open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марс Алиев

**Марс Шәрип улы Алиев** — зоотехник, җитәкче.

## Тәрҗемәи хәле

Ул 1947 нче елның 18нче июлендә  туып, балачагын, үсмер чорын туган авылыбызның матур табигать кочагында уздыра. Мәктәпне тәмамлаганнан соң Казан шәһәренең авыл хуҗалыгы институтында (КГВИ) зоотехниклар әзерләү бүлегендә белем ала.

Аның хезмәт юлы узебезнең туган авылыбыздан башланып башкалабыз Казанга илтә. Нинди генә юллар үтми ул яшәү дәверендә:1971-1977нче елларда Биектау районында терлек азыгы әзерләү совхозы директор урын басары,1977-1989нчы елларда шушы ук районның “Кызыл байрак”колхозы председателе,1989-1994нче елларда совхоз директоры, 1995-1998 нче елларда Татарстан Республикасы авыл хуҗалыгы министрлыгында министрның беренче урынбасар вазифасы итеп билгеләнә.1998-2019нчы елларда Татарстан кошчылык оешмасының генераль директоры булып эшли.

## Бүләкләр
    Гомумән, Марс Алиев- авыл хуҗалыгының төрле тармакларында җитәкче вазифаларын башкарган шәхес.Нинди генә тармакта эшләсә дә ул һәрвакыт зур ихтирам казанды һәм югары күрсәткечләргә ирешеп килде. Аның хезмәтләре хөкүмәт тарафыннан югары бәяләнде: РФ авыл хуҗалыгы министрлыгының Мактау грамотасы, ТРның “Фидакарь хезмәт өчен” медале һәм рәхмәт хатлары, диплом, грамоталар белән бүләкләнде.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
Авылыбызга һәр ел саен кайтып, илебезнең төрле өлкәләрендә яшәп, хезмәт иткән авылдашларыбызны чакырып “Туган авылымны сагынам” дип аталган кичә оештыра. Бу кичәдә бер-берсен озак еллар күрмәгән авыл халкы рәхәтләнеп ял итә, күңел ача, сөйләшеп серләрен бүлешә. Авылда яшәгән өлкән буын кешеләрен дә онытмый Марс Шәрип улы, алар белән берлектә дини бәйрәмнәрне дә истән чыгармый, зурлап уздырыша. Әле менә күрше Иске Тинчәле авылында, әби-бабасының нигезендә мәчет төзетә.Бу изге эшен якташларыбыз һич онытмас. Аның мондый изге ярдәмнәрен саный китсәң бик күп, авыл урамнарын төзекләндерүдә дә зур өлеш кертте ул. Без авыл халкы -шундый изге хезмәтләре үзенә дә изгелек булып әйләнеп кайтсын дигән теләктә калабыз.  

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Борһан Җамалетдинов

“Әтием Җамалетдин мөәзин улы Борһан Җамалетдинов 1895 елда туа. 

ХХ гасырның 30 нчы елларында, колхозлашу чоры башлангач,  Яңа Суыксу авылында, иң соңгы гаилә булып, 1935 елда гына колхозга керәләр. Бер ел эшләгәннән соң, колхоз тормышы күңеленә ошамыйча,  4 баласын алып (иң олысына 12 яшь, иң кечесенә 6 яшь була) Урта Азия якларына чыгып китә. Анда баргач тагын бер кызы, 1940 елның 22 апрелендә улы Үзбәкстан республикасы Бохара өлкәсендә туа.

 Бу вакытта Икенче Бөтендөнья сугышы барганлыктан, Җамалетдиновлар гаиләсе, балаларын алып,  шул елны туган якларына кайтып төпләнә. Әти  1941-1945 еллардагы сугыштан исән-сау кайтып, колхозда балта остасы булып эшли. Ә 1951 елда, сугыштан алган яраларыннан савыкмыйча, эш вакытында вафат була”.

Бөек җиңүгә 75 ел тулган көннәрдә сугыш тудырган йөрәк яралары һәм безнең яшьтәгеләрнең ачы язмышлары турында искә алып утырам.Авылыбыздан йөзләрчә кеше белән бергә Борһан Җамалетдинов та 1941 нче елның августында ук сугышка киткән.Аңа бу вакытта 46 яшь булган.Әтием Рига шәһәренә кадәр барып җитә,Җиңү көнен шунда каршылый.1945 елның августында өйгә кайтып керүен,миңа шикәр кисәге тоттыруын яхшы хәтерлим әле мин.Гомере кыска булды шул.1951  елның апрель аенда колхоз эшенә киткән җиреннән үле гәүдәсен генә алып кайттылар.Ярый әле,сугыштан соң 6 ел яши алды әтием,төс-кыяфәтләрен дә яхшы хәтерлим.Ә бит яшьтәшләремнең күбесе әтиләрен бөтенләй күрмәгән килеш картайдылар.Мөслим районында туып үскән хатыным Лина Хаҗиәхмәт кызының  язмышы да шундыйлардан.Әтисе хәрби хезмәткә киткәндә ул әле тумаган да була.Ул әтисенең бердәнбер фоторәсемен һәм фронттан җибәрелгән кара кәгазьне кулына алып карый да,кире куя.Кара  кәгазьдә әтисенең батырларча һәлак булуы язылган.Лина аның хатларын да кадерләп саклый.Аларның берсендә мондый сүзләр язылган:”Таң беленгәндә шәһәрне дошман сомолётлары бомбага тотты.Казармаларны ут чолгап алды,һәм без тәрәзәдән сикереп чыктык.Яраланучыларның ыңгырашулары,аларның чарасызлыктан диварга үрмәләве,кара сөремле ялкын,төенчек күтәргән кешеләр агымы,яшь балалар елавы-бөтенесе бергә буталды”.

 Җиңү көне гаҗәеп шатлык та алып килә,йөрәкнең тирән яраларын да ачы хәсрәтләрне дә кузгалта.

                                                                      Равил Җамалетдинов.

                                                              Буа районы Яңа  Суыксу авылы
Равил Җамалетдинов

**Равил Борһан улы Җамалетдинов** *([[22 апрель]] [[1940]], [[Бохара өлкәсе]], / [[Үзбәк ССР]], )* — укытучы, авыл советы депутаты, шагыйрь.

## Тәрҗемәи хәле
Равил абый 1947-1954  елларда да авылның җидееллык мәктәбендә укый.  1954 елда  Буа шәһәрендәге Вахитов мәктәбенең 8 нче сыйныфына укырга керә (ул елларда барлык укучылар да  урта белемне шунда алалар). Ул елларда укыган өчен мәктәпкә дә, фатирга да түләргә кирәк була, шунлыктан мәктәпне тәмамлый алмый, колхозның төрле эшләрендә эшли башлый.

 “1958 елда авылда кичке мәктәп ачылды, мин яңадан сигезенче сыйныфта укый башладым, тик 1959 елның сентябрендә хәрби хезмәткә алындым. Армиядән кайткач,  колхозда шофёр, соңрак колхоз идарәсендә хисапчы булып эшләдем, бер үк вакытта кичке мәктәпне тәмамладым. 1965 елда мәктәпкә шофёр булып эшкә урнаштым, читтән торып Казан дәүләт педагогия институтының тарих фәннәре факультетына укырга кердем. Шул елларда балаларга белем бирдем. Иске Суыксу авылына мәктәпкә укытырга килгән Лена Хаҗиәхмәт кызы белән гаилә корып,  ике бала тәрбияләп үстердек. Балаларыбыз да югары белем алдылар. Тормыш иптәшем Лена белән 37 ел балаларга белем бирдек. Күп еллар авыл Советы депутаты булып тордым”, -дип сөйләвен дәвам итте Равил абый. 

## Иҗади тормышы
    Равил Җамалетдинов  кече яшьтән үк әдәбиятка гашыйк, шигырьләр, бәетләр иҗат итә. Мәктәптә укытканда укучыларын  да шигырь юллары белән генә шелтәли , мактау сүзләрен дә шигырьләре аркылы җиткерә. 15ел китапханәдә шигърият сөючеләр өчен оештырылган “Каурый каләм” клубына йөри. Язмаларының күбесен авыл тарихына багышлаган, тарихны кече буынга калдыру өчен үз көчен кызганмый ул. Иҗат иткән шигырьләренең күбесе “Байрак” район газетасында   урын ала. 2000 елда “Безнең авыл” исемле шигыремә Буа районының талантлы баянчысы  Илдар Нуруллин көй язды.

              Безнең авыл.

Туган җирем бик зур авыл,

Уртасында инеш- су.

Бабайлар бик белеп кушкан,

Исеме аның Суык-су.

Эх, Суыксу буйлары,

Эштә уңган кызлары.

Анда гына туып үсә

Сабантуй батырлары.

Иске Суыксу, Яңа Суыксу

Яши бер авыл булып.

Амбарлары ташып тора

Һәр ел икмәккә тулып.

Кырлары киң, саф һавалы,

Шифалы чишмә сулы.

Ераклардан балкып тора

Безнең Суыксу авылы.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Заһретдин Гайнетдинов

Тынычлыкның белик кадерен.

  

     Минем әтиемнең бабасы Гайнетдинов Заһретдин сугышның беренче көннәрендә үк сугышка киткән. Игеннәр өлгергән чак булган. Алар атлар белән арыш кыры аша киткәннәр.

  -Көтегез, арышлар, без тиздән кайтырбыз, дигәннәр, алар. Тик тиз генә кайтып булмаган шул. Күз яшьләре булып аларның эзенә өлгергән арыш коелган.

  Шул китүдән күпләр кайта алмаган. Сугыш бик озакка сузылган шул. Күпләрнең, бик күпләрнең гомере өзелгән анда. Безнең бабайдан да нибары бер генә хат килгән. Аннан соң “хәбәрсез югалды” дигән хат килгән. Бабай үзенең улын, әниемнең әтисенең, туасын да белмичә сугыш кырында ятып калган. Үлгән, диясе килми, чөнки ул безнең өчен һаман да исән. Инде минем бабай да безнең арада юк. Сугыш чоры балаларына да бик авыр тормыш алып барырга туры килкән шул. Бер тапкыр да “әти” дип әйтә алмаган балалар бит алар.

  Без бүген шундый матур тормышта яшәвебез белән бабайларга бурычлы. Мин әтиемне, әниемне, әбиемне,апамны бик яратам. Тормышны яратам, үсеп чын кеше булырга тырышам. Бабамнарда, гаиләмдә минем белән горурланырлык булсам иде.

  Безнең авылда Ватан сугышында һәлак булган авылдашларыбызга багышлап һәйкәл куелган. Анда бабаемның да исеме язылган: Гайнетдинов Заһретдин Гайнетдин улы- 1908 елда туган. Ә сугыш башланганда аңа нибары 33 яшь кенә булган. Һәйкәл яныннан үткән саен, тыныч бул, бабаем, сине онытмабыз, дип үтәм.

                   Минем бабам сугыш кырында

                   Еракларда ятып калган ул

                   Оныкларым тыныч үссен, дип,

                   Ватан өчен башын салган ул.

                   Язлар саен гөлләр куярга

                   Табалмабыз аның каберен

                   Алар каны белән яуланган

                   Тынычлыкның белик кадерен!

                                                                                 

          Иске суыксу           

       

               Гайнетдинов Гадел
Шагыйрә- Динә Камалетдинова

Туган якның матур табигате,якташларыбызның намуслы хезмәте 

Һәркайсыбызга тирән соклану тудыра.Ләкин аны шигъри юллар аша гәүдәләндерү осталыгы сирәк кешеләргә генә бирелә.

Андыйларның берсе Иске Суыксу авылында гомер итүче-Динә Камалетдинова.1946 елның 26 апрелендә колхозчылар гаиләсендә дөнъяга килә.Туган авылы табигатенә сокланып үскән кыз кече яшьтән шигырьләр иҗат итә башлый.Алар мәктәп һәм колхоз стена газеталарында урын ала.1960 еллар башында аның шигырьләре район газетасы “Байрак” битләрендә басыла башлый.1969 елда Динә Камалетдинованың шигырьләре Татарстан китап нәшрияты чыгарган”Беренче карлыгачлар” җыентыгында урын ала.

 Ятимлекнең ачысын тоеп үскән кыз беркайчанда югалып калмый,сынатмый.Мәктәптә дә укый хат ташучы булып та эшли.Үзенең тырышлыгы белән Казан дәүләт университетына журналистика бүлегенә укырга керә.1972 елда тормышка чыгуы сәбәпле читтән торып укый.Авыл советына сәркатип булып эшкә урнаша. 3 бала тәрбияләп үстерә.1982 елда эшкә “Татарстан” колхозына кадрлар бүлегенә күчә.Тормыш авыр булсада иҗат эшен ташламый.Күп кенә шигырьләренә райондашы Фирзәр Мортазин көй яза.2008 елда “Син минем бәхет җырым”,2016 елда”Узып барышлый”,2019 елда “Ел тәүлеге-унике ай” диеп исемләнгән китаплары бастырыла.Иҗаты күп якларга тарала.Динә Камалетдинованың шигырьләре нәрсәсе белән җәлеп итә соң?Ул купшы сүзләр һәм ясалма образлар артыннан кумый,үзе белгән вакыйгаларны гади ләкин ышандырырлык,күңелләргә үтеп керерлек итеп яза белә.2008 елдан  хикәяләр дә яза башлый.Хикәяләре Заман,Шәһри Казан,Ирек мәйданы,Акчарлак газеталарында басыла.Шигырьләренә башка композиторлар да көй яза,клиплар төшерелә м-н: Шамил Шәрипов,Ринат Сабиров,Артур Салихов,Фасил Әхмәтов һ.б.

 Хәзерге вакытта улы Рушан һәм килене Миләүшә тәрбиясендә оныклар тәрбияләп,шигырьләр иҗат итеп ,5 вакыт намазын укып гомер итә.

***      Бизәмиләр сине,Суыксуым*** 

***Зәңгәр күлләр,бөдрә урманнар.***

***Тик даныңны ерак тараталар***

***Хезмәт сөйгән,эштә уңганнар.***

***Авылыбызны мактап туя алмый***

***Ераклардан безгә килгәннәр.***

***Бабайлар шул бик акыллы булган***

***Авыл урнын сайлый белгәннәр.***

***Авыл аша үтә олы юллар***

***Чыгасың да авыл башына***

***Барыр урыныңа тиз җитәсең***

***Очып кына тора машина.***

***Якты утлар яна төннәр буе***

***Өйләр җылы газы,суы бар.***

***Урамнарда тездән балчык түгел,***

***Йөрер өчен яхшы юлы бар.***

***Халкым яши,шөкер,муллык белән***

***Мондый тормышларны кем күргән***

***Үткәндәге тормыш авырлыгы***

***Кино сыман үтә күңелдән.*** 

***Авылымның киләчәге якты***

***Уңганнарның эшләр эше бар.***

***Тормышларның яхшыртырга,диеп***

***Гел кайгыртып торыр кеше бар.***

***Мәктәбебез,шөкер,җылы,якты***

***Бакчаларга йөри балалар.***

***Гөрләп тора авылым,җырлып тора***

***Тыныч кына булсын дөньялар.***
Татар хатын-кызларының милли бизәнү әйберләре

**Татар хатын-кызларының милли бизәнү әйберләре** — татар хатын-кызларының традицион бизәнү әйберләре.

Хәзерге вакыттагы кебек үк элек тә татар хатын-кызлары бизәнү әйберләрен яратып кулланганнар. Бизәнү әйберләрен хатын-кызлар гына түгел, ир-егетләр дә киеп йөргәннәр. Ләкин хәзерге заман бизәнү әйберләре элеккеләреннән бик нык аерыла. Татар хатын-кызларының яраткан бизәнү әйберләре алка, хәситә, чулпылар булса, ир-егетләрнең – зур кашлы йөзек булган. Күргәнебезчә, хатын-кызларның бәзәнү әйберләре төрле-төрле булган. Мөселман гореф-гадәтләре буенча хатын-кызның бизәнү әйберләренә карап, аның иренең байлыгы турында фикер йөртергә мөмкин булган.

## Чулпы
Татар хатын-кызының төп бизәнү әйбере булып чулпылар саналган. Алар төрле формада булган һәм төрле материалдан эшләнгән. Чулпы – төрле яшьтәге татар хатын-кызлары яратып куллана торган бизәнү әйбере. Аны яшүсмер чактан ук тага башлаганнар. Эре көмеш акчалардан торган чулпыларны билдән астарак төшеп торырлык итеп чәч толымнарына бәйли торган булганнар. Ике якка үреп салып, чулпылар таккан озын чәч толымнары татар кызларының горурлыгы булган. Шунысы кызганыч, чулпылар бөтенләй кулланылыштан төшеп калган. Аларны музейларда экспонат буларак кына күрергә мөмкин.

## Алкалар
Тагын да борынгырак бизәнү әйбере – алкалар. Аларны өч-дүрт яшьтән башлап олы яшькә җиткәнче киеп йөргәннәр. Озын алкалар татар халык киеменең аерылгысыз өлешен алып торган.

## Хәситә
Татар хатын-кызлары муен-күкрәк бизәнү әйбеләрен иркен кулланганнар. Алар бизәнү әйбере генә түгел, киемнең бер өлеше булып торган. Шулай ук, иң киң таралган бизәнү әйбере булып хәситә санала. Хәзерге заманда бу сүз кулланылыштан төшеп калса да, аны икенче атама белән – муенса дип атап йөртәләр.

## Шулай ук карагыз
* Татар милли киемнәре
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Исхаков Д.М. Этнография татарского народа. – Казань: Магариф, 2004 год.
* Шигапова Г. Татар милли киемнәре. Мәгариф, 2017 ел.

Төркем:Милли киемнәр
Төркем:Татарлар
Төркем:Хатын-кыз киемнәре
Татарларның милли баш киемнәре

**Татарларның милли баш киемнәре** — татарларның традицион баш киемнәре.

Элек-электән татар хатын-кызларының да, ирләренең милли өс киемнәре булган шикелле милли баш киемнәре дә булган. 

## Калфак
Хатын кызлар башларына ялтыравыклы ташлар белән бизәлгән бәрхет калфак кигәннәр яисә, чит-читеннән артка чөеп, яулык бәйләгәннәр. Калфак – бәйрәмнәр вакытында татар хатын-кызлары кия торган үзенчәлекле баш киеме. Төрле катлау кешеләре кигәнлектән, аларны шәһәр һәм авыл калфаклары дип, икегә бүлеп йөрткәннәр. Татар хатын-кызлары алтын яки көмеш белән бизәлгән, төрле чигүле, бизәкле калфаклар кигәннәр. Калфак кызлар өчен кайчандыр бик кадерле әйбер булган. Кич утырып, алар аңа матур-матур бизәкләр чиккәннәр, аны киеп кунакка, бәйрәмнәргә йөргәннәр. Бүгенге көндә кызларны уңышлы прическалары ничек бизәсә, ул заманда калфаклары шулай бизәп торган. Бай һәм затлы традицион татар костюмына калфак бик тә килешкән. Алай гына да түгел, ул әле йола киеме дә саналган, чөнки татар кызына чәчен каплап йөрү мәҗбүри булган. Чәчләрен шомартып тарап, ике толымга үргәч, ул башына күлмәгенә төсе белән туры килерлек итеп калфак киеп куйган. Нәкъ менә милли калфак татар хатын-кызы йөзенә башкалардан аерылып торырлык гүзәллек, нәфислек өстәгән. Хәзерге вакытта исә калфакларның нинди генә төрләре юк. Вакытлар үтү белән калфакларның зурлыгы да кечерәя бара. Хәзерге калфаклар ир-егетләр түбәтәеннән дә кечерәк. Алар бизәнү әйбере сыман гына кулланыла. 

## Түбәтәй
Хатын-кызларныкы кебек ук ир-егетләрнең дә милли баш киемнәре бар. Алар исә элек-электән түбәтәй кияргә яратканнар. Аларны көн дә кия торган һәм бәйрәмнәргә генә кия торганнарга бүлеп йөртәләр. Көн дә кия торган түбәтәйләрне карарак төстәге тукымадан теккәннәр. Бәйрәмнәрдә кияр өчен ефәк, парча, бәрхеттән теккәннәр. Байлар энҗеле яки алтын-көмеш җепләр белән чигелгән түбәтәй  киюне дәрәҗә санаганнар. Түбәтәй – ул гади баш киеме генә булмыйча, кешенең инсафлылыгын да күрсәтә. Хәзерге вакытта да түбәтәй кулланылыштан бөтенләй төшеп калмаган. Көндәлек тә, бәйрәмнәрдә дә түбәтәй киеп йөрүче ир-егетләрне берникадәр очратырга мөмкин.

## Шулай ук карагыз
* Татар милли киемнәре
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Исхаков Д.М. Этнография татарского народа. – Казань: Магариф, 2004 год;
* Шигапова Г. Татар милли киемнәре. Мәгариф, 2017 ел.

Төркем:Милли киемнәр
Төркем:Татарлар
Төркем:Хатын-кызларның баш киеме
Төркем:Милли киемнәр
Татар хатын-кыз милли киемнәре

**Татар хатын-кыз милли киемнәре** — татар хатын-кызларының традицион киемнәре.

## Тарихы
Татар халкының милли киемнәре барлыкка килүнең башлангычы итеп XVIII гасырның урталарын күрсәтәләр. Ләкин безнең көнгә кадәр килеп җиткән киемнәр соңрак – XIX гасырда гына барлыкка килә. Татар халкының милли киемнәре формалашуга идел буе татарлары һәм көнчыгыш халкының гореф-гадәтләре, тормыш-көнкүреше зур тәэсир ясаган.

Татар хатын-кызлары кече яшьләрдән ук тегәргә, чигәргә өйрәнгәннәр. Шуңа күрә алар бар тырышлыкларын, сабырлыкларын, осталыкларын татар халкының милли киемнәрен теккәндә кулланганнар. Нәтиҗәдә аларның киемнәре бик матур, зәвыклы һәм нәфис булып чыккан.

Татар халкының милли киемнәре һәр кешенең шәхси сыйфаты, характер үзенчәлекләре һәм эстетик зәвыгы турында сөйли. Киеменә карап кешенең яшен һәм социаль яктан торышын белеп булган. Өс киеменең бик борынгы төрләре, әлбәттә, безгә килеп җитмәгән. Ә инде җиткән кадәресе халкыбызның кабатланмас иҗади көчкә ия булуын күрсәтә. Гасырлар буена халык бу эшкә үзенең кул көчен генә түгел, бәлки матурлыкка омтылышын да салган. Кешене киеменә карап аның кайсы халык яки нинди этник группа вәкиле икәнен белергә мөмкин булган. Көндәлек һәм бәйрәм киеме, бай һәм ярлы кешенең киеме дә бары тик тукымалары, бизәнү әйберләренең сыйфаты белән генә аерылган.

## Киемнәрдә киң кулланыла торган төсләр
Татар халкының милли киемнәрендә “көнчыгыш” төсләре өстенлек итә, баш киемнәре катлаулы һәм бай орнаментлар белән бизәлгән. Алар төрле төр аяк киемнәре, бизәнү әйберләре киеп йөргәннәр. Болар барысы бергә татар халкының алыштыргысыз иҗатын, фантазиясен, күңел дөньясын күрсәтеп тора. Татар милли киемнәрендә ак, кызыл, яшел, зәңгәр төсләр өстенлек иткән һәм хәзер дә әлеге төсләр үзләренең мәгънәләрен югалтмый, киң кулланылышта йөри.

## Хатын-кызларның күлмәкләре һәм камзул
Татар хатын-кызларының күлмәкләре киң, озын, бала итәкле булган. Итәкләре никадәр күп булса, шулкадәр матуррак санала, ә озын булуы белән аларны чит-ят күзләрдән саклый. Аның өстеннән җиңсез бәрхет камзул киелгән. Камзулны хатын-кызлар гына түгел, ир-егетләр дә яратып кигәннәр. Төрлечә тегелештәге камзулларны барлык татарлар да диярлек киеп йөргәннәр. Элегрәк камзул өйдә киеп йөри торган җиңел өс киеме булып исәпләнгән, шәһәр урамнарында камзулдан йөрү килешмәгән.

## Татар хатыннарының чигүле алъяпкычлары
Авыл кызлары күлмәк өстеннән чигүле алъяпкыч та яба торган булганнар. Алъяпкычның итәк очларына бала итәк тотылган, күкрәк турыларына чәчәк бизәкләре чигелгән. XIX гасыр ахырына кадәр алъяпкычны авылда да, шәһәрдә дә эш эшләгән вакытта гына кигәннәр. Соңга табарак алъяпкыч барлык татар авыл кызларының бәйрәмнәрдә дә, кунакта да, өйдә дә кия торган киемнәренең аерылгысыз өлешен тәшкил итә башлаган. Хәзерге вакытта исә алар янәдән эш эшләгән вакытта гына киелүгә кайтып кала.

## Шулай ук карагыз
* Татар милли киемнәре
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Зиннурова Ф.М. Үз илемдә, үз телемдә. Мәгариф, 2009 ел.
* Исхаков Д.М. Этнография татарского народа. – Казань: Магариф, 2004 год.
* Шигапова Г. Татар милли киемнәре. Мәгариф, 2017 ел.

Төркем:Милли киемнәр
Төркем:Татарлар
Төркем:Хатын-кыз киемнәре
Ралиф Зарипов

**Ралиф Кәрим улы Зарипов** – РФ нең атказанган нефтьчесе.
 
## Тәрҗемәи хәле
Алексеевский районы Олы Тигәнәле авылы илебез тарихында шактый саллы эз калдырган шәхесләргә гомер биргән. Шуларның берсе – РФ нең атказанган нефтьчесе Зарипов Ралиф Кәрим улы. Ул 1942 елның 1 февралендә дөньяга килә. Туган авылында җидееллык мәктәпне тәмамлагач, 5 км ераклыктагы Урта Тигәнәле авылында урта мәктәптә белем ала. Хезмәт юлын 1960 елда «Азнакайнефть» идарәсендә электр һәм газ белән эретеп ябыштыручы буларак башлап җибәрә. 1967 елда нефть һәм газ җитештерү машиналары һәм җиһазлары белгечлеге буенча Куйбышев политехника институтын тәмамлый. 1967- 1970 елларда «Азнакайнефть» идарәсендә башта механик, аннары участок начальнигы булып эшли. 1970-1976 елларда – «Татнефть» АО технологик сыеклык әзерләү буенча идарәсенең район инженер-технология хезмәте начальнигы, 1976-1981 елларда – баш инженер, 1981-1983 елларда Гыйрак Республикасында «Техник ярдәм күрсәтү» контракты җитәкчесе. 1983 елда «Татнефть» АО технологик сыеклык әзерләү буенча идарәсенең район инженер-технология хезмәте баш механигы булып эшли. 1984-1989 елларда ул Әлмәт  «Союзремшина» шиннар ремонтлау заводы директоры була. 1989- 1995 елларда «Татнефтепрм» АО ның баш инженеры, аннары генераль директоры булып эшли. 1995 елдан «Татнефтепром» ААҖ нең генераль директоры.

Утыз елдан артык җитәкче булып эшләгән Ралиф Кәрим улы – югары һөнәри хәзерлекле, зур интеллектуаль потенциалга ия белгеч. Ул – Әлмәт берләштерелгән Советы депутаты, ә 2004 елда – өченче чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты булып сайлана. Зарипов Р.К. Дәүләт Советының Экология, табигый ресурслар һәм җирдән файдалану буенча комитеты әгъзасы булып тора. 
Хәзер лаеклы ялда. Казан шәһәрендә яши. 

## Бүләкләре
Гуманитар фәннәр Академиясенең мактаулы әгъзасы (Санкт-Петербург шәһәре), Халыкара менеджмент академиясе әгъза-корреспонденты, ТР Атказанган нефтьчесе, РФ Ягулык-энергетика комплексы мактаулы хезмәткәре; Әлмәт «Кикбоксинг» иҗтимагый спорт оешмасы президенты; "Ел менеджеры – 1999" Бөтенроссия бәйгесе җиңүчесе.
Ул – нефть сәнәгатендә өч патентланган уйлап табу авторы. 

## Иҗтимагый активлык
Туган авылының бүгенгесе һәм киләчәге өчен һәрдаим борчылып тора. Мәктәпнең тәрәзәләрен алмаштыру, туган якны өйрәнү музеен төзү, авыл мәчетенә ремонт үткәрүдә Ралиф Кәрим улының өлеше бәяләп бетермәслек. Укучылар белән экологик отряд төзү инициативасын да ул бирде.
Ирек Закиров

ЗАКИРОВ Ирек Мөнир улы Фәннәр кандидаты (1994). РФ атказанган төзүчесе (2000), ТР (1993). Исаковскийның тулы булмаган урта мәктәбен тәмамлаган (1965), Буа шәһәренең М. Вахитов исемендәге мәктәп сры (1967). Казан инженер-төзелеш институтының сәнәгать-гражданлык төзелеше факультетын тәмамлый (1972). Аспирант, Казан инженер-төзелеш институтының металл конструкцияләр кафедрасы ассистенты (1972-1977), Лениногорск шәһәре башкарма комитетының архитектура һәм төзелеш бүлеге инженер-конструкторы (1977-1979), Лениногорск авыл хуҗалыгы идарәсе (1979-1983), зам, Лениногорск районы агросәнәгать берләшмәсе рәисенең беренче урынбасары (1983-1986), КПССның Татарстан өлкә комитеты (1986-1988) инструкторы (1986-1988). 1988 елдан - «Татагропромстрой» берләшмәсендә: 1 нче урынбасар (1988-1989), берләшмә башлыгы (1990-1997). 1997 елдан - ген.директоры  «Татагропромстрой» АҖ. «Халыкара инвестицияләр һәм төзелеш икътисады академиясе» оешмасы (1997) гомуми әгъзасының, ТР Төзүчеләр берлеге вице-президенты, РФ Төзүчеләр берлеге вице-президенты, ТР Иҗтимагый палатасы әгъзасы (2020 елдан). Оештыручыларның берсе һәм Казан шәһәренең «Буа якташлык җәмгыяте» (1993). «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены (2019), «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» (2005), «Фидакарь хезмәт өчен» (2009, Татарстан Республикасы) медальләре белән бүләкләнде, Татарстан Республикасы Президентының Рәхмәт хаты (2005), Россия Федерациясе Төзүчеләр берлегенең (2004), Татарстан Республикасы Төзелеш, архитектура һәм ТКХ министрлыгының (2009, 2015) Мактау грамоталары белән, Татарстан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы (2010), Россия Федерациясе Авыл хуҗалыгы (2010), Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты (2014), «Төзелештәге казанышлары өчен» Россия Федерациясе Төзүчеләр берлеге (2014), «Росагропромстрой» корпорациясе (1990), «Россия агросәнәгать комплексының мактаулы төзүчесе» (1999), «Төзелеш даны» (2014), «Татарстан мактаулы төзүчесе» (2005), «Татарстан мактаулы төзүчесе» (2) тамгалары белән бүләкләнде
Дусай (мәгънәләр)

**Дусай** — күпмәгънәле сүз.
## Топонимнар
**[[Татарстан]]**:
* Дусай — Мамадыш районындагы торак пункт.
* Дусай — Мөслим районындагы торак пункт.
**[[Чуашстан]]**:
* Дусай — Кызыл Армия районындагы торак пункт.
## Гидронимнар
* Дусай — Калмия кушылдыгы.
## Моны да карагыз
* Дусай-Кичү

Төркем:Топонимнар
Разумовский совхозы

Төркем: авыл хуҗалыгы«Разумовский» совхозы
Алексеевск районының иң зур хуҗалыкларыннан саналган дүрт милләт вәкиле яшәгән биш авылны берләштергән «Разумовский» совхозы ХХ гасырның 70 нче елларының икенче яртысында – 1980 еллар башында зур хезмәт уңышларына ирешә. 
Җитәкчесе Җәүдәт Касыйм улы Әхмәтҗанов 1939 елда шул ук районның Кыр Шынталысы авылында дөньяга килә. Әтисе Бөек Ватан сугышында ятып калгач, бик яшьли эшли башларга туры килгән яшь егет бернинди эштән дә куркып тормый: трактор да йөртә, комбайнда да эшли. Белем алуга омтылышы аны 1962 елда Казан дәүләт авыл хуҗалыгы институтына алып килә: инженер-механик дипломын кулына алгач, аны туган авылына баш инженер итеп билгелиләр. Мөмкинлекләрен, тырышлыгын, оештыру сәләтен район җитәкчелеге тиз күреп ала: «Сельхозтехника»га баш инженер, ә 1975 елның июнь аенда «Разумовский» совхозына директор итеп билгелиләр. 
25 ел дәвамында совхозны уңышлы җитәкли ул. Авыл хуҗалыгы продукциясе җитештерү белән бергә, социаль инфраструктура да ныгытыла. Районда беренчеләрдән булып, өйләрдә газ яна башлый, су кертелә, яңа торак йортлар, мәктәп бинасы төзелә. Бу елларда совхозның 9600 га чәчүлек җире, 3600 баш эре мөгезле терлек, шуларның 850 башы савым сыеры, 6 меңләп баш сарык, 140 баш ат исәпләнә. Техника паркында 11 «Дон» комбайны, 14 КамАЗ машинасы, йөздән артык машина һәм трактор була. «Разумовский» совхозы удар хезмәте өчен берничә тапкыр КПСС өлкә комитетының күчмә Кызыл байрагы белән бүләкләнә. Хәтта үзгәртеп кору елларында да яңалыклар кертелә биредә: рапс үстереп, аннан май ясыйлар һәм Казан, республиканың башка шәһәрләре базарларында саталар. 
Әлеге елларда хуҗалык ярдәмендә алтмышлап кеше махсус урта һәм югары белем ала, авылдагы өйләрнең 60 проценты да шул чорда төзелә, ел саен 25 – 30 лап кеше туристик путевкалар буенча ял итә.
Вәгыйз Сөнгатов

Сөнгатов Вәгыйз Сәгит улы 22.09.1949 елда Буа районы Исәк авылында Сөнгато Сәгыйт гаилэсендэ  беренче бала булып  доньяга килә.
Исәк урта мәктәбен тәмамлагач  Буа Ветеринария техникумына укырга керә.
1968 елда зоотехник белгече алып чыга.
Хезмәт стажын Мөслим районында башлап җибәрә.
Армия сафларыннан хезмәт итеп кайтканнан сон Н.Э.Бауман исемендәге Казан ветеринария иститутын уңышлы тәмамлый
Солтан Максумов

**Солтан Максумов** — Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре.

Максумов Солтан Шәрип улы Буа районы Исәк авылында 1939 елда дөньяга килә
  
1976 елда Буа шәһәренең кичке мәктәбен тәмамлый. 1977 елда хор җитәкчесе дигән курсларны  тәмамлый. Буа мәдәният йортында сәнгать җитәкчесе булып эшли.

1978 елның 20 мартында президент указы буенча Татарстан АССРның "Атказанган культура работнигы"
дигән исем бирелә. 1988 елда "Хезмәт ветераны" дигән мактаулы исем бирелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Әфкать Насыйбуллин

**Әфкать Насыйбуллин** — Татарстанның атказанган мелиораторы, Россиянең мелиорация һәм су хуҗалыгы хезмәткәрләренең I съезды делегаты.

Әфкать Габдрахман улы Насыйбуллин 1949 елның 10 сентябрендә Татарстан Республикасы Норлат районының Кычытканлы авылында туа. Туган авылында сигезьеллык, Яңа Әлмәт авылында урта мәктәпне тәмамлый. 1967 елда Казан дәүләт авыл хуҗалыгы институтына укырга керә: агроном һөнәрен үзләштерә башлый. Һәм шул көннән бөтен гомерен авыл хуҗалыгына багышлый. 

1972 елда кулына диплом алган егетне Чистай районы Черемухово авылына эшкә җибәрәләр. Берничә ай эшләгәннән соң, Совет Армиясе сафларына алалар аны. Әфкать Габдрахман улы Ватан алдындагы бурычын Алманиядә үти. 

Армиядән кайтканнан соң аның бөтен тормышы Алексеевск районы белән бәйле. Иң элек район авыл хуҗалыгы бүлегенең үсемлекләр бүлеге җитәкчесе, аннары “Красный Восток” совхозында баш агроном (бу вакытта совхозда 560 кеше эшли), 1977 елдан Бутлеров исемендәге совхоз директоры булып эшли ул. Совхоз шактый зур була, сөрү җирләре 6 мең гектар, эре мөгезле терлекләр саны 2,5 меңнән, дуңгызлар саны 6 меңнән артып китә.
 
Кешеләр белән дөрес аралаша, таләпчән, ә кайчагында йомшак була белү аңа киеренке хәлләрдән чыгарга ярдәм итә.
 
1985 елда Әфкать Габдрахман улын ПМК га директор итеп күчерәләр. Эшнең юнәлеше үзгәрсә дә, җаваплылык кимеми. Мелиорация өлкәсендә саллы хезмәт башкара аның җитәкчелегендәге оешма, буалар, юллар төзи, шул ук вакытта төзелеш, ремонт эшләре алып бара. Җитәкче буларак, ул кул астында эшләүчеләрнең матди хәлләре, яшәү шартларын һәрвакыт күз уңаенда тота. 

Хатыны Факия белән ике кыз үстерәләр.

2010 елда вафат.

## Чыганаклар

## Искәрмәләр
Светлана Дёмина

**Светлана Александровна Демина (Якимова)** (1961, Тәтеш) – спортчы, стендлы ату . Олимпия уеннарының көмеш призеры, СССРның халыкара  класслы спорт остасы (1979), Россиянең атказанган спорт остасы.
## Тәрҗемәи хәле
Светлана Деминаның спорт юлы Татарстан Республикасының Тәтеш шәһәрендә башлана һәм аннары Казанда дәвам итә. Ул "Урожай" ирекле спорт җәмгыяте һәм Профсоюзлар физкультура-спорт җәмгыяте  мәктәбендә тәрбияләнә.  Беренче остазы СССРның атказанган тренеры Солтан Яруллин, аннары  -  Сергей Демин була. Светлана Демина биш Олимпиада катнашкан спортчы:  Сеулда, Атлантада, Сиднейда, Афинада һәм Пекинда.   Беренче тапкыр 1988 елда Сеулда үткәрелгән XXIV Олимпиадада скит буенча чыгыш ясый. 1996 елда дубль-трапта 17 нче була. 2000 нче елгы Олимпиия уеннарында исә, скитта чыгыш ясап, бары тик олимпия рекорды куйган Әзербайҗан спортчысы Земфирә Мефтахетдиновага бирешеп, иң зур уңышына ирешә - көмеш приз яулый. 2004 нче елда кабат скитта тугызынчы һәм 2008 нче елда  унберенче була.

Светлана Демина шәхси һәм команда ярышларында  10 тапкыр дөнья чемпионы булган спортчы. 1979 нчы елдан  башлап аның хисабында    СССР, Россия, Европа  чемпионатларында, шулай ук  халыкара һәм россиякүләм турнирларда  күп тапкыр төрле дәрәҗәдәге җиңүләр (барлыгы 17 титул) тупланган. 
Светлана Демина Россия хөкүмәтенең Халыклар дуслыгы Ордены белән бүләкләнгән (2000, ноябрь).Ул Татарстан Республикасы спорт Министрлыгының стендлы һәм пулялы ату буенча "Татарстан Республикасы Олимпия спорт мәктәбе"ндә тренер-укытучы булып эшли.  

Светлана Деминаның хәләл җефете Сергей Демин шулай ук стендлы ату белән шөгыльләнә. Бер кыз һәм бер уллары бар

2001 нче елда Тәтеш шәһәрендә бер урамга Светлана Демина исеме бирелә .
## Чыганаклар
Яңа Афон (мәгънәләр)

**Яңа Афон** — топоним.
* Яңа Афон — Абхазиядә шәһәр.
* Яңа Афон — Абхазия тимер юлның составына керүче тимер юл станциясе.
Яңа Афон

**Яңа Афон** (, ,  [Ахали Атони], ) — Абхазияның Кара диңгез ярындагы курорт шәһәр. Гудаута районы cоставына кертелә.

## География
Россия чигеннән 80 километр ераклыкта урнашкан.

## Тарих
thumb|right|Анакопия кирмәне
VIII-XIII гасырларда Абхазия патшалыгының башкаласы булган. Шәһәр тибындагы бистә статусын 1938 елдан, шәһәр статусын 1987 елдан башлап йөртә.

## Истәлекле урыннар
thumb|right|250px|Симон Көрәшүче чиркәве
* Яңа Афон мәгарәсе
* Анакопия кирмәне

## Дин
### Христианлык
thumb|right|250px|Яңа Афон кәшишханәсе
* Яңа Афон кәшишханәсе
* Симон Көрәшүче чиркәве

## Кардәш шәһәрләр
*  Сергиев Посад, Сарыкылыч, Рязань, Арзамас Россия

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Фотогалерея Абхазия  
* Документальное кино о повседневной жизни мужского монастыря в Новом Афоне 
* Анакопия — исторический фильм, часть 1 
* Анакопия — исторический фильм, часть 2 
* Анакопия — исторический фильм, часть 3 

*
Алексеевскдорстрой

**«Алексеевскдорстрой» ААҖ** – Алексеевский районында гына түгел, республикабызның күп кенә районнарында, башкалабыз Казанда, шулай ук республикабыздан читтә дә автомобиль юллары төзү, реконструкцияләү, ремонтлау һәм карап тоту буенча тулы комплекслы эшләр башкарырга сәләтле махсус техника һәм квалификацияле кадрлар белән тәэмин ителгән предприятие.
Компания барлык юл-төзелеш эшләрен тиз һәм сыйфатлы башкара. Бу өлкәдә ул 70 елдан артык эшли. 
«Алексеевскдорстрой» ААҖ предприятиесе Алексеевск шәһәр тибындагы бистәсендә (Көнбатыш Кама аръягы) урнашкан. Урта гасырларда нәкъ менә биредә Көнчыгыш һәм Көнбатыш арасында транзит сәүдәсен тикшереп торган көчле дәүләт – Идел буе Болгары урнашкан була. Алексеевск аша соңрак Оренбург тракты дип аталган борынгы Нугай юлы уза. Чакрым баганалары һәм почта станцияләре озак гасырлар буена моннан узучы юлчылар өчен бердәнбер уңайлылык булып тора. Дүрт айдан артык дәвам иткән ике сезон арасында исә мондагы юлларның барысыннан да диярлек үтеп булмый.
Узган гасырның утызынчы елларында зур Алексеевск авылы район үзәгенә әверелә. Шул вакытта индустриальләштерү чорында хезмәт ияләренең Алексеевск район Советы башкарма комитеты каршында Алексеевск юл бүлеге оештырыла.
Компаниянең хәзерге тарихы 1990 елда Алексеевск юл-төзелеш ремонт участогы «Татавтодор» берләшмәсенең структур бүлекчәләреннән берсе булганда башланып китә.
2003 елның июлендә Алексеевск ЮТРУ базасында «Алексеевскдорстрой» ачык акционерлык җәмгыяте оештырыла.
Акционерлык җәмгыяте төзелүнең беренче көненнән үк матди-техник базаны ныгытуга, персоналның квалификациясен күтәрүгә, эш һәм хезмәт шартларын даими яхшыртуга юнәлдерелгән җитәкчелекнең грамоталы сәясәте бүген «Алексеевскдорстрой» җәмгыятенә Татарстан Республикасы юл-төзелеш хезмәтләре базарында алдынгы урыннарның берсен алырга мөмкинлек бирде.
1988-1990 елларда участок белән Ибраһим Кәримуллин идарә итә. Ә 1990 елның маенда оешманың җитәкчесе итеп Әлки районы Карга авылында туып үскән, Базарлы Матакта урта мәктәп тәмамлаган, армия сафларына хезмәткә чакырылышка кадәр «Салман» колхозында эшләгән, аннары Казан авиация институтына укырга кереп, соңрак Казан финанс-икътисад институтына күчеп, югары белем алган Фоат Вәли улы Вәлиев билгеләнә. Ул – дүртенче, бишенче, алтынчы чакырылыш ТР Дәүләт Советы депутаты, «Бердәм Россия» партиясе әгъзасы, «Единая Россия» фракциясе әгъзасы, Бюджет, салымнар һәм финанслар комитеты әгъзасы, «Россия гражданнарына – һәркем алырлык һәм уңайлы торак» илкүләм проектын тормышка ашыруны тикшерү буенча комиссия әгъзасы, ТР һәм РФ нең атказанган төзүчесе, Россиянең мактаулы юлчысы, «Ел җитәкчесе» республика бәйгесенең  «Транспорт һәм юл хуҗалыгы предприятиесенең иң яхшы җитәкчесе» номинациясендә лауреат, «Алтын йөрәкле кеше» бәйгесенең «Минем пенсионерларыма — минем кайгыртуым» номинациясендә җиңүче (2003 г.).

Төркем:Татарстан ширкәтләре
Фатыйх Мөхәммәдьяров

**Фатыйх Гариф улы Мөхәммәдьяров** (1883 елның 25 декабре, Олы Җәке авылы, Казан губернасы, Россия империясе — 1950 елның 30 гыйнвары, Казан, Татарстан АССР, ССРБ) — совет дәүләт сәламәтлек саклау эшлеклесе, галим, медицина фәннәре докторы, профессор.

## Биография
Фатыйх Мөхәммәдьяров 1883 елның 25 декабрендә (1884 елның 6 гыйнварында яңа стиль буенча) Казан губернасы Казан өязе Кукмара вулысы Олы Җәке авылында туган.

Башлангыч белемне туган авылында ала, 13 яшендә Апанай мәчете каршындагы Казан мәдрәсәсенә укуын дәвам итү өчен бирәләр. 

1907 елда Фатыйх башлангыч рус-татар училищесы укытучысы исеменә имтихан тапшыра. 1913 елда укырга керә һәм 1917 елда Казан император университетының медицина факультетын тәмамлый.

Университетны тәмамлаганнан соң хәрби хезмәткә Рус император армиясенә алына һәм Киев хәрби округына полк табибы итеп җибәрелә. Солдат комитетлары эшендә катнаша башлый, эчке Россия һәм Себер сугышчы-татарларның Милли җыелышына делегат итеп сайлана һәм 1918 елның гыйнварына кадәр Уфада була. Казанга кайткач, шәһәр хуҗалыгы Советы эшендә катнаша, анда медицина-санитария бүлеген җитәкли. Тиздән Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә Василий Блюхер җитәкчелегендәге 4 нче Урал дивизиясенә, соңрак Татар бригадасына мобилизацияләнә.

1920 елның сентябрендә Фатыйх Гариф улы Казанга алына һәм аның бөтен гомере сәламәтлек саклау белән бәйле була. 1920 елдан башлап Татарстан АССРның халык сәламәтлек саклау комиссариаты каршындагы балалар сәламәтлеген саклау бүлеген җитәкли, соңрак — урынбасары, ә 1922 елның ахырыннан ТАССР Сәламәтлек саклау халык комиссары була, 1927 елга кадәр бу вазыйфада эшләгән. 1923 елның июлендә аңа Хезмәт Батыры исеме бирелә.

1926 елдан Мөхәммәдьяров педагогик эшчәнлеген башлый. Табибларны камилләштерү өчен Казан дәүләт институтының социаль гигиена кафедрасы ассистенты, ә аннары доценты була. 1932 елның августында Казан дәүләт медицина институтының социаль гигиена кафедрасы мөдире итеп сайлана (хәзерге вакытта Казан дәүләт медицина университеты), анда Фатыйх Гариф улы гомеренең ахырына кадәр эшли. 1933 елда аңа профессор исеме бирелә, 1935 елда — медицина фәннәре докторы дәрәҗәсе бирелә. Социаль гигиена кафедрасында эшен ул Татар социаль гигиена институты директоры (1930—1935) белән бергә алып бара. Казан медицина техникумында социаль гигиена курсын укыган. Күп кенә фәнни эшләр авторы була.

Бөек Ватан сугышы елларында хәрби госпитальләр урнашкан җирдә Татарстан АССР халкы арасында санитар-гигиеник белемнәрне тарата, ул шулай ук фәнни эшчәнлек белән шөгыльләнүен дәвам итә.

1950 елның 30 гыйнварында Казанда вафат була.

### Гаилә
Улы — Шамил Мөхәммәдьяров — Совет һәм Россия галиме, тарих фәннәре кандидаты.

## Хәтер

Фатыйх Мөхәммәдьяров хөрмәтенә Казан шәһәренең Мәскәү районындагы урам атала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фатыйх Гариф улы Мөхәммәдьяров

Төркем:Хезмәт Батырлары
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Русия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1950 елда вафатлар
Төркем:30 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1884 елда туганнар
Төркем:6 гыйнвар көнне туганнар
Рафаэль Гыйрфанов

Россиянең атказанган хәрби очучысы ,полковник ,Гыйрфанов Рафаэль Гомәр улы, 1947 нче елда Чистай районы Чертуш авылында Бөек Ватан сугышы ветераны  Гомәр һәм Илалия Гыйрфановлар гаиләсендә беренче бала булып дөньяга килә. Гаилә 1958 нче елга кадәр авылда яши, аннары Чистай шәһәренә күчеп китәләр. Ул анда  2 нче номерлы мәктәпне тәмамлап , хәрби очучылар әзерли торган училищега (Балашов ВВАУЛ) укырга керә. Укуын тәмамлагач, Рафаэль Гомәр улы Фирганә, Джанкой, Старая Русса шәһәрләрендә, аннан Мәскәү өлкәсендә төрле вазифаларда хезмәт итә – Л-29, Ан-24, Ан-26, Ан-8, Ан-12, Ил-62, Ил-76 (шул исәптә А-50) самолетларын егәрли. Әфганстанда, Ангола, Евросоюз, Көньяк һәм Төньяк Америка, Азия, Африка илләрендә хезмәт командировкаларында була. Читтән торып Ю.А. Гагарин исемендәге Югары хәрби академиядә укыган еллары Әфган җирендә сугыш барган вакытка туры килә. Очучы бу вакыйгадан да читтә калмый, сугышчан хәрәкәтләрдә катнашып, әфганлыларга булыша. Ничек кенә булмасын, Рафаэль абый ул елларны искә алырга тырышмый. Аның күңелендә ныклап уелып калганы – гражданнар  авиациясе системасында эшләгән еллары.
-“Навстречу ХХI веку” Халыкара Антарктида экспедициясе төркемен шунда урнашкан Пэтриот Хилс аэродромына илтергә туры килде. Бу һәрбер кеше язмышында була торган хәл  түгел. Экспедициядә 17 илдән 88 кеше иде. Аларның 32есе Ил-76 самолетыннан бозлыкка парашютта сикерергә тиеш иде. Безнең экипаж өчен бу  аерым җаваплы булды, чөнки бер илнең дә Ил-76 классына керүче самолетлары (150 тонна) шундый боз аэродромына утырганы юк иде. 1999 елның 17 нче декабрендә башланган экспедиция 2000 нче елның 23 гыйнварында уңышлы тәмамланды, - дип хәтер- хатирәләре белән уртаклашты Рафаэль Гомәр улы.Бу экспедиция турында “Труд” газетасында авылдашыбыз, полковник, хәрби очучы-снайпер Рафаэль Гыйрфановны мактап язган “С ветерком по Антарктиде” дип исемләнгән мәкалә чыга
ХәзерГыйрфанов  Рафаэль Гомәр улы лаеклы ялда, Мәскәү өлкәсенең Балашиха шәһәрендә яши. Ике улы бар.
Раять Гыйләҗев

Раять Гыйләҗев “Коммуна” хуҗалыгы рәисе булып бер елдан артык кына эшләсә дә, аның бу хуҗалыкта эш стажы 15 елдан артык. Раять Гыйләҗев Килдураз егете. Буа техник училищесын тәмамлагач ул колхозның баш механигы, аннары партия оешмасы секретаре була. 1971 елда Раять Гыйләҗевне узәк колхозы рәисе итеп сайлыйлар. Ул анда 11 ел, ягъни 1982 елга кадәр рәис булып эшли. Раять Гыйләҗев рәислек иткэндә “Үзәк” колхозы зур уңышларга ирешә. Биредә бик куп төзелешләр алып барыла. 8 ел рәттән шикәр чөгендереннән уңыш алу буенча “Үзәк колхозы Россия Федерациясендә жиңүче булып чыга. 

1982 елда Раять Гыйләҗев Буа районы авыл хужалыгы идәрәсе башлыгы итеп билгеләнә. Ул бу жаваплы һәм тынгысыз вазифаны 1991 елга кадәр башкара. 1991 елнын мартында “Коммуна” хужалыгы рәисе итеп сайлана. Гадельлек өчен шуны әйтергә кирәк, 1992 елларда колхозчылар жыелышларында ул хуҗалык эшенә төпле анализ ясый. 1991 елда ашлык уңышы югары булмаса да, хәр сыердан 2759 киллограмм сөт савып алына. Бу 1990 елга караганда 420 кг кубрәк була.  

1992 елнын июнендэ Раять Гыйләҗев район көнкуреш идәрәсе башлыгы итеп күчерелә. 

Раять Гыйләҗев ике Хезмэт Кызыл байрагы ордены кавалеры. Беренче Хезмэт Кызыл байрагы ордены белэн “Коммуна” колхозы партия оешмасы секретаре булып эшләгәндә бүләкләнә. Икенче орденына “Үзәк” колхозы рәисе булып эшләгәндә бүләкләнә. Бүгенгесе көндэ Раять Гыйләҗев безнең арабызда юк. 2010 елның 2 июлендэ вафат булды.
Түбән Наратбаш авылы тарихы

***Түбән Наратбаш авылы тарихы.***

Авылыбызның исеме – Түбән Наратбаш. Ул Татарстанның Буа районында урнашкан. Өч чакрым тирәсе ераклыкта Зөя елгасы ага. Авылыбыз район үзәгеннән өч чакрым чамасы ераклыкта, хәзерге вакытта шәһәр белән тоташып бара инде.

Безнең авыл хакында 1640нчы елга кадәр кайчан барлыкка килүе һәм беренче булып яшәгән кешеләре турында бер нинди дә язма мәгълүматлар юк. Садриев Гайнетдин, Яруллин Сәмигулла бабайлар сөйләве буенча 1639-1640нчы елларда авылның беренче гаиләләре булып агалы-энеле Собханкол һәм Сәетхан ренбург якларыннан килеп Зөянең аргы ягына торак урыны ясыйлар. 1651-1653нче елларда тагын дүрт гаилә: Рахманкол, Рәхимкол, Ильяс һәм бер чуваш  Саттый гаиләсе килеп урнаша. Руслар кысрыклый башлагач борынгы бабаларыбыз Зөянең бу як ярына кара-каршы урам ясап йортларын күчерәләр. Бу урын хәзердә йортлар өсте, базлар, каберлек диеп атала.

Сәетхан һәм Рәхимкол нәселеннән 12 гаилә, 4 чуваш гаиләсе шул ук елны күчеп йөрүдән туеп Наратлык урманының югары башына (тимер юлның аргы ягына) күчеп китәләр. 1730нчы елда күпчелек кешенең соравы буенча губерна землямеры 45 кешегә күл буеннан план бүлеп бирә, күл буена кара-каршы урам булдырыла. Менә шулай итеп безнең авылга нигез салына.

Авылыбызда 1931нче елда колхоз оеша. Ул “Урманай” диеп исемләнә. Аңа Әхмәтҗанов Сәләхетдин абый җитәкчелек итә. 1933нче елда колхозның исеме “Каганович” диеп үзгәртелә. Безнең колхоз район күләмендә бик зур уңышларга ирешә. 

1934нче елда колхозга беренче трактор кайтарыла, сыер фермасы булдырыла, 3 гектар җирдә яшелчә бакчасы җәелдерелә, ә 1935нче елда бе бакча ике тапкыр киңәя, клуб ачыла. 1934нчы елда авылда балалар бакчасы ачыла. 1936нчы елда колхозга баранче машина кайта, 4 гектар мәйданда карлыган бакчасы булдырыла, куян фермасы ачыла, 1000 баш сарыкка ферма оештырыла, мастерской булдырыла.

1940нчы елда безнең авылда 262 йорт була, яңа мәктәп ачыла. 1949-1952нче елларда клуб салына. 1959нчы елда авылга электр кертелә. 1958нче елда китапханә клубтан үзенә аерым бинага күчерелә. 1970 елда авылда 269 йорт була, күбесе сигез почмаклы, бизәкле, чәчәкле итеп бизәлгән, шуларның 29 кирпичтән. 1967нче елны урамнарга исем бирелеп йортларга номерлар кадаклана.

1950нче елда Бикмураз авылының “Көрәш” колхозы безнең “Каганович” колхозы белән берләшә, ә 1959нчы елда Зур Кырлангы авылы “Кызыл Нур” колхозы да безгә кушыла. Шуннан соә колхоз исеме “Коммунизм” дип үзгәртелә. 2000нче елның көзендә колхозның исеме янә үзгәреп “Алга” диеп атала. 2007нче елның июль аенда колхозны ООО “Нива” инвестор ала. 

1986нчы елның февралендә яңа мәдәният йорты төзелеп куллануга тапшырыла һәм шунда авыл музее барлыкка килә. Авыл китапханәсе иске бинадан мәдәният йортының икенче катына күчерелә.

1993нче елның 20 августында Түбән Наратбаш авылында яңа мәчет ачыла. 

Түбән Наратбаш авылы табигатнең иң матур урынына урнашкан.
Нил Халфиев

**Халфиев Нил Габидинович** (р.1939 , с. Нижний Наратбаш Буинского района ТАССР, ныне РТ), врач ученый в области методов лучевой диагностики и терапии, кандидат медицинских наук (1980), заслуженный врач РТ (2000), член Евро-Азиатской академии медицинских наук, Почетный ветеран здравоохранения РТ.  Автор 157 научных работ, 4 изобретений, 16 рационализаторских предложений, 4 методических пособий для врачей.

        Хәлфиев Нил Габидин улы 1939нчы елның 1 ноябрендә Түбән Наратбаш авылында хезмәткәр гаиләсендә туа. Авылның җидееллык мәктәбен тәмамлагач, Буа шәһәренең М.Вахитов исемендәге мәктәптә урта белем ала.

        1958-1960нчы елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1961-1967нче елларда Казан дәүләт медицина академиясендә “Санитария” белгечлеге буенча белем ала. 1968-1970нче елларда Апас районы шифаханәсендә баш врач булып эшли. 1971нче елда Ленинград шәһәрендә табиблар белемен күтәрү иститутында махсус ардинатура үтә.

        1971нче елда КДМУда укытучы һәм бер үк вакытта ортопедия һәм травмотология институтында хирург-травматолог булып эшли. 1975нче елдан КДМИның рентген-радиология кафедрасының ассистенты буларак эшли. Параллель рәвештә РКХ сырхауханәсендә дәвалау-консультатив эшен алып бара. Нил Габидинович башлангычы белән кабинетлар яңартыла һәм заманча рентген аппаратурасы белән җиһазландырыла. 1980нче елда медицина фәннәре кандидаты исемен яклый. 

        1980нче елдан 2002нче елга кадәр КДМУда дәвалау буенча баш врач урынбасары.

        2002нче елда аңа Евразия медицина академиясенең фәнни дәрәҗәсе бирелә. 

Моннан тыш, Нил Габидинович Хәлфиев «сәламәтлек саклау хезмәткәрләре өчен кыскача русча-татарча сүзлеге»н нәшер иткән иде, ул хәзерге вакытта да табиблар һәм студент-медиклар эшендә кулланыла. Нил Хәлфиев медицина өлкәсендәге бик күп алдынгы казанышлар, фәнни мәкаләләр, фәнни эшләнмәләр авторы.

Халфиев Нил Габидин улы 2020нче елның сентябрь аенда вафат була.
Бакый Урманче (берләштерүгә)

**Бакый Урманче** (1897-1990) – рәссам һәм сынчы, музыкант һәм шагыйрь, укытучы, сәнгать белгече, гарәп һәм төрки телләрне камил белгән, француз һәм инглиз телләрендә иркен аралашкан, фәлсәфә һәм тарих фәннәрен җитди үзләштергән күпкырлы шәхес.

Ул 1897 елның 22 февралендә Татарстанның хәзерге Буа районы Күл Черкене авылында указлы мулла Идрис хәзрәт белән Мәгъҗүбә абыстайның тугыз балалы зур гаиләсендә дүртенче бала булып туган. Авыл малае Бакый гомерен сәнгатькә багышлый һәм югары һөнәри белем алган беренче татар рәссамы булуга ирешә.

1920- 1926 елларда ул ВХУТЕМАСта – илнең беренче сәнгать уку йортында белем ала. Берьюлы рәсем һәм сынлы сәнгать факультетларында укый. Остазлары А.Шевченко, С.Герасимов, А.Голубкина була. Урманче Мәскәү мәктәбе рухын үзенә сеңдерә, аның иҗаты – татар импрессионизмының беренче үрнәге.

1926 елда белем алуын тәмамлап, Бакый Урманче Казан сәнгать техникумына (хәзерге вакытта Н.Фешин исемендәге Казан сәнгать училищесы) укытырга кайта. Ул биредә декоратив-гамәли сәнгать факультеты ача. Милли сәнгатьне формалаштыруга хезмәт итүне үзенең төп бурычы итеп саный.

Сталинга гарәп әлифбасын сакларга өндәп язылган «82 кеше хаты»на кул куйганы өчен аны Соловкига сөргенгә җибәрәләр, ул анда 1929 елдан 1933 елга кадәр була. Азат ителгәч, башта Мәскәүдә эшли, 1941 елда Алма-Атага чакырылып, 14 ел буе Казакъстан һәм Урта Азия мәдәниятен күтәрә, сәнгать белемен үстерә. Казанга ул бары тик 1958 елны 61 яшендә генә кайта. Бакый Урманче гомеренең соңгы елларына кадәр үзенең иң күренекле, иң дәртле әсәрләрен нәкъ менә Казаныбызда иҗат итә. Бүген аның шушы чорда иҗат ителгән күп әсәрләре музеенда даими экспозициядә тора.

70 елдан артык вакыт эчендә сәнгатькә фидакарьләрчә хезмәт итеп, ул 400 гә якын нәкыш әсәре, 150 дән артык скульптура һәм кәгазь битләрендә меңнәрчә график әсәрләр иҗат итә. Бакый Урманче РСФСРның һәм ТАССРның халык рәссамы, Казахстан ССРның атказанган рәссамы, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты исемнәренә лаек була. Бакый Урманче иҗаты – татар сәнгате хәзинәсенең иң төп сәхифәләренең берсе һәм аның исеме халык мәдәнияте тарихында мәңге сакланачак.