open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шәрәфетдин Колбәков

**Шәрәфетдин Габделгалим улы Колбәков** (Шаафутдин Кулбаков;  1849 -? ) - Уфа губернасыннан II чакырылыш Дәүләт Дума әгъзасы (1907), мөселман фракциясе әгъзасы. «Иттифакъ әл-мөслимин» партиясе әгъзасы.

## Биография
1849 елда туган. Башкортлардан.

Уфа губернасы Златоуст өязеннән. Чиновник улы.

Урта белемле. Ул Оренбург кадетлар корпусын тәмамлаган (бүтән чыганаклар буенча, Оренбургтагы кыргыз укытучылар мәктәбен).

Уфа провинциясенең җир хуҗасы (30 дисәтинә җир). Өй һәм су тегермәне булган.

Ул вулыс суд председателе һәм Златоуст земство әгъзасы була. «Иттифак эль-муслимин» партиясе әгъзасы. 1907 елда ул Думага сайлана. Ул Конституцион демократик фракция һәм мөселман фракциясе әгъзасы була. Ул Дума комиссиясе әгъзасы булмаган, Дума трибунасыннан сөйләшмәгән.

Алга таба язмышы билгеле түгел.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Уфа һәм Оренбург өлкәләреннән беренче парламентарийлары

## Әдәбият
* Мусульманские депутаты Государственной думы России (1906–1917): Сборник документов и материалов. Уфа, 1998.

Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Уфа губернасында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1849 елда туганнар
Төркем:Сәясәтчеләр
Бикмуллин

**Бикмуллин** ― фамилия:

* Альберт Бикмуллин (1939) — икътисадчы, икътисад фәннәре докторы (1994).
* Рафаэль Бикмуллин — хоккеист.
* Ринат Бикмуллин (1972) — эшмәкәр, «Ак Барс» холдинг ширкәте.
## Моны да карагыз
* **[[Муллин]]**

Төркем:Фамилияләр
Альберт Абдрахманов

**Абдрахманов Альберт Хәй улы** (20 июль 1941 ел) - СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1987), Казан исәпләү системалары җитештерү берләшмәсе генераль директоры урынбасары (1987-1994).
## Биографиясе
1941 елның 20 июлендә туган.

1969 елда Казан авиация институтын тәмамлый. 1965-1970 елларда Казан берләштерелгән авиаотрядында эшли. Аннары 1970-1994 елларда Казан исәпләү системалары җитештерү берләшмәсендә эшли, анда инженердан генераль директор урынбасарына кадәр юл үтә. 1994-1995 елларда - үзәк сәүдә йорты директоры, 1995-1997 елларда - дәүләт милке белән идарә итү буенча Татарстан Республикасы дәүләт комитетының сәнәгать департаментының техник сәясәт идарәсе белән җитәкчелек итә.

1998 елдан Татарстан Республикасы Министрлар Советында.

1998-2004 елларда - Татарстан Республикасы Икътисад һәм сәнәгать министрлыгының халык хуҗалыгы тармакларын икътисадый анализлауның җыелма бүлеге башлыгы.

Бердәм система звенолары өчен тест тәэминатын һәм операцион системаларны эшләү һәм производствога кертү җитәкчесе (ЕС-1030, ЕС-1033, ЕС-1045, ЕС-1046, ЕС-1007, птд-5). «ICL-КПО ВС» ААҖ оешмасының төп инициаторларының берсе.

СССР Дәүләт премиясе ЭВМ бердәм системасының операцион системаларын булдыру һәм гамәлгә кертү өчен бирелә.

## Бүләкләре
* СССР Дәүләт премиясе (1987)
* "Мактаулы радист" (1987)
* Татарстан Республикасының Атказанган машина төзүчесе (2001)
* Татарстан Республикасының Мактау грамотасы(1992)
* 3 СССР/РФ медале
* 4 ВДНХ медале

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* КАИ — национальный исследовательский университет/Г. Л. Дегтярёв, Ю. Ф. Гортышов, М. С. Сафариев; под ред. докт. техн. наук, профессора, президента КНИТУ-КАИ Ю. Ф. Гортышова. — 2-е изд., испр. и доп. — Казань: Издательство КНИТУ-КАИ, 2017. — 568 с.

Төркем:СССР Дәүләт премиясе лауреатлары
Алкин (мәгънәләр)

**Алкин** ― күпмәгънәле сүз.

:**Топоним**:
* Алкин ― Бөгелмә районы торак пункты.
* Алкин ― Зәй районы торак пункты.
* Алкин ― Мамадыш районы торак пункты.
* Алкин ― БР Чишмә районы торак пункты.
* Алкин санаторие ― Чишмә районы торак пункты.
:**Фамилия**:
* **[[Алкин]]**
** Габделлатыйф Алкин (~1817―1867 елдан соң), дин эшлеклесе.
** Җиһангир Алкин (1897―1919), нашир.
** Ильяс Алкин (1895―1937), педагог, публицист.
** Сәетгәрәй Алкин (1867―1919), нашир, юрист.
** Шаһиәхмәт Алкин (1812―1879), алпавыт.
** Шәйхулла Алкин (1893―1918), журналист.

Төркем:ТопонимнарТөркем:Фамилияләр
Хәлил Насретдинов

**Хәлил Фида улы Насретдинов**(Хәлил-Рахман Насретдинов) - яшәүнең иртә чорында Фидаев фамилиясен йөртә; 1907, Бәрәңге, Нократ губернасы — 31 июль 1964, Малаховка, Мәскәү өлкәсе) — совет чорының ислам эшлеклесе, Мәскәү җәмигъ мәчете имамы.

## Биографиясе
Чыгышы буенча имам нәселеннән. 1907 елда Нократ губернасында Бәрәңге авылында туган. Казан Апанай мәдрәсәсен тәмамлаган. Шуннан соң Бохарада укыган. 1914-1920 елларда мәдрәсәдә укыта. 1921-31 елларда Кызыл мәчет имамы була. 1932 елда Мәскәүгә күчеп килә, анда җәмигъ мәчетенә йөрүчеләрнең берсе була. Габдрахман Рәсүли белән якыннан таныш булган. 1936 елда Мәскәү җәмигъ мәчете имамы була. СССРдагы Иран илчесе истәлекләре буенча, Хәлил Насретдинов СССРда 1930 елларда үткәрелгән дини сәясәткә карамастан, чит ил мөселманнарын гыйбадәткә чакыра.

1942 елда Үзәк диния нәзарәте казые итеп сайлана. 1945 елда Совет мөселманнарының Согуд Гарәбстанына хаҗында катнаша. 1953 елда хакимият тарафыннан басым ясала һәм имам урыныннан китәргә мәҗбүр була. Шуннан соң Мәскәү мөселманнарының дини җәмгыяте аны имам урынына кайтару турында гариза биргән. Әмма Дин эшләре буенча вәкил: «үтенечнамәне канәгатьләндерү мәдәният хезмәткәрен теркәү өчен кирәкле документлар булмау сәбәпле мөмкин түгел», - дигән резолюция куя.

Сугыштан соң Малаховка бистәсендә яши, 1964 елның 31 июлендә шунда үлә. Данилов мөселман зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар имамнары
Болгардагы Коръән басмасы

Дөньяның иң зур Коръән басмасы Болгарда саклана. Биредә ул Идел буе Болгарлары тарафыннан 922 елда исламны дәүләт дине буларак кабул итүгә багышланган Истәлек билгесе бинасына урнаштырылган. 
Дөньядагы иң зур басма Коръән Гиннеслар китабына да кертелгән. Бу хакта Гиннес рекордлары китабы комиссиясенең “Гиннесның дөньякүләм рекордлары сертификаты”нда әйтелә.   
Сертификатта “Дөньядагы иң зур басма Коръән: аның биеклеге – 2 метр (6 фут 6,74 дюйм), киңлеге – 1,52 метр (4 фут 11, 84 дюйм) һәм калынлыгы - 0,17 метр (6, 69 дюйм). «ARC Group s.r.l.» компаниясе (Италия), осталар Неджан Братасевеч, Андрей Чернатич (Словения) һәм Мауро Лоче (Италия). тарафыннан эшләнгән. Татарстан Республикасы тарих һәм мәдәният һәйкәлләрен торгызу буенча республика фонды (Россия) тарафыннан 2011 елның 17 ноябрендә Кол-Шәриф мәчетенә (Казан, Татарстан Республикасы) тапшырылды”, - дип язылган.
Әлеге Коръән, үзенең уникальлеге һәм сәнгати яктан югары дәрәҗәдә эшләнеше аркасында, РФ Мәдәният министрлыгы тарафыннан мәдәни кыйммәт дип таныла.
Төркем:Коръән
Төркем:Болгар
Шиһабетдинов

**Шиһабетдинов** — фамилия.
* Альберт Шиһабетдинов (1952), «ТАИФ» ААҖ генераль директоры (1995―2019).
* Бари Шиһабетдинов (*Баһаветдин Шиһабетдинов*, 1993—1920),  хәрби-сәяси эшлекле.
* Руслан Шиһабетдинов (1976), 2019―2022 елларда «ТАИФ» АҖ генераль директоры. А. К. Шиһабетдиновның улы.
* Тимур Шиһабетдинов (1983), 2025 елдан «ТАИФ» АҖ генераль директоры. А. К. Шиһабетдиновның улы.
* Филарет Шиһабетдинов (1947), БР атказанган рәссамы (2014).
## Моны да карагыз
* Тәлгат Шиһабиев (1939), «Союзтатгаз» (1980 елдан «Востокстройтрансгаз») АҖ җитәкчесе (1976 елдан).
## Шулай ук карагыз
* Шиһапов

Төркем:Фамилияләр
Ринас Әхмәдиев

**Ринас Ришат улы Әхмәдиев** (1989 елның 25 мае, Баулы, Баулы районы, Татарстан АССР, ССРБ) — Россия җиңел атлеты. 5000 метрга йөгерүдә махсуслашкан Россиянең халыкара класслы спорт мастеры.
## Карьера
Ринас Әхмәдиев 1989 елның 25 маенда Татарстан АССРның Баулы шәһәрендә туа. Җиңел атлетика белән сигезенче сыйныфта укыганда шөгыльләнә башлый. Казан федераль университетының юридик факультетында укый.
2013 елда биналарда Россия чемпионатында җиңә. 5000 метр дистанциягә йөгерү буенча 2013 елгы Россия чемпионы. 2013 елгы дөнья чемпионатында шәхси рекорд куя — 13:58,38. Әмма бу аңа бары 27 нче урынны гына алырга мөмкинлек бирә.
Бинада 3000 метр дистанциягә йөгерү буенча 2014 елгы Россия чемпионы, шунда ук 5000 м дистанциядә 7 нче була. Шәхси рекорд белән (28:32,01), Еринода узган 10 000 метр дистанциягә йөгерү буенча Россия җәйге Кубогында 5 нче урынны ала. Ике атнадан соң 5000 метрга йөгерүдә Россия чемпионатында 13:50,76 нәтиҗәсе белән 4 нче урынны ала.
2015 елның 28 маенда 5000 метрга йөгерүдә Россия команда чемпионатында икенче урынны ала (13:35.75, шәхси рекорд). 
20 сентябрьдә Мәскәү марафонында 10000 метр дистанциягә йөгерүдә катнаша. Финишка кадәр 500 метр калганда Ринасны полиция хезмәткәрләре туктаталар. Бу хәл ялгыш килеп чыга, нәтиҗәдә ул финишка 29 минут 45 секунд эчендә килеп җитә һәм беренче урынны ала.
4 октябрь — ярыммарафон дистанциясендә (21 км) 1 Ереван ярыммарафонында (Yerevan Half Marathon, Armenia) 01:09:57.31 нәтиҗәсе белән беренче урын.
2016 елның 25 сентябрендә Мәскәү марафонының 10000 метр дистанциясендә беренче урынны ала, ул 2016 елның 25 сентябрендә Мәскәү марафонының 10000 метр дистанциясендә, 29:07 нәтиҗә күрсәтеп, беренче урынны ала.
2018 ел сезонында 11 августта 5000 метр дистанциягә 13:24.43 шәхси рекорды белән Аурупа чемпионатында 7 нче урынны ала.
2020 елның 2 августында Мәскәү ярыммарафонында җиңә. Ринас Әхмәдиев 21,1 км араны 1 сәгать 4 минут 24 секундта үтә.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ринас Әхмәдиев IAAF сайтында
Төркем:Баулыда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1989 елда туганнар
Төркем:25 май көнне туганнар
Кара күл (Девятово авылы янында)

**Кара күл** — Татарстан республикасының Лаеш районы Урта Девятово авылы янындагы күл, Брысса һәм Мишә елгалары субүләрендәге урман массивында урнашкан.

Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25 номерлы карары һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644 номерлы карары белән региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл дип танылган.
## География
Кара күл -  табигый барлыкка килгән сулык. Татарстанның Лаеш районында Урта Девятово авылыннан 3 км ераклыкта урнашкан. Су өсте озынча формада. Күлнең озынлыгы 345 м, максималь киңлеге 170 м.Су өслеге  мәйданы 4,32 гектар. Уртача тирәнлеге 4 м.  Ярлары тәбәнәк, куаклыклар белән капланган, яр буйлары зонасында су үсемлекләре үсә.

## Гидрография
Күлнең күләме 170 мең м³. Жир асты һәм грунт сулары белән катнаш туена. Сары төстәге су, исез, катылыгы 1 ммоль/л дан кимрәк, минерализациясе 167 мг/л, үтә күренмәлеге 230 см. суның химик тибы гидрокарбонатлы кальций.

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Лаеш районы күлләреТөркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Ванниялаето

**Ванниялаето** яки **Веддалар** (Sinhala: වැද්දා [ˈvædːaː], Tamil: வேடர் Vēdar) ул Шри-Ланканың азчылык асаба төркеме, алар Яр буе Веддалары, Андрадһапура Веддалары һәм Бинтенне Веддалары төркемнәре белән бергә асаба статуска ия. Шри-Ланкада Ведда азчылыгы тулаем ассимиляцияләнергә мөмкин. Веддалар Шри-Ланканың иң элек яшәүчеләре дигән гипотеза бар һәм алар утрауда Һиндстанга башка этник төркемнәр килгәнче яшәгән.
Веддалар шулай ук Роберт Кноксның аның 17-енче гасырда Кәнди Патшасында тоткынлыгы турында хикәясендә искә алына. Нокс аларны "вәхши кешеләр" дип тасвирлаган, әмма шулай ук аларның "хайваннарны өйрәтүчеләре" булган дип әйткән һәм алар патша армиясендә хезмәт иткән.
Сабарагамува Провинциясенең өлеше булган Ратнапура Районында бик борынгы заманда Веддалар яшәгәне мәгълүм. Бу Нандадева Виджесекера кебек галимнәр тарафыннан күрсәтелә. "Сабарагамува" сүзе Сабаралар яки "урман варварлары" авылы дигәнне аңлата. Ратнапура Районында "Ведда-гала" (Ведда Кыясы), "Ведда-эла" (Ведда каналы) һәм Веди-Канда (Ведда Тавы) кебек урын исемнәре шуның турында сөйли.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Югары Акташ каберлеге

**ЮГАРЫ АКТАШ КАБЕРЛЕГЕ**(*археологик* )-Бу каберлек бура мәдәниятенә карый. Дала Зәе елгасының сул як янында, Югары Акташ авылыннан 1,1 км көньяк-көнчыгышка таба һәм икенче Югары Акташ бура стоянкасыннан 140 м көньяк-көнбатышка таба урнашкан.
## Тарих
Ул 2000 елның җәендә табылган. Беренче тапкыр бу урынны З. С. Рафикова тикшереп чыкты. Бу урында казу эшләре алып барылган, 231 кв.м мәйданы ачылган иде.
## Күмелү
Каберлектә 19 җирләү урыны ачыкланган, шуларның икесе траншея салганда җимерелгән. Аларның берсенә грушалы формасындагы бронза височная подвесканы керегән иде . Сөяк эзсез җирләүләрнең берсе (бәлки кенотаф). Курган өеменең эзләре каберлекнең көнчыгыш өлешендә кабатланмас сакланган. Үлгәннәрне турыдан-турыпочмаклы чокырларга, материк балчыкка тирәнәйтелгән (20-60 см, бу хәзерге җир өслегеннән 60-100 см тәшкил итә), дөрес яки оваль формадагы йомрылган почмаклар белән беркеткәннәр.

## Балалар күмелгән
Балалар өчен җирләү һәрвакыт диярлек оваль чокырларда башкарылган иде. Чокырларның күләме һәрчак җирләнгән урыннарның күләменә туры килми, бу аларның бер өлешенең, әйтик, кыш башланыр алдыннан, алдан казып алынуы белән бәйле, күрәсең була. Бер сабыйның сөякләре (ярты елга кадәр) сөрүлекнең аскы катламында чистартылган. Сабанны могҗиза белән янәшәдә куелган кечкенә генә әвәләп ясалган кан тамыры да аякка бастылган иде. Бер елга кадәр сабыйны өйрәнгән икенче бер җирләү гадәти тирәнлектәге чокырда ясалган. Бүгенге көндә һәйкәл сөрүлек, грунт юлы белән җимерелә, аның территориясе аша өч торбаүткәргеч линия салынган.

## Чыганаклар
1Әлмәт районының археология картасы
2. Әлмәт районының туристик паспорты
3. Авыл тарихы  

## Моны да карагыз
Рафикова З.С. Верхнеакташский I могильник – новый памятник срубной культуры // Проблемы древней и средневековой истории Среднего Поволжья.
Материалы Вторых Халиковских чтений. Казань, 2002. З.Рафикова

Төркем:Татарстан Археологиясе
Төркем:Әлмәт
Кара күл (Тарлаш авылы янында)

**Кара күл** — Татарстан Республикасы Лаеш районындагы күл;  Никольский авылыннан 1 км көнбатыштарак урнашкан.  Мишә елгасы белән кушылган Кавал күлләреннән көньяк һәм көньяк-көнчыгыш юнәлешләрендәге сазлы һәм куаклык үскән иңкүлектәге күл. Дәүләт тарафыннан 1978 елдан  «Кара күл» төбәк әһәмиятендәге табигать һәйкәле буларак саклана..
## География
Лаеш районының Тарлаш авылыннан 1,5 км көньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Су өсте  озынча формада. Күлнең озынлыгы 507 м, максималь киңлеге 123 м. Су көзгесенең мәйданы 4,44 гектар. Уртача тирәнлек 3 м..

## Гидрография
Күлнең күләме якынча 100 мең м³. Җир асты сулары белән  тотрыклы туена. Су төссез һәм исез, катылыгы 1 ммоль/л дан кимрәк, минерализациясе 102 мг/л, үтә күренмәлеге 200 см. Суның химик тибы — гидробонатлыкальций..

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Лаеш районы күлләреТөркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Алла Масевич

**Алла Генрих кызы Масевич** (9 октябрь 1918 — 6 май 2008) — совет астрономы.

## Биографиясе
Алла Генрих кызы Масевич 1918 елның 9 октябрендә Тбилиси шәһәрендә туган.

1940 елда Карл Либкнехт исемендәге Мәскәү индустриаль-педагогия институтының физика-математика факультетын тәмамлый. Институтны тәмамлаганнан соң астрономия һәм геофизика кафедрасына аспирантурага кабул ителә.

1943-1952 елларда П. К. Штернберг Дәүләт астрономия институтында эшли.

1952—1987 елларда — СССР Фәннәр академиясенең Астрономия советы рәисе урынбасары. 1957 нче елда Җирнең ясалма юлдашларын оптик күзәтүләр җитәкчесе. 1981—1982 елларда — космик киңлекне өйрәнү һәм тыныч максатта куллану буенча БМО-ның 2-се конференциясен әзерләү буенча БМО-ның оештыру комитетының Генераль секретаре урынбасары.

1970—1976 елларда Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография институтының космик геодезия кафедрасы профессоры. 1987—2003 елларда — Астраномия Советының төп гыйльми хезмәткәре.

Төп гыйльми хезмәтләре йолдызларның эчке төзелеше һәм эволюциясе теориясен һәм галәм геодезиясенә карый. 1949—1950 елларда П. П. Паренаго белән бергә Герцшпрунг — Рассел диаграммасында эзмә-эзлелекләрнең һәрберсе өчен масса — яктыртылышы һәм масса — радиус бәйләнешен җентекле тикшерү башкара. В. Г. Фесенков белән бергә төп эзлеклелек буенча йолдызларның корпускуляр нурланыш юлы белән массасын югалту эволюциясе мөмкинчелеген карый.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты (1975), 

Халыкара астронавтика федерациясенең А. Галабер исемендәге премиясе лауреаты (1963),

Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1975), 

«Мактаулы Билгесе» ордены (1961), 

1987 елдан — РСФСР-ның атказанган фән эшмәкәре.

К. М. Смирнова 1972 елның 9 маенда Кырым астрофизик обсерваториясендә ачкан кече планета 1904 Масевич аның хөрмәтенә аталган.

## Библиография
История Солнца. 1955

## Әдәбият

* 
* Московская энциклопедия. Том 1: Лица Москвы. Книга 2: И-М. — М.: Мая «Московские энциклопедии», 2008

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* *Малевич А. Г.* Звезды и спутники в моей жизни
* Структуре. Памяти А. Г. Малевич
* Астрон. Некролог
* *Татевосян С. К. * К 90-летию Аллы Генриховна Малевич
* Могила А. Г. Малевич
Төркем:9 октябрь көнне туганнар
Төркем:1918 елда туганнар
Төркем:Тифлистә туганнар
Төркем:6 май көнне вафатлар
Төркем:2008 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Русиядә җирләнгәннәр
Төркем:Россия астрономнары
Чат күле

**Чат күле** — Татарстан Республикасы Лаеш районы Сталбишчы авылыннан 1 км көньяк-көнбатыштарак урнашкан күл. Чат күле «Күл акчарлаклары колониясе» табигать истәлеге составына керә

## География
Су өслеге  озынча формада. Күлнең озынлыгы 750 м, максималь киңлеге 60 м. Су көзгесенең мәйданы 1,8 гектар. Уртача тирәнлек 0,7 м, иң тирән урыны 2,5 м.

## Гидрография
Күлнең күләме якынча 12,6 мең м3.  Күл үсемлекләр белән капланган,  агып төшкән комлы-балчыклы су нәтиҗәсендә сазлана бара. Яр буенда тал агачлары үсә, ярлары сөзәк.

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Лаеш районы күлләре
Наталья Менчинская

**Менчинская Наталья Александр кызы** (1905—1984) — совет галим-психологы, педагогия фәннәре докторы (1952), профессор, ССРБ Педагогия фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты (1968).

Үсеш һәм педагогик психология өлкәсендә белгеч, ССРБда укыту психологиясенә нигез салучыларның берсе. 100 дән артык фәнни эш авторы.

## Биографиясе
1905 елның 15 гыйнварында Ялтада земство табибы гаиләсендә туган.

1927 елда Кырым педагогия институтын (хәзер В. И. Вернадский исемендәге милли Таврия университеты) тәмамлый һәм 2 нче Мәскәү дәүләт университеты каршындагы гыйльми педагоглык институты аспирантурасында укуын дәвам итә (1930 елдан), анда совет психологы Л. С. Выготский җитәкчелегендә укучыларда арифметик гамәл үсеше проблемалары буенча кандидатлык диссертациясе яклый.

Аспирантураны тәмамлаганнан соң, 1930 елдан, Урал индустриаль-педагогия институтында (хәзер Урал дәүләт педагогия университеты) укыта. 1932 елдан Наталья Менчинская Мәскәүдә РСФСР Педагогия фәннәре академиясенең Психология институтында (хәзер Россия елда Фәннәр академиясенең Психология институты) эшли, укучының уку һәм акыл үсеше психологиясе лабораториясе мөдире була (1937-1981). 1952 елда «Психология обучения арифметик» темасына докторлык диссертациясе яклый, 1955 елда ул аерым дәреслек булып басып чыгарыла. 1955-1965 елларда институтның фәнни эшләр буенча директор урынбасары һәм гыйльми секретаре була.

Мәскәүдә 1984 елның 6 июлендә вафат була. Мәскәүдә Ваганьковский зиратында җирләнгән.

## Хезмәтләре
Н. А. Менчинскаяның тикшеренүләре баланың психикасы үсеше һәм уку психологиясенең мөһим проблемалары белән бәйле була. Аның өч монографиясе педагогия фәннәре академиясенең премияләренә лаек була. Галимнең төп басмалары:

* «Психология обучения арифметик» (1955);
* «Психология усвоения знаний в школе» (в соавторстве с Д.Н.Богоявленским, 1959);
* «Вопросы методики и психологии обучения арифметик в начальных классах» (в соавторстве с М.И.Моро, 1965);
* «Вопросы мственного развития ребенка» (1970);
* «Психологические проблемы активности личности в обучении» (1971);
* «Психологические проблемы неуспеваемость школьников» (1971).

## Чыганаклар

* Краткий психологический словарь. Ростов-на-Дону: «ФЕНИКС». Л. А. Карпенко, А. В. Петровский, М. Г. Ярошевский. 1998.
* Зур психологический словарь. Москва: «Прайм-ЕВРОЗОНА». Под ред. Б. Г. Мещерякова, акад. В. П. Зинченко. 2003.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Наталья Александровна Менчинский
* Наталья Александровна Менчинский 
* Наталья Александровна Менчинский

Төркем:15 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1905 елда туганнар
Төркем:6 июль көнне вафатлар
Төркем:1984 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Педагогика фәннәре докторлары
Төркем:Россия империясендә туганнар
Ольга Молчанова

**Молчанова Ольга Павел кызы** (30 апрель 1886 ел — 13 март 1975 ел) — ССРБ табибы һәм биологы, ССРБ Медицина фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты.

## Биографиясе
1886 елның 30 апрелендә Рәзән шәһәрендә туган.

1904 елда алтын медаль белән гимназияне һәм 2 нче Мәскәү университеты янындагы Мәскәү югары хатын-кызлар курсының табигый фәннәр бүлеген тәмамлый (1911).

1910 елдан Михаил Николай улы Шатерников җитәкчелек иткән туклану физиологиясе лабораториясендә эшли (1870-1939).

1918 елда каты авырып китә һәм ике елга Рәзән каласына китә. Шуннан Шатерников лабораториясенә кире килә, бу вакытта ул Туклану физиологиясе институты итеп үзгәртелгән була.

Кешенең хезмәт шартларына арасыннан калорияләргә ихтыяҗын өйрәнү белән шөгыльләнә. 1933-1934 елларда Караком чүленә экспедицияләрдә катнаша, аларның максаты эсселекнең һәм авыр шартларның матдә алмашынуына, су куллануга, аксымнар, минераль тозлар чыгымына йогынтысын өйрәнү була. 1936 елда Памирга экспедициядә катнаша.

Үсмердә — һөнәр мәктәбе укучылары өчен туклану рационын эшләү белән шөгыльләнә. Аның аркасында бу учреждениеләрне сөт ризыклары белән тәэмин итү якшыра.

1947 елдан 1961 елга кадәр ССРБ Медицина фәннәре академиясенең Бөтенсоюз туклану институты директоры урынбасары. 1950 елда ССРБ Медицина фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты итеп сайлана.

Биология фәннәре докторы, профессор. М. В. Ломоносов исемендәге МДУда, шулай ук Икенче һәм Беренче медицина институтларында физиология курсын укыта.

«Книга о вкусной и здоровый пище» китабы авторларының берсе.

1975 елның 13 мартында Мәскәүдә вафат була. Мәскәүдә Ваганьково зиратында (уч. № 14) җирләнгән.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* ике Ленин ордены
* ике Хезмәт Кызыл Байрак ордены (шул исәптән. 17.06.1961 — бортында кеше булган дөньяда беренче космик корабын очышка әзерләүдә һәм тормышка ашыруда актив катнашканы өчен)
* РСФСРның атказанган фән эшмәкәре

## Сылтамалар

* Ольга Павловна Молчанова
* МЭ 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:ССРБ галимнәре
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә җирләнгәннәр
Төркем:Русия империясендә туганнар
Төркем:Биологлар
Алтын җеп белән чигү

Башка чигүләр белән чагыштырганда, **алтын җеп белән чигү** – иң катлаулысы. Элекке заманнарда чигү җепләрен, чыннан да, кыйммәтле металлардан җитештергәннәр. Ә бүген җепләрне “алтын”, “көмеш” дип атау аларның төсләре белән генә бәйле. 
     Алтын җеп белән чигү татар декоратив сәнгатендә үзенчәлекле өлкәне тәшкил итә. Кул эше осталары бәрхет калфаклар һәм түбәтәйләр, данлыклы Казан сөлгеләре, китап тышлыклары, хатын-кыз читекләре, чүәкләре чиккәннәр. 
     Алтын җеп белән чигелгән бәрхет калфак фонына бик матур булып ялтырап тора. Чиккән вакытта, алтын җеп тукыма аша үткәрелми, икенче энә-җеп белән эләктерелеп, уң якта гына беркетелә. 
     Алтын җепле бизәкләрдә чәчәк-үсемлек темасы өстенлек алган. Борынгы калфакта кош каурые сыман сыгылган ботакка нәфис итеп чәчәк мотивлары тезелгән “алтын каурый” бизәге урын алган. 
     Түбәтәйләрнең түбәсен дә алтын белән чиккәннәр. Бизәк түбәтәйнең яссы төбенә – шахмат тәртибендә, ә чите буйлап дулкынлы-дулкынлы чәчәк-үсемлек композициясе ясап урнаштырылган.

Чыганак: Нурзия Сергеева "Тылсымлы бизәк = Магия узора" китабы
Чиста күл (Лаеш районы)

**Чиста күл** — Татарстан Республикасы Лаеш районындагы күл. Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25 номерлы карары һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644 номерлы карары белән региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл дип танылган.

## География
Чиста күл — карст күренешләре нәтиҗәсендә барлыкка килгән күл.. Татарстанның Лаеш районында Чистое Озеро авылыннан 2,7 км көнчыгыштарак урнашкан. Су өслеге катлаулы формада. Күлнең озынлыгы 820 м, максималь киңлеге 220 м. Су өслеге мәйданы 7,77 гектар. Уртача тирәнлеге 4 м.

## Гидрография
Күлнең күләме 130 мең м³.  Җир асты суларе белән тотрыклы туена. Зәңгәрсу төстәге су, исез, катылыгы 1 ммоль/л дан кимрәк, минерализациясе 51,1 мг/л, үтә күренмәлеге 90 см. Гидробонатлы кальций — суның химик тибы.
## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Лаеш районы күлләреТөркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Куак күле

**Куак күле** — Татарстанның Лаеш районыда, Мишә һәм Идел елгалары субүләрендә урнашкан күл.
## География
Сулык Лаеш районының Травкино авылыннан 0,6 км көнчыгыштарак урнашкан. Су өсте  озынча формада. Күлнең озынлыгы 230 м, максималь киңлеге 85 м. Су көзгесенең мәйданы 1,2 гектар. Уртача тирәнлек 0,5 м, иң тәрән урыны 1,2 м.

## Гидрография
Күлнең күләме якынча 7 мең м³. Күл карст-суффозия процессында барлыкка килгән. Күлнең суы йомшак, җиңелчә минеральләшкән, коңгырт төстә, Күл суының үтә күренмәлелеге 15 см.
Хуҗалык-көнкүреш максатларында файдаланыла..

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Лаеш районы күлләреТөркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Бизәкләп туку

**Бизәкләп туку** өй һәнәрчелеге һәм вак мануфактуралар рәвешендә яшәп килгән.

Татар хатын-кызлары борын-борыннан, сәгатьләр буе туку станы артында утырып, үзләренә — бирнә, туган-тумачаларына һәм кияүләренә, Сабантуйга — бүләкләр, йорт өчен чаршаулар, кашагалар, сөлгеләр әзерләгәннәр.

Оста куллар бизәкләп туку техникасвнвң барлык төрләрен белгәннәр. Болар — чүпләмле туку, төсле чүпләм, кыялап сугу һәм аеруча традицион булган асалап сугу. Кызыл яки алсу төстәге борынгы сөлгеләргә төшерелгән эре-эре, катлы-катлы геометрик бизәкләр, нигездә, буй-буй итеп сөлге читләренә урнаштырылган.

19 гасырның икенче яртысыннан алып бизәкләр ваграк, җиңелрәк, челтәрлерәк була башлый. 19 гасырдагы кайбер сөлгеләрдә бизәкләр тар буйчалардан гына тора.

## Чыганак

* Сергеева Н. «Тылсымлы бизәк=Магия узора» китабы.
* Сафина Ф. Ш. Ткачество татар Поволжья и Урала: Историко-этнографический атлас татарского народа. – Казань, 1996.
* Валеев Ф. Х. Татарское народное декоративное искусство (ХVIII-начало ХХ в.). – Казань: Татарское книжное издательство, 2020. – C. 29 (220 c.)
* Техники и технологии ткачества
Күн эшкәртү сәнгате

Татар декоратив-гамәли сәнгатенең үзенчәлекле төрләреннән берсе - күн мозаикасы. Идел буе болгар һөнәрчеләре күнне вак кисәкләрдән тоташтырып эшкәртү технологиясен уйлап тапканнар. Бу, бер яктан, күнне әрәм-шәрәм итмәс өчен булса, икенче яктан, кабатланмас, уникаль эшләнмәләр барлыкка китерергә ярдәм иткән. Бу ысул белән эшләгәндә, күн кисәкләре берьюлы берничә читеккә киселгән. Фрагментлар күнне бер-берсенә якын китереп, су кермәслек итеп, махсус җөй белән ефәк җепләр ярдәмендә тоташтырылган. Башка халыкларда күнне болай итеп эшкәртү очрамый. 
 
Элек-электән аяк киеменең үзенчәлекле бизәкләренә кешене саклау, магия мәгънәсе бирелгән. Бизәкләр нигезендә - үсемлек һәм җәнлек мотивлары. Алар арасында болыт сыман, лотос сыман сүрәтләр, лалә чәчәге киң таралган. Читек элементлары чигү бизәкләреннән мөгез, песи башы, йөрәк формасындагы сүрәтләре булу белән аерылып тора. Читекнең өске өлешендәге дулкын мотивы суны гәүдәләндерә. 

Төсле фон ярдәмендә шактый эре һәм йомык формалы элементлар бербөтен һәм үзенчәлекле бизәк композициясен тәшкил итә. 

Бу матус традиция - сәнгатебезнең күн эшкәртү төре - бүген дә гамәлдә. Күн мозаикасы стилендә җиңел аяк киемнәре, башмаклар тегәргә мөмкин.

## Чыганаклар

* Н.Сергеева "Тыслымлы бизәк=Магия узора" китабы.

Төркем:Күн
Төркем:Татар мәдәнияте
Рабига күле

**Рабига күле** — Россиядәге күл, Болгар шәһәренең төньяк-көнбатыш чигендә Татарстан Республикасының Спас районы территориясендә, Идел елгасының сулъяк яр буе террасасында урнашкан. 
## География
Күл  формасы түгәрәк, озынлыгы 150 м һәм уртача киңлеге 135 м. Күлнең су өслегенең мәйданы 2,36 га тәшкил итә. Иң зур тирәнлеге 5,5 м га җитә, уртача тирәнлеге 2,5 м га тигез.
## Гидрология
Идел елгасының югары террасасында урнашкан карст күле. Күлнең төбе комлы. Су өсте тигезлеге диңгез өсте тигезлегеннән 64 м биеклектә урнашкан. Ярлары нарат һәм каен өстенлек иткән катнаш урман белән капланган.

Күл рекреацион (саулыкны ныгыту) максатларда файдаланыла.

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Водные ресурсы Спасского района Татарстана

Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Спас районы күлләре
Чигү

Чигү – декоратив иҗатның бер төре. 
     Татар хатын-кызлары балачактан ук чигәргә өйрәнгәннәр, кияүгә чыгарга бирнә һәм туй бүләкләре әзерләгәннәр. 
     Чигү өчен төрле тукымалар – үзләре суккан һәм сатып алган тукымалар: ефәк, парча, бәрхет, сатин кулланылган. Ак, күк, зәңгәр, яшькелт, яшел, алтын сыман сары, ачык көрән, куе шәмәхә, ал, сирәгрәк кызыл төстәге тукымаларга яратып чиккәннәр. 
     Чигү осталары тамбур яратып чиккәннәр, аның асылы бизәкнең буыннарын барлыкка китергән бер үк төрле атламнар – чылбырлар ясап баруга кайтып кала. 
     Казан татарлары сәнгатендә чәчәк бәйләмнәре рәвешендәге композицияләр киң таралган. 
     Чигелгән әйберләрдә кайвакыт кош, бал корты, күбәләк сүрәтләре очрый, алар чәчәк-үсемлек бизәгенә якынайтып бирелә. 

Чыганак: Н.Сергеева "Тылсымлы бизәк = Магия узора" китабы.
Венера Юмагулова

**Венера Әхмәт кызы Юмагулова**(17.09.1955 елда, Башкортстанның Гафури районы Яңа Алдашлы авылы) - кинорежиссер, тележурналист, Башкортостан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2006); Башкортстан Республикасы Журналистлар берлеге әгъзасы (2002); Евразия телевидение һәм Радио академиясенең хакыйкый әгъзасы.
## Биографиясе
Юмагулова Венера Әхмәт кызы 1955 елның 17 сентябрендә БАССРның Гафури районы Яңа Алдашлы авылында туа.

1982 елда Ш. М. Сарымсаков курсларында белем ала.

1995 елда Мәскәүдә ТВ хезмәткәрләренең квалификациясен күтәрү институтында укый, Б. С. Каплан курсларында шөгыльләнә.

1982 елдан Башкорт авыл хуҗалыгы институтында эшли, 1987 елдан «Башкортстан» ДТРКсында эшли башлый.

## Иҗаты
Юмагулованың фильмнары Башкортстанның үзенчәлекле мәдәниятенә, аның табигатенә багышланган. «Башкортстан» ДТРКсында ул режиссер ассистенты булып эшли башлый, иҗтимагый-сәяси һәм сәнгать программалары режиссеры, комментатор, иртәнге программалар сәнгать җитәкчесе, спорт-күңел ачу программалары җитәкчесе булып эшли. Композиторлар, мәдәният һәм сәнгать эшлеклеләре турында күп кенә музыкаль программалар һәм фильмнар авторы.

## Халыкара телевизион фестивальләрдә катнашу
"Ачыл күңел!"  телевизион  тапшыруы авторы (2000—2006). Бу тапшырулар циклы өчен Казахстан Алма-Ата шәһәрендә узган «Бердәмлекнең иң яхшы программалары» халыкара телевизион конкурсы лауреаты булды (2005).

2007 елда «Зилим әбиләре» фильмы Чэнду шәһәрендә (Кытай) халыкара Сычуань телевизион фестивале һәм Вороцлав шәһәрендә (Польша) «Prix Visionica» телевизион иҗат фестивале лауреаты булды.

«Злата Прага» 41 нче Халыкара телевизион фестивалендә Венера Юмагулованың «Свет во тьме» документаль-музыкаль фильмы Дагмар фонды һәм Вацлав Гавеловның «VISION 97» махсус бүләгенә лаек була. Шул ук елны аның эшләре Пловдивтагы «Золотой ларец» фестивалендә һәм Мәскәүдә җиденче Евразия Телефорумында билгеләп үтелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*
Казан сөлгесе

Татар халкында сөлгеләр сөртенер өчен генә түгел, ә сәнгать әсәрләре дәрәҗәсенә күтәрелеп, йорт стеналарын, тәрәзә яңакларын бизәүдә кулланылган. 
    Сөлгеләр шулай ук хәерге заманда да бәйрәм-йолаларның төп атрибуты булып тора. 
    Татар сөлгеләренең ике башында уртага таба юнәлгән бертөрле бизәк композициясе урнаша. Гадәттә, орнамент бер-берсенә якын урнашкан өч-дүрт чәчәк бәйләменнән тора. Бәйләмнең нәфис сыгылган ботаклары матур чәчәкләр, яфраклар, бөреләр белән мул итеп бизәлә. Чәчәк бәйләмнәре астан тар гына дулкынлы бизәк белән тулыландырыла.

Чыганак: Н.Сергеева "Тылсымлы бизәк=Магия узора" китабы.
Татар костюмы

Традицион татар костюмы үзенең матурлыгы һәм зәвыклылыгы белән сәнгатебезнең кабатланмас үрнәге булып тора. Бербөтен һәм искиткеч гармонияле татар костюмында, бер-берсен тулыландырып һәм баетып, кием кисү, туку, күптөрле чигү, зәркәнчелек һәм күн мозаикасы кебек сәнгать төрләре чагыла. 
Күп халыклардагы кебек, татар костюмының нигезе бер генә төсле иркен туника сыман күлмәктән тора. Алар күбрәк бала итәкле итеп, бөрмәләп, чуаклар белән бизәлеп тегелгән. Гадәттә, бер халыкның да милли күлмәкләрем аерым гына киелмәгән. Татар хатын-кызлары күлмәк өстеннән авыр ефәк яки бәрхет тукымадан тегелгән һәм декоратив тасма белән бизәлгән камзул, җылы бишмәт, кәзәки киеп йөргәннәр. 
Изү яки хәситә кебек салына торган бизәнү элементлары костюмга бәйрәм төсмере өсти һәм аның затлылыгын арттыра.
Костюмның бер өлеше булып, бигрәк тә авыл җирендә, күкрәкчәле алъяпкычлар саналган. Алар эш һәм бәйрәм өчен тегелгән. 
Халык костюмында баш киемнәренә әһәмиятле урын бирелә. Аларга формалары, күләмнәре белән төрле-төрле булган чигүле калфаклар керә. 
Ирләр киеме - күлмәк өстеннән киелә торган камзул, бишмәт, җилән хатын-кызларныкыннан аз аерылып тора. Түбәтәйләр күп гасырлар буе формаларын югалтмый. 

Чыганак: Н.Сергеева "Тылсымлы бизәк=Магия узора" китабы.
Илнар Мисбахов

**Илнар Вәкил улы Мисбахов** (1983 елның 22 ноябре, Брежнев, Татарстан АССР, ССРБ) — Россия хоккейчысы. Россия, Беларуссия һәм Казакъстанның төп хоккей лигасы клублары өчен чыгыш ясаган.

## Биография
Илнар Вәкил улы Мисбахов 1983 елның 22 ноябрендә Татарстан АССРның Брежнев (хәзер — Яр Чаллы) шәһәрендә туа. 9 сыйныфка кадәр Яр Чаллыда, 10 сыйныфтан — Түбән Камада махсуслаштырылган спорт классында укый.

Түбән Каманың «Нефтехимик» хоккей мәктәбендә тәрбияләнүче, аның икенче составында 1999 елда Беренче Россия лигасында чыгыш ясый башлый һәм 2003 елга кадәр анда уйный. 2002/2003 еллар сезонында Лениногорсктан «Нефтяник» Югары лига клубы составына һәм Суперлигада уйнаган «Нефтехимик»ның төп составына җәлеп ителә.

2003/2004 сезонында «Брест» клубы составында Беларуссия чемпионатында катнаша. Шул ук сезонда Россия югары лигасына әйләнеп кайта. Пензаның «Дизель» (2003/2006), «Курган Зауралье» (2005/2006), Кирово-Чепецкның «Олимпия» (2006/2007), Лениногорскның «Нефтянигы» (2007/2008), Орскиның «Көньяк Урал» (2008/2014) клубларын тәкъдим итә.

Югары хоккей лигасы оештырылганнан соң (аңа нигез салучыларның берсе — Орски шәһәрендәге клуб) һәм 2016 елга кадәр Волжскның «Ариада» (2013/2014 һәм 2015/2016) һәм Пермьның «Молот-Прикамье» (2014/2015) әлеге лига клубларын тәкъдим итә.

2016 елдан башлап «Алматы» клубы составында Казакъстан чемпионатында карьерасын дәвам итә. 2017 елның 6 декабрендә Петропавловсктан «Кулагер»га күчә.

2019 елда «ЦСК ВВС» Самар клубының тренерлар штабына керә

## Гаилә
Өйләнгән, хатыны Татьяна белән кыз үстерәләр.

Илнарның сеңлесе Гөлнара бар (4 яшькә кечерәк).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
Төркем:Русия хоккейчылары
Төркем:Яр Чаллыда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1983 елда туганнар
Төркем:22 ноябрь көнне туганнар
Равил Сыртланов

**Сыртланов Равил Шаһихәйдәр улы** (29 октябрь 1877 ел — 20 июнь 1916 ел) — Россия империясының хәрби эшлеклесе, 2016 елның башыннан Ровно җәяүле полкы командиры. 1904-1905 еллардагы рус-япон сугышында катнашкан һәм Беренче дөнья сугышында батыр һәлак булган сугышчы. Генерал‑майор (1916). Россия империясының 4‑нче дәрәҗә Изге Георгий (1917), 3‑нче (1913) һәм 4‑нче (1905) дәрәҗә Изге Анна, 3‑нче дәрәҗә Изге Станислав (1912) орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Равил Шаһихәйдәр улы Сыртланов 1877 елның 29 октябрендә Уфа губернасы Бәләбәй өязе Шланлыкүл авылында морзалар гаиләсендә туган.  Сыртлановлар нәселеннән, Шаһихәйдәр Шаһигардан Сыртлановның улы, Галиаскар Шәйхиләр улы Сыртлановның энесе.

2-нче Ырынбур кадет корпусын, 1898 елда Михайловск артиллерия училищесын, 1905 елда Генераль штабның Николая академиясеннән (икәүләп дә — Санкт-Петербург) тәмамлаган.

1895-1916 елларда рус армиясендә. 1898 елда алып лейб-гвардия 3‑нче артиллерия бригадасында, 1905 елда декаберендә — 1‑нче Ташкент резерв батальонында, 1907 елда — 1-нче Төркестан армия корпусы штабында, 1912 елда маеннан — Төркестан хәрби округы штабында хезмәт итә, сентябрендә — Алексеевск хәрби училищесында (Мәскәү) укыта.

1915 елда октябрендә белән 22‑нче җәяүле дивизия штаб начальнигы вазифасын башкаручы, 1916 елда башыннан — 166-нчы Ровно җәяүле полкы командиры. 20 июньдә Скобов авылы янында Сыртлановның полкы белән дошманның ныгытылган позициясына һөҗүмгә барганда һәлак була.

## Гаилә

* Атасы: Шаһихәйдәр Шаһигардан улы Сыртланов
* Агасы: Галиаскар
* Энесе: Йосыф

## Бүләкләр

* 4‑нче дәрәҗә Изге Георгий ордены (1917)
* 3‑нче дәрәҗә Изге Анна ордены (1913)
* 4‑нче дәрәҗә Изге Анна ордены (1905)
* 3‑нче дәрәҗә Изге Станислав ордены (1912)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ярмуллин А. Ш. Сыртланов Рауил Шаһихәйҙәр улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
* 
* Сыртланов Равиль Шах-Айдарович//.  Русская армия в Первой мировой войне (2015-04-04). 30 май 2015 тикшерелгән.
Төркем:Хәрбиләр
Төркем:Урыс-япон сугышында катнашучылар
Төркем:Сугышта һәлак булганнар
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Бүздәк районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:IV дәрәҗә Изге Георгий ордены кавлерлары
Төркем:III дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:III дәрәҗә Изге Станислав ордены кавалерлары
Төркем:IV дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:1916 елда вафатлар
Төркем:20 июнь көнне вафатлар
Төркем:1877 елда туганнар
Төркем:29 октябрь көнне туганнар
Шаһихәйдәр Сыртланов

**Сыртланов Шаһихәйдәр Шаһигардан улы** (1847, Ырынбур губернасы Бәләбәй өязе Шланлыкүл авылы — ?) — Уфа губернасынан 1 нче (1906) һәм 2 нче (1907) чакырылыш Дәүләт Думасы әгъзасы. Дворяннардан. Почетлы иҗтимагый судья.

## Биографиясе

Шаһихәйдәр Шаһигардан улы Сыртланов 1847 елда Ырынбур губернасы Бәләбәй өязе Шланлыкүл дигән татар авылында морза гаиләсендә дөньяга килә. Уфа губернасыннан 1 нче (1906) һәм 2 нче (1907) чакырылыш Дәүләт Думасы әгъзасы итеп сайлана. Дворяннардан. Сыртлановлар нәселеннән. 1906 елда алып Халык азатлыгы фиркасе әгъзасе. Неплюев кадет корпусын тәмамлаган.  ?— 1877 елга кадәр рус армиясендә, капитан. Хәрби-халык идаралыгында (Сәмәрканд шәһәре) бүлек түрә булып хезмәт итә. 1878-83 елларда, 1887—1908 елларда Бәләбәй өяз земство җыелышы гласные, 1892 елда алып кала эшләре буенча Уфа губерна присутствиесы әгъзасы. 1‑нче Думала дәүләт киемнәре һәм чыгымнар үтәлеше, бюджет, аграр, императорга җавап хаты төзү комиссияләр, 2‑челә — бюджет комиссиясе әгъзасы. Кадетлар фракциясенә һәм Дәүләт думасының мөселман фракциясе бюросына кергән. Аграр мәсьәләне тикшергәндә башкортларның асаба җирләрен законсыз алу турындада мәгълүматлар китереп, аның башкортлар тормышына кире йогынты ясавы хакында белдергән. Уфа губернасы Бәләбәй өязендә 2200 дисәтинә җир биләгән. Россия мөселманнары иттифагын оештыручыларның һәм җитәкчеләренең берсе. Кадетларның 3‑нче съездында (1906 елда апрель, Санкт-Петербург), 1-3‑нче Бөтенроссия мөселманнары съездарында катнашучы. 1906 елдаң белән Россия мосолмандары иттифагының УК әгъзасы. Хәйрия белән шөгелләнгән. Уфадагы олы яштәге ирләр һәм мөселман малайлары приютына мөдирлек итү комиссиясе әгъзасы (1897—1917).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ямаева Л. Ә. Сыртланов Шаһихәйҙәр Шаһгардан улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Уфа губернасыннан Патша думасы депутатлары
Төркем:Башкортстан сәясәтчеләре
Төркем:Бүздәк районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:1847 елда туганнар
Әхмәт Гайсин

**Гайсин Әхмәт Исламгали улы** (1 сентябрь 1937-1982) — шагыйрь, журналист. 1974 елдан ССРБ Язучылар берлеге, 1966 елдан КПСС әгъзасы.

## Биографиясе
Гайсин Әхмәт Исламгали улы 1937 елның 1 сентябрендә Башкорт АССР-ының Благовар районы Иске Күчәрбай авылында туган. 1955 елда туган авылындагы урта мәктәпне, 1960 елда Башкорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын белем ала. Хезмәт эшчәнлеген Башкортсанның төп татар газетасы булган «Кызыл таң»ның Туймазы районы буенча үз хәбәрчесе булып башлый, аннары яшьләр гәзите Ленинчыда әдәби хезмәткәр була.

Әхмәт Гайсин 1982 елда Уфада вафат була.

## Әдәби иҗаты
Әхмәт Гайсинның башлангыч шигырьләре 1954 елдан Башкортстан гәҗит һәм журналларында басыла башлый. 1962 елда аның беренче шигъри җыентыгы «Язгы таң» исеме белән дөнья күрә. Аннары әдипнең «Канат» (1967), «Иртәгәм» (1971) һәм «Без яшьлеге илнең» (1975) китаплары басыла.

1974 елда шагыйрь ССРБ Язучылар союзына кабул ителә.

## Китаплары

* Язгы таң: Шигырләр. Уфа: Башҡортостан китап нәшриәте, 1962.
* Канат: Шигырләр. Уфа: Башҡортостан китап нәшриәте, 1967.
* Иртәгәм: Шигырләр. Уфа: Башҡортостан китап нәшриәте, 1971.
* Без яшлеге илнең: Шигырләр. Уфа: Башҡортостан китап нәшриәте, 1975.

## Чыганаклар

* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанные и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 
* Гайнуллин М. Ф., Хөсәенов Г.Б. Совет Башҡортостаны язучылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылган, төзәтелгән икенче басма. — Уфа: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. 
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевское. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр. 

## Сылтамалар

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1982 елда вафатлар
Төркем:Благовар районында туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:1 сентябрь көнне туганнар
Төркем:КПСС әгъзалары
Фәйзи Гомәров

**Гүмәров Фәйзи Муллагали улы** (3 март 1926 ел — 27 июль 2002 ел) — комсомол һәм фирка органнары хезмәткәре, татар журналисты һәм шагыйре. Бөек Ватан һәм 1945 елгы совет-япон сугышында катнашучы. 1965-1987 елларда Стәрлебаш район гәзите мөхәррире. 1957 елдан — ССРБ Журналистлар берлеге, 1971 елдан — ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы. 2-се дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалеры (1985). Башкорт АССР-ының атказанган мәдәният хезмәткәре (1986). Стәрлебаш районының Акмулла исемендәге премиясенең беренче лауреаты (1995).

## Биографиясе
Фәйзи Муллагали улы Үмәров 1926 елның 3 мартында Башкорт АССР ы Стәрлетамак кантоны Иске Хәлекәй авылында туган.

Урындагы мәктәптә укый. Армия сафында сигез ел хезмәт итә. Япон самурайларына каршы сугышта катнаша. 1947-1951 елларда «Чиләбе-40» шәһәрендә заводта эшли. Ары Стәрлебаш районының комсомол һәм фирка органнары хезмәткәре гәзите редакциясендә эш башлый. 1956-1958 елларда «Сәнәк» журналында, «Кызыл таң» газетасында хәбәрче була.

1958-1962 елларда Ленинград шәһәрендә партиянең югары мәктәбендә журналист һөнәре буенча укый һәм киләчәк өч елда Туймазы шәһәре һәм районы татар газетасында мөхәррир урынбасары була. 1965 елда Стәрлебаш районы «Ленин юлы» гәзитендә мөхәррир булып кайта һәм бу вазифада 1987 елга кадәр эшли.

Фәйзи Гүмәров районда 1994 елда булдырылган М. Акмулла исемендәге премиянең беренче лауреаты.

Иҗади эшмәкәрлеге 50-се елларда башлана. Язучы иҗатының төп юнәлеше — сатира һәм юмор.
Аңа «Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исем бирелә.
1971 елдан ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.

## Әдәбият

* Башкорт шигърияте антологиясе Башҡортостан китап нәшриәте 2001 ел. — ISBN 5-295-02743-0

## Чыганаклар

* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанные и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 
* Гайнуллин М. Ф., Хөсәенов Г. Б. Совет Башҡортостаны язучылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылган, төзәтелгән икенче басма. — Уфа: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. 
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевское. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.  

*
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Стәрлебаш районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2002 елда вафатлар
Төркем:27 июль көнне вафатлар
Төркем:1926 елда туганнар
Төркем:3 март көнне туганнар
Төркем:Татар язучылары
Бибинур Нураева

**Нураева Бибинур Гайнетдин кызы** (10 февраль 1909 ел — 11 август 1991 ел) — журналист. ССРБ Журналистлар берлеге һәм КПСС әгъзасы. Башкорт АССРы Югары Советы Президиумының Почет грамотасы белән бүләкләнүче (1964).

## Биографиясе
Бибинур Гайнетдин кызы Нураева 1909 елның 10 февралендә Ырынбур губернасы Орск өязе Хәйбулла авылында (хәзерге Башкортстан Республикасының Хәйбулла районы Акъяр авылы) туган.

1929 елда Ырынбур башкорт педагогия техникумын, ә 1932 елда Ырынбур дәүләт педагогия институтын тәмамлый.

1932-1938 елларда «Кызыл Башкортстан» газетасында әдәби хезмәткәр булып эшли.

1938-1941 елларда «Башкортстан укытучысы» журналы җаваплы мөхәрриренең урынбасары вазифасын үти. 1941-1942 елларда ВЛКСМ Башкортстан өлкә комитеты инструкторы була.

1942-1945 елларда — «Кызыл Башкортстан» газетасында хатлар бүлеге мөдире. 1940-елларда Башкорт АССР ы матбугат хезмәткәрләре профсоюзының өлкә комитеты рәисе була.

1945-1946 елларда КПСС-ның Башкортстан өлкә комитеты инструкторы булып эшли, 1946-1947 елларда Кытайның Далянь (Порт-Артур) шәһәрендә яши.

1947-1951 елларда Башкорт АССР Министрлар Советы каршындагы Радиомәгълүмат комитетының буын тапшыруы һәм редакциясенең начальнигы була.

1953 елда КПСС Башкортстан өлкә комитеты каршындагы 2 еллык фирка мәктәбен тәмамлый.

1953-1964 елларда «Кызыл таң» газетасында әдәби хезмәткәр булып эшли. 1964 елда Башкорт АССР  Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы белән бүләкләнә.

1991 елның 11 августында Уфа шәһәрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкорт АССР  Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы (1964)

## Әдәбият

* Башкирский комсомол: энциклопедия // Гл. ред. У. Г. Саитов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2016. — 608 с.: ил. ISBN 978-5-88185-291-7
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Ырынбур башкорт педагогия техникумын тәмамлаучылар
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1991 елда вафатлар
Төркем:11 август көнне вафатлар
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:1909 елда туганнар
Төркем:10 февраль көнне туганнар
Төркем:Татар журналистлары