open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рафаэль Ильясов

**Рафаэль Зариф улы Ильясов** (, *[[1939 ел]]ның [[28 апрель|28 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Чүпрәле районы]], [[Түбән Чәке]] — [[2020 ел]]ның [[9 декабрь|9 декабре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — җырчы, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1984), ТССРның халык артисты (1991). 

## Белем алуы
* 1954 - 1958 — Казан музыка көллияте.
* 1958 - 1963 — Казан дәүләт консерваториясенең оркестр факультеты.

## Хезмәт юлы

* 1963-1964 —  оркестрында
* 1964-1992 — ТАССР министрлар шурасы каршындагы радиотапшыру һәм телевидение комитетында өлкән мөхәррир
* 1992-2005 — «Татарстан» ДТРК: музыкаль тапшырулар мөдире.

## Төрлесе
* Татар халык җырларын башкаручы буларак дан казанган
* 2014 елда Тукай бүләгенә намзәт итеп күрсәтелгән

## Хәтер
 
2020 елның 9 декабрендә 81 яшендә вафат. Казанның мөселман зиратында җирләнә

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Роберт Ильясов (1954)

**Роберт Ильясов** (Роберт Гыйниятулла улы Ильясов, ,  — , ) — эколог, радиобиолог, биология фәннәре докторы (1992), ТР ФАнең мөхбир әгъзасы (2001). Чүпрәле районы Калинин исемендәге күмәк хуҗалыкта баш ветериария табибы (1982-1983), Бөтенберлек ветеринария вирусологиясе һәм микробиологиясе фәнни тикшеренү институтында (Покров ш., 1983-1986), Беларус гадәттән тыш министрлыгының радиология ФТИдә (1986-1998). Чернобыль һәлакәте нәтиҗәләрен бетерүдә катнашкан. «Нива Татарстана» ФҖБ директоры урынбасары (1998-1999), КДУ каршындагы физика-химия процесслары институты директоры урынбасары (1999-2000), ТР ФА авыл хуҗалыгы бүлегенең фәнни сәркәтибе (1999 елдан)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Концепцией экофермерства в Татарстане занялся сторонник облучения семян

## Моны да карагыз

 
Төркем:Биологлар
Габдрахман Ильяси

**Габдрахман Ильяси** (Габдрахман Мөхәммәтәмин улы Ильясов, ,  — , ) — мәгърифәтче, драматург, археограф. Беренче  басма татар пьесасы авторы («Бичара кыз», 1887). Башка әсәре: «Яшь кыз вә хатынларга һәдия» (1887). Тарихи татар кулъязмаларын тикшергән. Казан университеты каршындагы археология, тарих һәм этнография җәмгыятенең хакыйкый әгъзасы (1885). 1887 елда татарча гәҗит чыгару үтенече белән РИ эчке эшләр министрлыгына мөрәҗәгать итә, ләкин аның үтенече кире кагыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстан драматурглары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча драматурглар
Ионик диңгез

**Әдрән диңгез** – Урта диңгезнең бер өлеше, Апеннин һәм Балкан ярымутраулары, Крит һәм Сицилия утраулары арасында урнашкан.

Отранто бугазы аркылы Әдрән диңгезе белән бәйле.

Төркем:Атлантик океан диңгезләре
Эльмира Ильясова

**Илмирә Ильясова** (Илмирә Ибраһим кызы Ильясова, ,  — , ) — биотехнолог, техник фәннәр докторы (1991), профессор (2001). Бөтенберлек  совет сәүдәсе институтының Казан филиалында (1970-1972), АзССР ФАнең биологик тикшеренүләр фәнни үзәгендә (1972-1980), АзССР халык хуҗалыгы институтында (1980-1988), Ленинград финанс-икътисад институтының Бакы филиалында (1989-1990) эшләгән. 1990-? елларда Бакы тиҗарәт институты  мөдире. Ш. Мәрҗани ис. Азәрбайҗан хәйрия фондының президенты (1996-?), Азәрбайҗандагы татар җәмгыяте рәисе (20??).
## Искәрмәләр

Төркем:Биологлар
Габдулла Ильяс

**Габдулла Ильяс** (Габдулла Ильясов,  — ) — язучы, Мәскәү пролетар язучылары берлегенең татар секциясе әгъзасы. Әсәрләр: «Штык» повесте (1931), «Промыселлар чатында» (1928), «Фонтан» (1927), «Получка» (1929), «Тимер адымнар» (1929), «Көләч иртә» (1929), «Хикәяләр җыентыгы» (1932) хикәяләре һәм хикәяләр җыентыклары, һ.б.
## Искәрмәләр
Әхәт Ильясов

**Әхәт Ильясов** (Әхәт Вахит улы Ильясов, ,  — , ) — физик, физика-математика фәннәре докторы (1974), ТР ФА академиге (2007), ТАССРның һәм РФнең атказанган фән эшлеклесе (1986, 1995), ТР дәүләт премиясе лауреаты (1994). 1962 елдан РФА КФҮнең органик һәм физик химиясе институтында: радиоспектроскопия тәҗрибәханәсе мөдире (1974 елдан), баш фәнни хезмәткәр (2001 елдан).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Физиклар
Дилүс Ильясов

**Дилүс Ильясов** (Дилүс Гали улы Ильясов, ,  — , ) — актер, ТАССРның атказанган артисты (1972). 1950 елдан Татар академия театрында. Иң әһәмиятле рольләр: Хәлил («Галиябану», М. Фәйзи), Ильяс («Казан сөлгесе», К. Тинчурин), Галим («Диләфрүзгә дүрт кияү», Т. Миңнуллин).
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр
Латвия җигем аты

**Латвия җигем аты** () — җигем атлар токымы. Токым XX гасырның уртасында Латвиядә җирле ат һәм ольденбург токымнары нигезендә китереп чыгарганнар. Менге-җигем аттан олау атына күчү төре. Төсе туры, кара-туры, кара, җирән. Җилкә биеклеге 159–162, гәүдә кыек озынлыгы 167–168, күкрәк колачы 196–197, уч колачы 22–23 см. Чыдам һәм күп эшли ала торган атлар. Иң зур тарту көче 927,5 кг. Сынауларда йөкләр белән (тарту көче 50 кг) 2 км ераклыгын 4 мин 36,8 с эчендә юртып узды. Латвиядә үрчетәләр.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Төркем:Олау атлары
Беларус җигем аты

**Беларус җигем аты** () — Беларусиядә үрчетә торган җигем атлар токымы. XIX–XX гасырларда җирле тәбәнәк атлар (коник, полесье) һәм Көнбатыш Европа (арден, гудбрандсдаль, брабансон) токымнары нигезендә барлыкка килде. 2000 елда төркелгән. Төсе коба, җирән, соры һәм кара. Айгырларның үлчәүләре: җилкә биеклеге 155, гәүдә озынлыгы 162, күкрәк колачы 189, уч колачы 22 см. Бияләрнең үлчәүләре — 151–157–175–21 см. Тышкы кыяфәте һәм эш хасиятләре урта зурлыклы җигем атка хас.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Төркем:Олау атлары
Литва олау аты

**Литва олау аты** () — олау атлар токымы. Токым Литвада җирле жемайт аты һәм швед ардены токымнары нигезендә китереп чыгарганнар. Төсе күбесенчә җирән, кайвакыт туры һ.б. Җилкә биеклеге 154–158, гәүдә кыек озынлыгы 162–164, күкрәк колачы 192–197, уч колачы 23–24 см. Талымсыз һәм күп эшли ала торган атлар. Иң зур тарту көче 860 кг. Сынауларда йөкләр белән (тарту көче 50 кг) 2 км ераклыгын 4 мин 45 с эчендә юртып узды.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Төркем:Олау атлары
Владимир аты

