open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алаур (елга)

**Алаур** (*[[Чуваш теле|чув.]] Ялавӑр*) — Россия территориясеннән ага торган елга. Сембер өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Куйбышев сусаклагычының уң ярына тамагыннан 1541 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 20 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Куйбышев сусаклагычы Зывыз кала тибындагы бистәсеннән Куйбышев сусаклагычына кадәр, Олы Чирмешән елгаларын кетрмичә. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Идел, Куйбышев сусаклагычы башыннан Каспий диңгезенә кушылганга кадәр.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000512112100005410
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100541
* Бассейн коды — 11.01.00.005
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Сембер өлкәсе елгалары
Тамчы Су

**Тамчы Су** — Россия территориясеннән ага торган елга. Карачай-Чиркәс Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Кума елгасының сул ярына тамагыннан 790 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 14 км. Тамчы Су тамагы диңгез дәрәҗәсе өстендә 1235 м биеклектә урнашкан.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Көнбатыш Каспий су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кума башыннан Подкумок елгасы кушылган урынга кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Терек, Тын һәм Идел елгалары арасындагы районнар.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 07010000312108200001488
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 108200148
* Бассейн коды — 07.01.00.003
* ГӨ буенча  — 08
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Карачай-Чиркәс Республикасы елгалары
Чохрак (Лаба кушылдыгы)

**Чохрак ** — Россия территориясеннән ага торган елга. Краснодар крае, Адыгея республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Лаба елгасының сул ярына тамагыннан 96 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 84 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Лаба елгасы башыннан Чамлык елгасы кушылган урынга кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Кубань.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 06020000712108100003779
* Һидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 108100377
* Бассейн коды — 06.02.00.007
* ҺӨ буенча  — 08
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Краснодар крае елгалары
Төркем:Адыгея елгалары
Яманкүл

**Яманкүл** — Россия территориясеннән ага торган елга. Кабарда-Балкар Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Малка елгасының уң ярына тамагыннан 134 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 16 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Көнбатыш Каспий су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Малка елгасы башыннан Куро-Марьин каналына кадәр . Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Терек һәм Идел арасындагы Каспий диңгезе бассейны елгалары.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 07020000512108200004224
* Һидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 108200422
* Бассейн коды — 07.02.00.005
* ҺӨ буенча  — 08
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Кабарда-Балкар Республикасы елгалары
Кече Үзән (елга)

**Кече Үзән ** — Россия территориясеннән ага торган елга. Сарытау өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Сорайдын күле    кушыла. Елга озынлыгы 638 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Урал су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кече Үзән. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Кече һәм Олы Узень елгалары бассейны (бассейндарзың рәсәй өлөшө).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 12020000112112200000214
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112200021
* Бассейн коды — 12.02.00.001
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Сарытау өлкәсе елгалары
Кече Егорлык

**Кече Егорлык** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ростов өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Веселовское сусаклагычының сул ярына тамагыннан 137 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 60 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Маныч елгасы Пролетар сусаклагычынан Веселово сусаклагычына кадәр. Кече елга бассейны — Тын кушылдыклары бассейны, Северский Донец тамагыннан түбән, елга бассейны — Тын (бассейнның Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 05010500812107000017411
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 107001741
* Бассейн коды — 05.01.05.008
* ГӨ буенча  — 07
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ростов өлкәсе елгалары
Айпа

**айпа** — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Түбенге айпа елгасының сул ярына тамагыннан 14 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 25 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мезень Малонистогорская авылы янындагы су үлсәү посынан тамагына кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Мезень.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03030000212103000050084
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103005008
* Бассейн коды — 03.03.00.002
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Архангельск өлкәсе елгалары
Кузьминская (Киров өлкәсе)

**Кузьминская** () — Киров өлкәсенең Луза районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (60%), алманнар (40%).

## Искәрмәләр

Төркем:Луза районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Го (уен)

**Го** (;  **вэйци**,  **бадук**) – борынгы тарихлы стратегик өстәл уены. *Бөтендөнья акыллы уеннар*ның 5 төп төре арасына керә.

Өстәл уены буларак 5 мең ел элек Кытайда барлыкка килә («вей-чи» — тактадагы уен), Корея («бадук» — ташлар белән уйнау), Япония («Го» — иероглифлар «яшәү һәм үлем»не аңлата) һ.б. дәүләтләрдә тарала. Уенның кыскача мәгънәсе: тактадагы сызыклар (19 вертикаль, 19 горизонталь) кисешкән буш нокталарга чиратлап ташлар (181 кара, 180 ак) куя барып, уенчылар зуррак мәйданны әйләндереп алырга тырышалар. Җиңүче булып иң күп очко җыйган уенчы санала (яулап алынган нокталар һәм әсирлеккә алынган ташлар саны буенча).

## Татарстанда
Татарстанда го 1975 елдан үсештә. 1976 да Р.Г. Нәҗметдинов исемендәге шаһмат һәм шашка сарае каршында Казан го уенчылары клубы оештырыла. Клубның җыелма командасы 1983-84, 1990 елларда Европа чемпионы була. 1978 дән Татарстан (ирләр һәм хатын кызлар) чемпионатлары, яшүсмерләр беренчелекләре (12, 16, 18 яшькә кадәрге), 1993 тән республикада го уенын башлап җибәрүче А.И. Васильев истәлегенә халыкара мемориал уздырыла. 1990 да Казанда Р.Г. Нәҗметдинов исемендәге балалар-яшүсмерләр олимпия резервы үзәк шаһмат мәктәбендә го уены бүлеге ачыла (җитәкчесе — Россиянең атказанган тренеры В.Д. Шикшин). Го Чаллы, Түбән Кама, Әлмәт, Бөгелмә шәһәрләрендә үсеш ала. Иң яхшы уенчылар — Россия, Европа, дөнья чемпионнары Р.М. Гатауллин, И.С. Детков, А.Г. Динерштейн, А.А. Кульков, Р.В. Сәйфуллин, В.Д. Соловьёв, С.В. Шикшина (Россия гроссмейстрлары), А.М. Дугин, Т.М. Дугин, И. Немлий, Д. Сөләйманова, И.В. Шикшин. ТР җыелма командасы — 2001 елда Европа чемпионы. ТРның иң яхшы тренерлары — В.Д. Соловьёв, В.Д. Шикшин.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе

Төркем:Өстәл уеннары
Төркем:Интеллектуаль уен төрләре
Төркем:Япония мәдәнияте
Төркем:Кытай мәдәнияте
Төркем:Корея мәдәнияте
Сергей Чавайн

**Сергей Григорий улы Чавайн** (*Сергей Григорьевич Чавайн*, чын исеме — *Сергей Григорьевич Григорьев*, , 6 октябрь 1888 — 11 ноябрь 1937) — мари язучысы һәм драматургы, мари әдәбиятенә нигез салучылардан берсе.

## Биография
Сергей Чавайн Казан губернасы Чар өязенең Кече Карамас авылында (хәзер Мари Илнең Морки районына карый) ярлы крестьян гаиләсендә туа. Башлангыч белемне Уньжа авылының мәктәбендә ала, шуннан соң 1904 елдан 1908 елга хәтле Казан укытучылар семинариясендә укыган.

1908 елдан 1915 елның җәенә хәтле Петъял, Шарибоксад, Сотнур авылларында укытучы булып эшли. 1915 елда, полиция күзәтүеннән качып китү өчен Аральск шәһәренә китергә мәҗбүр була; анда ул шулай ук укытучы булып эшли. 1919—1921 елларда Казандагы Милләтләр эшләре буенча халык комиссариаты карамагындагы мари нәшриятендә эшли.

1922 елдан — «Йошкар кече» (*«Кызыл кояш»*) газетасы редакторы.

1926 елда яңа хуторына нигез салуда катнаша, хуторга Сергей Чавайн хөрмәтенә *Чавайнур* («Чавайн Кыры») исеме кушыла.

1934 елдан — СССР язучылар берлеге әгъзасы. Мари дәүләт театрының әдәби директоры булып эшләгән.

1937 елда кулга алына, 10 ноябрьдә Мари АССР ЭЭХК өчлеге тарафыннан РСФСР ҖК 58-10, 58-11 статьялары буенча расстрелга хөкем ителә. Кайбер совет энциклопедияләрдә (мәсәлән, Зур Совет Энциклопедиясендә) аның үлем датасы булып 1942 ел күрсәтелә, ләкин чынбарлыкта Чавайн 1937 елның 11 ноябрендә атып үтерелә.

1956 елда аклана.

## Иҗаты
1905 елгы рус революциясенең күтәрелеш чорында беренче әсәрләрен язып бастыра. Бу чорнын иң алдынгы идеяләре белән канатланган егет
уз халкының иң якты омтылышларын җырлаучы әдип булып үсә. «Чоткар батыр», «Баһадирлар», «Бабаларым» кебек шигъри әсәрләрен язып, шагыйрь мари халкының үз тарихы барлыгын, башка халыклар кебек үк, аның да үз мәдәниятын, әдәбиятын тудырырга хаклы, көчле булуын раслады. Ул олуг мәгърифәтче дә иде. Царизмның милли үзаңны үтереп, халыкларны бер-берсенә каршы куйган бер чорында С. Чавайн рус әдәбиятын өйрәнергә
чакырды, Пушкин, Рылеев, Лермонтов, Некрасов шигырьләрен тәрҗемә итте Бөек Октябрь революциясеннән соң әдипнең бөтен тормышы һәм иҗат юлы яңа тормыш, совет чынбарлыгы белән аерылгысыз бәйләнгән; әйтик, «Революция» кебек шигырендә ул халкының яңа җәмгыять өчен көрәшкә килү юлларын ачык күзаллап язды.

С. Чавайн — мари милли театрына нигез салучыларның да берсе: аның «Умарталык» исемле музыкаль пьесасы, халык иҗатына нигезләнгән «Тере су». «Акча уты» һ. б. драма әсәрләре бүген дә сәхнәдән төшми уйнала. Шулай ук «Акпатыр» исемле героик драмасын, халык язмышын сурәтләгән зур полотнолы «Элнет» романын С. Чавайн иҗатының иң калку нокталары дип билгеләп була.

## Истәлек
* Йошкар-Олада Чавайн исемен бульвар йөртә. Чавайнур авылында Сергей Чавайнның музей-йорты урнаша.

## Моны да карагыз
* Йыван Кырла
* Олык Ипай

## Искәрмәләр

Төркем:Чирмеш язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Мари Иле язучылары
Төркем:Казан укытучылар семинариясен тәмамлаучылар
Биргильда

**Биргильда** () — Чиләбе өлкәсенең Сосновка районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (96%).

## Искәрмәләр

Төркем:Сосновка районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Бишкил (елга)

**Бишкил** — Россия территориясеннән ага торган елга. Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Мияс елгасының уң ярына тамагыннан 435 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 51 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Миасс  елгасын кетрмичә  Аргазы сусаклагычы сусаклагычынан Чиләбе каласына кадәр. Кече елга бассейны — Тобол, елга бассейны — Иртеш.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010500912111200003632
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200363
* Бассейн коды — 14.01.05.009
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Бель (Чиуши кушылдыгы)

**Бель ** — Россия территориясеннән ага торган елга. Мордва Республикасы, Рязань өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Чиуш елгасының уң ярына тамагыннан 17 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 13 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ока су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мокша Темников каласы янындагы су үлсәү посынан тамагына кадәр, Цна елгаларын кетрмичә. Кече елга бассейны — Мокша, елга бассейны — Ока.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 09010200412110000028487
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110002848
* Бассейн коды — 09.01.02.004
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Мордовия елгалары
Төркем:Рязань өлкәсе елгалары
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Сухая Буйвола

**Сухая Буйвола** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ставрополь крае биләмәләрендә ага. Елга  Мокрая Буйвола елгасының сул ярына тамагыннан 110 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 29 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Көнбатыш Каспий су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мокрая Буйвола елгасы. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Терек, Тын һәм Идел елгалары арасындагы районнар.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 07010000912108200002298
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 108200229
* Бассейн коды — 07.01.00.009
* ГӨ буенча  — 08
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ставрополь крае елгалары
Зур Ятмис

**Ятмис**, **Зур Ятмис** — Мукшы елгасының сул кушылдыгы. Пенза өлкәсенең Каменка районы, Түбән Ломов районы биләмәләрендә ага. Мукшы елгасының сул ярына тамагыннан 93 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 114 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ока су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мокша елгасы башыннан Темников каласы янындагы су үлсәү посына кадәр. Кече елга бассейны — Мокша, елга бассейны — Ока.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Пенза өлкәсе елгалары
Атемеша

**Атемеша** — Россия территориясеннән ага торган елга. Тверь өлкәсе, Вологда өлкәсе, Новгород өлкәсе, Ленинград өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Молога елгасының уң ярына тамагыннан 323 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 30 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Молога башыннан тамагына кадәр. Кече елга бассейны — Рыбинск сусаклагычы бассейны елгалары, елга бассейны — (Югары) Идел, Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ока бассейны кушылмай).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010200112110000005743
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110000574
* Бассейн коды — 08.01.02.001
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Тверь өлкәсе елгалары
Төркем:Вологда өлкәсе елгалары
Төркем:Новгород өлкәсе елгалары
Төркем:Ленинград өлкәсе елгалары
Лужанка (авыл)

**Лужанка** () — Киров өлкәсенең Кикнур районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Кикнур районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Дубешня (елга)

**Дубешня** — Россия территориясеннән ага торган елга. Мәскәү өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Мәскәү елгасының сул ярына тамагыннан 292 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 14 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ока су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мәскәү елгасы Можайск сусаклагычынан Звенигород каласына кадәр, Руза (башыннан Руза сусаклагычына кадәр) һәм Озерна (башыннан Озернинск сусаклагычына кадәр) кетрмичә. Кече елга бассейны — Ока кушылдыклары бассейны, Мокша тамагына кадәр, елга бассейны — Ока.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 09010101312110000023452
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110002345
* Бассейн коды — 09.01.01.013
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Мәскәү өлкәсе елгалары
Авкопэдан-Шор

**Авкопэдан-Шор** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО, Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга  Косты-Вож елгасының уң ярына тамагыннан 21 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 18 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Надым елгасы. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Надым.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 15030000112115300050439
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115305043
* Бассейн коды — 15.03.00.001
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 3

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ямал-Ненец АО елгалары
Төркем:Хант-Манси АО елгалары
Ялушево

**Ялушево** (, ) — Чуашстанның Алатыр районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429828. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97203890003. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2,1002E+12.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2131.

## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 248 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча милли составы : мордва (5%), руслар (95%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Алатыр районы торак пунктлары
Марат Коләхмәтов

**Марат Мөнир улы Коләхмәтов** (1959) — Россия хәрби башлыгы, Көньяк Осетия конфликты вакытында — грузин-осетин конфликты зонасындагы тынычлык саклау катнаш көчләре башлыгы, генерал-майор.

## Биография
Марат Коләхмәтов 1959 елда Пенза шәһәрендә хәрби хезмәткәрләр гаиләсендә туган. Милләте буенча татар. Атасы Мөнир Коләхмәтов (1927) — отставкадагы генерал-лейтенант (1986).

1980 елда С. Киров исеменләге Ленинград гомумгаскәр командирлар училищесын, 1991 елда — М.В. Фрунзе исемле хәрби академияне, 2001 елда — Генераль штаб академияне тәмамлана.

2001—2004 елларда — Төньяк Кавказ хәрби округының 19-нче мотоукчылар  командиры.

2004 елның сентябрьдән 2008 елның октябренә кадәр — грузин-осетин конфликты зонасындагы тынычлык саклау катнаш көчләре башлыгы.

2011 елдан — Россия Федерациясе чит илләр министрның кинәшчесе.

## Хәрби дәрәҗә
* Генерал-майор (2001).

## Бүләкләр
* Хөрмәт ордены (2008)
* «Хәрби бердәмлекне ныгыту өчен» оборона министрлыгының медале. (2006)
* «Халыкара хезмәттәшлегенә кертем өчен» чит илләр министрлыгының күкрәккә тага торган билгесе (2007)
* «Көньяк Осетиядә тынычлык сагында хезмәт итү өчен» медале (2008)
* Россия Федерациясе Президентының хөрмәт грамотасы (2011), 
һ. б. бүләкләр.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.tatveteran.ru/generaly/?id=19

## Искәрмәләр

Төркем:Генераллар
Атрать (бистә)

**Атрать** (, ) — Чуашстанның Алатыр районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429841. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97203810002.

## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 917 кешенең яшәве мәгълүм.

Милли составы: мордва (44%), руслар (51%), украиннар (1%) (2002 ел буенча).

## Рәсемнәр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Алатыр районы торак пунктлары
Беренче Май (Междуречье авыл җирлеге)

**Беренче Май** () — Чуашстанның Алатыр районында урнашкан поселок.

Почта индексы — 429815.

## Халык
2002 ел җанисәбен алу буенча биредә кешеләрнең яшәмәве мәгълүм.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Алатыр районы торак пунктлары
Бунарка

**Бунарка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Югары-Нейвинское №1080) су саклагычына 276 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Нейва елгасы башыннан Невьян сусаклагычына кадәр. Кече елга бассейны — Тобол, елга бассейны — Иртеш.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010501612111200006336
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200633
* Бассейн коды — 14.01.05.016
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Свердловск өлкәсе елгалары
Бакалейка

**Бакалейка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Иваново өлкәсе, Владимир өлкәсе, Ярославль өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Каменка елгасының уң ярына тамагыннан 29 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ока су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Нерль башыннан тамагына кадәр. Кече елга бассейны — Об кушылдыклары бассейны, Мокшанан Волгага кушылганга кадәр, елга бассейны — Ока.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 09010300812110000032692
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003269
* Бассейн коды — 09.01.03.008
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Иваново өлкәсе елгалары
Төркем:Владимир өлкәсе елгалары
Төркем:Ярославль өлкәсе елгалары
Березовая Поляна (Алатыр районы)

**Березовая Поляна** (, )  — Чуашстанның Алатыр районында урнашкан авыл.

## Халык
2002 ел җанисәбен алу буенча биредә  6 кеше яшәгән. 

Милли составы руслардан торган.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә инде кеше яшәми.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Алатыр районы торак пунктлары
Берәтәк (Нөгеш кушылдыгы)

**Берәтәк ** — Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортостан Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Нөгөш елгасының сул ярына тамагыннан 198 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 27 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кама су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы —  Нөгөш  елгасы башыннан  Нөгөш сусаклагычына кадәр  . Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Кама.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010200312111100017804
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111101780
* Бассейн коды — 10.01.02.003
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Башкортстан елгалары
Аверичева

**Аверичева** — Россия территориясеннән ага торган елга. Новосибирск өлкәсе, Тум өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Лобачева елгасының уң ярына тамагыннан 24 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 22 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об  елгасы Новосибирск сусаклагычынан Чулым  елгасы менән кушылгансы,   Иняи һәм Томь елгаларын кетрмичә. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклары бассейны, Томь кушылганга кадәр, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010200712115200013206
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115201320
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Новосибирск өлкәсе елгалары
Төркем:Тум өлкәсе елгалары
Ай-Варес-Юган

**Ай-Варес-Юган** — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга  Вандм-Тор күле    кушыла. Елга озынлыгы 15 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы Иртеш елгасы кушылган урыннан Төньяк Сосва елгасы кушылган урынына кадәр. Кече елга бассейны — Об кушылдыклары бассейны, Иртештан Төньяк Сосьва тамагына кадәр, елга бассейны — (Түбән) Об, Иртеш кушылганга кадәр.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 15020100112115300019566
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115301956
* Бассейн коды — 15.02.01.001
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 3

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Хант-Манси АО елгалары
Кече Казанка

**Кече Казанка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Волгоград өлкәсе, Сарытау өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Зур Казанка елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 53 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Тын кушылдыклары бассейны Хопра һәм Төньяк Донец кушылганчы, елга бассейны — Тын (бассейнның Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 05010300412107000009348
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 107000934
* Бассейн коды — 05.01.03.004
* ГӨ буенча  — 07
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Волгоград өлкәсе елгалары
Төркем:Сарытау өлкәсе елгалары
Ключевская (Киров өлкәсе)

**Ключевская** () — Киров өлкәсенең Афанасьево районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Афанасьево районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
1054 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1054 ел
Төркем:Еллар
Знаменка (Диңгез буе крае)

**Знаменка** () — Диңгез буе краеның Пожарский районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (84%), украиннар (16%).

## Искәрмәләр

Төркем:Пожарский районы торак пунктлары
Төркем:Диңгез буе крае торак пунктлары
Калинино (Урнар районы)

**Калинино** (, ) — Чуашстанның Урнар районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1343 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (90%), руслар (8%) алып тора.

## Шәхесләр
* Николай Зорин (1923-2006), этнограф.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Урнар районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Югары Об су бассейны округы

**Югары Об су бассейны округы** — Русиядәге 20 су бассейны округларының берсе (Су кодексының 28-че статьясына ярашлы).

2006 елда Югары Об елга бассейны һәм аның белән бәйле җир асты су объектларын махсус саклау максатында барлыкка килә.

Югары Об су бассейны округы 13 коды белән билгеләнә.

* **13.01 — Югары Об [[Иртеш]] кушылганга кадәр**
** 13.01.01 — Бия һәм Катунь

*** 13.01.01.002 — Бия
*** 13.01.01.003 — Катунь
*** 13.01.02.004 — Чумыш
*** 13.01.03.001 — Кондома
*** 13.01.06.001 — Кет
** 13.01.07 — Кет белән Васюган арасы

*** 13.01.08.001 — Васюган
** 13.01.09 — Васюганнан Вагага кадәр

** 13.01.10 — Вах
*** 13.01.10.001 — Вах

## Искәрмәләр

Төркем:Югары Об бассейны
Төркем:Русиянең су бассейны округлары
Мазарбашы

**Мазарбашы** () — Мари Илнең Бәрәңге районындагы татар авылы, Мазарбашы авыл җирлеге үзәге.

Халык саны — 904 кеше (2010).

Почта индексы — 425573, ОКАТО коды — 88 244 811 001.

## География
Авыл Бәрәңгедән 10 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша.

## Тарих

Риваять буенча, авыл Казанны яулап алынудан соң Солабаш авылыннан күченеп килгән татарлар тарафыннан нигезләнә. Беренче күчеп килгән кеше Алашай исемле карт булган.

XVIII гасырдан Казан губернасының Уржум өязе составында, XIX гасырда Вятка губернасы Уржум өязе составында, 1920—1931 елларда — Мари АӨнең Сернур, аннан соң Мари-Төрек кантоны составында, 1931 елдан — Бәрәңге районы составында.

## Халык

Милли состав (2002): татарлар.
## Шәхесләр

* Ришат Фазлыйәхмәтов (1989), җырчы, «Мәдәнияттәге казанышлар өчен» күкрәк билгесе иясе (2023).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://aboutmari.com/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8F%D0%BD%D1%83%D1%80,_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F 

Төркем:Мари Иле татар авыллары
Төркем:Бәрәңге районы торак пунктлары
Абамза (елга)

**Абамза** — Бизнә елгасы кушылдыгы. Чуашстанның Шомыршы районы, Батыр районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Бизнә елгасының уң ярыннан 72 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 29 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры, Сыры гидроузеленән Алатырь елгасы тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010500312110000037682
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003768
* Бассейн коды — 08.01.05.003
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Чуашстан елгалары
Согыт

**Согыт** (, ) — Чуашстанның Батыр районында урнашкан авыл.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1666 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100%).

## Танылган шәхесләр
* Юхма Мишши — Чуашиянең халык язучысы, тарихчы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Чуашстанга 11 ел

**Чуашстанга 11 ел** (, ) — Чуашстанның Епрәч районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429708. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97213815007. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2,1006E+12.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2133.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 46 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (76%), руслар (17%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Епрәч районы торак пунктлары
Епрәч

**Епрәч** (, ) — Чуашстанның Епрәч районында урнашкан торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — штб (федераль классификатор буенча).

Почта индексы — 429701. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97213551000. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100600000100.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2133.

## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (71%), руслар (26%), татарлар (2%), мордвалар (1%).

## Рәсемнәр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Епрәч районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан шәһәр тибындагы бистәләре
Сосновка

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:

## Торак пунктлар
;Башкортостан
* Сосновка — Авыргазы районында урнашкан авыл.
* Сосновка — Җылаер районындагы урнашкан авыл.
;Киров өлкәсе
* Сосновка — Киров өлкәсенең Нократ Аланы районында шәһәр.
* Сосновка () — Киров өлкәсенең Уржум районында урнашкан авыл.

;Чуашстан
* Сосновка (Епрәч районы) — Епрәч районында урнашкан авыл.
* Сосновка (Муркаш районы) (, ) — Муркаш районында урнашкан авыл.
Франциск (папа)

**Франци́ск** (, ), тугач бирелгән исеме — **Хо́рхе Ма́рио Берго́льо**() — католик дин әһеле, 266 нче Рим Папасы (2013 елның 13 мартыннан). Соңгы 1200 ел эчендә Аурупадан булмаган беренче Рим Папасы. Беренче папа-иезуит.

Бергольо 1936 елда Буэнос-Айреста чыгышы белән Италиядән булган тимер юл эшчесе гаиләсендә дөньяга килә. Яшь чагында фәлсәфә һәм химия белән нык мавыгып фәнни дәрәҗәләргә дә ирешә. Буэнос-Айресның өч католик көллиятендә әдәбият, фәлсәфә һәм теология укыта, итальян һәм алман телләрендә дә ирекле сөйләшә. 22 яшендә иезуитлар орденына кушыла һәм 1969 елда руханилык эшенә керешә.

2001 елдан башлап — кардинал. Бенедикт XVI хакимияттән баш тартканнан соң 2013 елның мартында җыелган конклавта Рим Папасы булып сайлана.

2025 елның 21 апрелендә вафат булган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рим папасы итеп Аргентина иезуиты сайланды

Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Шәхесләр:Аргентина
Шоркас (Чуаш Сормасы авыл җирлеге)

**Шоркас** (, ) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 102 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Әлек районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Уразгилде

*Уразгилде - Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан авыл.
*Уразгилде - Чуашстанның Әлек районында урнашкан авыл.
Дмитриевка (Киров өлкәсе)

**Дмитриевка** () — Киров өлкәсенең Малмыж районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (57%), арлар (43%).

## Искәрмәләр

Төркем:Малмыж районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Зичиуйфалу

**Зичиуйфалу** - Венгриядә, Секешфехервар янында урнашкан кечкенә авыл.

## Галерея

Файл:Provimi (Cargill), Zichyújfalu 04.1..JPG|
Файл:100íz, Zichyújfalu 2012-02-04.JPG|
Файл:Iskola utca, Zichyújfalu 2012-02-04.JPG|
Файл:Vakegér kocsma, Zichyújfalu 1.JPG|
Файл:Szántóföld, Zichyújfalu.JPG|
Файл:Zichy-kastély, Zichyújfalu 03.jpg|
Файл:Sunset, Zichyújfalu.JPG|
Файл:Sunset, Zichyújfalu 1.jpg|
Файл:Volt Zichy-kúria (3974. számú műemlék).jpg|
Файл:Volt Zichy-kúria (3974. számú műemlék) 2.jpg|


Төркем:Маҗарстан торак пунктлары
Ухман

**Ухман** (, ) — Чуашстанның Канаш районында урнашкан авыл.

## Тарих

Арча юлының Казан өязеннән XVIII гасырга кадәр күчеп килүчеләр тарафыннан нигез салына. Беренче тапкыр 1710 елда 25 ишегалдыннан Биболдина авылы буларак искә алына. 1721 елда 234 ишегалды, 1795 елда 100 ишегалды, 622 кеше, 1858 елда 208 ишегалды һәм 1117 кеше, 1897 елда 1773 кеше булган. 1979 елда 1833 кеше яшәгән. 2002 елда 506 ишегалды, 2010 - 418 хуҗалык бар. 1930 елда "Победа" колхозы оештырыла. Никольское чиркәве бар (1899-1937, 1996 елдан).

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1228 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (98%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Канаш районы торак пунктлары
Хунав

**Хунав** (, ) — Чуашстанның Канаш районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429282. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97216862005. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100700008800.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2134.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 118 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (97%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Канаш районы торак пунктлары
Воробьевка (разъезд)

**Воробьевка ** (, ) — Чуашстанның Кузлаука районында урнашкан разъезд.

## Тарих
1936 елның 5 апрелендә Татарстан АССР составыннан Чуаш АССР составына күчерелгән.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә кеше яшәми.

2002 елгы җанисәп буенча биредә 2 кеше яшәгән, татарлар — 1, руслар — 1.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Кузлаука районы торак пунктлары
Сәйяр Хәбибуллин

**Сәяр Хәбибуллин** (*[[1931 ел]]ның [[15 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Мәскәү]] ― [[2026 ел]]ның [[22 март]]ы, шунда ук*) ― Мәскәүдә яшәп иҗат иткән татар композиторы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
Сәяр Зыятдин улы 1931 елда Мәскәүдә дөньяга килгән. Ата-анасы башкалага Горький өлкәсенең Суыксу авылыннан килеп төпләнәләр. Балачагында башта гармунда, соңыннан музыкаль мәктәптә аккордеонда уйнарга өйрәнгән. Озак вакыт М. Горький ис. киностудиядә, Союзмультфильм киностудиясендә, Үзәк телевидениедә тавыш операторы булып эшли. 1963 елдан алып 1991 елга кадәр С. Хәбибуллин "Москонцерт"та инструментчы-артист. 1968 елда Мәскәүдә «Якты юллар» татар эстрада төркеме төзелә. Бу төркем белән Сәяр Хәбибуллин Урта Азия, Казахстан, Идел буе төбәкләрендә концертлар биреп йөри. 1985 елда концерт оешма каршында С. Хәбибуллин «Хыял» вокаль коллективын оештыра, аның белән ССРБ, аннары Русия шәһәрләре буйлап уңышлы чыгышлар ясый. Танылган Мәскәү җырчылары Наилә Фатехова белән Роза Хәбибуллина – шул төркемдә тәҗрибә туплаган җырчылар.

Композитор иҗатының визит карточкасы булып Илһам Шакиров беренче башкарган «Эзләдем, бәгърем, сине» җыры булып тора. Иҗат еллары чорында композитор уннарча җыр һәм берничә инструменталь пьеса язган. Аның әсәрләрен Әлфия Авзалова, Илһам Шакиров, Ренат Ибраһимов, Клара Хәйретдинова, Венера Шәрипова, Зөһрә Шәрифуллина һәм башка танылган җырчылар башкарып дан казана.

## Аудиоязмалар
* http://sarasadykova.ru/SOUZ/habibul/kunelemda.htm 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2011 ― Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
* 2021 ― «Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан Республикасы) ― *музыка сәнгатен үстерүгә керткән зур өлеше һәм күпьеллык иҗади эшчәнлеге өчен* 
* «Әл-Фәхр» ордены (Россия мөфтиләр шурасының иң югары бүләге).
* 2026 ― Татарстан мәдәният министрлыгының «Мәдәнияттәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе
* 2026 ― Бөтендөнья татар конгрессының «Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* В Москве состоялся юбилейный вечер Сайяра Хабибуллина
* Композитор Сәяр Хәбибуллин 80 яшен билгеләде 
* Иң популяр татар композиторларының берсенә — 80 яшь!   
* Мәскәүдә композитор Сәяр Хәбибуллинның юбилей концерты үтте (2016)

## Моны да карагыз

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале лауреатлары
Төркем:«Мәдәнияттәге казанышлар өчен» билгесе (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Краснобор

**Краснобор** (, ) — Чуашстанның Порецкое районында урнашкан торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — юкка чыгарылган торак пункт.

Почта индексы — 429034. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97235875003. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101400001399.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2138.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 0 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: юк.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Порецкое районы торак пунктлары
Усаклы (мәгънәләр)

**Усаклы́:**
* Усаклы (Яшел Үзән районы) (*Осиново*) — Яшел Үзән районына караган бистә. 
* Усаклы (Башкортстан) — Башкортстанның Архангель районындагы авыл. 
* Усаклы (Кузлаука районы) — Чуашиянең Кузлаука районындагы авыл.
Карагаш теле

**Карагаш диалекты** — татар теленең казан диалектына караган әстерхан сөйләшенең бер ассөйләше, икенче яктан нугай теленең бер диалекты булып, акнугай диалектына якын тора. Карагашларның туган теле.

Кайвакыт аерым тел булып исәпләнеп *әстерхан нугай теле*, *нугай-карагашлар теле*, *карагаш-нугай теле* дип тә йөртелә.

## Язу

Язуы юк.

## Таралышы

Карагаш диалекты әстерхан карагашлары (нугайлар, татарлар) арасында таралган. Телне якынча 7-8 мең кеше белә дип санала (2008 ел бәяләмәсе).

## Үрнәкләр

**Баладың мектепке баргысы келмей тур**- Баланың мәктәпкә барасы килми тора.

**Бизим авыл Сеитлерден алыс тувыл** — Безнең авыл Сәетләрдән ерак түгел.

**Лапас беттен көшкен чигит** — Лапас ягыннан күченгән егет.

Өтпекти ашамага вахытым йок/җок- Икмәк ашарга вакытым юк.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Россия телләре
Төркем:Нугай теле
Төркем:Татар теленең урта диалекты
Алабугат татарлары сөйләше

**Алабугат татарлары теле** —  нугай теленең бер диалекты яки татар теленең казан диалектының әстерхан сөйләшенең бер ассөйләше. Алабугат татарларының туган теле.

Кайвакыт аерым тел булып исәпләнеп *алабугат татар теле*, *алабугат нугай теле* дип тә йөртелә.

## Язу

Язуы юк.

## Таралышы
Карагаш диалекты алабугат татарлары (әстерхан татарлары) арасында таралган. Телне якынча 400 кеше белә дип санала (2008 ел бәяләмәсе).

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Нугай теле
Төркем:Татар теленең урта диалекты
Каранугай диалекты

**Каранугай диалекты** -  нугай теленең бер диалкты. Дагстанның рәсми теле булган нугай әдәби теле нигезенә алынган. Шулай ук *бабаюрт нугай диалекты*, *сулак нугай диалекты* дип тә йөртелә.

## Язу

1950 еллардан кулланылучы кирилл нугай язуы.

## Таралышы

Каранугай диалекты Төньяк Кавказда, Әстерхан өлкәсендә таралган. Телне якынча 90 меңнән артык кеше белә дип санала (2002 ел).

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Әстерхан өлкәсе телләре
Төркем:Дагстан телләре
Төркем:Нугай теле
Үзнугай диалекты

**Үзнугай  диалекты** -  нугай теленең бер диалкты. Ставрополь краенда яшәүче нугайлар арасында таралган. Шулай ук *кум нугай диалекты*, *ачикулак нугай диалекты* дип тә йөртелә.

## Язу
Юк.

## Таралышы

Каранугай диалекты Ставрополь краенда яшәүче нугайлар арасында таралган. Диалектны якынча 21 меңнән артык кеше белә дип санала (2002 ел).

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Ставрополь крае телләре
Төркем:Нугай теле
Йорт татарлары теле

**Йорт татарлары теле** — татар теленең урта диалектының әстерхан сөйләшенең ассөйләше (урынчалыгы). Йорт татарларының туган теле.

Кайвакыт аерым тел булып исәпләнеп *йорт татар теле* дип тә йөртелә. Формалаша башлаган дәвердә йорт татар теле нугай һәм алабугат татар телләренә, әдәби татар теленә караганда, якынрак була. Соңрак әдәби татар теле йогынтысында татар теленә якыная.

## Язу
Язуы юк. Рәсми рәвештә татар әдәби теленнән файдаланалар. XХ гасыр башына чаклы йорт татарларының иске татар телендә Хаҗитархан шәһәрендә ике мәшһүр газеты чыккан.

## Таралышы

Тел йорт татарлары (әстерхан татарлары) арасында таралган. Телне якынча 12 мең кеше белә дип санала (2008 ел бәяләмәсе).

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

## Әдәбият
* Арсланов Л. Ш. Юртовских татар (астраханских ногай) язык // Языки мира: Тюркские языки. Бишкек: Кыргызстан, 1997. С. 506—513.

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Россия телләре
Төркем:Нугай теле
Төркем:Татар теле
Көнчыгыш башкорт диалекты

**Көнчыгыш башкорт диалекты** яки **Кыуакан диалекты**-  башкорт теленең бер диалекты. Көнчыгыш Башкортстанда, Чиләбе өлкәсендә, Корган өлкәсендә таралган.

1921 елның 9 апрелендә башкорт әдәби теленең нигезе итеп кыуакан диалекты раслана, бу сайлау сөйләштең татар теленнән мөмкин кадәр ерак булырга тиешлегенә нигезләнә.

## Язу

Язуы юк.

## Таралышы

Көнчыгыш башкорт диалекты Көнчыгыш Башкортстанда, Чиләбе өлкәсендә, Корган өлкәсендә таралган.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Корган өлкәсе телләре
Төркем:Башкортстан телләре
Төркем:Башкорт теле
Төркем:Чиләбе өлкәсе телләре
Көнбатыш башкорт диалекты

**Көнбатыш башкорт диалекты** — башкорт теленең ике диалектына кайбер тикшерүчеләр куша торган өченче диалект. Татарлар белән башкортлар бергәләп яшәгән төбәкләрдә татар һәм башкорт телләренең тәэсир итешүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән дип санала.

## Теоретик як

Көнбатыш башкорт диалекты Башкортстанда, Татарстанда, Пермь краенда таралган дип саналса да, ләкин рәсми сан алу мәгълүматлары андый таралышны расламый. Татарстанда башкортлар тупланып яшәгән торак урыннары юк. Башкортстан, Пермь краенда торучы башкортлар туган телләре итеп татар телен күрсәтәләр. Бәян ителгән җирлектә татар теленең минзәлә, бөре, пермь, байкыбаш, стәрлетамак һ.б. сөйләшләр таралган. Аларның барысында да башкорт теленә генә хас, татар теленә хас түгел сөйләм үзенчәлекләре юк.

1955 елда Т. Г. Баишевның «Әдәби телгә карата аларның мөнәсәбәтендә башкорт диалектлары» (1955) монографиясендә әдәби телнең һәм диалектларның телнең лексик, фонетик һәм морфологик дәрәҗәләрендәге үзара бәйләнеше мәсьәләләре карала; тел билгеләре комплексын исәпкә алып, ул 3 диалектны аерып чыгара, ул анда көнбатыш диалектны өсти.

Совет лингвисты-тюркологы һәм башкорт тел белеменә нигез салучы Җ.Г.Киекбаев Т. Г. Баишевның төньяк-көнбатыш башкорт теленең башкорт теле диалект системасына кертүенә принципиаль каршы була. Төп аргумент итеп ул төньяк-көнбатыш башкортларының татар телен туган тел дип тану фактын саный, татар теле монда мәктәп белем бирүендә рәсми тел булып тора, шулай ук җирле татар һәм башкорт халкының мәдәни-массакүләм, административ-хуҗалык эшчәнлегендә кулланыла дип яза.

Совет тел белгечләре Нәгыйм Ишбулатов һәм Талмас Гарипов төньяк-көнбатыш сөйләшендә башкорт теленең үзенчәлекле билгеләре булмавын күрсәтәләр һәм аларны татар теленең урта диалектына кертәләр.

Көнбатыш һәм көньяк-көнбатыш Башкортстан сөйләмнәрен өйрәнгән татар галиме Әнвәр Әфләтунов бу территориядә типтәрләр, татарлар, башкортлар, яңа башкортларның сөйләмнәре бер-берсеннән аерылып тормый, татар әдәби теленә якын дип күрсәтә.

## Мәгарифтә тагарга омтылулар

БАССР агарту министрлыгы коллегиясе 1988 елның 28 декабрендә татар телен «көнбатыш башкорт диалекты» игълан иткән документ кабул итә. Ләкин, халык канәгатьсезлеге күтәрелгәч, ул документтан баш тарталар. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Татар теле
Төркем:Башкорт теле
Казмаш (елга)

**Казмаш** – Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортстан биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Инҗәр елгасының сул ярыннан 183 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 11 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Сем елгасы, елга башыннан тамагына чаклы. Кече елга бассейны – Агыйдел, елга бассейны – Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010200612111100019560
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111101956
* Бассейн коды – 10.01.02.006
* ГӨ буенча  – 11
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Башкортстан елгалары