open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тумыштагы ретиношизис

**Тумыштагы ретиношизис** ике яклы макулопатия белән бергә 50% пациентта периферияле ретиношизис белән сыйфатлана. Төп кимчелек Мюллер күзәнәкләрендә урнаша, бу челтәркатлауның нерв җепселләре катламы калган сенсорлы өлешеннән аерылуына китерә. Монда тумыштагы ретиношизисның булдырылганнан (картлык) аермасы да, ансында аерылу тышкы тоташтыргыч катлам дәрәҗәсендә барлыкка килә.

1.	**Нәселдәнлек төре** — RS1 гены җәлеп ителү белән Х-хромосома белән бәйле.

2.	5 һәм 10 яшь арасында макулопатия өчен уку кыенлыгы белән **билгеләнә**. Чир сирәгрәк иртә балачакта кылыйлык яки нистагм белән үскән периферия ретиношизисы белән бергә була, пыяласыман җисемгә еш кан савулар белән.

3.	**Фовеаль шизис** радиаль сырлар сыман («велосипед тәгәрмәче») (рәс. 18.27а) нәфис кистасыман аралыклар булу белән сыйфатлана, кызылсыз яктылыкта тикшергәндә яхшырак күренә. Вакыт белән радиаль җыерчыклар чагылганлыгы кимеп нәтиҗәсендә тупас фовеаль рефлекс калдыра.

4.	**Периферия шизисы** күбесенчә аскы чигә квадрантын зарарлый. Шизис киңәйми, ләкин түбәндәге икенчел үзгәрешләргә дучар була ала.

•	Эчке чик мембранасы һәм нерв җепселләре катламыннан торган эчке катламда оваль кимчелекләр үсә ала (рәс. 18.276).

•	Аерым очракларда кимчелекләр кушыла ала, нәтиҗәсендә челтәркатлау тамырлары пыяласыман җисемдә ирекле урнаша («витреаль вәл») (рәс. 18.27в).

•	Тыгылган һәм аерым тамырлардан торган периферияле агачсыман зарарлану (рәс. 18.27г).

•	Башка симптомнарга борын ягына челтәркатлау тамырлары сузылу, челтәркатлау таплары, субретиналь экссудатлар һәм тамырлану керә.

5.	**Өзлегүләр**. Витреаль кан савулар һәм шизис эченә кан савулар, челтәркатлау кубарылу.

6.	**ОКТ  **макулопатия көчәюен рәсми раслау өчен кулланалар (рәс. 18.27д).

7.	**ЭРГ **аерым макулопатия белән күзләрдә норма чигендә. Периферия шизисы белән күзләрдә үзенчәлекле билге — скотопияле һәм фотопияле тикшерүдә а-дулкын белән чагыштырганда б-дулкын амплитудасының аерым кимүен ачыклыйлар (рәс. 18.28).

8.	**ЭРГ **аерым макулопатия белән күзләрдә норма чигендә, перифериядә үскән зарарлану белән күзләрдә аснормаль.

9.	Макулопатиядә ФАГ буяу чыгусыз бераз «тәрәзәле» кимчелек ачыклый.

10.	**Периферия шизисында** күрү кырының туры килгән абсолют кимчелекләре була.

11.	Көчәюче макулопатия өчен **фараз **начар. Күрү үткенлеге гомернең беренче 2 декадасы дәвамында начарлана һәм гомернең 5 нче яки 6 нчы декадасына кадәр тотрыклы кала ала, шуннан соң алга таба начарлану була ала. Периферия шизисы белән пациентларда кан саву яки челтәркатлау кубарылуы нәтиҗәсендә һәрвакыт кинәт күрү начарлану ихтималлыгы бар.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Гаиләле экссудатив витреоретинопатия

**Гаиләле экссудатив витреоретинопатия** (Criswick-Schepens синдромы) җитлекмәгәннәр ретинопатиясендә кебек күзәтелгән, тик туганда түбән тән авырлыгы һәм вакытыннан алдан туу белән бәйле булмаган челтәркатлау перифериясенең чигә өлешендә тамырлану барышы нигезсезлеге белән сыйфатланган әкрен көчәюче чир.

1.	**Нәселдәнлек **төре аутосом-доминатлы һәм сирәк очракта Х-хромосома белән бәйле югары пенетрантлык һәм төрле экспрессивлык белән рецессивлы.

2.	Соңлаган балачакта барлыкка килә.

3.	**Билгеләре**

• Пыяласыман җисем дегенерациясе һәм перифериядә витреоретиналь беркетелү белән бергә «батынкысыз ак» чыганаклары булу.

•	Периферия тамырлары боргалануы һәм телеангиэктазияләр (рәс. 18.31а).

•	Фиброваскуляр пролиферацияләр һәм витреоретиналь тракция челтәркатлауның ураксыман җыерчык ясалуына китерә (рәс. 18.316).

•	Перифериянең фиброваскуляр пролиферация (рәс. 18.31в).

•	Тамырлар сузылу һәм КНД белән макуланың чигә гетеротопиясе (рәс. 18.31г).

4.	**Өзлегүләргә **челтәркатлауның тракцион кубарылуы һәм массив субретиналь экссудация керә (рәс. 18.31д).

5.	**ФАГ **челтәркатлау перифериясенең перфузиясез өлкәләрен һәм аеруча ачык аномаль сузылган тамырлар урыннарын ачыклый (рәс. 18.31е).

6.	**Фараз **начар, тик кайбер очракларда челтәркатлау перифериясенең лазерлы коагуляциясе яки криотерапиясе нәтиҗәле була ала. Челтәркатлау кубарылуында витреоретиналь хирургия нәтиҗәлеген бәяләргә әлегә авыр, тик аерым очракларда хирургик катнашу уңышлы була ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Стиклер синдромы

**Стиклер синдромы (нәселле артро-офтальмопатия)** —  пыяласыман җисем патологиясенә, миопиягә (рәс. 24.12а), казналык-бит өлкәсе  аномалияләренә, колак катылыгына һәм атропатиягә китерүче тоташтыргыч тукыма  чире. Нәселдәнлек тулы пенетрантлык белән аутосом-доминантлы, тик төрле  экспрессивлык белән. Стиклер синдромы балаларда челтәркатлау кубарылуының иң  еш нәселдәнлек сәбәбе санала.

## Классификациясе
1 нче тип COL2A1 генындагы мутация  белән бәйле һәм якынча 60% очракны тәшкил итә. Авыруларда Стиклер тасвирлаган  барлык классик офтальмологик һәм системалы күренешләре бар.

2 нче тип COL11A1 гены мутациясе белән бәйле.Авыруларга тумыштагы көчәймәүче югары миопия,  нейросенсорлы колакка катылык һәм 1 типтагы Стиклер синдромының башка  күренешләре хас.

3 нче тип COL11A2 гены мутациясе белән бәйле.Авыруларга күз зарарланусыз барлык системалы күренешләр  хас.

Системалы күренешләре

**1.   ** Бит сөлтәре аномалияләре. Түбән борын төбе һәм өске казналык гипоплазиясе (рәс.  24.126).

**2.    ** Терәк-хәрәкәт системасы. Марфансыман кыяфәт, арахнодактилия, артропатия һәм  буыннарның артык хәрәкәтлеге.

**3.    ** Робин рәте микрогнатия, микроглоссия, йомшак аңкау ярыгы һәм каты  готик аңкау белән сыйфатлана.

4.     Колакка катылык.

5.     Митраль каплавыч пролапсы.

**Стиклер синдромы** (нәселле артро-офтальмопатия) — тоташтыргыч тукыманы зарарлаучы коллагеноз, бу очракта пыяласыман җисем төзелеше патологиясен, миопия һәм бит сөлтәренең төрле аномалияләрен, колакка катылык һәм артропатияне ачыклыйлар. (24 нче бүлекне кара). Нәселдәнлек төре тулы пенетрантлык белән аутосом-доминатлы, ләкин төрле экспрессивлык белән. Стиклер синдромы — балаларның челтәркатлау кубарылуының иң таралган нәселле сәбәбе. 

1.	**Билгеләре**

•	Пыяласыман җисем сыеклануы өчен оптик буш үзәктәге витреаль аралык һәм перифериянең экваториаль мембраналары белән белән бәйле синерезис (кыскару) (рәс. 18.29а).

•	Радиаль «рәшәткәле» дегенерация ЧПЭ гиперплазиясе, тамырлар изоляциясе һәм склерозы белән бергә була (рәс. 18.29б).

2.	**Өзлегүләр**. 

Челтәркатлау кубарылуы (рәс. 18.29в) гомернең 1 нче декадасында якынча 30% үсеш ала, еш күпсанлы яки гаять зур ертылулар нәтиҗәсендә, алар ике күздә дә очрый ала. Фараз начар, шуңа пациентларны даими күзәтергә һәм челтәркатлау ертылулары булганда профилактик дәвалау үткәрергә кирәк.

3.	**Катнаш **патология

а)	иртә миопия барлыкка килү (якынча 80% очракта), еш авыр, ләкин сирәк көчәя. Калган пациентлар эмметроплар яки гиперметроплар була ала;

б)	башлангыч катаракта еш очрый һәм кагыйдә буларак, көчәймәүче периферияле кабыкның чөйсыман яки нокталы томанланулары белән сыйфатлана;

в)	ясмык эктопиясе(10% очрак)  һәм шулай ук төп проблемасы булган челтәркатлау кубарылуы белән бара;

г)	глаукома сирәк очрый, алгы камера почмагының тумыштагы аномалияләре белән бергә бара ала һәм төсле катлау чыгып торуы, төсле катлау тамыры гипоплазиясе белән төсле катлау стромасының алгы өслеге кимчелеге белән сыйфатлана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Вагнер синдромы

**Нәселдәнлек** төре ген 5q12-14 урнашу белән аутосом-доминатлы.

;Билгеләре
* Җиңел дәрәҗәдәге миопия (-3 дптр яки кимрәк).
* Җепселләрнең гадәти төзелеше булмау белән пыяласыман җисемнең сыеклануы (рәс. 18.30а).
* Соры-ак төстәге тамырсыз преретиналь экваториаль мембраналар (рәс. 18.306).
* Көчәюче хориоретиналь атрофия (рәс. 18.30в).

**ФАГ** зур перфузиясез өлкәне ачыклый, ул хориокапиллярлар булмаган өлкәгә туры килә   (рәс. 18.30г).

Өзлегүләргә кабык катарактасы һәм якынча 50% пациентта гомернең 6 декадасында челтәркатлау кубарылуы керә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Фарве-Гольдманн чире

**Фарве-Гольдманн чире** ретиношизис һәм пигментлы ретинопатия билгеләре белән билгеләнә.

1.	**Нәселдәнлек** төре аутосом-рецессивлы.
2.	Балачакта көчле яктылыкта күрү начарлану (гемералопия) белән **билгеләнә**.
3.	**Билгеләре**
*	Пыяласыман җисем синерезисы, тик куышлык оптик яктан буш.
*	Перифериянең һәм үзәктәге тумыштагы ретиношизис.
*	Перифериянең типик булмаган пигментлы дистрофиясе һәм челтәркатлауның агачсыман ак тамырлары.
*	Артериоляр тамырларның тараюы һәм КНД балавызсыман агарганлыгы.
*	Макуляр шешү һәм катаракта еш очрый.
4.	**ЭРГ** шактый үзгәргән яки теркәлми. Кайбер пациентларда S-колбачыклар функциясенең чагыштырмача көчәюен күзәтәләр, ул S-колбачыкларның көчәйгән функцияләре синдромына охшаган.
5.	**Фараз** начар.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
«Карлы лачаулар» кебек дегенерация

1.	**Нәселдәнлек **төре аутосом-доминатлы.

2.	**Билгеләре **(рәс. 18.32).

•	1 нче стадия: 15 яшькә кадәр пациентларда таралган «батынкысыз ак» чыганаклар

•	2 нче стадия: «карлы лачаулар» кебек чыганаклар, 15 яшьтән алып 25 яшькә кадәр пациентларда «батынкы белән ак» локусларында саргылт-ак таплар.

•	3 нче стадия: тамырлар тышчасы калынаюы һәм 25 һәм 50 яшь арасындагы пациентларда «карлы лачаулар» кебек дегенерация өлкәсендәге тамырлардан арттарак пигментация.

•	4 нче стадия: хориоретиналь атрофия өлкәсендә пигментация көчәю, тамырларның чагылган тараюы һәм 60 яшьтән өлкәнрәк пациентларда «карлы лачаулар» кебек чыганаклар кимрәк дәрәҗәдә билгеләнә.

3.	**Катнаш патологиягә** миопия, җепселле дегенерация һәм пыяласыман җисемнең сыеклануы керә.

4.	**Өзлегүләр**. Челтәркатлау ертылулары ясалу, аның кубарылуы һәм иртә катаракта.

5.	**ЭРГ**. Скотопияле ЭРГ —  б-дулкын амплитудасының кимүе.

6.	**Фараз**, кагыйдә буларак, әйбәт.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Җәрәхәтле витреоретинопатия

1.	**Нәселдәнлек **төре ген 5q12-14 урнашу белән аутосом-доминатлы.

2.	Иртә балачакта **билгеләнә**.

3.	**Билгеләре**

•	Пыяласыман җисем синерезисы һәм витреоретиналь тракциянең күпсанлы локуслары.

•	ЧПЭ юкаруы һәм көчәюче хориоидаль атрофия, ул вакыт белән макуланы җәлеп итә ала.

•	Челтәркатлауның тамырлары тараюы һәм «сөякле тәнчекләр» төрендә пигментация үзгәрүе (сирәк).

4.	**Өзлегүләр**. Челтәркатлау кубарылуы, еш ике яклы, 70% очракта гаять зур ертылу ясалу өчен үсеш ала.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Энтр

**Энтр** () — Франциядә урнашкан коммуна, Ардеш департаментында урнашкан.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Ардеш департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Доминантлы неоваскуляр ялкынсынулы витреоретинопатия

1.	**Нәселдәнлек **төре аутосом-доминатлы.

2.	Гомернең 2-3 декадасында пыяласыман җисем кубарылуы белән **билгеләнә**.

