open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Николай Провоторов

**Николай Провоторов** (Николай Сергеевич Провоторов) – театр актеры, Тукай бүләге иясе.

## Тәрҗемәи хәле
1918 елның 17 декабрендә туган. 1975 елда вафат.

Мәскәүдә Моссовет исемендәге драма театрында 2 ел эшли.

1954-1963 елларда В.И. Качалов исемендәге Казан Зур драма театрында эшли.

1970 елларда М. Горький исемендәге Краснодар краеның дәүләт драма театрында.

Ростов өлкәсенең дәүләт  драма театрының әйдәп баручы  актеры.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре.
РСФСРның халык  артисты (1971).

РСФСРның атказанган артисты (1957).

Татарстан АССРның атказанган артисты (1954).

РСФСРның К.С. Станиславский исемендәге дәүләт премиясе (1971) – Н.Ф. Погодинның трилогиясе буенча эшләнгән  «Онытылмас еллар» спектаклендә В.И. Ленин образын иҗат иткән өчен  һәм В.В. Лаврентьевның «Кеше һәм глобус» спектаклендә Бармин ролендә уйнаган өчен (М. Горький исемендәге Краснодар краеның  академия драма театры сәхнәсендә).

Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (1957) – Казанда В. И. Качалов исемендәге театрда куелган «Өченче патетик» ("Третья патетическая") спектаклендә Ленин образын иҗат иткән өчен. 

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

# http://gabdullatukay.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=3441&Itemid=80
# http://www.kzntm.ru/narodnye-artisty/230-khajrutdinova-klara-akramovna 
# Резеда Даутова. За что дают Тукаевскую премию? "Восточный экспресс"- 2002.- 12 апр.  

## Моны да карагыз

Төркем:Станиславский исемендәге Дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Николай Кузнецов (1923)

**Николай Кузнецов**, Николай Дмитрий улы Кузнецов (, *[[1923 ел]]ның [[22 май|22 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], хәзерге [[Яшел Үзән районы]], [[Васильево]] ― [[1974 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― сынлы сәнгать остасы, Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (1971).

## Тәрҗемәи хәле
1923 елның 22 маенда Татарстан АССРның (хәзерге Яшел Үзән районы) Васильево  бистәсендә туган. 1974 елда вафат. Казан сәнгать училищесын тәмамлый (1945). ССРБ Рәссамнар берлеге әгъзасы (1950).
## Катнашкан күргәзмәләре
* Бөтенсоюз һәм бөтенрусия кургәзмәләре (1951-1957)
* Мәскәүдә «Совет Русиясе»  күргәзмәсе (1960, 1970)
* Мәскәүдә РСФСР ның 16 автономияле республикасы күргәзмәсе (1971)
* Ленинградта “Совет Татарстаны” күргәзмәсе (1972)
* Уфада “Совет Татарстаны” күргәзмәсе (1976, 1977)
* Казанда барлык зона һәм республика күргәзмәләре
* Шәхси күргәзмәләре
## Иҗаты
Н. Кузнецов иҗатының төп темасы – сәнагать пейзажы һәм шәһәр күренешләре: тимер юллар һәм тукталышлар, елга портлары һәм причаллары, андагы манаралы краннар, нефть сиртмәләре, яңа калаларның урамнары, йортлары, бакчалары, Идел киңлекләре.

Рәссамга беренче танылу китергән хезмәтләре – тимер юл күренешләре: ”*Мәскәү. Өченче км*” (1952), “*Эре станциядә*” (1954), “*Юдино тимер юлларында*” (1962).

“*Мәскәү. Комсомол мәйданы*” (1953) шәһәр пейзажлары шәлкемен башлап җибәрә.”*Казан Кремле*” (1955) – алар арасында иң яхшысы.  «*Венеция*» (1960), «*Мәскәүнең яңа силуэты*” (1968-1969) триптихы : “*Ленин таулары*" (триптихның үзәге),  “*Останкинодагы телеүзәк*” (триптихның сул ягы), “*Космосны яулау*” (триптихның уң ягы)». Казанның тарихи  мигъмари истәлекләре  янында яңа биналар аеруча купшы күренә: “*Алтынсу агачлар*” (1971), “*Казан. Куйбышев мәйданы*” (1972)

Идел елгасы рәссамны һәрвакыт иҗатка рухландыра: “*Казан – биш диңгез порты*” (1959), “*Йөзү башланыр алдыннан*” (1960), “*Бүгенге Идел ярлары*” (1967). 
  
Нефть якларында иҗат иткән хезмәтләре: “*Нефть чыккан якларда*” (1964), “*Киләчәк төсмерләре*” (1963), “*Гаҗәеп гигант*” (1964), “*Миннебай газ-[[бензин]] заводы*” (1967), “*Кышкы юл*” (1974).

Соңгы хезмәтләрен КамАЗ төзелешенә багышлый.

## Мактаулы исемнәре
* РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе(1957).
* Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе(1957).
* Татарстан АССРның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (1971) – сәнәгать пейзажларын сурәтләгән хезмәтләре өчен.

## Чыганаклар
1. Червонная С. М. Художники Советской Татарии (биографический справочник). Казан, 1975.

2. Г. Могильникова. Николай Дмитриевич Кузнецов (китапта: В.Аршинов, Ю. Петров. Халык рәссамнары. Казан, 1979)
## Тышкы сылтамалар
* http://artchive.ru/artists/22822
* http://www.gabdullatukay.ru/rus/index.php?option=com_content&task=view&id=1029&Itemid=57
* http://real-kremlin.ru/v/artgal/sovperiod/SANY4096.JPG.html
* http://real-kremlin.ru/v/artgal/sovperiod/SANY4094.JPG.html

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
1989 елда авиация

1989 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 2 гыйнвар — уртамагистраль пассажир Ту-204 очкычының беренче очышы.
* 17 июль — Northrop B-2 Spiritның беренче очышы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1989 ел
Ташхуҗа Хуҗаев

**Ташхуҗа Хуҗаев**, Ташхуҗа Гомәр улы Хуҗаев (*кирилл.* , *лат.* , *[[1922 ел]]ның [[1 сентябрь|1 сентябре]], [[РСФСР]], [[Төркестан АССР]], [[Ташкәнт]] ― [[1975 ел]]ның [[22 май|22 мае]], [[СССР]], [[Үзбәкстан ССР]], [[Ташкәнт]]*) — үзбәк режиссёры, театр һәм кино актёры, театр мөгаллиме, тәрҗемәче, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт (1967) һәм Үзбәкстан ССРның Хәмзә исемендәге дәүләт (1970) премияләре лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1922 елның 1 сентябрендә РСФСР составындагы Төркестан АССР башкаласы Ташкәнтта туган. 1975 елда вафат.

1951 елда Ташкәнт театр-сәнгать институтының режиссёрлык факультетын тәмамлый.

1950 елдан Хәмзә исемендәге Үзбәк академия драма театрында эшли башлый. 1957―1960, 1964―1971 елларда — баш режиссёры.

1957―1970 елларда ― Ташкәнт театр-сәнгать институтында укыта.

1970―1975 елларда «Үзбәкфильм» киностудиясендә эшли, нәфис фильмнар төшерә, берничә рольдә уйный. Максим Горький исемендәге Ташкәнт дәүләт рус драма театрында, Мөкими исемендәге Үзбәк музыкаль театрында, үзбәк телевидениесендә  күпсанлы  спектакльләр куя. Үзбәк теленә рус, чит ил язучыларының сәхнә әсәрләрен, К. С. Станиславскийның «Актёрның үз өстендә эшләве» китабын тәрҗемә итте.

