open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Куян күле

**Куян күле** () — Татарстанның Лаеш районындагы күл. Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25 номерлы карары һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644 номерлы карары белән региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл дип танылган.

## География
Куян күле - чыгышы белән карст-суффозия процесслары нәтиҗәсендә барлыкка килгән күл. Татарстанның Лаеш районы Столбище авылында урнашкан. Су катлаулы формада һәм автомобиль юлы белән ике өлешкә бүленгән. Күлнең зур өлешенең озынлыгы 1105 м, максималь киңлеге 530 м, көзге мәйданы 11,76 гектар. Бәләкәй өлеше 530 м дан кечерәк, максималь киңлеге 120 м, көзге мәйданы 4,16 га. Күлнең уртача тирәнлеге 2 м. Диңгез өсте тигезлегеннән биеклеге - 74,2 м.

Күл янында ике чишмә бар.
Куян күле фәнни-танып белү, рекреацион һәм хуҗалык ягыннан әһәмиятле, табигать һәйкәле булып тора.

## Гидрология
Күлнең күләме 300 мең м³. Җир асты белән  тотрыклы туклана. Көрән-сары төстәге су, тынган исле, катылыгы 1 ммоль/л, минерализациясе 99,4 мг/л, үтә күренмәлеге 70 см. Суның химик тибы —гидробонат-кальций .

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Лаеш районы күлләре
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Кабак бәлеше

## Кабак бәлешен әзерләү үзенчәлекләре
Кабак бәлешен әче камырдан ясыйлар. Бәлеш кыяклы яшел суган бәлеше кебек үк ясала. Тик бу бәлешне ясап бетергәннән соң, мичкә тыкканчы, табасында килеш 30—40 минут кабартырга кирәк. Пешерергә кую алдыннан бәлешнең өстенә чи йомырка сөртелә. Бәлеш мич­тә 1 сәгать — 1 сәгать 20 минутта пешеп җитә. Бәлешне өлеш­ләргә мичтән чыгарып бераз суынгач бүләләр.

## Бәлешнең эчлеген хәзерләү
Бәлеш пешерү өчен өлгереп җиткән, каты, баллы кабак алына. Башта аны яралар, эчен чистартып, телемләп кисәләр һәм һәр телемнең йомшак өле­шен кисеп алып, кабыгын әрчиләр. Шуннан соң ул урман чиклә­веге эрелегендә шакмаклап турала. Туралган кабакка кирәгенчә тоз сибеп тоталар яки бераз кул белән уып, юкә иләккә салып, саркыталар.

Суы саркып беткәч, кабакка бүрттерелгән, суытылган дөге япмасы кушыла, өстенә эретелгән сары май сибелә, Дөге урынына бүрттерелгән тары ярмасы салырга да ярый. Кабак бәлешенә дөге һәм тары ярмаларын бүрттерми генә дә кушарга мөмкин.

## Рецепт:
Бер кабак бәлешенә: 1 килограмм камыр, 1,5 килограмм ка­бак, 300 грамм дөге яки тары ярмасы, 150—200 грамм сары май, өстенә сөртү өчен бер йомырка алына.

## Чыганаклар

* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өченче томда) Казан, 1977.
* Юныс Әхмәтҗанов, "Татар халык ашлары" китабы, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.

Төркем:Татар ризыклары
Тутырган күркә

**Тутырып кыздырылган күркә, тутырган күркә** — күркә түшкәсе эченә төрле ризык тутырып пешерелгән татар милли ризыгы. Тутырган тавыктан аермалы буларак, каз яки күркә түшкәсе эченә туралган алма яки башка җиләк-җимеш турып духовкада кыздырылган булырга мөмкин. Яңа суйган күркәне эшкәрткәннән соң, бер-ике көн салкын урында тоталар. Югыйсә яңа суйган күркә ите кыздыру өчен бик йомшак була.

## Әзерләү
Күркәнең бавыры, бүтәкәсе (итләч ашказаны), йөрәге тозлы суда җиңелчә генә пешереп алына һәм күмәч йомшагы белән бергә ит машинасыннан үткәрелә. Бу массага бер-ике аш кашы­гы сары май салып, ике-өч йомырка сытып, кирәгенчә тоз һәм борыч сибеп бик яхшылап болгаткач, күркә эченә тутыралар. Шулай тутырылган күркәне майлы табага салып, өстен каплап мичтә яки духовкада кыздыралар. Мичтән алгач аны махсус зур тәлинкә­гә салып, тирәсенә табада кыздырылган һәм күркә эченнән алын­ган эчлекне куеп табынга бирәләр.

## Рецепт:
Тутырып кыздырылган күркә пешерү өчен 3—4 килограммлы бер күркәгә: 3—4 йомырка, 2—3 аш ка­шыгы май, 150—200 грамм ак икмәк йомшагы, кирәгенчә тоз һәм борыч, күркәнең бавыры, бүтәкәсе, йөрәге алына.

## Шулай ук карагыз
* Тутырган тавык
* Тутырган каз

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өченче томда) Казан, 1977.
* Юныс Әхмәтҗанов, "Татар халык ашлары" китабы, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.

Төркем:Татар ризыклары
Яңа Тормыш (мәгънәләр)

**Яңа Тормыш** ― күпмәгънәле сүз.

Топоним: 
* Яңа Тормыш — Арча районында урнашкан авыл.
* Яңа Тормыш — Кайбыч районында урнашкан авыл.
* Яңа Тормыш — Яшел Үзән районында урнашкан Кызылъяр авылының бер урамы.
* Яңа Тормыш — БР Дәүләкән районында урнашкан авыл.
* Яңа Тормыш — БР Илеш районында урнашкан авыл.
* Яңа Тормыш — Киров өлкәсенең Көлмез районында урнашкан авыл.
* Яңа тормыш — Самар өлкәсенең Кошки районында урнашкан бистә.
* Яңа Тормыш — Чуашстанның Епрәч районында урнашкан авыл.
Газета:
* «Яңа тормыш» ― 1907―1908 елларда Җаекта татар телендә нәшер ителгән газета.
## Моны да карагыз
* Яңатормыш, топоним.
## Шулай ук карагыз
* **[[Тормыш (мәгънәләр)|Тормыш]]**
Минзәлә сөйләшенең төп урынчылыгы

**Минзәлә сөйләшенең төп урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган минзәлә сөйләшләре төркеменең төп урынчылыгы. Элеккеге Минзәлә өязе исеменнән (үзәге Минзәлә шәһәре була) үз атамасын ала.

## Таралышы
Татарстанның Бөгелмә, Зәй, Азнакай, Сарман, Баулы, Минзәлә, Мөслим, Әлмәт, Актаныш һәм Башкортстанның Ык елгасының уң яры территориясендә, Дүртөйле, Илеш, Чакмагыш һәм Бакалы районнарында таралган.

## Үзенчәлекләре

Минзәлә сөйләшенең төп урынчылыгына минзәлә сөйләшенең барлык характерлы үзенчәлекләре хас:  [d]~[з] тәңгәллеге, әдәби телдәге  [з] урынына [d] авазу куллану тора, бу аваз башкорт телендәге [ҙ] авазына якын тора, шулай ук  әдәби телдәге -ый/-ий дифтонгы урынына -ай/- әй актив, системалы куллану, «рт»лаштыру киң таралган: чыбырткы (чыбыркы), себертке (себерке) һәм башкалар,  рәвешләрдә -малы/-мәле, -ышлы/-ешле кулланыла, кечерәйтү һәм йомшарту өчен -қачай/-кәчәй (бәбекәчәйем) кулланыла.

Минзәлә сөйләшенең төп урынчылыгында мишәр диалектына хас өй>ү дифтонгының монофтонизациясе күзәтелә.

## Чыганаклар
* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф.С. Баязитова, Д.Б. Рамазанова, Т.Х. Хәйретдинова һ.б. - Казан: Мәгариф, 2008. - 463 б.
* Рамазанова Д.Б. Татар теленең Урта Кама тирәсендә таралган сөйләшләре: дис.канд. филол. наук. Казан, 1968. 519 б.
* Рамазанова Д.Б. К вопросу о формировании белебеевского подговора мензелинского говора татарского языка // Исследования по исторической диалектологии татарского языка. Казань, 1979. С. 4–43.
* Рамазанова Д.Б. Формирование татарских говоров юго-западной Башкирии. Казань: Татар. кн. изд-во, 1984. 191 с.
* Рамазанова Д.Б. К истории формирования татарских говоров северозападной Башкирии (по данным архивных и исторических источников) // Исследования по исторической диалектологии татарского языка. Вып.3. Казань, 1985. С. 5–36.
* Махмутова Л.Т. О татарских говорах северо-западных районов Башкирской АССР (по материалам экспедиций 1954–57) // Материалы по татарской диалектологии. Вып. 2. Казань, 1962. С. 57–85.
* Миржанова С.Ф. Этнолингвистические процессы на северо-западе Башкирской АССР // Развитие языков и культур народов СССР в их взаимосвязи и взаимодействии. Уфа, 1976. С. 235–243.

Төркем:Минзәлә сөйләше
Минзәлә сөйләшенең әгерҗе урынчылыгы

**Минзәлә сөйләшенең әгерҗе урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган минзәлә сөйләшләре төркеменең төп урынчылыгы. Үз атамасын Татарстанның Әгерҗе районы үзәге Әгерҗе шәһәре исеменнән ала.

## Таралышы

Татарстанның Әгерҗе, өлешчә Менделеевск, Алабуга районнары һәм Әгерҗе районы белән чиктәш Удмуртияның районнарында урнашкан татар авылларында таралган.

## Үзенчәлекләре

Минзәлә сөйләшенең әгерҗе урынчылыгына минзәлә сөйләшенең  [d]~[з] тәңгәллеге, әдәби телдәге [з] урынына [d] авазу куллану тора, бу аваз башкорт телендәге [ҙ] авазына якын тора, шулай ук  әдәби телдәге -ый/-ий дифтонгы урынына -ай/- әй актив, системалы куллану кебек характерлы үзенчәлекләре хас.
 
«-мак/-мәк» формаларын куллану минзәлә сөйләшенең әгерҗе урынчылыгы өчен аеруча киң таралган: анда нишләп йөрмәк кирәк, тумактан калмагач, үлмәктән калмабыз, сынамаг өченгә. Мондый күренешләрнең шигаре урта диалекттагы камышлы сөйләшеннән башлана, алар Идел буеның мишәр сөйләшләрендә урын алган, Башкортстан сөйләшләрендә дә таралган. Китап формасы буларак XX гасыр башына кадәр татар әдәби телендә актив кулланылган.

Минзәлә сөйләшенең төп урынчылыгында мишәр диалектына хас өй>ү дифтонгының монофтонизациясе күзәтелә.

## Чыганаклар
* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф.С. Баязитова, Д.Б. Рамазанова, Т.Х. Хәйретдинова һ.б. - Казан: Мәгариф, 2008. - 463 б.
* Рамазанова Д.Б. Татар теленең Урта Кама тирәсендә таралган сөйләшләре: дис.канд. филол. наук. Казан, 1968. 519 б.
* Рамазанова Д.Б. К вопросу о формировании белебеевского подговора мензелинского говора татарского языка // Исследования по исторической диалектологии татарского языка. Казань, 1979. С. 4–43.

Төркем:Минзәлә сөйләше
Рөстәм Абдалимов

**Рөстәм Хәким улы Абдалимов** (01.01.1945, Чугучак, Кытай) — спортчы (көрәш, самбо, каратэ), самбо буенча СССР спорт мастеры (1974), полковник, Казакъстан Республикасының самбо буенча атказанган тренеры (2000), Казакъстан Республикасы атказанган мәдәният һәм спорт хезмәткәре (2010).

## Биографиясе
Рөстәм Хәким улы Абдалимов 1945 елның 1 гыйнварында Кытайның Чугучак шәһәрендә туган. Алмата шәһәренең Казакъстан физик культура институты 1969 елда тәмамлаган.

«Динамо» ФСО шәкерте (Алма-Ата). 1970-91 елларда Казахстан ССР Эчке эшләр министрлыгының махсус физик әзерлек һәм спорт бүлеге инспекторы, өлкән инспекторы, башлыгы. Өч тапкыр Казакъстан ССР чемпионы (1972-80). 1998 елда каратэ (5нче дан) һәм айкидо (3нче дан) буенча кара пояслар ала. Казакъстан Республикасының кул сугышы федерациясенә нигез салучы һәм вице-президенты (1991).

2012 елда Алматада Казахстан Республикасының кул сугышы үзәге ачыла, һәм аңа Рөстәм Абдалимов исеме бирелә.

## Әдәбият
* Специальная полоса препятствий: Учебно-практическое пособие по рукопашному бою для сотрудников правоохранительных, специально-государственных органов Республики Казахстан. Алматы. 2012.

## Чыганаклар
* Татары Казахстана: краткая иллюстрированная энциклопедия / под ред. Р.В.Шайдуллина. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2017. – 524 с., 56 с. цв. ил., карты. ISBN 978-5-902375-24-1

Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Шәхесләр:Казакъстан
Мүкле күл (Лаеш районы)

**Мүкле күл** — Татарстан Республикасының Лаеш районындагы күл. Лаеш районының Тамгачы авылыннан 2,7 км көнбатыштарак һәм Титәй авылыннан 3 км көньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

## География

Мүкле күл - чыгышы белән карст катламыннан барлыкка килгән. Эрозия ложбинында Гәбиш авылының көньяк-көнчыгыш читендә урнашкан. Су өслеге катлаулы формада, төньяктан көньякка таба сузылган. Күлнең озынлыгы 870 м, максималь киңлеге 215 м. Көзге мәйданы 10,93 гектар. Уртача тирәнлек 6 м га җитә, максималь тирәнлеге 13 м[2].

## Гидрология
Күлнең күләме 400 мең м³ Җир асты сулары белән тулылана. Су төсе саргылт-көрән төстә, җир исе аңкып тора, катылыгы 1 ммоль/л дан кимрәк, минерализациясе 34 мг/л, үтә күренмәлеге 150 см. Суның химик тибы — гидробонатлы кальций.

## Хуҗалыкта файдалану
Су  терлекләргә су эчерү, рекреация буларак файдаланыла.
Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25 номерлы карары һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644 номерлы карары белән региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл дип танылган.

Лаеш районында Мүкле исемле күлләр өчәү булса да, мондый күл барыбер берәү генә. Күлләр барсы да сулыклар чылбыры белән бәйләнгән, ә аларның  карст катламыннан килеп чыгышы гомуми һәм атамасы бер үк.

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Лаеш районы күлләре
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Одһанаванешварар Гыйбадәтханәсе, Тиручотрутурай

**Одһанаванесварар Гыйбадәтханәсе, Тиручотрутурай**  (ஓதவனேஸ்வரர் கோயில், திருச்சோற்றுத்துறை)  яки **Оппилласелвар Гыйбадәтханәсе** ул Һиндстанда, Тамилнадта, Тирувайяру янында урнашкан Шивага багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Бу гыйбадәтханәдә Парвати Алиһәсенең исеме Аннапурани. Гыйбадәтханә Аппар гимннарында инкарнацияли һәм  *[[Паадал Петра Стһалам]]* буларак классификацияләнә.
## Риваять
Гыйбадәтханәгә 7-енче гасыр Тамил изге шагыйре Аппар гимннарында дан җырлана. Гыйбадәтханә 9-ынчы гасыр иртә Чола стилендә граниттан төзелгән. Гыйбадәтханә Кавери Елгасы ярларында төзелгән гыйбадәтханәләр санында.
## Саптһа Станам

Һәр елны апрельдә Тирувайяруда “саптһастһанам” фестивале уздырыла. Йөзләрчә кеше Тирувайяруда җиде урыннан гыйбадәтханәләрдән төп Илаһлар белән җиде пыяла паланкин йөрешен карый. Паланкиннар машина тукталышы яныннан бара, кешеләр *Пучоритһал*(чәчәк фестивале)н карый, анда курчак чәчәкләрне паланкиннарда төп Илаһларга тәкъдим итә. *Пучоритһал*дан соң паланкиннарны тиешле урыннарына куялар.
Җиде гыйбадәтханәләр болар

## Урнашуы
Гыйбадәтханә Тһируккандиюрдан 3 км да Тирувайярудан 5 км көнчыгышта урнашкан.

## Фото галерея

File:Tirucchottruturainathartemple1.jpg|Гыйбадәтханәгә керү
File:Tirucchottruturainathartemple2.jpg|Байрак урыны
File:Tirucchottruturainathartemple3.jpg|Төп Илаһның виманасы
File:Tirucchottruturainathartemple4.jpg|Алиһә виманасы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шиваизм
Кавал күле

**Кавал күле** (Ковалевское,,Ковалинское)  ( — Татарстан Республикасының Лаеш районында урнашкан күл. Кара күлдән 1 км төньяктарык урнашкан.
## География
Кавал күле - агымсыз су яткылыгы. Татарстанның Лаеш районында Комлы Кавал авылыннан төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Су яткылыгы катлаулы формада. Күлнең озынлыгы 4207 м, максималь киңлеге 950 м. Көзге мәйданы 124,5 гектар (башка мәгълүматлар буенча - 1,36 км²[5]). Уртача тирәнлеге 3 м га кадәр, максималь тирәнлеге 12 м. Диңгез өсте тигезлегеннән биеклеге — 69,6 м. Күл өч  плёстан (су өслененең аерылып торган өлөшө) тора: Ковал, Урта һәм Зимница. Ярлары түбән, сөзәк, комлы. Иң тирән сулы булып, тирәнлеге 13, 11 һәм 6 м га кадәр тирәнлеге  белән аерылып торган, Кавал плёсы тора. Уртача һәм Зимница плёслары сай сулы.
## Гидрология
Күлнең күләме 4 млн м³. Катнаш, җир асты һәм грунт сулары белән тулылана. Суы  сары төстә, исез, катылыгы 1 ммоль/л, минерализациясе 46,9 мг/л, үтә күренмәлеге 55 см. Суның тибы — гидробонатлы кальций.

## Хуҗалыкта файдалану
Су яткылыгы хуҗалыкта табигый су белән тәэмин итүнең мөһим чыганагы, шулай ук ял итү, балык тоту өчен файдаланыла.
Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25 номерлы карары һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644 номерлы карары белән региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл дип танылган.

Биредәге пляжлар бик популяр. Бу халыкның яраткан ял һәм балык тоту урыны. Июль ахырына кадәр су чиста һәм үтә күренмәле, ләкин монда балык соңгы вакытка кадәр күп булмый. Күптән түгел генә, күл фаунасын торгызу максатында, күлгә табан балыгы, сарожка, сазан балыклары җибәрелде.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Лаеш районы күлләре
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Комикс

Комикс (инглизчәдән comic «кызык») – рәсемнәр сериясе, алар ярдәмендә элемтәле хикәя алып барыла. Әдәби әсәрләрдәгечә монда да төп һәм ярдәмче геройлар бар. Текст булмаска да мөмкин, яки кыска язулар гына була ала.

## Төрләре
Комикслар күләме буенча өч төргә бүленәләр. Стриплар үз эченә берничә кадрлар ала, еш кына газета-журналларда басыла; Классик комикслар катлаулырак композициягә ия һәм билгеле бер вакытта басылалар; График романнар җитди төгәл сюжетлы һәм 50 дән артык биттән торалар.

## Килеп чыгу тарихы

16 нчы гасырдан башлап, Европада "аллилуйялар"дип аталган изгеләр турында гравюралар сатыла. 18 нче гасырда Уильям Хогарт бер уртак фикер белән берләшкән сәяси карикатуралар сериясен төзи. 19 нчы гасырда иллюстрацияле хикәяләр бик популяр була. Бигрәк тә Швейцария карикатуристы Р.Тепферны аерып чыгарырга кирәк, ул беренче тапкыр текстны тиешле картинага куя. Шулай ук немец В.Бушның 1865 елда Макс һәм Морица турындагы чыккан шигырь сериясе дә комиксның хәбәрчесе булып санала. Анда текст һәм рәсемнәр бер-берсе белән тыгыз бәйләнә.

АКШта газета монополияләре арасында көндәшлек комикс жанрын раслауга китерә. Картинадагы хикәяләр яңа укучыларны җәлеп итү ниятеннән бастырыла. Американың беренче "Аю баласы һәм тигр" комиксы 1892 елда чыга.

Америкада комиксларның "Алтын вакыты" дип ХХ гасырның 30-50 еллары дип атыйлар. Бу чорда жанрлар арасында фантастика һәм маҗаралар өстенлек итә. Танылган Супермен, Могҗиза-хатын, Бэтмен, Америка Капитаны туа. Сәнгать чаралары җыелмасы формалаша. Рәссамнар буяулар ярдәмендә укучыларга йогынты ясарга тырыштылар. Суперменның комиксларында зәңгәр, кызыл, ак төсләр өстенлек итә. Бэтмен кара, һәм соры гаммада сурәтләнә, бу хикәяне явызрак ясый.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
Кундрау татарлары

**Кундрау татарлары** (*кундрау ногайлары, ногайлар-кундраулар, кундралар*) — Әстерхан өлкәсенең Володарск районы Кундрау авылында яшәүче төрки телле әстерхан татарлары составындагы этник төркем. Ислам динен тоталар.

Халык санын алу кысаларында кундралылар әстерхан, казан һәм башка татарлар белән берләшкәннәр. Тарихи яктан бу нугай күчмә кабиләләре.

## Тарих
Калмыклар Идел буе далаларына килгәч, XVIII-XVIII гасырның беренче чирегендә рус самодержавиесе һәм калмык ханнары арасында төп нугай төркемнәренә буйсындыру өчен көрәш бара. Нугайлар составында тулуганлыларның ата-бабалары булган.

Калмыклар Джунгарияга күчкәч, 1771 елда нугай кабиләләренең төркемнәре Әстерханга якынлаша. Бу вакытка йорт татарлары Иделнең сул як ярында хәзерге Идел буе районы территориясендә урнашкан, ә тулуганлыларның күчмә төркеме хәзерге Нариман районының Сүләнке авылына язылган булган. 

Толыган авылы төзелү турындагы беренче архив документлары 1770 елда, Сүләнке авылына язылган «кундрау» төркеме Иделнең сул як ярында (хәзерге Растопуловка авылыннан ерак түгел) яңа авыл төзегәч, карый. 1892 елда «Мангыт» калкулыгында, Макарка ерганагы буенда Иске Толыган авылында яшәүчеләрнең бер өлеше (292 кеше) «Кундрау» дип аталган яңа авылга нигез сала. Нугайлар күченүнең хуҗалык сәбәпләреннән тыш, тарихчылар нәсел буенча бүленүләрен дә карый.

## Тел һәм мәдәният
Л.Ш. Арсланов кундраулар теле йорт татарлары теленә хас билгеләре белән йорт һәм карагаш телләре арасында тора дип билгеләп үтә. Кундраулылар шулай ук әдәби татар телендә дә сөйләшәләр.

Кундрау авылында «Кундрау» ансамбле эшләп килә. Туй традицияләренә "Баянга бастыру" дигән йоланы – кияү йортында кәләшнең очрашуын да кертергә була. Йола җырлар белән үрелеп бара, бирелгән кәләшне әнисеннән, кияү әнисеннән тапшыралар.

## Аш
Кундрауларның төп милли ризыкларының берсе - катлама пәрәмәче (итле пәрәмәч).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Алексеев Ф. Г., Сатанова Д. С. Языки Астраханской области // Малые языки. 2017. № 4. С. 14-18.
* Арсланов Л. Ш. Юртовских татар (астраханских ногайцев) язык // Языки мира: Тюркские языки. Бишкек: Кыргызстан, 1997. С. 506—513.
* Евстигнеев Ю. А. Россия: коренные народы и зарубежные диаспоры (краткий этно-исторический справочник) — СПб.: Litres, 2008

Төркем:Әстерхан өлкәсе
Төркем:Татарлар
Манда теле (Һиндстан)

**Манда теле** Ориссаның Дравид теле. Сөйләшүчеләр саны 4000 (2000 ел). Аның турында Көнбатыш галимнәре бары тик 1964 елда гына белгәннәр.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Manda basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Болгар татарлары

**Болгар татарлары** (*татарлар*) — әстерхан татарлары составындагы этник төркем. Әстерхан татарларының күпчелеге кебек үк, үзләрен аерым этник җәмгыять буларак аерып тормый, һәм нигездә, үзләрен татарлар дип саныйлар, казан татарларына мәдәният һәм тел ягыннан якын торалар.

## Таралышлары
Болгар татарлары күпләп яшәгән урын булып Әстерхан өлкәсенең Икрян районы Яңа Болгар авылы тора, субэтносның аерым вәкилләре Бәхтимердә, Әстерханда, Мәскәүдә дә яши.

## Тарих
Әстерхан өлкәсе территориясендә, татарларның, ким дигәндә, дүрт этник төркеме яши: әстерхан татарлары, шулай ук йортлылар, карагашлар һәм алабугатлар. Тарихи күзлектән караганда, соңгы өч төркем нугай күчмә кабиләләреннән гыйбарәт, алар бары тик XIX—XX гасырларда гына утрак тормышка күчкәннәр. Бу төркемнәрнең телләре әдәби татар яки аның диалектына караганда нугай теленә якынрак. Әстерхан татарлары казан татарларына тарихи яктан якынрак, әмма бу җирләргә элегрәк күченгәнгә шулай ук казакъ һәм Кавказ халыклары йогынтысына дучар булганнар.

Болгарлылар Әстерхан өлкәсендәге этник төркем, алартатар халкына карый. Яңа Болгар авылына 1918 елда ачлыктан качкан казан татарлары һәм татар-мишәрләр тарафыннан нигез салына. Бераз соңрак аңа Нариман районы авылларыннан әстерхан татар гаиләләре күчеп килә. Алда әйтелгәнчә, нугай этник төркемнәреннән аермалы буларак, Болгар халкының Урта Иделдәге татар халкына, чыннан да, якынлыгы турында шик юк. Шуңа да карамастан, аларның төрле халыклардан формалашкан составы (казан татарлары, мишәрләр, әстерхан татарлары һ.б.), мәдәнияттә һәм яшәү рәвешендәге кайбер аерымлыклар (юртларга хас сугару игенчелегенә күчү, калмык көйләре һәм биюләре) һәм телләре (төрле татар диалект ареалларының бер-бер артлы үрелеп баруы һәм Әстерхан өлкәсенең башка халыклары телләреннән алынмалары булу), аларны татар халкы составында мөстәкыйль субэтнос дип санарга мөмкинлек бирә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Алексеев Ф. Г. Астраханские татары-булгаринцы и их язык // Филология и лингвистика. 2017. № 2. С. 23-25.
* Алексеев Ф. Г., Сатанова Д. С. Языки Астраханской области // Малые языки. 2017. № 4. С. 14-18.
* Арсланов Л. Ш., Викторин В. М. Астраханские Ново-Булгары // Идель. Молодёжный журнал Татарстана. 1989. № 4, октябрь. С. 38.
* Сиражетдинов Ш. К. История села Новые Булгары. Астрахань: Волга, 2001. 160 с.
* Юсупов Д. Булгары — в дельте Волги //Идель. Молодёжный журнал Татарстана. 1992. № 1-2. С. 96-97.

Төркем:Әстерхан өлкәсе
Төркем:Татарлар
Төркем:Мишәрләр
Куи теле (Һиндстан)

**Куи теле** (କୁଇ)(шулай ук Кандһ, Кһонди, Кһонд, Кһондо, Канда, Коду, Кодулу, Куинга, Куи) ул Кандһа халкы тарафыннан сөйләшелә торган Көньяк-Көнчыгыш Дравид теле. Анда күбесенчә Одишада сөйләшәләр һәм ул Одиа язмасы белән языла. 941988 теркәлгән асаба сөйләшүчесе булып, ул 1991 Һиндстан халык санын алу буенча Һиндстанның сөйләшүчеләр саны буенча исемлегендә 29-ынчы урында. Тарихи Куи теле шулай ук Калинга теле дип аталган. Ул Гонди теленә һәм Куви теленә якын.
## Фонология

### Сузыклар
Куи телендә биш кыска сузык һәм биш озын сузык бар. Сузыклар аста романизация һәм IPA әлифбасы белән тасвирланган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Kui basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Кормыш татарлары

**Кормыш татарлары** — Мәскәү кенәзлегенең көнчыгышында, Болгар дәүләте белән чик буендагы Кормыш шәһәре тирәсендә (хәзерге Түбән Новгород өлкәсенең Кормыш районына керә торган авыл), соңрак Кормыш өязе территориясендә яшәүче төрки телле татар халкы. Биредә Владимир, Түбән Новгород һәм Мәскәү кенәзлекләре оешканчы ук яшәгән болгар, маҗар, бортас, мордва, чирмеш һәм мишәр халыкларынынң дәвамычлары булып саналалар. 

Кормыш татарлары XV—XVIII гасырларда рус хакимиятенә хезмәт иткән, ә моңа кадәр сарай патшаларына, ягъни Алтын Урда ханнарына хезмәт иткән төрки кенәзләре нәселеннән саналалар.

XVII гасырның беренче егерме еллыгында Кормыш өязендә Княгинино һәм Кормыш юллары буйларында сак станицалары функцияләрен башкарган 8 татар утары булган. Алар арасында Моклока, Ишеево, Анда һәм Вакаево (хәзер Урга) авыллары озак вакыт яшәп торганнар. Шковерка елгасы янындагы Усадта, Андосовта төрки элементларның язмышы башкачарак булган. Алар XVII гасырның беренче яртысында юкка чыккан, чөнки соңрак документларда алар турында искәртелми. Фоминкаларның татар халкы этник яктан тотрыклырак була, аның урыслашуы XIX гасыр урталарында тәмамлана, инде 1784 елда ук Фоминкаларда рус алпавыты шактый җир биләгән.

1612 елга мари, мордва һәм рус авыллары арасында Алатыр, Арзамас һәм Кормыш өязләрендә ясаклы 13 татар авылы була. 1780 елда Кормыш өязе татар торак пунктлары белән бергә Түбән Новгородтан Сембер наместниклыгына (1796 елдан – губерна) күчә. 1870 елда Кормыш өязендә 20 492 татар кешесе исәпләнгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*  Грамоты и отписные 1611–1612 гг. Курмышскому воеводе Елагину // Летопись занятий археографической комиссии. 1861 год. Вып. 1. — СПб.: Типогр. П. А. Кумина, 1862.
* Список населенных мест Российской империи по сведениям 1859 года, составленный и издаваемый Центральным статистическим комитетом Министерства внутренних дел. XXV. Нижегородская губерния. — СПб.: Изд. Центр. Стат. комитет МВД, тип. Карла Вульфа, 1863. — С. XXXIX.

Төркем:Нижгар өлкәсе
Төркем:Татарлар
Төркем:Мишәрләр
Куви теле

**Куви теле** Һиндстанның Одиша штатында сөйләшелә торган үзәк – көньяк Дравид теле. Тел Кандһа халкы тарафыннан сөйләшелә торган ике телнең берсе булып тора, башкасы якын һәм күбрәк сөйләшелә торган Куи теле тора. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча якынча Куви телендә якынча 155000 кеше сөйләшкән. Орфография булып Одиа язмасы тора. Бу телнең грамматик структурасын  Куи теле кебек охшаш телләр белән чагыштырып була, алар барысы да Дравид телләре классификациясенә керә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Сасов татарлары

**Сасов татарлары** (*саз татарлары, бастан татарлары*) — Рязань өлкәсенең Сасово районы Агломазово, Алешино, Бастан, Зур Студенец, Колдамыш, Тархан, Теньсюпин һәм Ставрополь краеның Төрекмән районы Куликовы Копани (Яңа Кое авылы, Бастан авылыннан күчеп килүчеләр) авылларында яшәүче татарлар төркеме. Татар теленең бастан сөйләше һәм мәдәни-көнкүреш үзенчәлекләре буенча аерылып торалар. Нугай компоненты катнашында формалашканнар. Мөгаен, шацк татарларының дәвамчыларыдыр.

Татар диаспорасының башка күп кенә өлешләре кебек үк, сасово татарлары да казан татарларының көчле мәдәни йогынтысы астында булалар. Аларның әдәби теле Татарстанда чыгарыла торган китаплар, журналлар, газеталар һ.б. ярдәмендә формалашкан. Татарстаннан артистлар, музыкантлар, җырчылар һ.б. гастрольләре сасово татарларының музыкаль зәвыкларына зур йогынты ясаган. Революциядән соң, шулай ук 1930 елларда районның күпчелек татарлары Урта Азиягә китә.

Хәзерге вакытта татарлар җәмгыяте Бастан авылында эшли, анда татарлар халыкның яртысын тәшкил итә. Зур Студенец, Алешин, Тархан, Тинсупин авылларында да татар эзе сакланып калган: кайбер татарлар анда даими яши, икенчеләре район үзәге булган Сасово шәһәренә күчеп китсәләр дә, туган йортларын дача сыйфатында кулланалар. Җирле борынгы мөселман зиратлары тиешле тәртиптә саклана һәм гамәлдә. Бастанда XIX гасыр агач мәчете билгеләнеше буенча кулланыла, икенчесе — 2008 елда югалган нигездә яңадан төзелгән. Тарханда XIX гасырдагы агач мәчет калдыклары бар. Алешино авылының агач мәчете сакланмаган.

Сасоворайонында 2016 елда – 298 татар (шул исәптән Бастан авылында – 234 кеше), район үзәгендә биш йөздән артык татар кешесе яши, Яңа Кое авылында якынча 700 бастан татары исәпләнә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Махмутова Л. Т. Бастанский говор татарского языка // Материалы по татарской диалектологии. Т. 3. — Казань: Таткнигоиздат, 1974. — С. 29—47.
* Сафаров М. А. Родники нации (татары Рязанской области) // Татарский мир. — 2006. — № 9.
* Сафаров М. А. Татары Сасовского района. Прошлое, настоящее и будущее // Призыв из Сасова. — 1999. — № 111

Төркем:Рәзән өлкәсе
Төркем:Татарлар
Төркем:Ставрополь крае
Архангельск өлкәсе татарлары

**Архангельск өлкәсе татарлары** — татарларның Архангельск өлкәсендә яшәүче территориаль төркеме.

## Тарихлары
Урта Идел һәм Урал буе татарларының өлкә территориясенә күчүе 18 йөздә башлана һәм рекрутлар җыю турында Петр I Указы (1722 ел) таралуга бәйле. Архангельскида татарлар һәм башка хәрби-мөселманнар өчен гарнизон мәчете (молельня) ачыла. 20 гасыр башында шәһәрдә берничә татар сәүдәгәре яшәгән. 20 йөзнең беренче елларында Казан губернасыннан күчеп килгән татарлар исәбенә Архангельскида татарлар саны арткан. 1899-1901 елларда ачлыктан соң бирегә күчеп килгән татарлар эшчәнлегенең төп өлкәсе сәүдә була.

1917 елның Февраль революциясеннән соң Архангельск гарнизоны Мөселман хәрби советы башкарма комитеты оештырыла (1918 елның гыйнварына кадәр эшли). 1920 еллар башында Архангельскида татарлар саны Кызыл Армиячеләр һәм Идел буеның эшкә яраклы кешеләре хисабына арта.

## Таралышлары

2010 елда Архангельск өлкәсендә 2335 татар кешесе яшәгән (1959 елда – 4509, 1989 елда – 5391, 2002 елда - 3283 кеше). Алар нигездә өлкә үзәгендә (2010 елда – 650 кеше), Северодвинск шәһәрендә (440) һәм Ненец автономияле округында (209) яшиләр.

## Күренекле  кешеләре
Архангельск өлкәсе татарлары арасында разведчик Шамил Хәмзин; филология фәннәре докторы Е.Ш. Галимова; язучы Ш.З. Галимов; скульптор А.К. Бәширов; ТАССРның һәм РСФСРның халык артисты Мөнирә Булатова бар.

## Мәдәният
Хәзерге вакытта Архангельск өлкәсендә түбәндәге оешмалар эшли: Северодвинскның «Мөселман мәдәнияте» җәмгыяте (1993 елдан башлап) һәм Архангельск өлкәсенең төбәк татар милли‑мәдәни автономиясе (1999 елдан башлап; советның беренче рәисе А.Р. Мостафин, хәзерге вакытта Р. М. Кәлимуллин), ул Татарстан белән Архангельск өлкәсе арасында сәүдә – сәнәгать килешүе нигезендә оештырылган. 2000 елда югарыда телгә алынган өлкә татар милли-мәдәни автономиясе ярдәме белән Архангельск туган якны өйрәнү музеенда «Архангельсктагы татар общинасы» дип аталган күргәзмә әзерләнгән. Өлкәдә ай саен «Татар газетасы» (1999 елдан башлап) – төбәк татар милли‑мәдәни мохтариятенең матбугат органы, «Мөселман газетасы» (1999 елның декабреннән) чыга.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Регионы компактного проживания татар в Российской Федерации: справочник / Отв. ред. Л.М.Айнутдинова, Б.Л.Хамидуллин. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 336 с.

Төркем:Татарлар
Төркем:Архангельск өлкәсе
Рөстәм Исхаков

**Рөстәм Эдуард улы Исхаков** (1962 елның 14 апрелендә) ― совет юристы, Россия эшмәкәре һәм сәясәтчесе, Федерация Советы әгъзасы (2001―2005).

## Биографиясе
Казан университетының юридик факультетын тәмамлаган. 1985-1989 елларда Татарстан АССР көнкүреш хезмәте күрсәтү министрлыгында юрисконсульт булып эшли. 1989-1991 елларда - КПССның Татарстан Республикасы комитеты эшләре идарәчесе. 1991 елдан - «Селена» АҖ, «Аэростан» авиакомпаниясе, ЮСИБИ коммерция банкы директорлар советы рәисе. 2001 елның 21 декабреннән-Федерация Советы әгъзасы, дәүләт хакимиятенең башкарма органы вәкиле.

1995 елның 3 августында «Аэростан» компаниясенең Ил-76 самолетын Әфган талиблары яулап алганнан соң беренче тапкыр танылу ала. Исхаков Федерация Советына килгәнче, Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгы аңа каршы җинаять эше кузгата, тик соңрак аны яба, гәрчә аның бер компаниясе эшчәнлеген тикшерү соңрак дәвам итсә дә.

2002 елның 27 ноябрендәге 465-СФ номерлы Федерация Советы карары белән Исхаковның вәкаләтләре 2002 елның 23 ноябреннән туктатыла һәм шул ук көнне Федерация Советының 466-СФ номерлы карары белән Федерация Советы әгъзасы — Калмыкия Хөкүмәте вәкиле буларак Исхаковның вәкаләтләре раслана.

2005 елның 23 ноябрендә Исхаковның вәкаләтләре 360-СФ номерлы Федерация Советы карары белән туктатылды һәм аның урынына М.М. Капура расланды.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Татар юристлары
Волгоград өлкәсе татарлары

**Волгоград өлкәсе татарлары** — татарларның Волгоград өлкәсендә яшәүче территориаль төркеме.

## Тарихлары
Волгоград өлкәсе төрки халыклар яшәгән иң борынгы төбәкләрнең берсе. Аның территориясе Алтын Урда составына кергән, биредә аның башкалаларының берсе – Сарай‑Бәрке яки Сарай әл‑Җадид, хәзер Царево археологик шәһәре урнашкан, Әстерхан ханлыгы, Нугай Урдасы составында булган. 1778 елда Казан һәм Пенза наместникларыннан күчеп килүчеләр Кече Чапурники авылына, Саратов губернасының Кузнецк өязеннән 1836 елда Царев шәһәре Сарай бистәсенә, 1840 елда шул ук губернаның Яңа Үзи өязеннән Лятошинка авылына, Пенза губернасының Чебар өязеннән 1826 елда Бәхтияр авылына, 1865 елда Маляевка авылына нигез салалар.

1923-1924 елларда Царицынода (хәзер Волгоград шәһәре) татар телендә «Чаткы» әдәби‑сәяси, юмористик иллюстрацияле журналы, 1925 елда РКП (б) губкомының «Элемтә» атналык газетасы чыга. 1948 елга кадәр – Лятошинкада, 1957 елга кадәр Кече Чапурники мәктәбендә татар телендә укыту алып барылган.

## Таралышлары

2010 елда Волгоград өлкәсендә 24 557 татар кешесе яшәгән (1959 елда – 17 743, 1989 елда – 25 973, 2002 елда - 28 641 кеше), шул исәптән Волгоград (9760 кеше), Волжский (2557) шәһәрләрендә, Светлоярск (2352)  (Кече Чапурники, Червленое,  Нариманов), Ленин (1975, Бахтияровка, Маляевка, Царев), Иске Полтавский (1059, Лятошинка), Палласовский (848) районнарында яшиләр.

## Күренекле  кешеләре
* медицина фәннәре докторы Н. Акҗегетов (Камышин шәһәре), 
* педагогика фәннәре докторы  Д. Вилькеев, 
* филология фәннәре докторы Р. Юналеева.

## Мәдәният
2015 елдан башлап «Идел» татар мәдәни‑мәгариф үзәге эшли, татар мәдәни үзәкләре шулай ук Волжск шәһәрендә дә, Бахтияровка, Лятошинка, Маляевка авылларында да эшли, Кече Чапурники авылында мәдәни‑этнография үзәге булган «Туган як» музее бар. «Чишмә» (1989 елдан, 2012 елдан, Волгоград), «Дуслык» (Бәхтияровка авылы), «Шатлык» (Лятошинка авылы), «Яшьлек» (Маляевка авылы), «Туган як» һәм «Тамчы» (Кече Чапурники авылы) вокаль төркемнәре оештырылган. Татар телен өйрәнү буенча 3 якшәмбе мәктәбе ачылган (Волгоград, Волжский шәһәрләре, Кече Чапурники). Барлык татар авылларында да мәчетләр төзелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Регионы компактного проживания татар в Российской Федерации: справочник / Отв. ред. Л.М.Айнутдинова, Б.Л.Хамидуллин. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 336 с.

Төркем:Татарлар
Төркем:Волгоград өлкәсе
Калининград өлкәсе татарлары

**Калининград өлкәсе татарлары** — татарларның Калининград өлкәсендә яшәүче территориаль төркеме.

## Тарихлары
Өлкәгә татарларның күпләп килүе Кызыл Армиянең хәрби хезмәткәрләре, Бөек Ватан сугышы барышында Көнчыгыш Пруссия операциясендә катнашкан татарлар белән бәйле. Сугыш тәмамланганнан соң аларның күбесе өлкәдә хезмәт итәргә һәм яшәргә калган.

## Таралышлары

2010 елда Калининград өлкәсендә 4 534 татар кешесе яшәгән (1959 елда – 2202, 1989 елда – 3556, 2002 елда - 4729 кеше), нигездә, Калининград (2509 кеше) шәһәрендә яшиләр.

## Күренекле кешеләре
* контр-адмирал Ш.А. Богданов.

## Мәдәният
Хәзерге вакытта Калининград өлкәсенең «Туган тамыр» татар һәм төрки телле халык иҗтимагый оешмасы (1995 елдан, рәисе В. Сәлахов), «Мәдәният» татар мәдәни үзәге (2000 елдан, рәисе Э. Галеева), «Кардәшләр» төрки телле халык мәдәнияте җәмгыяте (2001 елдан, рәисе С.А. Яһудина), Калининградның «Татарстан» сәүдә–җитештерү компаниясе (2003 елдан), Калининград мөселманнарының Дини оешмасы (1993 елдан, җитәкчесе И.Н. Хисамов), «Ихсан» җирле мөселманнар дини оешмасы (2011 елдан, җәмгыять рәисе Я. Гусейнов) эшләп килә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Регионы компактного проживания татар в Российской Федерации: справочник / Отв. ред. Л.М.Айнутдинова, Б.Л.Хамидуллин. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 336 с.

Төркем:Татарлар
Төркем:Калининград өлкәсе
Иваново өлкәсе татарлары

**Иваново өлкәсе татарлары** — татарларның Иваново өлкәсендә яшәүче территориаль төркеме.

## Тарихлары
Өлкә территориясендә эшләүче татарларның беренче тораклыклары 15 йөздә барлыкка килә: татарлар Кинешма һәм Юрьевец районнарында, мугреев татарлары хәзерге Югары Ландехово, Лухово һәм Песятков районнары территориясендә җир алалар. Юрьевец районында төрки топонимнар безнең көннәргә кадәр сакланган. 

Татарларны өлкә территориясенә күченүнең киләсе дулкыны 19 гасырның икенче яртысында башлана. Нигездә, бу Идел буе губерналарыннан (Казан, Түбән Новгород һ.б.) эшче крестьяннар була. 1909 елда Ивановода 342 мөселман исәпләнгән. 1921-1922 еллардагы ачлыктан соң, Түбән Новгород өлкәсе һәм Татарстан территорияләреннән татарларның күпләп бирегә күчеүе күзәтелә. Кинешмада Татар урамы, Южада Татар бистәсе барлыкка килә.

## Таралышлары

2010 елда Иваново өлкәсендә 6 696 татар кешесе яшәгән (1959 елда – 9 851, 1989 елда – 9 910, 2002 елда - 8 205 кеше), нигездә, Иваново (5970 кеше), Кинешма (425), Тейково (404), Фурманов (400), Вичуга (365), Родники (356) һәм Шуя (220) шәһәрләрендә, Идел буе районында (211) яшиләр.

## Күренекле кешеләре
* М.С. Соколов — Россия Федерациясенең атказанган артисты, Татарстан Республикасының халык артисты; 
* И.С. Дәүләтшин — ТР Дәүләт премиясе лауреаты.

## Мәдәният
1999 елда татарларның милли-мәдәни автономиясе оештырыла. Аның составына «Восток–Шәрык» җәмгыяте (1993 елдан бирле эшли), «Нур» татар яшьләре берлеге (2000 елдан башлап) һәм «Ак калфак» хатын-кызлар советы керә. 1994 елдан башлап Ивановоның 4 нче балалар иҗаты үзәге базасында татар якшәмбе мәктәбе эшли, 2001 елдан – «Милләтем» театр‑студиясе (җитәкчесе М.Б. Кашаев). 1992 елда шәһәрдә «Мәхәллә» мөселман дини җәмгыяте оештырыла, 2003 елда Җәмигъ мәчете ачыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Регионы компактного проживания татар в Российской Федерации: справочник / Отв. ред. Л.М.Айнутдинова, Б.Л.Хамидуллин. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 336 с.

Төркем:Татарлар
Төркем:Иваново өлкәсе
Конда теле

**Конда теле**, шулай ук **Конда-Дора** буларак мәгълүм Һиндстанда сөйләшелә торган Дравид телләренең берсе. Ул Конда-Дора рәсми кабиләсе тарафыннан сөйләшелә, алар күбесенчә Андһра-Прадешта Визианагарам, Шрикакулам һәм Көнчыгыш Годавари районнарында, Одишада Корапут районында һәм Ассамда сөйләшелә. Ул кайвакыт Телугу язмасында һәм Одиа язмасында языла. 5-енче стандартка кадәр мәктәпләр өчен дәреслекләр булдырылган.
Тел өчен куллану өчен Сатһупати Прасанна Шри тарафыннан уникаль язу системасы эшләнелгән булган.

## Фонология

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Konda basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Агглютинатив телләр
Төркем:Дравид телләре
Гонди теле

**Гонди теле**  Көньяк-Үзәк Дравид теле, анда якынча өч миллион Гонди халкы кешесе сөйләшә, күбесенчә Һиндстанның Мадһья Прадеш, Телангана, Махараштра һәм Чһаттисгарһ штатларында һәм күрше штатларда кечкенә азчылыклар тарафыннан. Гәрчә ул Гонд халкының теле булса да, аңа куркыныч яный һәм Гонд халкының бары тик биштән бер өлеше телдә сөйләшә. Гонди теленең бай фольклор әдәбият бар, аның мисаллары өйләнү җырлары һәм хикәяләре.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Агглютинатив телләр
Төркем:Дравид телләре
Парджи теле

**Дһурва** (Одиа язмасы белән: ପରଜି, Дэванагари: दुरुवा) яки **Парджи** ул Һиндстанның рәсми кабиләсе Дһурва кабиләсе тарафыннан сөйләшелә торган Үзәк Дравид теле, Ориссаның  Корапут районында һәм Чһаттисгархның  Бастар районында. Тел Оллари теленә һәм Колами теленә якын, анда шулай ук күрше кабиләләр сөйләшә.
## Төркемләү
Дһурва Үзәк Дравид телләре әгъзасы. Дурува сөйләм теле булып тора һәм гомумән алганда язылмый. Язылган очракларда Бастар районында ул Дэванагари язмасы белән һәм  Корапут районында Одиа язмасы белән языла.
## Фонология

## Диалектлар
Дүрт диалект бар: Тирийя, Нетһанар, Дһарба һәм Куканар. Алар үзара аңлаешлы.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Дравид телләре
Төркем:Агглютинатив телләр
Чапкын Отучев

**Чапкын Отучев** (? — 1552) — Казан бәге (кенәз), дәүләт эшлеклесе

1552 елга кадәр Чапкын озак вакыт Россиядә яшәгән һәм хәтта биш ел дәвамында патша хезмәтендә торган.

1552 елда Казан ханлыгының Мәскәү җитәкчелегенә күчүе турында Рус хөкүмәте белән сөйләшүләр алып бару өчен Зөя шәһәренә Казан делегациясе составына керә. 

Чапкын Отучев рус воеводаларының Казанга керүенә комачаулаучылар арасында булган. Үзенең актив гамәлләре белән, ул рус наместнигы А. Ф. Адашевның шәһәргә керүне булдырмый кала.

## Вакытлы Казан хөкүмәте
1552 елның 10 мартында Казан хөкүмәтен җитәкли. Составына Чапкын Отучев кергән хөкүмәт мәсьәләне тыныч хәл итү мөмкинлеген аңлап, үз алдына өч төп бурыч куя:
* тәхеткә яңа хан утыртырга (бу вазыйфага Әстерхан ханзадәсе Ядегәр-Мөхәммәт чакырыла);
* Тау ягын үз контроленә кайтарырга;
*русларга каршы көч кую һәм сугышка әзерләнү.

## Казанны яулап алу
Май аенда Казан тирәсендә сугыш башланды. Шәһәрдә дә шулай ук оборонага әзерлек алып барылды. Әкренләп шәһәр рус гаскәрләре камалышына алына һәм шәһәрне саклаучылар авыр хәлдә кала.

Камалыш хәлендә шәһәр августка кадәр торып, 1552 елның 21 августында, тарихчылар язмалары буенча, казанлылар саныннан сигез кеше руслар ягына күченде. Качкыннар шәһәр оборонасы планнарын ачып, Казанның оборона башлыкларының исемнәрен атадылар: Кол Шәриф мулла, казый (судья) Зәйнәп кенәзе, Чапкын Отучев, Ислам кенәзе, Кебәбәк Төмән кенәзе, Аликей Нарыков, Дәрвиш кенәз.

Казанның хәлиткеч штурмы вакытында Чапкын Отучев шәһәр диварларында сугыша һәм батырларча һәлак була. Аның җирләү урыны турында мәгълүматлар юк.

## Моны да карагыз

* Явыз IV Иван
* Алексей Фёдорович Адашев
* Ядегәр-Мөхәммәт

## Сылтамалар

* О Москве, Иване Грозном, Ермаке и Чапкуне Отучеве (Илья Казаков-Волжанин) / Стихи.ру
*http://www.millattashlar.ru/index.php/Чапкын_Отучев

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. ISBN 5-902375-01-0

## Искәрмәләр

Төркем: Татарстан тарихы 
Төркем: Шәхесләр
Төркем: Казан ханлыгы
Оллари теле

**Оллари теле** (шулай ук Поттанги Оллар Гадаба, Оллар Гадаба, Олларо, Һаллари, Аллар, Һоллар, Габдас буларак мәгълүм) ул Үзәк Дравид теле. Аңа якын булып **Кондекор** тора (шулай ук Гадаба, Сан Гадаба, Гадба, Сано, Кондекор, Кондекор Гадаба, Мудһили Гадаба буларак мәгълүм). Болар я диалектлар, я аерым телләр буларак карала. Алар Орисса, Корапут районы, Поттангида һәм Һиндстанда, Андһра Прадеш, Шрикакулам районында һәм шул тирәдә сөйләшелә.
Сатһупати Прасанна Шри бу телдә куллану өчен уникаль язма булдырган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

*

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Дравид телләре
Малто теле

**Малто теле** (ˈ|m|æ|l|t|oʊ) яки **Паһариа** |p|ə|ˈ|h|ɑr|i|ə яки сирәк, архаик рәвештә **Раджмаһали** ул күбесенчә Көнчыгыш Һиндстанда сөйләшелә торган Төньяк Дравид теле.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Дравид телләре
Куруһ теле

**Куруһ теле**(/ˈkʊrʊx/[4] (Devanagari: कुड़ुख़), шулай ук **Курукс**, **Ораон** яки **Уранв** ул Һиндстанда Джаркханд, Мадхья Прадеш, Чаттисгарх, Көнбатыш Бәңгәл һәм Ассамда һәм шулай ук төньяк Бангладешта 28600 кеше тарафыннан, Непалда Уранв дип аталган диалектта 28600 кеше тарафыннан һәм Бутанда 5000 кеше сөйләшә торган тел. Кайбер Курух сөйләшүчеләре Көньяк Һиндстанда. Ул шулай ук Брауи һәм Малто теленә (Паһария) бик якын. 
Кисан диалектында 2011 елда 206 100 кеше сөйләшә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Дравид телләре
Брауи теле

**Брауи теле** (/brəˈhuːi/;[4] Brahui: براهوئی‎) ул Пакистанның Бәлүҗистан провинциясенең үзәк өлешендә һәм Иран, Әфганстан һәм Төрекмәнстанның географик таралган төрле якларында Брауи халкы тарафыннан һәм Гыйрак, Катар һәм Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең Брауи җәмәгатьләрендә сөйләшелә торган Дравид теле. Ул Көньяк Һиндстанның иң якын булган Дравид телендә сөйләшүче халыктан 1500 км (900 миля)дан артык арада.
Бәлуҗистан Провинциясенең Калат, Хуздар, Мастунг, Кетта, Болан, Насирабад, Ношки һәм Харан районында күбесенчә Брауи телендә сөйләшәләр. Брауи телендә шулай ук Синдһта, күбесенчә Ларкана һәм Навабшаһ бүлгеләрендә сөйләшәләр. Сөйләшүчеләр саны 3,28 млн кеше.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Дравид телләре
Алексей Фёдорович Адашев

**Алексей Фёдор улы Ада́шев** (1510 - 1561, Юрьев-Ливонский) - Ива́н IV Явыз патшасының якыны, воевода, окольничий. Шулай ук патша шәхси архивының башлыгы, аның сакчысы булган.
Мәлки сөйләше

**Тау ягы керәшеннәре сөйләше** (*мәлки сөйләше, подберезье сөйләше*, ) — татар теленең көнбатыш диалекты сөйләше. Татарстанның Кайбыч районы керәшен татарлары арасында таралган.

## Географиясе
Татарстанның Кайбыч районы керәшен татарлары районның 12 авылында күпләп торалар.

Иске Тәрбит авылы җирлеге составына 3 авыл керә: Иске Тәрбит, Соравыл, Камыллы. Ул Татарстанның Кайбыч районына керә. Монда яшәүче халык — Тау ягы керәшеннәре, ырым керәшеннәре яки мәлки керәшеннәренә карый. Алар  — керәшен татарларының Тау ягында яшәүче үзенчәлекле бер төркеме. 

## Сөйләше
* Сүз башындагы й авазын җ ләштерү дә киң таралган: җегет, җарар, җахшы һ.б.;
* Инфинитив фигыльнең үзенчәлекле төре кулланыла: барас була, кайтас килә, бармалы, кайтмалы һ.б.

## Чыганак

* История и культура татар-кряшен (XVI-ХХ вв.) (Керәшен татарларының тарихы һәм мәдәнияте (XVI-ХХ гасыр)): коллективная монография. — Казань: Институт истории им. Ш.Марджани АН РТ, 2017. — 960 с. + 36 с. цв. вкл. ISBN 978-5-94981-213-6

Төркем:Татар теленең мишәр диалекты
Кострома өлкәсе татарлары

**Кострома өлкәсе татарлары**  — татарларның Кострома өлкәсендә яшәүче территориаль төркеме.

## Тарихлары
Татарларның Кострома өлкәсендә барлыкка килүе 15 гасыр урталарында, Кострома Казан ханы Олуг-Мөхәммәтнең улы  Якубка идарә итүгә бирелү белән бәйле. 1683-1684 һәм 1760-1761 елларда бирегә Романов шәһәреннән (хәзер Ярославль өлкәсе) һәм Романово‑Борисоглебский өязеннән морзалар һәм ясаклы татарлар күчерелә. Кострома янында Тауасты Татар бистәсе барлыкка килә. Кострома татарлары («романовские», «нугай») Идел буе‑Урал татарларының аерым этнографик төркемен тәшкил иткәннәр.

1767 елда императрица Екатерина II кострома татарларына өстенлекләр бирә. Соңрак алар казна крестьяннарына күчереләләр. 19-20 гасыр башларында аларның төп шөгыле сөрүлек һәм йөкчелек булган, өстәмә – балык тоту, сату өчен комыс җитештерү; ир-атлар шулай ук судно эшчеләре булганнар, атлар сатканнар; хатын-кызлар вак-төяк әйберләр сатканнар, күбесенчә җепләр вә баулар белән сәүдә иткәннәр.

Татарлар саны Казан, Касыйм, Түбән Новгород, Оренбург шәһәрләреннән күченүчеләр хисабына арткан. 1780 елдан Костромада мәчет эшләгән (1930 елга кадәр). 1866 елда Казан сәүдәгәре И.И. Апаков катнашында мәдрәсә төзелә. 1917 елга кадәр шулай ук мәктәп эшләгән. 

Беренче Бөтендөнья сугышы елларында татар бистәсендә төрек хәрбиләре өчен лагерь урнашкан була.

1926-1931 елларда Кострома районы составында аерым мөселман авыл советы эшли.

## Таралышлары

2010 елда Кострома өлкәсендә 2224 татар кешесе яшәгән (1959 елда – 3593, 1989 елда – 2965, 2002 елда - 2731 кеше), күпчелеге өлкә үзәгендә яши (2010 елга 1375 кеше).

Костроманың Чернореченск районында (элегрәк Подгорная татар бистәсе) кострома татарлары (романов татарлары) яши. Саннары 128 кеше (1762 ел), 525 кеше (1902 ел), як. 200 кеше (1996 ел). Телләрер нигездә русча, ышанучылары сөнни мөселманнар. Романовтан (хәзерге Тутаев) 1761 елда Екатерина II әмере буенча куып чыгарылган йомышлы татарлардан килеп чыкканнар. Телләре мишәр диалектының кострома сөйләшенә карый.

## Күренекле кешеләре
* З.М. Фаткудинов — юридик фәннәр докторы, язучы (Кострома шәһәре); 
* Р.Ф. Галиуллин — рәссам (Кологрив шәһәре).

## Мәдәният
1936 елда «Промартели» каршында татар хоры оештырыла. Хәзерге вакытта татарларның өлкә милли‑мәдәни мохтәрияте (2016 елдан башлап), Кострома шәһәре һәм Кострома районы татарларының җирле милли‑мәдәни автономияләре (2013 елдан башлап), Кострома өлкәсе һәм Кострома шәһәре татар җәмгыятенең Мөселман дини берләшмәсе (1992 елдан башлап) эшләп килә. Әлеге оешмалар тарафыннан 1999 елдан бирле «Ислам» газетасы чыгарыла, Сабантуй (2014 елдан), татар мәдәнияте кичәләре һәм башка мәдәни‑массакүләм чаралар үткәрелә. 2016 елда Костромада мәчет төзелә, аның каршындагы мәдрәсәдә татар теле укытыла. 2016 елдан татар теле курслары милләтләр йорты каршындагы якшәмбе мәктәбендә эшли.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Регионы компактного проживания татар в Российской Федерации: справочник / Отв. ред. Л.М.Айнутдинова, Б.Л.Хамидуллин. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 336 с.

Төркем:Татарлар
Төркем:Кострома өлкәсе
Ольга Кульчынська

**Ольга Кульчынська** (12 июль 1990 ел, Ровно) — Украина опера җырчысы (сопрано).

## Сылтамалар
* рәсми сайт