open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шарль де Голль

**Шарль де Голль** (фр. *Charles de Gaulle*, 1890–1970), тулы исем **Шарль Андре́ Жозе́ф Мари́ де Голль** (фр. *Charles André Joseph Marie de Gaulle*) – Франция хәрби һәм җәмәгать эшлеклесе. Икенче дөнья сугышы вакытында Франция азатлыгы символы булды. Бишенче Республика беренче президенты.

1959 елның 8 гыйнваренда Шарль де Голль Франция президенты итеп сайлана.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Франция президентлары
Абакан

**Абака́н** (хак. *Ағбан*) — Хакасия Республикасы башкаласы. Халык саны — 163,4 мең кеше. Халык тыгызлыгы — 1452 кеше/км². Шәһәр мәйданы — 112,38 км². Элекеге исемнәр: 1870 елга кадәр — *Абакан острогы*, 1925 елга кадәр — *Усть-Абакан*, 1931 елга кадәр — *Хакасск*.

## Географик мәгълүмат
Шәһәр Енисейга коя торган Абакан елгасы тамагында урнашкан. Минусинск казанлыкның үзәк өлешендә, диңгез өсте тигезлегеннән 250 м биеклектә табыла.
### Климат
Кискен континенталь климат. Казанлыкларның климаты әйләнә-тирәдәге тауларга караганда йомшаграк. Кайбер елларда кар яву июнь һәм август айларында була. Сезон аралары кыска, салкын. Зур тәүлеклек температураның чайкалу.

## Сылтамалар

* Рәсми сайт
* Абакан мэриясе 
* Абакан шәһәр порталы 
* Абакан шәһәренең урам күренешләре
## Искәрмәләр

Төркем:Хакасия шәһәрләре
Төркем:Pоссия субъектлары башкалалары
Майялар

**Ма́йялар** – күп мәгънәле сүз.

* Майя (цивилизация) — Колумбка кадәр булган цивилизация.
* Майя (халык) — хәзерге халык.
Сәхаб Урайский

**Сәхаб Урайский** (чын исем Сәхабетдин Камалетдин улы Мәүлютов) – татар шагыйре.

Сәхаб Урайский 1907 елның 21 декабрендә хәзерге Сембер өлкәсенең Иске Майна районы Иске Кызылсу (Татарское Урайкино) авылында ярлы крестьян гаиләсендә туа. Яшьли ятим калып, бала чактан ук тормышның ачысын татып үсә: тамак ялы өчен авыл байларында батрак булып эшли, көтү көтә. Бөек Октябрь инкыйлабыннан соң гына, мәктәп партасына утырып, башлангыч белем ала һәм 1927-1930 елларда Самар шәһәрендәге татар–башкорт педагогика техникумында укый. Аны тәмамлагач, ике ел Урта Идел буе татар мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укыта, ә 1932–1938 елларда Куйбышевта татар телендә чыга торган «Колхозчы» исемле өлкә газетасында әдәби хезмәткәр булып эшли. Шул ук елларда (1934–1936) ул әдәби курсларда укып кайта.

1938 елда Сәхаб Урайский Казанга килә һәм «Яшь сталинчы» газетасы редакциясендә эшли башлый. 1941–1945 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә һәм, автотранспорт батальонының политик җитәкчесе буларак, сугыш хәрәкәтләрендә катнаша, медальләр белән бүләкләнә.

Армиядән кайткач, Сәхаб Урайский 1946–1948 елларда республика партия мәктәбендә укый, аннан соң күп еллар буе «Яшь сталинчы» газетасында әдәби хезмәткәр һәм Татарстан китап нәшриятының яшьләр–балалар әдәбияты редакциясендә редактор булып эшли.

С.Урайскийның исеме матбугатта 1929 елдан күренә башлый. Әдәбияттагы беренче адымнарыннан ук ул яшьләр темасына язучы әдип буларак мәйданга чыга. Лирик – публицистик шигырьләрендә булсын, «Давыллар аша», «Порт – шәһәр» кебек поэмаларында булсын, шагыйрь яшьләренең хезмәттәге батырлыкларын, якты идеалларын, өметләрен чагылдырырга омтыла. Ул балалар өчен язган «Пионерлар җыры» (Х.Вәлиуллин көе), «Чыршы янында» (И.Шәмсетдинов көе), «Укырга» (С.Сәйдәшев көе), шулай ук яшьләргә багышланган «Икебез ике якта», «Безнең яшьләр», «Тау кызы» (Ш.Мәҗитов көе), «Син кал бездә», «Онытма» (Р.Яхин көе), «Өй артында шомыртым» (халык көе) кебек җырлар үз заманында халык арасында киң популярлык казана.

С.Урайский 1957 елның 15 февралендә вафат булды.

Төркем:Татар шагыйрьләре
1824 ел

## Вакыйгалар
## Туулар

* 27 июль — Александр Дюма (угыл), язучы.

## Вафатлар

* 21 декабрь – Джеймс Паркинсон (*James Parkinson*), инглиз табибы.

Төркем:1824 ел
Төркем:Еллар
1907 ел

## Вакыйгалар
* 19 май — Ырынбурда «Галимнәр илә залимнәр» әсәре белән  «И.&nbsp;Б.&nbsp;Кудашев-Ашказарский җитәкчелегендәге беренче мөселман драма артистлары труппасы» (*булачак [[Сәйяр|«Сәйяр»]]*) үз эшен башлый.
* 19 сентябрь — Җәмгыяте хәйрия Сөембикә манарасын төзекләндерүгә 7 мен сум җыя.
* 3 ноябрь — Франциядә дөньядагы беренче вертолёт очыш ясый.
* 1 декабрь — Казанның «Болгар» кунакханәсендә беренче тапкыр Шәрык клубы җыелышы оештырыла.

## Туулар

* 2 гыйнвар — Галия Нигъмәтуллина, Камал театры актрисасы, ТАССР халык артисты.
* 6 гыйнвар — Мирсәй Әмир, татар язучысы, драматург, публицист һәм җәмәгать эшлеклесе (*1907-[[1980 ел|1980]]*).
* 9 гыйнвар — Гай Таһиров, Татарстанның атказанган һәм халык артисты, татар халык хореографиясенең күренекле вәкиле (*1907-[[1995 ел|1995]]*).
* 22 гыйнвар — Педер Хузангай, Чуаш АССР халык шагыйре.
* 23 гыйнвар — Ефрем Еллиев, чуаш язучысы.
* 29 гыйнвар — Зәкия Туфайлова, балалар шагыйрәсе, ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.
* 4 февраль — Ибраһим Гази, татар язучысы, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 7 февраль — Габдрахман Таһирҗанов, Ленинград университеты профессоры.
* 10 февраль — Барый Кәлимуллин, совет архитекторы, педагог, җәмәгать эшлеклесе.
* 23 февраль — Абдулла Шаһиев, пулеметчы, гвардия сержанты, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1943 ел|1943]]/[[1992 ел|1992]]*).
*14 апрель — Мидхәт Булатов, архитектор.
* 15 апрель — Гази Кашшаф, әдәбиятчы.
* 12 май — Дементий Шмаринов, ССРБ халык рәссамы.
* 15 июнь — Гомәр Исмәгыйлев, режиссер.
* 22 июнь — Мәсгут Галиуллин, шагыйрь, журналист.
* 26 август — Гариф Гобәй, татар язучысы.
*24 октябрь — Җәмал Вәзиева, әдәбият белгече.
* 15 декабрь — Пётр Новиков, генерал-майор.
* 21 декабрь — Сәхаб Урайский, шагыйрь.
* 23 декабрь — Габдулла Амантай, язучы, мөхәррир, җәмәгать эшлеклесе.
* Әмин Тынчеров, ТАССР ХКШ рәисе.

## Вафатлар

* 7 гыйнвар — Сергей Дьяченко, Казан башлыгы, музей директоры.
* 2 февраль — Дмитрий Менделеев, рус галиме, химик, физик, метролог, метеоролог, һ.&nbsp;б. 
* 19 март — Фердинанд Юлиус Фагерлин (*Ferdinand Julius Fagerlin*), швед рәссамы.
* 28 июнь — Мөхәммәтсәлим Өметбаев, шагыйрь, башкорт тарихчысы, этнограф, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 15 август — Йозеф Йоахим, австрий музыканты.
* 27 август — Мәхмүт Алмаев, шагыйрь, язучы, журналист, полиграфия белгече.
* 7 сентябрь — Франсуа Арман Сюлли-Прюдом, француз шагыйре, Нобель бүләге лауреаты.
* 15 ноябрь — Иван Лихачев, вице-адмирал, коллекционер
* Лев Хрщонович, Казан архитекторы.

Төркем:1907 ел
Төркем:Еллар
Мостафа Ногман

**Мостафа Ногман улы Ногманов** — татар шагыйре, тел галиме.

## Тормыш юлы
Мостафа Ногман 1912 елның 22 декабрендә Казан губернасы Казан өязе (хәзерге Татарстанның Арча районы) Кызыл Яр авылында сәүдә эше белән дә шөгыльләнүче урта хәлле крестьян гаиләсендә туа. Яңа Кенәр авылы мәктәбен, 1931 елда Казан педагогика техникумын тәмамлый, аннары берничә ел Татарстан һәм Таҗикстан мәктәпләрендә укытучы, 1935–1937 елларда Дүшәмбе шәһәрендә Хәрби трибуналда сәркатип булып эшли, 1937-1941 елларда Дүшәмбе дәүләт педагогика институтының кичке бүлегендә укый, Ватан сугышы чорында (1941–1945) юстиция өлкән лейтенанты сыйфатында Совет Армиясендә хезмәт итә. 1945 елда армиядән демобилизаияләнгәч, Мостафа Ногман Казанга килә һәм ике елга якын «Пионерская правда» газетасының Татарстандагы үз хәбәрчесе булып эшли. 1947-1951 елларда Мостафа Ногман – Мәскәү Көнчыгышны өйрәнү институты студенты. Институтны фарсы, төрек телләре белгечлеге буенча уңышлы тәмамлагач, ул 1953–1957 елларда СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм тарих институтында татар теле буенча аспирантурада укый. Шундагы гыйльми эзләнүләрен гомумиләштереп, 1964 елда «XVII – XVIII йөзләрдәге русча-татарча кулъязма сүзлекләр» дигән темага диссертация яклый. Гомеренең соңгы уналты елында (1960–1976) ул Казан университетының тарих-филология факультетында студентларга фарсы һәм борынгы татар теле укытты.

1965 елдан ул СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

Шагыйрь 1976 елның 4 сентябрендә Казанда вафат булды.

## Иҗат
Тел белеме өлкәсендә әһәмиятле гыйльми тикшеренүләр алып бару белән бергә, Мостафа Ногман шигърият жанрында актив эшләгән һәм үзенчәлекле эз калдырган шәхесләрнең берсе. Аның беренче шигырьләре Бөек Ватан сугышы чорында язылалар һәм басылып чыгалар («Давыллы еллар лирикасы» җыентыгы, 1944). Сугыштан соңгы елларда ул шигърияттә үз юлын табарга омтыла: лирик һәм публицистик шигырьләр, тарихи һәм революцион үткәне, Бөек Ватан сугышы героикасын тасвирлаган поэмалар иҗат итә («Җир турында җыр», 1958; «Кокушкино таңнары», 1962; «Үлмәс чәчәк легендасы» 1967–1968). Ахырда, җыр жанрына тукталып, шигъри талантын аеруча шушы өлкәдә ныграк ачуга ирешә. Аның «Карлыгандай кара күзләреңә» (1945) исемле беренче җыры ук халыкта киң популярлык казана. 50нче еллардан башлап, композиторлар тарафыннан шагыйрьнең җиде дистәдән артык шигъри әсәре музыкага салына («Оныта алмыйм», «Салагыш болыннары», «Киек казлар китә», «Сагыну җыры», «Әниләр», «Актаныш таңнары», «Туган авылыма», « Арча кичләре», «Сөн буйлары бөдрә урман» «Яшь йөрәкләр җыры», «Кырлар яңарганда», «Бер егет кайтты фронттан», «Таң йолдызы», «Сибелә, сибелә алма чәчәкләр һ.б.)

Шагыйрьнең сайланма шигырьләре, поэмалары, җырлары һәм тәрҗемәләре 1982 елда басылып чыккан «Акчарлаклар оча Иделдә» исемле җыентыгында урын алган.

## Сылтамалар
* Тулы биографиясе
* Мостафа Ногман шигырьләренә язылган җырлар

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан университеты укытучылары
1919 ел

## Вакыйгалар
* 11 гыйнвар — ХКШ Совет Русиясендә продразверстка сәясәтен кертә. 
* 13 гыйнвар —  губернасы, Семочки белән Пашат авылларында ЧК отряды 53 кешене атып үтерә. 
* 3 февраль — кызыллар отряды оештырган Чертуштагы вәхшәт.
* 25 гыйнвар — Милләтләр лигасы оештырыла.
* 21 март — Маҗарстан Совет Республикасының оешуы игълан ителә.
* 11 апрель — колчакчылар Бөгелмәне алалар. 
* 6 июль — дирижабльның беренче трансатлантик очышы.
* 9 июль — алман рейхстагы күпчелек тавыш белән Версаль килешүен ратификацияли.
* 22 июль — Татарстан китап нәшрияты оештырыла (*РСФСР Госиздат бүлеге*). 
* 2 октябрь — АКШ президенты Вудро Вильсон, инсульт кичереп, фактик рәвештә президентлыктан китә.
* 22 ноябрь — Мәскәүдә узган II Шәрыкъ коммунистик оешмалар съезды Татар-Башкорт Совет Республикасын оештыру эшләрен дәвам итүне хуплый.
* 26 декабрь – Совет хөкүмәте «РСФСРда наданлыкны бетерү турында» декрет кабул итә.

## Туулар

* 8 февраль —  Кузьма Новоселов, очучы, Советлар Берлеге каһарманы.
* 21 март — Әнвәр Давыдов, татар язучысы. 
* 10 апрель — Әгъзам Вәлиев, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 12 апрель — Абдулла Кротов, сукыр җырчы һәм музыкант, борынгы татар-мишәр халык җырларын саклаучы һәм башкаручы.
* 10 май — Камил Фасиев, дәүләт эшлеклесе, галим.
* 29 май — Сәйтнәфи Сәидвәлиев, Советлар Берлеге Каһарманы, тупчы.
* 3 июнь — Ибраһим Газизуллин, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944 ел|1944]]*), хәрби очучы.
* 4 июль — Касыйм Миршан (Kâzım Mirşan), татар чыгышлы төркияле төзүче-инженер, Муса Җәлил дәфтәрләрен илгә тапшырган кеше. 
* 15 июль — Галимҗан Камалиев, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 24 июль — Фаикъ Камал, актер. 
* 15 сентябрь — Сәгыйть Улямаев, генерал-майор.
*7 октябрь — Мөхәммәт Булатов, тарихчы
* 20 октябрь — Мостай Кәрим, башкорт язучысы.
* 1 ноябрь — Шәрәф Мөдәррис, татар шагыйре.
* 12 декабрь — Павел Миронов, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 12 декабрь — Локман Бадыйкшан, язучы.
* 23 декабрь — Харис Якупов, татар рәссамы.
* 29 декабрь — Зәкия Туишева, театр артисты, режиссёр.
* 29 декабрь — Гатаулла Минаев (''Николай Орлов''), Советлар Берлеге Каһарманы.

## Вафатлар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1919 елда вафатлар
* 15 гыйнвар — Карл Либкнехт, Германияның коммунист партиясенең оештыручыларыннан берсе.
* 28 март — Шәехзадә Бабич, татар-башкорт халыкларының уртак шагыйре.
* 31 март — Виктор Тихомирнов, инкыйлабчы, «*Республика Татарстан*» газетасының беренче мөхәррире.
* 9 август — Руджеро Леонкавалло, итальян композиторы.
* 27 октябрь — Габдрахман Мангушев, «Сәйяр» актеры.
* 19 декабрь — Мансур Солтанов, беренче татар музыка профессоры.

Төркем:1919 ел
Төркем:Еллар
Мәхмүт Хәсәнов

**Мәхмүт Максуд улы Хәсәнов** – прозаик, драматург, публицист.

## Биография
Мәхмүт Хәсәнов 1927 елның 21 декабрендә Татарстанның Саба районы Югары Кибәхуҗа авылында крестьян гаиләсендә туа. 1937 елда алар гаиләләре белән Яшел Үзән шәһәренә күчеп киләләр. Шунда Мәхмүт урта мәктәптә укый. Бөек Ватан сугышы чорында ул һөнәр училищесын тәмамлап, берникадәр вакыт слесарь булып эшли.

1944 елда М.Хәсәнов Мәскәүдәге Дәүләт театр сәнгате институтына (ГИТИС) укырга керә. Актерлык факультетын уңышлы тәмамлаганнан соң, ул Казанда Яшь тамашачылар театрында эшли. Шул чорда (1949–1951) газета-журнал битләрендә аның хикәяләре, очерклары бик еш басыла. Соңрак ул актерлык хезмәтеннән аерылып, журналистика өлкәсенә эшкә күчә: «Совет Татарстаны» газетасында әдәби хезмәткәр, Татарстан радиосында хәбәрче вазифаларын башкара.

1952 елда М.Хәсәновның беренче китабы дөнья күрә. Шуннан соң язылган «Урман шаулый», «Кыюлар юлы» кебек повестьлары М.Хәсәновны өлгергән язучы итеп таныта.

1955–1957 елларда ул Мәскәүдә икееллык Югары әдәби курсларда укый.

1957–1980 елларда М.Хәсәнов Питрәч район газетасы редакциясендә эшли, Азнакай район үзәге мәдәният сараенда үзешчән сәнгать көчләре белән җитәкчелек итә, район газетасы редакциясендә бүлек мөдире була.

1980 елдан М.Хәсәнов Яшел Үзән шәһәрендә яши.

Әдипнең «Саф җилләр», «Юллар, юллар», «Кама таңнары», Инженерлар» романнарын, балалар өчен язылган «Очар кошлар», «Җирән кашка», «Динозаврлар өнендә», «Шайтан малае» дигән повестьларын укучылар яратып укыйлар.

М.Хәсәновның әдәби иҗаты тематик колачы һәм актуаль яңгырашы белән 50-70нче еллардагы әдәби процессның үзенчәлекле бер өлешен тәшкил итә.

1988 елда «Язгы аҗаган» романы өчен М.Хәсәновка Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге бирелә.

Мәхмүт Хәсәнов 1990 елның 13 сентябрендә Кырымда Күктүбәдәге Язучылар иҗат йортында вафат була.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Газиз Мөхәммәтшин

{{Шәхес
| исем = Газиз Мөхәммәтшин
| рәсем =
| рәсем_зурлыгы =
| alt = 
| рәсем язуы =
| тулы исем = Газиз Фазлый улы Мөхәммәтшин 
| һөнәр = язучы, драматург
| туу датасы = 23.12.1932
| туу җире = , , Яңа Бикчәнтәй авылы
| гражданлык = 
| милләт = татар
| үлем датасы = 17.02.1972
| үлем җире = 
| әти =
| әни =
| ир =
| хатын =
| балалар =
| бүләк һәм премияләр =
| сайт =
| башка мәгълүмат =

= Биография ==
1932 елның 23 декабрендә Татарстанның Минзәлә районы Яңа Бикчәнтәй авылында колхозчы гаиләсендә туа. Авыл мәктәбендә җиде сыйныф һәм 1952 елны Минзәлә педагогика училищесын  тәмамлаганнан соң, Казан дәүләт педагогика институтының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә югары белем ала, аннары ике ел (1956–1958) Төмән өлкәсенең Киндерле авылында татар теле һәм әдәбияты укыта. 1958-1960 елларда ул – «Чаян» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр һәм «Ялкын» журналының, 1963 елдан алып 1965 елның маена кадәр «Казан утлары» журналының җаваплы редакторы вазифаларын башкара.

## Иҗаты
Газиз Мөхәммәтшинның исеме матбугатта беренче тапкыр 1955 елны «Чаян» журналы битләрендә басылган юмористик һәм сатирик хикәяләре («Кадерле бүләк», «Минем характер» һ.б.) белән күренә. 1960 елда «Сер итеп кенә» исемле тәүге җыентыгы чыга. Шуннан соң, 60нчы еллар дәвамында, яшь автор бик актив эшли, үзенең төп иҗат кыйбласы булган хикәя жанрыннан тыш («Яз башы», «Йолдызлар астында», «Кояш кызы», «Торналар киткәндә» һ.б. китапларында тупланган хикәяләр), прозаның эрерәк формаларында да көчен сынап карый: балалар, яшүсмерләр тормышына багышланган «Без әле җирдә яшибез» (1963), «Саумысыз, аккошлар!» (1971) повестьларын һәм мәхәббәт темасына бәйле рәвештә кешенең җәмгыятьтә бурычлары, яшәү мәгънәсе турында әхләкый – фәлсәфи проблемаларны күтәргән «Йөрәктәге эзләр» (1967-1969) исемле романын яза. Әдипнең иҗат мирасында шулай ук берничә драма әсәре да бар. Шулардан «Тынгысыз төн» комедиясе үз вакытында Татар дәүләт драма һәм комедия театры сәхнәсендә уйналып, тамашачы һәм әдәби җәмәгатьчелектә уңай бәя ала. Шулай да Газаз Мөхәммәтшинны үзенчәлекле язучы итеп таныткан жанр – ул аның хикәяләре. Бу жанрда ул Ф.Әмирхан, Г.Ибраһимов, Ш.Камаллардан башланган һәм К.Нәҗми, Ә.Еники, И.Гази, М.Әмир кебек хикәя осталары дәвам иткән күркәм традицияләргә таянып иҗат итте. Әдипнең иң яхшы хикәяләре («Бал чүлмәге», «Без ничек ураза тоттык», «Дулкыннар», «Ике әби бәрәңге ала» һ.б.) материалының тормышчанлыгы, сюжет–композиция төзелешенең җыйнаклыгы, тел – сурәтләү чараларының табигыйлеге, халыкчанлыгы белән аерылып тора.

Г.Мөхәммәтшин 1972 елның 17 февралендә вафат булды.

## Гаиләсе
Хатыны Ләлә, Казан дәүләт педагогия институтының филология факультетын тәмамлаган рус теле һәм әдәбияты укытучысы (соңыннан язучы Марат Әмирхановка кияүгә чыккан). Уллары Азат, кызлары Раушания.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Әхәт Гаффар

**'
**Әхәт Гаффар*' (*Габделәхәт Габдрахман улы Гаффаров'') — татар драматургы, журналист.

## Биография
1948 елның 23 декабрендә Татарстанның Балык Бистәсе районы Олы Әшнәк авылында туган. Үз авылындагы сигезьеллык һәм Олы Солтан авылындагы урта мәктәпне тәмамлагач, 1966 елда Казан дәүләт университетының журналистика бүлегенә укырга керә. Университетны тәмамлаганнан соң, 1971 елдан алып 1981 елга кадәр, республика көндәлек матбугатында – «Яшь ленинчы», «Социалистик Татарстан» газетасы һәм «Казан утлары» журналы редакцияләрендә  һәм бүлек редакторы булып эшли. 1982 елда Ә.Гаффар Татарстан язучыларының Әлмәт оешмасына җаваплы сәркатип итеп билгеләнә.

Әхәт Гаффар әдәбият мәйданына 1970нче еллар башында килә. Аның 1972 елда «Казан утлары» журналында басылып чыккан «Әҗәт» дигән беренче хикәясе үк әдәби җәмәгатьчелектә кызыксыну уята. Шуннан соң язылган «Яра» (1973), «Язлар моңы» (1973), «Гозер» (1975), «Кашан җыры» (1977), «Су астындагы чишмә» (1980), «Бишек» (1981) кебек повестьлары белән Ә.Гаффар үзен әдәбият кануннарын сизгер тоемлаган, шул ук вакытта, әдип буларак, үзенә хас язу стиленә һәм сурәтләү алымнарына ия булган прозаик итеп таныта.

Ә.Гаффар драматургия жанрында да нәтиҗәле эшли. Аның тормыштагы әхлак мәсьәләләрен, заман проблемаларын үз эченә алган, язу стиле буенча, прозасындагы кебек үк, хис, метафора, симвыл-мәгънә синтезына корылган драма әсәрләреннән «Иртәгә улың булам» (1977), «Җиләк вакыты бер генә» (1978), «Өч сорауга бер җавап» (1981), «Язлар моңы», «Соңгы ләкләк» (1980), «Бер картлыкта, бер яшлектә» (1981), «Мунча көне» (1982) пьесалары төрле театр сәхнәләрендә уйналып, тамашачыларның игътибарын казаналар. Әдипнең «Соңгы сөю» (1980) һәм Муса Җәлилгә багышланган «Хөкем» исемле драмалары (1981) Казан телевидениесе аша күрсәтелә. Болардан тыш, Ә.Гаффар республика көндәлек матбугатында театр сәнгате, әдәбият кешеләре, республиканың икътисади һәм сәнгать тормышы турында күпләгән мәкалә, рецензия, очерклары белән катнашып килә. 1977 елда әдипнең үзәк матбугатта рус телендә беренче тапкыр басылган «Акчураның җир үбүе» хикәясе «Литературная Россия» газетасының еллык премиясенә лаек була.

Язучы Әхәт Гаффар 2021 елның 1 гыйнварында Казан шәһәрендә 72 яшендә вафат булды. Казанның «Курган» зиратында җирләнә.

## Сайт
2025 елда Әхәт Гаффар иҗатына, тормышына багышланган сайт ачылган: gaffar.ru.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Прага

**Пра́га** ( )&nbsp;— Чехия башкаласы.

X гасырдан Чех дәүләте башкаласы. 1526-1918 елларда Богемиянең төп шәһәре; 1918 елдан 1992 елга кадәр Чехословакиянең башкаласы; 1918 елдан Чехословакия башкаласы, Уртачеш краеның һәм аның ике районының административ үзәге: Прага-көнчыгышка таба һәм Прага-Көнбатышка таба. Илнең мөстәкыйль административ-территориаль берәмлеген тәшкил итә.. 1960 елдан ЧССР башкаласы, ә 1993 елдан бирле Чехия башкаласы.

Халык саны: 1,28 млн кеше (2017 ел). Влтавы елгасы ярларында аның Лабага койган кырык чакрым ераклыкта урнашкан.

Чехиянең Баш сәяси, икътисади һәм мәдәни үзәге. Европаның эре туристик үзәге. 2012 елда туристлар саны 5,4 млн кешедән артып киткән.

Тарихи үзәк ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелде.

## Табигать шартлары
Праһа Влтава елгасының ике ягында урнашкан. Шәһәр эчендә елганың озынлыгы&nbsp;— , урта тирәнлеге&nbsp;— , максимум тирәнлеге&nbsp;— . Шәһәр биш тауда урнашкан. Гыйнвар аенда урта температура -1,7&nbsp;°C, июль аенда +18,3&nbsp;°C.

## Тарих
1945 елның 9 маенда Беренче Украин Фронты 3-нче, 4-нче танк гаскәре Праһа шәһәренә бәреп керәләр.

## Халык

## Шәһәрдә туган танылган шәхесләр
* Илдар Маняпов, балет биючесе, С.&nbsp;Юлаев бүләге иясе.

Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Чехия шәһәрләре
*
Сүрә

**Сү́рә** (, *Sūrah*) – Коръән бүлекләрен билгели торган термин.

Коръәндә 114 сүрә бар. Шуларның 86 сы Мәккәдә, 28 е Мәдинәдә иңгән.

Сүрәләр аятьләрдән торалар. Сүрәләрдә 3 тән алып 286 га кадәр аять булырга мөмкин.

Коръәннең бөтен сүрәләре, тугызынчы сүрә – Әт-Тәүбәдән башка, «Рәхимле, Шәфкатьле Аллаһ исеме белән» () дип башланалар.

## Шулай ук карагыз
* Сүрәләр исемлеге
## Сылтамалар
* Коръән сүрәләре , һәр аят аерым әйтелә

Төркем:Коръән сүрәләре
Фатыйха сүрәсе

**Әл-Фатиха́ сүрәсе́**( *сүрәтүл-фатиха*) яки **Әлхәм** – Коръәндәге 1нче сүрә, 7 аятьтән тора. Бу сүрәне татар халкы «Әлхәм» сүрәсе дип йөртә. Аның утыздан артык исеме бар. 

Бу сүрә намазның һәр рәкәгатендә укыла.

## Сүрә


Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим. Әл-хәмдү лилләәһи раббил-гааләмиин. Әр-рахмәәнир-рахиим. Мәәлики йәүмид-диин. Иййәәкә нәгъбүдү вә иййәәкә нәстәгыйиин. Иһдинәс-сыйрааталь-мүстәкыйиим. Сыйрааталләзиинә әнгамтә галәйһим гайрил-мәгъдууби галәйһим вәләд-дааааллиин.
 

**Тәрҗемә:**



# «Дөньяда һәркемгә шәфкатьле, ахирәттә иман әһелләренә генә рәхимле Аллаһ исеме белән.
# Галәмнәрнең тәрбия кылучы Раббысы – Аллаһка – мактау,
# шәфкатьле, рәхимлегә,
# Кыямәт көненең падишаһына!
# Без Сиңа гына гыйбадәт кылабыз һәм Синнән генә үтенеп ярдәм сорыйбыз.
# Безне туры юлдан алып бар,
# Үзең ирештергәннәрнең юлыннан, ачуга тарыганнар һәм тайпылып адашканнарныкыннан түгел!».


## Искәрмәләр



## Әдәбият

Һәфтияк шәриф тәфсире. – Казан: Раннур, 2003.

*Коръәннең «Әл-Фатыйха» сүрәсе, һәр аятьның әйтелеше аерым бирелә, язылышы ике телдә гарәпчә һәм урысча ayatlar.org сайтында

Төркем:Коръән сүрәләре
Зөлкагдә

**Зөлкагдә** ( *ҙу әл-қә‘дәһ*) — Һиҗри тәкъвимнең унберенче ае.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Һиҗри
2007 ел

* Халыкара дельфин елы (БМО).

## Вакыйгалар
* 1 гыйнвар — Русиянең Красноярск краена 2 автоном округ кушыла.
* 1 гыйнвар — Болгария һәм Румыния Европа берлегенә кушылдылар.
* 30 гыйнвар — Windows Vista операцион системасы сатуга чыга.
* 25 февраль — Лос-Анджелеста 79-нчы «Оскар» премиясен тапшыру тантанасы уза.
* 3 апрель — Поездлар өчен тизлек рекорды куелган (/сәгатькә).
* 22 апрель — Казанның Татнефть-Арена сараенда татар җырының II «Җиде йолдыз» Халыкара фестивале концерты узган. 
* 26 июнь — Татарстан һәм Русия хакимиятләре арасында вәкаләтләр чикләрен билгеләү шартнамәсе имзалана.
* 10 октябрь — АКШ әрмәннәр геноцидын таный.
* 2 декабрь — Россия Дәүләт думасына сайлаулар үтә .
* 22 декабрь — Ariane 5 исемле француз ракетасы тарихта беренче Африка иярченең чыгара.
* 28 декабрь — Непал Федератив Демократик Җөмһүрият буларак игълан ителде.

## Вафатлар

* 12 гыйнвар — Разия Мөэминова, тарихчы галим (*[[Ташкәнт]]*).
* 15 гыйнвар — Лалә Оралоглу, Төркия кино актрисасы, режиссер.
* 19 гыйнвар — Риф Хәйретдинов, татар тарихчы-галим.
* 3 март — Альфред Сәйдәшев, юрист, казый.
* 25 март — Тамара Носова, РФ кино актрисасы, РФ халык артисты.
* 7 апрель — Дефак Рәхмәти, нәкышьче, монументалист, декоратив‑гамәли сәнгать рәссамы, публицист.
* 16 апрель — Зөлфәт (*Зөлфәт Маликов*), татар шагыйре.
* 17 апрель — Ренат Суфиев (Роман Солнцев), язучы. 
* 20 апрель — Наил Биккенин, фәлсәфәче, КПСС ҮК аппаратында бердәнбер татар. 
* 23 апрель — Борис Ельцин, беренче Россия Федерациясе президенты (1991—1999 елларда).
* 4 май — Фәния Гайнанова, татар тәрҗемәчесе, РСФСР-ның атказанган мәдәният эшлеклесе, ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.
* 28 май — Тавил Хаҗиәхмәтов, рәссам, Татарстан Республикасы Дәүләт флагының сурәте авторы, Тукай бүләге иясе.
* 27 июнь — Рифкать Закиров, татар шагыйре. 
* 23 июль — Мөхәммәт Заһир Шаһ,  Әфганстан короле.
* 24 июль — Клара Зинәтуллина, татар тел галиме.
* 9 август — Сәидә Арифова, дөнья тәкъвасы.
* 28 август — Рәис Даутов, язучы, әдәби тәрҗемәче һәм мөхәррир.
* 15 октябрь — Геннадий Паушкин, язучы. 
* 23 октябрь — Ринат Галиев, «Татнефть» АҖ генераль директоры (1990―1999).
* 3 ноябрь — Александр Дедюшко, рус актёры.
* 3 ноябрь — Илшат Йомагулов, РСФСР атказанган артисты.
* 25 декабрь — Шамил Шәрифуллин, композитор.
* 27 декабрь — Беназир Бхутто, Пакистан премьер-министры.
* 27 декабрь — Фәрит Хәбибуллин, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, милли хәрәкәт эшлеклесе.

## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары
* Разил Вәлиев, татар язучысы, шагыйрь («Иске сәгать дөрес йөри» һәм «Ядкарь» китаплары өчен).

## [[Нобель премиясе]] лауреатлары
* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Альбер Фер һәм Петер Грюнберг.
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Герхард Эртль.
* Медицина һәм физиология өлкәсендә Нобель премиясе — Марио Капеччи, Мартин Эванс, Оливер Смитис.
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Дорис Лессинг, инглиз язучысы.
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Леонид Гурвич, Эрик Мэскин, Роджер Майерсон.
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Альберт Гор, IPCC.

## Шулай&nbsp;ук карагыз

2007 ел

## Искәрмәләр

*
Төркем:Еллар
Ситдыйк Айдаров

**Ситдыйк Айдаров** - күренекле татар артисты.

## Биография
Дөбъяз (хәзерге Биектау) районы Чыршы авылында туа. Мәрҗани мәдрәсәсендә дүрт ел белем ала, аннары аны ташлап эшкә урнашырга мәҗбүр була. «Сәйяр» труппасына ул 1913 елда килә, беренче роле А.Островскийның «Гаепсездән гаеплеләр»дә Миловзоров роле була. Аннан соң К. Тинчуринның «Беренче чәчәкләр»ендә, М. Горькийның «Мещаннар»ында чыгыш ясый. Ләкин аны Айдаров итеп таныткан сәләте – ул беренчеләрдән булып татар сәхнәсендә музыкаль–драматик рольләрдә чыгыш ясавы. Шундыйлардан «Галиябану» спектаклендә Хәлил образын күрсәтергә була. Гражданнар сугышы чорында ул фронт труппаларында хезмәт итә. Ә 1924 елдан 1933 елга кадәр Г.Камал театрында эшли. Төп рольләре: «Мәкер вә мәхәббәт»тә Фердинанд, «Ревизор»да Хлестаков, «Таһир-Зөһрә» Таһир, «Зәңгәр шәл»дә Булат, «Казан сөлгесе»ндә Ильяс, «Сүнгән йолдызлар»да Исмәгыйль һ.б. Ситдыйк Айдаров 1933–1938 елларда Мәскәү консерваториясенең опера студиясендә укый, опера сәхнәсендә лирик баритон буларак чыгыш ясый. Күпкырлы талант иясе Ситдыйк Айдаров – татар театр тарихында тирән эз калдырган шәхесләрнең берсе.

## Гаилә хәле
* Беренче хатыны Әшрәф Синәева (1892-1925), драма актрисасы.
* Икенче хатыны Галия Кайбицкая (1905-1993), җырчы, уллары Сәйяр (1928-2014), сынчы.

## Шулай ук карагыз


## Чыганаклар
Яңа бистә зираты (Казан) 
## Искәрмәләр


Төркем:Татар артистлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
1977 ел

## Вакыйгалар
* 31 гыйнвар — Казанда Яшьләр үзәге бинасы сафка баса.

## Туулар

* 1 гыйнвар — Дамир Шәйхетдин, татар журналисты, шәҗәрәләр төзүче.
* 2 февраль — Шакира, Колумбия җырчысы, кино актрисасы, хәйрияче.
* 1 март — Раил Гатауллин,
* 11 июнь — Рәмис Латыйпов, татар журналисты.
* 24 июнь — Рамилә Искәндәр, кино һәм театр артисты (Мәскәү)
* 24 июль — Чулпан Закирова, биюче, хореограф, ТР халык артисты.

## Вафатлар

* 11 гыйнвар — Зәкия Туфайлова, балалар шагыйрәсе, ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.
* 5 май — Евгения Гинзбург, ССРБ журналисты, мемуарлар авторы, тарих фәннәре кандидаты.
* 15 май — Әхнәф Харисов, башкорт әдәбияты галиме.
* июнь — Вәсим Солтанов, язучы, укытучы, сәяси золым корбаны.
* 16 август — Элвис Пресли, америка җырчысы һәм актёры, «рок-н-ролл короле».
* 24 август — ТАССРның халык, РСФСРнең атказанган артисты Хөсәен Уразиков  (*1894-1977*).
* 23 октябрь — Жакан Сыздыков, казакъ шагыйре, Тукайны тәрҗемә итүче.
* 5 ноябрь — Заһидә Бурнашева, татар шагыйрәсе, җәмәгать эшлеклесе.
* 5 декабрь — Александр Василевский, Совет гаскәр башлыгы, Советлар Берлеге Маршалы (1943), Гомуми штаб башлыгы, Югары Сәргаскәрлек ставкасының әгъзасы.
* 25 декабрь — Чарли Чаплин, актёр, режиссёр, сценарийлар язучы.
* Исмәгыйль Гайнетдинов – татардан чыккан беренче һөнәри архитектор, профессор.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Гамил Әфзал, татар шагыйре.

## Чыганаклар

*
Төркем:Еллар
1905 ел

## Вакыйгалар

* 9 гыйнвар — та «Канлы якшәмбе».
* 29 гыйнвар — Казанда җирле РСДРП бүлеге тар-мар ителә. 
* 14 июль — Оклахома индеецлары Секуах штатын төзү турында игълан итәләр, ләкин АКШ Конгрессы аны танымый.
* 2 сентябрь — Санкт-Петербургта беренче татар газетасы чыга башлый.
* 17 октябрь — Николай&nbsp;II Дәүләт Думасына канун чыгару хокукын биргән Манифестны имзалый.
* 29 октябрь — Казанда беренче татар газетасы «Казан мөхбире» чыга.
* 3 ноябрь — Финляндия автономиясе торгызыла.
* 27 ноябрь — Җаек шәһәрендә «Фикер» газетасының беренче саны чыга.

## Туулар

* 15 гыйнвар — Шәйхи Маннур, язучы.
* 19 гыйнвар — Сәгыйть Агиш, язучы, шагыйрь, балалар язучысы.
* 26 февраль — Закир Сафин, актер, режиссер.
* 5 март — Һәдия Дәүләтшина, башкорт язучысы.
* 9 март — Николай Баскаков, төрки халыклар белгече.
* 25 март — Абдулла Әхмәт, язучы.
* 26 апрель — Хәлимә Булатова-Терегулова, музыка белгече.
* 1 май — Әхмәт Исхак, татар шагыйре.
* 11 май — Михаил Шолохов, рус, совет язучысы.
* 15 май — Нур Баян, татар шагыйре.
* 21 май — Галия Кайбицкая, җырчы.
* 21 июнь — Жан-Поль Сартр, француз фәлсәфәчесе, язучы.
* 5 август — Салих Баттал, татар шагыйре.
* 12 сентябрь — Борис Шульгин,  Советлар Берлеге каһарманы, генерал-лейтенант.
* 7 декабрь — Фатыйх Бәхтиев, агроном, селекция белгече
* 25 декабрь — Газиз Иделле, язучы.

## Вафатлар

* 24 март — Жүл Верн (*Jules Verne*), француз язучы-фантаст.

Төркем:1905 ел
Төркем:Еллар
Газиз Иделле

**Газиз Иделле**, Габделгазиз Сәлах улы Усманов (*1905, [[РИ]], [[Екатеринбург]] ― 1985, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― язучы, тәрҗемәче, мемуарист.

## Тәрҗемәи хәле

Әстерхан шәһәрендә туа. Екатиринбурда индустриаль техникумда укый. Аннары «Сабан һәм чүкеч» газетасында, «Шәпи агай» исемле юмористик журналда корректор булып эшли. Шул чорда аның беренче хикәяләре, очерклары дөнья күрә.
Ул 1926 елда Казанга килә һәм төрле газета–журнал редакцияләрендә җаваплы вазифалар башкара, әдәби иҗат белән дә шөгыльләнә: хикәяләр, повестьлар, драмалар яза. Укучыларга аның «Сайланма әсәрләре», «Пумала башлар», «Икмәк һәм хатын», «Тормышка мәхәббәт», «Ул көннәр», «Күргәннәрем, белгәннәрем» кебек китаплары яхшы таныш. Әдип рус авторларының әсәрләрен татарчага тәрҗемә итү өлкәсендә дә актив эшләде, мемуарлар да язды.
Танылган татар язучысы 1985 елда вафат.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Псевдоним астында билгеле әдипләр
Төркем:1905 елда туганнар
Төркем:1985 елда вафатлар
Төркем:Екатеринбурда туганнар
Төркем:Казанда вафатлар
Гайсә пәйгамбәр

**Гайсә пәйгамбәр** (Ислам динендә) яки **Гайсә Мәсих** (Христиан динендә) (, , ) – Ислам динендә пәйгамбәр, христиан диннәрендә Тәңре hәм Ходайның улы дип саналучы шәхес. 

Христиан дине буенча кеше гөнаһларын үзенә алган һәм алар өчен үлгән. 

Ислам дине буенча Мөхәммәд (с.г.с.) кадәр булган пәйгамбәр. Дөнья бетүе алдыннан җиргә кайтырга тиеш.

## Христианлыкта

Бәйрәм көне (Раштуа) — 25 декабрь- Католик Чиркәвендә, 7 гыйнвар - Православ Чиркәвендә.

Инҗил буенча 33 яшьлек Гайсә Мәсих Тау вәгазен әйтеп, христианлыкның төп нигезләрен тасвирлаган, халыкта зур дан казанган. Яһүд руханилары Гайсәнең популярлыгын күреп, аңа каршы көрәш итә башлаган. Гайсәнең бер укучысы казначы Яһүд Искариот (*Иуда Искариот*) Гайсәне яһүд руханиларына 30 көмеш тәңкәдә саткан. Гайсә Мәсих кулга алынган булган һәм Рим империясенең Яһүд виләяте прокураторы Понтий Пилат хөкеменә җибәрелгән. Понтий Пилат Гайсәне үтерүгә каршы булганга карамастан, Гайсәне җәзалап үтерүгә җибәрергә мәҗбүр булган. 

Хөкем буенча Гайсә Мәсих Иерусалим янындагы Пеләш тауда тәрегә кадакланган булган, шуннан тәре - христианлыкның символына әверелгән.
Төркем:Калыплар:Ислам

## Шулай ук карагыз

* Изге Ана

Төркем:Христианлык 
Төркем:Ислам пәйгамбәрләре 
Төркем:Гайсә
Имам

**Имам** (бор. төрк. *yol bašlaġan*) – Исламда мөселманнарның бергәләп намаз укуына җитәкчелек итүче, намазны алып баручы кеше. Төрле вакытларда бу термин төрле мәгънәне аңлаткан:
# Сөнниләрдә *имам* мөселман мәхәлләсенең һәм мөселман дәүләтенең җитәкчесе;бер ук вакытта ул имам да, хәлифә дә.Мәзһәбләрне нигезләүчеләрне *бөек имам* дип атаганнар.
# Шигыйларда *имам * сүзе мөселман мәхәлләсенең яки мөселман дәүләтенең Мөхәммәт яки аның кияве Гали нәселеннән килүче башлыгы.
# Мәчет имамы.

Шәригать буенча имам вазыйфасын намаз тәртибен белгән теләсә кайсы балигъ мөселман башкара ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Ислам вазыйфалары
Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре
Филология

**Филология** – язу текстларын эчтәлек, стилистик анализ ярдәмендә өйрәнүче фәнне белдерүче термин. 

## Тарих
Бу фән Борынгы Һиндстан һәм Грециядә барлыкка килә. 17-18нче гасырларда борынгы мәдәниятне өйрәнүче фән булып, системалаштыра. Фәннәрне системалаштыру вакытында филологияне халыклар мәдәниятенең телдә, язуда әдәби иҗатын берләштереп өйрәнүче фән буларак аңлый башлыйлар.

## Бүлекләре

## Галимнәр

## Мәгариф

## Басмалар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча фәннәр
Төркем:Гуманитар фәннәр
1898 ел

## Вакыйгалар
* 24 март — Беренче АКШ автомобиле сатыла («Уинтон»).
* 7 июль — АКШ конгрессы Һавай утраулары аннексиясе турында карар кабул итә.

## Туулар

* 2 гыйнвар — Кузебай Герд, удмурт шагыйре. 
*8 гыйнвар — Гыймаз Баһаветдинев, дәүләт эшлеклесе.
* 10 гыйнвар — Мәҗит Илдар (*Әбдүшев*), театр артисты.
* 13 гыйнвар — Фәтхи Бурнаш, татар шагыйре, драматург, публицист, әдәбият тәнкыйтьчесе, тәрҗемәче.
* 2 март — Дәрҗия Аппакова, язучы һәм драматург.
* 2 апрель — Акилина Векшина, табибә һәм удмурт шагыйрәсе.
*23 май — Сәет Булатов, театр эшлеклесе.
* 28 август — Николай Дмитриев, төрки телләр белгече, академик.
*1 октябрь — Фәйзи Биккинин, ТАССРның атказанган артисты.
* 12 октябрь — Имай Насыйри, язучы һәм журналист.
* 29 октябрь — Яков Шкетан, мари язучысы, мари драматургиясенә нигез салучыларның берсе.
* 23 ноябрь — Газиз Айдарский, Мәскәү үзәк татар эшче театрының сәнгать җитәкчесе һәм баш режиссеры. 
* 29 ноябрь — Клайв Льюис, инглиз язучысы.
* 18 декабрь — Нәҗип Хәмитов, полковник (*[[1940 ел|1940]]*), корпус командиры.
* 26 декабрь — Шамил Усманов, язучы, Татарстан дәүләт эшлеклесе, журналист.
Фәтхи Бурнаш.jpg|Фәтхи Бурнаш
Imay Nasiri.jpg|Имай Насыйри
Шамил Усманов-2.jpg|Шамил Усманов
 

## Вафатлар

* 20 март — Иван Шишкин, рәссам.
* 30 июль — Отто фон Бисмарк, алман дәүләт эшлеклесе.

Төркем:1898 ел
Төркем:Еллар
1831 ел

## Вакыйгалар
* 19 март — АКШ тарихында банктан беренче тапкыр акча урлау.
* 29 август — Майкл Фарадей электромагнитик индукциясен ача.

## Туулар

* 13 июнь — Джеймс Максвелл (*James Clerk Maxwell*), шотланд физигы.
* 14 июль — Илья Ульянов, Сембер мәгърифәтчесе, В.И. Ленинның атасы. 
* 27 декабрь — Мифтахетдин Акмулла, шагыйрь.

## Вафатлар

* 26 гыйнвар — Антон Дельвиг, язучы, мөхәррир.

Төркем:1831 ел
Төркем:Еллар
1825 ел

## Вакыйгалар
* 26 декабрь — Декабристлар инкыйлабы.

## Туулар

* 14 февраль — Каюм Насыйри (*[[1902&nbsp;ел]]да вафат булды*).
* 11 апрель — Фердинанд Лассаль, алман философы.
* 24 июль — Шәмсетдин Зәки, татар шагыйре.
* 4 декабрь — Модест Киттары, КДУ профессоры, химик-технолог.

## Вафатлар

* 7 май — Антонио Сальери, австрий композиторы.

Төркем:1825 ел
Төркем:Еллар
Мифтахетдин Акмулла

**Акмулла**, Мифтахетдин Камалетдин улы Камалетдинов (*[[27 декабрь]] [[1831 ел|1831]], [[Дүсән]], Бәләбәй өязе, [[Уфа губернасы]] — [[27 октябрь]] [[1895 ел|1895]], Троицк-Златоуст юлы*) — шагыйрь һәм мәгърифәтче.

татар һәм казакъ телләрендә иҗат иткән.

## Килеп чыгышы
Акмулла хәзерге Башкортстан Республикасы Бишбүләк районының Дүсән авылында мулла гаиләсендә дөньяга килә. Атасы Мөхәммәдъяр үлгәч, анасы Өммегөлсем күрше башкорт авылына — Туксанбайга кияүгә чыга. Башкортстан ягы Акмулланы этник башкорт итеп күрсәтергә омтыла. Шуның өчен аларга үги атасы Камалетдинне Акмулланың чын атасы итеп күрсәтү кирәк. «Дүсән версиясе» әдипнең әсәрләренә, аның белән яхшы таныш Риза Фәхретдин, Акмулланың шәкерте Дусмаил Качкынбаев истәлекләренә таяна. 

## Белем алу
Акмулла Туксанбайда башлангыч белемне ала. Аннары Мәнәүзтамак, Әнәч, Стәрлебаш мәдрәсәләрендә белем өсти. Стәрлебашта шагыйрь Шәмсетдин Зәкидән дәресләр ала, соңрак Троицки мәдрәсәсендә укый. Җәйләрен казакъ ягына чыгып, балалар укыта. 
## Иҗат
Акмулла төрле урыннарда яши, эшли. Уку–язу, белем бирүдән тыш, балта остасы, тимерчелек һөнәре белән дә шөгыльләнә; матур моңлы тавыш белән җырлый да; тыңлаучыларны мавыктырырлык итеп сөйли дә, шигырьләр дә укый.

Акмулланың безгә билгеле иҗат мирасы әлләни зур түгел. Шагыйрьнең җыентыклары Казанда берничә мәртәбә нәшер ителгән (1892, 1904, 1907 елларда). Акмулла әсәрләре мәрсия, мәдхия, робагый, шигъри хат, газәл, мөнәҗәт жанрларында иҗат ителгән. Шагыйрьнең иң беренче басылган зур әсәрләреннән берсе – «Дамелла Шиһабетдин хәзрәтнең мәрсиясе» (1892) Акмулланы барлык төрки телләрдә сөйләшүче укымышлыларга таныта.

Акмулланың әсәрләре тирән һәм фәлсәфи эчтәлекле, поэтик эшләнешләре камил булу белән аеруча игътибарга лаек. Ул чын мәгънәсендә шигырь остасы, XX гасыр мәгърифәтчелек әдәбияты тарихында тирән эз калдырган, шигырь мәктәбе тудырган әдипләрнең берсе һәм күренеклесе.
## Үлеме
Акмулланың үлеме көтелмәгәндә һәм үкенечле була. Ул 1895 елның 27 октябрендә каршы төндә Троицкидан Зылатауска барганда, Мияс заводыннан ерак түгел юлбасарлар тарафыннан үтерелгән. Миәстә әдип кабере өстендәге ташка гарәпчә текст уеп язылган. Татарчага юлга-юл тәрҗемәсе:

Күрсәтелгән дата 1895 елның 26 октябрьдән 27 гә каршы төнгә туры килә. 1980 елда иске, ишан Зәйнулла Рәсүлев куйдырган ташны Уфадан килгән делегация алып ташлый һәм аның урынына «Туксанбай» версиясен куәтләгән язулы мәрмәр плитә куя.
## Басмалары
* Үлеменнәң соң Акмулланың шигырьләрен Риза Фәхретдин һәм Сәкен Сәйфуллин бастырып чыгаралар.
* 1981 елда Акмулла шигырьләре Миркасыйм Госманов редакциясендә чыга: Акмулла. Шигырьләр. Казан, 1981.

## Моны да карагыз
* Мифтахетдин Акмулла премиясе
* Башкортларым, уку кирәк, уку кирәк

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ТЯ (2007). Миркасыйм Госманов. Татарга да, казакъка да, башкортка да үз шагыйрь 
;* Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә
;* Башкорт теленә тәрҗемә ителгән әсәрләре

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
2000-еллар

Conte Elena 

Conte Elena 

Conte Elena
**2000-еллар** — 21 гасырның беренче унъеллыгы. 2000 елда башланды һәм 2009 елда тәмамланды

## Атаклы кешеләре

*  Белоруссия Александр Лукашенко
*  Бөекбритания Тони Блэр
*  Бөекбритания Гордон Браун
*  Венесуэла Уго Чавес
*  Алмания Ангела Меркель
*  Алмания Герһард Шрөдер
*  Грузия Михаил Саакашвили
*  Кытай Халык Җөмһүрияте Ху Цзиньтао
*  Россия Дмитрий Медведев
*  Россия Владимир Путин
*  Америка Кушма Штатлары Джордж Уокер Буш
*  Америка Кушма Штатлары Барак Обама
*  Украина Юлия Тимошенко
*  Украина Виктор Ющенко

Төркем:Унъеллыклар
Мой Мир@mail.ru

**Мой мир@mail.ru** —  Социаль челәртәрләр  рәтенә керүче рус телле сайт. Mail.ru сәхифәсенең гомуми порталлар эшчәнлеген үз өченә ала. «Минем дөнья» *([[рус теле|рус.]] «Мой мир»)* бүгенгесе көндә 40 млн кулланучы теркәлгән

### Искәрмәләр

## Моны да кара
*Facebook
*Одноклассники.ru

## Сылтамалар
* Рәсми сәхифә

Төркем:Mail.ru
Төркем:Социаль челтәрләр
Мәзһәб

**Мәзһәб** (гарәп. مذهب‎‎) – Ислам диненең сөнни юнәлешендә хокук системасы яки дини агым. Хәзер гомуми танылган 4 мәзһәб бар:
* Хәнәфи
* Мәлики
* Шәфигый
* Хәнбәли

Бу мәзһәбләрне башлап җибәрүчеләр *мөҗтәхидләр* дип танылганнар. Мәзһәбләрнең секталарга кагылышы юк, чөнки алар сөнничелеккә генә хас. Мәзһәбләр барысы да тигез хокуклы булып санала. Һәр мөселман үзе теләгән мәзһәбтә була ала. Русиядә мөселманнарның күпчелеге – хәнәфиләр.

*
Николае Чаушеску

**Чаушеску Николае** – Румынияның 1974 елдан башлап президенты, 1965 елдан Румыния Коммунистик Партиясе Генераль Секретаре. Илдә диктатура урнаштыра. 1989нчы елда  халык күтәрелеше нәтиҗәсендә бәреп төшерелә һәм хатыны белән бергә атып үтерелә.

Төркем:Румыния җитәкчеләре
Төркем:Диктаторлар
1962 ел

## Вакыйгалар
* 14 гыйнвар — Әлмәт районы җирләрендә башланган Дружба нефтьүткәргече сафка баса. 
* 8 май — Бөекбритания башкаласында соңгы троллейбуслар йөрүдән туктый.
* 3 июль — Франция Алжирның бәйсезлеген игълан итә.
* 12 июль — «Rolling Stones» рок-төркеменең беренче концерты уза.
* 4 август — апартеидка каршы чыккан Нельсон Мандела төрмәгә утыртыла. Анда ул 28&nbsp;ел үткәрәчәк, аннары КАҖ-ның президенты булып сайланачак.
* 17 октябрь — Инглиз «Битлз» төркемнең беренче телевизион чыгышы.
* 20 ноябрь — Кариб кризисы тәмамлана.

## Туулар

* 2 гыйнвар — Рәмзия Фәйзуллина, «Әкият» курчак театры актрисасы, ТР халык артисты.
* 22 гыйнвар — Даян Әхмәт, театр һәм кино режиссеры (Эстония). 
* 23 гыйнвар — Ркаил Зәйдулла, татар язучысы.
* 31 гыйнвар — Алексей Миллер, «Газпром» идарәчесе.
* 17 март — Рөстәм Тарико, «Русский Стандарт банкы» ЯАҖ директорлар шурасы рәисе.
* 27 март — Рафаэль Газимов, спортчы (*гандбол*), тренер.
* 2 апрель — Ләис Зөлкарнәев, татар шагыйре. 
* 12 апрель — Наилә Фатехова, татар җырчысы. 
* 20 май — Александр Дедюшко, рус актеры.
* 21 май — Фәрит Бикчәнтәев, режиссер. 
* 21 июнь — Виктор Цой, рус җырчысы. 
* 3 июль — Том Круз, АКШ актеры.
* 6 июль — Әлфинә Сибгатуллина, филология фәннәре докторы, профессор.
* 11 август — Илсур Сафин, җырчы (*баритон*), ТР халык артисты.
* 16 август — Рамил Чурагулов, татар шагыйре, популяр җырлар текстлары авторы. 
* 11 октябрь — Габделфәт Сафин, татар җырчысы.
* 17 октябрь — Лидия Әхмәтова, татар җырчысы.
* 16 ноябрь — Нәфкать Нигъмәтуллин, татар җырчысы.
* 19 ноябрь — Җоди Фостер, АКШ кино актрисасы һәм режиссеры.
* 8 декабрь — Наил Мөхәммәдьяров, штангачы.
* Михаэль Фридерих, төрки телләр белгече, Г.&nbsp;Тукай иҗатын өйрәнүче алман галиме.
* 23 декабрь — Дамир Динниулов,  эчке хезмәт генерал-майоры, Татарстанның ДОСААФ идарәсе рәисе (2018 елдан).

## Вафатлар

* 6 гыйнвар — Мәрзия Давытова, совет актрисасы, ССРБ-ның халык артисты.
* 28 гыйнвар — Кәрим Әмири, татар язучысы, драматург.
* 30 март — Владимир Шамов, табиб-хирург, академик, медицина хезмәте генерал-лейтенанты.
* 24 апрель — Анатолий Мариенгоф, рус шагыйре, драматург, прозаик.
* 18 июнь — Алексей Антонов, армия генералы.
* 6 сентябрь — Ганс Эйслер, алман композиторы, дирижер.
* 1 ноябрь — Борис Шульгин,  Советлар Берлеге каһарманы.
* 28 ноябрь — Вилһелмина,  Нидерландлар патшабикәсе (*[[1890 ел|1890]]-[[1948&nbsp;ел]]ларда*).
* 14 декабрь — Рәшит Ваһапов, татар җырчысы, Татарстанның халык артисты.

Төркем:Еллар
Төркем:1962 ел
Фәлсәфә

[thumb|«Фикерләүче», [Огюст Роден]]
**Фәлсәфә** (бор. юн. *φιλοσοφία* — «хикмәткә мәхәббәт», бор. юн. *φιλέω* — яратам һәм бор. юн. *σοφία* — хикмәт, акыллылык, гарәп. *فلسفة falsifa*) — иң гомуми теория, дөньяга карашның бер төре, кеше эшчәнлегенең бер формасы. Башкача әйткәндә, идеялар системасы, дөньяга караш һәм кешенең анда урынын өйрәнүче фән.
## Билгеләмәләр
Фәлсәфәнең гомум кабул ителгән билгеләмәсе юк. Гомумиләштереп әйткәндә, фәлсәфә — ул галәм, белем, кешенең асылын аңлауга юнәлдерелгән эшчәнлек.

## Тарих

Фәлсәфә атамасы борынгы юнаннарның үзләрендә моннан 25—26 гасырлар чамасы элек барлыкка килгән. Аңа, беренче тапкыр игътибар итеп, аңлатма бирүче борынгы грек галиме Пифагор була. Аның фикере буенча, фәлсәфәнең вазифасы — хакыйкатьне эзләү. Бу караш белән шул заман вәкиле Һераклит та килешә.

Ә менә бер гасыр чамасы соңрак күтәрелеп чыккан борынгы грек мәгърифәтчеләре, софистлар фәлсәфәнең вазифасын башкачарак аңлатырга тырышканнар. Аларның карашынча, фәлсәфә ул кешене үз фикерен бәхәсле әңгәмә аша дәлилләргә өйрәтү бурычын үтәргә тиеш. Софистлар акыллылыкны да хакыйкатьне эзләү һәм танып белү сәләте белән түгел, бәлки исбатлый белү сәләте белән үлчи торган булганнар. Аларча, бәхәстә төп максат — хакыйкатькә ирешү түгел, бәлки зур осталык белән дәлилли белү, әңгәмәдәшне җиңеп чыгу, аны үз дәлилләреңә буйсындыру.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Әмирханов И. Татар фәлсәфәсе һәм милли мәгариф. — Казан: «Татарстан китап нәшрияты», 2003 ел. — 336 б.
* Гыйззәтов К. Т. Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек. — Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2002 ел. — 448 б.
* Гыйззәтов К. Т. Философия: 2 китап. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен дәреслек. — Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2003 ел. — 408 б.
* Зарипов М. М. Фәлсәфә тарихы: студентлар өчен лекцияләр курсы. — Казан: ТҖМДН нәшрияты, 2009. — 151 б.
* Камали З. Д. Ислам фәлсәфәсе: 2 т. Т. 1: I бүлек. Дин фәлсәфәсе. — Казан: «Татарстан китап нәшрияты», 2010 ел. — 320 б.

## Сылтамалар

*
Геология

**Геология** – Җир кабыгы һәм анда анда булган файдалы казылмаларның составы, төзелеше, үсеш тарихын өйрәнүче фәннәр комплексы, аны һәм бу өлкәдә урын алучы барлык процессларны белдерүче термин.

## Тарих
[200px|thumb|left|[Җир шары структурасын тасфиралаган сурәт]]
Геология термины 1657 елда норвегияле галим М. П. Эшолт тарафыннан кертелә.

## Бүлекләре

Бу комплекска түбәндәге фәннәр керә:
* Минералогия
* Петрография
* Геохимия
* Тектоника
* Гидрогеология
* Геофизика
* Геоморфология
* Файдалы казылмалар турында фән

## Чорлар

## Геологлар

## Аерым терминнар исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча фәннәр
Төркем:Геология
Математика

**Математика** (яки *риязыят*, *[[Гарәп теле|гарәп.]] *الرياضيات, юнан. *μάθημα* — белем, фән) — безне чолгап алган дөньяның санлы төзелеше турында фән, аны һәм шул өлкәдәге барлык процессларны белдергән термин. Аерым фән булып Борынгы Грециядә барлыкка килә.

Риязыят — саннар, структуралар, аравыклар һәм әверелдерүләрне өйрәнгән фән. Тәүге чорда математика исәп, исәпләү, үлчәү өчен, шулай ук дедуктив фикерләү һәм абстракциялар ярдәмендә физик объектларның шәкелләрен һәм хәрәкәтләрен өйрәнү өчен кулланылган.

Математика формаль аралашу теле тәкъдим итә, ул математика белеменең асылын уңышлы аңлату өчен файдалана. Шуңа күрә математика — табигать фәннәрен өйрәнү, проектлау һәм икътисад өчен мөһим һәм кирәкле чара булып тора.

## Билгеләмә
Математиканың төгәл генә билгеләмәсе юк, төрле танылган математиклар үзләренчә математиканың асылын аңлатучы билгеләмәләр бирергә тырышканнар. Бу билгеләмләр шәхес яшәгән чорга, шөгыльләнгән өлкәгә һәм шәхеснең күзаллавына карап бер-берсеннән шактый аерылар.

## Этимологиясе
«Математика» сүзе борынгы юнан *μάθημα* сүзеннән чыккан, бу «өйрәнү», «гыйлем» дигәнне аңлата, һәм *μαθηματικός*, башта «аңлап баручы», «өлгерүче», соңрак «өйрәнергә тиешле», тагы да бераз вакыттан «математикага караган». Мәсәлән, *μαθηματικὴ τέχνη*, латин телендә *ars mathematica* — «математика сәнгате». Хәзерге мәгънәдә бу истилах. *μᾰθημᾰτικά* (математика) сүзе Аристотель (безнең эрага кадщр IV гасыр) хезмәтләрендә үк очрый. Фасмер фикеренчә, рус теленә *matematyka*, яки *mathematica* аша килә.

Рус телендә «математика» ягъни «маѳематика» XVII гасырдан башлап, мәсәлән, Николай Спафарийның «Книга избранной вкратце о девяти мусах и о седмих свободных художествах» (1672 ел) китабында очрый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Истилах

Төркем:Математика
Төркем:Формаль фәннәр