3.	**Билгеләре**

•	Увеит.

•	Челтәркатлауның пигментлы дегенерациясе

•	Периферия тамырларының томалануы һәм неоваскуляризация.

4.	**Өзлегүләргә **пыяласыман җисемгә геморрагияләр, челтәркатлауның тракцион кубарылуы һәм КМШ керә.

5.	**ЭРГ **b-дулкынның аерым кимүен ачыклый.

6.	**Фараз **сак була. Күрүне саклап калу максаты белән перифериянең лазерлы коагуляциясе һәм витреаль хирургия кирәк булырга мөмкин.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Доминантлы витреоретинохориоидопатия

1.	**Нәселдәнлек **төре аутосом-доминатлы.

2.	Өлкәннәрдә симптомнар булганда **билгеләнә**, ләкин чирне ешрак очраклы рәвештә табалар.

3.	**Билгеләре**

•	Тешле сыр һәм экватор арасында төгәл чикләнгән арткы кырые белән әйләнмә тасма кебек патологияле пигментация.

•	Тасма чигендә — артериоляр тамырларның тараюы, неоваскуляризация, нокталы аксыл томанланулар һәм соңрак хориоретиналь атрофия.

4.	**Өзлегүләргә **(еш булмаганга) КМШ һәм пыяласыман җисемгә геморрагияләр керә.

5.	**ЭРГ** аснормаль.

6.	**Фараз** әйбәт.

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Хориоидеремия

**Хориоидеремия** — хориоидея, ЧПЭ һәм фоторецепторларның көчәюче таралган дегенерациясе.

1. **Нәселдәнлек** төре  Х-хромосома белән бәйләнгән ген Xq21 урнашу белән рецессив, бу түбәндәге нәтиҗәләргә китерә.

•	Чирле атаның бар кызлары генны йөртүче була.

•	Ген йөртүче хатыннарның 50% улларында чир үсеш ала.

•	Ген йөртүче хатыннарның 50% кызлары ген йөртүче була.

•	Барлык чирле ир-атлар генны улларына тапшырмый.

**NB Ген йөртүче хатыннарда, кагыйдә буларак, уртача чагылган, перифериянең таплы атрофиясе һәм ЧПЭ бөртеклелеге сыман ямансыз үзгәрешләр ачыклыйлар. Күрү үткенлеге, перифериянең күрү кыры һәм ЭРГ, кагыйдә буларак нормада, тик кайбер ген йөртүче хатыннар никталопиягә зарлана.**

2.	Гомернең 1 декадасында никталопия белән **билгеләнә**.

3.	**Билгеләре**

•	Уртача һәм эре хориоидея тамырлары саклануы белән урта перифериядә хориокапилляр һәм ЧПЭ таралган атрофиясе (рәс. 18.33а).

•	Астагы ак ачылу белән уртача һәм эре хориоидаль тамырларның көчәюче атрофиясе (рәс. 18.33б).

•	Челтәркатлауның беренчел дистрофияләре белән чагыштырганда фовеа соңгы стадияләргә кадәр җәлеп ителми (рәс. 18.33в), КНД һәм челтәркатлау тамырлары чагыштырмача нормаль кала.

4.	**ЭРГ**. Скотопияле ЭРГ теркәлми, фотопияле — кискен аснормаль.

5.	**ФАГ** челтәркатлау һәм хориоидеяның эре тамырларының тулуын ачыклый, тик хориокапиллярныкын юк. Җәлеп ителмәгән фовеа гипофлюоресценциялый һәм «тишексыман» кимчелек өчен гиперфлюоресценция өлкәсе белән урап алынган (рәс. 18.33г).

6.	**Фараз** бик начар. Күпчелек пациентларның гомернең 6 нчы декадасына кадәр әйбәт күрү саклануга карамастан, алга таба күрү мөмкинлекләренең авыр югалуы була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Аркадий Аннин

**Аннин Аркадий Андрей улы** (16.10.1930; 
ТАССР, Кайбыч районы, Рус Бәрлебашы) - тыл хезмәтчәне, Кудымкар районы башкарма комитеты рәисе (1971-1973). КПССның Пермь округы комитеты сәнәгать-транспорт бүлеге инструкторы.

## Биографиясе
Аркадий Аннин 1930 елның 16 октябрендә ТАССРның Кайбыч районы Рус Бәрлебашы (хәзерге Татарстанның Кайбыч районы Бәрлебашы авылына керә) авылында туа.

1949-1954 елларда Идел буе урман-техника институтында белем ала, урман хуҗалыгы инженеры белгечлеген ала.

Тыл хезмәтчәне. Бөек Ватан сугышы елларында колхозда эшли.

1954 елның августыннан 1955 елның маена кадәр аэрофотөзек экспедициясе инженеры. 1955 елның июленнән 1957 елның октябренә епдәр Идел урман хуҗалыгының Коротна урманчылыгы урманчысы. 1957 елның октябреннән 1962 елның март аена хәтле урман фонды буенча инженер, Кочевский леспромхозының баш лесничие. 1962 елның мартыннан  1962 елның сентябренә хәтле "Комипермлес" комбинатының урман хуҗалыгы бүлеге өлкән инженеры».

1962 елның сентябреннән 1965 елның гыйнварына кадәр КПССның Пермь округы комитеты сәнәгать-транспорт бүлеге инструкторы. 1965 елның гыйнварыннан 1965 елның декабренә кадәр Кудымкар шәһәр партия-дәүләт контроле комитеты рәисе.
1965 елның декабре - 1967 елның декабре - Кудымкар шәһәр Халык контроле комитеты рәисе.
1967 елның декабре - 1971 елның августы - Кудымкар КПССының икенче секретаре.

1971 елның августы - 1973 елның июне - Кудымкар районы башкарма комитеты рәисе.

"Почет Билгесе" ордены белән бүләкләнгән (1971 ел).

## Чыганаклар
* Урал Энциклопедиясе. 

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:КПСС әгъзалары
Төркем:Идел буе урман-техника институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Пермь
Карадениз мәчете

**Карадениз мәчете**, *шулай ук*  «Карадениз» мәчете () — Татарстанның Биектау районы Калинино авылы янында Р-242 трассасы буена салынган ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). 2016 елда төзелә башлаган, 2020 елның сентябрендә төзелеп беткән. 1 октябрьдән гыйбадәт кылу өчен ачык. Мәчетне Казанның «Рубин» футбол командасының 2008—2018 еллардагы уенчысы Гөкдениз Карадениз төзеткән.

## Тарих
Мәчетне Казанның «Рубин» футбол командасының 2008—2018 еллардагы уенчысы, Төркия ватандашы Гөкдениз Карадениз 2016 елда төзетә башлаган. Мәчетне төзү өчен кирәкле 60 миллион сумның яртысын Гөкдениз Карадениз, калган яртысын төрек иганәчеләре бирәчәк дип уйланылган.

Мәчетнең рәсми ачылышы әле булмаган (2024), әмма мәчет инде тәүлек буе эшли. Төркия Президенты Рәҗәп Тайип Эрдоган
Россиягә сәфәре вакытында мәчетне рәсми рәвештә ачсын өчен сөйләшүләр алып барыла.

## Архитектурасы

Мәчетнең архитектурасы катлаулы,  үзенчәлеге — анда татар һәм төрек мәчетләре архитектура стильләре катнашкан. Мәчетнең ике манарасы ике төрле стильдә: берсе – татар, икенчесе – төрек.

Биектау районында 49нчы булган әлеге мәчетнең биеклеге — 23 метр, мәйданы 300 квадрат метр тәшкил итә. Мәчет берьюлы 250—300 кешене сыйдыра.

Мәчет комплексында ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен аерым тәһарәт алу–юыну, намаз уку урыннары бар, хатын-кызларның юыну бүлмәсе идән астындагы катта (цокольдә). Идән астындагы катта кафе да урнаша. Беренче катта намаз уку залы, ир-атлар өчен юыну бүлмәсе һәм имам өчен ике бүлмәле фатир да каралган

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Başkonsolos İsmet Erikan Gökdeniz Karadeniz camiyi ziyaret etti. T.C. Kazan Başkonsolosluğu, 30.09.2020
* Футболчы Карадениз Татарстанда салдырган мәчет төзелеше тәмамланган. Азатлык радиосы, 1.10.2020

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Биектау районы мәчетләре
Габдулла Тукай һәйкәле (Чиләбе)

**Габдулла Тукай һәйкәле** — 2020 елның 1 октябрендә Чиләбе шәһәрендә ачылган һәйкәл.
Авторы — Русиянең атказанган рәссамы скульптор Александр Лохтачев (Златоуст).

## Тарих
1912 елда Габдулла Тукай хәзерге Чиләбе өлкәсенә кергән Троицк шәһәрендә булган.

Чиләбедә Габдулла Тукайга һәйкәл ачу Татарстан АССР төзелүнең 100 еллыгы кысаларында уздырыла. Монумент өчен акчаны бөтен илдән татарлар җибәргән. Скульптураны әзерләүдә Татарстан һәм Чиләбе өлкәсе җитәкчелеге дә үз өлешен керткән.

2020 елның 1 октябрендә узган һәйкәлне ачу тантанасында Чиләбе өлкәсе губернаторы Алексей Текслер һәм Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов катнаша.

Һәйкәлне Златоуст шәһәре осталары — «Лохтачевның скульптура остаханәсе» скульпторлары — Русиянең атказанган рәссамы Александр Лохтачев, шулай ук Ольга Зубкова һәм Наталья Лохтачева ясаган. Скульпторлар 7 елга якын әзерләнгән. Сынның берничә варианты тәкъдим ителгән булган . Кәсле шәһәрендә чуен кою заводында гипстан коелган. 

## Тасвирлама
Һәйкәлнең биеклеге (*күтәртмәсе белән*) 2 метр 20 см. Бронзадан ясалган. Ул Воровский урамында яңа барлыкка килгән скверда урнаштырылган.  рус телендә:
 
Великий татарский поэт Габдулла Тукай 1886—1913 
дип язылган.

Шагыйрь барлык буена, җилбәгәй җибәргән пәлтә һәм түбәтәйдән сурәтләнгән, уң кулында ачык китап. Аның яшүсмерләрчә төз гәүдәсе һәм матур йөзенең һәр детале, һичшиксез, шигъри рухлану һәм иҗади фантазиянең очышы турында сөйли.

## Сылтамалар
* Рөстәм Миңнеханов Чиләбедә татар халык шагыйре Габдулла Тукайга һәйкәл ачты. Рәсми Татарстан, 1.10.2020
* В Челябинске открыли памятник Габдулле Тукаю. interfax.ru, 1.10.2020

## Моны да карагыз
* Муса Җәлил һәйкәле (Чиләбе)

## Искәрмәләр


Төркем:Чиләбе һәйкәлләре
Төркем:Тукайга һәйкәлләр
Моисей Гуревич

**Моисей Григорьевич Гуревич** (1891, Рига — 26 октябрь 1937, Мәскәү) — совет һәм русия галиме, гигиенист. УССР Сәламәтлек саклау халык комиссары (1920-1925), РСФСР Cәламәтлек саклау халык комиссары урынбасары.

## Биографиясе
1920-1925 елларда Украина Совет Социалистик Республикасының сәламәтлек саклау халык комиссары булып эшли.

1923 елда Сәламәтлек саклау Халык комитетында эшләгән вакытта, УССР-да беренче булып Харьков медицина институтында социаль медицина кафедрасын төзүгә ирешә һәм 1925 елга кадәр кафедраны җитәкли.

Төрле басмаларда социаль гигиена, сәламәтлек саклау теориясе һәм практик мәсьәләләре буенча мәкаләләр белән чыгыш ясый, социаль авырулар белән көрәш, медицина-профилактика ярдәмен һәм медицина белемен реформалау буенча профилактик юнәлешне гамәлгә кертә.

Аның кайбер гыйльми эшләре 1920-1924 елларда фәнни журналларда басылып чыкты, алар арасында «Профилактик медицина» журналында («Украинада сәламәтлек саклау эшен оештыру», «Медицина белеме реформасы турында», «Украинада 1923 елның җәй уртасында авыл медицина-санитария челтәренең торышы» мәкаләләре)..

УССР-да беренче социаль гигиена кафедрасы ачылуның ун еллыгы уңаенан УССР Сәламәтлек саклау министрлыгы  институтта аның исемендәге ике шәхси степендия булдырды.

Аннары РСФСР-ның Сәламәтлек саклау халык комиссары урынбасары булып эшли.

1937 елның 1 августында контрреволюцион террористик оешмада катнашуда гаепләнеп кулга алына. 1937 елның 26 октябрендә атуга хөкем ителә, һәм хөкем шул ук көнне ук башкарыла. Мәскәүдә Дон зыяратында җирләнгән..

1956 елда ССРБ Югары суды Хәрби коллегиясе тарафыннан аклана.

## Искәрмә

Төркем:1891 елда туганнар
Төркем:Ригада туганнар
Төркем:26 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1937 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Харьков Милли медицина университеты укытучылары
Соломон Канторович

**Соломон Ильич Канторович** (1892, Речица — 16 август 1937, Киев) — совет һәм украин сәяси һәм дәүләт эшлеклесе, сәламәтлек саклауны оештыручы, УССР сәламәтлек саклау халык комиссары. 1930 елның июненнән — 1932 елның гыйнварына кадәр КП(б)У Үзәк комитеты әгъзасына кандидат, 1932 — 1937 елның маена кадәр Украина Коммунистлар фиркасе үзәк комитеты әгъзасы(б). Ике чакырылыш Бөтен Украина Үзәк башкарма комитеты әгъзасы.

## Биографиясе
1910 елда Харьков университетының медицина факультетына укырга керә, әмма студентлар демонстрацияләрдә катнашкан өчен 3 курстан куып чыгарыла һәм шулай ук Харьковтан куыла.

1917 елда Ростов университетының (Дон университеты) медицина факультетында белем ала, артабан хәрби табиб булып эшли. 1918 елдан РКП (б) әгъзасы.

Социаль тәэминат Халык комиссариатында эшли, губисполком составында да эшли. 1919-1920 елларда Киев хәрби округының 12нче армиясының санитар хезмәтен җитәкли. 1920 елдан Харьков губерна сәламәтлек саклау бүлеген җитәкли. УССР Наркомздрав коллегиясе составында эшли.

1926-1929 елларда — УССР-ның халык сәламәтлек саклау комиссары урынбасары; Харьков округ советы башкарма комитеты рәисе урынбасары — Харьков округ исәп комиссиясе рәисе (1929 елның гыйнварына кадәр).

1929 елда ССРБ сәламәтлек саклау халык комиссары.

1937 елдан — ССРБ сәламәтлек саклау халык комиссары урынбасары.

Эшмәкәрлеген сәнәгать предприятиеләрендә, санитар-эпидемиологик станцияләрдә, колхоз бала табу йортларында беренче медицина-санитария частьләрен оештыруга юнәлтә, йогышлы авыруларны киметү, санитария культурасы турында белемне таратуны көчәйтүгә тырышлыгын салды.

Сәламәтлек саклау оештыруның көнүзәк мәсьәләләре буенча 2 монография авторы. ВЦИК карары белән эпидемияләргә каршы көрәш чараларын уңышлы үткәргән өчен УСС Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнде.

1937 елның 23 июлендә Мәскәүдә "ССРБ Наркомздравы җитәкчеләре эше" буенча НКВД тарафыннан кулга алына. Тикшерү вакытында Киев төрмәсенә җибәрелә. 1937 елның 16 августында вафат була.

1956 елда үлгәннән соң аклана.

## Искәрмә

Төркем:1892 елда туганнар
Төркем:16 август көнне вафатлар
Төркем:1937 елда вафатлар
Төркем:Киевта вафатлар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Ростов дәүләт университетын тәмамлаучылар
Мьялос

**Мьялос** () — Франциядә урнашкан коммуна, Атлантик Пиренейлар департаментында урнашкан.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Атлантик Пиренейлар департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Дмитрий Одрина

**Дмитрий Антонович Одина** (1892, Телешовка авылы, Киев губернасы — 16 ноябрь 1919, Каменец-подольский) — украин сәяси һәм дәүләт эшмәкәре. Украина Халык Республикасының (УХР) Сәламәтлек саклау министры һәм министрлар советы рәисе урынбасары..

## Биографиясе
Киев янындагы бай булмаган күп балалы гаиләдә туган. Дүртенче земство мәктәбендә, аннары Киев фельдшерлар мәктәбендә укыган. Киевтагы земство фельдшер училищесын тәмамлаган, 1911 елда Мерин ирләр гимназиясенә укырга керү өчен экстерн имтиханнар тапшырган һәм 1916 елда Киев университетының медицина факультетына укырга керә алган.

Университетта Украина социалист-революционерлар фиркасе әгъзасе булып китә. Беренче дөнья сугышы вакытында фронтта санитар поездлар белән җитәкчелек иткән.

1917 елның июль соңыннан санитар-медицина бүлеге мөдире вазифасын башкара, хәрби-санитария мәсьәләләре буенча Симон Петраның урынбасары була.

1917 елның декабрендә Одина УН армиясенең Генераль хәрби-санитария идарәсе рәисе итеп билгеләнә. 1919 елның июненнән — Сәламәтлек саклау министры һәм УР министрлар советы рәисе урынбасары була..

Антанта Ак гвардиячеләр союздаш булганга күрә, УНР сәүдә блокадасына дучар ителә, бу блокана дару препаратларына да тарала, күп тә үтми илдә бик катлаулы эпидемиологик хәл барлыкка килә, төрле урыннарда йогышлы авырулар башлана. 1919 елның 16 октябрендә Украина Халык Республикасы Директориясе халыкара Кызыл тәре оешмасына ярдәм сорап мөрәҗәгать итә — әмма үкенеч игътибарсыз кала..

Килеп туган хәлдә Дмитрий Антонович тәүлегенә 16-18 сәгать эшләп хәлне үзгәртергә тырышты. Тик күп тә үтми үзе дә тутлы тиф белән авырый башлый. 

1919 елның 16 ноябрендә Каменец-Подольск шәһәрендә үлә һәм шунда җирләнә.

## Искәрмә

Төркем:1892 елда туганнар
Төркем:16 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1919 елда вафатлар
Төркем:Украинада вафатлар
Төркем:Украинада туганнар
Төркем:Киев университетының медицина факультетын тәмамлаучылар
Татьяна Минаева

**Минаева Татьяна Максимовна** (1896—1973) — совет галиме, археолог һәм педагог.

## Биографиясе
1896 елның 7 гыйнварында Смоленск губерниясе Цибулькин авылында Мәскәү-Брест тимер юлы хезмәткәре гаиләсендә туган.

Башлангыч мәктәпне тәмамлаганнан соң яхшы уңышлары өчен Мария Петербург укытучылар семинариясенә җибәрелә (соңрак Баш педагогия институты дип атала), анда урта белем ала. 1913 елдан соң, семинарияны тәмамлагач, Васильевка авылның ике сыйныфлы земство мәктәбендә, аннары Самар губернасының Балаковские хатын-кыз гимназиясендә укыта. 1919 елда Сарытау университетының тарих-филология факультетына укырга керә, 1924 елда белем ала. Археология һәм сәнгать тарихы кафедрасында аспирантурада укуын дәвам итү өчен университетта кала, бер үк вакытта Сарытау крайны өйрәнү музееның фәнни хезмәткәре булып эшли.

П. С. Рыков һәм П. Д. Степанов белән бергә 1925 елда Казагстанда сармат мәдәниятенең курганлы төркемнәрен казу эшләрендә катнаша. Соңрак, П. С. Рыковны һәм аның фәнни мәктәбен эзәрлекләүләр башлану сәбәпле, эшсез кала. 1929 елдан 1936 елга кадәр Минаева Сталинград мәйдан музееның (хәзерге Волгоград өлкәсе крае музее) археолог һәм тарих бүлеге мөдире булып эшли. Аннары кулга алына һәм сөргәнгә җибәрелә. 1936-1939 елларда Татарстан АССР-ы Соль-Илецк шәһәрендә мәктәпнең башлангыч сыйныфлар укытучысы булып эшли. 1939 елда фәнни эшкә кайту мөмкинлеген ала һәм Төньяк Кавказга күчеп китә..

1939 елдан Татьяна Максимовна бу төбәктә эшли һәм ун елга якын Ставрополь крайны өйрәнү музееның тарих бүлеге мөдире булып эшли. Бөек Ватан сугышы елларында, немецлар камап алган Ставропольдә калып, коллекцияләрен саклап кала. Кайбер иң кыйммәтле экспонатларны, гомерен куркыныч астына куеп, фашистлардан яшерен алып кала. К. М. Минаевның картиналары һәм башка музей фондын коткарган өчен «1941-1945 еллар Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» мидале белән бүләкләнә.

Сугыштан соң тергезелгән археология эшләренең нәтиҗәсе булып Югары Прикована 1947 елда сакланган "Кубань югары катламнарның археологик комарткылары" диссертациясе була. Диссертацияне яклаганнан соң, К. М. Минаева Ставрополь педагоглык институтында (хәзерге Ставрополь дәүләт университеты, тарих кафедрасы доценты) укытучы булып эшли, бу вазифада пенсияга чыкканчы кала. Шул ук вакытта Карачәй-Черкес, Ставрополь краенда һәм Чечен-Ингушетияда археологик эшләр алып бара. Күп кенә фәнни эшләр авторы, шул исәптән монография да бар..

Ставропольдә 1973 елның 18 августында вафат була.

## Искәрмә

* Татьяна Максимовна Минаев
* Татьяна көне. Биш ставропольчанка, аның турында хөрмәт кирәк
* arheologija.ru/minaeva-tatyana-maksimovna/ Минаев Татьяна Максимовна
Төркем:7 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1896 елда туганнар
Төркем:18 август көнне вафатлар
Төркем:1973 елда вафатлар
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Сарытау дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Стара-Кресна

**Стара-Кресна** — Болгариянең Благоевград өлкәсендә урнашкан авыл.  җәмгыяте (общинасы) составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Болгария авыллары
Төркем:Благоевград өлкәсе авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Абштат

**Абштат** () — Алманиянең Баден-Вюртемберг җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Баден-Вюртемберг шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Алексей Скоблин

**Скоблин Алексей Петрович** (; 1926—2003) — рус һәм украин медицина галиме, хирург, ортопед, травматолог; медицина фәннәре докторы (1961), профессор (1964).

Күп кенә фәнни хезмәтләр һәм, уйлап табулар авторы.

## Биографиясе
1926 елның 23 мартында Ростов өлкәсенең Новочеркасск районы районыны Хуторок авылында (хәзерге Новочеркасск микрорайонында) туган.

1948 елда Харьков медицина институтын (хәзерге Харьков милли медицина университетында) белем ала.

1953 елда «Лечение санаины экспериментального косто-уставного туберкулеза у кроликов» дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый. 1961 елда «Характеристика некоторых сторон минералогы обмена при костный аутопластика в эксперимент» дигән темага докторлык диссертациясен яклый.

### Эшчәнлеге
Институтны тәмамлагач, 1949 елдан И. М. Ситенко исемедәге Украин гыйльми-тикшеренү институтының травматология һәм ортопедия  бүлегендә ординатор булып эшли.

1966-1987 елларда — Кырым медицина институтының травматология һәм ортопедия кафедрасы мөдире (1980-1981 елларда — проректор, 1987-2003 елларда — кафедра профессоры). Шулай ук В.И. Вернадский исемендәге Таврия милли университетында укыта.

А. П. Скоблин җиткчелегендә егермедән артык медицина фәннәре кандидаты гыйльми исеменә кандидатлык диссертациясе яклана, һәм биш докторлык диссертациясе языла.

КПСС әгъзасы.Кырым өлксеәнең ортопед-травматологлар гилми җәмгыйәтенең рәисе булып тора.

## Казанышлары

* «В. И. Ленинның 100 еллыгына Хезмәт батырлыгы өчен мидале» (1970).
* «Украин ССРБ-ның атказанган фән эшмәкәре» почетлы исеме (1981).
* «Сәламәтлек саклау отличнигы» билгесе(1959) һәм «Социалистик ярышта җиңүче» исеме.

## Чыганагы

* Українська раяна енциклопедийә : [12-китү. к.] / гол. м. п ре; редкол.: Шул о. к. Антонов н... — 2-ге төре. — 10 Томда : Салют — Стогов. — К.  :- Ая. ре УРА, 1983. — С. 230-231.

## Искәрмә

## Сылтамалар

Төркем:23 март көнне туганнар
Төркем:1926 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2003 елда вафатлар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Харьков милли медицина университетын тәмамлаучылар
Илианор Косенко

**Иларион Федорович Косенко** (19 август 1888, Еньков — 10 октябрь 1950, Париж) — украин дәүләт эшмәкәре, Украина Халык Республикасының (УХР) почта һәм телеграфлар министры, журналист. Шулай ук, Францияда эмиграциядә яшәгән украин вакытында җәмәгать эшмәкәре.

## Биографиясе
Петроград политехник университетынды югары белем ала, инженер. Институтны тәмамлагач,  Украинага кайта.

Киев почта-телеграф округында начальник булып эшли. Хөкүмәт ағзалары комитеты каршындагы Матбугат һәм пропаганда министрлыгыннан УХР-ның Подпольеда тулы хокуклы вәкиле. Каменец-Подольскида көн саен чыга торган «Безнең юл» гәзите мөхәррире булып эшли.

1920 елның маеннан алып УХР-ның почта һәм телеграф министры булып эшли.

1920 ел ахырында гаиләсе белән Францияга күчеп китә. Парижда эмиграция вакытында актив җәмәгать эшчәнлеген алып бара, атналык «Триз» (1925-1940 ел) гәзитен мөхәррирли. 1926 елда Францияда украиннарга ярдәм инициатива группасы составына керә.

1927 елда редакциядан «Триз» китапханә советы составы оеша. Советка Прокопович Вячеслав (рәис), Косенко Иларион, Александр Удовиченко, Иван Груничев керәләр. «С. Петлюра исемендәге украин китапхасе»нең директория советында рәис сыйфатында була, немец оккупациясе вакытында да китапханә бинасын карап-саклап тора.

1929 елдан — Украина эмигрант оешмаларының генераль советы рәисе урынбасары, 1930нчы елларда — Украина эмиграция советының генераль секретаре, Украинада ачыгучыларга булышу комитеты рәисе урынбасары, Кавказ, Төркестан һәм Украина халыклары дуслыгы комитеты, системалы рәвештә бюллетеньнәрне, мәкаләләрне, брошюраларны, Европа һәм Украина авторларының башка мәглүмәти материалларын бастыручы "Фр-Орион" комитеты әгъзасы булып тора.

## Искәрмә

Төркем:19 август көнне туганнар
Төркем:1888 елда туганнар
Төркем:10 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1950 елда вафатлар
Төркем:Парижда вафатлар
Төркем:Украина журналистлары
Төркем:Санкт-Петербург политехник институтын тәмамлаучылар (1917 елга кадәр)
Нина Минаева

**Минаева Нина Васильевна** (1929—2009) — совет һәм Россия галиме, тарихчы, тарих фәннәре докторы, профессор.

500-дән артык фәнни мәкаләләр авторы, шул исәптән монографияләр.

## Биографиясе
1929 елның 26 гыйнварында Архангельскта Дон казаклары Василий Василий улы Минаев (1894-1949) һәм аның хатыны Антонина Петровна Таратина (1891-1979) гаиләсендә туа. Минаевлар нәселе 1677-1681 еллардагы рус-төрек сугышында катнашучы, Петр Iнченең Азов походлары буенча көрәштәше Фрол Минаевларга барып тоташа. Михаил Василий улы Минаевның туганы (1889-1961). 1930 елда гаилә Мәскәүгә күченеп килә.

1947 елда 76нчы Мәскәү хатын-кызлар мәктәбен тәмамлый һәм Мәскәү университетына укырга керә. 1952 елда МДУ тарих факультетында белем ала. С. В. Бахрушин, К. В. Базилевич, П. А. Зайончковский, С. С. Дмитриев, Н. М. Дружинин аның укытучылары була. Бераз вакыт Минаева Мәскәүнең Киев районындагы 59 нчы мәктәендә тарих укытучысы булып эшли. Аннары МДУ аспирантурасында укый, аспирантураны 1958 елның февралендә тәмамлый, "Петашев и идеи утопический социализма" темасына кандидатлык диссертациясе яклый.

1960 елдан Нина Васильевна В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагоглик институтында (хәзерге Мәскәү педагогик дәүләт университеты, МПГУ) П. И. Кабанов белән тарихи факультетта эшли. Аның докторлык диссертациясе «Русинең XIX гасыр башындагы сәяси проектларында конституцион тенденцияләр» дип атала. ССРБ-ның Ярославль, Петербург, Выборг, Архангельск, Саратов, Рязань университетларында лекцияләр укый.

1990 елда АКШ-ка Колумбия университетына лекцияләр укырга чакырыла. Фәнни конференцияләрдә катнаша, студентлар, аспирантлар, кафедра докторантлар белән фәнни-методик эш алып бара. МГУ-ның өч диссертация советы әгъзасы була. "Россия тарихчылар җәмгыяте"н оештыру комитеты әгъзасы була.

2004 ел Н. В. Минаева «Рус каршылыгы кешеләре» (Люди русского сопротивления) исемле үзе һәм гаиләсе тарихы турында бәян итүче, үз атасының фаҗигале язмышы турында үзенең  китабын бастыра.

2009 елның 6 декабрендә Мәскәүдә вафат була.

## Искәрмә

## Сылтамалар

* «Общественная мысль России и проблемы отечественного конституционализм в XVIII—XIX вв.: научное наследие профессора Н. В. Минаев и новые исследования» 
* bookz.ru/authors/nina-minaeva/potaenni_600/1-potaenni_600.html Нина Минаева. Россия конституция потаенный строкой. 

Төркем:26 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:Архангилдә туганнар
Төркем:6 декабрь көнне вафатлар
Төркем:2009 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:1926 елда туганнар
Янина Чайковская-Мошинская

**Янин (Янин-Ирена) Чайковская Иосифовна-Мушинская** (1920—2013) — музыка белгече, композитор Борис Чайковскийның хатыны.

## Биографиясе
1920 елның 25 апрелендә туган. Крещениедән соң Инна исемен алган. Станислав-Ванның Мошинаның апасы.

Бөек Ватан сугышы елларында тылда хезмәт иткән — Пермь эвакогоспиталендә санитарка булып эшләгән һәм, донор буларак, авыр яралы яугирларның гомерен коткарган.

Сугыштан соң Мәскәү консерваториясендә белем ала (В. А. Цукерман һәм И. В. Способин класында укый). Музыка белгече буларак радиода балалар музыкасы редакциясендә эшли

Толмачта Изге Николай храмында прихожан була.  Акчаларын бу храмны тергезүгә күчерә.

2013 елның 5 маенда Мәскәүдә вафат була. Ваганков зыяратында әрмән өлешендә җирләнгән.

Россия әдәбият һәм сәнгать архивында Я И. Чайковская-Мушинский турында документлар саклана.

## Борис Чайковский Фонды
2003 елда Келла Валида Махмудовна һәм Иосифовна Янин Чайковская-Мушинская «Борис Чайковский иҗади мирасын саклау фонды»н булдырырга карар итә (10.07.2003 теркәлгән). Борис Чайковский әсәрләре башкаручы музыкантлар: М. Лена Ростропович, В И. Федосеев, В А. Пикайзен, Н. Н. Шаховской, И. В. Бочков, Г А. Писаренко, Э. А. Москвитин, Лена. Евграфов, Г Ширинский, А Җир Францева ук кардәш эстетика композитор — А Я Шпат, В Прич, М. Усс, К. С. Хачатурян, В Якут, Р. С. Леденеть, О. Б Галахова, К. Җир Волков. Чернов, А Ларин, А Россия вульф һәм башка мәдәният эшмәкәрләре фонд төзүдә катнашалар.

Борис Чайковский фонды — табышсыз булган хәйрия оешмасы.

## Б. А. Чайковский исемендәге җәмәгать
Янин Чайковская Иосифовна 2002 елда-Мушинская, кайсы бер композиторлар белән бергә (шул исәптән уку Б А. Чайковский — Ю. Б Блок, С М. Прокудин), музыка белгечеләре «Б. А. Чайковский исемендәге җәмәгать» терки.

Җәмгиәт Б. А. Чайковский әсәрләренең тавыш язмаларын эшли, ноталарын бастыра, концертлар һәм фестивальләр оештыра.

## Искәрмә

## Сылтамалар

* Борис Чайковский
* «Студентлар кичәсе була...» 

Төркем:25 апрель көнне туганнар
Төркем:1920 елда туганнар
Төркем:5 май көнне вафатлар
Төркем:2013 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Дома

**Дома** () — Франциянең Йонна департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Йонна департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Леонид Кнубовец

**Леонид Яков улы Кнубовец** (07.03
1937; Казан, ТАССР) — Түбән Кама нефть химиясе комбинаты проектының баш инженеры (1964 - 1986), шагыйрь, Түбән Кама шәһәренең шәрәвле ватандашы.

## Биографиясе

Кнубовец Леонид Яковлевич 1934 елның 7 мартында ТАССРның Казан шәһәрендә туа. 1951 елда Казан шәһәрендә урта мәктәпне, 1956 елда химия-технология белгечлеге буенча Казан химия-технология институтын тәмамлаган. Казан СК заводында башта мастер, аннан цех башлыгы урынбасары булып эшли. 

1963 елда Леонид Яковлевич Мәскәүгә күчеп китә, анда Гипрокаучук институтында эшли, баштан Түбән Кама нефть химиясе комбинаты буенча проектның баш инженеры булып 22 ел хезмәт итә (1964 елдан алып 1986 елга кадәр), аннары институтның баш инженеры урынбасары булып эшли. 1991 елда Израильгә, ә аннары 1997 елда Америка Кушма Штатларына күченә.

1982 елның 17 сентябрендә КПССның Түбән Кама шәһәр комитеты бюросы һәм халык депутатлары шәһәр Советы башкарма комитеты карары белән Кнубовец Леонид Яковлевич «Түбән Кама шәһәренең Мактаулы гражданины» исеменә лаек була.

## Әдәбият
* Кнубовец, Леонид Яковлевич. Избранное [Текст] / Леонид Кнубовец. - София : Pensoft, 2006. - 95 с.; 20 см.; ISBN 954-642-265-7

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* © Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайты 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар
Төркем:Түбән Кама шәһәренең шәрәфле ватандашлары
Төркем:Инженерлар
Роман Абрахам

**Роман Юзеф Абрахам** (полякча Roman Józef Abraham, 28 февраль, 1891; Львов — 26 август, 1976; Варшава) — Польша хәрби эшлеклесе, бригада генералы (1938). Владислав Абрахамның улы. Хокук докторы.

## Биографиясе
Львовта туган. 1910 елда Хыров шәһәрендә иезуит гимназиясен тәмамлый. Львов университетында фәлсәфә һәм юридик факультетларда укый. 1915 елда Хокук һәм сәяси фәннәр докторы исеме ала.

Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Австрия армиясе кавалериясендә хезмәт итә, 1916 елда подпоручик, 1917 елда поручик исемен ала. 1918 елның ноябрендә Львов өчен Польша-Украина сугышларында катнаша. Тимер юл вокзалы өчен көрәш алып барган үз отрядын үзәктә һәм Персенкада булдырган. Абраһам җитәкчелегендәге Отряд Польша бүлекчәләре арасында беренче булып 1918 елның 22 ноябрендә Львов мәйданына керә һәм Ратуша өстенә Польша флагын элеп чыгара.1919 елның гыйнварыннан Абрахам аерым батальон, полк һәм Галициядә сугышчан хәрәкәтләрне алып баручы Владислав Сикорский дивизиясе составында оператив төркем белән җитәкчелек итә.

1920 елда поляк-совет сугышында Көньяк-Көнчыгыш фронтта сугышкан аерым отряд белән җитәкчелек итә, аерым алганда, «Польша Фермопиллары»дип аталган Львов янындагы Задворье сугышында катнаша.

1920-1921 елларда Генераль штаб каршындагы аерым йөкләмәләр өчен офицер вазыйфаларын башкара. 1921 елда майор исемен ала һәм югары Силезиягә командировкага җибәрелә, анда калган полякларга ярдәм оештыра.1922-1927 елларда Варшавада югары хәрби мәктәптә, аерым алганда, гомуми тактика кафедрасын җитәкли.

1928 елда Барановичтагы 26нчы полк белән командование кабул итә. 1938 елда бригада генералы исемен ала.

1939 елда немец-поляк сугышы вакытында «Познань» армиясе составында кавалерия бригадасын җитәкли. 1939 елның 15 сентябреннән «Абрахам» оператив төркемен җитәкли, аның составына Бөек Польша һәм Подольск кавалерия бригадалары керә. 1939 елның 23 сентябрендә Варшава астында сугышкан кавалерия бригадасын җитәкли. Авыр яраланган Абрахам госпитальгә эләгә, анда 1939 елның 15 октябрендә аны гестапо кулга ала.

1945 елның 30 апрелендә америка гаскәрләре тарафыннан азат ителә. 1945 елның октябрендә Польшага кайта. 1950 елда пенсиягә чыга. Варшавада үлгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Rocznik Oficerski 1924, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924, s. 567,

Төркем:Львов университетын тәмамлаучылар
Төркем:Польша хәрбиләре
Клиц

**Клиц** — Румыниянең Селаж жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Селаж жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Клостерхезелер

**Клостерхезелер** () — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Саксония-Анхальт шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Фәридә Гайнуллина

**Фәридә Исмәгыйль кызы Гайнуллина** (1947 елның 28 марты; Казан, СССР) - Россия дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. III (1999-2003), IV (2003-2007) һәм V чакырылыш (2007-2011) Дәүләт Думасы депутаты, «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы. Гуманитар фәннәр академиясе әгъзасы. Сәяси фәннәр докторы, профессор.

## Биография
Фәридә Гайнуллина 1947 елның 28 мартында Казанда туа. 1965 елда урта мәктәпне тәмамлап, Казан химия-технология институтына укырга керә. 1970 елда «инженер-технолог» белгечлеге буенча институтны тәмамлый. 1970-1983 елларда профсоюз комитеты рәисе урынбасары (1974-1980), Казан электрон исәпләү машиналары заводында партия комитеты секретаре урынбасары (1980-1983) булып эшли.

1974 елдан КПСС әгъзасы. 1983 елдан 1986 елга кадәр-КПССның Казан шәһәре Совет районы комитеты секретаре. 1986 елдан башлап һөнәр берлекләренең Татарстан өлкә Советы Секретаре, Татарстан Республикасы Профсоюзлар федерациясе рәисе, «Отечество» ҖЧҖнең Татарстан төбәк бүлеге рәисе, КПССның Татарстан өлкә комитеты пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбасары булып эшли.

1999 елда «Ватан — Бөтен Россия» партиясеннән Дәүләт Думасына депутатлыкка кандидат итеп сайлана, сайлаулар нәтиҗәләре буенча III чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана. Дәүләт Думасында БДБ эшләре һәм ватандашлар белән элемтәләр буенча Дәүләт Думасы Комитеты рәисе урынбасары булып эшләде. 2000 елдан «Ватан — Бөтен Россия» фракциясе рәисе урынбасары.

2003 елның декабрендә IV чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлан.

2007 елның 11 декабрендә V чакырылыш Дәүләт Думасына депутатлар сайлауда «Бердәм Россия»Бөтенроссия сәяси партиясе тарафыннан тәкъдим ителгән кандидатларның федераль исемлеге составында сайлана.

## Чыганаклар
* Профиль Бердәм Россия сайтында.
Инсаф Сәйфуллин

**Инсаф Шәрифулла улы Сәйфуллин** (1945 елның 16 ноябре; Татарстан АССР, СССР) - Россия дәүләт һәм сәяси эшлеклесе. II чакырылыш Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Дәүләт Думасы депутаты (1996-2000). "Безнең йорт-Россия" партиясе әгъзасы. Халыкара Технологик фәннәр академиясе президенты. Химия фәннәре докторы, профессор.

## Биография
Инсаф Сәйфуллин 1945 елның 16 ноябрендә туган. 1971 елда Казан химия-технология институтын (КХТИ) тәмамлый, белгечлеге буенча инженер-технолог. 1992-1996 елларда «Алабуга автомобиль заводы» җитештерү берләшмәсе генераль директоры урынбасары булып эшли.

1994 елда химия фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

1996 елда II чакырылыш Федераль Җыен Дәүләт Думасына депутатлар сайлауда «безнең йорт-Россия»Бөтенроссия иҗтимагый — сәяси хәрәкәте тарафыннан тәкъдим ителгән кандидатларның федераль исемлеге составында сайлана. Думада конверсия һәм фән сыешлы технологияләр буенча комитетка керә.

2001 елдан 2002 елга кадәр-ягулык-энергетика комплексы идарәсе башлыгы, Табигый монополияләр белән хезмәттәшлекне оештыру һәм Россия Федерациясе сәнәгать, фән һәм технологияләр министрлыгы продукциясен бүлү турындагы Килешүне гамәлгә ашыру департаменты башлыгы. 2002 елдан 2009 елга кадәр - «Газпром»ААҖнең перспективалы үсеш, фән һәм экология департаменты урынбасары. 2009-2012 елларда - «Нефтегазавтоматика» ААҖ генераль директоры.

2013 елдан баш фәнни хезмәткәр, машина белеме институты фәнни җитәкчесе урынбасары. Россия Фәннәр академиясенең А.А. Благонравова (РФА ИМАШ).

## Чыганаклар

* халыкара Технологик фәннәр академиясе сайтында 
* Дәүләт Думасы сайтында
* Инсаф Сәйфуллин басмалары 

Төркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар