open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Якутск өлкәсе

**Якутск өлкәсе** (, ) — Россия империясе һәм РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
1638 елда *Якутск өязе* оештырылган.

1775 елда Якутск өязе *Якутск провинциясенә*, ә 1783 елда *Иркутск губернаның Якутск өлкәсенә* үзгәртеп корылган.

1805 елда Якутск өлкәсен Иркутск губернасы составыннан аерып чыгарыла.

1920 елның апрельдә Сибревком карары нигезендә Якутия өлкәсе Иркутск губернасының аерым районына үзгәртеп корыла.

1922 елның 27 аперелендә Якутия АССР оештырыла.

## Административ бүленеш

## Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Өлкәнең җитәкчелеге

### Өлкәнең башлыклары
* 19.11.1805 — 7.06.1816 — Иван Кардашевский
* 7.06.1816 — 21.10.1821 — Михаил Миницкий
* 21.10.1821 — 24.03.1822 — Алексей Ачкасов
* 24.03.1822 -.10.1824 — Дмитрий Рудаков
* .10.1824 -.03.1826 — Алексей Ачкасов
* .03.1826 — 5.06.1826 — Николай Лосев
* 5.06.1826 — 11.12.1831 — Николай Мягков
* 11.03.1827 — 1830 — Иван Мигалкин
* 1831-1831 — Григорий Старостин 
* 11.12.1831 — 4.06.1832 — Иван Веригин
* 1832-1832 — Пётр Васильев
* 4.06.1832 — 18.09.1833 — Василий Щербачёв
* 1833-1833 — Николай Рыкунов
* 18.09.1833 — 11.09.1834 — Иван Голубев 
* 1834-1834 — Пётр Аржаков
* 11.09.1834 — 5.05.1845 — Илья Рудаков
* 1835-1836 — Иван Пономарёв
* 1837-1838 — Степан Заровняев
* 4.07.1845 — 18.03.1850 — Николай Каргопольцев
* 18.03.1850 — 1.01.1852 — Иван Фролов 
* 5.05.1845 — 4.07.1845 — Флорентин Булатов

### Губернаторлар
* 1.01.1852 -.04.1852 — Бернгард Струве
* .04.1852 — 9.02.1856 — Константин Григорьев
* 9.02.1856 — 26.03.1857 — Николай Скрябин
* 26.03.1857 — 23.10.1857 — Юлий Штубендорф
* 23.10.1857 — 30.11.1862 — Юлий Штубендорф
* 30.11.1862 — 1.07.1865 — Николай Скрябин 
* 29.12.1865 — 22.11.1868 — Аполлон Лохвицкий
* 22.11.1868 — 24.12.1869 — Василий Бодиско 
* 24.12.1869 — 12.07.1876 — Виктор де Витте
* 12.07.1876 — 31.05.1885 — Георгий Черняев
* 10.10.1885 -.02.1889 — Константин Светлицкий
* 12.05.1889 — 26.03.1892 — Владимир Коленко
* 23.04.1892 — 29.08.1903 — Владимир Скрипицын
* 29.08.1903 — 28.10.1906 — Виктор Булатов
* 25.11.1906 — 22.07.1913 — Иван Крафт
* .07.1913 -.09.1913 — Александр Нарышкин
* 9.09.1913 — 30.12.1913 — Михаил Пономарев
* .06.1914 -.01.1917 — Рудольф Витте
* .02.1917 -.02.1917 — Иконников

## Моны да карагыз
* Якутия

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Төркем:Якутия тарихы
Кәшфи Басыйров

**Кәшфи Хәбир улы Басыйров** — татар язучысы.

## Тәрҗемәи хәл
Кашшаф Басыйров 1906 елда Башкортстанның Бәләбәй районы Мәтәүбаш авылында туа. Кәшфи бик зирәк малай була һәм башлангыч мәктәпне мактау кәгазе белән тәмамлый.

1917—1921 елларда Бәләбәй шәһәрендәге алты еллык рус-татар мәктәбендә, 1922 — 1927 елларда Бәләбәй педагогия техникумында укый. Техникумда укыган елларында К.Басыйров сабакташлары Гази Кашшаф, Фатих Кәримнәр белән бергә әдәби түгәрәк каршында кулъязма журнал чыгара. Шул елларда авыл һәм укучылар тормышыннан алып, Кәшфи дә кыска хикәяләр яза.
Техникумны тәмамлаганнан соң, К.Басыйров алты ел чамасы Дүртөйле (Башкортстан), Кукмара (Татарстан) авылларында балалар укыта. 1934 елны Казанга килә, Татгосиздатта тәрҗемәче һәм редактор булып эшли.

1927 елда «Безнең юл» журналында К.Басыйровның «Минем сөюем» исемле хикәясе басылып чыга һәм укучылар тарафыннан уңай бәя ала. Язучы үзенең хикәяләрен «Совет әдәбияты», «Азат хатын», «Чаян» журналларында бастыра.

Кашшаф Басыйров зур күләмле әсәр язу өстендә эшли. Ләкин вакытсыз үлем аның хыялларын тормышка ашырырга мөмкинлек бирми. Ул 1943 елның 16 гыйнварында кан койгыч бәрелештә һәлак була.

Бөек Ватан сугышыннан соң язучының «Танышлар» дигән китабы басылып чыкты.

## Чыганаклар
* Каләм белән җиңдем дошманны 
* Кәшфи Басыйров

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Фронтовик язучылар
Исмәгыйль Шәфиев

**Исмәгыйль Шәфи улы Шәфиев** — татар шагыйре.

## Тәрҗемәи хәл
Исмәгыйль Шәфиев 1913 елда Башкортстанның Кыйгы районы Югары Кыйгы авылында ярлы игенче гаиләсендә туа. 1929 елда үз авылларындагы җидееллык мәктәпне тәмамлый һәм 1932 елда Уфа шәһәрендә педрабфакта укый. Рабфакны тәмамлаганнан соң Кыйгы МТСы газетасында, соңыннан район газетасында эшли.

1935-1937 елларда Исмәгыйль Шәфиев Ерак Көнчыгышта армия сафында артиллерия командиры булып хезмәт итә.

Армиядән кайткач, Казан укытучылар институтында укый. Татарстан АССР Ворошилов районы Зур Нөркәй урта мәктәбенә укытучы итеп җибәрелә. Ул анда да читтән торып укуын дәвам иттерә.

1941 елның июнендә фронтка китә. Ватан сугышында лейтенант-танкист булып катнаша һәм зур батырлыклар күрсәтә.

Исмәгыйль Шәфиевнең шигырьләренә лирик җылылык хас. Ул укучының йөрәгенә кереп урнашырлык образлар тудыра.

Яшь шагыйрь тәрҗемә өлкәсендә дә тырышып эшли. Ул Һ.Һейне, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов шигырьләрен матур тел белән татарчага тәрҗемә итә. Солдат-шагыйрь 1943 елның 17 сентябрендә Смоленск өлкәсе Кузьмиченко авылы янында барган каты сугышларның берсендә батырларча һәлак була.

## Чыганаклар
* Каләм белән җиңдем дошманны 
* Исмәгыйль Шәфиев

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Фронтовик язучылар
ТатМак

200px|thumb|right|ТатМак эмблемасы
**ТатМак** (*TatMc*) —  Казанда урнашкан «тиз ризык» кафелары челтәре.

## Эшчәнлек

Бүгегенге көндә ТатМаклар  Казанның Волгоград, Пионерлар, Җиңү проспекты һәм Уң Як Болак урамнарында урнашкан.

Тәгъдим ителгән ризыклары: төрле пиццалар һәм төрки-татар халыклары ашлары.

## Шулай ук карагыз
* Фастфуд
* Пицца
* McDonald’s

## Сылтамалар
* Татарның үз McDonald’sы бар – ТатМак

Төркем:Җәмәгать туклану ширкәтләре
Төркем:Тиз ашау челтәрләре
Төркем:Казан ширкәтләре
Ает (Бишбүләк районы)

**Ает** — Башкортстанның Бишбүләк районындагы татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1176 кешенең яшәве мәгълүм.

## Сыйфатлама
Ает авылы Дим елгасының сул як ярында урнашкан. 1744 елда бу җиргә килгән татарлар җирле кабилә юлбашчыларыннан җирне арендага алып торалар. Октябрь инкыйлабына кадәр авылда агроном кишәрлеге, хөкүмәт мәктәбе һәм  медицина амбулаториясе эшли. Мәктәптә булачак газетчы, татар язучысы Гали Рәфикый (1890-1945) балалар укыта. 
Беренче укучылары арасында агалы-энеле Габдулла белән Фатих Кәримовлар булалар. Беренчесе инкыйлабтан соң Ярлы Кәрим исеме белән язучы буларак таныла. Энесе Фатих Кәрим Казанда укып, татар әдәбиятына зур өлеш кертә. Фатих Кәрим исемен авылның иң зур урамы йөртә. Аның музее эшли.

## Демография

2002 ел Җанисәбендә авыл халкы яртылаш татарлар, яртылаш башкортлар итеп яздырылган. 

## Шәхесләр

## Мәгариф
Мәктәпләрендә 214 укучы йөреп укый (121 гаиләдән). Мәктәп Бишбүләк районында иң яхшылардан санала. Укыту татар телендә алып барыла. Чыгарылыш сыйныфларында Дүсән балалары да укый. 
## Икътисади һәм иҗтимагый тармаклар
Участок хастаханәсе, урта мәктәп, Мәдәният йорты, даруханә, ашханә, ит комбинаты филиалы, элемтә бүлеге һәм почта, авто төзәтү мастерское, җомга базары. 
## Чыганаклар
* Ает авылы тарихы 
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
## Искәрмәләр
Якутия явы

**Якутия фетнәсе** яки **Якутия явы** () — Ватандашлар сугышның соңгы эпизоды. Сугыш хәрәкәтләре 1921 елның сентябреннән 1923 елның июньгә кадәр дәвам иткән.

## Тарих

### 1921-1922 еллар
[120px|thumb|left|[Иван Строд (1891—1938)]]
120px|thumb|left|Анатолий Пепеляев (1891—1938)
Хәзерге Якутиянең көнчыгышында 1921 елның сентябрендә, якынча 200 акгвардияче катнашында баш күтәрү башланган. 1922 елның мартында алар Чурапчада *Вакытлыча Якутия хәкүмәт*ен оештыралар. 23 мартында Михаил Коробейниковның «Якутск халык армиясе» урындагы Кызыл Армия гарнизонын өлешчә бетереп, өлешчә әсирлеккә алып Якутскны басып ала.

Апрельдә фетнәчеләр Владивостокта урнашкан Вакытлыча Амур буендагы Хөкүмәттән ярдәм сорый. 27 апрельдә Советлар Якутия АССРы барлыкка килүе турында игълан итә һәм восстаниене бастыру өчен экспедиция җибәрә. 1922 елның җәендә «аклар»ны Якутсктан куып чыгаралар һәм алар Тын океан яр буена чигенәләр; Охотск һәм Аян шәһәрләрен басып алгач, аклар Владивостоктан яңа ярдәм сорыйлар.

30 августта фетнәчеләргә ярдәм күрсәтү максаты белән Анатолий Пепеляев җитәкчелеге астында Владивостктан 750 ирекле кешедән комплектлаштырылган Тын океан флотилиясе кузгалып китә. Өч көн үткәч Пепеляев отряды Аянга төшә һәм Якутскка таба китә. Октябрь ахырында, Пепеляев Нельканны басып алган вакытта, аңа Владивостокны Кызыллар басып алуы турында хәбәр итәләр.

### 1923 ел

1922 елның 31 декабрендә Советлар Берлеге барлыкка килгән моментта, Пепеляев контроле астында зур булмаган Аян—Охотск—Нелькан районы Россиянең бердән бер «аклар» контроле астындагы территориясе булган. Февральдә Пепеляев отрядына каршы бәлшәвикләр Иван Строд җитәкчелеге астында отряд җибәрә. 12 февральдә алар Пепеляев отрядын Сасыл-Сасыы астында җиңәләр, ә мартта аны Амгадан куып җибәрәләр.

1923 елның 24 апрельдә Владивостоктан Аянга Степан Востецов җитәкчелеге астында кызылармиячеләр отряды «Ставрополь» һәм «Индигирка» корабларында йөзеп китәләр. Ак Армиянең калган өлешләре башта Охотскта, аннан соң Аян янында (16 июньдә) җиңеләләр. Генерал Пепеляевны, 103 ак офицерны һәм 230 солдатны тотып алалар һәм Владивостокка җибәрәләр.

1925 елда Якутия территориясендә акгвардия бандалары тулысынча юк ителгәннәр.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Последние бои на Дальнем Востоке. М., Центрполиграф, 2005.
* Александр Петрушин. Омск, Аян, Лубянка... Три жизни генерала Пепеляева. // «Родина», 1996 № 9.
* Клипель В. И. Аргонавты снегов. О неудавшемся походе генерала А. Пепеляева. http://www.jornaldalniyvostok.ru 
* Пепеляевщина. 6 сентября 1922 — 17 июня 1923 гг. http://www.ilin-yakutsk.narod.ru/1998-1/17-5.htm
* Грачев Г. П. Якутский поход генерала Пепеляева (под ред. П. К. Конкина) http://ilin-yakutsk.narod.ru/2005-6/46.htm

Төркем:Россия ватандашлар сугышы
Төркем:Россия ватандашлар сугышының Ерак Көнчыгыш фронты
Төркем:Якутия тарихы
Поллюция

**Поллюция** (  — пычрату) — ир-атларда психик ял вакытында, төш күргәндә ирекле булмаган орлык ату күренеше.
Ешрак 14—16 яшьлек яшүсмерләрдә күзәтелә. Ул озак вакыт җенси якынлык кылмаганда килеп чыга. 

Поллюция — җенси өлгерү билгесе булып тора.

Поллюцияләр ешлыгы һәр кешедә дә индивидуаль булып тора. Гадәттә атнага 1-2 мәртәбә, яки 1-2 айга бер мәртәбә дә була ала. 

Поллюция, ешрак, ир-ат озак вакыт җенси мөнәсәбәткә кермәсә, яки мастурбацияләмәсә була.. Ул кеше 50-60 яшькә җиткәч кенә бетә.  

## Әдәбият
*Дерягин Г. Б. Криминальная сексология. Курс лекций для юридических факультетов. М., 2008. С. 74.ISBN 978-5-93004-274-0. 

## Искәрмәләр

Төркем:Сексология
Касыйм Вахит

**Касыйм Вахит** — татар шагыйре.

## Тәрҗемәи хәл
Касыйм Мисбах улы Вахитов 1916 елның 16 мартында хәзерге Башкортстанның Әлшәй (Раевский) районы Нигъмәтулла авылында урта хәлле игенче гаиләсендә туа. 1935 елда, Дәүләкән педагогия техникумын тәмамлап, шул ук районның Искәндәр авылындагы тулы булмаган урта мәктәптә (ТБУМда) физика-математика укытучысы булып эшли башлый. 1937 елда Казанга килә һәм педагогия инститүтына укырга керә. Бөек Ватан сугышы башлануга яңа институтны тәмамлаган Касыйм Вахит үзе теләп фронтка китә һәм сугышның беренче айларыннан ук алгы сызыкта сугыша, шәхси батырлыклары өчен медальләр белән бүләкләнә. Касыйм Вахит 1942 елның 4 октябрендә Смоленск өлкәсендә барган каты сугышларның берсендә батырларча һәлак була. Сугышчан иптәшләре аны зур хөрмәт белән Шелемка дигән авыл янындагы туганнар каберлегенә күмәләр.

## Иҗат
Касыйм Вахитның беренче шигырьләре 1932—1933 елларда Уфадагы «Коммуна» исемле өлкә газетасында басыла башлый. Соңрак ул Татарстан өлкә матбугатында — «Кызыл Татарстан» газетасы, «Совет әдәбияты», «Чаян», «Азат хатын» журналларында актив языша. Аның шигырь цикллары шулай ук «Дуслык», «Очкыннар», «Бәхетле яшьләр» исемле күмәк җыентыкларга кертелә. Яшь шагыйрь, өйрәнү чоры кичереп, шигъри форманы төрләндерү юнәлешендә тәҗрибәләр ясый, поэзиянең терле жанрларында көчен сынап карый. Аның зур булмаган әдәби мирасында «Сөйләнмәгән әкият» исемле поэма да, Көнбатыш Украинаны басып алынуына багышланган «Егет турында баллада», юмористик шигырьләр, сюжетлы шигырьләр һәм кечкенә лирик парчалар бар.

Касыйм Вахит поэзиясенең аерым үрнәкләре сугыштан соңгы чорда «Татар поэзиясе антологиясе»ндә (1956), «Җыр һаман яңгырый» (1956), «Алар сафта» (1961) һәм «Утлы еллар поэзиясе» (1972) исемле җыентыкларда басылып чыкты.

## Чыганаклар
* Каләм белән җиңдем дошманны 
* Касыйм Вахит

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Фронтовик язучылар
Иван Строд

Иван Яков улы Строд (; 1894 — 1938) — совет гаскәр башлыгы, Беренче бөтендөнья сугышы һәм Ватандашлар сугышының катнашучы.

## Биография
Иван Строд 1894 елның 10 апрелендә фельдшер гаиләсендә туган. Беренче бөтендөнья сугышында катнашкан, прапорщик чинында сугышны тәмамланды.

1918 елда Кызыл Армиягә керә. Нестор Каландаришвили әтрәдендә партизан булып йөргән. 1918 елда пленга эләгә, 1919 елның декабренә кадәр Олёкминскида төрмәдә утыра. Иреккә чыккач, партизаннар әтрәден җитәкли.

1920 елның октябреннән Ерак Көнчыгыш Республикасы армиясендә кавалерия отрядының командиры. 1921—1923 елларда — батальон командиры, һәм полк командиры ярдәмчесе; Якутск фетнәсенең бастыруда катнаша.

1923 елда Д. П. Донскойның партизан әтрәден бетерә.

### Ватндашлар сугышыннан соң
1927 елда  «Выстрел» курсларын тәмамлый һәм большевикларның Россия коммунистик партиясенә керә. Шул ук елда дан чыгарыла, аннан соң Томскта Осоавиахимда эшли.

1938 елда *[[Сталин репрессияләре|репрессияләнә]]*.

## Бүләк һәм премияләр
* Георгий Крестының тулы кавалеры
*    Кызыл байрак орденнары (1922, 1924, 1924)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Клипель В. И. *[http://www.jornaldalniyvostok.ru Аргонавты снегов. О неудавшемся походе генерала А. Пепеляева] *.
* *[http://www.ilin-yakutsk.narod.ru/1998-1/17-4.htm Гражданская война в лицах (фотодокументы)]*

Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
Владимир Азин

**Владимир Мартин улы Азин** (, ); ,  — , ) — Ватандашлар сугышының катнашучы, кызыл командир, дивизия башлыгы.

## Биография

Владмир Азин крестьян гаиләсендә Витебск губернасынадгы Полоцк өязенең Марьяново авылында туган. Милләте ягыннан латыш. Полоцк шәһәре училищены тәмамланган, Рига шәһәрендә фабрикада хисапчы булып эшләгән. Беренче бөтендөнья сугышында катнашкан, рядовой.

1918 елның латыш коммунистик отрядның командиры булып билгеләнгән; аннан соң Вяткада Кызыл гвардия отрядларны төзүдә катнашкан. 1918 елның җәендә Азин большевикларның Россия коммунстик партиясенә керә һәм 19 нчы Урал полкының командиры итеп билгеләнгән. Тиздән 19 нчы Урал полкы 2 нче армия составына кертелә. Полк Казан юнәлешендә сугышлар алып бара. Беренче сугышлардан соң, Азин 5 нче армия частьләре белән бергәКазанны басып алган Арча хәрби төркеме командиры итеп билгеләнә.

Аннан соң Азин Чулман буенда фетнәчеләр белән сугышкан 2 нче җыелма дивизияне җитәкли. Ижауны яулап алган өчен ул Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнә.

1918 елның ноябрендә Азинның нә 28 нче тәртип номеры бирелә, һәм ул 2 нче армия составына кертелә.

1919 ел башында 28 нче  Колчак гаскәрләре белән Көнчыгыш фронтта сугыша. Ул акгвардиячеләрнең каршылыгын Чернушка — Сарапул сызыгында сындыра һәм Урта Уралда һөҗүмгә күчә. 28 нче  башка 2 нче армия частьләре белән бергәләп Алабуганы, Әгерҗене, Сарапулны, ә 15 июньдә Екатиринбурны ала.

Тиздән 28 нче  Деникин белән көрәш өчен көньяк фронтына күчерелә. Анда дивизия 10 нчы армия составына кертелә һәм Царицын юнәлешендә сугыша. Бу сугышларда Азинның кулы яралана, әмма ул, госпитальда дәвалануны тәмамланмаган килеш, дивизиягә кире кайта.

1920 елның февралендә 2 нче дивизия Маныч елгасын кичә. 17 февральдә Азин комиссар Стельмах һәм разведкачылар төркеме белән алдынгы позицияләргә рекогносцировкага китә. Урынны тикшерү вакытында алар ак казаклар төркеме белән бәрелешәләр. Бер версия буенча, Азинны казаклар әсирлеккә алырга тырышканда үтерәләр, икенче версия буенча — Тихорецкая станицасында жәзалап үтерәләр.

## Бүләкләре һәм премияләре
*  Кызыл байрак ордены

## Истәлек
* Витебскида, Нократ Аланында, Екатиринбурда, Алабугада, Ижауда, Казанда (Совет районында), Кировта, Минзәләдә, Можгада, Новоспасскоеда, Пермьдә, Полоцкида, Рәүдедә, Сарапулда, Сарытауда, Цимлянскида, Чайковскидә, Чернушкада аның исемен урамнар йөртә. 
* Казанда һәм Чернушкада аның исеме микрорайоннарга бирелгән.
* Удмуртиянең Завьялово районында **Азино** авылы бар.
* Сарапулның Азин урамында аңа һәйкәл куелган.
* Полоцкида һәм Чернушкада Азинның бюстлары бар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Тышкы сылтамалар
* Владимир Мартынович Азин
* Александр Михайлович КРУЧИНИН «Герой или авантюрист?» 

Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
Шамил Закиров

**Шамил Зиннур улы Закиров** — татар җәмәгать эшлеклесе, Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры мөдире, Казан Дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты доценты, Татарстан һәм Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре.

1945 елның 15 мартында туа. 1970 елда Казан химия-технология институтын, 1975 елда Н.К. Крупская исемендәге Ленинград дәүләт мәдәният институтын (*хәзер* Санкт-Петербург мәдәният һәм сәнгать университеты) тәмамлый. 1979–1985 елларда Чаллыда «Энергетик» мәдәният сараен җитәкли, бер үк вакытта 1982 елдан шәһәр шурасында мәдәният бүлеге мөдире булып эшли. 1985 елның 5 февраленнән — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры мөдире. 1998, 2002, 2005 елларда — Төрки халыкларның «Нәүрүз» Халыкара театр фестивале мөдире.

Озак еллар буенча туплаган төрле телләрдә басылган Коръән китаплары  коллекциясен  Казан кирмәнендә урнашкан "Кол Шәриф" мәчетенә тапшырган.

2012 елның 26 февралендә вафат була.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Камал театры сайты
* Шамил Закиров: «...Салган саен алтын йомырка төшми»
* Шамил Зиннур улы Закиров  

## Моны да карагыз

 

Төркем:Татар театры
Төркем:Театр директорлары
Төркем:Шәхесләр:Камал театры
Төркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Әл-Әүввәл

**Әл-Әүввәл** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Элек, Барлык — Улдыр. Аның элекке Барлык булуы Аның бер башлангычы булуын күрсәтмәс. Аның өчен "Әүввәл» дию, икенчесе «бардыр» димәк түгелдер. Үзеннән әүвәл бернинди дә барлык юк димәктер.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Әхыйр

**Әл-Әәхыйр** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аннан әүвәл бер барлык булмаган шикелле, Аннан соң да бернинди барлык юктыр һәм булмаячак. Беркөнне бөтен нәрсә юк булачак, тик бер Аллаһ кына мәңге калачак.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әз-Заһир

**Әз-Зааһир** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһ ачыктыр. Аны бер барлык буларак күрә алмыйбыз. Әмма күргән һәр нәрсә Аның барлыгын дәлилләр. Күрә алмаган нәрсәләр дә бардыр ки, алар да Аның барлыгына дәлилләр. 
## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Бәтыйн

**Әл-Бәәтыйн** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһының барлыгы ачык булса да, Ул — яшерендер. Без Аның чын халәтен белә алмыйбыз. Ышанабыз да һәм беләбез дә: Ул һәр җирдә бар. Ул булмаган җир юктыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Вәли

**Әл-Вәәли** () — Аллаһның 99 исеменең берсе. 

Бөтен галәмне бер Үзе генә юнәлтүче. Ул яратыр да, юк та итәр. Үтерер дә, терелтер дә. 
## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам 
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүтәгали

**Әл-Мүтәгаали** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Һәр нәрсәдән, һәр халәттән өстен димәктер. Аның өстенлеге мәңгедер. Аның бер нәрсәгә дә ихтыяҗы юктыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Рәхим Саттар

**Рәхим Саттар** (чын исеме **Габдерәхим Сөләйман улы Габделсаттаров**) — җәлилче-шагыйрь.

## Тәрҗемәи хәл
Рәхим Саттар 1912 елның 15 августында Башкортстанның Чишмә районы Түбән Каҗәт авылында туа. Бөек Ватан сугышы башланганда яшьләр газетасы редакторының урынбасары булып эшли. Р. Саттар 1941 елның җөендә үзе теләп сугышка китә, десантчы булып күп хәрби операцияләрдә катнаша. 1942 елның маенда чираттагы хәрби операция вакытында чолганышта калып, фашист әсирлегенә төшә. Берничә ай Смоленск, Борисов шәһәрләрендә тоткынлыкта булганнан соң, Берлин янындагы Вустрау шәһәренә озатыла. Ул анда Абдулла Алиш белән очраша, Муса Җәлил һәм аның иптәшләре тарафыннан оештырылган яшерен антифашистик оешманың ышанычлы әгъзаларыннан берсе булып китә.

1943 елның гыйнвар уртасында Рәхим Саттарны А.Алиш, Ф.Булатов, Г.Шабаев белән бергә Берлиндагы «Идел-Урал» газетасына эшләргә алып китәләр. Шуңардан файдаланып әсирләр лагеренда һәм мәгълүм «Идел-Урал» легионында Һитлерчыларга каршы өндәмәләр язуда һәм аларны бастырып таратуда актив катнаша. 

Р. Саттар 1943 елның июнь (август ?) аенда корал тотып һәм үзе белән дүрт легионерны ияртеп, фронт сызыгына таба китә. Ләкин бу төркем фронт сызыгы аша үтә алмый. Едлино лагереннан качкан биш кешелек төркемгә, Рәхим Саттардан тыш, Әкрәм Мәмлиев (Башкортстан), Гомәров (Казакъстан, радист), Курышов (Барнаул өлкәсе), Әхмәт Шәрипов кергән. *Версия*: Рәхим Саттар төркеме засадага эләгә һәм печән кибәне астында яшеренеп торган вакытта фашистлар тарафыннан тереләй яндырып үтерелә
.

## Иҗаты
Р.Саттар әсирлектә шигырьләр дә язган. Бу шигырьләрнең бер өлеше соңыннан, кулдан кулга күчеп, туган илгә кайтып җитә («Ант», «Әнкәмә хат», «Әсирләр», «Халкым өчен», «Бүленгән җыр», «Ата һәм бала» һ.б.)

Рәхим Саттарның улы Ил Саттар (1933-2004) – фәлсәфә фәннәре кандидаты, КДАТУ укытучысы.

## Хәтер
* 2005 елда Казанда урамга исеме бирелгән.
* БР Чишмә бистәсендә урамга исеме бирелгән.
* 2023 елда Gorizont films документаль кино продюсерлык үзәге һәм Yummy Music татар лейблы тарафыннан «Высокий дух» фильмы төшерелгән. Анда шагыйрь сүзләренә язылган 10 уникаль татар җыры урын алган  .

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Каләм белән җиңдем дошманны 
* Хәтер//Рәхим Саттар батырлыгы//29 июня, №24 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Фронтовик язучылар
Төркем:Татар каһарманнары
Төркем:Идел-Урал легионы
Төркем:Җәлилчеләр
Әл-Бәрр

**Әл-Бәрр** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһ яхшылык эшләүчедер, һәр яхшылык — Аннандыр. Ул колларына һәрвакыт яхшылык эшләр. Коллары да үз араларында бер-берләренә ярдәм итәргә тиешләр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әт-Тәүүәб

**Әт-Тәввәәб** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһ тәүбәләрне кабул итүче, гөнаһларны кичерүче димәктер. Аллаһы-ның тәүбә ишеге һәрвакыт ачык. Күп гөнаһ эшләгән кеше, «Раббымның йөзенә карарлык хәлем калмады» дип, гөнаһка батмасын, шунда ук үкенеп сәждә кылсын, гафу һәм мәгъфирәт сорасын.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүнтәкыйм

**Әл-Мүнтәкыйм** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Кешеләрнең эшләгән гаепләренә күрә төп-төгәл тиешлесен бирүчедер. Аллаһ тәүбә һәм үкенү өчен кешегә бик күп уңайлы форсатлар бирер. Кол боларның берсен дә кулланмаса, һәм тыелган юлда йөрүен дәвам итсә, Аллаһы Тәгалә аңа гөнаһына тиешлесен бирер. Бераз гына азайтмас, бераз гына да арттырмас.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Гафув

**Әл-Гафүв** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Бик гафу итүче димәктер. Аллаһ, үч алган кебек, гафу да итәр. Шуның өчен адәм баласы, гөнаһларыннан һәрвакыт тәүбә итеп, Аллаһы Тәгаләдән гафу теләр. Пәйгамбәребез (с.г.в.) Гайшә анабызга (р.г.) бер Кадер кичәсендә:
 
"Аллаһым, Син гафу итүчесең, гафу итүне сөярсең, мине гафу ит» (أللهم إنك عفو تحب العفو فعفوا عني) ,— дип дога кылырга өйрәткән.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Мәликүл-Мүлк

**Мәәликүл-мүлки** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Һәр нәрсәнең хуҗасы, иясе — Улдыр. Безнең үз малыбыз дип уйлаган нәрсәләр асылда — Аныкыдыр. Теләгән вакытта кулыбыздан алыр. Без Аның мөлкендә яшибез. Безгә теләгән эшне эшләр. Мөлкәтнең мәңгелек хуҗасы да — Улдыр. Мал-мөлкәт барысы фанидыр. Дөнья тормышында вакыт уздырмак өчен генә булган бер чарадыр. Әмма бик күп кешеләр, мал-мөлкәтне үзләренең асыл максатлары дип уйлап, аның артыннан чабалар. Ләкин ул маллар, ул байлыклар хуҗасының артын¬нан йөгермәс, ахирәттә хуҗасына һичбер файда китермәс. Ул көнне файда бирәчәк бердәнбер нәрсә — сәламәт кальбтер, ягъни самими күңел.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Зүл-Җәләли үәл-Икрам

**Зүл-җәләәли вәл-икраам** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Бөеклек һәм икрам-юмартлык хуҗасы — бары тик Аллаһыдыр. Аның икрамының чиге юктыр. Инсан Аның шул икрамы аркасында яшәр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мукситу

**Әл-Мүкъситъ** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһ бөтен эшләрен охшашлык һәм охшату рәвешендә эшләр димәктер. Аның эчендә тигезсезлек, кимчелек булмас. Хаксызлык һәм золым кебек хәрәкәтләр кешеләргә генә хастыр. Аллаһ алардан азаттыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Җәмигъ

**Әл-Җәәмигъ** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Теләгәнен теләгән вакытта, теләгән урында бергә туплаучы димәктер. Таралган нәрсәләрне җыю, без кешеләр өчен генә авыр. Аллаһ исә, үлеп тузан хәленә килгән кешеләрне бернинди авырлык¬сыз туплаячак.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Гани

**Әл-Ганий** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Бик бай һәм һәр нәрсәсе тәэмин кылынган бердәнбер Барлык — Аллаһы-дыр. Аллаһыдан баерак кемсә була алмас. Аның бернәрсәгә дә ихтыяҗы юк. Ләкин һәр нәрсә Аллаһыга мохтаҗдыр.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүгъни

**Әл-Мүгни** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһ бай булган кебек, теләгән колларын да бай итәр. Мал һәм байлык бирелгән кешеләрнең бер төркеме бу малларны Аллаһ юлында сарыф иткәндә кай¬берләре бу малның бөтенесен Аллаһ хупламаган юлда сарыф итәләр. Шулай да Аллаһ аларга мөлкәт бирүне дәвам итәр. Моның сәбәбен, хикмәтен Аллаһ Үзе генә белә.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әр-Рауф

**Әр-Раүф** () — Аллаһның 99 исеменең берсе. 

Аллаһ бик мәрхәмәтледер. Мәрхәмәтенең иге-чиге юк, бер үлчәме дә юктыр. 

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам 
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мәнигъ

**Әл-Мәәнигъ** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Каршы чыгучы, тоткарлаучы димәктер. Берәр нәрсәнең мәйданга килүенә кайбер вакытларда Ул киртә куяр. Бу каршылык кире мәгънәне аңлатмый. Ул мәйданга килә торган хаталарны тоткарлар. Шундый вакыйгалар була ки, аларның хәерле булуын бары тик еллар узгач кына аңларга мөмкин. Ләкин без бу очракта эшебез барып чыкмады дип кайгырабыз.

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әд-Дар

**Әд-Даарр** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Исем зарар биргән нәрсәләрне яратучы (зарар да бирүчедер) димәктер. Һәр нәрсәнең яратучысы — Ул булганга күрә, боларның да яратучысы — Улдыр. Кол: «Зарарлы нәрсәләрне Аллаһ яраткан, минем ни гаебем бар?»— дия алмас. Кол ирадәсен изге юлда кулланырга тиеш.

## Чыганак

* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Ән-Нури

**Ән-Нүүр** () — Аллаһның 99 исеменең берсе. 

Галәмнәрне нурландыручы, күңелләргә һидаять утын ягучы — Улдыр. Аллаһ күкләрнең һәм җирнең Нурыдыр. 

## Чыганак

* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам 
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Һади

**Әл-Һәәди** () — Аллаһның 99 исеменең берсе. 
Теләгән колына һидаять биреп, туры юлга күндерүче мәгънәсендәдер. Аллаһ, яхшы һәм начар¬ны ярату белән бергә, кешенең начар юлдан китүен теләмәс. Мөселман намазының һәр рәкәгатендә:

أللهم اهدني (Аллаһүммә һдинии), ягъни:

Аллаһым! Безне туры юлга күндер»,— дип дога кылар.

## Чыганак

* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Бәдигъ

**Әл-Бәдиигъ** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Галәмне иң гүзәл вә охшашы булмаган рәвештә яраткандыр. Аллаһының яратучы мәгънәсендәге исемнәреннән берседер. Бу исемнәр арасында бер төркем мәгънә аермалары бардыр.

## Чыганак

* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әр-Рашид

**Әр-Рашиид** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Галәмне бер мизан, тәртип буенча йөртүче димәктер. Һәр эшне идарә иткән, юнәлткән, күзәткән — Улдыр. Аллаһы Тәгалә кешеләрне бу эштә чара буларак кына куллана.

## Чыганак

* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әс-Сабур

**Әс-Сабуур** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһ бик сабырдыр. Гөнаһлыларга, залимнәргә, баш тартучыларга җәза бирергә ашыкмас, аларга вакыт бирер. Бу заман эчеңдә тәүбә итсәләр — аларны гафу итәр, гафу итүне яратыр. Тәүбә итмәсәләр — бер көнне җәза кылыр. Без кешеләр Аның хикмәтләрен аңламаганга күрә, Аллаһ боларга нигә җәза бирсен, дип уйлыйбыз. Хәлбуки, Ул һәр нәрсәне белә һәм күрә.

## Чыганак

* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Җәлилчеләр

thumb|300px|Казанның 1 Май мәйданында җәлилчеләр истәлегенә куелган монумент
**Җәлилчеләр** (башка атама – **кормашчылар**,  – *Кормашев һәм калган унысы*) – Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында Берлиндагы Плөтцензее төрмәсендә гильотиналау аркылы һәлак булган Муса Җәлил һәм аның ун көрәштәше.

1944 елның 25 августында җәлилчеләрне соңгы юлга – палач балтасы астына алып баралар. Конвоирларның котын алып, төрмә камераларында газап чигүче тоткыннарның күңелендә яшәүгә өмет уятып, үлем аша үлемсезлеккә илтүче 114 адымны (камерадан гильотинога кадәр) җырлап үтәләр, башлары киселгәндә дә елмаеп үләләр!.

## Җәлилчеләр исемлеге

## Хәтер
* Казан шәһәре башкарма комитетының 2015 елның 11 июнендәге 2370 санлы карары белән Яңа Наратлык кече районындагы урам җәлилчеләр хөрмәтенә аталган.
* 2024 елда җәлилчеләр турында «Черный лес» (Кара урман) фильмын төшерү тәмамланган (режиссер Радик Кудояров, Муса Җәлил ролендә Зөлфәт Закиров, Тинчурин театры актеры).

## Моны да карагыз
* Муллаҗан Габдуллин
## Чыганаклар
*Җәлилчеләр. Кыюлык гасырларда сакланачак. 
## Искәрмәләр

Төркем:Җәлилчеләр
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Исемлекләр:Тарих
Әл-Варис

**Әл-Вәәрис** () — Аллаһның 99 исеменең берсе.

Мал-мөлкәт һәм байлыкның чын хуҗасы Аллаһ димәктер. Кешеләрнең дә байлыклары бар, ләкин алар байлыкларына чын мәгънәдә хуҗа була алмас¬лар. Әҗәл килгән вакытта байлыкның бер файдасы да булмас. Аларның хакыйкый иясе — Аллаһыдыр. Аның исә аларга һич ихтыяҗы юк.

## Чыганак

* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Бәкый

**Әл-Бәәкый** (, бор. төрк. *qaldačï*) — Аллаһның 99 исеменең берсе. 

Соңы, ахыры булмаган барлык димәктер. Аллаһының башлангычы да, соңы да юк. Һәр нәрсә юк булачак. Ләкин Ул бар, бар булуын дәвам итәчәктер. 

## Чыганак

* Баулы мөхтәсибәте 

Төркем:Ислам 
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Камчатка өлкәсе (Россия империясе)

**Камчатка өлкәсе** () — Россия империясе составында административ-территориаль берәмлек.

## География

Элекке Качатка өлкәсенең территориясендә Камчатка крае, Магадан өлкәсе (өлешчә), Чукотка автономияле округы (өлешчә) һәм Хабарау крае (өлешчә) ураншалар.

## Тарих
Беренче мәртәбә Камчатка өлкәсе Иркутск губернасы составында 1803 елда оештырыла. Өлкәнең административ үзәге Нижнекамчатск булган. Аның урынына Камчатка диңгез буе идарәсе () оештырыла (үзәге — Петропавловск-Камчатский).

1849 елда Камчатка диңгез буе идарәсеннән һәм *Охотск диңгез буе идарәсенең Гижига округыннан* Камчатка өлкәсе торгызыла, ләкин 1856 елда ул яңадан юкка чыгарыла, ә аның территория Приморье өлкәсенә кертелә.

1909 елда Камчатка өлкәсе өченче мәртәбә оештырыла. Аның составына Диңгез буе өлкәсенең Петропавловск, Охотск, Гижига, Анадыр өязләре һәм Командор утраулары кертеләләр. Бер үк вакытта Анадыр өязеннән Чукотка өязе аерылып чыгарыла.

1922 елда Камчатка өлкәсе **Камчатка губернасы**на үзгәртеп корыла.

## Административ бүленеше

# Анадыр өязе (үзәге — Ново-Мариинск)
# Гижига өязе (үзәге — Гижига)
# Командор өязе 
# Охотск өязе (үзәге — Охотск)
# Петропавловск өязе  (үзәге — Петропавловск)
# Чукотка өязе  (үзәге — Уэлен)

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Өлкәнең җитәкчелеге

### Губернаторлар (1909—1917)

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе өлкәләре
Сембер операциясе

**Сембер операциясе** — ватандашлар сугышы вакытында ЭККА Көнчыгыш фронтның КомУч Халык армиясенә каршы һөҗүм итү операциясе.

## Алтарих
Казан басып алудан соң фронтның конфигурациясе акларга өчен уңайсыз булган: Казан янында 2 000 - 2 500 кеше 100-120 километрлы фронтта урнашкан, ә кызылллар шул ук участогында биш тапкыр зур көчләрне туплаганнар. Шуңа карамастан, аклар һөҗүмне дәвам итергә тырышканнар. Аларга ярдәм итү өчен С. Чечек Сембердән Казанга Владимир Каппельның отрядны җибәрә (2340 штыклар һәм кылычлар). 29 августына каршы төндә аклар Түбән Ослан янында Владимир Каппельның төшергәннәр; алар урындагы кызыл частьләрне чигерндергәннәр һәм Зөягә чыкканнар. Ләкин кызылларның сан ягыннан өстенләк һәм ярдәмнең юклыгы Каппельны чигенергә мәҗбур иткәннәр.

## Операция
Шушы ситуация белән файдалангач, 9 сенятбрьдә 1нче армия (Сембер ) һөҗүмне башлый һәм 12 сентябрьдә Семберне ала. 14 сентябрьгә каршы төндә 1нче армия Идел елгасы аша чыга, ә сентябрьның ахырына 30—35 километрга алга киткән.

Казан яныннан кайткан Каппель отряды контратака ясый һәм кызылларны Идел аръягына чигендерә. 18-24 сентябрьдә Каппель Семберне сугышып алырга тырышкан, ләкин аның атакларны кызыллар кире кайтарганнар; 5нче армия һәм Идел хәрби флотилиясе килгәч, кызыллар яңадан Идел аша чыгалар һәм Каппельның отрядны Чардаклы районына чигендерә, кайда аны чолганышка алалар һәм тар-мар итәләр.

## Нәтиҗәләр
Казан һәм Сембернең бирелүдән соң аклар урта Идел сызыгыннан чигенәләр. 13 сентябрьдә кызыллар Вольскны алалар. КомУч Халык армия эчендә тәртипсезлек башлана; аның частьләре тиз рәвештә чигенә башлаганнар.

## Моны да карагыз
* Казан операциясе
* Сызрань-Самара операциясе

Төркем:Сембер өлкәсе тарихы
Минзәлә өязе

**Минзәлә өязе** (, ) — Уфа губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Минзәлә шәһәре.

## География
Минзәлә өязе Уфа губернасының төньяк-көнбатышында урнашкан.

### Чиктәшлек

## Тарих
Минзәлә өязе 1781 елда Уфа наместниклыгы эчендә оештырыла.

1796—1865 елларда Ырынбур губернасы составында, 1865 елдан — Уфа губернасы составында.

1920 елда ТАССР составына *[[Минзәлә кантон]]ы* буларак кертелә.

## Административ бүленеш
Идарә итүнең кантон системасы кертелгәчтен, Минзәлә өязе территориясендә 11 нче башкорт кантоны һәм 2 нче мишәр кантонының бер өлеше оештырыла. 1870 елдан өяз 5 ыстанга бүленә. 1873 елда 35, 1906 елда — 30, 1919 елда — 31 вулыс була. 1896 елда өяздә 1363 торак пункт була.

## Халык
1795 елда — 98860 кеше, 1897 елда — 379981. XIX гасыр азагында өяздә 371810 керәстиян исәпләнә, мишчәннәр — 5794, дворяннар — 917 һәм башкалар; мөселманнар — 214425, праваслаулар — 162173 (шул исәптән 742 искейолачы) һәм башкалар.

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Икътисад
Халыкның төп өлеше игенчелек белән шөгыльләнгән. 1904 елда сөрүлек җирләр мәйданы (мең дисәтинә) 302 чамасы тәшкил итә, шул исәптән арыш чәчүлеге — 148,5, солы — 65,9, борай — 34, карабодай — 16,2, борчак — 13,4, тары — 11,9, бодай — 4,9, бәрәңге — 3; сыер малы саны — 21252 баш, елкы — 20464, сарык — 49728, кәҗә — 1801, чкчка — 5690. XX гасыр башында 2 шарап куу заводы, сыра кайнату заводы эшләгән. Минзәлә шәһәрендә, Афанас, Яр Чаллы, Круглое Поле, Макарьевка (Илбакты), Мәлем, Яңа Никольское, Яңа Спас (Бишенде‑Останково), Орловка, Тәкмәк, Әмәкәй авылларында ярминкәләр үткәрелгән. 247 мәчет, 29 чиркәү, 13 чәсәүнә (1870) исәпләнгән. XIX гасыр азагында 110 уку йорты булган. 
## Шәхесләр

* Искәндәр Солтанов
* Анатолий Родионов
* *[[:d:Q77520875|Алексей Евлампиев]]*

## Моны да карагыз
* Минзәлә ярминкәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа губернасы
Мәхмүт Әхмәтҗанов

**Мәхмүт Рәхим улы Әхмәтҗанов** — күренекле татар язучысы, педагог һәм публицист. Кол Гали исемендәге халыкара һәм Х.Ямашев исемендәге премияләр лауреаты

## Тәрҗемәи хәл
Мәхмүт Әхмәтҗанов 1927 елның 14 февралендә Башкортстанның Салават районы Нәсибаш авылында туган. 1950 елда Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын тәмамлый. 1950-1959 елларда республикабызның Әгерҗе шәһәрендәге урта мәктәптә тарих укытучысы була. 1959 — 70 елларында «Совет мәктәбе» журналында бүлек мөдире вазифасын башкара. 1973-88 елларда Казан дәүләт педагогия институтының педагогика кафедрасында эшли.

Аның төрле елларда «Иң кирәкле кеше» (1965), «Чын укытучы»(1966), «Җаваплылык хисе», (1967), «Без яшәгән якларда» (1969), «Без – яшь җәлилчеләр» (1971), «Гаиләдә әхлак тәрбиясе» (1985), «Килер бер көн...» (1998), «Тормыш мизгелләре» (2002) дигән китаплары нәшер ителде.

Хезмәтләре яшьләргә әхлакый һәм гаилә тәрбиясе бирү мәсьәләләренә багышлана. Публицист буларак язучы Башкортстанда яшәүче татар халкы проблемаларын яктырта.

## Чыганак
* Татар халкы Мәхмүт Әхмәтҗанов белән хушлаша

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Амур өлкәсе (Россия империясе)

**Амур өлкәсе** () — Россия империясе сотавында административ берәмлек.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
1858 елга кадәр бу җирләре Кытай составында булганнар; Айгун трактаты буенча алар Россия империясенә составына кертгәннәр.

## Халык

Еллар буенча халык саны:

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Өлкәнең җитәкчелеге
### Хәрби губернаторлар

## Искәрмәләр
Бөгелмә өязе

**Бөгелмә өязе** () — Самар губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Бөгелмә шәһәре.

## География

## Тарих
Өяз 1781 елда Уфа наместниклыгының Уфа өлкәсе составында оештырыла. 1796 елдан — Ырынбур губернасы составында.

1851 елда Самар губернасы оештырыла, Бөгелмә өязе аның составына кертелә.

1920 елда ул юкка чыгарыла, ә аның территориясе Татарстан АССРның *Бөгелмә кантоны*на кертелә.

## Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Моны да карагыз
* Бөгелмә өлкәсе
* Бөгелмә районы

## Искәрмәләр

Төркем:Самар губернасы
Фаяз Дунай

**Фаяз Дунай**, чын исеме **Фәсих Хәбибулла улы Хисмәтуллин** (1936 елның 15 гыйнвары, Иске Алпар, Әлки районы — 2007 елның 22 мае, Чаллы) — күренекле татар публицисты, шагыйрь, драматург, тәнкыйтьче, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1994), Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1992 елдан).

## Тормыш юлы
Әдип 1936 елның 15 гыйнварында Татарстанның Әлки районы Алпар авылында игенче гаиләсендә дөньяга килә. Алпар урта мәктәбендә укыганда ук хезмәт итә башлый: колхозда комбайнчы ярдәмчесе, комбайнчы, диспетчер булып эшли. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1954 елда Казан дәүләт университетының журналистика факультетында укый. 1957 елда, укуын бүлеп, Фаяз Мөслим, Кайбыч, Балык Бистәсе район газеталарында мөхәррирлек тәҗрибәсен туплый.

Фаяз Дунай университетта укуын татар теле һәм әдәбияты бүлегендә дәвам итә. 1967 елда л аннан югары белем алып чыга.

1970 елдан Фаяз Дунай КамАЗ һәм Чаллы шәһәре төзелешендә актив катнаша. Ул балта остасы һөнәреннән башлап Төзелеш идарәсенең кадрларга техник белем бирү, оператор-диспетчер хезмәте күрсәтү бүлекләре башлыгы вазифаларын башкара, Чаллы елга портында җитәкче урыннарда эшли.

Язучы 2007 елның 22 маенда Чаллы каласында вафат була.

## Иҗат
Университетта укыган вакытта ук Фаяз Дунай татар матбугатында актив катнаша, «Социалистик Татарстан» газетасында әдәби хезмәткәр булып эшли, хезмәт кешеләре турында очерклар яза. Аның язмалары һәм шигырьләре төрле матбугат битләрендә күренә башлый. Ул — әдәби хәрәкәткә, иҗтимагый-мәдәни һәм милли яшәешкә кагылышлы җитди проблемаларны кыю күтәргән күпсанлы публицистик мәкаләләр, очерклар, тәнкыйди язмалар, эсселар, памфлет һәм фельетоннар авторы.

1990 елда Татарстан китап нәшриятында аның «Белеп язуга ни җитә: әдәби тәнкыйть мәкаләләре» исемле китабы, 1991 елда «Таңнарның кадерен белик: әдәби очерклар» хезмәте дөнья күрә. 1995 елда Чаллыда «Җанымның әрнүләре: чәчмә, тезмә шигырьләр, драма» дигән җыентыгы басыла.

Гомернең соңгы елларында Фаяз Дунай Мирсәет Солтангалиев турында яңа архив материалларын өйрәнеп, күләмле документаль повесть яза, аның бер өлеше «Казан утлары» журналында басылып чыга. Якташы Рәис Беляев турында да истәлекләр китабын туплый.

## Библиография
* Белеп язуга ни җитә: әдәби тәнкыйть мәкаләләре. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1990.
* Таңнарның кадерен белик: әдәби очерклар. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1990.
* Җанымның әрнүләре: чәчмә, тезмә шигырьләр, драма / кереш сүз авт. Р.Хисмәтулла. — Чаллы: КамАЗ, 1995. — 176 б.

## Сылтамалар
* Татар язучылары порталы
* Яр Чаллы язучылары
* «Якты юл» газетасы мәкаләсе

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татар публицистлары
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Бозаяз

**Бозаяз** — Башкортстанның Кырмыскалы районындагы татар (мишәр) авылы. 2010 елның 14 октябренә 1492 кеше яши.  Район үзәгенә кадәр 26 км ара, якындагы тимер юл станциясенә (Карлыман) – 39 км.

## Тарих
Бу якларга мишәрләр Борай якларыннан килгәннәр һәм Иске Мерәс (хәзер авыл Дәүләкән районына керә) авылында яшәүче Стәрлетамак өязенең Нугай даругасының Өршәк-Мең олысы башкортларыннан алганнар. Алар җирле кабилә юлбашчыларыннан җирне 20 елга арендага алып тора. Аннары шартнамә яңадан илле елга төзелә. Башта авылга нигез салучы Мөслим Каныбәков хөрмәтенә *Мөслим* диеп атала, тора-бара авылга Бозаяз елгасы исеме ябыша. 1920 елда Бозаязда 957 йортта 3748 кеше яши.

1935-1956 елларда – *[[Бозаяз районы]]* үзәге. 
## Демография

## Мәгариф
1902 елда биредә рус-татар мәктәбе ачыла,  соңыннан мәктәп игенче яшьләр мәктәбе итеп үзгәртелә. 1938 елдан урта мәктәп  буларак эшләп килә. Бозаяз урта мәктәбендә укыту татар телендә алып барыла. 2011 елның 1 сентябрендә ул 164 бала ишекләрен ачты. Укыучыларга 23 укытучы белем бирә. 2005 елда мәктәпкә Бозаязда үскән язучы Фәнил Әсәнов исеме бирелә. 
## Мәдәният
Китапханә, мәдәният йорты
## Медицина
Бозаязда участок хастаханәсе эшләп килә. “Ашыгыч ярдәм” бригадасы якын-тирәдәге авыруларны коткара.

Авылда даруханә бар. 
## Авылның атаклы кешеләре

* Канзафар Усаев – Пугачев көрәштәше
* Рифгать Әбдиев (1926)
* Фәнил Әсәнов (1930-1995)
* Дилә Булгакова (1937)
## Икътисад
Бозаязда халыкны эш урыннары белән ҖЧҖ токымчылык заводы "Дружба" (сарыкчылык) һәм “ДУП” Бозаяз питомник-совхозы (сортларны тикшерү кишәрлеге) тәэмин итәләр.

## Истәлекле урыннар
Бозаяз елгасы аша салынган таш күпер (Екатерина күпере) архитектура һәм тарих һәйкәле булып тора. Аны 18 гасыр ахырында салганнар. 1915 елда Бозаяз елгасы аша тагын бер күпер  салынган, авыл картлары сүзе буенча аны Беренче бөтендөнья сугышында әсир ителгән "әвстерләр" салган, ягъни австриялеләр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бозаяз авылы тарихы "Генеология һәм Архивлар" порталында 
* Бәхет агачының тамырлары тирән 

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Бөек Ватан сугышында катнашкан татар әдипләре исемлеге

**[[Бөек Ватан сугышы]]нда катнашкан [[татар язучылары|татар әдипләре]] исемлеге:**

# Абдулла Алиш (1908-1944)
# Абдулла Әхмәт (1905-1976)
# Аитзәк Аитов (1908-1941)
# Атилла Расих (1916-1996)
# Афзал Шамов (1901-1990)
# Бари Рәхмәт (1897-1957)
# Баян Гыйззәт (1918-1991)
# Габдрахман Минский (1906-1983)
# Габдрахман Әпсәләмов (1911-1979)
# Габдулла Галиев (1920-1941)
# Габдулла Шәрәфи (1926-1997)
# Гадел Кутуй (1903-1945)
# Газиз Иделле (1905-1985)
# Гыйз-әл Габид (1918-1955)
# Гали Хуҗи (1912-1966)
# Гамир Насрый (1916-1959)
# Гариф Галиев (1903-1985)
# Гомәр Бәширов (1901-1999)
# Госман Бакиров (1896-1982)
# Халикъ Садри (1890-1955)
# Демьян Фәтхи (1906-1943)
# Зәки Нури (1921-1994)
# Зыя Мансур (1916-1965)
# Ибраһим Гази (1907-1971)
# Ибраһим Нуруллин (1923-1995)
# Идрис Туктар (1896-1982)
# Исмәгыйль Шәфиев (1913-1943)
# Исхак Закиров (1911-1944)
# Кави Латыйп (1927-2008)
# Кави Нәҗми (1901-1957)
# Касыйм Вахит (1916-1942)
# Кәрим Җаманаклы (1905-1965)
# Кәшфи Басыйров (1906-1943)
# Лотфи Вәли (1910-1943)
# Макс Гатау (1913-1941)
# Максуд Сөндекле (1904-1981)
# Мансур Гаяз (1917-1943)   
# Мирсәй Әмир (1907-1980)
# Вәдүт Мифтах (1915-1942)
# Мостафа Ногман (1912-1976)
# Муса Җәлил (1906-1944)
# Мөнир Мазунов (1918-1987)
# Мөсәгыйт Мостафин (1909-1941)
# Мөхәммәт Садри (1913-1999)
# Мөхәммәт Әблиев (1900-1941)
# Мөхәммәт Әхмәтгалиев (1920-1943)
# Мөхәммәтша Мамин (1905-1943)
# Мәгъсүм Насыйбуллин (1925-2009)
# Мәҗит Рәфыйков (1925-1986)
# Мәхмүд Максуд (1900-1962)
# Мәхмүт Хөсәен (1923-1993)
# Наҗар Нәҗми (1918-1999)
# Нур Баян (1905-1945)
# Нур Гайсин (1914-1995)   
# Нури Арсланов (1912-1991)
# Нәби Дәүли (1910-1989)
# Рафаил Төхфәтуллин (1924-1994)
# Рахман Ильяс (1908-1943)
# Риза Ишморат (1903-1995)
# Рәисә Ишморатова (1917-1997)
# Рәхим Саттар (1912-1943)
# Садри Җәлал (1891-1943)
# Салих Баттал (1905-1995)
# Самат Шакир (1924-1998)
# Сибгат Хәким (1911-1986)
# Сәет Кальметов (1918-1992)
# Сәет Шәкүров (1917-1989)
# Сәйфи Кудаш (1894-1993)
# Сәхаб Урайский (1907-1957)
# Сөббух Рәфыйков (1913-1971)
# Сөләйман Мөлекев (1920-1941)
# Таһир Госман-Сулмаш (1900-1983)
# Фатих Кәрим (1909-1945)  
# Фатих Хөсни (1908-1996)
# Хәбра Рахман (1914-1942)
# Хатип Госман (1908-1992)
# Хисам Камалов (1926-2016)  
# Хәй Вахит (1918-1978)
# Хәйретдин Мөҗәй (1901-1944)
# Хәмит Кави (1906-1944)
# Шамил Гәрәй (1916-1946)    
# Шаһиморат Зәйни (1913-1980)
# Шәйхи Маннур (1905-1980)
# Шәрәф Мөдәррис (1919-1963)
# Әбрар Кәримуллин (1925-2000)
# Әгъзам Камал (1918-1943)
# Әдип Маликов (1921-2009)
# Әмирхан Еники (1909-2000)
# Әнвәр Давыдов (1919-1968)
# Әнәс Галиев (1920-1996)  
# Әнәс Кари (1920-1954)
# Әсгать Айдар (1906-1959)
# Әхмәт Гыймадов (1915-1943)  
# Әхмәт Ерикәй (1902-1967)
# Әхмәт Исхак (1905-1991)
# Әхмәт Фәйзи (1903-1958)
# Әхмәт Юныс (1916-1976)
# Әхтәм Әминев (1918-1942)
# Үзбәк Саттаров (1922-1982)

## Чыганак
* Каләм белән җиңдем дошманны 

Төркем:Татар язучыларыТөркем:Исемлекләр:Мәдәният
Диңгез буе өлкәсе

**Диңгез буе өлкәсе** () — Россия империясе составында административ-территориаль берәмлек.

Өлкәнең үзәге — Николаевск (1856—1880 елларда), Хабарау (1880—1888 елларда), Владивосток (1888—1920 елларда).

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Диңгез буе өлкәсе Көнчыгыш Себернең дмңгез буендагы территорияләрдән (Камчатка белән) 1856 елда оештырыла. 1857 елда аның составыннан Амур өлкәсе чыгарыла. 1858 елда, Айгун договоры буенча, аның составына Амурның унъягы, Уссури елгасы һәм Япон диңгезе арасындагы җирләре кертеләләр. 1880 елда өлкәнең идарәсе Николаевсктан Хабарауга күчерелә; шул ук елда өлкә составыннан Владивосток порты һәм Муравьёв-Амурский ярымутравы аерылып чыгарылалар һәм Владивосток хәрби губернаторлыгына кертеләләр.

1884 елда өлкә составыннан Сахалин отделы (1909 елдан — Сахалин өлкәсе) аерылып чыгарыла; шул ук елда Амур буендагы генерал-губернаторлыгы оештырыла: аның составына Диңгез буе, Амур, Байкал арты һәм Сахалин өлкәләре кертеләләр. 1888 елда Владивосток губернаторлыгы яңадан Диңгез буе өлкәсе составына кертеләләр; шул ук елда өлкәнең идарәсе Владивостокка күчерелә.

1909 елда өлкә составыннан Камчатка өлкәсе аерып чыгарыла.

## Административ бүленеш
1909-1917 елларда:
# Төньяк Уссури округасы
# Уссури округасы
# Уда округасы
# Хабарау округасы

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Өлкәнең җитәкчелеге

### Хәрби губернаторлар

## Искәрмәләр
Чуел районы

**Чуел районы ** (рус. *Цивильский район*, чуаш. * Çĕрпӳ районĕ*) — Чуашиянең төньягында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Чуел каласы.

## География
Чуел районы Чуашиянең төньягында урнашкан. Район территориясе 790,8 км². Төньякта Чабаксар һәм Сөндер районнары, көньякта Канаш, көнчыгышта Кузлаука һәм Ормар районнары, көнбатышта Красноармейски районы белән чиктәш.

## Тарих
Район 1927 елның 5 сентябрьендә оеша. Аңа кадәр район территориясе Чуел өязендә урнашкан була.

## Халык
Халык саны 38,004 мең кеше (2010 елга)

Милли состав: чуашлар — 91%. Районда 1 шәһәр һәм 17 авыл жирлеге, 138 авыл урнашкан.

## Икътисад
Чуел районы агро-сәнәгать районы булып тора. Монда кирпеч, сөт, ит, крахмал, сок, яшелчә консервлау заводлары урнашкан.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит җитештерү, игенчелек, колмакчылык. Шулай ук, ремонтлау, авыл хуҗалыгы тауарлары эшкәртү предприятияләре бар.
## Танылган кешеләре
*Кузьма Чулгась — чуаш язучысы. ССРБ язучылары берлеге әгъзасе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Чуелий район на сайте органов власти Чувашии
*

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Чуел районы
Шөмерле районы

**Шөмерле районы** () — Чуашстанның көнбатышындагы муниципаль район.

Административ үзәге — Шөмерле каласы (районга керми).

## Җәгъpафия
Шөмерле районы Чуашстанның көнбатышында урнашкан. Район территориясе 1047,6 дүрᴛᴋел ᴋиламитер. Төньякта  Кызыл Чутай вә Алик, көнчыгышта Урнар, көньякта Ибриси вә Порецк районнары, көнбатышта Ηижгаp өлкәсе белән чиктәш.

## Халык
Халык саны 12 321 кеше (2010 елга).

Милли cастaфы: чуашлар — 80%, руслар — 18%, шулай ук татарлар һәм мaрдьıвалар да яши.

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 11 авыл жирлегендә 57 авыл урнашкан.

## Икътисад
Сәнәгать: агач эшкәртү, җиһаз, тегү, азык, pимуʜлау фабрикалары һәм ɜавуᴛлары.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, бәрәңге, яшелчә, колмак җитештерү.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Шөмерле районы
Төркем:Чуашстан район үзәкләре