open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Валентина Савостьянова

**Валентина Борисовна Савостьянова** (1948 елның 21 сентябре, Донецк) — дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. Өченче һәм дүртенче чакырылыш Дәүләт думасы депутаты, өченче чакырылышта Россия төбәкләре депутат төркеме, дүртенче чакырылышта «Родина» фракциясе әгъзасы, хезмәт һәм социаль сәясәт комитеты рәисе урынбасары.

## Тормыш юлы
Валентина Савостьянова 1948 елның 21 сентябрендә Донецк шәһәрендә туа. 

1971 елда Мәскәү дәүләт университетында укуын тәмамлый һәм югары белем алуы турында диплом ала, юридик факультетта белем ала. 2000 елда Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясен тәмамлый. Юриспруденция буенча кандидатлык диссертациясен яклый — юридик фәннәр кандидаты.

1971 елдан 1986 елга кадәр Пермь шәһәренең Киров районы социаль тәэмин итү бүлеге мөдире булып эшли. Пермь өлкә башкарма комитетының халыкны социаль яклау комитеты җитәкчесенең пенсия белән тәэмин итү мәсьәләләре буенча урынбасары итеп билгеләнә.

1986—1994 елларда Пермь өлкәсе администрациясенең халыкны социаль яклау Комитеты рәисенең беренче урынбасары булып эшли.

1994 елда һәм биш ел дәвамында Пермь өлкәсе администрациясенең пенсия белән тәэмин итү Баш идарәсе башлыгы булып эшли.

1999 елда өченче чакырылыш Дәүләт думасына депутатлар сайлауда 137 нче Березники бермандатлы сайлау округы буенча депутат итеп сайлана. Дәүләт Думасында Хезмәт һәм социаль сәясәт комитеты рәисе урынбасары вазыйфасын биләгән. Россия төбәкләре депутат төркеме әгъзасы. 2003 елның декабрендә вәкаләтләр тәмамлана.

Дүртенче чакырылыш Дәүләт думасы депутатларын сайлауда Березники бер мандатлы округында яңадан җиңү яулый һәм вәкаләтләрен 2007 елга кадәр озайта. Хезмәт һәм социаль сәясәт комитеты рәисе урынбасары вазыйфасында эшен дәвам иткән. «Родина» фракциясе әгъзасы. Вәкаләтләр 2007 елда тәмамлана.

## Гаилә
Кияүдә, ике ул тәрбияли. Ире — Михаил Матвеевич, хәрби хезмәткәр, отставкадагы подполковник, Пермь өлкәсенең табигатьне саклау комитетында эшләгән.

## Бүләкләр

* Хөрмәт Билгесе ордены;
* Дуслык ордены;
* Россиянең  атказанган социаль-тәэминат хезмәткәре.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Биография 

Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Русия) кавалерлары
Төркем:Юридик фәннәр кандидатлары
Төркем:Россия Федерациясе Президенты каршындагы Русия Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Донецкида туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:21 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Арткы увеит

**Арткы увеит** ретинит,  хориоидит һәм ретиналь васкулит кебек күз эчендәге ялкынсыну формаларын  берләштерә. Беренчел чыганак челтәркатлау яки хориоидеяда урнаша ала, ләкин  ике төзелеш тә еш җәлеп ителә (ретинохориоидит һәм хориоретинит).
## Симптомнар
Беренчел  симптоматика ялкынсыну чыганагы урнашуына һәм витреит булуга бәйле. Мәсәлән,  периферия ялкынсынуы белән авырулар күбесенчә йөзеп йөрүче томанлануларга  зарлана, ә макуляр өлкә зарарланганда үзәк күрү начарлануга зарлану өстен  була.
## Билгеләре
1.    Ретинит фокаль (ялгыз) яки мультифокаль була ала. Актив чыганак  тонык челтәркатлауның төгәлсез чикләре һәм аның тирәли шешү белән аксыл өлкә  буларак билгеләнә (рәс. 14.9а). Ялкынсыну беткән саен чыганак чикләре  төгәлрәк була башлый.

2.     Хориоидит фокаль, мультифокаль яки географик була ала. Бергә  булган челтәркатлау җәлеп ителүе булмаганда ул витреитка китермәскә мөмкин.  Актив хориоидит хориоидеяның түгәрәк саргылт төер кебек билгеләнә (рәс.  14.9б).

3.     Васкулит беренчел яки ретинит чыганагы янында барлыкка килеп  икенчел була ала. Артерияләр (периартериит) һәм шулай ук веналар (перифлебит)  зарарлана ала, әмма соңгы вариант ешрак очрый. Актив васкулит тамырлар тирәли  саргылт яки соргылт-ак чыганаклы муфталар барлыкка килү белән сыйфатлана  (рәс. 14.9в). Ремиссия стадиясендә периваскуляр җөйләнүне күзәтеп була, аны  актив васкулиттан аерырга кирәк. (рәс. 14.9г).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Рузил Авзалов

**Рузил Авзалов** (1 гыйнвар 1957 ел) — ССРБ һәм Россия галим-зооинженер. Биология фәннәре докторы (2004), профессор (2006). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2008). Россия Федерациясенең атказанган югары мәктәп хезмәткәре (2025).

## Биографиясе
Рузил Хәкимҗан улы Авзалов 1957 елның 1 гыйнварында Башкорт АССРның Илеш районы Теләкәй авылында туа.

1975-1977 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә.

1983 елда Уфада Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый һәм шунда ук эшли башлый: 1993 елдан укытучы, 1995-2004 елларда һәм 2010 елдан мәгариф эшләре буенча проректор, 2004-2010 елларда инновацион эш буенча проректор вазифаларын башкара. Йорт хайваннары физиологиясе, биохимиясе һәм ашату кафедрасының профессоры.

2004 елда «биология фәннәре докторы» гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый, ике елдан соң профессор вазифасына сайлана.

2008 елда «Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе» исеменә лаек була.

Рузил Хәкимҗан улының гыйльми эшчәнлеге авыл хуҗалыгы малларының яшәү урынына күнегү биоритмнарын һәм механизмнарын тикшерүгә багышланган.

Авзалов 80‑нән артык фәнни хезмәт һәм ике уйлап табу авторы.

## Гыйльми хезмәтләре

* Низкочастотные биоритмы у сельскохозяйственных птиц. Өфө, 2004 (авторд.).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2025 ― Россия Федерациясенең атказанган югары мәктәп хезмәткәре ― *югары квалификацияле белгечләр әзерләүдәге казанышлары, гыйльми-педагогик эшчәнлеге һәм күп еллык намуслы хезмәте өчен* 
* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2008)
* РФ Авыл хуҗалыгы министрлыгының Мактау грамотасы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* М. Н. Моратшина тәрҗ. Авзалов Рузил Хәкимҗан улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Авзалов Рузил Хакимзянович

Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Илеш районында туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:1957 елда туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Дамир Азаматов

**Азаматов Дамир Мостафа улы** (5 май 1940 ел — 27 ноябрь 2020 ел) — галим-философ. 1978 елдан Башкорт дәүләт медицина институтында һәм Башкорт дәүләт медицина университетында укытучысы, профессор-консультант. Фәлсәфә фәннәре докторы (1986), профессор (1987). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1992), Россия Федерациясе югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре (2003).

## Биографиясе
Дамир Мостафа улы Азаматов 1940 елның 5 маенда Башкорт АССР Чакмагыш районының Чакмагыш авылында туган. Хоккейчы һәм тренер Марат Азаматовның агасы.

1963 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлаганнан соң — комсомол эшендә. 1970 елдан алып Башкорт дәүләт университетында укыта, 1976 елдан — Бөре педагогия институтының фәлсәфә кафедрасы мөдире. 1978 елдан Башкорт дәүләт медицина институтында  укыта (1983 елдан алып фәлсәфә кафедрасы мөдире).

Галим 2020 елның 27 ноябрендә Уфа шәһәрендә вафат була.

Фәнни хезмәтләре Башкортстан иҗтимагый, сәяси һәм фәлсәфә, мәгърифәтчелек тарихына, медицина һәм сәламәтлек саклауның социаль — фәлсәфи проблемаларына багышланган. 130 дан артык фәнни хезмәт, 15 монография, 4  докторант, 36 фәннәр кандидаты җитәкчесе/

## Төп гыйльми эшләре

** Из истории развития общественно политической и философской мысли Башкирии конца XIX — начала XX в. Пермь, 1979;
** Социальная детерминированность внутриличностного конфликта (социально философский анализ). Уфа, 2009 (автордаш);
** Здоровье молодёжи как общественная ценность в современном российском обществе. Уфа, 2010(автордаш).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* / Азаматов Дамир Мостафа улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Азаматов Дамир Мустафеев — биография

Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:27 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Чакмагыш районында туганнар
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:5 май көнне туганнар
Борис Айвазов

**Айвазов Борис Викторович** (30 март 1911 ел — 15 июль 2004 ел) — галим-физик-химик, югары мәктәп эшлеклесе. 1958-1982 елларда Башкорт дәүләт университеты укытучысы, шул исәптән 1962 елдан — гыйльми эшләр буенча проректор, бер үк вакытта 1962-1967 елларда физик һәм аналитик химия кафедрасы мөдире. Химия фәннәре кандидаты (1949). Башкорт АССРның атказанган эшлеклесе. (1967), ССРБ ның югары белем бирү отличнигы (1975). Хезмәт Кызыл Байрак ордены кавалеры (1954).

## Биографиясе
Борис Викторович Айвазов 1911 елның 30 ноябрендә Россия Империясенең башкаласы Санкт-Петербургта туган.

1931 елда Ленинградта Гидрология институтында эшли башлый. 1934 елда Мәскәүгә СССР Фәннәр академиясе Химик физика институтына күчә.

1949 елдан Горький университетында лаборатория мөдире булып эшли башлый. Шул ук елда химия фәннәре буенча кандидатлык диссертациясе яклый.

1951 елдан СССР Фәннәр академиясе Башкортстан филиалының Химия бүлегендә өлкән гыйльми хезмәткәр вазифасын били.

1954 елда Хезмәт Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнә.

1958—1982 елларда Башкорт дәүләт университетында эшли: 1962 елдан гыйльми эшләр буенча проректор, бер вакытта 1962-1967 елларда физик һәм аналитик химия кафедрасы мөдире.

1967 елда галимгә «Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе» дигән мактаулы исем бирелә, 1975 елда ул «ССРБның югары белем бирү отличнигы» билгесен ала.

Борис Викторович Айвазов 2004 елның 15 июлендә Уфада  вафат була.

## Фәнни эшчәнлеге
Борис Айвазовның гыйльми тикшеренүләре углеводородларның түбән температураларда окислану механизмын һәм каты ракета ягулыклары катнашмасын анализлауга, химик процессларны өйрәнүдә тамгалы атомнар куллануга, нефть дистиллятлары һәм һава составына кергән күкертле органик берләшмәләрне аныклау өчен хроматографик анализ юлларын кулайлаштыруга  багышланган. Фәнни эзләнү мәгълүматлары галимнең 100-гә якын гыйльми хезмәтендә сурәтләнгән.

### Гыйльми хезмәтләре

** Физико-химические константы сераорганических соединений. Мәскәү, 1964 (авторҙ.)
** Основы газовой хроматографии. Мәскәү, 1977
** Введение в хроматографию. Мәскәү, 1983

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1954)
* БАССР‑ның атказанган фән эшлеклесе.(1967)
* ССРБ‑ның югары белем бирү отличнигы (1975)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Айвазов Борис Викторович // Башкорт энциклопедиясе—  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:XXI гасыр физиклары
Төркем:Әлифба буенча физиклар
Төркем:Әлифба буенча химиклар
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Россия физиклары
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Химия фәннәре кандидатлары
Төркем:2004 елда вафатлар
Төркем:15 июль көнне вафатлар
Төркем:1911 елда туганнар
Төркем:30 март көнне туганнар
Төркем:Химиклар
Вадим Андреев

**Вадим Андреев** (17 август 1955, Уфа, БАССР) — ССРБ һәм Россия галиме, тау инженеры, нефтьче. БР  Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (2009), техник фәннәр докторы (1998), профессор (2003). Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе (2006). А.А. Трофимук исемендәге премия лауреаты (2010).

## Биографиясе

Андреев Вадим Евгеньевич 1955 елның 17 августында Уфада  туа.

1977 елда Уфа нефть институтын тәмамлый. Аннары шунда ук эшли башлый.

1983 елдан алып Вадим Евгеньевич — өлкән  инженер, 1985 елдан бирле — лаборатория мөдире, шул ук вакытта 1988 елдан бирле «Нефть һәм газ чыккан урыннар геологиясе һәм разведкасы» кафедрасының мөдире булып эшли.

1989 елдан бирле Вадим Андреев Катламнарның нефть бирүчәнлеген арттыру гыйльми тикшерү институтында сектор мөдире булып эшли башлый. 1992 елдан алып — лаборатория мөдире, 2001 елдан директор булып эшли.

1998 елда Вадим Андреев техник фәннәр докторы исемен яклый. 2003 елда профессор дәрәҗәсен яулый.

2002 елдан бирле Башкортстан Фәннәр академиясе Стратегик тикшеренүләр  институтының Нефть һәм газ технологияләр һәм яңа материаллар үзәгенең директоры булып эшли башлый.

2006 елда Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе исеме бирелә. 2010 елда А. А. Трофимук исемендәге премиягә лаек була.

Башкортстан фәннәр академиясе мөхбир әгъзасы,  «Проблемы нефтегазодобычи»гыйльми киңәшмәсенең җитәкчесе.

Андреевның гыйльми эшләре катламнарның нефть бирүчәнлеген арттыру ысулларын геология-технологик нигезләүгә, прогнозлауга багышланган. Андреев карамагы астында физик-химик, микробиологик һәм комплекслы ысулларны файдаланып эшләнгән  калдык нефтьне чыгару технологиясен Башкортстан һәм Көнбатыш Себер нефть ятмаларында кулланыла башлый.

Вадим Андреев 300 тирәсе гыйльми хезмәт һәм 29 уйлап табу авторы кебек билгеле.

## Гыйльми хезмәтләре

** Геолого-технологические особенности разработки нефтяных месторождений южного региона Башкортостана. Санкт-Петербург, 2004 (авторд.)
** Прогнозирование применения новых методов увеличения нефтеотдачи при освоении трудноизвлекаемых запасов нефти. Уфа, 2007 (авторд.)
** Освоение трудноизвлекаемых запасов нефтяных месторождений с применением энерго- и ресурсосберегающих технологий. Уфа, 2011 (авторд.).

## Мактаулы исемнәре  һәм бүләкләре

* Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе (2006)
* А. А. Трофимук исемендәге премия (2010)

## Сылтамалар

* Р. Н. Напольская Андреев Вадим Евгеньевич // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Башкортстан укытучылары
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа дәүләт нефть техник университеты укытучылары
Төркем:Россия педагоглары
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:17 август көнне туганнар
Елена Браверман

**Елена Яновна Браверман** (туганда *Лумельская*; 1961 елның 9 феврале, Пермь) — совет, Израиль һәм Канада математигы, Калгари университетының математика бүлеге профессоры.

## Тормыш юлы
Елена Браверман 1961 елның 9 февралендә Пермьда физика-математика фәннәре докторы, профессор Ян Петрович Лумельский һәм физика-математика фәннәре кандидаты, Пермь политехника институтының физика кафедрасы доценты Людмила Михайловна Цирульникова гаиләсендә туа. Апасы — Марианна Яновна Пенская, Үзәк Флорида университетының математика бүлеге профессоры. Артиллерия техникасы конструкторы, Сталин премиясе лауреаты М. Ю. Цирульниковның оныгы.

1983 елда Пермь дәүләт университетының механика-математика факультетын тәмамлый. 1983—1988 елларда — Пермь политехника институтының инженер һәм фәнни хезмәткәре, 1990—1992 елларда математик анализ кафедрасы ассистенты. 1990 елда Н. В. Азбелев җитәкчелегендә «Сызыкча импульс функциональ-дифференциаль тигезләмәләр» темасы буенча физика-математика фәннәре кандидаты диссертациясен яклый. 1992 елдан Израильдә яши.

1992—1994 елларда Хайфа шәһәрендәге Технион университетының математика бүлегендә постдокторантура уза, 1994—1995 елларда — Израиль металл институтында (Хайфа) фәнни хезмәткәр. 1995 елдан — Хайфа технионының компьютер фәннәре бүлегендә фәнни хезмәткәр. 2002 елдан — Калгари университетының математика һәм статистика бүлегендә (2011 елдан — профессор).

Дифференциаль тигезләмәләр һәм популяция динамикасы өлкәсендә төп фәнни хезмәтләр авторы. Кайбер мәкаләләр Л. М. Березанский белән хезмәттәшлектә басылып чыга.

«Applied Mathematics and Computation», «Nonlinear Analysis: Real World Applications», «International Journal of Differential Equations» журналларының редколлегия әгъзасы, «Advances in Difference Equations» журналының баш мөхәррире (ике мөхәррир белән).

## Гаилә

* Ире (1982 елдан) — физика-математика фәннәре кандидаты Леонид Михайлович Браверман (1960), гидромеханика өлкәсендә галим.
** Уллары — математик Марк Браверман һәм атом-төш физигы Борис Браверман, физика буенча Халыкара Олимпиаданың алтын медале иясе (2006).

## Монографияләр

* *Ravi P. Agarwal, Leonid Berezansky, Elena Braverman, Alexander Domoshnitsky*. Nonoscillation theory of functional differential equations with applications. New York: Springer-Verlag, 2012. — 520 pp.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:ССРБ математиклары
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Пермьдә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1961 елда туганнар
Төркем:9 февраль көнне туганнар
Төркем:Пермь дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Математиклар
Сөләйман Мөлекев

**Сөләйман Мифтах улы Мөлекев** – сугыш алды елларында әдәбият мәйданына чыгып, газета-журнал битләрендә, күмәк җыентыкларда әдәби әсәрләре белән күренә башлаган, әмма сугыш фаҗигасе аркасында үз тавышларын ныклап ишеттерә алмыйча, гомерләре бик иртә өзелгән яшь каләм тибрәтүчеләрнең берсе. 

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1920 елның 5 гыйнварында хәзерге Татарстан Республикасының Балтач районы Пыжмара авылында туып үсә. Җидееллык мәктәпне һәм Алабуга китапханә техникумындагы курсларны тәмамлаганнан соң, 1940 елга кадәр Татарстан авылларында китапханәче һәм укытучы булып эшли. 1940 елның февралендә гаскәри хезмәткә алына һәм Ватан сугышын Көнбатыш Украинада чик сакчысы булып каршылый. Сугышның беренче сәгатьләреннән үк ул алгы сызыкта була һәм 1941 елның сентябрендә Киев өчен барган сугышларның берсендә батырларча һәлак була.
## Иҗаты
Сөләйман Мөлекев авыл табигатенең гүзәллеген җырлаган һәм романтик яшьлекнең хис-тойгыларын гәүдәләндергән бер төркем лирик шигырьләре белән билгеле. Ул шигырьләрдән яшь шагыйрьнең образлы фикердәге зәвыгының шактый югары икәнлеген чамаларга мөмкин.

