open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gang

**Gang** (hindi *गङ्गा*) - İndiä yılğası, dönyanıñ iñ sulı yılğalarınıñ berse (Amazonkadan häm Kongodan soñ).

Yılğa ozınlığı - 2700&nbsp;km.

Yılğa başı - Könbatış Gimalaylarında urnaşa, Hind-Gang tigezlegendä ağa, Bengal qultığına quşa. Gang häm Brahmaputra yılğaları zur deltasın formalaşa.

Yılğa basseynı mäydanı - 1 060 000&nbsp;km².

Hinduist riwäyätlärendä: Ganga - kük yılğası cirgä töşkän häm Gang yılğasına äwerelgän.

İnduistlar Gang yılğasına xacğa baralar. Gang yarlarında mäyetlärne yandıru induist yolası ütkärelä.

Yılğa suğaru öçen aktiv qullanıla.

Gang basseynı - Cirneñ iñ küp xalıqlı töbäklärenneñ berse.

Gang - Bengaliäneñ töp su yulı bulıp tora.

Gang yılğası buylarında 2001 yılda 500 mln tiräsendä keşe yaşi.

### Izgelekneñ çаğılışı

Böten ozınlığı buyınçа Ganga Xind dine tarafdarları öçen izge yılğa bulıp tora. Xind dine tarafdarları anıñ sularında qojınalar, alar näsel babalarına häm Xodaylarğa qullarına su alıp häm kire qoyıp ixtiram kürsätälär; alar çäçäklärne häm roza tac yafraqların täqdim itälär häm may belän tutırılğan häm fitillär (diyas) yandırılğan say balçıq sawıtlarnı yözderälär. Kire Gangadan qaytqanda, alar rituallarda qullanır öçen keçkenä miqdar su alıp baralar (Ganga dcal - turıdan turı mäğnädä Ganga suı).

Ganga Xind mifologiyäsendä izge sularnıñ çаğılışı. Cirle yılğalar Gangağa "oxşaş" häm qaycaq cirle Ganga dip atalalar. Könyaq Xindstanda Karnataka häm Tamil Naduda Kaveri yılğası Könyaqnıñ Gangası dip atala; Godavari Yılğasın xäkim Gautama Maxarişi üzäk Hindstanğa ağar öcen alıp barğan. Ganga Xind dinendä qayda bulsa da su qullanğanda qullanıla, häm böten izge sularda bar. Şuña da qaramastan Xind dine tarafdarı öcen çın yılğağa cumudan da därtländergec närsä yuqtır, bu böten gönaxlardan arındıra, bigräk tä Gangotri, Xaridvar, Prayag yäki Varanasi kebek Tirtha häm Kşetrada. Ganganıñ simvolik häm dini ähämiyätendä xättä skeptiklar kileşä. Cawaharlar Neru, üzeneñ köleneñ uçın Gangaga taşlarğa sorağan. Ul yazğança "Ganga ul Hindstan keşeläre yaratqan yılğa". Ul Xindstannıñ mädäniyäte simvolı häm şul uq Ganga.

## Sıltamalar
* Ганг — Словарь современных географических названий.

Төркем:Азия елгалары
Төркем:Һинд дине
Армияләрнең «Висла» төркеме

**Армияләрнең «Висла» төркеме** — (алман *Heeresgruppe Weichsel*) — Алман Кораллы көчләренең (вермахтның) эчендәге гаскәрләрнең оператив-стратегик берләшмәсе.

## Тарих
## Төркемне оештыру. Көнбатыш фронт 1939—1940

## Командирлар
### Армияләрнең «Висла» төркеменәң сәргаскәрә
* Генрих Гиммлер
* генерал-полковник Готтхард Хайнричи
* генерал-полковник Курт Штудент

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Великая война

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Армияләрнең «Дон» төркеме

**Армияләрнең «Дон» төркеме** — (алман *Heeresgruppe Don*) — Алман Кораллы көчләре (вермахт) эчендәге гаскәрләрнең оператив-стратегик берләшмәсе.

## Тарих
## Төркемне оештыру. Көнбатыш фронт 1939—1940
**Армияләрнең «Дон» төркеме** () — 1942 елның 21 ноябрендә Көнчыгыш фронтның  көньяк өлешендә оештыралган. 1943 елның 12 февралендә Армияләрнең «Көньяк» төркеме дип яңадан оештыралган.

23 ноябрьдә Сталинград һәм Көньяк-Көнбатыш фронтларның гаскәрләре Калач-на-Дону шәһәре янында тоташалар һәм дошманныкы 22 дивизяне чолгап алалар. «Малый Сатурн» операциясе нәтиҗәсендә Эрих фон Манштейн җитәкчелеге астында армияләрнең «Дон» төркеме җиңелә.

## Армияләрнең төркеменең сугыш юлы

## Командирлар
### Армияләрнең «Дон» төркеменең сәргаскәре
* Эрих фон Манштейн

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Великая война

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Kongo yılğası

**Kongo yılğası** şulay uq **Zair**, **Lualaba** - Üzäk Afrika yılğası, töp räweştä Kongo Demokratik Cömhüriätendä ağa.

Afrikanıñ iñ sulı yılğası häm ozınlığı buyınça Afrikanıñ ikençe yılğası. Sulılıq buyınça dönyanıñ ikençe yılğası (Amazonkadan soñ).

Ürge ağımda **Lualaba** dip yörtelä.

Ekvatornı ike tapqır kisep ütüçe dönyanıñ berdänber yılğası.

Basseyn mäydanı - 4 014 500 km².

Yılğa Mumen awılı yanında başlana.

Lualaba çığanağınnan yılğa ozınlığı - 4374 km, Çambeşi çığanağınnan - 4700 km.

## İqtisad

Yılğada berniçä möhim GES urnaşa: Nzila, Nseke, İnga.

## Tikşerenülär

Kongo yılğası ürge ağımın şotland ğalime **David Livingston** 1871 yılda tikşergän.

## Sıltamalar
*     Дмитревский Ю. Д., Олейников И. Н. Река Конго. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 150 с.;
*    Муранов А. П. Величайшие реки мира. — Л.: Детская литература, 1968. — 432 с. — 100 000 экз.;
*    Олейников И. Н. О водном режиме реки Конго и её притоков, в сборнике: Страны и народы Востока, в. 7. — М., 1969.;
*    Дмитревский Ю. Д., Олейников И. Н. Гидроэнергетические ресурсы бассейна реки Конго и их использование, там же;
*    Devroey Е. Le bassin hydrographique congolais, spécialement celui du bief maritime. — Brux., 1941.

Төркем:Африка елгалары
Төркем:Конго Демократик Җөмһүрияте елгалары
Төркем:Конго Җөмһүрияте елгалары
Төркем:Замбия елгалары
Төркем:Ангола елгалары
Төркем:Әлифба буенча елгалар
Армияләрнең «G» төркеме

**Армияләрнең «C» төркеме** — (алман *Heeresgruppe C*) — Алман Кораллы көчләре (вермахт) эчендәге гаскәрләрнең оператив-стратегик берләшмәсе.

## Тарих
## Төркемне оештыру. Көнбатыш фронт 1939—1940

## Сугыш гамәлләр

## Командирлар
### Армияләрнең «C» төркеменәң сәргаскәрә
* Йоханнес Бласковитц
* Герман Балк
* Пауль Хауссер
* Фридрих Шульц

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Великая война

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Америка грифлары

**Америка грифлары** (*Яңа Дөнья грифлары*, ) — карчыгасыманнар отрядыннан үләксә кошлары бер гаиләлеге. Төньяк һәм Көньяк Америка уртача һәм тропик климат белән илләрендә яши. Эре зурлыктагы һәм канат какмый очу кошлары. Тазкараларга (Иске Дөнья грифларына) ошыйлар.

