open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Билбәк (елга)

**Билбәк** (, ) — Украина территориясеннән ага торган елга. Кырым биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Карамита култыгында урнашкан.

Билбәк елгасы Кырымда ага торган иң зур елга булып санала.

## Исем

Бил бәге - Алтын Урда, Кырым ханлыгы чорында булган татар морзасы.

Билбәк елгасының үзәнендә тарихи урыннар урнаша: Сөйрән кирмәне һәм Челтәр-Коба монастыре урнаша.


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Кырым елгалары
Билбәк

* Билбәк — Кырымдагы елга.
* Билбәк — һава аланы.
* Билбәк — Кырымның Акъяр шәһәре Нахимов районына керүче авыл.
Сергей Шойгу

**Серге́й Кужуге́т улы Шойгу́** (,  , 21 май 1955, Чадан, Тыва АӨ, РСФСР, ССРБ) — Россия дәүләт эшлеклесе, РФ Иминлек Шурасы секретаре (2024 елдан), 2012―2024 елларда Россия саклану министры. Армия генералы (2003). Россия Федерациясе Каһарманы (1999).

## Тәрҗемәи хәл
Сергей Шойгу 1955 елның 21 маенда Чадан шәһәрендә (хәзерге Тыва Республикасы) район гәзите мөхәррире һәм зоотехник гаиләсендә туган.

1972—1977 елларда Красноярск политехника институтында укыган һәм «инженер-төзүче» белгечлеге буенча тәмамлаган. 1977 елдан Себер төзү терестларында эшләгән һәм унбер ел эчендә мастердан трест идарәчегә кадәр юлны узган.

### Сәяси карьера

1989 елда КПССның Абакан шәһәр комитетының икенче сәркатибе, 1990 елдан Красноярск край комитетының инспекторы булган. 1990 елда Мәскәүгә китә, анда РСФСР архитектура һәм төзелеш буенча дәүләт комитеты рәисенең урынбасары вазифасын алган.

1991 елда Шойгу Россия коткаручылар корпусы башлыгы сайлауларында җиңә; июльдә аның исеме *РСФСР гадәттән тыш хәлләр дәүләт комитет*ы итеп үзгәртелә, Шойгу аның башында торган. 1991 елның августындагы вакыйгалар барышыда Ельцинны актив рәвештә яклаган. 1991 елның көзендә Шойгу барлык граждан саклану көчләре үз контроле астына тапшыруына ирешкән, комитет РФ президенты буйсынуына күчкән.

1992—1993 елларда осетин-ингуш, абхаз, Төньяк Осетия низагларның җайлаштыруында катнашкан. 1993 елның октябрендәге вакыйгаларында яңадан Ельцинны яклый.

1994 елда гадәттән тыш комитеты министрлыкка үзгәртеп корыла, шулй итеп, Шойгу гадәттән тыш министры булып киткән.

2000 елда «Бердәмлек» фикасенең башында торган, соңрак ул «Ватан» (Юрий Лужков) һәм «Бөтен Россия» (Минтимер Шәймиев) фиркаләре белән «Бердәм Россия» фиркасенә үзгәртеп корылган. 2009 елдан — Россия география җәмгыяте президенты.

2012 елның апрель—ноябрь айларында Мәскәү өлкәсе губернаторы булып торган. 6 ноябрендә саклану министры вазифасына билгеләнгән.

2024 елның 12 маенда РФ Президенты В. В. Путинның №328 Указы белән РФ Иминлек Шурасы серетаре итеп билгеләнгән . 
## Галерея

Sergey Shoigu parade 2013.jpg|2013 елгы 9 май парадында
Sergey Shoigu.jpg|
Автограф Сергея Кужугетовича Шойгу.jpg|Автографы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Россия Хөкүмәте сайтында
* Лентапедия

Төркем:Россия Федерациясе хөкүмәте министрлары
Төркем:Россия Федерациясе Каһарманнары
Төркем:Армия генераллары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Төркем:Лев Толстой исемендәге халыкара алтын медаль лауреатлары
Сеонг Дже-Ги

**Сәң Җе-ги** (Sung Jae-ki, , Кытайча:成在基, 1967 елның 11 сентябрь, Daegu, Көньяк Корея — 2013 елның 26 июль, Сеул, Көньяк Корея) — көньяккореяле кеше хокуклары яклаучысы, либераль фәлсәфәче.

## Әдәбият
* Kim Yong-suk: The Ddanji December, 2012. The ddanji group, 2012, ISBN 4808989299141

## Сылтамалар
* ''Suicide performance and journalist ethics News Dongah'' (English)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English)
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 (English)
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 (English)
* South Korean channel films suicide  (English)
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki  (France)
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (Español)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (Español)

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Көньяк Корея
Төркем:Кеше хокуклары
Төркем:Фәлсәфәчеләр
Noam Çomskiy

**Avram Noam Çomskiy** (inglizçä *Avram Noam Chomsky*, 1928, Filadelfiä, AQŞ) — AQŞ tel belgeçe, şäyäsi yazuçı, fälsäfäçe, teoretik.

Massaçusets texmologiä institutı tel beleme professorı, formal' tellär klassifikatsiäseneñ avtorı, ul eşe şulay uq Çomskiy ierarxiäse dip yörtelä.

"Buldıruçı grammatikalar" fänni xezmätläreneñ avtorı.

Kisken-sul säyäsi qaraşlı şäxes, AQŞ tışqı säyäsäten tänqitli. Çomskiy üzen libertar sotsialist häm anarxo-sotsiälist dip atıy.

1980—1992 yılda Çomskiy — dönyada iñ küp tsitata tudırğan ğalim.

## Ädäbiät

*    Гросс М., Лантен А. Теория формальных грамматик/ Пер. с фр. — М.: Мир, 1971. — 296 с.
*    Литвинов В. П. Мышление Ноама Хомского: Курс лекций / Международная академия бизнеса и банковского дела. — Тольятти, 1999.
*    Гурьянова Н. В. Понятие языка, знания языка и овладения этим знанием в концепции языка и мышления Н. Хомского // Учён. зап. Ульянов. гос. ун-та. — (Серия: Образование). — Ульяновск, 1999. — Вып. 2. — С. 182—191.
*    Капишин А. Е. «Генеративная лингвистика» Н. Хомского // Иностранный язык в школе. — 2002. — № 2. — С. 81—86.
*    Гурьянова Н. В. Современная лингвистическая концепция Н. Хомского : Автореф. дис. … канд. филол. наук: 10.02.19 / [Московский гос. лингвистический ун-т]. — М., 1998.

Төркем:АКШ фәлсәфәчеләре
Төркем:АКШ язучылары
Төркем:АКШ тел белгечләре
Пульс

**Пульс** (лат. pulsus селкетү, этү) — кан тамырлары стенкаларының ритмлы бәрмә тирбәнүләре; алар йөрәк кыскарганда артериаль системага кан этеп чыгару нәтиҗәсендә була. П.ны тикшерү йөрәк-кан тамырлары системасының торышы турында күзаллау мөмкинлеге бирә.

## Искәрмәләр

Төркем:Кардиология
Пульпит

**Пульпит** (Pulpitis) — теш йомшагының (пульпаның) ялкынсынуы. Авыру атларда һәм этләрдә авыз куышлыгындагы микроорганизмнар яисә токсиннар пульпага эләккәннән соң кариоз процесслар көчәю нәтиҗәсендә барлыкка килә.

Йогышлану теш сынганда, озын тешләрне кыскартканда, теш коронкасы вакытыннан алда ышкылып беткәндә булырга мөмкин. Кискен Пульпит су эчкәндә яки тупас азыклар ашаганда үзен нык сиздерә. Хайван азыктан баш тарта яки аларны теләмичә генә бер ягы белән өзек-өзек чәйни, авызын тулысынча ябып бетерми. Шунлыктан азыгын коеп ашый.

Кариес яки гангрена булганда, авыздан сасы ис килә. Хроник пульпит вакытында нык авыртмый торган һәм кан саркулы полипоз төерчекләр барлыкка килергә мөмкин. Пульпитның чокырчыклы сөяк өслегенә күчүе һәм казналык остеомиелиты китереп чыгаруы ихтимал.

Авыртуны басу өчен, кариозлы тешнең чокырына, аны азык калдыкларыннан чистартканнан соң, түбәндәге нисбәттә мышьяклы паста кертәләр: пульпит булганда, хайваннарның авыз куышлыгын калий перманганаты, фурацилин яки этакридин лактат эремәләре белән юдыралар. Җәрәхәтле урыннарны йодның спирттагы эремәсе яки иод гөлсирин белән эшкәртәләр. Гангреноз яисә үлекле пульпит булса, тешне алалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Теш авырулары
Төркем:Стоматология
Пульпа

**Теш пульпасы** (лат. pulpa теш йомшагы)  — теш каналын һәм куышлыгын тутырып торган көпшәк тоташтыргыч тукыма.

Төрле күзәнәкләргә (одонтобластлар, фибробластлар, гистоцитлар), тукымаара матдәләргә (коллаген һәм преколлаген җепселләр), кан тамырларына һәм нерв җепселләренә бай. П. трофик, дентиннар ясау һәм саклау функцияләрен үти.

Төркем:Стоматология
Метастаз

**Метастаз** (, урын алыштыру)  —  кан яки лимфа агымы белән башлыча яман шеш күзәнәкләре һәм бактерияләр күчеп, патологик процессларның икенчел учаклары барлыкка килү.

Яки кан ( М.) яки лимфа (лимфоген М.) агымы белән шешләрнең аерылган күзәнәкләре төрле органнарга күчү нәтиҗәсендә барлыкка килгән икенчел, яки бала шеш төеннәре. Метастаз бирү яман шешләргә хас. Беренчел шешкә якын урындагы регионнар метастаз һәм вак кан тамырларына һәм капиллярларга кергән шеш эмболларыннан (кан белән әйләнеп йөрүче субстрат) барлыкка килгән ерак метастаз була.

Төркем:Онкология
Симптом

**Симптом** (*[[Латин теле|латин]]<nowiki/>да* symptoma *‘очрак’, ‘туры килү’, ‘билге’*) — берәр авыруның билгесе.
## Искәрмәләр

Төркем:СимптомнарТөркем:Медицина
Станислав Говорухин

**Станисла́в Серге́й улы Говору́хин** (, 29 март 1936, Пермь өлкәсе Березники шәһәре — 14 июнь 2018, Барвиха) — кинорежиссёр, сценарист.

## Тәрҗемәи хәле
Казан университетының геология факультетын (1958), Бөтенсоюз кинематография институтының режиссёрлык факультетын (1966) тәмамлый. 1959—62 елларда Казан телевидение студиясендә мөхәррир. 1966-86 да Әдис нәфис фильмнар студиясендә куючы режиссёр, 1987—93 тә «Мосфильм» киностудиясендә. РФ Дәүләт Думасы депутаты (1993 елдан), 1996-99 да — РФ Дәүләт Думасында мәдәният комитеты рәисе, «Народовластие» группасының рәистәше. «Вертикаль» киностудиясе һәм «Гандвик» бәйсез телевидение студиясе директоры, кинематограф ветераннарын һәм кино мәктәпләре студентларын социаль яклау хәйрия фондын җитәкли.

## Иҗаты
Ул төшергән нәфис фильмнар — «Вертикаль» (Б.В. Дуров белән берлектә, 1967), «Туган көн» («День ангела», 1969), «Ак шартлау» («Белый взрыв», 1970), «Робинзон Крузоның тормышы һәм гаҗәеп маҗаралары» («Жизнь и удивительные приключения Робинзона Крузо», 1973), «Контрабанда» (1975), «Өмет җиле» («Ветер надежды» (1978), «Очрашу урынын үзгәртеп булмый» («Место встречи изменить нельзя», 1979), «Том Сойер маҗаралары» («Приключения Тома Сойера», 1981), «Капитан Грант балалары» («Дети капитана Гранта», 1983), «Ворошилов укчысы» («Ворошиловский стрелок», 1999); публицистик фильмнар — «Болай яшәргә ярамый» («Так жить нельзя», 1990), «Без югалткан Россия» («Россия, которую мы потеряли», 1992), «Бөек криминаль революция» («Великая криминальная революция», 1993) һ.б. Күп кенә фильмнарының, шул исәптән документаль-публицистик фильмнарының сценарий авторы да була. Говорухин тудырган фильмнар Россия кино сәнгатенең мөһим өлеше буларак бәяләнә.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләүләре
*Украина ССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1986).

## Әсәрләре
*Страна воров на дороге в светлое будущее. Нарва, 1994.
## Хәтер
* 2023 елда Дәүләт Думасында Станислав Говорухин медале булдырылган. Әлеге медаль белән Россия Федерациясе гражданнары һәм чит ил кешеләре мәдәният, гуманитар эшчәнлек, патриотик тәрбия һәм халыкара хезмәттәшлектәге казанышлары өчен бүләкләнә.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Кино: Энцикл. словарь. М., 1986; Всемирный биографический энциклопедический словарь. М., 2000.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе 

Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Кинорежиссёрлар
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Луганск өлкәсе

**Луганск өлкәсе** (, ) — Украинаның көнчыгышында урнашкан өлкә.

Үзәге — Луганск каласы.

Әлеге вакытта өлкә үзәген ЛХҖ көчләре контрольли, шуңа күрә өлкә үзәге вакытлыча Северодонецкига күчерелгән.

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Луганск өлкәсе 1938 елның 3 июлендә Донецк өлкәсе составыннан чыгарылу юлы белән **Ворошиловград өлкәсе** буларак барлыкка килгән. 1938—1958 һәм 1970—1990 елларда *Ворошиловград өлкәсе* исемен йөрткән.

## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 58,0 %, руслар — 39,1 %.
## Административ бүленеш
### Районнар
* Алчевск районы
* Довжанск районы
* Луганск районы
* Ровенькы районы
* Сватове районы
* Северодонецк районы
* Старобилск районы
* Щастя районы

### Өлкә буйсынуындагы шәһәрләр
* Алчевск
* Антрацыт
* Брянка
* Голубивка
* Хрустальный
* Сорокине
* Лысычанск
* Луганск
* Первомайск
* Ровеньки
* Рубижне
* Довжанск
* Северодонецк
* Кадийивка

## Шулай ук карагыз
* Луганск Халык Җөмһүрияте
## Искәрмәләр

*
Абсцесс

Абсцесс (апостема, гнойник, нарыв), эренле шеш, үлекле шеш, эренле чуан — аларның үзенчәлеге шунда: эрен белән тулган куышлыкны тирә-яктагы тукымалардан эрен барлыкка китерүче мембрана аерып тора.

Абсцесс гәүдәнең теләсә кайсы урынында, органында яки анатомик өлешендә барлыкка килергә мөмкин. Абсцессны эмпиемадан (куыш эчле органнарда күп үлек җыелу) аера белергә кирәк. Шулай ук абсцессны флегмона—тире асты тукымаларының төгәл чикләнмәгән үтә көчле үлекле ялкынсынуыннан аера белү мөһим.

Абсцессның берничә төрен аерып карыйлар. Кискен абсцесс бик тиз үсеп китә һәм урынлы ялкынсыну үзгәрешләр һәм авыруның гомуми халәтенең бозылышы белән озатыла.

Хроник абсцесс акрын бара, урынлы һәм гомуми ялкынсыну күренешләре бик нык сизелми. Хроник абсцесс кайбер инфекцияле авырулар вакы­ тында (туберкулез, актиномикоз һ.б.) органнарга аз вирулентлы микро­ организмнар тәэсир иткәндә яки иммунитет көчсезләнгәндә барлыкка килә.

Салкын абсцесс — туберкулезга бәйле хроник абсцесс, аңа урынлы, бик көчле булмаган ялкынсыну реакциясе һәм эремчексыман массалар булу белән характерлы. : Инфекцияле яралар, эренләгән гематомалар (тукымаларда, урыны-урыны белән куышлык ясалып, кан җыелу), чит җисемнәр һәм башкалар еш кына абсцессның барлыкка килү сәбәбе булып тора. һәр төр үлекле шеш вакытында гомуми реакция: югары температура (39- 40 градус), иртәнге һәм кичке температураларның 2-3 градуска аермалы булуы. Кичен температура күтәрелгәндә, бизгәк тоту, көчле тирләү, гомуми : хәлсезлек, баш авырту интектерә. Авыру кеше абсцесс тирәсендә көчле авырту сизә. Үлекле шеш өсте : кайнар, кансу-кызыл төстә була, шеш тире өстеннән калкып тора.

Дәвасы — үлекле шешне ярып куышлыктан үлекне чыгару һәм дренаж кую. Абсцесс үлектән арынгач, авыруның хәле яхшырып китә.
**Абсцесс** (лат. abcessus - эренле шеш) - организмның төрле тукымаларында яки әгъзаларында билгеле бер урынның эренләп ялкынсынуы.

Абсцесс тере тукымага чит җисемнәр (кадак, ярчык, шырпы һ.б.) кергәннән, башка хайваннар тешләгәннән, тукымаларга йогышсызландырылмаган дару препаратлары яки тынычсызлагыч матдәләр (терпентин мае, коротон мае) керткәннән соң башланган ялкынсыну нәтиҗәсе булырга мөмкин.

Абсцесс маңка авыруы (сап) (атларда), бруцеллёз, туберкулёз, актиномикоз белән авырганда барлыкка килергә мөмкин. Еш кына очракларда абсцессны үлек таратучы микроблар барлыкка китерә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:
В39 Ф.Г.Набиев, Г.Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань:
Магариф, 2010.— 495 с.

Төркем:Медицина
Төркем:Хирургия
Төркем:Әлифба буенча авырулар
A витамины

**А витамины** - күрү, үрчү функцияләренә, яшь организмның үсүенә йогынты ясый. Организмга А витамины җитмәгәндә, эңгер-меңгердә кеше начар күрә башлый (халыкта «тавык күзе» дип йөртәләр).

Ак майда, иттә, балыкта, сөт продуктларында, тавык йомыркасында, кишердә (каротин) күп.

А витамины бавырда саклана һәм төрле тукымаларда тупланып була. Артык дозировкада агулаучан.

А витамины 1913 елда ачылган, 1931 елда аның төзелеше тасвирланган, 1937 елда кристаллаштырылган.

## Тәэсир

Ретиной кислотасы формасында организм үсешен һәм үстерү тәэмин итә, родопсин - күрү төп пигменты булып тора, ретинол - күзәнәк мембранасында керә, антиоксидант саклавын тәэмин итә.

Төркем:Витаминнар
Александр Лукашенко

**Алекса́ндр Григо́рий улы Лукаше́нко** (, ) — беларус дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Беларусь Республикасының беренче һәм бердәнбер президенты (1994 елдан).

2020 елның 9 августында узган президент сайлауларында алтынчы тапкыр кандидатурасын куя һәм Үзәк сайлау комиссиясе тарафыннан җиңүче дип табыла.

2025 елның 26 гыйнварында узган президент сайлауларында 86,82 % тавыш белән җиңгән, җиденче тапкыр ил президенты булып сайланган. 
## Тәрҗемәи хәл
### Иртә еллар
Александр Лукашенко 1954 елның 30 августында Витебск өлкәсенең Копысь бистәсендә туган. Милләте буенча белорус. Әтисез тәрбияләнгән.

1975 елда Могилев педагогика институтының тарих факултетын, ә 1985 елда Беларусь авыл хуҗалыгы академиясене читтән торып тәмамлый. 1975-1976 һәм 1980-1982 елларда армиядә хезмәт иткән.

1982 елдан — Шклов районының «Ударник» (Бәрмәче) колхозы рәисе, 1983 елдан — Шклов төзү материаллар комбинаты директорының урынбасары, 1985—1987 елларда Шклов районының Ленин исемле колхозының парткомы сәрктибе. 1987 елның мартыннан — Могилёв өлкәсе Шклов районының «Городец» совхозы директоры.

### Сәяси карьера
1990 елда Беларусь Югары Шурасы депутаты булып сайланыла.

1993 елның апрельдән 1994 елның июленә кадәр Югары Шурасының коррупция белән көрәш буенча комиссияне җитәкләгән.

1994 елда Беларусь президенты булып сайланыла. 1996, 2001, 2006, 2010 һәм **[[Беларусь президентын сайлаулар (2020)|2020 елларда]]** кабаттан сайланыла.

2024 елның 25 февралендә Александр Лукашенко 2025 елда җиденче срокка сайлауга чыгу нияте турында игълан итә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2024 ― Изге апостол Андрей Первозванный ордены (РФ) ― *Россия Федерациясе һәм Белоруссия Республикасы арасында союздашлык мөнәсәбәтләрен һәм стратегик партнерлыкны үстерүдәге, Россия һәм Белоруссия халыклары арасында дустанә элемтәләрне ныгытудагы күренекле казанышлары, шулай ук Союздаш дәүләт төзүгә һәм нәтиҗәле эшчәнлегенә зур шәхси өлеш кертүе өчен*
* 2024 ― Дуслык ордены (Татарстан) ― *Татарстан белән Беларусь арасында хезмәттәшлекне үстерүгә, халыклар арасында дуслыкны һәм үзара аңлашуны ныгытуга керткән зур өлеше өчен*
* 2023 ― Бәйсезлек ордены (Экваториаль Гвинея)
* 2019 ― Назарбаев ордены (Казакъстан)
* 2016 ― «Һейдәр Әлиев» ордены (Азәрбайҗан)
* 2016 ― Республика ордены (Молдова)
* 2014 ― Александр Невский ордены (Россия)
* 2001 ― 2нче дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены (Россия)
* 2000 ― Хосе Марти ордены (Куба)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Лукашенко, Александр

Төркем:Беларусия сәясәтчеләре
Төркем:Күмәк хуҗалык җитәкчеләре
Төркем:Гейдар Алиев ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Төркем:Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Россия Федерациясе) кавалерлары
Эмомали Раһмон

**Имамгали Рәхман** (, 2007 елга кадәр — **Имамгали Шәриф улы Рәхманов**, ; 5 октябрь 1952) — таҗик дәүләт эшлеклесе, Таҗикстан Югары Шурасы рәисе (1992—1994), 1994 елдан — Таҗикстан президенты.

## Тәрҗемәи хәл
### Иртә еллар
Имамгали Рәхман 1952 елның 4 октябрендә Таҗик ССР Куляб өлкәсенең Дангара бистәсендә туган, гаиләсендә өченче бала булган. Мәктәпне тәмамлагач, Кургантүбә майзаводында электрик булып эшләгән. 1971—1974 елларда Тын океан флотында матрос булып хезмәт иткән. Хезмәттән соң заводка кайта, шулай ук сатучы булып эшли.

1982 елда Таҗик дәүләт университетының икътисад факультетын тәмамлый. 1976—1988 елларда төрле колхозларда идарә итү вазифаларында эшләгән. 
### Сәяси карьера
1990 елда Таҗик ССР Югары Шурасының халык депутаты булып сайланылган. 1992 елның ноябрендә Таҗикстан Югары Шурасы рәисе булып сайланылган. 1994 елда президент вазифасына сайланылган. Раһмонның хакимияткә килүе Таҗикстанда ватандашлар сугышы периоды һәм шуннан соңгы тынычлыкны торгызу белән бәйле булган.

1999, 2006 елларда перзидент вазифасына кабаты сайланылган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2024 ― Дуслык ордены (Татарстан)
* 2022 ― 3нче дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены (Россия)
* 2012 ― «Һейдәр Әлиев» ордены (Азәрбайҗан)
* 2008 ― 1нче дәрәҗә Кенәз Ярослав Мудрый ордены (Украина)
* 2002 ― 1нче дәрәҗә Достык ордены (Казакъстан)
* 1999 ― Таҗикстан Каһарманы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://lenta.ru/lib/14164269/

Төркем:Гейдар Алиев ордены кавалерлары
Төркем:Шәхесләр:Таҗикстан
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
2005 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2005 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Май

## Апрель
* 2 апрель — Иоанн Павел II (84), Рим папасы
* 1 апрель — Гөлшат Зәйнашева (77), күренекле татар шагыйрәсе

## Март
* 26 мартДжеймс Каллаган (92), британ сәясәтчесе, лейборист, Бөекбритания премьер-министры (1976—1979).
* 1 март — Питер Малкин (77)

## Февраль
* 1 февраль — Ольвар Какучая (73)

## Гыйнвар
* 1 гыйнвар — Юрий Курильский (69)
* 1 гыйнвар — Дмитрий Нелюбин (33)

## Июнь

## Июль
* 9 июль — Ибраһим Абдуллин (84), татар—башкорт язучысы, драматург, публицист, әдәби тәнкыйтьче.

## Август
* 30 август —  (), .

## Сентябрь
## Октябрь
* 7 октябрь —  (), .
* 11 октябрь —  (), 
* 24 октябрь — Шамил Анак (76), татар, башкорт һәм рус телләрендә иҗат иткән шагыйрь, тәрҗемәче.

## Ноябрь
## Декабрь

## Датасыз
*

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 2004 елда вафатлар исемлеге
* 2006 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
2004 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2004 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Апрель

## Март
* 28 март — Питер Устинов (82), Бөек Британия актеры, кинорежиссеры, драматургы, сценаристы, язучысы, продюсеры һәм теле- һәм радио алып баручысы.

## Февраль
* 13 февраль — Зелимхан Яндарбиев (51), Чичәнстан сәяси һәм рухи эшлеклесе.
* 18 февраль — Нурихан Фәттах (), татар әдәбиятында тарихи жанрда әсәрләр язуны башлап җибәргән күренекле язучы, тәрҗемәче, тарихчы.

## Гыйнвар
* 30 гыйнвар — Рахмай Хисмәтуллин, татар язучысы, шагыйрь, драматург, журналист.
* 1 гыйнвар — Евгений Мигунов (82) — совет

## Май
* 9 май — Әхмәт Кадыйров, Чечня республикасының Мәскәү яклы беренче президенты.

## Июнь

## Июль
* 9 июль —  (), .

## Август
* 30 август —  (), .

## Сентябрь
## Октябрь
* 7 октябрь —  (), .
* 11 октябрь —  (),
* 23 октябрь — Владимир Иванов (65), күренекле татар галиме, тарихчы һәм социолог.

## Ноябрь
## Декабрь
* 26 декабрь — Шакир Абилов (89), татар әдәбият галиме.

## Датасыз
*

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 2003 елда вафатлар исемлеге
* 2005 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Фёдор Толбухин

**Фёдор Иван улы Толбухин** (1894-1949) – ССРБ гаскәр башлыгы, Советлар Берлеге Маршалы, Советлар Берлеге Каһарманы (үлгәч), Югославия Халкы Каһарманы, Болгария Халык Җөмһүриятенең каһарманы (үлгәч), "Җиңү" ордены кавалеры.

## Тәрҗемәи хәле

1894 елда Ярославль губернасында крестьян гаиләсендә туган.

Беренче бөтендөнья сугышында 1915 елдан Көньяк-Көнбатыш фронтында рота белән җитәкчелек итә, шуның өчен Изге Анна һәм Изге Святослав орденнарына лаек була.

Февраль инкыйлабыннан соң полк комитеты рәисе булып сайлана.

1918 елның августыннан Кызыл Гаскәргә керә. Ватандашлар сугышында Төньяк һәм Көнбатыш фронтларында хезмәт итә.

1921 елда Кронштадт фетнәсен бастыруда катнаша.

## Бөек Ватан сугышы

* 1941, август -декабрь – Кавказ арты фронтының штаб башлыгы
* декабрь 1941 — гыйнвар  1942: Кавказ фронтының штабы башлыгы
* гыйнвар  — март 1942: Кырым фронтының штабы башлыгы

Керич-Феодосия десант операциясенең планын эшкәртә.

1942 – 1943 елда Сталинград фронтында 57-нче гаскәр белән җитәкчелек итә.

1943 – 4-нче Украин фронты белән җитәкчелек итә.

1944 елдан – 3-нче Украин фронты белән җитәкчелек итә.

Сталинград сугышында, Румыния, Болгария, Югославия, Маҗарстан, Австрияне фашист илбасарларыннан азат итүдә катнаша.

## Толбухин җитәкчелегендәге төп операцияләр
* Курск сугышында Миусс операциясе, июль — август 1943
* Донбасс операциясе, август — сентябрь 1943. 
* Мелитополь операциясе, сентябрь — ноябрь 1943.
* Кырым операциясе, апрель — май 1944. 
*Ясс-Кишенәү  операциясе, август 1944.
*Бүкрәш-Арад операциясе, сентябрь 1944 .
*Белград операциясе, октябрь 1944. 
*Апатин-Капошвар  операциясе, ноябрь — декабрь 1944
*Будапешт операциясе, декабрь 1944 — февраль 1945
*Балатон саклану операциясе, март 1945 
* Вена операциясе, март — апрель 1945

## Истәлек
Толбухин истәлегенә Одессада, Винницада,  Белградта, Волгоградта, Казанда, Знаменскидә, Калининградта, Кишенәүдә, Кировоградта, Конотопта, Краснодарда, Мәскәүдә, Түбән Новгородта, Новосибирскидә, Новочеркасскидә, Пермьдә, Рыбинскидә, Харьковта, Акмәсҗиттә һәм башка калаларында урамнар исемләнә.

1990 елга кадәр Болгариядә урнашкан Добрич шәһәре Толбухин дип аталган.

## Әдәбият

*    Храпченков В. К. Солдат Отчизны в маршальских погонах. Ярославль: Нюанс, 2005. 380, [3] с.: ил., портр., карты. (60 лет Великой Победы).
*    Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. Т.2. М.:Воениз.1988
*    Кузнецов П. Г., Маршал Толбухин [1894-1949]. — М., 1966.
*    Мальцев Е. Е. В годы испытаний. — М.: Воениздат, 1979
*    Народни хероји Југославије, «Партизанска књига» Љубљана, «Народна књига» Београд, «Побједа Титоград», 1982. година

Төркем:Бөек Ватан сугышы фронтлары сәргаскәрләре
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Павел Глезденёв

**Павел Петр улы Глезденёв** (чукынуга кадәр Исламгәрәй Меңдияров, , Тумбагыш авылы, Бәләбәй өязе, Уфа губернасы — 28 май 1923, Вятка) — мари мәгърифәтчесе, литератор һәм этнограф, мари әдәбиятенә нигез салучыларның берсе.
## Тәрҗемәи хәл
Мәҗүси крәтсиән гаиләсендә туган. 1887 елда Бөре укытучылар семинариясен, 1898 елда Уфа рухани семинариясен, 1906 елда Казан рухани академиясен тәмамлый.

1907 елда мари телендә беренче дини булмаган басманы («Марла календарь») чыгара; мари телендә уку-укыту әдәбияте хәзерләвендә дә катнаша.

1907 елда Вятка шәһәренә епархиаль миссионер вазифасына күчерелгән; 1918 шул дәрәҗәсеннән баш тарта. 1915 елда берече мари гәзитен («Война увэр») нигезли.

1-нче Бөтенрусия мари съезды (Бөре, 1917) оештыручыларның берсе. Вятка губернасында «Марий ушем» милли хәрәкәтен оештыручы.

Тормышның соңгы елларында П. Глезденёв Вятка губерна халык мәгарифе бүлегендә, соңрак Вятка педагогика институтында эшләгән, мари һәм удмурт укытучыларның хәзерләү курсларын алып барган. Бер үк вакытта Вятка фәнни-тикшеренү институтының хезмәткәре булып торган. 1920 елда профессор дәрәҗәсен алган.

Павел Глезденёв 1923 елның 28 маенда вафат булган.
## Истәлек
* Глезденёв исемен Шаран авылында урам йөртә.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Православная мысль
## Тышкы сылтамалар
* Марла календарь 

Төркем:Мари язучылары
Төркем:Мари мәгърифәтчеләре
Шәрәфле инкыйлаби корал

**Шәрәфле инкыйлаби коралы** — 1919—1930 елларда Кызыл Армиядә югары бүләк.

## Бүләк ияләре
1919 елдан 1930 елга хәтле бөтенесе 21 кеше шәрәфле инкыйлаби корал белән бүләкләнгән.

### Салкын корал белән
# Сергей Каменев (8.8.1919 ел)
# Василий Шорин (8.8.1919 ел)
# Семён Будённый (20.11.1919 ел)
# Михаил Тухачевский (17.12.1919 ел)
# Иероним Уборевич (8.4.1920 ел)
# Михаил Фрунзе (25.11.1920 ел)
# Климент Ворошилов (25.11.1920 ел)
# Филипп Миронов (25.11.1920 ел)
# Август Корк (25.11.1920 ел)
# Николай Каширин (25.11.1920 ел)
# Семён Тимошенко (28.11.1920 ел)
# Владимир Нестерович (5.1.1921 ел)
# Яков Балахонов (2.2.1921 ел)
# Василий Винников-Бессмертный (2.2.1921 ел)
# Александр Егоров (17.2.1921 ел)
# Евгений Казанский (3.6.1921 ел) — 
# Григорий Котовский (20.9.1921 ел) — 
# Вольдемар Розе (12.12.1921 ел)
# Григорий Хаханьян (12.12.1921 ел)
# Иван Кутяков (28.4.1922 ел)

Төркем:Салкын корал
Төркем:ССРБ бүләкләре
Илһам Әлиев

**Илһам Әлиев**, Илһам Һейдәр улы Әлиев (; *[[24 декабрь]] [[1961]], [[Бакы]], [[Азәрбайҗан ССР]], [[ССРБ]]*) — азәри дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, 2003 елдан — Азәрбайҗан президенты.

## Биография
Илһам Әлиев 1961 елның 24 декабрендә Бакы шәһәрендә туган. Атасы — киләчәктә Азәрбайҗан президенты Хәйдәр Әлиев, бу вакытта ДИК-ның Бакы бүлеге башлыгының урынбасары булып эшләгән.

Мәктәпне тәмамлагач, Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институтына укырга керә һәм 1985 елда аны тәмамлый. 1985—1987 елларда МДХМИда укытучы булып эшли.

1991—1994 елларда шәхси эшкуарлык сферасында эшләгән. 1994—2003 елларда — Азәрбайҗан Республикасы дәүләт нефть компаниясенең вице-президенты; 1995—2003 елларда — Азәрбайҗан Милли Мәҗлесе депутаты. 2003 елның августыннан — Азәрбайҗан премьер-министры. 2003 елның октябрендә президент вазифасына сайланыла. 2008 һәм 2013 елларда кабат сайланылган.

## Моны да карагыз
* Һейдәр Әлиев

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* http://lenta.ru/lib/14164283/

Төркем:Азәрбайҗан президентлары
Төркем:Азәрбайҗан премьер-министрлары
Төркем:Азәрбайҗан Милли Мәҗлес әгъзалары
Төркем:Гейдар Алиев ордены кавалерлары
Төркем:Һейдәр Әлиев
Төркем:Азәрбайҗан милләтчеләре
Тамбов өлкәсе татар авыллары

**Тамбов өлкәсе татар авыллары** — Россиянең Тамбов өлкәсендә урнашкан татар авыллары.

Бүгенге көндә Тамбов өлкәсендә ике генә татар авылы исәпләнә.

* Яңгураз — Тамбов өлкәсенең көньягында урнашкан татар авылы. Уварово районына карый.
* Күршә — Рассказово районында урнашкан татар авылы. 
**ТАССР прокуроры урынбасары (1922–1924) З.Х. Булушев (1886–1965) туган.

## Тышкы сылтамалар
* Загадки Татарщины. 
* Село Энгуразово. 

Төркем:Тамбов өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Тамбов өлкәсе татар авыллары
2003 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2003 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Апрель

## Март
* 1 март — Андрей Бордюгов (81) — Совет Армиясе полковникы, Бөек Ватан сугышына катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы.

## Февраль
* 1 февраль — Астронавтлар
** Рик Хасбэнд (45) — командир.
** Уильям МакКул (39) — очучы.
** Дэвид Браун (46)

## Гыйнвар
* 1 гыйнвар — Наталья Крымова (72)
* 3 гыйнвар — Моник Виттиг (67) — француз
* 3 гыйнвар — Борис Заворызгин (81) — Бөек Ватан сугышына катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы.

## Май
## Июнь

## Июль

## Август
* 20 август — Гамил Афзал (82), күренекле татар шагыйре

## Сентябрь
## Октябрь
* 8 октябрь — Зиннур Нурмөхәммәтов (61), татар җырчысы, күп кенә татар җырлары авторы

## Ноябрь
* 3 ноябрь — Рәсүл Хәмзәтов (80),

## Декабрь
* 21 декабрь — Гайнан Мөхәммәтҗанов (63), журналист.
* 23 декабрь — Һейдәр Әлиев, (80) азәри дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, 1993 елдан — Азәрбайҗан президенты.

## Датасыз
* Илфак Абдуллин — татар галиме, химия фәннәре докторы, профессор, Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе.
* Нәби Зарипов — татар язучысы һәм шагыйре.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 2002 елда вафатлар исемлеге
* 2004 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Силиго

**Силиго** — Италиянең Сардиния төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Сардиния төбәге шәһәрләре
Олы Ялан (Татарстан)

**Олы Ялан** — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.
 
## Географиясе
Олы Ялан Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 33 чакрым, ә район үзәге Биектаудан көньяк-көнчыгышка таба 20 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 100%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Семён Тимошенко

**Семён Константи́н улы Тимоше́нко** (, , Фурманка, Бессарабия губернасы, Россия империясе — 31 март 1970, Мәскәү) — совет гаскәр башлыгы, Советлар Берлеге Маршалы (1940), дважды Герой Советского Союза (1940. 1965). ССРБ саклану халык комиссары  (май 1940 — июль 1941).

## Тәрҗемәи хәл
### Балачак һәм яшьлек
Семён Тимошенко 1895 елның 18 февралендә Бессарабия губернасы Аккирмән өязенең Фурманка авылында (хәзергеУкраинаның Одесса өлкәсенең Килий районына карый торган Фурманка авылы) Константин Гаврил улы Тимошенконың (1925 елны вафат булган) крестьян гаиләсендә туган. Украин. Авыл мәктәбен тәмамлаган.

### Беренче Бөтендөнья сугышы
1914 елның декабрендә гаскәргә алынган. 1915 елны полк һәм үрнәк пулеметчылар мәктәбен тәмамлаган. Беренче бөтендөнья сугышында катнашкан, 4-нче кавалерия дивизиясендә Көньяк-Көнбатыш һәм Көнбатыш фронтларында пулемётчик булып сугышкан. Батырларча хезмәте өчен Георгий Тәресе ордены (солдат «Егорий») өч дәрәҗәләр белән бүләкләнгән.

### Ватандашлар сугышы
ЭККАдә 1918 елдан. Взвод һәм эскадрон командиры булган.

## Әдәбият

* *Португальский Р. М., Доманк А. С., Коваленко А. П.* Маршал С. К. Тимошенко. — М.: Издательство МОФ «Победа −1945 год», 1994.
* Социокультурный состав советской военной элиты 1931—1938 гг. и её оценки в прессе русского зарубежья

## Сылтамалар

* Акт передачи Наркомата Обороны от Ворошилова Тимошенко в 1940 году 

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Фармакология

**Фармакология** (гр. pharmakon дару + logos тәгълимат)  — дару матдәләренең организмга йогынтысын өйрәнә һәм аларны куллану күрсәткечләрен, ысулларын һәм шартларын билгели торган фән. 

## Тарихы
Баштарак Ф. дару матдәләре турындагы барлык мәгълүматларны да колачлаган; алга таба аннан фармацевтика фәннәре: фармакогнозия, фармация, фармацевтик химия аерылып чыккан. 

Бүгенге Ф. — күпчелек дару матдәләренең тере организмнарга йогынтысын өйрәнә торган эксперименталь, биологик фән. Медицина һәм ветеринария Ф.ләре бар. 

## Медицина фармакологиясе
Медицина Ф.сенең бурычы — кешедәге авыруларны кисәтү, дәвалау өчен дару матдәләренең йогынтысын өйрәнү һәм аларны эзләү. 

## Ветеринария фармакологиясе
Ветеринария Ф.се дару матдәләренең хайван организмына йогынтысын (фармакодинамика), аларны терлек авыруларын профилактикалау (фармакопрофилактика) һәм дәвалау өчен куллануны өйрәнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Шулай ук карарга мөмкин
* Карл Эрнст Клаус турында мәкалә
* Моти Лал Дхар турында мәкалә

Төркем:Фармакология
2002 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2002 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Февраль

## Гыйнвар
* 4 гыйнвар — Заһирә Гомәрова (71), татар шагыйрәсе, балалар язучысы

## Март
* 13 март — Аяз Гыйләҗев (74), татар язучысы, драматург.

## Апрель

## Май
## Июнь

## Июль

## Август

## Сентябрь
## Октябрь

## Ноябрь
* Астрид Линдгрен

## Декабрь

## Датасыз
* Касыйм Гыйләҗев — татар шагыйре.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 2001 елда вафатлар исемлеге
* 2003 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
2001 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2001 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Февраль

## Гыйнвар

## Март
* 15 март — Мидхәт Гайнуллин (75), татар галиме, филология фәннәре докторы, профессор, язучы, әдәбият белгече.

## Апрель
* 2 апрель — Тәүфикъ Әйди (59), татар язучысы, прозаик, публицист.

## Май
## Июнь

## Июль

## Август
* 5 август — Алексей Андреев (77) — Бөек Ватан сугышына катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы.

## Сентябрь
## Октябрь
* 20 октябрь — Мөхәммәт Арсланов (91), татар рәссамы, нәкышьче.

## Ноябрь
## Декабрь
* 15 декабрь — Празат Исәнбәт, татар язучысы

## Датасыз

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 2000 елда вафатлар исемлеге
* 2002 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Pont patşalığı

**Pont patşalığı** yäki **Pont** - Keçe Aziädä urnaşqan yunan-farsı däwläte, 302-64 b.e.q. yıllarda Evksin pont (Qara diñgez) könyaq yarında bulğan patşalıq.

## Tarix

Paflagoniädä Mitridat I tarafınnan nigezlängän.

Mitridat Eupator idärä itkän çorda Pont patşalığı iñ zur bilämälärenä citkän: **Vifiniä, Kappadokiä, Kolxida, Tavrida**da urnaşqan grek koloniäläre basıp alına.

Mitridat Eupator wafatınnan soñ Pont patşalığı Rim Respublikasına ciñelä. Näticädä Pont patşalığınıñ könbatış töbäge Vifiniä häm Pont (*Bithynia et Pontus*) digän Rim provintsiäsenä äylänä, Pont könçığış öleşe - Rimğa bäyle patşalıqqa äwelderelä. 

**[[Yuliy Tsezar]] häm Gney Pompey** watandaşlar suğışı waqıtında (48 b.e.q.)  **Farnak II** citäkçelegendäge Bospor patşalığı Rim Respublikasınnan Pont patşalığın suğışıp kire qaytarırğa tırışqan, läkin **Zela yanındağı bäreleş**tä Tsezar Bospor patşasın ciñä.

Zela yanındağı bäreleştä Tsezar ciñüe **"Kilde, kürde, ciñde"** ğibäräse (**Veni vidi vici**) belän mäşhür.

Pont patşaları Pont, Kolxida, Kilikikiä belän 62 yılğa qädär idärä itälär. 62 yılda imperator Neron **Polemon II** nı täxettän baş tartırğa mäcbür itkän.

## Ädäbiät
*    Сапрыкин С. Ю. Понтийское царство: Государство греков и варваров в Причерноморье. — М. : Наука, 1996. — 348 с.
*    Перл Г. Эры Вифинского, Понтийского и Боспорского царств // Вестник древней истории. — 1969. — № 3. — С. 39-69.
*    Гавриленко О. А. Понтійське царство // Юридична енциклопедія. Т.4. Н-П. — К. : Укр. енцикл., 2002. — С. 658—659.
*    Сапрыкин С. Ю. Академик М. И. Ростовцев о Понтийском и Боспорском царствах в свете достижений современного антиковедения // Вестник древней истории. — 1995. — № 1. — С. 201—209.
*    Талах В. Н. Рожденный под знаком кометы: Митридат Эвпатор Дионис / В. Н. Талах; под ред. В. Н. Талаха, С. А. Куприенко. — 2-е, доп. и перераб.. — Киев: Видавець Купрієнко С. А., 2013. — 214 с. — ISBN 978-617-7085-08-8

Төркем:Кырым тарихы
Төркем:Русия тарихы
Төркем:Украина тарихы
Төркем:Гөрҗистан тарихы
Төркем:Әрмәнстан тарихы
Төркем:Болгария тарихы
Төркем:Төркия тарихы
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Көнбатыш фронт (Беренче бөтендөнья сугышы, Россия)

**Көнбатыш фронт** — Беренче бөтендөнья сугышы вакытында рус армиясенең гомумгаскәр оператив-стратегик берләшмәсе.

1915 елның августта оештырылган.

Көнбатыш юнәлештә алман гаскәрләренә каршы операцияләрдә катнашкан.

## Состав
* Кыр идарә итү (штаб)
* 1-нче армия (август 1915 — апрель 1916, июль 1916 — начало 1918)
* 2-нче армия (август 1915 — июнь 1916)
* 3-нче армия (август 1915 — 1916)
* 4-нче армия (август 1915 — октябрь 1916)
* 10-нче армия (август 1915 — 1918 башы)
* Аерым армиясе (август — сентябрь 1916, ноябрь 1916 — июль 1917)
* XXII аерым армия корпусы — 1917 22 нябреннән 
* Польша аерым укчылар корпусы — 1917 августыннан

1917 елның ахырына фронт штабы Минскта, 1917 елның декабреннән соң — Ровнода урнашкан. 1918 елның башында таратылган.

## Фронт гаскәрләре баш командующийлары
* 04.08.1915—18.08.1915 — инфантерия генералы Михаил Алексеев
* 23.08.1915—11.03.1917 — инфантерия генералы Алексей Эверт
* 03.1917 — инфантерия генералы Владимир Смирнов

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Россия фронтлары
Төркем:1915 елда оештырылган частьлар һәм берләшмәләр
Төркем:1918 елда таратылган частьлар һәм берләшмәләр
2-нче армия (Россия империясе)

**Көнбатыш фронт** — Беренче бөтендөнья сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, Россия империясе Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

1914 елның июлендә оештырылган.

Төньяк-Көнбатыш һәм Көнбатыш юнәлештә алман гаскәрләренә каршы операцияләрдә катнашкан.

## Рус армияләренең һөҗүме

Париждан һәм Лондоннан Петербургка көн саен телеграммалар китә. Аларда Англия һәм Франция хәрби идарәләре рус армиясенең кичекмәстән сугышка керүен таләп итәләр. Союзниклар басымы астында, француз армиясен тар-мар ителүдән коткару өчен, Россия үзенең гаскәрләрен Германиягә каршы җибәрергә мәҗбүр була. Тупланып һәм җитәрлек әзерләнеп тә бетмичә, ике рус армиясе август урталарында Көнчыгыш Пруссиягә һөҗүм башлый.

Операция генерал Самсонов җитәкчелегендә 2-нче армия һөҗүме белән башлана. Германия өчен Көнчыгыш Пруссияне югалту куркынычы туа. Әмма тылдагы таркаулык, сугыш кораллары җитешмәү һәм 1-нче армия сәргаскәре Ренненкампфның бернинди әш кылмавы нәтиҗәсендә, рус гаскәрләре җиңүләрен ныгыта алмыйлар. Август ахырында алманнар Мазурский күлләреннән көнбатыштарак генерал Самсонов җитәкчелегендәге 2 нче армияне тар-мар итәләр.

Рус гаскәрләре зур югалтуларга дучар булалар. Әмма алар Германия төзегән сугыш планын җимерүгә ирешәләр: алманнарга дошманнарын берәм-берәм җиңү мөмкин булмый, һәм алар Көнбатыш фронттагы көчләрен бераз киметергә мәҗбүр булалар.

## Состав

## Армия гаскәрләре баш командующийлары
* 19.07.1914-17.08.1914 — кавалерия генералы Александр Самсонов
* 23.08.1914-05.12.1914 — кавалерия генералы Сергей Шейдеман
* 05.12.1914-08.04.1917 — инфантерия генералы Владимир Смирнов
* 08.04.1917-12.07.1917 — генерал-лейтенант Антоний Веселовский
* 12.07.1917-07.08.1917 — инфантерия генералы Николай Данилов
* 07.08.1917-22.08.1917 — генерал-лейтенант Петр Тележников (Шрейдер)
* 22.08.1917-20.11.1917 — инфантерия генералы Николай Данилов
* 20.11.1917-24.12.1917 — генерал-лейтенант Алексей Баиов
* 24.12.1917- — поручик А. Киселёв

## Моны да карагыз
* Брусиловның фронтны өзүе

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Россия армияләре
Төркем:1915 елда оештырылган частьлар һәм берләшмәләр
Төркем:1918 елда таратылган частьлар һәм берләшмәләр
Tawrida

**Tawrida** yä **Tawrika** yä **Tawriä** - Qırımnıñ borınğı iseme.

## İsem

Äwwäl zamanda **elinnar** Qırımnıñ könyaq yarın Tawrika (tawrlar qäbiläläreneñ ile) dip yörtkän. 

Altın Urda zamanınnan birle Qırım dip atala. Tatar ataması **"qır"** süzennän kilep çıqqan.

Tawrida iseme tawrlar qäbiläläre atamasınnan yä **Taurus** - **Ügezbozaw** yoldızlıq isemennän çıqqan.

## Tarix

Borınğı zamanda Tawrikada **kimmeriylär** torğannar. 

VIII b.e.q. ğasırda Tın (Don) yılğasınnan kilgän skiflar kimmeriylärne qualar.

VII b.e.q. ğasırda Qara diñgezneñ tönyaq yarında grek koloniäläre nigezlänä. Soñraq skiflar greklar tä'sirenä elägä.

Qırımda greklar koloniäläre arasında **Xersones** häm **Pantikapey** ayırılıp torğannar. 

I b.e.q. ğasırda Pont patşası Mitridat Eupator Tawridada urnaşqan qalaların basıp ala. Pantikapey - Bospor patşalığınıñ başqalası bula.

I ğasırdan Bospor patşalığı Rim İmperiäsenä bäyle bula.

III ğasırda Tawrika yarımutrawın gotlar qäbiläläre basıp alalar.

V ğasırda Tawridağa hunnar kilälär.

VI ğasırda Tawrikanı bolğar qäbiläläre basıp alalar.

632-671 yıllarda Tawrikada **[[Böyek Bolğar ile|Böyek Bolğar İle]]** barlıqqa kilä.

670-690 yıllarda Böyek Bolğar ile tarqala, bolğarlar ber öleşe Dunay yılğası yanına küçä, bolğarlar ikençe öleşe İdel yılğası yanına bara häm İdel buyı Bolğarı däwlätenä nigez sala.

VII-VIII Tawridanı xäzärlär basıp alalar.

X ğasırda peçeneglar häm qıpçaqlar küçep kilälär.

XIII Tawridanı Batu xan ğäskäre basıp ala, Tawriä Altın Urda eçenä kerep Qırım dip yörtelä.

XV ğasırda Altın Urda tarqalğannan soñ Qırım xanlığı barlıqqa kilä.

1784 yılda Rusiä Qırım xanlığın basıp ala.

Rusiä İmperiäsendä Tawriä gubernasına Qırımnan başqa Melitopol', Geniçensk, Berdänsk qalaları kerä.

1921 yılda inqıylabtan soñ bolşeviklar Tawriä gubernasın Rusiädän Ukrainağa tapşıra.

1954 yılda Xruşçev Qırımnı Ukrainağa büläk itä.

1991 yılda Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ Qırım Ukrainada qalğan.

2014 yılda Qırım krizisı häm Qırım statusı turında referendum näticäsendä Qırım Cömhüriäte Rusiä eçenä qaytıp kerä.

## Ädäbiät

*    Сборник статистических сведений по Таврической губернии. Том IX. Памятная книжка Таврической губернии. Под ред. Вернера К. А. Симферополь, 1889
*    Аноприенко А.Я. Археомоделирование: Модели и инструменты докомпьютерной эпохи. — Донецк: УНИТЕХ, 2007. — С. 195-197.
*    Науменко, В. Е. Некоторые ключевые вопросы истории Таврики X–XI вв.: политико-административный аспект // Античная древность и средние века, 40, 2011, 165-188.

Төркем:Кырым тарихыТөркем:Татар тарихы
Төркем:Русия тарихыТөркем:Украина тарихы
Rim Respublikası

**Rim Respublikası** (latinça *Res publica Populi Romani*) — Borınğı Rim tarixi däwer (509-27 b.e.q.).

Respublikanıñ däwlät-säyäsi tärtipkä demokratik, oligarxat, monarxiä üzlekläre xas bulğan.

## Rim Respublikası çorları

* Äwwäl Respublika (509-287 b.e.q.)
* Klassik (urtaça) Respublika (287-133 b.e.q.)
* Soñğı Respublika (133-27 b.e.q.)

## Töp waqiğalar

* İtaliäne basıp alu (340-268 b.e.q.)
* Karfagenğa qarşı suğışlar
**Berençe Punik suğış (264-241 b.e.q.)
**İkençe Punik suğış (218-202 b.e.q.)
*Watandaşlar suğışı
**Mariy - xärbi reformator (107-100 b.e.q.)
**Sulla diktaturası (83-80 b.e.q.)
**Soyuzdaş suğışı (91-88 b.e.q.)
**İtaliädä Watandaşlar suğışı (83-82 b.e.q.)
**Mitridat suğışları (87-67 b.e.q.)
*Gallar suğışları (58-52 b.e.q.)
*Berençe triumvirat (50-53 b.e.q.): Tsezar, Pompey, Krass
**Tsezar diktaturası (49-44  b.e.q.)
*İkençe triumvirat (43-36,31 b.e.q.): Mark Antoniy, Oktavian, Lepid
* Respublika tämamı (27 b.e.q.). İmperator Oktavian Avgust.

## Ädäbiät

*Дементьева В. В. 2006: Римская Республика: институциональная история и семиология // Политика. Идеология. Культура: Проблемы всемирной истории: сб. науч. тр. / В. В. Дементьева, М. Е. Ерин (отв. ред.). Ярославль, 3-11.
*Остерман, Лев. Римская история в лицах. Москва. ОГИ. 1997. 624 с.

Төркем:Борынгы Рим
Владимир Маяковский

**Владимир Владимир улы Маяковский** (1893-1930) - Россия, ССРБ шагыйре, XX гасырдагы иң күренекле шагыйрьләрнең берсе. Шулай ук драматург, киносценарист, кинорежиссёр, киноактёр, рәссам, журнал мөхәррире ("Сул фронт"-ЛЕФ, Яңа ЛЕФ).

## Тормыш юлы

Владимир Маяковский Кутаиси губернасында 1893 елда туган.

1908 елда РСДРП - Россия Социал-Демократик Эшче партиясенә керә. Мәскәүнең сәнәгый районында пропагандист булып эшли, шуның өчен 1908-1909 елларда өч тапкыр кулга алына. Берничә төрмәдә утыра, Бутырка төрмәсендә бер кешелек камерада 11 ай дәвамында утыра. Төрмәдә Маяковский шигырьләр яза башлый. 1910 елда Маяковский төрмәдән азат ителә һәм партиядән чыга.

1912 елдан Маяковский шигъри чыгышлар ясый башлый. 1918 елда кинода уйный башлый.

1918 елда "Сул марш" шигырьләрен яза. 1919 елда Мәскәүдә РОСТА оешмасы белән хезмәттәшлек итә башлый, "РОСТА тәрәзәләре" плакатларын чыгара.

1915 елдан Маяковский футуризм шигъри юнәлеше белән мавыга һәм күп әсәрләр шул стильдә яза.

1930 елда Маяковский үз-үзен револьвердан үтерә. Фаҗиганең төгәл сәбәпләре билгесез калган, шигърияттә, театрда уңышсызлыклар, аның әсәрләрен кискен тәнкыйтьләү шулай ук аның соңгы мәхәббәте Нора Полонская белән аңламавы дип фаразланыла.


 Я хочу быть понят родной страной,

 а не буду понят — что ж?!

 По родной стране

        пройду стороной,

 как проходит

        косой дождь.


## татар теленгә тәрҗемәләр

Татар теленга 1925 елда беренче тәрҗемә Гадел Кутуй ясады (Маяковский В.В. Сул марш / пер. А.Кутуй //Яца декламатор — М.,1925. ). 1955 елда татар телендә Маяковский әсәрләре 13 томда чигтылар.

**тәрҗемә үрнәк**:

“Җәй көне дачада Владимир Маяковский башыннан узган искиткеч бер вакыйга” шигырь өзек (тәрҗемәче Әхмәт Фәйзи)

... Шигырь һәм нур өермәсе,

чәчел барына шуннан!

Кояш талса,

йокы алып,

кара төн килмәк була.

Кинәт шунда

мин чәчәм нур –

тагын якты көн туа.

Гомербуе

берөзлексез янып торсын нурыбыз! –

Минем дә

һәм кояшның да

менә ул лозунгыбыз!

## Сылтамалар
* В. В. Маяковский, собрание сочинений в 13 томах в ФЭБ
* Материалы В. В. Маяковского   (РГАЛИ)
* Песни на стихи Маяковского  Радио Маяковский
* Полное собрание сочинений в Собрании классики  Библиотеки Мошкова 
* Владимир Маяковский — стихи в Антологии русской поэзии
* Владимир Маяковский. Как делать стихи?
* Могила Маяковского
* Автобиография
* Тайна смерти Маяковского и взгляд на роль Л. Брик в этой истории http://zagadki.dljavseh.ru/Zagadki_istorii/Smert'_Majakovskogo.html 
* * Харджиев, Николай *. Маяковский и Хлебников. // Харджиев Н., Тренин В. Поэтическая культура Маяковского. М., 1970. c.96-126, 318—320
* *Урбан, Адольф*. Мечтатель и трибун (о Хлебникове и Маяковском) // В мире Маяковского. Кн. 1. М.: Сов. писатель, 1984. С. 147—173
* Государственный музей В. В. Маяковского в Москве 
* Юрий Карабчиевский. Воскресение Маяковского
* Маяковский в истории Пушкино 
* 3D панорама памятника в Уфе

## Шулай ук карагыз

Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Рус язучылары
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре