open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хейлуңҗаң

**Хейлуңҗаң** (; пиньинь *Hēilóngjiāng*, тат. — кара аҗдаһа елгасы, ***Амур буе***) — Кытай Халык Җөмһүриятенең төньяк-көнчыгыш өлешендәге провинция, Амур елгасы бассейнында.

Башкала — Хәрбин шәһәре.
## География
Җир йөзенең шактый өлешен тигезлекләр алып торалар. Төньяк-көнбатышта Зур Хинган, уртасында Кече Хинган, көньяк-көнчыгышта Көнчыгыш Манҗурия таулары урнашкан. Мәйданының 30%-ы урманнар белән капланган. 
## Халык

Милли состав (2010): кытайлар — 36 939 181 кеше (96,41%), монголлар — 748 020 кеше (1,95%).

Шуның өстенә, җанисәп провинциядә 3 татарны теркәлгән.
## Административ бүленеш
Провинция 1 субпровинциаль ендәге шәһәргә, 11 шәһәр сенә һәм 1 округка бүленә. Алар, үз чиратта 45 өязгә, 17 шәһәре өязенә, 1 мөхтәри өязгә бүленәләр.

## Икътисад
Хуҗалыгы аграр-индустриаль характерга ия. Авыл хуҗалыгының төп тармагы — игенчелек. Бодай, кукуруза, гаолян, бәрәңге, арпа, солы һ.б. үстерелә. Хейлуңҗаң шикәр чөгендере, , озын сүсле җитен, көнбагыш җитештерүдә дәүләттә беренче урында тора. Күмер, янучан , тимер рудасы һәм төсле металл нәре казып алына. Нефть эшкәртү сәнәгате үскән. Нефть торбалар аша Дачиң, Пекин, Шеньяң, Далянь шәһәрләргә җибәрелә. Машина төзүнең төрле тармаклары, металлургия, хмимя, кәгазь, агач эшкәртү сәнәгате  бар. Төзү материаллары, станоклар, электротехника, радиоэлектроника эшләп чыгарыла. Азык-төлек, тукымачылык сәнәгатьләре үскән.
## Искәрмәләр

Төркем:Кытай вилаятьләре
Программист

**Программист** — санак өчен програмнар төзү һәм эшкәртү буенча белгеч, программалау телендә код белән эшли.

## Санак тарихы
Мәгълүматны эшкәртүче санакларны үстерүгә зур өлешләрен Чарльз Бэббидж, Н.И. Бессонов, Джон фон Нейман, С.А. Лебедев, И.С. Брук һәм Б.И.Рәмиев кертә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ивановский С. А., Лисс А. Р., Романцев В. В., Экало А. В. Профессиональная подготовка программистов в рамках специальностей и направлений государственных образовательных стандартов
* Государственный образовательный стандарт высшего профессионального образования. Государственные требования к минимуму содержания и уровню подготовки выпускника по специальности 220400 — Программное обеспечение вычислительной техники и автоматизированных систем 
* Приказ Минтруда РФ от 18.11.2013 г. N 679н "Об утверждении профессионального стандарта «Программист»

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Программистлар көне

Төркем:Һөнәрләр
Төркем:Программалау
Иске Сибай

**Иске Сибай** — Башкортстанның Баймак районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 2746 кешенең яшәве мәгълүм.
## Танылган шәхесләр

* Гыйльман Якупов (1925-2012), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
1нче Төрекмән

**Беренче Төрекмән** — Башкортстанның Баймак районында урнашкан авыл.
## Демография

## Шәхесләр

* Гата Сөләйманов (1912-1988), курайчы, опера җырчысы (баритон), БАССР халык артисты (1963), РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре (1978), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1971). 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Головково (Смоленск өлкәсе)

**Головково** — Русиянең Смоленск өлкәсе  Новодугино районы составына керүче авылы. Извеково авыл җирлеге составына керә. Халык саны — 4 кеше (2007 ел).

Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Новодугинодан 21 километрга көньяк-көнбатыштарак урнашкан,  автоюлыннан 16 километрга көнбатыштарак Смоленск — Дорогобуж — Вязьма — Зубцов юлында тора, Головковка елга ярында. Авылдан 21 километрга көнчыгышырак Вязьма — Ржев сызыгында Т.п. 219-нчы км тимер юлы станциясе урнашкан.

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941 елның октябрь аенда, авылны фашист гаскәрләре басып алалар, кире 1943 елның мартынды азат ителә.

## Халык

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Сәгать поясы

## Искәрмәләр

Төркем:Новодугино районы торак пунктлар
Дамир Галимов

**Дамир Галимов** (Дамир Мәҗит улы Галимов, ) – режиссёр, Сибай драма театры сәнгать җитәкчесе.  БАССР (1981)  һәм РФ (1994) атказанган мәдәният хезмәткәре. БР атказанган сәнгать эшлеклесе (2004). ССРБ театр әһелләре берлеге әгъзасы (1970). Рамазан Өметбаев премиясе лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1944 елның 24 апрелендә БАССР Баймак районы Түбә бистәсендә туган. Ленинградта һөнәри берлекләрнең югары мәдәният мәктәбен (1966), Мәскәүдә Россия мәдәният һәм сәнгать хезмәткәрләрен яңадан укыту институтын (1994) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1966-1968 Сибай бакыр-күкерт комбинаты мәдәният йорты директоры, 1972-1981 мәдәният йорты каршындагы халык театры режиссёры, директоры.
* 1968-1969 Салават драма театры артисты.
* 1969-1972 Сибай драма театры кую бүлеге мөдире, 1987 елдан директор, режиссёр һәм сәнгать җитәкчесе.
* 1981-1987 Сибай шәһәр шурасы башкарма комитеты мәдәният бүлеге мөдире.
* 2000-2004 Уфа сәнгать училищесы Сибай филиалында укыта.

## Иҗаты
#### Уйнаган спектакльләре
* «Шоңкар» Ә. Атнабаев — *Кылысбай*
* «Җыр булып кайтырмын» И. Абдуллин — *Вәсил*
* «Балакайларым» Ә. Атнабаев — *Альфред*
* «Кызыл йолдыз» М. Гафури — *Хәким*
* «Башкорт туе» М. Бурангулов — *Түләкәй*
* «Семәрле тәхет» И. Юмагулов — *Ишбулат*, *Бәдерхан*
* «Кодача» Б. Бикбай — *Җаббар*
* «Башмагым» Х. Ибраһимов — *Вафа*

#### Куйган спектаклҗләре
Иҗади уңышлары А. Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт драма театры белән бәйле. Сәнгать җитәкчесе буларак куллана торган алымы халык иҗаты белән тыгыз бәйләнештә булуы белән аерылып тора. Сәхнәгә куйган спектакльләрендә халык бәйрәмнәре, йолалары элементларын мул куллана. Классикларның  һәм замандаш драматургларының йөзләп әсәрен сәхнәгә куйды: «Сөяркәңне шкафка яшер», «Төн яки Һәдия белән Рәми», «Чоңгыл ярында» (барысы да Н. Гаетбай әсәре), «Куркыныч сер» (Р. Кинҗәбаев), «Тылсымлы курай» (З. Биишева), «Казан сөлгесе» (К. Тинчурин), «Тамарис» (Т. Ганиева), «Сөясеңме-сөймисеңме?» (Ф. Бүләков), «Карлыгач» (Б. Бикбай), «Алтынчәч» (Н. Воронов), «Гомерлек газап» (С. Әбүзәр), «Әллә өйләнергә инде» (Э. Яһүдин). 

«Сөяркә» спектакле белән Татарстанның халык язучысы Туфан Миңнуллинның 75 яшьлек юбилеена багышланган театр фестивалендә (Казан, 2010) катнаша.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре  (1981) . 
* РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (1994). 
* БР атказанган сәнгать эшлеклесе (2004).

## Чыганаклар
 Сибай драма театры рәсми сайты 

## Сылтамалар
 Сибай театры турында «Ватандаш» сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Режиссёрлар
Төркем:Театр режиссёрлары
Төркем:Театр директорлары
Төркем:Рамазан Өметбаев премиясе лауреатлары
Камил Галимов (табиб)

**Камил Галимов** (Камил Нуриман улы Галимов) – табиб-хирург. Мәскәүдә ветеринария клиникасына нигез салучы. BONPET ЯАҖ (Мәскәү) генераль директоры. Медицина фәннәре кандидаты. Россия ветеринария хезмәткәрләре һөнәри берлеген оештыручыларның берсе.

## Тәрҗемәи хәле

1962 елның 6 июнендә Уфада табиблар гаиләсендә туган. ВЛКСМ ның 15 еллыгы исемендәге дәүләт медицина институтын (1985), Мәскәүдә ЦОЛИУВта аспирантура (1992) тәмамлаган.  Чит илдә (Утрехт, Һолландия)  ветеринария буенча махсуслашу үткән. Уфада 10- санлы шәһәр клиникасында ординатура, Мәскәүдә ЦОЛИУВ микрохирургия кафедрасында (*проф. В.С. Крылов җитәкчелегендә*) клиник ординатура (1997) үтә. 1993 елда «*Хроник вена җитенкерәмәве шартларында тирән веналарның клапаннарын микрохирургия юлы белән төзәтү*» темасына кандидатлык диссертациясе яклый.

## Хезмәт юлы
* 1986 Уфада 10-санлы клиникада күз табибы-хирург.
* 1987-1989 Россия медицина фәннәре академиясенең хирургия фәнни үзәге () клиник ординаторы, аспирант.
* 1989-1991 Мәскәүнең 71- санлы клиникасында табиб-хирург.
* 1991-1993 Мәскәүнең 56- санлы клиникасында табиб-хирург.
* 1993 елдан «Бон-Пет» ЯАҖ генераль директоры.

## Хезмәттәге уңышлары
Мәскәүдә беренчеләрдән булып ветеринария клиникасы оештыра. Клиникада *8 000* уңышлы операция уздыра. Малларны дәвалау тәҗрибәсенә микрохирургия һәм яңадан үстерү алымнарын кертеп җибәрә. Йорт хайваннарын дәвалауда эндохирургия алымнарын куллана башлый. 1994 елда микрохирургия техникасын кулланып, йорт хайваннарында аяк күчереп утыртуны (*реплантация*) уңышлы башкара. Патентлары, махсуслашкан матбугат чараларында фәнни мәкаләләре бар.

***Камил Галимов***: «*Йорт хайваннары тотучыларның күпчелеге бик тәрбияле, тәртипле кешеләр булуга игътибар итәм. Мөгаен, кешеләргә “кече туганнар” белән аралашуның уңай йогынтысы бардыр. Шуңа күрә хайваннарны коткару, алар турында кайгырту кешеләргә яхшырак, йомшак күңелле булырга ярдәм итә, дип уйлыйм. Үземнең дә бу эшкә катнашым булу белән мин бәхетле*».

## Мавыгулары
Шигърият белән мавыга. «Салават уклары» (*Стрелы Салавата*) (2006) шигырьләр җыентыгы чыгарган.

## Сылтамалар
*  Бон-Пет клиникасы рәсми сайты 
* Кеше бу очракта исән калмас иде

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина фәннәре кандидатлары
Төркем:Табиблар
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Галимов

**Галимов** – татар, башкорт халкында еш очрый торган фамилия. «Галим» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айдар Галимов (1967), җырчы, Татарстанның, Башкортстанның халык артисты.
* Әкрам Галимов (1892-1913), язучы, мөгаллим.
* Әнвәр Галимов (1949―2021), укытучы, спортчы, тренер, РСФСР спорт мастеры, Россиянең халык мәгарифе отличнигы.
* Баязит Галимов (1942―2024), фәлсәфә фәннәре докторы (1989), профессор (1990), БДУ беренче проректоры (1996-2005). БР атказанган фән эшлеклесе (1997).
* Вәсил Галимов, үзешчән композитор, автор-башкаручы.
* Вахит Галимов (1921-1943), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* Вәлиәхмәт Галимов (1908-1994), актер, режиссер, РСФСР атказанган (1949), БАССР халык (1944) артисты. Х. Г. Галимовның бертуган энесе (*[[Уфа]]*).
* Дамир Галимов (1944), режиссёр, БР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Гариф Галимов (1912-2005), Үзбәкстан ССР дәүләт эшлеклесе.
* Эрик Галимов (1936), геология-минералогия фәннәре докторы.
* **[[Ильяс Галимов (мәгънәләр)|Ильяс Галимов]]** 
** Ильяс Галимов (1937—2004), спортчы (*[[футбол]]*). 
** Ильяс Галимов (1976—2020), спортчы (*[[билбаулы көрәш]]*).
* **[[Искәндәр Галимов]]** 
** Искәндәр Галимов (1950), Татарстан Республикасы буенча эчке эшләр министры (1993-1998). 
** Искәндәр Галимов (1960—2022), Яр Чаллының Үзәк районы башлыгы (2012-2022 елларда).
* Кадыйрҗан Галимов (1935―2016), төбәк тарихчысы.
* **Камил Галимов** 
** Камил Галимов (1962), табиб, медицина фәннәре кандидаты.
** Камил Галимов (1954), «Алабуга АЗ» ААҖ генераль директоры (2009).
* Корбан Галимов (1909-1986), физика-математика фәннәре докторы (1958), профессор (1959).
* Мөхәррәм Галимов (1907–1990), авиация генерал-майоры. I класслы штурман, СССРның атказанган хәрби штурманы.
* Разиф Галимов (1951), техник фәннәр кандидаты, «Азнакайнефть» НГДУ башлыгы (2006).
* Ринат Галимов (1956), БР технадзоры баш инспекторы (2010).
* Рубин Галимов (1974), БР Илеш районы хакимиятендә район башлыгы урынбасары.
* Рәис Галимов (1946), спортчы (җилкәнле көймәдә узышу).
* Сәләм Галимов (Г. Сәләм) (1911-1939), шагыйрь.
* Сәләхетдин Галимов (1882-1946), имам, 1920-елларда мәктәп директоры (*[[Калуга]]*).
* **Фәрит Галимов**
** Фәрит Галимов (1962), галим-радиофизик (Казан, Татарстан).
** Фәрит Галимов (1940), дәүләт-хуҗалык эшлеклесе (Нурсолтан, Казакъстан).
* Хаҗиәхмәт Галимов (*[[Хаҗи Бохарский]]*, 1899-1994), актер, режиссер, РСФСР атказанган (1957), БАССР халык (1944) артисты (*[[Уфа]]*).
----
* **[[Галимова]]**
** Эльмира Галимова, композитор.
** Резеда Галимова, җырчы (*лирик сопрано*), РФ атказанган артисты.

## Моны да карагыз
* **[[Алимов]]**
## Шулай ук карагыз
* Г. Сәләм премиясе (Сәләм **Галимов** исемендәге премия)

Төркем:Шәхесләр
Şädibäk

300px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır
**Şädibäk xan** (شادی بیک)(1399-1407) - Altın Urda xanı.

Timer Qotlığ ulı.

## Tarix

Timer Qotlığ ülgännän soñ, xan täxetenä İdegäy yärdämendä kilgän.

Çınında xäkimiät eşlärendä qatnaşmağan diärlek. Altın Urdada böten xäkimiäte İdegäy qulında bulğan.

Şul wäzğiätkä riza bulmağanğa kürä, Şädibäk İdegäygä qarşı köräş başlağan, läkin ciñelgän.

Ciñelgännän soñ Därbänt şähärenä qaçqan. Därbänt ämire **Şäyex İbrahim** Şädibäkkä sıyınu birgän.

Därbänt şähärendä torğanda, üz-üzenne Altın Urda qanunlı xanı dip sanağan, xättä täñkälär çığarğan.

1407 yılda Qawqazda ülgän, anıñ warisı - Pulad (ulı yäki enese) bulğan.

## Monı da qarağız
* Altın Urda xannarı isemlege

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Эчке Монголия

**Эчке Монголия** (  **; ) — Кытай Халык Җөмһүрияте составында мөхтәри район.

Башкаласы — Көкхот (Хух-Хото) шәһәре.
## География
Территориянең зур өлеше Монгол платосында ята. Таулы урыннар 50 % тәшкил итә. Рельеф төньяктан көньякка таба түбәнәя. Иң биек ноктасы Хеләншән тавы (3556 м). Көнбатыш өлешен чүлләр биләп торалар.

Климаты кискен континенталь. Гыйнварның уртача температураси төньякта —30°, көньякта —6°, июльнеке төньякта +20°, көньякта +24°. Еллык явымнар саны 100—500 мм. Эчке Монголиянең төньягында тайга урманнары, үзәк өлешендә башаклы дала үсемлекләре үсә. Иң зур елга — Хуанхэ. Күлләр күп.
## Халык

Милли состав (2010): кытайлар — 19 650 665 кеше (79,54%), монголлар — 4 226 090 кеше (17,11%), манҗурлар — 452 765	 кеше (1,83%).

Шуның өстенә, җанисәп провинциядә 6 татарны теркәгән.

## Административ бүленеш

## Икътисад
Халык хуҗалыгының иң үскән тармаклары булып металлургия, авыл хуҗалыгы (шикәр чөгендере, сарык ите һәм сөт продуктларны җитештерү), җиңел сәнәгате (кәшемир әйберләр) торалар.
## Искәрмәләр

Төркем:Кытай төбәкләре
Төркем:Эчке Монголия
Противогаз

**Противогаз** яки **газ битлеге** — индивидуаль саклану чарасы, тын алу органнары, йөз һәм күзләрне зәһәрле радиоактив матдәләр вә бактериаль чаралар тәэсиреннән химая итүче әсбап. Фильтрлаучы вә изоляцияләүче төрләргә бүленә.

Фильтрлаучы газ битлеген 1915 елда Николай Зелинский уйлап тапкан. Ул газны тазарта торган тартмачык, битлек-очлам һәм аларны тоташтыручы торбачыктан гыйбарәт булган. Шундый газ битлеге тирәсендәге зарарланган һаваны тазартып бирә.

Изоляцияләүче газ битлеге регенератив патрон, тын алу капчыгы, каркас, битлек-очлам һәм тоташтыручы торбачыктан гыйбарәт. Шундый битлек комплектында ампулалы тармачык, сумка һ.б. була. Изоляцияләүче битлек тышкы һавадан файдаланмый, аның регенератив патронындагы әче тудыргыч белән тын алына.

## Чыганаклар
* Противогазлар музее
* Противогазларның сурәтләнеше 

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхси саклану чаралары
Колакчыннар

**Колакчыннар** (шулай ук *колакчалар*) — музыка һәм башка тавыш сигналларны тыңлау өчен кулланылучы җайланма.

## Кулланылыш
Микрофон белән җыентыкта телефон аркылы сөйләшү коралы, ягъни баш гарнитурасы буларак хезмәт итә ала. Моннан тыш, колакчыннар тавыш яздыручы студияләрдә яздырылып яткан музыкаль композиция трекларын контроль итү өчен кулланыла.

## Элемтә төрләре
Чыбыксыз наушниклар чыганактан чыбыксыз ысул белән, радио дулкыннары (шул исәптән блютус (Bluetooth) һ.б.) яки, сирәгрәк, инфракызыл нурланыш аша сигнал алалар. Мондый наушниклар сигнал зонасында ирекле хәрәкәт итәргә мөмкинлек бирә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Казакъ Википедиясе

## Сылтамалар

 

## Моны да карагыз

Төркем:Колакчыннар
Төркем:Аудиотехника
Bulat xan

300px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır
**Bulat xan** yäki **Pulat xan** (?-1410) - Altın Urda xanı (1407-1410).

Şädibäk xan ulı (qayber çığanaqlar buyınça - enese).

## Tarix

Ämir İdegäy yärdämendä täxetkä utırğan.

İdegäy yaqlağan xan Altın Urda köçen torğızırğa tırışqan. Urıs kenäzlären yarlıqlar alsın öçen Urda başqalasına kilergä taläp itkän.

1408 yılda Litvağa qarşı suğışqan.

1409 yılda İdegäy urıs kenäzlärenä qarşı yaw yasağan, läkin täxetkä yaña däğwaçı kilep çıqqanğa kürä Bulat xan İdegäyne başqalağa çaqırğan.

## Tışqı säyäsät

1409 yılda Bulat xan Xorasan häm Aqsaq Timer däwläte xakime Şahrux - Aqsaq Timer dürtençe ulına ilçelek cibärä. İlçelekneñ töp maqsatı - Şahrux Sämärqandta häm anıñ ulı **[[Olığbäk]]** (böyek astronom) Maweranahr täxetendä utırawı belän täbrikläw.

Altın Urda häm Timer däwläte arasında tatulıq mönäsäbätlär urnaştırılğan.

1409-1410 yılda Bulat xan sarayına Misır soltanı **äl-Mälik an-Nasıyr Farac** ilçelege kilä.

Bulat xan 1410 yılda ülä, Altın Urda täxetendä Timer xan utıra.

## Monı da qarağız
* Altın Urda xannarı isemlege

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Задняя Пустошка

**Задняя Пустошка** — Русиянең Смоленск өлкәсе  Новодугино районы составына керүче авылы. Извеково авыл җирлеге составына керә. Халык саны — 2 кеше (2007 ел).

Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Новодугинодан 7 километрга көньяк-көнбатыштарак урнашкан,  автоюлыннан 4 километрга көнбатыштарак Смоленск — Дорогобуж — Вязьма — Зубцов юлында тора, Вазуза елга ярында. Авылдан 8 километрга төньяк-көнчыгышырак Вязьма — Ржев сызыгында Новодугино тимер юлы станциясе урнашкан.

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941 елның октябрь аенда, авылны фашист гаскәрләре басып алалар, кире 1943 елның мартынды азат ителә.

## Халык

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Сәгать поясы

## Искәрмәләр

Төркем:Новодугино районы торак пунктлар
Oluğbäk

**Oluğbäk** yäki **Möxämmäd Tarağay ibn Şahrux ibn Timer Oluğbäk Ğurağan** (farsı *میرزا محمد طارق بن شاهرخ*‎; 1394 - 1449) - Aqsaq Timer nigezlägän törki däwlät xakime, Şahrux ulı, Aqsaq Timer onığı.

Kürenekle urta ğasır matematigı, astronom, astrolog, şulay uq tarix, şiğriät belän şöğellängän.

Ğurağan däräcäse "xan kiäwe" digän süz, berençe tapqır şul titulnı Aqsaq Timer Çıñğızxan näsele belän tuğanlaşsın öçen alğan.

## Tormış yulı

1394 yılda Soltaniä şähärendä tuğan.

1405 yılda Aqsaq Timer ülä, Timer onığı Xalil-Soltan (1405-1409) xäkimiätne yuğalqannan soñ, Timer keçe ulı Şahruh Sämärqandqa kerä häm **Maweranaxr** xakime itep iğlan itelä.

1417-1420 yılda Oluğbäk Sämärqandta mädräsä  sala, şulay itep, Registan ansamblendä berençe bina kilep çığa.

Oluğbäk bu mädräsägä küp kenä  İslam dönyası kürenekle astronomnarı, matemetiklar çaqıra. Şulay uq Gicduwan häm Boxarada ike mädräsä tözelgän.

Oluğbäk Sämärqandta küp kürenekle astronomnar, matematiklar cıyğan: **Camşid Kaşi, Rumi, äl Kuşçı, Xafizi Abru, Mawlono Näfis, Lutfi** h.b.

1428 yılda Oluğbäk mäşhür obrevatoriäne tözi.

Bu observatoriädä **Gurgan zic** (yoldızlar cıyıntığı) tözelgän (1018 yoldız).

1444 yılda "Zici cadidi Ğurağani" - "Ğurağani yaña astrinomiä cädwälläre" icat itä.

"Dürt olıs tarixı" kitabınıñ avtorı.

## Säyäsät

1409 yılda Altın Urda xanı Bulat Şahrux häm Oluğbäk yanına ilçelek cibärä. Altın Urda häm Timer däwläte arasında tatulıq mönäsäbätlär urnaştırılğan.

1428 yılda ildä aqça reformasın ütkärä.

1447 yılda Şahrux ülgännän soñ, ildä nizağlaşu başlana.

1447 yılda Oluğbäk häm anıñ ölkän ulı **Abd Al-Latıyf** arasında suğışta Oluğbäk ciñelä, häm 1449 yılda xiänätlärçä üterelä.

Gur-Ämir törbäsendä kümelgän.

## Ädäbiät

*    Бартольд В. В. Улугбек и его время. / Бартольд В. В. Соч., Т.2, Ч.2. — М., 1964, с .23-196.
*    Кары-Ниязов Т. Н. Астрономическая школа Улугбека. / М.-Л.: Изд. АН СССР, 1950.
*    Матвиевская Г. П., Сираждинов С. Х. О математических работах школы Улугбека. / В кн.: Из истории эпохи Улугбека. Ташкент: Наука, 1965, с. 173—199.
*    Матвиевская Г. П., Розенфельд Б. А. Математики и астрономы мусульманского средневековья и их труды (VIII—XVII вв.). / В 3 т. М.: Наука, 1983.
*    Булатов М. С., Обсерватория Улугбека в Самарканде. / Историко-математические исследования, XVIII, 1986, с. 199—216.
*    Матвиевская Г. П., Соколовская З. К. Улугбек (1394—1449) / Москва, Наука, 1997.
*    Fazlıoğlu İ. The Samarqand Mathematical-Astronomical School: A Basis for Ottoman Philosophy and Science // Journal for the History of Arabic Science. — 2008. — Vol. 14. — P. 3—68.
*    Kari-Niazov T. N. Ulugh Beg // Complete Dictionary of Scientific Biography. — 2008.

Төркем:Астрономнар
Төркем:Аксак Тимер дәүләте
Төркем:Җәзалап үтерелгән галимнәр
Неман

**Неман** (, ,  [Нямунас], , ) — Белорусия һәм Литвада елга (өлешчә Русиянең Калининград өлкәсе территориясеннән ага).

Озынлыгы 937 км, бассейнының мәйданы 98200 км². Минск калкулыгының көньягында башлана. Балтыйк диңгезенең Курш култыгына дельта хасил итеп коя. Неман түбән агамында ике тармакка бүленә: Русне (төп) һәм Гилия. Неман бассейнында кече күлләр күп. Кар, түбән агымында яңгыр суларыннан туена. Уртача су чыгымы 678 м³/сек. Декабрьдә туңа. Март ахырында, кайбер вакытта февраль яки апрельдә боздан арчыла.

Төп кушылдыклар: уң — Березина, Мяркис, Нярис, Нявежис, Дубиса, Юра, Миния; сул — Шчара, Шяшупе.

Неманда Каунас, Гродно, Друскининкай, Алитус, Пренай, Бирштонас, Юрбаркас кебек шәһәрләр урнашкан.


Төркем:Литва елгалары
Төркем:Минск өлкәсе елгалары
Төркем:Гродно өлкәсе елгалары
Төркем:Калининград өлкәсе елгалары
Төркем:Курш култыгына коючы елгалар
Төркем:Чик буе елгалары
Timer xan

300px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır
**Timer xan** (?-1412) - Altın Urda xanı (1410-1412).

Timer Qotlığ xan ulı.
## Tarix

Bulat xan ülgännän soñ İdegäy yärdämendä Altın Urda täxetendä utırğan. İdegäy qızına öylängän bulğan.

İdegäy basımı belän qänäğätsezlegen belderep, Altın Urda qayber morzaların İdegäygä qarşı kütärgän.

1411 yılda Tuqtamış ulı Cäläl äd-Din xan ğäskärläre Altın Urdağa kerälär.

İdegäy ğäskärlär citmäwe säbäple Timer xanğa qarşı suğışa almağan häm Xäräzemgä qaça.

Xäräzem şähärennän 10 çaqrım arada Timer xan İdegäy ğäskären tar-mar itkän, häm İdegäy Xäräzem kirmänenä çigengän. Yartı yıl däwamında Timer xan Xäräzem qalasın çolğap ala.

Timer xan Altın Urdada bulmağanda, Cäläl äd-Din xäkimiätkä kilä.

Timer xan üz ğäskär başlığı Ğazan tarafınnan üterelgän, soñraq Ğazan üze Cäläl äd-Din yanına qaça.

1412 yılda Cäläl äd-Din Altın Urda täxetendä utıra.

## Monı da qarağız
* Altın Urda xannarı isemlege

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Том

**Том** (, ) — Көнбатыш Себердәге елга, Об елгасының эре уң кушылдыгы.

Озынлыгы 827 км, бассейн мәйданы 62000 км². Абакан тезмәсенең көнбатыш битләүләреннән башлана. Кар, яңгыр суларыннан туена. Уртача су чыгымы кою урыныда 1110 м³/сек. Октябрь-декабрь башларыннан апрель ахырына кадәр боз белән капланган. Эре кушылдыклар: сул — Мрассу, Кондома, Унга; уң — Уса, Тайдон һ.б. Том тамагыннан Тум шәһәренә кадәр көймәләр йөрешле. Том бассейнында Кузнецк күмер бассейны бар.

Том буенда Междуреченск, Мыски, Новокузнецк, Кемерово, Юрга, Тум, Северск шәһәрләре урнашкан.


Төркем:Об кушылдыклары
Төркем:Хакасия елгалары
Төркем:Кемерово өлкәсе елгалары
Төркем:Тум өлкәсе елгалары
Хопёр

**Хопёр** — Россия елгасы, Тын елгасының сул кушылдыгы. Пенза, Сарытау, Воронеж һәм Волгоград өлкәләре биләмләрендә ага.

Озынлыгы 979 км. Бассейн мәйданы 61,1 мең км². Идел буе калкулыгында башланып, үрле җирләрдән киң үзән буйлап ага. Уң яры биек һәм текә, ерганаклар күп. Сул яры сөзәк һәм тәбәнәк (10–30 м). Уртача су чыгымы 150 м³/сек (тамагыннан 45 километрда). Ноябрь—декабрьда туңып, апрельда боздан арчына. Нигездә, кар суларыннан туена. Новохопёрск шәһәренәчә кадәр көймәләр йөри.

Хопёр буенда Балашау, Новохопёрск, Урюпинск шәһәрләре урнашкан. Хопёрның түбән агымы үзәнендә  Хопёр тыюлыгы бар.

Төркем:Россия елгалары
Гыймаев

**Гыймаев** – татар, башкорт фамилиясе. «Гыймай» исеменнән ясалган.

*Әлеге фамилияне йөртүче күренекле [[шәхес]]ләр:*
* Айвар Гыймаев (1990), «Әкият» курчак театры артисты, «Тантана» (2023), М. Җәлил исемендәге (2025) премияләр лауреаты.
* Зөфәр Гыймаев (1951―2022), рәссам, Тукай премиясе лауреаты (2005).
* Рәгыйб Гыймаев (01.01.1935), галим, БДУ ректоры (1981-1999).
* Ирек Гыймаев (02.09.1957), спортчы, хоккей буенча дөнья (1979, 1982, 1983), ССРБ (1980—1987) чемпионы.
**Сергей Гыймаев**
* Сергей Гыймаев (Сергей Наил улы Гыймаев) (01.01.1955), спортчы, хоккей буенча ССРБ чемпионы (1978—1985).
* Сергей Гыймаев (Сергей Сергей улы Гыймаев) (16.02.1984), спортчы, хоккей буенча Россия чемпионатының көмеш приз иясе (2003).
----
;Гыймаева
* Ләйсән Гыймаева, җырчы.

## Моны да карагыз
* Имаев

Төркем:Шәхесләр
Зөфәр Гыймаев

**Зөфәр Гыймаев**, Зөфәр Фоат улы Гыймаев *([[1951 ел]]ның [[9 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[Үзбәкстан ССР]], [[Нәмәнгән]] ― [[2022 ел]]ның [[15 февраль|15 феврале]], [[РФ]], [[Татарстан]], [[Казан]]*) – рәссам. Татарстан Рәссамнар берлегенең һәм Россия рәссамнар берлеге Татарстан бүлегенең идарә рәисе (2008―2022). Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2002). Бакый Урманче (2003), Тукай (2005) премияләре лауреаты. РФ атказанган, Татарстанның халык рәссамы. СССР рәссамнар берлеге әгъзасы (1980).

## Тәрҗемәи хәле
1951 елның 9 гыйнваренда Үзбәкстан ССРның Нәмәнгән шәһәрендә туган. 1952 елдан Казанда яши. Казанның сәнгать укуханәсен (1970), И. Е. Репин исемендәге Ленинград сынлы сәнгать, скульптура һәм архитектура институтын (*А. Д. Зайцев остаханәсе*, 1976), СССР Сәнгать академиясенең Казандагы бүлеген (*[[Харис Якупов]] остаханәсе*, 1980) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1976-1983 Казан сәнгать укуханәсендә укытучы.
* 1978-1997 тимер юлчылар мәдәният йорты каршында «Бип» пантомима студиясе җитәкчесе.
* 1997-1998 Казандагы 2- санлы татар гимназиясендә пантомима мөгаллиме.
* 1998-2001 цирк мәктәбендә укытучы.
* 2001-2008 ТР рәссамнар берлеге сәнгать фондында эшли.
* 2008-2022 Татарстан Рәссамнар берлеге һәм Россия рәссамнар берлеге Татарстан бүлегенең идарә рәисе.

2022 елның 15 февралендә 71 яшендә Казанда вафат .
Курган зиратына җирләнгән . 
## Иҗаты
Татарстанда һәм Россиядә портрет жанрында эшләүче әйдәүче рәссамнарның берсе. Татарстан сәнгать әһелләренең күпсанлы портретларын төрле техникада иҗат итә.

1970 елдан башлап зона, республика, бөтенсоюз, бөтенрусия һәм халыкара күргәзмәләрдә катнашып килә. Снина (Словакия) шәһәрендә узучы халыкара күргәзмәдә, Анталия (Төркия) шәһәрендә узучы ТЮРКСОЙ халыкара пленэрында катнаша.

## Хезмәтләре саклана
* ТР дәүләт сынлы сәнгать музее (Казан)
* В.И. Суриков исемендәге Сынлы сәнгать музее (Красноярск)
* С. Сәйдәшев музее (Казан)
* Шәһәр картина галереясе (Әлмәт)
* Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры (Казан)
* Россия һәм чит илләрдә шәхси тупланмалар
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2002).
* ТР мәдәният министрлыгының Б. Урманче исемендәге премиясе (2003).
* Тукай премиясе (2005) ― *Татарстанның күренекле мәдәният һәм сәнгать әһелләре портретларын иҗат иткән өчен*.
* Россия Федерациясенең атказанган рәссамы 
* Татарстан Республикасының Халык рәссамы
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Г. Тукайга багышланган Интернет-портал
*  «Болгар мирасы» ҖЧҖ сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Рәссамнар
Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Төркем:РФ атказанган рәссамнары
Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Бакый Урманче премиясе лауреатлары
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Төркем:Казан сынлы сәнгать училищесы укытучылары
Владимир Федотов (1950)

**Владимир Федотов** (Владимир Сергей улы Федотов, ) – баянчы артист, КФУ ның филология һәм мәдәниятара аралашу институты  профессоры (2003). ТАССР (1986) һәм РФ (2001) атказанган, Татарстанның халык (1993) артисты. М. Җәлил (1990) һәм Тукай (2010) премияләре лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле

1950 елның 13 гыйнваренда Куйбышев өлкәсе (хәзерге Самара өлкәсе) Октябрьск шәһәрендә туган. Казан дәүләт консерваториясен (1984), шунда ук аспирантураны (1987) тәмамлаган. Уку йортында алган белгечлекләре: концерт башкаручысы, укытучы, халык уен кораллары оркестры дирижёры, баянчы.

## Иҗаты
40 еллык иҗат гомерендә дөньяның 15 илендә *8 000* концертта уйнаган. Аның иҗатына, баянда уйнау осталыгына төрле телләрдәге  матбугат чараларында 60 лап мәкалә багышланган. Аларда баянда төрле халык көйләрен башкарганда милли нечкәлекләрне сизгер тоемлавы, нюансларны төгәл бирүе  ассызыклана.

Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты (хәзер КФУ составында) музыка уен кораллары һәм татар музыка сәнгате кафедралары профессоры буларак, баянда уйнау тәҗрибәсен яшьләргә өйрәтә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* ТАССР атказанган артисты (1986).
* Татарстанның халык  артисты (1993). 
* РФ  атказанган артисты (2001). 
* Муса Җәлил премиясе (1990)
* Халыкара һәм бөтенрусия конкурслары лауреаты (1995, 1996, 2005, 2007).
* Тукай премиясе (2010) – 1995-2009 елларда төзегән һәм югары осталык белән башкарган «Дустыма»,  «Баянның сокландыргыч авазлары» концерт программалары өчен.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Татарстан хөкүмәте порталы 
* КФУ рәсми сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Артистлар
Төркем:Баянчылар
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Русиянең атказанган артистлары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Профессорлар
Рөстәм Килдебәков

**Рөстәм Килдебәков**, Рөстәм Әхмәт улы Килдебәков (*[[1934 ел]]ның [[30 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]] ― [[2023 ел]]ның [[9 ноябрь|9 ноябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) ― рәссам. Тукай премиясе лауреаты (2011). СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы (1987). Татарстан АССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1991), Татарстанның халык (2006), Россия Федерациясенең атказанган (2011) рәссамы.

## Тәрҗемәи хәле

1934 елның 30 мартында Казанда туган. Казанда сәнгать укуханәсен (1954). Львовта гамәли һәм декоратив сәнгать институтын (1960) тәмамлаган.

## Иҗаты
1960-еллар башыннан рәссам-монументалист буларак билгеле. Озак еллар монументаль сәнгать өлкәсендә иҗат итә. ***Мозаика, сграффито, витраж*** техникасында иҗади эшләп, «Казан» («Казань»), «Идел» («Волга») кунакханәләрен (Казан) бизәүдә, Казан тимер юлы вокзалын, Яр Чаллы, Минзәлә, Бөгелмә шәһәрләрендә берничә объектны бизәүдә хезмәт куя.

1990 елың башыннан станок сәнгатендә уңышлы эшләп килә. Җәмәгате Мария Килдебәкова белән гобеленнар тукыйлар, Татарстанның җәмәгать биналары интерьеры һәм экстерьеры өчен бергәләп монументаль һәм декоратив-гамәли сәнгать әсәрләре һәм полотнолар сериясе: «Идел», «Татарстан» кунакханә комплексларында, Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында һәм башкаларда «мозаика» һәм «сграфитто» монументаль әсәрләре; «Сәйяр труппасы» гобеленнары, «Су анасы», «Сак-Сок», «Шүрәле» халык әкиятләре мотивлары буенча» триптихы; татар халкы мәдәниятенә һәм тарихына багышланган «Кукмара итекләре», «Шагыйрәләр», «Хаҗилар», «Кайту», «Биюче дәрвиш» һәм башка картиналар сериясе иҗат итәләр.

## Вафаты
2023 елның 9 ноябрендә Казанда 90нчы яшендә вафат булган .
## Күргәзмәләре
* 2023 ― Татарстан Республикасы Дәүләт сынлы сәнгать музееның «Хәзинә» милли сәнгать галереясында «Төс формуласы» күргәзмәсе ачыла. 150 дән артык рәсем сәнгате әсәре һәм график әсәр тәкъдим ителә.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1991).
* Татарстанның халык рәссамы (2006).
* Тукай премиясе (2011) ― *татар халык әкиятләренә нигезләнеп тукылган «Су анасы», «Сак-Сок», «Шүрәле» (триптих) гобеленнары өчен* (Мария Килдебәкова белән бергә).
* Россиянең атказанган рәссамы  (2011)
* «Фидакарь хезмәт өчен» медале (2015)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Р. Ә. Килдебәковның юбилей күргәзмәсе

## Моны да карагыз

Төркем:Рәссамнар
Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Төркем:РФ атказанган рәссамнары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Килдебәков

**Килдебәков** - борынгы татар фамилиясе. «Килдебәк» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Рөстәм Килдебәков (1934―2023), рәссам, Тукай премиясе лауреаты (2011).
----
;**[[Килдебәкова]]**
* Мария Килдебәкова (1934―2017), рәссам, Тукай премиясе лауреаты (2011).
* Раушания Килдебәкова (1949), медицина фәннәре докторы (2000), профессор (2002). БР атказанган табибы (2001).
* Тәнзилә Килдебәкова (1939—2015), филология фәннәре докторы (1987), профессор (1990). Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе (1999).

Төркем:Шәхесләр
Коробаново (Новодугино районы)

**Коробаново** — Русиянең Смоленск өлкәсе Новодугино районы составына керүче авылы. Извеково авыл җирлеге составына керә. Халык саны — 3 кеше (2007 ел). Почта индексы — 215223.

Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Новодугинодан 24 километрга көньяк-көнбатыштарак урнашкан,  автоюлыннан 17 километрга көнбатыштарак Смоленск — Дорогобуж — Вязьма — Зубцов юлында тора. Авылдан 21 километрга көнчыгышырак Вязьма — Ржев сызыгында Александрино тимер юлы станциясе урнашкан.

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941 елның октябрь аенда, авылны фашист гаскәрләре басып алалар, кире 1943 елның мартынды азат ителә.

## Халык

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Сәгать поясы

## Искәрмәләр

Төркем:Новодугино районы торак пунктлар
Витус Беринг

**Ви́тус Ионассен Бе́ринг** (; шулай ук **Иван Иванович Беринг**; , Һорсенс, Дания — , Беринг утравы, Россия) — диңгез сәяхәтчесе, капитан-командор. 
## Тәрҗемәи хәл
Чыгышы белән Даниядән, 1703 елда рус хезмәтенә күчкән. 1724 елга кадәр Балтыйк һәм Азак диңгезләре флотларында хезмәт иткән. Баренцка 1725 елда Азия белән Америка коры җир аша тоташканлыгы яки бугаз белән аерылганлыгын аныклау вазифасы тапшырылган. Беренче Камчатка экспедициясенең (1728—30) башлыгы итеп билгеләнгән. Экспедиция Чукотка ярымутравы белән Әләскә арасындагы бугаз аша 67° 18’ га кадәр йөзеп үтеп, кире кайткан.

1733—1741 елларда Икенче Камчатка экспедициясе башлыгы. 1741 елның 17 июльдә Бернинг диңгез аша Төньяк Америка ярларына барып җиткән. Алеут утрауларыннан кайберләрен кәшеф итте. Кире кайтуда Камчатка янындагы утрауларның берсендә (хәзер Беринг утравы) кышлаган һәм бу җирдә вафат булган. 
## Хатирә
Бернинг исемен Тын океанның төньягынлдагы диңгез, бугаз, утрау, һәм кайбер башка объектлар йөртә.

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Дания
Камчатка

**Камчатка ярымутравы** — Азиянең төньяк-көнчыгышындагы ярымутрау. Россия Федерациясенең Камчатка краена карый.

Тын океан, Охота һәм Беринг диңгезләр сулары белән юыла. Озынлыгы 1200 км. Мәйданы 370 мең км². Үзәк өлешен Урта һәм Көнчыгыш тезмәләре кисеп үтә, алар арасында Үзәк Камчатка түбәнлеге һәм Камчатка елгасы урнашкан. Камчаткада 160 тан артын янартау (шул исәптә 28 гамәлдәге) бар. Иң биек ноктасы 4750 м — Ключевская Сопка. Кайнар минирәл чыганаклар һәм гейзерлар бар.

Климат, нигездә, уртача  климаты. Февральнең уртача температурасы —13°, августныкы 12°. Еллык явмнар саны 600—1000 мм. Сирәк наратлыклар һәм ылыслы урманнар белән капланган. Төньякта — тундра. Кроноки тыюлыгы бар.

Төркем:Камчатка крае ярымутраулары
Шамил Тимербулатов

**Шамил Тимербулатов**  (Шамил Харис улы Тимербулатов) – композитор. Татарстанның (1995), Россиянең (2005) атказанган сәнгать эшлеклесе. Тукай премиясе лауреаты (2013).

## Тәрҗемәи хәле
 

1950 елның 25 сентябренда Казанда туган. Казанның Алтынчы балалар музыка мәктәбен (1967), Казан музыка укуханәсенең баян сыйныфын (1972), Казан дәүләт консерваториясен (А. Луппов һәм Н. Җиһанов классы) (1977) тәмамлаган.
* 1965-1974 Казан үзешчән сәнгать оешмаларында аккомпаниатор.
* 1974 елдан Казан музыка укуханәсендә укыта.
* 1979 елдан Казан дәүләт консерваториясендә һәм П. Чайковский исемендәге музыка мәктәбендә укыта.

## Иҗаты
Композитор үзенчәлекле, динамик иҗатында татар халык музыкасы традицияләренә таяна. 
Төрле жанрларны бергә уңышлы куша алу, үстерү осталыгы белән аерылып тора: татар фольклоры һәм джаз, ислам музыкасы һәм Европа классикасы, борынгы Көнчыгыш музыка традицияләре һәм заманча композитор техникасы. Иҗатында тема итеп милләт тарихы образларын һәм вакыйгаларын, татар халкы язмышын ала.
Эстрада һәм балалар өчен музыка өлкәсендә дә эшли. Гөлшат Зәйнашева, Ренат Харис, Разил Вәлиев, Марсель Галиев, Роберт Миңнуллин, Шәмсия Җиһангирова сүзләренә җырлар язды.

## Әсәрләре
#### Хор һәм симфоник [[оркестр]] өчен
* 1975 «Ана» кантатасы (Муса Җәлил сүзләренә)
#### Симфоник оркестр өчен
* 1972 Ике рояль һәм оркестр өчен концертино
* 1978 Симфония № 1 «Бомбаны яшерегез»
* 1994 Симфония № 2 «Җир сулышы»
* 2000 Симфония № 3 «Гасырлар заманы» 
* Симфония-оратория (Габдулла Тукай, Равил Фәйзуллин  сүзләренә)
#### Халык уен кораллары оркестры өчен
* 1977 Баян һәм оркестр өчен концерт
* 2001 «Өчпочмак» фантазиясе
* 2002 «Карт өянке» фантазиясе
* 2005 Балалайка һәм оркестр өчен концерт
#### Агач тынлы уен кораллары өчен
* 1974 Квартет
#### Виолончель һәм фортепиано өчен
* 1973 Соната
#### Фортепиано өчен
* 1972 Вариацияләр
* 1979 Соната
#### Тавыш һәм фортепиано өчен
* 1973 «Хатлар язмышлары» шәлкеме (үз сүзләренә)
* 1978 «Яланда» (Равил Фәйзуллин сүзләренә) (балалар өчен)
* 1979 «Табигать кочагында» (Рафис Корбанов сүзләренә) (балалар өчен)
* 1984 «Тамырлар» (Равил Фәйзуллин сүзләренә)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1995 Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
* 2005 Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе
* 2013 Тукай премиясе — Симфония № 5 («Җиңүнең хатын-кыз йөзе») өчен

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.
# Алмазова Т. Шамил Тимербулатов. китапта: Композиторы Татарстана.  М.: «Композитор», 2009.  ISBN 9785852853196

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Ш. Тимербулатов арт.16.ру сайтында  
*  Композиторның шәхси сайты
*  Шамил Тимербулатов җырлары

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Россиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан композиторлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:ССРБ композиторлары
Тимербулатов

**Тимербулатов** – татар, башкорт, Кавказ халыкларында еш очрый торган фамилия. «Тимер» һәм «Булат» исемнәреннән ясалган.

*Әлеге фамилияне йөртүче [[шәхес]]ләр*:
* Альберт Тимербулатов (14.03.1961) – тимераякта шуу буенча ССРБ спорт остасы, РФ атказанган тренеры.
* Вил Тимербулатов (01.06.1952) – табиб, профессор, БР ФА академигы.
* Зөфәр Тимербулатов (03.09.1951) – журналист, БР матбугат министры (2000-2004).
* Илгиз Тимербулатов – медицина фәннәре докторы, БДМУ прфессоры, БР баш психотерапевты.
* Мәхмүт Тимербулатов (24.01.1974) – медицина фәннәре докторы (2004), БДМУ профессоры (2016).
* Тимур Тимербулатов (03.10.1954) – эшмәкәр (төзелеш бизнесы), «КОНТИ» ширкәте хуҗасы.
* Шамил Тимербулатов (1950-2013) – композитор, Тукай премиясе лауреаты (2013).
* Шамил Тимербулатов (табиб) – медицина фәннәре кандидаты, БДМУ укытучысы.

Төркем:Шәхесләр
Федотов

**Федотов** - рус фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Александр Федотов (1955―2021), рәссам-нәкышьче, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2005), РФ атказанган рәссамы (2016), 
* **[[Владимир Федотов]]**:
** Владимир Федотов (1940―2012), биофизик, фән докторы, ТР ФА мөхбир әгъзасы (1992), РФ атказанган фән эшлеклесе (1995).
** Владимир Федотов (1950), баянчы, ТР халык артисты (1993), М. Җәлил (1990), Г. Тукай (2010) премияләре лауреаты.
* Юрий Федотов (1938-2008), артист, Русиянең халык артисты (1996), Муса Җәлил премиясе, Тукай премиясе (1981) лауреаты.

Төркем:Шәхесләр
Käbäk xan

300px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır
**Käbäk xan** yäki **Käläk** (قبق Кабак) - Altın Urda xanı (1414).

Tuqtamış xan ulı.

Polşa çığanaqlarında *Betsabul* dip yörtelgän, qulyazmalarda şulay uq *Betsbulan* häm *Biş-Sabulu* dip telgä alına.

## Tarix

Tuqtamış xan Aqsaq Timerğa ciñelgännän soñ, Altın Urdada xan täxetenä öçen nıq köräş başlana.

Käbäk Litva kenäze Vitawtas yärdämendä xan täxetendä utırğan. Mäskäw kenäzlege anıñ köndäşe Kärimbirde xannı yaqlağan.

Läkin İdegäy bäkläribäk bularaq Cögrä oğlannı yaqlap, Käbäk xanğa qarşı köräş başlağan häm anı ciñgän.

İdegäy Altın Urda täxetendä Cögrä oğlannnı utırtqan, läkin Litva alğan könyaq urıs cirlärendä Käbäk xan bularaq ozaq waqıtta atalğan äle bulğan.

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Виктор Аршинов

**Виктор Аршинов**, Виктор Пётр улы Аршинов () – рәссам. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1993). Татарстанның халык рәссамы (2005). Б. Урманче,  Тукай (2008) премияләре лауреаты. ССРБ рәссамнар берлеге әгъзасы (1980).

## Тәрҗемәи хәле

1945 елның 22 октябренда Бакыда (*икенче версия буенча*: Гданьск) туган. Әстерханда драма театрында декоратор ярдәмчесе булып эшли. 1905 ел истәлегенә исемендәге Мәскәү өлкә сәнгать укуханәсен (1970) тәмамлаган. 1964-1967 елларда  хәрби хезмәттә була. 1970 елдан Казанда яши.
* 1970-1976 Казан сәүдә рекламасы комбинатында рәссам-проектлаучы.
* 1974-1976 ТАССР сәнгать фондында эшли.
* 1976 елдан ТАССР рәссамнар берлеге идарәсе әгъзасы, 17 ел буена идарә сәркатибе, идарәнең графика бүлеген, 15 ел фирка комитетын җитәкли.
* Россия рәссамнар берлеге Татарстан бүлеген җитәкли.
1972 елдан шәһәр, республика, зона, бөтенрусия, бөтенсоюз, халыкара күргәзмәләрдә катнашып килә.

## Шәхси күргәзмәләре
* Казан (1977-1981, 1985, 1994, 1996, 2000, 2003, 2006, 2010, 2015)
* Әлмәт (1979)
* Лениногорск (1979)
* Мәскәү (1980)
* Йошкар-Ола (1982)

## Әсәрләре саклана
* Третьяков галереясе
* ТР милли музее
* ТР дәүләт сынлы сәнгать музее
* Удмуртия дәүләт сынлы сәнгать музее
* Каракалпакстан дәүләт сынлы сәнгать музее
* Кораллы көчләр муззе (Мәскәү)
* Бакы картиналар галереясе
* Әстерхан картиналар галереясе
* Лорка шәһәре (Испания) музее
* Сакагами шәһәре (Япония) музее
* Шәхси тупланмалар

## Иҗаты
Сынлы сәнгатьтә, театр декорациясе сәнгатендә, станок графикасында, китап-журнал бизәүдә эшләүче үзенчәлекле иҗатчы. 1980 еллардан башлап шигъри әсәрләргә иллюстрация ясау белән дә мавыга. А. Данте, Т. Элиот, Марина Цветаева, Габдулла Тукай, Муса Җәлил, Белла Әхмәдуллина әсәрләренә график рәсемнәр шәлкеме (1990-2013) ясый.

## «Үлемсез җыр»
Муса Җәлилнең «Моабит дәфтәре» китабына кергән шигырьләренә ясалган график рәсемнәре аеруча игътибарга лаек. Муса Җәлил шигъриятенең экспрессияле, драматик, образлы телен тулы ачу өчен төсләр (*кызыл белән кара*) һәм тоннар контрастын берләштерү алымын куллана. Әтисе, Җәлил кебек үк, Ленинград фронтында сугышкан һәм  әнисе фашист концлагере тоткыны булганлыктан, Җиңү яшьтәше булган рәссамның сугыш темасына алынуы табигый.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1993). 
* Татарстанның халык рәссамы (2005). 
* Бакый Урманче премиясе 
* Тукай премиясе (2008) — Габдулла Тукай һәм Муса Җәлил иҗатына багышланган рәсемнәре өчен.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Тукайга багышланган портал
*   В. Аршинов Ислам порталында
*  «Моабит дәфтәре» буенча күргәзмә ачылды
*   Рәссам белән әңгәмә

## Моны да карагыз

Төркем:Рәссамнар
Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Төркем:Бакый Урманче премиясе лауреатлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Гомәр Усманов

**Усманов Гомәр Исмәгыйль улы** — Татарстанның партия һәм дәүләт эшлеклесе. ТАССР Министрлар советы рәисе (*1966-82*), КПСС Татарстан өлкә комитетының беренче секретаре (*1982-89*), КПСС ҮК секретаре (*1989-90*).

## Тормыш юлы
Гомәр Усманов 1932 елның 16 мартында Чистай шәһәрендә туган. Әтисе Чистай суднолар ремонтлау заводында эшләгән, әнисе өйдә балаларын тәрбияләү белән шөгыльләнгән.

Чистай авыл хуҗалыгын механикалаштыру техникумын, 1961 елда читтән торып Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый.

1950-1953 елларда Биектау районы Усад авыл хуҗалыгын механикалаштыру мәктәбендә укыта. Аннары ВЛКСМның Биектау район комитеты секретаре итеп сайлана. 
1954-1956 елларда Чистайда үзе укып чыккан техникумда инструктор-укытучы булып эшли. 1956 елда КПССның Чистай шәһәр комитетына партия эшенә күчерәләр: биредә кыска гына вакыт эчендә лектор, секретарь, икенче секретарь, беренче секретарь юлын үтә. 1962 елда Чаллыга авыл хуҗалыгы колхоз-совхоз җитештерү идарәсе башлыгы итеп күчерелә. 1965 елда КПССның Буа район комитеты беренче секретаре итеп сайлана 
.
1966 елдан (34 яшендә) 1982 елга кадәр Татарстан хөкүмәтен җитәкли (ТАССР Министрлар советы рәисе). КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче секретаре (1982 - 1989) вазыйфасын үтәде. 1989-1990 елларда ул КПСС ҮК секретаре, 1989-1991 елларда СССР халык депутатлары съездында халык депутаты булды.

Гомәр Усманов җитәкләгән елларда Татарстанда актив рәвештә нефть эшкәртү, автомобиль сәнәгате үсеш алды.

1989 елның 20 сентябрендә аны КПСС Үзәк комитеты секретаре итеп сайлыйлар. 1990 ел­дан — пенсиядә.

Гомәр Усманов 2015 елның 24 февралендә 83 нче яшендә вафат булды.

## Дәүләт бүләкләре
2007 елны Усмановка, 75 яшь тулу уңаеннан, Татарстанның иң югары бүләген — "Татарстан республикасы алдында казанышлар өчен" ордены тапшырылган.

2012 елда республиканың социаль-икътисади үсешенә зур өлеш керткәне һәм 80 яшь тулу уңаеннан Татарстанның “Фидакәр хезмәте өчен” медале белән бүләкләнде.

## Гаиләсе
Хатыны Дамирә Һади кызы 
* *улы* Фәрит, табиб-неврапотолог, *кызы* Светлана, КДУ доценты-математик, *оныклары* Марат, Айрат.

## Хәтер
Казан шәһәре башкарма комитетының 2017 елның 22 февралендәге 456 санлы карары белән Казанның Салават күпере кече районындагы яңа формалашкан урамга Гомәр Усманов исеме бирелгән, шул ук органның 2017 елның 1 мартындагы 536 санлы карары Николай Ершов урамындагы исемсез скверга Усманов исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче секретаре Гомәр Усманов вафат

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасында ТАССРдан депутатлар
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:КПСС ҮК секретарьлары
Төркем:Чистай авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлаучылар
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Өч миллиард тонна Татарстан нефтен чыгару уңаеннан» медале белән бүләкләнүчеләр