open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шамил Шәмгунов

**Шамил Саиф улы Шәмгунов** (21 апрель 1955, Лениногорск, ТАССР, Россия Федерациясе) —  Баянчы, доцент, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе, республика, бөтенроссия һәм халыкара фестивальләр һәм конкурслар лауреаты.
## Тәрҗемәи хәле
Шамил Шәмгунов 1955 елның 21 апрелендә Лениногорск шәһәрендә туган. 1975 елда Ф. Яруллин исемендәге Әлмәт музыка училищесын тәмамлаган. 1981 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлаган. Уку елларында башкорт педагогия һем авыл худалыгы институтларынып бию ансамбльлеренде концертмейстер булып эшли, Уфа шеһеренде музыка тербиясе мектебенде баян классы буенча укыта. Институтны тәмамлаганнан соң Әлмәт музыка училищесына җибәрелә. Әлмәттә 1981-2000 елларда (тәнәфесләр белән) эшли. Училищеда баян классы, дирижерлык һәм инструментлау классы буенча укыта. 1989-1990 елларда училище директоры була. 1996 елдан сәнгать җитәкчесе. 1998 елдан башлап Әлмәт район мәдәният йорты директоры яңа бина төзү һәм аның территориясен төзекләндерү өчен күп көч куйды.
## Иҗаты
«Сәләт»милли-мәдәни үзәгенең инструменталь ансамбле җитәкчесе һәм дирижеры. Училищеда эшен дирижер һәм башкаручы белән бергә алып бара. Ул «Ветеран» шәһәр клубы хоры белән җитәкчелек итте, «Нефтьче» мәдәният йорты, район мәдәният йорты белән хезмәттәшлек итте, анда агитбригадалар составында эш алып барды, иҗат коллективларын, җырчыларны, солистларны музыкаль яктан озата барды. «Зәй буенда» оркестры өчен әсәр, «Әнисә» татар халык җыры темасына парафраз язган.
### Җирле шагыйрьләр шигырьләренә популяр эстрада җырлары

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе
* Республика, бөтенроссия һәм халыкара фестивальләр һәм конкурслар лауреаты
## Шулай ук карагыз
### Тәнкыйть

## Чыганаклар
*Милли-мәдәни үзәге ансамбле-фестиваль лауреаты // Замандаш. 1997, 23 май; 
*Музыка һәм сәнгать теле дуслыкны ныгытты // Шәһри Казан. 2013, 26 нояб.; 
*Арсланова Ф. // Татарстан Республикасы Дәүләт җыр һәм бию ансамбле // Казан, 2007; 
*Татар баянчылары. Төзүче К. Сатиев: ТКИ, 2015; 
*Яңадан «Русь " бөтен тавышка яңгырый // Безнең Яшел Үзән. 2017

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Лениногорскида туганнар
Рәмилә Ходайголова

**Ходайголова Рәмилә Нигъмәтҗан кызы** (12 октябрь 1942 ел) — театр актеры. 1967 елдан ССРБ Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы. Башкорт АССРның халык артисты (1989).
## Биографиясе
Рәмилә Нигъмәтҗан кызы Ходайголова 1942 елның 12 октябрендә Башкорт АССРның Дәүләкән районы Дүртөйле авылында туган.

1964 елда Уфа сәнгать училищесын (Г. Г. Гыйләҗев курсы) тәмамлагач, 1972 елга кадәр һәм 1974 елдан алып Арыслан Мөбәрәков исемендәге Сибай башкорт дәүләт драма театрында эшли. Театр труппасы еш кына Татарстан буенча гастрольләрдә йөри. 
## Рольләре
Мәдинә («Җәяүле Мәхмүт», Мостай Кәрим) 

Мария («Соңгы адым», А. Дударев) 

Мөглифә («Бәхеткә качканнар», Таңчулпан Гарипова).  

Авыр һәм фаҗигале язмышлы хатын-кыз образлары: 

Шәфәкъ («Ай тотылган төндә»; дебют, 1964) 

Асель («Кызыл яулыклы тирәккәем», Чыңгыз Айтматов), 

Нурия («Аккош җыры» , Баязит Бикбай) 

Илбикә («Ана хөкеме», Әнгам Атнабаев) 

Сания («Төн, яки Һәдия белән Рәми», Наил Гаетбай),  

Мәхмүзә («Кодагый», Баязит Бикбай һәм Заһир Исмәгыйлев), 

Сәрби («Башмагым», Таҗи Гыйззәт) 
Мәрфуга карчык («Эһ, буйдаклар, буйдаклар...», Флорид Бүләков).Яшь режиссер Айнур Әскәровның «Энәле» фильмында Әби ролен уйный (2010).
## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Башкорт АССРның халык артисты (1989)
* Башкорт АССРның атказанган артисты (1978)
* Һәдия Дәүләтшина роле өчен Республика театр сәнгате смотрында Бәдәр Йосыпова исемендәге Театр эшлеклеләре берлегенең премиясе (1994).
* «Театр язы» Республика  фестивалендә «Иң яхшы хатын-кыз роле» номинациясендә приз (2005).
## Сылтамалар
* Тамашага бай Сибай 
* Башкортстанның халык артисткасы Рәмилә Ходайголова: «МӘХӘББӘТКӘ БАШ ЭНЕМ...»
* "Энәле"ле Питерда беләләр! 
* http://almet-rt.ru/news/madniyat/bashkortstannyi-sibay-teatryi-lmtk-kil
Төркем:Дәүләкән районында туганнар
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:12 октябрь көнне туганнар
Фоат Гайсин

**Фоат Мәхмүт Улы Гайсин** (10 сентябрь 1954, Татарстан Республикасы Балык Бистәсе районы Олы Әшнәк авылы, ТАССР, Россия Федерациясе) — журналист, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре.(2000 ел).

## Тәрҗемәи хәле

Фоат Гайсин 1954 елның 10 сентябрендә Татарстан Республикасы Балык Бистәсе районы Олы Әшнәк авылында туган. 1977 елда Казан Дәүләт Университетын тәмамлаган.  В 1977-1982 редактор отдела телерадиокомпании «Татарстан» Казан. 1982 елдан бирле Әлмәттә «Татарстан» ДТРК корпункты мөдире булып эшләгән һәм эшәгән. 2002-2018 елларда «Яңа Гасыр» ТРК төбәк бүлеге директоры. Татарстанның иң зур тележурналистларының берсе, 40 елдан артык телеочерклар, тапшырулар циклларын булдыруга, зур Татарстан нефте кешеләре, республика һәм Көньяк-Көнчыгыш предприятиеләренең хезмәт коллективлары турында актуаль репортажларга багышлады. 

## Иҗаты
Үз геройларының эзләре буенча Коми Республикасының, Көнбатыш Себернең нефть промыселларын йөреп чыкты, татарстанлыларның Себер промыселларында хезмәт вахтасын чагылдырды : «Безнең нефть төбәге», «хезмәттәшлек адресы: Татарстан – Көнбатыш Себер», «Болдыр янында ут», «Авыл көннәре». Нефть тематикасы белән беррәттән, төбәк тормышында җитештерү һәм социаль-мәдәни аспектларны чагылдыра, икътисади үсешнең, торак-коммуналь өлкәдә реформаның актуаль проблемаларын да тирән ачып биргән. Татарстан Республикасы халыкларының замандашларына, мәдәни һәм рухи традицияләренә багышланган якты, истә калырлык тапшырулар булдырган.(«Яңа гасыр» ТРКда Көньяк-Көнчыгышның легендар шәхесләре турында репортажлар циклы).Хроникаль-документаль кино-видеоматериал авторы. 1970 елдан башлап ул 50дән артык документаль, мәгълүмати-публицистик фильм төшергән. Нефть төбәге тарихы буенча аның бай фильмотекасыннан кинохроника кадрлары ММЧда кулланыла Әлмәт районы да, Татарстан Республикасы да, Россия Федерациясе дә электрон массакүләм мәгълүмат чараларының зур өлеше булган.

### Фильмнар

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 2012 - Р. Төхвәтуллин исемендәге премия лауреаты 
* 2014 - И. Винакуров исемендәге премия лауреаты 
* 1999 - «Һөнәре буенча иң яхшы» массакүләм мәгълүмат чаралары иҗат хезмәткәрләре республика конкурсы җиңүчесе
* 1991, 1996, 2003, 2013 - «Рухият» фондының иҗади конкурслары җиңүчесе
* 2014 -  Татарстан Республикасының «Фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнгән
## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

*Э. Харрасова. Тележурналистика - ул журналистика плюс сәнгать / / Хезмәт Байрагы. 2007, 7 май;
*С. Исхакова объектив – көньяк-көнчыгышка / / Хезмәт Байрагы. 2014, 10 сентябрь;
*Ф. Әшнәктән . Әхмәтҗанова / / Ватаным Татарстан. 2014, 10

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Балык Бистәсе районында ттуганнар
Айдар Бикмучев

**Айдар Рөстәм Улы Бикмучев**  (26 август 1983, Дүшәнбе, Таҗик ССР) — галим-уйлап табучы, техник фәннәр кандидаты.

## Тәрҗемәи хәле

1983 елның 26 августта Дүшәнбе шәһәрендә туган.

1958 елда урта Кичүчат авылында  мәктәпне тәмамлаганнан. Лениногорск төзелеш училищесына укырга кергән.

Штукатурчы һөнәрен алып, Әлмәт төзелеш-монтаж идарәсендә эшләгән.

2005 елда Казан дәүләт медицина университетында, А. Н. Туполев исемендәге техник университетта (КНИТУ-КАИ): җылылык, электрокет двигательләре һәм очу аппаратларының энергия урнаштыру факультетында укыган. (бер үк вакытта ике фактта укыган).

2008 елда аспирантураны тәмамлаган. А. Н. Туполев исемендәге КДТУ каршындагы Энергия җайланмаларында (НИИФХП) физика-химия процесслары белән идарә итү һәм диагностика фәнни-тикшеренү институтында кече фәнни хезмәткәр булып эшләгән.

2011 елдан Ю.А. Гагарин исемендәге ЦПК ФДБУнең фәнни хезмәткәре.

## Фәнни эшчәнлек
Пилотлы космонавтика белән шөгыльләнә, «Союз МС» транспорт пилотлаштыру корабы буенча Космонавтлар инструкторы булып тора.

### фәнни эшләр авторы

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 2008 - «УМНИК» конкурсы җиңүчесе
* 2008 - «Идея-1000» конкурсы җиңүчесе
* 2008, 2010 -  «Татарстан Республикасы өчен 50 иң яхшы идея» конкурсы җиңүчесе

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
1. Гади Әлмәт егете тормышын космоска багышлады Тулырак мәгълүмат

2. Совет кешесенең батырлыгы беркемне дә битараф калдырмады

3. кешесенең батырлыгы беркемне дә битараф калдырмады ХКС-64 экипажы корабльне станция
Фәрит Галиев

**Фәрит Рөстәм улы Галиев** (*[[29 ноябрь]] [[1947 ел|1947]]; [[Октябрьски|Октябрьский]], [[Башкорт АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]] — [[10 декабрь]] [[2013 ел|2013]], [[Әлмәт]], [[Татарстан]], [[Россия Федерациясе]]*) — педагог, баянчы, инструменталь пьесалар, эстрада җырлары иҗат итүче. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1992).

## Тәрҗемәи хәле

1947 елның 29 ноябрьдә Октябрьский шәһәрендә туган. 1968 елда Баян классы буенча Әлмәт музыка училищесын тәмамлый һәм шул ук уку йортына педагог итеп җибәрелә (анда тормыштан киткәнче эшләгән). Бер үк вакытта Казан консерваториясендә укый (читтән торып); 1975 елда тәмамланган. Училищеда эшләү дәверендә уңышлы музыкант һәм педагог булган, укучылар плеядасы тәрбияләгән. 2003 елда вафат була.

## Иҗаты
Укытучы булып эшләгән чорда укучыларның башкару күнекмәләрен үстерү максатыннан баян өчен музыкаль этюдлар иҗат иткән; соңрак концерт пьесалары һәм баян өчен эшкәртмәләр иҗат итә башлаган. 1996 елдан башлап, 1990-2000 еллар башында Әлмәт композиторлары җитәкчесе буларак, җыр иҗаты белән актив шөгыльләнгән. 1970-1990 елларда «Нефтьчеләр» Техника йортының кече залы сәхнәсендә үткәрелгән классик музыка концертларының инициаторы һәм оештыручысы була (хәзерге вакытта бинада Әлмәт татар драма театры урнашкан).  Әлмәт музыкантларыннан тыш, ул Мәскәүдән, Россиянең башка шәһәрләреннән дә зур башкаручыларны чакырган.
## Музыкаль әсәрләр

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 1992 ― Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Фарид Галеев // Әлмәт җырлый. Т.2. Казань: Гран Дан, 2003; 
* *[[Илүсә Нәбиуллина|Нәбиуллина И.]]* Гармунчы // «Әлмәт таңнары», 1994, 11 декабрь.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Әлмәт музыка көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Баянчылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Фәйзә Бекмуратова

**Фәйзә Ибраһим Кызы Бекмуратова**  (20 гыйнвар 1944,  Арча районы Иске Иябаш авылы, ТАССР, Россия Федерациясе) — драматик актриса, ТАССРның халык һәм атказанган (2014)  артисты.
## Тәрҗемәи хәле

1964 елның 20 гыйнварында Арча районы Иске Иябаш авылы туган.Театрда 1985-1988 елларда һәм 2002 елдан бирле эшләгән. 

## Иҗаты

Театр сәхнәсендә 30дан артык роль уйналды. Театр осталарының иң яхшы традицияләрен дәвам итә, актерлык иҗатын үстерүгә өлеш кертә.
### Театрда роле

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 2014 - Татарстан Республикасының атказанган артисты
## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

1. Хәйбриева А.хатын – кызның төп роле-хатын һәм әни булу // Хезмәт Байрагы. 2014, 7 февраль.; 

2. Бикморатова Фәймә Ибраһим кызы / / Әлмәт татар драма театры. Төзүчеләр: Д. Гыймранова, Ә.Таһирова, Ф.Исмәгыйлева, Р. Мөхәммәтҗанова. 2014;

3. Ганиева Н.н. Актриса исемле булды // Әлмәт таңнары. 2014, 11 апр.;Ф Хәсәнова .язмыш өлешенә тигән бәхетеннән бик канәгать // Әлмәт хәбәрләре. 2014, 3 апр.;

4.  Хәбибуллина Л.язмыш артисты гел шатлыктан тормый // Шәһри Казан. 2014, 9 гыйнвар.

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Арск районында туганнар
Алсу Тарханова

**Алсу Габдрахман кызы Тарханова** (1953 елның 3 гыйнвары, Яуширмә, Чистай районы, Татарстан АССР, ССРБ) — Татарстан сәясәтчесе. VI чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты (2019 елдан). «Бердәм Россия» партиясе әгъзасы. Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре. Юридик фәннәр кандидаты.

## Тормыш юлы
Алсу Тарханова 1953 елның 3 гыйнварында Татарстан АССРның Чистай районы Яуширмә авылында туа. Мәскәү гуманитар-икътисад институтын тәмамлый.

2007 елда Казан федераль университетында «Россия Федерациясе субъектлары дәүләт хакимиятенең закон чыгару (вәкиллекле) органнарында килештерү процедуралары (Татарстан Республикасы мисалында)» темасы буенча кандидатлык диссертациясен яклый.

2006—2012 еллардаТатарстан Республикасы Дәүләт Советының законлылык һәм хокук тәртибе комитеты эшчәнлеген тәэмин итү бүлеге мөдире. 2012 елдан «Татарстан — яңа гасыр» республика иҗтимагый хәрәкәтенең югары совет башкарма комитеты рәисе. 2019 елның сентябрендә «Бердәм Россия» партиясе исемлекләре буенча VI нчы чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты итеп сайна. Дәүләт Советында  Законлылык һәм хокук тәртибе комитеты һәм «Мәрхәмәт – Милосердие» хатын-кыз депутатлар берләшмәсе әгъзасы була.

## Бүләкләр

* Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре;
* «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале (2018).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Татарстан Республикасы Дәүләт Советы рәсми сайтында **[https://gossov.tatarstan.ru/tat/structure/deputaty?person_id=145&deputy_id=197 Алсу Габдрахман кызы Тарханова] **
* «Бердәм Россия» партиясе рәсми сайтында.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 6 нчы чакырылыш депутатлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Юридик фәннәр кандидатлары
Төркем:«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены кавалерлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Абдулла Йосыпов

**Абдулла Фаткулла Улы Йосыпов**  (15 сентябрь 1899-24 октябрь 1899,  Урал өязе, Бурили авылы, Россия Федерациясе — Казан)- драма актеры, режиссер, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе.1957 ел

## Тәрҗемәи хәле

1899 елның 15 сентябрьдә Урал өязе Бурили авылында туган.

1958 елда урта мәктәпне тәмамлаганнан. Лениногорск төзелеш училищесына укырга кергән. Штукатурчы һөнәрен алып, Әлмәт төзелеш-монтаж идарәсендә эшләгән.
 
1929 елда Казан сәнгать-театр техникумының театр бүлеген тәмамланган.

1919-1923 елларда В.И. Чапаев дивизиясендә Кызыл Армия сафларында хезмәт иткән.

1929 елда актер һәм режиссер итеп Мәскәү татар эшче театрына җибәрелә.

1932 елда Ленинград татар театрының сәнгать җитәкчесе, аннары Әстерхан татар театрының баш режиссеры булган.

1938-1942 елларда Сталинград өлкәсендә Камыш рус драма театры җитәкчесе булып эшләгән.

1942 елдан Бөек Ватан сугышында катнашкан.

1945-1946 елларда Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры каршындагы драма студиясенең сәнгать җитәкчесе булган.

1948-1963 елларда Татар академия театрының режиссеры.

1963-1966 елларда Әлмәт татар драма театрының баш режиссеры.

## Иҗаты
Театр тарихында тирән эз калдырды. Татар классик драматургиясе традицияләрен һәм заманча пьесаларны яклаган. Абдулла Фаткулла Улы Йосыпов19 спектакль куйды.

### Кәмит

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 1966 - ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе.
* «Почет Билгесе» ордены, медальләр белән бүләкләнә.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

* Илялова И. Камал исемендәге Театр. К., 1986;
*Ул ук. Абдулла Фаткулла улы Йосыпов/ / Татар энциклопедиясе. Т. 6. К., 2014;
*Әлмәт татар дәүләт театры / / Татар театрлар. К., 1975;
*Әлмәт татар дәүләт драма театры. Төзүчеләр: Д. Гыймранова, Ә.Таһирова, Ф.Исмәгыйлева, Р. Мөхәммәтҗанова. К., 2014;
*Рәхимов Җ. Әлмәт татар дәүләт драма театры. 50 чыршы. Әлмәт, 1994

Төркем:Татар артистлары
Ирек Бәдретдинов

**Ирек Зәкиҗан Улы Бәдретдинов**(1 июнь 1943, Азнакай районы, ТАССР, Россия Федерациясе) — журналист, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре.1995 ел.

## Тәрҗемәи хәле

1943 елның 1 июньдә Азнакай районының ТАССРның Азнакай районы Уразай авылында туган.

1973 елда Казан дәүләт университетын тәмамлаган.

1979 елда Ленинград югары партия мәктәбен тәмамлаган.

1961-1968 елларда колхозда эшләгән. Азнакай районы энгельсәсе Азнакай шәһәре типографиясендә басмачы, механик булып эшләгән.

1968-1977 елларда тәрҗемәче, өлкән әдәби хезмәткәр, Азнакай районының «Маяк» газетасы редакциясендә бүлек мөдире булып эшләгән.

1979 елда Казанга күчеп килгән. Тәрҗемәче, тәрҗемәләр бүлеге мөдире, «Коммунист Татарии» журналы редакциясенең җаваплы секретаре урынбасары (1979-1991).

1992-1993 елларда-тәрҗемәләр секторы мөдире, «Татарстан хәбәрләре» газетасының Азнакай төбәге буенча үз корреспонденты.

1993 елдан Әлмәткә күчеп килә, «Татарстан нефтьчесе» газетасының баш мөхәррире булып эшли (1993-2005). 

## Иҗаты
Шәһәр, район, төбәк, тармак һәм республика басмаларында социаль-сәяси тематика, профсоюз тормышы вакыйгалары, нефтьчеләр, төзүчеләр, предприятие җитәкчеләре, якташлар, азнакайлылар турында очерклар бастырган.  

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 2004 - «Россия Профсоюзларына 100 ел» медальләре белән бүләкләнгән.
* 2005 - «Матбугатта аналитик һәм проблемалы материаллар сериясе өчен» номинациясендә Дипломант.
* 2005 - «ягулык-энергетика комплексы проблемалары буенча иң яхшы публикация» 12 халыкара конкурсы лауреаты.
* 2005 -  «ПЕГАЗ» ("Retrolium, Energy, Gaz") энергия журналистикасы бөтенроссия иҗтимагый академиясе лауреаты.
* 2007 -  «Бәллүр каләм – Бәллүр каләм» республика журналистлар премиясе лауреаты.
* 2001 - «Проза» номинациясендә Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районының М. Хәсәнов исемендәге премиягә лаек булды.
* 2004 - «Россия Профсоюзларына 100 ел» медальләре белән бүләкләнгән.
* 2013 -  Татарстанда 3 миллиард тонна нефть чыгару уңаеннан.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

*Подъячева Л.аның тормыш принцибы // Хезмәт Байрагы. 2003, 9 июль; 
* Тютюгина А.Талант, газетага бирелгән // нефть хәбәрләре. 2013, 6 июль; 
*Әхмәдиев Н.Алты тапкыр ун яки ике тапкыр утыз // Хәзинә. 2003, 5 июль;
*Юнысова А.Казаннарда син булмагач // Ватаным Татарстан. 2003, 11 июль.

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Азнакай районында туганнар
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Гөлнара Мөҗипова

**Гөлнара Альберт кызы Мөҗипова** (1972 елның 10 мае) — Татарстан сәясәтчесе. VI чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты (2019—2020). «Бердәм Россия» партиясе әгъзасы.

## Тормыш юлы
Гөлнара Мөҗипова 1972 елның 10 маенда туа. 1989 елдан 1990 елга кадәр Түбән Кама шәһәренең 300 нче номерлы даруханәсендә санитарка булып эшли. 1995 елда Алабуга дәүләт педагогия институтын тәмамлый.

1996—2003 елларда «Түбән Кама шин» ААҖ техник бүлеге тәрҗемәчесе була. 2000 елдан «Түбән Кама нефть эшкәртү заводы» ААҖндә эшли: техник бүлеге тәрҗемәчесе (2000—2003), 1 категорияле инженер (яшьләр белән эшләү буенча) (2003—2005), беркетмә бүлегенең 1 категорияле белгече (2005—2007). 2007 елдан 2012 елга кадәр — «ТАНЕКО» ААҖ бүлек башлыгы. 2012 елдан «ТАНЕКО» АҖ профком рәисе. 2020 елда, Санкт-Петербург шәһәренә даими яшәү өчен күчеп китү сәбәпле, Гөлнара Мөҗипова профком рәисе вазифасыннан китә.

Түбән Кама шәһәр Советы депутаты итеп ике тапкыр сайана: II чакырылыш (2013—2015 ) һәм III чакырылыш (2015—2019). 2019 елның сентябрендә 24 нче номерлы бермандатлы сайлау округы буенча VI нчы чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты итеп сайна. Дәүләт Советында социаль сәясәт комитеты һәм «Мәрхәмәт – Милосердие» хатын-кыз депутатлар берләшмәсе әгъзасы була. 2020 елның 23 декабрендә вәкаләтләрен вакытыннан алда туктата.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Татарстан Республикасы Дәүләт Советы рәсми сайтында '''Мөҗипова Гөлнара Альберт кызы''' .
* «Бердәм Россия» партиясе рәсми сайтында.

Төркем:Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 6 нчы чакырылыш депутатлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Ядкар Шакиров

**Ядкар Габдулла Улы Шакиров** (2 гыйнвар 1948,Федосеевка авылы,Лениногорск районы, ТАССР, Россия Федерациясе)—укытучы, Татарстан Республикасының атказанган укытучысы .1998 ел.

## Биографиясе

1948 елның 2 гыйнварында  Лениногорск районының Федоровка авыл җирлегендә туган. 1970 елда Алабуга дәүләт педагогия институтын тәмамлаган . Чирмешән районы Иске Үтәмеш авылында (1969-1971) математика укытучысы булып эшләгән. 1972 елдан Әлмәттә: 16 нчы урта мәктәптә (1972-78), 4 нче урта мәктәптә (1978-1988), интернат-мәктәптә  (1988-98), татар гимназиядә (хәзер 1 нче гимназия) директор булып эшләгән.

## Үзенчәлек
Аның турыдан-туры катнашында гимназиядә Р.Фәхреддин исемендәге музее ачылган (1999). Педагогик коллективның һөнәри үсешенә аерым игътибар биргән, эш дәрәҗәсен югары дәрәҗәгә күтәргән, милли уку йортының абруен күтәрүгә ярдәм иткән. Аның җитәкчелегендә гимназия «Ел мәктәбе» шәһәр конкурсында (2005), «Мәгариф» өстенлекле милли проекты кысаларында инновацион белем бирү программаларын гамәлгә ашыручы мәгариф учреждениеләре конкурсларында (2006 ел һәм 2007 ел) җиңүче булды (1 млн.сумлык грант алды). Гимназия «Россиянең алдынгы мәгариф учреждениеләре» Милли реестрына кертелгән (2009 ел).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 2008 - А.С. Макаренко исемендәге медаль белән бүләкләнгән
* 1998 - Татарстан Республикасының атказанган укытучысы
* 1990 - Халык мәгарифе отличнигы
* 1990 - Хезмәт ветераны

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

1. Кәримова л.З., Исмәгыйлева Ф. Б. «үсештә милли мәгариф» методик кулланмасы, Әлмәт, 2004

2. Шакиров я. Г. «Ризаэддин Фәхреддин исеменә тугры калып»; 

3. «Туган тел-рухи хәзинә» методик җыентыгы, Әлмәт, 2006.

## Моны да карагыз
Ядкар Габдулла Улы Шакиров

Төркем:Татар укытучылар
Гүзәлия Сафина

**Гүзәлия Мөхәррәм кызы Сафина** (1955 елның 20 августы, Кызыл Чишмә авылы, Батыр районы, Чуаш АССР, ССРБ) —  «ТАИФ» компанияләре төркеме генераль директорының икътисад һәм финанс буенча урынбасары.

## Тормыш юлы
Гүзәлия Сафина 1955 елның 20 августында Чуаш АССРның Батыр районы Кызыл Чишмә авылында туа. 1977 елда Казан финанс-икътисад институтын тәмамлый. Югары уку йортын тәмамлагач, юллама буенча Әлмәттә «Радиоприбор» заводына хисапчы булып эшкә урнаша. Соңрак икътисадчы һәм өлкән икътисадчы була.

1980 елдан Бөтенсоюз насос машина төзелеше фәнни-тикшеренү институтының план-икътисад бүлеге инженеры булып эшли, 1986 елдан Казан сәнгать эшләнмәләре фабрикасының баш бухгалтеры була. 1989 елда ТАтарстан АССР Дәүләт агросәнәгать комитетының республика мәгълүмат-исәпләү үзәгенә эшкә күчә. Башта икътисадчы, аннары әйдәп баручы хисапчы була. 1991 елда «Казан» тышкы сәүдә фәнни-җитештерү берләшмәсендә баш хисапчы вазыйфасын били. 1995 елдан бирле – «ТАИФ» компанияләре төркеме генераль директорының икътисад һәм финанс буенча урынбасары.

Аңа «ТАИФ» АҖнең 4,5% күләмендәге акцияләре карый. Шулай ук Казанның «Аверс» банкы акционеры (акцияләрнең 4,81%). 

Ел саен Forbes журналы мәгълүматлары буенча, Россиянең иң бай хатын-кызлары рейтингына керә. 2020 елда Россиянең иң бай 25 хатын-кызлар арасында 15 урында урнаша, шул ук вакытта аның байлыгы 300 млн долларга бәяләнә.

## Бүләкләр

* 2002 — Татарстан Республикасының Атказанган икътисадчысы;
* 2015 — Россия Федерациясенең Атказанган икътисадчысы;
* 2005 — «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале;
* 2015 — «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале — *һөнәри эшчәнлегендәге югары казанышлары, күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен;*
* 2017 — «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены;

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Батыр районында туганнар
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Татарстанның атказанган икътисадчылары
Төркем:Русиянең атказанган икътисадчылары
Наил Шәкүров

**Наил Хәер Улы Шәкүров** (2 май 1934,Габдрахман авылы, Әлмәт районыны ТАССР, Россия Федерациясе) — педагог. Татарстан Республикасының атказанган укытучысы .1963 ел
## Тәрҗемәи хәле

1934 елның 2 майда Әлмәт районының Габдрахман авылында туган. 1954 елда Бөгелмә укытучылар институтын тәмамлаган. 1959 елда Казан дәүләт педагогика институтын тәмамлаган. 1954-1959 елларда ТАССРның Калинин районы Пучы урта мәктәбенең физика һәм математика укытучысы булып эшләгән. 1959-1962 елларда эшче яшьләр Карабаш мәктәбенең укытучысы, мөдире булып эшләгән.1968 елда инспектор булып эшләде. 1980-1998 елларда Бөгелмә районы администрациясе каршындагы мәгариф бүлеге мөдире, мәгариф идарәсе башлыгы булып эшләгән.

## Үзенчәлек

Авыл мәктәпләрендә белем бирүнең сыйфатына, педагогларның квалификациясен күтәрүгә, матди базаны ныгытуга, тиешле белемле укытучылар туплауга төп игътибар бирелде. Аның каршында Кече Бөгелмә, Наратлы, Иске Исаково, Кодаш, Татар Димскәсе, Вязовка, Тауасты, Яңа Сумароково, Ростовка, Петровка,  авыл җирлекләрендә мәктәп һәм мәктәпкәчә учреждениеләрнең типлаштырылган биналары төзелде. 1990 елда Бөгелмә районы республикада матди-техник тәэмин итү һәм педагогик кадрлар белән тәэмин итү буенча иң яхшылардан санала. Аның җитәкчелегендә РСФСРның атказанган укытучысы исеме, 2 укытучыга, 4 укытучыга, 10 кешегә «халык мәгарифе отличнигы» билгесе бирелде. 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 1963 -1966 -  Ш. исеме РК һәм профсоюз ГК Мактау Китабына кертелгән
* 1973 - Социаль ярыш җиңүчесе
* 1976 -  9 нчы бишьеллык ударнигы
* 1984 - «В. И. Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан «Фидакарь хезмәт өчен», «хезмәт ветераны» медальләре белән бүләкләнгән
* 1994 - Татарстан Республикасы Мактау грамотасы
## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

Наил Хәер Улы Шәкүров

Төркем:татар педагоглары
Рафаэль Әскаров

**Әскаров Рафаэль Әкбәр улы** – юрист

## Юрист белгечлеге алуы
1929 елның 20 ноябрендә Арбор авылында туган. Арбор җидееллык мәктәбеннән соң Балтач урта мәктәбендә укып, аны 1948 елда тәмамлый һәм шул ук елны Казан юридик институтына укырга керә. 1952 елда институтны тәмамлап юрист белгечлеге ала, Ярославль  өлкәсенә Дәүләт куркынычсызлыгы системасына эшкә җибәрелә.

## Укытучылык хезмәте
Әмма 1953 елда ук аннан туган ягына кайта,  Чепья урта мәктәбендә балалар укыта. 1957-1958 елларда кыска вакыт партиянең Чепья район комитетында агитация-пропаганда бүлеге мөдире урынбасары булып эшләп ала.

## Район прокуроры ярдәмчесе
1958 елның маенда Р.Ә. Әскаров Балтач район прокуроры ярдәмчесе итеп билгеләнә. Аннан соң Красный Бор (1960), Ютазы (1960-1963), Бөгелмә (1963-1965), Баулы (1965-1971) районнары прокуроры булып эшли. 1971-1976 елларда Яр Чаллы шәһәре прокуроры була.

## Республика прокуроры ярдәмчесе дәрәҗәсенә кадәр күтәрелү
Республикабыз районнары прокуратура органнарында эшләп зур тәҗрибә туплаган инициативалы һәм югары эрудицияле юрист Р.Ә. Әскаров 1976 елда Татарстан Республикасы прокуроры урынбасары – тикшерү идарәсе начальнигы итеп билгеләнә. 1985-1990 елларда— Татарстан Республикасы прокуроры урынбасары.

## Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исемнәре
Республикада хокук тәртибен ныгытудагы олы хезмәтләре өчен Р.Ә. Әскаров 1976 елда Хезмәт Кызыл Байрагы ордены, медальләр белән бүләкләнде. 1982 елда аңа РСФСРның атказанган юристы дигән дәрәҗәле исем бирелде.

Казан шәһәрендә яши.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Дава күле

**Дава күле** (Тибет телендә: ཟླ་བ་མཚོ, Wylie: zla ba mtsho; Кытай телендә: 达瓦措; pinyin: Dáwă Cuò) яки **Давацо** ул Кытайның Тибет Автономияле Регионында Нгари Префектурасында Коцен Даирәсендә күл. Ул Коцен шәһәрчегеннән берничә километр төньяк-көнбатышта урнашкан. Аның төньяк-көнбатыш яры янында Дасионг авылы урнашкан. Күл исеме Тибет телендә "Ай күле" дигәнне аңлата.
Төркем:Тибет
Лилия Маврина

**Лилия Николаевна Маврина** (1965 елның 7 августы, Казан, Татарстан АССР, ССРБ) — Татарстан сәясәтчесе. IV, V һәм VI чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты. Татарстан Республикасы Дәүләт Советы секретаре. «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы. Икътисад фәннәре кандидаты.

## Тормыш юлы
Лилия Маврина 1965 елның 7 августында Казанда туа. 1988 елда А.Н. Туполев исемендәге Казан авиация институтын «Инженер-системотехник» белгечлеге буенча тәмамлый. Югары уку йортын тәмамлагач, Казан авиация институтында оештыру эшләре буенча сәркатип урынбасары (1988—1989), ЭВМ кафедрасының ассистенты, өлкән укытучысы (1989—1995)  булып эшли.

1995—1998 елларда — Казан шәһәре администрациясенең аз керемле халык катламнарын социаль яклау идарәсе баш белгече, башлыгы урынбасары. 1998 елдан — «Иске татар бистәсе» тарихи-мәдәни тыюлыгы префектурасында аппарат җитәкчесе — префект урынбасары. 2000 елдан Казан шәһәре мәдәният идарәсе башлыгы урынбасары, 2003 елдан-башлыгы. 2004 елдан Казан администрациясе аппараты җитәкчесе урынбасары, аппаратның оештыру-аналитика идарәсе башлыгы. 2006 елдан — Казан башкарма комитеты аппараты җитәкчесе урынбасары – оештыру идарәсе башлыгы. 2007—2009 елларда — Казан шәһәре муниципаль берәмлеге сайлау комиссиясе рәисе.

2009 елда Татарстан Республикасы Дәүләт Советының IV нче чакырылыш, 2014 елда V нче чакырылыш, 2019 елда VI нче чакырылыш депутаты итеп сайлана. Дәүләт Советы Президиумы һәм «Мәрхәмәт – Милосердие» хатын-кыз депутатлар берләшмәсе әгъзасы.

## Бүләкләр

* 2005 — «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале;
* «Фидакарь хезмәт өчен» медале;
* 2018 — «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале;
* 2018 — Россия Федерациясе Федераль Җыелышының Федерация Советы Мактау грамотасы — *[[Россия|Россия Федерациясендә]] парламентаризмны үстерүдәге һәм Татарстан Республикасы законнарын камилләштерүдәге казанышлар өчен;*
* 2018 — Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Федерация Советының мактау билгесе;
* 2020 — «Казан шәһәре файдасына башкарган фидакарь хезмәт өчен» аерымлык билгесе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Татарстан Республикасы Дәүләт Советы рәсми сайтында **[https://gossov.tatarstan.ru/tat/structure/deputaty?person_id=6&deputy_id=183 Маврина Лилия Николаевна] **

## Моны да карагыз

Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 6 нчы чакырылыш депутатлары
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Хатын-кызлар арасында бокс буенча Әрмәнстан чемпионаты

**Хатын-кызлар арасында бокс буенча [[Әрмәнстан]] чемпионаты**-бокс буенча һәвәскәрләр арасында спорт ярышы. Беренче чемпионат 2010 елда үткәрелде. 3 үлчәү категориясендә 7 спортчы катнашты.

## 2012 елгы хатын-кызлар арасында бокс буенча Әрмәнстан чемпионаты
Ярышлар Ереванда узды, аларда 10 спортчы катнашты.

## 2011 елгы хатын-кызлар арасында бокс буенча Әрмәнстан чемпионаты
Ярышлар Еревандагы «Динамо» спорт залында узды, аларда 14 спортчы катнашты.

## Искәрмәләр

Төркем:Спорт
Төркем:Боксчылар
Әрмәнстанда көрәш

**Әрмәнстанда көрәш** (әрм. ըմբշամարտ *əmbšamart* ) тирән тарихи тамырларга ия. Борынгы заманнардан бирле Әрмән таулыгында көрәш барган.

## Казанышлар
### Олимпия уеннары

#### Грек-рим көрәше

## Искәрмәләр

Төркем:Спорт
Төркем:Көрәш буенча чемпионнар
Төркем:Көрәш
Нур Шакиров

**Нур Хәмзә улы Шакиров** (21 июль 1946 ел, СССР, ТАССР, Арча районы, Иске Кишет) - "Казан медик-инструменталь заводы" АҖ генераль директоры, техник фәннәр кандидаты.

## Биографиясе
Нур Хәмзә улы Шакиров ТАССРның Арча районы Иске Кишет авылында туган.  1969 елда Казан авиация институтын тәмамлый.

1963-1981 елларда - Казан моторлар төзү заводының токарь, мастер, өлкән мастеры, цех башлыгы, җитештерү-диспетчерлык бүлеге башлыгы.
1981-1987 елларда - СССР медмедпромының «Микроинструментлар» махсус конструкторлык бюросы баш инженеры урынбасары, «Мединструмент» фәнни-җитештерү берләшмәсе генераль директорының җитештерү буенча урынбасары.

1987 елдан - "Казан медик-инструменталь заводы" АҖ генераль директоры.

Техник фәннәр кандидаты.
Медицина-техник Фәннәр Академиясенең хакыйкый әгъзасы.
Яңа медицина методикаларын эшләү һәм техник җиһазландыру, персонал белән идарә итү буенча эшләр авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* Хөрмәт Билгесе ордены
* «Хезмәт батырлыгы өчен» медале
* Татарстан Республикасы Мактау грамотасы
* "Казанның 1000 еллыгы истәлегенә" медале (2005 ел)
* «Фидакарь хезмәт өчен» медале (2006 ел) 

## Мавыгулары
Сәясәт, сәнгать әдәбияты, авыл хуҗалыгы җитештерүе белән мавыга.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Деловой центр РТ - интернет-портал TatCenter.ru - Шакиров Нур Хамзинович

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Алмаз Юнысов (1948)

**Алмаз Йосыф улы Юнысов** (21 гыйнвар 1948, Лениногорск районы, Шөгер авылы, ТАССР, Россия Федерациясе) — баянчы, музыка эшлеклесе, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре 1991 ел.

## Тәрҗемәи хәле

1948 елның 21 гыйнварында Лениногорск районы Шөгер авылында туган.

1966-1971 елларда хезмәт юлын Калинин исемендәге мәдәният сарае баянчы булып башлаган.

1977-1980 елларда Казан мәдәният һәм сәнгать Институтын тәмамлаганнан соң, 1977 елда Әлмәт район мәдәният йортына җибәрелә, методист булып эшли. 

1980 елда Нефтьчеләр мәдәният һәм техника сараеның мәдәни-массакүләм эшләр буенча директор урынбасары (1997 елдан «Нефтьче» мәдәният йорты).

1986-2002 елларда директор чакырыла.

"Девон-кредит" банкында (2009 елга кадәр) реклама буенча инженер булып эшли.

Хәзерге вакытта (2011 елдан) «Әлмәтнефть» НГДУсының «Ветеран «хоры музыка җитәкчесе». 

## Иҗаты
Талантлы оештыручы, «Нефтьче» директоры буларак, әлеге мәдәният учагын формалаштыруга зур өлеш кертте.

Ул «Нефтьче» мәдәният йортының алдынгы позицияләрен яулауга ярдәм иткән администраторларның иҗади коллективын булдырды, биредә киң танылган коллективлар - «Татар кичләре» фольклор клубы, соңрак «Аулак ай» дип аталган, рус җырының «Дубравушка» халык хоры, «Һиндстан» интернациональ дуслык клубы, «Рэтро» танышу клубы һ. б. оештырылды. 

1988 елда мәдәният сарае коллективы белән бергә Мәскәүдә (1989-1990), Ригада (1991) һәм башка шәһәрләрдә «Сабантуй» 1 нче фольклор фестивален үткәрүдә катнашкан.

Баянчы буларак, Юнысов күп кенә җырчыларга кушылып җырлады.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 1987 - "Үзешчән сәнгатьтә казанышлары өчен" мактау билгесе
* 1987, 1990- 2 нче һәм 3 нче Бөтенсоюз халык иҗаты фестивале дипломнары
* 2016 - «Балкыш-Сияние» ветераннар смотры  белән бүләкләнгән
* 1991 - Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

1. Нәбиуллина и.Тормыш яме рухи байлыкта // Әлмәт таннары. 2000, 25 май;

2. Подъячева Л.тормыш буенча баян белән // Нефтьче. 2013, 13 февраль

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Лениногорск районында туганнар
Азамат Тимеров

**Тимеров Азамат Камил улы** (14 февраль 1969 ел) — Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясе җырчысы, Башкортстан Республикасының халык артисты (2006).

## Биографиясе
Азамат Камил улы Тимеров 1969 елның 14 февралендә Башкорт АССР-ының Баймак шәһәрендә туган.

1994 елда Уфа сәнгать училищесын тәмамлаган (укытучысы Д. М. Мусин).

1993 елдан Сибай филармониясендә, 2007 елдан — «Мирас» җыр һәм бию фольклор ансамблендә, 2008 елдан Башкорт дәүләт филармониясендә эшли. 2009 елда «Ядкарь» фольклор ансамбле нәфис җитәкчесе була.

Азамат Камил улы татар һәм башкорт халык һәм эстрада җырларын башкаручы буларак билгеле.

## Репертуары
Башкорт халык җырлары: «Абдрахман кантон», «Буранбай», «Камелик», «Кара юрга», «Сибай», «Җаек», «Хисам», «Эскадрон»; башкорт композиторлары Хөсәен Әхмәтов, Х. Ә. Дәүләтов, Рафик Сәлмәнов, Руза Сәхәветдинова, Юлай Үзәнбаев, шулай ук кайбер чит ил композиторлары җырларын уңышлы башкара.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (1997)
* Башкортстан Республикасының халык артисты (2006)
* 1992 елда — «Язгы моңнар» Республика башкорт җырларын башкаручылар конкурсы (Уфа), 1995 елда — «Татар җыры» халыкара конкурсы (Казан), 1996 елда «Ирәндек моңнары» төбәк hawa башкорт халык җырларын башкаручылар конкурсы (Сибай), 2000 елда Кыргызстанның Кара-Күл шәһәрендә үтә торган халыкара фольклор көе конкурсы лауреаты.

## Әдәбият

* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.
* Тимеров Азамат Камил улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Башкорт җырчылары
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1969 елда туганнар
Төркем:14 февраль көнне туганнар
Төркем:Татар җырчылары
Талмас Гарипов

**Гарипов Талмас Мәгъсүм улы** (31 июль 1928 ел — 19 май 2022 ел) — тел белгече, югары мәктәп укытучысы. Башкортстан  Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1991), филология фәннәре докторы (1974), профессор (1979). Россия Федерациясенең (1992) һәм Башкорт АССР-ының (1983) атказанган фән эшлеклесе, Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2003), ССРБ-ның югары белем бирү отличнигы (1979). Бадминтон буенча БАССР-ның беренче чемпионы (1966); 1965-1981 елларда БАССР‑ның бадминтон буенча җыелма командасы тренеры.

## Биографиясе
Талмас Мәгъсүм улы Гарипов Мәскәү шәһәрендә 1928 елның 31 июлендә туган.

1952 елда Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаган. 1956-1965 елларда  СССР Фәннәр Академиясенең Башкортстан филиалы Тарих, тел һәм әдәбият институтында эшли, 1957 елдан гыйльми сәркатиб була, 1960 елдан — сектор мөдире, 1965 елдан — өлкән тикшеренүче.

1966 елдан Октябрьнең 40 еллыгы исемендәге Башкорт дәүләт университетында: 1968 елдан — гомуми тел гыйлеме һәм рус теле кафедрасы, 1977 елдан — рус теле һәм чагыштырма тел гыйлеме кафедрасы мөдире.

1980 елдан — М. Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетында укыта: 2010 елга кадәр гомуми тел гыйлеме кафедрасы мөдире була.

Талмас Гарипов бадминтон буенча БАССР-ның беренче чемпионы (1966); 1965-1981 елларда БАССР-ның бадминтон буенча җыелма командасы тренеры.

2022 елның 19 маенда Уфада 93 яшендә вафат .

## Фәнни эшчәнлеге
Гыйльми тикшеренүләре Урал-Идел буе төрки телләрен чагыштырма-тарихи өйрәнүгә, башкорт теленең грамматикасы, этимологиясе проблемаларына, тел-ара бәйләнешләргә, социолингвистикага, башкорт тел гыйлеме тарихына, шәркыятькә багышланган. Талмас Гарипов тарафыннан башкорт һәм татар телләренең, аларның диалектлары һәм сөйләшләренең фонетикасы, морфологиясе һәм лексикасының уртак билгеләре ачыклана,  550-дән артык фәнни хезмәт авторы.

### Гыйльми хезмәтләре

* Башкирское именное словообразование. Уфа, 1959;
* Грамматика современного башкирского языка. М., 1981 (автор.);
* Семиречье Башкортостана. Семиян словарь. Уфа, 1998;
* Başkirica. Уфа, 2004.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Полвека в науке и просвещении: Публикации К. М. Гарипова и о нем. Уфа, 2003;
* Грунина Э. А. К. М. Гарипов: к 80-летию ученого //Вопросы тюркской филологии. Вып. 8. Материалы Дмитриевский чтение. М., 2009.
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1928 елда туганнар
Төркем:31 июль көнне туганнар
Александр Савельев-Сас

**Савельев-Сас Александр Сергеевич** (26 сентябрь 1932 ел) — чуаш шагыйре, язучы. Халык мәгарифе алдынгысы. М. Трубина, Ф. Кәрим, Авыргазы урын хакимиятенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге премияләр лауреаты. Россия Язучылар берлеге әгъзасы (1994). Хәзерге вакытта Башкортстанда яши һәм эшли.

## Биографиясе
Александр Сергеевич Савельев-Сас 1932 елның 26 сентябрендә Башкорт АССР-ының Авыргазы районындагы Юламан дигән чуаш авылында туа.

Җидееллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, туган колхозында эшли. 1951—1954 елларда хәрби хезмәттә була. Кичке мәктәпне тәмамлап, Стәрлетамак пединститутында югары белем ала.

Туган мәктәбендә укыта, район газетасында эшли.

Күп хикәя һәм повесларын Чебоксарның гәҗит-журналларында бастыра. Аларның иң билгелесе — «Ют арăм» (Чит хатын) повесте. Әдәбият хезмәткәре барлыгы алты китап чыгара.

Язучының әсәрләре рус, татар, башкорт телләренә тәрҗемә ителгән.

Әлеге вакытта Башкортстанда яши һәм эшли.

## Әсәрләре
Китаплары: «Кама пысăкрах» — Кем биегерәк (1975), «Ялти сукмаксем» — Авыл сукмаклары (1981), «Кашкăр сукмакĕ» — Бүре сукмагы (1987), «Шăнкăравлă пĕкĕ» — Дөңгердәүле дуга (1993), «Сăвăсем» — Шигырьлар (2000).

## Әдәбият

* «Чăваш литературно антологийĕ», составители: Д. В. Гордеев, Ю. А. Слэм. Шупашкар, 2003. ISBN 5-7670-1279-2 .

## Сылтамалар

* Про А. С. Савельев-Сас

Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Авыргазы районында туганнар
Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:26 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Фәрит Идрисов

**Идрисов Фәрит Фатыйх улы** (12 июль, 1954 ел; Ырынбур) — хәрби хезмәткәр, дирижер, композитор, югары мәктәп укытучысы. Подполковник. Башкортстан Республикасының халык артисты (1997), Башкортстан Республикасының Дәүләт гимнының музыка авторы.

## Биографиясе
Фәрит Фатыйх улы Идрисов 1954 елның 12 июлендә Ырынбур шәһәрендә туган.
1980 елда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясенең хәрби-дирижерлык факультетын (Россиянең атказанган сәнгать эшмәкәре В. С. Петров классы) тәмамлый. Консерваториядән соң Сембер каласындагы Югары хәрби-команда элемтә училищесына оркестр дирижеры итеп җибәрелә, бу вазифада 1985 елга кадәр хезмәт итә.

1986 елда Фәрит Идрисов Уфа югары хәрби авиацион летчиклар училищесының беренче профессиональ тынлы оркестр оештыра, үзе 1986-1999 елларда оркестрның җитәкчесе һәм баш дирижеры була.

2002 елда Зур театрда Россия Федерациясенең халык артисты, профессор М. Эрмлерда стажировка үтә. Стажировка үткәннән соң 2002 елда Ф. Идрисов Башкорт дәүләт опера һәм балет театры симфоник оркестрына дирижер итеп эшкә чакырыла. Бер вакытта 2004-2010 елларда Башкортстан Республикасының Милли симфоник оркестры дирижеры һәм 2011 елга кадәр Уфа дәүләт сәнгать институты укытучысы булып эшли.

## Иҗаты
Фәрит Фатыйх улы Идрисов «Фауст» (Ш. Гуно), «Бал-маскарад» (Дж. Верди), «Авыл намусы» (П. Маскань) һәм «Кәмитчеләр» (Р. Леонкавалло), «Карбикә» (Н. Римский-Корсаков), «Урал илчеләре» һәм «Акмулла» (Заһир Исмәгыйлев) һәм башка спектакльләрне куюда катнаша.

Моннан тыш, Фәрит Фатыйх улы Идрисов башкорт шагыйрләре сүзләренә иҗат иткән кырыкка якын җыр һәм романс авторы. Башкорт композиторлары әсәрләрен, башкорт халык көйләрен тынлы һәм симфоник оркестр өчен эшкәртә. Рус, башкорт һәм татар композиторларының тынлы һәм симфоник оркестр өчен әсәрләренең аранжировкаларын язган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Иҙрисов Фәрит Фәтих улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 

Төркем:Хәрбиләр
Төркем:Шәхесләр:Башкорт дәүләт опера һәм балет театры
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Ырынбурда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:12 июль көнне туганнар
Вахит Хызыров

**Хызыров Вахит Галибай улы** (16 ноябрь 1965 ел) — җырчы (лирик тенор). 1991 елдан Башкорт дәүләт опера һәм балет театрының хор артисты, 1994 елдан — хәзерге Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясенең солист-вокалисты, шул исәптән 2003-2004 елларда сәнгатьле җитәкчесе, бер үк вакытта 1991 елдан Уфа сәнгать училищесы, 1998-2013 елларда хәзерге Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институты укытучысы. Башкортстан Республикасының халык артисты (2001) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге яшьләр дәүләт премиясе лауреаты (1999).

## Биографиясе
Вахит Галибай улы Хызыров 1965 елның 16 ноябрендә Башкорт АССР-ының Әбҗәлил районы Таштимер авылында музыкаль гаиләдә туган. Алты баланың өчесе профессиональ җырчы булган.

1988 елда Уфа сәнгать училищесын (Джон Мусин класы), 1993 елда — Уфа дәүләт сәнгать институтын (М. Г. Мортазина класы), 2006 елда — Башкортстан Президенты каршындагы дәүләт хезмәте һәм идарәлеге академиясен тәмамлаган.

1988 елдан Уфа агрегат җитештерү берләшмәсенең «Авангард» мәдәният йортының вокаль ансамбле белән җитәкчелек иткән, 1991 елдан — Башкорт дәүләт опера һәм балет театрының хор артисты, 1994 елдан бирле Башкорт дәүләт филармониясендә солист-вокалист булып эшләгән (2003-2004 елларда — матур җитәкчесе), шул ук вакытта 1991 елдан Уфа сәнгать училищесында, 1998 елдан — Уфа сәнгать институтында укыта.

Хызыров Вахит Галибай улы — Мәскәүдә Башкортстан көннәре (1997), Санкт-Петербургта Башкортстан мәдәният көннәре (2001), Идел һәм Урал композиторлары музыка фестивалендә (Мәскәү, 1987; Саранск, 1988; Уфа, 1989) катнаша. Гастрольләр белән Россия буйлап һәм чит илләрдә (Австрия, Алмания, Кытай, Нидерланд, Швейцария һ. б.) була. 

## Иҗаты
Артист репертуарында чит ил (И. С. Бах, А. Дворжак, Д.Каччини һ. б.), рус (А. Е. Варламов, М. И. Глинка, М. П. Мусоргский һ. б.), башкорт (Х. Ф. Әхмәтов, З. Г. Исмәгыйлев, А. М. Кобагошов, Р. М. Хәсәнов һ. б.), татар (С. З. Сәйдәшев, Р. М. Яхин) композиторлары әсәрләре; борынгы романслар, халык җырлары.

Хызыров Вахит Галибай улы Н. Ә. Давытовның әсәрләрен башкаручы беренче җырчы: Р. К. Бикбаев шигырена «Башкортстан монда башлана» вокаль-симфоник циклыннан (2000), С. Әлибай, Ш. Биккол, Н. Нәҗми, Р. Ф. Мифтахов шигырьләре циклында тенор партиясе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
* Г.А.Ишкинина Хызыров Вахит Галибай улы // Башкирская энциклопедия —  Уфа:  ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015-2020. — .
Төркем:Шәхесләр:Башкорт дәүләт опера һәм балет театры
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстан югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары
Төркем:Әбҗәлил районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1965 елда туганнар
Төркем:16 ноябрь көнне туганнар
Фәнис Янышев

**Янышев Фәнис Фатыйх улы** (2 февраль 1950 ел) — журналист, язучы, хуҗалык һәм мәдәният хезмәткәре. Мифтахетдин Акмулла исемендәге бүләк лауреаты (2010). Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2022).

## Биографиясе
Фәнис Фатих улы Янышев 1950 елның 2 февралендә Башкорт АССР-ының Миякә районы Зиреклекүл авылында туган. Тамьян кабиләсе бие, башкорт кенәзе һәм тархан Шагале Шакман варисы.

1957-1961 елларда күрше Колтай-Каран, 1961-1966 елларда Богдан урта мәктәбендә укый.
1970-1972 елларда Совет Армиясе сафында хезмәт итә.

1981 елда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлап, агроном һөнәренә ия була.
1973-1993 елларда районның колхоз һәм совхозларны эшли, җөмһүрият гәзитләренең, «Башкортстан» телерадиокомпаниясенең хәбәрчесе була. 

1993-1996 елларда Чиләбе шәһәрендә нәшер ителүче «ил-йорт» (башкорт телендә), «Дуслык» (татар телендә) өлкә газеталары мөхәррире, Башкортстан Республикасы Милли әдәби музее директоры урынбасары, «Тамаша» журналының баш мөхәррире урынбасары вазифаларын башкара.

2006 елда Мәҗит Гафуриның Уфадагы мемориаль йорт-музее директоры итеп билгеләнә.

Хәзерге вакытта Миякә районы Туксанбай авылындагы Мифтахетдин Акмулла музее директоры.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Мифтахетдин Акмулла исемендәге бүләк лауреаты.
* 2022 ― Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Альфия Аглиуллина*. Писатель Фанис Янышев стал лауреатом премии имени М. Акмуллы (рус.) // Башинформ.рф. — 22.12.2010.
Төркем:Мифтахетдин Акмулла премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Миякә районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:2 февраль көнне туганнар
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре