open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Югары үсештәге ил

**Югары үсештәге ил** үз икътисади үсеш һәм иминлек дәрәҗәсе белән билгеләнә. Үсеш дәрәҗәсен бәяләүдә иң еш кулланылган күрсәткечләр - аларның тулаем милли продукт (ТМП/GDP), кеше башына керем, индустриализация дәрәҗәсе, инфраструктура күплеккүплеге һәм яшәү стандартлары. Галимнәр кай күрсәткечләр һәм нинди илләр үсештә булу-булмавы турында бердәм фикергә килә алмыйлар. Халыкара валюта фонды мәгълүматлары буенча, 2010 елда алдагы икътисади үсешле илләргә глобаль ТМП күрсәткече номиналь акча белән саналганда 65.8% өлеше, акчанын сатып алу мөмкинчелеге паритеты нигезендә саналганда 52.1% өлеше туры килә.

Шундый дәрәҗәгә җитешмәгән илләр үсештәге ил яки түбән үсештәге ил дип билгеләнә.

## Шулай ук карагыз
* Үсештәге ил
* Түбән үсештәге ил

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*IMF (advanced economies)
*The Economist (quality of life survey)
*The World Factbook  (developed countries)
*United Nations Statistics Division  (definition)
*United Nations Statistics Division  (developed regions)
*World Bank  (high-income economies)

Төркем:Ил классификацияләре
Төркем:Кешечел география
Төркем:Икътисади география
Төркем:Үсеш
Төркем:Илләр исемлекләре
Өстәл

**Өстәл** — кирәкле предметларны куллану, күрсәтү яки саклау өчен яраклы булган өстәге ягы горизонталь булган бер җиһаз төре.

## Шулай ук карагыз
* Өстәл теннисы

## Сылтамалар

* History of Table 
* Antike Tisch-Kultur.de (German)  - Galleries of ancient tables
* http://www.nma.gov.au/collections/first_fleet_table  - Pembroke table

Өстәлләр
Урындык

thumb|200px|Урындык

Махсус бер кеше утыруы өчен ясалган җиһазга **урындык** диелә.

Шундый төр аркасыз мебель табурет дип атала. Урындыкның төп өлешләре — утыргыч һәм арка. Гадәти урындык дүрт аякт тора, кайвакыт конструкциягә терсәк терәгечләре керә. Өстәмә уңайлыклары булган терсәкле урындык кәнәфи (кресло) дип атала. Ике һәм күбрәк кеше утыра ала торган мебельгә эскәмия, софа яки диван әйтелә. Катылыгы буенча урындыклар җиһазларның теләсә кайсы категориясенә карый ала каты, ярым каты, ярым йомшак һәм йомшак, аркасы утыргыч белән бер үк катылыкта яки катырак булырга мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:Урындыклар
Уфа фән һәм технологияләр университетының Бөре филиалы

**** (, ) — Башкортстандагы Бөре шәһәренә урнашкан югары уку йорты, Уфа фән һәм технологияләр университеты филиалы. 

## Тарих

Бөре педагогия институтына 1939 елда нигез салынган. 2005 елда институт академия сыйфатында дәүләт аккредитациясен уңышлы үтте. Шул ук елның 24 маенда Россия Мәгариф һәм фән министрлыгының 416 санлы боерыгы белән “социаль-педагогия академиясе” статусы бирелгән.

2012 елда институт урта һөнәри белемнең 7 программасына таянып эшләде. Югары һөнәри белем 28 программа, шул исәптән 26 бакалаврлар, 2 магистрлар  әзерләү юнәлеше буенча бирелә. Калган программалар вуздан соңгы (аспирантура) һәм өстәмә белем өлкәсенә карый.

Яңа белгечлекләргә укытуны җайга салу, көндезге һәм читтән торып уку бүлекләренә кабул итүне арттыру студентлар контингенты үсешендә чагылыш тапты. 2012 елда академиядә белем алучылар 5700дән артык: 3100дән күбрәге көндезге бүлектә, 2000нән күбрәге читтән торып укый. Җитмеш ел дәвамында уку йорты җәмгысе 55 меңнән артык укытучы әзерләгән.

Академиянең үзенчәлеге шунда: студентларның 80 проценттан күбрәге – авыл мәктәпләрен тәмамлаган егетләр һәм кызлар. Уку барышында алар, гуманитар һәм табигый-математика фәннәре буенча фундаменталь белемгә ия булу белән бергә, психологик-педагогик һәм практик әзерлек тә үтә. Бөредәге социаль-педагогия академия республиканың төньяк районнарындагы мәктәпләрне укытучылар белән җитәрлек күләмдә тәэмин итә.

Академия тугыз уку корпусына, биш тулай торакка ия. Спорт күнекмәләре үткәрергә ике база һәм махсус җиһазландырылган мәйданчыклар бар. Болардан тыш, агробиостанция, дендрарий, картиналар галереясы, кышкы бакча да студентлар карамагында. Зоологик, институт тарихы, язучы Һәдия Дәүләтшина музейлары эшли. Компьютер классларын егермегә җиткән, һәр 100 студентка уртача 15,7 компьютер туры килә.

Китапханәнең гомум фондын 446 мең 100 данә уку кулланмалары, фәнни һәм матур әдәбият тәшкил итә. 490 урынлы дүрт уку залы, медиатека, электрон каталог бар. Хезмәткәрләргә һәм студентларга физиотерапия, стоматология һәм процедура кабинетларында медицина ярдәме күрсәтелә.

2012 елдан Башкортстан дәүләт университетының *Бөре академиясе (филиалы)* дип йөртелә.

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр
**Бөре педагогия институты**

**Бөре социаль-педагогия академиясе**
* 2005-2011 — Салават Усманов

**Уфа фән һәм технологияләр университетының Бөре филиалы**
* 2012-????  — ???
* ????- — Винер Ганиев

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Академия университетка сыена, иркенрәк тын алырга җыена

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге
* :Төркем:Бөре социаль-педагогия академиясе

Төркем:Россиянең педагогика югары уку йортлары
Төркем:1939 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Башкортстан вузлары
Төркем:Бөре
Киреч шәһәр шурасы

Бу мәкалә Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Русиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Керич шәһәр округы мәкаләсен укы.

**Керич шәһәр шурасы** (, ) — Кырым Җөмһүриятенең көнчыгышындагы регионы. Регион Керич бугазы яры буенча урнашкан.

## Халкы
Украинаның  2001 елда җан исәбен алу буенча регионда 158 165 кеше яши. Этник составы:
* руслар — 78,7 %
* украиннар — 15,4 %
* кырым татарлары — 1,9 %
* белоруслар — 1,1 %
* молдаваннар — 0,2 %.

## Регион составы
Регион составына 1 генә торак пункт - Керич кенә керә. Әмма, мәсәлән Җанкөй шәһәр шурасыннан аермалы буларак, каладан тыш регион составына дача участоклары, Тузла утравы һәм Чурбаш күле керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Керич шәһәр шурасы
Төркем:Кырым регионнары
Сак шәһәр шурасы

Бу мәкалә Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Сак шәһәр округы мәкаләсен укы.

