open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Федераль салым хезмәте

**Россия Федераль салым хезмәте** — башкарма властьның федераль органы, түбәндәгеләрне функцияларен тормышка ашыра:
*Россия Федерациясенең салымлар һәм җыемнар тураһындагы канунияте үтәлүенә контрольлек итү һәм күзәтү функцияләре;
*салымнар һәм җыемнарның дөрес исәпләнүен, тулысынча һәм вакытында тиешле бюджетка индерелеүен контроллек итү һәм күзәтү функцияләре;
*башка кирәк түләүләрнең (Россия Федерациясе кануниятендә каралган очракларда) дөрес исәпләнүен, тулысынча һәм вакытында тиешле бюджетка индерелеүен контроллек итү һәм күзәтү функцияләре;
*тәмәке продукциясенең җитештерелүенә һәм әйләнешенә контрольлек итү һәм күзәтү функцияләре;
* контроль-касса техникасын куллануга контрольлек итү һәм күзәтү функцияләре
* салым органнары компетенциясе чикләрендә акча контроле органы функцияләре;
* юридик шәхесләрне, физик шәхесләрне индивидуаль эшкуар һәм авылдаш (фермер) хуҗалыклары сыйфатында дәүләт теркәве;
* чит ил юридик шәхесләренең филиалларын, вәкиллекләрен аккредитациялау (чит ил кредит оешмалары буржуалардан башка);
* банкротлык турындагы эшләрдә һәм банкротлык процедураларында Россия Федерациясенең акча йөкләмәләре буенча мәҗбүри түләүләр һәм шарт буенча вәкил булу.
ФНС эшмәкәрлеген үзе һәм территориаль органнары аша башкарма властеның башка федераль органнары, Россия Федерациясе субъектларының башкарма кул органнары, урындагы үзидарәлек органнары һәм дәүләт бюджеттан тыш фондлары, җәмәгать беркетмәләре һәм башка оешмалар белән бергә тормышка ашыра.

Россия Федераль салым хезмәтенең башлыгы 2010 елның 6 апреленнән — Михаил Владимирович Мишустин. Россия Федерациясенең салым органнары хезмәткәре көне һөнәри байрамы — 21 ноябрь .

## Федераль салым хезмәтендә сыйныф чиннары
ФНС-та сыйныф чиннары «Россия Федерациясенең дәүләт граждан хезмәте турында»гы 27.07.2004 сыккан № 79-ФЗ Федераль законның 11 нче статьясына һәм Россия Федерациясе Президентының 09.06.2006 № 577 Указына ярашлы булдырыла.

Федераль салым хезмәтенең дәүләт хезмәткәрләре өчен сыйныф чиннарын аеру билгеләре итеп урынга тегеп куелмады һәм алынмалы билгеләр булдырыла.
Урындагы билге — юнь-яклары параллель булган, өске сите түгәрәкләгән, өске өлешенә тимер төймә тагылган тура дүртмеш рәвешендә. Урындагы билгеләр аскы читеннән башка һәрьяклы та куе чия төсендәге кайма белән читләнә. Урындагы билгенең үлчәмнәре: урта өлеше буйлап озынлыгы — 140-160 мм (хатын-кыз өчен — 120-140 мм), киңлеге — 45 мм (югары һәм баш вазифалар өчен — 50 мм).

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Россия Федерациясе федераль хезмәтләре
Вячеслав Рябов

**Вәчеслав Рәбов** (, ,  — , ) — РФ туплы һоккейчесе (капкачы), Дөнья чепионатларының алтын (1999, 2001), көмеш (1997, 2003) һәм бронза (2004) призчысы, Россия чемпионатларының алтын (1995, 2002) һәм бронза (1996, 1998, 2000) призчысы, Россия чемпионатының иң яхшы капкачысы (1997, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003).
Богдан Сабуров

**Богдан Сабуров** (, ,  — , ) — рус хәрби эшлеклесе, баяр, Казан воеводасы (1579, 1582-1584).
Душко Саванович

**Душко Саванович** (, ,  — , ) — Сербия баскетболчысы, Әдрән лигасы чемпионы (2005/06).
Савватий (Перепёлкин)

**Савватий** (, ,  — , ) — православие дине эшлеклесе, Ванино һәм Переяслав епискобы.
## Искәрмәләр
Леонид Савёлов

**Леонид Савөлов** (, ,  — , ) — хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1913), Холм губернаторы (1916-1917).
Александр Савельев

**Александр Савельев** (, ,  — , ) — земство эшлеклесе, Түбән Новгород губернасыннан I, II, III чакырылышлары РИ Дәүләт Думасы депутаты.
## Искәрмәләр
Василий Савельев

**Васили Савельев** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
## Искәрмәләр
Архангил урамы (Казан)

**Архангельск урамы** () — Казанның Киров районында, Бишбалта бистәсендә урнашкан урам.
## Географиясе
Елга урамыннан башланып, Горький тимер юлының Адмираллык бистәсе - Лагерный участкасына барып җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1955 елның 20 октябреннән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Архангель тыкрыгы (Казан)

**Архангельск тыкрыгы** () — Казанның Киров районында, Бишбалта бистәсендә урнашкан урам.

## Географиясе
Архангельск урамы белән киселештә тәмамлана.

## Тарих

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Сугышчан урам (Казан)

**Сугышчан урам** () — Казанның Киров районында урнашкан урам, Игумный бистәсенең баш урамы.
## Географиясе
Зур һәм Клара Цеткин урамнары белән киселештән башланып, «4 нче сырхауханә» автобус тукталышыннан соң бетә, юл Уракчы (Арачино) шоссесы булып дәвам итә.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Иван Савин

**Иван Савин** (, ,  — , ) — Россия хоккейчысы (сакчы), Россия чемпионатының бронза призчысы (2008).
## Искәрмәләр
Алексей Саврасенко

**Алексей Саврасенко** (, , ,  — , ) — Россия һәм Греция баскетболчысы, Европа чемпионы (2008), Греция (1996, 1997) һәм Россия (2003-2008) чемпионы.
Зур урам (Казан, Адмираллык бистәсе)

**Зур урам** () —  — Казанның Киров районында, Бишбалта бистәсендә урнашкан урам.
## Географиясе
Урак һәм Чүкеч урамыннан башланып, Клара Цеткин урамына барып җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен Октябрь инкыйлабына кадәр үк йөрткән.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Карелия урамы (Казан)

**Карелия урамы** () — Казанның Киров районында, Бишбалта бистәсендә урнашкан урам..
## Географиясе
Зур урамнан башланып, Идел елгасына барып җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1961 елның 14 июненнән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Брюсов урамы (Казан)

**Брюсов урамы** () — Казанның Киров районында, Бишбалта бистәсендә урнашкан урам.
## Географиясе
Зур урамнан башланып, Бишбалта зиратына барып җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1953 елның 1 октябреннән йөртә.

## Шәхесләр

* Владимир Иовлев, Советлар Берлеге каһарманы.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Кызыл Армия урамы (Казан)

**Кызыл Армия урамы** () — Казанның Киров районында, Бишбалта бистәсендә урнашкан урам.
## Географиясе
Горький тимер юлының Адмираллык бистәсе - Лагерный участкасыннан башланып, Идел елгасына чак кына барып җитмичә тәмамлана.
## Тарих
Элекке исемнәре – 1 нче Җылантау һәм 1 нче Аркылы Зур урамы (1920-елларга кадәр), Адмираллык урамы (192?-19?? елларда).