## Иҗаты
#### Театрда куйган спектакльләре
* «*Гаилә*» (Попов, *[[1952]]*), «*Үлемсезлек юлыннан*» (Брагин, Товстоногов, *[[1952]]*), «*Ефәк сюзане*» (Абдулла Каһһар, *[[1952]]*, *А. Гинзбург белән бергә*), «*Йөрәк серләре*» (Б. Рахманов, *[[1953]]*), «*Изге кан*» (Айбек, *[[1954]]*), «*Шәхси эш*» (Штейн, *[[1956]]*), «*Юл күрсәтүче йолдыз*» (Камил Яшен, *[[1958]]*), «*Хөррият*» (Уйгун, *[[1958]]*), «*Фуркат*» (Т. Хуҗаев, *[[1959]]*, *Б. Авезов белән бергә*), «*Гүзәлем Әсәл*» (Чыңгыз Айтматов, *[[1964]]*), «*Хатын-кыз тормышы*» («*Урланган тормыш*» (Моримото Каору, *[[1965]]*), “«*Монсерра*» (Роблес, *[[1967]]*), «*Бәйрәмнең бер көне*» (Назыйм Хикмәт).

#### Кинодагы рольләре
* «*Айгөл*» к/ф - Ярматов, колхоз рәисе (*[[1936]]*).
* «*Кешеләр арасында бер ялгызы*»  к/ф - Ядегәрбәк (*[[1973]]*)
* «*[[Әбү Рәйхан Бируни]]*» к/ф  - Дамгани , Мәхмүд Газнәви сараенда математик һәм астроном (*[[1974]]*).
  
## Мактаулы исемнәре
* Үзбәкстан ССРның халык артисты (*[[1959]]*).
* Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе (*[[1967]]*) — Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында Чыңгыз Айтматовның «*Гүзәлем Әсәл*» спектаклен сәхнәгә куйганы өчен.
* Үзбәкстан ССРның Хәмзә Хәкимзадә Ниязи исемендәге дәүләт премиясе (*[[1970]]*).
 
## Чыганаклар
# Театральная энциклопедия. Том 5/Глав. ред. П. А. Марков - М.: Советская энциклопедия, 1967. - 1136 стб. с илл., 8 л. илл.
# *Нафиса Захидова*. Ташходжа Ходжаев. Ташкент, 1980.
# *Нафиса Захидова*. Творчество народного артиста Узбекской ССР Т. Ходжаева. Ташкент, 1985.

## Тышкы сылтамалар
*   cheloveknauka.com
*  istoriya-teatra.ru
*  okino.ua
*   libedu.ru
## Искәрмәләр


Төркем:Үзбәкстан язучылары
Төркем:Үзбәкстан режиссёрлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Үзбәкстанның Хәмзә исемендәге премиясе лауреатлары
«Курск» су асты көймәсе

**«Курск» атом су асты көймәсе**&nbsp;— 949А проекты Антей (ТАКО классификациясе буенча: Оскар-II) классы күпмаксатлы атом су асты көймәсе (АСАК), (1986 елдан).

1992 елны Северодвинск шәһәрендә төзелеше башлана, 1900 елның маенда суга төшерелә.

## «Курск» һәлакәте
«Курск» су асты көймәсендә 2000 елның 12 августында Баренц диңгезендә өйрәнүләр вакытында шартлау булган. Бу һәлакәттә 118 кеше корбан булды. Һәлакәт барлыкка килүнең берничә юрамалар бар:
# торпеда аппаратлар бүлегендә шартлау, 
# чит су асты көймәсе белән бәрелү нәтиҗәсендә шартлау, 
# беренче отсектагы аккумуляторлар бүлегендә су тудыргыч шартлап янгын чыгу нәтиҗәсендә.

«Курск» су асты көймәсенең бату хәбәре бөтен дөньяны тетрәндерде. Әлбәттә, баштарак хәрби диңгез флоты җитәкчелеге: «Андагы кешеләр исән һәм аларны коткарачакбыз»,&nbsp;— дисә дә, 118 диңгезченең барысы да үлде.

«Курск» нигезендә ачылган җинаять эше 2005 елны ябылды.

## Кызыклы фактлар
* СNN журналисты Ларри Кингның «субмарина белән ни булды» соравына Владимир Путин, бераз уйлап *«Ул баткан»* дип җавап бирде.
* 2002 елда Америка композиторы Денис Эберхард «Курск» су асты көймәсендә батып үлгән диңгезчеләр истәлегенә атап «*Аккош күләгәсе*» концертын язган. Премьерасын Санкт-Петербург дәүләт капелласы симфоник оркестры белән Халидә Хәйретдинова (*пианино*) башкара. 2005 елда Калгари халыкара кинофестивалендә әлеге концерт нигезендә эшләнгән документаль фильм (*авторы* Лора Паглин) призлы урын ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* http://kursk.strana.ru/  — официальный информационный канал операции по подъёму АПЛ "Курск"

## Шулай ук карагыз
* К-159 су асты көймәсе

Төркем:Русия хәрби кораблары
Төркем:Баткан атом су асты көймәләре
Төркем:Әлифба буенча корал
Төркем:Һәлакәтләр
Әхмәт Әхәди

**Әхмәт Әхәди** (Әхмәт Илтифат улы Әхәди, ) – опера җырчысы, лирик-драматик тенор, Тукай бүләге иясе.

## Тәрҗемәи хәле
1965 елның 30 мартында Казакъстан ССРның Чимкент өлкәсендә XXII партсъезд исемендәге совхозда чабан гаиләсендә туган. Әтисе Илтифат -  фарсы (иранлы әзербайҗан?), әнисе Әнисә – татар. Әхмәт гаиләдә 7- бала. 4 кыз туганы һәм 5 ир туганы бар. Вокал белән 20 яшендә генә шөгыльләнә башлый. П.И. Чайковский исемендәге  Мәскәү дәүләт консерваториясен тәмамлый (1993). 1993-2005 елларда К.С. Станиславский һәм В.И. Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү музыкаль театры солисты. 2005 елдан Санкт-Петербургның Мария театрының опера төркеме солисты. Россия, Италия, Франция, Австрия, Англия һ.б. илләрдә, шөһрәтле опера сәхнәләрендә: Мәскәү Зур театры, Амстердам операсы, Даниянең Король операсы, Лондонның Альберт-холлында җырлый.
* Хәрби хезмәтне Новосибирск каласында үтә. Аны тынлы оркестрда эшләргә алып калалар. Әзерлеге булмау сәбәпле Новосибирскида консерваториягә керә алмый. Новосибирск музыка училищесында педагог Н.Л. Дынкинада 3 ел укый. Мәскәү консерваториясенә 1 урынга 20 намзәт арасыннан үтә. Театр белгечләре Әхмәт Әхәдинең тавыш диапозонының гаять киңлегенә игътибар итәләр. Көчле тавыш белән бергә аңа табигатьтән актёр сыйфаты да мул бирелгән.

## Иҗаты
* К.С. Станиславский һәм В.И. Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү музыкаль театры сәхнәсендә Баян («*Руслан* *һәм* *Людмила*»), Ленский («*[[Евгений Онегин]]*»), Моцарт («*Моцарт һәм Сальери*»), Яшь чегән («*Алеко*»), Граф Альмавива («*Севилья чәчтарашы*»), Пинкертон («*Мадам Баттерфляй*»), Кавародосси («*Тоска*»), Фауст («*Фауст*»), Альфред («*Ярканат*») партияләрен башкара.
* 1990  ел урталарыннан Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры белән хезмәттәшлек итә.Казан театрының премьераларында, Ф.И. Шаляпин исемендәге Халыкара опера фестивальләрендә, театрның Европа илләрендәге еллык гастрольләрендә даими катнаша: «*Риголетто*»,  «*Травиата*», «*Аида*», «*Кармен*», «*Боһем*а»да җырлый. Татар  операларында баш рольләрне башкара: Җик («*[[Алтынчәч]]*»), Тукай («*Шагыйрь мәхәббәте*»). 
*2005 елдан  В. Гергиев чакыруы буенча Санкт-Петербургның Мария театрында опера төркеме солисты, итальян (Верди, Пуччини, Доницетти)  репертуарын башкара. Анна Нетребко, Мария Гулегина, Ольга Бородина , Илдар Абдразаков белән чыгыш ясый.
* 2018 елның 27 сентябрендә Татар академия дәүләт опера һәм балет театрында «Сөембикә» операсында Явыз Иван партиясен башкара.

## Мактаулы исемнәре
* Россиянең атказанган артисты (1999). 
* Россиянең халык артисты (2001).
* Россиянең «Алтын битлек» Милли премиясе (2008) - «операда иң яхшы ир-ат роле өчен».
Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (2008) – Резеда Ахиярованың «Шагыйрьнең мәхәббәте» операсында Тукай партиясен башкаруы өчен.

## Чыганаклар
*   Мария театры сайты
*  Алла Перевалова. Как закалялся тенор. «Огонёк», 2008, № 52 

## Искәрмәләр

Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:«Алтын битлек» премиясе лауреатлары
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Тенорлар
Northrop B-2 Spirit

**Нортроп B-2 «Спирит»** () — АКШ авыр күренер-күренмәс стратегик бомбага тотучы очкычы. *Northrop Grumman* ширкәте тарафыннан эшкәртелгән. .

Һава һөҗүменә каршы саклану системасын өзү өчен һәм атом-төш коралын китерү өчен кулланыла.

Аз гына беленә торганлыгы өчен стелс-технологияләр кулланыла: очкыч радио-йоту материаллары белән капланган.

## Әдәбият и источники
* В. Юрцев. Новый американский бомбардировщик // "Зарубежное военное обозрение", № 2, 1987. стр.93

## Сылтамалар
* Northrop B-2 Spirit на сайте «Уголок Неба»
* Авария бомбардировщика B-2 на о. Гуам (YouTube)
* Заключение комиссии по расследованию аварии 23 февраля 2008 года  

## Шулай ук карагыз
* Стелс-технология
* Стратегик бомбага тотучы

Төркем:АКШ очкычлары
Төркем:Бомбага тотучылары
Төркем:Әлифба буенча корал
Төркем:Оча торган канат
К-159

**К-159** — атом су асты көймәсе 627А проекты.

2003 елны Баренц диңгезендә К-159 су асты көймәсе батып, 9 кеше үлде, берсен ул чакта коткарып кала алдылар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Некоторые офицеры ВМФ не согласны с официальной точкой зрения на гибель подлодки К-159, ng.ru, 2003-09-01
* Утопленница от рождения. От погибшей лодки К-159 ждали аварии каждый день, rg.ru, 1 сентября 2003

## Шулай ук карагыз
* «Курск» су асты көймәсе

Төркем:Русия хәрби кораблары
Төркем:Баткан атом су асты көймәләре
Роберт Андреев

**Роберт Андреев**, Роберт Егор улы Андреев (*[[1956 ел]]ның [[31 март]]ы, [[СССР|ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Баткак]]*) — җырчы, композитор, Тукай бүләге (*[[2008 ел|2008]]*) һәм Рафаил Төхфәтуллин премиясе (*[[1997 ел|1997]]*) иясе. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[2002 ел|2002]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1956 елның 31 мартында Татарстан АССРның Сарман районы Баткак авылында туган.

1963 — 1965 елларда Баткак башлангыч, 1965 — 1971 елларда Салкын Алан сигезьеллык мәктәбендә белем ала. 1971 — 1975 елларда Әлмәт газ сәнагате техникумында «*сәнагать һәм гражданлык төзелеше*» белгечлеге ала. 1986 — 1991 елларда читтән торып Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтында укый.

1975-1978 елларда Хәрби-Диңгез флотында хезмәт итә.

1978 елдан Әлмәттә төзелеш остасы булып эшли.
 
1982 елдан «Татнефть» ААҖ нең «Татнефть — газ эшкәртү» идарәсе «Ромашкино» санаториенда (*[[Зәй районы]]*) эшли: әйдәүче инженер, санаторий директорының күмәк эшләр өчен җаваплы урынбасары.

## Иҗаты
1986 елдан башлап, җырларга көйләр яза. Аеруча халык яратып тыңлый торганнары: 
* «Су буенда кыяк үлән» (Клара Булатова сүзләренә)   
* «Яшьлекне сагыну»    
* «Кызара инде миләшләр» (Клара Булатова сүзләренә)   
* «Өзгәләнү» (Клара Булатова сүзләренә)   
* «Ак нигез» (Р.Гайнанова сүзләренә)   
* «Шаулый урман» (Гөлшат Зәйнашева сүзләренә)   
* «Биш алма» (Җәүдәт Дәрзаманов сүзләренә)   
* «Мәхәббәт ул булмый җавапсыз» (Р. Андреев сүзләренә)   
* «Язлар кайтты» (Клара Булатова сүзләренә)   
* «Җавап көтмә» (Рамил Чурагулов сүзләренә)

## Бүләкләре
* Нефть регионының автор-башкаручылары конкурсында I урын — «Бишек җыры» (*[[Энҗе Мөэминова|Э. Мөэминова]] сүзләре*) өчен.  
* 1997 — Әлмәт районы хакимиятенең Рафаил Төхфәтуллин исемендәге премиясе. 
* 2002 — Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре. 
* 2008 — Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе — «Мин яратам сине, Татарстан!» җырының көен язган өчен (*җырның  сүзләрен язган [[Роберт Рәкыйпов]], җырны башкаручы [[Салават Фәтхетдинов]] белән бергә*).

## «Мин яратам сине, Татарстан»

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# *[[Татьяна Дунаева|Т. Г. Дунаева.]]* Керәшеннәр: тарихы, бүгенгесе. Библиографик күрсәткеч. Казан, 2008.
# Сарман районы энциклопедиясе (*төзүчесе* Дамир Гарифуллин), 1нче китап: Чаллы, 2000.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстан композиторлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Җылаер кантоны

**Җылаер кантоны** (, ) — Башкортстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1922—1930 елларда гамәлдә торган.

Үзәге Җылаер авылында урнашкан булган.
## Җәгърафик урнашу
Җылаер кантоны Башкортстан АССРның көньяк өлешендә урнашкан булган; төньякта Тамьян-Катай кантоны белән, көнчыгышта — Урал өлкәсенең Троицк округы белән, көньякта —  Ырынбур губернасының Ырынбур һәм Орски өязләре белән, ә көнбатышта — Стәрлетамак кантоны белән чиктәш булган.
## Тарихы
Җылаер кантоны 1922 елның октәбрендә БАССР административ бүленешенең үзгәртеп кору нәтиҗәсендә барлыкка килгән; аның составына элекке Бөрҗән-Түңгәвер кантонының 14 олысы, Кыпчак-Җиде ыруг кантонының 16 олысы, Үсәргән кантонының 18 олысы керде.

1924 елның 25 июнендә Имангол олысы Кыргыз АССР составына күчерелегән.  Шул ук елның 21 октәбрендә Орск өязе Яңа Покровка олысының 19 авылы кантон составына кертелгәннәр.

1926 елның 26 июлендә кантонга Ырынбур өязенең Исәнгол авылы кушыла; 9 олысларның өлешләре һәм Яңа Покровка олысының 19 авылы Ырынбур губернасына бирелә.

1930 елның 20 августында Җылаер кантоны юкка чыгарылган, аның территориясе Әбҗәлил (өлешчә Темәс олысы), Баймак (өлешчә Кананикольск, Таналык, Темәс һәм Сабыр олыслары), Бөрҗән (Бөрҗән олысының өлеше), Зиянчура (Сәлих, Үсәргән олыслары — тулысынча, Бөрҗән-Кыпчак, Җылаер һәм Сабыр олыслары — өлешчә), Морак (Кыпчак олысы — тулысынча, Бөрҗән-Кыпчак, Бөрҗән, Кананикольск олыслары — өлешчә), Җылаер (өлешчә Җылаер, Кананикольск, Сабыр олыслары), Мәләвез (Мораптал олысы), Хәйбулла (Хәйбулла олысы — тулысынча, Җылаер, Таналык, Сабыр олыслары — өлешчә) районнары составына кергән.
## Халык
1926 елда халык саны 195 036 кешене тәшкил иткән, шул исәптә шәһәр халкы — 14 645 кеше.

Милли состав (1926): башкортлар — 80 764 кеше (41,4%), руслар — 81 894 (42,0%), татарлар — 10 815 (5,5%, шул исәптә *[[мишәрләр]]* — 1759 кеше (0,9%)), украиннар — 8 748 кеше (4,5%), мордва — 8 112 (4,2%), чуашлар — 3 980 (2,0%), һ.б.
## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 
## Моны да карагыз
* Җылаер районы
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Башкортстан АССР кантоннары
Җылаер платосы

**Җылаер платосы** — Башкортстанның көньягында урнашкан плато.

Төньякта Агыйделнең көнчыгыштан көнбатышшка аккан өлеше, көньякта Гөбәрле таулары, көнбатышта Олы Иек, көнчыгышта Сакмар елгалары тарафыннан чикләнә. 
Башкортстанның Күгәрчен, Җылаер һәм Зиянчура районнарына туры килә.

Плато палеоген дәверендә мезозой чорына кайтып килгән урындагы пенепленның калкуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклеге — 300-600 м. Көнчыгыш өлешендә рельефы тигез, көнбатышында — тау-теземле. Күпчелегендә утырма һәм вулканчыл токымдардан тора. Чокыр-үзән челтәренең озынлыгы 1 кв. км-га 1-2 километрны тәшкил итә.

## Тышкы сылтамалар
* http://encycl.bash-portal.ru/zilair_plato.htm 

Төркем:Геология
Төркем:Башкортстан географиясе
Төркем:Плато
8-нче армия (ССРБ)

**8-нче армия** () – Бөек Ватан сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Беренче оештыру

## Балтыйк буе стратегик саклану операциясе
22 июньне. Шауляй юнәлешендә «Төньяк» армия төркеменең 4-нче танк төркеме Төньяк-Көнбатыш фронтының 8-нче армия саклауны ертты. Совет гаскәрләрен Дубиса елгасы артына алып ташлап, алман 41-нче моторлаштырылган корпусы Таурогенне басып алды, совет гаскәрләрен Дубиса елгасы артына алып ташлап. Эрих Манштейның 56-нчы мотокорпусы бер көн эчендә 80 км алга күчте, Каунастан төньяк-көнбатышрак районына чыкты һәм Арёгала янында Дубиса аша күперне басып алды.

23 июньне 4-нче танк төркеме һөжүмне дәвам итте.

## Сылтамалар

* Перечень № 2 управлений всех армий, округов и флотилий, входивших в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг.
* Боевой состав Советской армии. Части 1-5
* 8-я армия 
* 8-я общевойсковая
* В.В. Бешанов. Ленинградская бойня. Страшная правда о Блокаде

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Идел рокадасы

**Идел рокадасы** () — Сталинград тирәсендә Иловля стансасыннан алып Сарытау, Сызран һәм Сембер стансалары аша Зөя стансасына кадәр уза торган рокадалы, ягъни фронт сызыгына параллель булган тимер юл сызыгы. Бөек Ватан сугышы вакытында төзелгән юлның озынлыгы 978 километр тәшкил итә.
## Тарих
1942 елның 23 гыйнварында Дәүләт саклану комитеты Идел рокадасыны төзү турында карар итте. Юл буенеча хәрәкәт ачылышы 1942 елның августына планлаштырылган булган. Рокаданы төзү өчен  материаллары өлешчә булган резервларыннан, әмма күбесенчә алар инде 1930-елларда төзелә башланган Байкал-Амур магистрале өлешләреннән җыеп алынганнар.

1942 елның февраль-март эчендә эзләнү эшләре тәмам булганнар.

Төзелешне шул исәптә ГУЛАГ тоткыннары көчләре белән алып барганнар.

Иловля — Петров Вал өлеше буенча беренче пуез 1942 елның 7 августында, Петров Вал — Сарытау өлеше буеше буенча — 1942 елның 11 сентябрендә узган. 24 сентябреннән Идел буе тимер юлы составында Иловля—Петров Вал өлешенең вакытлыча файдалануы башланган. Зөя—Сембер өлеше ЭЭХКдан ка 1942 елның 10 октәбрендә ташырылган. Бөтен маршрут буенча эш хәрәкәте 1942 елның 15 октәбрендә башланган (балластлаштыруның тәмамланмавы сәбәпле, хәрәкәтенең максималь тизлеге 30 км/сәг тәшкил иткән). 
## Хәзрге заман
Әлеге вакытта Зөя — Чынлы өлеше Горький тимер юлына, Чынлы — Громово өлеше Куйбышев тимер юлына, калган өлеше (Иловляга кадәр) Идел буе тимер юлына карый.
## Искәрмәләр

## Ссылки
* Волжская рокада

Төркем:Русиянең тарихи тимер юллары
Төркем:ГУЛАГ төзелешләре
Төркем:1942 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:1942 ел ССРБда
41-нче моторлаштырылган корпус (Вермахт)

**41-нче моторлаштырылган корпус** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Тарих
*41-нче моторлаштырылган корпус* 1940 елның  24 февралендә оештырылган. 1942 елның 1 мартында 41-нче танклар корпусы итеп яңадан оештырылган.

### Балтыйк буе стратегик саклану операциясе
22 июньне. Шауляй юнәлешендә «Төньяк» армия төркеменең 4-нче танк төркеме Төньяк-Көнбатыш фронтының 8-нче армия саклауны ертты. Совет гаскәрләрен Дубиса елгасы артына алып ташлап, алман 41-нче моторлаштырылган корпусы Таурогенне басып алды, совет гаскәрләрен Дубиса елгасы артына алып ташлап.

23 июньне 4-нче танк төркеме һөжүмне дәвам итте.

24 июньнә 56-нчы моторлаштырылган корпус 4-нче танк төркеме совет территориясенә 170 км тирәнлеккә керде һәм Укмергега чыкты.

28 июньдә 4-нче танк төркеменең 56-нчы моторлаштырылган корпусы көн азыгында 21-нче мехкорпуска каршы һөҗүм итә һәм аны Даугавпилстан 40 км алып ташлый.

### Ленинград саклану операциясе
18 июльне 4-нче танк төркеменең 56-нчы моторлаштырылган корпусын боҗра чолганыштан СС дивизиясы «Үлек баш» ерткан.

14 августны Алман 41-нче мотокорпусы Красногвардейск—Кингисепп юлына чыкты.

### Корпус эчендә
**Корпус эченә керделәр:**

***[[1941 ел]]ның [[октябрь]] аенда:***
* 1-нче танк дивизиясе

***[[1942 ел]]ның [[гыйнвар]] аенда:***
* 2-нче танк дивизиясе

***[[1942 ел]]ның [[февраль]] аенда:***
* 7-нче танк дивизиясе

## Командирлар
### Корпусның сәргаскәре
* 1940 елның 24 февраленнән — танклар гаскәрләре генералы Георг-Ханс Райнхардт
* 1941 елның 13 октябреннән — танклар гаскәрләре генералы Вальтер Модель

## Әдәбият
* Georg Tessin: *Verbände und Truppen der Deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945*. Biblio-Verlag, Bissendorf 1973, ISBN 3-7648-0871-3

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында алманияның корпуслары
Ревдар Садыйков

**Ревдар Садыйков** (Ревдар Фәез улы Садыйков) – балет артисты, мөгаллим, Тукай бүләге иясе.
 
1937 ел ның 20 гыйнварында туган. 1989 елда вафат.
## Тәрҗемәи хәле.
1937 елда Башкортстан АССРның Мишкә районы Мишкә авылында әфисәр гаиләсендә  туган.
Бөек Ватан сугышын Литвада Алитус (*[[рус]]*. Олита) шәһәрендә каршылый. Бик яшьли ятим кала.
Ташкәнттә ятимнәр йортында тәрбияләнә, хореография училищесын тәмамлый.
Уку йортын тәмамлагач, Сарытау опера һәм балет театрында бии.

1956 - 1977 елларда Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында аерым биюче, 1977 – 1980 елларда  репетитор.

## Иҗаты.
Ревдар Садыйков -  бик яхшы әзерлекле һәм актёр таланты булган биюче.

20 еллык иҗат юлында театрның  классик һәм милли балет репертуарыннан 40 тан артык спектаклендә ир-ат партияләрен бии. 19 яшендә «Шүрәле» балетында Былтыр партиясен ышанып тапшыралар. Партнёрлары - Нинель Юлтыева, Анна Гацулина.

#### Биегән партияләре

* Альберт («*Жизель*», Адольф Адан)
* Гайфи («*[[Алтын тарак (балет)|Алтын тарак]]*», Әнвәр Бакиров( (1957)
* Шүрәле, Батыр («*[[Шүрәле (балет)|Шүрәле]]*», Фәрит Яруллин)
* Алмай («*[[Су анасы (балет)|Су анасы]]*», Әнвәр Бакиров) (1971)
* Зигфрид («*Аккош күле*», Петр Чайковский)
* Солор («*Баядерка*», Минкус)
* Егет («*[[Зөһрә (балет)|Зөһрә]]*», Нәҗип Җиһанов)
* Франц («*Зур вальс*», Иоһанн Штраус)
* Гали, Убырлы карчык («*[[Раушан (балет)|Раушан]]*», Заһид Хәбибуллин)
* «*Әпипә*»
* Базиль («*Дон Кихот*», Минкус)

* Дезире («*Йокыга талган гүзәл*», Петр Чайковский)
* Данила («*Таш чәчәк*», Сергей Прокофьев)
* Клим («*Тау хикәясе*», Александр Ключарев)
* Ленни («*Яшен сукмагыннан*», Кара Караев)
* Грей («*Ал җилкәннәр*», В. Юровский)
* Арбенин («*Маскарад*",Л. Лапутин)
* Байтимер («*Асел*», В. Власов)
* Амун («*Мисыр төннәре*», А. Аренский)
* Шагыйрь ("*Хәтерлим мин бер мизгелне*», Михаил Глинка, Г.Синисало)
* Яугир шагыйрь («*Үлемсез  җыр*», Алмаз Монасыйпов)

***Яраткан әйтеме***: "*Business before pleasure*" (Башта эш, аннан уен)

## Мактаулы исемнәре, бүләкләре
Татарстан АССРның халык артисты (1964), РСФСРның атказанган артисты (1970),

Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (1973) - Казанның Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында куелган «*[[Су анасы (балет)|Су анасы]]*» балетында (Әнвәр Бакиров музыкасы) *Алмай* роле өчен.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Наталья Садыйкова. Неистовый, непокоренный дар.Республика Татарстан, 23.01.2007 
# Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998
# Театральная энциклопедия. Том 6/Глав. ред. П. А. Марков - М.: Советская энциклопедия, 1967. - 1136 стб. с илл., 8 л. илл.
# "Совет əдəбияты", Казан, 1962, № 2, 141 – 43 бит.
# "Советская музыка", 1964, № 5, с. 56 - 58.

## Тышкы сылтамалар

*  Габдулла Тукайга багышланган сайт
*   Милләттәшләр .ру сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Балет артистлары
Мещера

**Мещера**:
* Мещера — беренче тапкыр 1393 елда искә алынган шәһәр, Русиядәге тарихи өлкә үзәге.
* Мещера — борынгы фин-угыр кабиләсе.
* Мещёра — русларның субэтник төркеме.
* Мещёра — милли парк, Владимир өлкәсе
* Мещёра милли паркы — милли парк, Рязань өлкәсе
* Мещёра — Түбән Новгород өлкәсенең Павлов районындагы авыл.
Мещера (кабилә)

**Мещера** — борынгы фин-угыр кабиләсе. Ука елгасының урта агымында яшәгән булалар. Телләре (мещера теле) фин-перм төркеменә карый торган була.

## Археология
Археологлар бу кабилә белән II—XII гасырларга караучы Ука елгасының урта агымында урнашкан каберлекләрне һәм шәһәр калдыкларын бәйлиләр.

## Тарих
Мещера турындагы беренче искә алулар Иорданда очрый.

Мещера турында искә алулар шулай ук XIII гасыр рус әдәбияты истәлеге *Палеяда* һәм рус елъязмаларында сакланып калган (мәсәлән, Иван IVнең Казанга явы белән бәйле чыганакларда). Мещера өлкә буларак тарихи документларда беренче тапкыр 1298 елда искә алына. Икенче тапкыр 1382 елда рус князе Дмитрий Ивановичның (Донской) Алтын Урда ханы Туктамыштан җирләр алуы белән бәйле рәвештә искә алына.

Тора-бара славяннар Мещера төбәгендә ныклап урнашалар. Мещера кабиләсе өлешчә ассимиляцияләнә, өлешчә Иделгә этәрелә. Ләкин атама кала, һәм элек фин кабиләләре яшәгән җирләр Мещера крае (төбәге) яки Мещера дип атала башлый.

## Мещера теле
Князь Курбский хәбәрендә мещераларның теле «мордвача» дип языла. Бу факт мещера теленең эрзә яки мукшы телләренә якынлыгы турында фараз кылырга мөмкинлек бирә.

## Матди мәдәният
Мәдәниятләре эрзә мәдәниятенә якын була. Мәсәлән, мещерада билгә тагыла торган бизәнү әйбере - пулагай таралган була.

## Шулай ук кара
* Мишәрләр
* Мещёра

## Искәрмәләр

Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Юкка чыккан халыклар
Гали Хөсәенов

**Гали Хөсәенов** (Гали Кәрим улы Хөсәенов) – театр  һәм телевидение режиссёры, Тукай бүләге иясе.

## Тәрҗемәи хәле
1919 елның 2 ноябрендә Казан губернасы  Зөя өязе  Косякау вулысы  (1920 - 1927 елларда Зөя кантоны,  хәзерге Яшел Үзән районы)   Күгәй авылында туган.  2001 елда вафат.

Мәскәү татар театр студиясен тәмамлый (1949). 
 
1949 - 1952 елларда Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында артист,
Татарстан АССРның Министрлар Советында сәнгать эшләре идарәсенең театр бүлеге мөдире.

1952 - 1969, 1972 - 1975 елларда Татарстан радиосы мөхәррире, Казан телевидение студиясендә режиссёр, баш режиссёр.

1969 - 1972, 1975 - 1983 елларда – Әлмәт драма театрында баш режиссёр.

## Иҗаты

#### Телевидениедә
* «*Анам кыры*» Чыңгыз Айтматов (1965)
* «*Муса*» Шәйхи Маннур (1966)

#### Театрда
Әлмәт драма театры, җитәкчелеккә  Гали Хөсәенов килгәч, яңа иҗади үрләр яулый.  Гадәти булмаган иҗади энтузиазмга ия булган, ташып торган энергияле, холкы белән оптимист җитәкче  Хөсәенов театрның эчке халәтен яхшырту, труппаны яңа биеклекләргә алып менү өчен күп көч куйды.
* «*Әниемнең ак күлмәге*» Шәриф Хөсәенов (1971)
* «*Кар астында кайнар чишмә*» Аяз Гыйләҗев (1976)
* «*Ай булмаса, йолдыз бар*» Туфан Миңнуллин (1978)
* «*Трактир тотучы*" Гольдони
* «*Антигона*» Ж. Ануй

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1966).
* РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1982).
* Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (1979) – Әлмәт драма театрында Туфан Миңнуллинның “*Ай булмаса,  йолдыз бар*” спектаклен куйган өчен (төп каһарманны -  *Мәдинә*не уйнаган Дамирә Кузаева белән берлектә).

### Хәтер
Татарстанның Яшел Үзән районы  Күгәй авылы мәдәният йортына аның исеме бирелде.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# «Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 
# «Татарская энциклопедия» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14

## Сылтамалар

*   Милләттәшләр. Ру сайты
* 

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан режиссёрлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
11-нче армия (ССРБ)

**11-нче армия (11 А)** () – Бөек Ватан сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Беренче оештыру

## Балтыйк буе стратегик саклану операциясе
22 июньне. Вилнүс юнәлешендә «Үзәк» армия төркеменең 3-нче танк төркеме һәм 9-нчы армиясы Төньяк-Көнбатыш фронтының 11-нче армиясының саклаун ертып, Неман аша барлык өч күперен басып алы һәм Алитус һәм Меркине районындарында елга аша чыкты.

## Әдәбият
* И. И. Федюнинский. Поднятые по тревоге. Глава 7. М.: Воениздат, 1961
* 11-я армия

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
11-нче армия

**11-нче армия** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә армияның исеме.

* 
* 11-нче армия (Алман империясе)
* 11-нче армия (Вермахт)
* 11-нче армия (Италия)
* 11-нче армия (НОАК)
* 11-нче армия (Госман империясе)
* 11-нче армия (Россия империясе)
* 8-нче армия (ЭККА)
* 11-нче армия (ССРБ)
* 11-нче гвардия армиясе
* 11-нче сапёрлар армиясе

**11-нче һава армиясе**

* 11-нче һава армиясе (ССРБ)
Ленинград хәрби округы

**Ленин орденлы Ленинград хәрби округы** (**ЛХО**, **ЛенХО**) () – Бөек Ватан сугышы вакытында алдында ССРБ Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Тарих
Ленинград хәрби округының *(ком. [[Маркиан Попов]])* гаскәрләре илнең төньяк-көнбатыш чикләрне (Мурманск өлкәсе, Карел-Фин ССР, Карел муентыгы, Эстон ССР һәм Ханко ярымутравы) сакларга тиеш булган. Бу чик өлешендә 1 300 километрлы коры җир чиге һәм 380 километрлы диңгез буе булган. Монда 7нче *(ком. Филипп Горленко)*, 14-нче *(ком. [[Валериан Фролов]])*, 23нче *(ком. Пшенников Пётр)* армияләре һәм Төньяк флоты урнашкан.

Буйсындырылган Норвегиядә һәм Төньяк Финляндиядә Николаус фон Фалькенхорст җитәкчелеге астында вермахтның «Норвегия» армиясе урнашкан; аның бурычы — Мурманскны басып алырга, Полярный шәһәрендәге Төньяк флотының базаны, Киров тимер юлны басып алырга. Вермахтның югары сәргаскарлегенең резервында 24 дивизия кала. ССРБга һөҗүм итү өчен 5,5 млн кеше, 3 712 танк, 47 260 кыр орудиесы һәм миномётлар һәм 4 950 сугыш самолёты тупланган.

24 июньдә Югары СИ Ленинград ХО Төньяк фронтка әйләндерде.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Хабрахабр

**Хабраха́бр** (кыскача **Хабр**) — информацион технологияләр, бизнес һәм интернет белән бәйле яңалыкларны, фикерләрне, аналитик мәкаләләрне нәшерләү өчен барлыкка китерелгән күп функцияле сайт. Яңалыклар сайты һәм күмәк блог функцияләрен берләштерә.

2006 елның июнендә нигезләнгән.

Хабрахабр нигезенә сайтның мәгълүмати яктан тулыландыруына юнәлдерелгән күмәк иҗат моделе салынган. Катнашучылар күмәк һәм шәхси блогларга язалар, подкастлар нәшер итәләр, башка телләрдән мәкалә тәрҗемә итәләр, тавыш бирүләр һәм сорау алулар оештыралар, үзара аралашалар.

2007 елда сайт РОТОР атамалы интернет-бүләкләвенә лаеклы дип табыла («Елның ачышы» һәм «Елның интернет-берләшмәсе» номинацияләрендә). Шулай ук аңа нигез салучы Денис Крючков та «Елның продюсеры» номинациясендә шул ук премиягә лаек дип табыла. 2008 елда сайт «Елның өмет өзелүе» номинациясендә икенче урын ала, ләкин 2009 елда яңадан «Елның интернет-берләшмәсе» исеменә лаек була..

Дөньяда  иң күп керелгән 500 сайт исемлегенә керә.

## Бүлекләр
### Публикацияләр
Тематик, шәхси һәм корпоратив блоглар системасы. Һәрбер корпоратив блог берничә бүлекчәдән тора: беренчесе («захабренный», яки хабрланган) катнашучылар тарафыннан хупланган топикларны аңлата, икенчесе («отхабренный», хабрсызланган) − катнашучыларга ошамаган топиклар. Хабрахабрда Google, Яндекс, ABBYY, Intel, Microsoft, REG.RU һ.б. ширкәтләрнең шәхси блоглары бар.

### Сораулар һәм җаваплар (Q&A)
2010 елның көзеннән Google Сораулар һәм Җаваплар һәм Ответы@Mail.Ruга охшаш *Сораулар һәм Җаваплар* сервисы кертелә. Бу бүлекчәдә теләсә кайсы катнашучы IT өлкәсендә үз соравын сорый һәм башка катнашучылардан җавап көтә ала.

2013 елда Хабрахабрдан аерыла һәм мөстәкыйль сайт булып китә (toster.ru).

### Кулланучылар
Бүлекчәдә теркәлгән катнашучылар буенча статистика тупланган (илләр һәм регионнар буенча бүленеш, теркәлгән һәм актив кулланучылар саны) һәм шулай ук кулланучыларның хабракөчләре буенча рейтингын күрсәтә.

### Компанияләр
Югары технологияләрнең теге яки бу өлкәсе белән бәйле компанияләрнең дәрәҗәләре. Рейтингның нигезендә кулланучыларның компанияләргә бәяләмәләре ята.

### Хаблар
Бүлекчә постлар язу өчен сайлана ала торган темалар (сайтта хаб дигән атама астында) җыентыгын тәшкил итә.

### Песочница (Комчылык)
Комчылык read-only кулланучыларның постларын нәшер итү өчен кирәк. Мондагы постлар әлегә сайтта тулы хокукы булмаган кулланучылар тарафыннан языла. Комчылыкка эләккәннән соң мәкаләне хабрланган кулланучылардан берәрсе күреп, аны төп бүлеккә өсти ала.

## Механизмнар

### «Карма»
Карма кулланучыларның башка кулланучыга, компаниягә яки күмәк блогга мөнәсәбәтен билгеләү өчен кулланыла. Башка кулланучының кармасын бары тик кармалары 15тән күбрәк булган кулланучылар үзгәртә ала.

### Топиклар өчен тавыш бирү һәм комментарийлар
Топиклар һәм комментарийлар өчен тавыш бирү аларга карата мөнәсәбәтне билгели.

### Хабракөч
Катнашучының җәмгыятькә тәэсирен билгеләүче тагын бер параметр. Хәзерге вакытта рейтинг дип аталып йөртелә.

## Шулай ук кара
* reddit.com
* Digg.com
* Slashdot
* News 2.0
* Roem.ru

## Искәрмәләр

Төркем:Сайтлар
21-нче механикалаштырылган корпус

**21-нче механикалаштырылган корпус** () — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ гвардиясендә механикалаштырылган корпус.

#### [[Балтыйк буе стратегик саклану операциясе]]
28 июньдә 4-нче танк төркеменең 56-нчы моторлаштырылган корпусы көн азыгында 21-нче мехкорпуска каршы һөҗүм итә һәм аны Даугавпилстан 40 км алып ташлый.

## Әдәбият
* Суворов Виктор. Ледокол. Кто начал Вторую Мировую войну? М., Издательский дом «Новое время», 1993. С. 262-о генерале И. Е. Петрове.
* Военно-исторический журнал, 1976, № 9, с.121-122. О генерале И. Е. Петрове.

## Сылтамалар
* Сайт Механизированные корпуса РККА. 21-й механизированный корпус

Төркем:Танк гаскәрләре
Мәскәү хәрби округы

**Мәскәү хәрби округы** () – Бөек Ватан сугышы вакытында алдында ССРБ Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Тарих
Мәскәү хәрби округының *(ком. [[Фёдор Кузнецов]])* гаскәрләре үз эченә 8нче *(ком. Пётр Собенников)* һәм 11нче *(ком. Василий Морозов)* армияләрне алган  27нче армиягә формалаштырылган. Бу частьләр Балтыйк диңгезеннән Литваның көньяк чигенә кадәр 300 километрлы фронтта саклануны тотканнар.

* август 1940 — июнь 1941 — генерал армии Иван Тюленев,
* июнь 1941 — июнь 1947 — генерал-лейтенант, 01.1942 елдан генерал-полковник Павел Артемьев
* 2009—2010 — генерал-полковник Валерий Герасимов

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Бахта (Чистай районы)

**Бахта** — Татарстан Республикасының Чистай районындагы торак пункт. Вера Минкина туган авыл буларак билгеле. 
## Тарих
1724 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 225 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,44%,
шул исәптән керәшен татарлары — 83,56%,
башка халыклар — 3,11%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,44%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Булат Ишемгул

**Ишемгул Булат** (чын исеме Габдрахманов Габдрахман Закир улы; 16.2.1900, Ырынбур губернасы шул ук исемле өязе Яңа Чебенле а. (хәзерге Башкортстанның Зиянчура районы) — 10.7.1938, Уфа), язучы. Язучылар союзы әгъзасы (1934). Гражданнар сугышында катнашкан. 
## Тәрҗемәи хәл
«Галия» мәдрәсәсенең әзерлек курсларында укыган (1916—17), ВКП(б) ҮК каршындагы өяз хезмәткәрләре курсларын тәмамлаган (Мәскәү, 1927). 1920 елдан алып Кыпчак-Җиде ыру һәм Юрматы кантоннарында эшли (сәясәт бүлеге нач., сәяси агарту идарәлеге мөдире), 1921 елда — Россия коммунистик яшьләр союзы Башкортстан өлкә комиссариатының сәяси агарту бүлеге мөдире.

1922-26 елларда һәм 1932—37 елларда Башкортстан дәүләт нәшриятында (1926 елга кадәр һәм 1936 елдан башлап директоры, 1934-36 елларда баш мөхәррир), 1923 елда Яшь юксыл газетасын оештыруда катнаша. Бер үк вакытта 1924—32 елларда ВКП(б)-ның Башкортстан өлкә комиссариатында: инструктор, 1931-32 елларда В.И.Ленин һәм И.В.Сталин хезмәтләрен башкорт теленә тәрҗемә итү буенча комиссиянең җаваплы мөхәррире; 1925-26 елларда “Башкурдистан” гәз., 1928-31 елларда “Алласыз” журналы, 1932-36 елларда (өзеклек белән) “Октябрь” журналы («Агыйдел») мөхәррире; 1928-32 елларда Башкортстан пролетар язучылар ассоциациясе рәисе.

1 нче Бөтенсоюз совет язучылары съезды (Мәскәү, 1934) делегаты. Репрессияләнә (1938), атып үтерелә. 1956 елда аклана. Туган авылындагы мәктәпкә язучының исеме бирелгән, мәктәп алдында һәйкәл, Уфада Ишемгул яшәгән йортка мемориаль тактаташ куелган.

## Иҗаты
Беренче шигырьләре 1917 елда «Кармак» һәм «Шура» журналларында басыла. Язучы иҗатына жанрлар һәм тематика төрлелеге хас. “Комсоколонналар” (1934) шигырьләр җыентыгында, “Тракторчы Айсылу”, “Юллар”, “Җыр башы” поэмаларында һ.б. яңы тормыш өчен фидакяр көрәшүче социалистик төзелеш энтузиастлары — комсомоллар образы тудырылган. “Алласыз көлү” (1930), “Сабир мулланың кабердән язган хаты” (1935) китапларына дини фанатизмны «фаш иткән» әсәрләр кергән. Ишемгул әсәрләре рус, татар теленә тәрҗемә ителгән.

## Басмалар
* Ишемгулов Б. Контрреволю­ция көннәрендә динчеләр. – Казан, 1927. – 40 б. 
* Ишемгулов Б. Рус самодержавиесе һәм мөселман дини нәзарәте — M., Центриздат, 1930. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе. 

Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Атеистлар
Игорь Смирнов

**Игорь Смирнов** (Игорь Валентин улы Смирнов, *[[рус]]ча* *Игорь Валентинович Смирнов*) – балет куючы, мөгаллим, Тукай бүләге иясе.

## Тәрҗемәи хәле
1926 елның 8 декабренда Сарытауда туа. 1989 елда Мәскәүдә вафат.

Мәскәү хореография училищесын (1944), ГИТИСның балет куючылар бүлеген (1951) тәмамлый.1944 - 1949 елларда Мәскәү консерваториясе каршындагы опера студиясендә балет куючы булып эшли.1960 - 1961 елларда Мәскәүдә Станиславский һәм Немирович-Данченко театрында баш балет куючы. 1967 - 1989 елларда Мәскәү сәнгать институтында хореография кафедрасы мөдире.

1953 - 1954 елларда Румыниядә, 1963 - 1964 елларда Япониядә, Монголиядә, Аргентинада  балет куючы, мөгаллим булып эшли.

1958 - 1960, 1962, 1964 - 1967 елларда Карелия АССРның Петрозаводск шәһәре музыкаль театрынының баш балет куючысы.

## Иҗаты
И. Смирновның Петрозаводскида куйган балет спектакльләре Карелиядә һөнәри балет сәнгате тууга нигез булалар.
.
#### Театрда
* «*Бакыр җайдак*» Р. Глиэр (1950, Ташкәнт),(1954, Бүкрәш, Румыния)
* «*Маскарад*» Л. Лапутин (1958, Ташкәнт), (1961, Мәскәү), (1965, Карелия)
* «*Сампо*» Г.- Р. Синисало (1959, Карелия)
* «*Аккош күле*» Пётр Чайковский (1960, Карелия), (1963, Токио, Япония), 
* «*Хәтерлим мин матур бер мизгелне*» Г. –Р. Синисало (1962, Казан), (1963, Харковь)
* «*Сөюдән көчлерәк*» Г.-Р. Синисало (1966, Карелия)
* «*Жизель*» А. Адан (1967, Карелия)
* «*[[Су анасы (балет)|Су анасы]]*» Әнвәр Бакиров (1970, Казан)
* «*Кижи легендасы*» Г.-Р. Синисало (1973, Карелия)

#### Кинода
Яшь чагында берничә кинофильмда уйный.

* «*Горькийның балачагы*» к/ф (1938) – *Лёнька*
* «*Яков Свердлов*» к/ф (1940) – кече *Лёнька Сухов*
* «*Тимур һәм аның балачагы*» к/ф (1940) – *Сима Симаков*

#### Вакытлы матбугатта
Хореографияга караган мәкаләләре даими басыла.

*Смирнов И. В.* Искусство балетмейстера : [Учеб. пособие для культ.-просвет. фак. вузов культуры и искусств]. — М.: Просвещение, 1986.

*Смирнов И. В.* ... танцует Карелия : Заметки и размышления балетмейстера. — Петрозаводск : Карелия, 1977; 2-е изд., испр. и доп. — Петрозаводск : Карелия, 1981.

#### Китаплары
* «Работа балетмейстера над хореографическим произведением» . М., 1979. 
* Искусство балетмейстера. М, 1986.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1959) 
* Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (1973) – Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында Әнвәр Бакировның «*[[Су анасы (балет)|Су анасы]]*» балетының либреттосын язган һәм сәхнәгә куйган өчен (төп партия *Алмай*ны башкарган Ревдар Садыйков, музыка җитәкчесе Хәсби Фазлуллин, автор Әнвәр Бакиров белән берлектә)
* Карелия АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1974)
* Карелия АССРның дәүләт премиясе (1974)
* РСФСРның халык артисты (1978)
* РСФСРның М.И. Глинка исемендәге дәүләт премиясе (1986)

## Чыганаклар
# Колосёнок С. Театр нашего города. — Петрозаводск, 1977.
# Генделева Ю. Музыкальный театр Карелии: Очерк истории. — Петрозаводск, 2009.

## Тышкы сылтамалар
    Г. Тукайга багышланган махсус портал

  Милләттәшләр.ру сайты
## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Кече Муйнак (Зиянчура районы)

**Кече Муйнак** — Башкортстанның Зиянчура районында урнашкан авыл. 2009 елның 1 гыйнварына биредә  92 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Евгений Кузин

**Евгений Кузин**, Евгений Андриян улы Кузин (, *1933 елның 2 апреле, СССР, Урта Идел крае, Майна районы, Кече Кандал ― 2004 елның 16 июне, РФ, ТР, Казан*) – театр артисты, мөгаллим, ТАССР халык (1975), РСФСР атказанган (1981) артисты, Тукай бүләге иясе (1981).

## Тәрҗемәи хәле
1933 елның 2 апрелендә Урта Идел крае (хәзерге Сембер өлкәсе  Майна районы Кандал авыл җирлеге)  Кече Кандал авылында туган. 2004 елда Казанда вафат.

Казан дәүләт университетының геология факультетын (1956) тәмамлый. Геолог булып эшли.

1958 елдан язмышын Казан дәүләт академия рус Зур драма театры белән бәйли. 1985 - 1987 елларда театрның директоры.

35 ел дәвамында Казан театр училищесында актёр сәнгате фәненнән укыта, сәнгать җитәкчесе була.

Казан шәһәр һәм Татарстанның Югары советына сайлана. Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе комитеты әгъзасы.

## Иҗаты
Студент чакта ук Качалов театрында яшь Максим Горькийны уйный.
  
Мәскәүдә Татарстан АССР әдәбияты һәм сәнгате көннәрендә уйнау өчен тайгадан чакыртып кайтаралар.
 
40 ел буена бик күп образлар тудыра. Алар Татарстанның театр сәнгате тарихына кергән. Ул гади халыктан чыккан, эшчән, намус төшенчәсе югары булган каһарманнарны уйный.

#### ''Рольләре''

* Сергей Сорокин ("*Затейник*"), 
* Канунин ("*Мәхәббәт турында эш*”), 
* Позднышев ("*Коеп яуган арада*”), 
* Садовник ("*Бердәнбер шаһит*”), 
* Старосельский ("*Озату*”), 
* Михай Груя ("*Изгедән дә изге*”), 
* Лоншаков ("*Катнашучылар*”), 
* Коновалов ( *"Астория" кунакханәсе*”), 
* Хлудов ("*Чабу*" М. Булгаков), 
* сэр Томас ("*Әйе я юк*” У. Гибсон), 
* Василий Кузякин ("*Мәхәббәт һәм күгәрченнәр*” В. Гуркин).

## Мактаулы исемнәре, бүләкләре
Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (1981) – В.И. Качалов исемендәге  Казан дәүләт академия рус Зур драма театрында М. Шатровның “*Большевиклар*” һәм А. Штейнның “*Астория*” *кунакханәсе*” спектакльләрендә баш каһарманнарны уйнаган өчен.

* Хөрмәт Билгесе ордены
* Татарстан АССРның халык артисты.
* РСФСРның атказанган артисты (1981).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Александр Воронин. Судьба Евгения хранила. Казанские ведомости.01.04.2003
#Ю.А. Благов. Качалов и качаловцы.Казан, 2008.
# Память и надежда. Республика Татарстан.18 июня 2004г. http://www.tatpin.ru/karta.php?t=0&id=103

## Тышкы сылтамалар

*  Казан театр музее 
*    Габдулла Тукайга багышланган махсус портал
* Л. Агеева. Нужен ли театральный музей Казани?http://kazan-opera.ru/about/press/2634/ 

## Моны да карагыз

Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Геологлар