open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Татар опера студиясе (Мәскәү консерваториясе)

**Татар опера студиясе** — Мәскәү консерваториясе каршында 1934-1938 елларда эшләп барган татар музыка берләшмәсе. Студиянең көн кадагына татар музыкасын Европа таләпләрен һәм коммунистик кагыйдәләрне үтәгән калыпларга яраштыру максаты белән милли кадрлар, ягъни композиторлар, җырчылар, либретточылар булдыру баса.

## Тарих
1932 елда Мәскәү дәүләт консерваториясендә Газиз Әлмөхәммәтов эшчәнлеге нәтиҗәсендә башкорт бүлеге оеша һәм Мәскәү бюджеты тарафыннан тәэмин ителә. Әлеге бүлек үрнәгендә 1934 елда Татар академия театрының татар музыкасын яңа дәрәҗәгә күтәрү максаты белән Татар музыкаль драма студиясе ачыла, әмма ТАССР хакимияте тарафыннан тәэмин ителергә мәҗбүр була. Йолдыз Исәнбәт сүзләре буенча, Татар студиясендәге хезмәт хакы Башкорт студиясе белән чагыштырганда күпкә югарырак була.

1935 елда студиянең исеме аның бу вакыттагы җитәкчесе Хәмит Төхфәтуллин тарафыннан "Татар опера студиясе" дип үзгәртелә.

Студиядә махсус бирелгән планнар буенча тарихи, заманча һәм үткән патша дәверенә каршы булган әсәрләр иҗат ителә.

## Студиядә белем алган шәхесләр
Әлеге студиядә татар халыкның төрле төбәкләрдән талантлы вәкилләре Мәскәү шәһәрендә җыела.

* Мансур Мозаффаров
* Сара Садыйкова
* Нәҗип Җиһанов
* Латыйф Хәмиди
* Фәрит Яруллин
* Мәрьям Рахманкулова
* Усман Әлмиев
* Мөнирә Булатова
* Фәхри Насретдинов
* Җәүдәт Фәйзи һ.б.

## Чыганаклар

* 
* 

Төркем:Татар музыкасы
Кубера

**Кубе́ра** ((Санскрит телендә:कुबेर) — мөгаен, «гамьсез тәнгә ия»), яки **Виттешвара**, — бер күзле байлык Ходае һәм ак тәнле Төньяк хуҗасы (махараджа) (Локапалаларның берсе), якшаларның, киннарларларның һәм гухьякаларның хөкемдары, дхармапала.
## Биджа Мантра
Om Shreem Om Hreem Shreem Hreem Kleem Shreem Kleem Vitteswaraaya Namah
## Исемнәре
Кубераның төрле исемнәре: Тибетта — Дзамбала (Намсарай), Җәйничелектә — Саркванубхути, Буддачылыкта — Вайшравана, Монголиядә һәм и Бурятиядә — Намсрэ, Япониядә — Бисямонтэн.
## Килеп чыгышы
Бөек риши Пуластьяның оныгы, Вишраваса олы фикер иясенең улы (моннан аның икенче исеме — Вайшравана) һәм Равананың абыйсы. Башта Кубера хтоник Илаһ булган һәм җир һәм таулар белән ассоцииацияләнгән булган. Вакыт узу белән ул муллылык Илаһына охшаш кыяфәткә ия була башлаган.
## Риваятьләр
Күп еллар буена Кубера кырыс аскеза башкарган, моңа бүләк итеп Брахма аңа үлемсезлек биргән һәм аны җирдә яшерелгән хәзинәләр сакчысы, байлык Илаһы иткән. Моннан тыш Брахма Куберага резиденциясе өчен Шри-Ланка (Цейлон) утравын һәм оча торган арбаны Вимананы бүләк иткән. Соңыннан Равана Ланканы яулап алгач һәм шуннан Кубераны кугач, Кубера резиденциясен Кайлаш тавында Алакапурига күчергән.
## Иконография
Кубераны ак кар төстәге  арсланда утырган итеп, алтынсу сары төстәге зур тән белән һәм ярсулы бит кыяфәте белән сурәтлиләр. Аның башында кызыл, зәңгәр һәм яшел төстәге асылташлар белән диадема, ә колакларында — алкалар. Баш тирәли кызыл периметр белән яшел нимб. Уң кулында ул җиңү байрагын (зонтиксыман байрак, санскp. dhvaja)  тота, ә сул кулда — Мангустны, бу муллык һәм байлыкка бәйле хайван, ул асылташлар белән коса. Шулай ук Вайшравана алтын балыклар, кабырчыклар, зиннәтле вазалар, лотос чәчәкләре һәм тәгәрмәч белән сурәтләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кубера
* Кубера
* Кубера
* Вайшравана-Бог-защитник Севера
* Намсарай-бог богатства
* Намсарай-бог богатства (изображение)
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Кытай гимны

**Ирекле яугирләр маршы** (義勇軍進行曲, Yi yong jun Jin xing qu) — Кытай Халык Республикасының дәүләт гимны. Ул 1935 елда, Кытайның бер өлеше япон илбасарлары кулында булганда ук иҗат ителгән. Көен Нье Эр (聶耳, Niè Ěr), сүзләрен Тянь Һань (田汉, Tián Hàn) язган. Ул заманда Кытай кайнап торган казанны хәтерләтә торган булган, һәм көн кадагына суга торган бу җыр тиз арада Күк асты илендә кытайлылар яшәгән бөтен төбәкләргә тарала.

## Ирекле яугирләр маршы

* цзинь – ике кисәктән торган “алга (атла)” өндәү төшенчәсенең икенче, юнәлеш күрсәтүче өлеше; беренчесе (цянь) — хәрәкәт күрсәткече.

## Гимнның тарихы
Икенче Бөтендөнья сугышы тәмамланып, Кытай үз бәйсезлеген кире кайтаргач, элеккеге территориясенең зур күпчелеген яңадан туплагач һәм хәтта яңа җирләр дә басып алгач, 1949 елның июнендә Кытай халык сәяси-консультатив конференциясе дәүләт гимнына конкурс игълан итә. Моңа кадәр гамәлдә булган гимн — “Халыкның өч терәге” (三民主義，Sānmín chǔyì) — Чан Кайши тарафдарлары белән бергә Тайвань утравына “күчеп китә” һәм шунда барлыкка килгән Кытай Республикасынең дәүләт гимны гына булып кала.
Ә коммунистлар хуҗа булып киткән “кыйтга Кытае”нда яңа гына язылган әсәрләрнең берсе дә бәйгедә уңышка ирешми, шул елның 27 сентябрендә “Ирекле яугирләр маршы” дәүләт гимны дип таныла. Бу көнне Кытай Халык Республикасынең бүгенге байрагы һәм туграсы да раслана, ә Пекин (борынгы төркиләрдә — Ханкала) яңадан илнең башкаласы дип игълан ителә.
Әмма... Мао Цзедуң хакимияткә килеп, “бөек пролетар мәдәни инкыйлабы” башлангач, көрәшкә һәм иҗтиһатка рухландыра торган гимнның язмышы өзеклек чоры кичерә. Аның урынына “Көнчыгыш алсулана” (東方紅, Dōngfāng Hóng) исемле һәм юлбашчыга мактау яудыра торган җыр дәүләтнең рәсми булмаган гимнына әверелә. Хәтта диктатор 1976 елда вафат булгач та, “Ирекле яугирләр маршын” тулысы белән кире кайтару өчен 6 ел вакыт кирәк була. 1978 елда ул сүзләре нык үзгәртелеп “маолаштырган” килеш яңадан кулланыла башлый. Һәм 1982 елның 4 декабрендә генә КХР Халык Җыелышы корылтае 47 еллык тарихы булган гимнны яңадан һәм авторлары язган килеш кабул итә.
“Ирекле яугирләр маршы” гына түгел, аның авторлары да шундый ук маҗаралы язмышка дучар булалар. Дөресрәге, фаҗигале дә. Көйязар Нье Эр, булачак гимнны иҗат иткәч, шул ук 1935 елда Советлар Берлегенә сәфәргә чыга. Аның юлы нигәдер империя рухында көн күрүче Япония аша уза. Һәм көйязар Кояш чыгышы илендә... суга батып үлә. Шаһитлар фикеренчә, бик тә сәер вакыйга була бу.
Шагыйрь Тянь Һань үз Ватанында яшәп кала. Ләкин XX гасырның ачы җилләре аңа да кагылмый калмый. “Мәдәни инкыйлаб” башлангач, аны Мао хакимияте бер сәбәпсез “уң сәяси тайпылыш” ясауда гаепли һәм зинданга утырта. Гимн авторы шунда 1968 елда вафат була.

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Кытай
Рәфыйк Гарәфетдинов

*
*'Рәфыйк Гарәфетдинов*' (*Гарәфетдинов Рәфыйк Әбзәл улы''; 06.04.1936; ТАССРның Кайбыч районы Олы Кайбыч авылы - 2015, Казан, ТР) – тарихчы, тарих фәннәре докторы, (1984), профессор (1985), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1989).

## Биографиясе

Гарәфетдинов Рәфыйк 1936 елны ТАССРның Кайбыч районы Олы Кайбыч авылында татар гаиләсендә туган.

1970 елдан Казан шәһәрендә Мәдәният һәм сәнгать академиясенең сәясәт һәм тарих кафедрасын җитәкли.

## Истәлек
Рәфыйк Гарәфетдиновка Олы Кайбыч авылында мемориаль такта урнаштырылган, бер урам аның исемен йөртә.

## Чыганаклар

* Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с., илл.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар тарихчылары
Иснәнү

**Иснәнү** - организмны кислород белән тәэмин итүне яхшыртуга юнәлдерелгән халәт.

Бигрәк тә ул сулыш хәрәкәтенең зәгыйфь булуы белән характерлана. Тирән, озак сулыш алган вакытта авыз, йоткылык бик киң ачыла һәм сулыш тиз чыга. Иснәнү арыганлык, хәрәкәтсезлек, йокы җиткәндә, йөрәк-кан тамырлары системасы эше начарайганда, вентиляцияләнмәгән яки тәмәке тарту биналарында барлыкка килә. Озак иснәнү медицина ярдәмен таләп итә, бу баш миенең кислород җитәрлек булмавы һәм авыруның башка халәтләре билгесе булып тора.

## Чыганаклар
* Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8

Төркем:Рефлекслар
Төркем:Физиология
Кайбыч районы байрагы

**Кайбыч районы байрагы** — Татарстан Республикасы Кайбыч районының рәсми символы.

## Гербның тасвирламасы
Байракта яшел кырдагы өч якка тармакланып киткән алтын кәүсәле һәм яшел яфраклы алтын чикләвекләре булган имән сурәтләнгән.

Байракта районның төп символы булган Кайбыч имәнлекләре билгесе булып имән сурәтләнгән. Имән   борынгыдан озын гомер, ныклык, вөҗданлылык, кыюлык, гайрәт, какшамаслык билгесе  булып санала.  Гербта имәннең  символикасы күпкырлы.  

Имәннең өчкә тармакланган кәүсәсенең бер ябалдаш астында сурәтләнүе җирле халыкның күпмилләтле булуы турында сөйли: руслар, чуашлар һәм татарлар  Кайбыч җирендә яшиләр һәм хезмәт куялар.  Моннан тыш  имәннең ябалдашы үзенең силуэты белән район картасын хәтерләтә. 

Район байрагы яшел, алтын һәм көмеш  төсләр гаммасы белән чагылдырыла. Яшел төс — табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше, яңару символы. Алтын  — уңыш, байлык, стабильлек, хөрмәт символы. Көмеш  — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

## Герб тарихы
Кайбыч   муниципаль районы гербын эшләү, эшкәртү Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдик советның һәм Рәсәй геральдистлар Союзы авторлар төркеме тарафыннан башкарыла.  

## Чыганаклар
* Решение представительного органа Кайбицкого муниципального района № 21 от 19 декабря 2005 года «О гербе и флаге Кайбицкого муниципального района». 

Төркем:Кайбыч районы
Төркем:Татарстан байраклары
Кубатбек Боронов

**Кубатбек Боронов**, Кубатбек Айылчы улы Боронов (, *[[1964 ел]]ның [[15 декабрь|15 декабре]], [[ССРБ]], [[Кыргызстан ССР]], [[Ош өлкәсе]], Үзгән районы, Заргер*) — Кыргызстан сәясәтчесе, 2020 елның 17 июненнән 10 октябренә кадәр Кыргызстан Республикасы премьер-министры.

## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 15 декабрендә Ош өлкәсе Үзгән районы Заргер авылында туган. Фрунзе политехника институтының (1992 елдан Исхак Раззаков исемендәге Кыргыз дәүләт техник университеты) авыл хуҗалыгы һәм төзелеш факультетын (1991), «юриспруденция» белгечлеге буенча Халыкара идарә, хокук, финанс һәм бизнес академиясен (2011) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1982–1983 елларда — Ош өлкәсенең Алай районы «Социализм» совхозы ферма хисапчысы.

1983–1985 елларда — Совет Армиясе сафларында хезмәт итә.

1985–1991 елларда — Фрунзе политехника институты студенты.

1991 елда — «Фрунзестрой» трестының СМУ-9 ташчысы.

1992–1996 елларда — «Кыргызкурулуш» АК каршындагы «Стройкомплект» җитештерү берләшмәсе инженеры, база башлыгы урынбасары, база башлыгы.

1998–2000 елларда — «Кыргызкурулуш» АК каршындагы агач эшкәртү заводы директоры.

2001–2002 елларда — «Гоктурк» ҖЧҖ директоры урынбасары.

2003–2003 елларда — Кыргызстан экология һәм гадәттән тыш хәлләр министрлыгы ГО штабының план-икътисад һәм матди-техник тәэмин итү бүлеге башлыгы.

2003–2006 елларда — Кыргызстан экология һәм гадәттән тыш хәлләр министрлыгының ГО Баш идарәсе башлыгының тыл буенча урынбасары.

2006–2008 елларда — КР Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Төньяк төбәкара идарәсе башлыгы урынбасары.

2009–2010 елларда — КР Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Чуй өлкәсе буенча идарәсе башлыгы.

2010 елда — КР гадәттән тыш хәлләр министрлыгы каршындагы гадәттән тыш хәлләрне кисәтү һәм бетерү департаменты директоры.

2010–2011 елларда — КР гадәттән тыш хәлләр министры урынбасары.

2011–2018 елларда — КР гадәттән тыш хәлләр министры.

2018–2020 елларда — КР беренче вице-премьеры.

2020 елның 17 июненнән — Кыргызстан хөкүмәтенең элекке башлыгы Мөхәммәткалый Әбелгазыев отставкага киткәч, Кыргызстан Республикасы премьер-министры.

2020 елның октябрендә Кыргызстан парламентына сайлауларның нәтиҗәләре белән риза булмау сәбәпле килеп чыккан халык баш күтәрүе нәтиҗәсендә, вазифасыннан китә. Кыргызстан премьер-министры итеп Садыр Жапаров сайлана.

## Сылтамалар
*   Кандидатом на пост главы правительства Киргизии выдвинут первый вице-премьер Боронов. ТАСС, 16.06.2020

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Кыргызстан сәясәтчеләре
Төркем:Кыргызстан премьер-министрлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Кыргыз дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Негара Даһа

**Негара Даһа** - ул хәзерге Индонезиядә, Көньяк Калимантан провинциясендә Хулу Сунгаи Селатан регентлыгында урнашкан булган Һинду патшалыгы.
## Хөкемдарлары исемлеге
# Раден Секарсунгсанг
# Маһараджа Сари Кабуранган
# Маһараджа Сукарама
# Маһараджа Мангкубуми
# Маһараджа Туменггунг
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Индонезия
Аскар Мамин

**Аскар Мамин**, Аскар Узакбай улы Мамин (, *[[1965 ел]]ның [[23 октябрь|23 октябре]], [[ССРБ]], [[Казакъстан ССР]], [[Целиноград]]*) — Казакъстан дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. 2019―2022 елларда ― Казакъстан премьер-министры. Казакъстанның шәрәфле тимер юлчысы (2012), шәрәфле төзүчесе (2013); Астана шәһәренең шәрәфле гражданины (2011).

## Тәрҗемәи хәле
 
1965 елның 23 октябрендә Целиноградта (2019 елдан Нур-Солтан) туган. Целиноград төзүче инженерлар институтын (1996 елдан Л. Н. Гумилев исемендәге Ауразия милли университеты,  составында), Г. В. Плеханов исемендәге Россия икътисад академиясен тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
Хезмәт эшчәнлеген «Целинтяжстрой»трестында монтажчы булып башлаган.

1996 елдан — Астана шәһәре хакименең беренче урынбасары.

2005–2006 елларда — Казакъстан Республикасы Транспорт һәм коммуникацияләр министры.
 
2006–2008 елларда — Астана шәһәре хакиме (мэр).

2008–2016 елларда — «Қазақстан Темір Жолы» Милли Ширкәте» АҖ президенты. 2016 елның сентябреннән «Қазақстан Темір Жолы» Милли Ширкәте» АҖ Директорлар шурасы рәисе.

2016 елның 9 сентябреннән — Бәхетҗан Сагынтаев хөкүмәтендә: Казакъстан Республикасы премьер-министрының беренче урынбасары.

2019 елның 25 февралендә Казакъстан Республикасы премьер-министры вазыйфасына билгеләнә.

2022 елның 5 гыйнварында, газ бәясе артуга бәйле массакүләм протестлар фонында, Казакъстан Республикасы  Президенты Касым-Жомарт Токаев, Казакъстан Республикасы  Хөкүмәтенең отставкасын кабул итә, премьер вазифаларын башкаручы итеп Алихан Смаиловны билгели .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2006 — Құрмет (Хөрмәт) ордены (Казакъстан)
* 2011 — 2нче дәрәҗә Барыс ордены (Казакъстан)
* 2013 — Почетлы легион ордены (Франция)
* 2013 — Абруйлык Хачы (Латвия)
* 2014 — Гражданлык хезмәтләре орденының Зур хачы (Испания)
* 2017 — Дустлик (Дуслык) ордены (Үзбәкстан)
* 2018 — «Астанага 20 ел» медале (Казакъстан)
* башка медальләр

## Гаиләсе
Хатыны Алтынай Касыйм кызы (1965). Балалары: улы  Данияр (1986); кызы Динара (1991).

## Сылтамалар
*   Новым премьер-министром Казахстана стал Аскар Мамин. zakon.kz, 25.02.2019

## Искәрмәләр


Төркем:Казакъстан сәясәтчеләре
Төркем:Казакъстан премьер-министрлары
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Плеханов институтын тәмамлаучылар
Төркем:Ауразия милли университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Құрмет» ордены кавалерлары
Төркем:2нче дәрәҗә Барыс ордены кавалерлары
Төркем:«Астанага 20 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Почетлы легион ордены кавалерлары
Төркем:Абруйлык Хачы (Латвия) кавалерлары
Төркем:«Дустлик» ордены кавалерлары
Хөсәен Нуршәрекъ

**Хөсәен Ибраһим улы Нуршәрекъ** () — фарсы классик җырчысы, шагыйре, Шәрыкъ илләре белән багланышлар буенча белгеч, Мәскәү консерваториясенең фарсы проектларын оештыручы.

## Тәрҗемәи хәле
Иранның Боруҗан шәһәрендә дөньяга килә. Хөсәен Нуршәрекъ балачагыннан ук атасы Ибраһим Мөхәммәдтән аваз (җыр) осталыгына өйрәнә. Ә атасы, үз чиратында, бу осталыкны үзенең бабасы, шагыйрь һәм җырчы, дин әһеле Али Әсгар Вәсалдан үзләштерә. Хөсәен Нуршәрекъ шулай ук Исфәһан остасы Мәлек Мәсуди һәм аның абыйсы Мәсүдтән тар музыка уен коралында да уйнарга өйрәнә.

Хосейн Нуршәрекънең югары юридик белеме - Россия Халыклар дуслыгы университетының бакалаврлык (2009)  һәм магистрлык дипломы (2011) бар. Соңрак 2014 елда ул Мәскәү дәүләт мәдәният институты аспирантурасын тәмамлый,  буенча «Һинд-Европа халыклары мәдәнияте феномены буларак җырлау тавышы: фарсы музыка традицияләре материалында системалы-типологик тикшеренүләр тәҗрибәсе» ) диссертациясен яклый.

## Иҗаты
2008 елдан башлап Мәскәү консерваториясенә Иранның музыкаль традицияләрен өйрәнүдә һәм Россия белән Иран арасында мәдәни хезмәттәшлекне үстерүдә актив ярдәм итә. 2014 елдан башлап, фарсы мәдәнияте мәсьәләләре буенча фәнни консультант вазифаларын үтәп, Мәскәү консерваториясендә эшли.

2008-2016 еллар Мәскәү консерваториясендә Хөсәен Нуршәрекъ катнашында 30 дан артык иран классик музыкасы концертлары урын ала. Әлеге концертларда түбәндәге танылган фарсы композиторлары һәм башкаручылары катнаша:  (тар, диван), Шәһрияр Назари (бәрмә музыка кораллары),  һәм  (тар, сетар), , Нәгыймә Голами, Мәэдә Табатабаи,  (җырчылар) һәм "Солых", "Фиракъ", «Гамар», «Кәрван» музыкаль төркемнәре.

Россиянең Мәскәү, Екатеринбур, Казан, Смоленск, Петербург, Ярыслау шәһәрләрендә, шулай ук кайбер Австрия, Беларусия, Колумбия, Япония шәһәрләрендәге концертларда чыгыш ясый.

2020 елда Таҗлы вирус сәбәпле Мәскәүдә оештырылган "Мәскәү — мәдәниятләр чаты" интернет проектында катнаша. Әлеге проектның беренче "Мәскәү — Тәһран. Җырчы Хөсәен Нуршәрекъ" чыгарылышында 2013-2019 елларда урын алган Хөсәен Нуршәрекъ классик фарсы музыкасы концертларының видеоязмалары кулланыла.

## Сылтамалар

## Чыганаклар

* 
* 

Төркем:Җырчылар
Төркем:Фарсы телле җырчылар
Сакизайя теле

**Сакизайя теле** ул Амис теленә якын булган Формоза теле. Зур Австронезия телләренең берсе булып, бу телдә Кытайның янында Формозаның көнчыгыш Тын Океан ярында тупланган Сакизайя халкы сөйләшә. 2007 елдан бирле алар Тайвань хөкүмәте тарафыннан утрауда уналты аерым асаба төркемнәрнең берсе булып танылган булган.   
## Тарихы
1876 елның Такобован инцидентыннан соң Сакизайя кешеләре Натаоран Амилары арасында качкан булганнар. Галимнәр Сакизайя телен Амиларның диалекты дип ялгыш төркемләштергән булганнар.
2002 елда Тайваньның Милли Ченгчи Университетының Асаба Өйрәнүләре Үзәге асаба телләр буенча дәреслекләрне мөхәррирләгәндә бу хатаны төзәткәннәр. Шул елны Сакизайя теле Чилаи да, Ами да суб-теле буларак билгеләнгән булган. Икесе дә Австронезия телләренең гаиләсенә кертелгән булган. 2007 елның 17 январендә Тайвань җәмәгате Сакизайя җәмәгатен утрауда унөченче аерым асаба этник төркем дип таныган.
940 кеше Сакизайя дип теркәлгән. Алар күбесенчә Такубуван, Сакур, Маифор һәм Калулуван җәмәгатьләрендә яши. Меңнәрчә башка Сакизайя кешеләре тарихи төркемләүгә нигезләнеп Амилар дип теркәлгән. Амилар даирәсендә иң зур шәһәрдә Хуалейнда Ами сәясәтчеләрнең якынча яртысы этник Сакизайялар.

## Шулай ук карарга мөмкин
*:en:Sakizaya people
*Сакизайя телендә Википедия бүлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 陳俊男，2009，《撒奇萊雅族的社會文化與民族認定》 
* 陳俊男，1999，《奇萊族（Sakizaya人）的研究》
* 林修澈，Sakizaya族的民族認定：期末報告（行政院原住民族委員會委託）。臺北：政治大學民族學系。
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Тайвань телләре
Мамин

**Мамин** — фамилия.
* Аскар Мамин (1965), Казакъстан премьер-министры (2019 елдан).
* Мөхәммәтша Мамин (1905—1943), татар язучысы, әдәбият белгече.
## Моны да карагыз
* Мамино
* Маминская
* Мамински
Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр
Зәкия Туфайлова

**Зәкия Туфайлова**, Зәкия Туфаил (*Төфаил*) кызы Туфайлова (**Шәйхетдинова**, *[[1907 ел]]ның [[29 гыйнвар]]ы, [[Уфа губернасы]], [[Бөре өязе]], [[Илморза]] — [[1977 ел]]ның [[11 гыйнвар]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]],  [[Казан]]*) — язучы, балалар шагыйрәсе. 1971 елдан ССРБ (Татарстан АССР) Язучылар берлеге әгъзасы. Аның балалар өчен язган шигырьләре кыскалыгы, кыскалыкта осталыгы белән истә кала.

## Тәрҗемәи хәле

1907 елның 29 гыйнварында Уфа губернасы Бөре өязе (*хәзерге* БР Кушнаренко районы) Илморза авылында мулла гаиләсендә туган. 1930 елда Свердловск (1991 елдан Екатеринбург) шәһәрендәге педагогия техникумын тәмамлаган. Уралда, Ленинград, Казан шәһәрләрендә эшче яшьләрнең кичке мәктәбендә, һөнәр училищеларында укытучы һәм тәрбияче булып эшли. Китапханәчеләр курсын тәмамлап, Казанда республика китапханәсендә хезмәт итә.
## Иҗаты

Беренче шигырьләре 1920-елларда Уфада «Игенчеләр атнасы» дигән газетада дөнья күрсә дә, актив иҗат эшчәнлеге башлану 1950-елларга туры килә. Иң кече яшьтәге балаларга багышланган шигырьләр иҗат итә. Нәниләр өчен язган шигырь һәм табышмаклары, тел көрмәкләндергечләре гадилеге, уку өчен кызыклы һәм мавыктыргыч булуы белән аерылып тора. Шигырьләре юмор катыш йөгерек тел белән язылган һәм сәнгатьле гомумиләштерү көченә ия.

1954–1977 еллар арасында 11 китабы басылып чыккан. Кайбер шигырьләренә татар композиторлары җырлар язган (мәсәлән, «Ленин оныклары» шигыренә Әнвәр Бакиров көй язган).

1977 елның 11 гыйнварында Казанда вафат була.

## Китаплары

* Уйла, тап (*табышмаклар*). К.: ТКН, 1954. 
* Тапкыр бул! (*табышмаклар*). – К.: ТКН, 1958. 
* Табышмаклар. – К.: ТКН, 1962.
* Зәңгәр кикрикле әтәч (*мәктәпкәчә яшьтәге балаларга*). – К.: ТКН,  1963. 
* Менә ич мин (*шигырьләр*). – К.: ТКН, 1964. 
* Мин яңа сүз өйрәндем (*шигырьләр*). – К.: ТКН, 1966. 
* Фамилиясез Локман (*шигырьләр*). – К.: ТКН,  1967. 
* «Әни» сүзе (*шигырьләр*). – К.: ТКН,  1968, 2019. 
* Нәни капитаннар (*шигырьләр*). – К.: ТКН,  1970. 
* Көмеш яңгыр (*шигырьләр*). – К.: ТКН, 1973. 
* Без – Ленин оныклары (*шигырьләр*). – К.: ТКН, 1977.
 
## Әдәбият
* Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек. 2 томда (*төзүчеләре* Р. Н. Даутов һәм Р. Ф. Рахмани). Казан: Татарстан китап нәшрияте, 2009.
* 2016–2017 уку елына Гаилә һәм мәктәп календаре. К.: «Мәгариф» журналы редакциясе, 2016, 153нче бит.
 
## Сылтамалар
*   Зәкия Туфаил кызы Шәйхетдинова. ТР язучылар берлеге сайты
*     Шайхетдинова Закия Туфаиловна. «Милләттәшләр» порталы

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Укытучылар
Пан Пан

**Пан Пан** яки **Панпан** ул безнең эраның 3-енче гасырыннан 7-енче гасырына кадәр булган дип ышанылган кенчкенә Һинду Патшалыгы. Ул Малайя ярымутравының көнчыгыш ярында урнашкан дип ышаныла, ул Келантанда яки Малайзиядә, Теренггануда урнашкан булган дигән фикерләр бар. Бу Таиландның, Сурат Тһани Провинциясенең Ампһое Пһунпһини янында. Ул **Пан тан и**га (Паттани Патшалыгына) бәйле булган дип ышаныла, ул шул ук даирәне күп гасырлар соңрак биләп торган һәм якындагы Малай төбәкләре белән чагыштырып караганда мәдәнияттә һәм телдә берникадәр аермалары бар.
## Тарихы
Бу патшалык турында мәгълүмат аз. Патшалык Дһармасету җитәкчелеге астында Шривиджайя тарафыннан безнең эраның 775 елында яулап алынган булган.
424 елдан 453 елга чорда, патшалык Кытайга беренче миссияләрен җибәргән.  Биредән әйтелгәнчә Каундинья II Сиам Култыгының башка ярында Фунань Патшалыгына Һинд динен янә керткән.
Кытай Көньяк һәм Төньяк Династияләре вакытында, 529, 533, 534, 535 һәм 571 елларда Пан Пан Патшалыгы Кытайга ясак җибәргән булган. 616 һәм 637 елларда, Пан Пан Патшалыгы Танг династиясенә ясак җибәргән булган.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Нахон Си Тһаммарат
* Буджанг Үзәне
* Кедаһның Иртә Тарихы
* Келантан
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Малайзия тарихы
Заһитов

**Заһитов** — фамилия.
* Әхсән Заһитов (1937―2025), Татарстанның партия-дәүләт идарәсе ветераны.
* Гази Заһитов (1921—1953), рейхстагка Кызыл байрак элгән хәрби (30.04.1945). 
* Илназ Заһитов (1976), спортчы (*хоккей*) һәм тренер.
----
;Заһитова
* Алинә Заһитова (2002), спортчы (*бозда фигуралы шуу*), Олимпия чемпионы.
## Моны да карагыз
* Заһиров
* Закиров
* Заһидуллин

Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр
Ион Кику

**Ион Кику**, Ион Василий улы Кику (, *[[1972 ел]]ның [[28 февраль|28 феврале]], [[ССРБ]], [[Молдавия ССР]], Калараш районы, Пыржолтень*) — Молдова дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, 2019 елның 14 ноябреннән 2020 елның 31 декабренә кадәр Молдова премьер-министры. Молдова Республикасының III класслы дәүләт киңәшчесе

## Тәрҗемәи хәле
1972 елның 28 февралендә Молдавия ССР Калараш районы Пыржолтень авылында туган. 1994 елда Молдова икътисад фәннәре академиясенең менеджмент факультетын тәмамлаган. Рус, инглиз һәм француз телләрен белә.

## Хезмәт юлы
Менеджмент факультетын тәмамлаганнан соң, беренче елларда Молдова икътисад фәннәре академиясенең () микро- һәм макроикътисад кафедрасында эшләгән. Шуннан соң 2005 елга кадәр шәхси секторда эшли.

2005–2006 елларда — Молдова Республикасы икътисад һәм сәүдә министрлыгының Структур реформалар баш идарәсе директоры, беренче вице-премьер Зинаида Гречаный киңәшчесе.

2006 елның 1 мартыннан 2008 елга кадәр — Молдова Республикасы финанс министры урынбасары. Параллель рәвештә 2006–2008 елларда — Eurocreditbank КБ советы әгъзасы, Европа Шурасы үсеш банкының директорлар шурасы әгъзасы була.

2007–2009 елларда — «Молдовагаз» АҖ шурасы рәисе урынбасары.

2008 елның 4 апреленнән 9 сентябренә кадәр — Молдова Республикасы премьер-министры  икътисади мәсьәләләр һәм тышкы сәясәт буенча баш дәүләт киңәшчесе.

Николай Тестемицан исемендәге медицина университетының Стратегик үсеш шурасы рәисе вазыйфасын били, төрле проектларда дәүләт финанслары белән идарә итү буенча консультант булып эшли.

Бельгия, Голландия, АКШ, Польша, Словения, Австриядә профессиональ стажировка үткән.

2018 елның 2 гыйнварыннан 12 декабренә кадәр — Молдова Республикасы финанс министрлыгының генераль сәркәтибе.

2018 елның 10 декабреннән 2019 елның 8 июненә кадәр — Молдова Республикасының демократ  хөкүмәтендә финанс министры.

2019 елның 12 июленнән 15 ноябренә кадәр — Молдова Республикасы Президенты Игорь Додонның икътисадый мәсьәләләр буенча киңәшчесе.

2019 елның 14 ноябреннән 2020 елның 31 декабренә кадәр — Молдова премьер-министры.

## Гаилә хәле
Өйләнгән, өч баласы бар.

## Сылтамалар
* Ион Кику: биография кандидата на пост премьер-министра.  aif.md, 13.11.2019
* Кто он - Ион Кику, новый премьер-министр Молдовы.  sputnik.md, 13.11.2019

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Молдова сәясәтчеләре
Каһир Рәсүлзадә

**Каһир Рәсүлзадә** (, 2007 елның маена кадәр Габдекаһир Габдерәсүл улы **Нәзиров** (, *[[1961 ел]]ның [[8 март]]ы, [[ССРБ]], [[Таҗикстан ССР]], [[Согыд өлкәсе]], Гафуров районы, Кистакуз*) — Таҗикстанның дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, 2013 елның 23 ноябреннән  Таҗикстан премьер-министры. Техник фәннәр кандидаты. «Таҗикстанның атказанган хезмәткәре».

## Тәрҗемәи хәле
  
 
1961 елның 8 мартында Согыд өлкәсе Бабаҗан Гафуров исемендәге районның Кистакуз (2012 елдан Хистеварз) кышлагында туган. 1982 елда «инженер-гидротехник» белгечлеге буенча Таҗикстан авыл хуҗалыгы институтын (*[[1992 ел]]дан* Шириншаһ Шаһтимер исемендәге Таҗик милли аграр университеты) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
Хезмәт эшчәнлеген Бабаҗан Гафуров исемендәге районның Хуҗанд шәһәрендә урнашкан «Таҗикирсовхозстрой» берләшмәсенең төзелеш лабораториясендә техник-контролер буларак башлый. Аннары җитештерү бүлеге инженеры, баш инженер, ПМК-4 башлыгы, «Таҗикирсовхозстрой» предприятиесе башлыгы вазыйфасында эшли.

2000–2006 елларда — Таҗикстан Республикасының мелиорация һәм су хуҗалыгы министры.

2008 елда Россия Федерациясе Президенты каршындагы дәүләт хезмәте академиясен (*[[2010 ел]]дан* Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте университеты) тәмамлаган. Техник фәннәр кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә ия.

2007–2013 елларда — Согыд өлкәсе Рәисе.

2007 елның декабрендә һәм икенче тапкыр 2010 елның апрелендә ул Таҗикстан Республикасы Югары Мәҗлесенең (Маджлиси Оли) Милли мәҗлесе (Маджлиси милли) рәисенең беренче урынбасары итеп сайлана.

2013 елның 23 ноябрендә Таҗикстан премьер-министры итеп билгеләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Таҗикстанның атказанган хезмәткәре» (*Корманди шоистаи Тоҷикистон*)
* 2018 — «Фидокорона хизматлари учун» (*Фидакарь хезмәтләре өчен*) ордены (Үзбәкстан)

## Гаилә хәле
Өйләнгән, өч баласы бар.

## Сылтамалар
* Биография Кохира Расулзода. ТАСС, 23.11.2013

## Искәрмәләр


## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Таҗикстан сәясәтчеләре
Төркем:Таҗикстан премьер-министрлары
Төркем:Таҗик аграр университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:«Фидокорона хизматлари учун» ордены кавалерлары
Альгольсайм

**Альгольсайм** () — Франциянең Югары Рейн департаментына караган коммуна, Энсисайм кантонына карый.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — 7,22 км².

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Югары Рейн департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Астана Геде язмалары

**Астана Геде язмалары**, шулай ук **Кавали язмалары** буларак мәгълүм, Көнбатыш Явада Циамис регентлыгы, Кабуютан Квали даирәсендә алты язмага карый; төп язмада (Кавали I) иң озын итеп язылган өзек. Язмаларның барысы да Сундан телендә һәм Сундан әлифбасы (Каганга) белән язылган. Гәрчә язмада чандрасангкала (хронограмма) булмаса да, язмада искә алынган патша исеменә нигезләнеп язма 14-енче гасырның икенче яртысында килеп чыккан дигән фикер бар. 
## Кавали язмаларның берничә таш тактасы

KITLV 87614 - Isidore van Kinsbergen - Inscribed stone at Kawali near Tjiamis - Before 1900.tif
KITLV 87615 - Isidore van Kinsbergen - Inscribed stone at Kawali near Tjiamis - Before 1900.tif
KITLV 87612 - Isidore van Kinsbergen - Inscribed stone at Kawali near Tjiamis - Before 1900.tif
KITLV 87616 - Isidore van Kinsbergen - Inscribed stone at Kawali near Tjiamis - Before 1900.tif

Язма башка тарихи чыганаклар белән, мәсьәлән, *[[Чарита Параһьянган]]* һәм *[[Пустака Раджья и Бһуми Нусантара]]* кулъязмасы белән чагыштырылган булган, һәм Кавали I язмасы башкаласы Кавалидан хөкем иткән Сунда Патшалыгы хөкемдары Нискала Васту Канчана бөеклегенә “сакакала” яки ихтирам күрсәтү булган. Нискала Васту Канчана Патша Линггабуананың бердәнбер яшәп калган варисы һәм шулай ук Дьяһ Питалока Читрасеми принцессаның энесе булган; икесе дә Бубат Маҗапаһитта 1357 елда үлгән.
## Эчтәлеге
### Чыганак тексты
Алды:
# nihan tapa kawa-
# li nu sang hyang mulia tapa bha-
# gya parĕbu raja wastu
# mangadĕg di kuta ka-
# wali nu mahayuna kadatuan
# sura wisesa nu marigi sa-
# kuliling dayĕh. nu najur sakala 
# desa aja manu panderi pakĕna
# gawe ring hayu pakĕn hebel ja
# ya dina buana

Ягында текст:
# hayua diponah-ponah
# hayua dicawuh-cawuh
# inya neker inya angger
# inya ninycak inya rempag
### Тәрҗемәсе
Алды:
:*Бу Кавали (да) Галиҗәнаб Прабу Раджа Васту эзе (ул) Кавали шәһәрендә яклауны корган (шунда хөкем иткән), (ул) Сурависеса сараен төзекләндергән, башкала тирәли яклау арыкларын төзегән, (ул) авылларга байлык биргән. (Бу урынга) зиярәт кылучыларга, аларга сак булырга (куркынычларга игътибар бирергә) чөнки нигез дөньяда данлы булып тора.*
Якта текст:
:*Җимермә!*
:*Кимсетмә!*
:*(Аны) ихтирам иткәннәр, сакланып калачак.*
:*(Аның) өстеннән аша баскан, төшәчәк.*

## Искәрмәләр
* **J. G. de Casparis**. *Indonesian Paleography*, 1975.
* **Yoseph Iskandar**. *Sejarah Jawa Barat: yuganing rajakawasa*. Geger Sunten, Bandung.
* **Richadiana Kartakusuma**. 2005. *Situs Kawali: ajaran Sunda dalam tradisi mégalitik?* dalam *Sundalana* **4**: 41-64. Pusat Studi Sunda, Bandung.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Сангһьянг Тапак язмасы
Төркем:Һинд дине
Төркем:Индонезия археологиясе
Камәрия Хәмидуллина

**Камәрия Зиннур кызы Хәмидуллина** (, , *[[1949 ел]]ның [[5 ноябрь|5 ноябре]],  [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Саба районы]], [[Шекше]] авылы*) — математика укытучысы, Татарстан һәм татар иҗтимагый эшлеклесе. Казан шәһәр думасы депутаты, Казанның шәрәфле ватандашы, Татарстанның халык укытучысы, Татарстан иҗтимагый палатасы һәм Татарстан Республикасы Президенты каршындагы татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясе әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1949 елның 5 ноябрендә ТАССРның Саба районы Шекше авылында туа.

«Математика» белгечлеге буенча Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаган.

* 1971–1972 елларда — Казан шәһәре Идел Буе районының 13 нче урта мәктәбе математика укытучысы; 
* 1972–1973 елларда — тәрбияче; 
* 1973–1978 елларда — Казан шәһәренең 115 нче урта мәктәбе математика укытучысы; 
* 1978–1990 елларда — 10 нчы урта интернат-мәктәбе математика укытучысы; 
* 1990–1991 елларда — Казанның 2 нче гимназиясе математика һәм информатика укытучысы; 
* 1991–1993 елларда — Г. Ибраһимов исемендәге Казан гимназиясенең фәнни-методик эш буенча директор урынбасары; 
* 1993 елдан — Казанның Мәскәү районы КФУ каршындагы Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге 2нче татар гимназиясе директоры.
* 2020 елның 5 августыннан директор вазифасыннан лаеклы ялга китә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Камәрия Хәмидуллина Казанның 2нче татар гимназиясе директоры вазифасыннан китә Татар-Информ. 05.08.2020
* 

## Моны да карагыз
Ясенево (метро станциясе)

**«Ясенево» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Калуга-Рига сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - Н. И. Шумаков, Г. С. Мун, Н. В. Шурыгина.

Станция 1990 елның 17 январь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Ясенево районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Татарлар Израиль яклы

**«Татарлар Израиль яклы»** (, , ) — 2006 елның 1 гыйнварында Израильдә төзелгән, әлеге илнең иминлеген һәм чәчәк атуын ныгытуны үз максаты итеп куйган иҗтимагый-сәяси оешма (форум, ассоциация).

## Тарих
Оешма 2006 елның 1 гыйнварында  шәһәрендә Закирә Зарипова, Равил Садыйков һәм татар чыгышлы активистлар төркеме инициативасы белән оештырыла.

Әлеге ассоциация Израильнең бер генә сәяси фиркасенә дә керми,  фиркасенә һәм аның лидеры  теләктәшлек күрсәтә .

Оешма террорчылык, мөселман экстремистлыгы һәм антисемитизмга каршы, конфессияара дустанә мөнәсәбәтләр булдыру һәм саклау өчен көч куя.

Оешма җитәкчесе  сайтына җентекле хат җибәргән, анда мондый сүзләр бар:
 
«».


«Әлеге оешмада берничә дистә кеше генә әгъза булып торса да, аларның конфессияара тынычлыкны һәм үзара аңлашуны ныгыту буенча эшчәнлеге дини һәм этник яктан төрле булган меңнәрчә Израиль кешесендә теләктәшлек таба».

Оешма җитәкчеләре Израильдә Татар мәчетен төзү мәсьәләсен күтәрүне планлаштыра. Израильдә ~15 мең татар яши.

## Оешма җитәкчесе
Оешманы нигезләүчеләрнең берсе — Закирә Зиннур кызы Зарипова, Кыргызстанда туып-үскән, озак вакыт Ташкентта, Киевта яшәп, яһүд ире белән Израильгә киткән. Улы Павел Израиль армиясендә хезмәт иткән.

Закирә Зарипова Казанда Бөтендөнья татар конгрессының V корылтаенда (декабрь, 2012 ел) катнаша һәм «Яһүдләр татарлар алдында баш ия» () дип чыгыш ясый.

«Татарлар Израиль яклы» оешмасының эшчәнлеге тәнкыйтьләнә.

## Сылтамалар
#   «Татары за Израиль»... и за Либермана. *([[YouTube]] видео, 2:50)*

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча табышсыз оешмалар
Төркем:Израильнең иҗтимагый оешмалары
Төркем:Татар иҗтимагый оешмалары
Төркем:2006 елда нигезләнгән оешмалар
Хәмидуллина

**Хәмидуллина** — фамилия.
* Абруй Хәмидуллина (1914—), табиб-педиатр, фән докторы (1960), профессор (1963).
* Камәрия Хәмидуллина (1949), КФУ каршындагы Ш. Мәрҗани исемендәге 2-нче санлы татар гимназиясе директоры (1993—2020). 
* Рәсиха Хәмидуллина (1954), Сарман балалар сәнгать мәктәбенең вокал буенча педагогы, Татарстанның атказанган укытучысы.  
* Роза Хәмидуллина (1962), шагыйрә, китапханәче (Чаллы).

----
* **[[Хәмидуллин]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Ə

**Ə** (кечкенә *ə*, шва дип атала) — латин алфавитының өстәмә хәрефе. 

Ул ‹Ə› белән азәрбайҗан теле язуында, бафут, бана, банголан, эвондо, кемезунг кебек берничә Камерун телләре стандарт язуда кулланыла. Икпоссо, Канури (Нигер һәм Нигерия), Нгизим, Тамашек, Чурама һәм Йом кебек Көнбатыш Африка телләрен язуда  'Ǝ' белән кулланыла. 

Аның кечерәк формасы Халыкара фонетик алфавит тарафыннан үзәк урта авазны күрсәтү өчен кулланыла.
Аю өне

**Аю өне** — аюның табигый шартларда ятып кышлау капламасы. Сирәк очракларда башка төр имезүчеләрнең дә оясын өн диеп атыйлар.  

## Төзелеше
Аю өне махсус казылган өндә, агач куышында (гималай аюының), агач тамыры астындагы чокырда, ярылган кырмыска иләвендә урнашуы мөмкин. Аюлар өн ясауны алдан ук хәстәрлиләр, әмма кар явар алдыннан гына кышкы йокыга талалар. Хәзерге заман аучылары аю өннәрен югары һәм грунт өннәренә бүләләр. Югаргы аю өне дип җир өстендә корылган өнгә карата әйтелә. Әгәр аю торлагының иминлегенә ышанмый икән, өне аюның җәйге яшәү урыныннан ерак торырга мөмкин. Күп кенә аюлар өннәрен күршеләш итеп төзи, тик яз көне алар янә төрле якларга таралышып китә. Билгеле булганча, ана аюлар өнне ата аюларга караганда яхшырак төзи.

Сайлап алынган өенә аю ботак, мүк һәм коры яфраклар сала, ә өстенә чыбык-чабык, чүп-чар һәм чыршы ботаклары җәеп сала. Ата аю өненә ялгызы, ә ана аю кайчагында узган елгы аю балалары һәм бер яшьтән зуррак “тәрбияче” аюкай (пестун) белән, өстәвенә, һәрчак өннең алгы ягында ята. Барлык аюлар да өндә йомгак сыман бөгәрләнеп, йөзләрен күкрәкләренә терәп һәм аякларын битләре алдында сатрашлап ята; шуңа күрә аюлар кышын үзләренең тәпиләрен имә дигән хаталы фикер барлыкка килгән. Хайваннар чыгу тишегенә таба карап ятканлыктан, аларның сулышыннан аю өненең тамагы, шулай ук якын-тирәдә торучы агачлар һәм куаклар саргылт бәс белән каплана, ул ачык урыннарда ерактан күренә һәм еш кына җәнлекләрне аучыларга “сата”. өннең янында җәнлек эзләре булмавы да аның иң мөһим билгесе булып тора, чөнки хайваннар, аюдан куркып, үзләре өчен куркыныч урынны ары урап уза.
Көрән аюлар өннәренә ноябрь аенда ята, март аенда уяна. Шунда ук аларның балалары да туа.

## Аулау һәм саклау
Аю күргән бөтен саклык чараларына карамастан, кешеләр кайчагында аны «өнендә» аулый. Шул ук вакытта кеше аның өнөнә үзе керми, ә киресенчә, хайванны өненнән ничек булса да чыгарырга тырыша.

Экологлар «аю өненә» сунарны тыерга тырыша. Моннан тыш, табигать саклау оешмалары сирәк очрый торган аюларның өннәрен эзләү һәм теркәү белән дә шөгыльләнә. Әйтик, 2009 елда Чукотка ярымутрауындагы ак аю һәм көрән аю өннәрен тикшерү оештырыла, 2001-2009 елларда — Уссурия тыюлыгында гималай аюлары өннәрен киң колачлы эзләү уздырыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*
Третьяковская (метро станциясе)

**«Третьяковсккя» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Калуга-Рига һәм Калинин-Солнцево сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - В. Г. Поликарпова и А. А. Марова (Калуга-Рига юлы), Р. И. Погребной, В. З. Филиппов (Калинин юлы).

Станцияләр 1971 елның 3 январь (Калуга-Рига юлы) һәм 1986 елның 11 январь (Калинин юлы) көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Замоскворечье районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Китай-город (метро станциясе)

**«Китай-город» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Калуга-Рига һәм Таганка-Кызыл Пресня сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - А. Ф. Стрелков, Л. В. Лилье, В. А. Литвинов, М. Ф. Марковский, Л. В. Малашонок, И. Г. Петухова, И. Г. Таранов.

Станцияләр 1971 елның 3 январь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Басманный, Тверской, Таганский районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Тургеневская (метро станциясе)

**«Тургеневская» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Калуга-Рига сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - И. Г. Таранов, Ю. В. Вдовин, И. Г. Петухова.

Станция 1972 елның 5 январь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Красносельский районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Тынычлык проспекты (Калуга-Рига юлы метро станциясе)

**«Тынычлык проспекты» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Калуга-Рига сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - В. В. Лебедев, П. П. Штеллер.

Станция 1958 елның 1 май көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Мещанский районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Букша Миколас

**Миколас Букша**  (Букша Михаил Михайлович) — (1869 елның 16 апреле, Вильнюс — 1953 елның 7 марты, шунда ук) — Литва дирижеры, композитор.

## Биографиясе
1900 елда Санкт-Петербургта  композицияләр классы буенча укып, консерватория тәмамлый (укытучылары Н. Н.Римский-Корсаков, Александр Глазунов, Анатолий Лядов һ. б.). 

1897–1927 елларда Мәскәү , Санкт-Петербург, Украина, Грузиядә музыкаль театрлар дирижеры булып эшли. 

1920–1922 елларда Владикавказ сәнгать институтының театр факультеты деканы һәм халык консерваториясе директоры.

1927 елдан Литвага, дәүләт театрына кайта. Литва опера һәм балет театры дирижеры.  Карнавичюсның" Гражина "(1933), Рачюнасның "Өч талисман "(1936) һ.б., 1940 елда Литва сәхнәсендә беренче тапкыр"Тихий Дон" операсында дирижер була .

1944 елдан Каунас консерваториясендә укыта, 1947 елдан профессор. Ул Литвада 100дән артык опера һәм балет әзерләгән һәм сәхнәдә куйган. Рус һәм Көнбатыш Европа опералары һәм балет, шулай ук Литва операларының күп кенә спектакльләре белән дирижерлык итә.

Букша «Рай и Пери» (1900 елда «Радж и Пери») кантатлары, инструменталь әсәрләр, хор җырларын һәм романслар иҗат итә. Укучылары арасында — Римас Генюшас . 

Вильнюс җәмәгатьчелеге республиканың иң олы дирижеры - Мактаулы сәнгать эшлеклесе, профессор Миколасны дирижер булып  эшләвенә 50 ел тулуы айканлы хөрмәтләп тантанага җыела.Бу көнне Литва ССР  Дәүләт опера һәм балет  театрында А.Рубинштейнның "Демон" операсының премьерасын куела 

## Куелган спектакльләре
 Džiuzepė Verdis. Aida — Джузеппе Верди. Аида.
 Amilkaras Pončielis. Džokonda — Амилкар Пончиэль. Джоконда
 Jurgis Karnavičius. Gražina ir Radvila Perkūnas
 Antanas Račiūnas. Trys talismanai
 Stasys Šimkus. Kaimas prie dvaro
 Aleksandras Glazunovas. Raimonda
 Piotras Čaikovskis. Pikų dama, Gulbių ežeras, Spragtukas
 Букша Михаил Михайлович Antonas Rubinšteinas. Demonas

## Әдәбият
* Букша Михаил Михайлович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд.,  т. 2— М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
## Сылтамалар
* Vaclovas Juodpusis .Миколас Букша. Универсаль литва энциклопедиясе, III т.  (Бекетери-Чакасай). — Вильнюс: Фән һәм нәшрият энциклопедиясе институты, 2003. 585 б.
* Букша Михаил Михайлович
* Букша Миколас

## Искәрмәләр

 
Төркем:Литва композиторлары
Карсылу һәм җиде кәрлә (мультфильм)

**«Карсылу һәм җиде кәрлә»** () —  Walt Disney Productions тарафыннан 1937 елда чыгарылган Америка мультфильмы. Disney анимацион фильмнар исемлегендә 1нче фильм.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ мультфильмнары
Ботанический сад (метро станциясе)

**«Ботанический сад» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Калуга-Рига сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - Н. И. Демчинский, Ю. А. Колесникова.

Станция 1978 елның 29 сентябрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Свиблово, Ростокино районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Пьер Гаво

**Пьер Гаво** (; 1761 елның 9 октябре — 1825 елның 5 феврале) — француз опера теноры һәм композиторы.

## Биографиясе
Гаво Безьеда туган һәм анда җиде яшеннән собор хорында җырлый башлаган. Рухани булырга теләп, ул композиция дәресләрен дә алган. Ул Бордодагы Сен-Серен базиликасында беренче тенор була, *Франц Бектан* сабаклар ала, аннары музыкаль карьера ясарга булып, Бордодагы Зур театрда дирижер булып урнаша һәм шулай ук ​​җырлавын дәвам итә.

Монпельеда берникадәр вакыт эшләгәннән соң, ул Парижга күченә, монда 1789 елның 26 гыйнварында *Джакомо Триттоның* «Le Avventure Amorose» спектаклендә катнаша.

Соңрак ул Паизиеллоның «Инфанте Самора» ("L' Infante de Zamora") кебек операларда труппа белән чыгыш ясый, ә 1791 елның 18 июлендә Керубининың  «Лодойска» («Lodoïska») операсы премьерасында Флореска партиясен башкара. Ул цензура тарафыннан патриотик түгел дигән сәбәп белән тыелган "Яхшы кешеләр клубы"на да (Le club des bonnes gens)  җәлеп ителгән булган.

Ул революцион чорда актив була,  1795 елның 19 гыйнварында аның Жан-Мари Суригьер де Сен-Марк сүзләренә язылган атаклы антиякобин (якобинчылыкка каршы) «Le Réveil du peuple» җыры беренче тапкыр  башкарыла. 1796 елның 8 гыйнварында, җыр тыелуга карамастан, ул  «s Les visitandines» операсына кертелгән 

Гавоның  «L'amour filial» (1792)) дигән беренче операсы ук Парижда уңыш казана һәм бөтен Европада: Брюссельдә, Кельн һәм Роттердамда 1795 елда, Бернда һәм Мәскәүдә 1809 елда, Берлинда һәм Гамбургта (алман теленә тәрҗемәдә) 1796 елда башкарыла. 

## Артабангы язмышы
Гаво, гәрчә Фейдо театры труппасы Фавар театры труппасы белән 1801 елда кушылганда ук тавышын югалта башлаган булса да, 1812 елга кадәр җырлавын дәвам итә,  ул бары тик икенче дәрәҗә рольләрне генә башкара. 1819 елда ул Париж читендәге Шарантон приютына керә һәм шунда үлеп кала. Аның хатыны *Эмили Гаводан* (шулай ук җырчы) 1840 елда вафат була.

## Әдәбият
* Пьер Гаво // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд.,  т. 2— М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* François-Joseph Fétis|Fétis, François-Joseph (1862). *Biographie universelle des musiciens et bibliographie générale de la musique*, 2nd edition, vol. 3, pp.&nbsp;428–429. Paris: Didot.
* Letailleur, Paulette (1992). "Gaveaux [Gavaux, Gaveau], Pierre" in Sadie 1992, vol. 2, pp.&nbsp;362–363.
* Sadie, Stanley, editor (1992). *The New Grove Dictionary of Opera* (4 volumes). London: Macmillan.ISBN 978-1-56159-228-9.
* Some if the information in this article was translated from Wikipedia français

Төркем:Композиторлар
Төркем:Франция композиторлары
Бульвар Рокоссовского (метро станциясе)

**«Бульвар Рокоссовского» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Сокольники сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - Н. А. Алёшина, 
Н. К. Самойлова.

Станция 1990 елның 1 август көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Богородское районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Красносельская (метро станциясе)

**«Красносельская» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Сокольники сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - Б. С. Виленский, В. А. Ершов, Ю. А. Столяров при участии
Л. А. Шагуриной.

Станция 1935 елның 15 май көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Красносельский районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Одагаон Рагхунатх Гыйбадәтханәсе

**Одoгаон Рагһунатһ Гыйбадәтханәсе** ул Һиндстанның  Одишаның Наягарх районында Одагаон шәһәрчегендә Ходай Рамага багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе.
Гыйбадәтханә Урта Гасырларга карый һәм Одишада әһәмиятле дини сәфәр кылу урыны булып тора. Ул типик Калинга архитектура стилендә төзелгән һәм түбәсендә 3 алтын калашасы бар.
Биредә Рамнавамида әһәмиятле фестиваль була.

Lord Raghunath Odagaon.jpg

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*
*interior design of Raghunath Temple
*Cant_9938373266,,9337666268
*Binod (panda)

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Леопольда Досталова

**Леопольда Досталова** () — (1879 елның 23 гыйнвары, Прага-Велеславин — 1972 елның 17 июне Прага) — әйдәп баручы Чехия актрисасы, озайлы еллар буе Прагада Милли театрының әгъзасы булып тора. *Divadla za branou* театрында 92 яшенә кадәр уйный.

## Биографиясе

Леопольда Досталова Подебрады шәһәрендә үзэшчән актриса буларак уйный башлый, анда аның талантын режиссер Ярослав Квапил күреп кала. Аның ярдәмендә кыз *Һана Квапилова* белән актерлык осталыгына өйрәнә. 1899 елда ул беренче тапкыр *Смихове Аренада*, профессиональ сәхнәдә дебют белән чыгыш ясый. 1901 елның октябрендә ул Прага милли театры составына кертелә һәм ике кыска тәнәфес белән (1920—1924, 1942—1945 елларда), монда 1959 елга кадәр пьесаларда уйный. Хәтта 1959 елдан соң да ул милли театрда (1969 елга кадәр) катнаша, ә 1969 елдан 1971 елга кадәр *Divadle za branou* театрында уйный.

Ул шулай ук чит илләрдәдә чыгышлар ясый(Варшава дәүләт театрында — 1912 , Загребта — 1914 , Люблянада — 1929 һәм 1930).

Карел Чапек, янәсе, «Ана» дигән әсәрен Леопольда Досталова өчен генә язган дигән фаразлар бар.

Ул милли театрның опера җырчысы *Вацлав Климентның* икенче хатыны булган . 1919 елда иренең вафатыннан соң ул скульптор *Карел Дворжакка* кияүгә чыга .

Ул 1972 елның 17 июнендә Прагада вафат булган һәм шунда җирләнгән .

## Иҗаты
Милли театр үз архивында Леопольда Досталова 1883—1969 елларда башкарган 344 роль һәм спектакль тәкъдим итә.

Ул төрле әсәрләрдә, еш кына төрле рольләрдә уйный.

## Фильмнәр
 1968 *Ta třetí*
 1966 *Kinoautomat: Člověk a jeho dům*
 1952 *Jestřáb kontra Hrdlička*
 1947 *Varúj!*
 1942 *Okouzlená*
 1940 *Pohádka máje*
 1939 *Bílá jachta ve Splitu*
 1939 *Kouzelný dům*
 1938 *Její pastorkyně*
 *Děvčata, nedejte se!*
 1931 *Psohlavci*

## Телевидениеда
 1970 *Honoré de Balzac Honoré de Balzac*
 1970 *Kouzelný dům*
 1968 *Zločin pátera Amara*
 1967 *Lucerna*
 1965 *Konec velké epochy*
 1965 *Neviditelný*
 1960 *Lucerna*
 1960 *Strýček Váňa*

## Радиода
 1968 Antonín Přidal: *Sudičky*
 1964 William Shakespeare: *Richard III.*
 1957 Julius Zeyer, Josef Suk: *Radúz a Mahulena*
 1953 *Chytrá horákyně* (četba pohádky Boženy Němcové)

## Бүләкләре
 Дәүләт премиясе (1924)
 Халык артисты исеме (1947)
 Хезмәт ордены (1958)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сватоплук Бенеш : Быть актером , Мелантрих, Прага, 1992 , с. 13, 23
* Леопольда Досталова: Актриса вспоминает , Прага: Orbis, 1960
* Карел Энгельмюллер : Леопольда Досталова , Прага: Алоис Срдце, 1929
 
Төркем:Илләр буенча актрисалар
Төркем:Актрисалар
Төркем:Чехия