**Сак шәһәр шурасы** (, ) — Кырым АРның көнбатышындагы регионы. Регион Кара диңгез яры буенда урнашкан.

## Халкы
* 1805 — 396 кеше. (378 кырым татары, 16 чегән, 2 ясир)
* 1926 — 2450 кеше (1792 рус, 327 украин, 112 кырым татары, 52 әрмән, 48 яһүд, 14 алман, 12 эстон)
* 1939 — 7786 кеше
* 1971 — 25 800 кеше
* 1989 — 33 690 кеше
* 2001 — 28 522 кеше
* 2006 — 26 400 кеше (66 % рус, 25 % украин, 6,5 % кырым татары, 2 % белорус)
* 2011 — 24 156 кеше

Украинаның  2001 елда җан исәбен алу буенча регионда 158 165 кеше яши. Этник составы:
* руслар — 65,1 %
* украиннар — 24,3 %
* кырым татарлары — 5,8 %
* белоруслар — 1,8 %
* поляклар — 0,2 %
* молдаваннар — 0,2 %.

## Регион составы
Регион составына 1 генә торак пункт - Сак кына керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Сак шәһәр шурасы
Төркем:Кырым регионнары
Кисемтә

thumb|250px|right|Кисемтәнен геометрик аңлатылуы

Геометриядә ике оч нокталары арасындагы барлык нокталарны үзенә алган турыга **кисемтә** диелә. Шулай итеп, **кисемтә** – турының ике ноктасы (А һәм В) арасындагы өлеше. А һәм В нокталары кисемтәнең очлары дип атала. Кисемтәнең А һәм В очлары арасындагы ара - **кисемтәнең озынлыгы** дип йөртелә.

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

## Сылтамалар
* [Line Segment at [PlanetMath]]
* Definition of line segment  With interactive animation
* Copying a line segment with compass and straightedge 
* Dividing a line segment into N equal parts with compass and straightedge Animated demonstration

Төркем:Геометрия
Төркем:Алгебра
Төркем:Төшенчәләр
Хәмәл (йолдыз)

**Хәмәл** ( *рә’с әл-хәмәл* — «бәрәннең башы»; Хәмәл *α*, Хәмәл альфасы, *α* Ari) — Хәмәл йолдызлыгының иң якты йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,00m тәшкил итә.

## Планеталар системасы
Бу йолдыз тирәсендә бер зур планета ачылган. Аның иң аз массасы Юпитерныкы 1,8 ± 0,2 массасы, орбитаның зур ярымкүчәре — 1,2 а.б., эксцентриситеты — 0,25, әйләнеп чыгу вакыты — 380,8 ± 0,3 җир тәүлеге тәшкил итә.

## Тарих һә исемнәр
Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме **Хәмәл** ( *хәмәл*, , ) **Рәэселхәмәл** ( *рә’с әл-хәмәл* — «бәрәннең башы») исеменең кыскартылган варианты. Птолемей һәм аның артыннан әл-Бируни йолдызны «Башың астында; Гиппарх аны борында урнаштырды» дип тасвирлады.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Хәмәл йолдызлыгы
Титаник

[right|300px|thumb|«Титаник» үзенең беренче һәм соңгы сәфәренә чыга, [1912 елның 10 апреле]]
**«Тита́ник»** () — «Уайт Стар Лайн» ширкәтенең британ пароходы.

Титаник 1909 елның 31 мартында төзелә башлый. Ул чорда “Титаник” дөньядагы иң зур пассажирлар корабы булып исәпләнә, аның озынлыгы 268 метр, авырлыгы 46328 тонна тәшкил итә.

1912 елның 2 апрелендә «Титаник» лайнеры диңгезгә сынауга чыга. Ул аны уңышлы үтә.

1912 елның 10 апрелендә Британиянең Саутгемптон шәһәреннән сәяхәткә чыга. 14 апрельдә, океанда боз тавына бәрелеп, бата. Фаҗига вакытында “Титаник”та 1 316 пассажир, 908 экипаж әгъзасы, барлыгы 2 мең 224 кеше була, шуларның 711е генә исән кала. Корабта барлыгы 1514 кеше һәлак булган.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Титаник (фильм, 1997)

Төркем:Баткан кораблар
Төркем:Океан лайнерлары
Төркем:Бөекбритания тарихы
Иртә

thumb|300px|right|Иртәнге таулар
**Иртә** - тәүлекнең сәгать 6дан 12гә кадәр булган вакыт аралыгы.

Тәүлектә иртә төн белән өйлә арасында тора.

## Моны да карагыз
* Сәхәр

Төркем:Тәүлек
Төн

thumb|200px|right|Төнге Җир күренеше
**Төн** - тәүлекнең кичке кояш батканнан соңдан алып иртәнге шәфәкъкә кадәр булган вакыт аралыгы.

Төркем:Тәүлек
Эңгер

[thumb|200px|right|[Португалиядә эңгер күренеше]]
**Эңгер**, шулай ук **эңгер-меңгер**, - кич белән төн һәм төн белән таң аралыгында булган вакыт аралыгы.

Өч төрле эңгерне аерып була:
* Гражданнар эңгере
* Навигацион эңгер
* Астрономик эңгер

## Моны да карагыз
* Эңгер фильмы
* Шәфәкъ

Төркем:Тәүлек

bat-smg:Žara
Шәмси тәкъвим

**Шәмси тәқъвим** (*Иран тәкъвиме*, *Сәнәи шәмсия*;  *тәқвим һиҗри шәмси*) — Иранда һәм Әфганстанда кулланылган кояш йөреше белән исәпләнә торган ел хисабы.

## Ай исемнәре

## Искәрмәләр

Төркем:Тәкъвим
Кысла (зодиак билгесе)

**Кысла** — язда була торган көн белән төн тигезлегеннән исәпләгәндә эклиптиканың 90°тан 120°ка кадәрге секторына туры килүче дүртенче зодиак билгесе.

Көнчыгыш астрологияда Кояш Кыз билгесендә 22 июньдән 22 июльгә кадәр була дип билгелиләр, ә веда астрологиясендә - 17 августтан 16 сентябрьга чаклы.

## Билге
Кысла билгесе ♋ (кайбер гизгечләрдә күрсәтелмәскә мөмкин) Юникодта унарлы номеры 9803 һәм 264B уналтылы номеры астында урнашкан. HTML-кодта ♋ яки &#x264B дип бәреп була.

Төркем:Зодиак билгеләре
Төн уртасы

thumb|200px|right|Төн уртасын күрсәтүче сәгать
**Төн уртасы** - тәүлекнең алмашуы белән бәйле вакыт аралыгы.

Төн уртасы дип 00:00 (24:00 дип тә атала) сәгатьне атыйлар.

Төркем:Тәүлек
Мари автономияле өлкәсе

**Мари автономияле өлкәсе** (, ) — 1920—1936 елларда булган РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

Башкала — Краснококшайск (1927 елдан — Йошкар-Ола) шәһәре.

## Тарих

Мари автономияле өлкәсе 1920 елның 4 ноябрендә болын һәм таулы чирмешләр өчен автономияле берәмлеге буларак оештырылган.

1929 елда Түбән Новгород өлкәсе (аннан соң — Түбән Новгород крае, Горький крае) составына кертелә.

1936 елның 5 декабрендә **[[Мари Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]**на үзгәртеп корыла.

## Административ бүленеше

1921 елда Мари АӨ Краснококшайск (1929 елдан — Йошкар-Ола), Козьмодемьянск һәм Сернур кантоннарга бүленгән.

1924 елда Звенигово, Мари-Төрек, Морки, Оршанка, Торъял һәм Юрино кантоннары барлыкка киләләр.

1931 ел да милли районнар оештыралар — Татар районы (1932 елдан — Бәрәңге районы) һәм Таулы Мари районы (1935 елдан — Козьмодемьянск районы). Шул ук елда Козьмодемьянск һәм Юрино кантоннары юкка чыгарылалар.

1932 елда барлык кантоннар районнарга үзгәртеп корылалар.

1935 елда Косолапово, Куженер һәм Ронга районнары, ә 1936 елда Пектубаево, Сотнур, Еласы һәм Юрино районнары барлыкка киләләр.

## Милли состав
**[[1926 ел]]ның җанисәбе буенча:**
* чирмешләр — 51,4 %,
* руслар — 43,6 %,
* татарлар — 4,2 %.

## Моны да карагыз
* Мари АССР
* Мари Ил

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле тарихы
Төркем:РСФСР автономияле өлкәләре
Кич

[thumb|200px|left|Кичке [Сейшел утраулары]]
**Кич**  - көн белән төн аралыгында булган вакыт аралыгы. Шулай ук, эңгер белән дә тәмамлана дип әйтеп була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
*Кич утыру
*Эңгер

Төркем:Тәүлек
Өйлә

[thumb|200px|right|[Төнге Җир күренеше]]
**Өйлә** яки **төш вакыты** - көннең уртасы булып тора. Кояш чыкканнан алып кояш батканга кадәр булган вакыт аралыгының уртасы. Бүгенге заманда өйлә дип көндезге сәгать 12не әйтәләр.

## Моны да карагыз
* Өйлә намазы

Төркем:Тәүлек
Уфа дәүләт авиация техник университеты

**Уфа дәүләт авиация техник университеты** – Уфадагы әһәмиятле югары техник уку йорты.

## Тарихы
Югары уку йорты тарихы 1941 елдан, Уфага Рыбинск авиация институтының күчерелүеннән башлана. 1942 елда С. Орджоникидзе исемендәге Уфа авиация институты буларак эшен башлый.

Ректорлар арасында – И.П. Емелин, Р. Мәүлетов, С. Кусимов, Сергей Новиков.

1992 елның 24 декабрендә техник университет итеп үзгәртелә.

Стәрлетамакта, Күмертауда авиация университеты филиаллары эшли.

### Ябылуы
2021 елның гыйнварыннан, Башкортстан хакимияте ике мөстәкыйль югары уку йортын — БДУ (Башкорт дәүләт университеты) белән УДАТУны (Уфа дәүләт авиация техник университеты) берләштереп, яңа югары уку йорты — **Уфа фән һәм технологияләр университеты** (, ) оештыру фикерен алга куя, дигән мәгълүмат бар.

2022 елның 8 июлендә Россия Федерациясе Фән һәм югары белем бирү министры Валерий Фальков БДУ (Башкорт дәүләт университеты) һәм УДАТУ (Уфа дәүләт авиация техник университеты) базасында яңа вуз – Уфа фән һәм технологияләр университеты төзү турында боерыкка кул куйган. БДУ белән УДАТУ рәсми рәвештә кушыла .

## Биналар

Файл:USATU9k.jpg
Файл:Улица Карла Маркса 12к7 (УГАТУ, Уфа) 2.jpg
Файл:УГАТУ Уфа.jpg


## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:1941 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Техник югары уку йортлары
Төркем:Уфа университетлары
Акмулла исемендәге Башкортстан дәүләт педагогика университеты

**** (, , ) — Уфадагы педагогик югары уку йорты.

## Тарихи белешмә
Уфада педадогик югары уку йортын ике тапкыр ачарга туры килгән. Патша заманында ук ачылган Укытучылар институты нигезендә советлар чорында Тимирязев исемендәге педагогия институты эшләп килгән. Ләкин 1956 елда институтлар һәм Фәннәр академиясе үзәге өчен кадрлар әзерләү максатында Тимирязев исемендәге педагогия институты урынына классик юнәлешле Башкортстан дәүләт университеты оештырыла.

Нәк шул чорда илдә тулы урта мәктәпләр күпләп ачыла башлаган. Башкортстанда югары белемле укытучыларга кытлык үзен сиздерде. Бөре һәм Стәрлетамак укытучылар институтлары, берничә педагогия училищесы ихтыяҗны каплый алмады.

Ун ел узуга, 1967 елда Башкортстан дәүләт педагогия институты яңадан диярлек ачыла. Аңа ректор итеп партиянең Уфа шәһәре комитетының беренче секретаре Мәрван Янгиров билгеләнә. 
Педагогия институты өч факультеттан тора.

1971 елда Мәрван Янгиров персональ пенсиягә киткәч, ректор вазифасы Рөстәм Кузеевка тапшырыла.

Институтның өченче ректоры Эдуард Хәмитов йөкне 22 ел буе тартты. Бу чорда факультет һәм кафедралар саны кискен артты, анда эшләүче профессорлар һәм доцентлар Мәскәү һәм башка шәһәрләрдәге иң алдынгы югары уку йортлары базасында үз квалификацияләрен күтәрде. Уннан артык профессор академик дәрәҗәсе алды.

Хәмитов Россия Федерациясе Дәүләт думасына депутатлыкка сайлангач, 2005 елдан университет белән җитәкчелек итү дилбегәсе яшь профессор Раил Әсәдуллин кулына күчте. Аның тырышлыгы белән 2000 елда педагогия университетына мәгърифәтче Мифтахетдин Акмулла исеме бирелгән. 2018 елда Башкортстан Дәүләт Җыелышының мәгариф, мәдәният, спорт һәм яшьләр сәясәте комитеты рәисе итеп сайлануы сәбәпле, Раил Әсәдуллин ректор вазифасыннан китә

12 факультет һәм институтларында 55 кафедрада 2007 елда 580 кеше укыту-тәрбия эше алып бара. Алар арасында 75 фән докторы, профессор һәм академик, 267 фән кандидаты һәм доцент студентлар саны — 7880.

## Галерея

Akmullah monument in Ufa.jpg|Мифтахетдин Акмулла монументы университетнын 1-че корпусы янында
Bashkir State Pedagogical University.jpg|Акмулла исемендәге Башкортстан дәүләт педагогика университеты 1-че корпусы


## Шәхесләр
### Ректорлар
* 1967-1971 — Мәрван Янгиров
* 1971-1983 — Рөстәм Кузеев
* 1983-2005 — Эдуард Хәмитов
* 2005-2018 — Раил Әсәдуллин
* 2018- — Салават Сәгыйтов

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр


## Чыганак
* Зәки Кәримов, Киләчәге якты, өметле

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:1967 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Россиянең педагогика югары уку йортлары
Төркем:Уфа университетлары
Ботка

**Ботка** — кыяклылар орлыкларын яки ярмаларын суда (яки сөттә) изелеп пешерелгән, еш аш тозы, шикәр, тәмләткечләр, сөт, җимеш, коры җимеш, кайнатма кушылган ашамлык.

## Ботка төрләре

* Карабодай боткасы
* Борчак боткасы
* Бодай ярмасыннан ботка
* Солы боткасы
* Арпа боткасы
* Тары ярмасыннан ботка
* Деге боткасы
* Кукуруз боткасы (Мамалыга, Полента)
* Ногыт борчагы боткасы
* Талкан
* Бодай боткасы

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
Куертылган сөт

**Куертылган сөт** - билгеле бер су өлеше чыгартылган сыер сөте. Гадәттә сатуда шикәр кушылган **татлы куертылган сөт** килеш табып була, һәм бүген бу ике термин еш синоним буларак кулланыла. Консервланган татлы куертылган сөт, ачылмаган очракта һич суытылмыйча да еллар дәвамында сакланыла ала. Элек кулланылышта шикәр кушылмаган куертылган сөт продуктларының төрлесе очраса да, аларның тиз бозылуы сәбәпле бүген сирәк табыла. Куертылган сөт дөнья буйлап төрле десертларны әзәрләүдә кулланыла.

## Тарих
Марко Полоның үзенең сәфәрләре турында язуларында, татарларның 13 гасырда сөтне куерта алулары белдерелә. Марко Поло белдерүенчә, һәр ир үзе белән 4,5&nbsp;кг сөт пастасын алып, кирәк булганда аны су белән кушып ашамлык-эчемлек продукт ясый иде. Шулай да чынлыкта бу саф сөт концентраты урынына айран исемле эчемлекне бирүче ферментланган йомшак татар корт булганын уйлап була. 

Төркем:Сөт ризыклары
Төркем:Консервланган ашамлыклар
Бодай ярмасы

**Бодай ярмасы** — зәррәләрнең уртача диаметры 0,25-0,75 мм булган бодай бөртекләреннән ясалган ярма. Аны беренче ашлар өчен — ботка, оладий, запеканка, бәрәңге, котлет рәвешендә; татлы ризыклар өчен — татлы мунча боткасы (гурьевская), суфле, пудинг, мусс һ.б.; пирог пешерү өчен (т. Ф. манник); шулай ук ит фаршына өстәмәләр рәвешендә кулланалар.

Каты бодай («Т» маркасы), йомшак бодай («М» маркасы) яки аларның катнашмасыннан («МТ»маркасы) җитештерелә. Сөт сыек һәм үзле боткалар, оладий, котлет һәм запеканкалар өчен «М»маркалы ярмалар аеруча яраклы. Татлы ризыклар, аш һәм фаршалар әзерләү өчен «Т»маркалы ярманы куллану яхшырак.

Манный ярма тиз кызарыла һәм анда 0,4 % тан да артмаган клетчаткалар бар. Элегрәк сыек боткалар балалар һәм диетик туклану өчен бик яхшы туры килә, бигрәк тә операциядән соң һәм ашказаны-эчәк тракты эшен бозганда.

Исеме астында рус, яки Польша маннасы Россиядә билгеле ярма берсе маниока, аны шулай ук кулландык әзерләү өчен мунча боткасы.

### Шулай ук карагыз

* Кускус

## Сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:Ярмалар
Мордва автономияле өлкәсе

**Мордва автономияле өлкәсе** () — 1930—1934 елларда булган РСФСР Урта Идел крае составында административ-территориаль берәмлеге.

Административ үзәге — Саранск шәһәре.

## Тарих
Мордва автономияле өлкәсе 1930 елның 20 гыйнварында Мордва округының үзгәртеп кору нәтиҗәсендә барлыкка килгән.

1934 елның 20 декабрендә Мордва автономияле өлкәсе Урта Идел крае составында **[[Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасы]]**на үзгәртеп корыла.

## Административ бүленеш

## Моны да карагыз
* Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасы
* Мордва округы
* Мордовия

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.gidrm.ru/mordovia/ 
* http://www.e-mordovia.ru/aboutMordovia/mordovia/80_let.php 

Төркем:Мордовия тарихы
Төркем:РСФСР автономияле өлкәләре
Редис

thumb|right|250px|Редис, яки төче торма.

**Реди́с** (яки *төче торма*) — тормалар төреннән кәбестәлеләр гаиләсеннән беръеллык яки икееллык үсемлек.

Редис яфраклары тәмле һәм файдалы булса да, күпләр аларны ыргыта. Яфракларны томалап пешерергә, окрошкага өстәр­ гә, салат итәргә, щи пешергәндә кулланырга була. Редис яфракларында : витаминнар (бигрәк тә А витамины) һәм микроэлементлар бик күп. Редис яфракларын куллану ялкынсыну һәм салкын тию куркынычын киметә.

Алардагы фитонцидларны натураль антибиотиклар дип әйтергә була. , Эчәклекне чистарту, эч кибүне бетерү өчен ата-бабаларыбыз түбәндәге рецептны кулланганнар. 1 аш кашыгы вакланган чи яфракка 1 стакан кай­ нар су салырга һәм 1 сәгать төнәтеп, сөзәргә. Төнәтмәне 3 көн дәвамында көненә 3 тапкыр ашап 20 минут узгач эчәргә. Редис яфракларын киптереп • кыш көннәрендә кулланырга ярый, аларның дәвалау сыйфаты шактый дәрәҗәдә сакланып кала.

## Искәрмәләр

Төркем:Яшелчәләр
Төркем:Тормалар
Төркем:Кәбестәлеләр
Фантазия

**Фантазия** ( — күзаллау) — индивид яки төркем тарафыннан күзалланучы, чынбарлыкка туры килмәгән ситуация.

## Моны да карагыз
*Хыял

Төркем:Күзаллау
Вакыт зонасы

**Вакыт зонасы** яки *вакыт поясы* — хокуки, сәүдә һәм җәмгыяви максатлар өчен бер вакыт стандартын кулланган Җир регионы. Җирнең әйләнүе сәбәпле, һәр регионда сәгать күрсәткән вакыт гел шул ук көн өлешенә туры килү максатлы (мәсәлән, кояшның һәр көн иң югары ноктасында төш вакыты тирәсендә булуы), төрле урыннарда төрле сәгать вакытларын кулланулары кирәк.

## Шулай ук карагыз

* ISO 8601
* Jet lag
* Вакыт зоналары кысалтмалары исемлеге
* Илләр буенча вакыт зоналары исемлеге
* Вакыт зоналары исемлекләре
* Метрик вакыт
* Бөтендөнья килештерелгән вакыты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ITU LEGAL TIME 2011
* W3C Note Datetime
* US Official Time Clock  Java-enabled clock to graphically display night and day around the globe.
Чаң

**Чаң** - кыңгыраулар гаиләсеннән гади тавыш-чыгаручы инструмент. Чаңнар гадәттә гөмбәз рәвешле була, эченнән диварларына бәрү өчен тел асылына.

## Галерея

Image:050113 02 Stalbridge church.jpg|Чаң манаралы чиркәү
Image:VM 4721 Hubei Provincial Museum - bronze zheng bell.jpg|Борыңгы Кытай чаңы
Image:Hawksbelleasttennmound.png|Колумбга кадәрче Төньяк Америка халкы ясаган бакыр чаңы
Image:Big Ben Feb 2006.jpg|Биг Бен эчендәге чаң.
Image:Bell, Mingun, Myanmar.jpg|90 тон авырлыгындагы Мингун чаңы.
Image:Libertybell alone small.jpg|Филадельфия'дагы Азатлык чаңы.
Image:Moscow98kremlin8.jpg|Патша чан.
Image:ZygmuntDzwon.JPG|Польшаның Краков шәһәрендәге Зигмунт чаны.
Image:WorldPeaceBell-Kentucky.jpg|Кентуккидагы Дөнья тынычлык чаңы.
Image:CathedralCologneBell.jpg|Алманияның Кольн шәһәрендәге Дом соборының Изге Петерглок чаңы (кеше зурлыгын аңлар өчен күрсәтелгән).
Image:Jingyun Bell.JPG|Ксианда 711 елда ясалган йингун бронза чаңы.
Image:Wuhanbells.jpg|Борыңгы Сугышучы дәүләтләр чоры чаңнары, Кытай.
Image:StUlrichGlocken13.JPG|Изге Ульрих, Мемминген
File:RyoanJi-Kane.jpg|Япон чаң манарасы, Киото
File:Chikanobu The Giant Bell.jpg|Чаңнын сынлы сәнгатьтә тасвирлануы. Мии-дера буддист гыйбадәтханәсе чаңын Хеи-зан тавына күтәрү. -- Чиканобу Тойохара, 1890 ел тирәсе.


## Шулай ук карагыз

* Кул кыңгыравы
* Кыңгыраулар
* Кораб чаңы

## Әдәбият

* Milham, Willis Isbister. (1944). ''Time and Timekeepers: Including the History, Construction, Care, and Accuracy of Clocks and Watches.'' New York: Macmillan. OCLC 23271006
* Murdoch, James. (1903). ''A History of Japan.'' London: Paul, Trech, Trubner. [re-issued by Routledge, London, 1996. 10-ISBN 0-415-15416-2; 13-ISBN 978-0-415-15416-1]
* Ponsonby-Fane, Richard A. B. (1956). *Kyoto: The Old Capital of Japan, 794-1869.* Kyoto: The Ponsonby Memorial Society.
* Titsingh, Isaac. (1834). [Siyun-sai Rin-siyo/Hayashi Gahō (1652)]. *[[Nipon o daï itsi ran]]; ou, [http://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&dq=nipon+o+dai+itsi+ran Annales des empereurs du Japon.*] Paris: Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland.

Чаңлар
Төркем:Кытайлылар кәшефләре
Умырзая

**Умырзая**, яки **Галантус** () — Амариллислылар гаиләсеннән күпьеллык үләннәр төре.

## Атамасы
Аларның фәнни исеме - галантус, борынгы юнан теленнән тәрҗемәдә "сөтле чәчәк" дигәнне аңлата. Алар амариллислылар гаиләсенә керәләр. Барлыгы, гибридларны санамый, кимендә 18 төр бар. Матур төсле булу сәбәпле, Англиядә чәчәкләр «кар алкалары», ә Германиядә – «кар кыңгыраулары» дип аталган шигъри исемгә ия. Россиядә умырзаяларга бирелгән исем аларның бик иртә, әле кар эреп беткәнче үк, барлыкка килүе белән бәйле.

Татар телендәге атамасы [умыˇ рзайа] ~ башк. (БТДҺ: 204, 254, 361) &умырзыйа, умырҙай&, умырзыйа, !мәрзайа, !мәрзәйә – Урал артында (Г. Теләш), Урал регионында (БТДҺ: 74, 76–77) ғөмөрө зайа дип атала (чәчәге бик тиз коелучан булуыннан дип аңлатыла), к. ш. ук нуг. öмирзайа «утчәчәк». Р.Г. Әхмәтьянов сүзлегенә караганда , гомере зая (чәчәк) дип аңлату – халык этимологиясе. Сүзнең этимоны фар. хумри (> кырг. кумры, кумуру) «җете кызыл чәчәкле үлән» сүзе белән баглы булса кирәк (хумри зиаһ «кыр ут чәчәге», фар. зиаһ «кыр, ялан»). 

## Таралышы
Умырзаялар күбесенчә Үзәк һәм Көньяк Европа территориясендә, Кара диңгез ярында, Каспий диңгезенең көнбатыш ярында һәм Кече Азиядә таралганнар.

Умырзаялар Кызыл китапка кертелгән, чөнки аларга юкка чыгу куркынычлыгы яный. Хәер, алар декоратив үсемлекләр дә дип саналалар. Чәчәк үстерүчеләр аларны бакчаларда үстерәләр.
## Тасвирлама

Умырзаялар зур төркемнәр белән үсәләр. Башта чәчәкләр кояшка тартылалар, әмма вакытлар узу белән бутоннар баш ияләр. Форма буенча алар кыңгырауларны хәтерләтәләр. Умырзая чәчәге бер тамчы карга охшаган. Чәчәкнең куе яшел яки яшькелт төстәге ике яфрагы бар. Үсемлекнең озынлыгы 10-20 см була ала. Чәчәге алты нәфис таҗдан тора. Аларның өчесе эчке рәттә, ә калганнары аларны әйләндереп ала. Чәчәк ату чоры 2 атна дәвам итә. Чәчәкләр кар эреп беткәннән соң юкка чыга.

Урман умырзаясы элек-электән яз, чисталык, яшьлек һәм сафлык символы булып тора, шулай ук бүгенгесенә дә, киләчәгенә дә сөенергә, уңышсызлыклар турында хатирәләрне үз йөрәгеннән куарга кирәклеге турында сөйли. Шуңа күрә бу назлы, матур чәчәкләрнең бик популяр булуы гаҗәп тә түгел.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Амараллислылар
Төркем:Күпъеллык үләннәр
Кул кыңгыравы

thumb|right|150px|Кул кыңгыравы
**Кул кыңгыравы** — кул белән тавыш чыгару өчен уйлап чыгарылган кыңгырау.

## Шулай ук карагыз

* Чаң

Төркем:Кыңгыраулар
Кәшеф

[thumb|200px|[Томас Эдисон фонограф янында. Эдисон тарихта иң күп кәшефләр ясаган кеше дип санала — 1903 АКШ патентына ия]]
**Кәшеф** (яки *уйлап табу*) — кеше уйлап чыгарган уникаль әсбап, метод, корылыш, процесс яки ачыш.
Һәрбер кәшеф гыйльми эшчәнлек нәтиҗәсе һәм интеллектуаль милек булып тора.

## Татарстан Республикасында уйлап табу эшләрен оештыру һәм нәтиҗәләр
Республикада уйлап табу эшләрен әйдәп баручы оешма бар — ул Татарстан Республикасының уйлап табучылар һәм рационализаторлар җәмгыяте. Әлеге җәмгыятьнең рәисе булып техник фәннәр кандидаты, Татарстан Республикасының атказанган рационализаторы, Россия Федерациясенең почетлы химигы, ССРБның спорт мастеры Ленар Гайсин тора.
Ел саен «Татарстан Республикасындагы иң яхшы уйлап табулар» исеме астында бәйге үткәрелә. Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучылары актив эшләп торалар.

## Яшь уйлап табучыларны әзерләү
Ел саен Татарстанда «ХХI гасыр Кулибиннары» исемле Республика олимпиадасы үткәрелеп тора. «ХХI гасыр Кулибиннары» – интеллектуаль иҗат өлкәсендә шәхси-командалы комплекслы ярыш. Укучылар үз эшләнмәләрен киң аудитория алдында тәкъдир итәләр, чыгыш ясыйлар. Олимпиада җиңүчеләрен һәм призерларын мактау кәгазьләре, дипломнар һәм акчалата премияләр бирелә. 11нче сыйныфта укучыларга аеруча зур стимул бар. Чыгарылыш сыйныф укучысы җиңү олимпиадада яулап, республиканың теләсә кайсы техник югары уку йортына кергән очракта, беренче курс дәвамында Уйлап табучылар җәмгыятеннән стипендия түләнә.

## Татарстан Республикасының күренекле кәшефчеләре
* Заур Бәширов — Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (... өлкәсендә);
* Әлфия Бәширова — Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (... өлкәсендә);
* Аркадий Гиммельфарб — Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (1995) (... өлкәсендә);
* Әнәс Җомагылов — ТАССРның атказанган уйлап табучысы (авыл хуҗалыгы техникасы өлкәсендә);
* Борис Лапин — Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (2009) (... өлкәсендә);
* Вячеслав Лашков — Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (... өлкәсендә);
* Олег Маркин — Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (механика өлкәсендә);
* Юрий Маркин — Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (механика өлкәсендә);
* Ринат Нуруллин — Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (1994) (механика, физика, авыл хуҗалыгы техникасы өлкәсендә);
* Михаил Пилягин — Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (... өлкәсендә);
* Рушан Сафин — Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (1991) (... өлкәсендә);
* Михаил Старшов — Татарстан Республикасының атказанган уйлап табучысы (... өлкәсендә).

## Сылтамалар
* [PCT Патентлар өлкәсендә хезмәттәшлек шартнамәсе каплаган әһәмиятле кәшефләр исемлеге ([Бөтендөнья интеллектуаль милек оешмасы] веб-сәхифәсендә)]  
* Ульрих Хоттелен: Алманияда кәшеф ителгән — Азияда чыгарылган  , Asia Pacific Times , октябрь 2007 
* Кечкенә Кулибиннар арабызда
* Син дә уйлап табучы бул! 
* Яшь уйлап табучылар бәйгесе старт алды

Төркем:Кәшеф
Төркем:Креативлык
Урал өлкәсе

**Урал өлкәсе** () — 1923—1934 елларда гамәлдә булган РСФСР өлкәсе.

Административ үзәге — Свердловск (1924 елга кадәр — Екатеринбург) шәһәре.

## Тарих
Урал өлкәсе 1923 елның 3 ноябрендәге БҮБК карары нигезендә Пермь, Екатеринбург, Чиләбе һәм Төмән губерналарыннан оештырыла. Барлыкка килү моментында аның мәйданы 1 659 мең км, ә халык саны — 6 380 мең кеше булган.

1934 елның 17 гыйнварында ул Чиләбе, Свердловск, һәм Об-Иртыш өлкәләренә бүленә.

## Административ бүленеш (1926)

1930 елда округлар юкка чыгарыла; шул ук елда Остяк-Вогул һәм Ямал (Ненец) милли округлары барлыкка киләләр.

## Өлкәнең җитәкчелеге

### Урал өлкәсе РКП(б)-БКП (б) комитетының беренче секретарьләре
* Моисей Харитонов (декабрь 1923 — июль 1925)
* Николай Антипов (июль 1925 — март 1926)
* Даниил Сулимов (март 1926 — март 1927)
* Николай Шверник (март 1927 — гыйнвар 1929)
* Иван Кабаков (гыйнвар 1929 — гыйнвар 1934)

### Башкарма комитетының рәисләре
* Даниил Сулимов (декабрь 1923 — март 1926)
* Филипп Локацков (март 1926 — февраль 1928)
* Иван Кабаков (апрель 1928 — апрель 1929)
* Михаил Ошвинцев (апрель 1929 — ноябрь 1933)
* Василий Головин (ноябрь 1933 — гыйнвар 1934)

## Искәрмәләр

Төркем:Юкка чыгарылган РСФСР өлкәләре
Гыйбадәтханә

[thumb|300px|[Афиннар шәһәрендәге Гефест гыйбадәтханәсе, төп керү ишекләре көнчыгышка таба юнәлтелгән Грек гыйбадәтханәсе, 449 б.г.к. (көнбатыш йөзе күрсәтелгән).]]
[thumb|300px|[Камбоджаның 12нче гасыр Ангкор Ват Һинд дине гыйбадәтханәсе, дөньяның иң зур гыйбадәтханәләренең берсе.]]
**Гыйбадәтханә** — дога яки корбан китерү, яки охшаш ритуалларны башкарыр өчен дини яки рухи эшчәнлек максатлары өчен тотылган бина.

## Иң борынгы гыйбадәтханә
Дөньяда билгеле сакланган иң борыңгы гыйбадәтханәсе Төркиянең көнчыгышында урнашкан *[[Гөбәкли-Тәпә]]* таш гасыры чоры комплексы. Якынча 11000 ел элек төзелгән.

## Галерея

Image:Ziggarat of Ur 001.jpg|Ур Зиггураты, Гыйрак
Image:LuxorTemple1.jpg|Люксор гыйбадәтханәсе, Мисыр
Image:Acropolis wide view.jpg|Парфенон, Акрополис, Афиннар, Греция
Image:Golden_temple_pano.jpg|Сикхларның Хармандир Сахиб (*Алтын гыйбадәтханәсе*) гурдварасы, Амритсар, Һиндстан
Image:New Delhi Temple.jpg|*Акшардхам* Һинд дине гыйбадәтханәсе, Яңа Дели, Һиндстан
Image:Grand Palace Bangkok.jpg|Баңкок шәһәрендәге *Ват Пра Кәү* буддист гыйбадәтханәсе, Таиланд
Image:Jain Temple Ranakpur.jpg|*Ранакпур* җәйнәчелек гыйбадәтханәсе, Раҗастан, Һиндстан
Image:Jerusalem Modell BW 2.JPG|Кодүс шәһәрендәге Исраил музеендагы Ирод гыйбадәтханәсе моделе Исраил
Image:Russia-Moscow-Cathedral of Christ the Saviour-8.jpg|Коткаручы Христос соборы, Мәскәү, Россия


## Шулай ук карагыз

* Чиркәү 
* Мәчет

## Өстәмә әдәбият
* Hani, Jean, *Le symbolisme du temple chrétien*, G. Trédaniel (editor); [2. éd.] edition (1978), 207 p., ISBN 2-85707-030-6

## Сылтамалар

* online – distinct for the religious and anatomical terms
* Comparison between Egyptian and Greek temples
* All Temples In India 


Төркем:Дини архитектура
Төркем:Дини биналар
Төркем:Һәйкәл төрләре
Күн (торак пункты)

**Күн** — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.
 
## Географиясе
Күн Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 39 чакрым, ә район үзәге Питрәчтән көньяк-көнчыгышка таба 6 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1648 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 781 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 91,68%,
урыслар — 6,91%,
башка халыклар — 1,02%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,38%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Авылда туган шәхесләр

* Минһаҗ Конов (1893―1934), инкыйлабчы, педагог, журналист.
* Мөхәммәт Садыйков (1934―2023), шагыйрь, журналист, укытучы, РСФСР халык мәгарифе отличнигы.
* Айдар Хафиз (1943―2020), Камал театры артисты. ТР халык (2001), РФ атказанган (2014) артисты.
* Раушания Юкачева (1959―2022), Камал театры артисты. ТР халык артисты (2009).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Коми-Пирмәк округы

**Коми-Пермяк округы** (, ) — Пермь крае составында административ-территориаль берәмлеге; 2005 елга кадәр — Россия Федерациясе субъекты.

Административ үзәге — Кудымкар шәһәре.

## Тарих
275px|thumb|left
Коми-Пермяк округы 1925 елның 26 февральда **Коми-Пермяк [[милли округ]]ы** буларак оештырылган.

1925—1934 елларда — Урал өлкәсе составында, 1934—1938 елларда — Свердловск өлкәсе составында, 1938 елдан — Пермь өлкәсе составында. 1977 елдан — Коми-Пермяк автономияле округы.

1992 елдан — Россия Федерециясенең мөстәкыйль субьекты статусын алган, ләкин формаль рәвештә ул Пермь өлкәсе составында булган.

2003 елның референдумда Пермь өлкәсендә һәм Коми-Пермяк автономияле округында торучы халык ике субъектларның берләштерүне яклаган һәм 2005 елда Пермь өлкәсе һәм Коми-Пермяк автономияле округы бер субъектка берләштергәннәр.

## Муниципаль берәмлекләре
* Кудымкар шәһәр округы
* Гайны районы ()
* Коса районы ()
* Кочёво районы ()
* Кудымкар районы ()
* Юрла районы ()
* Юсьва районы ()

## Мәдәният
* «Шондыбан» — 1939 елдан башлап иҗат итүче коми-пермяк милли ансамбле.

## Милли состав

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://minkpo.permkrai.ru/ 
* http://www.komiperm.ru/
* http://www.giskpo.narod.ru/
* http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=021696 

Төркем:РСФСР автономияле округлары
Төркем:Юкка чыккан РФ субъектлары
Хәмәл

**Хәмәл** ( *хәмәл* — «бәрән») — кояш тәкъвимендә 21 марттан 20 апрельгәчә дәвам итүче 1 нче ай. Исем тиешле йолдызлык исеменнән.

## Моны да кара
* Хәмәл йолдызлыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Айлар
Сөмбелә

**Сөмбелә** ( *сөнбелә* — «башак») — кояш тәкъвимендә 23 августтан 22 сентябрьгәчә дәвам итүче 6 нчы ай. Исем тиешле йолдызлык исеменнән.

## Моны да кара
* Сөмбелә йолдызлыгы
* Сөмбелә (бәйрәм)

## Искәрмәләр

Төркем:Айлар
Үкчә

[thumb|[Кыз үкчәсе]]

Кеше анатомиясендә **үкчә** — аяк табаны артындагы калку тән өлеше. Үкчә сөягеннән (Calcaneus) һәм аңа тоташкан май тукымаларыннан һәм тиредән тора. Үкчәдән ахил сөңгере китә һәм ике яклап та зур булмаган уемнар ясый.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Аяк
Җәүза

**Җәүза** ( *җәўза’* — «бәйле») — кояш тәкъвимендә 22 майдан 21 июньгәчә дәвам итүче 3 нче ай. Исем тиешле йолдызлык исеменнән.

## Моны да кара
* Җәүза йолдызлыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Айлар
Күрсәткеч

**Күрсәткеч** яки **индикатор** — нинди булса объектның, процессның, аның нәтиҗәсенең, төшенчәләр яки аларның хасиятләренең сыйфатларын гадәттә саннар я башка шкаладагы кыйммәтләр белән билгеләүче үзлек.

**Күрсәткеч** сүзе шулай ук ишарәтче яки күрсәткеч таякчасы дигән укыту әсбабын аңлата.

## Шулай ук карагыз
* Индекс
* Индикатор
* Коэффициент
* Рейтинг

Төркем:Төшенчәләр
Тирбәнү

**Тибрәнү** — система халәтенең тигезләнеш ноктасы тирәсендә вакыт узуы белән теге яки бу дәрәҗәдә кабатланган процесс.

## Шулай ук карагыз

* Дулкыннар
* Гармоник тибрәнү
* Вибрация
* Виброизоляция
* Гади гармоник хәрәкәт

## Әдәбият
* **Физика.** Большой энциклопедический словарь/Гл. ред. А. М. Прохоров. — 4-е изд. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 293—295. ISBN 5-85270-306-0 (БРЭ)

Төркем:Тибрәнү теориясе
Төркем:Физика процесслары
Төркем:Дулкын күренешләре
Сәвер

**Сәвер** ( *ҫәвр* — «үгез») — кояш тәкъвимендә 21 апрельдән 21 майгача дәвам итүче 2 нче ай. Исем тиешле йолдызлык исеменнән.

## Моны да кара
* Сәвер йолдызлыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Айлар
Саратан

**Саратан** ( *сәрәтан* — «кысла») — кояш тәкъвимендә 22 июньдән 22 июльгәчә дәвам итүче 4 нче ай. Исем тиешле йолдызлык исеменнән.

## Моны да кара
* Саратан йолдызлыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Айлар
Әсәт

**Әсәт** ( *’әсәд* — «арыслан») — кояш тәкъвимендә 23 июльдән 22 августгача дәвам итүче 5 нче ай. Исем тиешле йолдызлык исеменнән.

## Моны да кара
* Әсәт йолдызлыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Айлар
Рене Калье

**Рене́ Калье** (; 1799 елның 19 ноябре — 1838 елның 17 мае) — Африкада йөргән француз сәяхәтчесе. Ислам динен кабул итә.

1818 елда ул Сенегамбия буенча сәяхәт итә. Африка эченә майор Грей экспедицисендә катнаша. Сенегал елгасының түбән өлешенә сәүдә максатына юл тота, 1824 елда елгадан төньякта урнашкан гарәп халкы арасында яши башлый. Монда ул гарәп телен өйрәнә, соңрак Ислам динен кабул итә. Үзен гарәп сәүдәгәре буларак күрсәтеп, 1827 елда Нигер елгасына юл тота. 1828 елда ул Тимбукту шәһәренә зыярәт кыла. Сәхра аша күчеп, Тафилальт оазисына эләгә. Соңрак Фәс шәһәренә кадәр җитә.

Аның язмалары «Journal d’un voyage à Timbouctou et à Jenné dans l’Afrique centrale» исеме астында нәшер ителә.

Төркем:Франция сәяхәтчеләре
Төркем:Исламны кабул итүчеләр
Үкчә (аяк киеме)

**Аяк киеме үкчәсе** — аяк үкчәсен аякның алгы өлешеннән югарырак күтәрүче аяк киеменең вертикаль элементы.

Табиблар фикеренчә, кешеләрнең өчтән бере үкчәле аяк киеме киеп йөрүдән зыян күрә. Хатын-кызлар арасында үкчәле аяк киеменә мода беркайчан да үтмәячәк кебек. Югыйсә, проблемалар җитди – «атлет табаны»ннан башлап, артроз һәм башка дәвалап булмый торган буын авыруларына кадәр эләктерү ихтималы зур. Иртәдән кичкә кадәр биек үкчәле аяк киеменнән йөргәнгә, аякларда хроник, озакка сузыла торган арыганлык барлыкка килә. Кара кан тамырларында кан җыелып оеша (венозный застой). Аяк балтырындагы мускуллар даими рәвештә киеренке хәлдә, кан белән тәэмин итү артерияләре, кан тамырлары һаман эшләп тора, тамыр тышчалары (стенки сосудов) бераздан туза башлый. Аякта күп тамырлы йолдызчыклар, соңрак варикоз барлыкка килә.   
Аяклардан кала, үкчәләрнең кеше сын-гәүдәсенә дә тәэсире зур. Җенси билгеләре, оча сөяге (таз) үсеш алган чорда, ягъни 13-14 яшьләрдә, биек үкчәдән йөргән кызларның оча сөяге зәгыйфьләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*Сәламәтлек – үкчә астында!

Төркем:Аяк киемнәре
Тигезләнеш

thumb

**Тигезләнеш**, яки **баланс** — табигый һәм гуманитар фәннәр тасвирлаган система халәтен аңлаткан термин: 
системага тәэсир иткән көчләр бер-берсен тигезли, яки бөтенләү юк дәрәҗәдә булганда система тигезләнеш халәтендә дип санала. Тоташ төшенчә — тотрыклылык; тигезләнеш тотрыклы, тотрыксыз яки нейтраль була ала.

Төркем:Төшенчәләр
Мизан

**Мизан** ( *мизан* — «үлчәү») — кояш тәкъвимендә 23 сентябрьдән 23 октябрьгача дәвам итүче 7 нче ай. Исем тиешле йолдызлык исеменнән.

## Моны да кара
* Мизан йолдызлыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Айлар
Гакрәп

**Гакрәп** ( *‘әқрәб* — «чаян») — кояш тәкъвимендә 23 октябрьдан 21 ноябрьгача дәвам итүче 8 нче ай. Исем тиешле йолдызлык исеменнән.

## Моны да кара
* Гакрәп йолдызлыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Айлар
Кавәс

**Кавәс** ( *қәўәс* — «җәя») — кояш тәкъвимендә 22 ноябрьдан 21 декабрьгача дәвам итүче 9 нчы ай. Исем тиешле йолдызлык исеменнән.

## Моны да кара
* Кавәс йолдызлыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Айлар
Җәди

**Җәди** ( *җәди* — «кәҗә бәтие») , **Дей** (  *Дей*) — кояш тәкъвимендә 22 декабрьдан 20 гыйнваргача дәвам итүче 10 нчы ай. Исем тиешле йолдызлык исеменнән.

## Моны да кара
* Җәди йолдызлыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Айлар
Хут

**Хут** ( — «зур балык») — кояш тәкъвимендә 20 февральдән 20 марткача дәвам итүче 12 нче ай. Исем тиешле йолдызлык исеменнән.

## Моны да кара
* Хут йолдызлыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Айлар
Дәлү

**Дәлү** ( *дәлү* — «чиләк») — кояш тәкъвимендә 21 гыйнвардан 19 февральгәчә дәвам итүче 11 нчы ай. Исем тиешле йолдызлык исеменнән.

## Моны да кара
* Дәлү йолдызлыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Айлар
Тугым (көпчәк)

[right|thumb|[Алюминий эретмәле көпчәк тугымы.]]
**Тугым** - "көпчәкнең шинны тотучы тышкы өлеше." Автомобиль кебек транспорт машиналарында кепчәкнең тышкы боҗрасындагы шиннын эчке кырые беркетелгән. Мәсәлән, велосипед көпчәгенең тугымы - шынны һәм һава камерасын тотучы көпчәк тырнакларынын тышкы өлешенә беркетелгән зур кыршау.

Милади тәкъвиме кертелүеннән 1 мең ел элек тимер тугым колесницаларның агач көпчәкләрендә кулланыла башлый.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Көпчәкләр
Кыршау (гимнастика)

**Кыршау** - нәфис гимнастика коралы. Кулланылыш заманында табигый көчләр тәэсире астында үз рәвешен саклый алучы материал - гадәттә пластик яки агачтан ясала.

## Искәрмәләр

* http://hooppath.com 
* http://hooping.org

## Әдәбият
* Caughey, T. K., February 1960, *Hula-Hoop: An Example of Heteroparametric Excitation*, American Journal of Physics, volume 28 (2), pp.&nbsp;104–109
* Seyranian, Alexander P.; Belyakov, Anton O., July 2011, *How to twirl a hula hoop*, American Journal of Physics, volume 79 (7), pp.&nbsp;712–715

## Сылтамалар
*Hula hoop on the Open Directory Project
Нәфис гимнастика

[thumb|200px|2000 елгы [Сидней Олимпия уеннарындагы Греция нәфис гимнастларының төркем чыгышы]]
[thumb|Нәфис гимнастиканың олимпик [пиктограммасы]]

**Нәфис гимнастика** — спорт төре, корал кулланып (сикергеч, кыршау, туп, чукмар, тасма) яки бер әйберсез музыка уйнавы дәвамында төрле гимнастик һәм бию күнегүләрен ясау.

Ул балеттан музыка, хореография элементларын алган. Нәфис гимнастика белән шөгыльләнүче спортчылар шуңа күрә ритмны тоярга, музыканы аңларга тиеш. Аларның хәрәкәтләре нәфис, һәр хәрәкәт аерым мәгънәгә ия. Ә спорттан исә нәфис гимнастика акробатика, гимнастика элементларын алган. Шуңа күрә спортчылар җитез, сыгылма, түзем һәм көчле дә булырга тиеш. Нәфис гимнастика белән шөгыльләнүчеләргә ике юнәлештә – эстетика һәм спорт – үсеш алырга туры килә.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Международная федерация художественной гимнастики
* Всероссийская федерация художественной гимнастики
* GYMmedia.com International
* Berlin Masters of Rhythmic Gymnastics 
* Cоревнования по художественной гимнастике
* Художественная гимнастика 

Төркем:Нәфис гимнастика
Сикергеч

thumb|Сикергеч белән кыз, 1800 ел
**Сикергеч**  — өлкәннәр һәм балаларның физик күнегүләре өчен спорт коралы. Гадәттә синтетик яки күн бау. Нәфис гимнастика кулланган спорт коралларының берсе, роуп скиппингта - төп корал.

thumb|Гимнастик сикергеч

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Скиппинг

## Сылтамалар

Төркем:Спорт кораллары
Чукмар (гимнастика)

**Чукмарлар** — Нәфис гимнастика коралы. Чыгыш ике чукмар белән генә рөхсәт ителә. Төркем күнегүләрдә һәр гимнастның бер пар чукмарлары гына була ала.

## Шулай ук карагыз
* Сикергеч
* Кыршау
* Туп
* Тасма
* Нәфис гимнастика

Төркем:Нәфис гимнастика
Төркем:Спорт кораллары
Тасма (гимнастика)

[thumb|Тасма [пиктограммасы]]
**Тасма** — нәфис гимнастика коралы. Үзенә тоту таягын һәм тасманы ала.

## Шулай ук карагыз
* Сикергеч
* Кыршау (гимнастика)
* Туп
* Чукмар (гимнастика)
* Нәфис гимнастика

Төркем:Нәфис гимнастика
Төркем:Спорт кораллары
Тамчы

**Тамчы** — әйләнеш өслеге яки анарга башка якын ераклыкта урнашкан өслек белән чикләнгән кечкенә күләмдәге сыеклык.

Тамчы формасы өслек йөзендәге тарту һәм тышкы көчләр тәэсире белән билгеләнә.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Үзлеләнү
* Нуклеация

## Сылтамалар

Төркем:Су
Маятник

**Ма́ятник** — авырлык кыры эчендә эленгән һәм механик тибрәнүләр ясаучы система.

## Әдәбият

Төркем:Тибрәнүләр теориясе
Азат Европа радиосы/Азатлык радиосы

**Азат Европа радиосы/Азатлык радиосы** () — Идел-Урал төбәге, Көнчыгыш һәм Көньяк-көнчыгыш Европа, Кавказ, Үзәк Азия һәм Якын Көнчыгыш илләренә һәм халыкларына ирекле мәгълүмәт җиткерү өчен оештырылган тапшырулар хезмәте. Ул 28 телдә тапшырулар әзерли.

Хосусый ширкәт буларак эш иткән Азатлыкны Америка Кушма Штатларының Конгрессы финанслый.

## Азатлык радиосы

Азат Европа радиосы/Азатлык радиосының татар-башкорт телләрендәге хезмәте бар. Ул 1953 елның 9 декабреннән бирле эшли.

## Стратегия
Азатлык радиосы беренче чиратта үзенең тапшыру төбәкләрендә барган хәлләрне яктырта. Ул үз тыңлаучыларына демократик гадәтләрне ныгытуга, базар принципларына нигезләнгән икътисадны үстерүгә, гомумкешелек кыйммәтләрне таратуга ярдәм итәрлек объектив, риясыз һәм тарафлар алмаган мәгълүмәт җиткерә. Үз эшендә Азатлык авторитар идарә, кеше хокукларын бозу, милләтара һәм дини дошманлык очракларының золым табигатен ачырга тырыша, әмма моны гомумдемократик карашлардан чыгып эшли һәм тапшырулар төбәгендәге сәяси, дини, милли йә башка тарафларны алмый.

Азатлык радиосының эше чын демократик һәм хокукый җәмгыятьне фәкать мәгълүмәт чараларының ирекле эшләве шарты белән генә корып була дигән инануга нигезләнә.

## Телләр

Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
Төркем:АКШ радиостанцияләре
Төркем:Рус телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Украин телендә эшләүче радиостанцияләр
Әшә районы

**Әшә районы** () — Чиләбе өлкәсендә ураншкан административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге — Әшә шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Халык

Милли состав — руслар (80,4 %), татарлар (8,8 %), башкортлар (6,4 %)

## Админстратив бүленеш

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Энциклопедия Ашинского района 
* Сайт администрации Ашинского муниципального района
* Сайт бесплатных частных объявлений по Ашинскому району

Төркем:Чиләбе өлкәсе районнары