open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Надым

**Надым** () — Россия Федерациясенең Ямал-Ненец автономияле округындә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Надым рус елъязмаларында беренче тапкыр 1598 елда телгә алынган. 19 гасырның икенче яртысанда кешесез калды.

Бер ел алдан биредә «Медвежье» газ чыганагы табылганнан соң 1968 елда яңадан нигезләнгән.

Шәһәр статусын 1972 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): руслар (75,1%), украиннар (9,1%), татарлар (5,1%), ненецлар (1,2%), башкортлар (1,1%), белоруслар (1,1%).
## Дин

;Православие
;Ислам
* «Азат Сафа» мәчете
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Надым «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ямал-Ненец автономияле округы шәһәрләре
Муравленко

**Муравленко** () — Россия Федерациясенең Ямал-Ненец автономияле округындә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

Шәһәр легендар шәхес ― «Главтюменьнефтегаз»ның беренче башлыгы  исемен йөртә, аның җитәкчелегендә Көнбатыш Себер илнең һәм дөньяның иң эре нефть төбәгенә әверелә.
## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1984 елдан, шәһәр статусын 1990 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (58,1%), украиннар (12,1%), татарлар (9,7%), әзериләр (4,1%), башкортлар (3,8%), белоруслар (2,1%), чуашлар (1,0%).
## Дин

;Православие
;Ислам
* «Нур» мәчете
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Муравленко «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ямал-Ненец автономияле округы шәһәрләре
Ноябрьск

**Ноябрьск** () — Россия Федерациясенең Ямал-Ненец автономияле округындә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Ноябрьскиның барлыкка килүе Холмогор карамай (нефть) чыганагын үзләштерү белән бәйле.

Шәһәр статусын 1982 елдан башлап йөртә.

## Халык
Милләтләр (2010): руслар (66,2%), украиннар (12,1%), татарлар (6,8%), әзериләр (2,9%), башкортлар (2,3%), белоруслар (1,5%), молдаваннар (1,1%).
## Дин

;Православие
;Ислам
* Җәмигъ мәчете
* Вынгапуровский мәчете

## Икътисад
Ноябрьск — берничә карамай (нефть) чыганакларны үзләштерү һәм хезмәт күрсәтү үзәге.

"Ноябрьскнефтегаз" АҖ. Икмәк заводы, сөт заводы.

## Галерея

Файл:Nojabrsk.jpg
Файл:Noyabrsk teleport.jpg
Файл:City center of Noyabrsk.jpg
File:В снежной пыли.JPG


## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Ноябрьск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ямал-Ненец автономияле округы шәһәрләре
Түбән Сырга

**Түбән Сырга** () — Россия Федерациясенең Cвирлaу өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1928 елдан, шәһәр cтaтысын 1943 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,7%), татарлар (3,9%), әзериләр (1,2%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Түбән Сырга «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Cвирлaу өлкәсе шәһәрләре
Михайловск (Свердловск өлкәсе)

**Михайловск, Михáйл** () — Россия Федерациясенең Свердловск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1942 елдан, шәһәр статусын 1961 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (86,5%), татарлар (11,9%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Михайловск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Свердловск өлкәсе шәһәрләре
Эрбет (шәһәр)

**Эрбет** () — Россия Федерациясенең Cвирлaу өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
1631 елда нигезләнгән. Шәһәр cтaтысын 1775 елдан башлап йөртә.

19 гасырда Эрбет ярминкәсе Себер мехы һәм Кытай чәе белән сәүдә итү өчен мөһим вакыйга булган.
## Икътисад
**Эрбет мотоцикллар ɜавуᴛы** — Россиядә бердәнбер мотоцикллар җитештерү ɜавуᴛы. Мотоцикллар РФ хәрби ведомстволарына соңгы тапкыр 1999 елда тапшырылды.  бирүче — Федераль иминлек хезмәте. "Урал" мотоциклы дөнья базарында яхшы билгеле. 2010 елда якынча 800 "Урал" чыгарылган. 2011 елның гыйнварында ɜавуᴛта 155 кеше эшләде. Сәвит чорында ɜавуᴛта 9000 кеше эшләде. 2013 елда Эрбет мотоцикллар ɜавуᴛында 1206 мотоцикл җыелган. Иң зур сату базары — Әᴍᴎpикə Кушма Штатлары. 2013 елда Әᴍᴎpикə Кушма Штатлары-та 604 мотоцикл сатылган.

## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (97,1%), татарлар (1,1%).
## Моны да карагыз
* Эрбет ярминкәсе
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Эрбет «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Cвирлaу өлкәсе шәһәрләре
Волчанск (Свердловск өлкәсе)

**Волчанск** () — Россия Федерациясенең Свиpлау өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр стaтысын 1956 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (86,6%), алманнар (4,6%), татарлар (4,1%).

## Танылган шәхесләр
* Мөхәммәтдин Гайнетдинов (1921-1993) - Сəʙитлар Берлеге Каһарманы.

## Тышкы сылтамалар
* 
* Волчанск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Свиpлау өлкәсе шәһәрләре
Серов (шәһәр)

**Серов** () — Россия Федерациясенең Свердловск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
1894 елда *Надеждинск* исем астында корыч һәм рельслар заводы яндынагы бистә буларак нигезләнгән. Исеме Богословск тау округы биләүчесе Надеждан Половцова хөрмәтенә бирелгән.

Шәһәр статусын 1926 елдан башлап йөртә. 1934 елда шәһәргә БКФ(б)ның Свердловск өлкә комитәсенең беренче сәркатибе Иван Кабаков хөрмәтенә **Кабаковск** исеме бирелгән. 1937 елда Кабаков репрессияләнә һәм шәһәргә кыска вакытка иске исем кайтарыла. 1939 елның 7 июльдә ССРБ Югары Шурасы Президиумы Фәрманы Надеждинск исеме һәалак булган Советлар Берлеге Каһарманы Анатолий Серов хөрмәтенә **Серов** итеп үзгәртелә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,6%), татарлар (3,3%), әзериләр (1,0%).

## Татар матбугаты

1931—1937 елларда шәһәрдә татар телле «''Eşce''» (*«<span dir="auto">Эшче</span>»*) гәҗите нәшер ителгән.
## Һәйкәлләр
* 2022 ― Муса Җәлил һәйкәле

## Шәхесләр
* Исмай Шәмсетдинов (1910-1982), композитор, Taᴛapcтaн Aʙᴛoнoмияле Cәвᴎт Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте атказанган сәнгать эшлеклесе, Taᴛapcтaн Aʙᴛoнoмияле Cәвᴎт Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте халык əртᴎсе.
* Анастасия Алексеевна Горшкова (туган. 13 март 1987)(1987 елгы) дизайнер һәм скульптор, профессиональ даирәләрдә билгеле
## Дин
; Православие
* Преображение храмы
; Ислам
* Серов җәмигъ мәчете
## Фотогалерея

File:Центральная площадь города Серова.JPG|Шәһәрнең үзәк мәйданы
File:Бассейн.jpg|Серов бассейны
File:Кинотеатр “Родина”.JPG| «Родина» кинотеатры
File:Серовский стадион.JPG| «Металлург» стадионы
File:СЗФ.JPG|Завод идарәсе СЗФ
File:Старая дамба.JPG| Серов сусаклагычында иске дамба 
File:Водохранилище.JPG|Серов сусаклагычы
File:УлКирова.jpg|Киров урамы
File:Мемориал войнам погибшим.JPG|Һәлак булганнарга мемориал
File:Преображенская площадь.JPG|Преображение мәйданы 
File:Фонтан и храм.jpg|Фонтан һәм храм
File:Серов мәчете.jpg|Мәчет


## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Серов «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Свердловск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Серов
Куса

**Күчә** () — Россия Федерациясенең Чиләбе өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1928 елдан, шәһәр статусын 1943 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (86,9%), башкортлар (7,7%), татарлар (3,8%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Күчә «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Чибәркүл

**Чибәркүл** () — Россия Федерациясенең Чиләбе өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1951 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (90,2%), татарлар (2,7%), башкортлар (2,2%), украиннар (1,7%).
## Дин
;Православие
*  (2007 елда торгызылган)
;Ислам
* Әл-Әмин мәчете (2009 елда ачылган)
 
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Чибәркүл «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Озёрск (Чиләбе өлкәсе)

**Озёрск** () — Россия Федерациясенең Чиләбе өлкәсендә урнашкан ябык үзаллы җирлек (урысча — закрытое автономное территориальное образование, кыскартмасы — ЗАТО).

Халык саны —  кеше ().

## Тарих

Атом коралын эшләү буенча фәнни шәһәрчек буларак 1945 елда нигез салынган, рәсми шәһәр cтaтусына 1994 елда ия булган. Советлар Берлеге елларында “урта машина төзелеше министрлыгы” дип аталган хәрби-сәнәгать икътисадый идарә системасы карамагында булды. Җирле татарлар язмышында 1957 елда фаҗигале эз калдырган “Маяк” сәнәгать берләшмәсенә карый. Озёрск бу министрлыкның киң җәмәгатьчелеккә күбрәк мәгълүм булган Сарыкылыч (Саров) шәһәре белән бер үк вакытта һәм бердәй проектлар буенча төзелә башлаган. Уң якта өске фотографиядәге йорт — Сарыкылычтагы “Дом со шпилем”нең тулы күчермәсе. Биредәге урам сурәте дә Мордовия урман тыюлыгындагы шәһәрдә төшереп алынган сыман.

## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (89,6%), башкортлар (3,8%), татарлар (3,3%), украиннар (1,5%).
## Шәхесләр
* Илья Славутский (1979), Качалов исемендәге Казан дәүләт академия рус Зур драма театры артисты. Россия Федерациясенең атказанган артисты (2025).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Озёрск (Чиләбе өлкәсе) «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Чанышев

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилия кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Якуп Чанышев *([[1892]]-[[1987]])* - генерал-лейтенант.
* Әмир Чаныш (Әмир Чанышев) *([[1909]] - [[1996]])* - язучы, галим. Бөек Ватан сугышында катнашкан.
----
* Фәния Чанышева, шагыйрә.
Әмир Чаныш

**Әмир Чаныш**(*псевдоним, тулы исеме* Әмир Идрис улы Чанышев, ) – язучы, әдәбият галиме, татар.

## Тәрҗемәи хәле
1909 елның 15 гыйнварында Ырынбур губернасы Югары Урал өязе (хәзерге Чиләбе өлкәсе Бреды районы) Павловский бистәсендә туган. Яшьли ятим калып, Орск шәһәре балалар йортында тәрбияләнә. Уфада В.И. Ленин исемендәге интернат-мәктәпне, педагогия институтын (1932), Мәскәүдә Тел гыйлеме институты аспирантурасын (1939) тәмамлый. Филология фәннәре кандидаты (1949) диссертациясен яклый. 1932 елдан  Уфада Тарих, тел һәм әдәбият институты|милли мәдәният гыйльми-тикшеренү институтында]] *([[1932]] — директор, [[1933]] — директор урынбасары; директор – [[Габдулла Амантай]])* эшли.

#### [[Сталин репрессияләре|Сәяси репрессия]]
БАССР язучылар берлегендә әгъза була, ләкин 1936 елның 8 июлендә «*әдәби тәнкыйть өлкәсенә [[Николай Бухарин|Бухарин]]ның зыянлы  күрсәтмәләрен сөйрәп керткән өчен*» берлектән чыгарыла.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1942 елдан алып сугышта рядовой солдат булып катнаша. Курск өчен сугышларда, Польша, Чехословакия, Маҗарстан, Алмания җирләрендә яу кырында тупчы була. II дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә.

## [[Бөек Ватан сугышы|Сугыш]]тан соң
Уфада дәүләт университетында (1945-1954), Бөре педагогия институтында (1954-1955), Төрекмәнстанның Чарджоу (*хәзерге Төрекмәнабат*) шәһәре педагогия  институтында (1955-1957) укыта. 1957 елдан Уфада дәүләт университетында  (1957-1977) эшли.

## Иҗаты

ХХ гасырның утызынчы елларыннан ук тәнкыйтьче, прозаик буларак таныла. «*Юлда*» (1930), «*Әйтүк*» (1935), «*[[Кавказ]]* *хикәяләре*» (1940), «*Хикәяләр*» (1948) китаплары чыга. 1970 еллардан иҗаты активлаша. «*Әрем чәчкәсе*» (1978), «*Бер йотым су*» (1986) исемле хикәяләр җыентыгы чыгара. «*Күңел түрендә*» (1983) автобиографик повестен яза. «*Чаңк-чаңк итә Ирәндек бөркете*» (1976) романында, «*Күк күкрәтеп, җир тетрәтеп*» (1982) повестенда сугыш һәм тыл каһарманнары тасвирлана.
 
#### Фәнни хезмәтләре
Фәнни хезмәтләре Мәҗит Гафури, Мостай Кәрим, Рәшит Нигъмәти иҗатларын өйрәнүгә багышланган. «*Башкорт совет әдәбияты тарихы*»ның (2 томда, 1963-1966) автордашы. Югары һәм урта уку йортлары өчен дәреслекләр төзүдә катнаша.

## Моны да карагыз
 Әмир Чанышның Уфада тарих, тел, әдәбият институтын булдырудагы хезмәтләрен искә дә алмыйлар

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены 
* Хезмәт ветераны медале (1974)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1936 елда чыгарыла; 1979 елдан исәпләнә)

## Чыганаклар
1. Татарский энциклопедический словарь. Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

2. Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*   Милләттәшләр 
*   Башкортстан (''белешмәлек'') 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Уфа педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Шар

**Шар** - сферик өслек белән чикләнгән җисем. 

Шарның яссылык белән киселгән теләсә нинди кисеме – түгәрәк (сфера өчен – әйләнә) була. Шул түгәрәкнең үзәге – шар үзәгеннән кисүче яссылыкка төшерелгән перпендикулярның нигезе булып тора. Шар үзәге аша үтүче яссылык ***диаметраль яссылык*** дип атала.

## Үзлекләре
* Шар өслегенең мәйданы (сфера мәйданы): S = \ 4\pi r^2,
биредә r – шарның радиусы.
* Күләм: V = \frac{4}{3} \pi r^3.

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.
Төркем:Геометрик җисемнәр
Гәрәев

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилия кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әмир Гәрәев *([[1928]]-[[2008]])*, язучы, «''Агыйдел''» журналы баш мөхәррире.
* Әмирҗан Гәрәев *([[1940]]-[[2005]])*, табиб, генерал-майор.
* Әнвәр Гәрәев (1910―1974), биология фәннәре докторы (1957), профессор (1959), Кыргызстан ССР ФА әгъза-корреспонденты (1964).
* Әүфәр Гәрәев (1946), география фәннәре докторы (1991), профессор (1992). БР атказанган фән эшлеклесе (1998).
* Әюп Гәрәев (*[[Әюп Гәрәй]]*, 1910-1967), шагыйрь.
* Вәгыйф Гәрәев (1955―2021), Россия дипломаты. 1нче класслы Гадәттән тыш һәм Тулы вәкаләтле илче (2015).
* Гегель Гәрәев, химия фәннәре докторы.
* Зөлфәт Гәрәев (2000), авыр атлетчы.
* Йосыф Гәрәев (*[[Йосыф Гәрәй]]*, 1904-1988), язучы.
* **[[Марат Гәрәев]]**
** Марат Гәрәев (1958), опера җырчысы, РФ атказанган артисты.
** Марат Гәрәев (1962), продюсер, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Мәгъсүм Гәрәев *([[1935]])*, язучы.
* Мәхмүт Гәрәев *([[1923]])*, армия генералы.
* Муса Гәрәев (Муса Гәрәй) *([[1922]]-[[1987]])*, очучы, ике тапкыр Советлар Берлеге Каһарманы.
* Наил Гәрәев *([[1932]])*, грек-рим көрәше буенча дөнья чемпионаты көмеш призы иясе.
* Радик Гәрәев (1956―1996), җырчы (*баритон*). БАССР һәм РСФСРның халык артисты (1983, 1988). 
* Рауис Гәрәев *([[1949]]-[[2004]])*, галим-агроном, фән докторы.
* Рәшит Гәрәев *(Рәшит Гәрәй, [[1931]]-[[1999]])*, шагыйрь.
----
;Гәрәева
* Венера Гәрәева (1943―2020), хор дирижеры, Татарстан АССР халык артисты (1987).
* Наилә Гәрәева *(1940―2023)*, Камал театры актрисасы, ТР халык, РФ атказанган артисты, Тукай бүләге иясе.
* Салисә Гәрәева (1938―2025), татар шагыйрәсе, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Yuventus futbol taqımı

**Juventus futbol taqımı** yäki  Juventus **Turin**, Juve (italiança *Juventus Football Club*) — Turin şähäreneñ italian hönäri futbol taqımı. İtaliäneñ iñ iske taqımnarnıñ berse.

1897 yılda nigezlängän, İtaliä Seria A yarışında çığış yasıy.

1920 yıldan **Agnelli** ğailäse - taqımnıñ xucası.

Yuventus - İtaliäneñ iñ küp titul ireşelgän taqımı.

1988 yılda UEFA ütkärgän barlıq yarışlarda ciñülär öçen büläklänä.

2012 yılda ütkärelgän soraştıru buyınça Yuventus İtaliäneñ iñ populär klubı, anıñ öçen 130 million keşe borçıla.

Öy stadionı - "Yuventus", 41 000 keşe sıydıra.

Baş trenerı - Massimiliano Allegri, kapitanı - Gianluigi Buffon.

Ğämäldäge İtaliä çempionı.

## Qazanışlar

* Çempionnar ligası - 1985, 1996
* UEFA Superkuboğı -  1984, 1996
* UEFA kuboğı - 1977, 1990, 1993

## Sıltamalar
*   www.juventus.com Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Италия футбол клублары
Әмир Гәрәев

**Әмир Гәрәев** (Әмир Сәлимгәрәй улы Гәрәев, )  — язучы.

## Тәрҗемәи хәле
1928 елның 22 февралендә БАССР Стәрлетамак кантоны (хәзерге  Ишембай районы) Түбән Әрмет авылында туган. Урта мәктәпне, Уфада дәүләт университетын (1961) тәмамлый. Тын океан флотында (1948-1953) хезмәт итә. «''Совет'' ''Башкортстаны''» газетасында  (1953-1970), Уфада китап нәшриятында (1971-1975), «''Агыйдел''» журналында (1975-1988, *баш мөхәррир*) эшли.

## Иҗаты

Әдәбиятка килүе республика матбугатында эшли башлау вакытына туры килә. 1950 елларда очерклары, хикәяләре басыла. Хәрби моряклар тормышын тасвирлаучы «*Без диңгезгә китәбез*» (1973), «*Акчарлаклар суга төшә*» (1975), «*Диңгез* *җилләре*» (1980), «*Сандугач чыбыгы*» (1994) исемле повесть һәм хикәяләр җыентыклары, авыл тормышын сурәтләүче «*Борылмада*» (1988) китаплары бар. Ч. Айтматовның «*Хуш, Сарыгөл!*» (1984) повестен, Ә. Бикчәнтәевның «*Язым минем-язмышым*» (1984), Г. Ахуновның «*Габбәс хәзрәт*» (1996) романнарын тәрҗемә итә. «*Диңгез* *бүресе*» (2013) китабы нәшер ителә.
* «*[[Библия]]*»не башкорт теленә тәрҗемә итүчеләр төркеме җитәкчесе була.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Хөрмәт билгесе» ордены (1986)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1976)

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*   Башкортстан (''белешмәлек'') 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Т-50

**Т-50** — Икенче бөтендөнья сугышы вакытындагы совет җиңел танк. 1940 елны 174 номерлы Ленинград заводында эшләп чыгаралган Семён Гинзбург җитәкчелегендә эшләп чыгарылган.

1941 елны Т-50 Эшче--Крестьян Кызыл армияга корал итеп алына, һәм 174 номерлы завод аны серияләп чыгара башлай.

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 5200

## Әдәбият
* 
* 
* 
* Коломиец М. В. Т-50 Лучший легкий танк Великой Отечественной. М.: Эксмо, 2014.

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* Галерея фото Т-50 в Кубинке
* Привязка фронтовых фото Т-50 к подразделениям

Төркем:Әлифба буенча танклар
Walther P38

**Walther P38** (Вальтер П38) — үзлегеннән корыла торган алман пистолеты, калибры - . Тюрингиянең Целла-Мелис шәһәрендә «Карл Вальтер Ваффенфабрик» фирмасында эшләнгән.

## Тарих
1936 елны Фриц Вальтер һәм инженер Фриц Бартлеменс (Barthlemens) патент (DRP № 721702 27.10.1936 елгы) алганнар

1938 елны Вермахт пистолетны корал итеп алган.

## Вариантлар һәм модификациялар
* **' — 1936 елга
* **' —

## Кулланучы илләр
*   —
*  - 1939 елны 1500 пистолет
*  Болгария
*  Венгрия -
*  
*  Алмания Федератив Республикасы
*  - 1954 - 1962 елларда.,
*  -
*  -

## Галерея

|Walther HP — P38 прототибы
Изображение:Pistole P1.jpg|P1
Изображение:P1 entladen.jpg|P1 с открытым затвором
Изображение:P1 Teile.jpg|Неполная разборка P1


## Сылтымалар
* Статья Владислава Каштанова по пистолету Вальтер П.38 на сайте armoury-online.ru
* How to field stripp the German pistol P38.

* Вальтер П-З8 и П-38К 
* The Walther P38 Explained — Download by Gerard HENROTIN (H&L Publishing — HLebooks.com 2005) 
* Вальтер П.38
* Пистолеты Германии. Walther P 38. 
* Подробная фотогалерея
* Чертежи Pistole 38 (Mauser-Werke AG) 1945 год
Т-27

**Т-27**&nbsp;— совет танкеткасы. 1931—1933 елларда чыгарыла.

1919 елда беренче проект барлыкка килә.

Т-27 Үзәк Азиядә җирле халыклар милли баш күтәрүен бастыру чараларында (басмачларга каршы) һәм Совет-фин сугышында катнаша.

Бөек Ватан сугышында үз сугышчан үзлекләрен начар итеп күрсәтә, 1941 елда җитештерүдән алына.

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 2600

## Илләр-файдаланучылар
* 
*  МХР
*  Төркия
* 

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* А. Кириндас, М. Павлов. Нет предела совершенству // «Техника и вооружение», № 5, май 2013. стр.17-18

## Сылтамалар
* Русские танки
* 
* 
* Танкетка Т-27
* Т-27 в Алакуртти, Мурманская область 

Төркем:Әлифба буенча танклар
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы вакытындагы ССРБ танклары
Төркем:Танкеткалар
İnter Milan futbol taqımı

**İnter Milan futbol taqımı** yäki **İnternatsionale Milan**, **Inter** (italiança *«Football Club «Internazionale» Milano»*) — Milan (Lombardiä) şähäreneñ italian hönäri futbol taqımı. İtaliäneñ iñ küp titullar yawlağan taqımnarnıñ berse.

1908 yılda nigezlängän, İtaliä Seria A yarışında çığış yasıy.

Taqım tösläre - qara häm zäñgär.

Taqımnıñ töp xäyriäçese - **Pirelli** şirkäte.

İnter - yuğarı divizionnan kitmägän İtaliäneñ berdänber taqımı.

İnter - 19 tapqır İtaliä çempionı, 7 İtaliä kuboğı, 5 İtaliä suprkuboğı iäse.

2006-2010 5 *skudetto* (yarış) rättän ciñep, rekord quya. 3 tapqır Çempionnar ligasında ciñä.

Canatarlar sanı buyınça İnter - İtaliäneñ ikençe taqımı.

Taqımnıñ prezidentı - Erik Tohir. İñ qıybat taqımnarnıñ berse.

Öy stadionı - "Cuzeppe Meatsa", 80 000 keşe sıydıra.

Baş trenerı -  Roberto Mançini.
## Qazanışlar

* Çempionnar ligası - 1964, 1965, 2010
* UEFA Superkuboğı - kömeş 2010
* UEFA kuboğı - 1991, 1994, 1998
* Qıytğaara kuboğı - 1964, 1965

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Италия футбол клублары
Wikitörlär

**Wikitörlär** ()&nbsp;—  qaramağında irekle üzgärtülär kertü mömkinlekle biologik törlär turındağı mäğlümat katalogı.

dän ayırmalı bularaq, kübräk ğalimnärgä yünältelgän, häm yasalğan kertem texnik ekspertlar şurası tarafınnan raslanırğa tiyeş.

Proyekt 2004 yılda barlıqqa kilä.

## İskärmälär
Mir (orbital' kompleks)

**Mir orbital' kompleksı** (*Орбитальный комплекс "Мир"*) - 1986 - 2001 yıllarda Cir tiräsendäge ğälämi fäzada eş itkän SSRB fänni-tikşerenü pilotlı orbital' stantsiäse.

## Taswir

"Mir" - cidençe ozaq waqıtlı orbital' stantsiä.

Start massası - 20900&nbsp;kg, ozınlığı - 13,13 m, diametrı - 4,35 m

1986 yılnıñ 20 fevralendä "Proton-K"  yörtüçe raketa yärdämendä Bayqoñğır ğäläm alanınnan cibärelä.

## Tözeleş

Stantsiä maqsatçan bülektän torğan: 
***Kvant** (11050&nbsp;kg)
***Kvant-2** (19565&nbsp;kg) 1989 yılda cibärelä.
***Kristall** (19640&nbsp;kg) 1990 yılda cibärelä
***Spektr** - optik modul' (18807&nbsp;kg) 1995 yılda cibärelä
* **Tabiğät (''Priroda'')** - tikşerenü bülege (19340&nbsp;kg)  1996 yılda cibärelä
* **Totaştıru bülege**, şatl Atlantis yärdämendä  1995 yılda cibärelä
* Soyuz ğälämi qorabı yärdämendä ekipajlar häm faydalı yök kiterelä
* Progress ğälämi qorabı yärdämendä yağulıq häm törle faydalı yök kiterelä
* **"Salawat-küpere" (''Raduga'')** - qaytarıluçan ballistik kapsula yärdämendä Cirgä tikşerenü näticäläre kiterelä

## Batıru

2001 yılda Rusiä xökümäte stantsiäne batıru turında qarar itä. Räsmi säbäpläre: resurs tämamı, häm yış häläkätlär, qıybat tä'min itü (200 mln. dol. yılda).

2001 yılnıñ 23 martında Mir orbital' stantsiäse Tın okeanda batırıla.

## Sıltamalar

* Сайт содержащий диаграммы развития станции, детальные описания каждого блока (English).
* Авария на запуске станции «Мир»
* Орбитальная станция «Мир» на российском астрономическом портале
* Хронология запусков КК к орбитальной станции «Мир» 
* Орбитальный комплекс «Мир» на сайте РКК «Энергия» 
* Хроника подготовки и затопления станции
* Видеокадры Орбитальной станции «Мир» 

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Мир орбиталь станциясе
Bayqoñğır ğäläm alanı

**Bayqoñğır ğäläm alanı** yäki **Bayqoñır** (qazaqça *Байқоңыр* - bay üzän) - dönyanıñ berençe häm iñ zur ğäläm alanı (kosmodromı), Qazaqstan, Qızıl-Urda ölkäse, Qazalı häm Jusalı arasındağı **Töretam** awılı yanında urnaşqan. 

Mäydanı 6717&nbsp;km².

Bayqoñğır şähäre häm ğäläm alanı 2050 yılğa qädär Rusiä tarafınnan Qazaqstannan arendağa alınğan.

Faydalanu bäyäse - 5 mlrd. sum yılda. Arenda bäyäse - 115 mln. dollar. Roskosmos büdjetın 4,2% täşkil itä. Ğomümän, Rusiä 6,16 mlrd. sum yılda tota.

Bayqoñğır - ğälämgä cibärü sanı buyınça dönyada äydäp baruçı ğäläm alanı (2012): 12 yörtüçe raketa cibärelde, Kanaverel borını (AQŞ) ikençe urında (10).

## Tarix

1954 yılda qıytğaara ballistik raketa R-7 sınaw öçen yaña poligon tözärgä kiräk ide. Mari ASSR, Dağstan, Ästerxan ölkäse, Qızıl-Urda ölkäse qarala ide. Radioyörtü öçen iñ uñaylı urın -  Qızıl-Urda ölkäse bulıp çıqqan.

Berençe şartlı poligon iseme - "Tayga".

1955 yılda tözeleş başlana.

1957 yılda faydalanu başı, R-7 raketasın cibärü.

1957 yılda berençe Cirneñ yasalma iärçene, etlär belän iärçen cibärü.

1960 yılda R-7 raketası sınawı.

1961 yılnıñ 12 aprelendä berençe keşe ğälämi oçışı.

2009 yılda Rusiä xärbiläre Bayqoñırdan kitä.

2018 yıldan soñ Rusiä pilotlı cibärülär "Könçığış" (Vostoçnıy) ğäläm alanına küçermäkçe bula.

2030 yılğa ğälämgä cibärülär 90% Plesetsk häm Könçığış ğäläm alannarınnan bulır dip kötelä.

## Taswir
* 9 start kompleksı, yörtüçe raketalar öçen 15 cibärü caylanması 
* 4 qıtğaara balistik raketalar öçen 4 cibärü caylanması 
*11 montaj-sınaw korpusı
*mäğlümat-isäpläw üzäge
* kislorod-azot zavodı
*TETS 60 MWt
* 92 elemtä töyene
*"Krayniy", "Yubiley" hawa alannarı

## Sıltamalar

* Официальный сайт администрации города 
* Официальный сайт городской еженедельной газеты «Байконур» 
* Фотогалерея Ленинск-Байконур (более 16 тыс. фото) 
* Космодром Байконур — неофициальный сайт
* Международный интернет-клуб байконурцев 
* Описание, план, фотографии Байконура
* История Байконура 
* Байконур — космодром и город. История и фотоальбом 
* Космодром Байконур будет превращен в специальную экономическую зону 
* Командировка на Байконур
* Байконур «снимает погоны» 
* Космодромы — «ключ на старт»
* Прощай, Байконур!
* 25 лет на Байконуре
* д/ф «Белое солнце Байконура»  телестудии Роскосмоса (видео)
* д/ф «Тур на космодром Байконур» (видео)
* Байконур — авария ракеты «Протон »

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Галәми үзәкләр
Төркем:Әлифба буенча космодромнар
Төркем:Технология
Liverpul futbol taqımı

**Liverpul futbol taqımı** (inglizçä *Liverpool Football Club*) - Liverpul (Mersisayd graflığı) şähäreneñ ingliz futbol taqımı.

1892 yılda nigezlängän.

Öy stadionı - "Enfild", 1884 yılda açılğan, 53 394 keşe sıydıra.

Liverpul - 18 tapqır Angliä çempionı, 5 märtäbä Çempionnar ligası ciñüçese, UEFA kuboğı iäse.

11 tapqır evrokubok yawlıy, bu kürsätkeç buyänça Real, Milan, Barselona taqımnardan soñ 4-nçe urında.

Liverpul canatarları 2 häläkätkä elägä: Eyzel häläkäte (Brüssel, 39 keşe wafat), Hilboro häläkäte (Şeffild, 96 keşe wafat).

Töp köndäşläre - Everton häm Mançester Yunayted, taqım köye - «You’ll Never Walk Alone» cırı.

Baş trenerı Brendan Rocers, kapitanı - Stiven Cerrard.

## Qazanışlar
* Çempionnar ligasında 5 ciñü - 1977, 1978, 1981, 1984, 2005
* UEFA Superkuboğı - 1977, 2001, 2005
* Qıytğaara kubok - kömeş 1981, 1984
* Taqımnar dönya yarışı - kömeş 2005
*15 Angliä superkuboğı
*8 Angliä tapqır çempionı
## Sıltamalar
*  	www.liverpoolfc.com Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Англия футбол такымнары
Асылгуҗа (Асылгуҗа Баһуманов)

**Асылгуҗа** (*псевдоним, тулы исеме* Асылгуҗа Ишемгуҗа улы Баһуманов, ) – язучы, тәрҗемәче.

## Тәрҗемәи хәле
1945 елның 20 октябрендә БАССР Баймак районы Муллакай авылында туган. Темәс урта интернат-мәктәбен, Уфада дәүләт университетын (1972) тәмамлый. Мәктәпне тәмамлагач, Баймак районы Ишморза мәктәбендә укыта. БДУның 1 курсыннан хәрби хезмәткә алына. Хезмәт итеп кайткач, БДУда укып бетерә. Уфада «''Совет'' ''Башкортстаны''»  газетасында (1972-1984), БАССР язучылар берлегендә (1984-1990, *җаваплы сәркатип*), китап нәшриятында (1990-1994, *директор*; 1998-2005) эшли. 1994-1996 елларда Сибайда язучылар оешмасын җитәкли.

## Иҗаты

Сәләте башта журналистика өлкәсендә ачыла. Өлкә матбугатында хезмәт алдынгылары турында очерклар бастыра. Беренче китабы – «*Кояшлы таң*» (1982). «*Бозлар актарылганда*» (1985) исемле китабында шигырьләре һәм поэмалары басылган. «*Нинди* *көн бу..*» (1991) повестенда Дан орденының тулы кавалеры Ә.Г. Алибаев язмышы сурәтләнә. «*Бирешмә,* *Бәдри!*» (1992) повестенда Башкорт атлы дивизиясен тасвирлый. «*Кайда генерал?*» (1995) повестенда Бөек Ватан сугышы вакыйгалары яктыртыла. Хезмәт батырлары төзүче М.Г. Галимов, савымчы Ф.Г. Нигъмәтуллина, комбайнчы Р.Х. Яхинга багышланган очерклары, «*Мәңгелек тупсасында*» (1994) әсәре бар. «*Салаватның яше*» (2005) романында XVIII гасырның 3 чиреге тарихи вакыйгалары турында сөйләнә.
* «*[[Библия]]*»не башкорт теленә тәрҗемә итүчеләр төркемендә эшли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1986)

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*    Башкортстан (''белешмәлек'')

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Тарихи романнар авторлары
Асылгуҗа (мәгънәләр)

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Асылгуҗа - Башкортстанның Кыйгы районындагы авыл. 
* Асылгуҗа (Асылгуҗа Баһуманов) - язучы, тәрҗемәче.
Мирас Иделбаев

**Мирас Иделбаев** (Мирас Хәмзә улы Иделбаев, ) – язучы, галим. Филология фәннәре докторы (2001). БР атказанган мәгариф хезмәткәре (1995). Р.Гарипов премиясе лауреаты (2006). Профессор.

## Тәрҗемәи хәле
1945 елның 9 декабрендә БАССР Баймак районы Ишбирде авылында туган. Уфада дәүләт университетын (1970) тәмамлаган. 1970 елдан Сибайда: радиокомитетның Урал арты буенча үз хәбәрчесе, комсомолның Сибай шәһәр комитеты бүлек мөдире (1973). 1974 елдан Уфада: «*[[Башҡортостан уҡытыусыһы]]*» (*Башкортстан укытучысы*) журналында (1974-1977), тарих, тел һәм әдәбият институтында (1977-1983), БДУ да (1983 елдан) эшли. «*Башкорт тел системасында авыз иҗаты*» темасына филология фәннәре докторы (2001) диссертациясен яклый.

## Иҗаты

«*Сынау*» (1984), «*Юлдашлар*» (1989) исемле китапларга кергән хикәяләрендә заманның әхлак мәсьәләләрен күтәрә. «*Юлай улы Салават*» (1994) повестенда С. Юлаев тормышы тасвирлана. «*Кызыл карлар*», «*Декабрь йолдызлары*» китаплары, Кобагыш-чәчәнгә багышланган  «*Идел-йорт*» (2014) романы бар.

#### Фәнни хезмәтләре
250 фәнни хезмәт авторы. Борынгы һәм урта гасырлар төрки әдәбиятлар тарихын, башкорт  авыз иҗатын  өйрәнә. Башкорт әдәбиятын укыту методикасын һәм теориясен үстерә. «*Башкорт әдәбияты тарихы*» (1990-1996) автордашы.
 
## Гаиләсе
* Хатыны — Гөлфия Юнысова, шагыйрә, «''Башҡортостан ҡыҙы''» журналы мөхәррире.
* Улы Урал; көйязар, улы Артур, «Башҡорт йәштәре иттифағы»н оештыручы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Рәми Гарипов премиясе (2006)
* БР атказанган мәгариф хезмәткәре (1995)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1987)

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*     Башкортстан (''белешмәлек'') 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Тарихи романнар авторлары
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Башкортстанның атказанган мәгариф хезмәткәрләре
Төркем:Рәми Гарипов премиясе лауреатлары
Назаров

**Назаров** ― фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Лемик Назаров (1933―1998), табиб―проктолог, медицина фәннәре докторы, профессор, Әрмәнстан Милли Фәннәр академиясе академигы (1996).
* Рәшит Назаров (*[[Рәшит Назаров|Рәшит Назар]]*) *([[1944]], [[Авыргазы районы]] — [[2006]], [[Ишембай]])* — шагыйрь, Салават Юлаев премиясе лауреаты (2004)
* Хәсән Назаров (*[[Хәсән Назар]]*) *([[1942]], [[Зиянчура районы]])* — шагыйрь, Салават Юлаев премиясе лауреаты (2001)
----
* Маргарита Назарова (1926 — 2005), циркта юлбарыслар буйсындыручы, РСФСР халык артисты.

Төркем:Фамилияләр
Хәсән Назар

**Хәсән Назар** (*псевдоним, тулы исеме* Хәсән Мөдәрис улы Назаров, ) – язучы, тәрҗемәче. Башкортстанның халык шагыйре (2017), С. Юлаев (2000), Р. Гарипов (2007), З. Биишева (2008) премияләре лауреаты. БР язучылар берлеге әгъзасы (1993).

## Тәрҗемәи хәле
1942 елның 15 гыйнварында БАССР Зиянчура районы Таулыкай авылында туган. Куҗанак җидееллык мәктәбен,  Бөре кооператив училищесын, Мәскәүдә әдәбият институтын (1975)  тәмамлый. Яңыбайда сельпода эшли башлый. Өч ел хәрби хезмәттә була. Бөрҗән районында «*Таң*» газетасында  (1966) эшли. 1967 елдан Уфада: «*Ленинчы*» , «*Йәшлек*» (1990-1995; *[[1994]], баш мөхәррир урынбасары*), «''Совет'' ''Башкортстаны''» (1971-2007) газеталарында, «''Агыйдел''»  журналында (1968-2001; *[[1995]], бүлек мөдире*), радиокомитетта (1974-1977) хезмәт куя.

## Иҗаты
Иҗат юлы Бөрҗән районында район газетасында эшләгәндә (1966) башланып китә.
Беренче китабы - «*Бөркетләр төяге*» (1971). «*Шоңкар чөям*» (1992), «*Заман заңы*» (*Заман чакыруы*) (1995), «*Асманга ашу*» (*Галәмгә ашу*) (2000) китаплары басылган. А.С. Пушкин, А. Блок, Р. Гамзатов, А. Магазов  әсәрләрен тәрҗемә итә. Уфада драма театрында  (1965) «*Әкәмәт сөю*» (Лопе де Вега әсәреннән тәрҗемә) пьесасы куела.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Салават Юлаев премиясе (2001) – «*Галәмгә ашу*» (2000) китабы өчен
* Р. Гарипов премиясе (Салават районы, 2007) 
* З. Биишева премиясе (2008)
* Башкортстанның халык шагыйре (2017)
* «Башкортстан Республикасы алдындагы хезмәтләре өчен» ордены

## Чыганаклар
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
; Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
*  Уе тирән, рухы югары 
*      Башкортстан (''белешмәлек'') 

Төркем:Башкортстан халык шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Зәйнәп Биишева премиясе лауреатлары
Төркем:«Башкортстан Республикасы алдындагы хезмәтләре өчен» ордены кавалерлары
Ил-4 (ДБ-3Ф)

**Ил-4** (НАКО кодификацияләре буенча: **Bob**) — Икенче бөтендөнья сугышы вакытында ике моторлы ерактан бомбага тотучы очкыч, ОКБ-240 төркемендә Сергей Ильюшин җитәкчелегендә эшләп чыгарылган.

ДБ-3ның киләчәк үсеше: штурман яңа кабинасы белән, яңа фюзеляж белән.

## Төрләр
* **ДБ-3Т** — торпеда ташучы, 1938.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Ильюшин очкычлары
Дежнёв борыны

**Дежнёв борыны** (, ) — Чукотка ярымутравында урнашкан Ауразия кыйтгасының төньяк-көнбатыш очы. Иң биек ноктасы 741 м, яссы түбәле тау массивыннан гыйбаррәт. Исеме 1879 елда борынны йөзеп узган шевит котып тикшеренүчесе Адольф Норденшельд тарафыннан рус сәяхәтчесе Семён Дежнёв хөрмәтенә бирелгән. Дежнёв борыны Уэлен торак пункты урнашкан.
## Искәрмәләр

Төркем:Тын океан борыннары
Төркем:Беринг диңгезе
Төркем:Беринг бугазы
Төркем:Чукотка диңгезе
Төркем:Чукотка автономияле округы борыннары
Хәбибуллин

**Хәбибуллин** — фамилия. Гарәпчәдән кергән Хәбибулла («*[[Аллаһ]]ының сөеклесе*») исеменнән ясалган

## Исемлек
*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Альберт Хәбибуллин (1958), Татарстанның атказанган төзүчесе, Баулы районының Мактаулы гражданы. VI чакырылыш ТР ДШ депутаты (2019 елдан).
* Габдрахман Хәбибуллин – татар опера җырчысы (Тумда туган).
* Госман Хәбибуллин (1950―1992), Казандагы Г. Тукай музееның беренче (1986―1992 елларда) директоры, КДУ укытучысы (1979―1985 елларда). 
* Заһит Хәбибуллин – татар композиторы
* Зәки Хәбибуллин - Советлар Берлеге Каһарманы (*1945*).
* Инсаф Хәбибуллин (1967), баянчы, җырлар авторы.
* Мөсәгыйть Хәбибуллин – татар язучысы 
* Мөҗәһит Хәбибуллин (1933), спортчы, тимераякта узышу
* Озад Хәбибуллин - рәссам.
* Равмер Хәбибуллин - КПСС Башкортстан РК беренче сәркатибе 
* Рәфәгать Хәбибуллин (1965—2016), хәрби очучы, полковник (2009),  РФ Каһарманы (2016, вафатыннан соң).
* Рәфис Хәбибуллин (1963), эчке хезмәт генерал-лейтенанты (2014), ТР Рәисе ярдәмчесе (2014 елдан).
* Сәмигулла Хәбибуллин (1900—билгесез) — партия эшлеклесе.
* Сәяр Хәбибуллин (1931―2026) ― татар композиторы (Мәскәү) 
* Фәрит Хәбибуллин – режиссёр (Татар яшьләр театры) 

### Хәбибуллина
* Роза Хәбибуллина (*Шакирова*, 1959), педагог, мәктәп директоры; җырчы, Татарстанның атказанган артисты.
* Рузанна Хәбибуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2015 елдан).

## Моны да карагыз
* Хәбибрахманов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.
## <small>Искәрмәләр</small>


Төркем:Фамилияләр
Könçığış ğäläm alanı

**Könçığış ğäläm alanı** yäki **Vostoçnıy kosmodromı** - Räsäyneñ  ğäläm alanı (2016 yıldan), Yıraq Könçığışta, Amur ölkäsendä, Uglegorsk awılı yanında tözelä.

Mäydanı - 1035&nbsp;km².

Raketanı berençe cibärü 2015 yılnıñ azağında kötelä ide, pilotlı ğälämi qorabnı cibärü - 2018 yılda.

2012 yılda kosmodrom tözeleşe başlana. Bäyäse - 300 mlrd sum.

Kiläçäk kosmodrom Räsäygä bäysez eşçänlek mömkinlegen  birä, zamançaraq Bayqoñğır ğäläm alanına qarağanda kosmodrom bula häm Amur ölkäsendä sotsial' iqtisadi xälne yaxşırta.

2015 yılğa **Soyuz-2** raketaları öçen häm **Angara-5** awır raketalar  öçen start kompleksı tözelä.

2016 yılnıñ 28 aprelendä irtänge 05:01 MSK säğättä Könçığış ğäläm alanınnan berençe oçış bula: Raketa-yörtüçe "Soyuz-2,1a"  "Lomonosov", "Aist-2D" häm "SamSat-218" digän ğälämi apparatların tieşle orbitağa uñışlı itep çığara.

## Sıltamalar
*Ракета-носитель «Союз» стартовала с космодрома Восточный
* Космодром «Восточный»  // на сайте Роскосмос
* Космодром «Восточный»  // неофициальный сайт vostokdrom.ru
* Новый Российский Космодром «Восточный»  //  
* «Восточный» — глубокое бурение

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Галәми үзәкләр
Төркем:Әлифба буенча космодромнар
Төркем:Технология
Т-60

**Т-60** — Икенче бөтендөнья сугышы вакытындагы совет җиңел танк. 1941 елның августында 37 номерлы Мәскәү заводында Николай Астров җитәкчелегендә эшләп чыгарылган. Шул ук елның сентябрендә Т-60 Кызыл армиясенә корал итеп алына һәм берничә машиналар төзү заводларында серияләп чыгарыла. Т-60 җитештерү 1943 елның февраленә кадәр дәвам итә, соңрак җыю сызыкларында көчлерәк җиңел танк Т-70 белән алмаштырылды. Барысы 5920 данә чыгарылган .

## Җитештерү

Т-60 җиңел танкны эшкәртүдән соң 37 номерлы Мәскәү заводы шул төрле 20 машина чыгарды,

## Корылыш тасвирламасы

Т-60 та шул вакыт өчен җиңел танклар типик төзү схемасы булган.

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 4100

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча танклар
Т-70

**Т-70**&nbsp;— Икенче бөтендөнья сугышы вакытындагы совет җиңел танк. 1941 елның октябрь&nbsp;— ноябрендә барлык ватан җиңел танклары Николай Астров җитәкчелегендә Горький автомобиль заводында (ГАЗ) эшкәртелгән һәм эшләп чыгарылган. 1942 елның гыйнварында Т-70 Кызыл армиясенә корал итеп алына һәм берничә машиналар төзү заводларында серияләп чыгарыла. Т-70 җитештерү 1943 елның октябренә кадәр дәвам итте, шул елның җәендә сугыш гамәле сәбәпле һәм ЭККА яңа танкларга мохтаҗ булганга күрә, танк нигезендә эшләнгән үзйөрешле артиллерия җайланмасын СУ-76 серияләп җитештерүне  туктату турында карар булды. Барысы 8231 данә чыгарылган  шул төр танклары.

## Җитештерү

Т-70 җиңел танкын серияле  ГАЗ заводында гына түгел, ләкин илнең Идел буе һәм Вятка төбәкләре күп башка оешмалары катнашкан.

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 4285

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча танклар
Беринг бугазы

**Беринг бугазы** (, ) — Төньяк-Көчыгыш Азия һәм Төньяк Америка арасындагы бугаз. Төньяк Боз океанын (Чукотка диңгезе) Тын океан (Беринг диңгезе) белән бәйли. Озынлыгы 96 км, киңлеге 86 км, фарватерның иң сай урыны — 36 м. Октябрьдә августка кадәр бугазда йөзеп йөри торган бозлар күп була.

Антропоген дәверендә Беринг бугазы урынында берничә мәртәбә диңгез төбе күтәрелгән һәм ике кыйтганы берләштерүче коры җир «күпере» пәйда булган. Бугаз уртасындагы Диомид утраулары аша Россия һәм АКШның дәүләт чиге үтә.

Беринг бугазын иң беренче булып 1648 елда казак Семён Дежнёв йөзеп үткән, соңрак 1728 елда Витус Беринг экспедициясе бугазны фәнни яктан тикшергән (бугаз экспедиция җитәкчесе исеме белән аталган). Ярлары 1732 елда харитага төшерелгәннәр.

Беринг бугазы аша датаны алыштыру сызыгы үтә.
## Моны да карагыз
* Беринг бугазы астында түнил
* Ратманов утравы
* Чукотка ярымутравы
* Аляска

## Чыганаклар
* Үзбәк энциклопедиясе

*
Чукотка ярымутравы

**Чукотка ярымутравы** () — Азиянең төньяк-көнбатышындагы ярымутрау. Россиянең Чукотка автономияле округындә урнашкан. Мәйдан 49 000 км‌‌‌‌‌‌‍². 
Төньяк Америкадан Беринг бугазы белән аерылган. Ярымутраудан Россиянең һәм Ауразиянең иң көнчыгыш ноктасы — Дежнёв борыны урнашкан. Чукотка ярымутравы Көнчыгыш Себер, Беринг һәм Чукотка диңгезләр тарафыннан юыла. Ярлар култыклар белән көчле киселгән. Зур өлешен Чукотка таулыгы биләп тора. Анда күпләп батынкылыклар белән бер-берсеннән аерылган гөмбәзсыман кырлар бар. Җир өслегенең уртача биеклеге — 400—500 метр, иң биек нокта — 1158 метр (Исходная тавы). Чукотка ярымутравның зур өлеше тундра үсемлекләре белән капланган. Файдалы казылмалар — алтын, аккургаш, вольфрам һ.б.

## Шулай ук карагыз

Чукчаларның Русия империясенә каршы көрәше

Төркем:Россия ярымутраулары
Төркем:Чукотка диңгезе
Төркем:Чукотка
Таймыр ярымутравы

**Таймыр ярымутравы** () — Ауразиянең иң төньягындагы ярымутау (Красноярск краенда).

Мәйданы 400 мең км², бу Россиядә иң зур ярымутау.

Урта Себернең төньякта, Кара диңгезенең Енисей култыгы белән Лаптевлар диңгезенең Хатанга култыгы арасында урнашкан. Көньякта Урта Себер яссы таулыгы белән чиктәш. Табгатенә күрә өч кисәккә бүленә: 
* Яр буе денудацион тигезлеге; нигездә, дүртенчел дәвере катламнарынан тора. Рельефы — калкулыклы тигезлек. Тундра ландшафтлары төп урынны тота;.
*Бырранга таулары, төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка барлар, үзара параллель юнәлгән тезмәләрдән гыйбарәт. Озынлыгы 800 км, киңлеге 250 км. Иң бике ноктасы — Бырранга тавы (1146 мет). Озынлгы 5 километрга кадәр булган берничә тау бозлыгы бар (гомуми мәйдан 40 км²);
*Төньяк Себер (Таймыр, Енисей-Хатанга) түбәнлеге. Тоз гөмбәзләре очрыйлар. Рельефы — калкулыклы тигезлек, абосолют бикелекләре 50—200 метр.

Таймыр ярымутравының климаты бик суык; җир даими рәвештә туңып бетә. Еллы явым-төшемнәр саны — 120—250 мм. Гыйнварның уртача темературасы —30°...—35°, июлники +1°...+12°. Иң түбән температура —61°, иң югары температура +30°. Елгалар: Пясина, Югары һәм Түбән Таймыра, Хатанга. Күлләр күп. Халык күбесенчә боланчылык белән шөгыльләнә. Таймырда ташкүмер бассейны һәм тоз чыганаклары бар.

Төркем:Красноярск крае ярымутраулары
Төркем:Кара диңгезе
Төркем:Лаптевлар диңгезе
Юл-транспорт казасы

**Юл-транспорт казасы** (*ЮТК* яки автоһәлакәт, автофаҗига) - (коры җир) юлларында транспорт чарасы хәрәкәте вакытында кешеләрнең үлеменә, йә яралануына китергән вакыйга; гадәттә юл хәрәкәте катнашучыларының юл хәрәкәте кагыйдәләрен бозу аркасында барлыкка килә.

## Сәбәпләр
1985 елда британ һәм американ мәглүматларына нигезләнгән тикшеренү күрсәткәненчә, кешеләрнең үз-үзләрне тотуларына бәйле факторлар төрле өлештә 93% ЮТКларына китергәндә, ЮТКларның сәбәпләре түбәндәгечә бүленгән:
* 57% - транспорт чарасын йөртүчеләргә бәйле факторлар, 
* 27% - йөртүчегә һәм юлдагы шартларга бәйле факторлар, 
* 6% - транспорт чарасы техник шартларына һәм йөртүчесенә бәйле факторлар, 
* 3% - юлдагы шартларга гына бәйле факторлар, 
* 3% - юлдагы шартларга, транспорт чарасы техник шартларына һәм йөртүчесенә бәйле факторлар,
* 2% - транспорт чарасының техник шартларына гына бәйле факторлар,
* 1% - юлдагы һәм транспорт чарасының техник шартларына бәйле факторлар.
## Шулай ук карагыз
* 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Медицинская помощь при ДТП
* Первая помощь при ДТП
* Как себя вести в случае ДТП? 

Төркем:Юл хәрәкәте кагыйдәләре
Төркем:Автомобиль
Төркем:Транспорт һәлакәтләре
Таймыр (күл)

**Таймыр** — Таймыр ярымутравындагы күл. Административ яктан Красноярск краеның Таймыр (Долган-Ненец) районына карый.

Мәйданы — 4560 км², бу Русиядә зурлык буенча бишенче күл һәм дөньяда иң төньяк эре күл. Иң зур тирәнлек — 26 м. Озынлыгы 250 км. Киңлеге берничә километрдан 80 километрга кадәр. Ярлары култык һәм култыкчалар белән ергаланып беткән.

Елда 3 ай дәвамында бозсыз була. Күлдә ала балык, , ялангач балык бар.

Төркем:Таймыр Долган-Ненец районы күлләре
Төркем:Русия күлләре
Чукот теле

**Чукот теле** — Чукотка-Камчатка телләре гаиләсенең чукот-коряк тармагына караган тел.

Россиянең Чукотка автономияле округында, Коряк округында, Саха Җөмһүриятенең Түбән Колыма районында таралган. Сөйләшүчеләрнең саны — 15 мең кешедән артык. Чукот теленең унга якын диалекты бар, шуларның иң әһәмиятлеләре: көнбатыш (уэлен) — әдәби телгә нигез булган; көнбатыш (певек). Чукот теленең фонетик төзелешендә 6 сузык, 13 тартык аваз бар; аларда сингармонизм, ассимиляция, диссимиляция күренешләре күзәтелә. Грамматик төзелеше ягыннан агглютинатив телләр рәтенә керә. Синтаксисында кушма сүзләргә карата гади сүзләр күбрәк кулланалар. Лексикасында эскимос, юкагир, рус теленнән үзләштерлгән сүзләр бар.
Кайбер чыганаклар буенча чукот телендә беренче китап 1823 елда 10 экземпляр тираж белән бастырылган булган.
Язуы 1931 елда латин графикасы нигезендә булдырылган, 1936 елдан исә кирилл графикасы нигезендәге әлифбасына күчерелгән.

## Әлифба
Хәзерге әлифба:

## Искәрмәләр

Төркем:Чукотка-камчатка телләре
Косово Җөмһүрияте

**Косово Җөмһүрияте** (, ) — Көньяк-Көнчыгыш Европада, Балкан ярымутравында урнашкан өлешчә танылган дәүләт.

Башкала — Приштина шәһәре.

Сербия Конституциясе буенча, Косово Җөмһүрияте җирләре Сербия составына *Косово һәм Метохия автономияле төбәге* буларак керә, ләкин фактик рәвештә Сербия контроле астында булмый. Серблар күпчелеген тәшкил итә торган Косовоның өлеше, үз чиратында, Приштина хакимиятләренә буйсынмый, ләкин Сербия составына да керми.

Россия, Кытай (БМО Иминлек Шурасының вето ия булган әгъзалары) Сербиядән Косово бәйсезлеген танымый.

## Дин
### Ислам
* Косовода ислам
** Һадум мәчете

### Христианлык
#### Православие
#### Католиклык

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
СУ-76

**СУ-76** — Бөек Ватан сугышы вакытында кулланылган совет җиңел үзйөрешле артиллерия җайланмасы (САУ).

## Тарих

СУ-76 38 номерлы Киров шәһәре заводында конструкторсклык бюросы белән бергәләп 1942 елның җәендә эшкәртелгән булган,

## Корылыш һәм урнаштурылык
СУ-76 яртылаш ачулы артта урнашкан хәрби бүлекле САУ.

## Вариантлар
* СУ-76 параллель урнашкан йөрткечләр һәм хәрби бүлеге бронялы түбәле белән;

## Сугышта куллану

СУ-76 җәяүле гаскәрләрене ут булышлыгы җиңел штурм корал һәм танкка каршы ролендә билгеләнгән

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 5000

Төркем:Әлифба буенча танклар
Ненец теле

**Ненец теле** — ненецларның милли теле; самоди телләреннән берсе.

Кола ярымутравыннан Енисей елгасының уң ярында кадәр булган тундра зонасында һәм Пур елгасы бассейныныдагы тайга зонасында таралган; Сөйләшүчеләр саны — 20 меңнән артык. Ике сөйләш (диалект) бар: тундра һәм урман. Тундра ненец теле күбрәк сөйләшүчеләр санына ия, бу диалектта Канин ярымутравыннан Енисей елгасына кадәр даирәдә 30000-нән 40000-гә кадәр кеше сөйләшә, ә урман ненец телендә Аган, Пур, Лямин һәм Надым елгалары тирәсендә даирәдә 1000-нән алып 1500-гә кадәр кеше сөйләшә. Ненец теле фонетик ягыннан башка самоди телләреннән сизелерлек аерыла; синтаксисы исә гади җөмләләрнең күплеге белән аерылып тора.  составында аучылык, боланчылык, балыкчылыкка караган сүзләр шактый күп. Әдәби ненец теле тундра сөйләше нигезендә шәкелләнгән.

## Әлифба
Ненец теле әлифбасы 1932 елда латин графикасы нигезендә булдырылган, 1937 елдан исә кирилл графикасы нигезендәге әлифбасына күчерелгән.

Хәзерге әлифба:

## Искәрмәләр
Челюскин борыны

**Челюскин борыны** () - Таймыр ярымутравының һәм Ауразия кыйтгасының иң төньяк ноктасы (77°43’ т.к. һәм 104°48’ кч.о.). 1932 елдан котып станциясе эшли. Иң бернче булып борынга рус котып диңгезчесе Семён Челюскин җитәкчелегендәге Икенче Камчатка (Бөек Төньяк) экспедициясе 1742 елда барып җиткән.

Төркем:Төньяк Боз океаны
Төркем:Красноярск крае борыннары
Төркем:Ауразия географиясе
Волхов

**Во́лхов** — Россияның Европа төньяк-көнбатыш өлешендә зур елга, Новгород һәм Ленинград өлкәләрендә.

## География хәбәрләре

Ильмень күленнән агып чыгучы бердәнбер елга, Волхов Ильмень буе түбәнлеге буйлап ага. Ладога күленә коя. Елга озынлыгы 224 км. Волхов бассейн мәйданы 80 200 км²

## Галерея


Файл:Velikiy Novgorod 001.jpg|Җәяүлеләр күпере
Файл:Volkhov in winter .JPG|Кышкы Волхов
Файл:Volkhov River in Novgorod.JPG|Колмовский күпердән күренеш
|Арсений Семёнов Старая Ладога. Волховка күренеш. 1963



## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Волхов в Государственном водном реестре

*
Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Новгород өлкәсе елгалары
Төркем:Ленинград өлкәсе елгалары