open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Михайловка

**Миха́йловка** — топоним:

## Торак пунктлар
### 

### 

## 

## Шулай ук карагыз
* Иске Михайловка
Нәфыйков

**Нәфыйков** - татарларда, башкортларда киң таралган фамилия.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*

* Гәрәй Нәфыйков  *([[1907]]-[[1942]])* – полк командиры
* Кәнәфи Нәфыйков – рәссам
* Ибраһим Биектаулы (Нәфыйков) - шагыйрь
* Илдус Нәфыйков – Марий Эл прокуроры (2023 елдан), ТР прокуроры (2013―2023).

## Шулай ук карагыз
* Нәфыйкова

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Бер үк фамилияле кешеләр
АНТ-40

**АНТ-40** (**СБ**) —  ССРБ Тиз оча торган бомбага тотучы очкычы. А.Н. Туполев КБсының иң массакүләм серияле очкычы.

## Төрләр
АНТ-40-1 *яки* СБ 2РЦ: Беренче прототип 730 ат көчле (545 кВт) егәрлекле Wright Cyclone йөрткечләре белән. 1934 елның октябрендә төзелгән.

## Сылтамалар
* СБ на Русском Портале
* Рассказ поисковика про обнаруженный СБ, потерпевший аварию в 1939 году, в Советско-финской войне
* http://www.tupolev.ru/Russian/Show.asp?SectionID=137&Page=1 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Туполев очкычлары
Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышының бомбага тотучылары
Töp xaq

**Töp xaq** - Rusiä Üzäk bankı säwdä banklarına ber atnağa burıçqa birgän kreditlar protsent xaqı, şulay uq Rusiä Üzäk bankı säwdä banklarınnan alğan depozitlar xaqı.

Töp xaq banklar kreditlar protsentı xaqlarına,   inflätsiägä häm banklar fondlaw däräcäsenä yoğıntı yasıy.

2013 yılda inflätsiä targetinglaw öçen kertelä.

## Zurlıq

* 13,9,2013 — 5,5 % ;
* 3,3,2014 — 7,0 %;
* 25,4,2014  — 7,5 %;
* 25,7,2014  — 8,0 %;
* 5,11,2014 — 9,5 %;
* 12,12,2014 — 10,5 %;
* 16,12,2014 — 17,0 %.
* 2,2,2015 - 15%
* 16,3,2015 - 14%
* 5,5,2015 - 12,5%
2016 yıldan töp xaq refinanslaw xaqına tigez bulaçaq.

Rusiädä refinanslaw xaqı - beleşmä bularaq qullanıla, aña räsmi aktlar berketelgän.

Rusiädä refinanslaw xaqı buyınça aqça birelmi inde.

2014 yılnıñ 17 dekäbere tönendä birjada sum 8% qa töşüe säbäple töp xaq **17%** qa kütärelä.

2015 yılnıñ 5 mayınnan **12,5 %** qa töşerelä.

## Monı da qarağız

* Refinanslaw xaqı

## Sıltama
* Макеров И. В. Законодательное формирование ставок налогообложения доходов банков в Российской Федерации // Право и экономика. — 2013. — № 6. — С. 66—71.
* Информация Банка России от 13.09.2013
* Информация Банка России от 03.03.2013
* Информация Банка России от 14.03.2014
* Информация Банка России от 25.04.2014
* О ключевой ставке Банка России, от 31.10.2014
* О ключевой ставке Банка России, от 11.12.2014
* О ключевой ставке Банка России и других мерах Банка России, от 16.12.2014
Төркем:АкчаТөркем:Икътисад
Rusiä Federatsiäseneñ Üzäk bankı

**Rusiä Federatsiäseneñ Üzäk bankı** yäki **Räsäy bankı** — Rusiä Federatsiäseneñ berençe däräcäsendäge töp bankı, baş aqça çığaruçı, aqça-kreditlar institutı. Rusiä xökümäte belän xezmättäşlektä berdäm kredit-aqça däwlät säyäsäten eşkärtä.

## Wazifalar
Rusiä Üzäk bankı aqça çığara — emissiä yasıy ala, banklar eşçänlegen tärtipkä sala, töp däwlät iqtisadi idärä itü organı bulıp tora.

Rusiä Üzäk bankı kredit oyışmaları eşçänlegen tikşerä, litsenziälär birä häm qaytara.

Rusiä Federatsiäseneñ Konstitutsiäse buyınça aqça emissiäse (çığaru) tik Rusiä Üzäk bankı tarafınnan yasala, anıñ töp burıçı — sum yaqlawın häm totrıqlılığın tä'min itü.

1990 yılda oyışqan.

Mäskäw şähäre, Neglinnaya uramı 12 adresında urnaşqan.

Räise — Elvira Näbiullina, valüta — Rusiä sumı (rubl), baylığı — 418 880  mln USD (5,5,2015), töp xaq — 7,5%.

## Sıltama

*    История Банка России. 1860—2010: в 2 томах. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010.
*    Баренбойм П. Д., Лафитский В. И. (ред.), Голубев С. А. (сост.) Банк России в 21 веке: Сборник статей. — М.: Юстицинформ, 2003. — ISBN 5-7205-0493-1.
*    Дубова С. Е. Развитие банковского регулирования и надзора в Российской Федерации. — Иваново: Юстицинформ, 2006.
*    Прончатов Е. А. Банк России как кредитор последней инстанции. — Н. Новгород, 2009.
*    Мартыненко В. В. Неизвестная политика Банка России. — М.: ИСПИ РАН, 2004. — 351 с.
*    Баренбойм П. Д., Лафитский В. И. (ред.) Очерки конституционной экономики: статус Банка России. — М.: Юстицинформ, 2001.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Үзәк банклар
Төркем:Россия оешмалары
Нократ республикасы

**Нократ вече республикасы** () — Урта гасырлар заманында Нократ җирендә идарә итү формасы.

## Тарих
Беренче рус күчеп килүчеләр Нократ төбгенә XII гасырның азагында — XIII гасырның башында күренә башлый. Аңарчы Нократ бассейнында чирмешләр (көнбатыш өлешендә), арлар (көнчыгыш өлешендә),  (төньяк өлешендә) яшәгән. Аларны кысрыклап, руслар Никулицын, Котельнич, Колын (Хлынов) шәһрләрен төзетәләр. Монгол-татар ябырылуыннан соң күчеп килүчеләр ташкыны тагын да арта. XIV гасырның икенче яртысында Колын Нократ җиренең үзәге булып киткән.

1378 елдан — сүздәл-Түбән Новгород кенәзе Дминтрий Константиновичның биләмәсе (формаль рәвештә). Аның үлеменнән соң кенәзлектә үзара сугыш башлана. Сугыш нәтиҗәсендә Түбән Новгород кензәлеге аның энесенә, Борис Константиновичка, Сүздәл кенәзлеге һәм Нократ җире — аның улларныа (Семён һәм Василийга) күчкән. Семён һәм Василий үлгәч, Мәскәү кенәзе Василий I аны Мәскәү кенәзлегенә куша.

Василий I үлеменнән соң, Галич һәм Мәскәү группировкалары низагында Нократ җире галичлыларны яклый. Галичлыларның җиңелүдән соң хакимият җирле  аксөякләргә күчә. 1455—1457 елларда Колында агач кирмән төзелә.

1457 елда Василий II Колынга яу белән бара, ләин ул уңышсыз булып чыкты. 1458 елда Колын татарлар тарфыннан уңышлы яулап алына һәм Нократ җире белән килешү төзелә.

1471 елның язын нократлылар Иван IIIның Новгород явында катншалар, ә җәен Олы Урданың башкаласы Сарай-әл-Җәдидкә ябырылган һәм аны талап бетергән.

1485 елда нократлылар Иван IIIның Казан явында катншуыннан катгый рәвештә баш тартканнар. Җавап итеп, ул Колынга гаскәр җибәрә, ләкин ул шәһәрне ала алмаган. Өстәвенә, шәһәрдән Мәскәү  куып чыгарылган.

1486—1488 елларда нократлылар Бөек Устюгка һәм башка Мәскәү олысларына уңышлы яу оештырганнар.

1489 елның җәен Иван III Нократка 64 меңле гаскәр җибәрә. Орлов һәм Котельничны яулап алып, август уртасында гаскәр Колынга барып җитә. Нократлылар бирелергә мәҗбүр булалар. Җитәкчеләрне җәзалап үтерәләр, Мәскәү патшасына тугрылыкка ант иттерәләр.

1490 елда үз хакимиятен ныгыту өчен, Иван III Нократ җирле аксөякләрне башка төбәкләргә (Боровск, Алексин, Кременец, Дмитров) сөрә. Нократ җире Россия составына тәмам кертелә.
## Моны да карагыз
* Ушкуйчылар
## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе тарихы
Франц-Иосиф җире

**Франц-Иосиф җире** — Баренц диңгезенең төньягында урнашкан архипелаг, Россиянең Архангельск өлкәсенә карый. Мәйдан 16,1 мең км².

192 утраудан гыйбарәт. Өч өлешкә бүленә: башка утраулардан Австрия бугазы белән аерылган көнчыгыш өлеше — Вильчек җире (2059 км²), Греэм-Белл утрпаулары (1708 км²) һ.б.; үзәк өлеше — Австрия бугазы белән Британия каналы арасында урнашкан утраулар; көнбатыш өлеше — Британия каналыннан көнбатыштагы утраулар, бөтен архипелагында иң зур Георг җире утравы (2900 км²) нәкъ шул өлештә урнашкан.

Архипелаг йөзенең 85% бозлыклар белән капланган. Иң биек ноктасы (620 м) Винер-Нейштадт утравында. Утраулар ком, балчык һәм комташлардан төзелгән, базальт капламы киң таралган. Уртача температура гыйнварда —23°...—24°, июльдә —1,2°...1,6°. Еллык явымнар саны — төньякта 300 мм, көньякта 500 мм, кышын куе томан, көчле җилләр була. Үсемлекләр бик аз (мүк, лишайниклар). Сөт имезүчеләрдә ак аю, сирәк котып төлкесен очрап була. Кошлар күп, архипелагның көньягында «кош базарлары» булалар. Франц-Иосиф җире ярларында Гренландия , нерпа, диңгез куяны, морж яшиләр. Франц-Иосиф җирендә котып төннәре 125 көн, котып көннәре 140 көн дәвам итәләр. Котып станциясе, геофизика обсерваториясе бар.

Франц-Иосиф җире 1873 елда Карл Вейпрехт һәм Юлиус Пайер җитәкчелегендәге Австрия-Маҗарстан экспедициясе тарафыннан ачылган һәм Австрия-Маҗарстан императоры Франц-Иосиф исеме белән аталган. 1914 елда Исхак Ислямов экспедициясе тарафыннан Россия территориясе дип игълан ителгән.
## Топографические карты
* 
* 

Төркем:Франц-Иосиф җире
Канада Арктика архипелагы

**Канада арктика архипелагы** (, ) — Төньяк Боз океанындагы эре утраулар төркеме, Төньяк Американың иң төньяк яры янында, Канаданың Нунавут һәм Төньяк-Көнбатыш территорияләренә карый.

Мәйданы — 1,3 млн. км².

Эре утраулары: Баффин Җире, Элсмир, Виктория. Кыйтга сайлыгында урнашкан. Рельефы, нигездә, тигезлекләрдән гыйбарәт, көнчыгыш өлешендәге тауларның иң биек ноктасы — 2926 м (Элсмир утравында). Нефть, табигый газ, тимер, бакыр рудасы чыганаклары бар.

Гыйнварның уртача температурасы —23°...—35°, июльнең уртача температурасы +4...+7°. Температураның абсолют минимумы —50°. Еллык явымнар саны — 100 мм (төньякта)...400—450 мм (көньяк-көнчыгышта). Мәңгелек туңлык зонасында урнашкан, бозлыклар бар. Үсемлекләр дөньясы арктика чүле (төньякта) һәм мүк- тундрасыннан (көньякта) гыйбарәт. Утрауларда төньяк боланы, ак аю, котып төлкесе яши. Җәен кошлар күп була. Утрауларның күбесендә кеше яшәми, торак пунктларнының күпчелеге — я эскимос авыллары, я хәрби базалар, я котып станцияләре. Төп торак пунктлары: Икалуит (Фробишер-Бей), Кембриҗ-Бей, Резольют.

Төркем:Канада географиясе
Төркем:Архипелаглар
Мәскәү (көймәләр һөҗүменә каршы крейсер)

**Мәскәү** (**Москва**) — совет һәм Россия көймәләр һөҗүменә каршы боралаклар йөртүче крейсеры, 1123 проектның баш корабы.

## Төзелеш тарихы
1962 елның 15 декабрендә Николаев суднолар төзү заводында Николаевта төзелеш башланды. Кораб 701 завод номерын алды. 1965 елның 14 гыйнварында «Мәскәү» крейсеры суга төшерелде.

## Хәрби тарихы
* 1967 елның 25 декабрендә сафка керде. Кара диңгез флоты (21 көймәләр һөҗүменә каршы кораблар бригадасы) составына керде.
* 1968 елның 31 октябрендә крейсер К-1, К-2 һәм К-3 бурычлар башкаруны  тәмамлады.

## ПКР «Мәскәү» командирлары
Хезмәт иткәндә кораб белән командалау:
* Г. П. Копылов (17 февраль 1965 ел — 11 ноябрь 1967 ел);

## Фотографияләр

Файл:38MoskvaoffMoroccoJan1970.jpg
Файл: 1974 CPA 4376.jpg
File:DN-SN-90-07613 Moskva cllass.jpg
File:Moskva class helecopter carrier.JPEG


Төркем:ССРБ боралак йөртүчеләре
Төркем:1123 проекты крейсерлары
Төркем:Әлифба буенча суднолар
Врангель утравы

**Врангель утравы** (,  — ак аюлар утравы) — Төньяк Боз океанындагы утрау, Көнбатыш Себер һәм Чукотка диңгезләре арасында.

Мәйданы — 7300 км².

Утрауның иң биек ноктасы — 1096 м (Советская тавы), филлит, грәнит, гнейс, кристаллы сланецлардан төзелгән. Климаты суык. Гыйнварның уртача температурасы —21,3...—23,3°С; җәй салкын һәм кыска, июльнең уртача температурасы +2...+2,5°С. Табгате Арктика тундрасына хас. Котып станциясе бар (1926 елдан). 1976 елдан утрауда тыюлык оештырылган. Утрауга рус диңгез сәяхәтчесе Фердинанд Врангель исеме кушылган.

2004 елда ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән.

Төркем:Россия утраулары
Төркем:Россия экотөбәкләре
Киев (көймәләр һөҗүменә каршы крейсер)

**«Киев»** (*С-703 заказ*) — совет көймәләр һөҗүменә каршы крейсер (ПКР), ССРБ Хәрби-Диңгез Флотынды шушы сыйныфның өченче корабы, үзгәртелгән 1123.3 проекты буенча төзелдә.

## Төзелеш тарихы
1968 елның 20 февраленә корабка нигез салу планлаштырылган, шул вакытка Кара диңгез суднолар төзү заводында берничә төп корпус секцияларе эшләп чыгарылган булган. Әмма проектка яңа таләпләр килеп чыгу аркасында (СВВП Як-36М нигез салуны тәэмин итү, ПУ ПКРК «Малахит» бортта урнаштыру һәм башкалар), шуларны иске корпуста тормышка ашмаган, «Киев» корабын төзелештән баш тартырга мәҗбүр булганнар һәм яңа 1143 проекты исемдәш корабын нигезләргә дип карар кабул ителә.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ боралак йөртүчеләре
Төркем:1123 проект крейсерлар
Төркем:Әлифба буенча суднолар
Динамит

**Динамит** ( — көч) — көчле шартлаткыч матдә. 

Төп состав өлеше — нитроглицерин һәм башка сыек нитроэфирлар (15%). Бөтен масса гадәттә цилиндрик формага тыгызланыла һәм кәгазь яки пластмасса төргәгенә салына. Корылманы шартлату капсюль-детонатор ярдәмендә ашырыла.

Динамит тау сәнәгатендә каты тау токымнарны шартлатуда, су асты һәм шахта эшләрендә һәм дә хәрби максатларда кулланыла.

Төркем:Шартлаткыч матдәләр
Алеут утраулары

**Алеут утраулары** (, ) — Тын океанның төньякгында, Әләскә ярымутравыннан көньякка 1740 километрга дуга шәкелендә сузылган архипелаг. АКШның Әләскә штатына карый. Утрауларда АКШ хәрби базалар бар.
## География
110 утрау һәм күп кыялардан гыйбарәт. Беринг диңгезен көньяктан урап тора. Мәйданы — 37,8 мең км². Халык саны 8 162 кеше (2000). 25 гамәлдәге  бар, шуларның иң биеге — Шишалдин янартавы (2860 м). Җир тетрәүләр еш булалар. 
### Климат
Климаты — субарктик океан, кыш җылы, дымлы, көчле җилләр исәләр. Кар күп ява. Тау түбәләрен һәрвакыт кар каплап тора. Җәй салкынча, томаннар еш була. Иң суык ай — февральның уртача температурасы —1,4°, кайвакыт —10, 15° кадәр суык була. Августның уртача температурасы +11,9°. Еллык явымнар саны — 1500 мм.

Үсемлекләр — нигездә үләннәр һәм куаклыклар; туфраклары субполяр, кәсле-торфлы һәм таулы-тундра.

Энг йирик аҳоли пункти — Адак. Аҳолиси балиқ, денгиз ҳайвонларини овлаш б-н шуғулланади.
## Тарих
Алеут утраулары 18 гасыр уртасында Россия империясенә кушылган. 1867 елда Александр II Алеут утрауларын Әләскә белән бергә АКШка сатып җибәргән.
1942 елда утрауларның көнбатыш өлеше японнар тарафыннан басып алынган; 1943 елда аны американ-канад десанты бәреп чыгарган.

Gareloi_01.jpg|Гарелой () утравы
UnalaskaAlaska.jpg|Уналаска утравында
Atka.JPG|Атка утравында

## Тышкы сылтамалар
* Алеут утраулары 
## Искәрмәләр

*
Aksiä (iqtisad)

**Aksiä** (, ,  — xoquq) — çığarıla torğan qimmätle qäğäz, xucağa (aktsioner) aksionerlıq cämğiäte tabışınıñ öleşen dividendlar törendä alu xoquqın, aksionerlıq cämğiäte belän idärä itü xoquqın häm milege öleşenä xoquqnı berketä. 

Räsäy qanunnarı buyınça aksiä — isemle qimmätle qäğäz.

## Törlär

### Ğadi aksiälär
**Ğadi aksiälär**:
*aksionerlıq cämğiäte belän idärä itü xoquqın birälär (ber aksiä — aktsionerlar cıyılışında — ber tawış),
*aksionerlıq cämğiäte tabışı büleneşendä qatnaşalar.
*Dividendlar çığanağı — aktsionerlıq cämğiät çista tabışı. Dividendlar zurlığı eşxanä direktorlar şurasında raslana.
* Dividendlar büleneşe — alınğan ğadi aksiälär sanına turı kilä.

### Östenlekle aksiälär
**Östenlekle aksiälär** (**Privilegiäle**) ğadi aksiälärgä qarağanda imin tabış alunı birälär, berençe çirattağı dividendlar tüläwen tä'min itä, läkin ğädättä aktsionerlıq cämğiät belän idärä itü xoquqın çiklilär.

Östenlekle aksiälär tübändäge bülenälär:
* **Östenlekle aksiälär** — tawış xoquqına alışu näticäsendä östenleklär birälär: tabış zurlığı bilgelänä, cämğiätne yabu qimmätlege bilgelänä, östen xoquqlı tüläwlär.
* **Cıyu aksiäläre** (**Kumulätiv**) — şulay uq östenleklär, dividendlar cıyu.

Şulay uq **oyıştıru aksiäläre** bar.

## Listing

Birjağa kertü öçen aksiälär listing protsedurasın ütärgä tieş. Satuda qatnaşu — şirkätkä ozaq waqıtlı kapitalnı cälep itärgä mömkinlek birä, şirkät qimmätlegen arttıra.

## Bäyä

***Nominal' bäyä** — nigez kapitalına turı kilä
* **Aksiä çığaru bäyäse** — berençe çığaruda aksiä bäyäse. Çığaru (emissiä) bäyäse nominal' bäyädän zurraq.
* **Bazar bäyäse** — ikençel bazarda satu—alu bäyäse, fond birjasında formalaşa.
* **Balans bäyse** — şirkät balansı qimmätlege çığarılğan aksiälär sanına çağıştırması.

## Aksiälär qapçıqları
**Aksiälär qapçığı** — ber qulda (xucada) aktsionerlıq cämğiätneñ aksiäläre sanı.

*5% — aktsionerlar cıyılışı öçen citä
*25% — ğomumi cıyılış küpçelek qararların tıya

### Aksiälär tıyu qapçığı
**Aksiälär tıyu qapçığı** — direktorlar şurasına veto — tıyu quyırğa mömkinlek birä torğan aksiälär öleşe. Ğädättä, tıyu qapçığı — **25% kübräk**.

### Aksiälär käntrül' qapçığı

**Aksiälär käntrül' qapçığı** — xucağa bäysez itep qararlar itärgä mömkinlek birä torğan aksiälär öleşe. Ğädättä, tıyu qapçığı — **50% + 1 aksiä**.

## Sıltamalar
*Статья 2 федерального закона «О рынке ценных бумаг» от 22.04.1996 N 39—ФЗ в редакции 28 декабря 2002. В предыдущей редакции допускался выпуск акций на предъявителя.
* ПОЛОЖЕНИЕ ПО БУХГАЛТЕРСКОМУ УЧЁТУ «УЧЁТ ФИНАНСОВЫХ ВЛОЖЕНИЙ» ПБУ 19/02
* Банки и небанковские кредитные организации и их операции: Учебник. Под.ред. Е. Ф. Жукова. М:Вузовский учебник, 2004.—491с. ISBN 5-9558-0011-5, гл.1.4. Эволюция банковских операций.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Ватандашлар хокукы
Бризантлык

**Бриза́нтлык** (, ) — шарлтаткыч матдәнең характеристикасы. Берәр матдәнең шартлау булган мөхитендә ватырга сәләтен үлчи торган күрсәткеч. Үлчәү берәмлеге — миллиметр.
## Кайбер шартлаткыч матдәләрнең бризантлыгы
* Тротил — 16,5 мм
* № 1 тыгызылган кыя аммониты — 22 мм
* Аммонал — 16 мм
* Һексоген — ~24 мм (кургач цилиндрны вата).
Fyuçers

**Fyuçers** (inglizçä *futures*) — çığarılma finans qoralı, töp aktivnıñ alu-satu standart waqıtlı birja kontraktı, **bügenge bilgelängän bäyädä kiläçäktäge kürsätelgän waqıtta nindider aktiv miqdarın satu yäki alu şartların bilgeläp quyu turında kileşü**.

Ativnıñ başqa üzlekläre - miqdar, sıyfat, törgäkläw, bilge - birja kontraktında aldan kileşelgän.

Fyuçers - forward kontraktınıñ ber töre bulıp qarala, läkin alar arasında ayırması bar: forward - ber tapqır birjadan tış kileşü, ä fyuçers kontraktı - birjada satıla torğan häm qabatlana torğan täqdim.

XIX ğasırdan qullanıla.

## Törlär

* **Tä'min itü fyuçersı** - ütälü datasında aluçı/satuçı töp aktivnıñ bilgelängän miqdarın alırğa/satırğa tieş. Tä'min itü soñğı bazar bäyälärendä bara.
*  **İsäpläw fyuçersı** - tä'min itüsez fyuçers, ixtiqär maqsatınnan häm xätär heclaw öçen qullanıla.

## Variatsion marja

**Variatsion marja -** açılğan yäki yabılğan kontraktlarnıñ tabışı yäki zıyanı kön sayın isäpläp çığaru marjası. 

## Depozit marjası

**Depozit marjası**()- başlanğıç marja yäki iminiät tä'min itüe - fyuçers açılğanda birja alğan qaytarıluçan iminiät tüläwe. Ğädättä  baza aktivınıñ 2-10% na tigez.

## Sıltamalar

*    Джон К. Халл. Опционы, фьючерсы и другие производные финансовые инструменты, 8-е издание = Options, Futures, and Other Derivatives, 8th Edition. — М.: «Вильямс», 2013. — 1072 с. — ISBN 978-5-8459-1815-4.
*   Дэниел Сигел, Дайан Сигел. Фьючерсные рынки: Портфельные стратегии, управление рисками и арбитраж = The Futures Markets: The Professional Trader's Guide to Portfolio Strategies, Risk Management and Arbitrage. — М.: «Альпина Паблишер», 2012. — 627 с. — ISBN 978-5-9614-1451-6.
*    Хеджирование на срочных рынках. Васильев А. В. Москва, 2001 год
*    Деривативы: Курс для начинающих = An Introduction to Derivatives. — М.: «Альпина Паблишер», 2009. — 208 с. — (Серия «Reuters для финансистов»). — ISBN 978-5-9614-1092-1.

Төркем:АкчаТөркем:ИкътисадТөркем:Кыйммәтле кәгазьләрТөркем:Ватандашлар хокукы
Ангара

**Ангара́** (, ) — Русиянең Иркутск өлкәсе һәм Красноярск краендагы елга. Енисейнең иң күп сулы кушылдыгы.

Озынлыгы — 1779 км. Бассейнының — 1,040 мең км². Байкал күленнән агып чыга.

Төп кушылдыклар: уңнан — Илим, Оса, сулдан — Иркут, Белая, Ока, Тасеева. Кар һәм яңгырлардан су ала.

Кушылу җирендә уртача су чыгымы 5100 м³/сек. Түбән агымында октябрь-ноябрьда, Братск сусаклагычында ноябрь-декабрьда боз белән каплана. Майның беренче яртысыннан боз эри башлый.

Ангараның югары агымында сускалагычлар каскады төзелгән, Иркутск, Братск, Усть-Илим ГЭСлары эшлиләр, Богучаны ГЭСы төзелә.

Көймәләр йөрешле елга. Ангарада торучы шәһәрләр: Иркутск, Ангарск, Усолье-Сибирское, Свирск, Братск, Усть-Илимск һәм Кодинск.
## Искәрмәләр
 


Төркем:Енисей кушылдыклары
Төркем:Иркутск өлкәсе елгалары
Төркем:Красноярск крае елгалары
Леонора Куватова

**Леонора Куватова** (Леонора  Сафый кызы Куватова, ) – балет артисты, балет мөгаллиме. РСФСР халык артисты (1982). Салават Юлаев премиясе лауреаты (1987).

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 9 ноябренда Уфада туган. Ленинград хореография укуханәсен (*профессор И. Трофимова сыйныфы*) тәмамлый (1967). Уфада опера-балет театрына солист итеп кабул ителә (1967 елдан). Уфа хореография укуханәсендә классик бию педагогы (1987 елдан), сәнгать җитәкчесе (1994 елдан). Уфада опера-балет театрының баш балетмейстеры (2009 елдан). 
* Р. Нуриев исемендәге халыкара балет сәнгате фестиваленең сәнгать җитәкчесе (2009, 2010, 2011). 
* Япониядә (1991-1992), Италиядә (1996-1997), Төркиядә (2005-2006) мастер-класслар күрсәтә.
* Чит илләрдә (Алмания, Польша, Маҗарстан, Италия, Франция, Португалия, Голландия, АКШ, Һиндстан, Вьетнам, Мексика, Япониядә) гастрольләрдә була.

## Иҗаты
#### Төп партияләре
* *Одетта-Одиллия* («Аккош күле» П. Чайковский) 
* *Аврора* («Йокыга талган гүзәл» П. Чайковский)
* *Жизель* («Жизель» А.Адан)
* *Китри* («Дон Кихот» Л. Минкус)
* *Көлбикә* («Көлбикә» С. Прокофьев) 
* *Мария* («Бакчасарай фонтаны» Б. Асафьев)
*  *Анель* («Зур вальс» И. Штраус) 
* *Эвридика* («Орфей» Е.Фомин)
* *Керри* («Керри сеңел» Р. Паулс), 
* *Сөембикә* («Шүрәле» Ф. Яруллин) 
* *Галимә* («Кара йөзләр» Х.Ш.Зәимов, А.Г.Чугаев) 
* *Зәйтүнгөл* («Торна җыры» Л. Степанов, З. Исмәгыйлев) 
* *Айсылу* («Яратам сине, тормыш» Н. Сабитов) 
* *Айгөл*   (Айгөл иле» Н. Сабитов) *(беренче башкаручы)*
* *Зөбәрҗәт* («Ай тотылган төндә») *(беренче башкаручы)*

#### Партнёрлары
* Михаил Барышников (Киров театры сәхнәсендә П. Чайковскийның «Щелкунчик» балетында)
* В.М.Гордеев
* Р.Усама

#### Куйган спектакльләре
* «Шопениана» *(М. Фокин хореографиясе)*
* «Вакханалия» 
* «Вальпургия төне»
* «Баядерка» *(шәүләләр акты)* 
* «Классика сөйкемлелеге»

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Данлыклы хезмәт өчен»  медале (1971)
* БАССР атказанган артисты (1971)
* БАССР халык артисты (1974)
* РСФСР халык артисты (1982)
* Салават Юлаев премиясе (1987)
* «Балет» журналы премиясе — «Бию җаны» (2011)
* 2023 ― Салават Юлаев ордены
## Искәрмәләр
 
## Сылтамалар
*  Уфа опера-балет театры сайты 
*  Башкортстан (белешмәлек)  
*  Анда  җан бар... 

Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Ленинград хореография укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Сөембикә партиясен биючеләр
Төркем:Артистлар
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Optsion

**Optsion** (latinça *optio* - teläk) — çığarılma finans qoralı, bilgelängän aktivnı (tawar, qimmätle käğäz) kileşelgän bäyädä kiläçäktäge satu yäki alu **xoquqı** (läkin **yöklämäse tügel**) turında kileşü. (Fyuçers - kiläçäktäge kürsätelgän waqıtta nindider aktiv miqdarın satu yäki alu **yöklämäse**)

Optsion satuçı satılğan optsion şartları buyınça aktivnı cawap räweşendä satarğa yäki alırğa tieş.

Satu optsionı - *put option*,  alu optsionı - *call option*, ike yaqlı optsion - *double option* dip yörtelä.

1630 yıldan qullanıla.

## Törlär

* **Koll optsionı** - alu optsionı - baza aktivın bilgelängän bäyädä **alu xoquqın** aluçığa birä.
* **Put optsionı** - satu optsionı - baza aktivın bilgelängän bäyädä **satu xoquqın** aluçığa birä.

Şulay itep, 4 kileşü bar:
* Koll optsionın satu
* Koll optsionın alu
* Put optsionın satu
* Put optsionın alu

**Amerika optsionı** - optsion waqıtın ütmäkçe, tüläp beterelep bula.

**Awrupa optsionı** - optsion tik bilgelängän waqıtta tüläp beterelep bula.

**Optsion bäyäse (premiäse)** - optsion kileşüen imzalağanda satuçığa tüläw. Birja optsionı premiäse yäki bäysäe anıñ birja kursına tigez.

## Sıltamalar

* Джон К. Халл. Опционы, фьючерсы и другие производные финансовые инструменты, 8-е издание = Options, Futures, and Other Derivatives, 8th Edition. — М.: «Вильямс», 2013. — 1072 с. — ISBN 978-5-8459-1815-4.
* Дэниел Сигел, Дайан Сигел. Фьючерсные рынки: Портфельные стратегии, управление рисками и арбитраж = The Futures Markets: The Professional Trader's Guide to Portfolio Strategies, Risk Management and Arbitrage. — М.: «Альпина Паблишер», 2012. — 627 с. — ISBN 978-5-9614-1451-6.
*    Хеджирование на срочных рынках. Васильев А. В. Москва, 2001 год
* Деривативы: Курс для начинающих = An Introduction to Derivatives. — М.: «Альпина Паблишер», 2009. — 208 с. — (Серия «Reuters для финансистов»). — ISBN 978-5-9614-1092-1.

## Искәрмәләр

Төркем:АкчаТөркем:ИкътисадТөркем:Кыйммәтле кәгазьләрТөркем:Ватандашлар хокукы
Азат Гаеткулов

**Азат Гаеткулов**, Азат Миңлегали улы Гаеткулов (, *[[1956 ел]]ның [[27 гыйнвар]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Җылаер районы|Матрай районы]], [[Юлдыбай (Җылаер районы)|Юлдыбай]]*) – курайчы артист. Россия Федерациясенең атказанган артисты (1998). Г.Сәләм (1990), С. Юлаев (2000) премияләре лауреаты. БР курайчылар берлеге рәисе (2007-2010).

## Тәрҗемәи хәле
1956 елның 27 гыйнваренда БАССР Матрай (хәзерге Җылаер) районы Юлдыбай авылында туган. Уфада 1- санлы интернат-мәктәпне, сәнгать укуханәсен *([[1977]], Г. Сөләйманов сыйныфы)*,  дәүләт университетын (1994) тәмамлаган. Уфада сәнгать укуханәсендә укыта (1975-1978). 1978 елдан эстрада артисты (Росконцерт). Уфа филармониясендә әдәби-музыкаль лекторий солисты (1994 елдан).

## Иҗаты
Курайда виртуоз уйнау остасы, әлеге уен коралында классик уйнау традицияләрен дәвам иттерүче. Каракалпакстанда (1976), Якутиядә (1978) «БАССР әдәбияты һәм сәнгате көннәре»ндә катнаша. Халык уен коралларында уйнаучыларның III бөтенроссия конкурсында (Тула, 1986) дипломга ия була. Финляндия, Әфганстан, Перу, АКШ, Канада, Испания, Австралия, Яңа Зеландия, Сингапур, Һолландия, Алмания, Төркиядә гастрольләрдә була.
* РСФСР халык артисты Флюра Килдиярова, БАССР атказанган артисты В. Хызыров  белән чыгыш ясый.

#### Ансамбль җитәкчесе
Әлшәй, Авыргазы, Бишбүләк, Дәүләкән, Җылаер, Кырмыскалы, Миякә, Чишмә районнарында, Курган, Пермь өлкәләрендә, Мәскәүдә курайчылар ансамбльләре оештыра.

#### Репертуар
##### ''Озын көйләр''
«Ашкадар», «Буранбай», «Гыйльмияза», «Тәфтиләү», «Таштугай», «Уел», «Урал», «Чыңрау торна», «Җәяүле Мәхмүт», «Зарифа», «Мөгълифә», «Чук шомырт», «Перовский», «Порт Артур».

#### Шәкертләре
* Р. Р. Карабулатов
* Н. М. Каикбердин 
* Р. Х. Нәдергулов һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган артисты (1987)
* БССР халык артисты (1991)
* Россия Федерациясенең атказанган артисты (1998)
* Г. Сәләм премиясе (1990)
* Салават Юлаев премиясе (2000)
* II дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены медале 

## Гаилә хәле
Хатыны Фәния Кырмыскалы районы Мөхсин авылыннан. 1982 елда Уфада туган улы Азат Украинадагы сугышта 2022 елның ноябрендә һәлак булган, өч баласы калган 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Уфа филармониясе сайты 
*  Башкортстан (белешмәлек)  

## Моны да карагыз
*   Курайда уйнавын тыңларга

Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Артистлар
Төркем:Югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Рәшидә Туйсина

**Рәшидә Туйсина** (Рәшидә Гыйльметдин кызы Туйсина, ) – биюче артист. РСФСР атказанган артисты (1978). Г.Сәләм (1968), С.Юлаев (1974) премияләре лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1942 елның 10 маенда БАССР Баймак районы Чыңгыз авылында туган. Мәктәпне тәмамлагач, пионер әйдаманы булып эшли. Уфага вожатыйлар укуына баргач, Фәйзи Гаскәров ансамбленә  кастинг үтә.
* 1960 елдан халык биюләре ансамбле солисты
* 1980-1987 елларда Уфа филармониясендә балет солисты
* Р. Гарипов исемендәге 1- санлы гимназия-интернатта (1991 елдан),  Г. Әлмөхәммәтов исемендәге гимназия-интернатта (1994 елдан),  144- санлы гимназиядә (1997-2002 елларда) бию төркеме җитәкчесе.

## Иҗаты

Молдавиядә (1972), Эстониядә (1977) «РСФСР әдәбияты һәм сәнгате көннәре»ндә, 
Якутиядә (1978), Чуашиядә (1981) «БАССР әдәбияты һәм сәнгате көннәре»ндә катнаша.
ССРБ шәһәрләрендә һәм 20 чит илдә (Мали, Сенегал, Гвинея, Һиндстан, Монголия, Франция, Италия, Швеция, Алмания, Польша, Финляндия, Испания, Дания һ.б.) гастрольдә була. Яшьләр һәм студентларның бөтендөнья фестивалендә (София, 1968) лауреат исеменә, җыр һәм бию ансамбльләренең бөтенрусия ярышында (Мәскәү, 1978) дипломга лаек була.
 
#### Репертуар
Р. Туйсина биюләре табигыйлеге, тирән эчтәлекле булуы белән җәлеп итә. Тумыштан килгән искиткеч грация  һәм сокланырлык кул пластикасы белән биюләрендәге хатын-кыз образларын  эшкәртелү  дәрәҗәсенә җиткерә. 
* «Заһидә», «Чиләк белән бию», «Бишбармак», «Бөрҗән кызлары», «Гөлнәзирә», «Җиде кыз», «Зарифа», «Шаян кызлар», «Туган Урал» (Салават Юлаев премиясе, 1974, курайчы Ишмулла Дилмөхәммәтов белән бергә)
* Көнчыгыш халыклары (Вьетнам, Һиндстан, Корея, Пакъстан) биюләре

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган артисты (1972)
* БАССр халык артисты (1974)
* РСФСР атказанган артисты (1978)
* Г. Сәләм премиясе (1968)
* Салават Юлаев премиясе (1974)
* Салават Юлаев ордены (2012)

## Сылтамалар
*  Башкортстан (белешмәлек) 
*    Рәшидә Туйсина юбилеен сәхнәдә билгеләде 
 
## Искәрмәләр

Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:Русиянең атказанган артистлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Артистлар
Зур Нева

**Зур Нева́** (*Больша́я Нева́*) — гомуми атама, кайчакта Нева елгасының Сарай күпереннән Фин култыгына кадәр өлеше Зур Нева дип йөртелә. Башка чынакларга караганда Зур Невкадан Нева ирегенә кадәр сузыла.

## География хәбәрләр
Озынлык — 3,5 км тирәсе. Киңлек — 200 дән 400 метрга кадәр. Тирәнлек — 12,8 метрга кадәр.

## Истәлекле урыннар
* Зур Нева аша аркылы ике күпер ыргытылган.
** Сарай күпере
** Благовещение күпере

## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург елгалары
Fort Ross

**Fort Ross** (inglizçä *Fort Ross*, rusça *Форт-Росс*) - AQŞ Tönyaq Kaliforniä yar buyında, San-Fransisko şähärennän 80&nbsp;km arada tönyaqqa urnaşqan elekke Rusiä awılı häm ağaç kirmäne. 

1812 yılda cänlek tirese belän säwdä itkän öçen Rusiä-amerika şirkäte tarafınnan nigezlängän.

Fort Ross - Tönyaq Amerikadağı Rusiä iñ könyaq awılı bulğan.

1841 yılda Rusiä-amerika şirkäte üz milegen zur cir iäse **Con Satter** ğa satqan.

Xäzerge waqıtta Fort Ross - AQŞ Milli tarixi häykäle.

Rusiä komendantı **Rotçev yortı** - saqlanğan bina - milli ähämiättäge häykäl bulıp tanılğan. Yıl sayın 150 000 keşe Fort Ross kirmänenä kilä.

## Tarix

Rusiä eşmäkäre, däwlät eşleklese **Aleksandr Baranov** Kaliforniädä Rusiä kirmänenä nigez salu turında qarar itä.

**İvan Kuskov** citäkçelegendäge säyäxätlär (1808-1809, 1811-1812) näticäsendä 1812 yılda Fort Ross nigezlänä (20 urıs häm 90 aleut).

Cirle qäbilä **kaşaya-pomo** belän kileşü tözelgän.

1817 yılda näq Fort Rossta berençe tapqır Amerika qıytğasında yözem quağı utırtıla.

Fort Ross belän berqayçan suğışlar bulmağan, cirle indeets qäbiläläre belän duslarça itep yäşägännär.

Xucalıqnıñ töp tarmağı - terlekçelek: 940 at, 900 sarıq (1830).

Fort Ross töp maqsatı - Rusiäneñ Äläskä awılların aşamlıqlar belän tä'min itü.

1839 yılda Äläskäne aşamlıqlar belän yaña tä'min itüçelär kilep çıqqanı häm Fort Rossqa zur çığımnar bulğanı säbäple Fort Ross satıla.

## Sıltamalar

*Истомин А.А. Селение Росс и калифорнийские индейцы // Советская этнография - 1980. - №4. - С.57-69.
*    Истомин А.А. Индейская политика российской колониальной администрации в Калифорнии // Власть в аборигенной Америке. М., 2006. С.500-524.
*    Петров А. Ю., Капалин Г. М., Ермолаев А. Н. О продаже русской колонии Форт Росс в Калифорнии // Вопросы истории. — 2013. — № 1. — С. 3—17.
*    Россия в Калифорнии. Русские документы о колонии Росс и российско-калифорнийских связях, 1803-1850. Т.I. М., 2005. Т.II. М., 2012.
* Официальный сайт
* Страничка на сайте парков Калифорнии
* Форт-Росс: 200 лет со дня основания русского поселения в Калифорнии 
* Официальный сайт снимающегося художественного фильма «Форт Росс» 
* ''Майничева А. Ю.'' Форт-Росс в историографии США 
* Форт-Росс в Энциклопедии российско-американских отношений
* Форт-Росс
** Борьба за международное признание
* Fort Ross Interpretive Association Home Page
** Fort Ross History на сайте *Fort Ross Interpretive Association*
* History of Fort Ross
* History of Fort Ross на сайте parks.sonoma.net 
* Fort Ross chronology 

Төркем:АКШ тарихы
Төркем:Русия Америкасы
Благодарный

**Благодарный** () — Россия Федерациясенең Ставрополь краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1971 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (82,3%), чегәннәр (7,5%), әрмәннәр (3,6%), төрекләр (1,8%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Благодарный «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ставрополь крае шәһәрләре
Нефтекумск

**Нефтекумск** () — Россия Федерациясенең Ставрополь краенда урнашкан шәһәр.

## Сәгать поясы

## Тарих
1848 елда Камыш-Борын исемле татар авылы пәйда була. Ул — Нугай даласында беренче утрак пункт. 1954 елда Камыш-Борынга Грозныйдан 6№ эзләнеп бораулау идарәсе күченеп килә. 1963 елда Ставрополь крае шурасы карары белән Камыш-Борын эшче бистәсе Нефтекумск эшче бистәсенә кушыла. Әлеге заманда Камыш-Борын атамасы бер микрорайон исеме сыйфатында саклана.

Нефтекумск шәһәре Шәһәр тибындагы бистә статусын 1962 елдан, шәһәр статусын 1968 елдан башлап йөртә.

## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (75,7%), даргиләр (7,3%), нугайлар (3,6%), татарлар (3,3%), төрекмәннәр (1,8%), әрмәннәр (1,8%), аварлар (1,0%).

## Танылган шәхесләр
* Алим Кәмалов, нефтехимик химик фәннәр докторы.
* Муса Хөсәенов, төзүче-бетончы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (''1966'').

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Нефтекумск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

## Искәрмәләр

Төркем:Ставрополь крае шәһәрләре
Төркем:Нефтекумск
Магас

**Магас** (, ) — Россия Федерациясенең Ингушетия Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 2000 елдан башлап йөртә.

## Халык
Милләтләр (2010): ингушлар (78,7%), урыслар (16,7%), аварлар (1,0%).

## Мәдәният
* «Ингушетия» — Ингушетия Республикасының дәүләт халык биюе ансамбле.
## Мәгариф

* Ингуш дәүләт университеты (*ИнгДУ*)
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Магас «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ингушетия Җөмһүрияте шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Магас
Буйнакск

**Буйнакск** (, ) — Россия Федерациясенең Дагстан Җөмһүриятендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1866 елдан башлап йөртә.

## Шәһәрдә туган танылган шәхесләр
* Иван Әлиев *([[1892]]-[[1964]], [[Волгоград]])*, генерал-майор (1943).
* Камил Мәхмүтов (1941), генерал-майор.

## Халык
Милләтләр (2010): аварлар (48,9%), комыклар (32,7%), лаклар (7,3%), даргиләр (6,8%), урыслар (2,1%).
## Моны да карагыз
* Төньяк Кавказ мөселманнарының Диния нәзарәте (1944―1989)
## Тышкы сылтамалар
* 
* Буйнакск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Дагстан шәһәрләре
Дагестанские Огни

**Дагестанские Огни** (, , , , ) — Россия Федерациясенең Дагстан Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1929 елдан, шәһәр статусын 1990 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): табасараннар (46,3%), әзериләр (23,2%), ләзгиләр (17,9%), даргиләр (6,6%), агуллар (3,1%), урыслар (1,1%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Дагестанские Огни «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Дагстан шәһәрләре
Эзбербаш

**Эзбербаш** (,    ) — Россия Федерациясенең Дагстан Җөмһүриятендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1938 елдан, шәһәр статусын 1949 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): даргиләр (65,1%), комыклар (15,1%), ләзгиләр (7,9%), урыслар (3,7%), аварлар (3,4%), лаклар (2,6%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Эзбербаш «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Дагстан шәһәрләре
Каспийск

**Каспийск** () — Россия Федерациясенең Дагстан Җөмһүриятендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

2022 елның 15 ноябреннән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.
## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1936 елдан, шәһәр статусын 1947 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): ләзгиләр (21,5%), даргиләр (20,8%), аварлар (14,7%), лаклар (14,3%), комыклар (9,7%), урыслар (8,9%), табасараннар (5,4%), агуллар (1,7%), рутуллар (1,2%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Каспийск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Дагстан шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Южно-Сухокумск

**Южно-Сухокумск** () — Россия Федерациясенең Дагстан Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1963 елдан, шәһәр статусын 1988 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): аварлар (46,2%), даргиләр (21,1%), ләзгиләр (10,4%), лаклар (9,2%), комыклар (4,8%), урыслар (4,2%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Южно-Сухокумск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Дагстан шәһәрләре
Майский

**Майский** () — Россия Федерациясенең Кабарда-Балкария Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1938 елдан, шәһәр статусын 1965 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (70,0%), төрекләр (11,5%), кабардалар (5,6%), кореялылар (3,3%), чегәннәр (2,9%), украиннар (1,2%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Майский «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Кабарда-Балкария шәһәрләре
Тырныавыз

**Тырныавыз** (, , ) — Россия Федерациясенең Кабарда-Балкария Җөмһүриятендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1939 елдан, шәһәр статусын 1955 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): балкарлар (52,2%), урыслар (23,2%), кабардалар (15,2%), татарлар (1,6%), украиннар (1,0%), ләзгиләр (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Тырныавыз «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Кабарда-Балкария шәһәрләре
Кизләр

**Кизләр** яки **Кызылъяр** () — Россия Федерациясенең Дагстан Җөмһүриятендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1785 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (40,5%), аварлар (20,0%), даргиләр (14,6%), комыклар (5,5%), ләзгиләр (4,9%), лаклар (3,6%), әрмәннәр (2,1%), табасараннар (1,7%), рутуллар (1,7%), әзериләр (1,6%), нугайлар (1,2%).

## Тышкы сылтамалар
* Кизләр/Кызылъяр «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Дагстан шәһәрләре
Налчык

**Налчык** (, , ) — шәһәр, Россия Федерациясенең Кабарда-Балкария Җөмһүрияте башкаласы.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1921 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): кабардалар (49,8%), урыслар (28,7%), балкарлар (12,3%), осетиннар (2,0%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Налчык «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Кабарда-Балкария шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Нальчик
Алагир

**Алагир** (, ) — Россия Федерациясенең Төньяк Осетия Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1938 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): осетиннар (91,8%), урыслар (5,5%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Алагир «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Төньяк Осетия шәһәрләре
Усть-Җегута

**Усть-Җегута** яки **Җүкәтәй Тамагы** (, , , ) — Россия Федерациясенең Карачай-Чиркәсия Җөмһүриятендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1975 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): карачайлар (54,9%), урыслар (32,5%), абазалар (6,1%), чиркәсләр (1,4%), чегәннәр (1,1%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Усть-Җегута «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Карачай-Чиркәсия шәһәрләре
Теберда

**Теберда** (, ) — Россия Федерациясенең Карачай-Чиркәсия Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1929 елдан, шәһәр статусын 1971 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): карачайлар (69,4%), урыслар (25,2%), осетиннар (1,7%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Теберда «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Карачай-Чиркәсия шәһәрләре
Дрейк бугазы

**Дрейк бугазы** ( ) — Утлы Җир архипелагы һәм Көньяк Шетланд утраулары арасында урнашкан бугаз. Җир шарында исеме булган бугазалар арасында иң киңе (820—1120 километр). Атлантик океанын Тын океан белән бәйли. Озынлыгы 460 км. Тирәнлеге 5249 метрга кадәр (иң сай урыны — 276 м). Көчле бураннар була. Кышын көньяк өлеше боз белән каплана; җәен бозтаулар күп. Бугаз шул юлдан 1578 елда йөзеп үткән инглиз диңгезче һәм пират Френсис Дрейк исеме белән аталган.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Аргентина географиясе
Төркем:Чили географиясе
Төркем:Тын океан бугазлары
Төркем:Атлантик океаны бугазлары
Сарай күпере

**Сарай күпере** () — Санкт-Петербург шәһәрендәге Нева (Зур Нева) елгасы аша үтә торган күпер. Шәһәрнең үзәк өлешен (Адмираллык утрау) Васильевский утравы белән тоташтыра.

Сарай юлы һәм Биржа мәйданы белән бер сызыкта тора.

## Исем
Күпер Кышкы сарай һәм Сарай яр буе урамы белән якынлыгы сәбәпле Сарай күпере дип йөртелә.

## Тарих
### Плашкоут күпере
Адмираллык утрау һәм Кышкы сарай янындагы Васильевский утравы белән тоташтыра торган плашкоут күперен төзелеш турында ниятләр XIX гасырда килеп чыкканнар инде.

1853 елда Николай I күпер проектын раслаган..

### Даими күпер
1882 елда иҗтимагый оешмалар һәм күп йорт хуҗалары Сарай плашкоут күпере даими күпергә алмаштырырга дип үтенеч белән Шәһәр управасына чыкканнар.

## Корылыш
Күпер төзелеше: металлы биш аралыклы, үзәгендә бүленгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Дворцовый мост, видеоролик "Из жизни петербургских мостов" 
* Дворцовый мост со спутника. 
* График разводки мостов на Неве.
Фәрит Хөснуллин

**Фәрит Хөснуллин** (Фәрит Мөнәвир улы Хөснуллин) – Татарстанның Сарман районы башкарма комитеты җитәкчесе (2014 елның декабреннан). ТР  I класслы дәүләт киңәшчесе чинында (2003).

## Тәрҗемәи хәле
1963 елның 12 мартында ТАССР Сарман районы Сарман авылында туган. Әтисе – М.Ф.Хөснуллин – күмәк хуҗалык рәисе, ТАССР атказанган агрономы. «Инженер-механик» белгечлеге буенча Казан дәүләт авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый (1985). 1986-1987 елларда хәрби хезмәт үтә.

## Хезмәт баскычлары

* Карамалы № 5 механикалаштырылган колоннада инженер-геодезист (1985-1986)
* Сарман механикалаштырылган сугару оешмасында баш инженер (1987-1992)
* «Булгар-Лада» АҖ «Сарман» техник хезмәт күрсәтү станциясендә мастер (1992-1994)
* «Петровская» агрофирмасының «1 Май» совхозы (Әлмәт районы) җитәкчесе (1994-1995)
* Сарман районында «8 март», Муса Җәлил исемендәге күмәк хуҗалыклары җитәкчесе (1995-2003)
* «Татарстан сөте» ААҖ филиалы – «Сарман сөт заводы» директоры (2003-2005)
* «Агрокөч» ЯАҖ «Сарман» агрофирмасының башкаручы директоры (2005-2007)
* Сарман районы авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәсе җитәкчесе (2007-2014)

## Район башлыгы
* 18.11.2014 - Сарман муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесенең беренче урынбасары 
* 19.11.2014- Сарман муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесе вазифаларын башкаручы
* 16.12.2014 - Сарман муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесе

## Гаилә хәле
Гаиләле, ике бала үстерә.

## Сылтамалар
*   Татарстанның Сарман районында җитәкчелек алмашынды
* ТР  эшчәнлек үзәге сайты 
*  Районда яңа җитәкче билгеләнде 

## Искәрмәләр

Төркем:Югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның дәүләт гражданлык хезмәткәрләре
Төркем:Татарстанның I класслы дәүләт киңәшчеләре
Төркем:Район башлыклары
Хөснуллин

**Хөснуллин** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Котдус Хөснуллин *([[1941]]―[[2025]])*, композитор, фольклорчы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2002). 
* Марат Хөснуллин *([[1966]])*, РФ премьер-министры ​урынбасары (2020 елдан).
* Фәрит Хөснуллин *([[1963]])*, Сарман районы җитәкчесе (2014).
* Хәниф Хөснуллин *([[1935]]-[[1994]])*, шагыйрь.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Төркем:Күп мәгънәле мәкаләләр
Идел-Тын каналы

**[[Владимир Ленин|В.И.Ленин]] исемендәге Идел-Тын каналы** () — Идел һәм Тын елгаларны бәйләүче канал.

Су юлының озынлыгы 101 км (шуннан 45 км елга һәм сусклагыч аша үтә).

Канал 1948—1952 елларда төзелгән, тоткыннар хезмәте файдаланылган. Идел-Тын каналы Волгоградның төньяк өлешеннән башланып, Сарпа елгасы үзәнлеге, Ерген калкулыгы итәкләре, Идел-Тын сүбүләре буйлап, Червленая елгасы үзәненә чыга, соңра Варвара, Береслав, Карповка сусаклагычлары аша Калач шәһәре янында Цимлянск сусаклагычына кушыла (Дон елгасы шул җирдә Цимлянск сусаклагычына коя).

Ике өлештән тора: Идел шлюз баскычы (9 шлюз, биеклеге 88 метр) һәм Тын шлюз баскычы (9 шлюз, биеклеге ↘44 метр). Су юлының йөк ташу өчен бик әһәмиятле.
## Тарих
Идел һәм Тынны тоташтырыуның беренче омтылышы төрек солтаны Сәлим IIнеке булды. 1569 елда, Әстерхан явы вакытында ул Тынга канал казу өчен 22 мең гаскәрине җибәрде, ләкин, бер ай генә үткәч, төрекләр «бөек сүгенүләр бәлән» чигенергә мәҗбүр булганнар.

1696 елда Азакны кулга төшергәч, Пётр I канал төзергә булган, ләкин ресурслар җитешмәве һәм башка проблемалар җитәрлек булганлыктан, канал төзелеше 1701 елда туктатылган.

1701 елда Пётр I яңа төзелешенә этәргеч бирде, канал Уканың (Идел кушылдыгы) югары агымын Упа елгасы белән (Тын кушылдыгы) тоташтырырга тиеш иде. 1702—1707 елларда 84 шлюз төзелгән, 1707 елда канал буенча навигация башланды, ләкин ул су ташу вакытында гына була алган; башка ел фасылларында су җитешмәве аркасында канал көймәләр йөреше өчен яраклы булмаган, канал буенча 300гә якын көймә генә үтте, һәм 1720 елда каналда барлык эшләр туктатканнар.
## Галерея

Krasnoameyskiy_district_of_Volgograd_002.jpg|
Lighthouse at the entrance of the Volga-Don Canal (Volga) 001.jpg|
Monument to Lenin at the entrance of the Volga-Don canal. Volgograd 002.jpg|


Төркем:Россия каналлары
Төркем:Волгоград өлкәсе транспорты
Төркем:Идел
Төркем:Тын
Төркем:ГУЛАГ төзелешләре
Төркем:Коммунизмның бөек төзелешләре
Төркем:Ленин хөрмәтенә аталган объектлар
Утлы Җир (архипелаг)

**Утлы Җир** ( ) — Көньяк Американың көньяк читендәге архипелаг.

Кыйтгадан Магеллан бугазы белән аерылган. Көнбатыш өлеше Чили, көнчыгыш өлеше Аргентина составында.

Мәйданы 72 мең км². Утлы Җир яки Исла-Гранде утравы (мәйдан 48 мең км²) һәм бик күп вак утрау һәм кыялардан гыйбарәт. Архипалагның иң көньяк ноктасы — Горн борыны. Архипелагның көньяк һәм көнбатыш өлеше таулы (иң биек ноктасы 2469 м), калган өлеше калкулыклы тигезлекләр һәм түбәнлекләр. Торфлы сазлыклар күп. Бозлыклар бар.

Климаты уртача, салкынча океан климаты. Гыйнварның уртача темпратурасы +10°...11°, июлнеке 0°...+2°. Явымнар саны 500...2000 мм.

Милли парклар бар. Халык сарыкчылак һәм балык тоту белән шөгыльләнә. Нефть һәм газ чыганаклары бар. Төп торак пунктлары: Ушуая һәм Порвенир. Утлы Җирне аурупалылардан иң беренче булып 1520 елда Фернан Магеллан әйләнеп үткән. Ул җирле халык тарафыннан яндырган утларны күреп, архипелагка шундый исем биргән.

Төркем:Аргентина географиясе
Төркем:Чили географиясе
Төркем:Архипелаглар
Forward (iqtisad)

**Forward** -   çığarılma finans qoralı, töp aktivnıñ alu-satu waqıtlı birja kontraktı, bügenge bilgelängän bäyädä kiläçäktäge kürsätelgän waqıtta nindider aktiv miqdarın satu yäki alu şartların bilgeläp quyu turında **kileşü**.

Forward kontraktı - **mäcbüri** ütälä torğan kontrakt.

Fyuçers kontraktınnan ayırmalı bularaq forward kontraktı **standartlaşmağan**.

## Sıltamalar

*    Джон К. Халл. Опционы, фьючерсы и другие производные финансовые инструменты, 8-е издание = Options, Futures, and Other Derivatives, 8th Edition. — М.: «Вильямс», 2013. — 1072 с. — ISBN 978-5-8459-1815-4.
*   Дэниел Сигел, Дайан Сигел. Фьючерсные рынки: Портфельные стратегии, управление рисками и арбитраж = The Futures Markets: The Professional Trader's Guide to Portfolio Strategies, Risk Management and Arbitrage. — М.: «Альпина Паблишер», 2012. — 627 с. — ISBN 978-5-9614-1451-6.
*    Хеджирование на срочных рынках. Васильев А. В. Москва, 2001 год
*    Деривативы: Курс для начинающих = An Introduction to Derivatives. — М.: «Альпина Паблишер», 2009. — 208 с. — (Серия «Reuters для финансистов»). — ISBN 978-5-9614-1092-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Ватандашлар хокукы