open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хафиз Кушаев

**Хафиз Кушай улы Кушаев** (, , 15 октябрь 1888 — 27 сентябрь 1937) — башкорт милли хәрәкәтендә катнашучы, Башкортстан АССРның дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе, БАССР ҮБКның 3 нче рәисе.

## Тәрҗемәи хәл
1888 елның 15 октябрендә Ырынбур губернасы Чиләбе өязе Сәләй (Хуҗаш) авылында туган. 1919 елдан РКП(б) әгъзасы.

Казан шәһәрендә «Галия» мәдрәсәсендә укый, инкыйлаби хәрәкәттә катнашуы сәбәпле укуын калдырырга мәҗбүр була.

1909−1917 елларда армия сафларында хезмәт итә.

1919—1921 елларда Аргаяш кантунының хәрби комиссары, кантун идарәсе рәисе вазифаларын башкара.

1922—1929 елларда БАССРның ҮБК рәисе булып эшли.

1929—1937 елларда ССРБ ҮБК аппаратында эшли, «Совет власте» нәшриятында җаваплы вазифаларны башкара.

1937 елның 19 сентябрендә кулга алына, ә инде 27 сентябрендә атып үтерелә. 1957 елда аклана.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Казакъстанда туган танылган шәхесләр

#### Казакълар
* Руслан Савденов, балет биючесе, Татарстанның атказанган артисты (2011)
* Шәмши Калдаяков (1930-1992), казакъ композиторы.
* Нургыйса Тлендиев (1925-1998), казакъ композиторы.
* Еркегали Рәхмәдиев (1932-2013), казакъ композиторы.
* Бавырҗан Байбәк (19.03.1974), Алматы хакиме (*[[2015]], [[август]]*), сәясәт фәннәре кандидаты.
* Серик Әхмәтов (25.06.1957), Казакъстан премьер-министры (*[[2012]]-[[2014]]*).
* Бахытжан Смагулов (04.11.1965), балет артисты, Казакъстан һәм Татарстанның халык артисты.
* Пәһлеван Чулак (1864-1919), көйязар, җырчы, пәһлеван көрәшче.

#### Татарлар, башкортлар
* Ибраһим Сәлахов, язучы
* Гүзәлия Гафурова, карате буенча спортчы
* Кадрия Әмирова, балет биючесе, *РФ атказанган артисты*
* Фәрит Галимов, дәүләт-хуҗалык эшлеклесе, сенатор.
* Әкрам Галимов (1892-1913), язучы, мөгаллим.
* Азиз Ялымов (1885-1937), инкыйлабчы, үзәк мөселман бюросында И. Сталин урынбасары.
* Тәүфикъ Мөхәммәт-Рәхимов (1927-1992), фирка һәм хуҗалык җитәкчесе.
* Рауль Мирхәйдәров (1941), татар язучысы.
* Мәсгуть Латыйпов (1913-1987), композитор.
Газыйм Касыймов

**Газыйм Касыйм улы Касыймов** (, 1891, Биктәш, Бәләбәй өязе, Уфа губернасы — 19 август 1937, Мәскәү, ССРБ) — дәүләт һәм партия эшлеклесе. Башкортстан АССР-ының мәгариф һәм юстиция халык комиссары.

## Тәрҗемәи хәле

Касыймов Газим Касыйм улы 1891 елда Уфа губернасы Бәләбәй өязе Бикташ авылында (хәзерге Башкортстан Республикасы Бишбүләк районы Яңа Бикташ авылы) туган. Милләте — татар.

1917 елдан сул эсерлар фиркасе әгъзасы, 1919 елдан РКП(б) фиркасендә. 1917 елда Казан университетын  тәмамлаганнан соң Бәләбәй шәһәрендә укытыучы булып эшләгән. Милләт Мәҗлесе депутаты. 1918—1919 елларда Бәләбәй инкыйлаби комитеты рәисе урынбасары, Үзәк мөселман комиссарлыгының бүлек мөдире, «Ярлылар тавышы» гәҗите мөхәррире.

1920 елдан Уфа губерна революцион трибуналында эшли. 1921 елдан Уфа губерна ачыгучыларга ярдәм комитеты рәисе була, учреждение Башкортстанда ачлык белән көрәшү өчен оештырыла.

1922 елның гыйнварыннан РКП(б)‑ның Уфа губерна комитеты каршындагы татар‑башкорт секциясенең «Урал» гәзите мөхәррире була. Аннары Башкортстан революцион трибуналы, 1923 елдан Башкортстан АССР-ының Баш суды рәисе вазифаларын үти.

1924-1926 елларда Башкортстан АССР-ның мәгариф халык комиссары була.

1926-1928 елларда Башкортстан АССР-ның юстиция халык комиссары, бер вакытта Башкортстан АССР-ының прокуроры вазифаларын башкара.

1928 елда Казан каласына күчә. 1929 елдан ВКП(б)‑ның Татарстан өлкә комитеты хезмәткәре була.

1931-1933 һәм 1935-1936 елларда — Казан дәүләт педагогия институты ректоры.

1933 елдан Татар АССР‑ының игенчелек халык комиссары урынбасары, ә 1934-1935 елларда Татар АССР‑ының коммуналь хуҗалык халык комиссары вазифаларын үти.

1936 елның 30 декабрендә репрессияга тарттырылып кулга алына. «Милли троцкист оешмасында катнашуда» гаепләнә. 1937 елның 19 августында атыла. 1958 елның 14 гыйнварында аклана.

### Сәяси золым корбаны
Кулга алынганчы Карл Маркс урамында яши. 1936 елның 30 декабрендә *«Шура хакимиятенә каршы милләтчел оешмасы җитәкчесе»* дип кулга алына һәм 1937 елның 19 августында ССРБ Югары Мәхкәмәсе тарафыннан үлем җәзасына хөкем ителә. Мәхкәмә карары шул ук көнне гамәлгә ашырыла. Мәскәүнең Дон зиратындагы кардәшләр каберендә җирләнгән.

1958 елда аклана.

## Әсәрләре

* *Касимов Г. К.* Татарско-Башкирская Советская Республика (Первая книга) / Центральный мусульманский комиссариат . – Москва : Типография «Восточная печать» , 1918 . – XVI , 60 с.
* *Касимов Г.* Поэтическому творчеству рабоче-крестьянского поэта М. Гафури — 20 лет // Башкортостан. 5 апреля 1923.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Коммунистлар фиркасе һәм шура берлеге тарихы буенча белешмәлек 1898-1991
* Башкорт энциклопедиясе 
* «Сахаров-үзәк» сайты

Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Татарстан АССР халык комиссарлары
Төркем:Ректорлар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1937 елда вафатлар
Төркем:19 август көнне вафатлар
Төркем:1891 елда туганнар
Төркем:Татар революционерлары
Empayr Steyt Bilding

**Empayr Steyt Bilding** yäki **Empayr steyt binası** (inglizçä  *Empire State Building*) — AQŞ, Nyu-York şähäre, Manhetten utrawında urnaşqan 103-qatlı küksözär. Ofis binası.

Bötendönya säwdä üzägeneñ tönyaq manarası açılğançı, 1931-1970 yıllarda Empayr Steyt Bilding - dönyanıñ iñ biek manarası bula.

2001 yılda Bötendönya säwdä üzäge cimerelgännän soñ, küksözär yänä Nyu-Yorknıñ iñ biek binası  bula, läkin 2012 yılda Bötendönya säwdä üzäge torğızılıp biekräk bula.

Miğmariät stile - **ar-deko**.

Bieklege - 443,2 m (manara oçığa qädär), 381.3 m tübägä qädär. 103 qat.

1986 yılda Empayr Steyt Bilding AQŞ milli tarixi häykälläre isemlegenä kerä.

Binanıñ xucası häm idäräçe - *W&H Properties* şirkäte.

Bişençe avenü, 33-nçe häm 34-nçe Könbatış uramnar arasında urnaşqan.

AQŞta bieklek buyınça dürtençe küksözär, Azatlıq Manarası (Nyu-York), Willis-tawer, Xalıqara otel, Tramp manarası (Çikago) küksözärlärenä bireşä.

Xäzerge waqıtta tözekländerelä, şunıñ öçen 550 mln dollar totılaçaq.

Hollda dönyanıñ cide moğcizasınıñ surätläre kürsätelgän, 8-se üze Empayr Steyt Bilding.

82-nçe häm 102-nçe qatta küzätü mäydançığı urnaşqan.

## Tarix

Nyu-York - **imper ştatı**  dip yörtelä, şuña kürä iñ biek binanı "İmper ştatı yortı" dip atarğa qarar itelä.

*Shreve, Lamb and Harmon* digän şirkät proyekt yasıy, baş miğmarı - **William Lemb**. Tözüçe oyışma - *The Starrett Brothers and Eken* şirkäte. **Con Raskob** häm **Pyer Düpon** aqça birä.

1930-1931 yılda tözelä. Başta anıñ şpile dirijabl tuqtalışları öçen qullanırğa niätlilär, läkin iminlek säbäple baş tartalar.

1945 yılda quyı tomanda bombağa totuçı B-25 "Mitçel" küksözärgä oçıp barıp kerä, 79-80 qatta yanğın kilep çığa, 14 keşe häläk bula.

Kükteräwdä 30 keşe üz-üzenä qul sala.

## Küreneşlär


Looking Up at Empire State Building.JPG|
Empire_State_Building_Night.jpg|
ESB Aussichtsplattformen.jpg|Küzätü mäydanı
Empire State Building blue blue blue 2011 Shankbone.JPG|   2011  
Empire State Building (1971).jpg| 
Manhattan at Dusk by slonecker.jpg| Yaqtırtlılğan bina


## Sıltamalar

* Empire State Building: Official Internet Site with lighting schedule and explanation of colors 

Төркем:Күктерәү
Төркем:Нью-Йорк
Burc Xälifä

**Burc Xälifä** (ğäräpçä  برج خليفة‎‎ — **Xälifä Manarası**, 2010 yılğa qädär **Burc Döbäy** - **Döbäy manarası**) - BĞÄ, Döbäy şähärendä urnaşqan 828 m bieklektäge küksözär, dönyanıñ iñ biek binası. Kükteräwneñ küreneşe stalagmitqa oxşaş.

2010 yılnıñ 4 ğinwarında Döbäy şähärendä açıla.

2008 yıldan dönyanıñ tarixında bulğan qorılmalarnıñ iñ biege.

Bieklege 828 m, 163 qat.

Şäyex **Xälifä ibn Zaid än-Maxayan** xörmätenä atalğan.

## Tarix

"Döbäy manarası" şähärdäge şähär bulıp proyektlaşa. Binanıñ böten bäyäse 1,5 dollar täşkil itä.

Küksözärneñ proyektı AQŞ şirkäte *Skidmore, Owings and Merril* tarafınnan yasalğan. Miğmar - Edrian Smit (AQŞ).

Kükteräw - Döbäy eşlekle üzägeneñ töp öleşe, eçendä qunaqxanä, fatirlar, ofislar, kibetlär urnaşqan.

Küksözär eçendäge hawa suındırıla.

Bina öçen maxsus +50&nbsp;°C temperaturasın çıdawçı beton markası uylap çığarılğan.

Kükteräw itägendä yasalma kül bar, 12 ga, fontan bieklege 150 m.

## Sıltamalar

* Официальный сайт 
* Экскурсия в Бурдж-Халифа 
* Бурдж-Халифа ру
* Фотографии комплекса 
* Пошаговое руководство по покупке билетов на смотровую площадку Бурдж Халифа 
* Фотографии Burj Dubai
* Фотографии Бурдж-Халифа 
* Фото и видео Бурдж Дубай в конце 2008 года
* Бурдж Дубай — небоскрёб-сталагмит 
*   Дубайдагы "Бурҗ Хәлифә" Татарстан байрагы төсләренә керде. Азатлык радиосы, 19.05.2020
 

Төркем:Күктерәү
Шәүкәт Ибраһимов

**Шәүкәт Ибраһимов**, Шәүкәт Шиһабетдин улы Ибраһимов,  (*[[1923]]-[[1989]]*) — галим, техник фәннәр докторы (*[[1965]]*), профессор (*[[1974]]*), Казакъстан ССР ФА вице-президенты (*[[1974]]-[[1986]]*), Казакъстан ССР ФА хакыйкый әгъзасы (*[[1970]]*), Казакъстан ССРның атказанган фән эшлеклесе (*[[1982]]*), Казакъстан ССР дәүләт премиясе лауреаты (*[[1978]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1923 елның 22 октябрендә Казанда туган.  Казан авиация институтын (*[[1948]]*), Мәскәү дәүләт корыч һәм кушылмалар институтында () аспирантура (*[[1955]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1948-1952 Мәскәүдә һәм Казанда авиация заводларында эшли.
* 1956-1969 ССРБ министрлар шурасы каршындагы Атом энергиясен тыныч максатларда файдалану дәүләт комитетының Обнинскидагы Физика-энергетика институтында өлкән гыйльми хезмәткәр, лаборатория мөдире.
* 1969-1970 Казакъстан ССР Атом-төш физикасы институтында директор урынбасары, 1970-1987 директор, 1987-1989 лаборатория мөдире.
* 1974 елдан Казакъ дәүләт университеты профессоры. 
* 1974-1986 Казакъстан ССР ФА вице-президенты.

## Гыйльми эшчәнлеге
Төп фәнни хезмәтләре каты җисем физикасына, радиацияле материаллар белеменә, атом энергетикасына, төш техникасына карый.
Ш.Ш. Ибраһимов тарафыннан күп кенә гамәли күрсәтмәләр һәм тәкъдимнар эшләнә, аларны гамәлгә ашыру төш энергетикасында кулланыла торган материалларның нурланышка чыдамлыгын, төш-энергетика җайланмаларының экономиялелеген күтәрүгә һәм хәвефсезлеген арттыруга ярдәм итә.
 
## Фәнни хезмәтләре

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Октябрь Инкыйлабы ордены
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* Казакъстан ССРның атказанган фән эшлеклесе. 
* Казакъстан ССР дәүләт премиясе (*[[1978]]*).

## Хәтер
1997 Алматы акимының 31 нче карары (02.07.1997) белән Алматыдагы урамга исеме бирелгән. Урамның озынлыгы – 7 *км*. Элекке исеме — Медео районы Алатау шәһәренең Ленин урамы.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998. 
# Татар энциклопедиясе. Казан, 2010. 
# Казахская ССР:  Краткая энциклопедия. Т. 3. Алма-Ата., 1989.

## Сылтамалар
*  Ш.Ш. Ибраһимов «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә  
* Ш.Ш. Ибраһимов «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Казакъстан ССР дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Казакъстан ССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Академиклар
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Физиклар
Tokio Kük ağaçı

**Tokio Kük ağaçı** yäki **Tokyo Skytree** (äyteleş: *Tokio Skaytri*, yapunça  *東京スカイ*- *Tōkyō Sukaitsurī*) - Yapunstan, Tokio, Sumido rayonında urnaşqan televizion manara, dönyanıñ iñ biek telemanarası.

Dönyanıñ iñ biek qorılmaları arasında  Burc Xälifä küksözärennän soñ ikençe urında tora.

Tözelü waqıtında Tokio Yaña mannarası dip yörtelä ide, 2008 yılda Päräwezdä uzğan tawış birü näticäsendä *Tokio Sky Tree* saylana.

Antenna belän manaranıñ bieklege 634 m, sannar 6 (mu), 3 (sa), 4(si) iske yapun telendä "Musasi" - tarixi rayonnı bilgeli.

## Tarix

2011 yılda bar Yapunstan televideniese tsifr formatına küçerelergä tieş ide, Tokio iske manarasınıñ bieklege bu maqsatqa turı kilmäde, şuña kürä *Tokio Skytree* manarası tözelä başlıy.

2008-2012 yılda manara tözelä.

Manarada cir teträwgä qarşı maxsus sistema urnaştırılğan.

Manara tsifrlı tele, radio- tapşırular häm mobil elemtä öçen qullanıla.

## Sıltamalar

* 
* Официальный сайт башни 
* Трёхмерная модель башни и городка у основания (автор alister2)

Төркем:Япония
Төркем:Манаралар
Parfenon

**Parfenon** (bor. yunança *Παρθενών* — saf, ğiffätle qız) — Yunanstan, Afina Akropolendä urnaşqan antik miğmariäteneñ häykäle, borınğı yunan ğibädätxänäse, borınğı Afinalar töp ğibädätxänäse. Bu şähärne  häm böten Attikanı yaqlawçı ğiffätle qız alihä Afinağa  (*Ἀθηνᾶ Παρθένος*) bağışlap tözelgän.

**BEQ 447-438** yılda **İktin** proyektı buyınça miğmar **Kallikrat** tözegän.

BEQ 438-431 yıllarda Perikl idärä itkän çorda Fidiy citäkçelegendä bizälgän.

Xäzerge waqıtta yarım cimerelgän xäldä tora, tözekländerü eşläre alıp barıla.

## Tözü tarixı

Yunan-farsı suğışları tämamlağannan soñ, Perikl idärä itkän çorda äle äzerlängän mäydançıqta yaña mähäbät, zinnätle ğibädätxängä salırğa qarar itelä.

Tözeleşkä bu zamandağı iñ yaxşı rässamnar cälep itelä häm küp aqça sarıf itelä.

Borınğı yunan miğmarları İktin häm Kallikrat - Parfenon tözüçeläre bulıp sanala. Tikşerenüçelär buyınça İktin - proyekt avtorı, ä Kallikrat tözeleş belän idärä itkän.

Böyek sınçı Fidiy bizäklär yasağan häm Perikl belän tözeleşne küzätkän.

Tözeleş başlağan waqıtnı ğalimnär märmär taqta kisägendä yazılğan finans xisabı buyınça bilgelägän. Afinalılar öçen bu qazna urlawçılarğa qarşı köräş ısulı bulğan.

BEQ 446-447 yılda cäyge Qoyaş torğınlığı könennän başlap un yıl däwamında tözelgän.

BEQ 438 yılda Panafiniä bäyräme waqıtında izgeländerelgän, läkin eşkärtü (sınnar eşläre) BEQ 432 yılğa qädär suzılğan.

## Miğmariät

Parfenon stile - klassik miğmariäteneñ dorik  peripter ionik order belän miğmariäte bula.

Öç märmär basqıçta tora, bieklege - 1,5 m.

Yuğarı basqıçlar mäydanı stilobat dip yörtelä, anıñ ozınlığı 68.35 m, kiñlege 30,9 m.

Ğibädätxänä 8 fasadtağı kolonnadan, 17 yandağı kolonnadan torğan peristil belän çolğap alınğan.

Kolonna bieklege 10,4 m, här kolonna 10-12 barabannan tora.

Binanıñ eçendä ike basqıçtan torğan amfiprostil urnaşqan, anıñ ozılığı 56 m, kiñlege 21,7 m.

Borınğı waqıtta ğibädätxänä üzägendä Afina Parfenos sını torğan.

## Cimerelü tarixı

BEQ 267 yılda **gerul** varvar qäbiläse höcüm itkändä, Parfenonda zur yanğın bulğan. Näticädä tübäse, tüşämäläre cimerelgän. Bina zur zıyan kürgän.

5 ğasırda Rim imperatorı Parfenonnı talağan häm xäzinälären  Konstantinopolgä iltep alğan.

Vizantiä waqıtında Parfenon pravoslaw çirkäwenä äylänä.

Täre yawlarınnan soñ katolik çirkäw bulğan.

1458 yılda Ğosmanlı imperiäse Afina şähären yawlap ala.

Töreklär idärä itkän çorda Parfenon mäçetkä äwerelä.

1687 yılda Törkiä-Venetsiä suğışı näticäsendä Parfenon üz taririxında iñ zur zıyan kürä.

**Doj Françesko Morozini** häm şewit yanaralı **Königsmark** Akropolnı tuptan atarğa quşa. Parfenonda darı saqlanğan bulğan häm atış näticäsendä bötenese şartlağan. Näticädä borınğı ğibätxänä tulısınça cimerelä diärlek.

19 ğasırdan beraz torğızılğan.

## Sıltamalar

* Виртуальный тур по Парфенону 
* Галерея
* Статья о лорде Элджине 
* Михаил Гаспаров, «Занимательная Греция», глава Парфенон
* Парфенон (фото и рисунки реконструкции)

Төркем:Архитектура тарихы
Төркем:Борынгы Греция
Төркем:Афина
Төркем:Греция тарихы
Төркем:Греция мәдәнияте
Борис Эльцин

**Борис Эльцин** (, 1875, Звенигородка, Киев губернасы — 27 ноябрь 1937) — совет дәүләт эшлеклесе. 
## Тәрҗемәи хәл
1897/1898 елдан РСДРП әгъзасы. Әдис шәһәрендәге Новороссия университетын тәмамлаган. Инкыйлаби эшчәнлеге сәбәпле Өфе губернасына сөрелгән. 1910 елдан в Бәләбәй һәм Бөре өязләрендә санитар табиб булып эшли. 1917 елның 5 мартыннан Өфе эшче һәм солдат депутатлары шурасы башкарма комитеты рәисе, шул ук елның 26 октябреннән — РСДРПның Өфе губерна комитеты президиумы әгъзасы, 4 дикәбреннән — Өфе губерна инкыйлаби комитеты әгъзасы. 1918 нең гыйнварыннан Өфе губерна башкарма комитеты рәисе, бер үк вакытта әприлдән — Өфе губерна ХКШ һәм губерна инкыйлаби комитеты әгъзасы РСФСР ЭЭХК коллегиясе әгъзасы.

1919 ның гыйнварыннан РСФСР ХКШның Өфе губернасында шура хакимиятен оештыру буенча вәкиле, июньнән губерна инкыйлаби комитеты рәисе, губерна башкарма комитеты рәисе һәм РКП(б)ның губерна комитеты сәркәтибе. Башкортстан автономиясенә каршы чыгышлар ясаган. 1920 елда барлык вазыйфалардан азат ителгән. Аннан соң УССР иҗтимагый тәэминат хаклык комиссарлыгында эшләгән. 1920 елдан Мәскәүдә эшли: РСФСРның Баш сәяси-агарту комитетында коллегия әгъзасы, «Красная новь» нәшрияте директоры, 1925 елдан РСФСР ХКШ каршындагы  эшли. Троцкийчы оппозиция әгъзасы.

1927/1929 да ВКП(б)-дан чыгарыла. 1928 да Усть-Вымьга (Коми АССР) сөрелә, 1929-1932 дә Сүздәл сәяси изәләтерендә. 1936 елда яңадан кулга алына һәм Колымага сөрелә. Магаданда сәяси тоткыннар арасында протестлар һәм ачлык оештыруда катнашкан. 1937 елның 19 синтәбрендә, *гайре инкыйлаби троцкийчыл эшчәнлеге*ндә гаепләнеп, Дальстрой буенча ЭЭХК идарәсенең «өчлеге» тарафыннан үлем җәзасына хөкем ителә. Хөкем карары 27 ноябрьдә гамәлгә ашырылган.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Cizä piramidaları

**Cizä piramidaları** (ğäräpçä *جيزة يسروبوليس*‎‎ ) yäki **Giza piramidaları** - Misır, Qähirä yanındağı Cizä yassı tawlığında urnaşqan miğmariät kompleksı.

Bu häykällär borınğı Cizä şähärennän 8&nbsp;km yıraqlıqta çül üzägenä taba yünäleşendä urnaşqan.

Misırnı küpçelek tikşerüçelär buyınça piramidalar BEQ XXVI—XXIII ğasırda tözelgän, läkin küp geologlar, tarixçılar, injenerlar şunı belän kileşmiçä borınğıraq datanı kürsätälär.

Xeops piramidası, Giza böyek piramidası - dönyanıñ cide moğcizasınıñ berdänber saqlanğan moğcizası bula.

## Taswir

Bu Borınğı Misır nekropole -  qäberlek Xeops piramidasınnan, keçeräk Xäfrä piramidasınnan, häm zur tügel Menkauer piramidasınnan, şulay uq keçkenä piramidalardan (patşabikä, üzän piramidalarınnan) tora.

Piramidalarnıñ öslege aq izvesttaş belän qaplanğan. Läkin Borınğı Misır däwläte tarqalğannan soñ, izvesttaş cirle yäşäwçelär tarafınnan urlanğan.

Zur Sfinks könçığış yaqta urnaşqan, bite könçığışqa qarıy. Küp ğalimnär qaraşı buyınça Sfinksnıñ bite Xäfrägä oxşağan.

Menkaur ğibädätxänäseneñ monolitı platoda iñ awır, anıñ awırlığı 200 tonna.

## Küreneşlär

Mastabas-est-khéops.jpg |Könçığış mastablar
Mastaba Gizeh 112004.JPG |Xöfüxäf mastabı
Inscription Gizeh 112004.JPG |Xöfüxäf mastabı
BustOfPrinceAnkhhaf-PartialProfile2 MuseumOfFineArtsBoston.png |Änxäf sını
Chapelle-voutée-imery.jpg | 
Qar-tombe-gizeh.jpg |Kar mastabı
Gravures-qar-gizeh.jpg |Kar mastabı
Tombe-idou-gizeh.jpg |İdu mastabı
Statues-idou-gizeh.jpg |İdu mastabı
Giza pyramid01(js).jpg| 
Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg|Sfinks
PyramidsofGiza at night.jpg|Piramidalar tönlä
Giza-pyramids-panorama.jpg|Manzara


## Sıltamalar

*    Замаровский В. Их величества пирамиды / Пер. со словацкого О. И. Малевича. Послесл. Н. С. Петровского. — М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1981. — 447 с. — (По следам исчезнувших культур Востока).
*    Lehner M. The Complete Pyramids. — London: Thames & Hudson, 1997. — 256 p. — ISBN 0-500-05084-8.

Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Төркем:Дөньяның җиде могҗизасы

Төркем:Архитектура тарихы
Әкрам Галимов

**Әкрам Галимов**, Әкрам Миңлегалим улы Галимов,  (*[[1892]]-[[1913]]*) — XX гасыр башында иҗат иткән татар язучысы, шул ук вакытта казакъ шагыйре (), драматург, мөгаллим, тәрҗемәче, журналист. Әсәрләрен татар һәм казакъ телләрендә язган.

## Тәрҗемәи хәле
1892 елның 17 ноябрендә Дала генерал-губернаторлыгына керүче Акмола өлкәсе Акмулла округы (*[[1868 ел]]дан Акмулла өязе*) Акмолинск (*хәзерге* Нурсолтан) шәһәрендә туган. Троицкидагы «Рәсүлия» мәдрәсәсенең башлангыч бүлеген тәмамлаган (*[[1905]]*).

## Хезмәт юлы
* 1905 елдан, мәдрәсәнең башлангыч бүлеген тәмамлагач, Кустанай далаларына чыгып, казакъ балаларын укыта.
* 1911-1913 Казакъ телендә чыгучы «*[[Айкап]]*» журналында җаваплы сәркатип булып хезмәт иткән.

## Иҗаты
«*[[Шура (журнал)|Шура]]*», «*[[Айкап]]*», «*[[Кармак (журнал)|Кармак]]*» журналларында, «*Идел*» газетасында «Чала татар», «Кара туры егет» псевдонимнары белән чыгышлар ясый.
Өйрәнчек шигырьләре казакъ телендә чыгучы «*[[Айкап]]*» журналында дөнья күргән. «*[[Акмулла (журнал)|Акмулла]]*», «*[[Шура (журнал)|Шура]]*» журналларында күпләгән үләңнәре, мәкаләләре, әңгәмәләре, фельетоннары  басылган. Әсәрләрен татар һәм казакъ телләрендә язган. Казакъ халкының артта калганлыгы турында чаң суга, аны укыту-агарту зарурлыгын яклап чыга. Казакъ теленә Габдулла Тукайның шигырьләрен, Джордж Байронның  әсәрләрен (*мәсәлән, «Шильон тоткыны» поэмасы*) тәрҗемә иткән. Сәхнә әсәрләре Кустанай шәһәренең һәвәскәр театры сәхнәсендә, соңрак Уфа, Троицк шәһәрләрендә һәвәскәр труппалар тарафыннан уйнала.

## Әсәрләре
#### [[Татар теле]]ндә
* 1913 «Май мәсьәләсе, яхуд Аңгыра мулла» пьесасы
* «Бәхетсез сылу» пьесасы

#### [[Казакъ теле]]ндә
* 1911 «O'kinis'» (). «*[[Айкап]]*», 1911, № 10.
* 1912 «Qys» (). «*[[Айкап]]*», 1912, № 1.
* 1912 «Bei's'ara qyz» (). «*[[Айкап]]*», 1912, № 11. 
* 1912 «Jastyq jemister» () шигырьләр җыентыгы. Казан, 1913.

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясе. Казан, 2010.
# Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: «Аруна Ltd.», 2010. ISBN 9965-26-096-6

## Әдәбият
# Мәхмүтов Һ., Илялова И., Гыйззәт Б. Октябрьгә кадәрге татар театры. Казан, 1988.
# Рәми И.Г., Даутов Р.Н. Әдәби сүзлек. Казан, 2001.
# Искаков Б. Этапы развития казахско-татарских литературных связей // Казахская литература и её интернациональные связи. Алма-Ата, 1973.

## Сылтамалар
*  Ә.М. Галимов «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә
* Казакъ Википедиясе мәгълүматы (*өлешчә*)

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казакъ шагыйрьләре
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Россия империясе язучылары
Төркем:Казакъстан татарлары
Мәшһар Гомәров

**Мәшһар Гомәров**, Мәшһар Бәхретдин улы Гомәров (, , *[[1927]]-[[2002]]*) — балалар язучысы. Казакъстан ССР язучылар берлегенең Сабит Муканов исемендәге бүләге иясе.

## Тәрҗемәи хәле
1927 елның 11 ноябрендә БАССР Аскын районы Көбияз авылында мулла гаиләсендә туган. 1937 елда гаиләсе белән Төньяк Казакъстан өлкәсенә күчеп килә. Казакъ урта мәктәбен, Ленинск авыл хуҗалыгы техникумын (*[[1946]]*), Казакъ дәүләт университетының филология факультетын (*[[1953]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1942 елда, 8 сыйныфны укыгач, күмәк хуҗалыкта хисапчы булып эшли.
* 1946 елда техникум тәмамлагач, МТСта агроном булып хезмәт итә.
* Югары уку йортынннан соң, Казакъстан ССР Главлитында цензор булып утыра. «*Казакъстан пионерı*» республика газетасының әдәбият һәм сәнгать бүлеге мөдире булып эшли. 
* 1957-1977 «Қазақстан», «Жазушы», «Жалын» нәшриятларында мөхәррир.

## Иҗаты
Милләте татар булса да, әсәрләрен казакъ телендә иҗат итә. Башлыча балалар һәм яшүсмерләр өчен проза әсәрләре иҗат итә. Беренче җыентыгы «*Ана һәм ул*» 1956 елда басыла. 1960 елда беренче повесте – «*Могҗизалы дару*» нәшер ителә.
Мәктәпкәчә яшьтәге һәм кече яшьтәге мәктәп балалары өчен күп санда китап-картинкалар яза: «*Беренче очыш*», «*Яңа чиләк*», «*Урман табибы*» («*Лесной лекарь*», 1964 елда русчага тәрҗемә ителгән), «Аю һәм бөркет».
 
Хикәяләр һәм әкиятләр җыентыклары берничә – «*Өч көн, өч төн*», «*Куш (ике) чинар агачы*», «*Югалган ачкыч*», «*Әтинең әтисе*».

Лирик повестьлар  авторы – «*Ярата-яратмый*», «*Каләмфер*».

Фантастик повестьлары – «*Серле нур*», «*Яшерен дәфтәр*»,  «*Ерактан килгән кунак*».

Тәрҗемә өлкәсендә дә шөгыльләнә: В. Губаревның «Павлик Морозов», Роза Хафизованың «Курай-малай маҗаралары», Максим Зверев, Әхияр Хәкимовның повестьларын  казакъчага тәрҗемә иткән.

## Китаплары

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Казакъстан ССР язучылар берлегенең Сабит Муканов исемендәге бүләге иясе.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* М.Б. Гомәров Валерий Окулов сайтында  
* ССРБ язучылары һәм каһарманнары 

Төркем:Казакъ дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казакъстан язучылары
Төркем:Казакъстан балалар язучылары
Төркем:Казакъ язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
İzge Petr Bazilikası

**İzge Petr Bazilikası** yäki **İzge Pötr Çirkäwe** (lat. *Basilica Sancti Petri*, ital. *Basilica di San Pietro*) — Vatikannıñ üzäk, iñ ere qorılması, katolik çirkäw, dönyanıñ iñ zur tarixi xristian çirkäwe.

Rim-katolik çirkäweneñ yolalar üzäge, Rim papası bazilikası.

Çirkäw 60 000 keşe sıya, häm 400 keşe mäydanda urnaşa.

Çirkäwneñ tözeleşendä böyek ostalar Bramante, Rafael Santi, Mikelancelo, Bernini qatnaşqan.

## Tarix

Xäzerge çirkäw torğan urında elek Neron kämite baqçaları urnaşqan bulğan.

326 yılda xristian imperatorı Konstantin idärä itkän çorda berençe bazilika tözelä.

66 yılda Neron kämitendä ğazaplı ülemgä duçar bulğan İzge Petr uylanılağan qäbere östendä çirkäwneñ altare urnaşqan.

800 yılda papa Lev III ikençe çirkäwdä Karl Böyek kä Könbatış imperatorı itep tac kiä.

1503 yılda papa Yuliy II borınğı bazilikası urınında yaña zur çirkäwne tözergä quşa.

1506 yılda miğmar **Donato Bramanti** proyektı raslana.

Bramanti ülgännän soñ, tözeleşne Rafael Santi citäkli, soñraq Baldassare, Perutsi, Antonio Sangallo, Mikelancelo.

1656-1667 yılda **Covanni Lorentso Bernini** çirkäw aldı mäydanın tözi.

## Miğmariät

Miğmar **Maderna** tözegän fasad bieklege 48 m, kiñlege 118,6 m. Attik oçında Ğaysä Mäsix sını, Çuqındıruçı İoan, unber apostol (Petrtan tış) sınnarı urnaşqan.

Portik yağınnan çirkäwgä 5 portal bara. Üzäk portal işekläre iske bazilikadan qalğan. Bu portal qarşında mäşhür Cotto mozaikası bar (XIII ğ).

Sul portalda Cakomo Matsu 1949-1964 yılda yasalğan bizäleşlär "Ülem qapqası" urnaşqan.

Bazilikanıñ ğomum ozınlığı 211,6 m.

Gömbäzneñ eçke bieklege 119 m, diametr 42 m, ul 4 bağnağa tayana. Gömbäzneñ ğomum bieklege 136,57 m, bu dönyanıñ iñ biek gömbäze.

## Küreneşlär

Файл:Св.Лонгин.jpg |İzge Longin sını
Файл:Св.Елена.jpg|İzge Yelena sını
Файл:0 Coupole - Basilique St-Pierre - Vatican (1).JPG|Gömbäz bizäkläre
Файл:0 Baldaquin et chœur de Gian Lorenzo Bernini - Basilique St-Pierre - Vatican (1).JPG|İzge Petr qäbere 
Файл:Св.Вероника.jpg|İzge Veronika sını
Файл:Св.Андрей.jpg|İzge Andrey sını
Файл:Basilique Saint-Pierre Vatican dome.jpg|Bazilika gömbäze
St Peter Basilica light streams.jpg
The Holy Gate.jpg|İzge qapqalar


## Sıltamalar

* Виртуальный тур по Собору 
* Интерактивный план Собора 
* Чертежи собора св. Петра, проект Микеланджело Буонарроти 

Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Төркем:Архитектура һәйкәлләре
Төркем:Борынгы Рим
Төркем:Чиркәүләр
Төркем:Ватикан
Гомәров

**Гомәров** – татарча фамилия. Гарәп теленнән кергән «Гомәр» ( «*уңышка ирешүче*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* **[[Габдулла Гомәров]]**:
** Габдулла Гомәров (1896―?), партия-дәүләт эшлеклесе.
** Габдулла Гомәров (*[[Абдулла Гомәр]]*, 1906―1974), тәрҗемәче, журналист.
* **[[Әсгать Гомәров]]:**
** Әсгать Гомәров (Әсгать Мөхәммәтҗан улы Гомәров) (27.10.1947), галим-химик,ТР дәүләт бүләге иясе (*[[2007]]*).
** Әсгать Гомәров (Әсгать Галимҗан улы Гомәров) (15.08.1937), профессор, БР ФА академигы. 
* Габдрахман Гомәров (Гомәри) (1867-1933), нәшир, мөхтәсиб.
* Гариф Гомәров (Гариф Гомәр) (1891-1974), язучы.
* Госман Гомәров (*[[Госман Гомәр]]*, 1933—2020), журналист, язучы.
* Максат Гомәров (1963), баянчы, композитор, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе. 
* Мәсәгуть Гомәров (1746-?), Пугачев полковнигы.
* Мәшһар Гомәров (1927-2002), язучы.
* **[[Рәис Гомәров]]:**
** Рәис Гомәров (Рәис Хафиз улы Гомәров) (13.02.1956), «Мелита» ААҖ җитәкчесе.
** Рәис Гомәров (Рәис Кәлимулла улы Гомәров) (03.01.1966), ТР урман хуҗалыгы министры урынбасары. 
* Рәфкать Гомәров (1942-1996), баянчы, «Саз» ансамбле җитәкчесе.
* Рифат Гомәров (1958), Үзбәкстан Язучылар берлеге әгъзасы.
* Ришат Гомәров (1960), рәссам, декоратив-гамәли сәнгать остасы. 
* Флүн Гомәров (29.07.1957), «Алмаз-холдинг» ширкәте җитәкчесе.
* Хаммат Гомәров (1899-1934), ССРБ Төркиядәге илчесе (1931).
----
* **[[Гомәрова]]:**
** Заһирә Гомәрова (1930-2002), язучы.
** Лилия Гомәрова (16.12.1972), РФ Федераль җыены Федерцаия берлегендә БР вәкиле.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Гомәр Хәйям
* Гомәр (мәгънәләр)

Төркем:Фамилияләр
Александр Аплечеев

**Александр Андрей улы Аплечеев** (, 1768 — 10 август 1802, Казан), дәүләт эшлеклесе, хакыйкый стат киңәшчесе (1801).

## Тәрҗемәи хәле
Дворяннар нәселеннән. 1787 елдан Санкт-Петербургда хәрби оешмаларда эшли. 1800-01 елларда Санкт-Петербургның өлкән (обер) полицмейстеры. 1801 елдан Казанда губернатор. Аплечеев губерна күләмендә ялган акча ясаучылар һ.б. җинаятьчеләр белән актив көрәшә, Санкт-Петербургны азык-төлек белән тәэмин итү эшен башкара. Аның заманында Казандагы 1 нче гимназия карамагындагы Азия басмаханәсендә татар китапларын басу җайга салына; Ыспас һәм Тәтеш өязләре кабат мөстәкыйль административ-территориаль берәмлеккә әвереләләр.

## Әдәбият
* Петров П.Н. История родов русского дворянства. М., 1991. Т. 2.
## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе 

Төркем:Казан губернаторлары
Дмитрий Казинский

**Дмитрий Степан улы Казинский** (, 12 май 1759 — 9 ноябрь 1804, Санкт-Петербург), дәүләт эшлеклесе, хакыйкый стат киңәшчесе (1797). Дворяннар нәселеннән.

## Тәрҗемәи хәле
1776 елдан хәрби хезмәттә. 1794–96 да — Екатеринослав, 1796–97 дә Новороссийск вице-губернаторы. 1797–99 да Казан гражданнар губернаторы. Казанны төзекләндерүне кайгырта, Богородица монастыре соборын һәм шәһәрнең башка биналарын төзетүдә катнаша. 1797 дә Казандагы Беренче ир балалар гимназиясен торгызуга ярдәм күрсәтә: Воскресенский урамындагы губернатор йортын аның карамагына тапшыра, казна хисабына Г.А.Потёмкин китапханәсен һәм минераллар коллекциясен сатып алуны тәэмин итә. Аның заманында Казан руханилар академиясе оештырыла (1797), Арча, Ыспас һәм Тәтеш өязләре бетерелә (1799).

## Әдәбият
* Долгов Е.Б. Казанские губернаторы — главы и хозяева «вручённой на смотрение губернии» // Проблемы истории государственного управления: Государственный аппарат и реформы в России. СПб., 2003.
## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе 

Төркем:Казан губернаторлары
Артемий Волынский

**Артемий Петр улы Волынский** (, 1689 — 27 июнь 1740, Петербург), дәүләт эшлеклесе, дипломат, генерал-аншеф (1736).

## Тәрҗемәи хәле
Борынгы дворяннар нәселеннән. 1704 елдан хәрби хезмәттә. 1715 ел ахыры - 1716 ел башында Казанда дипломатик хезмәткә әзерләнә. Аннары Иранга Рәсәй илчесе итеп җибәрелә; 1717 дә Исфаһанда сәүдә килешүен төзи. 1719-24 елларда Әстерхан губернаторы һәм бер үк вакытта, 1728 елга кадәр, рус-калмык мөнәсәбәтләренә бәйле эшләр идарәчесе. 1722-23 тә Пётр I нең Иранга явын оештыруда катнаша.

1725-30 да (бүленеп) Казан губернаторы. «Наказ»да каралганча (1728), губернада югары административ вазифа белән беррәттән мәхкәмә эшләрен һәм полиция хезмәтен дә башкара. Казанда полиция, ветеринария хезмәтен оештыра, шәһәрне төзекләндерү эшен җайга сала. Янгыннарны булдырмас өчен шактый агач корылмаларны, шул исәптән шәһәр үзәген әйләндереп алган диварны сүттерә. Дәүләт ихтыяҗы өчен башкарыласы эшләрне һәм бурычларны үтәү тәртибен кертә. Казан  Сильвестр һәм вице-губернатор Н.Н. Кудрявцев белән фикер каршылыгы аркасында эшеннән азат ителә.

1731-32 дә хәрби инспектор. 1732 дән Петербургта сарай ат-абзарлары хуҗалыгында, 1736 дан генерал дәрәҗәсендәге обер-егермейстер (ау хуҗалыгы генералы). 1733-35 тә Польша тәхете өчен барган сугышта катнаша. 1737 дә Немировский конгрессында Рәсәй делегациясе вәкиле була. 1738 дән кабинет-министр вазифасын үти. «Эчке дәүләт эшләрен җайга салу генераль проект»ын эшли (*«Генеральный проект о поправлении внутренних государственных дел»*). Дәүләттә административ  үткәрү һәм сәяси, социаль-икътисади үзгәртүләр кертү кирәклеге турындагы язмалар авторы (*«О гражданстве»* һ.б.). Э.И. Бирон, А.И. Остерман һ.б. белән интригалар нәтиҗәсендә кулга алына, фетнә әзерләүдә һәм тәхет яуларга ниятләүдә гаепләнә, җәзалап үтерелә.

## Әдәбият
* Шишкин И.И. Артемий Петрович Волынский: Биографический очерк // Отечественные записки. 1860. Т. 128-129; 
* Корсаков Д.А. Артемий Петрович Волынский: Биографический очерк // Древняя и новая Россия. 1876. Т. 1-2; 
* шул ук. Из жизни русских деятелей XVIII века. Казань, 1891.
## Чыганаклар
*Татар энциклопедиясе

Төркем:Казан губернаторлары
Төркем:Илчеләр
Михаил Долгоруков

**Михаил Владимир улы Долгоруков** (, 14 ноябрь 1667, Мәскәү — 21 ноябрь 1750, шунда ук), кенәз, дәүләт эшлеклесе, сенатор (1711), хакыйкый яшерен киңәшче (1729).

## Тәрҗемәи хәле
1685 елдан хәрби һәм дәүләт хезмәтендә. 1724-28 дә Себер губернаторы. Себер һәм Уралны колонияләштерүдә катнаша, А. Шестаковның Чукоткага хәрби экспедициясенә булышлык итә. 1729-30 да Югары яшерен шура әгъзасы.

1730-31 дә Казан губернаторы. Аның вакытында икенче Кама аръягы чик буе киртәсен төзү башлана. 1731 дә Яңа чукындыру комиссиясен оештыруга булышлык итә һәм хөкүмәттән яңа чукынган әҗнәбиләрне 3 елга дәүләт ясакларыннан һәм бурычларыннан азат итүне күздә тоткан ташламаларны раслатуга ирешә.

Императрица Анна Иоанновнаның самодержавиесен чикләүгә исәпләнгән «Кондицияләр» төзүдә катнашканы өчен, 1731 дә Нарва шәһәренә сөрелә, 1739 да Соловки монастырена ябыла, 1741 дән Шлиссельбург шәһәрендә тотыла. Тәхеткә императрица Елизавета Петровна утыргач, 1741 дә азат ителә, югары исемнәре һәм дәрәҗәләре, ә 1742 дән утарлары кире кайтарыла.

## Әдәбият
* Долгоруков П.В. Сказания о роде князей Долгоруковых. СПб., 1842; шул ук. Российская родословная книга. СПб., 1854; 
* Долгов Е.Б. Казанские губернаторы - главы и хозяева «вручённой на смотрение губернии» // Проблемы истории государственного управления: Государственный аппарат и реформы в России. СПб., 2003.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе
Сергей Голицын

**Сергей Дмитриевич Голицын** (10 июнь 1696, Мәскәү — 1 июль 1739, Казан губернасы, Казан өязе Салмачы авылы), кенәз, дәүләт эшлеклесе, дипломат, камергер (1724), яшерен киңәшче (1729).

## Тәрҗемәи хәле
1711 елдан дәүләт хезмәтендә, Испаниядә (1722-26), Пруссиядә (1729-31), Персиядә (1733-36) илче. 1731-33 елларда Камер-коллегия президенты.

1736 дан Казан губернаторы. 1737-39 да тагун (чума) эпидемиясе вакытында губерна халкына медицина ярдәме күрсәтүне оештыра. Рәсәй армиясе өчен калмыклардан атлар сатып алу белән шөгыльләнә, Ырынбур экспедициясен финанслый.

1737 дә В.Н.Татищевка Идел буе һәм Себер хариталарын төзү өчен мәгълүматлар җыюда ярдәм итә. 1738 дә архиепископ Лука Конашевич белән бергә рус булмаган халыкларны христианлаштыру, Казан семинариясендә укытуның сыйфатын яхшырту һәм Казан губернасында уку йортлары ачу планнарын эшли.

## Бүләкләүләре
* Изге Александр Невский ордены белән бүләкләнә.

## Фәнни хезмәтләре
* Введение о торговле Российской. [У. һәм е.к.].

## Әдәбият
* Долгоруков П.В. Российская родо­словная книга. СПб., 1854. Ч. 1; Голицын Н.Н. Род князей Голицыных. СПб., 1892; 
* Дворянские роды Российской империи. СПб., 1995; Т. 2; 
* Долгов Е.Б. Казанские губернаторы - главы и хозяева «врученной на смотрение губернии» // Проблемы истории государственного управления: Государственный аппарат и реформы в России. СПб., 2003. 
## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе
Пётр Апраксин

**Пётр Матвей улы Апраксин** (, 24 июнь 1659 — 29 май 1728, Мәскәү), дәүләт эшлеклесе, бояр (1709), граф (1715), сенатор (1715), Казан губернасының беренче губернаторы (1708-1713).

## Тәрҗемәи хәле
Дәүләт хезмәтендә 1677 елдан бирле була. 1692-1694 елларда Псков шәһәрендә сугыша. 1697-1700, 1701-1705 елларда Новгородта воевода. Төньяк сугышында (1700-1721) катнаша. 1705 елдан Әстерхан губернаторы. Әстерханда стрелецлар, солдатлар һәм бистә кешеләре баш күтәргәндә (1705-06), Б.П. Шереметев җитәкчелегендәге хөкүмәт гаскәрләренең тылын саклау әтрәде башлыгы буларак, Апраксин 1706 да Казанда тора. 1708 дә калмык ханы Аюка белән калмыкларның Рәсәйгә буйсынуы турында килешү төзи.

1708-13 елларда Казан губернасының беренче губернаторы. Аның дәверендә Казан губерна кәнсәләриясе, җир бүленеше мәсьәләләренә караган мәхкәмә эшли башлый, шәһәрләрдә хәрби гарнизоннар урнаштырыла, комендантлар билгеләнә. Кораблар төзү өчен кирәк булган агачларны кистереп Санкт-Петербургга озатуны һәм Рәсәй флоты өчен корабларны урында төзүне оештыра. Армия ихтыяҗлары өчен үзәккә елына 20 меңләп ат җибәреп тора. 1711-13 елларда Чулманның сулъяк ярындагы шәхси җир биләмәләрендә дистәләгән яңа авыл, шул исәптән Алексеев авылын нигезли.

Губерна халкыннан җыела торган салымны үз белдеге белән 400 мең сумга арттыра. Моңа ирешү өчен ул салым түләүчеләргә карата төрле рәхимсез чаралар куллана. Нәтиҗәдә 33 меңләп гаилә башка губерналарга качып китәргә мәҗбүр була.

1711 елда Кубань Урдасына каршы җибәрелгән гаскәр башлыгы. 1712 дән Харкауда, Россиянең көньяк чикләрен саклауны оештыруда катнаша. 1715 тән «Коммерция турында коллегиум», 1717-18дә Коммерция коллегиясе, 1722-25 елларда Юстиция коллегиясе президенты. 1725 елдан хакыйкый яшерен киңәшче.

## Әдәбият
* Бороздин К.М. Опыт исторического родословия дворян и графов Апраксиных. СПб., 1841; Долгоруков П.В. Российская родословная книга. СПб., 1855, Ч. 2.
## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе

Төркем:Казан губернаторлары
Төркем:Санкт-Петербург башлыклары
Тәүфикъ Мөхәммәт-Рәхимов

**'
**Тәүфикъ Мөхәммәт-Рәхимов*', Тәүфикъ (*Мөхәммәттәүфикъ*) Гали улы Мөхәммәт-Рәхимов,  (*1927-1992*) - [[Казакъстан ССР]] җирле сәнәгать министры (*1977-1979*), [[Казакъстан ССР]] коммунистлар фиркасе [[Алма-Ата]] шәһәр комитетының беренче сәркатибе (*1979-1980*), [[Казакъстан ССР]] министрлар шурасы рәисенең беренче урынбасары ([[1981]]-[[1986]]).

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1927 ел]]ның [[5 гыйнвар]]ында [[РСФСР]] [[Казакъстан АССР]] (*1936 елдан Казакъстан ССР*) [[Акмола губернасы]] [[Кызылъяр]] (*Кызылъяр*, ) [[шәһәр]]ендә  туган. Ленинград элемтә электротехника институтын тәмамлаган (*1949'').

## Хезмәт юлы
* 1949 Югары уку йортын тәмамлагач, электромеханик булып эшли.
* 1958-1971 Кызылъяр шәһәрендә төрле хуҗалык һәм фирка вазифаларын башкара: Казакъстан ССР коммунистлар фиркасе (Казакъстан ССР КФ) Кызылъяр шәһәр комитетының инструкторы, икенче сәркатибе, Кызылъяр шәһәр шурасы рәисе, фирка шәһәр комитетының беренче сәркатибе. М.-Рәхимов шәһәр белән җитәкчелек иткән чорда  Кызылъярда һава аланы, 3 нче санлы шәһәр хастаханәсе, телестудия, «Казахстан» кинотеатры, Н. Погодин исемендәге өлкә рус драма театры бинасы сафка баса.
* 1971-1973 Казакъстан ССР КФ  Төньяк Казакъстан өлкә комитеты сәркатибе.
* 1973-1977 Казакъстан ССР КФ ҮК авыр сәнәгать бүлеге мөдире. Әлеге вазифада чагында Мангышлак ярымутравы табигый файдалы казылмаларын куллану, «Богатырь» кисемен барлыкка китерү, Караганды металлургия комбинатының сәнәгать биналарын киңәйтү, Казакъстан ССР көньягында фосфор заводларын төзү, Җизказган өлкәсендә яңа шахталар ачу турында карар кабул итүдә катнаша.
* 1977-1979 Казакъстан ССР җирле сәнәгать министры.
* 1979-1980 Казакъстан ССР коммунистлар фиркасе Алма-Ата шәһәр комитетының беренче сәркатибе.
* 1981-1986 Казакъстан ССР министрлар шурасы рәисенең беренче урынбасары – Казакъстан ССР Дәүләт планы комитеты () рәисе. Аның кул астында Казакъстан ССРның 1981-1990 елларга икътисад һәм социаль яктан үсеше юнәлешләре, территорияләрнең комплекслы үсеше планнары билгеләнә, планлаштыру һәм идарә итүне камилләштерү буенча эре икътисадый тәҗрибәләр үткәрелә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1971  Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* 1976  Хезмәт Кызыл Байрагы ордены 
* 1981  Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* 1959 Хөрмәт Билгесе ордены
* 1966 Хөрмәт Билгесе ордены
* 1977 Казакъстан ССР атказанган сәнәгать хезмәткәре

## Чыганаклар
## Сылтамалар
*  Т.Г.М.-Рәхимов «Помни.про» сайтында
* http://www.biografia.kz/famous/454

## Искәрмәләр

Төркем:Ленинград элемтә электротехника институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казакъстан ССР атказанган сәнәгать хезмәткәрләре
Төркем:Казакъстан татарлары
Öç tarlawıq (GES)

**Öç tarlawıq** (qıtayça *三峽*, pinyin *Sānxiá*) — Qıtay, Yancı yılğasında urnaşqan bua häm dönyanıñ iñ yegärlekle elektr stantsiäse. Brazil-Paragvay "İtaypu" gidroelektrostantsiäse belän bergä dönyada iñ küp energiä çığara.

İñ ere gidrotexnik qorılmalarnıñ berse.

Xubey wiläyäte, Sändoulin şähäreneñ İçan bülgesendä urnaşqan.

Susaqlağıçnıñ gravitatsion beton dönyada iñ zurlarınıñ berse.

Susaqlağıçnı tutırğanda, 1,3 mln keşe yaña cirgä küçerelgän. Yasalma qorılma yasağanda, bu küçerü dönya tarixında iñ zurı bulğan.

## Taswir

Tözeleş 1992 yılda başlana, 2012 yılda GES açıla.

GES qorılmaları:
* gravitatsion beton buası, ozınlığı 2309 m, bieklege 185 m.
*sul yardağı GES binası, 14 gidroagregat belän
*uñ yardağı GES binası, 12 gidroagregat belän
*uñ yardağı cir astı GES binası, 6 gidroagregat belän 
*biş basqıçlı, ike yullı şlüz (ütü waqıtı 4 säğät)
*köymä kütärgeç (kütärü waqıtı 30 min)

Proyekt yegärlege 22,5 GWt, 2012 yılda 98,1 mlrd kWt*säğ çığardı.

Susaqlağıçnıñ mäydanı 1045&nbsp;km², faydalı küläme 22&nbsp;km³.

Susaqlağıçnı yasağanda, 27820 ga eşkärtelgän cir batırılğan, Vänsän häm Uşän öähärläre su astında qalğan.

Öç tarlawıq GES häm Geçkouba GES Qıtay iqtisadı öçen zur ähämiätkä iä. Şulay uq ul Yancı yılğasınıñ däräcäsen tärtipkä sala, su basudan yaqlıy.

## Sıltamalar

*China Three Gorges Corporation 
*China Yangtze Power Co., Ltd. 

Төркем:Гидроэлектростанцияләр
Төркем:Кытай икътисады
Төркем:Сусаклагычлар
Мишкольц

**Мишкольц** (, ) — Маҗарстаннең Боршод-Абауй-Земплен өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Мишкольц Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Халык

Милләтләр (2011): маҗарлар — 95,7%, чегәннәр — 2,2%.
## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
## Искәрмәләр

Төркем:Боршод-Абауй-Земплен өлкәсе шәһәрләре
Arka

**Arka** - käkre sızıqlı, ğädättä duga räweşendä yasalğan diwarda, täräzälärdä, qapqalarda, işeklärdä yäki ike teräklär arasında uyım yä miğmariät qorılması.

Härber gömbäz törendäge qorılma yan basu köçen (raspor) buldıra.

Ğädättä arkalar vertikal' küçärgä qarata simmetrik eşlänä. Küp oçraqta arka diwardağı täräzä, işek uyımnarı öçen yasala. Bu arkalarnıñ maqsatı - diwarnıñ nıqlığın arttıru, asta yatqan qatlamğa awırlıq äzräk töşsen öçen eşlänä.

## Tarix

Arkalar BEQ II meñyıllığında Borınğı Könçığış miğmariätendä, misal öçen Borınğı Mesopotamiädä barlıqqa kilgän. Biredä kirpeçtän yasalğan binalar yuğarı däräcägä citkän.

Şulay uq arkalar Borınğı Rim miğmariätendä kiñ qullanılğan.

## Taswir

Arka - töp obrisnıñ käkre sızıq törendäge borıs, tözü töp konstrutsiäse. Örlektän ayırmalı bularaq arka orınma mexanik yökläneşne kiçerä.

## İsäpläw

Orınma mexanik köçäneş (yökläneş) **Jukovskiy** tigezlämäsendä birelä:
: \tau = \frac{QS(z)}{J_xb}\!\,,

biredä:

* ~ Q=Q(y)  — örlekkä tä'sir itüçe arqılı köç
*  ~ S(z)  — kisemneñ mäydanı statik momentı, z - neytral' küçärgä aralıq
* ~ J_x  — Üzäk küçärgä qarata inertlıq momentı
* ~ b  — kisemneñ kiñlege, z - neyral' küçärgä yıraqlıq

Nıqlıq şartı:

:  \tau_{max} = \frac{Q_{max}S_{max}}{Jb}\le|\tau|\!\,.

Käkre kendektä köçäneş:

: \sigma = \frac{N}{F}\!\,,

biredä:
* ~ N  — elementqa tä'sir itüçe normal' köç
* ~ F  — elementnıñ kiseme mäydanı

## Arkalar törläre


File:Treledsbåge.png|Öçpoçmaq töre
File:Rundbåge.png|Tügäräk
File:Segmentbåge.png|Segment töre
File:Stigande båge.png|Awış Arka
File:Lansettbåge.png|Uqsıman
File:Skulderbåge.png|Yassı qısılğan arka
File:Trepassbåge.png|Öç lopast sıman
File:Hästskobåge.png|Dağa sıman
File:Korgbåge.png|Öç üzäk
File:Ellipsbåge.png|Elliptik
File:Draperibåge.png|Batınqı
File:Kölbåge.png|Kil sıman
File:Karnisbåge.png|Awdarılğan Kil sıman
File:Tudorbåge.png|Dürt üzäk - "Tüdor"
File:Parabelbåge.png|Parabolik


## Misallar

Bridge Alcantara.JPG|**Yarımtügäräk Arka**: Rim küpere, İspaniä, Alkantara
Нюрнберг. Вассершлосс Обербюрг. Ворота.jpg|**Cäyä arka**: Nürnberg, Oberbürg kirmäne
WikiEncontro Notre Dame de Paris.JPG|**Uqsıman arka**: Parij Ğaysa Mäsix Anası Çirkäwe



## Sıltamalar
* Эпюры M, Q, N в арке. Пример решения задачи на YouTube
* АРКА — Термины на А, 6 часть — Арн — Арx — Здания ру — дом и всё о нём — терминология и типы арок.
* Арка

Төркем:Архитектура
Әлмиев

**Әлмиев** — татар фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Минһаҗ Әлмиев (Конов) (1893―1934), инкыйлабчы, педагог, журналист.
* Надир Әлмиев (1946), рәссам, Урманче (2005), Тукай (2019) премияләре лауреаты. У. Г. Әлмиевның улы.
* Усман Әлмиев (1915―2011), җырчы, Татарстан АССР халык артисты (1957).
----
* Наилә Әлмиева (1955), сәнгать белеме кандидаты, ТР Композиторлар берлеге әгъзасы (1991 елдан). Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Әлми  — Чиләбе өлкәсенең Сосновка районы составына керүче авыл.

Төркем:Фамилияләр
Kanal

**Kanal**, **su kanalı** (lat. *canalis* — torba, ulaq) yäki **käriz** (farsı *كاريز‎*) — cir suğaru yäki su marşrutların qısqartu öçen yasalma su yulı.

## Maqsat
Su kanalı ike maqsat belän tözelä:
*suğaru öçen, su iltep tapşıru yäki su çitkä yünälderü öçen 
* transport maqsatınnan keşelärne yäki yök taşu öçen

Ğädättä kanallar ike maqsattan da eşlänä.

Sudnolar yöri torğan kanalnı tözü maqsatı - ike su basseynın yäki sulıqnı totaştıru, ike sulıq arasındağı yulnı qısqartu, sudnolar yöreşen tä'min itü, yök taşu, iqtisadi yaqtan tabışlı taşu yulların buldıru.

Ütkärgeç torbalardan ayımalı bularaq kanal yulı açıq itep tözelä.

## Tarix

BEQ VI meñyıllıqta Mesopotamiädä berençe suğaru kanalları barlıqqa kilgännär.

Şul uq waqıtta Borınğı Misırda suğaru sistemaları tözelä başlağan, BEQ III-II meñyıllıqta ike ildä suğaru kanalları kiñ çeltäre buldırılğan.

Xättä Borınğı Misırda  Urta diñgezgä ağuçı Nil quşıldığın Qızıl diñgez belän sudnolar yöri torğan kanal yärdämendä totaştırılğan dip farazı bar. Qızğanıçqa bu kanal qom dawılları näticäsendä çül qomı astında kümelgän.

1893 yılda Yunanstanda Korinf kanalı tözelgän.

### SSRBda

1940-1965 yıllarda SSRBda 2000&nbsp;km ozınlığındağı magistral' kanallar tözelgän:

*Aq diñgez - Baltıyq kanalı (227&nbsp;km)
*İdel-Tın kanalı (101&nbsp;km)
*Mäskäw isemendäge kanal (128&nbsp;km)
*Qaraqom kanalı (1445&nbsp;km)
*Tönyaq Qırım kanalı (403&nbsp;km)
*Tönyaq Ukraina kanalı (150&nbsp;km)

## Taswirlama
Kanal töp sıyfatlamaları - forması häm kisemeneñ zurlığı, yäğni arqılı kiseme.

Yar poçmağı kanal barğan tufraqqa bäyle:

: ~m = \mathrm{ctg}\,\alpha = a / h ,

Taş, qıya tufrağı öçen nul'ga ireşä, qomlı tufraq öçen 3-3,5 citä.

## Kanallardan su yuğaltu

Kanallardan su yuğaltu buğa äylänü häm diwarları häm töbe aşa **sarqu** (filtrlanu) säbäple bula. Näq sarqu arqasında su yuğaltu şaqtıy zur bulırğa mömkin.

Qayçaqta sarqu kanal yanındağı tufraqnı sulandıra häm sazlandıra, taw şartlarında işelmä häm sillärgä kiterä.

## Sıltamalar
* Гришин М. М. «Гидротехнические сооружения» — Учебник, части 2, 1979.

Төркем:Каналлар