open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
27 август

**27 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерме җиденче көне. Ел ахырына кадәр 126 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Молдавия — бәйсезлек көне (1991, дан).
###### 

* ның нда:
** *Паранапанема* елгасы көне,
**  (1875) һәм  (1898) шәһәрләре көне.
* ның нда — *Линдон Бэйнс Джонсон көне*.
* ның нда — Татарстан Республикасы Дәүләт гимны көне.
### Һөнәри
*  — психолог көне.
*  — Россия кинематографы көне .
*  — Украина авиациясе көне.

## 
* 1896 —  һәм  Занзибар арасында тарихта иң кыска сугыш була. Ул 38 минут дәвам итә.
* 1909 — Фатиха Аитова мәктәбе ачыла.
* 1940 — «Буржуаз милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше буенча бер төркем татарлар хөкем ителә.
* 1946 —  Чехословакияның  шәһәрендә Халыкара студентлар берлеге оештырыла.
* 1955 — 198 битле Гиннесс рекордлар китабының беренче басмасы дөнья күрә.
* 1993 — Татарстан Республикасының Дәүләт гимны кабул ителә.
* 1993 — Алабугада Н.А. Дурованың музей-утары ачыла.
* 2003 — 60 000 ел эчендә Марс планетасы Җир шарына иң якын аралыкта була.
* 2005 — Казан метросы ачыла.

## 
 
* 1770 — Георг Һегель, алман фәлсәфәчесе, объектив идеалист.
* 1871 — Теодор Драйзер, АКШ язучысы, җәмгыять эшлеклесе.
* 1865 — Чарлз Дауэс, АКШ вице-президенты, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
* 1896 — Фаина Раневская, актриса.
* 1897 — Мирон Решетников, удмурт совет дәүләт эшлеклесе.
* 1928 — Осаму Шимомура, 
* 1930 — Виктор Абалакин, астрономия галиме. 
* 1932 — Мохтар Сәгыйтов, әдәбият галиме, *[[Салават Юлаев премиясе]] лауреаты ([[1987]])*
* 1935 — Илдар Әхсәнов, татар шагыйре, журналист (Әлмәт).
* 1937 — Василий Горохов, мари актёр һәм язучысы.
* 1941 — Мингол Галиев, татар җырчысы, мөгаллим.
* 1941 — Сезария Эвора, Кабо-Верделы африкан фольклор жырчысы.
* 1960 — Рөстәм Галиев, Түбән Кама татар театры режиссеры, директоры. Татарстанның халык артисты(*[[2011 ел|2011]]*), атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[2006 ел|2006]]*).
* 1979 — Фәридә Корбангалиева, татар журналисты, телетапшырулар алып баручысы.
* 1983 — Җамала, кырымтатар тамырлы украин опера һәм джаз җырчысы.

## 

* 1907 — Мәхмүт Алмаев, шагыйрь, язучы, журналист, полиграфия белгече.
* 1927 — Иван Харитонов, нәшир,  хуҗасы.
* 1949 — Әхмәтҗан Касыйми, Көнчыгыш Төркистан президенты (1946-1949).
* 1950 — Чезаре Павезе, итальян шагыйре.
* 1981 — Василий Лыткин, коми совет шагыйре.
* 1989 — Борһан Шаһиди, Кытайның татар милләтле сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе.
* 2008 — Нуретдин Мөхетдинов, үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:27 август
Төркем:Ел көннәре
29 август

**29 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерме тугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 124 көн кала.

#### 
###### 

*  — ***Халыкара атом теш тестларга каршылык көне*** (, ).
###### 
###### 
*  — ***[[Адвокат]]лар көне*** ().
* , ,  һәм кайбер башка Латин Америкасы илләре — ***Почтальоннар көне*** ().
*  Словакия — ***Словак милли [[инкыйлаб]]ы көне*** ().
* : 
** ***Милли [[спорт]] көне*** (, ).
** ***[[Телугу теле]] көне*** (, ).

## 
* 1831 — Майкл Фарадей электромагнитик индукциясен ача.
* 1904 — ның  шәһәрендә  III Олимпия уеннары ачыла.
* 1946 — на ,  һәм  кабул ителә.
* 1949 — да беренче атом коралын сынау.
* 1991 —  Югары Шурасы Дәүләт бәйсезлеген торгызу турында декларацияне кабул итә.

## 
right|80px|Майкл Джексон
 
* 1632 — Джон Локк, инглиз фәлсәфәчесе, мәгърифәтче.
* 1867 — Вилһелм Кнорин, инкыйлабчы, тарихчы, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1924 — Суфиян Поварисов, татар язучысы, профессор.
* 1952 — Нурия Сәйяр, татар балалар язучысы, журналист.
* 1958 — Майкл Джексон, җырчы, композитор.
* 1987 — Дилүс Хуҗәхмәтов, «Әкият» театры актеры. ТР атказанган артисты (2018).

## 

* 1881 — Лауринас Ивинскис, Литва язучысы.
* 1938 — Гомәр Терегулов, сәясәтче, Милли Идарә әгъзасы. 
*2010 — Фуат Вәлиев, тарихчы.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:29 август
Төркем:Ел көннәре
1632 ел

{{Ел башка тәкъвимнәрдә|1632
= Туулар ==

* 29 август — Джон Локк, инглиз фәлсәфәчесе, мәгърифәтче.
* 24 август — Антони ван Левенгук, Нидерланд патшалыгының табигать фәннәре галиме, микроскоп конструкторы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
Эрнест Резерфорд

**Эрне́ст Ре́зерфорд** (; 1871 елның 30 августы, Спринг Грув — 1937 елның 19 октябре, Кембриҗ) — британ физигы. Яңа Зеландиядә туган.

Төш физикасының «атасы» буларак мәгълүм. Химия буенча Нобель бүләге лауреаты (1908).

## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбритания физиклары
Төркем:Химия өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Равил Моратов

**Рави́л Фаты́йх улы Мора́тов** (1949 30 августы) — Татарстан һәм Россия сәясәтчесе. Татарстанның беренче вице-премьеры (1995-2010).

## Тормыш юлы
Моратов Равил Фатыйх улы 1949 елның 30 августында ТАССРның Октябрь районы “Төрнәс” совхозында туа.

### Белеме
1980 елда "сәүдә икътисады" белгечлеге буенча Бөтенсоюз совет сәүдәсе читтән торып уку институтын тәмамлый. 

### Хезмәт эшчәнлеге
* 1964-1965 елларда ТАССР Октябрь районы Октябрь район кулланучылар берлегенең Мамык авыл кулланучылар ширкәте экспедиторы.
* 1966-1967 елларда Түбән Кама шәһәре “Татэнерготөзелеш” трестының 7 нче номерлы махсуслаштырылган идарәсенең слесарь- монтажчысы.
* 1967-1968 елларда Липецк шәһәре “Промтөзелеш” трестының “Үзәк метро төзелеше” махсуслаштырылган идарәсе слесарь-монтажчысы.
* 1968-1970 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә.
* 1970-1972 елларда ТАССР Октябрь районы Төрнәс спирт заводының смена технологы.
* 1972-1974 елларда Мәскәүдә Бөтенсоюз фәнни-реставрацион комбинатының Воронеж участогы слесарь-монтажчысы, балта остасы.
* 1974-1976 елларда ТАССР Октябрь районы кулланучылар берлегенең Мамык ваклап сату сәүдә предприятиесе директоры.
* 1976-1979 елларда ТАССР ның Норлат шәһәрендә сәүдә буенча Октябрь район кулланучылар берлеге идарәсе рәисе урынбасары.
* 1979-1983 елларда ТАССРның Чистай шәһәрендә Чистай кулланучылар берлеге идарәсе рәисе.
* 1983-1987 елларда Казан шәһәре Татарстан кулланучылар берлеге идарәсе рәисе урынбасары.
* 1987-1989 елларда ТАССР сәүдә министры.
* 1989-1991 елларда ТАССР Министрлар Советы Рәисе урынбасары.
* 1991-1995 елларда Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары.
* 1995 елдан 2010 елның 22 апреленә кадәр Татарстан Республикасы Премьер-министрының беренче урынбасары.

Икътисад фәннәре докторы.

## Дәүләт бүләкләре
* “Почет билгесе” Ордены, 1986,
* Дуслык ордены, 2006,
* Татарстан Республикасы Мактау грамотасы, 1999,
* “Казанның 1000 еллыгы истәлегенә” медале, 2005.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://prav.tatar.ru/tat/pravit/1.htm

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Сәясәтчеләр
31 август

**31 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның утыз беренче көне. Ел ахырына кадәр 122 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Кыргызстан — ***бәйсезлек көне*** (, ), 1991.
*  Малайзия — ***бәйсезлек көне*** (, ), 1957.
*  Молдавия — ***тел көне*** (, ).
*  — ***Солидарлык һәм азатлык көне*** (, ).
*  Тринидад һәм Тобаго — ***бәйсезлек көне*** (), 1962.
*  — ***Репрессияләр корбаннарын искә алу көне*** (, ).

###### 

## 
* 1900 — дә «Кока-Кола» сатыла башлый.
* 1914 —  исеме *Петроград*ка үзгәртелә.
* 1930 —  җыелышында «җидегәнчелек» эше тикшерелә.
* 1939 — алман радиостанциясенә һөҗүм инсценировкасы. Ул Икенче бөтендөнья сугышына китерәчәк.
* 1974 —  дан чыгу турында карар итә.
* 1978 — Казанда ОҖТчыларның Яңа бистәгә һөҗүме. 
* 1989 — молдав теле дә дәүләт теле булып игълан ителә һәм латин әлифбасына күчерелә.
* 1994 — Ирланд җөмһүрият армиясе кораллы көрәшне туктату турында игълан итә.

## 
 
* 12 — Калигула, Борынгы Рим императоры.
* 1749 — Александр Радищев, рус язучысы.
* 1853 — Алексей Брусилов,  рус һәм совет хәрби башлыгы, хәрби укытучы.
* 1880 — Вилһелмина,  Нидерландлар патшабикәсе (*[[1890 ел|1890]]-[[1948 ел]]ларда*).
* 1901 — Александр Мишулин, антик дөнья тарихчысы.
* 1905 — Федор Зигмунд, механика һәм җылылык алмашу өлкәләрендә белгеч, профессор.
* 1915 — Шакир Абилов, татар әдәбият галиме.
* 1947 — Айрат Шаммазов, татар техник фәннәр докторы, академик.
* 1954 — Нурмөхәммәт Хөсәенов, мәгърифәтче, татар гимназиясе директоры, милли активист.
* 1954 — Камил Әбләзов, Сарату татарларының төбәк милли-мәдәни автономиясе рәисе, тарихчы.
* 1958 — Искәндәр Гыйләҗев, татар тарих белгече, мөгаллим.
* 1974 — Искәндәр Хәйруллин, татар драма актеры.
* 1980 — Ринат Әбүшахманов, башкорт балет артисты, хореограф.

## 

* 1864 — Фердинанд Лассаль, алман философы.
* 1867 — Шарль Бодлер, француз шагыйре.
* 1940 — Василий Молодцов, коми тел белгече, мәгариф һәм мәдәният эшлеклесе.
* 1941 — Марина Цветаева, рус шагыйре.
* 1942 — Николай Юшунев, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
* 1948 — Андрей Жданов, ССРБ фирка һәм дәүләт эшлеклесе.
* 1975 — Шәфыйка Гаспринская, журналист, мөхәррир.
* 1991 — Хәй Фәхри, татар театр артисты.
* 1997 — Диана Спенсер,  принцессасы.
* 2011 — Равмер Хәбибуллин, Башкортстан дәүләт эшлеклесе.
* 2016 — Октай Зүлфүкаров, азәрбайҗан композиторы.
* 2018 —  Александр Захарченко, Донецк Халык Җөмһүрияте Башлыгы.
* 2018 — Сабир Шәрипов, башкорт язучысы.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:31 август
Төркем:Ел көннәре
Фиринат Халиков

**Фиринат Халиков** — татар рәссамы. Россия Сәнгать академиясе академигы.  Мәскәү җәмигъ мәчетенең баш рәссамы. 1992 елдан Казанда яши һәм иҗат итә .

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1957 елның 28 августында Донецк шәһәрендә туган. Әтисе Габделхәй Халиков Шода авылыныкы, әнисе Фирдәвес — Кунырдан. Фиринатка бер яшь тулганда Халиковлар гаиләсе Шодага кайтып урнаша. Әмма тормыш көйсезлекләре аларны кабат урыннан кузгалырга мәҗбүр итә — алар Киров өлкәсенең Лазаревка авылына килеп урнашалар. Фиринат 1972 елда шушында сигез сыйныф тәмамлый һәм Мари АССРның Нартас авылындагы академик В.П.Мочалов исемендәге авыл хуҗалыгы техникумына укырга керә аны тәмамлап агроном белгечлеге ала.

Кечкенәдән үк һәвәскәр рәссам булган әтисеннән рәсем сәнгатенә мәхәббәт алган Фиринат техникумда укыганда Мәскәүдәге Надежда Крупская исемендәге читтән торып укый торган сәнгать университетына укырга керә, әмма анда ике ел гына укып өлгерә — аны армия сафларына алалар.

1979 елда армиядән кайту белән Киров шәһәрендәге сәнгать училищәсына укырга керә. 1982 елда училищены тәмамлый һәм Киров шәһәренең 3-урта мәктәбендә рәсем, сызым дәресләре укыта. Шушы чорда актив иҗат эше белән шөгыльләнә. 1989 елда СССР Рәссамнар берлегенә кабул ителә, яшь рәссамнар берләшмәсенең актив әгъзасы була, зона, союз, халыкара күргәзмәләрдә катнаша.
## Иҗаты
[300px|left|thumb|[Колшәрифнең укучыларә белән Казанны алучыларга каршы тору, Фиринат Халиков рәсеме.]]Ф.Халиков 1992-1996 елларда сәнгать академигы Харис Якупов җитәкчелегендәге иң югары квалификацияле рәссамнар хәзерләү мәктәбен (аспирантура) үтә. Шушы чорда татар халкы тарихы, Казан тарихы белән якыннан кызыксына, археолог А.Халиков, архитектура академигы С.Айдаров, архитектура докторы Н.Халитов һ.б. белгечләр белән таныша һәм иҗади хезмәттәшлек итә башлый. Бу аның иҗатына яңа милли импульс бирә. Моңа кадәр пейзажлар, шәһәр күренешләре сурәтләү белән шөгыльләнгән рәссамдә татар халкы, аерым алганда Казан шәһәре тарихын рәсемдә сурәтләү хыялы уяна. Рәссам еллар дәвамында шуңа багышланган тарихи документларны эзли, өйрәнә.

Рәссам Фиринат Халиковның бүгенге иҗаты тулысынча шушы мәңгелек тарихи темага багышлана. Шул ук вакытта, Казан метросының «Тукай» һәм «Кремль» станцияләренең бизәлеше эскизларын эшли. Ул Казан шәһәренең туграсын иҗат итүдә катнашты. Фиринат Халиков Казан тарихына багышланган алты серияле телефильмның куючы рәссамы. Бу документаль нәфис фильмда ул үзе дә татар бәге ролен башкарды.

Рәссам бүген иҗатының гөрләп чәчәк аткан чорында. Аның Казан шәһәренә багышланган тарихи картиналары 2005 елда Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә тәкъдим ителде.

## Күргәзмәләре
* Фиринат Халиковның рәсемнәре Казан, Мәскәү, Санкт-Петербург һәм башка күп шәһәрләрдә, Алмания, Польша, АКШ, Төркия кебек илләрдә булган зур күргәзмәләрдә күрсәтелде.
* 2022 елның августында «Хәзинә» милли сәнгать галереясында академик Ф. Халиковның «Вакыт мәңгелек» () дип аталган сынлы сәнгать күргәзмәсе ачыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар рәссамнары
28 август

**28 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның егерме сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 125 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — Өлкәннәр көне.
*  — Милли каһарманнар көне.
###### 
* :
** ндагы ның шәһәрләшүе көне (1949),
** ндагы  шәһәренә нигез салу көне (1893).
* ның күп шәһәрләрендә төрле изгеләргә багышланган муниципаль ял көннәре.
* ның  Гонконг махсус автоном төбәгендә — Festival of Hungry Ghosts (*ач өрәкләр фестивале*), 1945 елда дән азат ителүгә багышланган.
* ның нда бу вилаятьнең Перуга 1929 елда керүен искә төшерүгә багышланган байрак йөреше.

## 
* 1565 — Сент-Огастин, ның иң борынгы шәһәренә нигез салына.
* 1851 —  һәм  шәһәрләре арасында туры тимер юл хәрәкәте ачыла.
* 1910 —  дән тулы бәйсезлеген игълан итә.
* 1941 —  Югары Шурасы президиумы карары буенча Идел буенда яшәүче алманнар Себергә һәм Казакъстанга сөргенлеккә җибәрелергә тиеш.
* 1963 — Мартин Лютер Кинг үзенең мәшһүр «Минем хыялым бар» сүзләре белән мөрәҗәгать итә.
* 1974 — ССРБ Югары Советы колхозчыларга паспорт бирү карарын чыгара.

## 
right|100px|thumb|Иоганн Вольфганг Гете
 
* 1749 — Иоганн Вольфганг Гете, алман галиме, язучы.
* 1839 — Арсений Щербаков, медицина белгече, табиб, профессор, җәмәгать эшлеклесе.
* 1874 — Борис Келлер, үсемлекләр экологиясе белгече, профессор, җәмәгать эшлеклесе.
* 1878 — Җорҗ Виппл, табиб, патология белгече, профессор, Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе иясе.
* 1898 — Николай Дмитриев, төрки телләр белгече, академик.
* 1899 — Андрей Платонов, рус язучысы.
* 1914 — Миңнеәхмәт Гайфуллин, геология белгече, нефть өчен боралаучы.
* 1924 — Мәсгуть Аюханов, икътисад белгече, профессор.
* 1925 — Разак Арсланов, Бөек Ватан сугышы катнашучысы, директор.
* 1928 — Петр Денисов, тарих һәм этнография галиме, профессор.
* 1929 — Борис Петров, агрономия белгече, хуҗалык, дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.
* 1934 — Геннадий Маркиянов, чуаш көйязары, мөгаллим, җурналист һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 1940 — Мирзаян Баһавов, агрономия белгече, хуҗалык эшлеклесе.
* 1948 — Наталья Гундарева, РСФСР халык артисты.
* 1950 — Хәсәнхөсәен Ибраһимов, педагогика белгече, профессор, тармак эшлеклесе.
* 1955 — Рамил Вәлиев, тарих галиме, Татарстан дәүләт һәм фән эшлеклесе.
* 1957 — Фиринат Халиков, татар рәссамы.
* 1960 — Алсу Тимергалина, рәссам.
* 1974 — Роман Шәйхетдинов, хокук белгече, хуҗалык һәм дәүләт эшлеклесе.
* 1985 — Айсылу Имамиева, җурналист, язучы.
* 1993 — Сергей Шмелёв, хоккейчы.

## 

* 430 — Аврелий Августин, Рим империясенең фәлсәфәчесе, католицизм тәгълиматына башлап нигез салучы.
* 1806 — Шарль Кулон, француз физигы.
* 1866 — Хөсәен Фәезханов, төркиятче-галим, тарихчы, археограф.
* 1979 — Константин Симонов, рус совет язучысы, шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе.
* 1995 — Роберт Бикмөхәммәтов, татар әдәбият галиме,
* 2007 — Рәис Даутов, татар язучысы, тәрҗемәче, мөхәррир,
* 2010 — Рәшит Насретдин, фин татары, фотограф,
* 2025 — Сәгыйть Җаксыбаев, Татарстанда казакъларның милли-мәдәни мохтарияте рәисе.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:28 август
Төркем:Ел көннәре
Белем көне

**Белем көне** — һәр ел 1 сентябрь көнне билгеләнгән бәйрәм. 1984 елдан бирле билгеләп үтелә.

Беренче сыйныф укучылары өчен бу **Беренче кыңгырау бәйрәме**, ә, гомумән, бу бәйрәм — уку елы башлануы тантанасы. Элек бәйрәм уку көне булган, хәзер исә тантаналы җыелыш һәм бәйрәм чаралары үткәрелә.

## Белем көне җырлары

* «Өйрәтәләр мәктәпләрдә» (Владимир Шаинский көе)
::Каләм тотып кулларга,
::Хәрефләрне тезәргә.
::Өйрәтәләр мәктәпләрдә, мәктәпләрдә
::Тапкырларга, бүләргә,
::Нәниләрне сөяргә.
::Өйрәтәләр мәктәпләрдә, мәктәпләрдә
::Тапкырларга, бүләргә,
::Нәниләрне сөяргә.
::Өйрәтәләр мәктәпләрдә, мәктәпләрдә

::Бишне бишкә кушарга,
::Иҗектән сүз ясарга.
::Өйрәтәләр мәктәпләрдә, мәктәпләрдә
::Белер өчен бик күпне,
::Яратырга китапны.
::Өйрәтәләр мәктәпләрдә, мәктәпләрдә

::Таңнар ничек атканны,
::Кояш ничек батканны.
::Аңлаталар мәктәпләрдә,мәктәпләрдә
::Табарга утрауларны,
::Биек – биек тауларны.
::Өйрәтәләр мәктәпләрдә, мәктәпләрдә
::Табарга утрауларны,
::Биек – биек тауларны.
::Өйрәтәләр мәктәпләрдә, мәктәпләрдә

::Өтер белән ноктаны,
::Кайчан – кайда куйганны.
::Өйрәтәләр мәктәпләрдә, мәктәпләрдә
::Дуслык кадерен белергә,
::Сузылсын дип гомергә.
::Өйрәтәләр мәктәпләрдә, мәктәпләрдә
::Дуслык кадерен белергә,
::Сузылсын дип гомергә.
::Өйрәтәләр мәктәпләрдә, мәктәпләрдә

## Сылтамалар

Төркем:Россия бәйрәмнәре
Төркем:1 сентябрь
Төркем:Мәгариф
Бөтендөнья тынычлык көне

«Бөтендөнья тынычлык көне» (ингл. *World Day of Peace*) — һәр ел 1 сентябрь көнне билгеләнә торган халыкара хәтер көне.

Бу көнне Икенче дөнья сугышына китерүче Вермахтның Польша кампаниясе башлана.

Истәлекле көн вакытында Ходай тәгаләдән бөтен сугышларны туктатырга һәм Җир шарына тынычлык иңдерергә сорыйлар.

## Тарихы
* 23 август 1939 — Молотов һәм Риббентроп килешүе һәм серле беркетмәсе имзалана (аның чикләрендә кылынган гамәлләр очракларында Өченче рейх гаскәре һәм Кызыл гаскәр бер-берсенә каршы килмәскә тиеш була). Кайбер тарихчылар моның Икенче дөнья сугышына китергән төп этәргеч көч булуын ассызыклый.
* 25 август 1939 — Бөекбритания һәм Польша арасында хәрби альянс имзалана.
* 1 сентябрь 1939 — Вермахтның Польша кампаниясе башлана (1934 елгы Алмания һәм Польша арасында көч кулланмау килешүе инкяр ителә).
* 3 сентябрь 1939 — Бөекбритания һәм Франция Өченче рейхка сугыш игълан итә (1938 елгы Мюнхен килешүе инкяр ителә).

## Моны да карагыз
* Халыкара тынычлык көне
* ЭККГ Польша явы
*  Сәер сугыш

## Искәрмәләр

Төркем:1 сентябрь
Төркем:Халыкара көннәр
Төркем:Тынычлык
«Райян» төркеме

**«Райян» төркеме** — Ислам дине чагылган тематикалы җырларны башкаручы татар музыкаль төркем. Төркем ике җырчыдан тора — Азат Адиев һәм Вәли Фәзлиәхмәтов. Төркем 2009 елда барлыкка килде.

## Солистлар биографияләре

Вәли Фәзлиәхмәтов 1983 елның 21 февралендә Башкортстанның Нефтекама шәһәрендә туа. Вәлидә дингә карата якты караш балачактан ук тәрбияләнә. Нефтекамада урта мәктәп тәмамлаганнан соң, ул машина төзү техникумында укый. Шул вакытта мәдәни чараларда катнаша башлый: студентларның күп бәйрәмнәрендә җырлый. Берара талант барлыгын аңлагач, техникумда укуын тәмамламыйча, Казанга китә. Татарстан башкаласының музыкаль мәктәбенә укырга керә. Соңрак «Казан егетләре» төркемендә җырлый башлый.

Азат Адиев — Аксубай районы Яңа Ибрай авылы егете. Мәктәпне тәмамлагач, Казанның мәдәният һәм сәнгать университетына укырга керә. Студент вакытында «Казан егетләре» төркемен оештыруга багышланган кастингта катнашып, шулай төркем әгъзасы да булып китә. Азат бала чактан ук җырлап, гармунда уйнап үсә.

## Төркем исеме

«Райян» — җәннәттә ураза тотучылар өчен генә керергә рөхсәт бирелгән ишекнең исеме. Төркем исә 2009 елның Рамазан аенда оеша.

## Җырлары

* «Болгар иле»
* «Мөселман кызы»
* «Мөхәммәт пәйгамбәр»
* «Өммәтем»
* «Йә, Аллаһ»
* «Никах көне»
* «Изге Коръән»

## Сылтамалар

* Рамазан аенда оешкан “Райян” төркеме
* «Райян» төркеме Мәскәүдә җырлап кайтты
## Моны да карагыз
* Казан егетләре (төркем)
Төркем:Татар музыкаль төркемнәре
Киану Ривз

**Киану Ривз** ( , 1964 елның 2 сентябрендә, Бәйрут, Лөбнанда туган) — Канада актеры, кинопродюсеры һәм музыкачы. «Матрица» фильмында катнашуы белән дөньякүләм мәшһүрлекне казана. Шулай ук 1990 елларда ул «*Dogstar*» төркемендә, ә 2000 еллар башында «*Becky*» төркемендә бас-гитарист булып катнашты.

## Фильмографиясе
* 1986 — Янгблад / *Youngblood*
* 1986 — Елга ярында / *River’s Edge*
* 1986 — Очыш / *Flying aka Dream to Believe*
* 1986 — Тигезлектә / *The Brotherhood Of Justice*
* 1986 — Уенчыклар илендә балалар / *Babes In Toyland*
* 1988 — Узган төнлә / *The Night Before*
* 1988 — Мәңгелек чор / *Permanent Record*
* 1988 — Пенсильвания принцы / *The Prince of Pennsylvania*
* 1988 — Тәһликәле элемтәләр / *Dangerous Liaisons*
* 1989 — Билл һәм Тедның искитмәле маҗаралары / *Bill & Ted’s Excellent Adventure*
* 1989 — Ата-ана / *Parenthood*
* 1990 — Мин сине үлемгә кадәр яратам / *I Love You to Death*
* 1990 — Иртәгегә көйлән / *Tune in Tomorrow aka Aunt Julia and the Scriptwriter*
* 1991 — Билл һәм Тедның яңа маҗаралары / *Bill & Ted’s Bogus Journey*
* 1991 — Минем шәхси Айдаһо штаты / *My Own Private Idaho*
* 1991 — Дулкында / *Point Break*
* 1992 — Дракула / *Dracula aka Bram Stoker’s Dracula*
* 1993 — *Much Ado About Nothing*
* 1993 — *Freaked aka Hideous Mutant Freekz*
* 1993 — Бәләкәй будда /*Little Buddha*
* 1993 — *Even Cowgirls Get the Blues*
* 1994 — Тизлек / *Speed*
* 1995 — Болытларда йөреп алу / *A Walk in the Clouds*
* 1995 — Джонни Мнемоник / *Johnny Mnemonic*
* 1996 — *Chain Reaction*
* 1996 — Миннесотаны сизеп / *Feeling Minnesota*
* 1997 — *The Last Time I Committed Suicide*
* 1997 — Иблис хокукчысы / *The Devil’s Advocate*
* 1999 — Минем белән Вил / *Me and Will*
* 1999 — Матрица / *The Matrix*
* 2000 — Алмаштырулар / *The Replacements*
* 2000 — Күзәтүче / *The Watcher*
* 2000 — Бүләк / *The Gift*
* 2001 — Татлы Ноябрь / *Sweet November*
* 2001 — Каты туп /*Hard Ball*
* 2003 — Матрицага каршы (Бала хикәясе) /*The Animatrix* (segment *Kid’s Story*) (голос)
* 2003 — Матрица яңабаштан йөкләнде / *The Matrix Reloaded*
* 2003 — Матрица үзгәрә / *The Matrix Revolutions*
* 2003 — *Something’s Gotta Give*
* 2005 — *Thumbsucker*
* 2005 — *Constantine*
* 2006 — *The Lake House*
* 2006 — *A Scanner Darkly*
* 2008 — *Street Kings*
* 2008 — *The Day the Earth Stood Still*
* 2009 — *Private Lives of Pippa Lee*
* 2010 — *Henry's Crime*
* 2012 — *Generation Um...*
* 2013 — *47 Ronin*
* 2013 — *Man of Thai Chi*

Төркем:Канада актерлары
Шакир Абилов

**Шакир Шиһаб улы Абилов** — татар әдәбият галиме.

Ул 1915 елның 31 августында Чиләбе өлкәсенең Коншак районы Яңавыл (Бәгәрәктамак) дигән авылда күп балалы гаиләдә туа. Алтынчы сыйныфны тәмамлагач, Свердловск шәһәре татар рабфагында укый. Рабфакны тәмамлагач, Шакир аганы Ырынбур педагогика институтына укырга җибәрәләр. Институттан соң ул Актанышта мәктәптә эшли. Ә 1940 елда Шакир Абиловны армия хезмәтенә алалар. Сугыш елларында ул татар телендә чыккан дистәләрчә фронт газеталарында эшли. Биредә язучы Гадел Кутуй белән очраша. Алар бергәләп ике-өч газета чыгаралар. Язучыны соңгы күрүчеләрнең берсе дә Шакир Абилов була.

Сугыштан соң туган авылында укытучылык итә, район мәгариф бүлегенә мөдирлек итә. 1956 елны Казанга килеп, Тел, әдәбият һәм тарих институтына аспирантурага керә. Шакир ага калган тормышын фән дөньясы белән бәйли. Шакир Абилов тарафыннан урта гасыр татар әдәбиятының онытылмаслык сәхифәләре языла. Барыннан да бигрәк ул Казан ханлыгы чоры шагыйре Мөхәммәдьяр иҗатын тикшерә. “Борынгы татар әдәбияты” (1963), “Мөхәммәдьярның “Нуры содур” (1997), “Татар әдәбияты тарихы”. 1 том (1984) кебек басмаларда Шакир Абиловның көче күп куелган.

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Альберт Әсәдуллин

**Альберт Әсәдуллин** — татар җырчысы,  Россиянең атказанган (1988), Татарстанның халык артисты (1998). А. И. Герцен исемендәге Россия дәүләт педагогия университетының музыка, театр һәм хореография институты ялгыз (соло) җырлау кафедрасы профессоры.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1948 елның 1 сентябрендә Казан шәһәренең Сукно бистәсендә туа. Әнисе Ор, әтисе – Чапшар авылыннан. Альберт үзенең туган җире дип Балтачны атый. Казан шәһәренең 43нче мәктәбендә укый, шул ук вакытта рәсем сәнгате мәктәбенә йөри.

1966 елда Казан сәнгать училищесын тәмамлый һәм Ленинградтагы И.Е. Репин исемендәге рәсем, скульптура һәм сәнгать институтының архитектура бүлегенә керә. Монда укыган чорда кечкенә балачактан ачылган рәсем сәнгатенә булган сәләте белән янәшә әти-әнисеннән бирелгән җыр-музыкага булган таланты ачыла – Альберт ул чорларда үтә модада булган рок-группада җырлый башлый һәм бик тиз дан ала. Ул «Призраки», «Фламинго» группаларында җырлый. 1968 елда комсомолның Ленинград өлкә комитеты оештырган «Питер» рок-фестивалендә катнаша һәм яхшы вокалист булып таныла. Укуын дәвам итү белән беррәттән җитмешенче елларда «Невские волны» группасында җырлый. 1974 елда институтны тәмамлый. Шушы чорда А. Васильев белән А. Журбин аны «Орфей һәм Эвридика» исемле беренче совет рок-операсында Орфей партиясен җырларга чакыралар. Шушы партия белән Альберт Әсәдуллин бөтен илгә, дөньяга таныла, күп чит илләрдә чыгыш ясый. Аның исеме Бөтендөнья джаз, поп һәм рок музыкасы энциклопедиясенә кертелгән. Халыкара фестивальләр лауреаты.

1989 елда Идел Болгарстанының Ислам динен кабул итүенә 1100 ел тулуга багышланган тантаналарда «Мәһди» исемле Коръән сюжеты буенча эшләнгән фолк-рок сюитасында төп партияне башкару аның милли сәнгатькә тирән мәхәббәтен күрсәтте. Ул үзенең дөнья һәм Россия сәхнәләрендәге концертларында татар халык җырларын зур осталык белән башкара, милли сәнгатебезне пропагандалый. II Бөтендөнья татар конгрессы делегаты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1988 — РСФСРның атказанган артисты. 
* 1998 —  Татарстанның халык артисты 
* 2018 — «Дуслык» ордены (*[[Татарстан]]*) — «*мәдәниятне һәм музыка сәнгатен үстерүгә зур өлеш кертүе, күпеллык нәтиҗәле иҗади эшчәнлеге өчен*». 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Репин исемендәге институтны тәмамлаучылар
Төркем:Тенорлар
1479 ел

## Вакыйгалар
* 4 сентябрь — Португаллар белән 4&nbsp;еллык сугыштан соң Испания Канар утрауларын казана.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1479 ел
Төркем:Еллар
Притцкер премиясе

[right|270px|thumb|[1989 елда Притцкер премиясен алган Фрәңк Гери проекты]]
**Притцкер премиясе** (ингл. *Pritzker Architecture Prize*) — ел саен архитектура өлкәсендә казанышлар өчен бирелгән премия. Ул дөньяда киң танылган, һәм аны Нобель премиясе аналогы буларак кабул итәләр. Мәгълүм булганча, архитектура буенча Нобель премиясе юк, шуңа күрә, **Притцкер** гаиләсе (Hyatt мисафирханәләре хуҗасы) 1979 елда архитектура буенча премия оештырды. Премияне алу зур казаныш булып санала. Премиянең матди күләме — 100 мең АКШ доллары.

Бүләкнең халыкара жюрисы ел саен үзгәрә, һәм дөньяның иң абруйлы архитекторлары, архитектур тәнкыйтьчеләре һәм эшмәкәрләреннән тора. Җиңүче яшерен тавыш бирү нәтиҗәсендә билгеләнә. Тантананы үткәрү урыны шулай ук үзгәрә, ул Притцкер премиясе лауреатларының эшләрен күрсәтүче күргәзмә белән уза. Утыз ел эчендә премия Вашингтонның Милли галереясендә, Нью-Йоркның «Метрополитен» музеенда, Версаль сараенда, Праһа кирмәнендә, Вашингтонның Ак йортында, Румның Капитолий тавында тапшырылды. Шулай ук премия Иерусалим, Лос-Анджелес, Билбао, Берлин, Мехико, Мадрид, Петербург һәм башка шәһәрләрдә тапшырылган.

Премияне тапшыруның төп критерияләренең берсе — архитектур идеяләренең инновацион төсмере.

## Притцкер премиясе лауреатлары
[right|190px|thumb|Беренче Притцкер премиясе лауреаты [Филип Джонсон]]
[right|190px|thumb|[1983 ел лауреаты Йо Минг Пей]]
[right|190px|thumb|[2010 ел лауреаты Рюэ Нисидзава]]
* 1979 — Филип Джонсон (АКШ)
* 1980 — Луис Барраган (Мексика)
* 1981 — Джеймс Стерлинг (Бөекбритания)
* 1982 — Кевин Рош (АКШ)
* 1983 — Йо Минг Пей (АКШ)
* 1984 — Ричард Мейер (АКШ)
* 1985 — Ханс Холляйн (Австрия)
* 1986 — Готфрид Бём (Алмания)
* 1987 — Кензо Танге (Япония)
* 1988 — Гордон Боншафт (АКШ) һәм Оскар Нимейер (Бразилия)
* 1989 — Фрәңк Гери (АКШ)
* 1990 — Альдо Росси (Италия)
* 1991 — Роберт Вентури (АКШ)
* 1992 — Альваро Сиза (Португалия)
* 1993 — Фумухико Маки (Япония)
* 1994 — Кристиан Портзампарк (Франция)
* 1995 — Тадао Андо (Япония)
* 1996 — Рафаэль Манео (Испания)
* 1997 — Сверре Фен (Норвегия)
* 1998 — Ренцо Пьяно (Италия)
* 1999 — Норман Фостер (Бөекбритания)
* 2000 — Рэм Кулхас (Нидерландлар)
* 2001 — Жак Герцог һәм Пьер де Мерон (Швейцария)
* 2002 — Глен Маркатт (Австралия)
* 2003 — Йорн Утцон (Дания)
* 2004 — Заха Хадид (Бөекбритания)
* 2005 — Том Мейн (АКШ)
* 2006 — Паулу Мендес да Роша (Бразилия)
* 2007 — Ричард Роджерс (Бөекбритания)
* 2008 — Жан Нувель (Франция)
* 2009 — Петер Цумтор (Швейцария)
* 2010 — Кадзуо Седзима һәм Рюэ Нисидзава (Япония)
* 2011 — Эдуарду Соуту де Моура (Португалия)

## Моны да карагыз

* Архитектура премияләре

## Сылтамалар
* Притцкер премиясе рәсми сайты
Кэндзо Тангэ

**Кэндзо Тангэ** (яп. 丹下 健三 *Тангэ Кэндзо*, 1913 елның 4 сентябре, Осака — 2005 елның 22 марты, Токио) — 20 гасыр иң мәшһүр япон архитекторларының берсе. Традицион япон архитектурасына нигезләнеп, интернациональ һәм «хай-тек» юнәлешләрендә иҗат иткән.

1945 елда Хиросима бомбардировкасыннан соң шәһәрнең яңадан төзелүе белән идарә иткән. Тынычлык паркының авторы. Притцкер премиясе лауреаты.

## Сылтамалар

Төркем:Япония архитекторлары
Төркем:2005 елда вафатлар
Төркем:Притцкер премиясе лауреатлары
Сербхорват Википедиясе

**Сербхорват Википедиясе** – нең Сербхорват телендәге бүлеге. Монда мәкаләләр латин һәм кирил имляларында язылалар.

## Статистика
* 7 октябрь 2005 ел - 1 000 мәкалә.
* 22 июль 2006 ел - 5 000 мәкалә.
* 10 апрель 2007 ел - 10 000 мәкалә.
* 4 ноябрь 2008 ел - 20 000 мәкалә. 
* 15 июль 2010 ел – 31 392 мәкалә.
* 14 февраль 2011 ел - 38 106 мәкалә.
*  ел -  мәкалә (бүгенге көн).

Төркем:Сербхорват теле
7 сентябрь

**7 сентябрь** — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның җиденче көне. Ел ахырына кадәр 115 көн кала.

#### 
###### 
* Халыкара хәрби уенчыкны юк итү көне ().
###### 
*  — юкка чыгу куркынычы янаган үсемлек һәм хайваннар төрләре көне ().
*  Бразилия — бәйсезлек көне (, 1822 ел).
*  Мозамбик — җиңү көне ().
*  — Һава хәрби көчләре көне (, 1971 елдан бирле).
###### 
* :
** металлург көне (),
** ботаника көне ().
*  — хәрби разведка көне (/).,
#### Өлкә
* ның   Итабирито *<small>([[:pt:Itabirito|pt]])</small>* муниципалитеты көне ()
* ның  административ үзәге һәм  башкаласы булган  шәһәрендә *Рификолона (Rificolona)* җирле фольклор бәйрәме ().
* ның:
** *Үзәк регионы*ның *Коимбра округы*на кергән  шәһәре көне (1114 ел).
** *Алентежу регионы*ның *Эвора округы*на кергән  шәһәре көне (1962 ел).
** *Алгарве регионы*ның *Фару округы* үзәге булган  шәһәре көне (1266 ел).

## 
* 1812 — Мәшһүр Бородино сугышы башлана.
* 1822 —  дән бәйсезлеген игълан итә.
* 1926 —  Милләтләр Лигасыннан чыга.
* 1940 — 50 төн дәвам иткән  бомбардировкасы башлана.

## 
 
* 1533 — Елизавета I,  һәм  патшабикәсе.
* 1707 — Бюффон, француз натуралисты, биолог, язучы.
* 1742 — Александр Аблесимов, рус язучысы.
* 1870 — Александр Куприн, рус язучысы, драматург.
* 1915 — Кийоси Ито, япон математигы.
* 1918 — Якуп Колмый, башкорт язучысы, журналист.
* 1920 — Шәмил Рәхмәтуллин, совет сугышчысы, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1936 — Әлфия Заһидуллина, җырчы (сопрано), педагог.
* 1950 — Фәрхәт Мостафин, Грек-рим көрәше буенча дөнья чемпионы.
* 1951 — Фирдәвис Ханов, архитектор.
* 1958 — Рәфига Усманова, шагыйрә һәм журналист. 
* 1959 — Салават Исхаков, тарихчы. 
* 1968 — Фәрид Мифтахов, эшмәкәр, иганәче һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 1980 — Нигәр Җамал, Азәрбайҗан җырчысы.

## 

* 1907 — Франсуа Арман Сюлли-Прюдом, француз шагыйре, әдәбият өлкәсендә Нобель премиясенең беренче лауреаты.
* 1956 — Отто Шмидт, математика, астрономия һәм геофизика галиме, Памирны һәм Арктиканы тикшерүче.
* 1983 — Тимербәк Дәүләтшин, татар тарихчысы, юрист.
* 1985 — Абдрахман Кумысников, балет артисты, балетмейстер, педагог.
* 2014 — Наил Заһиров, инженер-геолог (тау эше), профессор.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:7 сентябрь
Франсуа Арман Сюлли-Прюдом

**Сюлли-Прюдом** (фр. *Sully-Prudhomme*; чын исеме **Рене Франсуа Арман Прюдом**, фр. *René François Armand Prudhomme*; 1839 елның 16 марты, Париж — 1907 елның 7 сентябре, Шатне-Малабри) — француз шагыйре. «Парнас» төркеме әгъзасы. Күп кенә шигырьләр җыентыклары авторы.

Франсуа Арман Сюлли-Прюдом әдәбият буенча Нобель бүләгенең беренче лауреаты (1901).

Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Франсуз шагыйрьләре
Төркем:Франция шагыйрьләре
Милләтләр Лигасы

**Милләтлә́р Ли́гасы** (ингл. *League of Nations*, фр. *Société des Nations*, исп. *Sociedad de Naciones*) — Версаль килешүе буенча төзелгән халыкара оешма. 1934 елның 28 сентябреннән 1935 елның 23 февраленә кадәр чорда Милләтләр Лигасына 58 дәүләт-әгъза кергән. Милләтләр Лигасының максаты — дөньяда тынычлык урнашуы, иминлекне тәэмин итү. 1946 елда үз эшчәнлеген туктата. Милләтләр Лигасының эшен Берләшкән Милләтләр Оешмасы дәвам итә.

Милләтләр Лигасының 3 рәсми теле булды: инглиз, француз һәм испан телләре.

Милләтләр Лигасының рәсми символикасы һәм логотибы булмаган.

## Тарих

* 7 сентябрь 1926 ел —  Милләтләр Лигасыннан чыга.
* 8 сентябрь 1926 ел — Алмания Милләтләр Лигасына кертелә.
* 18 сентябрь 1934 ел — ССРБ Милләтләр Лигасы составына керә.

## Моны да карагыз
* Берләшкән Милләтләр Оешмасы

Төркем:Милләтләр Лигасы
Төркем:Халыкара мөнәсәбәтләр
Чүл

**Чүл** — тигез өстлекле, үсемлекләрсез һәм махсус фауналы ландшафт төре.

Чүлләр комлы, ташлы, балчыклы була ала. Аерым карлы чүлләрне дә аералар (Антарктида һәм Арктикада — арктик чүлләр). Иң зур һәм мәшһүр чүл — Сахара, ул Африканың төньяк өлешендә ята.

Барлыгы чүлләр 16,5 млн км² мәйданны алалар (Антарктида саналмый), бу коры җирнең 11 %-ы.

*
Төркем:Климатик зоналар
Фирая Зыятдинова

**'
**Фирая Зыятдинова''' — татар шагыйрәсе.

Фирая Зыятдинова сугыш гөрелтесе тынган елда — 1945 елның 5 сентябрендә Әтнә районының Мамыш авылында туган. Кичке урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, Казан дәүләт университетының филология факультетында укыган. Бер ел мәктәптә балаларга белем биргәнән соң, Татарстан китап нәшриятында редактор булып эшләгән.

Фирая Зыятдинова – “Матур буласым килә”, “Язгы ярсу”, “Ташкын”, “Айнур”, “Мин кояшка елмаям”, “Бака туе” исемле шигырь китаплары авторы. Аның һәр шигыре, җыр көе сорап, үзенә тартып тора. Шуңа күрә Әнвәр Бакиров, Фасил Әхмәтов, Луиза Батыр-Болгари, Рәшит Кәлимуллин кебек күренекле композиторлар шагыйрәнең матур һәм моңлы шигъриятенә еш мөрәҗәгать иткәндер. Л.Батыр-Болгариның “Мин сине шундый сагындым” җыры бүген дә халык күңелендә саклана.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Милләттәшләр. Фирая Зыятдинова»
* «Татар җырлары: Фирая Зыятдинова»

Төркем:Татар шагыйрьләре
1666 ел

## Вакыйгалар
* 5 сентябрь — 3&nbsp;көн дәвам иткән Бөек Лондон янгыны тәмамланды.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
Габделбәр Гарифҗанов

**Габделбәр Гарифҗанов** — татар галиме.

## Биография
Ул 1930 елның 9 сентябрендә Нөнәгәр авылында туган. 1948 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлый. Укуын С.М.Киров исемендәге Казан химия-технология институтында дәвам итә һәм инженер-технолог белгечлеге алып Таҗикстан ССРның Шураб шәһәрендәге химия заводында эшли. Аның монда үткән үсеш баскычлары — смена җитәкчесе, цех начальнигы урынбасары, заводның өлкән технологы.

1955 елда туган ягына кайта һәм ул вакыттагы Чепья районындагы Г.Димитров исемендәге МТСта мастерской мөдире була, авыл хуҗалыгы агрегатларын ремонтлауның яңа прогрессив методларын тормышка ашыра.

1957 елда ул Пермь өлкәсенең Киҗел шәһәрендәге химия заводына эшкә килә. Монда 1961 елга кадәр эшли, смена начальнигыннан заводның баш инженеры дәрәҗәсенә күтәрелә. 1961 елда аны Стәрлетамак синтетик каучык заводына күчерәләр. Ул баш инженер дәрәҗәсенә ирешә, кандидатлык диссертациясе яклый.

Габделбәр Гарифҗанов 1974 елдан Иркутск өлкәсенең Зима шәһәрендә зур химия комплексын төзүгә җитәкчелек итә. 1977 елда диссертация яклап, техник фәннәр докторы гыйльми дәрәҗәсен ала. Химия производствосы үсешенең табигать өчен зур катастрофик нәтиҗәләрен аңлаган хәлдә ул диссертациясен яңа экологик чиста химия җитештерү объектларын төзүгә багышлый.

Галим 1979 елда тулысынча фәнни эшкә күчә һәм Казан химия продуктлары фәнни-тикшеренү институтында эшли башлый. Аның зур практик тәҗрибәсе фәнни-тикшеренү юлларын эзләргә һәм табарга ышанычлы нигез була. Галим монда да экологик чиста җитештерү юлларын һәм ысулларын эзли. Аның җитәкчелегендә техник дәрәҗәсе иң алдынгы чит ил технологияләреннән ким булмаган илледән артык технологик процесс тормышка ашырыла, кырыктан артык төрле чистарту җайланмалары төзелә.

Габделбәр Гарифҗанов үзенең фәнни эшләнмәләре белән Бөтенсоюз халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсендә катнаша һәм аның ике көмеш медале белән бүләкләнә. 1988 елда аңа Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе дигән абруйлы исем бирелә. Актив фәнни эшчәнлеге өчен 1997 елда Хезмәт Кызыл Байрагы орденына лаек була. Эффектлы экологик чиста технологик процессларны тормышка ашырган өчен аңа СССР Министрлар Советы премиясе бирелә. 1994 елдан — Халыкара информатика академиясе академигы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Ибраһим Кулиев

**Ибраһим Габделвахит улы Кулиев** — тәрҗемәче, журналист, татар теле белгече.
## Тәрҗемәи хәл
Ул 1885 елда Буа шәһәрендә рухани гаиләсендә туган. Буада яшәү мөмкинлекләре тар булганга, атасы гаиләсе белән Казан шәһәренә күчеп килә. Ибраһим Казанда “ Мәрҗания” мәдрәсәсен тәмамлый. 1917 елга кадәр Кәримовлар типографиясендә эшли. Ул үзен, Фатих Әмирханнар даирәсендә, алдынгы татар яшьләреннән икәнен күрсәтә, “Йолдыз”, “Кояш” газеталарында языша. Сәйяр труппасы өчен Кирьяков, Шиманский сәхнә әсәрләрен терҗемә итә, шулай ук Лавров, Дригилли, Афиногенов пьесаларын тәрҗемәли.

Октябрь революциясеннән соң оешкан Мөселман социалистлар комитеты сәркатибе. Аның басма органы булган «Кызыл Байрак» газетасында эшли. Соңыннан «Эш», «Эшче», «Татарстан хәбәрләре» газетлары хезмәткәре. Матбугатта Ибраһим Терегулов, Хөсәен Ямашев, Мулланур Вахитов, Габдулла Кариев турындагы мәкаләләр бастыра.

Ибраһим Кули татарча-урысча сүзлекләр төзүдә, тәрҗемәләр өлкәсендә эшли, татар совет матбугатын үстерүдә, татар радиосын булдыруга да күп көч куя.

1935 елда кулга алына, 1936 елда Караганда шәһәре төрмәсендә вафат була.
## Хезмәтләре
* Татарча-урысча сүзлек (Р. Корбангалиев һәм Р. Газизов белән берлектә, 1927)
* Татар теленең орфография сүзлеге (Исмәгыйль Рәмиев белән берлектә, 1930)

Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Татар теле галимнәре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Крис Коламбус

**Кристофер 'Крис' Коламбус** (ингл. *Chris Columbus*; 1958 елның 10 сентябрендә туды) — мәшһүр АКШ кинорежиссеры, сценарийлар язучы, продюсер.

Фильмнар белән эшләү «Гремлиннар» фильмы белән башлана. Ул бу фильм өчен сценарий язып, Стивен Спилбергны кызыксындыра. 1984 елда бу фильм төшерелә.

Режиссерлык дебюты Коламбуста 1987 елда төшерелгән «Килүче бала караучы маҗаралары» фильмы булды. 1990 елда Коламбус мәшһүр «Home Alone» (*Өйдә бер ялгыз*) гаилә комедиясен төшерә. 1992 елда ул бу фильмның дәвамын төшерә.

Киләсе зур фильмнар арасында «Миссис Даутфайр», «Икейөзъеллык кеше», «Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы», «Гарри Поттер һәм яшерен бүлмә» кебек популяр кинотасмалар.

Бүгенге көндә Крис Коламбус Сан-Франциско шәһәрендә яши, ул өйләнгән, дүрт баласы бар.

Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Төркем:АКШ кинорежиссёрлары
Төркем:АКШ кинопродюсерлары
1782 ел

## Вакыйгалар
* Таиланд башкаласы Бангкокка күчерелгән.

## Туулар

* 4 июнь — Христиан Френ, көнчыгышны өйрәнүче, нумизмат.
* 27 октябрь — Никколо Паганини, мәшһүр скрипкачы.

## Вафатлар

Төркем:1782 ел
Төркем:Еллар
1781 ел

## Вакыйгалар
* 13 март — Уран планетасы Уильям Гершель тарафыннан ачыла.

## Туулар

## Вафатлар

* 4 февраль — Йозеф Мысливечек, чех композиторы.

Төркем:1781 ел
Төркем:Еллар
АИХО

**Европадагы иминлек һәм хезмәттәшлек буенча оешма** яки **АИХО** (рус. ***О'''рганизация по '''б'''езопасности и '''с'''отрудничеству в '''Е'''вропе'', ''ОБСЕ''), '''OSCE''' ([[Инглиз теле|ингл.]] ***O**rganization for **S**ecurity and **C**o-operation in **E*'urope*; фр. *Organisation pour la sécurité et la coopération en Europe*) — иминлек сораулары белән шөгыльләнүче дөньяның иң зур региональ оешмасы. Ул Төньяк Америка, Европа һәм Үзәк Азиядә урнашучы 56 илне берләштерә.

Оешма штаб-фатиры, ның башкаласы  шәһәрендә Хофбург *<small>([[:ru:Хофбург|ru]])</small>* сараенда урнаша.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Европа
*
Төркем:Халыкара хокук
Төркем:Халыкара оешмалар
Рәсүл Хәмзәтов

**Рәсүл Хәмзәт улы Хәмзәтов**, **Рәсүл Гамзатов** (; 1923 елның 8 сентябре — 2003 елның 3 ноябре) — мәшһүр авар шагыйре, язучы, публицист, сәясәт эшлеклесе. Дагстан АССР халык шагыйре. Сталин (1952) һәм Ленин (1963) премияләре лауреаты. 1944 елдан ВКП(б) әгъзасы.

## Биография
Рәсүл Хәмзәтов 1923 елның 8 сентябрендә Дагстан Республикасының Хунзах районына керүче Цада авылында халык шагыйре Гамзат Цадаса (1877-1951) гаиләсендә дөньяга килә. 1939 елда Авар педучилищесын тәмамлый. 1941 елга кадәр авылда укытучы булып эшли, аннары — театрда режиссер ярдәмчесе буларак, газеталарда һәм радиода журналист буларак хезмәт күрсәтә. 1945 елдан 1950 елга кадәр Мәскәүдә А.М.Горький исемендәге Әдәбият институтында укый.

2003 елның 3 ноябрендә Мәскәүдә Үзәк клиник шифаханәдә вафат була. Махачкалада иске мөселман зиратында, Тарки-Тау тавы итәгендә, хатыны Патимат кабере янында җирләнгән.

## Иҗат
Беренче шигырьләрен 1932 елда иҗат итә, 1937 елда басыла башлый. Авар телендә беренче китабы 93 елда чыга. Авар теленә классик һәм заманча әдәбиятны тәрҗемә итә, шулар арасында Пушкин, Лермонтов, Маяковский һәм Есенин.

Расул Гамзатовның күп шигырьләренә җырлар язылган.

## Гаилә
Хатыны Патимат (2000 елда вафат), өч кызы һәм дүрт кыз оныгы.

Атасы 1951 елда вафат, анасы — 1965тә.

Ике олы абыйсы Бөек Ватан сугышында һәлак була.

Кече энесе Гаджи Хәмзәт улы Хәмзәтов — Россия фәннәр академиясе академигы.
## Хәтер
* 2023 елның 8 августында Россия банкы Рәсүл Гамзатовка багышланган истәлекле  номиналындагы тәңкәне әйләнешкә чыгарган.
## Шулай ук карагыз

Төркем:Авар язучылары
Төркем:Авар шагыйрьләре
Төркем:Дагстан язучылары
Төркем:Дагстан шагыйрәләре
Гашура көне

**Гашура көне** ( *ʻашура’*) — мөхәррәм аеның унынчы көне.

Шигыйләр бу көнне Кәрбаладагы вакыйгаларга, өченче  (Мөхәммәт пәйгамбәрнең оныгы, кызы Фатыйма һәм якын сәхабәсе Гали ибне Әбү Талибның улы) һәм аның тарафдарлары үлеменә багышланган матәмне үткәрәләр.

Бу йола мөселман илләрендә киң таралган: Иран һәм Әзербайҗан, Иракның шигый өлешләре, Бахрейн, Согуд Гарәбстаны, Ливан, Йәмән, Кувейт һәм Әфганстан, Пакистандагы (Карачи, Лахор һәм илнең башка өлешләре) күпсанлы шигый диаспорасы арасында, БГӘ, Сүрия (Ливан белән чиктәш), Төркия (күпсанлы Иран-Әзербайҗан диаспорасы), Үзбәкстан (Бохара һәм Сәмәрканд иранлылары), Россия (Дагыстанның көньяк чиге), Катар, Оман, Әрмәнстан (Иран иммигрантлары), Грузия (Иран иммигрантлары һәм җирле әзербайҗанлылар), шулай ук АКШ, Канада, Австралия, Германия, Бөекбритания, Австрия, Швеция, Франция, Нидерланд, Швейцария, Дания, Италия кебек илләрдәге Иран-Әзербайҗан диаспорасының бер өлеше арасында .

Йола мөхәррәмнең 1 нән 10 на кадәр дәвам итә. Бу көннәрдә мөнәҗәтләр, догалар укыла. Шулай ук Шахсәй-вахсәй үткәрелә.

Сөнниләр бу көнне ураза тотарга тырышалар, чөнки бу көндә ураза тоту бик саваплы булып санала.

## Сөнниләрдә
Сөнниләр бу көнне Муса пәйгамбәрне һәм Исраил угылларын Фиргавен гаскәрләреннән коткарган өчен Аллаһыга рәхмәт йөзеннән ураза тоталар. Сөнниләр раславынча, Мөхәррәм — ислам календаренең беренче ае һәм Аллаһы Тәгалә Коръәндә әйткән дүрт изге айның берсе:

## Шигыйләрдә
Шигыйләр өчен Гашура — ул кайгы һәм сагыну көне. Бу көнне алар имам Хөсәен, аның туганы Габбас һәм 70 шәһитнең 680 елда (һиҗри 61 ел) Кербела шәһәре  янында хәлиф Язид I гаскәрләре белән сугышта шәһит булуын искә алып, төрле кайгылы йолалар һәм мәрәсимнәр үткәрәләр. Матәм йолалары Иранда, Әзербайҗанда, Афганстанда, Тажикстанда, Ливанда, Пакистанда, Бахрейнда Фарсы култыгының кайбер илләрендә һәм шигыйлар яшәгән төбәкләрдә үткәрелә. Мәтам йоласы вакытында имам Хөсәен һәм аркадашларының газаплары сурәтләнә, үз-үзләрен йөдәтү, җәрәхәтләү күзәтелә.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Ислам бәйрәмнәре

Төркем:Ислам бәйрәмнәре
Луи Анри Буссенар

**Луи Анри Буссенар** (фр. *Louis Henri Boussenard*, 1847 елның 4 октябре — 1910 елның 11 сентябре) — француз язучысы, маҗаралы әдәбият авторы.

Буссенар күп кенә маҗара жанрында язылган романнар, хикәяләр авторы. **Capitaine Casse-Cou** әсәре исә дөньякүләм популярлык яулый.

1990—2003 елларда «Ладомир» нәшрияты авторның 30 томлык романнар җыентыгын чыгарды.

Төркем:Франция язучылары
Төркем:Франсуз язучы-фантастлары
1774 ел

## Вакыйгалар
* 21 июль —  Россия империясе белән  Госманлы империясе арасында Күчүк Кайнарҗа солыхы төзелә.
* 23 июль —  Е. Пугачев явы Казан шәһәрен басып ала. 
* 1 август — Джозеф Пристли кислородны ача.
* 26 октябрь — АКШ конгрессы Канада һәм Яңа Скотияне АКШ-га кушылырга чакырды.

## Туулар

* 7 май — Фрэнсис Бофорт, инглиз адмиралы, гидрограф.

## Вафатлар

* 21 гыйнвар — Мостафа&nbsp;III, Госман империясе солтаны.

Төркем:1774 ел
Төркем:Еллар
Һиҗри Яңа ел

**Һиҗри Яңа ел** — Һиҗри тәкъвиме буенча Ислам динендә билгеләнгән бәйрәм. Беренче мөхәррәм көнне билгеләнә. Бәйрәм Ислам дөньясында зур тантана белән билгеләнмәсә дә, күп кенә мөселманнар бу көнне мәҗлесләр үткәрә, бүләкләр тапшыра, кунакларга йөри.

Мөхәррәм аеның беренче көнендә ураза тоту саваплы була, әмма бу башка айларның беренче көннәрендә дә каралган. 70-80 елларда кайбер дини даирәләрдә Һиҗри яңа ел башлануын мөселманнар берлектә гыйбәдәт, аннары сый-мәҗлес белән билгеләп үткән булган, әмма бу гадәт инде онытылды.

## Чыганаклар

Төркем:Ислам бәйрәмнәре
Карачай-Чиркәсия

**Карачай-Чиркәс Республикасы** (*Карачай-Чиркәсия*, , , ) — Pəcəй Федерациясенә керүче республика (дәүләт), Pəcəй Федерациясенең субъекты. 1922 елның 12 гыйнварда барлыкка килгән. Башкаласы — Черкесск шәһәре.

Мәйданы — 14,3 мең км². Халык саны — 465,5 мең кеше (2020): карачайлар (38,5 %), руслар (38,6 %), чиркәсләр (11,3 %), абазиннар (7,4 %), нугайлар (3,4 %) һ.б. Шәһәр халкы 44,1% тәшкил итә. Нефть химиясе, химия, азык-төлек, җиңел, машиналар төзү, металл эшкәртү, агач эшкәртү, күмер, тау-руда сәнәгатьләре.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Карачай-Чиркәс Республикасы рәсми сайты 
* Карачай-Чиркәс Республикасы парламенты рәсми сайты 

## Моны да карагыз

*
Төркем:Төньяк Кавказ федераль округы
Төркем:Россия Федерациясе республикалары
Төньяк Осетия

**Төньяк Осетия — Алания Җɵмһүрияте** (*Төньяк Осетия — Алания*; , ) — Россия Федерациясе әгъзасы булган җөмһүрият, Россия Федерациясе субъекты. 1924 елның 7 июлендә барлыкка килгән. Башкаласы — Владикавказ шәһәре.

Мәйданы — 8 мең км². Халык саны — 701 мең кеше (2010): осетиннар (60,7 %), руслар (23,2 %), ингушлар (5 %), әрмәннәр (2,4 %), комыклар (1,8 %) һ.б. Шәһәрдә — 64,3 %. Төсле металлургия, машиналар төзү, химия, азык тәмлеткеч, җиңел, агач эшкәртү, пыяла сәнәгате үскән. Терек елгасында ГЭСлар каскады. Җирләр сугарулы. Сөт-ит юнәлешендәге терлекчелек алга киткән.

## Мәдәният
* «Алан» — Төньяк Осетиянең Халыклар дуслыгы орденлы «Алан» дәүләт академия бию ансамбле.

## Дин

Республикада дин тотучылар арасында осетиннарның үз диннәрен тотучылар, христианлык тарафдарлары, ислам тарафдарлары күпчелекне тәшкил итә. 2012 елда үткәрелгән сораштыру нәтиҗәләре буенча, республика халкының 29 % ы үз динен тотуын, 49 % христиан динендә (православие) булуын белдергән. Ислам тарафдарлары халыкның 4 % ын тәшкил итә.
;Православие
;Ислам
* Төньяк Осетиядә ислам
* Төньяк Осетия-Алания мөселманнары Диния нәзарәте
** Мөхтәров мәчете
thumb|250px|left

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Төньяк Осетия — Алания Җɵмһүрᴎяте хөкүмәте рәсми сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Төньяк Осетия
Төркем:Россия Федерациясе республикалары