәхетне 1855 елда әтисе Николай I үлгәннән соң ала. 1861 елда ул анфранчизация реформасын кертте, крестьяннарга җир милекчеләре кебек каралмады.1863 елның гыйнварында Польша Корольлегендә Польша бәйсезлеге күтәрелеше башланды. Ул 1863 азагында бастырылды, ләкин бер гыйсьянчы тәртипсезлеге 1864 елның көзенә кадәр дәвам итте. 1860-нчы елларда Россиядә гражданнар һәм хәрби суд, хәрби, барлык төр мәгариф һәм дәүләт финансларында реформалар кертелде. Губернаторларда һәм округларда җирле үзидарә органнарын кертү дип аталган формада кертү җир офислары (1864). Алар авыл хуҗалыгының техник дәрәҗәсен күтәрү, мәгариф, социаль иминлек, кунакчыллык, җирле сәүдә һәм сәнәгать, җирле юллар һәм күперләр төзү белән шөгыльләнергә тиеш иде. Ул 1881 елда бомба һөҗүмендә үлде

## Искәрмәләр

Төркем:Россия императорлары
Александр III

**Александр III** (10 март, 1845 ел  — 1 ноябрь 1894 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия императорлары
Николай II

**Николай II Александр улы** (18 май 1868 ел,  - 17 июль 1918 ел ) – Бөтенроссия имперaторы, Польша цары һәм Финляндия Бөек Кенәзе, Россия империясенең соңгы Имперaторы (20 Үктəбep (1 ʜаᴙбер) 1894 ел – 2 (15) март 1917 ел). Романовлар имперaторлар  нәселеннән. пaлкаyник (1892 елдан); шулай ук британ монархларыннан флот адмиралы  (28 май 1908 ел) һәм британ гаскәре фельдмаршалы  дәрәҗәсен йөртә.

Николай II идарә чоры Россиянең икътисади үсеше һәм шул ук вакытта анда соңрак 1905-1907 елгы инкыйлабка һәм 1917 елгы инкыйлабның сәбәбе булган иҗтимагый-сәяси каршылыкларның, инкыйлаб хәрәкәтенең көчәюе; тышкы сәясәттә – Ерак Көнчыгыштагы экспансия, Япyʜстан белән сугыш һәм Россиянең Яyрyпа державаларының хәрби блокларында һәм Беренче бөтендөнья сугышында катнашуы белән таныла.

Николай II  1917 елгы фᴎвpәл инкыйлабы вакытында тәхетеннән баш тарта һәм гаиләсе белән бергә Патша Авылындагы сараенда йорт тоткынлыгында була. 1917 елның җәендә, Вакытлы хөкүмәт карары буенча, ул гаиләсе белән бергә Тубыл каласына сөргенгә җибәрелә, ә 1918 елның язында большевиклар тарафыннан Екатеринбурга күчерелә, һәм анда шул ук елның июлендә гаиләсе һәм якыннары белән атып үтерелә.

2000 елның 20 aуᴦысында Рус Православ чиркәве аны җәфа чигүче буларак, изгеләр рәтенә кертә

## Галерея

Рәсем:Nicholas II of Russia painted by Earnest Lipgart.jpg|Николай II портреты,  Эрнст Липгарт. 1896
Рәсем:Tsar nikolai.jpg|Борис Кустодиев. Патша Николай II.
Рәсем:Russian Empire-1899-Coin-5-Obverse.jpg|Патша 5 сумлык алтын тәңкәдә, 1900
Рәсем:Russia stamp Nicholas II 1998 3r.jpg|почта маркасында

## Сылтамалар

* Полное собрание речей Имперaтора Николая II : 1894—1906 
* Каталог монет Имперaтора Николая Второго 
* The Emperor Nicholas II — as I knew him' by John Hanbury-Williams  
* Т.Мельник-Боткина. Воспоминания о Царской Семье. 
* Е. С. Радциг «Николай II в воспоминаниях приближөнных» 
* Семья Николая II (галерея фото)
* Об истории канонизации Царственных страстотерпцев рассказывает церковный историк, пpaфисыр-протоиерей Георгий Митрофанов 

## Искәрмәләр

Төркем:Россия имперaторлары
Төркем:Россия инкыйлабы
Төркем:Җәзалап үтерелгән монархлар
Төркем:Үтерелгән Романовлар
Төркем:Тәңкәдәге шәхесләр
Төркем:Маркадагы шәхесләр
Елизавета Петровна

**Елизавета Петровна** (29 декабрь 1709 ел,  — 5 гыйнвар 1762 ел, ) — Романовлар династиясеннән Россия императоры.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия императорлары
Җан алышлы

** Җан алышлы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Ачык һавада уйнала торган уен.

Санамыш ярдәмендә бер куучы сайланып куела. Балалар күп булганда икәү дә булуы мөмкин. Балалар кайсы кая йөгерешәләр, куучы аларның артына җитеп әбәкләргә тырыша. Әбәкләнгән кеше урынында туктап кала, аның җаны алынган була. Ул кулларын як-якка җәеп: «Җан бирегез!» — дип кычкыра. Куучы тарафыннан тотылмаган балалар аны коткара ала. Аның өчен бер «тере» кешенең кул тидереп китүе җитә. Ләкин куучы аларны бер-берсенә якын китермәскә тырыша. Әгәр куучы барысының да «җанын алып» чыга алса, уен бетә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Стоп, колокол

** Стоп, колокол! **  — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар бер сызыкка тезелешеп басалар һәм үзләреннән бер метр чамасы алдарак бер сызык сызалар. Шул сызыкка бер уенчы баса. Ул бер исем уйлый. Мәсәлән, ул «Тәслимә» дигән сүзне уйлады, ди. Шуннан соң тезелеп торучы иптәшләренә: «Т» хәрефе белән башлана, «ә» белән бетә торган кызлар исеме уйлагыз», ди. Уенчылар шундый исемнәрне уйлап кычкырып әйтәләр. Әгәр дә берәрсе әйткән исем уенны алып баручы уйлаган исемгә туры килсә («Тәслимә» булса), сызыкта басып торучы йөгереп китә. Ә Тәслимә дип кычкырган уенчы, сызыкка басып, «Стоп, колокол!» дип кычкыра. Шул вакыт йөгерүче туктап «катып кала». Ә кычкырып туктаткан бала «катып калган» иптәшенә кадәр араны ничә адым икәнлеген чамалап: «Фәлән адым», — дип әйтә һәм аңа таба атлап китә. Әйтелгән сан кадәр атлап, «катып калган»га барып җитеп, аңа кулын тидерә алса, ул сызыкка басып уенны алып баручы (әйттерүче) була. Тидерә алмаса, уенны тагын яңадан башлыйлар.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Чык, йөгер

** Чык, йөгер! **  — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар үз араларыннан уен башы һәм куучы билгеләп куялар. Куучы уйнаучыларның тавышлары ишетелми, кыйланышлары күренми торган җиргә читкәрәк китеп тора. Аннан соң уйнаучы үзенә берәр кош исемен атап, шыпырт кына башның колагына килеп әйтә. Исемнәр билгеләнеп, уйнаучылар берәр нәрсә (бүрәнә, чирәм) өстенә тезелеп утыргач, уен башы куучыны чакырып: «Сиңа нинди кош кирәк?» дип сорый. Куучы үзе белгән кош исемнәрен саный. Әгәр әйткән кош исемнәре арасында уйнаучылардан берәрсенең исеме булса, ул торып йөгерә, ә куучы аны куып китә. Тота алсалар, алар үз рольләрен алмаштыралар. Әгәр йөгереп киткән уйнаучы тоттырмыйча яңадан урынына килеп утырса, балаларга исемнәр аталып, уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Укытучылы

** Укытучылы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант

Бу уен мәктәп залларында да, ачык һавада да уйнала ала.

Балалар бер рәткә тезелеп басалар. Алардан ун адымнар алдарак бер чик сызыгы сызыла. Балаларның берсе укытучы булып шул чик сызыгы алдында басып тора.

Укытучы эченнән бер сүз уйлый. Мәсәлән, аның уйлаган исеме «китап» булды, ди. Укытучы балаларга: «Беренче хәрефе «к», соңгы хәрефе «п» булган исемнәр әйтегез!» — дип игълан итә. Укучылар чират буенча җавап бирәләр. Кемнең җавабы укытучы уйлаган сүзгә туры килә, ул кешегә укытучы чик сызыгына таба бер адым атларга әмер бирә. Ләкин атламнарның төрлесе төрле озынлыкта һәм исемдә була. Алар түбәндәгеләр:

Тырнак — баш бармак тырнагы озынлыгындагы адым; Лилипутский аяк тәпие озынлыгындагы адым; Пионерский — уртача адым; Солдатский — зур алдырып атлау; Гигантский — сикереп атлау; Зонтик — бөтерелеп, сикереп атлау; Бака — кушаяклап сикереп атлау; Үрдәк — аякны чалыштырып атлау.

Мәсәлән, укытучы уйлаган сүзен әйтә алган уенчыга: «Бер адым пионерский!» — дисә, уенчы чик сызыгына таба бер уртача адым ясый.

Шул рәвешчә кабатланып уенчылар чик сызыгына таба якынлашалар. Шунысы да бар: уенчылар укытучы күрмәгән арада да алга таба хәрәкәт итә алалар. Шуның өчен укытучыга бик күзәтүчән булырга кирәк. Әгәр ул шулай үз әмереннән башка алга таба килүчене күреп алса, ул аны теләгән кадәр артка күчереп куярга да хакы бар.

Шул рәвешчә кем иң беренче чик сызыгына килеп җитә, аны укытучы итеп куялар.

### II вариант
Бу уен күбрәк мәктәп коридорларында, спорт залларында уйнала. Бер «укытучы» сайлана. Калганнары бер рәткә тезеләләр. Аларның алгы ягына 10 м алда бер сызык сызыла. Укытучы иң беренче торган балага берәр төрле әйбер исемен атап туп ыргыта. Әгәр ул исем ашамлык әйберсе булса, бала тупны тотып калырга тиеш. Әгәр тотып кала алса, ул бер адым алга таба күчә. Әгәр ашамлык әйбере исеме әйтелгәндә тотып кала алмаса яки ашамлык әйбере исеме әйтелмәгән очракта туп-ны тотса, ул урынында кала. «Укытучы» туп ыргытуны чират буенча алып бара. Шулай, кем иң беренче җиңү сызыгына килеп җитә, шул җиңүче була.

### III вариант
Балалар түгәрәкләнеп басалар. Бер бала «укытучы» була. Ул түгәрәк эчендә басып тора. Кулында туп. Укытучы берәр исем әйтә дә уйнаучыларның берсенә ыргыта. Тик шунысы бар: укучы ашамлык исеме әйтелсә генә тупны тотарга тиеш. Башка әйбер исемнәре әйтелгәндә тотса, уеннан чыгарыла. Уен шулай дәвам итә һәм иң актыкка калган укучы җиңүче булып санала.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Атака (уен)

** Атака ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар шобага әйтешләре ярдәмендә ике командага бүленеп кара-каршы тезелеп басалар. «Атакага» дигән команда буенча һәр ике команданың кырыйдагы кешеләре каршы командага таба йөгерә. Алар шул команданың позициясен әйләнеп чыгып үз сафына кире кайтып басарга тырыша. Әгәр ул каршы командадагылар тарафыннан тотылса, шул команда составында кала. Шулай уйный-уйный бер командада бер генә кеше кала. Соңгы кеше күрше командага арты белән бара һәм кемгә барып бәрелсә, аны үзе белән алып китә. Шулай итеп, тагын команда тулыландырыла бара. Уен шулай өзелмичә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары