open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ак мәчет (Павлодар)

**Ак мәчет** () ― Казакъстанның Павлодар өлкәсе административ үзәге Павлодар шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Ак мәчет – шәһәрнең җирле әһәмияткә ия тарих һәм мәдәният һәйкәле. Ул Павлодарда сакланып калган революциягә кадәрге бердәнбер дини объект.

## Тарих
1880-елларда Павлодарда Татар бистәсендә агачтан беренче мәчет төзелгән булган. Ул 1901 елда шәһәрнең яртысын юкка чыгарган янгын вакытында янып беткән. 1902 елның апрелендә татар сәүдәгәре Баһаветдин Тумашев инициативасы белән татар җәмгыяте җыены үткәрелә. Мөселманнар янган агач мәчет урынында таш мәчет төзергә була.

Патша Россиясе сәясәтчеләре казакъ даласында, Урта Азия муллаларына караганда, татар муллаларының дини эш алып баруын хуплый. Казакъстанның төньяк-көнчыгыш өлешендәге шәһәрләрдәге беренче таш мәчетләрнең барысы да диярлек татар сәүдәгәрләре акчасына төзелгән.

Павлодардагы таш мәчет төзелешен 2нче гильдия татар сәүдәгәре Габделфәттах Камалетдин улы Рамазанов финанслый. Павлодарның татарлар, башкортлар, казакълардан торган зур санлы мөселман җәмгыяте дә төзелешкә матди өлешен кертә. Төзелеш эшләрен Павлодар ташчылары В. Е. Петров һәм И. Г. Голиков башкара. 1905 елда мавритан стилендә төзелгән Ак-мәчет  мөселманнар өчен ишекләрен ача. Мәчетнең беренче имам-хатибы һәм мәдрәсә мөдәррисе – Габделгани Габделкәримов, сәүдәгәр Габделфәттах Рамазановның якташы (икесе дә Иртыш буендагы шәһәргә Тубыл губернасы Яулытора өязеннән килгән). Имам 1918 елда сыйнфый дошман буларак милиция тарафыннан кулга алынган, төзәтү эшләренә хөкем ителгән, авырып, 1922 елның 18 июлендә вафат булган, Химгородки микройонындагы мөселман зиратында җирләнгән.

Мәчет һәрвакыт ак төскә буялган, шуңа күрә халыкта аны «Ак мәчет» дип атый башлыйлар.
### Ябылу
1938 елда, большевикларның дин белән көрәшү сәясәтенә бәйле, Ак мәчеттә намазлар уку тыела, манарасы җимертелә. 52 ел дәвамында мәчет бинасында төрле оешмалар: шәһәр Пионерлар йорты, Казакъстан ССР дәүләт филармониясенең өлкә филиалы һәм 1нче балалар спорт мәктәбе урнашкан була . 
### Яңа заман
1990 елда мөселманнар инициативасы белән мәчетнең манарасы торгызыла һәм гыйбадәт кылулар яңадан башлана.

2005 елда, мәчетнең 100 еллыгына, бинаны реставрацияләү һәм капиталь ремонтлау башлана. Мәчет бинасы Казакъстанның 2003—2007 еллардагы премьер–министры Даниал Әхмәтовның әти-әнисе атказанган укытучылар Кенжетай Әхмәтов һәм Рауза Молдабекова җитәкчелегендә реставрацияләнгән.

2019 елда мәчетнең имам-хатыйбы – Канат хәзрәт.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   История  Ак-мечети - Первая мечеть, построенная в Павлодаре в 80-х. Типичный Павлодар

Төркем:Казакъстан мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1905 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Павлодар гыйбадәтханәләре
Чех теле

**Чех теле** (үзатамасы: čeština, český jazyk) - Һинд-Европа телләр гаиләсенең славян телләр төркеменә кергән тел. Язуы латин язуына  һәм чех Брайль системасына нигезләнгән. Күбесенчә Чехиядә таралган; телнең кечкенә төркемнәре шулай ук Словакиядә, Австриядә, Россиядә, Хорватиядә һәм Көнбатыш Европаның рәт илләрендә, Америка Кушма Штатларында, Канадада, Аргентинада, Австралиядә һәм башка илләрдә. Чехия Республикасының рәсми теле (úřední jazyk) һәм Европа Берлегенең 24 рәсми телләрнең берсе булып тора (2004 елдан бирле).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Чехия телләре
Төркем:Чех теле
Төркем:Славян телләре
Тиндаль теле

**Тиндаль теле** - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенең авар-анд-цез телләр төркеменә кергән тел. Язусыз тел.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Гудава Т. Е. Тиндинский язык // Языки народов СССР. Т.IV. Иберийско-кавказские языки. М., 1967;
* Магомедбекова З. М. Тиндинский язык // ЯМ:КЯ.

## Сылтамалар
* Тиндинско-русский словарь 

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Төркем:Нах-дагстан телләре
Хварши теле

**Хварши теле** (Kedaes hikwa) - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенең авар-анд-цез телләр төркеменә кергән Төньяк-Көнчыгыш Кавказ теле. Язусыз тел булып тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Библиография о хваршинском языке

## Әдәбият
* Тестелец Я. Г. Хваршинский язык // Языки мира. Кавказские языки. М., 1999.
* 
* Khalilova, Zaira (2007). Long-distance Agreement in Khwarshi 
* Khalilova, Zaira (2007). Reflexives in Khwarshi

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Төркем:Нах-дагстан телләре
Мегрел теле

**Мегрел теле** - Картвел телләр гаиләсенә кергән тел. Төньяк-көнбатыш Гөрҗистанда сөйләшелә. Язуы гөрҗи язуына нигезләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Гөрҗистан телләре
Төркем:Картвель телләре
Словак теле

**Словак теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең славян телләр төркеменә кергән тел. Язуы латин язуына һәм Словак Брайль системасына нигезләнгән. Словакия Республикасының рәсми теле һәм Европа союзының 24 рәсми телләренең берсе булып тора. Күбесенчә Словакиядә таралган, словак телен белүчеләр шулай ук Чехиядә, Сербиядә, Венгриядә, Румыниядә, Австриядә, Хорватиядә, Канадада, Америка Кушма Штатларында, Австралиядә, Украинада һәм башка илләрдә бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Славян телләре
Нанай теле

