open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марат Ураков

**Марат Сергеевич Ураков** (25.09.1924; Казан, ТАССР - 29.11.1992; Березники, Пермь өлкәсе) - совет дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, җитештерүне оештыручы. Березников химия заводы директоры (1969-1985). Березники шәһәренең Мактаулы гражданины (1989).

## Биографиясе
1924 елның 25 сентябрендә Казан шәһәрендә хезмәткәрләр гаиләсендә туган.

1930 елга кадәр Марат Ураков гаиләсе авылда яши, әтисе партия кушуы буенча колхоз хуҗалыгын оештыру белән шөгыльләнә. 1942 елның 4 июленнән, Бөек Ватан сугышы чорында, Ураков Казан урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, унҗиде яшендә Эшче-Крестьян Кызыл Армиясе сафларына алына һәм үз теләге белән Үзәк снайпер мәктәбен тәмамлаганнан соң, үзәк хатын-кызлар снайпер мәктәбендә инструктор була. 119 нчы удар армиясенең 365 нче укчы дивизиясенең 365 нче укчы полкы составында Бөек Ватан сугышында катнашучы сержант, 1 нче Балтыйк буе фронтында сугышкан, ике тапкыр сугышларда авыр яраланган. Бөек Ватан сугышы чорында күрсәткән батырлыклары һәм батырлыгы өчен 1944 елда СССР Югары Советы Президиумы Указы белән Кызыл Йолдыз ордены һәм 3 нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

1945 елдан Совет Армиясе сафларыннан демобилизацияләнгәннән соң, югары уку йортына керү өчен әзерлек бүлегендә укуын дәвам итә. 1946-1951 елларда Казан химия-технология институтында белем ала, институтны тәмамлаганнан соң кызыл диплом белән инженер-технолог белгечлеге ала. 1951 елдан 1952 елга кадәр — механик ярдәмчесе, 1952 елдан 1956 елга кадәр — 34 нче цех механигы, 1956 елдан 1965 елга кадәр — баш механик, 1965 елдан 1969 елга кадәр-Каенлык химия комбинатының партия комитеты секретаре.

1969 елдан 1985 елга кадәр м. с. Ураков, уналты ел дәвамында Березник химия заводы җитәкчесе була, завод белән җитәкчелек итү чорында һәм аның катнашында төрле билгеләнештәге химия продукциясе чыгару буенча егермегә якын яңа производство, биологик чистарту корылмалары һәм Усолка су алу җайланмасы эшли башлый.

1989 елда Березники шәһәрен үстерүдәге зур казанышлары өчен Ураков Березники шәһәренең Мактаулы гражданины дигән мактаулы исемгә лаек була.

1992 елның 29 ноябрендә Пермь өлкәсенең Березники шәһәрендә вафат була.

## Чыганаклар
* Березники: Энциклопедический справочник / изд.: «Книжный мир», Пермь, 2007 г. — 480 с. — ISBN 5-93824-080-8
Владимир Стрельников

**Владимир Николаевич Стрельников** (1957 елның 23 июле; Вольное, Туапсе районы, Краснодар крае, СССР) - Россия галиме, техник фәннәр докторы (2000), профессор, Россия Фәннәр академиясе әгъза-корреспонденты (2019), экстремаль шартларда эшләүче махсус материаллар булдыру өлкәсендә белгеч. Россия Фәннәр академиясенең техник химия институты директоры.

## Биографиясе
Краснодар краеның Вольное авылында туган. 1979 елда «Пластик массаларны эшкәртү технологиясе» белгечлеге буенча С.М. Киров исемендәге Казан химия-технология институтын тәмамлаган.

1979-1987 елларда С.М. Киров исемендәге фәнни-җитештерү берләшмәсенең полимер материаллар фәнни-тикшеренү институтында эшли, анда инженердан алып өлкән фәнни хезмәткәр — төркем җитәкчесе дәрәҗәсенә кадәр юл үтә. 1984 елда Ленсовет исемендәге Ленинград технология институтының читтән торып аспирантурасына укырга керә, 1986 елда техник фәннәр кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация тәкъдим итә.

1987 елның декабреннән 2004 елның апреленә кадәр Россия Фәннәр академиясенең Урал бүлегенең Пермь фәнни үзәгендә баш галим вазыйфасында эшли, 2000 елда техник фәннәр докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

РФА УрО Пермь фәнни үзәген төзүгә һәм үстерүгә зур өлеш кертте. Пермь өлкәсе администрациясе һәм закон чыгару җыены тарафыннан кабул ителгән кайбер закон актларын, аерым алганда, «Пермь өлкәсендә фән һәм фәнни-техник сәясәт турында», «2008 елга кадәр Пермь өлкәсендә фәнни-техник сәясәтнең төп юнәлешләре» һ.б. эшләүдә катнаша.

2004 елның маенда РФА УрО техник химия институты директоры итеп сайлана. 2004 елның ноябреннән Пермь университетының химия факультетының табигый һәм биологик актив кушылмалар химия кафедрасы мөдире.

РФ ФАнең Урал ТО институтлары директорлары Советы, РФА УрО Пермь фәнни үзәге президиумы, РФА Урал бүлекчәсенең химия фәннәре буенча берләштерелгән советы президиумы, РФА УрО Пермь фәнни үзәгенең химия һәм материаллар турында фәннәр Советы рәисе, Россия фундаменталь тикшеренүләр фондының региональ эксперт советы рәисе урынбасары, РФА УрО техник химия институтының диссертация һәм гыйльми советларын җитәкли.

## Чыганаклар
* Стрельников Владимир Николаевич // Профессора Пермского университета. 1916—2016 . / Гл. ред. В. И. Костицын. — Пермь: ПГНИУ, 2016. — 336 с. — С. 264.

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Иван Поникаров

**Иван Ильич Поникаров** (1928 елның 28 гыйнвары, ТАССР, Кайбыч районы Ульянково авылы - 2016 елның 25 марты, Казан) - химия машина төзелеше өлкәсендә Совет һәм Россия галиме, техник фәннәр докторы (1972), профессор (1973), ТАССРның, РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1979, 1988).

## Биографиясе

Иван Поникаров 1928 елның 28 гыйнварында ТАССРның Кайбыч районы Ульянково авылында туган. Авылда Ульянково урта мәктәбен тәмамлаган.

Бөек Ватан сугышы ветераны.

1956 елда Казан химия институтын тәмамлый (хәзер Казан милли тикшеренү технология университеты), шунда ук фәнни җитәкче булып эшли (1963-69), химия җитештерү машиналары бүлеге мөдире (1973-98).

Техник фәннәр кандидаты (1962), техник фәннәр докторы (1972). 49 кандидат һәм 9 техник фәннәр докторы әзерләгән.

2003-04 елларда «Машина төзелеше» энциклопедиясенең «Җылылык процесслары һәм аппаратлары» бүлегенең мөхәррире бул.

Ике фазалы системаларның гидродинамикасы һәм массакүләм тапшыруның теоретик нигезләре буенча хезмәтләр авторы. Поникаров җитәкчелегендә Югары интенсив аз сыешлы масса - күләмле җиһазлар: газ һәм тузан чистарту процесслары өчен сугару факелы булган аппаратлар, ректификация һәм абсорбция процесслары өчен газ көтүче агымнар янып торган аппаратлар, юынты суларны һәм майларны чистарту процесслары өчен үзәк яр буе экстракторлары эшләнә һәм гамәлгә кертелә. Уйлап табуларга 75 авторлык таныклыгы бар.

2016 елның 25 мартында Казан шәһәрендә вафат була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Профессор Поникаров Иван Ильич: биобиблиография / Федеральное агентство по образованию, Гос. образовательное учреждение высш. проф. образования Казанский гос. технол. ун-т, Учеб.-научный информ. центр ; [сост. : Н. Ю. Поникарова и др.]. Казань : КГТУ, 2010. 88, [2] с.
* Выпускники — гордость Казанского технологического университета: краткий биографический справочник. Казань: Бутлеровское наследие, 2009. 524 с.
* Татарская энциклопедия. Т.5. Казань, 2014.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Августа Лысенина

**Августа Васильевна Лысенина**(1924 елның 24 ноябре, Чуаш АӨ, Чуел шәһәре -  2012 елның 28 ноябре, Чуашстан, Шөмерле) — Совет һәм Россия педагогы.

## Биография

Августа Лысенина 1924 елның 22 ноябрендә Чуваш автономияле өлкәсенең Цивильск шәһәрендә туа.

Казан химия-технология институтын (хәзер Казан милли тикшеренү технология университетын) тәмамлый, химия-технолог белгечлеге ала. Әмма лабораториядә булган бәхетсезлек очрагы күз авыруының сәбәбе була, ул химик булып эшләргә мөмкинлек бирми. Лысенина һөнәрен алыштырырга карар итә һәм 1947 елда Чуаш педагогика институтының (хәзер И. Я. Яковлев исемендәге Чуаш дәүләт педагогика университеты) табигать факультетын тәмамлый, химия һәм табигать белеме укытучысы. Шул рәвешле ул ике белемен - химия һәм педагогиканы берләштерә.

1947 елдан 1954 елга кадәр Августа Васильевна Порецк педагогика училищесының биология һәм химия укытучысы булып эшли. 1954-1955 елларда Цивильск педагогика училищесының биология укытучысы. 1955-1981 елларда Шумерля 1 нче мәктәбендә химия укыта. Аның катнашында 1959 елда мәктәптә химия түгәрәге оештырыла, ул берничә елдан Менделеев җәмгыятенә кадәр үсә. Ун ел дәвамында провинциядән килгән мәктәп Союз масштабындагы химия буенча олимпиадаларда лидерлыкны ышанычлы тота. Аның иң талантлы укучыларының берсе — Валерий һәм Юрий Штырлиннар химия фәннәре кандидаты булалар, Казан дәүләт университетының химия факультетының фәнни хезмәткәрләре булып эшлиләр.

2012 елның 28 ноябрендә Чувашия Республикасының Шумерля шәһәрендә вафат була.

## Чыганаклар

* Учитель — это судьба
* Средняя общеобразовательная школа № 1 — Лысенина Августа Васильевна
* Ушла из жизни Почетный гражданин города Шумерли Августа Васильевна Лысенина

Төркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар
Төркем:Чуаш дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Төркем:Педагоглар
Төркем:КПСС әгъзалары
Аркадий Айдак

**Аркадий Павлович Айдак** (1937 елның 7 июне — 9 сентябрь 2012 ел) - совет авыл хуҗалыгы җитештерүен оештыручы.

РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1985), Россия Федерациясенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1997). СССР халык депутаты (1989-1991 еллар), СССР Югары Советының аграр мәсьәләләр һәм азык-төлек комитеты әгъзасы. Чуаш Республикасының Мактаулы гражданы (2012) һәм Чуашиянең Ядернә районы «Ленинская Искра» колхозы рәисе.

## Биографиясе
1937 елның 7 июнендә Чуаш Республикасының Ядернә районы Чербай авылында туган. Аркадийның әтисе Павел Филиппович 1937 елда «контрреволюцион эшчәнлек»тә гаепләнеп кулга алына һәм алты елын төрмәдә үткәрә. 1956 елда аклана.

1961 ел — Чуаш дәүләт педагогика институтын тәмамлаган, рус, чуаш телләре һәм әдәбияты укытучысы булып эшли.

1964 елның 20 мартыннан Ядернә районының «Ленин чаткысы» колхозы рәисе. Биредә пестицидлардан баш тартканнар һәм энтомологик тыюлыклар төзи башлаганнар. 1990 еллар башында Россия экология министрлыгы колхозны әйләнә-тирә мохитне саклау һәм рациональ файдалану буенча үзенең база тәҗрибә-күрсәткеч хуҗалыгы статусы бирә.

1985 — Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исемгә лаек була.

1989 - Чуваш АССРның 689 нчы Ядернә милли-территориаль сайлау округыннан СССР халык депутаты. Август пучы вакытында Борис Ельцинны хуплый. Соңрак Айдак Ельцин сәясәтендә өмете өзелә.

1990 елда Айдак чуваш милли хәрәкәтенең күренекле эшлеклесе, чуваш телен Чуваш Республикасының бердәнбер дәүләт теле дип игълан итү тарафдары һәм чуваш телен торгызу Җыенының тарафдары була.

1997 — Россия Федерациясенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре дигән мактаулы исемгә лаек була.

2007 - Чуваш Республикасы алдындагы казанышлары өчен ордены белән бүләкләнгән.

2007 - колхоз белән 44 ел җитәкчелек иткәннән соң, аның мактаулы рәисе була.

2012 елгы президент сайлауларында Айдак Владимир Путинны яклап чыгыш ясый.

2012 елның 9 сентябрендә Чабаксарда вафат була.

## Чыганаклар

* *Айдак А. П.* И взойдут семена. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1993. — 54 с.
* Тесные узы природы
* Аркадий Павлович Айдак. И взойдут семена. Предисловие. — www.forest.ru
* www.biografija.ru
* Алексей Леонтьев: Айдака асӑнар..
* 

Төркем:Чуаш дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Гирате атрофиясе

1.	**Нәселдәнлек** төре аутосом-рецессивлы.

2.	Орнитинаминотрансфераза һәм орнитинны җимерүче төп ферментны кодлаучы ген мутациясе өчен метаболизм кимчелеге. Фермент җитмәү кан сүлендә, сидектә, АМС һәм башка биологик сыекчаларда орнитин дәрәҗәсе артуына китерә

3.	Гомернең 1 нче декадасында күчәрле миопия һәм периферия күрүе кимүе белән еш никталопия белән бергә **билгеләнә**.

4.	**Билгеләре**

•	Перифериянең телле-телле хориоретиналь атрофиясе һәм пыяласыман җисем дегенерациясе (рәс. 18.34а).

•	Атрофияле чыганаклар кушылуы

•	Әкренләп перифериядә һәм үзәктә соңгы стадияләргә кадәр (рәс. 18.34в) фовеа җәлеп ителмичә (рәс. 18.34б) чыганаклар таралу.

•	Пигментлы үзгәргән чыганаклар белән бергә күпсанлы сузылган ялтыраучы кристаллар.

•	Челтәркатлау тамырларының чагылган тараюы.

5.	**ЭРГ** аснормаль һәм соңрак кими.

6.	**Дәвалау**. Гирате атрофиясенең 2 клиник яктан төрле астибы бар, алар пиридоксин (витамин В6) терапиясе йогынтысына нигезләнгән, ул сүл һәм сидектә орнитин дәрәҗәсен нормальләштерергә мөмкин. Пиридоксин белән дәвалау нәтиҗәле булган пациентларда чирнең көчәюе тулаем алганда кимрәк һәм әкренрәк. Орнитин дәрәҗәсен киметү өчен ризыкта аргинин аз булу уңай йогынты ясый.

7.	«Географияле» атрофия өчен гомернең 4-6 нчы декадасында кайтмас сукырлык үскәнгә тулаем алганда фараз начар, тик күрү катаракта, КМШ һәм эпиретиналь мембрана ясалу өчен иртәрәк тә кими ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Эрлингхаузен

**Эрлингхаузен** — Алманиянең Төньяк Райн-Вестфалия җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Төньяк Райн-Вестфалия шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Үзәктәге ареоляр хориоидаль дистрофия

1.	**Нәселдәнлек** төре ген 17р урнашу белән аутосом-доминатлы, тик очраклы барлыкка килүләре дә тасвирланган.

2.	Гомернең 3-4 декадасында әкренләп үзәк күрү начарлануы белән **билгеләнә**.

3.	**Билгеләре** (барлыкка килү тәртибендә).

•	Үзенчәлексез фовеаль бөртеклелек.

•	Макула өлкәсендә ЧПЭ атрофиясе һәм хориокапиллярның юклыгы. (рәс. 18.35а).

•	Әкрен көчәюче «географияле» атрофия белән эре хориоидаль тамырлар ачылуы (рәс. 18.356).

4.	Гомернең 6-7 нче декадасында күрүнең авыр югалтуы белән **фараз** начар.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Геликоидлы перипапилляр хориоретиналь дистрофия

1.	**Нәселдәнлек** төре ген 11р15 урнашу белән аутосом-доминатлы.

2.	Балачакта **билгеләнә** 

3.	**Билгеләре**

•	КНД карата радиаль урнашкан («аэроплан пропеллеры») әкренләп таралучы, әйбәт чикләнгән хориоретиналь атрофиянең локуслары (рәс. 18.36).

•	Перифериядә түгәрәк формалы аерым зарарланулар була ала.

•	Челтәркатлау тамырлары җәлеп ителми.

4.	**ЭРГ** нормальдан алып аснормаль була ала.

5.	**Дифференциаль диагностикага** серпигиноз хориоидопатия, ангиоидлы сырлар, югары миопия һәм пигментлы паравеноз ретинохориоидаль атрофия керә.

6.	**Фараз** төрле: яшьләрдә авыр барыш, өлкәннәрдә уңайлырак барыш мөмкин.

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Пигментлы паравеноз ретинохориоидаль атрофия

1.	**Нәселдәнлек** төре төгәл билгеле түгел, тик аутосом-доминатлы, аутосом-рецессивлы һәм Х-хромосома белән бәйләнүне карыйлар.

2.	**Күренешләре**. Чир, кагыйдә буларак, симптомсыз, аны очраклы табалар.

3.	**Билгеләре**

•	Паравеноз өлкәләрдә хориоретиналь атрофиянең ике яклы ясалуы белән бергә «сөякле тәнчекләр» төрендәге пигментация булу (рәс. 18.37).

•	КМШ (сирәк).

4.	**ЭРГ**, кагыйдә буларак, нормада.

5.	**Фараз** уңайлы.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Белоглазов, Альберт Владислав улы

**Белоглазов Альберт Владислав улы** (01.10.1964 елда туган) - халыкара мөнәсәбәтләр, Россия дипломатиясе буенча белгеч. Кандидат фәнни дәрәҗәсенә ия. Вазифасы - доцент.
1982-1987 елларда КДУ аспирантурасын тарих белгечлеге буенча тәмамлаган.
1987-1990 елларда КДУ аспирантурасын тикшерүче галим белгечлеге буенча тәмамлаган.
Идел буе федераль университетында Халыкара Мөнәсәбәтләр Институтында Халыкара мөнәсәбәтләр һәм Шәрыкъ белеме Югары мәктәбенең халыкара мөнәсәбәтләр, дөнья сәясәте һәм дипломатия кафедрасының төп хезмәткәре. Куратор эшен алып бара.
ТИСБИ университетында Россия дипломатиясе тарихы буенча лекцияләр укый, семинарлар алып бара ТИСБИ университетының халыкара мөнәсәбәтләр кафедрасы доценты, ТИСБИ университетының халыкара мөнәсәбәтләр кафедрасының әйдәп баручы профессоры.
Инглиз, немец, татар телен белә.
## Сылтамалар
* Идел буе федераль университеты сайтында Халыкара Мөнәсәбәтләр Институты бүлегендә мәгълүмат 
* ТИСБИ университеты сайтында халыкара мөнәсәбәтләр белгечлеге тасвирламасында әйдәп баручы остазлар бүлегендә мәгълүмат

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Көчәюче бифокаль хориоретиналь атрофия

1.	**Нәселдәнлек** төре ген 6q урнашу белән аутосом-доминатлы.

2.	Тумыштан **билгеләнә**.

3.	**Билгеләре** (барлыкка килү тәртибендә).

•	хориоретиналь атрофия фокусы КНД чигә ягында урнаша һәм бар юнәлешкә тарала.

•	Охшаш зарарлану борын ягыннан үсеш ала.

•	Нәтиҗәдә челтәркатлауның нормаль сегментын аеручы хориоретиналь атрофиянең ике аерым чыганагын ачыклыйлар (рәс. 18.38).

4.	**Фараз** начар, чөнки макула җәлеп ителүе котылгысыз.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Ретиналь ангиоматоз пролиферация

**Ретиналь ангиоматоз пролиферация** — ЯБМД экссудатив формасының еш булмаган сәбәбе, бу очракта неоваскуляризация барышы челтәркатлауның тамырлы челтәреннән, ә хориокапиллярдан башланмый. Чир еш тәңгәл ике күздә дә барлыкка килә.

1.	**Күренешләре **ЯБМД күренешләренә охшаш.

2.	**Билгеләре**

•	Диабеттагы ретинопатиядәге ИРМА охшаш интраретиналь неоваскуляризация тирән парамакуляр капиллярлы үрелмәсеннән башлана һәм еш интраретиналь геморрагияләре һәм шешү белән бара (рәс. 17.17а).

•	Субретиналь аралыкта фоторецепторлар катламы чигендәге субретиналь неоваскуляризация шешү барлыкка килүенә, интраретиналь һәм преретиналь геморрагияләр һәм ЧПЭ сүлле кубарылуына китерә.

• 	ХТ белән бергә ЧПЭ фиброваскуляр кубарылу һәм ретинохориоидаль анастомозлар.

3.	**ФАГ **тулысынча оккультлы ХТ яки минималь классик компонентлы ХТ күренешенә охшаш (рәс. 17.17б).

4.	**ЯИА **арадаш һәм соңгы фазаларда «кайнар» өлкә барлыкка килүне күрсәтә (рәс. 17.17в).

5.	Традицион лазерлы фотокоагуляция белән дәвалау еш файдасыз,  әмма ФДТ белән бергә интравитреаль триамцинолон кертү байтак уңышлы була ала. Соңгы вакытта тукландыручы артерия һәм китүче венаны тәҗрибә буларак хирургик кисү турында берничә хәбәр барлыкка килде.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Алмания коммуналары

**Община**, **җәмгыять** яки **коммуна** ()  —  Германия сәяси системасында дәүләт идарәсенең иң түбән баскычы. Община булып шәһәр, авыл җирлеге, берничә җирлек тора ала.

Германия Федератив Республикасы идарәсенең вертикаль структурасында община түбән баскычны тәшкил итә. 1965-1975 елларда ГФРда җирле үзидарә реформасы үткәрелә, ул аларны берләштерү юлы белән җәмгыятьләр санын берничә тапкыр киметә. Германиядә 12 141 община исәпләнә.

Барлык җирләрнең конституцияләрендә җәмгыятьнең яшәү шарты, аерым алганда вәкиллекле һәм башкарма хакимият органнарының аерым булуы каралган. Җирле үзидарәнең иҗтимагый органнары турыдан-туры, тигез һәм гомуми сайлаулар юлы белән формалаша..

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Общины Германии, январь 2008 (Excel: Таблица SA61)
Лепси (Алакүл районы)

**Лепси** (, ) — Казакъстанның Алматы өлкәсе Алакүл районындагы авыл.

## Халкы

## Чыганаклар
* 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том 

Төркем:Алакүл районы торак пунктлары
Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Полипсыман хориоидаль васкулопатия

**Полипсыман хориоидаль васкулопатия** (ПХВ) — хориоидеяның эчке тамырлары киң тамырлы челтәр һәм күпсанлы терминаль полипсыман күренештәге аневризмасыман киңәюләр ясаган хориоидея тамырларының чагыштырмача сирәк идиопатик чире.

## Диагностика
1.	Өлкән яшьтә бер күздә күрү начарлану белән **билгеләнә**.

2.	Билгеләре еш ике күздә дә барлыкка килә, әмма тәңгәл түгел. Ешрак зарарлану макула өлкәсендә барлыкка килә: 20% очрагында — перипапилляр һәм 15% очракта — экстрамакуляр. Классик вариантта ЯБМД үзенчәлекле друзалар булмавын билгелиләр. Симптомсыз аневризмасыман киңәюләр яки полиплар ЧПЭ астында кызгылт сары төстәге төенчекләр кебек күренә.  ПХВ ике клиник формасын аералар:

а)	экссудатив күпсанлы ЧПЭ сероз кубарылуы, челтәркатлауның сероз кубарылуы һәм макулада липидлар утырмалары өчен яшерен күрү үткенлеге кимү белән сыйфатлана;

б)	геморрагик ЧПЭ геморрагик кубарылуы һәм макулага субретиналь кан саву өчен кисәк күрү начарлану сәбәбе була ала (рәс. 17.18а).

3.	**ЯИА** диагнозны бик төгәл билгеләргә мөмкинлек бирә. Хориоидаль циркуляциясе белән бормалы тамырлы челтәр һәм тагын полипсыман һәм ЧПЭ астындагы бормалы тамырларның терминаль бүлекләрнең аневризмасыман киңәюләрен ачыклыйлар, алар әкренләп тула һәм сыекчаны шактый үткәрәләр (рәс. 17.18б).

4.	50% очракта үзеннән-үзе экссудация һәм геморрагия бетү белән **фараз** яхшы. Чирнең калдык күренешләре озак вакыт дәвамында сиздерә ала һәм кайбер очракларда кабат кан савуга һәм сыекча чыгуга китерә, ә нәтиҗәсендә — макула зарарлану һәм күрү югалту. Тамырлы полипсыман «йөзем тәлгәшләре» кебек киңәюләр белән пациентларда күрү югалту куркынычлыгы югары.

5.	**ПХВ** экссудатив формасының дифференциаль диагностикасын өлкән яштәгеләрдә хроник үзәктәге сероз ретинопатиясе белән үткәрәләр. Геморрагик формасы ЯБМД неоваскуляр формасын яшерергә мөмкин.

## Дәвалау
Оптималь дәвалау юк, әмма симптомсыз полиплар үзеннән-үзе бетә ала торган бердәм фикер бар. Барышка макула җәлеп ителсә, терапиянең төрле ысулларын кулланырга мөмкин, әмма бу очракта ФДТ иң яхшы ысул була ала турында мәгълүмат бар.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Кабанбай (Алматы өлкәсе)

**Кабанбай** () — Казакъстанның Җидесу өлкәсендә урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 6605 кеше яши, шул исәптән:
казакълар — 77,83 %,
урыслар — 19,20 %,
башка халыклар — 2,97 %.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Җидесу өлкәсе торак пунктлары
Ли Мин Хо

**Ли Мин Хо** () ― 1987 елның 22 июнендә хуксок-донгта туган Көньяк Корея Глобаль актеры, Сеул.

Кыска гына вакыт эчендә ул актерлык карьерасында бөтен дөньяда иң популяр актерга әверелде.

Ул 2006 елда EBS Secret Campus телевизион драмасында дебют ясаган һәм бөтен Азия буенча Boys over flowers (2009) фильмында популяр булган, аннары ул City hunter (2011) белән Ауропада танылган, шулай ук Африка континентында үзенең The King: Eternal Monarch (2020) драмасы белән популяр булган.

Ул-Кореяның 2013 елда мадам Тюссо музеенда балавыз фигурасы ясалган беренче атаклы шәхес.

## Киңәшләр
Павел Аникин (1873)

**Павел Алексеевич Аникин** (1873 елның 17 декабре - 21 апреле 1938) - укытучы, Саратов губернасыннан II чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты.

## Биографиясе
Крестьяннардан. Әтисе — игенче, күпмедер вакыт буяу остаханәсе тоткан. Сердобскида башлангыч белем ала. 1893-1896 елларда Самара губернасында авыл халык мәктәбе укытучысы булып хезмәт итә. Казан укытучылар институтын тәмамлаган. 1899 елдан Казан һәм Саратов губерналарының төрле шәһәрләрендә югары башлангыч училищелар укытучысы булып эшли. 1903-1905 елларда социал-демократларның ирекле инициатив төркемендә агитатор һәм пропагандист була, укучылар арасында пропаганда остасы буларак эшли. Канлы якшәмбедән соң (1905 елның 9 гыйнварында) кулга алына, бер айга якын ирекле төрмәдә үткәрә. 1905 елның октябрендә амнистия буенча азат ителә. Сердобск шәхси хатын-кызлар гимназиясендә укыта.

Сердобск өязеннән сайлаучы. 1907 елның 6 февралендә Саратов губернасы сайлаучыларының гомуми составыннан II чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана, 88 тавыш җыеп, социаль-демократик фракция составына керә; фракциянең меньшевистлар канаты комитеты әгъзасы була. Дума комиссиясе һәм халык мәгарифе комиссиясе әгъзасы. Аграр мәсьәлә буенча фикер алышуларда катнаша.

Дәүләт Думасы роспускы алдыннан хөкүмәт аларны бирүне таләп иткән 16 Социаль-демократик депутатның берсе. 1907 елда 2 нче Думаның социаль-демократик фракциясе эше буенча 100 һәм 102 җинаять җәзасы буенча 5 ел катор эшләренә хөкем ителгән. 1910 елга кадәр Петербург төрмәсендә, 1910 елдан 1912 елга кадәр Александровка үзәгендә төрмәдә утыра. 1912 елда Иркутск губернасының Тельмин волостена китә. Аннан Иркутск янындагы Усолье авылына күчеп килә.

1917 елның мартында Себердән Үзәк Россиягә кайта. 1917 елның көзеннән 1918 елның октябренә кадәр Саратов губернасының Сердоб өязендә халык белеме буенча инструктор була. 1918 елның апрелендә РСДРП(м) партиясеннән чыга. Аннары Мәскәүгә күчеп килә, анда күп еллар дәвамында Мәскәү педагогия институтында рус теле укыта. Элеккеге политкаторжаннар һәм поселенецларның Бөтенсоюз җәмгыяте әгъзасы.

1938 елның 7 гыйнварында НКВД кулга ала. 1938 елның 21 апрелендә контрреволюцион террорлык оешмасында катнашуда гаепләнү буенча Югары судның Хәрби коллегиясе атып үтерүгә хөкем итә. Шул ук көнне Мәскәү янындагы «Коммунарка» полигонында атып үтерелә һәм җирләнә.

1957 елның 22 августында СССР Югары Судының Хәрби коллегиясе тарафыннан реабилитацияләнә.

## Чыганаклар
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М, 1907. С. 306
* Деятели революционного движения в России. Биобиблиографический словарь. Том 5. В. 1.
* ''Канищев В. Ю.'' Аникин, Павел Алексеевич // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. С. 22. 
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-й созыв). Дело 12; Дело 567. Лист 7.

Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Анваль

**Анваль** () — Франциянең Пюи-де-Дом департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Пюи-де-Дом департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Ластик (Пюи-де-Дом)

**Ластик** () — Фpaнсанең пүи-де-Дом департаментында урнашкан ᴋaмун.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Фpaнса шәһәрләре. 

Төркем:Фpaнса ᴋaмунлары
Төркем:Пүи-де-Дом департаменты ᴋaмунлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Луиза Глюк

**Луиза Глюк**, *шулай ук* **Глик** ( — *Луи́з Эли́забет Глик*; *[[1943 ел]]ның [[22 апрель|22 апреле]], [[АКШ]], [[Нью-Йорк]]*) — америкалы шагыйрә һәм эссеист. Йель университеты адъюнкт-профессоры. Күп санлы әдәби премияләр, шул исәптән  Әдәбият буенча Нобель премиясе лауреаты (2020 ел өчен).
  
## Тәрҗемәи хәле
1943 елның 22 апрелендә АКШның Нью-Йорк шәһәрендә яһүди гаиләсендә туган. Әнисе ягыннан бабалары Россия империясеннән, әтисе — бизнесмен (*патентланган пычак җитештерү буенча ширкәткә нигез салган*) Даниэл Глик (1905–1985) ягыннан бабалары Австро-Венгрия империясеннән чыкканнар. Луизаның әбисе һәм бабасы АКШка Трансильваниядән күчеп килгән. Әтисенең апасы Эльзи, соңрак икътисадчы, әле Трансильваниядә (1897) туган булган, шагыйрәнең әтисе инде Нью-Йоркта (1905) туган. Әнисе — хуҗабикә Беатрис Глик (*кыз фамилиясе* Гросби, 1909—2011). Апасы Сюзана (1941) Луиза туганчы вафат булган, сеңлесе — Тереза Глик (1945—2018), әдәбиятчы, актриса Абигейл Сэвиджның әнисе.

Яшүсмер чакта нерв анорексиясенең авыр формасыннан җәфа чигә. 1961 елда Джордж В. Хьюлетт мәктәбен тәмамлый, ләкин сәламәтлеге аркасында көллияткә керә алмый һәм 1968 елга кадәр психоаналитик дәвалану уза, Сара Лоуренс көллиятенең шигърият  семинарларында катнаша, 1963–1965 елларда Колумбия университетында укый.

Көллиятне тәмамлый алмый һәм сәркатип булып эшкә урнаша. 1967 елда кияүгә чыга. 1968 елда аның «Firstborn» (Беренче бала) дебют шигъри җыентыгы чыга.
1971 елдан Вермонтның  Годдард-колледжында шигърият укытучысы була. 1984 елдан Массачусетста Улильямс-колледжның инглиз теле кафедрасының өлкән укытучысы. Алга таба Стэнфорд, Бостон, Айова университетларының чакырулы укытучысы була.

## Гаилә хәле
* Беренче ире (1967 елдан) — Чарльз Шефер Герц-кече, табиб-гастроэнтеролог.
* Икенче ире (1977 елдан) — Джон Теодор Драноу (1948–2019), язучы, укытучы һәм эшмәкәр.
** Улы — Ной (Ноа) Драноу (1973), сомелье (шәраб белгече).

## Шигырь җыентыклары
*1968 — «Беренче бала» («Firstborn»)
*1975 — «The House on Marshland»
*1976 — «Бакча» («The Garden»)
*1980 — «Descending Figure»
*1985 — «Ахилл тантанасы» («The Triumph of Achilles»)
*1990 — «Арарат» («Ararat»)
*1992 — «Кыргый ирис» («The Wild Iris»)
*1993 — «Mock Orange»
*1997 — «Болыннар» («Meadowlands»)
*1999 — «Vita Nova»
*2001 — «Гомернең җиде чоры» («The Seven Ages»)
*2004 — «Октябрь» поэмасы («October»)
*2006 — «Аверно» («Averno»)
*2009 — «Авыл тормышы» («A Village Life»)
*2012 — «Шигырьләр. 1962–2012» («Poems: 1962–2012»)
*2014 — «Faithful and Virtuous Night»

## Сылтамалар
*  Нобелевская премия-2020: лауреаты и главные достижения года. joy-pup.com, 9.10.2020
 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:АКШ шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШтан Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Колумбия университетын тәмамлаучылар
Граһак Каннингһэм

**Граһак Каннингһэм** (туганда исеме Стюарт Каннингһэм, 21 май, 1977) ул Көнбатыш Австралиядән Перт шәһәреннән ультрамарафон йөгерүчесе һәм мотивация спикеры.
## Биографиясе
Каннингтон Перттан көньякта урнашкан Басселтонда үскән, ул йөгерү белән бик аз шөгыльләнгән. Бары тик аңа 16 яшь булганда һәм ул мәктәп имтиханнарыннан стресс алып аның әнисе аны медитация дәресенә алып барган.
Университетта ул  Шри Чинмой үзәгендә дәресләргә йөри башлаган. Ул Шри Чинмойдан Граһак исемен алган (бу "дәртләнү" дигәнне аңлаткан Санскрит сүзе). Инде марафоннар һәм озынрак дистанцияләргә йөгереп һәм Шри Чинмойның тәгълиматына тирәнрәк керә башлап Каннингһэм Нью-Йорк йөгерешенә 2003 елда беренче мәртәбә шәһид булган.
## Йөгерүләр һәм нәтиҗәләр
* 2007 Банбэри 50 км Ультрамарафоны, 5-енче
* 2008 Банбэри 50 км Ультрамарафоны, 9-ынчы
* 2009 Үз-Трансцеденция 3100 миля йөгереше, 2-нче 
* 2012 Банбэри 50 км ультрамарафоны, 2-нче (Көнбатыш Австралия)
* 2012 Үз-Трансцеденция 3100 Миля Йөгереше, 1-енче
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* grahakcunningham.com 
* Media Archive 
* Video : Today, 6/ 2015
* Video : Change Savvy, 1/ 2015

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Шри Чинмой Үзәге
Туффревиль (Эр)

**Туффревиль** () — Франциянең Эр департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Эр департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар

*
Лору

**Лору** — Португалиянең Брага округына керә торган фрегезия.  муниципалитетына карый.

## Географиясе

Лору Португалиянең башкаласы Лиссабоннан төньяк-көнчыгышка таба 1196 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны
2001 елда биредә 2464 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Португалия // Все страны мира / авт.-сост. Т. К. Варламова. М.: РИПОЛ классик, 2008. — 608 с. — (Библиотека энциклопедических словарей). ISBN 9785386009687 С. 120

Төркем:Брага районнары
Төркем:Португалия фрегезияләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Алан Спэнс

**Алан Спэнс** (1947 елда туган) ул Шотландия язучысы һәм Абердин Университетында Иҗади Язу буенча профессор, анда ул шулай ук ел саен WORD фестиваленең сәнгать мөдире. Ул Глазгода туган булган, Аллан Глен Мәктәбендә укыган һәм аның күп эшләре шул шәһәр турында.
Спенс бүләк җиңүче шагыйрь һәм драматург, роман язучы һәм кыска хикәяләр язучы һәм аңа Шотландия Операсы тарафыннан Мириама Юнг музыка әсәре өчен сүзләр язарга тәкъдим ителгән булган.
Аның беренче эше *Аның төсләре камил* кыска хикәяләр тупланмасы, ул беренче мәртәбә 1977 елда нәшер ителгән булган. Моннан соң ике пьеса иҗат ителгән булган, 1982 елда *Җилкән ясаучы* 1982 һәм 1983 елда *Галәмгә Яу Чабучылар*. 1990 елда беренче шигърият китабы “Глазго Зен” белән *Сихри Флейта* романы пәйда булган. 1991 елда кыска паузадан соң аның пьесаларның тагын берсе *Үзгәргән Көннәр* нәшер ителгән булган.
1996 елда тагын бер кыска хикәяләр тупланмасы *Таш Бакча* белән кайткан.
2006 елда Кэнонгейт Китаплары тарафыннан Япониядә бара торган тарихи роман *Чиста Җир* нәшер ителгән булган, ул Мадам Баттерфляй хикәясендә мәңгеләштерелгән Томас Блэйк Главер тормышына нигезләнгән.
Алан Спенс Эдинбург Шри Чинмой Үзәге әгъзасы һәм медитация практикалый.
## Бүләкләр
* 1996: Шотландия ел язучысы исеме бирелгән.
* 2017: Эдинбург макар (шагыйрь, бард) исеме бирелгән булган.
* 2018: Япониянең Таң Атучы Кояш Орденына ия була.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Website

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шри Чинмой Үзәге
Төркем:Шотландия язучылары
Сураза Майрер

**Сураза Майрер** (туганда исеме Паула Майрер, 1959 елның 6 марты, Асслингта, Австриядә туган) ул ультрамарафон йөгерүчесе. Ул секретарь булып эшли һәм Венада яши. Сураза рухи остаз Шри Чинмойның өйрәнчеге.
## Биографиясе
Ул 1987 елда  28 яшендә йөгерә башлаган. Аңа кадәр ул бернинди спорт белән дә шөгыльләнмәгән. "Шуннан соң мин интеграль Йога тәгълиматын өйрәнеп карадым. Бу тәгълиматның өлеше булып спорт физик фитнесы тора." 1996 елның сентябрендә ул 700 миля (1126 км) йөгерә алган.
## Җиңүләр һәм рекордлар
* 1999 һәм 2000 ел  1000 миля (1600 км) йөгерү җиңүчесе 
* 2000-2003 Шри Чинмой Ультра Трио 1000 Миля Йөгерүе җиңүчесе  
* 2007 ел Нью-Йоркта 6- & 10-көн Йөгерү  Үз Трансценденция йөгерүе җиңүчесе 
* 2011 ел 5 км га, 10 км дистанцияләренә кире йөгерүдә дөнья рекорды; ярым марафон һәм марафон 
* 2011, 2013, 2015 һәм 2018 ел Үз-Трансценденция 3100 Миля Йөгерүе җиңүчесе.
1000 км, 700 миля һәм 1300 миляга Дөнья рекордлары.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Video:  Surasa finish 3100 mile race, 2015
* Video:  Surasa finish 3100 mile race, 2013
* Video:  Surasa finish 3100 mile race, 2011
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шри Чинмой Үзәге
Теджван Петтинджер

**Теджван Петтинджер** (туганда исеме Ричард Петтинджер, 1976 елның 11 ноябре, Лондон, Берләшкән Корольлек) ул Берләшкән Корольлектә калкулыкка менү һәм аерым старт буенча ярышларда уңышлы Британия велосипедчысы. Ул икътисад укытучысы булып эшли һәм Оксфордта яши.
## Биографиясе
Петтинджер Суррейда, Раннимидта туган булган, әмма күпчелек вакытны Көнбатыш Йоркширда Менстонда үткәргән. Ул яшь булганда берникадәр дәрәҗәдә велосипед спорты һәм җиңел атлетика кроссы белән мәшгуль булган. Ул велосипед спорты белән 14 яшендә яши башлаган һәм Otley CC өчен катнашкан.  Ул Брэдфорд Грамматика Мәктәбендә укыган һәм шуннан соң Леди Маргарет Холл, Оксфордта укыган, анда ул фәлсәфә, сәясәт һәм икътисад (PPE) укыган.
Ул 1999 елдан бирле Шри Чинмой гуруның өйрәнчеге булып тора. Ул Шри Чинмойдан Теджван исемен алган (динамизмны, энтузиазмны һәм эшкә үзеңне бирүче булуны чагылдыручы Санскрит сүзе).
Петтинджер Оксфорд Университеты Велосипед Спорты Клубы CC-ның 1990-ынчы еллардан бирле әгъзасы булган.  Авырудан соң ул йөгерә башлаган, әмма шуннан соң тезе җәрәхәтләгән. 2003 елда ул велосипед спортыннан киткән һәм 2004 елда узышларда катнашырга башлаган.

## Узышлары һәм нәтиҗәләр
* 2013 Британия Милли Калкулыкка Менү Чемпионлыклары, 1-енче 
* 2014 Берләшкән Корольлек 100 миля аерым старт чемпионлыгы, 3-енче 
## Библиография
* *Pettinger: Happiness Will Follow You* (2011), ISBN 978-8866061021
* *Pettinger: Cracking Economics* Octopus Press (2016), ISBN 978-1844039319
* *Pettinger: What Would Keynes Do?* Octopus Press (2017), ISBN 978-1844039807

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* tejvan.co.uk
* Video : British Time Trial Championship, 2015
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шри Чинмой Үзәге
Алланш

**Алланш** () — Франциянең Канталь департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Канталь департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Татарстан китап нәшрияты аудиокитаплары

Монда *[[Татарстан китап нәшрияты]]* яздырган татарча аудиокитапларга сылтамалар тупланыла.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Татар әдәбияты
Мазера

**Мазера** — Италиянең Пьемонт төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Пьемонт төбәге шәһәрләре
Макуляр эпиретиналь мембрана

## Патогенез
Макуляр эпиретиналь мембрана пыяласыман җисем һәм челтәркатлау бәйләнеше өлкәсендә үсеш ала һәм челтәркатлауның пролиферацияләүче глиаль күзәнәкләрдән тора, алар челтәркатлау өслегенә эчке чик мембранасы җимерелү урынында юл ала. Моңа пыяласыман җисемнең арткы кубарылуы китерә ала. Макуляр эпиретиналь мембрананың түбәндәге төрләрен аералар.

1.	Идиопатик мембрана күбесенчә башка яктан сәламәт өлкәннәрдә барлыкка килә һәм 10% очракта ике яклы була.

2.	Икенчел мембрана түбәндәге очракларда барлыкка килә ала:

а)	челтәркатлауда катнашу, мәсәлән челтәркатлау кубарылуы хирургиясе, фотокоагуляция һәм криотерапия макуляр эпиретиналь мембрана барлыкка килүенә китерергә яки булганын үстерергә мөмкин. Дәвалау булмаганда андый мембрана әкренләп чыдамлы күрү начарлану сәбәбе була ала. Мембрана сирәк үзеннән-үзе челтәркатлаудан аерыла ала;

б)	башка сәбәпләргә челтәркатлауның тамырлы чирләре, күз эчендәге ялкынсыну барышы һәм күз җәрәхәте керә.

**NB Эпиретиналь мембрананың клиник күренеше калынлыгыннан һәм аның белән бәйле тамырлар юлы бозылу дәрәҗәсе белән бәйле. Бу очракта түбәндәге классификация күбрәк туры килә:**

**(а)	«целлофанлы» макулопатия, (б) макуляр җыерчыклык.**
## «Целлофанлы» макулопатия
«Целлофанлы» макулопатия юка ярым ачык эпиретиналь күзәнәкләр катламыннан гыйбарәт; еш очрый һәм кагыйдә буларак, пыяласыман җисемнең арткы кубарылуыннан соң икенчел барлыкка килә.

1.	Уртача чагылган метаморфопсияләр белән билгеләнә, әмма еш симптомсыз бара һәм очраклы ачыклана.

2.	**Билгеләре**

•	Патологик яктылык рефлексы яки макула ялтыравы.

•	Мембрана ярым ачык һәм кызылсыз яктылыкта яхшырак күренә (рәс. 17.27а).

•	Мембрана калынрак һәм челтәркатлауны күбрәк тарткан саен яхшырак күренә (рәс. 17.27б) һәм тамырлар юлларының уртача чагылган бозылуына китерә (рәс. 17.27в).

3.	**Дәвалау таләп ителми.**
## Макуляр җыерчыклык
Макуляр җыерчыклык — эпиретиналь мембрана калынаю һәм җыерылу белән бәйле мөһимрәк үзгәреш, ләкин «целлофанлы» макулопатия кебек еш очрамый.

1.	Метаморфопсияләр һәм үзәк күрү томанлану белән билгеләнә.

2.	Күрү үткенлеге 6/12 яки түбәнрәк, бу барыш чагылышына бәйле.

3.	**Билгеләре**

•	Макулада кан тамырлары юлларының чагылган бозылуын, челтәркатлау җыерчыклыгын һәм ак буйлар ачыклыйлар, аларны астагы тамырлар астында күрмәскә мөмкин. (рәс. 17.28a).

•	Катнаш табылдыкларга мембрана чигендәге макуляр псевдоертылу һәм сирәк — КМШ керә.

4.	**ФАГ **аеруча якты өлкәләрне ачыклый — тамырлар боргалану һәм сыекча чыгу урыннары булганда гиперфлюоресценция чыганаклары (рәс. 17.28б).

5.	**ОКТ **калынаю белән бәйле челтәркатлауның өслектәге катламының гиперрефлективлыгын күрсәтә (рәс. 17.28в).

6.	**Дәвалау**. Челтәркатлау өслегеннән мембрана пилингы, кагыйдә буларак, метаморфопсияләрне киметә яки юк итә һәм якынча 50% очракта күрү үткенлеген арттыра ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Рәшит Әхмәтов

**Рәшит Әхмәтов** (12.01.1954, Арзамас-16, Горький өлкәсе, ,  - 13.10.2020, , , ) - журналист, иҗтимагый эшлеклесе.  

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 12 гыйнварында Түбән Новгород өлкәсенең Арзамас-16 дигән шәһәрендә туа. Казан авиация институтын тәмамлаган. 

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1989 елда Татарстанның халык фронты дигән оешманың җитәкчеләрнең берсе булган. 
* 1990-1995 елларда Казан шәһәр шурасына депутат булып сайланды. 

## Журналистика
* Казанда 1995-1997 елларда чыккан "Крис" газетаның баш мөхәррир урынбасыры, "Новая вечерка" газетасында баш мөхәррир булып эшләгән.  
* 1999 елдан "Звезда Поволжья" гәзитенең хуҗасы һәм баш мөхәррире. 

## Бүләкләр
1996 һәм 2000-нче елда Татарстан журналистларның берлегенең премия лауреаты. 

## Үлеме
COVID-19 коронавирус авыруы аркасында вафат. Казанның Яңа татар бистәсе зиратына җирләнде. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* "Рәшит Әхмәтов бәйсез һәм кыю булды" - Азатлык радиосы, 13 октябрь 2020

## Моны да карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:COVID-19 коронавирус авыруыннан вафат булучылар
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Казанның Яңа бистә зиратында җирләнгән шәхесләр
Ангиоидлы сырлар

**Ангиоидлы сырлар** Брух мембранасының калынайган, кальцификацияләнгән һәм патологик уалучан сыгылмалы һәм коллагенлы катламындагы ярылулардан гыйбарәт (рәс. 17.31а).

## Диагностика
1.	**Билгеләре**

•	«Әфлисун тышчасы» күренеше — арткы котыпның пигментлы тимгеллеге. Еш очрый, әмма юка ангиоидлы сырлар игътибарсыз калырга мөмкин (рәс. 17.31б).

•	Челтәркатлауның гадәти кан тамырлары астында урнашкан тигезсез тешле кырый белән сызыклы соргылт яки кызгылт-көрән өлкәләр. Сырлар бер-берсе белән бәйләнеп, КНД тирәли боҗрасыман сын ясый һәм аннары перипапилляр өлкә чигеннән тыш радиаль тарала (рәс. 17.31в).

2.	**ФАГ** сырлар өстендә ЧПЭ «тәрәзсыман» кимчелекләре өчен гиперплазия өлкәләренә туры килгән үзгәрүчән гипофлюоресценция белән гиперфлюоресценцияне ачыклый. ФАГ шулай ук ХТ ачыкларга мөмкинлек бирә (рәс. 17.31г).

3.	Күрү нерв дискы друзалары (рәс. 17.31д).

## Фараз
Фараз шикле, чөнки 70% артык пациентларда күрү мөмкинлекләре начарлану түбәндәге сәбәпләрдән була.

1.	ХТ күрү югалтуның иң еш сәбәбе була. Традицион лазерлы фотокоагуляция ХТ юкстафовеаль яки экстрафовеаль урнашуында уңышлы була ала, әмма рецидивның һөҗүмчән барышының куркынычлыгы югары. Субфовеаль ХТ ФДТ куллану нәтиҗәле була ала.

2.	Хориоидея ертылулары күзнең чагыштырмача әһәмиятсез җәрәхәте нәтиҗәсендә барлыкка килә һәм субретиналь кан савуына китерә ала (рәс. 17.31е). Бу проблемалар белән пациентларга контактлы спорт төрләре белән шөгыльләнү куркынычлыгы һәм туп белән уйнаганда саклагыч күзлекләрен куллану кирәклеге турында аңлатырга кирәк.

3.	Фовеаль өлкәгә сырлар салыну.

## Системалы чирләр белән бәйләнеш
Якынча 50% пациентларда түбәндәге чирләрнең берсесе бар.

1.	Сыгылмалы псевдоксантома иң еш катнашма була һәм якынча 85% пациентларда барышка ике күз дә, гадәттә гомернең 2 декадасында тартыла. Андый катнашма Гренблад-Страндберг синдромы буларак билгеле (24 бүлекне кара).

2.	6 типтагы Элерс-Данлос синдромы (күзнең склерозлы) — проколлагенның лизилгидроксилазасы кимчелеге белән бәйле аутосом-доминантлы нәселдәнлек төре белән коллагенның сирәк патологиясе. Чирнең 11 субтибын ачыклыйлар, әмма 6 тип кына офтальмологик күренешләр белән була (24 бүлекне кара).

3.	Педжет чире — сөяк тукымасының артык резорбциясе һәм аның ясалуы бозылуы белән сыйфатланган сөякләрнең хроник көчәюче метаболик чире (24 бүлекне кара). Ангиоидлы сырлар сирәк очрый һәм якынча 2% очракта ачыклана.

4.	Гемоглобинопатияләр ангиоидлы сырлар белән түбәндәге очракларда бәйле була: гомозиготалы ураксыман күзәнәкле анемия (HbSS), ураксыман анемия генын таратучылар (HbAS), HbS-талассемия, гемоглобинопатия С (HbSC), гемоглобинопатия H (HbH), гомозиготалы зур Р-талассемия, арадаш Р-талассемия һәм кечкенә Р-талассемия.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Шолак

**Шолак** () — Казакъстанның Алматы өлкәсендә урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Алматы өлкәсе торак пунктлары
Ашприһанал Пекка Аалто

**Ашприһанал Пекка Аалто** (Һелсинки, Финляндиядә 1970 елның 27 августында туган) ул Финляндия ультрамарафон йөгерүчесе, ул һобби буларак 25 яшендә йөгерергә башлаган. Хәзерге вакытта ул курьер буларак эшли. Аалто Шри Чинмой Марафон Такымы әгъзасы. 2006 елда Финляндия президенты Тарйя Һалонен аны "Халыкара Спорт Илчесе" буларак таныган. Ашприһанал Пекка Аалто Швециядә, Стокһольмда яши. 
## Тарихы
1999 елда ул күп көнлек йөгерешләрен башлаган. Ул 2006 ел 3100 миля йөгерешендә бөтен вакытта икенче булган. 2006 елның 29 октябрендә Аалто Сан Франциско Бер Тәүлек 24 сәгать йөгерешен беренче урында тәмамлаган һәм 125 миля (201 км) арага 24 сәгать вакытта узган. Аалто Нью-Йорк Шәһәрендә Үз Трансценденция 6- & 10-көн йөгерешнең өч вакыт чемпионы булып тора. Өч ел рәттән ул Нью-Йорк шәһәрендә  бар өч еллык Үз-Трансцеденция күп көнлек йөгерешне йөгергән (алты көн, 3100 миля (5000 км), 700 миля). Ул дөньяда иң озын сертификацияләнгән җәяү йөгерешен Үз-Трансцеденция 3100 Миля йөгерешен тугыз мәртәбә откан, 2015 елда йөгерешен ул 40 көнлек рекорд вакытында узган, уртача көнлек нәтиҗә 76,776 миля (123,559 км)  белән узган, вакыты 09:06:21.

## Йөгерешләр

## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
;Фильм
* Равал,Санджай : *[[3100: Run and Become]]*, Eng. 2018,  IMDb 4936398, 79 minutes
## Тышкы сылтамалар
*MultidayWiki 
*Video: Fox, 2015 
*Video: Finish 3100 Mile Race 2011
*Video: Six Day Run (trailer)
* 
 Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Шри Чинмой Үзәге
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Брето

**Брето** () — Испаниянең Самора провинциясендә урнашкан муниципалитет.
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Төркем:Испания муниципалитетлары
Төркем:Самора провинциясе муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Бриси

**Бриси** () — Франциянең Луаре департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Луаре департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Поми

**Поми** — Румыниянең Сату-Маре жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 
Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Сату-Маре жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Бодедюи

**Бодедюи** () — Франциянең Уаза департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Франция шәһәрләре. 
* 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Уаза департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар