open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шри Ауробиндо

**Шри Ауробиндо** (Бенгаль телендә: শ্রী অরবিন্দ), (Инглиз телендә: Sri Aurobindo); туганда исеме: **Ауробиндо Гхош** (Бенгаль телендә:অরবিন্দ ঘোষ), (Инглиз телендә:Aurobindo Ghosh (Ghose); (1872—1950) — Һинд дине фәлсәфәчесе, шагыйрь, йогин, гуру һәм Интеграль йогага
нигез салучы.

## Шри Ауробиндо
### Иртә еллары һәм Кембриджта укуы
Ауробиндо Гхош Калькуттада  1872 елның 15 августында туган. Аның әтисе, доктор Кришна Дхан Гхош, Бенгалиядә Рангапурның даирә хирургы булган, әнисе Сварналата Деви, Брахмо-самадж дини-реформаторлык җәмгыятенең эшчәне Раджнараян Басуның кызы булган. «Aurobindo» исеме Санскрит
килеп чыгышлы, «अरविन्द» (aravinda), Санскрит телендә «арави́нда» дип әйтелә һәм «лотос» дигән мәгънәдә. Англиядә булганда, Ауробиндо исемен «Aravinda» дип язган, Бародада —
«Aravind» яки «Arvind», ә Бенгалиягә күчкәч —
«Aurobindo» (инглиз «au» хәрефтезмәсе бары тик «о» дип әйтелә). Бенгаль фамилиясе
«Ghose» дип әйтелә — һәм Инглиз телендә гадәттә — «Ghosh» дип языла да («Гош»
дип әйтелә); Инглиз академик чыганакларында Шри Ауробиндо исеме еш «Arabindo
Ghosh» төрендә очрый. Тумыштан бирле аңа икенче Инглиз исеме дә бирелгән булган.
Ике үз туганнары белән ул Инглиз мәдәнияте рухында тәрбияләнгән булган. Биш яшендә Дарджилингта Ирландия монастырь мәктәбенә йөри башлаган. Ике елдан соң (1879 елда) ул Англиягә җибәрелгән — анда ул Кембриджның Патша колледжында белем алуын тәмамлаган. Нәтиҗәдә Ауробиндо камил итеп борынгы грек телен, латин телен, инглиз телен һәм француз телләрендә сөйләшкән, немец, итальян һәм испан телләрендә укыган. Аның багажында, шуннан соң Ауробинда гомер буена кулланган инглиз телендә оста итеп язылган шигырьләр, поэмалар, пьесалар.

### Һиндстанга кайту һәм милли бәйсезлек өчен көрәш

Көнбатыш белемен
алып һәм Һиндстанда кайтып (1893 елда), Шри Ауробиндо үзен Санскрит телен, хәзерге Һинд телләрен,
фәлсәфи системаларны һәм Һиндстанның борынгы изге китапларын —
Упанишадалар, Бхагавад Гита, Рамаяна һәм Веда өйрәнүгә багышлаган.

Шуннан соң 13 елда Шри Ауробиндо Барода шәһәре (хәзер Вадодара), хөкүмәтендә төрле вазифалар
башкара, биредәге университетында инглиз һәм француз әдәбиятын укыта, ә 1906 елда Калькуттага күчә, анда
ул Милли колледжның ректоры булып китә. Һиндстанда беренче көннәреннән бирле Шри Ауробиндо бертуктаусыз илдә сәяси халәтне күзәтә. 1905 елда Бенгалияне беренче бүлүдән соң Шри Ауробиндо ачык рәвештә Һинд милли-азатлык хәрәкәтенә кушыла. Сигез ел эчендә (1902—1910) ул актив рәвештә илнең
сәяси тормышында катнаша, бу ике мәртәбә аны соңыннан аклану белән арестларга китерә.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Сәмитов

**Сәмитов** - *бу фамилия белән [[татар]]ча [[Википедия]]дә берничә мәкалә бар:*
* Газизә Сәмитова — Татар шагыйрәсе һәм язучы. Әстерхан җирендә беренче шагыйрә хатын-кыз , беренче татар шагыйрәләренең берсе.
* Гөлнара Сәмитова-Галкина— олимпия чемпионы, җиңел атлетика буенча Россиянең атказанган спорт остасы.
* Руслан Сәмитов — РФ җиңел атлетикачысы, Европа чемпионатының көмеш призчысы (2013).

Төркем:Фамилияләр
Семиотика

**Семиотика** (грек теленнән алынган, *семос* - тамга, билге) - билгеләр, тамгалар, символлар турында фән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Брахмачарья

**Брахмача́рья** (Санскрит телендә:ब्रह्मचर्य, IAST:brahmacaṛya) туры мәгънәдә сүзнең мәгънәсе — брахман өйрәнчеге — Санскрит
сүзе, төрле тәрҗемәләргә ия: Һинд динендә дүрт рухи үсеш баскычларның берсеннән «брахман өйрәнчеге» мәгънәсенә кадәр. Брахман өйрәнчеге үтәргә тиеш
практикалар брахманда өйрәнүне аңлаткан сүздән исемен алганнар. Өйрәнчек брахманның (остазның, гуруның) өендә үтәргә тиеш практикаларның берсе — җенси тыелу. Моннан целибат кебек төшенчәнең тәрҗемәсе барлыкка килгән; үздисциплина
һәм теләкләр өстеннән контроль. Йогада брахмачарья Яманың бер принцибы булып тора (Санскрит телендә: यमः yama — «контроль»).
Брахмачарьяның бозуы булып төрле сфераларда (ашау, эчү, кирәгеннән артык сөйләшү, җенси тормыш,
һ.б.) теләкләрне контрольдә тоту алмау булып тора. Контрольгә өйрәнүгә төрле тыелу практикалары ярдәм итә — секста,
сөйләмдә, ашауда һәм эчүдә, һ.б. үз-үзеңне тыю.
Төшенчәнең чыганагы булып Патанджалиның «Йога-сутралары булып тора. Бу сутралар чыганагында
«брахмачарья» төшенчәсе ике мәртәбә искә алынган — текстның икенче бүлегенең 30-ынчы һәм 38-енче юлында.

**अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥ ३०॥**

ahiṃsā-satya-asteya-brahmacarya yamāḥ*॥ 30॥*

«Ямалар: аһимса,сатья, астея, брахмачарья.»

Һәм брахмачарья нәтиҗәләрен тасвирлаганда:

**ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥ ३८॥**

*brahmacarya-pratiṣṭhāyāṃ vīrya-lābhaḥ ॥ 38॥*

«Брахмачарьяны үтәү нәтиҗесендә вирья (каһарманлык) ирешелә.»

«Йога-сутра»ның текстында Патанджали төшенчәне билгеләми. Төшенчәне «Йога сутра»ның беренче
комментаторы — Вьяса «Йога бхашья»да тәрҗемә итә. Вьяса түбәндәге билгеләмәне бирә:
brahmacaryaṃ guptendriyasyopasthasya saṃyamaḥ
«Брахмачарья — ул качырылган хисләрне (гупта индрия)  һәм якында булганны  (упа-стха) контрольдә тоту (самьяма).
## Шулай ук карарга мөмкин

* Ашрама
* Варнашрама-дхарма
* Санньяса
* Кыз булу
* Целибат
* Яма

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Радхакришнан С. Индийская философия. — М., 1956. — Т. 1.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Брахма Мухурта

**Брахма муһурт** (Брахма вакыты) таң атканга кадәр бер сәгать ярым вакыт (муһурта)—яки тагын да төгәлрәк итеп таң атканга кадәр 1 сәгать 36 минут. Турыдан-туры
мәгънәдә"Барлыкка китерүче сәгате" мәгънәсендә,  ул традицион рәвештә төннең ахыргы муһуртасы
һәм барлык Йога практикалары өчен алкышлы һәм медитация, табыну һәм башка
дини практика өчен тиеш вакыт булып тора.
Иртә белән башкарылган рухи гамәлләрнең көннең башка вакытына караганда күпкә зуррак
эффекты бар. Һәр муһурта 48 минут дәвам итә һәм шулай итеп Брахма муһурта таң
атканга кадәр 1 сәгать 36 минут элек башлана һәм таң атканга кадәр 48 минут
элек тәмамлана. Һәр көнне таң ату географик урнашуга һәм ел фасылына карап вакыты
төрле була, шулай итеп Брахма муһурта вакыты шулай ук төрле була. Мәсәлән,
әгәр дә таң ату иртәнге сәгать 6-да булса, Брахма муһурта иртәнге 4:24 –тә була.
Әгәр дә таң ату иртәнге сәгать 7-дә булса, Брахма муһурта иртәнге 5:24-тә була
һ.б.
## Йогада
Тирумалай Кришнамачарья шулай дип раслаган "Ходай турында уйлагыз. Ходай булмаса,
Кояш, Кояш булмаса ата-анагыз." Кришнамачарья үзен Вишнуизм, яки Вишнуга табыну  белән тәңгәл китергән, шулай ук Аннанта
эшләгән, аңа юлны  беренче йог Шива
күрсәткән. Шулай
итеп хәзерге заман йогы Кояшка ихтирам күрсәткән.
Кали Югада
илаһилыкка Йога аша һаман ирешергә
була , әмма Югага күрә дулкынланган акылга күрә, Йоганы асанага
нигезләнгән Крийя аша практикаларга кирәк. Шулай итеп сызыклары Кришнамачарьяга тоташкан хәзерге йогилар еш
иртә белән Сурья-намаскара яки Кояш сәламләүне практикалыйлар. Сурьянамаскар
Аюрведа практикасында “Вата” белән ассоциацияләнгән акылны кулланучы
ритуаль чистару практикасында кулланырга мөмкин. Бу акыл халәтләре Патанджалиның
Йога сутраларында искә алына. Бу сыйфатлар
илаһига якынрак, чөнки алар акылның тотрыклыгына карый, бу рухка балкырга
мөмкинчелек бирә. Брахма мухуртада акылның тотрыклыгы халәтенә күрә, медитатив
халәтләр җиңелрәк ирешелергә мөмкин.

## Браһма Муһуртада уяну әһәмияте

Аюрведа кеше физик тәнендә өч доша бар дип раслый, алар
Вата (Һава һәм Эфир), Питта (Ут һәм Су) һәм Капһа (Җир һәм Су) дип атала. Бу өч дошаларда арту яки кимү вакыт циклларына бәйле. Таң атудан иртәнге сәгать 10:00-га
кадәр Капһа вакыты; иртәнге 10:00-нан төштән соң 2:00-гә кадәр Питта вакыты;
һәм төштән соң 2:00-дән кояш батуга кадәр (кичке 6:00) Вата вакыты булып тора.

Кич белән шул ук
өлге буенча кичке 6:00-дан кичке 10:00-га кадәр Капһа вакыты, кичке 10:00-нан
иртәнге 2:00-гә кадәр Питта вакыты, һәм иртәнге 2:00-дән иртәнге  6:00-га кадәр (таң ату) Вата вакыты.

Браһмамуһурта
иртәнең Вата фазасы вакытында иртәнге 2:00 һәм 6:00 арасында була, һәм  Йога остазлары раслаганча, медитация өчен иң
яхшы вакыт булып таң ату алдыннан бер сәгать ярым вакыт булып тора, чөнки шул
вакытта акыл тыныч булып тора, һәм тирәнрәк медитатив халәткә ирешергә була.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Төркем:Йога
Төркем:Аюрведа
Төркем:Медитация
Төш

**Төш** — эукариот күзәнәкләренең иң эре һәм әһәмиятле өлеше (бүгенге көндә органоид булып саналмый, чөнки күзәнәкнең бүленүе вакытында юкка чыга). Төш - ике мембраналы структура, аның гадәттә бер яки берничә төшчеге була, төшнең төп функциясе - нәселдәнлек мәгълүматын эшкәртү һәм саклау, бу информация төштә хромосомаларда нуклеин кислотасы молекулалары белән шифрланган.

## Төзелеше

### Төш тышчыгы
Төш тышчыгы, төшнең матдәләрен цитоплазмадан аерып торган, тышкы һәм эчке мембранадан төзелгән. Һәр мембрана ике кат липидлардан тора. Эчке һәм тышкы мембрана арасындагы бушлык перинуклеар бушлык дип атала, ул эндоплазматик челтәрт бушлыгы белән тоташкан.

Тышкы мембрана шулай ук эндоплазматик челтәр белән тоташкан, аның өстендә кытыршы эндоплазматик челтәр өстендә сыман рибосомалар очрый. Эчке мембранага төшкә форма биргән, аңа хромосомлар тоташатырган һәм башка аксымнар тоташкан.

Эчке һәм тышкы мембрана бер берсе белән аксымнардан төзелгән тишекләр белән бәйләнгән. бу тишекләр аша төш һәм цитоплазма арасында бертуктаусыз матдәләр алмашынуы бара(аксымнар, нуклеин кислоталары, су һ.б.).

### Хромосомалар
Күзәнәкнең нәселдәнлек информациясе күбесенчә төштә, дезоксирибонукленин кслоталарыннан төзелгән җеп формасындагы, хроматин молекулаларында саклана. Хроматин молекулаларын яктылык микроскобында интерфаза чорында күреп булмый, ләкин, күзәнәк митоз чорына кергәч, хроматин аксымнар(мәсәлән гистоннар) белән тоташып спиралләшә һәм микроскопта күренә башлый, бу структура хромосома дип атала.

### Төшчек
Төшчек - төштә урнашкан кечкенә формалы тәнчек, интерфаза чорында гына очрый. Төшчек хромосомаларның рибонкулеин кислоталары информациясе сакланган урыныннан, рибонукленин кислоталарыннан һәм аксымнардан төзелгән, төп функциясе - рибосомаларның рибонуклеин кислоталарыннан төзелгән зур һәм бәләкәй өлешләренең синтезы(рРНК).

### Нуклеоплазма
Нуклеоплазма - төш эчендә урнашкан сыеклык, аңа кергән матдәләр: нуклеотидлар, аксымнар, мәсәлән ферментлар һәм гистоннар, су, майлар, углеводлар, минераль матдәләр.

## Шулай ук карагыз
Эндоплазматик челтәр

**Эндоплазматик челтәр** - төшле күзәнәкнең куышлыклар һәм көпшәчекләрдән торган бермембаналы органоиды. Ул күзәнәкнең барлык өлешлә­рен плазматик мембрана белән тоташтыра, төрле органик матдәләрне барлыкка китерүдә һәм күчерүдә катнаша. Эндоплазматик челтәр өитоплазманың якынча 30-50% ала, өитоплазмик мембрананыҗ бөтен өлешләрен берләштерә.

= Төрләре =
Эндоплазматик челтәрне ике төргә бүләләр:

1) Кытыршы эндоплазматик челтәр. Төп аермасы - өснетндә кытыршылыкны барлыкка китергән рибосомалар. Аның функциясе - рибосомалар ярдәме белән аксымнар җитештерү, ул төшкә терәлгән, аның мебранасы төшнең тышкы мебранасы белән бәйле.

2) Шома эндоплазматик челтәр, Өстендә рибосомалар юк, функциясе - углеводлар һәм майлар җитештерү.

## Шулай ук карагыз
Гольджи аппараты

**Гольджи аппараты** - төшле күзәнәкнең куыкчыклардан торган бер мембраналы органоиды, монда күзәнәкнең әһәмиятле матдә­ләре — майлар, углеводлар җитешә, аксымнар туплана һәм модификацияләнә, соңыннан алар цитоплазмага күчә, яки везикулаларга тутырылып, күзәнәктән чыгарыла.

= Тарихы =
Гольджи аппаратын 1898 елда Италия галиме Камилло Гольджи ачкан.

= Төзелеш =
Гольджи аппараты берничә яссы цистерна (диск сыман капчыклар) һәм куыкчыклардан тора, үсемлекләр күзәнәгендә куыкчыклар гадәттә бер-берсе белән тоташмаган булалар, хайваннар күзәнәгендә киресенчә көпшәләр белән тоташалар яки куыкчык берәү генә була.

Гольджи аппараты 3 бүлектән тора:

* Цис-бүлек (төшкә якынрак);
* Мета бүлек;
* Транс-бүлек (төштән иң ерагы).
Бу бүлекләр бер-берсеннән ферментлар җыелмасы белән аерылалар. Цис-бүлектәге беренче цистернаны «коткару цистернасы» дип атыйлар, чөнки аның ярдәмендә эндоплазматик челтәрдән чыгарылган матдәләр кире кайтарыла. Цис-бүлекнең ферменты фосфогликозидаза манноза углеводына фосфатны куша. Урта бүлектә ике фермент эшли: манназидаза (маннозаны алып ата) һәм N-ацетилглюкозаминтрансфераза (гликозаминнарны куша). Транс-бүлектә пептидаза (аксымнарны таркату, ягъни протеолиз башкара) һәм трансфераза (осуществляет переброс химических групп).

= Функцияләр =

* Лизосомалар синтезы;
*Эндоплазматик челтәрдә җитештерелгән аксымнарны туплап, күзәнәктән чыгару;
* Стероидлы гормоннарны җитештерү, һ.б.

Гольджи аппараты эндоплазматик челтәрдә ясалган аксымлы продуктларны җыю һәм җибәрүне башкаручы төп станция. Эндоплазматик челтәрдә синтезланган аксымнар Гольджи аппаратына куыклар (бер мембраналы везикулалар) эчендә күчереләләр һәм аның мембраналары белән кушылалар. Гольджи аппаратында эшкәртелгәннән соң алар күзәнәк эчендәге тиешле реакцияләр урыннарына тапшырылалар яисә экзоцитоз ярдәмендә күзәнәктән тышка чыгарылалар. Шунлыктан Гольджи аппаратының эшен почта бүлекчәсе белән чагыштырырга мөмкин. Ул аксымнарны махсус тышчалар эченә урнаштыра һәм аларна билгеләр ("маркалар") беркетә. Гольджи аппараты шулай ук липидлар транспорты һәм лизосомалар барлыкка китерүдә катнаша.

## Шулай ук карагыз
Әтәч менгән читәнгә (әсәр)

**«Әтәч менгән читәнгә»** —Аяз Гыйләҗев тарафыннан  1979 - 1980 елларда иҗат ителгән әсәр.

## Төп мәгълүмат
Әсәр 11 бүлектән тора.

Аяз Гыйләҗев үзе телеинтервьюларның берсендә әсәрнең төп идеясен шулай итеп аңлата: 

Аяз Гыйләҗев әлеге һәм шулай ук «Җомга көн кич белән» әсәрләре өчен 1983 елда Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясен ала.

## Сюжет сызыгы

Әсәрнең беренче бүлегенең төп геройлары - Гәрәйхан кушаматлы әтәч һәм каравылчы Хәйретдин агай. Икенче бүлектә әсәр сюжетына әтәчне читәннән бәреп төшергән Зәйтүн һәм әтәч хуҗасы Әнәс исемле малайлар килеп керә. Өченче бүлектә төп герой - Зәйтүннең апасы - Фирүзә. Дүртенче бүлек — укытучы Җәмил Камаловка, бишенче бүлек - Вәзиләгә багышлана. Автор геройларның кем булулары, яшәү рәвешләре һәм бер-берсенә мөнәсәбәтләре белән таныштыра.

Төп образлар: Мирфатыйх, Сәләхетдин, Гөлбикә, Гөлмәрьям, Зәйтүн, Әнәс, Вәзилә, Җәмил, Хәйдәр, Мидхәт, Хәйретдин агай.

## Әсәр сәхнәдә

Әсәр буенча куелган «Әтәч менгән читәнгә» спектакленең премьерасы Г.Камал театрында 2017 елның 27 декабрендә була.

## Чыганаклар

* Әтәч менгән читәнгә [Текст] : повестьлар / Аяз Гыйләҗев. - Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2012. - 429, [2] с. : портр.; 21 см. - (Татар прозасы = Татарская проза).; ISBN 978-5-298-02216-3
 
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

*Әтәч менгән читәнгә. Аудиокитап. ГУП РТ «Татарское книжное издательство».
*Әтәч менгән читәнгә: повестьлар / Аяз Гыйләҗев. - Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2012. - 429 с.

## Шулай ук карагыз
* Әтәч менгән читәнгә (спектакль)

Төркем:Аяз Гыйләҗев әсәрләре
Төркем:Татар әдәбияты
Наҗия Игезьянова

**Наҗия Заһир кызы Игезьянова** () (1946 елның 1 сентябрендә БАССРның Кыйгы районы Абзай авылында туа) - башкорт язучысы, журналист.

## Тәрҗемәи хәле

Игизьянова Наҗия Заһир кызы 1946 елның 1 сентябрендә БАССРның Кыйгы районы Абзай авылында туган. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң колхозда эшли.

Район газетасы һәм республика басмалары белән актив хезмәттәшлек итә.Өфегә килә һәм 1974 елда «Һәнәк» сатирик журналында әдәби хезмәткәр булып эшли башлый. Соңрак «Башҡортостан ҡыҙы» журналында, Башкорт АССР Язучылар берлегендә эшли. 1986-2002 елларда «Ағиҙел» (Агыйдел) журналы бүлеген җитәкли. 1988 елда Башкорт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый. 1993 елдан Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы булып тора.

1986 елдан аның хикәяләре һәм повестьлары китаплары бастырыла башлый.

Игизьянова Наҗия Заһир кызы - Башкортостан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре. Бигрәк тә аның таланты балалар әдәбиятында ачык күренде.

## Китаплары
* 1986 - "Таныш булыйк" ()
* 1991 - "Исле сабын" ()
* 1993 - «Исемем матур икән» ()
* 1996 - «Көндәш» ()
* 2002 - «Тәкъдир»()
* 2004 - "Якты хыял" ()
* 2006 - «Яшәп калырга кирәк» ()
* 2009 - «Алтын чылбыр» ()
* 2014 - Соңгы очрашу ()

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт язучылары
«Шимбәчеләр» түгәрәге

**«Шимбәчеләр» түгәрәге** -  Казанда 1903 елда демократик фикердәге татар зыялылары, аеруча «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе шәкертләреннән туплаган, һәр атнаның шимбә көнендә оештырган түгәрәк. Шунлыктан аларны «шимбәчеләр» дип атаганнар.

## Тарихы

«Шимбәчеләр» түгәрәген Казан шәһәрендә 1903 ел ахырында бертуган Исмәгыйль һәм Гариф Габитовлар төрле уку йортлары шәкертләреннән туплап оештыра. Шимбә көннәрендә җыелганга күрә «Шимбәчеләр» дигән исем ала. Катнашучылар арасында егерме биш татар, биш казакъ, ике мишәр, бер башкорт кешесе була.

Баштарак чорда, түгәрәктә катнашучылар зыялы гаиләләрдә, мәктәп-мәдрәсәләрдә җыелып, музыкаль кичәләр һәм спектакльләрдән өзекләр әзерли торган булганнар. Түгәрәктә Мулланур Вахитов, Хөсәен Ямашев, Фатих Әмирхан, Гафур Коләхмәтов, Рабига Габитова, Шакир Мөхәммәдьяров, Шәриф Сүнчәләй, Әминә Терегулова, Фатыйма Саинова  катнашуы билгеле.

Беренче театр Габитовларның Певые Горкида урнашкан йортында уйнала. Ә инде 1906 елның 22 декабрь кичендә Казанда, Яңа клубта, киң катлау тамашачылар өчен, губернатор рөхсәте белән, беренче тапкыр төрек язучысы Нәмикъ Кәмал әсәренә нигезләнгән «Кызганыч бала» татарча спектакле күрсәтелә. Әлеге вакыйга татар театрының  туган көне булып тарихка керә. «Шимбәчеләр» һәвәскәрләр сыйфатында халык алдында уйнаган ачык спектакльләре татар профессиональ театрына нигез салган булып санала. «Гыйшык бәласе» дип аталган икенче спектакльдә рольләрне Суфия һәм Шәмсекамәр Коләхмәтовалар, Зәйнәп Габитова, Рәхим Тенишев, Газиз Сәйфелмөлеков, Әкрам Кайбышев, Фатыйма Саинова башкара.

## Кызыклы фактлар

Язучы Сәгыйть Рәмиев «Шимбәчеләр» түгәрәгенең беренче театр куюларына багышлап «Театр» дигән шигырен яза һәм бер елдан соң ук труппага «Яшә, Зөбәйдә, яшим мин!» исемле пьеса тәкъдим итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Илялова И.И. Театр им Камала: очерки истории.- Казань. 1986.- С.5-31.
* Хәмидуллин Л.  Кичке шәфәкъ. Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. – 255 б.

## Шулай ук карагыз
* Сәйяр

Төркем:Татар театры
Төркем:Казан тарихы
Төркем:Татар түгәрәкләре
Татьяна Мокшанова

**Татьяна Петровна Мокшанова** (, 1984 ел 9 гыйнварь Самара өлкәсенең Шонталы районы Багана авылы) - Ирзә шагыйрәсе, тәрҗемәче. Россия Язучылар берлеге әгъзасы. Яшь авторлар өчен Мордовия Республикасы башлыгының әдәби премиясе лауреаты.
## Тәрҗемәи хәле
Татьяна Мокшанова 1984 елның 9 гыйнварында Самара өлкәсенең Шонталы районы Багана авылында туа. 2001 елда Н. П. Огарёв исемендәге МДУ филология факультетының эрзян бүлегенә укырга керә, ул 2006 елда тәмамлый.
Фин-угыр халыкларының II әдәби яшь тәрҗемәчеләре университетында катнашучы А. Е. Ванеев (Сыктывкар), «Китапханәдә этно-мәктәбе» республика мәгариф проектында (Подлесная Тавла, Мордовия), Россия халыкларының милли әдәбияты фестивале (Түбән Новгород, Зур Болдино авылы), «Китап Себере» халыкара фестивалендә (Новосибирск).
Мордовиядән язучы Валентина Мишанина, Евдокия Терёшкина, Тамара Баргова, Татьяна Разгуляева, Ольга Сусорева белән беррәттән яшь автор Татьяна Мокшанова «Мордовиянең хатын-кызлар прозасы» авторлары исемлегенә керә.
Эрзян теленә удмурт, рус, маҗар, украин, удмурт авторларының шигырьләрен тәрҗемә итә.
Эрзян телендә «Чилисемә» (тат. Кояш чыгышы) балалар-яшүсмерләр журналында бүлек мөхәррире булып эшли.

## Китаплар
* «Эрьгекерькс» (, Саран ош, 2006 ие) 
* «Толонь лопат» (, Саран ош, 2010 ие).
## Искәрмәләр

Төркем:Эрзә тәрҗемәчеләре
Төркем:Эрзә шагыйрьләре
Төркем:Эрзә язучылары
Төркем:Саранск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Хатын-кыз язучылар
Төркем:Хатын-кыз шагыйрьләр
Төркем:Хатын-кыз тәрҗемәчеләр
Шайморатов

**Шайморатов**, Шәйморатов — фамилия.
* Артур Шайморатов (1993), спортчы (*шосседа велосипедта узышу*), халыкара класслы спорт мастеры. 
* Миңлегали Шайморатов (1899—1943), генерал-майор,  РФ Каһарманы (2020, вафатыннан соң).
* Рафат Шәйморатов (1941), математик, фән докторы (1985), профессор (1988).
----
* Әсма Шәйморатова (1910—1992), җырчы (*лирик-колоратур сопрано*), БАССР атказанган артисты (1950).

## Моны да карагыз
* Шайморатов генерал, җыр.
* Шәйморат, авыл.

## Шулай ук карагыз
* **[[Шаһиморатов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Фәнни Татарстан (журнал)

**Фәнни Татарстан** — фәнни  мәгълүмати журнал.. Журналның беренче саны 2000 елда чыга. Журнал татар телендә басыла, мәкаләләрнең анонсы рус һәм инглиз телләрендә бирелә. Татар әдәбияты, тарихы, фәлсәфәсе белән кызыксынучы  киң даирә укучылар өчен журнал. Татарстан Фәннәр академиясенең «Фән» нәшриятында басыла.
## Тарих
Журнал «2014 –2020 елларга Татарстан Республикасында ТР дәүләт телләрен һәм башка телләрне саклау, өйрәнү һәм үстерү»дәүләт программасы кысаларында нәшер ителә
Массакүләм мәгълүмат чарасын регистрацияләү турындагы таныклык ПИ № ФС77-65242 01.04.2016

**Максаты:** Журнал Татарстан Республикасында һәм аннан читтә фәнни нәтиҗәләр турында мәгълүматлаштыруны киңәйтергә; татар телендә язучы галимнәрнең, аспирантларның иҗади һәм һөнәри активлыгын арттырырга; татар телен фәнни өлкәдә гамәлгә кертүне хупларга тиеш, барлык фән һәм мәгариф өлкәсендә  татар теленең потенциалын куллануны киңәйтү.

Журналны чыгару Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтына йөкләтелгән. 
Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе президиумы "Фәнни Татарстан" журналының баш мөхәррире итеп филология фәннәре докторы, профессор, Тел, әдәбият һәм сәнгать институты директоры Ким Мөгаллим улы Миңнуллин расланды.

## Журналның тематикалары
* Татар теле белеме,
* Татар әдәбияты белеме,
* Татарстан һәм татар халкы тарихы,
* Татар иҗтимагый, фәлсәфи фикере һәм дин тәгълиматы,
* Татар мәдәнияте, сәнгате һәм башкалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ГОСУДАРСТВЕННАЯ НАЦИОНАЛЬНАЯ ПОЛИТИКА В РЕСПУБЛИКЕ ТАТАРСТАН 
* Журналның рәсми сайты

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* «Фән һәм тел» журналы
* Фән һәм мәктәп (журнал)

Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Фәнни журналлар
Корбанов

**Корбанов** — фамилия.
* Алмаз Корбанов (*[[Шакур]]*, 1985), рэп жанрында җырлар башкаручы татар җырчысы.
* Бари Корбанов (1904—1979), журналист, публицист. 1945 елда «Тревога» газетасының мәхәрррир урынбасары.
* Мәмәтгали Корбанов (1905—1976), Таҗикстан ССР ХКШ (Министралар шурасы) рәисе (1937-1946).
* Никита Корбанов (1986), спортчы (*[[баскетбол]]*), РФ чемпионы.
* Рахманкол Корбанов (1912—2012), Үзбәкстан ССР Министрлар шурасы рәисе (1961-1971). 
* Рафис Корбанов (*[[Рафис Корбан]]*, 1957), шагыйрь, драматург, ТР Язучылар берлеге рәисе (2012-2016).
* Рифат Корбанов (*Рифат Җамал*, 1951), галим, шагыйрь, ТР Дәүләт бүләге лауреаты, ТР атказанган фән эшлеклесе, профессор (1991), ветеринария фәннәре докторы (1990).
----
Корбанова:
* Гафифә Корбанова (1930—2008), КПСС Мәчетле район комитеты сәркатибе (1972―1985), БАССР атказанган укытучысы (1965). 
* Зөһрә Корбанова (1977), спортчы (*[[карате]]*), тренер, халыкара класслы спорт судьясы. РФ атказанган спорт мастеры (2003).
 
## Моны да карагыз
* **[[Корбангалиев]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Корбангалиев

**Корбангалиев** — фамилия.
* Артур Корбангалиев (1980—1999),  РФ Каһарманы (1999, вафатыннан соң).
* Марат Корбангалиев (1949―2022), драма актёры, Башкортстанның халык артисты (2015) (*[[Уфа]]*).
* Мөхәммәтгабделхәй Корбангалиев (1889—1978), мәгърифәтче, җәмәгать, сәясәт һәм дин эшлеклесе, Япониянең беренче мөфтие. Токио мәчетен нигезләүчеләрнең берсе (1938).
* Мөхетдин Корбангалиев (1873—1941), татар тел белгече, педагог, профессор (1930),  Хезмәт Батыры (1928), ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1940).
* Салих Корбангалиев (1901—2001), хирург, фән докторы (1954), профессор (1955), ТАССР Сәламәтлек саклау халык комиссары (1931-1934). М. Х. Корбангалиевның улы.
----
* **[[Корбангалиева]]**
** Фәридә Корбангалиева (1979), радио- һәм тележурналист.
** Суфия Корбангалиева (*Суфия Корбангалиева-Сафиуллина*, 1949), Гафури театры актрисасы, педагог, тәрҗемәче, РФ атказанган (2000), БАССР халык (1990) артисты.
** Хәлимә Корбангалиева (1910—), гидробиолог, биология фәннәре докторы (1960), профессор (1964). М. Х. Корбангалиевның кызы.
## Моны да карагыз
* **[[Корбанов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Янка Дягилева

**Я́на (Я́нка) Станисла́вовна Дя́гилева** (1966 елның 4 сентябре, Новосибирск — якынча 9 май 1991, Новосибирск районы, Новосибирск өлкәсе) — рус шагыйрәсе, совет рок-җырчысы, автор-башкаручы, «Гражданская оборона», «Бөек Октябрь» һәм башкалар панк-рок төркемнәрендә катнашучы.

## Тәрҗемәи хәле
Яна Дягилева 1966 елның 4 сентябрендә Новосибирскида Станислав Иванович һәм Галина Дементьевна Дягилевлар гаиләсендә туган. Аның украин, рус һәм чех тамырлары да бар. Жиркомбинат клубындагы түгәрәктә гитарада уйнарга өйрәнә. Аның яраткан авторлары арасында: Марина Цветаева, Анна Ахматова, Николай Гумилёв, Андрей Платонов. 1984 елда Новосибирск су транспорты инженерлары институтына укырга керә. Икенче курста институтны ташлады.

1985 ел — Янка Дягилеваның беренче шигырьләре, ышанычлы авторлык белән

1986 ел — Янканың әнисе үлә

1987 ел — Егор Летов белән танышу

1988 ел — «Рөхсәт түгел» () дигән беренче альбом язылышы

1988 елның 24 июнендә — Төмәндәге панк-фестивальдә беренче чыгыш, «Классызларган элементларга»() бутлегының язылышы.

1988—1990 елларда Янка һәм «Гражданская оборона» ил буйлап сәяхәт иткән. 1990 елның ноябрендә Янканың соңгы концертлары була: Иркутскида, Ангарскта, Ленинградта.

1991 елның 9 маенда (бу көн аның үлеменең рәсми датасы буларак кабул ителде) Яна үзенең дачасыннан китте. 17 майда аның гәүдәсе Иня елгасында балыкчы тапты. Үлемнең рәсми сәбәбе — бәхетсез очрак. Үз-үзенә кул салу һәм үтерү турында версияләр бар.

## Дискография
* 1988 ел — «Рөхсәт түгел» ()
* 1988 ел — «Классызларган элементларга» ()
* 1989 ел, гыйнвар — «Сатылган!» ()
* 1989 ел, җәй-көз — «Ангедония»
* 1989 ел, җәй-көз — «Өйгә!» ()
* 1990 ел — «Егылучан бомбардировщик хроникасы» () («Коммунизм» проектында)
* 1991 ел, февраль — «Оят һәм хурлык!» ()

## Искәрмәләр

Төркем:Панк-рок
Төркем:Рус шагыйрьләре
Евровидение 2020

**Eurovision җыр бәйгесе** (; ), — Нидерландның Роттердам шәһәрендә узырга тиешле булган 65 нче «Eurovision» җыр бәйгесе.

Нидерландта бәйге бишенче тапкыр узарга тиеш булса да, 18 мартта, COVID-19 пандемиясе сәбәпле, бәйгене үткәрмәскә карар ителә. Бу карар «Eurovision» җыр бәйгесе тарихындагы шундый беренче очрак булып тора.

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Нолини Канта Гупта

**Нолини Канта Гупта** (1889 елның 13 январе – 1983 елның 7 феврале) - Һиндстан инкыйлабчысы, лингвист, галим, тәнкыйтьче, шагыйрь, фәлсәфәче һәм йоги һәм Шри Ауробиндо өйрәнчекләренең иң олысы булган. Ул Көнчыгыш Бенгалиядә, Фәридпур районында мәдәниятле һәм бай Вайдья-Брамин гаиләсендә туган. Яшүсмер вакытында ул Шри Ауробиндо йогынтысы астына эләккән, бу шул вакытта Британиягә каршы бәйсезлек өчен көрәшүче инкыйлабчы булган. Колкатада Президенси Колледжында дүртенче елында, ул өметле академик карьераны калдырган һәм табышлы хөкүмәт эшен Шри Ауробиндо җитәкләгән кечкенә инкыйлаб төркеменә кушылыр өчен калдырган. 1908-енче елда ул Алипор бомба эшендә сер тоткан өчен арестланган булган.  Бер ел узганнан соң төрмәдә бер ел утырганнан соң акланып, ул 1909 һәм 1910 елларда Шри Ауробиндоның ике милләтче газетасында “Дһарма” һәм “Кармайогин”-да мөхәррир урынбасары булып эшләгән. 
Ул Шри Ауробиндо үзе тарафыннан Грек теле, Латин теле, Француз теле һәм Итальян телен өйрәтелгән булган һәм 1910 елда Ауробиндо белән 
Пондишерида дүрт өйрәнчек белән бергә булган. 1926 елда Шри Ауробиндо Ашрамы нигезләнгәндә ул даими рәвештә Пондишеррида яши башлаган һәм ашрамның сәркатибе һәм трастилары берсе буларак Анага һәм Шри Ауробиндога хезмәт иткән. Күп темалар буенча күп язган кеше булып, авторлыгы ул фараз ителгән 60 китап бар, шуларның 16-сы инглиз телендә һәм 44-се бенгаль телендә, шулай ук инглиз, бенгаль һәм француз телендә күп мәкаләләре һәм поэмалары бар.
Нолини Канта Гупта Шри Ауробиндо Ашрамында 1984 елның 7 февралендә үлгән булган.
## Библиография
* *Collected Works of Nolini Kanta Gupta* (8 volumes), Sri Aurobindo Ashram, Pondicherry
::1. The Coming Race
::2. Essays on Poetry and Mysticism
::3. The Yoga of Sri Aurobindo
::4-5. Light of Lights (poems)
::6-7. Sweet Mother
::8. Vedic Hymns
* *Reminiscences* (with K.Amrita)
* *Evolution and the Earthly Destiny*
* *About Woman* (a compilation, ed. by Sacar)
* *Tributes to Nolini Kanta Gupta* ed. by Nirodbaran
* *Nolini: Arjuna of our Age* by Dr.V.M.Reddy
* *Lights from Nolini Kanta Gupta*
## Тышкы сылтамалар
* Nolini Kanta Gupta including a brief life-sketch
* Nolini page

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Читтагонг

**Читтагонг** (IPAc-en|tʃ|ɪ|t|ə|g|ɒ|ŋ),  рәсми рәвештә *Чаттограм* (Бенгаль телендә:চট্টগ্রাম), ул көньяк-көнчыгыш Бангладешта төп яр буе шәһәре һәм финанс үзәге булып тора. Шәһәрнең халык саны 2,5 миллионнан артык, ә шәһәр яны халык саны 2011 елда 4009423 булган, бу аны Бангладешта халык саны буенча икенче шәһәр итә. Ул шул ук исемле Читтагонг Даирәсе һәм Читтагонг Бүлгесе башкаласы булып тора. Шәһәр Карнапһули Елгасы ярларында Читтагонг Калкулыгы Юллары һәм Бәнгәл Култыгы арасында урнашкан.  Хәзерге Читтагонг Бангладешның Даккадан соң икенче иң әһәмиятле шәһәр үзәге булып тора.

Читтагонг Бангладеш икътисадында тормышка әһәмиятле рольне уйный. Читтагонг порты илнең төп дингез капкасы булып тора. Порт Бәнгәл Култыгының иң мәшгуль халыкара диңгез порты һәм Көньяк Азиянең өченче иң мәшгуль диңгез порты булып тора. Читтагон Биржасы илнең ике биржаларының берсе булып тора. Берничә Читтагонгта нигезләнгән Бангладеш ширкәтләре Бангладешта иң зур конгломератлары һәм фирмалары арасында. Порт шәһәре Бангладеш Диңгез порты һәм Бангладеш Яр Буе Сагының иң зур базасы булып тора; шул ук вакытта Бангладеш Армиясенең һәм Бангладеш Һава Көчләренең шулай ук базалары бар һәм алар шәһәр икътисадына кертем ясыйлар. Читтагонг Бангладеш Тимер Юлының Көнчыгыз Зонасының штаб-фатиры булып тора, тарихи рәвештә ул Британия Һиндстанының Ассам Бәнгәл Тимер Юлларының һәм Көнчыгыш Пакистанның  Пакистан Көнчыгыш Тимер Юлларының штаб-фатиры булган. Биредә корыч белән тәэмин итә торган шәһәр янында Читтагонг корабларны утильләштерү йорт яны халыкара күзәтү астында.
Читтагонг табигый гаванена күрә борынгы дингез порты булып тора. Ул 1-енче гасырда Рим географы Птолемей тарафыннан иң зур Көнчыгыш порты буларак билгеләнгән булган. Гасырлар буена гавань Һиндстан суб-кыйтгасында көньяк-көнчыгыш Бенгалия аша капка булган. Бәнгәл култыгын өйрәнгән Гарәп диңгезчеләр һәм сәүдәгәрләре 9-ынчы гасырда гаваньда табыш тукталышына нигез салганнар. 14-енче гасыр дәвамында порт административ үзәк статусы белән  Бенгаль Солтанлыгының административ үзәк статусы белән "акча кою шәһәрчеге" булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Кыска көй

**Кыска көй** — татар, башкорт халыклары музыкасы жанры, музыка фольклористикасында мелодик стиль.

## Тарихы
Атама әдәбиятка беренче тапкыр С. Г. Рыбаков тарафыннан типтәрләрнең халык музыкасын өйрәнгәндә кертелә, аннары Л. Н. Лебединский тарафыннан озын көй стиле белән чагыштыру максатында кулланыла. Беренче өлгеләре 1897 елда С. Г. Рыбаков тарафыннан «Җаек мөселманнарының көнкүреш тасвирламасы белән музыкасы һәм җырлары» китабында бастырыла.

XXI гасырда кыска көй үзешчән халык талантлары һәм профессиональ вокалд акиң кулланылыш тапкан.

## Тасвирлама
Жанр үзенчәлеге көй һәм ритм структурасының ешлыгына һәм тактта тигез сугуга бәйле. Шигырлар сигез яки җиде өлештән торып, яртыга бүленә. Кыска көйнең мелодик үсешенең төп мәгънәсе әйтемне кабатлауга бәйле.

Халык музыкасында кыска көй озын көйнең капма-каршы жанр булып санала.  Кыска көй ялгыз җырчы яки хор белән башкарыла. Еш кына мондый җырларны көнкүреш предметларын тукылдатып, чиләк, эскәмия чиртеп җырлаганнар. Кайчак халык уен кораллары – курай, кубыз, скрипка һәм гармун да кулланганнар.

## Башкаручылар
Кыска көйнең күренекле башкаручылары булып Мәүләтбай Гайнетдинов, Ренат Ибраһимов, Азамат Тимеров, Айдар Галимов, Флюра Килдиярова һ.б. тора.

## Чыганаклар

* Надиров И.Н. Поэтические особенности исторических и лирических песен / И.Н. Надиров // Поэтика татарского фольклора. – Казань, 1991. – С. 5–22.
* Нигмедзянов М.Н. Татарская народная музыка /М.Н. Нигмедзянов. – Казань, 2003. – 255 с.
* Сулейманов Р.С. Жемчужины народного творчества Урала. – Уфа: Башкирское издательство «Китап», 1995. - 248 с.
* Абдуллин А. Х."Татарская народная песня: тематика, жанр и некоторые особенности народного исполнительство Сүзләр.: автореф. дис. . канд. искусствоведения /А. X. Абдуллин. — Л., 1971.-24 с

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Озын көй
* Такмак 
* Татар халык музыкасы

## Сылтамалар
* 

Төркем:Татар музыкасы
Төркем:Башкорт музыкасы
Такмак

**Такмак** (; ) — татар, башкорт, чуаш һәм чирмеш халык иҗатларында иң киң таралган музыкаль-шигъри жанрларының берсе. Татар халык музыкасында ике өлешле метрик пульсация күренеш тапкан бердәнбер жанр.

## Тарихы
Беренче өлгеләре 1897 елда С. Г. Рыбаков тарафыннан «Җаек мөселманнарының көнкүреш тасвирламасы белән музыкасы һәм җырлары» китабында бастырыла. Фонографка 1929—19331 елларда И.В.Салтыков тарафынан языла.

## Тасвиры

Такмак шигъри текстары 8-7 иҗекле ике юллыкларга бүленгән дүрт юллыклардан, сирәгрәк очракта өч юллыклардан тора. Аларга төрле ангемитон тавыш рәтләренә таянган һәм октава, сирәкләп децима чикләрендәге амбитуска ия булган 2 өлешле көйләр туры килә. Композицион үзенчәлекләре буенча такмак рус частушкаларына һәм Көньяк Себер халыклары (алтайлар, хакаслар, шорлар һ.б.) җырларына якын.

Жанр эчендә хезмәт, мәхәббәт-лирика, юмор, сатира такмакларын күреп була. Такмак, халык авыз иҗатында киң кулланыш тапканлыктан музыкада кыска көй буларак та, афористик ритмлы (речитатив) структура буларак та урын тапкан. Кайвакыт берәр лирик җыр да халыкта такмак буларак кабул ителә.

Профессиональ музыкада һәм концерт практикасында нигездә бию такмаклары таралыш тапкан. Җыр такмаклары авыл җирлегендә, Идел буе мишәр татарларында популяр.
## Чыганаклар

* Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 2‑се кит. Өфө, 1977.
* Файзи Д. Х. Халык җәүhәрләре. Татар халкының хәзерге заман музыка фольклоры. Казан, 1971.
* Нигмедзянов М.Н. Татарская народная музыка /М.Н. Нигмедзянов. – Казань, 2003. – 255 с.
* Абдуллин А. Х. Татарская народная песня: тематика, жанры и некоторые особенности народного исполнительства Текст.: автореф. дис. канд. искусствоведения /А. X. Абдуллин. — Л., 1971.-24 с.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Озын көй
* Кыска көй

Төркем:Татар музыкасы
Төркем:Башкорт музыкасы
Төркем:Чуаш музыкасы
Төркем:Чирмеш музыкасы
Озын көй

**Озын көй** — татар, шулай ук башкорт халык музыкасы жанры, музыка фольклористикасында мелодик стиль.

## Тарихы
Озын көй - татарларда музыкаль экспрессиянең югары очы. Татарларда Казан ханлыгы чорыннан ук музыка мәдәнияте социаль һәм конфессиональ билгеләре буенча халык иҗатына хас авыл һәм шәһәр музыкаль мәдәниятенә бүленеп үсеш кичерә. Татарларда халык музыкасы һәм профессиональ музыка аерылып карала башлый. Бу үзенчәлекләр Казан татарлары музыкаль мәдәниятендә акрынлап лирик интонация белән җырлана торган озын көй жанры формалашуга этәргеч бирә. Ул көйнең яңгырау киңлеге һәм төрлелегендә җырчының иҗат фантазиясенә бәйле рәвештә аерым иҗекләрне сузып җырлауда күренә. Башкортларда озын көй — мелос стиленең вокал һәм инструменталь (курай) башлангычларның үзара бәйләнеше белән кызыксынланган үзенчәлекле синтез ул.

Җыеннарда халык җырчыларының һәм курайчыларның ярышын үткәрү озын көй үсешенә ярдәм итә.

Милли уен коралы булган курай да озын көй формалашуына зур йогынты ясый. Бу фактны халык моңнарының киң диапазонлы булуы дәлилли.

Озын көй стилендәге башлангыч җырлар 1893 елда Н. Ф. Катанов тарафыннан язып алына. Беренче өлгеләре 1897 елда С. Г. Рыбаков тарафыннан «Җаек мөселманнарының көнкүреш тасвирламасы белән музыкасы һәм җырлары» китабында бастырыла.

## Тасвирлама

Озын көйне башкарган җырчылар арасында, гадәттә, югары тавышлар (ирләрдә — тенор, баритон; хатыннарда - сопрано,меццо-сопрано) өстенлек итә.

Көйнең интонацион яктан ачык, киң диапазонлы һәм көй үсешенең түбәнәя барып тәмамлануы озын көйнең төп үзенчәлеге булып тора. Шуларга ярты тынсыз тавышлар рәтенә таяну, һәр иҗекне сузып катлаулы мелодик борылышка кору, речитатив төзелеш һәм ымлыклар аша җырның тәэсирен арттыру хас. Озын көй гадәттә курайга кушылып башкарыла, аның гармун яки баян озатуында инструменталь версияләр да була. 

Башкорт һәм татар озын көенең төп аермасы, әле С.Габәши ассызыклаган, децима, октава һ.б. киң интервалларның кулланылышында. Татар озын көендә әлеге интерваллар, кагыйдә буларак, салмак көй бормалары арасында яшерелә, ә башкортларда көйне өзеп ап-ачык алынулары да мөмкин.

## Башкаручылар

Озын көйнең күренекле башкаручылары булып Рәшит Ваһапов, Илһам Шакиров, Әлфия Афзалова, Хәйдәр Бигичев, Зилә Сөнгатуллина, Сөләйман Абдуллин, Гали Хәмзин, Идрис Газиев, Газиз Әлмөхәммәтов, Флюра Килдиярова, Мәгафүр Хисмәтуллин һ. б. тора.

## Шулай да карагыз

* Озын көйләр исемлеге

## Чыганаклар

* Сайдашева З.Н. «Озын көй» татар-мишарей (особенностистиля) / З.Н. Сайдашева // Музыкальная наука среднего Поволжья: материалы юбилейной конференции. Казань, 20 июля 1996г. – Казань, 1999. – С. 88–92.
* Сайдашева З.Н. Песенная культура татар Волго-Камья. Эволюция жанрово-стилевых норм в контексте национальной истории / З.Н. Сайдашева. – Казань, 2002. – 166 с.
* Надиров И.Н. Поэтические особенности исторических илирических песен / И.Н. Надиров // Поэтика татарского фольклора. – Казань, 1991. – С. 5–22.
* Нигмедзянов М.Н. Татарская народная музыка /М.Н. Нигмедзянов. – Казань, 2003. – 255 с.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* 

## Шулай ук карагыз
* Кыска көй
* Татар халык музыкасы
*Озын һава

Төркем:Татар музыкасы
Төркем:Башкорт музыкасы
Кара урман (җыр)

**Кара урман**, шулай ук **Иске кара урман** — озын көй жанрында язылган татар халык җыры.

## Төзелеше
Җырның төзелеше гадәттәгечә вакыйгалар чылбырына нигезләнми. Җырның бар матурлыгы аның нәфис, үзенчәлекле метафораларында. Җыр ирләр дуслыгы темасын ача. Җырның асылында "кешенең мөрәҗәгать итерлек иптәшләре булмаса, ул кара урман сыман гомер итә", дигән тема ята. Җыр күп очракта ирләр тарафыннан башкарыла.

Җырда строфалар һәм кушымта зур контрастка ия: строфаларда кара төс өстенлек итсә, кушымта якты төсләргә бай.

## Башкаручылар
Бүгенге көндә татар халкына җыр Зәки Мәхмүтов, Илһам Шакиров, Мәсгут Имашев һ.б. язмалар нигезендә билгеле.

## Кызыклы фактлар
1974 елда Илһам Шакиров Мәскәүдә концерт бирә. Билетлар калмаган, һәм бер көтелмәгән чакта җырчы янына режиссер Ростропович килә һәм сәхнә артыннан аның җырлавын тыңларга тели. Бу вакытта алар инде таныш булалар, М.Ростропович Казан консерваториясендә чыгышлар ясаганы була. Концерт тәмамлангач, М.Ростропович аңа көтелмәгән сүзләр әйтә:«Син мине бу җырың белән үтердең!»Сүз "Кара урман" җыры турында барган. Шуннан соң Илһам Шакиров Мстислав Леопольдович янына кунакка чакырыла. Аяз Гыйләҗевнең "Өч аршын җир" әсәрендә баш каһарман Мирвәли бер күренештә "Иске кара урман" җырын башлап җибәрә. "Кара гы-най урма-а-ан, караң-ы-ы тө-ө-өн,/ Яхшый-ы-ый атлар кирəк үтəргə-ə-ə-əй!", - Мирвәли, А.Гыйләҗевнең "Өч аршын җир" әсәре. Мирвәли ат белән туган ягына кайткан чагында, күп әхлакый үзгәрешләргә үзе сизмәстән ирешә. Җыр ярдәмендә А.Гыйләҗев бу үзгәрешләрнең башланып китүен сурәтли.

## Профессиональ музыкада кулланылышы
1949 елда Нәҗип Җиһанов "Татар темаларына сюита" әсәрен иҗат итә, аның икенче кисәгендә "Кара урман" көе инструменталь рәвештә кулланыла. Шамил Шәрифуллин үзенең  симфоник оркестр өчен "Җыен" концертында "Кара урман" җырын инструменталь рәвештә куллана.

## Сүзләре




## Чыганаклар

* *Дулат-Алеев В. Д.* Татарская музыкальная литература / В. Д. Дулат-Алеев. - Казань, 2007. - ISBN 5-85401-082-8.
*Хабутдинова М.М. Роль музыки в творчестве А.Гилязова

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  

## Шулай ук карагыз

* Ай, былбылым (җыр)
*Озын көй
* Тәфтиләү
* Татар халык җырлары

Төркем:Татар халык җырлары
Фаикъ Таһиров

**Фаикъ Таһиров** (*Фаикъ Шакирҗан улы Таhиров*; 16(28).10.1906, Олы Ачасыр, Зөя өязе, Казан губернасы - 28.03.1978, Мәскәү, СССР)— татар рәссамы, графигы, техник фәннәр кандидаты (1939 ел).

## Биографиясе
1906 елның 16 (искечә 28) октябрендә Казан губернасы Зөя өязе Олы Ачасыр авылында (хәзерге Татарстанның Яшел Үзән районы Олы Ачасыр авылы) рәсем, сызым һәм каллиграфия укытучысы, татар язуы  һәм орфографиясе реформаторы Шакирҗан Таһиров (1858-1918) гаиләсендә туа. 1918 елда, атасы үлеменнән соң, Екатеринбург шәһәренә күченә. Анда Урал сәнгать-сәнәгать институтына укырга керә, бер үк вакытта рәсем студиясендә эшли. Аннары Казанга кайтып Казан архитектура-сәнгать институтына укырга керә.

1924 елдан рәсем күргәзмәлерндә катнаша башлый. 1925 елдан Мәскү шәһәренә күченеп 1925-1930 елларда Югары сәнгать-техника институтында укый. 1930-1933 елларда Мәскәү полиграф институтында шрифт теориясе һәм практикасын укыта. Шрифт, китап, плакат рәссамы булып эшли. 1939 елда техник фәннәр кандидаты дәрәҗәсенә ия була.

1978 елның 28 мартында Мәскәү шәһәрендә вафат була.

### Гаиләсе
Хатыны - Александра Николай кызы Коробкова (1905-1981) - рәссам, «Азат хатын» журналының беренче рәссамы. Кызы -  Рейда.

## Иҗаты

Фаикъ Таһиров конструктивлык стилендә иҗат итә. Китап бизәү юнәлешендә ул, татар орнаметларын куллана, рус китапларын нәкышләүдә катнаша. 1920-1930 елларда аның СССР нәшриятларында утызлап китап бизәве, шулай ук берничә гарәп шрифты, татар полиграфиясе өчен яңалифләр ясавы билгеле.

1925 елда Парижда Бөтендөнья гамәли бизәлеш сәнгате күргәзмәсе үткәндә Татарстанның үз бүлеге булып анда Фаикъ Таһиров ясаган китап тышлыклары да кертелә.

1950-1960 елларда Фаикъ Таһиров уйгыр, һинд, корея һәм башка телләр өчен шрифтлар иҗат итә.

СССР, шул чорда, Фаикъ Таһиров ярдәме белән, башка илләр тарафыннан җитештерелгән шрифтлардын баш тарта ала.

## Чыганаклар

* «Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999.
* «Татарская энциклопедия» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Шакирҗан Таһири

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Гомәр Тумашев

**' 

**Тумашев Гомәр Гали улы''' (21.11.1910 — 19.9.1984) — совет математигы һәм механигы; физика-математика фәннәре докторы (1946), профессор (1947),  Татарстан АССРның атказанган фән эшлеклесе (1950), РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1960).  1945 елдан КПСС әгъзасы.
## Биографиясе
Тумашев Гомәр Гали улы  1910 елның 21 ноябрендә Чистайда  туган. 
Аның әтисе - Гали Рәхмәтулла улы Тумашев, чыгышы буенча крестьяннардан, яшь чагында Чистайда һәм Рыбинскида грузчик булып эшләгән, аннары бүрек эшләү һөнәре белән шөгыльләнгән. Ул 43 яшендә, кече улы Гомәрнең туган елында үлә. Әнисе — Әсма Мортаза кызы Исхакова балта остасы кызы була,ул шулай ук бүрек тегү һөнәре белән дә шөгыльләнә.

Гомәр Гали улы 1922 елга кадәр  әнисенең тәрбиясендә була, ә 1922 елдан 1927 елга кадәр  «Татторг»та сатучы булып хезмәт иткән Исмәгыйльнең абыйсы карамагында була, аннары «Татразнопромсоюз» артелендә цех мөдире булып хезмәт иткән.

1927 елда Гомәр Гали улы Чистайда җидееллык мәктәпне тәмамлый һәм Казан индустриаль политехникумына күн эшкәртү бүлегенә укырга керә. Техникумны 1930 елның декабрендә тәмамлый.

1932 елның сентябренә кадәр "Спартак" аяк киеме комбинатында смена  мастеры булып эшли. Шул ук елны Казан университетының физика бүлегенә укырга керә. 1934 елның февралендә шәхси үтенече белән Казан авиация институтына күчерелә. Аны аэродинамик бүлекчәнең 3 курсына укырга алалар.
1937 елда Казан авиация институтын тәмамлый.

1941-44 елларда шунда ук, 1944 елдан Казан университетында эшли.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләклкре
Гомәр Галиевичның хезмәтләре аның тормышында ук лаеклы бәяләнде. 1950 елда аңа ТАССРның атказанган фән эшлеклесе исеме, 1960 елда  РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе исеме бирелә. Гомәр Галиевич Ленин, Хезмәт Кызыл Байрагы, «Хөрмәт Билгесе» орденнары һәм Советлар Союзы медальләре белән бүләкләнде. Ул берничә тапкыр университет премияләре белән бүләкләнде, шулай ук ССРБ югары уку йорты премияләре һәм боерыклары белән билгеләп үтелде.
## Фәнни эшчәнлеге
Комплекслы үзгәрүчәнлек, дифференциаль тигезләмәләр, гамәли математика, гидромеханика һәм фильтрация теориясе буенча хезмәтләр яза.
 
Профессор Г. Г. Тумашев Казан университеты тарихында сизелерлек эз калдырган күренекле галим-механик. Аның тырышлыгы белән гидроаэромеханикада, җир асты гидромеханикасында, математикада яңа фәнни юнәлешләр ачыла һәм үстерелә, Бөек Ватан сугышы вакытында туктаган механиклар әзерләүне тергезә,  Казан университетында яңа фәнни бүлекчәләр ачада катнаша. 
Ис киткеч эшкә сәләтлелек, үзенә карата югары таләпчәнлек, кешеләргә игътибар, дип искә алалар аны хезмәттәшләре.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. -Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. - 703с. илл.ISBN 0-9530650-3-0
* Кузнецов А.В. Гумер Галеевич Тумашев, 1910 – 1984. – Казань: Изд-во Казанск. ун-та, 2002. – 32 с.ISBN 5-7464-0844-1

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Рәфкать Сәфәров
* Билсур Габделхәев

Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Математиклар
Әллүки (җыр)

**Әллүки** — татар халык көенә кушылган Габдулла Тукайның "Милли моңнар" шигыре сүзләре.

## Җырның тексты

Ишеттем мин кичә: берәү җырлый, 
Чын безнеңчә матур, милли көй;

Әллүки, бәллүки, 
Чын безнеңчә матур, милли көй

Башка килә уйлар төрле-төрле,— 
Әллә нинди зарлы, моңлы көй;

Әллүки, бәллүки, 
Әллә нинди зарлы, моңлы көй.

Түзәлмадым, бардым җырлаучыга, 
Дидем: «Кардәш, бу көй нинди көй?»

Әллүки, бәллүки, 
Дидем: «Кардәш, бу көй нинди көй?»

Җавабында милләттәшем миңа: 
«Бу көй була, диде, Әллүки!»

Әллүки, бәллүки, 
«Бу көй була, диде, Әллүки». 

Атаклы башкаручылар — Илһам ага Шакиров, Зөһрә ханым Сәхәбиева.

## Җырның тарихы
Җыр — "Милли моңнар" шигыренең үзгәртелгән тексты. Җырда шигырьнең беренче һәм соңгы дүрт юллыклары гына кулланылган.   
«Милли моңнар» шигыренең язылу тарихы турында М.Гали болай дип яза: 
«Көннәрнең берсендә Тукай, «Болгар» номерларында үз бүлмәсендә утырганда, бик матур бер җыр тавышы ишетә. Үзенең халык җырларына һәм халык көйләренә булган зур мәхәббәте аркасында ул чыдый алмый, коридорга чыга. Җыр тавышы тагын да якынрак һәм тагын да ачыграк ишетелә. Ирексез, ул шул тавыш килгән якка китә. Ул вакытта бик сирәк җырланган көй булганлыктан, Тукай бу көйнең нинди көй булганлыгын да тиз генә аңлап җитә алмый. Ишеге ярык кына калдырып ачылган бер бүлмәгә килеп туктый һәм, аның ишек яңагына башын куеп, тирән уйларга калып, бүлмә эченнән килә торган җыр тавышын тыңларга керешә. Ул бүлмә Сәгыйть Рәмиев бүлмәсе булып чыга һәм кроватьта ятып моңлы калын тавыш белән «Әллүки» көенә җырлаучы кеше дә Тукайның иң яраткан җырчысы — шагыйрь Сәгыйть Рәмиев була. Башка вакытта Сәгыйть белән күбрәк шаярып сөйләшергә яраткан Тукай бик җитди кыяфәт белән аның бүлмәсенә керә дә:
— Әйт, туган, нинди көй җырлыйсың син? Синең бу җырың минем аяк буыннарыма китте, — ди.
Сәгыйть, бер дә исе китмәгән кыяфәт белән:
— Нигә, белмисеңмени, «Әллүки» ич, — ди.  
Шуннан соң Тукай үзенең «Милли моңнар» шигырен язып, аны Сәгыйтьтән «Әллүки» көенә җырлата һәм үзе дә аны шул көйгә яки «Зиләйлүк» көенә салып җырлап йөри» 
«Әллүки»не иң беренче башкаручы 1937 елда Казанда барлыкка килгән җыр һәм бию ансамбленең солисткасы Разия Тимерханова була. Александр Ключарёв махсус хор өчен «Әллүки» җырын эшкәртә. Шулай итеп, Разия Тимерханова җырны гастрольләргә чыгып җырлый башлый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* "Әллүки" җырының сүзләре
* Г. Тукайның "Милли моңнар" шигыре