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Киң урам (Казан)

**Киң урам** () — Казанның Киров районында, Бишбалта бистәсендә урнашкан урам.
## Географиясе
Күн урамыннан башланып, тимер юлның Адмираллык бистәсе - Казан-Пассажирлы участкасына барып җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә. Элеккеге исеме — 1 нче Екатерина урамы.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Денис Сажин

**Денис Сажин** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Алексей Садовен

**Алексей Садовен** (, ,  — , ) — Киев университетының атказанган профессоры, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1911), Киев университеты ректоры вазыйфасын башкаручы (1917-1918).
Әнвәр Сәйфетдинов

**Әнвәр Сәйфетдинев** (Әнвәр Камил улы Сәйфетдинев, ,  — , ) — рәссам, ТР рәссамнар берлеге әгъзасы, «Дастан» арт-төркеменә нигез салучы.
## Биографиясе
1974-1978 елларда Казанның Пионерлар сарае һәм 5 нче балалар сәнгать мәктәбе (педагог А. В. Головизнин) изостудиясендә белем ала. 1982 елда Казан сәнгать училищесын (педагоглар: Б. И. Майоров, В. К. Фёдоров), 1991 елда В. И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт сәнгать институтын (Д. К. Мочальский остаханәсе) тәмамлый. Чик буе гаскәрләрендә хезмәт иткән.

1992-1993 елларда Денверда (АКШ) яши һәм эшли, анда шулай ук аның «Тёрнер Арт Галерея», Н.И. Фешинның Музей-йортында һәм Фешин институтында күргәзмәләре була.

1993 елда Казанда «Дастан» арт-төркеме оештыра; 1994 елда Татарстан Республикасы Рәссамнар берлегенә керә. 1994-1995 елларда Россия Сәнгать академиясенең иҗат остаханәсендә (җитәкчесе Х. А. Якупов) эшли, анда «Әнвәр сурәтләрендә әлифба» иҗат итә.

1996 елда Татарстан Республикасының Зур концертлар залы түшәме бизәлешендә катнашты.
## Иҗаты
Беренче образлар - «Скрипач», «Пешекче», «Гусар» - мәктәп елларында барлыкка килгән. Училищедага диплом картинасы - «Рождение жеребёнка». Чик буе гаскәрләрендә хезмәт иткән вакытта "Дзержинец" газетасында рәсемнәр бастырган, этюдларны май һәм акварель белән язган; "Отпускта" картинасын Татарстан Рәссамнар берлеге күргәзмәсендә "Безнең замандаш" күргәзмәсе куйган.

Мәскәүдә уку чорында даими рәвештә күргәзмәләрдә катнаша, матбугатта һәм телевидениедә күп бәяләмәләр була. «Шәһәрдә кеше» дигән диплом картинасы зур тормыш һәм алда торган сайлау алдында ялгызлыкны күрсәтте, нинди юл белән барырга: «стеналарны һәм калкулыкларны бизәп язарга, яисә бизнесның караңгы тыкрыкларына китәргә» - бу үзгәртеп кору чоры иде.
## Галереясы

Файл:Anvar saifutdinov Ryabinka, garlic and sunflower.jpg|*Рябинка, чеснок и подсолнечник* (2015)
Файл:Anvar saifutdinov The Tatar bride.jpg|*Татарская невеста*. Национальная картинная галерея "Хазине", Казанский кремль, г. Казань
Файл:Anvar saifutdinov The Russian bride.jpg|*Русская невеста*
Файл:Anvar saifutdinov An angel.jpg|*Ангел*
Файл:Anvar saifutdinov wisper kiss.jpg|*Поцелуй*
Файл:Anvar saifutdinov Anwar's fairy tale.jpg|*Сказка*
Файл:Anvar saifutdinov Threefold portrait.jpg|*Тройной портрет*
Файл:Anvar saifutdinov Valentina.jpg|*Валентина*
Файл:Anvar saifutdinov kutuy.jpg|*Рустем Кутуй - великий татарский поэт*
Файл:Anvar saifutdinov woman.jpg|*Девушка у стены*. Музей современного искусства, Москва
Файл:Anvar saifutdinov .jpg|*Осенний натюрморт с огурцом*
Файл:Anvar saifutdinov Sacred.jpg|*Святой*

## Бүләкләр һәм танылу
* Россия Президенты Б. Н. Ельцинның (1996) Мактау грамотасы
* Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгының «Сәнгатьтә казанышлар өчен» билгесе (2009)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Татар рәссамнары
Мәгъсүм Сәлахов

**Мәгъсүм Сәлахов** (Мәгъсүм Хәлимулла улы Сәлахов, ,  — , ) — физик, физика фәннәре докторы (1992), профессор (1993), ТР ФА академигы (2004), Казан университеты ректоры (2002—2010) һәм президенты (2010—2014), ТР ФА президенты (2014―2023).
Бердәм Россия фиркасеннән VI чакырылыш Татарстан Дәүләт Шурасы депутаты (*2019 елның 9 сентябреннән*); 2023 елның 13 июленнән ― даими профессиональ нигездә эшли торган депутат.  

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татарстан галимнәре
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Физиклар
Гарәфетдин Сәләхетдинов

**Гарәфетдин Сәлахетдинев** (Гарәфетдин Сәлахетдин улы Сәлахетдинев, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1945).
## Искәрмәләр
Һидият Сәгадиев

**Һидият Сәгадиев** (Һидият Сибәгать улы Сәгадиев, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, БАССР мәгариф халык комиссары (1920-1923).

Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Брюссель башкала төбәге

**Брюссель башкала төбәге**  (рәсми **Brussels Region** яки **Brussels-Capital Region** (, , , , яки , ; , ) — Бельгия федерациясенең өч субьекты кимәлендәге бер регионы (тагын да Фламанд регионы һәм Валлония).
Бельгиянең эре кала зонасы, 19 муниципалитеттан тора. 
Һәрбер коммунада бургомистр, ратуша һ.б. бар. 
Фактик алар шәһәрнең районы булып тора. Чигтәре урамның уртасыннан үтә. Формаль рәвештә Брюссель атамасын бер муниципалитет йөртә, ә практикада ул атама белән бар агломерация атап йөртелә. Башкала Брюссель муниципалиты Бельгиянең башкаласы булып тора.

Де-факто, шулай ук Брюсның башка муниципалитетлары өчен дә башкала статусын сайланды. Регион Бельгиянең башкаласы исәпләнә. Европа берләшмәсенең дә башкаласы булып тора.

## Комунналар

## Искәрмәләр

Төркем:Брюссель
Бельгия революциясе

**Бельгия революциясе** —  1830 нчы елның конфликты. Нидерланд корольлегедән Көньяк өлкә чыга һәм  бәйсез Бельгия Корольлеге барлыкка килә.

Нидерланд корольлегенең Көньяк өлкәдә күбесенчә католик халкы торган (өлешчә француз һәм нидерланд телле). Улар Нидерланд корольлегенең Төньяк өлкәдә яшәгән протестант халкына протест белдерделәр.

Төркем:Бельгия
Архипелаг

**Архипелаг** — бер-берсенә якын урнашкан һәм гадәттә барлыкка килүләре (килгач, вулканчыл, коралла) бер булган һәм охшаш геологик төзелешкә ия булган диңгезе утраулары группасы.

Архипелаглар аерым яки зур коры җир массивы янында урнаша ала. Мәсәлән, Шотландия олуг утравы тирә-ягында 700-дән кичү утраузар урнашкан. Архипелаглар еш кына вулкан әүземлеген барлыкка килә, әммә аларга башка геологик процеслар, әйтеп үткәндә эрозия, утырма утыру һәм җир калкуның кагылышы да мөмкин.

Архипелагларда урнашкан илләрнең дөньяда иң зур бише — Индонезия, Япония, Филипин, Яңа Зеландия һәм бөекбритания. Утраулары иң күп санлы булган архипелаг — Финляндиянең Архипелаг диңгезе.
Зеландия

**Зела́ндия** ( ) — Балтыйк диңгезендә иң зур утрау. Дания патшалыгы территориясендә зурлыгы буенча өченче утрау (Гренландия һәм Диско утрауларыннан соң).
## Этимология
Фараз буенча утрауның атамасы "Sæl" (тюлень, нерпа) һәм "land" (җир) дигән дат сүзләреннән барлыкка килгән, чөнки Зеландия яр буйларында тюленьнәрнең зур популяциясе яшәгән. Хәзерге атамасы  — "диңгезе ере" дип аңлатыла ( — диңгезе; шул ук исемдәге Нидерланд провинициясе белән чагыштырыгыз:  — "диңгезе ере", биредә  — диңгезе).

## География

Мәйданы — 7031 км2. Утрау Каттегат богазы һәм Балтыйк диңгезе арасында урнашкан. Скандинавия ярымутравыдан (Швециянан) Эреснен богазы белән, ә Юн утравынан — Зур Бел богазы белән аерым. Зур Бел күпере утрауны Юн утравы; Турем һәм Фар күперләре — Фаллер утравы; Эреснен күпере — Швецияның Мальме каласы белән тоташтыралар.

Зеландия ярлары башлыча уйсулы, Исе-фьорд, Чаер-Бул һ.б. култыклар белән нык ергаланган. Утрау эзлаштан һәм балчыктан корулы.

Утрауда бату күлләр, шул исәптән Даниядагы иң зур күл — Арче урнашкан. Сусы елгасы — Зеландиядәге иң зур елга, аның озынлыгы 82 км тәшкил итә. XX гасыр башында утрауны бүк һәм имән урманнары белән каплаган, әммә хәзерге вакытта аларның мәйданы нык кыскартма.

Зеландиянең көнчыгыш яр ярында һәм якындагы Амагер утравында Даниянең башкаласы Копенгаген урнашкан. Утрау башка шәһәрләр — Фредериксберг, Хельсинг, Иллерен, Холе, Кеге, Нстве, Рест, Ролл, Слагелсе, Селәнгер, Соре, Вортингер, Валенчук.

Утрау буйлап Нанесло, Есром, Фредерикс каналлары сузылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Дания утраулары
Төркем:Балтыйк диңгезе
Төркем:Атлантик океан утраулары
Джйотиша-веданга

«**Джьоти́ша-веда́нга**» () яки «**Веда́нга-джьоти́ша**» () — Безнең эрага IV гасыр - безнең эрага кадәр V гасырга карый торган Һинд астрономиясе һәм джйотиша(астрология) буенча борынгы Һинд Санскрит трактаты.. Трактатның авторы итеп борынгы һинд астрономы һәм астрологы Лагадха санарга кабул ителгән.

Трактат текстында яджна (Ведик корбан чалу) өчен Кояш һәм Ай хәрәкәтен исәпләү кагыйдәләре тасвирланган. Трактатны Һиндстанда математик астрономия буенча беренче эш дип санарга була.

Безнең көннәргә кадәр «Джьотиша-веданга»ның ике юрамасы барып җиткән. Аларның берсе 36 шигырьдән тора һәм "Риг-веда"га иярә, ә башкасы 45 шигырьдән тора һәм "Яджур-Веда"га иярә. Ике юрамада да 29 шигырь тулысынча тәңгәл килә..

## Кызыклы мәгълүмат
Кайбер Һинд тәгълиматлары буенча, тумыштан гороскобы әйбәт булмаган кеше әти-әнисенә дөрес итеп ихтирам күрсәтсә, аның гороскобында Ай һәм Кояш дөрес урыннарга баса.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* TSK Sastry translation, edited by KV Sarma

Төркем:Һинд дине
Фюн

**Фюн** () —  Балтыйк диңгезендә утрау. Дания корольлеге территориясендә зурлыгы буенча 5че утрау (Гренландия, Диско, Зеландия һәм Венсюссель-Ти утрауларыннан соң).

Мәйданы — 2984,56 км². Халык — якынча 453 700 кеше (2009). Баш торак пунты — Оденсе.

## Комуналлар, калалар
* Оденсе: 158 163 кеше.(2008)
* Свеннборг: 27 318 кеше.(2008)
* Нюборг: 16 043 кеше.
* Миддельфарт: 14 494 кеше.(2009)
* Фоборг: 7234 кеше.
* Ассенс: 5965 кеше.
* Кертеминне: 5775 кеше.
* Богенс: 3499 кеше.

Коммунналар:
* Ассенс
* Кертеминне
* Миддельфарт
* Норфюнс
* Нюборг
* Оденсе
* Свеннборг
* Фоборг-Миттфюн

Төркем:Дания утраулары
Николай Сазонов

**Николай Сазонов** (, ,  — , ) — земство эшлеклесе, Казан губернасыннан III чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Дания башкала төбәге

**Дания башкала төбәге** яки **Ховстаден** () — Даниянең административ өлкәсе, регион. 

29 муниципалитетлардан (коммуналардан) тора. 2007 елның 1 гыйнварында муниципаль реформа буенча төзелгән. Шушы реформа буенча традицион административ берәмлекләр "амтлар" биш эре өлкәләренә алыштырылды.

Элекке Копенгаген, Фредериксборг, Борнхольм амтлар урыныда урнашкан.
## Муниципалитетлар (коммуналар)

* Аллерёд (Allerød)
* Альбертслунн (Albertslund)
* Баллеруп (Ballerup)
* Борнхольм (Bornholm)
* Брённбю (Brøndby)
* Валленсбек (Vallensbæk)
* Видовре (Hvidovre)
* Гентофте (Gentofte)
* Гладсаксе (Gladsaxe)
* Глоструп (Glostrup)
* Грибсков (Gribskov)
* Драгёр (Dragør)
* Исхой (Ishøj)
* Копенгаген (København)
* Люнгбю-Торбек (Lyngby-Taarbæk)
* Рёдовре (Rødovre)
* Рудерсдаль (Rudersdal)
* Торнбю (Tårnby)
* Фреденсборг (Fredensborg)
* Фредериксберг (Frederiksberg)
* Фредерикссунн (Frederikssund)
* Фуресё (Furesø)
* Хальснес (Halsnæs)
* Хёе-Тоструп (Høje-Taastrup)
* Хельсингёр (Helsingør)
* Херлев (Herlev)
* Хёрсхольм (Hørsholm)
* Хиллерёд (Hillerød)
* Эгедаль (Egedal)

Төркем:Дания
Кояшлы йөк арбасы

**Кояшлы йөк арбасы** - бронза гасырлардагы миниатюр скульптура сурәте, төньяк-көнбатыш Зеландияда 1902 елда табылды һәм шуннан бирле Дания Милли музее җыенында баш экспонтат (дания мәдәни канон).

Йөк арбасынан тыш скульптур төркеменә 25-сантиметрлы бронза дискы рәвешендә Кояш керә, уң ягыннан алтын.

Төркем:Дания мәдәнияте
Качаклар буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы баш комиссары идаралыгы

**Качаклар буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы баш комиссары идаралыгы, UNHCR** () — качакларга ярдәм иткән Берләшкән Милләтләр Оешмасының оешма.

Штаб-фатиры — Женева, Швейцария.

2005 елдан Качаклар буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы Югары Комиссары вазифасын эллеке Португалия премьер-министры Антониу Утереш башкара.

50 ел эшләү чорында идарә 50 млн кешегә ярдәм итә.

1954 Качаклар буенча баш комиссары «Нансен мидалын» (хәзерге көндә — Нансен премиясе) оештыра, ул качаклар хокугын яклау өчен бирелә.

1954, 1981 елларда идаралыкка Тынычлык буенча Нобель премиясе тапшырыла.

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Венсюссель-Ти

**Венсюссель-Ти** (Северная Ютландия;  [*Нёррайюске Э*] яки ) —  Балтыйк диңгезендә утрау. Дания корольлеге территориясендә зурлыгы буенча 4че утрау (Гренландия, Диско, Зеландия утрауларыннан соң).

Мәйданы — 4685 км². Халык — якынча 306 373 кеше (2003).

1825 елның кадәр утрау Ютландия белән бәйле булды. Территориясендә Фредериксхавн коммунасы урнашкан -  материк Даниянең иң төньяк ноктасы.

Эре торак пунктлар, шәһәр — Тистед, Нерресуннбю (Nørresundby), Бреннерслев (Brønderslev), Йерринг, Фредериксхавн. Административ яктан утрау Төньяк Ютландия өлкәсе составныда.
## Искәрмәләр

Төркем:Дания утраулары
Жунгар ханлыгы

**Жунгар ханлыгы** (иск. монг. телендә "jegün γar-un qaγan-tu ulus", ; ; шулай ук  — «Дүрт ойрат дәүләте»,  — «Усал Зюнгар Улугы (дәүләте)») — XVII—XVIII гасырларда хәзерге Казакъстан, Кыргызстан, Кытай, Россия һәм Монголия илләренең территориясендә урнашкан ойрат дәүләте.

Хәзерге заман әдәбиятендә еш кына "Ойрат ханлыгы" дип атала.

## Тарих

Җунгарларны иртә тарихы буенча ышанчылы чыганаклар бик аз. Җунгарларны барлыкка килүен Чыңгызхан гаскәренең якынча 40 мең кешедән (дүрт төмәннән) торган «сул канаты» (зуу-гар) белән бәйлиләр. Монгол империясе таркалгач, XIV гасыр уртасында Кытайга сәүдә юлларны контрольдә тоту өчен ойрат һәм халха (көнчыгыш монгол) хакимнәре арасында күп еллык сугыш токана. XV гасырның беренче яртысында ойрат хакимдары "Тыгын" (1418-1440) һәм аның улы "Эссен" бөтен Монголияны үзләренә буйсындыра, әммә тиздән тар-мар ителеп һәм үз биләмәләренә кайтырга мәҗбүр булалар. Киләсе бер ярты гасыр дәвамында Көнбатыш Монголия территориясендә башлыча кече кенәзлекләр була. 1620-еллар ахырына карый, чорларның юлбашчысы "Хара-Хула" чорларны һәм дэртлэрне күп өлешен берләштерә. Чорлар кысымы аркасында торулар һәм дэртлэрне бер өлеше "Хо-Урюк" җитәкчелегендә түбән Идел үләннәренә каптырма "Калмык ханлыгын" нигез сала. Ә шутлар "Туру-Быйху хан" (Гуш хан) җитәкчелегендә көньякка таба юллана һәм Кукунор күле тирәсендә ханлык төзү. Бу миграцияләр сөземтәсендә йортларның күчү урыннары көнбатышта Каспий диңгезенән көнчыгышта Алашага, төньякта Җаекдан көньякта Һиндга кадәр барып җитә.

Жунгар ханлыгының барлыкка килү датасы дип "Хара-Хул"ның улы "Хоры-Хин Батыр" идарә итүенең беренче җылы — 1635 ел дип исәпләнә. Хоры-Хин Батыр тибет далай-ламасыннан "Эрден-Батырхан" титулын ала. Ул Хо-Бурлюк һәм Уши хан белән элемтә тота, 1620 елда атасы белән җибәргән Рус дәүләте белән даими сәүдә һәм вәкиллек мөнәсәбәтләрен көйли. Шулай ук Хор-Хин Батыр даими торама пунктларны төзей һәм игенчелекне үстерә. 1640 елда батырхан Жунгар съездының инициаторларының берсе була. Бу кырга 44 ойрат кенәзе, шул исәптән иң ерак якларда көн иткән ойратлар, см төп халха хакимнәре килгән. Корылтай «Бөек законнар җыелмасы» («Их Аваз») — законнар кодексын кабул итә, аның башлангыч статьялары манчжурларга каршы берләштерү характерын йөрткән. Коалиция тиздән таркала, Кытайны басып алып Цин династиясен нигезләгән манчжурларга каршы төп көрәшче булып бөтен ойрат хан "Югалган" булып китә. Аның варислары — энесе "Вэн Раван" (1698-1727) һәм аның улы "Галдан Эрэн" (1727-1745) хакимлекләре чорында Жунгар ханлыгы бойондорокһоз монгол дәүләтчелегенең иң соңгы терәге булып кала. Ул Россия империясе белән элемтә тота, кадак йөзләре һәм манҗурлар белән уңышлы сугышлар алып бара, Тибетка берничә яу оештыра. Илдә һөнәр, шул исәптән булмаучылык, игенчелек, тимер эретү, пушкалар җитештерү үсешә

Төркем:Россия тарихындагы тарихи дәүләтләр
Төркем:Казакъстан тарихы
Томи Саллинен

**Томи Саллинен** (, ,  — , ) — Финляндия һоккейчесе (һөҗүмче), дөнья чемпиотларының көмеш призчысы (2014, 2016).
Теодор Салпаров

**Теодор Салпаров** (, ,  — , ) — Болгария волейболчысы, Болгария чемпионы (2008, 2009), Россия чемпионатларының көмеш (2007) һәм бронза (2010) призчысы, Чемпионнар лигасы җиңүчесе (2015, 2016, 2017), Дөнья һәм Европа чемпионатларының көмеш призчысы (2006, 2009).
Алексей Салтыков

**Алексей Салтыков** (, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, баяр, Мәскәү (1713-1716) һәм Казан (1719-1725) губернаторы.
Михаил Салтыков

**Михаил Салтыков** (, ,  — , ) — Рус патшалыгы дәүләт эшлеклесе, баяр (1641), Казан воеводасы (1650-еллар).
Лаша Салуквадзе

**Лаша Салуквадзе** (, ,  — , ) — Гөрҗистан футболчысы (сакчы), Гөрҗистан милли футбол җыелмасы әгъзасы (2004-2015), Россия чемпионатларының алтын (2008, 2009) һәм бронза (2010) призчысы.
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Әюкә

**Әюкә** (1642, Жунгар ханлыгы  (хәзерге Кытайның Шеңҗан-Уйгыр автономияле районы)—1724) — 4нче калмык тайшасы (юлбашчы) (1672-1690), Торгуто ыруы вәкиле, беренче калмык ханы (1690-1724), Мончаның улы һәм варисы, Тайчин белән Эрдни-Батуның ейән.

## Биография
Калмык ханның бала чагы Жунгариядә үтә. Чын исеме Ившин (Амита будданың исеменнән кыскартып алынган), әммә рус тарихына Әюкә дип ингән. 1654 елда Тайчин олатасы белән Идел буенча килә. 1672 елда атасы Мынчак үлгәннән соң, агалары һәм башка туганнары ярдәмендә Калмык урдасының төп башлыгы (тайша) дип игълан ителә.

Әюкә волга калмыкларын берләштереп, үз биләмәләрен артык киңәйтә. Ул хакимлек иткән чорда Җунгария Идел буенча аның бертуган инәсе Доржи Рабтан бер мең торгоут белән күченә. Торулар Әйтүкәнең хакимлеген танып, Калмык улусы санын арттыра. Соңыннан Әюкә Кубань нугайларына хәрби походын уңышлы белем ала. Ике ай буена каршы торган нугайлар калмыкларга баш сала.

Әюкә Россия башлыгына дию үз аллы сәясәт алып бара: кемесе менәдер яхшы мөнәсәбәттә булса (мәсәлән, Сарытау коменданты Д. Е. Бахметьев), шул ук вакытта ул башкалары белән дошманлаша.

Россия влачлары түбән Идел эчендә үз йогынтысын ныгыту максатында Әүкән һәм аның гаскәрләрен Әстерхан (1705-1706) һәм Булавин (1707-1709) ихтилалларын, шулай ук Төньяк сугышын (1700-1721) басуда файдалана.

Рус батшалыгы белән тыныч мөнәсәбәтләрен тергезгән Әюкә хан казакълар, төрекмәннәргә хәрби яу башлый, мангышлак төркмәннәренең бер өлешен Идел елгасы буена күчерә. Шул ук мәлләрдә аның сугышлары комык һәм кабарда халыкларга каршы уңышлы үтә.

1690 елда Далай-лама калмык башлыгы Ләүкәгә хан титулы бирә.

Калмык ханы жунгар ханнары белән дуслык мөнәсәбәтләрен саклый. Үзенең кызын Эван Рбдан ханга кияүгә бирә. 1697 елда Әюкә хан кенәз Борис Голицын белән очраша һәм Мәскәү белән яңа килешү төзеде. Бу килешү шарты буенча ул бохара, каракалпак һәм кыргызларга каршы сугышуны үз өстәнә ала, ә руслар калмыкларга туп һәм дары вәгъдә итә.

1707 елда Әюкә Россия хөкүмәтенә ярдәм күрсәтмәй: чечен, комык һәм нугайларга каршы үз гаскәрен бирүдән баш тарта.

Яңа башкорт күтәрелеше (1704-1711) вакытында Әйтүкәнең дербет тайшасы **Мунке Темур** Пенза һәм Тамбов губернасында йөздән артык рус авылын яндыра, халкын әсирлеккә ала. Рус хөкүмәте Әюкәгә аңлату өчен Петр Апраксинны ебәрә.

1720 елда Петр I боерыгы буенча ул Башкортостанга һәм Донга ихтилалларны бастыру өчен үз гаскәрләрен җибәрә.

Әюкә юлбашчы турында Әюкә башкорт халык җыры бар.

## Моны да карагыз
*Калмык ханлыгы
*Калмык гаскәре

Төркем:Калмыклар
Төркем:Кытайда туганнар
Саңлы йөрүк

**Cаңлы йөрүк** () яки **Торгутлар качыу** — 1771 елдагы Руссядан Цин империясына кадәр калмык халыкның күчеү, эммиграциясе..

Калмыкларны мәҗбүриләп христиан диненә күчерү, калмык далаларын колонияләштерү сәбәпле, калмыкларның зур өлеше Россиядән күчеп китәргә була. Әстерхан губернасы чиновникларының Россия империясенең чит ил эшләре коллегиясенә биргән хисабында әйтелгәнчә, 1771 елның гыйнварында Убаши казакъ далалары аша көнчыгышка 30 909 кибитка җибәрә (*11 198 е кала*).  Шул ук елның июль аенда күченүче халыкның яртысын, барлык терлекләрен югалтып, калмыклар Кытай чигенә барып җитә һәм аның хакимиятенә буйсына.

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан тарихы
Роман Сальников

**Роман Сальников** (, ,  — , ) — Украина һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Дмитрий Самаренкин

**Дмитри Самаренкин** (, ,  — , ) — эшмәкәр, «Динамо-Казань» туплы хоккей клубы президенты (2007-2011), Россия милли туплы хоккей җыелмасының генераль менеҗеры (2011), «Рубин» футбол клубы президенты (2011-2012).

## Искәрмәләр
Леандро Самарони

**Леандро Самарони** (, ,  — , ) — Бразилия футболчысы (сакчы, ярымсакчы), Россия чемпионатларының алтын (1998) һәм бронза (2003) призчысы, Россиянең 1 нче дивизионы җиңүчесе (2002), Россия кубогы иясе (2004).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Карлос Самбрано

**Карлос Самбрано** (, ,  — , ) — Перу футболчысы (сакчы), Перу милли футбол җыелмасы әгъзасы, Америка кубогының бронза призчысы (2015), Алмания чемпионатының көмеш призчысы (2010).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Руслан Сәмитов

**Руслан Сәмитев** (Руслан Рөстәм улы Сәмитев, ,  — , ) — РФ җиңел атлетикачысы, Европа чемпионатының көмеш призчысы (2013).
## Искәрмәләр
Виктор Саникидзе

**Виктор Саникидзе** (, ,  — , ) — Гөрҗистан һөнәри баскетболчысы.
Серхио Санчес

**Серхио Санчес** (, ,  — , ) — Испания футболчысы (сакчы), Испания кубогы иясе (2006, 2010).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Эрик Сапаев

**Эрик Сапаев** (, ,  — , ) — чирмеш көйязар, беренче чирмеш операсы авторы, МарАССР дәүләт премиясе лауреаты (1970).
Ринат Сафин

**Ринат Сафин** (Ринат Ибраһим улы Сафин, ,  — , ) — биатлончы, Олимпия уеннары чемпионы (1972), дөнья чемпионатларының алтын (1969, 1970-1971, 1973) һәм көмеш (1967, 1969) призчысы.
## Искәрмәләр
Рәшит Сафиуллин

**Рәшит Сафиуллин** (Рәшит Тәлгать улы Сафиуллин, ,  — , ) — СССР һәм РФ рәссамы, график, плакатчы, декортатор, СССР рәссамнар берлеге әгъзасы (1997).
Кирилл Сафронов

**Кирилл Сафронов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри хоккейчесе (сакчы), яшьләр арасында хоккей чемпионатларының алтын (1999) һәм бронза (2000) призчысы.
## Искәрмәләр
Александр Самойлов

**Александр Самойлов** (, ,  — , ) — физиолог, кардиолог, Казан һәм Мәскәү университетлары профессоры.
Пётр Самойленко

**Пөтр Самойленко** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы, Россия чемпионатларының көмеш ( 2000/2001, 2001/2002, 2003/2004, 2006/2007) һәм бронза (1996/1997, 1997/1998, 1999/2000, 2002/2003, 2004/2005, 2007/2008, 2008/2009, 2009/2010, 2010/2011) призчысы, Европа чемпионы (2007).
Пётр Сафронов

**Пётр Сафронов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
## Искәрмәләр
Роман Сафронов

**Роман Сафронов** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы, Россия чемпионатларының алтын (1994) һәм бронза (1995) призчысы, Литва чемпионатының көмеш призчысы (1999), Беларус чемпионы (2001, 2003).
## Искәрмәләр
Никита Сверчков

**Никита Сверчков** (, ,  — , ) — рәссам, ЧАССРның (1940) һәм РСФСҖның (1981) атказанган сәнгать эшлеклесе, ЧАССРның халык рәссамы (1975).
Александр Свистунов

**Александр Свистунов** (, ,  — , ) — Украина футболчысы (ярымсакчы), Украина милли футбол җыелмасы әгъзасы, РФның 1 нче дивизионы җиңүчесе (2002).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Пётр Салтыков (?-1719)

**Пөтр Салтыков** (, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, Смоленск (1708-1713), Казан (1713-1719) һәм Әстерхан (1717-1719) губернаторы.
Александр Сахаров

**Александр Сахаров** (, ,  — , ) — РИ һәм СССР эсперанточысы, нәшир, эсперанто теле укытучысы.
Дмитрий Сверчков

**Дмитри Сверчков** (, ,  — , ) — әфисәр, җәмәгать эшлеклесе, Тәтеш өязе дворяннары җитәкчесе (1917), Казан губернасыннан IV чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Күзәтү

**Күзәтү** - тәртип саклау, кешеләрнең тотышын карау, җинаятьчелек булдырмау, яки җитәкчелек итү максаты белән мониторинг, мәгълүмат җыю процессы. Электрон җиһазлар (әйтик, сакчылык телевидение (CCTV) камералары), видеокүзәтү, электрон рәвештә мәгълүмат (мәсәлән, интернет-трафик яки шалтыратулар аша) ярдәм итә.
ТАССР Югары Советы

**ТАССР Югары Шурасы** (*ТАССР Верховный Советы*, ) — 1938-1995 елларда гамәлдә булган ТАССРның (ТРның) югары канун чыгару органы. 1995 елда ТР Дәүләт Шурасы итеп үзгәртелгән.

## Төзелеше
5 елга сайлана торган 250 депутаттан торган. ТАССР ЮШ рәисне, президиумны, ТАССР Югары мәхкәмәсе составын сайлаган, хөкүмәтне, даими һәм вакытлы комиссияләрне оештырган, иң мөһим дәүләт, хуҗалык һәм социаль мәсьәләләр буенча карарлар кабул иткән; бюджет үтәлешен контрольдә тоткан. ТАССР Югары Шурасының төп актлары — кануннар, карарлар һәм декларацияләр. 

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр

### Аерым танылган әгъзалары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

 
## Моны да кара
* ТАССР Үзәк башкарма комитеты

Төркем:ТАССР
Төркем:Юкка чыккан кануннар чыгару органнары
Александр Гуляев

* Александр Гуляев (1870)
* Александр Гуляев (1917)
* Александр Гуляев (1920)
Латышлар

**Латышлар** (үзатамасы ) — халык, Латвиянең төп халкы. Диндарларның төп өлеше — лютеран христианнар.

## Тарихы
Игенчелек хуҗалыкның төп тармагы булган: арыш, бодай, арпа, киндер, тукранбаш үстергәннәр.

Төп игенчелек кораллары булып тырма, сука, бер төрәнле сука, сабан, урак хезмәт иткән.

## Мәдәният
Традицион хатын-кыз киеме мул итеп тегелгән озын тукыма күлмәктән, буй йә шакмак бизәкле, кайвакыт өсле (нибуч) итәктән, бизәкле тукыма билбаудан, җитен (снгатене) йон (вилдан), ачык кызыллык чиккән япмадан торган. Христиан бәйрәмнәреннән бигрәк тә ихтирамлы һәм әһәмиятле булып Раштуа, Пасха, Троица саналган. Музыка коралларыннан сорнай, гөслә, эскрипкә, быргы, контрабас таралган була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Баймак авыл хуҗалыгы көллияте

**Баймак авыл хуҗалыгы көллияте** ()- Баймак районы Яковлевка авылында урнашкан көллият.
Анда түбәндәге бүлекләр бар:
* Икътисад, бухгалтер исәбе һәм контроль
* Авыл хужалыгын механизацияләү
* Ветеренария
* Агрономия, зоотехния

Анда көндезге һәм яныннан торып уку бүлекләре бар.

Уку йорты дүрт юнәлештә белгечләр әзерли. Авыл хужалыгын механизацияләү, авыл хуҗалыгы продукциясен җитештерү һәм эшкәртү буенча укырга теләүчеләр күбрәк. Байтар һәм бухгалтер һөнәрен алучыларга да ихтыяҗ зур.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Тамъян (мәгънәләр)

**Тамъян** — күп мәгънәле сүз.

*Тамъян — башкорт кабиләсе.
*Тамъян (Мәләвез районы)-авыл.
*Тамъян (Чакмагыш районы)-авыл.
*Тамьян— Татарстан Республикасының Мөслим районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — авыл (федераль классификатор буенча).

## Шулай ук карагыз
***[[Тамъян-Катай кантоны]]** ()— Башкорт Автономияле Республикасына ингән башкорт милли кантоны.
*Тамьян-Таймас — Башкортстанның Миякә районында урнашкан авыл.
Түңгәвер

**Түңгәвер** () — башкорт кабиләсе.

## Тарих
Тәңгәверләр көньяк һәм төньякка бүленә. Көньяктагылар Сакмар ярында, Җаек аръягында далада яшәсә, төньяктагылар Агыйдел ярында урнашкан һәм тар гына сызык булып шулай ук Җаек арьягына барып чыга.

ХVIII — ХХ гасырлардагы документларда тәңгәверләрне кыр-тәңгәверләр (көньяк) һәм урман-тәңгәверләр (төньяк) бүлгәннәр. Аларның төп тамгасы ярты айга охшаган. Түңгәвер этнонимы монголлар ыруына барып кисешә. Бу исемне Кунгелең улы Динар белән бәйлиләр. Күрәсең, Түңгәвер кабиләсенең этник герое куңгратлар белән бәйле булырга тиеш. Куңгратлар исә борынгы монгол нәселенә барып чыга. Ул үз заманында төркиләшкән һәм үзбәкләрнең, башка төрки халыкларның этник составын формалаштыруда катнашкан. Тәңгәверләр көнчыгышта монгол кабиләләреннән иртә аерым.

Тәңгәверләрнең борынгы комарткылары аларның Уралга күчеп килгәнгә чаклы Сырдаръя буйларында яшәве хакында ачык күрсәтә.
Аксакалларның раславынча, Көньяк Уралга алар бүре эзеннән эйәреп килгән. Тәңгәверләр арасында гына түгел, көньякта яшәгән сүсәргәннәр дә бүре турында хикәят киң таралган. Имештер, бик борынгы заманнарда башкортларның ата-бабалары Сырдаръя ярында яшәгән һәм аннары ул төбәкне ташлап чигенергә мәҗбүр булган. Күченгәндә алар чиксез далаларда адашкан. Шул вакытта аларга бүре очраган. Ул кешеләрне үзенә якын да җибәрмәгән, ташлап та китмәгән. Аксакалларның әмере буенча, халык бу бүре эзеннән төньякка таба юлын дәвам иткән. Бик күп төн һәм көннәрдән соң алар Җаек тауларына юлыккан.
Халык хәтерендә саклануына, тәңгәверләрнең ата-бабалары элек Башкортстанның көньяк-көнбатышында урнашкан. С. Мирасовның шәҗәрәсе буенча тәңгәверләр Кармасан һәм Сәрмәсән буйларында ата. Алар бу тирәдә Х быуатка кадәр күченеп йөргән. Нөгөш һәм Агыйдел буйларында тау-урман арасына урнашкан. Тәңгәверләрнең күпчелеге Сакмарның югары агымында һәм Җаек аръягында мәңгегә торып калган. Аларның теркеме Кәрлек буенча күчеп утырган.

Көньяк Уралда тәңгәверләрнең яшәү рәвешенә кыпчак зур йогынты җитте. Тәңгәверләрнең күрше халыклар белән бәйләнеше чагыштырмалы киң барган.

Төркем:Башкорт кабиләләре
Игорь Путин

**Игорь Путин**, Игорь Александр улы Путин (, *[[1953 ел]]ның [[30 март]]ы, [[Ленинград]]*) — РФ эшмәкәре, АвтоВазбанк, Мастер-банк, Рус җир банкы директорлар шурасы әгъзасы. РФ Президенты В. В. Путинның туганнан туганы.

## Тәрҗемәи хәле
1953 елның 30 мартында Ленинградта Александр Спиридон улы Путинның хәрби гаиләсендә туган. Игорь Путинның әтисе Александр Спиридон улы белән В. В. Путинның әтисе Владимир Спиридон улы (*[[1911 ел|1911]]—[[1999 ел|1999]]*) — бертуганнар, Игорь белән Владимир Путиннар — туганнан туганнар.

Әтисен башта Ковров дивизиясенә, соңрак Рязань югары команда автомобиль училищесынә укытучы итеп күчерәләр. Игорь Путин Рязань югары команда автомобиль училищесын (*[[1974 ел|1974]]*), Түбән Новгородда Идел-Нократ дәүләт хезмәте академиясен (*[[2000 ел|2000]]*), «*автотранспорт техникасы *» һәм «*юрист*» белгечлекләре буенча Мәскәү икътисад һәм хокук институтын (*[[2003 ел|2003]]*) тәмамлаган.

1974-1998 елларда Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе (*[[1991 ел]]дан [[РФ]]*) Кораллы көчләрендә Уссурийскида, Урта Азиядә, Казакъстанда хезмәт итә. Иң соңгы хезмәт иткән урыны — Сарытау өлкәсе Вольск хәрби тыл училищесы (автомобиль әзерлеге кафедрасы башлыгы урынбасары). 1998 елда «*подполковник*» хәрби дәрәҗәсендә отставкага чыгып, Рязаньдә урнаша.

1998-2000 елларда Рязань өлкәсе дәүләт статистика комитеты баш белгече, рәис урынбасары.

2000-2005 елларда Рязань өлкәсе лицензия пулаты рәисе.

2005 елда «Иделбурмаш» холдингына керүче Самар резервуар заводы () директолар шурасы рәисе итеп сайлана. СЗВ нефть һәм нефть продуктлары өчен вертикаль цилиндрик резервуарлар җитештерә.

2007 елның маеннан «АвтоВазбанк сәнәгать коммерция банкы» ААҖ () директорлар шурасы әгъзасы.

2010 елның сентябреннән Мастер-Банк вице-президенты.

2012 елның июненнән Рус җир банкы (), Сәнәгать саклык банкы (), Якутия «СУ-888» төзелеш компаниясе директорлар шурасы әгъзасы.

2014-2015 елларда Inoventica холдингы директорлар шурасы әгъзасы.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
2002 елда «Бердәм Россия» фиркасе тарафдарларының Рязань координация шурасы рәисе. 2006 елга кадәр «Бердәм Россия» фиркасе, 2006 елның октябреннән Сергей Мироновның «Гадел Россия» фиркасе әгъзасы.

## Сылтамалар
* Двоюродный брат Путина ушёл из трёх постов. Forbes, 06.02.2014
*     Игорь Александрович Путин.  Биографическая справка. РИА «Новости», 23.09.2010
*   Рязанский брат Президента России стал фигурантом международного скандала. «Новая газета», 21.03.2017.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия эшмәкәрләре
Төркем:Сәнәгатькәрләр
Төркем:Банкирлар
Төркем:Рязань хәрби автомобиль институтын тәмамлаучылар
Төркем:Түбән Новгород идарә институтын тәмамлаучылар
Ден Секстон

**Ден Секстон** (, ,  — , ) — АКШ һоккейчесе (һөҗүмче), дөнья чемпионатының бронза призчысы (2015).
Яков Селезнёв

**Яков Селезнөв** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (сакчы), юниорлар арасында дөнья чемпионы (2007), яшьләр арасында дөнья чемпионатының бронза призчысы (2008).
Афанасий Селищев

**Афанаси Селищев** (, ,  — , ) — СССР телбелгече, славист, СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1929), Болгария ФАнең мөхбир әгъзасы (1931).
Сергей Семак

**Сергей Семак** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы) һәм футбол тренеры, Россия чемпионатларының алтын (2003, 2008-2010, 2011/12) көмеш (1998, 2002, 2004, 2012/13) һәм бронза (1999) призчысы, Россия кубогы (2001/02) һәм суперкубогы (2004, 2010, 2011), 2008 елгы Европа чемпионатының бронза мидәле иясе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Николай Семашко

**Николай Семашко** (, ,  — , ) — СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, табиб, СССР медицина һәм педагогия фәннәре академияләре академигы (1944, 1945), РСФСР сәламәтлек саклау халык комиссары (1918-1930), Зур медицина энциклопедиясенең баш мөхәррире (1927-1936), Бөтенсоюз һигиена җәмгыяте рәисе (1940-1949).
Владимир Семёнов

**Владимир Семөнов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Григорий Семёнов

**Григори Семөнов** (, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945).
Николай Семёнов (1860)

**Николай Семөнов** (, ,  — , ) — , Сарытау губернасыннан I чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Павел Семёнов (1967)

**Павел Семөнов** (, ,  — , ) — СССР һәм Россия футболчысы (һөҗүмче).
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Михаил Сениел

**Михаил Сениел** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән язучы, прозачы, тәрҗемәче.
Дмитрий Сенников

**Дмитри Сенников** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (сакчы), Россия милли футбол җыелмасы әгъзасы, Россия чемпионатларының алтын (2002, 2004), көмеш (1998, 2000-2001) һәм бронза (2005-2006), Россия кубогы (1999/2000, 2000/01, 2006/07) һәм суперкубогы (2003, 2005) иясе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Николай Сентюков

**Николай Сентүков** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
Серафим (Лукьянов)

**Серафим** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Финляндия һәм Выборг архиепискобы (1917-1924), Көнбатыш Европа митрополиты (1927-1945), Көнбатыш Европа экзархы (1945-1949).
Михаил Сергачёв

**Михаил Сергачов** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (сакчы), яшьләр арасында дөнья чемпионатының бронза призчысы (2017).
Денис Сергеев

**Денис Сергеев** (, , ) — Россия һөнәри хоккейчысы (һөҗүмче).
Михаил Сергеев

**Михаил Сергеев** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
Павел Сергеев

**Павел Сергеев** (, , ) — Россия баскетболчысы, Россия кубогы иясе (2013/14).
Михаил Сергейчик

**Михаил Сергейчик** (, ,  — , ) — СССР дәүләт эшлеклесе, СССР тышкы икътисади бәйләнешләр дәүләт комитеты рәисе (1984-1985).
Пётр Сергиев

**Пөтр Сергиев** (, ,  — , ) — паразитолог, эпидемиолог, СССР медицина фәннәре академиясе академигы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1963), Сталин премиясе лауреаты (1946, 1952), РСФСР сәламәтлек саклау халык комиссары (1937), СССР медицина фәннәре академиясенең вице-президенты (1957-1960).
Михаил Сергиевский

**Михаил Сергиевски** (, ,  — , ) — физиолог, СССР медицина фәннәре академиясенең мөхбир әгъзасы (1952), Сталин премиясе лауреаты (1952).
Алексей Сергеев

**Алексей Сергеев** (, , ) — СССР һәм Россия футболчысы (капкачы), футбол хөкемчесе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Андрей Сергеев

**Андрей Сергеев** (, , ) — Россия хоккейчысы (сакчы), яшьләр арасында дөнья чемпионы (2011).
Василий Серов

**Васили Серов** (, ,  — , ) — укытучы, Сарытау губернасыннан II чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты, Верхнеудинск эшче, керәстиян һәм салдат депутатлары шурасы рәисе (1917-1918).
Мишши Чечпел

**Мишши Чечпел** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән язучы, Чуаш АӨ инкыйлаби трибуналы рәисе (1920).

## Сылтау
* Çеçпĕл Мишши сăввисем
* Çеçпĕл Мишшине асăнса унăн сăввисене вуларĕç
* МИХАИЛ СЕСПЕЛЬ КАК ЧУВАШСКИЙ КУЛЬТУРНЫЙ ГЕРОЙ ХХ ВЕКА 
* Çеçпĕлĕн çуралнă кунне хатĕр
* Кузьмин Михаил Кузьмич (Сеспель Мишши)
* Çеçпĕле Украинăра та чысланă
* Украинăри блогер Çеçпĕл вил тăпри çине чечек хунă
* Çеçпĕл Мишшине асăнса митинга пуçтарăннă
* В украинском городе Остёр снесли памятники чувашскому поэту Михаилу Сеспелю

Төркем:Чуашстан шагыйрьләре
Макбет Сибая

**Макбет Сибая** (, ,  — , ) — КАҖ футболчысы (ярымсакчы), КАҖ милли футбол җыелмасы әгъзасы (2001-2010), Норвегия чемпионы (2001/02), Россия чемпионатларының алтын (2008, 2009) һәм бронза (2003, 2010) призчысы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Бөтендөнья Санскрит Көне

**Бөтендөнья Санскрит Көне**, шулай ук **Санскрит Дивас** буларак мәгълүм ул борынгы Һинд теле Санскритка багышланган көн, аңа бу тел турында лекцияләр керә, максаты аны торгызу һәм тәэмин итү. Ул Шраванапаурнами көнендә бәйрәм ителә, ул Һинд дине календареның Шравана аеның Паурнами көненә туры килә.  2017 елда Бөтендөнья Санскрит көне 2017 елның 7 августына туры килә. Санскрит Самскирта Бхарати оешмасы бу көнне алга сөрүдә катнаша.

## Искәрмәләр

Төркем:Лингвистика
Төркем:Һинд дине
Дәүләт киңәшчесе (Россия империясе)

**Дәүләт киңәшчесе** () — Россия империясендә дәрәҗәләр исемлеге буенча V класстагы ватандашлык (гражданлык) дәрәҗәсе, чины.

Төркем:Ранглар турында табель
Хакыйкый яшерен киңәшче

**Хакыйкый [[яшерен киңәшче]]** () — Россия империясендә дәрәҗәләр исемлеге буенча II класстагы ватандашлык (гражданлык) дәрәҗәсе, чины.

Төркем:Ранглар турында табель
Холокост корбаннарына һәйкәл

**Холокост корбаннарына һәйкәл** () — Венадагы мемориаль корылыш, шулай ук «Исемсез китапханә» исеме белән билгеле. 2000 елда ачылган һәйкәл Венаның беренче районында Judenplatz мәйданында урнашкан. Бу төп мемориал Холоко ярославль өлкәсе nowiki/өлкәсе ның Австрия корбаннары истәлегенә багышланган, британ рәссамы Рэйчел Уайлд тарафыннан эш.

Холокост мемориалы Judenplatz мәйданының тарихы белән бәйле. «Китапханә»ның квадраты 1420 елда яндырылган синагога урында тора, күрше йортның беренче катында «Dokumentationsarchiv des österreichischen Widerstandes» архивы урнашкан. Анда үтерелгән дистәләгән мең Австрия яһүдләренең исемнәрен белергә була. Музей-архивта даими рәвештә майданның һәм бозык синагоганың тарихына бәйле күргәзмәләр оештырыла.

Төркем:Вена
British Council

**British Council** яки **Британия Советы** - хәйрия оешмасы, Британ халыкара мәдәни һәм белем бирү мөмкинлекләре оештыру өлкәсендә эшли оешмасы. Ул шулай ук булып, дәүләт корпорациясе һәм уны тышкы эшләр эшләре финанслай. 100 дән артык илендә эшли:. Максатлар:
*Бөекбритания һәм инглиз телендә белемнәре үстерү; 
*мәдәни, фәнни, технологик һәм белем бирү белән хезмәттәшлек Соединенным Королевством;
*академик персоналб студентлар мобильносе (алмаштыру)
*IELTS оештуручы (хужасы)

Британия Советы хәйрия оешмасы Бөек Британия һәм Шотландияда теркелде Королева Хартиясе буенча. Штаб-фатиры Трафальгар мәйданда урнашкан. Аның рәисе Кристофер Родригес.
Фәннәр кандидаты

**Фәннәр кандидаты** ()— Россия Федерациясенең һәм кайбер БДБ илләрдә беренче баскычлы гыйльми дәрәҗәсе (икенче баскычлы гыйльми дәрәҗәсе Фәннәр Докторы). Көнбатыш илләрендә тура Фәлсәфә докторы дәрәҗәсенә (Ph.D.) ия. Доцент исемгә дәгъва кылырга мөмкинлек бирә.

Төркем:Гыйльми дәрәҗәләр һәм исемнәр
Урта Азия күтәрелеше (1916)

**1916&nbsp;елдагы Урта Азия күтәрелеше** &nbsp;— Русиядә XX&nbsp;гасыр башында, төп җирле мөселман халкы яшәгән Урта Азияда, халык баш күтәрүләрнең берсе.

## Искәртмәләр

## Әдәбият
* http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=12094374@cmsArticle

Төркем:Күтәрелешләр
Хакыйкый дәүләт киңәшчесе

**Хакыйкый дәүләт киңәшчесе** () — Россия империясендә дәрәҗәләр исемлеге буенча IV класстагы ватандашлык (гражданлык) дәрәҗәсе, чины.

Төркем:Ранглар турында табель
Магарлар

**Магарлар** (*үзатамалары* मगर ‘Магар’) — Тибет-Һималай халкы. Непалның халык саны буенча өченче урындагы зур милли төркеме, Непал халкының 7,14 % ын тәшкил итәләр (*[[2011 ел|2011]], бәяләмә*). Халыкның гомуми саны  1,6 *млн* кеше (*[[2001 ел|2001]], халык исәбен алу*) — ↑ 1 888 733 (*[[2011 ел|2011]], халык исәбен алу*). Магарлар Непалның көньягында (*Бхери, Рапти, Лумбини, Гандаки, Коси зоналарында*) һәм 100 мең кеше һиндстанның Сикким штатының көньягында көн күрә. Һималай телләренең Үзәк Һималай тармагының көнбатыш һәм көнчыгыш магар телләрендә һәм Бод тармагының кхам телләрендә (*парбат, шеши, гамал*) аралашалар. Үзләренең язулары бар. Шулай ук непал телен дә актив кулланалар. Магарларның 74,6% — һинд динендә, 24,0% — буддачылар (*[[һинд дине]]нең көчле йогынтысы астында*), калганнары — христианнар-протестантлар.

## Тарих

Магарлар турында беренче тапкыр XII гасырда телгә алына. Магарларның килеп чыгышында Төньяк Һиндстанннан һинд-арий төркемнәренең миграциясе зур роль уйный. Магарлар *гуркхлар* берлегенә кергәннәр, XVII гасырда Горкха кенәзлегендә югары урыннар биләгәннәр. Күп кенә магарлар Непал һәм Һиндстанның гаскәрендә хезмәт итә.

## Мәдәният
Магарларның мәдәнияте Көньяк Азиянең Һималай өлкәләре халыкларыныкы белән охшаш. Төньяк (*биек тауларда*) һәм көньяк этнографик төркемнәргә аерылалар. Көньякта төп шөгыльләре — сөрүле һәм террасаларда сугарулы игенчелек кәсебе (*[[кукуруза]], [[бодай]], [[дөге]], [[карабодай]], [[тары]] һәм яшелчәләр*), төньякта — көтүдә йөртүле терлекчелек. Непалда магарларны күперләр төзүчеләр, тимерче, ташчы, күмер чабучы, балта остасы буларак беләләр.

Авылларында йортлары таркау урнашкан. Гадәттә, тораклары ике катлы, хуҗалар үзләре тыштан баскыч белән менеп була торган икенче катта яши. Төп бүлмәдә кара-каршы учак урыны һәм алтарь урнаша. Төбәкнең көнбатышында дивары кызыл төстәге балчык белән сыланган түгәрәк яки овал йортларда яшиләр.

## Кием
Ир-атлар киеме — гадәттә, тезгә кадәр төшкән бил урамасы (*лангти*), итәкләре кыстырылып куя торган тар билле җилән (*бхото*), күкрәктә төенләп куела торган тыгыз тукымадан җилкә япмасы (*кхали*), баш киеме — кара төстәге непал пилоткасы.

Хатын-кыз киеме — киң итәк, озын җиңле кофта, киң чүпрәк билбау, баш каплавычы, бизәнгеч: пыяла төймәләрдән һәм һинд көмеш тәңкәләреннән тезелгән муенса.

## Азык-төлек
Төп ризыклары — карабодай, кукуруза, тарыдан пешерелгән ипи һәм ботка (*лхенго*), ит янына тәмләткечләр, яшелчәләр, кузаклылар салынган дөге. Сыер һәм кәҗә итен ашамыйлар.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах . Том 18 (Ло-Ма). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-351-4

## Әдәбият
# *Hitchcock J. T.* The Magars at Banyan Hill. N. Y., 1966.
# *Bista D. B.* People of Nepal. Kathmandu, 2004.

## Сылтамалар
* Nepal Magar Association, Central Committee, Kathmandu Nepal.
* Magar Studies Center 
* Magar Academic Group 
* https://www.magarusa.org 

## Искәрмәләр


Төркем:Непал халыклары
Төркем:Һиндстан халыклары
Төркем:Магарлар
Благовещен арматура заводы

**Благовещен арматура заводы** акционерлар оешмасы, кыскача *БАЗ* — Россия сәнәгать предприятиесе, «Берләшкән металлургия компаниясе» составында акционерлар җәмгыяте, иске бакыр эретү заводы. 
Директор — Филипьев Сергей Николаевич (2015 елдан).

Благовещен заводына бакыр эретү заводы буларак 1756 елда нигез салына. Оешма үткәргеч көпшә арматуралары җитештерүче. Башкортстан Республикасының Благовещен муниципаль районының Благовещен шәһәрендә урнашкан. 2013 елның февраленнән оешма «Берләшкән металлургия компаниясе» составына ингән.

1949 елда завод корыч үткәргеч көпшә арматурасы җитештерү белән шөгыльләнә. Газ һәм нефть иләү компанияләре аның заказчысы булып тора. Завод продукциясен экспортка чыгара.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Благовещен арматура заводы

Төркем:Берләшкән металлургия компаниясе
Константин Сиденко

**Константин Сиденко** (, ,  — , ) — Россия волейболчысы, Россия чемпионы (1996, 2007), дөнья лигасының көмеш призчысы (1995).
Евдокия Сидорова

**Евдокия Сидорова** (, ,  — , ) — Социалистик хезмәт Каһарманы (1966).
Александр Сидоровский

**Александр Александр улы Сидоровски** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Иркутск руханилар семинариясе ректоры (1913-1914), Иркутск епискобы (1918-1920).