Аналык

**Аналык** (**uterus**, греч. **metra, hystera**) - имезүчеләрнең яралгы үсү урыны булган эчке җенес әгъзасы

·      Аналык - парсыз куыш мускуллы әгъза, кече оча куышлыгының урта өлешендә сидек куыгы һәм туры эчәк арасында урнашкан (рәс. 3.18).

·       Балигъ хатынның аналык озынлыгы 7-8 см, киңлеге - 4 см, юанлыгы - 2-3 см. Бала тапмаган хатын-кызларның аналык авырлыгы 40-50 г, ә бала тапканның 80-100 г. Аналык куышлыгы күләме 4-6 см3. Айлыклар туктаганнан соң  (климактерик вакыт) аналык зурлыгы кимегәне билгеләнә.

·      Аналыкка аталанган күкәй күзәнәк керә, анда яралгы үсә һәм карындагы бала күтәрелеп йөртелә, аналык мускулатурасы кыскару нәтиҗәсендә бала туа.

·       Аналык армутсыман (грушасыман) формалы, алгы-арткы юнәлештә яссыланган. Аны төпкә, гәүдәгә һәм муентыкка бүләләр (рәс. 3.18).

o  **Аналык төбе** (**fundus uteri**) — аналыкның өске кабарынкы өлеше, аналыкка аналык көпшәләре тоташкан урыннан өскәрәк чыгып тора.

o  **Аналык гәүдәсе** (**corpus uteri**) конуссыман, әгъзаның урта зур өлеше.

o  Аналыкның аскы өлеше **аналык муентыгы** (**cervix uteri**) дип атала, аның ике бүлеге бар:

§  **муентыкның җиңсә өсте өлеше** (**portio supravaginal cervicis**) өске, җиңсәдән өстәрәк урнашкан;

§  **муентыкның җиңсә өлеше** (**portio vaginalis cervicis**) аскы, җиңсә куышлыгына баткан.

o   Аналыкның гәүдәсе муентыкка күчкән урыны тар һәм **аналык муены** (**isthmus uteri**) дип атала.

·       Муентыкның җиңсә өлешендә **аналык тишеге** (**ostium uteri**) бар, ул **алгы** һәм **арткы иреннәр** (**labium anterius** et **labium posterius**) иреннәр белән чикләнгән. Бала тапмаган хатын-кызларның аналык тишеге озынча яки түгәрәк, ә бала тапканнарның аркылы ярыксыман.

·       Аналык тишеге **аналык муентыгы юлына** (**canalis cervicis uteri**) алып бара, аннары ул аналык куышлыгына дәвам итә.

·       **Аналык куышлыгы** (**cavitas uteri**) фронталь кисемдә өчпочмаксыман, аның нигезе аналык төбенә, ә башы – аска, аналык муентыгына карый.

·       Аналыкның ике өслеге бар:

o   Алгы сидек куыгына таба карый һәм **куыклык өслеге** (**facies vesicalis**)  дип атала;

o   Арткы туры эчәккә таба карый һәм **эчәк өслеге** (**facies intestinalis**) дип атала.

·      Өслекләрне ике кырый бүлә, **аналыкның уң** һәм **сул кырые** (**margo uteri dexter** et **margo uteri sinister**).

**Аналык тышчасы**

Аналык тышчасы калын  — 1-1,5 см.

·      **Лайлалы катлау** (**endometrium**)

o  Аналык куышлыгын эчтән җәя.

o  Лайла өслеге шома, аналык муентыгы юлында гына бер буй җыерчык бар һәм аннан ике якка очлы почмакта китүче кечкенәрәк **пальмасыман җыерчыклар** (**plicae palmatae**) бар. Пальмасыман җыерчыклар аналык муентыгы юлының алгы һәм аткы тышчаларында урнашып, бер-берсенә тиеп, аналык куышлыгына җиңсәдә булган әйберләрнең үтеп керүен тоткарлый.

o   Лайлалы катлау беркатлы цилиндрик эпителий белән капланган, анда гади көпшәсыман **аналык бизләре** (**glandulae uterinae**) бар.

o   Эндометрий ике катламнан тора:

§  өске **функциональ** катлам, менструация вакытында тулысынча аерылып төшә.  

§  тирән **нигез** катлам, функциональ катламның киредән үсүен тәэмин итә.  

·      **Мускуллы катлау** (**myometrium**) өч катламнан тора:

o  тышкы буй,

o  урта циркуляр, аналык муентыгы өлешендә көчле үсеш алган.

o  эчке буй.

·       **Сүл асты нигезе** (**tela subserosa**)

Муентык һәм аналык гәүдәсе кырые тирәсендә генә бар, анда аналыкны каплаучы корсак ярысы сул һәм уң аналыкның киң бәйләвеченә күчә.

·      **Сүлле катлау** (**perimetrium**)  

o  Аналык муентыгының җиңсә өлешеннән кала, аналык корсак ярысы белән бөтен яктан да капланган (интраперитонеаль урнашкан).

o  Аналыкның эчәк өслеген каплаучы корсак ярысы җиңсәнең арткы тышчасына җитә, аннары өскә туры эчәкнең алгы тышчасына күтәрелеп, туры эчәк һәм аналык арасында тирән кесә ясый **— туры эчәк-аналык батынкылыгы** (**excavatio rectouterina**) (**Дуглас кесәсе**). 
* Аналыкның     куыклык өслеген каплаучы корсак ярысы муентыкның җиңсә өсте өлешенә җитә,     аннары сидек куыгына күчеп **куыклык-аналык     батынкылыгын** (**excavatio     vesicouterine**) ясый. Ул Дуглас киңлегеннән сайрак.
 Кече оча куышлыгы әгъзаларында патология булган очракларда Дуглас кесәсендә патологик сыекчалар (үлек, кан) җыела ала, ә бу инде әлеге процессларны (аналыктан тыш йөклелек, ялкынсыну һәм б.к) билгеләүдә булыша.  

**Аналык бәйләвечләре**

·       **Аналыкның киң бәйләвече** (**ligamentum latum uteri**) – корсак ярысының дупликатурасы, кече очаның кырый тышчалары (анда ул париеталь корсак ярысына күчә) һәм аналык кырые (анда ул периметрийга күчә) арасында урнашкан.  
* Аналыкның     киң бәйләвеченең өске кырыенда аналык көпшәсе урнашкан. 
* Киң     бәйләвечнең арткы бите кыска **күкәйлек     җыерчасын** (**mesovarium**) ясый. 
* Аналыкның     киң бәйләвеч өлеше, аналык көпшәсе һәм күкәйлек җыерчасы арасында урнашкан     өлеше, **аналык көпшәсенең җыерчасы**     (**mesosalpinx**) дип атала. 
* Аналыкның     киң бәйләвечендә күкәйлекнең үз бәйләвече һәм аналыкның йомры бәйләвече     уза. 
·       **Аналыкның йомры бәйләвече** (**ligamentum teres uteri**) аналык кырыеннан аналык көпшәләреннән астарак уза, ул күкәйлекнең йомры бәйләвеченең дәвамы булып тора. Киң бәйләвечтән үтеп, йомры бәйләвеч алга һәм аска барып, касык юлыннан үтә һәм касык клетчаткасына кушыла.

·       **Аналыкның кардиналь бәйләвече** (**ligamentum cardinale uteri**) аналык муентыгы һәм очаның кырый тышчасы арасында тартылып, аналыкны кырыйга күчүдән саклый.

Аналыкның киң бәйләвечендә урнашкан нәрсәләр (беренче чиратта аналык көпшәләре һәм күкәйлекләр) клиник тәҗрибәдә **аналык үсентеләре** (**adnexa**), ә аларның ялкынсынуы аднексит дип атала.  

**Аналыкның урнашуы**

·      Нормада аналык алга авышкан - **anteversio uteri**.

·       Аналыкның алгы өслеге батынкы - **anteflexio uteri**. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Репродуктив система
Төркем:Кеше анатомиясе