open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фәхрази Кәримов

**Фәхрази Кәримов** (Фәхрази Шәмсимөхәммәт (*Шәмсемөхәммәт*) улы Кәримев, ,  — , ) — гомер буе, ялга чыкканчы, туган авылында тракторчы, бригадир, механизатор, комбайнчы, остаханә мөдире булып эшли, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1981).
## Биографиясе
1932 елның 15 сентябрендә Татарстан Республикасының Азнакай районы Чалпы авылында туган.

Әле мәктәп каникуллары вакытында ук Бөгелмә районының «Коммунизмга» колхозында эшләүче иң яхшы комбайнчыларның берсе сеңлесе Бануга ярдәм итеп, уракта катнашкан. Уналты яшендә Фәхразый үзе комбайнда, тракторда эшли, җиде еллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, Бөгелмә механизация училищесына укырга керә.

Училищены тәмамлаганнан соң «Коммунизмга» колхозында эшен дәвам итә, авыл хуҗалыгы техникасының барлык төрләрен үзләштерә. Аннан Азнакай районында эшли. Районда беренчеләрдән булып урып-җыю-транспорт звеносын җитәкли һәм 1973 елда Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә. 1976 елгы урып-җыюда Кәримов звеносы өч комбайн белән уракның бер көнендә 134 гектар бодай басуын җыеп, 4048 центнер ашлык суктырган, ә урып-җыю чорында 50 мең центнердан артык икмәк биргән һәм Азнакай районының гына түгел, Татарстан АССРның да урып-җыю звенолары арасында иң югары нәтиҗәсенә ирешкән. Шул ук елда бу казанышы өчен Кәримов Ленин ордены белән бүләкләнә.

Производство эшеннән тыш, җәмәгать эшчәнлеге белән дә шөгыльләнә, авыл һәм район советлары депутаты була, яшь хезмәткәрләргә үз тәҗрибәсен тапшыра. Пенсиягә чыкканнан соң лаеклы ялда була. 2012 елда, Азнакай район хастаханәсендә дәваланганда, өлкәннәр көне уңаеннан Азнакай районы хакимиятеннән котлаулар кабул иткән.
## Бүләкләре
1981 елның 13 мартында Ф. Ш. Кәримовка Ленин ордены белән Социалистик Хезмәт Герое исеме бирелә («Дәүләткә игенчелек һәм терлекчелек продуктларын җитештерүне һәм сатуны арттыру буенча унынчы бишъеллык биремнәрне һәм социалистик йөкләмәләрне үтәүдә ирешкән уңышлары өчен»).
Шулай ук СССР һәм ВДНХ медальләре, мактау грамоталары белән бүләкләнде.
## Хәтер
Азнакай районында геройга бюст куелды.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Социалистик Хезмәт Герое Фәхразый Кәримов вафат.  Татар-информ, 3.09.2019
* Каримов Фахрази Шамсимухаметович 
* Каримов Фахрази Шамсумухаметович

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Николай Мальнев

**Николай Мальнөв** (Николай Дмитри улы Мальнөв, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1981).
Любовь Смирнова

**Лүбовь Смирнова** (Лүбовь Евгени кызы Смирнова, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1981).
Гыйльми Шакиров

**Гыйльми Шакиров** (Гыйльми Шакир улы Шакиров, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1981).
Габделхәй Галиәхмәтов

**Габделхәй Галиәхмәтев** (Габделхәй Халик улы Галиәхмәтев, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1984).
Мирбат Хәстиев

**Мирбат Хәстиев** (Мирбат Бәдри улы Хәстиев, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1984). 
Татарстан АССР Арча районының «Известия» колхозы рәисе.
## Биографиясе
1927 елның 7 июлендә Татарстан Республикасының хәзерге Арча районы Казанбаш авылында авыл укытучысы гаиләсендә туа. Татар. Урта мәктәпне тәмамлый, кечкенәдән үк кырда өлкәннәр белән бертигез эшли.

Сугыштан соң Совет Армиясендә хезмәт иткән. Армиядән кайткач, туган якларына кайтты, колхозда умарталыкта эшли. 1951 елда авыл хуҗалыгы кадрларын әзерләү буенча ике еллык мәктәпкә укырга җибәрелә. 1953 елда, укуын тәмамлаганнан соң, үз колхозында рәис итеп тәкъдим ителә. Шул ук вакытта гомуми җыелышта председатель итеп сайлана. Соңрак читтән торып авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый.

Аның җитәкчелегендә хуҗалык икътисады елдан-ел ныгый барды. XI бишьеллыкка ит җитештерү ике тапкырдан күбрәккә арткан, сөт - өч тапкырга. Бөртекле культураларның уңышы җирле аз уңдырышлы туфракларда, ашламалар куллану нәтиҗәсендә, гектардан 8 центнердан 24кә кадәр күтәрелгән. Хуҗалыкның рентабельлеге 50 %ка җитә. Дәүләткә сөт һәм ит сату өч тапкырга арткан, 2,5 тапкырга - йон. Татарстанның төньяк районнарында авыл хуҗалыгы җирләренең 100 гектарына продукция җитештерү дәрәҗәсенә ирешелде. Хуҗалык корылмалары даими яңартыла, хезмәт шартлары яхшыра. Терлекчелектә ике сменалы эш гамәлгә кертелә. Ел саен хуҗалык стипендиатларын югары уку йортларына һәм техникумнарга укырга җибәрелә.
### Хезмәт батырлыгы
СССР Югары Советы Президиумының 1984 елның 14 декабрендәге указы белән Бөтенсоюз социалистик ярышында ирешелгән күренекле нәтиҗәләр, ит, сөт һәм терлекчелек продуктларын җитештерүне арттыру буенча планнарны һәм кабул ителгән социалистик йөкләмәләрне үтәүдә хезмәт геройлыгы күрсәткән өчен 1984 елның 14 декабрендәге указы белән Хәстиев Мирбат Бәдри улына Ленин ордены һәм «Серп и Молот» алтын медале белән Социалистик Хезмәт Герое исеме бирелде.

Хуҗалык белән 1986 елның июненә кадәр, 30 елдан артык җитәкчелек иткән.

Бөтенроссия колхозлар советы әгъзасы, район советы депутаты булып сайланылган.

Казанбаш авылында яшәгән. 2000 елның 14 июлендә вафат булды.

## Бүләкләре
Ике Ленин ордены (1966, 1984), Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1966), медальләр белән бүләкләнгән.

## Тышкы сылтамалар
Геннади Баштанюк

**Геннади Баштанүк** (Геннади Сергей улы Баштанүк, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1986).
Зәкәрия Сафин

**Зәкәрия Сафин** (Зәкәрия Зөфәр улы Сафин, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1986).
Александр Бирюлин

**Александр Бирүлин** (Александр Иван улы Бирүлин, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1988).
Равил Низаметдинов

**Равил Низаметдинев** (Равил Мифтах улы Низаметдинев, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1990), РСФСР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1983), Чүпрәле районының Н.Э. Бауман исемендәге күмәк хуҗалык рәисе, район авыл хуҗалыгы идарәсе башлыгы (1962-1972), Тукай районы «Весенний» совхозы директоры (1972-1993).

## Биографиясе
1929 елның 10 мартында Чүпрәле районының Яңа Чокалы авылында туган.

Җидееллык мәктәпне тәмамлый. Әтисен дә, әнисен дә югалтып, колхозда эшли.

1947-1952 елларда СССР Хәрби-Диңгез Флотында хезмәт итә. Туган ягына кайткач, бригадир, колхоз рәисе урынбасары, авыл советы рәисе булып эшли.

1959-1962 елларда Ульян шәһәрендә партия-совет мәктәбендә укый.

1962-1967 елларда — Н. Э. Бауман исемендәге колхоз рәисе, аннары биш ел дәвамында Чүпрәле районы авыл хуҗалыгы идарәсе башлыгы.

1972-1993 елларда-төзелә торган Чаллы теплица комбинаты директоры, «Весенний» совхозының беренче директоры.

1966 елда КПССның ҮК каршындагы читтән торып югары партия мәктәбен тәмамлый.

1992 елда Р. М. Низаметдинов пенсиягә чыга.

Соңгы елларда Яр Чаллы шәһәрендә яши, 1993 елда вафат була. Чүпрәле районының Яңа Чокалы авылында җирләнгән.

## Хәтер
* 1993 Яр Чаллының ЗЯБ бистәсендә урамга исеме бирелгән.
* Чүпрәле районының Яңа Чокалы авылында шушы авылда туып — үскән Социалистик Хезмәт Герое, Россия һәм Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре Равил Низаметдинов музее ачылды.
## Бүләкләр һәм исемнәре
* Социалистик Хезмәт герое
* Ленин ордены һәм "Серп и Молот" алтын медале
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1966, 1981)
* «Почет билгесе» (1967)
* СССР ВДНХсының көмеш һәм бронза медальләре 
* РСФСРның Атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1983)

## Чыганаклар
*Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

* Триумф и трагедия «Весеннего» 

Төркем:Чүпрәле районында туганнар
Наталья Молчанова

**Наталья Молчанова** (Наталья Вадим кызы Молчанова, ,  — , ) — Россия фридайверы, Россия фридайвинг берләшмәсенең элекке президенты, фридайвинг буенча дөнья чемпионы  (2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2013).
Андрей Губин

**Андрей Губин** (Андрей Валери улы Клементьев, ,  — , ) — Совет һәм Россия поп-музыкачысы, җырчы, көйязар, шагыйрь һәм продюсер, РФнең атказанган артисты (2004).
Павел Васильев (1909)

**Павел Васильев** (Павел Ефим улы Васильев, ,  — , ) — ССРБ Каһарманы (1945). Совет-япон сугышы вакытында батырлык күрсәткән.
Светлана Гладышева

**Светлана Гладышева** (Светлана Алексей кызы Гладышева, ,  — , ) — ССРБ һәм РФ тау чаңгычысы, РФның атказанган спорт остасы (1994). 1994 елгы Олимпия уеннарының көмеш мидәле иясе, 1991 елгы дөнья чемпионаты җиңүчесе.
Софи Милмен

**Софи Милмен** (Софи Милмән, ,  — , ) — Канада җазмены,  Juno Award премиясе лауреаты (2008, елның иң яхшы вокаль җаз альбомы категориясендә).
Михаил Нестеров

**Михаил Нестеров** (Михаил Василий улы Нестеров, ,  — , ) — рус һәм совет рәссамы, рәсем сәнгате академигы (1898), РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1942), 1 нче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты (1941).
## Искәрмәләр
Георгий Мосолов

**Георги Мосолов** (Георги Константин улы Мосолов, ,  — , ) — Совет очучы-сынаучысы, ССРБ Каһарманы (1960), полковник, ССРБның атказанган спорт остасы (1965), ССРБ Хоккей федерациясе рәисе (1969-1973). Алты дөнья авиация рекордын куючы.
Александр Васильев (1992)

**Александр Васильев** (Александр Николай улы Васильев, ,  — , ) — һөнәри Россия футболчысы (һөҗүмле ярымсакчы).
Рөстәм Давытов

**Рөстәм Давытов** (Рөстәм Хаҗит улы Давытов, ,  — , ) — Совет һәм алман шаһматчысы, ССРБның спорт остасы (1983), Башкортстанның беренче гроссмейстере (1988). Алмания чемпионы (1996), 34 нче шаһмат Олимпиадасының көмеш мидәле иясе.
## Искәрмәләр
Андрей Зюзин

**Андрей Зүзин** (Андрей Юри улы Зүзин, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (сакчы). 1995, 1996 һәм 1997 елгы РФ чемпионатларының бронза мидәле иясе, яшьләр арасында дөнья чемпионатларының (1996, 1997) бронза мидәле иясе.
Борис Гудзь

**Борис Гудзь** (Борис Игнати улы Гудзь, ,  — , ) — ССРБ күзәтчесе.
Дмитрий Макаров

**Дмитри Макаров** (Дмитри Леонид улы Макаров, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче). Уфа һоккее тәрбияләнүчесе.
Артур Хәмидуллин

**Артур Хәмидуллин** (Артур Искәндәр улы Хәмидуллин, ,  — , ) — спортчы (трамплиннан сикерүче). Ике мәртәбә Россия чемпионы (1997, 2001), көмеш (2001) һәм бронза (2000) мидәлләре иясе. 2001 елгы Бөтендөнья универсиаданың бронза мидәле иясе.
Вера Тиманова

**Вера Тиманова** (Вера Виктор кызы Тиманова, ,  — , ) — рус пианиночысы. Русиядә, Австриядә, АКШта, Алманиядә, Төркиядә һ.б. илләрдә чыгыш ясаган.
Андрей Сидякин

**Андрей Сидәкин** (Андрей Анатоли улы Сидәкин, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче). Уфа һоккее тәрбияләнүчесе. Юниорлар арасында дөнья чемпионаты җиңүчесе (1996), яшьләр арасында дөнья чемпионатының көмеш мидәле иясе (1998), Россия чемпионатларының җиңүчесе (2008) һәм көмеш мидәле иясе (2003).
## Искәрмәләр
Андрей Черкасов

**Андрей Черкасов** (Андрей Геннади улы Черкасов, ,  — , ) — ССРБ һәм РФ теннисчысы, РФның атказанган спорт остасы. 1992 елгы Олимпия уеннарының көмеш мидәле иясе (ялгыз рәзрәттә).
Андрей Зубарев

**Андрей Зубарев** (Андрей Сергей улы Зубарев, ,  — , ) — РФ хоккейчысы (сакчы). Уфа хоккее тәрбияләнүчесе. Дөнья чемпионы (2014), яшьләр арасында дөнья чемпионатларының көмеш медале иясе (2006, 2007), Россия чемпионатларының җиңүчесе (2006, «Ак Барс» составында) һәм көмеш медале иясе (2007, «Ак Барс» составында), КХЛның җиңүчесе (2017, «Салават Юлаев» составында) һәм бронза медале иясе (2014, «Салават Юлаев» составында)
## Искәрмәләр
Җаганнатха Даса Бабаджи

**Джаганна́тха Да́са Ба́баджи** (; 1776—1894) — Гаудия-вайшнавизм изгесе. Ул рухи кабул итүне Вриндаваннан Җагадананда Госвамидан алган, ә соңрак бабаджи рухи кабул итүен Мадхусадана Дас Бабаджидан алган. Аның шәхси мисалы күп гаудия-вайшнавизм тарафдарларын илһамландырган. Бхактивинода Тхакур аны "барлык тугрылыларның баш командиры" дип атаган.
  
Җаганнатха Даса Бабаджи Бангладешта урнашкан хәзерге Тангаил даирәсендә, кечкенә бәңгәл авылында туган. Аның туган елы турында бердәм фикер юк. Гадәттә 1750 елдан 1800 елга кадәр төрле даталар күрсәтелә.

1880 елда Җаганнатха Даса Бабаджи беренче мәртәбә Бхактивинода Тхакурны очраткан һәм аның шикша-гурусы (гуру-остазы) булган. Җаганнатха Даса Бабаджи рухи кабул итүне шулай ук Бхагавата Даса Бабаджига һәм Гауракишора Даса Бабаджига биргән, соңгысы өйрәнчек итеп Бхактивиноданың улын Бхактисиддханта Сарасватины кабул иткән. Яшь Бхактисиддханта, үзенең астрономия фәне буенча күп мәгълүматы булу белән мәшһүр, Җаганнатха Даса Бабаджи үтенече буенча вайшнав календарен төзегән, анда ул вайшнав изгеләрнең килү һәм китү көннәрен кертеп бөтен мөһим көннәрне күрсәткән.

Җаганнатха Даса Бабаджи тормышының соңгы көннәрен Вриндаван һәм Навадвип изге урыннарында үткәргән, анда ул бхаджан һәм джапаны башкарып, Радха һәм Кришнага табынган. Аның Чайтанья Махапрабхуга тугрылыклы булуы һәм Бхактивинода Тхакурга һәм Гауракишора Даса Бабаджига гаудия-вайшнав тәгълиматы өлкәсендә сабак бирүләре аның гаудия-вайшнав гуру-парампарасында әгъзалары арасында урынын беркеткән.

## Шулай ук карагыз
* Харе Кришна
* Гауранга
* Вриндаван госвамилары

## Сылтамалар
* Tirobhav Mahotsav article about Jagannatha dasa Babaji 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Константин Макаров

**Константин Макаров** (Константин Леонид улы Макаров, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче). Уфа һоккее тәрбияләнүчесе. 2003 елгы яшьләр арасында дөнья чемпионатының бронза мидәле иясе.
Анатолий Емелин

**Анатоли Емелин** (Анатоли Анатоли улы Емелин, ,  — , ) — ССРБ һәм РФ һоккейчесе (һөҗүмче), тренер. Уенчы буларак Россия чемпионатларының алтын (1994, 1996) һәм көмеш (1993, 1995, 1997) мидәлләре иясе, Универсиадаларның алтын (1991) һәм көмеш (1993) мидәлләре иясе. Тренер буларак Россия чемпионатларының көмеш (2003, 2004) һәм бронза (2005) мидәлләре, Кыйтга кубогы (2006) иясе.
Дмитрий Зюзин

**Дмитри Зүзин** (Дмитри Юри улы Зүзин, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), «Салават Юлаев» клубы тәрбияләнүчесе.
Ефим Гуркин

**Ефим Гуркин** (Ефим Юри улы Гуркин, ,  — , ) — РФ хоккейчысы (сакчы), Уфа хоккей мәктәбе тәрбияләнүчесе.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Евгений Нурисламов

**Евгени Нурисламыв** (Евгени Фанил улы Нурисламов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (сакчы), КХЛның көмеш мидәле иясе (2009, 2011).
Владимир Спиваков

**Владимир Спиваков** (Владимир Теодор улы Спиваков, ,  — , ) — ССРБ һәм Рәсәй дирижёры, эскрипкәче, педагог. ССРБның халык артисты (1990). ССРБ (1989) һәм Рәсәй (2012) дәүләт премиләре лауреаты. Россия Федерациясенең Хезмәт Каһарманы (2025.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия хәрби көчләренең 2022 елда Украинага кертелүенә каршы чыкканнары
Төркем:Россия Федерациясенең Хезмәт Каһарманнары
Игорь Кравчук

**Игорь Кравчук** (Игорь Александр улы Кравчук, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (сакчы), Дөнья чемпионы (1990) һәм дөнья чемпионатының бронза мидәлләре иясе (1991), Стәнли кубогы фниалисты (1992), Олимпия уенннарының алтын (1988, 1992), көмеш (1998) һәм бронза (2002) мидәлләре иясе.
Вадим Милов

**Вадим Милов** (Вадим Марк улы Милов, ,  — , ) — ССРБ, Исраил һәм Швейцария шаһматчысы, гроссмейстер (1994), Швейцария шаһмат чемионаты җиңүчесе (2015).
Никита Щитов

**Никита Читов** (Никита Александр улы Читов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (сакчы), «Салават Юлаев» клубы тәрбияләнүчесе.
Вячеслав Селуянов

**Вәчеслав Селуянов** (Вәчеслав Виктор улы Селуянов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (сакчы), «Салават Юлаев» клубы тәрбияләнүчесе.
Алексей Селиверстов

**Алексей Селивөрстов** (Алексей Николай улы Селивөрстов, ,  — , ) — бобслейче һәм хоккей тренеры, Олимпиаданың көмеш мидәле иясе (2006), бобслей буенча дөнья чемпионатларының бронза (2003) һәм көмеш (2005) мидәлләре иясе.
Александр Панков (1991)

**Александр Панков** (Александр Сергей улы Панков, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), Гагарин кубогы иясе (2011, «Салават Юлаев«, составында).
Дмитрий Васильев

**Дмитри Васильев** (Дмитри Виктор улы Васильев, ,  — , ) — спортчы (чаңгыда трамплиннан сикерүче), халыкара дәрәҗәле спорт остасы, трамплиннан сикерү буенча дөнья чемпионатларының көмеш (2001, 2009, 2009 (такым составында), 2012) һәм бронза (2007, 2009, 2012 (такым составында)) мидәлләре иясе.
Артем Булянски

**Артөм Буләнски** (Артөм Михаил улы Буләнски, ,  — , ) — РФ хоккейчесе (һөҗүмче), РФ югары хоккей лигасы чемпионы (2009).
Артем Гордеев

**Артөм Гордеев** (Артөм Сергей улы Гордеев, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), яшьләр арасында дөнья чемпионатының бронза мидәле иясе (2008), РФ чемпионы (2008, «Салават Юлаев» составында), Гагарин кубогы иясе (2011, «Салават Юлаев» составында).
Дмитрий Шуваев

**Дмитрий Шуваев** (Дмитрий Савелий улы Шуваев, ,  — , ) — рус гаскәрбашы, атлы гаскәр генералы. Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Россия империясенең хәрби министры.
## Искәрмәләр
Евгений Швидлер

**Евгени Швидлер** (Евгени Марк улы Швидлер, ,  — , ) — Россия эшкуары, доллар миллиардеры, Millhouse, LLC. ширкәте башлыгы.
Денис Хлыстов

**Денис Хлыстов** (Денис Владимир улы Хлыстов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), Уфа һоккее тәрбияләнүчесе, КХЛның бронза мидәлләре иясе (2009, 2014, 2016, «Металлург» һәм «Салават Юлаев» клублары составында).
Руслан Нуретдинов

**Руслан Нуретдинов**
* Руслан Нуретдинов (1980), РФ хоккейчысы (*һөҗүмче*). 
* Руслан Нуретдинов (1991), Үзбәкстан спортчысы (*авыр атлетика*).
Александр Селуянов

**Александр Селуянов** (Александр Виктор улы Селуянов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (сакчы). Россия чемпионатларының алтын (2007, Магнитогорски «Металлургы» составында), көмеш (2005) һәм бронза (2003, 2004, 2006, 2008) мидәлләре, КХЛның бронза мидәле (2009) һәм юниорлар арасында дөнья чемпионатының көмеш мидәле (2000) иясе.
Вадим Шәрифҗанов

**Вадим Шәрифҗанов** (Вадим Рим улы Шәрифҗанов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), яшьләр арасында дөнья чемпионатларының көмеш (1995) һәм бронза (1994) мидәлләре иясе.
Елена Чалова

**Елена Чалова** (Елена Валери кызы Чалова, ,  — , ) — Россия теннисчысы.
Аверкий (Кедров)

**Аверкий** (Поликарп Пётр улы Кедров, ,  — , ) — дин эшлеклесе, Волын һәм Житомир архиепискобы (1922-1934).
## Искәрмәләр
Руслан Нуретдинов (1980)

**Руслан Нуретдинев** (Руслан Наил улы Нуретдинев, ,  — , ) — РФ хоккейчесе (һөҗүмче). Россия чемпионатларының алтын (2007, 2008, «Салават Юлаев» составында), көмеш (2003) һәм бронза (2004, «Ак Барс» составында, 2006, «Салават Юлаев» составында) мидәлләре иясе.
Даниил Квят

**Даниил Квәт** (Даниил Вәчеслав улы Квәт, ,  — , ) — Россия автоузышчысы, GP3 автоузыш сериясе җиңүчесе (2013), «Формула-1» автоузышларында катнашучы.
Жозеф ле Бри

**Жозеф ле Бри** (Joseph Le Brix, ,  — , ) — Франция диңгез авиациясе әфисәре, очучы-спортчы, Париж-Янгон (1929) һәм дөнья тирәли (1927-1928) авиаочышларында катнашучы.
## Искәрмәләр
Ирен Юлия Гөтс

**Ирен Юлия Гөтс** (Götz Irén Júlia, ,  — , ) — маҗар химигы, университет профессоры.
Әлбирт Шәрипов

**Әлбирт Шәрипев** (Әлбирт Динар улы Шәрипев, ,  — , ) — һөнәри Россия футболчысы (терәк ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Иван Мещанинов (1883)

**Иван Меччанинов** (Иван Иван улы Меччанинов, ,  — , ) — рус Совет телчесе һәм археологы, Император праваслау Фәләстыйн җәмгыяте шурасы әгъзасы, ССРБ фәннәр акаедмиясе академиге (1932), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1945).
Александр Жирный

**Александр Жирный** (Александр Николай улы Жирный, ,  — , ) — РФ һәм Украина биатлончысы, Европа (2012, 2017) һәм дөнья (2016) чемпионатларының бронза мидәлләре иясе.
Павел Мөслимов

**Павел Мөслимев** (Павел Илья улы Мөслимев, ,  — , ) — РФ биатлончысы, дөнья чемпионатларының бронза мидәлләре (1995, 1996) иясе, 1996 елгы Кышкы Олимпия уеннарының бронза мидәле иясе.
## Искәрмәләр

Төркем:Русиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Биатлончылар
Риналь Ганиев

**Риналь Ганиев** (Риналь Рамил улы Ганиев, ,  — , ) — РФ фехтовальщигы, 2004 елгы Җәйге Олимпия уеннарының бронза медале иясе ( беренчелегендә), дөнья чемпионатының көмеш һәм бронза медальләре иясе (2009, 2015,  беренчелегендә), Европа чемпионатының алтын (2004, такым составында), көмеш (2004, шәхси беренчелектә, 2009, 2015, такым беренчелегендә) һәм бронза (2010, шәхси беренчелектә, 2014, такым беренчелегендә) медальләре иясе.

## Искәрмәләр

Төркем:Аурупа чемпионнары
Филипп Шульман

**Филипп Шульман** (Филипп Евгени улы Шульман, ,  — , ) — РФ биатлончысы, Европа чемпионатының көмеш мидәлчесе (2003), Универсиаданың алтын (2003) һәм көмеш (2001, 2003) мидәлләре иясе.
Михаил Сорокин

**Михаил Сорокин** (Михаил Валери улы Сорокин, ,  — , ) — РФ һәм Казакъстан чаңгыда ориентлашучысы, Казакъстанның халыкара дәрәҗәле спорт остасы. Яшьләр арасында дөнья чемпионы (2002) һәм бронза медалисты (2001, 2002), 2011 елгы Кышкы Азия уеннары чемпионы.
## Искәрмәләр
Илдар Исәнголов

**Илдар Исәнголыв** (Илдар Илдус улы Исәнголов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (сакчы), Уфа һоккее тәрбияләнүчесе, яшьләр арасында дөнья чемпионатының көмеш мидәлчесе (2012), ЮХЛ чемпионы (2013, Нефтекама «Торос»ы составында).
Николай Заварухин

**Николай Заварухин** (Николай Николай улы Заварухин, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), Россия чемпионы (2008, «Салават Юлаев» составында), 18 яшькәчә яшьләр арасында дөнья чемпионатының көмеш мидәлчесе (1993), яшьләр арасында дөнья чемпионатының көмеш һәм бронза мидәлчесе (1994, 1995).
Сергей Масленников

**Сергей Масленников** (Сергей Евгени улы Масленников, ,  — , ) — РФ ике төр ярышчысы, Универсиаданың алтын (2007) һәм көмеш (2005) мидәлләре иясе.
Әнвәр Ибраһимов

**Әнвәр Ибраһимов**, Әнвәр Камил улы Ибраһимов (*,  — , *) — СССР һәм РФ рапирачысы, СССРның атказанган спорт остасы (1988), СССРның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1984), РФ атказанган тренеры (2004), Олимпия уеннарының алтын медале иясе (1988), дөнья чемпионатының көмеш (1995) һәм бронза (1985) медальләре иясе.

Олимпия чемпионы исемен 1988 елда Сеулда рапира алышында яулаган. 

2000 елдан юниорлар буенча Россия җыелма командасын җитәкләгән. 2004―2006 елларда рапирада фехтование буенча милли җыелма команданың өлкән тренеры була. Әнвәр Камил улының тәрбияләнүчеләре арасында Олимпия уеннары, дөнья һәм Европа чемпионатлары чемпионнары һәм призерлары: Артур Әхмәтхуҗин, Риналь Ганиев, , Вадим Әюпов, , , .

2004 елда ул тәрбияләгән Риналь Ганиев һәм Руслан Насыйбуллин Афинада узган Олимпия уеннарында бронза алган. 

## Вафаты
2023 елның 28 августында Мәскәүдә 58нче яшендә вафат булган. 30 августта Мәскәүнең  җирләнгән. 

## Гаиләсе
Хатыны  (1965), фехтовальщица, СССР чемпионы (1984), Россия чемпионы (1999), Европа чемпионы (1998), ике тапкыр дөнья чемпионы (1986, 1989).
Балалары  һәм Камилә дә фехтование белән шөгыльләнә. Камил ― икешәр тапкыр дөнья һәм Европа чемпионы.
## Искәрмәләр

Төркем:Фехтование буенча Олимпия чемпионнары
Игорь Волков

**Игорь Волков** (Игорь Владимир улы Волков, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), өч мәртәбә Россия чемпионы (2005, 2008, «Салават Юлаев» составында, 2015).
Илдар Фәтхуллин

**Илдар Фәтхуллин** (Илдар Раил улы Фәтхуллин (Фәткуллин), ,  — , ) — спортчы (чаңгыда трамплиннан сикерүче) һәм тренер, Россия чемпионы (2004).
## Искәрмәләр
Елизавета Гречишникова

**Елизавета Гречишникова** (Елизавет Андриян кызы Гречишникова, ,  — , ) — РФ җиңел атлетикачысы, 2007 елгы Җәйге Универсиаданың бронза мидәле иясе.
Йон Эрпенбек

**Йон Эрпенбек** (John Erpenbeck, ,  — , ) — алман язучысы, фәнни хезмәткәр, фәлсәфәче һәм укытучы.
Евдокия Гречишникова

**Евдокия Гречишникова** (Евдокия Юри кызы Гречишникова, ,  — , ) — РФ биш төр ярышчысы, РФнең атказанган спорт остасы (2007), дөнья (2005, 2010), Европа (2004, 2004, 2005, 2007) һәм Россия (2002, 2005, 2010, 2011) чемпионы, Россия кубогы иясе (2002, 2008, 2010).
Александр Семак

**Александр Семак** (Александр Владимир улы Семак, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), дөнья чемпионатының алтын (1990), көмеш (1987) һәм бронза (1991) мидәлләре иясе, ССРБ чемпионы (1990, 1991), 2015-2016 елларда «Салават Юлаев» клубының генераль директоры.
Владимир Бурцев

**Владимир Бурсев** (Владимир Лев улы Бурсев, ,  — , ) — Россия журналисты һәм нашир, полиция департаментының яшерен хезмәткәрләрен («патша охранкасы агентларын») фаш итү белән дан казанган.
Рөстәм Сабирхуҗин

**Рөстәм Сабирхуҗин** (Рөстәм Вил улы Сабрихуҗин, ,  — , ) — РФ һәм Казакъстан биш төр ярышчысы, Казакъстанның халыкара дәрәҗәле спорт остасы, дөнья чемпионатларының алтын (2004, 2005) һәм көмеш (1999, 2000, 2003, 2005) мидәлләре, Европа чепмионатларының алтын (2000, 2007, 2008), көмеш (2005, 2007) һәм бронза (1999, 2004, 2005, 2006) мидәлләре,  Россия (2002, 2005, 2010, 2011) чемпионы, Россия чемпионатларының алтын (2001, 2003) һәм көмеш (2000) мидәлләре иясе.
Ирек Гыймаев

**Ирек Гыймаев** (Ирек Фәрит улы Гыймаев, ,  — , ) — РФ хоккейчесе (һөҗүмче), дөнья чемпионатының алтын (1979, 1982, 1983) һәм көмеш (1983) мидәлләре иясе, ССРБ чемпионы (1980-1987), өч мәртәбә Япунстaн чемпионы.
Наталья Ковшова

**Наталья Ковшова** (Наталья Венедикт кызы Ковшова, ,  — , ) — ССРБ Каһарманы (1943,үлеменнән соң). Новгород өлкәсе территориясендә барган сугышларында батырлык күрсәткән.
Шивая Субрамуниясвами

**Шивая Субрамуниясвами** (; туганда исеме — **Ро́берт Ха́нсен**, ; 1927, 5 гыйнвар— 2001, 12 ноябре) — Америка Шиваит гурусы, язучы һәм дәгъва кылучы; Шайва-Сиддханта җәмгыятенең нигезләүчесе һәм җитәкчесе. Калифорниядә туган һәм үскән. Яшь вакытында Һиндстан һәм Шри-Ланкага сәяхәткә барган, анда ул 1949 елда Джаффнадан Йогасвами гурудан кабул итүне алып Шиваит булган.. 1970-енче елларда Кауаи утравында һинд дине монастырен һәм *[[Hinduism Today]]* җурналын нигезләгән. Шивая Субрамуниясвами Көнбатышта Шиваизмны таратуда зур роль уйнаган. Һинд дине, йога һәм медитация буенча 30 дан артык китаплар авторы.

## Сылтамалар
* Kauai's Hindu Monastery
* The New York Times, Nov. 19, 2001

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Мәләвез (елга)

**Мәләвез** — елга, Агыйдел елгасының сул кушылдыгы.

Көйергәзе районы Яңа Муса авылыннан төньяк-көнбатышка таба 4 км еракта башлана.

Шул ук район буйлап төньяктан көньяк-көнчыгышка карый ага, Яңа Муса авылы янында юнәлешен төньяк-көнчыгышка үзгәртә һәм Көйергәзе, Мәләвез районннары буйлап ага.

Агыйдел елгасына (тамагыннан 856 км еракта) коя. Озынлыгы 37 км, бассейн мәйданы 354 м2 Катнаш, башлыча кар су белән туена. Мәләвез шәһәре янында уртача еллык су чыгымы 1,9 куб с. Рельефы калкулы тигезлек. Ландшафты соры урман тупрагындагы һәм типик кара туфрактагы киң яфраклы урманнардан, болынлы далалардан һәм сабан җирләрдән тора. Бассейнының 7 процентын урман каплаган, 43 проценты сөрелгән.

Кушылдыклары: уң — Үксер, Нарат һ. б.; сул — Карабуга һ. б..

Төркем:Башкортстан елгалары
Мәгърифәтчелек

Татар телендә **Мәгърифәтчелек** түбәндәге төшенчәләрне белдерә ала: 
* Мәгърифәтчелек () — гыйлем һәм мәдәниятне башкаларга тапшыру, халык арасында җәелдерү эшчәнлеге.
* Мәгърифәтчелек () — вәкилләре гаделлек һәм дөньяга фәнни караш фикерләрен тарату аркылы җәмгыятьнең җитешсезлекләрен төзәтергә торышучы иҗтимагый-сәяси агым.
* Мәгърифәтчелек чоры () — Европа илләрендә XVII-XIX гасыр башлары арасындагы кешеләр тарихындагы актив үзгәрешләр чоры исеме. 
## Шулай ук карагыз
* Мәгариф
* Мәгърифәт (мәгънәләр)

## Искәрмәләр
Мәгърифәтчелек (төшенчә)

**Мәгърифәтчелек** () — гыйлем һәм мәдәниятне башкаларга тапшыру, халык арасында җәелдерү эшчәнлеге..

**Мәгърифәтчелек** — кешенең үз гаебе аркасында яши торган балигълыкка җитмәгәнлек хәленнән чыгуы.  Балигълыкка җитмәгәнлек берәүнең үз башын башкасы ягыннан җитәкләве булмаганда куллана алмавы. Үз гаебе аркасындагысы исә  — карарлар ала алмаганлыктан түгел  — башка берәүнең җитәкчелеге булмаганда аны куллануга тәвәккәллеге һәм кыюлыгы җитмәгәнлектән. Гораций'ның *[[:ru:Sapere aude|Sapere aude]]!* — үз зиһенеңне кулланырга кыю бул! — мәгърифәтчелекнең шигаре булып чыга.

Оештырылган мәгърифәтчелек эшчәнлеге *[[мәгариф]]* дип атала.

## Шулай ук карагыз
* Мәгърифәтчелек (агым)
* Мәгърифәтчелек чоры
* Сәйяр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Фәлсәфи төшенчәләрТөркем:Мәгърифәтчелек
Морадым тарлавыгы

**Морадым тарлавыгы**() — Башкортстан территориясендәге табигать паркы.

Башкортстан Министрлар Кабинетының 1998 елның 23 гыйнварындагы 10 нчы санлы "Морадым тарлавыгы" табигать паркы турында" исемле карарына ярашлы оештырылган. Тарлавыкның матур күренешле аякларындагы Кече Иек елгасына кадәр һәм соңыннан төньякка таба аскы, урта һәм югары девонның рифоген гэзиталаре ачык күренә.

Киңлек юнәлештә елгалар бысып үткән урыннарда текә, асылынып торган, 100 метрдан да артык, ярлылар барлыкка килгән, алар ачык күренә һәм геологик эзләнү үткәрү өчен бик уңайлы.

Республиканың көньяк-көнчыгышынан, шулай ук Чиләбе өлкәсеннән, парк территориясенә Магнитогорски — Сибай — Баймак — Җылаер — Морак — Табигать паркы автоюлы белән барып җитеп була.

Ырынбур өлкәсендәге районнардан Ырынбур — Күмертау — Морак;Төйлегән  — Назаркин — Морак һәм Сарыкташ — Исәнгол — Морак автоюлларыннан килеп була.

Морадым авылына кадәр төп юлның озынлыгы 22 км. Юл гравий белән капланган.

Тимер юлы белән Мәләвез һәм Күмертау станцияләренә чаклы паркта илгә ял итәргә килүчеләр Мәләвез — Морак — Морадым авылы (80 км) һәм Күмертау — Морак — Морадым авылы (75 км) автоюллар белән килә ала.

Төркем:Табигать
Татьяна Зевахина

**Татьяна Зевахина** (Татьяна Виктор кызы Зевахина, ,  — , ) — РФ биатлончысы, җәйге биатлон буенча яшьләр арасында дөнья чемпионы (2006), Россия чемпионы (2010).
Игорь Соколов

**Игорь Соколов** (Игорь Александр улы Соколов, ,  — , ) — ССРБ хәрәкәт итә торган нишаннарга атучысы, 1980 елгы Олимпия уеннарының алтын мидәле иясе, дөнья чемпионатларының алтын (1979, 1982) һәм көмеш (1979, 1986) мидәлләре иясе.
## Искәрмәләр
Михаил Михайлов

**Михаил Михайлов** (Михаил Ларион улы Михайлов, ,  — , ) — рус шагыйре, тәрҗемәче һәм сәясәт эшлеклесе.
## Искәрмәләр
Мөхәммәтгабделхәй Корбангалиев

**Мөхәммәтгабделхәй Корбангалиев** (Мөхәммәтгабделхәй Габидулла улы Корбангалиев, , ,  — , ) — мәгърифәтче, җәмәгать, сәясәт һәм дин эшлеклесе, Япониянең беренче мөфтие. Токио мәчетен нигезләүчеләрнең берсе (*[[1938 ел|1938]]*).

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Василий Шеталин

**Васили Шеталин** (Васили Вәчеслав улы Шеталин, ,  — , ) — Беларус һәм РФ биатлончысы, РФ чемпионы (2013).
Мәгърифәтчелек чоры

**Мәгърифәтчелек чоры** — Европа мәдәнияте тарихында төп чорларының берсе, фәнни, фәлсәфи һәм иҗтимагый фикер үсеше белән бәйле. Бу интеллектуаль хәрәкәтенең нигезендә рационализм һәм ирекле фикерләү төшенчәләре ята.

Франция мәгърифәтчеләре тәэсире аеруча көчле була. Бу принциплары АКШның бәйсезлек декларациясе, французларның Кеше һәм ватандаш декларациясе нигезен булдыра.

Бу чорның интеллектуаль хәрәкәте Европа һәм Америка җәмгыятьләренең этикасы һәм иҗтимагый тормышларындагы үзгәрешләренә зур тәэсир булдыра: 
* Европа илләренең Америкадагы колонистлары үзләрен милләт дип күрә һәм үз милли бәйсезлеге өчен көрәшен башлый, 
* коллыкны юк итүгә каршы хәрәкәт барлыкка килә, 
* кеше хокуклары төшенчәсе формалаша. 
* аксөякләрнең () авторитеты кыйшая
* чиркәүнең иҗтимагый һәм интеллектуаль мохитләргә, сәнгать һәм күңел ачу кебек мәдәни тормышка тәэсирен киметә.

Төркем:Яңа вакыт
Төркем:Европа тарихы
Илдар Гарифуллин (1963)

**Илдар Гарифуллин** (Илдар Ильфат улы Гарифуллин, ,  — , ) — ССРБ ике төр ярышчысы, дөнья чемпионатының бронза мидәле иясе (1984).
Вячеслав Кургинян

**Вәчеслав Кургинән** (Вәчеслав Седрак улы Кургинән, ,  — , ) — РФ кыска юлда тимераякта йөрүчесе (шорт-трекче), Россия чемпионы, дөнья (2013) һәм Европа (2008, 2012) чемпионатларының көмеш мидәлләре иясе.
Александр Белов

**Александр Белов** (Александр Сергей улы Белов, ,  — , ) — РФ чаңгыда трамплиннан сикерүчесе, Россия чемпионы (2001, 2002), көмеш (2001) һәм бронза (2000) мидәлләре иясе.
Александр Княжевич

**Александр Кнәжевич** (Александр Максим улы Кнәжевич, ,  — , ) — рус дәүләт эшлеклесе, хакыйкый яшерен киңәшче (1859), Россия империясенең финанс министры (1858-1862), РИ Дәүләт шурасы әгъзасы.
Эдуард Гыйматов

**Эдуард Гыйматов** (Эдуард Илдар улы Гыйматов, ,  — , ) — РФ хоккейчысы (һөҗүмче), дөнья яшьләр чемпионатының бронза медале иясе (2014).
## Искәрмәләр
Кирилл Полозов

**Кирилл Полозов** (Кирилл Константин улы Полозов, ,  — , ) — РФ хоккейчесе (һөҗүмче), Югары Хоккей Лигасы чемпионы (2012).
Николай Жуковский

**Николай Жуковски** (Николай Иван улы Жуковски, ,  — , ) — рус инкыйлабчысы, журналист, народник.
Николай Цулыгин

**Николай Цулыгин** (Николай Леонид улы Цулыгин, ,  — , ) — РФ хоккейчысы (сакчы), дөнья 18 яшькәчә яшьләр чемпионатының көмеш мидәле иясе (1993), дөнья яшьләр чемпионатының бронза мидәле иясе (1994).

## Сылтамалар

* Elite Prospects
* Eurohockey.com
* Hockey-Reference.com
* hockeyDB
* НХЛ

Төркем:Хоккейчылар
Төркем:Хоккей тренерлары
Рамил Юлдашев

**Рамил Юлдашев** (Рамил Равил улы Юлдашев, ,  — , ) — СССР һәм Украина һоккейчесе, СССР чемпионатының иң яхшы мәргәне (1990, 1991).
Раил Мөфтиев

**Раил Мөфтиев** (Раил Мөнәвир улы Мөфтиев, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), Россия чемпионатларының бронза мидәлләре иясе (1995, 1996, 1997).
Ксения Макеева

**Ксения Макеева** (Ксения Владимир кызы Макеева, ,  — , ) — РФ һандболчысы, дөнья чемпионы (2008, яшьләр арасында, 2009), Россия чемпионы (2009-2014).
Виктор Гәрәев

**Виктор Гәрәев** (Виктор Финат улы Гәрәев, ,  — , ) — РФ футболчысы (сакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Роман Дубровкин

**Роман Дубровкин** (Роман Михаил улы Дуборвкин, ,  — , ) — рус тәрҗемәчесе, әдәби тәнкыйтьче һәм әдәбият белгече.
Семен Елистратов

**Семөн Елистратов** (, ,  — , ) — РФ кыска юлда тимераякта йөрүчесе (шорт-трекче), дөнья (2015) һәм Европа (2013, 2014, 2015, 2016, 2017) чемпионы, Олимпия уеннарының алтын (2014) һәм бронза (2018) мидәлләре иясе.
Сергей Емелин

**Сергей Емелин** (Сергей Сергей улы Емелин, ,  — , ) — РФ хоккейчесе (һөҗүмче), Яшьләр хоккей лигасының бронза призеры (2010, 2011).
Вениамин Таянович

**Вениамин Таянович** (Вениамин Игорь улы Таянович, ,  — , ) — СССР һәм РФ йөзүчесе, 1992 елгы Олимпия уеннарының алтын һәм көмеш мидәлләре иясе, 1991 елгы дөнья чемпионатының көмеш һәм бронза мидәлләре иясе, Европа чемпионатларының алтын (1991) һәм бронза (1987) мидәлләре иясе.
Владимир Соколов

**Владимир Соколов** (Владимир Михаил улы Соколов, ,  — , ) — СССР велоузышчысы, Vuelta Mexico велоузышы җиңүчесе (1968), дөнья чемпионы (1970, аерым стартлы команда узышында).
## Искәрмәләр
Левон Заяц

**Левон Заятс** (Левон Исаак улы Заятс, ,  — , ) — беларус сәясәт һәм җәмгыять эшлеклесе, публицист, мемуарчы, Беларус Халык Җөмһүриятенең дәүләт контролеры (1918).
Эдуард Габдуллин

**Идуарт Габдуллин** (Идуарт Борис улы Габдуллин, ,  — , ) — ССРБ һәм РФ ысулиятчесе, хормейстер, педагог. Педагогия фәннәре докторы, профессор.
Нияз Габдүшев

**Нияз Мансур улы Габдүшев** (,  — , ) — СССР һәм РФ бас-гитаристы һәм җырлар авторы. ДДТ, Руда, Dizzy Crowd музыкаль төркемнәренең элеккеге әгъзасы.
Җиһангир Абызгилдин

**Җиһангир Абызгилдин** (Җиһангир Тәлха улы Абызгилдин, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, ахун (1912), Госмания мәдрәсәсе мөдәррисе һәм җитәкчесе (1907-1918) һәм бер үк вакытта Өфәнең 1 нче җәмигъ мәчете имам-хатыйбы. «Чикерткә», «Яз» һәм «Шура» журналлары белән хезмәттәшлек иткән. Эчке Россия һәм Себер мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте казые (1923-1928, 1932-1936), ЭРһСМҮДН Голәмәләр шурасы сәркәтибе (1920-елларда).
Аввакум (Боровков)

**Аввакум** (Григори Антон улы Боровков, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Уфа епархиясе викарие (1922-1926).
Зәкәрия Акназаров

**Зәкәрия Акназаров** (Зәкәрия Шәрәфетдин улы Акназаров, ,  — , ) — СССР дәүләт-фирка эшлеклесе, Башкорт АССР министрлар шурасы рәисе (1962-1986).
## Хәтер
* 2025 елның 4 февралендә Баймакта Зәкәрия Шәрәфетдин улы Акназаровка бюст ачылган. Тантанада Башкортстан башлыгы Радий Хәбиров катнашкан.
* Баймакның Урал аръягы агросәнәгать көллиятенә (, ) исеме бирелгән.
## Искәрмәләр
Алексей Василевский

**Алексей Василевски** (Алексей Андрей улы Василевски, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (сакчы), Братин кубогы иясе (2013).
Түбә (архитектура)

**Түбә** — бинаның атмосфера йогынтысыннан саклаган югары каплау элементы.

## Конструкция
Вентиляторлар куелган урында түбәне янмаган материаллар белән каплыйлар (плитка). Эчке су алган чокыр ягына тайпылыш булырга тиеш. Чокыр янында өлкәсе җылытырга тиеш.

Ягынга каршы вариант:
# Бетон плиткасы
# Гранит валчыгы, фр. 2-5 мм
# Дренаж: iDrain 10 ГЕО Typar геотекстиль белән (1000 н/м2)
# Геофиль
# «Техноарт» Битум гидроизоляциясы
# Цемент-ком стяжка, М 300 хх җәтмә белән армирлаштыру
# Геотекстиль
# «Пеноплекс 35» җылыткычы (25 кг/м3)
# Пароизоляцияле — ПВХ пленкасы
# түбә плитасы

## Искәрмәләр

Төркем:Архитектура
Варнашрама-дхарма

**Варна́шрама-дха́рма** (, ) — Ведалар буенча җәмгыятьне дүрт сыйныфка (варна)га һәм дүрт рухи тормыш тәртибенә бүлү.

## Варналар
Варнашрама системасы буенча җәмгыять дүрт варнага бүленә:
* **[[Брахманнар]]** — укытучылар һәм руханилар
* **[[Кшатрия|Кшатрийлар]]** — гаскәриләр, хөкемдарлар, алпавытлар
* **[[Вайшья]]лар** — җирбиләүчеләр, сәүдәгәрләр һәм эшмәкәрләр
* **[[Шудра]]лар** — хезмәткәрләр һәм эшчеләр

Ману законнары буенча брахман һәм шудра кыздан туган кыз бала янә брахманга кияүгә чыкса, түбәндәге югары дәрәҗәгә җиде буын эчендә җитә. Бу шулай ук кшатрий һәм вайшья токымына да кагыла.

## Ашрамнар
Ведик ашрамнар системасы дүрт рухи тормыш тәртибеннән тора, алар хәзерге Һинд диненең барлык юнәлешләрендә гамәлдә. Кеше тормышы (аның озынлыгы 100 ел дип алына) һәрберсе 25-әр ел булган дүрт тигез периодка бүленә:
* **[[Брахмачарья]]** — тормышның беренче периоды, аны өйрәнчек монах буларак җенси тыелып, гуруга хезмәт итеп, аннан рухи белем алып үткәрә. 
* **[[Грихастха]]** — гаилә тормышы, эш. Бу ашрамда Пурушартха Кама һәм Артха башкарыла. Гаилә корган индусның бурычы ата-анасын, балаларны, кунакларны һәм изге шәхесләрне тәэмин итү.
* **[[Ванапрастха]]** — эшләрдән китеп материаль тормыштан тулы ваз кичүгә әзерләнү. Бу стадиядә, барлык материаль бурычлар салмак кына олы балаларга тапшырыла, күбрәк вакыт рухи гамәлләргә һәм изге урыннарга сәфәр кылуга бирелә.
* **[[Санньяса]]** — тормышның соңгы этабы, матди дөньядан тулы ваз кичү стадиясе, ул аскетизм һәм үзаң һәм рухи гамәлләргә тулы багышлау белән хаслана. Бу ашрамда үлем мизгеленә кирәк әзерләнү һәм Мокша (матди дөньядагы тормышлардан азат булуга) ирешүгә әзерләнү башкарыла.

## Һинд диненең изге язмаларында һәм ведик җәмгыятьтә варнашрама
Индуизмның дини традициясе буенча, варнашрама-дхарма цивилизация барлыкка килгәнчегә кадәр үк булган һәм Ходайның үзе тарафыннан эшләнгән. Кришна «Бхагавад Гита»да үзен аның барлыкка китерүчесе дип атый:

«Вишну-пурана»да аңлатылганча (3.8.9):

Төрле Һинд дине изге язмаларында варнашрамадан гайре җәмгыять системасы нормаль функцияли алмый дип аңлатыла. Бу кеше җәмгыятенең тәртипкә салынган структурасы цивилизацияле җәмгыятьнең табигый формасы булып тора. Варнашрама җәмгыять элемтәләрен тәртипкә салу, кешеләргә рухи үзаң һәм рухи үсү өчен шартлар тудыру өчен бар.

Ведик җәмгыятьтә варнашрама системасы кешене рухи дәрәҗәгә күтәрер өчен камил матди эш коралы буларак каралган. Һәрбер кеше Ходайга үз бурычларын үтәп хезмәт итсә, җәмгыятьтә тынычлык һәм муллык булачак, ә кеше ахыр чиктә Мокшага (матди дөньядан азат ителүгә) ирешергә мөмкин. Ведик әдәбияты буенча үткән вакытта варнашхрама-дхарма коры фикерләүгә нигезләнгән концепция гына булмаган. Бу бөтен дөньяда булган җәмгыять тәртибе системасы булган. Аның үзәк элементы булып куәтле, диндар патша торган, ул үз эшчәнлеген брахманнар киңәшләренә туры китереп корган. Борынгы Һиндстанда Притху, Прахлада, Дхрува, Рама, Юдхиштхира һәм Парикшит кебек патшалар булган, алар дәүләт белән меңьеллыклар буена идеаль идарә иткәннәр.

## Шулай ук карагыз
* Пурушартхалар
* Варналар
* Ашрама
* Дхарма
* Бхагавад Гита

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Швеция университетлары

**[[Швеция]] университетлары**, университетлар () һәм институтлар () — югары уку йортлар.

## Дәүләт университетлар

## Дәүләт институлар

## Шәхси институлар

## Сылтанмалар
* Швеция мәгариф бенча агентлык сайты 
*  Швеция университетлары 

Төркем:Швеция мәдәнияте
Михаил Алексеев

**Михаил Алексеев** (Михаил Егор улы Алексеев, ,  — , ) — РФ телечесе, Кавказ белгече, Дагстан телләренең типологиясе һәм чагыштырма-тарихи грамматикасы буенча белгеч. Профессор, филология фәннәре докторы, РФА Тел белеме институты директоры урынбасары, шул ук институтның Кавказ телләре бүлеге мөдире (2003-2014).
## Искәрмәләр
Лев Альтерман

**Лев Альтерман** (Лев Григори улы Альтерман, ,  — , ) — «Салаватстрой» тресты идарәчесе, баш инженеры (1963—1971), БАССР МШ каршындагы капиталь төзелеш идарәсе башлыгы (1972-1976), «Башстрой» ААҖ генеарль дириктыры ярдәмчесе (1983-2004).
Владимир Андреев

**Владимир Андреев** (Владимир Пөтр улы Андреев, ,  — , ) — ССРБ рәссамы, БАССР рәссамнар берлеге идарәсе рәисе (1952-1955).
Нина Анисифорова

**Нина Анисифорова** (Нина Николай улы Анисифорова, ,  — , ) — ССРБ рәссамы, БАССРның атказанган рәссамы (1977).
Нурамбәк Арысланов

**Нурамбәк Арысланов** (Нурамбәк Гыйният улы Арысланов, ,  — , ) — икътисадчы, БР ФАнең шәрәфле академиге (2002), икътисад фәннәре докторы (1985), профессор (1987), БАССРның (1981) һәм РФның (1996) атказанган фән эшлеклесе.
Әмир Арысланов

**Әмир Арысланов** (Әмир Солтан улы Арысланов, ,  — , ) — рәссам, БАССРның атҡазанган рәссамы (1986).
Анатолий Алексеев

**Анатолий Алексеев** (Анатолий Арсени улы Алексеев, ,  — , ) — украин математигы, кибернетик, техник фәннәр докторы (1992), профессор (1994).
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Зәкия Арысланова

**Зәкия Арысланова** (Зәкия Шәйдулла кызы Арысланова, ,  — , ) — Башкорт дәүләт академия драма театры артисы, БАССРның атказанган (1969) һәм халык (1974) артисы.
Василий Арцыбашев

**Васили Арсыбашев** (Василий Пөтр улы Арсыбашев, ,  — , ) — Россия инкыйлаби хәрәкәт эшлеклесе, РСДРП әгъзасы.
Рөстәм Асанбаев

**Рөстәм Асанбаев** (Рөстәм Николай улы Асанбаев, ,  — , ) — Совет һәм Рәсәй гитарачысы, җырлар авторы. Драматург Нәҗип (Николай) Асанбаевның улы. DDT төркемнең беренче составы гитарачысы буларак билгеле.
Алексей Асеев

**Алексей Асеев** (Алексей Александр улы Асеев, ,  — , ) — СССР Каһарманы (1944). Ленинград өлкәсе территориясендә барган сугышларында батырлык күрсәткән.
Александр Астраханцев

**Александр Астрахансев** (АлександрАлександр улы Астрахансев, ,  — , ) — СССР рәссамы, БАССРның атказанган рәссамы (1969).
Рима Әсфәндиярова

**Рима Әсфәндиярова** (Рима Газиз кызы Әсфәндиярова, ,  — , ) — Тула драма театры артисты, РСФСРның атказанган артисты (1977).
Морат Әхмәтов

**Морат Әхмәтев** (Морат Хөсәен улы Әхмәтев, ,  — , ) — СССР һәм РФ композиторы, РФнең атказанган сәнгать эшлеклесе (1996), БРның халык артисты (1999).
Азамат Әхтәмов

**Азамат Әхтәмев** (Азамат Мохтар улы Әхтәмев, ,  — , ) — математик, физика-математика фәннәре докторы (2005), профессор (2007).
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Мәсгуть Аюханов

**Мәсгуть Аюханов** (Мәсгуть Баян улы Аюханов, ,  — , ) — икътисадчы, БР ФА шәрәфле академиге (1995), икътисад фәннәре докторы (1980), профессор (1982), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1980).
Вера Баева

**Вера Баева** (Вера Михаил кызы Баева, ,  — , ) — СССР һәм РФ опера һәм камера җырчысы (лирик-колоратур сопрано), педагог. СССРның халык артисты (1986).
Таһир Баишев

**Таһир Баишев** (Таһир Галләм улы Баишев, ,  — , ) — телләр белгече, төркиятче, филология фәннәре кандидаты, башкорт теленең диалектологиясе, лексикологиясе һәм терминологиясе өлкәләрендә белгеч.

1950 елларда Башкортстан татарлары телен башкорт теленең диалекты итеп атаган беренче шәхес. Бу теориясен республиканың иң күренекле галимнәре (Җ.Киекбаев, Ә.Юлдашев, Б.Юлдашбаев) уйдырма буларак сыйфатлый.

Шуннан Т.Баишев бу «фәнни ачыш»ына таянып КПСС ҮКка хатлар яза башлый: татар телендә чыгучы «Кызыл таң» гәзитен, 
университетның татар теле бүлеген ябу, республиканың мәдәният өлкәсеннән татарларны сөрү буенча.

## Искәрмәләр

Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкорт милләтчеләре
Габделлатыйф Байтирәкев

**Габделлатыйф Байтирәкев** (Габделлатыйф Хәбибулла улы Байтирәкев, ,  — , ) — Россия империясе сәясәтчесе, Уфа губернасыннан Россия империсенең IV Дәүләт думасы депутаты.
## Искәрмәләр
Искәндәр Әхәтев

**Искәндәр Әхәтов** (Искәндәр Шәүкәт улы Әхәтов, ,  — , ) — физик-механик, БР ФА мөхбир әгъзасы (2002), физика-метматика фәннәре докторы (1990), профессор (1992), БРның атказанган фән эшлеклесе (2002).
## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Касыйм Әхмәрев

**Касыйм Әхмәрев** (Касыйм Закир улы Әхмәрев, ,  — , ) — телләр белгече, филолгия фәннәре докторы (1963), профессор (1965), рус-башкорт (1948) һәм башкорт-рус (1958) сүзлекләрен төзүче.
Вил Бәкирев

**Вил Бәкирев** (Вил Сәүбән улы Бәкиров, ,  — , ) — СССР һәм Украина иҗтимагыятьчесе, иҗтимгыять фәннәре докторы, профессор, Украина ФА академигы (2012), Украина милли педагогия фәннәре академиясенең мөхбир әгъзасы (2006), Харьков милли университеты ректоры (1998 елдан).
Николай Барсов

**Николай Павлович Барсов** ( 1839 - 1889 ) - Россия тарихчысы, Россия тарихи географиясенә нигез салучыларның берсе.

## Биографиясе
Николай Павлович Барсов 1839 елның 27 апрелендә (9 майында)  Болховта туган. 1861 елда Санкт-Петербург университетының тарих һәм филология факультетын тәмамлый. 1862 елның башында ул   " Санкт-Петербургские ведомости " газетасы мөхәррире А.А.Краевскийның , нигездә, славян җирләрендә, халык училищелары мәсьәләләрен тикчерү өчен  Австриягә корреспондент булып китү тәкъдимен кабул итә. Аның хатлары  игътибарны җәлеп итә, һәм шул ук елның августында авторны Мәгариф министрлыгы  шул ук максат белән Рәсәйнең көньяк-көнбатыш өлешенә, сәяхәтне дәвам итәргә тәкъдим итә, аңа киләсе ел ярым багышлана.   Барсовның  күзәтүләре нәтиҗәләре  «Школы на Волыни и Подолии в 1862 году» һәм  «Народные училища в Юго-Западном крае» (, 1864) әсәрләрендә бастырылып чыга  , алар аерым китап булып чыга.

1864 елда Барсов Вилен уку округына  тарих һәм география укытучысы  итеп билгеләнә — округның төрле урта уку йортларында тарих һәм география укытучысы булып эшли;  1869 елда авыруы  буенча  отставкага чыга. Бу вакыт эчендә Барсов  «Материалы для историко-географического словаря Древней Руси» (Вильна, 1865) нәшер итә, алар  1869 елда аны рус тарихы кафедрасы буенча стипендиат-кандидат итеп теркәгән Петербург университеты игътибарын жәлеп итә. 1871 елда стипендия срогы тәмамланганнан соң, Барсов Варшава университеты китапханәчесе итеп билгеләнә, ә киләсе елдан университетта рус тарихы һәм борынгы рус тарихы буенча лекцияләр укый башлый,  1889 елга кадәр эшли, авырып киткәннән соң, ординар профессор исемендә отставкага чыга (1888 елда расланган).

1874 елда Барсов «Очерки русской исторической географии. География начальной летописи» кыйммәтле диссертациясе өчен  Петербург  университеты тарафыннан магистр дәрәжәсен ала, ул шулай ук  Уваров премиясенә лаек була (Варшава: тибы. Варшавск. учеб. россия олимпия комитеты, 1873. — 180, LXXV; 2-е изд., испр. һәм өстәмә алф. указы. — Варшава: Тибы. К. Ковалевского, 1885).

Н. П. Барсовның шулай ук  эшләре:

* 
* 
* Разбор сочинений Е. Огородникова: «Мурманский и Терский берега по книге Большого чертежа». СПб., 1869, и «Прибрежья Ледовитого и Белого морей по книге Большого чертежа». СПб., 1877 г. — тип. Имп. Акад. наук, 1879. — 29 с.

1889 елның 23 ноябрендә (5 декабрь) Варшавада вафат була.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* Барсов, Николай Павлович // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913.

## Сылтамалар

* Барсов Николай Павлович На сайте «Руниверс».

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Варшавада вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1889 елда вафатлар
Төркем:5 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1839 елда туганнар
Төркем:9 май көнне туганнар
Гайсә Барханоев

**Гайсә Барханоев** (Гайсә Габбас улы Барханоев, ,  — , ) — рәссам-пейзажчы, шагыйрь. Ингушетиянең халык рәссамы (2002).
Николай Безносов

**Николай Безносов** (Николай Никита улы Безносов, ,  — , ) — тренер. РСФСРның атказанган тренеры (1961), бөтен СССР категорияле хөкемче. БАССРныд атказанган мәдәният хезмәткәре (1976). Ике төр чаңгы ярышы буенча СССР Кубогының бронза призёры (1952), РСФСР чемпионатларының көмеш (1950) һәм бронза (1953) призёры.
Әлфия Бикбаева

**Әлфия Бикбаева** (Әлфия Исхак кызы Бикбаева, ,  — , ) — отоларинголог, БР ФА шәрәфле академигы, профессор (1970), БАССР саулык саклау министрлыгының баш отоларингологы (1966-1991), медицина фәннәре докторы (1970), РСФСРның (1985) һәм БАССРның (1976) атказанган фән эшлеклесе.
## Искәрмәләр
Анатолий Соловьяненко

**Анатолий Соловьяненко** — опера җырчысы (тенор). ССРБның халык артисты (1975).

Төркем:Җырчылар
Илья Бондаренко

**Илья Бондаренко** (Илья Евграф улы Бондаренко, ,  — , ) — рус һәм Совет архитекторы, реставрацияче, архитектура назариячесе һәм сәнгать белгече, 1905-1917 елларда иске йолачылар гыйбадәтханәләрен төзү белән билгеле.
## Искәрмәләр
Николай Богданович

**Николай Богданович** (Николай Модест улы Богданович, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1903), Ломжа (1887-1890), Лифләндия (1890-1892) вице-губернаторы, Тубыл (1892-1896) һәм Уфа (1896-1903) губернаторы.
Андрей Болтнев

**Андрей Болтнев** (Андрей Николай улы Болтнев, ,  — , ) — СССР һәм РФ театр һәм кино актеры, бертуган Васильевлар исемендәге РСФСР дәүләт премиясе лауреаты (1986).
Аркадий Бухов

**Аркади Бухов** (Аркади Сергей улы Бухов, ,  — , ) — рус Совет язучысы, сатирик, фельетончы.
Владимир Быков

**Владимир Быков** (Владимир Виктор улы Быков, ,  — , ) — СССР хоккейчесе, тренер, «Салават Юлаев» клубының баш тренеры (1999-2000).