Йенө Ландлер

**Йенө Ландлер** (, *[[1875 ел]]ның [[23 ноябрь|23 ноябре]], [[Маҗарстан]], Дунай арты крае, Гелше — [[1928 ел]]ның [[25 февраль|25 феврале]], [[Франса|Франция]], [[Канн]]*) — маҗар инкыйлабчысы, дәүләт эшлеклесе, Маҗарстан Коммунистлар фиркасе Үзәк комитеты әгъзасы, Маҗарстан Совет Республикасы эчке эшләр халык комиссары, маҗар Кызыл гаскәре баш сәргаскәре (*[[1919 ел|1919]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1875 елның 23 ноябрендә Маҗарстанның  Дунай арты краенда (*Көнбатыш Трансданубия*) Гелше авылында бай арендатор гаиләсендә туган. Надьканижа шәһәрендә гимназия тәмамлагач, 1893 елдан Будапешт университетында укый. Студент елларында Маҗарстанның Габсбурглар империясеннән бәйсезлеге өчен яшьләр хәрәкәтендә катнаша, соңрак хәрәкәтнең юлбашчысына әйләнә.

Беренче бөтендөнья сугышына кадәр Будапештта билгеле адвокат була. , сәясәтчеләр, танылган журналистлар даирәсендә катнашса да, бары тик транспортта эшләүче эшчеләрнең һәм тимер юлчыларның эре транспорт компанияләренә каршы суд процессларын гына алып бара һәм иң өметсез дип саналган эшләрдә дә җиңү яулый. Мәсәлән, 1905 елда эш ташлау (*забастовка*) башлаган өчен судка тартылган тимер юл хезмәткәрләренең барысын да аклатуга ирешә. Суд процессларындагы нотыклары сәяси төсмер ала бара. 1906 елның октябрендә тимер юлчылар һөнәри берлеге ышанчылысы итеп сайланган Й. Ландлер Будапешт трамвай йөртүчеләренең стачкасын җитәкләүчеләрнең берсе була. 1908 елда Маҗарстан социал-демократлар фиркасенә керә, фирканең сул канаты эшлеклесенә әверелә.

Беренче бөтендөнья сугышы елларында милитаризмга каршы чыга. 1918 елда сугышка каршы эш ташлаулар оештыра. Үзенең сәяси эшчәнлеге белән Й. Ландлер маҗар коммунистлары җитәкчесе Бела Кун (*[[:hu:Kun Béla (népbiztos)|hu]]*) (*[[1886 ел|1886]]-[[1938 ел|1938]]*)  өчен җирлек әзерли. 1919 елның 21 мартында Маҗарстан  Шуралар җөмһүрияте дип игълан ителә. Й. Ландлер эчке эшләр, сәүдә, соңрак тимер юллар халык комиссары итеп билгеләнә. Англия, АКШ, Франция румыннарны һәм чехларны Маҗарстан шуралар җөмһүрияте өстенә җибәргәч, Й. Ландлер Будапештның паровозлар төзүче «Маваг» заводы һәм тимер юл остаханәләре эшчеләреннән торган гаскәри корпус төзи, корпус интервентларны куып чыгара. 1919 елның июлендә Й. Ландлер маҗар Кызыл гаскәренең баш сәргаскәре итеп билгеләнә. Интервентлар икенче мәртәбә Будапештка ыргылганда, Бела Кун һәм Йенө Ландлер МСР инкыйлаби хөкүмәт шурасына җөмһүриятне яклауга эшчеләрне күтәрергә тәкъдим итә, ләкин маҗар социал-демократлары хакимияттән китү юлын сайлый.

Маҗарстан Совет Республикасы җиңелгәч, Й. Ландлер Венага мөһаҗирлеккә китәргә мәҗбүр була. Венадан торып, туган илендә коммунистларның идән асты эшчәнлеген оештыра. Коминтернның III, IV, V конгрессслары эшендә катнаша, Коминтернның башкарма комитеты әгъзасы итеп сайлана.

1928 елда каты авыру Й. Ландлерны иптәшләре Франциягә, Каннга дәваланырга җибәрә. Дәвалану нәтиҗәле булмый, 1928 елның 25 февралендә Каннда вафат була. Көле салынган савыт Мәскәүгә китерелә һәм 1928 елның 3 августында Мәскәү кирмәне диварына куела.

## Хәтер
Будапештта 1919 елгы инкыйлаб җитәкчеләренә һәйкәл торгызылган. Тибор Самуэли, Бела Кун янәшәсендә Йенө Ландлер да сурәтләнгән.

## Әдәбият
# *Фёльдеш П.* Полководец улицы: Повесть о Енё Ландлере. М.: Политиздат, 1977. 
# *Абрамов А. С.* У кремлёвской стены. М.: Политиздат, 1980.

## Сылтамалар
*  Венгерская Советская Республика
*  The Hungarian Soviet Republic of 1919: The Forgotten Revolution (1919 елгы Маҗарстан Совет Республикасы – онытылган инкыйлаб) 
*   Landler, Jenõ

## Моны да карагыз
* Маҗарстан Совет Республикасы

## Искәрмәләр

Төркем:Будапешт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Адвокатлар
Төркем:Маҗарстан революционерлары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Төркем:Маҗарстан сәясәтчеләре
Төркем:Яһүдләр