open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мариинск

**Мариинск** () — Россия территориясендә урнашкан шәһәр, Кемерово өлкәсенең Мариинск районы үзәге.

Халык саны — 40 522 кеше (2010 ел).
## География
Шәһәр Кия елгасында, Кемероводан 178 километр төньяк-көнчыгышрак урнашкан.
## Тарих
1698 елда *Кийское* авылы буларак нигезләнгән. 1856 елда шәһәр һәм өяз үзәге статусы бирелә; 1857 елда Мария Александровна патшабикәсе хөрмәтенә **Мариинск** исеме кушыла.

1924 елдан Мариинск районы үзәге булып тора.

## Халык
Халык санының үзгәрүе:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар – 95,6%, татарлар – 1,4%.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Кемерово өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Кемерово өлкәсе район үзәкләре
Енә (елга)

**Енә** () — Россия территориясеннән ага торган елга. Мордва Республикасының Торбеево районы биләмәләрендә ага. Елга  Шуструй елгасының сул ярына тамагыннан 26 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 27 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ока су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мокша Темников каласы янындагы су үлсәү посынан тамагына кадәр, Цна елгаларын кетрмичә. Кече елга бассейны — Мокша, елга бассейны — Ока.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 09010200412110000028531
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110002853
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Мордовия елгалары
Антанас Сметона

**Антанас Сметона** (; 10 август 1874 — 9 гыйнвар 1944) —  Литва дәүләт эшлеклесе, Литва президенты (1919—1920, 1926—1940).
## Тәрҗемәи хәл

Антанас Сметона Ковно губернасы Вилькомир өязе Ужуленис авылында (хәзер Литваның Укмерге районына карый) туган. Башлангыч мәктәпне Тауенайда, прогимназияне 1893 елда Палангада тәмамлый; шул ук елда Митава гимназиясенә укырга керә. 1896 елда, литва милләтчеләре оешмасында катнашуы сәбәпле, гимназиядән чыгарыла. 1897 елда Санкт-Петербург шәһәрендә гимназияне тәмамлый һәм Петербург университының юридик факультетына укырга керә. Ике тапкыр университеттан чыгарылса да, ул аны 1902 елда тәмамлый.

1902—1907 елларда — Литва демократик партиясе әгъзасы, 1907—1915 елларда журналистик эшчәнлек белән шөгыльләнә. Беренче Бөтендөнья сугышка вакытында — Литвада сугыштан зарар күргәннәргә булышу җәмгыяте рәисе. 1917—1919 елларда — Литва Советы рәисе; 1918 елның 16 февралендә Литваның бәйсезлеген игълан итә.

1919—1920 елларда — Литваның беренче президенты. Аннан соң Милли прогрессы партиясе (*Tautos Pažangos Partija*) җитәкчесе, «Литва милләтчеләре берлеге» оештыручылаыннан берсе.

1926 елда хәрби түнтәрелеш ясый һәм Литва президенты булып сайланыла; 1931 һәм 1938 елларда яңадан сайланыла.
### Эмиграция
1940 елның 14 июлендә, ССРБ Литвага ультиматум куйганнан соң, Сметона президент вәкаләтләрен Антанас Меркиска тапшыра, ә үзе гаилә белән Алманияга, ә аннан соң Швейцариягә качып китә. Соңгы көннәрне Америкада үткәргән.

1944 елның 9 гыйнварында АКШтагы Кливленд шәһәрендә янгында вафат була.

## Галерея

Council of Lithuania (1918).jpg|1918 ел, Сметона уртасында утыра
Antanas Smetona Tilto.JPG|Вилнүс шәһәрендә мемориаль тактасы
10 LT 1938 A Smetona.png|1938 елдагы 10 лит монетасында Сметона
Sluota-1940-Vytautas-Jurkunas.jpg|Карикатура, 1940 ел


## Тышкы сылтамалар
* Antanas Smetona

## Искәрмәләр

Төркем:Литва президентлары
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Хатынь

**Хатынь** () - Беларусияның юк ителгән торак пункт, Бөек Ватан сугышы мемориаль комплексы.
## Хатынь үтереше

Совет партизаннары тарафыннан берничә алман хәрбие үтерелүе өчен җәзалау операциясе буларак, 1943-нче елның 22-нче мартында бу авылны Өченче рейх фашистларының *Dirlewanger Waffen-SS* махсус башкисәрләр һәм украин коллабораниционист милләтчеләреннән торган 118-нче *Schutzmannschaft* батальоннары басып ала. Партизаннарга булышуда гаепләп, авылның 149 кешесен (шуларның 75е балалар) әвен сараена биклиләр, аңа бензин сибеп, ут төртәләр, кешеләрне тереләй утта яндыралар.. 149 кеше тереләй утта яна, көя.

Шушы урында хәзер элеккеге 26 йорт урынына 26 морҗа гына тырпаеп тора. Һәр морҗада кыңгырау эленгән.

Сугыш чорында нигезенә кадәр яндырылган 185 авылның изге туфрагы Хатыньга китерелгән. Авыл туфраклары янәшә казылган 185 кабергә күмелгәч, Хатынь авыллар каберлегенә әверелә. Бүгенге үле Хатынь — авыллар каберлеге булып санала. Чөнки бу урында хәзер кара морҗалар йортлар-һәйкәлләр булып калыккан.

## Галерея

## Чыганаклар
* Һәйкәлләр нәрсә хакында сөйлиләр? 

Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Беларусия музейлары
Төркем:Беларусиянең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Җәзалау урыннары
Төркем:Мемориаль комплекслар
Төркем:Минск өлкәсе
Бялысток

**Бялысток** яки **Белосток** (, , , ) — Польша шәһәре, Подлясье воеводалыгының административ үзәге.

Халык саны — 294 001 кеше (2011).

## География
Шәһәр Супрасль елгасында, Төньяк Подлясье түбәнлегендә, Варшаудан 188 километр төньяк-көнчыгышрак урнакан.

## Тарих

Беренче тапкыр 1437 елда телгә алына.

1749 елда шәһәр статусы бирелә.

Речь Посполитаяның өченче бүлүе буенча (1795 ел) Пруссия составына кертелә. Тилзит солыхы буенча (1807 ел) Наполеон тарафыннан Россия империясе составына тапшырыла.

1842 елга кадәр Россия империясенең Белосток өлкәсе үзәге, 1842 елдан — Гродно губернасыеың өяз шәһәре.
### [[Беренче бөтендөнья сугышы]]
Беренче бөтендөнья сугышы барышында 1915 елның 13 августында шәһәр алманнар тарафыннан басып алына. 1918 елның мартында Белорус Халык Республикасы өлеше булып игълан ителә. 1919 елның 19 февралендә Польша тарафыннан басып алына. 1920 елның 28 июлендә Кызыл Армия Бялыстокны ала, шәһәрдә Польшаның коммунистик хөкүмәте оештырыла. Бер ай үткәч поляклар тарафыннан кайтарыла.

1919–1939 елларда — Польшаның Бялысток воеводалыгының үзәге.
### [[Икенче бөтендөнья сугышы]]
1939 елның сентябрьдә алманнар тарафыннан басып алына, ләкин Молотов-Риббентроп килешүе буенча шунда ук ССРБ составына тапшырыла. 1944 елга кадәр БССРның Беласток өлкәсе үзәге булып торган. 1941 елның 27 июнендә алманнар шәһәрне кабаттан басып алалар, шуның белән бергә шәһәр тирәсендә Бялысток-Минск сугышы барышында 10-нче совет армиясе чолганышка эләккән.

Нацист оккупациясе вакытында — Бялысток окургы үзәге.

1944 елның июльдә шәһәр Кызыл Армия тарафыннан азат ителә, ә шул ук елның сентябрьдә Бялысток янәшәсендә булган районнары белән Польшага тапшырыла.

## Халык

## Милли состав

## Икътисад
Азык-төлек, агач эшкәртү, керамик сәнәгатьләре, машиналар төзү.
## Мәгариф
Шәһәрдә 15 югары уку йорты урнаша; 1997 елда Бялысток дәүләт университеты ачылган.

## Галерея

Panorama Białegostoku.JPG|Тимер юл вокзалы
Białystok, Pałac Branickich (pn-wsch).jpg|Браницкийлар сарае
Pomnik Jana Pawła II Białystok.JPG|Иоанн Павел II һәйкәле
University of Białystok Faculty of Law.jpg|Бялысток дәүләт университеты, хокук факультеты
Изображение:Rynek Kościuszki, Białystok (2).jpg|
Изображение:Książnica Podlaska budynek w Białymstoku.jpg|Бялысток университеты китапханәсе
Изображение:Cerkiew Świętego Ducha Białystok.JPG|Православ соборы
Białystok — Kościół katedralny p.w. Wniebowzięcia NMP — A-192 z 24.01.1957 i z 28.01.1980.jpg|


## Шәһәрдә туганнар
* Максим Литвинов (чын исем — Меер-Генох Моисеевич Валлах) — инкыйлабчы, ССРБ дәүләт эшлеклесе.

## Искәрмәләр

Төркем:Польша воеводалык үзәкләре
Төркем:Подлясье воеводалыгы шәһәрләре
Пшемысль

**Пшемысль** (, , ) — Польшаның Карпат асты воеводалыгы составына керүче шәһәр.
Халык саны — 65 000 кеше (2009).

## География
Шәһәр Польшаның көньяк-көнчыгышында, Сан елгасында, Украина белән чигеннән 12 километр көнбатышрак урнашкан.



## Тарих
Беренче тапкыр 981 елда телгә алына. Монгол-татар ябырылуыннан соң шәһәр Польшага күчә. Польшаны Россия, Австрия, Пруссия арасында бүлүдән соң Австро-Венгрия составына күчә. XIX гасырның икенче яртысында австриялылар тарафыннан биредә ныгытма төзелә. 1915 елда озак булган камалыштан соң ныгытма рус армиясе тарафыннан алына. Шуңа карамастан, берничә ай үткәч, австро-герман гаскәрләре Перемышльны кире кайтаралар.

1918—1939 елларда — Польша составында, 1939 елда ССРБ составына күчә. 1941 елның 22—27 июнендәге сугышлары нәтиҗәсендә шәһәр алман гаскәрләре тарафыннан алына. 1944 елның 27 июлендә Илбау-Сандомир операциясе нәтиҗәсендә шәһәрне 1-нче Украин фронты гаскәрләре азат итәләр.

1945 елда Польша составына кайтарыла.

## Халык

### Милли состав
2002 елдагы милли состав:
* поляклар – 97,2 %;
* украиннар – 1,3 %;
* башкалар – 1,5 %.
## Галерея

Przemysl Bahnhof.jpg|Тимер юл вокзалы
Poland Przemysl - cathedral.jpg|Шәһәр күренеше
RTCN Tatarska Gora1.jpg|Татарска-Гора радио һәм телетапшыру үзәге
Przemysl-rynek-1.jpg|

## Кардәш шәһәрләр
*  Падерборн, Алмания
*  Илбау, Украина
*  Каменец-Подольский, Украина
*  Мостиска, Украина
*  Трускавец, Украина
*  Эгер, Маҗарстан
*  Гуменне, Словакия
*  Көньяк Кестевен округы, Бөекбритания
## Искәрмәләр

Төркем:Карпат асты воеводалыгы шәһәрләре
Сем (елга)

**Сем** () — Уралдагы елга, Чиләбе өлкәсе һәм Башкортстан Республикасы биләмәләрендә ага. Агыйделнең уң кушылдыгы. Озынлыгы — 239 километр. Башы — Амшер сыртының төньяк битләвендә. Торак урыннар: Сим, Миньяр, Әшә, Олы Теләк, Түбән Казаяк, Петровское, Кузнецовка.

Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Дөнья халыклары исемлеге

**Дөнья халыклары исемлеге**, Җир шарында яшәүче халыкларның әлифба буенча исемлеге. 
(тулыландырыла)

## Халыкларның тел гаиләсе буенча бүленеше

## Халыклар

### А

### Ә
 	

### Б

### В

### Г

### Д

### Е

### Ж

### З

### И

### Й

### К

### Л

### М

### Н

### О

### П

### Р

### С

### Т

### У

### Ү

### Ф

### Х

### Һ

### Ц

### Ч

### Ш

### Э

### Ю

### Я

## Шулай ук карагыз
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Телләрнең генетик классификациясе


Төркем:Халык исемлекләре
Тарнов

**Тарнов** — Алманиянең Мекленбург-Алгы Померания җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Мекленбург-Алгы Померания шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Брест өлкәсе

**Брест өлкәсе** — Беларусиянын көньяк-көнбатышында урнашкан өлкәсе. Брест өлкәсенең үзәге – Брест шәһәре.

## География
Мәйданы - 32 700 км². Брест өлкәсе буенча ага торган зур елгалар: Припять, Көнбатыш Буг. Высокое шәһәре тирәсендә (23˚11′ кч. о.) Беларусиянең иң көнбатыш ноктасы урнаша.

## Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас, дәүләттә иң җылы климат шушы төбәктә. Җил җәен төньяк-көнбатыштан, кышын көньяк яки көньяк-көнбатыштан исә, кышын еш кына циклоннар уза.

## Тарих
1939 елның 4 декабрендә барлыкка килгән. 1954 елның 8 гыйнварында өлкә составына Пинск өлкәсе кертелә 

## Халык

Милли состав (1999): беларуслар — 85%, руслар — 8,7%, украиннар — 3,8%, поляклар — 1,8%, башкалар (яһүдләр, чегәннәр, татарлар, әрмәннәр) — 0,7 %.
Милли состав (2009): беларуслар — 88%, руслар — 6,4%, украиннар — 2,9%, поляклар — 1,3%

## Административ бүленеш

### Өлкә буйсынудагы шәһәрләр
* Брест
* Барановичи
* Пинск

### Районнар

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Официальный сайт 
* Областной портал

*
Тарнув

**Тарнув** (,  , ) —  Польшаның Кече Польша воеводалыгы составына керүче шәһәр.

Халык саны — 114 053 кеше (2009).

## География
Шәһәр Польшаның көньяк-көнчыгышында, Дунаец елгасында, Варшавадан 307 километр көьяграк урнашкан.

## Тарих
Беренче тапкыр 1125 елда телгә алына. 1330 елдан — шәһәр. Польшаны Россия, Австрия, Пруссия арасында бүлүдән соң Австро-Венгрия составына күчә.  1915 елның 2 маенда алманнар Горлица һәм Тарнов арасындагы рус фронтын өзәләр; шул фронтын өзүе рус армиясе Галициядән, Литвадан һәм Польшадан чигенергә мәҗбүр булган.

1920—1923 елларда шәһәрдә Украин Халык Республикасының сөргендәге хөкүмәте урнашкан.

1918—1939 елларда — Польша составында, 1939 елның сентябрьдә шәһәр алман гаскәрләре тарафыннан алына. 1945 елның 18 гыйнварында Кызыл Армия гаскәрләре азат итәләр.

1975—1999 елларда Польшаның Тарнув воеводалыгы үзәге.

## Халык

### Милли состав
2002 елдагы милли состав:
* поляклар – 98,9 %;
## Галерея

Ratusz w Tarnowie w nocy.jpg|Ратуша бинасы
PL Tarnów Rynek w tle Katedra.JPG|
Krakowska street, Tarnów, Poland.jpg|

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

Төркем:Кече Польша воеводалыгы шәһәрләре
Ломжа

**Ломжа** () —  Польшанең Подлясье воеводалыгы составына керүче шәһәр.

Халык саны — 63 203 кеше (2009).

## География
Шәһәр Польшаның төньяк-көнчыгышында, Нарев елгасында урнашкан.

## Тарих
X гасырдан мәгълүм. 1418 елда шәһәр хокуклары бирелә.  1867—1917 елларда — Россия империясенең Ломжа губернасы үзәге.

1918—1939 елларда — Польша составында, 1939 елның сентябрьдә алманнар тарафыннан басып алына, ләкин Молотов-Риббентроп килешүе буенча ССРБ составына тапшырыла. 1941 елның июнендә алманнар шәһәрне кабаттан басып алалар. 1944 елның ахырында Кызыл Армия гаскәрләре Ломжаны азат итәләр; шул ук елда шәһәр Польша составына кайтарыла.

1975—1999 елларда — Польшаның Ломжа воеводалыгы үзәге.

## Халык

### Милли состав
2002 елдагы милли состав:
* поляклар – 99,4 %;

## Галерея

Łomża Panorama.jpg|
Łomża Ratusz.jpg|Ратуша бинасы
PL Łomża cathedral.JPG|

## Кардәш шәһәрләр
*  Новоград-Волынский, Украина
*  Мускатин, АКШ
*  Таллин, Эстония
*  Сөдертелье, Швеция
*  Шальчинникай, Литва
*  Чеховице-Дзедзице, Польша
*  Каунас, Литва

## Кызыклы фактлар
* Казанда Ломжа хөрмәтенә аталган урам урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Подлясье воеводалыгы шәһәрләре
Биография

**Биография** ( — тормыш +  — язам, *тормыш язмасы*), яки тәрҗемәи хәл  () – кеше тормышының башка кеше тарафыннан язылган яки үзе әзерләгән (автобиография) тасвирламасы.

Биография шәхеснең тарихи, милли һәм иҗтимагый шартларда психологик тибын ачыкларга мөмкинлек бирә торган беренчел мәгълүмат чыганагы. Бу тасвирлама кешене  ул яшәгән чорның иҗтимагый чынбарлыгы, мәдәнияте һәм көнкүреше яссылыгында сурәтли.

Биография кеше тормышының төп фактларын (белем алуы, эше, гаиләсе, үлеме) гына хәбәр итеп калмый, ә бәлки кешенең шул вакыйгалар аша килгән тәҗрибәсен дә сурәтли. Резюме яки досьелардан аермалы буларак, тормыш юлы язмасы субъектның тормыш тарихын күрсәтә һәм аның тормышының төрле аспектларын, шул исәптән, яшәешенең кайбер интим фактларын да аерып чыгара һәм үзенә субъект шәхесенең анализын да кертә ала.
## Сылтамалар
*  Татар китап фондында биографияләр бүлеге 
* Википедиядә «Шәхесләр» порталы

Төркем:Биография
Төркем:Әдәби жанрлар
Төркем:Юридик документлар
The Doors

**The Doors** (*tärcemäse* - **İşeklär**) - AQŞ rok-törkeme, Los-Anceles şähärendä 1965 yılda barlıqqa kilgän. 1960 yıllarda mädäniätkä, sänğätkä zur yoğıntı yasağan.

Serle, mistik, kinäyäle cırlar tekstları, kürenekle Jim Morrison qiäfäte üz zamanı öçen törkemne iñ tanılğan itep yasağan.

Albomnarnıň ğomumi tirajı 90 mln. danä artıq.

1993 yılda Rok-n-roll şöhrät zalına kertelgän.

İñ tanılğan cırları - "Spanish Caravan" (İspan kärwan), "The Unknown Soldier" (*Bilgesez soldat* - Vyetnam suğışına bağışlanğan cır), "Waiting for the Sun" (*Qoyaşnı kötü*), "Break on Through" (*İkençe yaqqa çığu*), The Crystal Ship (*Bällür köymä*), Light My Fire (*Yalqınımnı qabız*), People are Strange (*Keşelär säyer*), Riders on the Storm (*İlgizärlär dawılda*).

## Törkem äğzaları
* Jim Morrison /äyt. Cim Morrison/— töp cırçı, perkussiä, klavişçı (1965—1971) †
* Ray Manzarek /äyt. Rey Manzarek/ — klavişçı, perkussiä, bek-vokal (1965—1973, 1978, 1993, 1997, 2000, 2011) †
* Robby Krieger /äyt. Robbi Kriger/ — gitara, bek-vokal (1965—1973, 1978, 1993, 1997, 2000, 2011)
* John Densmore /äyt. Con Densmor/ — qağıp uynawçı, perkussiä, bek-vokal (1965—1973, 1978, 1993, 1997, 2000, 2011)

## Diskografiä

* The Doors (ğinwar 1967)
* Strange Days (oktäber 1967)
* Waiting for the Sun (iyül 1968)
* The Soft Parade (iyül 1969)
* Morrison Hotel (fevral' 1970)
* L.A. Woman (aprel 1971)
* Other Voices (oktäber 1971) – Jim Morrison yuğında
* Full Circle (iyül 1972) – Jim Morrison yuğında
* An American Prayer (1978)

## Kontsert cıyıntıqları
* Absolutely Live (iyül 1970)
* Alive, She Cried (noyäber 1983)
* Live at the Hollywood Bowl (iyül 1987)
* In Concert (iyül 1991)
* Live in Detroit (iyün 2001)
* Bright Midnight: Live in America (fevral' 2002)
* Live in Hollywood (may 2002)
* Live at The Bowl ’68 (Remastered) (2012)

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä 
* Тексты песен

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Dire Straits

**Dire Straits** (äyteleşe - *dayo streyts*, *tärcemäse* - **Qısınqı xällär**) - Böyekbritaniä rok-törkeme,  Mark Nopfler (cırçı, gitara), Devid Nopfler (gitara), Con İllsli (basçı), Pik Wizzers tarafınnan 1977 yılda oyıştırılğan.

Törkem icatında melanxolik cırlar küp ide.  Mark Nopflernıñ zur sälätlegenä kürä törkem bötendönya şöhräte alğan.

Dire Straits törkeme rok tarixında iñ säwdä uñışlı törkemnäreneñ isemlegenä kergän.

120 million artıq törkemneñ albomı küçermäse satılğan.

İñ tanılğan albom "Brothers in Arms" (Suğış buyınça Bertuğannar) 30 million danä satılğan.

İñ tanılğan cırları - «Telegraph Road» (*Telegraf yulı*), «Iron Hand» (*Timer qul*), «Sultans of Swing» (*Swing soltannarı*), «Romeo and Juliet», «Private Investigations» (*Şäxsi tikşerenülär*), «Money for Nothing» (*Aqça buşqa*), «Walk of Life» (*Tormış yulı*), «Tunnel of Love» (*Mäxäbbät tunnele*), «Brothers in Arms» (*Suğış buyınça Bertuğannar*),  «Calling Elvis» (*Elvisnı çaqıru*).

## Törkem äğzaları
* Mark Knopfler /äyt. Mark Nopfler/— töp cırçı, solo-gitara (1977—1988, 1991—1995)
* John Illsley /äyt. Con İlsli/—  bas-gitara, bek-vokal (1977—1988, 1991—1995)
* Alan Clark /äyt. Alan Klark/— klavişçı (1980—1988, 1991—1995)
* Guy Fletcher /äyt. Gay Fletçer/ - sintezator, bek-vokal  (1984—1988, 1991—1995)
* Pick Withers,
* David Knopfler,
* Hal Lindes,
* Terry Williams,
* Jack Sonni,
* Chris White

## Diskografiä

*    1978 — Dire Straits
*    1979 — Communiqué
*    1980 — Making Movies
*    1982 — Love over Gold
*    1985 — Brothers in Arms
*    1991 — On Every Street

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* markknopfler.com Mark Nopfler Räsmi säxifäse

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Кыйдыш

**Кыйды́ш** () – Чиләбе өлкәсенең көнбатыш һәм Башкортстан республикасы көнчыгышындагы елга. Уй (Тубыл бассейны) елгасы кушылдыгы. Озынлыгы — 62 км. Су җыю бассейны — 1010 км². Елга башы Югары Урал районы Карагайски бистәсе янында. Уй елгасы тамагыннан 353 км ераклыкта уң ярыннан, Уй районы Кыйдыш бистәсе территориясендә коя. Елга башы биеклеге —  диңгез өсте тигезлегеннән 483 м. Елга тамагы биеклеге — диңгез өсте тигезлегеннән 275 м.

## Кушылдыклар
* 28 км: Суяска
* 42 км: Ямъелга
* 42 км: Буйды
* 44 км: Зирекле
* Танычау
* Айкреелга

## Торак пунктлар
Елга яры буйлап Ахун, Кыйдыш, Петропавловка, Кидышевски, Кыйдыш авыллары урнашкан.

## Файдалану
Елга суыннан якын-тирә авыллар көнкүрештә файдалану өчен файдалана.

Су объекты системасы: Уй → Тубыл → Иртеш → Обь → Кара диңгезе

## Су ресстры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүматлары буенча, , елганың су хуҗалыгы участогы — Тубыл елгасына (башыннан Уй елгасы койган урынга кадәр, Увелька елгасын кертмичә) карый. Елганың су бассейны — Иртеш.

## Сылтамалар
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. 
 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Люблин

**Люблин** () — Польша шәһәре, Люблин воеводалыгының административ үзәге.

Халык саны — 349 103 кеше (2011).

## География
Шәһәр Быстрица елгасында, Люблин калкулыгында, Варшавадан 170 километр көньяк-көнчыгышрак урнакан.

## Тарих

Беренче тапкыр 1198 елда телгә алына.

1317 елда шәһәр статусы бирелә.

1596 елда шәһәрдә Польша Корольлеге һәм Бөек Литва Кенәзлегенең Речь Посполитая дәүләтенә берләшү турында килешү төзелә. Шул килешү тарихка Люблин униясе буларак керә.

Речь Посполитаяның өченче бүлүе буенча (1795 ел) Австрия составына кертелә. 1809 елда Варшава кенәзлегенә керә. 1815 елдан — Россия империясе составында.

1837—1917 елларда Люблин губернасы үзәге.

Беренче бөтендөнья сугышы барышында шәһәр австро-герман гаскәрләре тарафыннан басып алына, 1918–1939 елларда — Польша составында.

1939 елның сентябрьдә алманнар тарафыннан басып алына. 1944 елның июльдә шәһәр Кызыл Армия тарафыннан азат ителә, 1945 елның 17 гыйнварына кадәр — Польшаның вакытлы башкаласы.

## Халык

## Милли состав

2002 елдагы милли состав:
* поляклар – 97,3 %

## Кардәш шәһәрләр

## Галерея


2003-Lublin Sicherlich.JPG|
Lublin, Royal Castle, 30-04-2010.jpg|
Lublin, Stare Miasto - Brama Krakowska i Plac Łokietka (2009-06-12).jpg|
Lublin Teatr Osterwy.jpg


## Искәрмәләр

Төркем:Польша воеводалык үзәкләре
Төркем:Люблин воеводалыгы шәһәрләре
Өченче рейх

**Өченче рейх** ( – «Өченче империя», «Өченче падишаһлык»; шулай ук **Нацист Алманиясе**) – Алман дәүләтенең 1933 елның 24 мартыннан  1945 елның 23 маена кадәр рәсми булмаган атамасы.

Әдәбиятта һәм историографиядә Өченче рейхны нацист Алманиясе, фашист Алманиясе дип тә атыйлар. Соңгы истилах  күбрәк совет әдәбиятында кулланыла, ләкин ул төгәл түгел, чөнки Италиядә Бенито Муссолини урнаштырган фашист режимы белән Гитлер режимы арасында сәяси төзелеш өлкәсендә дә, идеология буенча да җитди аермалар бар.

Бу чордагы Алмания бер фиркале системалы һәм өстенлекле идеологиясе (милли социализм) булган тоталитар  дәүләт була, җәмгыятьнең барлык өлкәләре контрольдә тотыла, кискен расизм идеологиясе була. Нацист идеологиясе буенча сайланган милләт - арийләр, аларга буйсынган милләтләр, аларның коллары һәм юк итәсе иң түбән кирәксез милләтләр (яһүдләр, чегәннәр, славяннар) бар.  Шушы мәрхәмәтсез идеологияне тормышка ашыру өчен нацист Алманиясе буйсындыру сугышларын башлаган. Нацист идеологиясе коммунистик идеологиягә (коммунистларның интернационализм сәясәте сәбәпле) кискен каршы булган һәм дошманнар буларак санаган.

Өченче рейх тышкы сәясәте 1938 елдан башлап территориаль һәм сәяси экспансиягә омтылу белән тасвирлана: 1938 елның мартында Австриянең аншлюсы оештырыла (ул Алмания биләмәләренә кушыла), 1938 ел сентябре – 1939 ел мартында Алманиягә Чехия  һәм Клайпеда төбәге кертелә, 1939 елның хәрби кампаниясе нәтиҗәсендә Данциг ирекле каласы һәм Польша җирләренең бер өлеше кушыла.

* 1940 елның 27 сентябрь — Алмания, Италия һәм Япония дуслык турында пактны имзалыйлар.

1941 елда Люксембург басып алына (төрле биләмәләрне кушу соңрак та дәвам ителә).

Икенче бөтендөнья сугышының беренче еллары Алмания өчен бик тә уңышлы бара, 1942 елда аның идарәсе астында кыйтга Аурупасының зур өлеше (Испания, Португалия, Швейцария һәм Швециядән кала) була, территорияләрнең бер өлеше басып алына, бер өлеше де-факто бәйсез булмаган дәүләт берәмлекләре булып яши (мәсәлән, Хорватия). Бары Болгария белән Финляндия генә, Алманиянең берләшмәдәшләре булган хәлдә, өлешчә мөстәкыйль сәясәт үткәрәләр. Ләкин 1943 елда хәрби хәрәкәтләрдә Гитлерга каршы берлек файдасына борылыш килеп чыга, ә 1945 елның гыйнварында бәрелешләр Алманиянең сугышка кадәр булган җирләрендә дәвам итә. Өченче рейх үзенең яшәешен 1945 елның 23 маенда, рейхспрезидент Карл Дёниц җитәкләгән Фленсбург хөкүмәте таратылгач туктата.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Икенче бөтендөнья сугышы

Төркем:Өченче рейх
Төркем:Алмания тарихы
Сарбай (авыл)

**Сарбай** () — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче татар авылы. 1779 елларда күрше Мазарлы авылы татарлар тарафыннан нигезләнгән.

2004 елда авылда 147 хуҗалыкта 423 кеше яшәгән.

Авыл атамасы нигезләүче Сөләйман Исхаков кушаматы (яки татарча исеме) Сарбайдан килә.

## Чыганаклар
* Пенза өлкәсе татар авыллары

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Epica

**Epica** (tatar äyteleşe: **Epika**) - Hollandiäneñ törkeme, simfonik-metal stilendä cırlarnı başqara.

Xatın-qız vokalı häm ir-at growlingı (tübän tawış - det-metalga xas), "Çibär häm albastı" qiäfäte kebek.

2003 yılda barlıqqa kilgän. Törkem üz cırlarında klassik instrumentlarnı qullana.

Baş cırçısı - Simona Simons - rok-muzıkasında iñ güzäl başqaruçılarnıñ berse bulıp sanala.

## Törkem äğzaları

* Simona Simons (*niderlandça Simone Simons*) — vokal
* Mark Yansen (*niderl. Mark Jansen*) — gitara, grouling, skriming
* İsaaq Delahaye (*niderl. Isaac Delahaye*) — gitara
* Rob van der Loo (*niderl. Rob van der Loo*) — bas-gitaraçı
* Koen Yanssen (*niderl. Coen Janssen*) — sintezator
* Aryön Van Wesenbek (*niderl. Ariën Van Weesenbeek*) — qağıp uynawçı, grouling, deklamatsiä

## Diskografiä

*    2003 — The Phantom Agony
*    2005 — Consign to Oblivion
*   2005 — The Score – An Epic Journey
*   2007 — The Divine Conspiracy
*    2009 — Design Your Universe
*    2012 — Requiem for the Indifferent
*    2014 — TBA

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar

* Räsmi säxifä 
* Официальный фан-клуб группы 
* Официальный сайт Симоны Симонс 
* Epica 

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Haggard

**Haggard** (ingliz telennän tärcemä: **Arığan**) - Almaniäneñ muzıkal' törkeme, simfonik metal başqara.

Törkem 1991 yılda Äziz Nasıyri (*almança Asis Nasseri*) - baş cırçı, cırnı yazuçı - tarafınnan nigezlägän.

Törkemenä nigezläwçe - Äziz Nasıyri qatnaş ğailädän çıqqan: anıñ änise - Alman, ätise - Äfğän.

Törkem üz cırların Urta Ğasır tarixına, riwäyätlärenä, ruxi äsärlärgä bağışlıy.

Törkem üz cırların ingliz, latin, alman, italian, ispan, urıs tellärendä başqara. Klassik insrumentlarnı qullana.

"And Thou Shalt Trust… the Seer"  albomı - Renessans (Yañarış) däwerenä, dini häm mistik mäs'älälärgä bağışlanğan.

"Awaking the Centuries" (2000) albomı küräzägä - Mişel Nostradamuska bağışlanğan. Albomda böyek rus kompozitorı Raxmaninov muzıkası qullanıla.

"Eppur Si Muove " albomı (*tatarça: Barıber ul äylänä*) - İtaliä ğalimenä - Galileo Galiley tärcemä xälenä bağışlanğan.

## Törkem äğzaları

### Rok-öleşe

* Äziz Nassıyri — vokal, gitara, muzıka, cır köye 
* Klaudio Kvatra — elektrogitara
* Hans Wolf — klawişçı
* Lüz Marsen — qağip uynawçı
* Mixael Şumm — litavrlar

### Cırçılar

* Süzanna Eylers
* Veronika Krameller
* Fiffi Fürmann

### Tınlı öleş

* Florian Bartl — goboy, ingliz quray
* Mark Pendri — klarnet

### Qıllı öleş

* Steffi Xerts — alt
* Mixael Stapf — skripka
* Djudit Marşall — skripka
* Doro — skripka
* Yoxannes Şleyermaxer — violonçel
* İwitsa Pertsinliç — skripka

## Diskografiä

*    And Thou Shalt Trust... the Seer (1997)
*    Awaking the Centuries (2000)
*    Eppur Si Muove (2004)
*    Tales of Ithiria (2008)

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* Haggard на Encyclopaedia Metallum

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Алмания музыкасы
10-нчы армия (ССРБ)

**10-нчы армия** () – Бөек Ватан сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Беренче оештыру
Беренче тапкыр 1939 елда Беларусия аерым хәрби округында оештырылган, ә 1939 елның сентябрендә ЭККАның Польшага походына катнашты.

1941 елның июнендә армия эчендә:  
* 1-нче укчы корпус (2-нче, 8-нче укчы дивизияләре)
* 5-нче укчы корпус (13-нче, 86-нчы укчы дивизияләре)
* 6-нчы механик корпус
* 13-нче механик корпус
* 6-нчы атлы корпус
* 155-нче укчы дивизия
* 66-нчы УР
* башка оешмалар

### Командирлар
* Армияның сәргаскәрә — генерал-майор Константин Голубев
* Штабның башлыгы — генерал-майор Пётр Ляпин
* Инкыйлаби хәрби Советның әгъзасы — бригада комиссары Дубровский Д.Г.

Ул Көнбатыш фронт эчендә сугыша, Гродно районындагы фронтның контр-һөҗүмендә һәм Беларусия саклану сугышында Белосток кырында катнашкан.

1941 елның 27 июнендә алманнар Белосток шәһәрән басып алалар, шуның белән бергә шәһәр тирәсендә Белосток-Минск сугышы барышында 10-нчы совет армиясе чолганышка эләккән.

Июньдә дошманның танклар төркемнәре 3-нче, 4-нче и 10-нчы армияләрне Минск шәһәре тирәсендә чолганышка эләктәргәннәр.

1941 елның июлендә, чолганыштан чыккач, армиянең идарә итүчеләрен тараттылар, гаскәрләрен 4-нче армиягә куштылар.

## Икенче оештыру
Икенче тапкыр 1941 елның 1 октябрендә оештырылган.

### Командирлар
* Армияның сәргаскәрә — генерал-лейтенант Михаил Ефремов (сентябрь-октябрь 1941 ел)
* Штабның башлыгы — генерал-майор Иванов И.И. (сентябрь-октябрь 1941 ел)
* Инкыйлаби хәрби Советның әгъзасы — корпус комиссары Тимофей Николаев (октябрь 1941 ел)

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Гомель өлкәсе

**Гомель өлкәсе** — Беларусиянең көньяк-көнчыгышында урнашкан өлкәсе.

Өлкә үзәге – Гомель шәһәре.

## География
Гомель өлкәсенең мәйданы - 40.4 мең км², Беларусиянең биштән бер өлешен алып тора. Комарин шәһәр тибындагы бистәсе тирәсендә (51˚16′ т. к.) Беларусиянең иң көньяк ноктасы урнашкан.
## Тарих
1938 елның 15 гыйнварында барлыкка килгән.

## Халык

Милли состав (2009): беларуслар — 84,2%, руслар — 11,0%, украиннар — 3,3%.
## Административ бүленеш

### Өлкә буйсынудагы шәһәрләр
* Гомель
### Районнар

## Өлкәдә туган шәхесләр
* Мендель Хатаевич, ССРБ фирка һәм шура эшлеклесе.

## Искәрмәләр

*
Tabiği zona

**Tabiği zona** — temperatura şartları häm dımlılıqnıñ, tufraqlarnıñ, üsemleklär häm xaywannar dönyasınıñ urtaqlığına iä bulğan ere tabiği kompleks ul. Zonalarnıñ barlıqqa kilüe klimatqa, qorı cirdä cılılıq häm dımlılıq nisbätenä bäylängän. Mäsälän, cılılıq häm dım küp bulsa, yağni temperatura yuğarı bulıp, yañğırlar küp yawsa, ekvatorial urmannar zonası barlıqqa kilä. Ägär dä temperatura yuğarı, ä yawım-töşem az bulsa, tropik poyasnıñ çüllär zonası formalaşa.

Qorı cirneñ tabiği zonaları ber-bersennän üsemleklär dönyasınıñ xarakterı belän ayırıla. Zonalarnıñ üsemlekläre andağı tabiğätneñ böten iñ mähim üzençäleklären, komponentlar arasındağı üzara bäyläneşne zonanıñ başqa barlıq komponentlarına qarağanda da açığraq çağıldıralar. Ayırım komponentlar üzgärä başlasa, bu bigräk tä üsemleklärdä sizelä. Qorı cirdäge tabiği zonalarğa isemnär üsemleklär dönyasınıñ xarakterına qarap birelgän, mäsälän, çüllär zonası, ekvatorial urmannar zonası h. b.

Bötendönya okeanında da tabiği zonalar bar. Alar ber-bersennän su massaları, organik dönyası h. b. belän ayırıla. Okean tabiği zonalarınıñ, boz qaplamın isäpkä almağanda, açıq bülenep torğan tışqı ayırımlıqları yuq, alarnı, klimat poyasları kebek ük, geografik urınnarı buyınça atap yörtälär.

## Çığanaqlar
*МАТЕРИКЛАР ҺӘМ ОКЕАННАР ГЕОГРАФИЯСЕ В.А.Коринская, И.В.Душина, В.А.Щенев.

Төркем:Табигый зоналар
Граф (титул)

**Граф** () – Әүвәлге Урта гасырларда Көнбатыш Аурупада корольгә буйсынучы вазыйфалы зат. Титул IV гасырда Рим империясендә килеп чыккан һәм баштагы вакытта югары затларга гына (мәсәлән, *comes sacrarum largitonum* – баш казначы) бирелгән. Франк дәүләтендә VI гасырның икенче яртысыннан граф (гауграф) үзенең округы-графлыгында мәхкәмә, башкарма идарә һәм хәрби хакимияткә ия була. Карл II Пеләш карары буенча, 877 елдан, граф вазифасы һәм биләмәләре нәселдән күчә торганга әйләнә.

Феодаль таркалу чорында граф – графлыкның феод идарәчесе, соңрак, таркалу чоры тәмамлангач, югары дворянлык вәкилләренең титулы. Титул рәвешендә граф атамасы Аурупаның монархик идарә рәвеше булган илләрнең күпчелегендә сакланып калган.

Русиядә әлеге титулны Бөек Петр кертә, һәм беренче булып аны 1706 елда Борис Шереметев ала. XIX гасыр ахырында 300дән артык граф нәселе исәптә була. 1917 елның 11 ноябрендә, БҮБК һәм ХКШ декреты белән, граф титулы бетерелә.
## Шулай ук карагыз
* Эрл
* Ярл
* Виконт

Төркем:Титуллар
Төркем:Дворянлык
Ака (Ыек кушылдыгы)

**Ака** - елга, Ыек елгасы (Әй елгасы кушылдыгы) уң кушылдыгы. Свердловск өлкәсе Берёзовка авылы көньяк-көнчыгышка таба 3 км ераклыкта башлана. Көнчыгыштан көнбатышка таба Свердловск өлкәсе һәм Башкортстанның Мәчетле районы территорияләреннән (Төлгәш һәм Сазбек елгалары арасы) ага, Свердловск өлкәсе Багыш авылы  янында көньякка борыла. Ыек елгасына (тамагыннан 7 км ераклыкта), Әҗекәй янында коя. Озынлыгы 99 км, бассейн мәйданы 1074 км². БР территориясендә озынлыгы якынча 16 км. Башлыча кар сулары белән туена. Елга тамагында уртача еллык су чыгымы 8,85 м³/с. Бассейны Юрүзән-Әй тигезлеге чикләрендә урнашкан. Ландшафтлар соры урман тупрагындагы кара ылыслы һәм киң япраклы урманнардан тора, кара тупракта коры болыннар очрый. Бассейнның 25% ын урман каплаган.

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе  

Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Свердловск өлкәсе елгалары
Nightwish

**Nightwish** (äyteleşe: /Naytwiş/, ingliz telennän tärcemä: **Tönge teläk**) - Finlandiäneñ muzıkal' törkeme, simfonik-pawer metal stilendä, ingliz telendä cırlarnı başqara.

1996 yılda Kitee şähärendä barlıqqa kilgän.

Elek Nightwish icatı elekke cırçısı Tarya Turunen - xatınnıñ opera vokalı, klavişlı-simfonik häm awır gitaralı oranjirovka belän ayırılıp torğan. Bu stil pawer-metal häm simfonik metal bulıp bilgelänä.

2005 Tarya Turunnen törkemnän kitkännän soñ, Annet Olzon - yaña cırçı kilä. 2012 Annet Olzon törkem eçendä fiker qarşılığı säbäple kitä.

2013 yılda Qazannıñ Cäyge Universiada uyınnarında Rusiä sinxron yözüçeläre - **Svetlana Romaşina** häm **Svetlana Kolisniçenko** - Nightwish törkemeneñ "**Wishmaster**" (*Teläkne ütäwçe*) cırı häm Metallica törkemeneñ "**Master of Puppets**" (*Qurçaqlar xucası*) cırı muzıkasında iskitkeç '''"Hard rok"''' çığışın kürsättelär . Şul çığışı belän alar altın medalenä Qazanda häm soñraq Barselonada layıq bulğannar.

## Törkem äğzaları
### Xäzerge
* Tuomas Xolopaynen (fin. Tuomas Holopainen) — kompozitor, cır avtorı, klawişçı, vokal 
* Yukka «Yulius» Nevalaynen (fin. Jukka «Julius» Nevalainen) — qağıp uynawçı
* Erno «Emppu» Vuorinen (fin. Emppu Vuorinen) — gitara
* Marko Hietala (fin. Marco Hietala) — bas-gitara, vokal

### Elekke

* Tarya Turunen (fin. Tarja Turunen) — vokal (1996—2005)
* Sami Wyanskya (fin. Sami Vänskä) — bas-gitara (1998—2001)
* Maryana Pellinen (fin. Marjaana Pellinen) — vokal (1997) 
* Samppa Hirwonen (fin. Samppa Hirvonen) — bas-gitara (1996) 
* Anett Olzon (şewit. Anette Olzon) — vokal (2007—2012)

## Diskografiä
### Albomnar
*    Angels Fall First (1997, Spinefarm Records)
*    Oceanborn (1998, Spinefarm Records)
*    Wishmaster (2000, Spinefarm Records)
*    Century Child (2002, Spinefarm Records)
*    Once (2004, Nuclear Blast)
*    Dark Passion Play (2007, Nuclear Blast, Spinefarm Records, Roadrunner Records)
*    Imaginaerum (2011)
* Endless Forms Most Beautiful (2015)
* Human. :II: Nature. (2020)
### Cıyıntıqlar

*    Wishmastour 2000 (2000)
*    Tales from the Elvenpath (2004)
*    Best Wishes (2005)
*    Highest Hopes (2005)
*    Wishsides (2005)
## İskärmälär

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä 

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Брест

**Брест** (, , ) — Беларусның  көньяк-көнбатышында урнашкан шәһәр, Брест өлкәсенең һәм Брест районының админстратив үзәге.

Брест янында Брест кирмәне (каһарман-кирмәне) урнашкан.
## География
Брест өлкәнең көньяк-көнбатыш өлешендә, Польша белән чиге янында, Көнбатыш Бугка Мухавец елгасы кушылу урыны янында урнашкан.
### Климат



## Тарих
Елъязмаларда беренче тапкыр 1019 елда телгә алына.
## Халык

Милли состав (2009): беларуслар — 82,1%, руслар — 10,7%, украиннар — 4,2%, поляклар — 1,0%.

## Галерея

Brest Trade center.jpg|
Railway station, Brest, Belarus.jpg|Тимер юл станциясе
Брестская крепость главный монумент.jpg|Берст крепостеның баш монументы
Brest02.jpg|Шәһәр үзәгендә

## Кардәш шәһәрләр
*  Мәскәү, Россия
*  Орёл, Россия
*  Петрозаводск, Россия
*  Ковров, Россия
*  Түбән Тагил, Россия
*  Рязань, Россия
*  Луцк, Украина
*  Урта Шүссенталь общиналар берлеге, Алмания
*  Синт-Никлас, Бельгия
*  Бяла-Подляска, Польша
*  Сяогань, Кытай
*  Плевен, Болгария
*  Ашдод, Израиль

## Моны да карагыз
* Брест кирмәне
* Брест кирмәне оборонасы
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Рәсми сайт 

Төркем:Беларус шәһәрләре
Төркем:Брест өлкәсе
Карл Маркс (Чиләбе өлкәсе)

**Карл Маркс** () — Чиләбе өлкәсенең Чибәркүл районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: билгесез.

## Искәрмәләр

Төркем:Чибәркүл районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Рюрик

**Рюрик** (? — 879) — Кулъязмалар буенча Киев Русе дәүләтендә Новгород кенәзлегенә нигез салучы, 862 елдан Новгород кенәзе, Рюриковичлар кенәз (соңрак патша) нәселен нигезләүче. Риваятьтәге варяг.

## Килеп чыгышы теорияләре
Кайбер норман теориясен яклаучылар (алар арасында Нацизм идеологлары), Рюрик Ютланд Хедебю сәүдә үзәгеннән  конунг Рөрик Ютландлы белән тиңлиләр. Славян юрамасы буенча: Рюрик - ободрит кенәз нәселеннән килеп чыккан, аның исеме "*лачын*" - кушаматы белән бәйле, ул славян телләрендә *рарог* дип йөртелгән. Кайбер норманизм теориясенә каршы булган тарихчылар Рюрикне тарихи шәхес булып санамыйлар.

## Елъязмаларда
IX гасырның уртасында (елъязмалар буенча, 862 елда) Россиянең Европа өлешендә көнбатыш славян, фин-угыр, төрки һәм балт кабиләләренең берлеге барлыкка килә. «» елъязмасы буенча Рюрик - шушы берлекнең башлыгы булган.

## Беренче Рюриковичлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ипатьевский список «Повести временных лет»
* ''И. Я. Фроянов'', «Исторические реалии в летописном сказании о призвании варягов»

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Рюриковичлар
Төркем:Киев кенәзләре
Төркем:Новгород кенәзләре
*
Пастафарианлык

**Пастафариа́нлык** (, ) яки **Очучы токмачлы албасты чиркәве** () — рәсми рәвештә теркәлгән дин, Бобби Хендерсон тарафыннан 2005 елда нигезләнгән. Күп чыганакларда пародияле дин дип йөртелә. Канзас штатында эволюцион  тәгълимәткә каршы үткәрелгән эшләр нәтиҗәсендә, шушы хәрәкәт барлыкка килә. Башта пастафарианлык фәнни белемнәрне, Дарвин теориясен яклый башлаган, соңрак рәсми дин буларак теркәлгән булган.

Көлке күренешкә, тамашага карамастан, бу дин башка диннәр кебек рәсми статусына,  хокукларына ия.

Россиядә Мәскәү шәһәренең Хорошево-Мневники районында 2013 елда рәсми рәвештә теркәлгән. Рәсми дин статусына ия. Рус Пастафариан Чиркәве башлыгы хәзерге вакытта — пастриарх Пюра Паста Өченче.

2011 елда Австриядә пастафариан кешесенә йөртү таныклыгы өчен башы өстендә кигән сөзгеч белән фото рөхсәт ителгән.

2013 елның 3 августында Пастафарианлык "В Контакте" социаль челтәрендә рәсми диннәр исемлегенә кертелгән.

2013 елның 17 августында рус православ милләтчеләре Пастафариан йөрешенә һөҗүм иткән.

## Сылтамалар
* Рус Пастафариан Чиркәве, рәсми сәхифәсе 
* Пастафариан чиркәве, рәсми сәхифә, инглизчә
* Пастафариан тарафдарларына һөҗүм

Төркем:Иҗтимагый хәрәкәтләр
Төркем:Диннәр
Төркем:Пастафарианлык
Җигән (Агыйдел кушылдыгы)

**Җигән**, **Җигәнелга** - елга, Агыйдел елгасының уң кушылдыгы. Ишембай районы Колгына авылыннан көньяк-көнбатышка таба 6 км еракта Алатау сыртының көнбатыш битләвендә башлана. Ишембай һәм Гафури районнары территориясе буйлап көньяк-көнчыгыштан төньяк-көнбатышка таба ага һәм Агыйдел елгасы (тамагыннан 693 км ераклыкта) коя. Озынлыгы 98 км, бассейн мәйданы 1550 км². Башлыча кар суы белән туена. Гафури районы Ялгызкаен авылы тирәсендә уртача еллык су чыгымы 13,9 м³/с тәшкил итә. Бассейн рельефы тәпәш таулы, территориясе карстлы. Елга бассейнының югары өлеше Багаръяз, Биктәр һәм Баш Алатау сыртлары чикләрендә урнашкан. Ландшафты соры урман тупрагындагы киң япраклы урманнан тора. Бассейнның якынча 25% ы сөрелгән. Кушылдыклары: уң — Сикәзе, Рәүзәк, Карлыман һ.б.; сул — Береш, Шиде, Шыга, Кыявык һ.б.

Төркем:Башкортстан елгалары
Математик анализ

**Математик анализ** - функцияләрне һәм аларның берләшмәләрен дифференцаль һәм интеграль исәпләү алымнары белән тикшерүгә багышланган математика бүлекләре берлеге. Гомумән караганда, математик анализ түбәндәге бүлекләрне үз эченә ала:
* функцианаль анализ (Лебег интегралы теориясе белән бергә)
* комплекслы саннар яссылыгында бирелгән функцияләрне өйрәнүче комплекслы анализ
* стандарт булмаган анализ
* вариацион исәпләүләр.
Укыту процессында анализга кертәләр:
* дифференциаль һәм интеграль исәпләүләр
* рәтләр теориясе (функцианаль, дәрәҗәле һәм Фурье рәтләре)
* векторлы анализ

Функциональ анализ һәм Лебег интегралы теориясе элементлары факультатив рәвештә, комплекслы үзгәрешле функция теориясе, вариацион исәп, дифференциаль тигезләмәләр теориясе аерым курслар буларак укыла. 

Хикәяләү кырыслыгы XIX гасыр ахыры үрнәге буенча бара.
РФда укытыла торган анализ курсы программасы якынча инглиз-американ Calculus курсы программасына охшаган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Математика
Знаменка (Даровской районы)

**Знаменка** () — Киров өлкәсенең Даровской районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Даровской районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Лобановка

**Лобановка** () — Мордовиянең Ельник районына керүче татар авылы. Мокша елгасының ярында урнашкан. Авылны темников татарлары нигезли. Авылда яшәүче татарлар һәммәсе *Шехмаметьев* фамилиясен йөртә.

Авылда 1869 елга 9 йорт булган. Әле (2014 ел) 26 ызба исәпләнә.

## Чыганаклар
* Топонимический список татарских населенных пунктов Мордовии
* Лобановка - деревня на Мокше

Төркем:Мордовия татар авыллары
Олег Күрәзә

**Олег**, (**Олег Күрәзә**, , 912 елда вафат булган) — 879 елдан Новгород җире хакиме һәм 882 елдан Киев кенәзе.

Рюрик үлгәч, Новгород җирләре өстеннән хакимлек алган, аның кечкенә улы Игорьның регенты булган. Олег Киевны басып алган һәм башкаласын шунда күчергән. Шулай итеп ул көнчыгыш славяннарның ике төп үзәген берләштергән.

«Вакыт еллары повесте» елъязмасында аның *Күрәзә* кушаматы китерелә. Новгород елъязмасында борынгырак елъязма җыентыгы фрагментлары сакланган (аңа «вакыт еллары повесте» дә нигезләнә), әмма X гасыр вакыйгалары буенча хронологиядә төгәлсезлекләр бар.

## Чыгыш
Елъязмаларда Олег биографиясенең ике версиясе бар: традицион («Вакыт еллары повесте»нда) һәм Новгородның Беренче елъязмасы буенча. «Вакыт еллары повесте» буенча, Олег Рюрикның ырудашы (кабиләдәше) булган. В. Н. Татищев Иоаким елъязмасына сылтама белән аны Рюрикның хатыны абыйсы дип саный, аны Ефанда дип атый. Олегның төгәл чыгышы «Вакыт еллары повесте»ндә күрсәтелми. Аның шәхесенә бәйле риваятьләр шулай ук Одда Орвар турында ярыммифик скандинав сагасында сакланган. Бу Скандинавиядә кенәзнең киң танылуын күрсәтә.

879 елда Рюрик үлгәч, Олег Новгородта Рюрикның кечкенә улы Игорьның опекуны буларак кенәзлек итә башлаган. Әмма, археология мәгълүматлары буенча, Новгород IX гасырда әле булмаган, ләкин янәшәдә шәһәрчек булган.

## Беренче Рюриковичлар


 

 



## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Песнь о вещем Олеге

Төркем:Киев кенәзләре
Төркем:Новгород кенәзләре
*
Инҗәр

**Инҗәр**, **Олы Инҗәр** — елга, Сем елгасының сул кушылдыгы. Комарзак сыртының көньяк-көнчыгышындагы сазлыклардан башлана. Белорет районында төньяк көнчыгыштан көньяк көнбатышка юнәлгән агышы Карталы авылы тирәсендә төньяк көнбатышка борыла (Казмаш һәм Туз елгалары, тамаклары арасында төньякка карап ага), алга таба Архангел һәм Кырмыскалы районнары буйлап ага һәм, тамагыннан 6 км ераклыкта, Сем елгасына коя. Озынлыгы 307 км, бассейн мәйданы 5380 км², тулай түбәнәюе 940 м. Башлыча кар суы белән туена. Уртача еллык акманың 65,1% ы язгы (апрель-май), 25,1% ы — җәйге-көзге (июнь-октябрь), 9,8% ы – кышкы (ноябрь-март) чорга туры килә. Уртача еллык су чыгымы (м³/с): Архангел районының Азау авылы тирәсендә — 54,8, тамагында — 67,7. Бассейнның югары һәм урта агым өлешләрендәге рельефы урта һәм кече биеклектәге Башкортстан (Көньяк) Уралы тау сыртларыннан тора, алар түбәнге һәм урта рифейның тау токымнарыннан гыйбарәт. Түбәнге агымы югары рифей токымнарыннан торган Башкортстан (Көньяк) Уралы алдына хас убалы аркалар белән характерлана. Елга ярлары карстлы калын эзбизташлардан гыйбарәт (коры үзәннәр, тау тишекләре, ш. ис. Кызылъяр тау тишеге, Белорет районының Усмангали авылы тирәсендәге Нокат (Мәрҗен) тау тишеге һ.б.). Инҗәр бассейнында Асы минераль су чыганаклары бар. Ландшафты тау соры һәм көрән урман тупракларындагы киң япраклы һәм кара ылыслы урманнардан тора. Бассейн территориясе 25% ын урманнар, 5% ын сөрүлек җирләр, 1% ын сазлыклар тәшкил итә. Кушылдыклары: уң яктан — Кече Инҗәр, Төлмәй һ.б.; сул яктан — Сүренҗәк, Мәнәер, Нокат, Басу, Аскын һәм башкалар. Елга исеме башкорт телендәге ерын, ерынлы сүзенән чыккан булырга тиеш.

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Башкортстан елгалары
Рюрик (мәгънәләр)

**Рюрик**:

* Рюрик I Новгородтагы, Рюриковичларның нәселене нигезләүчесы (IX гасыр)
* Рюрик Ростислав улы, Киев кенәзе (XII гасыр азагы), Мстислав Великий оныгы.

* Рюрик (крейсер)

* Рюрик Ивнев, рус шагыйре
* Рюрик Миньяр-Белоручев
Всеволод Зур Оя

**Всеволод Юрий улы Зур Оя** яки **Всеволод III** (чукынганнан соң Дмитрий 1154 — 15 апрель 1212) — 1176 елдан  Бөек Владимир кенәзе, Юрий Долгорукийның унынчы улы, Андрей Боголюбскийнең энесе. Анасы — Ольга — Византия императорлары (*Юнан патшасы кызы*) нәселеннән.

Всеволод III-ның күп балалы булганлыктан, 12 баласы (8 улы һәм 4 кызы) булган, шуңа күрә дә «Зур Оя» («Большое гнездо») кушаматын йөрткән.

Кенәз Юрий Долгорукий аны Бөек Ростов шәһәре кенәзе итеп билгели.

Кенәз Юрий Долгорукий вафатыннан соң бертуганы Андрей Боголюбский аны тәхеттән мәхрүм итә.

1162 елда Всеволод III анасы Малуша һәм бертуганы Михаил белән иленнән куыла, Константинопольдә император Мануил сараенда тәрбияләнә.

Всеволод III идарәсе вакытында Владимир кенәзлеге чәчәк ату чорына ирешә.

1174-1177 елларда төньяк-көнбатыш рус кенәзлекләренең үзара сугышларында актив катнашкан.

Төркем:Новгород кенәзләре
Төркем:Владимир кенәзләре
Төркем:Игорь полкы турындагы суз персонажлары
Станислав Владимир улы

**Станисла́в Влади́мир улы** (984/987— 1015 елга хәтле) — якынча 988 елдан алып 1015 елга хәтле Смоленск кенәзлеге кенәзе, Киев бөек кенәзе Владимир Iнең улы.

Рюриковичлар нәселенең шундый исемле бердәнбер белән вәкиле (Русиянең монголларга кадәр танылган кенәзләр исемлегендә). Ул Владимирның улларының исемлегендә искә алына (очынан өченче, шуңа күрә ул иң кече улы булган дип чамалап була).

Никон кулъязмасы буенча ул Смоленск шәһәрен үз биләмәсе итеп алган.

Атасыннан иртәрәк үлүе мөмкин.

## Искәрмәләр

## Библиография
# ПСРЛ, т. 2. Ипатьевская летопись. Фототип. изд. 1908 г. — М., 1962. — XVI 938 стб. 87 с. IVc.
# ПСРЛ, т. 9. Патриаршая, или Никоновская летопись. Ч. 1. — СПб., 1862. — 256 с.
# Войтович Л. Княжеские династии Восточной Европы (конец IX — начало XVI в.).
# Карпов А. Ю. Владимир Святой. — М.: Молодая гвардия — ЖЗЛ; Русское слово, 1997.

## Тышкы сылтамалар
*  Рыдзевская Е. А. *Древняя Русь и Скандинавия IX–XIV вв*.&nbsp;— Москва, 1978.
*  ''Древняя Русь в свете зарубежных источников''  / под ред. Е.&nbsp;А.&nbsp;Мельниковой.&nbsp;— Москва: Логос, 1999. ISBN 5-88439-088-2

Төркем:Рюриковичлар
Төркем:Смоленск кенәзләре
Яңарыш ае

**Яңарыш ае** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Яңарыш_ае  Yañarış ayı]*) - татар дәверлегендә беренче ай .

**Яңарыш ае** Милади тәкъвим буенча 21 марттан 21 апрельгә кадәр сузыла. Нәүрүз - төрки тәкъвим буенча Яңа ел, Нәүрүз бәйрәменнән соң Яңарыш ае башлана. 

Апрель аена туры килә диярлек.

**Яңарыш** (21.3-21.4) аеның исеме төрки-татарда да, хәзерге гарәпнең ай календәрендәге 8-нче ае – Шәүвәлдә дә берүк мәгънәне – Яңаруны аңлаталар. Борынгыларыбыз бу ай башында Яңа ел башлануны бәйрәм иткәннәр. Бу айда уздырыла торган “Карга боткасы” Азак (Азов) буе төрки-болгар дәүләте таркалганнан соң Кубрат ханның дүрт улы дүрт тарафка бүленешеп, берләре Кырымга, икенчеләре Кавказга, өченчеләренең Идел-Кама-Урал төбәкләренә таралышып беткәннән соң бер-берләрен сагыну хисләрен басу өчен, яз көннәрендә кыр-яланнарга чыгып кошларны каршы алып, туганнарыннан изге хәбәр көткәннәр.

Бу йола татарларда бүгенгә хәтле сакланып калган, әлеге ышануга күрә “сайрап утырган кошның ботагын кошын куркытмыйча гына сындырып кесәңә сала алсаң, якын туганың белән кавышачаксың икән”. Әлеге ботак кисәге белән күзең төшкән кыз яки егетне сиздерми генә сыйпый алсаң да, ул һичшиксез синеке булачак икән! Һәм шул ук чакта Дунай буе болгар кызларында да бүгенгә хәтле үк, төньякта – Идел-Урал төбәкләрендә яши торган кызкардәшләренә шул тарафка оча торган кошлар аша сәламнәр күндереп җибәрү йоласы бар. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ай Төркем:Татар тәкъвиме