**Нанай теле** - тунгус-маньчжур телләр гаиләсенең нанай телләр төркеменә кергән тел. Язуы кирилл язуына нигезләнгән. Россиядә һәм Кытайдан таралган.
## Язма
Нанай телендә беренче текстлар XIX гасыр ахырында, кириллица белән язылган булган. 1930-ынчы еллар башында аның өчен латиница нигезендә язма эшләнелгән булган. 1937—1938 еллардан бирле рус әлифбасыннан аерылмый торган әлифба кулланыла башлаган. 1958 елда аңа **Ӈ ӈ** хәрефе (*Нг нг* урынына) өстәлгән булган. Уку-укыту әдәбиятында озын сузыкларны билгеләү өчен шулай ук макрон диакритик билгесе кулланыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Тунгус-маньчжур телләре
Малайя теле

**Малайя теле** - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуы һәм джави язуына нигезләнгән. Шулай ук Малайзия теле атамасы кулланылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Австронезия телләре
Талыш теле

**Талыш теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы кирилл язуы (Россиядә һәм өлешчә Азәрбайҗанда), латин язуына (Азәрбайҗанда) һәм гарәп әлифбасына (Иран) нигезләнгән. Азәрбайҗанның көньягында һәм Иранның чиктәш районнарында таралган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Азәрбайҗан телләре
Төркем:Ирандагы телләр
Төркем:Россия телләре
Удин теле

**Удин теле** - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенең лезгин телләр төркеменә кергән тел. Язусыз тел булып тора, әмма кирилл язуы һәм латин язуы кулланыла. Агглюнатив телләргә карый.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Төркем:Нах-дагстан телләре
Гунзиб теле

**Гунзиб теле** - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенең цез телләр төркеменә кергән тел. Дагъстан Республикасында һәм Гөрҗистанда таралган. Язусыз тел.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нах-дагстан телләре
Тай теле

**Таи теле** — Таи-кадай телләр гаиләсенең таи телләр төркеменә кергән тел. Язуы таи әлифбасына нигезләнгән. Таи әлифбасы таи телендә һәм Таиландның башка телләрендә кулланыла. Таи теле Лао теле белән үзара аңлаешлы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Тай Википедиясе

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Таи телләре
Памир телләре

**Памир телләре** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Иран телләр төркеменә кергән телләр. Составларына Язгулям теле, Ванч теле, Шугни теле, Рушан теле, Хуфи теле, Бартанг теле, Сарыкүл теле, Ишкашим теле, Санглич теле, Вахан теле, Мунджан теле, Йидга теле керә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Иран телләре
Дунган теле

**Дунган теле** - Сино-Тибет телләр гаиләсенә кергән тел. Кирилл язуы, латин язуы һәм гарәп язуы кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Сино-тибет телләре
Чамалин теле

**Чамалин теле** - Нах-дагъстан телләр гаиләсенә кергән тел. Дагъстанда һәм Чечняда таралган. Язуы кирилл язуына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нах-дагстан телләре
Юкагир теле

**Юкагир теле** - Себер теле. Язуы пиктографик язу һәм кирилл язуына нигезләнгән.
Хәзерге көндә ике юкагир теле бар: 
• Төньяк-юкагир тел (тундра)
• Көньяк-юкагир тел (Колыма)
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Бирма теле

**Бирма теле** (**Мьянма теле**) - Сино-Тибет телләр гаиләсенең Лоло-Бирма телләр төркеменә кергән тел. Язуы Брахми язуыннан килеп чыккан Бирма язуына нигезләнгән. Мьянманың (элеккеге Бирманың) рәсми теле булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Бирма телләре
Кистин диалекты

**Кистин диалекты** - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенең чечен теленең диалекты. Берничә авыл сөйләшләреннән тора.
## Искәрмәләр
 
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нах-дагстан телләре
Кет теле

**Кет теле** - Енисей телләр гаиләсенә кергән тел. Изолят тел булып тора. Язуы кириллица язуына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Енисей телләре
Ботлих теле

**Ботлих теле** - Нах-дагстан телләр гаиләсенә кергән тел. Язусыз тел булып тора. Морфологиясе һәм фонетикасы аерылып торган ике сөйләше бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нах-дагстан телләре
Нивх теле

**Нивх теле** - Ерак Көнчыгышта таралган изолят тел. Язуы латин язуы һәм кириллица язуына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Годоберин теле

**Годоберин теле** - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенә кергән тел. Дагстанның Ботлих районында ике авылда таралган. Язусыз тел булып тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нах-дагстан телләре
Төркем:Дагстан телләре
Нганасан теле

**Нганасан теле** - Урал телләр гаиләсенең самодий телләр төркеменә кергән тел. Красноярск краеның Таймыр районында таралган. Язуы кириллица язуына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:самодий телләре
Тагал теле

**Тагал теле** — Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы байбайин һәм латин язуына нигезләнгән. Филиппиннарның төп телләрнең берсе булып тора. Тагал теле Филиппиннарда һәм дөньяда Филиппин җәмәгатьләрендә лингва-франка булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Австронезия телләре
Русин теле

**Русин теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең славян телләр төркеменә кергән тел. Язуы кирилл язуына нигезләнгән. Воеводинаның рәсми телләрнең берсе булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Славян телләре
Удэгей теле

**Удэгей теле** - Тунгус-маньчжур телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы кириллица язуына нигезләнгән. Фольклор теле булып тора. Удэгей телендә удэгей кешеләре һәм кайвакыт нанай кешеләре сөйләшә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Төркем:Тунгус-маньчжур телләре
Кхмер теле

**Кхмер теле** - Австроазия телләр гаиләсенә кергән тел. Мон-кхмер телләренә карый. Язуы кхмер әлифбасына нигезләнгән. Тональ тел түгел.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем: Камбоджа телләре
Сван теле

**Сван теле** - картвел телләр гаиләсенә кергән тел. Язусыз тел булып тора. Үзатамасы - лушну нин, ლუშნუ ნინ.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
\
Лаз теле

**Лаз теле** Картвел телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница һәм кириллица әлифбасына нигезләнгән. Хәзерге Төркия һәм Гөрҗистан территориясендә таралган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Гөрҗистан телләре
Айну теле

**Айн теле** яки **айну теле** (айн теле: アイヌ イタㇰ айну итак, япон теле: アイヌ語 айнуго, русча : Курильской языкъ) изолят телләр гаиләсенең изолят телләр төркеменә кергән тел, айнулар теле. Язу катакана (япон телендә алынма сүзләр өчен кулланыла торган иҗек әлифбасы) һәм латин язуына нигезләнгән. Тарихи кириллица белән дә язылып куелган булган.

## Юкка чыккан тел
Россия Фәннәр академиясе галимнәре, 2021 елда уздырылган  анализы нәтиҗәләре буенча, айну телен  юкка чыккан биш тел арасына керткән (алеут, керек, сиреник һәм юг телләре белән бергә).

