open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәгълүмат йөртүче

**Мәгълүмат йөртүче**&nbsp;— үз төзелешендә аңа кертелгән мәгълүматны, өстәмә җайланмалар (мәсәлән, энергия чыганагы) белән кулланмыйча, шактый озак вакыт саклап калырга (тотып торырга) сәләтле, кеше куллана торган, теләсә кайсы матди объект яки мохит.

## Төрләре
Бу, әйтик, таш, агач, кәгазь, металл, пластмас, кремний (һәм ярымүткәргечләрнең башка төрләре), магнитланган катламлы тасма (бобинада һәм кассетларда), фотоматериал, махсус үзлекләре булган пластик (мәсәлән, оптик дискларда) һәм башкалар булырга мөмкин.

Мәгълүмат йөртүче, аңарда булган (язылган) мәгълүматне (аңлаешлы) укырга (санарга) мөмкин булган, теләсә кайсы объект була ала.

## Кулланылышы
Мәгълүмат йөртүчеләр фәндә (китапханәләр), техникада (әйтик, элемтә ихтыяҗлары өчен), җәмәгать тормышында (ММЧ), көнкүрштә:
* язмалар,
* саклау,
* уку,
* тапшыру (тарату),
* компьютер сәнгате әсәрләрен булдыру
өчен кулланыла.

## Төп материаллар
* кәгазь: перфотасма, перфокәрт, битләр
* пластик: биркалар, оптик дисклар
* магнит материаллар: тасмалар һәм дисклар
* ярымүткәргечләр: ярымүткәргеч хәтерләрнең төрле типлары

Шулай ук элек менә шундый материаллардан мәгълүмат йөртүчеләре киң таралган иде: янган балчык, таш, сөяк, агач, пергамент, туз (каен тузы), папирус, балавыз, тукыма һ.&nbsp;б.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Эволюция устройств для хранения информации 
* Виртуальный музей истории вычислительной техники в картинках: носители информации 

* Электронные носители информации в передаче цикла Наука 2.0 (РТР), видео

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Сигнал (мәгънәләр)
* Бирелмәләр нигезе
* Исем йөртүче
* Фамилия йөртүче
* Китап
* Мем

Төркем:Челтәр протоколлары
Элемтә тарихы музее (Казан)

**Татарстан Республикасы элемтә тарихы музее** (, ) — Казанда 1988 елда ачылган музей. Казан телефон челтәренең 100 еллыгына багышланган. Музей күргәзмәсе республикада XIX гасырдан башлап бүгенге көнгәчә элемтә үсешен яктырта.

## Тарих
Казанда беренче телеграф станциясе 1859 елның 28 декабрендә ачыла һәм Мәскәү белән даими элемтә булдырыла. Шәһәр эчендә беренче телефоннар 1881 елда барлыкка килә. Алар барлыгы 16 була.

Казанда шәһәр эче хөкүмәт телефон челтәре 1888 елның 15 ноябрендә эшли башлый һәм абонентларга 3 телефон станциясе аркылы хезмәт күрсәтелә. Беренче булып 72 телефон аппаратына 62 сан тоташтырыла.

Музей беренче мәртәбә 1972 елның сентябрендә Казан элемтә электротехникумының 40 еллыгына ачыла. 2000 елда Казан шәһәр телефон станциясе музее белән берләштерелә. «Таттелеком» ААҖ балансында тора. 2005 елга кадәр Бауман урамында урнашкан була, 2005 елдан Казан элемтә электротехникумының (Казан мәгълүмат технологияләре һәм элемтә техникумы, ) уку бинасында (*Галиев урамы, 3а*) урнаша.

## Тупланма
Музей тупланмасында 5 000 экспонат бар. Алар арасында иң кызыклылары — 1896 елгы «Эриксон» телефон аппараты (*[[Швеция]]*), 1916 елгы һәм 1943 елгы Морзе телеграф аппаратлары, почта каретасы макеты, репродуктор «тәлинкәсе», төрле еллардагы радиоалгычлар һ. б.

Экспозиция 3 залдан тора һәм элемтәнең барлык төрләрен күрсәтә: почта элемтәсе, шәһәр һәм авыл элемтәсе, телефон һәм телеграф элемтәсе, шәһәрара элемтә, радио, TV.

## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]].* Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
*   Музей Истории Связи РТ
*  Музей истории связи Республики Татарстан на портале «Музеи России»

## Искәрмәләр


Төркем:Казан музейлары
Казан руханилар академиясе

**Казан руханилар академиясе** () — Рус православ чиркәвенең югары дини уку йорты. 

## Тарих
1842 елда ачыла. Дини уку йортлары һәм дөньяви мәктәпләр өчен дин гыйльме укытучылары һәм руханилар әзерли. Уку вакыты 4 ел. Руханилар семинариясен уңышлы тәмамлаучылар кабул ителә. Бүлекләр — илаһият, чиркәү тарихы, чиркәү гамәле, миссионерлык. Миссионерлык бүлеге раскольникларга, будда һәм ислам динендәгеләргә каршы эш алып бару бүлекчәләренә бүленә. Соңгысында гарәп, татар телләре, ислам дине гыйльме, татар, башкорт, чуаш һәм мордва халыклары тарихы һәм этнографиясе өйрәнелә. 1921 елда ябыла.

## Шәхесләр
### Ректорлар

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:Казан уку йортлары
Төркем:Рус православ чиркәве
Прометей

**Прометей** - борынгы грек мифологиясендә кешеләрне аллаларның золымыннан коткаручы титан. Яшь алла Зевс бөтен кешелек затын юк итергә карар кылган. Ләкин Прометей кешеләрне кызганып, аларга ут бүләк итеп ярдәм итәргә тели. Утны Прометей, аллалардан урлап, камыш көпшәсенә яшереп алып чыга. Шул очкыннан кешеләр үзләренең учакларын кабызып җибәрәләр. Шул гына түгел Прометей кешеләрне йортлар төзергә һәм төрле һөнәрләргә өйрәтә.  Аллаларның моның өчен Прометейга ачулары килә, һәм ул котычкыч газапларга дучар ителә.  Зевс ут һәм тимерче алласы Гефестка Прометейны кыяга чылбырларга боера. Зевс җибәргән бөркет һәркөнне кыяга очып килеп Прометейның бавырын чукый.

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Амалака

**Амалака** ул киселгән яки сегментланган таш, гадәттә әйләнәсендә сыртлары бар, ул Һинд дине гыйбадәтханәсенең шихараның яки төп манарасының өстендә тора. Бер интерпретация буенча амалака лотосны чагылдыра, һәм шулай итеп ул Ходай өчен символик утыргыч булып тора. Башка интерпретация булып аның Кояш символы тора һәм шулай итеп ул күк дөньясына капка булып тора.

Башка чыганаклар буенча амалака формасын Phyllanthus emblica (яки Mirobalanus embilica)ның җимеше илһамландырган, Һиндстан крыжовнигы, яки  myrobolan fig агачы.  Ул Санскрит телендә *āmalaki* дип атала, һәм җимеше бераз сегментланган формада, гәрчә бу архитектур формада әзрәк билгеләнгән.

Амалакага үзенә каласам яки ахыр бизәге таҗы киелә, аннан еш гыйбадәтханә байрагы эленеп тора.

## Тарихы
Форма беренче мәртәбә Ашока патшасы вакытында, яки безнең эрага кадәр 3-енче гасырда баганаларда пәйда була, безнең эраның беренче гасырында кабатлана. Боларның кайберәүләрендә, мәсьәлән, Карла Мәгарәләренең Бөек Чайтьясында һәм 3,10 һәм 17-енче мәгарәләргә верандаларда амалака турыпочмаклык читлек белән уратылган.

Амалакалар Гупта периодына шихара өстендә гадәти булган, гәрчә шул урында оригиналлар юк. Алар Һиндстан күпчлек урыннарында стандарт булган, тәңгәл килгән рәвештә көнбатыш һәм көнчыгыш стильләрендә, Нагара һәм Калинга архитектурасы стильләрендә, әмма Көньяк Һиндстан Дравид архитектурасында түгел.  Декканнда кайбер иртәрәк гыйбадәтханәләрдә, мәсьәлән Ширпур Һәйкәлләр төркемендәге 7-енче гасыр Лакшмана гыйбадәтханәсендә шихараның кайбер дәрәҗә почмакларында кирпечтән ясалып (әмма, сакланып калганнан күренгәнчә өстә түгел).

## Символизмы
Һинд дине гыйбадәтханәсе архитектурасының башка өлешләрендә кебек амалака турында күп символик һәм мистик интерпретация бар. Ул санктумда аста Ходайның төп культ сурәтеннән гыйбадәтханә өсте аша күккә омтыла торган багананы тотучы боҗра итеп карала.


File:A sculptured stone in Durga Temple Complex.jpg|Айхоледа алынган амалака ташы
File:054 Cave 17, Pillars and Inscription (33811675492).jpg|17-енче мәгарә тышында "кап" амалакалар, Пандавлени Мәгарәләре, безнең эраның 2-енче-3-енче гасырлар
File:Laxman Temple1 (cropped).JPG|Ширпур Монументлар Төркемендә 7-енче гасыр Лакшмана гыйбадәтханәсендә почмак амалакалары
File:8th century Galaganatha temple, Pattadakal monuments Karnataka 5 (cropped).jpg|8-енче гасыр иртә, түгәрәк амалакалары, аста почмакларда квадрат амалакалар. Галаганатха Гыйбадәтханәсе, Паттадакал, Карнатака  


## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
*Harle, J.C., *The Art and Architecture of the Indian Subcontinent*, 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, 
*Kramrisch, Stella, *The Hindu Temple*, Volume 2, 1996 (originally 1946), , 9788120802223, google books

## Тышкы сылтамалар

* Khajuraho Architecture 

Төркем:Һинд дине
Җомга мәчете (Казан)

**Җомга мәчете** — Казанның Юдино бистәсендә урнашкан мәчет. Бистәнең иске китапханә бинасын үзгәртеп мәчет ясатылган, әммә бина зур булмагач, зуррак мәчет тәләп ителә.   Яңа мәчет өчен 2015 елның 25 декабрендә Казанның исполкомы карары нигезендә иске мәчет янында җир бүленеп бирелә. Яңа мәчет шул ук исем йөртәчәк.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мусульмане поселка Юдино мечтают о новой мечети

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
5 колония мәчете

**5 колония мәчете** - Татарстанның Яшел Үзән районында, Зөя утравы якларында 5нче төзәтү колониясендәге мәчет. Мәчеткә «Әл-Фатыйха» исеме бирелгән. Мәчет 2004 елдан бирле эшли. Ул Татарстан Диния нәзарәте акчасына төзелә.

Мәчетнең имамы – Камил Мөхәммәтҗанов.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* "Төрмәдә мәчеткә йөргән тоткыннар иреккә чыккач кабат җинаять юлына басмый" Азатлык радиосы. 21 декабрь 2015
*5-нче номерлы төзәтү колониясе мәчетендә Коръән бәйгесе үтте

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Яшел Үзән районы мәчетләре
Борис Смирнов

**Бори́с Алекса́ндр улы Смирно́в** (ДР|18.10.1910), Самара — (17.5.1984) — совет очучысы, Испаниядә Гражданнар сугышы, Халхин-Голда сугышлар һәм Бөек Ватан сугышы, Советлар Союзы Каһарманы (17.11.1939, 193 №-лы медале).
* Звание         = авиация генерал-майоры
* Катнашкан сугышлары
* Испаниядә Гражданнар сугышы
** Халхин-Голда Сугышлар
** РККА-ның Польша сугышы
** Бөек Ватан сугышы
## Биографиясе
1910 елның 18 октябрендә Самарада хезмәткәр гаиләсендә туган. 7 сыйныф бетергән. Портта йөкче булып , урман кисү заводында эшләгән. Аэроклубта укыган.

Армиядә 1930 елдан бирле. 1933 елда Сталинград хәрби-авиация очучылар мәктәбен бетергән.

14.06.1937 елдан 17.01.1938 елга кадәр Мануэль Лопес Горей псевдонимы астында Испаниядә Гражданнар Сугышында үз ихтияр очучы һәм эскадрилья командиры буларак катнашкан. 200 сәгать очкан, шәхсән 2 самолёт бәреп төшергән.

Испаниядән соң 16-ынчы истребитель полкының командиры булган, аннан соң ВВС РККА-ның Баш Инспекциясендә эшләгән.

Кызыл мәйдан өстендә һава парадларында катнашкан.

1939 елның 29 маеннан 7 сентябрена кадәр Халхин-Голда бәрелешләрдә катнашкан. 70 хәрби очу ясаган, 9 һава сугышлары үткәргән һәм шәхсән 4 самолёт бәреп төшергән. Бу бәрелешләр өчен аңа Советлар Союза Каһарманы званиесе бирелгән булган.

Бөек Ватан Сугышы фронтларында 1943 елның февраленнан бирле сугышкан. 288-енче Суворов ордены Кызыл байрак ордены Павлоград-Вена катнашкан авиация корпусы командиры. Сугыш вакытында 19 мәртәбә Өлкән Башкомандующий рәхмәтенә лаек булган..

1945 елның 19 апреленнән генерал-майор званиесе бирелгән. 1946 елдан бирле авыру сәбәпле запаста. Мәскәүдә яшәгән. 1984 елның 17 маенда үлгән. Мәскәүдә Кунцево зиратында күмелгән (9-2 участогы).

## Бүләкләре
* Медаль «Золотая Звезда» (17.11.1939);
* два ордена Ленина (2.03.1938; 17.11.1939);
* три ордена Красного Знамени (28.10.1937; 29.08.1939; 19.04.1945);
* орден Суворова 2-й степени (28.04.1945);
* орден Кутузова 2-й степени (13.09.1944);
* орден Богдана Хмельницкого 2-й степени (19.03.1944);
* орден Отечественной войны 1-й степени (17.09.1943);
* орден Красной Звезды (6.11.1945);
* медали;
* орден Красного Знамени (МНР, 18.08.1939).
[File:Смирнов Борис Александрович.jpg]
## Библиографисе
* *Смирнов Б. А.* Небо моей молодости. — М., 1990.
* *Смирнов Б. А.* Испанский ветер. — М., 1963.
* *Смирнов Б. А.* От Мадрида до Халхин-Гола, 2-е изд. — Куйбышев, 1976.
* 

## Әдәбияты
* *Абросов С. В.* В небе Испании. 1936—1939 годы. — М., 2003.
* 
* *Румянцев Н. М.* Герои Халхин-Гола. — М.: Воениздат, 1989.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

http://militera.lib.ru/memo/russian/smirnov_ba/index.html
Шаһимәрдан Ильясов

**Шаһимәрдан Ильясов** (Шаһимәрдан Шакир улы Ильясов, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Түбән Новгород җәмигъ мәчете имамы (1915-1932).
## Искәрмәләр
Тихон Куманцев

**Тихон Куманцев** (, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Баулы район комитетының 1 нче сәркәтибе (1940-1941).

## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Бакый Урманче музее (Казан)

**Бакый Урманче музее** () — Казанда 1999 елда ачылган музей, «Казан» милли-мәдәни үзәге бүлекчәсе.

## Тарих

Музей 1999 елда  Татарстан Министрлар кабинеты карары буенча, Казанда Щапов урамында XIX гасыр ахырында төзелгән ике катлы кызыл кирпеч йортта татар  сынлы сәнгатенә нигез салучы, рәссам, график, скульптор һәм архитектор, Татарстан АССР (*[[1960 ел|1960]]*) һәм РСФСР (*[[1982 ел|1982]]*) халык рәссамы, Татарстан АССРның Г. Тукай исемендәге дәүләт бүләге лауреаты (*[[1967 ел|1967]]*) Бакый Идрис улы Урманче (*[[1897 ел|1897]]—[[1990 ел|1990]]*) истәлеген мәңгеләштерү максатында ачылган.

## Тасвирлама
Музей мемориаль комплексны һәм сәнгать күргәзмәсен берләштерә. Б. Урманче сынлы сәнгатьтә, театр-декорация сәнгатендә, шигърияттә, публицистика һәм педагогикада зур мирас калдырган шәхес. Музейда Бакый Урманченың 70 тән артык әсәре куелган.

«Б. Урманченың тормышы һәм иҗаты» экспозициясенә сынлы сәнгать, скульптура һәм графика әсәрләре кергән. Сынлы сәнгать әсәрләре:  «Татарстан» триптихы, «Сабан туе»  картинасы, «Шүрәле» поэмасы мотивлары буенча график эшләр һ. б. Татар мәдәнияте әһелләренең — Фатих Әмирхан, Нәкый Исәнбәт, Галимҗан Ибраһимов, Шәехзадә Бабич, Каюм Насыйри, Дәрдмәнд, Габдулла Тукай,  Шиһабетдин Мәрҗани һ. б. — гипс һәм мәрмәрдән эшләнгән образлары (бюстлары) урын алган.

Музей экспозициясендә рәссамның шәхси әйберләре белән мемориаль почмак булдырылган.

Музейда, экскурсияләрдән тыш, әдәби-музыкаль кичәләр («академияләр»), тематик кичәләр, шәһәр һәм республиканың күренекле шәхесләре (рәссамнар, шагыйрьләр, музыкантлар) белән очрашулар уздырыла.

Музей, ял көне булган дүшәмбедән кала, һәр көнне 10 сәгатьтән 18 сәгатькә кадәр ачык. Керү түләүле.

## Кызыклы факт
Буа районы Күл Черкене (*Черки-Гришино*) авылында 2012 елның февралендә Б. Урманченың музей-йорты (*[[Буа туган якны өйрәнү музее]] филиалы*) ачылган.

## Фотогалерея

Файл:Флора Әхмәтова.jpg |«*Флора Әхмәтова портреты*»
Файл:Urmanche Aga-bazar.jpg| «*Ага базар. Болгар шәһәренең бистәсе*». 1970
Файл:Тукай_һәйкәле_(Түбән_Кама).jpg|«*Габдулла Тукай*». Түбән Кама
Файл:Б. Урманче музее (Күл Черкене).jpg|Күл Черкенендәге музей-йорты


## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]]*. Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5
# Баки Урманче и татарская культура (*составитель* Ф. В. Ахметова-Урманче). К.: «Фән», 2005. ISBN 5-9690-0031-0

## Сылтамалар
*   Баки Урманче музее.  «Казан» ММҮ сайты
*  Музей Баки Урманче на портале «Музеи России»
* Баки Урманчега багышланган сайт 

## Искәрмәләр


Төркем:Казан музейлары
Төркем:Бакый Урманче хөрмәтенә аталган объектлар
Сәйфелмөлеков

**Сәйфелмөлеков** — фамилия.
* Фоат Сәйфелмөлеков (1916—1944), Идел-Урал легионыннан җәлилче.
* Фәрит Сәйфелмөлеков (1930—2016), язучы, тележурналист.
* Бәдри Сәйфелмөлеков (1896—?),  «Татар иле» гәҗите мөхәррире.
* Гыйздетдин Сәйфелмөлеков (?—1916), тәрҗемәче, журналист.
* Бирде Камал Сәйфелмөлеков (1887—1937), җәмәгать эшлеклесе (*[[Алмания]]*).

## Моны да карагыз
* Мөлеков

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Фамилияләр
Ангуштха Пуруша

Катха Упанишадада (1.12-13) *пуруша* (кеше, мәхлукат) искә алына, ул баш бармак зурлыгында (*ангуштха*) һәм ул кешенең йөрәк эчендә яши (*hridaye guhaayaam* "йөрәк мәгарәсе"ндә).

:"Баш бармак зурлыгындагы пуруша тән эчендә яши.
:Баш бармак зурлыгындагы пуруша - ул төтенсез яктылык (jyoti)."

Башка Упанишадаларда пуруша алтын төстә (хиранмайя) һәм пуруша алтын мәхлукат (хиранмайя пуруша). Пуруша кеше йөрәге мәгарәсе эчендә утыра. Һинд дине ышанулары буенча, йөрәкне тән эчендә илаһиның яшәү урыны белән тәңгәл китерәләр. Бхагавад Гитада Ходай Кришна ул һәр кешенең йөрәгендә тора дип игълан итә.

Бу йөрәк эчендә яшәүче "мәхлукат" ‘джива’ яки ‘үз’ белән тәңгәл китерелә, ул аңны һәм мета-физик тәнне (пракрити) тота, шулай ук *карана шарира* төшенчәсе кулланыла. *Карана шарира*ның иң трансцедент барлыгы бар һәм ул физик, җир тормышы тәҗрибәсен аккумуляцияли. Бу 'джива' рухилык ялкыны, һәм аның тәндә урыны - йөрәк өлкәсе.(Йөрәк физик йөрәк дигәнне аңлатмый, ә йөрәк чакрасының рухи йөрәген аңлата.)

Шри Ауробиндо буенча, ангушта пуруша *чайтья* (*четна*) элементларыннан гыйбарәт, *ягъни* ангуштха пуруша - ул физик (четас) сферасында торучы мәхлукат. Шри Ауробиндо билгеләп үткәнчә кешенең йөрәк өлкәсенең гадәти чакрасы артында, Упанишадаларда тасвирланганча тирән мәгарә эчендә *нихите гухаям*, үзәктә илаһи ялкын бар. Ригведа һәм Санкхья игезәк кош аналогиясендә бу баш бармак зурлыгындагы пуруша - ул кош (*dvau suparna sayuja sakhaya*), ул чынлыкта пракритида катнаша һәм Кармасының җимешләреннән рәхәтләнә һәм/яки интегә.

Упанишадалар буенча, *хиранмайя ангуштха пуруша* карана шарираны чагылдыра. *Хиранмайя ангуштха пуруша* туулар арасында җанның трансмиграция этәргече.

"Үз"нең зурлыгына карый торган визуализацияләр Упанишадларда гаять зур әһәмияткә ия. Брхадараньяка Упанишадта 5.6.1 шигырендә һәм Чандогья Упанишадта 3.14.3 шигырьдә үзнең зурлыгы орлык зурлыгында дип раслана. Шатапана Брахманада, 10.6.3 шигырендә билгеләнгәнчә:
...минем йөрәгем эчендә дөге яки арпа яки тары орлыгы кебек нәни һәм төтенсез яктылык (яки ялкын) сыман.

*Ангуштха пуруша* җимереп булмаслык, балкучы һәм Пуруша шуктаның пурушасыннан капма-каршы аермалы. *Ангуштха пуруша* *дживаатма* индивидуалистик, шул ук вакытта пуруша шукта җәмәгать *параматма*сы.

## Шулай ук карагыз

*Җива
*Пуруша шукта
*Брахман
*Һинд дине Ходайлары
*Һинд дине идеализмы

## Билгеләмәләр

Төркем:Һинд дине
Мөлеков

**Мөлеков** — фамилия.
* Әнвәр Мөлеков (1923—2008), РСФСР атказанган укытучысы (1963). 
* Бату Мөлеков (1928—1999),  композитор, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
* Марат Мөлеков (1930—1997),  Бөтендөнья Татар Иҗтимагый Үзәгенең беренче президенты.
* Муса Мөлеков (04.02.1937―9.06.2022), журналист, «Кызыл таң»ның баш мөхәррире (*1986-1991 елларда, [[Уфа]]*).
* Сөләйман Мөлеков (1920—1941), шагыйрь.
* Бәдретдин Мөлеков (1908—?), Казан шәһәр шурасы рәисе (*1944—1959 елларда*).
* Ренат Мөлеков (1944), тарихчы. фән докторы (*[[Мәскәү]]*).

## Моны да карагыз
* Сәйфелмөлеков
* **[[Мулюков]]**
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Фамилияләр
Альберт Кәримов

**Альберт Әнвәр улы Кәримов** (1976 елның 23 гыйнвары, ) — дәүләт эшлеклесе, Татарстанның атказанган икътисадчысы (2014), ТР сәнәгать һәм сәүдә министры (2015-2020). ТР вице-премьеры – ТР сәнәгать һәм сәүдә министры (2020-). Икътисад фәннәре кандидаты. 2022 елның 16 маеннан ― Россия Федерациясенең сәнәгать һәм сәүдә министры урынбасары .

## Тормыш юлы
Альберт Кәримов 1976 елның 23 гыйнварында Казан шәһәрендә туа. Әтисе — Әнвәр Зәки Улы Кәримов — Татарстан Республикасы Икътисад һәм сәнәгать министрының беренче урынбасары. Казанның 42 нче урта мәктәбен тәмамлагач Казан дәүләт финанс-икътисад институтына укырга керә. 1997 елда «Икътисад теориясе, икътисадчы» белгечлеге буенча институтны тәмамлый, 2000 елда институт аспирантурасын тәмамлый.

1996—1999 елларда «"ТДТ-Инвест" инвестиция компаниясе» ҖЧҖ вексель әйләнеше төркеме җитәкчесе, башкарма директоры, генераль директоры.

2000 елда «Татарстан Республикасы Машина төзелеше предприятиеләре мисалында машина төзелеше предприятиеләре белән идарә итү системасын реформалау» темасына кандидатлык диссертациясен яклый.

2001 елда Татарстан Республикасы Премьер-министрының беренче урынбасары ярдәмчесе була. 2002 елда, Министрлар Кабинеты инициативасы буенча ТР Эшмәкәрлекне үстерү агентлыгы төзелә, Альберт Кәримов генераль директор урынбасары итеп билгеләнә. 2004 елдан «"Идея" инвестиция-җитештерү технопаркы» ААҖнең икътисад һәм финанс директоры, идарә рәисенең беренче урынбасары, 2006 елдан «"Идея Капитал" идарәче компаниясе» ААҖ генераль директоры, 2010 елдан Күзәтүчелек советы рәисе. 2010 елның сентябреннән  «Химград» ААҖ директорлар советы рәисе. 2009 елда Оксфорд университетының МВА программасын тәмамлый.

2015 елның 22 ноябрендә Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов Альберт Кәримовны Татарстан Республикасы премьер-министры урынбасары — Татарстан Республикасы сәнәгать һәм сәүдә министры вазифаларын башкаручы итеп билгеләп кую турындагы указга кул куя.

2022 елның 16 маеннан ― Россия Федерациясенең сәнәгать һәм сәүдә министры урынбасары.

## Бүләкләр

* 2014 — «Татарстан Республикасының атказанган икътисадчысы» мактаулы исеме;
* 2018 — «Фидакарь хезмәт өчен» Татарстан Республикасы медале;
* 2020 — Татарстан Республикасы Президентының рәхмәт хаты.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Министрлар
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Татарстанның атказанган икътисадчылары
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Сергей Иванов (1976)

**Сергей Иванов** (, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ТР яшьләр эшләре, спорт һәм туризм министры урынбасары (2010-2014), ТРның туризм буенча дәүләт комитеты рәисе (2014-).

## Искәрмәләр
Җула Гөмбөш

**Җула Гөмбөш** (, *[[1886 ел]]ның [[26 декабрь|26 декабре]], Мурга, [[Тольна (медьесе)|Тольна]], [[Австро-Венгрия империясе|Австро-Венгрия]] —* *[[1936 ел]]ның [[6 октябрь|6 октябре]], [[Мүнхен]], [[Өченче рейх|Германия]]*) — Маҗарстан кыйраллыгы хәрби-дәүләт эшлеклесе, Маҗарстан кыйраллыгының саклану (1929-1936) һәм чит ил эшләре (1933, в.б.) министры, Маҗарстан кыйраллыгы премьер министры (1932-1936).

## Искәрмәләр
Сергей Иванов (1953)

**Иванов Сергей Борисович** (31 гыйнвар 1953) — Россия дәүләт эшмәкәре, отставкадагы генерал-полковник. 2011-2016 елларда Россия Президенты Хакимияте башлыгы. Россия Федерациясе Иминлек Советы әгъзасы.

## Биографиясе
Сергей Борисович Иваново 1953 елның 31 гыйнварында Ленинград шәһәрсендә туган. 1975 елда А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университеты филология факультетының тәрҗемә бүлеген һәм хәрби кафедрасын белем ала. 1974 елда Лингс техник көллиятендә (бөекбритания) инглиз телен камилләштерә.

1975 елда ССРБ Дәүләт иминлеге комитеты органнарына хәрби хезмәткә алына. 1976 елда КГБ-ның Югары курсы (Минск шәһәре), 1981 елда ССРБ Дәүләт иминлеге комитетының Кызыл Байраклы институтын белем ала.

1991-1998 елларда Россиянең Тышкы күзәтчелек хезмәтендә эшли.

1998 елдан Россия Федерациясе Федераль иминлек хезмәте директоры урынбасары.

2001-2007 елларда Россия Федерациясенең Оборона министры.

2007-2008 елларда Россия Хөкүмәте Рәйесенең беренче урынбасары, 2005-2007 һәм 2008-2011 елларда Россия Хөкүмәте Рәйесенең урынбасары.

2011-2016 еллардаРоссия Президенты Хакимияте башлыгы.

2015 елдан Ростелеком Директорлар советы рәисе

## Искәрмәләр

Төркем:Русия сәясәтчеләре
Төркем:Россиянең Александр Невский ордены кавалерлары
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Азат Хамаев

**Азат Хәмәев** (Азат Кыям улы Хәмәев, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (2010-2014), ТР җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрының 1 нче урынбасары (2008), ТР җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министры (2009-, 2008-2009 елларда в.б.). РФ ДД (2 нче чакырылыш) һәм ТР ДШ (2-3 чакырылышлар) депутаты.

## Искәрмәләр
Илмирә Зарипова

**Илмирә Әмир кызы Зарипова** ( яки , 1974 елның 24 апреле,  ) — дәүләт эшлеклесе. Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының гражданлык хәле актларын теркәү идарәсе башлыгы (2008—2014), Татарстан Республикасы хезмәт, мәшгульлек һәм социаль яклау министры (2014—). Педагогика фәннәре кандидаты (2009)

## Тормыш юлы
Эльмира Зарипова 1974 елның 24 апрелендә Казанда туа. 1994 елдан Казан шәһәренең 126 нчы урта мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли. 1996 елда Казан дәүләт университетын «тарих» белгечлеге буенча тәмамлый.

1996—1999 елларда Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясенең Тарих институты директоры референты, кече фәнни хезмәткәре. 1999—2001 елларда — Яшел Үзән районы һәм Яшел Үзән шәһәре администрациясендә әйдәп баручы белгеч, бүлек җитәкчесе.

2001 елдан Татарстан Республикасы Министрлар Аппаратында социаль үсеш бүлеге башлыгы урынбасары. 2005 елдан Татарстан Республикасы социаль яклау министрының беренче урынбасары. 2007 елдан 2008 елга кадәр ТР хезмәт, мәшгульлек һәм социаль яклау министры урынбасары. 2008—2014 елларда Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының гражданлык хәле актларын теркәү.

2002 елда «дәүләт һәм муниципаль идарә» белгечлеге буенча Идел буе дәүләт хезмәте академиясен, 2011 елда «юриспруденция» белгечлеге буенча Россия Юстиция министрлыгының Россия хокук академиясен тәмамлый.

2014 елның 6 октябрендә Татарстан Республикасы хезмәт, мәшгульлек һәм социаль яклау министры итеп билгеләнә.

## Бүләкләр

* 2005 — «Казанның 1000-еллыгы истәлегенә» медале;
* 2010 — «Россия Федерациясе Пенсия фондына 20 ел» истәлек билгесе;
* 2010 — Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының мактау грамотасы;
* 2011 — Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының II дәрәҗә «Тырышлык өчен» медале;
* 2012 — «2010 елгы Бөтенроссия халык санын алуны уздыруда күрсәткән хезмәтләре өчен» медале;
* 2014 — «Татарстан Республикасының атказанган халыкны социаль яклау хезмәткәре» мактаулы исеме;
* 2014 — Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының «Булышлык өчен» көмеш медале;
* 2017 — Татарстан Республикасы финанс министрлыгының рәхмәт хаты;
* 2019 — «Фидакарь хезмәт өчен» медале;
* 2020 — Россия Федерациясе Президентының рәхмәте.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Министрлар
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган халыкны социаль яклау хезмәткәрләре
Җула Карои

**Җула Карои** (, ,  — , ) — Маҗарстан кыйраллыгы дәүләт эшлеклесе, Маҗарстан кыйраллыгының чит ил эшләре (1930-1931) һәм финанс (1931, в.б.) министры, Маҗарстан кыйраллыгы премьер-министры (1919, 1931-1932).
Борһан Шәрәф

**Борһан Шәрәф** (,  — , ) — җәмәгать эшлеклесе, язучы, нашир, педагог. «Мөхәммәдия» (1899-1905) һәм «Хөсәения» (1909-1918) мәдрәсәләрендә мөгаллим. Бер үк вакытта 1905-1917 елларда «Казан мөхбире», «Әxбар», «Вакыт» гәҗитләре, «Шура» журналы хезмәткәре. 1917 елда Ырынбур мөселманнар бюросы рәисе. 1919-1923 елларда Ырынбурда Халык мәгарифе институтында укыта. 1930 елдан Урта Азиядә (Ташкәнт, Алматы) наширлек хезмәтендә. Гани Хөсәеневкә багышланган «Гани бай» (1914), «Иран мәктүпләре» (1909) һ.б. хезмәтләр авторы.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр
Шәһәр Шәрәф

**Шәһәр (Шәһретдин) Шәрәф** (,  — , ) — җәмәгать һәм дин эшлеклесе, язучы, педагог. 1899-1919 елларда Казанда «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә мөгаллим. 1930-елларда Уфада Эчке Россия һәм Себер мөселманнарының Диния нәзарәтендә казначы. Хезмәтләре Мәрҗани иҗатына, гарәп шигыре төзелешенә карый.

## Гаилә хәле
Хатыны Закирә Гыйльман кызы Кәримова, Гыйльман Кәримов кызы, Фатих Кәриминең бертуган сеңлесе.

## Шулай ук карагыз


## Искәрмәләр
Дәүләтнеке булмаган пенсия фонды

**Дәүләтнеке булмаган пенсия фонды** - ябык типтагы акционерлык җәмгыяте; ул кертемчеләр белән төзелгән шартнамә нигезендә өстәмә пенсия түләүне тормышка ашыра. Бу фондтан пенсия түләү дәүләт пенсиясен түләү белән беррәттән башкарыла. Өстәмә пенсия түләү бу фондта катнашучыларның кертемнәре һәм аларны вакытлы файдаланудан алынган табыш исәбенә тәэмин ителә.  Кертемнәрнең күләме, шартлары, тәртибе һәм өстәмә пенсия түләү кагыйдәләре дәүләтнеке булмаган пенсия фонды белән страховкаланучы арасында  төзелгән килешүдә (ур расланган үрнәк шартнамә нигезендә төзелә) тәгаенләнәләр. Пенсия фондына ясалган кертемнәр һәм аларны капитал салу рәвешендә файдаланудан алынган табышның исемле пенси счетына кертелгән өлеше фондта катнашучының милке булып исәпләнә һәм фонд карамагында тора. Дәүләтнеке булмаган пенсия фондларының капитал салулары активлар белән идарә итүче махсуслаштырылган ширкәтләр аша башкарыла.

Төркем:Пенсия
Төркем:Юридик оешмалар
Матбагаи Шәрәф

**Матбагаи Шәрәф**, Шәрәфләр басмаханәсе — басмаханә. «Мәгариф» нәшрияты жирлегендә 1906 елда ачыла.  1908 елда хакимиятнең эзәрлекләве аркасында Гали Саиновка, ә 1911 елда В.Е.Казаковка тапшырыла һәм исеме *«Үрнәк»* дип үзгәртелә. 1911 елда ябыла. 1913 елда *«Мәгариф»* исемендә эшчәнлеге яңадан торгызыла. Барысының да чын хуҗасы Гыйльметдин Шәрәф. 1906-1917 елларда гомуми тиражы 1 млн. 400 мең данәдән артык 419 исемдә китап бастыра. 1919 елда дәүләт карамагына алына.

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча нәшриятлар
Төркем:Татар телле нәшриятлар
Төркем:Басмаханәләр
Төркем:Казан оешмалары
Өлфәт (басмаханә)

**«Өлфәт» басмаханәсе** - 1906 елда Питырбурда «Өлфәт» гәҗитен нәшер итү максаты белән Габдерәшит Ибраһимов тарафыннан ачыла. Шулай ук «әт-Тилмиз», «Нәҗат» гәҗитләрен һәм татар китапларын да бастыра. 1907 елда патша хакимияте тарафыннан ябыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
  

## Моны да карагыз
 

Төркем:Әлифба буенча нәшриятлар 
Төркем:Татар телле нәшриятлар
Төркем:Басмаханәләр
Милләт (басмаханә)

**«Милләт» басмаханәсе** - басмаханә. 1908 елда Казанда *«Идриси, Галиев вә шөрәкясе»* ширкәте нигезендә М. И. Идрисев (*[[1882 ел|1882]]—[[1948 ел|1948]]*) ача. Русиядә шәрекъ телләрендә китаплар баса торган иң яхшы басмаханәләрнең берсе. Беренче тапкыр төсле китаплар чыгара. Татар һәм рус телләрендә китаплар, вакытлы матбугат нәшер итүгә заказлар үти. 1917 елдан соң совет органнарына арендага тапшырыла һәм «Кызыл Армия», «Кызыл яшьләр» гәҗитләрен, листовкалар, татар мәктәпләре өчен дәреслекләр бастыра. 1908-1921 елларда гомуми тиражы 1,5 млн. данәдән артык 178 исем татар китабы чыгара. 1921 елда дәүләт карамагына алына.

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча нәшриятлар
Төркем:Татар телле нәшриятлар
Төркем:Басмаханәләр
Төркем:Казан оешмалары
Гыйльметдин Шәрәф

**Гыйльметдин Шәрәф** (,  — , ) — җәмәгать эшлеклесе, язучы, нашир. Казанда «Матбагаи Шәрәф» (1906-1913) китап басмаханәсен оештыручы һәм аның җитәкчесе. 1917 елда Тәтеш өязе мөселманнарының Казан оешмасы рәисе, «Тәтеш оешмасы» гәҗите мөхәррире, Милли Шура әгъзасы. 1920 елларда Казан хосyсый коммерция банкы идарәсендә рәис урынбасары (1927 елгача).
## Шулай ук карагыз


## Искәрмәләр
Милли Идарә

**Милли Идарә** (*Эчке Россия һәм Себер төрки-татарларының Милли Идарәсе*) — милли-мәдәни мохтариятның югары башкарма идарәсе. 1918 елның гыйнварында Милләт Мәҗлесе карары белән оештырыла. Рәисе Садри Максуди, рәис урынбасары Ибнеәмин Әхтәмев. Малия нәзарәте (рәисе — Шәйхулла Алкин, әгъзалары — Сәлимгәрәй Җантурин, Гариф Кәрими, Латыйф Яушев, Гали Корманаев, Гобәйдулла Бубый, Зәйнетдин Агафуров); Мәгариф нәзарәте (рәисе — Нәҗип Корбангалиев, әгъзалары — Гомәр Терегулов, Гали Янекәев, Закир Кадыйри, Исмәгыйль Үтәмешев, Ибраһим Бикколов, Кәлимулла Хәсәнов, Мәрделгалим Мәхмүтов); Диния нәзарәте (Дини идарә, рәис-мөфти Галимҗан Баруди, рәис урынбасары Ризаэтдин Фәхретдин, казыйлары — Кәшшаф Тәрҗемани, Сәлихҗан Урманов, Мөхлисә Бубый, Габдулла Сөләймани, Хөҗҗәтелхәким Мәхмүтев) билгеләнә. 1918 елның апрелендә Милли Идарә эшчәнлеге (Диния нәзарәтеннән тыш, аңа сәяси эшләргә кысылмау шарты белән эшчәнлеген дәвам итәргә рөхсәт бирелә) Совет хакимияте тарафыннан тыела, тупланган акча-байлыклары тартып алына.

Төркем:Татар милли хәрәкәте
Төркем:Татар тарихы
Мещаннар

**Мещаннар** — шәһәр-бистәләрдә яшәүче һөнәpчеләр, вак сәүдәгәрләр, йорт хуҗалары һәм башкаларны эченә алган социаль катлау атамасы. Россия империясендә 1775-1917 елларда актив кулланышта була. Мишчәннәр катлавы керәстияннәр, бөлгенлеккә төшкән сәүдәгәр һәм эшмәкәрләр исәбенә даими тулыланып тора. Мишчәннәрнең җирле үзидарәләре, җәмгыять-берләшмәләре булган. Мишчән атамасы нәселдән нәселгә күчә килгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Катлаулар
Нәҗип Җиһановның музей-фатиры (Казан)

**Нәҗип Җиһановның мемориаль музей-фатиры** () — Казанда 1991 елда нигезләнеп, 2001 елда ачылган музей, Татарстанның милли музее бүлекчәсе.

## Тарих
Татарстанның беренче президенты М. Ш. Шәймиевның  хәерхаһлыгы белән Казан үзәгендәге 1971 елда төзелгән йортта 1991 елның 30 июлендә нигез салынган.

2001 елның 2 мартында музей ачыла. Татар композиторы, ССРБ һәм ТАССР халык артисты, Габдулла Тукай премиясе, ике тапкыр икенче дәрәҗә Сталин һәм ССРБ дәүләт премияләре лауреаты,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[1981 ел|1981]]*) Нәҗип Гаяз улы Җиһанов (*[[Нәҗип Җиһанов]], [[1911 ел|1911]] — [[1988 ел|1988]]*) исемен мәңгеләштерү максатында, гомеренең соңгы 17 елын (*[[1971 ел|1971]]—[[1988 ел]]ларда*) үткәргән  фатирда оештырыла. Музей-фатирны оештыруда композиторның тол хатыны, музейның беренче директоры булган Н. И. Җиһанова (*[[1922 ел|1922]]—[[2009 ел|2009]]*) зур тырышлык куя. Фатирда композитор яшәгән вакыттагы мөхит сакланган. 8 меңнән артык экспонат, шул исәптән
Н. Җиһановның шәхси әйберләре күрсәтелә.

Атнаның дүшәмбедән кала, башка көннәрендә 10-17 сәгатьләрдә ачык. Керү түләүле. 15 кешедән артмаган төркемнәр кабул ителә.

## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]]*. Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
*   Нәҗип Җиһановның музей-фатиры сайты 
*    Музей-квартира Назиба Жиганова на портале «Музеи России»
*  Музей-квартира Назиба Жиганова в Казани. prokazan.ru
*  Музей урнашкан йорт һәм урам панорамасы

## Искәрмәләр


Төркем:Казан музейлары
Төркем:Нәҗип Җиһанов хөрмәтенә аталган объектлар
Төркем:Татарстан Республикасы Милли музее
Утыз Имәни мәчете

**Утыз Имәни мәчете**, **Ал Таң мәчете**, Габдрәхим Утыз Имәни исемендәге «Ал Таң» мәхәлләсе мәчете ()  ― Казанның Идел буе районының Имәнлек һәм Зорге урамнары киселешендә, «Ал Таң» микрорайонында  2018 елда төзелә башлаган мәчет. Мәчет өчен җир нәзарәткә бирелгән.  Мәчетнең мәйданы 2480 квадрат метрны тәшкил итә, 1000 кешене сыйдыра алачак.

2023 елның 28 июнендә «Ал Таң» мәчетендә беренче тапкыр Корбан гаете намазы укылган.

## Исеме
Мәчеткә күренекле дин галиме имам Габдрәхим Утыз Имәни (1752―1863) исеме бирелә. Мәчеткә якын урында имәнлек урман массивы урнашканга күрә, галимнең фамилиясе «Имәни»не җирлеккә бәйләү күз алдында тотыла .

## Тарих
Мәчетнең мәхәлләсе 2014 елда рәсми теркәлү узган. 2016 елда Казанның ун бизнесмены Татарстан мөфтие Камил хәзрәт Сәмигуллинга мәчет төзү тәкъдиме белән мөрәҗәгать итә. Мөфти әлеге идеяне хуплый һәм ике елдан соң Казан шәһәре башкарма комитеты төзелешкә рөхсәт бирә .

Мәчет проектының авторы ― Дмитрий Мусин. Кулдан эшләнгән мозаика шамаилләрнең авторы ― Нәҗип Нәккаш . 
## Тасвирлама
Мәчетнең мәйданы ― 2502 кв. м., зурлыгы буенча ул Колшәриф мәчетеннән генә калыша (10 мең кв. м). Тик Колшәриф мәчете ― беренче чиратта мәчет функцияләрен тулысынча үтәми торган музей булуын исәпкә алганда, Җәмигъ мәчете барлыкка килгәнче «Утыз Имәни» Казан мәчетләреннән иң зурысы булып тора.

Бина өч каттан тора. Цокольдә конференц-зал, мәҗлесләр залы һәм запас гыйбадәт заллары булдырыла. Беренче катта ир-атлар өчен, икенче катта хатын-кызлар өчен заллар, шулай ук класслар һәм китапханә була. Мәчет барлыгы 1100 кешене сыйдыра ала. Ике манарасы һәм гөмбәзе бар.

Мөмкинлекләре чикләнгән мәхәллә кешеләре өчен бинада ике лифт, аерым юыну бүлмәсе һ. б. булдырыла. Ишегалдында балалар мәйданчыгы урнаштыру һәм чишмә ачу планлаштырылган.
 

## Имам
Мәчетнең имамы ― Ирек хәзрәт Җиһаншин, әүвәл ТР мөселманнары Диния нәзарәтенең «Хәләл» стандарт комитеты рәисе, ТР мөселманнары Диния нәзарәте каршындагы «Зәкят» фонды генераль директоры, Мәрҗани мәчете имамы һәм Россия ислам университетында тәрбия эшләре буенча проректор булган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Казанда яңа мәчет төзелә Шәһри Казан. 2 август 2016
* Казандагы яңа мәчет - Утыз Имәни исемендәге Аллаһ йорты «Кол Шәриф»не уздырырмы? Интертат, 4 Июнь 2020 

## Сылтамалар
* *Наргиза Амруллаева*.  По величине уступает только «Кул-Шарифу»: как строят крупнейшую мечеть Казани. Татар-информ, 9.09.2022

Төркем:Әлифба буенча мәчетләрТөркем:Казан мәчетләре
Әтиләр мәчете

**Әтиләр мәчете** - Казанның Кояшлы бистәсендәге Радиальная урамында урнашкан мәчет.

Имам-хатыйб: Рамил хәзрәт Фәсахов

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* "Әтиләр" мәчетендә балалар арасында Коръән уку конкурсы оештырылды.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Абхайя Прадхан Гыйбадәтханәсе

**Абхайя Прадхан Гыйбадәтханәсе** яки **Уййявантха Перумал Гыйбадәтханәсе** Махабхаратаның төп персонажларының, биш Пандава иртуганнарына бәйле гыйбадәтханәләрнең берсе. Иртуганнарның берсе Арджуна бу урында аскеза башкарган дип ышаныла. Ул "Дивья Дезамнар"ның - 12 шагыйрь дәрвишләр яки Альварлар тарафыннан ихтирам ителгән 108 гыйбадәтханәләрнең берсе.

## Риваять
Махабхарата чорында Пандавалар монда гыйбадәтханәне төзегәннәр.  Арджуна гыйбадәтханәне нигезләгән һәм монда төп Ходай булып Мулавар тора.

## Билгеләмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Петровский бистәсе мәчете

**Петровский бистәсе мәчете** - Казанның Петровский бистәсендә урнашкан мәчет.

Имам-хатыйб Сөләйман хәзрәт Зарипов, Саранскидан Казанга кайтып килгәндә Буа районында  2016 елның 7 февралендә эзсез югала.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Казан имамы Сөләйман хәзрәт Зарипов югалганга ике ел Азатлык радиосы. 7 февраль 2018

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Каюм Насыйриның музей-утары (Казан)

**Каюм Насыйриның музей-утары** () — Казанда Иске татар бистәсендә 2002 елда ачылган музей, Татарстанның милли музее бүлекчәсе.

## Тарих
Музей күренекле мәгърифәтче, галим-энциклопедияче, картограф, этнограф, әдип, педагог Габделкаюм Габденнасыйр улы Насыйри (*Каюм Насыйри, [[1825 ел|1825]]—[[1902 ел|1902]]*) исемен мәңгеләштерү максатыннан, 2002 елның 1 февралендә Казанның тарихи Иске татар бистәсендә ачыла. Музей урнашкан бина өр-яңадан торгызылган һәм XIX гасырның агач төзелеш истәлеге булып тора. Әлеге бинаның беренчесен Каюм Насыйриның туганы Мөхәммәтбәдигъ Хөсәенов төзеткән булган. Каюм Насыйри әлеге йортта 1887—1902 елларда яшәгән. Документларга карап, Каюм Насыйри яшәгән бүлмә элекке хәлендә торгызылган.

Музейда 260 саклау берәмлеге экспонат җыелган. Экспозицияләр К. Насыйриның тормышын һәм мәгърифәтчелек эшчәнлеген яктырта. Биредә XIX гасыр мәгърифәтчеләре Шиһабетдин Мәрҗани, Хөсәен Фәезханов, Сәгыйть һәм Ибраһим Хәлфиннәргә багышланган материаллар да урын алган.

Музей янында 1997 елда «Хәтер бакчасы»на нигез салынган. Ул К. Насыйриның «Чәчәкләр һәм үләннәр» дигән китабына нигезләнеп ясалган.

Музейны нигезләүче һәм беренче мөдире -— Рушания Хөснетдинова.

Атнаның дүшәмбедән калган көннәрендә 10-17 сәгатьләрдә ачык. Керү түләүле.

## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]]*. Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
*  Музей Каюма Насыри  на портале «Музеи России»
*   Каюм Насыйри музее. ТР милли музее

## Искәрмәләр


Төркем:Казан музейлары
Төркем:Каюм Насыйри хөрмәтенә аталган объектлар
Төркем:Татарстан Республикасы Милли музее
Каюм Насыйри урамы (Яр Чаллы)

**Каюм Насыйри урамы**, Каюм Насыйри исемендәге урам () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Комсомол районындагы урам.
Почта индексы 423820. ОКАТО коды: 92401370000.
Координатлары 55.669759°, 52.292288°.

## Тарих

Урам күренекле татар мәгърифәтчесе, галим-энциклопедияче, картограф, этнограф, әдип, педагог Габделкаюм Габденнасыйр улы Насыйри (*Каюм Насыйри, [[1825 ел|1825]]—[[1902 ел|1902]]*) хөрмәтенә аталган.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Иске шәһәр) Комсомол районы Сидоровка бистәсендә урнашкан кечкенә урам. Шилнә елгасы агымы буенча сузылган. Чишмә  белән киселештә башлана. Мәләкәс  белән киселештә тәмамлана.  Тольятти  белән кисешә.

## Игътибарга лаек объектлар
Күбесенчә ике катлы шәхси йортлардан тора.

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
* Каюм Насыйри урамы Яр Чаллы картасында

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Каюм Насыйри хөрмәтенә аталган объектлар
Казак-Башкорт Совет Республикасы

**Казак-Башкорт Совет Республикасы** (, )— РСФСР составында башкортлар һәм казакларның милли дәүләтчелек проекты.

Казак-Башкорт Совет Республикасы төзү проекты Башкорт милли хәрәкәте лидерлары — Әдеһәмов А. К., Ә. И. Бикбауов, Ә. Ә. Вәлиди, Й. Х. Йомаголов тарафыннан РСФСР-ның Халык Комиссарлары Советы рәисе В. И. Ленинга һәм РСФСР милләт эшләре буенча Халык комиссариатының 1-се халык комиссары И. В. Сталинга 1919 елның 4 июнендә җибәрелгән хәтта, шулай ук Ә. З. Вәлидовның (башка мәгълүматлар буенча — А. К. Әдеһәмовның) — 1919 елның 13 декабрендә В. И. Ленинга доклад язмасында тәкъдим ителә. Соңгысына «Кыргыз һәм Башкорт совет республикаларын берләштерү проекты» оешма бирелә.

Көнчыгыш халыклары коммунистик оешмаларының II съезды узган вакытта — 1919 елның ноябрь—декабрь айларында, Н. К. Таһиров, И. Рәхмәтуллин, Ә. Ә. Каспранский өч республиканы — Башкорт, Кыргыз, һәм күз уңында тотылган Татар-Башкорт[3] республикаларын кушу турында тәкъдим идарәләр.

Кыргыз-Башкорт Совет Республикасы төзү проекты 1919 елның декабрендә Мәскәүдә Автономияле Башкорт Совет Республикасыннан (А. К. Әдеһәмов, Ә. Вәлиди, Ә. Ә. Каспранский, Ф. М. Сөләйманов), Уфа губернасыннан (Б. М. Эльцин), Казак краеннан, Ырынбур губернасына, Төркестан АССР-нан, Бөтенрусия Үзәк Башкарма комитетына, Көнчыгыш коммунистары Үзәк бюросына 7 делегация катнашлыгында үткән киңәшмәдә тикшерелә.

Проект 14 пункттан тора һәм территориясен, республиканың икътисади һәм сәяси нигезләрен билгели. Казак-Башкорт Совет Республикасын Башкортстан һәм Казакъстан нигезендә булдыру карала, башкаласы Ырынбур дип уйланыла. Башкортлар һәм казакларның җөмһүрият кул органнарында вәкаләтләре тигез булу принцибы игълан ителә. Республикага киң вәкаләтләр бирелергә тиеш була:

икътисади эшмәкәрлектә —икътисад һәм финансның бөтен тармаклары җөмһүрият органнары карамагында җыелу;
сәяси сферада — үзәк һәм җөмһүрият кул органнарында үзара вәкиллек;
хәрби эшмәкәрлектә — күз уңында тотылган җөмһүрият территориясендә милли башкорт һәм кадак хәрби формированиеләр төзү, башкорт һәм кадак булмаган халыкларны республиканың хәрби комиссариатына буйсынудан алу.
1919 елның 16 декабрендә Казак-Башкорт Совет Республикасы төзү проекты кире кагыла.

## Моны да карагыз
*Татар-Башкорт Совет Социалистик Җөмһүрияте

Төркем:Башкортстан тарихы
Ахобила Матха

**Шри Ахобила Матха** (шулай ук Шри Ахобила Матам дип атала) Һиндстанда, Андхра Прадешта Ахобиламда безнең эраның якынча 1400 елында нигезләнгән Вадакалай Шри Вайшнава монастыре, ул Веданта Десиканың Вадакалай традициясенә карый. Ул Шри Адиван Сатакопа Свамига карый (башта ул Шринивасачарья буларак мәгълүм булган).
Вадакалай изгесе, Шри Адхиван Сатакопа,*[[Веданта Дэсика]]*ның бөек изгесе  һәм *Гхатикастахам Аммал*ның шишьясы, мәшһүр Шри Вайшнава Нададур Аммалның өйрәнү варисы, ул Панчаратра традициясенә нигезләнгән Матханы нигезләгән.

## Матха
Риваять буенча Ходай Малолан дип аталган Ахобиламның тугыз Нарасимхаларның берсе Шринивасачарья кулларына сикергән һәм аңа ил буйлап һәм аркылы сәяхәт итәргә кушкан. Хәзерге понтиф булып "Шриматхе Шриван Сатакопа Шри Ранганатха Ятиндра Махадешикан"-ның 46-ынчы Джияры булып тора. Ул алдан килүче 45-енче Джияр *Шриматхе Шри Лакшми Нрсимха Дивья Падука Севака Шриван Сатакопа Шри Нараяна Ятиндра Махадешикан*-дан соң килгән, бу 2013-енче елның 19 маенда булган.

## Карамагына кергән Гыйбадәтханәләр
Шри Ахобила Матха Лакшми Нарасимха Лакшми Нараяна Гыйбадәтханәсе, Ахобила Матха Марг, Мумбаида Чембур. Чембурда Ахобила Матха гыйбадәтханәсе 1968 елда нигезләнгән булган, ул Мумбаиның төньяк шәһәренең күренекле дини үзәге.

Тагын тугыз гыйбадәтханә, мәсьәлән, Тируллавурда Вирарагхава гыйбадәтханәсе, Ахобиламның тугыз Нарасимха гыйбадәтханәләре, һәм Валвил Рама гыйбадәтханәсе, Кумбаконамның (Пуллабутханкуди) янында Аандалаккум айян гыйбадәтханәсе Ахобила Матха тарафыннан идарә ителә. Матханың Һиндстан буйлап берничә тармагы бар.

## Идарә ителгән учреждениеләр

Ахаобила Матханың Һиндстанда берничә дини һәм мәгариф учреждениесе:

# Шри Ахобила Матха Санскрит Колледжы (1942 елда нигезләнгән)
# Шри Ахобила Матха Веда Паташала (1942 елда нигезләнгән)
# Шри Ахобила Матха Шәрыкъ Мәктәбе (1952 елда нигезләнгән)
# Кеше Ресурсы Үсеше өчен Шри Ахобила Матха Үзәге (2002 елда нигезләнгән)
# Мадурантакамда Сәнгатьләр һәм Фән Шри Малолан Колледжы (2009 елда нигезләнгән)

## Шулай ук карагыз
* Шри Вайшнавизм
* Рамануджа
* Ахобилам

## Искәрмәләр

Ахобилам Гыйбадәтханәсе өчен тулы мәгълүмат өчен биредә карагыз : https://www.gotirupati.com/ahobilam-temple/

## Тышкы сылтамалар
* Official site of Sri Ahobila Matha

Төркем:Һинд дине
Ангала Парамешвари Гыйбадәтханәсе, Рояпурам

**Ангала Парамешвари Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Ченнайның төньяк өлешендә урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Төп Алиһә булып Ангала Парамешвари тора. Каши Вишванатхага, Висалакшига, Винаякага Ганешага, Бхайравага, Наваграхаларга, Дургага һ.б. изге урыннар бар. Гыйбадәтханә Тамил Наду хөкүмәте, Һинду Дини һәм Иганә Министрлыгы тарафыннан идарә ителә. Гыйбадәтханә Ченнай районының Вишвакарма җәмәгатенең биш изге урыннарның берсе.

## Искәрмәләр
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шактизм
Каюм Насыйри урамы (мәгънәләр)

**Каюм Насыйри урамы** — мәгърифәтче, галим-энциклопедияче, картограф, этнограф, әдип, педагог Габделкаюм Габденнасыйр улы Насыйри (*Каюм Насыйри, [[1825 ел|1825]]—[[1902 ел|1902]]*) хөрмәтенә аталган урам.
* Каюм Насыйри урамы — Казандагы урам.
* Каюм Насыйри урамы — Яр Чаллыдагы урам.
* Каюм Насыйри урамы — Әлмәттәге  урам.
* Каюм Насыйри урамы — Югары Осландагы урам.
* Каюм Насыйри урамы — Кукмарадагы урам.
* Каюм Насыйри урамы — Теләчедәге урам.
 

Төркем:Урамнар
Анантасаайи Вишну Гыйбадәтханәсе

**Анантасаайи Вишну** гыйбадәтханәсе Самбалпурда урнашкан. Ул ял итүче Вишнуның хлорит сурәте өчен мәшһүр.

## Архитектурасы
Гыйбадәтханә иртә уналтынчы гасырда Чаухан патшасы, Баларам Дэв тарафыннан төзелгән булган. Төп гыйбадәтханә "Реха деула"дан. Гыйбадәтханә архитектурасында берничә Ганеша, Гаруда һәм Нараяна Аватарлары сурәтләнгән. Патша Нараяна хөрмәтенә гыйбадәтханә төзегән дип әйтелә.

## Транспорт
Ул Самбалпур тимер юлы станциясеннән ике километрда, Бада Базар янында Камали Базарда урнашкан.

## Фестивальләр
Вишнуга багышланган барлык фестивальләр монда бәйрәм ителә. Иң әһәмиятлеләре Ананта Чатурдаши ул Бхадрападага туры килә.

## Искәрмәләр
*the details of Narayana Temple in Sambalpur
*get the glimpse of Lord Ananta saayi

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Киркенес (аэропорт)

**Аэропорт Киркенес Хейбуктмоэн** (норма. Kirkenes lufthavn, Høybuktmoen; IATA: KKN, ICAO: ENKR) —  Киркенес шәһәреннән көнбатышка 15 км ераклыкта урнашкан Халыкара аэропорт. Сер-Варангер коммунада (фюлке Финнмарк), Норвегия урнашкан. Avinor дәүләт компаниясе идарә итә. Аэропортның 115Х45 метр зурлыгы бер асфальт очоу юлы бар. Scandinavian Airlines һәм Norwegian Air Shuttle оча бу аэропортка.
## Искәрмәләр

Төркем:Норвегия
Финнмарк

**Финнмарк**-Норвегия Корольлегенең иң төньяк һәм иң зур административ-территориаль берәмлеге (фүлке). Административ үзәк-Вәдсе шәһәре.Финнмарк өлкәсе тулысынча Төньяк Поляр әйләнә артында урнашкан, Баренцев диңгезе сулары белән юыла. Яр буе линиясе изрезана фьордами, шуларның иң зурлары-Варангер-фьорд, Порсангер-фьорд һәм Лаксе-фьорд. Регионның мәйданы-48 631 км2 (Дания дан артык). Территориянең 36% ка якыны Финмаркен яссы белән мәшгуль, анда Йиешъяр (68 км2) өлкәсендә иң зур күл урнашкан.

Финнмарк Губерния Тромс көнбатышта, Финляндия белән көньякта һәм Россия Федерациясенең Мурманск өлкәсе белән чиктәш (чикнең гомуми озынлыгы — 219,1 км). Шунда ук Россия һәм Норвегия арасында бердәнбер чик буе күчеше Борисоглебский — Стурскуг урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Норвегия