open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анатолий Буганов

**Анатолий Буганов**  (21 август 1936 ел — 6 гыйнвар 2019 ел) — совет һәм русия экологы, Россия Медицина фәннәре академиясенең мөхбир әгъзасы (1999), Россия Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (2014).

## Биографиясе
Буганов Анатолий Алексеевич 1936 елның 21 августында Хабаровскида хәрби хезмәткәр гаиләсендә туган.

1966 ел — Әстерхан медицина институтының дәвалау факультетын тәмамлый.

1975 елда кандидатлык диссертациясе яклый (фәнни җитәкчесе — профессор И. Б Лихциер) һәм Тамбовта Тамбов өлкәсе Табиб-хезмәт экспертизасы буенча (ВТЭ) баш эксперт булып эшли.

1981 елда — конкурс буенча ССРБ МФА ВКНЦ Томск филиалының өлкән гыйльми хезмәткәре итеп сайлана, 1983 елда — Төмәнгә җибәрелә, анда ССРБ МФА ВКНЦ Төмән филиалының 220 койкалык клиника белән Кардиология бүлеген җитәкли.

1991 елда — докторлык диссертациясе яклый һәм Ямал-Ненец автономияле округының Надым шәһәрендә РСФСР югары мәктәбе һәм фән буенча Дәүләт комитетының экология һәм профилактик медицина лабораториясенә нигез сала, 1993 елда лаборатория РМФА-на тапшырыла, 1994 елда Ерак Төньяк медицина проблемалары гыйльми-тикшеренү институты итеп үзгәртелә, гомеренең ахырына кадәр аның җитәкчесе була.

1998 елда — профессор гыйльми исеме бирелә.

1999 елда — РМФА мөхбир әгъзасы итеп сайлана

2002 елда — Россия Тәбигатьне өйрәнү академиясенең академигы итеп сайлана

2014 елда — РФА мөхбир әгъзасы итеп сайлана

2019 елның 6 гыйнварында Мәскәүдә вафат була.

## Фәнни эшчәнлеге
Ерак Төньякта экологиясе өлкәсендәге белгечләр.

Поляр медицинасы гыйльми мәктәбенә нигез салучы.

Аның җитәкчелегендә экология, кардиология, эпидемиология, физиология һәм гигиена проблемалары буенча тикшеренүләр  үтә

Төньяк төбәкләрдә интенсив икътисади үсешләр шартларында Ерак Төньяк халкының сәламәтлеген медик-экологик күзаллау буенча киң масштаблы гыйльми программаларны әзерләү һәм кертү буенча тикшеренүләр  үткәрә, һәм экология белән бәйле чирләрне күзаллау, диагностикалау һәм коррекцияләү чараларын һәм ысулларын эшләп, Ерак Төньяк тирә-як мохитенең организмга йогынтысы механизмнарын өйрәнү буенча тикшеренүләр үткәрә.

500-дән артык басма авторы, алар арасында 10 нан артык монография бар.

Аның җитәкчелегендә 20-дән артык кандидатлык диссертациясе яклана.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2007)
* Россия Федерациясенең атказанган табибы (2000)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль Анатолия Алексеевича Буганова РФА рәсми сайтында

Төркем:21 август көнне туганнар
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:Хабаровскида туганнар
Төркем:6 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:2019 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:РФ атказанган табиблары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Николай Русаков

**Николай  Русаков**  (6 май 1939 ел) — ССРБ һәм Россия галиме-гигиенист, Россия медицина фәннәре академиясе академигы (2007), Россия фәннәр академиясе академигы (2013), Россия федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2002).

## Биографиясе
Русаков Николай Васильевич 1939 елның 6 маенда Мәскәү өлкәсенең Красный ткач бистәсендә туган.

1964 елда И.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Сеченов исемендәге 1нче Мәскәү медицина институтын тәмамлый, аннары шунда 1970 елга кадәр аспирантурада укый.

1970-1989 елларда — А. Н. Сысин исемендәге гомуми һәм коммуналь гигиена институтының  өлкән гыйльми хезмәткәре, Е. И. Марциновский исемендәге медицина паразитологиясе һәм тропик медицина институты бүлегенең лаборатория мөдире.

1989 елдан — А. Н. Сысин исемендәге тирә-як мохит кеше экологиясе гыйльми-тикшеренү институтының туфрак һәм сәнәгать калдыклары гигиенасы лабораториясенең мөдире.

«Туфрак һәм тирә-як мохит гигиенасы» секциясе рәисе, РФ Сәламәтлек саклау министрлыгының санитар-эпидемиологик күзәтү Департаментның баш эксперты, РФ Дәүләт стандартының һәм РФ Дәүләт заказларын үтәү буенча фәнни-техник комитетлары әгъзасы; калдыкларны эшкәртеп, чүп-чар төяп озату буенча Үзәк орган  җитәкчесе; туфрак гигиенасы һәм калдык хәвефенең сыйфатын бәяләү өлкәсендә билгеле белгеч; фәнни тикшеренүләренең төп юнәлешләре: туфрак торышын күзәтү: аның фундаменталь нигезләре һәм методологиясе, туфракның гигиена хәле һәм аның агулануын кеше сәламәтлегенә йогынтысын күзәтү.

2004 елда Россия медицина фәннәре академиясенең әгъзасы итеп сайлана.

2007 елда — Россия медицина фәннәре академиясенең академигы.

2013 елдан — РФА академигы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2002);
* "Хезмәт ветераны" медале.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Российская Академия Наук/ Русакову Николаю Васильевичу — 80 лет
* Профиль Николая Васильевича Русакова РФА рәсми сайтында

Төркем:6 май көнне туганнар
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәү өлкәсендә туганнар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Мәскәү медицина институтын тәмамлаучылар
Юрий Сергеев (галим)

**Юрий**  **Сергеев** (13 май 1944 ел) — совет һәм Россия галиме, медицина хокукы өлкәсендә белгеч, Россия медицина фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты (2004), Россия  Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (2014).

## Биографиясе
**Юрий Дмитриевич** **Сергеев** 1944 елның 13 маенда туган.

1968 ел — Донецк медицина институтының дәвалау факультетын кызыл дипломга тәмамлый.

1973 елда — югары юридик университет белемен ала (Ростов дәүләт университеты).

1999 елда кандидатлык, ә 2000 елда — яраксыз медицина ярдәме күрсәтү проблемасы һәм аны профилактикалау чаралары, мөһим экспертиза проблемалары һәм медицина хезмәткәрләренең профессиональ законны бозудагы җаваплылыгы буенча докторлык диссертациясе яклый.

2004 елда Россия медицина фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты итеп сайлана

2014 ел — РФА әгъза-корреспонденты (Россия Фәннәр академиясына Россия авыл хуҗалыгы фәннәр академиясеннән һәм Россия медицина фәннәре академиясеннән берләштерү чикләрендә)

И.М. Сеченов исемендәге Беренче Мәскәү дәүләт медицина университетында медицина хокуклары кафедрасына нигез салучы һәм аның җитәкчесе (1995 елдан хәзерге көнгә кадәр), МДУ фундаменталь медицина факультетының медицина хокукы профессоры (1996 елдан алып әлеге көнгә кадәр).

## Фәнни эшчәнлеге
Медицина хокукының Россия фәнни мәктәбенә нигез салучы.

370 тән артык  фәнни хезмәт  авторы, алар арасында монографияләр, 21 дәреслек, кулланмалар, шулар исәбендә студентлар өчен беренче уку дәреслеге (1984 ел) һәм беренче уку әсбабы «Табиб эшчәнлегенең юридик нигезләре» бар (1988).

Аның җитәкчелегендә медицина һәм хокук буенча 20-дән артык кандидатлык һәм докторлык диссертацияләре яклана.

### Фәнни-оештыру эшчәнлеге

* 2000 елда оештырылган медицина хокукы Милли ассоциациясенең президенты;
* Медицина хокукы Бөтендөнья ассоциациясе директорлар советында беренче (2000) һәм алыштыргысыз вәкиле;
* ЮНЕСКО эшләре буенча РФ комиссиясе карамагындагы  биоэтика буенча Россия комитетының вице-рәисе (2006);
* Көнчыгыш Аурупа илләренең Медицина хокукы ассоциациясенең президенты (2008));
* Медицина хокукы милли институтының директорлар советы президент-рәисе (2009);
* Федераль фәнни-гамәли «Медицинское право» журналын оештыручы һәм аның баш мөхәррире (2003).

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* Россия Федерациясенең атказанган юристы (2001)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль Юрия Дмитриевича Сергеева РФА рәсми сайтында
* 
* Сергеев Юрий Дмитриевич (неопр.). cyberleninka.ru. Дата обращения 23 ноября 2019.

Төркем:Россия вузлары укытучылары
Төркем:Россия югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:13 май көнне туганнар
Төркем:1944 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Амиран Ревишвили

**Амиран Ревишвили**(; 11 февраль 1956 ел) — совет һәм Россия табиб-кардиохирургы, уйлап табучы, галим, медицина фәннәрен оештыручы, профессор. РФА һәм РАМН академигы, РАМН Президиумы әгъзасы, А. В. Вишневский исемендәге хирургия милли медицина тикшеренү үзәге директоры (2015), Россия аритмологлар җәмгыяте президенты.

ССРБ дәүләт премиясе (1986), Россия Федерациясенең дәүләт премиясе (2017) һәм Россия федерациясе хөкүмәте премиясе (2003) лауреаты.

## Биографиясе
Амиран Шотаевич Ревишвили 1956 елның 11 февралендә Мәскәү шәһәрендә туган.

1979 елда ССРБ Сәламәтлек саклау министрлыгының И. М. Сеченов исемендәге 1-нче Мәскәү медицина институтын, аннары ул уку йортының аспирантурасын тәмамлый.

1982—1998 елларда А. Н. Бакулев исемендәге йөрәк-кан тамырлары хирургиясе институтында эшли: башта  өлкән гыйльми хезмәткәр  вазифасын башкара, аннары гипербарик оксигенация лабораториясе җитәкчесе була.

1990 елда докторлык диссертациясе яклый. Профессор гыйльми исеменә  ия була.

2002 елда РАМН-ның «кардиохирургия» белгечлеге  буенча мөхбир әгъзасы итеп сайлана.

2011 елда РАМН-ның «кардиохирургия» белгечлеге  буенча гамәлдәге әгъзасы итеп сайлана.

2013 елдан — Россия  Фәннәр академиясенең физиология һәм фундаменталь медицина бүлеге буенча гамәлдәге әгъзасы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Дәүләт премиясе лауреаты (1986 ел).
* Фән һәм техника өлкәсендә Россия Федерациясе Хөкүмәте премиясе (2003 ел).
* Ике тапкыр «Призвание» Милли премиясе лауреаты (2007 ел; 2011 ел).
* Фән һәм техника өлкәсендә дәүләт премиясе (2017 ел).
* Мактау  ордены (2018 ел).
* Пирогов ордены (2020 ел).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль Амирана Шотаевича Ревишвили РФА рәсми сайтында

Төркем:11 февраль көнне туганнар
Төркем:1956 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Фән һәм техника өлкәсендә РФ Хөкүмәте премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Шәхесләр:Гөрҗистан
Төркем:Мәскәү медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Баян Ситдыйков

**Ситдыйков Баян Гариф улы** (; 14 гыйнвар (27 гыйнвар) 1916 ел) — 11 сентябрь 1979 ел) — галим-фармаколог. Бөек Ватан сугышында катнашучы, медицина хезмәте полковнигы. Медицина фәннәре докторы (1969), профессор (1971). Кызыл Йолдыз ордены кавалеры. 

## Биографиясе
Баян Гариф улы Ситдыйков 1916 елның 14 (27) гыйнварында хәзерге Башкортстан Республикасының  Туймазы районы Кандра станциясе бистәсендә туган.

1939 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлый. 1939 елдан 1946 елга кадәр Ерак Көнчыгышта регуляр  хәрби частьларда медицина взводы командиры, медицина хезмәте батальоны начальнигы булып хезмәт итә.

1946-1969 елларда Чиләбе дәүләт медицина институтының хәрби кафедрасында өлкән укытучысы, 1970 елдан профессор, 1973-1979 елларда фармакология кафедрасы мөдире.

Ситдыйков Б. Г. «Эксперименталь терапия һәм үпкәнең дисфоген шеше патогенезы мәсьәләләре» дигән темага докторлык диссертациясе яклый. Докторлык диссертациясе һәм аннан соңгы гыйльми тикшеренүләр  темасы — үпкә токсин тәэсирендә шешкән очракларда кулланылган терапия ысулларын эзләү. 

Баян Гариф улы 140 гыйльми хезмәт авторы. Аның җитәкчелегендә фармакология кафедрасы белгечләре токсикология, шул исәптән хәрби токсикология проблемаларын хәл итү юлларын өйрәнү белән шөгыльләнә.

Галим 1979 елның 11 сентябрендә Чиләбедә вафат була, кала зыяратында җирләнгән.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Кызыл Йолдыз ордены;
* «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен» медале;;
* «Японияне җиңгән өчен» медале;
* «Яуда күрсәткән батырлыклары өчен» медале;.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* ГОСУДАРСТВЕННЫЙ МЕДИЦИНСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ. Официальный сайт. Очерки о ветеранах. СИТДИКОВ БАЯН ГАРИФОВИЧ
* http://chel-portal.ru/enc/Sitdikov_Bayan_Garifovich.
Төркем:Совет-япон сугышында катнашучылар
Төркем:«Японияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Профессорлар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Полковниклар
Төркем:Хәрбиләр
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Табиблар
Төркем:1979 елда вафатлар
Төркем:11 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Туймазы районында туганнар
Төркем:1916 елда туганнар
Төркем:27 гыйнвар көнне туганнар
Фәнис Садыйков

**Фәнис Садыйков** (1 февраль 1936 ел) — галим-балалар хирургы. Медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1992). БАССР‑ның атказанган табибы (1986), ССРБ‑ның (1986) һәм Башкортстан Республикасының (2006) сәламәтлек саклау отличнигы.

## Биографиясе
Садыйков Фәнис Гыйльман улы 1936 елның 1 февралендә Башкорт АССРның Әлшәй районы Нигъмәтулла авылында туган. 

1960 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлаганнан соң, Яңавыл район хастаханәсендә хирург булып эшли башлый. 1968 елдан алып Җөмһүрият клиник хастаханәсе каршындагы санитария авиациясендә эшли. 

1968-1970 елларда Куватов исемендәге Җөмһүрият клиник хастаханәсенең балалар хирургия бүлеге мөдире була. 

1970-2015 елларда Башкорт дәүләт медицина институты һәм Башкорт дәүләт медицина университеты укытучысы, шул исәптән 1984 елдан — педиатрия факультеты деканы, 1990-2011 елларда Дипломнан соң белем бирү институтының педиатрия һәм балалар хирургиясе кафедрасы мөдире.

1990-2011 елларда Дипломнан соң белем бирү институтының педиатрия һәм балалар хирургиясе кафедрасы мөдире.

1978-1989 елларда балалар хирургиясе кафедрасының доценты булып тора, зур тикшеренү һәм укыту эшен алып бара, кафедраның уку бүлеге мөдире вазыйфаларын башкара, сәламәтлек саклау органнары белән дәвалау — уртак эшкә, балаларны диагностикалауның һәм дәвалауның заманча методларын кертүгә күп игътибар бирә.

Деканатта эшләгән елларда Садыйков Ф. Г. педиатрия факультетының 3000-дән артык студентын укыту һәм тәрбияләүдә катнаша, университетта җәмәгать эшенә зур игътибар бирә, БДМУ кабул итү комиссиясе рәисе булып эшли, университетны тәмамлаучыларның һөнәри юнәлешен бирү белән шөгыльләнә.

Садиков Фәнис Гыйльман улының фәнни эшчәнлеге калкан бизе авыруларын иртә диагностикалау, хирургик дәвалау ысулларын эшләүгә һәм камилләштерүгә хирургик авыруларның анемия очрагында клиникасын өйрәнүгә, балалар хирургиясендә иммунокоррекция мәсьәләләренә һ.б. багышланган. Садиков катнашлыгында аутоиммун тиреоидитны диагностикалау ысулы эшләнә.

350‑дән артык  фәнни хезмәт һәм 1 уйлап табу авторы.

## Хезмәтләре

* Лихорадочные состояния у детей. Уфа, 2005 (автор.);
* Атлас хирургических болезней детского возраста Уфа, 2007 (автор.);
* Рентгенодиагностика хирургически болезней у детей. Уфа, 2008 (автор.).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Садиҡов Фәнис Гыйльман улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Башкирский государственный медицинский университет 
* 1 февраль
Төркем:Башкортлар
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлшәй районында туганнар
Төркем:Русиядә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:1 февраль көнне туганнар
Радик Богданов

**Радик Богданов** (22 июль 1939 ел — 22 сентябрь 2009 ел) — сәламәтлек саклау өлкәсе эшлеклесе, җәмәгать эшлеклесе. 1965-1967 елларда Балтач, 1967-1978 елларда Дәүләкән район үзәк хастаханәләренең баш табибы. 1989-1991 елларда ССРБ Югары Советы депутаты. Башкорт АССРның атказанган табибы (1976). СССР гражданнар оборонасы отличнигы.

## Биографиясе
Радик Гарифулла улы Богданов Башкорт АССРның Кырмыскалы районы Спирт заводы бистәсендә эшче гаиләсендә туган.

* 1946 елдан 1956 елга кадәр Кырмыскалы урта мәктәбендә укый.
* 1956 елдан 1958 елга кадәр Кырмыскалы спирт заводы бухгалтериясендә бухгалтер булып эшли.
* 1958 елда Башкортстан дәүләт медицина институтына (хәзер Башкорт дәүләт медицина университеты) укырга керә.
* 1964 елдан Кырмыскалы районы хастаханәсенең табиб-терапевты, баш врач урынбасары, Кырмыскалы туберкулезга каршы диспансерның баш табибы.
* 1965-1967 елларда Балтач районы хастаханәсенең баш табибы.
* 1967-1978 елларда Дәүләкән районы хастаханәсен җитәкли. Бу чорда кардиология бүлеге бинасы (1971), инфекция бүлеге корпусы (1974), 240 урынлык хастаханә бинасы һәм поликлиника (1975) төзелә.
* 1980 елның августында Уфада яңа төзелүче күп профильле 21-нче хастаханәсенә баш табиб итеп күчерелә һәм 1983 елда бу хастаханә комплексын төзелеп бетә, хастаханә хезмәткәрләре өчен 76 фатирлы торак йорт, 300 урынлы ятак  төзетә.
* 1989-1991 елларда ССРБ Югары Советы депутаты.

## Гыйльми эшчәнлеге

* Башкортстанның сәламәтлек саклау өлкәсендә микрохирургия, яңак-йөз хирургиясе, проктология юнәлешләрен үстерүче.
* Яңа дәвалау ысулларын, бригада ысулын кертүче, көндезге стационар эшен оештыручы.
* 40 гыйльми эш һәм биш рационализаторлык кушуы авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* ССРБ-ның Гражданнар оборонасы отличнигы
* Башкорт АССР-ның атказанган врачы (1976) 
* РСФСР-ның «Кызыл тәре» җәмгыятенең Мактау кәгазе

## Гаиләсе

* Хатыны - Лена Әхнәф кызы, акушер-гинеколог.
* Улы - Богданов Ринат, медицина фәннәре докторы, анестезиология-реаниматология профессоры
* Кызы -Гүзәл Исхакова, инглиз теле укытучысы.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Большая биографические энциклопедия. 2009 г./https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/11553/Богданов.
* Журнал «Медицинский вестник Башкортостана» том № 4,номер № 5,стр.98-99.Рубрика «Памятная дата»
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:2009 елда вафатлар
Төркем:22 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Кырмыскалы районында туганнар
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:22 июль көнне туганнар
Реджинальд Овчинников

**Реджинальд Овчинников** (27 март 1926 ел — 2 август 2008) — ССРБ һәм Россия тарихсысы, Россиянең XVIII—XIX гасырлардагы сәяси һәм социаль үсеш тарихын, Пугачев ихтилалын һәм аның А. С. Пушкин әсәрләрендәге чагылышын өйрәнгән белгеч. Тарих фәннәре докторы.

## Биографиясе
Реджинальд Васильевич Овчинников 1926 елның 27 мартында Төмән өлкәсенең Ишем шәһәрендә туа. 1952 елда Мәскәү тарих-архив институтының Тарих бүлеген тәмамлый. Үзәк Дәүләт борынгы актлар архивында эшли. 1965 елда кандидатлык диссертациясе яклый. Шул ук елдан Мәскәү тарих-архив институтында археография кафедрасы укытучысы.

1971 елдан ССРБ Тарихы институтына (Россия  Фәннәр академиясенең Тарих институты) өлкән гыйльми  хезмәткәр булып күчә, анда 30 елдан артык эшли. 1981 елда докторлык диссертациясе яклый. 1773-1775 еллардагы Крәстьяннар сугышына багышланган 200 фәнни хезмәт авторы, бу күтәрелеш буенча тикшеренүләр  һәм документлар: «Документы ставки Е. И. Пугачева повстанческих властей и учреждений. 1773-1774 гг.» (1975),  «Манифесты и указы Е. И. Пугачева» (1980), «Следствие и суд над Е. И. Пугачевым и его сподвижниками» (1995), «Емельян Пугачёв на следствии» (1997) һ.б һ.б. тупланмасы авторы.

Тикшеренү эшенең икенче мөһим һәм билгеле темасы булып Пугачев ихтилалының А. С. Пушкин ижатында яктыртылуы тора. Пушкинның 20 томлык әсәрләр тупланмасына Пугачев күтәрелеше темасына кагылышлы иҗаты буенча комментарий яза.

«Башкортстан территориясендә 1773-1775 еллардагы Крестьян сугышы» документлар тупланмасын әзерли (1975), «Ырынбур Пушкин энциклопедиясен» (1997) һәм «Салават Юлаев» (2004) энциклопедиясен төзүдә катнаша.

2008 елның 2 августында вафат була. Мәскәүдә Преображенск зыяратында җирләнгән

## Искәрмәләр


## Төп хезмәтләре

** 
** 
** 
**  (2-е изд. 1985)
** *Овчинников Р. В*. За пушкинской строкой.— Челябинск: ЮУКИ, 1988. — 206 с. — 5000 экз.
** 
** 
** 
** 
** 
*

## Сылтамалар

* Овчинников Реджинальд Васильевич // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Овчинников Реджинальд Васильевич(неопр.). Сайт Оренбургской областной полиэтнической детской библиотеки. Дата обращения 10 июня 2016.
* «Занятия в архивах дают возможность познать вкус и азарт исследовательского поиска...». Интервью с Р. В. Овчинниковым (неопр.). Сайт Полит.ру. Дата обращения 30 июля 2016.

Төркем:27 март көнне туганнар
Төркем:1926 елда туганнар
Төркем:2 август көнне вафатлар
Төркем:2008 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Төмән өлкәсендә туганнар
Раил Вәлитов

**Раил Вәлитов** (18 гыйнвар 1940 ел — 18 март 2023 ел) — галим-химик-технолог, югары мәктәп эшлеклесе. Башкортстан  Республикасы  Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1991), техник фәннәре докторы (1973), профессор (1976). Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе (1984) һәм атказанган уйлап табучысы (1981). «Хөрмәт  Билгесе» ордены кавалеры (1985).

## Биографиясе
Раил Бәкер улы Вәлитов 1940 елның 18 гыйнварында Үзбәк ССР-ның Бохара шәһәрендә туган.

1963 елда Уфа нефть институтын тәмамлый

Эш урыннары: Стәрлетамак синтетик каучук заводы (1963-1968), Стәрлетамак химзаводы (1968-1973);  

Уфа нефть институты «Органик химия» кафедрасы мөдире (1973-1981); 

фәнни эшләр буенча директор урынбасары (1981-1992),

директоры (1992-2005),

2005 елдан алып гербицидлар һәм үсемлекләр үсешен көйләгечләр Бөтенсоюз фәнни-тикшеренү технология һәм проект институты баш гыйльми хезмәткәре (1993 елдан алып Башкортстан  Фәннәр академиясенең «Гербицидлар һәм үсемлекләрнең үсүен көйләгечләр фәнни‑тикшеренү технология институты» дәүләт учреждениесе).

1983 елда «Закономерности размещения, условия формирования и прогноз сероводородсодержащих газов и нефтей на территории СССР» темасына докторлык диссертациясе яклый.

Вәлитовның фәнни эшләре юнәлешләре: углеводородларның, нефть фракцияләренең термокаталитик  әверелешләре; олефин углеводородлар һәм нефть продуктлары алу технологияләрен булдыру; биологик актив матдәләрне синтезлау һәм халык хуҗалыгында куллану; нефть  химиясе синтезында «фазаара катализ»; нефтехимиягә ультразвук җәлеп итү. Аның тарафыннан 2,4-дихлорфеноксиуксус  кислотасы  моноэтаноламин тозы алу ысулы эшләнә, ул югары сыйфатлы һәм чыгу мөмкинлеге югары азык-төлек алырга мөмкинлек бирә. 4-хлорфеноксиуксус һәм 2,4-дихлорфеноксиуксус кислотасы — гербицидлар, үсемлекләрнең үсешен көйләгечләр алу ысулын эшли.

Вәлитовның укучылары арасында — 4 фән докторы һәм 40-тан артык фән кандидаты.

## Хезмәтләре
Вәлитов Раил Бәкер улы — 500-ләп фәнни эшнең, шул исәптән 260 авторлык таныклыгы һәм патент авторы.

* Производство ароматических галоидопроизводных. Уфа, 1981.
* Регуляторы роста растений. Уфа: Реактив, 2000 (автордаш).
* Использование аппаратов гидроакустического воздействия в гетерофазных процессах. М.: Химия, 2004 (автордаш).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкорт АССР-ның атказанган фән эшлеклесе (Бер мең тугыз йөз сиксән дүрт)
* Башкорт АССР-ның атказанган уйлап табучысы (Бер мең тугыз йөз сиксән бер).
* «Хөрмәт Билгесе» ордены (Бер мең тугыз йөз сиксән биш).

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* Кто есть кто в Республике Башкортостан. Уфа: Башкортостан, 1995
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998—703 с., илл

## Сылтамалар

* Вәлитов Раил Бәкер улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Энциклопедия Урала. Вәлитовалар 
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:18 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Фән докторлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:Бохарада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Ибраһим Рәхмәтуллин

**Ибраһим Рәхмәтуллин** (20 февраль 1936 ел — 19 июль 1998 ел) — хирург. Медицина фәннәре докторы (1991), профессор (1993). Башкортстан Республикасының атказанган табибы (1993).

## Биографиясе
Ибраһим Гайзулла улы Рәхмәтуллин 1936 елның 20 февралендә Башкорт АССРның Зиянчура районы Кужабак авылында туа. 

1955 елда Үрген урта мәктәбен уңышлы тәмамлый.

1961 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлаганнан соң, Туймазы районы Күзәй участок хастаханәсенең баш табибы булып эшли башлый.

1964-1966 елларда Куватов исемендәге Җөмһүрият клиник хастаханәсе каршындагы ординатурада укуын дәвам итә һәм 1969 елда кандидатлык диссертациясе уңышлы яклый.

1966 елдан бу хастаханәдә хирург, Башкорт дәүләт медицина институтында укытучы буларак эшен дәвам итә.

1967-1982 елларда хирургия факультеты кафедрасының ассистенты, доцент булып эшли. 

1991 елда ул«Особенности клиники и комплексного лечения заболеваний щитовидной железы в очаге зобной эндемии» темасына докторлык диссертациясе яклый, профессор гыйльми исемен алуга  ирешә һәм 1993 елдан  институтның урология һәм эндокринология курслары белән стоматология һәм педиатрия факультетларының хирургия кафедрасы мөдире вазыйфасына сайлана.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге җөмһүрият эндемик зоб һәм калкан бизенең башка авырулары таралышын, патогенезын, клиникасын өйрәнүгә, дәвалау (шул исәптән гипербарик оксигенация кулланып) һәм искәртү ысулларын камилләштерүгә багышланган. Ул бу юнәлештә ике зур монография һәм 175 тән артык фәнни хезмәт авторы. Башкортстан Республикасының эндокринологлары җәмгыяте рәисе (1976-98).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* «Русиянең сәламәтлек саклау отличнигы»
* Башкортстан Республикасының атказанган табибы
* Башкортстан Хөкүмәтенең Мактау грамотасы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Рәхмәтуллин Ибраһим Гайзулла улы // Башҡорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:1998 елда вафатлар
Төркем:19 июль көнне вафатлар
Төркем:Зиянчура районында туганнар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:20 февраль көнне туганнар
Березин

**Березин** (Бере́зин) ― фамилия.
* Алексей Березин (1993), РФ футболчысы (капкачы).
* Всеволод Березин (1922—2016), Бөек Ватан сугышында катнашучы, техник фәннәре докторы (1970), профессор (1969). РСФСР (1982) һәм БАССР (1968) атказанган фән һәм техника эшлеклесе.
* Илья Березин (1818—1896), шәркыятьче, Санкт-Петербург университетының атказанган профессоры, яшерен киңәшче (1885).
* Максим Березин (1991), Россия хоккейчысы (сакчы).
* Михаил Березин (1864—1932), земство статистигы, сәясәт эшлеклесе, II чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
* Рафаил (Березин) (1872—1945), православ дин эшлеклесе, укытучы, Калинин һәм Великие Луки епискобы (1944-1945).

Төркем:Фамилияләр
Овчинников

**Овчинников** (Овчи́нников) ― фамилия.
* Александр Овчинников (1874—1936), профессор, Казан университеты ректоры (1921—1922).
* Андрей Овчинников(1739—1774), Җаек казагы, Е. И. Пугачевның иң якын аркадашы.
* Валентин Овчинников (1880—XX гасыр), РИ һәм СССР юристы, Варшава һәм Ерак Көнчыгыш университетлары профессоры.
* Иван Овчинников (1863—билгесез), агроном, I чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
* Реджинальд Овчинников (1926—2008), тарих фәннәре докторы. 

Төркем:Фамилияләр
Роберт Әхмәтов (1941)

**Роберт Әхмәтов  -** ( — 5 мая 1941) — Россия Федерациясе сәламәтлек саклау отличнигы, Башкортстан Республикасының атказанган табибы. Башкортстан Югары Советының 12-нче чакырылыш халык депутаты 

## Биографиясе
Роберт Сәлим улы Әхмәтов 1941 елның 5 маенда БАССРның Дәүләкән районы Яскаен бистәсендә туган.

Чуенчы урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, 1958-1960 елларда Салават шәһәрендә слесарь-инструментальщик булып эшли.

1960-1963 елларда чик буе гаскәрендә хезмәт итә.

Армия хезмәтен тәмамлаганнан соң, 1963 елда Башкорт дәүләт медицина институтының дәвалау факультетына укырга керә һәм аны 1969 елда тәмамлап чыга.

1969-1974 елларда республиканың Сәламәтлек саклау министрлыгы сайты юнәлтмәсе буенча Кушнаренко үзәк район больницасында хирург булып эшли.

1974-1976 елларда БДИ-ның госпиталь хирургиясе кафедрасы каршындагы клиник ординатурасында укый.

1976-1980 елларда 6 нчы шәһәр клиник больницасында йөрәк хирургиясе бүлекчәсендә кардиохирург булып эшли.

1980-2002 елларда 15 нче шәһәр клиник больницасында баш табиб.

2002 елдан 50-нче Уфа кала поликлиникасында хирург булып эшли. Поликлиника ветераннар советы рәисе булып тора. «Медик» ветераннар һәм пенсионерлар советы әгъзасы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Россия Федерациясе сәламәтлек саклау отличнигы
* Башкортстан Республикасының атказанган табибы
* «Дәүләт чикләрен саклауда отличие өчен» медале
* "Фашистик Германияне җиңү көненең 25 еллыгы" медале 

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 13

## Сылтамалар
Ахметов Роберт Салимович

Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Дәүләкән районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1941 елда туганнар
Төркем:5 май көнне туганнар
Төркем:Медиклар
Вадим Кайбышев

**Вадим Кайбышев**  (16 июль 1960 ел) — галим-хәрби табиб, югары мәктәп укытучысы. Медицина хезмәте полковнигы (2000). Медицина фәннәре докторы (2007), профессор. Башкортстан Республикасының атказанган табибы (2000).

## Биографиясе
Кайбышев Вадим Тимерҗан улы 1960 елның 16 июлендә Башкорт АССРның Мишкә районы Өръяды авылында туган. 1984 елда Куйбышев медицина институтының хәрби-медицина факультетын дәвалау-профилактика эше белгечлеге буенча тәмамлый. 

Диплом алганнан соң, 1984-2009 елларда Кораллы көчләр сафында хезмәт итә: ГДР‐да Совет гаскәрләре төркемендә полк медицина пункты һәм медицина хезмәте начальнигы, 1989 елдан Идел буе хәрби округының санитария‐эпидемиология отрядлары начальнигы булып эшли. Запастагы медицина хезмәте полковнигы.

1992 елдан Башкорт дәүләт медицина институты һәм Башкорт дәүләт медицина университетында укыта, 1997 елдан уку буенча кафедра начальнигы, 2010 елдан сәламәтлек саклауның мобилизацион әзерләү һәм һәлакәтләр медицинасы кафедрасы мөдире. «Стратегия и принципы управления психосоциальный факторами профессионального риска врачей» темасына докторлык диссертациясе яклый.

## Фәнни эшчәнлеге
Кайбышев Вадим Тимерҗан  улының фәнни эшчәнлеге Башкортстан Республикасында сәламәтлек саклау хезмәткәрләренең һөнәри авыруларын, тормыш сыйфатын, сәламәтлек хәләтен, хезмәтнең психосоциаль факторларын өйрәнүгә багышланган. Ул 80‑нән артык фәнни хезмәт һәм 1 уйлап табу авторы.

## Хезмәтләре

* Медико‐психологическое сопровождение лиц экстремальных профессий. Уфа, 2011 (автордаш)

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
Башкортстан Республикасының атказанган табибы (2000);

«ССРБ-ның кораллы көчләренә 70 ел» медале;

1,2,3 дәрәҗә «Хәрби хезмәттә казанышлары өчен» медальләре.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Кайбышев Вадим Тимерҗан улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Кайбышев Вадим Тимерзянович 
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мишкә районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:16 июль көнне туганнар
Владимир Мальханов

**Владимир Мальханов**  (24 май 1946 ел) — офтальмолог. Медицина фәннәре докторы (1997), профессор (2004). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2010). Башкортстан Республикасының фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт премиясе лауреаты (2011).

## Биографиясе
Владимир Борисович Мальханов 1946 елның 24 маенда Уфа шәһәрендә туган.

1969 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлый һәм шул ук елда Уфа күз авырулары Гыйльми-тикшеренү институтында эшли башлый. 

1974—2013 елдарда бүлек мөдире вазифасын били . 2013 елның 12 декабрендә лаеклы  ялга чыга.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге күзнең йогышлы, аллергик, аутоиммун һәм башка шешү авыруларын өйрәнүгә багышланган. Мальханов катнашлыгында авыруларның патогенезын, вируска каршы һәм антибиотик препаратларны куллануның нәтиҗәле булуын өйрәнү өчен офтальмоинфекцияләрнең эксперименталь модельләре; аденовируслы һәм хламидияле конъюнктивитларны, күз демодекозын, герпетик кератитты,увеитларны диагностикалау һәм дәвалау ысуллары эшләнә. 

В. Б. Мальханов 520‑дән артык фәнни хезмәт һәм 42 уйлап табу авторы.

**Төп хезмәтләре**

Аденовирусные и хламидийные заболевания глаз. Уфа, 1995 (автордаш); 

Редкие случаи в клинической офтальмологии. Уфа, 2005 (автордаш); 

Атлас глазной патологии. 2‑е изд. М., 2013 (автордаш).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
МАЛЬХАНОВ Владимир Борисович // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:24 май көнне туганнар
Мәхәмәт Алсынбаев

**Мәхәмәт Алсынбаев**  (8 март 1949 ел) — галим-хирург, медицина өлкәсе һәм җәмәгать эшлеклесе. 1995-2010 елларда «Иммунопрепарат» предприятиесенең генераль директоры. Башкортстан Республикасының 2 нче һәм 3‑нче чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты. Медицина фәннәре докторы (2003), профессор (2007). Россия Федерациясенең атказанган сәламәтлек саклау хезмәткәре (1999), Башкортстан Республикасы атказанган табибы (1995). Салават Юлаев ордены кавалеры.

## Биографиясыннан
Мәхәмәт Мөхәмәтулла улы Алсынбаев БАССР‑ның Архангель районы Кызылъяр авылында туган.

1977 ел — БДМИ‑ны тәмамлаганнан соң "Глуховская" шифаханәсенең бүлек мөдире.

1981 елдан  Благовещен үзәк район хастаханәсенең баш табиб урынбасары.

1986 елдан — Сибай үзәк кала хастаханәсенең баш табибы.

1990 елдан — Уфаның Ленин районы сәламәтлек саклау бүлеге мөдире,.

1991 елдан — Башкортстан Министрлар Советының бүлек мөдире.

1993 елдан — Уфаның 21‑нче кала хастаханәсенең баш табибы.

1995 елдан белән "Иммунопрепарат" предприятиесенең генераль директоры (бер үк вакытта 1999 елдан алып лаборатория мөдире).

2010 елдан — директорның беренче урынбасары.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни хезмәтләре иммуномодульләүче препаратларның тән пешү, эренле шеш һәм башка авыруларны дәвалау тәсирен өйрәнүгә багышланган.

Алсынбаев М.М. катнашлыгында үзенчәлекле яңа иммуноглобулиннар эшләнә, кан препаратларын (лейкоцитлар интерферон, церулоплазмин һ.б.) җитештерү технологиясе камилләштерелә.

220-дән артык фәнни хезмәт һәм 31 уйлап табу авторы.

## Җәмәгать эшчәнлеге
Башкортстан Республикасының 2 нче һәм 3‑нче чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты.

## Мактаулы исемнәре һәм  бүләкләре

* Россия Федерациясенең атказанган сәламәтлек саклау хезмәткәре (1999)
* Башкортстан Республикасы атказанган табибы (1995).
* Салават Юлаев ордены кавалеры.

## Фәнни хезмәтләре

* Иммунные основы патогенеза, иммунодиагностика и иммунотерапия при аллергической патологии легких. Уфа, 1999 (автордаш);
* Основы иммунных и иммунонаправленных методов терапии и профилактики. Уфа, 2000(автордаш) 

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

* Алсынбаев Мәхәмәт Мәхәмәтулла улы.   2019 елның 1 апрель көнендә архивланган.

## Сылтамалар

* На страже жизни и здоровья людей (к 65-летию видного ученого и организатора здравоохранения Махамата Алсынбаева)http://www.bashinform.ru/news/613411-na-strazhe-zhizni-i-zdorovya-lyudey-k-65-letiyu-vidnogo-uchenogo-i-organizatora-zdravookhraneniya-makhamata-alsynbaeva/

Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:8 март көнне туганнар
Галия Богданова

**Галия Богданова** (; 21 октябрь 1944 ел) — галим-педиатр, югары мәктәп укытучысы. 1987—1992 елларда Башкорт дәүләт медицина институтының балалар авырулары кафедрасы мөдире. Медицина фәннәре докторы (1998), профессор (1998). Башкортстан Республикасының атказанган табибы (2002).

## Биографиясе
Галия Нәгыйм кызы Богданова 1944 елның 21 октябрендә Башкорт АССРның Бүздәк районы Каңлы-Төркәй  авылында туган.

1968 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлый һәм Октябрьский, Уфа шәһәрләре хастаханәләрендә табиб булып эшли.

1977 елдан Башкорт дәүләт медицина институтында укыта.

1987—1992 елларда балалар авырулары кафедрасы мөдире була.

## Фәнни эшчәнлеге һәм хезмәтләре
Фәнни тикшеренүләре балаларда ревматизмны, эре сәнәгать калаларында аның таралуын өйрәнүгә багышланган.

Галия Нәгыйм кызы республикада беренче тапкыр ревматизм авыруы вакытында балалар организмындагы патоморфологик үзгәрешләрне ачыклауга ирешә, мәктәп яшендәге балаларның артериаль басымы һәм физик үсеше стандартларын (центиль шкаласы һәм регрессия шкаласы), балаларны шифаханәләргә җибәрү өчен дәлилләр  һәм каршы дәлилләр  эшли.

230 дан артык  фәнни хезмәт авторы.

— Экология, здоровье и образ жизни. Уфа, 1997 (автордаш);

—  Санаторное лечение детей на курортах Башкортостана. Уфа, 1999 (автордаш);

— Состояние здоровья детей в регионе экологического неблагополучия и их реабилитация. Уфа, 2000 (автордаш).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган табибы (2002).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Богданова Галия Нәгыйм кызы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Галимнәр
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Бүздәк районында туганнар
Төркем:1944 елда туганнар
Төркем:21 октябрь көнне туганнар
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Рәшит Бадыйков

**Рәшит  Бадыйков** (1932 ел) — совет һәм Россия табиб-хирург-онкологы, медицина фәннәре докторы. Башкорт АССР-ның атказанган табибы (1975). РСФСР-ның атказанган табибы (1986). Салават Юлаев ордены кавалеры (2002). Уфаның мактаулы гражданы (1994).

## Биографиясе
**Рәшит Газиз улы Бадыйков**1932 елның 20 июлендә Башкорт АССР ның  Чакмагыш районы  Метрә-Әюп авылында крестьян гаиләсендә туа.

1942 елда, Бөек Ватан сугышы чорында, ун яшендә Р. Г. Бадыйков  колхозда хезмәт эшчәнлеген башлый, өлкәннәр  белән беррәттән эшли.

1950 елда урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, Башкорт дәүләт медицина институтына укырга керә һәм аннан 1956 елда дипломлы белгеч булып чыга. 1956-1960 елларда Туймазы районының Кындры авыл участок хастаханәсендә табиб-хирург булып эшли. 1960-1962 елларда Башкорт дәүләт медицина институтының Гомуми хирургия кафедрасында клиник ординатурада укый.

1962 елдан — хирург-онколог, 1966 елдан — Башкортстан Республикасының Онкология диспансерында гомуми онкология хирургия бүлеге начальнигы. 1968 елдан Р. Г. Бадыйков гомуми онкологиянең хирургия бүлеге базасында торакаль онкология бүлекчәсен оештыра.  Н. Н. Блохин исемендәге онкология фәнни-тикшеренү үзәге һәм П. А. Герцен исемендәге Мәскәү Фәнни-тикшеренү онкология институтлары белән хезмәттәшлек итә.

Торакаль онкология бүлеге мөдире вазыйфасында озак еллар эшләү дәверендә Р. Г. Бадыйков 13 меңнән артык катлаулы операция ясый. 1968 елда аңа Башкорт АССР-ында иң беренче югары категорияле хирург-онколог квалификациясе бирелә.

1975 елдан — медицина фәннәре кандидаты, 2000 елдан — икътисад фәннәре докторы. Онкология хирургиясе буенча 160-ка якын фәнни хезмәт авторы.

1975 елда Башкорт АССР-ның атказанган табибы, 1986 елда — РСФСР-ның атказанган табибы исеменә лаек була.

1994 елдан — Уфа шәһәренең мактаулы гражданы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкорт АССР-ның атказанган табибы (1975).
* РСФСР-ның атказанган табибы (1986)
* Уфа шәһәренең мактаулы гражданы (1994)
* Дуслык ордены (22.05.2000)
* «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакяр эшчәнлеге өчен»
* «Хезмәт ветераны» медале
* «Владимир Ильич Ленинның тууына 100 ел» медале
* Салават Юлаев ордены (2012)
*

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Бадыков Рәшит Газиз улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Уфа шәһәренең мактаулы гражданнары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Рафаэль Еникиев

**Рафаэль Еникиев** (10 гыйнвар 1942 ел — 27 июль 1993 ел) — галим-педиатр. 1975 елдан Башкорт дәүләт медицина институты укытучысы, шул исәптән 1983 елдан 2-нче педиатрия кафедрасы мөдире, 1987 елдан — пропедевтикалы факультет педиатриясе, бер үк вакытта 1976-1980 елларда Республика балалар клиник хастаханәсенең бүлек мөдире. Медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1992). Башкорт АССР-ның атказанган табибы (1987).

## Биографиясе
Рафаэль Гыйзетдин улы Еникиев 1942 елның 10 гыйнварында Башкорт АССРның Благовар районы Югары Каргалы авылында туган. Морза Еникиевлар нәселеннән. 

1967 елда Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлый. 1967—1970 елларда Чишмә үзәк район хастаханәсендә бүлек мөдире була. 1975 елдан Башкорт дәүләт медицина университетында эшли башлый. 1983 елда 2-нче педиатрия кафедрасы мөдире, 1987 елдан —  пропедевтикалы факультет педиатриясендә, бер үк вакытта 1976—1980 елларда Республика балалар клиник хастаханәсендә 30 караватлы эндокринология бүлеген җитәкли.

Профессор Еникиев Рафаэль Гыйзетдин улы — Башкортстан Республикасында балалар эндокринология хезмәтенә нигез салучы.

## Фәнни эшчәнлеге
Гыйльми эшчәнлеге калкан бизе авырулары этиологиясен, шикәр диабеты, балаларның һәм үсмерләрнең җенси үсеше бозылуын өйрәнүгә багышланган. Балаларда эндокрин авыруларны диагностикалау һәм дәвалау ысуллары һәм Башкортстан шифаханәләренең (шул исәптән Красноусольск һәм Салют) терапевтик факторларын кулланып аларны реабилитацияләү  буенча тәкъдимнәр эшләнә һәм медицина практикасына кертелә. 100-гә якын фәнни хезмәт авторы. 1993 елның 10 гыйнварында Уфада вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкорт АССР-ның атказанган табибы (1987).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Янекәев Рафаэль Гизетдин улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* ГБУЗ «Республиканская детская клиническая больница»/ История эндокринологического отделения 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:1993 елда вафатлар
Төркем:27 июль көнне вафатлар
Төркем:Благовар районында туганнар
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:10 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Учур Алексеев

**Учур Алексеев** (5 июль 1912, Граббевский станицасы, Ростов губернасы — 21 август 1981, Уфа) — ССРБ хирургы, укытучы. Медицина фәннәре докторы (1967), профессор (1968). БАССР‑ның атказанган табибы (1957), БАССР‑ның атказанган фән эшлеклесе (1972). Бөек Ватан сугышында катнашучы. «Батырлык өчен» медале  белән бүләкләнә (1942), Кызыл Йолдыз ордены кавалеры (1943).
## Биографиясе
Алексеев Учур Абушинович 1912 елның 5 июлендә Ростов губернасының Граббевский станицасында туа. Атасы А. Деникин гаскәре белән эмиграциягә китәргә мәҗбүр була. 

Учур Абушинович Ремонтное авылында урта мәктәпне тәмамлый. Аннары Дондагы Ростовта химия—фармацевтика техникумында белем ала. Техникумны тәмамлагач, Үрге Дон районы Мешковская станицасы аптекасының мөдире булып эшли. 1939 елда И. М. Сеченов исемендәгә 1-нче Мәскәү дәүләт медицина университетын тәмамлаган.

Учур Алексеев Бөек Ватан сугышында катнаша: 1941 елдан —  полк табибы, медсанбат командиры, 1942 елдан  — ялан госпитале, 1944 елдан — Ишембай каласындагы 5920‑нче эвакогоспитальдә эшчәнлеген алып бара. 1942 елда «Батырлык өчен» медаленә, 1943 елда Кызыл Йолдыз орденына лаек була.

1946 елдан алып Уфаның 1‑нче үзәк клиник хастаханәсе начальнигы булып эшли.1948—1950 һәм 1955—1960 елларда Җөмһүрият клиник хастаханәсенең баш табибы вазифасын били, шул ук вакытта, 1948-1955 елларда, Бөек Ватан сугышы инвалидларының Уфа туберкулез госпиталендә төп хирург булып эшли.

1957 елда Учур Алексеев БАССР-ның атказанган табибы, ә 1972 елда БАССР‑ның атказанган фән эшлеклесе исеме бирелә.

1960 елдан  Башкорт дәүләт медицина институтында укыта: 1966-1978 елларда факультет хирургиясе кафедрасы мөдире вазифасын били, 1967-1974 елларда гыйльми эшләр буенча проректор булып эшли.

1967 елда медицина фәннәре докторы исемен яклый, бер елдан исә профессор дәрәҗәсенә лаек була.

Алексеевның гыйльми эшләре үпкә хирургиясе мәсьәләләренә багышланган. Учур Абушинович плевра ябешкәген хирургик ысул белән дәвалауны камилләштерә, каверноз туберкулез белән авырганда кымыз белән дәвалауның нәтиҗәлелеген билгели.

Алексеей 130 тирәсе гыйльми эш авторы була.

1981 елның 21 августында Уфада вафат була.

## Гыйльми хезмәтләре

* Экстраплевральный пневмолиз при туберкулёзе. Уфа, 1962

## Мактаулы исемнәре  һәм бүләкләре

* «Батырлык өчен» медале — 1942
* Кызыл Йолдыз ордены — 1943
* БАССР‑ның атказанган табибы (1957)
* БАССР‑ның атказанган фән эшлеклесе (1972)

## Сылтамалар

* Г. К. Кунафина тәрҗ. Алексеев Учур Абушинович// Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Алексеев Учур Абушины БДМУ тарихы сайтында 
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Мәскәү медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:1981 елда вафатлар
Төркем:21 август көнне вафатлар
Төркем:1912 елда туганнар
Төркем:5 июль көнне туганнар
Нурлан Нурумов

** Нурлан Нурумов** (14 сентябрь 1958 ел) — табиб, медицина фәннәре докторы, Парм Университеты профессоры, Ska - Sky Company җитәкчесе, профессор IMAR VIP CLINIK профессоры.

## Биографиясе
Нурлан Марат улы Нурумов— милләте казакъ, табиб.

Казакъстан Республикасының Көньяк Казакъстан өлкәсендәге Ачисай бистәсендә  туган. Атасы Марат Нурумов  -  тау инженеры, 100 гыйльми хезмәт авторы. Улын да үзенең һөнәре буенча китәр дип ният иткән.

Ләкин Нурлан кече яшьтән  табиб булырга хыялланган. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, Алматы дәүләт медицина институтының хирургия факультетына укырга кергән.Укуын уңышлы тәмамлап, Казакъстанның хирургия буенча гыйльми-тикшеренү институтында (КазНИИхирургия) хирург булып эшли башлый.

## Тормыш юлы
Сәләтле яшь хирургны һөнәрен камилләштерү максатында башта 1984 елда Украинадагы Харьков каласына, аннары 1986 елда Мәскәүгә җибәрәләр.

1989 елга Нурлан Нурумовның 15 фәнни хезмәте дөнья күрә. Һәм перспективалы галим буларак, Нурумовны, ССРБ һәм Италия табиблары арасында тәҗрибә белән уртаклашу максатында, Италиядәге Ватикан патронатына караган Сондрио кала госпиталенә юнәлтәләр. Нурлан Марат улы бу госпитальдә йөрәккә операцияләр ясый.

Яшь казакъ белгеченең югары профессиональ күнекмәләрен, интеллектуаль потенциалын Италия медицина элитасы күреп ала.

Аны Рим Папасы Иоанн Павел II индульгенциягә кабул итә. Рим Папасы аның исеме Нурның мәгънәсенә төшенә һәм яшь табибка халыкны «нур һәм су белән дәвала» дип киңәш бирә.

Чехиядәге Карловы Вары курорт каласына килә. Биредә санитар-курорт медицинасы буенча тикшеренүләр  башлый.

IMAR VIP KLINIK итальян клиникасы белән бергә Германиядә, Италиядә, Рәсәйдә, Монголиядә, Төркиядә, Кытайда, Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә һәм Казакъстанда эстетик медицина үзәкләре ача.

Төрле илләрдә элек һәм хәзер яшәгән гарәп, кытай руханиларының, аурупа табибларының, дәвалаучыларның медицина буенча трактатларын өйрәнә. Аларның хезмәтләрендә үләннәр, табигать, җиһан  турындагы тирән фикерләр, файдалы киңәшләр белән таныша.

2005 елда Мәскәү шәһәрендә докторлык диссертациясе яклый.

Нурлан Марат улы сәламәт һәм актив иҗади тормыш алып бара. Павел Иванович Пещерский һәм башка ижатташ дуслары белән дөньяның 5 континентында үскән 189 үлән-үсемлекләрдән салкын алым белән сыгып чыгарылган сулардан үзенчәлекле «Pavloff Spring» концентратын булдырган. Нурлан Марат улы фитосу, бальзам һәм эликсир җитештерү буенча яңа технологияләр өстендә эшли.

#### Казанышлары
• 1993 елда Италиядәге Парма университетының «Вотта» клиникасында профессор исеменә лаек була

• Медицина фәннәре докторы (2005 ел).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
• «Вотта» клиникасы профессоры (1993)

* Медицина фәннәре докторы (2005)

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Нурумов Нурлан Нуруллович
* Профессор Нурумов Нурлан Маратович 
* Нурумов Нурлан Нуруллович 
Төркем:Табиблар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Казакъстанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:14 сентябрь көнне туганнар