## Моны да карагыз
* Россиядә айнулар

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Төркем:Япония телләре
Төркем:Айннар
Йоруба теле

**Йоруба теле** - Бенуэ-конголез телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиницага нигезләнгән.
Нигериянең (хауса һәм игбо телләре белән беррәттән) төп телләренең берсе булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нигерия телләре
Төркем:Бенин телләре
Төркем:Того телләре
Бамана теле

**Бамана теле** - манде телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуы һәм Н'Ко язуына нигезләнгән.
Илнең 12 башка теле белән беррәттән, бамана теле Малида милли тел статусына ия.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Гана телләре
Төркем:Буркина-Фасо телләре
Велс теле

**Велс теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең кельт телләр төркеменә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән. Велс теле Бритоннарның теленнән үсеп чыккан.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Кельт телләре
Фанг теле

**Фанг теле** - Бенуэ-конголез телләр гаиләсенең банту телләр төркеменә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән.
## Сылтамалар
* Dictionnaire fang 
* Vocabulario castellano-fang-catalán online
* Bantulanyi
* Этнология
* PanAfriL10n page on Beti (incl. Fang) 
* Map of Fang language from the LL-Map project
* Information on Fang language from the MultiTree project
* Zamponi — Focus_in_Fang
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Африка телләре
Бемба теле

**Бемба теле** - Нигеро-конголез телләр гаиләсенең банту телләр төркеменә кергән тел. Язуы Бемба Брайль һәм латин язуына нигезләнгән. Бемба теле лингва-франка булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нигеро-конголез телләре
Хауса теле

**Хауса теле** - Чад телләр гаиләсенең хауса телләр төркеменә кергән тел. Язуы латин язуы һәм гарәп әлифбасына нигезләнгән. Халыкара аралашу теле буларак киң кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нигер телләре
Төркем:Хауса телләре
Идо

**Идо теле** - ясалма тел. 1907 елда халыкара ярдәмчел тел кабул итү делегациясе тарафыннан эсперантоның камилләштерелгән юрамасы буларак кабул ителгән булган. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Аның авторы булып бу Делегациядә эсперанто барлыкка китерүчесе Заменгоф өчен вәкил булган Франция эсперантисты Луи де Бофрон дип санала. Аннан кала яңа тел барлыкка китерүдә Франция математигы Луи Кутюра, Россия-Германия физигы Вилгельм Оствальд һәм Дания лингвисты Отто Есперсен катнашканнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Ясалма телләр
Тигринья теле

**Тигринья теле** - Афро-Азия телләр гаиләсенең семит телләр төркеменә кергән тел. Язуы эфиоп язуына нигезләнгән. Эритреядә (гарәп теле белән беррәттән) дәүләт теле һәм Эфиопиянең Тыграй өлкәсендә рәсми тел булып тора.
### Геминация
Тартык авазның икеләтелүе - геминация, тигринья телендә мәгънәгә ия. Геминация тигринья фигыле морфологиясендә әһәмиятле роль уйный торган булып, гадәттә ул башка билгеләр белән бара. Әмма бер-берсеннән бары тик геминация ярдәмендә аермасын белеп була торган кечкенә сүз төркеме бар, мәсәлән,  /kʼɐrrɐbɐ/, ("ул алга алып килде"); /kʼɐrɐbɐ/, ("ул якынрак килде"). Фарингеаль һәм глоттальләрдән кала барлык тартыклар геминацияләнергә мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Семит телләре
Фон теле

**Фон теле** - Ква яки Вольта-Нигер телләр гаиләсенең Гбе телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Сүзләр тәртибе SVO.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Гбе телләре
Кантон теле

**Кантон теле** яки **Кантон диалекты** - Сино-Тибет телләр гаиләсенең Юэ телләр төркеменә кергән тел. Язуы Кытай иероглифлары, Кытай Брайль язуына һәм латин язуына нигезләнгән. Кытай традицион иероглифлары кулланылып, я стандарт Кытай телендә булмаган, я Кантон диалектында сөйләшелгән темаларга караган төшенчәләр өчен өстәмә иероглифлар кулланыла. Стандарт Кытай теле кебек үк изолирлаучы тональ тел булып тора. Килеп чыгышы көньяк-көнчыгыш Кытайда Гуангжоу шәһәреннән (тарихи Кантон буларак мәгълүм) һәм тирәдәге даирәдән.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Кытай телләре
Крыз теле

**Крыз теле** - Нах-Дагъстан телләренә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Азәрбайҗанның төньяк-көнчыгыш өлешендә таралган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нах-дагстан телләре
Һавайи теле

**Һавайи теле** - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Һавайи теленә тугандаш телләр бөтен Тын океаны буенча таралган; аңа иң якын телләр булып Таити теле һәм Маркиз утраулары теле (диалекты Маркиз утраулары диалектлары) һәм маори теле булып тора, ә көнбатыш Полинезиянең Самоа һәм Тонга телләрендә Һавайи теле белән охшашлык  кимрәк.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Австронезия телләре
Харари теле

Харари теле Афро-Азия телләр гаиләсенең семит телләр төркеменә кергән тел. Язуы Ге'эз язуына нигезләнгән, шулай ук гарәп әлифбасы һәм латиницасы кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Семит телләре
Ороч теле

**Ороч теле** - Алтай телләр гаиләсенең Тунгус-Маньчжур телләр төркеменә кергән тел. Язуы кириллица язуына нигезләнгән. Дәреслек чыгарылган булган. Элек тел 3 диалектка бүленгән булган: тумнин, хадин һәм хунгари. 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Тунгус-маньчжур телләре
Бретон теле

**Бретон теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең кельт телләре төркеменә кергән тел. Язуы латиница  язуына нигезләнгән. Велс һәм корн телләренә тугандаш.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Кельт телләре
Банту телләре

**Банту телләре** - Нигер-Конголез телләр гаиләсенә кергән телләр. Язулары Мвангвего әлифбасы (Чева теле һәм Малавиның башка телләре), Мандомбе әлифбасы (Конго Демократик Республикасының Банту телләре) һәм Исибһеке Соһамбву яки Дитема тса Диноко (Көньяк Банту телләре өчен) язуына нигезләнгән. Барлык диярлек Банту телләре SVO сүз тәртибенә ия, әмма кайбер чыгарылмалар бар, мәсәлән, Нен телендә сүз тәртибе SOV.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нигер-Конголез телләре
Гинух теле

**Гинух теле** - Нах-Дагъстан телләр гаиләсенә кергән тел. Язусыз тел булып тора. Кайвакыт көнкүреш язмаларын язып кую өчен авар әлифбасы кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нах-дагъстан телләре
Даур теле

**Даур теле** - Монгол телләр гаиләсенә кергән тел. Маньчжур теле, латиница, кириллица язулары кулланылган булган һәм шулай ук язусыз тел булып тора. Эчке Монголия, Хэйлунцзян һәм Шеңҗан-Уйгыр Автономияле Районында кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Монгол телләре
Нама теле

**Нама теле** - Үзәк Кхойсан телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Нама теле тонлы тел булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Үзәк Кхойсан телләре
Фиджи теле

**Фиджи теле** - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница һәм деванагари язуына нигезләнгән. Конституция 1997 ел Конституциясе фиджи теленә инглиз теле һәм хиндустани теле белән беррәттән Фиджиның рәсми теле статусын биргән.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Австронезия телләре
Баланта телләре

**Баланта телләре** - Нигер-Кордофан телләр гаиләсенә кергән телләр. Ике якын Бак телләреннән тора. Язу латин әлифбасына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нигер-Кордофан телләре
Самоа теле

**Самоа теле** - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Самоа һәм Америка Самоасында инглиз теле белән беррәттән дәүләт теле булып тора. Шулай ук Яңа Зеландиядә таралган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Австронезия телләре
Сиреник теле

**Сиреник теле** - эскимос-алеут телләр гаиләсенә кергән тел. Язусыз тел.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:эскимос-алеут телләре
Юит теле

**Юит теле** - эскимос-алеут телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуы һәм кириллица язуына нигезләнгән. Россиядә һәм Америка Кушма Штатларында сөйләшелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:эскимос-алеут телләре
Чви теле

**Чви теле** - Нигеро-Конголез телләр гаиләсенә төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Чви теле өч тонлы (югары, урта һәм түбән) тел булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нигеро-Конголез телләре
Мандинка теле

**Мандинка теле** - манде телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуы, гарәп язуы, Н'Ко язуына нигезләнгән. Ике тонлы (югары һәм түбән) тональ тел булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:манде телләре
Маори теле

**Маори теле** - маори халкының милли теле, ул австронезия телләр гаиләсенә керә. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Инглиз теле һәм ишарә теле белән беррәттән Яңа Зеландиянең дәүләт телләренең берсе булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Австронезия телләре
Масаи теле

**Масаи теле** - Нилот телләр гаиләсенә кергән тел. Язусыз тел булып тора. Масаи теле тональ тел булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нилот телләре
Фула теле

**Фула теле** - Нигеро-Конголез телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуы, гарәп әлифбасы һәм адлам язуына нигезендә. Күп диалектларга бүленә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нигеро-Конголез телләре
Һаити креол теле

**Һаити креол теле** - француз теленә нигезләнгән креол теле булып тора, Һаитиның ике рәсми телнең берсе булып тора. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Грамматик Көнбатыш Конго Вольта-Конго теле тармагыннан, бигрәк тә фонгбе һәм игбо телләреннән, ә лексикасы күбесенчә француз теленнән, шулай ук испан теленнән, инглиз теленнән, португаль теленнән, таино теленнән һәм башка көнбатыш Африка телләреннән алынмалар бар.
## Искәрмәләр
 

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Гаити телләре
Төркем:Креол телләр
Гуарани теле

**Гуарани теле** – тупи телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Испан теле һәм португаль теле белән беррәттән МЕРКОСУР оешмасының рәсми теле булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:тупи телләре
Шона теле

**Шона теле** - Бенуэ-Конголез телләр гаиләсенең Банту телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Элек шона теле **каранга** дип аталырга мөмкин булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Бенуэ-Конголез телләре
Бартанг теле

**Бартанг теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Һинд-Иран телләр төркеменә кергән тел. Язусыз тел булып тора.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Иран телләре
Дьюла теле

**Дьюла  теле** - Манде телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы Н'Ко, латиница язуы һәм кириллица язуына нигезләнгән. Көнбатыш Африкада сәүдә өлкәсендә киң кулланыла. Диола теле белән башка тел булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Манде телләре
Ниас теле

**Ниас теле** - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Ниас телендә өч диалект бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Австронезия телләре
Хири-моту

**Хири-моту** теле - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Папуа-Яңа Гвинеяның (инглиз теле һәм ток-писин белән беррәттән) рәсми телләрнең берсе булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем: Австронезия телләре
Темне теле

**Темне теле** - Нигер-Конголез телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Темне теле тональ тел булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нигер-Конголез телләре
Тигре теле

**Тигре теле** - Афразия телләр гаиләсенең семит телләр төркеменә кергән тел. Язуы эфиоп язуына нигезләнгән. Эритреядә һәм Суданның көнчыгышында таралган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Африка телләре
Төркем:Семит телләре
Нубия теле

**Нубия теле** - Тама-Нубия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы борынгы Нубия язуы яки гарәп әлифбасы яки латин әлифбасына нигезләнгән. Нуба телләре белән төрле телләр булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Тама-Нубия телләре
Сара теле

**Сара теле** - Үзәк Судан телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Үзәк Судан телләре
Кру телләре

**Кру телләре** - Нигеро-Конголез телләренә кергән телләр. Латиница язуы кулланыла.
## Искәрмәләр
 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Нигер-конголез телләре
Бихари теле

**Бихари теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Һинд-Иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы Деванагари, Кайтхи, Анга Липи, Тирһута, Бенгали, Сиддхам язулары нигезендә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Иран телләре
Сесото теле

**Сесото теле** - банту телләр гаиләсенең сото-тсвана телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:банту телләре
Юг теле

**Юг теле** - Енисей телләр гаиләсенә кергән тел. Язусыз тел булып тора.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *[[Вернер, Генрих Каспарович|Вернер Г. К.]]* Югский язык. // Языки мира. Палеоазиатские языки. М., 1997. С. 187—195
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Төркем:Енисей телләре
Монегаск диалекты

**Монегаск теле** яки **Монегаск диалекты** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең роман телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Монако дәүләтенең милли теле булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Роман телләре
Сомали теле

**Сомали теле** - Афразия телләр гаиләсенең кушит телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән.
Сомали теле Угадин төбәгендә, Кениядә, Эфиопиядә, Җибутида сөйләшелә.

Somlangbooks.jpg|350 px|Күргәзмәдә сомали телендәге китаплар

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Африка телләре
Төркем:Кушит телләре
Ассирий теле

**Ассирия теле** - Афразия телләренә кергән тел. Язуы Сүрия әлифбасына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Төркия телләре
Төркем:Ирандагы телләр
Төркем:Гыйрак телләре
Төркем:Сүрия телләре
Санго теле

**Санго теле** (шулай ук Сангһо теле дип языла) - ул Үзәк Африка теле, Үзәк Африка Республикасының рәсми теле булып тора. Ул илдә лингва-франка буларак кулланыла. Санго теле Төньяк Нгбанди теленә нигезләнгән креол тел булып тора. Ул сәүдә теле булып кулланылган булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Африка телләре
Ниһат Мозаффаров

**Ниһат Мозаффаров**, Ниһат Фәррах улы Мозаффаров (*[[1937 ел]]ның [[3 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Азнакай районы]], [[Кәкре Елга]]*) ― төбәк тарихчысы, хуҗалык-фирка эшлеклесе, КПССның Азнакай райкомы беренче секретаре (1991), Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1987).

## Тәрҗемәи хәле
1937 елның 3 гыйнварында Азнакай районы Кәкре Елга авылында туган. Югары белемгә ия: 1965 елда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын тәмамлаган. Совет Армиясендә хәрби хезмәт үткән.

## Хезмәт юлы
1957 елга кадәр балта остасы, электромонтер, укытучы булып эшләгән. 

1957-1961 елларда ВЛКСМның Азнакай район комитетында инструктор, беренче секретарь. 

1961-1963 елларда КПССның Азнакай район комитетында пропагандист, пропаганда бүлеге мөдире урынбасары.

1963-1965 елларда Азнакай районы  «Маяк» газетасы мөхәрриренең дубляж буенча урынбасары, 1965-1966 елларда газетаның мөхәррире.

1966-1990 елларда «Актүбәнефть» НГДУ идарәсендә: техник бүлектә өлкән инженер, кадрлар бүлеге башлыгы, НГДУ парткомының азат ителгән секретаре, план-икътисад бүлеге башлыгы.

1990-1991 елларда КПССның Азнакай район комитетында: секретарь, беренче секретарь .

1992-1997 елларда «Актүбәнефть» НГДУ идарәсендә әйдәүче инженер.

## Тарих төбәкчесе
 

«Хәтер түрендәге авыллар» (2016), «Язмышыбыз Азнакай» (2014) китапларының редколлегия әгъзасы, рус телле мөхәррире.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Белем» җәмгыяте Бөтенсоюз идарәсенең «Актив эшчәнлек өчен» күкрәк билгесе
* 1987 – Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Музаффаров Нигат Фаррахович // Язмышыбыз Азнакай. Энциклопедик белешмә (авторлар коллективы; төзүче М. М. Гарипов, мөхәррирләр И. С. Гыйләҗев, Н. Ф. Мозаффаров). Казан: Идел-пресс, 2014, 15нче бит.
 
## Сылтамалар
* *Г. Хисамиева.*   Нигат Фаррахович Музаффаров  Они стояли у руля. Портал муниципальных образований РТ, 10.08.2011
* Музаффаров Нигат Фаррахович.   Государственный комитет Республики Татарстан по архивному делу  
 

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:КПСС әгъзалары
Төркем:Төбәк тарихчылары
Сималур теле

**Сималур теле** - Австронезия телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Австронезия телләре
Ягноб теле

**Ягноб теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Һинд-Иран телләр төркеменә кергән тел. Памир телләренә керә. Язуы кириллица, латиница һәм гарәп язуына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Иран телләре
Сухона

**Сухона** — Вологда өлкәсендәге иң озын һәм сулы елга. Төньяк Двинаның сул һәм төп кушылдыгы. Озынлыгы 558 км.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Вологда өлкәсе елгалары
Тарихи мәчет

**Тарихи мәчет**:
* Борай тарихи мәчете
* Мәскәү тарихи мәчете
* Самар тарихи мәчете
Мансур Хәйретдинов

**Мансур Хәйретдинов**, Мансур Кәмәртдин улы Хәйретдинов (*[[1958 ел]]ның [[2 февраль|2 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Тәтеш районы]], [[Аллабирде]]*) ― сәүдә-хуҗалык эшлеклесе, 2005-2008 елларда Азнакай муниципаль районы башлыгы,  Татарстан Республикасының (1993) һәм Россия Федерациясенең (1996) атказанган сәүдә хезмәткәре. Икътисад фәннәре кандидаты (2004).

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 2 февралендә Татарстан АССР Тәтеш районы Аллабирде авылында туган. Аллабирде башлангыч (1965-1968), Олы Әтрәч урта (1969-1975) мәктәпләрендә укыган. 1976-1978 елларда Совет Армиясендә хәрби хезмәт үткән. Казан кооператив техникумында «Кооператив сәүдәне оештыручы» белгечлеге алган (1981). Югары белемгә ия: 1986 елда читтән торып Халыклар Дуслыгы орденлы Мәскәү кооператив институтын (2006 елдан Россия кооператив университеты) «икътисадчы-оештыручы» белгечлеге буенча тәмамлаган. 2004 елда А. Н. Туполев исемендәге Казан дәүләт техник университетында «Агросәнәгать комплексында конкурентлык мөнәсәбәтләрен үстерү шартлары һәм факторлары» темасына икътисад фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган (фәнни җитәкчесе икътисад фәннәре докторы профессор А. Ш. Хәсәнова).

## Хезмәт юлы
1978 елның 28 июненнән 30 августка кадәр Тәтеш районы кулланучылар җәмгыятендә (райпо) йөк төяүче булып эшләгән.

1981 елда Тәтеш райпосының Чинчурино ваклап сату предприятиесе директоры итеп билгеләнә.

1983-1986 елларда Тәтеш райпосының район хәзерләүләр конторасы директоры. 

1986 елның декабрендә Тәтеш райпосының идарә рәисе итеп сайлана.

2005 елның 16 июненнән 2008 елның 16 октябренә кадәр – Азнакай муниципаль районы һәм шәһәре башлыгы.

2009 елның 29 сентябреннән Азнакай райпосы советы рәисе, «Азнакай азык-төлек комбинаты» ҖЧҖ директоры булып эшли.

Азнакай районында дистәдән артык оешманы һәм ҖЧҖ, шул исәптән «Ак чишмә» ҖЧҖ, «Лачын» ҖЧҖ, «Чалпы» ҖЧҖ, «Сарлы» ҖЧҖ һ. б. оештыручысы һәм директоры булып тора . 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1993 ― ТР атказанган сәүдә хезмәткәре
* 1996 ― РФ атказанган сәүдә хезмәткәре
* 2009 ― «Россия кулланучылар кооперациясе үсешенә өлеш керткән өчен» ордены

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Хайрутдинов Мансур Камартдинович / Алар районны җитәкләделәр / Язмышыбыз Азнакай. Энциклопедик белешмә (авторлар коллективы; төзүче М. М. Гарипов, мөхәррирләр И. С. Гыйләҗев, Н. Ф. Мозаффаров). Казан: «Идел-пресс», 2014, 16нчы бит

## Сылтамалар
* О назначении Хайрутдинова М.К. главой администрации Азнакаевского района и г.Азнакаево Республики Татарстан.  «Республика Татарстан», 17.06.2005
 

Төркем:Район башлыклары
Төркем:Казан кооператив техникумын тәмамлаучылар
Төркем:Россия кооперация университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган сәүдә хезмәткәрләре
Төркем:Россиянең атказанган сәүдә хезмәткәрләре
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Казакъстан телләре исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан телләре
Төркем:Телләр исемлекләре
Или төркичәсе

**Или төркичәсе** - Алтай телләр гаиләсенең төрки телләр төркеменә кергән тел. Кытайда Или-Казакъ Автономияле Префектурасында Или елгасы буенча һәм Йинингта торалар. Казакъстанда сөйләшүчеләр бар. Язусыз тел булып тора. 
## Сүзлекчә

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Палатиналь алман теле

**Палатиналь алман теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән. Европа илләрендә, Америка Кушма Штатларында, Канадада, Боливиядә сөйләшелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Синти чегән теле

**Синти чегән теле** яки **синте романи теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Һинд-Иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән.
## Фонологиясе
Синте романи теле 25 тартык, 6 сузык һәм 4 дифтонг булган тональ булмаган тел булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Үзбәкстан телләре исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Үзбәкстан телләре
Төркем:Телләр исемлекләре
Рафис Галиев (1961)

**Рафис Галиев**, Рафис (*Рәфис*) Фатыйх улы Галиев (*[[1961 ел]]ның [[20 ноябрь|20 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Азнакай районы]], [[Азнакай]]*) ― хуҗалык эшлеклесе, 2008-2011 елларда Азнакай муниципаль районы башлыгы.

## Тәрҗемәи хәле
1961 елның 20 ноябрендә Татарстан АССР Азнакай шәһәр тибындагы бистәсендә (1987 елдан шәһәр) туган. Югары белемгә ия: 1984 елда «инженер-механик» белгечлеге буенча И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть химиясе һәм газ сәнәгате институтын, 1990 елда «» белгечлеге буенча Уфа нефть институтын тәмамлаган. 1994 елда «нефть-газ бизнесы» курсы буенча АКШта стажировка узган, 2001-2002 елларда РФ Хөкүмәте каршындагы халык хуҗалыгы академиясендә белемен күтәргән .

## Хезмәт юлы
Хезмәт юлын «Азнакайнефть»  ППД цехы слесарь-ремонтчысы булып башлаган.

1984-2001 елларда «Азнакайнефть» НГДУ  цехы мастеры, өлкән мастеры, нефть һәм газ чыгару цехы башлыгы урынбасары, нефть һәм газ чыгару буенча технологик бүлек башлыгы.
 
2001-2002 елларда «Татнефть» ААҖнең инвестицияләр белән идарә итү идарәсенең инвестицияләрне исәпкә алу һәм контрольдә тоту бүлеге башлыгы.

2002 елдан «Татнефть» ААҖ Азнакай УПНПиКРСында: 2002-2003 елларда башлыкның беренче урынбасары – баш инженер, 2003-2008 елларда башлык.

2008 елның гыйнварыннан «АзнакайРемСервис» ҖЧҖ башкаручы директоры, берничә уйлап табу авторы.

2008 елның 1 октябреннән 2011 елның 20 декабренә кадәр Азнакай муниципаль районы башлыгы. 

«Шешмаойл» идарә итүче компаниясе ҖЧҖ «Пионер - 2000» АҖ башкарма директоры. 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2004 ― «Татнефть» ААҖ генераль директоры Рәхмәте
* 2005 ― РФ Минпромэнерго Рәхмәте
* 2005 ― Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале
* 2007 ― «Өч миллиард тонна Татарстан нефтен чыгару уңаеннан» медале
* 2016 ― Татарстан Республикасы сәнәгать һәм сәүдә министрлыгы Мактау грамотасы.

## Гаиләсе
Хатыны Рушания Ринат кызы Бәширова, шәхси эшмәкәр, берничә фирма хуҗасы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Галиев Рафис Фатыхович // Алар районны җитәкләделәр / Язмышыбыз Азнакай. Энциклопедик белешмә (авторлар коллективы; төзүче М. М. Гарипов, мөхәррирләр И. С. Гыйләҗев, Н. Ф. Мозаффаров). Казан: «Идел-пресс», 2014, 16нчы бит.

## Сылтамалар
* Галиев Рафис Фатыхович. viperson.ru
* Движение вперед - стремление к совершенству. «Элита Татарстана», 02.11.2011
 

Төркем:Район башлыклары
Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:И.М. Губкин исемендәге Русия нефть һәм газ университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Татнефть
Төркем:Татарстан нефтьчеләре
Яушев

**Яушев** ― фамилия.
* Әхмәт Яушев (1925―), Казан «Электроприбор» заводы директоры (1966-1987).
* Исфар Яушев (1933—1988), галим, физика-математика фәннәре докторы.
* Мөхәмммәт Яушев (1893―1969), скрипкачы.
* Муллагали Яушев (1864—1926), 1нче гилдия сәүдәгәре, хәйрияче, җәмәгать эшлеклесе.
* Нәүширван Яушев (1885―1917), тарихчы, этнограф, публицист, педагог.
* Равил Яушев (1925―), тренер (гандбол), РСФСР атказанган ренеры (1976).
* Рөстәм Яушев (1937—2017), РСФСР атказанган рәссамы (1980), РФ атказанган сәнгать эшлеклесе (1995), Краснояр сынлы сәнгать институты ректоры (1993-1996).
----
* Фатиха Яушева (*Аитова*, 1866-1944), мөгаллимә, мәгариф эшлеклесе.
----
* Яушевлар

Төркем:Фамилияләр
Лив теле

**Лив теле** - Урал телләр гаиләсенең фин-угыр телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Романи теле

**Романи теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенә кергән тел.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Синти чегән теле
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Рус ишарә теле

**Рус ишарә теле** - диалектлары булган Россиядә, БДБ илләрендә һәм Украинада кулланыла торган ишарә теле, амслен теленә якын.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Латвия ишарә теле

**Латвия ишарә теле** - Латвиядә кулланыла торган ишарә теле.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Румын ишарә теле

**Румын ишарә теле** (румын телендә: Limba semnelor române, LSR) - Румыниядә кулланыла торган ишарә теле.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Украин ишарә теле

**Украин ишарә теле** - 1800-енче еллардан бирле өйрәтелә башланылган ишарә тел.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Туба (агач)

**Туба** (  &#x200E; хозурлыҡ, рәхәтлек), Ислам эсхатологиясендә - оҗмахта үскән агач ( *җәннәт* ).

Бу термин Коръәндә бер тапкыр гына  хозурлыҡ контекстында искә алына һәм агач буларак телгә алынмый. Туба сүзен агачка күрсәтүче бердәнбер чыганак - Мөхәммәд пәйгамбәр хәдисе  .

Бу термин озак еллар язучыларның әсәрләрендә сүрәтләнеп килә. Мәсәлән, Яхья әл-Сухраварди иске Фарсы мифологиясе нигезендә сюжет уйлап тапкан һәм бу чыннан да мифик сәмруг кошы йомырка сала торган оҗмахтагы агач,  дип фараз итә  . 1449 елда Мехмед Языджиоглу охшаш оҗмах агачын *Мөхәммәдия* дип аталган кулъязмасында сурәтли   .

Сенегалдагы изге Туба шәһәре оҗмах агачы исеме белән аталган. Гарәп хатын-кыз исеме Туба да агач исеменнән килә. Туба, яки Тугба, Төркиядә 1970-нче еллардан бирле киң таралган исемгә әйләнгән  .

## Искәрмәләр

Төркем:Ислам
Төркем:Ислам эсхатологиясе
Төркем:Ислам терминнары
Гариф Хәмидуллин (1907)

**Гариф Хәмидуллин**,  Гариф (*Гарифулла*) Хәмидулла (*Галимулла*) улы Хәмидуллин (*[[1907 ел]], [[РИ]], [[Уфа губернасы]], [[Минзәлә өязе]], [[Такталачык вулысы|Шәрип волосте]], [[Уразай (Актаныш районы) |Уразай]] ― [[1978 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Азнакай районы]], [[Азнакай]]*) ― Бөек Ватан сугышында катнашучы, хуҗалык-фирка эшлеклесе, 1937-1940 елларда Азнакай районы партия оешмасын җитәкләгән. 

## Тәрҗемәи хәле
1907 елда Уфа губернасы Минзәлә өязе Шәрип волосте (Татарстанның хәзерге Актаныш районы) Уразай авылында туган. Татарстан АССР Минзәлә кантоны Актаныш волосте Уразай авылы мәктәбенең 3 классын тәмамлаган (1923).

## Хезмәт юлы
1921-1925 елларда Минзәлә кантоны Актаныш волосте Уразай авылында үз хуҗалыгында игенчелек белән шөгыльләнә.

1925 елның мартыннан 1926 елның сентябренә кадәр ― Уразай авылы крестьяннарының үзара ярдәм итү комитетының секретаре.

1926 елның октябреннән 1927 елның февраленә кадәр ― ТАССР Минзәлә кантоны Актаныш авылы крестьяннарының үзара ярдәм итү комитетының секретаре.

1927 елның мартыннан 1929 елның маена кадәр ― Минзәлә кантоны Уразай авыл советы секретаре.

1929 елның июненнән 1930 елның сентябренә кадәр ― Минзәлә кантоны Актаныш волосте  Әҗәкүл авылы коопхлеб кассиры.

1930-1932 елларда Казан шәһәрендә совет партия мәктәбендә укый, 1932 елда тәмамлый.

1932 елның августыннан 1934 елның гыйнварына кадәр ― Татарстан АССР ВКП(б) Азнакай район комитеты инструкторы.

1934 елда Казан шәһәрендә марксизм-ленинизм курсларында укый.

1935 елның гыйнварыннан ноябренә кадәр ― Татарстан АССР ВКП(б) Азнакай район комитеты инструкторы.

1935-1937 елларда ― ВКП(б) Азнакай район комитеты культпроп мөдире.

1937 елның октябреннән 1940 елның декабренә кадәр ― ВКП(б) Азнакай райкомы (*беренче*) секретаре. «*Районны торгызуга зур өлеш кертә, ул җитәкчелек иткән елларда авыл хуҗалыгында зур уңышларга ирешелә*».

1941 елда Ленинград шәһәренең югары партия мәктәбендә укый .

Бөек Ватан сугышында катнаша. Сугыш вакытында Мәскәүдә Хәрби академиядә укый.

1946 елдан Үзбәкстанда эшли .

Азнакайга кайткач, пенсиягә чыкканчы СУ-6 төзелеш идарәсе башлыгы урынбасары булып эшли.

1978 елда вафат, Азнакай бистәсендә җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Хамидуллин Гариф Галимуллович // Алар районны җитәкләделәр / Язмышыбыз Азнакай. Энциклопедик белешмә (авторлар коллективы; төзүче М. М. Гарипов, мөхәррирләр И. С. Гыйләҗев, Н. Ф. Мозаффаров). Казан: «Идел-пресс», 2014, 13нче бит.

## Сылтамалар
*   Хамидуллин Гариф Хамидуллрович  / Руководители Республики Татарстан. Районные комитеты КПСС 
* *Г. Хисамиева*.  Они стояли у руля. Портал муниципальных образований РТ, 10.08.2011

Төркем:Шәхесләр:Азнакай районы
Төркем:КПСС әгъзалары 
Төркем:РФ генштабы хәрби академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Урум теле

**Урум теле** - Алтай телләр гаиләсенең төрки телләр төркеменә кергән тел. Кайвакыт Кырым татар теленең диалекты буларак төркемләнә. Язуы кириллица һәм грек язуына нигезләнгән.
Урум теле дип шулай ук кайвакыт Гөрҗистанда торган Цалка греклары сөйләшә торган төрек теленең диалекты Цалка телен атыйлар.
## Язма
Урум телендә күп түгел текстлар юнан әлифбасы белән язып куелган булган. 1920—1930-ынчы елларда урум авылларында латин әлифбасы нигезендә кырымтатар теле кергән булган. Хәзерге вакытта кириллик язма кулланыла, әмма рәсми рәвештә ул расланмаган булган һәм төрле чыганакларда әлифбаның төрле юрамалары кулланыла. Кыпчак телләре өлкәсендә атаклы белгеч Александр Николай улы Гаркавец эшләрендә түбәнге әлифбаны куллана:

Киевта 2008 елда бастырылган урум теле буенча уку әсбабында башка әлифба кулланыла:

	
## Басмалар
Урум теле турында бик әз әдәбият нәшер ителгән булган, сүзлекләр бар. Соңгы вакытка кадәр урум теле кырымтатар теленең диалекты булып саналган булган. Аның турында тасвирламалар бары тик 1980-енче еллардан бирле пәйда була башлаган. Урум теленә җитди эшләр багышлаган беренче лингвист Александр Гаркавец булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Мазендерани теле

**Мазендерани теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең Иран телләр төркеменә кергән тел. Язуы фарсы әлифбасына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Раджи теле

**Раджи теле** - Сино-Тибет телләр гаиләсенә кергән тел. Һиндстанда, Уттаракһанд штатында һәм Непалда таралган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Әфганстан телләре исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Телләр исемлекләре
Төркем:Әфганстан телләре
Экология һәм табигатьне саклау музее (Яр Чаллы)

**Яр Чаллы шәһәренең Экология һәм табигатьне саклау музее** () ― Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә урнашкан мәдәният оешмасы (*музей*). 1999-2014 елларда мөстәкыйль оешма буларак эшләгән, 2014 елдан – Чаллы тарих-туган якны өйрәнү музее бүлеге. 2020 елда РФ һәм БДБ илләрендәге экология һәм табигать музейлары арасында 10-топ музей составына кергән.

## Тарих

1999 елның 25 декабрендә нигезләнгән.
Музейны булдыруның инициаторы – Бөтенроссия табигатьне саклау җәмгыятенең Чаллы бүлеге җитәкчесе Р. Ш. Асамова .

Музей «Татарстан Республикасы халкына экологик белем бирү» максатчан комплекслы программасын тормышка ашыру максатында оештырылган. Музей үзенең эшчәнлеге елларында Чаллы шәһәренә генә түгел, ә Кама буе төбәгенә дә экологик белем бирү, экологик мәдәният тәрбияләү һәм мәгариф үзәгенә әверелә.

2014 елның 17 июлендә Яр Чаллы шәһәр башкарма комитетының 4219нчы санлы  карары белән Чаллы тарих-туган якны өйрәнү музее белән берләштерелә, әлеге музейның бер бүлеге буларак эшчәнлеген дәвам итә.

2020 елда Экология һәм табигатьне саклау музее Россиянең һәм элекке БДБ илләренең иң популяр һәм иң яхшы 10 табигать һәм экология музее арасына кергән. Музей табигый һәм тарихи мирасны саклауга, экологик белем бирү һәм экологик мәдәният тәрбияләүгә зур өлеш кертә .

## Бина

Музей Яр Чаллы шәһәренең Үзәк районында, Яңа шәһәр, 31/13нче комплекс (Шамил Усманов урамы, 19нчы йорт) адресы буенча урнашкан 50нче мәктәпнең дүрт катлы бинасының бер канатында 4 залны алып тора .

## Тасвирлама
Музейның 4 иркен залы бар. Экспозицияләрдә һәм бүлекләрдә борынгы заманнардан алып бүгенге көнгә кадәр биология, зоология, палеонтология, геология буенча экспонатлар тәкъдим ителә.

Музейда 4 бүлек эшли: 
* «Флора»
* «Фауна»
* «Экология»
* «Туфрак һәм минераллар»
Музейда барлыгы 12 экспозиция булдырылган. 21 музей коллекциясе һәм төп фондларга караган 12 000нән артык экспонат теркәлгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Музей экологии и охраны природы г. Набережные Челны.  vmuzey.com
*   Музей экологии и охраны природы г. Набережные Челны. ВКонтакте
* *Азамат Хайрутдинов*.  Культурный дневник школьника, 9.10.2022
*    Музей экологии и охраны природы. Наши Челны. Музеи Набережных Челнов

## Моны да карагыз
* Чаллы тарих-туган якны өйрәнү музее

Төркем:Чаллы музейлары
Төркем:1999 елда нигезләнгән музейлар
Үзәк Азия гарәп теле

**Үзәк Азия гарәп теле** - Афразия телләр гаиләсенең семит телләр төркеменә кергән тел. Язуы гарәп әлифбасына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Нангалами теле

**Нангалами теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең иран телләр төркеменә кергән тел.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Санглечи теле

**Санглечи теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенә кергән тел. Язусыз тел булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Гавар-бати теле

**Гавар-бати теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенә кергән тел. Сирәк языла. Пакьстанда язганда гарәп әлифбасы кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Фарсы ишарә теле

**Фарсы ишарә теле** - Иранда кулланыла торган ишарә теле.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Мүнкир вә Нәкир

**Мүнкир вә Нәки́р**, *шулай ук* **Мөнкир белән Нәкир** ( — мүнкирүн үә нәкирүн) —  Ислам эсхатологиясендә каберләрдә үлеләрдән сорау ала һәм җәзалый торган фәрештәләр (Азаб әл-Кабр). Мөнкир белән Нәкир исемнәре еш кына Сөннәттә телгә алына, әмма бер тапкыр да Коръәндә искә алынмый. Кайбер фикер йөртүчеләр аятьләрдә гөнаһлыларны җәзалау турында сүз нәкъ менә шушы фәрештәләр турында бара дип саный.

## Сорау алу
Ислам эскатологиясе буенча, үлемнән соң кешенең җаны Барзахка күчә, һәм ул терелү көненә кадәр кала.  Җеназа процессындагы соңгы кеше зираттан киткәч, Мүнкир һәм Нәкир фәрештәләре мәрхүм янына килеп өч сорау бирәләр: “Сезнең Раббыгыз кем? Сезнең пәйгамбәрегез кем? Сезнең динегез нинди? ". Тәкъва мөэмин өчен дөрес җаваплар - аның Раббысы Аллаһ, Мөхәммәд - аның пәйгамбәре, һәм аның дине - Ислам . Әгәр дә мәрхүм дөрес җавап бирсә, аның терелү көнен көтеп үткәргән вакыты күңелле булыр. Фәрештәләрнең сорауларына дөрес җавап бирә алмаганнар Коръәндә сурәтләнгәнчә җәзага тартылачак.  Имансызларның җәзасы җомгадан кала һәр көн Аллаһ рөхсәт биргәнче була.

## Тасвирлау
Мүнкир һәм Нәкир фәрештәләренең тышкы кыяфәте турында аз гына мәгълүмат Мөхәммәд пәйгамбәрнең Сөннәтендә сакланган. Бу фәрештәләр зур гәүдәле һәм кара күзле итеп сурәтләнә. Алар гади кеше аз гына да кузгата алмаган зур чүкечләр йөртәләр, ә сөйләшкәндә авызларыннан ялкын чыга.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Пиотровский М.Б. Мункар и Накир // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 172. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Мункар и Накир / Пиотровский, М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — С. 181.
Төркем:Ислам эсхатологиясе
Төркем:Фәрештәләр