open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шри Кундж Биһари Гыйбадәтханәсе

**Шри Кундж Биһари Гыйбадәтханәсе** ул Малайзиядә Пенангта, Джорджтаунда Һинд дине табыну йорты. Ул Пенангта Кришнага багышланган иң борынгы Төньяк Һиндстан Гыйбадәтханәсе һәм Кундж Биһари (कुंज बिहारी) аның Кришна исемнәре һәм титуллары исемлеге берсе булып тора.
## Тарихы
Пенангта яшәүчеләр арасында бу гыйбадәтханә шулай ук **Кришна Мандир** яки **Тһакорвади** буларак мәгълүм. Корылманың иң иртә юрамасы бу урында 1830-ынчы елларда төзелгән дип ышаныла. Ул Төньяк Һиндстаннан, Бихардан Һиндулардан иганәгә төзелгән булган.
Джордж Таунның шәһәр үсешен нигезләү еллары вакытында, Төньяк Һиндстан сәүдәгәрләр яраткан даирә Пляж, Епископ, Пенанг һәм Чулиа урамнары тирәсенә булган. Шулай да, гыйбадәтханә көнбатыштарак Пенанг Юлы буйлап барганда, көньяктан Маларбри Һиндлеләре белән күбрәк ассоциацияләнгән даирәдә.
## Дини үзәк буларак хәзерге роле
Шри Кундж Бихари Гыйбадәтханәсе Пенангның Бенгали, Гөҗарати, Пәнҗаби һәм Синдһи халкының Һинд дине үзәге буларак хезмәт итә.
Гыйбадәтханә белән Пенанг Һинду Эндаументс Борд (PHEB) идарә итә. Гыйбадәтханәнең хәзерге комиссия әгъзасы булып Маркенд Д Джоши тора. Якындагы Шри Баһари Юлы (Sri Bahari Road) исемен бу гыйбадәтханәдән алган, гәрчә язылышы бераз аерылып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Sri Kunj Bihari Temple on the website of the Hindu Endowments Board
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Вишнуизм
Кебон Копи I язмасы

**Кебон Копи I**, шулай ук **Тапак Гаджаһ язмасы** (фил аяк табаны язмасы), ул якынча 5-енче гасыр Таруманагара Патшалыгы эрасы белән даталанган берничә язмасының берсе. Фил аяк табаны сурәте белән язма Таруманагараның Патша Пурнаварман филгә атлануыннан күчермә, бу фил Айравата белән тәңгәл китерелә, Ходай Индраның ваханасы (атлану хайваны). 
Язма Богор регентлыгында, Кебон Копи авылында Кебон Копи II язмасы янында табылган булган һәм шул соңрак Сунда Патшалыгы эрасы белән даталана.
## Эчтәлеге

Бу язма Санскритта Паллава язуында һәм Анустубһ үлчәме шлокасы формасында тезелгән, аның якларында кисеп ясалган фил табаны сурәте пары. 
**Транскрипциясе:**
*~ ~ jayavisalasya Tarumendrasya hastinah ~ ~*
*Airwavatabhasya vibhatidam ~ padadvayam*
**Тәрҗемәсе:**
“Күрегез, монда пар табанга охшаган ...
Айравата кебек, бөек Тарума хөкемдары атланган филе... 
һәм (?) дан.”

## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Tarumanagara Kingdom
* :en:Tugu inscription
* :en:Ciaruteun inscription
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* H.P. Hoepermans “Hindoe-Oudheden va Java (1864)” ROD 1913:74
* J.F.G. Brumund “Bijdragen tot de kennis va het Hindoeisme op Java” VBG.XXXIII 1868:63-64
* A.B. Cohen Stuart “Heilige Voetsporen op Java” BKI 3(X) 1875:163-168. Juga di bahasa Inggris berjudul: “Sacred Footprints in Java” Indian AntiQuary IV. 1875:355-dst
* H. Kern “Eenige Oude Sanskrit-Opschrifte n van ‘t Maleische-schiereil and” VMKAWL 3(1).1884:9
* P.J. Veth, Java II. 1878:46; I.1896:27
* R.D.M. Verbeek “Oudheden van Java” VBG. XLVI. 1891:30-31.
* J. Ph. Vogel “the Earliest Sanskrit Inscription opsachriften of Java” POD. I. l925:27-28. Plate 32,33.
* Bambang Soemadio (et.al. editor) Sejarah Nasional Indonesia II, Jaman Kuno. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan l975:39-40; l984:40
Төркем:Һинд дине
Төркем:Санскрит
Шри Каши Вишванатха Гыйбадәтханәсе Флинт

**Шри Каши Вишванатха Гыйбадәтханәсе Флинт** ул Мичиганда, Флинтта урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Мичиганда Флинт Метрополитен Даирәсендә һәм әйләнә-тирә төбәкләрдә меңнәрчә Һинд дине тарафдарларына хезмәт итә.
## Төзелеше
Гыйбадәтханә 65 фут биеклегендә һәм пигы бар, гыйбадәтханә фасадында 126-дан артык Илаһлар кисеп ясалган, шуларның берничәсе шулай ук эчтә муртилар белән чагылдырылган. Аның һәр баганасында төрле Һинд дине Илаһларының кисеп ясалган сурәтләре бар һәм тулаем диярлек ак известьташтан ясалган. Интерьер дога кылу урыны һәм кафетерия белән мактана ала.
## Искәрмәләр
 
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине
Тауфикъ Әминов

**Аминов Тауфик Маннан улы** — хезмәт ветераны.

1925 елның 30 октябрендә ТАССРның Әгерҗе районы Мордыбый авылында укытучы гаиләсендә туган. Тирсә мәктәбен тәмамлый. Ижау дәүләт педагогия институтының тарих укытучысы бүлекчәсен  тәмамлый. 1943 елның гыйнварында армиягә алына. Бөек Ватан сугышы вакытында   хәрби партия мәктәбендә укыган. 1943 елда комсомол берләшмәсенең сәркатибе итеп билгеләнә. 1945 елга кадәр Ватан сугышында катнаша.

1945 елның 16 августында Муданьцзян шәһәрен азат иткәндә күрсәткән батырлыгы өчен полкның җәяүлеләр разведкасы взводы солдаты “Батырлык өчен” медале белән бүләкләнә.  Бөек Ватан сугышында немец-фашист илбасарларына каршы көрәштә күрсәткән батырлыгы өчен II дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә.

Бөек Ватан сугышыннан соң Мордва  мәктәбенең җитәкчесе, соңыннан район мәдәният йортының инструкторы булып  эшли. 1950 елдан соң яңадан мәктәпкә укытучы булып кайта. Тирсә мәктәбендә тарих укыта.

Озак еллар намуслы хезмәте өчен «Хезмәт ветераны» медале, СССР Союзының Социалистик, төзелеш һәм оборона өлкәсендәге аерым казанышлары өчен – «Почет Билгесе» ордены белән бүләкләнгән.

Япония империалистларына каршы сугыш хәрәкәтләрендә катнашкан өчен 1946 нчы елда  “Японияне җиңгән өчен “ медале белән бүләкләнгән .«СССР Кораллы Көчләренә 50 ел» (1967), «СССР Кораллы Көчләренә 60 ел» (1977), «СССР Кораллы Көчләренә 70 ел» (1987), «1941-1945 еллар Бөек Ватан сугышында Җиңүгә егерме ел» (1967), «В.И. Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан Фидакарь хезмәт өчен» (1970), «Бөек Ватан сугышында Җиңүгә 25 ел» билгесе (1970), «Социалистик ярыш җиңүчесе» билгесе (1973), «1941-1945 еллар Бөек Ватан сугышында җиңүгә утыз ел» (1975), “1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Җиңүгә кырык ел" (1985) юбилей медальләре белән бүләкләнгән.

## Чыганаклар
Алмаз Миргаязов

**Алмаз Миргаязов**, Алмаз Таһир улы Миргаязов (*Алмаз Тагирович Миргаязов; [[1977 ел]]ның [[24 май|24 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Минзәлә]]*) — телевидение һәм радио алып баручысы, мөхәррир. 2016 елдан Татмедиа АҖнең Телевидение һәм радиолар белән эшләү Департаменты җитәкчесе. 2020 елдан «Китап» радиосы баш мөхәррире. 2022 елдан «Белем радиосы» директоры.

## Тәрҗемәи хәле
1977 елның 24 маенда Минзәләдә туган. Әтисе Миргаязов Таһир Миргаяз улы ― укытучы, әнисе Миргаязова Роза Мөҗәһит кызы — укытучы. «Кытай теле» белгечлеге буенча Казан дәүләт университетының  Көнчыгыш телләр факультетын (*[[1998 ел|1998]]*), ТР ФА каршында аспирантура (*[[2003 ел|2003]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1994—1995 елларда «Татарстан» радиосында редактор.
 
1996 елда «Казан» радиосында алып баручы.

1997 елда «Дулкын» радиосында алып баручы.

1998—1999 елларда Татарстан телевидениесендә алып баручы.

1998—2001 елларда «Курай» радиосында алып баручы.

1999—2000 елларда «Мәгариф» журналында мөхәррир.

2000—20001 елларда «Заман-Татарста»н газетасында мөхәррир.

2001—2004 елларда Татар радиосының беренче ди-джее (*Әмир Исламов*), баш мөхәррире.

2004—2015 елларда «Татар радиосы» ҖЧҖ, «Чаллы Татар радиосы» ҖЧҖ, «Татар радиосы Уфа» ҖЧҖ («Татар радиосы» радиостанцияләре челтәре) директоры.

2015—2016 елларда “РБК-Татарстан” мәгълүмат агентлыгы җитәкчесе.

2016 елдан Татмедиа  АҖ  Радиолар белән эшләү юнәлеше җитәкчесе.

2020 елдан «Китап» радиосының баш мөхәррире.

2022 елдан «Белем радиосы» директоры.

Алмаз Миргаязов Россиядә иң популяр милли радио — «Татар радиосы»н нульдән башлап булдыруы белән мәгълүм, радионың гомуми аудиториясе 2 миллионнан артык тыңлаучыны тәшкил иткән.

## Шәхси тормышы
Өйләнгән, хатыны Флюзә. Уллары Аслан, Ислам, кызы Алсу.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Зилә Мөбәрәкшина*.  «Китап» радиосы баш мөхәррире: «Татар радиолары арасындагы конкуренцияне хуплыйм». Интертат, 15.05.2020
*  almaz_mirgayazov. instagram.com
* Алмаз Тагирович Миргаязов. ВКонтакте
* Алмаз Миргаязов. Facebook

 
  

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Телевидение дикторлары
Төркем:Телетапшырулар алып баручылар
Төркем:Радио алып баручылары
Пура Улун Дану Братан

**Пура Улун Дану Братан**, яки Пура Дану Братан Индонезиядә, Балида су янында урнашкан төп Индуизм Шиваизм Шива Илаһы гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә  Братан күле ярларында Бедугул янында тауларда урнашкан. Күлдән су агым даирәсенең бөтен төбәгенә хезмәт итә; агым буенча аска башка кечерәк су гыйбадәтханәләре бар.
1633 елда салынып гыйбадәтханә Бали су, күл һәм елга Алиһәсе Дэви Дануга тәкдим итү церемониясе өчен кулланылган. Комплекста 11 катлы *пелиннгиһ меру* Шивага һәм аның хатыны Парватига багышланган. Гыйбадәтханәдә Будда поты да бар. Гыйбадәтханә шулай ук күлдә Бали гыйбадәтханәсе диеп атала, чөнки Братан елгасы ташыганда гыйбадәтханә су өстендә торган сыман күренә. 
Пура Улун Дану Братан Индонезия Бали утравы буйлап урнашҡан тугыз *Каһйанган Җагат* гыйбадәтханәләренең берсе. Гыйбадәтханә комплексы төрле Илаһларга багышланган биш гыйбадәтханәдән тора.
Даирә мул уңышлы булып Братан күле *Изге тау күле* буларак мәгълүм. Диңгез дәрәҗәсеннән 1200 биеклектә урнашып, аның климаты салкын тропик. Шулай ук, ул бөтен Бали планнарында күренекле урыннарның берсе.
## Шулай ук карагыз
* Индонезиядә Һинд дине
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Вадим Захаров (1986)

**Вадим Захаров**, Вадим Борис улы Захаров (*[[1986 ел]]ның [[24 июнь|24 июне]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Кукмара районы]], [[Пчеловод]]*) — җырчы, Татарстанның атказанган (*[[2017 ел|2017]]*) һәм халык (*[[2023 ел|2023]]*) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1986 елның 24 июнендә Татарстан АССР Кукмара районы Пчеловод авылында колхозчы гаиләсендә туган. Әбисе, әтисе гармунда уйнаган. Балачактан бирле җырчы булырга хыялланган. Казан музыка укуханәсендә укый башлаган, аннан киткәч, Казан дәүләт мәдәният институтының Венера Ганиева классында белем алган. Башлап Зөһрә Шәрифуллинаның  концерт бригадасында чыгышлар ясый. Зур сәхнәгә продюсеры Илфак Шиһапов ярдәмендә аяк баскан.

## Иҗаты
Вадим Захаров — халык мәхәббәтен яулаган җырчы. Һәрвакыт елмаеп тора: сәхнәдә дә, тормышта да. Нечкә хисле, моңлы җырчы. Керәшен халкының мәдәниятен, сәнгатен саклап калуда да аның өлеше зур.

Айдар Тимербаев белән Руслан Чернов иҗат иткән «Көттермәсәк иде әнкәйләрне», «Урамнар буйлап» җырларын тамашачы җылы кабул итә. Айдар Тимербаевның уннан артык җырын репертуарына алган. Айдар Минһаҗев белән иҗатташ дуслар. «Бәрмәнчек» керәшен ансамбле белән чыгышлар ясый.

## Репертуар
Репертуарында татар халык җырлары, керәшен җырлары, композиторлар әсәрләре урын алган. Башкарган җырларының кайберләре: «Бас әле станокка»,  «Сагыныплар килдек», «Борды урамнары», «Әйдә барыйк урманга» (барысы да — керәшен халык җыры), «Эх, замана, замана», «Әткәй йорты», «Без — керәшен җегетләре», «Сине югалтудан куркам», «Арала», «Шәйдәүләт чишмәсе», «Зөләйха», «Ышан бары гомер иткәнгә», «Урамнар буйлатып, гармуннар уйнатып», «Гомер чаба еллар аша» һ. б.

Пластик тәрәзәләр җитештерү белән шөгыльләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2017 — Татарстанның атказанган артисты
* 2023 — Татарстанның халык артисты ― *уңышлы иҗади эшчәнлеге һәм музыка сәнгате үсешенә зур өлеш керткәне өчен*
## Гаилә хәле
Өйләнгән. Хатыны Лариса, кызлары Ульяна, Ильяна.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Вадим Захаров Татарстанның атказанган артисты булды. «Туганайлар», 15.07.2017
*    Вадим Захаров. ВКонтакте рәсми төркеме
*   Тег: Вадим Захаров
*    vadimzaharov. instagram.com

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Керәшен татарлары
Панч Саровар

Һинд дине теологиясе буенча бөтенесе бергә  **Панч Саровар** яки **Панч-Саровар** дип аталган биш изге күл бар: Маносаровар күле, Бинду Саровар, Нараян Саровар, Пампа Саровар һәм Пушкар Саровар күле. Алар шулай ук Шримад Бхагавата Пуранада искә алына. Дүрт күл Һиндстанда, ә Маносаровар күле Тибетта, Кытайда.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Тайсин

**Тайсин** — фамилия.
* Әнвәр Тайсин (1920—2010), географ, педагог, фән докторы (2000), дәреслекләр авторы.
* Вәфир Тайсин (1927—1995), игенче, тракторчылар бригадасы бригадиры,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957) (*[[Әбҗәлил районы]]*).
----
* Эмилия Тайсина (1951), фәлсәфәче, фән докторы (1994), профессор (1995), ТР Дәүләт бүләге иясе (2014). Ә.С. Тайсинның кызы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Урманче (мәгънәләр)

**Урманче** — фамилия, иҗади тәхәллүс.
* Бакый Урманче (1897—1990), сынчы, рәссам-график, нәкышче, ТАССР (1960), РСФСР (1982) халык рәссамы. Тукай бүләге иясе (1967).
* Илдар Урманче (1937), рәссам-график, театр-кино рәссамы. Бакый Урманченың (1нче никахыннан) улы (*[[Мәскәү]]*).
* Фатих Урманче (1936), әдәбият галиме, фольклорчы, фән докторы, ТР атказанган фән эшлеклесе (1996).
----
* Флора Әхмәтова-Урманче (1935—2007), фольклорчы галим, тәрҗемәче. иясе Тукай бүләге (1989). Бакый Урманченың 2нче хатыны.
## Моны да карагыз
* **[[Урманчиев]]**
* **[[Бакый Урманче музее|Урманче музее]]**
* **[[Бакый Урманче урамы|Урманче урамы]]**

Төркем:Фамилияләр
Балабан (уен коралы)

**Балабан** (, , , , ), шулай ук **баламан** — агачтан ясалган ике таяклы телле тынлы музыка уен коралы, трубасы 9 тишектән тора. Азәрбайҗаннарда, үзбәкләрдә һәм кайбер башка төньяк кавказ халыкларында таралган. Азәрбайҗаннарда шулай ук дүдүк () дип тә атала. Төзелеше һәм яңгырашы белән әрмәннәрдә һәм гөрҗиләрдә таралган дудук уен коралына якын.

Хроматик тавыш чыгару һәм тавыш куәтен көйләү максаты белән, тишекләрне өлешчә каплап уйнау алымы кулланыла. Балабан тавышы йомшак, җиңелчә калтырап тора һәм бераз калынрак тембрлы. Гадәттә икешәр балабан кулланыла — берсендә көй башкарыла, икенчесендә — орган пункты сузылып бара. Балабанга дәф һәм нагара уен коралларының кушылуы да гадәткә кергән. Балабанда җыр, бию көйләре, пьесалар башкарыла. Балабан һәм оркестр яки балабан һәм халык уен кораллары ансамбле кушылып сәхнәдә чыгыш ясавы гадәткә кергән.

Мингечаур территориясендә I гасырга (б. э. к.) караган сөяктән эшләнгән тынлы уен коралын балабан прототибы дип азәрбайҗан тикшеренүчесе Кобад Касыймов дәлилли.

## Этимология
Корал атамасы *бала* ("кечкенә") һәм *бан* ("әтәч кычкыруы") сүзләреннән гыйбарәт. Корал атамасы аның тембр үзенчәлекләре белән аңлатыла.

## Тасвирлама
Балабан абрикос, чикләвек, тут яки груша агачыннан эшләнә. Махсус станок ярдәмендә агачның эче тишелә һәм чистартыла; җитен һәм зәйтүн майлары белән майлана һәм озак вакыт дәвамында билгеле бер температурада киптерелә. Коралның бер ягында 8 тишек, икенче ягыннан бер тишек бораулана. Уен коралының мөштеге камыштан әзерләнә. Камышның бер ягыннан яссыландырылу аркасында, уен коралы кайбер вакытта "ясты балабан" (—яссы балабан) дип атала.

## Галерея

Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6249 stamp (Azerbaijani balaban, nagara, tar, saz and zurna).jpg|Азәрбайҗан халык музыка кораллары (шулар арасында балабан), 1990 елда ССРБда бастырылган почта маркасы
Файл:Novruz Baku03.jpg|Ашыйклар Нәүрүз бәйремендә саз һәм балабанда музыка башкаралар
Файл:Балабан.jpg|Балабан, Азәрбайҗан тарих музее, Бакы  


## Шулай ук карагыз

*Азәрбайҗан тар уен коралы сәнгате

*Садыйк Мирза

## Сылтамалар

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

## Искәрмәләр

Төркем:музыка кораллары
Төркем:Азәрбайҗан мәдәнияте
Төркем:Иран мәдәнияте
Садыйк Мирза

**Садыйк Мирза,** шулай да **Садыйкҗан** (, чын исеме **Садыйк Мирза Әсәд углы**, ; 1846, Шуша — 1902, шунда ук) — азәрбайҗан халык музыканты, тар уен кораллында оста башкаручы, яңартылган тар уен коралын булдыручы.

Садыйкҗан тар уен кораллының кыллар санын 5 тән 13 кә кадәр җиткерә, корпусына үзгәрешләр кертә, грифтагы бүлекләр системасын (ладларны) үзгәртә һәм 27-28 дән 22 кадәр киметә. Яңа үзгәрешләр нәтиҗәсендә Садыйкҗан бу коралдагы уен осталыгын яңа дәрәҗәгә күтәрә, мугам традициясенә үзгәрешләр кертә.

Садыйкҗан педагог буларак та танылган. Аның шәкертләре арасында Корбан Примов , Мәшәди Зәйнал Хаквердиев, Ширин Ахундов, Мәрди Җанибәев, Хәмид Малыбайлы һ.б. .

## Тәрҗемәи хәле
Балачагыннан ук Садыйк сәнгать белән кызыксына, халык көйләрен оста җырлый. Шул сәбәптән атасы Әсәдулла аны музыкага өйрәтү максаты белән Харрат Кылу мәктәбенә бирә.Мәктәпне тәмамлаучылар арасында Садыйкҗаннан башка төрле таныклы оста музыкантлар да була: Хаҗи Хуси (мугам), Мәшәди Иси, Дәли Исмәгыйль, Шәхнәз Аббас, Бөлбелҗан, Кештазлы Гашым, Кәчачи углы Мөхәммәт, Карьягды углы, ҖаббарБу мәктәп Садыйкның музыкаль шәхескә әверелүенә тирән йогынты ясый.18 яшендә Садыйкҗанның тавышы үзгәрә һәм ул, җырлаудан мәһрүм булып, төрле музыка коралларында уйнарга өйрәнә башлый, шулар арасында каманча, най, тар, түтәк музыка кораллары. Шуша шәһәренең таныклы тарчысы Мирза Гали Әскәр аны тарда уйнарга өйрәтә.

Мирза Гали Әскәр ансамблендә Садыйк каманчы партиясен башкара. Әмма вакытлыча Мирза Гали Әскәр авырып китүе сәбәпле, Садыйк Мирза тар партиясен башкарырга мәҗбүр була һәм зур дан яулый. Бу көннән Садыйк үзен тар музыка коралына багышларга карар кыла.

## Садыйкҗан ансамбле

XIX гасырның 90-нчы елларында Садыйкҗан җитәкчелегендә Шуша шәһәрендә ансамбль барлыкка килә, ул заманча танылган җырчылар һәм музыкантлардан оеша. Бу төркем Хаҗи Хуси, Мәшәди Иси, Җаббар Карьячи углы, Дәли Исмәгыйль, Ханлык Шөкер, Бөлбелҗан, Кәчәчи углы Мөхәммәд, Мәшәди Зәйнал Хаквердиев һ.б. музыкантлардан гыйбарәт. Ансамбльдә ике биюче кыз да була, алар әзери, гөрҗи һәм әрмән биюләрен, шәрекъ корсак биюен башкаралар. Ансамбльдә  вазифасын матур тавыш иясе, тар уен коралында оста башкаручы Мирза Исмәгыйль башкара. Ансамбльдә азәрбайҗаннардан тыш гөрҗиләр, әрмәннәр һәм лезгиннар да катнаша. Ансамбль Шуша, Бакы, Гәнҗә, Ашкабад, Тәһран, Истанбул, Дәрбәнтта, Владикавказ концерт залларында, Хөршидбану Натаван, Мәхмүт-ага, Мәшәди Мансуров музыка җыелышларында, Тбилисиның «Мөҗтәһид» һәм Ереванның «Хурра» бакчаларында  чыгышлар ясый.

## Галерея

Файл:Qurban Pirimov.jpg|Корбан Пиримов, Садыйкҗан шәкерте.
Файл:Meshadi Jamil Amirov.jpg|Мәшәди Җәмил Әмиров, Садыйкҗан шәкерте.
Файл:Tar Azerbaïdjan 2.JPG|Азәрбайҗан тары. Азәрбайҗан сәнгатенә багышланган күргәзмә. Франциядәге Коньяк шәһәре музее.
Файл:Concert dedicated to 170th anniversary of Sadigjan 2.jpg|Садыйкҗанның 170-еллыгына багышланган Халыкара мугам үзәгендәге концерт.


## Шулай да карагыз

* Азәрбайҗан тар уен коралы сәнгате
*Мәйханә (жанр)
*Азәрбайҗан ашыйклары сәнгате

## Әдәбият

* 
* 
* 

## Искәрмәләр

### Комментарийлар


### Чыганаклар


Төркем:Азәрбайҗан җырчылары
Төркем:Азәрбайҗан музыкасы
Каликамбал (Реюньон)

**Каликамбал** - ул Франциянең көньяк-көнбатыш Һинд Океанында диңгезарты департаменты Реюньон утравында Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул территориянең төп урыны үзәк авыл Сен-Денида Маршал Леклерк урамында урнашкан.
### Шулай ук карарга мөмкин
*Реюньонда Һинд дине.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Пти Базар Гыйбадәтханәсе

**Пти Базар Гыйбадәтханәсе** ул Франциянең көньяк-көнбатыш Һинд Океанында диңгезарты департаменты Реюньон утравында Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Иль Франста, Сен-Анреда урнашкан һәм коммунаның төп туристик манзараларның берсе булып тора.
### Шулай ук карарга мөмкин
*:fr:Hindouisme à La Réunion.
*:fr:Saint-André (La Réunion).
*Мардевирин гыйбадәтханәсе.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Бучеджи табигать паркы

**Бучеджи табигать паркы** ()&nbsp;— Румыниядә сакланучы табигать биләмәсе, Көньяк Карпатта Бучеджи тау массивында урнашкан. Бучеджи табигать паркы биләмәсе 32663 га тәшкил итә.
## Парк тарихы
20 гасыр башыннан, озак вакытлар, Бучеджи тау массивы үзенең сирәк һәм бай флорасы белән Румыниядә һәм читтә яшәүче күп кенә тикшерүчеләрне һәм табигать яратучыларның игтибарын җәлеп иткән. Бучеджи тау массивында табигатне саклау җирләрен булдыру турында беренче тәкдимнәр 1936 елда ук була.  Туризм үсеше һәм табигый ресурсларны куллану башлану белән биологик төрләрнең күпләп юкка чыгу процессы башлана, шуңа күрә урындагы табигатьне саклау һәм яклау буенча тиешле чаралар күрелә, һәм табигатьне саклау һәм яклау турындагы ООМ 7 / 01.27.1990[1] боерыгы белән расланды. Бучеджи табигать паркының кергәндә 2003 елның 4 мартындагы 230 номерлы Румын хөкүмәтенең биосфера тыелулыклары, табигать һәм милли парк булдыру, парк администрациясен төзү турындагы карар белән билгеләнде.

Табигать паркы магәрәләр, упкыннар, каньоннар, тау сыртларын, елга үзәннәрен, шарлавыкларны һәм урманлы тау районнарын үз эченә ала һәм аларның флора һәм фаунасын саклый. Парк биләмәсендә булган Бабель һәм Сфинкс тау сыннары паркның горурлыгы булып тора.

## Парк тасвирламасы
Парк өлешчә Ембовиц, Прахова, Брашов жуды (административ бүленеше) биләмәләрендә урнашкан. Парк администрациясе Морен коммунасының Дымбовица өязендә урнашкан.

Парк территориясе 32 663 га тәшкил итә. Паркта шулай ук, үсемлекләрне, агачларны, известьташ формаларын саклауны таләп иткән ​​14 табигать тыюлыгы бар. Тыюлык якынча 12,770 га тәшкил итә, ягъни  якынча 35% паркның өлеше.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча саклана торган табигый территорияләр
Төркем:Аеруча саклана торган табигый территорияләр
Төркем:Румыния географиясе
Моранж гыйбадәтханәсе

**Моранж гыйбадәтханәсе** - ул Франциянең көньяк-көнбатыш Һинд Океанында диңгезарты департаменты Реюньон утравында Һинд дине гыйбадәтханәсе. Сен-Денида Моранж дигән урында урнашып ул 2010 елның 17 сентябреннән архитектура һәйкәле дип санала.
## Тарихы
Моранж гыйбадәтханәсе Леон Валлиам тарафыннан төзелгән булган, ул 19-ынчы гасыр ахырында Моранж әфәнденең җирен сатып алган. Ул гыйбадәтханә төзегән, шулай итеп Һиндлеләр күбрәк тиешенчә булган урында динне практикалый алганнар. Гыйбадәтханә 1947 елга карый һәм чаң манарасы 1949 елга карый. Бу урында Кали Алиһәсенә ихтирам итеп церемонияләр була, шулай ук Сурьяга ихтирам күрсәтеп, ул Һинд динендә Кояш Илаһы булып тора. Хәзерге вакытта иске Моранж шикәр заводыннан берничә кисәге калган, борынгы шикәр камышы үлчәвен кертеп.

Temple-Morange.JPG|thumb|right|Моранж гыйбадәтханәсенә керүгә кадәр манзара.
Interieur temple morange.jpg|thumb|Төрле Илаһлар белән Моранж гыйбадәтханәсе интерьеры.
Balance temple morange.jpg|thumb|Борынгы шикәр камышы үлчәме.
Clocher temple morange.jpg|thumb|Моранж гыйбадәтханәсенең чаң манарасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шактизм
Төркем:Сурьяга табыну
Мардевирин гыйбадәтханәсе

**Мардевирин гыйбадәтханәсе** - ул Франциянең көньяк-көнбатыш Һинд Океанында диңгезарты департаменты Реюньон утравында Һинд дине гыйбадәтханәсе. Пти-Базар урамында, Сен-Анреда урнашып, ул Пти-Базар (Кече Базар) районында, бу аның Пти Базар Гыйбадәтханәсе исемен аңлата. Ул 2020 елның 17 сентябреннән тарихи һәйкәл дип санала..
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Китаби дәдә Коркыт

**Китаби дәдә Коркыт**, шулай да **Китаби дәдә Коркут, Угызнамә** (; , کتاب دده قورقود;  ) — угыз төрки халыкларының иң танылгын эпик әсәрләренең берсе. Бу әсәрдә күчмә төрки халыкларның мәҗүси чорларда һәм иртә ислам чорларында яшәү рәвеше, әхлакый кыйммәтләре һ.б. сыйфатлары киң һәм тирән сурәтләнә. Китапта чагылыш тапкан вакыйгалар төрекләр, әзериләр, төрекмәннәр, казакълар, кыргызларның һәм күп башка төрки халыкларның уртак мәдәни мирасның мөһим өлеше булып тора. Монгол һәм төрки телләр гаиләсенә караган 1000 гә якын эпик әсәрләрнең иң танылганнарның берсе. Рус теленә азәрбайҗан шагыйрәсе Алла Ахундова тәрҗемә иткән.

## Тасвирлама
Китаби дәдә Коркыт, шулай ук Угызнамә атамасы астында, иң әүвәл, төрки-огуз халыклары яшәгән мәйданда, ягъни Анадолудан алып Урта Азиягә кадәр Кавказ таулары аша сузылган җирләрдә, киң таралыш тапкан дастан. Бартольд дастанның килеп чыгышын Кавказ таулар җирләре белән бәйләнешен ассызыклый.

Төрки халыклар, бигрәк тә үзен угызлар белән бәйләүчеләр тарафыннан бу китап этник үзенчәлекләр, тарих, гореф-гадәтләр һәм әхлакый кыйммәтләрнең тасвирламасын саклап барган тупланма буларак күзаллана. Бу китапта угыз төркиләренең бәйсезлек өчен көрәше дә киң чагылыш тапкан.

Әсәрнең төп өлешен тәшкил итүче унике кисәк төркиләр Ислам динен кабул итүеннән соң язылган, шуңа күрә күпчелек очракта уңай каһарманнар мөселман буларак, ә тискәре каһарманнар кяфер буларак сурәтләнү еш очрый, әмма, шуңа карамастан, төркиләрнең Исламга кадәрге чорлар магиясе белән бәйле мотивлар да тирән чагылыш таба. Хәтта төп каһарман Коркыт бабай да күрәзәче һәм җырау буларак сурәтләнә. Аның һәр барлыкка килүе әсәрнең төрле кисәкләрен бәйләү өчен кулланыла, 13 нче кисәктә аның тарафыннан әйтелгән сүзләр җыелган.

Тарихчы Рәшид-әд-Дин Хәмәдани (1247–1318) Коркыт бабасының чын кеше булуын һәм 295 ел яшәвен ассызыклаган: Коркыт бабай угыз хакиме Явкуй хан заманында дөньяга килгән, илче буларак пәйгамбәр янына җибәрелгән, Ислам динен кабул иткән, бөек угыз ханына киңәшләр биргән, бөек хан сайлауларында катнашкан һәм аның балаларына исем биргән.

Төрле кисәкләрдә урын алган бәрелешләр һәм сугышлар угыз, кыпчак һәм печенег кабиләләре арасында булуы фараз. Әсәрнең эчтәлегендә Европа мәдәниятенә хас мотивлар да киң таралган. Мәсәлән, "күз күптергән" сыңар күзле аюлар кебек пәриләрнең Гомерның "Одиссея"сында сурәртәнгән Циклоплар белән бәйләнеше сизелә. Әсәрдә төркиләрдә таралыш тапкан спорт төрләренә һәм уеннарына дә тасвирлама бирелә: мәсәлән, ук ату, атта чабыш, сөңге ыргыту, көрәш һәм поло сурәтләнә.

## Галерея

Файл:Gorkut Ata Türkmen.jpg|Коркыт ата һәйкәле, Ашкабад, Төрекмәнстан
Файл:DQKBirinciboy.jpg|Китапның беренче бүлегенең башы, XVI гасыр кулъязмасы, Дрезден китапханәсе
Файл:Page from the Vatican manuscript of Kitabi-Dede Qorqud.png|Китапның кулъязмасы, Ватикан китапханәсе
Файл:Stamps of Azerbaijan, 2015-1233.jpg|Почта маркасы, Азәрбайҗан, 2015 ел 


## Чыганаклар
*
* 
* 

## Искәрмәләр


## Шулай ук карагыз

* Угыз төркиләре
* Дастан

Төркем:Шәрык әдәбияты
Голь гыйбадәтханәсе

**Голь гыйбадәтханәсе** (шулай ук Пандиале Гыйбадәтханәсе дип атала) ул Франциянең көньяк-көнбатыш Һинд Океанында диңгезарты департаменты Реюньон утравында Һинд дине гыйбадәтханәсе. Голь лагерендә, Беллевю юлында, Сен-Луида л'Усинэ ду Гольдан ерак түгел урнашкан, бу утрауның иң борынгы Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул 1996 елның 29 мартыннан бирле тарихи һәйкәл дип санала..
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Күругълы (мәгънәләр)

**Күругълы** — күп мәгънәле сүз.
* «Күругълы» — төрки халыклар дастаны.
* Күруглы — Төрекмәнстандагы шәһәр.
* «Күруглы» — Гозәер Хаҗибәков операсы.
Төрек укчылыгы

**Төрек укчылыгы** () — Госман империясендә зур үсеш тапкан җәядән ату һөнәре, гәрчә ул Ауразия даласының безнең эрага кадәр икенче меңъеллыктагы борынгы традицияләренең дәвамчысы булып тора.

Төрек укчылык традициясе 2019 елда ЮНЕСКОның матди булмаган мәдәни мирасын саклау буенча Хөкүмәтара Комитет тарафыннан кешелек матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлегенә кертелде.

## Тарих
Лепанто сугышыннан соң XVI гасырда укчылык һөнәре таркалыш чорын кичерә. Бу чорда төрекләр ерак ату максаты белән коралны төрлечә җиңеләйтү һәм ук очышын тизләтү өстендә эшлиләр.

Җәядән ату һөнәре II Мәхмүт идарә итү елларына кадәр әкренләп сүрелеп бара. Фәкать, ул бу һөнәрне торгызу өчен зур көч куя. Үзенең укучысы Мостафа Канига төрекләрдә киң таралыш тапкан җәяләрнең тарихы, төзелеше һәм кулланылышы турында китап язырга боера. 1794 елда Лондон шәһәре тирәсендәге кырда төрек илчесенең сәркатибе 415 ярдка өлешчә җилгә каршы һәм 482 ярдка җил белән бер юнәлештә төрек җәясеннән ук очыра. Аның сүзләре буенча, Истанбул янындагы тигезлектә 800 ярд ераклыкта борынгы заманнарга караган ике багана урнаштырылган һәм алар төрек укчылыгының элеккеге чәчәк ату елларындагы уңышларын терки. II Мәхмүтнең вафатыннан соң, укчылык һөнәре янәдән сүрелүен дәвам итә, 1930-елларда таныклы төрек каллиграфчысы һәм соңгы укчысы Нәҗметдин Окай дөнья кую белән, борынгы төрек укчылык традициясе киселә; әмма барыбер яңа шәкелдә соңрак торгызыла.

Төрек укчылык һөнәренең нинди югары дәрәҗәдә булуына тарихи язмалар дәлил. 1910 елда Франциянең Ле-Тук пляжында җәядән ату буенча ярышлар үткәрелә, анда Инго Симон 440N яки 99 фунт көч таләп итүче иске төрек җәясе ярдәмендә 434 м ераклыкка ук җибәрә.

## Шулай ук карагыз

* Госман империясе
* II Мәхмүт

## Тышкы сылтамалар

* ''Тюрк Okçuluğu Ağı (төркия лучников челтәре) - төркия''  З. Метин Атеш
* ''Төрек традицион ату суган''  З. Метин Атеш
* "Төрек теле традицион атуның җәя өлеше 2: Техника һәм снасти Мурат Özveri
* "Төрек теле традицион атуның җәя Өлеше 1: тарих, фән, учреждениеләр, мистические аспектлары" Морат Özveri

## Чыганаклар

* 
* Klopsteg, Paul E . Turkish Archery and the Composite Bow. Chapter I, Background of Turkish Archery. Second edition, revised, 1947, published by the author, 2424 Lincolnwood Drive, Evanston, Ill.
* *The National Cyclopaedia of Useful Knowledge*, Vol II, London, Charles Knight, 1847, p.16.

## Искәрмәләр

Төркем:Төрекләр
Төркем:Хәрби кораллар
Сазан

**Сазан** яки **гади карп** () — карплылар гаиләсеннән төче су балыгы. Кара, Арал, Каспий диңгезләрендә һәм Уссури өлкәсендәге су бассейнында яши торган, бик үрчүчән мөһим төрләрен балыгы.

Духовкада пешерелгән Сазан-тәмле ризык, бигрәк тә әгәр дә сезнең килограмм авырлыктагы лаеклы экземплярыгыз булса. Сазан карплылар төренә керә, һәм вак сазанда сөякләр күп, һәм алар, гадәттә, балыкчыларның кыйммәтләре юк. Хөрмәттә 3 кг һәм аннан да югарырак-мондый балыкны котлетларга да, хәтта пилмәнгә дә кертәләр. Балык исе дә юк, иттән дә бик нык аерылмый торасың, бераз майлы дуңгыз ите яки сал өстәсәң, сусыллык. иң элек эре саргылт һәм ысланган сазан - майлы, ялтыравыклы, кояшта яшь калтырап торган сазан кыйммәтләнә.

border|400px

## Сылтамалар
* Духовкада пешерелгән Сазан

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Электрон резиденция

**Виртуаль резидентлык** (e-Residency) — 2014 елның 1 декабрендә Эстония тарафыннан башлап җибәрелгән программа. Программа  

барлык катнашучыларга смарт-карта бирә, алар алга таба документлар имзалау өчен аны куллана ала. Программа эшкуарлыкның урнашу урынына бәйле булмаган кешеләр, мәсәлән, программа тәэмин итүне эшләүчеләр һәм язучылар өчен юнәлдерелгән.

Эстониянең беренче виртуаль резиденты Британия журналисты Эдвард Лукас була.
 

## Гариза бирү
Виртуаль резидентлыкка гариза бирүне онлайн режимда башкарырга мөмкин, ягъни форманы тутырып, паспортны һәм фотографияне тәкъдим итеп, шулай ук гариза бирү сәбәбен аңлатырга кирәк булачак. Әлеге программаның, Kaspar Korjus, идарәче директоры акча белән финанс махинацияләрдә катнашкан кешеләрнең гаризалары кире кагылачак дип искәртеп китте. 

Документ өч ел дәвамында гамәлдә.

## Өстенлекләр һәм чикләүләр
Һәр виртуаль резидент (э-резидент) өчен финанс махинацияләренең омтылышларына чик кую өчен мониторинг финанс операцияләр уздырыла. Виртуаль резидентлык резидентларның керемнәре салымына йогынты ясамый. 

Виртуаль резидентлык түбәндәге мөмкинлекләр белән кулланырга мөмкинлек бирә: компанияне теркәү, документларны имзалау, документлар белән алмашу, онлайн-банкинг, салым декларациясен бирү. Тиешле органнарында тарафыннан бирелгән смарт-карта төрле мөмкинлекләр бирә. 

Программаның идарәче директоры раславынча, Эстониядә бизнес теркәү дөрес карар булыр, чөнки Украина һәм Беларусияда хөкүмәтләр тарафыннан финанс чикләүләр куелган. 

Виртуаль резидентлык Эстония гражданлыгын бирмәүне дә истә тотырга кирэк. 

## Тарих
Проектны тормышка ашыруны икътисад һәм коммуникацияләр министрлыгы составындагы дәүләт системасы коммуникацияләре буенча элеккеге канцлер җитәкчелек итте. Ил гражданнары булмаган шәхесләргә таныклыкларын бирү идеясе 2007 елда ук тикшерелгән, ә 2012 елда киберкуркынычсызлык буенча Эстония эксперты Анто Вельдре тәкъдим ителгән. Конкрет тәкъдим (2025 елга 10 миллион электрон резидент) Таави Котка, Рут Аннус һәм Сиим Сиккут 2014 елда Эстония үсеш фонды идеяләре конкурсында тәкъдим ителде. Проектка "Enterprise Estonia" дәүләт фонды тарафыннан гамәлгә ашырылган әлеге конкурстан акча бирелде. Хәзерге вакытта Эстониянең төп бурычы булып актив предприятияләрне артыру санала.  

2016 елда Ангела Меркель, ә 2018 елда Билл Гейтс Эстониянең электрон резидентлыгын алдылар. 

2018 елның 25 апреленә электрон резидентлар 33 438 кеше кулында иде, алар тарафыннан 5033 компания булдырылды. 

2019 ел торышы буенча, Эстония электрон резидентлары 60 000 артык кешедә булуы билгеле.  2020 ел торышы буенча, Эстония электрон резидентлар  65 000 артык кешедә булые шулай ук билгеле. Алар тарафыннан 10 100 артык компания булдырылган.

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Эстония
Төркем:Фән
Төркем:«Вики-яз — 2020» бәйгесе мәкаләләре
Сарман районы байрагы

**Сарман районы байрагы** () — Татарстанның Сарман районы рәсми символларының берсе (*байрак*).
Байрак турында нигезләмә һәм байракның тасвирламасы 2006 елның 2 мартында Сарман муниципаль районы район шурасының 52нче карары белән раслана. 
 РФ дәүләт геральдика регистрына 2294нче сан белән, Татарстанның геральдика реестрына 43нче сан белән теркәлгән.

## Тасвирлама
 Сарман районы байрагы киңлеге озынлыгына 2:3 нисбәттә булган туры почмаклы, яшел тукымадан гыйбарәт. Сапка якын урнашкан һәм тукыманың буш кырына (*сапка каршы якка*) кадәр сузылучы кызыл, өчпочмаклы чөйгә фигурасы тукыма киңлегенең 2/3 өлешен алып торучы сары сандугач сурәтләнгән

## Символлар нигезләмәсе
Байрак район гербына нигезләнеп эшләнгән, символлар теле белән һәм аллегорияләр ярдәмендә район халкының мәдәни, табигый һәм икътисади үзенчәлекләрен чагылдыра.

Район байрагында сурәтләнгән  сандугач образы күтәрелеш, иҗат итү символы булып тора. Җырлаучы сандугач җирле халыкның мәдәният һәм сәнгать өлкәсендәге уңышларын күрсәтә. Кошлар кешеләрдә һәрвакыт гадәти булмаган хисләр тудыра; җирдән күтәрелеп күккә оча алулары рухи үсеш һәм иҗат белән бәйле сыйфатларга ия, дип исәпләнгән.

Җирлеккә кергән кызыл чөй алга омтылыш, халыкның хезмәт сөючәнлеге, ныклыгы, оптимизмы белән ирешелә торган үсеш һәм камилләшү юлын тасвирлый.

Районның икътисади үсеше, аның хуҗалык итүенең нигезе булган авыл хуҗалыгы табигать, сәламәтлек, уңдырышлылык һәм үсеш символы булган яшел төс белән күрсәтелгән.

Сары төс (алтын төсе) — байлык, тотрыклылык, ихтирам һәм акыл символы.

## Авторлар
Байрак Татарстан Республикасы Президентының Геральдика шурасы һәм РФ Геральдистлар берлеге тарафыннан эшләнгән. 
#### Идея авторлары
* Раил Ямашев (*[[Җәлил]]*)
* Эльмира Әскарова (*[[Сарман]]*)
Байракның эскизларын әзерләүдә Җәлилдән үзешчән рәссам Раил Ямашев күп көч куя: 50 ләп эскиз ясый. Авторлар группасының ин актив әгъзасы Р. Ямашев яңа гербны һәм байракны район Советы утырышына кертер алдыннан (*[[2006 ел|2006]]*) вафат була.

#### Геральдик яктан төгәлләү төркеме
* Рамил Хәйретдинов (*[[Казан]]*)
* Радик Салихов (*[[Казан]]*)
* Илнур Миңнуллин (*[[Казан]]*)
* Константин Мочёнов (*[[Химки]]*)
* Оксана Афанасьева (*[[Мәскәү]]*)
* Кирилл Переходенко (*[[Конаково]]*)

## Моны да карагыз
* Татарстан байраклары
* Сарман районы гербы

## Әдәбият
# Татарстан Республикасының геральдик мирасы. Геральдическое наследие Республики Татарстан. М.: Регионсервис, 2012, стр. 270—273. ISBN 978-5-9902751-2-6

## Сылтамалар
*  Флаг Сармановского муниципального района Республики Татарстан.  Союз геральдистов России
*  Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы байрагы.  Рәсми Татарстан порталы

## Искәрмәләр


Төркем:Байраклар
Төркем:Әлифба буенча байраклар
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:2006 ел байраклары
Словакия фәннәр академиясе каршында оештырылган Людовит Штур исемендәге тел белү институты

**Словацкая фэннэр академиясе каршында оештырылган Людовит Штур исемендэге тел белу институты**(слов. *Jazykovedný ústav Ľudovíta Štúra Slovenskej akadémie vied*)—Словакиянең тел белеме институты (SAVU), 1943 елда Словакия фәннәр һәм сәнгать академиясенең тел белеме институты (SAVU) исеме астында төзелгән. 1952 елда Словакия фәннәр һәм сәнгать академиясе Словак теле институты дип үзгәртелә, 1966 елдан ул хәзерге исемне йөртә. Институт Словакия Республикасының төп фәнни оешмасы булып тора. Ул Словакия милли телен, аның территориаль һәм социаль дифференциациясен, аның тарихын тикшерә. Тикшеренүләр исемлегенә гомуми тел белеме, тел культурасы, һөнәри терминология һәм ономастика буенча теоретик мәсьәләләр дә керә. Тикшеренү нәтиҗәләре төп кодификация пособиеләрен, һөнәри терминологияне булдыруда һәм ныгытуда, географик терминнарны стандартлаштыруда кулланыла.

## Иң зур фәнни нәтиҗәләр

Словак теленең грамматик төзелеше:

* Словак теле морфологиясе (1966)

Сүзлек запасының үсеш динамикасы:

*Хәзерге словак теленең сүзлек составы динамикасы (1989)

Милли телнең лексик составы:

* Словак теле сүзлеге, 6 томда (1959-1968)
* Кыскача словак теле сүзлеге, 1987, 4 басма (2003)
* Словак теленең синонимик сүзлеге, 1995, 2 басма (2000)
* Словак теленең тарихи сүзлеге, 7 томда (1991 – 2008)
*Словакия диалектлары сүзлеге, хәзерге вакытта 2 том (2006)
*Хәзерге словак теле сүзлеге, 3 том (2015)
* Кыскача этимологик сүзлек (2015)

Словак теленең әдәби орфографик системасы:

*Словакия язу кагыйдәләре, басма 1 (1991), басма 2 (1998), басма 3 (2000), басма 4 (2013)

Территориаль дифференциацияләү словак диалектлары кысаларында Словакия, славян илләре һәм Карпат ареалы:

* Словак теле атласы, 4 томда (1968-1984)
*Славян теле атласы (2008)
* Бөтенкарпат диалектологик атласы, 8 томда (1987-2003)

Славян телләренең лексик составының конфронтацион тикшеренүләре:

* Зур рус-словак сүзлеге, 5 томда (1960 – 1970)
* Зур словак-рус сүзлеге, 6 томда (1979-1995)

## Тышкы сылтамалар
* Informačná stránka organizácie SAV 

## Искәрмәләр


Төркем:Академияләр
Төркем:Фән
Төркем:Уку йортлары
Төркем:«Вики-яз — 2020» бәйгесе мәкаләләре
Мәйханә (мәгънәләр)

* **Мәйханә**, яки **таверна** — исерткеч эчемлекләр сатыла торган яки традицион төрек күңел ачу һәм туклану йорты.
* Мәйхана — азәрбайҗан милли музыкаль-шигъри сәнгать төре.
Сарман районы гербы

**Сарман районы гербы** () — Татарстанның Сарман районы рәсми символларының берсе (*[[герб]]*). Район гербы турында нигезләмә һәм гербның тасвирламасы 2006 елның 2 мартында Сарман муниципаль районы район шурасының 52нче карары белән раслана. 
 РФ дәүләт геральдика регистрына 2293нче сан белән теркәлгән.
 Татарстанның геральдика реестрына 42нче сан белән теркәлгән.

## Тасвирлама
 Ачык кызыл төстәге яланда сайрап торучы алтын сандугач; калканның астагы ике почмагында анык кына яшеллек аерылып тора һәм астан килгән фигуралар белән чикләнә: сул якта алтын башак, уңда — кара ташкын

## Символлар нигезләмәсе
Герб символлар теле белән һәм аллегорияләр аша районның мәдәни, табигый һәм икътисади үзенчәлекләрен чагылдыра.

Гербтагы төп сурәт — сандугач — илһам, дәрт һәм дәрман чыганагын гәүдәләндерә. Сандугач образы «Сарман» татар халык җырыннан алынган: «*Сандугачлар гына кайда сайрый, Сарман буйларында тирәктә*». Тирәк ботагына басып сайраучы сандугач — җирдә тормыш дәвам итүен, җиһанда яшәүнең мәңгелек икәнен белдерә. Сандугач шулай ук күтәренкелек, иҗат итү һәм алга омтылыш символы булып тора. Җырлаучы сандугач җирле халыкның мәдәният һәм сәнгать өлкәсендәге уңышларын күрсәтә.

Кызыл төс сандугач символикасын тулыландыра, шулай ук Сарман табигатенең матурлыгын һәм халыкның хезмәт сөючәнлек, ныклык, оптимизм кебек сыйфатларын чагылдыра.

Районның икътисади үсешен, аның хуҗалык итү нигезен тәшкил иткән авыл хуҗалыгы алтын башак һәм табигать, сәламәтлек, уңдырышлылык, тормыш үсеше символы булган яшел төс белән чагылдырылган.

Алтын – байлык, тотрыклылык, ихтирам һәм акыл символы.

Район икътисадының икенче өлеше — нефть тармагы — кара ташкыннар белән күрсәтелгән. Кара төс — тыйнаклык, акыллылык, яшәешнең мәңгелеге символы.

## Авторлар
Байрак Татарстан Республикасы Президентының Геральдика шурасы һәм РФ Геральдистлар берлеге тарафыннан эшләнгән. 
#### Идея авторлары
* Раил Ямашев (*[[Җәлил]]*)
* Эльмира Әскарова (*[[Сарман]]*)
Гербның эскизларын әзерләүдә Җәлилдән үзешчән рәссам Раил Ямашев күп көч куя: 50 ләп эскиз ясый. Авторлар группасының ин актив әгъзасы Р. Ямашев яңа гербны һәм байракны район Советы утырышына кертер алдыннан (*[[2006 ел|2006]]*) вафат була.

#### Геральдик яктан төгәлләү төркеме
* Рамил Хәйретдинов (*[[Казан]]*)
* Радик Салихов (*[[Казан]]*)
* Илнур Миңнуллин (*[[Казан]]*)
* Константин Мочёнов (*[[Химки]]*)
* Оксана Афанасьева (*[[Мәскәү]]*)
* Кирилл Переходенко (*[[Конаково]]*)

## Моны да карагыз
* Сарман районы байрагы

## Әдәбият
# Татарстан Республикасының геральдик мирасы. Геральдическое наследие Республики Татарстан. М.: Регионсервис, 2012, стр. 270—273. ISBN 978-5-9902751-2-6

## Сылтамалар
*  Герб Сармановского муниципального района Республики Татарстан.  Союз геральдистов России
*  Татарстан Республикасы Сарман муниципаль районы гербы.  Рәсми Татарстан порталы

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча герблар
Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Сарман районы
Соцфилэкс-89

**«Соцфилэкс-89»** (рум. Socfilex '89) — 1989 елның октябрендә Бакыуда да(Румыния) узган «Соцфилэкс» форматындагы соңгы халыкара филатистика күргәзмәсеисеме. Ул дөньяда тынычлык һәм хезмәттәшлеккә багышланган иде.

## Тасвирлама
Күргәзмә 1989 елның 7 октябреннән 14 октябренә кадәр Бакыуда да, шәһәр спорт комплексы залында үткәрелде. Күпсанлы коллекцияләр белән 500ләп стенд урнаштырылган иде. Күргәзмәдә Румыния, Болгария, Маҗарстан, ДАҖ, Куба, Польша, Чехословакия, Монголия һәм СССР коллекционерлары катнашты.

Рәсми класста, Кубадан тыш, күргәзмәдә катнашучы илләрнең элемтә администрацияләре һәм почта идарә тармагы экспозицияләре тәкъдим ителде. «Соцфилэкс» ның мактаулы сыйныфы, нигездә, Болгария һәм Румыниядән килгән филателистлар экспонатлары тәшкил итте. Совет экспозицияләре күбрәк әдәби классларда тәкъдим ителде.

## Күргәзмә бүләкләре
Күргәзмәдә барлыгы төрле дәрәҗәдәге 99 медаль, шуларның 24 әдәбият өчен тапшырылды. Совет филатистлары барлыгы 28 бүләк яулады. В. Синегубов һәм А.Линьков коллекцияләре — зур алтын медальга, Н. Соболев һәм Г. Малахов коллекцияләре — алтын медальга, И. Павлов һәм В. Садовников коллекцияләре — алтынланган медальләргә лаек булдылар. Әдәби класста «СССР Филателиясе» журналы көмеш медальгә лаек булды.

## Филателиядә «Соцфилэкс-89»
Румыния почтасы Бакыу (спорт комплексы бинасы, «Молдова» кунакханәсе, пионерлар һәм укучылар лагере, этнография музее), шулай ук хатын-кызлар һәм румын милли киемнәре рәсемнәре төшерелгән алты берьяклы почта карточкалары чыгарды. Бу карточкаларда почта өчен түләү билгеләренә күргәзмә эмблемасы урнаштырылды.

## Күргәзмәнең киләчәк язмышы
«Соцфилэкс-89» - социалистик бердәмлек илләренең филатистик оешмалары белән берлектә уздырылган даими филатистик күргәзмәләр кысаларында соңгы күргәзмә. 1990 елның өченче кварталына билгеләнгән «Соцфилэкс-90» күргәзмә бөтенләй узмады.

«СССР Филателиясе» журналының баш мөхәррире Ю. Г. Бехтерев «Соцфилэкс-89» филкүргәзмәсе турында түбәндәге фактны билгеләп үтте:
 ...әңгәмәләрдә(ә алар Бакыуда дистәләгән иде)хәвефле нота яңгырады, ул элек шундый филофорумда Маҗарстанда Кечкеметта яңгырады. Менә аның мәгънәсе: дөнья үзгәртеп корыла, социалистик илләр яңарту полосасына керә, ә «Соцфилэкслар» моны сизми дә кала. Шул ук класслар җыелмасы, шундый ук елдан-ел темалар... бары ил, шәһәр һәм дата гына үзгәрә. Эзләү юк, хәрәкәт юк, димәк, үсеш тә була алмый!

## Искәрмәләр


Төркем:Румыния
Төркем:Мәдәният оешмалары
Төркем:«Вики-яз — 2020» бәйгесе мәкаләләре
Кырым татар фольклоры

**Кырым татар фольклоры** — төрки телле халыклар мәдәниятенең үзенчәлекле тармагы, халык инструменталь һәм вокаль музыка жанрларын, шулай ук дини юнәлештәге музыканы үз эченә ала.

## Тасвирлама
Кырым татарларының җырлары берничә жанрдан гыйбарәт, аларның берсе — далада урнашкан төбәкләргә, икенчесе-таулы һәм ярымутрауның көньякта урнашкан төбәкләргә хас. Гадәттә, музыка бертавыштан гына гыйбарәт, әмма унисонга инструментлар да кушылып уйнарга мөмкин һәм бу очракларда гетерофония алымы барлыкка килә. Борынгы көйләрнең диапазоны октавадан артмый, соңрак барлыкка килгән көйләр якынлыча 1,5 октаваны колачлый. Гадәттә, җыр характерында инструменталь кереш җырны башлап җибәрә, җырлар, нигездә, диатоника шәкелендә иҗат ителгән. Дала төбәкләрендәге җырлар тынычрак һәм тыйнаграк, ә таулы өлкәләрнең һәм ярымутрауның көньягындагы җырларга мелизмнар, күтәренке дәртле характер хас.

Кырым татар музыкасының үзенчәлекле җыр жанрлары булып түбәндәгеләр санала:

* Йыр (җыр) — Кырымның далада урнашкан төбәкләрдә киң таралган аскетик характердагы җыр.
* Тюркю — таулы һәм көньякта урнашкан районнарда таралыш тапкан җыр, фактураның байлылыгы һәм катлаулылыгы, еш кына үзенчәлекле орнаментика һәм ритмика белән аерылып тора.
* Дестан (дастан) — сөйләм тексты һәм музыкаль фрагментлар чиратлаштырып килү ысулы белән төзелгән хикәя. Аны, гадәттә, ашыйклар башкара.
* Такмак — кызу темпта, кыска көйгә башкарыла торган речитатив характерындагы җыр.
* Беит (бәет) — Кырымның дала районнарында яшәүчеләр арасында таралган сатирик яки юмористик характердагы речитативлар.
* Чынъ — такмакларны хәтерләткән импровизация характерындагы җыр. Кыска көй, кечкенә диапазон, уртача яки акрын темп белән аерылып тора. Ир-егетләр һәм кызлар арасында үзенчәлекле индивидуаль яки төркемле җыр ярышлары вакытында башкарыла.

## Шулай ук карагыз

* Кырым татарлары

## Чыганаклар

* Кырым татарлары  *Зур Россия энциклопедиясе.* 
* Крымскотатарский фольклор как средство воспитания подрастающего поколения *cyberleninka.ru *
* *О. Гуменюк, Г. Мамбетова.* Кримськотатарська музика // Українська музична енциклопедія, Т.2 — Ін-т мистецтвознавства, фольклористики та етнології ім. М. Т. Рильського НАН України. 2008 — C. 603-606

## Искәрмәләр



Төркем:Кырым татарлары
Төркем:Кырымтатар мәдәнияте
Кырым татар музыкасы

**Кырым татар музыкасы** — кырым татарларының музыкаль фольклоры, ул XX гасырда милли профессиональ музыка мәдәниятенә башлангыч сала.

## Тасвиры
Кырымтатар музыкасының тау һәм дала стильләре бар. Алар төрле субэтнослар арасында таралган: көньяк яр һәм таулы татарларның җырлары (*түркү*) моңлы, катлаулы сыгылмалы көйле һәм ярымтоннар системасына ия, ә дала як көйләре (*җыр*) гади, алар диатоник нигезгә корулган. Ритм җәһәтеннән кырымтатар музыкасына 2 һәм 3 өлешле ячейкалар өстәлгән 5, 7 һәм 9 өлешле үлчәм хас.

Халык җырларын чыгаручылар һәм башкаручыларны таулы татар — ашик, дала татарлары кедаи дип йөртә. Кырым татарлары халык музыкасында эпик җыр төрләреннән бәетләр һәм дастаннар бар (мәсәлән, «Кер-оглу», «Әдигә» һәм Әсән Рефератов тарафыннан музыкаль драма итеп эшләнгән «Чора батыр»). Кырым татарларының XVIII гасыр ахырыннан күчеп йөрергә мәҗбүр ителүе нәтиҗәсендә *мөһаҗир түрк* һәм *көч авасы *дигән тарихи җыр жанры барлыкка килә. Көнкүреш жанрлары арасыннан төрлечә аталып йөртелгән кыска җырлар (дала татарларында — *чын* яки *чины*, таулы татарларда — *мана*), шулай ук *мәкъам *дигән моңлы җыр жанрын аерып карарга була. Фольклорда йола алды, түгәрәк корып биегәндә җырлана торган җырлар (*хоран*) бар. Инструменталь бию музыкасы җитезгә (*къайтарма*) һәм талгынга (*агъыр ава*) бүленә.

Традицион халык музыка коралларыннан кырым татарларының басымлы кораллары — давыл (карамчадан «зур барабан»), дарә һәм дүмбәләк (балчык чүлмәктән тире тарттырып ясалган парлы литавра), тынлы музыка кораллары — зурна, толып-зурна һәм кавал, кыллы кораллары кеманча, саз һәм сантыр бар. XIX гасыр азагында — кларнет, көпшә һәм скрипка, аннан соң электр гитарасы һәм аккордеон куллануга кереп китә. Традицион инструменталь ансамбль *давулдҗылар *дип атала һәм 2 урнадан, давулдан һәм дарәдән тора. Җырчылар кушылып җырлый торган камералы ансамбльгә дарә, сантыр, бер-ике скрипка, кларнет һәм торба (соңрак аккордеон да) керә, ул *чал* яки *кеманеджилер *дип атала.

## Таралуы
Кырым татарларының халык җырларын беренче булып XX гасыр башында А. Лесницкий системага сала һәм бастырып чыгара башлый, аннан соң бу эш белән А. К. Корчевский, М. И. Красев, А. Рефатов, Я. Шәрәфетдинов һәм И. Бахшиш шөгыльләнә. Халык көйләрен классик музыкада куллану мисалы итеп А. А. Спендиаровның оркестр өчен «Крымские эскизы» һәм башка әсәрләрен, Глинканың «Руслан и Людмила» операсындагы Көнчыгыш күренешләрен, Балакиревның «Исламей[» дигән фортепиано өчен фантазиясен телгә алырга була.

## Чыганаклар
* Крымскотатарская музыка // Музыкальный энциклопедический словарь / Гл. ред. Г. В. Келдыш — М.: Советская энциклопедия. — Б. 280—281. — 672 б. — 150 000 экз. — ISBN 5-85270-033-9

Төркем:Кырым татарлары
Төркем:Татар музыкасы
Ашык (мәгънәләр)

* Ашыйк  — әзәриләрдә, әрмәннәрдә һәм Кавказ арты бүтән халыкларында милли шагыйрь-җырчысы.
* Ашык (бишташ) — татар балалар уены.
*  — сарыклар һәм башка мөгезле терлекнең үкчә өстендә урнашкан сөяге.
* Ашык (уен) ― төрки халыкларда киң таралган балалар уены.
## Шулай да карагыз

* Гашыйклар аркасы