open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1961 ел

## Вакыйгалар
* 27 февраль — Түбән Кама шәһәре нигезләнә.
* 9 март — Далай-лама XIV Тибетның бәйсезлеген тануы соравы белән БМО-га мөрәҗәгать итте.
* 27 март — Беренче тапкыр Халыкара театр көне билгеләнә.
* 12 апрель — Беренче тапкыр кеше космоска оча (*[[Юрий Гагарин]]*).
* 16 июнь — Рудольф Нуриев Франциядә сәяси сыену сорый.
* 18 сентябрь — Африкадагы авиаһәлакәттә БМО-ның генераль сәркатибы Даг Хаммаршельд белән 15&nbsp;кеше вафат була.
* 18 октябрь — КПСС XXII Съезды фирка программасын кабул итә һәм 1980 елга коммунистик җәмгыять төзү максатын куя.
* 24 ноябрь — БМО Генераль Ассамблеясе атом коралын тыю турындагы декларацияне кабул итә.

## Туулар

* 16 гыйнвар — Мөнир Вафин, татар язучысы, журналист.
* 19 гыйнвар — Рәфыйк Таҗетдинов, музыкант, педагог, ТР халык артисты.
* 29 гыйнвар — Мансур Гыйләҗев, драматург.
* 16 апрель — Идрис Сәетгалиев, татар журналисты, Башкортстаның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре.
* 29 март — Илфат Фәйзрахманов, татар журналисты.
* 29 апрель — Фирая Солтанова-Жданова, җиңел атлетика буенча Татарстанның һәм Русиянең атказанган спорт остасы, Чаллының мактаулы гражданы.
* 10 май — Рәмзия Закирҗанова, Кариев театры актрисасы, ТР атказанган артисты.
* 6 июнь — Фәнис Фәтхи, татар язучысы, журналист.
* 8 июнь — Рәис Миңнеханов, Саба районы башлыгы.
* 17 июнь — Рөстәм Зәбиров, архитектор, Тукай бүләге иясе (2012). 
* 1 июль — Диана Спенсер, Карл IIIнең беренче хатыны.
* 18 июль — татар язучысы Зиннур Хөснияр.
* 5 июль — Федор Батков, ТР биологик ресурслар буенча дәүләт комитеты рәисе (2017 елдан).
* 9 июль — Марат Бариев, сәясәтче.
* 28 июль — Рамил Нотфуллин, 2012 елдан ТР Балтач районы башлыгы.
* 4 август — Барак Обама (*Barack Hussein Obama*), АКШ-ның 44-нче президенты.
* 1 сентябрь — Сергей Говорухин, кино режиссеры, сценарий язучы, прозаик.
* 14 сентябрь — Илдар Әхмәтвәлиев, Уфа рәссамы, татар рәссамнары төркеме «Чыңгызхан» әгъзасы.
* 24 сентябрь — Тимерҗан Кәлимуллин, танылган көрәшче.
* 20 октябрь — Әсгать Сәфәров, Татарстан президенты аппараты җитәкчесе, генерал-лейтенант. 
* 27 октябрь — Рөстәм Вәлиев, гармунчы-виртуоз.
* 11 ноябрь — Ләбиб Лерон, татар язучысы, шагыйрь, әкиятче.
* 25 декабрь – Рафаил Насибуллов, классик көрәш буенча Европа чемпионы.

## Вафатлар

* 17 гыйнвар — Патрис Лумумба (*Patrice Emery Lumumba*), Конго милли каһарманы.
* 9 апрель — Әхмәт Зогу,  Албания короле (*[[1928 ел|1928]]-[[1939 ел|1939]]*).
*30 апрель — Шәфигулла Бикчурин, ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссары урынбасары.
* 20 июнь — Әнвәр Кәримов, хәрби очучы-сынаучы.
* 22 июнь — Закир Аюханов, татар мәгърифәтчесе.
* 27 июнь — Мохтар Әвәзов, казакъ язучысы.
* 2 июль — Эрнест Хемингуэй, АКШ язучысы. 
* 1 октябрь — Хәйри Гыймади, татар тарихчысы.
* 2 ноябрь — Николай Никольский, этнограф, журналист, Казан университеты профессоры, рус-чуаш сүзлеген төзүче (1909), «Хыпар» гәзитенә нигез салучы.
* 11 декабрь — Елизавета Сыртланова, театр артисты.

Төркем:Еллар
Төркем:1961 ел
Хәнәфи мәзһәбе

**Хәнәфи мәзһәбе** — Ислам динендә хәзергәчә яшәп килгән 4 мәзһәбнең берсе. Аңа күренекле фәкыйһ, имам Ногман Әбү Хәнифә нигез сала. Хәнәфиләр башка мәзхәбләрдә аермалы буларак, шәригатьне киң куллану белән бергә җирле гадәтләрне дә оста файдаланалар. Алар башка диннәргә тынычрак мөнәсәбәттә.

## Таралышы
Азәрбайҗаннан башка, барлык төрки илләрдә сөнни мөселманнарның күпчелеген тәшкил итә. Шулай ук Кытай, Һиндстан, Сүрия мөселманнары арасында киң таралган.

## Әбү Хәнифә тәгълимәте һәм Хәнәфи мәзһәбе

2017 елның көзендә Болгарда ачылырга торган Болгар ислам академиясе әһәмиятлелеге һәм аның киләчәк гыйльми эшчәнлеге турында Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте башлыгының китеп баручы беренче ярдәмчесе һәм пресс-сәркәтибе Рөстәм Батровның язмалары Татарстан, Россия һәм дөнья буенча күп мөселманнарны гына түгел, хәттә Ислам белгечләрне дә дискуссиягә керешергә этәрде.

## Моны да карагыз
* Әбү Хәнифә

## Искәрмәләр

Төркем:Мәзһәбләр
Психология

**Психоло́гия** (*песихалугия*,  — җан;  — белем) — кешеләрнең һәм хайваннарның психикасы һәм үз-үзләрен тотышы турындагы белемне өйрәнүче академик һәм гамәли фәнне, шулай да бу тармактагы процессларның бөтенлеген билгеләүче термин.

Психология объекты — төрле психик күренешләрне йөртүчеләрнең бергәлеге, аларның төп максаты-үз-үзеңне тоту, эшчәнлек, зур һәм кече социаль төркемнәрдә кешеләрнең үзара мөнәсәбәтләре.

## Тарих

## Бүлекләр

## Теорияләр

## Төшенчәләр

## Оешмалар

## Бүләкләр

## Журналлар

## Мәгариф

## Ысуллар

## Психологлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Психология
Информатика

200px|left
**Информатика** – электрон-исәпләү машиналарының мәгълүмат җыю методлары һәм кануннарын, тапшыру һәм эшкәртү турында белемне  өйрәнүче фәнне белдергән термин. XIX гасырның 60нчы елларында фән буларак өйрәнелә башлый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Санак

Төркем:Санак
Милли Мәҗлес

**Татар халкының Милли Мәҗлесе** – иҗтимагый-сәяси оешма. 1990нчы елларда Казан шәһәрендә оештырыла. Соңрак ул таркала башлый, әмма 2008 елда яңадан төзелә һәм 2008 елның 25 декабрендә Татарстанның Азатлыгы турында Декларацияне кабул итә. Җитәкчесе -Фәүзия Бәйрәмова.

## Моны да карагыз
* Милләт Мәҗлесе
* «Азатлык» Татар яшьләре берлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Милли Мәҗлес блогы

Төркем:Татар милли хәрәкәте
Төркем:Татар иҗтимагый оешмалары
Иттифак фиркасе

**Иттифак фиркасе ** – 1990нчы елда барлыкка килгән татар милләтче сәяси фирка. Җитәкчесе булып Фәүзия Бәйрәмова тора. Үзәге Чаллы шәһәрендә урнаша, "Алтын Урда" исемле гәзитен чыгара. Милли Мәҗлес составында була. Хәзерге вакытка ярым таркалган.

## Тарихы
* 1990 елның апрелендә Бөтентатар иҗтимагый үзәгенең радикаль канаты буларак оеша. Җитәкчесе булып Фәүзия Бәйрәмова сайлана.
* 1991 елның 13-14 апрелендә фирканең беренче корылтае уза..
* 1992 елның 3 гыйнварында рәсми теркәлү үтә..

## Сәяси идеология
Фирка Татарстанга тулы бәйсезлек яулау максатын куя. Фирканең төп идеологлары галимнәр Рашат Әмирхан, Рафаил Мөхәммәтдинов була.

## Моны да карагыз
* Бөтентатар иҗтимагый үзәге
* «Алтын Урда» татар патриотик фронты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* “Иттифак”ка 20 ел: сәясәткә кайту теләге бар. Саша Долгов, Азатлык радиосы, 15 апрель 2011

Төркем:Татар милли хәрәкәте
Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Россия сәяси фиркаләре
Гаилә

thumb|
**Гаилә́** (гарәп. عائلة - *өй җәмәгате*, *ғәйлә* дип укыла) – әгъзалары көндәлек тормыш, үзара әхлакый җаваплылык белән берләштерелгән оештырылган иҗтимагый төркем. Гаилә әгъзалары үз арасында туганлык мөнәсәбәтләре белән бәйләнгән.

Гаилә җәмгыятьнең иң мөһим кыйммәтләре арасына керә.

Бала өчен гаилә аның физик, психик, эмоциональ һәм интеллектуаль үсешен тәэмин итүче тирәлек булып тора.

Олы кеше өчен гаилә аның кайбер ихтыяҗларын тәэмин итүче чыганак һәм аңа төрлелеге һәм катлаулылыгы белән аерылып торучы төрле җаваплылык йөкләүче бер төркем булып тора. Яшәү дәверендә аның гаилә каршысындагы вазифалары һәм аның эчендә алып торган урыны үзгәрә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Татар гаиләсенең үсеш программасы

## Шулай ук карагыз

Төркем:Демография
Төркем:Гаилә
Төркем:Төшенчәләр
Хаяо Миядзаки

**Хая́о Миядза́ки** (яп. 宮崎 駿, 1941 елның 5 гыйнварында, Токиода туган) – Япон һәм дөнья анимациясе тарихында иң танылган һәм хөрмәт ителгән режиссёрларның берсе. Исао Такахата белән бергә «Гибли студиясе»н оештырган.

Кайбер фильмнарны Хаяо *Сабуро Акицу* һәм *Тэрэкому* псевдонимнары астында чыгарды.

## Биография
* Акэбоно-тё шәһәрендә туа.
* Әнисе арка туберкулёзы белән авырды. Еш шифаханәләрдә ятты, шуңа күрә гаилә нык борчылган.
* Мәктәпнең соңгы сыйныфында «Хякудзядэн» анимацион фильмын күрде. Аның сүзләренә күрә, аннан соң ул аниматор булырга теләде.
* 1963 елда Гакусюин университетын тәмамлады (сәясәт һәм икътисад бүлеген).
* Ике улы бар: Горо һәм Кэнсукэ.

## Иҗат
Миядзаки күп кенә озыеметражлы аниме фильмнарын төшерде. Ул шулай ук берничә манга авторы. Япониядә Миядзаки фильмнары зур казаныш алган һәм тәнкыйтьчеләрде уңышка ирешкән. "Өрәкләр белән алып кителгән" фильмы Оскар яулаган. 

«Калиостро замкы» (1979)
«Җилләр үзәненнән Навскикая» (20 март1984)
«Күк замкы Лапута» (1986)
«Минем күршем Тоторо» (1988)
«Убырлының китерү хезмәте» (1989)
«Порко Россо» (1992)
«Мононоке принцессасы» (1997)
«Өрәкләр белән алып кителгәннәр» (2001)
«Йөрүче замок» (2004)
«Кыяда Поньо балыкчыгы» (2008)
«Җил ныгый» (2013)

Раскадровщик һәм сценарист

«Кече һәм зур панда» (1972)
«Йөрәк пышылдавы» (1995)
«лилипутлар иленнән Ариэтти» (2010)

Концепция һәм анимация
«Гулливерның галәми могҗизалары» (1965)
«Төньяк принцы» (1968)
«Итекле песи» (1969-1976)
«Очучы өрәк-кораб» (1969)
«Кыйммәтле хайваннар утравы» (1972)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* https://topspiski.com/multfilmy-xayao-miyadzaki/

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Ghibli студиясе

Төркем:Аниме режиссёрлары
Төркем:Рәссам-мультипликаторлар
Төркем:Япония режиссёрлары
Габдрахман Әпсәләмов

**Габдрахман Сафа улы Әпсәләмов** (28 декабрь 1911,  – 7 февраль 1979, ) – татар язучысы.

## Тормыш юлы һәм иҗаты
Габдрахман Әпсәләмов 1911 елның 28 декабрендә Пенза губернасы (*хәзерге* Мордва Республикасының) Иске Аллагол авылында туа.

Габдрахман Әпсәләмов әдәби иҗат эше белән бик иртә мавыга башлый. 4нче сыйныфта укыганда беренче шигырьләрен яза. Арадан берсе Муса Җәлил редакторлык иткән «Октябрь баласы» журналында басыла. Габдрахман Әпсәләмовның язучы булып китүенә Муса Җәлилнең йогынтысы зур була. Габдрахман Муса Җәлил җитәкләгән әдәби түгәрәккә йөри. Шул чагында беренче хикәяләрен, сәхнә әсәрләрен яза. Аның тәкъдиме белән Максим Горький исемендәге әдәбият институтына керә. Ләкин институтны тәмамлауга, Ватан сугышы башлана.

Габдрахман Әпсәләмов сугышның башыннан ахырына кадәр сугышта катнаша. Иҗат эшчәнлеге дә чын-чынлап шушы елларда башлана.
Сугыш елларында язылган әсәрләрендә әдип сугыштагы батырлыкны сурәтләсә, аннан соң иҗат ителгән романнарында күбрәк әлеге батырлыкның чыганакларын ачыклау белән кызыксына. «Алтын Йолдыз» (1948) – шундый романнарның берсе.
1951 елда Габдрахман Әпсәләмов татар халкының батыр улы Газинур Гафиятуллин истәлегенә «Газинур» романын яза. Укучылар бу әсәрне яратып укыйлар.
Язучының Ватан сугышы чоры вакыйгаларына нигезләнеп язылган өченче романы «Мәңгелек кеше» дип атала. Анда Бухенвальд үлем лагеренда булган хәлләр тасвирлана. Халкыбызның кыю йөрәкле улы Бакый Назимовның фашист тоткынлыгындагы көрәше күрсәтелә.

Сугыш турында романнар, повестьлар язганнан соң, язучы бүгенге тормышны сурәтләүгә күчә. 1958 елда аның Казан шәһәре кешеләре турында «Сүнмәс утлар» романы басылып чыга. Бу роман өчен Габдрахман Әпсәләмовка Тукай премиясе бирелде. Аннан соң бер-ике ел да узмый, язучы медицина хезмәткәрләре турында «Ак чәчәкләр» исемле яңа романын төгәлли. Әбүзәр Таһиров, Гөлшәһидә образларын укучылар бик яратты. Габдрахман Әпсәләмов шигыренә Җәүдәт Фәйзи язган «Гөлшәһидә» җыры хәзер дә яңгырый.
«Ак чәчәкләр»дән соң Габдрахман Әпсәләмов укытучылар хезмәтен һәм тормышын яктырткан «Яшел яр» исемле яңа роман иҗат итә, бик күп мәкаләләр, хикәя, повестьлар яза.
«Агыла болыт» романы Муса Җәлилгә һәм каһарман шагыйрьнең намуслы исемен кире кайтаруга зур көч куйган галим Гази Кашшафка багышлана.

Габдрахман Әпсәләмов озакка сузылган авырудан соң 1979 елның 7 февралендә Казанда вафат була.

## Төшерелгән фильмнар
* "Ак чәчәкләр" күп серияле нәфис фильмы, Татарстан Яңа Гасыр, (2015)

## Хәтер
* Мәскәүдә фронтовик язучы Габдрахман Әпсәләмовны искә алдылар

## Гаиләсе
Хатыны — Маһинур Исмәгыйль кызы, гаиләдә *Магѝна*, рус теле укытучысы. 
Кызы — Лилия, инглиз теле укытучысы; кияве — саксофончы, «Арсенал» оркестры җитәкчесе, РФ халык артисты Алексей Козлов.
Баҗасы — Әсгать Мохтар (1920-1997), Үзбәкстан халык язучысы. Г. Әпсәләмовның хатыны белән Ә. Мохтарның хатыны Рауза Исмәгыйль кызы — бертуганнар.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Тулы биографиясе
* 

## Искәрмәләр


Төркем:Татар язучылары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары‎
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
Чуаш Википедиясе

**Чуаш Википедиясе** —  виртуаль энциклопедиясенең чуаш телендәге бүлеге. 2004 елның 22 ноябрендә ачыла.

Беренче мәкаләләр нең идарәчесе Untifler тарафыннан языла. Ул башка кулланучыларны да проектка чакыра.

2009 елның 6 апрелендә 10 меңенче мәкалә дөнья күрә.

## Статистика
Хәзерге вакытка чуаш Википедиясендә **** мәкалә бар.
* 2016 ел 11 ноябрь — 36 000 мəкалə.
* 2013 ел 10 ноябрь — 20 000 мəкалə.
* 2011 ел 31 август — 13 000 мəкалə.
* 2011 ел 26 гыйнвар – 12 000 мәкалә.
* 2010 ел 13 февраль – 11 000 мәкалә.
* 2009 ел 6 апрель – 10 000 мәкалә.
* 2008 ел 17 июль – 8 000 мәкалә.
* 2008 ел 14 гыйнвар – 7 000 мәкалә.
* 2007 ел 13 сентябрь – 6 000 мәкалә.
* 2006 ел 22 август – 4 000 мәкалә.
* 2006 ел 9 март – 2 000 мәкалә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Чуаш Википедиясе 
* Чуаш Википедиясе идарәчесе белән әңгәмә 

Төркем:Чуаш теле
Төркем:Википедия бүлекләре
Сергей Есенин

**Серге́й Алекса́ндр улы Есе́нин** (рус. *Серге́й Алекса́ндрович Есе́нин*, 1895 елның 3 октябре – 1925 елның 28 декабре) – 20 гасыр рус шигъриятенең иң күренекле шагыйрьләрдән берсе.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Имажинизм
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Башкорт Википедиясе

**Башкорт Википедиясе** –  виртуаль энциклопедиясенең башкорт телендәге бүлеге. Аерым бүлек булып башкорт Википедиясе 2005 елның 16 апрелендә эшли башлый. Бүлекнең беренче идарәчесе — нең элеккеге идарәчесе — Кулланучы:Untifler.

2010 елның 3 декабрендә Башкорт Википедиясе 1 мең мәкалә чиген уза, ләкин буш булу сәбәпле соңгы мәкаләләр бетерелә. Шул ук елның 7 декабрендә исә Башкорт Википедиясе янә 1 меңле була. Юбилей мәкаләсе Биккол авылына багышланган.

## Статистика
Хәзерге вакытка башкорт Википедиясендә **** мәкалә бар.
* 2019 ел 31 октябрь — 50 000 мәкалә
* 2018 ел 31 октябрь — 45 000 мәкалә
* 2013 ел 12 февраль — 30 000 мәкалә
* 2012 ел 20 декабрь — 25 000 мәкалә
* 2011 ел 10 сентябрь — 5 000 мәкалә.
* 2011 ел 1 сентябрь — 3 000 мәкалә.
* 2011 ел 31 август — 2 000 мәкалә.
* 2010 ел 3 декабрь — 1 000 мәкалә.
* 2010 ел 27 май — 640 мәкалә.
* 2009 ел 28 декабрь — 529 мәкалә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкорт Википедиясе 
* Башкорт Википедиясе бер меңле булды

## Моны да карагыз
* Татар Википедиясе

Төркем:Башкорт теле
Сәяси фиркаләр

## Фиркаләрнең төзелеше
Фирканең барлык әгзалары да акчалата *взнос* түлиләр. Фирка аппараты шулар хисабына яши. Фирка әгъзалары күбрәк булган саен аның казнасы да баерак була.
## Фиркаләрнең функцияләре
* Сәяси – дәүләт хакимиятен кулга төшерү.
* Вәкиллекле – халыкның аерым төркемнәре һәм катлаулары мәнфәгатләрен чагылдыру.
* Электорат – сайлау кампанияләрендә катнашу.
* Социальләштерү – тугрылыклы әгзалар тәрбияләү
* Рекруторлык – сәяси яктан белемле, кешеләрне парламентка һәм хөкүмәткә үткәрү өчен сайлап алу һәм тәкъдим итү.
## Россиядә фиркаләр
Хәзерге заманда Россиядә дистәләгән фиркаләр бар. Тик 2007 һәм 2011 елларда узган сайлауларда шуларның дүрте генә Дәүләт Думасына уза алды. Алар: ЛДПР, КПРФ, Бердәм Россия, Гадел Россия.

Төркем:Сәяси фиркаләр
Рус Википедиясе

**Рус Википедиясе** ()&nbsp;— Википедиянең 2001 елның 11 маенда нигез салынган рус телле бүлеге. Тел бүлегенең үсеш дәрәҗәсен билгеләүче төп статистик характеристиклар буенча Рус Википедиясе икенче урыннан җиденче урынга кадәр бара, башланган мәкаләләр саны буенча Википедиянең иң зур тел бүлекләре унлыгына керә.

«Русская Википедия» исеме нинди дә булса этноска яки дәүләткә карамавын түгел, ә мәкаләләр язу телен аңлата.

## Сылтамалар
* Рус Википедиясе 

## Искәрмәләр

Төркем:Рус теле
1791 ел

## Вакыйгалар
* 29 декабрь — Кырым Россия империясенә керә.

## Туулар

* 22 сентябрь — Майкл Фарадей, инглиз физигы, химик.

## Вафатлар

* 17 сентябрь — Томас Ириарте, испан шагыйре.

Төркем:1791 ел
Төркем:Еллар
Россия фәннәр академиясе

right|250px|thumb|Мәскәүдә Россия Фәннәр Академиясенең яңа бинасы
**Росси́я ф(Ф)әннә́р а(А)каде́миясе** (рус. *Росси́йская акаде́мия нау́к*, *РАН*) — 1991 елда СССР Фәннәр Академиясе базасында төзелгән фәнни оешма. 840 хакыйкый, 1119 мөхбир, ~445 чит ил әгъзасы бар. Фән тармаклар буенча 13 бүлеге бар. Фәнни басмалар нәшер итә, фәнни эшләр өчен махсус бүләкләр тапшыра.

## Тарих
* 1724 елның 8 февралендә (иске стиль белән 28 гыйнварда) Петр I карары белән Фәннәр һәм Сәнгать академиясе яки *Петербург Фәннәр Академиясе* оештырыла. Ул төрле өлкәләрдә эшләүче галимнәрне бер йодрыкка туп­лап, фәнне дәүләт мәнфәгатьләренә буйсындырырга тиеш була. 1925 елда оешманың атамасы СССР Фәннәр академиясе итеп үзгәртелә. СССР таркалгач, 1991 елда ул Россия Фәннәр академиясе исемен ала.

## Мәшһүр галимнәр
Төрле өлкәләрдәге казанышлары өчен күп­санлы Россия һәм совет галимнәре Нобель премиясенә лаек була. Аларның беренчесе – акаде­мик Иван Павлов. Фән өлкәсендәге иң югары бүләк аңа 1904 елда ашказаны физиологиясен тик­шергән хезмәтләре өчен бирелә. 1908 елда Илья Мечников, кеше иммунитетының үзенчә­лек­ләрен ачып, шулай ук әлеге мәртәбәле пре­миягә лаек була. Совет чорында Нобель премия­сен алган Петр Капица, Жорес Алферов кебек галимнәр, нигездә, төгәл фәннәр өлкәсендә дан казанган. Бу традиция cоңгы дәвердә дә дәвам итә. Мәсәлән, 2003 елда әлеге премиягә лаек булган Алексей Абрикосов һәм Виталий Гинзбург та, 2010 елда Нобель бүләген ватандашларыбыздан иң соңгы булып алган Константин Новоселов белән Андрей Гейм да – физиклар.

## Структура
Бүгенге көндә Россия Фәннәр академиясе зур тугыз фән өлкәсе һәм күпсанлы юнәлешләр буенча эшли. Оешма структурасына 4 төбәк бүлеге, 15 фәнни үзәк карый. Гомумән алганда, Ака­де­миягә 1000 гыйльми оешма керә. Аларда барлыгы 50 меңнән артык фәнни хезмәткәр эшли. Шу­лар-ның 830дән артыгы академик дәрәҗәсенә ия, ә 1100дән артыгы Фәннәр академиясендә мөхбир-әгъза булып тора. 797гә якын галим академия профессоры исеменә лаек (шуларның 219ка якын академия әгъзасы).

## Чыганаклар
* 06.02: 8 февраль. Казанышлар санап бетергесез 

Төркем:Россия Фәннәр Академиясе
Төркем:Россия оешмалары
1845 ел

## Вакыйгалар
* 3 март — Флорида АКШ-ның 27-нче штаты булды.
* 29 декабрь — Техас АКШ-ның 28-нче штаты булды.

## Туулар

* 10 март — Александр III, Россия императоры.
* 27 март — Вильгельм Конрад Рёнтген, алман физигы, рентгенны уйлап табучы.

## Вафатлар

Төркем:1845 ел
Төркем:Еллар
1899 ел

## Вакыйгалар
* 6 апрель — Мәскәүдә беренче трамвай йөри башлый.
* 21 август — Казан тирәсендә телефон линияләре сузыла башлый.
* 11 октябрь — Икенче инглиз-бур сугышы башлана.

## Туулар

* 1 гыйнвар — Хаҗиәхмәт Галимов (*Хаҗи Бохарский*), театр һәм кино актеры, режиссер (Уфа). 
* 10 март — Әмир Нәҗип, шәркыятьче галим, тюрколог. 
* 29 март — Лаврентий Берия, совет дәүләт эшлеклесе.
* 4 апрель — Шәймардан Ибраһимов, совет дәүләт һәм партия эшлеклесе, инкыйлабчы.
* 16 апрель — Зәйнәп Камалова, актриса. ТАССРның атказанган артисты (1957). Бөтенрусия мөслимәләренең беренче корылтаенда катнашучы (1917).
* 15 июнь — Шакир Насыйров, «Сәйяр» артисты, музыка укытучысы.
* 21 июль — Эрнест Хемингуэй, АКШ язучысы.
* 28 июль — Якуб Агишев, татар әдәбият галиме, әдәби тәнкыйтьче.
* 13 август — Альфред Хичкок, АКШ режиссеры.
* 15 август — Миңлегали Шайморатов, Гражданнар һәм Бөек Ватан сугышлары каһарманы, Атлы башкорт дивизиясе командиры.
* 24 август — Хорхе Луис Борхес, Аргентина прозаигы, шагыйре һәм публицисты. 
* 28 август — Андрей Платонов, рус язучысы.
* 13 декабрь — Борис Ишбулдин-әл-Бәкри, тарихчы, икътисадчы, профессор. 
* 29 декабрь — Нәкый Исәнбәт, галим, язучы.

Шәйморатов.jpg|Миңлегали Шәйморатов
Ernest Hemingway 1923 passport photo.jpg|Эрнест Хемингуэй
Әмир Нәҗип.jpg|Әмир Нәҗип
Шәймардан Ибраһимов.jpg|Шәймардан Ибраһимов
Jorge Luis Borges 1951, by Grete Stern.jpg|Хорхе Луис Борхес


## Вафатлар

Төркем:1899 ел
Төркем:Еллар
1731 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 29 декабрь — Брук Тейлор, инглиз математигы.

Төркем:1731 ел
Төркем:Еллар
Гарәп Википедиясе

**Гарәп Википедиясе** –  виртуаль энциклопедиясенең гарәп телендәге бүлеге. 2003 елда ачылган. Википедиянең иң зур бүлекләренең берсе.

## Статистика
*  ел -  мәкалә.
* 14 февраль 2011 ел - 141 941 мәкалә.
* 25 май 2009 ел - 100 000 мәкалә. 
* 31 декабрь 2007 ел - 50 000 мәкалә.

Төркем:Гарәп теле
Кариб диңгезе юлбасарлары

**[[Кариб диңгезе юлбасарлары (фильмнар сериясе)|Кариб диңгезе юлбасарлары]]:**
* «Кариб диңгезе юлбасарлары: Кара "Энҗе бөртеге" каргышы» — 2003 ел фильмы.
* «Кариб диңгезе юлбасарлары: Мәет сандыгы» — 2006 ел фильмы.
* «Кариб диңгезе юлбасарлары: Дөнья чигендә» — 2007 ел фильмы.
* «Кариб диңгезе юлбасарлары: Сәер ярларда» — 2011 ел фильмы.

## Моны да карагыз
* Кариб диңгезе
* Пиратлар
Уран

Уран сүзе берничә мәгънәдә кулланыла:
* Уран — Кояш системасында урнашкан Кояштан җиденче планета.
* Уран — радиоактив химик элемент.
Сүзтезмә

**Сүзтезмә́** (ингл. *Phrase*, рус. *Словосочета́ние*) – мәгънәсе һәм грамматик төзелеше буенча бергә торган ике яки берничә сүз. Сүзтезмә бер әйберне (затны, эшне, хәлне һ. б.) башка аңа охшаш әйбердән аерып, төгәлрәк итеп атый.

Төркем:Синтаксис
Монсон

**Монсон** () — Испаниянең Уэска провинциясендә урнашкан муниципалитет.
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Төркем:Испания муниципалитетлары
Төркем:Уэска провинциясе муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Кол Гали

**Кол Гали́** (*<big>قل علی</big>*, *Qol Ğəli*, якынча 1183 ел – 1236 ел һәм 1241 еллар арасында) – күренекле татар-болгар шагыйре, урта гасырлар татар әдәбиятына нигез салучы. Аның иң мәшһүр әсәре – «Кыйссаи Йосыф (*قصه یوسف*)» поэмасы.

## Биография
Якынча 1183 елда Идел буе Болгар илендә туган. Бер юрама буенча ул Зәй елгасы буенда урнашкан кечкенә шәһәрдә туа.

Болгар Мәдрәсәсендә белем ала, соңрак мәгариф үзәге (элек Әбү Рәйхан әл-Бируни яшәгән һәм укыткан) Хәрәзм шәһәренең мәдрәсәсендә белем алуын дәвам итә. Озак еллар дәвамында мөселман мәданият мәркәзләре буенча сәяхәт итә. Гомеренең күп елларын Биләрдә, Болгарда, Алабугада, Нур-Суварда һәм Кашанәдә уздыра.

Якынча 1212 елда яза башлап 1233 елда үзенең мәңгелек Кыйссаи Йосыф поэмасын язып бетерә.

Кол Гали 1236 елда Биләрдә монголлар штурмында вафат була. Әмма шагыйрь үлемнән котылган һәм 1241 елда үз үлеме белән үлгән дигән фикер дә бар.

## Мирас
«Кыйссаи Йосыф» поэмасында Йосыф пәйгамбәр тормышы турында язылган. Поэма Утыз Имәни тарафыннан 1839 елда бастырылган.

## Кызыклы фактлар

Безнең көннәргә кадәр Кол Гали биографиясе бик каты бозылган һәм буталган рәвештә килгән. Мәсәлән: 
* Бер чыганак буенча Кол Гали XIV гасырның икенче яртысында яшәгән.
* Кол Гали башкорт халкының Әйле кабиләсеннән килеп чыгуы турында фикер бар.

## Моны да карагыз

* «Кыйссаи Йосыф» поэмасы.
* Кол Гали һәйкәле (Сембер)
* «Йосыф турында риваять» (*[[балет]]*)
* Татар поэзиясе антологиясе (1992)

## Сылтамалар
* Кол Гали Татар электрон китапханәсендә 

Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Кол Гали
Мидхәт Миншин

**Мидхәт Миншин** – Татарстанның һәм Русиянең атказанган мәдәният хезмәткәре, язучы һәм журналист. 1936 елның 26 сентябрендә Балык Бистәсе районы Олы Солтан авылында дөньяга килә. Урта мәктәпне тәмамлагач, Казан университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә белем ала. 1959 елда, укуын тәмамлап, Буада район газетасында хезмәт юлын башлый. Ә 1960 елның 16 февраленнән башлап Татарстан радиосында эшли. 1995 елдан Татарстан язучылар берлеге әгъзасы.

Мидхәт Миншин бик күп шигырьләр, җырлар, «Васыять», «Башаклар җыры» дигән китаплар авторы. Ул Татарстанның мөстәкыйльлеге өчен көрәш вакытында, «Өметләр һәм борчылулар» дигән публицистик чыгышлары белән халкыбызның олы ихтирамын казана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Милләттәшләр. Мидхәт Миншин»  
* МИДХӘТ МИНШИН ВАФАТ...

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Русиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Ибн Халдун

**Ибн Халдун** (гар. ابن خلدون), тулы исеме Әбү Зәйд Габдеррахман ибн Мөхәммәт ибн Халдун әл-Хадрами; (1332 елның 27 мае, Тунис – 1406 елның 17 марты, Каһирә; Һиҗри буенча 732–808 еллар) – гарәп мөселман фәлсәфәчесе, тарихчы.

## Биографиясе
Тунис шәһәрендә туа. Ата-анасы чыгышлары буенча Андалусиядән. Ибн Халдун Туниста иң яхшы укытучылардан белем алу мөмкинчелегенә ия була. Коръән-хафиз дәрәҗәсенә ирешә, хәдисләр өйрәнә, хокук белемен, гарәп теле грамматикасын, пиитикасын үзләштерә. Ул шулай ук математика, мантыйк (логика), табибчылык (медицина) белән дә таныша. 17 яшендә ата-анасын югалта. 20 яшендә ул Тунис идарәчесенә хезмәткә урнаша. Аның вазифасы каллиграфик язу белән рәсми әмерләрне теркәүдән гыйбарәт була. Үз тормышы дәверендә ул төрле идарәчеләргә хезмәт итәргә мәҗбүр була. 1384 елда ул Мисыр солтаны чакыруы буенча Мисырның баш казые һәм профессор буларак эшли башлый. 1406 елда Каһирәдә вафат була.

## Эшләре
Тарихчы буларак танылган. Төп әсәре – "Мөкаддимә" ("Кереш сүз").
Олуг галим Бартольд үзенең хезмәтләрендә Ибн-Хәлдүн хакында болай дип яза: «Ибн-Хәлдүн бары тик Ислам тарихында гына түгел, хәтта бөтен дөнья тарихында тарих фәлсәфәсенең иң бөек заты, социология кебек фәнгә нигез ташы салучы», дип бәһали.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Ибн Хaлдун кeм ул?

## Моны да карагыз

Төркем:Гарәп галимнәре
Төркем:Гарәп тарихчылары
Җөмлә

**Җөмлә́** (телдә) – сүзләрнең грамматик яктан оештырылган кушылмасыннан гыйбарәт булган телнең минималь берәмлеге. Башкача әйткәндә, кеше сөйләменең минималь берәмлеге булып килә. Җөмлә уй-фикерне, сорауны яки өндәүне хәбәр итә. Җөмләнең төп билгеләре: предикативлык (хәбәрлек) һәм модальлек. Пунктуация кагыйдәләре буенча җөмлә нокта, өндәү билгесе, сорау билгесе яки күп нокта белән тәмамлана.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Синтаксис
2009 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2009 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Июнь
* 25 июнь – Майкл Джексон (50) – Америка җырчысы.
## Май

## Апрель
* 6 апрель — Мирсәет Яруллин, татар композиторы.
* 27 апрель — Шәех Зәбиров, татар журналисты.

## Март
* 6 март — Габделхак Саматов, күренекле Ислам эшлеклесе.

## Февраль

## Гыйнвар
* 1 гыйнвар — Йоханнес Зиммель (84)

## Июль
* 1 июль – Людмила Зыкина (80) – рус җырчысы.
## Август
## Сентябрь
* 23 сентябрь – Флүн Мусин, әдәбият галиме, профессор, язучылар берлеге әгъзасы.
## Октябрь
## Ноябрь
* 9 ноябрь – Һидаят Солтанов, артист.
## Декабрь
* 25 декабрь – Мидхәт Миншин, язучы һәм журналист.

## Сылтамалар
* 2009 ЕЛНЫҢ ИСТӘ КАЛГАН ВАКЫЙГАЛАРЫ

## Шулай ук карагыз
* 2008 елда вафатлар исемлеге
* 2010 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
1493 ел

## Вакыйгалар
* 4 гыйнвар — Христофор Колумб Аурупадан Америкага юл башлады.
* 25 сентябрь — Колумб Америкага икенче сәяхәтен башлый.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1493 ел
Төркем:Еллар
1643 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 4 гыйнвар — Исаак Ньютон, инглиз физикчысы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
Рига

**Ри́га** (латыш. *Rīga*) – Латвиянең башкаласы һәм Балтия илләрендәге иң эре шәһәр. Халык саны 713 270 мең кеше. 
## География
Көнбатыш Двина елгасының ике ярында, Рига култыгындагы тамагыннан ерак түгел урнашкан.
### Климат


## Тарих
* 1201 – Ригага нигез салына.
* 1282 – Рига, Лүбек һәм Висбю шәһәрләре Ганза сәүдә берлегенә керәләр.
* 1561 елга кадәр шәһәр белән Рига архиепископлары идарә итә.
* 1561–1581 – Рига ирекле шәһәр була.
* 1581–1621 – Речь Посполита заманасы.
* 1621–1711 – Швеция заманасы.
* 1711– Төньяк сугыштан соң (1700–1721) Рига Россия империясе составына кертелә (1918 елга кадәр).
** 1713–1783 – Рига губерниясе үзәге.
** 1783–1796 – Рига наместничествосы үзәге.
** 1796–1918 – Лифляндия губерниясе үзәге.
* 1918–1940 – Латвия Республикасы башкаласы.
* 1940–1941 – Латвия ССР башкаласы.
### Бөек Ватан сугышы
* 25 июньдә 4-нче танк төркеме Екабпилс шәһәренә  һәм Даугавпилска, ә Вермахтның 18-нче армиясе Ригага һөжүм итә.
* 1 июльне 18-нче алман армиясе Риганы басып алды
* 1941–1944 – Рейхскомиссариат Остланд башкаласы.
** 37-нче укчы дивизиясе Риганы азат итүдә катнашкан.
* 1944–1990 – Латвия ССР башкаласы.
* 1991 елдан – Латвия башкаласы.

## Шәһәрдә туган танылган кешеләр
#### <small>Латышлар</small>
* Альфред Лепа, ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты 1 нче сәркатибе (1933-1937).

#### <small>Урыслар</small>
* Владимир Алафузов, адмирал.

#### <small>Татарлар</small>
* Зөфәр Зәйнуллин (1958), җәмәгать эшлеклесе, эшмәкәр, һөнәри хәрби, техник фәннәр докторы. «Чишмә» җәмгыяте рәисе.
* Зөлфирә Трегулова, Третьяков галереясы (Мәскәү) җитәкчесе (2015).

## Дин
* Рига мәчете / Латвия Ислам мәдәни үзәге

## Искәрмәләр

Төркем:Рига
Камил Якупов

**[[Камил Якупов]]**:
* Камил Якупов (1894-1919) — инкыйлабчы. 
* Камил Якупов (1925-2006) — опера җырчысы.
1910 ел

## Вакыйгалар
* 28 август — Черногория Төркиядән тулы бәйсезлекне игълан итә.

## Туулар

* 4 гыйнвар — Җәүдәт Фәйзи, композитор.
* 28 февраль — Бадыйк Салихов, Дан орденының тулы кавалеры.
* 18 март — Шәфыйка Котдусова, җырчы, пианиночы, ТАССР атказанган артисты.
* 16 май — Джоомарт Боконбаев, кыргыз шагыйре.
* 22 апрель — Әюп Гәрәй (1910-1967), шагыйрь.
* 1 июнь — Нәби Дәүли, татар шагыйре.
* 19 июнь — Барый Әхтәмов, татар балет артисты.
* 4 июль — Зифа Басыйрова, татар җырчысы.
* 25 июль — Хәниф Кәрим, башкорт шагыйре.
* 16 август — Мөхит Кичүбаев, татар драма актеры.
* 26 август — Тереза Ана, католик монахиня, ярлыларга һәм авыруларга ярдәм белән шөгыльләнүче.
* 20 сентябрь — Заһит Хәбибуллин, татар композиторы.
* 29 сентябрь — Исмай Шәмсетдинов, композитор.
* 12 октябрь — Мотыйк Әхмәдуллин, Советлар Берлеге Каһарманы, сапёр.
* 8 декабрь — Николай Столбов,  Советлар Берлеге каһарманы.
* 12 декабрь — Мәрьям Бикбулатова, гамәли бизәлеш сәнгате остасы.
* 25 декабрь — Ибраһим Гафуров, драма актеры.

## Вафатлар

* 21 апрель — Марк Твен, Америка язучысы.
* 10 май — Карл Райнеке (*Carl Reinecke*), алман пианисты, композитор.
* 27 май — Роберт Кох, алман микробиологы. 
* 11 сентябрь — Луи Анри Буссенар, француз язучысы.
* 20 ноябрь — Лев Толстой, рус язучысы.

Төркем:1896 ел
Төркем:Еллар
1947 ел

## Вакыйгалар
* 26 март — ССРБ-да үлем җазасын тыйган карар чыкты (*[[1950&nbsp;ел]]да торгызылды*).
* 16 апрель — беренче тапкыр «салкын сугыш» төшенчәсе кулланыла.
* 18 июль — Георг&nbsp;VI Британ Һиндстанының бәйсезлеге турында фәрманны имзалый.
* 15 август — Һиндстан ике дәүләткә бүленгән — Пакьстан һәм Һинд берлеге.
* 19 август — АКШта ретинол (А витамины) синтезланган.

## Туулар

* 4 гыйнвар — Зөлфәт (*1947-[[2007 ел|2007]]*), шагыйрь.
* 4 гыйнвар — Разил Вәлиев, язучы, җәмәгать эшлеклесе.
* 26 гыйнвар — Илдар Арсланов, пианист, педагог.
* 12 февраль — Рафаил Хәкимов, язучы, сәясәтче.
* 1 март — Ләлә Сабирова (1947), балалар язучысы. 
* 4 март — Закир Әкбәров, Башкортстанда яшәп иҗат итүче татар язучысы һәм журналист.
* 9 март — Рим Хәсәнов, популяр җырлар иҗат итүче татар композиторы.
*28 март — Рәшит Вәгыйзев, ТР кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкиле (2000-2010).
* 14 апрель — Фәрит Гыйльми, язучы.
* 26 апрель — Рафаил Газизов, язучы.
* 9 май — Шәүкәт Әмиров, балалайкачы, ректор.
* 21 май — Феофан, Казан һәм Татарстан митрополиты (*[[2015&nbsp;ел]]дан*).
* 22 май — Фәрит Мөхәммәтшин, Татарстан сәясәтчесе.
* 22 май — Нәзифә Кәримова, язучы, журналист.
* 25 май — Флера Тарханова, шагыйрә, тәрҗемәче.
* 4 июнь — Эльмира Шәрифуллина, шагыйрә.
* 6 июнь — Бари Әлибасов, музыкант, продюсер.
* 22 июнь — Наталья Варлей, кино һәм театр актрисасы.
* 28 июнь — Әмир Мәхмүдов, татар шагыйре.
* 16 июль — Рамил Курамшин, виртуоз баянчы.
* 22 июль — Артём Айдинов, КАИ студенты.
* 1 август — Шамил Шәйдуллин, татар рәссамы, Тукай бүләге иясе.
* 7 август — София Ротару, җырчы, ССРБ халык артисты.
* 15 август — Тәлгать Шаһиев, теш табибы, Әтнә халык театры артисты.
* 25 август — Наис Гамбәр, шагыйрь.
* 1 сентябрь — Асия Юнысова, журналист, язучы.
* 18 сентябрь — Алмаз Хәмзин, татар артисты, композитор.
* 21 сентябрь — Ольга Остроумова, РФ халык артисты.
* 12 октябрь — Фидан Гафаров, артист, җырчы.
* 18 октябрь — Юныс Сафиуллин, татар драматургы.
* 20 ноябрь — Ренат Ибраһимов, татар җырчысы.
* 2 декабрь — Әнвәр Хәйри, татар галиме, исламият белгече, язучы, тәрҗемәче, текстолог.
* 9 декабрь — Идият Әширов, татар шагыйре (*[[Барда районы]]*).
* 31 декабрь — Юрий (''Хәлил'') Бариев, шагыйрь (*[[Норильск]]*).

## Вафатлар

* 19 гыйнвар — Касыйм Дәүләткилдиев, татар рәссамы.
* 16 март — Нәгыймә Таҗдарова, татар артисты.
* 8 август — Франц Баллод, Алтын Урда тарихи шәһәрләрен өйрәнгән Латвия археологы.
* 13 декабрь — Н.&nbsp;К.&nbsp;Рерих, рәссам.
* Габдрахман Кәрәм, әдәби тәнкыйтьче.

Төркем:1896 ел
Төркем:Еллар
Технология сингулярлыгы

**Технология сингулярлыгы** – футурологиядә фәнни-техник прогрессның гипотетик шартлаусыман үсеше. Ул, фаразларда әйтелгәнчә, ясалма интеллект һәм үзен-үзе ясап чыгаручы машиналар ясаудан, кешенең исәпләү машиналары белән интеграциядән яки кеше миенең мөмкинчелекләрнең биотехнология куллану исәбенә үсешеннән килеп чыгачак.
Кайбер фаразлар буенча технология сингулярлыгы 2030 ел тирәсендә башланачак.
Технология сингулярлыгы теориясе яклы галимнәр фикеренчә, кеше акылыннан принципиаль рәвештә үзгә акыл (пост-кеше) барлыкка килсә, цивилизациянең киләчәк язмышын кеше (социаль)уйлау тәртибенә таянып, алдан күрү мөмкин түгел.

## Кулланылган әдәбият
* Kurzweil R. The Singularity Is Near. N. Y.: Viking, 2005.
* Коротаев А. В., Комарова Н. Л., Халтурина Д. А. Законы истории. Вековые циклы и тысячелетние тренды. Демография, экономика, войны. 2-е изд. М.: УРСС, 2007. С. 7-47.
* Панов А. Д. Сингулярность Дьяконова // История и Математика: Проблемы периодизации исторических макропроцессов. М.: КомКнига, 2006. С. 31-37.
* Марков А. В., Коротаев А. В. Гиперболический рост в живой природе и обществе. 2009. 200 с

Төркем:Футурология
Төркем:Трансгуманизм
Галактика

**Гала́ктика** – гравитация белән бәйләнгән йолдызлардан, йолдызарасы газлар, тузаннан һәм караңгы материядән торган система. Галактикадагы барлык объектлар уртак масса үзәгенә карата хәрәкәттә катнашалар. Гади галактиканың авырлыгының зур өлешен караңгы материя тәшкил итә, ә без күзәтә ала торган объектларның авырлыгы аз процент ала. Һәр галактик үзәгендә кара упкын урнашкан.

## Этимология
«Гала́ктика» () сүзе безнең галактиканың грек телендәге аталышыннан килеп чыккан ( сүзе «сөтле боҗра» дигән мәгънәне аңлата).
Астрономиядә "галактика" зур хәрефтән языла Киек каз юлын башка гәламдагы галактикалардан аеру өчен.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Астрономия
*
Фил

**Фил** (лат. *Elephantidae*) – хортумлылар төркеменә керүче хайван.

Фил бик зур гәүдәле хайван, аның биеклеге 3 метрга якын. Филнең колаклары гына да 2-3 метр киңлектә. Филләрнең озын борыннары хобот (хортум) дип атала. Шул озын борыннары белән ул искиткеч авыр бүрәнәләрне күтәрә. Шулай ук борыны белән җирдәге кечкенә шырпы кисәген дә ала ала. Чөнки әнә шул хоботыочында кечкенә генә бер яки ике бармакчыгы бар. Очлы тешләре белән ул җирне казый, агач кайрысын кубара. Фил 60 еллап яши. Аның каравы фил балалары 20 яшьләрдә генә җитлегә. 

*
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Диалектик материализм

**Диалектик материализм** яки **диама́т** - материянең (онтологик) беренчеллеген раслаучы, һәм аның (материянең) хәрәкәтенең һәм үсешенең 3 төп законын (аста кара) нигезенә салучы фәлсәфи мәктәп.

* Капма-каршылыкларның берлек һәм көрәш законы
* Микъдар үзгәрешләренең сыйфатка күчү законы
* Инкяр итүне инкяр итү законы

## Тарих
Диамат, систематик белем буларак, Маркс һәм Энгельс хезмәтләрендә эшләнгән. Әмма бу фәлсәфи юнәлешнең формалашуы соңрак та дәвам иткән.

Диалектик материализмның төп фикере — капма-каршылыкларның бер-берсенә үтүе һәм бер-берсен тудыруы - борынгы Кытайдагы *[[инь һәм ян]]* төшенчәсенә шактый охшаш. Кайбер Кытай фәлсәфәчеләре, шактый аллегорик формада булса да, диалектик материализмның төп кагыйдәләрен таныганнар дип әйтергә була. Шулай булгач, хәзерге Кытайның диамат фәлсәфәсен коммунистик идеология буларак җиңел тәкъдим итүе гаҗәп түгел.

Диалектиканың төп нигезләре Гегель тарафыннан диалектик идеализм формасында формалашкан һәм Маркс тарафыннан яшь вакытында гегельянлык белән мавыгу вакытында аңлашылган булган.

## Искәрмәләр

## Кулланылган əдəбият
* Кессиди Ф. Х. Гераклит и диалектический материализм // Вопросы философии. 2009. № 3. С.142-146. 
* Ойзерман Т. И. Диалектический материализм и история философии (историко-философские очерки). Мәскәү: Мысль, 1979 (2-нче басма — 1982, инглиз телендә — Dialectical Materialism and the History of Philosophy: Essays on the History of Philosophy, Мәскәү: Прогресс, 1984). 
* Руткевич М. Н. Диалектический материализм. М., 1973.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Фәлсәфи төшенчәләр

Төркем:Диалектика
Намибия

**Нами́бия** (ингл. *Namibia*; 1968 елга кадәр – Көньяк-Көнбатыш Африка) – Африканың көньяк-көнбатышында урнашкан дәүләт. Төньякта Ангола һәм Замбия, көнчыгышта Ботсвана, ә көньякта КАҖ белән чиктәш. Көнбатышта Атлантик океан сулары белән юыла. Мәйданы 824,3 мең км². Халык саны 2,1 млн кеше (2009). Башкала – Виндхук шәһәре. Ил белән 5 елга сайланган президент һәм икепалаталы парламент идарә итә.

## Тарих
Хәзерге Намибиягә аурупалылардан иң беренче булып 1484 елда португал диңгезчеләре килеп төшкәннәр. Берничә гасыр дәвамында бу җирләр белән кызыкмаганнар. Фәкать 1802 елдан инглизлар Оранж елгасыннан төньяграк беренче миссияне төзегәннәр. 1878 елда Бөекбритания Уолфиш-Бей әйләнә-тирәсен үз милке дип игълан иткән. 1884 елда Алмания Намибия территориясен *Алман Көньяк-Көнбатыш Африкасы (ККА)* исеме белән үз протекторатына әйләндергән. Колонизаторлар үз хакимлекне урнаштыруда җирле кабилә башлыкларның үзара дошманлыгыннан файдаланганнар. 1904-1097 елларда гереро һәм нама кабиләләр тарфыннан оештырылган күтәрелеш булып үткән. Ул күтәрелеш рәвештә бастырылган: герероларның 80% өлеше һәм намаларның 50% өлеше юк ителгән, мәзкүр кабиләлрнең җирләре мөсадәрә ителгән.

Беренче бөтендәнья сугышы дәверендә ККАны Көньяк Африка Иттифагы (КАИ) басып алган. Сугыштан соң ул Милләтләр Лигасының мандатлар системасы составына кертелгән. 1920 елда ККА белән идарә итү мандаты КАИга бирелгән.

## Дин
Намибия ― нигездә, христиан иле. 
* 65,1 % ― протестантлар (43,7 % лютеран, 4,4 % җиденче көн адвентистлары, 17,0 % англикан чиркәве һ. б. протестантлык конфессияләре тарафдарлары);
* 22,8 % ― Рим-католик чиркәве тарафдарлары;
* 10,5 % ― христиан булмаган диннәргә ышанучылар (нигездә, Африка традицион диннәре, сөнни ислам, буддизм);
* 1,5% ― атеистлар яки дингә мөнәсәбәтен белдермәүчеләр.
Ислам, яһүд дине, буддизм һәм бәһаи диннәре Намибиядә иң зур азчылык диннәр булып исәпләнә, гомумән алганда, әлеге дин тарафдарлары Намибия халкының (2,5 млн, *[[2020 ел]]га бәяләмә*) ~ 1 % ын гына тәшкил итә.
### Ислам

Илдә тарафдарлары саны буенча кечкенә, әмма динамик үсештәге мөселман җәмгыяте эшчәнлек алып бара. 2009 елда Намибиядә мөселманнар саны 3000 нән 5000 кешегә кадәр дип бәяләнгән . 2011 елда, бәяләүләр буенча, илдә 9000 мөселман исәпләнә күбесе  халкы. Нама халкының күпчелеге ― христианнар, шул ук вакытта ислам динендәге намалар Намибиядәге мөселманнарның күпчелеген тәшкил итә .

## Административ бүленү
right

Намибия өлкәләре:

# Каприви
# Эронго
# Хардап
# Карас
# Окаванго
# Кхомас
# Кунене
# Охангвена
# Омахеке
# Омусати
# Ошана
# Ошикото
# Очосондьюпа

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Намибия хөкүмәте
* Виндхук мэриясе 
* Африкаанс телендәге газета

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Намибия
Христофор Колумб

**Христофо́р Колу́мб** (, , ; 1451 елның көзе, Генуя (бер фараз буенча)&nbsp;— 1506, 20 май, Вальядолид, Испания)&nbsp;— испан диңгезчесе һәм сәяхәтчесе. 1492 елда Европа колонизаторлары өчен Американы «ачу» белән танылган.

Колумб рәсми рәвештә беренче булып Атлантик океанны корабта кичә һәм европалылар арасында беренче булып Кариб диңгезедә була. Ул Багама архипелагының үзәк өлешен тәшкил иткән барлык Зур Антиль утрауларын ача. Шулай ук Кече Антиль утрауларының да бер өлешен (Доминик утравыннан алып Виргиния утрауларына кадәр), Тринидадны һәм Кариб диңгезендәге күпсанлы вак утрауларны ачуга ирешә.

Колумб Америка ярларына барлыгы 4 сәяхәт кыла:
* Беренче сәяхәт (3 август, 1492&nbsp;— 15 март, 1493).
* Икенче сәяхәт (25 сентябрь, 1493&nbsp;— 11 июнь, 1496).
* Өченче сәяхәт (30 май, 1498&nbsp;— 25 ноябрь 1500).
* Дүртенче сәяхәт (9 май, 1502&nbsp;&nbsp;— ноябрь, 1504).

## Тарих
1493 ел
* 4 гыйнвар&nbsp;— Христофор Колумб Европадан Америкага юл башлады.
* 25 сентябрь&nbsp;— Колумб Америкага икенче сәяхәтен башлый.

## Шулай ук карагыз

Төркем:География белән бәйле шәхесләр
Төркем:Диңгезчеләр
PT Sans

**PT Sans** (*ПТ Санс*) – ПараТайп компаниясе җитештергән ирекле рәвештә таратылган санак шрифты. Татар телендә язып була.

Шрифтлар ПараТайп компаниясенең ачык кулланучы шрифты лицензиясе буенча таратыла.

## Максаты
ПТ Санс гарнитурасы, күп милләтле илнең шрифтка булган ихтыяҗларын канәгатьләндерү максаты белән һәр кем ирешә алган ачык кулланучы лицензиясенә ия русия шрифтлары комплектын эшләү проектының бер өлеше булып тора. Бу хәреф, рәсми һәм эш язышуларына ярдәмче гына булып калмый, милли язуларның һәм мәдәни аралашу үсешенә мөмкинлек бирәчәк. Шрифтлар, Көнбатыш һәм Көнчыгыш Европа телләре белән эшләү өчен кирәкле билгеләрнең стандарт җыелмасыннан һәм шулай ук стандарт кирилл әлифбасы комплектыннан тыш, Россия Федерациясенең титуллы телләре әлифбаларының барлык билләренә ия булу сөземтәсендә уникаль һәм хәзерге заман санак аша аралашу мөхитенең хәрби чарасы булып тора.

20B9—20CF диапазонында рәсми булмаган сум (рубль) билгесе бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Шрифтлар
Мирсәй Әмир

**Мирсәй Әмир** (тулы исеме **Мирсаяф Мәсәлим улы Әмиров**) — татар язучысы, драматург, прозаик, публицист, җәмәгать эшлеклесе, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Г. Тукай исемендәге дәүләт бүләге иясе.

## Тормыш юлы
1907 елның 6 гыйнварында Башкортстанның Мәләвез районы Җиргән авылында игенче гаиләсендә туа. Яшьли ятим калып, башта туганнан-туган абыйсы гаиләсендә, аннары балалар йортында һәм Эстәрлетамак шәһәрендәге җидееллык үрнәк-тәҗрибә мәктәбе интернатында тәрбияләнә. 1925 елда Яңа Карамалы вулыс башкарма комитеты хезмәткәре, бер үк вакыт та авыл комсомол ячәйкәсе секретаре вазифаларын башкара. Башкортстандагы «Яшь юксыл» гәзитенең селькоры да була. 1926 елда Казандагы сәнгать техникумына укырга керә. Ике ел укыганнан соң «Кызыл яшьләр» газетасы һәм «Авыл яшьләре» журналы редакциясенә җаваплы сәркатип булып күчә.

1929—1931 елларда Мирсәй Әмир Кызыл Армия сафында хезмәт итә, аннан кайткач, берникадәр вакыт «Чаян» журналында әдәби хезмәткәр, аннары 1934 елга кадәр Татарстан китап нәшриятының матур әдәбият бүлегендә мөхәррир булып эшли.

1934—1936 елларда югары уку йортына керергә теләүчеләр өчен марксизм-ленинизм институты каршында оештырылган хәзерлек курсында укый. 1937 елда Мәскәүдә Максим Горький исемендәге әдәбият институтында читтән торып укый башлый. Сугыш чорында Мирсәй Әмир Татарстан радиокомитетында редактор булып эшли, 1943 ел башында ул Төньяк-көнбатыш фронтка китә, өч ай чамасы «Ватан өчен» исемле татарча фронт газетасы редакциясендә эшли. 1937, 1961—1968 елларда Татарстан Язучылар берлеге рәисе вазифасын башкара.

Мирсәй Әмир 1980 елның 1 июнендә вафат булган.

## Иҗат
Кайбер әсәрләре исемлеге:
* «Безнең авыл кешесе» (1933)
* «Агыйдел» (1935)
* «Тагын да зуррак бәйрәмгә кадәр!» (?)
* «Йөрәк уты» (?)
* «Киез итек вакыйгасы» (1942)
* «Дуслар» (1942)
* «Җавап хаты» (1942)
* «Миңлекамал» (1943)
* "Саф күңел" (1959)

## Хәтер
* Казанның Совет районы Киндерле бистәсендәге, Салават шәһәренең Юпитер микрорайонындагы, туган ягы ― Мәләвез районы Җиргән авылындагы урамнарга исеме бирелгән.
 
## Искәрмәләр

Төркем:Мирсәй Әмир
Һиҗри тәкъвим

**Һиҗри тәкъвим** ( *әт-тәқвимүл-һиҗри*) — Ислам динендә кулланылган ай тәкъвиме. Исәп Һиҗрәттән, ягъни Мөхәммәд пәйгамбәрнең Мәккәдән Мәдинәгә күчүеннән (Милади тәкъвимендә 622 елның 16 июле), башлана. 

Ел 12 айдан һәм якынча 354 көннән тора. Шул сәбәпле Ислам бәйрәмнәре Милади тәкъвименә карата үзгәрәләр. 

Ай тәкъвиме буенча тәүлек кояш бату вакытында башлана. 

## Ай исемнәре
# Мөхәррәм ()
# Сәфәр ()
# Рабигыль-әүвәл ()
# Рабигыль-ахыр ()
# Җөмадиәл-әүвәл ()
# Җөмадиәл-ахыр ()
# Рәҗәп ()
# Шәгъбан ()
# Рамазан ()
# Шәүвәл ()
# Зөлкагдә ()
# Зөлхиҗҗә ()

## Сылтамалар
* http://www.hijracalendar.com/

Төркем:Һиҗри
Төркем:Тәкъвим
Конституция

**Конститу́ция** () — дәүләтнең төп кануны, иң югары юридик көчкә ия булган норматив-хокукый акт. Конституция дәүләтләрдә һәм федератив дәүләтләрнең административ берәмлекләрдә бар.

Конституцияләр язылган һәм язылмаган була алалар.

Язылган конституцияләр — бердәм төп кануннар һәм актлар җыентыгы (күпчелек илләрдә бар). Шулай ук язылган конституцияләр берничә конституцион кануннарны берләштерә алалар (мәсәлән, Испания конституциясе, Финляндия конституциясе).

Язылмаган конституцияләр төрле кануннарны тәшкил итәләр (Бөекбритания конституциясе).

Гадәттәгечә, конституция кабул итү хокукы халыкка референдум ярдәмендә бирелә. Ләкин бу хокук шулай ук ил башлыгына (Иран конституциясе, Әфганстан конституциясе), канун чыгару органына (Италия конституциясе) бирелә ала.

## Конституциянең башка кануннардан аермасы
Конституция:
* Хокук чыганагы.
* Иң югары юридик көчкә ия.
* Дәүләт идарә итү формасын һәм югары органнар системасын билгели.
* Стабильлык белән аерыла.
* Кануннар өчен нигез булып тора.
* Кабул итү һәм үзгәртү эшләре катлаулырак.

## Беренче конституция
Гыйракта казулар вакытында (1877 ел) иң беренче юридик документ табылды. Шумер патшасы Уруинимгина вакытында эшләнгән документ шәһәрдә торучыларга аерым хокуклар биргән.

## Моны да карагыз

* Татарстан конституциясе
* Россия конституциясе
* АКШ конституциясе

*
Төркем:Конституцион хокук
Төркем:Кануннар
Вашингтон (штат)

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Вашингтон (мәгънәләр)]] битен карагыз.*
**Вашингто́н** (ингл.*Washington*) – АКШ төньяк-көнбатышында урнашкан штат. АКШга 42нче штат буларак керде. Башкала – Олимпия шәһәре, иң зур шәһәр – Сиәтл. Халык саны – якынча 5,9 млн кеше (2000 ел). Этник состав (иң зур этник төркемнәр): алманнар – 18,7 %, инглизләр – 12 %, ирландлылар – 11,4 %, норвегиялеләр – 6,2 %, мексикалылар – 5,6 %. Рәсми атама – «Һәрвакыт яшел штат».

*
Сиэтл

**Сиэ́тл** (ингл. *Seattle*, шулай ук **Сиэттл, Сиетл**) – АКШ төньяк-көнбатышның һәм Вашингтон штатның иң зур шәһәре. Эре диңгез порты. Пьюджет култыклары системасы, Вашингтон күле һәм Тын океан янында урнаша.

## Халык саны

## Сылтамалар
* Рәсми сайтта рус төркеме 

*
Төркем:АКШ шәһәрләре
Флорида (штат)

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Флорида (мәгънәләр)]] битен карагыз.*
**Флори́да** (ингл. *Florida*, исп. *Florida* – чәчәк атучы) – АКШ штаты. Башкаласы Таллахасси. Алабама һәм Джорджия штатлары белән чиктәш. Флорида ярымутравында Мексика култыгы һәм Атлантик океаны арасында урнаша. Мәйданы – 170 451 км². Халык саны (2000) – 15 982 378 кеше. Иң зур шәһәрләр – Майами, Тампа, Орландо, Джексонвиль.

## Тарихы
Америкага европалар килү астына Флоридада **тимка, калса** һәм **семин** халыклары яшәүне. Испан конкистадор Хуан Понсе де Леон, ярымутрауга 1513 елда килеп, Флориданы испан короллеге җирләренә кушты һәм аңа испанча *la tierra florida* (чәчәк аткан җир) исемен бирде. 1564 елда ярымутрауда беренче шәһәр - **Сан-Августин** (хәзерге вакытта Сент-Огастин) салына. 1763 елдагы Париж тынычлык килешүе буенча Британия Флориданы Гаванага алмаштырды.

Ләкин АКШ Азатлык сугышыннан соң Флориданы Испанияга кайтарды.

1819 елда Испания Флориданы АКШ-ка сатты. 1845 елда Флорида илнең 27 штаты дип булды.

## Истәлекле урыннар
Флориданың көньягында урнашкан Эверглейдс милли паркы Кушма Штатларның көньяк-көнчыгышында урнашкан якланган паркларның иң зуры.

## Шәһәрләр




## Сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Джорджия

**Джо́рджия** (ингл. *Georgia* [ˈdʒɔrdʒə]) – Америка Кушма Штатларның көньяк-көнчыгышында урнашкан штат. 1788 елда Кушма Штатлары конституциясен имзалаган дүртенче штат. Башкала һәм иң зур шәһәр – Атланта. Халык саны – 8 186 453 кеше (2000).

1724 — Төньяк Америкадагы Джорджия британ колониясенә нигез салу.

Джорджия рәсми атамалары – « штаты» һәм «Көньяк импер штаты».

Төньякта Джорджия Теннесси һәм Төньяк Каролина штатлары белән, көнчыгышта Көньяк Каролина һәм Атлантик океан белән, көньякта Флорида, ә көнбатышта исә Алабама белән чиктәш.

## Шәһәрләр




## Сылтамалар
* http://www.georgia.gov  һәм http://www.state.ga.us/ 
* Georgia Information Locator

*
Төркем:АКШ конфедератив штатлары