Николай Дмитриев

**Николай Дмитриев**, Николай Константин улы Дмитриев,  (*[[1898 ел]]ның [[28 август]]ы, [[Мәскәү]] — [[1954 ел]]ның [[22 декабрь|22 декабре]],  шунда  ук*) — төрки телләр белгече, филология фәннәре докторы  (*[[1938 ел|1938]]*), профессор (*[[1930 ел|1930]]*), ССРБ ФА мөхәррир-әгъзасы (*[[1943 ел|1943]]*), РСФСР педагогика академиясенең хакыйкый әгъзасы (*[[1945 ел|1945]]*), Башкорт АССР (*[[1947 ел|1947]]*), Чуаш АССР (*[[1957 ел|1957]]*), Төрекмәнстан ССР (*[[1950 ел|1950]]*) атказанган фән эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
1898 елның 28 августында Мәскәүдә туган. Өченче Мәскәү гимназиясен алтын медальгә (1916), Мәскәү дәүләт университетының тарих-филология факультетын (1920), Мәскәү көнчыгыш телләре институтын (1923) тәмамлаган. Тел гыйлемендә Ф.Ф. Фортунатов (1848-1914) һәм аның шәкерте В.К. Поржезинский (1870-1929) мәктәбе тарафдары. Төрек, гарәп, фарсы телләре буенча махсуслашкан. 30 дан артык телне белгән. Фәнни хезмәтләрен инглиз, итальян, француз, алман телләрендә иркен яза алган.

## Хезмәт юлы
* 1921—1925 елларда Мәскәү дәүләт университеты каршындагы РСФСР иҗтимагый фәннәр гыйльми-тикшеренү институтлары ассоциациясе хезмәткәре. 
* 1923—1925 елларда  Мәскәү көнчыгышны өйрәнү институтының өлкән гыйльми хезмәткәре. 
* 1925—1938 еллардаа Ленинград көнчыгыш институтының төрек теле кафедрасы мөдире. 
* 1925—1938 елларда Ленинград дәүләт университетының төрки филологиясе кафедрасы мөдире. 
* 1939—1944 елларда ССРБ ФА ССРБ телләре һәм язулары институты хезмәткәре.
* 1944—1950 елларда ССРБ Фәннәр академиясенең Н.Я. Марр исемендәге тел һәм фикерләү институтының (*[[Ленинград]]*) өлкән гыйльми хезмәткәре. 
* 1928—1954 елларда Мәскәү дәүләт университетының төрки филологиясе кафедрасы мөдире. 
* 1949—1954 елларда Мәскәү дәүләт университеты филология факультетының көнчыгыш бүлеге мөдире. 
* 1935—1954 елларда РСФСР педагогия фәннәре академиясе милли гыйльми-тикшеренү институтының төрки телләр  мөдире. 
* 1938—1954 елларда ССРБ Фәннәр академиясе Тел гыйлеме институтының төрки телләр  мөдире.

## Гыйльми эшчәнлеге
* Идел-Урал, Кавказ, Кырымның төрки телләре 
* Төрки телләрнең тарихи-чагыштырма грамматикасы 
* Төрки халыкларның авыз иҗаты 
* Рус һәм төрки телләр мөнәсәбәтләре 
* Милли мәктәпләрдә рус һәм милли телләрне укыту 
Телләрнең үзара йогынтысын өйрәнү фәнни эзләнүләренең үзәгендә тора. Н.К. Дмитриев ССРБда төрки телләрне өйрәнү мәктәбенә нигез салучыларның берсе. Башкорт, кумык, төрек, азәрбайҗан, гагауз, кырымтатар, төрекмән, татар, чуаш телләре буена фундаменталь хезмәтләр авторы. Төрки телләрнең чагыштырма грамматикасы буенча күптомлык хезмәтнең җитәкчесе. Төрки һәм славян телләренең үзара йогынтысын өйрәнә. Милли мәктәпләрдә рус һәм милли телләрне укыту методикасын төзүчеләрнең берсе. Марксизм-ленинизм хезмәтләрен төрки телләргә тәрҗемә итүчеләр өчен ачылган курслар белән җитәкчелек итә.
* Рус телендә төрки алынмаларны тикшереп, 2 меңләп алынма сүз таба.
* РСФСР педагогика академиясен, РСФСР милли мәктәпләр институтын оештыруда башлап йөри.
Шәехзадә Бабичның шигырьләрен рус теленә тәрҗемә итеп, 1925 елда Мәскәүдә аерым китап итеп бастыра.

## Китаплары
# Строй турецкого языка. М. 1939.
# Грамматика кумыкского языка. М., 1940.
# Грамматика башкирского языка. Л., 1948.
# Строй тюркских языков (Сборник избранных трудов). М., 1962.

## Хәтер
Уфадагы урамга исеме бирелгән.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# С. Галин . Тел ачкычы – халыкта. Уфа: «Китап», 1999. ISBN 5-295-02592-6

## Сылтамалар
*  М. Зайнуллин. Патриарх тюркской филологии. «''Бельские просторы''», 2013, № 8. 
*  РФ ФА порталында 
* Чуаш энциклопедиясе

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Төркем:Тел галимнәре
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Чуаш АССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Төрекмәнстан ССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Академиклар