open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Җафәс Яфаров

**Җафәс Яфаров**,  Җафәс Җафәр улы Яфаров (*[[1976 ел]]ның [[28 ноябрь|28 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Пенза өлкәсе]], [[Күзнәй районы]], [[Татар Кынадысы]] –  [[2000 ел]]ның [[6 март]]ы, [[РФ]], [[Чечня]], Урус-Мартан районы, Комсомольское*) ― хәрби хезмәткәр, РФ Эчке эшләр министрлыгының эчке гаскәрләр спецназы офицеры, лейтенант, Россия Федерациясе Каһарманы (2000 елның 7 июле, һәлак булганнан соң).

## Тәрҗемәи хәле
1976 елның 28 ноябрендә Пенза өлкәсе Күзнәй (''Кузнецк'') районы Ялгаш (''Зур Труев'') авыл җирлегенә керүче Татар Кынадысы авылында туган. Әтисе Җафәр, әнисе Хәния ― гади авыл кешеләре. Туган авылында урта мәктәпне тәмамлаган. 1994 елда РФ Эчке эшләр министрлыгының Эчке гаскәрләренә хәрби хезмәткә алына.

РФ Эчке эшләр министрлыгының Сарытау югары хәрби команда училищесын тәмамлаган (1999). Әлеге хәрби уку йортын тәмамлагач, бүленеш буенча, лейтенант дәрәҗәсендә 3719 хәрби частьнең махсус билгеләнештәге батальонына взвод командиры итеп җибәрелә. РФ Эчке эшләр министрлыгы Эчке гаскәрләренең «Росич» махсус билгеләнештәге отрядында хезмәт итә.

1999 елдан 2009 елга кадәр дәвам иткән Икенче чечен сугышында хәрби хәрәкәтләрдә катнаша. 2000 елның март башында «Росич» отряды составында Руслан Гелаевның 1000нән артык боевигы яшеренгән Комсомольское (Гой-Чу) авылын штурмлый.

Лейтенант Яфаров төркеме, урамнар киселешендә ныгытылган йортны яулап алып, Россия частьләренә авылга керүне тәэмин итә, ләкин төркем үзе боевикларның уты белән төп көчләрдән аерылган булып чыга.

Лейтенант Җ. Яфаров берничә мөҗәһитне юк итә, ут астыннан яраланган гранатометчыны алып чыга; үзе дә яралана, контузия ала, тик сафта кала.

2000 елның 6 мартында снайпер пулясы башына тиеп һәлак була . Кече Ватаны Татар Кынадысында җирләнгән.

Россия Федерациясе Президентының 2000 елның 7 июлендәге 1267нче санлы Указы белән Төньяк Кавказда контртеррористик операция барышында күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен лейтенант Яфаров Җафәс Җафәр улына үлгәннән соң Россия Федерациясе Каһарманы исеме бирелә .

## Хәтер
* Лейтенант Җ. Җ. Яфаров исеме хәрби бурычны үтәгәндә һәлак булган эчке гаскәрләр хәрби хезмәткәрләренең Хәтер китабына кертелгән.
* Татар Кынадысы урта мәктәбенә Россия Каһарманы Җ. Җ. Яфаров исеме бирелгән.
* 2003 елдан Татар Кынадысы урта мәктәбендә Россия Каһарманы Җ. Җ. Яфаров исемендәге Хәрби дан музее эшли.
## Сылтамалар
* *Антон Бочаров*.  Джафяс Джафярович Яфаров. Патриотический интернет-проект «Герои страны»
* 
* 
*   История подвига. Сайт МОУ СОШ с. Татарский Канадей имени Д. Д. Яфарова

## Искәрмәләр


Төркем:РФ Каһарманнары
Төркем:Милли гвардия гаскәрләренең Сарытау хәрби институтын тәмамлаучылар
Төркем:Лейтенантлар
Төркем:Икенче чечен сугышында һәлак булучылар
Николаева

**Николаева** ― фамилия.
* **[[Александра Николаева (мәгънәләр)|Александра Николаева]]**
**  Александра Николаева (1908—1988), тарихчы, ярдәмче тарихи фәннәр буенча белгеч, фән докторы, профессор.
** Александра Николаева (1922—), химик-технолог, фән докторы, профессор, ТАССР һәм РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1965, 1973).
**  Александра Николаева (1924—2015), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
* Елена Николаева (1985), журналист, телетапшырулар алып баручы.
----
* **[[Николаев (фамилия)|Николаев]]**

Төркем:Фамилияләр
Николай Кузнецов (1948)

**Николай Геннадиевич Кузнецов** ( 1948 елның 3 июнендә туган, Калиновский бистәсендә, Курск өлкәсе ) — Россия галиме-икътисадчысы, икътисад докторы, профессор, Ростов дәүләт икътисад университетының салым сәясәте кафедрасы мөдире (1989-2001). Россия Федерациясенең мактаулы галиме. Ростов дәүләт икътисад университеты ректоры (2008—2013). Ростов өлкәсе Ректорлары Советы Рәисе .
## Биография
Николай Геннадиевич Кузнецов 1948 елның 3 июнендә Курск өлкәсенең Калиновский бистәсендә туган.
1967 елда ул Новочеркаск геологик эзләү көллиятен, 1979 елда  Ростов дәүләт университетының икътисад факультетын (РСУ) тәмамлый.
Университетны тәмамлагач, 1980 елдан ул Россия дәүләт университетында аспирантурадә укый, политик икътисад бүлегендә ярдәмче булып эшли. 1980 елда ул  «Качество труда как фактор формирования общественно-необходимых затрат» дигән темага кандидатлык диссертациясен яклый: 1997 елда ул докторлык диссертациясен яклый. 1997 елда  «Товарно-фондовые отношения в переходной экономике». дигән темага локторлык диссертациясен яклый.
	
Төрле вакытта ул Финанс һәм икътисад факультеты деканы урынбасары, Социализмның политик икътисад кафедрасының өлкән укытучысы, әзерлек бүлеге начальнигы (1981-1983), Профсоюз комитеты председателе (1983-1985), АПФның политик икътисад кафедрасы доценты (1983-1989), партия комитеты секретаре (1985-1989), уку эшләре буенча вице-ректор, Ростов штаты Икътисад университетынең салым сәясәте бүлеге начальнигы (1989-2001) булып эшли.

2001 елдан  академик эшләр буенча беренче вице-ректор, икътисадый теория кафедрасы мөдире, 2008 елдан — Ростов дәүләт икътисад университеты ректоры  булып эшли . Ростов өлкәсе Ректорлары Советы Рәисе. «Экономические науки», «Гуманитарий юга России при ИС РАН», «Вестник Ростовского государственного экономического университета (РИНХ) при РГЭУ» кебек фәнни журналларның хезмәткәре булып эшли.

Галимнәрнең фәнни мәнфәгатьләре өлкәсе: икътисадый теория мәсьәләләре, икътисадны глобальләштерү вакытында Россиянең салым системасы, салым планлаштыру мәсьәләләре һәм башкалар. Николай Геннадьевич Кузнецов заманча Россиядә салым сәясәте мәсьәләләрен системалы тикшерүләр белән шөгыльләнүче салым администрированиесе фәнни мәктәбен оештыручы булып тора.

Н. Г. Кузнецов 7 доктор һәм 30 фән кандидаты әзерләгән.

## Хезмәтләре
Николай Кузнецов 110га якын фәнни хезмәт, 13 монография, 3 дәреслек һәм 17 дәреслек язган.
## Искәрмәләр

Төркем:Ростов дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:3 июнь көнне туганнар
Николай Кузнецов

**Николай Кузнецов** :
** Николай Кузнецов (*1923—1974*), рәссам, Тукай премиясе лауреаты (*[[1971 ел|1971]]*).
** Николай Кузнецов (1931), химия фәннәре докторы (1976), профессор (1980), РФА академигы (1994).
** Николай Кузнецов (*1948*), икътисад докторы, профессор, Ростов дәүләт икътисад университеты ректоры (2008—2013)
Александр Сойфер

**Александр Миронович Сойфер** ( 1906 елның 18 декабре, Льеж - 1969 елның 21 гыйнвары, Куйбышев ) — совет педагогы һәм инженеры . Техник фәннәргә кандидат, профессор . 1942 елда Куйбышев авиация институты директоры вазифасын башкаручы .

## Биография
1906 елда Льежда  (Бельгия), 1905-1907 елгы революциядән соң Россиядән эмиграцияләнгән Мирон Соломонович Сойфер гаиләсендә, туган. 1908 елда гаилә Россиягә кайта, ә 1917 елда Харьковка күченә. Октябрь революциясеннән соң әтисе Украинаның Халык Хуҗалыгының Югары Шурасына баш инженеры итеп билгеләнә, ләкин 1922 елда вафат була. .

Ундүрт яшендә эшли башлый: башта эшче-штамповщик, ә 1923 елда  авиабаза слесаре. Харьков кичке политехникумы рабфактын тәмамлый, ә 1923 елда Харьков технология институтына укырга керә. 1927 елда авиабүлеккә күчә. 1928 елдан 1932 елга кадәр Запорожьеда N 29 моторлар төзү заводында эшли һәм берничә совет авиадвигательләрен, шул исәптән М-11 двигателен үзләштерүдә  катнаша. Цех инженерыннан конструктор бүлеге башлыгы урынбасарына кадәр хезмәт юл үтә.

1932 елда ул Харьков авиация институтына (ХАИ) авиация двигательләре бүлегенең проект бюросы башлыгы булып күчә. 1937 елда ул ХАИ җылылык двигательләре бүлеге мөдире булып эшли. 1938 елда ул доцентның академик титулына лаек була, һәм 1939 елда кандидатлык диссертациясен яклый. 1941елда, сугыш башланганнан соң,  Казанга эвакуацияләнә, һәм Сойфер эвакуация эшелоны башлыгы итеп билгеләнә. Шул ук вакытта ул бүлек начальнигы һәм ХАИ самолет двигательләре факультеты деканы булып эшли  .

1942 елның 8 июлендә СССР Халык Комиссарлары Советы Куйбышевта авиация институты булдыру турында боерык чыгара, һәм Соифер яңа оешкан университет директоры вазифасын башкаручы итеп билгеләнә. Ноябрь аенда ул академик һәм фәнни эш буенча директор урынбасары булып эшли, Ф.И.Стебихов директор итеп билгеләнә. 1942 елның августында ул шулай ук самолет двигательләренең теориясе һәм дизайны бүлеге мөдире булып эшли .

60 нчы еллар башына А. М. Сойфер авиадвигательләрнең ышанычлылыгы һәм эшләнмәләрне виброяклауның зур галиме буларак формалаша, ул берничә фәнни эш бастыра. Шулай ук берничә патент ала. 1962 елда аңа профессор исеме бирелә. .

1966 елда формалаштырыла торган көпшәк системаны пресслаганда барлыкка китерүче спираль пружиналарны тоташтыру һәм компактлаштыру нигезендә чәнечкеле үткен материаллар концепциясен эшләүне тәмамлады. Бүген бу материалдан эшләнмәләр самолетларда һәм космик корабльләрдә, су асты һәм су өсте судноларында, медицинада, атом сәнәгатендә кулланыла. .

1969 елның 21 гыйнварында студентлардан имтихан кабул итү вакытында вафат була  .

## Бүләкләре

* “1941-1945 елгы Бөек Ватан сугышында батыр хезмәт өчен." медале
* Мактау билгесе ордены

## Искәрмәләр

Төркем:Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Самарада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1969 елда вафатлар
Төркем:21 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1906 елда туганнар
Төркем:18 декабрь көнне туганнар
Барбара Палвин

**Барбара Палвин** (; 1993 елның 8 октябре, Будапешт, Маҗарстан) — Маҗарстан топ-моделе. 2019 елның мартыннан Victoria's Secret компаниясенең «фәрештәсе» булып тора.

## Карьера
Палвин Будапештта туа һәм үсә. 13 яшендә Барбараны Icon Model Management модельләштерү агентлыгы вәкиле таба һәм аның менеджеры була. Ул кызны тест төшерүләргә чакыра.

2006 елдан Барбара Азиядә эшли. Япониянең «Spur» журналы өчен төшә. Шул вакыттан алып ул «L'Officiel», «Vogue», «Marie Claire», «Glamour», «Elle», «Allure», «Harper's Bazaar» һәм «Jealouse Magazine» журналлары кебек мода журналларының тышлыкларында урын ала. Палвин Armani Exchange, H&M, Victoria's Secret һәм Pull & Bear кебек брендлар өчен реклама кампанияләренең йөзе була.

2009 елда ул IMG иң зур халыкара модельләштерү агентлыгы белән эшли башлый, аның ярдәмендә карьерасы өскә таба күтәрелә башлый.

Барбараның төп дебюты 2010 елның февралендә Миландагы Prada шоуында көз-кыш коллекциясен тәкъдим иткәндә була. Аннан соң аның карьерасы тиз үсә башлый. Соңыннан аны Nina Ricci, Giles, Miu Miu, Louis Vuitton, Emanuel Ungaro, Jeremy Scott, Etro мода йортлары күрсәтүләрендә катнашырга чакыралар.

2010 елда Париж мода атналыгы вакытында Барбара Vivienne Westwood һәм Chanel күрсәтүләрендә катнаша.

2012 елда Victoria's Secret ахыргы күрсәтүенә чакырыла, шул ук елның февралендә ул L'Oréal брендының илчесе була.

2013 елда ул models.com сайты буенча «The Money Girls» рейтингында 23 нче урында урнаша.

2014 елда Барбара «Геракл» фильмында роль башкара.

2016 елда ул Sports Illustrated Swimsuit белән хезмәттәшлек итә. Шул ук елда ул «Maxim Hot 100» рейтингында 4 нче урынны ала. Tumblr сайты версиясе буенча популярлык ягыннан икенче модель булып тора.

2018 елда Барбара Nina Ricci брендының «Bella» хушбуе йөзе була. Шул ук елны ул Victoria's Secret компаниясенең эчке кием күрсәтүләрендә катнаша, ә 2019 елның 14 мартында ул Victoria's Secret «фәрештәләренең» берсе була.

Палвин фигурасы модель стандартларына туры килмәгәнгә күрә, массакүләм мәгълүмат чараларында ул Бодипозитив хәрәкәт рәтенә кертелә.

Палвин шулай ук Giorgio Armani брендының «Acqua di Gioia» хушбуе йөзе була.

Барбараны еш кына Россия моделе Наталья Водянова белән чагыштыралар. Бөекбритания Vogue редакторы Миранда Альмонд бервакыт шулай әйтә:

Барбара үзе әйтүенчә, аның яраткан модельләре — Наталья Водянова һәм Кейт Мосс.

## Шәхси тормыш
2007 елдан 2010 елга кадәр ул Кристоф Сомфай белән мөнәсәбәттә була.

2018 елдан ул актёр Дилан Спруз белән очраша. Пар Бруклинда, аннары Лос-Анджелеста яши.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Models.com. *Barbara Palvin*
*Барбара Палвин Fashion Model Directory сайтында
* IMDb сайтында

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1993 елда туганнар
Төркем:8 октябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча фотомодельләр
Төркем:Илчеләр
Всеволод Кортов

**Всеволод Семёнович Кортов** (1939 - 2017) — совет һәм Россия галиме, нурланыш һәм каты җисем физикасы укытучысы, техник фәннәр докторы (1976), профессор (1979), Урал дәүләт техник университетынең ның мактаулы профессоры (2012). Россия Федерациясенең мактаулы галиме (1999).

## Биография
1939 елның 3 гыйнварында Прокопьевск шәһәрендә туган.

1957 - 1962 елларда Урал политехник институтының физика һәм технология факультетында укыган, инженер-физик һөнәрен алган  .

1962 елдан башлап, Уральск политехника институтының физика-техник факультетында фәнни һәм педагогик эшчәнлеген башлап җибәрә: 1962 елдан 1983 елга кадәр ассистент, доцент һәм профессор вазифасын башкара. 1983 елдан 1988 елга кадәр биш ел дәвамында - физик-техник факультетның сыйфатын тикшереп тору буенча физик методлар һәм приборлар кафедрасы мөдире булып эшли. 1988 елдан 1989 елга кадәр - уку эше буенча проректор, 1989-2003 елларда ундүрт ел дәвамында, В. С. Кортов Урал дәүләт техник университетының беренче проректоры булып эшләде.

1966 елда В. С. Кортов  «Исследование продольной прокатки профилей переменного сечения» дигән темага фәнни дәрәҗә диссертациясен яклый.  1976 елда  «Ярымүткәргечләр һәм электриклар физикасы» темасы буенча техник фәннәр докторы диссертация яклый.  Россия Табигый фәннәр академиясенең  әгъзасы-академигы .

1986 елда ул Чернобыль атом электр станциясендә булган аварияне бетерүдә катнаша, 1999 елда Россия Президенты Указы белән "Чернобыль атом электр станциясендә булган авария нәтиҗәләрен бетергәндә күрсәткән батырлык һәм фидакарьлек өчен". Всеволод Семьонович Кортов Батырлык ордены бирелә .

1999 елда  «фәнни эшчәнлектәге казанышлары өчен» Россия Федерациясе Президентының Указы белән Всеволод Семёнович Кортов "Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе" дигән  мактаулы исемгә лаек булды .

Екатеринбургта 2017 елның 14 ноябрендә үлде. Екатеринбургтагы Широкореченское зиратында җирләнгән.

## Бүләкләр

* Мактау билгесе ордены (1991)
* Батырлык ордены (1999 - "Чернобыль атом электр станциясендә булган авария нәтиҗәләрен бетергәндә күрсәтелгән батырлык һәм фидакарьлек өчен"  )
* Дуслык ордены (2010  )

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Уральский государственный технический университет. 1920—1995 гг.: Исторический очерк* / Под ред. Б. В. Личмана. — Екатеринбург: УГТУ, 1995. — 352 с.
* *Ведущие ученые Уральского государственного университета. Биографический справочник* / Под ред. Б. В. Личмана. — Екатеринбург: УГТУ, 1995. — 352 с.

Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Русия) кавалерлары
Төркем:Батырлык ордены кавалерлары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Екатеринбурда вафатлар
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:14 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:3 гыйнвар көнне туганнарТөркем:Урал дәүләт техник университетын тәмамлаучылр
Төркем:Физиклар
Юрий Кулагин (1924)

**Кулагин Юрий Александрович** (1924—1987) — ССРБ галиме, психолог һәм дефектолог, психология фәннәре докторы (1968), профессор (1971), ССРБ педагогия фәннәре академиясенең мөхбир әгъзасы (1985).

Күп кенә гыйльми хезмәтләр авторы, шуларның кайберләре чит илләрдә басылып чыккан.

## Биографиясе
Юрий Александрович Кулагин 1924 елның 6 июлендә Владимир өлкәсенең Ковров шәһәрендә укытучылар гаиләсендә туган.

1941 елда мәктәпне тәмамлый, 1942 елның июленнән. Бөек Ватан сугышында катнаша, аны Көнчыгыш Пруссиядә тәмамлый. Аннары совет-япон сугышында катнаша. Армиядән демобилизацияләнгәч, туган шәһәренә кайта һәм Пионерлар йорты мөдире булып эшли. 1947 елда М.В.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының фәлсәфә факультетының психология бүлегенә укырга керә, аны 1952 елда отличие белән тәмамлый. Шушы ук елда дефектология институтының Гыйльми-тикшеренү институтында аспирантурада укуын дәвам итә (хәзер Россия Мәгариф академиясенең коррекцион педагоглык институты), аны бетерү белән «Осязательное восприятие предметов слепыми детьми» темасы буенча ул кандидатлык диссертациясе яклый.

Диссертация яклаганнан соң Ю.А.Кулагин Дефектология институтында гыйльми хезмәткәр һәм лаборатория мөдире булып эшли. 1963 елдан институтның гыйльми секретаре, ә 1968 елдан гыйльми эшләр буенча директор урынбасары булып эшли. Шушы ук елда ул «Восприятие средств наглядности учащимися школы слепых» темасына докторлык диссертациясе яклый. 1986-1987 елларда Кулагин Дефектология институты директоры вазифасын башкара. 1985 елдан ССРБ Педагогия фәннәре академиясенең психология һәм яшь физиологиясе бүлеге академигы, 1978 елдан әгъза-корреспондент; 1986-1987 елларда академик-катиб була.

Юрий Александрович «Дефектология» журналының беренче баш мөхәррире, ә аннары редколлегия әгъзасы була, дефектология буенча ССРБ Мәгариф министрлыгының фәнни-методик советын җитәкли, ССРБ Югары аттестация комитетының эксперт советында дефектология вәкиле була. Дефектология проблемалары буенча берничә халыкара конгресслар, симпозиумнар һәм конференцияләрнең эшендә катнаша.

Октябрь Инкыйлабы ордены, Халыклар Дуслыгы, Кызыл Йолдыз һәм II дәрәҗә Ватан сугышы орденнары, шулай ук күп кенә хәрби медалләр һәм ССРБ ВДНХ-сының бронза медале белән бүләкләнә (сукырлар өчен приборлар булдырганы өчен).

Ю.А.Кулагин 1987 елның 2 июлендә Мәскәүдә вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Кулагин Юрий Александрович

Төркем:6 июль көнне туганнар
Төркем:1924 елда туганнар
Төркем:2 июль көнне вафатлар
Төркем:1987 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Психология фәннәре докторлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:«Японияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Совет-япон сугышында катнашучылар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россиядә туганнар
Григор Ахинян

**Григор  Әхинян** (әрм. Գրիգոր Ախինյան; 20 апрель 1926 ел — 6 март 1991 ел) — әрмән композиторы, музыка педагогы, профессор (1989). Әрмән ССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1972) һәм халык артисты (1990). 1968 елдан КПСС әгъзасы.

## Биографиясе
Әхинян Григор Мушегович 1926 елның 20 апрелендә ул вакыттагы Әрмән ССРның Караклис (хәзер Ванадзор) шәһәрендә туган.

1957 елда Ереван консерваториясен композитор һәм педагог, СССРның халык артисты (1977) Егиазарян Григорий Егиазаровичның (1908-1988) композиция классы буенча тәмамлый.

1950-1960 елларда эстрада ансамбле белән җитәкчелек итә, аннары Р. О. Меликян исемендәге музыка училищесында теоретик фәннәрдән укыта. Григор Ахинян укучыларының берсе — бүгенге көндә актив иҗат итүче композитор Эдуард Айрапетян.

1969 елдан педагогик эшчәнлеген Ереван консерваториясендә дәвам итә, 1981 елда доцент, 1989 елда профессор була.

1974 елдан СССР Музыка фондының Әрмәнстан бүлекчәсе идарәсендә рәис  вазифасын башкара.

Укыту һәм башка хезмәт эшчәнлеге белән беррәттән иҗат белән дә шөгыльләнә: романслар, җырлар, спектакльләргә һәм фильмнарга музыка яза.

## Музыкаль әсәрләре

* «Человек из легенды» операсы (1970, Ереван)
* Цовинар» / *Ծովինար операһы (1973)*
* «Героическая поэма» вокал-хор композициясе (1983)
* «50 миллионов за голову» музыкаль комедиясе (1967)
* «Ахтамар» / *Աղթամար балеты (1961)*
* «Лореци Сако» балеты (1961, Ованес Туманян поэмасы буенча)
* «Ивушка» балеты (1963)
* «Тондракийцы» / *Թոնդրակյաններ ораториясе (1967, Ваагн Давтян шигырьләренә)*
* «Времена года» хореографик циклы
* «Саят-Нова» / *Սայաթ-Նովա кантатасы (1963, Егиш Аренец, Ованес Шираз һәм Ованес Туманян шигырьләренә; барысы 4 кантата, иҗат итү еллары — 1963 тән 1985 елга кадәр)*
* дүрт симфония (1969-1983)
* «Ликование» увертюрасы (1960)
* «Комитас» / *Կոմիտաս поэма-рапсодиясе (1969)*
* скрипка һәм оркестр өчен концерт (1957)
* альт һәм оркестр өчен концерт (1985)

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Әрмән ССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1972)
* Әрмән ССРың халык артисты (1990).

## Әдәбият

* Музыкальный энциклопедический словарь / Гл. ред. Г. В. Келдыш. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — с. 46-47 — ISBN 5-85270-033-9
* Arazyan К. Грегори Ахинян, Ереван, 1974. (Արազյան Թ., Գրիգոր Հախինյան, Երևան, 1974)

## Сылтамалар

* Григор Әхинян на Allmusic 
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Әрмәнстан ССР халык артистлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XX гасыр композиторлары
Төркем:Әрмәнстан композиторлары
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:1991 елда вафатлар
Төркем:6 март көнне вафатлар
Төркем:1926 елда туганнар
Төркем:20 апрель көнне туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Смирнов

**Смирнов** ― фамилия.
* **[[Александр Смирнов]]** :
** Александр Смирнов (1857—1933), Казан руханилар академиясе профессоры, Казан губернасыннан IV чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
** Александр Смирнов (1887—1976), медицина фәннәре докторы (1916), профессор (1919), СССР МФА әгъза-корреспонденты (1950), медицина хезмәте полковнигы, РСФСР атказанган фән эшлеклесе (1946).
* Аполлон Смирнов (1838—1902), Казан университетының тарих-филология кафедрасы деканы (1897-1901), Казан университетының атказанган профессоры (1898).
* Алексей Смирнов (1899—1974), тарих фәннәре докторы (1944), профессор (1951), ЧАССР (1958), ТАССР (1959) атказанган фән эшлеклесе.
* Анатолий Смирнов (1911— ?), Дзержинск шәһәр башкарма комитеты рәисе (1950―1956).
* Борис Смирнов (1910—1984), очучы, Советлар Союзы Каһарманы (1939).
* Виталий Смирнов (1950), «Гаделлек өчен Россия пенсионерлар партиясе» Татарстан төбәк бүлеге идарәсе рәисе (2012 елдан). 
* Владимир Смирнов (1887—1974), математик, СССР ФА академигы. Социалистик Хезмәт Каһарманы. Икенче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты.
* Георгий Смирнов (1914—1941), Россия Федерациясе каһарманы (2008).
* **[[Иван Смирнов]]**
** Иван Смирнов (1856—1904), тарихчы, этнограф, профессор (1884), фин-угыр халыкларына караган фәнни хезмәтләр авторы.
** Иван Смирнов (1899—1938), Мари АӨ өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1923―1924).
* Игорь Смирнов (1926―1989), балет куючы, мөгаллим, Тукай бүләге иясе (1973).
* Леонид Смирнов (1889—1955), медицина фәннәре докторы (1933), профессор (1933), СССР Медицина фәннәре академиясе әгъза-корреспонденты (1946).
* **[[Николай Смирнов]]**
** Николай Смирнов (1824—1905), хакыйкый яшерен киңәшче (1896), Синод обер-прокуроры урынбасары (1878―1892).
** Николай Смирнов (1918—1977),  Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1945).
* Сергей Смирнов (1895—1947), геолог,  СССР Фәннәр академиясе академигы (1943).
* Станислав Смирнов (1970), математик, Филдс премиясе лауреаты (2010), 2003 елдан Женева университеты профессоры.
* Феодор (Смирнов) (1891—1937), Пенза һәм Саранск епискобы (1935―1937).
----
;Смирнова
* Елизавета Смирнова (2000), спортчы (ирекле көрәш), 2025 елгы дөнья чемпионатының бронза призеры.
## Моны да карагыз
* Смирнов тезмәләре

Төркем:Фамилияләр
Биомикроскопия

Максаты мөгезкатлау һәм алгы бүлекне биомикроскопта карап анатомик кимчелекләрнең урнашуын, тирәнлеген һәм күләмен билгеләү (рәс. 1.1).

## ''Туры яктырту''
Туры таралган яктырту тупас үзгәрешләрне ачыклау өчен кулланыла:

а)  мөгезкатлауның бөтен калынлыгын бәяләү өчен ярык кебек тар юнәлгән кыек нур кулланыла;

б)  нурны мөгезкатлау аша узучы бик юка оптик кисемгә кадәр өстәмә кысып зарарлануның урнашу тирәнлеген билгеләргә мөмкинлек бирә;

в)  коаксиаль нурның биеклеген үзгәртеп ятма һәм асма буенча эпителийның зарарлану күләмен билгеләү өчен кулланалар;

г)  кызылсыз фильтр кулланганда кызыл әйберләр кара булып күренә һәм шулай итеп кан тамырлары төзелешләрен тикшергәндә яки алсу бенгаль белән буяганда контрастны арттыралар. Флюоресцеин белән буяганда кобальт зәңгәр фильтр кулланалар.

## ''Склераль таралыш ысулы''
Яктылык ярыгын үзәккә микроскопны төбәп, яктылык лимб өлкәсенә төшсен өчен юнәлтәләр. Бу очракта яктылык тулы эчке чагылыш өчен мөгезкатлауга үтә. Стромаль зарарланулар туры яктылык таралгач күренә башлый. Бу ысулны кечкенә стромаль томанлануларны, күзәнәкле яки майлы инфильтратларны ачыклау өчен кулланалар.

## ''Чагылган яктылыкта тикшерү ысулы''
Бу техника ярдәмендә яктылык төсле катлау яки күз төбеннән чагыла (бәбәкне киңәйткәннән соң) һәм мөгезкатлауны яктырта

Бу эпителий һәм эндотелий үзгәрешләрне күрергә мөмкинлек бирә, мәсәлән, эпителиаль кисталар, мөгезкатлау преципитатлары һәм кечкенә кан тамырлары.

## ''Көзгеле чагылдыруда тикшерү ысулы''
Көзгеле чагылдыру ысулы белән эндотелийдагы патологик үзгәрешләрне, мәсәлән, күзәнәкләр тыгызлыгының кимүен һәм тамчылы дегенератив үзгәрешләрне тикшерәләр. Псевдо-тамчылы үзгәрешләр (кара таплар) эндотелий күзәнәкләренең һәм катлам астындагы ялкынсыну күзәнәкләренең кайтма шешүе.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Хәлимә Аден

**Хәлимә Аден** (; 1997 елның 19 сентябре, Какума, Туркана, Кения) — Сомали килеп чыгышлы Америка моделе.

Ул «АКШ Миннесота миссы» конкурсында хиҗабта чыгыш ясаган беренче хатын-кыз буларак билгеле. Дөньяда хиҗабта һәм буркинида чыгыш ясаган аз санлы модельларның берсе.

## Тормыш юлы
1997 елның 19 сентябрендә Кениядәге Какума качаклар лагерендә Сомали гаиләсендә туа.

Хәлимәгә алты яшь булганда, аның гаиләсе АКШка күченеп, Миннесота штатындагы Сент-Клауд шәһәрендә урнаша.

2016 елда, Хәлимә «АКШ Миннесота миссы» бәйгесендә катнашканнан соң, милли массакүләм мәгълүмат чараларының игътибарын җәлеп итә, ул буркини һәм хиҗаб кигән беренче катнашучы була. Киләсе елда Аден IMG Models белән өч еллык килешүне имзалый. 2017 елның февралендә ул «Нью-Йорк мода атнасында» беренче тапкыр чыгыш ясый. Шул ук елда ул «Мисс АКШ 2017» конкурска кадәр конкурста һәм  телетрансляциядә судья булып эшли.

Шул вакыттан алып ул бик күп дизайнерлар белән эшли, алар арасында Max Mara һәм Альберта Ферретти, Милан мода атнасында һәм Лондон Modest fashion катнаша. Аден American Eagle, «Glamour» өчен төшә һәм Карин Ройтфельдның «CR Fashion Book» тышлыгында барлыкка килә.

Хәлимә Аден хиҗабта халыкара подиумнарга чыккан һәм һәм эре модельләштерү агентлыгы белән контракта кул куйган беренче модель була. 2017 елның июнендә ул «Allure», «Vogue Arabia» һәм «British Vogue» тышлыкларында хиҗабта төшкән беренче модель була.

2018 елда Аден ЮНИСЕФ илчесе була, анда аның эше балалар хокукларына юнәлтелгән була.

2020 елның ноябрендә Хәлимә Аден үзенең Инстаграмында модель булып эшләвен туктатуы турында хәбәр итә, чөнки бу аның дини карашларына зыян китергән. Рианна, шулай ук Джиджи һәм Белла Хадид апалар аны яклыйлар. Ул шулай ук ​​киләсе «Галәм гүзәле» конкурсында катнашачагын, Сомалины бу халыкара матурлык бәйгесендә тәкъдим итүче беренче катнашучы булачагын хәбәр итә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Супермодель Халима Аден: «Ни одна женщина не должна носить хиджаб вопреки своей воле»
* Первая модель в хиджабе Халима Аден завершила карьеру по религиозным соображениям

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1997 елда туганнар
Төркем:19 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча фотомодельләр
Склерокомпрессия

## '''1.  Максат.'''
Склераль басуны туры булмаган офтальмоскопиядән соң гына башкаралар. Төп максат - экватор алдындагы челтәркатлау перифериясенең карау почмагын арттыру (рәс. 1.10); склераль басу шулай ук ​​динамик күзәтүгә мөмкинлек бирә.

## 2.    Техника
а)  12 сәгать ноктасында тешле сырны тикшерү өчен авыруга аска карарга кушалар, ә склераль басуны өске кабак аша тарзаль тәлинкә кырые буенча башкаралар (рәс.1.11а);

б)  авыруга өскә карарга кушалар һәм басуны орбитаның өске гөмбәзе астына күз алмасына параллель күчерәләр (рәс. 1.11б);

в)  табиб карашын линза һәм басу юнәлеше белән берләштерә;

г)  кечкенә батынкылык уры барлыкка килә, аннан соң басуны күрше өлкәдә дәвам итәләр (рәс. 1.11в).

**NB** Басуны һәрвакыт орынма буенча күз алмасына юнәлтергә кирәк, чөнки перпендикуляр басым авырттырырга мөмкин.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Андрес Веленкосо

**Андрес Веленкосо Сегура** (; 1978 елның 11 марты, Тосса-де-Мар, Испания) ― Испания моделе һәм актёры. Ул Chanel һәм Louis Vuitton йөзе буларак танылган.

## Карьера
Андрес Веленкосо Испаниядә, Каталониядә Тосса-де-Марда туа.

Веленкосо модель карьерасын урта мәктәпне тәмамлагач, Испания модель агентлыгы Group Model Management белән килешү төзегәннән соң башлый. Ләкин аңа ихтыяҗ булмаган. Веленкосо Миланга киткәч, күпчелек агентлыклар аны кирәксез дип санаган. Нью-Йоркта урнашкан Q Model Management агентлыгы агенты Натали Кейтс аны инглизчә сөйләшмәсә дә 2001 елда эшкә ала һәм шуннан соң Андрес өчен барысы да үзгәрә. Кейтс дүрт полароид сурәтеннән портфолио ясый һәм Веленкосоны кешеләр белән танышырга җибәрә.

Шундый кешеләр арасында фотограф Мэтт Альбиани була. Икенче көнне Андрес Нью-Йоркның Ист-Хэмптонда урнашкан төшерү мәйданчыгында була. Шәһәрдә берничә көн үткәргәннән соң, ул кайбер танылган фотографларның игътибарын җәлеп итә, алар арасында Майкл Томпсон һәм Франсуа Нарс була. 2002 елда аны Banana Republic язгы реклама кампаниясен төшерергә чакыралар, ә бер елдан соң ул Дженнифер Лопес белән Louis Vuitton реклама кампаниясендә төшә. Ул Chanel Allure Homme Sport белән парфюмерия килешүе төзи һәм 2004 елда Loewe йөзе була. Аннары ул беренче тапкыр «Arena Homme +» журналы тышлыгында пәйда була, шулай ук ​​Жизель Бюндхен һәм Диана Дондо белән Жан-Пол Готье реклама кампаниясендә төшә.

Веленкосо «L'Officiel Hommes», «Hercules», «Arena Homme +» кебек күп әйдәп баручы мода журналларының тышлыкларында, шулай ук «​​Elle», «Vanity Fair» һәм «L'Officiel Hommes» халыкара басмаларында урын ала. Дебютыннан бирле ул Banana Republic, Louis Vuitton, H&M, Trussardi, Chanel, Ermenegildo Zegna, Loewe, Jean Paul Gaultier, Elie Tahari һәм Etro кебек күп реклама кампанияләренең йөзе була. Фотографлар Томпсон һәм Нарстан кала, ул Терри Ричардсон, Карл Лагерфельд, Инес ван Ламсвирде һәм Винуд Матадин кебек танылган фотографлар белән эшли.

Ул Нью-Йорктагы IMG Models, Париждагы MGM, Копенгагендагы 2pm Model Management, Миландагы I LOVE Models һәм Токиодагы Donna Models белән килешүләр төзи.

## Актёр карьерасы
Веленкосо модельләштерү эше белән беррәттән актёр да булып тора. Ул «Җәйге лагерь» һәм «B&b, de boca en boca» фильмнарында роль уйный. 2017 елда аның режиссёр Дэниел Бирманның Аргентинада төшереләчәк Netflix каналының «Эда» драмасында төп рольне уйнавы игълан ителә. 2021 елда ул Армандо ролендә Netflix каналының «Элита» сериалында дүртенче сезонда катнаша.

## Шәхси тормыш
2008 елдан 2013 елга кадәр Веленкосо җырчы Кайли Миноуг белән очраша. 2013 елдан 2015 елга кадәр ул Испания актрисасы Урсула Корберо белән мөнәсәбәтләрдә була. Ул испан, каталан, француз һәм итальян телләрендә сөйләшә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Андрес Веленкосо Models.com сайтында
* Andres Velencoso Segura, top male model at CoverMen Mag
* 
* 

Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1978 елда туганнар
Төркем:11 март көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча фотомодельләр
Контраст сизгерлеге

**Контраст сизгерлеге** — әйберләрне аеру өчен кирәк булган минималь контрастны үлчәү өчен сынау. Бу сынау ярдәмендә Снеллен җәдвәле буенча гадәти КҮ очракларында да күрү бозылуның башлангыч билгеләрен ачыклап була.

Пелли-Робсон — контраст сизгерлеген үлчәү өчен хәрефле җәдвәл (рәс. 1.24). Җәдвәл бер үк зурлыктагы хәрефләрдән тора, аларның контрасты һәр өч хәрефтән соң 0,15  log-ка кими. Сынауны 1 м ераклыкта үткәрәләр.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Амслер челтәре

Челтәрле карталарны макула патологияләрен эзләү һәм күзәтү өчен кулланалар. Бу карталарны кулланып, төбәлү ноктасыннан 20° ка кадәр күрү кырын бәялиләр. (рәс. 1.25).

## Карталар

7 картаның һәрберсе 10 см квадраттан тора (рәс. 1.26, 1.27).

**1** **нче карта —** иң таралган. Ул кара күренештә югары контрастлы ак челтәрдән гыйбарәт һәм ул 5 мм 400 кечкенә квадратлардан тора. Аңа 1/3 м ераклыктан карасаң, һәр квадрат 1° почмакта булачак.

**2 нче карта** 1 нче картага охшаган, ләкин анда тагын авыруларга үзәк скотома өчен күренмәгән төбәлү ноктасын сакларга булышучы диагональ сызыклар бар.

**3 нче карта** 1 нче картага тиң, ләкин ул кызыл квадратлардан тора. Кара өстендә кызыл төс озын дулкынлы колбачыкларны кузгатырга булыша. Бу картаны токсик макулопатия, оптик нейропатия һәм күрү нервының хиазмасы зарарланганда нерв күзәнәкләренең югалуын һәм төсле скотомаларны ачыклау өчен кулланалар.

**4 нче карта** күп нокталардан тора, аны беренче чиратта скотомаларны  метаморфопияләрдән аеру өчен кулланалар.

**5 нче карта** ятма сызыклардан тора, аны төрле меридианнар буенча  метаморфопияләрне ачыклау өчен кулланалар. Картаны укырга кыен булган  авыруларны тикшергәндә кулланалар.

**6 нчы карта** 5 нче картага охшаган, ләкин ак күренешле һәм үзәк  сызыклары бер-берсенә якынрак урнашкан, аны җентекләп бәяләү өчен кулланалар.

**7 нче карта** үзәгендә кечкенәрәк өстәмә челтәр бар, аның һәр  квадраты 0,5° почмакта урнаша һәм бу сынауны сизгеррәк итә.

## Техникасы
а)  авыру, кирәк булса, күзлеген киеп, бер күзен  йома;

б) авыруга үзәк ноктага ачык күз белән карап,  челтәрдәге һәр бозылу, тонык өлкәләр яки ак таплар турында хәбәр итәргә  кушалар. Макула патологиясе белән авырулар гадәттә сызыкларның дулкынлы  булуын билгели.

Оптик нейропатиядә кайбер сызыклар юкка чыга  яки төгәлсезләнә, ләкин рәсем бозылмый (рәс.1.28);

в) авырудан ул квадратның  барлык 4 ягын һәм почмагын күрәме дип сорыйлар. Күрү өлкәсеннән юкка чыккан  почмак яки як (тышкы скотома), мәсәлән, күрү кырының глаукоматоз кимчелеге  яки пигментлы ретинит турында аңлата ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Ачык өлешле инвестицион фонд

**Ачык өлешле инвестицион фонды (АӨИФ)** кагыйдәләре буенча инвесторның фонд чыгарган өлешләрне сатып алу таләбен үтәү вазифасын идарә ширкәте алып бара .

## Тасвир
Рәсәй закончылыгы өлешле инвестицион фондларын ачык, ябык һәм интерваллыга бүлә.

Өлешле инвестицион фонд инвесторы үзенең өлеше белән теләсә кайсы эш көнендә сәүдә итә ала. АӨИФ инвесторларның капитал салуларына югары ликвидлык тәэмин итә. Инвестор идарә ширкәте эшчәнлеген ошатмый башласа, ул аның белән контрактны туктата ала.

2010 елның 1 гыйнварына Рәсәйдә 450 ачык өлешле инвестицион фонд бар иде .

Ачык өлешле инвестицион фондлар һәр эш көне дәвамында өлешләр белән сәүдә итәргә тиеш. Алар җыйган акча банк счетларына, чит ил һәм Рәсәй ширкәтләренең акция һәм облигацияләренә, дәүләт һәм муниципаль кыйммәтле кәгазьләренә салына. Өлешләрен кайтарырга теләгән өлеш хуҗасы белән исәпләнү өчен фондлар үз активларын сата ала.

2004-2007 елларда, ачык өлешле инвестицион фондларының чиста активлары бәясе 19,7дән 152,6 миллиард сумга кадәр арткан иде. Соңыннан 2008 елда АӨИФ чиста активлары бәясе 152,7дән 50,8 миллиард сумга кадәр кимеде. Бу күренеш облигация һәм акцияләрнең базар бәясенең төшүе белән бәйле булды. АӨИФ бәясе 62,2%ка кимеде. Инвесторлар тарафыннан акцияләрне кире кайтару башланды.

2009 елга кадәр АӨИФ нигезендә акцияләр фондыннан гына тордылар. 2016 елның 31 декабренә ачык өлешле инвестицион фондларының чиста активлары бәясе 131 миллиард сумлап бәяләнде.

## Хәләл АӨИФ
2019 елның 14 маенда "Ак Барс Капитал" идарә ширкәте һәм Рәсәй ислам институты тарафыннан "Лалә" ачык өлешле инвестицион фонды ачылды. Әлеге фондны башка өлешле инвестицион фондлардан аның хәләл ысуллар белән эш алып баруы аерып тора. Мәсәлән, хәмер, тәмәке, комарлы уеннар, һ.б. җитештерүендә катнашкан ширкәтләрнең кыйммәтле кәгазьләреннән тыелу.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Ватандашлар хокукы
Яктылык сизгерлегенең чагыштырмача сынавы

Бу сынауны күбесенчә күрү нервының функцияләрен тикшерү өчен кулланалар. Ретиналь чирләрдә аның нәтиҗәләре, гадәттә, нормадан тайпылмый, тик авыр очраклардан кала. Сынауны түбәндәге рәвештә үткәрәләр.

а)  көзгеле офтальмоскоптан яктылык нурын башта сәламәт күзгә, аннары патология шиге белән күзгә юнәлтәләр;

б)  авырудан ике күздә дә яктылык тигезме дип сорыйлар;

в)  оптик нейропатиядә авыру зарарланган күздә яктылыкның кимрәк булуын искәртә;
г)  авыруга зарарланган күздә яктылыкны биш баллы бүлемдә сәламәт белән чагыштырып бәяләргә кушалар
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Фотостреслы сынау

**Фотостреслы сынау** — бу караңгылыкка җайлашуның мөһим сынавы, аның барышында күрү туты яктылык белән җимерелә. Ретиналь сизгерлек вакытлыча югала, аны авыру скотома дип тоя. Күрү сәләтенең кайтуы фоторецепторларның күрү тутын яңадан җитештерә алу сәләтенә бәйле. Сынауны офтальмоскопия мәгълүматы макулопатияне ачыклаганда шик тудырган очракларда, уртача кистоз макула шеше яки үзәктәге сүлле ретинопатия кебек очракларда кулланыла. Бу сынау шулай ук ​​макула патологиясе өчен күрү югалтуын күрү нервы зарарлануыннан аерырга мөмкинлек бирә.
## Техника
а)  күрү үткенлегенә карап уңай аралыкны билгелиләр;

б)  авыру күзен каләм яктырткычына яки көзгеле офтальмоскоп нурына төби, аны 3 см ераклыкта 10 секунд эчендә тоталар. (рәс.1.29а);

в)  фотостресстан кайту вакыты (ФКВ) — бу моңарчы билгеләнгән күрү үткенлегенә туры килгән рәттәге төрле өч хәрефне авыру укый ала башлаган вакыт аралыгы.
Нормада ФКВ 15-30 секунд тәшкил  итә. (рәс. 1.29б);

г)  сынауны  икенче (сәламәт) күздә үткәрәләр, нәтиҗәләрне чагыштыралар;

д)  макула  патологиясе булган күздә ФКВ нормадан күбрәк (кайвакыт 50 секунд яки күбрәк  тә), ләкин оптик нейропатиядә ФКВ үзгәрми.

**NB** Макула патологиясендә яктылыкка бәбәк җаваплары гадәттә үзгәрми, тик челтәркатлауның җитди патологиясендә, мәсәлән, челтәркатлау кубарылу яки ЧҮВ-ның ишемияле томалануында, афферентлы бәбәк кимчелеге (АБК) үсеше мөмкин. Нейропатиядә киресенчә, АБК уртача зарарлануларда да үсә.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Караңгылык адаптометриясе

**Караңгылыкка җайлашу** (КҖ) — бу күрү системасына (бәбәк, челтәркатлау һәм баш миенең арткы кабыгы) түбән яктылыкка җайлашырга ярдәм итүче феномен. Сынауны күбесенчә төнлә күрү кимүенә зарарланган авыруларда кулланалар (никталопия). Челтәркатлауга 25% яки аннан да күбрәк родопсинны таркатырга җитәрлек вакыт эчендә яктылык белән йогынты ясыйлар. Аннан соң нормада таякчыклар яктылыкка сизгерлеген югалта, ә колбачыклар бик якты ярсыткычка гына җавап бирә. Яктылык сизгерлегенең алга таба кайтуын авыруны караңгы бүлмәгә урнаштырып, вакыт-вакыт төрле киеренкелектәге күрү кыры чигендә яктылык кабынуларын күрсәтеп күзәтергә була һәм авыруга бу утлар сизелгәч хәбәр итәргә кушалар.
## Голдман-Викс  адаптометриясе техникасы
а)  авыру караңгы бүлмәдә һәм фоторецепторларны бикләүче якты утка  карый;

б) авыру яктылыкны сизгән чикне билгелиләр;

в)  яктылык кабынуларын билгеле бер арада кабатлыйлар һәм күзнең  яктылыкка сизгерлеге әкренләп арта.

## Сизгерлек кәкресе
Сизгерлек кәкресе — күз кабул иткән минималь яктылык киеренкелеген вакыт  белән чагыштырып күрсәтүче график. График ике өлештән тора (рәс. 1.30):

а)  колбачыклы кисем — бу колбачыкларның  сизгерлеге тиз кайткан караңгылыкка җайлашуның 5-10 минут чорын күрсәткән  сызык. Таякчыклар шулай ук бу вакыт эчендә торгызыла, ләкин күпкә әкренрәк;

б) таякчык-колбачык  кисеме сызыгы нормада 7-10 минуттан була, ул вакытта  колбачыклар максималь актив була, ә таякчыклар колбачыкларга караганда  сизгеррәк;

в)  таякчык  кисеме сызыгы яссырак һәм таякчыкларның сизгерлеге арта  торган вакытны күрсәтә. 15-30 минуттан соң таякчыклар караңгылыкка тулысынча  җайлаша һәм әйбер колбачыклар белән чагыштырганда 100 тапкыр төгәлрәк күренә  башлый. Әгәр дә яктылык кабынулары фовеолага гына юнәлгән булса (таякчыклар  булмаган урынга), димәк, сызыкта тиз җайлашу кисеме генә булачак,  ягъни колбачыклар җайлашуы.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төсле күрүне тикшерү

**Төсле күрүне (ТК) тикшерү** еш  кына күз төбенең нәселле дистрофияләренең клиник тикшеренүләрендә кулланыла,  бу очракларда күрү үткенлеге кимүе һәм күрү кырының үзгәрүе алдында төс сизү  үзгәрүе була ала.
## Мәсләкләр
ТК өчен 3 төрле челтәркатлау колбачыклары җавап бирә, аларның һәрберсе билгеле дулкын озынлыктагы яктылыкка үзенчәлекле сизгерлеккә ия: зәңгәр (tritan) 414-424 нм, яшел (deuteran) — 522-539 нм, кызыл (protan) — 549-570 нм дулкын озынлыгын кабул итә. Барлык 3 төрле колбачыклар да тулы төсле колачны һәм нормаль төсне тою өчен кирәк. Колбачык тутының җитмәве (мәсәлән, протаномалия —  кызыл төсне тоюда зәгыйфьлек) яки аның бөтенләй булмавы очрый (мәсәлән, протанопия - кызыл төсне тулаем тоймау). Трихроматларда өч төрле колбачыкларның барысы да бар (тик алар җитәрлек эшләмәскә дә мөмкин), бер яки ике төрле колбачык булмаган кешене дихромат яки монохромат дип атыйлар. Төсле тоюның генетик какшаулары белән күпчелек авырулар аномаль трихроматлар дип санала, аларның төсле колачы төзелгәндә өч төс тә кулланалар, ләкин нормадан тайпылган пропорцияләрдә. Кызылга сизгер колбачыкларның үзгәреше өчен кызыл-яшел колачны тоюда җитешсезлек булган авыруларны протаномаллар, яшелгә сизгер колбачыкларда үзгәреш булса, — дейтераномаллар, зәңгәргә сизгер колбачыкларның үзгәреше өчен яшел-зәңгәр җитешсезлеге булса, — тританомаллар дип атыйлар.

**NB** Макуланың булдырылган чирләрендә колачның сары-зәңгәр өлешендә, ә күрү нервы зарарланганда — кызыл-яшелендә аномалияләр барлыкка килә.
## Төсләрне тою сынаулары
1.   **Ишихара сынавын** беренче чиратта, кызыл һәм яшел төсне тоюда нәселле кимчелекләрне ачыклау өчен тикшереп табуда үткәрәләр. Ул 16 җәдвәлдән тора, аларның һәрберсендә авыру атарга тиеш булган сын яки санны ясаган нокталар калыбы бар (рәс. 1.31а). Әгәр берәр нинди төсне тою җитмәсә, авыру берничә сынны гына таный алачак. Әгәр җитәрлек күрү үткенлеге белән авыру сынау җәдвәлен танымаса, бу хәйләләү турында аңлата.

2.   **Харди-Рэнд-Ритлер сынавы** Ишихара сынавына охшаш, ләкин тулырак, чөнки барлык өч нәселле кимчелекләрне дә билгеләп була (рәс. 1.31б).

3.  **Шәһәр университеты сынавы** 10 җәдвәлдән тора, аларның һәрберсендә үзәк төс һәм 4 периферия төсе бар (рәс. 1.31в). Авыру үзәк төскә охшаган периферия төсләренең берсен сайларга тиеш.

4.   **100 төсмерле Фарнсворт-Мунсел сынавы** — төс тоюның нәселдән килгән һәм булдырылган кимчелекләрен ачыклау өчен иң төгәл сынау, ләкин тәҗрибәдә аны сирәк кулланалар. Сынау, атамасына карамастан, 4 рәтле 85 төрле төсле фишкалардан тора, аларның һәрберсенә 2 кырый фишка беркетелгән, ә калганнарын күчереп була (аларны гадәттә тикшерүче бутый) (рәс. 1.31г):

а)  авыруга буталган фишкаларны тәртипләргә кушалар;

б)  аннары тартманы ябалар һәм әйдәндерәләр, нәтиҗәдә фишкаларның билгеләре күренә башлый;

в)  тикшерү нәтиҗәләрен махсус җәдвәлгә язалар;

г)  дихромазиянең һәр өч төре җәдвәлнең билгеле бер меридианындагы үзгәрешләр белән сыйфатлана (рәс. 1.32).

4. **15 төсмерле Фарнсворт сынавы** Фарнсворт-Мунсел сынавына охшаш, ләкин 15 фишкадан тора.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Күрү чыгарган потенциал

**Күрү чыгарган потенциал** (КЧП) — бу челтәркатлауны ярсыту өчен баш миенең күрү кабыгы өлкәсендә электр эшчәнлеген теркәү. КЧП-ны, күбесенчә, кечкенә балаларда күрү мөмкинлекләрен күзәтү һәм оптик нейропатияне тикшерү, аеруча демиелинлаштыручы чирләрдә һәм шулай ук ​​макуляр күрүне күзәтү өчен кулланалар.
## Техника
Ярсыту яктылык кабынуы (кабыну КЧП-ы) яки вакыт-вакыт экранда полярлыкны үзгәртүче каралы-аклы шахматлы паттерн була ала. (КЧП үрнәге) (рәс. 1.38). Берничә сынау үткәрелә һәм компьютер потенциалның уртача санын исәпли.
## Аңлатма
Тоткарлык (арту) да, КЧП амплитудасы да бәяләнә. Оптик нейропатиядә ике күрсәткеч тә үзгәрә: тоткарлык арта, амплитуда кими. Башлангыч яки субклиник какшауларны ачыклау өчен чикле КЧП (төрле зурлыктагы күзәнәкләрне куллану) кулланалар, бу очракта кечкенә күзәнәкләр моделе чыгарган потенциал алданрак үзгәрә ала, ә зуррак күзәнәкләр кулланганда, потенциал нормада кала.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Электрофизиология сынаулары
Көзгеле микроскопия

**Көзгеле микроскопия** — бу биомикроскопиягә караганда 100 тапкыр зурайтып мөгезкатлауның төрле катламнарындагы үзгәрешләрне өйрәнү. Көзгеле микроскопия беренче чиратта мөгезкатлауның эндотелиен төшерү өчен кулланыла. Ясалган фотоны эндотелий күзәнәкләренең санын, формасын, тыгызлыгын һәм таралышын тикшерү өчен кулланырга була.Гадәттә эндотелий күзәнәкләре дөрес алты почмаклы формага ия.

Күзәнәкләр тыгызлыгы якынча 3000 күзәнәк/мм2; 1000 күзәнәк/мм2-тан күзәнәкләр саны кимесә, эндотелийның декомпенсацияләнү куркынычлыгы сизелерлек арта.

## Физик нигезләр
Оптик өслеккә төшкән яктылык нуры аның аша үтә, ​​чагыла һәм үзләштерелә ала. Гадәттә бу өч йогынтының катнашы була.Көзгеле фотомикроскоптан чыккан нурлар мөгезкатлау аша үткәндә, алар оптик мохитларның берничә чиген очрата.

•      Кайбер нурлар төшү почмагына тигез булган почмакта чагыла һәм фотомикроскопка эләгә.

•      Бу чагылган нурлардан җайланма сурәт ясый һәм аны төшереп тикшереп була.

## Дәлилләр
•      күз эчендәге катнашулар алдыннан мөгезкатлау эндотелиеның функциональ резервларын билгеләү (иң еш). Гадәти калынлыктагы ачык мөгезкатлау гадәти морфология һәм эндотелий күзәнәкләренең гадәти тыгызлыгының билгесе түгел. Операциядән соң мөгезкатлауның шешү ихтималлыгы катнашу  алдыннан күзәнәкләр тыгызлыгы 300-700 күзәнәк/мм2 арасында булганда шактый арта һәм индекс 1000 күзәнәк/мм2-тан артык күрсәткечтә түбән.

•      Донорлар мөгезкатлавын тикшергәндә һәм үтәли кератопластикада куллану мөмкинлеген билгеләгәндә.

Төрле дистрофияле чирләрдә мөгезкатлауның халәтен объектив бәяләү өчен, аеруча *тамчысымын мөгезкатлауда* (рәс. 2.1б), десцемет мембранасы дәрәҗәсендәге какшауларда һәм арткы полиморфлы дистрофиядә

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Кератотопография

**Кератотопография** мөгезкатлау өслегенең төсле кодта картасын алырга мөмкинлек бирә. Бу очракта төп меридианнарның диоптрийларда күрсәткечләре (күчәр һәм сындыру көче) исәпләнә (рәс. 2.2, 2.3).
## Физик нигезләр
Топография яшь пәрдәсеннән әйбернең көзгеле чагылышын алуга нигезләнгән. 
## Дәлилләр
•      Ялганма линзалар кию белән бәйле дөрес булмаган астигматизм һәм мөгезкатлау деформациясенең санлы күрсәткече.

•     Кератоконусны иртә ачыклау.

•      Кераторефракцион операцияләр, мөгезкатлауны күчереп утырту яки катаракта экстракциясеннән соң мөгезкатлау топографиясендәге  үзгәрешләрне бәяләү.
## Төсле шкала
•      Зуррак кәкрелек белән өлкәләр (югары диоптрийлы) кызгылт сары һәм кызыл белән буяла.

•      Азрак кәкрелек белән өлкәләр (түбән диоптрийлы) шәмәхә һәм зәңгәр белән буяла.

•      Күбесенчә гадәти мөгезкатлауның топографиясе сары-яшел колач шкаласында урнаша.

•      Абсолют шкалаларның билгеләнгән мәгънәләр аралыгы була, колачның һәр төсенә билгеле диоптрийлы аралык туры килә.

•      Абсолют шкаланы күрсәткечләрне вакыт белән бәяләү өчен һәм аларны башка авырулар мәгълүматлары белән чагыштырганда кулланалар.

•      Чагыштырмача (нормальләштерелгән) шкалалар беркетелмәгән һәм һәр мөгезкатлауның диоптрийлы аралыгына карап үзгәрә.

•       Төсле картаны  тикшерү алдыннан шкаланы өйрәнү мөһим.
## Аңлату
Кератотопограмманы  аңлату практик тәҗрибәгә  нигезләнгән. Түбәндәге сорауларга җавап бирергә кирәк.

•       Шкала нәрсәне  күрсәтә?

•       Шкала туры  киләме?

•       Төсле карта  ышанычлымы?

•       Мөгезкатлауның  кәкрелек үрнәгенә карата бәбәкнең торышы нинди?

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология