Албаннар

**Албаннар** (*үзатамалары* shqiptar, шчиптар —  («*аңлаешлы сөйләшү*») сүзеннән) — Аурупада яшәүче халык, Албаниянең төп халкы. Шулай ук элекке Югославиядә (*[[Косово]]да, [[Сербия]]дә, [[Каратау]]да, [[Македония]]дә*), Греция, Италия, АКШ, Төркия, Болгария, Румыния, Украинада (*[[Әдис өлкәсе]]*) һ.б. илләрдә яши. Мөстәкыйль албан телендә сөйләшәләр. Грециядә грек, Италиядә итальян телләре кулланыла. Дингә ышанучыларның күпчелеге (~70%) ислам динен тота (*[[сөнниләр]] һәм [[шигыйлар]]ның бекташилар [[суфичылык|суфи]] сектасы*). Албаниянең көньягында православныйлар, төньягында католиклар да бар. 

## Тарих

Албан халкын формалаштыруда палеобалкан кабиләләре (*дарданнар, иллириялеләр, фракиялеләр*) катнашкан. «Албан» исемен II гасырда Птолемей куллана. XI гасырда «албан» сүзе гомуми таралыш ала. Хәзерге үзатамалары (shqiptar, шчиптар) XVII- XVIII гасырларда ныгый. Шул ук чорда албаннарның күпчелеге ислам диненә күчә.

XVIII гасырның II яртысында — XIX гасыр башында албаннарның ике төп төркеме аерыла: тоскалар (көньякта Тоскэрия өлкәсе) һәм гегалар (төньякта Гегэрия өлкәсе).

## Көнкүреш
Төп эш төрләре — түбәнлекләрдә җир эшкәртү, тауларда — малларны көтүдә йөртеп, үрчетү.

Гадәттә, йортлары (*[[XX гасыр]] башына кадәр*) — түбәнлекләрдә:  таш һәм балчык кулланып салынган бер катлы йорт, тауларда: йорт-манара (*кула*), беренче катында мал тота торган ике катлы йорт.

## Һөнәрчелек
Агачны кырып орнамент ясау, тимер чүкеп, нәфис бизәкләр ясау (*бигрәк тә [[Элбасан]] шәһәрендә*),  (*[[Шкодер]], [[Тирана]] шәһәрләрендә*), келәм тукучылык таралган.

## Киемнәре
Албан ир-атлары кыска жилет (*үзатамасы* елек), берничә кат итеп уралган киң  (брэз, билбау), ак киез башлык (челеше) кия; төньякта кырыйдан кара тасма (тирчи) тотылган, ботка сыланып торучы ак постау чалбар кисәләр, көньякта итәк-фустанелла кияләр.

Албан хатын-кызлары алъяпкыч (пэрпаримэ), чәчәкле калын баш яулыгы кия, төньякта калын мамык тукымадан тегелгән итәк (җублета), корсаж, җиңсәләр кисәләр, көньякта озын итәкле күлмәк (кэмиша), төсле аппликация белән бизәлгән озын итәкле камзул кияләр.

Кара-ак-кызыл төсләр гаммасына өстенлек бирелә. Чигү, чуклар белән бизәү таралган, көмеш бизәнү әйберләре таралыш алган.

## Фольклор
Албаниянең төньяк өлкәләрендә парлы ир-атлар һәм парлы хатын-кызлар биюләре таралган булса, көньякта кояшка каршы хәрәкәтләнеп хоровод ясау таралган. Төньякта диатоник көйләр белән беррәттән озын орнаментик көйләр очраса, көнякта пентатоникага нигезләнгән көйләргә өстенлек бирелә.

Төньяк албаннарда ляхута исемле уен коралы озатуында ялгыз ир-ат җыры таралган, көньяк албаннарда башлап җырлаучысы (исиойя, солист) булган ансамбльләрне очратырга була.

Тау албаннарының биюләре һәм  көнкүреш җырлары үзгәрешсез сакланган. Милләт каһарманы Скандербек, госманыларга каршы көрәш турында сөйләүче баһадирлар эпосы бар.

XX гасырның II яртысында, бигрәк тә илнең үзәк районнарында, өч тавышка (ир-ат) җырлау тарала.

## Музыка кораллары
Бер кыллы сызгычлы *ляхута*, кыска һәм озын муенлы *чифтелиа* лютнясы, *бакламайя* лютнясы, *фюэла* флейтасы, тынлы *зумаря* уен коралы, *тулубас*, *бубен* бәрмә уен кораллары кулланыла. Эскрипкә, кларнет ансамбльләрдә кулланыла.

## Галерея

Image:Arnaut-in-Cairo.jpg|Албан-арнаут. Каһирә 
Image:Shkodra – Tribesman of Shkreli (W Le Queux).jpg|Албан ир-аты. Шкодер 
Image:Albanian Woman.jpg|Албан хатын-кызы. XIX г. ахыры 
Image:A traditional male folk group from Skrapar.JPG|Милли ансамбль. Шкодер 
Image:AS Dreni-Gloǵi 03.jpg|Албаннар. Македония 
File:Typical Arbëreshë female costumes.jpg|Албан милли биюе. Италия 


## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 1 (А-Ан). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 5-85270-329-X

## Әдәбият
# Зойзи Р., Иванова Ю.В. Албанцы. *Китапта:* Народы зарубежной Европы. Т. 1. М., 1964.
# Иванова Ю.В. Северная Албания в XIX – начале XX в. М., 1973.
# Краткая история Албании. М., 1992.

## Сылтамалар
* ЭСБЕ//Албанцы

## Моны да карагыз
* Тереза Ана
* Албан теле
* Албания әдәбияты

## Искәрмәләр

Төркем:Албания
Төркем:Албания халыклары
Төркем:Греция халыклары
Төркем:Италия халыклары
Төркем:Косово халыклары
Төркем:Сербия халыклары
Төркем:Македония халыклары