open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qänäfi

**Qänäfi** yä **kreslo** -  - tersäklär öçen qultıqsalar belän urındıq töre.

**GOST** buyınça: ber keşe utırsın öçen artlı, qultıqsalı yä qultıqsasız uñaylı cihaz eşlänmäse.

## Tarix

Qänäfi ürnäkläre Borınğı Misırda häm Mesopotamiädä kilep çıqqan (III b.e.q. meñyıllığı).

Berençe qänäfilär: täxetlär qänäfiläre bulğannar, mäsälän Tutanhamon qänäfie artı altınnan eşlängän.

Yaponiädä qänäfilär ayaqlar öçen eskämiä belän yasalğan.

Rusiädä berençe qänäfi XVI  ğasırda yasalğan.

## Törlär

* **Qänäfi-qarawat**
* **Üzgärtelä torğan qänäfi**
* **Tirbälmä qänäfi**
* **Massaj qänäfie**

## Ädäbiät

*    Кресло // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия», 1959.
*    Русские антикварные кресла // Журнал «Антик. Инфо». — 2004. — 30 декабря.

Төркем:Йорт җиһазлары
Mäyci inqıylabı

**Mäyci inqıylabı** yäki **yañarışı** (yapunça 明*治維新*, *Mäyci İşin*) - 1868-1889 yıllarda / Yapun imperiäsendä ütkärelgän säyäsi, xärbi häm ictimaği-iqtisadi üzgäreşlär.

Şuşı yañarış näticäsendä arttağı agrar il dönyanıñ aldınğı däwlätenä äylänä.

Sögunat samuraylar tärtibennän **Mutsuhito imperatorı** häm anıñ xökümäte xäkimiätenä küçeş çorı.

Mäyci yañarış yıllarında Yapunstan milli däwläte formalaşa häm könbatış tsivilizatsiäse qazanışları kertelä.

1867 yılda sögun Tokugawa Yösinobu Yapunstan İmperatorına xäkimiätne tapşıra.

1868-1869 yılda Tokugawa sögunatı yaqlıları häm İmperator yaqlıları arasında watandaşlar suğışı başlana.

1868 yılda **Bosin suğışı**nda İmperator ğäskärläre sögunatnı ciñälär häm Edo şähären basıp ala.

## Ädäbiät
*Мазуров И.В. Япония в период перехода к капитализму. — 2001.

Төркем:Япония тарихы
Био-Био (елга)

**Био-Био** () — Чили елгасе. Озынлыгы — 380 км. Бассейн мәйданы — 24,262 км². Су чыгымы күләме — 899 м³/с. Елга тамагы — Тын океан.

## Искәрмәләр
* Niemeyer, Hans; Cereceda, Pilar (1983 ел). *Geografía de Chile — Tomo VIII: Hidrografía*. 1º edición, Santiago de Chile: Instituto Geográfico Militar. 

## Сылтамалар

* Елганың рәсми сайты  (PDF) 

Төркем:Чили елгалары
10-нчы армия

**10-нчы армия** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә армияның исеме.

* 10-нчы армия (Вермахт)
* 10-нчы армия (Италия)
* 10-нчы армия (ЭККА) — ватандашлар сугышы вакытында оештырылган
* 10-я Терск-Дагстан армиясы (ЭККА) — ватандашлар сугышы вакытында оештырылган
* 10-нчы армия (Россия империясе)
* 10-нчы армия (ССРБ) — Бөек Ватан сугышында, һәм аңаргача да, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә

**10-нчы сапёр армиясы**

* 10-нчы сапёр армиясы
Legat

**Legat** (latinça *legatus, legare* - *"bilgelärgä"*) - Borınğı Rimda  başqa xökümätlärgä cibärelgän **keçe ilçelär**, diplomatik wäkillär şulay dip yörtelä.

## Respublika däwere

Respublika waqıtında legatlarnı ğäskär başlığı täqdim itkännän soñ senat raslağan.

## İmperiä däwere

İmperiä däwerendä legatlar senatorlardan saylanğan. 

Legat wazifaları:
* suğış yä solıx iğlan itkändä aradaşçı wazifaları
* Magistrat kiñäşçeläre
*Tsezar idärä itkän çorında legatlar legionnar belän citäkçelek itä
*Oktavian Avgust çorında legatlar provintsiälär belän idärä itkännär.

## Ädäbiät
* Легаты, у римлян // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Борынгы Рим
Pretor

**Pretor**, **Prätor** (latinça *praetor* - *"alda baru"*) - Borınğı Rim däwlät xezmäte. Borınğı Rim tarixi üzgäreşläre belän pretor wazifaları da üzgärä.

**Rim patşalığı**nnan soñ *irtä Rim respublikası* çorında pretorlar - konsullar häm diktator dip yörtelä.

242 b.e.q. yıldan ike pretor saylana: **şähär pretorı** (*Praetor urbanus*) häm **tışqı eşlär pretorı** (*Praetor peregrinus*).

*Sulla waqıtında pretorlar sanı 8-gä arta, 
*Tsezar çorında pretorlar sanı 16-gä arta, 
*İmperiä däwerendä - pretorlar sanı 18-gä arta.

İmperiä waqıtında pretorlar üz elekke mäğnäsen yuğaltalar.

Xäzer pretor xezmäte Moldova Cömhüriätendä bar.

## Ädäbiät
* Власова О. А. 2009: Эволюция римской магистратуры преторов (367 г. до н. э. — 122 г. до н. э.) // Проблемы истории, филологии, культуры. 1, 28-43.
*Чекалова А. А. Претура: основа комплектования сената Константинополя или налоговое бремя сенаторов? / А. А. *Чекалова // Античная древность и средние века. — Барнаул: День, 1992. — Вып. 26: Византия и средневековый Крым. — С. 37-45.

Төркем:Борынгы Рим
Konsul

**Konsul** (latinça *consul*) - Borınğı Rim Respublika däwerendä saylanğan xezmät.

Konsul xezmäte - bergäläp xezmät, şul uq waqıtta ike konsul bulğan.

Konsullar ber yıl däwamına saylanğan.

İke konsul bergälege Tarkviniy Ğorur patşasın  sörgännän soñ buldırılğan.

Başta konsullar patritsiylardan saylana, tik plebeylär belän patritsiylar köräşe näticäsendä 367 b.e.q. konsullar berse plebeylärdän saylana.

## Wazifaları

Konsullar yuğarı watandaşlıq, xärbi xäkimiätenä iä bulğannar, legionnarnı cıyıp citäklägän, senatnı, komitsiälärne çaqırğannar, diktatornı raslağannar.

Ğädättän tış wäzğiättä senat konsullarğa çiksez wazifalarnı birgän.

367 b.e.q. yıldan pretorlar mäxkämä eşlären alıp baralar.

Konsul bulışçısı - kvestor.

İmperiä waqıtında konsullar çın xäkimiätne yuğalta, xezmät - xörmätle däräcägä äwerelä, konsullar saylanmıy, ä bilgelänä başlıy.

## Ädäbiät
* Власова О. А. 2009: Эволюция римской магистратуры преторов (367 г. до н. э. — 122 г. до н. э.) // Проблемы истории, филологии, культуры. 1, 28-43.
*Чекалова А. А. Претура: основа комплектования сената Константинополя или налоговое бремя сенаторов? / А. А. *Чекалова // Античная древность и средние века. — Барнаул: День, 1992. — Вып. 26: Византия и средневековый Крым. — С. 37-45.

Төркем:Борынгы Рим
Мораса (мәгънәләр)

**Мораса́:**
* Мораса — Татарстан Республикасының Алексеевск районындагы торак пункт.
* Мораса (елга) —  Татарстанның Норлат районы биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 40 км.
## Искәрмәләр
10-нчы армия (Вермахт)

: *[[10-нчы армия (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 10-нчы алманнар армиясе]] белән чуалмагыз *

**10-нчы армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында, һәм аңаргача да, Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).
10-нчы армия 1939 елның 26 августында оештырылган, 1939 елның 10 октябрендә 6-нчы армия итәп яңадан оештырылган. 1943 елның августында Италияда икенче тапкыр оештырылган, 1945 елның майда таратылган.

## Беренче оештыру

### Командирлар
* Армияның сәргаскәрә: Вальтер фон Рейхенау  Хайнрих фон Фитингхоф

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Geografik koordinatalar

**[[Geografik]] koordinatalar** - cir öslegendä noqtanıñ urnaşu urının bilgelilär.

Geografik koordinatlar sferik koordinatalar kebek tözelä. Başqa planetalarda häm kük sferasında oxşaş koordinatalar qullanıla.

## Kiñlek

**Kiñlek** - zenit häm ekvator yünäleşläre arasında φ poçmağı, ekvatordan 0° dan 90° ga qädär sanala.

**Tönyaq yarımşar**da geografik kiñlek - **uñay**, **Könyaq yarımşar**da - **tiskäre**.

**Qotıpqa yaqın** kiñleklär - **yuğarı**, **ekvatorga yaqın** - **tübän** dip yörtelä.

**Kön ozınlığı urın kiñlegenä häm yıl zamanına bäyle.**

## Ozınlıq

**Ozınlıq** - şuşı noqtanıñ meridian yassılığı häm nul' meridian yassılığı arasında λ poçmağı.

Nul' meridiannan könçığışta yatqan ozınlıqlar (0° - 180°) - **könçığış ozınlıqları**, könbatışta yatqan - **könbatış ozınlıqları** dip yörtelä.

**Könçığış ozınlıqları - uñay**, **könbatış ozınlıqları - tiskäre.**

Xalıqara kileşü buyınça Nul' meridian Grinviç aşa bara.

## Bieklek

**Diñgez östendä bieklek** yä **absolüt bieklek** - diñgezneñ raslanğan nul' tigezlege östendä bieklek, öç poçmaqlı fäzanıñ ülçäneşe.

Bieklek artqanda hawa basımı töşä.

## Ädäbiät
*Широта // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Геоцентрические координаты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* 1 2 Salychev. O.S. Applied Inertial Navigation: problems and solutions. — Moscow:: BMSTU Press, 2004. — 304 с. — ISBN 5-7038-2395-1

Төркем:География
Zenit

**Zenit** - şuşı urınnan yuğarığa yünältüçe küçär - yatma yassılıqqa ortogonal' yuğarı yünäleş.

Astronomiädä, geofizikada "yuğarı yünäleş" - gravitatsiägä qarşı yünäleş.

Zenitka qarşı yaqtağı yünäleş - nadir dip yörtelä.

Zenit süze ğäräp süzennän (*سمت الرأس* - samt är-räis- "baş östendä yul") kilep çığa. Yä latin tele yä Mawritan İspaniä aşa urta ğasırlarda süz Awrupağa kilä.

Zenit xäzer ğäräpçä "zawâl" (şäfäq) bulıp yazıla.

Şulay uq kük ciseme xäräkät itkändä iñ yuğarı urnaşu urını zenit dip yörtelä.
## Ädäbiät

*    Дагаев М.М. Наблюдения звёздного неба. М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1988.—176 с.
*    Huschke, Ralph E. (1959) Glossary of Meteorology, American Meteorological Society, Boston, Second printing-1970.
*    McIntosh, D. H. (1972) Meteorological Glossary, Her Majesty's Stationery Office, Met. O. 842, A.P. 897, 319 p.
*    Picoche, J. (1992) Dictionnaire Etymologique du Français, Le Robert, Paris, ISBN 2-85036-458-4.

Төркем:География
Pnompen

**Pnompen** (kxmer telendä **', ''Phnom Penh'' (/pəˈnɔːm ˈpɛn/ )- [[Kamboca]] başqalası. Tolesap yılğası **Mekong** yılğasına quşılu urınında urnaşa.

Xalıq sanı - 1 501 725 keşe ([[2012]]).

==İsem==

Şähär [[1372]] yılda barlıqqa kilgän. Riwäyät buyınça **Pen** isemle monax-bikäse Mekong yılğasında [[Budda]] sınnarın tapqan. Pen yortı yanında qalqulıq yasalğannan soñ (qalqulıq - ''pnom'') anıñ östendä ğibädätxänä tözelgän.

Şulay itep Pnompen - **Pen qalqulığı** dip tärcemä itelä.

==Tarix==

[[1431]] yıldan il başqalası. **Ponya Yat** patşası  **Angkor Txoma** şähärennän başqalasın küçerä.

[[1505]] yıldan täxet öçen köräş  näticäsendä başqala başqa qalalarğa küçerelä.

[[1866]] yılda **Norodom** patşası idärä itkän çorda Pnompen yänä [[Kamboca]] başqalası bula.

[[1870]] yıldan [[Frantsiä]] kolonial' xäkimiäte şähärgä zamana qazanışların kertälär.

[[Vyetnam suğışı]]nda Pnompen - Vyetkong häm Tönyaq Vetnam ğäskäre baza bularaq qullanıla.

[[1975]] yılda **qızıl kxmerlar** şähärne basıp alalar.

Tuop Sleng Yuğarı mäktäben [[Polpot]] **S-21-törmäse'''nä äwelderä.

1979 yılda Vyetnam ğäskäre qızıl kxmerlarnı Pnompen şähärennän quıp çığara.

## Şähär klimatı




## Küreneş

## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Башкалалар
Бөгелмә кантоны

**Бөгелмә кантоны** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1920—1930 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Бөгелмә кантоны 1920 елнда барлыкка килгән.

1930 елда, Татарстанның барлык кантоннары белән бергә, Бөгелмә кантоны юкка чыгарыла; аның территориясендә Азнакай, Әлмәт, Баулы, Бөгелмә, Чирмешән районнары барлыкка киләләр.
## Моны да карагыз
* Бөгелмә өязе
* Бөгелмә өлкәсе
* Бөгелмә районы

## Искәрмәләр

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
Актай

**Акта́й** () елгасы, Көнбатыш Кама аръягында, Иделнең сул кушылдыгы. Озынлыгы 75,3 км, бассейнының мәйданы 1016 км². Әлки, Алексеевск һәм Спас районнары территориясеннән ага. Елга башы Әлки районының Югары Матак авылы, тамагы Спас районының Вожи посёлогы янында. Елга башының абсолют биеклеге 150 м, тамагыныкы - 53 м. Елганың су җыелу урыны төньяк-көнбатышка авышкан һәм җиңелчә бүлгәләнгән тигезлектән гыйбарәт. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 9%, сөрү җирләре 65%. Елга үзәне асимметрияле, киңлеге үрге агымында 60 м дан тамак өлешендә 2 км га кадәр. Елга ярлары текә (20-60°), кайвакыт 8 м биеклеккә җитеп, тиррас киртләчләре хасил итә. Сул кушылдыкларының үрге агымында карст процесслары күзәтелә. Актай елгасының 1 дән алып 25 км га кадәр озынлыктагы 13 кушылдыгы бар, аеруча зурлары: Чаллы (12 км), Ромодан (15 км) - уң кушылдыклары, Салман (25,3 км), Ямбакты (*Сушка*) (17,7 км) - сул кушылдыклары. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,46 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татарстан елгалары
Ekvator

**Ekvator** — Cir öslege belän Cir üzäge aşa baruçı häm planeta äylänäse küçärenä perpedikulär yassılığı kiseşü sızığı.

Ekvator ozınlığı — **40 075&nbsp;km** çaması.

Cir gäwdäse tögäl şar bulmağanğa kürä, ä geoid gäwdäle bulğanğa kürä maxsus kileşü buyınça ekvator R radiuslı äylänä bularaq qabul itelä.

Geofizik  *WGS-84*-standartı buyınça **R＝6378137** m, IAU-1976 häm  IAU-2000 standartı buyınça **R＝6378140** m.

Ekvator Cir şarı öslegen Könyaq häm Tönyaq yarımşarına bülä häm geografik kiñlek xisap başı bulıp sanala.

## Qızıq faktlar
*Bräzil şähäre Makala ike yarımşarda urnaşa.
* **Kongo** yılğası ekvatornı ike tapqır kisep ütä.
* Ekvator xörmätenä İkwadur, Ekvatorlı Gvineyä, Ekvatorlı Afrika dip isemlänä.

## Ekvator kisep ütkän illär
*    İkwadur
*    Kolumbiä
*    Bräzil
*    Gabon
*    Kongo Cömhüriäte
*    Kongo Demokratik Cömhüriäte
*    Uganda
*    Keniä
*    Somali
*    İndoneziä
*    Galapagos arxipelagı

## Ädäbiat
*World Geodetic System // National Geospatial-Intelligence Agency
* http://earth-info.nga.mil/GandG/publications/tr8350.2/tr8350.2-a/Chapter%203.pdf 
*Office of GEOINT Sciences: Publications

Төркем:География
Семантика

:*Бу сүзнең башка мәгънәләре дә бар: [[Семантика (мәгънәләр)]]*

**Сема́нтика** ( — билгеләүче) — тел белеме бүлеге, телдәге сүзләрнең һәм, гомумән, тел берәмлекләренең мәгънәви билгеләмәләрен өйрәнә.

## Бүлекләре
:* Лексик семантика
:* Статистик семантика
:* Структураль семантика
:* Прототипик семантика

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Саттаров Г. Ф. Синонимичные личные имена в татарском языке// Татарский язык: лексическая и грамматическая семантика. -Казань, 1984
* 
* 
* 

## Сылтамалар

* Семантика Лингвистический энциклопедический словарь (1990)

## Шулай ук карагыз

* Билгеләмә

Төркем:Семантика
Төркем:Лексикология
Diñgez däräcäse östendä bieklek

**Diñgez däräcäse östendä bieklek** yäki **absolüt bieklek**, **absolüt bilge** yä **amplituda** - öç ülçäneşle fäzanıñ (kiñlek, ozınlıq, bieklek) koordinatı, diñgez nul' däräcäse östendä obyekt urnaşu bieklegen kürsätä.

Cir gäwdäse - **geoid** bularaq taswirlana. Obyekttan vertikal' küçäre buyınça Cir öslegenä qädär yıraqlıqnı -  bieklekne ülçänep bula.

Bieklek artqanda hawa basımı töşä.

Rusiädä diñgez östendä bieklek - Baltıyq diñgezendä urnaşqan Kronştadt futştokınnan sanap quyıla.

## Misallar

*Dönyanıñ iñ yuğarı noqtası - Comolungma tawı - **8848** m diñgez östendä.
*Dönyanıñ iñ tübän qorı cir öslege - Üle Diñgez buyı - 417,5 m diñgez tübänendä.
*Rusiä iñ yuğarı noqtası - Elbrus tawı: bieklege **5642** m diñgez östendä.
*Rusiäneñ iñ tübän noqtası - Kaspiy diñgeze yarı: -28 m.

## Ädäbiät
*    Альтитуда // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Абсолютная высота

Төркем:География
Mäydan

**Mäydan** - geometrik ike ülçäneşle figura (yassı yä käkre) san sıyfatlaması, figuranıñ zurlığın kürsätä.

Tarixında mäydan xisaplaw kvadratura dip yörtelä.

Mäydanğa iä buluçı figura - kvadraturalı dip isemlänä.

**İntegral' isäpläw** geometrik figuralarnı ğomumi xisaplaw ısulın birä. 

## Mäydan üzlekläre
* **Uñaylıq**
***Additivlek** - figuranıñ mäydanı eçke figuranıñ öleşläre summasına tigez
***İnvariantlıq** - kongruent figuralarınıñ mäydannarı bertigez
***Normalaştırlıq** - ber-yaqlı kvadrat mäydanı bergä tigez.

## Mäydannı xisaplaw matematik ısullar

Funktsiä grafigı häm gorizontal' küçär arasında mäydan [a, b] intervalında kiläse integralğa tigez:

: S = \int\limits_a^b f(x)\, dx

İke funktsiä grafigı arasında mäydan:

: S = \int\limits_a^b \left | f(x)-g(x) \right |\, dx

### Polär koordinatlar
Polär koordinatlarda mäydan:

: S =  {1 \over 2} \int\limits_{\theta_1}^{\theta_2} r^2(\theta) \, d\theta .

### Öslek mäydanı
:  S = \iint\limits_A \left|\frac{\partial\mathbf{r}}{\partial u}\times\frac{\partial\mathbf{r}}{\partial v}\right|\,du\,dv. 

yäki tulı koordinatlarda

: S = \iint\limits_A \sqrt{\left(\frac{D(x,y)}{D(u,v)}\right)^2+\left(\frac{D(y,z)}{D(u,v)}\right)^2+\left(\frac{D(z,x)}{D(u,v)}\right)^2}\;\mathrm{d}\,u\,\mathrm{d}\,v

: biredä \frac{D(y,z)}{D(u,v)}=\begin{vmatrix}y'_u & y'_v \\ z'_u & z'_v \end{vmatrix},\quad\frac{D(z,x)}{D(u,v)}=\begin{vmatrix} z'_u & z'_v\\ x'_u & x'_v \end{vmatrix},\quad\frac{D(x,y)}{D(u,v)}=\begin{vmatrix}x'_u & x'_v \\ y'_u & y'_v \end{vmatrix}.

## Metrik berämleklär
***Kvadrat kilometr** 1 km² ＝ 1 000 000 m²
***Gektar** 1 ga = 10 000 m²
***Ar** 1 a = 100 m²

## Ädäbiät
*Энциклопедия элементарной математики. Книга пятая. Геометрия / под редакцией П. С. Александрова, А. И. Маркушевича и А. Я. Хинчина. — М.: Наука, 1966. — 624 с.
*Рашевский П. К. Риманова геометрия и тензорный анализ. Изд. 3-е, М.: Наука, 1967.
*Фихтенгольц Г. М. Курс дифференциального и интегрального исчисления. — М.: ФИЗМАТЛИТ, 1960. — Т. 2. — 680 с. — ISBN 5-9221-0155-2
*История математики: в 3 т. / под редакцией А. П. Юшкевича. — М.: Наука, 1970. — Т. I: С древнейших времён до начала Нового времени.
*История математики: в 3 т. / под редакцией А. П. Юшкевича. — М.: Наука, 1970. — Т. II: Математика XVII столетия.
*Boyer C. B., Merzbach U. C. A History of Mathematics. — John Wiley & Sons, 2010. — 640 p

Törkem:Математика төшенчәләре
6-нчы армия (ЭККА)

**6-нчы армия** — Төньяк фронт эчендәге хәрби берләшмә, 1918 елның 11 сентябрендә оештырылган, 1920 елның 10 апрелендә таратылган.

## Командирлар
**Сәргаскәрләр:**
* 11.09.1918 — 22.11.1918 Владимир Гиттис
* 22.11.1918 — 02.05.1919 Александр Самойло
* 02.05.1919 — 29.05.1919 Василий Глаголев
* 29.05.1919 — 15.04.1920 Александр Самойло

**Инкыйлаби хәрби Советның әгъзалары:**
* 10.09.1918 — 27.09.1918 Наумов И.К.
* 11.09.1918 — 15.04.1919 Николай Кузьмин
* 27.09.1918 — 31.03.1920 Александр Орехов
* 22.04.1919 — 18.10.1919 Наумов И.К.
* 10.05.1919 — 06.01.1920 Михаил Ветошкин
* 14.12.1919 — 07.04.1920 Николай Кузьмин
* 04.08.1919 — 15.12.1919 Герман Биткер

**Штабның башлыклары:**
* 11.09.1918 — 22.11.1918 Александр Самойло
* 29.11.1918 — 23.05.1919 Николай Петин
* 23.05.1919 — 27.10.1919 Иван Яцко
* 27.10.1919 — 22.11.1919 Николай Лисовский
* 22.11.1919 — 02.01.1920 Иван Яцко
* 02.01.1920 — 15.04.1920 Николай Лисовский

## Армия эчендә
**Армия эченә керделәр:**
* 1-нче укчы дивизия (август 1919 ел — апрель 1920 ел)
* 1-нче Камышин укчы дивизия (март — апрель 1919 ел)
* 18-нче укчы дивизия (ноябрь 1918 — апрель 1920 ел)
* 19-нчы укчы дивизия (декабрь 1918 — январь 1919 ел)
* 54-нче укчы дивизия (август 1919 — апрель 1920 ел)
* 6-нчы авиация ремонтлау поезды

## Әдәбият
* Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1983.
* Центральный государственный архив Советской армии. В двух томах. Том 1. Путеводитель. ЦГАСА, 1991 c. 277—281
* *Савченко В. А.* Двенадцать войн за Украину. — Харьков: Фолио, 2006.
* *Иноятов X. Ш.* Победа Советской власти в Туркестане. — М., 1978.

## Искәрмәләр
Воротынец

**Воротынец** () — Түбән Новгород өлкәсендәге шәһәр тибындагы бистә (1964 елдан), Воротынец районының административ үзәге.

Халык саны — 6 452 кеше (2010).
## География
Авыл <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М7</span> «Идел» автоюлында, Түбән Новгороддан 144 километр көнчыгыштарак урнашкан.
## Исем чыганагы
Воротынец *Вортоныский*лар кенәзләре (16—17 гасырларда авыл биләүчеләре) фамилиясе буенча аталган.
## Тарих
Якынча 1620 елда нигезләнгән.

Революциягә кадәр Түбән Новгород губернасының Васильсурск өязе соствына кергән. 1929 елдан Воротынец районының административ үзәге булып тора.

Шәһәр тибындагы бистә статусы 1964 елда бирелгән.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 95%, чуашлар — 3,1%.

## Икътисад
Май-сыр заводы, икмәк заводы, сынау җиһазлары заводы.
## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Воротынец районы торак пунтлары
Засурье (мәгънәләр)

* Засурье (Чуашстан) — Чуашстанның Ядернә районында урнашкан торак пункт.
* Засурье (Архангельск өлкәсе) — Архангельск өлкәсенең Пинега районында урнашкан торак пункт.
* Засурье (Алтай крае) — Алтай краеның Краснощёково районында урнашкан торак пункт.
Etnoxoronim

**Etnoxoronim** yä **etnikon** (grek telendä *ἔθνος*- «xalıq» + *χῶρος* - «cir» + *όνυμα* - «isem») - geografik obyekt iseme belän bäyle şuşı cirdä toruçı xalıq iseme.

Tatar telendä ***-lı, -le*** quşımçası yärdämendä formalaşa.

Mäsälän: Qazan - *qazanlı*, Mäskäw - *mäskäwle*, Arça - *arçalı*, Pskov - *pskovlı*, Bögelmä - *bögelmäle*, Norlat - *norlatlı*, Qıçıtqanlı - *qıçıtqanlılı*.

## Monı da qarağız

*Tatar teleneñ orfografiäse

Төркем:Татар телеТөркем:География
Этнохороним

**Этнохороним** я **Этникон** (грек телендә *ἔθνος*- «халык» + *χῶρος* - «җир» + *όνυμα* - «исем») — географик объект исеме белән бәйле шушы җирдә торучы халык исеме.

Татар телендә ***-лы, -ле*** кушымчасы ярдәмедә формалаша.

Мәсәлән: Казан - *казанлы*, Мәскәү - *мәскәүле*, Арча - *арчалы*, Псков - *псковлы*, Бөгелмә - *бөгелмәле*, Норлат - *норлатлы*, Кычытканлы - *кычытканлылы*.

## Моны да карагыз
*Татар теленең орфографиясе

Төркем:Татар телеТөркем:География
Bötendönya kileşterelgän waqıtı

**Bötendönya kileşterelgän waqıtı** yä **UTC** (inglizçä *Coordinated Universal Time*) - bötendönya tärtipkä saluçı standartı.

Atom waqıtınnan berniçä böten sekunda häm bötendönya **UT1** waqıtınnan waqlanma sekunda sanı belän ayırıla.

**UTC** sisteması **Grinviç** buyınça urtaça waqıt - **GMT** urınına kertelgän. GMT waqıtı Cir äylänüe säbäple tögäl bulmadı.

**UTC** waqıtı **atom waqıtı** tigez şkalası nigezendä yasalğan.

**UTC** häm **UT1** arasında ayırma **0,9 sekunda**ğa tigez, ägär zurraq tögällek kiräk bulmasa Bötendönya waqıtı - **UT** töşençäse qullanıla.

Köndälek tormışında sekundalar waqlanma öleşe kiräkmägän oçraqta **Grinviç urtaça GMT** - waqıtı **UTC** häm **UT1** ekvivalentı bulıp sanala.

Säğät zonaları **UTC** buyınça uñay häm tiskäre küçeş belän buldırılalar.

**UTC** cäyen häm qışın üzgärtelmi, tik qayber illärdä UTC waqıtına qarata küçeş üzgärä.

## UTC häm bütän waqıt ülçäw sistemaları

Bötendönya waqıtı **UT** - zamança **Grinviç buyınça urtaça waqıtı** versiäse.
* Grinviç buyınça urtaça waqıtı yä **GMT** - Grinviç meridianında urtaça qoyaş waqıtı. Cir bertörle bulmağan äylänüe säbäple Grinviç meridianı üze törleçä äylänä, şuña kürä bu waqıt tögäl tügel.
***UT0** - ber mizgeldä ülçängän Grinviç meridianında waqıt, astronomiä küzätüläre yärdämendä ülçänä.
***UT1** - urta Grinviç meridianında waqıt, Cir qotıpları xäräkäten isäpkä ala.
:: UT1 = UT0 + Δλ
***UT2** - sezonlı Cir äylänüe törlelegen isäpkä ala. 
:: UT2 = UT1 + ΔTs.
Şuşı şkala tigez bulmıy häm uñaysız, şuña kürä qullanılmıy.

## Sıltamalar
* Current UTC Time
* BIPM UTC/TAI Сервер Времени
Telefon kodı

**Telefon kodı** - xalıqara häm şähärara telefon şaltıratuların tä'min itüçe sistema.

Nomerlar zonı kodı: **DEF** - bilgelänmägän zona öçen, **ABC** - bilgelängän zona öçen.

Zona kodı geografik urnaşu urınına turı kilä.

Nomerlar **açıq** planı: milli nomernı cıymıyça telefon totaştıruı ısulı.

Nomerlar **yabıq** planı: milli nomernı cıyu belän telefon totaştıruı ısulı.

## Sıltamalar. Telefon kodları
* http://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/T-SP-E.164D-11-2011-PDF-E.pdf
* http://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/T-SP-E.164C-2011-PDF-E.pdf
* http://www.itu.int/dms_pub/itu-t/opb/sp/T-SP-LT.1-2013-OAS-PDF-E.pdf
* North American Numbering Plan Administration (NANPA)
* Search Area Code, Time Zone, and Location info on-line or in free download (US and Canada) 
* AskYP US Area Code 
* World Telephone Numbering Guide 
* Free Area Code Listing (US and Canada) 
* LincMad United States Area Code History and Changes 
* World Country Code Locator 
* Специальные телефонные номера в Чехии 
* Телефонные коды городов России  
* Телефонные коды Украины  
* Коды мобильных операторов Украины 
* Def-code: быстрый поиск по кодам  

Törkem:Элемтә
Poçta indeksı

**Poçta indeksı** yä **xat taşu indeksı** - poçta adresına xäreflär yä sannar quşıluçı ezleklelege, xatlarnı sortlaw ciñeläytüe öçen qullanıla.

Xäzerge waqıtta kübese milli poçta xezmätlärendä poçta indeksları qullanılalar.

Rusiädä poçta indeksı - poçta elemtäse obyektına  birelgän poçta adresı san bilgese.

## Tarix

SSRBda 1932 - 1939 yıllardan İndeks iseme astında qullanıla başlıy.

Xäzerge indeks sisteması 1962 yılda Almaniädä kertelgännän soñ başqa illärdä taralğan.

## San-xäref indeks sisteması

San-xäref indeks sisteması tübändäge illärdä taralğan:

*Argentina
*Bermudlar
*Bruney
*Böyekbritaniä
*Venesuela
*Kanada
*Malta
*Nidirlan
*Finlyandiä

## Poçta zonaları

AQŞta 9-sanlı ZIP-kodı **XXXXX-YYYY** taralğan, biredä XXXXX - toraq punktı kodı, YYYY - eçke poçta bülekçäse kodı.

Rusiädä 6-sanlı sistema eşli: **XXXYYY**, biredä XXX - şähär kodı, YYY - poçta bülekçäse nomerı.

## Qayber illärneñ poçta zonaları


Файл:Postleitzahlen oesterreich.svg|Avstriä
Файл:Brussels Hoofdstedelijk GewestGemeenten.png|Brüssel, Bilgiä
Файл:German postcode information.png|Almaniä
Файл:Map of Russian postal codes.svg|Rusiä
Файл:ZIP Code zones.svg|AQŞ


## Ädäbiät
*    Почтовое отделение // Филателистический словарь / Сост. О. Я. Басин. — М.: Связь, 1968. — 164 с.
*    Почтовый индекс // Большой филателистический словарь / Н. И. Владинец, Л. И. Ильичёв, И. Я. Левитас, П. Ф. Мазур, И. Н. Меркулов, И. А. Моросанов, Ю. К. Мякота, С. А. Панасян, Ю. М. Рудников, М. Б. Слуцкий, В. А. Якобс; под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — М.: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2

Төркем:Элемтә
Юрий Микусев

**Юрий Микусев**  -  медицина фәннәре докторы, профессор, Казан медицина институтының физиотерапия һәм сәламәтләндерү физкультурасы кафедралары җитәкчесе.

Юрий Микусев 1944 елның 24 июлендә  хәзерге Кайбыч районы Камыллы авылында туа.

Казан медицина институтын тәмамлый.

Татарстанның атказанган табибы. Физиотерапия һәм сәламәтләндерү физкультурасы өлкәсендә беренче тапкыр лимфалар системасын тикшерү юлларын уйлап таба.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Туган җирем – Кайбычым (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 б.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Татар табиблары
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган табиблары
Төркем:Терапевтлар
Иван Микусев

**Иван Микусев**  —  медицина фәннәре докторы, профессор, Казан медицина институтының травматология һәм ортопедия кафедрасы җитәкчесе.

Юрий Микусев 1937 елда  хәзерге Кайбыч районы Камыллы авылында туа.

Казан медицина институтын тәмамлый.

Россия Федера­цисенең һәм Татарстанның атказанган табибы. Татарстанның фән һәм мәгариф өлкәсендәге дәүләт премиясе лауреаты.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Туган җирем – Кайбычым (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 б.

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Татар табиблары
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Россиянең атказанган табиблары
Төркем:Татарстанның атказанган табиблары
Төркем:Травматологлар
Төркем:Ортопедлар
Mumbai

**Mumbai** yäki **Mumbay** (maratxi telendä *मुंबई*, hindi telendä *मुम्बई*, 1995 yılğa qädär **Bombey**) - İndiä könbatışında, Ğäräbstan diñgeze yarında urnaşqan şähär. Maxaraştra ştatı idärä üzäge.

Mumbai - Hindstannıñ iñ zur şähäre. Mumbai korporatsiäse eçenä "Mumbai" (3 145 966 keşe) häm Mumbai bistäse" (9 332 481 keşe, 2011) kerälär.

Şähärdä Hindstan häm Aziä iñ iske birja urnaşqan.

Ğomumi mäydan - 603&nbsp;km², xalıq sanı 12 478 447 keşe (2011). Şähär yanı belän - 21,3 mln. keşe.

Xalıq tığızlığı - 21 665 keşe km².

Mumbai -  zur xalıqara elemtälär üzäge, İndiäneñ iñ zur portı.

Mumbai - kontraslı şähär, fäqirlek yanında baylıq urnaşa.

## Şähär iseme

Mumbai iseme cirle alihä *"Mumba Devi i ai"* (tärcemäse:  **Ana**) atınnan kilep çığa.

Portugallar XVI ğasırda şähärgä "Bombain" isemen birälär, tärcemäse - "yaxşı qultıq".

İngliz xäkimiäte çorında isem **Bombey** (Bombay) atına äylänä.

1995 yılda isem räsmi räweştä **Mumbai** ğa üzgärtelä.

## Tarix

III ğasırda b.e.q. utrawlar **Magadxi** imperiäse eçenä kerälär.

Hindi xakimnär 1343 yılda idärä itälär.

1343 yılda xakimiät **Gucarat soltannarı**na küçerelä.

1534 yılda portugallar utrawlarnı basıp alalar. Katolik dinenä çuqındıru başlana.

1661 yılda Portugaliä şuşı utrawlarnı birnä bularaq Böyekbritaniä Karl II patşasına büläk itä.

1668 yılda Karl II utrawlarnı **Ost-İnd şirkäte**nä arendağa birä.

1687 yıldan Ost-İnd şirkäte üz ştabın Surat şähärennän Bombey qalasına küçerä.

1993 yılda - terroristik höcümnär näticäsendä 250 keşe häläq bula.

2008 yılda  - terroristik höcümnär näticäsendä 195 keşe wafat bula.

## Şähär klimatı




## Kürenekle urınnarı

Файл:Mumbai-mosque-cleaned.jpg|Cama-Mascid (Cämiğ Mäçete) - Mumbaineñ iñ iske häm zur mäçete
|Hindstan qapqası


## Kürenekle Hind dine ğıybadäthanäläre
* Babulnath
* Mumbai ISKCON ğıybadäthanäse
* Civdani Mata
* Cogeshwari mäğäräse
* Kadeshwari Devi ğıybadäthanäse
* Lalbauga Raca
* Mumbai Mahalakşmi ğıybadäthanäse
* Mumba Devi ğıybadäthanäse
* Şaneşwar Sansthan
* Şribalajimandir
* Şri Swaminarayan Mandir, Mumbai
* Siddhivinayak ğıybadäthanäse, Mumbai
* Wagheşwari ğıybadäthanäse
* Walkeşwar ğıybadäthanäse

## Monı da qarağız
*Bombey fond birjası

## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Һинд дине
Төркем:Мумбаи
6-нчы армия

**6-нчы армия** — армияның исеме.

* 6-нчы армия (Алмания, Беренче бөтендөнья сугышы)
* 6-нчы армия (Алмания, Икенче бөтендөнья сугышы)
* 6-нчы армия (Италия)
* 6-нчы армия (ЭККА) — ватандашлар сугышы вакытында оештырылган
* 6-нчы армия (Россия империясы)
* 6-нчы армия (ССРБ) — Бөек Ватан сугышында, аңаргача, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә
* 6-нчы гвардия армиясе — Бөек Ватан сугышында, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә

**6-нчы һава армиясе**

* 6-нчы һава армиясе (ССРБ) — Бөек Ватан сугышында, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә

**6-нчы танклар армиясе**

* 6-нчы танклар армиясе (Алмания)
* 6-нчы танклар армиясе (ССРБ) — Бөек Ватан сугышында, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә
* 6-нчы гвардия танклар армиясе — Бөек Ватан сугышында, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә
Чын тилгәннәр

**Чын тилгәннәр**, яки тик **тилгәннәр** () — ерткыч кошларның карчыга кошлар семьялыгының бер ыругы.

Гәүдә озынлыгы 70 см, канат колачы 115–120 см. Койрык очы уемтыклы. Русиядә киң таралган. Күчмә кошлар. Африка һәм Көньяк Азиядә кышлыйлар. Кимерүчеләр, бакалар, үләксә, ташландык белән тукланалар. Татарстанда бер төре – кара тилгән очрый.

## Классификация
Ыругка ике төр керә:
* Кызыл тилгән (*Milvus milvus*)
* Кара тилгән (*Milvus migrans*)


Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Тилгәннәр

**Тилгәннәр** () — ерткыч кошлар карчыга кошлар семьялыгының ассемьялыгы.

Тилгәннәр - эре ерткычлар, биеклеккә алар ярты метр чамасы җитә, ә олы затларның авырлыгы 1 кг га җитә. Канатлары тар һәм озын, аларның озынлыгы 1,5 м тәшкил итә. Тилгәннең кармаксыман йомшак, аяклары кыска. Канатларының төсе төрледән - төрле, гадәттә анда караңгы һәм көрән төсләр өстенлек итә, сирәгрәк - ак яки кызыл төс.

## Классификация
* **Тилгәннәр** (*Milvinae*) ассемьялыгы
** **[[Ике төшле тилгәннәр]]** (*Harpagus*) ыругы
*** Ике төшле тилгән (*Harpagus bidentatus*)
*** Җирән янтыклы ике төшле тилгән (*Harpagus diodon*)
** **[[Күгелҗем тилгәннәр]]** (*Ictinia*) ыругы
*** Миссисипи тилгәне (*Ictinia mississippiensis*)
*** Күгелҗем тилгән (*Ictinia plumbea*)
** **[[Лайлачашар тилгәннәр]]** (*Rostrhamus*) ыругы
*** Җәмәгатьчел лайлачашар тилгән (*Rostrhamus sociabilis*)
** **[[Брама тилгәннәре]]** (*Haliastur*) ыругы
*** Сызгырчык тилгән (*Haliastur sphenurus*)
*** Брама тилгәне (*Haliastur indus*)
** **[[Чын тилгәннәр]]** (*Milvus*) ыругы
*** Кызыл тилгән (*Milvus milvus*)
*** Кара тилгән (*Milvus migrans*)
** **[[Маңгай чәчле тилгәннәр]]** (*Lophoictinia*) ыругы
*** Маңгай чәчле тилгән (*Lophoictinia isura*)
** **[[Елак тилгәннәр]]** (*Hamirostra*) ыругы
*** Кара түшле елак тилгән (*Hamirostra melanosternon*)

Төркем:Карчыга кошлар
6-нчы армия (Алман империясе)

: *[[6-нчы армия (Алмания)|Икенче бөтендөнья сугышының 6-нчы алманнар армиясе]] белән бутамагыз * 

**6-нчы армия** () – Беренче бөтендөнья сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Беренче бөтендөнья сугышы
Алман империясе хәрби идарәсе Шлиффенның стратегик максаты буенча эш итә, һәм Бельгиялеләрнең каршылыгын сындыра-сындыра, Алманиянең алдынгы хәрби төркеме Чик буе сугышта тиз-тиз Франция—Бельгия чигенә таба хәрәкәт итә.

### Сугыш хәрәкәтләре
6-нчы армия Чик буе сугышта катнаша. Аеруча армияның частьләре үзән яхшы итеп Лотарингия кырындагы бәрелештә курсәттәләр.

### Командирлар
* Армиянең сәргаскәре: Рупрехт Баварский Людвиг фон Фалькенхаузен

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында Алмания армияләре
Төркем:1914 елда оештырылган частьлар һәм берләшмәләр
Төркем:1919 елда таратылган частьлар һәм берләшмәләр
Дала каракошы

**Дала каракошы** () — карчыга кошлар семьялыгының каракошлар ыругыннан ерткыч кош.

## Тасвир
Гәүдә озынлыгы 60–85 см, канат озынлыгы 51–65 см, авырлыгы 2,7–4,8 кг. Тешеләр иркәкләрдән зуррак була.

Дала каракошы төньякта күчмә, ә көньякта утрак кош. Көньяк Себер, Урта Азия, Африка һәм Һиндстанда оя кора. Россия һәм Татарстанда очрый.

Төркем:Каракошлар
Каракош

**Каракош**, шулай ук **кабер каракошы**, яки **үләт бөркете** () — карчыга кошлар семьялыгының каракошлар ыругыннан ерткыч кош.

## Тасвир
Гәүдә озынлыгы 72–84 см, канатлар колачы 180–215 см, авырлыгы 2,4–4,5 кг. Бөркеттән бераз кечерәк.

Россия һәм Татарстанда очрый.

Төркем:Каракошлар
Бүдәнә карчыгасы

**Бүдәнә карчыгасы** () — карчыга кошлар семьялыгының чын карчыгалар ыругыннан ерткыч кош. Ауразиядә киң таралган.

## Тасвир
Тешеләр иркәкләрдән ике тапкыр зуррак диярлек. Кече һәм урта зурлыктагы кошлар белән тукланалар.

Төркем:Чын карчыгалар
Комайлар

**Комайлар** (*сиплар*, ) — карчыга кошлар семьялыгының тазкараларның бер ыругы, үләксә кошлары. Ауразия һәм Африка таулыкларында очрый. Кавказда һәм Урта Азиядә ак башлы комай, Тянь-Шань һәм Памир тауларында комай яши.

## Төрләр
* Бенгалия комае (*Gyps bengalensis*)
* Комай (*Gyps himalayensis*)
* Африка ак янтыклы комае (*Gyps africanus*)
* Рүппел комае (*Gyps rueppellii*)
* Ак башлы комай (*Gyps fulvus*)
* Һиндстан комае (*Gyps indicus*)
* Нечкә томшыклы комай (*Gyps tenuirostris*)
* Кап комае (*Gyps coprotheres*)

## Искәрмәләр

Төркем:Тазкаралар
Şanxay

**Şanxay** yä **Şanhai** (qıtayça: *上海*, pinyin: *Shànghǎi*, u tele: *上海* , [zãhe], *Zånhae*) - Qıtaynıñ iñ zur şähäre. **Xalıq sanı buyınça dönyanıñ iñ zur şähäre.**

Qıtay könçığışında, Yantszı yılğası deltasında urnaşa.

Xalıq sanı 23 800 000 keşe (2012).

Dönyanıñ iñ zur portı. Qıtay Xalıq Cömhüriäteneñ möhim mädäni häm aqça üzäge.

XXI ğasırnıñ başına Şanxay keçe balıqçı şähärennän dönyanıñ töp aqça üzägenä äwerelä.

## Şähär iseme

Qıtayça şähär iseme ike ierolif belän yazıla. Berençe ieroglif - "östendä", ikençe - "diñgez" digän süz. Şulay itep törle tärcemälärgä qaramastan Şanxay mäğnäse - "diñgez yanında" şähär.

Qıtay telendä Şanxay "Hu" (沪) bulıp yazıla.

## Tarix

Şähär bulğanğa qädär Suntszän öyäzenä kerä.

Sun dinastiäse çorınnan birle (960 yıldan) Şanxay zur portına äwerelä.

XV ğasırdan Lütszägän - Yantszı yılğasınıñ iñ zur portı. Soñraq ul üz ähämiäten yuğalta.

1553 yıldan Şanxayda şähär diwarı tözelä häm ul şähär statusın ala.

XIX ğasırda - **Berençe Äfyün suğışı** waqıtında Böyekbritaniä Şanxaynı basıp ala.

1842 yılda **Nankin kileşüe** -  Äfyün suğışı  tämamı.

1843 yılda - **Vansän şartnamäse** näticäsendä Şanxay könbatış illäre öçen açıla.

1853 yıl - Taypin kütäreleşe.

1863 yılda - Böyekbritaniä häm AQŞ Xuanlu yılğasında urnaşqan awılları Şanxay xalıqara settlmentnı tözilär.

1894-1895 yılğı Yapunstan-Qıtay suğışı näticäsenda Şanxayda yapun şirkätläre kilep çığa.

1932 yılda - Yapunstan ğäskärläre Şanxay şähären utqa tota.

1937 - Yapunstan Şanxaynı basıp ala häm qurçaq xakimiäten urnaştıra.

İkençe Bötendönya suğışında Şanxayğa suğıştan qaçqan möhäcirlär kilälär.

1949 yılda kommunistlar Şanxay şähären basıp alalar.

1992 yıldan elekke Şanxay merı Tszän Tsze Min şähärdä salımnarnı kimetä häm şähär iqtisadı 9-15% üseşen ber yılda kürsätä.

## Şähär klimatı




## Küreneş

## Galereyä

Shanghai-NanjingRd01-l.jpg|Nankin uramı tönlä
Xintiandi.jpg|"Yaña dönya" tönlä
Lujiazui Skyline from Bund.jpg|Pudun rayonı küreneşe
Huangpu River - Flickr - Thiago Hirai.jpg|Xuanpu yılğası tönlä
SWFC3600ppx4.jpg|Şanxay Bötendönya aqça üzäge
Jin Mao Tower.jpg|Tszin Mao
Jinmao view.JPG|Tszin Mao
Shanghai Pudun district.jpg|Pudun rayonı
river1.jpg|Xuanpu yılğası yarı
ShanghaiChineseCity.JPG|İske uram
Shanghai Polytechnic Museum.JPG|Şanxay politex muzeye
Russian Consulate and Suzhou River Shanghai.JPG|Rusiä konsullığı
Shanghai Stadium 2008.JPG|Stadion
Shanghai F1 Circui 01.jpg|Şanxay avtodromı


## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Кытай шәһәрләре
Төркем:Кытай төбәкләре
Paseçnik

**Paseçnik** (tatarça umartaçı) - Rossiädä töşerelgän kinofilm. 2013 elda töşerelä. Töp rollärdä: Anatoliy Juravlöv, Sergey Şärifullin.

## Eçtälege
Yaña Aleksandrovka bistäse xalqın banditlar äsir itä häm bistädä qaçuçı finansistnı taläp itälär. 
## Tışqı sıltamalar
* http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/ros/99935/annot/

Төркем:Русия фильмнары
Каракошлар

**Каракошлар** () — ерткыч кошларның карчыга кошлар семьялыгының бер ыругы.

75–88 см зурлыгындагы эре ерткыч кошлар. Койрыклары чагыштырмача кыска, канаталары киң, канат колачы 2,5 м га җитә. Шүре сөякләре бармакларына кадәр каурый белән капланган. Евразиядә, Африкада, Төньяк Америкада таралганнар, тундрадан алып чүлләргә кадәр яшиләр. Ояларын җирдә, агачларда һәм кыя ташлар арасында ясыйлар. Умырткалы хайваннар белән тукланалар. Татарстанда 5 төре очрый.

## Классификация
* Карчыгасыман каракош (*Aquila fasciata*)
* Кече каракош (*Aquila pennata*)
* Австралия кече каракошы (*Aquila morphnoides*)
* Һиндстан карчыгасыман каракош (*Aquila kienerii*)
* Бөркет (*Aquila chrysaetos*)
* Каракош (*Aquila heliaca*)
* Испания каракошы (*Aquila adalberti*)
* (*Aquila rapax*)
* Дала каракошы (*Aquila nipalensis*)
* Зур тавышлы каракош (*Aquila clanga*)
* Кече тавышлы каракош (*Aquila pomarina*)
* (*Aquila hastata*)
* Африка кара каракошы (*Aquila verreauxii*)
* Малуку каракошы (*Aquila gurneyi*)
* Көмеш каракош (*Aquila wahlbergi*)
* Чөй койрыклы каракош (*Aquila audax*)
Avtomobil kodı

Файл:AndorraVehicleRegPlate.jpg|Andorra
Файл:Germany (D) European Union license plate - Number KA PA 777.jpg|Almaniä
Файл:Pltableseries2006.jpg|Pülşä
Файл:RU license plate.jpg|Rusiä
Файл:FrenchNumberPlates.jpg|Frantsiä
Файл:Japanese green on white license plate.png|Yapunstan

**Avtomobil kodı** yä **avtomobil nomerı** - avtomobil individual' terkälü bilgese. Mettallik yä plastmass tabağında surätlänä, avtomobil aldındağı yä artındağı yaqta urnaştırıla.

Avomobil nomerı terkälgän urınnı kürsätä.

Üzäk terkälü xezmäte yä cirle xakimiät tarafınnan birelä.

1901 yılda Nyu-York üz avtomobil bilgesen kertä.

SSRBda 1920 yıldan kertelä.

Rusiä 1993 yılda üz standartın kertä.

## Sıltama

Rusiä avtomobil kodı

Төркем:Транспорт
Яңа Чишмә

**Яңа Чишмә** () — Татарстанда урнашкан авыл, Яңа Чишмә районының административ үзәге.
## География
Яңа Чишмә Чишмә елгасы ярында, Казан шәһәреннән 197 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан.
## Тарих
1610 елда нигезләнгән.   
Тарихи мәгълүматларга караганда , Яңа Чишмә районы җирлегендә беренче торак пунктлар 16 йөз ахыры 17 йөз башында барлыкка килгән. Инде 1652 елда ук Чишмә елгасының уң як ярында, Кама артын күчмә халыклардан саклау өчен, ныгытма төзелә.
Яңа Чишмәнең тирә-ягында урнашкан Петропавловка,Екатериновка, Черемухово, Архангельск торак пунктлары слобода дип атала.Чөнки анда төрле түләүләрдән азат ителгән, дәүләт хезмәте яки хәрби хезмәт башкаручы йомышлы кешеләр яшәгән.Соңыннан алар-укчылар, гвардиячеләр, казаклар һәм шляхтичлар (поляклар) “пахотный солдат” дип аталучы аерым катлау барлыкка китерәләр. Алар рекуртлыктан азат ителәләр һәм аерым очракларда гына хезмәткә чакырылалар. 
Тирә-якта калын урманнар, анда җәнлек-җанварларның күп булуы йортлар төзергә, тире эшкәртеп сатарга мөмкинлек бирә.Чишмә елгасының, тирә яктагы күлләрнең балыкка бай булуы балык промыселының үсешенә китерә.Икмәк үстерү, мал үрчетү өчен дә әкренләп урманнарны кисә башлыйлар. 
1859 елда 540 хуҗалыктагы халык саны 2979 кеше була, ә 1910 елда бу сан 6 мең кешегә җитә. 1917 елгы вакыйгалар алдыннан Яңа Чишмәдә 2 земство мәктәбе,(шәһәр һәм бистәнеке) 2 чиркәү, 10 сәүдә ноктасы, лавкалар, 3 тимерчелек алачыгы, 4 май атлагыч, 3 су тегермәне, 2 йон теткеч, тире эшкәртү пункты, төзәтү-тегү, аяк киеме тегү, таш эшкәртү остаханәләре, кирпеч лабазлары була.
Яңа Чишмә өяз идарәсе үзәге була.Анда барлык авыл эшләре өяз писаре һәм старшинасы тарафыннан башкарыла.Ә барлык эчке тәртип мәсьәләләре авыл җыенында хәл ителә.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 56,5%, татарлар — 36,0%, чуашлар — 4,7%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 4982 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 60,90%,
татарлар — 32,60%,
башка халыклар — 6,12%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,38%.

## Шәхесләр
* Юрий Лазарев (1928-2001), филология фәннәре докторы.
* Эрнест Ионов (1936), агроном.

## Мәдәният
* Туган якны өйрәнү музее
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан район үзәкләре
Комай

**Комай** (*кар сибы*, ) — карчыга кошлар семьялыгының комайлар ыругыннан үләксә кошы.

## Тасвир
Эре кош. Авырлыгы 8–12 кг, озынлыгы 116–150 см, канатлар колачы 310 см кадәр.

Гималайлар, Монголия, Саяннар, Тибет, Хөвсекүл, Памир, Тянь-Шань, Җидесу Алатавы, Иле Алатавы биек тауларда (2000–5000 м) тора. Үләксә белән туклана, күбесенчә тояклы хайваннарның.

Төсе белән ак башлы комайга ошый. Әмма андан аксылрак, аксыл яка мамыктан түгел, ә каурыйдан. Яшь кошлар караңгырак.

Төркем:Тазкаралар
Лысково

**Лысково** () — Түбән Новгород өлкәседәге кече шәһәр, Лысково районының административ үзәге.

Халык саны — 21 882 кеше (2010).

## География
Шәһәр Идел елгасында, Түбән Новгороддән 90 километр ераклыкта урнашкан.
## Тарих
Беренче тапкыр 1410 елда телгә алына.

1920 елга кадәр Түбән Новгород губернасының Мәкәрҗә өязе составында булган. 1920 елда өяз үзәге Лысковога күчерелә, ә өяз исеме *Лысково өязе* итеп үзгәртелә. 1925 елга Лысковога шәһәр статусы бирелә.

1929 елдан Лысково районы үзәге булып тора.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Электротехника заводы, металл фурнитурасы заводы, азык-төлек сәнагате ширкәтләре.

Трикотаж, тегү фабрикалары.
## Галерея

Architectural Relicts at downtown.jpg| чиркәве
Lyskovo. Near Eternal flame at corner of Lenin Street and First May Day Lane.jpg|Шәһәр урамнарында


## Шәхесләр
* Николай Зеленов (1932), «Нижнекамскшина»ның генераль директоры (1977-1997).

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Asienda

**Asienda** (isp. hacienda —
utar, baqça, ferma) — Latin Amerikası illärendä häm İspaniädä taralğan ere şäxsi bilämä.

Alarğa küp oçraqlarda batraklar (peonnar) bäyle bulğan. Peonnar irekle bulıp sanalsalar da, nigezdä xucalarına bar yaqlap bäyle bulğannar.

Argintinda, Çilida, Urugvayda şul bilämälär **ekstansiä**, Braziliädä **fazenda** dip yörtelä.

Төркем:Аграр җәмгыять
Төркем:Феодализм
Төркем:Колониализм
Төркем:Аргентина мәдәнияте
Казан музыка көллияте

**Казан музыка көллияте**, 2007 елдан — *Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының “[[Әүхәдиев Ильяс|И.В.Әүхәдиев]] исемендәге “Казан музыка көллияте” дәүләт автономияле мәгариф урта һөнәри белем бирү учреждениесе*.

## Тарих
1891 елда танылган музыка җәмәгатьчелеге эшлеклесе, композитор, педагог Рудольф Һуммерт Казанда шәхси музыка мәктәбе ачкан. 1904 елда әлеге мәктәп базасында музыка училищесы төзелгән. Үзенең эшләү дәверендә ул музыка кадрлары әзерләүче иң эре үзәкләрнең берсе булды. 

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1904 елдан ― Рудольф Һуммерт
* ???? елдан ― Р.Л.Поляков
* ???? елдан ― А.А.Литвинов
* ???? елдан ― Ильяс Әүхәдиев
* ???? елдан ― ???
* ???? елдан ― ???
* 20?? елдан ― А.Ә. Җаппаров

### Укытучылар

Училищеда эшләүче педагогларның исемнәре республикадан читтә дә билгеле. Бүгенге көндә 90 укытучының 6сы – фәннәр докторы, 14 – фән кандидаты, 22 – Татарстан һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе.

### Тәмамлаучылар

* Салих Сәйдәшев
* Александр Ключарев
* Фәрит Яруллин
* Рөстәм Яхин
* Софья Гобәйдуллина
* Фәридә Салитова
* Наилә Әлмиева
* Рәйхан Габдуллина
* Алсу Фәйзуллина

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Милләттәшләр» Казан музыка училищесы

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1904 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Сәнгать уку йортлары
Төркем:Казан урта һөнәри уку йортлары
Юрий Виноградов

* Юрий Виноградов (1907—1983) — композитор, музыка белгече, педагог, профессор, Казан консерваториясенең музыкаль әсәрләрен анализлау буенча укытучысы.
* Виноградов Юрий Александрович (1926—2009) — совет партия һәм дәүләт эшлеклесе, 1966—1987 елларда Пенза өлкә башкарма комитеты рәисе урынбасары.
* Виноградов Юрий Александрович (19272015) — Совет һәм Россия язучысы һәм хәрби журналисты, Совет сугышчысы журналының баш мөхәррире (19821987).
* Виноградов Юрий Алексеевич (1950) — Россия археологы, антик Кара диңгез янындагы матди мәдәният өлкәсендә белгеч.
* Виноградов Юрий Борисович (19322012) — галим — гидролог, техник фәннәр докторы, профессор.
* Виноградов Юрий Германович (1946—2000) — Россия эпиграфисты һәм антиковед.
* Виноградов Юрий Евгеньевич (1926—1995) — совет рәссамы, СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы, доцент.
* Виноградов Юрий Николаевич (1932) — совет, Россия дипломаты.
Альберт Леман

**Альберт Семён улы Леман** (17 июнь/7 июль 1915, Беттингер авылы, Сарытау губернасы, Россия империясе — 3 декабрь 1998, Мәскәү) — совет композиторы, Чуашстанның һәм Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, РСФСР халык артисты, И. Сталин исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты, Казан Һәм Мәскәү  консерваторияләренең кафедра проректоры һәм мөдире, Ленинград шәһәре башкарма комитетының сәнгать буенча идарә итү бүлеге мөдире.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
«Милләттәшләр» Леман Альберт Семёнович

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Россиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Чуашстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:РСФСР халык артистлары
Тазкаралар

**Тазкаралар** () — карчыга кошлар семьялыгының ассемьялыгы. 

95–114 см зурлыктагы кошлар. Күбесенең муенында һәм башының алгы өлешендә йоннары аз. Канатлары киң, һавада канат какмый озак очарга җайлашканнар. Үләксә, калдык-постык белән туклналар, шулай итеп табигый санитар ролен башкаралар. Таулы урыннарда кыяташлар арасында яки агачларда оялыйлар. Элек Советлар Берлегендә 5 төре очрый: тазкара, комай, ак башлы комай, үләксә ашаучы, бәрән карчыгасы.

## Төрләр
**Көрән тазкаралар (''Aegypius'')**
* Тазкара (*Aegypius monachus*)

**[[Комайлар]] (''Gyps'')**
* Ак башлы комай (*Gyps fulvus*)
* Бенгалия комае (*Gyps bengalensis*)
* Рүппел комае (*Gyps rueppelli*)
* Һиндстан комае (*Gyps indicus*)
* Нечкә томшыклы комай (*Gyps tenuirostris*)
* Комай (*Gyps himalayensis*)
* Африка ак янтыклы комае (*Gyps africanus*)
* Кап комае (*Gyps coprotheres*)

**[[Көрән үләксә ашаучылар]] (''Necrosyrtes'')**
* Көрән үләксә ашаучы (*Necrosyrtes monachus*)

**[[Колаклы тазкаралар]] (''Sarcogyps'')**
* Һиндстан колаклы тазкарасы (*Sarcogyps calvus*)

**[[Африка колаклы тазкаралары]] (''Torgos'')**
* Африка колаклы тазкарасы (*Torgos tracheliotus*)

**[[Африка ак башлы тазкаралары]] (''Trigonoceps'')**
* Ак башлы тазкара (*Trigonoceps occipitalis*)

**Бәрән карчыгалары (''Gypaetus'')**
* Бәрән карчыгасы (*Gypaetus barbatus*)

**[[Пальма тазкаралары]] (''Gypohierax'')**
* Пальма тазкарасы (*Gypohierax angolensis*)

**Үләксә ашаучылар (''Neophron'')**
* Үләксә ашаучы (*Neophron percnopterus*)

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Төркем:Кошлар
Тазкара

**Тазкара** () — карчыга кошлар семьялыгына керүче үләксә кошы. **Көрән тазкаралар** () ыругының бердәнбер төре.

## Тасвир
Авырлыгы 7–12 кг, озынлыгы 75–100 см, канат озынлыгы 72–85 см, канатлар колачы 250–300 см. Таулар һәм таулар алдындагы утрак кош. Көньяк Аурупа, Төньяк Африка, Алгы һәм Урта Азиядә яши. Аз гына көньяк-көнчыгыш Алтайда да бар. Үләксә белән туклана. Ояларны агачларда ясый. Ояда 1–2 күкәй.

## Искәрмәләр

Төркем:Тазкаралар