**Владимир аты** — олау атлары токымы. Токымны XX гасырның 30–50 нче елларында Владимир һәм Иваново өлкәләре хуҗалыкларында җирле зур җигем атлар һәм клейдесдаль, шайр, суффолк токымнары нигезендә китереп чыгардылар. Төсе күбесенчә туры яки кара-туры, аякта һәм башта ак таплар бар. Җилкә биеклеге 158–161, гәүдә кыек озынлыгы 163–165, күкрәк колачы 183–196, уч колачы 23–24 см. Күп эшли ала торган атлар. Иң зур тарту көче 820 кг. Сынауларда йөкләр белән (тарту көче 50 кг) 2 км ераклыгын 4 мин 34 с эчендә юртып узды (Русиядә олау атлары өчен иң яхшы вакыт). Токым җирле атларны яхшырту өчен кулланыла.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Төркем:Олау атлары
Совет олау аты

**Совет олау аты** — олау атлары токымы. Токымны XX гасырның уртасында Советлар Берлегендә җирле җигем атлар һәм першерон, суффолк, арден, брабансон токымнары нигезендә китереп чыгардылар. Төсе күбесенчә җирән һәм җирән бурлы, кайвакыт туры һәм туры бурлы. Айгырларның үлчәүләре: җилкә биеклеге 161–162, гәүдә кыек озынлыгы 169–170, күкрәк колачы 209–210, уч колачы 24–26 см. Бияләр бераз кечерәк. Күп эшли ала торган атлар. Иң зур тарту көче 888 кг. Сынауларда 22 991 кг авырлыгы белән 35 м ераклыкка узды. Күп сөт бирә торган бияләр, 5 мең кг кадәр сөт бирәләр. Эш атлары буларак һәм җирле атлары яхшырту өчен кулланыла. Ит һәм кымыз өчен асрауга өметле токым. Русиядә киң таралган.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Төркем:Олау атлары
Рус юртагы

**Рус юртагы** — җигем атлар токымы. Елдам юртаклауга тумыштан сәләте бар. Токымны 1914–1949 елларда Русиядә орлов юртагы һәм америка юртагы кушылгаклары нигезендә китереп чыгардылар. Төсе күбесенчә туры, кайвакыт кара, җирән һәм бүз. Җилкә биеклеге 159–161, гәүдә кыек озынлыгы 160–162, күкрәк колачы 182–183, уч колачы 20–20,5 см. Рус юртагы орлов юртагыннан бераз елдамрак. Иң яхшы йөгереклек: 1600 м — 1 мин 56,9 с, 2400 м — 3 мин 0,3 с, 3200 м — 4 мин 6,1 с.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Төркем:Юртаклар
Рус олау аты

**Рус олау аты** — олау атлары токымы. Токымны XIX–XX гасырларда Россиядә җирле җигем атлар һәм Бельгия ардены, башка олау токымнары нигезендә китереп чыгардылар. Төсе җирән, җирән бурлы, кайвакыт туры, бүз һәм кара. Җилкә биеклеге 147–150, гәүдә кыек озынлыгы 157–162, күкрәк колачы 184–200, уч колачы 21–22 см. Ит өчен асрауга өметле токым. Иң зур тарту көче 820 кг. Сынауларда йөкләр белән (тарту көче 50 кг) 2 км ераклыгын 5 мин 20,4 с эчендә узды. Токымны Россия, Украина һәм Беларусиядә үрчетәләр.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Төркем:Олау атлары
Орлов юртагы

**Орлов юртагы** — җигем атлар токымы. Елдам юртаклауга тумыштан сәләте бар. Токымны XVIII–XIX гасырларда Хренов ат заводында (Воронеж губернасы) граф Алексей Орлов җитәкчелегендә китереп чыгардылар. Төсе күбесенчә туры, кайвакыт кара, җирән һәм бүз. Җилкә биеклеге 160–162, гәүдә кыек озынлыгы 163–165, күкрәк колачы 185–187, уч колачы 20–21 см. Иң яхшы йөгереклек: 1600 м — 1 мин 59,7 с, 2400 м — 3 мин 2,5 с, 3200 м — 4 мин 13,5 с, 6400 м — 8 мин 56 с. Орлов юртагы токымы нигезендә рус юртагын китереп чыгаганнар.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Төркем:Юртаклар
Фәүзия Һилалова

**Фәүзия Һилалова** (Фәүзия Шаһимәрдан кызы Һилалова, ,  — , ) — мәгариф эшлеклесе, ТАССРның атказанган мәктәп укытучысы (1980). 1959-1965 елларда фирка эшендә, 1966-1982 елларда Татарстан җөмһүрият һөнәри-техник мәгарифе идарәсе башлыгы.
Гальфия Ильясова

**Гальфия Ильясова** (Гальфия Хәлиулла кызы Ильясова, ,  — , ) — ветеринария вирусологы, микробиолог, биология фәннәре докторы (1993). 1972 елдан Казан ветеринария институтында, 1983 елдан Бөтенрусия фәнни тикшеренү ветеринария инсититутында (ВНИВИ). Иммунология, вирусологиягә караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Зөһрә Ильясова

**Зөһрә Ильясова** (Зөһрә Хәмит кызы Ильясова, ,  — , ) — балет артисты, БАССРның халык (1979), РСФСРның атказанган артисты (1984). 1969-1979, 1990-1991 елларда Башкорт опера һәм балет театры, 1980-1990 елларда Татар опера һәм балет театры солисты, шуннан соң Чиләбе һәм Түбән Новгород опера һәм балет театрларында эшләгән, Башкорт хорегорафия укуханәсендә, Мисыр бию акдемиясендә укыткан. Партияләр: Айгөл («Айгөл иле»), Аврора («Йокыга талган сылу»), Сөембикә («Шүрәле», Ф. Яруллин), Жизел («Жизел», А. Адан), Керри («Керри сеңел», Р. Паулс муз.), Одетта һәм Одиллия («Аккош күле», П. Чайковский), Зәйтүнгөл («Чыңрау торна»), һ.б.
## Искәрмәләр
Әлфәрит Һилалетдинов

**Әлфәрит Һиләлетдинов** (Әлфәрит Низам улы Һиләлетдинов, ,  — , ) — микробиолог, Казакъстан ФА академиге, биология фәннәре докторы (1967), профессор (1968), КазССРның атказанган фән эшлеклесе (1971), КазССР ФА биология фәннәре бүлегенең академик-сәркәтибе (1983-1988), КазССР (Казакъстан) ФА микробиология һәм вирусология институты директоры (1966-1994), шәрәфле директор (1994-?).
Равил Имангалиев

**Равил Имангалиев** (Равил Нәүрүзгали улы Имангалиев, ,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (2002), профессор. Алманиядәге сәяси консерватизм тарихына багышланган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Равил Иманголов

**Равил Иманголов** (Равил Гариф улы Иманголов, ,  — , ) — хәрби табиб, медицина фәннәре докторы (1971), профессор (1972), медицина хезмәте полковнигы. 1962-1982 елларда Ленинградтагы Хәрби медицина академиясендә: укытучы, кафедра мөдире. Гаскәриләрне һәм халыкны  саклау турында фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Зөфәр Иманов

**Зөфәр Иманов** (Зөфәр Минтимер улы Иманов, ,  — , ) — Социалистик хезмәт каһарманы (1984), Яр Чаллының шәрәфле ватандашы (1999). 1967-1973 елларда Ижау мотор заводының , 1973-1998 елларда Чулман пресс-рам заводының  (шлифлаучылар биргадаасы башлыгы, 1980-1991).

## Биографиясе
1945 елның 1 гыйнварында Татарстан Республикасының Актаныш районы Адай авылында туган.

Бикбау урта мәктәбен тәмамлый
.

1964-1967 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә (наводчик-санап чыгаручы, Җирнең ясалма иярченнәре очышы траекториясен исәпләүдә катнаша).

1967-1973 елларда - Ижау моторлар төзү заводында.

1973-2001 елларда-«КамАЗ» АҖ пресс-рам заводы токаре, шлифовщикы (шлифчылар бригадиры, 1980-1991). Ремонт - инструменталь һәм пресс-рама заводларын төзү, монтажлау һәм эшләтеп җибәрү-көйләү эшендә катнаша. Штамплар ясау цехында илебездәге беренче координат-тармак станокларын (1975) һәм оптик системалар, санлы программа белән идарә итү станокларын үзләштерә.

Эшләгән һәм әзерләгән беренче комплект җайланмалар ныгыту өчен детальләр һәм цанговый патрон өчен зажима шлифовальных ташлар. Иманов бригадасы ун килограммнан алып берничә тоннага кадәр авырлыктагы штамплау җайланмалары ясау буенча, 1-1,5 ел эшләү дәвамлылыгы белән финиш операцияләрен башкара.

2001 елның 4 октябрендә вафат була.

## Бүләкләр һәм исемнәре
Социалистик Хезмәт Герое исеме производство биремнәрен, социалистик йөкләмәләрне үтәүдә күренекле казанышлары һәм хезмәт батырлыгы (1984) өчен бирелә.

Ленин, Октябрь Революциясе, Хезмәт Кызыл Байрагы орденнары, медальләр белән бүләкләнә.

Яр Чаллы шәһәренең Мактаулы гражданины (1999).

## Хәтер
2005 елда Яр Чаллыдагы З.М. Иманов яшәгән йорт фасадына мемориаль такта куелган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* 
* Они прославили Челны — Герои Социалистического Труда

## Моны да карагыз
Вятка аты

**Вятка аты** () — җигем атлар токымы. Токымны Вятка губернасында җирле ат һәм эстон клепперы, арден токымнары нигезендә китереп чыгарганнар. «Вяткалар» күптәннән чыдам ям һәм җигем атлар буларак мәглүм. Атлар туры килеп торган, базык һәм нык төзелешле. Башы зур түгел, янтыктан туры яки батынкы, маңгае киң; муены кыска һәм калын; җилкәсе биек түгел; сырты еш кына йомшак; савыры йомры, әмма кыска һәм төшмә; аяклары кыска, арткы — еш кына кылычсыман; ялы һәм койрыгы калын. Җилкә биеклеге 140–145, гәүдә кыек озынлыгы 145–150, күкрәк колачы 167–172, уч колачы 18,5–19 см. Төсе кола, кызыл-кола, туры һәм кара. Токымны Киров өлкәсендә һәм Удмуртиядә үрчетәләр.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Жемайт аты

**Жемайт аты** () — Литвада үрчетә торган җирле җигем атлар токымы. Токым җирле урман аты һәм гарәп айгырлары, олау атлары, юртаклар, асыл һәм ярым токымлы менге атлар белән кушылдыру аркылы китереп чыгарылган. Төсе соры, коба, кара, туры, җирән һ.б. Җилкә биеклеге 144, гәүдә кыек озынлыгы 145, күкрәк колачы 173, уч колачы 19 см. Литваның көнчыгыш төбәкләрендә жемайт атының эреләндерелгән төре китереп чыгарылган (җилкә биеклеге 152 см һәм биегрәк). Талымсыз, чыдам һәм күп эшли ала торган атлар. Иң зур тарту көче 700 кг. Сынауларда йөкләр белән (тарту көче 50 кг) 2 км ераклыгын 4 мин 42,6 с эчендә юртып узды. Токым литва олау атын китереп чыгарылу вакытында кулланылган.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Йомут аты

**Йомут аты** — борынгы менге атлар токымы. Токым хәзерге Төрекмәнстан җирләрендә йомут кабиләсендә китереп чыгарылган. Борынгы төрекмән атыннан килә. Күп гасырлар дәвамында йомут атына башка токымнар (гарәп, ахалтәкә, казакъ, монгол һ.б.) йогынты ясаганнар. Төсе күбесенчә бүз, туры, җирән һәм кара; таплар сирәк очрыйлар. Җилкә биеклеге 149–150, гәүдә кыек озынлыгы 149–150, күкрәк колачы 165–167, уч колачы 18,6–18,9 см. Атлар көтүдә йөртеп асрау өчен, шулай ук чүл һәм тау шартларныда иярле һәм җигуле эшкә яраклы. 2 яшьлек атлар иң югары йөгереклеге: 1000 м — 1 мин 9 с; 3 яшьлек: 2400 м — 2 мин 58 с. 500 км ераклыгы 7 тәү. 7 сәг. эчендә узылган. Токымны Төрекмәнстан төньяк төбәкләрендә һәм Каракалпакстанда үрчетәләр.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Төркем:Урта Азия ат токымнары
Яңа кыргыз аты

**Яңа кыргыз аты** — менге-җигем атлар токымы. Токым XX гасырның уртасында Кыргызстанда җирле кыргыз аты һәм дон, асыл менге атлар белән кушылдыру аркылы китереп чыгарылган. Токымда 3 төре бар: менге-җигем (төп), калын һәм менге. Төсе җирән, туры, кара, кайвакыт бүз. Җилкә биеклеге 151–156, гәүдә кыек озынлыгы 154–158 см, күкрәк колачы 181–185, уч колачы 19–20 см. Чыдам һәм талымсыз атлар көтүдә йөртеп асрау өчен яраклы. Иярле һәм җигуле авыл хуҗалыгы һәм транспорт эшләренә яраклы токым. Иң яхшы йөгереклек: 1200 м — 1 мин 18,7 с, 1600 м — 1 мин 46,7 с, 2400 м — 2 мин 45 с. Атларны шулай ук ит һәм кымыз өчен асрыйлар (сөт бирүчәнлеге тәүлеккә 15 кг кадәр). Токым айгырлары Кыргызстанның тау төбәкләре җирле атларын яхшыртучы буларак кулланыла.

## Шулай ук карагыз
* Эссек-Күл ат заводы

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Төркем:Урта Азия ат токымнары
Галия Имашева

**Галия Гыймашева** (Галия Шакир кызы Гыймашева, ,  — , ) — театр рәссамы, БАССРның һәм РСФСРның халык рәссамы (1970, 1973), Станиславский ис. РСФСР дәүләт премиясе лауреаты (1968). Башкортстанда театр-бизәү сәнгатенә нигез салучыларның берсе. 1946-1988 елларда Башкорт академия драма театрының баш рәссамы.

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:Театр рәссамнары
Төркем:РСФСР халык рәссамнары
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:БАССР халык рәссамнары
Төркем:Станиславский исемендәге Дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Василий Имшенецкий

**Василий Имшенецкий** (Василий Григорий улы Имшенецкий, ,  — , ) — математик, Санкт-Петербург ФА академиге (1881). 1854-1871 елларда Казанда: 1 нче Казан ирләр һимназиясендә (1854-1960) һәм Казан университетында (1860-1871) укыткан, шуннан соң Харьков университетында (1872-1882, механика кафедрасы мөдире), Югары хатын-кызлар курсларында (Санкт-Петербург, 1884 елдан) һәм Санкт-Петербург технология университетында (1891 елдан) эшләгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Игорь Ингвар

**Игорь Ингвар** (Игорь Герман улы Линсцер, ,  — , ) — актер, режиссер, педагог, театр белгече, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1968). Сәхнә эшчәнлеген КЭМСТ театрында башлый (Казан, 1923). Самар, Сембер, Шуя, Махачкала, Петропавел, Ярославль театрларында эшләгән. 1946-1949 елларда Чистай драма театрының баш режиссеры. 1928-1929, 1933-1934, 1952 елдан Казан зур драма театрында: актер, әдәби бүлек мөдире (1952-1968), музей мөдире (1968 елдан). Татар театр техникумында (1924-1928), Казан театр һәм Казан сынлы сәнгать укуханәләрендә укыткан.
Кабарда аты

**Кабарда аты** () — Кабарда-Балкариядә үрчетә торган менге-йөк атлары токымы. Токым җирле тау атлары, китерелгән дала атлары һәм гарәп, карабаг һәм башка көнчыгыш токымнары нигезендә китереп чыгарылган. Төсе туры, кара-туры һәм кара. Җилкә биеклеге 150–155, гәүдә кыек озынлыгы 153–158, күкрәк колачы 179–183, уч колачы 18,5–20 см. 2 яшьлек атлар иң югары йөгереклеге: 1600 м — 1 мин 53,4 с; 3 яшьлек: 2400 м — 2 мин 44,2 с. Кабарда һәм асыл менге ат кушыгаклары — инглиз-кабарда токым төркеме  атлары — кабарда атларыннан үлчәүләре һәм елдамлыгы буенча яхшырак.

## Шулай ук карагыз
* Карачай аты

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Карачай аты

**Карачай аты** () — Карачай-Чиркәсиядә үрчетә торган менге-йөк атлары токымы. 1943–1989 елларда кабарда аты токымының карачай төре дип саналган. Төсе туры, кара һәм кара-туры. Айгырларның үлчәүләре: җилкә биеклеге 150–158, күкрәк колачы 180–188, уч колачы 19,5–20,5 см; бияләрнең: 148–156, 180–188, 19–20 см.

## Шулай ук карагыз
* Кабарда аты

## Чыганаклар
* Государственная племенная книга лошадей карачаевской породы (). Т. VI . — М.: РГАУ — МСХА, 2010. — 289 с.

Төркем:Ат токымнары
Тракенен аты

**Тракенен аты** () — менге атлар токымы. Токым XVIII–XIX гасырларда Тракенен ат заводында (хәзерге Калининград өлкәсе) җирле литва аты һәм асыл менге, гарәп, башка менге ат токымнары нигезендә китереп чыгарылган. Төсе күбесенчә җирән, туры, кара-туры һәм кара. Спорт өчен бик яхшы атлар. Җилкә биеклеге 162–166, гәүдә кыек озынлыгы 166–168, күкрәк колачы 194–196, уч колачы 20,5–21 см. Россиядә иң яхшы йөгереклек: 1200 м — 1 мин 16 с, 2000 м — 2 мин 11 с, 2400 м — 2 мин 34 с, 3000 м — 3 мин 19 с, 4000 м — 5 мин 7 с. Күбесенчә Россия һәм Германиядә үрчетәләр.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Рәшит Имашев

**Рәшит Имашев** (Рәшит Фатыйх улы Имашев, ,  — , ) — рәссам, ТРның халык рәссамы (2003), ТАССРның (1986) һәм БРның (1998) атказанган сәнгать эшлеклесе, Ф. Кәрим (1996) һәм Акмулла (2006) премияләре лауреаты. Пәртритләр: «Студентка» (1971), «Хәсән Туфан» (1976), «Р. Нуриев» (1995), «Акмулла» (2005), һ.б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Төркем:Казан сынлы сәнгать училищесы укытучылары
Радик Галиәкбәров

**Радик Галиәкбәров** (Радик Равил улы Галиәкбәров, , кушаматы *Раджа*, ,  — , ) — , 1990-елларда «Һади Такташ» оештырылган җинаятьчел төркеме җитәкчеләреннән берсе. 1999 елда кулга алынган. 2002 елда ТР югары мәхкәмәсе тарафыннан РСФСР ҖКның 17, 15, 103, 102зин һәм РФ ҖКның .1, .1, 30.1, 30.3, , , ,  маддәләре буенча *гомерлек төрмә җәзасына* хөкем ителгән. Җәза мөддәтен «Кара дельфин» (Тоз-Түбә ш.) колониясендә тутыра.

## Искәрмәләр

Төркем:Җинаятьчеләр
Муллин

**Муллин** — фамилия.
* Борһанетдин Муллин (1834-1917), сәүдәгәр, хәйрияче.
* Рөстәм Муллин (1947), драма актеры, ТР халык артисты (*[[Минзәлә татар дәүләт драма театры|Минзәлә театры]]*).
* Рамил Муллин (1974), Түбән Кама районы башлыгы (2022―2025), шәһәр мэры;  Мөслим районы башлыгы (2013―2021 елларда).
----
* Рәзилә Муллина (1956), драма актеры, ТР халык артисты (*[[Минзәлә татар дәүләт драма театры|Минзәлә театры]]*).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Муллино — Алексеевск районындагы авыл. 
* **[[Муллагалиев]]** 

Төркем:Фамилияләр
Филимон Сазонов

**Филимон Сазонов** (Филимон Федор улы Сазонов,  — ) — хакимият-хуҗалык эшлеклесе. 1931 елда *«баш күтәрүчеләр оешмасы әгъзасы булу»*да гаепләнеп кулга алына, ләкин биш көн үткәч, иреккә чыгарыла. 1935-1942 елларда Әгерҗенең 1 нче гимназиясе директоры. 1942-1943 елларда фронтта, сәяси җитәкче урынбасары. Сугыштан соң КПССның Әгерҗе район комитетында бүлек мөдире, район гәҗите мөхәррире. 1948-1949 елларда КПССның Мөслим район комитетының 1нче сәркатибе.

## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Николай Индюхов

**Николай Индюхов** (Николай Петр улы Индюхов, ,  — , ) — рәссам, ТРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1999). Әсәрләре ТР дәүләт сынлы сәнгать музеенда, Г. Тукай музеенда (Яңа Кырлай), хосусый коллекцияләрендә саклана.

## Искәрмәләр
Иннокентий (Никифоров)

**Иннокентий** (, Иван Иван улы Никифоров, ,  — , ) — дин эшлеклесе, илаһият нәмзәте (1918). Керәшен татары. 1899-1925 елларда Акмола өлкәсе, Тум губернасы, Симәй һәм Омск чиркәүләрендә руханилык иткән. 1925 елдан Симәй , Омск викарие, 1928 елдан Симәй һәм Үскәмән әскафы, 1936 елдан Орел әскафы. 1937 елның 13 феварлендә кулга алынып, 1937 елның 4 декабрендә атып үтерелгән. 1990 елда акланган.
Наил Ингамов

**Наил Ингамов** (Наил Галим улы Ингамов, ,  — , ) — физик, физика-математика фәннәре докторы (1990), Л. Ландау ис.  физика инситутының әйдәп баручы фәнни хезмәткәре. Һидродинамика, плазма физикасы турында фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Әсәф Иноземцев

**Әсәф Иноземцев** (Әсәф (Иоасаф) Семен улы Иноземцев,  — ) — Казан сәүдәгәре, җәмәгать эшлеклесе, Таеш бакыр эретү заводы хуҗасы. 1777-1780 елларда Казан губерна магистраты президенты, 1782-1788 елларда Казан шәһәр магистраты утырышчысы.
Казан Иоанны

**Казан Иоанны** (Иоанн Казанский, ,  — , ) — рус праваслау чиркәвенең . Казан ханлыгы һәм Мәскәү патшалыгы арасындагы сугышларның берсендә әсир төшкән, шуннан соң Гали Шөкер «кенәз»нең (Мөхәммәт Әмин ханның туганы) колы булган. Ислам динен кабул итүдән баш тарткан өчен җәзалап үтерелгән.
Иоасаф (Удалов)

**Иоасаф (Удалов)** (Иван Иван улы Удалов, ,  — , ) — дин эшлеклесе. 1910 елдан . 1912-1918 елларда Казан Спас-Преображение  игумены, Казан миссионерлар курслары күзәтүчесе. 1920-1921 елларда Мамадыш , 1921-1924 елларда Казан епархиясе башлыгы. 1924 елдан башлап төрмәдә, сөргендә, күзәтү астында (Мәскәү, Турухан төбәге, Козьмодемьянск, Көнбатыш Себер крае). 1936 елдан Казанда. 1937 елдан кулга алынган һәм *«инкыйлабка каршы идән асты чиркәү оешмасын оештыру»*да гаепләнеп атып үтерелгән.
## Искәрмәләр
Мөслим мәчете

*Казанның Нокса бистәсендәге [[Мөслимә мәчете]] белән бутамагыз*.

**Мөслим мәчете** — Татарстанның Мөслим районы Мөслим авылында урнашкан мәчет. 1990 елның 20 декабрендә рәсми төстә ачылган. Татарстан авылларында иң беренче булып торгызылган мәчетләрнең берсе. Мөслим авылының Кооператив урамы белән Октябрь урамнары чатында урнашкан (423970 ТР Мөслим районы Мөслим авылы, Октябрь урамы, 29а йорт).
Мәчетнең имам-хатыйбы Нәбиев Ринас  Ринар улы. 2002-2017 елларда Мөслим районы имам-мөхтәсибе Мөнир  Фирзал улы Борһанов.

## Тарих

Мөслим авылында 1848 елда ук мәчет булган. Октябрь инкыйлабына кадәр 3 мәчет булуы билгеле. Беренче үзәк (*җәмигъ*) мәчет хәзерге Кооператив урамы белән Мәҗит Гафури урамнары чатында, икенчесе Мәҗит Гафури урамы һәм Банк урамы кисешкән чатта (*халыкта «Яшел мәчет» дип йөртелгән*), өченчесе Кооператив урамы белән Пушкин урамнары почмагында (*«манарасыз мәчет»*) урнашкан булган. Беренче мәчетне ачарга 1859 елның 31 декабрендә Уфа губернаторының 8023нче санлы фәрманы белән рөхсәт ителгән. Ул вакытта авылда 412 ир кеше, 318 хатын-кыз яшәгән. Мәчеттә  имам булып Әхмәтхатыйп Шәмгун улы, Миргаләү Мәкъсутов хезмәт итүе билгеле. Мәчет каршындагы мәдрәсәнең таш бинасы Казан байлары Галикәевлар ярдәме белән 1901 елда сафка баскан.

Мөслимнең икенче, өченче мәчетләренең кайчан салынуы төгәл билгеле түгел. Диния нәзарате чыгарган «*Мәгълүмате мөхкәмәи шәргыя Оренбургия*» журналының 1910 елгы 6нчы санында Мөслим авылының икенче мәчетенә мөәзин итеп 1910 елның 11 гыйнварыннан Мөхәммәтнәҗип Нәбиулла улы билгеләнүе турында хәбәр ителә.

Инкыйлабтан соң мәгърифәт һәм мәдәният учаклары булган мәчет һәм мәдрәсләр эшчәнлеге туктатыла. 1931 елның 1 апреленә районда бертөрле максатларда да файдаланылмый торган 10 мәчет бинасы исәпкә алына. 
 
1988 елдан башлап, Мөслим авылында мәчетне торгызу эше башлана. Әлеге эштә Бөек Ватан сугышы ветераны, Мөслим хуҗалыкара төзелеш идарәсе җитәкчесе булып эшләгән Мансур Сәлахетдин улы Сабиров башлап йөри. Ул Мөслим мөселманнары исеменнән Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте рәисе, мөфти Тәлгать Сафа улы Таҗетдинга хат яза. Т. Таҗетдин мәчет бинасы өчен проект табуда ярдәм итә. Мәчет төзелеше исәп-хисабына 40 мең сум акча күчерә. Мөслим районындагы күмәк хуҗалык — совхозлар, оешма җитәкчеләренең дә мәчет төзелешенә матди һәм акчалата ярдәм итүләрен үтенеп, 1971-1984 елларда Мөслим район шурасы башкарма комитеты рәисе, 1989 елдан фирка райкомы беренче сәркатибе Гариф Хафиз улы Хафизовка мөрәҗәгать итәләр. Шулай ук Мөслим районы һәм Мөслим авылында яшәүчеләр дә мәчет төзелешенә бик теләп ярдәм итәләр.

1990 елның 20 декабрендә рәсми төстә ачыла.

1996 елда Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте мәчеткә рәсми төстә «Мөслим мәчете» исеме бирә.

## Моны да карагыз

*Мөслим җәмигъ мәчете
*Мөслимнең Яңа мәчете

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Әхмәдулла Әхмәтгалиев]]*. Мөслим төбәге. Тарихи сәхифәләр. Чаллы: «Яр Чаллы типографиясе» ДУП , 2003.
#     Мөслим мөхтәсибәте сайты (''яңартылмаган'') 

## Сылтамалар
* Вконтактеда «Ислам в Муслюмово» сәхифәсе

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Мөслим районы мәчетләре
Иоасаф (Зеленкин)

**Иоасаф (Зеленкин)** (Иван Петр улы Зеленкин, ,  — , ) — дин эшлеклесе, Рус праваслау иске гадәт чиркәве епискобы, Казан һәм Вятка епискобы (1891-1912).
Әманәт

**Әманәт** ( «*әманәт-үн*» — «*ышаныч, ышанып тапшырылган нәрсә*») — килешүне тәэмин итү өчен бирелгән кеше.

## Тарих
Башкортларда Әманәтлек институты Монгол империясе заманыннан билгеле. Раил Кузеев, Әбүбәкер Усманов һәм башкалар фикеренчә, Башкортстанның Рус дәүләтенә кушылуыннан һәм аны колонияләштерү башланганнан соң барлыкка килә.

Башкортлардан килешүне тәэмин итү өчен бирелгән беренче кеше — Сураман би (16 гасыр уртасы) була, аның турында бөрҗән, кыпчак, тамъян һәм үсәргән ырулары шәҗәрәсендә телгә алына (19 гасыр).

Россия хакимияте Әманәтлек институтын сугыш һәм ихтилаллар вакытында файдалана. Әманәт итеп, кагыйдә буларак, абруйлы кешеләрнең туганнары, һәр даруганан 12 кеше алынган; өстәмә рәвештә дә җыйганнар.

Әманәтләр Казанда  () тотылган, ә 17 гасырдан алып — Бөре, Көңгер, Минзәлә, Уфа һәм хәзерге Башкортстанның башка урыннарында тотылган.
 
1662 елда Әманәтләрнең бер өлешен җәзалап үтерү хәбәре башкорт ихтилалының (1662-64) көчәюенә сәбәп була.

Әманәтләр гомеренә хәвеф янауга карамастан, 1681-1684 елларда һәм 1704-11 елларда ихтилаллар тукталмый.

1728 елда әманнәтчелекне бетерү гаризаларына җавап итеп, Сенат бөтен Әманәтләрне Уфага күчерергә боера һәм аларны эшләрдә файдалануны тыя.

Әманәтлекнең файдасызлыгы хөкүмәтне бу институттан баш тартырга мәҗбүр итә.

Әманәтлек соңгы тапкыр Ырымбур губернасында 18 гасыр уртасында телгә алына.

Екатиринбурда  Әманәтлек избасында 300  Әманәт — башкорт ыруларының балалары сакланган. Башкортстанда берничә җәмәгать эшлеклесе 2006-2010 елларда Мортаза Рәхимовның улы Уралга каршы җинаять эш Әманәтлеккә охшаш дип әйтәләр..
## Шулай ук карагыз
*Карымта
*Барымта
*Башкорт-казакъ мөнәсәбәтләре

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Халыкара мөнәсәбәтләр
Иов (Кресович)

**Иов (Кресович)** (Владимир Александр улы Кресович, ,  — , ) — дин эшлеклесе. 1922-1942 елларда Волын епархиясе чиркәүләрендә руханилык иткән. 1942 елда Луцк әскафы, 1943-1950 елларда Кременец һәм Дубно , 1950-1951 елларда Великие-Луки һәм Торопец әскафы, 1951-1955 елларда Чабаксар һәм Чуашстан әскафы (1954 елдан ), 1955-1960 елларда Казан һәм Татарстан (1958 елдан Казан һәм Мари Иле) баш әскафы. 1960 елдан салым түләмәүдә гаепләнеп, 3 ел төрмәгә хөкем ителгән. 1967-1973 елларда  һәм Уфа һәм Стәрлетамак баш әскафы, 1973-1977 елларда Иваново һәм Кинешма баш әскафы.
Иван Ионенко

**Иван Ионенко** (Иван Михаил улы Ионенко, ,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (1966), профессор (1970), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1983). 1939 елдан фәнни-педагогик эшендә: Казан педагогия институтында (1945, декан урынбасары), Казан югары фирка мәктәбендә (1946-1960, тарих кафедрасы мөдире), Казан университетында (1960 елдан, 1970-1983 елларда ССРБ тарихы кафедрасы мөдире). Идел буенда һәм Уралда Октябрь инкыйлабы тарихы турында фәнни хезмәтләр, Бөек Ватан сугышы турында мемуарлар авторы.
Эрнест Ионов

**Эрнест Ионов** (Эрнест Филипп улы Ионов, ,  — , ) — агроном, селекционер, биология фәннәр нәмзәте (1980), ТРның атказанган фән эшлеклесе (1996), ТССРның атказанган агрономы (1991), ТР дәүләт премиясе лауреаты (1994). 1968 елдан Татарстан авыл хуҗалыгы фәнни тикшеренү инситутында: бодай селекциясе бүлеге мөдире (1968-1980), селекция бүлеге мөдире (1980-1987), бодай селекциясе секторы мөдире (1988-1991). 1991 елдан башлап Чистай районындагы селекция-орлыкчылык хуҗалыгы башлыгы. 5 уҗым бодае һәм сабан (яровой) бодае сортын уйлап тапкан.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз
Йосыф (хәзәр каганы)

**Йосыф** ( — ) — хәзәр каганы (930-960-еллар). Хәзәр каганлыгында эчке ситуациянең тотрыклылануына ирешкән. 950-елларда Кордова хәлифәсенең сарай тарихчысы Хәсдай бине Шәпрут белән хат язышкан (хатларның кайберләре хәзерге көнгәчә сакланган). Рус кенәзе Святослав белән сугышта һәлак булган.
Наис Гамбәр

**Наис Гамбәр**, Наис Гыймран улы Гамбәров (*[[1947 ел]]ның  [[25 август]]ы, [[ТАССР]], [[Мөслим районы]], [[Бүләк (Мөслим районы)|Бүләк]] — [[2005 ел]]ның [[4 май|4 мае]], [[Казан]]*) — шагыйрь, журналист, әдәби тәнкыйтьче, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[2000 ел|2000]]*). 1992 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1947 елның 25 августында Татарстан АССР Мөслим районы Бүләк авылында биш балалы гаиләдә дүртенче бала булып туган. Әтисе Гыймран — авылның беренче шоферы (*сугышка кадәр иң беренче машинаны авылга ул алып кайта*), сугыш ветераны, сугыштан соң — төзү бригадиры, әнисе Мөсәвәрә фермада сыер савучы булып эшли. Туган авылында башлангыч, Үрәзмәттә урта белем ала. 1966 елда Мөслим районында чыгучы «Авыл утлары» газетасында әдәби хезмәткәр. Шагыйрь Рәдиф Гаташның Үрәзмәт мәктәбенә практика үтәргә килүе шигърият белән мәктәп елларында ук кызыксына башлауга этәрә. 1969 елда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә һәм 1974 елда уңышлы тәмамлый. 1974-1978 елларда Татарстан китап нәшриятының матур әдәбият бүлегендә мөхәррир булып эшли. Аның мөхәррирлегендә «Татар халык иҗаты» күптомлыгының беренче дүрт китабы, Таҗи Гыйззәт әсәрләренең 3 томлыгы, Мөхәммәт Гайнуллинның XIX гасыр татар язучылары иҗатына багышланган китабы дөнья күрә. «Татарстан яшьләре» газетасының пропаганда һәм агитация бүлегендә, «Татарстан» журналында, 1993 елның апреленнән «Казан утлары» журналында җаваплы сәркатип, аннары фән һәм сәнгать бүлеген җитәкли.

Шагыйрьләр, рәссамнар һәм сәнгать әһелләренә багышланган мәкаләләре, эссе-нәсерләре, иҗат портретлары, әңгәмә-уйланулары Наис Гамбәрне сәләтле тәнкыйтьче  итеп таныта.

2005 елның 4 маенда Казанда кинәт вафат була һәм туган авылы Бүләк зиратында җирләнә.

## Кызыклы факт
1989 елда Мөслим районының Туган якны өйрәнү музеен оештыра, музейның беренче директоры да булып эшли.

## Китаплары
* Баш очымда — Кояш. К.: ТКН, 1991.
* Көзләрем яфрак коя. К.: ТКН, 2001.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2000 Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Рәис Даутов|Р. Н. Даутов]]*. Балачак әдипләре: биографик белешмәшлек. К.: «Мәгариф», 2005
# *[[Әхмәдулла Әхмәтгалиев|Ә. Ә. Әхмәтгалиев]]*. Мөслим төбәге. Тарихи сәхифәләр. Чаллы: «Яр Чаллы типографиясе» ДУП , 2003.
# *[[Флүр Баһаутдинов|Ф.Н. Баһаутдинов]]*. Без Мөслим балалары. К.: Идел-пресс, 2006. ISBN 5-85247-005-4

## Сылтамалар

* Наис Гамбәргә багышланган сайт
* Наис Гамбәр
* Гамбәр Наис
*   Мөслим әдипләре 
* Мөслимдә Зөлфәт һәм Наис Гамбәрне искә алу кичәсе үтте

## Моны да карагыз

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Журналистлар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Алексей Исаев (1906)

**Алексей Исаев** (Алексей Петр улы Исаев, ,  — , ) — ССРБ каһарманы (1945, үлеменнән соң). Алман-совет сугышы вакытында сержант, бүлек командиры. Будапешт өчен сугышта батырлык күрсәткән. Исаев исемен Югары Ослан районындагы туган авылы, Казанның Мәскәү районындагы урам йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Югары Ослан районында туганнар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Амбразураны гәүдәсе белән каплаган сугышчылар
Алексей Исаев (1924)

**Алексей Исаев** (Алексей Степан улы Исаев, ,  — , ) — экскаватор машинисты, Социалистик Хезмәт каһарманы (1972), Бөгелмә шәһәренең шәрәфле ватандашы (1991). 1950-1984 елларда «Строймеханизация» трестының 32 нче санлы Бөгелмә төзелеш идарәсендә эшләгән. ТАССР ЮШ депутаты (1977-1984).
## Искәрмәләр
Борис Исаев

**Борис Исаев** (Борис Михаил улы Исаев, ,  — , ) — фирка һәм административ-хуҗалык эшлеклесе. 1959 елдан фирка һәм хуҗалык эшендә, 1969-1973 елларда СБКФнең Аксубай  беренче сәркәтибе, 1973-1984 елларда ТАССР ЮШ рәисе урынбасары (беренче урынбасары) һәм бер үк вакытта Татарстан җөмһүрият агросәнәгать берләшмәсе рәисе (1983-1984). 1985-1986 елларда РСФСР хәзерләүләр министрының 1 нче урыынбасары, 1986-1988 елларда РСФСР икмәк продуктлары министрының 1 нче урыынбасары. 1996-1999 елларда РФ Дәүләт думасы рәисе киңәшчесе. ТАССР ЮШ депутаты (1971-1985), РФ халык депутаты (1990-1993).
## Искәрмәләр
Габделбари Исаев

**Габделбари Исаев** (Габделбари(ый) Низаметдин улы Исаев (Гыйсаев), ,  — , ) — дин эшлеклесе, хаҗи. Төйлегән авылындагы мәдрәсәне тәмамлагач (1926) Югары Каръяуды авылында имамлык иткән. 1929 елда репрессияләнә. Азат ителгәннән соң Кыргызстанда рәсми булмаган рәвештә муллалык иткән. 1941 елдан сугышта. Ярланганнан соң (1943) Уфага кайткан, ССРБның Европа өлеше һәм Себер мөселманнарының диния нәзарәтендә эшләгән (1946-1953). 1953-1956 елларда — Уфаның 2 нче мәхәллә мәчете имам-хатыйбы, 1956 елдан — Ленинград җәмигъ мәчете имам-хатыйбы. 1975-1980 елларда — ССРБның Европа өлеше һәм Себер мөселманнарының диния нәзарәте мөфтие.
## Искәрмәләр
Алексей Ионкин

**Алексей Ионкин** (Алексей Сергей улы Ионкин, ,  — , ) — химик, химия фәннәре докторы (1992). 1984-1992 елларда РФА КФҮдә, 1992-1994 елларда Массачусетс университетында, 1994-1996 елларда Торонто университетында, 1996-???? елларда Вилмингстон шәһәрндәге тикшеренү үзәгендә эшләгән. Фосфор- һәм мышаяк-органик кушылмалар химиясенә караган фәнни хезмәтләр авторы.
Төркем:Химиклар
Мәскәү проспекты (Яр Чаллы)

**Мәскәү проспекты** () – Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендәге дүрт төп урамның берсе (*проспект*). Чаллының Үзәк һәм Автозавод районнары (Яңа шәһәр) аша уза. Озынлыгы 6 мең м.

## Тарих
Мәскәү проспекты Яңа шәһәрнең иң беренче проспектларының берсе. Проспектның атамасы урамның якын-тирәсендә Мәскәү проекты белән төзелгән йортларның күп булуы белән бәйле. 1971 елда Мәскәүнең «Главмосстрой» оешмасы төзүчеләрен Чаллы шәһәренә күпкатлы йортлар төзергә җибәрәләр. Мәскәү проекты белән төзелгән иң беренче йорт 2/01 адресы буенча урнашкан. Мәскәү төзүчеләре Чаллы шәһәрендә 116 күпкатлы йорт (*күбесенчә 9 һәм 12 катлы*) төзегән .

## Урнашуы
Мәскәү проспекты Тынычлык проспекты белән Җиңүнең 40 еллыгы урамы арасында урнашкан. Нариманов урамы белән киселештән (*[[Орловка]] бистәсе*)  башлана. Яшьлек проспекты белән киселештә тәмамлана. Вахитов, Х. Туфан, Р. Беляев, Халыклар Дуслыгы  проспектлары, Академик Королев, Галиәсгар Камал урамнары, шулай ук ике урында трамвай юлы белән кисешә.

## Игътибарга лаек объектлар

* 67нче йорт — В.Г. Тимирясев исемендәге КИУ филиалы
* 95нче йорт — Яр Чаллы сәүдә-технология институты
* «Гренада» ял паркы
* «КАМАЗ» футбол клубының стадионы (*«Гренада» паркында*)
* 124нче йорт — «Автозаводец» спорт комплексы 
* 128нче А  йорты — «Тулпар» сәүдә үзәге
* 136нчы йорт — Автозавод районы базары
* 155нче йорт — 3нче шәһәр поликлиникасы
* Яр Чаллы педагогика көллияте (*Р. Беляев проспекты, 3*)
* Яр Чаллы политехник көллияте (*Р. Беляев проспекты, 5*)
* Туфан мәчете (*Төзүчеләр бульвары, 14 А*)
* Орган залы (*Автозавод проспекты, 8*)
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Наил Баһаветдинев

## Сылтамалар
*  Мәскәү проспекты Яр Чаллы картасында
* Урам панорамасы

## Искәрмәләр

Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Шәһәрләр хөрмәтенә аталган урамнар
Николай Исаев

**Николай Исаев** (Николай Александр улы Исаев, ,  — , ) — инженер-электромеханик, ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1984). 1972-1984 елларда Казан оптика-мехника заводында эшләгән: өлкән инженер, җыю цехы башлыгы урынбасары (1982-1986), баш технолог (1986-1993), җитештерү башлыгы (1993-1994), генераль директор (1999-2000). 2000-? елларда Яңа Савин базарының баш инженеры.
## Искәрмәләр
Зоя Исаева

**Зоя Исаева** (Зоя Григорий кызы Исаева, ,  — , ) — химик-органик, химия фәннәре докторы (1967), 1963-1985 елларда ССРБ ФА КФҮ органик һәм физик химиясе институтының табыгый кушылмалар тәҗрибәханәсе мөдире.

Төркем:Химиклар
Олег Исаев

**Олег Исаев** (Олег Николай улы Исаев, ,  — , ) — майор, РФ каһарманы (1996, үлеменнән соң). Беренче чечен сугышы барышында батырлык күрсәткән.
## Искәрмәләр
Лариса Исакова

**Лариса Исакова** (Лариса Василий кызы Исакова, ,  — , ) — балет артисты, балетмейстер, ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1987). 1973-1990 елларда Казанда: Татар дәүләт опера һәм балет театры балетмейстеры, баш балетмейстер (1985-1989). 1989-1990 елларда Башкорт опера һәм балет театрының баш балетмейстеры һәм Уфа хореография укуханәсенең сәнгать җитәкчесе.
Гөлсем Исәнголова

**Гөлсем Исәнголова** (Гөлсем Сабир кызы Исәнголова, ,  — , ) — актер, ТАССРның һәм БРның халык артисты (1989, 1996). 1961 елдан Камал театрында. Иң әһәмиятле рольләр: Корри («Кануннан тыш», А. Муис), Маһисәрвәр, Зәмзәмбану («Чаткылар», «Ташкыннар», Т. Гыйззәт), Айсылу, Бибкәй («Миркәй һәм Айсылу», «Әбүгалисина», Н. Исәнбәт), Шәфәкъ, Гера («Ай тотылган төндә», «Ташлама утны, Прометей!», М. Кәрим), Ханбикә («Таһир белән Зөһрә», Ф. Борнаш).
## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:ССРБ актрисалары
Төркем:Русия театр актрисалары
Төркем:Русия актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Щепкин театр укуханәсен тәмамлаучылар
Габдрахман Искәндәрев

**Габдрахман Искәндәрев** (Габдрахман Идрис улы Искәндәрев, ,  — , ) — административ-хуҗалык эшлеклесе. 1914-1917 елларда Алафузов фәбригендә кием кисүче. 1920-1923 елларда ТАССР эчке эшләр халык комиссариатында бүлек башлыгы, шуннан соң Арча (1923-1925) һәм Мамадыш (1926-1928) кантун башкарма кәмитиләре рәисе. 1929-1937 елларда ТАССР игенчелек халык комиссары.

1937 елның 20 августында, «советка каршы пантөрки оешмасы әгъзасы булуда», «корткычлык алып бару»да гаепләнеп, кулга алына. 1938 елның 9 маенда ССРБ югары суды хәрби коллегиясе карарыннан соң, атып үтерелә. 1957 елның июлендә аклана.
## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

## Искәрмәләр
Хәлим Искәндәрев

**Хәлим Искәндәрев** (Хәлим Фәттах улы Искәндәрев, ,  — , ) — журналист, педагог. «әл-Ислах», «Казан мөхбире», «Йолдыз», «Тормыш», «Ил» гәҗитләрендә һәм «Сәнәк» журналында басылган. 1918 елда «Ил теле» гәҗите мөхәррире. 1912 елдан укытучы эшендә: Уфада, Труйскидә, Тум педагогика техникумында (1926), Мәскәүдәге татар мәктәбендә (1927-1929), Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университетында (1929-1934), Арча педагогика училещесындә (1940-еллар). 1948 елда советка каршы эшчәнлек алып баруда гаепләнеп, 10 елга хөкем ителә. Акланганнан соң (1956) Татарстан укытучылар хәзрлеген күтәрү институтында эшләгән.
Ислам бәй

**Ислам бәй** ( — ) — Казан ханлыгы карачыбәге. 1552 елның мартында төзелгән Казан ханлыгы хөкүмәт әгъзаларының берсе. Казанны саклаганда һәлак булган.
Мөдәррис Исламгалиев

**Мөдәррис Исламгалиев** (Мөдәррис Габдулла улы Исламгалиев, ,  — , ) — Социалистик хезмәт каһарманы (1977). 1972-? елларда Кама автомобил заводының кырдыручысы.

## Биографиясе
1945 елның 25 октябрендә Татарстан Республикасының Кукмара районы Олыяз авылында туа. Татар.

Дүшәнбе шәһәрендә (Таҗикстан) яшәгән, 1966 елда Дүшәнбе политехника техникумын тәмамлаган. Дүшәнбе, Магадан, Киров һәм Полтава өлкәләре сәнәгать предприятиеләрендә эшли.

1972 елдан бирле Яр Чаллы шәһәрендә яши һәм эшли. Кама зур йөк автомобильләре җитештерү берләшмәсе ремонт-инструменталь заводының стандарт булмаган җиһазлары цехында токарь булып эшли. Завод төзелешендә катнаша, җиһазларны монтажлау буенча комплекслы бригаданы җитәкли. Беренче «КамАЗ» автомобильләре өчен детальләр әзерләү өстендә эшли. 190-200 % ка план биремнәрен үти, үз һөнәренә берничә төркем өйрәтә, продукцияне беренче күрсәтүдән үк тапшыру хокукын яулый. 1 нче «КамАЗ» машинасын җыю хокукы өчен социалистик ярыш җиңүчесе (1976).

1986 елдан — станок төзү заводында токарьлар бригадиры, 1987 елдан-фәнни-техник үзәктә эшли. 2001 елдан «Камазинструментспецмаш» АҖендә эшли.

Пенсиядә, Яр Чаллы шәһәрендә яши.
## Бүләкләр һәм исемнәре
* СССР Югары Советы Президиумының 1977 елның 15 апрелендәге Указы нигезендә, зур йөк автомобильләре җитештерү буенча Кама комплексының беренче чиратын төзегәндә ирешелгән уңышлары өчен, Исламгалиев Мөдәрис Габдулла улына Ленин ордены һәм «Серп и Молот» алтын медале белән Социалистик Хезмәт Герое исеме бирелде
* Ленин, Хезмәт Кызыл Байрагы орденнары, медальләр белән бүләкләнгән
* Яр Чаллы шәһәренең мактаулы гражданины (1999)
* СССР автопромының "Һөнәре буенча иң яхшысы" дип танылды (1977)
* Исламгалиев исеме ««Летопись трудовой славы СССР»на 1976-1980 елларда кертелгән.
## Хәтер
* «КамАЗ» җитештерү берләшмәсенең Почет китабына кертелгән (1987)
* Аңа Д. Кәлимуллинның «Чаткылар» дигән китабы багышланган. Казан, 1979
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Они прославили Челны — Герои Социалистического Труда

## Моны да карагыз
Рамил Исламов

**Рамил Исламов** (Рамил Фәнәви улы Исламов, ,  — , ) — әдәбият белгече, филология фәннәре докторы (2002). 1990 елдан ТР ФА Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында, 2002 елдан әдәбият белеме бүлеге мөдире. Урта гасыр төрки, төрки-татар әдәбиятына багышланган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Kertemnärne iminiätläşterü agentlığı

**Kertemnärne iminiätläşterü agentlığı** - 2004 yılda buldırılğan Räsäyneñ däwlät korporatsiäse, kertemnärne iminiätläşterü sisteması tä'min itelä.
## Tärtip
Xosusıy kertemnär belän eşläwçe barlıq banklar iminiätläşterü sistemasında mäcbüri räweştä qatnaşalar.

Banklar reestrında kertkän waqıtınnan birle kertemnär iminiätläşterelgän bulıp sanala.
Fizik zatlar häm bankta yüridik zatlar bulmağan eşmäkärlärneñ xisaplarında häm kertemnärendä aqça mäcbüri iminiätläşterelä, şul isäptän debet kartalarında xisapları. 
Tübändäge xisaplar **iminiätläşterelmi**:
* advokatlar häm notariuslar xisaplarında aqça
* ışanıç yazuı birüçelärneñ kertemnäre
* ışanıç idäräsendä birelgän aqça 
* Räsäy banklarınıñ çit il filiallarında kertemnär
* metallik (asıltaş) xisaplar
* xisap açılmağanda elektron aqça 
## Fond
Sistemada qatnaşuçı bar banklar iminiätläşterü cıyımın tüli, şulay itep fond formalaşa. Barlıq banklar isäplängän bazanıñ baş stavkası 0.1% tüli, kertemnär tabışlılığı zur bulsa, 0.12% yäki 0.25% tüli.

Ägär iminiätläşterü oçrağı bulsa, 1.4 million sumğa qädär barlıq kertemnär aqçası fondtan tülänä. 1.4 million sumnan artıq aqçalar  soñraq, banknı beterü çaraları barışında tülänergä mömkin, läkin kiräkle aqça citärlek bulmıy ala.

Ğädättä tülätü 14 könnän soñ (irtäräk tä bula) bank-agent aşa bara, anda tik passport kürsätergä kiräk.
## Finans yaxşırtu
Kertemnärne iminiätläşterü agentlığı şulay uq finans yaxşırtu yä **sanatsiä** wazifaların başqara, şunıñ öçen investorğa yäki bankka aqça birä.

2017 yıldan RF Üzäk bankı üze sanatsiäne ütkärä ala.

Direktorlar şurasında finans ministr, Üzäk bank räise h.b. kerä. 
## Sıltamalar
* Федеральный закон «О страховании вкладов физических лиц в банках Российской Федерации» № 177-ФЗ от 23 декабря 2003 года
* Официальный сайт агентства 

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Марс Искәндәрев

**Марс Искәндәрев** (Марс Җамал улы Искәндәрев, ,  — , ) — вице-адмирал, хәрби фәннәр докторы (1990). 1949-1983 елларда штурман, су асты көймәсе, су асты көймәләре берләшмәсе командиры, ССРБ Төньяк флотында идарә башлыгы, штаб башлыгы урынбасары. 1983-1991 елларда ССРБ Хәрби-диңгез флотының фәнни тикшеренү институты башлыгы. 1992 елдан РФ Экологик, технологик һәм атом күзәтчелеге федераль хезмәте аппаратында.
## Искәрмәләр
Габдулла Бичурин урамы (Казан)

**Габдулла Бичурин урамы** () — Казанның Яңа Савин районында урнашкан урам. ТАССР дәүләт куркынычсызылгы комитеты башлыгы Габдулла Бичурин (1911-1986) исемен йөртә.
## Географиясе
Четаев урамы белән киселештән башланып, Чистай урамын кисеп үтә һәм Сибгать Хәким урамы белән киселештә тәмам була.
## Тарих
Хәзерге исемен 2009 елның 9 июленнән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Яңа Савин районы урамнары
Әпсәләмов урамы (Казан)

**Әпсәләмов урамы** () — Казанның Яңа Савин районында урнашкан урам. Язучы Габдрахман Әпсәләмов (1911-1979) исемен йөртә.
## Географиясе
Хөсәен Ямашев проспекты белән киселештән башланып, Четаев һәм Чистай урамнарын кисеп үтә һәм Сибгать Хәким урамы белән киселештә тәмам була.
## Тарих
Хәзерге исемен 2001 елның 27 апреленнән йөртә.

## Шәхесләр
* Фердинанд һәм Люция Фарсиннар, Татарстанның атказанган артистлары.
* Венера Ихсанова, журналист.
* Даяна Кириллова
* Андриан (Четвергов)

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Яңа Савин районы урамнары