open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рәшит Гобәйдуллин

**Рәшит Гобәйдуллин** (Рәшит Гомәр улы Гобәйдуллин, ; 1931-2000) — композитор, педагог.

## Тәрҗемәи хәле
1931 елның 10 ноябрендә Ырынбур өлкәсе Орск районы Танаулык авылында туган. Виолончель белгечлеге буенча Ташкәнт консерваториясен (*Г. Васильев сыйныфы*) (*[[1954]]*), ирекле тыңлаучы сыйфатында Мәскәүдә Гнесиннар исемендәге музыка-педагогия институтын (*Генрих Литинский курсы*) (*[[1967]]*) тәмамлый.
 
### Хезмәт юлы
*1943-1954 Үзбәкстан ССР дәүләт филармониясенең халык уен кораллары оркестры артисты.
*1954-1967 Мәскәүдә кинофильмнар чыгару идарәсе симфоник оркестры артисты.
*1968-1970 Уфа сәнгать институтының теория укытучысы.
*1970-1972 ТАССР җыр һәм бию ансамбле сәнгать җитәкчесе.
*1972-1976 Казан дәүләт педагогия институтының музыка теориясе, тарихы һәм музыка уен кораллары кафедрасы мөдире.
*1976 елдан Мәскәүдә яши, балалар музыка мәктәпләрендә укыта һәм үзешчән музыка коллективларына, студияләргә җитәкчелек итә.

## Иҗаты
Иҗатына жанрлар төрлелеге хас. Театральләшкән музыкаль әсәрләре белән татар театрлары үсешенә зур өлеш кертә. Иҗатында оркестр өчен язылган һәм камера-инструменталь әсәрләр зур урын тота. Классик музыканың төп формалары һәм жанрлары белән эшләү остасы. Сара Садыйкова белән берлектә иҗат ителгән «Мәхәббәт җыры» (*[[1971]]*) һәм «Кияүләр» (*[[1972]]*) музыкаль комедияләре популярлык казана.

## Әсәрләре

#### Балетлар
* 1958  «Кисекбаш» (Әхмәт Фәйзи либреттосы, Габдулла Тукай поэмасы буенча) 
* 1983 «Чака» (Д. Мамаду либреттосы).
#### Опералар
* 1976 «Җиһангир» (Хәй Вахит либреттосы)
* 2001 «Идегәй» (Ренат Харис либреттосы, клавирда тәмамланган)
#### Симфоник әсәрләр
* 1958  «Яшьләр увертюрасы»  
* 1970 «Бәйрәм увертюрасы»  
* 1982 «Идел буе халыклары темасына сюита»  
* 1983 «Якутлар темасына симфоник вариацияләр» 
#### Концертлар
* 1961 Виолончель өчен 
* 1960 Труба өчен 
* 1968 Фортепиано өчен 
#### Камера-инструменталь әсәрләр
* 1963 Кыллы квартет 
* 1978 Скрипка, альт һәм виолончель триосы өчен 
* 1972 Инструменталь ансамбль өчен «Музыкаль күренешләр» әсәре 
* 1967 Скрипка һәм фортепиано өчен соната 
* 1980 Виолончель һәм фортепиано өчен 10 пьеса 
* 1969 Солистлар, хор һәм оркестр өчен «Торналар кайтканда» ораториясе 
* 1977 «Беренче очыш күге» вокаль  
* 1978 «Ана йөзе нуры» вокаль циклы 
* спектакльләргә һәм кинофильмнарга музыка

#### Җырлар

* Язмышым (автор көе һәм сүзләре)
* Мәһабәт Казаным (Фәннур Сафин сүзләре)
* Гәрәбә (Нури Арслан сүзләре)
* Туган җиремә (Фәннур Сафин сүзләре)
* И, Казан, Казан (Гөлшат Зәйнашева сүзләре)

## Әдәбият
# Композиторы и музыковеды Советского Татарстана. Казань, 1986.

## Сылтамалар
* «Академик» сайтында
*  Р.Г. Гобәйдуллин «Милләттәшләр» сайтында
* «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Россия композиторлары
Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Ташкәнт консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Гнесиннар исемендәге академияне тәмамлаучылар
Койпер билбавы

**Койпер билбавы** (кайчакта **Э́джворт — Койпер билбавы** дип атала) — Кояш системасының Нептун орбитасыннан (Кояштан 30 а.б.) Кояштан 55 а.б. аралыгына кадәр җәелә торган өлкәсе.

Койпер билбавының астероидлар билбавына охшашлыгына карамастан, Койпер билбавы астероидлар билбавыннан 20 тапкыр киңрәк һәм 20-200 тапкыр авыррак була, ләкин астероидлар билбавы кебек кече җисемнәрдән тора, алар Кояш системасы формалашканнан соң, калганнар.

Тау токымнарыннан һәм металллардан торган  астероидлар билбавыннан аермалы буларак Койпер билбавы оча торган матдәләрдән (су, аммиак, һәм метаннан) тора.

Бу Галәмнең якын өлкәсендә 4 кәрлә планета: Плутон, Хаумеа, Макемаке һәм Эрида урнашкан. Шулай ук Нептунның иярчене Тритон һәм Сатурнның иярчене Феба шул өлкәдә хасил булганнар дип санала.

Койпер билбавы 1992 елда ачылганнан соң, анда 70 000 объект табылган, ләкин 100 км артык диаметры белән объект  әлегә табылмаган.

Койпер поясы - динамик тотрыклы өлкә, ә кыска периодлы кометалар (орбиталь периодлары 200 елдан азрак)  чәчелгән дискта барлыкка киләләр.

Плутон - Койпер билбавының иң зур билгеле объекты - кәрлә планета. Плутонсыман 4 кәрлә планета "**плутоидлар**" дип йөртелә.
## Атама
Шушы пояс **Джерард Койпер** хөрмәтенә аталган, бу галим 1951 елда Кояш системасының башлангыч дәверендә кечкенә җисемнәрдән торган диск барлыгын фараз иткән. Иртәрәк 1943 елда **Кеннет Эджворт** Нептун орбитасы артындагы Кояш системасын төзегән томанлыкның башлангыч элементлары калдыклары булуын фараз иткән. Шуның өчен еш кына күп астрономнар бу поясны Эджворт — Койпер билбавы дип йөртәләр.

## Койпер билбавының иң эре объектлары

Кайбер галимнәр Койпер билбавында шулай ук Җирдән 10 тапкыр авыррак мөмкин булган X планетасы булуын фараз итәләр.

## Әдәбият
* Ледяные сателлиты Солнца // Вокруг Света. — 2006. — № 2 (2785).


Төркем:Планетология
Астрономик берәмлек

**Астрономик берәмлек** (татарча билге: **а.б.**, халыкара: **au**) — Җирдән Кояшка кадәр уртача аралыкка тигез астрономиядә ераклыкны үлчәү берәмлеге.

Яктылык ул аралыкны 500 секунд (8 мин. 20 сек.)  дәвамында үтә,  билгеләмә буенча **а.б. = 149 597 870 700  метр**га тигез. 2012 елда Пекинда бу берәмлек СИ системасына бәйләнгән.

Халыкара системада бу берәмлек «a. u.» яки «AU» дип билгеләнә.

## Кайбер аралыклар
*Кояш системасының иң ерак планетасы Нептунның орбитасы радиусы = 30 а. б.
*Кешеләр булдырган иң ерак объект  «Вояджер-1» 2015 елның 28 июлендә Кояштан **132 а.б.** аралыгында ераклашкан.
* Безгә иң якын йолдыз Проксима Центаврага кадәр - 270 000 а.б.

## Әдәбият
* Ледяные сателлиты Солнца // Вокруг Света. — 2006. — № 2 (2785).
*Еремеева А. И., Цицин Ф. А. История астрономии. — М.: Изд-во МГУ, 1989. — С. 316.
*Положение о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации Утверждено Постановлением Правительства РФ от 31 октября 2009 г. № 879.
* ГОСТ 8.417—2002. Государственная система обеспечения единства измерений. Единицы величин.


Төркем:Метрология
Галактик һало

**Галактик һало** — галактиканың күренә торган өлешеннән тышта җәелгән сферик формадагы күренми торган компоненты.

Һало башлыча сирәк кайнар газдан,  йолдызлардан һәм кара матдәдән тора.  Нәкъ кара матдә галактиканың төп массасын тәшкил итә.

## Сылтамалар
* Ostriker, J. P.  and Thorsten, N. (2012)  
*Schwarzschild, Bertram M. (2013) 
*Schwarzschild, Bertram M. (2012) 

Төркем:Галактикалар
Төркем:Кара матдә
Динозаврлар варислары

**"Динозаврларның варислары"** (ингл. *Walking with Beasts*, АКШта *"Walking with Prehistoric Beasts"* исеме астында чыгарылган, алманча *Die Erben der Saurier* - Динозаврларның варислары) — ВВС каналының фәнни-популяр сериалы,  "Сәфәр белән динозаврлар" сериалының дәвамы

Фильмда борынгы хайваннар хакында әйтелә. Алдынгы санак технологияләре ярдәмендә төшерелгән.

Бюджет — 15 млн стерлинг фунты.

Композиторлар — Бен Бартлетт, Ханс-Флориан Циммер.

2001 елда чыгарылган.

Төркем:Мультфильмнар
Амбулоцетус

**Амбулоцетус**, **амбулоцет** — казылмаларда табыла торган китсыманнар төре. *Ambulocetus natans*. Эоцен дәверендә хәзерге Пакстан терригориясендә яшәгән.

## Тышкы кыяфәте
Тышкы күренеше крокодил яки дельфинны хәтерләткән. Тиресе йон белән капланган. Суда хәрәкәт итү өчен яхшы яраклаштырылган койрык һәм очлыкларга ия булган. Тешләре үткен, өчпочмак формасында.

## Яшәү рәвеше
Ерткыч. Суда җайлы йөзсә дә, коры җиргә начар яраклашкан булган. Хәзерге крокодиллар кебек, корбанын коры җирдән суга сөйрәп кертеп битарлап ашаган.

## Галерея

Файл:Амбулоцетус.png|Табигый яшәү мөхитендә
Файл:Ambulocetus fossil remains.JPG|Реконструкцияләнгән амбулоцетус скелеты.
Затон (Уфа)

**Затон, Агыйдел култыгы** – Уфа шәһәрендә көнбатыш ягында үзәктән чагыштырмача ерак урнашкан торак район. Агыйдел елгасының иске үзәне буенда урнашкан. Уфаның Ленин районына керә. Тарихи үзәк буларак елга корабларын ремонтлый торган РЭБОР заводы булып тора. Агыйдел елгасының иске үзәнендә Башкортстан елга пароходчылыгы кышлавы урнашкан. Затон элек елгачылар бистәсе дип саналган. Монда Уфа елга училищесы дә эшли.

Затон җирлегендә (хәзерге Союз урамындагы утарлар территориясендә) 4 мең ел элек - бронза вакытындагы кешеләр яшәү урыны калдыклары (нигездә, керамик әйберләр) табылган.

Бистәдә 3 гомуми белем бирү мәктәбе (4 нче, 46 нчы, 128 нче) һәм спорт юнәлешендәге мәктәп-интернат эшләп килә.

Төркем:Уфа районнары
Астероидлар билбавы

**Астероидлар билбавы** — Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы кытыршы формадагы объектлар (астероидлар яки кече планеталар) белән тупланган Кояш системасының өлкәсе. 

Еш бу өлкә **астероидлар баш билбавы** яки **төп билбау** дип йөртелә. Шушы атама бүтән кече планеталар тупланмалары: Койпер билбавы, чәчелгән диск һәм Оорт болыты белән аермасын күрсәтә.

1850 елларда **[[Александр фон Гумбольдт]]** бу төшенчәне кертә.

Астероидлар билбавының суммар массасы Айның массасы 4% тәшкил итә, яртысы 4 иң эре объектында тупланган:  Церера, (2) Паллада, (4) Веста һәм (10) Гигея. Аларның уртача радиусы 400 км тәшкил итә, бу пояста бердәнбер кәрлә планета Церера 950 км радиусына ия, ул Паллада һәм Веста суммар массасыннан ике тапкыр зуррак.

Күпчелек астероидлар радиуслары берничә дистә метр гына тәшкил итә, җитмәсә  астероидлар бу өлкәдә шундый чәчелгән, шуңа күрә анда очып узган бернинди галәми аппарат астероидлардан зыян күрмәгән.

Юпитерның гравитацион кыры кече планеталарның орбиталарына һәрвакыт тәэсир иткән, өстәмә орбиталь энергиясен биргән, нәтиҗәдә бу җисемнәр үзара бәрелешкәннәр һәм протопланетада ябыша алмаганнар.

Нәтиҗәдә күп кенә планетезимальләр (планета яралгылары)  күп кенә кечкенә китекләрдә ватылган булып чыкканнар, аларның бер өлеше Кояш системасыннан тыш чыгарып ташланганнар, икенче өлеше Кояш системасының сузылган орбиталарында эләккәннәр һәм планеталар ул ватыклардан соңгы авыр бомбалау кичергәннәр.

Шул дәвердән соң булган бәрелешләр нәтиҗәсендә астероидлар гаиләлеге һәм зодиакаль яктылыкны булдыручы галәми вак тузан хасил булганнар.

Юпитерның гравитацион кыры шулай ук тотрыксыз орбиталар өлкәләрен булдыра, анда Юпитер белән резонансы сәбәпле астероидлар булмый диярлек. Бу өлкәгә эләккән астероид кыска вакыт эчендә шушы орбитадан Кояш системасыннан тыш яисә эчке планеталар орбитасына чыгарып ташланачак.

Аерым астероидлар үзенчәлекле спектрына ия. Төп билбауда астероидларның 3 спектраль сыйныфы табылган: күмерсу (С сыйныфы), силикат (S сыйныфы), металлик яки тимер (М сыйныфы).  Галәми сәнәгать карашы буенча бөтен сыйныфлар, аеруча металлик астероидлар  кызыксыну тудыра, бәлки, киләчәк сәнәгатьтә кулланылып була.

## Күренешләр

## Әдәбият
* Ледяные сателлиты Солнца // Вокруг Света. — 2006. — № 2 (2785).
* Темпы открытия астероидов с 1980 по 2010
* Asteroids, comets, meteors 1993
*Elkins-Tanton Linda T. Asteroids, Meteorites, and Comets. — First. — New York: Chelsea House, 2006. — ISBN 0-8160-5195-X.
*Blair, Edward C. Asteroids: overview, abstracts, and bibliography. — 2002. — ISBN 978-1590334829.
*Britt, Daniel T.; Colsolmagno, Guy; Lebofsky, Larry. Main-Belt Asteroids // Encyclopedia of the solar system. — 2007. — ISBN 978-0120885893.
*Kovács, József. The discovery of the first minor planets // The European scientist: symposium on the era and work of Franz Xaver von Zach (1754—1832). — 2004. — Vol. 24, Acta Historica Astronomiae. — ISBN 978-3817117482.


Төркем:Планетология
Брно

**Брно** (, ) — Чехиянең Көньяк Моравия төбәгендә урнашкан шәһәр.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Брно Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Тарих
Якынча 1000 елда нигезләгән.
## Халык

## Дин
### [[Рим католик чиркәве]]
### [[Яһүд дине]]
### [[Православие]]
### [[Ислам]]
* Брно мәчете
## Галерея

Brno_mrakodrapy.JPG|Брнодагы күктерәүләр
Brno_View_from_Spilberk_131.JPG|
Mahenovo divadlo I.jpg|Театр бинасы
Brno_-_N%C3%A1m%C4%9Bst%C3%AD_Svobody_I.jpg|Ирек мәйданында
Brno Mosque 2.jpg|Брно мәчете

## Рәсми сайт
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Көньяк Моравия төбәге шәһәрләре
Төркем:Брно
Острава

**Острава** (, ) — Чехиянең Моравия-Силезия төбәгендә урнашкан шәһәр.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Острава Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Тарих
Беренче мәртәбә 1267 елда телгә алынган.
## Халык

## Галерея

Masarykovo_namesti.jpg|Масарик мәйданы
Houses_Ostrava_Poruba_2009_01.JPG|
Ostrava_hlavn%C3%AD_n%C3%A1dra%C5%BE%C3%AD.JPG|

## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
## Искәрмәләр

Төркем:Моравия-Силезия төбәге шәһәрләре
Соңгы авыр бомбалау

**Соңгы авыр бомбалау** (шулай ук *[[Ай (иярчен)|Ай]] катаклизмы*, *соңгы [[метеорит]]лар бомбалавы*) — 4,1 - 3,8 млрд. ел элек булган дәвер дәвамында Айда, чама белән Җирдә, Меркурийдә, Чулпанда, Марста күп кратерларның барлыкка килгән чоры.

## Фаразлар

Ай туфрагын тикшерү нәтиҗәсендә күп ташларының нәкъ шушы чагыштырмача кыска чорда эрегәне күрсәтелгән. Бер теория буенча шул чорда газлы гигантлар үз орбиталарын үзгәрткәннәргә күрә астероидлар билбавының яки Койпер билбавының объектлары Җир төркеменең планеталар орбиталары белән киселешкән эксцентрик орбиталарга күчкәннәр һәм нәтиҗәдә, шул планеталар белән еш бәрелешкәннәр.

Бүтән теорияләр буенча 3,9 млрд ел элек Ай туфрагында шушы һәлакәттәге кратерлар хасил булмаганнар.

## Җир өчен геологик нәтиҗәләр

Әгәр Айда шушы һәлакәттәге кратерлар хасил булганнар икән, бомбалаудан Җирдә дә тәэсир булган. Шул чорда Җирдә түбәндәге кратерлар барлыкка килгәннәр:
* 20 км артык диаметры белән 22 000 метеорит кратеры
* 1000 км артык диаметры белән 40 якын метеорит касәсе
* 5000 км артык диаметры белән берничә метеорит касәсе

Соңгы авыр бомбалау ачылганнан соң, Җирнең тарихы яңача карала башлады. Ачылышка кадәр: катархей дәверендә Җир лава һәм зур янартаулар белән капланган булган дип саналган, ләкин ачылыштан соң, бу чорда Җирнең каты өслеге су (әче реакцияле су: [H+] > [OH−]) белән капланган булган дип раслана.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Опасность поздней тяжёлой бомбардировки Земли 
* Ледяные сателлиты Солнца // Вокруг Света. — 2006. — № 2 (2785).
* Темпы открытия астероидов с 1980 по 2010
* Asteroids, comets, meteors 1993
*Elkins-Tanton Linda T. Asteroids, Meteorites, and Comets. — First. — New York: Chelsea House, 2006. — ISBN 0-8160-5195-X.
*Blair, Edward C. Asteroids: overview, abstracts, and bibliography. — 2002. — ISBN 978-1590334829.
*Britt, Daniel T.; Colsolmagno, Guy; Lebofsky, Larry. Main-Belt Asteroids // Encyclopedia of the solar system. — 2007. — ISBN 978-0120885893.
*Kovács, József. The discovery of the first minor planets // The European scientist: symposium on the era and work of Franz Xaver von Zach (1754—1832). — 2004. — Vol. 24, Acta Historica Astronomiae. — ISBN 978-3817117482.

## Сылтамалар


Төркем:Планетология
Гравитацион линза

**Гравитацион линза** —  үз гравитацион кыры белән электромагнит нурланышының юнәлешен кәкрәйтүче массив җисем (планета, йолдыз) яки җисемнәр системасы (галактика, галактикалар тупланмасы, кара матдә тупланмасы). Гадәти линза кебек яктылык нурын кәкрәйтә.

Гадәттә гравитацион линзалар фон объектының сурәтен бик нык үзгәртәләр һәм үзләре галактика яки галактикалар тупланмасы булалар.

Компактлырак объектлар, мәсәлән, йолдызлар да яктылык нурларын тайпылдыралар, ләкин бик кечкенә почмакка һәм бу тайпылу күзәтелеп булмый. Шул очракта линзаның Җир һәм фон объекты арасында узуы вакытында объект-линзаның яктылыгы арта. Әгәр объект-линза бик яп-якты булса, шул үзгәрешне күреп булмый. Әгәр объект-линза бик якты булмаса яки бөтенләй күренмәс булса, шушы кыска вакытлы кабыну күзәтелеп була. Бу вакыйга **микролинзалау** (русча *микролинзирование*, инглизчә  *microlensing*)  дип атала.

Микролинзалау бернинди бүтән ысул ярдәмендә күзәтелеп булмый торган массив объектларны табырга булыша.

Микролинзалау тикшеренүләрдә каустикалар (бер ноктада очрашмаучы нурлар) ярдәмендә  объект-линза һәм чыганак хакында мәгълүмат алырга мөмкин. Микролинзалауның күпчелек вакыйгалары ике сферик җисем булуын күрсәтәләр, ләкин бөтен очракларның 2-3%да яктылыкның катлаулы сызыгы күзәтелә, чөнки линза үзе катлаулы тигез булмаган формага ия, мәсәлән, ике яки өч караңгырак массив җисемнән тора. Бу ысул компактлы кара объектларны тикшерүдә кулланыла.

## Теория

Гравитацион линзаны урнашуга бәйле сыну коэффициенты белән гадәти линза буларак карап була. Шул очракта барлык төрләр өчен гомуми тигезләмә болай языла:
: \eta= \frac{D_s}{D_d}\xi-D_{ds}\hat{\alpha}(\xi)

биредә η — чыганакның координатасы,
: ξ — линзаның үзәгеннән сыну ноктасына кадәр аралык
: Dd — күзәтүчедән чыганакка һәм линзага кадәр аралык
:Dds — линза һәм чыганак арасындагы аралык
:  α — тайпылу почмагы:

\alpha=\frac{4G}{c}\int_{R^2}\frac{(\xi_i-\xi')\Sigma(\xi)}{|\xi_i-\xi'|^2}

биредә Σ — өслекнең тыгызлыгы.

Әгәр линзаның яссылыгында сыйфатлы аралык өчен  ξ0 куйсак, ә  η0=ξ0Ds/Dl ,   x=ξ/ξ0 һәм y=η/η0 кертсәк, тигезләмә болай күренә:

y=x-\bigtriangledown\psi(x)=\bigtriangledown\left(\frac{1}{2} x^2-\psi(x)\right)

Шуннан Ферма потенциалын кертергә була:
: \phi(x,y)=\frac{(x-y)^2}{2}-\psi(x),

шуңа күрә:

\bigtriangledown\phi(x,y)=0

Вакытлы тоткарлану да Ферма потенциалы буенча язылып була:

:T(x,y)=\frac{1}{c}\xi^2_0\frac{D_s}{D_lD_{ls}}(1+z_l)|\phi(x_i, y)-\phi(x_j, y)|

## Әдәбият

*   Захаров А. Ф. Гравитационные линзы и микролинзы. — М.: Янус-К, 1997. — ISBN 5-88929-037-1.
*    ЧЕРЕПАЩУК А. М. Гравитационное микролинзирование и проблема скрытой массы.
*    Чернин А. Д. Космические иллюзии и миражи // Квант. — 1988. — № 7. — С. 15—22.
* Научная сеть. Гравитационные линзы.
* ЧЕРЕПАЩУК А. М. Гравитационное микролинзирование и проблема скрытой массы. 
* Формализм гравитационного линзирования. 

Төркем:Гравитация
Төркем:Астрофизика
Лениногорск музыка-сәнгать педагогика көллияте

**Лениногорск музыка-сәнгать педагогика көллияте**,  — Татарстанның Лениногорск шәһәрендә 1961 елдан эшләп килүче, Татарстан фән һәм мәгариф министрлыгы карамагындагы махсус урта һөнәри белем бирүче дәүләт  белем бирү оешмасы.
## Тарих
* 1961 елда РСФСР мәгариф министрлыгы карары белән педагогия училищесы буларак оештырылган. 
* 1961-2007  Лениногорск педагогия училищесы 
* 2007-2011 Ленингорск музыка-сәнгать педагогика училищесы. 
* 2011 елдан Лениногорск музыка-сәнгать педагогика көллияте. 
## Белгечлекләр
* Музыкаль белем бирү
* Сынлы сәнгать һәм сызым
* Дизайн
* Мәктәпкәчә тәрбия
* Өстәмә белем бирү педагогы
## Шәхесләр
### Директорлар
* 1961-1964 Алексей Иванович Елизаров
* 1964-1993 Анатолий Васильевич Левлюх
* 1993-2005 Фәнис Газетдин улы Юсупов, *ТР атказанган мәдәният хезмәткәре*.
* 2005-2009 Марат Әкъдәс улы Әхмәтҗанов  
* 2009 елдан Наталья Григорьевна Тимакова, *педагогика фәннәре кандидаты*.
### Укытучылар
* Мәснәви Хәертдинов (*[[1924]]-[[1983]]*), *[[Татарстанның халык рәссамы]]*.

### Тәмамлаучылар
*Моны да карагыз*: :Төркем:Лениногорск педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Ярты гасыр эчендә укуханәне 5 меңләп студент тәмамлаган. Алар Татарстанда, Русиядә, чит илләрдә укытучы, музыкант, артист, рәссам, оешма җитәкчеләре һ.б. һөнәр ияләре булып хезмәт куялар.
* Риф Фәхретдинов, *рәссам, [[Татарстан гербы]] авторы*.Епкб
* Ринат Гобәйдуллин, *композитор, [[Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре]]*.
* З. Яугилдина, *КФУ профессоры, педагогика фәннәре докторы*.
* В.Н. Анищенко, *[[Алабуга]] Суворов хәрби училищесы директоры*.
* Мансур Закиров, *рәссам*.
* Ильяс Фәйзуллин, *рәссам*.
* Рөстәм Курамшин (*[[1960]]-[[2011]]*), *рәссам*.
* Анатолий Карабельников, *рәссам* (*[[Испания]]*).
* П.Г. Серебряков, *[[Татарстанның атказанган артисты]]*.
* Фирзәр Мортазин, *Татарстанның атказанган артисты*.
* Рәмзия Зиннәтуллина, *Татарстанның атказанган артисты*.
* Флера Хөрмәтова, *Татарстанның атказанган артисты*.
* Илсөя Бәдретдинова, укуын ташлаган. 
* Фирдүс Тямаев, *эстрада җырчысы*.
* Анастасия Быкова, *[[2014 ел]]да [[Саҗидә Сөләйманова премиясе]]нең стипендиаты*
* Рәсиха Хәмидуллина (1954), Сарман балалар сәнгать мәктәбенең вокал буенча педагогы, Татарстанның атказанган укытучысы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Көллиятнең рәсми сайты
* Помня свои истоки. «Лениногорская правда», 02.11.2011.
## Сылтамалар

 
## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Педагогика көллиятләре
Төркем:Лениногорск уку йортлары
Төркем:1961 елда нигезләнгән уку йортлары
Чәчелгән диск

**Чәчелгән диск** —  чәчелгән (сирәк утыртылган) күбесенчә боз кече җисемнәре белән тулган Кояш системасының ерактагы өлкәсе. Бу җисемнәр **чәчелгән дискның объектлары** дип йөртелә (инглизчә *SDO*, *scattered disc object*); алар Транснептун объектлары (ТНО) гаиләлегенең бер өлеше булалар.

Чәчелгән дискның эчке өлкәсе Койпер билбавы белән өлешчә киселешә, ләкин дискның тышкы чиге Кояштан шактый еракрак һәм эклиптика яссылыгыннан шактый  өстәрәк һәм астарак җәелә.

## Хасил булу

Чәчелгән дискның барлыкка килүе хакында әлегә бердәм теория юк, ләкин күпчелек астрономнар фикеренчә тышкы планеталар, беренче чиратта Нептун гравитацион кыры тәэсирендә Койпер билбавының объектлары чәчелгән булган һәм орбиталарының зуррак авышуын һәм  эксцентриситетларын алганнар.

Койпер билбавы 30-44 а.б. ераклыгында урнашкан чагыштырмача түгәрәк һәм яссы "клиндер" гә охшаш, ә чәчелгән диск тотрыксыз мохит, аның объектлары (Эрида кебек) вертикаль буйлап та горизонталь буенча кебек сәяхәт итә алалар, киләчәктә Кояш системасының үзәгеннән Оорт болытына даими чыгарып ташланалар.

## Чәчелгән дискның мөһим объектлары

## Әдәбият
* Ледяные сателлиты Солнца // Вокруг Света. — 2006. — № 2 (2785).
*J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, A. A. S. Gulbis, R. L. Millis, Марк В. Буйе, L. H. Wasserman, E. I. Chiang, A. B. Jordan, D. E. Trilling, and K. J. Meech The Deep Ecliptic Survey: A Search for Kuiper Belt Objects and Centaurs. II. Dynamical Classification, the Kuiper Belt Plane, and the Core Population. The Astronomical Journal, 129 (2006)


Төркем:Планетология
Эклиптика

**Эклиптика** ( ,  — тотылу) — Кояшның күзәтелә торган еллык хәрәкәтенең күк йөзе түгәрәге.

**Эклиптиканың яссылыгы** — Кояш тирәли Җирнең әйләнү (Җирнең орбитасы) яссылыгы. Заманча төгәлрәк тасвирлама: эклиптика  — Җир-Ай системасының бариүзәк орбитасы яссылыгы белән күк йөзенең кисеме.

Кояш системасының күпчелек планеталары эклиптика яссылыгы янында, Кояшның әйләнүе белән бертигез юнәлештә хәрәкәт итәләр.

Эклиптика зодиакаль йолдызлыклар һәм Еланташучы йолдызлыгы буйлап үтеп бара.

Ай орбитасының эклиптикага авышлыгы, Җирнең бариүзәк (Ай-Җир системасында) тирәсендә әйләнүе һәм Җирнең орбитасы бүтән планеталардан тәэсирләнүе сәбәпле чын Кояш төгәл эклиптикада һәрвакыт булмый, ә дуганың берничә секундына авыша ала.

Ай орбитасы эклиптика белән киселешү нокталары янында булган очракта, Ай тотылу була (шуннан эклиптика - тотылу сүзе килеп чыккан). Бу нокталар - Ай төеннәре дип аталалар, аларның эклиптика буенча әйләнү периоды 18 елга тигез һәм **сарос** яки **аждаһа елы** дип йөртелә.

## Планеталар орбиталары эклиптика яссылыгына авышлык почмаклары

## Күренешләр

## Әдәбият

*    Panchenko D. Who found the Zodiac? // Antike Naturwissenschaft und ihre Rezeption. — 1998. — Vol. 9. — P. 33-44.
*    Brack-Bernsen L. The Path of the Moon, the Rising Points of the Sun, and the Oblique Great Circle on the Celestial Sphere // Centaurus. — 2003. — Vol. 45. — P. 16–31.


Төркем:Планетология
Ринат Анимаев

**Ринат Анимаев**, Ринат Мансур улы Анимаев,  (24.03.1955) — совет һәм француз рәссамы. 1989 елдан Франциядә яшәп, иҗат итә. ССРБ рәссамнар берлеге (Мәскәү рәссамнары берлеге) (*[[1986]]*), Франция рәссамнар  берлеге әгъзасы. Монмартрның  мактаулы гражданы.

## Тәрҗемәи хәле

1955 елның 24 мартында Дүшәнбе шәһәрендә рәссам Мансур (Али) Анимаев гаиләсендә туган. Дүшәнбе шәһәрендә сәнгать мәктәбен, сәнгать  укуханәсен (*проф.  М. Бекназаров, С. Корбанов, А. Бесперстов сыйныфы*), Мәскәүдә Суриков исемендәге дәүләт сәнгать институтын (*проф. Артамонов В.Е., Мачальский Д.К., Королев Г.Г курсы*) тәмамлаган (1984). 1989 елдан Франциядә (Кот-д'Армор департаменты Динан шәһәре) яшәп, иҗат итә. Остаханәсе — Ивелин департаменты Вирофле шәһәрендә (*[[Париж]] үзәгеннән 14 км ераклыкта*).
 
## Иҗаты
Сынлы сәнгатьнең графика, портрет, тарихи портрет, аеруча пейзаж һәм натюрморт жанрларында һәм стильләрендә иҗат итә. Шулай ук скульптура сәнгате буенча хезмәтләре бар.

Рудольф Нуриев, Лев Гумилев, Людмила Гурченко, Владимир Высоцкий, Александр Солженицын, Олжас Сөләймәнов, Равил Бохараев портретларын ясаган.

1985 елдан бөтенсоюз (ССРБ), республикакүләм (РСФСР, РФ), халыкара күргәзмәләрдә катнашып килә.

#### Күргәзмәләре
* 1988 Сәнгать хезмәткәрләренең үзәк йорты (), Мәскәү.
* 1990 Рәссамнарның үзәк йорты (), Мәскәү.
* 1992,1993 Munchen ALACH Zentrum Bibliothek, Мюнхен.
* 1996 Шәхси галерея. Париж, Франция. 
* 2015 «Дом на Патриарших» мәдәни үзәге, Мәскәү.
*  Күргәзмәләре исемлеге
Иҗат әсәрләре Казан, Россия, Төньяк Америка, Бельгия, Норвегия, Франция (*Пьер Карден салоны*), Швеция, Югославия, Алмания, Австрия, Япония музейларында һәм шәхси тупланмаларда саклана.
* 1981 елда Казанда Николай Фешинның 100 еллык юбилеен бәйрәм итү чараларында катнаша.
* 2015 елның ноябренда Казан ратушасында 100 картинасыннан торган «Дүрт фасыл» күргәзмәсе эшли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Монмартрның мактаулы ватандашы
* Бүләкләре

## Әдәбият
# Р. Анимаев. Мой взгляд на жизнь. ISBN 978-2-9538694-0-8
# Лия Пронэр. Иҗат иреге. «Сөембикә», 2016 ел, гыйнвар саны. ISSN 0869-1398

## Сылтамалар
*  Рәссамның шәхси сәхифәсе  
* Ринат Анимаев — французский художник татарского происхождения 
* Мәскәүдә Франция рәссамы Ринат Анимаев күргәзмәсе эшли

## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Франция рәссамнары
Төркем:Суриков исемендәге рәсем институтын тәмамлаучылар
Бариүзәк

**Бариүзәк** (математикада, физикада) яки ике үлчәмле өлкәнең геометрик үзәге — фигураның бөтен нокталар урнашуларының уртача арифметик зурлыгы. Тасвирлама n-үлчәмле фәзада да кулланылып була.

Гадирәк тасвир: бариүзәк - фигураның тигезләнеш ноктасы.

Физикада бариүзәк - массалар үзәге яки авырлык үзәге булырга мөмкин. Даими гравитацион кырда объектның даими тыгызлыгы өчен аның массалар үзәге фигураның бариүзәгенә тиң.

## Моны да карагыз
* Эклиптика

## Әдәбият

*    Leung Kam-tim, Suen Suk-nam. Vectors, matrices and geometry. — Hong Kong University Press, 1994.
*    Nathan Altshiller-Court. College Geometry: An Introduction to the Modern Geometry of the Triangle and the Circle. — 2nd. — New York: Barnes & Noble, 1925.
*    Paul Bourke Calculating the area and centroid of a polygon.
*    Roger A. Johnson. Advanced Euclidean Geometry. — Dover, 2007.
*    David C. Kay. College Geometry. — New York: Holt, Rinehart and Winston, 1969.
*    Roland E. Larson, Robert P. Hostetler, Bruce H. Edwards. Calculus of a Single Variable. — 6th. — Houghton Mifflin Company, 1998.
*    Murray H. Protter, Charles B. Morrey Jr. College Calculus with Analytic Geometry. — 2nd. — Reading: Addison-Wesley, 1970.

Төркем:Гравитация
Сона Вәлиева

**Сона Вәлиева**, Сона Мөхәммәт кызы Вәлиева ,  — Азәрбайҗан язучысы, филология буенча фәлсәфә фәннәре докторы, тарихи «Kaspi»/«Каспiй» газетасын яңадан гамәлгә куючы (*[[1999]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1962 елда Азәрбайҗан ССРның Нахчыван автоном җөмһүрияте Шәрүр районында туган. Азәрбайҗан дәүләт икътисад университетының  мәдәни-агарту факультеты оештыручы методист бүлеген тәмамлаган (*[[1984]]*).

## Хезмәт юлы
* 1984-1994 Нахчыван музыка техникумында укытучы.
* 1995-1999 «Səs» (*Аваз*) газетасында корреспондент.
* 1999 елның мартында тарихи  «Kaspi»/«Каспiй» (*Каспий*) газетасын яңадан гамәлгә куючы. Хәзерге вакытта газета азәрбайҗан телендә көн саен, рус телендә атна саен нәшер ителә.
* 2007 Милли Телевидение һәм радио шурасы әгъзасы итеп билгеләнә.

## Иҗаты
«Азәрбайҗанчылык» өлкәсендә берничә китап, күпсанлы мәкаләләр авторы. Әдәби тәнкыйть, шигърият һәм фәнни-публицистик әсәрләре белән билгеле. Шигырьләрен татар теленә Рифат Сәлах тәрҗемә иткән.

#### Китаплары
* Милли идеология һәм әдәби-эстетик тәгълимат буларак азәрбайҗанчылык (*Azərbaycançılıq mili ideologiya və ədəbi-estetik təlim kimi*) (*[[2012]]*). 
* Милли дәүләтчелек хәрәкәте күтәрелеше һәм Азәрбайҗан Демократик Республикасы чорында азәрбайҗанчылык идеясе (*Milli dövlətçilik hərəkatının yüksəlişi və Xalq Cümhuriyyəti dövründə Azərbaycançılıq ideyası*) (*[[2003]]*).
* Минем алсу дөньям (*Çəhrayı rəngli dünyam*) шигырьләр җыентыгы (*[[2007]]*).
* Аразбары (*Arazbarı*) шигырьләр җыентыгы (*[[2011]]*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 журналист эшчәнлеге өчен «» медалена (*[[Азәрбайҗан]]*) лаек булды.

## Сылтамалар
*  Милли телевидение һәм радио шурасы рәсми сайты 
*   «Kaspi»/«Каспiй» газетасы сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан язучылары
Төркем:Азәрбайҗан шагыйрьләре
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Camala

**Camala** yäki **Susana Camaladinova** — qırımtatar häm ukrain opera häm caz cırçısı, Awroviziä 2016 cır bäygeseneñ ciñüçese, avtorlıq muzıka caz, soul, world musik, elektron, gospel, häm ritm-blüz stilendä başqara. Ukraina xalıq artistı (2016).

2009 yılda Yurmalada "Yaña dulqın" digän yäş başqaruçılar Xalıqara bäygesendä gran-pri ala.

Ukrainanı Awroviziä cır bäygese 2016 bäygesendä täqdim itep, konkursta ciñä.

## Tormış yulı

1983 yılda Qırğızstannıñ Oş şähärendä sörgenlektä tuğan. Ätise – qırımtatar, änise – ärmän. Sörgennän qaytqaç, alar Qırımnıñ Aluşta yanındağı Keçe Üzän (Maloreçenskoye) awılında yäşilär. Camala balaçaqta ätise yağınnan Nazlıxan däw äbiseneñ zur tä'sire buluın, berençe qırımtatar cırların da annan öyränüen, härber çığışında qırımtatar buluın söyli.

Aluştada muzıkal' mäktäpne tämamlıy, soñraq Aqmäçet muzıkal' uquxanädä, Çaykovskiy isemle Kiev Milli Muzıkal' Akademiäsendä  (opera vokalı sıynıfında) uqıy.

Qırımtatarça, ukrainça, rusça, inglizçä cırlıy.

6 fevral'dä Ukrainadan Yevrovision yarışında qatnaşu öçen däğwaçılarnıñ berençe yarımfinalında qırımtatar cırçısı Camala qırımtatar xalqınıñ sörgenlege xaqında ingliz telendä "1944" cırın başqarıp iñ yuğarı ballarnı alıp finalğa ütte. 21 fevral' kiçendä Ukrainada *Yevrovision* yarışına namzätne saylaw finalında qırımtatar cırçısı Camala ciñep çıqtı.

Awroviziä 2016 bäygeseneñ finalında 534 ball cıyıp ciñüçе bulıp çıqtı.

## Sıltamalar
*Кырымтатар җырчысы Җамала Евровидение бәйгесендә җиңү яулады 
*Кырымтатар җырчысы Җамала Украинадан Евровидениегә сайлау финалына узды  
## İskärmälär

Төркем:Шәхесләр:Кырым
Төркем:Җырчылар
Төркем:Шәхесләр:Украина
Төркем:Кырым татарлары
Галлей кометасы

**Галле́й кометасы** (рәсми исеме **1P/Halley**) — Кояш янына һәр 75—76 ел кайтып торучы якты кыскапериодлы комета. Эллиптик орбитасы һәм әйләнеш ешлыгы билгеләнгән беренче комета. Исеме инглиз астрономы Эдмунд Галлей хакына бирелгән.

1910 елның 19 май көнендә Галлей кометасы янә Җир шары янында очып уза.

## Искәрмәләр

Төркем:Кояш системасы
Төркем:Астрономик объектлар
Конус

**Конус** – юнәлдерүчесе йомык булган коник өслек һәм конусның нигезен ясаучы яссылык белән чикләнгән җисем.

Конусның түбәсеннән нигезгә төшерелгән перпендикуляр (*H*) ***конусның биеклеге*** дип атала. Әгәр конусның нигезендә түгәрәк ятса, конусны ***түгәрәк конус*** дип атыйлар.

## Үзлекләре
* Күләм: V={1 \over 3} SH,
:биредә  — нигезнең мәйданы;  — биеклек.
* Түгәрәк конусның күләме:
: V={1 \over 3} \pi R^2H,
биредә  — нигезнең радиусы.
* Конусның ян өслеге мәйданы:
: S = \pi R l,
: биредә  — нигезнең радиусы,  — конусның төзүчесе.
* Конусның тулы өслеге мәйданы:
: S = \pi R (l + R).

## Чыганаклар

* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Төркем:Геометрик җисемнәр
Кентавр Проксимасы

**Кентавр Проксимасы** (*Кентаврның иң якын йолдызы*,  — «иң якын») — Кояштан соң Җиргә иң якын йолдыз, Риҗел Кентавр йолдыз системасында урнашкан кызыл кәрлә.

Параллакс буенча 768,7±0,3 почмакча миллисекунда (Һаббл телескобы).

Кентавр Проксимасы Җирдән 4,22 яктылык елы ералыклыгында урнашкан, бу Кояштан Җиргә кадәрге аралыктын 270&nbsp;000 зуррак (а.б.).

Почмакча диаметр 1,02±0,08  почмакча миллисекунда тәшкил итә, шуңа күрә аның диаметры Кояшныкыннан 7 тапкыр ким, ләкин Юпитерныкыннан 1,5 тапкыр зуррак. Проксима Кентаврның массасы  Кояшныкыннан 7 тапкыр ким, ләкин Юпитерныкыннан 150 тапкыр зуррак.

Күренә торган йолдызча зурлыгы 11m тәшкил итә (бик аз), чөнки Кентавр Проксимасы — кызыл кәрлә һәм аз кына энергия нурландыра. Шушы кечкенә яктылыклы йолдыз коралсыз күз белән күзәтеп булмый.

Бу йолдыз тик 1915 елда **Роберт Иннес** тарафыннан ачыла.

Бүтән кызыл кәрләләр кебек Проксима кабына торган үзгәрүчән йолдыз була, кабыну оптик һәм рөнтген диапазонында күзәтелә. Яктырту сәләте  0,15—10 кэВ диапазонында 3,9·1028—1,5·1032 эрг/с кысаларында үзгәрә.

Проксима Кентавр Риҗел Кентавр системасының ике бүтән йолдызына кадәр 15&nbsp;000±700 а.б. (0,21 яктылык елы) ераклыгында урнашкан.

Фаразлавынча Проксима Риҗел Кентавр системасы тирәсендә 500&nbsp;000 ел периоды белән әйләнә.

## Сылтамалар
* [Самая чёткая фотография Проксимы Центавра, снятая космическим телескопом [Һаббл (телескоп)|«Хаббл»]]
* Фотография Проксимы Центавра
* Фотография системы Альфа Центавра

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кентавр йолдызлыгы
Төркем:Кызыл кәрләләр
Муса Җәлил һәйкәле (Мәскәү, Зябликово)

**Муса Җәлилгә һәйкәл** Мәскәү шәһәренең Царицыно паркы (*Зябликово районы*) территориясендә урнашкан.

## Тарих

2012 елның 24 августында «*[[Мәскәү]]дә [[Татарстан]] көннәре*» кысаларында Мәскәүнең Зябликово районында Муса Җәлил урамы һәм Братеевская урамы чатындагы Царицыно паркы территориясендә ачылган.
 
* Скульптор — Юрий Злотя, *Россиянең атказанган рәссамы*.
* Архитектор — Юрий Калмыков.

## Сыйфатлама
Монументның биеклеге — 4,6 метр, авырлыгы — 1,5 тонна. Монолит граниттан төзелгән. Шагыйрь әсирлектәге өс һәм аяк киемнәреннән, кулына шигырь дәфтәре тотып сурәтләнгән. Постаментның алдына русча «*Мусе Джалилю*» дип язылган, постаментның сул ягына русча «*Памятник установлен в 2012 году решением Правительства города Москвы и Правительства Республики Татарстан*» дип, аскарак «*Скульптор Ю.В. Злотя. Архитектор Ю.В.Калмыков*» дип язылган.

## Һәйкәлне ачу

Һәйкәлне ачу тантанасында Татарстан премьер-министры Илдар Халиков, Муса Җәлилнең кызы Чулпан Җәлилова, РФ мәдәният министры урынбасары Андрей Бусыгин катнаша. Россиянең халык артисты Сергей Шәкүров Җәлилнең шигырьләрен укый.

## Башка мәгълүмат
Контрактның башлангыч бәясе — *6,418* млн сум (*[[2012]]*). Һәйкәл төзергә Царицыно паркы территориясендә *0,185 га* җир бүленгән.

Һәйкәлнең скульптурасын һәм гранит постаментын ясау чыгымнарын Татарстан хөкүмәте, һәйкәл тирәсендәге мәйданчыкны кору чыгымнарын Мәскәү шәһәре хөкүмәте күтәргән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Памятник Мусе Джалилю в районе Зябликово 
 

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Мәскәү һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Башкортстан Фәннәр академиясе

**Башкортстан Фәннәр академиясе** (, ) — Башкортстан Республикасының баш фәнни оешмасы.

Республика Фәннәр академиясе Башкортстан ССРы Югары Советы Президиумы карары белән 1991 елның 6 февралендә оештырыла.

Академия республика фәнни оешмаларының, югары уку йортларының тикшеренү, инновация эшчәнлеген интеграцияләү, аларның үзара бәйләнешен тәэмин итү өлкәсендә зур эш башкара; фән һәм мәгариф, фән һәм икътисад арасындагы хезмәттәшлекне ныгытуга ныклы өлеш кертә. Башкортстан галимнәренең Россиядә, чит илләрдә гыйльми тикшеренүләр алып барган хезмәттәшләре белән аралашуын, тәҗрибә уртаклашуын көчәйтү дә – Фәннәр академиясенең игътибар үзәгендә.

## БР ФА соңгы елларда
Соңгы елларда республиканың инновация эшчәнлеген интеграцияләү, фәнни-техник тикшеренүләрнең зур өлеше Башкортстан Фәннәр академиясенән читтә тора (БашНИПИнефть, Буринтех, Петон, РН-УфаНИПИнефть, Башгипронефтехим, Уфа моторлар төзү җитештерү берләшмәсе каршында "Мотор" фәнни җитештерү берләшмәсе һәм башка инжиниринг ширкәтләре, Россия Фәннәр академиясе Уфа фәнни үзәге). Башкортстан Фәннәр академиясе — республика фәненең үзәге булып тормый.

Бүгенге көндә Башкортстан Фәннәр академиясе гыйльми эш белән шөгыльләнүче берничә бюджет һәм автоном учреждениене берләштерә, республика фәнни оешмаларына методик ярдәм күрсәтә.

Башкортстан Фәннәр академиясе алдагы перспективалары аз. Чөнки бу оешма тулысынча (яки зур өлеше) региональ бюджеттан финанслана, региональ фән бюджеты исә бик кечкенә.

1991 елда оештырыган оешманың Россия Фәннәр академиясе Уфа фәнни үзәге белән капма-каршылыгы күзәтелә.

## Чыганак
* 06.02: Фән халык өчен эшләргә тиеш! 
## Моны да карагыз
*Россия Фәннәр академиясе Уфа фәнни үзәге
## Искәрмәләр
 

Төркем:Фәннәр академияләре
Төркем:Уфа оешмалары
Сәлахов

**Сәлахов** — татар һәм азәрбайҗан фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Сәлах» («*төзек*», «*яхшы*») исеменнән ясалган. **Сәләхов** варианты да бар.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әнәс Сәлахов (1923—2020), педагог, ССРБның халык укытучысы (1980).
* Әсгать Сәлахов (Әсгать Сәлах) (05.01.1935―04.08.2022), язучы, журналист.
* Булат Сәлахов (1952), Чаллы татар театры актеры, ТР халык артисты.
* Мирхаҗиан Сәлахов (1928), 1955―1990 елларда колхоз рәисе (*[[Мөслим районы]]*).
* Рабис Сәлахов (1953), рәссам, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Радик Сәлахов (1993), авыр үлчәм (130 кг) категориясендә көрәшче, спорт мастеры.
* Рәис Сәлахов (1960―2018), 2000―2018 елларда Югорск шәһәре (ХМАО) башлыгы (мэр). Югорск шәһәренең мактаулы гражданы (2018).
* Рифат Сәлахов (Рифат Сәлах) (08.08.1987), шагыйрь.
* Фердинанд Сәлахов (1956), җырчы, Татарстанның халык артисты (1999).

## <small>Моны да карагыз</small>
* **[[Сәләхов]]**:
** Ибраһим Сәләхов (1911-1998), язучы, Тукай премиясе лауреаты (*[[1990]]*).
** Рәшит Сәләхов (17.12.1941), ТР югары арбитраж суды рәисе (*[[1996]]*). РФ атказанган юристы.
** Айдар Сәләхов (04.04.1964), Минзәлә районы башлыгы (*[[2013]]*).
** Валерий Сәләхов (28.11.1942), РФ атказанган укытучысы (*[[2007]]*).
** Ильяс Сәләхов (01.12.1961), Әлмәт муниципаль хезмәт институты ректоры (*[[2009]]-[[2017]]*).
** Мәкъзүм Сәләхов (13.07.1951), КФУ ректоры (*[[2002]]-[[2010]]*), ТР ФА президенты (*[[2014]]*).
** Җәваһирә Сәләхова (1925-2009), җырчы, ТАССР атказнган артисты (*[[1956]]*).

Төркем:Фамилияләр
Муса Җәлил һәйкәле (Мәскәү, Люблино)

**Муса Җәлилгә һәйкәл** Мәскәү шәһәренең Люблино районы 1186 нчы урта  мәктәп территориясендә урнашкан.

## Тарих

2008 елның 25 октябрендә Мәскәүнең көньяк-көнчыгыш округында урнашкан, Муса Җәлил исемендәге 1186 нчы татар этно-мәдәни компонентлы урта  мәктәп (*директоры* Лемма Гыйрфанова)  территориясендә (*Люблино районы, Белореченская урамы, 19 йорт*) ачылган.
 
Һәйкәлнең  авторы — Евгений Шишков, *Россия рәссамнар берлеге әгъзасы*. 
 
## Сыйфатлама
Ике метрлы бронза һәйкәлдә Муса Җәлил Кызыл Армия капитаны хәрби киемендә, кулына кечкенә генә Моабит дәфтәрен тотып гәүдәләндерелгән.
 
Һәйкәл метр ярымлы гранит постаментка урнаштырылган. Анда шагыйрьнең исеме, туган-үлгән еллары (*[[1906]]-[[1944]]*) күрсәтелгән, «*Авыру сызмалар*» шигыреннән русча һәм татарча өзек язылган:

1186 нчы мәктәпнең вестибюлендә шагыйрьнең бюсты да урнаштырылган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Муса Җәлил исемендәге Мәскәү татар мәктәбе 
*   В Москве открыли памятник Мусе Джалилю

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Мәскәү һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Berni Sanders

**Berni Sanders** yäki **Bernard «Berni» Sanders** (inglizçä *Bernard «Bernie» Sanders*, 1941, Nyu-York) —  AQŞ sul qaraşlı säyäsätçese, Vermont ştatınnan senatçı (2007 yıldan), AQŞ Demokratik firqäsennän AQŞ prezidentı postına töp namzät.

1981-1989 yıllarda Vermont ştatınnıñ iñ ere şähäre Berlington merı, 1991-2007 - AQŞ wäkillär pulatınıñ äğzası.

2016 yılnıñ 10 fevralendä Demokratik firqäsendä aldan tawış birüdä‎ (praymerizda) bik möhim Nyu-Hempşir ştatında baş köndäşe Hillari Klintonnı 52 % belän ciñä.

Üzenne demokratik sotsialist dip yörtä, Skandinav sotsial-demokratik qaraşlarnıñ tarafdarı.

Bäysez deputat, progressiv firqä, "Azatlıq berlege", Senatta AQŞ Demokratik firqäse belän xezmättäşlek itä.

2013-2015 yıllarda veterannar eşläre buyınça komitetnı Senatta citäkli.

Zur şirkätlär, ere korporatsiälärdän aqça yüri almıy, yäşlär, awıl xalqı (*redneck* - "qızıl muyınlılar" fermerlar) , urta eşquarlar tarafınnan yaqlana.

## Tormış yulı

1941 yılda Nyu-York şähärendä yähüdi ğäilädä tuğan.

Bruklin kölliäten, Çikago Universitetın tämamlıy.

1964 yıldan soñ berniqädär waqıt İsrail kibutsında tora.

Vyetnam suğışına qarşı köräştä qatnaşa.

## Sıltamalar
* Официальный сайт
* Переводы статей Берни Сандерса на русский язык polismi.ru 
*http://www.business-gazeta.ru/article/301630/ Хилари Клинтон отодвинули: на Белый дом всерьез замахнулся социал-демократ Берни Сандерс

Төркем:АКШ сәясәтчеләре
Муса Җәлил һәйкәле (Санкт-Петербург)

**Муса Җәлилгә һәйкәл** Санкт-Петербург шәһәрендә Василеостров районында урнашкан.
Һәйкәл — Татарстан хөкүмәтенең Санкт-Петербург каласына бүләге.

## Тарих

2011 елның 19 маенда Санкт-Петербург шәһәренең Васильевский утравы районында, Гаванская урамы белән Урта проспект кисешкән чаттагы скверда ачылган.
  
Муса Җәлил Бөек Ватан сугышы елларында Ленинград фронтында һәм Волхов фронтында (*[[1941]]-[[1942]]*) өлкән  хәрби дәрәҗәсендә көрәшкән, «*Отвага*» фронт газетасында хәрби хәбәрче булып торган. Волхов фронтында Любань операциясе вакытында (*[[1942]], [[июнь]]*) алман фашистларына әсир төшкән.

Һәйкәл янында елга ике тапкыр — Муса Җәлилнең **туган** (*[[15 февраль]]*) һәм **җәзалап үтерелгән** (*[[20 август]]*) көннәрендә искә алу митинглары һәм чәчәк салу мәрасимнәре үтә.

## Ачылу
Ачылу тантанасында Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов,  Санкт-Петербург вице-губернаторы Алла Манилова, Җәлилнең оныгы Лилиан Наврозашвили, ТР мәдәният министры Айрат Сибагатуллин, ТР фән һәм мәгариф министры Альберт Гыйльметдинов катнаша.

## Тасвирлама
Һәйкәл гранит  утыртылган Муса Җәлилнең бронза бюстыннан гыйбарәт.
Постаментның алдына русча язылган:
Великому сыну татарского народа, защитнику Ленинграда, поэту-воину, антифашисту Мусе Джалилю
Аслыкның як-ягына русча һәм татарча язылган:
Я жить хочу, чтоб Родине отдать
Последний сердца движущий толчок,
Чтоб я и умирая мог сказать,
Что умираю за отчизну-мать

Не страшась кровопролитной битвы,
Мы пойдем, как буря, напролом.
Пусть кому-то быть из нас убитым,
Никому из нас не быть рабом!



Мин яшәргә телим бирер өчен
Илгә соңгы йөрек тибешен.
Үлгәндә дә әйтә алсам иде,
Үлдем, диеп, туган ил өчен.

Түзә алмабыз, кара кан да коярбыз -
Басарбыз, киртәләргә бирмәбез юл:
Теләсәләр асарлар, без үләрбез,
Ләкин һичбер вакытта булмабыз кол.

## Моны да карагыз
* Габдулла Тукай һәйкәле (Санкт-Петербург)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Дань уважения татарскому народу. «*Республика Татарстан*», 2011 ел, 20 май (№ 101).

## Сылтамалар
*  Памятник Мусе Джалилю
*  В Санкт-Петербурге открыт памятник татарскому поэту Мусе Джалилю

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Санкт-Петербург һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Püpü

**Püpü** (aymarça *Pü Pü Quta*, ispança *Lago Poopó*) - Boliviäneñ zurlığı buyınça ikençe küle, Risawariru (Desaguadero) isemle ber yılğa ağıp kerä.

Ururu (Oruro) şähärennän 130&nbsp;km yıraqlıqta könyaq yünäleştä urnaşa.

Külneñ su däräcäse küp üzgärüçän. 1994 häm 2016 yıllarda külneñ bötenläy tulısınça kebep çığu oçraqları terkälä.

## Sıltamalar
* Озеро Поопо в Britannica online encyclopedia
* Озеро Поопо на сайте Earth Observatory  

Төркем:КүлләрТөркем:Боливия географиясе
Йолдыз сугышлары: Куәт уяна

**«Йолдыз сугышлары: Куәт уяна»** ()&nbsp;— Дж. Дж. Абрамс режиссёр тарафыннан төшерелгән космик опера жанрындагы американ фантастик фильм, «Йолдыз сугышлары» сагасының җиденче эпизоды.

«Йолдыз сугышлары. Эпизод VI: Джедайның кире кайтуы» фильмының дәвамы, шулай ук өченче трилогинең беренче фильмы. Фильмның Дөнья күрүе 2015 елның 14 декабрендә Лос-Анҗелеста булды. Аурупада — Лондонда 15 декабрьдә күрсәтелде. Тәгәрәтүгә фильм 16 декабрьдә чыкты, АКШ-да фильм экраннарга 18 декабрьда чыкты, ә Россиядә 2015 елның 17 декабрендә.

Фильмны булдыру турында Walt Disney ширкәте тарафыннан Lucasfilmны сатып алынганнан соң, 2012 елның 30 октрябрендә игълан ителә.

Фильм җыем буенча тарихи рекордлар ясады: беренче ял көннәре эчендә АКШ-да (248 млн $) һәм барлык дөньяда (529 млн $); дөньяви җыемнар 12 көн өчендә 1 млрд $ җыйды.

## Эчтәлеге
Вакыйга «Джедайның кире кайтуы»-ннан 30 елдан соң бара. Соңгы джедай&nbsp;— Люк Скайвокер юкка чыкты. Беренче Орден, Җиһан Империясенең варисы, җиһан буйлап Люкны эзли. Шулай ук аны Люкның апасы, генерал Лея Органа башындагы Гыйсьянчылар Берләшмәсенең гаскәрләре&nbsp;— Каршылык та эзли. Гыйсьянчылар Берләшмәсенең иң яхшы очучысы По Дэмерон Люк Скайвокерның урнашуы картасын табыр өчен Джакку планетасындагы авылга җибәрелә. Әмма капитан Фазма башындагы һөҗүмчеләр һәм Куәтнең Кара тарафының шәкерде&nbsp;— Кайло Рен Поны әсирлеккә  алалар һәм авылны юкка чыгаралар. Поныд дроиды, BB-8, карта белән качып китә һәм базарлы авылга эләгә. Аның яшәүчеләре чүп-чар эзләп саталар. Анда дроид яшь эзләүче Рей белән танышып китә.

## Ролләрдэә

## Трейлер
Безнең тәҗрибә төркеме  YouTube-та «Йолдыз сугышлары: Куәт уяна» трейлерын татар телендә чыгарды.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдыз сугышлары
Йолдыз Шәрапова

**Йолдыз Шәрапова**, тулы исеме **Йолдыз Әдип кызы Җамалетдинова-Шәрәпова** — татар шагыйрәсе, 1995 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2012). Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2023).

## Тормыш юлы
Балалар шагыйрәсе Йолдыз Шәрәпова 1962 елның 10 апрелендә Татарстанның Буа районы Яңа Тинчәле авылында укытучы гаиләсендә туган. Бала чагы әнисе белән әбисе тәрбиясендә уза. 1979 елда Яңа Тинчәле урта мәктәбен тәмамлап, укуын Казан дәүләт университетының филология факультетында дәвам иттерә. 1984 елда университетны тәмамлап, «Ялкын» журналында әдәби хезмәткәр, аннан Биектау район газетасында корректор булып эшли. 1986 елдан ул — «Яшь ленинчы» (хәзерге «Сабантуй») газетасы хезмәткәре була, редакциянең әдәбият бүлеген җитәкли. 2016 елдан ул "Шәһри Казан" газетасында эшли.

## Иҗат
Йолдыз Шәрәпова — әдәби иҗатын тулысынча балалар шигъриятенә багышлаган каләм иясе. 1994 елда аның «Антенналы бәрәңге» дигән беренче шигъри җыентыгы дөнья күрә һәм китап укучылар арасында үткәрелгән «1994 ел китабы» конкурсында икенче урынны яулый. Хәзер Йолдыз Шәрәпова — балалар күңеленә хуш килгән унбиш  китап авторы. Аның балалар психологиясен нечкә тоеп, дөньяны тану-кабул итүдә бала аңындагы индивидуаль үзенчәлекләрне аңлап-белеп, үз күңеле аша уздырып, йөгерек тел белән язган шигырьләрендә юмор да, гыйбрәт тә, моңсулык та табигый рәвештә бергә үрелеп бара.

## Төп басма китаплары
* Антенналы бәрәңге, 1994.
* Колаклы коймаклар.

## Танылу
* 2002 ел ― республика журналистларының «Бәллүр каләм» бүләге, 
* 2004 ел ― балалар әдәбиятындагы хезмәтләре һәм «Колаклы коймаклар» китабы өчен Татарстан Язучылар берлегенең А.Алиш исемендәге бүләге 
* 2012 ел ― «Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе» 
* 2023 ел ― Саҗидә Сөләйманова премиясе ― «Сәяхәтче чемодан», «Китаплы кич» шигырьләр җыентыгы өчен
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Журналистлар
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Олы Теләк (станция)

**Олы Теләк** (, ) — Куйбышев тимер юлының Башкорт бүлекчәсенә караган станция. Башкортстанның Иглин районында урнаша.

1890 елда ачылган.
## Моны да карагыз
* Уфа янындагы тимер юл һәлакәте
## Искәрмәләр

Төркем:Куйбышев тимер юлының Башкорт бүлекчәсе станцияләре
Төркем:Башкортстан тимер юл станцияләре һәм платформалары