open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зур Ялху

**Зур Ялху** () — Мордовиянең Ләмберә районына керүче зур авыл. 
200px|thumb|left

Элек бу авылда руслар гына яшәсә, бүгенге көндә күп санда мордва, татарлар да яши. Халкы — 4134 кеше (2008 елга). Шулардан 68 %ы — руслар, 20 % — мордва һәм 10 % — татарлар.

Зур Ялху Сарансктан 10 км ераклыкта урнашкан. Авылда Елоховка тимер юл разъезды урнашкан. Авыл өченнән Елшанка елгасы ага. 2 ясалма буасы бар.

Авылда ААҖ  «Октябрьская» агрофирмасы эшләп килә. Мәктәп, балалар бакчасы, һөнәри техник училище №14, хастаханә, 2 аптека, китапханә, мәдәният йорты, сәнгать мәктәбе бар.

Төркем:Мордовия татар авыллары
Төркем:Ләмбрә районы торак пунктлары
Мордва

**Мордва́** (үзаталышлары: мукшыларның — , эрзяларның — ) —  үз эченә ике халыкны кертүче фин-угыр халкы. Мордва телләренә керүче мукшы һәм эрзя телләрендә сөйләшәләр.

Этнографик төркемнәре: эрзяларның — шокша, мукшыларның — каратайлар. Мукшы һәм эрзя кешеләре үзара рус телендә сөйләшеп аңлаша. Инде XIX йөз галимнәре үк билгеләп үткәнчә, мордва халкы руслашуга иң тиз бирелә торган халык булган. Бу процесс хәзер тагын да куәтлерәк тизләнеш алган. Руслашу күренеше XVII гасырда мәҗүси мордва халкын көчләп христиан диненә кертү чорыннан ук башланган дип санарга мөмкин.

Барысыда диярлек Россиядә яши. Халыкның өчтән бере Мордовиядә яшәсә, калганнары бөтен Россия субъектлары буенча да таралган, аеруча Түбән Новгород, Пенза, Тамбов, Рязань, Самара, Мәскәү өлкәләрендә саннары күп. Татарстанда 19 меңгә якын мордва булып, шуның 3100 дән артыгы Тәтеш районында яши. Әле XX гасыр урталарында гына да биредә уннан артык мордва авылы була. Аларның күбесе хәзер я ассимиляциягә бирешеп, руслар арасында «эреп» юкка чыккан, я төрлесе-төрле якка таралып беткән.

Төп диннәре — православие христианлыгы, лютеран дине. Үз диннәре: эрзянь раскень озкс, мокшень кой.

Мордва атамасы, күпчелек халыклардагы кебек үк, фарсы-скиф теленнән алынган «Марти» сүзеннән ясалып, «кеше», ягъни «ир кеше» дигән мәгънәгә ия. Мордва — борынгы халык. Аларның тарихына күз салсаң, аның бүгенге атамасы 1500 еллар чамасы элек ук билгеле булган. Алар Идел-Урал киңлекләрендәге су, куе урман буйларында яшәгәннәр.

Күгәй, Бакырчы, Кәвәл авылларына мордваның элек заманда ук нигез салулары һәм күпләрнең Саранск якларына күчеп китүләре, ә кайберләренең шул авылларда (Бакырчы, Күгәй авылларында) яшәп калулары һәм ислам динен кабул итүләре турында, Акъегет авылына да мордваның нигез салулары турында мәгълумәтлар бар дигән язма Чабаксар шәһәрендә Гуманитар институтның фәнни архивында саклана.

## Искәрмәләр

Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Россия халыклары
Континенталь хоккей лигасы

**Континенталь хоккей лигасы** — халыкара хоккей лигасы. Лиганың баш бүләге — Гагарин Кубогы.

## Тарих

Кыйтга хоккей лигасының беренче чемпионаты 2008/09 елда узган. КХЛ Россия хоккей Суперлигасы нигезендә оештырылган һәм үз эченә 24 команда алган. 2011/12 һәм 2012/13 елларның сезоннарда бәйгедә 23 команда катнашкан, 2014/15 сезоннан — 28 команда катнаша. Россия хоккей федерациясе белән контракты буенча, Гагарин кубогы иясе шулай ук Россия чемпионы титулын ала.

## КХЛ төзелеше
КХЛ эченә өч лига керә:
* КХЛ
* Югары Хоккей Лигасы
* Яшьләр Хоккей Лигасы

## Сезон төзелеше
Лига ике (Көнбатыш һәм Көнчыгыш) конференциядән тора; конференцияләр, үз чиратында, ике дивизионнан торалар — Көнбатыш конференциясе: Бобров дивизионы һәм Тарасов дивизионнарыннан тора, ә Көнчыгыш конференциясе: Харламов дивизионы һәм Чернышёв дивизионнарыннан тора.

### Регуляр сезоны
Регуляр ярышта һәрбер команда үз дивиионыннан командалар белән дүрт тапкыр уйный (ике тапкыр — өйдә, ике тапкыр — кунакта) һәм башка дивизионнардан командалар белән ике тапкыр уйный (өйдә һәм кунакта).

Регуляр бәйгенең җиңүчегә Кыйтга кубогы тапшырыла.

### Плей-офф
Үз конференциядә беренчедән сигезнчегә кадәр урыннарын алган такымнар плей-офф системасы буенча Көнбатыш һәм Көнчыгыш конференцияләренда җиңү өчен көрәшәләр. Финалда Көнбатыш һәм Көнчыгыш конференцияләр җиңүчеләре очрашалар, финал җиңүчегә Гагарин кубогы тапшырыла.

## Җиңүчеләр исемлеге

• 2008/09 сезонда Кыйтга кубогы тапшырылмаган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.khl.ru/
* http://www.КХЛ.рф/official/22013/
* http://maps.yandex.ru/-/CBQuBct
* http://www.khlptu.ru 
* http://eurohockey.com/league/395-khl.html
* http://g.co/maps/65ra2

Төркем:Континенталь хоккей лигасы
Төркем:Россия хоккей лигалары
Төркем:Хоккей лигалары
Салават Юлаев (хоккей клубы, Уфа)

}}}}}
 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"
 
 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top" bgcolor="white"

 |- valign="top"
|class="toccolours" style="padding: 0; background: #ffffff; text-align: center;" colspan="2"|
}}|}}}
}
|}
|}

**«Салават Юлаев хоккей клубы»** (, ) — Уфа шәһәренең хоккей спорт оешмасы. Континенталь хоккей лигасында катнаша.Ике тапкыр Россия чемпионы (2007/08, 2010/11), Гагарин Кубогы иясе (2010/2011), ике тапкыр ачылу Кубогы иясе (2008/2009, 2011/2012), Континент Кубогы иясе (2009/2010).

Клуб башкорт халкының милли батыры Салават Юлаев хөрмәтенә атлаган.

## Тарих
Салават Юлаев хоккей клубы 1961 елның 15 маенда нигезләнә.

1978 елда «Салават Юлаев» совет хоккейның югары лигага чыга, һәм тәнәфесләр белән 5 ел уйный (1978/1979, 1980/1981, 1982/1983, 1985/1986, 1986/1987). 1992 елдан «Салават Юлаев» Халыкара хоккей лигада, 1997 елдан — Россия хоккей лигасында уйный.

2007/2008 сезонда клуб регуләр чемпионатта, ә аннан соң Россия чемпионатында җиңә.

2008/2009 сезонда клуб регуләр чемпионатта җиңә, ләкин ул плей-оффның 1\8 финалда «Авангардка» оттыра.

2009/2010 сезонда клуб регуләр чемпионатта җиңә һәм бронза медальләрне ала.

2010/2011 сезонда «Салават Юлаев» регуләр чемпионатны икенче урында тәмамлый, ә плей-офф финалында «Атлантны» җиңеп чыга һәм Гагарин кубокны ала.

2011/2012 сезонда клуб үз конференциядә 5-нче урын ала, ә плей-оффның 1\8 финалда «Ак Барс» клубына 4-2 исәбе белән оттыра.

### Баш тренерлар

### Команданың казанышлары
* ССРБ чемпионатларда иң яхшы результат: Югары лига, 11-нче урын (1980/1981, 1985/1986, 1986/1987).
* Рәсем:Gold medal icon.svg Федерация кубогының иясе (1994)
* Рәсем:Bronze medal icon.svg Халыкара хоккей лигасының бронза призы алучы (1994/1995, 1995/1996).
* Рәсем:Bronze medal icon.svg Россия чемпионатының бронза призы алучы (1996/1997).
* Рәсем:Gold medal icon.svg Россия чемпионатының җиңүче (2007/2008).
* Рәсем:Gold medal icon.svg Континент кубогының иясе (2009/10)
* Рәсем:Bronze medal icon.svg Континенталь хоккей лигасының бронза призы алучы (2009/2010)
* Рәсем:Gold medal icon.svg Россия чемпионы һәм Гагарин кубогы иясе (2010/2011).

## Яшьләр командасы
*Моны карагыз: *'Толпар (хоккей клубы)**'

## Моны да карагыз
* Торос (хоккей клубы, Нефтекама)
* Уфа (футбол клубы, Уфа)

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Россия хоккей клублары
Төркем:Уфа оешмалары
Несмелов урамы (Казан)

**Несмелов урамы** () — Казанның Киров районында магистраль урамы, Зур һәм Кече Казан боҗраларның өлеше.

Урам Заречье бистәләрнең XVII—XVIII гасырларның культуралы катлавы өлеше булып тора.

## Исем чыганагы
Урам Казан руханилар академиясе профессоры, ректоры Виктор Несмеловның (*1863 1937*) өлкән улы, инкыйлабчы Валентин Виктор улы Несмелов (*?-1917*) хөрмәтенә аталган.

## Урнашуы
Урам Горький тимер юлның Казан бүлекчәсенең Көньяк шәһәр эчендәге тимер юл () тимер юл күпереннән башлана, Сәет-Галеев (Киров дамбасы) һәм  кисеп үтә, Гладилов урамы белән чатында ул Зур Крыловка урамына әйләнә.

## Транспорт
Тукталыш: Елга техникумы

* Троллейбус: 4, 10
* Автобус: 10, 10а, 44, 45, 49, 53, 63, 72
* Трамвай: 9, 14

## Урамда урнашкан объектлар
* Несмелов урамы, 7 — Идел дәүләт су транспортының академиясе (элекке Елга техникумы).

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Чистай урамы (Казан)

**Чистай урамы** — Казанның Яңа Савин һәм Мәскәү районнарда урнашкан алты лы транспорт магистрале.

## Исем чыганагы
Урам Чистай шәһәре хөрмәтенә аталган.

## Урнашуы һәм тарих
Чистай урамы Декабристлар урамы һәм Ибрагимов проспектны белән чатыннан башлана. Бондаренко, Әпсәләмов, Меридиан, Мусин, Бичурин, Нигъмәтуллин, Адоратский урамнарын һәм Әмирхан проспектын кисеп үтә; Ямашев проспекты белән ике уровеньлы развязка янында тәмамлана. Әмирхан проспекты белән чатында 2011 елдан ике уровеньлы развязка буенча хәрәкәт башлаган.

Чистай урамында күп катлы йортлар салуга кадәр, аның башында Смоленск чиркәве урнашкан; революциядан соң анда «Октябрь» кинотеатры эшләде. Хәзер урам күп катлы йортлардан тора, йортлар салу хәзер дә алып барыла.

## Урамда урнашкан объектлар
* Чистай урамы, 42 — Татнефть-Арена боз сарае
* Чистай урамы, 65 — «Олимп» стадионы
* Чистай урамы, 65а — «Олимп» йөзү бассейны
* Чистай урамы, 67 — «Олимп» спорт-мәдәни комплексы
## Шәхесләр

* Бәширова Фирдәвес Тимербулат кызы
* Валерий Боков
* Виталий Логинов
* Зәйнәп Фәрхетдинова
* Ләбиб Лерон
* Марат Хәлил улы Закиров
* Марсель Галиев
* Наил Шәйхетдинов
* Разил Вәлиев
* Рафаил Ильясов
* Ринат Һидиятуллин
* Тимерхан Борһанов
* Әхмәдулла Шәһиәхмәтев

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Чистай урамындагы футбол стадионы

Төркем:Казанның Яңа Савин районы урамнары
Шәһәрэче төньяк тимер юлы (Казан)

**Шәһәрэче төньяк тимер юлы** () — транзит тимер юл агымнарын шәһәр үзәгеннән читкә алып китүче Горький тимер юлының Казан бүлекчәнең Юдино — Дербышки аралыгында тимер юл участогы.

Юл янында күбсенчә эре җитештерү-склад биналары («Казметрострой» заводы, Горбунов исемле авиация җитештерү берләшмәсе, һ. б.) урнаша.

2012 елда «Восстание-Пассажирлы» станциясе нигезендә Казан-2 вокзалы ачылган.

## Станцияләр һәм тукталыш платформалар

* «Юдино» станциясе
* «Восточный парк» тукталыш платформасы
* «787 км» тукталыш платформасы
* «Левченко» тукталыш платформасы
* «Восстание» станциясе (йөк терминалы)
* «Восстание-Пассажирская» станциясе («793 км» тукталыш платформасы)
* «795 км» тукталыш платформасы
* «797 км» тукталыш платформасы
* «Дербышки» станциясе

## Күперләр, юл үткәргечләр һәм юллар белән кисешүләре
«787 км» т.п. —  «Левченко» т.п. аралыгында тимер юл Горький шоссесы өстендә юлүткәргеч буенча һәм Васильченко урамы эстакадасы астында бара.

Восстание-Пассажирлы — «795 км» т. п. аралыгында ул Декабристлар урамы өстендә юлүткәргеч буенча бара; «795 км» т. п. — «797 км» т. п. аралыгында юл Фатыйх Әмирхан проспекты эстакадасы астында бара.

«797 км» т. п. — «Дербышки» о. п. аралыгында юл Казансуны үтә; Станционные Дербышки посёлогы янында тимер юл юл аркылы чыгу урынын кисеп үтә.

## Искәрмәләр

Төркем:Горький тимер юлы
Горький шоссесы (Казан)

|225px}}|alt=}]]
| imageclass = }
| imagestyle = padding:4pt; line-height:1.25em; text-align:center; font-size:8pt;
| caption    = }
| labelstyle = padding:0.2em 1.0em 0.2em 0.2em; background:transparent; line-height:1.2em; text-align:left; font-size:90%; background:#009442;
| datastyle  = padding:0.2em; line-height:1.3em; vertical-align:middle; font-size:90%;

| label1     = 
| data1      = 
| label2     = Район
| class2     = 
| data2      = Киров районы
| label3     = Озынлык
| data3      = ~8,38 км км
| class3     = note
| label4     = Почта индексы
| data4      = 420004
| label5     = Туу җире
| data5      = }
| label6     = Гражданлыгы
| class6     = label
| data6      = }
| class7     = category
| label7     = Милләте
| data7      = }
| label8     = Үлем датасы
| data8      = }
| label9     = Үлем җире
| data9      = }
| label10    = Әтисе
| data10     = }
| label11    = Әнисе
| data11     = }
| label12    = Ире
| data12     = }
| label13    = Хатыны
| data13     = }
| label14    = Балалары
| data14     = }
| label15    = Бүләк һәм премияләре
| data15     = }
| label16    = Сайт
| data16     = }
| label17    = Башка мәгълүмат
| data17     = }
}}

**Горький шоссесы** () — Казанның Киров районында магистраль урамы.

## Урнашуы
Горький шоссесы әйләнүле хәрәкәт белән Восстание, Фрунзе һәм Болотников урамнар чатында башлана һәм Залесный урамына әйләнүе белән тәмамлана. Көньяк-көнчыгыштан төньяк-көнбатышка бара.

## Исем чыганагы һәм тарих
Горький шоссесы үз исемен үзенең Түбән Новгород (Горький) ягына юнәлештән алган. 1990-елларга кадәр шоссе ике полосалы булган, ләкин реконструкциядән соң ул дүрт полосалы, ә кайбер урыннарда алты полосалы булган.

## Кызыклы фактлар
* Казанда Горький урамы да бар.
* Түбән Новгородда Казан шоссесы бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Түштән

**Түштән** (*Түштә*, , ) — мукшы һәм эрзяларның  «Тюштя» эпосларының төп каһарманы, сугыш һәм яшен алласы Атәмшкай белән җир кызы Литова баласы.

**Түштен** — мукшы халык авыз иҗатында еш телгә алынучы легендар мукшы патшасы.  Риваятьләр буенча ул Тамбов якларында Зубова Поляна җирләрендә - мукшы урманнарында, Ширингуши авылында яшәгән..

## Искәрмәләр

Төркем:Мордва мифологиясе
Ак Барс Арена

**Ак Барс Арена** (2019 елның ноябренә кадәр «**[[Казан-Арена (футбол стадионы)|Казан-Арена]]**», «Kazan-Arena») — Казанда урнашкан футбол стадионы. Рубин футбол клубының өй стадионы.

Стадион 2013 елның Җәйге Универсиаданың ачылу һәм ябылу тантаналарын, 2015 елгы Дөнья су спорт төрләренең ярышын, 2017 елгы Конфедерацияләр кубогы һәм 2018 елгы Дөнья футбол чемпионаты матчларын кабул иткән.

## Техник тасвирлама
* Урнашкан җир мәйданы — 41,4 га
* Урыннар саны — 45 000
* Төзү мәйданы — 70 300 м²
* Бинаның гомуми мәйданы — 110 000 м²
## «Казан-Арена» кабул иткән халыкара футбол матчлары
### [[2017 елгы Конфедерацияләр кубогы]]







### 2018 елгы дөнья футбол чемпионаты

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.sports.ru/tribuna/blogs/veller/84747.html
* http://kazan2013.ru/universiade/panoramas/%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D0%B0-45000-%D0%B7%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%BC/ 
* http://stroyka.camera.tatar.ru/camera/45000-stadion/photos 

Төркем:Казанның спорт корылмалары
Төркем:2018 елгы дөнья футбол чемпионаты
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Чулпан (Камышлы районы)

**Чулпан** авылы Камышлы районының Ярмәк җирлегенә керә. Тиләгәзе елгасы буенда.

107 йортта 264 кеше яши. Бу авылның тарихын зур дип атап булмый, ул 1928 елда барлыкка килгән, 1929 елда биредә мәктәп ачылган. Бөек Ватан сугышы елларында бу авылның 33 ир-егете яу кырында башын куйган.

Авыл уртасында мәчет басып тора. Авырулар өчен фельдшер-акушер пункты бар, картларга дүрт социаль хезмәткәр ярдәм күрсәтә, кибет, китапханә, мәдәният йорты да тулы көчкә эшли. Сишәмбе – бу якларда базар көн. Бу көнне, җирлек үзәге булган Иске Ярмәк базарына барып, кирәкле әйберләрне алып кайтырга була. Ә почта бүлеге юк. Авыл юлларына таш түшәлгән, су проблемасы хәл ителгән, өйләргә газ кергән, интернет челтәре эшләп тора. 
Колхоз таркалып, авылда эш калмагач, яшьләр читкә китә башлаган. 1978 елда төзелеп,  1989 елда  тугызъеллыкка әверелгән мәктәп янә башлангычка әйләндерелгән һәм хәзер Иске Ярмәк урта мәктәбе филиалы булып санала. Балалар саны дүрттән артмый. 
## Cылтамалар
* Пенсионерлар өчен Чулпан «пансионаты»…

Төркем:Самар өлкәсе татар авыллары
Төркем:Камышлы районы торак пунктлары
Мәләкәс (Сембер өлкәсе)

**Мәләкәс** (1972 елдан рәсми атамасы **Димитровград**) – Сембер өлкәсенең икенче зур шәһәре, Мәләкәс районы үзәге. Куйбышев сусаклагычының сул ягында, Олы Чирмешән койган җирдә урнашкан. Мәләкәстән Сембергә 85 км, Самарга – 160, Тольяттига кадәр 100 км юл. Татарстанның Спас районы теләлеп тора.

Мәләкәстә Европада иң зур саналган НИИАР – Атом реакторларын фәнни-тикшерү институты урнашкан. 
## Тарихи белешмә
Рәсми рәвештә Мәләкәскә 1698 елда нигез салынган. Мәләкәстә килсәк, аның рус килгәнче үк яшәгәнен *Русский Мелекес* дигән авылның бүген дә исән-имин булуы исбатлый. Шәһәр урынындагы тораклы нокта *Чуаш Мәләкәсе* дип атала. 18 гасырда Мәләкәс ара-тирәдә әһәмиятле руынга әйләнә, биредә казна аракы заводлары эшли. 1877 елда Мәләкәс заводы Мәләкәс посады (бистәсе) дип атала башлый. 1913 елны Мәләкәс аша тимер юл уза, Идел аша күпер пәйда була. 1916 елда бистәдә инде 16 мең кеше тора. 1926 елдан шәһәр итеп таныла. 1943 елдан – яңа хасил булган Сембер өлкәсендә. 1972 елдан Мәләкәс шәһәре бүген Димитровград дип атала. Болгария коммунисты Димитровның бу кала белән бернинди мөнәсәбәте булмаса да.

2016 елда биредә туплы хоккей буенча дөнья беренчелеге узачак.

## Икътисад
1956 елны И. Курчатов башлангычы белән НИИАР корыла. 1967 елны Димитровград автоагрегат заводы – Тольятти шәһәрендәге ВАЗы филиалы корыла.

## Мәләкәс татарлары
1917 елгы инкыйлабка кадәр Мәләкәс шәһәрендә 4 мәчет эшләгән. Мәчет биналарының язмышлары төрлечә булган. Бүгенгә кадәр бары тик берсе генә гайбадәтханә сыйфатында хезмәт итә. Ике катлы бина зур һәм якты булса да, күп еллар буе башка максатларда кулланылганга, бик таушалган һәм төзекләндерү таләп ителә.

Мәләкәстә 15 меңнән артык, ә Мәләкәс районында биш меңнән артык татар исәпләнә.

1989 елда Мәләкәснең 9-нчы мәктәбендә Мөнирә Җумаева ана теле буенча факультатив ачып җибәргән иде. Бүген Мәләкәстә 22нче татар мәктәбендә 260 укучы укый.

## Шәхесләр
* Габдерәшит Габдерхаманов (1936), галим.
* Сергей Жуков (1976), җырчы, эшмәкәр, музыкант. «Руки Вверх!» поп-төркеме солисты һәм лидеры.
* Михаил Казаков, опера җырчысы.
* Рөстәм Хәсәнов (1956), галим, КДМА ректоры (филиал директоры, 2016 елдан).

## Дин

; Православие
* Мәләкәс епархиясе
; Ислам
* Мәхәллә мәчете
## Искәрмәләр

Төркем:Сембер өлкәсе
Төркем:Сембер өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Сембер өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Фән шәһәрләре
Төркем:Димитровград (Россия)
Мәләкәс районы

**Мәләкәс районы** – Сембер өлкәсенең Идел арьягы өлешендә урнашкан. Үзәге – Мәләкәс шәһере. Татарстанның Спас районына теләлеп тора.

Мәләкәс районы 1928 елда оешкан, өлкәнең иң зур районнарыннан берсе булып санала. Биредә барлыгы 42,1 мең кеше яши, шуларның 62% руслар, 17% татарлар, 16% чуашлар тәшкил итә. Районга барлыгы 50 авыл керә.

Татарларның күпчелек өлеше биш саф татар-мөселман авылында – Парау, Атнагол, Мөси, Мукшы Күле һәм Филиптә гомер кичерә.

## Танылган шәхесләр
* Габдулла Шамуков, ССРБ халык актеры
* Ибраһим Нуруллин, татар язучысы, галим. 
## Искәрмәләр

Төркем:Сембер өлкәсе
Төркем:Сембер өлкәсе районнары
Горький тимер юлының Казан регионы

|заголовок2 = 
|метка2     = Эшләү еллары:
|текст2     = }

|заголовок3 = 
|метка3     = Ил:
|текст3     = }

|заголовок4 = 
|метка4     = Идарә шәһәре:
|текст4     = }}

|заголовок5 = 
|метка5     = Статус:
|текст5     = }}

|заголовок6 = 
|метка6     = Буйсынуы:
|текст6     = }}

|заголовок7 = 
|метка7     = Телеграф коды:
|текст7     = }}

|заголовок8 = 
|метка8     = Числовой код:
|текст8     = }}

|заголовок9 = 
|метка8     = Бүләкләр:
|текст8     = }}

|заголовок10 = 
|метка9     = Озынлык:
|текст9     = }}

|заголовок11 = 
|метка10    = Рәсми сайт
|текст10    = |http://gzd.rzd.ru/ |}}

|стиль_внизу =
|внизу       = |15px|link=commons:}} Ж/д на Викискладе}}
}}

**Горький тимер юлының Казан регионы** (электә *Горький тимер юлының Казан бүлекчәсе*) — Горький тимер юлы регионнарның берсе, Мари Ил, Чуашия, Татарстан һәм Киров өлкәсе территориясендә тимер юл инфраструктурасында хезмәт күрсәтә.

Идарә шәһәре — Казан.

## Тарих
Казан регионы — Горький тимер юлының Казан бүлекчәсенең алмашка килүче; Казан бүлекчәсе 1961 елда Казан һәм Горький тимер юллары берләштерү чакта оештырыла. Хәзерге моментта Казан регионы — Горький тимер юлының иң зур бүлекчәсе.

Казан регионының чикләре:
* көнчыгышта — Кизнәр стансасы (Горький тимер юлының Ижау регионы белән чиге)
* көнбатышта — Канаш стансасы (Горький тимер юлының Мөрәм регионы белән чиге)
* көньякта — Красный Узел һәм Чынлы стансалары (Куйбышев тимер юлы белән чиге)

## Моны да карагыз
* Горький тимер юлы
* ‎Шәһәр эчендәге төньяк тимер юлы (Казан)
Иске Кызылсу

**Иске Кызылсу** – Сембер өлкәсенең Иске Майна районында татар авылы. Авыл советы үзәге.

Бүген авылда 750 кеше яши. Шуларның 450се – пенсиядә. Авылда “Кызылсу” исемле авыл хуҗалыгы кооперативы – СПК эшли. 4 мең гектар җирнең быел 3500ендә ашлык чәчәләр.

Сембер өлкәсенең Иске Кызылсу авылында ифрат та уңган татар халкы яшәгән. Моны XVIII гасырда сәяхәтче Иван Лепехин юлъязмалары да раслый. 1771 елда Питербурдан чыккан сәяхәтче татар тукыган киндерләрне мактап китә, юлъязмаларында менә нәрсә язып калдырган ул: "Татары ткут нарочито чистый холст, а мордовки и чувашки – только толстый".

Икенче сәяхәтче галим Иоһан Георгидан бер өзек тә шул күзәтүне куәтли: "Һәр авылда диярлек үз тире эшкәртүчеләре, итекче-тегүчеләре, тимерче һәм балта осталары бар. Ә аларның хезмәт сөючән хатын-кызлары йон һәм җитен тукымалары җитештерә".

1938 елда чыккан "История Татарии в документах и материалах" дигән китаптан алынган бу күзәтүләр Шәһри Болгардан көньяк-көнчыгышка – Мәләкәс шәһәренә илтүче юл өстендә утырган Иске Кызылсу авылы халкына да кагыла.

1959 елга кадәр Кызылсу милли (татар, чуаш, мукшы) авыллары тупланган Иске Кандал районына керсә, шул елны районны бетереп, Парау авылы – Мәләкәс, Татар Урайкины (Кызылсу) авылы – Иске Майна, Ертуган һәм Абдулла авыллары – Чардаклы районына кертелә.

Авылда район өчен бердәнбер татар мәктәбе эшләп килә.

## Танылган шәхесләр

*Сәхаб Урайский, татар шагыйре. 
*Латыйф Җәләй, татар теле галиме.
* Габдулла Вилданов (1911—1978), хәрби эшлекле,  Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945).
* Әсгать Мәҗит, артист, режиссёр

## Чыганаклар
*Кызылсу авылы милли рухны саклый 
*Иске Кызылсу авылы инвесторга өметләнә

Төркем:Сембер өлкәсе татар авыллары
Төркем:Иске Майна районы торак пунктлары
Казино

**Казино** - акчалы яки маллы отыш игълан ителгән азартлы уеннар үткәрү йорты. Өстәл уены крупье исемле ассистентлар ярдәме белән үткәрелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*
Төркем:Азартлы уеннар
Төркем:Җәмгыять урыннары
Яңа Малыклы районы

**Яңа Малыклы районы** – Сембер өлкәсенең көнчыгыш читендә, Татарстан белән Самар өлкәсенә терәләп тергән авыл районы.

Район үзәге Яңа Малыклы авылы Казаннан – 200, Базарлы Матактан 60 кына чакрым ераклыкта. Район аша «Мәскәү — Чиләбе» тимер юлы һәм «Сембер — Самар», «Казан — Самар» автомобиль юллары уза.

Яңа Малыклы районында алты меңгә якын милләттәшебез гомер кичерә. Бу барлык халыкның якынча өчтән бер өлеше. Шулай ук мукшы һәм чуашлар күп яши. Руслар чагыштырмача аз:

*    Татарлар — 31,6 %
*    мукшылар— 28 %
*    руслар — 21,8 %
*    чуашлар — 18,6 %
*    башкалар — 1 %

Иң зур торак урыннар: Яңа Малыклы (3,27 мең кеше тора), Яңа Чирмешән (2,9 мең), Урта Исәнтимер (1,03 мең).
## Тарихи белешмә
1920 елның җәендә оештырылган Татарстан Автономияле Совет республикасының көньяк чиге буенда, бу яклар кермичә кала. Тирәк-якта 8-10 зур татар авылы, шул чама ук чуаш һәм мукшы авыллары була. Лирон Хәмидуллин ачыклаганча, ул вакытта Кошка өяз “башкаласында” җирле халык та, өяз җитәкчеләре дә мукшылар була. Аларга Татарстанга бигүк кушыласы килмәгәндер. Халык, өяз күләмендә мәсьәләне чишеп булмасын аңлап, губерна үзәге Самарга вәкилләр җибәрә. Бу да нәтиҗәләр китерми, вәкил М. Әхмәтов яшәгән Иске Төгәлбуга авылына өяз милициясе отряды килү белән тәмамлана.

Татарстан чигендә генә яшәсәләр дә, бу авыллардагы татарлар Татарстандагы кардәшләре файдалана алган мөмкинлекләр дә мәхрүм ителгәннәр.

## Милли вазгыят
Яңа Малыклыда 11 татар авылы бар: Исәнтимер, Төгәлбуга, Өч Каен, Зирекле Куак, Әмир, Гыймран, Лабит, Әбдери. Янә 3 катнаш авылда шактый гына милләттәшебез яши. Әлеге авылларның алтысында мәктәп бар. Милли мәктәпләрдән саналса да, аларда татар теле һәм әдәбияты гына фән буларак укытыла. Дөрес, тәрбия сәгатьләре нигездә татарча алып барыла. 2007 елда райондагы 16 мәктәптә 1835 укучы булып, шуларның 527се – татар баласы. Тик аларның яртысы гына туган телебезне өйрәнә. Район үзәгендә бу хәл тагын да мөшкел: 38 татар баласының бишесе генә факультатив рәвештә туган телебезне үзләштерә икән.

Районда мәдәният учаклары, биек манаралы яңа мәчетләр уңышлы гына эшләп килә. Иң зур авылларның берсе булып саналган Урта Исәнтимер авылы мәдәният йорты каршында оештырылган сәнгать коллективлары – үзешчән театр һәм “Айгөл” балалар ансамбле хәтта күрше төбәкләрдә дә популярлык казандылар.

## Танылган шәхесләр
* Фәйзулла Туишев
* Мәсгут Гайнетдинов
* Лирон Хәмидуллин
* Әхмәтгәрәй Рамазанов (*[[1901 ел|1901]], Әбдри - [[1979 ел|1979]], [[Мәскәү]]*), авиация генерал-лейтенанты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Р. Минһаҗ. Сагышлы бәйрәм 

Төркем:Сембер өлкәсе
Төркем:Татар районнары
Төркем:Яңа Малыклы районы
Төркем:Сембер өлкәсе районнары
Нефтехимик (футбол клубы, Түбән Кама)

**Нефтехимик** — 1991 елда нигезләнгән Түбән Кама футбол клубы.

## Тарих
«Нефтехимик» командасы 1960-еллар уртасында Түбән Кама химкомбинаты карамагында нигезләнә. 1990 елга кадәр команда республика ярышларында гына катнашкан. 1990 елда клуб  (совет футбол системасында дүртенче дивизион) катнашырга хокукын ала.

1991 елда клуб 22 урыннардан тугызынчы урынны ала. 1992 елда «Нефтехимик» Русиянең икенче футбол дивизионының 5-нче зонасында беренче урынны ала һәм Беренче дивизионга чыга.

1993 елда лигаларның үзгәртеп оештыру нәтиҗәсендә, 58 командардан 38 икенче дивизионга төшкәннәр, ләкин «Нефтехимик» беренче дивизионда торып кала.

1994 елда «Нефтехимик» үзенең иң яхшы результатын күрсәтә — беренче дивизионда 6-нче урынын ала.

1998 елда команда икенче дивизионга төшә, ләкин 2001 елда ул беренче дивизионга кире кайта.

2004 елда команда икенче дивизионга төшә.

2007 елда «Нефтехимик» «Рубин» футбол клубы белән партнёрлык турында килешүне төзиләр.

2011/12 сезонда Русиянең икенче футбол дивизионының «Урал-Идел» зонасында беренче урынын ала һәм беренче дивизионга чыга.

### Баш тренерлар
* 1991—1992 — Владимир Морозов
* 1992 — Владимир Муханов
* 1993—1996 — Геннадий Сарычев
* 1996 — 1997 — Виктор Антихович
* 1997 — Александр Афонин
* 1998 — Геннадий Сарычев
* 1998 — Борис Синицын
* 1999—2001 — Иван Буталий
* 2001 — 2002 — Владимир Морозов
* 2003—2004 — Владимир Пачко
* 2004 — Александр Ефремов
* 2004 — 2010 — Владимир Клонцак
* 2010 — 2011 — Станислав Цховребов
* 2011 — 2012 — Андрей Ситчихин
* 2012 —2013 — Дмитрий Огай
*2013—... — Рөстәм Хуҗин

## Моны да карагыз
* Нефтехимик (хоккей клубы, Түбән Кама)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Татарстан футбол клублары
Төркем:Түбән Кама
Төркем: клублары
Донгхой

**Донгхой** () — Вьетнам көньягында урнашкан шәһәр. Куангбинь утравының көньяк-көнчыгышында урнаша. Мәйданы — 154,55 км². Халык саны — 108 000 кеше. Халык тыгызлыгы — 700 кеше/км².

left|300px|thumb|Донгхой

## Сылтамалар
* Донгхой  

Төркем:Вьетнам шәһәрләре
Синье Яманаке

**Синье Яманаке** () — япон галиме, Киото университетының гамәли тикшеренүләр үзәге мөдире, АКШның Глэдстон институты хезмәткәре. Халыкара тамыр күзәнәкләрен тикшерү җәмгыяте җитәкчесе. Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (2012).

Синье Яманаке Кобе университетында белем ала. 1987-1993 елларда докторлык диссертациясе өстендә эшли. Фармакология өлкәсендә доктор дәрәҗәсен алгач, ул фәнни эзләнүләрен АКШта дәвам итә. 2005 елда галим Киото алдынгы медицина фәннәре Институтында эшли.

2006 елда галим дөньяда беренче булып индуцияләнгән плюрипотент тамыр күзәнәкләрен ача, моның өчен ул халыкара фән дөньясында популярлык яулый. Галим 2008 елда Шао премиясенә, 2009 елда Ласкер бүләгенә, 2012 елда Millennium Technology Prize бүләгенә лаек була. Фәнни казанышлары өчен 2012 елда аңа Джон Һердон белән берлектә Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе тапшырыла.

## Сылтамалар

* Нобель атнасы йомгагы. Сез бүләкне кемгә бирер идегез?

Төркем:Япония галимнәре
Төркем:Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Япониядән Нобель премиясе лауреатлары
Джон Һердон

**Сэр Джон Һердон** () — британ галиме, Кембридж университетының онкологик тикшеренүләр һәм эмбриология институты хезмәткәре. Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (2012).

Галим Бөекбританиядә туа. Итон һәм Оксфорд университетының Крайст-Чёрч көллиятләрен тәмамлый. Докторлык диссертациясен яклаганнан соң фәнни эшен Калифорния технологик институтында дәвам итә. Соңрак Оксфорд университетының зоология кафедрасында эшли. 1971 елдан ул Кембридж университетында эшли.

Фәнни эзләнүләре өчен 1971 елда Джон Һердон Лондонского король оешмасының әгъзасы була. 1995 елда аңа ритсер дәрәҗәсе бирелә. 2004 елда күзәнәк биология һәм онкология институтына Һерден исеме бирелә. 1989 елда ул — Вольф премиясенә, 2009 елда Ласкер премиясенә лаек була. Фәнни казанышлары өчен 2012 елда аңа Синье Яманаке белән берлектә Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе тапшырыла.

## Сылтамалар
* Нобель атнасы йомгагы. Сез бүләкне кемгә бирер идегез?

Төркем:Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Бөекбританиядән Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Бөекбритания биологлары
Төркем:Кембридж университеты галимнәре
Мо Янь

**Мо Янь** () — кытай язучысы, Гонконг ачык университетының мәртәбәле филология докторы. 2012 елда «Халык әкиятләрен тарих һәм замана белән берләштергән галлюцинатор реализмы» өчен Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясенә лаек була.

Мо Янь 1955 елда туа. Озак вакыт авылда эшли, соңрак Кытай армиясендә хезмәт итә. Аның беренче әсәрләре 1981 елда чыга. Шөһрәтне язучы 1986 елда «Кызыл гаолян» әсәрен язып казана. Бу әсәр нигезендә популяр фильм төшерелә, Asiaweek журналы аны «XX гасырның иң яхшы кытай романнары» исемлегенә кертә.

Язучы барлыгы 11 роман һәм 70-кә якын кыска хикәя язган.

## Сылтамалар
* Нобель атнасы йомгагы. Сез бүләкне кемгә бирер идегез?

Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Кытайдан Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Кытай язучылары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Көҗәңәр

**Куженер** (, ) — Мари Илдә шәһәр тибындагы бистә, Куженер районының административ үзәге.

Халык саны — 5 384 кеше (2010).

## География
Куженер Немда елгасында, Йошкар-Оладан 73 километрга төньяк-көнчыгышка таба урнаша.

## Исем чыганагы
Посёлокның үз исемен мари исеме *кужу* — «озын» һәм ** — «елга» сүзләреннән алган.

## Тарих
Куженер авылы XVII гасырның ахырында — XVIII гасырның башында казна пүчинкәсе буларак нигезләнә.

1974 елда шәһәр тибындагы посёлогы статусын ала.

## Халык

## Истәлекле урыннар
* Никола чиркәве.

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иленең шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Төркем:Көҗәңәр районы торак пунктлары
Серж Һарош

**Серж Һаро́ш** () — француз галиме, физик, Коллеж де Франс университеты профессоры. Француз, Европа һәм Америка физика җәмгыятьләренең әгъзасы. Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (2012).

Касабланкада дөньяга килә. Марокко бәйсезлеге игълан ителгәч, гаиләсе белән Франциягә күчә. Париж университетында белем ала.

Төрле елларда галим Фәнни эзләнүләрнең Милли үзәге (CNRS), Стэнфорд университеты, Пьер һәм Мария Кюри Университеты һәм башка белем учакларында эшли. 2001 елдан ул — Коллеж де Франс университеты профессоры.

2009 елда Серж Һарош Франция фәнни тикшеренүләр үзәгенең алтын медаленә лаек буган. Ә 2012 елда Дэвид Уайнлэнд белән бергә «аерым квант элементларын үлчәү һәм идарә итү мөмкинлеген тудырган яңа эксперименталь методлар өчен» Физика өлкәсендә Нобель премиясенә лаек була.

## Сылтамалар
* Нобель атнасы йомгагы. Сез бүләкне кемгә бирер идегез?

Төркем:Франция галимнәре
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Франциядән Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Франция фәннәр академиясе әгъзалары
Төркем:Физиклар
Таулы Мари районы

**Таулы Мари районы** (рус. *Горномарийский район*, мар. *Кырык мары кымдем*) — Мари Илнең көньяк-көнчыгышында урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге — Козьмодемьянск шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

Район аша Идел елгасы уза.

## Халык

## Кызыклы мәгълүмат
Козьмодемьянск шәһәрендә тупланмаларында атаклы рәссамнар Фешин, Коровин, Кандинский картиналары булган музей бар. Шулай ук борынгы агач биналардан торган этно-авыл бар. Шулай ук яшүсмерләр өчен җилкәнле кораблар клубы "Паллада" бар.

2002 елга районда 29 203 кеше яши, шулардан чирмешләр (таулы чирмешләр) — 25 627 (87,7 %), руслар — 3210 (11 %), чуашлар —  207 (0,7 %), башкалар — 159 кеше.

## Демография

## Икътисад
Авыл хуҗалыкның төп тармагы — сөт-ит терлекчелеге.
## Шәхесләр
* Михаил Васютин (1959, Микряково), Мари Иле министры, вице-премьеры.

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
Аерылышу

**Аерылышу́** - өйләнешеп яшәүче гаиләләрнең никахны гамәлдән чыгару нәтиҗәсендә таркалу процессы. 1 елда 1000 кешегә яки өйләнешеп торучы 1000 парга туры килә торган аерылулар саны (аерылышу коэф.) белән исәпләнә.

Бөек Ватан сугышыннан соңгы елларда, шул чорның демографик үзенчәлекләрен исәпкә алып, аерылышу процессын мәхкәмә тәртибендә хәл итү законы кертелә һәм бу чорда РСФСРдә аерылышу күрсәткече иң түбән була. 1965 елдан, никахны гамәлдән чыгару процедурасы гадиләштерелгәннән соң, аерылышулар саны даими арта бара. 1950 елда ТАССРда аерылышу коэф. (1000 кешегә) - 0,4, 1970 тә - 1,9, 1980 дә - 3,3. 1990 еллар уртасына кадәр аерылышу коэф. туктаусыз үсә, унъеллык ахырына исә кимү процессы күзәтелә (1994 тә 4,0 дән 1998 дә 2,9 га кадәр). Ләкин шуннан соңгы елларда аерылышулар нык арта һәм 2002 дә иң зур күрсәткечкә җитә, барысы 21020 аерылышу теркәлә (5,6). 2006да Татарстанда 15245 аерылышу теркәлгән.

Аерылышулар саны ир белән хатынның яшенә бәйле һәм иң күбесе 20-30 яшьтәгеләргә туры килә. Кагыйдә буларак, хатын-кызлар арасында аерылышулар - яшьрәк вакытта, ә ирләр арасында олыгая төшкәч ешрак очрый. 2006 елда аерылышучы ирләрнең 5,8% ы һәм хатын-кызларның 12,5% ы 18-24 яшьтә, тиңдәшле рәвештә, 49,4% һәм 50,2% - 25-39 яшьтә, 22,3% һәм 20,2% - 40-49 яшьтә, 9,5% һәм 8,3% ы - 50-59 яшьтә булган. Шәһәр халкы, бигрәк тә зуррак шәһәрдәгеләр, авыл халкына караганда ешрак аерылыша. Аерылышуның күпчелеге никахның беренче 5-10 елына туры килә. Баласыз гаиләләр балалыларга караганда чагыштырмача ешрак таркала. Шулай ук бер балалы гаиләләр арасында аерылышу коэф. ике яки өч балалы гаиләләргә караганда югарырак.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Гаилә
Төркем:Демография
Төркем:Хокук
Приволжский (Мари Ил)

**Приволжский** — Мари Илнең Волжск районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 4 356  кеше (2010 ел).

## География
Бистә Волжскидан 17 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Яшел Үзән — Яраң линиясендә *Помары* тимер юл станциясе. Приволжский янында Р175 автоюлы уза; Приволжскийдан 5 километр төньяктарак «Марий Чодра» милли паркының көньяк чиге урнаша.

## Тарих
Приволжский 1980 елда «Волжская» кошлар фабрикасы янындагы посёлок буларак нигезләнә.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 67,0%, руслар – 28,5%, татарлар – 1,9%.

## Сәнәгать
* «Волжская» кошлар фабрикасы;
* Помары нефтебазасы;
* «Приволжскагрострой» АҖ;

һ.б.

## Моны да карагыз
* Помары
* Волжск
* Волжск районы

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле бистәләре
Төркем:Волжск районы торак пунктлары
Краснооктябрьский (Мари Иле)

**Краснооктябрьский** — Мари Илнең Медведево районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 4 558 кеше (2010 ел).

## География
Краснооктябрьский Медведеводан 17 километрга төньяк-көнбатышка урнаша. Яшел Үзән — Яраң сызыгында *Нолька* тимер юл станциясе.

## Тарих
Хәзерге Краснооктябрьский урнында 1931 елда «Марилес» берләшмәсенең урман пункты барлыкка килә.

Бөек Ватан сугышы вакытында Митькинога 360-нче хәрби базасы һәм 67708 номерлы хәрби часть эвакуацияләнә.

1951 елда Митькино авылы **Краснооктябрьский** шәһәр тибындагы бистәсенә үзгәртеп корыла.

## Халык саны

Милли состав (2002): чирмешләр – 27,1%, руслар – 65,1%, татарлар – 3,4%, чуашлар – 1,1%.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* terrus.ru — база данных России 
* Почтовые индексы Марий Эл
* ОКАТО 
* Информационный ресурс Республики Марий Эл «12rus.ru» :: Медведевский район

Төркем:Медведево районы торак пунктлары
Урнар

**Урнар** (, ) — Чуашиядә урнашкан бистә, Урнар районының административ үзәге.

Халык саны — 10 086 кеше (2010).

## География
Урнар Чуашиянең үзәгендә, Чабаксардан 91 киломерга көньякка таба урнаша. Мәскәү — Казан тимер юлында станция.

## Тарих
Урнар 1896 елда нигезләнә.

1918 елда посёлокта тимер юл станциясе нигезләнә.

1927 елдан — Урнар районы үзәге, 1938 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

## Халык

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=21 
* http://ruspostindex.ru/21/0.html 
* http://www.terrus.ru/sources/stat/okato/id441.shtml  ОКАТО]
* [[http://vurnary.ru/ vurnary.ru Посёлокның һәм районның рәсми сайты](http://gov.cap.ru/main.asp?govid=317
*) 
* http://bse.sci-lib.com/article007291.html
* http://vurnar.ru/Istoriya-Vurnar/ 

Төркем:Чуашстан шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Чуашстан район үзәкләре
Төркем:Урнар районы
Шөмерле

**Шөмерлә** (, ) — Чуашиядә урнашкан шәһәр, Шөмерлә районының административ үзәге.

Халык саны — 31 722 кеше (2010).

## География
Шәһәр Сыры елгада, Чабаксардан 110 километрга төньяк-көнбатышка таба урнаша. Мәскәү-Казан тимер юлында станция.

## Исем чыганагы
Шөмерлә шәһәре үз исемен якында урнашкан Шөмерлә авылыннан ала.

## Тарих
1916 елда Мәскәү-Казан тимер юлы төзелеше вакытында Шөмерлә станциясе нигезләнә.

1924 елына кадәр Түбән Новгород губернасы составына булган.

1930 елда Шөмерлә шәһәр тибындагы бистәсенә, ә 1937 елда — шәһәренә үзгәртеп корыла.

## Халык

Милли состав: чуашлар — 68%, руслар — 24%.

## Икътисад
* Автофургоннар комбинаты (1931);
* Химия заводы (1930);
* Махсус автомбильләр заводы;
Агач эшкәртү һәм азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре.

## Фотогалерея

Файл:Город Шумерля Музыкальная школа.JPG|Балалар иҗаты йорты
Файл:Железнодорожный вокзал города Шумерля вид из города 01.JPG|Вокзал
Файл:Stacidomo de Ŝumerla.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Чуашстан шәһәрләре
Морке

**Морке** (, ) — Мари Илдә шәһәр тибындагы бистә, Морке районының административ үзәге.

Халык саны — 10 075 кеше (2010).

## География
Морке Йошкар-Оладан 73 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша.

## Тарих
Морке 1679 елда нигезләнә.

Шәһәр тибындагы бистә стаусын 1968 елда ала.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр — 75,9%, руслар — 17,0%, татарлар — 5,8%.
## Истәлекле урынпар
Моркедә буддачылар үзәге эшли.

## Фотогалерея

Image:morki museum.JPG|Тарих музее
Image:morki culture.JPG|Мәдәният сарае
Image:morki adm.JPG|Администрация
Image:morki church.JPG|Богоявление чиркәве


## Моны да карагыз
* Красный Стекловар

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Төркем:Морке районы торак пунктлары
Чжуаннар

**Чжуаннар** (, *бучжуан*, шулай ук *бубу*, *буи*, *бунун*; ) - буи халкына якын торучы Көньяк Кытайның җирле халыкларының берсе. Кытайның рәсми танылган 56 халкының берсе булып, аның иң күп санлы милли азчылыгы булып тора.

Халык саны (2000 елга) - 16 178 811 кеше. Күбесе Гуанси вилаятендә тора, монда саннары - 14,24 млн, Юньнаньда - 1,14 млн, ә Гуандунда 570 меңләп яшиләр.

Бүген рәсми кулланылучы «чжуан» этнонимы XIII гасырда барлыкка килсә дә, Кытайда 1964 елда гына рәсми кабул ителә. Аннан башка чжуан халкының тагын 20ләп атамасы бар.

## Пәрәвездә
* The Zhuang: A Longitudinal Study of Their History and Their Culture, by Jeffrey Barlow 

Төркем:Кытай халыклары
Төркем:Тай халыклары
Yan Yudin

**Yan Yudin** yäki **Yanis Yudinş** (, ; 1884-1918), xärbi eşlekle. Berençe Bötendönya häm Watandaşlar suğışlarında qatnaşuçı. 1917-1918 yıllarda 3-ençe Latış Uqçıları  brigadası sardarı. 1918 yılnıñ Avgustınnan Könçığış frontta İdelneñ sulyaq yar buyı ğäskäri törkemnäre xärbi citäkçese.

Qazannı Aq Ğäskärdän azat itü suğışında (Qazan Operatsiäse) Krasnaya Gorka (Qızıl Tawçıq) timer yul stansiäse yanında häläq bula. Stansiägä Yudino iseme birelä.

## Monı da qarağız
* Yudino bistäse
* Yudino (stansiä)

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Русия ватандашлар сугышында катнашучылар
Дон

**Дон** — Италиянең Трентино — Альто-Адидже төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Трентино — Альто-Адидже төбәге шәһәрләре
Пудем

**Пудем** — Удмуртиянең Яр районында урнашкан село.

Халык саны — 1 920 кеше (2010).

## География
Пудем Пудем елгасы өстендә, Ярдан 8 километрга төньякка таба урнашкан. Яр—Верхнекамская тимер юлында станция.

## Тарих
Пудем 1759 елда тимер җитештерү заводы янында бистә буларак нигезләнә.

1930 елда Пудем районы оештырыла, һәм Пудем аның үзәге була.

1951 елда Пудем шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1956 елда Пудем районы Яр районы составына кертелә.

2005 елда авыл торак пунктына үзгәртеп корыла.

## Халык

Милли состав (2002): арлар — 51,5%, руслар — 45,4%, татарлар — 0,7%.

## Тышкы сылтамалар
* http://unatlib.org.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=155:2008-06-01-17-12-05&id=1147:pudem&Itemid=533

## Искәрмәләр

Төркем:Яр районы торак пунктлары
Юдино (Казан)

**Юдино** — Казанның Киров районы составында микрорайоны.

1918 елда, Ленин боерыгы буенча, Кызыл Таучык бистәнең Мәскәү — Казан тимер юлдан төньякка таба урнашкан өлеше Юдино исеме кушыла.

Казан составына 1960-елларда кертелгән.

## Тарих
[100px|left|[Ян Юдин]]
Кызыл таучык бистәсе территориясендә ватандашлар сугышы барышында каты сугышлар барганнар. Кызыллар ягында унтер-әфисәр Ян Юдин җитәкчелеге астында латыш укчылары сугышканнар. 1918 елның 12 августында Кызыл Таучык стансасы янында Ян Юдин снәрәт ярчыгыннан һәлак була.

1920 елда Юдино шәһәр тибындагы бистә статусын ала, ә 1938 елда Юдино районының административ үзәге була.

1958 елда район үзәге Яшел Үзәнгә күчә, ә 1965 елда Юдино Казан шәһәре эченә кертелә.

## Халык

## Транспорт
* Юдино тимер юл станциясе
* 30, 46 һәм 72 номерлы автобуслары.

## Күрше районнар
* Төньяк ягыннан: Яңа Юдино (Беляевский), Залесный бистәләре.
* Көнбатыш ягыннан: Займище бистәсе; Займище күпере.
* Көньяк ягыннан: Кызыл Таучык посёлогы.

## Юдинода туганнар
* Виктор Колотов — «Рубин»да һәм ССРБ җыелма командасында уйнаган футболчы.
* Иван Журин (1915-2002), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Любовь Смирнова (1944), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Валерий Леванов (1952), һидрогеолог, ТР Дәүләт бүләге лауреаты (2004).
* Азат Хәлимов (1958), баянчы, ТР атказанган артисты (1999).

## Гаудия-вайшнавизм
Юдинода Казанда Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятенең бердәнбер ашрамы урнашкан.

## Моны да карагыз
* Юдино станциясе
* Юдино районы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Югары Чулман районы

**Югары Чулман районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Кирс шәһәре.

## География

Югары Чулман районы — Киров өлкәсендә мәйдан буенча иң зур районы.

Төп елгалар — Нократ һәм Чулман.

### Файдалы казылмалар
Район территориясе Аурупада иң зур фософоритлар чыганагы бар.

## Тарих
1929—1965 елларда район *Кай районы* исемен йөрткән.

Югары Чулман районы 1965 елда барлыкка килә.

Районда иң иске торак пункт — Кай селосы (1558 елда нигезләнгән).

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Кирс|Кирс шәһәр җирлеге]]**
# **[[Лесной (Киров өлкәсе)|Лесной шәһәр җирлеге]]**
# **[[Рудничный (Киров өлкәсе)|Рудничный шәһәр җирлеге]]**
# **[[Светлополянск|Светлополянск шәһәр җирлеге]]**
# Кай авыл җирлеге
# Камский авыл җирлеге
# Лойно авыл җирлеге
# Созимский авыл җирлеге
# Чус авыл җирлеге

## Танылган шәхесләр
* Фәридә Мөэминова — РФ атказанган артисты (2002). Магнитогорски драма, А. Джигарханян театр-студиясе (Мәскәү) артисты.

## Шулай ук карагыз
* Вятлаг
* Гайнә-Кай тимер юлы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://verhnekamje.ru/
* http://www.ako.kirov.ru/region/regionmap.php?rajon=9 
* http://www.ako.kirov.ru/power/local/glav_pos.php

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Балезино

**Балезино** (, ) — Удмуртиядә урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Балезино районының административ үзәге.

Халык саны — 16 121 кеше (2010).

## География
Балезино Чүпче елгасында, Ижаудан 150 километр төньякка таба һәм Глазовтан 30 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша. Киров — Пермь тимер юлында станция.

## Тарих
Балезино 1897 елда Транссебер магистрале төзү аркасында нигезләнә. Балезино үз исемен якында урнашкан Балезино авылыннан ала.

Шәһәр тибындагы бистә статусын 1938 елда ала.

1941—1944 елларда Ижау — Балезино тимер юлы төзелә.

## Халык

Милли состав (2010): арлар — 46,2%, руслар — 38,8%, татарлар — 11,1%.

## Икътисад
Сәнәгатьнең төп тармаклары — җиңел, азык-төлек, агач эшкәртү, төзү материаллар сәнәгатьләре.

Төп предприятие — Балезино металл кою һәм механика заводы
## Шәхесләр
* Энвиль Касыймов (1961―2020), журналист, рәссам. Удмуртиянең атказанган мәдәният хезмәткәре.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://balezino.udmurt.ru/ 
* http://balezino.ru 
* http://vpered-balezino.ru 

Төркем:Удмуртия шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Балезино районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Хәйриячегә һәйкәл (Казан)

**Хәйриячегә һәйкәл** - Татарстанның Казан шәһәре Меңъеллык мəйданында урнашкан һәйкәл. Скульптура прототибы булып казанлы хәйрияче - Татарстан балалар йортларына 75 автобус бүләк иткән кеше - Әсгать Галимҗанов тора.

Һәйкәл скульпторы - Асия Миңнуллина. Ачылу вакыты - 30.08.2008.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Хөррият (стела)

**Хөррият стеласы** - Татарстанның Казан шәһәре Мирсәет Солтангалиев мәйданында урнашкан стела. Монумент Татарстан суверенитетына 6 ел тулу уңаеннан куелган.

Һәйкәл азатлыкны символлаштыручы кыз-кош сурәтендә тора.

Һәйкәл скульпторы - Кадим Җәмитов. Куелу вакыты - 1996 ел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
   

## Моны да карагыз
  

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Карл Фукс һәйкәле (Казан)

**Карл Фукс һәйкәле** - Татарстанның Казан шәһәре Фукс бакчасында урнашкан Казан Императорлар Университеты ректоры, тарихчы, табиб, татарларны беренче өйрәнүче Карл Фукска багышланган һәйкәл. 

Һәйкәл Карл Фуксның чын гәүдәсе зурлыгына якын китереп ясалган.

Һәйкәл скульпторлары - А.Балашов, И.Козлов. Куелу вакыты - 1997 ел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

 

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Карл Фукс хөрмәтенә аталган объектлар
Владимир Ленин һәйкәле (Ирек мәйданы, Казан)

**Владимир Ильич Ленин һәйкәле** - Татарстанның Казан шәһәре Ирек мәйданында урнашкан совет эшлеклесе, инкыйлабчысы В.И.Ленинга багышланган һәйкәл.

Һәйкәл совет чорына хас гадәтләр буенча эшләнгән. Һәйкәл составына Ленин сурәтеннән тыш шулай ук турыпочмаклы постамент та керә.

Һәйкәл скульпторы - П.П.Яцыно, архитекторы - А.И.Гегелло. Куелу вакыты - 1954 ел.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Казан һәйкәлләре
Александр Пушкин һәйкәле (Пушкин урамы, Казан)

**Александр Сергей улы Пушкин һәйкәле** - Татарстанның Казан шәһәре Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры янында рус шагыйре Александр Пушкинга куелган һәйкәл.

Куелу вакыты - 1956 ел. Һәйкәл скульпторы - Н.К.Вентцель. Һәйкәл башта гипстан эшләнгән була, 2005 елда бронзадан торган копиясына алыштырыла.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Александр Пушкин
Габдулла Тукай һәйкәле (Театр урамы, Казан)

**Габдулла Тукай һәйкәле** — Татарстанның Казан шәһәре Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры янында урнашкан, татар шагыйре Габдулла Тукайга куелган һәйкәл.

Һәйкәл скульпторы - Е.Х.Шулик.

Куелган вакытта - 1956 елда һәйкәлне бетоннан коялар. 2005 елда ул бронзадан ясатылып, кире үз урынына баса.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Язучыларга һәйкәлләр
Төркем:Тукайга һәйкәлләр
Валамаз (Красногорское районы)

**Валамаз** (, ) —  Удмуртиянең Красногорское районында урнашкан авыл, элек — шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 851 кеше (2010).

## География
Валамаз Турна елгасында, Глазовтан 89 километрга көньяк-көнбатышрак урнаша. 1990-елларга кадәр *Игра тар  тимер юлы*ның Игра — Валамаз участогы эшләгән.

## Тарих
1870 елда Валамаз авылында пыяла заводы төзелпә.

1927 елда Валамаз шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1992 елда авыл торак пунктына үзгәртеп корыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 86,2%, арлар — 9,3%, татарлар — 3,7%, украиннар — 1,2%.

## Икътисад
* Чаңгылар җитештерү («Север» ААҖ);
* Такта яру заводы;
* Икмәк пешерү йорты.

## Искәрмәләр

Төркем:Красногорское районы торак пунтлары