С.Мөлекевнең зур булмаган шигъри иҗатыннан аерым үрнәкләр сугыштан соң «Алар сафта» (1961), «Татар поэзиясе антологиясе» (1956), «Илең турында» (2000) исемле китапларда урын ала.
## Тышкы сылтамалар
Леонид Алексеев

**Леонид Алексеев**  (25 август 1935, Новая Деревня, Стәрлетамак районы, БАССР — 23 декабрь 2008, Уфа) — ССРБ һәм Россия тау инженеры, укытучы. Техник фәннәре докторы (1987), профессор (1989). Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе (1995), ССРБ‑ның мактаулы нефтьчесе (1978).

## Биографиясе
Алексеев Леонид Александрович 1935 елның 25 августында Башкорт АССРның Стәрлетамак районы Новая Деревня авылында туа.

1959 елда инженер-механик һөнәре буенча Уфа нефть институтын тәмамлый. 1960 елдан алып Леонид Алексеев Уфа дәүләт нефть техник университетында эшли башлый. 1970—1990 елларда ул тау-нефть факультетының деканы вазифасын били.

1978 елда ССРБ‑ның мактаулы нефтьчесе исеменә лаек була. 1981 елда Леонид Алексеев «Мактаулы Билгесе» ордены белән бүләкләнә.

1987 елда ул техник фәннәр докторы исемен ала. Ике елдан соң профессор дәрәҗәсен яулый.

1995 елда Леонид Алексеев Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе исеме белән бүләкләнә. 1999 елда Россия Федерациясе Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәсендәге премиясенә лаек була.

Леонид Александровичның гыйльми эшчәнлеге скважиналарны бораулау технологиясе, тау токымнарының җимерелү процессларын өйрәнүен тикшерүгә  багышланган. Алексеев карамагында бораулау һәм скважиналарны юнәлтү өчен токымнарны җимерүче һәм фрезерлы инструментлар уйлап табыла (Башкортстанның һәм Россия Федерациясенең башка төбәкләренең  нефть промыслаларында кулланыла), шуларның эшләү температурасының режимы тикшерелә.

Алексеев 120 гә якын гыйльми эш, 2 монография һәм 12 уйлап табу авторы була.

Леонид Александрович 2008 елның 23 декабрендә Уфада вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* ССРБның мактаулы нефтьчесе (1978)
* «Хөрмәт Билгесе» ордены кавалеры (1981)
* Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе (1995)
* Россия Федерациясе Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәсендәге премиясе лауреаты (1999)

## Гыйльми хезмәтләре

** Технология бурения глубоких скважин. Мәскәү, 1982 (авторд.)
** Технология и техника борьбы с поглощениями при строительстве скважин. Өфө, 1998 (авторд.)
** Технология бурения нефтяных и газовых скважин. 3‑е изд. Мәскәү, 2007 (авторд.).

## Сылтамалар

* Ф. Ә. Әгъзәмов Алексеев Леонид Александрович // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Фән һәм техника өлкәсендә РФ Хөкүмәте премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Стәрлетамак районында туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:2008 елда вафатлар
Төркем:23 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1935 елда туганнар
Төркем:25 август көнне туганнар
Әүфәр Гәрәев

**Әүфәр Гәрәев** (28 октябрь 1946 ел) — галим-географ-гидролог. География фәннәре докторы (1991), профессор (1992). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1998), Башкортстан Республикасы су хуҗалыгының атказанган хезмәткәре (2010). Географик экология фәнни юнәлешенә нигез салучы.

## Биографиясе
Әүфәр Миңлегази улы Гәрәев 1946 елның 28 октябрендә Башкортстан АССР Кандра районы (хәзерге Башкортстан Республикасы Сәйрән авылында туган.

1970 елда Ташкент университетының география факультетын тәмамлаган.

1972 елдан Уфада «Южуралгипроводхоз»  институты Башкортстан филиалында эшли:

* 1972 елдан — өлкән  инженер-гидролог,
* 1975 елдан — баш инженер,
* 1976 елдан — сектор мөдире,
* 1978 елдан — Урал  су хуҗалыгы гыйльми тикшеренү институты Башкортстан бүлегенең лаборатория мөдире.

1982-1990 елларда Башкорт дәүләт педагогия институтында укыта, география кафедрасы мөдире була.

1990 елдан Башкорт дәүләт университетында укыта, гидрология һәм геоэкология кафедрасы мөдире була, бер үк вакытта 2000-2012 елларда Башкортстан су хуҗалыгы гыйльми-тикшеренү директоры вазифасын башкара.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге геоэкология, табигатьне саклау, экологик мониторинг өлкәсендә  тикшеренүләр, Башкортстан Республикасының һәм аның белән чиктәш төбәкләрнең су ресурсларының үзенчәлекләрен, антропоген факторларның су экосистемаларына йогынтысын өйрәнүгә бәйле. Әүфәр Гәрәев мелиорацияләнгән җирләрнең режимы, табигать комплексларының деградация үзенчәлекләрен өйрәнә, суны оптималь файдалануның һәм Башкортстан елгалары бассейны буенча су саклау чаралары системасы вариантлары, сакланучы табигать территориялләре системасын, акваль комплексларны географик‑экологик бәяләү методикасы эшләнелә. 

300-дән артык фәнни мәкаләләр һәм китаплар авторы.

### Хезмәтләре

** Болота Башкирии. — Уфа, 1986. (автордаш)
** Водные ресурсы Уральского экономического района, их использование и охрана. — Свердловск, 1986. (автордаш)
** Географо-экологические основы комплексного использования и охраны водных ресурсов бассейна реки. — Челябинск, 1989.
** Оптимизация водоохранных мероприятий в бассейне реки (географо-экологический аспект). — СПб., 1995.
** Реки и озёра Башкортостана. — Уфа, 2001.
** Реки и озёра Башкортостана. — Уфа, 2012.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Чалов Р. С.* Выдающиеся достижения профессора Гареева А. М. — М., 2003.

* Фәтҡуллин Р. А. Гәрәев Әүфәр Миңлегазим улы // Башкорт энциклопедиясе—  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:География фәннәре докторлары
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:28 октябрь көнне туганнар
Рөстәм Гаделшин

**Рөстәм Гаделшин** (14 апрель 1955 ел — 10 май 2016 ел) — математик. Физика-математика фәннәре докторы (1994), профессор (1999). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2006). Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2005).

## Биографиясе
Рөстәм Рәшит улы Гаделшин 1955 елның 14 апрелендә Уфа шәһәрендә туган. 1977 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлаганнан соң, Исәпләү үзәге булган Математика институтында эшли (1995 елдан алып — төп гыйльми хезмәткәр). 1997 елдан алып — Башкорт дәүләт педагогия университетында — алгебра һәм геометрия кафедрасы, 2003 елдан — математик анализ кафедрасы, 2011 елдан бирле математика һәм статистика кафедрасы мөдире.

1998-2016 елларда Уфа дәүләт авиация техник университетында укыта, математика кафедрасы профессоры.

1983-1986 елларда СССР Фәннәр академиясенең башкорт филиалы физика һәм математика бүлеге аспиранты (гыйльми җитәкчесе А. М. Ильин).
1988 елда кандидатлык диссертациясе яклый.

1995 елда РФА Математика институтының Санкт-Петербург бүлегендә докторлык диссертациясе яклый.

2016 елның 10 маенда Уфада вафат була.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге математик физиканың чик мәсьәләләрен, дифференциаль тигезләмәләрне чыгаруның асимптотик ысулларын тикшерүгә бәйле. .

100-дән артык фәнни хезмәт авторы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Гаделшин Рөстәм Рәшит улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Рустем Рашитович
* О себе
* Персоналии

Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:2016 елда вафатлар
Төркем:10 май көнне вафатлар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:14 апрель көнне туганнар
Төркем:Математиклар
Кот-д'Ивуарда ислам

**[[Кот-д’Ивуар]]да ислам** (,  ) ― күпчелек дине. Ил халкының (27,4 млн, 2020 елга) 49,2 % ы Ислам динен тота .

Кот-д'Ивуар – Ислам Хезмәттәшлеге Оешмасы әгъзасы.

## Тарих

  
Мөселманнар ― 49,2 %, католиклар ― 17,2 %, евангелистлар ― 11,8 %, методистлар ― 1,7 %, башка христианнар ― 3,2 %, анимистлар ― 3,6 %, башка диннәр ― 0,5 %, бернинди дингә дә ышанмаучылар ― 19,1 % .
### Урта гасыр

Урта гасырларда Ислам таралышы, барыннан да элек, Төньяк Африка *бәрбәрләре* һәм *туареглар* белән сәүдә элемтәләренә бәйле. XV гасырдан ислам илнең төньяк өлешендә тарала башлый, ә көньякта португалиялеләрнең, голландларның һәм даниялеләрнең беренче колонияләре барлыкка килә.

XIII гасырдан ук ислам динен кабул иткән  XVIII гасыр башында  төзи. Дьюла халкының халыкара сәүдә, Ислам фәне һәм дини түземлек үсешенә керткән уникаль өлеше Көнбатыш Африкада ислам диненең тыныч таралуында мөһим факторга әверелә. Конг империясе Көнбатыш Африкада Ислам таралу һәм мөһим сәүдә үзәгенә әверелә . Әлеге империя 1888 елның 20 февраленә кадәр яши, аннары Франция тарафыннан яулап алына  һәм башта Сенегал колониясе составына , соңрак  составына керә .

## Саны һәм таралышы
XX гасыр дәвамында Кот-д'Ивуарның икътисади үсеше һәм чагыштырмача чәчәк атуы зур демографик үзгәрешләргә юл ача. 1922 елда, бәяләүләр буенча,  1,6 миллион халыкның 100 000 е (яки 6 % ы) мөселман булган. 1960 елда бәйсезлек алгач, мөселманнарның ил халкы эчендәге өлеше тиз арта һәм ислам дине көньякка, какао җитештерү районнарына һәм көньяк шәһәрләргә тарала. 1998 елда мөселманнар илнең төньягында күпчелек булган һәм ил халкыың гомуми саныннан 38,6 % ын  тәшкил иткән. Христианнар ― 29,1 % булган. 1990-еллардан башлап, мөселман гаиләләрендә туучы балалар саны арта бару демографик балансны мөселманнар файдасына авыштыруны дәвам итә.

Кот-д'Ивуарда мөселманнарныңы күпчелеге – Мәлики мәзһәбе сөнниләре. Суфичылык тарикатьләренең зур йогынтысы сизелә, моннан тыш, илдә Әхмәдия җәмгыяте вәкилләрен дә очратырга була. Буркина-Фасо һәм Малидан күчеп килгән мөһаҗирләр Кот-д'Ивуарда мөселманнарның саны артуга китергән.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Кот-д'Ивуарда ислам
Александр Мискинов

**Александр Исаевич Мискинов** (1883 елның 14 феврале, Мәскәү — 1936 елның 14 октябре, Мәскәү) — совет медигы, фәннәр кандидаты, профессор. Омск медицина институты, Томск медицина институты һәм Томск университеты директоры (ректоры) .

## Тормыш юлы
Александр Мискинов 1883 елда Мәскәүдә бай булмаган гаиләдә туа. Әтисе шәраб лавкасында приказчы булган, әнисе Тифлис губернасыннан крестьян гаиләсеннән булган.

Балачагы Грузиядә уза. 1902 елда 2 нче Тифлис гимназиясен тәмамлый. Шуннан соң Мәскәү университетының медицина факультетына укырга керә. Университетны 1908 елда тәмамлый. Мәскәүдә шәхси психиатрия клиникасында табиб булып эшли.

1911 елда Ырынбурга күчеп килә, 1914 елда, Владимир Петрович Сербский тәкъдиме буенча, Ырынбур земство хастаханәсенең баш табибы була. Эшне губерна хастаханәсендә баш табиб вазифасы белән бергә алып бара.

Ватандашлар сугышы башлангач, Кызыл Армиянең санитар частьләре  башлыгы булып хезмәткә китә.

1922 елдан 1929 елга кадәр РСФСР Сәламәтлек саклау халык комиссариаты идарәсендә невропсихиатрия секциясе мөдире, гомуми һәм махсус дәвалау ярдәме бүлеге мөдире, РСФСР Халык комиссариатының бүлек башлыгы урынбасары булып эшли.

1929 елда Омскка күчеп килә, анда Омск медицина институтының директоры (ректоры) була. 1931 елның декабрь аеннан Томск медицина институты директоры (ректоры) вазифасына күчә, 1932 елның октябрь аена кадәр шулай ук Томск университеты ректоры белән берләштерә.

Аның турыдан-туры катнашында Томск университетында математика һәм механика фәнни-тикшеренү институты, шулай ук биология факультеты ачыла. Аның җитәкчелегендә, вузның фәнни һәм тикшеренү эшчәнлеге планы кардиналь рәвештә яңадан карала.

1934 елда Мәскәүгә кайта һәм ССРБ сәламәтлек саклау халык комиссариатының авыл челтәре бүлеге мөдире вазифасын башкара.

ССРБда сәламәтлек саклау һәм социаль гигиена оештыруга багышланган кайбер эшләр авторы булып тора.

1936 елда Мәскәүдә вафат була.

## Искәрмәләр


## Хезмәтләре

* К вопросу о борьбе с проказой // Изв. Наркомата здравоохранения. 1924. № 2-3;
* Профилактические задачи лечебной организации и невропсихиатрическая помощь // Сов. медицина в борьбе за здоровые нервы. 1926;
* Состояние дела с проказой, его задачи и перспективы в СССР // Проказа и борьба с ней в СССР. М., 1927;
* Очереди в амбулаториях должны быть изжиты // Бюллетень Народного комиссариата здравоохранения. 1927. № 21;
* Советское зубоврачевание и роль в нем П. Г. Дауге // Одонтология и стоматология. 1928. № 2.

Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1936 елда вафатлар
Төркем:14 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:1883 елда туганнар
Төркем:26 февраль көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Авакян

**Авакян** ― фамилия.
* Роберт Авакян (1931―2020), физика―математика фәннәре докторы, профессор, Әрмәнстан ССР Фәннәр Академиясе әгъзасы (1986).
----
* Аделаида Авакян (1924—2000), гигиена өлкәсендә галим, профессор.

Төркем:Фамилияләр
Зеленин

**Зеленин** ― фамилия.
* Владимир Зеленин (1920—1998), тарих фәннәре докторы.
* Дмитрий Зеленин (1878—1954), этнограф.
## Моны да карагыз
* Зеленин, авыл.

Төркем:Фамилияләр
Болдырев

**Болдырев** ― фамилия.
* Алексей Болдырев (1784—1842), Мәскәү Император университеты ректоры (1833-1836), ординар профессор, тел фәне бүлеге деканы.
* Василий Болдырев (1872—1946), гастроэнтеролог, медицина докторы (1904), Казан университеты профессоры (1912).
* Владимир Болдырев (1915—1998), БАССР атказанган ветеринария табибы (1965), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1973).
* Матвей Болдырев (1839—1903), терапевт, медицина докторы (1871), профессор (1887), Казан университеты кафедра мөдире (1887-189?).

Төркем:Фамилияләр
Авзалов

**Авзалов** ― фамилия.
* Рузил Авзалов (1957), биология фәннәре докторы (2004), профессор (2006). БР атказанган фән эшлеклесе (2008).
----
* Әлфия Авзалова (1933—2017), җырчы, ТАССР халык (1970), РСФСР атказанган (1985) артисты, Тукай премиясе лауреаты (1992).
## Моны да карагыз
* Абзалов
* Афзалов

Төркем:Фамилияләр
Азаматов

**Азаматов** ― фамилия.
* Венер Азаматов (1934), геология-минералогия фәннәре докторы (1975), профессор (1983).
* Дамир Азаматов (1940—2020), фәлсәфә фәннәре докторы (1986), профессор (1987). БР атказанган фән эшлеклесе (1992).
* Марат Азаматов (1941—2002), хоккейчы, РСФСР атказанган тренеры (1978), БАССР атказанган мәдәният эшлеклесе (1978).

Төркем:Фамилияләр
Айвазов

**Айвазов** ― фамилия.
* Борис Айвазов (1911—2004), химия фәннәре кандидаты (1949), БДУ проректоры (1962-1982), БАССР атказанган фән эшлеклесе (1967).
* Иван Айвазов (1872—1964), православие миссионеры һәм публицист, илаһият магистры (1912).
* Моисей Айвазов (1900—1938), Казанның ВКП(б) Ленин район комитеты 1 нче сәркәтибе (1936-1937).

Төркем:Фамилияләр
Андрей Губер

**Андрей Александрович Губер** (1900 елның 20 декабре, Кытау-Ивановск, Уфа өязе, Уфа губернасы, Россия империясе —1970 елның 9 июне, Мәскәү, ССРБ) — совет сәнгать белгече, А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт сынлы сәнгать музееның баш саклаучысы. РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1962).

## Тормыш юлы
Андрей Губер 1900 елның 20 декабрендә Кытау-Ивановский Урал заводында (хәзер Кытау-Ивановск шәһәре) урман корылышы буенча агроном гаиләсендә туа. 1901 елда гаилә Мәскәүгә күчеп килә.

1910—1918 елларда Ростовцевның Мәскәү ирләр гимназиясендә укый, аны тәмамлагач Мәскәү университетының тарих-филология факультетына укырга керә. 1919 елда Кызыл Армия сафларына алына, хәрби хәрәкәтләрдә катнаша. 1921 елда Мәскәүгә кайта һәм 1922 елда университетны тәмамлый.

1923—1930 елларда Дәүләт сәнгать фәннәре академиясендә терминология комиссиясе гыйльми секретаре булып эшли. 1926—1939 елларда «Гранат» энциклопедик сүзлек редакциясе әгъзасы була. 1938 елда Андрей Александрович Мәскәү фәлсәфә, әдәбият һәм сәнгать институтында укыта башлый. 1939—1948 елларда «Совет энциклопедиясе» дәүләт институтының әдәбият, сәнгать һәм тел бүлеге өлкән фәнни мөхәррире, аннары — мөдире булып эшли. 1942—1959 елларда МДУда укыта.

1944 елда А. А. Губер «Дж. Ломаццо сәнгать теориясе» темасына кандидатлык диссертациясен яклый һәм А. С. Пушкин исемендәге Дәүләт сынлы сәнгать музеена өлкән фәнни хезмәткәр булып эшкә керә. 1945—1970 елларда музейның баш саклаучысы була.

1965 елда Губер Халыкара музейлар советының Совет комитетының хакыйкый әгъзасы була. Чит илләргә бик күп фәнни сәяхәтләр ясаган.

1970 елның 9 июнендә Мәскәүдә вафат була, Новодевичье зиратының колумбариенда җирләнә.

Кайбер хезмәтләр авторы, 6 томлы «Гомуми сәнгать тарихы» (Мәскәү, 1960) авторларының һәм редакторларының берсе була.

## Төп хезмәтләр

* Джамбаттиста Вико. Основания новой науки об общей природе наций. Л., 1940.
* Леонардо да Винчи 1452—1519. М., 1952.
* Итальянская народная комедия. М., 1954.
* Микельанджело. М., "Искусство", 1953.
* Галерея Уффици. Флоренция. М., 1968.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* ЛЕТОПИСЬ ЖИЗНИ АНДРЕЯ АЛЕКСАНДРОВИЧА ГУБЕРА
* ИСТОРИЯ ЕВРЕЙСКОЙ СЕМЬИ 
* Некролог в газете «Советская Культура», 11 июня 1970 года

Төркем:Русия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Сәнгать фәннәре кандидатлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1970 елда вафатлар
Төркем:9 июнь көнне вафатлар
Төркем:1900 елда туганнар
Төркем:20 декабрь көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Николай Днепровский

**Николай Иванович Днепровский** (1887 елның 1 (13) ноябре, Ярцево, Смоленск губернасы, Россия империясе — 1944 елның 4 феврале) — совет астрономы.

## Тормыш юлы
Николай Днепровский Смоленск губернасының Ярцево станциясе янындагы бистәдә туган. Смоленск Александр реаль училищесында, аннары Мәскәү университетының физика-математика факультетында укый, аны 1910 елда тәмамлый һәм астрономия кафедрасында профессор дәрәҗәсенә әзерлек өчен калдырыла. 1912 елдан — Мәскәү университеты обсерваториясенең югары штаттан тыш ассистенты. 1914—1915 елларда хәрби хезмәттә, Беренче бөтендөнья сугышында катнаша. 1915—1936 елларда Пулково обсерваториясендә эшли (1932 елдан — директорның фәнни өлеш буенча урынбасары). 1920 елдан шулай ук Ленинград астрономия-геодезия институтында эшли, аннары Астрономия институты составына керә. 1919 елда Пулково обсерваториясендә 1921 елдан башлап бөтен ил өчен төгәл вакыт сигналларын даими рәвештә тапшыруны тәэмин иткән вакыт радиотехник хезмәтен оештыра. 1924 елдан — Пулково обсерваториясе каршындагы Вакыт хезмәтенең ведомствоара комитеты секретаре, 1925 елдан — аның техник бюросы мөдире. 1936 елда НКВД ясаган «Пулково эше»  буенча ССРБ Югары Суды Хәрби Коллегиясенең Күчмә сессиясе тарафыннан кулга алына һәм 1937 елның 25 маенда Ленинградта ябык суд утырышында 10 елга төрмәгә ябыла. 1957 елда реабилитацияләнә.

Николай Днепровскийның төп хезмәтләре фундаменталь астрометрия өлкәсенә карый. Пулково обсерваториясендә Струве — Эртель вертикаль түгәрәгендә күзәтүләрдән йолдызларның авышлыгын билгели, әлеге күзәтүләр материаллары буенча өч үзенчәлекле абсолют каталог һәм бер җыелма каталог булдыра.

1932 елда Пулководагы астрометрик конференциядә Борис Герасимович белән бергә ССРБда астрометриянең алга таба үсешенә зур йогынты ясаган «Йолдыз астрономиясе һәм йолдызлар нигезләмәләренең фундаменталь системалары» дигән доклад белән чыгыш ясый.

Николай Днепровский Александр Константинов һәм Павел Азбукин (1882—1970) белән берлектә илдә заман радиотехник хезмәтен оештыра. 1920 елның 1 декабреннән Пулково обсерваториясе ритмик сигналны Петроградның «Новая Голландия» радиостанциясе аша тапшыра башлый, ә 1921 елның 25 маеннан — Мәскәү Октябрь радиостанциясе аша Ходынкида тапшыра башлый.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* *Зверев М. С.* Николай Иванович Днепровский (1887—1944) // Историко-астрономические исследования. Выпуск XV / отв. ред.: Л. Е. Майстров. — Москва, 1980.
* 

## Сылтамалар

* Памятник пулковским астрономам — жертвам политических репрессий

Төркем:1944 елда вафатлар
Төркем:4 февраль көнне вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1887 елда туганнар
Төркем:13 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Пётр Лукирский

**Пётр Иванович Лукирский** (1894 елның 1 (13) декабре, Ырынбур — 1954 елның 16 ноябре, Ленинград) — совет физигы, ССРБ Фәннәр Академиясе академигы (1946).

## Тормыш юлы
Пётр Лукирский Ырынбурда җир үлчәүче гаиләсендә туган. 1903 елда Лукирскийлар Новгородка күчеп килә, анда Пётр ирләр гимназиясен тәмамлый. 1912 елда ул Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетына укырга керә, анда Абрам Иоффе җитәкчелегендә фәнни эш башлап җибәрә; «Вейс магнетоны турында» дигән эш яза. Университетны 1916 елда тәмамлый, диплом эше NaCl электр чыбыкларына багышланган була.

Лукирский университетта физика кафедрасында калдырыла. 1918 елдан башлап рентгенология һәм радиология институтында эшли башлый, аның физик-техник бүлеге тиздән мөстәкыйль институтка — А. Ф. Иоффе исемендәге Физик-техник институтка әйләнә. 1919 елда Лукирский лекцияләрне Петроград университетында укый башлый: башта укытучы сыйфатында, аннары — доцент, ә 1926 елдан — электр кафедрасы профессоры. Шулай ук Светлана заводының баш фәнни консультанты һәм Чыбыклы элемтәнең үзәк лабораториясендә эшли.

1925 елда конденсатор методы ярдәмендә ул беренче тапкыр углерод, алюминий һәм цинкның характеристик нурланышы энергиясен үлчи ала. Тиздән ул рентген нурланышы дисперсиясе һәм Комптон эффекты буенча эшләрне бастыра.

1933 елда Пётр Лукирский Фәннәр Академиясенең әгъза-корреспонденты итеп сайлана, 1934—1938 елларда Ленинград дәүләт университетының физик факультетының электр кафедрасы мөдире була.

1938 еның, 3 апрелендә ялган гаепләү буенча кулга алына.

1942 елның октябренә кадәр Төзәтү-хезмәт лагерендә була. Башта Казанда, аннары Ленинградта эшли.

Сугыштан соң ул атом-төш физикасы өлкәсендә эшли, нейтроннарның матдә белән үзара бәйләнешен тикшерә, 1954 елда дөньяда беренче тапкыр К-мезон барлыкка китергән атом-төш таркату турында эш бастыра.

## Бүләкләр

* Ленин ордены;
* ике Кызыл Байрак Хезмәт ордены (10.06.1945; 21.03.1947).

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* *Храмов, Ю. А.* Лукирский Петр Иванович // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 171. — 400 с. — 200 000 экз.
* Лукирский Петр Иванович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Академик Пётр Иванович Лукирский. Некролог // Успехи физических наук. — 1955. — Т. LV, Вып. 3. — С. 289—298. (с библиографией) (PDF)

## Сылтамалар

* Лукирский Петр Иванович РФА Архивлар сайтында
* Лаборатория рентгеновской спектроскопии СПбГУ

Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1954 елда вафатлар
Төркем:16 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Ырынбурда туганнар
Төркем:1894 елда туганнар
Төркем:13 декабрь көнне туганнар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Физиклар
Александр Жданов (1904)

**Александр Павлович Жданов** (1904 елның 1 августы, Кобылино авылы, Вологда губернасы, Россия империясе — 1969 елның 12 апреле, Ленинград, ССРБ) — совет физигы, совет атом бомбасын төзүдә күренекле катнашучыларның берсе. «Космик нурлар белән бром һәм көмеш ядрәләренең аномаль таралуы» мәкаләсендә бәян ителгән космик нурлар барлыкка китергән атом ядрәләре таралуының яңа төрләрен ачкан өчен Сталин премиясе (1946) белән бүләкләнгән.

## Тормыш юлы
Александр Жданов 1904 елда Вологда губернасының Кобылино авылында крестьян гаиләсендә туа. 1918 елдан бирле йомышчы булып эшли, параллель рәвештә кичке мәктәптә укый. 1922 елда юллама буенча Петроград университетына укырга керә, аны 1929 елда тәмамлый.

Радиев институтында эшли: фәнни-техник хезмәткәр (1925—1930), 1930 елдан — аспирант, 1934 елдан — өлкән фәнни хезмәткәр, лаборатория мөдире, космик нурларны өйрәнү өлкәсендә белгеч. Радий эманацияләреннән препаратларны алу һәм үлчәү белән шөгыльләнә.

1940 елдан — физика-математика фәннәре докторы (1940), 1940 елдан — профессор.

1934—1938 елларда атом-төш фотоэмульсияләренең сыйфатлы, иллюстратив методын күләмгә әйләндерергә мөмкинлек биргән зур эш циклын башкара.

1939 елда космик нурларны атом-төш фотоэмульсияләре ысулы белән өйрәнү лабораториясе оештыра. Фәнни эшчәнлеге Бөек Ватан сугышы сәбәпле өзелә, әмма 1944 елда ук «Physical Review» журналында Александр Жданов, М. Ю. Дейзенрот һәм Н. А. Перфиловның «Космик нурлар аркасында атом-төш таркалуның гадәти булмаган ешлыгы» дигән мәкаләләре басыла. Бу эш өчен Александр Павлович Сталин премиясен ала.

Бу тикшеренү ССРБда атом-төш энергиясен кулланып, массакүләм зарарлы коралны булдыруга юнәлтелгән технологияләр эшләүгә һәм аларны гамәлгә ашыруга зур өлеш кертә.

Сугыштан соң лаборатория үз эшчәнлеген дәвам итә.

Александр Жданов 1969 елның 12 апрелендә вафат була.

## Бүләкләр

* Ленин ордены;
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (10.06.1945);
* Икенче дәрәҗә Сталин премиясе (1946) — *«Космик нурлар белән бром һәм көмеш ядрәләренең аномаль таралуы» (1945) мәкаләсендә бәян ителгән космик нурлар барлыкка китергән атом ядрәләре таралуының яңа төрләрен ачкан өчен*.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Сайт Радиевого института им. В. Г. Хлопина Статья «К 100-летию со дня рождения А. П. Жданова»
* Письма В. Г. Хлопина / Виталий Григорьевич Хлопин, Владимир Иванович Вернадский 1961.

Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1969 елда вафатлар
Төркем:12 апрель көнне вафатлар
Төркем:1904 елда туганнар
Төркем:1 август көнне туганнар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Физиклар
Николай Кива

**Николай Митрофанович Кива** (1903 елның 3 декабре, Россия империясе — 1985 елның 28 марты, Мәскәү) — совет комсомол эшлеклесе, кино җитештерүне оештыручы. «Союзмультфильм» киностудиясенең беренче директоры, Рига сәнгать фильмнары студиясе директоры (1945—1947). ССРБ кинематографистлар берлеге әгъзасы.

## Тормыш юлы
Николай Кива 1903 елның 3 декабрендә туган. М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү университетын тәмамлаган.

1925—1926 елларда — РЛКСМ ҮК сәяси-агарту бүлеге cекретаре, алга таба ВЛКСМ Үзәк комитетында эшли, ВЛКСМ ҮК Кинокомиссиясе әгъзасы (1926—1929). Совет киносы дуслары җәмгыятенең (СКДҖ) Үзәк Советы идарәсе әгъзасы (1927—1929).

1929 елда кинотармакка эшкә җибәрелә, Мәскәүнең «Союзкино» кинофабрикасында эшли. 1935 елда — ССРБ СНК каршындагы кинофильм сәнәгате баш идарәсенең чит ил бүлеге башлыгы урынбасары. 1935—1936 елларда — кинофотоимпорт һәм экспорт буенча «Союзинторгкино» Бөтенсоюз берләшмәсе идарәчесе урынбасары.

1936—1938 елларда — «Союздетмультфильм» киностудиясе (1937 елдан — «Союзмультфильм») директоры. Иҗади составның квалификациясен күтәрү һәм мультипликатор-рәссамнарны укыту курсларын инициаторы һәм оештыручыларның берсе (1936).

1938—1939 елларда — «Союзинторгкино» идарәчесе, 1940 елда — «Мосфильм» киностудиясе директоры вазыйфаларын башкаручы, ССРБ СНК каршындагы кинематография эшләре комитетының сәнгать фильмнары җитештерү буенча Баш идарәсе башлыгы урынбасары.

1940—1942 елларда — «Союзмультфильм» киностудиясе директоры. 1942—1943 елларда — Үзәк берләштерелгән киностудия директор урынбасары, 1944 елда — директоры вазыйфаларын башкаручы.

1945—1947 елларда — Рига сәнгать фильмнары студиясе директоры, 1946 елдан ССРБ кинематография министрлыгы каршындагы союз республикаларында киноны үстерү советы әгъзасы. 1950 еллар ахырында — 1960 еллар башында — «Мосфильм» киностудиясенең өченче иҗат берләшмәсе директоры. 1962 елдан пенсиядә.

ССРБ кинематографистлар берлеге әгъзасы. «„Союзмультфильм“ — юл башы», «Алма-Ата киностудиясе һәм ЦОКС Бөек Ватан сугышы елларында», «С. М. Эйзенштейнның берничә язмалары», «Минем кинематографик практикадан аерым эпизодлар» истәлекләре авторы.

«Союзмультфильм» киностудиясендә кино җитештерүне оештыруда зур роль уйнаган. Россия кино белгече Георгий Бородин бәяләвенчә, Н. М. Кива «„созидатель-директорлар“ арасына кергән» һәм «студия тарихында да, тулаем ил анимациясе тарихында да якты эз» калдырган.

1985 елның 28 мартында Мәскәүдә вафат була.

## Бүләкләр

* Хөрмәт Билгесе ордены (1944).

## Библиография

* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр


## Әдәбият

## Сылтамалар

* 
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1985 елда вафатлар
Төркем:28 март көнне вафатлар
Төркем:Русия империясендә туганнар
Төркем:1903 елда туганнар
Төркем:3 декабрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар