open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ar yağı bäkläre

**Ar yağı bäkläre** (Urıs yılyazmalarında "Арские князья"), Çıptsa yılğasınıñ urta ağımı buylarında yäşägän Noqrat-Çıptsa Tatarlarınıñ 16-17. yözlärdä Räsäy däwlätenä xezmät itkän aqsöyäkläre qatlawı ataması. 14-15. yözlärdä ük yarım möstäqil bäklek idaräçeläre sanalğannar, baştaraq Qazan xanlığı, annarı Mäskäw kenäzlege yoğıntısında bulalar. Noqrat cire öçen şuşı ike däwlät arasında barğan suğışlarda qatnaşalar.

Төркем:Татарстан тарихы
Bäläncär

**Bäläncär** (*Bäräncär*) - VII-IX ğasırda Xäzär qahanlığınıñ zur üzäge, çamalap anıñ berençe başqalası.  Tönyaq Qawqaznıñ Sulaq yılğası yänäşäsendäge  urta ğasırlar şähäre. 

630 yıllardan Bäräncärlär däwläte başqalası. Xäzär Qağanlığı çorında (10 yözgäçä) zur ictimaği-säyäsi häm säwdä üzäge. Xäzär däwläte tarqalğaç üz ähämiäten yuğalta. Xäräbälär xäzerge Dağstan Buynaksk şähäre yanında urnaşqan.
## Tarix

652-653 yılda ğäräplär Bäläncärgä höcüm itä, xäzärlär ğäräplärne ciñä.

Ğäräplär Därbäntkä çığu öäçen härwaqıt Bäräncärgä yaw belän kilä.

722 yılda 30 meñle ğäräp ğäskäre Bäläncär qalasın yawlap  cimerä. Näticädä xäzärlär başqalası Sämändärgä küçerelä.

732-733 häm 737 yılda ğäräp ğäskäre yänä şähärne yawlap ala.

## Sıltamalar

*Dunlop, Douglas Morton (1997). "Samandar". Encyclopaedia Judaica (CD-ROM Edition Version 1.0). Ed. Cecil Roth. Keter Publishing House. ISBN 965-07-0665-8
*Fedorov, Ya. A., & Fedorov, G. S. Rannye tyurki na Severnom Kavkaze. Moskova, 1978.
*Gadlo, Aleksandr Vilyamoviç. Etnicheskaya istoriya Severnogo Kavkaza IV-X vv. Leningrad: Izd-vo Leningradskogo universiteta, 1979.
*Gumilev, Lev Nikolayeviç. "Gde zhe togda Semender?" Voprosy istorii (1969) No. 3: 242-243.

Төркем:Хәзәр каһанлыгы
Төркем:Татар дәүләтләре
Cäditçelek

**Cäditçelek** (Ğäräpçä: cädid - yañalıq), cämğiät yäşäyeşen häryaqlap yañartırğa omtılğan ictimaği-säyäsi xäräkät. 1880. yıllarında Tatarlar häm Räsäyneñ Törki xalıqları arasında kiñ urın ala. Cäditçelek tarafdarları ictimaği, iqtisadi artqa qalunı häm cämğiättäge ruxi torğınlıqnı tänqitlilär, zaman taläbenä turı kiterep cämğiätne yañartu fikeren, berençe näwbättä xalıq mäğärifen üzgärtüne yaqlıylar.

Cäditçelek üz ätrafına aldınğı qaraşlı ruxanilarnı, uqıtuçılarnı häm şäkertlärne ciya. Cäditçelekneñ törle yünäleşläre (ağımnarı) bula: qayberäwlär (Ğ. Barudi, M. Bigiev, Ğäbdräşid İbrahimov, Q. Tärcemäni C. Abızgildin, Z Qadiri, Z. Kamali, Ğ. Bubıy h.b.) dini yañarışnı, ikençeläre (R. Fäxretdinev, F. Kärimi, Ş. Kültäsi h.b.) mäğrifätçelekne yaqlıy. Cäditçelek 19. yöz axırı - 20. yöz başında Tatar xalqınıñ ictimağí fikere häm milli üzañı üseşendä möhim tarixi basqıç bulıp tora.

Төркем:Татарстан тарихы
Bäräncärlär

**Bäräncärlär** (*Bäläncärlär*) , Törki qäbilälär berläşämäse. Ğäräp yazmalarında 6. yöz urtalarınnan telgä alına. 370. yıllarda Tönyaq Qawqazğa Ural artyağınnan Hunnar belän bergä kilgännär dip farazlana. 6. yözneñ 2. yartısınnan Törki Qağanlıqqa buysındırğannar. 630. yıllarda Qaspí Diñgezenä qoya torğan Terek belän Sulaq yılğaları arasındağı tübänlektä berläşmä isemendä däwlät häm şähär tözelä. 630. yıllar azağında ul däwlät Xäzär Qağanlığına buysındırıla. 9-10. yözlärdä bu qäbilälärneñ ber öleşe Bilär şähäre tirälärenä küçep utıra häm İdel buyı Bolğarı xalqı eçtälegenä kerä.

Төркем:Татарстан тарихы
Canğäli xan

**Canğäli xan** (1516. tiräse – 1535.), , Qasıym (1519.-32.) häm Qazan (1532. yıldan) xanı. Şäyex Allahiär ulı. Mäskäw kenäze Vasili III yärdämendä başta Qasıym, annarı Qazan täxetenä utıra. Canğäli xan zamanında Qazan Xanlığınıñ çınlıqtağı idaräçeläre – qaraçı bäk Bulat Şirin häm Gäwhärşat xanbikä bula. 1533. yılda Canğäli xan Nuğay morzası qızı Söyembikägä öylänä. 1535. yılda Bulat Şirin citäkçelegendäge bäk-morzalar Canğäli xannı täxettän qualar. İske Qazanda üterelgän dip farazlana.

Төркем:Татарстан тарихы
Ğäräp tele

**Ğäräp tele** üz çığışı belän Semit telläre ğäiläsenä kerä. Ğäräp tele 1500 yıldan artıq ädäbi tel bulıp sanala, monnan tış İslamda ul ğibädät tele bulıp yöri.

Ğäräp teleneñ şaqtıy küp söylämnäre bar. Ämma matbuğatta häm Qör'ändä *Saf Ğäräp tele* (اللغة العربية؛الفصحى) qullanıla.

Böten dönyağa kiñ taralğan *algoritm, alximiä, alkohol, azimut, nadir, zenit* sıman süzlär barısı da Ğäräp telennän kilgännär. Törki tellär dä Ğäräp süzlär belän tulı. İspan telenä dä Ğäräpçädän bik zur tä'sir bulğan.

## Söylämnär
 :en:Arabic language#Dialects

## Yazu
*Töp mäqälä: [[Ğäräp älifbası]]*

Ğäräp älifbası Aramay älifbasınnan çıqqan.

## Awazlar
Ğädäti Ğäräpçädä öç kenä suzıq bar: [i], [a], [u]. Alarnıñ qısqa häm ozın törläre bar.

## Monı da qara
* Ğäräp älifbası, Xättät (bizäkle yazu)
* Ğäräp ädäbiatı

## Päräwezdä
* Ğäräpçä Wikipediä

*
Cükätaw

**Yükätaw** yäki **Cükätaw** (Awrupıda: *Sacetim*, Urıslarda: *Jukotin*) ul 10.–15. yözlärdä Bolğarlarnıñ şähäre ide. Çulman yılğasınıñ sul yağında, xäzerge Çistay tiräsendä urnaşıla.

10.-13. yözlärdä İdel buyı Bolğarında ere hönärçelek häm säwdä-iqtisad üzäge. Yükätaw bäklege märkäze.

1236. yılda Batu xan ğäskäre tarafınnan qatı talana ämma betmi, wä Altın Urda çorında möxim şähärlärennän berse bulıp qala.

14.–15. yözlärdä berniçä tapqır Urıs köymäle talawçılar (*uşkuynik*) höcüm itkännän soñ elekkege ähämiäten yuğalta.

## Xäräbäse

Yükätaw xäräbäläre berniçä öleştän tora.

**Nığıtılğan şähär** 5.8 *ha* urın ala. Şähär üzäge öç cir öyeme belän urap alınğan, alar arasında ike tirän arıq. Qazışlarda berniçä öy, qoymalar, bazlar açıldı.

**Çığış bistäse** dä 5-6 *ha* alanında.

Altın Urda çorında “nığıtılğan şähär” belän “Çığış bistäse” qullanılmí başlí.

**Batış bistäse** isä kiresençä üsä başlıy, wä Altın Urda çorında 150 *ha* tikle alan ala başlıy. Batış bistäsendä timer/baqır eşlär alıp-barılğan.

xäzerge Danaurovka awılı yänäşäsendä dip uylanıla.

## Fänni öyränülär
Qazışlı öyränü 1970–1972. yıllarda bulğannar. Annarı 1991. yılda öyränüne F.Ş.Xüzin däwam itkän. Soñğı waqıt qazışlarnı N.Ğ.Näbiulla alıp-bara.

:Татарстан тарихы
Tübätäy

Törki möselman xalqında, şul isäptän tatarlarda da, milli kiemneñ ayırılğısız öleşe bulıp tübätäy sanala.
Tatarlarda tübätäylärneñ ike töre bilgele: yarımşar formasındağı taqıya häm kisek qonus formasındağı käläpüş.

## Päräwezdä
* Tatarstan Respublikınıñ Däwlät muzeye kolleksiäsendäge tatar tübätäyläre.
* Milli baş kieme - Tübätäy.

Төркем:Баш киемнәре
Төркем:Милли киемнәр
Yähüd dine

**Yähüd dine (İudaizm)**, berallalıqqa nigezlängän iñ borınğı dinnärneñ berse, MA 1. meñyıllıqta Filistindä barlıqqa kilä. Başlıça Yähüdlär arasında tarala. Yähüd dineneñ töp täğlimatı Torah häm Talmud dip atalğan dini kitaplarda tuplanğan.

Törle yuramalar bar: Xasidlek, Qaraimnär h.b.

8. yözdä Xäzärlärdä häm başqa Törki xalıqlarda tarala.

## İudaizm [[Tatarstan]]da

Yähüdi säwdägärläre Qazanda Qazan Xanlığı däwerennän yäşilär, dilär, läkin dini cämğiäte 1850. yıllarda oyışa, räsmi röxsät 1897. yılda alına. 1915. yılda sínagoga tözelä. Sovet çorında cämğiäte beterelä. 1996. yılda cämğiät yañadan terkälä, 1996. yılda sínagoga binası cämğiätkä kire qaytarıla.

*
Төркем:Ибраһим диннәре
Barak Obama

thumb|right|Barack Hussein Obama
**Barak Hösäyen Obama II** (inglizçä Barack Hussein Obama II) — Amerika Quşma Ştatlarınıñ 44-çe prezidentı.

Barak Obama çığışı belän Keniädän bulğan möselman keşese belän aqtänle amerikalı xatın-qğz ulı bularaq 1961 yılnıñ 4 awgustında Amerika Quşma Ştatlarınıñ Haway ştatındağı Honolulu qalasında dönyağa kilä.

Obamanıñ änise häm ätise Haway universitetında uqığanda tanışalar häm öyläneşälär. Yaña öyläneşkän par Obama äle 2 yäşendä genä bulğan çaqta ayırıldı.

Harvard universitetında stipendiat bularaq uqığan äti Obama, 1965 yılda Keniägä qaytıp, xökümät öçen eşlägän bulsa, änise isä şulay uq çit il studentı bulğan İndoneziäle Lolo Sutoroğa kiäwgä çığa.

Obamanıñ äti-änise ayırılğannan soñ barı tik ber tapqır qına Amerika Quşma Ştatlarına yasağan säyäxäte waqıtında 1971 yılda küreşep söyläşkän ätise 1982 yılda Nayrobidä aftamabil qazasında ülde. Änise isä, 1972 yılda ikençe irennän ayırılıp, Amerika Quşma Ştatlarına kire qayttı häm 1995 yılda analıq yaman şeşennän ülde. Obamanıñ äni yağınnan 1 ügi bertuğanı, äti yağınnan isä 7 ügi bertuğanı bar.

Obama änise häm ügi ätise belän bergä İndoneziägä küçende. Başlanğıç mäktäptän soñ Honoluluğa äylänep qaytqan Obama 1979 yılda liţeyne betergänçegä çaqlı äbise häm babayı belän bergä yäşäde. Liţeydän soñ Los Ancelestäge Oksidental Kollecedä universitetnıñ berençe ike sıynıfın uqıdı. Annan soñ isä Nyu Yorktağı Kolumbiä universitetına küçep, 1983 yılda Säyäsi belemnär bülegen tämamladı. 1988 yılda Harvard universitetınıñ xoquq fakultetenä uqırğa kerde. Harvard universitetında çaqta uquçı yäşlär tarafınnan näşer itelgän *Harvard Law Review* jurnalınıñ baş möxärrir wazifasın başqarğan berençe Afrikalı-Amerikalı buldı. 1991 yılda isä advokat diplomın aldı.
## Şäxsi tormış
Obama 1989 yılda Mişel Robinson belän tanıştı häm yäşlär 1992 yılnıñ 3 oktäber könne öyläneşte. 1994 yılğı Mişel Obama ire Barak Obama kebek Harvard universitetınıñ xoquq fakulteten betergän advokat. Parnıñ 1998 häm 2001 yıllarda tuğan Saşa häm Maliä isemle ike qız balası bar.

Төркем:Сәясәтчеләр
Vladimir Putin

thumb|right|'''Vladimir Putin'''
**Putin Vladimir Vladimir ulı** (1952., Urısça: *Путин Владимир Владимирович* / *Vladimir Vladimirovitch Putin*), däwlät eşleklese. 1975. yıldan Sovet Berlege Däwlät İminlege komitetınıñ - DİK (KGB) tışqı küzätüçelär idäräsendä.

1991-1994. yıllarda Sankt-Peterburg meriäseneñ tışqı elemtälär komitetı räise, ber ük waqıtta 1992-1999. yıllarda mer urınbasarı, 1994-1996.da Sankt-Peterburg xökümäte räiseneñ 1. urınbasarı.

1997.-1998. dä Räsäy Prezidente qarşındağı Baş käntrül idaräse başlığı – Administratsiä citäkçese urınbasarı.

1998-1999.da Räsäyneñ Federal' iminlek Şurası särqätibe.

1999. yılnıñ Avgustınnan Räsäy Xökümäte räise.

1999 yılnıñ 31 nçe dekaberennän RF Prezidenteneñ burıçın ütäwçe, 2000. Martınnan RF Prezidente, 2004. yıldan qabat Räsäy Prezidente.

2008 yıldan Räsäy Xökümäte räise wazifasın başqara.

2012. yıldan qabat Räsäy Prezidente bulıp saylanğan.

## Monı da qara
* Boris Yeltsin

Төркем:РФ президентлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Mäskäw

**Mäskäw** ul Räsäy Federatsiäseneñ başqalası. İseme, Urıslar kilü aldında anda yäşägän Fin-Uğır xalıqlarınnan qalğan. Şähär 850 yıl elek salınğan ide. Bu şähärneñ möximlege Altın Urda waqıtında üskän.
## Etimologiä

Şähär iseme Mäskäw yılğasınıñ isemennän çıqqan. Borıñğı rus telendä mosq- tamırı «batqaq, sılanuçan» yäki «saz, yüeş, dımlı» mäğnälären belderde. Yılğa iseme, bälki borıñğı rus «mosqı» (-ı quşımçası belän) süzennän çıqqan.

Başqa tellärdä şulay uq bu süzennän tözergän isemnäre bar: rus. Moscow, alman. Moskau, fr. Moscou.
## Tarix
### Borıñğı çor

Şähär yäşe anıqlap bilgele tügel. İñ borıñğı arxeologik tabılmalar taş çorına qağılalar. Berençe meñyıllığınıñ axırında Mäskäw rayonında wyätiçlär häm kriwiçlär näselläre urnaştılar. Arxeologik qazular näticäläre buyınça, XI ğasırda Mäskäw yanında çoqırlı häm urlı awıl urnaştı.

Läkin berençe ışanıçlı telgä alu İpatye yılyazmalar isäplänä. Alar buyınça, 1147 yılnıñ 4 apreldä rostov-suzdal' kenäze Yüriy Dolğorukiy Mosqov şähärendä üz duslarnı qabul itte. 1156 yılda Mäskäwdä yaña ağaç nığıtmalar tözelgännär, häm şähär mäydanı 3-4 tapqır arttı.

Monğol-tatar buysındırğan waqıtında şähär yandırıp yawlanğan,, läkin tiz torğızılğan.
### Mäskäw kenäzlege üzäge

XIII ğasırnıñ ikençe yartısınnan Mäskäw möstäqil udel kenäzlege üzäge bulıp torğan. XIV ğasırnıñ başında Mäskäw bilämäläre zuraya, anıñ sostavına Kolomna häm Mojaysk kenäzlekläre kerälär.

XIV ğasırda Mäskäwneñ Böyek Mäskäw kenäzlege üzäge bularaq kütärelüe bula. XIV ğasırda Mäskäwgä mitroplitlar rezidentsiäse küçerelä, ä 1589 yılda Mäskäw patriarxiäse oyıştırıla.
## Xalıq

Mäskäw — Rusiädä häm Awrupada xalıq sanı buyınça iñ zur şähär. Statistika buyınça, şähärdä 2012 yılda 11 612 943 keşe yäşi. Bu san özleksez yäşägän şähärçelär ğına xisapqa ala, Mäskäwdä tağın 1 million 800 meñ artıq migrantlar, ğastarbayterlar, häm törle räsmi tügel emigrantlar yäşi.

Xalıq sanı buyınça şähär Rusiädä — berençe, Awrupada — ikençe (Stambuldan soñ), dönyada — sigezençe. 
### Mäskäw bügen
Şähär sanı 10,5 million tirəse (2009). Bügen anda 168 075 Tatar, 94 542 Äzeri yəşi (2002).

### Panorama

### Galereya

image:St Basils Cathedral-500px.jpg|*Vasiliy Blajenní soborı*
image:Kremlin Spasskaya Tower.jpg|*Spassk manarası*
Image:Russia-Moscow-Kremlin-Nicholas_Tower.jpg|*Nikolsk manarası*
Image:GUM Moskau.jpg|*GUM*
Image:Russia-Moscow-Resurrection Gate.jpg|*Voskresensk manarası*
image:Moscow State Historical Museum.jpg|*Tarix Muzeyı*


Төркем:Мәскәү
Däwlät Sekretare

**Däwlät Sekretare** (Дәүләт Секретаре)  - küp illärdä qabul itelgän yuğarı säsyäsi-ictimağıy wazıyfa. Däwlät sekretareneñ personäl wäkälätläre, ilenä qarap, törle bulırğa mömkin.

AQŞ'ta Däwlät Sekretare beryülı berniçä wazıyfanı başqara, häm il prezidentınnan qala, däräcä buyınça ikençe keşe bulıp sanala. Şulay uq ayırım ştatlarnıñ da Däwlät Sekretare bula, alarnıñ wazıyfaları konstitutsiä yärdämendä bilgelänä.

Frantsiädä elekkege patşa däwerendä Däwlät Sekretare ministr däräcäsendä yörgän. Xäzerge waqıtta alar Xökümät ağzaları bularaq sanala, läkin alar ministrlardan soñ kilä.

Төркем:Вазифалар
Kavkaz

thumb|300px|right|'''Kosmos dan fotoğrafiä'''
**Kavkaz** ul Könçığış Awrupa belän Künbatış Asiä arasındağı ber töbäk, aña Qara Diñgez häm Kaspi Diñgeze arasında bulğan Kavkaz tawları häm yanındağı cirlär kerä.

Könyaq Kavkaz ɵçen *Kavkaz artı* ataması qullanıla.

Kavkaz tawları arasında iñ biege Elbrus/Mäñge tawı, anıñ bieklege 5642 *m*, ul şulay uq Awrupanıñ iñ biek tawı da bulıp tora.

Kavkazda Görcistan, Ärmänstan, Azärbaycan, Osetiä, Çiçänstan, İnguşetiä, Dağstan häm tağın berniçä il ursnaşılğan. 1990. yıllar başında Kavkaz yılları Kavkaz Konfederaţiäsenä kergännär.

Kavkaz bügenge dönyanıñ iñ küptelle häm iñ küpmillätle cir bulıp sanala, anda 100dän artıq teldä söyläşälär dilär. 20. yözgä tikle xalıqara tel bularaq Törki teleneñ Kavkaz söyläme yöri ide. Annan soñ, Urıslar kilgäç, idärä tele öçen Urıs tele kertelä başladı. Soñğı arada Räsäyneñ tä'sire kimi bara.
thumb|300px| right|'''Elbrus/Mäñge taw, 5642 m'''
## Tarix

Töp waqıyğalar:
* Ğäräp-Xäzär suğışı
* Urıs qıyrallığı basıq ala
* 1. Bötendönya Suğış
* 1991. yılda bäysez Görcistan, Ärmänstan, Azärbaycan barlıqqa kilälär.

## Monı da qara
* ::Kavkaz xalıqları
* ::Kavkaz telläre
* Kavkaz Konfederaţiäse

## Päräwezdä
* Kavkazda millät-tel törkemnäre

Төркем:Кавказ
Төркем:Аурупа таулар системалары
Qırımtatar tele

**Qırımtatar tele** (üzataması: *Qırımtatar tili*, *Qırım tili*) – Tatar teleneñ Qazançadan ayırıla torğan söyləm, Törek telennən zur tə'sir buldı.

## Qullanılu

## Əlifba
Soñğı wağıt latin əlifbağa qaytu bara.

## Monı da qara
* Qırım tatarları
* Tatar xalqı
* Törki tele
* Tel beleme

## Tışqı läñkerlär

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Төрки телләр
Zöyä

thumb|Zöyä tamğası

**Zöyä awılı** (Urısça: Свияжск), Yäşel Üzän rayonında, rayon üzägennän 12 *km* könyaq-könçığıştaraq, Zöyä yılğası tamağında utrawda. 1551. yılda Qazan xanlığına qarşı suğışta Urıs ğäskärläreneñ xärbi bazası häm qälğä bularaq nigez salına. 16. yözneñ 2. yartısınnan - öyäz üzäge, 1920-1927. yıllarda Zöyä kantonı üzäge, 1927-1931. yıllarda TASSRnıñ Zöyä rayonı üzäge. 1932. yıldan awıllar rätendä. 1989. yılda 747 keşe (Urıslar- 66%, Tatarlar - 27%), 2000. yılda 258 keşe yäşi. Xalqınıñ töp şöğele - terlekçelek. Tulı bulmağan urta mäktäp. Klub.
## Zöyä arxitektur-sänğät muzeyı
Muzey 1987. yılda açıla. 16-18. yözlär arxitektura häm monumental istälekle kompleksı. Töp tarixi istälekläre: Uspenie irlär monastırınıñ Troitsa, Sergi, Nikolski çirkäwläre, Konstantin häm Yelena çirkäwe, Uspenie soborı (cämiğ çirkäwe).
## Galereya

File:Sviyazhsk-coast.jpg|
File:Sviiazhsk-View.JPG|

File:Sviiazhsk.jpg|
File:Sviyazhsk-oldstreet.jpg|
File:Sviyazhsk-gymnasium.jpg|
File:Sviyazhsk-victory-memorial.jpg|

File:Sviyazhsk-ioann-tmpls.jpg|
File:Sviyazhsk-ioann-oldcrch.jpg|
File:Sviyazhsk-ioann-tmpl.jpg|
File:Sviyazhsk-ioann-tmpl-interior.jpg|

File:Трапезная церковь (1555-1556 гг.) и Успенский собор (1556-1560 гг.). Успенский Богородицкий монастырь. Остров-град Свияжск. РТ. И - panoramio.jpg
File:Sviyazhsk-nikolsky-crch.jpg|
File:Sviyazhsk-uspensky-tmpl.jpg|
File:Sviyazhsk-uspensky-tmpl-interior.jpg|

File:Sviyazhsk-konstantinovsky-tmpl.jpg|
File:Sviyazhskaya_Makarievskaya_Pustyn.jpg|
Sergius of Radonezh vita icon (17 c., Yaroslavl museum) detail 02.jpg
Sviyazhsk Ioanno-Predtechensky Convent 08-2016 img1.jpg
Sviyazhsk Ioanno-Predtechensky Convent 08-2016 img4.jpg
Sviyazhsk Troitskaya Street building 08-2016.jpg
Sviyazhsk Annunciation Church site 08-2016.jpg
Sviyazhsk Rozhdestvenskaya Square buildings 08-2016 img2.jpg
Sviyazhsk Rozhdestvenskaya Street and pier 08-2016 img1.jpg
Sviyazhsk Constantine and Helena Church 08-2016.jpg
Sviyazhsk Moskovskaya Street building 08-2016.jpg
Sviyazhsk History Museum 08-2016.jpg
Sviyazhsk Horseyard 08-2016 img1.jpg
Sviyazhsk Uspensky Monastery 08-2016 img4.jpg
Sviyazhsk Uspensky Monastery 08-2016 img5.jpg
Sviyazhsk View from Petropavlovskaya Sloboda 08-2016 img1.jpg


Төркем:Зөя
Awrupa Berlege

**Awrupa Berlege** yäki **Awroberlek** yäki **AB** ul bügen Awrupanıñ 27 ilen berläştergän xalıqara oyışma. İñ soñgı bularaq 2007 yılnıñ 1 ğinwarında berlekkä Bolğarstan (Bolgariä) belän Romaniä kerde.

## Başisem
## ABnıñ nigezlänüe

## Berläşü däräcäläre
* Urtaq bazar *(Single Market)*
* Tamğaxänä berlegen *(Customs Union)* – äğzalar berberenä qarşı qvota häm tariflardan waz kiçälär, öçençe taraf (3rd parties) illäre öçen ber tösle quota häm tariflar sisteması qullanalar.
* Aqça berleğe *(Economic and Monetary Union)* – äğza däwlätlär, iñ elek üz aqçaları arasındağı tiñläşterü kursların qatğıy räweştä terkäp quyalar, annarı üzläreneñ milli aqçalarınnan waz kiçep *Euro* aqçasına küçälär.
## ABnıñ oyışmaları ''(Institiutions of the EU)''
* Awrupa mäclese
* Awrupa komissiäse
* Awrupa şurası (*European Council* häm *Council of Europe* ber tügel)
* Awrupa mäxkämäse
* Awrupa bankı

## ABnıñ kiñäyüe ''(Enlargement of the EU)''
uñda|400px
* 1952 6 Awrupa ile
* 1973 3 Awrupa ile quşıla, sannarı 9 bula
* 1981 Gretsiä (Yunanstan) quşıla
* 1986 İspaniä belän Portugaliä quşıla
* 1995 Avstriä, Finlandiä häm İsweç (Şvetsiä) quşıla
* 2004 8 könçığış Awrupa ile häm 2 utraw ile – Kipr häm Malta quşıla
* 2007 Bolğarstan (Bolgariä) häm Romaniä quşıla
Bu arada Törkiä belän Xorvatiä xökümätläre dä, kiläçäktä Awroberlekkä kerü turında Awrupa Berleğeneñ barlıq cawaplı oyışmaları häm äğzaları belän söyläşülärne alıp-baralar.

## AB Komissiäseneñ säyäsätläre ''(Policies of the Eurocommission)''
## [[İqtisad]] häm säwdä
Awroberlegeneñ töp aqça bularaq *Euro* yöri, ([ewro] äytäse, [euro] tügel!). Aqçalarnıñ bilgese **€**, qısqartması **EUR**. Qayber illär Awrupa Berlegenä kermägän buluwına qaramastan Awrupanıñ tamğaxänä berlegenä kerdelär, mäsälän Andorra, Lixtenşteyn, Monako, San-Marino, Vatikan, Törkiä.

## AB-Räsäy Federatsiäse mönäsäbätläre
## Päräwezdä
* Awupı Berlege: räsmi säxifäse

*
Qazan uramnarı

**Qazan uramnarı** — Qazan şähäre general' planı buyınça bu toraq punkttağı binalar arasında xäräkät itü öçen buldırılğan yullar.

Şulay uq binalar adresın bilgeläw öçen qullanıla.

## Monı da qara
* Qazan

## Päräwezdä
* Qazan xaritası – Uram isemnäre turında bäxäsläşü
 

Төркем:Казан
Qalım

**Qalım** — törki süz. Kiäw tarafınnan käläşneñ ata-anasına yäki tuğannarına birelä torğan tüläw (mal, aqça) mäğnäsendä. İslamlaşqan xalıqlarda qalım tüläw yolası islami mähär belän öleşçä turı kilä.

## Ş.u.k.
* Tuy
* Nikah

Төркем:Йолалар
Төркем:Төрки халыклар мәдәнияте
Төркем:Гаилә
Awrupa

thumb|right|250px|Awrupa xaritası
**Awrupa** — Awraziä qıytğasında urnaşqan dönya kisäge. Aziä belän Avraziä qıytğasın tözi. Mäydanı yaqınça 10 mln km² häm xalqı 733 mln keşe.

## Awrupa däwlätläre

Төркем:Европа
Qazan Xan Başlığı

**Qazan Xan Başlığı** iskitkeç bay bizälgän.

Urıs ilbasarlar 1552. yılda Qazan xanlığın basqaç, başqa talanğan baylıqlar belän bergä Mäskäw kirmänenä Xan Başlığın da alıp kitälär. Ul bü köngä dä şunda yata.

Manamax Başlığın da Tatarlar yasağannar dilär.

## Monı da qara
* Qazan xannarı
* Qazan xanlığı

Төркем:Казан тарихы
Mzımta

**Mzımta** (Urısça: Мзымта; Ubıxçadan "qotırğan") ul Könbatış Qawqazda yılğa, Adler, Soçi, Krasnodar Krayı, Räsäydä urnaşqan. Qara Diñgezgä qoyuçı Räsäy yılğalarınıñ iñ zurısı. Ozınlığı 89&nbsp;km, bassínı: 885 q. km.
[200px|thumb|Mzımta [Axştırskaya mäğäräse küşätü mäydançığınnan.]]

## Yılğa cäğräfiäse
Mzımta Olı Qawqazda, 2980 m bieklegendä başlana, annan tar üzän aşa ağa, Kardıvaç häm Keçe Kardıvaç külläre häm berniçä şarlawıq aşa ütä. İñ zur şarlawıq 15 metrle İzumrudní (Zöbärcät) şarlawığı. Mzımta yarlarında buk ağaçı belän käsätänä üsä, borıñğı Ubıx baqçalarında qırğí armut (gruşa), Ästerxan çikläwege, kästänä üsä.

Greçeskoye (Yunan) tarlawığında Mzımta tizlänä töşä, busağalar barlıqqa kilälär. Yılğa Axştır häm Dzıxra tarlawıqları, populár turistik obyéktlar, aşa ütä. Adler yanında Mzımta, balaqlarğa bülenep häm tuğay buylap urap-urap barıp, Qara Diñgezgä qoya. Mzımta diñgezgä küp läm çığara.

Yılğa bassínında mineral çığanaqları oşrílar. Qatnaş tuyınu. Yaz taşuları häm yañğır taşqınnarı.

## Urtaça su ağışı
* Krasnaya Polána: 33,2 k.m/s
* Kepş: 45,6 k.m/s (max 764 k.m/s)

Mzımta sal ağíza torğğan yılğa, rafting populárlıq qazanğan. Krasnopolyanskaya HES susaqlağıçında su ağımı täwlek buyı üzgärä.

Төркем:Сочи елгалары
Төркем:Кара диңгез бассейны
Çalım

**Çalım**, Qazan Xanlığın azat itü suğışı barışında (1552-1556) Urıs basqınnarına qarşı köräş üzäge. Baş kütärgän Mamışbirde keşeläre tarafınnan İdelneñ uñ yarındağı Sundır tawında 1555 yılda tözelä. Qazannan 160 çaqrım östäräk urnaşqan bula. 1556. yılda Urıs ğäskärläre tarafınnan yawlap alına häm cimerelä.

## Monı da qara
* Qazan cirlärendä azatlıq suğışları
* Mişätamaq
* Üternäs

Төркем:Татарстан тарихы
Qolşärif mäçete

300px|мини|уңда|Qolşärif mäçete
300px|мини|уңда|Qolşärif mäçete
**Qolşärif mäçete** - Qazan şähäreneñ baş mäçete, Qazan üzägendä - Kirmänendä urnaşa.

Qazan Kirmänedäge 16. yöz dini qorılmalarınnan berse. 
## Tatar xalqı qaharmanı - [[Qolşärif]]
Qazan xanlığınıñ bäysezlege öçen köräşçe, mäşhür tatar qaharmanı, şağir, däwlät eşleklese, ruxani, säid   Qolşärif xörmätenä şulay atalğan. 1552 yılnıñ 2 oktäberendä, il belän bergä, anıñ ruxi ostazı — Qolşärifneñ dä ğömere kiselä.  Qolşärif üz şäkertläre belän baş Cämiğ mäçete öçen doşmannarğa qarşı suğışıp mäçet basqıçlarında üterelep häläq bulğan. Böyek tatar qaharmanı - Qolşärif istälegenä baş Qazan mäçete atalğan.
## Torğızılğan mäçet
2 tördäge 8 manaralı, üzägendä çatır gömbäz belän tämamlanğan mäçet; elekkege Renaissance häm Ğosmanlı Töreklär arxitekturası stile elementlären qatnaştırıp, Bolğar-Tatar ğädätlärendä qorılğan dip faraz qılına. İske Cämiğ mäçete Söyembikä manarası urnaşqan bulğan. 1552. yılda Qazannı Urıs ğäskärläre yawğanda cimerelä.

1996. yıldan Qazan Kirmäne kompleksında şul isemendäge mäçet yañadan torğızılıp tözelä.

### Mäçet küreneşläre

Räsem:Kul sharif.jpg|
Суар

**Суар**, шулай ук **Сувар** — Болгар илендә иң эре шәһәрләрнең берсе, Суар бәклеге башкаласы. Төп халкы - чуашларның бабалары саналган суарлар кабиләсе.

10нчы гасыр­да ул хәтта Болгар шәһә­ре белән дә ярышып яшәгән. Суарның куәтле шәһәр ныгыт­малары 100 гектар чамасы җир­не биләгән. Кайбер урыннарда бу ныгытмалар икешәр рәтле итеп са­лынган. Алардан хәзер 5 чакрым­га сузылган биек җир үрләре һәм тирән чокырлар гына   сакланып калган.

10нчы йөздә Әл-Бәлхи исемле гарәп галиме болай дип язып калдырган: 

Суар хәрабәләре Татарстан­ның Спас районы Кузнечиха авы­лыннан 4 чакрым еракта Утка елгасы буенда урнашкан. Шәһәр­лекнең бер почмагына сыенып утырган кечкенә генә Татарский Городок исемле авылны җирле халык әле дә Шәмсуар дип атый.

Суар шәһәре, Биләр кебек үк, татар-монголларның яулары вакытында җимертелеп, җир йөзен­нән мәңгегә юкка чыга.

## Чыганаклар
*Татарстан тарихыннан хикәяләр. Даулатшин Г.М., Хужин Ф.Ш., Измайлов И.Л.

## Тышкы сылтамалар
* «Сувар» музее. 

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Юкка чыккан шәһәрләр
Qaşan

**Qaşan**, Çulmannıñ uñ yağı buyındağı Urta Ğasırlar (12-15. yözlär) Bolğar şähäre. 12-13. yözlärdä Çulmannıñ tübän ağımındağı säyäsi häm iqtisadi-säwdä üzäkläreneñ berse; 14. yözdä Qaşan bäklegeneñ başqalası. 1391. yılda Urıs *uşkuynikları* (piratları) häm 1399. yılda Mäskäw ğäskäre tarafınnan talana häm cimerelä. Xärabäläre bügenge Layış Rayonı Şuran awılı yäşäsendä (q. Qaşan şähärlekläre).

Төркем:Татарстан тарихы
Mamıq xan

**Mamıq xan** (?-1498/1499), Seber xanzadäse, Qazan xanı (1495-1496). Seber xanı İbaqnıñ enese. Ağası üterelgännän soñ (1495), Tömän töbägennän quılıp, üzenä turılıqlı Tömän olısı suğışçıları häm Nuğay ğäskäre belän Qazanğa kilä, başında qaraçıbäk Qolmöxämmäd torğan aqsöyäklär törkeme yärdämendä xanlıq täxeten yawlap ala (1495). Cirle bäk-türälärneñ iregen qısrıqlawı oşamağaç, Mamıq xannı Qazannan qualar. 1498 yılda bertuğanı Ağalaq belän bergäläp qabat Qazanğa yaw belän kilä, ciñelä. Üzara köräş-bäreleşlär barışında hälâq bula.

Төркем:Казан ханнары
Daruğa

**Daruğa** yä  **daruxaçı** yä **daruxa**  - tatar häm başqa törki, mongol illärendä türä, tatar xanı xärbi bulmağan wäkile. Mongol süzennän daruğa - **ıru başlığı** kilep çıqqan.

**Daruğa**,  Mongol İmperiäsendä, Cüçi Olısında häm Qazan, Seber xanlıqlarında bilgele ber yünäleş töbäge.

16 yöz axırlarında – 18 yöz başlarında Urıs däwlätendä Tatar, Başqort häm başqa Törkilär yäşägän töbäklärgä nisbätle räweştä dä qullanışta bula (Qazan, Zöyä, Ufa öyäzlärendä).

Xanlıq märkäzennän mäğlüm ber yünäleştä urnaşqan bistä häm awıllarnı berläştergän, daruğa başlığına buysınğan töbäk. Qazan Xanlığı 5 taraf-yünäleşkä: Alat, Arça, Gäreç, Cöri, Nuğay daruğalarına bülänä. Nuğay daruğası belän Manğıt bäge, başqaları belän olısbäklär (daruğa bäkläre) idarä itkän. 18. yöz azaqlarına qädär Orenburg gubernası cirläreneñ dä Qazan, Nuğay, Seber, Usa daruğaları bülenüe mäğlüm.
## Tarix
Altın Urda däwläteneñ säyäsi häm ictimaği tormışında basqaqlar belän daruxaçılar (daruxalar) zur urın totqannar. Basqaqlar xärbi xezmättä bulıp, xökümätneñ iminlegen saqlaw wazifasın ütägännär; daruxalarnıñ töp wazifaları isä yasaq cıyunıñ barışın küzätep toru bulğan.

Basqaqlar XIV yözneñ başında uq beterelsä, daruxaçılar äle darux-ölkälärneñ xäkimiät başlıqları sıyfatında Qazan xanlığında dä yäşäp häm eşläp kilgän. Yasaq cıyuda alarğa yärdämçeläre bulışqan; boların bitekçe dip yörtkännär. Xäyer, Cuçi Olısında bitekçe xäyran zur däräcäle keşe sanalğan. Bitekçe xan diwanında da bula, anısı baş bitekçe dip atalğan; annarı ulus sayın bitekçe bulıp, şaqtıy eşne änä şular başqarğan.

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Фёдоров-Давыдов Г. А. Общественный строй Золотой Орды. — М.: Издательство Московского университета, 1973. — С. 30—31.

Төркем:Татар тарихы
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Казан ханлыгы
Rinat Dasayev

__NOTOC__

### Link

* Rinat Dasayev turında mäqälä, RUS

Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Татар спортчылары
Muxşa

**Muxşa** (**Naruçat**), urta ğasırlardağı (14-15. yözlär) Altın Urda şähäre. Muxşa olısınıñ üzäge. 1313-1367. yıllarda aqça suqtıru üzäkläreneñ berse. 15. yöz. başlarınnan elekke ähämiäten yuğalta. Xärabäläre (kirpeç öy, munça, Möselman törbäläre qaldıqları) xäzer Muxşa (Moxşa) yılğasınıñ yuğarı ağımında, Penza ölkäseneñ Naruçat awılı yanında saqlana.

Төркем:Татарстан тарихы
Muxşa olısı

**Muxşa olısı** (**Naruçat bäklege**), Altın Urdanıñ 13-15. yözlärdäge administrativ ölkäse (olısı). Bilämä mäydanına Sorı belän Tsn yılğaları aralığındağı cirlär kerä. 1313-1367. yıllarda aqça suqtıru üzäge. Xalqı terlekçelek, igençelek, hönärçelek belän şäğellänä. 1360. yñıllarda olısnı Tağay bäk yawlap ala, ölkäne yarım möstäqillek däräcäsenä kütärä. 1367. yılda Mamay ğäskäre anı üzenä buysındıra. 14. yöz azaqlarına Muxşa olısı köçsezlänä häm 15. yöz başlarında anı Urıs kenäzläre basıp ala. Töp xalqı soñraq Tatar etnosınıñ ber komponentına äwerelä.

Төркем:Татарстан тарихы
Баулы

**Баулы** (, ) — республика карамагындагы шәһәр, Баулы районы үзәге.
Татарстаннын, көньяк-көнчыгыш чигендә Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында (Казаннан 369 километр).
Ык елгасының сул кушылдыгы Баулы суы буенда, Сембер–Уфа тимер юлының Бөгелмә станциясеннән 35 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан. 
Баулы аркылы Казан–Ырынбург автомобиль юлы уза.
Халкы – 22 мең кеше.
## Тарих
1658 елда нигез салына. 
1930-63 елларда һәм 1965 елдан Баулы районы үзәге 
1963 елдан Бөгелмә шәһәр Советы карамагында 
1950 елдан – шәһәр тибындагы эшчеләр бистәсе
1996 елның 17 сентябреннән – шәһәр.
XYIII-XIX йөзләрдә яшәүчеләре җир биләүче башкортлар һәм дәүләт крестиәннәре булган. Игенчелек, терлек үрчетү, умартачылык белән шөгыльләнгәннәр.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 21628 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 69,69%,
урыслар — 21,59%,
башка халыклар — 6,57%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 2,16%.

## Сәнәгать
* Нефть һәм газ сәнәгате («Баулынефть» нефть-газ чыгару идарәсе)
* Кабель җитештерү заводы
* Азык-төлек сәнәгате (сөт, икмәк заводлары) ширкәтләре 
* Төзү материаллары комбинаты
* «Мирас» халык кәсәбәчеләре фабрикасы 
* типография

## Мәгариф
* 6 урта мәктәп
* һөнәри лицей (*[[2009 ел]]дан [[Баулы аграр көллияте|аграр көллият]]*)
* музыка мәктәбе
## Мәдәният
* 2 мәдәният йорты 
* Төбәк тарихын өйрәнү музее
* 4 китапханә бар: 1 – үзәк, 2 – шәһәр, 2 балалар китапханәсе.
## Дин
* 2 мәчет
## Сәламәтлек саклау
* район үзәк хастаханәсе
## Шәһәрдә туган танылган шәхесләр

* Илшат Гафуров (1961), КФУ ректоры (2010).
* Таһир Латыйфуллин (1958), биюче, педагог, балетмейстер,  Татарстанның халык артисты (2009).
* Ганс Сәйфуллин (1941-2017), баянчы, җырлар авторы.
* Зиннур Зыякаев (1954), «Баулынефть» нефть-газ чыгару идарәсенең баш инженеры.
* Айрат Хәйруллин (1981), Татарстан Республикасы Дәүләт идарәсенең цифрлы үсеше, мәгълүмати технологияләр һәм элемтә министры (2019).

## Сылтамалар

* Баулы интернет порталы 
* Баулы @ tatcenter.ru
## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан район үзәкләре
Төркем:Татарстан шәһәрләре
Төркем:Баулы
Төркем:Баулы районы торак пунктлары
Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы

**Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы** — Урал таулары итәгендә урнашкан калкулык. Идел, Кама һәм Агыйдел елгаларының сул як кушылдыкларын бүлеп тора. Биеклеге 418 метрга җитә. Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында нефть чыганаклары бар.

Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында башкортларның тарихи боронго җәйләү урыннары урнашкан.

## Шәһәрләр
Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында урнашкан шәһәрләр:
* Әлмәт
* Бөгелмә
* Азнакай
* Лениногорски

## Географиясе
Агыйдел, Чулман һәм Идел елгаларының сул кушылдыкларында 480 м биеклегендәге суаергыч барлыкка китерә.
Агыйдел елгасының югары агымыннан Ашказарның түбәненә кадәр сузылган. Чулман елгасыннан Урал тауларына (Күмертау шәһәре ягына) карый 400 км арауыкта ята.
Битләүләре тигезлекләргә текә килеп теше. Нәк артык бастион кебек. Биеклекләре диңгез биеклеге дәрәҗәсеннән Бөгелмә янында 370 м озынлыктан Бәләбәй каласы янында 420 м га җитеп тора.
Дим елгасы Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгын урталай бүлеп үтә. Димнең уң як ярыннан калкулыкның Стәрлебаш-Федоровка өлеше ята. Биредә уртача биеклек 300—400 м арасында тирбәлә.
Көнъяк-көнчыгыш юнәлештә, Урал тауларына карый биеклек арта бара. Миякә һәм Стәрлебаш районнары чигендә яткан Смородиновка авылы янында 461 м га пешкән урын бар. Стәрлебаш авылы янында биеклек 480 м га җитә.

Биләмәнең чирек өлешен урманнар алып тора (имән, юкә, каен). Урманнар күбесенчә өч яруслы. Беренче ярусны имән белән юкә били. Икенче яруста чикләвек куагы, яшь имәннәр һәм өченчесе — үләннәр.

Гади урман үләннәре янында дала үләннәреннән җир чикләвеге дә очрый. Урыны белән җәенке яфраклы агачлар белән ылыслы агачлар кушылган урманнар бар.
Кылган далалар һәм чия, терн, сары акация, ногыт борчагы куаклары үскән ташлы далалар бар. Калкулыкта ландшафт өчен пәрәвез белән түшәлгән вертикаль бүлемләү (аерылу) хас. Сыртлары сөзәк битләүләрдә ялангачрак.

Бүгенге көндә урман-дала һәм дала өлеше кеше эшмәкәрлегеннән нык үзгәргән. Сөреп авыл хуҗалыгы җирләренә әйләндерелгән. Рельеф елгалар тарафыннан ашалып, эрозиягә дучар ителгән (ерлалар 100—150 м га кадәр иңгән).

Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы биләмәләрендә: Туймазы, Шкапов, Ромашкин, Усень-Ивановск карамай яткылыклары бар.

Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында Башкортстанның Бакалы,Чакмагыш, Шаран, Туймазы, Бүздәк, Благовар, Дәүләкән, Әлшәй, Бәләбәй, Ярмәкәй, Бишбүләк районнары урнашкан.

Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгыннан Зәй, Ык, Олы Ык, Кандырлы, Дымка, Сок, Стәрле Стивензә елгалары башлана. Калку биләмәсеннән Дим елгасы үтә.

## Галерея

File:Bugulma-Belebey Upland.jpg|Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы — башкортларның тарихи боронго җәйләү урыннары.
File:Bugulma-Belebey Upland1.jpg|Көнбатыш Башкортстан күренеше. 
File:Bugulma-Belebey Upland2.jpg|
File:Bugulma-Belebey Upland3.jpg|
File:Bugulma-Belebey Upland4.jpg|Башкорт-казакъ мөнәсәбәтләрендә бай, мул, үләнле дала *Яшел дала* яки *Башкорт дала* дип аталган.
File:Bugulma-Belebey Upland5.jpg|
File:Bugulma-Belebey Upland6.jpg|
File:Bugulma-Belebey Upland7.jpg|
File:Bugulma-Belebey Upland8.jpg|


Төркем:Башкортстан географиясе
Төркем:Татарстан географиясе
Төркем:Әлифба буенча калкулыклар
Зәй

**Зәй** — Татарстандагы елга һәм шәһәр исеме.
* Зәй (шәһәр) — шәһәр
* Дала Зәе — елга
* Зәй (станция) ― тимер юл станциясе.
Норлат

**Норлат** яки **Нурлат** (, ) — Татарстанның көньягында урнашкан, республика буйсынуындагы (1997) шәһәр, Нурлат районы үзәге (1930).
Халык саны — 32 600 кеше (2010).
## География
Шәһәр Кондырча елгасында Казаннан 224 км ераклыкта урнашкан. Сембер — Уфа тимер юлы өстендәге станция. Мәйдан — 15,2 км².

## Тарих
1909 елда нигез салына. 1938 елдан эшчеләр поселогы. 1961 елдан шәһәр.
## Халык

Төп милләтләр: 
* 1989 елгы җанисәп буенча: татарлар — 40,7%, руслар — 37,5 %, чуашлар — 19,9 %
* 2002 елгы җанисәп буенча: татарлар — 58,8%, руслар — 20,7%, чуашлар — 19,0%
* 2010 елгы җанисәп буенча: татарлар — 59,1%, руслар — 24,0%, чуашлар — 15,3%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 33990 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 56,95%,
урыслар — 25,59%,
чуашлар — 15,32%,
башка халыклар — 1,34%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,80%.

## Икътисад
Нефть чыгару сәнәгате («Нурлатнефть»), ремонт-механика заводы, төзелеш материаллары комбинаты, азык-төлек сәнәгате тармаклары бар. Урман хуҗалыгы.

## Мәгариф
* Норлат аграр техникумы
* 6 урта мәктәп һәм 1 башлангыч мәктәп, М.Е. Сергеев исемендәге гимназия 
* «Доверие» психолог-логопед ярдәме үзәге, сәламәтлекләре чикле балалар өчен мәктәп-интернат
* Балалар иҗаты үзәге, сәнгать мәктәбе, Г. Хөсәенов ис. спорт мәктәбе, алкалы хоккей буенча спорт мәктәбе

## Мәдәният
* Кама аръягы һәм Нурлат шәһәре тарихы төбәк музее
* Габдулла Кариев һәйкәле
## Шәхесләр
* Дамир Ишкинеев (1967), Норлат муниципаль районы башлыгы, техник фәннәр кандидаты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Шәһәр сайты

Төркем:Татарстан шәһәрләре
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Төркем:Норлат
Әгерҗе

**Әгерҗе** (, , ) — РФнең субъекты булган Татарстан Республикасындагы шәһәр, Әгерҗе районының үзәге. Мөһим тимер юл төене.
Халык саны – 19 739 кеше (2016).
## География
Шәһәр Татарстанның төньяк-көнчыгышында, Удмуртия чигендә, Сарапул калкулыгы итәге янында, бер үк исемле елга ярында, Казаннан 304 километр төньяк-көнчыгыштарак, Ижаудан 36 километр көньяктарак урнашкан.
## Тарих
Шәһәр Казан—Екатеринбург тимер юлы төзелеше уңаеннан барлыкка килгән, аңа Әгерҗе станциясе каршында бистә буларак нигез салынган. 1924 елдан — өяз үзәге булмаган шәһәр, 1926 елда шәһәрләр исемлегеннән чыгарыла. 1921 елдан — ТАССРның Әгерҗе кантоны , 1924 елдан — Әгерҗе районы үзәге (1963—1964 елларда Алабуга районы составында булган). 1928 елдан — шәһәр тибындагы бистә, 1938 елда Әгерҗегә яңадан шәһәр статусы бирелә.
## Халык

Милли состав (2002): татарлар — 52,9%, руслар — 35,4%, арлар — 6,7%, чирмешләр — 1,6%.
## Икътисад

Мөһим тимер юл төене. Тимер юл заводлары, төзелеш материаллары заводы, май-сөт комбинаты, ашлык кабул итү предприятиясе, типография, азык-төлек комбинаты.
## Социаль инфраструктура

4 урта мәктәп, музыка мәктәбе, һөнәри училище. Боз сарае, мәдәни мирас һәм тарих музее, үзәк район хастаханәсе, тимер юл хастаханәсе. 2 мәчет.
## Монда туганнар

* Асаф Габдерахманов — Советлар Берлеге Герое.
* Айрат Фәррахов — Татарстанның сәламәтлек саклау министры (2007-2013), РФ сәламәтлек саклау министры урынбасары (2013-2014), РФ финанс министры урынбасары (2014-...)
* Илдар Халиков — Татарстан Республикасының премьер-министры  (2010-2017)
* Рәгъде Халитов — музыкант, КФУ прфессоры.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Әгерҗе районының рәсми сайты 
*  Әгерҗе «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Татарстан шәһәрләре
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Төркем:Әгерҗе районының торак пунктлары
Чулман

**Чулман**, *шулай ук* **[[Кама]]** елгасы (, , , ) — Идел елгасының сулъяк кушылдыгы, Татарстан республикасының (*[[Идел]]дән кала*) икенче зур елгасы.

Озынлыгы 1805 км, бассейн мәйданы 507 000 км², су чыгымы күләме 3800м3/с.

## Кушылдыклар
* Вишера
* Муллы
* Чусовая
* Агыйдел
* Иж
* Ык
* Туйма
* Чишмә
* Зәй
* Нократ
* Мишә 
## Сусаклагычлар
* Кама сусаклагычы
* Воткинск сусаклагычы
* Түбән Кама сусаклагычы
* Куйбышев сусаклагычы

## Шәһәрләр
* Афанасьево
* Рудничный
* Гайнә
* Саликам
* Усолье
* Березники
* Орёл
* Чёрмоз
* Добрянка
* Полазна
* Пермь
* Краснокам
* Новоильинский
* Нытва
* Оханск
* Оса
* Чайковски
* Сарапул
* Камбарка
* Никул
* Каракүл
* Агидел 
* Минзәлә 
* Менделеевск 
* Яр Чаллы 
* Алабуга 
* Түбән Кама
* Чистай

Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Төркем:Пермь крае елгалары
Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Удмуртия елгалары
Ак барс

*Ак барс* — түбәндәге феноменнарны тасвирлау өчен кулланыла ала:
* Ирбис ( яки ) — *[[Барыслар]] ыругыннан хайван.*
## Һеральдикада
* ның иң эре торак пункты булган  шәһәре символы, шәһәр байрагында һәм гербында күрсәтелгән.
* ның башкаласы  символы, шәһәр гербы һәм байрагында күрсәтелгән.
* ндә:
**ның:
***  Шушенский районы *([[:ru:Шушенский район|ru]])* символы, гербы һәм байрагында күрсәтелгән.
***  Ермаково районы *([[:ru:Ермаковский район|ru]])*  символы, гербы һәм байрагында күрсәтелгән.
**  Татарстан символы, аның гербында күрсәтелгән.
** нә керүче ндагы  Сургут районының *([[:ru:Сургутский район|ru]])*  Барсово *([[:ru:Барсово|ru]])* шәһәр тибындагы бистәсе символы, гербы һәм байрагында күрсәтелгән.
**  Хакасия җөмһүрияте гербында күрсәтелгән.
* ның икенче эре торак пункты булган  шәһәре символы.

## Оешмаларда
*  Ак Барс Аэро — * төбәк һава ширкәте, нда урнашкан бердән-бер пассажирлар авиайөртүчесе.*
*  Ак Барс (банк) —  банкы, баш-фатиры нда урнашкан иң эре банкы.
*  Ак Барс су асты көймәсе *([[:ru:К-480 «Ак Барс»|ru]]) — нең [[атом-төш энергиясе]]ндә эшләүче [[су асты көймә]]се.*
*  Ак Барс хоккей клубы — * шәһәренең [[хоккей]] спорт оешмасы.*
* Ак Барс Холдинг — нда урнашкан җитештерү ширкәтләр керүче холдинг оешма.

## Искәрмәләр
Татарстан нефте

thumb|Нефть
Татарстан җиренең иң зур байлыгы — нефть. Республикада чыгарыла торган нефтьнең күләме 800 млн. тоннага җитә. Татарстан Республикасында нефтьнең запасы 1 млрд тоннадан артык. Нефть белән беррәттән бер тонна нефтькә якынча 40 м3 газ да табыла.

Нефтьне "Татнефть" ААҖ организацияләре чыгара. Нефть күбесенчә Татарстанның көньяк-көнчыгыш районнарында табыла.

Халыкара нефть базарында Татарстан нефте Urals исеме белән сатыла.

Төркем:Нефть
Төркем:Татарстан икътисады
Татнефть

**«Татнефть»** (тулы исем — *В. Д. Шашин исемендәге «Татнефть» ачык акционерлык җәмгыяте*) — нефть җитештерү компаниясе. Русиядә табылган нефть күләме буенча алтынчы урында тора. Үзәге Татарстанның Әлмәт шәһәрендә урнашкан.

Генераль директор — Наил Мәганов

## Тарихи мәгълүмат
1943 белән 1950 еллар арасында Татарстанның көньяк-көнчыгыш өлешендә бай нефть ятмалары табыла. Табылган запаслар күләме СССРда иң зур булып чыккан. Дәүләт күмер-водород чималына кытлык кичергән, шуңа күрә җитәкчелек Татарстанның нефть байлыгына зур игътибар белән караган.

Иң авыр мәсьәлә — ятмаларны эшче куллар белән тәэмин итү. Корылган дәүләт планнары буенча 90–100 мең кеше җәлеп ителергә тиеш булган. Башта ятмалар вахта ысулы белән хезмәтләндереләчәк дип уйланылган, ләкин бу чынга ашмаган, чөнки моңа юллар юклык комачау иткән. Эшче һәм хезмәткәрләрне читтән кертү һәм урында әзерләү башланды. 
     
1952 елда «Татнефть» составында «Баулынефть», «Бөгелмәнефть», «Татбурнефть» тресты, «Татнефтепромстрой» төзү-монтажлау тресты, проектлау идарәсе «Татнефтепроект» һәм Алабуга тикшеренү боралау идарәсе. Эшчеләр һәм хезмәткәрләр саны 2 меңгә җиткән.
[300px|thumb|right|«Татнефть» ягулык салу урыны, [Мәскәү]]

## Татнефтьнең массакүләм мәгълүмат чаралары
* «Нефтяные вести» газетасы
* «Хәзинә» газетасы
* «Нефть и жизнь» журналы
* «Время Татнефти» телестудиясе
* «Татнефть» компанияләр төркеменең 14 күп тиражлы газетасы
* «Нефтяная газета» электрон басмасы

## Бүләкләре
* 2025 ―  (Россия) ― *нефть һәм газ сәнәгатен үстерүгә керткән зур өлеше, хезмәттә ирешкән уңышлары өчен*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Татарстан нефте
* Ренат Мөслимов, баш геолог.
* Ринат Галиев, «Татнефть» АҖ генераль директоры (1990―1999).

Төркем:Татарстан сәнәгате
Төркем:Русиянең нефть ширкәтләре
Төркем:Татарстан ширкәтләре
Төркем:Татнефть
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» ордены белән бүләкләнгән оешмалар
Orenburg

**Irınbur** yäki **Orenburg** ( 1938–1957 yıllarda ''Çkalov ) – Räsäy şähäre, Orenburg ölkäseneň üzäge. Ural yılğasında tora.

Xalıq sanı – 526 430 keşe (2008).

Төркем:Ырынбур
Менделеевск

**Менделеевск** (шулай ук *Менделеев шәһәре*, , ) — Татарстан шәһәре, Менделеевск районы үзәге.
Халык саны — 23 161 кеше (2010).
## География
Кама буенда, Тойма елгасы (Кама кушылдыгы) буенда, Тын Таулар пристаненнан (Камада) 4 км, Мәжгә тимер юлы станциясеннән көньяккарак 70 км, Тихоново тимер юлы станциясеннән көнчыгышка таба 7 км, Казаннан көнчыгышка таба 238 км ераклыкта урнашкан. Чаллы — Әгерҗе тимер юлы, Алабуга — Мәжгә — Ижау автомобиль юлы, Кама елгасында «Тын Таулар» пристане.
## Тарих
1868 елда сәүдәгәр П.К. Ушков шәһәргә нигез салган. 1928 елдан — Бондюг эшчеләр поселогы. 1967 елда Д.И. Менделеев (элек җирле химия заводында эшләгән) хөрмәтенә исеме үзгәртелгән.
Шәһәр статусы 1967 елда бирелгән.
## Халык

=

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 22875 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 49,10%,
урыслар — 40,81%,
башка халыклар — 9,42%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,67%.

## Милли состав

## Мәгариф
Менделеевск шәһәрендә һөнәри-техник укуханә (*[[Түбән Кама нефть химиясе һәм нефть эшкәртү техникумы филиалы|филиал]]*), 5 урта мәктәп, гимназия, кичке (*сменалы*) мәктәп, сәламәтлеге чикле балалар өчен мәктәп, мәктәптән тыш эш үзәге, балалар сәнгать мәктәбе, «Батыр» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе, «Айсберг» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе эшли (*[[2017 ел|2017]]*).
## Мәдәният
* Туган якны өйрәнү музее
* Тыл хезмәтчәннәре һәм сугыш чоры балаларына һәйкәл (Менделеевск)
## Шәһәрдә туган танылган кешеләр

* Ибраһим Галиев (*[[1896]]-[[1938]], [[Казан]]*), Татбригада хәрби комиссары.
* Василий Белоусов (1919-1981), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
* Тимур Галиев (1977), 2025 елдан ТР МК Баш ветеринария идарәсе башлыгы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан шәһәрләре
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Төркем:Менделеевск районының торак пунктлары
Менделеев

Шәхесләр:
* Дмитрий Менделеев (1834—1907) - бөек Россия химигы. 
* Василий Менделеев (1886—1922) — бөек Россия инженеры, Д. И. Менделеевның улы.

Торак пунктлар:
* Менделеевск - Татарстанда урнашкан шәһәр.
Канберра

**Канберра** (*ингл.Canberra*) – Австралия Берлегенең башкаласы. Халык саны 334 меңне уза. Кыйтганың эчендә урнашкан иң зур шәһәр.

Төркем:Австралия шәһәрләре
XIV гасыр

## Мөһим вакыйгалар
* 1302 — Византия белән Госманлы дәүләте арасындагы Бафеус сугышы.
* 1306 — Роберт Брюс Шотландия патшасы буларак игълан ителә. 
* 1315 — 1317 — Төньяк Европада миллионлаган кешенең гомерен өзгән бөек ачлык.
* 1324 — Марко Полоның үлеме.
* 1325 — Ацтек империясенең башкаласы Теночтитланга нигез салына.
* 1336 — Харихара Виджаянагар дәүләтенә нигез сала.
* 1337 — 1453 — Йөз еллык сугыш.
* 1347 — 1351 — Бөек ваба эпидемиясе Европа халкының өчтән берен алып китә.
* 1359 — Молдавия кенәзлегенең нигезләнүе.
* 1368 — Юань династиясе идарәсенең тәмамлануы һәм Мин династиясенең башы. 
* 1389 — Косово кырында сугыш.
* 1393 — Әмир Тимер көнбатыш Фарсыны һәм Багдадның яулап ала. 
* 1399 — Ворскла елгасындагы сугыш. Алтын Урда гаскәрләренең берләшкән поляк, немец һәм кенәз Витовт ягында сугышучы татарларны тармар итүе.

Төгәл датасы булмаган вакыйгалар:
* XIV гасыр — Швецияның Финляндияны яулап алуы тәмамлау.
* XIV гасыр — Тверь, Мәскәү, Литва кенәзлекләре бәйсез Новгород җөмһүриятен басып алырга тырышканнар.

*
XVI гасыр

**XVI (уналтынчы) гасыр** — 1501 елдан 1600 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар
* Итальян сугышлары (1494—1559).
* Мона Лиза языла (1503—1506)

## Туулар
* 1530 — Явыз Иван, рус патшасы.

*
XVII гасыр

**XVII (унҗиденче) гасыр** — 1601 елдан 1700 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар
* 1618−48 — Утызъеллык сугыш.

*
XVIII гасыр

**XVIII (унсигезенче) гасыр** — 1701 елдан 1800 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар
* 1700 — 1721 — Төньяк сугыш.
* 1703 — Санкт-Петербургга нигез салына.

*
XIX гасыр

**XIX гасыр** — 1801 елда башланган һәм 1900 елда тәмамланган гасыр. 

Төп тешенчәләр:
* протекционизм
* индустриализация
* урбанизация
* колониализм үсеше

## Тарихи вакыйгалар
* Наполеон сугышлары
* Латин Америка илләрендә бәйсезлек өчен сугыш.

Төркем:XIX гасыр
Австралия әләме

**Австралия Берлеге әләме** (ингл. *Flag of Australia*) — Австралиянең дәүләт символы. Әләм 1901 елда кабул ителде.

## Моны да карагыз
* Австралия милли гимны

## Искәрмәләр

Төркем:Австралия дәүләт символикасы
Төркем:Илләр буенча байраклар
Сидней

**Си́дней** () — Австралиянең иң зур шәһәре. Халык саны якынча 4,28 миллион кеше. Сидней — Яңа Көньяк Велс штаты башкаласы. Шәһәр 1788 елда Артур Филлип тарафыннан нигезләнде.

## Мәшһүр кешеләр
* Дженнифер Роу
* Хью Джекман

## Кардәш шәһәрләр
*  Флоренция (), Италия
*  Сан-Франциско, Калифорния, АКШ

Төркем:Австралия шәһәрләре
Төркем:Сидней
XX гасыр

**XX гасыр** — 2 меңъеллыкның соңгы гасыры.

Төп вакыйгалар һәм төшенчәләр:
* Беренче дөнья сугышы
* Идел-Урал
* СССР барлыкка килүе һәм бетерелүе
* Икенче дөнья сугышы
* БМО барлыкка килүе
* Салкын сугыш
* Европа Берлеге

*
XXI гасыр

**XXI (21нче) гасыр** — хәзерге гасыр. 2001 елның 1 гыйнварында башланды, 2100 елның 31 декабрендә тәмамланачак.

Төркем:XXI гасыр
Австралия кыйтгасы

right|300px|thumb|Космостан күренеш
**Австралия кыйтгасы** (*Австралия континенты*,  — «көньяк») — көньяк һәм көнчыгыш ярымшарларында урнашкан кыйтга. Кыйтганың бөтен җирендә Австралия дәүләте урнаша. Кыйтга Австралия һәм Океанлык дөнья кисәгенә керә.

Иң көнчыгыш нокта — Байрон борыны (), көнбатыш — Стип-Пойнт борыны (), төньяк — Йорк борыны (), көньяк — Саут-Пойнт борыны () (Тасмания утравын кыйтга өлеше дип санасак, алайса Саут-Ист-Кейп борыны ).

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Австралия географиясе
Төркем:Кыйтгалар
Виктор Балакин

**Ви́ктор Бала́кин Васи́лий улы** – Ижау шәһәре башлыгы.

### Биография
1947 елның 26 апрелендә Камбарка районының Балаки авылында туа.

1970 елда Ижау механик институтын тәмамлый. Шул ук елда "Ижмаш" арматурно-сварочный цехның мастер ярдәмчесе булып эшли башлый.
Олы мастер, участок нәчәлниге, заводның профсоюз комитеты председателеның урынбасары булып эшли.

1991 елда Шәһәр халык депутатлары советының председателе булып сайлана.

1994 елда Ижау шәһәре башлыгының урынбасары булып куела.

2001-2005 елларда халык сайлау буенча Ижау башлыгы булып сайлана.
 
Өйләнгән, ике улы бар.

Төркем:Шәхесләр:Ижау
Владимир Сушков

**Влади́мир Сушко́в Фё́дор улы** – Саранск шәһәренең башлыгы.

### Биография

1960 елның 27 май көнендә Краснослободск районының Рус Маскино авылында туа.

Мордовия дәүләт университетының тезү (1982 елда) һәм экономика (1998 елда) факультетларын, Түбән Новгород иҗтимаги сәяси институтын (1992 елда) тәмамлый.

1982 елдан – "Мордовколхозстрой" тезү комбинатында мастер, олы геодезист;

1983 елдан – инструктор;

1985 елдан – Саранск Пролетариаты РК ВЛКСМ-ның беренче секретаре;

1987 елдан – Мордовия комсомол обком отделын җитәкли;

1990 елдан – МССР Министр Советының баш специалисты;

1992 елдан – Мордовия республикасының имущество фондының эшләрен җитәкли;

1995 елдан – хуҗалык управление башлыгы,

2000 елдан – башлык урынбасары – Мордовия республикасының администрация башлыгының хуҗалык управление җитәкчесе;

2001 елдан – Мордовия республикасы хөкүмәт рәисенең урынбасары.

2003 елдан – Саранск шәһәренең башлыгы;

2006 елдан – Саранск шәһәр районының җитәкчесе.

2012 елдан – Мордовия республикасы хөкүмәте рәисе.

Төркем:Мордовиядә туганнар
Төркем:Саранск дәүләт университетын тәмамлаучылар