open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Смурфлар

**Смурфлар** (, , ) — бельгияле рәссам Пьер Кюллифор *([[:en:Peyo|en]])* барлыкка китергән персонажлар, кечкенә буйлы зәңгәр тиреле гном кешеләр. Смурф - француз Штрумпф исеменең нидерланд теленә тәрҗемәсе.

Төп персонаж  — озын сакаллы Смурф-әти. Күпчелек смурфлар 100 яшь тирәсендә булганда, 542 яшьтәге (2011 елдагы фильмда 546 дип әйтелә), Смурф-әти өченче иң олы смурф һәм барчаларының лидеры булып тора.

Dupuis матбагасында 30 комикс китабы басылган. 1965 елда Бельгиядә чыгарылган 87-минутлык кара-һәм-ак *[[:en:Les Aventures des Schtroumpfs|Les Aventures des Schtroumpfs]]* мультфильмы аркылы кинотеатрлар экраннарына килә.
## Искәрмәләр

Төркем:Мультфильм персонажлары
Äbelxäyer

**Äbelxäyer** (1412-1468) -  Altın Urdanıñ öleşe Aq Urda tarqaluı näticäsendä kilep çıqqan däwlätenä nigez saluçı häm anıñ berdänber xanı. Cuçi näselennän çıqqan.

Äbelxäyer ülgännän soñ Äbelxäyer xanlığı tarqalıp betä.

## Tarix

1419 yılda İdegäy suğışta ülgännän soñ, Altın Urda zäğiflänä häm tarqala başlıy.

1428 yılda Oluğ Möxämmäd Bäräk xannı ciñep, anı Altın Urdanıñ könyaq öleşenä qua.

1428-1429 yılda qaçqan Bäräk Mansur bertuğannarı häm İdegäy ulları Ğazi häm Näwrüz tarafınnan üterelä.

Aq Urda tarqala häm könçığış-könyaq öleşendä başta Bäräk xan, soñraq Äbelxäyer  xäkimiätkä kilä. Läkin täxet öçen tuqtawsız köräş däwam itä.

1430 yılda Äbelxäyer täxetkä däğwaçı Mäxmüd-Xaci xanğa qarşı Tubıl yarında suğışa, näticädä Mäxmüd-Xaci ciñelä.

1446 yılda Äbelxäyer Sığnaq, Arqun, Aqqorğan şähärlären basıp ala.

1457 yılda **Üz Timer** citäkçelegendäge oyratlar (mongol qäbiläse) Äbelxäyer ğäskären tar-mar itä. Oyratlar Taşkänt häm Törkistan şähärlären cimerä.

Oyratlar höcüme Äbelxäyer däwläten bik qaqşata, anıñ säyäsäte belän riza bulmağan köndäşlär  Canibäk  häm Gäräy Cidesu töbägenä kitä häm anda ayırım  Qazaq xanlığına nigez sala.

Äbelxäyer separtistlarnı bastırsın öçen könyaqqa bara, läkin yulda Aqqıstaw, bügenge Almatı qalası yanında wafat bula.

Äbelxäyer ülgännän soñ däwlät tarqala.

## Ädäbiat
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* МОНГОЛЬСКОЕ НАШЕСТВИЕ НА ТЕРРИТОРИИ КАЗАХСТАНА И ЕГО ПОСЛЕДСТВИЯ
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
* Абд-ар-раззак Самарканди Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941.

Төркем:Татар тарихы
Төркем:Казакъстан тарихы
Төркем:Үзбәкстан тарихы
Зур Шартлау Теориясе (телесериал)

*[[Галәм]]нең барлыкка килүен тасвирлаучы фәнни теориясе өчен, зинһар [[Зур Шартлау]] мәкаләсен карагыз.*

**«Зур Шартлау Теориясе»** () — Чак Лорри һәм Билл Прэди тарафыннан булдырылган американ телесериал. Премьера CBS телеканалында 2007 елның 24 сентябрь көнне урын ала..

Сериал ике яшь сәләтле физик Шелдон Купер һәм Леонард Хофстедтер, актриса булырга хыялланучы гүзәл күршеләре официант Пенни,дуслары астрофизик Раджеш Кутраппали һәм инженер Говард Воловиц тормышларына багышланган. Сериал маҗаралары Калифорния штатының Пасадина шәһәрендәге урын ала, Warner Bros. Television һәм Chuck Lorre Productions оештырган төшерүләрне теләсә кем килеп күзәтә ала.

2014 елның 24 мартында CBS сериалның күрсәтелү мөддәтен 2016-17 елгы сезонына кадәр озынайтты..

Сериал һәм катнашучылары күп тапкыр «Эмми» кинопремиясе белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Рәсми сайт 

Төркем:АКШ сериаллары
Төркем:Телевидение
Төркем:Юмор
Губка Боб Шакмак Ыштан

**Губка Боб Шакмак Ыштан** () — АКШ диңгез биологы Стивен Хилленберг *([[:en:Stephen Hillenburg|en]])* барлыкка китергән персонажы, антропоморф диңгез губкасы, Nickelodeon кабель телевидениесе каналындагы чыккан исемдәш мультсериалның төп герое. Публика һәм критиклардан уңай кабул итү таба.

Дөнья кинотеатрлары экранына 2004 елгы The SpongeBob SquarePants Movie фильмы аркылы килә, 2015 елда аның дәвамы The SpongeBob Movie: Sponge Out of Water чыга.

Персонаж исеме 2010 елда Малайзиянең Саравак штатындагы Lambir Hills National Park милли паркының тропик урманнарында яңа ачылган ***[[:en:Spongiforma squarepantsii|Spongiforma squarepantsii]]*** гөмбә губкасына  кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Мультфильм персонажлары
Төркем:АКШ мультфильмнары
Саян (мәгънәләр)

**Саян** — күп мәгънәле сүз. Татар телендә борынгы төрки «*сойон*» сүзеннән — «*казык теш*» дигәнне аңлата .

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* «Саян» — Тыва дәүләт җыр һәм бию ансамбле.
* Саян, Саян таулары — Үзәк Азиядәге (Себернең көньягы, Монголиянең төньягы) ике тау тезмәсе.
* Саян телләре — көнчыгыш төрки телләр.
* Саян сөйләше — рус теленең хәзерге Курск, Белгород өлкәләрендә таралган җирле сөйләше.
 
## <small>Топоним</small>
* Саянск — Иркутск өлкәсендәге шәһәр.
* Саян районы — Красноярск краендагы район.
* Саяногорск — Хакасиядәге шәһәр.

## <small>Гидроним</small>
* Саянзас — Кемерово өлкәсендә агучы елга.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Саян батыр — казакъ эпосы «Кобыланды батыр» каһарманнарының берсе.

## <small>Искәрмәләр</small>

Төркем:Топонимнар
Төркем:Гидронимнар
Hawa transportı

**Hawa transportı** yäki **hawa sudnosı** — atmosferada hawa belän tä'sir iteşü säbäple xäräkätkä kilä torğan oçuçı apparat (Xalıqara aviatsiä federatsiäseneñ añlatması).

Räsäy Federatsiäse hawa kodeksı buyınça:

**Hawa sudnosı** - cirneñ yäki hawanıñ östennän kire qaytarılğan hawadan ayırmalı bularaq atmosferada hawa belän tä'sir iteşü säbäple xäräkätkä kilä torğan oçuçı apparat.

Ğälämi qorablar, raketalar, ekranoplannar, hawa mendäre sudnoları hawa sudnolarına qaramıylar.

## Törlär

Ğomumi hawa sudnoları:
*avtojir
*aerostat
*boralaq
*qanatlı boralaq
*dirijabl
*ornitopter
*planer
*oçqıç

Barısı çağıştırmalı awırlığı, qüät caylanması bulu-bulmawı, Kütärü köçen buldıru ısulı belän ayırılıp toralar.

### Hawadan ciñelräk
*aerostat
*dirijabl

### Hawadan awırraq
Hawadan awırraq sudnolar aerodinamik köçlär yärdämedä kütärü köçen buldıralar.

### Xäräkätsez qanat
* oçqıç
* planer

### Kütärep baruçı rotor

Rotor (rusça *vint*) yörtkeçneñ qüäten tartu köçenä äwelderä.

* Boralaq
* Avtojir

## Ädäbiät

*   Вартанян Н. В. Классификация воздушных судов (рус.) // Транспортное право. — 2010. — № 4.

*    «Воздушный кодекс Российской Федерации» от 19.03.1997 № 60-ФЗ (ред. от 06.12.2011, с изм. и доп., вступающими в силу с 23.02.2012)

Төркем:Авиация
Qanatlı boralaq

**Qanatlı boralaq** yäki **jirodin** (inglizçä *Gyrodyne*, rusça *vintokrıl*) - qanatlı rotorlı oçuçı apparat, kütärelgändä, utırrğanda, oçıp torğanda rotorlar qullanıla, ä gorizontal' oçuı qanatlar yärdämendä tä'min itelä.

Qanatlı boralaq kütärep baruçı boralaq sıman rotornı qullana, ä gorizontal' tartu öçen qanat häm yörtkeçne oçqıç kebek faydalana.

Kütärep baruçı rotorlar yärdämendä apparat kütärelä häm utırа, gorizontal' rejimda rotorlar häm qanatlar yärdämendä kütärü köçen buldıra häm rotornıñ yökläneşen qanatqa tapşırıla.

## Taswir

Qanatlı boralaqta -

* boralaqtan ayırmalı bularaq "oçqıç qanatı" häm östämä yörtkeç bar, şuña kürä gorizontal' tizlege yuğarıraq bula
* oçqıçtan ayırmalı bularaq boralaq sıman rotor bar, şuña kürä vertikal' kütärelü häm utıru mömkinlege bar
* avtojirdan ayırmalı bularaq boralaq sıman yörtelüçe rotor bar, şuña kürä apparat ber urında asılınıp tora ala häm vertikal' räweştä kütärelä häm utıra ala.

## Tarix

1959 yılda SSRBdä **Kamov** Ka-22 digän qanatlı boralaqnı eşkärtä, läkin seriäläp citeşterü başlanmıy.

1967 AQŞta *Lockheed AH-56 Cheyenn* digän  xärbi qanatlı boralaq eşkärtelä, tik 10 danä yasaldı.

2010 yılda *Eurocopter* şirkäte  *Eurocopter X3* digän qanatlı boralaqnı yasıy.

## Ädäbiät

*   Вартанян Н. В. Классификация воздушных судов (рус.) // Транспортное право. — 2010. — № 4.
* Техника молодёжи. Винтокрылы

Төркем:Авиация
Тәгин

**Тәгин** яки **тигин** - Төрки каһанлыгында кулланылган төрки титулы. Гадәттә хан гаиләсенең кече улы исеменә кушыла, тәгин -  тәхет варисы, шаһзәдә дәрәҗәсенә охшаш төшенчә.

Иң күренекле затлар - Көнчыгыш Төрки каһанлыгының эшлеклесе - Алп-тәгин.

## Әдәбият
*Шервашидзе И. Н. Фрагмент древнетюркской лексики. Титулатура // Вопросы языкознания. 1990. № 3.
*    Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967.
*    Ганиев Р.Т. Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2006. — С. 152. — ISBN 5-7525-1611-0.

Төркем:Титуллар
Төркем:Төрки дәүләтләр
Dirijabl

**Dirijabl** (frantsuzça *dirigeable* — **idärä itelüçe**) - hawadan ciñelräk bulğan qüät caylanması belän yörtelä torğan hawa apparatı. Hawa ağımnarına bäysez, telägän yünäleşkä xäräkät itä ala.

## Taswir

Dirijabl urtaça tığızlığı hawadan keçeräk, Arximed qanunı buyınça apparat "öskä tartıla" - kütärelä.

Ğädättä dirijabl tışçası hawadan ciñelräk buluçı gaz (heliy, sutudırğıç - vodorod) belän tutırıla. Kütärüçänlek tışçanıñ külämenä turı proportsional'.

Zamança dirijablda gravitatsion häm aerodinamik totrıqlıq sisteması urnaştırıla.

Utıru maxsus arqannar yärdämendä bara, häm priçal maçtaları qullanıla.

Yörtkeçlär - hawa rotorları, qayçaqta turborotor yörtkeçläre faydalanıla.

Pilot (1 yäki 2) tangaj belän idärä itep, apparat kursın yörtä.

## Törlär
* Tışçalar törläre - yomşaq, qatı, yarım qatı
* Qüät caylanması - bu yörtkeçe, benzin, elektr, gaz-turbinalı, dizel yörtkeçläre
* Maqsat - passajir, yök, xärbi
* Arximed köçen buldıru ısulı - esse gaz, ciñel gaz yärdämendä h.b.

## Tarix

1852 yılda **Añri Jiffar** eşlägän dirijabl berençe oçış yasıy.

1899 yılda dirijabl-*Zeppelin* yasala başlıy.

Berençe bötendönya suğışında dirijabl bombağa totuçı bularaq aktiv qullanıla.

1919 - 1937 yıllarda dirijabl "altın ğasırı" bula.

1923 yılda SSRBda berençe dirijabl yasala.

İñ tanılğan dirijabllär - **"Graf Tseppelin" häm "Hindenburg"**.

1937 yılda AQŞ Leykerherst qalasında utırğanda Almaniä yulçılar dirijabl-laynerı "Hindenburg" yanıp betkännän soñ, dirijabl qullanışı tulısınça tuqtala diärlek.

## Monı da qarağız
* Arximed qanunı

## Ädäbiät
* Дирижабли на сайте «Энциклопедия Долгопрудного» (см. также раздел «Библиотека»)
* John Dziadecki’s airship site 
* Airship Heritage Trust  (история британских дирижаблей)
* Navy Lakehurst Historical Society 
* The Airship Association: FAQs about Airships 
* Blimp Squadron Fourteen Overseas   (выдержки из официальной иллюстрированной истории ZP-14 — эскадрильи блимпов ВМС США, 1944—1945 гг.)
* Архив журнала «Flight» 
* Собрание фотографий дирижаблей Первой мировой войны 

Төркем:Авиация
Хәмзә (мәгънәләр)

**Хәмзә** — күп мәгънәле сүз.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* '''Хәмзә''' Хәкимзадә Ниязи (1899-1929), үзбәк совет язучысы , Үзбәкстан ССР халык язучысы (*[[1926]]*).
* '''Хәмзә''' Мөхәммәдиев (1907-1997), Советлар Берлеге Каһарманы.
* '''Хәмзә''' Богданов (1904-1983), Советлар Берлеге Каһарманы.
* '''Хәмзә''' Габделвәлиев (1840-1932), I гилдия сәүдәгәр, Ч. Айтматовның бабасы.
* '''Хәмзә''' Долотказин (1890-1979), мәгърифәтче, мөгаллим.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Хәмзин — татар һәм башкорт фамилиясе
* Хәмзә бай — Галиәсгар Камалның  «Беренче театр» әсәрендәге тискәре каһарман.
* Хәмзәабад — Үзбәкстанның Фәрганә өлкәсендәге шәһәр (*хәзер* Шаһимәрдән).
* Һәмзә — гарәп әлифбасы хәрефе.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Топонимнар
Planyor

**Planyor** (fransuzça *planeur*, *planum* - **yassılıq**, inglizçä *Glider (sailplane)*) - hawadan awırraq motorsız (çığarma - motoplanör) oçu apparatı, qanatqa isüçe hawa ağımı kütärü köçen buldıru näticäsendä planör oça.

Şulay uq **planer** - oçu apparatınıñ nigez kostruktsiäse dip atala.

Ğädättä belgeçlär ike töşençäne ayıra:

**Planyor** - oçırlıq (salmaq qına oçıp tübänäyä barırlıq) apparat.

**[[Planer]]** - oçu apparatınıñ nigez kostruktsiäse.

Planyor misalları - käğäz oçqıçı, käğäz kügärçene.

İrekle oçu noqtasına planyor oçqıç yäki maxsus qatlawlı çığır yärdämendä kiterelä, annan soñ planyor salmaq qına oçıp tübänäyä bara.

## Tarix

BEQ 2500-1500 Borınğı Misırda salmaq qına oçıp tübänäyä barırlıq apparatlar bulğannar, alarnıñ surätläre tabılğan.

1863 yılda **Corc Keyli** keşene hawağa kütärgän berençe zamança planyornı yasağan.

XIX-XX ğasırda **Otto Liliental** küp kenä yaxşı oçu sıyfatlamaları belän planyorlar citeştergän.

Xäzer planyor sportı kiñ taralğan, 1&nbsp;km bieklektän planyor 60&nbsp;km oça ala.

Planyor tizlekläre 20 - 28 000&nbsp;km/säğ (qanatlı ğälämi qorab) bula ala.

## Ädäbiät

*    Двоеносов Д., Замятин В., Снешко О. Нагрузки, действующие на планёр в полёте Учебное пособие. М.: ДОСААФ, 1963  (PDF, 1,9 МБ)
*    Гончаренко В. В. Техника и тактика парящих полётов

Төркем:Авиация
Oçu apparatı planerı

**Oçu apparatı planerı** yäki **planer** (fransuzça *planeur*,  inglizçä *Airframe*) - qüät caylanmasız, cihazsız oçqıç yäki boralaq tözeleş öleşe.

Aviatözeleştä **planer** dip atala, çönki aviabelgeçlär töçençälärne ayıra:
***[[Planör]]** - oçırlıq (salmaq qına oçıp tübänäyä barırlıq) apparat.
***Planer** - oçu apparatınıñ nigez kostruktsiäse.

Planer füzeläj, qawrıylar, şassi, mexanizatsiä töyennäre, qanatlardan tora.

Oçqıç massası 25-34% tan planer masssasınnan tora:

*25-32% - yulçılar oçqıçı öçen
*18-28% - bombağa totuçı oçqıç öçen
*28-32% - istrebitellär öçen

## Tarix

Baştaraq planerlar ağaçtan häm tuqımadan yasala ide.

1915 yılda  *Junkers J-1* monoplanı berençe tapqır tulısınça metaldan yasalğan.

1949 yılda **Su-17** oçqıçında berençe tapqır bülenüçän füzeläj borın öleşe yasalğan, soñraq F-111 oçqıçında.

## Ädäbiät

*    Шаталовин И. А. Тема 3. Элементы конструкции планера самолета // Теоретические и инженерные основы аэрокосмической техники. — М.: авиационно-космических технологий, 2003.
*    Гончаренко В. В. Техника и тактика парящих полётов

Төркем:Авиация
Аргамак (журнал)

**«Аргамак»** ― Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә 1991―2000 елларда татар телендә нәшер ителгән айлык басма.
## Тарих

* 1991 елның августында шәһәр хакимияте һәм Чаллы язучылар оешмасы органы буларак нәшер ителә башлый.
* 1991 елда шәһәр хакимияте һәм җәмәгатьчелек чакыруы буенча Айдар Хәлим Чаллыга күчеп килә һәм 1995 елның декабрена кадәр «Аргамак» журналының баш мөхәррире була.

## Баш мөхәррирләр
* 1991―1995 елларда ― Айдар Хәлим 
* 1995 елның декабреннән 1998 елга кадәр ― Мансур Мортазин
* 1998―1999 елларда ― Равил Сабиров
* 1999―2000 елларда ― Газинур Вәлиев

## Контент-юнәлеше
* Журналның эчтәлеген публицистика, проза, поэзия, Татарстан һәм татар халкы мәдәнияте һәм тарихы буенча мәкаләләр тәшкил итә. 
* «Аргамак» редакциясе «Аргамак» журналы китапханәсе» сериясеннән китаплар һәм балалар китаплары бастырып чыгара.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* [Басма турында «Милләттәшләр» сайтында](http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%90%D0%A0%D0%93%D0%90%D0%9C%D0%90%D0%9A_(%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BD))
* Басма турында «Әдипләр» сайтында 

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Яр Чаллы матбугаты
Аргамак. Татарстан (журнал)

**«Аргамак. Татарстан»** — Яр Чаллы шәһәрендә 2009 елдан рус телендә 3 айга бер тапкыр, 256 битле булып  нәшер ителүче басма. Россия язучылар берлегенең Татарстан бүлеге нәшер итә. Татарстан бюджетыннан финанслана. Гамәлгә куючы — «Татмедиа» ААҖ. Баш мөхәррире — язучы Николай Алешков (26.06.1945).

Тиражның яртысы (1000 данә) ТР милли китапханәсе аркылы җөмһүриятнең барлык китапханәләренә таратыла. 500 данәсе Россия төбәкләренә җибәрелә. 500 данәсе Казан, Яр Чаллы, Алабуга, Түбән Кама, Әлмәт шәһәрләрендә басманы укучылар белән очрашуларда таратыла. «Татарстан почтасы» аркылы язылу мөмкинлеге тудырылган.

Әмирхан Еники, Туфан Миңнуллин, Мөхәммәт Мәһдиев, Равил Фәйзуллин, Роберт Миңнуллин, Разил Вәлиев, Ренат Харис, Зиннур Мансуров әсәрләре русчага тәрҗемәдә тәкъдим ителгән.

Михаил Чванов (Уфа), Александр Ольшанский һәм Владимир Карпов (Мәскәү), Александр Матвеичев (Красноярск), Владимир Ермаков (Орёл), Петр Ткаченко (Мәскәү), Александр Воронин (Казан), Николай Рачков (Ленинград өлкәсе), Диана Кан һәм Евгений Семичев (Новокуйбышевск), Наталья Вердеревская (Алабуга), Владимир атакай Гофман (Түбән Новгород), Сергей Кузнечихин (Красноярск), Сергей Михеенков (Таруса), Валерий Клячин (Иваново) иҗаты белән таныштыра.

Яшь язучылардан Алексей Карелин, Анастасия Устинова, Дмитрий Цыганков, Олег Лоншаков, Сергей Бударин, Василий Попов, Ирина Мигачева, Ксения Ларина, Эдуард Нургатин әсәрләре урнаштырылган.

«Аргамак. Татарстан» тышлыгындагы Казан кирмәне фрагменты фотосы авторы — Михаил Медведев. 

## Сылтамалар
* Басманың рәсми порталы
*  Басма турында ТР милли китапханәсе сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Яр Чаллы матбугаты
Аргамак (мәгънәләр)

**Аргамак** — күп мәгънәле сүз. Гомумтөрки сүз. «Озын торыклы ат» дигәнне аңлата

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Аргамак — менге ат, төрки халыкларда (бигрәк тә Урта Азиядә) һәм Кавказда тау халыкларында аргамак иң яхшы ат токымы исәпләнә. Кабарда атын да икенче төрле «аргамак» дип атыйлар.
* «Аргамак» — Яр Чаллыда 1991-2000 елларда чыккан татарча журнал.
* «Аргамак. Татарстан» — Яр Чаллыда 2009 елдан чыгучы русча журнал.
* «Аргамак» — Дүртөйле шәһәрендә 1996 елның сентябреннән нәшер ителгән бушлай белдерүләр бастыручы русча газета. Мөхәррире — Зиатдинов М.С. Айга бер саны әзерләнгән. 
* «Аргамак» («Арғымаҡ») — Казакъстанда 2013 елдан нәшер ителүче атлар турында журнал. Баш мөхәррире — Багдат Мохтаров. Тираж- 3000. Ике айга бер саны чыга.

## Искәрмәләр

Төркем:Журналлар
Мансур Мортазин

**Мансур Мортазин**, Мансур Газизҗан улы Мортазин (*[[1966 ел]]ның [[22 сентябрь|22 сентябре]], [[СССР]], [[РСФСР]],  [[Татарстан АССР]], [[Балык Бистәсе районы]], [[Югары Тегермәнлек]]*) — филолог (татар теле укытучысы), журналист, мөхәррир. Россия һәм Татарстанның Журналистлар берлекләре әгъзасы. «Аргамак» журналы, «Шәһри Казан», «Атна вакыйгалары», «Без ― бергә» газеталарының баш мөхәррир вазыйфасын башкарган.
Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[2011]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1966 елның 22 сентябрендә Татарстан АССРның Балык Бистәсе районы Югары Тегермәнлек авылында туган. «*Татар теле һәм әдәбияты*» белгечлеге буенча Казан дәүләт университетын (*[[1990]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 08.1987 — 08.1990 — Әхмәр 8 еллык мәктәбендә туган тел укыта. 
* 09.1990 — 10.1993 — «Татарстан яшьләре» газетасында бүлек мөдире. 
* 10.1993 — 04.1994 — «Ватаным Татарстан» газетасының үз хәбәрчесе. 
* 04.1994 — 12.1995 – Казан мэриянең пресс-хезмәтендә төп белгеч. 
* 12.1995 — 10.1998 — «Аргамак» журналының баш мөхәррире. 
* 06.1999 — 09.2004 — Татарстан ДТРК бүлек мөхәррире. 
* 10.2004 — 04.2007 — «Ватаным Татарстан» газетасының баш мөхәррир урынбасары. 
* 04.2007 — 12.2007 — «Шәһри Казан» газетасының баш мөхәррире. 
* 01.2008 — 06.2014 — «Татмедиа» ААҖ филиалы — «Шәһри Казан» газетасы директоры.
* 2014 — «Ватаным Татарстан» газетасының абүнә бүлеге мөхәррире урынбасары.

## Китаплары
Күп кенә әдәби, фәнни, сәяси китапларның мөхәррире. Үзе дә өч китап авторы.
* «Без бергә» (*төзүче-мөхәррире М. Г. Мортазин*). К., 2014. (*Китапта [[Россия]]дә [[татар]]лар яшәгән җирләрдә басылган [[татар]] [[газета]]лары (22) турында тулы, әтрафлы мәгълүмат бирелә.*)
* 150 атаклы татар турында. Кызык та, кызганыч та: публицистик язмалар (*проект авторы, төзүчесе һәм мөхәррире М. Г. Мортазин*). К.: Мәгариф-Вакыт, 2022, 383 бит. ISBN 978-5-4494-0086-4

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2011 Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
* «Журналистикада исем», «Китап авторы ― журналист» номинацияләрендә Татарстан журналистларының «Бәллүр каләм» конкурсы бүләге иясе.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Татмедиа»«» ААҖ рәсми сайты
* М. Мортазин «Әдипләр» сайтында

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Мортазин

**Мортазин** — татар һәм башкорт фамилиясе. **Мортаза** исеменнән барлыкка килгән.
 
*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әхәт Мортазин (1959—2018), журналист,  Башкортстан радиосы һәм телевидение дикторы (1986—2018). Башкортстанның халык артисты (2009).
* Вәлиулла Мортазин (Мортазин-Иманский) (1885-1938), театр режиссёры, РСФСР халык артисты.
* Денис Мортазин, билбаулы көрәш буенча дөнья чемпионы (*[[Логос]], [[Того]], [[2008]]*). 
* Илдус Мортазин, рәссам, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[2014 ел|2014]]*).
* Ирек Мортазин (05.04.1964), журналист (*[[Мәскәү]]*).
* Камса Мортазин (1966), язучы, фән кандидаты (2005), БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2007) (*[[Чиләбе]]*).
* Мансур Мортазин (22.09.1966), журналист.
* Марат Мортазин (26.12.1957), ислам белгече.
* Муса Мортазин (1891—1937), хәрби эшлекле, 1920-1921 - БашЦИК рәисе. 
* Рамазан Мортазин (1870-?), сәяси золым корбаны.
* Рәис Мортазин, Чистай үзәк хастаханәсе баш табибы (*[[2015 ел]]дан*).
* Рәүф Мортазин (1910-1994), композитор, Салават Юлаев премиясе иясе (*[[1990]]*).
* Роберт Мортазин (07.01.1958), актер, оешма җитәкчесе.
* Хәниф Мортазин, тренер (*җиңел атлетика*), РСФСР атказанган тренеры, Русиянең атказанган физик культура хезмәткәре. 
* Фирзәр Мортазин , җырчы, үзешчән композитор.
----
* **[[Мортазина]]**
** Миләүшә Мортазина (27.05.1926), профессор, вокал  педагогы, РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1983]]*).
** Шәүрә Мортазина (1925—2002), театр режиссёры, РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1970]]*).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Лив һәм Мэдди

**Лив һәм Мэдди** () — үсмерләр аудиториясенә юнәлгән американ Disney Channel каналында 2013 елдан бирле чыгучы телесериал.

## Сюжет
Лив һәм Мэдди, игезәк кыз-туганнар булуга карамастан, холыклары белән бер-берсеннән аерыла. Лив карьерасын Һолливуд йолдызы буларак күрсә, Мэдди укыган лицеендагы баскетбол такымында итеп күрә. Лив Һолливудтагы күпләгән маҗаралардан соң, гаиләсенә әйләнеп кайта. Бу хәлгә Мэдди куана, ләкин вәзгыять соңрак үзгәрә.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ сериаллары
Төркем:Телевидение
Куприянов

**Куприянов** — рус фамилиясе. Куприян/Киприан («*[[кипр]] кешесе*») исеменнән  ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Михаил Куприянов  (1903-1991), ССРБ халык рәссамы.
* Гиоргий Куприянов (28.03.1956), Минзәлә районы башлыгы (*[[2004]]-[[2010]]*), «Татспиртпром» ААҖ генераль директоры (*[[2010]]-[[2015]]*).
* Геннадий Куприянов (1905-1979), совет дәүләт эшлеклесе.
* Валерий Куприянов (29.06.1940―30.07.2023 ), техник фәннәр докторы (*[[1988]]*), профессор (*[[1991]]*), КИСИ-КГАСУ ректоры (*[[1988]]―[[2008]]*), ТР атказанган фән эшлеклесе.
* Владимир Куприянов, рәссам. Кызыл Йолдыз ордены сурәте проекты авторы.

## Моны да карагыз
* Куприяново — Мари Илнең Сернур районындагы авыл.
## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Гиоргий Куприянов

**Гиоргий Куприянов** (Гиоргий Фёдор улы Куприянов) — Татарстанның Минзәлә районы башлыгы (*[[2004]]-[[2010]]*), «Татспиртпром» ААҖ генераль директоры (*[[2010]]-[[2015]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1956 елның 28 мартында ТАССР Ворошилов районы (хәзерге Минзәлә районы) Югары Юшады авылында туган.
 
«*Инженер-төзүче*» белгечлеге буенча Налчык политехника институтын тәмамлаган. Хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
* 1977 «Камгэсэнергострой» сәнәгать берләшмәсендә прораб.
* 1978-1979 «Таймырэнергострой» сәнәгать берләшмәсендә прораб.
* 1979-1992 «Татсельхозмонтаж» сәнәгать берләшмәсенең Минзәлә ПМКсында мастер, участок башлыгы.
* 1992-1995 Минзәлә ликёр-аракы заводы директоры.
* 1995-2002  «Татсельхозмонтаж» сәнәгать берләшмәсенең Минзәлә ПМКсы башлыгы.
* 2002-2004 ТР Минзәлә районы башлыгының беренче урынбасары.
* 2004-2010 Минзәлә районы башлыгы.
* 2010, август-2015, гыйнвар «Татспиртпром» ААҖ генераль директоры.

## Җәмәгать эшчәнлеге
* «Татсельхозмонтаж» сәнәгать берләшмәсенең Минзәлә ПМКсын җитәкләгәндә, Минзәлә тарихи мәчетен торгызуда ярдәм күрсәтә: бинаның җылылык тәркибен (*системасын*) алмаштыруда булышлык итә.
* «Татспиртпром» ААҖ генераль директоры вазифасында Минзәлә шәһәренең гамәлдәге Никольский соборының 200 еллык юбилеена соборны  яңартуда һәм бәйрәмне уздыруда ярдәм итә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2013 Татарстан митрополиясенең Изге Гурий Казанлы медале (*медаль святителя Гурия Казанского*).

## Сылтамалар
*  Г.Ф. Куприянов турында VIPERSON сайтында
* Г.Ф. Куприянов турында «Депутатские дела» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Ханов

**Ханов** — татар һәм башкорт фамилиясе. Хан сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Илдар Ханов (1940-2013), рәссам, скульптор, Тукай бүләге иясе (*[[2010]]*).
* Олег Ханов (1951―2025), актер, Гафури театрының сәнгать җитәкчесе (*[[2012 ел]]дан*), Салават Юлаев бүләге иясе (*[[1981]]*).
* Зөфәр Ханов (1925―2002), укытучы, спортчы (*[[татарча көрәш]]*), сабантуй батыры, татарча көрәш буенча күп тапкырлар РСФСР, ТАССР чемпионы, ССРБ атказанган спорт остасы (*[[1970]]*), ТАССР атказанган физик тәрбия хезмәткәре (*[[1984]]*).
* Фирдәвис Ханов (1951), РФ һәм ТР атказанган архитекторы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Һебрид утраулары

**Һебрид утраулары** ( ,  — *«Әҗнәбиләр утраулары»*) — Атлантик океанындагы архипелаг. Шотландиянең төньяк-көнбатышында. 500 дән артык кече утраудан (Льюис, Скай, Малл һ.б.) гыйбарәт. Бөекбритания составында. Мәйданы 7,5 мең км². Тышкы һәм Эчке Һебридларга бүленә, аларны Норт-Минч, Литл-Минч бугазлары һәм Һебрид борыны аера. Рельефы калкулыклардан һәм тәбәнәк таулардан гыйбарәт (биеклеге 1009 метргача). Шактый өлеше — ташлыклар һәм баткак җирләр.

Климаты уртача диңгез, гыйнварның уртача температурасы 4...6°, июльнеке 12...14°, Еллык явым-төшем микъдары 1000—2000 мм.

Халык күбесенчә балык тоту, терлекчелек белән шөгыльләнә. Постау эшләп чыгарыла. Туризм үсеш алган.

## Галерея

Kisimul_Castle.jpg|Кимсмул кирмәне
Leaving_Lochmaddy_-_geograph.org.uk_-_929584.jpg|
Архимед кануны

**Архимед кануны** — гидростатика һәм газостатиканың төп кануннарының берсе.

## Тасвир

**Сыекчага яки газга чумган җисемгә җисем күләменең авырлыгына тигез булган этеп чыгару көче тәэсир итә.** Ул көч Архимед көче дип йөртелә:

: {F}_A = \rho {g} V,
:биредә \rho - сыекча (газ) тыгызлыгы, 
: {g} - ирекле төшү тизләнеше
: V - чумган җисем күләме

Этеп чыгару Архимед көче тартылыш көченә модуле буенча тигез, юнәлеше буенча каршы була.

Җисем тулысынча сыекча белән чолгап алынган яки сыекча өслеге белән кисешкән булырга тиеш, мисал өчен: Архимед кануны резервуар төбендәге герметик рәвештә беркетелгән җисемгә тәэсир итми.

## Аңлатма

Архимед көче гидростатик басымнар аермасы белән аңлатыла:

: P_B-P_A = \rho g h 
: F_B-F_A = \rho g h S = \rho g V, 
:биредә *P<sub>A</sub>, P<sub>B</sub>* — *A* һәм *B* нокталарында басымнар, 
:ρ — сыекча тыгызлыгы, 
:*h* —  *A* һәм  *B* нокталары дәрәҗәләре аермасы, 
:*S* — җисем аркылы кисеменең мәйданы, 
:*V* җисемнең сыекчага (газга) чумган өлешенең күләме.

Теоретик физикада Архимед кануны интеграль төрдә күрсәтелә:

: {F}_A = \iint\limits_S{p {dS}},
биредә S — өслек мәйданы, p - теләгән ноктада басым

## Канун чыгару теләгән җисем өчен

Тирәнлектәге сыекча гидростатик басымы p = \rho g h 

Җисемгә тәэсир итә торган көч:

\vec{F}_A=-\int\limits_S{p\,d\vec{S}}=-\int\limits_S{\rho g h \,d\vec{S}}=-\rho g\int\limits_S{h \,d\vec{S}}=^*-\rho g\int\limits_V{grad(h)\,dV}=^{**}-\rho g\int\limits_V{\vec{e}_zdV}=-\rho g \vec{e}_z \int\limits_V{dV} = (\rho g V) (-\vec{e}_{z})

Остроградский-Гаусс теоремасы буенча:

: {}^* h(x,y,z) = z; \quad
^{**} grad(h)=\nabla h=\vec{e}_{z}

## Җисемнәр батмау шартлары

* \mathbf{F_T}>\mathbf{F}_A — җисем бата;
* \mathbf{F_T}=\mathbf{F}_A — җисем сыекчада (газда) йөзеп батмый;
* \mathbf{F_T} — җисем калкып чыга һәм батмый.

Яки тыгызлык шартлары: (биредә \mathbf{p_t} — җисем тыгызлыгы, \mathbf{p_s} — җисем чумган мохит тыгызлыгы):
* \mathbf{p_t}>\mathbf{p}_s — җисем бата;
* \mathbf{p_t}=\mathbf{p}_s — җисем сыекчада (газда) йөзеп батмый;
* \mathbf{p_t} — җисем калкып чыга һәм батмый.

## Сылтамалар

*    Архимедов закон // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Закон Архимеда // «Энциклопедия Кругосвет».

Төркем:Физик кануннар
Төркем:Гидростатика
Әлмәт таңнары

**Әлмәт таңнары** — Әлмәт муниципаль районының рәсми басмасы. Атнага ике тапкыр чыга. Җомга саны төсле итеп, 20 полосада чыга.
## Тарих
1990 елга кадәр районда «Знамя» газетасының дубляжы – “Хезмәт байрагы” чыгып килә. 1990 елда Әлмәттә Татар иҗтимагый үзәге бүлеге төзелде һәм аның карары, калабыз һәм районыбызның  татар милләтеннән булган халкы теләге белән мөстәкыйль татар газетасы “Әлмәт таңнары” туды. Беренче мөхәррире – язучы Әсгать Сәлах (1990-99)

Әлмәт шәһәр партия комитеты карарында: “Мөстәкыйль татар газетасын шәһәр һәм район оешмалары резервы хисабына финансларга”, диелгән иде. Газетаның беренче мөхәрриренә, газета чыга башлаганчы ук, аннан соң да ел буе бер җитәкчедән икенчесенә кул сузып, ярдәм сорап йөрергә туры килде.  “Әлмәт таңнары” чыга башлау белән  халкыбызның сөенеп, кызыксынып укый торган басмасына әверлде. Беренче елда аның тиражы 4380 гә, икенче елда 7448 гә җитте.

1999 елда Әсгать Салаховтан мөхәррир вазифасын Гөлгенә Кәримова кабул итеп ала. 
Газета 2008 елга кадәр шәһәр һәм район карамагында иде, ә аннан соң барлык районнардагы басмалар, шул исәптән "Әлмәт таңнары" да  "Татмедиа" җәмгыяте канаты астына күчерелде. 2012 елның II яртыеллыгыннан газетаны "Знамя труда" газетасы белән бер филиалга (директоры Сәрия Исхакова) берләштерделәр. Газета укучылар арасында рус гәҗите тәрҗемәсенә әйләнмәс микән дип шөбһәләнүчеләр дә булды. Без һаман да моннан 25 ел элек тоткан кыйблабыздан тайпылмыйча, мөстәкыйль газета булып чыгуыбызны дәвам итәбез. 2012 елда газетага баш мөхәррир итеп Гөлназ Гыйззәтуллина билгеләнә.

"Татмедиа" АҖ составындагылар арасында иң яхшы район басмасы булып исәпләнә. 2014 елгы нәтиҗә буенча ул «Ел лидеры» булып танылды.

## Чыганаклар
* Иҗат һәм җыр-моң бәйрәме берләштерде, дуслаштырды 
* Әсгать Сәлах, Безгә-25: максат шул, вәзгыять башка
## Моны да карагыз
* Асия Минһаҗева
* Илүсә Нәбиуллина
* Дамир Таҗиев

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлмәт районы
Ирекле төшү тизләнеше

**Ирекле төшү тизләнеше** яки **тартылыш көче тизләнеше** — авырлык көче җисемгә бирүче тизләнеш (башка көчләр исәпкә алынмый).

Инерциаль булмаган хисап системаларының тигезләмәләре буенча ирекле төшү тизләнеше масса берәмлегенә тәэсир итә торган авырлык көченә тиң.

Җирдәге ирекле төшү тизләнеше **g** дип билгеләнә, экваторда  **9,780 м/с²**, котыпларда **9,832 м/с²**  тигез.

Стандарт зурлык g = 9,80665 м/с тәшкил итә.

Җирдә ирекле төшү тизләнеше гравитацион тизләнеш һәм үзәктән куу тизләнеше вектор суммасына тигез. 

## Үзәктән куу тизләнеше

Үзәктән куу тизләнеше Җир әйләнүе сәбәпле килеп чыга, шуңа күрә Җирдә хисап системалары инерциаль булмыйлар.

Әйләнү күчәреннән **а** ераклыкта урнашкан нокта өчен үзәктән куу тизләнеше:
:, 
:биредә  — Җир әйләнүенең почмак тизлеге: ,  
: — бер әйләнешнең вакыты = 86164,1 секунда.

## Гравитацион тизләнеш

Бөтендөнья тартылыш кануны буенча гравитацион тизләнеш болай исәпләнә:

: g=G\frac{M}{r^2},

биредә  — гравитацион даими (6,6742 м³с−2кг−1), 
:  — планета радиусы.

Гравитацион тизләнеш Җир өслеге өстеннән болай исәпләнә:

: g(h)= \frac{G M}{(r+h)^2},

## Сылтамалар
* А. С. Енохович. Краткий справочник по физике. — М.: «Высшая школа», 1976. — 288 с.
*Gerald James Holton and Stephen G. Brush (2001). Physics, the human adventure: from Copernicus to Einstein and beyond (3rd ed.). Rutgers University Press. p.&nbsp;113. ISBN 978-0-8135-2908-0.

Төркем:Гравитация
Әсгать Сәлах

**Әсгать Сәлах** – татар язучысы, Әлмәт таңнары газетасының беренче мөхәррире.

## Тәрҗемәи хәл
Язучы Әсгать Сәлах (Әсгать Сәхап улы Сәлахов) 1935 елның 5 гыйнварында Татарстанның хәзерге Әлмәт районы Елховой авылында крестьян гаиләсендә туа. Әтисе Ватан сугышында хәбәрсез югалганлыктан, балачагы һәм үсмер еллары дүрт бала белән тол калган әнисе Мөсәвәрә тәрбиясендә, сугыш чоры һәм сугыштан соңгы заманның кырыс шартларында уза. Шулай булса да Әсгать укырга, белем алырга омтыла: 1949 елда Елховой җидееллык мәктәбен тәмамлагач, егерме чакрымдагы Лашман авылы урта мәктәбендә укуын дәвам иттерә. 1952 елда, ниһаять, өлгергәнлек аттестаты ала. Шул ук елны ул туган авылы сельпосында хисапчы булып эшли башлый. Тагын бераздан, Әлмәттә нефть бораулаучылар мәктәбен тәмамлап, Баулыда бораулаучы хезмәтендә.

1954–1957 елларда гаскәри хезмәт мөддәтен тутырып кайтканнан соң, Ә.Сәлах бораулаучы хезмәтен дәвам иттерә. Бер үк вакытта, 1960 елда Казан дәүләт университетының журналистика бүлегендә читтән торып укый башлап, 1965 елда матбугат эшенә күчә: Әлмәттә урысча чыга торган «Знамя труда» газетасы редакциясендә әүвәл сәнәгать бүлеге мөдире, соңга таба мөхәррир урынбасары вазифаларын башкара. Аның газета белән хезмәттәшлеге берөзлексез егерме биш ел дәвам итә. Шул дәвердә әлеге газета һәм аның татарча дубляжы битләрендә Ә.Сәлахның ике дистәгә якын очеркы, тарихи язмалары, хикәяләре дөнья күрә.

Үткән гасырның сиксәненче еллар ахыры – туксанынчы еллар башында СССРның таркалуы һәм милли өлкәләрдә демократик хәрәкәт җанлану, мөстәкыйльлек өчен көрәш көчәю шартларында Әсгать Сәлах, язучы-журналист буларак, үзенең каләмен татар халкының милли мәнфәгатьләрен яклауга, тоталитар совет режимының җитмеш ел буе халыклар өстенә китергән золымын фаш итүгә юнәлтә. 1990 елда ул Әлмәт төбәгендә милли рухлы, мөстәкыйль татар газетасы «Әлмәт таңнары»н оештыру эшенә күп көч куя, газетаның милли кыйбласын билгеләп, 1999 елның урталарына чаклы аның мөхәррире була.

1990–2000 еллар арасында газетада язучының биш дистәгә якын төрле характердагы язмалары – публицистик-сәяси мәкаләләре, очерклары, хикәяләре, нәсерләре, юлъязмалары, хатирә-истәлекләре басыла. 1997 елда «Мирас» китап нәшриятында язучының шундый язмаларыннан сайлап төзелгән «Аккан сулар» исемле беренче китабы, аннан соң 1999–2006 елларда Чаллы һәм Казан нәшриятларында «Балыкчы малайлар» дигән хикәяләр җыентыгы, «Аккан сулар», «Соңгы вальс», «Каеннар юлы» исемле повестьлары, «Бараҗ токымы» дигән тарихи-публицистик әсәре дөнья күрә.

1997 елда Рафаил Төхфәтуллин премиясе бирелә.

Ул – Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре.

Ә.Сәлах – 2001 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

2022 елның 4 августында озакка сузылган каты авырудан соң вафат.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Язучылар берлеге сайтында 
* Казан утлары №1, 2005.

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Николай Сидоров

**Николай Сидоров** (Николай Иван улы Сидоров, ) — язучы-драматург, ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (*[[1989]]*). Чуаш Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1996]]*), М. Сеспель исемендәге премия (*[[1995]]*), Чуаш Республикасының дәүләт премиясе (*[[1999]]*) лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1963 елның 21 маенда ЧАССР Янтык районы Ындырчы авылында туган. «*Әдәби-иҗат эшен филологик тәэмин итү*» белгечлеге буенча Чуаш дәүләт университетының чуаш филологиясе һәм мәдәнияте бүлеген  тәмамлаган (*[[1986]]*). Янтык районы «Ял ĕçченĕ» (*Авыл эшчәне*) газетасында, Чабаксар оешмаларында төрле вазифаларда (тулай торакта тәрбияче, Чуаш театрында хезмәткәр һ.б.)  хезмәт иткән. 1990 елдан һөнәри язучы.

## Иҗаты
Чабаксар, Алтай, Ижау, Йошкар-Ола театрларында зур уңыш белән барган 50 драма әсәре авторы. Драматург иҗатында XX гасыр ахыры – XXI гасыр башы кешесенең тормышында булган үзгәрешләр, әхлак нигезләре какшау, җәмгыятьтә баш калкыткан авырулар турында сөйләнә, кешелекнең идеаллары юкка чыгуга карата чаң сугыла.

«Чуашия» ДТРК драматург әсәрләре буенча 5 телефильм, 17 телеспектакль, 15 радиоспектакль әзерли

#### Әсәрләре
* «Чабаксар килене» (*Шупашкарти савни*) шәлкеменә кергән пьесаларда (Чабаксар ТЮЗында сәхнәгә куелган) җәмгыятьтәге тискәре яклар тәнкыйтьләнә.
* «Таңда кыз елавы» (*Хӳхěм хěрěн хӳхлевĕ*) әсәрендә Идел Болгарстанында булган тарихи хәлләр тасвирлана.
* «Күктә йолдызлар җемелди» әсәрендә борынгы заманда чуашларны ислам һәм христиан диненә тарту вакыйгалары сурәтләнә.
* «Ят оядагы күке» (*Ют йăвари куккук*) 
* «Яфраклар коела» (*Çулçă тăкăнать*)
* «Бәхет янәшәдә йөри» (*Юнашарах телей çӳрет*)
* «Качкын» (*Таркăн*)
* «Сембер күз яшьләре» (*Чĕмпĕр куççулĕ*)
* «Урманда троллейбуслар йөрми» (автор тәрҗемәсендә *В лесу троллейбусы не ходят*) комедиясе «Хыпар» нәшриятының КИЛ альманахында (2009 ел, 1- сан) басылган
* «Әфганчы» пьесасында кечкенә кеше белән хакимият вәкилләре арасындагы каршылык сурәтләнә. 
* «Атилла» тарихи драмасы язылган, ләкин театрларда куелмый.

## «[[Нәүрүз]]» фестивале
1998 «Таңда кыз елавы» пьесасы күрсәтелә.

## Кызыклы факт
Авторлык хокуларын бозуда гаепләп, язучы «Чувашия» ДТРК сын (ВГТРК) һәм Чуаш дәүләт академия драма театрын судка бирә  . Шуннан соң аның исеме һәм иҗаты онытылуга дучар ителә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Чуаш Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (1996). 
* М. Сеспель исемендәге премия (1995). 
* Чуаш Республикасының дәүләт премиясе (1999).

## Чыганаклар
# Афанасьева Е. Р. Сидоров Николай Иванович.Чувашская энциклопедия : В 4 т.  Чабаксар, 2011.
# Семенов А. С. Дела и люди Янтиковского района : краткая история района. Чабаксар, 2000
# Афанасьев, П. В. Писатели Чувашии : биобиблиографический справочник. Чабаксар, 2006.

## Сылтамалар
* Чуаш белешмәлеге 

## Искәрмәләр

Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чуашстан язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Русия язучылары
Төркем:Драматурглар
Төркем:Чуаш дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Чуашстан дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:М. Сеспель премиясе лауреатлары
Төркем:Чуашстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Артем Сидоров

**Артем Сидоров** (Артем Георгиевич Сидоров) — Татарстан Республикасының экология һәм табигый ресурслар министры (*[[2010]]-[[2015]]*), 2015 елның сентябреннән Табигый байлыклардан файдалану өлкәсендә күзәтчелек буенча федераль агентлык (*Росприроднадзор*) башлыгы.

## Тәрҗемәи хәле
1975 елның 13 июлендә Казанда туган. «*Импульслы җылылык машиналары инженеры*» белгечлеге буенча Пенза югары артиллерия инженер укуханәсен, «*хокукчы*» белгечлеге буенча Казан дәүләт университетын, А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университетын тәмамлаган. 1997-2001 елларда РФ хәрби көчләрендә хезмәт итә.

## Хезмәт юлы
* 2001-2006 ТР ЭЭМ тирә-як мохитне саклау өлкәсендә хокук бозуларга каршы көрәш идарәсендә хезмәт итә.
* 2006-2007 ТР экология һәм табигый ресурслар министрлыгы эш башкаручысы.
* 2007-2008 ТР президентының территорияләр белән эшләү идарәсе баш киңәшчесе.
* 2008-2010 ТР президентының территорияләр белән эшләү идарәсе башлыгы урынбасары.
* 2010, ноябрь ТР экология һәм табигый ресурслар министры.
* 2015 Росприроднадзор башлыгы итеп тәкъдим ителгән.
* 2015 елның сентябреннән Табигый байлыклардан файдалану өлкәсендә күзәтчелек буенча федераль агентлык (*Росприроднадзор*) башлыгы

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале
* Россия МЧС медале

## Сылтамалар
*  А.Г. Сидоров ТР эшлекле үзәге сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Министрлар
Төркем:«Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Сидоров

**Сидоров** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Николай Сидоров, чуаш драматургы.
* Артем Сидоров, министр.
* Василий Сидоров, «МТС» ААҖ генераль директоры.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Сидоровка (мәгънәләр)

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Июль кризисы

**Июль кризисы** яки **июль көннәре, июль баш күтәрүе** - 1917 елның 3-5 (16-18) июлендә Петроград шәһәрендә узган хакимияткә каршы ризасызлык, баш күтәрүнең төп сәбәбе - Беренче бөтендөнья сугышының һөҗүмендә җиңелү һәм хөкүмәт кризисы (кадетлар хөкүмәттән китүе).

Июль вакыйгалары Вакытлы хөкүмәт һәм Петросовет арасындагы  ("ике хакимиятлек") тынычлыкны боза.

## Тарих

Ризасызлык 1-нче Уксибәр полкы, Петроград заводларының эшчеләре, Кронштадт матрослары тарафыннан "Вакытлы хөкүмәтне китү һәм хакимиятне Советларга тапшыру таләпләре" шигарьләре астында башлана. Баш күтәрүне анархистлар башлый, соңрак аларга кайбер большевиклар кушыла. Ләкин Ленин һәм аның тарафдарлары ул вакытта хакимиятне алырга әзер булмый, шулай ук эсер фиркасе шул ниятләрдән баш тарта.

Нәтиҗәдә вакыйгалар 3-4 июльдә кан кою белән тәмамлана, уң көчләр, юнкерлар баш күтәрүне бастыра.

## Нәтиҗәләр

Вакытлы хөкүмәт фетнәдә большевикларны гаепли һәм аларны  эзәрлекли башлый, шулай ук Алмания хакына шпионажга Ленинны гаепли һәм шул версияне тарата. Ләкин Вакытлы хөкүмәт Ленинның шпионлык эшчәнлегенең ышандыра торган дәлилләрен китерә алмый.

Ленин, Зиновьев Петроградтан эзәрлекләүдән качарга мәҗбүр була һәм яшерен торышка китә.

Июль вакыйгалары кыска вакытта "ике хакимиятлек" тәртибен туктата, Совет кысрыклап чыгарыла.

Кенәз Георгий Львов хөкүмәт рәисе вазифасыннан китә,  аның урынына хәрби министр Керенский килә, аның йогынтысы бик арта.  Иҗтимагый фикер бик кискенләшә, уң көчләр тәэсире арта.

Большевиклар яшерен эшчәнлеген дәвам иттерә, Вакытлы хөкүмәтнең  киләчәк уңышсызлыклары Ленинның популярлыгын арттыра, уң-консерватив көчләр үз чыгышын әзерли башлый (Корнилов фетнәсе).

## Сәяси үзгәрешләр

Лев Троцкий һәм 800 большевик кулга алына. 21 июльдә Керенский Вакытлы хөкүмәтнең яңа рәисе итеп билгеләнә һәм Таврия сараеннан патшалар Кышкы сараена күчә, большевиклар Ксешинская утарыннан куып чыгарыла, алар Смольный институтына качып китә, соңрак нәкъ Смольный институты (элекке *Затлы нәселдән булган кызлар институты*) -  Октябрь инкыйлабының штабы була.

Корнилов фетнәсен бастыру вакытында большевиклар Корниловка каршы булганга күрә, сентябрьдә кулга алынган большевиклар, 7 сентябрьдә Лев Троцкий азат ителә, киресенчә Корнилов тарафдарлары, генералитет, уң көчләр кайбер  вәкилләре кулга алына.

## Әдәбият
* О подготовке вооруженной демонстрации. Протокол заседания Петербургского Комитета РСДРП(б)
* Из журнала заседания Временного правительства № 125 1) о реорганизации правительства и принятии мер против участников июльского выступления
* Из журнала заседания Временного правительства № 126 о принятии обращения к народам России и мер по ликвидации июльского кризиса в стране
*   Дни затмения. ГПИБ, 1999. Глава «Июльское восстание большевиков». Стр 129—183.
*   Кронштадт и Питер в 1917 году. Политиздат, 1990. Глава VII. Июльские дни.
* Б. В. Никитин Роковые годы. Глава 12. Июльское восстание.
* А. В. Чаянов. Петроградский кошмар
* Георгий Злоказов. Материалы Особой следственной комиссии Временного правительства об июльских событиях 1917 года

Төркем:Русия инкыйлабы
Төркем:1917 ел
Константин Васильев премиясе

**Константин Васильев премиясе**, рәссам Константин Васильев исемендәге премия — Татарстан башкаласы Казан шәһәренең сынлы сәнгать өлкәсендәге дәүләт (*[[шәһәр]]*) бүләге.  2013 елда сәнгать мәктәпләренең иң яхшы укытучыларын бүләкләү өчен булдырылган. 
1949-1976 елларда Васильево бистәсендә яшәгән *реалист, абстракционист, авангардист* рәссам Константин Васильев (*[[1942]]-[[1976]]*) исемен йөртә.

## Тарих

2013 елның 26 июнендә Казан шәһәренең Бауман урамында, Петцольд йортының бер өлешендә Константин Васильевның муниципаль музее ачыла. Ачылу тантанасында музей директоры Геннадий Пронин Казан шәһәренең сынлы сәнгать өлкәсендә К. Васильев исемендәге премиясен булдыру тәкъдимен әйтә. Музейны ачуда катнашкан Казан мэры Илсур Мәтшин әлеге идеяне хуплый.

## Статут
* К. Васильев премиясе 2013 елда – Русиядә һәм Татарстанда мәдәният елында булдырылган.
* Казан шәһәре сәнгать мәктәпләренең иң яхшы укытучыларын бүләкләүне максат итә. Премия һәр елны 3 сентябрьдә, К. Васильевның туган көнендә, рәссамның муниципаль музеенда (*Бауман урамы, 29 йорт*) тапшырыла.
* Балалар сәнгать йортларының укытучылары, музыка мәктәпләренең рәсем сәнгате бүлекләренең укытучылары, сәнгать мәктәпләренең укытучылары, бәйгедә катнашып, премия алуга намзәт була ала.
* Конкурска рәсем укытучыларының соңгы 3 елда иҗат иткән хезмәтләре кабул ителә.
* Конкурста җиңүчеләрне махсус комиссия билгели.
* Һәр елны ике җиңүче билгеләнә.
* Премиягә лаек булучыларга лауреат дипломы һәм акчалата бүләк (*[[2014 ел]]да һәркайсына 30 000 сум*) тапшырыла.
*  Премияне, кагыйдә буларак, Казан мэры тапшыра.

**[[Илсур Мәтшин]]**: 

## К. Васильев премиясе лауреатлары

## Моны да карагыз
* Константин Васильев
* Константин Васильев галереясы (*[[Казан]]*)
*       Константин Васильевның музее (*[[Казан]]*)
*     Константин Васильев исемендәге Славян мәдәнияте музее  (*[[Мәскәү]]*)
* Константин Васильев музей-фатиры (*[[Васильево]]*)

## Сылтамалар
* Премия турында Казан рәсми порталында

## Искәрмәләр

Төркем:Бүләкләр
Төркем:Премияләр
Төркем:Казан
Төркем:Казан мәдәнияте
Төркем:Сынлы сәнгать
Төркем:Константин Васильев
Beslandağı terror aktı

**Beslandağı terror aktı** - 2004 yılnıñ 1 sentäberendä Tönyaq Osetiä Beslannıñ 1 nçe mäktäbendä yaña uqu yılı başı tantanası waqıtında terrorçılar qılğan totıqlar alu aktı.

İke yarım kön däwamında terrorçılar minalanğan binada **1128 totıq** cibärmi, kübesençä balalar, ata-anaları häm mäktäp xezmätkärläre. Totıqlar bik awır şartlarda tora, alarğa aş-su birelmi.

Öçençe könne köndezge 13:05 säğättä mäktäptä şartlawdan soñ yanğın başlana  häm binanıñ öleşe cimerelä.

Berençe şartlawdan soñ totıqlar binadan qaça başlıy häm Federal' iminlek xezmäteneñ maxsus köçläre şturm yasıy.

Tartipsez atışu näticäsendä, şul isäptän şäxsi qoral belän watandaşlar qatnaşında 28 terrorist üterelä, Nurlaşa Kulayev qulğa alına, **314 totıq, şul isäptän 186 bala häläk bula**.

Qotqaruçılar belän **333 keşe wafat, 800 keşe yaralana**.

Höcümne oyıştıru öçen cawaplıq Şämil Basayev ala.

Terror aktınıñ küp sorawlarına älegä cawap birelmi.

## Ädäbiät

*   Артур Цуциев. Осетино-ингушский конфликт: его предыстория и факторы развития. — Росспэн, 1998. — 200 с. — ISBN 5-86004-178-0.
*    Сергей Горяинов. Деньги террора: Кто оплатил Беслан? — Европа, 2005. — 76 с. — 2000 экз. — ISBN 5-9739-0006-1.
*    John Giduck. Террор в Беслане: российская трагедия с уроками для американских школ = Terror at Beslan: Russian Tragedy With Lessons for America's Schools. — Archangel Group, 2004. — 427 с. — ISBN 0-9767753-0-1..
*    Валерий Карлов. Беслан. Семь лет спустя. — 2011. — 100 с.
*    Александр Бураков. Бойня в Беслане: мифы и факты = The Beslan Massacre: Myths and Facts. — 2015. — 420 с. — ISBN 978-1500400965.

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2004 ел
Төркем:1 сентябрь
Төркем:Төньяк Осетия
Төркем:Русия тарихы
Анастасия (1997 фильм)

**«Анастасия»** ()&nbsp;— Fox Animation Studios ширкәте (20th Century Fox-ның бүлеге) ясаган, тулы метражлы АКШ мультфильмы.

Россия империясенең соңгы императоры Николай II кызы Бөек кенәзбикә Анастасия Николаевнаның гаиләсе белән бергә бәлшәвикләр тарафыннан 1918 елның июлендә үтерелүдән могҗизави килеш качып (чынбарлыкта Февраль инкыйлабыннан соң башта Патша Авылыда, соңрак Тубылда арест астында яшиләр, Бөек Октябрь инкыйлабыннан соң Екатиринбурга күчереләләр), соңрак Париждагы туганнары янына юл таба алуы турындагы риваять буенча төшерелгән американ мультфильм.

Мультфильм буенча төп начар персонаж буларак Григорий Распутин тасвирлана. Феликс Юсупов тарафыннан үтерелүе сүзгә алынмый, ләкин Нева елгасы бозы астына төшеп тормыштан китүенә карамастан, ахирәттән дә рухы Анастасиягә начарлык кылганы күрсәтелә.

Мультфильм язылган музыкасы аркасында Оскар премиясенә номинацияләнә, ләкин Титаникка оттыра; башка премияләр номинанты һәм җиңүче була. Рус телендәге премьерасы 1998 елның 13 март көнендә ясала, татар телендә дубляж ясалмаган.

## Ролләрдә

## Шулай ук карагыз
* YouTube видеосаклагычында рәсми трейлер (2 мин 47 сек)

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ мультфильмнары