open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Битцевский парк (метро станциясе)

**«Битцевский парк» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Бутово сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - Шумаков  Н. И., Мун Г. С..

Станция 2014 елның 27 февраль көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Зябликово районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Улица Старокачаловская (метро станциясе)

**«Улица Старокачаловская» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Бутово сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - В. З. Филиппов и С. А. Петросян, соавторы И. В. Петрова и Т. А. Силакадзе.

Станция 2003 елның 27 декабрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Северное Бутово районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Юрий Бабаев

**Бабаев Юрий Николаевич** (21 май 1928 — 6 октябрь 1986) — совет физигы, СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты, Социалистик Хезмәт Герое. Ядро физикасы өлкәсендә белгеч. Сталин, Ленин һәм ССРБ Дәүләт премияләре лауреаты.

## Биографиясе
Юрий Николаевич Бабаев 1928 елның 21 маенда Мәскәү шәһәрендә туган.

1950 елда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын отличие белән тәмамлый.
1951 елда Юрий Николаевич юнәлтмә буенча 11нче конструкторлык бюросына (КБ -11) Сахаров А. Д. бүлегенә эшкә килә, анда беренче водород бомбасын эшләүдә катнаша.
1955 елда Бабаев Ю. А. Трутнев белән бергә водород зарядының ике фазалы конструкциясенең физик схемасының яңа принципларын тәкъдим итә.
1968 елның 26 ноябрендә СССР Фәннәр академиясе ядро физикасы бүлекчәсенең эксперименталь ядро физикасы һөнәре буенча әгъза-корреспонденты итеп сайлана.
Ю. Н. Бабаев 1986 елның 6 октябрендә Мәскәүдә вафат була. Кунцево зиратында җирләнгән.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
Социалистик Хезмәт Герое (1962).
Ике Ленин ордены — 1956 һәм 1962,
Хезмәт Кызыл Байрак ордены — 1975 ел,
«Хезмәт батырлыгы өчен» миналы.
1953 елда Юрий Николаевич Сталин премиясе лауреаты була,
1959 елда — Ленин премияселауреаты.
2000 елда Юрий Николаевичка үлгәннән соң Россия Федерациясе Дәүләт премиясе бирелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар
Бабаев Юрий Николаевич.  «Герои страны» сайты.
* БСЭ Бабаев Юрий Николаевич
* Храмов Ю. А. Бабаев Юрий Николаевич // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Хизер. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 23. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
* Ю. Н. Бабаев на сайте Российского федерального ядерного центра
* Профиль Юрия Николаевича Бабаева РФА рәсми сайтында
* Биография на сайте Биография. Ру

Төркем:21 май көнне туганнар
Төркем:1928 елда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:6 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1986 елда вафатлар
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Россия физиклары
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Әлифба буенча физиклар
Ободритлар

**Ободритлар (бодричлар, абодритлар**  ) - урта гасырлар славян кабиләләре берлеге . 

Яшәү урыны - Эльба (Лабе) түбәнге өлеше, хәзерге Мекленбургның көнбатышында, Шлезвиг-Гольштейнның көнчыгыш өлеше һәм хәзерге Түбән Саксониянең төньяк-көнчыгыш өлеше, анда древаннар яшәгән. 

## Тарихы
VII-XII гасырларда ободритлар берлеге ререглар кабиләсе җитәкчелегендәге конфедерация була  . 

"Бавария географы" язмасы буенча,  IX гасыр уртасында  ободритларның кабилә берлеге дүрт  кабиләдән тора: бодричлар үзләре, вагрлар ( ), полаблар (лат. polabi) һәм варнннар ( )  . 

X гасыр азагында Велиградны -  ободритлар башкаласын - алманнар яулап ала һәм Мекленбург дип үзгәртә. Гарәп авторы Ибраһим ибн Якуб әсәрендә 965 елда ул телгә алына  . Замандашлары тасвирламасы буенча, Велиград (лат.  Magnopolis   ) әйләнәсе 20 чакрым  чамасы була  

Соңрак, Наконидлар династиясенең резиденциясе Любица (Лүбек) чик ныгытмасы булган  ). 

Вагрларның башкаласы Старгард була, яулап алганнан соң Ольденбург дип үзгәртелә , полабларның башкаласы Ратибор Ратценбург булып китә  . 

Төрле вакытта башка конфедератлар: глиняннар, смолиннар, древаннар  һ.б.  да кергән була . 

Мөһим торак пунктлары: Илово, Зверин, Добин (Висмар култыгы янындагы Зверин күле ярында). 

IX гасырга ободрит халкы арасында социаль аерымлану арта бара, аның феодаль элитасы барлыкка килә, алар алман дворяннарыннан матди мәдәниятне ала. Беренче булып  821 елда кенәз Славомир христиан динен кабул иткән булган, ләкин  суга чумдырылу соңгарак,  XII гасырда гына булган. 

## Ассимиляция
XII гасырда, алманнар белән күп һәм озак барган сугышлардан соң, Изге Рим империясе белән кушылалар. Славян җирләрендә күп төрле уделлар оештырылган. Шул исәптән Мекленбург маркасы белән 1918 елга кадәр славян кенәз Никлот токымнары идарә итә. Бу җирләрне империягә кушканнан соң, христианлаштыру һәм әкренләп "алманлаштыру"  башлана. 

Полаб славян теле әкренләп алман теленә алыштырыла, аеруча рәсми эш язмасы алман телендә булуны таләп иткән шәһәрләрдә. Полаб теле кайбер социаль һәм профессиональ маргиналь төркемнәрдәге шәһәрләрдә кала, мәсәлән, балыкчылар арасында очрый. Рюген утравында полабиан диалекты XV гасырда юкка чыга, Вендланд төбәгендә дравен-полаб диалекты XIX гасыр башына кадәр сакланган булган. 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ободриты//Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 18-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* 
  
Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Славян халыклары
Коми-пермьнәр

**Ко́ми-пермяклар** яки **пермяклар**; (үзатамасы — *коми морт, коми отир, коми-пермяккез*) — күбесенчә Россиядә яшәүче финн-угыр төркеме халкы. 1920-енче елларга кадәр үз атам булып пермяклар, пермичлар, пермяннар булган. 
Хәзерге вакытта коми-пермяк этнонимы кулланыла. 2010 елда Коми-пермякларның саны 95 мең кеше дип саналган. Пермь краеның төньяк-көнбатышында яшиләр: край составындагы административ-территориаль берлек — Коми-Пермяк округында, Красновишер муниципаль районында, Язьва елгасы буенча — коми-язьвинецлар, Киров өлкәсендә (Афанасьево муниципаль районында) — зюздин пермяклары.

## Сылтамалар
* Народы России — Коми-пермяки 
* .Коми-пермяцком языке? Портал Коми-пермяцкого округа
* Коми-пермяки 
* Коми-пермяки 
* Коми-пермяки 
* http://uralistica.com/group/komipermians
* Пермский край — энциклопедия 
* Коми-пермяки // Чагин Г. Н., доктор исторических наук, профессор ПГУ

Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Коми-пермьнәр
Михаил Варенцов

**Михаил Иванович Варенцов** ( 7 гыйнвар [ 20 ] , 1902         ) - совет галиме- геологы, нефть һәм газ чыганаклары өлкәсе белгече; Геология-минералогия фәннәре докторы (1940), профессор (1942), СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (1953). 

## Биографиясе
1902 елның 7 гыйнварында (яңа стиль буенча 20 гыйнварда) Владимир губернасы, Шуй өязе, Поповское авылында туа. 

1915 елда авыл мәктәбен тәмамлый. 

1921-1923 елларда Иваново-Вознесенск политехник институтының әзерлек бүлегендә укый. 

1929 елда ул Мәскәү тау академиясен тәмамлый . 

1927-1931 елларда СССР ВСНХ янындагы Дәүләт тикшеренү нефть институтының фәнни хезмәткәре булып эшли. 1931-1934 елларда - Нефть геологик разведка институтында, 1933 елдан - нефть геологиясе секторы мөдире. 

1934-1949 елларда ул СССР Фәннәр академиясенең казылма ягулык институтында эшләй: 1936 елда ул өлкән тикшерүче һәм лаборатория мөдире, 1946 елдан ул өлкән фәнни хезмәткәр һәм лаборатория мөдире, 1946 елдан-фән буенча директор урынбасары. Бер үк вакытта 1929-1937 елларда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтында укыта. 

1949-1955 елларда ул СССР Фәннәр академиясенең геология фәннәре институты ( ИГН СССР Фәннәр академиясе ) директоры булып эшләй. 

1956-1977 елларда ул тагын Нефть институтында эшләй, нефть һәм газ чыганаклары өлкәләренең региональ тектоника лабораториясе мөдире. 

Ул «Нефтяное хозяйство» (1932-1937) һәм «Советская геология» " (1936-1940) журналларының баш мөхәррире урынбасары иде. 

Ул СССР-да фәнне советлаштыруда актив катнаша, "черегән капитализм" явызлыгын күрсәтә  

Мәскәүдә яши ( Митная урамы, 52/54 йорт, һәм Губкин урамы, 4-нче йорт). 

1977 елның 26 маенда Мәскәүдә вафат була. 

## Оешмаларда әгъзалыгы

- 1925 - КПСС әгъзасы (б) . 

## Бүләкләре һәм исемнәре

- 1943 - Кинзебулат нефть чыганагын уртак ачу өчен акча премиясе. 

- 1945 - Кызыл Байрак Хезмәт ордены.
 
- 1945 - Кызыл Йолдыз ордены (10 июнь). 

- 1945 - Волга-Урал нефть-газ табылган өлкә, девон катламнарында нефть ятмаларын уртак ачу өчен акчалата премия  

- 1972 - Октябрь Инкыйлабы ордены
 
- 1972 - СССР ның мактаулы нефтьчесе .
 
- 1975 - Кызыл Байрак Хезмәт ордены

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Варенцов Михаил Иванович на mosenc.ru
* Варенцов Михаил Иванович  на gubkin.ru
* Библиография в информационной системе «История геологии и горного дела» РАН.
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1977 елда вафатлар
Төркем:26 май көнне вафатлар
Төркем:1902 елда туганнар
Төркем:20 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Геология-минералогия фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Татьяна Аверина

**Аверина Татьяна Борисовна** (тормышта — **Барабаш**; 1950 елның 25 июне, Горький, РСФСР, ССРБ — 2001 елның 22 августы, Мәскәү, Россия) — Конькида йөгерү спорты/конькида тизлеккә йөгерү буенча совет спортчысы. Ике тапкыр олимпия уеннары чемпионы (1976), ССРБ-ның атказанган спорт мастеры (1976).

## Биографиясе
Татьяна бала чактан спорт белән мавыга, 12 яшьтән мәктәптә «Давыл кошы» балалар спорт җәмгыятенә языла. Аның беренче тренеры Антонина Ивановна Вереина була. 1970 елда Яков Мельниковның чиләбе Мемориалында уңышлы чыгыш ясаганнан соң ул ССРБ җыелма командасы составына индерелә.
Ире — Владимир Барабаш (1951-2012), конькида узышучы, халыкара класслы спорт мастеры.

1970 елларда Татаьяна Барабаш иң яхшы конькида йөгерешче була: ике тапкыр олимпия чемпионы, ике тапкыр олимпия уеннарының бронза призёры, күп тапкыр дөнья чемпионаты призёры, күп тапкыр ССРБ чемпионы һәм күп тапкыр дөнья рекордына ия булучы.
Инсбруктагы чыгышларыннан соң спортчы кияүгә чыга, ике улы туа. 1970 еллар азагында ул Мәскәүгә күчә, ә спорт карьерасы тәмамлангач, тренер булып эшли, ветераннар ярышларында катнаша. 1974 елдан КПСС әгъзасы

Татьяна Борисовна 2001 елда ашказаны яман шешеннән вафат була. Мәскәүдә Троекуров зиратында җирләнә.

Әлеге вакытта Түбән Новгородта ясалма бозда шуу урыннарының берсе Татьяна Аверина исемен йөртә.

## Спорт казанышлары

* 1976 елгы кышкы Олимпия уеннары чемпионы, 1000 метрга (1.28,43 мин. Олимпия рекорды) һәм 3000 м (4.45,19 мин.).
* 1978 елда күптөрлелек ярышларында многоборье дөнья чемпионы (186,891 максат), 1000 метрлык (1.29,56 мин.) һәм 1500 м дистанциядә (2.21,44 мин.).
* 1974-1976 елларда дөнья чемпионатында көмеш призёр
* 1976 елда кышкы Олимпия уеннарында 500 м (43,17 сек..) һәм 1500 (2.17,96 мин.) метрлык дистанциядә бронза призёры
* 1974-1976, 1978, 1979 елларда аерым дистанцияләрдә дөнья чемпионатында көмеш һәм бронза медале
* 1980 елгы кышкы Олимпия уеннарында катнашучы (1500 м дистанциядә 18нче урын)
* 1979 елда ССРБнең абсолют чикләнмәгән чемпионы.
* 1973-1975 берничә тапкыр ССРБ чемпионы, 1978, 1979 елларда спринтер күптөрлө ярышларында һәм аерым дистанцияләрдә.
* 500, 1000 һәм 1500 метрга йөгерү буенча һәм классик һәм спринтер  күптөрлө ярышларында күп тапкыр рекордчы

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Барабаш (Аверина) Татьяна Борисовна // Олимпийская энциклопедия / тамагы павлов С. П.. — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 415 с.
* Аверина Татьяна Борисовна — статья из Большой олимпийской энциклопедии (М., 2006)

## Сылтамалар

* 
* 
* 

Төркем:25 июнь көнне туганнар
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:Түбән Новгородта туганнар
Төркем:22 август көнне вафатлар
Төркем:2001 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Ленинград физик тәрбия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәүдә җирләнгәннәр
Һельсинки метрополитены

**Һельсинки метрополитены** — Һельсинки шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1982 елның 2 август ачыла.

Һельсинки Метрополитены 1 сызыктан тора, 30 , гомуми озынлыгы 43 км, пассажир әйләнеше - 57,3 млн. (год) (2009).

## Искәрмәләр

Төркем:Һельсинки
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Финляндия метрополитены
Стокһольм метрополитены

**Стокһольм метрополитены** — Стокһольм шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1950 елның 1 октябрь ачыла.

Стокһольм Метрополитены 3 сызыктан тора, 100 , гомуми озынлыгы 85 км, пассажир әйләнеше - 320 млн. (год) (2012).

## Искәрмәләр

Төркем:Стокһольм
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Швеция метрополитены
Вена метрополитены

**Вена метрополитены** — Вена шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1976 елның 8 май ачыла.

Вена Метрополитены 5 сызыктан тора, 109 , гомуми озынлыгы 83,1 км, пассажир әйләнеше - 440 млн. (год) (2015).

## Искәрмәләр

Төркем:Вена
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Австрия метрополитены
Будапешт метрополитены

**Будапешт метрополитены** — Будапешт шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1896 елның 3 май ачыла.

Будапешт Метрополитены 4 сызыктан тора, 52 , гомуми озынлыгы 39,4 км, пассажир әйләнеше - 1 млн. (ел) (2020).

## Искәрмәләр

Төркем:Будапешт
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Маҗарстан метрополитены
Осло метрополитены

**Осло метрополитены** — Осло шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1966 елның 16 октябрь ачыла.

Осло Метрополитены 6 сызыктан тора, 100 , гомуми озынлыгы 85 км, пассажир әйләнеше - 88 млн. (год) (2020).

## Искәрмәләр

Төркем:Осло
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Норвегия метрополитены
Праһа метрополитены

**Праһа метрополитены** — Праһа шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1974 елның 9 май ачыла.

Праһа Метрополитены 3 сызыктан тора, 61 , гомуми озынлыгы 65,2 км, пассажир әйләнеше - 583,9 млн. (год) (2013).

## Искәрмәләр

Төркем:Праһа
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Чехия метрополитены
Шри Пракаш Джи

**Шри Пракаш Джи** - Һинд дине рухи остазы булып тора. Ул брахманик традицияне дәвам итә. Ул сатсангалар (лекцияләр) үткәрә, Маха Ягья ритуалын үткәрә, Наваратри көнендә 9 көнлек дога укуны башкара һәм Россиядә һәм Европада "Шри Пракаш Дхам" үзәкләренең нигезләүчесе булып тора.
Төп ашрам Мәскәү янында урнашкан. Адресы: Московская область, Одинцовский район, пос. Часцы, Можайское Шоссе, д. 40 "Г", 35 км от МКАД. Тел. +7 (916) 862-45-81.
Шулай ук Ярославльда, Саратовта, Волгоградта, Октябрьскийда (Башкортостан) һәм Литвада (Вильнюс), Германиядә (Берлин), Бөекбританиядә (Лондон), Һиндстанда (Дәһли), Казакъстанда (Алма-Ата) һәм Украинада (Днепр) үзәкләр һәм өйрәнчекләр төркемнәре бар.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Facebook-та Шри Пракаш Джи бите
* Twitter-да Шри Пракаш Джи бите
* Instagram-да Шри Пракаш Джи бите
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Антонина Коптяева

**Антонина Дмитриевна Коптяева** (1909—1991) — рус совет язучысы, өченче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты (1950).

## Биографиясе
А. Д. Коптяева 1909 елның 25 октябрендә (7 ноябрь) үзенең әтисенең Южный приискысында (хәзерге Амур өлкәсе Зейский районы) туган. 1926 елдан бирле Алдан приискыларында контора хезмәткәре булып эшли.

1932 елда  сөргенгә җибәрелгән ире (Дальстрой җитештерү бюросы начальнигы урынбасары булып эшләгән, аннары атып үтерелә) Карл Янович Зэйтэ белән Колымага ияреп бара.

Беренче хикәясе 1935 елда басылып чыга. 1939 елдан А. М. Горький исемендәге Әдәбият институтында укый (сугыш вакытында өзеклекләр белән, госпитальдә эшли), аны 1947 елда тәмамлый. 1958-1990 елларда РСФСР Язучылар берлеге идарәсе әгъзасы, 1971 елдан — шулай ук ССРБ Язучылар берлеге идарәсе әгъзасы була.

Икенче ире — язучы Ф. И. Панфёров.

Мәскәүдә яши. А. Д. Коптяева 1991 елның 12 ноябрендә вафат була. Мәскәүгә якын Аксиньинский зиратында җирләнгән.

Иң билгеле әсәре — табиб-нейрохирург И. И. Аржановның тормышы турында трилогия («Иван Иванович», «Дружба», «Дерзание»). Ун елдан артык Ватандашлар сугышы вакыйгалары тураындагы «На Җаек-реке» романы өстендә эшли (1971-1986), ул тәмамланмый кала.

## Әсәрләре
«Колымские золото», 1936 (А. Зэйтэ дип кул куя)

«Были Алдана», 1937 (А. Зэйтэ)

«Фарт», 1941 (приисклардагы тормыш турында роман)

«Товарищ Анна», 1946 (хатын-кызның гаилә проблемалары турында роман, 1947 елда сәясәткә битараф булуда шелтәләгәннән соң сизелерлек эшкәртелгән)

**трилогия**

«Иван Иванович», 1950 (вакигалар Якутиядә сугыштан алдагы елларда бара)

«Дружба», 1954 (вакигалар Сталинград сугышы вакытында бара)

«Дерзание», 1958 (сугыштан соңгы чор турында)

«Дар земли», 1965

«На Урале-реке»

1нче китап. — 1971

2нче китап // Молодая гвардия. — 1978. — № 2-5

«Сайланма әсәрләр», 6 томда . 1972-1975; 1988-1989.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
Өченче дәрәҗә Сталин премиясе (1950) — «Иван Иванович» романы өчен (1949)

ике Кызыл Байрак Хезмәт ордены (09.11.1959; 20.11.1969)

Халыклар Дуслыгы ордены (06.11.1979)

«Почёт Билгесе» ордены

медальләр

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Казак В. Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917 / [пер. с нем.]. — М.  : РИК «Культура», 1996. — XVIII, 491, [1] с. — 5000 экз. — .

## Сылтамалар

* Коптяева, Антонина Дмитриевна // Большая советская энциклопедия : [в 30 к.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.
* Коптяева, Антонина Дмитриевна в каталоге «Билус»
* Коптяева, Антонина Дмитриевна: мая в ГАЛИ
* Фотография могилы
Төркем:7 ноябрь көнне туганнар
Төркем:1909 елда туганнар
Төркем:12 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1991 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Русиядә туганнар
Олег Васильев

**Олег Федорович Васильев** ( 1 август, 1925, Мәскәү, РСФСР, СССР — 7 март, 2017, Новосибирск, Россия ) — гамәли гидродинамика һәм гидравлика өлкәсендә Россия һәм совет галиме , океонология, атмосфера физикасы һәм география бүлекләре буенча Россия Фәннәр академиясе академигы (1994; 1970 елдан СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты), РФА киңәшчесе.

## Биографиясе

* 1948 Мәскәү гидромелиорация институтын тәмамлый . 
* 1948-1959 Мәскәү инженер-төзелеш институтында эшләй. Техник фәннәр кандидаты (1951)  . 
* П. Я. Кочинадан СССР Фәннәр академиясенең Себер филиалына эшкә чакыру ала. 1959 елның 1 апреленнән ул СССР Фәннәр академиясенең Себер филиалының Гидродинамика институтында, гамәли гидродинамика лабораториясе мөдире булып эшләй. Техник фәннәр докторы (1960 елның 17 июнендә яклай)  . 
* 1970 СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты итеп сайлана. 
* 1994 Россия фәннәр академиясенең академигы.

РФА Себер филиалының су һәм экология проблемалары институтының оештыручысы (1985) һәм беренче директоры (1987-1995), 1995 елдан РФА киңәшчесе. 

Көньяк зиратта күмелгән.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлек өлкәләре: гамәли  гидродинамика, гидравлика, гидрология, гидрофизика һәм сусаклагычлар экологиясе.

## Басмалары

* Основы механики винтовых и циркуляционных потоков, М. — Л., 1957.
* О газотермодинамическом расчёте потоков в простых и сложных трубопроводах, «Изв. Сибирского отделения АН СССР». Серия технических наук, 1968, № 13, в. 3 (совм. с А. Ф. Воеводиным).

## Бүләкләре
- I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (11.03.1985),

- Ике «Хөрмәт Билгесе ордены» (1967, 1975),

- IV дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (1997),

- медальләр, шул исәптән «Батырлык өчен» медале(1943)  .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Биография.ру
* БСЭ.

Төркем:Новосибирскида вафатлар
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Россия физиклары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Жуков медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:«Мәскәүне саклау өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:4 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:7 март көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:1925 елда туганнар
Төркем:1 август көнне туганнар
Галина Буркацкая

**Буркацкая Галина Евгеньевна** (; 1916—2006) — колхоз хәрәкәте эшмәкәре, УССРның Черкассы өлкәсе Черкассы районының «Украина Радянська» колхозы җитәкчесе. Ике Тапкыр Социалистик Хезмәт Каһарманы (1951, 1958).КПСС Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1961-1966).

## Биографиясе
Галина Евгеньевна Буркацкая 1916 елның 4 (17) февралендә Геронимовка авылында (хәзерге УССРның Черкассы өлкәсенең Черкассы районында) туган. 

Артём исемендәге Харьков коммунистик университетын (1938), Украин авыл хуҗалыгы академиясен тёмамлый (1956).

1941—1944 елларда — Саратав өлкәсенең Первомайский районы «Урак һәм чүкеч» колхозы колхозчысы. 1944 елда — «Украина Радянська» колхозы колхозчысы.

Г.Е. Буркацкая — икътисад фәннәре кандидаты (1967), ә 1968 елдан — авыл хуҗалыгы академиясенең хезмәт оештыру кафедрасында олуг укытучы (Киев).

1946 елдан КПСС әгъзасы . КПССның XIX—XXII съездлары делегаты. КПССның XXII съездында үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы булып сайлана. 3-6 чакырылыш ССРБ Югары Советы депутаты.

«Крестьянка» журналының редколлегия әгъзасы була.

2006 елның 13 мартында вафат була 

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Ике тапкыр Социалистик Хезмәт Каһарманы:
** 18.05.1951 — бодайдан югары уңыш тапшыруы өчен,
** 26.02.1958 — авыл хужалыгын үстерүдәге уңышлары өчен.
* Ике Ленин ордены, Хезмәт Кызыл Әләм ордены һәм медальләр белән бүләкләнә. Шулай ук II һәм III дәрәҗә княгиня Ольга орденнары белән бүләкләнә (2001, 2006)

## Хәтер

* Г.Е. Буркацкаяның туган илендә бронза бюсты куелган
* Галина Евгеньевна турында җырлар иҗат ителгән.
* Буркацкая турында китаплар язылган:
** «Як ми икону головне завдання в сільському господарстві». К., 1953;
** «По пути крутого подъёма хозяйства». М., 1964;
** «Совершенствование системы ведения хозяйства». К., 1967
* 2008 елның 10 сентябрендә Геронимовка авылындагы Г.Е. Буркацкая яшәгән йортта мемориаль такта ачыла

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Галина Евгеньевна Буркацкая.  «Герои страны» сайты.

* Большая советская энциклопедия : [в 30 к.]  / гл. ред.  А. М. Прохоров.  — 3-е изд.  — М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.
* Биография на сайте Стоя Украи
* БУРАК Галина Евгеньевна(недоступная ссылка)
Төркем:17 февраль көнне туганнар
Төркем:1916 елда туганнар
Төркем:13 март көнне вафатлар
Төркем:2006 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Киевта вафатлар
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Украинада туганнар
Валериан Вебер

**Валериан Николаевич Вебер** - ( 14    , Петербург - 1940 елның 20 гыйнвары, Ленинград), Россия  геологы һәм палеонтологы.

## Биографиясе
1897 - Санкт-Петербургтагы Тау институтын тәмамлай.

1917-1918 - Геология комитетының беренче сайланган директоры.

1920 - Ленинград тау институты профессоры.

1923 - "Кыр геологиясе" курсын бастыра. (Геологик тикшеренү ысуллары. (Кыр геологиясе), 3 нче басма, Л. - М., 1937).

1925 - бер төркем фикердәш-укучылары белән берлектә таулы Төркестанның геологик картасын төзегән.

1937 - Геология һәм минералогия фәннәре докторы.

1939 - РСФСР-ның мактаулы фән һәм техника эшчесе.

1900 елдан үлеменә кадәр ул Геология комитетында эшләй (соңрак Бөтенроссия фәнни тикшеренүләр геологик эзләү институты ).

Төп хезмәтләре Үзәк Азиянең геологик төзелешен һәм файдалы казылмаларын өйрәнүгә багышланган. Галим нефть, арсен, кургаш, күмер һ.б. чыганакларын ача.

Валериан Николаевичның Челекен утравы буенча монографиясе зур әһәмияткә ия, ул сейсмолог буларак билгеле - ул Андижан, Ахалкалак һәм Шемаха җир тетрәүләрен өйрәнә.

Валериан Вебер трилобитлар палеонтологиясе буенча зур хезмәтләр авторы.

Валериан Николаевич Вебер Ленинградта 1940 елның 20 гыйнварында вафат була.  Волков зиратында җирләнгән.

## Гаиләсе

* Улы - Вебер, Василий Валерианович (1900-1987) -  геолог-.нефтьче.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* *Марковский А.* Валериан Николаевич Вебер // «Записки Всероссийского минералогического общества. Вторая серия». — 1940. — Т. 69. — Вып. 1.
* Вебер, Валериан Николаевич — статья из Большой советской энциклопедии.

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Геология-минералогия фәннәре докторлары
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1940 елда вафатлар
Төркем:20 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1871 елда туганнар
Төркем:26 сентябрь көнне туганнар
Окума Сигэнобу

**Окума Сигэнобу**( 大隈 重信|О:кума Сигэнобу); 11 март 1838, Сага - 10 гыйнвар 1922, Токио - Япония дәүләт эшлеклесе һәм сәясәтчесе, дипломат, финанс эшлеклесе, Мейдзи һәм Тайсё  чоры укытучысы.Маркиз. Япониянең 8 һәм 17 нче Премьер-Министры . Васэда университетына нигез салучы.

## Биографиясе

Сигэнобу 1838 елның 11 мартында Хизен өлкәсенең Сага шәһәрендә (хәзерге Сага префектурасы ) самурайлар гаиләсендә туа. Ул Хидзэн кланының феодаль мәктәбендә Конфуцианлыкны өйрәнгән  . Мэйдзиреставрациясеннән соң , 1867-1868 елларда, ул яңа хакимиятнең сәнәгать һәм финанс бүлекләрендә югары урыннар били. Ул 1873 - 1881 елларда Финанслар министры вазифасында була, феодалларның вассаллары өчен хезмәт хакы системасын яңадан билгели. Аның Мицубиси белән тыгыз бәйләнеше була, ул киләчәктә Япониядә иң зур концернга әверелә   1882 елда, Сигэнобу Япониядә беренче сәяси фиркаләрнең берсе -  Конституцион реформалар фиркасе  төзи. Шулай ук 1882 елда ул Махсус токио мәктәбе (東京専門学校|Токио сэммон гакко) оештыра, ул 1902 елда Васэда университетына үзгәртелә, хәзерге Япониянең иң зур һәм абруйлы шәхси университетларының берсе булып киткән. 

1888-1889 елларда ул Ито Хиробуми һәм Курода Киётака кабинетларында Тышкы эшләр министры булып эшли. Ул  1896 - 1897 елларда Мацуката  Масаёсинең икенче кабинетында яңадан Тышкы эшләр министры, шулай ук Авыл хуҗалыгы һәм сәүдә министры булып эшли. Итагаки Тайсукэ белән  Конституцион фирка төзи, 1898 елның 30 июнендә Япония тарихында беренче тапкыр фирка кабинеты төзелә, мәгәр ул барлыгы дүрт ай гына дәвам итә. 1907 елда ул 7 елга сәясәттән китә, Васэда университеты эшләре белән шөгыльләнә. 

Сигэнобу конституцияне яклап сәясәткә кайта, Премьер-Министр булып хезмәт итә һәм 1914- нче елда үз икенче Министрлар Кабинетын төзи. Ул Премьер-Министр вакытында Япония Беренче бөтендөнья сугышына Антанта ягында була һәм 1915 елның 18 гыйнварында Кытайга " Егерме бер таләп " ультиматумы куела.  

1915 елның августында Сигэнобу үз хакимиятен үзгәртеп кора һәм, премьер-министр вазифасыннан тыш, Тышкы эшләр министры булып китте. 1916 елның июнендә император аңа дәүләткә хезмәт күрсәткән өчен косяку исеме бирә 侯爵, &#x20; маркиз ) . Шул елның октябрендә бөтен Сигэнобу кабинеты отставкага китә. 

Сигэнобу 1922 елның 10 гыйнварында үлә , Хибия паркында күмү тантанасында дистәләгән мең кеше катнаша. Токиода Бункё районы Гококу-дзи монастыре җирлегендә күмелгән. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Окума Сигэнобу// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 18-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Сылтамалар

* 
* Founder of Waseda University: Shigenobu Ōkuma (англ.). — сайт Университета Васэда. Дата обращения 27 марта 2010. Архивировано 13 марта 2012 года.
Төркем:1922 елда вафатлар
Төркем:10 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1838 елда туганнар
Төркем:11 март көнне туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Токиода вафатлар
Рәис Сөләйманов

* Рәис Сөләйманов (1969), авыл хуҗалыгы эшлеклесе; 2024 елның апреленнән Питрәч районы башлыгы .
* Рәис Сөләйманов (1984), Ислам дине белгече.

Төркем:Фамилиядәшләр
Анна Королькова

**Королькова Анна Николаевна** (кыз фамилиясе *Глазкова*; 1892—1984) — совет язучы-әкиятчесе, ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1957).

Аның әкиятләре ССРБ-да гына түгел, чит илләрдә дә — немец телендә (1970) һәм япон телендә (1976) басылып чыга.

## Биографиясе
1892 елның 3 февралендә Старая Тойда авылында (хәзер — Воронеж өлкәсе Анна районы) крестиян гаиләсендә туган.

Ул 9 яшеннән бала караучы, ялчы, хезмәтче булып эшли. 20 яшендә кызны зур гаиләгә кияүгә бирәләр, монда ул исәп буенча унынчы килен була. Авыр һәм ярлы яшиләр, бигрәк тә 1920—1921 еллардагы ачлык чорында кыенга туры килә. Анна крестьян хезмәтенә дә  һәм гаиләсендәге алты баласын тәрбияләргә дә өлгерә. 1933 елда Анна Николаевнаның гаиләсе Воронежга күчә, анда ире заводта эшли, ә Анна балаларын үстерә.

1937 елдан бирле Анна үзенең әкиятләрен яза башлый. 1941 елда Воронежда Королькованың беренче әкиятләр җыентыгы чыга. Аннары аның китаплары Мәскәүдә һәм Воронежда күп тапкырлар басылып чыга. Королькованың әсәрләрен матбугатка басмага әзерләүдә фольклорчылар һәм язучылар В. А. Тонков, А. И. Шубин, М. М. Сергеенко, Г. Г. Воловик катнашалар. Фольклорчы Э. В. Померанцева 1969 елда Мәскәүдә, Фәннәр академиясе нәшриятендә Королькованың әкиятләрен басып чыгаруны тормышка ашыра.

Королькова 1957 елда ССРБ Язучылар союзына кабул ителә.

1984 елның 2 гыйнварында Воронеж шәһәрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (18.02.1972)

* медальләр

## Хәтер

* Старая Тойда авылы урамнарының берсе Королькова исемен йөртә. Шулай ук 1997 елда Воронеж шәһәренең Левобережный районындагы урам аның исеме белән аталган.

* Анна районының Старая Тойда урта мәктәбендә А. Н. Королькова музее ачыла.

* Воронежның 39нчы гаилә белән уку китапханәсе шулай ук аның исемен йөртә (Цимлян урамы, 6), ә шундагы Анна Николаевна яшәгән йортка (Ленин проспекты, 12) әкиятченең йөз яшенә мемориаль тактаташ куела. Һәм тагын да бер мемориаль тактаташ Королькова исеме белән бәйле булган Прохладный тыкрыгындагы 14 санлы йортка куела.

## Чыганаклар

* Легенды Воронеж. Фотоальбом, Воронеж, 1999.
* *Нович Е. Г. * Добрым молодцам урок: Документальное повествование // Подъем. — 2014. — № 1. — С. 56-126.
* *Кононов В. * Воронеж. История города в памятниках и мемориальны дочках. — Воронеж: Центр духовного возрож. Чернозем. края, 2005. — С. 229-230.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Королькова Анна Николаевна // Большая советская энциклопедия : [в 30 к.]  / гл. ред.  А. М. Прохоров.  — 3-е изд.  — М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.
* Анна Николаевна Королькова — о себе 
* Королькова Анна Николаевна
* Юбилейная дата. Имена Воронеж

Төркем:Воронежда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Русиядә туганнар
Ибраһим Гафуров (1937)

*<small>Бу [[үзбәк]] [[язучы]]сы турында мәкалә, [[Камал театры]] актеры турында [[Ибраһим Гафуров (1910)|биредән]] укыгыз</small>*
 
**Ибраһим Гафуров**, Ибраһим Усман улы Гафуров  (, *[[1937 ел]]ның [[27 декабрь|27 декабре]], [[ССРБ]], [[Үзбәкстан ССР]], [[Ташкент]]*) — язучы, тәрҗемәче, әдәби тәнкыйтьче, педагог, сәясәтче. Үзбәкстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2017). Фирка рәисе (1996 елдан). Филология фәннәре кандидаты (1973).

## Тәрҗемәи хәле
1937 елның 27 декабрендә Ташкентта хезмәткәр гаиләсендә туган. Урта мәктәп, Ташкент дәүләт университетының (*[[1960 ел]]га кадәр* Урта Азия дәүләт университеты,  *хәзерге* Үзбәкстан милли университеты) филология факультетын (1961) тәмамлаган.

1961—1982 елларда Үзбәкстан ССР дәүләт сәнгать нәшриятында кече мөхәррир, мөхәрририят мөдире, баш мөхәррир урынбасары булып эшли. Классик әдәбият, фольклор, әдәбият белеме, сәнгать буенча, тәрҗемә әсәрләр, күптомлыклар бастыруга зур өлеш кертә.

1982—1995 елларда «Oʻzbekiston adabiyot va sanʻati» (*Үзбәкстан әдәбияты һәм сәнгате*) газетасының баш мөхәррире булып эшли.

1995 елда Milliy tiklanish (*Милли яңарыш*) демократик фиркасен булдыру инициаторы була. Фирка рәисе (1996 елдан), «Milliy tiklanish» газетасының баш мөхәррире.

2000 елның гыйнварында узган Үзбәкстан президентын сайлауларында кандидатурасын куя. Сайлаучыларның 1 % тавышын җыя алмау сәбәпле, теркәү уза алмый.

Үзбәкстан милли университетында чит телләр факультетында эшли.

## Иҗаты
Беренче хикәяләре, мәкаләләре 1957 елда басыла башлый. 1980—2000 елларда үзенең әсәрләрендә бәйсезлек, мәдәният, рухият, ирек һәм кеше аңының яңа карашын формалаштыру турында яза. Дөнья әдәбиятына, аның милли үзбәк әдәбиятын баетып, зур өлеш кертә. Тәрҗемә белән шөгыльләнә.  Документаль фильмнарга сценарийлар яза (*«[[Гафур Голәм]]», [[Зөлфия (шагыйрә)|«Зөлфия»]], «Максуд Шайхзода», «Боборахим Машраб»*). Телевидениедә «Тафаккур ёлқинлари» тапшыруларын алып бара.

## Китаплары

## Җәмәгать эшчәнлеге
1996—2005 елларда II чакырылыш Үзбәкстан парламенты () депутаты. Парламентта Milliy tiklanish (Милли яңарыш) фиркасе фракциясе җитәкчесе, парламентның матбугат һәм мәгълүмат комитеты рәисе урынбасары.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1977 — Үзбәкстан комсомолы премиясе 
* 1987 — Үзбәкстан ССР Дәүләт бүләге — *«Oʻttiz yil izhori» китабы  (T: Adabiyot va sanʼat nashriyoti, 1987) өчен*»
* 1995 — «Дустлик» ордены
* 2007 — «Мехнат шухрати» ордены
* 2017 — Үзбәкстанның атказанган сәнгать эшлеклесе

## Сылтамалар
*   Ибрагим Гафуров. arboblar.uz
* Гафуров Ибрагим Усманович. centrasia.org
* Үзбәкчә Википедия мәкаләсе

## Искәрмәләр


Төркем:Үзбәкстан язучылары
Төркем:Үзбәкстан сәясәтчеләре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Үзбәкстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:«Дустлик» ордены кавалерлары
Төркем:«Мехнат шухрати» ордены кавалерлары
Төркем:Ташкәнт Урта Азия университетын тәмамлаучылар
Үзбәкстан гимны

**Үзбәкстан Җөмһүриятенең дәүләт гимны** () — Үзбәкстан дәүләт символларыннан берсе.

## Язылу тарихы

Оркестр башкаруында (Үзбәкстан ССҖ заманындагы язма)

Үзбәкстан Җөмһүриятенең дәүләт гимны () Үзбәкстанның Югары Шурасы тарафыннан 1992 елның 10 декабрендә кабул ителгән. Гимнның икенче атамасы — **Серқуёш ҳур улкам** (Кояшлы хөр дәүләтем).

Советлар Берлеге таркалгач, Үзбәкстан (Беларусь һәм Таҗикстан белән беррәттән) союздаш республика чорындагы гимнның көен саклап калды. Бу көйне 1947 елда композитор Мөтәл (Мөтәвәккил) Борһанов () язган иде.

Иске гимн “Сәлам сиңа, рус халкы, өлкән туганыбыз” дигән сүзләр белән башлана һәм аңарда шул замандагы рәсми идеология сүзлеге тулысынча чагыла иде..
 
Гимнга яңа сүзләр беркетү өчен бәйге игълан ителде. Ахыр чиктә танылган үзбәк шагыйре Абдулла Арипов () тәкъдим иткән текстка өстенлек бирелде. Рус теле Үзбәкстанда рәсми тел булып саналмаса да, 2019 елда үзбәк язучысы Ораз Абдуразаковның әдәби тәрҗемәсе пәйда булды.

## Гимн тексты
Үзбәкстанның милли симфоник оркестры гимнның беренче һәм “эталон буларак” башкаручысы дип санала. Радиода, телевизиядә һәм төрле чараларда куллану өчен, 2006 елда гимнның 4 варианты яздырылды, алар шартлы рәвештә “Катгый”, “Гадәти”, “Яшьләр өчен” һәм “Сүзсез” дип атала.

### Гимнның үзбәк-татар сүзлекчәсе
**серқуёш** — кояшлы; **ҳур** — хөр; **улка** — ил, дәүләт; **эл** — ил, ил-көн; **бахт** — бәхет; **нажот** — нәҗат, котылу; **сен ўзинг** — син үзең; **дўстлар** — дуслар; **йўлдош** — юлдаш; **меҳрибон** — миһербан; **яшнагай** — яшәрә бар, чәчәк ат; **то абад** (*гарәп алынмасы*) — мәңгегә, мәңгелеккә; **илм** — гыйлем; **фан** — фән; **ижод** — иҗат; **шуҳратинг** — шөһрәтең; **порласин токи** — яктыртсын, нурласын; **бор** — бар, барча, барысы; **жаҳон** — җиһан; **олтин** — алтын; **бу** — бу; **водийлар** (*гарәп алынмасы*) — үзәннәр; **жон** — җан; **Ўзбекистон** — Үзбәкстан; **аждодлар** — ата-баба; **мардон** — мәрданәлек, ир-егетлек; **руҳ** — рух; **сенга** — сиңа; **ёр** — яр, тиңдәш; **улуғ** — олуг, бөек; **халқ қудрати** — халык кодрәте; **жўш урган** — туры килгән, юш килгән; **замон** — заман; **оламни** — галәмне; **маҳлиё айлаган** — сокландырган; **диёр** — төбәк, ил, ватан; **эркин** — иркен; **ёш** — яшь; **авлодлар** — буыннар; **зўр** — зур; **қанот** — канат; **истиқлол** — истикълал, бәйсезлек; **машъали** — мәшгале, факелы; **тинчлик** — тынычлык; **посбони** — сакчысы; **ҳақсевар** —  хаклыкны, дөреслекне ярата торган; **она юрт** — Ил-Ана, ана йорт; **мангу** — мәңге; **обод бўл** — имин бул.

## Сылтамалар

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Үзбәкстан дәүләт символлары
Төркем:Үзбәкстан музыкасы
Михаил Гаврилов

**Михаил Александрович Гаврилов** ( 1903 - 1979 ) - Россия информатика һәм кибернетика килеп чыгышында торучы совет галиме; Техник фәннәр докторы (1946), профессор (1948), СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (1964).

## Биографиясе
1903 елның 11 ноябрендә Мәскәүдә Зур театр балет артисты — Александр Митрофанович Гаврилов гаиләсендә туган, әнисе Елизавета Сергеевна Гаврилова теш табибы була.

1920-нче елда Мәскәүнең 109 нчы хезмәт мәктәбен тәмамлагач, ул Югары тимер юл курсларына курсант булып укырга керә, ләкин бер елдан соң ул Мәскәү дәүләт техник университетына күчә, һәм аны 1925 елда «инженер-электрик» белгечлеге буенча тәмамлый.

1926-1935 елларда Гаврилов инженер-диспетчер, аннары - MOГЭС (1932 елдан - "Мосенерго") эксперименталь лабораторияның цех башлыгы булып эшләй. Монда 1926-1928 елларда ул СССР-дагы беренче телеконтроль системаларын тәкъдим итә һәм кулланышка кертә. 1932 елда ул илебездәге беренче телеидарә җайланмасын - энергия системалары өчен теле-сигнал ясай. Шул ук вакытта ул төрле квалификация күтәрү курсларында, шулай ук Мәскәү энергетика институтында лекцияләр укый, 1934 елда ул автоматлаштыру һәм телемеханика кафедрасын оештыра һәм җитәкләй. 1936-1949 елларда Читтән торып укыу политехника институтында-укытучы, аннары- автоматика һәм телемеханика кафедрасы мөдире. 1938 елдан техник фәннәр кандидаты.

1936 елдан алып гомеренең ахырына кадәр Михаил Александрович Фәннәр академиясендә Автоматлаштыру һәм телемеханика комиссиясендә, аннары 1939 елда аның базасында нигезләнгән Фәннәр академиясенең Автоматизация һәм телемеханика институтында (1969 елдан - Идарә итү проблемалары институты ) эшләй. М. А. Гаврилов тарафыннан аның эшчәнлеге чорында 250 дән артык хезмәте бастырып чыгарыла.  Беренчесе, электр челтәрләренә багышланганы, 1928 елда,  соңгы хезмәтләре, проектлауны автоматлаштыру системаларына багышлангандары, 1979 елда бастырыла.

Ул 1979 елның 29 апрелендә Мәскәүдә вафат була.

Юрий Веберның "Когда приходит ответ" дигән фәнни-популяр китабының баш герое инженер Мартьяновтың прототибы. 

## Бүләкләре

* Өч Кызыл Байрак Хезмәт ордены (03/27/1954 кертеп) 
* медальләр 
* Румыния Республикасы медале (1969) 
* ГДР Фәннәр академиясе медале (1977) 

## Чыганаклар

* *Амбарцумян А. А.* Михаил Александрович Гаврилов (К 100-летию со дня рождения) // Проблемы управления, 2003, № 4.
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Гаврилов Михаил Александрович 
* Гаврилов Михаил Александрович 
* Гаврилов Михаил Александрович Россия Фәннәр академиясе архивы сайтында

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:ССРБ галимнәре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1979 елда вафатлар
Төркем:29 апрель көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:1903 елда туганнар
Төркем:24 ноябрь көнне туганнар
Александр Гаврилюк

**Александр Акимович Гаврилюк** ( , Заболотье авылы, Бельский өязе, Седлецк губернасы, Россия Империясе, хәзер Польша, - 1941 елның 22 июнендә, Львов, Украина ССР-ы ) - Украина язучысы - коммунист һәм публицист .

## Биографиясе
Крестьян гаиләсендә туган. Көнбатыш Беларусия һәм Көнбатыш Украина җирләрендәге коммунистик подпольела актив катнашучы. 1929 елда ул Көнбатыш Беларусияның Коммунистлар партиясенә керә, аның өязг комитеты секретаре.

Ул Львовтагы Украина Коммунистлар партиясе Үзәк Комитетының яшерен газетасында эшләй. Ул Көнбатыш Украина пролетар язучылары «Горно» төркеме әгъзасы була, алар арасында язучылар Ярослав Галан һәм Степан Тудор була. 1936 елда Львовта мәдәният эшлеклеләренең антифашистлар конгрессын оештыручыларның һәм катнашучыларның берсе.

1929 - 1939 елларда ул 14 тапкыр Польша полициясе тарафыннан кулга алына, ике тапкыр Береза-Картузская концлагерендә була, һәм 1939 елның сентябрендә Кызыл Армия тарафыннан азат ителә.

Ул әдәби эшчәнлеген 1929 елда башлай. Александр Гаврилюкның «Воспоминания политзаключенного» дигән беренче шигыре төрмәдә язылган (соңрак шигырь сүзләре популяр революцион җыр тексты булып китә). «Львов» (1939) поэмасында ул 1936 елда Львовтагы эшчеләр хәрәкәтен чагылдыра. «Паны и панычи над „Кобзарём“» украин милләтчеләренә каршы брошюра авторы ( 1936 елда бастырылган). Үзенең «Песня из Берёзы» поэмасында (1937) һәм «Берёза» повесында (1941) ул концлагерь тоткыннары көрәшен сурәтләй.

Ул шулай ук публицист һәм әдәбият белгече буларак та билгеле («Пальцы на горле», «Учимся понимать и воспринимать поэзию» мәкаләләре һ.б. ).

1940 елдан - Украина совет язучылары Союзы әгъзасы, Әдәбият Фондының Львов бүлеге директоры.

Левовта Бөек Ватан сугышының беренче көнендә Степан Тудор белән бергә немец һава бомбасы очраклы эләгүдән үлә. 1957 елда Киевта урамга аның хөрмәтенә исеме бирелә. Элегерәк Львовта А. Гаврылюк исеме белән аталган урам була  (хәзер ул үзгәртелә).

Лычак зиратында С. Тудор белән бер кабердә җирләнгән.

## Әсәрләре

* Гаврилюк О. Поезії. — Киев, 1941;
* Вибране. — Киев, 1955;
* Песни из Березы. — М., 1954.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Большая советская энциклопедия.
* «Вулиці Києва, Довідник» УЕ, Київ&nbsp;— 1995.

Төркем:Украина язучылары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Украин шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:1941 елда вафатлар
Төркем:22 июнь көнне вафатлар
Төркем:Польшада туганнар
Төркем:1911 елда туганнар
Төркем:23 апрель көнне туганнар
Ибраһим Гафуров

**Ибраһим Гафуров**:
* Ибраһим Гафуров (1910—1972), драма актеры, ТАССР халык артисты (1970).
* Ибраһим Гафуров (1937), үзбәк язучысы. Үзбәкстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2017).
Юрий Гагаринский

**Юрий Владимирович Гагаринский** (16 февраль 1915 ел, Полтава губернасы Гадячский өязенең Петровка авылы - 1976 елның 22 гыйнвары, Владивосток) - совет органик булмаган химик, химия фәннәре докторы (1964), профессор (1967), СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (1970). 

## Биографиясе
Авыл табибының улы (гаиләдә бишенче бала, әнисе аны 48 яшендә тудырган). Әтисе үлгәч, ул Мәскәүгә күченә, ул вакытта олы абыйлары һәм сеңелләре анда яшәгән була. 

Мәскәү дәүләт университетының химия факультетын тәмамлай (1937, кызыл диплом белән тәмамлый). Аспирантурага укырга керергә җыена, ләкин анкетада абыйсының Ак Армиядә хезмәт иткәнен, аннары Болгариягә күченүен күрсәтеү сәбәпле, ул комсомолдан куыла. 

Калинин өлкәсенең Редкино авылындагы урта мәктәптә математика һәм физика укытучысы,(1937-1939), Клин ясалма җепсел заводында смена инженеры (1939-1941). 

1941-1946 елларда ул Кызыл Армиядә хезмәт итә, Бөек Ватан сугышында катнашучы, соңгы хәрби дәрәҗәсе подполковник, армиянең химия бүлеге начальнигы. Демобилизациядән соң ул Мәскәү дәүләт университетының термохимия кафедрасында фәнни хезмәткәр була. 

1947-1961 елларда ул СССР химия сәнәгатенең «ябык» фәнни тикшеренү институтында эшләй. Атом проектында катнашучы, ул уран, полоний, тритий һәм башка радиоактив элементларның химиясе һәм технологиясе мәсьәләләре белән шөгыльләнә. Уран фторидлары җитештерү өчен химия һәм технология темасы аның кандидатлык һәм докторлык диссертацияләренең, аннары Л. А. Хрипин белән бергә язылган «Тетрафторид урана» монографиясенең нигезен тәшкил итә. 

1961 елда ул Новосибирскка күченә, СССР Фәннәр академиясенең Себер филиалының органик булмаган химия институты фәнни  хезмәткәре, уран һәм торий химиясе лабораториясен җитәкләй. 1966 елдан - СССР Фәннәр академиясенең Ерак Көнчыгыш филиалының Химия бүлегендә, ул аның җитәкчелегендә 1970 елда. Ерак Көнчыгыш фәнни үзәгенә үзгәртелә. 

Химия фәннәре докторы (1964). Профессор (1967). СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспондены (1970)  . 

Фәнни кызыксынулары өлкәсе: галогенидлар, оксидлар һәм башка уран кушылмаларының термодинамик үзлекләре, органик булмаган кушылмаларның кристаллик структуралары. 

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
- Кызыл Йолдыз ордены (1944),

- 1- нче дәрәҗәдәге Ватан сугышы ордены (1945),

- Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1975)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

* Юрий Владимирович Гагаринский — советский химик-неорганик, член-корреспондент АН СССР (с 1970).
* Летопись Московского университета. Гагаринский Юрий Владимирович 
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:1976 елда вафатлар
Төркем:22 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1915 елда туганнар
Төркем:1 март көнне туганнар
Төркем:Химиклар
Бурк-ан-Брес (округ)

**Бурк-ан-Брес** — Франциядәге округ (). Эн департаментына карый.

## Халкы

## Географиясе
Мәйданы — 3105 км². Округ 24 кантоннан тора, алар үз чиратында 219 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр
Седан (округ)

**Седан** — Фpансaдәге бүᴫгe (). Арденны департаментына карый.

## Халкы

## Җəгърафиясе
Мәйданы — 792 км². бүᴫгe 6 ᴋаʜтуннан тора, алар үз чиратында 79 ᴋамyнга бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Арденны
Төркем:Фpансa бүᴫгeлары
Бар-сюр-Об (округ)

{{УК
= Халкы ==

## Географиясе
Мәйданы — 1193 км². Округ 5 кантоннан тора, алар үз чиратында 104 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Об
Төркем:Франция округлары
Григорий Галазий

**Григорий Иванович Галазий** ( 1922 елның 5 мартында, Харьков өлкәсе Мечибиловка авылы - 2000 елның 23 июле, Иркутск) - совет һәм Россия биологы, Россия Фәннәр академиясе академигы.

## Биографиясе
1942 елда Иркутск дәүләт университетын тәмамлый. Аннары 1948 елга кадәр ул В. В.Куйбышев исемендәге Иркутск авыр машина төзелеш заводында эшләй ]. 1954 - 1961 елларда ул СССР Фәннәр академиясенең Байкал лимнология станциясе директоры булып эшләй. 1961 елдан 1987 елга кадәр - СССР Фәннәр академиясенең Себер филиалының Лимнология институты директоры.

1970 елның 24 ноябрендә ул «биология» белгечлеге буенча СССР Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты итеп сайлана. 1987 елдан 1995 елга кадәр ул Байкал экологик музее директоры була. 1992 елның 11 июнендә ул Россия Фәннәр академиясенең «экология» белгечлеге буенча академигы итеп сайлана. 1995 - 1999 елларда ул Дәүләт Думасы депутаты иде. Ул 1999 елда кабул ителгән «Байкал күлен саклау турында» закон әзерләүдә катнаша.

## Фәнни казанышлары
Байкал күленең һәм аның бассейнының табигый ресурсларын комплекслы куллану буенча гомуми схема авторларының берсе. Ул су объектларының табигый ресурсларын саклау һәм рациональ куллану өчен экологик кагыйдәләр эшләү принцибын тәкъдим итә. Су яткылыктарындагы  су кимәле тирбәлешләре масштабларын, элекке климат үзгәрү һәм экологик шартларны бәяләүнең яңа методын эшли, аның ярдәмендә Байкал күле кимәле үзгәрүенең законлылыгы ачыклана.

## Бүләкләре

* Хөрмәт Билгесе ордены (1975); 
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1982)  ; 
* Гумбольдт медале (1995); 
* Иркутскның мактаулы гражданины (1996)  ; 
* III дәрәҗә  «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (1997)  ; 
* Берләшкән Милләтләр Оешмасы медале  ;

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Фоторяд на сайте Фотоархив СО РАН 

Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Иркутск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:3 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2000 елда вафатлар
Төркем:23 июль көнне вафатлар
Төркем:1922 елда туганнар
Төркем:5 март көнне туганнар
Кан (округ)

**Кан (округ)** () — Франциянең Кальвадос департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Кальвадос департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Ди (округ)

**Ди** — Франциядәге округ (). Дром департаментына карый.

## Халкы

## Географиясе
Мәйданы — 2287 км². Округ 9 кантоннан тора, алар үз чиратында 104 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр