Албан теле

**Албан теле** (*үзатамасы* Gjuha shqipe [ˈɟuha ˈʃcipɛ]) — албаннарның теле. Албания һәм Косово җөмһүриятләренең рәсми теле. Шулай ук Македониядә, Юнанистанда (Грециядә), Төркиядә, Италиядә, Болгариядә, Сербиядә, Украинада (*[[Әдис өлкәсе]]ндә*) һ.б. илләрдә кулланыла. Албан телендә сөйләшүчеләрнең гомуми саны — ~8,5 млн кеше, шуның эченнән Албаниянең үзендә ~3, 8 млн кеше (*[[2008 ел|2008]]*).

## Тарихы
Албан теле һинд-аурупа телләре гаиләсенең палеобалкан телләре төркеменең иллирия телләре төркемчәсенә карый. Ләкин башка бер телгә дә ошамаган булу сәбәпле, аерымланып (*изоляциядә*) тора һәм махсус монотөркемчә хасил итә. Балкан ярымутравының юкка чыккан борынгы һинд-аурупа телләре — палеобалкан телләренең дәвамчысы буларак, албан теле чыгышы (*генетикасы*) белән, бигрәк тә, хәзер юкка чыккан *иллирия теленә* һәм *мессап теленә* якын; *фракия теле* белән дә элемтәләре бар.

## Диалектлар

Албан теленең таралу ареалы ике төп диалект өлкәсенә: көньяк (*тоска*) һәм төньяк (*гегга*) диалектларына бүленә. Диалектлар, үз чиратында, күп санлы  сөйләшләргә таркала. Диалектлардагы аерымлык күбесенчә фонетика, морфология, лексика өлкәләренә карый.

## Фонетика
Албан телендә 7 сузык һәм 29 тартык аваз бар. Албан *консонантизмының* үзенчәлеге — тел уртасы **dh** [θ] һәм **th** [ð] авазлары, көчсез әйтелешле **l** һәм **r**, көчле  әйтелешле **ll** һәм **rr**, тел уртасы **q** һәм **gi**  авазлары;  **с** [с], **ç** [č], **x** [dz],  **xh** [dž] аффрикатлары булуда.

Албан телендә сүзләрдә басым көчле, даими, гадәттә, сүздә арттан икенче иҗеккә төшә.

Грамматик төзелеше буенча албан теле синтетик-флектив төзелешле телләргә керә.

## Сүз төркемнәре
#### Исем
Исем сүз төркеменә 3 род булу (ир-ат, хатын-кыз, урта), 4 төрләнеш (*склонение*) төре, 6 килеш (Иялек килеше белән Чыгыш килеше тәңгәл килә), исемнең билгеле һәм билгесез формасы, препозитив һәм постпозитив артикльләр булу хас.

#### Фигыль
Фигыльнең 2 төрле төрләнеше (*спряжение*), 6 төрле юнәлеше (*наклонение*), 3 гади һәм 5 катлаулы вакыт формалары бар.

#### Сан

## Синтаксис
Албан телендә җөмләләрдә чагыштырмача иркен сүз тәртибе кулланыла.

## Лексика
Лексикада сүз байлыгы һинд-аурупа телләре сүзләреннән башка, грек, латин, төрек,  итальян, француз телләреннән кергән алынмалардан тора. Сугыштан соң һәм XX гасырның 60нчы елларына кадәр, Албания хөкүмәте бикләнеп яшәү сәясәте алып бара башлаганчы, албан теленә интернационализмнар күбесенчә рус теле аша кергән. Балкан ярымутравындагы башка телләр белән озак вакытлар аралашып яшәү нәтиҗәсендә, албан теле, *балканизмнар* кабул итеп, Балкан телләр берлеге төзи.

## Әдәби тел барлыкка килү
XVII – XVIII гасырларда албан теленең диалекттан югары формасы буларак, халык сөйләм теле һәм халык авыз иҗаты теле (*[[койне]]*) формалаша. Койне нигезендә әдәби албан теле барлыкка килә. XIX гасыр ахырына әдәби албан теленең тоска һәм гегга диалектларына нигезләнгән 2 варианты барлыкка килә. Хәзерге әдәби албан теле тоска диалектына нигезләнә, гегга диалекты үзенчәлекләре дә кертелгән. Әдәби албан теленең барлыкка килүе өчен XVII гасыр мәгърифәтчеләре П. Буди, Ф. Барде, П. Богдани (*барысы да  [[католиклык|католик]] епископлары*), албан язучылары һәм шагыйрьләре С. Һәм Н. Фрашери, А. Чаюпи, Мигени һ.б. зур өлеш кертә.

## Язма истәлекләр
Иң борынгы албан язма истәлекләре XV гасырга карый: Дуррес шәһәре архиепискобы П. Энгели язган «Formula e Pagёzimit»  () (*[[1462 ел|1462]]*), А. фон Харф язган албан сүзлеге (*[[1497 ел|1497]]*), Томмазо де Медзо латин телендә язган «Эпирота» комедиясенең албанчага тәрҗемәсе (*[[1493 ел|1493]]*).

XVI гасырда албан телендә беренче басма китап дөнья күрә: *гегга диалектында*: Г. Бузукуның (*[[католиклык|католик]] рухание*)  «Meshari» () китабы, *тоска диалектында* Л. Матрангиның  «Embsuame e krёshtёre» () китабы (*[[1592 ел|1592]]*).

## Алфавит

XV гасырдан башлап албаннар төрле алфавитлардан: латин, кирилл, грек,  гарәп-төрек алфавитлары нигезендә ясалганнарыннан да, берничә ясалма алфавиттан да файдалана.

Хәзерге албан әлифбасы 1908 елда латин алфавиты нигезендә төзелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 1 (А-Ан). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 5-85270-329-X

## Әдәбият
# Селищев А.М. Славянское население в Албании. София, 1931.
# Десницкая А.В. Албанский язык и его диалекты. Л., 1968.
# Cabej E. Studime gjuhёsore. Vol. 1-6. Prishtinё,  1975-1977. 
# Нерознак В.П. Албанский язык. *Китапта:* Сравнительно-историческое изучение языков разных семей. М. 1982.
# Жугра А.В., Сытов А.П. Албанский язык. *Китапта:* Основы балканского языкознания. Языки балканского региона. Ч. 1. Л., 1990.
# Краткий албано-русский словарь. 2-е изд. М., 1951.
# Fjalor I gjhёs sё sotme shqipe. Tiranё, 1980.

## Сылтамалар
*  Десницкая А.В. Албанский язык и его диалекты

Төркем:Һинд-аурупа телләре
Төркем:Албания телләре
Төркем:Косово телләре
Төркем:Төркия телләре
Төркем:Греция телләре
Төркем:Италия телләре
Төркем:Сербия телләре
Төркем:Македония телләре