Америка грифлары — зур үләксә кошлары. Озынлыгы 60–112 см. Каурыйлары көрәнсу кара. Тешеләр һәм иркәкләр тышкы яктан аерылмыйлар. Тараклы грифлар — анд һәм калифорния кондорлары һәм шаһ грифы — томшыгы нигезендә һәм маңгаенда калын кикриклары белән аерылып торалар.

## Ыруглар һәм төрләр
**[[Катарталар]] (''Cathartes'')**
* Күркә-катарта (*Cathartes aura*)
* Кече сары башлы катарта (*Cathartes burrovianus*)
* Зур сары башлы катарта (*Cathartes melambrotus*)
**Кара катарталар (''Coragyps'')**
* Америка кара катартасы (*Coragyps atratus*)
**Шаһ грифлары (''Sarcoramphus'')**
* Шаһ грифы (*Sarcoramphus papa*)
**Калифорния кондорлары (''Gymnogyps'')**
* Калифорния кондоры (*Gymnogyps californianus*)
**Кондорлар (''Vultur'')**
* Анд кондоры (*Vultur gryphus*)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Кошлар
Төркем:Хайваннар
Tigr yılğası

**Tigr** yä **Diclä** yılğası (törekçä *Dicle*, ğäräpçä * دجلة‎‎ Dijlah*) - Mesopotamiä töp ike yılğanıñ berse, ikençese - Yefrat yılğası.

Yılğa ozınlığı - 1900&nbsp;km.

Yılğa başı - könyaq Törkiädä, Tawr tawlarında urnaşa häm Xazar susaqlağıçınnan başlana.

Berençe 400&nbsp;km. Törkiädä, annarı 44&nbsp;km. Süriä häm Törkiä çigendä ağa.

1418&nbsp;km. Ğiraq ilendä ağa.

Basra şähäre yanında Tigr häm Yefrat yılğaları quşılıp Farsı qultığına ağa.

Tigr yarında Ğiraq başqalası - Bağdad urnaşa.

**Şatt-äl-Ğärab** (Tigr häm Yefrat quşılğannan soñ ağım) yarında port şähäre Basra urnaşa.

Borınğı waqıtta Tigr buyında küp şumer qalaları urnaşqan bulğan: **Nineviä**, **Ktesifon**, **Selevkiä**.

Şumernıñ Lagaş qalası 2400 b.e.q. yılda tözelgän kanal buyınça su belän tä'min itkän.

## Qoyar yılğalar
İñ zur qoyar yılğaları - Zur häm Keçe Zab, Diala, Kerxe, Äl-Uzaym.

Tigr yılğası möhim transport arteriäse bulıp tora.

## İsem

Borınğı grek iseme - *Τίγρης, Τίγρις* - **Tigris** borınğı farsı *tigra*, ä ul şumer süzennän - *ti-ig-ra* kilep çıqqan, ber tärcemäse buyınça "tiz yılğa". Ğäräp telenä şumer telennän - **Diclä** bularaq kilä.

## Törle tellärdä Tigr iseme

## Sıltamalar
* Тигр, река // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Азия елгалары
Төркем:Төркия географиясе
Төркем:Сүрия географиясе
Төркем:Гыйрак географиясе
Ğiraq

** Ğiraq Respublikası ** (Ğäräpçä: *جمهوريّة العراق*, İnglizçä: *Rebublic of Iraq*)

## Millätläre

Ğäräplär (75%-80%), Kördlär (15%-20%), Törekmännär (5%), Xaldeälelär, Ässüriälelär, İranlılar, Lurlar, Ärmännär

## Milli Dine

Räsmi dine: İslam: Şiğitlär (ğäräplär häm törkemännär) häm Sunnitlär(ğäräplär, törkemännär häm kördlär).
Başqa dinnär: Xristianlıq, Yähüd dine, Bahai, Mandä, Yezidi.

## Tarix

### Borınğı Tarix

Ğiraq (Mesopotamiä) dönyanıñ iñ borınğı tsivilizatsiälären tuu urını. Alarda Şumer, Babilon, Ässüriä sivilizatiläre. Ğiraq Farsı İmperiäse, Äl-İskädär İmperiäse, Roman İmperiäse sostavında bulğan.

### Urta Ğasırlar

656-da Ğiraqnı ğäräplär alalar

762-dän Bağdad Xaliflığı

1534-tän Ğiraq Ğosman İmperise sostavında

### Yaña Ğasırlar

1915-dä Ğiraqnı Britan İmperise ala. 1932-gä qädär Millätlär Ligası kontrolendä. 1932-dän - patşalığı

1968-dä Baas Partisı xäkim ala

1979-dan Saddam Hussein Ğiraqnıñ başı bula

1980-lärdä İran belän suğışlí

1990-da Ğiraq Küwäytne ala. AQŞ "Çüldä buran" operatinä itä

### Xäzergä Ğiraq

2003-da George W. Bush administratise Ğiraq qarşı suğışnı bağlí. 1 ay bulğan suğıştan soñ amerikannar Ğiraqlılarnı tär-mär itälär. Baädad köräşsez alalar. Ğiraq qarşı koaltise sostavına Böyek Britan, AQŞ, Australia, Pülşä däwlätläre bar. Alar üze ğäskärlären Ğiraqqa cibärälär

2004-nıñ yazdan Ğiraqta Mäğdi fätnäse

## Säyäsäte

Suğışqa qädär Ğiraqta ber genä säyäsi parti buldı. Bu parti - Baas partisı. Bu parti soçialistik parti dip sanıla.

Şuğıştan soñ Ğiraqta *Majlis al-Watani*(Milli Mäclis) oyıştırıla. Anda 250 urın. Ämma bu oyışmada xäkim yuq. Real xäkim ruxi liderlär qullarında. Alar arasında: Ayatollah Ali âl-Sistani

## Administrativ Bülüe

Ğiraq sostavında 18 muhafazah:

Räsem:Iraq-CIA WFB Map.png
* Al Anbar (âl-Ânbär)
* Al Basrah (âl-Basra)
* Al Karbala (âl-Kärbällä)
* Al Muthanna (âl-Mutanna)
* Al Qadisyah (âl-Qädisiä)
* An Najaf (ân-Näcäf)
* Arbil (Ärbil)
* As Sulaymaniyah (âs-Süläymäniä)
* At Tamim (ât-Täğmim)
* Babil
* Bağdad muhafazah
* Dahuk
* Dhi Qar (Zi Qar)
* Diyala (Diälâ)
* Maysan 
* Ninawa
* Salah ad Din (Salax âd-Din)
* Wasit

## Geografiäse

Urta Şäreqtä, Farsı Diñgezendä urnaşqan. Kürşeläre: tönyaqta Törkiä (Kördistan), könçığışta İran, könbatışta Süriäö Yordan, könyaqta Soğud Gäräpstan, könyaq-könçıäışta Küwäyt. Zur yılğaları: Afrat, Tigris, Şatt âl-Ğäräp. İñ biek tawı: Xaci İbrahim (3600 m). Zur şähärläre Bağdad, Basra, Mosul.

## İqtisadı

Näft yatmaları buyınça dönyada berençe yä ikençe urınnarda.

1991.dän sanktilär eşlilär. 1996 - 2002 "oil-for-food" programmı eşli. 2003.dän Ğiraqnıñ Näft İndustríğa investitilär kerälär.

## Demografiäse

Ğiraqta yäşäwçelärneñ 40% - 15 yäşle qädär yäşlär.

## Mädäniäte

Ğiraqnıñ mädäniäte bik borınğı. Borınğı Bolğarlar İsam dine Ğiraqlılardan (wäkile Äxmäd ibn Fadlan) alğan.

## Läñkerlär

* Coalition Provisional Authority 
* Arab Gateway: Iraq 
* BBC News Country Profile: Iraq
* CIA information on Iraq 
* Indepth Analysis of the Gulf War 
* Bush in Baghdad
* Iraq News 
* On a Small Bridge in Iraq

Төркем:Азия дәүләтләре
Үләксә ашаучы (кош)

**Үләксә ашаучы** () — тазкаралар ассемьялыгыннан **үләксә ашаучылар** () ыругының бердәнбер төре. Африка тазкараларының иң кечкенәсе. Башка тазкаралардан нәзек, озынча томшыгы белән белән аерылып тора. Ауразиянең һәм Африканың таулы өлкәләрендә очрый. Русиядә башлыча Кавказда яши. Үләксә ашап табигать санитары булып тора.

Кошның каурыйлары ак төсендәге кара озын каурыйлар канатлар кырыенда белән. Муенда каурый саргылт төсендәге. Башы пеләш җыерчыклар һәм утлы-сарылы тире белән. Томшыгы шулай ук сары, әмма аның очы кара төсле. Аяклары утлы-сарылы. Күзләрнең төсле катлавы кызгылт-көрән, койрыгы чөйсыман. Җиткән кошларның зурлыгы 60–70 см, авырлыгы 1,5–2,2 кг, канатлар колачы 165 см.
## Искәрмәләр

Төркем:Тазкаралар
Ерткыч кошлар

**Ерткыч кошлар** — очуда ау белән тукланучы кошлар. Алар яхшы күрү, корбанны тотып алу яки үтерү өчен яраклы зур тырнаклар һәм томшыкка ия булалар.

Көндезге ерткыч кошлар күпчелеге лачынсыманнар (*Falconiformes*) отрядына керәләр:
* карчыга кошлар (*Accipitridae*)
* балыкчы карчыга кошлар (*Pandionidae*)
* катип кошлар (*Sagittariidae*)
* лачын кошлар (*Falconidae*)
* америка грифлары (*Cathartidae*)

Төнге ерткыч кошлар ябалаксыманнар (*Strigiformes*) отрядына керәләр:
* ябалак кошлар (*Strigidae*)
* чырылдавык ябалак кошлар (*Tytonidae*)

Ерткычларча яшәү рәвешен шулай ук сорокопутлар, кеа, марабу, карга кошлар (козгын, ала карга, саескан, чәүкә), поморниклар алып бара.

Төркем:Кошлар
Төркем:Ерткычлар
Сәркатип кошы

**Сәркятип кошы** (*кятип кошы, секретарь кошы*, ) — лачынсыманнар отрядыннан **кятип кошларның** семьялыгының бердәнбер төре. Африкада яши. Авырлыгы 4 кг, озынлыгы 120–150 см, канатлар колачы 210 см. Озын аяклы. Күбесенчә җирдә җәяү йөри, әмма яхшы оча. Башлыча еланнар һәм вак кимерүче хайваннар белән туклана. Башында озын кара каурыйлар бар; элек хөкем кятиплары каз каурыйлары белән бизәлгән париклар киеп йөргәннәр, кошның исеме шуннан.

Африкада киң таралган бу кош — корбанын таптап үтерә торган бердәнбер ерткыч. Кятип кошы, маймыллар һөҗүменнән саклану өчен, оясын чәнечкеле агач өстендә кора. Һәм чебиләрен ашату-эчертү өчен, ул азыкны да, суны да кикереп чыгара ала.

## Билге
Сәркатип кошы Көньяк Африка Республикасы һәм Судан гербларында сурәтләнгән.


Файл:Emblem of Sudan.svg|Судан гербы


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Лачынсыманнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Кошлар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Өке

: *[[Байгыш|Байгыш (йорт чырайсыз ябалагы)]] белән бутамаска*

**Өке** (*мәче башлы ябалак*, шулай ук еш *байгыш*, ) — ябалаклар гаиләлегеннән өкеләр ыругыннан ерткыч кош. Ауразия һәм Төньяк Америкада таралган эре ябалак. Гәүдә озынлыгы 46–72 см. Урманнарда, тауларда яши, аларның аулак почмакларында оялый. Оялары җирдә, кыя араларында, агачларда. Утрак кош. Башындагы тырнаеп тора торган каурыйлары («колаклар») белән башка ябалаклардан аерылып тора.

Төркем:Өкеләр
Исаклы районы

**Исаклы районы** (, ) — Самар өлкәсенең төньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Исаклы авылы.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
1928 елга кадәр район җирләре Самар губернасының Богырыслан өязенә, 1928—1935 елларда — Урта Идел өлкәсенең Похвистнево, Сергиевск, Келәүле һәм Денискино районнарына кергәннәр иде. Район 1935 елда барлыкка килгән. 1962 елда район бетерелә, 1965 елда төзәтелә.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Исаклы авыл җирлеге
# Два Ключа авыл җирлеге
# Иске Вечканово авыл җирлеге
# Зур Микушкино авыл җирлеге
# Ключи авыл җирлеге
# Мордово-Аделяково авыл җирлеге
# Мордово-Ишуткино авыл җирлеге
# Яңа Ганькино авыл җирлеге
# Яңа Якушкино авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* История отдела ЗАГС муниципального района Исаклинский 

Төркем:Самар өлкәсе районнары
Барыслар

**Барыслар** (, грек *πανοζ* + *θερια* — «югары» җәнлек) — мәчелеләр гаиләлегенең эре җәнлекләр ыругы. Үз эченә биш төрне ала: ирбис (), юлбарыс, (), ягуар (), арыслан () һәм каплан ().

Бугазының төзелеше сәбәпле үкерә алалар.

## Искәрмәләр


Төркем:Мәчелеләр
Yefrat yılğası

**Forat**, **Yefrat** yä **Färat (Fırat) yılğası** (törekçä *Fırat*, ğäräpçä *الفرات*) - Törkiädä, Süriädä, Ğiraqta ağuçı yılğa, Könbatış Aziä iñ zur yılğası.

Ozınlığı 2780&nbsp;km., Morat yılğasınnan - 3065&nbsp;km., basseyn mäydanı - 765,8 meñ km².

Yefrat süze grek telennän kilep çıqqan, *Ευφράτης* - **äkren ağuçı yılğa** dip bilgeli.

## Päyğämbär itü

Möxämmät päyğämbär äytkäne buyınça "*Yefrat yılğası kibep betkännän soñ tabılğan xäzinälär nizağlarnı häm suğışlarnı kitererlär*."

## Yefrat tarixta

Şumer däwläte däwerendä Fırat buylarında küp möhim borınğı şähärlär kilep çığalar: **Mari, Sippar, Nippur, Şuruppak, Uruk, Ur, Eridu**.

Soñraq Fırat üzägendä Vavilon häm Ässiriä däwlätläre kilep çäqqannar.

## Sıltamalar

*    Евфрат, река в Азии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Евфрат // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1906—1913.

Төркем:Азия елгалары
Төркем:Төркия географиясе
Төркем:Сүрия географиясе
Төркем:Гыйрак географиясе
Асаф Вәлиев

**Асаф Әсгать улы Вәлиев** — популяр эстрада җырчысы, Татарстан Республикасының халык артисты.

Актаныш районы Адай мәктәбен тәмамлагач, Минзәлә педучилищысында белем ала. Казан дәүләт педагогия институтының музыка факультетын (1980), Казан дәүләт консерваториясенең вокал факультетын (1986) тәмамлый (остазлары И.Ишбуләков, Э.Трескин, С.Җиһанова). Консерваториядә укыганда Виктор Деринг җитәкчелегендәге Казан шәһәр киночелтәре джаз оркестрында солист булып эшли. Укуын тәмамлагач 1986 елда Асафны Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенең эстрада бүлегенә эшкә чакыралар. 1989 елда «Татар җыры» халыкара фестиваль-конкурсында лауреат исеменә лаек була (1 нче премия). 1993 елда Татарстанның атказанган артисты исеме бирелә. 1994 елдан «Асаф» җыр театрының  сәнгать җитәкчесе һәм солисты (Казан). Россия, Финляндия, Төркия, Украина, Узбәкстан, һ.б. илләрдә гастрольләрдә була. 2000 елда Татарстанның халык артисты исеменә лаек була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
64-нче армия

**64-нче армия** (64 А) – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).

*Төп мәкалә [[Сталинград сугышы]]*

1942 елның 2 сентябрендә генерал Ф. Паулюсның 6-нчы армиясе Сталинград янына килеп җитә. Аңа генераллар Василий Чуйков (1900-1982) һәм М.С. Шумилов (1895-1975) җитәкчелегендәге 62-нче һәм 64-нче армияләргә каршы тора.

Хәрәкәттәге армия
## Тарих
**62-нче армия**  – 1942 елның 10 июлендә оештырылган.
1943 елның 1 маендә 64-нче гаскәре батырлыгы һәм ныклыгы өчен 7-нче Гвардия гаскәре исеменә ия булган.
### Хәрәкәттәге армияда

## Командирлар
**Сәргаскәрләр:**
* Михаил Шумилов

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Шиде

**Шиде** — Агыйдел бассейнындагы гидроним һәм топоним. 
* Шиде (Бәләкәс кушылдыгы) — Иглин районыны буйлап агучы елга. 
* Шиде (Сәләвек кушылдыгы) — Ишембай районы буйлап агучы елга. 
* Шиде (Җигән кушылдыгы) — Ишембай районы буйлап агучы елга. 

## Шулай ук
Баш Шиде, Карашиде, Кече Шиде, Олы Шиде — авыллар. 

Төркем:Гидронимнар
Ягуар

**Ягуа́р** () — мәчелеләр гаиләлегеннән барыслар ыругыннан эре җәнлек. Дөньяда зурлыктагы буенча өченче, ә Төньяк һәм Көньяк Америкада беренче мәче булып тора. Мексикадан көньякка таба Парагвай һәм Аргентинаның төньягына кадәр очрый.

Гәүдә озынлыгы (койрыксыз) 120–185 см, койрык озынлыгы 45–75 см, авырлыгы 36–113 кг, күпчелектә 60–90 кг, аерым очракларда 120 кг кадәр. Табигатьтә иң зуры 158 кг. Теше 20 % ка кечкенәрәк һәм җиңелрәк. Биеклеге 68–76 см, сирәк кенә 81 см кадәр. Төсе кызгылт-сары, кара боҗралар, таплар һәм тимгелләре белән капланган. Тропик һәм субтропик урманнарда яши. Күбрәк төнлә актив була. Агачка үрмәләп менә ала.

## Искәрмәләр
Төркем:Барыслар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Умырткалылар
Төркем:Зоология
Шонталы районы

**Шонталы районы** (, ) — Самар өлкәсенең төньягында урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Шонталы станциясе.
## Тарих
1928 елга кадәр район җирләре Самар губернасының Бөгелмә өязенә, 1928—1935 елларда — Урта Идел өлкәсе Богырыслан округы Келәүле, Чаллыбаш, Сергиевск районнарына кергән. Район 1935 елның 4 февралендә *Денис районы* буларак төзелә (үзәге — Денис авылы). 1940 елда район үзәге Шонталыга күчерелгә, район исеме **Шонталы районы** итеп үзгәртелә.

1963 елда район зурайтыла, аның составына Келәүле һәм Чаллыбаш районнары кертелә, әмма 1965 елда район кире кечерәйтелә.
## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Шонталы авыл җирлеге
# Артюшкино авыл җирлеге
# Васильевка авыл җирлеге
# Денис авыл җирлеге
# Иске Шонталы авыл җирлеге
# Каменка авыл җирлеге
# Канаш авыл җирлеге
# Салейкино авыл җирлеге
# Туарма авыл җирлеге
# Четырла авыл җирлеге
# Яңа Кувак авыл җирлеге

## Районда туган күренекле кешеләр
* Әсхәт Җиһаншин, хәрби диңгезче.

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе районнары
Зур мәчеләр

**Зур мәчеләр** () — мәчелеләр асгаиләлеге. Гаиләлегенең эре мәчеләрен эченә ала. Әмма зурлыгына түгел, ә тел асты сөяге төзелешенә карап исәплиләр.

## Ыруглар һәм төрләр
* барыслар (*Panthera*)
** ирбис (*P. uncia*), элек бу төрне монотөрле *Uncia* ыругына керттеләр (*U. uncia*)
** юлбарыс (*P. tigris*)
** ягуар (*P. onca*)
** арыслан (*P. leo*)
** каплан (*P. pardus*)
* төтенсу капланнар (*Neofelis*)
** төтенсу каплан (*N. nebulosa*)
** Борнео төтенсу капланы (*N. diardi*), соңгы вакытка кадәр төтенсу капланы астөре буларак исәпләнгән (*N. n. diardi*)

## Искәрмәләр

Төркем:Мәчелеләр
Мәчелеләр

**Мәчелеләр** () — ерткычлар отрядыннан бер семьялык. Зурлыклары кечкенәдән башлап (мәче) бик зурга кадәр (юлбарыс) булганнары бар. Йомры башлы; койрыгы, кагыйдә буларак, озын. Тәпиләрендә бик үткен, кәкре эчкә батып керә торган тырнаклары бар. Казык тешләре таза һәм үткен. Йоны кыска, төрле төстә, кайберләренең төсе ачк. Барлыгы 37 төре исәпләнә: арыслан, юлбарыс, каплан, селәүсен, гепард, мәче һ.б.

Русиядә 9 төре яши: амур мәчесе (*Prionailurus bengalensis euptilurus*), камышлык мәчесе (*Felis chaus*), киек мәче (*Felis silvestris*), Африка киек мәчесе (*Felis libyca*), манул (*Felis manul*), селәүсен (*Lynx lynx*), амур юлбарысы (*Panthera tigris altaica*), амур капланы (*Panthera pardus orientalis*), ак каплан (*Uncia uncia*). Татарстанда селәүсен яши.

Кылычтеш мәчеләр ассемьялыгы тулысынча 10&nbsp;000 ел элек кырылып беткән.

## Искәрмәләр


Төркем:Мәчесыманнар

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар
Кошки районы

**Кошки районы** (, ) — Самар өлкәсенең төньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Кошки авылы.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1929 елда барлыкка килгән. 1962 елда район составына Елхау районы кертелә.

1992 елда Елхау районы кире чыгарыла.
## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Кошки авыл җирлеге
# Дала Шонталасы авыл җирлеге
# Зур Ермаково авыл җирлеге
# Зур Константиновка авыл җирлеге
# Зур Романовка авыл җирлеге
# Иске Максимкино авыл җирлеге
# Надеждино авыл җирлеге
# Орловка авыл җирлеге
# Рус Васильевка авыл җирлеге
# Түбән Быковка авыл җирлеге
# Четыровка авыл җирлеге
# Шпановка авыл җирлеге
# Яңа Карамалы авыл җирлеге

## Танылган шәхесләр
* Виталий Копылов (1926-1995), инженер, Социалистик Хезмәт Каһарманы.

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе районнары
Төркем:Кошки районы
Сергиевск районы

**Сергиевск районы** () — Самар өлкәсенең төньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Сергиевск авылы.
## Тарих
1928 елга кадәр район җирләре Самар губернасының Богырыслан өязенә кергәннәр. Район 1935 елда барлыкка килгән.

1963 елда район бетерелә, 1965 елда төзәтелә.

## Районда туган танылган шәхесләр
* Владимир Акимов (*[[1950]], Янтурай*), Русиянең атказанган, Татарстанның халык рәссамы.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **Суходол шәһәр җирлеге**
# Сергиевск авыл җирлеге
# Антоновка авыл җирлеге
# Воротнее авыл җирлеге
# Елшанка авыл җирлеге
# Захаркино авыл җирлеге
# Калиновка авыл җирлеге
# Кандабулак авыл җирлеге
# Кармало-Аделяково авыл җирлеге
# Красносельское авыл җирлеге
# Кутузовский авыл җирлеге
# Липовка авыл җирлеге
# Светлодольск авыл җирлеге
# Серноводск авыл җирлеге
# Соргыт авыл җирлеге
# Черновка авыл җирлеге
# Югары Орлянка авыл җирлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе районнары
Karaçi

**Karaçi** (urdu *کراچی*,  sindhi *ڪراچي*) - Paqstan könyağında urnaşqan port qalası. Paqstan iñ zur şähäre häm dönyanıñ iñ zur şähärläreneñ berse. Sind töbäge başqalası.

Xalıq sanı 13 205 339 keşe (2010).

Paqstannıñ töp aqçalıq, bank, sänäği, säwdä üzäge.

Däwlät iñ zur şirkätläre, tuqıma eşkärtü, avtomobil sänäğäte, Könyaq Aziä belem birü üzäkläre urnaşqan.

Bäysez Paqstan berençe başqalası, 1958 yılda başqalası **Ravallindi** şähärenä küçerelä.

Şähär mäydanı - 3 527&nbsp;km².

Karaçi  cirle xalıq **"Utlar ile"** (روشنیوں کا شہر) dip yörtä, urdu telendä **"Şähärlär käläşe"** (عروس البلاد) häm "Qaida şähäre" (شہر قائد) digän süz.

## Tarix

18 ğasırda keçe balıqçı awılı bulğan.

1795 yılda sindh portı tözelgän.

1839 yılda Böyekbritaniä qalanı basıp ala.

Şähär Britaniä iñ töp Ğäräbstan diñgeze portlarınıñ bersenä äwerelä.

1947-1958 yılda bäysez Paqstan başqalası.

Paqstan eşmäkärlek başqalası.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Пакьстан шәһәрләре
Карачи (Киров өлкәсе)

**Карачи** () — Киров өлкәсенең Нулин районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (96%).

## Искәрмәләр

Төркем:Нулин районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Армияләрнең «Төньяк Украина» төркеме

**Армияләрнең «Төньяк Украина» төркеме** — (алман *Heeresgruppe Nordukraine*) — Алман Кораллы көчләре (вермахт) эчендәге гаскәрләрнең оператив-стратегик берләшмәсе.

## Тарих
## Төркемне оештыру.
**Армияләрнең «Төньяк Украина» төркеме** () — 1944 елның 4 апрелендә Армияләрнең «Көньяк» төркеме нигезендә оештыралган. Көнбатыш Украинада барган сугышта катнашкан. 1944 елның 23 сентябрендә Армияләрнең «A» төркеме дип яңадан оештыралган.

## Армияләрнең төркеменең сугыш юлы

## Командирлар
### Армияләрнең «Төньяк Украина» төркеменәң сәргаскәрә
* Вальтер Модель
* Йозеф Гарпе

## Армияләрнең «Төньяк Украина» төркеменең сугыш һәм сан составы
* 1-нче алман танк армиясе 
* 4-нче алман танк армиясе
* 1-нче Венгрия армиясе
** 44 дивизия
*** 900 мең кеше 
*** 5 танк дивизия һәм 1 моторлаштырылган дивизия
*** 700 очкыч
**** 900 танк 
**** 6300 артиллерия системалары һәм миномётлар

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Tessin, Georg. «Verbände und Truppen der deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945» (Volume IV), Biblio Verlag, Osnabrück, 1976. ISBN 3-7648-1083-1

## Сылтамалар
* Великая война

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Армияләрнең «Көньяк Украина» төркеме

**Армияләрнең «Көньяк Украина» төркеме** — (алман *Heeresgruppe Südukraine*) — Алман Кораллы көчләренең (вермахтның) эчендәге гаскәрләрнең оператив-стратегик берләшмәсе.

## Тарих
1944 елда 2-нче Украина фронтын җитәкләгән һәм Толбухин җитәкләгән 3-нче Украина фронты белән фашист төркемен "Көньяк Украина" тар-мар итә.

## Төркемне оештыру.
**Армияләрнең «Көньяк Украина» төркеме** () — 

## Армияләрнең төркеменең сугыш юлы

## Командирлар
### Армияләрнең «Көньяк Украина» төркеменәң сәргаскәрә
* Фердинанд Шёрнер
* Йоханнес Фриснер

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Великая война

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Армия төркеме «Лигурия»

**Армия төркеме «Лигурия»** — (алман *Heeresgruppen Ligurien*, яки **LXXXXVII Army**) — Алман Кораллы көчләре (вермахт) эчендәге гаскәрләрнең оператив-стратегик берләшмәсе.

## Тарих
## Төркемне оештыру.
**Армия төркеме «Лигурия»** (, яки **LXXXXVII Army**) — 1942 елның 21 ноябрендә Көнчыгыш фронтның  көньяк өлешендә оештыралган. 1943 елның 12 февралендә Армияләрнең «Көньяк» төркеме дип яңадан оештыралган.

## Армия төркеменең сугыш юлы

## Командирлар
### Армия төркеме «Лигурия»нәң сәргаскәрә
* Родольфо Грациани

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Великая война

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Чаллыбаш районы

**Чаллыбаш районы** (, ) — Самар өлкәсенең төньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Чаллыбаш авылы.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
1919 елга кадәр район җирләре Самар губернасының Ставрополь өязенә, 1919—1928 елларда — Самар губернасының Мәләкәс өязенә кергәннәр иде. Район 1928 елның 16 июлендә Урта Идел өлкәсенең Богырыслан округы составында төзелә.

1935 елда район составыннан Кутузовский һәм Шонталы районнары аерылып чыгарылалар.

1963 елда район бетерелә, аның территориясе Шонталы районы составына кертелә. 1965 елда район төзәтелә.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Чаллыбаш авыл җирлеге
# Дәүләзәр авыл җирлеге
# Каменный Брод авыл җирлеге
# Краснояриха авыл җирлеге
# Красный Строитель авыл җирлеге
# Озерки авыл җирлеге
# Сиделкино авыл җирлеге
# Токмаклы авыл җирлеге
# Чуаш Урметьевосы авыл җирлеге
# Эштебенькино авыл җирлеге
# Яңа Аделәково авыл җирлеге

## Районда туган танылган кешеләр
* Зәкия Туишева *([[1919]], [[Зәет]])* - театр әртисе, режиссёр, ТАССР халык әртисе (1969).

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе районнары
Үләксә ашаучылар

**Үләксә ашаучылар**, **некрофаглар** или **мәет ашаучылар** — үләксә белән тукланучы җанварлар. Ерткычлыкка каршы килсә дә, бер төркемдә дә була алалар.

Үләксә белән сыртланнар, африка марабуы, кабер коңгызлары, көрән аюлар, дуңгызлар һәм башка хайваннар  туклана.

Тираннозаврлар да үләксә ашаучы булган дигән теория бар..

## Искәрмәләр

Төркем:Трофик экология
Елхау районы

**Елхау районы** () — Самар өлкәсенең төньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Елхау авылы.
## География
### Чиктәшлек

Төп елгалар — Кондырча, Олы Әүрәл.

## Тарих
1928 елга кадәр район җирләре Самар губернасының Ставрополь һәм Самар өязләренә кергәннәр иде. Район 1928 елның 16 июлендә Урта Идел өлкәсенең Самар округы составында төзелә.

1962 елда район бетерелә, аның территориясе Шонталы районы составына кертелә. 1992 елда район төзәтелә.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Елхау авыл җирлеге
# Берёзовка авыл җирлеге
# Красные Дома авыл җирлеге
# Красное Поселение авыл җирлеге
# Никитинка авыл җирлеге
# Коры Әүрәл авыл җирлеге
# Тупли авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе районнары
Benäzir Bhutto

**Benäzir Bhutto** (1953, Karaçi - 2007, Ravalindi) - Päqstan İslam Cömhüriäteneñ premyer-ministrı (1988-1990, 1993-1996). Yaña tarixta İslam ilendä berençe xatın-qız xökümät räise.

Ozaq möhäcirlektän soñ Watanına qayta.

2007 yılnıñ 18 oktäberendä anı ütermäkçe bulu näticäsendä 130 keşe wafat, 500 keşe yaralanğan bula.

2007 yılnıñ 27 dekaberdä terroristik akt näticäsendä Benäzir Bhutto üterelä.

Benäzir Bhuttonı üterü öçen Äl-Qağidä üz cawaplığın ala.

## Tärcemäi xäl
Qatnaş ğailädä tuğan: ätise - päqstanlı, änise - İranlı körd.

Ätise **Zülfiqär Ali Bhutto** Päqstan prezidentı häm premyer-ministrı bulğan.

Benäzir Bhutto premyer-ministr bulğanda neft çığanaqların millätläşterä, nadanlıqnı kimetä, balalar poliomelit awıruın ciñä, yarlı awıllarğa ut häm su ütkärä. Premyer-ministr bulğanda xätta balanı taba.

Läkin Benäzir idärä itkän çorda ildä rişwätçelek bik üskän häm Bhutto xökümäte istiğfağa (otstavkağa) kitergä mäcbür bula.

Näticädä Benäzir ikençe märtäbä möhäcirlekkä qaça.

Ulı häm ike qızı bar.

Ozaq möhäcirlektän soñ Watanına qayta.

2007 yılnıñ 18 oktäberendä anı ütermäkçe bulu näticäsendä 130 keşe wafat, 500 keşe yaralanğan bula.

2007 yılnıñ 27 dekaberdä terroristik akt näticäsendä Benäzir Bhutto üterelä.

Benäzir Bhuttonı üterü öçen Äl-Qäyedä üz cawaplığın ala.

Benäzir Bhutto ütereleşen böten dönya cämğiäte ğäyepläde.

## Ädäbiät
*    Густерин П. Тайны семейства Бхутто // Азия и Африка сегодня. 2008, № 5.
*    Суворова А. Беназир Бхутто: портрет в двух ракурсах.— М.— 2013.

Төркем:Шәхесләр:Пакьстан
Ставрополь районы

**Ставрополь районы** () — Самар өлкәсенең төньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Тольятти шәһәре (район эченә керми).
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
1922 елга кадәр район җирләре Самар губернасының Ставрополь өязенә, 1922—1924 елларда — Самар губернасының  Ставрополь һәм Мәләкәс өязләренә, 1924—1928 елларда — Самар губернасының Мәләкәс өязенә кергәннәр иде. Район 1928 елның 16 июлендә Урта Идел өлкәсе составында төзелә.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Александровка авыл җирлеге
# Бахилово авыл җирлеге
# Васильевка авыл җирлеге
# Выселки авыл җирлеге
# Җигүле авыл җирлеге
# Кирилловка авыл җирлеге
# Луначарский авыл җирлеге
# Мусорка авыл җирлеге
# Осиновка авыл җирлеге
# Пискалы авыл җирлеге
# Подстепки авыл җирлеге
# Приморский авыл җирлеге
# Севрюкаево авыл җирлеге
# Сосновый Солонец авыл җирлеге
# Ташелка авыл җирлеге
# Олы Рязань авыл җирлеге
# Тимофеевка авыл җирлеге
# Түбән Сөнчәләй авыл җирлеге
# Узюково авыл җирлеге
# Хрящевка авыл җирлеге
# Югары Белозерки авыл җирлеге
# Югары Сөнчәләй авыл җирлеге
# Ягодное авыл җирлеге
# Яңа Бинарадка авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе районнары
Похвистнево районы

**Похвистнево районы** (, , ) — Самар өлкәсенең төньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Похвистнево шәһәре.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
1928 елга кадәр район җирләре Самар губернасының Богырыслан өязенә кергәннәр. Район 1929 елда *чуаш [[милли район]]ы* буларак барлыкка килгән.

1930 елда район үзәге Сосновка авылына күчерелә; Сосновкага *Сталино* исеме кушыла, район исеме *Сталино районы* итеп үзгәртелә. 4 елдан соң район үзәге Похвистневога кире күчерелгән.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Гали авыл җирлеге
# Иске Аманак авыл җирлеге
# Красные Ключи авыл җирлеге
# Кротково авыл җирлеге
# Кече Толкай авыл җирлеге
# Кече Ибрай авыл җирлеге
# Мәчәләй авыл җирлеге
# Олы Толкай авыл җирлеге
# Подбельск авыл җирлеге
# Рысай авыл җирлеге
# Савруха авыл җирлеге
# Староганькино авыл җирлеге
# Старопохвистнево авыл җирлеге
# Урта Аверкино авыл җирлеге
# Яңа Мансур авыл җирлеге

## Танылган шәхесләр
* Василий Радаев (1907-1991) — эрзә халык шагыйре һәм язучысы, «Сияжар» халык эпосын иҗат итүче автор.
* Артур Моро (1909-1989) — эрзә халык шагыйре, мөхәррир.
* Алексей Лукьянов (1910-1991) — совет эрзә шагыйре, прозаик, журналист. 
* Серафима Люлякина (1922-93) — эрзя халкы фольклорын саклаучы, язучы, әкиятче.
* Наил Гәрәев (1932) – дөнья Чемпионатында көмеш медальгә лаек көрәшче (грек-рим стиле), СССРның спорт остасы, РСФСРның атказанган тренеры.
* Числав Журавлев (1935-2018) — эрзә совет шагыйре һәм язучысы.

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе районнары
2-нче армия (Вермахт)

: *[[2-нче армия (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 2-нче алманнар армиясе]] белән чуалмагыз*

**2-нче армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Тарих
#### [[Мәскәү өчен сугыш]]
* 1941 елның 20 ноябрендә Алман 2-нче армия 48-нче танклар корпусының 9-нчы танклар дивизиясе Тим шәһәрен басып алды.

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* кавалерия генералы Максимиллиан фон Вейхс
* 1942 елның 15 июленнән — җәяүле гаскәр генералы (аннары генерал-полковник) Ганс фон Зальмут
* Вальтер Вайс
* Дитрих фон Заукен

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Mähäräcä

**Mähäräcä** yä **Maharaca** (sanskrit *महाराज, Mahārāja* , **"böyek patşa"**) - İndiä kenäze, indiäle iñ yuğarı däräcäse.

Puran qulyazması häm başqa hindus ädäbi häykäle buyınça mähäräcä - İndiä, Malakka, Sumatra 2 ğasırda bulğan däwläteneñ  başlığı.

Soñraq Britaniägä buysınğan illärdä mähäräcä titulı Britaniä xökümätennän birelä, qayçaqta cirle xakimnär üzenne "mähäräcä" dip iğlan itkännär, mäsälän *Gvalior İndor, Travankor, Vizyangram* mähäräcäläre.

## Sıltama
*Tej Ram Sharma (1989), A political history of the imperial Guptas: from Gupta to Skandagupta, Concept Publishing Company, ISBN 81-7022-251-6, "... Literally Maharaja means 'a great king' 

Törkem:Шәхесләр:Һиндстан
Төркем:Һинд дине
Красный Яр районы (Самара өлкәсе)

**Красный Яр районы** () — Самар өлкәсенең төньягында урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Красный Яр авылы.
## География
### Чиктәшлек

Төп елгалар — Сук, Кондырча, Идел.
## Тарих
1928 елга кадәр район җирләре Самар губернасының Самар өязенә кергәннәр. Район 1928 елда Урта Идел өлкәсенең Самар округы составында барлыкка килгән.

1963 елда бетерелгә, 1965 елда кире төзелә.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Волжский (Самар өлкәсе)|Волжский шәһәр җирлеге]]**
# **[[Мирный (Самар өлкәсе)|Мирный шәһәр җирлеге]]**
# **[[Новосемейкино|Новосемейкино шәһәр җирлеге]]**
# Красный Яр авыл җирлеге
# Иске Бинарадка авыл җирлеге
# Коммунарский авыл җирлеге
# Светлое Поле авыл җирлеге
# Хилково авыл җирлеге
# Хорошенькое авыл җирлеге
# Олы Каменка авыл җирлеге
# Олы Раковка авыл җирлеге
# Шилан авыл җирлеге
# Яңа Буян авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе районнары
Төркем:Самар өлкәсенең Красный Яр районы
4-нче армия (Вермахт)

: *[[4-нче армия (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 4-нче алманнар армиясе]] белән бутамагыз *

**4-нче армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Тарих
### Белосток-Минск сугышы
3 июльне көндез вакытында 3-нче танк төркеме  Полоцктан төньяк-көнбатышрак Көнбатыш Двинага чыга. 2-нче танк төркеме Березина аша чыга. 3 июльне 2-нче һәм 3-нче танк төркемнәрдән Клюгеның 4-нче танк армиясе оештырыла.

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* Гюнтер фон Клюге (1 декабрь 1938 — 19 декабрь 1941)
* Людвиг Кюблер (19 декабрь 1941 — 20 январь 1942)
* Готхард Хейнрици (20 январь 1942 — 1 июнь 1943)
* Ханс фон Зальмут (1 июнь 1943 — 31 июль 1943)
* Готхард Хейнрици (31 июль 1943 — 4 июнь 1944)
* Курт фон Типпельскирх (4 июнь 1944 — 30 июнь 1944)
* Винценц Мюллер (30 июнь 1944 — 8 июль 1944)
* Курт фон Типпельскирх (7 июль 1944 — 18 июль 1944)
* Фридрих Хоссбах (18 июль 1944 — 29 январь 1945)
* Фридрих-Вильгельм Мюллер (29 январь 1945 — 27 апрель 1945)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
17-нче армия (Вермахт)

: *[[17-нче армия (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 17-нче алманнар армиясе]] белән чуалмагыз*

**17-нче армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Тарих
### 1941 елның 22 июненә хәл
Полесьедан Кара диңгезгә кадәр 1 300 километрлы фронтта Герд фон Рундштедт җитәкчелеге астында армияләрнең «Көньяк» төркеме (44 алман, 13 румын дивизиләре, 9 румын һәм 4 маҗар бригадасы, 4-нче һава флоты һәм румын авиация ярдәме белән) урнашкан. Берләшмә 1-нче танк төркеме *(Эвальд фон Клейст)* , 6-нче *(ком. [[Фридрих Паулюс]])*, 11-нче *(ком. Ойген фон Шоберт)* һәм 17-нче *(ком. Карл-Хайнрих фон Штюльпнагель)* алман армиясе, 3нче *(ком. Петре Думитреску)* һәм 4-нче *(ком. Никлоае Чуперка)* румын армияләре һәм маҗар корпусы.

1944 елның апрель—мае Кырым һөҗүм операциясе белән билгеле булган. Шул операция нәтиҗәсендә 17-нче алман кыр армиясе тар-мар ителә, совет гаскәрләре Кырымны азат итәләр.

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* Герман Гот
* Фридрих Шульц

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Kinşasa

**Kinşasa** (1968 yılğa qädär **Leopoldvil**) - Kongo Demokratik Cömhüriäteneñ başqalası (1960 yıldan).

Kongo yılğasında, Brazzavil qalası qarşında urnaşa.

Xalıq sanı 10 076 099 keşe (2009), läkin 60% şähär cire awılça kürenep tora.

Xalıq sanı buyınça Afrikanıñ öçençe şähäre (Yohannesburg bergä, Qähirädän häm Lagostan soñ).

Xalıq kübese **frantsuzça** söyläşä.

## Tarix

XV ğasırda biregä **portugal**lar kilälär, annan soñ **belgiäle**lär basıp alalar.

1881 yılda mäşhür Afrikanı tikşerenüçe **Henri Morton Stenli** säwdä şähärlegenä nigez sala.

Berençe şähär iseme - **Leopoldvil** - Belgiä patşası Leopold II istälegenä dip yörtkän.

1920 yıldan Belgiä Kongosınıñ başqalası.

1960 yılda Kongo Belgiädän bäysezlegenä ireşä.

1966 yılda yaña isem - Kinşasa - birelä.

1974 yılda Kinşasa qalasında mäşhür boks suğışı Möhämmäd Ali häm Corc Forman arasında ütkärelä, bäyge näticäsendä Ali awır ülçäw buyınça ciñüçe titulın kire qaytara.

## Şähär klimatı




## Administrativ büleneş

## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Башкалалар
Төркем:Конго Демократик Җөмһүрияте географиясе
Төркем:Африка шәһәрләре
Красный Яр районы

* Красный Яр районы (Әстерхан өлкәсе) — Әстерхан өлкәсендә урнашкан муниципаль район.
* Красный Яр районы (Самар өлкәсе) — Самар өлкәсендә урнашкан муниципаль район.
* Красный Яр районы (Сарытау өлкәсе) — Сарытау өлкәсендә урнашкан муниципаль район; 1941—1956 елларда гамәлдә торган.
Северное районы

* Северное районы (Новосибирск өлкәсе) — Новосибирск өлкәсендә урнашкан муниципаль район.
* Северное районы (Ырынбур өлкәсе) — Ырынбур өлкәсендә урнашкан муниципаль район.
Nawab

**Nawab** yä **nabob** (urdu *نوّاب‎* , inglizçä *Nawaab*) - Böyek Mogollar İmperiäseneñ könçığış Hindstanı töbäkläre xakime iseme.

Böyek Mogollar İmperiäse yuqqa çıqqannan soñ Britaniägä buysınğan xakimnär şulay da yörtelä.

Başqa mäğnä buyınça Britaniädä häm Frantsiädä nawab, nabob - koloniälärdä **tiz bayığan keşe**  dip yörtelä.

Soñraq bay häm ataqlı induslar bolay da atala başlıy.

Annarı nawab yä nabob - **nuvoriş** mäğnäsendä kebek tiz bayığan sikergäk, tiray tibep yäşäwçe keşe dip yörtelä.

## Sıltama

*Encyclopaedia: Dhaka Nawab Estate

Törkem:Шәхесләр:ҺиндстанТөркем:Бөек Моголлар империясеТөркем:Хөкемдарлар
Батыр

**Батыр** (бахадур) - төрки һәм моногол халыкларында данлыклы атама. Батыр атамасы ир-атка хәрби батырлыклары өчен бирелгән.

## Халык иҗатында искә алынган батырлар
Камыр батыр, Турай батыр, Дутан батыр - татар халык әкиятләре геройлары.

Башкорт мәдәниятында Урал-батыр зур урын алып тора.

## Чыганаклар
* Зур Совет Энциклопедиясе.

Төркем:Титуллар
Satrap

**Satrap** (borınğı farsı *xšaθrapāvan* - **patşalıqnı saqlawçı**, farsı *شهربان‎*) - Borınğı Farsı İleneñ xakime, satrapiä başlığı.

Patşa tarafınnan raslanğan.

Üz cirendä salımnarnı cıyu, ğäskärne tä'min itü, xökem itü belän şöğellängän.

Zamana ädäbiättä zur illärgä buysınğan dönya xakime *satrap* dip yörtelä.

Rus häm bolğar telendä **izüçe**, **duamal**, zalim keşe bolay dip yörtelä.

## Tarix

Farsı İle satrapiägä büleneş Axemenid dinastiäse çorında (558-330 b.e.q.) kertelä.

Dariy I (522-486 b.e.q.) satrap sistemasın tärtipkä kitergän. 20 satrapiä buysındırılğan illargä turı kilgän, anda tuğan tellär, qanunnar saqlanğan bulğan, läkin üzäkkä salımnı tülägän.

İskändär Zölqarnäyn Farsı İlen basıp alıp satrap sitemasın saqlağan.

## Ädäbiät
*    A. T. Olmstead, History of the Persian Empire, 1948.
*    Pauly-Wissowa (comprehensive encyclopaedia on Antiquity; in German).
*    Robert Dick Wilson. The Book of Daniel: A Discussion of the Historical Questions, 1917. Available on home.earthlink.net.
*    Rüdiger Schmitt, «Der Titel 'Satrap'», in Studies Palmer ed. Meid (1976), 373—390.
*    Cormac McCarthy, All the Pretty Horses, 1992.

Төркем:Титуллар
Төркем:Хөкүмәт
Төркем:Ахәменид дәүләте
2-нче танк армиясе (Вермахт)

**2-нче танк армиясе** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Тарих
2-нче танк армиясе
#### [[Белосток-Минск сугышы]]
25 июньдә Готның 3-нче танк төркеме Воложины алды һәм Минск районындагы биекләренә чыкты. Гудерианның 2-нче танк төркеме Слонимны алды һәм Барановичика барды.

28 июньдә Готның 3-нче танк төркеме Минскка төньяк-көнбатыштан бәреп керде, ә Гудерианның 2-нче танк төркеме — көньяктан.

1 июльде Готның 3-нче танк төркеме Старо-Борисовка бәреп керде, ә Гудерианның 2-нче танк төркеме Бобруйскка бәреп керде, Свислочь кырында Березина аша күперне алды һәм плацдармны алды (картаны карагыз — Боевые действия на западном фронте. 22 июня — 11 июля 1941 г.).

3 июльне 3-нче танк төркеме көннең уртасында Полоцктан төньяк-көнбатышрак Көнбатыш Двинага чыкты. 2-нче танк төркеме Березина аша чыкты. 3 июльне 2-нче һәм 3-нче танк төркемнәрдән Клюгеның 4-нче танк армиясе оештырыла.

#### [[Смоленск бәрелеше (1941)|Смоленск бәрелеше]]
10 июльне 4-нче танк армиясының 2-нче һәм 3-нче танк төркемнәре Витебск районнан Духовщина ягына һөжүмгә күчте

11 июльне 3-нче танк төркеме Көнбатыш фронтның 22-нче һәм 20-нче армиялар ялганышын саклаун ертып һәм Витебск шәһәрен басып алды. 2-нче танк төркеме Могилевтан төньяграк һәм көньяграк Днепр аша чыкты.

#### [[Мәскәү өчен сугыш]]
1 октябрьне. «Үзәк» армия төркеменең Гудериан 2-нче танк төркеме үз үзәге өлештә Андрей Ерёменко Брянск фронтының 13-нче армия саклаун бөтен тирәнлеккә өзә һәм 60 км алга күчә. 1 октябрьгә 24-нче мотокорпус Севскны басып ала.

16 ноябрь. Туладан көньяграк алман 2-нче танк армиясе Богородицкны басып алды.
* 1941 елның 20 ноябрендә Алман 2-нче танклар армиясе Дедиловоны һәм Сталиногорскны басып алды.

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* Гейнц Гудериан

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Северный районы (Ырынбур өлкәсе)

**Северное районы** () — Ырынбур өлкәсенең көньягында урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Северное авылы.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1934 елда оешкан.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 46,9%, мордва — 32,0%, татарлар — 18,2%.
## Административ бүленеш
# Аксенкино авыл шурасы
# Бакай авыл шурасы
# Каменногорское авыл шурасы
# Красноярка авыл шурасы
# Керәжле авыл шурасы
# Курская-Васильевка авыл шурасы
# Михеево авыл шурасы
# Мордово-Добрино авыл шурасы
# Новодомосейкино авыл шурасы
# Рус Кандызы авыл шурасы
# Рычково авыл шурасы
# Северне авыл шурасы
# Секретарка авыл шурасы
# Староборискино авыл шурасы
# Стародомосейкино авыл шурасы
# Түбән Челәй авыл шурасы
# Яковлево авыл шурасы
## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур өлкәсе районнары
1-нче танк армиясе (вермахт)

**1-нче танк армиясе** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Тарих
**1-нче танк армиясе** 1940 елның 16 ноябрендә оештырылган.

### 1941 елның 22 июненә хәл
Полесьедан Кара диңгезгә кадәр 1 300 километрлы фронтта Герд фон Рундштедт җитәкчелеге астында армияләрнең «Көньяк» төркеме (44 алман, 13 румын дивизиләре, 9 румын һәм 4 маҗар бригадасы, 4-нче һава флоты һәм румын авиация ярдәме белән) урнашкан. Берләшмә 1-нче танк төркеме *([[Эвальд фон Клейст]])* , 6-нче *(ком. [[Фридрих Паулюс]])*, 11-нче *(ком. Ойген фон Шоберт)* һәм 17-нче *(ком. Карл-Хайнрих фон Штюльпнагель)* алман армиясе, 3нче *(ком. Петре Думитреску)* һәм 4-нче *(ком. Никлоае Чуперка)* румын армияләре һәм маҗар корпусы.

2 июльдә 1-нче танк төркеме Острог районында Горынь елгасы аша чыкты һәм һөжүмне дәвам итте.

3 июльдә 1-нче танк төркеме Крупец районына чыкты, Острогтан 20 км көнчыгышрак.

5 июльдә 1-нче танк төркеме Новоград-Волынский, Шепетовка чигәннән көнбатышрак һөжүмне дәвам итте.

### [[Киев операциясе (1941)|Киев операциясе]]
8 июльдә 1-нче танк төркеме Бердичевны басып алды

30 июльне 1-нче танк төркеме Шпола аша көньякка һөжүмгә күчтә.

31 июльне 1-нче танк төркеме Шполаны басып алды.

3 августны 1-нче танк төркеме Первомайскны басып алды һәм 17-нче укчы корпусның каршы һөжүмен юк иттә.

8 августны 1-нче танк төркеме Кривой Рогка һәм Кременчуг районына чыкты.

### [[Тирасполь-Мелитополь саклану операциясе]]
14 августны 1-нче танк төркеменең 14-нче мотокорпусы Кривой Рогны басып алды.

##### [[Донбасс операциясе (1941)]]
29 сентябрьне. Көньяк фронт гаскәрләренең Көньяк-көнбатыш фронт сул канаты гаскәрләре булышлыгы белән Донбасс саклану операциясе (29 сентябрь — 4 ноябрь) башлана (картаны карагыз— Донбасская оборонительная операция (29 сентября — 4 ноября 1941 г.)).

29 сентябрьне 1-нче танк төркеме Днепропетровск районыннан көньяк-көнчыгыш юнәлешкә һөжүмгә күчә һәм Иван Галанинның 12-нче армиясының уң флангын саклауны өзә.

20 октябрь. Алман 1-нче танк армиясе Сталино шәһәрен басып алды.

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* Эвальд фон Клейст
* Эберхард фон Макензен
* Готхард Хейнрици

## Әдәбият
* Меллентин Ф. В. *Танковые сражения 1939–1945 гг. Боевое применение танков во второй мировой войне.* Пер. с нем. М., 1957
* François de Lannoy & Josef Charita&nbsp;— Panzertruppen: German armored troops 1935–1945
* Samuel W. Mitcham Jr&nbsp;— The Panzer Legions: A guide to the German Army Tank Divisions of WWII and Their Commanders

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
9-нчы армия (Вермахт)

: *[[9-нчы армия (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 9-нчы алманнар армиясе]] белән чуалмагыз *

**9-нчы армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә

#### [[Балтыйк буе стратегик саклану операциясе]]
22 июньне. Вилнүс юнәлешендә «Үзәк» армия төркеменең 3-нче танк төркеме һәм 9-нчы армиясы Төньяк-Көнбатыш фронтының 11-нче армиясының саклаун ертып, Неман аша барлык өч күперен басып алы һәм Алитус һәм Меркине районындарында елга аша чыкты.

### [[Мәскәү өчен сугыш]]
18 ноябрь. Алман 9-нчы армиясының 56-нчы моторлаштырылган корпус Лама аша аркылы чыгуларны алды.

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* генерал-полковник Йоханнес Бласковиц, 15 — 29 май 1940
* Вальтер Модель

## Искәрмәләр

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы