open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чимбал

**Чимбал,** шулай ук **чимпал, цәмбәл, чәмбал** — шәрыкъ музыкасында, шул исәптән татар халкында, XVIII-XIX гасырларда таралыш тапкан бәрмә кыллы уен коралы. 

## Тарих
Алтын Урда чоры әдибе Хисам Кятибнең "Җөмҗөмә солтан" әсәрендә искә алына.

Татарларда цимбал формасындагы кыллы читмә инструментның барлыкка килүе Урта Азиянең башка мөселман халыкларында барган мәдәни процесслар белән тыгыз бәйләнгән. Молдавиядән һәм Украинадан мөселманнарга цимбалларның үтеп керүе мөмкин түгеллеге фараз. Бу чордагы татар җәмгыятьләренең тормыш рәвешендә ниндидер үзгәрешләр пәйда булуы тик мөселман кыйммәтләренең көчле йогынтысы астында гына урын ала алган. Шәрыкъ музыка тарихына караганда, *чәң* дип аталган цимбал формасындагы музыка уен коралы аеруча XVIII гасыр ахыры – XIX гасыр башында популярлаша һәм татар халкында таралуы нәкъ менә шул вакытта Урта Азиянең мәдрәсәләрендә татар шәкертләре белем алуы белән бәйле. Күрәсең, Шәрыкъ гыйбадәтханәләренә еш йөрүче шәкертләр, шулай ук татар дәрвишләре аша бу корал Идел буеның кайбер төбәкләрендә, аерым алганда, *хәнәкәләрдә* - Сембер губернасының дәрвиш авылларында - киң таралыш тапкан.

Татарларда цимбал шәкелендәге музыка коралы барлыкка килүе шәрыкъ чәң уен коралыннан гыйбарәт. Фәкать, ниндидер сәбәпләр аркасында шәрыкъ уен коралының татар варианты артыннан чәң атамасы киң таралыш тапмый. Моны татар телендәге чәң һәм чиркәү кыңгыравы *чаң* атамаларының охшашлыгыннан гыйбарәт булган тискәре мөнәсәбәт белән аңлаталар.

Бүгенге көнгә Самар, Пенза, Сембер өлкәләре мишәр татарларының риваятьләрендә сакланып калган. Чимбал татарларның музыкасында үз үсешен конфессиональ (аның суфияләрен куллану), дөньяви, көнкүреш сәнгате (халык җырларын кушылып башкару музыка коралы) белән бәйле күренеш буларак алган дип фаразларга мөмкин. Әмма бу корал татарларның барлык төркемнәрдә дә киң таралыш алмый.

## Әдәбиятта чагылышы

## Әдәбият

* 
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар музыка кораллары
Чәң

**Чәң** () — урта гасырларда госманлыларда, гөрҗиләрдә, кытайларда һәм күп мөселман төрки халыкларында, шул исәптән Идел буе регионында да таралган кыллы чиртмә музыка уен коралы. Төзелеше буенча арфаның почмаклы төрен хәтерләткән. Алтын Урда чоры әдибе Хисам Кятибнең "Җөмҗөмә солтан" әсәрендә искә алына. 

## Этимология
Музыка коралының исеме фарсы телендәге "тоту" мәгънәсендә кулланылган *чаң* () сүзеннән гыйбарәт. Әрмән телендәге шулай ук *чаң* () сүзе кулланыла һәм "тырнак" мәгънәсен йөртә.

## Тарих
Кавказ Албаниясенең антик шәһәре Бардадан ерак түгел, Шатырлы авылында үткәрелгән археологик казулар нәтиҗәсендә (хәзерге Азәрбайҗанның территориясендә) безнең эрага кадәр IV—III йөзләрдә караган чәңдә уйнаган хатын-кыз сурәте төшерелгән керамик савытлар табылган. Бу табылдыклар җирле матди мәдәният һәйкәлләре булып тора. 

Төрки халыкларның музыка өлкәсендәге тикшеренүләре белән танылган галим Фарук Сумер «Борынгы төркиләрнең музыка һәм биюләре» мәкаләсендә түбәндәгечә языла: «Алтай курганнарындагы казу эшләре вакытында табылган мәдәни һәйкәлләр арасында ике чәң шулай ук аеруча кызыксыну уята. Алар безнең эрага кадәр 250-500 елларга карый». XIX гасырда музыка коралы тулысынча Азәрбайҗан һәм Госманлы дәүләте музыкасында кулланудан чыга.

## Төзелеше
Төзелеше буенча чәң дуга сыман, өскә озынайтылган арфа шәкелендә. Корпусның тышкы ягы мәрсин тиресе белән тартылып каплана, ә аскы өлешенә озын формадагы шатка дигән корылма беркетелә. Кыллар бер ягы белән өске ягында урнашкан элмәчләргә, ә икенче ягы белән шаткада урнашкан боргычларга беркетелә. Уен коралында арфадагы кебек үк утырып уң һәм сул кул бармаклары белән уйныйлар.

## Әдәбиятта чагылышы

## Әдәбият

## Искәрмәләр

Төркем:Музыка кораллары
Төркем:татар музыка кораллары
Шри Свами Адвайтананд Җи Маһараҗ

**Шри Парамһанс Свами Адвайтананд Җи Маһараҗ**, шулай ук **Шри Парамһанс Давал Маһараҗ Җи** буларак мәгълүм (туганда исеме Шри **Рам Яад**), Шри Тулси Дас Җи Патһак угылы буларак мәгълүм, Һиндстанда Биһарда Чһапрада туган булган. ШриПарамһанс Даял Маһараҗ шулай ук Шри Парамһанс Адвайт Матның “Беренче Рухи Остазы” буларак мәгълүм. Ул 1900-ынчы елларда "Икенче остаз"ны Шри Свами Сварупананд Җи Маһараҗны инициацияләгән.
Ул Рамнавами көнендә туган булган һәм шуңа күрә "Рам Яад " исемен алган. Аның әтисе мәшһүр Пандит Тулси Патһак булган. Аның әнисе ул туганнан соң берничә көннән соң үлгән һәм аны әтисенең өйрәнчеге Лала Нарһари Прасад тәрбияләгән. Шри Нарһари Прасад аның белем алуын оештырган. Шри Рамяаад яхшы Санскрит, Һинди һәм Гарәп теле белеменә ия булган. Биш яшендә аның әтисе Шри Тулсирам җи үлгән.
Шри Рамяаад аның йортында була торган *сатсанг*ларга килгән, алар аның акылына зур йогынты ясаган. Парамһанс Свами  җи аңа *дикша*ны биргән һәм аңа Браһма Видья турында өйрәткән. 11 яшендә булганда Нарһари Прасад үлгән һәм берничә елдан соң Нарһари Прасадның хатыны шулай ук үлгән. Ул ике гаиләнең дә законлы варисы булган, әмма 16 яшендә ул өеннән киткән һәм медитация өчен Биһар урманнарына барган. Ул 1883 елда  Җайпурда булган, анда ул 90 яшьлек Свами Анандоури җины өйрәткән, ул аңа Пранаяма һәм Йоганың Крийясын өйрәткән. Ул документларда Урду телендә: "Accept Paramhans Ram Yaad" дип яза торган булган. Ул аны үз урынына рухи варис дип атаган, әмма Шри Парамһанс Давал Җи урыннан шулай ук баш тарткан. Аның карашы буенча факир даны дәрәҗәдән төшү булган.
Шри Парамаһанс Дьял Җи бер урыннан бер урынга сәяхт иткән һәм Саһай Йога, Бхакти һәм кешелеккә хезмәт юлламасын берәүгә һәм барысына да алып барган. Шри Парамһанс Даял Җи Җайпурда озак вакыт торган һәм андагы кешеләргә рухи дәгъва эшен алып барган. Аның тарафдарлары саны бик зур булган. Сәяхәт итүче монах булып улып ул анда яши торган кешеләргә “Саһаийога” һәм “Бхакти” өйрәтү өчен Биһарга, Уттар Прадешка, Одишага, Мадһья Прадешка, Раджастханга һ.б. сәяхәт иткән.
Шри Парамаһанс Дьял Җи тарафыннан нигезләнгән ашрамнар (гыйбадәтханәләр) “Кришна Дваралар” дип аталган булган. 
Һиндстанда Адвайт-Сваруп Ашрам, Парамһанс Сатьяртһи Дһам, Шри Анандоур Сатсанг Ашрам һәм Браһма Видьялай һәм Ашрам аңа карый.
Шри Парамаһанс Дьял Нирванага 1919 елның июлендә урынга варис булып  Свами Сварупананд җи утыргач ирешкән. Ул Карачида яшәүче Сетһ Амирчандка ул шул урында Самадһи алыр өчен тәнен корбан итәчәк дип игълан иткән. Парамһанс Дьял җиның Самадһи Гыйбадәтханәсе хәзер Пакистанда. Гыйбадәтханә берәү дә карап тормагач җимерелгән булган. Пакистанның Олы Мәхкәмәсе провинциаль хөкүмәткә җимерелгән Һинду Гыйбадәтханәсен 2015 елның 4 апрелендә янә төзекләндерергә кушкан. Шри Парамһанс Дьял Җиның Самади Гыйбадәтханәсе Шри Анандоур Трасты тарафыннан янә төзекләндергән.
Гыйбадәтханә хәзер Пакистанда Хайбер Пахтунхва провинциясендә Карак районында, Тери тарихи авылында урнашкан.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Кара урман (мәгънәләр)

* Кара урман (җыр) — озын көй жанрында язылган татар халык җыры.
* Кара урман — "Зәңгәр шәл" спектакленең 5 нче пәрдәсендәге Булат җыры.
* «Кара урман» — Нәҗип Җиһановның ''Алтынчәч'' операсындагы Җик-Мәргән ариясе.
* «Кара урман» — Фәүзия Бәйрәмованың 1997 елда язган романы.
 
## Шулай да карагыз

* Кара Урман Обсерваториясе
Күкчәтау Халыкара һава аланы

**Күкчәтау Халыкара һава аланы** () — Күкчәтауның халыкара һава аланы, шәһәрнең бердәнбер һава аланы. Күкчәтау Халыкара һава аланы, 12.5 км Күкчәтау үзәгеннән урнаша. Күкчәтау һава аланының тарихы 1945 елда башлана, 2013 елдан халыкара статуслы.

## [[Очып менү-төшү юллары]]

## Юнәлешләр
* FlyArystan (Алматы)
* SCAT (Актау), (Алматы)
* IrAero (Мәскәү-Жуковский)

## Эшчәнлек күрсәткечләре

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча һава аланнарыТөркем:Азия һава аланнарыТөркем:Казакъстан һава аланнарыТөркем:Һава аланнарыТөркем:Акмола өлкәсе
Гөслә

**Гөслә** (, , гүләү сүзе белән бәйле) — цитрага охшаган рус халык кыллы чиртмә музыка коралы. XI гасырдан бирле очрый торган исем төрле музыкаль инструментларга тарихи яктан карый алган. Хәзер гөсләләр дип ешрак трапеция формасындагы кыллы чиртмә музыка коралын, цитраларны (канат сыман гөсләләрне) атыйлар.

## Тугандаш уен кораллары
Гөслә исеме астындагы музыка уен кораллары күп кенә славян һәм фин-угыр халыкларында очрый: серблар һәм болгарларда — гусле, хорватларда — gusle, guzla, gusli, словеннарда — gosle, полякларда — guslic, чехларда — housle. Әмма бу музыка кораллары шактый аермалы, рус гөсләсе сызгычсыз булса, башка күп төрләре сызгычлы (мәсәлән, guzla, аның бары тик бер кылы ат ялыннан).

Гөслә *арфа, кифара, лира, псалтерий, жетыган* музыка кораллары белән тугандаш. Борынгы грек кифарасы, әрмән каноны, фарсы сантуры да гөсләләр белән һәм чуаш, мари *каршы*, клавир сыман гөсләләр, финнарның кантеле, латышларның кокле һәм литваларның канклесы белән охшаш. 

## Татар гөсләсе

Татар гөсләсе 12 кыллы һәм пентатоникада көйләнә. Керәшен татарлары арасында киң таралыш тапкан. Төрле зурлыкларда ясалган. Бию, эпик һәм лирик җырларда аккомпанимент буларак кулланылган. Кылкубыз, думбыра һәм гөслә ансамбльләре еш кына очраган.

## Чыганаклар

* 
* 

## Искәрмәләр


Төркем:Чиртмә кыллы музыка кораллары
Алмания ФҖ гимны

**Einigkeit und Recht und Freiheit** (Бердәмлек, Хокук, Хөррият) — Алмания Федератив Республикасының дәүләт гимны.

## Гимн тексты

## Гимнның тарихы

Алмания Федератив Республикасының хәзерге гимнының музыкасын композитор Франц Йозеф Һайдн (*Franz Joseph Haydn*' (1732—1809)) язган дип санала. Бу — рәсми караш. Дүрт
куплеттан торган сүзләрен 1841 елда Аугуст фон Фаллерслебен (*August Heinrich Hoffmann von Fallersleben* (1798—1874)) иҗат иткән, монысы төгәл билгеле. Гимнның музыкасы Австриянең иске король гимнына нигезләнеп язылган дигән фикер дә бар, бу гимн беренче тапкыр 1797 елның 12 февралендә башкарылган булган. Хәер, безнең көннәргә кадәр сакланып калган тагын бер чыганак та бар әле — шул ук көйгә җырлана торган көньяк алман халык җыры. Аның беренче сүзләре: **“Wieder klingen deutsche Lieder…”** (Яңадан алман җырлары яңгырый).

Гимн 1922 елда Алман Республикасының беренче президенты Фридрих Эберт (*Friedrich Ebert*) тарафыннан расланган. Хәзерге заманда Фаллерслебен шигыренең өченче куплеты гына рәсми рәвештә башкарыла, гимнның исеме дә шул куплетның беренче сүзләреннән алынган: “*Einigkeit und Recht und Freiheit*” (Бердәмлек, Хокук, Хөррият). Веймар республикасында дүрт куплет та гамәлдә булган. Фашизм чорында (1933-1945 елларда) башлангыч текстның беренче куплеты гына кулланылган, ә шуннан соң "Һорст Вессель җыры" (Horst-Wessel-Lied) исемле фашистик марш башкарылган. Икенче Бөтендөнья сугышыннан соң „*Deutschland über alles*“ (“Алмания барыннан да өстенрәк” — Фаллерслебен шигыре нәкъ шулай башлана) рухында язылган өч куплетны рәсми кулланыштан төшереп калдырганнар. Шуңа да карамастан, Алманиядә аларны рәсми булмаган шартларда башкаруны тыя торган канун юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания
Төркем:Илләр буенча гимннар
Керала Аюрведа

**Керала Аюрведа Лимитед** ул Аюрведа продуктларын җитештерүче һәм алар белән сәүдә итүче һәм Аюрведа системасына карый торган дәвалау һәм сәламәтләндерү үзәкләре белән мәшгуль ширкәт. Керала Аюрведа ул Һиндстан публик ширкәте һәм Һиндстанда һәм Бомбей Биржа Алышуында (BOM: 530163) исемлегендә.
## Өйрәнү/Партнерлык
Керала Аюрведа фәнни өйрәнү һәм продукт җитештерү өчен берничә өйрәнү һәм белем бирү оешмалары белән партнёрлыкта, мәсьәлән, Наг Өйрәнү Лабораторияләре (NRL), Реновел өйрәнүләре, Аштһагири Үләннәр Өйрәнү Фонды, Банарас Һинду Университеты, Тата Глобаль Эчемлекләре белән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Аюрведа
Төркем:Һиндстан компанияләре
Хуан Ансельмо

**Хуа́н Перегри́но Ансе́льмо** (Испан телендә:Juan Peregrino Anselmo); 1902 елның 30 апреле, Монтевидео — 1975 елның 27 октябре — Уругвай футболчысы (һөҗүм итүче) һәм тренер. 1930 елның дөнья чемпионы, 1928 елның Олимпия чемпионы, 1935 елның Көньяк Американың чемпионы, «Пеньяроль» составында Уругвайның күп мәртәбә чемпионы, бу клубта ул футболчы карьерасының күп өлешен уздырган.
## Биографиясе
Перегрино Ансельмо карьерасын «Феникс»та 1910-еллар ахырында башлаган. 1923 елда «Пеньяроль»га күчкән, аның белән ул шуннан соң 5 Уругвай чемпионатын откан. 1928 елда Олимпия чемпионы булган һәм шуннан соң ике ел узгач — дөнья чемпионы, ә 1935 елда — Көньяк Америка чемпионы булган.
Футболчы карьерасын тәмамлагач, тренер булып эшләгән. 1962 елда «Пеньяроль»ның җитәкчесе булган.

## Титуллары
### Уйнаучы буларак
* Футбол буенча Уругвай чемпионы (5): 1926, 1928, 1929, 1932, 1935
* Дөнья чемпионы (1): 1930
* Олимпия чемпионы (1): 1928
* Көньяк Американың футбол буенча кубогы (1): 1935
### Тренер буларак
* Уругвай чемпионы: 1962
## Сылтамалар
* «Пеньяроль» баш тренерлары исемлеге 
Төркем:Уругвай футболчылары
Шәймөхәммәтов

**Шәймөхәммәтов** — фамилия
* Мифтахетдин Шәймөхәммәтов (1911—1979), нефть чыгару операторы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1959).
* Мөнип Шәймөхәммәтов (*[[Мөнип Газар]]*, 1935—2009), шагыйрь, популяр җырлар авторы.
* Рөстәм Шәймөхәммәтов (1960), спортчы (*[[футбол]]*) һәм тренер.
## Моны да карагыз
* **[[Мөхәммәтов]]**
* **[[Шәймәрдәнов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Жан Кастекс

**Жан Кастекс** (, *[[1965 ел]]ның [[25 июнь|25 июне]], [[Франция]], [[Окситания]], Жер департаменты, Вик-Фезансак*) — француз сәясәтчесе.  Франция премьер-министры (3 июль 2020 — 16 май 2022).

## Тәрҗемәи хәле

1965 елның 25 июнендә Франциянең көньяк-көнбатышындагы Окситания төбәге Жер департаменты Вик-Фезансак шәһәрендә туган. 1971—1989 елларда Вик-Фезансак шәһәренең мэры вазифасын биләгән  оныгы. Жан Кастекс , , 
 тәмамлаган.  әгъзасы. 
## Хезмәт юлы
Хисап палатасында, 1999—2001 елларда — Воклюз департаменты префектурасында эшли, 2001—2005 елларда Эльзас провинциясенең Хисап палатасына җитәкчелек итә .

2005—2006 елларда — Франциянең сәламәтлек саклау һәм теләктәшлек министрлыгында госпитализация һәм ярдәм оештыру идарәсе (DHOS) директоры була.

2006—2008 елларда — сәламәтлек саклау министры, аннан хезмәт министры вазифасын башкарган Ксавье Бертран кабинетларын җитәкли.

2008 елда — Окситания төбәгенең Көнчыгыш Пиренейлар департаменты (үзәге Перпиньян)  мэры итеп сайлана. 2014 елда сайлаучыларның 70 % ын, 2020 елда 75,72 % ын җыеп, янәдән мэр булып сайлана. 

2012 елда — Жер департаментыннан  депутат булып сайланырга омтылып карый, ләкин социалист кандидатка җиңелә.

2017 елда — премьер-министр Эдуар Филипп Жан Кастексны  һәм Паралимпия уеннарын үткәрүгә Париж кандидатурасын яклау өчен ведомствоара делегат итеп билгели .

2010 елдан 2015 елга кадәр — Лангедок-Русильон төбәк шурасы депутаты.

Президент Николя Саркозиның вәкаләтләренең соңгы чорында  генераль сәркатибе ярдәмчесе вазифасын башкара.

2015 елның 29 мартыннан —  департамент шурасы депутаты.

2019 елның апрелендә Милли спорт агентлыгын җитәкли.

2020 елның 3 апреленнән COVID-19 таралу белән бәйле чикләүләрне акрынлап бетерүне оештыру буенча ведомствоара комиссияне җитәкли.

## Хөкүмәт башында
Премьер-министр  2020 елның 28 июнендә узган төбәк сайлауларында президент Эммануэль Макрон фиркасенең уңышсыз нәтиҗәсеннән соң үз вазифасыннан киткән. Ул үзе отставкага китү турында гариза биргән һәм президент аны кабул иткән. Икесе дә: «Президент срогының яңа этабын гамәлгә ашыру өчен Франциягә яңа хөкүмәт формалаштырырга кирәк», дип килешкән.

 ил буенча төп урыннарны били алмаган. Бердәнбер искәрмә булып, Э. Филиппны Гавр шәһәре мэры вазифасына яңадан сайлау тора.

## Сылтамалар
*  Биография Жана Кастекса. ria.ru, 03.07.2020
## Искәрмәләр


Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Франция премьер-министрлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Франция сәясәтчеләре
Төркем:Франция шәһәрләре мэрлары
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Төркем:Республикачылар фиркасе (Франция) әгъзалары
Төркем:Париж сәяси фәннәр институтын тәмамлаучылар
Төркем: Милли администрация мәктәбен (Франция) тәмамлаучылар
Ниязов

**Ниязов** — фамилия.
* Атаморат Ниязов (1912—1942), Төрекмәнстан Каһарманы (2000), С. Ниязовның әтисе.
* Әмин Ниязов (1903—1973), үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
* Морат Ниязов (1967), эшкуар, миллиардер, юрист. Төрекмәнстан президенты (1990―2006) Сәфәрморат Ниязовның (1940―2006) улы. 
* Сәфәрморат Ниязов (1940—2006), Төрекмәнстан җитәкчесе (1985—2006): 1985-1991 Төрекмәнстан КП ҮК беренче сәркатибе, 1990-2006 Төрекмәнстан президенты.
 
## Моны да карагыз
* Ниязов, шәһәр.

## Шулай ук карагыз
* Ниязбаев

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Калифорния Аюрведик Медицина Ассоциациясе

**Калифорния Аюрведик Медицина Ассоциациясе** (**CAAM**) ул 2000 елда Калифорния штатында Аюрведа медицинасы нигезләнүе һәм үсеше һәм Аюрведа практикалаучыларны яклау максаты белән нигезләнгән табышсыз һөнәри оешма.
## Миссиясе һәм максатлары
Калифорния Аюрведа Медицина Ассоциациясе Аюрведа практикалавында миссиясен бәйсез һәм ихтирам ителгән һөнәр дип тота. Ул Калифорния штаты эчендә Аюрведик колледжлар дәресләр тәртибендә практикалаучылар өчен стандартлар диапазоны нигезләү өчен хокукый нигезгә омтыла. 
Максатларга түбәндәгеләр керә: Аюрведик колледжлар өчен аккредитация агентлыгын нигезләү; Аюрведа практикалаучылар өчен дәүләт тарафыннан расланган лицензия; Аюрведик практиканың һәм мөмкинчелекләренең танылган билгеләмәләре; Аюрведа дәрәҗәсе докторының үсеше; Аюрведик медицинаның рецензияләнгән журналын нәшер итү.
Үткәндә CAAM-ның ел саен конференциясе уздырылган, әмма ул Милли Аюрведик Медицина Ассоциациясе шулай эшли башлагач моны эшләүдән туктаган.
## CAAM тарафыннан тәэмин ителгән Аюрведик колледжлар
*Америка Комплементар Медицина Университеты (Беверли Хиллз, Калифорния), 
*Америка Аюрведа Институты (Фостер Шәһәре, Калифорния һәм Лос-Анжелес, Калифорния),
*Бриллиант Юлы Аюрведа (Сан Луис Обиспо, Калифорния), 
*Керала Аюрведа Академиясе (Фостер Сити, Калифорния һәм Лос-Анжелес, Калифорния),
*Буддһа Медицина Дәвалау Үзәге (Беркли, Калифорния), 
*Маунт Мадонна Институты Аюрведа Колледжы, (Уотсонвилль, Калифорния), 
*Аюрведаның Төньяк-көнбатыш институты (Арката, Калифорния), 
*Аюрведа Сан Диего Колледжы, (Сан Диего, Калифорния), 
*Көньяк Калифорния Сәламәтлек Фәннәре Университеты (Лос-Анжелес, Калифорния), 
*Ведика Глобаль (Эмеривилль, Калифорния),.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Калифорния Аюрведик Медицина Ассоциациясе сайты

Төркем:Калифорния оешмалары
Төркем:Аюрведа
Аугусто да Коста

**Аугусто да Коста** (Португаль телендә: Augusto da Costa); (1920 елның 22 октябре , Рио-де-Жанейро — 2004 елның 1 феврале , Рио-де-Жанейро) — Бразилия футболчысы, үзәк һәм уң яклаучысы. 1950 елның Дөнья Футбол чемпионатында Бразилия җыелма такымының капитаны булган.
## Карьерасы
Аугусто карьераны «Сан-Кристован» футбол клубында 1936 елда башлаган һәм шул такым өчен 8 ел дәвамында чыгыш ясаган. Әмма иң зур уңышларга Аугусто добился с клубом «Васко да Гама» клубы белән ирешкән, аның өчен футболчы 1945 елдан 1954 елга кадәр чыгыш ясаган, һәм күпмедер вакыт такым капитаны булган. С «Васко» белән Аугусто выиграл 5 штат чемпионатын откан һәм шулай ук ов штата, а также несколько выставочных турниров в Көньяк Америкада берничә күргәзмә турнирын откан, барысы клуб өчен Аугусто 297 матч уздырган.
Бразилия җыелма такымы өчен Аугусто 1946 елдан 1950 елга кадәр чыгыш ясаган, һәм 20 матч уздырып (14 җиңү, 3 ничья һәм 3 җиңелү) һәм 1 тупны керткән. Ул ике  Көньяк Америка Кубогы катнашучысы булган, аларның икенчесендә ул чемпион титулын откан, һәм а также чемпионата мира 1950  чемпионатында катншакан, анда в котором Бразилиялеләр Уругвай-Бразилия Уругвайга оттырган, ә такым капитаны Аугусто җиңелүнең гаеплесе булып танылган булган һәм җыелма такымга бүтән чакырылмаган булган. Шулай ук Аугсто Рио җыелма такымы өчен берничә матч уздырган.
Уенчы карьерасы тәмамлануыннан соң, Аугусто тренер ролен үтәп караган. Соңрак ул Рио-де-Жанейро махсус хәрби полициясендә эшләгән, анда ул подполковник һәм махсус максатлы гвардия чинына кадәр ирешкән. 
## Ирешүләр
* Лига Кариока: 1945, 1947, 1949, 1950, 1952
* Рио-Бранко Кубогы иясе: 1947
* Көньяк Америка чемпионы: 1949
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* cbf.com.br-да профиле

Төркем:Футболчылар
Родольфо Серхио Родригес

**Родо́льфо Се́рхио Родри́гес Родри́гес** (Испан телендә:Rodolfo Sergio Rodríguez Rodríguez); 1956 елның 20 январендә Монтевидеода туган) — Уругвай футболчысы, капка сакчысы.
## Биографиясе
1983 елның Америка Кубогы җиңүчесе, Либертадорес Кубогы һәм 1980 ел Халыкара кубогы иясе. 1985 ел дөнья футбол чемпионаты катнашучысы.
Бу күрсәткеч буенча аны Диего Форлан уздырганчы 2011 елга кадәр уздырылган матчлар саны буенча Уругвай җыелма такымы рекордсмены булган.
IFHHS юрамасы буенча XX гасыр Уругвай капка сакчылары арасында өченче урынны алып тора.
## Бүләкләре һәм казанышлары
### Такым
* Футбол буенча Америка Кубогы җиңүчесе: 1983
* 1980 елда Дөнья чемпионнары алтын кубогы иясе
* Футбол буенча Уругвай чемпионы (3): 1977, 1980, 1983
* Сан-Паулу штаты чемпионы (1): 1984
* Баия штаты чемпионы (2): 1993, 1994
*  Либертадорес Кубогы иясе (1): 1980
* Футбол буенча халыкара кубок иясе (1): 1980
** Футбол буенча дөнья чемпионаты катнашучысы (1): 1986
** Америка Кубогы катнашучысы (2): 1979, 1983
### Шәхси казанышлары
* Уругвай җыелма такымы тарихында уздырылган матчлар саны буенча уникенче урынны алып тора — 1976—1986 елларда - 79. Бу бары тик XX гасырда җыелма такым өчен уйнаучылар арасында иң яхшы күрсәткеч.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Уйнаучы статистикасы
* Биографиясе, интервью 
Төркем:Футболчылар
Аюрведа & Гомеопатия Төньяк-Көнчыгыш Институты

**Аюрведа & Гомеопатия Төньяк-Көнчыгыш Институты** ((NEIAH) ул Һиндстан хөкүмәтендә  Ministry of AYUSH оешмасы астында автоном оешма. Ул Маудиангдиангта, Шилонгта, Мегһалайяда урнашкан. Аны рәсми рәвештә Аюш өчен дәүләт министры Шрипад Йессо Наик 2016 елның 22 декабрендә ачкан.
2016 ел мәгълүматы буенча оешмада Аюрведик Медицина һәм Хирургиясе бакалавры һәм Гомеопатик Медицина һәм Хирургия бакалаврына дүрт ел ярым дәрәҗә курсы тәкъдим итә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Official website 
Төркем:Һинд дине
Төркем:Аюрведа
Алимов

**Алимов** — фамилия.
* Азат Алимов (1946), эпизоотолог, ветеринария фәннәре докторы (1993).
* Ариф Алимов (1912—2005), Үзбәк ССР министрлар кабинеты рәисе (1953-1961).
* Зариф Алимов (1921—1945), автоматчылар взводы командиры, лейтенант, Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Зәкәрия Алимов (1927-), күмәк хуҗалык рәисе (1963-1979, Буа районы).
* Нурмөхәммәт Алимов (1892—1964), һөнәри берлекләр һәм хуҗалык эшлеклесе, бокс буенча РИ чемпионы («Кара малай», 1915). 
* Рамил Алимов (2000), җырчы һәм җырлар авторы.
* Петр Алимов (1907—1974), химик, фән докторы (1974).
* Рәшит Алимов (1921-), җылылык энергетикасы бедгече, техник фәннәр докторы (1971), профессор (1972).
* Сабир Алимов (1871—1939), педагог һәм археограф.
* Сәләхетдин Алимов (1882—1946), дин эшлеклесе, Калуга мәчете имамы.
* Эннан Алимов (1912—1941), кырымтатар язучысы, рәссам.
----
* Ирина Алимова (1920-), разведчик, майор.
* Ләйлә Алимова (1924-), фольклор җыючы.
## Моны да карагыз
* **[[Галимов]]**
* **[[Алишев]]** 

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Вайдьяратнам Аюрведа Музее

**Вайдьяратнам Аюрведа Музее** ул Һиндстанның традицион медицинасы Аюрведаның байлыгын, төрлелеген һәм эволюциясен күрсәтүче музей. Музей Һиндстанда, Кералада Тһриссурда Оллур янында Тһайккаттуссерида урнашкан. Музейны Һиндстанның элеккеге президенты Абдул Калам 2013 елның 28 декабрендә инаугурацияләгән булган. Күргәзмәдә Аюрведа тарихының риваять чорыннан хәзерге вакытларга кадәр диорама тәкъдим итүе, Аюрведа текстларының китапханәсе, Сушрута-самхитаның эксклюзив секциясе, сурәт галереясы, 3-D галерея һәм цифрлы китапханә бар.
## Башка Аюрведа музейлары
* Итужи Аюрведа Музее & Кулъязма Китапханәсе 
* Джагнадһ, Аюрведа Музее
* Арья Вайдья Сала Аюрведа Музее
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Vaidyaratnam, website of Ashtavaidyan Thaikkattu Mooss Vaidyaratnam group of institutions
Төркем:Һинд дине
Төркем:Аюрведа
Төркем:Һиндстан музейлары
Житный утравы (Дунай)

**Житный утравы** (, , ) — Словакиянең көньяк-көнбатышында елга утравы, Братиславадан Комарнога кадәр сузылган. Ул Дунай, аның кушылдыгы Кечкенә Дунай һәм Ваг арасында урнашкан. Бу Аурупаның иң зур елга утравы, мәйданы 1885 км², озынлыгы 84 км һәм киңлеге 15—30 км.

## Галерея

Файл:Komárno Nádvorie Európy2.JPG| Комарно шәһәре үзәге
Файл:Malý Dunaj.jpg|Кече Дунай елгасы
Файл:DA ph dreveny most01.jpg| Коларово күпере
Файл:Vág-torkolat.JPG| Ваг елгасы белән  Дунай кушылган урын


## Искәрмәләр


Төркем:Словакия утраулары
Төркем:Дунай утраулары
Хәреф

**Хәреф** — нинди дә булса алфавитның символы, графема, моногра.

Күпчелек очракта телләрдәге тавышка туры килә, әммә бу мәҗбүри түгел (мәсәлән: рус, башкорт телләрендәге ь, ъ, британ инглиз телендәге r).

Хәреф берничә төрле язылырга мөмкин, алар хәрефнең әйтелешенә һәм мәгәнәсенә йогынты ясамый.

Алфавитта хәрефләр саны гадәттә 50-дән артмый, әммә искәрмәләр бар (мәсәлән, кхмер теле).

Кайбер математик символлар, гам'әлләр һәм функцияләр төрле телләрнең хәрефләре ярдәмендә корыла, мәсәлән: синус (латин хәрефләреннән), дельта (борынгы грек алфавитыннан), әлеф (яһүд алфавитыннан).

## Чыганаклар

* Кондратов А. М. Книга о букве / Художник В. Рудаков — М.: Советская Россия, 1975. — 224 б. — 50 000 экз.

Төркем:Хәрефләр
Белдеклеләр тиде инде тәмам теңкәгә

**Образованные просто одолели** исеме белән билгеле булган бу җырны Советлар Берлегенең танылган кино һәм эстрада артисты **Михаил Ножкин** иҗат иткән булган. Ул Михаил Ножкин үзе дә уйнаган “Резидент хатасы” (Ошибка резидента) кинофильмында башкарыла. Шулай да җыр өлкән буын хәтеренә узган XX гасырның иң популяр сәнгать кешеләренең берсе — танылган актёр, шагыйрь һәм бард **Владимир Высоцкий**ның эстрада сәхнәләрендә җырлавы аша сеңеп калган.

## Тексты

## Искәрмәләр


Төркем:Михаил Ножкин җырлары
Төркем:Владимир Высоцкий
Дәф

**Дәф** (, , , ), азәрбайҗаннарда - *гавал* (), үзбәкләр һәм таҗикларда - *дойра* () — гарәп-фарсыларда һәм төрки халыкларда, шул исәптән татарларда да, таралыш тапкан бәрмә музыка уен коралы. Азәрбайҗан, таҗик, үзбәк, фарсы, әрмән, татар һ.б. халыкларның академик һәм популяр музыкасында әһәмиятле урынга ия.

## Тасвирлама
Дәф агач тугымга сузылган мәрсин тиресеннән ясала. Соңгы вакытта мәрсин тиресе пластик белән дә алмаштырыла. Тугымга кайбер вакытта махсус чыңлау тавышын булдыру максаты белән 60-70кә якын тимер алкалар да беркетелә.

## Уйнау осталыгы
Дәфче, аны ике кул белән тотып, бармак белән уйный, кайбер вакытта бер кулы белән тотып икенче кулы белән суга. Азәрбайҗаннарның мугам, тәсниф кебек традицион жанрларында дәфне куллану зарур. Тар, кәманча һәм дәф азәрбайҗаннан музыкасында мугам триосын тәшкил итә. Күп очракта җырчы берьюлы дәфтә дә уйный.

## Татар сәнгатендә чагылышы

Татар профессиональ музыкасында дәф беренчеләрдән Солтан Габәшинең 1910-елларда язылган мелодекламацияләрендә һ.б. әсәрләрендә дә урын ала. Алмаз Монасыйповның "Тукай аһәңнәре" поэмасында оркестрның төп уен коралларының берсе - дәф. Бүгенге көндә татар дәф уен коралы осталыгын тергезү өстендә Геннадий Макаров хезмәтен алып бара һәм уен коралында музыка да башкара.

## Галерея

Файл:Pierre Désiré Guillemet - Portrait of a Lady of the Court Playing the Tambourine - Google Art Project.jpg|Пьер-Дезире Гильме - "Госман сарай даирәсендәге хатын дәфтә уйный" (1875)
Файл:Ansemble of Islam Abdullayev.jpg|Мугам башкаручылары триосы. Бакы, 1912
Файл:Azeri music.jpg|Мугам башкаручысы дәф белән. Бакы, 2010
Файл:Stamp of Azerbaijan 482.jpg|Азәрбайҗан почта маркасында гавал сурәте.


## Искәрмәләр


## Сылтамалар
Башкорт теленең диалектлары

**Башкорт теленең диалектлары** — башкорт теленең сөйләшләре үзенчәлекләрен берләштерүче өлеше.

Башкорт телендә ике диалект бар:
* башкорт теленең көньяк диалекты
* башкорт теленең көнчыгыш диалекты

Кайсы вакыт башкорт теленең төньяк-көнбатыш диалекты аерым каралса да, күпчелек тел галимнәре бу диалект сөйләшләрен татар теленең урта диалекты дип күрсәтәләр.

Һәрбер диалект сөйләшләрдән тора. Диалекттагы сүзләрнең күбесен гомуми башкорт телене хас сүзләр тәшкил итә. Бер диалект вәкиле икенче диалект вәкиле белән иркен аралаша ала. Шулай да аерым диалектка яки сөйләшләргә генә хас сүзләр бар. Диалектларга гына хас сүзләр «диалект лексикасы» дип атала.

Фәнни башкорт диалектологиясе XIX гасырның икенче яртысына XX гасыр башына карый, ул вакытта башкорт теле диалектларының беренче классификацияләре эшләнә. Башкорт теле диалектларын классификацияләү нигезендә күплек сан аффиксларының фонетик аермалары ята.

В. В. Радлов «Төньяк төрки телләр фонетикасы» дигән хезмәтендә (1882) башкорт тел диалектында дала башкортлары (-лар) һәм тау башкортлары диалекты (-тар) булуын күрсәтә.

А. Г. Бессонов «Башкортлар өчен әлифба» эшендә (1907) көньяк-кКөнчыгыш (-лар) һәм төньяк-көнчыгыш (-тар) диалектларын аерып чыгара.

1955 елда Т. Г. Баишевның «Әдәби телгә карата аларның мөнәсәбәтендә башкорт диалектлары» (1955) монографиясендә әдәби телнең һәм диалектларның телнең лик, фонетик һәм морфологик дәрәҗәләрендәге үзара бәйләнеше мәсьәләләре карала; тел билгеләре комплексын исәпкә алып, ул 3 диалектны аерып чыгара, ул анда көнбатыш диалектны өсти.

Совет лингвисты-тюркологы һәм башкорт тел белеменә нигез салучы Җ.Г.Киекбаев Т. Г. Баишевның төньяк-көнбатыш башкорт теленең башкорт теле диалект системасына кертүенә принципиаль каршы була. Төп аргумент итеп ул төньяк-көнбатыш башкортларының татар телен туган тел дип тану фактын саный, татар теле монда мәктәп белем бирүендә рәсми тел булып тора, шулай ук җирле татар һәм башкорт халкының мәдәни-массакүләм, административ-хуҗалык эшчәнлегендә кулланыла дип яза.

Совет тел белгечләре Нәгыйм Ишбулатов һәм Талмас Гарипов төньяк-көнбатыш сөйләшендә башкорт теленең үзенчәлекле билгеләре булмавын күрсәтәләр һәм аларны татар теленең урта диалектына кертәләр.

Көнбатыш һәм көньяк-көнбатыш Башкортстан сөйләмнәрен өйрәнгән татар галиме Әнвәр Әфләтунов бу территориядә типтәрләр, татарлар, башкортлар, яңа башкортларның сөйләмнәре бер-берсеннән аерылып тормый, татар әдәби теленә якын дип күрсәтә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Усманова М. Ғ., Абдуллина Ф. Ф. Башҡорт теле. — Өфө: «Китап», 2000. — ISBN 5-295-02619-1
*  Bashkir manual. Descriptive grammar and texts with a Bashkir-English glossary

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт теле
Манджара Аюрведик Медицина Колледжы һәм Хастаханәсе

**Манджара Аюрведик Медицина Колледжы һәм Хастаханәсе** (**MAMCH**), Латур 1999 елда MCT Белем Бирү Җәмгыяте өлеше буларак нигезләнгән булган. Колледжның Маһараштра Сәламәтлек Фәннәре Университеты, Насик һәм Һинд Медицинасының Үзәк Шурасы, Яңа Дәһли белән аффилиациясе бар.
## Урнашуы
Ул Гандһи Майдан Латурда Латур үзәк автобус тукталышына бик якын урнашкан.
## Тәкъдим ителгән курслар
### Чыгарылыш Дәрәҗәсе Курслары
* Аюрведачарья
### Укыганнан соң дәрәҗәдә курслар
* Шалакья
* Шалья
* Каумар Бһритта
* Свастһавритта
* Манас Рог
* Панчкарма

## Тышкы сылтамалар
* http://maharashtraeducation.net/ayurvedic/ 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Аюрведа
Төркем:Медицина юнәлешле югары уку йортлары
Төркия административ бүленеше

Административ-территориаль яктан Төркия 81 илгә ( — «өлкә, ил») бүленә.

## Илләр
Илдә дәүләт идарәсен вәли (), ягъни губернатор, башкара. Вәлинең резиденциясе вилаять () дип атала. Алдан ил вилайәт дип йөртелгән. 

Һәр ил илчеләргә (төрек. *ilçe*), ягъни районнарга, бүленә. Илнең административ үзәге аның үзәк илчәсендә — мәркәз илчәдә () урнашкан.  

Кагыйдә буларак, илләр аларның административ үзәгенең атамасын йөртә. Әммә башка төрлеләре дә бар: Хатай иле (административ үзәге — Антакья каласы), Коҗаели иле (административ үзәге — Измит шәһәре) һәм Сакарья иле (административ үзәге — Адапазары шәһәре).

1926 елда Төркия 57 илгә бүленгән була, 1939 елда Салай тора, 1947 елда Артвин, Түнҗели, Каракүз (хәзерге Бингөл), Битлис һәм Сакари, 1953 — Ушак, 1954 — Сакарья һәм Адыяман, 1957 елда Нәшәр оештырыла. 1957—1989 елларда илләр саны 67 була. 1989 елда Кырыккала, Караман, Байбурт һәм Аксарай, 1990 — Батман белән Ширнак, 1991 — Барын, 1994 — Ыгдыр һәм Карасан, 1995 — Ялова, Карабек һәм Килис, 1997 — Османия, 1999 Дүзҗе барлыкка килә.

Әлеге вакытта Төркия территориясе түбәндәге илләргә бүленә:

## Статистик максаттагы төбәкләр

Рәсми булмаган статистик максатларда илләр 7 төбәккә төркемләнгән:
# **Мәрмәр диңгезе төбәге **(*Marmara Bölgesi*)
# **Үзәк Анатолия төбәге ** (*Iç Anadolu Bölgesi*)
# **Кара диңгез төбәге **(*Karadeniz Bölgesi*)
# **Көнчыгыш Анатолия төбәге **(*Doğu Anadolu Bölgesi*)
# **Эгей төбәге ** (*Ege Bölgesi*)
# **Урта диңгез төбәге **(*Akdeniz Bölgesi*)
# **Көньяк-Көнчыгыш Анатолия төбәге** (*Güneydoğu Anadolu Bölgesi*)

## Чыганаклар

* Турция // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Административные единицы государств, приведённые в словаре // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 6.
* Turkish Statistical Institute. 2009 Census, population living in cities. Turkish Statistical Institute (2010).

Төркем:Төркия административ бүленеше
Башкорт әлифбасы

**Башкорт алфавиты** — башкорт теленең әлифбасы. Башкортлар төрле дәвердә борынгы төрки рун язмасын, борынгы уйгыр, гарәп, латин язмаларын һәм кириллица кулланган. Кирилл әлифбасы — әлеге көндә кулланылган әлифба. Бу алфавитта 42 хәреф, шуларның тугызы телнең үзенчәлекле өннәрен билгели — Ә ә, Ө ө, Ү ү, Ғ ғ, Ҡ ҡ, Ң ң, Ҙ ҙ, Ҫ ҫ, Һ һ хәрефләре.

## Әлифбаларнвң чагыштырма таблицасы

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт теле
Төркем:Әлифбалар
Мәриһ Өзтүрк

**Мәриһ Өзтүрк** (28 декабрь, 1999, Дүзҗе, Төркия ) — төрек моделе һәм уенчысы. Төркиянең иң яхшы өченче моделе, 2018. 

## Биографиясе

Ул 1999 елның 28 декабрендә Дүзҗедә туган. Яшь вакытта актерлык белән кызыксына. 

Төрле телепроектларда катнашкан. Аның хатыны театры кайсысы кайда Ий АНТ , Danette Реклама һәм Veet Реклама  . 

2016 елда, 16 яшендә, беренче тапкыр Иң яхшы модель конкурсында катнаша конкурсы , әмма бүләкләнми кала. Киләсе 2017-нче елда иң яхшы модель конкурсында катнашырга була, һәм тагын 17 яшендә  Best Promising премиясенә лаек була. 

Ул Коҗаэли университетында - Спорт фәннәре факультетында укый. Төп актерлык, диктант һәм аудитория тренингларын актерлар остаханәсендә ала. 

## Фильмография

## Бүләкләре

## Искәрмәләр

Төркем:Төркия актрисалары
Төркем:1999 елда туганнар
Балтай (мәгънәләр)

**Балтай** —  күп мәгънәле сүз.

## Топоним
* Балтай — Әлмәт районы торак пункты.
* Балтай — Минзәлә районы торак пункты.
* Балтай — БР Туймазы районы торак пункты.
* Балтай — Чуашстанның Ядрин районы торак пункты.
----
* Балтай вулысы
* Балтай районы
 
## Бәйрәм
* Балтай — ирзә бәйрәме.
## Моны да карагыз
* **[[Балтач (мәгънәләр)|Балтач]]**

Төркем:Топонимнар
Шаунака

**Шаунака** (Санскрит телендә:शौनक) (*IAST:śaunaka*) ул остаз һәм Атһарваведада Шакһага караган төшенчә. Ул бигрәк тә Ригведа-Пратисакхья, Бһраддэвата, Чарана-вьюха һәм Ригведаның алты Анукраманисы авторы, мәшһүр Санскрит грамматигы исеме. Ул Катьяяна һәм бигрәк тә  Ашвалаянаның остазы дип игълан ителә. Риваятьтә ул Ведик Риши Гритсамада белән тәңгәл китерелә. Вишну Пурана буенча Шаунака Грисамаданың улы һәм тормышның дүрт дәрәҗәләре системасын уйлап чыгарган. Сута маһаамуни риваять хикәяләрен җитәкчлеләре Шаунака маһаамуни булган төркемгә риваять хикәяләрен сөйләгән.
Ригведа-Пратисакһья Шаунакага карый дип әйтелә, ул аны башкаларга Наймиша Урманында сатра-яджнада өйрәткән (12 көнлек күп кешеле җыелма яджна), моның турында Чампа шәһәреннән Вишнумитра сөйләгән.
Шаунаканың  Маһабһаратам эпосында роле әһәмиятле. Маһабһаратам Шаунакага Наймиша Урманында җитәкчесе Шаунака булган конклав вакытында Уграсрава Саути дигән хикәя сөйләүче тарафыннан сөйләнгән булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Сорнай

**Сорнай** (, сорнай) — борынгы тынлы музыка уен коралы. Шәрыкъ музыкасында, шул исәптән татар һәм башкорт халыкларында, кайбер Европа һәм башка халыкларда киң таралыш тапкан. Татар музыкасының милли музыка уен коралы буларак санала һәм милли музыка ансабльләрендә кулланыла.

## Этимология
Музыка уен коралының атамасы түбәндәге ике сүздән гыйбарәт:  *сор* () — «туй; туйга чакыру» һәм *най* () — «көпшә, курай, быргы».

## Тарих
Музыка уен коралын инде Ахәменид дәүләте чорында (550-330-еллар (б. э. к.)) куллану дәлилләре бүгенге көнгә кадәр сакланган. Фарсы музыкасында уен коралы, иң әүвәл, тантаналарда һәм зур бәйрәмнәрдә кулланылган. Сорнай Җәлаләтдин Руми шигъриятендә искә алына.

Европада сорнай ярдәмендә көннең ахыры турында шәһәр капкаларыннан яки башка административ биналардан хәбәр итү гадәте XIX гасырга кадәр саклана.

Ахәменид сорнае быргы сыман зур корал булган, ләкин соңрак кечрәйгән һәм гади формадагы киңәйтелгән борынлы гобой яки дозале (икеле гобой) якынайган.

Шаһнамәдә сорнай Җамшид патша тарафыннан уйлап чыгарылган дип языла. Әдәби дәллилләрдән кала, бу җәһәттән Сасан династиясенең сорнай сурәтләнгән кайбер әйберләре, шул исәптән көмеш савытлар, Петербургның Эрмитаж музеенда саклана.

## Тасвирлама
Еш кына сорнайлар икешәр кулланыла: бер башкаручы көйне башкарса, икенчесе - бурдонны сузып бара. Бурдон музыка әсәренең кайбер билгеләнгән урыннарында тональ югарылыгын үзгәртә ала. Күп очракта сорнай *доһол, давул, тавәл* кебек бәрмә уен коралларына кушылып уйный. Иранның кайбер өлкәләрендә сорнай туй һәм күмү йолаларында төп музыка коралы буларак кулланыла, сорнай бу төбәктә һәрвакыт диярлек *доһол*га (бәрмә уен коралына) кушылып башкара.

## Татар халкында
Татар халкында көтүчеләр тарафыннан кулланылган. Озынлыгы 400-500мм тәшкил иткән. Күпчелек очракта терлек мөгезеннән ясалган.

Бүгенге көндә «Сорнай» татар фольклор ансамбле төрле милли уен коралларында музыка башкара, шул исәптән ансамбльдә сорнай музыка коралы да кулланыла.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Тынлы музыка кораллары
Төркем:Татар музыка кораллары
Төркем:Башкорт музыка кораллары
Байдьянатх Груп

**Байдьянатх Груп** ул Аюрведа даруларында махсуслаша торган Һиндстан фармацевтика ширкәте.
Шри Байдьянатх Аюрвед Бһаван Лимитед 1917 елда Рам Даял Джоши тарафыннан нигезләнгән булган. Аның теркәлгән офисы Колкатада. Аюрведада өйрәнүгә өндәү һәм тәэмин итү өчен Байдьянатх Патнада 1971 елда “Рам Даял Джоши Мемориал Аюрведик Өйрәнү Институты”н нигезләгән. Байдьянатх Груп һәр елны Аюрведа буенча иң яхшы өйрәнү язмасы яки китап өчен ике лакх (ягъни 200 000) Һинд рупиясе премия бирә.
## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Rasayana
* :en:Triphala
* :en:Churna
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.baidyanath.com/ 
Төркем:Һинд дине
Төркем:Аюрведа
Төркем:Һиндстан фармацевтика компанияләре
Һинд дине музыкасы

**Һинд дине музыкасы** ул Һинд дине барлыкка китергән яки йогынтысы булган музыка. Аңа Һинд дине классик музыкасы, Киртан, Бхаджан һәм башка музыка жанрлары керә.
Рагалар классик Һиндстанда Һинд музыкасы өчен киң таралган.
Төньяк Һиндстанда иң киң таралган бхаджан булып "Ом Джай Джагдиш Харе" тора. 
Һинд дине Ходайларын дини җырлыйлар, еш аларга Вишну һәм аның инкарнацияләре, Шива һәм Алиһәләр (Парвати, Шакти, Вайшнодэви) керә.
Һинд динендә киң таралган шкала булып 1 2 3 4 5 6 7 тора, ул аккорд прогрессиясенә гармонизацияләнергә мөмкин.
## Бхаджан
**Бхаджан** ул Һинд дине тугърылар җыры, еш борынгы килеп чыгышлы. Бхаджаннар еш лирик телдә гади җырлар, алар Илаһка мәхәббәт эмоцияләрен чагылдыралар, я бер Ходайга/Алиһәгә, я берничә Илаһка. Күп бхаджаннар сайланган Илаһның берничә исеменең һәм аспектларының хасиятләре булып тора, аеруча Һинду саһашранамалар очрагында, бу Илаһның 1008 исеме. Зур әһәмияте бхаджаннарны Бхакти, яки мәхәббәт тугърылыгы белән җырлауга бирелә. “Расанам Лакшанам Бхаджанам” без эчке үзебезгә, яки Илаһка якынрак булуыбызны сизүебез гамәлне аңлата. Илаһ өчен эшләнгән гамәлләр бхаджан дип аталалар.
Традицион рәвештә, музыка Һинд дине классик музыкасы булган, ул рагаларга һәм талаларга (ритмик кагу өлгеләре), алар Винада (яки Рудра Винада), Саранги Вену (флейта), Мридангам (яки Таблада) (традицион Һинд музыка кораллары) уйналырга мөмкин нигезләнә.
Һинд дине тарафдарлары мокшага Илаһка тугъры музыкасы аша ирешәләр дип әйтелә. Мисал өчен Риг Веда Гаргида Яджнавалкьяның хатыны камил итеп винада уйнаган һәм шуңа күрә Олы Фикер Иясе Ягнавалкья бу мәшһүр шигырьне язган: 

::"Veena Vadama Tatvagnaha

::Sruthi Jathi Visharada

::Talagnanacha Aprayasena

::Mokshamargam Gachachathi"

("Yagnavalkya Siksha")

Шулай ук берничә музыка изгеләре булган (мәсьәлән, Тьягараджа) һәм шагыйрь изгеләр (мәсьәлән, Равидас).

## Киртан
Бу җәмәгать тарафыннан, чакырып һәм җавап биреп мантраларны еш музыка уен кораллары һәм бию белән җырлау. Киртаннарның Ведик традициясендә тирән тамырлары бар. 
## Һинд классик музыкасы
**Һинд классик музыкасы**ның килеп чыгышы борынгы язмаларда табылырга мөмкин, Һинд дине традициясе өлеше, Ведада. Дүрт Ведаларның берсе Самаведада тәфсилләп музыка тасвирлана.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине музыкасы
Лакшми йолдызы

**Лакшми йолдызы** — октаграмма, составлы дөрес йолдызча күппочмак, ул уртак үзәкле, бер-берсенә 45°-ка әйләнгән ике квадраттан гыйбарәт, Шлефли символы {8}, {8/2} я 2{4} белән тәкъдим ителгән.. Һинд динендә Ашталакшми символы булып тора, бу  Лакшми Алиһәсенең сигез формасының берсе.
## Нисбәтләре
Йолдызның ягы *a* эчке дөрес сигезпочмакның ике квадратның  киселешен ягы *b* озынлыгын табарга була.:
b = a(\sqrt{2}-1).
Ике квадратның берләшү һәм киселешләре мәйданнары бу формулалар буенча исәпләнә
S_{\cup} = 2(2-\sqrt{2}) a^2,
S_{\cap} = 2(\sqrt{2}-1) a^2.
Йолдызны
R=\frac{\sqrt{2}}{2}a
радиусы йолдыз яртысы булган әйләнәгә бөтен түбәләре дә кагылган итеп кертеп  сызарга була.
Әгәр дә йолдызның түбәләрен тоташтырырга, яңа сигезпочмак барлыкка килә, аның яклары һәм мәйданы
l=a\sqrt{1-\frac{\sqrt{2}}{2}}, S=\sqrt{2}a^2.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Руб әл-хизб
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Геометрик фигуралар
Төркем:Күппочмаклар
Синапс

**Синапс** (*грек. synapsis-элемтә, тоташтыру*) – хәрәкәтчән халәттә күзәнәкләр арасында сигналны үзгәртү һәм тапшыру функциясен башкара торган махсус элемтә төре.

Синапс функциясе буенча күзәнәкләрнең эшен көчәйтә торган һәм акрынайта торган бүлеккә бүленә. Синапс синапс очыннан һәм аның янәшәсендәге мембранадан тора. Аларда бәйләнеш химия, электр яки электрохимия юлы белән башкарыла. Синапс очында тулы медиаторлар урнашкан. Нерв импульсы синапс очына җитә, мембранның электр энергиясен үзгәртә һәм кальций ионы үткәрүчәнлеген арттыра. Синапс электр механизмы бик тар булганлыктан, ток синапс ахырыннан аның янәшәсендәге күзәнәккә турыдан-туры йогынты ясый.

Мондый синапслар кечкенә молекуляр кушылмалар күзәнәкләрнең бер цитоплазмасыннан икенчесенә күчә торган каналлардан гыйбарәт.

## Чыганаклар
* Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004, ISBN 9967-14-020-8

## Искәрмәләр

Төркем:Нейробиология
Төркем:Күзәнәкләр
Стамбһа

**Стамбһа** (шулай ук **Скамбһа** дип әйтелә) сүзе багананы яки колоннаны билгеләр өчен кулланыла. Җәйничелек һәм Һинд дине риваятьләре буенча ул күк (Сварга) һәм җирне (Притхви) тоташтыручы бәйләнеш буларак функцияләүче Галәм баганасы дип ышаныла. *[[Атһарва Веда]]*ны да кертеп рәт Һинд дине язмаларында Стамбһа искә алына. *Атхарва Веда*да күк стамбһасы Галәмне һәм материаль мәхлукъ булганны тотып тора торган чиксез корылма дип тасвирлана.
Стамбһа шулай ук Һинд архитектурасы контекстында кулланыла. Төрле Стамбһалар төрле максатка хезмәт итәләр, аларга түбәндәгеләр керә:
* Дһваджастамбһа – төп Илаһ белән бер күчәрдә төп изге урынга каршы байрак таяклары.
* Киртистамбһа – җиңүләрне билгеләр өчен куела.
* Һиндстанда мәшһүр стамбһалар булып Ашокастамбһалар тора (Ашока баганалары), алар  Ашока хөкеме вакытында корылган булган, суб-кыйтга аша таралган һәм аларда төрле патша эдиктлары язылган.
* *[[Ади Пурана]]* – тиртһанкараларның “самавасарана”ларга каршы гаять зур *[[манастамбһа]]*лар, алар *самавасарана*га керүчене данын таратырга өнди. 
## Галерея

File:Tower_of_victory.jpg|Читторгарһ фортында Виджай Стамбһа
File:Hutessing Temple3 Ahmedabad.JPG|Һатһисинг Җәйничелек Гыйбадәтханәсендә Кирти Стамбһ
File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|Ашока Баганасы

## Шулай ук карарга мөмкин
•	Бәйле темалар
** :en:Hutheesing Jain Temple
** :en:Ashoka's Major Rock Edicts
** :en:Dhar iron pillar
** :en:History of metallurgy in South Asia
** :en:Iron pillar of Delhi
** :en:Pillars of Ashoka
** Хелиодор баганасы
* Башка охшаш темалар
** :en:Early Indian epigraphy
** :en:Indian rock-cut architecture 
** :en:List of rock-cut temples in India 
** :en:Outline of ancient India
** :en:South Indian Inscriptions
** :en:Tagundaing

## Искәрмәләр

**Dictionary of Hindu Lore and Legend* ISBN 0-500-51088-1 by Anna Dallapiccola
Төркем:Һинд дине
Дһанвантари Аюрведик Медицина Колледжы

**Дһанвантари Аюрведик Медицина Колледжы** - ул 2002 елда нигезләнгән медицина мәктәбе. Ул Һиндстанда, Латурдан көнчыгышта Удгирида урнашкан.
## Рейтинг
Рейтинг буенча ул штатта унбишенче булып тора. Ул Маһараштра Сәламәтлек Фәннәре Университеты Удгир белән бергә.
## Курслар һәм факультетлар
Биредә BAMS курсы тәкъдим ителә, ул  4½ + 1-ел дәвам итә. Институтның BAMS өчен 60 урыны бар. Колледжка беркетелгән хастаханәдә 100 ятагы һәм махсус бүлекләре бар.
## Укудан тыш чаралар
Төп фестивале булып Абһияаан тора. Гәрчә ул Манджара, яки Дәүләтнеке кебек колледжларга караганда кечкенә һәм мәгълүм булмаса да, студентлар үзен башка популяр колледжлар белән беррәттән бара. Мәсьәлән, Дһанвантари Аюрведик Медицина Колледжы Меди-Күргәзмәне (Medi-Exhibit) алып бара, бу медицина симпозиумы һәм ул Мумбаи медицина колледжлары арасында әйдәп баручы булып тора.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.damchudgir.edu.in/
Төркем:Һинд дине
Төркем:Аюрведа
Төркем:Медицина юнәлешле югары уку йортлары
Хөкүмәт Аюрведа Медицина Колледжы Каннур

**Хөкүмәт Аюрведа Медицина Колледжы Каннур** Париярам, Каннур районында урнашкан. Ул Кералада өч Аюрведа медицина колледжларының берсе. Колледжның 150 ятак көче бар. Анда 13 функцияләүче клиник бүлек бар,; алар бер курсны тәкъдим итәләр, Аюрведик Медицина һәм Хирургия буенча Бакалавр. Керала Сәламәтлек Фәннәре Университеты Төньяк Зона сәнгатьләр фестивалендә алар икенче урын алган.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Дәүләт Аюрведа Медицина Колледжы сайты
Төркем:Һинд дине
Төркем:Аюрведа
Төркем:Медицина юнәлешле югары уку йортлары
Аккошлар (җыр)

**Аккошлар** — татар композиторы Фасил Әхмәтов тарафыннан Равил Фәйзуллин сүзләренә язылган җыр.

## Тарих
Әсәр беренче тапкыр 1973 елда Татарстан китап нәшриятында бастырыла. 1980 елда Рафаэль Сәхабиев башкаруында Мәскәүдәге "Мелодия" фирмасында пластинкага языла. Соңрак Таһир Якупов, Зилә Сөнгәтуллина, Зәки Мәхмүтов, Зөләйха Хисмәтуллина һ.б. җырчылар тарафыннан башкарыла. Әсәр шулай ук Вафирә Гыйззәтуллина тарафыннан Вячеслав Мещерин җитәкчелендәге Электр музыка уен кораллары ансамбленә кушылып башкарыла.

Җырның музыкасы 1976 елгы Фасил Әхмәтовның беренче Симфониясенең икенче кисәгендә инструменталь рәвештә кулланыла.

## Сүзләре




## Ноталар

* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр


Төркем:Татар музыкасы
Төркем:Фасил Әхмәтов
Төркем:Татар телендә җырлар
Минский

**Минский** — фамилия.
* Габдрахман Минский (1906—1983), язучы.
* Михаил Минский (1918—1988), җырчы (*баритон*).
* Марвин Минский (1927—2016), ясалма интеллект белгече.

## Моны да карагыз
* Минск

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Кусум-Саровар

**Кусу́м-Саро́вар** (Санскрит телендә:कुसुम सरोवर, kusuma sarōvara) — Һиндстанда Брадж регионында күл. Аның озынлыгы 137 метр, ә тирәнлеге — 60. Матхурада иң еш зиярәт кылына торган урыннарның берсе. Аның янында күпсанлы гыйбадәтханәләр һәм ашрамнар урнашкан. Кусум-саровар башка изге күл Радхакундадан ярым сәгать йөрүдә урнашкан.
Күл тирәли урманнар үсә, алар күбесенчә Кадамба агачларыннан тора, бу Кришнаның иң яраткан агачы булган. Кусум-Саровар янында гопилар Кришна  өчен чәчәкләр җыйганнар дип әйтелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һиндстан географиясе