open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Салават Галин

**Салават  Галин**, Салават Әхмәдия улы Галин (, *[[1934 ел]]ның [[3 март]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]] [[Баймак районы]], Гаделбай — [[2010 ел]]ның [[29 март]]ы, [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) – язучы, халык иҗатын өйрәнүче галим, Г. Сәләм премиясе лауреаты (1968). Филология фәннәре докторы (1995), профессор (1995), академик (1998). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1980). ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1975).

## Тәрҗемәи хәле
1934 елның 3 мартында БАССР Баймак районы Гаделбай авылында туган. I Эткол җидееллык мәктәбен, Темәстә педагогика укуханәсен (1952), Стәрлетамакта педагогия институтын (1958), ССРБ ФА БФ Тарих, тел һәм әдәбият институты асприантурасын (1961) тәмамлый.

1952-1953 ел ларда Баймак районы Таулыкай мәктәбендә, 1958-1959, 1971-1987 елларда Стәрлетамакта  педагогия институтында укыта (ассистент, доцент, кафедра мөдире, проректор). 1987 елдан Уфада мәгарифне үстерү институтында кафедра мөдире.
 
## Иҗаты
Халык иҗатын җыю, бастырып чыгару, фәнни яктан өйрәнү өлкәсендә зур хезмәт куйган галим. Курган, Чиләбе, Екатеринбург, Пермь, Ырынбур, Самара, Сарытау өлкәләренә, БР районнарына оештырылган фольклор гыйльми сәяхәтләренә фәнни җитәкче булды. «*Башкорт халык иҗаты*» басмасында «*Җырлар*» бүлеген әзерләде. Уку әсбаплары, программалар, «*БР* *мәдәнияты*» дәреслеге авторы.

#### Хезмәтләре
* Еллар һәм җырлар (1967)
* Заман һәм фольклор (1972)
* Башкорт фольклоры (1975)
* Башкорт халкының җыр поэзиясе (1979)
* Тел ачкычы халыкта (1993)
* Тарих һәм халык поэзиясе (1996)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Г. Сәләм премиясе (1968) - «*Еллар һәм җырлар*» (1967) китабы өчен.
* Россия һуманитар фәннәр академиясе академигы (1998)
* БАССР атказанган фән эшлеклесе (1980)
* РСФСР халык мәгарифе отличнигы (1980)

## Әдәбият
* *С. Галин.* Тел ачкычы халыкта. Уфа, 1999. ISBN 5-295-02592-6

## Сылтамалар
*    Уфагид сайты
*    Башкорт белешмәлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:РФ хөкүмәте премиясе лауреатлары
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Профессорлар
Төркем:Академиклар
Osaka

**Osaka** (yapunça *大阪市*) - xalıq sanı buyınça Yapunstannıñ öçençe şähäre, Honsü utrawınıñ könyaq öleşendä, Öda digän yılğanıñ tamağında, Osaka qultığında urnaşqan.

Osaka digän prefekturanıñ üzäge.

1956 yılda Yapunstan xökümäte qalağa maxsus statusnı birä.

Mäydanı 223,00&nbsp;km², xalıq sanı 2 685 481 (2014), tığızlığı 12 042,52 keşe/km².

## Tarix

Osaka urnaşqan  urın borınğı zamanda **Naniva** dip atalğan. İmperator Kotoku idärä itkän çorda Nanivada saray urnaşqan.

**663 b.e.q.** yılda Ödo yılğasında **Yamato** digän ilbasarlar töşä häm berençe yapun däwlätenä nigez sala.

638 yılda imperator **Temmu** Naniva cirendä şähärgä nigez sala.

1580 yılda şähär watandaşlar suğışı näticäsendä cimerelä.

1584 yılda Osaka kirmäne torğızıla.

1889 yılda şähär statusın ala.

1945 yılda AQŞ bombağa totıluınnan zur zıyan kürä.

## Şähär klimatı




## Monı da qarağız
*Manhetten proyektı

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Япония шәһәрләре
Yokohama

**Yokohama** (yaponça *横浜市*) - Yaponiäneñ iñ zur port şähäre, **Kanahawa** prefekturasınıñ idärä üzäge.

Şähär mäydanı 437,38&nbsp;km², xalıq sanı 3 709 686 keşe (2014), tığızlığı - 8481,61 keşe/km².

Yokohawa Tokiodan könyaq-könbatışta 30&nbsp;km yıraqlıqta urnaşqan.

Şähärdä zur üseş alğan biotexnologiä, yarımütkärgeç sänäğäte häm diñgez transportı bar.

1858 yılda Yokohama häm Kanahawa awılların berläşterü näticäsendä şähär barlıqqa kilgän.

1934 yılda urıs faşistlar xäräkäteneñ üzäge.

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Япония шәһәрләре
Sapporo

**Sapporo** (yaponça *札幌市*) - xalıq sanı buyınça Yaponiäneñ dürtençe şähäre. Hokkaydonıñ möhim iqtisadi, sänäği, mäğärif, mädäni üzäge. Yaponiäneñ däwlät ähämiätendäge qalası.

Hokkaydo gubernasınıñ idärä üzäge. Mäydanı 1121,12&nbsp;km², xalıq sanı  1 933 787 keşe (2014), xalıq tığızlığı 1724,87 keşe/km².

Şähärdä **Hokkaydo Universitetı** urnaşqan.

Sapporo - 1972 yılğı Qışqı Olimpiä uyınnarı, Qışqı Aziä uyınnarı (1986, 1990, 2017) başqalası.

Sapporo - yal itü urını, şähär tiräsendä küp kenä şifalı esse çişmälär urnaşqan.

Yıl sayın Qar fesivale ütkärelä.

## Tarix

Borınğı zamanda şähär urınında aynnar qäbiläläre torğannar. Ayn telendä *Sap-poro* - **qorı yılğa**.

1868 yılda Sapporo nigezlänä. Mäyci xökümäte **İsikari** yılğası yarlarında Hokkaydo üzägen tözü turında qarar qabul itä.

1945 yılnıñ iyülendä AQŞ hawa xärbi köçläre şähärne nıq bombağa tota, 190 meñ xärbi bulmağan watandaş häläk bula, qala öleşçä cimerelä.

1971 yılda metro açıla.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Япония шәһәрләре
Саппоро

**Саппоро**  — Япония дәүләтенең Хоккайдо префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Саппоро шәһәре 1922 елның 1 августында шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 1918096 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 1699 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 1710.00 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Рәшит Низамов (1935)

**Рәшит Низамов** (15 ноябрь 1935 ел — 9 июнь 2018 ел) — язучы. 1981 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы. БАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1991), Гали Чокрый исемендәге премия лауреаты (2007). Кайбер әсәрләрен Рәшит Уңгар псевдонимы белән дә бастыра.

## Биографиясе

* Рәшит Зыяфетдин улы Низамов (Рәшит Уңгар) 1935 елның 15 ноябрендә Башкорт АССРның (хәзерге Башкортстан) Кырмыскалы районы Бишавыл-Уңгар авылында туган.
* Башлангыч белемне туган авылындагы мәктәптә ала.
* Атасы Бөек Ватан сугышында һәлак булып, әнисе чирләп вафат булгач, Уфа шәһәренең 5-нче балалар йортында тәрбияләнә, 1-нче Башкорт республика интернат-гимназиясендә (хәзер Рәми Гарипов исемендәге 1-нче Башкорт республика гимназия-интернаты) укый.
* 1958 елда  Башкорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын тәмамлый.
* 1958 елдан 1967 елга кадәр "Ленинец" газетасы хезмәткәре,
* 1967 елдан 1978 елга хәтле "Башкортстан пионеры" газетасының бүлек мөдире,
* 1978 елдан 1983 елга кадәр "Совет Башкортстаны" газетасында бүлек мөдире,
* 1983 елдан 1991 елга кадәр "Ваш Собеседник" журналы хезмәткәре,
* 1991 елдан 2012 елга кадәр БР Язучылар берлегенең өлкән  әдәби консультанты.
* 2018 елның 9 июнендә Уфада вафат булган.

## Әдәби иҗаты

* "Ышаныч" исемле тәүге  китабы 1971 елда чыга.
* Балалар өчен язылган хикәяләр һәм повестьлар җыентыклары
* "Батырлык дәресе" 1984 елда,
* "Вәгъдәң ант булсын" 1988 елда,
* "Танып кызы" 2003 елда басылып чыга.
*
* 1996 елда "Тәңре улының Чишмәсе",
* 2007 елда "Изге-фәрман" тарихи романы дөнья күрә.
* 2009 елда чыккан "Ил язмышы, заман сулышы" китабын төзүчеләрнең һәм мөхәррирләренең берсе.
*
* "Сине көтә Ералаш" 1993 елда,
* 2 томда чыккан сайланма әсәрләре 2010-2012 елларда,
* "Аманат кылычы" дип аталган повестьлар җыентыгы 2015 елда нәшер ителә.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* БАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1991)
* Гали Чокрый исемендәге премия лауреаты (2007)

## Чыганаклар

** Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
** Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.(рус.)
* Гайнуллин М. Ф., Хөсәенов Г.Б. Совет Башкортстаны язучылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылган, төзәтелгән икенче басма. — Уфа: Башкортостан китап нәшрияты, 1988. — 400 бит.
* Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевское. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.

## Сылтамалар

* Низамов Рәшит Зыяфетдин улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:1935 елда туганнар
Төркем:15 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Гали Чокрый премиясе лауреатлары
Тула өлкәсенең административ-территориаль бүленеше

Тула өлкәсе 23 муниципаль районга һәм 3 шәһәр округына бүленә.

## Муниципаль берәмлек

### Шәһәр округлары

## Сылтамалар
* 
* Официальный сайт администрации Тульской области 
* Местное самоуправление в Тульской области 
* Актуальный список ОКАТО
* Справочник территорий (ОКАТО) 

Төркем:Тула өлкәсе
Төркем:Россия Федерациясе субъектлары административ-территориаль бүленеше
Nagoya

**Nagoya** (yapunça *名古屋市* - "**miras bulıp qalğan iske yort**") - xalıq sanı buyınça Yapunstannıñ dürtençe şähär, xökümät ämere bilgelägän qala. Yapunstannıñ iñ zur portlatınıñ berse.

**Ayti** prefekturanıñ idärä üzäge. **Tokay** digän iqtisadi töbäkneñ üzäge.

Portnıñ yök äyläneşe 110 mln. tonna yılda.

2005 yılda Nagoyada EKSPO Bötendönya kürgäzmäse uza.

Mäydanı 326,43&nbsp;km², xalıq sanı 2 275 171 keşe (2014), xalıq tığızlığı 6969,86 keşeÖkm².

Yapunstan borınğı başqalası Kioto häm Tokio arasındağı urnaşu urını bulğanğa kürä qayçaqta **Tüke** dip yörtelä.

XVII ğasırdan *Ovari* tarixi wilayäteneñ üzäge häm Tokugawa näselennän çıqqan sögunnarnıñ başqalası.

## Tarix

XVII ğasırda bügenge şähär urınında berniçä awıllar bulğan, iñ zur şähärçege - Atsuta.

1610 yılda sögun Tokugawa İeyasy Nagoya kirmänen sala.

1871 yılda Mäyci yañarışı näticäsendä Nagoya prefekturası oyışa.

1937 yılda *Tın okean tınıçlıq kürgäzmäse* uza.

1942-1945 yıllarda AQŞ şähärne nıñ bombağa tota, qalanıñ ¼ çirege cimerelä.

1957 yılda metro açıla, 1964 yılda - sinkansen digän tiz yöreşle puyız.

1989 yılda Bötendönya dizayn kürgäzmäse uza.

## İqtisad

Maşinalar tözü (Mori Seiki), metallurgiä, ximiä, neft eşkärtü, tuqıma yasaw, ciñel sänäğäte.

Yapunstannıñ Üzäk tawar birjası eşli.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Япония шәһәрләре
Ябалакчыклар (кошлар)

**Ябалакчыклар** () —  ябалак кошлар гаиләлегенең кошлар ыругы.

## Төрләр исемлеге

Ябалакчыкларның 50 төре бар:

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Ябалаксыманнар
Пётр Багратион

**Пётр Иван улы Багратион** (гөрҗи *პეტრე ივანეს ძე ბაგრატიონი*; 1769-1812) - Россия Империясенең инфантерия генералы, Егерь полкы лейб-гвариясе башлыгы.

1812 елгы Ватан сугышының башлангыч чорында икенче Көнбатыш гаскәренең сәргаскәре.

## Тормыш юлы
Гөрҗи патшалар нәселеннән чыга. 1769 елда Кизләр шәһәрендә  туа.

Россия-Төркия сугышы (1787—92 ), Польша явы  1794, Очаковка каршы һөҗүмдә (1788)  катнаша.

1799 елда Суворов җитәкләгән яуда катнаша.

Наполеонга каршы сугышларда 1805-1807 елда, Аустерлиц бәрелешендә катнаша. 1806-1807 елда Пруссиядә, 1808-09 елда Россия-Швеция сугышында, 1806-1812 елгы Россия-Төркия сугышында  катнаша.

1812 елның 7 сентябрендә Бородино бәрелешендә үлемгә китерә торган җәрәхәт ала. Уңышсыз итеп ясалган операциядән соң 23 сентябрьдә үлә.

## Әдәбият

*Советская  военная энциклопедия / под ред. А. А. Гречко. — М.: Воениздат, 1976. — Т. 1. — 637 с. — (в 8-ми т). — 105 000 экз.
*Ростунов И. И. П. И. Багратион.
*Глинка В.М., Помарнацкий А.В. Багратион, Пётр Иванович // Военная галерея Зимнего дворца. — 3-е изд. — Л.: Искусство, 1981. — С. 77-82.
*Словарь русских генералов, участников боевых действий против армии Наполеона Бонапарта в 1812—1815 гг. // Российский архив : Сб. — М., студия «ТРИТЭ» Н. Михалкова, 1996. — Т. VII. — С. 302-303.

Төркем:Гаскәр башлыклары
Ştutgart

**Ştutgart** (almança *Stuttgart*, *Stutengarten* - **biä baqçası**) - Almaniäneñ şähäre, Baden-Würtenberg cireneñ başqalası, Almaniäneñ iñ möhim sänäği üzäkläreneñ berse, şulay uq ähämiätle mädäni üzäk.

Xalıq sanı 613 meñ (2012).

## Tarix

Ştutgart 895 yılda şvab hertsogı **Lüdolf** tarafınnan salına, 1496 yılğa qädär Würtenberg graflığınıñ töp qalası bulğan, 1803 yıldan kürfüstlekneñ başqalası.

1806 yıldan Würtenberg qıyrallığı, 1918 yıldan Würtenberg Cömhüriäteneñ başqalası.

**Mersedes-Bens** eşxanäläre tözelgännän soñ, avto tözeleş üzägenä äwerelä.

## İqtisad

Ştutgart yuğarı texnologiälär häm maşinalar tözü üzäge. Töp xalıqara şirkätlär wäkillekläre urnaşqan. Alar arasında:  *Daimler AG, Porsche, Bosch, Celesio, HP/Compaq Deutschland , IBM Deutschland, Alcatel SEL, Agilent Technologies, Trumpf, Stihl, Dürr, Kärcher, Lapp, Festo, WMF, Märklin, Leitz, Ritter Sport*.

Ştutgart hawa alanı yanında iñ zur kürgäzmä üzäge "*Messe Stuttgart*" urnaşqan.

Ştutgart fond birjası - Frankfurt birjasınnan soñ ikençe urında bulıp tora.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Алмания шәһәрләре
Кече Вишера

**Кече Ви́шера** — Россия шәһәре (1921 елдан). Новгород өлкәсе, Кече Вишера муниципаль районының административ үзәге. Октябрь тимер юлының Кече Вишера тимер юл стансасы бар.

Халык саны —  чел. ().

Кече Вишера шәһәре исемдәш елга янында урнашкан.

## Тихвин һөжүм операциясе
* 1941 елның 20 ноябрендә 52-нче аерым армия Кече Вишера шәһәрен басып ала.

## Халык саны

## Искәрмәләр
Штутгарт

**Штутгарт** () — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Баден-Вюртемберг шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Дедилово

**Дедилово** (**Дедилов**) —  Тула өлкәсенең Киреевск районында урнашкан авыл, *Дедилово авыл җирлеге* үзәге.

## География
Авыл Киреевсктан 5 км төньякта Шиворонь (Упы кушылдыгы) елгасы янында урнашкан, тимер юл станциясе *Дедилово* на линии Тула — Ряжск расположена в 11 км на северо-восток от села, сельхозпредприятие «Заря».

## Тарих
### [[Мәскәү өчен сугыш]]
* 1941 елның 18 ноябре. Вермахтның 47-нче танклар корпусы Епифаньне басып алган, ә 24-нче танклар корпусы — Дедиловоны.
* 1941 елның 20 ноябрендә Алман 2-нче танклар армиясе Дедиловоны һәм Сталиногорскны басып алган.

## Сылтамалар
* 
* Дедиловский уезд  — сайт Д. А. Махеля, посвящённый истории Киреевского района Тульской области.

Төркем:Населённые пункты Киреевского района
Төркем:Населённые пункты России, утратившие статус города
Төркем:Борынгы рус шәһәрләре
Габдулла Байбурин

**Габдулла Байбурин** (Габдулла Гыйндулла улы Байбурин, ) – язучы, тәрҗемәче. РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре (1985).

## Тәрҗемәи хәле
1925 елның 1 мартында БАССР Уфа кантоны (хәзерге Чишмә районы) Сәфәр авылында туган. Сәфәр урта мәктәбен (1942), Уфа педагогия институтын (1952), Мәскәүдә югары әдәби курсларны (1971) тәмамлый. 1943-1948 елларда хәрби хезмәттә.

## [[Бөек Ватан сугышы]] [[ел]]ларында
Ырынбур өлкәсендәге Краснохолм пехота училищесында 3 ай укый, 17 гвардия һава-десант бригадасында парашютчы-автоматчы булып хезмәт итә. III Украина фронты составында Маҗарстанны азат итүдә катнаша, Мор шәһәре тирәсендә яралана, Румыниянең Тимишоара шәһәрендә һоспитальдә дәвалана. Җиңүне Праһа шәһәрендә каршылый. «Батырлык өчен», «Венаны алган өчен» медальләре,  I дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә (1985).

1948 елда хәрби хезмәттән азат ителә, институтта укый.
1952-1954 елларда Октябрьскида укыта. «*Пионер*» журналында бүлек мөдире (1954), Уфада китап нәшриятында (1958-1967, 1971-1975), «''Агыйдел''» журналында эшли. 1959-1964 елларда башлап язучыларның «*Яшь көчләр*» альманахын төзүче.

## Иҗаты
1942 елда беренче шигырьләре Чишмә районының  «''Ленин юлыннан''»  газетасында басылган. «*Дунай кызы*» поэмасы (1957) Маҗарстанны фашизм коллыгыннан коткаруга багышланган. Беренче нәшер ителгән китабы – «*Язгы күкрәү*» (1959).

Г. Байбуринны әдәбиятның төрле жанрлары кызыксындыра. «*Тал бөгелә*» (1967), «*Ак козгын*» (1971), «*Бер имән бар*» (1973), «*Зәңгәр юллар*» (1979) пьесалары Сибай, Салават, Ырынбур драма театрларында куелды. Балалар өчен дә яза: «*Күк тулпар*» (1960), «*Зәңгәр күбәләк*» (1960), «*Иртәгә бабай*» (1966; *Дедушка Завтра*, Мәскәү) китаплары чыга.

Соңгы елларда күбрәк проза өлкәсендә эшли. «*Ландыш чәчәге*» (1968), «*Бер телем икмәк*» (1972), «*Карлгачлар оча*» (1975), «*Әфлисун*» (1982) , «*Кояш һәм кеше*» (1985) китаплары белән хикәя остасы итеп таныта. Я. Һашек, Сәбәхетдин Али, К. Ушинский, Шандор Петефи  әсәрләрен тәрҗемә итте. ССРБ халыклары язучыларының тәрҗемә әсәрләреннән 20 ләп җыентык төзеде.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены  (1985).
* РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре (1985).
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1963).

## Әдәбият
Утлы еллар авазы *([[Бөек Ватан сугышы]]нда катнашкан [[шагыйрь]]ләр турында җыентык;* *төзүчесе* *Г. Байбурин*). Уфа, 1985 

Г. Рамазанов. Җырда очрашу. «Ағиҙел», 1970, № 7 

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтама
* Башкортстан (''белешмәлек'')  
*  БР әдәби картасы

## Моны да карагыз
* Наил Байбурин
*   Байбуриннар турында

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Уфа педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Исхаков

**Исхаков** ― фамилия.

*Бу фамилия белән [[татар]]ча [[Википедия]]дә берничә мәкалә бар:*
* Әнәс Исхаков (1945—2019), хуҗалык эшлеклесе, ТР Атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1995).
* Әсгать Исхаков (1921—1976), сәясәтче.
* Бөркет Исхаков (1924—1991), әдәбият белгече, шагыйрь, тәрҗемәче.
* Вазыйх Исхаков (1927―1985), язучы, Г. Сәләм премиясе лауреаты (1984).
* Дамир Исхаков (1952), этнолог, тарих фәннәре докторы (2000), ТР дәүләт премиясе лауреаты (2003).
* Зинатулла Исхаков (1908―1997), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Ибраһим Исхаков (1891—1921), офицер.
* Илдар Исхаков (1946), геолог-нефтьче, «Башнефть»нең генераль директоры (2002—2005).
* Камил Исхаков (1949), Казан шәһәре мэры (1989—2005). Шамил Исхаковның улы.
* Мәргуб Исхаков (1923—1992), генерал-майор.
* Рөстәм Исхаков (1962), хокук белгече, Федерация Советы әгъзасы (2001—2005).
* Салават Исхаков (1959), тарих фәннәре докторы (2003).
* Фазыл Исхаков (1901―1959), тел белгече.
* Харис Исхаков (1939―2009), җылылык технигы, профессор.
* Шамил Исхаков (1924―2011), дин әһеле.
----
;Исхакова
----
;Искакова
* Руфина Искакова (2003), спортчы-каноэчы. 

Төркем:Фамилияләр
Hannover

**Hannover** (almança  *Hannover* [haˈnoːfɐ]) - Almaniäneñ şähäre, Tübän Saksoniä cireneñ idärä üzäge.

Urta alman kanalında, Layn yılğasında urnaşqan port, xalıqara hawa alanı. Yıl sayın uza torğan kürgäzmälär, şulay uq  *Hannover Messe* , *CeBIT*.

Xalıq sanı 509 485  keşe (2011).

## Tarix

1150 yılda hertsog **Henrix Lev** Layn yılğasında *Lauenrode* kirmänenä sala.

1241 yılda Magdeburg xoquqı birelä.

1533 yılda Reformatsiä uza.

1626 yılda çuma çire zur zıyan kiterä.

1803-1812 yılda Napoleon ğäskäre şähärne basıp ala, qala Westfaliä qıyrallığına kerä.

1940 yıldan berektäşlär şähärne bombağa tota, binalar 90% cimerelä.

2000 yılda EKSPO Bötendönya kürgäzmäse uza.

## Kürenekle urınnar
* Şprengel muzeyı (Sprengelmuseum)
* Avgust Köstner muzeyı 
* Tübän Saksoniä muzeyı 
* Zur baqça
* Yaña ratuşa
* Maşze - yasalma kül
* Waterloo bağanası (1832)

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Ганновер
Ринат Камал

**Ринат Камал** (*псевдоним*, *тулы исеме* Ринат Әлтәф улы Камалов, ) – язучы. Салават Юлаев премиясе лауреаты (2010). БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1998). Башкортстанның халык язучысы (2022).

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 28 июнендә БАССР Мәчетле районы Дуван-Мәчетле авылында туган.
Урта мәктәпне бетергәч, күмәк хуҗалыкта эшли. Армиядән кайткач, Уфада медицина институтының 1 курсын төгәлли.  Аннан дәүләт университетын (1980) тәмамлый.
Учалы һәм Мәчетле районнарында укыта. Радиокомитетта хәбәрче (1985-1990), БР язучылар берлегендә пропаганда бюросы җитәкчесе (1990), «''Агыйдел''» журналы әдәби хезмәткәре(1991-2005), Уфа китап нәшриятында бүлек мөдире (2005 елдан).

## Иҗаты
Беренче китабы – «*Бәла*» (1993). «*Таня-Таңсылу*» (1996) романы нигезендә милли нигезләреннән ерагайган кеше трагедиясе ята. «*Мәхәббәт дошманнары*» (2001), «*Озынтал*» (2004) китаплары чыкты.
«*Әлфира*» (*язучының хатыны исеме белән аталган*) (2004), «*Агай-энеләр*» (2005), «*Варис*» (2006), «*Беләзекүл*» романнары авторы.

* Бәлә: Повесть, Хикәйәләр, новеллалар. — Өфө: Китап, 1993. — 192 б.
* Таня—Таңһылыу: Роман һәм повестар. — Өфө: Китап, 1996. — 368 б.
* Мөхәббәт дошмандары: Повестар. — Өфө: Китап, 2001.
* Кеше драмаһы: Романдар. — Өфө: Китап, 2014.
* Оҙонтал: Романдар. — Өфө: Китап, 2004. — 520 б.
* Әлфирә: Ҡатыным тураһында. — Өфө: Ғилем, 2005.
* Әлфирә: Романдар. — Өфө: Китап, 2008.
* Мединститут эше: Роман. — Өфө: Китап, 2015.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Салават Юлаев премиясе (2010) - «*Әлфира*» романы (2004) өчен.  
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1998)  
* Башкортстанның халык язучысы (2022) 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
;Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
 Башкорт белешмәлеге

 Беләзекүл (роман)
## Әдәбият
* *Р. Гәрәева*. Р. Камал иҗатына бер караш (*китапта*: Тормыш дөреслеге һәм әдәби осталык мәсьәләләре). Уфа, 2005.

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның халык язучылары
Камал

**Камал** — сәхнә яки әдәби псевдоним. Камалов, Камалетдинов фамилияләреннән кыскартылып ясалган.

* [[Татар Википедиясе]]ндәге  мәкаләләр:*
* Галиәсгар Камал
* Шәриф Камал
* Габдулла Камал
* Ринат Камал
* Камал I
* Камал II
* Камал III
* Әнәс Камал
* Фаикъ Камал

## <small>Моны да карагыз</small>
* Камалов
* Камалова
* Камалиев
* Камалетдинов
----
* Камал театры
* Г. Камал урамы
Октябрь тимер юлы

**Октябрь тимер юлы** (русча *Октя́брьская желе́зная доро́га*) — тимер юл ширкәте, "Россия тимер юллары" ААҖ филиалы, Россиянең төньяк-көнбатыш өлкәләрендәге тимер юл инфраструктурасын файдалану белән шөгыльләнә (Калининград өлкәсеннән тыш).

Идарә үзәге Санкт-Петербург шәһәрендә урнашкан.  Мәскәүнең Ленинград вокзалына кадәр инфраструктура тимер юл составына керә.

Октябрь тимер юлының бер өлеше: Санкт-Петербург-Павловск Бөтендөнья Мирасы исемлегенә кертелгән (объект № 540-034c).

## Тарих

1837 елның 30 октябрендә Патша авылы тимер юлы ачыла , озынлыгы — 27,5 км.

1851 елда ике юллы Николай тимер юлы Санкт-Петербург-Мәскәү ачыла.

1923 елда Николай тимер юлына Октябрь тимер юлы дип яңа исем кушыла.

## Гомуми сыйфатлама
Октябрь магистраленең озынлыгы – 10 378,4 км., гомуми юллар озынлыгы — 13323,762 км. Иң зур төене — Санкт-Петербург.

## Сылтама
* http://ozd.rzd.ru/  Рәсми сәхифә

Төркем:Россия тимер юллары
Bremen

**Bremen** (almança *Bremen* [ˈbʁeːmən]) - Almaniä şähäre, Bremerhafen belän Bremen federal' cirenä kerä. Xalıq sanı buyınça Almaniäneñ unınçı qala: 550 meñ keşe.

## Tarix

747 yılda Karl Böyek äsqaf öçen kirmän bularaq Bremen şähärenä sala.

845 yıldan ärxäräy **Adaldbert** idärä itkän çorda çäçäk atu däwere başlana.

1260 yılda Bremen Hanza Berlegenä quşıla. İqtisadi üseş Bremen şähärenä ärxäräy xäkimiätennän azat itä häm irekle şähär statusın alırğa mömkinlek birä.

## Sänäğät

* *Mercedes-Benz-Werke* Bremen eşxanäse, Daimler şirkäte.
* *GESTRA AG* eşxanäse

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Бремен шәһәрләре
Вазыйх Исхаков

**Вазыйх Исхаков** (Вазыйх Мөхәммәтша улы Исхаков, ) – язучы. Г. Сәләм премиясе лауреаты (1984).  БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1981).

## Тәрҗемәи хәле
1927 елның 7 октябренда БАССР Бәләбәй кантоны (хәзерге  Чакмагыш районы) Туйнаш авылында туган.
Җидееллык мәктәпне, Бәләбәйдә авыл хуҗалыгы укуханәсен (1948), Уфада дәүләт университетын (1962) тәмамлый. Туган авылында чакта ат караучы, май заводында бухгалтер, Рәҗәп МТСында һәм Төньяк Ташкәнт каналы төзелешендә машина йөртүче булып эшли. 1948-1958 елларда хәрби хезмәттә була, анда урта мәктәпне, хәрби училищены тәмамлый, берничә ел әфисәр булып хезмәт итә. Армиядән кайткач, «Кызыл таң» газетасында эшли. Университетның 3-че курсыннан кичке бүлеккә күчеп, радиокомитетта мөхәррир булып эшли.

1962-1964 елларда БДУ укытучысы. «''Агыйдел''» журналында баш мөхәррир урынбасары (1964-1968, 1973 елдан). 1968-1973 елларда язучылар берлеге җаваплы сәркатибе.

## Иҗаты
Хәрби хезмәттә чакта ук армия матбугатында мәкалә, очерклар, хикәяләр бастыра.
Беренче китабы - «*[[Мулланур Вахитов]]*» (1958, Пермь; «*Революционер турында хикәя*», 1960, Уфа). Мәскәү, Казан, Пермь, Уфа архивларында эзләнүләргә нигезләнеп язылган, тарихи шәхесләргә багышланган китаплары нәшер ителә: «*[[Хөсәен Мәүлетов]]*» (1964, Казан;  «*Хусаин Мавлютов*», 1961, Пермь), «*Ватан улы*» (1965, Казан), «*[[Кунгур]] малае*» (1967, Казан), «*Комиссар сеңлесе*» (1966, Уфа), «*Кыннан суырылды кылычлар*» (1968, Уфа), Якуп Чанышев турында «*Саумы, генерал*» (1977, Казан), «*[[Чулман|Кама]] егете*» (1981, Казан), «*Бахтизин*» (1982, Уфа). Балалар, үсмерләр  өчен дә китаплары бар: «*Тәгәрмәч эзләре*» (1975), «*Әтием утырткан өяңке*» (1969), «*Җәйге сынау*» (1970), «*Дулкыннар ярга кага*» (1978), «*Фазыйләнең ак яулыгы*» (1981), «*Умырзая – яз чәчәге*» (1983), «*[[Яшьлек]] моңнары*» (1985), «*Еллар чакыруы*» (1986).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Г. Сәләм премиясе (1984) 
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1981)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1966)

## В.Исхаков премиясе
2007 елдан Чакмагыш районының «''Игенче''» газетасы мөхәрририяте **В. Исхаков исемендәге премия** булдыра.

## Әдәбият
1. А. Литвин. Мулланур Вахитов турында яңа китап. Совет әдәбияты, 1959, № 9.

2. Г. Ахунов. Вазыйх Исхаковка – 50 яшь. Казан утлары, 1977, № 10.

3. Р. Нәбиев. Революция каһарманы. Казан утлары, 1983, № 3

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
 Башкортстан (''белешмәлек'')  

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Язучылар берлеге рәисләре
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Новомосковск районы (Тула өлкәсе)

**Новомосковск районы** () — Русиянең Тула өлкәсендәге 1958 елда барлыкка килгән административ-территориаль берәмлек. Административ үзәге — Новомосковск шәһәре. Район территориясендә бер муниципаль берәмлек — Новомосковск шәһәр төбәге урнашкан.

## География
Район Тула өлкәсенең көнчыгышында урнашкан. Рязань өлкәсе белән чиктәш. Мәйданы 906 км². Төп елгалар — Тын һәм Шат.

## Тарих
Район 1958 елда Сталиногорск шәһәр советына буйсынган территориядән һәм таркатылган Гремячев районы территорияләреннән **Сталиногорский** исеме астында булдырыла..

## Искәрмәләр

Төркем:Тула өлкәсе
Магдебург

**Магдебург** () — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Саксония-Анхальт шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Magdeburg xoquqı

**Magdeburg xoquqı** (almança *Magdeburger Recht*) - XIII ğasırda Magdeburg qalasında kilep çıqqan feodal' şähär xoquqı. Şähär xoquqlarınnıñ iñ bilgelese.

Magdeburg xoquqı buyınça iqtisadi eşçänlek, milek xoquqları, säyäsi-ictimäği tormış, şähär keşeläreneñ qatlaw xaläte üz ğädälät-mäxkämä qağidäläre belän tärtipkä salına.

Magdeburg xoquqınıñ çığanağı **-"Sakson közge"** (*Sachsenspiegel*) häm Magdeburg şähäreneñ nizamı (ustav).

## Taralış
XIII—XVIII ğasırlarda Polşada häm Böyek Litva kenäzlegendä cäyelgän, şulay uq Ukrainada, Belorusiädä, Könbatış Rusiädä. Qayber şähärlär: Lviv, Vilnüs, Brest, Hrodna, Riwne, Minsk, Polatsk, Barısaw, Mahilöw, Borıspil, Vitsebsk, Çernihiv, Homel, Smolensk.

Magdeburg xoquqın alğan qalalar keşeläre feodal' burıçlar, däwlät türäläre ütkärgän mäxkämä, xäkimiättän azat itelä. Yähüdlärgä Magdeburg xoquqı qağılmağan.

1831 yılda Rusiä imperatorı Nikolay I böten imperiädä Magdeburg xoquqın yuqqa çığara (1835 yılda Kievta).

## Ädäbiät

*    Право магдебургское // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Alexander Rogatschewski. Das Magdeburger Recht auf dem heutigen Territorium Rußlands: Forschungsstand und Forschungsperspektiven // Rechts- und Sprachtransfer in Mittel- und Ostmitteleuropa. Sachsenspiegel und Magdeburger Recht. Internationale und interdisziplinäre Konferenz in Leipzig vom 31. Oktober bis 2. November 2003. (IVS SAXONICO-MAIDEBVRGENSE IN ORIENTE. Bd. 1) / Hrsg. von E. Eichler und H. Lück. — Berlin: Walter de Gruyter, 2008. — S. 207—287. — ISBN 978-3-89949-428-0.

Төркем:Урта гасыр хокукы
Төркем:Хокук чыганаклары
Төркем:Хокук
Magdeburg

**Magdeburg** (almança *Magdeburg* [ˈmakdəboːk], luj. serbça *Dźěwin*) - Almaniäneñ şähäre. Saksoniä-Anhalt cireneñ başqalası.

Urta Elba yılğasında urnaşqan qala. Xalıq sanı 231 525 keşe (2010).

## Tarix

805 yılda Magdeburg säwdä noqtası bularaq telgä alına.

937 yılda imperator Otton I biredä Benedikt käşişxanäsenä nigez sala

1013 ylda läx qıyralı Boleslav I Qıyu şähärne tuzdıra.

1550-1551 yılda **Morits Saksoni** şähärne qamalışqa ala.

Utız yıllıq suğış waqıtında qala qamap alına (1629).

1631 yılda imper ğäskär başlığı **Tilli** şähärne basıp ala, barlıq qala xalqı üterä diärlek, Magdeburgnı cimerä.

1806, 1813, 1816 yıllarda Napoleon ğäskäre tarafınnan qamap alına.

1912 yılda kirmän yuq itelä.

1945 yıda berektäşlär qalanı nıq bombağa tota, tönyaq öleşe tulısınça cimerelä. AQŞ häm SSRB ğäskäre qalanı basıp ala, soñraq AQŞ qaladan kitä.

1990 yılğa qädär ADC eçendä Magdeburg bülgeseneñ üzäge.

1990 yıldan oyışqan Saksoniä-Anhalt cireneñ başqalası.

## Şulay uq qarağız

*Magdeburg xoquqı

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Алмания шәһәрләре
Вәлиев (төшенчә)

**Вәлиев**:
* Вәлиев, Вәлиева - фамилия.
* Вәлиев - топоним.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Гайфулла Вәлиев

**Гайфулла Вәлиев** (Гайфулла Хәмит улы Вәлиев, ) – язучы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1980).

## Тәрҗемәи хәле
1930 елның 6 ноябренда БАССР Красноусол районы (хәзерге Гафури районы) Имәнлек авылында туган. Ятим үсә. ФЗӨ тәмамлагач, Стәрлетамак сода комбинатын төзүдә катнаша. Җидееелык мәктәпне, Уфада урман хуҗалыгы техникумын (1957), Ленинградта югары фирка мәктәбен (1962) тәмамлый.

1957-1958 елларда «''Совет Башкортстаны''» газетасында, 1963 елдан «''Сәнәк''» журналында  эшли. 1965-1968 елларда Күгәрчен райкомы сәркатибе, аннан соң Уфада радиокомитетта баш мөхәррир.

## Иҗаты
Г. Вәлиев журналистлык эшен һәрвакыт актив иҗат эше белән бергә алып барды. «*Торналар төяге*» дигән беренче китабы (1974) урман хуҗалыгында эшләүчеләрнең хезмәт батырлыгын тасвирлый. Икенче китабы – «*Өчтамак*» (1978) әдәбиятта сәнәгать темасына багышланган китаплар рәтен баета. «*Әнием фатыйхасы*» (1981) китабындагы повесть һәм хикәяләр тугъры сүзле кешеләрне югары күтәрә. Аның сәхнә әсәрләре – «*Хыял кошым*», «*Иске күпер*» пьесалары  Салават драма театрында куелды.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1980)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1978)

ССРБ журналистлар берлеге әгъзасы (1957)

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
 Башкортстан (''белешмәлек'')  

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Русия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Журналистлар
Ярулла Вәлиев

**Ярулла Вәлиев** (*псевдонимы* Яр.Вәлиев, *тулы исеме* Ярулла Носратулла улы Вәлиев, ) – язучы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1981).

## Тәрҗемәи хәле
1921 елның 10 мартында Уфа губернасы Уфа өязе (хәзерге БР Нуриман районы) Бикморза авылында туган. Туган авылында башлангыч мәктәпне, Үктәй авылында ТБУМне, Нуриманов исемендәге Уфа педагогика рабфагын, Уфа педагогия институтын (1946), фирка югары мәктәбен (1957) тәмамлый.
Чишмә районы Урта Хөҗҗәт авылы мәктәбендә (1939), Бөрҗән районы Иске Собхангул мәктәбендә (1941) укыта, район мәгариф бүлегендә инспектор була. Бөек Ватан сугышы елларында «*Җиңү юлында*» район газетасының җаваплы сәркатибе, баш мөхәррире (1942-1944) булып эшли, Бөрҗән фирка райкомының бүлек мөдире итеп билгеләнә. 1946 елда Салават районының «*Большевик*» газетасы мөхәррире, 1947 - 1967 елларда «''Кызыл таң''», «''Совет Башкортстаны''» газеталарында, «''Сәнәк''» журналында әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире булып эшли.

## Иҗаты
1938-1941 елларда шигырьләре «*Яшь төзүче*», «*Яшь коммунар*», «*Ленинчы*», «''Коммуна''», «*[[Кызыл Башкортстан]]*» газеталарында басыла. Юмористик һәм сатирик хикәяләре «*Үз кеше*» китабында (1963) басылды. Балаларга атап «*Хәерле иртә, Исмәгыйль!*», «*Көчле кошчык син, сыерчык*» повестьларын язды. Авыл тормышына багышланган «*Бөркетләр оя ташламый*» романы (1972) әдәбиятта әһәмиятле күренеш булды. «*Гомер дәвам итә*» (1968), «*Син генәсең, бер генәсең*» (1976) китаплары бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1981).
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1966)

## Әдәбият
С. Сафуанов. «*Бөркетләр оя ташламый*» китабына кереш сүз. Уфа, 1980.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
;Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
  Башкорт энциклопедиясе  

 Башкортстан (''белешмәлек'') 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Уфа педагогия институтын тәмамлаучылар
Утыз еллык сугыш

**Утыз еллык сугыш** - 1618-1648 елларда Изге Рим империясендә һәм Аурупада өстенлек өчен узган сугыш, низагта Аурупаның барлык илләре диярлек катнашалар.

## Сәбәпләр

Сугыш Изге Рим империясендәге протестанлар һәм католиклар арасында дини бәрелеш аркасында башлана, соңрак низаг Аурупада Габсбурглар нәселенең өстенлегенә каршы көрәшкә әверелә.

Шушы низаг Аурупаның соңгы дини сугышы булган, нәтиҗәдә **Вестфаль халыкара мөнәсәбәтләре системасы**н тудырган.

## Тарих

1618 елның 23 маенда Праһа *денефестрациясе*ннән соң сугыш башлана: Чехия катлаулары Габсбург нәселеннән чыккан Чехия патшасы үткәргән католиклыкны кайтару сәясәтенә каршы баш күтәрә.

Сугыш хәрәкәтләре дүрт дәвергә бүленә:
* Чехия-Пфальц
* Дания
* Швеция
*Франция-Швеция

Сугыш хәрәкәтләре  Үзәк Аурупада, күбесенчә Алманиядә узганнар. Бәрелешләр һәм килеп чыккан ачлык, чирләр зур зыян китергәннәр. Көньяк Алмания халкының 60%ы диярлек вафат булган.

## Нәтиҗәләр
Низагны туктатуның ике тырышуы: Лүбек солыхы (1629), Праһа солыхы (1635) нәтиҗәсез калган.

Тик Бөтенаурупа Вестфаль тынычлык конгрессы (1642-1648) 1648 елда Изге Рим империясендә аның таркалганга кадәр (1806) солых тәртибен урнаштырган.

Нәтиҗәдә Кушма вилаятьләр Җөмһүрияте (киләчәк Нидерландлар) һәм Швейцария берлеге бәйсез булганнар һәм империядән чыкканнар.

## Әдәбият

*Алексеев, Валентин Михайлович Тридцатилетняя война. — Л.: Учпедгиз, 1961. — 184 с. — 24 000 экз.
*Arndt, Johannes Der Dreißigjährige Krieg 1618–1648. — Stuttgart: Reclam, 2009. — ISBN 978-3-15-018642-8. (нем.)
*Bonney, Richard The Thirty Years' War 1618-1648. — Osprey, 2002. — 96 p. — (Essential Histories). — ISBN 9781841763781. (англ.)
*Wedgwood, Veronica The Thirty Years War. — New York: New York Review Books, 2005. — 536 p. — (New York Review Books Classics Series). — ISBN 978-1590171462. (англ.)
*Ивонина Л. И., Прокопьев А. Ю. Дипломатия Тридцатилетней войны. — Смоленск, 1996.
*Kohler, Alfred Von der Reformation zum Westfälischen Frieden. — München: Oldenbourg, 2011. — Bd. 39. — 253 S. — (Oldenbourgs Grundriss der Geschichte). — ISBN 3-486-59803-1.

Төркем:Бөтендөнья сугышлары
Төркем:Дини сугышлар
Россиянең 500 меңле шәһәрләре

**Россиянең 500 меңле шәһәрләре** — халык саны 500 меңнен арткан Россиянең шәһәрләре төркеме.

Хәзерге вакытта (2010 ел) Россиядә 12 миллионлы шәһәр бар:

## Моны да карагыз
* Россия шәһәрләренең исемлеге

Төркем:Россия шәһәрләре
Тихвин стратегик һөжүм операциясе

**Тихвин  стратегик һөҗүм операциясе ([[10 ноябрь]] — [[30 декабрь]] [[1941 ел]])** — Бөек Ватан сугышында Ленинград өчен сугыш кысалаларындагы  Тихвин, Волхов, Кече Вишера шәһәрләреннән Кызыл Гаскәрнең җаваплы һөҗүме. Стратегик һөҗүм кысаларында Тихвин-Киришск һәм Кече Вишера фронт һөжүм операциләре үткәрелә.

* 1941 елның 20 ноябрендә 52-нче аерым армия Кече Вишера шәһәрен басып алды.

Ростов һәм Тихвин һөҗүм операцияләре - Бөек Ватан сугышындагы беренче зур совет һөҗүм операцияләре. Нәтиҗәдә Тихвин — Волхов тимер юл бәйләнеше торгызыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Бөек Ватан сугышы
Солтанов

**Солтанов** ― фамилия.
*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә бу фамилия кулланылган түбәндәге мәкаләләр бар:*

* Байрак Солтанов (1933), УДНТУ профессоры.
* Габдулла Солтанов - үзешчән җырчы, курайчы, *[[Салават Юлаев премиясе]] ([[1992]]), БР халык артисты ([[1996]]).*
* Закир Солтанов (1923―1983) - Советлар берлеге Каһарманы.
* Зәйни Солтанов (1892―1952) - РСФСР атказанган артисты (*Сәйяр төркеме; [[Камал театры]]*).
* **[[Зөфәр Солтанов]]**:
** Зөфәр  Солтанов (1927―2012), Дүртөйле татар халык театры җитәкчесе.
** Зөфәр  Солтанов (1942―?), Мөслим районы колхоз рәисе.
* Җиһат Солтанов - язучы, БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993).
* Мансур Солтанов (1875―1919), флейтачы, фольклорчы, Сарытау консерваториясе укытучысы.
* Рафаил Солтанов (1946―1974), көрәш буенча РСФСР чемпионы, РСФСР спорт мастеры (1974).
* Рәшит Солтанов (1898―1940 елдан соң), ТАССР Югары мәхкәмәсе рәисе (1925-1927).
* Ринат Солтанов (1954—2021), фәлсәфә фәннәре докторы, профессор. II чакырылыш РФ Дәүләт Думасы депутаты.
* Уткир Солтанов (1939—2015), Үзбәкстан  премьер-министры (1995―2003).
* Һидаят Солтанов (1915―2009), Татарстанның халык артисты (*[[Камал театры]]*).
* **[[Шамил Солтанов]]**
** Шамил Заһит улы Солтанов (1952―2022), Россия сәясәтчесе.
** Шамил Хәниф улы Солтанов (1974), техник фәннәр докторы (*[[Уфа]]*).
----
;Солтанова
* Галия Солтанова (1937―2024), җырчы. Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1993) һәм халык артисты (2011).
* Луиза Солтанова (1944), ТАССР халык артисты (*[[Әлмәт театры]]*).
* Розалия Солтанова (Таҗиева) (1954), ТР атказанган ветеринария табибы (2009).

Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр
Сәләй Вәгыйзов

**Сәләй Вәгыйзов** (*балачактагы исем-фамилиясе* Сөләйман Хәлиуллин) — педагог, татар балалары өчен «Әлифба» китабы авторы. Татарстанның атказанган укытучысы.

## Тәрҗемәи хәл
Сәләй Гататдин улы Вагыйзов 1908 елның 24 октябрендә Самар губернасы, Богырыслан өязе (*хәзерге* Самар өлкәсе Камышлы районы) Татар Байтуганы авылында туа. Башлангыч белемен мәдрәсәдә ала. Камышлыда Коммунистик яшьләр мәктәбендә укый. 1921 елда Богырыслан педагогия техникумына укырга керә. Шул чорда шигырьләр яза башлый.

1933 елда Казанның педагогия институтында филология факультетында укый башлый. Институтны бетергәч, аспирантурада калдырала. Шуннан соң Арча педагогия училищесына эшкә чыкырыла. Ватан сугышы башлангач, фронтка китә. Харковь янында булганда чолганышка эләгә һәм әсирлеккә алына. Аннан АКШ гаскәриләре коткара. Туган иленә кайткач, Печора лагерена озатыла.

Әсирлектән 1949 елда гына азат ителә. Әсирлектән азат ителгәч, балалар тәрбияләү эшен дәвәм итә. Укытучы, мәгариф булегендә инспектор булып эшли башлый. Арча педагогия училищесында татар теле һәм әдәбиятын укыта, бу фәннәрне укыту методиксын өйрәтә.

[150px|thumb|right|37 тапкыр дөнья күргән «Әлифба». Авторлар: [Рәмзия Вәлитова|Р. Вәлитова, С. Вагыйзов. Рәссамы — И. Язынин]]

1960-елларда беренче «Әлифба» китабын төзи башлый. 1965 елда «Әлифба» дөнья күрә. 1986 елда хатыны Рәмзия Вәлитова белән берлектә 6 яшьлек балалар өчен тагын бер «Әлифба» төзи. Аның «Башлангыч сыйныфта татар телен укыту методикасы» китабы «Лингводидактиканың ин зур казанышы» дигән бәя ала.

Сәләй Вәгыйзов төзегән уку китаплары, татар теле дәреслекләре, «Рәсемле әлифба», «Кызыклы грамматика» китаплары, методик кулланмалар һ. б. дистәләгән еллар дәвамында хәзерге көнгә кадәр кулланыла.

С. Г. Вагыйзов – Татарстанның атказанган укытучысы, Россия Федерациясенең Халык мәгарифе отличнигы, Татарстанның Каюм Насыйри исемендәге премия лауреаты. Ушинский медале белән бүләкләнгән.

## Хәтер
* 1999 елда Арча педагогия көллиятендә С. Г. Вәгыйзов һәм Р. Г. Вәлитова язган «Әлифба» дәреслегенә, аларның педагогик һәм иҗади хезмәтләренә нигезләнеп, «Әлифба музее» ачылган.
* 2016 елда Самара өлкәсенең Татар Байтуганы авылында Вәгыйзовларның юкка чыккан нигез йорты урынында, Татарстан Президенты (2023 елның 5 февраленнән Татарстан Рәисе) Рөстәм Миңнеханов ярдәме белән, Сәләй Вәгыйзов музее төзелгән һәм ачылган.
* 2024 елда Илдар Ягъфәров татар Әлифбасы авторлары турында нәфис-документаль фильм (шартлы исеме «Алифба») төшерә башлаган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* В селе Татарский Байтуган Камышлинского района Самарской области состоится презентация открытия дома-музея имени Салея Вагизова. Татарский национальный центр Московской области

## Моны да карагыз
* «Әлифба» музее (Арча)
* Сәләй Вагыйзов музее

Төркем:Татар теле укытучылары
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Төркем:Каюм Насыйри премиясе лауреатлары
Әхмәдиев

**Әхмәдиев** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә бу фамилия кулланылган түбәндәге мәкаләләр бар:*
* Вафа Әхмәдиев (1937—1983), язучы, әдәбият галиме.
* Гали Әхмәдиев (1908—1974), тимер юл машинисты,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[1959 ел|1959]]*).
* Галимҗан Әхмәдиев (1925―1999), Татарстанның көнчыгышында нефть производствосын оештыручы.
* Илдар Әхмәдиев (1935—2011), рәссам, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Мөхтәр Әхмәдиев (1925—1987), баянчы.
* Нур Әхмәдиев (1946—2021), шагыйрь, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Риф Әхмәдиев (1954), әдәбият белгече, шагыйрь, вуз укытучысы, фән докторы (2004), профессор (2010). БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1997).
* Рифат Әхмәдиев (1990), Әлмәт татар театры артисты. Дамирә Кузаева исемендәге һәм «Тантана» премияләре лауреаты.
* Рөстәм Әхмәдиев (1961), медицина фәннәре докторы (2006), профессор (2008).
* Фәрит Әхмәдиев (1968), язучы, тәрҗемәче, журналист, философия фәннәре кандидаты (2009) (*[[Уфа]]*).
* Фәтхерахман Әхмәдиев (1930—1981), композитор.
* Шәһит Әхмәдиев (1888—1930), язучы, җәмәгать һәм дәүләт эшлеклесе.
----
;Әхмәдиева
* Ганҗә Әхмәдиева (1944―2021), төзүче-буяучы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1980), Түбән Каманың мактаулы гражданины (2021).
* Роза Әхмәдиева (1979), КДМИ ректоры (2020), педагогика фәннәре докторы (2012), профессор (2013). Татарстанның атказанган фән эшлеклесе (2016).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Вафа Әхмәдиев

**Вафа Әхмәдиев** (Вафа Исхак улы Әхмәдиев, ) – язучы, галим. ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1976).

## Тәрҗемәи хәле
1937 елның 5 августында БАССР Макар районы (1940 елдан Ишембай районы) Гомәр авылында туган. Макар урта мәктәбен (1956), Уфада дәүләт университетын (1966), ССРБ ФА БФ каршындагы аспирантураны (1970) тәмамлый. Башкорт әдәбияты буенча кандидатлык диссертациясе яклый (1970). 1966-1967 еллларда БДУда укыта.

1957-1960 елларда хәрби хезмәттә.

1970 -1983 елларда Уфада  тарих, тел һәм әдәбият институтында фәнни хезмәткәр.

## Иҗаты
 
Беренче шигырьләре республика матбугатында 1958 елдан күренә башлый. Беренче китабы — «*Талпыну*» (1968).

В. Әхмәдиевның иҗаты ике юнәлештә үсте. Ул поэзия, балалар әдәбияты өлкәсендә эшләү белән бергә әдәби тәнкыйть, әдәбият фәне өлкәсендә дә хезмәт куйды. «*XX асыр башы башкорт поэзиясе*» исемле фәнни хезмәт (1975 )язды. «*[[Башкорт әдәбияты]] [[тарих]]ы*»н язуда катнашты.
М. Воловикның «*Җирәнчә чәчән*» хикәятен ирекле тәрҗемә итте (1983).
«*Күңелемдә иярле ат*» (1973), «*Кояш апай, чык, чык!*» (1979), «*Сүз кадере*» (1983) исемле китаплары чыкты. Закир Һади, Сафуан Яхшыгулов, Наҗар Нәҗми, Равил Бикбаев һ.б.ның иҗади портретларын язды.

## Әдәбият
В. Әхмәдиев. Буыннар бәйләнеше (мәкаләләр). Уфа, 1985.

В. Әхмәдиев.  Мин тауларга җырлар вәгъдә иттем . Уфа, 1987.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*    В. Әхмәдиев турында башинформ сайтында 
*   Башкортстан (белешмәлек) 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Мөгаллимнәр
Риф Мифтахов

**'
**Риф Мифтахов*' (Риф Фәйзерахман улы Мифтахов, ) – язучы, шагыйрь. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1990). ССРБ журналистлар берлеге әгъзасы ([[1970]]), ССРБ язучылар берлеге әгъзасы ([[1976]]), ССРБ кинематографистлар  берлеге әгъзасы ([[1997]]).

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1939 ел]]ның 17 сентябрендә [[БАССР]] [[Ишембай районы|Макар районы]] *(1940 елдан Ишембай районы)* [[Кинҗәбулат]] [[авыл]]ында туган. [[Ишембай]]да урта интернат-мәктәпне ([[1958]]), Уфада  [[Башкорт дәүләт университеты|дәүләт университетын]]  ([[1967]]) тәмамлый.

[[1958]]-[[1961 ел]]ларда [[әрме|хәрби хезмәттә]]. [[Башкорт дәүләт университеты|Университетны]] бетергәч, [[Ишембай]] [[шәһәр]]ендә укыта. [[1968]]-[[1974 ел]]ларда [[Уфа]]да [[Башкортстан китап нәшрияты|китап нәшриятында]]  мөхәррир, [[Башкортстан (газета)|«*Совет* *Башкортстаны*»]] [[газета]]сының махсус хәбәрчесе булып эшли. [[БАССР]] мәдәният министрлыгы системасында, радиокомитетта, [[Агыйдел (журнал)|«*Агыйдел*»]] журналында эшли.

== Иҗаты ==
Р. Мифтаховның беренче [[шигырь]]ләр җыентыгы «*Өчкел  хатлар*» (*Өчпочмаклы хатлар*) ([[1972]]) хәрби темага язылган. «*Тормыш агачы*» ([[1974]]), «*Уртаклашыр серләр*» ([[1979]]), «*Гади могҗиза*» ([[1982]]), «*Батыр егет ил күрке*» ([[1986]]), «*Күз яше*» ([[1992]]), «*Мәхәбббәт уты*» ([[2002]]) «*Гыйшык тоту-ут йоту*» ([[2006]]) китаплары нәшер ителде.
Александр Блок, Евг. Евтушенко, Михаил Исаковский, [[Михаил Львов (1917)|Михаил Львов]] һ.б. әсәрләрен тәрҗемә итте.
[[Рәшит Назаров]] иҗатын барлый, өйрәнә, 2 томлыгын (С. Юлаев премиясе, [[2004]]) бастырып чыгара. Р. Мифтахов сүзләренә [[Мөфтәдин Гыйләҗев]], [[Нур Даутов]] һ. б. җырлар язды.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре ([[1990]]).
* [[Г. Ибраһимов премиясе]] ([[2002]]) (*Авыргазы районы)*
* [[Салават Юлаев ордены]] ([[2014]]).

== Чыганаклар ==
* Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

== Сылтамалар ==
; [[Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсе]]нең электрон бүлегендә 
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3561 башкорт телендәге әсәрләре]
; башка чыганаклар
[http://wiki02.ru/encyclopedia/Miftahov_Rif_Fayzrahmanovich/t/8956  Башкортстан (*белешмәлек'')] 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Г. Ибраһимов премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары