open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карга боткасы

**Карга боткасы** - татар һәм башкорт  халыкларының яз килүгә, кошлар кайтуга багышланган бәйрәме. 

Бу язгы бәйрәм чәчүлекләр төгәлләнгәннән соң оештырыла. Иртән балалар күршедән күршегә йөреп ботка өчен кирәкле азык-төлек җыялар. Азык-төлек биргән кешеләргә мактау сүзләре әйтәләр. Аннары бөтен авыл белән зур казанда ачык һавада ботка пешерәләр, аны авылдашларга өләшәләр. Ботканың бер өлешен кара каргалар өчен дә калдырырга кирәк, чөнки кара  каргалар - яз символы. Бу йоланы үткәреп, кешеләр яхшы уңыш алырга өметләнә.

## Әдәбият

* Баязитова Ф. Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.- Казан: Татар кит.нәшр., 1995.
* Уразман Р. Татар халкының йолалары һәм бәйрәмнәре / Татарсан Милли к-ханәсе; Төз.З.Ә.Җамалиева. КАзан: милли китап,2000.

Төркем:Татар бәйрәмнәре
Илдар Әхмәдиев

**Илдар Каюм улы Әхмәдиев** - татар рәссамы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

Илдар Әхмәдиев 1935 елның 22 маенда Казанда туган. Казан сәнгать училещесын тәмамлый, аннары соң армиягә китә. Тын океан флотында хезмәт итеп кайткач, «Азат хатын» журналында рәссам, китап нәшриятында сәнгать мөхәррире була, РСФСР Сәнгать фондының татар бүлегендә эшли. 1971 елда Рәссамнар берлегенә кабул ителә, ә 1980 елда берлекнең идарә әгъзасы булып сайлана.

Илдар Әхмәдиевнең Тукайга багышланган картинасы оригиналь һәм шагыйрәнә эшләнгән: Тукай шигъриятендәге күп төрле мотивлар арасыннан ул татар хатын-кызының авыр язмышы темасын сайлаган.

Илдар Әхмәдиев 2011 елның 14 гыйнварында Казанда вафат була.

## Чыганак

* Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.

Төркем:Татар рәссамнары
Рәниф Шәрипов

**Рәниф Шәрипов** — татар шагыйре, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан Язучылар берлегенең Ш. Маннур, Г. Исхакый (2017), С. Сөләйманова исемендәге әдәби бүләкләр, Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (2025).

## Тормыш юлы
Рәниф Шәрипов 1950 елның 30 маенда Татарстанның Кукмара районы Аман-Оштырма авылында туа. 1961 елда аның әнисе вафат була һәм ул Арча районындагы Субаш Аты авылындагы балалар йортына җибәрелә, шунда ул урта мәктәпне тәмамлый. 1968 елда Казан химия-технология институтыннан ул армиягә алына. Төньякның салкын, туктаусыз давыллы табигать шартлары яшь организмга төзәлмәс зыян китерә һәм ел ярымнан Рәниф инвалид хәлендә Казанга, апасы янына кайта.

Рәниф Шәрипов шигырьләре 1970 елларда «Татарстан яшьләре» газетасында, «Идел» әлманахы битләрендә чыга, радиотапшыруларда яңгырый. 1979 елда Сибгат Хәким белән Илдар Юзеев, махсус кереш сүз язып, «Чокырча тавы» исемле поэмасын «Социалистик Татарстан» газетасында бастыра. Аларның ук шәхси тәкъдиме белән 1983 елда Татарстан китап нәшриятында «Тәрәзәдә утлар» дип исемләнгән беренче шигырь һәм поэмалар җыентыгы басыла.

Рәниф Шәрипов — дистәдән артык поэмалар авторы гына түгел, пьеса, бәйрәм сценарийлары, яңа китапларга рецензияләр, әдәби тәнкыйть мәкаләләрен язучы да.

Аның «Ян, учагым!» шигъри җыентыгы, 1989 елда «Күк һәм күңел йолдызлары», 1996 елда «Йорт иясе», 2005 елда «Мәңгелек сер»., 2012 елда "Азатлык көне" китаплары дөнья күргән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2025 ― Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе ― *«Җомга», «Бөртек бөртек яктылык» китаплары өчен*
## Чыганак
* Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәниф Шәрипов: "Телсез кеше үзен дә, илен дә җимерәчәк"

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Мәсгудә Шәмсетдинова

**Мәсгудә Шәмсетдинова** — композитор, фольклор белгече, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, фәлсәфә фәннәре кандидаты.

## Тәрҗемәи хәле
Мәсгудә Шәмсетдинова 1955 елның 1 июлендә Башкортстанның Кышлау-Елга авылында туа. Балачагы Караганда шәһәрендә үтә, ул шунда музыка училищесын тәмамлый.

1979 елда Казан консерваториясендә югары белем алып, иҗади эшкә керешә. Үз симфонияләрендә ул татар халкының тарихына, катлаулы һәм фаҗигале язмышына мөрәҗәгать итә («Кыйссаи Сөембикә» (1991), «Мәһди яки изге Болгар дастаны» (1989), «Мәхәббәтнамә», «Болгар-шәрке», «Ибне Фазлан», «Чыңгызхан», «Дәрвиш»).

1990-1995 елларда Казан консерваториясендә Идел буе халыклары музыкасы кабинеты мөдире.

1996-2000 елларда - Татарстан фәннәр академиясеннең Тарих институты хезмәткәре. М. Шәмсетдинова фән, фәлсәфә мәсьәләләре, халык иҗаты, Ислам гореф-гадәтләре белән тирәнтен кызыксына. Шул юнәлеш буенча 2002 елда Санкт-Петербург университетында кандидатлык эшен яклый.

2002 елда ул гаиләсе белән АКШга күчеп китә. Хәзер дә ул АКШның Сиэтл шәһәрендә яши һәм иҗат итә.

1982 елдан СССР композиторлар берлегендә. 1992 елдан Татарстан композиторлар берлегендә. 1999 елдан - Халыкара заманча музыка җәмгыятендә (Амстердам).

## Иҗаты

### Әсәрләр

* "Мәһди", рок-фольк-сюита (1989)
* "Кыйссаи Сөембикә" (1991)
* "Корбан бәйрәм" (1992)
* "И, Адәм балалары" (1993)
* "Нуры Содур" (1995)
* "Көмеш кашык болытта" (1996)
* "Карга боткасы" (1998)
* "Рамазан" (1998)
* "Кадер кич" (2000)
* "Каз туе" (ТГГПУның "Cantabile" хоры, 2001)
* "Кар өстендә күбәләк" (2002)
* Симфония III "Чыңгызхан" (2004)
* "Мәүлид ән-Нәби", суфи кыйсса (2006)
* "Дәрвиш", симфоник поэма (2006)
* җырлар:
** Гомер (Гәрәй Рәхим сүзләре)
** Гомерләр узып бара (Харрас Әюп сүзләре)
** Китмә, сөю! (Резеда Вәлиева сүзләре)
** Кояшлы җыр (Разил Вәлиев сүзләре)
** Көзнең матурлыгы алмада (Зөлфәт сүзләре)
** Рамазан (Разил Вәлиев сүзләре)
** Сөмбелә (Гөлшат Зәйнашева сүзләре)
** Тормыш, исәнме! (Саҗидә Сөләйманова сүзләре)
** Туган телдә дәшсәм (Разил Вәлиев сүзләре)
** Халкым өчен (Шәехзадә Бабич сүзләре)
** Һай, бу тормыш… (Әхмәт Гадел сүзләре)
** Әй, дәръя, дәръя (Җәүдәт Сөләйманов сүзләре)
** Әни кирәк (Роберт Миңнуллин сүзләре)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.

## Сылтамалар

* Masguda I. Shamsutdinova's site 
* «Милләттәшләр энциклопедиясе»

## Моны да карагыз

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Нурия Измайлова

**Нурия Измайлова** — татар шагыйрәсе.

Нурия Халит кызы Измайлова 1950 елның 1 гыйнварында (чын туган көне ― 20.06.1949; документлар буенча ― 01.01.1950) Башкортстанда укытучылар гаиләсендә дөньяга килә.

Татарстанның Ютазы районы Якты Елга авылы мәктәбендә — башлангыч, аннан Башкортстанның Шаран районы Базгыя мәктәбендә урта белем алганнан соң, 1966—1971 елларда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетында укый. Университетны уңышлы тәмамлап чыккач, бер ел Үзбәкстан ССРның Фәрганә өлкәсе Ахунбабаев районы урта мәктәбендә үзбәк балаларына рус теле һәм әдәбияты укыта, ә 1972 елдан 1978 елга кадәр Уфа шәһәрендә Башкортстан китап нәшриятының укыту-педагогика редакциясендә башкорт мәктәпләре өчен рус теле дәреслекләре һәм методик кулланмалары чыгару буенча җаваплы редактор булып эшли.

Беренче шигырьләре 1965 елда, тугызынчы сыйныфта укыган чагында басылып чыга. Соңрак Нурия Измайлова Казанда татар телендә алты шигырь һәм бер проза җыентыгын нәшер итә.

1996 елдан ул АКШта яши. 2023 елның 1 июлендә вафат.

## Шәхси тормышы
Ире (Мәскәүдә вакытта) Вил Мирзаянов. Олы уллары Искәндәр (Бостон  тәмамлаган, 2002), кече уллары Солтан.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.
* http://jazucilar.narod.ru/izmajlova.html

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Нур (газета)

**«Нур»** — 1905-1917 елларда Петроград шәһәрендә чыккан гәҗит. 1905 елгы революциядән соң беренче легаль татар газетасы буларак чыга башлый һәм 1917 елда болшевиклар тарафыннан ябыла.

Татар телендә газета һәм журнал чыгару эше патша хөкүмәте тарафыннан озак еллар тоткарлана иде. 1862 елда Каюм Насыйри «Таң йолдызы» исемле газета чыгарырга рөхсәт сорый, ләкин аның үтенече кире кагыла. Габдрахман Ильяси, Заһир Бигиев, Ш. Әхмәрев, Закир Рәмиев һ.б.ның үтенечләре дә һәр очракта кире кагыла. «Нур» газетасы исә 1905 елның 2 сентябреннән Петербургта нәшер ителә башлый.

## Тарих
«Нур» гәҗите – хәзерге Россия җирлегендә нәшер ителә башлаган беренче татар телле һәм беренче мөселман гәҗите була. Петербург ахуны Гатаулла Баязитов, Хөсәен Фәезханов һ.б. кебек үк,  15 елдан артык төньяк башкалада татарча гәҗит чыгарырга рөхсәт алу артыннан йөри. 1905 елның 4 апрелендә генә рөхсәт алына. Шул ук елның 2 сентябрендә Ильяс Бораганский басмаханәсендә (*Зур Проспект урамы, 45 йорт*) гәҗитнең беренче саны дөнья күрә. Мөхәррире башта Гатаулла хәзрәт үзе, соңыннан аның улы Мөхәммәтсафа Баязитов була.

## Темалары
Гәҗит либерал басмалар  рәтеннән санала,  беренче елларында сәяси яктан җәдидчеләр һәм  монархистлар арасында «алтын» уртаклык саклана.
 
Гәҗитнең беренче санында ук Россия Дәүләт Думасына сайлаулар темасы күтәрелә. Гәҗит битләрендә 1905 елның 17 октябрь манифесты игълан иткән сәяси хокуклардан тулысынча файдаланырга чакыру яңгырый.

Ырынбур Диния нәзарәтен таркатып, җирле вак мөфтиятләр ясау планнарына  каршы  булган мөселман халкының протест хатларын күпләп бастыра.

Беренче инкыйлаб (1905-1907) елларында Россия мөселманнарының сәяси хәятта катнашуларын даими яктыртып бара. Инкыйлаб җиңелгәч,  фән  яңалыкларына,   Дума  һәм хөкүмәт хәбәрләренә күбрәк урын бирә башлый. Россиядә һәм чит илләрдә яшәүче мөселманнарның хәятын яктырта. Әлеге гәҗитне татар халкының укымышлы катламы алдырып укый.

Гатаулла хәзрәт вафатыннан соң, 1911 елдан соң гәҗитнең мәсләге кискен үзгәрә. Яңа мөхәррир Мөхәммәтсафа Баязитов  Россия мөселманнарын хөкүмәткә нык якынайту, кануннарга тулаем буйсындыру  яклы була. Ул оештырган «*Сират-әл-мөстәкыйм*» җәмгыяте полиция  хәерхаһлыгында булган рус карагруһ оешмаларына якын булуы сәбәпле, татар җәмгыятендә яклау тапмый. 1913-1914 елларда Петербургта «Ил» һәм «Милләт» гәҗитләре чыга башлау «Нур» гәҗите белән кызыксынуны киметә. Мөхәррирнең  дә, Ырынбур диния нәзарәте мөфтие кәнәфиенә утыру теләге белән йөреп, гәҗит белән җитәкчелек итүгә  игътибары  кими. Шул сәбәпле, 1914 елда гәҗит чыгудан туктый.

## Тәхрир хәяты (мөхәрририят)
«Нур» гәҗитенең даими авторлары исәбенә Дәүләт Думасының мөселман бүлекчәсе әйдәүчеләре Садри Максуди,Гайсә Еникеев, Котлыг-Мөхәммәт Тәфкилев керә.

Гатаулла хәзрәтнең фикердәше Риза Фәхретдиннең, татар язучылары Гаяз Исхакый, Фатих Кәрими  мәкаләләре кызыксыну белән кабул ителә.

## Чыганаклар
1. Историческая генеалогия татарского народа (төзүче А.Б. Беляев). К.: Татарстан китап нәшрияты, 2012, 218 бит.-ISBN 978-5-298-02215-6

2. Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.

3. Татар милли нәшрияты
## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Н
Габдулла Галиев

**Габдулла Гали улы Галиев** — күренекле татар шагыйре.

## Тормыш  юлы
Габдулла Гали улы Галиев 1920 елның 20 июнендә Татарстанның хәзерге Теләче районы Шәдке авылында укытучы-мөгаллим гаиләсендә туа. 1935 елда Шәдке җидееллык мәктәбен тәмамлагач, Казанга килеп, педагогика институты каршындагы рабфакка укырга керә. Шушы чорда аның әдәби иҗат эшчәнлеге башлана. 
Г. Галиев, 1939 елда хәрби хезмәткә алынып, Ватан сугышының беренче көннәреннән үк сугыш хәрәкәтләрендә катнаша. 1941 елның сентябрь аенда Украинадагы Каменец-Подольский шәһәрен саклау өчен барган каты сугышларның берсендә ул батырларча һәлак була.

## Иҗаты
1939 елда Татарстан дәүләт нәшриятында яшь авторның «Яшел бөреләр» исемле беренче шигъри җыентыгы дөнья күрә, тагын бер елдан (1940) «Үсәбез» дигән озын шигыре аерым китап булып басылып чыга. Г. Галиевнең әдәби мирасыннан аерым үрнәкләр 1961 елда Татарстан китап нәшрияты чыгарган «Алар сафта» исемле җыентыкта урын алган.

## Мәңгеләштерү
Ватан азатлыгы өчен гомерен биргән солдат-шагыйрь буларак, Г. Галиевнең исеме Татарстан Язучылар союзы бинасына куелган мемориаль тактага язылды.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Соңгы кыңгырау

**Соңгы кыңгырау** — мәктәптә укуны тәмамлаганнарның традицион бәйрәме. Бәйрәм гадәттә 25 май көнне уза.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 2010 елның соңгы кыңгыравы

Төркем:Бәйрәмнәр
Төркем:Мәгариф
Заһид Мәхмүди

**Заһид Мәхмүди**,  Заһид Борис улы Мәхмүдов (*[[1960 ел]]ның [[4 июль|4 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Кукмара]] ― [[2022 ел]]ның [[18 гыйнвар]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — татар язучысы, журналист, нашир. 1996 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы .

## Тәрҗемәи хәл
Заһид Мәхмүди 1960 елның 4 июлендә Кукмара бистәсендә туган.

1982 елда Казан мәдәният институтын тәмамлаган. 1982-1984 елларда армия сафларында хезмәт иткән. Хәрби хезмәттән кайткач, район газетасы редакциясендә эшли башлаган. Соңрак Татарстан радиосында балалар тапшырулары мөхәррире, «Шәһри Казан», «Авыл» газеталары, «Татарстан» журналы мөхәррире булып эшли. Татарстан Язучылар берлеге каршында чыгып килә торган «Әдәби җомга» газетасында бүлек мөхәррире була.

3. Мәхмүди әдәби иҗатта каләмен район газетасында эшләгән чакта үк сыный башлый. Аның беренче хикәяләре, шигырьләре, поэмалары узган гасырның 80 нче елларында ук дөнья күрә. Озак эзләнгәннән соң, ул, ниһаять, әдәби иҗатта үз юлын таба — соңгы берничә елда халык арасында үзенчәлекле повесть-хикәяләре белән билгеле була. 3. Мәхмүди әсәрләрендә укучыны җәлеп иткән төп үзенчәлек шуннан гыйбарәт — яшь язучы маҗара белән сатира-юморның органик берлеген тудыра алган. Аннары ул чит-ят дөньяларга, планеталарга караганда бүгенге җир тормышы, татар тормышы хакында язуны мәгъкуль күрә. Шуның белән ул Фатих Әмирханның «Фәтхулла хәзрәт» әсәреннән килүче сатирик маҗара традицияләрен дәвам итә.

1991-2003 елларда язучының Татарстан китап нәшриятында ”Профессор Мияугөл”, ”Тәмуг чәчәге”, ”Ак болыт”, ”Әче балан” исемле китаплары дөнья күрде. 2003 елның июлендә З.Мәхмүдинең ”Әче балан” дигән романы буенча эшләнгән ”Бүре” радиоспектакле республикабызның каләм ияләре арасында үткәрелгән ”Бумеранг” бәйгесендә иң яхшылардан саналып, махсус дипломга лаек булды.

З.Мәхмүди – 1996 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

2022 елның 18 гыйнварында кинәт вафат булган. Туган ягында ― Кукмара районы Манзарас авылында җирләнгән .

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Журналист һәм язучы Заһид Мәхмүди Кукмарага дөя алып кайткан – җирле ММЧ 
* Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Әнәс Хәсәнев

**Әнәс Хәсән улы Хәсәнов** — татар язучысы, журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан язучылары берлегенең А. Алиш исемендәге бүләге, Кол Гали исемендәге халыкара бүләк иясе.
## Тәрҗемәи хәле
Әнәс Хәсәнев 1935 елның 23 июнендә Татарстанның Спас районы Көек авылында дөньяга килде. Куйбышев педагогика училищесын, Казан педагогика институтын, Ленинград югары партия мәктәбен тәмамлаган.

1959-1972 елларда ул Казан телевидение студиясендә, Өлкә комитетының мәдәният бүлегендә, Татарстан китап нәшриятында, «Татарстан» журналында эшли.

1991 елда Әнәс Хәсәнов Татарстан Президентының матбугат үзәге җитәкчесе итеп билгеләнде. Аннан Ә. Хәсәнов Президентның матбугат архивы мөдире булып күчте.

2024 елның 23 августында 89 яшендә вафат. Хушлашу мәрасиме 24 августта Казанның Апанай мәчетендә була. Тынычлык бистәсе зиратында җирләнә.
## Иҗаты
Әнәс Хәсәнов — күпкырлы иҗатчы. Ул тәрҗемә өлкәсендә дә күп хезмәт куя. Рафаэль Мостафин белән берлектә Әнәс «Татарстанның беренче Президенты Минтимер Шәймиев» исемле китап язды һәм аны үзе үк тәрҗемә дә итте. Профессиональ тәрҗемәче булу өстенә ул — «Яшьли табылган бәхет» исемле документаль повесть (СССР халык укытучысы Ә. Сәләхов турында), нәниләр өчен «Бабай» исемле китап авторы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Камил Кәримов

**Камил Кәримов** — язучы-сатирик, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2011), Татарстан язучылары берлегенең Фатих Хөсни исемендәге әдәби премиясе лауреаты(2004), Гамил Афзал исемендәге әдәби премия лауреаты (2016) Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (*[[2018 ел|2018]]*). Татарстанның халык язучысы (2024).

## Тәрҗемәи хәле

Язучы прозаик Камил Әдһәм улы Кәримов 1950 елның 1 июлендә Питрәч районы Шәле авылында крәстиян гаиләсендә туа. Урта мәктәпне тәмамлагач, 1969 елның көзеннән «Татмелиоводстрой» тресты системасында бораулау станогы дизелисты булып эшли. Бер елдан аны Ростов-Дон өлкәсендәге Батайск шәһәренә бораулау мастерлары әзерли торган һөнәри-техника мәктәбенә белемен арттырырга җибәрәләр. 1972 елда укуын тәмамлап кайткач, К.Кәримов 1976 елның көзенә кадәр Казан шәһәрендә әүвәл су скважиналары бораулаучы,

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
*Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2011)
* Фатих Хөсни исемендәге әдәби бүләк (2004)
* 2015 ― Гамил Афзал исемендәге әдәби премия
* 2018 Тукай премиясе — «Карурманда кара песи», «Игезәкләр йолдызлыгы» китаплары өчен
* 2024 ― Татарстан Республикасының Халык язучысы ― *татар әдәбиятын үстерүгә керткән зур өлеше һәм күпьеллык иҗади эшчәнлеге өчен*
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.

## Сылтамалар

* Көлдерә торган язмыш / Равил ШӘРӘФИЕВ, Русиянең һәм Татарстанның халык артисты, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты / – № 37-38 (11751), 27 март, 2012 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Сатирик язучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Гамил Афзал премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның халык язучылары
Рафаэль Билалов

**Рафаэль Билалов,** шулай да **Рафаэль Нури** () (1940-1999) — татар композиторы, пианист, Казан дәүләт консерваториясенең композиция классы профессоры, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Почет ордены иясе (1991). Музыка мәдәниятенең тарихы белән бәйләнгән фәнни хезмәтләр авторы.

## Тәрҗемәи хәле
Рафаэль Билялов 1940 елның 1 февралендә Казанда туды. 1966 елда Казан консерваториясенең фортепиано һәм композиция бүлекләрен А. Леман классы буенча тәмамлый һәм шунда ук 1969 елга кадәр ассистентурада белем алуын дәвам итә. 1966 елдан консерваториядә музыкаль-теоретик предметлар укыта һәм композиция классы алып бара. Аның укучылары арасында Рәшид Абдуллин, Резеда Әхиярова, Луиза Батыр-Болгари, Риф Ильясов, Виталий Харисов һ. б.

Пианист буларак Р. Белялов БДБ, РФ, ТР шәһәрләрендә үз әсәрләрен даими башкара. Композиторның әсәрләре милли концерт һәм педагогик репертуарга нык үтеп керә. Шулай да аның әсәрләре Татарстанның әйдәп баручы солистлары, ягъни М.Сираҗетдинов, Ф. Хәсәнова, Э. Монасзон кебек пианистлар; Ш. Монасыйпов, М. Әхмәтов кебек скрипкачылар; Р. Ибраһимов кебек җырчылар һәм Н. Рахлин, Ф. Мансуров кебек  дирижерлар тарафыннан башкарыла.

Аның әсәрләре халыкара конкурсларда һәм фестивальләрдә («Европа–Азия», 1994, 1998, 2000) башкарыла, Япониядә фортепиано дуэтлары өчен халыкара композицияләр конкурсларында (1995, 1999) ике тапкыр мактау дипломнарына һәм медальләргә лаек була.

Р. Белялов 1995 елда Халыкара фортепиано дуэтлары ассоциациясенә кертелә. Рафаэль Билалов изге Рамазан ае вакытында 1999 елда вафат була.

## Әсәрләре

* "Джесси Найслэнд" мюзиклы (1996)
* "Татарстан — туган ягыбыз" (), баритон, хор һәм симфоник оркестр өчен (1999)
* Фортепиано өчен концерт () (1966)
* Фортепиано һәм оркестр өчен концерт-каприччио () (1970)
* Скрипка һәм оркестр өчен концерт-симфония (), (1974)
* Скрипка һәм оркестр өчен концерт-каприччио () (1984)
* Концерт-рапсодия (1978)
* Концерт сюитасы () (1987)
* Татар рапсодиясе (1997)
* Латыш рапсодиясе (1998)
* С.Рахманиновка багышлау () (1998)
* Фортепиано өчен сонаталар (1961, 1999)
* Скрипка һәм фортепиано өчен соната (1963)
* Скрипка һәм фортепиано өчен фольклор-сюита () (1980)
* Өч виолончель һәм фортепиано өчен татар сюиталары () (1981)
* җырлар, романслар:
** *Ак кала* (Мәхмүт Хөсәен сүзләре)
** *Аерылабыз инде, бәгърем* (Шәмсия Җиһангирова сүзләре) һ.б.
* татар халык көйләрен эшкәртүләр:
** *Бер алманы бишкә бүләек*
** *Туган илкәем*

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.
* "Болгар мирасы" сайтындагы тәрҗемәи хәле 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Рафаэль Билалов
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Рашат Низамиев

**Рашат Низамиев**, Рашат Мияссәр улы Низамиев (*[[Рашат Низами]]*, *[[1950 ел]]ның [[1 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Саба районы]], [[Олы Мишә]] ― [[2023 ел]]ның [[1 сентябрь|1 сентябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — татар язучысы, шагыйрь, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстан Язучылар берлегенең Һади Такташ исемендәге бүләк иясе, Шәйхи Маннур премиясе лауреаты (1992). 16 китап авторы, милли романнар иҗат иткән язучы. 

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1950 елның 1 мартында Татарстан Республикасының Саба районы Олы Мишә авылында (хәзер Теләче районына керә; Олы Яңавыл исеме белән дә билгеле) колхозчы гаиләсендә туа. Әтисе сугыштан бер кулын югалтып кайткан,  амбар мөдире, әнисе хат ташучы булып эшләгән.  Башлангыч мәктәптә Олы Мишә авылында укыганнан соң Олы Саурышта сигезьеллык мәктәптә укуын дәвам итә. 1967 елда Иске Икшермә урта мәктәбен тәмамлый. 1972 елда ул Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә югары белем ала һәм шуннан соң Биектау районы Олы Битаман авылы мәктәбендә укытучы булып эшли.

Төрле вакытта «Татарстан яшьләре» гәзитендә (1976-1981 елларда), «Ялкын» (1981-1983 елларда), «Казан утлары» журналларында эшли.

1979 елда Татарстан китап нәшриятының татар телендә «Атаклы кешеләр тормышыннан» китаплары сериясен башлап җибәрүдә катнаша.

1997—2006 елларда ул «Идел» яшьләр журналының баш редакторы була.

70 яшенә «Уч төбендә яшен» дигән шигырьләр җыентыгы әзерли.

2023 елның 1 сентябрендә вафат булган. 2 сентябрьдә хатынының туган ягы ― Әтнә районы Бәрәзә авылында җирләнә
.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1992 — Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе — мәшһүр татар композиторы, беренче татар балеты «Шүрәле»нең авторы Фәрит Яруллин турындагы «Ут һәм җыр» дип исемләнгән роман-хроника өчен.
* Татарстан Язучылар берлегенең Һади Такташ исемендәге бүләге
* 1992 — Шәйхи Маннур премиясе 
 
## Гаиләсе
Хатыны Нәсирә. Улы Айдар, кызы Айсылу; оныклары.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Укытучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Төркем:Һади Такташ премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Көнчыгыш Азия

**Көнчыгыш Азия** (, , ) — Азия кыйтгасының көнчыгыш өлеше.

Мәйданы якынча 12 000 000&nbsp;km2, ягъни Азиянең якынча 28%. Территорияләрдә яшәүче халык саны 1,5 млрддан артыграк, ягъни Азия халкының 38%, барлык кешелекнең 22% тәшкил итә.

ЮНЕСКО билгеләмәсе буенча Көнчыгыш Азиягә Корея Республикасы, КХДҖ, Кытай, Монголия, Тайвань һәм Япония генә керә. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Көнчыгыш Азиядәге Бөтендөнья матди мирас объектлары

Төркем:Азия
Төркем:Регионнар
Тәлгать Нәҗмиев

**Тәлгать Самат улы Нәҗмиев** — татар язучысы, журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, җɵмһүрᴎят журналистларының Х. Ямашев исемендәге бүләге лауреаты, «Бәллүр каләм» призы иясе. 2001 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Тормыш юлы

Тәлгать Нәҗмиев 1950 елның 1 мартында Татарстанның Кукмара районы Байлангар авылында колхозчы гаиләсендә туа. 1969-1972 елларда Сәвит әрмесе сафларында хезмәт итә, кайткач Саба районының мәдәният бүлегендә автоклуб мөдире булып эшли. 
Шәмәрдән эшче-яшьләр кичке мәктәбендә укып, аттестат ала. Казан дәүләт университетыныж татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлаган (*читтән торып уку бүлеген, [[1973 ел|1973]]—[[1978 ел|1978]]*).

1972-1975 елларда районда җирле тапшырулар оештыра. Аннары КПСС райкомының пропаганда һәм агитация бүлеге инструкторы итеп күчерелә.

Тәлгать Нәҗмиев 1981 елда «Җиңү байрагы» (*хәзерге* «Саба таңнары») газетасы мөхәррире итеп билгеләнә һәм бу вазифаны 2008 елга кадәр алып бара.

Аның «Җирдә калсын эзләрең», «Керик әле Саба урманнарына», «Яшә, Саба-Йорт!», «Туган туфрак кадере», «Саба шагыйрьләре», «Сабаларда эчәр суым булгач» китаплары дөнья күрде.

2001 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

2014 елның 4 октәбрендә вафат, Байлар Сабасы зиратында җирләнде.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.

## Сылтамалар

* Язучы-публицист, журналист Тәлгать Нәҗмиев вафат
*  Тәлгат Самат улы Нәҗмиев (1950-2014).  «Саба таңнары», 8.10.2014
* Төп басма китаплары. Иҗаты турында мәкаләләр исемлеге. matbugat.ru

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Хөсәен Ямашев премиясе лауреатлары
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Әнәс Галиев

**Әнәс Галиев**, Әнәс Касыйм улы Галиев (*,  — , *) — татар язучысы.

## Биографиясе
Әнәс Галиев 1920 елның 3 апрелендә Татарстанның Арча районы Кушлавыч авылында мулла гаиләсендә туа. Бала чагында Тукай иҗатына һәм матур әдәбиятка гашыйк егет бик мавыгып шигырьләр язарга керешә.

Әнәс Галиев җидееллык авыл мәктәбен тәмамлаганнан соң 1936-39 нчы елларда Казан финанс-экономика техникумында махсус белем ала, аннары берникадәр вакыт Дөбъяз районы һәм Казандагы финанс органнарында инспектор булып эшли.

1940 елда Ә. Галиев армиягә алына, сугышның беренче көннәрендә үк алгы сызыкта була. 1942 елда контузияле хәлдә дошман кулына әсир төшеп, 1945 елга кадәр фашист концлагерьларында газап чигә. Иң аянычлысы шул: әсирлектән кайткач та, аңа озак еллар әдәбияттан читкә тибәрелеп яшәргә туры килә.

1945—1949 елларда Татарстан АССРның финанс халык коммиссариатының налоглар һәм җыемнар бүлегендә ревизор, Свердлов, Ленин, Бауман район советы башкарма комитетларының финанс бүлекләрендә инспектор ярдәмчесе, инспектор, өлкән инспектор, ә 1959-нчы елдан 1973-нче елга кадәр Казан шәһәре Совет районы совет башкарма комитетының финанс бүлегендә дәүләт керемнәре инспекциясе начальнигы булып эшли. 1973 елның маеннан ул Вахитов район советы финанс бүлегендә дәүләт керемнәре инспекциясе начальнигы хезмәтендә.

1956 елдан соң гына аның өчен матбугатта басылу мөмкинлеге ачыла. 1958—1996 еллар арасында әдипнең ике шигырь җыентыгы, күп повестьлары, романнары дөнья күрә. Әнәс Галиев 1985 елдан СССР язучылар берлегендә.

## Әдәбият
* Татар календаре, 2010. «Мәгариф нәшрияты», Казан.

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Фронтовик язучылар
Төркем:Салым инспекторлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Мансур Шиһапов

**Мансур Шиһапов** — татар шагыйре, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1996). Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2010).

## Тәрҗемәи хәл
Мансур Шиһапов Балык Бистәсе районының Яншык авылында 1940 елның 1 маенда туа.

Балык Бистәсе районының Олы Солтан авылы урта мәктәбен тәмамлаганнан соң Казанга килә. 1957—1961 елларда В.И. Качалов исемендәге Зур театр каршында оешкан театр студиясендә белем ала. Курс җитәкчеләре Празат Исәнбәт була.

Театр мәктәбен тәмамлап, байтак вакыт Күчмә театрда, аннан соң филармониядә артист булып эшләде. Сәхнәдә ул иҗат иткән образлар байтак булды. Әйтик, Н. Хикмәтнең "Сәер кеше"сендә Ф. Кастро, Г. Мдиваниның "Терезаның туган көне"ндә—Антонио, Ә. Мирзаһитовның "Әниемнең чал чәчләре"ндә — стиляга Гошка, Г. Минскийның "Тапшырылмаган хатлар"ында — Искәндәр, Хәй Вахитның "Беренче мәхәббәт"ендә — Госман Әкбәревич рольләре аның актерлык уңышы санала.

1974—1976 елларда Г.Камал исемендәге татар дәүләт академия театрының баш администраторы, аннары Курчак театры һәм Күчмә театрның директоры булып эшли. Күчмә театрның статус-дәрәҗәсен күтәрүгә өлеш кертә. Туксанынчы еллар башыннан ул Татарстан Язучылар берлеге идарәсе рәисе урынбасары булып эшләде. 1996 елдан башлап Республиканың Дәүләт Зур концерт залы директоры.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1980 елдан Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
* 1996 дан Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
* Татарстан Республикасының Мактау грамотасы иясе (2000)
* Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2010).
* 2013 елда Казан театр училищесының актерлык осталыгы укытучысы Мансур Шиһаповка Татарстанның атказанган артисты шәрәфле исеме бирелде.
* 
## Искәрмәләр


## Чыганаклар
* КҮПКЫРЛЫ ИҖАТ ИЯСЕ

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Балык Бистәсе районының шәрәфле ватандашлары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Заһир Бигиев

**Мөхәммәдзаһир Ярулла улы Бигиев** — XIX гасыр ахыры татар әдәбиятының күренекле вәкиле. Ул татар әдәбиятында беренчеләрдән булып реалистик, яңа заман тормышыннан романнар, детектив әсәрләр иҗат иткән.

Заһир Бигиев 1870 елның 22 сентябрендә Ростов-Дон шәһәрендә туа. Аның әтисе — Ярулла Бигиев — Пенза губернасының Чамбар өязе Кикин авылыннан Ростов-Донга килеп урнашкан. Башлангыч белемне Заһир рус мәктәбендә ала. Соңрак мәдрәсәдә дә укый.

16-17 яшьләрендә үк инде ул «Өлүф, яки гүзәл кыз Хәдичә» детектив романын яза. Шул әсәрне бастыру нияте белән, 1886 елда Казанга килә. Шунда Күл буе мәдрәсәсендә укырга кала. 1890 елда үзенең «Гөнаһы кәбаир» («Зур гөнаһлар») романын бастырып чыгара. 1891 елда яңадан үз шәһәренә кайтып китә, мулла булып эшли, «Катилә», «Мөртәт» романнарын иҗат итә. Ләкин алар кулъязма хәлендә калалар – басылып чыкмыйлар.
Бохара әмире Русия империясе буенча сәяхәт иткән вакытында Заһир Бигиев аңа ике китабын бүләк итә һәм Бохарада гәзит чыгаруны тәгъдим итә. Бу тәгъдимгә Бохара әмире ризалык бирә , шулай да ниндидер сәбәпләр аркасында гәзит чыгарылмый кала.
1893 елда әдип Урта Азиядә сәяхәттә була. Юлда күргәннәренә нигезләнеп, «Мавәраэннәһердә сәяхәт» дигән әдәби-публицистик әсәрен яза. Аның бу әсәре, үзе үлгәннән соң, 1908 елда гына дөнья күрә.

Урта Азиядән 3аһир Бигиев өметләре җимерелеп, күңел төшенкелегенә бирелеп кайта — ул һәр җирдә гаделсезлек күрә, аннан котылу юлларын таба алмый. Әдип 1902 елда вафат була.

## Өйрәнелү тарихы
Заһир Бигиев иҗатын ныклап өйрәнү бары тик Бөек Ватан сугышыннан соң гына башланган. Бу өлкәдә Мөхәммәт Гайнуллин зур эш башкара. «Заһир Бигиев иҗаты» дигән мәкаләсеннән соң ул әдип әсәрләрен матбугатка чыгаруда актив катнаша, тормыш һәм иҗат юлын өйрәнүен дәвам итә. Аның «Татар әдәбияты, XIX йөз» (1957, 1968), «Татарская литература XIX века» (1975) дигән монографик хезмәтләрендә бу язучы иҗатына киң урын бирелә.

Фәнни-теоретик планда 3аһир Бигиев иҗатын өйрәнүгә Ибраһим Нуруллин һәм С. Хафизов мәгълүм өлеш кертәләр.

1991 елда Татарстан китап нәшриятында "Зур гөнаһлар" китабы басылып чыга.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Заһир Бигиевка багышланган блог — Кем ул Заһир Бигиев?
* «Габдулла Тукай. Мәктәптә милли әдәбият дәресләре» хрестоматиясеннән Заһир Бигиев тәрҗемәи хәле
* Заһир Бигиев әсәрләре
* Мәрхүм Мөхәммәдзаһир әфәндегә багышланган шигырь
* 
* 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Юлъязмалар авторлары
1671 ел

## Вакыйгалар
* 22 июнь — Төркия Польшага сугыш игълан итә.

## Туулар

## Вафатлар

* 22 февраль — Адам Олеарий, алман сәяхәтчесе.

*
Төркем:Еллар
1757 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 22 июнь — Джордж Ванкувер (), инглиз сәяхәтчесе.

## Вафатлар

Төркем:1757 ел
Төркем:Еллар
Госман Әхмәтҗанов

**Госман Нигъмәтҗан улы Әхмәтҗанов** (,  – , ) — татар режиссеры.

Ул 1925 елда Әтнә районы Түбән Бәрәскә авылында туа.

Бөек Ватан сугышыннан кайткач, җиңүдән соң Казан театр училищесына укырга керә. Бүген күренекле шәхесләр булып танылган Шәүкәт Биктимеров, Айрат Арсланов, Р.Сафиуллин, Ә.Сафиуллина, Р.Даутовалар белән бер курста укып, училищены кызыл диплом белән тәмамлагач, Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрына эшкә урнаша. 11 ел эшләгәннән соң, 1960 елда яңа оешкан Казан телестудиясендә режиссер ярдәмчесе булып эшли башлый. Бер елдан соң Татарстан радиосына күчеп, башта тәрҗемәче, соңыннан әдәби драматик тапшырулар режисеры була.

Радиода режиссура – ул радиоспектакльләр, радиоинсценировкалар, төрле формалардагы көндәлек тапшырулар, радиожурналлар, радиоочерклар, әдәби-музыкаль композицияләр һ.б. Режиссура ул шулай ук кешеләр – авторлар, башкаручылар, композиторлар, тавыш операторлары һ.б. белән эшләү. Һәм менә шушы эштә Госман Әхмәтҗановка тиңнәр юк.

Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Радио режиссёрлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Фазыл Туйкин

**Фазыл Туйкин** , **Фазыл Туйкә** — татар драматургы, педагог.
## Тәрҗемәи хәл
Фазыл Әхмәткәрим улы Туйкин 1887 елның 22 июнендә Татарстанның Лениногорск районы Зәй-Каратай авылында мәэзин гаиләсендә дөньяга килә. Җиде яшеннән ятим калып, башта авыл мәдрәсәсендә, соңрак чоры өчен шактый дәрәҗәле саналган “Хәкимия”, “Мөхәммәдия” мәдрәсәләрендә укый.

1904 елда, «Мөхәммәдия» мәдрәсәсенең урта сыйныфын тәмамлаганнан соң, туган авылына кайта һәм 1909 елга кадәр балалар укыта. 1909-1911 елларда Ф. Туйкин Бөгелмә өязенең Ташлы Яр авылында, 1911-1912 елларда Уфада “Хәкимия” мәдрәсәсендә, аннан Бөгелмә өязенең Кәкре Елга авылында мөгаллимлек итә.

1917 елгы Февраль һәм Октябрь инкыйлабларыннан соң да Бөгелмә өязендә укытучылык эшен дәвам иттерә. Ул берничә ел Бөгелмә татар-башкорт укытучылар семинариясендә укыта.

Төрле жанрларда уңышлы иҗат иткән Ф. Туйкинның 4 драма әсәре – “Ватан каһарманы”(1912), “Тормыш корбаннары” һәм балалар өчен язылган “Салих бабай” исемле пьесалары бар. Сәнәкчеләр вәхшәтенә нигезләнеп язылган “Мәгариф корбаннары” исемле сәхнә әсәре авыл сәхнәсендә уйналса да, аның кулъязмасы да, матбугатта басылган варианты да юк. Ә “Ватан каһарманнары" драмасы 1912 елда “Сәйяр” труппасы тарафыннан сәхнәгә куела.

Ф. Туйкинның Казанда “Сугышчы Сатыш әфәнде” (1912) хикәясе, 1915 елда Уфада “Нардуган” исемле шигырьләр җыентыгы, 1919 елда Оренбургта абыйсы Кәбир Туйкин белән берлектә язган “Төрек тарихы” дигән дәреслеге дөнья күрә. Шулай ук ул халык авыз иҗатын туплауга һәм өйрәнүгә зур өлеш кертә. Мең бер йөз җыр туплаган “Җырлар әхтәрисе” (Казан, 1912), “Җырлар мәҗмугасы” (Уфа, 1914) һәм «Шура», «Безнең юл», «Мәгариф» кебек журналларда күп сандагы мәкаләләре басыла. Ф. Туйкинның кайбер хезмәтләре дөньяга чыкмый кала һәм аларның кайдалыгы да билгесез.

Ф. Туйкинның гомере аянычлы тәмамлана. 1937 елның 1 гыйнвар көнне, Габдрахман авылы мәктәбендә укытканда, милләтчелектә гаепләнеп кулга алына, һәм күп хезмәтләре конфискацияләнә. Ул Һади Атласи белән бер төркем татар зыялылары беррәттән хөкем ителә. 1938 елның 15 февраль төнне атып үтерелә. Исеме һәм иҗаты 1958 елның 27 маенда аклана, һәм күпкырлы мирасы мәдәниятыбыз тарихына кайтарыла.

## Төп хезмәтләре
* Әхкяме ислам. - Казан: Өмид, 1914. - 331 б.
* Төрек тарихы. Беренче бүлем. Дәреслек (автордаш — Туйкин К.). - Оренбург: Белек, 1919. - 128 б.
* Халык әдәбиятын тикшерү юлында // Безнең юл.- 1927. - № 8. - 33-37 б.

## Аның турында
* Шәрифуллина Э. Мөгаллим // Совет мәктәбе. - 1987. - № 8. - 54 б.
* Рәми И., Даутов Р. Әдәби сүзлек (элекке чор татар әдәбияты һәм мәдәнияте буенча кыскача белешмәлек). - Казан: Татар. кит. нәшр., 2001. - 256 б.
* Галимҗанова Э. Фазыл Туйкинның фәнни эшчәнлеге // Сборник материалов итоговых научных конференций молодых ученых и аспирантов Института истории им. Ш. Марджани АН РТ за 2001-2002 гг. - Казань: ИИ АН РТ, 2002. - 68-72 б.
* Ханнанова-Галимҗанова Э.М. Фазыл Туйкин: язучы, телче һәм фольклорчы. - Казан, 2006. - 156 б.

## Шулай ук карагыз
* Тузанлы шүрлекләрдән. «Безнең юл», 9-1928

Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:«Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Халыкара Олимпия көне

**Халыкара Олимпия көне** — һәр ел 23 июнь көнне билгеләнгән бәйрәм. Әлеге көн ХОК карары буенча билгеләнә.

## Тарих
1948 елда Халыкара Олимпия Комитеты бу көнне билгеләргә дигән карарга килә.

## Шулай ук карагыз
* Олимпия уеннары

Төркем:23 июнь

Төркем:Халыкара көннәр
Көнбатыш Африка

thumb|

**Көнбатыш Африка** — Африка кыйтгасының бер кисәге. Континентның көньяктан һәм көнбатыштан Атлантик океан сулары юа торган, төньякта Сахараның бер кадәресен эченә алган, көнчыгышта Чад күленә кадәр җәелгән өлешен Көнбатыш Африкага кертәләр. 

Көнбатыш Африка илләре халкының күпчелек өлеше авылларда яши һәм игенчелек, терлекчелек, урман кәсебе белән шөгыльләнә. Халык Атлантик океан яр буйларында һәм елга үзәннәрендә тыгыз утырган.
Халкы гадәттән тыш күптөрле, нигездә бу — негроид расага караган халыклар. Халыкның тел составы чуар. Халыкларның тышкы кыяфәте дә төрле-төрле. Кайберләре кара тәнле һәм бөдрә чәчле, икенчеләре ак тәнле. Буйлары белән дә нык аерылалар.

Көнбатыш Африка илләре дөньядагы күп кенә дәүләтләр белән җанлы сәүдә алып бара. Төп диңгез портлары — Лагос, Луанда, Дакар.

БМО классификациясе буенча бу регионга түбәндәге дәүләтләр керә:
* Бенин
* Буркина Фасо
* Кот-д’Ивуар
* Кабо-Верде
* Гамбия
* Гана
* Гвинея
* Гвинея-Бисау
* Либерия
* Мавритания
* Мали
* Нигер
* Нигерия
* Сенегал
* Сьерра-Леоне
* Того
Кайчак Көнбатыш Африкага шулай ук Көнбатыш Сахра һәм Чад дәүләтләрен дә кертәләр.

Төркем:Африка регионнары
Бердәм дәүләт имтиханы

**Бердәм дәүләт имтиханы**, **БДИ** (рус. *Единый государственный экзамен*, *ЕГЭ*) — Россия Федерациясе үзәкләштерелгән имтиханы. Бер үк вакытта мәктәптән чыгарылыш һәм югары уку йортларына кабул итү имтиханы. Имтиханны үткәрү вакытында бертөрле вариантлар кулланыла. БДИ рус теле, математика, чит телләр (инглиз, алман, француз, испан), физика, химия, биология, география, рус әдәбияты, тарих, җәмгыять белеме, информатика фәннәре буенча үткәрелә.

Татарстанда БРИ үткәрелә.

*
Лена Майер-Ландрут

**Лена Майер-Ландрут** (алм. *Lena Meyer-Landrut*, 1991 елның 23 мае, Һанновер) — шулай ук **Lena** исеме белән таныш булган алман җырчысы. Ослода узган халыкара Евровидение 2010 җыр бәйгесе җиңүчесе.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Рәсми сайт
* Lena Meyer-Landrut fan site  - about 200 Photos available for download

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Сөләйман II

**Сөләйма́н II** (госм. سليمان ثانى‎ — *Süleymân-ı sânî*, төр. *İkinci Süleyman*) (1642 елның 15 апреле — 1691 елның 23 июне) — Госман империясе солтаны. Ибраһим I солтаны улы.

Сөләйман II бик дини кеше булган, күп вакытны намазда үткәргән. Дәүләт эшләре белән күбесенчә вәзирләр шөгыльләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Госман империясе солтаннары
Төркем:Төркия җитәкчеләре
Көньяк Азия

**Көньяк Азия** (, , , , , ) — Азиянең бер өлеше.

Географик буларак Көньк Азия Һинд ярымутравын, ярымутрауда урнашкан Гималайларны, Декан яссытаулыгын һәм Һинд-Ганг тигезлеген, шулай ук Шри-Ланка утравын һ.б. вак утрауларны үз эченә ала. Шулай ук кайчак Көньяк Азиягә Тибетны, Әфганстанны һәм Һинд-Кытай регионын да кертәләр. БМО классификациясе буенча бу регионга шулай ук Иран да керә.

Төркем:Азия
Төркем:Регионнар
Фатыйма Вәлифф

**Фатыйма Вәлифф** — Аделаидадагы (Австралия) татар милли-мәдәни тормышын башлап җибәрүче, Австралия татары.

Татарларның күпчелеге Австралиягә Шәркый Төркестаннан килеп төпләнә. Фатыйма ханымның гаиләсе – Сафалар да шундыйлардан була. Алар башта Шәркый Төркестанның Өремче каласына Кукмара якларыннан килеп урнаша.

Сафиннарның кызлары Фатыйма күршеләре булган һәм кечкенәдән үк бергә уйнап үскән Салих Вәлигә кияүгә чыга. Үз тормыш юлларында алар барлыгы 9 бала табып үстерә. Һәм аларның һәркайсы милли җанлы, ислам динен хөрмәт итүче булып тәрбияләнә.

30дан артык онык һәм оныкчыклары да гореф-гадәтләргә тугры булып яши. Шуларның берсе Мөшәррәф Вәлифф бүгенге көндә Аделаидада татар берләшмәсен җитәкли.

2010 елның 28 маенда Фатыйма Вәлифф 90 яшендә вафат булды. Татар милләте үсешенә керткән өлеше өчен Фатыйма Вәлиффнең вафаты Австралиядәге татарлар өчен зур югалту булды.

## Искәрмәләр

Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:Шәхесләр:Австралия
Утрау-дәүләт

**Утрау-дәүләт** — бер яки берничә утрауда урнашкан, бер кыйтга белән дә бәйләнмәгән дәүләт. Бүгенге көндә 194 бәйсез дәүләттән 47се утрау-дәүләтләр. Австралия утрау түгел, ул кыйтга, ләкин анда урнашкан дәүләтнең коры җир буенча чикләре булмау сәбәпле, ул да утрау-дәүләтләр рәтенә керә.

## Мәйданнары буенча утрау-дәүләтләр исемлеге

## Шулай ук карагыз
* Утрау
* Дәүләт
* Анклав

Төркем:Сәяси география
*
Төркем:Исемлекләр:География
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Охот диңгезе

**Охо́т диңгезе́** — Тын океаннан Камчатка, Курил утраулары һәм Хоккайдо утравы белән аерылган, шул ук вакытта Тын океан өлеше булган диңгез. Ул Россия һәм Япония ярларын юа.

Мәйданы — 1603 мең км². Уртача тирәнлеге — 1780 м, иң зур тирәнлек — 3916 м.

Октябрьдан май-июньгә кадәр диңгезнең төньяк өлеше боз белән каплана.

*
Джедай

Джедайлар (ингл. Jedi) — «Йолдыз сугышларының» персонажлары, галәмдә тынычлык саклаучылары, Куәтнең кулланучылары булдылар.

«Йолдыз сугышларының» уйлап табучысы Джордж Лукас сүзләренчә, «джедай» сүзен аңарга зур тәэсир ясаган япон кинематограф жанрын — «дзидайгэки» (яп. 時代劇?) искә төшергәч уйлап тапты.

## Джедайларның сәләтләре
Куәт джедайларга шундый аерым сәләтләр бирә:

* Осталык;
* Кәрамәт;
* Экстрасенсорик сәләт;
* Һипноз;
* Телекинез.

Кайбер джедайлар үлүеннән соң яшәргә мөмкин булдылар.

## Моны да карагыз
* Куәт
* Ситлар
Төркем:Йолдыз сугышлары
TOEFL

**TOEFL** (**''T**est **o**f **E**nglish as a **F**oreign **L**anguage*) — [[инглиз теле]] белүен тикшергән стандартлаштырган махсус тест-имтихан. Инглиз телле булмаганнар өчен [[АКШ]] һәм [[Канада]] югары уку йортларына керү өчен мәҗбүри. Нәтиҗәләре шулай ук күп инглиз телле һәм инглиз телле булмаган илләрдә куллана. Шулай ук нәтиҗәләр чит илдә эшләгән ширкәткә эшкә керү өчен кирәк булырга мөмкин. [[1964 ел]]дан кертелгән. Шул вакыттан башлап, аны 20 миллионнан артык кеше тапшырган.

Гадәттә тест 3 сәгать дәвам итә, *iBT'' (Internet Based, ягъни интернетта языла) тест 4,5 сәгатьтән озаграк язылмый.
## Моны да карагыз
*IELTS
## Сылтамалар
* TOEFL рәсми сайты 
* Русиядә TOEFL турында мәгълүмат  

* TOEFL кирәклеге турында мәкалә  
* TOEFL уңышлы тапшыру өчен киңәшләр  

## Искәрмәләр

Төркем:Инглиз теле
Төркем:Стандартлаштырган имтиханнар
Газзә

**Газзә** (, ) — Фәлистыйн автономиясенең Газзә секторында урнашкан шәһәр. Халык саны якынча 600 мең кеше. Фәлистыйн автономиясенең халык саны буенча иң эре шәһәре.
[thumb|left|[Газзә секторы|Секторда Газзә шәһәренең урнашуы]]

## Тарих
Шәһәрнең 5 мең еллык тарихы бар. Б.э.к. XII гасырда шәһәрне Крит утравыннан килгән борынгы фәлистыйнлы халкы яулап ала. 
* Б.э.к. 332 елда шәһәр Александр Македонский тарафыннан яулап алына һәм тора-бара эллинлаша. Соңрак шәһәр римлылар, аннары византиялеләр кулына төшә. 
* VII гасырның беренче яртысында Газзә барлык Фәлистыйн территориясе белән бергә Гарәп хәлифәлеге составына керә. 
* 1517 елда шәһәрне Госманлы дәүләте падишаһы Сәлим I яулап ала. 
* 1798 елда шәһәр Наполеон Бонапарт кулына төшә. Озак үтми ул кире төрекләр идарәсе астына кайта. 
* 1832 елда аны Мисыр яулап ала һәм сигез ел дәвамында шәһәр алар кулында була (1841-1917 яңадан төрекләр идарәсе астында).
* 1917 елда инглизләр төрекләрне Газзә өчен сугышта җиңгәннән соң шәһәр Бөекбританиянең Фәлистыйн мандатына кертелә. 1947-1949 еллардагы гарәп-яһүди сугышы дәвамында Газзә территорияләрен Мисыр яулап ала. 
* 1967 елда Алты көнлек сугыш нәтиҗәсендә шәһәр Исраил тарафыннан тартып алына һәм әлегәчә аларның кулында кала бирә.

## Кардәш шәһәрләр
*  Барселона (), Испания
*  Дюнкерк (), Франция
*  Турин (), Италия
*  Кашкайш (), Португалия
*  Агадир (), Марокко
*  Тромсө (), Норвегия

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Фәлистыйнда ислам

Төркем:Фәлистыйн
Төркем:Шәһәрләр
Кави Латыйп

**Кави Латыйп** — татар язучысы, фронтовик шагыйрь, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Чуашиянең Иван Яковлев исемендәге Дәүләт бүләге иясе.

Ул татар әдәбиятына фронт шигырьләре авторы буларак кереп китте. Кави Латыйп “Солдат эзләре”, “Хәтер йомгагы”, “Иркен сулыш”, “Ефәк әрем” кебек шигъри җыентыклары, “Мизгел” исемле хикәяләр җыентыгы, күп кенә җырлар, публицистик мәкаләләр авторы билгеле иде.

Кави Латыйп 2008 елның 14 апрелендә Казанда вафат булды.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Язучы Кави Латыйп вафат булды

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:2008 елда вафатлар
Андрей Вознесенский

**Андре́й Андре́й улы Вознесе́нский** (рус. *Андре́й Андре́евич Вознесе́нский*; 1933 елның 12 мае — 2010 елның 1 июне) — рус шагыйре, прозаик, рәссам, архитектор. 1988 елдан Рус ПЕН-үзәге әгъзасы.

Андрей Вознесенский Совет Берлеге җитәкчелеген тәнкыйте белән мәшһүр. Хәтта Хрущевның **«Убирайтесь вон, господин Вознесенский, к своим хозяевам. Я прикажу Шелепину, и он подпишет вам заграничный [[паспорт]]!»** сүзләре билгеле.

Андрей Андрей улы Вознесенский 2010 елның 1 июнендә Мәскәүдә вафат була.

## Искәрмәләр

Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Рус рәссамнары
Төркем:ПЕН-үзәк әгъзалары
Тайвань

**Тайва́нь** (; тарихи исеме — **Формо́за**,  — «Гүзәл утрау») — Тын океанда, континенталь Кытайның көнчыгыш кыйтга өлешеннән 150 км ераклыкта урнашкан утрау. Иң зур шәһәре — башкала Тайпей. Тайбэй Тайваньнең төньягында урнаша, анда 2 миллион 600 мең кеше көн итә.

## Урнашуы
Утрау көньяктан төньякка 394 километрга, ә көнчыгыштан көнбатышка исә 140 километрга сузылган. Мәйданы 34 507 км². Күпчелек өлеше таулыклардан тора һәм шуңа күрә халык (23 миллион) утрауның өчтән бер өлешенә сыеп бетәргә тырышып яши.

## Кытай белән мөнәсәбәт
Кытай Халык Республикасы Тайваньнең бәйсезлеген танымый, үзенең асыл территориясе саный.
## Мәдәният
### Дин
Тайваньдә дин тоту иреге Конституция нигезендә гарантияләнгән, һәм илдә төрле диннәр бар — барлыгы 26 дин рәсми рәвештә танылган, кешеләр теләсәләр, башка диннәргә ирекле рәвештә табына ала. Хөкүмәт статистикасы күрсәткәнчә, буддачылык тайваньлеләрнең якынча 35,1 % ы куллана торган иң популяр дин санала, ә аннан соң даосизм (33,0 %) килә. Христианлык (3,9 %) һәм Игуандао (3,5 %) өченче һәм дүртенче урында, азчылык ислам тарафдарлары бар. Якынча 18,7 % тайваньле бер дингә дә ышанмый. 
* Тайваньдә ислам

Тайвань
Тайвань
Төркем:Бәхәсле территорияләр
Тайвань (мәгънәләр)

**Тайва́нь:**
* Тайвань — Тын океанда урнашкан утрау.
* Тайвань — Кытай Җөмһүрияте провинциясе.
* Тайвань — Кытай Халык Җөмһүрияте провинциясе.
Япония географиясе

**[[Япония]]** — Азиянең Тын океан ярында урнашкан утрау-дәүләт. Географик координатларга күрә Япония экватордан 36°ка төньякта һәм Гринвич меридианыннан 138°ка көнчыгышта урнаша.

Архипелангның иң зур утраулары: Хоккайдо, Хонсю, Сикоку һәм Кюсю. Шулай ук ил составына 6 848 кечкенә утрау керә.

Япония мәйданы — 377 915 км², коры җир 374 744 км²-ны, ә су исә 3 091 км²-ны — тәшкил итә. Япония мәйданы буенча Алмания, Малайзия, Яңа Зеландия һәм Бөекбритания кебек дәүләтләрдән зуррак.
Баскетбол

**Баскетбо́л** ( — кәрзин, *ball* — туп) баскетбол тубы белән такымлы спорт уен төре. 15х28 метрлы баскетбол мәйданчыгында уйнала.

## Уен тәртибе
Баскетболны биш кешедән торган ике төркем уйный. Һәрбер такым уенчыларының максаты – ятьмәле боҗрага тупны кертү һәм көндәш уенчыларга тупны үз кулларына күчерүләренә һәм үз боҗраларына тупны кертүләренә комачаулау. Боҗра җирдән 3,05 метр (10 фут) биеклектә урнашкан. Якын һәм урта ераклыктан кертелгән туп өчен ике, ерактан (3 очко сызыгыннан арырак ноктадан) кертелгән туп өчен өч очко бирелә. Штраф ыргытуы өчен 1 очко бирелә.

## Тарих
Баскетбол тарихы 1891 елда башлана. Уенны Спрингфилд көллияте мөгаллиме, профессор Джеймс Нейсмит уйлап чыгара.

Олимпия уеннары программасына баскетбол 1936 елда Берлинда узган Олимпия уеннары вакытында кертелә (Уенны уйлап табучы Джеймс Нейсмит кунак буларак чакырыла). Джеймс Нейсмит заманыннан бирле баскетбол бик күп үзгәрешләр кичерә. Бүген бу уен дөньяда иң популярларның берсе булып тора. Халыкара дәрәҗәдә FIBA,  эшчәнлеге аркасында үсә.

## Галерея
Файл:Jordan by Lipofsky 16577.jpg|Баскетболчы Майкл Джордан слэм-данк һөҗүм алымын кулланып туп кертә 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Баскетбол 

## Сылтамалар

 

## Шулай ук карагыз
* Милли баскетбол ассоциациясе

Төркем:Баскетбол