open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кафир Кот

**Кафир Кот** ((Урду телендә - کافرکوٹ); Пушту телендә: کافر کوټ; шулай ук **Кафиркот** дип языла) Мианвали һәм Кундиан шәһәрләре янында Хайбер Патунхвада, Дера Исмаил Хан Районында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәләренең борынгы хәрабәләре. Кафир Кот 5 гыйбадәтханә хәрабәләреннән һәм урынны саклаучы зур форт хәрабәләренннән тора. Кафир Котны еш "Төньяк Кафир Кот" дип атыйлар, "Көньяк Кафир Кот", көньякка 35 километрда, Билот шәһәре янында урнашкан.
1915 елның Мианвалиның район Gazetteer-ы буенча Кафиркот хәрабәләре (һәм якындагы Мари хәрабәләре) "Зур әһәмиятле һәм борынгылык Һинд дине цивилизациясе күрсәткече". Аның координаталары :32°30'0N 71°19'60E

## Тасвирламасы
Хәрабәләр районның төньяк-көнбатышта ике форттан тора, алар Хасор Сыртының аскы киртләченә беркетелгән районының төньяк-көнбатышында һәм анда Чашма дамбасы янында Инд елгасын күреп була. Берсе Кундадан берничә миляда урнашкан икенчесе Билот янында.

Мианвалиның район Gazetteer-ы буенча:


Бу фортлар бик борынгы һәм кызыклы. Аларның төп хасиятләре булып тышкы яклаучы стена тора, ул таш тупас блоклардан тора, кайберәүләре бик зур һәм берникадәр дәрәҗәдә кисеп бизәлгән кечкенә Һинд дине гыйбадәтханәләренә охшаган биналар төркемнәре. Алар кызыклы итеп поралы соры таштан төзелгән, бу таш якындагы калкулыкларда ул юк, ул әйтелгәнчә Хушалгархтан бөтен юлы елга буйлап алып киленгән булган. Фортлар өлкәсе әһәмиятле өлкә булып тора һәм аларда шактый зур гарнизон тотылган булырга мөмкин. Аларга бәйле бердәнбер риваятьләрдә аларда соңгы Һинду раджалар Тил һәм Бил яшәгән дип әйтелә; әмма хөкемдарларның барлык эзләре хәзер югалган.


## Урнашуы
Билот Форты Билот Шәриф шәһәрчегенә якын урнашкан икенче форт һәм Пакистанда Дера Исмаил Ханнан 55 км да урнашкан. Ул борынгы Һинду Форты булган, аның эчендә мәшһүр гыйбадәтханә булган. Форт вакыт узу белән җимерелгән булган, әмма гыйбадәтханә һаман тора.

## Музей тупланмалары
Урыннан потлар һәм архитектура компонентлары Пакистан һәм бөтен дөнья буйлап таралган. Пакьстаннан тыш Кафир Коттан иң зур тупланмаларның берсе Британия Музеенда.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Site map of ruins - University of Pennsylvania. 
*Temples Along the Indus. 

Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Арча (җыр)

**«Арча»** — татар халык җыры. Беренче башкаручы –  Усман Гафият улы Әлмиев (1915-2011). Заһид Хәбибуллин белән Нәҗип Җиһанов эшкәртүендәге халык көенә җырлана.

## Тарих
Халык арасында төрле сүзләр белән җырлана торган «Арча көе» билгеле булган.
1944 елда әлеге «Арча көе»нә сүзләр язып, Усман Әлмиев Заһид Хәбибуллин белән Нәҗип Җиһановка күрсәтә. Композиторлар җырчыга «Арча»ны концертларда башкарырлык итеп эшкәртеп бирәләр.

Сугыш бетәр алдыннан, Урта Азиядә булган гастрольләрендә (*[[Рокыя Ибраһимова]], [[Мөхтәр Әхмәдиев]] белән бергә*) Усман Әлмиев халык  көен Арчага багышлап җырлый башлый. Көй халыкка охшый. Усман Әлмиев әлеге җырны барлык концертларында да репертуарына кертә. Тамашачылар арасында руслар булганда, берәр куплетын русча да җырлап куя.

## Башкаручылар
Җыр Усман Әлмиев, Шамил Әхмәтҗанов һ. б. күренекле җырчылар  репертуарында урын алган.

## Җырның сүзләре


Арча якларына карыйм,
Дустым Арча ягында ла.
Арча ягы бигрәк ямьле,
Кош сайраган чагында.

Арчаларга барсаң, бәгърем,
Ал гөлләрне өзәрсең лә.
Үзәгемне бик өзәсең,
Үзең ничек түзәсең?

Китәм, бәгърем, китәм, бәгърем,
Каласың Арчаларда ла.
Онытылырлык яр түгел,
Утларга салсалар да.

Җир җиләге пешәдер лә,
Арчада түтәлләрдә лә.
Минем күңелем бары синдә,
Синең күңелең бүтәндә.

Исеңдәме икән, җилләр
Туздырды чәчләреңне лә.
Аерылганда син җыладың,
Сөрттем күз яшьләреңне. 


## Өстәлгән куплет

Арчаларга баруларым,
Гөл-сирень өчен генә. ,
Януларым, көюләрем,
Гел синең өчен генә.


## Әдәбият
# *[[Җәүдәт Фәйзи]].* Халык җәүһәрләре. Күңелем кыллары. Казан: ТКН, 1987.
# *[[Усман Әлмиев|Усман Альмеев]].* Еллар һәм җырлар. К.: ТКН, 2007. ISBN 5-298-04044-6

## Сылтамалар
*  Арча. Татар җырлары

## Моны да карагыз
* Татар халык җырлары

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча җырлар
Төркем:Җырлар
Төркем:Татар телендә җырлар
Арча (мәгънәләр)

**Арча** — күп мәгънәле сүз.
* Арча — шәһәр (*[[2008 ел]]дан*).
* Арча — тимер юл станциясе.
* «Арча» — татар халык җыры.

## Моны да карагыз
* Арча даругасы
* Арча өязе
* Арча кантоны
* Арча кыры
* Арча педагогика көллияте
* «Арча хәбәрләре»
Гунҗа Нарасимха Свами Гыйбадәтханәсе, Тирумакудал Нарасипура

**Гунҗа Нарасимха Свами Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Карнатака штатында, Майсор районында Тирумакудал Нарасипура шәһәрендә Һинд дине гыйбадәтханәсе. Шәһәр Майсор тарихи әһәмиятле шәһәреннән 20 миля көньяк көнчыгышта урнашкан. Гыйбадәтханә Виджаянагара империясенең 16-ынчы хөкемдары вакытына карый һәм керү капкасы ("маһадвара") өстеннән тәэсирле "гопура" белән типик "Дравид стиле"нда төзелгән һәм изге урын алдында дүрт баганалы "мантапа" ("зал")ы бар. Гыйбадәтханә Кавери елгасы һәм Кабини елгасы кушылу урыны янында урнашкан һәм Һинд дине тарафдарлары тарафыннан изге булып санала. Гыйбадәтханә исемен "Гунҗа (Каннада телендә Гулаганҗи)" агачыннан (*Abrus precatorious*) алган, ул төп керү алдында үсә. Гыйбадәтханәдә сурәтләргә Һинд дине Ходае Нарасимха һәм шәйтаннар патшасы Хираньякашипу сурәтләре керә. Изгелеге өчен гыйбадәтханә еш Һинд дине тарафдарларының Төньяк Һиндстанда изге шәһәре Варанси (Каши)га тиңлиләр.
 
Мәшһүр Британия Раджы тарихчысы һәм эпиграфист B. Lewis Rice буенча гыйбадәтханәнең саклаучысы ел саен тәэмин итүе белән Майсорның "Далавое" ("феодаль лорды") булган. Язмалар күрсәтүенчә гыйбадәтханә бу вакыт дәверендә төзекләндерүләр һәм бизәүләр кичергән. Гыйбадәтханә Һиндстан Археологик Тикшерүенең Карнатака дәүләте бүлегенең сакланган һәйкәле булып тора. Якында тагын бер гыйбадәтханә бар, ул "Агастьешвара" гыйбадәтханәсе дип атала, һәм ике гыйбадәтханә дә дини бәйрәмдә ("Ятра")да катнаша, ул ел саен күп санлы тугърыларны җәлеп итә.

## Галерея

File:Renovated temple complex of Gunjanarasimha Swamy Temple at T. Narasipur.jpg|Тирумакудал Нарасипурада "пракара"дан тыш Гунҗа Нарасимха Свами гыйбадәтханәсе комплексы
File:View from the rear in the Gunjanarasimhaswamy temple at Tirumakudal Narasipura.JPG|Тирумакудал Нарасипурада Гунҗанарасимхасвами гыйбадәтханәсендә арттан манзара
File:Decorative door jamb and lintel over a minor shrine entrance in the Gunjanarasimhaswamy temple complex at Tirumakudal Narasipura.jpg|Тирумакудал Нарасипурада Гунҗа Нарасимха Свами гыйбадәтханәсенең кече изге урын өстендә арткы "пракара"да декоратив ишек яңагы һәм тоташтыргыч.
File:Pillared entrance to mantapa of Gunjanarasimhaswamy temple at Tirumakudal Narasipura.JPG|Тирумакудал Нарасипурада Гунҗа Нарасимхасвами гыйбадәтханәсенең *[[мантапа]]*га баганалы керүе


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Галия Измайлова

**Галия Измайлова**:
* Галия Измайлова (1923-2010), балет биючесе, ССРБ халык артисты (1962).
* Галия Измайлова (1909-1983), Татарстан АССР халык комиссары (1938-1943).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Исаев урамы (Казан)

**Исаев урамы** () — Казанның Мәскәү районында, элекке Удел бистәсендә урнашкан урам. СССР каһарманы Алексей Исаев (1906-1945) исемен йөртә.

## география
Восстания урамыннан башланып, Гагарин урамына (Урицки паркына) барып җитеп тәмамлана. 

## Тарих
Хәзерге исемен 1962 елның 27 нче ноябреннән йөртә. Элекке исемнәре —  (1920-елларның икенче яртысыннан 1962 елның 27 нче ноябренә кадәр),  (1920-елларның икенче яртысына кадәр).

## Урам белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Тунаков урамы (Казан)

**Тунаков урамы** () — Казанның Мәскәү районында урнашкан урам. ТАССРның коммуналь хуҗалык министры, «Татстрой» берләшмәсе башлыгы Павел Тунаков (1907-1984) исемен йөртә.

## Географиясе
Волгоград урамыннан башланып, Гагарин урамына барып җитеп тәмамлана. 

## Тарих
Хәзерге исемен 2001 елның 9 нчы октябреннән йөртә. Элекке исемнәре —  (1920-елларның икенче яртысыннан 2001 елның 9 нчы октябренә кадәр),  (1920-елларның икенче яртысына кадәр).

## Урам белән бәйле шәхесләр

* Әлфрит Шәймәрданов

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Чиклана-де-ла-Фронтера

**Чиклана-де-ла-Фронтера** () — Испаниянең Әндәлүс автономияле төбәгендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
1303 тә нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Испания шәһәрләре
Сан-Бой-де-Льобергат

**Сан-Бой-де-Льобергат** (, ) — Испаниянең Каталония автономияле төбәгендә урнашкан шәһәр.
## Тарих

## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Испания шәһәрләре
Git

**Git** - программалар җитештерү барышында чыганак файллардагы (source code) үзгәрешләрне күзтеп бару өчен үзәкләштереләмәгән (distributed) версияләр контроле системасы. Бу система программистларның эшен көләү (координциядәү) өчен проеклаштырылган, ләкин теләсә нинди файллар җыелмасындагы үзгәрешләрне күзәтеп бару өчен кулланыла ала. Проектның максатлары: тизлек; мәгълүматлар бөтенлеге; үзәләштерелмәгән, сызыкча булмаган (тармакланган - non-linear) эш барышына (workflow) ярдәм итү.

Git 2005 елда Linux төше өстенлә эшләү өчен Линус Торвальдс тарафыннан башка Linux төшен ясаучалары өлеш кертеп ясала. 2005 елдан бүгенгесе көнгә кадәрге maintainer Junio Hamano.

Башка үзәклештерелмәгән версия контроле системалары кебек һәм клиент-сервер системалардан аермалы буларак, һәр санактагы һәрбер Git директриясе барлык үзгәрешләр тарихын саклаучы, версияләр күзәтү мөмкинлеге, челтәргә (network access) яки үзәкләштерелгән серверга бәйсез тулы бер репозиторий.

Git, GNU General Public License 2 лицензиясе астында таратыла торган, бушлай һәм ачык кодлы (open-source) программа.

## Искәрмәләр

Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Вайкунтанатха Гыйбадәтханәсе, Тхерани

**Шри Вайкунтанатха Свами Гыйбадәтханәсе** Андхра Прадешның Читур районында Тхерани авылында урнашкан 500 еллык Вайшнав гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Ходай Вишнуга багышланган һәм аңа "Вайкунтанатха" дип мөрәҗәгать итәләр. Гыйбадәтханәләр 16-ынчы гасырда Кушастхали елгасы ярларында төзелгән булган. Гыйбадәтханә Нагари шәһәрчегеннән 5 км ераклыкта һәм Тирупати шәһәреннән 50 км ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
Гыйбадәтханә 16-ынчы гасырда Сударсаначари тарафыннан төзелгән булган, бу Виджаянагара Империясенең өлеше булган Карветинагарамның сарай янының пандиты булган. Вакыт узу белән гыйбадәтханәне онытканнар һәм ул җимерек хәлгә килгән. Күптән түгел гыйбадәтханәне төзекләндергәннәр һәм тугъры тарафыннан иганә бирелгән булган.

## Төп Ходайлар
Гыйбадәтханә Вайкунтханатха Свами дип мөрәҗәгать ителгән Ходай Вишнуга багышланган. Гарбхагрихада ян-янында Шридэви һәм Бхудэви белән Вайкунтанатха свами Ходае бар.

## Шулай ук карагыз
*Тхерани
*Тирупатида Һинд дине гыйбадәтханәләре

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Арона

**Арона** () — Испаниянең Санта-Крус-де-Тенерифе провинциясендә урнашкан муниципалитет.
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Төркем:Испания муниципалитетлары
Төркем:Санта-Крус-де-Тенерифе провинциясе муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Батуллин

**Батуллин** — фамилия.
* Байбулат Батуллин (*[[Байбулат Батулла]]*, 1993), кинорежиссер, актер, сценарий авторы. Р. М. Батуллинның улы.
* Нурбәк Батуллин (*[[Нурбәк Батулла]]*, 1988), биюче, хореограф, балетмейстер, «Алтын битлек» (2018), М. Җәлил (2019) премияләре иясе. Р. М. Батуллинның улы.
* Роберт Батуллин (*[[Рабит Батулла]]*, 1938), язучы, *[[ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (1985), [[Тукай премиясе]] иясе (2006)*.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Мидияк мәдрәсәсе

**Мидияк мәдрәсәсе** — Ырынбур губернасы Чиләбе өязенең Мидияк авылындагы кадими мәдрәсә. 1885 елның декабрендә эшкуар Габидулла Корбангалиев тарафыннан нигезләнә. Укучылар саны - 320 (1913). 1920 елда ябыла.

## Искәрмәләр


Төркем:Россия мәдрәсәләре
Төркем:Чиләбе өлкәсе мәдрәсәләре
Шәрәфетдин Шәһидуллин

**Шәрәфетдин Шәһидуллин** (Шәрәфетдин Кәшшафетдин улы Шәһидуллин, ,  — , ) — нашир, журналист, эшкуар һәм мөхәррир, «Игъланәт» гәҗите һәм «Россия сәүдәсе» журналы мөхәррире.

## Искәрмәләр
Төмәнсу

**Төмәнсу** () — Рязань өлкәсенең Касыйм районында урнашкан авыл.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 54,5%, руслар — 45,5%.	
## Шәхесләр
* Гатаулла Баязитов
## Искәрмәләр

Төркем:Касыйм татарлары авыллары
Төркем:Касыйм районы торак пунктлары
Җаго Гыйбадәтханәсе

**Җаго гыйбадәтханәсе** (Индонезия телендә: ***Чанди Җаго***) Индонезиядә, Көнчыгыш Явада Сингхасари патшалыгы 13-енче гасыр Һинд дине Чандисы, ул Малангтан якынча 22 километрда урнашкан. 14-енче гасырда язылган Нагаракретагамада бу гыйбадәтханә "Җагагһу" буларак искә алына, монда Көнчыгыш Явада сәфәре вакытында Патша Хаям Вурук килгән.
 
The Сингхасари Патшасы Вишнувардхана 1268 елда Бодхисаттва Авалокитешвара формасында Шива буларак илаһилаштырылган булган. Гыйбадәтханәнең барельефында "Кунҗаракарна", "Партхаяҗна", "Арҗунавиваха" һәм "Кришнаяна"дан сәхнәләр күрсәтелгән.

Адитьяварман исеме 1343 елда Бодхисаттва Манджушри сурәтендә очрый.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Алькала-де-Гвадаира

**Алькала-де-Гвадаира** () — Испаниянең Андалусия автономияле төбәгендә урнашкан шәһәр.
## Тарих

## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Испания шәһәрләре
Нурулла Карпов

**Нурулла Карпов** (Нурулла Мөхәммәтҗан улы Карпов, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, нашир, Тум мөcелман тәрәкъкыятьчеләре җәмгыяте рәисе (1909-?), Тум шәһәр думасы гласные, Россия мөселманнарының беренче һәм икенче корылтайларында катнашучы, Тум губерна мөселман шурасының башкарма комитеты рәисе (1918); «Тум сүзе» гәҗите нашире. Себер өлкә думасы әгъзасы, 1918 елның сентябрендә Уфа дәүләт киңәшмәсендә шул думаның делегациясе башлыгы булган; шуннан соңгы язмышы билгесез.

## Искәрмәләр
Флак

Мәйданы 298  км² булган **Флак** регионы Маврикийның 9 дистриктларының берсе булып тора. Унынчы дистрикт булып Родригес тора, ул автономиягә ия. Янәшә дистриктлар булып төньякта Ривьер-дю-Ремнар, көнбатышта Мока һәм көньякта Гран-Порт тора. Көнчыгыш өлеше Һинд океаны белән чиктәш.

## Икътисад
Утрауның бу көнчыгыш өлешендә күбесенчә шикәр камышы үстерәләр. Бу тармакта күп кеше эшли: шикәр камышы буенча эшчеләр дә, кечкенә плантация хуҗалары да.

## Тарихы
Флак сүзе Нидерланд теленнән алынган. Нидерландлылар регионның беренче яшәүчеләре булган.

## Кызыклы урыннар
* Belle Mare, Palmar һәм Trou d’Eau Douce җәмәгать пляжлары;
* Боланнар утравы;
* Якшәмбе көннәрендә Үзәк Флак базары;
* Манзаралы Quatre Cocos авылы;
* Riviere Sud Est елгасының төшүе.

Төркем:Маврикий
Аскын авыл шурасы

**Аскын авыл шурасы** — Россия Федерациясенең Башкортстан җөмһүриятенә керүче Аскын районындагы *[[муниципаль берәмлек]]*.

Административ үзәге — Аскын авылы.
## Халык саны

## Эчке бүленеш
Авыл шурасы составына түбәндәге торак пунктлар керә:

* Аскын (160042414909564558006853782069187704)
* Барахай (148152124)
* Куяштыр (358361322)
* Олыкүл (633615)
* Талог (643326)
* Төй (385280257)
* Төлгезбаш (267303265)
* Югары Никольски (20159)
* Яңа Багазы (364294277)
* Яңа Борма (246206189)

## Искәрмәләр

Төркем:Аскын районы
Манидвипа

**Манидвипа** (Санскрит телендә: मणिद्वीप) ул шулай ук **Шрипура** буларак мәгълүм Дэви Мула Пракритиның мәңгелек сыену урыны, бу Судха Самудра дигән океан (Нектар океаны) уртасында урнашкан утрау. Бхагавата Пуранада Манидвипа "Сарвалока" дип сурәтләнә һәм ул Кайласа, Вайкунта һәм Голокадан да өстенрәк. Дэви Бхуванешвари/Трипурасундари Манидвипаның Патшабикәсе булып тора. Барлыкка китерү башында Дэви Ади Парашакти - Махакали бу утрауны барлыкка китергән.

## Шулай ук карагыз
**[[Бхагавата Пурана]]*

## Тышкы сылтамалар
* English Translation of the Devi Bhagavata by Swami Vijnanananda
* ''Devi Bhagavata Purana'' English translation correct IAST transliteration and glossary

Төркем:Һинд дине
Мантра Гопья

**Мантра Гопья** Вирашайва изгесе һәм мистигы Аллама Прабху тарафыннан язылган Каннада телендә язылган текст. Ул Вирашайва язмаларның әһәмиятле өлешен тәшкил итә.

## Әдәбият
*
*

## References

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һиндстан әдәбияты
Майсамма

**Майсамма** (Телугу телендә: మైసమ్మ), шулай ук Месай буларак мәгълүм (Маратхи телендә: मेसाई) шулай ук **Меско** буларак мәгълүм (Маратхи телендә: मेस्को),   Телугу телендә **Амма** яки Маратхи телендә **Аай**   (Теллугу телендә: అమ్మ) (Маратхи телендә:आई), "ана") бу Һинд дине халык Алиһәсе. Аңа күбесенчә Көньяк Һиндстанда ана Алиһәсенә буларак табыналар, күбесенчә Телангана, Карнатака һәм Махараштра авыл өлкәләрендә. Аңа табыну игътибарны күбрәк чәчәк һәм җил чәчәге авыруларын дәвалауда туплый.

## Шулай ук карагыз
* Katta Maisamma temple
* Maisigandi Maisamma Temple, Kadthal
* Gandhari Maisamma Jatra
* Mariamman

## Билгеләмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Мукундамала

**Мукундамала** якынча 1100 елда Санскрит телендә язылган поэма. Авторы (көньяк Һиндстан Шривайшнавизмында хөрмәт ителгән 12 фәкыйрь изгеләрнең берсе) Кералада Чера Династиясенең соңгы патшаларының берсе һәм 9-ынчы альвар Кулашехара Альвар. Ул Бхакти изгеләре стиленда язылган һәм Вишну һәм Кришна өчен башка исем - Мукундадан лаеклы булмаган авторга Сансарадан азат ителүне бирергә сорый. Ул бу дөньяда тотылган җанның бәласен тасвирлый һәм Кришна бу дөньяда бердәнбер коткарылу дип раслый.

## Әдәбият
* Pandit Durgaprasad and Kasinath Pandurang Parab (editors), Kavyamala vol 1. 1886 (3rd edition 1929), pp.&nbsp;11–16. Transliterated text at GRETIL
* Stotramālā, edited by P. B. Annangaracharya, published by the Granthamala Office Kanchipuram (1949), pp 1–4. Transliterated text at GRETIL
* Translation hosted by the Bhaktivedanta Book Trust, associated with ISKCON: http://www.krishnamedia.org/e-books/Mukunda_Mala_Stotra.pdf 

Төркем:Һинд дине
Коса теле

**Ко́са** (кхоса, исикоса) — Көньяк Африка Җөмһүриятенең рәсми телләренең берсе. Бу телдә 7,9 миллион кеше сөйләшә (халыкның якынча 18 %-ы), бу аны сөйләшүчеләр саны буенча икенче тел итә (Зулу) теленнән соң. Аның якын кардәш телләре булып  — Зулу теле, Свази теле, Көньяк ндебеле һәм төньяк ндебеле телләре тора; Коса телендә сөйләшүчеләр еш бу телләрдә сөйләшүчеләрне аңлыйлар.

Төркем:Лингвистика
Якуп Ханбикев

**Якуп Ханбикев** (Якуп Исхак улы Ханбикев, ,  — , ) — педагог, ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1979, 1983), педагогика фәннәре докторы (1969), профессор (1970), Казан педагогика университетының педагогика кафедрасы мөдире (1964-1990).
## Искәрмәләр

Төркем:Каюм Насыйри премиясе лауреатлары
Казан чиркәү укытучылары мәктәбе

**Казан чиркәү укытучылары мәктәбе** () — 1906 елда ир балалар өчен ачылган уку йорты. Чиркәү-мәхәллә мәктәпләре өчен укытучылар әзерләгән. Уку вакыты – 3 ел. Уку йорты каршында үрнәк чиркәү-мәхәллә мәктәбе эшләгән. 1918 елда ябыла. Мәктәп бинасы – мәдәни мирас объекты. Мәктәпне тәмамлаучылар арасында –Иосиф Борисов (*Тыныш Осып*, чирмеш язучысы), Иван Васильев (Оештыру мәҗлесе әгъзасы).

Төркем:Дини уку йортлары
Төркем:Ябылган уку йортлары
Коте Венкатарамана Гыйбадәтханәсе, Бангалор

**Коте Венкатарамана Гыйбадәтханәсе**   Һиндстанда, Бангалорда, Кришнараджендра Юлында Ходай Венкатешварага багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә 1689 елда соңыннан Майсорның хөкемдары булып киткән Патша Чикка Девараджа Водейяр тарафыннан Дравид архитектурасы һәм Виджанаягара архитектурасы стиленда төзелгән булган.

## Гыйбадәтханә планы
17-енче гасыр ахыры Венкатарамана гыйбадәтханәсе иске форт янында урнашкан ("форт" сүзе Каннада телендә "коте") ул кайчандыр Майсор Водейяр патша гаиләсенең яшәү урыны, ә соңыннан Майсор Патшалыгының соңрак хөкемдары Типу Солтанның сарае булып киткән урынга якын урнашкан. Гыйбадәтханә (*[[гарбхагриха]]*)дан тора ул үзәк залга (*[[мантапа]]*)га вестибюль аша тоташтырылган. Изге урынның һәм вестибюльның стеналары нигездәге бордюрда Илаһлар потлары рәте өчен. Гомумән гыйбадәтханә тыйнак бизәү эшен тарата һәм Майсорда сарай комплексы эчендә гомуми план буенча эшләнгән. Зал түшәмен дүрт юнәлештә дә "колонналар кластеры" булган баганалар белән аралаш "Яли"лар (Һинду риваятьләреннән хайваннар) тотып тора. Бу үзәк баганаларның һәрберсендә бар. Монда бәйрәм ителгән төп фестиваль булып Вайкунтха Экадаши тора, бу вакытта гыйбадәтханә меңнәрчә тугърылар белән тула. Бу гыйбадәтханә Җиденче Таш Табышмагы китабында хәзинәләр артыннан куу өчен корылма булып торган.

## Галерея

File:Mantapa (hall) in Kote Venkataramana Swamy Temple at Bengaluru.JPG|Бангалорда (Бенгалуру) Коте Венкатарамана гыйбадәтханәсендә изге урынга алып баручы бизәкле мантапа (зал). Үзәк *Яли* баганалары "мантапа" түшәмен тотып торалар
File:Mantapa (hall) pillars in Kote Ventakaramana Swamy Temple at Bengaluru.JPG|Бенгалуруда Коте Венкатарамана гыйбадәтханәсендә мантапа эчендә *Яли* баганасы
File:Gopura (tower) over shrine in Kote Venkataramana Swamy Temple (17th century) at Bengaluru.JPG|Бенгалуруда Коте Венкатарамана гыйбадәтханәсендә шихара (манара)
File:Yali Pillar of mantapa (hall) in Kote Venkataramana Swamy temple at Bengaluru.JPG|Бенгалуруда Коте Венкатарамана гыйбадәтханәсендә *Яли* баганасы


## Искәрмәләр
* Michell, George (1995) [1995]. The New Cambridge History of India, Volumes 1-6. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0521-441102.

## Билгеләмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Биранчинараян Гыйбадәтханәсе, Бугуда

**Биранчи Нараян Кояш Гыйбадәтханәсе**, шулай ук *Виранчинараяна Сыену урыны* яки *Агач Конарк*, бу Ориссада, Ганҗам районында Бугуда шәһәрчегендә урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул мәшһүр Конарк Кояш Гыйбадәтханәсеннән соң Ориссада төзелгән икенче Сурья Кояш Гыйбадәтханәсе.

## Төзелеше
Гыйбадәтханә Патша Шрикара Бханджадэва тарафыннан 1790 елда төзекләндерелгән булган. Гыйбадәтханәнең Ходае булып төп Малтигадта хәрабәләрдән казып чыгарылган Һинду Тримуртисы белән Биранчи Нараян яки Сурья тора. Сурәттә шулай ук җиде ат җигелгән арба бар, аның бер тәгәрмәче сулда, Аруна арбаның йөртүчесе булып тора.
Гыйбадәтханәнең түбәсе 46 баганадан тора һәм анда катлаулы агач бизәкләре бар. Көнчыгышка караган Конарк гыйбадәтханәсеннән аермалы буларак Бирачи Нараян Кояш Гыйбадәтханәсе көнбатышка карый. Нәтиҗәдә, Конаркта Кояш балкучы Кояш нурларын куелган Сурьяга сипсә, Биранчи Нараян Гыйбадәтханәсендә батучы Кояш нурлары Сурьяның табаннарына төшә.

### Агач Конарк
Патша теләге буенча, гыйбадәтханәнең төп Ходае сурәте агачтан ясалган. Риваять буенча, Сурьяның таш сурәте Ходай Сурьяның төп агач сурәтеннән ясалган.

## Фестивальләр
*Ратха Саптами, Маагһа ае дәвамында
*Самба Дашами, Пауша ае дәвамында
* Һәр якшәмбе, Санкранти.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Buguda temple at India9.com
*Images of Biranchi Narayan at Indira Gandhi National Centre for the Arts

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Сурьяга табыну
Моунагири Хануман Гыйбадәтханәсе

**Моунагири** (Телугу телендә: మౌనగిరి అభయ ఆంజనేయ స్వామి), Дэванагари язуында: मौनागिरी अभय हनुमान मंदिर  )  бу Һиндстанда, Анантапурда Бенгалуру Шоссесы янында Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханәдә традицион Һинд диненең һәм Андхра мәдәниятенең, рухилыгының һәм архитектурасының меңнәрчә еллары чагылган. Гыйбадәтханә булдыруны Моунагири Глобал Траст энд Философикал Сосайети-ның рухи җитәкчесе Шри Эсварайаһ Свами илһамландырган һәм үстергән, аның 500 волонтеры 1000 кәсепчегә Моунагири Хануман Гыйбадәтханәсен төзергә ярдәм иткән.

## Хасиятләре

### Һәйкәле

Гыйбадәтханәнең үзәгендә төп һәйкәл 39 фут (12 м) биеклектә тоташ бер таштан ясалган. Гыйбадәтханә шәһәрдән тыш тыныч әйләнә-тирәдә урнашкан. Гыйбадәтханәне төзү һаман бара, һәм финанс проблемаларның булуы сәбәпле әкрен бара һәм гыйбадәтханәне төзеп бетерү өчен иганәчеләр эзләнә.

## Урнашуы һәм контакт мәгълүматы

Гыйбадәтханә Хампапурам, Бенгалуру шоссесы, Анантапур районы, Андхра Прадешта Раптхаду Мандалдан 7,4 км арада урнашкан. Андхра Прадешта һәм Теланганада, Бенгалуру һәм Ченнаида барлык урыннардан автобуслар Хампапурам Авылына барып җитәр өчен йөри.
Иң якын тимер станциясе булып Анантапур тора, ул 12,6 км да урнашкан.  Автобуслар һәм шәхси таксилар бар, шул ук вакытта иң якын аэропорт ул Путтапартхида Шри Сатья Саи Аэропорты, ул гыйбадәтханәдән 71 км ераклыкта урнашкан.

## Галерея

File:Mounagiri Hanuman 2.jpg|Моунагирида Ходай Хануманның Төп Һәйкәле
File:Mounagiri Hanuman 3.jpg|Моунагирида Абхайя Хануман
File:Mounagiri Hanuman 4.jpg|Моунагирида Санката Мочана Хануман, Анантхапур


## Тышкы сылтамалар
* Official website on Anantapur by National Informatics Center 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Хануманга табыну
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Муктагачһа Шива Гыйбадәтханәсе

**Муктагачһа Шива гыйбадәтханәсе** - Бангладешның Майменсингх районында Муктагачһаның Раджбаридан тышта урнашкан игезгәк гыйбадәтханә. Гыйбадәтханә Муктагачха Зәминдары Махараджа Шашикантха Ачарья Чоудхариның әнисе Рани Бимола Дэви тарафыннан төзелгән булган. Игезәк гыйбадәтханәләр Шри Шри Анандамойи Шива һәм Кали Мата Мандирдан тора. Һинд дине Рабидас җәмәгате ике көн дәвам итә торган Каттьяни Пуджаны башкара, ул биредә "Шат" Пуджа дип атала, бу Бенгали Картика ае. Гыйбадәтханә төзекләндерү булмаганга күрә ярым җимерек хәлдә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Шри Сваминараян Мандир, Дауни

**Шри Сваминараян Мандир, Дауни** Калифорниядә, Даунида Сваминараян Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Сваминараян Сампрадайяның Лакшми Нараян Дэв Гадисы астында.

2009 елда, гыйбадәтханә Ачарья Махараджшри Ракшешпрасад Панде белән Рам Катха, Маха Вишну Ягна һәм Марути Ягна белән 9-ынчы еллыгын билгеләгән.

## Шулай ук карагыз
* Сваминараян гыйбадәтханәләре исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Сваминараян хәрәкәте
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Александр Панаев

**Александр Панаев** (,  — ) — Казан губернасы алпавыты, Лаеш һәм Тәтеш өязләрендә җир һәм 310 га якын керәстиян хуҗасы, 1834-1836 елларда — Лаеш өязе дворяннары җитәкчесе.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Владимир Юшков

**Владимир Юшков** (,  — ) — Казан губернасы алпавыты, Лаеш өязендә җир һәм 180 гә якын керәстиян хуҗасы, 1843-1846 елларда — Лаеш өязе дворяннары җитәкчесе.

## Искәрмәләр
Александр Горталов

**Александр Горталов** (,  — ) — Казан һәм Уфа губерналары алпавыты, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1908), Лаеш һәм Минзәлә өязләрендә җир (1000 гә якын дисәтинә) хуҗасы, 1905-1913 елларда — Лаеш өязе дворяннары җитәкчесе.
## Искәрмәләр
Петр Осокин (1821)

**Петр Осокин** (,  — ) — Казан губернасы алпавыты, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1867), Лаеш өязендә 4340 дисәтинә җир, 470 кә якын керәстиян һәм Казандагы постау фәбриге хуҗасы, 1853-1858 һәм 1860 елларда — Лаеш өязе дворяннары җитәкчесе, 1862-1870 елларда — Казан губернасы дворяннары җитәкчесе.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Нойд

**«Нойд»** Петрозаводсктан фолкрок-төркем. Бу музыка коллективы Вепс телендә һәм Рус телендә җырлый. Группаның исеме тәрҗемә иткәндә "багучы" дигәнне аңлата.

## Катнашучылар
̇̽Алина Картынен (вокал), 
Владимир Соловьёв, 
Александр Шашин, 
Денис Дорофеев (элек катнашкан)

## Альбом
* *[[Kukirikku]]* (2010)

## Сылтамалар
* Музыкаль төркемнең рәсми блогы (''vepsnoid.blogspot.com'').

Төркем:Рок-төркемнәр
Александр Лебедев (1843)

**Александр Лебедев** (,  — ) — Казан губернасы алпавыты, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1888), Лаеш, Мамадыш, Алабуга, Малмыж һәм Балахна өязләрендә 32 мең дисәтинәгә якын җир, Түбән Новгород губернасындагы пыяла заводы хуҗасы, 1899-1903 елларда — Казан шәһәре башлыгы, 1914-1917 елларда — Лаеш өязе дворяннары җитәкчесе.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы
Канада элодеясе

**Канада элодеясе** () — югары төзелешле су үсемлеге. Элодея () ыруының төре. Элодея бик тиз үрчи. Күл һәм буаларны тоташтан каплап бетерергә сәләтле. Сулыкларны саклау өчен ТР галим-биологлары (*аерым алганда, [[КФУ]] доценты Вадим Прохоров*) элодеяне Татарстанның «Кара китабына» кертергә тәкъдим итә.

## Таралу ареалы
Канада элодеясе — Төньяк Американың агымы көчле булмаган сулыкларында таралыш алган су үсемлеге. Аурупага 1836 елда кертелгән, Идел елгасында 1885 елда, Казан губернасы сулыкларында 1896 елда очравы мәгълүм. Элодеяне аквариум тотучылар алып кайта. Аквариумнардан һәм ботаника бакчаларыннан табигый сулыкларга күчкән һәм үрчегән. Аннан су транспорты белән яки кошларның тәпиләренә ияреп, башка сулыкларга таралган.

## Ботаник тасвирлама
Элодеянең яфраклары вак, озынча була. Озынлыгы 30-100 см га җитә. Орлык бирү юлы белән дә, вегетатив юл белән дә үрчи ала. Элодея — «ике өйле» үсемлек, орлык бирү өчен элодеянең ата һәм ана төрләренең икесенең дә булуы шарт. РФ төбәкләрендә (*[[Аурупа]] өлеше, [[Себер|Көнбатыш Себер]]*) әлеге үсемлекнең ана төре генә күзәтелә. Элодея Татарстан сулыкларында орлык бирә алмый. Әмма яңа үсентеләр чыгарып үрчи. Файдасына караганда зыяны күбрәк.

## Экология
Элодея якты вакытта суны кислородка баета, әмма караңгыда углекислый газ чыгара, балыкларны тончыктыра. Куе булып үскән элодея үсентеләре балыкларга комачаулый башлый. Сулыкны басып алып, тирәсендәге үсемлекләргә үсәргә бирми, үз согы белән аларны агулый. Черегән сабаклары суны пычрата.

## Көрәш
Элодеяне юкка чыгару авыр. Агулау нәтиҗә бирми. Кисү-тырмап чыгу үсемлеккә тагын да куерак үсәргә этәргеч бирә.
## Галерея

Image:482 Elodea canadensis.jpg |Яфрагы һәм чәчәге өлешләре. *Рәсем*
Image:ElodeaCanadensisFlowering.jpg|Элодея басып алган сулы чокыр
Image:ElodeaLeaffaceupcells.jpg|Зурайтылган яфрак күзәнәкләре
Image:Hengsteysee PodrPro a010.jpg|Сусаклагычта элодея. *[[Алмания]]*
Image:elodea_canadensis.jpeg|Сабагы
Image:Elodea canadensis2 ies.jpg|Канада элодеясе
Image:Elodea canadensis1 ies.jpg|Элодея


## Моны да карагыз
* Татарстан флорасының Кара китабы
* Амброзия, *[[үсемлекләр|үсемлек]]*
* Сосновский балтырганы
* Эхиноцистис
* Дүңкәл
* Америка өрәңгесе

## Әдәбият
# *Рәмис Латыйпов*. «Кара китап»: Элодея. «Атна вакыйгалары», 2019 ел, 16-21 февраль, 12нче бит.

## Сылтамалар
*  Elodea canadensis 
 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Суүсемнәр
Төркем:Аквариум үсемлекләре
Төркем:Үсемлекләрнең инвазив төрләре
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Төньяк Америка флорасы
Төркем:Россия флорасы
Төркем:Экологик һәлакәтләр
Санлукар-де-Баррамеда

**Санлукар-де-Баррамеда** () — Испаниянең Әндәлүс автономияле төбәгендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Урта гасырларда нигезләнгән.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Испания шәһәрләре
Бенидорм

**Бенидорм** (, ) — Испаниянең Валенсия автономияле төбәгендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
14 нче гасырдан билгеле.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Испания шәһәрләре
Тит Макций Плавт

**Плавт**, Тит Ма́кций Плавт (, *[[254 ел (б. э. к.)]], Сарсина, Умбрия — [[184 ел (б. э. к.)]], [[Рим]]*) — күренекле Рим комедиографы, паллиата остасы. 130 комедия язуы мәгълүм, шулардан 20 әсәре безнең көннәргә килеп җиткән.

## Тәрҗемәи хәле
Безнең эрага кадәр 254 елда Борынгы Римның Умбрия өлкәсе Сарсина шәһәрендә туган. Яшь вакытыннан Римга күчеп килә, шунда комедия жанрында язу оcтасы булып таныла. 130 лап комедия язуы мәгълүм, кайберләрен грек теленнән тәрҗемә иткән. Грек драматургларыннан Менандрны якын итә. Бер пьесада драматургиянең төрле алымнарын куллана. «Мактанчык гаскәри» комедиясе шундыйлардан. Плавт үзенең комедияләренә халык *(урам*) театрынннан *клоунада, буффонада* кебек элементларны кертә. Шулай ук спектакльләргә *пантомиманы* беренче кертүче булып исәпләнә. Шәһәр сленгы белән язылган тере сөйләмне, диалог, арияләрне дә иркен куллана. Аның әсәрләрендә төп каһарманнар булып интриган—коллар тора («Вакхидлар», «Псевдол», «Өрәк»).

Плавт әсәрләре латин сөйләм телен безнең көннәргә китереп җиткергән.

## Сакланып калган әсәрләре
19 комедиясе һәм 1 трагикомедиясе (21 225 юллык).
# «Амфитрион» (Amphitruo). Трагикомедия. 1146 юл.
# «Ишәкләр» (Asinaria). 947 юл.
# «Хәзинә» (« Aulularia). 833 юл (ахыры югалган).
# «Вакхидлар» (Bacchides). 1211 юл.
# «Әсирләр» (Captivi). 1037 юл.
# «Касина» (Casina). 1020 юл.
# «Котыйчык» (Cistellaria). 787 юл.
# «Куркулион» (Curculio). 729 юл.
# «Эпидик» (Epidicus). 733 юл.
# «Ике Менехм» (Menaechmi). 1162 юл.
# «Сәүдәгәр» (Mercator). 1025 юл.
# «Мактанчык гаскәри» (Miles gloriosus). 1439 юл.
# «Өрәк» (Mostellaria). 1181 юл.
# «Фарсы» (Persa). 858 юл.
# «Пунилы» (Poenulus). 1422 юл.
# «Алдакчы» (Pseudolus). 1338 юл.
# «Бау» (Rudens). 1423 юл.
# «Шигырь» (Stichus). 776 юл.
# «Өч тәңкә» (Trinummus). 1190 юл.
# «Гөрбиян» (Truculentus). 968 юл.

## Плавт афоризмнары

* *Шәрәне чишендереп булмый.*
* *Таныш яманлык — кечкенә яманлык.*
* *Аллаһларның сөеклеләре яшьли үлә.*
* *Кулсыз каласың килмәсә, ташны төймә.*
* *Үзеңне беркайчан да көттермә.*
* *Кеше кешегә — бүре.*
* *Телегездә — бал, йөрәктә — үт.*
* *Киңәш алтыннан кыйммәтрәк.*


## Әдәбият
# Мудрость тысячелетий. Энциклопедия (*автор-төзүче* Вольдемар Балязин). М.: «ОЛМА-ПРЕСС», 2003, 108-111нче битләр. ISBN 5-224-00562-0

## Сылтамалар
* Тит Макций Плавт. lib.ru

## Искәрмәләр


Төркем:254 елда (б. э. к.) туганнар
Төркем:184 елда (б. э. к.) вафатлар
Төркем:Латин драматурглары
Төркем:Борынгы Рим драматурглары
Төркем:Әлифба буенча драматурглар
Төркем:Борынгы Рим язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Хезмәтләре безнең көнгә килеп җиткән антик язучылар
Дхармапурам Адхинам

**Дхармапурам Адхинам** Һиндстанда, кодумуди магудешвара гыйбадәтханәсендә, Майиладутхурай шәһәрчегендә урнашкан Шайвит матт яки монастырь. 1987 ел мәгълүматы буенча бу адхинам контроле астында 27 Шива гыйбадәтханәсе булган.

## Эшчәнлек
Адхинам Шайвит әдәбиятен нәшер итүдә катнаша, бигрәк тә *[[Тхеварам]]* һәм *[[Тирувасакам]]* һәм аның тәрҗемәләре. Ул шулай ук әдәбият премияләр бирүдә катнаша. Тхирувадутхурай Адхинам һәм Тхируппанандал Адхинам белән Адхинам 16-ынчы гасырда Шайва Сидхантам идеологиясен популярлаштыру өчен нигезләнгән.

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
*  

Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине
Лебедев

**Лебедев** - фамилия.
* **[[Александр Лебедев]]**:
** Александр Лебедев (1843)
** Александр Лебедев (1874)
** Александр Лебедев (1888)
* Варсонофий (*Валентин Лебедев*, 1872/1873-1912), православие дине эшлеклесе.
* Василий Лебедев (1833-1909), хокук белгече.
* Герман Лебедев (1913-1980), чуаш композиторы.
* Евгений Лебедев (1938), химик-технолог, фән докторы.
* Константин Лебедев (1921-2002), рус язучысы.
* Михаил Лебедев (1886-?), Казан губернасы дворяны. А. А. Лебедевның улы.
* **Павел  Лебедев**
** Павел (*Петр Лебедев*, 1827-1892), православие дине эшлеклесе.
** Павел Лебедев (1872-1933), генерал-майор.
* Пётр Лебедев (1885—1948), геолог, СССР ФА әгъза-корреспонденты (1939), Ростов дәүләт университеты ректоры (1921-1922).
* **Сергей Лебедев**
** Сергей Лебедев (1874-1934), химик, ССРБ ФА академигы.
** Сергей Лебедев (1885-1956), гамәли механика һәм машиналар төзү белгече, *[[ТАССР атказанган фән һәм техника хезмәткәре]] (1953).*
* Феодор (*Фёдор Лебедев*, 1872—1918), православие дине эшлеклесе.
----
* **Лебедева**
** Нина Лебедева (1926-), химик-технолог, фән докторы.
** Ольга Лебедева (*Гөлнар ханым*, 1854-), әдәбиятчы, тәрҗемәче.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Сергей Толстой (1824)

**Сергей Толстой** (,  — ) — Казан губернасы алпавыты, Лаеш һәм Спас өязләрендә 3814 дисәтинә җир хуҗасы, 1887-1904 елларда — Лаеш өязе дворяннары җитәкчесе. 
## Искәрмәләр
Арресифе

**Арресифе** () — Испаниянең Канар утраулары автономияле төбәгендә урнашкан шәһәр.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Испания шәһәрләре
Гранольерс

**Гранольерс** () — Испаниянең Барселона провинциясендә урнашкан муниципалитет.
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Төркем:Испания муниципалитетлары
Төркем:Барселона провинциясе муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Виктор Паулуччи

**Виктор Паулуччи** (,  — ) — маркиз, Казан губернасы дворяны, 1914-1917 елларда — Зөя өязе дворяннары җитәкчесе. Казан яхтклубына нигез салучы һәм аның рәисе.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
До-чала

**До-чала**, шулай ук **эк-бангла** Бенгалиядә барлыкка килгән гыйбадәтханә архитектурасы стиле. Гыйбадәтханәнең ике авышлы ягы белән сыгылмалы түбәсе бар.

## Шулай ук карагыз
* Җор-бангла гыйбадәтханәләрнең ике до-чала компонентлары белән игезәк корылмасы бар
* Чар-чала
* Ат-чала

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Михаил Лебедев (1886)

**Михаил Лебедев** (,  — ) — Казан губернасы дворяны, коллегия сәркәтибе, 1911-1917 елларда — Мамадыш һәм Чистай өязләре дворяннары җитәкчесе.
## Искәрмәләр
Арсений Горталов

**Арсений Горталов** (,  — ) — Казан губернасы алпавыты, сарай киңәшчесе (1908), Казан һәм Чистай өязләрендә җир хуҗасы, 1917 елда — Чистай өязе дворяннары җитәкчесе.
## Искәрмәләр
Амадора

**Амадора** () — Португалиядә урнашкан шәһәр, Лиссабон округына карый торган шул ук исемдәге муниципалитет үзәге.

## Тарихы

Шәһәр 1979 елда нигезләнгән. 1936 елдан алып 1976 елга кадәр Португалиянең тарихи Эштремадура провинциясенә караган.

## Географиясе

Мәйданы — . Муниципалитет составына  фрегезияләре керә.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Португалия // Все страны мира / авт.-сост. Т. К. Варламова. М.: РИПОЛ классик, 2008. — 608 с. — (Библиотека энциклопедических словарей). ISBN 9785386009687 С. 120
* Португалия муниципалитетлары.

Төркем:Лиссабон округы муниципалитетлары
Төркем:Португалия шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Брага

**Брага** () — Португалиянең Брага бүлгесендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
БЭК 1 нче гасырда нигезләнә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Португалия шәһәрләре
Агвалва-Касен

**Агвалва-Касен** () — Португалиянең Лиссабон бүлгесендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 2001 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Португалия шәһәрләре
Раман Дәүли

**Раман Дәүли** (*Дӓӱлей*, ,  — ) — этнограф, праваслау миссионеры, илаһият нәмзәте (1905). Казан руханилар академиясен тәмамлаганнан соң Казан укытучылар семинариясендә һәм Үзәк керәшен-татар мәктәбендә рус теле укыта, бер үк вакытта (1903-1912) Изге Гүри борадәрлеге сәркәтибе. 1917-1926 елларда - Казандагы керәшен укыучылар семинариясе директоры (1920-1922 елларда Уфа чуаш педагогика техникумында эшләгән дигән мәгълүмат та бар). 1927 елдан Казан университетында, Шәрекъ пединститутында, Казан политехника институтында һәм урта уку йортларда рус теле укыта. 1933 елда кыска вакытка кулга алына; 6 ай үткәч акланып иреккә чыгарыла.
## Искәрмәләр
Урушринга

**Урушринга** (Санскрит телендә: *uruśṛn̍ga* उरुशृङ्ग, турыдан-туры мәгънәдә. *югары пик белән*) - ул Төньяк Һиндстанның Һинд дине гыйбадәтханәсе архитектурасында төп шихара манарасының яннарында өстәме калкып торучы манара. Урушринга шихарадан кечкенәрәк һәм таррак, һәм алар кушылган җирдә нәкъ өстә урыннан башка кушыла. Ул гыйбадәтханә тарафыннан бирелүче биеклек сиземен көчәйтә һәм терәк буларак берникадәр структур тәэминат бирә ала, шулай ук гыйбадәтханәнең изге тау буларак визуаль символизмына өсти.  
Алар еш изге корылманың җир дәрәҗәсендә шихарага ратха проекцияләрен кабатлап катлаулы формасын чагылдыра. Урушингалар белән шихараның стиле сехари буларак мәгълүм. Мәшһүр Кһаҗураһо Һәйкәлләр Төркемендә күп гыйбадәтханәләрнең сехари манаралары бар, күбесенең юк. Кандарийя Махадэва Гыйбадәтханәсендә шихара тирәли 84 урушрингасы бар.  Урушринга төп шихара формасын кабатлый, һәм еш аның өстендә Кандарийя Махадэва Гыйбадәтханәсендә кебек үк үз амалакасы бар.

## Билгеләмәләр


## Искәрмәләр
*Harle, J.C., *The Art and Architecture of the Indian Subcontinent*, 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art,  
*Michell, George, (1977) *The Hindu Temple: An Introduction to its Meaning and Forms*, 1977, University of Chicago Press, 

Төркем:Һинд дине
Баймөхәммәтов

**Баймөхәммәтов** — фамилия.
* Айгиз Баймөхәммәтов (1988), язучы. *[[Шәехзадә Бабич премиясе]] (2015).*
* Гобәй Баймөхәммәтов (1925—1989),  Дан орденының тулы кавалеры.
* Казбек Баймөхәммәтов (1931―2014), геология-минералогия фәннәре докторы (1989). РФ Ягулык һәм энергетика министрлыгының атказанган хезмәткәре (1996), БАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1982).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Балтанов

**Балтанов** — фамилия.
* Гобәйдулла Балтанов (1892-1930), ТАССР мәгариф халык комиссары урынбасары (1922-1930). 
* Равил Балтанов (1927-1998), фәлсәфәче, фән докторы, *[[ТАССР атказанган фән эшлеклесе]] (1983).* Г. Т. Балтановның улы.
----
* Гөлнара Балтанова (1958), фәлсәфәче, фән докторы. Г. Т. Балтановның оныгы, Р. Г. Балтановның кызы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Парисада Һинду Дхарма Индонезия

**Парисада Һинду Дхарма Индонезия** (*Индонезия Һинд дине Җәмгыяте*) Индонезиядә Һинду дине Яңарышында ярдәм иткән төп реформа хәрәкәте һәм оешмасы. Ул 1959 елда Ида Багус Мантра тарафыннан башланган булган һәм Гедонг Багус Ока тарафыннан җитәкләнгән булган.

## Барлык килү
Ул Һинд дине 1959 елда дәүләт тарафыннан спонсорланган дин булып киткәч (Буддачылык, Ислам, Протестантизм һәм Католикчылык белән бергә), Балида Һинд дине тарафдарларының хокукларын лоббилаган. 1960-64 елларда ул *Парисада Һинду Дхарма Бали* буларак мәгълүм булган. 1964 елда ул төбәк характерыннан дини характерына күчә башлаган һәм исемен "Парисада Һинду Дхарма Индонезия"гә алыштырган.

## Дини тырышлыклар
Ул күп Бали миссионерларын читтәге өлкәләргә, мәсьәлән, Меданга җибәргән. 1992 елда, Балида, Парисадада Вишва Һинду Паришад конференциясе булган, ул бөтендөнья Һинду җәмәгате өчен күперләр төзүне күрсәткән.

## Сәясәттә
Ул Балида иң югары дини оешма булып тора һәм Индонезия Хөкүмәте тарафыннан Һинду кануннары эшләрен карарга рәсми санкция бирелгән. Бу манерада PHDI Һинду йолаларын саклау өчен бердәм оешма булган.

PHD Индонезия демографик хисаплары белән бәхәсләшкән, Индонезия хөкүмәте тарафыннан бирелгән 6,501,680 саны Һинд дине тарафдарлары санын шактый киметеп күрсәтә дип әйткән. Бу сан күбрәк 18 миллионга якын дип раслаган.

## Канун турында
Парисада Балида гыйбадәтханәләр һәм гыйбадәт кылу урыннары янында чикләүләр кертүне лоббилаган.

## Төп шәхесләр
*Гедонг Багус Ока – Нигезләүче
*Кетут Виана – Бали дини фигурасы
*Путу Алит Багиасна - Бали дини фигурасы
*Путу Сукрета Суранта – Индонезия генерал-лейтенанты – PHDI-ның элеккеге башы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Between Adat and Agama  – Kyoto University
*The Sukarno years: 1950 to 1965 – Sejarah Indonesia
*Balinese Hinduism – A Life of Ritual and Devotion – Hindu Vivek Kendra
*Balinese Hindu Dharma – Part −02  – Shastras
*Great Expectations: Hindu Revival Movements in Java, Indonesia – Swaveda.org
*Official Site – Parisada Hindu Dharma Indonesia

Төркем:Һинд дине
Малайзия Һиндудхарма Мамандрам

**Малайзия Һинду Дхарма Мамандрам**, шулай ук Мамандрам буларак мәгълүм, Малайзиядә Һинд диненә нигезләнгән дәүләтнеке булмаган оешма. Малайзия Һинду Дхарма Мамандрам 1982 елда Малайзиядә, Куала Лумпурда нигезләнгән булган һәм аның илнең төрле өлешләрендә 35 актив тармагы бар. Ул әхлак дәрәҗәләре турында дини белем биреп һәм рухи үсеш аша белемне таратып Малайзиядә Һиндуларга хезмәт итә.

Малайзия Һиндудхарма Мамандрам Малайзия хөкүмәте белән сөйләшүләрнең интеграль өлеше булган һәм Малайзиядә Һиндлеләргә карата гаделсезлекләр белән эш иткән, бу проблема Куала Лумпурда 2007 елның 25 ноябренда каралган.

## Шулай ук карагыз
*Һинду оешмаларын өйрәнү

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Official Website of Malaysia Hindu Dharma Mamandram

Төркем:Һинд дине
Дәүли

**Дәүли** — фамилия, *шулай ук* псевдоним.
* Нәби Дәүли (*[[Нәбиулла Дәүләтшин]]*, 1910-1989), язучы.
* Роман Дәүли (1873-1949),  этнограф, православие дине миссионеры.
## Моны да карагыз
* Дәүләткилдиев
* Дәүләтшин
* Дәүләтов
* Дәүләтъяров

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Ябалак авыл шурасы

**Ябалак авыл шурасы** — Россия Федерациясенең Башкортстан җөмһүриятенә керүче Илеш районындагы *[[муниципаль берәмлек]]*.

Административ үзәге — Ябалак авылы.
## Халык саны

## Эчке бүленеш
Авыл шурасы составына түбәндәге торак пунктлар керә:

* Илеш (409442935395676591289436418)
* Иске Татыш (451485481)
* Югары Юлдаш (216251241)
* Ябалак (359384389)

## Искәрмәләр

Төркем:Илеш районы
Академик А.Е. Арбузовның музей-йорты (Биләр)

**Академик А.Е. Арбузов музей-йорты** — Биләр дәүләт тарих, археология һәм табигать музей-тыюлыгы территориясендә урнашкан музей. Музей танылган химик Александр Ерминингельдович Арбузов тормышы һәм эшчәнлегенә багышланган. Урнашу урыны – Татарстан Республикасы Алексеевск районының Биләр авылы.

## Музей тарихы
1712 елда Арбузовлар гаиләсе Түбән Новгород губернасыннан Спас өязе җирләренә килеп урнаша. Алар яши торган авыл Баран (килеп чыгышы бәрәнҗәрләр белән бәйле) дип аталган була. Элекке вакыт алпавытлар торган җиргә фамияләрен кулланып исем кушу традициясе буенча авыл Арбузов-Баран дип йөртелә башлый.

1926 елда Александр Ерминингельдовичның әтисе улгәч, өй башлангыч мәктәп вазифасын үти. 50 елдан соң укытырга балалар калмау сәбәпле ябыла — 1976 елда Арбузовлар өе бушап кала.

Шул ук елда Алексеевск районы җитәкчелеге, Арбузовның туганнары белән килешеп, йортны Биләр төбәгенә китереп салалар.

1977 елда Арбузов музей-йорты ачыла. Арбузовның балалары алып килгән һәм башка шәхси әйберләре саклана. Музейда шулай ук “Арбузов колбасы”  һәм “Арбузов реакциясе”н курергә мөмкин. Александр Ерминингельдовичның  акварель белән ясалган дүрт рәсемен дә карарга була.

## Музей эчтәлеге

Органик химия фәнененә нигез салучы Александр Михаилович Бутлеров, Алексеевск районы Арбузов-Баран авылыннан 1 км ераклыкта гына булган Бутлеровка авылында туып үсүне истә тотып, музейны ачканда, экспозицияләрне кую өчен ике аерым бүлмә ясыйлар: берсендә – А. Е. Арбузов, икенчесендә – А.М. Бутлеров турында  мәгълүматлар тупланган. Александр Михаил улына кагылышлы музейда ике чын экспонат саклана: картина һәм кара савыты.

2012 елда музей-йортның торышы начарлана. Тышлыгын күзәтеп, бүгенге көндә дә төзекләндерү ясалмаган.

## Музей күргәзмәсе

Файл:Wikiexpedition to Bilyar 27.jpg
Файл:Wikiexpedition to Bilyar 28.jpg
Файл:Wikiexpedition to Bilyar 30.jpg
Файл:Wikiexpedition to Bilyar 31.jpg
Файл:Wikiexpedition to Bilyar 32.jpg
Файл:Wikiexpedition to Bilyar 33.jpg
Файл:Wikiexpedition to Bilyar 34.jpg
Файл:Wikiexpedition to Bilyar 35.jpg
Файл:Wikiexpedition to Bilyar 36.jpg
Файл:Викисәфәрләр-Биләр42.jpg
Файл:Викисәфәрләр-Биләр44.jpg
Файл:Викисәфәрләр-Биләр45.jpg
Файл:Викисәфәрләр-Биләр46.jpg


## Шулай ук карагыз

* Академиклар Арбузовларның музей-йорты (Казан)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Казан федераль университеты археология музее сайтында музей турында сәхифә   
* ''Алексеевск районы "Заря" газетасы.'' Почётные гости посетили Дом музей Александра Арбузова в Алексеевском районе 
* "Укучы мәдәният көндәлеге" проекты катнашучысы музейда 

Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Академик Арбузов хөрмәтенә аталган объектлар
Төркем:Алексеевск районы музейлары
Мәүләви Җәләлетдин бине Борһанетдин

**Мәүләви Җәләлетдин бине Борһанетдин** (*[[1817 ел]], [[РИ]], [[Уфа губернасы]], [[Минзәлә өязе]], [[Шыгай (Сарман районы)|Шыгай]] — [[1868 ел]], шунда ук*) — ахун, XVIII гасыр ахырында – XIX гасырда Минзәлә өязендәге иң билгеле Шыгай мәдрәсәсе мөдәррисе. Минзәлә өязендә беренче халык китапханәсен ачучы.

## Тәрҗемәи хәле
Һиҗри белән 1817 ел 10 шәгъбанда Минзәлә өязенең (*хәзерге* Татарстанның Сарман районы) Шыгай авылында мулла гаиләсендә туган. Башта Шыгайда, соңыннан (*хәзерге* Әлмәт районы) Тайсуган мәдрәсәсендә укыган. Мөгаллимнәре — үз заманының укымышлы затлары Габделгаффар бине Сәгыйд әш-Шырдани, Габделхалик бине Ибраһим әл-Курсави.

1840—1868 елларда имам-хатыйп һәм Шыгай мәдрәсәсе мөдәррисе. Ахун дәрәҗәсенә ирешә. Аның турында Ризаэтдин Фәхретдин (*[[1859 ел|1859]]—[[1936 ел|1936]]*), Мөхәммәтсәлим Өметбаев (*[[1841 ел|1841]]—[[1907 ел|1907]]*), Морад Рәмзи (*[[1855 ел|1855]]—[[1934 ел|1934]]*) кебек галимнәрнең әсәрләрендә хәбәрләр бар.

Өяздә беренче халык китапханәсе ачкан шәхес.

Өч мәртәбә хаҗда була (*соңгы мәртәбә [[1864 ел]]да*).

1868 елда вафат. Шыгай авылы зиратында җирләнгән. Кабер ташы сакланмаган.

## Гаиләсе
Мәүләви Җәләлетдинның Мәрфуга исемле кызы (*[[1831]]-[[1915]]*) — шагыйрь, дин эшлеклесе Гали Чокрыйның (*Мөхәммәтгали Габдессалих улы Көеков, [[1826 ел|1826]]—[[1889 ел|1889]]*) хатыны. Алар әледән-әле Тайсуган авылында кунакта булганнар. Гали Чокрыйның Тайсуган авылына багышланган шигырьләре бар.

Мәүләви Җәләлетдинның Гарифә исемле кызы — Бигеш авылыннан Солтанбәк Сагындык улына кияүгә чыга. Тарихчы, публицист Булат Фәйзрахман улы Солтанбәков (*[[1928 ел|1928]]*) һәм җәмәгать эшлеклесе - сәясәтче Фәйзрахман Фәйзелхак улы Солтанбәков (*[[1892 ел|1892]]—[[1940 ел|1940]]*) — шул нәселне дәвам итүчеләр.

## Әдәбият
# *[[Дамир Гарифуллин]]*. Мәшһүр исеме Тайсуган. Әлмәт: «Татнефть» АҖ басмаханәсе, 2001. 
# Сарман районы энциклопедиясе (*төзүче-мөхәррире* Дамир Гарифуллин). 1нче китап. Чаллы: «Идел-йорт», 2000, 30нчы бит.

## Сылтамалар

## Искәрмәләр


Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Мәдрәсә мөдәррисләре
Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар