Беренче Казан ирләр гимназиясе

**Казанның беренче ирләр гимназиясе** () — Казанда 1758 елда нигезләнгән уку йорты, илнең иң борынгы урта уку йортларының берсе, Россия империясендә өченче булып ачылган гимназия. Төбәк мәгарифен һәм мәдәниятен үстерүгә зур өлеш керткән. Гимназиядән сайлап алынган 33 студент белән 1804 елның 5 ноябрендә Казан университеты ачыла. 1932 елдан — Казан авиация институтының (*хәзер* А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты) беренче уку бинасы.

## Тарих
 
1758 елның 21 июле указы белән, Россия империясендә (*[[Петербург]] һәм [[Мәскәү]]дән соң*) өченче гимназия буларак ачыла. Баштагы елларда укытучылар белән Мәскәү университеты тәэмин итә. Беренче директоры (*[[1758 ел|1758]]-[[1761 ел]]ларда*) – XVIII гасырның билгеле драматургы - мәгърифәтчесе М.И. Верёвкин (*[[1732 ел|1732]]-[[1795 ел|1795]]*). 1824-1825 елларда гимназия белән булачак тарихи романнар авторы И.И. Лажечников  (*[[1792 ел|1792]]-[[1869 ел|1869]]*) җитәкчелек итә.

XVIII гасырның 60нчы елларыннан гимназиядә укучылар һәм шәһәр театр сөючеләре көче белән  театр тамашалары күрсәтелә, шулай итеп Казанда театр тарихы башланып китә.

1788 елда гимназия ябыла. 1797 елда Россия императоры Павел I фәрманы белән гимназия өчен элекке Воскресенская (*хәзерге* Кремль урамында) бина төзелә.

## Көнчыгыш телләре
Гимназия көнчыгыш телләре көчле укытылу белән аерылып тора. 1759 елда ук татар сыйныфы ачыла. Татар теленнән тыш, гарәп, фарсы, төрек, кытай, монгол, калмык, әрмән телләре укытыла. 1769-1785 елларда гимназиядә татар телен элек Казан адмиралтействосы тәрҗемәчесе булып торган Сәгыйть Хәлфин (*[[1732 ел|1732]]-[[1785 ел|1785]]*) укыта. Ул — татар мәгърифәтчеләре һәм тел белгечләре Хәлфиннәрнең гаилә башлыгы. Татар телен шулай ук М. Мәхмүдов (*[[1820 ел|1820]]-[[1891 ел|1891]]*), фарсы теленнән Алексей һәм Николай Казем-Беклар укыта. 
1798 елдан славян телләре һәм арифметика сыйныфларында шагыйрь Н.М. Ибраһимов (*[[1778 ел|1778]]-[[1818 ел|1818]]*) укыта.
Көнчыгыш телләрен укыту, 1854 елда Казан университетының көнчыгыш факультетын Петербург универитетына күчергәч,  туктала.

## Азия басмаханәсе

1801 елда гимназия бинасында Г. Бурашев тарафыннан Азия басмаханәсе ачыла һәм, Россия империясендә беренче буларак, гарәп һәм татар телләрендә китаплар бастыра башлый. Басмаханә 109 исемдә (*күбесенчә, дәреслекләр, матур әдәбият, дини әдәбият әсәрләре*) татарча китап бастыра. 1829 елда басмаханә Казан университеты басмаханәсенә кушыла.

## Бина

1761-1774 елларда гимназия агач бинада (*хәзерге* К. Маркс һәм  Жуковский урамнары чаты, 43/13 йорты) урнаша. 1774 елда Казанны Е. Пугачев гаскәре алганда, агач бина яна. Янган бина урынында XVIII гасырның 70нче еллар ахырында архитектор, 1783-1791 елларда Казан губернасының баш архитекторы булып торган В.И. Кафтырев (*?-[[1807 ел|1807]]*) тарафыннан *соңгы барокко* стилендә, кирпечтән, турыпочмаклы итеп махсус бина төзелә.
1798 елда гимназия Воскресенская урамындагы (*хәзер* Кремль урамы) губернатор йортына күчерелә. 1805 елда әлеге бинада Казан университеты да урнашкач, гимназия өчен махсус бина төзергә карар кылына. 1807 елда сәүдәгәр Х.Л. Молоствовның XVIII гасыр ахырында Казан губернасының 1796-1804 елларда баш архитекторы булып торган архитектор Ф.Е. Емельянов (*[[1761 ел|1761]]/62-?*) проекты буенча төзелгән ике катлы таш йорты (*хәзерге [[Карл Маркс урамы (Казан)|Карл Маркс урамы]], 10*) сатып алына. XIX гасырның 20нче елларында М.П. Варенцов (Коринфский) (*[[1788 ел|1788]]-[[1851 ел|1851]]*) җитәкчелегендә архитекторлар В.А. Смирнов  һәм 1804-1809 еларда Казан губернасының баш архитекторы булган Я.М. Шелковников (*[[1774 ел|1774]]-[[1809 ел|1809]]*) бинаны үзгәртеп коралар. Бинаның фасады үзгәрешсез диярлек саклана, икенче каттагы киң почмак тәрәзәләре ике таррак тәрәзәгә алыштырыла. Төп керү юлы алты колонналы коринф портигы белән бизәлә, фронтон урынына портик өстенә зур балкон-терраса төзелә. Йортның урта өлешенә тагын бер кат өстәлә.
1836 елда гимназиядә булган Россия императоры Николай I аңа Воздвиженская чиркәвен бирергә куша .

## Инкыйлабтан соң

Октябрь инкыйлабыннан соң элекке Беренче гимназия бинасында яңа совет мәктәбе ачыла. 1932 елда Казан университетының аэродинамика бүлеге нигезендә оешкан Казан авиация институты урнаша. Яңа вузны оештыруга галим-механик Н.Г. Четаевның (*[[1902 ел|1902]]-[[1959 ел|1959]]*) хезмәте күп керә.
1939 елда архитекторлар Ә.Һ. Бикчәнтәев (*[[1911 ел|1911]]-[[1985 ел|1985]]*) һәм В.А. Дубровин проекты буенча бина зур үзгәртү кичерә: аңа *неоклассицизм* стилендә төзелгән янкормалар өстәлә.

Бина диварында Н.Е. Федосеев, Н.Г. Четаев, И.И. Шишкин һ.б. хөрмәтенә истәлек такталары куелган.

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1758-1761 – , драматург, мәгърифәтче. 
* 1761-1761 – 
* 1761-1763 – Даниил Савич
* 1764-1781 – Юлий фон Каниц
* ????-???? – ???
* 1798-1804 – А. Л. Лихачёв
* 1805-1819 – Илья Яковкин
* 1819-1823 – Алексей Сергеевич Пономарёв
* 1823-1824 – Василий Баженов
* 1824-1825 – , тарихи романнар авторы.
* ????-???? – ???
* 1831-1856 – Николай Галкин
* 1856-1860 – Иван Сахаров
* 1861-1896 – Генрих Крелленберг
* ????-???? – ???

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

Гимназиядә ил тарихында һәм мәдәниятендә зур урыннар алачак шәхесләр укып чыга.
* 1759 елда беренче укырга керүчеләр арасында Г.Р. Державин (*[[1743 ел|1743]]-[[1816 ел|1816]]*) була. 
* 1801-1805 елларда булачак язучы С.Т. Аксаков (*[[1791 ел|1791]]-[[1839 ел|1839]]*) укый. Сыйныфташы А. Панаев белән берлектә гимназиядә кулъязма «Аркадские пастушки» әдәби журналы (*[[1804 ел|1804]]*) чыгаралар.
* 1802-1807 елларда булачак нәевклид геометриясенә нигез салучы Н.И. Лобачевский (*[[1792 ел|1792]]-[[1856 ел|1856]]*) укый.
* 1844 елда гимназияне булачак атаклы химик А.М. Бутлеров (*[[1828 ел|1828]]-[[1886 ел|1886]]*) тәмамлый.
* 1843-1848 елларда гимназиядә булачак күренекле рәссам И.И. Шишкин (*[[1832 ел|1832]]-[[1898 ел|1898]]*) укый.
* XIX гасыр урталарыннан гимназия Казан университеты йогынтысында яшьләрнең инкыйлаб хәрәкәте учагына әверелә. 1887 ел ахырында гимназиядән чыгарылган Н.Е. Федосеев (*[[1869 ел|1869]]-[[1898 ел|1898]]*) Казанда беренче марксчылар түгәрәген оештыра, түгәрәк эшендә Кокушкино сөргененнән кайткан В.И. Ульянов (*[[1870 ел|1870]]-[[1924 ел|1924]]*) та катнаша.
* 1887-1889 елларда гимназиядә В.И. Ульяновның энесе Д.И. Ульянов (*[[1874 ел|1874]]-[[1943 ел|1943]]*) укый.
* Гимназияне булачак академик, химик А.Е. Арбузов (*[[1877 ел|1877]]-[[1968 ел|1968]]*) тәмамлый.
* Гимназиядә булачак тел белгече, педагог Ә.Ә. Ваһапов (*[[1815 ел|1814]]-[[1876 ел|1876]]*), төрки телләр белгече, педагог С.Б. Күкләшев (*[[181 ел|1811]]-[[1864 ел|1864]]*), астроном И.М. Симонов (*[[1794 ел|1794]]-[[1855 ел|1855]]*) һ.б. укый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.
# *[[Радик Салихов (1965)|Радик Салихов]], [[Рамил Хәйретдинов|Рамиль Хайрутдинов]]*. Республика Татарстан: Памятники истории и культуры татарского народа (*конец XVIII – начало XIX веков*). К.: Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7

## Сылтамалар

*  Казанская гимназия накануне основания Казанского университета (1804-1805)
*   Казанская гимназия и Наставники Н.И. Лобачевского
*   Как мужская гимназия превратилась в КАИ
*  Первая гимназия в провинции. history-kazan.ru сайты

## Моны да карагыз
* Икенче Казан ирләр гимназиясе

Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр
Төркем:1758 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:1917 елда ябылган уку йортлары
Төркем:Беренче Казан ирләр гимназиясе
Төркем:Казан мәктәпләре