open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Оконишников йорты

**Оконишников йорты** () ― Татарстан язучылар берлеге  йорты ― Казан шәһәренең тарихи үзәгендә урнашкан бина, җөмһүрият күләмендәге әһәмияткә ия  архитектура һәйкәле. Мөштәри урамы, 14 йорт адресы буенча теркәлгән. Бинада Татарстан язучылар берлеге идарәсе, Әдәби фонд, Татар интеллектуаль милек агентлыгы (ТАИС) аппаратлары, «Чын мирас»  журналы мөхәрририяте урнашкан.

## Тарих
1907 елда фабрикант М. И. Оконишников өчен төзелгән. Михаил Иван улы Оконишников – Казан шәһәренең нәселдән күчүче шәрәфле ватандашы. «Оконишников һәм уллары» сәүдә йорты Казанда сортлы он тарту тегермәне,   Печище (хәзерге Югары Ослан районы)  һәм Каймар (хәзерге Биектау районы) авылларында бу тегермәннәре тоткан.

1920 елларда 16 санлы  балалар йорты булып хезмәт итә. Соңрак  2  санлы балалар хастаханәсе (*баш табиб Ефим Лепский*) урнаштырыла. Күп вакытлар үткәч, Лепский исемендәге шәһәр клиникасының балалар бүлеге  итеп үзгәртелә.

Соңгы елларда Татарстан язучылар берлеге, «Идел» журналы мөхәрририяте урнашкан булган.

2006-2008 елларда, яңа проект буенча 2011-2012 елларда  Татарстан язучылар берлеге йортын үзгәртеп коруга Татарстан хөкүмәте 100 *млн* сум акча тотты.

2022 елда бинада капиталь ремонт үткәрелә. 

## Бина
Казан шәһәренең Мөштәри урамында, аның  Щапов һәм Бутлеров урамнары белән чикләнгән өлешендә, шәһәр архитектураының *([[шәһәр]] особнягы)* матур үрнәге булып тора.

Бина урамның кызыл сызыгыннан эчкәрәк кертеп салынган. Урамнан бинаны чуеннан коелган челтәрле капка һәм койма аера. Чуеннан челтәрле коймалар һәм капка ясауны җирле Чабакса осталары башкарганы билгеле. Бина ***барокко*** һәм ***рококо*** стильләрен дә кулланып, ***соңгы'' ''классицизм*** стилендә салынган. Мөштәри урамы 14а  адресы буенча теркәлгән янкорма-бинаны (*хәзерге вакытта сүтеп алынган*)  1844 елда архитектор Х. Крамп төзегәне мәгълүм.

Бина ике катлы, аның гомуми мәйданы *1 672 м²* (*562 м²* – ярдәмче бүлмәләр)
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Казань  в памятниках истории и культуры . Казан, Татарстан китап нәшрияты,1982.
## Сылтамалар
*  Оконишников йорты. Татарская энциклопедия TATARICA
*     Рөстәм Ахунов сайты. Фотосурәтләр
*  Татарстан язучылар берлеге сайты

## Моны да карагыз
*  ТР президенты Язучылар йортын карады 
* Бинага янаган куркыныч турында 

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Мөштәри урамы
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Канат төзелеше

**Канат төзелеше** яки **канат механизациясе** - күтәрү көчен көйләү өчен оча торган аппаратның канатында урнашкан җайланмалар җыелмасы.

Канат механизациясенә арткы канатчыклар, алгы канатчыклар, интерцепторлар, спойлерлар, флалероннар керәләр.

## Арткы канатчыклар

Арткы канатчыклар - канат арткы очында урнашкан авышучы өслекләр. Алынган хәлдә Арткы канатчыклар - канатның дәвамы.

Арткы канатчыклар канат өслеген арттырып канатның күтәрү үзлекләрен яхшырталар, кече тизлектә - очып менгәндә, утырганда кулланыла.

## Алгы канатчыклар
Алгы канатчыклар - канат алгы очында урнашкан авышучы өслекләр. Гадәттә алгы һәм арткы канатчыклар бергә авышалар.

Алгы канатчыклар һөҗүм почмагын арттыра, нәтиҗәдә һава агымы югарырак һөҗүм почмагында төшә.

## Интерцепторлар

Интерцепторлар (спойлерлар) яки киртәләр - аэродинамик каршылыкны артырыр өчен һава агымына авышучы өслекләр, нәтиҗәдә күтәрү көче кими. Шушы төрле киртәләр (Элерон-интерцептор, спойлер) турыдан-туры күтәрү көчен көйли.

Очкыч тукталганда бөтен механизация чыгарыла, аеруча спойлерлар, зур очкычларда интерцепторлар (спойлерлар) реверс белән очкычны туктата.
## Әдәбият
* Словарь терминов: ЗАКРЫЛОК ВЫДВИЖНОЙ*

Төркем:Очкычлар
Төркем:Аэродинамика
Рудня районы

* Рудня районы (Волгоград өлкәсе)
* Рудня районы (Смоленск өлкәсе)
Рудня районы (Смоленск өлкәсе)

**Рудня районы** () — Смоленск өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Рудня шәһәре.

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Рудня районы 1929 елны оештырылган.

## Халык

## Административ бүленеш

## Истәлекле урыннар
* «КАТЮША»

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Смоленск өлкәсе районнары
Төркем:Рудня районы
Һөҗүм почмагы

**Һөҗүм почмагы** - җисемгә исүче агымның тизлек юнәлеше һәм җисемнең төп күчәре арасындагы почмак.

Горизонталь туры очыш очракта тизлекне һәм һөҗүм почмагын арттыру канатның күтәрү көчен арттыра. Шулай ук һөҗүм почмагын арттыру индуктив каршылыкка китерә.

Канат механизациясендә алгы канатчыклар һөҗүм почмагын арттыралар.

## Әдәбият
*     Авиация: Энциклопедия. — М.: Большая Российская Энциклопедия. Главный редактор Г. П. Свищев. 1994.
*    ГОСТ 20058-80 "Динамика летательных аппаратов в атмосфере. Термины, определения и обозначения".

Төркем:Очкычлар
Төркем:Аэродинамика
Дзержинский урамы (Казан)

**Дзержинский урамы** () — Казанның Вахитов районында урнашкан урам. Урам совет дәүләт эшлеклесе Феликс Дзержинский хөрмәтенә аталган.
## Урнашу
Дзержинский урамы Казанның Вахитов районы территориясе буенча көнбатыштан көнчыгышка, күбесенчә Черек күл һәм Ленин бакчачыгы буйлап үтә. Урам Батурин һәм Миславский урамнары киселешеннән башлана, Горький һәм Пушкин урамнары киселешендә тәмамлана.

Элек Дзержинский урамы урынында ике урам булган: Черек күл паркыннан төньяграк үткән урам Уң *Черек күл урамы* () исемен йөрткән, паркыннан көньяграк үтүче урам исә *Сул Черек күл урамы* () исемен йөрткән. 1927 елда урамнар Дзержинский урамына берләштереләләр.
## Кызыклы факт
Дзержинский урамының «җөп» һәм «так» яклары арасында Черек күл паркы булганлыктан, аны Казан үзәгенең иң киң урамы атап була.
## Галерея

Dzerzhinsky Street at the university garden.jpg|Университет бакчачыгы тирәсендә
Dzerzhinsky Street the even side.jpg|Җөп ягы
Р.Нуриев һәйкәле (Казан).jpg|Казандагы Р. Нуриев һәйкәле


## Шәхесләр
* Лев Толстой, язучы.
* Октябрь Кадыйров, әдәбият белгече.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Феликс Дзержинский хөрмәтенә аталган объектлар
Чернышевский урамы (Казан)

**Чернышевский урамы** () — Казанның Вахитов районында урнашкан урам. Урам рус язучысы, әдәби тәнкыйтьче Николай Чернышевский хөрмәтенә аталган. 
## Урнашу
Чернышевский урамы Казанның Вахитов районы территориясе буенча төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка үтә. Дзержинский урамы белән киселешеннән башлана Кремль, Профсоюз, Бауман, Сул як Болак, Уң як Болак, Мәскәү, Гаяз Исхакый, Борһан Шаһиди урамнарын һәм Болак елгасын кисеп үтә, Нариманов урамы белән киселендә тәмамлана.

## Тарих
Элек урам Кунак йорты урамы исемен йөрткән һәм Болакка кадәр генә барган (исеме Кунак йорты буенча бирелгән); урамның Болак арты өлеше Аркылы Владимир () урамы исемен йөрткән. 1930 ураманар *Пионер урамына* берләштерелгәннәр. 1958 елда урамга хәзерге исем кушылган.
## Игътибарга лаек объектлар

* 3 нче белгечләр йорты
* Александров йорты
* Казан моторлар төзү берләшмәсе йорты
* Себер нумирлары бинасы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://wikikazan.ru/%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Александр Алемасов

**Алема́сов Александр Михаил улы** (1902, хәзерге Чиләбе өлкәсе Златоуст шәһәре - декабрь 1972, Воронеж шәһәре), НКВД һәм ВКП(б) эшлеклесе. Татарстанда татар зыялыларына каршы массакүләм сәяси репрессияләр оештыручы.

## Тәрҗемәи хәле
Златоустта чиркәү мәктәбен (1914), Кызыл профессура институтын (Ростов шәһәре, 1931), Кызыл профессура тарих-партия институтын (1933) тәмамлый.

1914-19 елларда Златоуст оешмаларында эшли. 1920 дән Кызыл Армия сафында - Польша фронтындагы 4 нче укчылар дивизиясенең 28 нче полкында уксибәрче, разведчиклар такымында сәяси җитәкчесе (политрук). 1922-25 елларда Хәрби диңгез флотында - «Парижская коммуна» линкорында һәм «Ленин» канонер көймәсендә өлкән электрик.

1927 дән партия эшендә: ВКП(б)ның Прохладный райкомында, аннары Кисловодск шәһәр комитетындә агитация-пропаганда бүлеге мөдире (1927-29), җаваплы сәркатиб (1929-30). 1930 елда Алемасов Минеральные Воды тимер юл станциясенә, соңрак Ростовтагы паровозлар ремонтлау заводына (1931-32) партком сәркатибе итеп билгеләнә. 1933-35 елларда Воронеж паровозлар ремонтлау заводында парторг; 1935-36 да ВКП(б)ның Воронеж шәһәр комитетындә 2 нче сәркатиб. 1937 елның июль-сентябрь айларында ТАССР эчке эшләр халык кәмисәре. 1937-42 дә ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитеты 1 нче сәркатибе. Татарстанда массакүләм сәяси репрессияләрне оештыручыларның берсе. 1942 дән ВКП(б)ның Ленинск-Кузнецк, Тум, Кременчуг шәһәр комитетларында сәркатиб. СССР (1937-46), ТАССР (1938-42) Югары Шуралары депутаты.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләүләре
* Ленин, Кызыл Йолдыз орденнары, медальләр белән бүләкләнә.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Султанбеков Б. Кровавый след операции «Новаторы» // Страницы секретных архивов. Казань, 1994; 
* Петров Н.В., Скоркин К.В. Кто руководил НКВД. 1934-1941. М., 1999.
* Татар энциклопедиясе 

## Сылтамалар

Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
ССРБ эчке эшләр халык комиссарлыгы

**ССРБ эчке эшләр халык комиссарлыгы, ССРБ ЭЭХК** () — җинаятьчелек белән көрәш һәм җәмәгать тәртибен саклау һәм дәүләт иминлеген тәэмин итү буенча ССРБ дәүләт идарәсенең үзәк органы. ССРБ Үзәк Башкарма комитеты карары белән 1934 елның 10 июлендә оештырылган.

ССРБ ЭЭХК составына РСФСР ЭЭХК һәм һәм ССРБ  (Дәүләт иминлеге баш идарәсе буларак) кергән.

ЭЭХК җаваплылыгы өлкәсендә коммуналь хуҗалык һәм төзелеш, сәнәгатьнең башка өлкәләре, һәм шулай ук сәяси эзләү, мәхкәмәдән тыш рәвештә хөкемнәр чыгару хокукы, җәзаларны башкару системасы, тышкы күзәтчелеге, чик буе гаскәрләре, гаскәрдә каршы күзәтчелек булганнар.

Чынында ЭЭХК совет дәүләт системасының каты каркасы булып торган. Соңынннан ССРБ Дәүләт иминлеге министрлыгына һәм ССРБ Эчке эшләр министрлыгына үзгәртеп корылган.
## Рәисләр исемлеге

1936 genrich grigorijewitsch jagoda.jpg|Генрих Ягода (-)
Ежов Николай Иванович 1895-1939.jpg|Николай Ежов (-)
Lavrenty Beria.jpg|Лаврентий Берия (-)

## Шулай ук карагыз
* КГБ

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ ЭЭХК
Уксибәр

**Уксибәр** () — төркем яки шәхси укчы автоматик ярдәм коралы, төрле җирөсте, суөсте һәм һава тәмекләрне (цельләрне) пуля белән тидерү өчен билгеләнгән. Хәрәкәтнең автоматлылыгына, гадәттә, китүче газларның энергиясен файдалану юлы белән, кайвакытларда — көпшәнең кайтару энергиясен файдалану юлы белән ирешәләр.

Башка тәңгәл калибрлы укчы корал төрләреннән уксибәр зуррак ату ераклыгы һәм атуның озынлыгы белән аерыла (бер минутка 500—1200 ату).

Уксибәрдән ату терәгечтән яки станоктан, кыска (10 атуга кадәр), озын (30 атуга кадәр) чиратлар белән яки бертуктаусыз алып барыла ала. Шулай ук уксибәрләрне төрле авиатехникага, корычланган техникага, корабларга йә автомобилләргә корал буларак урнаштырып куялар.

Заманча кул һәм бердәм уксибәрләрнең төзәү ераклыгы ачык төзәгеч белән якынча километрны, оптик төзәгеч белән якынча ике километрны тәшкилә итә.

## Уксибәр төрләре
* Кул уксибәре
* Станок уксибәре
* Бердәм уксибәр
* Эре калибрлы уксибәр
* Авиация уксибәре
* Зенит уксибәре
* Танк уксибәре
* Кызу темплы уксибәр


Файл:Maxim Maschinengewehr 1910.jpg|Максим уксибәре
Fallschirmj%C3%A4ger_in_der_Verteidigung.JPG|Уксибәр өясе


## Искәрмәләр

Төркем:Уксибәрләр
Elizabet Teylor

**Elizabeth Rosemond Taylor** (1932-2011) - ingliz-amerikan aktrisası, Holliwud çäçäk atu çorınıñ "Holiwud patşabikäse" bulıp sanalğan.

Oskar bülägenä öç tapqır layıq buldı (ikese - iñ yaxşı xatın-qız röle öçen, berse - maxsus büläk).

Filmdä töşerelü öçen million dollarlı eş xaqına iä bulğan berençe aktrisa.

1932 yılda amerikan akterlar ğailäsendä Londonda dönyağa kilä.

1942 kinoda töşerelä başlıy. Öç ulınıñ anası.

2011 yılda yöräk awırtuınnan ülä.

Eliz Teylor diskriminatsiägä qarşı çığış yasadı, anıñ xäyriä fondı AİDS awırtuına qarşı köräş öçen 120 artıq millon dollar tota.

## İcat

Eliz Teylornıñ töp rölläre - **"[[Kleopatra]]" (1961), "Virciniä Wulf'tan kem qurqa?" (Who’s Afraid of Virginia Woolf?), "Zäñgär qoş" (1976), "Flinstounnar" (1994)**.

## Ädäbiät

*    The Hollywood beauties. — England: Arlington House Publishers, 1978. — P. 329. — ISBN 0-87000-412-3.
*    Цыркун Н. А. Элизабет Тейлор: в кино и в жизни. М.: Панорама, 1997. — 285 с.: ил. (серия «Мир кино»)

Төркем:Актрисалар
Klod Mone

**Oskar Klod Mone** (frantsuzça *Oscar-Claude Monet*; 1840-1926) - frantsuz rässamı, impressionizm sänğät yünäleşenä nigez saluçılarnıñ berse.

## Tärcemäi xäle

Oskar Mone 1840 yılda Parij şähärendä dönyağa kilä.

15 yäşlek Mone karikaturalar uñışlı itep yasıy başlağan, Gavrda dan qazana.

17 yäşlek Mone mäşhür rässam **Ejen Buden** mäktäbenä kerä.

1860 yılda Mone ğäskärgä çaqırıla häm Älcäzäirgä cibärelä. Anda Oskar qorsaq tifı belän awırıy başlıy. Soñraq ul armiädän kitä.

1862 yılda Şarl Gleyr räsem sänğäte mäktäbenä kerä. Anda ul rässamnar Ogüst Renuar, Alfred Sisley, Bazil belän tanışa.

*Kamilla Donsyö* suräte berençe zur dan kiterä (soñraq Mone Kamilla'ğa öylänä).

Soñraq Mone Angliädä häm Niderlandlarda eşli, mäşhür "Tä'sir. Çığuçı qoyaş" räsemen yasıy.

1912 yıldan Mone katarakta (küzlär çire) belän awırta başlıy. Näticädä anıñ räsemnärenä yaña töslär xas buldı. "Aq tösle tönboyıqlar räsemnärdä zäñgär tösle bula".

1926 yılda rässam Jiverni şähärendä wafat bula.

## Saylanğan icatı


Файл:Claude Monet 024.jpg|«Xatınnar baqçada», 1866—1867 
Файл:Monet - The Magpie.jpg|«Sayısqan», 1868—1869 
Файл:Claude Monet, Impression, soleil levant, 1872.jpg|«Tä'sir. Çığuçı qoyaş.», 1872 
Файл:Claude Monet 008.jpg|«Kaputsin bulvarı», 1873 
Файл:Claude Monet, Fishing Boats Leaving the Harbor, Le Havre.jpg|«Gavan'», 1874  
Файл:La Gare Saint-Lazare - Claude Monet.jpg|«Señ Lazar vokzalı», 1877  
Файл:Claude Monet-Waterlilies.jpg|«Tönboyıqlı bua», 1899 
Файл:Beach at Pourville.jpg|«Purvildä pläj», 1882 
Файл:RouenCathedral Monet 1894.jpg|«Ruan çirkäwe», 1894 
Файл:Monet, Claude - Charing Cross Bridge - Google Art Project.jpg|«Çariñ-Kross küpere», 1900 
Файл:Nympheas 71293 3.jpg|«Tönboyıqlar», 1915
Файл:Monet Japonaise.jpg|«Yapon kimonoda kiengän Kamilla»


## Şulay uq qarağız

* Hälil Paşa
* Klod Debüssi

## Ädäbiät

* *Сапего И. К.* Моне // Альбом. — Л., 1969.
* *Георгиевская Е. Б.* К. Моне // Альбом — 2-е изд. — М., 1974.
* *Богемская К. Г.* К. Моне. — М., 1984.
* *Ревальд Дж.* История импрессионизма. — М., 1994.
* *Кулаков В. А.* Клод Моне [Альбом]. — М., 1989.
* *Тайландье И.* Клод Моне [Альбом]. — М., 1995.
* Соч.: Письма, пер. с франц. // предисл. и прим. Н. В. Яворской, в кн.: Мастера искусства об искусстве, т. 5, кн. 1. — М., 1969.
* *Рейтерсверд О.* Клод Моне, [пер. со швед.] — М., 1965.
* *Hoschedé J.P.* Claude Monet, се mal connu, v. 1—2, Gen., 1960. 
* *Forge A.* Monet. Chicago, 1995. 
* *Wildenstein D.* Claude Monet. 
* *Christoph Heinrich.* Claude Monet. Koeln: 2007. Tashen GmbH. ISBN 978-3-8228-6368-8 

Төркем:Француз рәссамнары
Төркем:Импрессионизм
Барабыз

**«Барабы́з»** — татар крәстияннәренең 19 йөз — 20 йөзнең 1 нче чирегендә Казандагы вакытлы кәсебе - ат җигелгән чаналарда кешеләр йөртү, йөк ташу. Кайбер мәгълүматлар буенча, андый кәсеп белән Казанда берничә мең кеше шөгыльләнгән. Гади йөк чаналары файдаланылган. Утыргыч урынына салам тутырылган түшәкләр, зур капчыклар кулланылган. Соңрак трамвай тарафыннан кысрыклап чыгарылганнар.
## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе

Төркем:Казан транспорты
Ясмык

**Ясмык**, азык ясмыгы яки гадәти ясмык () — кузаклы гаиләлегенә карый торган үсемлек,төгәл генә әйткәндә Lens ыругының астөре. Ясмык борын заманнардан игелә торган мөһим азык-төлек яки терлек азыгы культурасы. Якын Көнчыгышта аеруча популяр.

Борынгы Мисыр кешеләре аның оныннан пешерелгән ипине фараоннар каберлекләренә сала торган булганнар. Грекларда ясмык белән бәйле мәкаль дә бар: «Акыллы кеше үз ясмыгын пешерә белә». Германиядә бу ризыкны бүгенге көндә дә бик олылыйлар. Аны Яңа ел бәйрәмнәрендә табынның түренә куялар. Алманнар аның уңыш китерү көченә ия булуына ышаналар. Шуны әйтергә кирәк – ясмык элек бик кыйммәт йөргән. Шуңа да аны байлар ризыгы дип санаганнар.

Ясмыктан пешерелгән ризыклардан баш тарткан кешеләр бик зур хата ясый, ди диетологлар. Туклыклыгына карасак, ул ипи белән итне дә алыштыра ала икән. Ясмык А, В, С витаминнарына, аксымга, углевод, калий, кальций, магний, цинк, тимер, фосфор һ.б. кеше организмына кирәкле микроэлементларга бай. Галимнәр раславынча, анда бик күп фолий кислотасы бар, ул исә онкологик авыруларга каршы торырга ярдәм итә. 
Ясмык дөньяда иң зарарсыз ризыкларның берсе булып санала. Чөнки ул, башка үсемлекләргә караганда, үзенә зарарлы нитратларны сеңдерми.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ясмык – байлар ризыгы

Төркем:Бөртекле-кузаклылар
Тум татар педагогия укуханәсе

**Тум татар педагогия училищесы** — Тум шәһәрендә урнашкан булган уку йорты.

1924 елның 15 гыйнварында *Тум татар педагогия техникумы* буларак нигезләнгән. Башта — Тум педтехникумының филиалы, 1926 елдан мөстәкыйль уку йорты. 1932 елдан — укуханә. 
Уку йорты Тум, Новосибирск, Кемерово өлкәләрендәге татар мәктәпләрен укытучылар белән тәэмин итә.

1949 елда Тум педучилищесы белән белән берләштерелгән, аның татар бүлекчәсе буларак калган. 1953 елда, татар мәктәпләре өчен кадрлар хәзерләвенә ихтыяҗ кимү сылтавы белән 1954 елның 1 гыйнварыннан соң бүлек тә юкка чыгарыла. 1956 елда татбүлекнең соңгы чыгарылышы була.

## Билгеле шәкертләр
* Габдерахман Хәмиди, Татарстанның атказанган укытучысы.

## Чыганаклар
* Из архива ТГПК 

Төркем:Педагогика көллиятләре
Инкыйлаб

**Инкыйлаб** (  - борылыш, түнтәрелеш, әйләнеш) — җәмәгать, табигать, белем үсешендә тирән сыйфат үзгәреше.

Эволюциядән аермалы буларак инкыйлаб тизрәк, мөһимрәк сыйфат үзгәрешләренә китерә.

Тәбигатьтә геологик инкыйлаб, җәмәгать үстерүендә сәнәгый, мәдәни, "яшел", демографик инкыйлаб, сәясәттә - социаль, сәяси инкыйлаб, фәндә - фәнни инкыйлаб аерылып билгеләнә.

## Истилах тарихы
Иң беренче мәртәбә *revolution* терминын Николай Коперник үз китабында *«De revolutionibus orbium coelestium»* (Күк җисемнәре әйләнүе турында) 1543 елда кертә.

Кайчакта уңышлы дәүләт түнтәрелеше шулай ук инкыйлаб дип йөртелә, мәсәлән Англия тәхетендә булган "Данлы инкыйлаб" 1688-1689, Мао Цзэдун җитәкләгән Мәдәни инкыйлаб (1966-1976).

Кайчакта инкыйлаб термины инкыйлаби вакыйгаларга карата кулланылмый: мәсәлән СССРда узган "Перестройка" (1987-1991).

## Шулай ук карагыз
* Фетнә
* Дәүләт түнтәрелеше

## Әдәбият

*   Маркс К. Буржуазия и революция // Маркс К. и Энгельс Ф. Сочинения. Т. 6. М.: Государственное издательство политической литературы, 1957.
*    Энгельс Ф. Переворот в науке, произведённый господином Евгением Дюрингом // Маркс К. и Энгельс Ф. Сочинения. Т. 20. М.: Государственное издательство политической литературы, 1961.
*   Ленин В. И. Государство и революция // Ленин В. И. Полное собрание сочинений. Т. 33.
*    Шевченко В. И. Социально-философский анализ развития общества
*    Волобуев П. В. Выбор путей общественного развития: теория, история, современность. Москва, Политиздат, 1987
*    Эйзенштадт Ш. Революция и преобразование обществ. Сравнительное изучение цивилизаций. М.: Аспект Пресс, 1999. — ISBN 5-7567-0231-8
*    Хобсбаум Э. Век революции. Европа 1789—1848. Ростов-на-Дону: Феникс, 1999. — ISBN 5-222-00614-X
*    Brinton C. C. The Anatomy of Revolution. N.Y., 1957.
*    Kenney P. A Carnival of Revolution. Central Europe 1989. Princeton and Oxford: Princeton University Press, 2003. ISBN 0-691-11627-X

Төркем:Инкыйлаблар
Әстерхан татар педагогия укуханәсе

**Әстерхан татар педагогия училищесы** — Әстерхан шәһәрендә урнашкан булган уку йорты.

1927 елда Сарытау шәһәрендә *Сарытау татар педагогия училищесы* буларак ачылган, ә 1931 елда РСФСР Халык мәгарифе комитеты карары белән Әстерханга күчерелгән. Шул ук, 1927—1931 елларда, Әстерхан педучилищесындә татар бүлекчәсе эшләгән булган. Мөстәкәйль уку йорты буларак 1943 елга кадәр булган — ул Әстерхан педучилищесы составына татар бүлекчәсе буларак кертеләгән һәм бүлек булып 1954 елга кадәр сакланып калган.

1954 елда, татар мәктәпләре өчен кадрлар хәзерләвенә ихтыяҗ кимү сылтавы белән 1954 елның 1 гыйнварыннан соң бүлек юкка чыгарыла.
## Чыганаклар
* Әстерхан социаль-педагогия көллияте турында 
## Искәрмәләр

Төркем:Педагогика көллиятләре
Владивосток

**Владивосток, Владивастук** () — Россиянең Азия өлешендәге шәһәр, Россиянең Ерак Көнчыгышында иң зур шәһәр, Диңгез буе краеның административ үзәге.

2010 елның җанисәбе буенча шәһәрдә 592 034 кеше яши.

Транссебер магистраленең соңгы пункты. Ерак Көнчыгыш бассейнының йөк әйләнеше буенча дүртенче порт. Тын океан флотының баш базасы. Үз эченә Ерак Көнчыгыш дәүләт университетын һәм РФА Ерак көнчыгыш бүлекчәсен кертүче Ерак көнчыгыш төбәгенең иң эре фәнни-мәгариф үзәге.

Владивосток («*Көнчыгышка ия булу*») хәрби посты буларак 1860 елда нигезләнгән, 1880 елда шәһәр статсын алган. 1888 елдан — Диңгез буе өлкәсенең, 1938 елдан — Диңгез буе краеның үзәге.
## Халык саны

## Административ бүленеш
Владивосток шәһәре 5 районга бүленә:
# Ленин районы
# Беренче Май районы
# Первая Речка районы
# Совет районы
# Фрунзе районы
## Мәгариф
* Ерак Көнчыгыш федераль университеты
## Дин
;Православие
;Яһүд дине
* Синагога
;Ислам
* «Казан мәчете»

## Шәхесләр
* Эрик Галимов (1936), геология-минералогия фәннәре докторы.
* Рөстәм Баязитов (1946), физик, физика-математика фәннәре докторы (1999).
* Галина Калашникова, балет әртисе.
* Дмитрий Хәйбриев (1982), Южно-Сахалинск вице-мэры.

## Искәрмәләр


Төркем:Владивосток шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Владивосток
Дәүләт түнтәрелеше

**Дәүләт түнтәрелеше** — дәүләттә гамәлдәге эш иткән конституцион һәм хокукый кануннарны бозу белән, гадәттә дәүләт үзәкләрен алганда көч куллану белән хакимият алыштыру. Еш дәүләт түнтәрелеше нәтиҗәсендә эш итүче дәүләт башлыклары изоляцияләнәләр — кулга алыналар яки үтереләләр.

Инкыйлабтан аермалы буларак дәүләт түнтәрелеше чорында хакимият алыштыру тирән, сыйфат үзгәрешләренә китерми, нәтиҗәләре әһәмият буенча инкыйлаби булмыйлар.

Шулай ук "Сәнәгый борылыш" һәм "Сәнәгый инкыйлаб" аерылып торалар.

## Сарай түнтәрелешләре
### Татар дәүләтләре
*Татар дәүләтләрендә аеруча Алтын Урдада чуалыш чорында сарай түнтәрешләре гаскәрләр куллану белән баралар. Бәрдибәк хан үлгәннән соң башлана, канунлы хан Туктамыш хакимияткә килүе белән тәмамлана.
*Казан ханлыгында сарай түнтәрелешләре чит ил көчләре тыгылуы катнашында (Мәскәү кысылуы) узалар: мәсәлән Сафа Гәрәй бәреп төшерүне Мәскәү яклы фетнәчеләр берничә тапкыр оештыра, ләкин Мөхәммәд Әмин хакимияткә икенче килүе — Мәскәү бәйлелегеннән азат итү, Милли Азатлык өчен көрәш нәтиҗәсендә сарай түнтәрелеше булган.

### Россия
Күп кенә сарай түнтәрешләре Россиядә XVIII гасырда уза (Анна Иоан кызы, Елизавета II, Екатерина II, Александр I хакимияткә килү нәтиҗәсендә Петр III, Павел I үтерелә).

## Инкыйлаби борылышлар
Зур, тирән, сыйфат үзгәрешләренә китергән дәүләт түнтәрелешләре инкыйлаби борылышлар дип йөртелә. Масштаб, социаль нәтиҗәләр, кешеләр катнашу буенча иң зур инкыйлаби борылышлар:

* Бөек француз инкыйлабы 1789 елда Бастилия төрмәсен басып алу белән башлана, Иске тәртипне бәреп төшерә, монархияне юк итә, республиканы урнаштыра.
Термидориан түнтәрелеш 1794 елда француз инкыйлабын туктата.
* Россиядә февраль инкыйлабы 1917 елда монархияне юк итә һәм 14 сентябрьдә Россия Җөмһүриятен игълан итә.
* Бөек Октябрь инкыйлабы кораллы күтәрелеш белән 1917 елның 25-26 октябрендә башлана һәм Россиядә Советлар Җөмһүриятен урнаштыра.

## Хәрби түнтәрелешләр
Гаскәрләр алга китерүче үзгәрешләр көче очракта хәрби түнтәрелеш бара. Мәсәлән Борынгы Римда  "хәрби императорлар" 235-285 елларда.

Гаскәр кечкенә бер өлеше түнтәрелештә катнашу очракта дәүләт түнтәрелеше путч дип йөртелә, хакимиятне басып алучылар — хунта, тәртип — хәрби диктатура дип атала. Мәсәлән Чилидә хәрби түнтәрелеш нәтиҗәсендә Пиночет хакимияткә килә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* О. Н. ГЛАЗУНОВ.ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ПЕРЕВОРОТ.СТРАТЕГИЯ И ТЕХНОЛОГИЯ.МОСКВА 2007 
*  Малапарте, Курцио  Техника государственного переворота 
* И.Мусский 100 великих заговоров и переворотов 

 

## Шулай ук карагыз

* Фетнә
* Инкыйлаб
* Эволюция

Төркем:Инкыйлаблар
Төркем:Ихтилал
Төркем:Низаглар
Кадаклар

**Кадаклар** — бер башы очлы, икенче башы эшләпәле сүректән торган, гадәттә, металлдан ясалган һәм бер нәрсәне икенчесенә беркетү өчен хезмәт итә торган әйбер.

Бабаларыбыз борыннан төрле кадаклар кулланган. Башта алар агачтан ясалган. Аның өчен имән, чаган сыман каты агач сайланган. Борынгы тораклар, авыллар урынында бакыр кадаклар дә, тимер кадаклар дә табыла. Агач кадак безнең көннәргә дә килеп җиткән: ул балта, чүкеч саплаганда, тәрәз рамнары ясаганда кулланыла. Осталар өстәл, утыргыч сыман йорт җиһазлары эшләгәндә нәкъ агач кадакларгә өстенлек бирә.

Тимер кадаклар элек тимерлектә чүкелгән. Тимерне кыздырып, бер як башын очлаганнар, ә икенчесен төеп “баш” ясаганнар. Ә күпләп җитештерү махсус станок уйлап чыгарылгач башланган. Ул XVIII гасыр азагында Англиянең Бирмингем шәһәрендә барлыкка килә. Шунда ук беренче кадак фабрикасы ачыла. Ә Русиядә кадакларны күпләп 1872 елда җитештерә башлыйлар.

Хәзерге вакытта гади тимердән ясалганнан тыш, кыздырылган кадаклар сатыла. Аның белән хәтта кирпеч дивар тишеп була. Винтлы яки сырлы кадаклар исә гади кадак суырылып чыгар урында кулланыла. “Котоко” дип аталган япун фирмасы пластик кадаклар җитештерә башлаган. Аларның өстенлеге шуннан гыйбарәт: тутыкмыйлар һәм балта йөзе, пычкы пычагы эләккәндә дә үзләре агач урынына юнылып торалар.

Кадаклар озынлыгына карап билгеләнә.

## Чыганаклар
* Аманат № 12 (805), Декабрь, 2010. 

Төркем:Төзү материаллары
Күпер

**Күпер** — ниндидер каршылыкларны *([[елга]], [[тарлавык]], [[юл]] һ.б.)* үтү өчен эшләнгән архитектура төзелеш юл корылмалары. Терәк конструкцияләре буенча балкалы, аркалы, акылмалы һ.б., материаллары буенча – корыч, тимер-бетон, агач һ.б., тәгаенләнеше буенча тимер юл, автоюл, җәяүлеләр өчен һ.б. күперләр аерыла.

## Танылган вант күперләре

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе  

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Архитектура
Велиж районы

**Велиж муниципаль районы** () — Смоленск өлкәсендә урнашкан муниципаль район. Район үзәге — Велиж шәһәре.

## Тарих
Велиж районы 1927 елны оештырылган.

## География
### Чиктәшлек

## Административ бүленеш

## Халык

## Демография
Велиж районының иң зур торак урыны – Велиж шәһәре.

## Искәрмәләр

Төркем:Смоленск өлкәсе районнары
Төркем:Смоленск өлкәсенең Велиж районы
Yohann Ştrauss

**Yohann Ştrauss** (ğädättä *Ştrauss-ulı* dip atala, almança *Johann Strauß*; 1825-1899, Vena) - Avstriä köyyazarı, dirijör häm skripkaçı, tanılğan "vals patşası", küp kenä biülär äsärläre häm operettalar avtorı.
 
## Tärcemäi xäle

Tanılğan Avstriä kompozitorı Yohann Ştrauss-ölkän ğailäsendä tuğan. Anıñ qart babayı Budapiş şähärennän kilgän katolik dinen qabul itkän yähüd bulğan.

Anıñ ike bertuğanı şulay da köyyazar bula.

Atası yäş Ştraussqa skripkada uynarğa tıya, bankir bulaçağın ömetlänä, läkin Yohann yäşeren räweştä muzıka belän şöğellänä.

1844 yılda Yohann muzıkal' belem tämamlıy. Ştrauss-ölkän ğailädän kitä häm ulların mirassız itep qaldıra.

Yäş Ştrauss keçe orkestr cıya, kazinoda çığış yasıy, läkin atası könçelek xisläre säbäple ulına çığış yasarğa qomaçawlıy.

1848 yılğı İnqıylabtan soñ atası belän nizağ köçäyä.

1849 yılda Ştrauss-ölkän ülä, anıñ orkestrı ulınıqına quşıla.

Berdäm orkestr küp çığış yasıy häm zur dan qazana.

1856 yılda Rusiädä gastrol'lär, Pavlov vokzalında (Pitırbur yanında) çığış yasıy.

1874 yılda **"Yarqanat"** mäşhür operetası çığa. Başta zur dan qazanmıy, tik 20 yıldan soñ tantanalı uñış kiterä.

1885 yılda **"Çegän baronı"** operetası çığa, Ştraussnıñ operağa iñ oxşağan operetası.

1899 yılda pnevmoniädän ülä, Vena üzäk ziratında kümelgän.

Ştrauss üz böten milegen muzıkal' cämğiätkä wäsiät itä.

## İcat

Üz tormışında Ştrauss 496 äsär: 168 vals, 117 polka, 73 kadril, 43 marş, 31 mazurka, 16 operetta, opera, balet icat itä.

## Ädäbiät

*    Соловьёв Н. Ф.,— Штраус, Иоганн (сын) // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Владимирская А. Р. Звёздные часы оперетты. — Л.: Искусство, 1975. — 136 с.
*    Трауберг Л. Жак Оффенбах и другие. М.: Искусство, 1987, глава 9: Штраус.
*    Ярон Г. М. О любимом жанре. — M.: Искусство, 1963. — 254+илл. с.
*    Айгнер Томас. «Иоганн Штраус — Ольга Смирнитская. 100 писем о любви.» Документальный роман. М.: Время, 2005, 240 с ISBN 5-9691-0070-6
*    Мрочковская-Балашова С. «Мой ангел, мой чертенок. Петербургский роман Иоганна Штрауса и Ольги Смирнитской» ОАО Издательство «Радуга», 2002.

Төркем:Композиторлар
Рязань

**Рязань** (, ) (1778 елга кадәр — **Переясла́вль-Ряза́нский**) — Россия шәһәре, Рязань өлкәсенең административ үзәге. 2010 елның җанисәбе буенча шәһәрдә 524 927 кеше яши. Ука елгасының югары уң ярында, аңа Трубеж елгасы кушылган урыныда, Көнчыгыш Европа тигезлегенең үзәгендә, Мәскәүдән 180 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

Эре фәнни, хәрби, һәм сәнәгый үзәк. Шәһәргә ике аэропорт, ике елга порты, ике тимер юл вокзал, һәм ике автовокзал хезмәт күрсәтә. Ука елгасы буйлап 50 км түбәнрәк «Иске Рязань» тарихи-ландшафт музей тыюлыгы урнашкан — биредә шул ук исемле Бөек Рязань кенәзлегенең башкаласы урнашкан булган, аның хөрмәтенә 1778 елда хәзерге шәһәргә исем бирелгән.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар — 95,8%. 
## Административ бүленеш
Шәһәр 4 административ бүлгегә бүленгән:
*Совет округы
*Тимер юл  округы
*Мәскәү округы
*Октябрь округы

## Шәхесләр
* Александр Шакиров, регбиче.
* Роман Путин (1977), бизнесмен, В. В. Путинның туганы.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Рязань өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Рязань өлкәсе район үзәкләре
Глинка районы

**Глинка муниципаль районы** () — Смоленск өлкәсендә урнашкан муниципаль район. Район үзәге — Глинка авылы.

## Тарих
Глинка районы 1929 елны оештырылган.

## Халык
Халык саны — 6,081 мең кеше (2005).

## Административ бүленеш

## Демография
Глинка районының иң зур торак урыны – Глинка авылы.

## Искәрмәләр

Төркем:Смоленск өлкәсе районнары
Төркем:Смоленск өлкәсенең Глинка районы
Диләрә Ваһапова

**Диләрә Ваһапова**, Диләрә Зөфәр кызы Ваһапова (*[[1985 ел]]ның 14 сентябре, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Ленинград]]*) — татар җырчысы, җырлар авторы, «Мураками» рок-төркеменең җитәкчесе. Татарстанның атказанган артисты (*[[2020 ел|2020]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1985 елда Ленинград шәһәрендә дөньяга килә, соңрак Казанга күчә.

Казан дәүләт энергетика университетын тәмамлый.

2004 елда «Халык артисты-2» телевизион проектында катнаша.

2004 елда «Мураками» рок-төркеменә керә һәм аны җитәкли. Төркем Сергей Безруков төшергән «Реаль әкият» фильмына музыка яза, 2010 елда «Яңа дулкын» фестивалендә катнаша.

Танылган җырлары - "Урал турында", "Нуль километры", "Әкият".

2014 елда "Тавыш" (Голос) дигән телевизион проектта катнаша.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2020 — Татарстанның атказанган артисты.

## Искәрмәләр

 
## Сылтамалар

* murakamiband - рәсми сәхифә 
*  "Мин солдат", "Тавыш" ярышында татарча-русча җыр

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан дәүләт энергетика университетын тәмамлаучылар
Воронеж

**Воронеж** () — Россиянең Европа өлешендә шәһәр, Воронеж өлкәсенең административ үзәге.

2010 елның җанисәбе буенча шәһәрдә 889 680 кеше яши.

Воронеж сускалагычының, Воронеж һәм Тын елгалары буенда, Мәскәүдән 530 километр көньяктарак урнашкан.

Россиянең иң эре икътисади үзәкләрлән берсе. Азык-төлек, химия, радиоэлектрон сәнәгатьләре, машиналар төзү һәм ваклап сату үсеш алган.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар — 97,0%, украиннар — 1,0%.
## Шәхесләр
* Леон Небенцаль (1910―1996), тәрҗемәче, публицист һәм журналист. Җәлилнең Берлин чоры тормышын һәм иҗатын өйрәнүче.

## Административ бүленеш
Шәһәр 6 районга бүленгән:
#Тимер юл районы
#Үзәк районы
#Коминтерн районы
#Ленин районы
#Совет районы
#Сулъяк районы
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Воронеж Яндекс.Күренешләр сайтында.

Төркем:Воронеж
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Хабарау

**Хабарау** () — Россиянең Азия өлешендәге шәһәр, Хабаровск краеның һәм Ерак Көнчыгыш федераль округының административ үзәге.

2010 елның җанисәбе буенча шәһәрдә 577 441 кеше яши.

Урта Амур түбәнлегендә, Амур ермагы һәм Амур елгасы буенда, Кытай белән чиге янында урнашкан. Шәһәрдә ике һава лиманы, тимер юл вокзалы, дүрт тимер юл стансасы, елга порты бар.

1858 елда *Хабаровка* исеме астында хәрби пост буларак нигезләнгән (рус илгизәре Ерофей Хабаров хөрмәтенә аталган). 1880 елдан — шәһәр, Диңгез буе өлкәсенең административ үзәге, 1893 елдан хәзерге исмен йөртә. 1926 елдан Ерак Көнчыгыш крае, 1938 елдан — Хабарау крае үзәге.

2002 елдан Ерак Көнчыгыш федераль округсенең үзәге; биредә шулай ук Ерак Көнчыгыш үсеше министрлыгы, Көнчыгыш хәрби округның идарәләре урнаша.
## Халык

Милләтләр (2010): руслар — 92,8%, украиннар — 1,8%, кореялылар — 1,1%.
## Административ бүленеш
Шәһәр 4 округгә бүленгән, алар составына 5 район керә:
*Үзәк округ
**Үзәк район
*Северный округ
**Кызыл флот районы
**Киров районы
*Тимер юл округы
**Тимер юл районы
*Көньяк округ
**Индустриаль районы
## Мәгариф
* Тын океан дәүләт университеты

## Шәхесләр
* Элла Казакова, химик.
* Сергей Погодин (1956), генерал-майор, Татарстан Республикасы хәрби комиссары (2006 елдан).
* Сергей Бодров (1948), кинорежиссёр, продюсер, сценарист.
## Дин

;Православие
;Ислам
* Мәчет
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Хабарау Яндекс.Күренешләрдә

*
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Кемерово

**Кемерово** (, тат. Күмертау, Кәмәр) — Россия шәһәре, Кемерово өлкәсенең административ үзәге (әмма аның иң зур шәһәре түгел).

2010 елның җанисәбе буенча шәһәрдә 532 981 кеше яши.

Көнбатыш Себерның көньягында, Том һәм Искитимка елгаларында, Кузнецк күмер бассейнының төньяк өлешендә урнашкан.

Себернең мөһим административ, икътисади, фәнни, мәдәни, транспорт һәм сәнәгый үзәге.

1918 елда Щеглово (1720 елда нигеләнгән) һәм Кемерово (1863 елда нигеләнгән) авылларыннан барлыкка килгән. Хәзерге исемен 1932 елдан йөртә.

2021 елның 21 сентябреннән ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## Халык

Милләтләр (2010): руслар — 94,7%, татарлар — 1,3%.
## Эчке бүленеш
Шәһәр 5 районга бүленә:
# Завод районы
# Киров районы
# Ленин районы
# Рудник районы
# Үзәк районы

## Мәгариф
* Кемерово дәүләт университеты

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Кемерово Яндекс.Күренешләрдә


Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Сочи

**Сочи** (*Сучи*, , ) — Россиянең курорт-шәһәре, Краснодар краенда, Кавказның Кара диңгез яр буенда, Мәскәүдән 1700 километр ераклыкта урнашкан.

Красная Поляна шәһәр тибындагы бистәсе һәм Төп Кавказ таулары сыртының көньягында урнашкан авыллар белән *Сочи курорт шәһәре муниципаль берәмлекне* тәшкил итә. Сочи Россиянең иң эре курорт шәһәре булып санала. Россиянең Кара диңгез яр буеның мөһим транспорт төене, икътисади һәм мәдәни үзәге.

2010 елның җанисәбе буенча шәһәрдә 343 334 кеше яши. Халык саны буенча Кара диңгез ярында урнашкан шәһәрләр арасында Сочи, Әдис һәм Самсуннан калышып, өченче урынны биләп тора.

Сочи, шулай ук, Россия һәм Аурупаның иң озын шәһәре булып тора..

2014 елда шәһәрдә XXII Кышкы Олимпия уеннары уздырылганнар.
## Халык

Милләтләр (2010): руслар — 69,1%, әрмәннәр — 12,8%, украиннар — 2,3%, гөрҗиләр — 1,8%.
## Эчке бүленеш
Шәһәр 4 районга бүленә:
# Үзәк районы
# Адлер районы
# Лазаревское районы
# Хоста районы

## Танылган шәхесләр
* Сергей Галицкий (1967), миллиардер (*«Магнит» кибетләр челтәре хуҗасы*)

## Моны да карагыз
* XXII Кышкы Олимпия уеннары

## Тышкы сылтамалар
* Сочи Яндекс.Күренешләрдә
## Искәрмәләр

*
Төркем:Россия курортлары
Зур Яүбәзе

**Зур Яүбәзе** — ның Дүртөйле районы биләмәләреннән ага торган елга. Елга Агыйдел елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 56 км. Үзенең иң эре кушылдыгы - Яүбәзе елгасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан елгалары
Эрбет (мәгънәләр)

*[[Татар]]ча Википедиядә әлеге  атама  кулланылган  берничә бит бар*:

* Эрбет () – Нарат ыругының мәңге яшел агач төре.
* Эрбет () – Свердловск өлкәсендәге  шәһәр.
* Эрбет ярминкәсе – XVII гасырның 30 елларыннан Русиядә Эрбет шәһәрендә дәвамлы эшләп килгән эре ярминкә.
* Эрбетчеләр - () — карга кошлар гаиләлегенең кошлар ыругы.
* Эрбетче (эрбет чыпчыгы, ) — карга кошлар гаиләлегеннән эрбетчеләр ыругының кошы.
* Америка эрбетчесе () — карга кошлар гаиләлегеннән эрбетчеләр ыругының кошы. Төньяк Америкада яши.
Новокузнецк

**Новокузнецк** (, 1622-1931 елларда *Кузнецк—Сибирский*, 1932—1961 елларда *Сталинск*; шор., хак., алт.: *Аба-тура*; сибирско-тат.: *Аба-тора*) — Русиянең Кемерово өлкәсендә шәһәр, Кемерово өлкәсенең Новокузнецк районы үзәге. Кемерово өлкәсенең иң зур һәм иң иске шәһәре. 

2020 елның 2 июленнән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.

2010 елның җанисәбе буенча шәһәрдә 547 904 кеше яши.
## География
Көнбатыш Себернең көньягында, Том елгасы ярларының икесендә дә, Кузнецк күмер бассейнының көньягында урнашкан.

Себернең эре икътисади, транспорт һәм мәдәни үзәге.

Русиянең металлургия һәм күмер чыгару мәрказләреннән бересе.

1617 елда кальга буларак барлыкка килгән. 1917 елга кадәр кече сәүдә һәм кәсепчелек мәркәзе булган. Сәнәгате 1929 елда Кузнецк металлургия комбиантының төзелешеннән үсеш алды. Төп ширкәтләр: Кузнецк, Көнбатыш Себер металлургия комбинатлары. Ферроэретмәләр, әлүмин, һ.б заводлары эшлиләр. Машиналар төзү һәм металлургия үсеш алганнар. Химия-фармацевтика эшләп чыгару берләшмәсе, җиңел, азык-төлек сәнәгатьләре бар. Ташкүмер чыгарыла. 2 югары уку йорты, 2 театр, 4 музей (шул исәптән, өлкәне өйрәнү, тасвирый сәнгать музейлары) бар.
## Халык саны

Милләтләр (2010): урыслар — 94,4%.
## Эчке бүленеш
Шәһәр 6 районга бүленә:
# Завод районы
# Кузнецк районы
# Куйбышев районы
# Орҗоникидзе районы
# Үзәк районы
# Яңа Ильинка районы

## Мәгариф
* Новокузнецк институты (КемДУ филиалы)

## Шәхесләр
* Ольга Иванова (1965), язучы-прозаик.
* Гата Камский (1974), гроссмейстер (1990).
* Габделкәрим Кәримов (1986), Казакъстан җырчысы.
* Константин Толкачёв (1953), 1999 елдан Башкортстан Республикасы Дәүләт Җыелышы — Корылтай рәисе.

## Дин

;Православие
;Ислам
* «Чулпан» мәчете
* «Абду Рахмон» гыйбадәт йорты
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Үзбәк милли энциклопедиясе

Новокузнецк
Архангельск

**Архангельск** () — Россиянең Европа өлеше төньягында шәһәр, Архангельск өлкәсенең һәм Диңгез буе районының үзәге.

2010 елның җанисәбе буенча шәһәрдә 348 783 кеше яши.

Төньяк Двина елгасы ярларының икесендә дә, Ак диңгезгә кушылу урыныннан 30-35 километр ераклыкта урнашкан.

Россия төньяк-көнчыгышының эре фәнни (Төньяк федераль университеты) һәм сәнәгый үзәге, Төньяк диңгез юлының мөһим порты. Эре урман сәнәгате үзәге, монда унлап такта яру, селлюлоза-кәгазь комбинатлары, һидролиз заводы бар. Көймәләр төзү вә көймә төзәтү сәнәгатьләре үсеш алганнар.

1584 елда Явыз Иван фәрманы буенча Михаил Архангел кәшишханәсе янында *Яңа Холмогоры* исеме астында нигезләнгән.

1908 елда шәһәрдә татар мәктәбе эшли башлый, совет чорында җидеелык татар милли мәктәбе итеп үзгәртелә; 1937 елда мәктәп ябыла.
## Халык саны

## Административ бүленеш
Архангельск шәһәре 9 бүлгегә бүленә:
#Варавино-Фактория
#Исакогорка округы
#Ломоносов округы
#Маймакса округы
#Октябрь округы
#Майская Горка
#Төньяк округы
#Соломбала округы
#Циглома округы

## Моны да карагыз

* Архангельск мәчете

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Архангельск Яндекс.Күренешләрдә

*
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хәрби дан шәһәрләре
Улан-Удэ

**Улан-Удэ** ( — *«Кызыл Уда»*, ) — Россиянең Бурятия республикасының башкаласы. Байкал күленнән 100 километр көнчыгыштарак, Селенга елгасының ярларында, аңа Уда елгасы кушылу урынында урнашкан. Транссебер магистраленең мөһим тимер юл төене. Селенга елгасындагы пристән. 2010 елның җанисәбе буенча шәһәрдә 404 426 кеше яши.

1666 елда казакларның *Удинское* кышлавы буларак барлыкка килгән. 1689 елдан Верхнеудинск кальгасе, аның янәшәсендә шәһәр барлыка килгән. 17 гасырда Байкал арты территориясенең административ һәм хәрби үзәге. 1783 елдан Иркутск калгайлыгының, соңыннан Иркутск губернасының өяз шәһәре; 1851 елдан Байкал арты вилаяте составында. Эре сәүдә үзәге. 1899 елда шәһәр аша Транссебер магистрале үткәрелә.

1905 елгача — сөрген урыны. 1920 елның апрель—октябрьда Ерак Көнчыгыш Җөмһүриятенең башкаласы. 1923 елдан Бүрәт-маңгул АССР (1958 елдан Бүрәт АССР) башкаласы. 1934 елның 27 июленнән хәзерге исемен йөртә.

Машиналар төзү вә металл эшкәртү (авиация, приборлар төзү, көймәләр төзү, "Теплоприбор" вә башка заводлар), җиңел, азык-төлек, агач эшкәртү ширкәтләре, пыяла заводы бар. Россия ФА Себер бүлекчәсе филиалы, 4 югары уку йорты, 4 театр (шул исәптә, опера һәм балет театры). Музейлардан тарихи, этнография, нәфис бурят ташы, Шәрекъ сангәте, табигать вә башка музейлар, филармония бар. Мигмарият ядкарьләреннән Одигитриев соборы (18 гасыр), кәрвансарай (19 гасыр башы) һ.б. сакланган. Аэропорт бар.
## Халык саны

Милләтләр (2010): урыслар — 63,1%, бүрәтләр — 33,4%.

## Эчке бүленеш
Шәһәр 3 районга бүленә:
# Совет районы
# Тимер Юл районы
# Октябрь районы

## Мәдәният
* Байкал — Бүрәтияның милли җыр һәм бию театры.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Бурятия шәһәрләре
Төркем:Улан-Удэ
Ketrin Hepbörn

**Ketrin Hoton Hepbörn** (inglizçä *Katharine Houghton Hepburn*, 1907-2003) - AQŞ aktrisası, dönya tarixında "Oskar" bülägenä iñ küp tapqır layıq bulğan aktrisa (4 märtäbä), 12 tapqır Oskar bülägenä täqdim itelä. AQŞ kino institutı tarafınnan Holiwud iñ böyek aktrisası bulıp tanılğan.

## Tormış yulı

Hepbörn Yaña Angliädä tabib ğailäsendä 1907 yılda dönyağa kilä.

1928 yıldan Baltimor teatrında berençe çığışı yasıy.

1932 berençe tapqır kinoda töşerelä.

1933 yılda **"İrtänge dan"** filmı öçen berençe Oskar ala, "Keçkenä xatınnar" filmı öçen Venetsiä festivale bülägenä layıq bula.

**"Kem töşke aşqa kiler, belep al"** (1968), **"Arıslan qışta"** (1969), **"Altın küldä"** (1982) filmnarı öçen iñ yaxşı xatın röle nominatsisendä Oskar ala.

2003 yılda 93 yäşlek Hepbörn yaman şeş çirennän Konektikut ştatında wafat bula.

## İcat
### Kinoda rölläre

### Saylanğan teatr rölläre

## Ädäbiät

*    Katharine Hepburn at the Internet Movie Database
*    Katharine Hepburn collected news and commentary at The Guardian Katharine Hepburn in libraries (WorldCat catalog)

Төркем:Актрисалар
Краснодар

**Краснодар** (, 1920 елга кадәр — *Екатеринодар*) — Россия шәһәре, Краснодар крае башкаласы. 2025 ел мәгълүматлары буенча, шәһәрдә 1 154 885 кеше яши.
## География
Кубан елгасының уң ярында, Азак һәм Кара диңгезләрдән 120–150 километр ераклыкта. 

Төньяк Кавказның һәм Көньяк федераль округның эре тарихи һәм икътисади үзәге; Кубан сәяси-җәгърафик өлкәсенең тарихи үзәге. Рәсми булмаган рәвештә шәһрне еш кына «Кубан башкаласы», шулай ук «Россиянең көньяк башкаласы» дип атыйлар.
## Тарих
Шәһәрне 1793 елда казаклар хәрби лагир (соңрак кальга) буларак нигезләгәннәр.
## Икътисад
Машиналар төзү (станоклар, радио вә электр үлчәү җиһазлары, компрессорлар, һ.б.), нефть эшкәртү, химия, җиңел, азык-төлек, агач эшкәртү сәнәгате ширкәтләре. 6 югары уку йорты (шул исәптә, Кубан дәүләт университеты), 3 театр, тарих-археология, нәфис музейлары бар.
## Халык саны

Милләтләр (2010): урыслар — 90,8%, әрмәннәр — 3,8%, украиннар — 1,5%.

## Эчке бүленеш
Краснодар 4 округка бүленгән:
#Көнбатыш округы
#Карасунский округы
#Кубан буе округы
#Үзәк 

## Шәхесләр
* Инга Гвоздикова (1937), тарихчы галим, тарих фәннәре кандидаты (1982). БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1998).
* Хилми Форкс (1994), трансгендер треш-блогеры һәм тиктокеры. Әхлаксыз, эпатажлы һәм провокацион тәртибе белән танылган.
## Искәрмәләр


Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Барнавыл

**Барнаул** () — Россия шәһәре, Алтай краеның административ үзәге. Көнбатыш Себерның көньягында Обка Барнаулка елгасы кушылган урында урнашкан. Тимер юллар төене.

2010 елның җанисәбе буенча шәһәрдә 612 401 кеше яши.

Машиналар төзү, җиңел һәм химия сәнәгатенең үзәге. Энергетика машиналар төзү үсеш алган. Мотор, механик пресслар, транспорт машиналар төзү заводлары, мамык җеп тукымалары, меланж комбинатлары, азык-төлек сәнәгате, төзелеш материаллары ширкәтләре бар. 6 оюгары уку йорты, шул исәптән Алтай дәүләт университеты, 4 театр, өлкәне өйрәнү музее, тасвирый вә гамәли сәнгать музее.

1730 елда көмеш эретү заводы янындагы бистә буларак нигезләнгән.

2021 елның 21 маеннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар — 95,8%.
## Эчке бүленеш
Шәһәр 5 районга бүленә:
# Индустриаль районы
# Ленин районы
# Октябрь районы
# Тимер Юл районы
# Үзәк районы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Барнаул

Төркем:Россия субъектлары башкалалары

Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Brijit Bardo

**Brijit Ann-Mari Bardo** (qayber äyteleştä *Bricit* dip yañğırıy, frantsuzça *Brigitte Anne-Marie Bardot*, 1934―2025) - Fransa aktrisası, cırçı häm cämäğät eşleklese.

1952 yılda berençe tapqır kinoda töşerelä. "Häm Allah xatınnı buldıra" (*Et Dieu… créa la femme*) filmında role öçen bötendönya danı qazana (1956).

1950-1960 yıllarda AQŞta Merilin Monro kebek Brijit Bardo Awrupada seks-simvol bulıp tanılğan.

48 filmda töşerelä, 80 cır başqara, muzıkal' şoularda qatnaşa.

1973 yılda kinokaryeranı tämamlağannan soñ xaywannar yaqlaw eşçänlege belän şöğellänä.

1990 yıllarda immigrantlar, Fransa möselmannarı, homoseksualizm, rasalar arasındağı öylänülärne tänqitläw öçen 5 tapqır "millätlärara ızğışnı qabızıp cibärü" nigezendä xökem itelä.

1960 yıllarda Bardo Şarl de Goll'nı yaqlıy.

2013 yılda Lionda ike awıru filne yoqlatıp ütersälär Bardo Rusiä watandaşlığın soramaqçı bulır dip belderä.

Vegetariançı (it aşamıy) bula.

## İcat

## Ädäbiät
* Фонд Брижит Бардо 
## İskärmälär
Төркем:Актрисалар
Тум

**Тум** яки **Томск** () — Россиядәге шәһәр, Тум өлкәсенең административ үзәге. Көнбатыш Себернең көнчыгышында, Том елгасының ярларында урнашкан. Шәһәрдә елга порты, тимер юл станциясе, аэропорт бар.

2018 ел җанисәбе буенча шәһәрдә 574 002 кеше яши.

Тум 1604 елда барлыкка килгән. 1804—1925 елларда Томск губернасы үзәге. Шәһәр 19 гасырның 30-еллары охиридан, Тум вә Янәсәй губерналарында алтынны күпләп чыгара башлавы сәбәпле, Себернең мөһим сәүдә, кәсепчелек вә транзит үзәгенә әверелгән. Томскида 1880 елда Россиянең Азия өлешендә беренче университет, 1896 елда Себердә беренче югары техника уку йорты — технология институты ачылган. Патша Россиясе дәверендә сөрген урыны булган.

Томскида машиналар төзү һәм метал эшкәртү (җиһазлар төзү, электротехника сәнәгате,  муентерәкләр (подшипниклар), әсбаплар һ.б.), химия, агач эшкәртү, азык-төлек, җиңел сәнәгатьләре үсеш алганнар. Төзелеш материаллары ширкәтләре бар. Шәһәрдә РФА Себер бүлекчәсенең гыйльми үзәге; 7 югары уку йорты (шул исәптән, Томск дәүләт университеты), 10 театр, музейлар (шул исәптән, Томск университеты музее), Ботаника бакчасы бар. Мигъмарият һәйкәлләре: Воскресение чиркәве (18 гасыр азагы — 19 гасыр башы), сәүдә рәтләре (18—19 гасырлар) сакланган.

2020 елның 2 июленнән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар — 91,7%, татарлар — 1,7%, украиннар — 1,0%.

## Истәлекле урыннары

* Ак мәчет
* Кызыл мәчет

## Эчке бүленеш
Шәһәр 4 районга бүленә:
# Киров районы
# Совет районы
# Ленин районы
# Октябрь районы

## Шәһәрдә туган күренекле кешеләр
#### Татарлар
* Галия Измайлова (1923-2010), балет биючесе, ССРБ халык артисты (1962).
* Рәис Бохараев (1929-2009), КДУ профессоры.
* Роза Исмәгыйлева (1928), Африка белгече.

## Татар матбугаты

* Себер юксыллары
* Тум сүзе
* Чулпан

## Моны да карагыз
* Татар бистәсе (Томск)

## Искәрмәләр

Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Тум
Спас (мәгънәләр)

*[[Татар]]ча Википедиядә әлеге  атама  кулланылган  берничә бит бар:*

* Спас районы (*район атамасы*) – Татарстандагы район, үзәге – Болгар шәһәре.
* Спас ярминкәсе (*ярминкә атамасы*)– Алабугада 2008 елдан август аенда узучы ярминкә.
* Спас (*бәйрәм атамасы*) – христиан динендәге кешеләрнең, шул исәптән керәшен татарларының дини бәйрәме.
* Спас (*авыл атамасы*) -  Татарстанның Бөгелмә районындагы торак пункт.