open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зирекле (Норлат районы)

**Зирекле** (шулай ук Иске Зирекле)— Татарстан Республикасының Норлат районындагы авыл. Авыл Фома һәм Чулпан авыллары арасында урнашкан.
 
## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән. Элек авыл тирәсендә зирек агачлары күп үскән һәм исеме шуннан алынган.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 204 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,04%,
башка халыклар — 1,96%.

## Күренекле кешеләр

* Наил Шарапов – Норлат районы җитәкчесе.
## Социаль тармак
Мәчет бар, беренче имам-хатыйбы - Касыйм Мотыгуллин (Хасибулла).
Авылда урта гомуми белем бирү мәктәбе эшли. Мәдәният йорты бар.
СССР вакытында авылдан ерак түгел пионер лагере төзелергә булган. Хәзер анда яшеллек һәм ясалма күл урыны калган, ләкин халык аны барыбер искечә «бассейн» дип йөртә. Хәзер анда Сабантуй уздыралар.
## Сәнәгать
СССР вакытында авылда кирпеч заводы эшләгән, хәзер аның өчен махсус ясалган тирән түгел күл генә калган.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.
## Галерея

File:Зирекле авылы мәчете.jpg|Мәчет
File:Зирекле авылы мәдәният йорты.jpg|Мәдәният йорты
File:Зирекле авылындагы һәйкәл.jpg|Һәйкәл
File:Зирекле авылы кышкы күренеше.jpg|Кышкы күренеш

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Заречный (Котельнич районы)

**Заречный** () — Киров өлкәсенең Котельнич районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Катилнич районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Көрнәле Әмзә

**Көрнәле Әмзә** – Татарстан Республикасының Норлат районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы – авыл (федераль классификатор буенча).
Вакыт зонасы – MSK (Мәскәү вакыты) Почта индексы – 423028.
## Географиясе
Көрнәле Әмзә Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 131 чакрым, ә район үзәге Норлаттан төньяк-көнбатышка таба 56 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 36 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 80,56%,
таҗиклар — 16,67%,
башка халыклар — 2,78%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Норлат

**Түбән Норлат** — Татарстан Республикасының Норлат районындагы татар авылы.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.
## Танылган шәхесләр

* Фирдүс Тямаев, татар җырчысы.
* Валеев Хафиз, татарча һәм билбау көрәше буенча халыкара спорт мастеры, дөнья чемпионы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түбән Чаллы (Норлат районы)

**Түбән Чаллы** — Татарстан Республикасының Норлат районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 420 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 74,76%,
урыслар — 20,24%,
башка халыклар — 4,76%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,24%.

## Шәхесләр

* Гариф Бадәмшин (1865-1939), Россия империясенең Дәүләт думасы депутаты.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Биккол (Норлат районы)

**Биккол** — Татарстан Республикасының Норлат районындагы авыл.
 
## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 304 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,36%,
башка халыклар — 1,64%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Алмаз Әхмәтшин (1967―2025), Смоленск өлкәсе вице-губернаторы (2023―2025). Норлат районы башлыгы (2018―2023).
* Илдус (1949) һәм Ирек (1953—1999) Диндаровлар.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Әлбәдән

**Әлбәдән** — Татарстаның Питрәч районындагы авыл.
 ᴨyчᴛьı индексы — 422790.
## Географиясе
Әлбәдән Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 43 чакрым, ә район үзәге Питрәчтән төньяк-көнчыгышка таба 9 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән
## Авылда туган шәхесләр

Әлбәдән — Сәвитлар Берлеге Каһарманы Пётр Гавриловның туган авылы.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 71 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 73,24%,
шул исәптән керәшен татарлары — 50,70%,
корейлар — 9,86%,
урыслар — 4,23%,
таҗиклар — 4,23%,
башка халыклар — 2,82%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 5,63%.

## Климат

Климат уртача континенталь. көппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Мәдәният
* Пётр Гаврилов музее
## Кызыклы факт
2019 елның 22 июненнән бирле авылда һәр елны «Әлбәдән» () тарихи реконструкция фестивале уздырыла. Тамашачыларга Бөек Ватан сугышының реконструкцияләнгән сюжетлары күрсәтелә. Фестиваль шушы авылда туган, Советлар Союзы Герое, Брест ныгытмасының Көнчыгыш фортын саклауны оештыручы һәм җитәкчесе, рәсми рәвештә аның соңгы яклаучысы дип саналучы Петр Михайлович Гавриловка багышлана. Биш ел эчендә фестивальдә Татарстаннан һәм Россиянең башка төбәкләреннән дистәләгән мең кеше булган, Бөек Ватан сугышы чорындагы сугышларны карарга чит ил кешеләре дә килә.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Олы Бутырка

**Олы Бутырка** — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.
 
## Географиясе
Олы Бутырка Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 39 чакрым, ә район үзәге Питрәчтән төньяк-көнчыгышка таба 9 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 76%, татарлар — 21%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 228 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 57,89%,
татарлар — 35,96%,
үзбәкләр — 4,39%,
башка халыклар — 1,75%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Күлбай Мораса

**Колбай Мораса** — Татарстан Республикасының Норлат районындагы авыл.

## Географиясе
Күлбай Мораса Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 130 чакрым, ә район үзәге Норлаттан төньяк-көнбатышка таба 56 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Күренекле кешеләр

* Абруй Сәйфи (1890—1960) — педагог, журналист, тәрҗемәче, язучы.
* Альберт Сафин (1948—1991) — татар язучысы.
* Габдулла Кариев (Миңлебай Хәйруллин) (1886—1920) — беренче татар профессиональ театр труппасына нигез салучыларның берсе.
* Кыям Юлдашев (1890—1955) — җәдитче мөгаллим, шагыйрь.
* Мәхмүтфуат Туктаров (1880—1938), сәяси эшлекле, публицист, журналист.
* Фәрид Мифтахов (1968) — эшмәкәр, танылган меценат һәм җәмәгать эшлеклесе, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (2020 ел).

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 488 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 95,49%,
башка халыклар — 4,51%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.

## Мәдәният
* Габдулла Кариев музее
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Камыш

**Камыш**  (, ) — күрәннәр () гаиләләгенә керүче купьеллык, сирәк кенә берьеллык үләннәр ыругының су буе үсемлеге. Юеш урыннарда яки сулыклар янында үсә.

## Этимология

КАМЫШ «камыш; рогоз» ~ чув. хăмăш, хумăш  мар. амыж, амыш, омыш, удм. камъж id.  о икенче иҗектәге у тәэсиреннән, мондый регрессив ассимиляция уйг. теленә хас): *-лч > -ш төрки телләрдәге *-л > -ш күчешенең башлангыч этабын чагылдыра. К. Камыл. Рус. камыш (

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Күрәннәр
Төркем:Евразия флорасы
Төркем:Төньяк Америка флорасы
Көек (Питрәч районы)

**Көек** — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 15977 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 52,29%,
урыслар — 42,53%,
башка халыклар — 4,10%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,08%.

## Транспорт
Көеккә кадәр Казаннан 90нчы номерлы автобус бара.
## Дин
;Ислам
* 1нче мәчет ― Агач мәчет
* 2нче мәчет ― «Фәрүәз» мәчете (Умырзая ур., 24)
* 3нче мәчет ― «Фатыйма» мәчете (Мирная ур., 2)
;Православие
* чиркәү
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Керәшен Сәрдәсе

**Керәшен Сәрдәсе** — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.
 
## Географиясе
Керәшен Сәрдәсе Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 53 чакрым, ә район үзәге Питрәчтән көньяк-көнчыгышка таба 18 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1565 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 348 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 93,68%,
шул исәптән керәшен татарлары — 87,93%,
башка халыклар — 4,31%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 2,01%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Мәдәният

* Туган якны өйрәнү музее
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Күн

thumb|200px|Әзер күннәр.

**Күн** - хайван тиресен эшкәртү нәтиҗәсендә булдырылган материал.

## Шулай ук карагыз
* Күн җитештерү
* Тире
* Таткожтрест

## Искәрмәләр
Апакай

**Апакай** — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.
## Географиясе
Апакай Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 36 чакрым, ә район үзәге Питрәчтән төньяк-көнчыгышка таба 8 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 2665 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 59,25%,
урыслар — 37,82%,
башка халыклар — 2,74%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,19%.

## Авылда туган танылган шәхесләр

* Галимҗан Камалиев — Советлар Берлеге Каһарманы, авыл шурасы рәисе (*[[1971 ел|1971]]-[[1980 ел|1980]]*).
* Гөлназ Нәүмәтова (1980), Тинчурин театры актрисасы, ТР атказанган артисты (2013).
## Мәгариф
Ленино-Кокушкинода һөнәри лицей (*[[2015 ел]]дан [[П.В. Дементьев исемендәге Казан авиация-техник көллияте филиалы|филиал]]*), урта мәктәп, балалар сәнгать мәктәбе, балалар бакчасы эшли (*[[2017 ел|2017]]*).

## Мәдәният
* «Ленино-Кокушкино» музей-тыюлыгы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Алан Елга

**Алан Елга** — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.
 
## Географиясе
Алан Елга Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 91 чакрым, ә район үзәге Байлар Сабасыннан төньяк-көнчыгышка таба 10 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 273 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 94,87%,
башка халыклар — 5,13%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Ризат Рамазанов (1990), җырчы, Башкортстанның (2024) һәм Татарстанның (2025) атказанган артисты.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Олы Арташ (Саба районы)

**Олы Арташ** — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.
 
## Тарих
XVI гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 283 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 95,05%,
башка халыклар — 2,47%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 2,47%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6&nbsp;°C.
## Танылган шәхесләр

* Кадим Җәмитов - сынчы, Россия рәссамнар берлеге әгъзасы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1996), Россия рәссамнар берлегенең Мәскәү бүлеге лауреаты.
* Мәхмүт Нигъмәтҗанов (1930—2020), музыка белгече, педагог, профессор, танылган фольклорчы, татар халык көйләрен җыючы һәм өйрәнүче; Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Аркатау

**Аркатау** — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.
 
## Географиясе
Аркатау Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 41 чакрым, ә район үзәге Питрәчтән төньяк-көнчыгышка таба 15 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 33 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 96,97%,
башка халыклар — 3,03%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Танылган шәхесләр

* Надежда Галочкина (1935-2009), Социалистик Хезмәт Каһарманы, 7-нче чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Елыш (Башкортстан)

**Елыш** — Башкортстанның Мишкә районында урнашкан авыл.
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Миңгәр

**Миңгәр** — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл.
## Географиясе
Миңгәр Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 80 чакрым, ә район үзәге Байлар Сабасыннан көньяк-көнбатышка таба 8 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Күренекле кешеләр

*Шәүкәт Хәсән улы Биктимеров — татар артисты, Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры актеры.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 202 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,01%,
башка халыклар — 0,99%.

## Мәдәният
* Сынлы сәнгать музее
* Шәүкәт Биктимеров музее
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Алга (Сарман районы)

**Алга** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
 
## Тарих
1929 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 68 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 88,24%,
урыслар — 8,82%,
башка халыклар — 2,94%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Җофар Шәйфетдинов (1937), Чаллы (1993—2000), Алабуга (1991—1993), Чистай (1983—1991) шәһәрләре, Балтач районы (1979-1983) прокуроры.
## Дин

;Ислам
* «Өмет» мәчете
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Александровка (Сарман районы)

**Александровка** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
 
## Тарих
1805 елда нигезләнгән.
## Авылда туган күренекле шәхесләр

* Александр Казаков *([[1917]] - [[1950]], [[Азнакай]])*, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* Лилия Камалиева — Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2016 елдан).
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 65%, урыслар — 33%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 513 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 78,95%,
урыслар — 19,88%,
башка халыклар — 1,17%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Әлмәт (Сарман районы)

**Әлмәт**, *шулай ук* Иске Әлмәт, Әлмәтмулла — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
 
## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 466 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 94,64%,
башка халыклар — 5,36%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Дин

;Ислам
* Морад Рәмзи исемендәге мәчет
## Авылда туган күренекле кешеләр

* Морад Рәмзи (*[[1855]] - [[1934]], [[Кытай]]*) — мәгърифәтче, тәрҗемәче, мөгаллим, язучы.
* Җәүдәт Салихов (*[[1959]]*) — ТР президенты иминлек хезмәте башлыгы (1998-2002), ТР президенты эшләр идарәсе җитәкчесе (2002-2010).
* Илгиз Салихов (*[[1953]]*) — 2003 елдан «Татнефть» ААҖ «Норлатнефть» НГДУ башлыгы.
* Хафиз Салихов (*[[1950]]*) — ТР сәүдә министры (1998-2007), физика-математика фәннәре докторы (2010).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Балтамак

**Балтамак** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
 
## Географиясе
Балтамак Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 242 чакрым, ә район үзәге Сарманнан көньяк-көнчыгышка таба 14 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1883 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 21 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Дин

;Ислам
* Баллы Тамак мәчете
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Танылган шәхесләр

* Мәгъсүм Хөсәенов (1911-1986), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Разин Фатыйхов (1952―2003), 1995―2002 елларда РКБ баш табибы ― ТР Сәламәтлек саклау министры урынбасары. Татарстанның атказанган табибы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мортыштамак (Сарман районы)

**Мортыштамак** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 403 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 95,53%,
урыслар — 4,47%.

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Габдрахман Тайсугани
* Гайнелхак Баев
* Мәдинә Маликова
* Мәрьям Галләмева

* Эдуард Латыйпов (1974), театр актеры, *[[ТР атказанган артисты]] (2018).*
* Рифхәт Сәхәбетдинов (1955), техник фәннәр докторы (2001), профессор.
## Дин

;Ислам
* «Нур» мәчете
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Каташ-Каран

**Каташ-Каран** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
 
## Географиясе
Каташ-Каран Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 228 чакрым, ә район үзәге Сарманнан төньяк-көнчыгышка таба 5 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 313 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,36%,
башка халыклар — 0,64%.

## Авыл җирлегендә туган күренекле шәхесләр

* Наиф Акмалов (*[[Наиф Акмал]]*, 1973), Азатлык радиосының татар-башкорт редакциясе журналисты. 
* Нәсим Акмалов (*[[Нәсим Акмал]]*, 1960), радиожурналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2010).
* Нияз Акмалов (*[[Нияз Акмал]]*, 1954―2007), шагыйрь, публицист, С. Сөләйманова исемендәге премия лауреаты (2006).
## Дин

;Ислам
* Зөһрә мәчете
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Дүсем

**Дүсем** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
 
## Географиясе
Дүсем Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 235 чакрым, ә район үзәге Сарманнан көньяк-көнчыгышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән. Беренче тапкыр бу урынга Дүсмәкәй исемле кеше утырган. Кайбер мәгълүматларга караганда, ул кешенең исеме Дүсмехәммәт булган. Авылның исеме башта шул кеше исеме белән Дүсмәкәй, ә аннан соң Дүсем дип аталган.
Октябрь революциясенә кадәр, барлык авыллардагы шикелле, Дүсем авылында да яхшы җирләр, урманлык һәм болыннар, хәтта таучыклар да авылның байлары кулында булган.
Бу елларда Дүсем авылында барысы 100 ләп вак крестьян хуҗалыгы булган. Шулардан 50 хуҗалык бер атлы, 20 хуҗалык 2 шәр атлы, ә калган  хуҗалыклар бөтенләй атсыз булганнар. Алар байларга көнлекче булып ялланып эшләгәннәр.
Дүсем авылы культура ягыннан да артта була.  Авылда I мәхәллә, 1 мәчет булган. Авылда 2 мулла: Сәлихҗан һәм Шәрифҗан , мөәзин Шәйдулла булган. 1916 нчы елда халык көче белән бер мәдрәсә салынган. Анда Миргарифан хәлфә укыткан.
Октябрь таңы аткач,  Дүсем авылының йөзен тамырдан үзгәртергә мөмкинлекләр ачыла. Авылның тышкы күренеше дә башкачага әйләнә.
Дүсем авылы Ләшәү Тамак һәм Минзәләбаш авыллары арасында утырган. Бу елларда, авыл ике урамнан тора.
### Беренче комсомоллар
Дүсемдә беренче комсомоллар 4әү булган. Авылда бу вакытта оешма булмаганлыктан, алар Карамалда волость комсомол оешмасына кергәннәр. Аларны укытучы Зәйнуллин Сөнгать хәзерләгән. Алар: Лотфрахманов Ширияздан, Бабиков Хисмәт, Ибатуллин Хисмәт, Гарифуллин Газиз.
Шуннан соңгы елларда авылда комсомол оешмасы оеша. Комсомоллар авылда газеталар уку, совет законнарын аңлату эшләрен алып барганнар.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 273 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Күренекле кешеләр

* Гамирҗан Миргаҗан улы Дәүләтшин — күренекле татар галиме, тарихчы, тарих фәннәре докторы, профессор, Татарстанның Дәүләт премиясе лауреаты.
* Фәрит Зәкиҗан улы Яхин — язучы, галим.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Икътисады
* «Бакыр тау» колхозы
## Социаль тармак
Бүгенге көндә авылда 120 ләп хуҗалык исәпләнә. Дүсем төп гомуми белем бирү мәктәбе, балалар бакчасы, клуб, китапханә, элемтә үзәге, кибетләр эшли. Газ кертелгән, авыл эчендә юллар күтәртелгән, мәчет бар.
Авылда 3 урам бар: Совет урамы, Яшьләр һәм Гадел Кутуй урамнары.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Әхмәт

**Яңа Әхмәт** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
## Географиясе
Яңа Әхмәт Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 227 чакрым, ә район үзәге Сарманнан төньяк-көнбатышка таба 2 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 233 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,57%,
башка халыклар — 3%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,43%.

## Шәхесләр

* Геолог, техник фәннәр докторы Вәсил Мөхәммәт улы Хөсәеновның (1953―2024) бала һәм үсмер чагы Яңа Әхмәттә үткән.
## Дин

;Ислам
* Һидәят мәчете
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Минзәләбаш

**Яңа Минзәләбаш** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
## Географиясе
Яңа Минзәләбаш Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 242 чакрым, ә район үзәге Сарманнан көньяк-көнчыгышка таба 25 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1923 елда Чаллы кантоны Карамалы волосте Иске Минзәләбаш авылының Гыйният исемле кешесе Минзәлә елгасы башланган урында урнашкан Яңа Минзәләбаш авылы буласы урынга беренче казык кага, 1924 елда күченеп килә.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 166 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,59%,
башка халыклар — 2,41%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Дин

;Ислам
* Гыйният мәчете
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Җәлил

**Җәлил** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — штп (федераль классификатор буенча).
 
## Географиясе
Җәлил Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 244 чакрым, ә район үзәге Сарманнан көньяк-көнчыгышка таба 27 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1963 елда нигезләнгән.
## Башлыклар
#### Бистә шурасы рәисләре
* 1968-1973 — Кәшиф Зәки улы Зарипов
* 1973-1975 — Валентина Алексей кызы Храмова
* 1975-1980 — Азат Исхак улы Исмәгыйлов
* 1980-1987 — Тамара Петр кызы Кузьмина
* 1987-1990 — Җәүдәт Фәхрулла улы Әхмәдуллин
* 1990-1992 — Нәҗип Кәшиф улы Мөхәммәдиев
* 1992-2000 — Сәхибҗан Салих улы Латыйпов
* ? - ?   — Хәмит Госман улы Васыйков
* ? - ?   — Морат Әхмәт улы Галимов
* 2000-2001 — Нәфис Сәлим улы Җиһангиров
* 2001-2003 — Гөлфирә Сөнгать кызы Сәлахова
* 2003- ? — Нәфис Сәлим улы Җиһангиров
#### [[Җәлилнефть|«Җәлилнефть» НГДУ]] башлыклары
* 1973-1983 — Галимҗан Мәннаф улы Әхмәдиев
* 1983-1986 — Рәис Сәет улы Нурмөхәммәтов
* 1986-2001 — Наил Җиһанша улы Мортазин
* Миргазыян Зәки улы Таҗиев (2001―2005 елларда), 
* Малик Шәфикъ улы Каюмов (2005―2021 елларда)
* Рәис Асылгәрәй улы Әхмәтшин (2021 елдан) .
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 77,7%, руслар — 19,6%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 13560 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 81,26%,
урыслар — 16,81%,
башка халыклар — 1,56%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,36%.

## Танылган шәхесләр

* Раил Арсланов (1995), музыкант (баян, гитара), җырлар авторы һәм блогер (*Хижина Музыканта* ютуб каналы аша билгеле). 
* Гафифә Гаффарова (1948), шагыйрә.
* Ирек Кадамов (1971), эчке хезмәт полковнигы, Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсе башлыгы (2024 елның 6 ноябреннән). Татарстан Республикасының Атказанган коткаручысы.
* 1982―1995 елларда бистәдә Мәгъсүм Латыйфуллин (1925―1995), Бөек Ватан сугышында катнашкан укытучы, язучы яшәгән.
* Әбүзәр Фәйзуллин (1964), виртуоз баянчы, ТР атказанган артисты (*[[1997]]*).

## Экономика
Нефть чыгару: «Җәлилнефть» НГДУ, ОАО «Меллянефть»
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Мәдәният

* Мәдәният сарае
* Хезмәт Даны музее
* Балалар музыка мәктәбе
### Матбугат
* Нефтяник Джалиля (газета)
### Һәйкәлләр
* Муса Җәлил һәйкәле
## Дин
; Ислам

* Бистә мәчете
; Православие
* Изге Архангел Михаил храмы ()
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *И. Н. Яковлева*. Поселок Джалиль. Мечта воплотилась в быль. Набережне Челны: Издательский дом «Граф и К», 2004.
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
## Сылтамалар

Төркем:Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Муса Җәлил хөрмәтенә аталган объектлар
Төркем:Җәлил
Яңа Имән

**Яңа Имән** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
 ягъни UTC+3. 
## Географиясе
Яңа Имән Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 223 чакрым, ә район үзәге Сарманнан көньяк-көнбатышка таба 18 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 177 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,44%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,56%.

## Тарих
1880 ел Яңа җирләрне үзләштерү, сөрүлек җирләрне арттыру максаты белән Иске Имән авылынннан мәҗбүри рәвештә 15 хуҗалыкны Күтәмәле белән Баткак авыллары арасындагы куе урман эченә күчәргә мәҗбүр итәләр. Бу урманда алар Пасмарау баярының урман каравылчысы белән очрашалар. Баяр белән килешеп шушы урында үзләренә йорт салырга булалар. Йортларны җиткереп бетергәнче алар Баткак авылында яшиләр. Урман эчендә булуга карамастан, беренче йортларны читәннән үреп, эчен һәм тышын балчык белән сылап, ә кайберләре землянка казып шунда тормыш итә башлыйлар.
Авылга Яңа Имән дигән исем бирелә. Баштагы чорда эшкәтү өчен җир булмый. Ирләр һәм хатын-кызлар баярга 16 шар сәгать эшлиләр. Ләкин хезмәт хакы 25-30 тиеннән артмый. Хатын-кызлар кыш көннәрендә баярга җеп эрләп, киндер сугып тамак туйдырганнар.
Берничә ел узгач, ирләргә генә Иске Завод яннынан җир биргәннәр. Еллар узгач авылга күчеп килүчеләр күбәйгән, авыл зурайган. Авыл халкы нинди дә булса мәсәләне хәл итәсе булса җыенга җыела торган булганнар. Җыенда авыл старосты сайланган. Якын тирә авыллардан өч мулла күчеп килгән. Дин тагыда көчәйгән.
Авылда мәчетләр салынганчы ир балалар Урта Кәшергә укырга йөргәннәр. Алар анда торып укыганнар. Авылда мәчет төзелгән, ләкин балаларны укыту мулла өендә алып барылган. Балалар анда мулла һәм абыстай кушкан йомышлардан арына алмаганнар, димәк бернинди дә белем алмаганнар.
Бөек Октябрь Социалистик Революциясе барлык Россия халыклары белән бергә Яңа Имән авыл кешеләренә дә якты көн алып килде. Совет властене, беренче көннәреннән үк халык аны яклау өчен күтәрелде. Яшь Совет Властен саклап калу, армиягә азык-төлек туплау өстендә эшләделәр. Күпләр яшь Совет дәүләтен сакларга үз теләкләре белән белән киттеләр. Китүчеләрнең күбесе әйләнеп кайтмаганнар.
1919 елда авылда 3 кешедән торган комсомол оешмасы төзелә.
1918 елны халыкка җирләр бүленеп бирелә. Авыл халкы хосусый миллек белән яши башлый. Беренче авыл Советы председателе сайлана.
1920 ел — гражданнар сугышы башлана. Авыл кешеләре үз иреге белән сугышка китәләр.
1930 ел — Яңа Имән авылында беренче коллектив хуҗалык оештырыла. Ул 17 хуҗалыктан тора. Авылда барлык кешеләрдә колхозга кереп бетә.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Күтәмәле

**Күтәмәле** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
## Географиясе
Күтәмәле Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 226 чакрым, ә район үзәге Сарманнан көньяк-көнбатышка таба 15 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 306 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Шәхесләр

* Мөҗип Низамиев (1934―2012), 2000―2004 елларда Казандагы Г. Тукай музее директоры, 1971―1997 елларда ТАССР (1991 елдан ТР) мәдәният министры урынбасары, ТАССР (1977) һәм РСФСР (1984) атказанган мәдәният хезмәткәре. 
* Диләрә Зөбәерова (1930―2000), журналист, язучы, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1980). 
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ләке

**Ләке** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
## Географиясе
Ләке Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 217 чакрым, ә район үзәге Сарманнан төньяк-көнбатышка таба 13 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 354 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 90,11%,
шул исәптән керәшен татарлары — 69,77%,
урыслар — 7,91%,
башка халыклар — 1,98%.

## Дин
### Православие
* Петр һәм Павел чиркәве
## Күренекле кешеләр

* Ямаш Игәнәй, татар шагыйре, журналист, публицист.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Илексаз

**Илексаз** (Иляксазово) — Татарстан Җөмһүриятенең Сарман районындагы торак нокта. Әлегә муниципаль халәте  — село (федераль классификатор буенча). Илексаз - Илексаз авыл җирлеге баш авылы, икътисади, мәдәни һәм белем бирү узәге.
## Географиясе
Илексаз Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 224 чакрым, ә район үзәге Сарманнан көньяк-көнбатышка таба 4 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XV гасырда Татар халкы белән нигезләнгән. Нигезләнү урыны итеп сайланган уңышлы елга тирәсе, Илек сазлыгы кыры һәм зур болын тигезлеге. Илексаз авылы кырында киләчәктәге Сарман районы башкаласы Сарман авылы да нигезләнгән. Илексаз авылы Пугачев утүен кичерә. Киләчәктә авылда мәдәни үзәкләр, оешмалар, фермалар, мәктәп, мәчетләр нигезләнә. Халык арта, төп халык арту күзәтелә революция чорында. Киләчәктә хуҗалык һәм мәдәният узәгенә әверелә.
## Демография

Төп милләтләр (2010 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 424 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,41%,
башка халыклар — 2,59%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Дин

;Ислам
* «Ихлас» мәчете
* ике зират
## Моны да карагыз
* Татар Илеге елгасы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
* Сайт Иляксазово, О селе, Село РТ.
* Населённые пункты РТ и района Сарман
Антоновка (Спас районы)

**Антоновка** — Татарстан Республикасының Спаск районындагы авыл.
 
## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 562 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 93,95%,
татарлар — 4,80%,
башка халыклар — 0,89%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,36%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Федор Демышев (1902-1937), Казан марксизм-ленинизм институты директоры.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Карашай-Саклау

**Карашай-Саклау** — Татарстан Республикасының Сарман районындагы авыл.
 
## Географиясе
Карашай-Саклау Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 236 чакрым, ә район үзәге Сарманнан төньяк-көнчыгышка таба 28 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1735 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 322 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,45%,
башка халыклар — 1,24%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,31%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Авылда туган күренекле кешеләр

* Әзһәр Хөсәенов (1941―2019), Минзәлә, Курчак театры, Камал театры директоры.
* Әмирҗан Гәрәев (1940―2005), генерал-майор, хәрби табиб, РСФСР атказанган табибы.
* Әлфинә Сибгатуллина (1962), филология фәннәре докторы, профессор, әдәбият галиме (*[[Төркия]]*).
* Нәкыя Cәфәрова (1923―2021), Бөек Ватан сугышы ветераны, укытучы; сәясәтче Әсгать Сәфәровның әнисе.
* Рафаэль Солтанов (1946―1974), спорт мастеры, татарча көрәш буенча РСФСР чемпионы.
* Розалия Таҗиева ( Солтанова; 1954), Татарстан Республикасының Атказанган ветеринария табибы.
## Дин

;Ислам
* Гаязетдин мәчете
## Чыганаклар
# Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
## Әдәбият
# Сарман районы энциклопедиясе (төзүче Дамир Гарифуллин). Яр Чаллы: Идел-йорт, 2000.
## Искәрмәләр
Гусиха (Таловая кушылдыгы)

**Гусиха (балка Гусиха)** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ырынбур өлкәсе  биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Таловая елгасының сул ярыннан 36 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 22 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Җаек елгасы бассейны (Россия булеге) Сакмар елгасыннан түбенрәк, Илек елгасын кертми. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Җаек (су бассейнының Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 12010001012112200010351
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112201035
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Бугровка (елга)

**Бугровка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Черновой Нарык елгасының сул ярыннан 13 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 12 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Томь елгасы, Новокузнецк каласыннан Кемерово каласына чаклы,. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — Об (өске өлеше) Иртеш кушылганга чаклы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010300312115200010824
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115201082
* Бассейн коды — 13.01.03.003
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Кемерово өлкәсе елгалары
Аграмак

**Аграмак** — Татарстан Республикасының Спаск районындагы авыл.
 
## Географиясе
Аграмак Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 100 чакрым, ә район үзәге Болгардан көньяк-көнчыгышка таба 39 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1920 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 60%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 277 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 65,34%,
татарлар — 25,99%,
чуашлар — 8,66%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Айдар (Теләче районы)

**Айдар** — Татарстан Республикасының Теләче районындагы авыл.
 
## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 294 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Марсель Вәгыйзов (1983), җырчы, ТР атказанган артисты (2014), халыкара җыр конкурслары лауреаты. 
* Рәүф Сабиров (1894―1937), 1921―1924 елларда Татарстан Үзәк башкарма комитеты президиумы рәисе.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Алан Җөри

**Алан Җөри (Казаклар)** — Татарстан Республикасының Теләче районындагы юкка чыккан авыл.
Халык саны — 0. 
## Географиясе
Алан Җөри Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 80 чакрым, ә район үзәге Теләчедән көньяк-көнчыгышка таба 9 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): Татарлар.
## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ачы (Теләче районы)

**Ачи** — Татарстан Республикасының Теләче районындагы авыл.
 
## Тарих
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 78%, татарлар — 20%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 170 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 61,76%,
татарлар — 37,06%,
башка халыклар — 1,18%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Владимир Залежский (1880-1957), инкыйлабчы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Лесной (Татарстан)

**Лесной** — Татарстан Республикасының Теләче районындагы поселок.
## Географиясе
Лесной Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 59 чакрым, ә район үзәге Теләчедән төньяк-көнбатышка таба 15 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 177 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 95,48%,
урыслар — 4,52%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Алан (Теләче районы)

**Алан** — Татарстан Республикасының Теләче районындагы авыл.
 
## Тарих
Язмаларда беренче тапкыр 1654 елда телгә алына.
## Билгеле шәхесләр

* Сөләйман Йосыпов — җырчы, Татарстанның атказанган артисты;
* Наил Алан — Азатлык радиосы журналисты.
* Нургали Булатов - журналист.
* Равилә Шәйдуллина - язучы, шагыйрә, эшмәкәр.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 434 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 95,16%,
башка халыклар — 4,61%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,23%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
## Сылтамалар
* Алан авылы турында блог
Жуково (Киров өлкәсе)

**Жуково** () — Киров өлкәсенең Подосиновец районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Подосиновец районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Максимовка (Диңгез буе крае)

**Максимовка** () — Диңгез буе краеның Терней районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (95%), украиннар (5%).

## Искәрмәләр

Төркем:Терней районы торак пунктлары
Төркем:Диңгез буе крае торак пунктлары
Нармонка (Тәтеш районы)

**Нармонка** — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 214 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 81,31%,
татарлар — 9,35%,
чуашлар — 7,94%,
башка халыклар — 0,47%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,93%.

## Танылган шәхесләр

* Михаил Зотов (1903-1980), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Киртәле

**Киртәле** — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.
 
## Географиясе
Киртәле Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 121 чакрым, ә район үзәге Тәтештән көньяк-көнбатышка таба 25 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1710 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): мордва халкы.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 292 кеше яши, шул исәптән:
мордва — 93,49%,
урыслар — 5,14%,
башка халыклар — 1,37%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Олы Әтрәч (Тәтеш районы)

**Олы Әтрәч** — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).
 
## Тарих
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 243 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,94%,
башка халыклар — 1,65%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,41%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Шулай ук карагыз
*  Изгеләр зираты (Олы Әтрәч)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Володарски

**Володарcᴋи** — Татарстанның Түбән Кама районындагы поселок.

## Географиясе
Володарски Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 167 чакрым, ә район үзәге Түбән Камадан көньяк-көнбатышка таба 48 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1910-елларда нигезләнгән.

## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): чуашлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 6 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 50 %,
урыслар — 33,33 %,
татарлар — 16,67 %.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. көппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кашка

**Кашка** — авыл исеме.
* Кашка — Тәтеш районындагы авыл.
* Кашка — БР Аскын районы авылы.
Городище (Түбән Кама районы)

**Городище** — Татарстан Республикасының Түбән Кама районындагы авыл.
 
## Тарих
1716 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 399 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 78,95%,
татарлар — 9,77%,
чуашлар — 8,02%,
башка халыклар — 3,01%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,25%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Майская Горка

**Майская Горка** — Татарстан Республикасының Түбән Кама районындагы авыл.
## Географиясе
Майская Горка Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 162 чакрым, ә район үзәге Түбән Камадан көньяк-көнбатышка таба 31 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 40 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 62,50%,
шул исәптән керәшен татарлары — 5%,
урыслар — 35%,
башка халыклар — 2,50%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.