open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Улукбек Марипов

**Улукбек Марипов**,  Улукбек Асамидин улы Марипов (; *[[1979 ел]]ның [[31 август]]ы, [[СССР]], [[Кыргыз ССР]], [[Ош өлкәсе]], Нәүкат районы, Кыргыз-Ата*) — Кыргызстан дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. 2021 елның 3 февраленнән 12 октябренә кадәр ― Кыргызстан премьер-министры. Хөкүмәт җитәкчесе итеп билгеләнгәнче, Кыргызстан Хисап палатасын җитәкләгән.

## Тәрҗемәи хәле
1979 елның 31 августында Ош өлкәсе Нәүкат районы Кыргыз-Ата авылында Кыргызстанның атказанган табибы һәм элекке депутат Асамидин Марипов гаиләсендә туган. «Финанс, кредит һәм юриспруденция» белгечлеге буенча тәмамлаган. 

## Хезмәт юлы
2001 елдан 2003 елга кадәр Кыргызстан финанс министрлыгында эшли.

2003—2005 елларда — Баткән өлкәсе губернаторы ярдәмчесе.

2005—2006 елларда — Жогорку Кеңеш (Кыргызстан парламенты) консультанты урынбасары. 

2006—2010 елларда Кыргызстан президенты Алмазбәк Атамбаев администрациясендә эшли.

2010 елда Кыргызстан Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының халыкара хезмәттәшлек идарәсе башлыгы итеп билгеләнә.

2010 елдан 2016 елга кадәр Президент хезмәтләре белән эшли, 2015 елда президент Алмазбәк Атамбаев администрациясе башлыгы урынбасары вазыйфасына билгеләнә.

2016 елның 19 мартыннан 2021 елга кадәр — Кыргызстан Хисап палатасы рәисе.

## Хөкүмәт җитәкчесе
Идарә итүче коалиция У. Мариповны премьер-министрлыкка кандидат итеп сайлый. Хөкүмәт составы 2 февральдә игълан ителеп, 3 февральдә парламент тарафыннан хуплана һәм шул ук көнне ант иттерелә. Премьер-министр вазыйфасына керешкәндә, У. Марипов Кыргызстан Министрлар Кабинеты күләмен киметә, башкарма органнар саны 22дән 16га кадәр кими. Хөкүмәт җитәкчесе итеп раслану белән, Алматыга Ауразия хөкүмәтара шурасы (, ) утырышына юнәлә, анда Россия Хөкүмәте Рәисе Михаил Мишустин, Беларусия премьер-министры Роман Головченко һәм Әрмәнстан премьер-министры Николай Пашинян белән очрашулар үткәрә.

2021 елның 12 октябрендә Кыргызстан президенты Садыр Жапаров Кыргызстан Министрлар Кабинетын тулы составта отставкга җибәрү турында Конституцион Канунга кул куя .

## Искәрмәләр


Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Кыргызстан сәясәтчеләре
Төркем:Ош дәүләт университетын тәмамлаучылар
Энҗе чәчәк

**Энҗе чәчәк** — яфраклы һәм нарат урманнарында, шулай ук катнаш урманнарда һәм аланнарда үсә торган күпьеллык үсемлек, биеклеккә 15-30 см үсә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Кнорринг О. Э. Род 293. Ландыш — Convallaria L. // Флора СССР : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — Л. : Изд-во АН СССР, 1935. — Т. 4 / ред. тома В. Л. Комаров. — С. 467—468. — 760, XXX с. — 5175 экз.

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Нолинолар
Абитанти

**Абитанти** — Словениянең  җәмгыятендә урнашкан авыл.

## Географиясе
Мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Словения // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Словения // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.

Төркем:Словения торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Шамбала

**Ша́мбала** — берничә борынгы текстта, шул исәптән, Калачакра тантрада искә алына торган  Тибетта яки Азиянең кайбер шул тирә төбәкләрдә мифик ил.
Шамбаланың концепциясе иң элек классик Һинд диненең өлеше булган һәм Вишнуның киләсе аватары Калки тууына бәйле. . Соңрак концепция Махаянага кертелгән һәм үзгәртелгән булган. 
## Махабхаратада
Самбхала — «Махабхарата»ның өченче китабы Араньякапарвада (Урман китабы) 188 бүлектә (188:90 — 91) «Маркандея әңгәмәләре турында хикәяләрдә» беренче мәртәбә искә алына торган мифик авыл (яшәү урыны):
*«Сәгать килер һәм бөек көчкә, акылга һәм куәткә ия Калки Вишнуяшас дигән ике кат туган пәйда булыр. Ул дөньяга Самбхала авылында дәрәҗәле брахман гаиләсендә киләчәк һәм рух көче белән сугыш коралларын һәм төрле йөрү чараларын, сугышчы киемнәрен, доспехларны һәм панцирьларны барлыкка китерәчәк. Бу [[дхарма]] белән җиңүче патша иң олы хөкемне кабул итәчәк һәм борчулы дөньяга тынычлык алып киләчәк. Фикерләре олы балкышлы брахман дөньяга килеп җимерелүне туктатачак. Шулай итеп гомуми үлем (яңа) [[Юга]]ның башы булачак. Бу [[двиджа]] (ике мәртәбә туган) брахманнар белән бөтен җиргә таралган "[[млеччха]]" өерләрен юк итәчәк.*

Соңрак Маркандея олы фикер иясенең бу күрәзә хикәясе кайбер Буддачылык мәктәпләре тарафыннан Буддачылык фәлсәфәсенә карата алына һәм адаптацияләнә. Биредә Самбхала инде Шамбала, һәм авыл гына түгел, ә инде могъҗизалы ил, аның белән Сучандра патшасы идарә итә. Шамбаланың урыны Ведик брахманик Һиндстаннан  варна-каста бүленеше булмаган (Буддачылык тәгълиматында булганча) өлкәләргә, ягъни Тибетка күчерелә. Мөгаен бу урын Ведик җиде елга өлкәсендә, тарихи һәм традиция буенча брахманизм барлыкка килүе һәм таралуы белән бәйле өлкәдә урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Буддизм
Олива

**Олива**  (асаба диалектта *Jumu d'Oliva*) Көньяк Италиядә Калабриядә елга. Көньяк Тирен ягында Амантеа муниципалитетында (Фрациони Корека һәм Кампора Сан Джованни арасында бүленгән) Косенца провинциясендә ул аккан тулы үзәнгә исемен бирә (Оливо үзәне). Яңалыкларда расланган әйләнә-тирә пычрануы һәм 1991 Олы Көн Дүшәмбесендә “Джолли Россо” булганга күрә очрый.
## Елга агымы
Елга басссейны Яр Буе Сыртының Тирен ягында урнашкан һәм яр буе Малито, Лаго, Гримальди, Айелло Калабро һәм Амантеада Сан Пиетро муниципалитетларына тиеп тора, яссырак мәйдан тулысынча Амантеа территориясендә ята. Аның гомуми үсеше төньяк-көнчыгыш-көньяк-көнбатыш юнәлешендә һәм төньякта “Монте Скудиеро” (1295 м) “Монте Мондиа”дан (644 м) чикләнгән. Һәм “Монте Пеллегрино”дан (644 м) “Монте Санта Люцерна” (1256 м) көньякка, “Монте Фаэто”дан (1103 м) һәм “Монте Сант Анжело”дан (778 м) һәм “Коззо Карминеантонио”дан (“Карминеантонио Калкулыгы”). Бассеин иң яссы үсешен Кампора Сан Джиованни территориясендә тәмамлый. Елга агымын өйрәнеп төп агымга агып кергән тыгыз су агымнарын күрә аласыз: өч уң якта һәм алты сулда, шулай ук кече агып керүче агымнар, шулай итеп дендритик гидрографик система формалаша.
Төркем:Әлифба буенча елгалар
Абелова

**Абелова** () — Словакиянең  округында урнашкан авыл.

## Тарихы

Авыл  елда нигезләнгән.

## Географиясе
Мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* ŠVEDA, Dušan; PETRLOVÁ, Marcela; RÚŽIČKA, Zdenko; KRIŠKA, Peter. Nové územnosprávne členenie a organizácia miestnej štátnej správy. Bratislava : Epos, 1996. 224 s. ISBN 80-88810-59-0.
* ZUBRICZKÝ, Gabriel; KOREC, Pavol; LAUKO, Viliam; TOLMÁČI, Ladislav; MIČIETOVÁ, Eva. Kraje a okresy Slovenska : Nové administratívne členenie. 1. vyd. Bratislava : Q111, 1997. 392 s. ISBN 80-85401-58-4.
* VOLKO, Viliam; KIŠ, Miloslav, ed. Stručný prehľad vývoja územného a správneho členenia Slovenska. Bratislava : Ministerstvo vnútra SR, 2007. Dostupné online.

Төркем:Словакия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Матарам

**Матарам** — хәзерге Индонезия территориясендә Ява утравының үзәк һәм көнчыгыш өлешләрендә 732—1043 елларда булган урта гасыр дәүләте.

Матарам дәүләте шиваит феодал Санджайя тарафыннан нигезләнгән булган. 
VIII гасыр уртасында илдә  Буддачылык Шайлендрлар династиясе хөкем итә башлаган.
VIII гасырның уртасы һәм икенче яртысы гыйбадәтханә төзелешенең чәчәк ату вакыты булган. Нәкъ менә шул чорда урта гасыр Индонезия архитектурасының иң эре һәйкәле — Боробудур Буддачылык ступасы төзелгән булган.
Матарам хөкемдары «шри-махараджа» титулына ия булган һәм ил белән үз урынбасарларын (“рака”) куеп хөкем иткән. Монарх илаһилаштырылган булган; ул я Шиваизм, я Буддачылыкның иң олы Илаһының чагылышы булып саналган.
832 елдан илдә хөкемгә Синдок нигезләгән Шиваит династиясе килә. Х гасыр башында Матарам үзәге көнчыгыш Явага күчерелгән булган. Бу чорда Матарамның төп сәүдә һәм тышкы сәясәт партнёрлары Бали утравы һәм Молукк утраулары булган. Эрланг хөкемдары (1019—1045 еллар) вакытында бердәм үзәкләштерелгән дәүләт чикләрендә бөтен Яваны буйсындырып карау булган.
1006 елда Матарам Ява утравында Мерапи янартавының иң зурларның берсе атуыннан күп зыян күргән.
Диңгездә өстенлек өчен көрәштә Матарамның кызыклары Суматра дәүләте Шривиджайяның Көньяк-Көнчыгыш Азиядән Көнчыгыш Азиягә диңгез сәүдә юлларын контрольдә тоту нияте белән каршылыкка килгән. 992—1006 еллар сугышында Матарам җиңелгән булган, әмма 1030 елда Шривиджайя Матарамның көнчыгыш Индонезиядә көчен танырга мәҗбур булган. XI гасырның 40-ынчы елларында Матарам 2 дәүләткә — Кедири һәм Джангалага бүленгән булган.
## Әдәбият
* Холл Д. «История Юго-Восточной Азии», Москва 1958
* Scheltema J.F. «Monumental Java», London 1912.
Төркем:Шиваизм
Төркем:Буддизм
Ардапи

**Ардапи** — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы  гминасында урнашкан авыл.

## Географиясе
Ардапи Польшаның башкаласы Варшавадан төньяк-көнбатышка таба 223 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1&nbsp;°C — -5&nbsp;°C, июльдә +17&nbsp;°C — +19&nbsp;°C. Явым-төшем 500-800 мм.

## Халык саны
}
2011 елда биредә 56 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Польша торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Вармия-Мазурия воеводалыгы торак пунктлары
Банганга Гыйбадәтханәсе

**Банганга Гыйбадәтханәсе** Пакистанда, Азад Джамму һәм Кашмирда Котли районында Хуиратта шәһәрендә урнашкан. Бу гыйбадәтханә Ганга Алиһәсенә багышланган. Бу гыйбадәтханә Һиндстан һәм Пакистан бүленүенә кадәр төзелгән тарихи гыйбадәтханәләрнең берсе. Гыйбадәтханә тулысынча җимерелгән һәм гыйбадәтханә эчендә җимерелә яки урлана алган потлар юк. Гыйбадәтханә стенасы ярык һәм кайчандыр ул җимерәләчәк һәм гыйбадәтханә идәне шулай ук ватыла башлаган. Бу гыйбадәтханә янында шулай ук шарлавык бар.
## Шулай ук карарга мөмкин
*Шарада Питһ Гыйбадәтханәсе
## Тышкы сылтамалар
Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Кришна Гыйбадәтханәсе, Садыйкабад

**Шри Кришна Гыйбадәтханәсе** ул Пакистанның Пәнҗаб провинциясендә Рәхми Яр Хан Районында Садыйкабад Теһсилында урнашкан Һинду гыйбадәтханәсе.  Гыйбадәтханә Кришна-Джанмаштами бәйрәм итүе өчен мәшһүр, анда Синдһтан һәм Көньяк Пәнҗабтан Һиндулар катнаша. Джанмаштами фестивале 2-3 көн дәвам итә һәм зур мела башкарыла.  2017 елда Пәнҗаб хөкүмәте гыйбадәтханәне төзекләндерү өчен акча сарыф иткән.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Кришна Гыйбадәтханәсе, Равалпинди
* Рамапир Гыйбадәтханәсе Тандо Аллаһйяр
* Умаркот Шив Мандир
* Хинглаҗ Мата мандир
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Торыш (Мөслим районы)

**Торыш** — Татарстан Республикасы Мөслим районы Симәк авыл җирлегенә керүче авыл. 1904 елда барлыкка килгән. Әүвәл Уфа губернасы Минзәлә өязенең Пучы волостенда урнашкан. 1920 елдан Татарстан АССР Минзәлә кантоны составында. 1930 елдан — Мөслим районында, 1963 елның 1 февраленнән — Сарман районында, 1965 елдан — Мөслим районында.
 
## География
Район үзәге Мөслим авылыннан 18 км төньяк-көнчыгышка таба, җирле үзидарә үзәге Симәк авылыннан 7 км ераклыкта тигез урынга, урман буенда, Мөшеге елгасының югары агымында урнашкан.
## Тарих
Авылга нигез салучы булып Минзәлә районы Татар Мөшегесе авылыннан Шәяхмәт исемле кеше исәпләнә. Ул 1904 елда бирегә күчеп килеп, урман төпләп, үзенә йорт сала, чәчүлек җир булдырып, игенчелек белән көн күрә башлый. Аннары күченеп килүчеләр арта, алар калын урманда агач төпләп, иген чәчү һәм йорт салу өчен урын хәзерләгән.
Авыл зурайган, кешеләре күбәйгән. Мәчет салу мәсьәләсен күтәргәннәр. Урман караучы Лаврентий аркылы тиешле оешмалардан 4 десятина җирдән агач кисәргә рөхсәт алынган. Мәчет өчен агач киселгән алан «Җәбләнтәй аланы» дип йөртелә. Мәчет 1929 елга хәтле эшли, аннары мәчет бинасын клуб итеп файдаланалар.
1931 елда авылда 3 бригаданы берләштергән «Торыш» күмәк хуҗалыгы төзелгән (рәисе — Хаҗиәхмәт Гыйльфанов, бригадирлар — Шәрип Шадатов, Гайнан Гыйльфанов, Миңнехан Ханов). Колхоз оешкан елда авыл 75 хуҗалыктан торган. Башта колхоз үзаллы эшләсә, соңрак Кырынтау колхозы белән, аннары «Алга» белән берләшә, аның бригадасы булып кала. Колхоз рәисләре булып Гали Галиев, Хөснуллин, Салих Хисамов, Мөҗәһит Гыйльфанов, Нәзиф Вәлиев, Сәгыйт Дәүләтов, Салихҗан Сабиров эшли. Кырынтау белән кушылгач, рәис булып Сәях Камалов, «Алга» белән кушылгач, Сәлахов эшли.
Авылда башлангыч мәктәп була. Укытучылар булып озак еллар Георгий Ефремов, Зәнфирә Галиева эшли.
2003 елда авылда башлангыч мәктәп (өлкәнрәк балалар Симәк мәктәбенә йөреп укыган), клуб, кибет, терлекчелек биналары була.
## Демография

Төп милләтләр (2008 ел): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 129 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,22%,
башка халыклар — 0,78%.

## Ойконим
Авылның исемен башта Тырыш дип атаганнар, соңрак Торыш итеп үзгәрткәннәр — «шушында торып калыш» дигән мәгънәне аңлаткан.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Ринал Исмәгыйль улы Хаҗиев – Яр Чаллы педагогика университеты укытучысы, филология фәннәре кандидаты.
## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия. К.: Институт Татарской энциклопедии Академии наук РТ.
## Әдәбият
* *[[Әхмәдулла Әхмәтгалиев]]*. Мөслим төбәге. Тарихи сәхифәләр. Яр Чаллы: Яр Чаллы типографиясе ДУП, 2003 ел, 193нче бит.
 
## Сылтамалар
*  Симәк авыл җирлеге.  Мөслим районы порталы
* История деревни Туруш . «Милләттәшләр» порталы
* Торыш. facebook.com
 
## Искәрмәләр
Торыш (мәгънәләр)

**Торыш** — топоним.
* **Россия Федерациясе**
** Торыш — Татарстанның Мөслим районы авылы.
* **Казакъстан**
** Торыш — Маңгыстау өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
## Моны да карагыз
* **[[Тырыш (мәгънәләр)]]**

Төркем:Топонимнар
Гродеково (Казакъстан)

**Гродеково** () — Казакъстанның Җамбыл өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 6461 кеше яши, шул исәптән:
көрдләр — 45,24 %, казакълар — 28,57 %, урыслар — 9,41 %, башка халыклар — 16,78 %.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Җамбыл өлкәсе‎ торак пунктлары
Шивала Теджа Сингһ Гыйбадәтханәсе

**Шивала Теджа Сингһ гыйбадәтханәсе** (شیوالا تیجا سنگھ مندر) ул Пакистанның Пәнҗаб провинциясенең  Сиалкот шәһәрендә тарихи Һинду гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Шива Ходаена багышланган. Гыйбадәтханә Теджа Сингһ тарафыннан төзелгән булган.
## Тарихы

Гыйбадәтханә Сардар Теджа Сингһ тарафыннан төзелгән булган. Гыйбадәтханә 1947 елда Бүленү вакытында мөһерләнгән булган. 1992 елда явызлар тарафыннан өлешчә җимерелгән булган.
 2015 елда асаба Һинду җитәкчеләре Пакистан хөкүмәтен җимерелүче Шавала Теджа Сингһ гыйбадәтханәсенең башлангыч төзекләндерүен тәэмин итәргә өндәгән.
## Яңадан ачу һәм реновация
72 елдан соң премьер министр Имран Хан гыйбадәтханәне Һиндуларга яңадан ачкан. Пакистан хөкүмәтенең Эвакуация Траст Милек Идарәсе Лахорда урнашкан сэр Ганга Рам Мирасы Фонды ярдәме белән план караламасы эшләгән. 2019 елда Пакистан хөкүмәте борынгы гасырлар элек төзелгән Шавала Теджа Сингһ Гыйбадәтханәсен яңартып Пакистан Һинду Киңәшмәсенә пилигрим килүләре һәм башка ритуаллар өчен биргән.
## Шулай ук карарга мөмкин
*Һинглаҗ Мата мандир
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Тәкый Зәкиев

**Тәкый Зәкиев** (*Тәкый Әхмәтзәки улы Зәкиев*, 1923-2000) — ТРның атказанган укытучысы, РСФСР мәгариф отличнигы, Бөек Ватан сугышы ветераны. 1990 елда Яңа Әлемнең музеен оештырган.

## Тәрҗемәи хәле

### Шәҗәрә
Тәкый Зәкиев үз шәҗәрәсен XVII гасырдан башлап яхшы белгән. Бу чорда гомер иткән бабасы Хуҗабирде әлеге гасырның башында дөньяга килгән һәм Иске Бикчәнтәй авылында яшәгән. Аның бишенче буын оныклары Габбас белән Зайсан XVIII гасыр ахырында Түбән Яхшый авылына күченәләр. Зайсанның улы һәм оныгы мулла вазифасын үтиләр. Әлеге онык Яңа Әлем авылына җибәрелә, аның улы Әхмәтзәки дә 1922 елда мулла итеп билгеләнә.

### Балачак
1923 елның 30 сентябрендә ТАССРның Яңа Әлем авылында Хәмидә һәм Әхмәтзәки гаиләсендә дөньяга килә. 1929 елда гаилә кулаклар дип табыла һәм йортыннан мәхрүм ителә. 1930 елда атасын Томск шәһәрендәге төрмәгә җибәрәләр. Әнисе яхшы тегүче булганлыктан гына гаиләсе дөнья сөрә. Гаиләдә 4 бала була. 1931 елда мәктәптә укуын башлый. 1936 елда аталары, аякларына салкын тиү сәбәпле, авыр эшкә ярамас хәлдә өйгә җибәрелә. 1937 елның 5 декабрендә ССРБ ЭЭХК аталары яңадан кулга алына һәм 1938 елның 8 гыйнварында атып үтерелә (1967 елда ТАССРның Югары мәхкәмәсе тарафыннан реабилитацияләнә).

4 сыйныфта укыганда күзенә табиблар ялгышы аркасында трахома чире эләгә. 1938 елда мәктәпне гел 5 кә генә тәмамлап, Минзәлә педагогика укуханәсенә укырга керә. 1940 елда кабул ителгән канун нигезендә уку өчен түләү таләп ителә башлый, бу сәбәптән укуханәнең соңгы елын тәмамлап алмый кала. Лаеш районы Такталачык авылына укытырга җибәрелә.

### Яшьлек
1942 елның 2 маенда фронтка китә. Сугышта үткән көннәре "Мәйдан" журналында дөнья күргән көндәлекләрдә сурәтләнгән. 1945 елның апрелендә ВКП(б) әгъзасы була. 1945 елның 6 ноябрендә сугыштан кайта. "Батырлык өчен" медале белән бүләкләнә. Яңа Әлем авылында Комсомол оешмасы сәркатибе, клуб һәм уку йорты мөдире итеп эшли. 1948 елда гына гаиләсе үз йортларын булдыра.1949 елда Әсхия исемле Мөслим районы кызы белән гаилә кора һәм бергә Иске Җияшкә җибәреләләр, Тәкый мәктәп мөдире вазифасын үти. 1961 елда 5 балалы гаиләләре белән кире Яңа Әлем авылына кайталар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
*
*
* 
*

## Сылтамалар

## Шулай да карагыз
* Фәйрүзә Мөслимова
* Рина Зарипова
* Шаһиарслан Агумов

Төркем:Укытучылар
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Виктор Шадрин (1930)

**Виктор Шадрин**, Виктор Матвей улы Шадрин (1930 ел, СССР, РСФСР, ТАССР, Мөслим районы, Яңа Усы) — спортчы (байдарка, каноэ), СССРның атказанган спорт мастеры (1957), байдаркада академик ишү буенча Европа чемпионатының көмеш призеры. Психология фәннәре кандидаты, КДУ физик тәрбия кафедрасы мөдире, доцент.

## Тәрҗемәи хәле
1930 елда Мөслим районы Яңа Усы авылында күп балалы гаиләдә (ике кыз, дүрт малай) туган. Туган авылы җидееллык мәктәбен, Мөслим районы үзәге урта мәктәбен, Казан дәүләт университетының география факультетын, читтән торып Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаган (1962).
 
1967 елда психология фәннәре кандидатлыгына диссертация яклый. 1967—1987 елларда Казан дәүләт университетының физик тәрбия кафедрасы мөдире, доцент. Дәреслекләр авторы, 50 дән артык фәнни хезмәт язган (шул исәптән: «Психологические основы формирования двигательного навыка», К., 1978). 6 тапкыр Казан шәһәр советына депутатат итеп сайлана, шәһәр советының физик тәрбия һәм спорт комиссиясен җитәкли.

## Спорттагы уңышлары
В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетында чаңгы секциясендә шөгыльләнә. Беренче курста ук чаңгы спорты буенча беренче разряд нормасын үти, республика беренчелеге ярышларында катнаша, студентларның «Буревестник» спорт җәмгыяте беренчелегенә үткәрелгән Бөтенсоюз ярышларында Татарстан җыелмасы составында катнаша һәм эстафетада 3нче призлы урын яулый.

Казан авиация институтында яңа секция — ишкәкчеләр секциясе ачылгач, дусты КАИ студенты чаңгычы Иван Феоктистов киңәше белән әлеге секциягә языла. Байдарка һәм каноэда ишү спортында беренче тренеры — Николай Степанович Тетеркин.

1952—1964 елларда халыкара ярышларда (Чехословакия, Польша, Румыния, Бельгия, Голландия, Алмания, Швеция, Дания) катнаша.

Байдарка һәм каноэда ишү буенча 7 тапкыр (1957—1965) СССР, күп тапкырлар РСФСР чемпионы, СССР һәм РСФСР халыклары спартакиадаларының 8 мәртәбә җиңүчесе, Европа чемпионатының көмеш призеры, дөнья чемпионатында дүртенче урынны яулый.

## Әдәбият
* *Наил Гыйззәтуллин*. Җир шары алкышлый. К.: ТКН, 1979.
* *[[Әхмәдулла Әхмәтгалиев|Ә. Әхмәтгалиев]]*. Мөслим төбәге. Тарихи сәхифәләр. Яр Чаллы: Яр Чаллы типографиясе ДУП, 2003 ел, 128нче бит.
* *[[Флүр Баһаутдинов|Ф. Н. Баһаутдинов]]*. Без Мөслим балалары. К.: Идел-пресс, 2006, 562нче бит. ISBN 5-85247-005-4

## Сылтамалар
*    История кафедры физвоспитания.  Сайт К(П)ФУ

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Психология фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:ССРБ чемпионнары
Төркем:РСФСР чемпионнары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Шадрин (мәгънәләр)

**Шадрин** — күп мәгънәле сүз.

;Топоним:
* Шадрин — Курган өлкәсе шәһәре.

;Фамилия:
* Адихан Шадрин (1929―2011), язучы (*[[Әстерхан]]*).
:**[[Виктор Шадрин]]** :
* Виктор Матвей улы Шадрин (1930), спортчы (*байдарка, каноэ*), КДУ  доценты.
* Виктор Борис улы Шадрин (1953), журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1995).

Төркем:Топонимнар
Төркем:Фамилияләр
Панчмукһи Хануман Гыйбадәтханәсе

**Шри Панчмукһи Хануман Мандир** ул Пакистанда тарихи Һинду гыйбадәтханәсе. Ул Пакистанның Синдһ Провинциясендә Солдат Базарында урнашкан. Бу 1500 еллык борынгы гыйбадәтханә. Ул дөньяда табигый Ходай Хануман сыны булган бердәнбер гыйбадәтханә.  Ул 1994 елда Синдһ Мәдәни Мирас Акты буенча милли мирас дип игълан ителгән. 
## Дини әһәмияте

Ышану буенча куылу вакытында Ходай
Рама хәзер гыйбадәтханә торган урынга килгән. Бераз вакыт узгач шул урыннан Панчамукһи Хануман сыны казып чыгарылган булган һәм шул урында гыйбадәтханә төзелгән булган. Ышану буенча Панчамукһи Хануманны 11 яки 21 мәртәбә әйләнеп чыгу тугърыларның теләкләрен чынлыкка ашыра. 
## Тарихы
Хәзерге гыйбадәтханә структурасы якынча 1500 ел элек төзелгән булган. Гыйбадәтханә 2609 квадрат футтан күбрәк мәйдан колачлый. Соңрак бу җирнең яртысын җирне тартып алучылар алмакчы булган. 2006 елда район суды тартып алынган җирне кире гыйбадәтханәгә бирергә кушкан. Шулай да күп тартып алучылар хәттә әмердән соң да гыйбадәтханәне биләүне дәвам иткәннәр.
2012 елда гыйбадәтханәдә Һинду җәмәгатеннән һәм Муттахида Кауми Хәрәкәтеннән җыелган акчаны кулланып төзекләндерү башланган.  
 2019 елда төзекләндерү эшләре вакытында шул урында берничә Һинду Илаһы сыннары казып чыгарылган булган.
## Шулай ук карарга мөмкин
*Рамапир Гыйбадәтханәсе Тандо Аллаһияр
*Умаркот Шив Мандир
*Дарья Лал Мандир
*Хинглаҗ Мата мандир
*Калка Мәгарә Гыйбадәтханәсе
*Парбраһм Ашрам
## Тышкы сылтамалар
https://m.facebook.com/ShriPunchMukhiHanumanMandir/
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Хануманга табыну
Илдархан Галәветдинов

**Илдархан Галәветдинов**, Илдархан Галәветдин улы Галәветдинов (*1936 ел, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Мөслим районы]], [[Уразмәт]]*) — галим-математик, физика-математика фәннәре кандидаты (1971). КДПИның физика-математика факультеты деканы (1991—1997), укыту эшләре буенча проректоры (1997), Татарстанның атказанган укытучысы (1996).

## Тәрҗемәи хәле
1936 елда Мөслим районы Уразмәт авылында колхозчы гаиләсендә туган. Әтисе Галәветдин — Бөек Ватан сугышы инвалиды. Урәзмәт җидееллык мәктәбен тәмамлагач, Минзәлә педагогия училищесына укырга керә. Баку шәһәрендә өч ел хәрби хезмәттә була.

## КДПИ
1958 елда Казан дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетына укырга керә һәм вузны кызыл дипломга тәмамлый. КДПИның алгебра һәм геометрия кафедрасына укытучы-стажер итеп билгеләнә. Казан дәүләт педагогия институтының аспирантурасында укып (1965—1967), Казан дәүләт университетында физика-математика фәннәре кандидатлыгына диссертация яклый (1971).

1969 елдан — алгебра һәм геометрия кафедрасының өлкән укытучысы.

1972 елдан — физика-математика факультеты деканы урынбасары, доцент.

1975 елдан — алгебра һәм геометрия кафедрасы мөдире.

1991—1997 елларда — физика-математика факультеты деканы.

1997 елдан — Казан дәүләт педагогия институтының укыту эшләре буенча проректоры.

2000 елдан — алгебра кафедрасы профессоры.

2006—2019 елларда — Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты (2011 елдан Казан (Идел буе) федераль университеты) профессоры.

2012—2016 елларда — Идел буе дәүләт телекоммуникацияләр һәм информатика университетының (*[[Самар]]*) Казан филиалы табигый һәм техник фәннәр кафедрасы доценты.

## Фәнни эше
Математика буенча уку китаплары авторы. Башка авторлар белән берлектә «Русско-татарский словарь–справочник математических терминов» (1997), «Математика для малышей» (3 бүлектән, 2000), «Симметричные многочлены» (2002) китапларын язуда катнаша. 1966 елда Математикларның халыкара конгрессында (*[[Мәскәү]]*) чыгыш ясый. Журналларда («Ученые записки Казанского университета. Серия: Физико-математические науки», «Филологоия  и культура» һ. б.) фәнни мәкаләләр бастыра.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1996 — Татарстан республикасының атказанган мәктәп укытучысы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Әхмәдулла Әхмәтгалиев|Ә. Әхмәтгалиев]]*. Мөслим төбәге. Тарихи сәхифәләр. Яр Чаллы: Яр Чаллы типографиясе ДУП, 2003 ел, 128нче бит.
* *[[Флүр Баһаутдинов|Ф. Н. Баһаутдинов]]*. Без Мөслим балалары. К.: Идел-пресс, 2006, 320-321нче бит. ISBN 5-85247-005-4
 
## Сылтамалар

*  Галяутдинов Ильдархан Галяутдинович

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татарстан галимнәре
Төркем:Математиклар
Төркем:Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Галәветдинов

**Галәветдинов** ― фамилия.
* Илдархан Галәветдинов (1936), галим-математик, КДПИ проректоры.
* Ишмөхәммәт Галәветдинов (1948—2015), галим-тел белгече, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* Мансур Галәветдинов (1940), физик, СССР дәүләт премиясе лауреаты (1988).
* Рамазан Галәветдинов (1958), спортчы (*велосипед, шосседа узышу*), СССР чемпилоны (1978—1979). 
* Сәрвәр Галәветдинов (1950), укытучы, шагыйрь.
* Хәмит Галәветдинов (1935—2012), дин әһеле, Пермь крае мөфтие.
----
;Галәветдинова
* Дания Галәветдинова (*[[Дания Нәгыйм]]*, 1991), шагыйрә, журналист, 2021 елдан Татарстан язучылар берлеге әгъзасы.

Төркем:Фамилияләр
Хуҗиәхмәт Мәхмүтов

**Хуҗиәхмәт Мәхмүтов** — галим, язучы, шагыйрь. 1953—1958 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый. 1960 елларда Буа районы "Яңа юл" газетасында бүлек мөдире, җаваплы секретарь вазыйфаларын башкара. Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты хезмәткәре. "Татар халык табышмаклары" темасына кандидатлык һәм "Татар фольклорының афористик жанрлары" дигән темага докторлык диссертацияләре яклый.

30 елдан артык вакыт Татарстан радиосындагы "Тел күрке – сүз" тапшыруының даими авторларының берсе була.

1989 елда аңа  12 томнан торган "Татар халык иҗаты" җыелмасының "Табышмаклар", "Мәзәкләр", "Мәкальләр һәм әйтемнәр" китаплары өчен, Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләге бирелә.

2004 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Сылтамалар
* Фольклорчы галим, язучы Хуҗиәхмәт Мәхмүтов вафат 18 февраль 2021. Азатлык радиосы
* Хуҗиәхмәт Мәхмүтов  "Мәйдан", 2003, гыйнвар.  
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Эльбарус фаҗигасе

**Эльбарус фаҗигасе** () — 1961 елның 5 ноябрендә Чуаш АССРның Мария Посады районы Эльбарус авылы мәктәбендә янгын чыга. Янгын нәтиҗәсендә 110 кеше һәлак булган. Алар арасында өч яшьтән алып унбиш яшькә кадәрге 106 бала һәм мәктәптә укытучылар булып эшләгән дүрт олы кеше була.

## Тарих
Эльбарусово урта гомуми белем бирү мәктәбендә актлар залы булмый, шуңа күрә массакүләм чаралар өчен сыйныфлар арасындагы чиктәш дивар сүтелә торган янәшә ике сыйныф файдаланылган. Дивар сүтеп алына, ике бүлмә берләштерелә, шул ук вакытта киңлекне зурайту өчен парталар тәрәзәләр янына күчерелә һәм бер-берсе өстенә куела. Парталар белән шулай ук алгы ишек тә томалап куела. Трагедия көнендә мәктәп бинасында бәйрәм концерты уза; авариядән чыгу юлы булып бер тәрәзә һәм бер ишек кенә кала. Мәктәп директоры күрсәтмәсе буенча, 1-6 сыйныфларда укучы 230 бала тантанага җыела, анда шулай ук ата-аналар карамагыннан башка гына мәктәпкәчә яшьтәге балалар да кертелгән (бина бер үк вакытта 115 кеше сыюга исәпләнгән).

Мәктәп ишегалдында бензин двигателе өчен будка урнаштырылган була. Чара үткәрелгән бинада укытучы Иритков М. Н. мәктәп директоры күрсәтмәсе буенча физика кабинетында будкадан алып керелгән двигательне ремонтлый. Бензин белән саксыз эш итү нәтиҗәсендә, янгын кабынып китә. Тиз янучан сыеклык идән буйлап ага һәм, коридорга үтеп чыгып, коточкыч янгын китереп чыгара.

Мәрхүмнәрнең җәсәдләре икенче көнне гомуми кабергә күмелгән, зиратка керү якын туганнарына гына рөхсәт ителгән. Мәктәп директоры Ярукин Самуил Иванович һәм физика укытучысы Иритков Михаил Николаевич биләгән вазыйфаларыннан азат ителә һәм хөкемгә тартыла; алар 8 һәм 10 елга ирегеннән мәхрүм ителгән.

1991 елда фаҗига корбаннары истәлегенә ачык панихида үткәрелә. 1994 елда янгын корбаннарына һәйкәл ачыла.

## Әдәбият
* Иванова Н. П., "Эльбарусово. День трагедии 5 ноября 1961 г.", Чебоксары, СВ-Пресс, 2007.

## Сылтамалар
* Черная страница трагедии 
* Газета «Спасатель МЧС России» № 31 18 ноября 2010 года//Памятью служат и спортивные рекорды 
* Шкулта ҫунса вилнисене асӑнса митинг иртнӗ
* Черкассада янган мәктәп урынында Уругвай булачак
* Чуашстанда Эльбарус фаҗигасе корбаннарына багышланган мемориаль комплекс төзергә планлаштыралар
* 5 ноября 1961 года в деревне Эльбарусово загорелась школа. Пожар унес жизни более сотни детей.

## Искәрмәләр

Төркем:Мария Посады районы
Төркем:Янгыннар
Айдахо-Фоллс

**Айдахо-Фоллс** — Америка Кушма Штатларының Айдахо штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Айдахо-Фоллс шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Айдахо шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Искәндәр Абдуллин

**Искәндәр Абдуллин**:
* Искәндәр Абдуллин (1935), тел галиме.
* Искәндәр Абдуллин (*[[Нури Бурнаш]]*, 1975), шагыйрь.
Сидһ Пани Натһ Җи Гыйбадәтханәсе

**Сидһ Пани Натһ Җи Гыйбадәтханәсе** Мирри Фортта урнашкан һәм Пакистанда, Балочистанда Кетта шәһәрендә урнашкан берничә тулысынча функцияләүче Һинд дине гыйбадәтханәләренең берсе. Бу гыйбадәтханә "Сид Пани Натһ" исемле изгегә багышланган. Бу гыйбадәтханә эчендә Шивлинг бар ул Шиваизмда Һинд дине Ходае Шиваның иконик булмаган абстракт чагылышы. Гыйбадәтханә 1940-ынчы елда подрядчик Л. Бабу Рам тарафыннан төзелгән булган.

## Тарихы
Мирри сүзе Браһми сүзе Мирдан килеп чыккан. Мир җитәкче дигән сүзне аңлата һәм Мирри җитәкченең йортын чагылдыра. Ул Марридан алынырга мөмкин, ул асаба кабиләнең исеме. Сид Пани Натһ изге булган һәм Һинд дине буенча ул елга агымын контрольдә тота алган. Подрядчик Л.Бабу Рам Һинду ашрамын Форт стеналары эчендә 1940 елда төзегән. Ашрамның стеналарында һәм гөмбәз түбәсендә сурәтләр бик кызык.

Мирри Фортына ярты көн эчендә сәяхәт итәргә мөмкин. Ерактан форт җир өеменә охшаган. Әмма форт стратегик рәвештә яхшы урнашкан һәм Кетта шәһәренә керүне саклап тора. Бу гомуми публикага Мирри Фортының һәм Һинду Ашрамының тарихи һәм мирас кыйммәтен бәяләргә мөмкин түгел, чөнки ул хөкүмәт контроле астында. 
## Галерея

File:Cornerstone of Sidh Pani Nath Ji Temple at Quetta Fort.png|Кетта Фортында Сидһ Пани Натһ Җиның почмак ташы
File:Shiv Ling inside the Sidh Pani Nath Ji Temple at Quetta Fort.png|Кетта Фортында Сидһ Пани Натһ җи Ашрамында Шив Линг
File:Interior Artwork of Sidh Pani Nath Ji Temple Dome at Quetta Fort.png|Кетта Фортында Сидһ Пани Натһ җи ашрамының интерьер сәнгате
File:9 - Painting on the Wall of Sidh Pani Nath Ji Temple at Quetta Fort.png|Кетта Фортында Сидһ Пани Натһ Җи ашрамы стенасында сурәт
File:View of Sidh Pani Nath Ji Temple (Before Renovation) at Quetta Fort.jpg|Кетта Фортында Сидһ Пани Натһ Җи Ашрамы манзарасы (төзекләндерү алдыннан)

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шиваизм
Барр (шәһәр, Вермонт)

**Барр ** — Америка Кушма Штатларының Вермонт штатында урнашкан зур булмаган шәһәр ().

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Вермонт шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Төркем:АКШ шәһәрчекләре
Дарья Лал Мандир

**Дарья Лал Мандир** яки **Дарья Лал Санкат Мочан Мандир** ул Пакистанда, Карачида Һинд дине мандиры. Ул Пакистанның Синдһ провинциясендә Саддар шәһәрчегендә Тамгаханә Йорты янында урнашкан. Бу 300 ел элек төзелгән мандир.  Гыйбадәтханә Дарья Лалга (Җһулелал) багышланган, ул Варуна Дэваның инкарнациясе дип таныла.
## Тарихы
Мандир 300 ел элек төзелгән булган. Мандирның квадрат формада дога кылу урыны бар (40 футка 40 фут). Гыйбадәтханәгә 1965 елда һәм 1970 елда һөҗүм иткәннәр, гыйбадәтханәнең ике бүлмәсен транспорт ширкәте тартып алмакчы булган. Мандирга тагын бер мәртәбә 1992 елда һөҗүм иткәннәр.Мандир транспорт ширкәте офисы булган.  Мандир тузган халәттә булган һәм даими килүчеләр килми башлаган. 
## Архитектура

Ул известьташны һәм Җунг Шаһи ташын кулланып төзелгән булган.  Мандирның үлчәмнәре киңлеге 40 фут, озынлыгы 40 фут һәм биеклеге 40 фут. Мандир түбәсендә 40 елан бар.
## Төзекләндерү
2015 елда мандир Эдалҗи Диншо Юл проекты өлеше буларак төзекләндерелгән булган. Мандирның фасады Һиндстаннан алып киленгән булган һәм төзекләндерү вакытына мандирның үлчәмнәре үзгәрешсез калган.
Мандирны Синдһ губернаторы Доктор Ишратул Ибад 2015 елның 13 декабрендә инаугурацияләгән. 
## Дини әһәмияте
Мандир Дарья Лалга (Җһулелал) багышланган, ул Варуна Дэваның инкарнациясе булып тора. Мандирда шулай ук Ходай Хануман һәм Ходай Ганеша бар. Говсвами Виджай Махарадҗ (мандирны саклап торучы) буенча мандирда Хануман Ходае бар, чөнки Хануман Ланкага Ситаны Равадан коткарыр өчен диңгез өстеннән очканда ул шуның кадәр тиз очкан ки, Варуна Дэва макарасына атланган һәм аның кем икәнен сораган. Шуннан соң Варуна Дэвага табынырга килгән һәр тугъры шулай ук Хануманга ихтирам күрсәтә.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Пакистанда һинд дине гыйбадәтханәләре
Хәрби шәhәр (Ботлих районы)

**Хәрби шәһәр** (яки җирле халык аны **Городок** дип атый) - Дагыстан Республикасы Ботлых районында хәрби шәһәр.

Шәһәрнең бу исеме шәһәргә Россиянең төрле почмакларыннан җибәрелгән хәрбиләр белән саклануыннан килеп чыккан.

## География
Шәһәр Дагыстанның көнбатышында, Ботлих районы үзәгендә урнашкан.

## Милләтләр

Хәрби шәһәрдә ике төп милләт бар: руслар һәм аварлар. Хәзерге вакытта аварларга караганда аварлар күбрәк, ләкин руслар да аз түгел.

## Дин

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрби шәһәрләр
Шорыкйол

**Шорыкйол** (; «сарык аягы»:  — «сарык» һәм   — «аяк»; мари Яңа елы) — мари милли бәйрәме,  мари халкының иң күренекле бәйрәмнәренең берсе.  Гаилә, хуҗалык иминлеген тәэмин итүгә, киләчәк уңыш, йорт хайваннары санын арттыруга юнәлдерелгән йолалар комплексы булып тора. Элек бу бәйрәмдә магик ритуаллар башкарылган, хәзер, күбесенчә, күңел ачу-шаяру формасында уздырыла.
 
## Бәйрәм традициясе
Бәйрәм җомга көнне ("кугарня"), христианнар Раштуасына кадәр берничә көн кала ("Рошто") башлана һәм атна буе дәвам итә. Вакытлар узу белән Шорыкйол үткәрү вакыты Раштуа белән туры килә башлый, әмма мари бәйрәменең борынгы нигезе үзгәрешсез кала. Төп йола гамәлләре бәйрәмнең беренче көнендә башкарыла. Бу көнгә яз һәм җәй көннәрендә һава торышын фаразлаучы төрле сынамышлар һәм ышанычлар, тыюлар, багулар туры килә.
Мариларның киң таралган гореф-гадәте булып, киләсе көздә күп икмәк җыеп алу өмете белән, уҗым кырында һәм ындырда кар күчләре ("лум каван, шорыкйол каван") өю тора. Бәйрәм атнасының билгеле бер көнендә һәр гаиләдә Шорыкйол һәм гаиләне, йорт хайваннарын яклаучы рухлар хөрмәтенә догалар уку оештырыла. 
Бәйрәмнең көтеп алынган вакыйгасы — яшьләрнең төрле киемнәргә киенеп, битләрен каплап (ряженыйлар булып, *мӧчӧр, кара*) өйдән-өйгә йөрүе. Марилар "Васликува—кугыз" (карт Василий һәм аның карчыгы) образларында язмышны фаразлаучыларны күреп, алар әйткән сынамышларның үтәләчәгенә ышаналар. 
Төрле киемнәргә киенгән яшьләр хуҗаларның хезмәт эшчәнлеген тикшерә, ата-бабалардан килүче гаилә һәм хуҗалык тормышы кагыйдәләре үтәлүгә аерым игътибар итәләр.

## Йола ризыклары
Бәйрәм вакытында җирнең уңдырышлылыгын, мул уңыш, гаилә иминлеген символлаштыручы мул йола ризыклары зур роль уйный. Мәҗбүри ризыклар арасына пешкән сарык башы ("тага вуй"), итле пилмәннәр ("шыл подкогыль"), киндер орлыгыннан ясалган ризыклар, камырдан татлы чикләвекләр ("шорыкйол пәкш") кертелә. Бәйрәм вакытында иң кызыклы мизгелләрнең берсе — шымакшан мари этнографик төркеменә керүче кызлар оештырган "ӱдыр пура" (кызлар сырасы) яки "ӱдырсий" (кызлар табыны) дип аталган сыйлар. Бәйрәм табынына ипи һәм коймак, эремчек пилмәне һәм куас та куела. Авыл халкын үзара акча җыеп сыйлау ел буена авыл халкының бәхетле тормышын тәэмин итүдә мөһим роль уйный, дигән ышаныч бар.

## Уеннар
Бәйрәм йоласында уеннар зур урын алып тора. "Модыш пӧрт" йортында (уеннар өчен йорт) яшьләр борынгы "сокыр—тага" (сукыр тәкә), "ний кучен" (лычки), "туп перен" (маңгайга чиртешле) уеннары уйный, картлар һәм балалар әкият тыңлый, табышмак чишә.

Хәзерге вакытта бәйрәм йоласының күп кенә элементлары үзләренең традицион үзенчәлекләрен югалтса да, әлеге бәйрәм мариларның барлык этнографик төркемнәре (болын ягы, тау ягы, көнчыгыш тараф марилары) тарафыннан саклануын дәвам итә һәм билгеләп үтелә. 

## Әдәбият
* *Калинина О. А.* Марийские праздники. Йошкар-Ола: Республиканский центр марийской культуры, 2006.
* Мари улам, марла ойлем (Мин мари, марича сөйләшәм). Сөембикә, 2021 ел, № 2,  «Дус-күршеләр» проекты кушымтасы.
## Моны да карагыз
* Семык

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча бәйрәмнәр
Төркем:Мари бәйрәмнәре
Төркем:Кышкы бәйрәмнәр
Төркем:Татарстан бәйрәмнәре
Шадани Дарбар

**Шадани Дарбар** ул Пакистанның Синдһ провинциясендә  Гһотки районында, Мирпур Матһело Талукада, Хайят Питафида тарихи Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Синдһта иң зур Һинду мандиры дип әйтелә. Мандирга Пакистаннан гына түгел, ә шулай ук Һиндстаннан да кеше килә. 
## Тарихы
Шадани Дарбарны Сант Шадарам Сәхиб 1786 елда нигезләгән. Сант Шадарам ул Лахорда 1708 елда туган Һинду изгесе.
## Ел саен бәйрәм итүе

Сант Шада рам туу еллыгы вакытында мандирда өч көнлек бәйрәм итүләр була. Агни Пуджа башкарыла һәм Бхагавад Гита һәм Гуру Грантһ Сахиб укыла. Бу көннәр вакытында мандир идарәсе тарафыннан шулай ук масса күләм ярлы Һиндуларның өйләнүләре уза.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Рамапир Гыйбадәтханәсе Тандо Аллаһйяр
*Умаркот Шив Мандир
*Хингладҗ Мата мандир
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Пакистанда һинд дине гыйбадәтханәләре
Саба районы флагы

Татарстан Республикасы Саба муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билге.
## Тасвирлама
"Саба муниципаль районы флагы киңлеге 2 гә 3 булган сары турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт, ул гербның фигураларын кабатлый: аскы як буенда — тукыма киңлегенең 1/4 өлешендә яшел полосадан, ә сары өлешнең уртасында-яшел чыршыдан гыйбарәт, аның нигезеннән аскы почмакларына ак каймлы дулкынлы зәңгәр полосалар тарала».
## Символиканың нигезләнүе
Саба муниципаль районы флагы герб нигезендә эшләнгән, ул символлар һәм аллегорияләр теле белән районның табигый һәм тарихи үзенчәлекләрен чагылдыра.

Саба районы 1930 елда оешкан, әмма аның территориясендә алты йөз елдан артык элек җирлекләр булган. Район үзәге-Байлар Сабасы авылы-аның турында беренче истәлекләр XIV гасырга карый. Иң иртә җирлекләр, кагыйдә буларак, елгалар яры буйлап урнашкан һәм аларны үтеп булмаслык урманнар чолгап алган. Хәзер дә районның шактый территориясен ылыслы урманнар били. Саба урман хуҗалыгы-районның алты урманчылыкны берләштерә торган иң эре предприятие. Җирле халык тормышында урман хуҗалыгының мөһим роле чыршыдан гыйбарәт — озын гомерлелек, ныклык, көч чыганагы символы.

Яшел төс-табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы һәм сары төс (алтын) — уңыш һәм байлык символы-район икътисадының төп юнәлеше-авыл хуҗалыгы производствосы.

Дулкынлы киңәюче полосалар район су ресурсларының төп өлешен тәшкил итүче чишмәләрне аллегорик рәвештә күрсәтә. Инешләр кушылып, кечкенә елгалар барлыкка килә: Меша, Сабинка һәм Кала-Тау. Соңгылары, үз чиратларында, эре елгаларны-Идел һәм Нократ елгаларын үз сулары белән тукландыра.

Ак төс (көмеш) - чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Зәңгәр төс-намус, вөҗданлылык, омтылышлар символы.

Шулай итеп, герб символлар теле белән һәм аллегорияләр белән районның табигый һәм тарихи үзенчәлекләрен чагылдыра.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Саба районы
Тәтеш районы флагы

Татарстан Республикасы Тәтеш муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билге.
## Тасвирлама
"Тәтеш районы флагы киңлеге озынлыгына 2 гә 3 булган турыпочмаклы кызыл тукымадан гыйбарәт,ул район гербының ак төсле кара контурлы һәм фигура күләгәсе белән чагыштырыла: ике оваль калкан арасында һәм өске як буйларында — ике якынайтылган дулкынлы (һәр полосаның габарит киңлеге — тукыманың 1/15, аларның өске яктан иң азы — 1/9 киңлектә)».
## Символиканың нигезләнүе
Флаг, 1781 елның 18 (29) октябрендә расланган, Тәтеш муниципаль районы гербын исәпкә алып эшләнгән. Тарихи гербның чын тасвирламасы:

Въ верхней части щита, гербъ Казанскій. Въ нижней, два серебряныя рыцарскія копья и два щита, въ красномъ полѣ, въ знакъ того, что обыватели сего мѣста суть старыхъ служебъ служилые люди, употреблявшіе въ древности съ похвалою оныя орудія.


Флагтагы дулкынлы ак полосалар районның Куйбышев сусаклагычы ярында урнашуын чагылдыра.

Кызыл төс-батырлык, көч, хезмәт һәм матурлык символы.

Ак төс (көмеш) - чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Тәтеш районы
Азат Зарипов (1970)

**Азат Зарипов**, Азат Әнәс улы Зарипов (*[[1970 ел]]ның [[26 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Арча районы]], [[Яңа Кенәр]]*) — режиссер, актер, педагог, Казан дәүләт мәдәният институты укытучысы, Татарстанның атказанган артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1970 елның 26 августында Арча районы Яңа Кенәр авылында туган. Мәктәпне тәмамлагач,  укырга кергән. Ай ярымнан укуын ташлап, Казанга кайта. Казан дәүләт мәдәният институтының театр режиссурасы факультетын (1991, остазлары Дамир Сираҗиев, соңрак Наил Дунаев), «режиссура» белгечлеге буенча Евгений Вахтангов исемендәге Дәүләт академия театры каршындагы  (2003, читтән торып) тәмамлаган. 1992—1993 елларда хәрби хезмәттә булган.

1995—2003 елларда Казан татар дәүләт яшь тамашачы театрында эшли.

1999 елдан алып Казан дәүләт мәдәният институтында (1995—2002 елларда Казан дәүләт сәнгать һәм мәдәният академиясе, 2002—2015 елларда университет) режиссура һәм актерлык осталыгы буенча дәресләр бирә, КДМИ театр, кино һәм телевидение факультетының театр иҗаты кафедрасы доценты.

Татарстан Президенты каршындагы татар телен саклау комиссиясе йөкләмәсе буенча Татарстан районнары хакимият хезмәткәрләрен татарча текст төзергә, чыгыш ясарга өйрәтә (мәдәният институтының башка  хезмәткәрләре белән берлектә).

## Иҗаты
Татарстанның һөнәри театрлары (Казан татар дәүләт яшь тамашачы театры, Буа театры, Әлмәт театры, Казан ТЮЗы, Минзәлә театры һ. б.) һәм халык (Арча халык театры һ. б.) театрлары сәхнәләрендә 25 ләп спектакль куйган, күбесе балалар өчен спектакльләр.

Казан татар дәүләт яшь тамашачы театрында Фәрит Хәбибуллинның театр-студиясе вакытыннан (1987 елдан) эшләгән. «Килмешәк» спектаклен куйган. 2003 елда театр җитәкчелеге актер—режиссер А. Зарипов белән килешүне озайтмаган.

2003 елдан Буа театры белән иҗади элемтәдә тора. Мәсәлән, Рәдиф Сәгъди башлангычы белән, Буа халык театрында Хәбир Ибраһим пьесасы буенча балалар өчен әкият куя. Театр дәүләт театры статусы алгач (2007), Ренат Харисның «Артист»ын куйган.

## Фильмография
* 2002 — «Ялгыз тәкәрлек» (*режиссер* Гасыйм Шир-Гази) — *Рамазан*
* 2004 — «Зөләйха» (*режиссер* Рамил Төхфәтуллин) — *рухани (батюшка)*

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Рузилә Мөхәммәтова*.   Азат Зарипов: «Хәзер үз җаема йөзәм». Атна вакыйгалары, 2021 ел, № 6, 10нчы бит.

## Сылтамалар

*  Зарипов Азат Анасович.  Сайт КГИК
*   Зарипов Азат Анасович. instagram.com
*   Азат Зарипов. ВКонтакте

## Моны да карагыз

Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Татарстан режиссёрлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Щукин исемендәге театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан мәдәният институты укытучылары
Төркем:Шәхесләр:Буа театры
Төркем:Шәхесләр:Кариев театры
Чистай районы флагы

Татарстан Республикасы Чистай муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
## Тасвирлама
"Чистай районы флагы киңлеге озынлыгына 2 гә 3 булган турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт, ул тигез булмаган өч горизонталь полосага бүленгән — зәңгәр, ак һәм яшел (9 : 2 : 9) һәм үзәктә икмәк үлчәменен сары сурәте — дүртлек».
## Символиканың нигезләнүе
Чистай муниципаль районы флагы нигезенә 1781 елның 18 (29) октябрендә расланган Чистай өязенең тарихи гербы алынган.:
«Въ верхней части щита гербъ Казанскій. Въ нижней — золотой, клейменый четверикъ въ зеленомъ полѣ, въ знакъ того, что въ семъ новомъ городе производится великій торгъ всякимъ хлѣбомъ».

Чистай шәһәре район үзәге 1781 елда, XVIII гасыр башында нигез салынган Чистай кыры (Архангел Бистәсе) авылы Казан наместниклыгының өяз шәһәре статусына (1796 елдан губернасы) ия була.

Район флагының үзәк фигурасы (ашлык сату өчен икмәк үлчәүе) Чистайның икмәк сәүдәсендәге гомумдәүләт әһәмиятенә бәйле тарихи мирасын символлаштыра. Ике башлы бөркет рәвешендәге келәймә ашлык китерүнең дәүләт әһәмиятен, намуслылыгын һәм сатлыксызлыгын символлаштырды. Сары төс (алтын) — уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Флагның төсләр гаммасы районның уникаль табигый байлыкларын символлаштыра, аның территориясендә «Чиста болыннар»дәүләт табигый комплекслы тыюлыгы урнашкан. Яшел өлеш район — Чистай исемен символик рәвештә чагылдыра. Яшел төс-яз, сәламәтлек, табигать, уңдырышлылык символы.

Вак елгалар көмеш полоса белән сурәтләнгән. Ак төс (көмеш) - ачыклык, ачыклык, татулык, гаепсезлек символлаштыра. Районның төп табигый байлыгы-Кама елгасы-флагта зәңгәр төс белән сурәтләнгән. Зәңгәр төс-югары омтылышлар, намус, дан, тугрылык, үлемсезлек символы.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Чистай районы