open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Заит җәмигъ мәчете (Октябрьск)

**Заит җәмигъ мәчете**  () ― Башкортстанның Октябрьск шәһәре Заит (*Югары Зәет*) бистәсендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*җәмигъ мәчете*). Үзәкләштерелгән дини оешма ― Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Октябрьск мөхтәсибәт идарәсе «Заит бистәсе җирле мөселман дини оешмасы» карамагында.

## Тарих
 
2008 елда шәһәрнең аерым предприятиеләре һәм шәхси затларның хәйрия кертемнәре хисабына төзелгән Заит җәмигъ мәчете рәсми рәвештә ачыла. 

Мәчет комплексында Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Октябрьск мөхтәсибәт идарәсе урнашкан.

## Архитектура

Җәмигъ мәчете Октябрьскиның (1946 елдан шәһәр) халык күп яши торган микрорайонында, шәһәр читендә, шәһәрдән «М-5» федераль юлына чыгучы урамда, калкулыкта урнашкан һәм ерактан яхшы күренә. Бина 3 катлы, әмма мәйданы буенча зур түгел, архитектурасы шактый матур һәм үзенчәлекле (*новодел*). Мәчет бинасы сигезкырлы корылманы хәтерләтә, бинаның һәр ягыда чыгынкы очлы терәтмәсе (*пристрой*) бар, өстән караганда бина сигезкырлы йолдыз формасында кабул ителә. Мәчетнең ак диварлары ачык яшел төсмерләргә буялган түбәсе белән, шундый ук тәрәзә рамнары белән бик яхшы яраша. Гөмбәзе юк. Түбәгә урнаштырылган манарасы артык биек түгел, төнлә ерактан ук күренеп торучы яшел утлар белән яктыртыла. Мәчетнең тәрәзәләре бик зур, мәчетнең бөтен биеклегендә диярлек, алар аша бинага күп яктылык үтеп керә. Намаз залының түшәмендә Аллаһы () сүзе язылган. Михраб янәшәсендәге диварда төсле паннода Мәккәдәге Кәгъбә ташы сурәтен күрергә мөмкин  .

## Басма орган
Октябрьск мөхтәсибәт идарәсе һәм Заит җәмигъ мәчете айга бер тапкыр 1 басма табак күләмендә 999 тираж белән татар һәм рус телләрендә «Ислам хәбәрләре» (*Исламские вести*) газетасын чыгара. Газета бушлай таратыла. 2022 елның 24 июнендә, җомга көнне чыккан 6 (254) саны.pdf.

## Җитәкчеләр
* Октябрьск мөхтәсибе, мәхәллә рәисе, имам-хатиб – Миргасим улы Рөстәм хәзрәт Шакиров (1965 елгы)
* Имам Исмәгыйль хәзрәт
* Имам-ахун ― Мәүлет улы Мәүлемҗан хәзрәт Сибгатуллин.
 
Октябрьск шәһәрендә Заит җәмигъ мәчетеннән башка, Төрекмән (*Мәчет урамы, 4*), Московка (*Кооператив ур., 100/1*), Мулла («Мөхсин» мәчете, *Матросов ур., 136*) бистәләрендә мәчетләр эшли. 

Шулай ук Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте карамагындагы «Нур әл-Ислам» (Нуруль Ислам) мәдрәсәсе (*Комсомол ур., 22*) гамәлдә . РМ ҮДН карамагындагы мәчетләр имамнары биредә белемен күтәрә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Мусульманская религиозная организация п. Заитово ВКонтакте

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2008 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Октябрьск (Башкортстан) гыйбадәтханәләре
Төркем:Башкортстан мәчетләре
Нәбиуллина

Нәбиуллина ― фамилия.
* Айгөл Нәбиуллина (1975), сәхнә һәм радио алып баручысы, мөхәррир һәм мәдәният оешмалары җитәкчесе.
* Илүсә Нәбиуллина (1958), укытучы, журналист, язучы.
* Эльвира Нәбиуллина (1963), Россия Үзәк банкы рәисе (2013 елдан).
----
* **[[Нәбиуллин]]**
Мохтарова

**Мохтарова** — фамилия.
* Гөлфия Мохтарова (1995), спортчы (*[[самбо]]*), РФ спорт мастеры (*[[Әстерхан]]*).
* Назирә Мохтарова (Мөхәммәтшина, 1925), невропатолог, фән докторы, профессор (*[[Киев]]*).
* Фатыйма Мохтарова (1893?―1972), опера җырчысы, Азәрбайҗан ССР халык артисты (1940).
----
* **[[Мохтаров]]**

Төркем:Фамилияләр
Наил Нәбиуллин

* **[[Наил Нәбиуллин]]**: 
** Наил Нәбиуллин (1939), шагыйрь, композитор, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
** Наил Нәбиуллин (1989), журналист, мөхәррир. «Азатлык» Татар яшьләре берлеге рәисе (2010 елдан).
Мәдинә (мәчет, Дим районы, Уфа)

*Уфаның Инорс микрорайонындагы [[Мәдинә (мәчет, Инорс, Уфа) |Мәдинә]] мәчете белән бутамагыз*

**Мәдинә мәчете** () ― Башкортстан башкаласы Уфа шәһәренең Дим районында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*җәмигъ мәчете*). Үзәк Диния нәзарәте составындагы «Уфа шәһәренең Дим районы 504нче мәхәллә» җирле мөселман дини оешмасы карамагында.

## Тарих
Уфаның Дим  районында зур булмаган район мәчете (*Мусоргский ур., 48*) генә булган, ул барлык мөселманнарны сыйдыра алмый башлаган. Шуңа күрә яңа мәчет төзү мәсьәләсе күтәрелә. Мәчет Дим районының шәхси секторында «Баланово» паркы янәшәсендә буш яткан җирдә төзелгән. 

Мәчет нигезенә беренче таш 2010 елның көзендә салына. 2013 елның октябрендә мәчет ачыла. Бу өч ел дәвамында гыйбадәтханә дин тотучылардан кергән һәм җәлеп ителгән акчалар хисабына төзелгән. Аның төзелешенә мәчетнең Попечительләр советы рәисе, «Дортрансстрой» ҖЧҖ Директорлар советы рәисе Марат Латыйпов зур өлеш керткән.

Мәчетне ачу тантанасы  Ырынбур мөселман диния нәзарәте (Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте) оешуга 225 ел тулуга багышланган тантаналы чаралар кысаларында узган. Тантанада югары мөфти шәйхелислам Тәлгать Таҗетдин,  Стамбул шәһәре мөфтие Рахми Яран, Индонезиянең дини эшләр министры Сурадхорм Али, 57 илне берләштерүче Халыкара ислам ризалыгы оешмасы рәисе Хәмит Ирен һәм башкалар катнашкан .

## Җитәкчелек
* Имам-хатиб ― Венир улы Замир хәзрәт Хәйруллин

## Тасвирлама
Гыйбадәтханәнең иң биек манарасы белән гомуми биеклеге – 51 метр. Аның барлыгы 4 манарасы бар, иң биеге 10 м тәшкил итә, ярымайлы биек шпиле Дим микрорайонының теләсә кайсы почмагыннан диярлек күренә. Мәчет төзелеше өчен материал булып «Бессер» блоклары хезмәт иткән.

Мәчетнең сыйдырышлыгы ― 800 кеше. Бина эчке бизәлеше белән аерылып тора. Мәчетне бизәү эшендә Сәмәрканд рәссамнары, Мисыр агач уемчылары, шулай ук җирле осталар катнашкан. Агачтан уемнар һәм диварлардагы гарәп язулы Коръән аятьләре яшь оста Юныс Хәйруллин кулы белән ясалган.

## Моны да карагыз
Уфаның Калинин районы Инорс микрорайонында 2015 елда ачылган «Мәдинә» мәчете турында: 

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2013 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Уфа мәчетләре
Мәдинә (мәчет)

**Мәдинә мәчете**:
## Россия Федерациясе
### Татарстан
;Казан
* Мәдинә (Совет районы)
;Әлмәт
* Мәдинә
;Лавеш районы
* Мәдинә (Сокуры)
### Башкортстан
;Уфа
* Мәдинә (Дим районы)
* Мәдинә (Инорс)
## Һиндстан
* Мәдинә мәчете (Шиллонг)
Веприк (Ичня районы)

**Веприк** () — авыл, Монастырище авыл советы, Ичня районы, Чернигов өлкәсе, Украина.

КОАТУУ коды - 7421786802. 2001 елгы җанисәп буенча халык саны 20 кеше булган.

## Географик урыны
Веприк авылы *Мирное* авылыннан 1 км, Монастиришче авылыннан 4 км ераклыкта урнашкан. Якында Т-2527 шоссесы һәм тимер юл, Яхновка станциясе 1 км ераклыкта.

## Тарихы

* 1600 - нигез салынган елы.
* Утар Монастырище Изге ана Раштуа чиркәвенә беркетелә.
* Греков (Грецкий) хуҗалыгында 1859 елда 12 кеше йорт, анда 89 кеше яшәгән (46 ир-ат һәм 43 хатын-кыз).
* 1869 елгы картада Грецкий утары була.
* 1945 елга кадәр Грецкий утары дип аталган.

## Искәрмәләр
Суфиянов

**Суфиянов**, *шулай ук* **Суфианов** – фамилия.
* **Айрат Суфиянов**
** Айрат Суфиянов (1958), шагыйрь. Илдар Юзеев (2020), Һади Такташ (2024) исемендәге премияләр лауреаты.
** Айрат Суфиянов (1984), спортчы-пауэрлифтчы, тренер, дөнья чемпионы (Нефтекамск).
* Альберт Суфианов (1965), медицина фәннәре докторы (2000), профессор (Төмән).
* Әһлиулла Суфиянов (1927―2009), кургаш чыгаручы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1961).
* Сабит Суфиянов (*Әбүс*, 1904―1974), шагыйрь, журналист.
* Суфый Суфиянов (*[[:ru:Суфьянов, Суфий Хазиевич| ru]]*) (1914―1999), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
---- 
* Сафура Суфиянова (1930―2001), сыер савучы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).

Төркем:Фамилияләр
Хәкимҗанов

**Хәкимҗанов**, *шулай ук* **Хәкимҗан** – фамилия.
* Гайсә Хәкимҗан (1896-1972) — татар сәүдәгәре, рәссам, нәшир һәм Тампере шәһәренең татар җәмгыятенә өлеш кертүче.
* Рәшит Хәкимҗан (1934-1997) — фин хоккейчысы һәм хөкемдар.
* Фәрит Хәкимҗанов (1945) — төрки телләрнең тарихы һәм язма истәлекләре буенча танылган белгеч, галим.
---- 
* Зөләйха Хәкимҗанова (1950) — татар актрисасы, Татарстан Республикасының Халык артисты.

Төркем:Фамилияләр
Мәдинә (мәгънәләр)

**Мәдинә** () – күпмәгънәле сүз. «Мәдинә» (әл-мәдинә) хәзерге гарәп телендә «шәһәр» дигәнне аңлата.

;Топоним
* Мәдинә – Согуд Гарәбстаны шәһәре, мөселманнарның изге шәһәрләренең берсе.

;Хатын-кыз исеме
* '''Мәдинә''' Маликова
* '''Мәдинә''' Рәхимкулова
* '''Мәдинә''' Сәлихмәт
* '''Мәдинә''' Тимерҗанова

;Мәчет исеме

* Мәдинә (Совет районы, Казан)
* Мәдинә (Дим районы, Уфа)
* Мәдинә (Инорс, Уфа)
;Башкалар
* Мәдинә, кратер.

## Моны да карагыз
* Медина (Минас-Жерайс)
* Медина (округ, Техас)
Гафурова

**Гафурова** ― фамилия.
* Гөлчирә Гафурова (1901-1967), журналист, «Азат хатын» журналына нигез салуда катнашучы. 
* Зөһрә Гафурова (1940), медицина фәннәре докторы (1997), профессор (1997).
----
* **[[Гафуров]]**

Төркем:Фамилияләр
Бикмурзин

**Бикмурзин** ― фамилия.
* Азат Бикмурзин (1969), 2014―2020 елларда «Түбәнкаманефтехим» ААҖ генераль директоры. Татарстанның атказанган химигы. 
----
;Бикмурзина
* Гөлчирә Бикмурзина (*Гафурова*, 1901-1967), журналист, «Азат хатын» журналына нигез салуда катнашучы.
* Флюра Бикмурзина (1939―2023), радиотапшырулар режиссёры, Татарстанның халык артисты (1993).

Төркем:Фамилияләр
Кавиев

**Кавиев** ― фамилия.
* Мәҗит Кавиев (1908—1966), гидрогеолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1964).
* Хәмит Кавиев (*[[Хәмит Кави]]*, 1906―1944), язучы.
----
* Фәһимә Кавиева (1956―2013), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2011).

Төркем:Фамилияләр
Дуһалар

**Дуһалар**, **цаатаннар** (, *үзатамалары* дуһа) — Монголиядә яшәүче азсанлы төрки телле халык . «Цаатан» этнонимы шулай ук монгол телле урянхайларда һәм калмык-тургут ыруларында очрый. Дуһа кабиләсе шулай ук Монголиядәге дүрт төрки кабиләнең берсе.

2000 ел җанисәп нәтиҗәләре буенча дуһалар саны якынча 303 кеше тәшкил иткән, 2010 ел җанисәп буенча 282 кешегә калган. 2020 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча 208 кеше. Дингә ышанучы дуһалар ― шаманизм тарафдарлары (57 %) һәм буддачылар (10 %), дингә ышанмаучылар ― 33 % .

Монголиянең төньяк-көнбатышында ,  яшиләр. Альтернатив атамалары — тувиннар (Lattimore 1965: 455). Күбесенчә боланчылык белән шөгыльләнәләр. Ел әйләнәсе традицион яшәү тораклары булган урц (чумда) яшиләр. Хәзерге вакытта туристларга курчак сувенирлар сатып һәм аларны кулга ияләштерелгән боланнарда йөртеп тә акча эшлиләр.
  

## Килеп чыгышлары
  

Дуһалар монгол, төрки һәм  кабиләләре кушылып килеп чыккан дип фараз ителә. 

## Атамалары
«Цаа» – «болан», «цаатаннар» — «боланнарга ия булган кешеләр», ягъни «болан үрчетүчеләр» дигәнне аңлата. Берничә ел дуһаларның мәдәниятен өйрәнгән монгол этнографы Бадамхатан раслаганча, дуһалар үзләрен урянхай уйгырлары дип, телләрен — уйгыр теле дип саныйлар икән.

Г. О. Авляев фикеренчә, монголларда «цаатан» этнонимы ― «цагатан» сүзенең кыскартылган формасы, ул «ниндидер ак әйбергә ия булганнар»  мәгънәсендә йөри.

## Ырулары
Дуһаларның этник составында: уруд (урат) , каштаг, балгаш (балыкчи , балигч , балыкшы ), додот (тоду , аг-тоду, кара-тоду ), соён (соян)), соён (соян) (хертек, белмей, салчакларны кертеп ), зоот  (жогд , чооду, чота , чооды)), сорс, даргалар, дэмжээ  (демчи), хэрдэг , хойюк, тарга, найдан , хуулар (хара хуулар, цагаан хуулар) , соён кыргиз, ханачи, маат ырулары бар дип исәпләнә .

«Цаатан» этнонимы Хөвсгөл урянхайларында (баруун цаатан, зуун цаатан нәселләре)  һәм калмыклар арасында очрый. Калмык-торгутлар составына цаатан, кереит-цаатан (цаадин керәд), аха-цаатан, бага-цаатан, ики-цаатан, эркетен-цаатан,тривуд-цаатан, хорняхин-цаатан ырулары керә . Генетикларның тикшеренүләре күрсәткәнчә, торгутлар составындагы цаатаннар HLA маркерлар системасы буенча Хөвсгөл дуһаларына караганда халха-монголларга якынрак.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* «The tiny tribe where work is life» — Обзорная статья BBC 
* Tsaatan Community & Visitors’ Center (TCVC) Handbook for Visitors 

## Әдәбият
**Lattimore O.* Rev.: Mongolia: Unknown Land. by Jorgen Bisch by Reginald Spink. Pacific Affairs 37, 1965. P. 455—456.

Төркем:Монголия халыклары
Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Тывалар
Казанлык

**Казанлык** (, ) – конус формасындагы түбәнлек, рельефның төп формаларыннан берсе, аның батынкы яисә тискәре формасы. Җир өслегендәге бар яктан да йомык, бер яки капма-каршы ике ягыннан ачык булган (елга аккан) түбәнлек. 

Казанлыкның характерлы ноктасы — төбе һәм ян-як битләүләре, шулай ук характерлы сызыгы – кискен бөгелеш сызыгы (яр кашагасы) бар. Кискен бөгелеш сызыгы – ул ян-як битләүләрнең әйләнә-тирә мохиткә кушылуы сызыгы. 

## Классификация
Ясалышы буенча җир өсте казанлыклары 
* тектоник хәрәкәт белән ясалганнарга (җир кабыгы бөгелеше),   
* бозлык эшчәнлеге нәтиҗәсендә ясалганнарга (морена калкулыклары арасындагы түбәнлек),   
* вулкан эшчәнлеге нәтиҗәсендә ясалганнарга (кальдера, кратер),   
* эрозия (уйсулык башлангычы, ерымның башлангыч стадиясе, эрегән бозлык юллары),   
* карст күренешләре,   
* мәңге туңлыкның эрүе,   
* эол процесслары (җил эшчәнлеге белән бәйле рельеф формалары ясалу),   
* иңелеш (*суффозия*; төрле сәбәпләрдән грунтның иңүе, утыруы) нәтиҗәсендә ясалганнарга,  
* катнаш төрдәге казанлыкларга бүленә.  

Кайвакытта казанлык сүзе *депрессия* (*[[диңгез өсте тигезлеге]]ннән түбән яткан коры яки су белән тулган иңкүлек*) сүзенә синоним буларак кулланыла. 

Океан төбендә дә казанлыклар күзәтелә:
* кырый диңгез казанлыклары, 
* океан төбе казанлыклары

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Котловина. // Большой энциклопедический словарь / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 1-е изд. — М. : Большая российская энциклопедия, 1991. — ISBN 5-85270-160-2.

Төркем:Казанлыклар
Төркем:Рельеф формалары
Казанлык (Стара-Загора өлкәсе)

**Казанлы́к** () — Болгария шәһәре. Стара-Загора өлкәсенең Казанлык общинасына керә.
## Урнашуы
Казанлык шәһәре Казанлык казанлыгында, Стара-Платина  тау сыртының көньяк битләвендә урнашкан.

Ил башкаласы София шәһәреннән 194 км көнчыгышка таба һәм Бургастан көнбатышка таба 185 км, Стара-Загорадан төньяк-көнбатышка таба 36 км, Пловдивтан төньяк-көнчыгышка таба 114 км һәм Варнадан көньяк-көнбатыш тарафта 320 км ераклыкта урнашкан.

## Тарих
 
 
Казанлык шәһәре XV гасырда барлыкка килгән .

XVII гасырдан башлап роза мае җитештерү үзәге буларак билгеле .

1877-1878 еллардагы  барышында Казанлык озак вакытлар хәрби хәрәкәтләр зонасы булып торган .

1901 елда шәһәрдә сәнгать галереясы һәм  ачыла .

1918 елда «Кремона» кыллы музыка кораллары остаханасе ачылган (1944 елда аның нигезендә кыллы музыка кораллары фабрикасы төзелә) .

1924 елда Софиядән Казанлыкка «Арсенал» корал җитештерү заводы күчерелә.

1941 елда шәһәр читендә «Калвача» аэродромы җиһазландырыла.

1953 елда шәһәр халкы саны 20 мең тәшкил итә, бу вакытта шәһәрдә туку сәнәгате һәм эфир майлы культураларны (роза чәчәге) эшкәртү сәнәгате эшләгән .

1967-1969 елларда биредә роза маен җитештерү музее ачыла .

1969 елда шәһәр халкы саны 50 мең тәшкил итә, шәһәр икътисады нигезен машиналар эшләү (станоклар, гидравлика җиһазлары һ. б.), туку, агач эшкәртү һәм азык-төлек җитештерү сәнәгатьләре тәшкил итә.

1985 елда халык саны 61 мең тәшкил итә. Шәһәрдә машиналар төзү, туку һәм азык сәнәгате, шулай ук эфир майлары җитештерү предприятиеләре эшли .

2008 елда халык саны 52,8 мең кеше тәшкил иткән .

## Туризм
Казанлык шәһәреннән ерак түгел урнашкан казанлыкта Стара-Планина таулары (Балкан таулары) итәгендә туристларга яхшы билгеле Гөлчәчәкләр (Розалар) үләне бар – ул Болгариянең мөһим туристлык объекты.

## Истәлекле урыннар
* «Чудомир» әдәби-сәнгать музее
* «Шипка-Бузлуджа»  милли паркы-музей
* Фракия монастыре
* Шипка (тау)
* Бузлуджа түбәсе

## Даими уздырылучы чаралар
* Розалар фестивале 
* Халыкара фольклор фестивале
* Чудомир тантаналары
* Фракия патшалары үзәнендә бәйрәм

## Туганлашкан шәһәрләре

## Галерея

Файл:Kazanlak winter.jpg| Казанлык кыш көне: Берләшкән Европа мемориалы
Файл:Kazanlak centre ifb.JPG| Яңа Казанлыкта җәяүлеләр урамы
Файл:Reproduction of Thracian tomb 2.jpg| Фракия чиркәвендәге сурәт
Файл:Kazanlak kvartal Vasil Levski.jpg| Васил Левски кварталы


## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Сайт на Община Казанлък
* Казанлък — Долината на розите и тракийските царе 
* Казанлък.com
* Новини от и за Казанлък — Казанлък инфо
* Снимки от Казанлък инфо
* Снимки от Казанлък

Төркем:Казанлык
Төркем:Болгария шәһәрләре
Казанлык (мәгънәләр)

**Казанлык** ― күпмәгънәле сүз.
* Казанлык – Болгариядәге шәһәр.
* Казанлык – Болгариядәге җәмгыять (*община*).
* Казанлык – рельефның тискәре (батынкы)  формасы.
Nusa Çeninganda Hind dine

Nusa Çeningan ul Indoneziyadä  Balidan könyaqta Nusa Lembongan  һäm Nusa Penida arasında utraw. Ul Badung Buğazınıñ könyaq yağında urnaşqan.
Nusa  Çeningannan yar buyı yanında tanılğan sörf breyk bar, ul Nusa Lembongannan berniqadär sörfçilarnı cälep itä.
Lembongan һäm Çeningan arasında estuariy kanalında küp dingez suusemnäre fermaları һäm borınğı mangr urmannarı öçön öy bulıp tora.
Nusa Çeningan utrawında Pura Dalem Pesamnan Lawang Sari, Pura Lebaoһ, Pura Vayaһ Dalem Macapaһit Һinduizm puraları urnaşqan.

## İskärmälär

Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Индонезия утраулары
Seranganda Hind dine

Serangan ul Indoneziyadä, Balida, Denpasardan 500 m ğa  könyaqqaraq urnaşqan keçkenä utrau. Utraunıñ ozınlığı 2,9&nbsp;km һäm kiñlege 1&nbsp;km. Halıq sanı - 3780 keşe (2015 yıl). Serangan administrativ yaqtan Bali, Denpasarnıñ ölеşe  bulıp tora. Utrau kübesençä taşbaqalar buluı һäm Balinıñ altı iñ izge puralarnıñ berse Pura Dalem Sakenan öçen mäşhür. 

Ul Baliğa yul küpere belän totaştırılğan.
## İskärmälär

Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Индонезия утраулары
Менджанганда Һинд дине

Менджанган Утравы Балидан төньяк-көнбатышка 5 мильдә урнашкан һәм ул Индонезия архипелагының өлеше булып тора. "Менджанган" Индонезия телендә "Болан" дигәнне аңлата. Бу атама асаба кешеләр тарафыннан утрауга һәр язны кыргый боланнар килүен һәм якынча 1,2 миль араны узуларын күрүе өчен бирелгән.
## Урнашуы
Гәрчә утрау Көнбатыш Бали Милли Паркының әһәмиятле өлеше булса да, ул Ява административ районына билгеләнгән һәм аның юрисдикциясе астына төшә. Иң якын зур шәһәрләр булып: Балиның төньягында  Сингараджа һәм Яваның көнчыгыш ярында урнашкан Баньюванги. Иң якын торак пункт булып Сумберкима авылы тора. Иң якын аэропорт булып региональ Леткол Висну тора (утраудан якынча 8 мильдә) һәм иң якын коммерция утравы булып күрше Көнчыгыш Явада Баньюванги Халыкара Аэропорты тора.

## Гомуми мәгълүмат

Мәйданы якынча 15 квадрат миль. Өслеге ком һәм коры торф. Утрауда 16 Һинду монахы яши. Менджанганда Ганеша Менджанган Пурасы, Пура Менджанган һәм Пура Таман Пингит Клентинг Сари Пуралары урнашкан. 
Көнбатышта причал урнашкан.
Асаба фаунага кыргый боланнар, кыргый кроликлар, варан келтәләре, кыр тавыклары керә. 
## Диңгез тормышы
Утрау асаба туризм сәнгәгатенең әһәмиятле өлеше булып тора, чөнки аның диңгез фаунасы даирәнең иң яхшы сакланып калган мәрҗән рифларының берсен кертә. Барлык скуба-дайвинг кибетләре утрауга көн саен сәяхәтләрне оештыралар.
Утрауда Кантор Таман Насиональ Меджанган дайвинг үзәге һәм Менянган Утравы сноркелинг урыны урнашкан.

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
* Bali Barat National Park 

Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Индонезия утраулары
Олы Баек

**Олы Баек** () — Башкортстанның Ишембай районындагы авыл. Байгуҗа авыл Советы составына керә.

## Исеменең килеп чыгуы
Авылга нигез төзәүче Сәйтәк, шуннан Сейтяково дигән урысча исем ала. Сәйтәкнең уллары билгеле: өлкәне Сәйфулла (1757—?), аның балалары: Фәткулла (аның Гайнулла исемле улы туган) һәм Рәхмәтулла һәм кечесе Сәеткол (1767-1813), аның балалары: Әбүбәкер, Фәткулла, Зәйнулла.

Авыл Баек буларак 1816 елдан билгеле. 1850 һәм 1858 еллар арасында бүлендек авыл — Кече Баек торак пункты барлыкка килә, шуңа күрә иске торак пункты Олы Байлык дип атала башлый.

## Тарихы

XVIII гасыр азагында авылда 18 йорт һәм 111 кеше исәпләнгән.

1816 елда 105 асаба башкорт яшәгән 18 йорт хуҗалыгы була. Авыл йөз башы Баек Сарбаев милкендә була. Ул 1755, 1761 елларда асаба җирләрне сатуда катнаша, ә ул вакытта ул Әлимгол Сапаргулов нигез салган Әлимгул авылында яшәгән була. Баекның агасы — Байморат. Баекның балалары: Каекбирде, Тимербай (1772-1817). Мукач авылы шәҗәрәсендә Сарбай, Баек һәм башкалар китерелгән. Ахырда Баек үзенең исеме белән аталган авылда урнаша.

Баеклар — шулай ук малчылар. 1839 елда 142 кеше яшәгән 25 йортта 162 ат, 90 сыер, 31 сарык, 4 кәҗә, 53 умарта, 3 чолык була. Барысына бергә 192 пот көзге һәм 704 пот язгы ашлык чәчелгән.

XX гасыр уртасында авылда 175 кеше һәм 22 йорт була.

## Халык саны
**2010 елгы Бөтенроссия исәбе алу мәгълүматләре буенча халык саны (кеше)**

## Географик урыны
Баек елгасы агып үтә. Авылдан көнбатыштарак Ташлытау тавы урнашкан.

Аралар:

* Район үзәгенә чаклы (Ишембай): 21 км
* Авыл советы үзәгенә чаклы (Кинҗәбулат): 6 км
* Якындагы тимер юл станциясенә (Салават): 35 км.

## Урамнары
Урам исеме:

* Үзәк урамы ()
* Татар урамы ()

## [[1812 елгы Ватан сугышы]] ветераннары
1836-1839 елларда теркәлгән 1812 елгы Ватан сугышы ветераннары, алар «1814 елның 19 мартында Парижны алган өчен» һәм «1812 елдагы сугыш истәлегенә» медальләре алганнар:

* Мөхәмәтгали Каепбирдин;
* Гали Юнлебаев.

## Истәлекле урыннары

* Ташлытау тавы. Биеклеге — 380,6 м. Тау район әһәмиятендәге Ишембай — Воскресенское юлыннан һәм Олы Баек авылы эченнән ачык күренә.

* Баек елгасы. Ташлытау тавының көнчыгыш битләрендә, урманлы урында башлана. Башта төньяк-көнчыгышка таба ага. Олы Баек авылы янында көнчыгыш — көньяк-көнчыгышка борыла. Тамагы буенда ике тармакка бүленә. Тирү елгасына сул яктан, Кызыл Йолдыз авылы янында коя.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Өфө: Китап, 2009. — С. 130. — .
* Почтовые индексы Ишимбайского района
* Страница Баиково Ишимбайского района портала «Генеалогия и Архивы»
* Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан N 126-з от 17 декабря 2004 года
* Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан

Төркем:Ишембай районы торак пунктлары
Самогития изге урыны

**Самогития изге урыны** (самогития телендәː Žemaitiu Alks, литва телендәː Žemaičių Alkas) ул Литвада, Швянтойида мәҗүси изге урыны, урта гасыр мәҗүси обсерваториясенең тергезелүе. Балтларның Ходайларына һәм Алиһәләренә карый торган баганалар төп календарь бәйрәмнәрен үткәрү өчен кулланылырга мөмкин.
Ул палеоастрономик обсерваториянең һәм 16-нчы гасырга кадәр Палангада Бирутэ Калкулыгында булган мәҗүси изге урынының археологик язмаларына нигезләнгән. Агач баганалар Литва асаба сәнгать әһелләре тарафыннан киселгән булган һәм 1998 елның июнендә куелган булган. Нео-мәҗүсиләр изге урынны төп бәйрәмнәр вакытында тугърылар церемонияләре өчен кулланалар.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Ахун тораташлары

## Искәрмәләр

Төркем:Мәҗүсилек
Локстене Диэвтури изге урыны

**Локстене Диэвтури изге урыны** (латыш телендәːLokstenes dievturu svētnīca) ул Латвиянең Видземе төбәгендә Аизкраукле муниципалитетында  Диэвтури дини бинасы. Ул 2017 елда инаугурацияләнгән булган һәм Latvijas Dievturu sadraudze тарафыннан тугъры церемонияләре һәм ел саен бәйрәм итүләр өчен кулланыла.
## Тарихы

Балтик мәҗүсилеге өчен хәзерге заман изге урынын төзү Лиепкални икмәк пешерү челтәре хуҗасы Дагнис Чакурс тарафыннан башланган һәм финансланган булган. Чакурс ул олырак булгач, җан һәм үлемлелек турында сораулар белән күбрәк кызыксына башлаган дип аңлаткан. Латвия кешеләре аның бизнесын еллар буена тәэмин иткәнгә күрә, ул да үз чиратында нәрсәдер бирергә теләгән һәм шулай итәр өчен асаба Ходайлар һәм латыш халык мәдәнияте өчен йортка ирешергә өмет иткән. Ул латыш мәҗүсилеге белән кызыксынуына рәссам, автор һәм Latvijas Dievturu sadraudze Балтик яңа-мәҗүсилеге оешмасының җитәкче әгъзасы Валдис Целмска рәхмәтле дип әйткән.
Локстене изге урыны Чакурс хуҗа булган утрауда төзелгән булган һәм якындагы Локстене кальга калкулыгы хөрмәтенә аталган булган. Ул Latvijas Dievturu sadraudze тарафыннан чыгарылган булган, ул бинаны 2016-нчы елның көзендә куллана башлаган. Рәсми ачыш 2017 елның 6 маенда булган. Шуннан бирле, анда регуляр церемонияләр һәм тәбрик итүләр булган, мәсәлән, гаилә бәйрәм итүләре, әхлакый һәм рухи дәрәҗәләрне бәйрәм итүләр һәм Латвия дәүләт көнен бәйрәм итү.
*Jaunā Gaita* әдәби журналыннан Анита Лиепина 2017 елда бина христиан чиркәүләре кебек үк тәэмин итү өчен дәүләт тәэминатына лаеклы дигән фикер әйткән.
## Архитектура һәм дизайн
Локстене изге урыны Плавинас шәһәрчеге янында Даугава елгасында кечкенә утрауда, Лиепсаластаа Лиепкални ипи пешерү ханәсе һәм кафе артында урнашкан. Тулы комплекста изге урын бинасы, паром, ассамблея һәм байрак мәйданы, бабаларга һәйкәл һәм Кояш өчен капканы кертә.
Дизайн Latvijas Dievturu sadraudze астында Целмс җитәкчелеге астында үсеш алган. Архитектор булып Айнарс Марквартс булган. Интерьер дизайны Андрейс Брокс һәм Эгонс Гарклавс тарафыннан барлыкка китерелгән булган. Сынчы Янис Карловс булган.

Lokstene Dievturi Shrine in Liepsalas, Klintaine Parish, Pļaviņas Municipality, Latvia.jpg|Латвиядә, Плявиняс муниципалитетында, Клинтейн приходында Лиепсаласта Локстене Диэвтури изге урыны.


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Official website 

Төркем:Мәҗүсилек
Рифкать Имаев

**Рифкать Имаев**, Рифкать Гаян улы Имаев (*[[1948 ел]]ның [[12 февраль|12 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Балык Бистәсе районы]], [[Казаклар (авыл) | Татар Казаклары]] – [[2022 ел]]ның [[5 март]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Түбән Кама]]*)  – шагыйрь, Татарстан Язучылар берлеге (2008 елдан) һәм Түбән Каманың «Кама таңнары» әдәби берләшмәсе әгъзасы. Татарстан Язучылар берлегенең Саҗидә Сөләйманова исемендәге әдәби премиясе лауреаты (2016).

1969―2009 елларда «Түбәнкаманефтехим» берләшмәсенең өлкән аппаратчысы, Татарстанның атказанган химигы (2005).

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 12 февралендә Татарстан АССР Балык Бистәсе районы Татар Казаклары авылында колхозчы гаиләсендә беренче бала булып туа. Котлы Бөкәш урта мәктәбен, Түбән Кама шәһәренең 44нче техник училищесын (1969) тәмамлаган. 

1967 елдан башлап Рифкать Түбән Кама шәһәрендә яши. Түбән Кама аның күз алдында төзелә. Шәһәрнең 44нче техник училищесын тәмамлап, 40 ел «Түбәнкаманефтехим» берләшмәсендә өлкән аппаратчы булып эшли. 1986 елда Хөрмәт Билгесе ордены белән бүләкләнә, 2005 елда Татарстан Республикасының атказанган химигы дигән мактаулы исемгә лаек була.

2022 елның 5 мартында 75 нче яшендә вафат. Балык Бистәсе районы Татар Казаклары авылында җирләнгән .

## Иҗаты

1968 елда Түбән Камада «Кама таңнары» әдәби берләшмәсе оеша. Рахмай Хисмәтуллин, Айдар Хәлим, Әхмәт Гадел, Мөхәммәт Шәйхи, Разил Вәлиев, Фәннур Сафин һ. б. катнашкан иҗат дөньясына яшь шагыйрь Рифкать Имаев та килеп кушыла. Рифкатьнең шигырьләре Түбән Камада һәм Татарстанда чыга торган татарча газета-журналларда һәрдаим басылып килә.

Иҗатына моңсулык хас. Бер шигыре «Моңсулык» дип тә атала. 
 
Гел нидер булып тора, 
Күңелләр тулып тора. 
Моңлы бала булгангадыр, 
Күңелем сулып тора. 

Вакыт үткән саен, Рифкать Имаевның шигъри диапазоны киңәя. Табигать, кеше фәлсәфәсе, мәхәббәт, туган як, милләт темасы янына сатирик шигырьләре дә өстәлә. Җәмгыятьтәге ямьсез күренешләр: ялагайлыкны, комсызлыкны, кеше хәленә керә белмәүне, илне басып алган алдашуны, ришвәтчелекне тәнкыйтьли, нәфрәт утында көйдерә. Яшәү мәгънәсен эзли.

Шагыйрьнең язу стиле халыкчан, гадилеге, эчке җылылыгы, ихласлыгы белән аерылып тора. Иҗатына туган җиргә мәхәббәт, дөнья иминлеге, телебезгә, хезмәткә, өлкәннәргә, кешеләргә ихтирам һәм тирән моң сеңгән .

Шигырьләре аһәңле, төзек, табигый сурәтләргә бай. Каләмдәшләре аңа «есенинчы» дип мөһер дә сукканнар. . Китаплары күп түгел: биш җыентыгы нәшер ителгән (соңгысы – «Уйлы көнем»).
 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1986 – Хөрмәт Билгесе ордены
* 2005 – Татарстан Республикасының атказанган химигы
* 2016 – Саҗидә Сөләйманова премиясе (*кызыксындыру премиясе*) ― «Агымсу» китабы өчен

## Гаиләсе
Хатыны, ике улы, дүрт оныгы.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Факил Сафин.   Имаев Рифкать. Татарстан Язучылар берлеге
* *Факил Сафин*.  Гамьле кеше, ямьле шагыйрь. tatkniga.ru

## Әдәбият
* Рифкать Имаев. «Кама таңнары», 2016 ел, № 4, 23нче бит.

## Моны да карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:Түбән Кама
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Татарстанның атказанган химиклары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Европа этник диннәр конгрессы

**Европа этник диннәр конгрессы** (**ECER**), 2010 елга кадәр **Бөтендөнья этник диннәр конгрессы** буларак билгеле (**WCER**) — оешма, 1998 елның 21-енче июньнән 23 июненә кадәр Вильнюста (Литва) узган 1-енче конгрессында оештырылган булган.

Үзенең төп максаты булып ECER оешмасы этник диннәр саклавын, политеистик диннәр традицияләрен ныгытуны, Европада һәм башка дөньяда дини түземлелекне пропагандалауны куя. ECER милли политеистик оешмаларга төрле илләрнең рәсми властьлары ягыннан теркәү һәм тану вакытында төрле оешмаларга бюрократик барьерларны җиңәргә ярдәм итә. Оешма шулай ук реконструирланган нео-мәҗүси диннәр һәм Һинд дине арасында хезмәттәшлеккә ярдәм итә.

## Нигезләүчеләр
Конгрессның башлап җибәрүчеләре булып Европа этник дини оешмалары булган, шул ук вакытта ECER конгрессы принципта башка континентлардан этник дини оешмалар өчен ачык.

1999 елда оешманың әгъзалары булып түбәндәгеләр булган:
* Ромува (Литва)
* Диевтуриба (Латвия)
*  (Польша)
*  (Исландия)
* Этник эллиннарның югары киңәшмәсе (Греция)
Соңрак кушылган оешмалар:
* 

## Конгресслар хронологиясе
# Вильнюс, Литва (1998 елның 21-23 июне)
# Тельшяй, Литва (1999 елның 16-19 августы)
# Брадесия, Литва (2000 елның 9-11 августы)
# Вильнюс, Литва (2001 елның 12-13 августы)
# Вильнюс, Литва (2002 елның 12-13 августы)
# Вильнюс, Литва (2003 елның 7-9 августы)
# Афиннар, Греция (2004 елның 4-6 июне)
# Антверпен, Бельгия (2005 елның 8-10 июне)
# Җайпур, Һиндстан (2006 елның 5-10 феврале)
# Рига, Юрмала, Сигулда - Латвия (2007 елның 19-21 июне)
# Jędrzychowice, Польша (2008)
# Нагпур, Һиндстан (2009)
# Болонья, Италия (2010) 
# Оденсе, Дания (2012)
# Прага, Чехия (2013)
# Вильнюс, Литва (2014)

## Шулай ук карарга мөмкин
* Буддачыларның бөтендөнья борадәрлеге
* Бөтендөнья Чиркәүләр киңәшмәсе
* Бөтендөнья Еврей конгрессы
* Бөтендөнья Ислам лигасы
* Нео-мәҗүси хәрәкәтләр исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Мәҗүсилек
Төркем:Фәлсәфә
Сабанс-Яр

**Сабанс-Яр** (*Сабансы Яр яки Сабан сөяр*) — элеккеге татар авылы, хәзер Әстерхан шәһәренең Совет районының бер өлеше булып тора.

## Географиясе
Авыл Тияк ерганагының уң ярында, Совет районының көньяк өлешендә, шулай ук шәһәр чикләренә кертелгән элеккеге Сәмәк авылы каршында урнашкан. Шәһәр үзәгенә кадәр ара туры сызык белән 6 км, юл белән 8 километр

## Инфраструктурасы
Сабанс-Яр  берничә катлы күпфатирлы йортлардан һәм шәхси сектордан тора. Элеккеге авылның үзәк өлешендә Әстерхан агротехник көллиятенең төп бинасы урнашкан.

Авылда универсаль тәгәрмәч тракторы һәйкәле урнаштырылган.

Мәчет, татар зираты бар.

## Транспорт
Җир өсте транспортының "Сабанс-Яр" тукталышы урнашкан.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сабанс-Яр 2GIS картасында

Төркем:Әстерхан өлкәсе татар авыллары
Төркем:Әстерхан
Вагнер

**Вагнер** – күпмәгънәле сүз.
;Фамилия
* Евгений Вагнер (1918―1998), хирург, медицина фәннәре докторы, ректор.
* Рихард Вагнер (1813―1883), композитор.
;Топоним
* Вагнер (Баия)
* Вагнер (Висконсин)
* Вагнер (Көньяк Дакота)
* Вагнер (Пенсильвания)
;Башкалар
* Вагнер синдромы, күз авыруы 
* Вагнер (кратер)
Сәмәк

**Сәмәк** () — 1994 елдан Әстерхан шәһәренең бер өлеше булган элеккеге йорт татарлары авылы.

## Географиясе

Авыл Тияк ерганагының сул ярында, Әстерханның Совет районының көньяк өлешендә урнашкан. Шәһәр үзәгенә кадәр ара туры сызыкта 4 километр, юл белән 6 километр. Авыл шәхси сектордан тора. Халыкның күпчелеге традицион рәвештә ислам динен тоткан Әстерхан өлкәсенең җирле халыкларының берсе булган йорт татарларыннан тора.

## Тарихы

1911 елның май аенда Сәмәк авылында Латыйп Умәров бакчасында Габдулла Тукай була.

## Транспорт
Авылның төньяк чигеннән Фунтовское трассасы уза, анда Сәмәк авылын шәһәрнең башка өлешләре белән тоташтыручы 21, 47, 78 номерлы микроавтобуслар йөри.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Әстерхан
Төркем:Әстерхан өлкәсе татар авыллары
Француз Полинезиясе гимны

**’Ia ora o Tahiti Nui é** (Бөек Таити яшәсен өчен) — Француз Полинезиясенең төбәк гимны.  Ил ассамблеясы тарафыннан 1993 елның 10 июнендә төбәк гимны итеп расланган

Француз Полинезиясенә Тын океанның көньяк өлешендә урнашкан биш архипелаг керә: барлыгы 118 утрау, шуларның 67 сендә кешеләр яши. Бер-берсе белән тоташ Олы һәм Кече Таити утраулары — Франция “диңгез арты территориясе”нең үзәге, җирле халыкның төп өлеше шунда көн күрә.

Рәсми Париж бу утрауларны ирексезләп үз составында тотмаса да, архипелагта үткәрелгән референдум тулы бәйсезлеккә чыгу идеясен кире какты. Шуңа күрә илнең төп гимны булып “Марсельеза” санала. Рәсми чараларда аның белән бергә “’Ia Ora ‘O Tahiti Nui” (Бөек Таити яшәсен өчен) җыры да башкарыла. Соңгысы халыкара спорт ярышларында берүзе генә кулланыла һәм таити телендә җырлана. Ике очракта да текстның беренче биш һәм соңгы өч юлы чиратлашып икешәр тапкыр уйнала.

Төбәк гимнының күмәк иҗатчылары дип танылган 8 кеше, үзара килешеп, авторлык хокукларыннан баш тартканнар.

’Ua rahu te atua (i) to’u ’ai’a,

Hono no’ano’a o te motu rau,

Heihei i te pua ri’i au é,

E firi nape morohi ‘ore.

’O ta’u ia e fa’ateniteni nei.

Te Tuoro nei te reo here,

O te hui’a ’a hi’i to aroha,

’Ia ora o Tahiti Nui é.

***Француз теленә юлга-юл тәрҗемәсе:***

Mon pays est né de Dieu,

Collier d’îles multiples

Aux délicates senteurs

Reliées d’une tresse immortelle.

Aujourd’hui je te loue.

Voici que s’élève la voix de tes enfants: 

“Répands ton amour 

Pour que vive Tahiti Nui”. 

***Татарчасы:***

Тәңрем минем илне барлыкка китергән,

Гүзәл утрауларны Ул бәйләмләп үргән,

Мәңгелеккә дип, боҗра әйләгән,

Гөлләргә күмеп, хуш ис бөркегән.

Бүген мин илне данлыйм һәм мактыйм.

Һәм балаларның тавышын тыңлыйм:

“Сөюең синең җирләргә сеңсен, 

Бөек Таити яшәсен өчен!”

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Илләр буенча гимннар
Мөнирә (мәчет, Кемерово)

**Мөнирә** () – Кемерово шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*җәмигъ мәчете*). Россия мөселманнары Дини җыенына керүче Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте составындагы «Мөнирә» ислам оешмасы карамагында. Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте дә әлеге мәчет комплексында урнашкан.

## Тарих
1988 ел ахырында Кемерово мөселманнары тарафыннан мәчет өчен йорт сатып алына.

Җәмигъ  мәчете Кемерово шәһәренең барлык милләт һәм конфессияләр халкы акчасына төзелгән. Кемерово өлкәсе губернаторы зур  ярдәм иткән. 1999 елның 27 октябрендә Кемерово Җәмигъ мәчете нигезенә беренче таш салынган. Нигез ташын салу тантанасында 1997-2018 елларда Кемерово өлкәсе губернаторы булган  Аман Тулеев катнашкан. 

2008 елның 21 октябрендә рухи-мәдәни комплекс файдалануга тапшырыла.

»Мөнирә» мәчете Кемерово өлкәсе губернаторы Амангельды Тулеевның әнисе Мөнирә Фәиз кызы Власова (Насыйрова, 1921―2001) исемен йөртә .

Мәчет ачылганда җомга намазына 25-30 кеше җыелса, бер елдан соң 300 кеше, хәзер җомга намазларына 500 мөселман йөри .

## Тасвирлама
Мәчет Кемерово шәһәренең Ленин районында, шәһәр читендә, ике проспект (Ленин һәм Ленинград проспектлары) киселешендә төзелгән.

Мәчетнең баш архитекторы – Александр Артемьевич Кривомазов. Өч катлы матур якты бина 30 м биеклектә.  Мәчетнең гарәп стилендә төзелгән 2 манарасы бар, аларның биеклеге ― 48 м. Мәчетнең алтын йөгертелгән яшел гөмбәзе Сәмәрканд стилендә эшләнгән, калган өлеше — төрекчә. Мәчетнең 30 м биеклектәге, 20 м диаметрлы космик гөмбәзенең проектын баш архитектор Александр Кривомазов уйлап тапкан.

Мәчет биналарының гомуми мәйданы 11 мең кв. м. тәшкил итә, алар 400 кешегә исәпләнгән. Мәчет ике лифт белән җиһазландырылган. Коляскадагы инвалидлар өчен махсус пандуслар каралган. Мәчетнең әйләнә-тирәсе төзекләндерелгән.

Хөтбә рус телендә укыла. Җомга вәгазе төп залда ике телдә – рус һәм гарәп телләрендә уза. Берәр милли җәмгыять үз телендә вәгазь яки лекция үткәрергә тели икән, аны конференц-залда уздыра ала. Мәчет каршында составына 12 кеше (һәр милләттән икешәр кеше) кергән Милләтләр Советы эшли. 

Мәчет каршында китапханә, кибет, ислам нигезләре буенча курслар эшли. 

Ай саен дүрт биттә А3 форматындагы төсле «Мунира» газетасы дөнья күрә. 

Имам-хатиб ― Рәис улы Рубин хәзрәт Мөниров .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* 

* 
*  Мунира, соборная мечеть в Кемерово. YouTube (*видео, 1:51*)

## Моны да карагыз
* Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Кемерово мәчетләре
Төркем:2008 елда төзелгән мәчетләр
Мөнирә (мәчет)

**Мөнирә** — мәчет исеме.
* Мөнирә (мәчет, Кемерово), 2008 елда ачылган.
* Мөнирә (мәчет, Уфа), 2011 елда ачылган.
Калу Ону Кама Онйиоха

**Калу Ону Кама Онйиоха** (хәзерге заманда Нигериядә, Абиа штатында Нкопорода туган булган), киң рәвештә K.O.K. Онйиоһа буларак мәгълүм, шулай ук Чиизм буларак мәгълүм диннең Годианизмның иң олы рухи җитәкчесе һәм нигезләүчесе булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәҗүсилек
Төркем:Шәхесләр:Дин
Висенте Феррейра да Силва

**Висенте Феррейра да Силва** (1916-ынчы елның 10 январенда туган) Бразилия логикы, математикы һәм фәлсәфәчесе булган. Ул Бразилия тарихында логика һәм феноменология буенча академик китап язган һәм нәшер иткән беренче кешеләрнең берсе булган. 

## Биография
Бразилиядә логиканы өйрәнгән беренче фәлсәфәче булып Висенте Виллард Ван Орман Киненың ярдәмчесе булган.

Үзенең олыларча рәвештә эшендә ул Һайдеггерның эшендә һәм Шеллингның мифология фәлсәфәсенә нигезләнгән систематик нигез фәлсәфәсен үстерергә омтылган.  Мифларга таянып, Висенте нео-мәҗүсилек төрен нигезләгән.

Тормышы буена Висенте Жоан Гимараэс Роза, Агостиньо да Силва, Освальд де Андраде, Жулиан Мариас, Мигель Реале, Сент-Джон Перс һәм Висенте Бразилия тарихында бердәнбер һәм иң бөек фәлсәфәче дип әйткән Вилем Флуссер кебек фикер ияләре белән контактта торган һәм аларга йогынты ясаган. 

## Өлешчә библиография
* * Modern Logic * (1939) (Хәзерге логика)
* * Elements of Mathematical Logic * (1940) (Математик логика элементлары)
* * Philosophical Essays * (1948) (Фәлсәфи эсселар)
* * Exegesis of the Action * (1949 and 1954) (Гамәл экзегезасы)
* * Ideas for a New Concept of Man * (1951) (Кешенең яңа концепциясе фикерләре)
* * Theology and Anti-Humanism * (1953) (Теология һәм анти-гуманизм)
* * Instruments, Things and Culture * (1958) (Кораллар, әйберләр һәм мәдәният)
* * Dialectics of the Consciences * (1950) (Аңнар диалектикасы)
* * Dialectics of the Consciences - Complete Works * (2009) (Аңнар диалектикасы - тулаем эшләр)
* * Symbolic Logic - Complete Works * (2009) (Символик логика - тәмамланган эшләр)
* * Transcendence of the World - Complete Works * (2010) (Дөнья трансценденциясе - тәмамланган эшләр)

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Төркем:Мәҗүсилек
Төркем:Фәлсәфәчеләр
Тияк

**Тияк** (яки *Бирге Тияк, Төяк*, , *[[Йорт татарлары сөйләше|йорт.тат.]] Аргы Тиек*) — Әстерхан шәһәренә караган татар авылы, РСФСР Югары Советы Президиумы Указы белән Әстерханга 1957 елның 17 октябрендә кертелгән. Авыл Иделнең сул ярында урнашкан.

## Исеме
Авылның русча исеме (Зацарево) Царев (Тиек) ерганагы артындагы авылның географик урынын чагылдыра. Татарча атамасы да Тиек елгасы белән бәйле.

## Тарихы

Авылны XVIII гасыр урталарында, яки XIX гасыр башында йорт татарлары нигезли. Шулай да, булачак авыл урынында 7 мең нугай татары яшәгән йорт булуын, 1579-1581 елларда Әстерханга килгән инглиз диңгезчесе Кристофер Бэрроу тасвирлый. Шул ук, торак пунктның XVII гасырда тынгысыз далалардан яңа урнашкан кешеләр белән тулылануын немец-голштинлы Адам Олеарий һәм фламандлы Корнелий де Бруин сурәтләгәннәр. Ә  XVIII гасырда фәнни сәяхәтче С. Е. Гмелин да авылны искә ала.

Мәгърифәтче Габдрахман Гомәри 1893 елда Тияк бистәсендә «Низамия» мәктәбен, ә 1907 елда татар китаплары басмаханәсен ача.

1925 елдан 1928 елгача, бетерелгән Әстерхан губернасының Тияк районының административ үзәге. 1931 — 1957 елларда Түбән Идел краеның (1934 елдан — Сталинград крае, 1937 — Сталинград өлкәсе, 1943 — Әстерхан өлкәсе) Нариман районы административ үзәге.

## Дин
Ак мәчет — Әстерхандагы бүгенге көнгә кадәр сакланып калган борынгы мәчет. 2000 — 2008 елларда Татарстан ярдәме белән төзекләндерелә.

Тиякнең атаклы Яшел мәчете дә хәрәбәләргә әйләнгәч, 2012 елда торгызыла башлый һәм 2022 елның 10 июнендә төзекләндерелеп ачыла.

## Халкы
1939 елгы Бөтен Союз җанисәбен алу буенча авыл халкын 4668 кеше тәшкил иткән.

;Милли составы (1939)

## Шәхесләр

* Тияк бистәсендә язучы Басыйр Абдуллин үскән, биредә авыл мәдрәсәсен тәмамлаган.
* Язучы Габдрахман Минский Тияк мәдрәсәсендә белем алган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әстерхан
Төркем:Әстерхан өлкәсе татар авыллары
Мөнирә (мәчет, Уфа)

**«Мөнирә» мәчете** () ― Башкортстан башкаласы Уфа шәһәренең Ленин районы Нижегородка торак районында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*мәчет*). Башкортстан  мөселманнары Диния нәзарәтенә керүче «Мөнирә» җирле ислам оешмасы карамагында. «Мөнирә» мәчете – Уфа шәһәренең бу өлешендә бердәнбер мәчет.

## Тарих
Озын күл (*Нижегородка күле*) яр буенда төзелгән. «Мөнирә» мәчете «Уфа мөселман хатын-кызлары җәмгыяте» җирле иҗтимагый оешмасы рәисе шәхси эшмәкәр Мөнирә Ләбиб кызы Байгилдинаның шәхси акчасына төзелгән. Авариядән соң, ул үзенә җәмгыять файдасына игелекле гамәлләр кылырга сүз бирә. «Мөнирә» мәчете бюджеты 30 млн. сум тәшкил иткән . 

Мәчет бинасы 100 кешегә исәпләнгән. Мәчет проектының авторы – Үзәк диния нәзарәтенең җәмигъ мәчете Лалә-Тюльпанның архитекторы булган, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1998) .

Мәчет төзелеше 2002 елда башланган һәм 2011 елда тәмамланган.

Мәчетне ачу тантанасы 2011 елның 10 июнендә булган. Ачылу тантанасында мәчет мәхәлләсе һәм «Уфаның мөселман хатын-кызлары җәмгыяте» әгъзалары катнашкан .

Ислам бәйрәмнәре көннәрендә биредә Нижегородка мөселманнары җыела. Мәчеттә ислам нигезләре буенча лекцияләр укыйлар, шулай ук кул эшләренә һәм кулинариягә өйрәтәләр. Мәчеттә модельерлар шәригать кануннары буенча тегелгән киемнәр күрсәтә.

 ярдәме белән Мөнирә мәчете янында балалар ялын оештыру өчен спорт (хоккей) мәйданчыгы төзелгән.

Имам-хатыйб – Нәҗип улы Морат хәзрәт Локманов.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
## Моны да карагыз
* :Төркем:Уфа мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Уфа мәчетләре
Төркем:2011 елда төзелгән мәчетләр
Мөнирә (мәгънәләр)

**Мөнирә** ― күп мәгънәле сүз. Гарәп теленнән кергән «Мөнир» () – «*нурландыручы, яктылык бирүче, яктыртучы*».

## Хатын-кыз исеме
* '''Мөнирә''' Булатова
* '''Мөнирә''' Сәгыйдуллина

## Мәчет исеме

* Мөнирә (мәчет, Кемерово). Мәчет Кемерово өлкәсе губернаторы Амангельды Тулеевның әнисе **Мөнирә** Фәиз кызы Власова (Насыйрова, 1921―2001) исемен йөртә.
* Мөнирә (мәчет, Уфа). Мәчеткә төзелеш өчен акча биргән шәхси эшмәкәр **Мөнирә** Ләбиб кызы Байгилдина исеме бирелгән .

## Искәрмәләр
Кырык Өйле

**Кырык Өйле** *(*Кыркиле*, , [[Карагашлар|нуг.]]* Кыркуьйли*)* —  Әстерханның Ленин районына караган элеккеге карагаш татарлары авылы. Ул шәһәрнең көнчыгыш читендә, Кривая Болда елгасы яры буйлап сузылган. Карагашлар күпләп яши торган урын буларак билгеле.

Авылның исеме нугайчадан "кырык уьй", ягъни "кырык өй" дигәнне аңлата: нугай культурасында 40 саны изге санала һәм кайвакыт күплекне белдерә. Башка версия буенча, авыл исеме нугайча "куркуй" — камыш себеркесе дигәнне аңлата.

## Тарихы
Авыл картлары әйтүенчә, авылга XIX-XX гасыр башында Әстерхан губернасынвң Кызыл Яр өязе Ходҗитай, Сәетләр, Лапас һәм Ясын-Сокан авыллары кешеләре нигез салган. Революциягә кадәр ул Әстерхан өязенең Началов волостенә караган. 1922 елдан Яңа Авыл советы составында. 1940 елның маенда ул Әстерхан шәһәре чикләренә кертелә.

## Транспорт

Кырык Өйле авылы шәһәр үзәге белән 23 автобус һәм 37 номерлы такси маршруты белән бәйләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Әстерхан
Төркем:Әстерхан өлкәсе татар авыллары
Хлазоменадан Хермотимус

**Хлазоменадан Хермотимус** (Юнан телендәːἙρμότιμος; б.э.к. як. 6-нчы гасырда чәчәк аткан), Лукиан тарафыннан Пифагорейлы дип аталган, Анаксагораска кадәр (Аристотель буенча) үзгәрү сәбәбендә акылның фундаменталь булу фикерен тәкъдим иткән беренче фәлсәфәче булган.  Ул физик берлекләр статик, ә шул ук вакытта сәбәп үзгәрүне китереп чыгаручы дип тәкъдим иткән. Секстус Эмпирикус аны Һесиод, Парменидес һәм Эмпедоклес белән матдинең дуалистик теориясен Галәмнең килеп чыгышы белән бергә актив принципы карашында булганнарга урнаштыра.

Тертулиан Хермотимус турында хикәягә сылтый (ул аңа ышанмаган булганга охшаган). Бу хикәя буенча Хермотимусның җаны йокы вакытында сәяхәткә барган кебек тәненнән киткән. Аның хатыны гаҗәптән тыш хәлгә хыянәт иткән, һәм ул йоклаганда тәнен яндырган, һәм аның җаны соңга калып кайткан. Хлазомена кешеләре Хермотимус гыйбадәтханәсен корган һәм аның хатынының хыянәт итүенә күрә хатыннарны кертмәгән. Херотимус турында бу хикәя һәм башкалар Плиний Олыда, Лукианда, Аполлонийда һәм Плутархта бар.

Диоген Лаёртиус Пифагор элекке тормышларын хәтерли дигән хикәяне язып куйган, аларның берсе Хермотимус булган, ул иртәрәк тормышларын искә төшерү раславын Бранхидада Аполлон храмында Менелайның таркалучы калканын танып исбатлаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Фәлсәфәчеләр
Төркем:Реинкарнация
Габдрахман туган якны өйрәнү музее

**Габдрахман авылы Туган якны өйрәнү музее** () ― Татарстанның Әлмәт районы Габдрахман авылында 2022 елның 6 августында ачылган социаль-мәдәният оешмасы (*музей*). Әлмәт районы территориясендә ачылган 6нчы музей.

## Тарих
Музей 2017 елда төзелә башлаган. Музей Габдрахман авылында туган Тәхаветдиновлар һәм Җәләевлар гаиләсе тарафыннан бирелгән акчага әйдәүче архитектор Айрат Хәйретдин улы Хәмидуллин  проекты буенча төзелгән. Экспонатлар җыюда авылның 7 кешелек  инициатив төркеме актив ярдәм күрсәткән.

Музей төзүгә «СМУ-8» ҖЧҖ коллективы (участок башлыгы Илшат Гаффаров) зур өлеш керткән . 

Ачылу тантанасында Татарстан Республикасы мәдәният министры урынбасары Дамир Данил улы Натфуллин, Әлмәт районы башлыгы Тимур Дмитрий улы Нагуманов, Татарстан Республикасы Президентының нефть сәнәгате мәсьәләләре буенча ярдәмчесе Шәфәгать Фәхрәзи улы Тәхәветдинов һ. б. катнашкан .

## Тасвирлама
Габдрахман авылының Туган якны өйрәнү музее 450 кв. м мәйданлы бер катлы бүрәнә бинадан гыйбарәт.

Музей залларын бизәү белән ТР Милли музееның фәнни хезмәткәре Алсу Хәйруллина һәм ТР Милли музее дизайнеры Эльвира Матвеева шөгыльләнгән.

Музейда 5 төр коллекция тәкъдим ителгән: 
* Дала һәм урман-дала табигый зоналары җәнлекләре һәм кошларының таксидермик фигуралары коллекциясе;
* Музейда этнографик костюмнарның  коллекциясе, тарихи агач һәм балчык савыт–саба, йорт көнкүреше әйберләре, ХІХ гасыр азагы - ХХ гасыр башы хезмәт кораллары коллекциясе тәкъдим ителә;
* Бөек Ватан сугышы чорындагы ату коралының  һәм макетлары коллекциясе;
* Татнефть ААҖ генераль директоры Шәфәгать Тәхәветдиновның эш кабинеты предметлары коллекциясе;
* Совет чорында авылдашларының нефть тармагында, авыл хуҗалыгында, мәгариф һәм социаль өлкәләрдә эшләвен күрсәтүче коллекция.
Экспозицияләр, күргәзмәләр 7000 кв. метрга якын мәйданда ачык һавада да бар. Анда тыл хезмәтчәннәре һәм сугыш чоры балаларына һәйкәл, Бөек Ватан сугышы чорындагы хәрби техника экспозициясе, ретро автомобильләр һәм авыл тормыш-көнкүрешен чагылдыручы макетлар урын алган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Лейсан Сулейманова*. В селе Альметьевского района открыли краеведческий музей с пятью видами коллекций. Пресс-служба главы АМР, 7.08.2022
* Село европейского уровня: в Абдрахманово открылся.. Альметьевск Life ВКонтакте
* Абдрахманово. Альметьевская энциклопедия

Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Әлмәт районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Төркем:2017 елда нигезләнгән музейлар