open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кыйбла мәчете (Тойгелде, Мөслим районы)

**«Кыйбла»** ― Татарстанның Мөслим районы Тойгелде авылында 2021 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*), авылның икенче мәхәлләсенең, районның 34 нче мәчете. Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенә карый.

## Тарих
Авыл 1737 елдан билгеле. 1780 елда авылда мәчет, мәктәп эшләве теркәлгән. XX гасыр башында ике мәчет, мәктәп булган. 

## «Яшел» мәчет

Беренче мәчет («Яшел мәчет») XIX гасыр ахырында — XX гасыр башында төзелгән, 1937 елда манарасы киселә, 1988 елда бина һәм манара реконструкцияләнә, 1997 елдан даими эшли, тарихи―мәдәни мирас һәйкәле. 1907 елдан 23 ел мулла булып Әхмәтхәбиб Әхмәтҗәләлов (1880―1944) эшләгән. Ул мәдрәсә бетергән, Коръән-хафиз, хаҗи (1912).

Тойгелде авылының «Яшел» һәм «Кыйбла» мәчетләре имамы ― Фоат хәзрәт Хәбибуллин.

## «Кыйбла» мәчете ачылу
2021 елның 31 июлендә мәчет ачылу тантанасында Татарстан Республикасы мөфтиенең мөхтәсибәтләр белән эшләү буенча урынбасары Равил хәзрәт Зөфәров, имам-мөхтәсибләр: Илгиз хәзрәт Сөнгатуллин (Мөслим районы),  Әлфәс хәзрәт Гайфуллин (Чаллы шәһәре), Сәгыйть хәзрәт Хаков (Сарман районы), Мөслим муниципаль районы башлыгы урынбасары Азат Әхмәтҗанов катнаша .

## Тасвирлама
Ислам йорты авыл халкының тырышлыгы, иганәчеләрнең матди ярдәме белән сафка баса. Мәчет бер катлы итеп, кирпечтән төзелгән. Манарасы түбәсендә булган мәчет төренә керә. 6 х 12 метр зурлыгында. Бинаның тәһарәтханәсе, ашханәсе һәм склад бүлмәсе бар, мәчетнең әйләнә-тирәсе төзекләндерелгән, юллар салынган. Мәчеттә берьюлы 150 кеше намаз укый ала. 
## Имам
2021 елда ачылган яңа мәчеткә («Кыйбла» мәчете, Яр буе ур., 55А) имам-хатыйб итеп Фоат Хәмидулла улы Хәбибуллин билгеләнгән.
Иске мәчеткә («Яшел» мәчет, Тукай ур., 51) Рамил Касыйм улы Садыйков имам итеп билгеләнгән 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Татарская энциклопедия: В 6 т. / Гл. ред. М.Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. – Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2010. – Т. 5: Р–С–Т. – 736 с.
* Мөслим районы мәчетләре һәм имамнары (*автор-төзүче* Габдулла улы Миңнулла хаҗи Абдуллин). К.: «Халкыбыз мирасы» нәшрияты, 2025, 208 б. ISBN 978-5-905160-38-7
## Сылтамалар
*  Тойгелде.  Tatarica Онлайн-энциклопедиясе 
*   Мөслим районы Тойгелде авылында яңа мәчет ачылды.  ТР МДН сайты, 2.08.2021

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Мөслим районы мәчетләре
Төркем:2021 елда төзелгән мәчетләр
Тутай

**Тутай:**
* Тутай ― Апас районы торак пункты.
* Тутай ― Буа районы торак пункты (*элекке исеме* Тойгелде).
* Тутай ― Чуашстанның Юкамен районы торак пункты.
## Моны да карагыз
* Тутаев ― Ярославль өлкәсендәге шәһәр.

Төркем:Топонимнар
Кыйбла мәчете

**Кыйбла мәчете:** 
* Кыйбла мәчете ― Казанның Щербаковка бистәсендә урнашкан мәчет.
* Кыйбла мәчете ― Мөслим районы Тойгелде авылында урнашкан икенче мәчет.
Тойгелде

**Тойгелде:**
* Тойгелде ― Мөслим районы торак пункты. Тойгелде авыл җирлеге үзәге.
* Тойгелде ― Буа районы Тутай авылының элекке исеме.
----
* Тойгильдино () — Чуашстанның Муркаш районында урнашкан авыл.

Төркем:Топонимнар
Табанендра Вармадэва

**Санг Рату Аҗи Табанендра Вармадэва** Вармадэва династиясенең патшасы булган, ул Балида (хәзер Индонезиядә) 877-889 Сака еллары арасында (б.э. 955-967 еллары) хөкем иткән дип фараз ителә. Аның исеме Маник Лиу авылында өч язмада искә алына, алар Сака 877 елының Шравана аеның беренче көне белән даталана; һәм Кинтамани авылында башка язмада, ул Сака 889 елының Шуклапакша, Бһадрапада аеның 6-ынчы көне белән даталана.
Патша Табанендра Вармадэваның Рату Шри Субһадрика Дһармадэви дигән патшабикәсе булган дип искә алына. Ул шулай ук берничә авылга салым чыгарылмалары биргән, һәм кайбер каһиннәргә шулай ук алдан килүче патша (Шри Уграсена) өчен күмү урыны булган Аир Мадатуда сыену урыны төзергә рөхсәт иткән дип искә алына.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Вармадэва династиясе
* Бали монархлары исемлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Монархия
Төркем:Тарих
М. Корбангалиев һәм Ш. Рамазанов әлифбалары

**М. Корбангалиев һәм Ш. Рамазанов әлифбалары** — татар теленең кирилл графикасы нигезендә язу нигезен тәшкил иткән проект.

Хәзерге кирилл графикасындагы татар теле язуы М. Х. Корбангалиев һәм Ш. А. Рамазанов тәртипкә салган орфоргафия кагыйдәләренә буйсынган.

## Әлифбасы
М. Корбангалиев һәм Ш. Рамазанов әлифбасы 33 урыс теле кирилл әлифбасы хәрефе һәм 6 өстәмә хәрефтән тора. Барлыгы 39 хәреф. 1943 елда хәрефләрнең тәртибе өстәмә хәрефләре әлифбаның артында тора.

1989 елда әлифба реформасы була. Ул:

# Қ, Ғ, W хәрефләре кертелә
# Хәрефләрнең тәртибе үзгәрә.

1995 елда Қ, Ғ, W хәрефләре кире кагыла һәм үзгәргән тәртибе сакланып кала.

## Тарихы
И. Сталин боерыгы буенча бердәм совет халкын булдыру уңаеннан Бөтенроссия Комунистлар (большевиклар) фиркасе Съездында "алфавит Октября"(Яңалиф) урынына бөтен халыкларны кирилл графикасына күчү бурычы куела.  

1938 елның августында беренче кирилл графикасында галим М. Фәйзулинның беренче орфография кагыйдәләре дөнья күрә. Язу машиналарының урыс хәрефләреннән генә тору сәбәб. Тел галиме М. Файзуллин болай яза.
Рус алфавитындагы барлык хәрефләрне алганда да әле безнең телдәге кайбер специфик авазларны күрсәтер өчен хәрефләр җитешмей кала. Әлифбаны үзгәртү олуг бер авырлыкларга дучар булуыбыз турында яза галим М. Файзуллан.Мондый авазлар өчен өстәмә хәрефләр алырга кирәк дигән тәкъдимләр дә булды. Яңалифтәге хәрефләрне алырга тәкъдим иттеләр һәм урыс алфавитындагы хәрефләрнең я өсләренә, я асларына өстәмә билгеләр куеп ясарга кирәк диючеләр дә булды. Лякин без хәрефләр өстәүгә бара алмыйбыз. Чөнки яңадан хәреф өстәү ул хәзерге русча хәрефләргә язу машиналары системасын боза, татарча язу өчен яңа система машина хәзерләргә куша; Икенчедән, типографиядә дә яңа хәрефләр коярга, набор кассеталарына ящиклар өстәргә мәҗбур итә; Өченчедән татарча язу белән русча язу арасында аерма калдырыла, бер үк сүзләрне ике төрле язып йөрергә юл калдыра. Бу хәл, билгеле, масса арасында тагын ризасызлык тудырачак, тагын үзгәртүләрне төзәтүләрне сорарга мәҗбүр итәчәк. Бу турында байтак аңлашулардан соң без татар телендәге специфик авзлар өчен кирәк булачак хәрефләрне комбинация юлы белән шул ук рус алфавитындагы хәрефләрдән оештырырга дигән карарга килдек.1940 елда  М. Корбангалиев һәм Ш. Рамазанов әлифбасы кабул ителә һәм камилләштерү 1943 елда кадәр бара.

Бу орфография проблемалары чишелеше 1943 елга кадәр дәвам итә. Әмма күбесе кире кагыла.

Ш. Рамазанов һәм Корбангалиев [w] авазын киләсе юллар белән тәкъдим итте:

1989 елда тагын 3 хәреф өстәлә. Аннан кире кагыла тел кануны белән.

1995 елда хәрефләрнең тәрбибе үзгәрә Татарстан кануны белән.

## Мирасы
1943 сәнәдән соң Татарстан МССҖ хәкемәте тарафыннан чыгарылган китаплар вә мәтбугать чаралары **М. Корбангалиев һәм Ш. Рамазанов** әлифбасында вә имлясе кагыйдәләрендә чыга. 1943 елгы һәм андан да соң Совет чоры татар әдәбияты һәм хәзерге татар әдәбияты М. Корбангалиев һәм Ш. Рамазанов әлифбаларына буйсынып нәшер ителә.

## Моны да карагыз

* Иске имля
* Татар әдәбияты
* Татар теле имлясе
* Заманалиф-2

## Искәрмәләр

Төркем:Кирилл әлифбасы
Төркем:Татар әлифбасы
Төркем:Татар теле
Иске уйгыр язуы

**Иске уйгыр язуы** (اىسكى ئويغور يازوي) — уйгыр телендә элек кулланылган язу системасыларының берсе, вертикаль язу.  

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Уйгыр теле
Төркем:Әлифбалар
Уснисавиджайя

**Ушнишавиджайя** ("Ушниша белән Җиңүче Берәү";  Тибет телендә: གཙུག་གཏོར་རྣམ་རྒྱལ་མ།|w=gtsug tor rnam rgyal ma|s=Tsuktor Namgyelma; Монгол телендә: Бизьяа, Намжилмаа, Жүгдэрнамжилмаа, "Шлемлы Ахыргы Тара"; Кытай телендә: |佛頂尊勝佛母) ул Буддачылыкта озак яшәү Буддасы. Аның чәч тарашында Вайрочана сурәте бар. Амитаюс һәм Ситатара белән ул озын тормышның өч Буддасын тәшкил итә. Ул Непалда, Тибетта һәм Монголиядә иң киң мәгълүм булган Буддачылык Илаһларның берсе. Һинд диненең юнәлешләрендә Тара Алиһәсе Кали Алиһәсенең манифестациясе булып карала.

1571 елдан бирле **Намгьялма** Намгьял Монастыре өчен адаш булган – Өченче Далай Лама, Гьялва Сонам Гьяцо тарафыннан нигезләвеннән бирле барлык Далай Ламаларның шәхси монастыре.  – Намгьялма Тибет Буддачылыгында хатын-кыз йидамы һәм тормыш дәвамында Илаһ булып тора. Типик рәвештә ул ак төстә, утырган килеш һәм сигез куллы итеп һәр кулында төрле эш кораллары тоткан итеп сурәтләнә.
## Ушниша Виджайя Дһарани Сутра
Ушниша Виджая Дһарани Сутра ул Ушнишавиджая Мантрасы, Кытай Буддачылыгында бик әһәмиятле Дһарани, мәсәлән, Кытай Императоры (唐代宗, б.э. 776 елы) һәм Япония Императоры (清和天皇, б.э. 860 елы) икесе дә тарихта ике корылык вакыйгасын тәмамлап яңгыр алып килгән дип ышанылгач илләренең  Буддачылык монастырьларын практикасын кулланырга мәҗбүр  иткән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Chandra, Lokesh (1980). Comparative Iconography of the Goddess Usnisavijaya, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 34, (1/3), 125-137
## Тышкы сылтамалар

*Sacred Visions: Early Paintings from Central Tibet, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF), which contains material on Usnisavijaya (see index)
*Images of Uṣṇīṣavijayā - HimalayanArt.org
*Namgyälma teaching by Chöje Lama Phuntsok in Hamburg, Germany, 2011.
Төркем:Буддизм
Төркем:Непал
Төркем:Тибет
Төркем:Монголия
Сармаш (елга)

**Сармаш** () ― Татарстанның Зәй районы территориясендә агучы кече елга, Кече Ирнә елгасының уңъяк кушылдыгы. Озынлыгы ― 14 км. Су бассейнының  мәйданы ― 45 км².

## География
 
Елганың югары өлеше (елга башы) ― Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының көньяк итәгендә, Калиновка  , диңгез өсте тигезлегеннән 200 м өстәрәк башлана. Кече Ирнә елгасына Апач авылы янында кушыла.

Агым юнәлеше ― төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка таба.

Елга башы белән тамагы арасында биеклектә аерма зур булу сәбәпле, су агымы көчле.

Үз юлында елгага берничә исемсез кечкенә инеш һәм чишмә кушыла.

Елганың уң яры биек, сул яры сөзәк. Елга башында урманы, агым уңаена куаклыклары, буа бар.

Елга җир асты суларыннан, кар һәм яңгыр сулары белән туена. Күпчелек елга төбе комлы.

Сармаш елгасы ярында һәм бассейнында Сармашбаш, Кәдек, Федоровка, Апач (*Түбән Сармаш*)  авыллары, элекке «Чапаев» күмәк хуҗалыгы (үзәге Сармашбаш) һәм район «Сельхозхимия» призводство берләшмәсенең ярдәмче хуҗалыгы (үзәге Федровка) җирләре урнашкан. Елга башында, Сармашбаш авылыннан 3 км читтәрәк, 1980-елларда беткән Калиновка һәм Екатериновка исемле рус авыллары урнашкан булган. 1918 елга кадәр Екатериновкада эре җирбиләүче алпавыт В. П. Мельгуновның утары булган, анда су тегермәне  эшләгән .

Зәй районы су чыганакларына шактый бай. Районның су объектларында суның сыйфаты атмосфера явым-төшеме, предприятиеләрнең чистартылмаган агынты сулары, торак пунктлардан, авыл хуҗалыгы җирләреннән аккан шакшы сулар, шулай ук елгалар агымы белән пычратучы матдәләрне транзит рәвешендә күчерүдән (*чикаша күчерү*) килә торган пычрату йогынтысында формалаша.
 
## Этимология
Елга атамасы  кеше исеменнән  алынган. Җирле риваять буенча, Сармашбаш авылының беренче исеме авылны нигезләүче рус крестьяны исеменнән Исак ()  булган. Бераздан бу җирләргә 9 чирмеш гаиләсе күчеп утырган. Ләкин аларны Сармаш атлы карт куып җибәргән. Елга исеме әлеге карт исеме белән аталган.

## Чыганаклар
* Сармаш Баш. Сармаш-по-Ирне. // Татарский энциклопедический словарь. К.: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999,  стр. 504. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
* Сармаш. // Заинская энциклопедия (гл. редактор – составитель В. С. Малахов). Казань: Издательство «Реноме», 1994, стр. 209.

## Сылтамалар
*  Водные ресурсы Заинского района

## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районы елгалары
Сармаш

**Сармаш** ― күп мәгънәле сүз, топоним.
## Ойконим:
* Сармаш ― БР Борай районы торак пункты.

## Гидроним:
* Сармаш ― кече елга, Кече Ирнә елгасының уңъяк кушылдыгы.

## Моны да карагыз
* Сармашбаш
* Сармаш-по-Ирне (Апач)

Төркем:Топонимнар
Җанасадһу Вармадэва

**Санг Рату Шри Җанасадһу Вармадэва** якынча безнең эраның 10-ынчы гасырда Бали белән хөкем иткән  Вармадэва династиясе патшасы булган. Төрле язмаларга нигезләнеп ул династиянең бишенче патшасы булган. Патша Җанасадһуның исеме бары тик бер язмада табылган булган, атап ук әйткәндә Сембиран язмасында (No. 209 Sembiran A II), ул Бали Шака календареның 897 елы белән даталана (б.э. 975 елы).
Сембиран A II язмасында патша Җулаһ һәм тирәли авыллар (Индрапура, Бувун Далам һәм Хилиран) кешеләренә бер-берсенә табыну урынын рәтләргә (Пура Меру, шулай ук Дһармакута аскеза урыны дип атала) һәм бер-берсен сугыштан һәм талаудан сакланыр өчен коралланырга кушкан. Шулай итеп асаба Балилыларның (Бали Ага) авыллары Балиның төньяк яры даирәсе янында озак вакыт элек нигезләнгән икәне мәгълүм була, һәм кимендә 10-ынчы гасырдан бирле аларның хөкемдарлары тарафыннан табыну даирәсен һәм даирәнең сәүдә портларын дәүләт кызыксынуы өчен сакларга кушылган булган.

Патша Җанасадһу күпме вакыт хөкем иткәне төгәл мәгълүм түгел; әмма Шака 905 елы (безнең эраның 983 елы) белән даталанган  Гоблег язмасында яңа хөкем итүче Патшабикә  Шри Виджая Маһадэви искә алына. Патшабикәнең язмасы Патша Җанасадһу язмасында кебек үк шулай ук *punah* ('вариссыз') исеме белән башлана. Шулай да патшабикә Балида *Шри Маһараджа* ('бөек патша') титулын кулланган беренче хөкем итүче булган, шул ук вакытта Патша Җанасадһуга кадәр Вармадэва династиясенең элеккеге хөкемдарлары *Санг Рату* ('патша', асаба титул) титулын кулланалар.
## Шулай ук карагыз
* Вармадэва династиясе
* Бали монархлары исемлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Монархия
Төркем:Тарих
Фәрдиев

**Фәрдиев** ― фамилия.
* Илшат Фәрдиев (1960), «Челтәр компаниясе» генераль директоры.
* Ринат Фәрдиев (1956―2008), Зәй районы башлыгы (1999―2008). Илшат Фәрдиевның бертуган абыйсы.
* Феликс Фәрдиев (1953), хуҗалык эшлеклесе. Р. һәм  И. Фәрдиевләрнең бертуган абыйсы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Удаяна Вармадэва

**Удаяна Вармадэва**, шулай ук **Дһарммодаяна Вармадэва** 10-ынчы гасырда Бали утравының патшасы булган. Ул Вармадэва династиясенә карый. Ул Ява патшабикәсе Маһендрадаттага өйләнгән булган, ул шулай ук Гунаприйядһармапатни буларак мәгълүм. Аларның улы мәшһүр Аирлангга булган ул тәхеттән бәреп төшерелгән Ява императоры  Дһармавангсаны алыштырган һәм Явада да, үз йорты Балида да хөкем иткән.
## Мирас
Удаяна борынгы Балиның иң иртә тарихи фигурасы буларак мәгълүм. Аның мәшһүр
Яваның каһарман патшасы Аирлангганың әтисе белән идентификациясе борынгы Ява белән Бали тарихында мәшһүр фигура булуына китергән. Нәтиҗәдә аның исеме Балиның элеккеге бөеклеге белән ассоциацияләнә. 1962 елда Индонезиядә, Балида, Денпасарда җәмәгать университеты Удаяна Университеты (Индонезия телендә: Universitas Udayana) ачылган булган. Университетның исеме бу патшадан алынган булган. Шулай ук Индонезия Армиясе Балида нигезләнгән  Хәрби Командлык Даирәсен (Кодам), аның хөрмәтенә Удаяна дип атаган.
## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
̈ Willard A. Hanna (2004). Bali Chronicles. Periplus, Singapore. ISBN 0-7946-0272-X.
Төркем:Монархия
Төркем:Тарих
Миңнегулов

**Миңнегулов**, Миңнеголов ― фамилия.
* Гусан Миңнегулов (1898―1974), шахтер, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
* Миргалим Миңнегулов (1935―2023), ерак араларга йөзү капитаны.
* Рушан Миңнегулов (1992), ике тапкыр Паралимпия чемпионы.
* Фәрит Миңнеголов (1966), ТР, РФ атказанган химигы, VI чакырылыш ТР ДШ депутаты.
* Хатыйп Миңнегулов (1939), фән докторы (1991), КФУ профессоры (1992). Миргалим Миңнегуловның бертуган энесе.
----
;Миңнегулова
* Хәнифә Миңнегулова (1943), РСФСР атказанган укытучысы (1990). Миргалим, Хатыйп Миңлегуловларның сеңлесе.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Инмар

**Инма́р** — Удмурт мифологиясендә иң олы Илаһ (яки аның эпитеты), барлыкка китерүче Илаһ. 
Христианлаштырудан соң Ходай Ата исеме. Инмар — демиург, бөтен яхшының барлыкка китерүчесе, Кереметка (Лудка, Шайтанга) каршы тора. Финнарның Ильмариненына, чирмешләрнең Йынына (инверсия) һәм комиларның Енына тугандаш. Инмарга яхшы һава торышы һәм уңыш турында дога кылалар. Инмар белән беррәттән ом удмуртларның традицион ышануларында иң олы Илаһлар булып шулай ук Кылдысин, Куазь, Инву торалар.
## Мифлар
Дөньяны барлыкка китерү вакытында Керемет (Луд, Шайтан, Вукузё), Инмар кушуы буенча Дөнья Океанына чумаган һәм авызында алып килеп төптән җирне алып килгән. Җирнең бер өлешен Керемет яшереп куйган, әмма җир Инмар кушуы буенча үсә башлагач ул аны төкерергә мәҗбүр булган — шулай итеп тигез җирдә таулар пәйда булган..
Башта Инмар алып (алангасарларны) барлыкка китергән һәм бары тик шуннан соң кешеләр пәйда булган, ә алыплар юк булган. Христианлык таралу белән Инмарның образы Ходай Ата образы белән кушыла, тәңгәл туры килгән итеп мифология дә бик көчле христиан йогынтысына дучар була.
## Исем этимологиясе
XIX гасырда *ин+мар* «күк-нәрсә» этимологиясе иң таралган булган. И. Н. Смирнов *Инмар* сүзен бозылган *Инмурт* «күк кешесе» дип санарга тәкъдим иткән.. По версии М. Г. Атаманов юрамасы буенча *Инмар* сүзе (удмурт телендә: ин(м) «күк» һәм *ар* «кеше» ( болгар теленнән) кушылуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән.. Хәзерге вакытта иң кабул ителгән булып Б. А. Серебренников гипотезасы тора., аны В. С. Чураков хуплаган. : Инмар сүзендә борынгы в слове Инмар сохранился древний суффикс -**r* суффиксы сакланып калган, ә сүз үзе финн-пермь күк Ходае (**ilmar*, *[[Ильмаринен]]* белән чагыштырыгыз) исеменнән килеп чыккан.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Ильмаринен
* Финн-угыр мифологиясе
## Примечания

## Сылтамалар
* Инмар // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — : Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
* *Чураков В. С.* Размышления о «вотской вере» (к проблеме удмуртского Олимпа)

Төркем:Удмурт мифологиясе
Төркем:Мәҗүсилек
Төркем:Дин
Хач торгызу чиркәве (Зәй)

**Хач торгызу чиркәве** () ― Татарстанның Зәй шәһәрендә (Иске Зәйдә) урнашкан ике престоллы православие гыйбадәтханәсе (чиркәү). Рус православие чиркәвенең (Мәскәү патриархаты) Татарстан митрополиясе Әлмәт епархиясе Зәй благочиние округына караучы дини оешма. 

## Урнашуы
Иске Зәйдә Дала Зәе елгасының (хәзер Зәй сусаклагычы) биек уң ярында корылган. Кызыл мәйдан урамында чиркәү каршында 2017 елда төзелгән Билал мәчете һәм Таҗетдин Ялчыгол исемендәге мәдрәсә биналары, 50 метр читтәрәк (Орджоникидзе урамы, 55) Зәй туган як тарихы музее урнашкан.

## Тарих
XVII гасырның 2нче яртысында Кама аръягы саклану сызыгы (1652―1656) төзелү уңаеннан Зәй кирмәнендә агач чиркәү корылган (1654). 1719 елда әлеге чиркәүнең рухание Иван Кириллов булуы мәгълүм. 

1826 елда иске тузган агач чиркәү урынында рус классицизмы стилендә, мәхәллә кешеләре акчасына таштан яңа чиркәү (хәзерге бина) төзелә. Чиркәү Изге бөек интегүче Иоанн Новый исеме белән изгеләндерелгән.

1878 елда – Ф. В. Евлампьев, 1889 елда – И. И. Миролюбов, С. Н. Васнецов, XX гасыр башында (чиркәү ябылганчы) Вячеслав Некрасов рухани булып хезмәт иткәннәр.

1920-еллар ахырында чиркәү ябыла, түбәдән югары чаң оясы һәм башка корылмалар сүтелә. Чиркәү бинасында төрле елларда Зәй районы «Кызыл Зәй» («Красный Зай») (хәзерге «Зәй офыклары») газетасының басмаханәсе, тегү остаханәсе һ. б. оешмалар урнаштырыла.

## Яңа заман

1988 елда Зәйдә православие мәхәлләсе оеша. 1990 елның 19 сентябрендә мәхәлләне халык депутатларының Зәй шәһәр советы башкарма комитеты терки.

Гыйбадәтханә бинасы Казан епархиясенә тапшырыла. Бинаны ремонтлау буенча төп чыгымны Зәй ДРЭСы (директор И. И. Шишкин) коллективы күтәрә, ләкин ремонт эшләре төгәлләнми кала. 

1991 елның 27 сентябрендә Михаил атакай (Михаил Тихон улы Чурашов) беренче тапкыр дини хезмәтләрне башкара.

Чиркәүне тулаем яңартуны «Гидромонтаж» фирмасы коллективы (директор Липовских Н. А.) башкарып чыга. 1991―1992 елларда чаң оясы (*колокольня*), үзәк гөмбәз яңабаштан торгызыла. Чиркәүне яңартуга матди ярдәмне СУМ-2, Зәй шикәр, агрегат, модуль заводлары һ. б. оешмалар күрсәтә. 1994 елда чиркәүне торгызу эшләре тәмамлана. 

Чиркәүнең настоятеле – иерей Николай (Кондрабаев). Клирик – иерей Владимир Дроздов.

## Әдәбият
* Крестовоздвиженская церковь. // // Заинская энциклопедия (гл. редактор–составитель В. С. Малахов). Казань: Издательство Реноме, 1994, стр. 140.

## Сылтамалар
*  Хач торгызу чиркәве.  Казан епархиясенең «Татарстанда православие» сайты
*   Крестовоздвиженская церковь. ВКонтакте

## Искәрмәләр


Төркем:Зәй чиркәүләре
Төркем:Әлмәт епархиясе
Владимир Федотов

**Владимир Федотов:**
* Владимир Федотов (1940―2012), биофизик, фән докторы, ТР ФА мөхбир әгъзасы (1992), РФ атказанган фән эшлеклесе (1995).
* Владимир Федотов (1950), баянчы, ТР халык (1993), РФ атказанган (2001) артисты. М. Җәлил (1990), Г. Тукай (2010) премияләре лауреаты.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Мараката Пангкаджа

**Мараката Пангкаджа** Вармадэва династиясеннән Бали патшасы булган. Ул Патша Удаяна һәм Ява принцессасы Патшабикә Маһендрадатта улы булган иде. Аның патша титулы **Çri Dharmawangsa Wardhana Marakata Pangkajastanottunggadewa** булган. Ул тәхеткә безнең эраның 1022 елында менгән  һәм мөгаен безнең эраның елына кадәр хөкем иткән. Аның хөкеме абыйсы Патша Аирлангга хөкеменә туры килгән, ул Явада Меданг Патшалыгы белән хөкем иткән. Ул үлгәннән соң Бали белән хөкем иткән киләсе патша булып аның энесе Патша Анак Вунгсу булган. 
Берничә язмаларда, Патша Мараката Ходай Вишну кебек булган хөкемдар буларак тасвирлана, ул еш интегүче кешеләренә ярдәм итә. Бһаван B язмасы раслаганча патша Бһаван авылы өлкәннәренең соравына патша сунарчылык мәйданын өлешен сатып алырга рөхсәт иткән, чөнки аларның көтү көтәр өчен һәм утын җыяр өчен җитәрлек җире булмаган. Аның исеме Бали утравында кимендә 10 язмада искә алына.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Маһендрадатта
* Удаяна Вармадэва
* Вармадэва династиясе

## Искәрмәләр

Төркем:Тарих
Төркем:Монархия
SARS-CoV-2

**SARS-CoV-2** ( *Каты кискен сулыш синдромы белән бәйле коронавирус 2* ) , элегрәк **2019-nCoV** ( *[[Үһән]] диңгез базарына бәйле [[пневмония]] вирусы*   ) бер чылбырлы тышчалы РНК(+) вирусы   *Betacoronavirus*    ыругының *Sarbecovirus*    астыруына карый.

SARS-CoV-2 беренче тапкыр 2019 елның декабрендә ачыкланды, COVID-19 төрендәге куркыныч йогышлы авыруын тудыра  .

2020 елның гыйнварында Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы SARS-CoV-2 белән бәйле эпидемиянең таралуын сәламәтлек өлкәсендә халыкара дәрәҗәсендә гадәттән тыш хәл буларак игълан итте  , 2020 елның 11 мартында авыруның глобаль масштабта таралуын пандемия буларак билгеләде .

## Гомуми мәгълүмат

## Өйрәнү тарихы

## Эпидемиология

### Вирусның таралуы
]

## Инфекция

## Вирусология

### Структур биология

### Вирус вариантлары

#### Вирус мутацияләре

### Иммунитет

## Вирус чыганагы

## Яшәүгә сәләтлелек һәм организм тышында күчү

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар

* Geographical distribution of 2019-nCov cases globally. — European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). (Актуальная информация по глобальному распространению вируса, включая распределение по миру, количество заболевший и смертей.)
* Coronavirus. — World Health Organisation. — Дата обращения: 26.01.2020. (Общая информация о коронавирусах от ВОЗ.)
* Novel Coronavirus 2019 Situation Summary, Wuhan, China (недоступная ссылка — история). — Centers For Disease Control and Prevention (CDC), 2020. — 25 January. — Дата обращения: 26.01.2020. (Общая информация о 2019-nCoV по данным Центров по контролю и профилактике заболеваний США.)
* Outbreak of acute respiratory syndrome associated with a novel coronavirus, China; First cases imported in the EU/EEA; second update. — European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC), 2020. — 26 January. (Обобщение данных по вирусу от Европейского центра профилактики и контроля заболеваний.)
* Risk assessment: Outbreak of acute respiratory syndrome associated with a novel coronavirus, China: first local transmission in the EU/EEA − third update. — European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC), 2020. — 31 January. (Обобщение данных по вирусу от Европейского центра профилактики и контроля заболеваний.)
* Novel Coronavirus (2019-nCoV). — World Health Organisation. — Дата обращения: 26.01.2020. (Информация о вирусе 2019-nCoV от ВОЗ.)
* Novel Coronavirus (2019-nCoV) advice for the public. — World Health Organisation. — Дата обращения: 26.01.2020. (Рекомендации ВОЗ по профилактике нового коронавируса.)
* Genomic epidemiology of novel coronavirus (nCoV) // Real-time tracking of pathogen evolution. — Nextstrain. (Система отслеживания эволюции вируса в реальном времени.)
* 

Төркем:Вирусы по алфавиту
Төркем:Биологические статьи без ITIS
Төркем:Биологические статьи без EOL
Куазь

**Куа́зь** (**Квазь**) — удмуртларның традицион ышануларында һава торышы һәм атмосфера күренеше белән бәйле иң олы Илаһларның берсе. Әкиятләр персонажы («Квазьның яраткан шәхесе» һ.б.). Яңгыр бирүчесе булган. Н. Г. Первухин фикере буенча Куазь — җир һәм күк арасында пространствоның ягъни атмосфераның һәм атмосфера күренешләренең хөкемдары.. Шулай да, Илаһка табыну бик чикле булган һәм аның функцияләре ахыргача аңлаешлы түгел.
## Исем этимологиясе
В. Е. Владыкин фикере буенча Куазь финн-угыр периодына карый: манси телендә: kwores «күк», Нуми-Куорез — урта күк өчен җаваплы мифологик шәхес.
А. С. Бутолин һәм аны яклаган В. С. Чураков фикеренчә  *Куазь* исеме ике удмурт сүзе — *куа* һәм *азь* кушылуыннан килеп чыккан. Ягъни Куазь исемен  «куала (дога йорты) алдында торучы» дип тәрҗемә итәргә мөмкин  (удмурт телендә: куа «дога кылу йорты» һәм *азь* «алдында»). Мөгаен Куазь эпитетын башкача итеп әйтү удмуртларда соңыннан югалтылган дога кылу йортлары “куа” алдында потларны кую практикасы булганда пәйда булган..
В. В. Напольских бу ике этимологияне дә инкарь иткән: беренчесен фонетик авырлыкларга күрә, икенчесен ул артык халык-этимологик һәм семантик тартылган булганга күрә. Илаһның табынуын исәпкә алып (аның табынуының әз таралганын һәм функцияләрнең ачык аңлаешлы булмаганын), В. В. Напольских “куазь” өчен «табигать, һава торышы» мәгънәсен беренчел, ә аның теоним буларак кулланышын икенчел дип санаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Чураков В. С.* Размышления о «вотской вере» (к проблеме удмуртского Олимпа)

Төркем:Удмурт мифологиясе
Төркем:Мәҗүсилек
Төркем:Дин
Варна (мәгънәләр)

**Варна** ― күпмәгънәле сүз.

Топоним:
* Варна ― авыл, Чиләбе өлкәсе Варна районы  үзәге.
* Варна ― Болгариянең порты һәм курорт шәһәре.
* Варна ― Италиянең Больцано провинциясе Трентино-Альто-Адиҗе төбәге коммунасы.
Дини термин
* Варна ― Һиндуизмда термин.
Билал

**Билал** ― күпмәгънәле сүз. 
## Исем
* '''Билал''' Йосыпов
* '''Билал''' ибне Рабах

## Мәчетләр
* Билал мәчете ― Иске Зәй бистәсе мәчете. 2017 елда ачылган.
* Билал мәчете ― Казан мәчете (Иркен урамы).
* Билал мәчете ― Яр Чаллы мәчете (Орджонинкидзе ур., 38), Тау мәчетенең икенче исеме.

## Топоним
* Билал (Баймак районы)

## Моны да карагыз
* **[[Билалов]]**
* **[[Рафаэль Билялов|Билялов]]**
* **[[Билалетдинов]]**
Инву

**Инву́** (удмурт телендә: «Күк дымы») — удмуртларның традицион ышануларында иң олы Илаһның эпитеты.
*Инву* сүзе җир эшкәртү хезмәте өчен алкышлы һава торышын бирә торган иң олы Илаһның эпитеты булып тора.
*Инву* сүзенең мәгънәсе үтә күренмәле — ул удмурт  *ин* «күк» һәм *ву* «дым, су» сүзләреннән килеп чыга һәм «Күк дымы» буларак тәрҗемә ителә..
Удмуртларның традицион ышануларында шулай аталган «Инву эзләү җыры» бар (удмурт телендә: Инву утчан гур). Бу дога гөсләдә уйнап тантаналы итеп башкарылган булган. Ул дога башкарудан соң шундук яки шул вакытта яңгыр булып яуган Ходай алкышын чакырырга тиеш булган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Чураков В. С.* Размышления о «вотской вере» (к проблеме удмуртского Олимпа)
Төркем:Мифология
Төркем:Мәҗүсилек
Төркем:Дин
Шри Махараджа Сакалендукирана Лакшмидһара Виджайоттунгадэви

**Шри Махараджа Сакалендукирана Лакшмидһара Виджайоттунгадэви** ул Балиның патшабикәсе, ул безнең эраның 1088-1101 елларында чәчәк аткан.
Ул 1088 елда Шри Валапрабһу Саканың варисәсе булган. Аның гадәти булмаган озын исеме фараз иткәнчә аның элеккеге хөкемдарларга һәм Илаһи белән бәйләнешенә ишарә итә.
Ул *Наяканджалан*ны кушкан, бу Бали җәмгыятенең күп кагыйдәләре китерелгән язма.

## Искәрмәләр

Төркем:Монархия
Төркем:Тарих
Нур (мәчет)

**Нур мәчете**:

;Татарстанда:
* Нур ― Алабуга мәчете (Тойма урамы, 34).
* Нур ― Әгерҗе мәчете (Сәетов урамы, 2). 2005 елда ачылган.
* Нур ― Зәй мәчете, Таҗетдин Ялчыгол исемендәге мәчетнең беренче исеме, 1994 елда ачылган.
* Нур ― Югары Ослан районы Ключищи мәчете.
* Нур ― Потапово-Томбарлы мәчете (Баулы районы). 2019 елда ачылган.
* Нур ― Тукай районы Татарстан Совхозы бистәсе мәчете.
* Нур ― Әлки районы Түбән Әлки авылы мәчете.
* Нур ― Түбән Кама мәчете (Менделеев урамы). 2016 елда ачылган.
* Нур ― Чистай мәчете (М. Вахитов урамы). 1817 елда нигезләнгән.
* Нур ― Мөслим мәчете, 2008 елда ачылган.
;Башкортстанда

* Нур ― Агыйдел шәһәрендә 2003 елда ачылган беренче мәчет.
* Нур ― Кадеркул авылы мәчете (Дәүләкән районы). 2019 елда ачылган.
* Нур ― Николаевка авылы мәчете (Уфа районы). 2010 елда ачылган.
* Нур ― Учалы җәмигъ мәчете.

;Ырынбур өлкәсендә:
* Нур ― Бозаулык мәчете.

;Сембер өлкәсендә:
* Нур ― Иске Кулаткы штб 5 мәчетенең берсе.

;Чиләбе өлкәсендә
* Нур ― Варна районы үзәге Варна авылы мәчете (Спартак урамы). 2011 елда ачылган.

;Чуашстанда:
* Нур ― Кузлаука мәчете.

;Төмән өлкәсендә:
* Нур ― Муравленко (ЯНАО) җәмигъ мәчете.
* Нур ― Советский (ХМАО) мәчете.
;Хабаровск краенда:
* Нур ― Амурдагы Комсомольск мәчете.
## Моны да карагыз
* Азнакай Нуры ― Азнакай шәһәре мәчете (Нефтьчеләр урамы, 52)
* Әл-Нур ― Пасиг шәһәре мәчете (Манила, Филиппиннар).
* Әл-Нур ― Шарҗә мәчете (БГӘ).
* Ән-Нур ― Дили мәчете (Тимор-Лешти).
* Изге нур ― Мамадыш мәчете (Давыдов урамы, 159).
* **[[Иман нуры (мәчет)]]**:
** Иман нуры (мәчет, Ижевск) ― Ижевск мәчете (Петров урамы, 53). 2009 елда ачылган.
** Иман нуры (мәчет, Нефтекама) ― Нефтекама мәчете (Дорожная урамы, 12). 1995 елда ачылган.
* Ислам Нуры ― Бакалы мәчете (БР, Бакалы районы).
* Казан Нуры – Казан мәчете. 1999 елда ачылган.
* Нур-Али ― Казан ханлыгы чоры мәчете.
* Нур-Астана ― Нур-Солтан мәчете (Казакъстан). 2005 елда ачылган.
* Нур-әл-Иман – Стәрлетамак мәчете. 2007 елда ачылган.
* Нур-әл-Ихсан – Пномпень мәчете (Камбоджа).
* Нур-Гасыр -  Актүбә мәчете (Казакъстан). 2008 елда ачылган.
* Нур-Иман – Кармыш авылы мәчете (Әлшәй районы). 2020 елда ачылган.
* Нур-Ихлас – Яр Чаллы мәчете (Чулман проспекты, 108 – 48/09)
* Нур-Усман – Екатеринбург (вакытлы) мәчете. 2019 елда сүтелгән.
* Нурулла – Казан мәчете (Мәскәү урамы, 74/15).
Вумурт

**Вуму́рт** (удмурт телендә: су кешесе), **вукузё** (удмурт телендә: су хуҗасы) — удмурт мифологиясендә су хуҗасы.
Вумурт су табигать көчләре өчен җаваплы булган, аннан елгалар ташуы, буалар саклануы, су белән тәэмин ителеш бәйле булган. Кыяфәте буенча вумуртлар беркайчан да диярлек гади кешеләрдән аерылмыйлар, әмма гел кара чәчле. 
Нюлэсмуртлар (урман ияләре) һәм вумуртлар арасында аяусыз сугышлар булган; алар төш вакытында була торган дип саналган, шуңа күрә кешеләр шул вакытта елгага керергә курыкканнар — комиларда шундый ук ышанулар булган..
Вумуртларга кайвакыт *мумы, нюня* «ана», «абый, ата» дип мөрәҗәгать иткәннәр. Вумуртлар шау-шулы туйлар үткәргән, үзенә кендек әбисен чакырган, базаларда гади кешеләр кебек йөргән, әмма аларның аерылып торган билгесе булган: киемнең сул ягы юешләнгән, ягъни, нәкъ кешеләрдә кебек үк.
Удмуртларның традицион ышануларында белемнитлар («шәйтан бармагы») «вумурт бармагы» (удмурт телендә: вумурт чиньы) дип саналган, ул аларны еш сындыра, әмма алар яңадан үсеп чыга. «Вумуртның бармаклары»н елгаларда тапканнар. Үле булган килеш, алар һәрвакыт салкын. «Вумурт бармагы»н кырудан порошок удмуртларның традицион медицинасында кан тотучы матдә буларак кулланган.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Владыкин В. Е.* Религиозно-мифологическая картина мира удмуртов. Ижевск: Удмуртия, 1994.
## Сылтамалар
* Ву-мурт // Мифологическая энциклопедия
* Вукузё // Мифологическая энциклопедия

Төркем:Мифология
Шәһре Болгар (җыр)

**Шәһре Болгар** — Идел буе Болгары дәүләте белән бәйле татар тарихи халык җыры, Болгар шәһәре турында җырлана.

## Тасвиры
Җырның ике варианты билгеле. Вариантлар күләме буенча бертөрле, һәм сүзлек составы да охшаш диярлек. Тексттагы зур булмаган аерма бер максатка гына, шәһәрне бары тик уңай яктан гына тасвирлауга буйсынган: Болгар юллары яхшы, җилләр хуш, хакимнәр (изгеләрдән яки хуҗалардан) хуш исле һ. б.

### Альберт Фәтхи варианты

Шәһре Болгар манарасы
Сиксән баскыч һәм арасы.
Анда менгән ирәнләрнең
Сил тик агар күздин яше.
Гаҗәп ирер Болгар юлы,
Даим исәр хуш йилләре.
Ул Болгарга килгәннәрнең
Сил тик агар күздин яше.


### Марсель Бакиров варианты

Шәһре Болгар манарасы, сиксән баскыч һәм барысы.
Анда барган ирәнләрнең артык дорыр дәрәҗәсе.
Шәһре Болгар вәлиләре, даим килүр хуш исләре,
Анда барган ирәнләрнең, сил тик акар күз яшьләре.


## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Хакимов Р. Ф. Исторические песни в татарском фольклоре. – Казань: ИЯЛИ, 2017. – 172 с.

## Әдәбият
* Татар халык иҗаты. Тарихи һәм лирик җырлар / төзүче, кереш мәкалә һәм искәрмәләр язучы И.И. Надиров; фәнни редакторы Х.Ш. Мәхмүтов. Казан: Татар. кит. нәшр., 1988. 488 с.
* Татарский эпос: баиты / Сост.: Ахметова-Урманче Ф. В. – Казань: Изд-во «Фэн» АН РТ, 2005. – С. 58
* Бакиров М. Халык хәтере. Тарихи җырларыбыз һәм бәетләребез турында // Мирас. Казан, 1992. № 10. С. 33–38

Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Татар халык җырлары
Төркем:Әлифба буенча җырлар
Алабуга бәете

Тарихый шәҗәрәләр буенча Малкы бийгә тоташкан шәҗәләр(үзәк нәсел Малкы бий(Балкы бий) - Нурыш бий - Рамазан - Якуп шәех - Юсуф - Дәүләтъяр - Аюп) Аюп "Кырык Садак" авылында яшәгән. "Кырык Садак" Нугай урдасының бер кабиләләре булган. Нугай даругасы икенче ягында Төбән Иж елгасы янында Ишболды морза домены бар. Шул хакта Алабуга бәете бәян итә.   
Алабуга ак шәһәр, тарихы озак яшәр,

Дошманга, яуга бирелмәс, юлына каршы төшәр.

Алабуга рус кулына Сәүгән ханнан калгандыр.

Сәүгән ханның маҗарасы тарихка язылгандыр.

Атлар җиктем яратып, Саралыга каратып,

Саралы, Сәйдәк чукынган, кәфер утын таратып,

Алабуга олылары Туйгуҗа белән Аккуҗа

Сөрлектеләр илендән

Сарай белән Сәетәкбәк чыктылар ислам диненнән. 
Саралы ул Сарайлы-Мең волосте(кабиләсе) ул Нугай Урдасының уйшын кабиләсенең бер өлеше.(Сәйтәбәк~Сәйтәк, Акхуҗа, Туйгуҗа) - Нугай урдасыннан килеп чыгышы буенча.

## Искәрмәләр


## Әдәбият
*Д. М. Исхаков* От средневековых татар к татарам нового времени(этнополитический взгляд на историю волго-уральских татар XV-XVIIвв.). - Казань: Издательство "Мастер Лайн", 1998. - 276с.
Джаяшакти

**Джаяшакти** (як. 1146 - 51) Бали патшасы булган. Ул бакыр такта язмалары өчен мәгълүм, аеруча *Прасасти Деса Депаа*.
Ул мәшһүр хөкемдар Аирлангганың токымы булган.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Бали тарихы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
̈ Andy Barski, Albert Beaucort and Bruce Carpenter, Barski (2007). Bali and Lombok. Dorling Kindersley, London. ISBN 978-0-7566-2878-9.

Төркем:Тарих
Төркем:Монархия
Шараф Башбеков

**Шараф Башбеков** (; туган 4 гыйнвар, 1951; Губир авылы, Булунгур районы, Самарканд өлкәсе, Үзбәк ССР, СССР) - Совет һәм Үзбәк актере, язучы, драматург. Үзбәкстан Сәнгать академиясенең иҗат берләшмәсе әгъзасы. Үзбәкстан Республикасының мактаулы мәдәният эшлеклесе, “Мехнат Шухрати” ордены кавалеры. Аның әсәрләре Үзбәкстан мәктәпләре һәм югары уку йортлары программаларына кертелгән.

## Биография
1951 елның 4 гыйнварында Самарканд өлкәсе Булунгур районының Губир авылында туган, Үзбәк ССР, СССР.

Үзбәк һәм Совет драматургы, сценарист, актер.

Ташкент сәнгать институтының музыкаль актерлар факультетын тәмамлаган (1974).

Ул "Мукими" музыкаль театрында һәм "Гулистан" театрында актер булып эшли. Үзбәкстан Язучылар берлегендә (1983-1985) һәм Үзбәкстан Милли театрында (1986-1987) әдәбият консультанты булып эшли. Үзбәкстандагы барлык театрлар аның "Язмыш капкасы", "Гавроши старого города", "Железная женщина" пьесаларының спектакльләрен сәхнәләштерәләр. "Железная женщина" элеккеге СССРның күп театрларында сәхнәләштерелде.

Ул Үзбәкстан Язучылар берлегендә (1983-85) һәм Үзбәкстан Милли театрында (1986-87) әдәбият консультанты булып эшли.

Ш.Башбеков сценарие буенча "Безликий" (1992), "Алтын малай" (1993), "Тимер хатын", "Маруф һәм Шәриф" (1996), "Шут" фильмнары төшерелде. "Чертово колесо" сериясе язучыга зур абруй алып килә. Ш.Башбеков әсәрләре оригиналь персонажларга бай, тылсымлы һәм зәвыклы телдә язылган. "Тимер хатын" (Железная женщина) драмасы өчен Ш.Башбеков Үзбәкстан Республикасының Дәүләт премиясенә лаек булды (1990). 

## Бүләкләре

* Үзбәкстан Республикасы дәүләт премиясе лауреаты (1990).
* 2001 елда Ш. Башбековка "Мехнат Шухрати" ордены бирелде (Хезмәт даны).

## Башбеков турында

* Смеляков Ю. Хәзерге герой. Ул кем? "Хәзерге драма" журналы, 1984, №1.
* Мәхмүтова Саодат. Үткән һәм киләчәк символлары. "Шарк Юлдузи" журналы, 1989, №5.
* Нарбутаев И. "Шут". "Кино" журналы, 1995, №1.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* https://www.ziyouz.uz/ru/literatura/literatura-perioda-nezavisimosti/601---1951 
Төркем:ССРБ драматурглары
Төркем:Әлифба буенча драматурглар
Төркем:Үзбәкстан язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:«Мехнат шухрати» ордены кавалерлары
Төркем:XXI гасыр шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Үзбәкстан шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1951 елда туганнар
Төркем:4 гыйнвар көнне туганнар
Мамадали Мәхмүдов

**Мамадали Мәхмүдов** (, псевдонимы – Эврил Турон, 1940 елның 12 декабре, СССР, Үзбәкстан ССР, Сәмәрканд өлкәсе, Фариш районы, Учма ―  2020 елның 16 октябре, Үзбәкстан, Ташкент ) ― танылган үзбәк язучысы. 

Ул 1940 елның 12 декабрендә Самарканд өлкәсенең Фариш районында туган.

Ташкент дәүләт университетының филология факультетын журналистика белгечлеге белән тәмамлаган. Ул "Саодат" журналында эшли. Эврил Турон псевдонимы белән язган.

Аның беренче "Тау җыры" (Горная песня) 1974 елда, 1975 елда "Богдон бүре"  (Богдонский волк) романы дөнья күрә. Мамадали Мәхмүдов Үзбәкстан Мәдәният Фонды һәм 1989 - 1993 елларда булган Төркестан хәрәкәтен җитәкләде.

Мамадали Мәхмүдов 17 ел төрмәләрдә конституцион тәртипне бозарга тырышуда гаепләнеп утырып чыга. Ул 2013 елның 19 апрелендә азат ителә. Төрмәдә утырганда, Мәхмүдов Хелман-Хаммет премиясенә лаек була. Әлеге премия политик эзәрлекләүләр корбаны булган язучыларга бирелә. Сталин репрессияләре корбаннары истәлегенә төзелгән Чулпан премиясе 2008-нче елда Франциядә басылган "Үлемсез кыялар" (Бессмертные скалы) романы өчен бирелә. 2018 елның ноябрендә ул Үзбәкстан Язучылар берлеге әгъзасы итеп торгызылды.

Мамадали Мәхмүдов 2020 елның 16 октябрендә вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* https://www.gazeta.uz/ru/2020/10/16/evril-turon/
* https://podrobno.uz/cat/obchestvo/skonchalsya-izvestnyy-pisatel-i-dissident-mamadali-makhmudov/
Төркем:Үзбәкстан язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ташкәнт Урта Азия университетын тәмамлаучылар
Мөхәммәт Йосыф (1954)

**Мөхәммәт Йосыф** (), чын исеме Йосыпов Мөхәммәдҗон  () (26 апрель, 1954, Ковунчи авылы, Мархамат районы, Андижан өлкәсе - 2001 елның 29 июле, Каракалпакстанның Элликкала районы) - Үзбәк Совет шагыйре, Үзбәкстан халык шагыйре. Замандашлары әйтүенчә, Мөхәммәт Йосыф XX гасыр ахыры - XXI гасыр башында иң сәләтле Үзбәк шагыйрьләренең берсе булган .

## Биография
Мөхәммәт Йосыф 1954-нче елда Андиан өлкәсенең Мархамат районының Ковунчи авылында фермер гаиләсендә туган. Урта мәктәпне тәмамлагач, Мөхәммәт Йосыф Ташкентның Рус теле һәм әдәбияты институтында укуын дәвам итә, 1978 елда аны тәмамлагач, Үзбәкстан китап яратучылар җәмгыятенә эшкә китә. Ике ел редактор булып эшләгәннән соң, 1980 елда Мөхәммәт Йосыф "Тошкент Окшоми" газетасына күченә. Алты ел корреспондент булып эшләгәннән соң, 1986 елда ул Гафур Гөлям исемендәге әдәбият һәм сәнгать нәшриятында редактор була. 1992 елдан 1995 елга кадәр Мөхәммәт Йосыф кабат "Үзбәкстан авазы" газетасының хәбәрчесе булып эшли. Төрле вакытта ул Үзбәкстан Милли Мәгълүмати Агентлыгының баш мөхәррир урынбасары, "Тафаккур" журналының бүлек мөдире булып тора .

Мөхәммәт Йосыф Олий Мәҗлеснең II чакырылышның  депутаты итеп сайлана.

1996-нчы елда Мөхәммәд Йосыф Үзбәкстан Язучылар берлегенә кабул ителә, ул берләшмәнең әдәби консультанты булып эшли һәм 1997-нче елда председатель урынбасары була. Ул монда үлеменә кадәр кала. Мөхәммәт Йосыф 2001 елның 29 июлендә 48 яшендә үлә .

## Иҗаты
Мөхәммәт Йосыфның беренче шигыре 1976-нчы елда "Үзбәкстан adabieti va sanati" газетасында басылып чыга. "Знакомые тополя" шагыйрьнең беренче шигырьләр җыентыгы - тугыз елдан соң 1985 елда басылып чыга һәм шундук тәнкыйтьчеләр тарафыннан яхшы кабул ителә. Яшь шагыйрь күренекле Үзбәк шагыйрьләре Эркин Вахидов һәм Абдулла Арипов белән тыгыз бәйләнештә тора, алар аның әсәренең алга таба үсешенә зур йогынты ясаганнар .

Киләсе җыентыкларда шагыйрьнең уникаль таланты ачык чагыла: "Сандугачны ишет" (1987), "Эчкерсез үтенеч" (1988), "Йоклаучы кыз" (1989), "Колыбельные матушки Халимы" (1989), "Корабль Любви" (1990), "Кем турында хыялландым" (1991), "Ласковая газель" (1992)," Мин аны күккә алып барырмын" (1998). Мөхәммәт Йосыфның "Композиция" әсәреннән соңгы шигырьләр җыентыгы 2001 елда дөнья күрде .

## Хәтер
2014 елның 26 апрелендә, Президент резолюциясе буенча, Үзбәкстанда Мөхәммәт Йосыфның 60 еллыгына тантаналы бәйрәм үткәрделәр. Шагыйрьгә багышланган документаль фильм чыгару һәм аның сайланган әсәрләр җыентыгын бастыру    бәйрәмгә туры килә.

Пушкин-Салар урамындагы 1нче йорт педиментында Мөхәммәд Йосыф яшәгән һәм эшләгән шагыйрь, анда аның хөрмәтенә мемориаль такта куелган .

## Бүләкләре

* "Дуслык" ордены
* Үзбәкстан халык шагыйре (1998) 

## Сылтамалар
Мөхәммәт Йосыф. Минем шигырьләремдә эфония юк, чыннан да ... Шагыйрь иҗаты.

## Искәрмәләр

Төркем:«Дустлик» ордены кавалерлары
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Үзбәкстан шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2001 елда вафатлар
Төркем:29 июль көнне вафатлар
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:26 апрель көнне туганнар
Нократ (тәңкә)

**Нократ** (نقرات) — Идел буе Болгар дәүләте дәверендә сугылган вак көмеш акча. Эретелгән көмеш яки чокырны аңлата торган Нокрә(نقره) сүзенә бәйле булырга мөмкин.

Алтын Урда барлыкка килер алдыннан Итил шәһәрендә башланган Куфи акчаларына охшатып акча сугулар Болгар һәм Сувар шәһәрендә дәвам иткән X гасырда кинәт кенә туктый.  XI гасырсың 2/4 өлешендә Шәрек дирхемнәре дә күренми башлыйлар. Нумизматика фәнендә ошбу хәл иске көмеш казылмалар беткән яңалары барлыкка килмәгәнне атыйлар. Ошбу хәл XII гасырның ахырына кадәр дәвам итә. XII гасырның ахырында - XIII гасырның башында хәлиф Насыр әд-дин бакыр һәм көмеш акчалары барлыкка килә.

## Шулай ук карагыз
* Болгар дирһәме
* Тәңкә

## Искәрмәләр


## Әдәбияты
* Фәхреддинов Р.Г. татар тарихы - Казан: Татар Китап Нәшрияте. 2015 ел.- 211б. рәсемнәр белән
* Мухаммадиев А.Г. Древние Монеты Казани. - Казань Татар. кн. изд-во, 2003. -200с.

Төркем:Тәңкә
Төркем:Идел буе Болгары
Алангасарлар

**Алангасарлар**, **Зэрпаллар** — удмурт мифологиясендә борынгы алыплар. Әкият персонажлары, еш бер катлырак итеп күрсәтеләләр.
Риваять буенча кайчандыр удмурт җирләренә елга буенча алып кешеләр менгән, ә аннан соң кире илләренә кайткан, алардан соң бары тик таулар һәм калкулыклар калган (Удмуртия көньягында *Алангасар гурезь* «Алангасар тавы» топонимнары гына калган). Охшаш риваятьләр Сходные предания связывают городища Чепец мәдәниятенең шәһәрләрен батырлар, юлбасарлар һәм хәттә  Е. Пугачёв фетнәчеләре белән бәйлиләр. Алангасарлар, мифик алыплар турында риваятьләр шулай ук татарларда, башкортларда, чирмешләрдә, ногайларда, караимнарда бар.. Алангасарларның образы һәм исеме («ялкау, ахмак») удмуртлар тарафыннан татарлардан алынган. Шуның белән бер вакытта исем удмурт мифологиясендә бик сирәк очрый һәм гомум-удмурт булып тормый.. В. Е. Владыкин Зэрпалларны (Удмурт телендә: Зэр ягыннан [кеше]) төньяк Пермь халыкларның берсе белән бәйли (*зэр* — зыряннар), соңрак, ул мөгаен башка этносларда эрегән. “Алыплар-кәрләләр” мифологик оппозициясе күп халыкларга мәгълүм һәм ул иң борынгыларга карый дип саныйлар: «алыплар — иң борынгы мәхлукатлар … алар ярым-кеше, ярым-таулар».

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Владыкин В. Е.* Религиозно-мифологическая картина мира удмуртов. Ижевск: Удмуртия, 1994.

Төркем:Мифология
Рагаджайя

**Шри Махараджа Шри Рагаджайя** безнең эраның 12-енче гасыр уртасында хөкем иткән Бали патшасы. Аның патшалык территориясе мөгаен бары тик Батур Күле (Төньяк Бали) һәм Көнчыгыш Балидан төньякка даирәләрне колачлаган, күбесенчә Булеленг Регентлыгында Теджакула, Булеленгтан Карангасем Регентлыгында Бугбугка кадәр. Патшаның исеме Бали сака календареның 1077 елы (яки безнең эраның 1155 елы) белән даталанган Теджакула язмасында искә алынган. Язмада патша Сабһайя авылын изге гыйбадәтханә табышы өчен  *джатака* (салымсыз җир) дип билгеләгән, ул *Бһатара ри Кунджарасана* дип аталган булган. Үз чиратында авыл кешеләре алар үтәргә тиеш вазифалар өчен төрле хокуклар бирелгән булган.
Патша Рагаджайя Патша Джаяшактидан (безнең эраның 1133-1150 елы) соң һәм Патша Джаяпангуска кадәр (безнең эраның 1178–1181 елы) хөкем иткән дип фараз ителә. Аның вакытында кулланган сыннар *Уттара Виддһи Балаван* һәм *Раджа Вачана* (шулай ук *Раджа Нити* дип атала), алар 11-енче гасыр ахырында Патшабикә Шри Махараджа Сакалендукирана Лакшмидһара Виджайоттунггадэви вакытыннан бирле кулланылган булган.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Бали Патшалыгы
* Бали монархлары исемлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Монархия
Лоҗы (елга)

**Лоҗы**, *шулай ук* **Луҗы**, **Олыҗы** () ― Татарстанның Зәй районы территориясеннән агучы кече елга, Зичә елгасының уңъяк кушылдыгы. Озынлыгы ― 12 км.

## География
Лоҗы елгасы ике инеш кушылудан барлыкка килгән. Инешнең берсе Түбән Кама районы (Шәңгәлче авыл җирлеге) белән чиктә, урман эчендә Кызыл Юл (1 хуҗалыктан торучы кечкенә торак пункт), икенчесе шул урман эчендә Байрак авылы яныннан башлана. Бер инешенең озынлыгын кушып, Лоҗы елгасының озынлыгы ― 12 км. Зичә елгасына аның башыннан 7 км ераклыкта уң яктан килеп кушыла.

Елга агымының юнәлеше ― көнбатыштан көнчыгышка таба. Югары агымында ярлары биек: Кызыл Юл һәм Байрак авыллары арасында диңгез өсте тигезлегеннән 206 метрга, Байрак белән Югары Лоҗы авыллары арасында 191 метрга җитә. Елга башы белән тамагы биеклекләре арасында аерма зур булу сәбәпле, агымы шактый көчле. Җир асты һәм кар сулары, яңгыр суы белән туена. Берничә кушылдыгы бар. Елганың югары агымында һәм сул ярында урманнар бар, уң ягы кәсле. Төбе күбесенчә комлы, сирәк кенә борынгы катламнарга атмосфера явым-төшемен фильтрацияләүче су үткәрмәүчән катлам да очрый. Елга бассейнында шактый тирәндә (900―1400 метр тирәнлектә) Уратма ташкүмер (соры күмер) чыганагының дәвамы булган яткылыклар табылган.

## Объектлар
Лоҗы елгасы һәм аның кушылдыклары буйлап Югары Шепкә авыл җирлегенә караучы Кызыл Юл (1 хуҗалыклы торак пункт  ), Бигеш авыл җирлегенә караучы Байрак, Югары һәм Түбән Лоҗы авыллары урнашкан. 

Елга бассейнындагы авыл хуҗалыгы җирләре элекке «Алга» (үзәге Бигеш авылы) һәм «Татарстан» күмәк хуҗалыкларына (үзәге Югары Шепкә авылы ) караган. 2004 елдан ― «Зәй» агрофирмасы җирләре.

Югары һәм Түбән Лоҗы авыллары арасында капиталь буа урнашкан. Балыкчылар анда алабуга балыгы тотарга йөри.

Түбән Олыҗы авылы янында елганы Бөгелмә – Круглое поле (Яр Чаллы) – Әгерҗе тимер юлы кисеп үтә. Авыл янында «144нче км» тимер юл  тукталышы бар.

## Гидроним
Топонимистлар «Лоҗы» () сүзен удмурт телендәге «Лозяга» () сүзеннән килеп чыккан дип исәпли, ягъни Лоҗы – әлеге кан эчүче бөҗәк күпләп тереклек итә торган җирлек.

## Галерея

## Чыганаклар
* Верхние Лузы. Нижние Лузы. // Татарский энциклопедический словарь. К.: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999,  стр. 111, 396. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
* Лузинка. // Заинская энциклопедия (гл. редактор – составитель В. С. Малахов). Казань: Издательство «Реноме», 1994, стр. 145-146.

## Сылтамалар
*  Водные ресурсы Заинского района
* Россия дәүләт су реестры. // Россия Федерациясе Су ресурслары федераль агентлыгы (Росводресурсы). 5 август 2021
*  Лузинка на Яндекс-карте
* Карта села Нижние Лузы
*  Верхние Лузи. ВКонтакте

## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районы елгалары 
Төркем:Зичә кушылдыклары
Лоҗы

**Лоҗы** ― топоним.
## Гидроним:
* Лоҗы ― кече елга, Зичә кушылдыгы.
## Ойконим:
* Кече Лоҗы ― Татарстанның Балтач районы торак пункты.
* Түбән Лоҗы ― Зәй районы торак пункты (Бигеш авыл җирлеге).
* Югары Лоҗы ― Зәй районы торак пункты (Бигеш авыл җирлеге).

Төркем:Топонимнар
Гидмурт

**Гидму́рт** (удмурт телендә: ат абзары кешесе) — удмуртларның традицион ышануларында ат абзары һәм абзар рухы.
Гидмурт — йорт иясе (коркамурт) ярдәмчесе, йорт корылмалары, хосусан ат абзарлары һәм абзарлар, һәм анда яшәүче терлекнең яклаучысы. Гидмурт шулай ук төрле атларга карарга мөмкин. Әгәр дә ул атны ярата икән, ул аның ялын тарыячак һәм күрше атлардан печәнне һәм солыны салачак. Ешрак, әгәр дә гидмурт барлык атларны яратса, ул ат абзарына күрше печән һәм солысын ташырга мөмкин. Әгәр дә гидмурт ниндидер атны өнәми башлаган икән, ул аны төн буе чаптырырга һәм авыр йөкләр белән хәлдән тайдыра.
## Әдәбият
* *[[Первухин, Николай Гаврилович|Первухин Н. Г.]]* Эскизы преданий и быта инородцев Глазовского уезда. Вятка, 1888. Эск. I. С. 92-95.
Төркем: Удмурт мифологиясеТөркем:Ияләр