open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Трансильвания

**Трансилвания, Әрдей** яки **Җидешәһәр** ( «Урман арты», ,  («Җиде шәһәр»), , , ) — Румынияның төньяк өлешендәге тарихи өлкә. Безнең эраның I гасырында Трансилвания җирләре даклар дәүләтенең төп өлешен тәшкил иткән. II гасыр башыннан (271 елларда) — римлыларга, XI-XII гасырлардан маҗар кыйралларына (1541 елдан төрек солтаны протектораты астында) буйсынган булган.

1698-99 еллардагы Карловица конгрессындагы солых килешүе буенча солтан Трансилваниягә дәгъва итүдән баш тарткан, ул Австрия кулына күчкән. Австрия-Маҗарстан империясе таркалып, аның урынында бәйсез милли дәүләтләр барлыкка килгәч,Трансилвания Трианон солых килешүе буенча (1920),  Румыниягә бирелгән.

1940 елгы Вена арбитражы карарын үтәп, Трансилваниянең төньяк өлеше Маҗарстанга күчкән. 1947 елгы Париж солых килешүе буенча, 1938 елның гыйнварына кадәр булган Румыния-Маҗарстан чиге торгызылган.

## Székely Himnusz

1921 елда язылган һимнның тагын дүрт өстәмә куплеты бар (кушымталары шул ук). Алар кулланылмый.

## Карагыз
Әрдей гимны

Төркем:Трансильвания
Төркем:Европа тарихи өлкәләре
Талха Гыйниятуллин

**Талха Гыйниятуллин**, Талха Җомабай улы Гыйниятуллин (*псевдонимы* Анатолий Генатулин, , , *[[1925 ел]]ның [[20 апрель|20 апреле]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], Тамьян-Катай кантоны, [[Ураз (Учалы районы)|Ураз]] — [[2019 ел]]ның [[7 ноябрь|7 ноябре]], [[РФ]], [[БР]], [[Учалы]]*) — рус телендә иҗат итүче язучы. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1990 ел|1990]]*). БР халык язучысы (*[[2010 ел|2010]]*. ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (*[[1973 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1925 елның 20 апрелендә БАССР Тамьян-Катай кантоны (*хәзерге* Учалы районы)  Ураз авылында туган. Ятим үскән. Ташкәнт шәһәрендә ФЗӨдә укый.

## Бөек Ватан сугышы елларында
1943 елга кадәр Уралда фрезерлаучы булып эшли. 3 ай снайперлар мәктәбендә укый. 1943 елдан фронтның алгы сызыгында.  Ленинград янында, Карелия муентыгында сугышларда катнаша. Берничә кат яралана. Җиңүне Алмания җирендә каршылый. I дәрәҗә Ватан сугышы ордены, III дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

Сугыш беткәч, Украинада хезмәт итә. Армиядән кайткач, Кызыл Ялан ГЭСы төзелешендә эшли. 1955 елдан Мәскәүдә яши, авылына кайтып йөри. Соңгы елларында Учалыда яши. 2019 елның 7 ноябрендә 95нче яшендә вафат була.

## Иҗаты
Читтән торып Мәскәү әдәбият институтын (*[[1966 ел|1966]]*) тәмамлый. 1950-еллар башыннан Э. М. Ремарк, Л. Н. Толстой, А. П. Чехов хикәяләре тәэсирендә сугыш турында хикәяләр яза башлый, ләкин фаҗигане артык ачык тасвирлавы аркасында аларны бастырмыйлар. 1961 елда «Дружба народов» журналында беренче хикәясе басыла. 1969 елда беренче хикәяләр китабы нәшер ителә. Бары тик 1982 елда басылган «Һөҗүм» () повесте белән генә үзен хәрби темага язучы итеп таныта.

#### Китаплары

* 1975 — Миләш тавы () 
* 1983 — Аю-таш 
* 1983 — Сугышта йөз адым ()
* 1984 — Минем алтын бишегем ()
* 1988 — Менә сугыш бетәр () 
* 1988 — Аз калып барабыз ()
* 1989 — Курку ()
* 1994 — Туган йорт тупсасында ()
* 1997 — Тау артында ниләр бар (')

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР халык язучысы (2010)
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1990)
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985) 
* III дәрәҗә Дан ордены

## Хәтер
2020 елда Башкортстанның халык язучысы Әмир Әминов Талха Гыйниятуллинның тормышы һәм иҗат  юлына багышланган «Сит бауыр» (Чужой) дигән әсәр (жанры ― повесть-диссертация) язган. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*    имхо.нет сайты 
*   Китаплары озон.ру сайтында
*    «Башинформ» МА сайты

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Мәскәү язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстанның халык язучылары
Шамил Шаһидуллин

**Шамил Шаһидуллин** (Шамил Фәһим улы Шаһидуллин) – кино һәм театр артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 7 октябренда Казакъстан ССРның Караганда шәһәрендә туган.

1993 елда Акмәчет  театр укуханәсен тәмамлаган.

1994-1997 елларда К. Станиславский исемендәге Караганда драма театрында уйный.

2005 елда Россиягә күчә. 2011 елда кинәт вафат була, әнисенең туган ягы – Пензада җирләнгән.

## Иҗаты
2005 елдан Мәскәүдә яши, театр сәхнәләрендә һәм кинотасмаларда икенче пландагы рольләрдә уйный. Россия башкаласындагы дебюты – «*Хәзинә*» фильмы (2007)

#### Фильмографиясе
* 2007 — Хәзинә *Сокровище*
* 2007 — Җинаять видеосы *Криминальное видео* (телесериал)
* 2007 — Каргалган оҗмах 2 *Проклятый рай 2* (телесериал)
* 2008 — «Албанл»ы  псевдонимы  *Псевдоним "Албанец"* — 2 (телесериал)
* 2008 — Адвокат (телесериал)— Джафаралиев
* 2008 — Закон һәм Тәртип *Закон и Порядок* (телесериал) 
* 2008 — Классташлар белән элемтәдә *В контакте с одноклассниками* (телесериал) 
* 2008 — Авыр бизнес *Жестокий бизнес* (телесериал)
* 2008 — Җинаять видеосы *Криминальное видео* (телесериал) 
* 2008 — Дәвамы бар *Продолжение следует* (телесериал)
* 2009 — Шпак кешеләре *Люди Шпака* (телесериал) — бандит
* 2009 — Безнең эш *Наша работа*
* 2009 — Табылдык *Найденыш*
* 2009 — Кармалита 3
* 2009 — Джокер — Гоша «Астраханский»
* 2009 — Зверобой
* 2009 — Көртлек 1 *Глухарь 1*— Шанзай
* 2009 — Чегән биюе *Цыганка с Выходом*
* 2009 — Безнең сөю *Наша любовь*
* 2009 — Тугызынчы бүлек *Девятый Отдел*
* 2009 — Кануни мент 2 *Мент в Законе 2*
* 2009 — Әни, мин синеке *Мама, я весь твой*
* 2009 — Җирән *Рыжая* (телесериал)
* 2009 — Журов
* 2009 — Фәрештә белән танго *Танго с ангелом* (телесериал) 
* 2009 — Кәләш теләсә нинди хакка *Невеста любой ценой*
* 2010 — Өч вокзал *Три вокзала*
* 2010 — Сөю бар иде *Была любовь* (телесериал)

## Сылтамалар
     Совет һәм рус актерлары 
 
## Моны да карагыз
  интервью 

## Искәрмәләр

Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:Симферополь театр училищесын тәмамлаучылар
Большая Вишера (бистә)

**Больша́я Ви́шера** — Россияның Новгород өлкәсендәге Малая Вишера муниципаль районындагы бистә (элегрәк — шәһәр тибындагы бистә).

## География

## Тарих
### Бөек Ватан сугышы
1 декабрь. Төньяк-көнбатыш фронт. 52-нче армиияның гаскәрләре Большая Вишерадан төньяграк дошманга яңадан һөҗүм иттеләр. Һөжүм киң буйда алып барылды.

## Демография

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* Большая Вишера  на сайте Информационно-издательского агентства «ЛИК»
* 

Төркем:Малая Вишера районы торак пунктлары
Фәнил Әсәнов

**Фәнил Әсәнов** (Фәнил Габделһади улы Әсәнов, ) – язучы. РСФСР (1980), БАССР (1976) атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1929 елның 30 декабрендә БАССР Уфа кантоны (*хәзерге* Кырмыскалы районы) Бозаяз авылында туган. Ятим калып, күп авырлыклар күреп үсә.

Урта мәктәпне (1948), Уфада югары фирка мәктәбен (1959) тәмамлый.

Бозаяз районы газетасының җаваплы сәркатибе, комсомол райкомы беренче сәркатибе булып эшли.

1959 елдан «Кызыл таң» газетасында әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире. 1963 елдан  республика журналистлар берлегенең  җаваплы сәркатибе (*рәисе*). 1970-1984 елларда БАССР тынычлыкны яклау комитетының рәисе.

1985 елдан һөнәри язучы.

## Иҗаты

Беренче хикәясе «*Шоферлар*» 1955 елда «''Әдәби Башкортстан''» журналында басыла. Беренче китабы –авыл яшьләре тормышына багышланган хикәяләре тупланган «*Юкәләр чәчәк атканда*» (1960). Балалар өчен «*Чапай* *командасы*» (1962) китабын язды.

Күләмле әсәрләре: «*Вәгъдә*» (1965), «*Урманчы малае*» (1966), «*Яралы мәхәббәт*» (1971), «*Гөлләр яфрак яңарта*» (1970), «*Йолдызлар яуганда*» (1974), «*Мәхәббәт сагышсыз булмый*» (1979), «*Калды утлары гына*» (1981), «*Кыңгыраулы* *гармун*» (1988) повестьлары, «*Мөгаллимә апа*» хикәяләр җыентыгы (1978), «*Өмет*» (1985) романы.

«*Тол хатын*», «*Вәгъдә*», «*Гомер узмый заяга*», «*Алсу таңнар*», «*Киң урамнар тар иде*» исемле (Нәҗип Асанбаев белән берлектә) сәхнә әсәрләре иҗат итә. Алар Салават, Сибай, Минзәлә, Ырынбур шәһәрләренең драма театрларында уйнала.

Рим Хәсәнов, Тәлгать Шәрипов белән күп җырлар иҗат итте.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1976)
* РСФСР  атказанган мәдәният хезмәткәре(1980)

ССРБ журналистлар берлеге әгъзасы (1958).
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1966).

## Әдәбият
Г. Рамазанов. Яшьлек, Хезмәт. Мәхәббәт. Ағиҙел, 1969, № 8.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
; Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
*   Китаплары озон.ру сайтында
*    Башкортстан (''белешмәлек'')  

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Журналистлар берлеге рәисләре
Төркем:Журналистлар
Төркем:Тынычлык фонды рәисләре
Төркем:Драматурглар
Тайфур Сәгыйтов

**Тайфур Сәгыйтов**, Тайфур Бари улы Сәгыйтов (, *[[1936 ел]]ның [[15 апрель|15 апреле]], [[БАССР]], [[Белорет районы]], [[Атнагол (Белорет районы)|Атнагол]] — [[2018 ел]]ның [[26 апрель|26 апреле]], [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) — язучы. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1986 ел|1986]]*). Сергей Чекмарев исемендәге әдәби бүләк иясе.

## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 15 апрелендә БАССР Белорет районы Атнагол авылында туган.

Сәрмән урта мәктәбен (*[[1957 ел|1957]]*), Уфада дәүләт университетын (*[[1963 ел|1963]]*) тәмамлый.

Учалы районының «Байрамгул» совхозында, Уфа эре панельлы йортлар төзү трестында эшли.

Белорет районы һәм республика газета — журналларында эшли.  1963 — 1967 елларда «Ленинец» (*«Ленинсе», «Йәшлек»*) газетасында (*беренче шигыре дә шунда басыла*), 1967 — 1970 елларда «Совет Башкортстаны» газетасында, 1970 — 1984 елларда «Башкортстан кызы» журналында эшли, «''Агыйдел''» журналының баш мөхәррир урынбасары, Уфа китап нәшриятында мөхәррир була. Уналты ел «Связист Башкортостана» газетасының мөхәррире вазифасында эшли.

«*[[Истоки (газета, Уфа)|Истоки]]*» газетасының баш мөхәррире (*[[1990 ел|1990]]*).

2018 елның 26 апрелендә 83нче яшендә Уфада вафат була.

## Иҗаты

Әдәбиятка журналистика аша килә. Беренче әдәби әсәре 1953 елда  Сәрмән районы газетасында басылган. «*Рәхмәт сезгә, кешеләр*» (1976) исемле очерклар җыентыгы, «*Сабантуй*» (1978) романы укучылар тарафыннан җылы кабул ителә. Озак еллар дәвамында башкорт атлыларының Бөек Ватан сугышында күрсәткән батырлыкларын өйрәнеп,  төрле жанрдагы әсәрләр бастыра. «*Каһарманнар юлыннан*»  документаль хроникасы, «*Күңел төбендәге сер*» (1982) китабы нәшер ителә. Рус һәм башкорт телләрендә 21 китабы дөнья күрә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1986 — БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре
* Сергей Чекмарев исемендәге әдәби бүләк иясе

## Иҗат берлегендә әгъзалыгы
* ССРБ журналистлар берлеге әгъзасы (1963).
* ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1980).

## Чыганаклар
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*   Китап-Уфа сайты 
*   БР әдәби картасы

## Моны да карагыз
*  Тайфур Сәгыйтов белән интервью

## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Кривой Рог

**Криво́й Рог** (, ) — Украинаның Днипропетровск өлкәсендәге шәһәр, халык саны буенча илдә төбәк үзәге булмаган шәһәрләр арасында Украинада иң зурысы.

Халык саны — 668 980 кеше (2001), 600 000 кеше (2025).

Ингулец елгасының югары агымында. Тимер юллар төене. Кривой Рог — тимер руда бассейны үзәге. Тау-баету комбинатлары, металлургия комбинаты, кокс химиясе заводы, машиналар төзү, җиңел, азык-төлек, төзелеш материаллары сәнәгате  бар. Ике югары уку йорты, театр, тарих-өлкәне өйрәнү музее бар.

## Халык

## Моны да карагыз
* Кривбасс

## Искәрмәләр

Төркем:Днипропетровск өлкәсе шәһәрләре
Далмация

**Далмация** (, , , ) — Балкан ярымутравының төньяк-көнбатышында, Әдрән диңгез буенда урнашкан тарихи өлкә. Өлкә исеме борынгы яшәүчеләре (далматлар) исеменнән килеп чыкты. 6—7 гасырларда бирегә славяннар килеп урнашкан. 9 гасырда Хорват дәүләте, 12 гасыр башында Маҗарстан составына кергән. 12—15 гасыр. башында урта гасыр шәһәр коммуналары (Задар, Сплит, Дубровник, Котор һ.б.) чәчәк атканнар. 1420—1797 елларда Далмация (Дубровниктан башка) Венеция кулы астында булган (16 гасырда Далмациянең эчке районнары Төркия тарафыннан яуланган), 1797—1918 елларда Австрия составында (1805—13 елларда Франция кулы астында, 1809—13 елларда Иллирия провинцияләре составында). 1918 елдан Далмация (Задар һәм Италия тарафыннан яуланган кайбер утраулардан башка) Серблар, Хорватлар һәм Словенлар кыйраллыгы (1929 елан Югославия) составында. 1941 елдан фашистлар тарафыннан оештырылган  «Мөстәкыйль Хорватия дәүләте» составына кертелгән. Әлеге вакытта Черногория (көньяк өлеше) һәм Хорватия составында.

Төркем:Далмация
Төркем:Аурупа тарихи өлкәләре
Сиверскодонецк

**Сиверскодонецк** (, ) — Украинаның Луганск өлкәсендәге шәһәр, 2014 елның октябреннән — аның вакытлы башкаласы.

Халык саны — 119 940 кеше (2001).

Шәһәр Шәмәли Тынык елгасында, Лысычанск тимер юл станциясеннән 6 км урнашкан. «Азот», «Стеклопластик» җитештерү берләшмәләре, агач эшкәртү, йортлар салу комбинатлары, әсбаплар төзү, электрон хисаплпу машиналары, азык-төлек сәнәгате  бар. Төзелеш материаллары җитештерләләр. Берничә институт, химия-механика, музыка урта махсус белем йортлары бар.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Луганск өлкәсе шәһәрләре
Кече Вишера районы

**Малови́шерский муниципальный район** — Россия Федерациясеның Новгород өлкәсендәге муниципаль берәмлегә..

Административ үзәге — Малая Вишера шәһәре.

## География
Территорияның мәйданы — 3280,98 км².

Төп елгалар — Мста, Большая Вишера, Малая Вишерка (яки Малая Вишера) һәм Веребье.

## Тарих
### Бөек Ватан сугышы
1 декабрь. Төньяк-көнбатыш фронт. 52-нче армиияның гаскәрләре Большая Вишерадан төньяграк дошманга яңадан һөҗүм иттеләр.

## Демография

## Транспорт
Тимер юл станциясе. Автобус станциясе.

## Искәрмәләр

*
Төркем:Новгород өлкәсе
Молога (елга)

**Моло́га** — Русиянең елга в Тверь, Новгород һәм Вологда өлкәсе,

Озынлыгы — 456 км.

### Молога буенда урнашкан шәһәрләр
Бежецк, Устюжна, Пестово

## Мологаның төп кушылдыклары:

* 12 км: Мартыновка елгасы 
* 20 км: Шалочь елгасы
* 44 км: Ваня елгасы
* 58 км: Чагодоща (Чагода) елгасы
* 62 км: Орёл елгасы
* 75 км: Острожня елгасы
* 82 км: Ворожа елгасы
* 83 км: Ижина елгасы
* 92 км: Кобожа елгасы
* 100 км: ручей Перька (Печеников)
* 104 км: Кать елгасы
* 111 км: Колодня елгасы
* 123 км: Кирва елгасы
* 130 км: ручей Березна
* 141 км: ручей Китьма
* 145 км: ручей Яровой (Брюховский)
* 148 км: Меглинка (Меглина) елгасы
* 156 км: Гуська елгасы
* 160 км: Семытинка елгасы
* 163 км: Волдомица елгасы
* 170 км: Полонуха елгасы
* 181 км: Сарагожа елгасы
* 189 км: Ратыня елгасы
* 189,5 км: Улука елгасы
* 197 км: Медведа елгасы
* 200 км: ручей Чёрный
* 212 км: Столоша елгасы
* 224 км: Топалка елгасы
* 229 км: ручей Куляк
* 241 км: Кеза елгасы
* 247 км: ручей Лосинец
* 253 км: Синица елгасы
* 283 км: Волчина елгасы
* 290 км: Ривица елгасы
* 309 км: ручей Еменец
* 311 км: Вирица (Верегинка) елгасы
* 323 км: Атемеша (Атемежа) елгасы
* 335 км: Осень елгасы
* 374 км: Остречина елгасы
* 390 км: Каменка елгасы
* 394 км: Бочиха елгасы
* 402 км: Сосница елгасы
* 406 км: ручей Намесковский
* 410 км: Бережа елгасы
* 416 км: Трестенка елгасы
* 425 км: Остречина елгасы
* 433 км: Неглубка елгасы

## Сылтамалар
* 
* Тверь өлкәсе елгалары 
* Воронов Ю. Б. «100 избранных маршрутов для путешествий на байдарке». М., «Мир», 1993. 
* Молога в Государственном водном реестре

Төркем:Тверь өлкәсе елгалары
Төркем:Новгород өлкәсе елгалары
Төркем:Вологда өлкәсе елгалары
Әсгать Мирзаһитов

**Әсгать Мирзаһитов** (Әсгать Мәсгуть улы Мирзаһитов, Әсғәт Мәсғүт улы Мирзаһитов) – язучы, драматург. С. Юлаев (1976), Г. Сәләм (1969) премияләре лауреаты. Язучылар берлеге идарәсе рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1928 елның 13 октябрендә БАССР Бәләбәй кантоны (хәзерге Туймазы районы)  Бикмәт авылында туган.

Кандра урта мәктәбен (1945), Уфада театр укуханәсен  (1948), Мәскәүдә әдәбият институтын (1960) тәмамлый. Театр укуханәсен тәмамлагач, Йомагуҗа, Авыргазы театрларында (*хәзерге*  Салават драма театры артист, сәнгать җитәкчесе булып эшли. 1950-1953 елларда хәрби хезмәттә.

1953 елдан Уфада. «Кызыл таң» газетасында, М. Гафури исемендәге театрда әдәби бүлек мөдире,  «''Агыйдел''» журналынының баш мөхәррире (1960-1972),  Республика язучылар берлеге идарәсе рәисе (1973-1988). БАССР Югары советы рәисе (1980-1989).

## Иҗаты

Кандра мәктәбендә укыганда язган «*Яшь партизан*» пьесасын (1944) Совет Армиясе бәйрәмендә Кандра тимер юлчылар клубы сәхнәсендә куялар. 1945 елның 9 маенда район газетасы Ә. Мирзаһитовның Җиңүгә багышланган шигырен бирә. 1953 елда «*Тыныч күл*» исемле беренче комедиясен яза. Икенче әсәре — «*Бозлар актарылганда*» (1955). Ватандашлар сугышы чорын тасвирлаучы «*Утлы өермә*» (1957) драмасы Мәскәүдә аерым китап булып басыла, татар драма театрларында зур уңыш белән бара. «*Әниемнең ак чәчләре*» (1960) татар, рус, кыргыз, башкорт  театрларында куела.

В. Гюгоны, М. Шолоховның *«Күтәрелгән чирәм»ен*, В. Малюгин, Ю. Чепурин, Лоусон пьесаларын тәрҗемә итте.

#### Китаплары
* Утлы өермә (1958) — *[[Башкорт дәүләт академия драма театры|театр]]да уйналды (реж. [[Шәүрә Мортазина|Ш.Мортазина]])*
* Утлы өермә (*Огненный вихрь*)  (М,1959)
* Әниемнең ак чәчләре (1960)
* Күршеләр (1962)
* Авыл күренешләре (1963)
* Гөл бакчасы (1965; Цветущий сад, 1975)
* Солдат улы (1966)
* Пьесалар (1965; 1969)
* Бәхтегәрәй (1974)
* Әниләр көтәләр улларын (1977; Матери ждут сыновей. М,1975)
* Гомер ике килми (1983)
* Сайланма пьесалар (1988)
Казанда «*Күршеләр*» пьесалар китабы (1977) нәшер ителде.

## Хәтер
Кандра № 2 урта мәктәбе әдипнең исемен йөртә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* С.Юлаев премиясе (1976) – «*Әниләр көтәләр улларын*» әсәре (1975) өчен.
* Г.Сәләм премиясе (1969)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1971; 1978)
* Халыклар дуслыгы ордены (1984)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1957)

## Әдәбият
1. М. Гарифуллин. Утлы өермә.Совет Татарстаны. 1959, 23 июнь.

2. С. Сафуанов. Драматургның иҗади йөзе.  Ағиҙел, 1966, № 2.

3. Г. Хөсәенов. Драматургның дөньясы. Ағиҙел, 1978, № 10.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*  БР әдәби картасы  
*  Башкортстан (''белешмәлек'') 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Драматурглар
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Язучылар берлеге рәисләре
Сабиров

*Бу фамилия белән [[татар]] [[Википедия]]сендә берничә мәкалә бар*:
* Әлфиз Сабиров (1985), скульптор, Бакый Урманче премиясе лауреаты (2017).
* Мөхәммәт Сабиров - Татарстан хөкүмәте башлыгы
* Сафа Сабиров - язучы
* **[[Равил Сабиров]]**
** Равил Сабиров (1965), галим, филология фәннәре кандидаты.
** Равил Сабиров (1974), язучы, драматург, журналист.
* Ирек Сабиров - шагыйрь, шәһәр башлыгы урынбасары (Чиләбе өлкәсе).
* Олег Сабиров (1981), Казакъстан футболчысы, саклаучы, Үзбәкстан милли футбол җыелмасында уйнаган.
* Ринат Сабиров (1967–2022), ТР Дәүләт премиясе лауреаты (2008), «Газпром межрегионгаз Казан» АҖ генераль директоры (2020-2022).
* Руслан Сабиров - театр артисты (Мәскәү)
* Рәүф Сабиров - дәүләт эшлеклесе, ТатҮБК рәисе.
----
* **[[Сабирова]]**
** Дания Сабирова (1944-2015), тарихчы.
** Ләлә Сабирова (1947), балалар язучысы.
** Фәнзилә Сабирова (1967), «Әкият» курчак театры актрисасы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Руслан Сабиров

*[[Руслан Саберов]] белән бутамагыз.*

**Руслан Сабиров**, Руслан  Дамир улы Сабиров (*[[1991 ел]]ның [[9 июнь|9 июне]], [[РФ]], [[Курган өлкәсе]], [[Курган]]*) ― Россияле кино һәм театр артисты, музыкант. Мәскәүдә «Сатирикон» театрында эшли.

## Тәрҗемәи хәле
1991 елның 9 июнендә Курган шәһәрендә туган.

Казанда театр училищесын, Мәскәүдә МХАТ театр мәктәбен (*Константин Райкин сыйныфы*, 2013) тәмамлый.

## Иҗаты

Мәскәүнең «*Практика*», «*Сатирикон*» театрларында эшли.

ZOYA музыкаль төркемендә катнаша.

#### Катнашкан спектакльләре
##### МХАТ театр мәктәбендә
* Билгеләнү (Назначение) А. Володин
* Руслан һәм Людмила (Руслан и Людмила) А. Пушкин
* Бертуган Карамазовлар (Братья Карамазовы) Ф. Достоевский
* "The Final Cut" А. Сигалова
##### "Практика" театрында
"Муромлы Петр һәм Феврония" (реж. С. Землякова) - *Ермолай Еразм*

##### "Сатирикон" театрында
* Ромео һәм Джульетта (В. Шекспир, реж. К. Райкин) *Бенволио*
* Кухня (А. Ускер, реж. К. Райкин) *Раймонд, Кевин*
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   совет һәм рус кино-театр артистлары   
*    Сатирикон театры сайты 

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Русия кино артистлары
Төркем:Мәскәү татарлары
Төркем:Курган татарлары
Төркем:МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлаучылар
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Сатирикон театры артистлары
Алай

**Алай** яки **полк** (әтрәт) — барча кораллы көчләренең һәр гаскәр төрендә һәм махсус гаскәрләрдәге хәрби өлеш. Алайның укчы, җәяү гаскәрләр, атлы гаскәрләр, танк, әртиллирия, авиация, ракета һ.б төрләре бар. Һәрбер алайда мөстәкыйль штаб, берничә батальон (дивизион, эскадрилья, рота), тәэминат бүлекчәләре һәм эчке бүлекчәләр бар. Алай, гадәттә, берләшмәләр (төмән, бригат) составына керә.

Алай кыяфәтендәге хәрби берәмлек, башта 10 гасырда барлыкка килеп, төрле армияләрдә төрле исемнәр белән аталган. Алай төзелеш ягыннан үзгәреп торган. Беренче бөтендөнья сугышында җәяү гаскәрләр алае 3—4 батальон (һәр батальонда 3—4 рота)дан гыйбарәт булган. Беренче бөтендөнья сугышы гарәфәсендә танк, моторлаштырылган авиация, һава десанты һ.б. алайлар барлыкка килгәннәр. Җәяү гаскәрләр алайларына исә әртиллирия, минаткыч (миномет), танк, зенит уксибәрләре бүлекчәләре һ.б. кертелгән.

Кайбер армияләрдә (АКШ һ.б. дәүләтләрдә) алай урынын сугыш төркемнәре билиләр.

## Сылтамалар
* http://www.science.crimea.edu/zapiski/2010/filologiya/uch_23_62_3fn/3-8.pdf 
* Военный энциклопедический словарь (ВЭС), М., ВИ, 1984 г., 863 стр. с иллюстрациями (ил.), 30 листов (ил.).

Төркем:Хәрби берләшмәләр
Икенче чирмеш сугышы

**Икенче чирмеш сугышы** () — Рус патшалыгына кушылганнан соң чирмәшләрнең күтәрелеше. Хөкүмәт гаскәрләренең биңүе белән тәмамланды.

Күтәрлеш 1571 елда, Кырым ханы Дәүләтгәрәйнең уңышлы явыннан һәм аның тарафыннан Мәскәүне яндыруыннан башлады. Күтәрелешне әзерләвендә чирмеш кенәзе Качак (Мәмешбирденең улы) бик актив катнашкан. Ул милли-азатлык һәм феодальлеккә каршы характерда булды. Күтәрүчеләр кырымлыларның ярдәменә исәп тотканнар, әмма руслар тарафыннан каты җиңелгән Кырым чирүе ярдәм күрсәтә алмаган. Чирмеш  күтәрелешкә көчле тәэсир ясаганнар.

Тулы бер чаралар комплексы ярдәмендә (күтәрүчеләрнең уртача каршлы канаты белән сөйләшүләр, сатып алулар, күтәрүчеләрне аларның чит ил берлектәшләреннән аеру, җәзалау яулары, Кокшайск һ.б. кальгаләрне салу) Явыз Иванның хөкүмәте башта күтәрүчеләрнең сафларын таркалуга, ә аннан соң күтәрелешне бастыруга иреште.
## Моны да карагыз
* Беренче чирмеш сугышы
* Өченче чирмеш сугышы
## Тышкы сылтамалар
* http://finugor.ru/node/15055 
* http://ruskline.ru/monitoring_smi/2003/11/18/cheremisskie_vojny_istoriya_i_sovremennost

Төркем:Мари Иле тарихы
Төркем:Идел-Урал тарихы
Төркем:Чирмеш сугышлары
Төркем:XVI гасыр сугышлары
Төркем:Русия бәрелешләре
Офицер

[right|250px|thumb|Татар офицерлары [Польшада, 1919 ел]]
**Офицер**, татарчалаштырылган вариант **әфисир**, инкыйлабка кадәр гарәп сүзе **забит** (ضابط) кулланылган (әлегә кырымтатар, азәрбайҗан һәм үзбәк телләрендә кулланыла) (алманча *Ofﬁzier*, латинча o*fﬁ ciaritis* — дәрәҗәле шәхес) — кораллы көчләр, полиция һәм жандармерияның командирлар составындагы хәрби хезмәтче. Офицер дәрәҗәсе 16 гасырның ахырында башта Франциядә, соңра Аурупаның башка дәүләтләрендә, Русиядә — 17 гасырның 30 елларында пәйда булган. Русиянең Кораллы Көчләрендә берничә офицерлык дәрәҗәсе бар, мәсәлән генерал, полковник, майор, капитан, лейтенант.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* http://www.science.crimea.edu/zapiski/2010/filologiya/uch_23_62_3fn/3-8.pdf 
* Военный энциклопедический словарь (ВЭС), М., ВИ, 1984 г., 863 стр. с иллюстрациями (ил.), 30 листов (ил.).

Төркем:Хәрби дәрәҗәләр
Төркем:Офицерлар
Трестенка

**Трестенка**:
* Трестенка — река в Тверской области, Молога кушылдыгы,
* Трестенка — река в Тверской области, Тихвинки кушылдыгы
* Трестенка — деревня в Устюженском районе Вологодской области.
* Трестенка — деревня в Лихославльском районе Тверской области.
* **Трестенка** — одно из названий реки Копытовки в Москве.
Өченче чирмеш сугышы

**Икенче чирмеш сугышы** () — Патша хакимияте сәясәтенә каршы чирмеш халкының күтәрелеше. Күтәрелештә башка Идел буе халыклары катншканнар.

Күтәрлеш 1581 елның язын башланган: татарлар, хантлар һәм мансыйлар Строгановлар биләмләренә һөҗүм иткәннәр. Соңрак чуалышлар Идел буена да күчкән: аңа болын һәм таулы чирмешләр, Казан татарлары, удмуртлар, чуашлар һәм башкортлар кушылганнар. Баш күтәрүчеләр Казанны, Зөяне, Чабаксарны камап алганнар. Күтәрелшне бастыруына Ливон сугышыннан бушап калган гаскәре юнәлдерә.

1581—1582 елның кышын таулы чирмешләрнең күтәрлеше башланган, аларга каршы Чабаксардан өчполклы гаскәр җибәрелгән. Шул гаскәрне чирмешләр тар-мар иткәннәр. Бу шартларда патша таул чирмешләрнең илчеләрен кабул иткән һәм аларның таләпләрне канәгатьләндерергә риза булганлыгын белдерде, ләкин шул ук вакытта болын чирмешләре баш күтәрделәр. 1583 елда күтәрелешкә, воеводаларны, әрхиепскопны һәм башка урысларны үтереп, Казан татарлары да кушылганнар. Патша алар артыннан яңа гаскәрне җибәрә, әмма ул да җиңелә.

Соңрак күтәрүчеләргә каршы яңа бишполклы гаскәр җибәрелә. Бу гаскәр җәзалау операцияләрне үткәрә һәм дә Козьмодемьянск, Чар, Царевосанчурск кальгаләренә нигез сала. 1584 елның язын бу гаскәр соңгы яу чаба. 1585 елның язын чирмешләр солых үтенеп сорыйлар. Борис Годунов, баш күтәрүчеләргә патшаның үз гаебен таныганнарны ярлыкау итәчәген раслаган; алар үз аксаклларын Мәскәүгә җибәргәннәр һәм алар тугрылыкка ант иттеләр.

Чирмешләргә тимерчелек һөнәре белән шәгыльләнү, шәһәрләрдә яшәү һәм аларда куна керү тыелган. Аларны эре елгалар ярларыннан (мәсәлән, Нократ) сөрелгәннәр.
## Моны да карагыз
* Беренче чирмеш сугышы
* Икенче чирмеш сугышы

Төркем:Мари Иле тарихы
Төркем:Идел-Урал тарихы
Төркем:Чирмеш сугышлары
Төркем:XVI гасыр сугышлары
Төркем:Русия бәрелешләре
Остречина (Мологаның түбән кушылдыгы)

**Остречина** — Тверь өлкәсе елга, Мологаның уң кушылдыгы (бассейн Волги), устье в черте города Бежецк.

Озынлык 52 км, бассейн мәйданы 493 км2.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Тверь өлкәсе елгалары
Көрдстан

**Көрдстан** () — Көнбатыш Азиядәге таулы төбәк, тарихи өлкә. Көрдстанның зур өлеше Олд Азия һәм Иран тауларында урнашкан. Көрдстанның төгәл чикләре булмаганлыктан бу исем фәкать этнографик мәгънәдә ишетелә. Халык, нигездә, көрдләр; шулай ук төрек, гарәп, һ.б. милләтләр бар. Мәхмүд Кашгарый аны беренче тапкыр "Диване лөгатет-төрк" китабында Көрд урыны дип таныды һәм аны дөнья картасында "Арзул Акрад" дип атады. Гарәп телендә "Арзул Акрад" "Көрдләр иле" дигәнне аңлата. "Көрдстан" сүзе Бөек Сәлҗук дәүләте чорында беренче тапкыр Санжар Солтан Көрдстан дип аталган провинцияне Селжук империясенә кушкач кулланылган. Халык терлекчелек һәм игенчелек белән шөгыльләнә, шәһәрләрдә һөнәрмәндчелек үсеш алган. Көрдстан файдалы казылмалар, аеруча, нефть күп. Көрдстан турындагы иң беренче мәгълүматлар 12 гасырдагы чыганакларда очрыйлар. Урта гасырларда Көрдстандә ярыммөстәкыйль имаралар бар булганнар. 1914 елда Көрдстан Иран белән Госманлы империясе тәркибенә кертелде. Ул таркалгач (1918), Төркия, Гыйрак һәм Сүрия дәүләтләре тәркибенә кертелде.

## Моны да карагыз
* Көрдләр
* Көрдстан бәйсезлеге турында референдум
Төркем:Көрдстан
Төркем:Азиянең тарихи өлкәләре
Алушта

**Алушта** (, , ) — Кырым ярымутравының көньяк ярында урнашкан шәһәр, Алушта шәһәр округынең (Алушта шәһәр шурасының) үзәге. Фактик рәвештә Россия составына керә.

Халык саны —  кеше ().

Акмәсҗиттән 45 км ераклыкта, Ялтадан 32 км ераклыкта урнашкан. Климатик курорт.  Тарих-өлкәне өйрәнү, табигать музейлары бар.

Шәһәр 6 гасырда Юстиниан I тарафыннан  нигезләнгән. 14 гасырдан генуялылар, 1475 елдан төрекләр хакимияте астында. 1783 елда Алуштаны Россия басып алган.
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым шәһәрләре
Фәрит Исәнгулов

**Фәрит Исәнгулов** (Фәрит Әхмәдулла улы Исәнгулов, ) – язучы. С.Юлаев премиясе лауреаты (1970).

## Тәрҗемәи хәле
1928 елның 2 февралендә БАССР Уфа кантоны (хәзерге  Кырмыскалы районы) Карлыманбаш авылында туган. Урта  мәктәпне (1945), Уфа педагогия институтын (1949), Мәскәүдә югары әдәбият курсларын (1960) тәмамлый. Кырмыскалы районы Бишавыл-Уңгар авылы мәктәбендә укыта (1949-1951). 
Уфада китап нәшрияты бүлек мөдире (1951-1957), «''Агыйдел''» журналының баш мөхәррире урынбасары (1960-1965).
 
## Иҗаты
Мәктәптә укыганда язылган шигырьләре «*Яшь төзүче*» газетасында басылганнар.
Матбугатта басылган беренче әсәре – «''Әдәби Башкортстан''» журналында басылган «*Котлыәхмәт карт*» хикәясе (1950). «*Тәүге сынау*» (1953), «*Баскыч*» (1954), «*Хәмит күпере*» (1956), «*Быел җәй*» (1958), «*Кем ?*» (1960), «*Бөдрәкәй белән Чуаркай*» (1961) повестьлары аны балалар әдәбияты өлкәсендә эшләүче прозаик итеп таныта.  1960 еллардан Октябрь инкыйлабы, ватандашлар сугышы чорларын чагылдырган зур әсәрләр (повестьлар, романнар) иҗат итте.

М. Горькийны, А. Серафимовичны, Н.В.Гогольнең *«Үле җаннар»ын*, А. Мусатовны, Н. Носовны, Д. Дефоның *«Робинзон Крузо»сын* тәрҗемә итте. Барлыгы 30 дан артык китап авторы. Соңгысы – «*Чуак көннәр*» (русча «*Пригожие дни*» Марсель Гафуров тәрҗемәсендә)
 
#### Басылган китаплары
##### Уфада
* Аккошым минем  (1964) 
* Алтынбикә (1960) 
* Арыш башагы (1970) 
* Ир-егеткәй белән ат башы (1973) 
* Һәйкәлләр тереләр өчен (1975) 
* Кышкы җәйгор (1978) 
* Артылыш (1979) 
* Чуак көннәр (1986) 
##### Мәскәүдә
* Дубы на опушке (1976)
* Верный конь и добрый молодец (1977)
* Ржаной колос (1977)
* Встреча с любовью (1980)
##### Казанда
* Бөдрәкәй һәм Чуаркай (1959)
* Председатель малае (1960) 
* Безнең кызлар (1968)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* С.Юлаев исемендәге премия (1970) – «*Арыш башагы*» (1970) китабы өчен.
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1956)

## Әдәбият
* Ф. Исәнгулов. Әсәрләр. 2 томда. Уфа, 1988..
* Ф. Мусин. Туганлыкның чишмә башы. Литературная газета, 1973, 17 октябрь.
* С. Сафуанов. Кечкенәләргә кызыклы китап.  Ағиҙел, 1962, № 10..

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
;Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
*   Татар электрон китапханәсе  
*      Энциклопедия Башкирии 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Уфа педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Г. Сәләм премиясе

**Г. Сәләм премиясе** (Сәләм Галимов исемендәге премия) – әдәбиятта һәм сәнгатьтә аеруча иҗади уңышларга ирешкән яшьләрне бүләкләү өчен бирелә торган премия, БАССРның дәүләт бүләге.

## Тарих
1967 елда комсомолның БАССР өлкә комитеты карары белән булдырылган. Шагыйрь Сәләм Галимов хөрмәтенә аталган.

1967 елдан 1990 елга кадәр 50 шәхескә һәм 5 иҗат төркеменә тапшырылган. Соңгы тапкыр 1990 елда тапшырылган.

1995 елдан Шәехзадә Бабич исемендәге премия белән алмаштырылган.

## Премияне тапшыру
Премия мәшһүр, җәмгыять тарафыннан танылу тапкан, югары һөнәри осталыгы, авторлык стиле, яңалыгы һәм үзенчәлеге белән аерылып торучы, Ватан һәм мәдәният үсешенә өлеш керткән әдәбият һәм сәнгать әсәрләре (рәсем сәнгате, музыка, театр, цирк эстрадасы, кино, архитектура һәм шәһәр төзелеше), шулай ук сәнгать белеме, әдәбият белеме өлкәсендә фәнни ачышлар өчен тапшырыла.

Лауреатларга лауреат исеме, акчалата бүләк, диплом, күкрәк билгесе һәм билгенең таныклыгы бирелә. Кагыйдәнамә буенча, кайбер елларны премия бирелмәскә  мөмкин. Лаеклы кешеләргә бүләкне вафатыннан соң тапшыру каралган.

{| class="wikitable"
|-
! Тәртип саны
! Лауреатның исеме-фамилиясе
! Мактаулы исем бирелү елы
|-
| 1
| Әнвәр БикчәнтәевШәүрә МортазинаФёдор КащеевС. Юлаев ис. мәдәният йорты бию төркеме
|1967
|-
| 2 
| Салават ГалинИбраһим ГыйззәтуллинАбдулхак ИгебаевНариман СабитовРәшидә Туйсина
| 1968
|-
| 3  
| Шәриф БикколӘсгать МирзаһитовМайя ТаһироваМансур Якупов
| 1969
|-
| 4
| Равил БикбаевИшмулла Дилмөхәммәтов
| 1970 
|-
| 5 
| Әнгам Атнабаев«Торнакай» балалар хоры
| 1972
|-
| 6 
| Александр ФилипповЭрнст Сәетов
| 1974
|-
| 7 
| Габдулла ГыйләҗевЛев КузнецовВалерий ТерентьевРим Хәсәнов
| 1976 
|-
| 8 
| Рәис НизамовФ. Гаскәров ансамбле
| 1978
|-
| 9  
| Динис БүләковӘхияр ХәкимовӘнвәр НурмөхәммәтовМихаил Шнейдерман
| 1980 
|-
| 10 
| Таң ЕникеевРаил  КучуковМихаил Чванов
| 1982
|-
| 11 
| Радик Гәрәев
| 1983
|-
| 12 
| Роберт ГазизовВазыйх ИсхаковГеннадий Родионов
| 1984
|-
| 13 
| Әлфис Гаязов
| 1985
|-
| 14 
| Сафуан ӘлибайРоза ӘхияртдиноваУфа цирк төркеме
| 1986
|-
| 15 
| Салават НизаметдиновСергей КрасновПётр Шеин
| 1988
|-
|  16 
| Идрис ГазиевАзат ГаеткуловНур ДаутовДинислам ИскуҗинВладимир Латыйпов-Догадов Айрат ТерегуловХисмәтулла Юлдашев
| 1990 
|-

## Сылтамалар
  Ватандаш сайты 

## Искәрмәләр

## Лауреатлар

Төркем:Г. Сәләм премиясе
Төркем:БАССР дәүләт бүләкләре
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Сәнгать өлкәсендә мактаулы исемнәр
Төркем:Башкортстанның мактаулы исемнәре
Төркем:Әдәби премияләр
Болохово

**Бо́лохово** — шәһәр (1943 елдан), Тула өлкәсенең Киреевск районында урнашкан, муниципаль берәмлек үзәге (шәһәр җирлеге) «Болохово шәһәре». Туладан 19 км көньяк-көнчыгышта һәм Киреевсктан 18 км төньякта Ука елгасы бассейнына керүче Шиворонь елгасы янында урнашкан. Халык саны — 9&nbsp;443 кеше.

## Тарих
* **Болохово** авылы XVI гасырдан билгеле.
* 1932 елның 1 июнендә Мәскәү өлкәсенең *Оболенский районындагы* **Болохово** авылы эшче бистәсе итеп үзгәртелгән.
* 1932 елның 10 декабрендә район үзәге *Оболенского района* был перенесен из селения *Новоселебное* **Болохово** эшче бистәсенә, а район переименован в Болоховский.
* 1941 елның 19 ноябрендә 24-нче танклар корпусы Болоховога барып җитә.
* 1943 елның 5 февралендә **Болохово** эшче бистәсе район карамагында булган шәһәрләр исәбенә күчерелә.
* 1963 елны Болохов районы бетерелә, **Болохово** шәһәре Киреев сәнәгый районына кертелә.
* 2006 елдан шәһәр «Болохово шәһәре» муниципаль берәмлегенең үзәге булып тора. Муниципаль берәмлеккә шәһәрдән башка тагын Побединский, Советский, Улановский бистәләре керә.

## Халык
Халык санының үзгәрүе по данным переписей и ежегодных оценок:

## Промышленность
На территории шәһәр находится 7 крупных производственных предприятий, выпускающих широкий спектр продукции. Одним из них является ООО «Стигр-3», базирующийся на месте бывшего учебно-производственного предприятия Всероссийского общества слепых. Основное производство связано с РЖД. Предприятие производит системы отопления, интерьер салона электропоездов.

## Искәрмәләр

## Ссылки
* Болохово һәм Киреевск районы 
*  Болохово «Минем шәһәр» энциклопедиясында

Төркем:Болохово
Төркем:Тула өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Россия шәһәрләре с населением менее 10000 жителей
Офицер (мәгънәләр)

**[[Офицер|Офице́р]]** — кораллы көчләр, полиция һәм жандармерияның командирлар составындагы хәрби хезмәтче.

; Башка мәгънәләр
* Офицер – Көньяк Россия Кораллы көчләренең җиңел бронепоезды
* Филның шахматта жаргон исеме.
Рәис Низамов

**Рәис Низамов** (Рәис Гыйльметдин улы Низамов, ) – язучы. Г. Сәләм премиясе лауреаты (1978).

## Тәрҗемәи хәле
1932 елның 1 июлендә БАССР Дәүләкән районы *([[1935 ел]]дан*  Әлшәй районы) Ташлы авылында туган. Ташлы җидеелык мәктәбен, Уфада елга флоты һөнәрчеләр мәктәбен (1949), Уфада  башкорт урта интернат-мәктәбен, Мәскәүдә әдәбият институтын (1957) тәмамлый. Бер ел Уфа-Казан елга маршрутында парахутта машиначы ярдәмчесе булып эшли.

1957 елдан  «''Совет Башкортстаны''» газетасының Әлшәй, Кыйгы, Бәләбәй районнарында үз хәбәрчесе, «*Пионер*» журналында бүлек мөдире булып эшләде.  «''Агыйдел''» журналының баш мөхәррире (1974).

## Иҗаты

Интернат мәктәптә укыганда язылган шигырьләре республика газета-журналларында басылган.
Беренче күләмле әсәре – «*Солдат улы*» повесте (1957) әдәбият институтын тәмамлаганда язган диплом эше. Күмәк хуҗалык авылы тормышын чагылдырган «*Мәрьям*» повесте (1964), Бөек Ватан сугышы чоры авыл балаларына багышланган «*Ят кешеләр*» (1967) повесте, «*Кияү*» (1968), «*Икмәк тәме*» (1971), «*Әтием эзеннән*» (1977), «*парахут* *тавышлары*» (1980) китаплары укучылар тарафыннан яратып укыла.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Г. Сәләм премиясе (1978) — «*Әтием эзеннән*» китабы (1977) өчен (*вафатыннан соң*).
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1964).

## Әдәбият
С. Галин. Тормышчан әсәр.  Ағиҙел, 1969, № 5..

Р. Баемов. Иҗади йөз. Кызыл таң, 1982, 1 июль.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*  Башкорт энциклопедиясе
*  Башкортстан (''белешмәлек'')
*  БР әдәби картасы

## Моны да карагыз
 фотолары 
 
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Журналистлар
Низамов

Низамов ― фамилия. *Бу фамилия белән [[татар]]ча [[Википедия]]дә берничә мәкалә бар:*
* **[[Илдар Низамов]]**:
** Илдар Низамов (1936―2022), галим-филолог, фән докторы (1996), профессор.
** Илдар Низамов (1950―2018), Теләче районы башлыгы (1999―2011).
* Рәис Низамов — язучы, Г. Сәләм премиясе лауреаты (1978).
* Рәмзи Низамов (1939), ветеринария фәннәре докторы (1991), профессор (1997), Татарстанның атказанган фән эшлеклесе (1999). 
* Рәсим Низамов (1973), җырчы (баритон), Татарстанның халык артисты (2018).
* **[[Рәшит Низамов]]**:
** Рәшит Низамов (1935—2018), язучы, тәрҗемәче (Уфа).
** Рәшит Низамов (1957), Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты ректоры.
* Сәләх Низамов (1905-1975) — дәүләт һәм фирка эшлеклесе, Бөек Ватан сугышында катнашкан.
* Хәләф Низамов — Татарстан президенты хакимияте җитәкчесе.
* Һәвәс Низамов (1935-2005), галим.
* Эльмир Низамов (24.12.1986) — композитор, музыкант (пианино).

## Моны да карагыз
* Низамиев
* Низаметдинов

Төркем:Фамилияләр
Динис Бүләков

**Динис Бүләков** (Динис Мөдәрис улы Бүләков, ) – язучы. Г. Сәләм премиясе (1980), Салават Юлаев премиясе (1993) лауреаты. БР язучылар берлеге рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1944 елның 18 маенда БАССР Мәләвез районы Арслан авылында туган. Воскресенский урта мәктәбен , Бәләбәй авыл хуҗалыгы техникумын (1964), Мәскәүдә әдәбият институтын (1974) тәмамлый.
1964-1965 елларда Бәләбәй районы ''«Җиңү байрагы»'' газетасында эшли. 1965-1968 елларда хәрби хезмәттә. «''Совет Башкортстаны''» газетасында, «''Агыйдел''» журналында әдәби хезмәткәр, «*Пионер*» урналының баш мөхәррире була. 
* 1986 елдан радио һәм телевидение комитеты рәисе.
* 1986-1990 – БР журналистлар берлеге рәисе.
* 1988-1995 – БАССР (БР) язучылар берлеге рәисе.

## Иҗаты

Урта мәктәптә, техникумда укыганда ук әдәбият белән кызыксына, шигырьләрен республика матбугатында бастыра. Беренче хикәяләр җыентыгы «*Кояш ярчыгы*» 1971 елда нәшер ителә. «*Авылымның ак өйләре*» (1973), «*Сары сандугач* *баласы*» (1975), «*Акбүз алышка чыга*» (1977), «*Кыңгырау чәчәк*» (1979) повестьларында мавыктыргыч образлар тудыра. «*Упкын читендә бию*» (1981), «*Кыерчык ай*» (1983), «*Чаган яфрак яңарта*» (1985), «*Шарлавык*» (1987), «*Килмешәк*» (1988) повесть-романнары  белән сәләтле прозаик икәнен раслый. 
«*Гомер бер генә*» (1994), «*Туздырылган тәмуг*» (1996) романнары рухи дөнья проблемасын калку күтәрә.
«Төнге оҗмах» (1994) пьесасын язды. Балалар өчен әсәрләре бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Г. Сәләм премиясе (1980) – «*Иң озын төн*» (1978), «*Кыңгырау чәчәк*»(1979) китаплары өчен.
* Салават Юлаев премиясе (1993) – «*Гомер бер генә*» (1993)  романы өчен.
* РБ атказанган мәдәният хезмәткәре (1992)
* Ф. Кәрим премиясе (1999)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1973)

## Хәтер
Мәләвездә, Сибайда урамнар язучының исеме белән аталган.
 
## Әдәбият
Д. Бүләков. Әсәрләр. 2 томда. Уфа, 2001-2004..
 
## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
;Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
 БР әдәби картасы 

 башкорт белешмәлеге .

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Язучылар берлеге рәисләре
Төркем:Журналистлар берлеге рәисләре
Төркем:Журналистлар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Бүләков

*Бу фамилия белән [[татар]]ча [[Википедия]]дә берничә мәкалә бар:*
* Флорид Бүләков - драматург
* Динис Бүләков - прозаик
Миңлегәрәй I

**Миңлегәрәй I** (; 1445—1515) — Кырым ханы (1467, 1469—1475, 1478—1515). Гәрәйләр нәселеннән. Кырым ханлыгы нигезлүчесе Хаҗигәрәйнең кече улы. Җирле халкының ярдәменә һәм Кәфәдәге генуя колонистларына таянып, Хаҗигәрәйнең олы улы Нурдәүләтне тәхеттән бәреп төшергән. Хаҗигәрәй дәверендә Кырым ханлыгы Алтын Урда составыннан тәмам чыккан (1441), Миңлегәрәй дәверендә исә ул Төркиядән вассаллык бәйлелеккә эләгә (1475 елдан). Миңлегәрәй Олы Урда ханы Әхмәд һәм аның уллары белән озак вакыт сугыш алып барган, ә 1502 елда ул аны тәмам җимерә. Миңлегәрәй Польшага каршы сугышкан һәм Төркияненң Молдавиягә каршы сугышында катншкан. Хакимлекнең азагында Русиягә берничә мәртәбә яу чапкан.
Гәрәйләр

**Гәрәйләр** () — Кырым ханнары династиясе (1427—1783). Аңа Хаҗигәрәй нигез салган. 1440-елларда Кырым ханлыгы Алтын Урдадан тәмам аерылып чыккан. Гәрәйләр хакимияте эре ыруглар (ширин, барын, кыпчак, маңгыт (мансур), аргын) тәэсире астында булып, ыруг башлыклары хан карамагындагы шура составына кергәннәр. Хаҗигәрәйнең улы Миңлегәрәй дәверендә Кырым ханлыгы Төркиянең вассалына әйләнгән (1475).

Гәрәйләр династиясенең кайбер вәкилләре Казанда (Сәхибгәрәй, Сафагәрәй, Үтәмешгәрәй), Әстерханда һәм Касыймда да хакимлек иткәннәр.

18 гасырда Россия Кырымга ия булу өчен Төркия белән көрәшкән. Көчек-Кайнарҗа солых шартнамәсе буенча, Гәрәйләр Кырымның мөстәкыйль хакимнәренә әйләнгәннәр; 1783 елда Россия Кырымны басып алуы белән Кырымның соңгы ханы Шаһингәрәй тәхеттән ваз кичкән.
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым ханлыгы
Төркем:Чыңгызлылар
Kioto

**Kioto** yäki **Köto** (yapunça *京都市*,   - *Kyōto-shi*) - Yapunstan şähäre, Yapunstannıñ borınğı başqalası, üzäk  xökümäte tarafınnan maxsus status birelgän.

Honsü utrawınıñ üzäk öleşendä, **Kansay** töbägendä, Köto prefekturasında urnaşqan. Wilayät üzäge.

Kansay töbägeneñ töp qalası. Mäydanı 827,90&nbsp;km², xalıq sanı 1 469 848 (2014), tığızlığı 1775,39 keşe/km².

794-1869 yıllarda Yapunstan başqalası, imperatorlar tora torğan urını. Borınğı isem - **Heyan**.

## Tarix
Neolit däwerendä keşelär Kioto urınıda torğan inde.

7 ğasırda Qıtay çığışlı aqsöyäk näsele **Hata** üz rezidentsiäsenä nigez sala.

8 ğasırda Yapunstan imperatorı **Kammu** başqalasın **Nara** şähärennän **Nagaoka** qalasına küçerä.

794 yılda imperator Kammu Kioto urınında Heyan digän yaña başqalağa nigezli.

XII—XIV ğasırda **Kamakura sögunatı**. Samuraylar diktaturası.

1467—1477 yılda **Onin çualışları** näticäsendä Kioto zur zıyan kürä, küp kürenekle binalar cimerelä.

1568  yılda Oda Nabunaga Kiotonı torğıza başlıy.

1603 yılda Tokugawa sögunatı nigezlängännän soñ, säyäsi üzäk Edo şähärenä küçä.

XVII—XIX ğasırda - Kioto - Yapunstan iñ bay şähäre.

1864 yılda yanğın säbäple Kioto zur zıyan kürä, 28 bina yanıp cimerelä.

1864 yılda Mäyci inqıylabınnan soñ yaña İmperator başqalanı Edo (Tokio) şähärenä küçerä.

1945 yılda AQŞ ğäskärläre Kioto şähärenä atom-töş bombasın taşlarğa niätlägän, läkin AQŞ xärbi ministrı **Stimson** qayçandır Kiotoda üz şirbät ayın uzdırğanğa kürä Kioto Nagasakigä alıştıra.
 
## Şähär klimatı




## Monı da qarağız
*Manhetten proyektı

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Япония шәһәрләре
Нәгыймә Балтачиева

**Нәгыймә Балтачиева** (Нәгыймә Вәли кызы Балтачиева, ) — балет артисты, педагог. РСФСР (1967), ТАССР (1965), БАССР (1955) атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
1913 елның 23 февралендә (8 мартында) Петроградта туган.
* 1935 елда Ленинград хореография укуханәсен (А. Ваганова сыйныфы) тәмамлый. 
* 1935-1956 елларда Ленинградта С.М. Киров исемендәге опера һәм балет театрында (хәзерге Мария театры)  бии. 
* 1946-1973 елларда Ленинград хореография укуханәсенең классик бию мөгаллиме. 
* 1952-1978 елларда Киров театрында мөгаллим-репетитор. Финляндия, Болгария, Маҗарстан, ГДР театрларында мөгаллим-репетитор булып эшли.

Ленинград хореография укуханәсенә укырга килгән татар-башкорт яшьләренә (шул исәптән Рудольф Нуриевка) Н. В. Балтачиева, аның ире А. Л. Кумысников, энесе Таһир Балтачиев һәрвакыт ярдәм итәләр.

## Иҗаты
Балеттагы дебюты — Ленинград хореография укуханәсендә диплом спектакле — «*Катерина*» балетында (*Адан-Рубинштейн*, *балетмейстер Л. Лавровский*) төп партия (*беренче башкаручы*) (1935).
#### Партияләре
##### Киров театрында (Ленинград)
* «Йокыга талган гүзәл» балетында — *Флер де Фарин*
* «Йокыга талган гүзәл»  — *Сапфирлар феясы*
* «Йокыга талган гүзәл» – *Алтын феясы*
* «Йокыга талган гүзәл» – *Көмеш феясы*
* «Йокыга талган гүзәл» – *Җитезлек феясы*
* «Дон Кихот» – *чәчәк сатучы кыз*
* «Корсар» – *па-де-труа*
* «Бөкре ат» () — *фреска*
* «Аккош күле» (*балетмейстер* Агриппина Ваганова) – *па-де-труа* 
* «Аккош күле» – *зур аккош*
##### Татар опера һәм балет театрында
* Шүрәле (Ф.Яруллин) – *Сөембикә*
#### Шәкертләре
К. Тер-Степанова, Н. Янанис, Я. Кукс; М. Попова, Р. Симеон (Румыния); М. Дмитриева, Е. Кристова (Болгария),
В. Х. Галимова, Ф. М. Нәфыйкова, Э. А. Сөләйманова, Э. М. Тимергазина

## Кызыклы факт
1941 елда Казанда Татар дәүләт опера һәм балет театрында «*Шүрәле*» балетында (*Л. Якобсон куелышында*) Сөембикә партиясен – Нәгыймә Балтачиева, Гали-батыр партиясен аның ире – А. Л. Кумысников биергә әзерләнә, ләкин  сугыш башлану сәбәпле, спектакль куелмый кала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Тридцатилетие творческой деятельности.— Театр. Ленинград, 1965, № 25; 
* Педагог-хореограф Н. В. Балтачеева.— Театр. Ленинград, 1967, № 31; 
* Прохорова В. Страницы календаря: Н. В. Балтачеева.— Советский балет. 1985, № 4.

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998
* Балет: энциклопедия. / Баш ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981.

## Сылтанмалар

*   милләттәшләр сайты
* бельканто.ру сайты
*  кино-театр.ру сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Балет артистлары
Төркем:Татар биючеләре
Төркем:Санкт-Петербург татарлары
Төркем:Ленинград хореография укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Киров театры артистлары
Төркем:Сөембикә партиясен биючеләр
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре