open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Риф Гайнанов

**Риф Гайнанов** – грек-рим көрәше буенча Халыкара класслы спорт остасы, Россиянең атказанган тренеры. СССР һәм дөнья Кубоклары иясе, 1985–1992 елларда – грек–рим көрәше буенча СССР җыелма командасы өлкән тренеры. Күп еллар Россия Спорт көрәше федерациясе вице–президенты вазифасын башкарган. 2003 елдан – Бөтенроссия билбаулы көрәш федерациясе һәм Халыкара билбау спорт көрәше федерациясе башлыгы. Педагогика фәннәре кандидаты. 
## Тәрҗемәи хәле
Риф Фәткылбаян улы Гайнанов 1958 елда Туймазы районына караган Нарыш исемле татар авылында (хәзер Октябрьски каласы) дөньяга килә. Октябрьскиның икенче мәктәбе каршындагы ирекле көрәш түгәрәгендә шөгыльләнә. Беренче тренерлары — Венер Гайнуллин, Николай Батов.

Мәктәптән соң Әлмәт физкультура техникумына укырга керә. Аны кызыл дипломга тәмамлагачтын, ул 1977 елны Мәскәүдәге физкультура институтына укырга керә ала.

Укыган елларында грек-рим көрәшендә Мәскәү беренчелегендә җиңә, СССР беренчелегендә 4нче урынга чыга.

Институтны тәмамлап Гайнанов кафедрада ике елга укытучы-стажер буларак кала. Кандидатлык диссертациясен яклый.

1983 елны фән белән шөгыльләрен туктата һәм туплаган белемнәрен практикада кулланышка кертә.

1983 елдан алып 1985 елга кадәр Риф Гайнанов СССР җыелма командасы составында СССР һәм Дөнья кубогын яулый. 1985-1992 елларда профсоюзлар Спорт җәмгыятендә өлкән тренер булып эшли. СССР җыелма командаларын Европа, Дөнья һәм Олимпия бәйгеләренә әзерли. Аның шәкертләре арасында танылган көрәшчеләр Сергей Забейворота, Геннадий Атмакин, Камандар Мәҗидов.

1992 елда профсоюзлар спорт җәмгыяте таркала. Риф Гайнанов үзен ирекле базар икътисадында сынап карый. Ул нефть һәм авто сатып көн күрә. 
Ангарск азот-тук заводын кулына төшерә. «Форбс» журналы аны миллиардерлар исемлегенә кертә.

Шулай да, Гайнанов спорт дөньясы белән арасын өзми. 1998 елны ул Россиянең барча көрәш төрләрен туплаган Көрәш федерациясе вице-президенты итеп сайлана. 2002 елда яңа төзелгән билбаулы көрәш Россия федерациясе президенты итеп сайлана.

Гайнанов үзенең төп максаты итеп акча туплауны түгел, билбаулы көрәшне Олимпия уеннарында күрү максатын алдына куйган. Шул спорт төренең чын энтузиасты булган. Аның катнашлыгында бер Мәскәүдә генә унлап билбаулы көрәш бүлекчәсе эшли башлаган. Россиянең 45 төбәгендә билбаулы көрәшнең урындагы бүлекләре булдырылды. Аның тырышлыгында 7 Дөнья чемпионаты уздырылды, билбаулы көрәш Җәйге Универсиада программасына кертелде.

2009 елның ноябрендә Риф Фәтхелбаян улы гаиләсе белән чит илдә ял иткәндә, йөрәге кинәт туктап үлгән. Кабере Мәскәүнең Троекурово зиратында.

## Чыганаклар
* Бөтенроссия билбау көрәше федерациясе башлыгы вафат булды 
* Риф Гайнанов: Көрәш — ул тормыш, тормыш — ул көрәш 

Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:ССРБ халыкара класслы спорт осталары
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:ССРБ спортчылары
Төркем:Тренерлар
Эльвира Сәгъди

**Эльвира Сәгъди** () – спорт гимнастикасы буенча дөнья һәм Олимпия чемпионы. 
## Тәрҗемәи хәле
Эльвира Фуат кызы Сәгъди 1952 елны Ташкәнт шәһәрендә зыялы татар гаиләсендә дөньяга килгән. Ул – профессор Габдрахман Сәгъдинең оныкасы.

1974 елны Ташкәнт физик культура институтын тәмамлый.

1991 елдан Канадада яши. Шул илнең җыелма командасы тренерларның берсе. 
## Рәсемнәр

## Спорт казанышлары
Олимпия уеннары

Гимнастика буенча Дөнья чемпионатлары, Дөнья кубоклары һәм СССР беренчелекләре СССР:

## Искәрмәләр

Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:ССРБ гимнастлары
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Канада тренерлары
NGC 3001

**NGC 3001** — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

## Тарихы

Әлеге галактика елда    тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.

## Чыганаклар

* VizieR
* NASA/IPAC Extragalactic Database
* 
## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Яңа гомуми каталог
* Мессье җисемнәр исемлеге

3001
3001
Виталий Константинов

**Виталий Константинов** — танылган көрәшче, классик көрәш буенча Олимпия чемпионы (1976), Дөнья (1975), Европа чемпионы (1980), СССР чемпионы (1976, 1977, 1979, 1980). 52 кг кадәрге үлчәмдә чыгыш ясаган.

## Тормыш юлы
Виталий Константинов 1949 елны Сембер өлкәсенең Чардаклы районы, Татар Колмаеры авылында дөньяга килгән.

9 сыйныф тәмамлагач, Сембердә сыйныфташы Соколов белән һөнәри уку йортына урнаша, Винник атлы тренерны табып, аның көрәш түгәрәгенә языла. 1965 елда аның авырлыгы 40 кг да тулмый.

1969 елны 48 кг кадәр авырлыкта РСФСР беренчелегендә җиңә. 1970 елда СССР кубогында 48 кг авырлыкта җиңә, 57 кг категориядә дусты Юрий Соколов җиңә. Сембер «Динамо»сы өчен чыгыш ясый.

1972 елда Мюнхендагы Олимпиадага бара, ләкин уңышсыз чыгыш ясый. Булачак 3нче һәм 2нче урынны алачак Кальтабиано һәм Хираямага оттыра. Чемпион булып Болгариядән Панайот Киров чыга.

## [[Җәйге Олимпия уеннары 1976|Монреальдәге Җәйге Олимпия уеннары-76]]
* Беренче әйләнештә Италиядән Антонио Кальтабианодан өстен чыга (10-8).
* Икенче әйләнештә Нику Джинга (Румыния) белән очраша, исәп 17-11. 
* Өченче әйләнештә Жюльен Мюис (Бельгия) аңа каршылык күрсәтмә дияргә була, исәп – 22-4. 
* Дүртенче очрашуда Көньяк Кореядан Бак Сонг-Хьен-ны 8нче минутта аркасына сала. 
* Бишенче очрашуда ГФР көрәшчесе Рольф Краусны балар буенча җиңә (16-11).
* Соңгы очрашуда Японияле Коичиро Хираямага баллар буенча отыруга карамастан 52 кг үлчәүдә чемпионы булып кала.

1980 елда Европа чемпионатында җиңгәч, тренерлык эшенә күчә. Сембернең «Динамо» берлегендә эшли. 1993 елда майор чинында лаеклы ялга чыга.

Сембердә 1998 елдан башлап Константинов бүләгенә Бөтенроссия грек-рим көрәше бәйгесе оештырыла.

## Чыганаклар
* Россия көрәш Федерациясе сайтында Константинов белән әңгәмә  

Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Чуаш спортчылары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Тренерлар
Мөәммәр әл-Каддафи

**Мөгаммәр бән Мөхәммәт Әбү Мәнйар Габдел Саләм бән Хәмит әл-Каддафи** ( ) — Ливиянең сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, Ливия Җәмәһириясе башлыгы (1969-2011), полковник.

Мөгаммәр Каддафи 1942 елда бәдәвиләр гаиләсендә дөньяга килә. Мәктәптә укыган вакытта ук ул, яшерен сәяси оешмага нигез салып, антиколониаль чаралар үткәрә башлый. Мәктәптән соң Каддафи Британия хәрби колледжында укый. Аннары Ливия элемтә гаскәрләрендә хезмәт итә башлый. 1967 елдан аның исемен гарәп дөньясы горурланып телгә ала башлый. Ул вакытта Мисыр Исраил белән сугыш алып бара. Каддафи Либия патшасы Идрис I рөхсәтен алмыйча гына үз гаскәрен Мисырга ярдәмгә җибәрә.

1969 елда 27 яшендәге Каддафи Либия хәрбиләренең патшага каршы хәрәкәтен җитәкли һәм патшаны бәреп төшерә. Шулай итеп ул дөнья тарихында полковник дәрәҗәсенә ирешкән иң яшь дәүләт башлыгы була. 1970 елларда исә Каддафи үзенең «Дөньяның өченче теориясен» уйлап чыгара. «Беренче» һәм «икенче» теорияләр дип ул Адам Смит капитализмын һәм Карл Маркс коммунизмын атый. «Яшел китап» дип аталган мәшһүр хезмәтендә Каддафи халыкның сәясәт һәм икътисад белән үзаллы, хакимияткә ихтыяҗ кичермичә генә идарә итә алуын исбатларга тырыша. Ул бу теориягә нигезләнеп Ливияне дә «Җәмәһирия» (гарәпчәдән — халыкның туры хакимияте) дип атый башлый.

Мөгаммәр Каддафи Ливия белән 42 ел дәвамында идарә итә. 2011 ел кышында «гарәп инкыйлабы» Ливиягә дә барып җитә. Илдә Җәмәһирия лидерына каршы протест чаралары башлана, соңыннан алар ватандашлар сугышына әйләнә. 2011 ел язында Каддафи яклылар оппозициянең үзәге саналган Бингази шәһәрен камап алгач, баш күтәрүчеләргә НАТО ярдәм итә башлый. Августта яңа хакимият көчләре илнең башкаласы Триполине яулый. Шушы вакыттан алып Мөгаммәр Каддафиның туган шәһәре Сирт – аның тарафдарларының соңгы ныгытмасы булды.

2011 елның 20 октябрендә баш күтәрүчеләр Сирт шәһәрен яулап ала. Мәгълүмат чаралары Мөгаммәр Каддафиның вафат булганын хәбәр итте. Аның терәп ату нәтиҗәсендә үтерелүе турында хәбәр ителде. БМО һәм Amnesty International аның үлем сәбәпләрен ачыкларга чакырды.

## Фотосурәтләр

Файл:Muammar al-Gaddafi-3-30112006.jpg|Мөгаммәр Каддафи
Файл:Dmitry Medvedev with Muammar Gaddafi-2.jpg|Россия президенты Дмитрий Медведев белән, 2008 ел
Файл:Jakaya Kikwete and Muammar al-Gaddafi, 12th AU Summit, 090202-N-0506A-678.jpg|Танзания президенты белән, 2009 ел
Файл:El presidente del Gobierno asiste a la III Cumbre UE - África.jpg|Испания премьер-министры Хосе Сапатеро белән, 2010 ел


## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мөгаммәр Каддафинең соңгы көне

Төркем:Ливия җитәкчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Итальяннар

**Итальяннар** () — роман телләр төркеменә кергән халык. Гомуми саны — якынча 130 миллион кеше, аларның 56 миллионы Италиядә яши. Шулай ук Бразилия, Аргентина, АКШ, Уругвай, Канадада күпләп яши. Венесуэла, Австралия, Швейцария, Алмания, Перу, Франция, Бельгия, Испания, Чили, Бөекбритания, Парагвай һәм башка илләрдә дә итальяннарның зур диаспоралары яши.

Күпчелек итальян католикчылык динендә.

Телләре — итальян теле. Ул һинд-аурупа телләренең роман төркеменә карый. Бер-берсеннән нык аерылган диалектларга бүленә. Әдәби итальян теленә Данте Алигьери нигез салган дип санала.

## Искәрмәләр

*
Төркем:Европа халыклары
Төркем:Италия халыклары
Төркем:Франция халыклары
Октав Мирбо

**Октав Мирбо** (; 1848 елның 16 феврале, Тревьер, Франция — 1917 елның 16 феврале, Париж, Франция) — француз язучысы, драматург, журналист.

## Төп эшләре
* *Le Calvaire* (1886)
* *L'Abbé Jules* (1888).
* *Sébastien Roch* (1890).
* *Le Jardin des supplices* (1899).
* *Le Journal d'une femme de chambre* (1900).
* *Les affaires sont les affaires* (1903).
* *La 628-E8* (1907).
* *Le Foyer* (1908).
* *Dingo* (1913).
* *Combats esthétiques* (1993).
* *Combats littéraires* (2006).

## Сылтамалар
* Октав Мирбо 

Төркем:Франсуз язучылары
Төркем:Франция язучылары
Данис Хәйруллин

**Данис Тәбибулла улы  Хәйруллин** (*[[1945 ел]]ның [[7 октябрь|7 октябрендә]] туган*) — татар шагыйре, ике китап авторы, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1992 елдан). Белгечлеге буенча инженер. Илдар Юзеев (2021), Гаяз Исхакый (2025) исемендәге әдәби премияләр лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1945 елның 7 октябрендә Татарстанның хәзерге Азнакай районы Таштуган авылында дөньяга килә. Башлангыч белемне туган авылының җидееллык мәктәбендә ала (1953-1960), ә 1964 елда Азнакай районының Чалпы урта мәктәбен тәмамлый. Казанның химия-технология институтына укырга керә. Бер елдан Казан авыл хуҗалыгы институтына күчә, 1969 елда аны тәмамлый. Белгечлеге — авыл хуҗалыгы инженеры-механигы.

1969-1970 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә. Берникадәр вакыт Азнакай районының «Марат» һәм «Октябрьнең 40 еллыгы» исемендәге колхозларда баш инженер булып эшли. 1972-1998 елларда Данис Хәйруллин Чаллы шәһәренең Төзелешне механикалаштыру идарәсендә өлкән инженер, прораб, бүлек башлыгы булып эшли. 1998 елдан бирле «Кран-сервис» оешмасында директор урынбасары вазифасын үти.

## Иҗат
Шагыйрьнең беренче шигырьләре матбугатта 1979 елдан күренә башлый. 1988 елда Татарстан китап нәшриятында аның «Хәтер» дип исемләнгән шигырьләр җыентыгы дөнья күрә. 1991 елда шул ук нәшриятта аның «Йөрәк тибеше» җыентыгы басылып чыга.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2021 — Илдар Юзеев исемендәге премия
* 2025 — Гаяз Исхакый исемендәге премия 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Хәтер: шигырьләр. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1988. — 86 б. — 3400 д.
* Йөрәк тибеше: шигырьләр. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1991. — 96 б. — 1000 д.

## Сылтамалар
* Татар язучылары порталы
* Яр Чаллы язучылары

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Илдар Юзеев премиясе лауреатлары
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Мисыр музее

[right|300px|thumb|[Яңа музейның ишек алды]]
**Мисыр музее** (), тулы исеме **Мисыр һәм папируслар туплау музее** () — Берлин дәүләт музейлары рәтенә кергән музей. Борынгы Мисырга кагылышлы артефактларны туплаган дөньяда иң мөһим музейларның берсе. Коллекция Яңа музей өлешен тәшкил итә. 2005 елда Мисыр музее вакытлыча Иске музейга күчерелсә дә, 2009 елда ул кире, торгызылган Яңа музей бинасына кайткан.

## Тарих
Мисыр музеена Фридрих Вильгельм III патшасы коллекциясенең Мисыр бүлеге нигез сала. Ул 1828 елда ачылган.

1850 елда музей яңа бинага күчә. Ул «Музей утравында» төзелә. Бүгенге көндә анда Яңа музей урнаша.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында музей фонды бүленә. 1943 елда, җитди янгын нәтиҗәсендә күп экспонатларның югалу нәтиҗәсендә, коллекцияне төрле урыннарга озаталар. Аның бер өлеше Көнчыгыш Берлинга күчеп, Боде музеенда урнаштырыла. Икенчесе исә Көнбатыш Берлинда Штюлеров сараенда урын ала.

Алмания берләшүе нәтиҗәсендә музей да берләшә. 2005 елда коллекция Иске музейда урнаштырыла. 2009 елда яңа торгызылган Яңа музейга кайта.

## Коллекция
Музейда безнең эрага кадәр 4 меңенче елдан башлап, якынча безнең эрага кадәр 1300 нче елларга кадәр вакыт аралыгында булдырылган экспонатлар урнаша. Алар арасында иң күренеклесе — данлыклы Нефертити сыны.

### Фотосурәтләр

Image:AltMuseum 1a.jpg|Иске музей бинасы
Image:Nefertiti bust (front).jpg|Нефертити сыны, як. 1338 ел (б.э.к.)
Image:GreenHead01-AltesMuseum-Berlin.png|«Берлин яшел башы», як. 500 ел (б.э.к.)
Image:Tai-tai, the priest.jpg|Тай-тай дин әһеле, як. 1380 ел (б.э.к.)
Image:Akhenaten, Nefertiti and their children.jpg|Эхнатон һәм Нефертити, як. 1350 ел (б.э.к.)


Төркем:Берлин музейлары
Төркем:Археологик музейлар
Төркем:Мисырны өйрәнү
Алексей Морозов

**Алексей Морозов** — Россиянең атказанган спорт остасы, хоккейчы.

Алексей Морозов хоккей өлкәсендә тәүге адымнарын Мәскәүнең «Крылья Советов» командасында ясый. Бу команда өчен беренче матчларын ул 1993-1994 еллар сезонында уздыра. Киләсе Россия чемпионатында исә яшь форвард, 48 матчта 15 шайба кертеп, үз-үзен таныта. Тагын берничә елын Россиядә уздырганнан соң, Морозов 1997 елда Төньяк Америкага күчеп китә.

Беренче сезонда ук ул, «Питтсбург Пингвинз» (Питтсбург) өчен 26 очко (13+13) җыеп, МХЛның (Милли хоккей лигасының) яңа уенчылары символик җыелма командасына керә. Шунысы кызык: Алексей МХЛдагы карьерасын легендар хоккейчы Марио Лемье кебек башлап җибәрә. Беренче шайбасын беренче матчның беренче сменасында беренче сугуы белән үк кертә.

«Питтсбург» командасында үткәрелгән җиде сезон эчендә һөҗүмче 451 матчта уйный, 84 шайба кертә һәм 219 очко җыя. Төньяк Америкада Морозовка, «Нью-Джерси» командасы белән матчларда уңышлы уйнаганы өчен, «Тhе Devil Killer» («иблисне үтерүче», «иблистәй үтерүче») дигән кушамат тагалар.

МХЛда (Милли хоккей лигасы) локаут булганда, хоккеист «Ак Барс» командасы өчен чыгыш ясый башлый, бу вакытта командага МХЛдан күп кенә йолдызлар килә. Составлары көчле булуга карамастан, казанлылар чемпион була алмый. Морозов «Ак Барс»та калырга карар кыла, һәм 2005-2006 еллар сезонында инде команда алтын медальләр яулый. Даими чемпионатта Морозов иң күп (23) шайба кертүче була. Алексей плей-оффта иң яхшы уенчы булып таныла. Аның исәбендә 13 уенда 26 очко (13+13). 2005-2006 еллар сезоны тәмамланганнан соң, ул Казан клубы белән янә өч елга контракт төзи.

2007 елның гыйнварында «Ак Барс» командасы Европа чемпионнары кубогын яулый, Морозов турнирның иң яхшы форварды һәм алыштыргысыз уенчысы дип табыла. 2006-2007 еллар сезонында һөҗүмче, 83 очко (34+49) җыеп, Россия суперлигасында рекорд куя.

2006 елгы дөнья чемпионатында Алексей, 7 матчта 8 шайба кертеп, турнирның иң яхшы снайперы булып таныла.

Россия чемпионатының 2007-2008 еллар сезонында ул 30 шайба кертә һәм 33 гол передачасы ясый, ләкин «Ак Барс» бу юлы бары ярымфиналга гына барып җитә.

2009 елда финалның җиденче матчында Морозов чын капитаннарча бердәнбер, ләкин хәлиткеч шайба кертә, һәм Казан «Ак Барс»ы Россия хоккее тарихында беренчеләрдән булып Гагарин кубогын яулый.

2009 елгы дөнья чемпионатында Алексей шулай ук җыелма команданың капитаны була һәм команданы алтын медальләргә алып килә.

Алексей Морозов — Олимпия уеннарының көмеш призеры (1998), Россия чемпионы (2005-2006), Россия чемпионатының көмеш призеры (2006-2007), дөнья чемпионатының бронза призеры (2007), дөнья чемпионы (2008, 2009), Гагарин кубогы иясе һәм КХЛ чемпионы (2009, 2010).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Чемпион булу серләре: хоккей/ авт-төз. Г.Сибгатова. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2010. — 71 б.: рәс. б-н.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Россия хоккейчылары
Төрки каганлыгы

**Төрки каһанлыгы** (**Күк төркиләре**) — кешелек тарихында иң зур Азия дәүләтләренең берсе. Ашина нәселеннән чыккан хакимнәр нигез салган дәүләт. 

Мәйданы 13 млн км² тәшкил иткән. VI гасырда, үзенең иң көчле чорында, хәзерге Төньяк-Көнчыгыш Кытай, Монголия, Алтай, Көнчыгыш Төркестан, Көнбатыш Төркестан, Казакъстан һәм Төньяк Кавказ җирләрен биләгән. Моннан тыш Төрки каһанлыгына шулай ук Сасанид Ираны, Кытай дәүләтләре Көньяк Җоу, Көньяк Ци ясак түләгәннәр.

576 елда Төрки каһанлыгы Византияне җиңеп, Төньяк Кавказ һәм Кырымны кушып ала.

Каһанлык 552 елда оешкан. 603 елда исә ул ике өлешкә, Көнбатыш Төрки каһанлыгы һәм Көнчыгыш Төрки каһанлыгына бүленә.

## Этимология

Борынгы төрки телендә (ингл.) исеме  Түрүк,   Көк Түрүк, яки  Түрүк булды (уңдан сулга укыла).

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Төрки дәүләтләр
Төркем:Азиянең тарихи дәүләтләре
Төркем:Уйгырлар
Мощеная

thumb|left|250px|Авылның үзәк урамы
**Мощеная** (, ) — Украинаның Волын өлкәсе Ковель районында урнашкан авыл. Район үзәге булган Ковель шәһәренә кадәр ара 9 км. Халык саны 581 кеше (2010).

## Тарихы
Авылга 1543 елда нигез салына. Ул вакытта ул Польша составына кергән. 1793 елда Волын өлкәсе Россия империясенә күчә. Әмма Беренче дөнья сугышыннан соң авыл Польшага күчә, ләкин Икенче дөнья сугышыннан соң ул яңадан күчә, бу юлысы Украин СССР-га.

## География
thumb|left|250px|Мәдәният йорты
Авыл тигез җирдә урнашкан. Диңгез өстендә биеклеге 179 м. 1,05 км² мәйдан били.

## Халык
2001 елда узган халык санын исәпкә алу мәгълүматлары буенча авылда 546 кеше яшәгән, 2010 елда — 581 кеше. Халык тыгызлыгы — 553 кеше./км².

Җирле халык, нигездә, авыл хуҗалыгы тармагында эшли, башка тармакларда эшләүчеләр саны да байтак. Продукция, гадәттә, Ковель шәһәрендә сатыла, Польша белән дә килешүләр бар.

## Инфрастуктура
thumb|left|250px|Авылдагы чиркәү
Авылда 1997 елда төзелгән «Рождества Пресвятой Богородицы» исемендәге кирпеч чиркәү бар. Анардан ерак түгел Дан обелискы (1979) һәм Билгесез солдат һәйкәле (1988) урнашканнар. Авылга керү юлында Зелинский бюсты белән хәтер билгесе урын алган (1988).
thumb|left|250px|Мәктәп
Мәдәният йорты һәм мәктәп эшләп киләләр.

Берис-Киев тимер юлы авылдан 3 чакрым ераклыкта уза. 2001 елда ул электрлаштырылды.

## Өстәмә мәгълүматлар

### Статистик мәгълүмат
thumb|right|250px|Авылның совет чорындагы картасы, 1920
* Код КОАТУУ — 0722184601.
* Почта индексы — 45030.
* Телефон коды — 3352.
* Автомобиль коды — AC / 03.

### Җирле совет адресы
45030, Волын өлкәсе, Ковель районы, Мощен авылы, тел. 58-9-16.

## Искәрмәләр

Төркем:Украина
Дмитрий Менделеев

**Дмитрий Иван улы Менделеев** (; 27 гыйнвар (8 февраль) 1834, Тубыл — 20 гыйнвар (2 февраль) 1907, Санкт-Петербург) — рус галиме, химик, физикохимик, физик, метролог, икътисадчы, технолог, геолог, метеоролог, мөгаллим, һава гизүче, приборлар уйлап табучы. Санкт-Петербург университеты профессоры, Санкт-Петербург Фәннәр Академиясе әгъза-мөхбире. Иң зур ачышларының берсе — химик элементларның периодик законы.

Ул уйлап тапкан төтенсез дары төренең беренче партиясе 1893 елда Бандүк авылындагы (хәзер Менделеевск шәһәре) химия эаводында эшләнә, галим шунда химик технология мәсьәләләре буенча консультант була.

## Тәрҗемәи хәл
Ул гаиләдә соңгы  – унҗиденче бала була. 13 яшендә – әтисез, ә студент елларында әнисез кала.
Дмитрий Менделеев Санкт-Петербургның Баш педагогия институтын тәмамлаган. Педагогик карьерасының башлангычында  математика, физика, табигать фәннәрен укыта.
## Гаиләсе
Менделеев ике мәртәбә өйләнгән. Беренче хатынын үзеннән күпкә яшь кыз өчен ташлаган, бу гамәл җәмгыятьтә ризасызлык тудырган. Дмитрий Иванович алты бала атасы: икесе Феозва Лещева белән беренче никахтан туа, дүртесе – Анна Попова белән икенче никахтан.
Өлкән улы Владимир диңгез офицеры була. Өлкән кызы Ольганың токымлы этләр үрчетүе турында билгеле. Кызы Любовь Мейерхольд төркемендә артист була һәм Александр Блокка кияүгә чыга. Иван, әтисе юлыннан китеп, метрология институтында эшли. Мария әтисенең Ленинград университеты каршындагы музей-архивын җитәкли. Василий су асты көймәләре, миналарга киртә ясау конструкторы була. Россиядә беренче бронировкаланган чылбырлы трактор проектын эшли.

## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Төркем:Россия галимнәре
Дима Билан

**Дмитрий Николай улы Билан** (тугандагы һәм 2008 елның июненә кадәр исеме **Виктор Николай улы Белан**; 1981 елның 24 декабрендә туган) — Россия җырчысы. РФ атказанган артисты (2018). 2008 елда Eurovision халыкара җыр бәйгесендә Россиягә җиңү китерә.

Дима Билан Россияне Аурукүренү җыр бәйгесендә ике тапкыр тәкъдим итә: 2006 елда «Never Let You Go» җыры белән икенче урын ала, 2008 елда «Believe» җыры белән беренче урын яулый, шушы бәйгедә җиңгән беренче Россия  артисты була.

Дима Билан Кабардин-Балкар Җөмһүриятенең атказанган артисты (2006), Чичәнстан  атказанган артисты (2007),  Ингуш  Җөмһүриятенең атказанган артисты (2007),  Кабардин-Балкар Җөмһүриятенең халык артисты (2008).

## Тормыш юлы
Дима Билан 1981 елның 24 декабрендә Карачай-Чиркәсия республикасының Усть-Джегута шәһәрендә туа. Әнисе - татар, әтисе - балкар .

Димага 1 яшь тулгач, ул гаиләсе белән Яр Чаллы шәһәрендә яши башлый. 5 елдан гаилә Кабарда-Балкария республикасының Майский шәһәренә күченә. Бишенче класста укыганда Дима музыка мәктәбенә йөри башлый. Бик күп төрле конкурсларда катнаша, шул исәптән Мәскәүдә үткәрелгән «Чунга-Чанга» фестивалендә.

2000 елда Гнессиннар исемендәге Дәүләт музыкаль укуханәсенә укырга керә, Укуын ГИТИСта дәвам итә.

2000 елда Дима Биланның «Осень» җырына беренче клибы дөнья күрә. 2002 елда җырчы Юрмалада «Яңа дулкын» конкурсында катнаша һәм «Бум» җыры белән анда дүртенче урынны яулый. 2003 елның октябрендя Диманың «Мин төнге хулиган» диеп аталган беренче әлбүме чыга.

2004 елда «Күк ярында» исемле икенче әлбүм дөнья күрә. 2005 елның февралендә Дима Билан «Not that simple» җыры белән «Евровидение» җыр бәйгесенең сайлап алу турында катнаша. Наталья Подольскаядан аз гына калышып икенче урын яулый.

2005 елның 20 сентябрендә Биланның продюсеры Юрий Айзеншпис вафат була. Ул вакытта артистка бик күп продюсерлар контрактлар тәкъдим итәләр, Яна Рудковская Диманың яңа продюсерына әйләнә.

2006 елда чираттагы җыентык — «Вакыт-елга» чыгарыла. Шул ук елны Дима Евровидение бәйгесендә катнаша, анда ул икенче урынны яулый. Ләкин Дима Билан моның белән генә тукталып калмый, 2008 елда кабат конкурста катнаша һәм Россия тарихында беренче тапкыр илгә беренче урынны китерә. 2008 елда бөтенләй яңа яңгырашка ия булган әлбүм чыга. Ул «Кагыйдәләргә каршы» диеп атала. Чираттагы җыентык «Believe» 2009 елда чыгарыла. 2011 елда «Хыялый» әлбүме дөнья күрә. Алдагы ике җыентыктан аермалы буларак, бу соңгы пластинкада Биланның карьера башында эшли башлаган стиле күбрәк чагылыш таба.

2011 елда Дима Билан үзенең автобиографик китабын чыгара. Ул "Хулиганнан алып хыялыйга кадәр" (оригиналь исеме "От хулигана до мечтателя") диеп атала. Сатуга 2011 елның 1 ноябрендә чыгарыла.

Күп музыкаль бүләкләр иясе. "Тавыш" (Голос) һәм Тавыш-балалар (Голос-дети) бәйгеләрендә хөкемдарларның берсе.

## Сылтамалар
* 

* Интервью Димы Билана на радио «Эхо Москвы»

## Искәрмәләр

Төркем:Россия җырчылары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
«Галия» мәдрәсәсе

**«Галия» мәдрәсәсе** (1906-1919) — Икенче Уфа мәчете каршында эшләгән уку йорты. 

Дини сабаклар белән бергә дөньяви фәннәрдән дә тирән белем бирелә. Оештыручы һәм алышынмас мөдәрис (директор) – Зыя Камали.

## Тарих
* 1907 елда сәүдәгәр Садри Назыйров һәм Тәфкилевлар киленнәре Суфия Җантурина-Тәфкилева акчасына Уфимская урамында өч катлы уку-укыту бинасы салына.
* 1916 елның 26 декабрь көнне узган тантаналы җыелышта директор горурлык белән хисап тотты. Ун ел эчендә «Галия»дә 950 егет укып чыккан. Шулардан 224е – татар булмаганнар. Укып чыкканннары 28 губернаның 230 төрле дәрәҗәле мәктәпләрдә 17 мең чамасы баланы укытып ятканнар. 38 кеше указлы мулла булып торган, 14е – гаскәри мулла, 29ы – ул вакытта инде сәнгать әһеле булып киткән. Шуны дә әйтеп узмый булмый, Галияне тәмамлап чыкканнарның Совет чорында 70%ын дәүләт юк итә.
* 1919 елны мәдрәсә ир балалар мәктәбе итеп үзгәртелә. Ул 15нче татар мәктәбе сыйфатында 1970 елларга кадәр эшләп килгән. Бушаган бинага Уфаның № 92 акыл үсеше тоткарланган балалар өчен интернат күчерелә.
* 2001 елның гыйнварында Уфа шәһәр советы карары белән бина Үзәк диния нәзарәтена караган Россия ислам университетына тапшырылган.

## Шәхесләр
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

Мәдрәсә шагыйрь вә язучылар Галимҗан Ибраһимов, Сәйфи Кудаш, Шәехзадә Бабич, Хәсән Туфан, Фатих Сәйфи-Казанлы, Зыя Ярмәки укытып чыгарган. Профессорлар Гыйбад Алпаров, Нигъмәт Хәкимов, Галимҗан Нигъмәти, Булат Салиев, Каюм Мифтахов, кыргыз Ишангали Арабаев, композитор Солтан Габәши, музыка белгече Гата Исхаков. Дәүләт эшлеклеләре: Татарстанның мәгариф комиссарлары (министрлар) Шәһит Әхмәдиев, Галә Ходаяров; Башкортстанның мәгариф комиссарлары Исмәгыйль Солтанов, Кәрим Иделгуҗин, Казакъстанның мәгариф комиссары Ногман Манаев, Сауди Гарәбстанда СССР илчесе Кәрим Хәкимов, Төркиядәге СССР илчелегенең секретаре Хаммат Гомәров.

Мәдрәсәдә башка төрки халыклар вәкилләре дә белем ала, соңыннан укымышлы, атаклы шәхесләргә әверелә. Казакълардан Баембәт Майлин, Җыенгали Түләпбергенов; Кырым татарлары Үмәр Ипчи, Абдулла Латыйф-задә, Мәмәт Кузет; Госманлы Садыйков; адыгея кешеләре Әхмәт Хатков, Тембет Кәримов; башкортлардан Хәбибулла Габитов язучы булып китәләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Башкортстан мәдрәсәләре
Төркем:1906 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:1919 елда ябылган уку йортлары
Төркем:Ябылган уку йортлары
Төркем:Уфа биналары һәм корылмалары
Голливуд

**Голливуд** () - Америка Кушма Штатларының Калифорния штатындагы Лос-Анджелес шәһәренең бер районы.

Гадәттә Голливуд Американың кино индустриясе буларак күз алдына килә, чөнки биредә бик күп киностудияләр урнашкан һәм күп кенә актерлар яши.

Төркем:Лос-Анджелес
Алмаз Юлдашев

**Алмаз Юлдашев** — татар галиме, трактор двигательләре гыйлеме белгече, техник фәннәр докторы, ТР ФАнең мөхбир әгъзасы, Русиянең атказанган фән эшлеклесе, Татарстан Республикасының атказанган механизаторы.

## Тормыш юлы
1926 елның 26 июлендә Татарстан Республикасының Чистай шәһәрендә укытучылар гаиләсендә туа. Атасы Кыям Юлдашев — җәдитче мөгаллим, шагыйрь.

Алмаз Юлдашев 1949 елда "моторлар төзү" белгечлеге буенча Казан авиация институтын тәмамлый. 1949—1955 елларда Казанның 708 нче заводында конструктор. 1959 елдан Казан авыл хуҗалыгы институтында доцент булып эшли башлый, 1962—1985 елларда "Тракторлар һәм автомобилләр" каферасы мөдире. 1961 елда кандидатлык диссертациясе һәм 1988 елда докторлык диссертациясе яклый. 1989 елда аңа профессор исеме бирелә.  320дән артык фәнни хезмәтләре бар, шул исәптән «Тракторлар һәм автомобилләр» исемле дәреслек, ике монография, урысча-татарча техник терминнар сүзлеге. Төп хезмәтләре эчке янулы двигательләр эшенең динамик сыйфатламаларын билгеләүгә карый. Фәнни хезмәтләренең нәтиҗәләре Владимир трактор заводында, КамАЗ һәм ГАЗ заводларында гамәлгә кертелә. Аның җитәкчелеге астында 3 фәннәр докторы һәм 12 фәннәр кандидаты әзерләнә.

## Фәнни хезмәтләре
* Юлдашев А. К. Тракторлар һәм автомобилләр: югары уку йортлары өчен д-лек / А. К. Юлдашев, Ә. Х. Җомагылов. – Казан : Мәгариф, 1999. – 335 б.: рәс., табл. – Библиогр.: 331 б. (11 исем). – 1000 д.
* Русча-татарча техник терминнар сүзлеге / А. К. Юлдашев, Ә. З. Әфләтунов, Ә. Х. Җомагылов, Р. Г. Нуруллин. – Казан: Мәгариф, 2000. – 256 б. – Библиогр.: 256 б. (15 исем.). – 1000 д.
* Татар телендә югары белем бирү мәсьәләләре: 4нче ф.-метод. һ. ф. конф. мәкаләләре / Казан дәүләт авыл хуҗ. акад.; А. К. Юлдашев, Ә. Х. Җомагылов, Р. Г. Нуруллин. – Казан : Тәгълимат, 2000. – 44 б.

## Мәңгеләштерү
* 2018 елның 5-6 апрель көннәрендә Казан дәүләт аграр университетында А.К.Юлдашевның истәлегенә багышланган I Халыкара фәнни-гамәли конференция уздырылды.
* Казанның Карл Маркс урамы 65нче йорт диварына истәлек тактасы урнаштырыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Нуруллин Р.Г. Тургайлар сайраганда. — Казан: «Ихлас» нәшрияты, 2017. — 160 б. — 500 д. — ISBN 978-5-906701-94-7.

## Сылтамалар

* Член-корреспондент Академии наук Республики Татарстан Юлдашев Алмаз Киямович 
* Юлдашев Алмаз Киямович  

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Иркә

**Иркә** (**Айгөл Миндар кызы Шабакаева**; 6 апрель 1984 ел, ТАССР Аксубай районы Яңа Ибрай авылы)&nbsp;— татар эстрадасының популяр җырчысы. Татарстанның (2018) һәм Башкортстанның (2021) атказанган артисты.

## Тормыш юлы
Айгөл 1984 елнын 6 апрелендә Аксубай районы Яңа Ибрай авылында туа. 
Әтисе – Миндар, колхозда 40 ел тракторчы булып эшләде. Әнисе – Миңнебәдәр, 30 елдан артык күмәк хуҗалыкта савымчы була. 
Ул гаиләдә бердәнбер кыз, Айгөлнең өч абыйсы бар. Айгөл мәктәптә укыганда классында ин озын буйлы кыз була, шул сәбәпле баскетбол уены белән мавыга. 16 яшендә Иркә авылдан Чаллы шәһәренә укырга китә. Чаллы музыкаль мәктәбендә укыган дәвердә, ул шулай ук төрле атаклы группалар, жырчылар белән концертларда катнашып йөри. Соныннан ул «Барс Медиа» компаниясе тарафыннан уздырылган «Йолдызлар Фабрикасы»нда катнашып танылып китә.

Иркә тамашачының күңелен үзенә генә хас булган кием һәм җырлау стиле белән яулап ала.

Беренче никяхтан Айсылу исемле кызы бар. 2012 елдан архитектор Артур Шабакаевта кияүдә. Ике кызлары, Әминә, Сөембикә туа. 

## Дискографиясе
* Бәхетле булыр идең (2007)
* Яңадан тудым (2007)
* Әллә миңа рәхәт дисеңме? (2009)
* Бик әйбәт (2011)
* Карлыгачта хәбәрем юк (2012)
* Тулы бәхет (2014)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Иркә: “Тамашачы йомшак, сабыр, тыныч холыклы Иркәне белмәде”

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:«Алтын Барс» премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
АКШ ватандашлар сугышы

{{Кораллы низаг
|низаг           = АКШ ватандашлар сугышы
|өлеш            = 
|рәсем           = 300px
|баш исем        = Геттисбергтагы көрәш
|дата            = 1861 елның 12 апреле  — 1865 елның 23 июне
|урын            = Көньяк штатлар
|сәбәп           = Колбиләүче көньяк штатларының икътисади сәбәпләр аркасында федератив илдән чыгуы омтылышы
|нәтиҗә          = Төньяк штатларның җиңүе, колларны азат итү
|үзгәрешләр      = 
|көндәш1         = Америка Кушма Штатлары(Берлек/Федерация)
|көндәш2         = 85pxАмерика Конфедератив Штатлары(Конфедерация)
|командир1       =  Авраам Линкольн25px Улисс Грант
25pxУильям Шерман
|командир2       =  Джефферсон Дэвис Роберт Ли
|көчләр1         = 2 100 мең кеше
|көчләр2         = 1 064 мең кеше
|югалтулар1      = 360 мең кеше вафат275 200 җәрәхәтләнгән
|югалтулар2      = 260 мең кеше вафат137 мең җәрәхәтләнгән
|гомум югалтулар = 620 мең кеше вафат412 меңнән артык кеше җәрәхәтләнгән
|искәрмә         =

= Сугыш сәбәпләре ==
[left|120px|thumb|[Авраам Линкольн]]
XIX гасырның беренче яртысында АКШта ике система формалашты. Көньякта колбиләүчелек таралса, төньякта капитализм колач җәя. Бер федерациядә булуга карамастан, штатлар ике икътисадый регионга бүленгән була.

Салымнар, колбиләүчелек, яңа штатларның аңлашылмаган халәте һәм башка факторлар каршылыкларны Берлекнең таркалуына һәм сугышка китерә.

1860 ел президент сайлауларында Авраам Линкольн җитәкләгән Республикан фиркасенең җиңүе Берлектән көньяк штатларының чыгуына китерә. Аерылып чыккан 6 штат Америка Конфедератив Штатлары исемле яңа дәүләткә берләшәләр. Соңрак аларга тагын 5 штат кушыла.

## Сугыш барышы
Хәрби бәрелешләр 1861 елның 12 апрелендә Самтер форты өчен башлана. Моңа җавап буларак Линкольн көньяк штатларны баш күтәрүчеләр дип атый һәм аларга каршы сугыш игълан итә. 21 июльдә, беренче җитди бәрелештә, төньяклылар артка чигенергә мәҗбүр була. Тагын берничә бәрелештә алар җиңеләләр.

left|185px|thumb|1860-1861 елларда АКШ
Шул ук вакытта, Улисс Грант җитәкләгән гаскәрләр көнбатыш фронтта күпмедер уңышка ирешә: көньяклыларны Кентукки, Теннесси һәм Миссури штатларыннан чыгара. Мөһим сәүдә һәм стратегик нокта булган Яңа Орлеанны алу исә аеруча әһәмияткә ия. Ләкин 1861 ел ахырына таба төньяклылар янә чигенүгә күчә.

1862 елның 30 декабрендә Линкольн колларны «азат итү турында прокламация»не имзалый. Моннан башлап сугыш коллыкны юкка чыгару төсмерен ала.

Сугыш барышында 1863 ел хәлиткеч роль уйный. Төньяклылар тотрыклы җиңү юлына баса. 1865 елның 23 июненедә соңгы генерал Стенд Уэйти гаскәрләре бирелә.

## Сугыш нәтиҗәләре
Нәтиҗә буларак Ватандашлар сугышы АКШ тарихында иң кан коючан сугыш буларак тарихка кергән. Сугыш бараышында 600 меңнән артык кеше һәлак булган. Икътисад ягыннан АКШ хөкүмәте 3 млрд доллар югалткан.

Коллыкны тыю АКШ Конституциясенең 13 нче төзәтмәсендә беркетелә. Ул 1865 елның 18 декабрендә үз көченә кергән.

## Сылтамалар

* Төп бәрелешләрнең статистик йомгагы  

*
Төркем:Ватандашлар сугышлары
Төркем:XIX гасыр сугышлары
Версаль килешүе

**[[1919 ел]]гы Версаль тынычлык килешүе** - 1914-1918 еллардагы Беренче бөтендөнья сугышын рәсми тәмамлаган килешү. 1919 елның 28 июнендә Версаль сараенда (Франция) бер яктан, АКШ, Бөекбритания, Франция, Италия һәм Япония, шулай ук Бельгия, Боливия, Бразилия, Куба, Эквадор, Греция, Гватемала, Гаити, Хиҗаз, Һондурас, Либерия, Никарагуа, Панама, Перу, Польша, Португалия, Румыния, Серблар, хорватлар һәм словенлылар корольлеге, Сиам, Чехословакия һәм Уругвай, икенче яктан – Алмания тарафыннан төзелә.

## Моны да карагыз
* Беренче бөтендөнья сугышы
## Сылтамалар
* Тулы текст 

Төркем:Халыкара килешүләр
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы
KGB төркеме

**«KGB törkeme»** яки **«Kazan Gruppası Bedretdin» **— 1992 елда фин татары Дениз Бәтретдин тарафыннан нигезләнгән татар альтернатив этно рок/джаз-оркестры.

## Тарих
1992 елга кадәр «The Sounds of Tsingishan (Чынгызхан тавышлары)», «Башкарма» төркемнәрендә чыгыш ясаган Дениз Бәдретдин 1992 елның августында Казанга Беренче бөтендөнья татар конгрессына чакырыла. Ул анда Гала-концертта катнаша.

Бу елны бөтендөнья татарлары тарихта беренче тапкыр җыелалар һәм Бәдретдин бердәнбер Россия һәм БДБ илләреннән булмаган кеше була.

Бу вакыт куелган концерт, шулай ук, KGB төркеменең оешу вакыты булып та тора, чөнки монда Дениз Бәдретдин белән Глеб Антонов (саксофон), Язнур Гарипов (гитара), Константин Кузнецов та катнашалар. Төркем «Spekulantlarga sälamnär» җырын башкара.

1993 елдан төркем рок прогрессив йогынтылы татар халык музыкасын оештыра. Шул ук вакытта, Бәдретдин үзенең татар телендәге җырларын булдыра башлый.

Төркемнең Казанда, Петербургта, Һелсинкидә, Ярвенпяяда, Каустиненда, Нефтекамада чыгышлары була.
Мәскәүдәге беренче чыгыш 2003 елның апрелендә була.

## Беренче альбом
200px|thumb|right|«ТАТАРСТАН POYEZI» альбомы.
KGB төркеме үзенең беренче *«ТАТАРСТАН POYEZI»* альбомын  *«Akbazar Oy»*дә 2003 елда чыгара.

Бу CDны Каллус, Мәскәү, Һелсинки калаларындагы 2003 елның апрелендә узган үзләренең «Bez Tawiş işetäbez (Без тавыш ишетәбез)» исемле турларыннан соң чыгаралар.

Альбомда ике халыкара музыкант та кунак буларак бар:
*Зөлфия Камалова (Zulya) — вокал;
*Юкка Толонен — гитара.
## Җырлары
* lkayem;
* Yulcinin yazmishi;
* Birelma, tatar haligi;
* һ.б.
## Төркем әгъзалары
* Марсель Баһаутдин, гитара (Казан);
* Дмитрий Каплев, бас-гитара (Казан);
* Константин Кузнецов, барабаннар һәм перкуссия (Казан);
* Володя Базаров, клавишалар һәм вокал, көй аранжировщигы (Казан);
* Глеб Антонов, саксофон, вокал, оркестра җитәкчесе (Казан);
* Дениз Бедретдин, вокал һәм гитара, җырлар авторы, төркемне оештыручы һәм лидеры (Һелсинки).

## Төркемдә кайчандыр булган әгъзалар
* Яри Пуламаки, бас-гитара (Һелсинки) ;
* Сабит Насретдин, барабан һәм перкуссия (Һелсинки);
* Алексей Головин, бас-гитара (Казан);
* Рафаэль Бәдретдинов, барабан һәм перкуссия (Казан);
* Марат Нигъмәтуллин, бас-гитара (Казан).

## Моны да карагыз

* Финляндия татарлары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*http://yzekparty.ru/?s=kgb  Tatar rock music in Finland.


*

Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татар альтернатив төркемнәре
Төркем:Татар рок-төркемнәре
Төркем:Финляндия музыкасы
Магеллан бугазы

thumb|right
thumb|right|Магеллан бугазының иярченнән күренеш
**Магеллан бугазы** — континенталь Көньяк Американы һәм Утлы Җир архипелагын аерып торучы бугаз. Бугаз бик тар (минималь киңлеге 2,2 км тәшкил итә) һәм кайбер урыннар кораблар өчен аеруча хәтәр. Бугазның озынлыгы - 575 км, фарватерда иң аз тирәнлек - 20 м .

Беренче тапкыр Фернан Магеллан тарафыннан 1520 елда аның дөнья тирәли сәяхәте вакытында үтелә. Утлы Җир озак вакыт дәвамында Билгесез Көньяк җирнең төньяк өлеше буларак саналган була.


File:NaoVictoria.JPG
File:Commerson's_dolphins_(Cephalorhynchus_commersonii)_in_the_Strait_of_Magellan.jpg
File:US_Navy_040621-N-6536T-066_The_Nimitz-class_aircraft_carrier_USS_Ronald_Reagan_(CVN_76)_cruises_through_the_Straits_of_Magellan.jpg
File:Ferry_magallanes.jpg


## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча бугазлар
Төркем:Аргентина географиясе
Төркем:Чили географиясе
Иске Кама

**Иске Кама**- Кама (Чулман) елгасының  хәзерге тамагыннан өч чакырым ераклыктагы әүвәлге эзе. Иске Каманың юнәлеше Иделгә янәшә булган.
## Риваять
Риваять буенча, Кама тамагы тирәсендә, уң якта бер¬ничә татар авылы булган. Имеш, Иске Кама башланган урында бер егет суга баткан. Аның әнисе сихерче була. Ул улы баткан елгага ачуланып, аны каргап әфсен укыган да Камага кызган таба ташлаган. Шуның арка¬сында Кама икенче юнәлеш алган һәм Иделдән аерып торучы җирне орып турыдан Иделгә ага башлаган.
## Чыганаклар
Татар халык легендалары һәм мифлары.
Төркем:Татар халык риваятьләре
Төркем:Татарстан елгалары
Албасты

**Албасты** - йоклаган кешене буа торган татар халкының бер мифик иясе. Сүзнең килеп чыгышына карасаң, ул йә *әл (искечә кул) басты* (ягъни кул белән басучы, буучы), йә *ал(ны) басты* (ягъни алны, күкрәне басып буучы) сүзләренең кушылуыннан килеп чыгуы ихтимал.  

Миф буенча ул килеп буа башлагач, кеше бастырыла башлый, ни чаклы кычкырмакчы булса да кычкыра алмый. Кеше бик каты куркып, албасты төшеп киткәч тә кычкырып уяна.

Албасты, кайчагында, бик зур чүмәлә булып юлда барган кешегә ияреп тә бара. 

Мифларга ышансаң, албасты эт өргәнне, әтәч кычкырганны бер дә яратмый, ишетте исә качып юк була.

Кайбер мифларда албасты тимертүшле хатын булып килә. Ул юлчыларны суга да, ул шуннан үлә. 

Авылларда балаларны, соң чакта йөрмәс өчен, албасты белән куркытканнар. Ул печән кибәнендә яши һәм кичен кырларда ялгыз йөрүчеләрнең канын ага, дигәннәр.

"Албасты" сүзе "алга баскан" сүзтесмәсеннән килеп чыккан. Борнгы мифлар буенча, албасты төнлә килеп, кешенең өстенә ятып баса, аның тын алуын кыенлаштыра,бу вакыт кеше яман төш күрә. Албастының борыны юк -бу кеше тын ала алсын өчен. 

Бу вакытта кешенең пульсы әкренәя, тәнен ниндер куркыныч авырлык баса. Галимнәр бүген бу күренешне аңлата алмый.

Каюм Насыйри, албасты басу күренешен, кешенең кан басымы уйнавы белән аңлаткан.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар


*Татар халык легендалары һәм мифлары.

Төркем:Татар мифологиясе
Убыр

**Убыр** - кешенең үзе белән бергә яки ияләшкән кешесенең үзендә була торган татар халык мифик җан иясе. 
200px|thumb|right|Убыр ияләшкән карчык.
Миф буенча, убыр ешрак хатын-кызга ияләшә. Убыр ияләшкән кеше- *«[[убырлы карчык|убырлы кеше]]»*. Убырлы кеше баш түбәсеннән билгеле була. Убырлы кешенең баш түбәсендә кечкенә генә чокыр сыман урын була, шуңа күрә андый кешегә түбәсе тишек, бу убырлы икән, диләр.

Убырлы кеше йокыга киткәч кенә убыр аннан аерылып китә дә, уттан ясалган йомгак күк булып морҗадан очып чыгып, теләсә дуңгыз, теләсә кара мәче, теләсә кара эт булып аулакта йөри-йөри дә иясенә тагы әйләнеп кайта.

Мифка ышансаң, убыр ир кешеләрнең исәнлек-саулыгы өчен куркынычлы түгел: ул үзе ирләрдән курка, ирләр күзенә күренүдән бик саклана. Убыр кешеләргә бик күп явызлыклар кыла. Бигрәк тә хатын-кызга явызлык тидерергә бик ярата. Шуның өчен дә убырны тотарга, аны үтерергә бик тырышалар. Убырны тоту да, үтерү дә бик җиңел булмый. Убырны тота башласаң, ул шунда ук вак кына чаткыларга бүлгәләнә дә очып күздән югалып китә ала.

Миф буенча, юлын белсәң убырны тотарга мөмкин. Аның име: күлмәгеңне сүтеп ятарга кирәк икән. Шуннан соң убыр аяк очыңа килә дә ялына башлый икән. Сиңа, үзеңә, балачагаңа, ыру-тамырыңа, иптәшләреңә, үз күр¬гәннәреңә, боларның терлекләренә кимчелек китермәскә сүз бирә икән. Мондый чагында убырны кыйнасаң, бу убырның иясе йокысыннан уянгач сызлана, имрәнә башлый, ди. Убырны кыйнаулар, сугулар барысы да шул убыр иясенә кайтып тия икән.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Татар халык легендалары һәм мифлары.
* Turkish Mythology Dictionary - Multilingual (Tatarça)

Төркем:Татар мифологиясе
Бичура

**Бичура**- ешрак хатын-кыз затыннан булган татар халкының мифик җан иясе.

Буе аршин ярым, иңе аршин була. Башына өрпәк салып йөри, бәрәңге базларында, идән асларында, ташландык мунчаларда тора.

Бичура бар кешенең дә өенә ияләшми. Бичура ияләшкән өйләрдә аңа үзенә аерым бүлмә калдырулар да булгалаган.

Миф буенча, Бичура төнлә өйгә кереп аш табакларын, юмый калдырылган ашлы савыт-сабаның барысын да ялап чыга. Кай чагында савыт-сабада күңеленә ошамаган бер нәрсә очраса кулына эләккән бер әйберне төрлесен төрле якка ыргыткалап, бәреп, ватып, сындырып чыгып китә.

Күңелен табар өчен бичурага үзенә аерым бер табак, берничә кашык алып, табакка калдык ашлар салып, кеше йөрми торган бүлмәгә кертеп, тирәсенә кашык¬лар тезеп төнгә куялар. Иртәгесен табак коп-коры булып, ашның барлыгын бичура ашаган, ялаган була. Шулай сыйласаң да кайбер чакта чирләп китеп, шушы үзенә куелган табак белән кашыкларны ыргытып бәреп чыгып китә икән. Андый чакта бигрәк котырып китеп, шундагы барлык әйберне дә кырып китә икән. Шуңа күрә Бичура ияләшкән өйдә бик сак торырга кирәк. Аның теләгәнен белеп кенә эш итәргә кирәк була.

Ышанулар буенча, Бичура өйдәге ир кешеләрне, бигрәк тә ялгыз тора торган егетләрне, тол ияләрне шаяртырга бик ярата: йә йоклаганда килеп муеныннан буа, йә аңсыздан төчкереп куркыта, йә тикмә тиккә өстенә утын агачы ыргыта, йә киез итек белән, йә кирпеч белән бәрә. Бичураның кайберсе шулай бик шаяручан булганга, өйдә торырлык чама калмагач, хуҗалары өйне бөтенләй дә ташлап китәләр.

Бичураның кайбер яхшылары да очраштыргалый . Алар барысы да йокыда булган кеше өстенә әйбер ыргытып, шаярып кына тормый икән. Бичура кайбер кешеләргә ияләшсә өй хуҗасы байый ди. Ни кирәк булса, Бичура барында табып китерә икән. Бичура бар чагында бай гына торган кешеләр, яхшы бичура китсә, бөтенләй ярлыланып китәләр икән.
## Әдәбиятта
М.Гыйләҗевның «Бичура» драмасы.

## Шулай ук карагыз

 
## Чыганаклар
Татар халык легендалары һәм мифлары.

Төркем:Татар мифологиясе
Иске Чәчкаб төп мәктәбе

**Иске Чәчкаб төп гомуми белем бирү мәктәбе** (*«Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы Иске Чәчкаб төп гомуми белем бирү мәктәбе» муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе*, ) —  Татарстан Республикасының Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында урнашкан мәктәп.
## Тарихы
Авылда беренче мәктәп 1890 елда ачыла.
1921 елда авылда башлангыч мәктәп ачыла (элекке мәктәп бинасында), 1953 елда – җидееллык (1956 елда яңа бина төзелә), 1961 елда – сигезьеллык, 1966 елда – башлангыч, 1990 елда – тулы булмаган урта мәктәп итеп үзгәртелә.
1995 елда авыл тарихында беренче тапкыр мәктәп  урта гомуми белем бирү статусын ала, Кайбыч районы администрациясе башлыгының 1995 елның 15 июлендәге 26 номерлы карары нигезендә Чәчкаб урта мәктәбе итеп үзгәртелә. 1997 елда беренче чыгарылыш мәктәпне тәмамлый.
1997 елдан яңа урында «Альфа» сәүдә фирмасы тарафыннан 108 кешелек яңа ике катлы бина салына. Бу бинада мәктәп, балалар бакчасы урнашкан.
2011 елдан 9 еллык мәктәпкә калдырыла. Кайбыч муниципаль районы Башкарма комитеты җитәкчесенең 2011 елның 28 июнендәге 213 номерлы карары нигезендә «Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы Чәчкаб төп гомуми белем бирү мәктәбе» муниципаль гомуми белем бирү учреждениесе итеп үзгәртелә, Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы Башкарма комитетының 2011 елның 19 декабрендәге 482 номерлы карары нигезендә «Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы Иске Чәчкаб төп гомуми белем бирү мәктәбе »муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе дип үзгәртелә.
2010 елдан Иске Чәчкаб мәктәбе каршында «Салават күпере» вокал ансамбле эшләп килә.
2013 елда мәктәптә төбәк тарихын өйрәнү музее ачыла.
Мәктәптә укыту татар телендә алып барыла. Рус теле Россия Федерациясенең дәүләт теле буларак өйрәнелә. 2021 елның июненә мәктәп 23 чыгарылыш кичергән, 145 чыгарылыш сыйныф укучысын озаткан.
2021-2022 уку елында мәктәптә 13 бала тәрбияләнә һәм әлеге авылда яшәүче татар гаиләләреннән 40 укучы белем ала. Укытучылар саны — 13.
## Күренекле укучылары
* Зөһрә Әхтәмова — химия фәннәре кандидаты, Казан милли тикшеренү технология университеты доценты.
* Кадыйрҗан Галимов — тарихчы, галим.
* Рәис Борһанов — Татарстан Республикасының атказанган югары мәктәбе хезмәткәре.
## Рәсемнәр

Файл:Чәчкаб_урта_мәктәбе.jpg|Чәчкаб урта мәктәбе (җәй).
Файл:Чэчкаб.мэктэб.jpg|Мәктәп бакчасы.
Файл:Эзтабарга кабул иту.jpg|Икенче сыйныфларны эзтабарларга кабул итү.
Файл:Беренче сентябрь(Чәчкаб).jpg|Мәктәптә беренче сентябрь күренеше.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Кайбыч районы мәктәпләре
Төркем:Иске Чәчкаб
Су бабасы

thumb|Открыткадагы Су бабасы сурәте ( Владимирова В.В. рәсеме)
**Су бабасы **- тирә-як суларның иң зурысында гына, иң тирән җирендә генә торып, шул тирәдәге суларның ярына да баш булып торучы татар халкының мифик җан иясе.

Миф буенча, Шул тирә-як суларының барына да боерык биреп тора. Ул инде бик картайган, бүтән су ияләре аны олуглап кына, ни кушса шуны эшләргә көтеп кенә торалар. Ул бик кирәк чагында гына, бик зур йомышлар булганда гына боерыклар чыгара.

## Шулай ук карагыз

* Су иясе;
* Су анасы.

## Чыганаклар
* Татар халык легендалары һәм мифлары.
* Turkish Mythology Dictionary - Multilingual (Tatarça)

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Су ияләре
Йорт иясе

[thumb|[Иван Яковлевич Билибин , Йорт иясе.]]
**Йорт иясе** яки **өй иясе, өй бәкчәсе** — өйләргә ияләшә торган, идән астын бик сөя торган, идән астындагы тормышны бик ярата торган, үзенең яраткан урыны булган идән астыннан төн урталарында гына чыга торган, өйне яратса, бик тырышып карый торган, карт төсле, озын чәчле, бик игелекле яранты (мәхлүкъ) ул.

Өй иясе өйне киләсе бәлаләрдән, киләсе казалардан саклый, йортка киләсе афәтне алдан белә, бәла киләсе булса, төннәрдә йокламый үткәрә, төн буе пошынып йөри, ут казасы буласы икән, ул бер дә тик тора алмый, аһ-ваһ килеп өй эчендә әле ары, әле бире чабып йөри; төнлә белән ут казасы булса шунда йоклаган кешеләрне ничек тә уятырга тырыша: әле аякларыннан тарта, әле бер-бер әйбер шакылдата, ди.
Татар халык мифы буенча, өй иясе төнлә торып йә башын тараса, йә иләк белән идәнгә он иләсә яхшылыкка була: бу өйгә байлык килә; җыласа, бакырса — яманлыкка була: моннан соң бу өйгә афәт ирешә, ярлылык баса. Өй иясе кай чагында җеп җерли, тик үзен бер дә күреп булмый. Өй иясе кабада җерләп бетерелмә¬гән түтәм калса гына җерли, ди. Өй иясе җерләп киткән кабада аннан калган түтәмне берәү җерләсә, аңа авыру йога, ди. Шуңа күрә дә түтәм калдырмаска кирәк икән, ди. Кичкә бетерми калдырсаң, кабаның аркасына әйләндереп салырга кирәк, ди. Ул чагында өй иясе килеп ябышмый, ди.

Ышанулар буенча, өй иясен баксаң, яхшы асрасаң, ул күп игелек китерә, кайбер чакта аның күңелен табу бик файдалы да була. Өй иясенең күңелен табар өчен якшәмбе сәдакасы бирергә кирәк. Ул шуннан күп хезмәт итә.

Аның күңелен калдырырга бер дә ярамый, ди: аның күңеленә ошамаган бер эш эшләнсә, өйдә торучы кешеләргә кычу, чир, төрле авырулар йога, ди, өйдә тора торган хайваннар мәче шикелле үлә башлый, ди. Идән астына шакшы су түккәнне өй иясе бер дә яратмый, ди. Бик күңеле кала, ди. Шакшы су түккән кеше шеш авыруына мобтәля була икән, ди. Мондый чакта өй иясенең күңелен табар өчен ботка пешерергә кирәк, ди, шунсыз авырудан котыла алмыйсың икән, ди.

Өй иясе үзенә каршы килгәнне бер дә яратмый. Ул берәүнең йә чәчен, йә сакалын үрсә үзе сүтелгәнгәчә сүтмәскә кирәк, әгәр сүтсәң, кыркып ташласаң, йә үләсең, йә зәгыйфь булып каласың, йә бүтән бер бәлагә юлыгасың, ди.

Башка чыга башласаң (аерыла башласаң) да, өй иясен хәтердән чыгармаска кирәк, аның күңелен табып китәргә кирәк. Башка чыккан угыл яңа өйгә чыккач игелек күрим дисә, бер дә ансыз ярамый. Башка чыккан угыл яңа өйдән икмәк алып, атасыннан ризалык сорап, иске өйгә кереп идән астына төшәргә тиеш; анда өч шәм яндырып өй иясеннән яңа йортка тынычлык, байлык, бәхет сорап, бер уч туфрак алырга кирәк. Аннан чыгып яңа йортка җиткәнче юлда кешедер, хайвандыр затына очрамастан кайтып җитәргә кирәк.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Татар халык легендалары һәм мифлары.
* Turkish Mythology Dictionary - Multilingual (Tatarça)

Төркем:Татар мифологиясе