open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мордва телләре

**Мордва телләре** - фин-угыр телләре төркеменә керүче телләр. Мордва теле эрзә һәм мукшы телләреннән тора. Россиядә алар Мордовия, Чуаш, Башкортостан һәм Татарстан республикаларында, аннан тыш Түбән Новгород, Ырынбург, Пенза, Рязань, Самара, Сарытау, Тамбов һәм Сембер өлкәләрендә таралган.

Рус теле белән бер рәттән, мукшы һәм эрзә Мордовия республикасында дәүләт телләре дип санала.

Төркем:Фин-угыр телләре
Төркем:Мордва телләре
Төркем:Мордовия
Мордовия

**Мордовия Республикасы** (мокш., эрз. *Мордовия Республикась*; ) — Россия Федерациясе субъекты. Идел буе федераль бүлгесенә керә. Республика башкаласы — Саранск шәһәре.

## География
### Чиктәшлек
350px|left

Мордовия Көнчыгыш Яypyпa тигезлегенең көнчыгышта урнаша; республиканың көнбатыш өлеше Ока-Дон тигезлегендә урнаша, үзәк һәм көнчыгыш өлешләре — Идел буе калкулыгында урнаша.

Мордовия Республикасы — Мәскәүгә иң якын Россия республикасы.

### Климат
Климат — уртача континенталь, гыйнварның уртача температурасы — -11 °С, июльнең уртача температурасы — +19 °С.

### Гидрография
Гидрографик ягыннан Мордовия ике өлешкә бүленә: көнбатыш өлеше — Мокша бассейны (республика террриториянең 53 % өлеше), көнчыгыш өлеше — Сыры бассейны (47 % өлеше). Төп елгалар — Мокша, Сыры, Сивинь, Исса, Вад, Парца, Алатырь, Инсар, Пьяна.

## Тарих

1928 елның 16 июлендә — Мордва бүᴫгеы оештырыла;

1930 елның 10 гыйнварында — Мордва автономияле өлкәсе;

1934 елның 20 декабрендә — Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасы;

1991 елдан — Мордва Совет Социалистик Республикасы;

1993 елдан — Мордовия Республикасы.

## Бүләкләр
* Ленин ypдиʜы (11 декәбеp 1965)
* Ленин ypдиʜы (10 июль 1985)
* Үктәбеp Револүциясе ypдиʜы (1980)
* Халыклар дуслыгы ypдиʜы (29 дᴎкәбеp 1972)

## Халык

### Милли cастaф

### Торак пунктлар

**Мордовиянең эре торак пунктлары**



## Административ бүленеше
*Моны да карагыз: *'Мордовиянең административ-территориаль бүленеше**'
### Муниципаль районнар
right|thumb|470px|Мордовиянең административ бүленеше

### Республика буйсынудагы шәһәрләр
* Саранск
* Рузай
* Ковылᴋᴎнa

## Икътисад

### Файдалы казылмалар
Фосфоритлар, янучан , тимер рудасы, известьташ (Атемар чыганагы), цемент чималы (Чамзинка районы).

### Сәнәгать
*  РП «Лисма» — яктырту техниканы җитештерү;
* Рузай химик машиналар төзү ɜавуᴛы — тимер юл вагоннарны җитештерү;
һ.б.

### Транспорт
* Транссебер магистраленең «тарихи» юнәлеше, Рузай эре локомотивлар һәм вагоннар депосы, Саранск вагоннар депосы, Красный Узел вагоннар депосы.
* Ике  ᴎᴫᴎкᴛepификацияләнгән Красный Узел — Саранск — Рузай — Πинзə тимер юлы.
* Бер  Красный Узел — Канаш, Красный Узел — Арзамас һәм Кустарөвка — Вернадовка тимер юллары.
* Саранск аэропорты
* <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М5</span> «Урал» юлның өлеше.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Мордва автономияле өлкәсе
* Мордва АССР
* Мордовия Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте

*
Төркем:Россия Федерациясе республикалары
Мукшы теле

**Мукшы теле** (, ) – мордва теленең бер юнәлеше. Мукшы теле фин-угыр телләре гаиләсенә керә. Рус һәм эрзә телләре белән официаль Мордовия республикасында дәүләт теле булып санала.

Мукшы телен мордва халкының туган тел дип өчтән бере саный.

Мукшы теле Мордовия республикасының көнбатыш ягында кулланыла.

Гомумән, мукшы телендә Мордовия Республикасында; Пенза өлкәсендә, Самар өлкәсендә, Сарытау өлкәсендә, Түбән Новгород өлкәсендә, Ырымбур өлкәсендә, Рязань өлкәсендә, Тамбов өлкәсе өлкәсендә; Татарстанда, Башкортстанда, шулай уҡ Себердә һәм Ерак Көнчыгышта сөйләшәләр. Россиядән читтә,  Әрмәнстанда һәм Америка Кушма Штатларында мукшы диаспоралары бар.

## Мукшы-татарча кечкенә әйтемлек
* *И́на* – Әйе
* *Э́ле* – Әйе
* *Пара* – Ярар
* *Аш* – Юк
* *Шумбра́т!* – Исәнме!
* *Шумбра́тада!* – Исәнмесез!
* *Сюк(пря)!* – Сәлам! ("иелү"), Рәхим итегез!
* *Ульхть шумбра́!* – Исән бул!
* *У́леда шумбра́т!* – Исән булыгыз!
* *Ко́да те́фне?* – Хәлләрең ничек?
* *Ко́да э́рят?* – Яшәүең ничек?
* *Лац! Це́бярьста!* – Ярыйсы! Шәп!
* *Ня́емозонк!* – Сау булыгыз!
* *Ва́ндыс!* – Иртәгәгә кадәр!
* *Шумбра́ста па́чкодемс!* – Хәерле юл!
* *Па́ра а́зан* – Рәхмәт
** * – ле́здоманкса!* – ярдәм өчен!
** * – се́мбонкса!* – барысы өчен!
* *Прости́ндамак!* – Гафу ит!
* *Прости́ндамасть!* – Гафу итегез!
* *Тят кя́жиякшне!* – Ачуланмагыз!
* *Ужя́ль!* – Кызганыч!
* *Ко́да тонь ле́мце?* – Синең исемең ничек?
* *Монь ле́мозе..* – Минем исемем..
* *Мъзя́ра тейть ки́зода?* – Сиңа ничә яшь?
* *Мъзя́ра тейнза ки́зода?* – Аңа ничә яшь?
* *Те́йне ... ки́зот.* – Миңа ... яшь.
* *Те́йнза ... ки́зот.* – Аңа ... яшь.
* *Мярьк сува́мс?* – Керергә мөмкин ме?
* *Мярьк о́замс?* – Утырырга мөмкин ме?
* *О́зак.* – Утыр.
* *О́зада.* – Утырыгыз.
* *Учт аф ла́мос.* – Бераз көтеп торыгыз.
* *Мярьк та́ргамс?* – Тәмәкене кабызырга мөмкин ме?
* *Та́ргак.* – Тарт.
* *Та́ргада.* – Тартыгыз.
* *Аф, э́няльдян, тят та́рга.* – Юк, зинһар өчен, тартма.
* *Ко́рхтак аф ламода сяда кайгиста (сяда валомне).* – Бераз кычкырыбрак (әкренрәк) әйтегез.
* *Аст ни́нге весть.* – Тагын бер кабатла.
* *Га́йфтек те́йне.* – Шалтырат миңа.
* *Га́йфтеда те́йне.* – Шалтыратыгыз миңа.
* *Га́йфтек те́йне сяда ме́ле.* – Соңыннанрак шалтыратыгыз.
* *Сува́к.* – Кер.
* *Сува́да.* – Керегез.
* *Ётак.* – Үт (уз).
* *Ётада.* – Үтегез (узыгыз).
* *Ша́чема ши́цень ма́рхта!* – Туган көн белән!
* *А́рьсян тейть па́ваз!* – Сиңа бәхет телим!
* *А́рьсян тейть о́цю сатфкст!* – Сиңа зур уңышлар телим!
* *Тонь шумбраши́цень и́нкса!* – Сәламәтлегең өчен!
* *Од Ки́за ма́рхта!* – Яңа Ел белән!
* *То́ньге ста́не!* – Сине дә шулай!

## Шулай ук карагыз

## Тышкы сылтамалар
* Татарча-русча-мукшыча-эрзәчә сөйләүлек 

Төркем:Мукшы теле
Йошкар-Ола

**Йошкар-Ола** (элеккеге исеме — Чар) ( — «кызыл»,  — «шәһәр» — *«Кызыл шәһәр»*, искергән ) – Мари Эл республикасының башкаласы.

Халык саны — 248 688 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 259 162 кеше (2010).

## [[География]]
Шәhәр Кече Какшан елганың сул ягында, Мәскәүдән 743 километрга көчыгышрак урнашкан. Яшел Үзән — Яраң тимер юлында *Йошкар-Ола* станциясе. Шәһәр аша Р165  (Йошкар-Ола — Яраң), Р172  (Йошкар-Ола — Өрҗем), Р173  (Йошкар-Ола — Козьмодемьянск), Р174  (Йошкар-Ола — Мария Посады — Чуел), Р175  (Йошкар-Ола — Яшел Үзән — Казан), Р176 «Нократ» (Чабаксар — Йошкар-Ола — Киров — Сыктывкар) автоюллар баралар.

### Сәгать поясы
left|60px
Йошкар-Ола һәм Мари Ил Республикасы Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +3:00 гә тигез.

### Климат




## Тарих

Шәһәр 1584 елда Фёдор Иванович патшасы указы буенча *«Царёв город на Кокшайке»* (соңрак ул *Царёвококшайск*ка әйләнә) исеме астында ныгытма буларак нигезләнә.

1708 елдан — Казан губернасы составында, 1719 елдан — аның Зөя провинциясе үзәге. 1781 елдан — Казан губернасының Чар өязе үзәге.

1856 елда шәһәрдә 5 чиркәү, 178 йорт һәм 10 лавка (кибет) булган.

1919 елда шәһәргә **Краснококшайск** исеме бирелә. 1920 елның июньдә, Казан губернасы юкка чыгару сәбәпле, Краснококшайск өяз белән Вятка губернасы составына кертелә; шул ук елның ноябрьдә Мари автономияле өлкәсе оештырыла, ә Краснококшайск аның административ үзәге була.

1928 елда шәһәргә **Йошкар-Ола** *(Кызыл шәһәр)* исеме кушыла. 1936—1990 елларда — Мари Автономияле Совет Социалистик Республикасы башкаласы.

1991 елдан Мари Ил Республикасы башкаласы булып тора.
## Халык

Милли состав: руслар — 66,3%, чирмешләр — 24,7%, татарлар — 4,6%, украиннар — 2,3%, чуашлар — 0,8%.

## Югары уку йортлары
* Мари дәүләт университеты
* Идел буе дәүләт техника институты
* Регионара ачык социаль институты
Шуның өстенә, шәһәрдә башка югары уку йортларның якынча 10 филиал эшли.
## Галерея

Вознесенская церковь ночью.jpg| чиркәве
The Lenin prospectus.jpg|Ленин проспекты
Building of national art gallery.jpg|Милли сәнгать галереясе бинасы
Houses of microdistrict Szombathely.jpg|«Сомбатхей» микрорайоны

## Кардәш шәһәрләр
*  Сомбатхей, Маҗарстан
*  Бурж, Франция
*  Принстон, АКШ
**Партнёр шәһәрләр:** 
*  Чабаксар, Россия
*  Казан, Россия
## Кызыклы фактлар
* Йошкар-Ола — Й хәрефеннән башланган бердәнбер Россия шәһәре.
* Йошкар-Ола маричадан ненецчага «Нарьян-Мар» итеп тәрҗемә ителә.

## Шәхесләр
* Виктор Тёмин, фотограф.
### Татарлар
* Булат Нигъмәтуллин, җырчы, *[[ТР атказанган артисты]] (2017).*

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  Яндекс.Панорамаларда

Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Йошкар-Ола
Шокшалар

**Шокша** ()- фин-угыр халкы дип санала.

Шокша теле – эрзә теленең диалекты.

Шокша Мордовия республикасының Тәңгүш һәм Тәрби районнарындагы торак пунктларда яши.

Шокша халкының гомуми саны – 10 мең кеше.

Мукшы халкы белән озак янәшә яшәгәч әлеге эрзә халкының этнографик группасының теле һәм мәдәнияте үзгәрешләр кичергән. Әмма шокша үзен эрзә халкы дип исәпли.

Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Русия халыклары
1780 ел

## Вакыйгалар
* Нидерландлар белән Бөекбритания сугышы башлана.

## Туулар

* ? — Җамалетдин әс-Сабави (1866 елда вафат), имам, шагыйрь, дини китаплар авторы. 
* 29 апрель — Шарль Нодье, француз язучысы.

## Вафатлар

* 17 ноябрь — Бернардо Беллотто (), итальян рәссамы.

Төркем:1780 ел
Төркем:Еллар
Эрзя

thumb|right|292px|border|Эрзә милли байрагы
**Әрҗәннәр**, яисә **эрзялар** (, ) — фин-угыр халкы. Телләре буенча якын мукшы халкы белән бергә мордва халкын тәшкил итә.

## Этимология һәм тарих
Эрзя халкы мукшылардан төньяк-көнбатышта яшәгән булалар. 961 елда ***арта, ариса*** Хәзәр каһаны Йосыф тарафыннан аңа салым түләүче халык буларак искә алына. Кайбер белгечләр аларны эрзя белән бәйлиләр.

Шулай ук **Arsaja (Ersaja)** халкы турында X гасырда Ибне Хәүкәл искә алып китә. Ләкин бу халык фин-угыр халкы буларак түгел, ә русларның бер төркеме буларак карала.

Эрзя турында (***арджаннар***) мукшылар белән беррәттән XIV гасыр башында фарсы галиме Рәшид-әд-дин хәбәр итә; Ногай бәке Йосыф Мәскәүгә җибәрелгән хатта «рзяннар» турында яза.

1237 елда монголлардан бәйлелеген таныган мукшылардан аермалы буларак, эрзәләр төньяктагы урманнарга китәләр һәм монгол гаскәрләренә каршылык күрсәтәләр.

## Диннәре
Эрзяларның күбесе христиан булса да, кайберләре борынгы бабаларының диненә кайта бара. 
Һәр елны июльдә эрзя халкының борынгы дини-гыйбадәт бәйрәме – Раськен Озкс уза. Ул бәйрәмне Рус праваслау чиркәве үз вакытында тыйган булган. Бу бәйрәм үзенең чын мәгънәсендә соңгы тапкыр 1629 елда үткәрелгән булган. 1990 елларда эрзя халкы ул бәйрәмне торгызган. Мордовия хакимиятләре Раськен Озксны гади бер фольклор бәйрәменә әйләндерергә тырыша, ә праваслау чиркәү хезмәткәрләре армый-талмый бәйрәм оештыручыларны мәҗүсилектә гаепли. Әмма Раськен Озксны үткәрүче эрзялар үзләрен мәҗүси дип танымый, чөнки алар Алланың берлегенә ышаналар һәм Алланы үзләренчә “Инешкипаз”, яисә кыска гына “Паз” дип атыйлар. Алладан ярдәм сораганда алар шулай әйтә: “Паз чангодть, Паз чангодть”.

## Искәрмәләр

Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Ирзә
Николай Меркушкин

**Никола́й  Ива́н улы Мерку́шкин** – дәүләт эшлеклесе, 1995—2012 елларда Мордовия республикасы президенты.
2012-2017 елларда Самар өлкәсе губернаторы. 2017 елның 25 сентябреннән РФ Президентының Фин-угыр халыклары Бөтендөнья конгрессы белән элемтәләр буенча махсус вәкиле.

## Биография

1951 елның 5 февралендә Мордовия республикасының Яңа Верхиссы исемле мукшы авылында туа.

Сәясәткә керү алдыннан инженер-электрик булып эшли.

Республика Президенты вазифасында 1995 елдан алып 2012 елга кадәр эшләде.

1998 һәм 2003 елларда республика сайлауларында 80% тавыш белән беренче урынга чыга һәм кабат сайлатыла.

Аның популяр булуы нык икътисад һәм эшчеләр белән пенсионерларга үз вакытында акча түләү белән аңлатып була.
Өйләнгән, ике улы бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Мордовия башлыклары
Төркем:Мордовиядә туганнар
Төркем:Самар өлкәсе губернаторлары
Төркем:Саранск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Бердәм Русия фиркасе әгъзалары
Инсар (елга)

**Инсар**, **Ынзара** () — елга, Алатыр елгасының уң кушылдыгы. Су юлы Мордовия республикасыннан уза.

Елга озынлыгы 168 км, бассейнының мәйданы 3860 км².

Ноябрь аенда боз белән каплана, су ташуы апрель аенда күзәтелә.

Су чыгымы күләме Сарански шәһәре янында 7,71 м³/с.

Инсар елгасы ярларында Рузаевка белән Сарански шәһәрләре урнашканнар.

Төркем:Мордовия елгалары
Мордовия гимны

**«Шумбрат, Мордовия!»** («Имин бул, Мордовия!») — Мордовия Республикасының дәүләт һимны. 1995 елның 30 мартында Республика Парламенты тарафыннан куллануга кертелгән. Эрзя, мокша һәм рус телләрендә язылган катнаш һәм бердәм текстны Мордовиянең атказанган шагыйре Сергей Кинякин иҗат иткән, көен Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе Нина Кошелева язган. Рәсми чараларда һимнны гадәттә хор башкара.

**Мокша-татар сүзлекчәсе** (беренче куплетка һәм кушымтага)

ши — *кояш, көн*; ши валда — *көндезге яктылык, хәерле көн*; сай — *киләчәк, алдагы*; седистот — *йөрәктән, күңелдән* (седи — *йөрәк, күңел*); сельмосот — *күзләрдән* (сельми — *күз*); палы — *яна* (паломс — *янарга*); юрнай — *дөрли* (юрнамс — *дөрләп янарга*); мяште — *күкрәк*; сияждомс — *көмешләнеп ялтырарга* (сия — *көмеш*); сюлгам — *күкрәкчә*; карксэзе — *бил, билбау*; зырняштомс — *алтынланып торырга* (зырня — *алтын*); кельгома — *яраткан, сөекле*;  най — *һәрвакыт, һәрчак, гел*; краеньке — *төбәккәй*; панжи — *ач, ачып җибәр* (панжемс — *ачарга*); маеньке — *май ае*; шачема-касома — *туган-үскән*; павазу — *бәхетле*; эряф — *тормыш, яшәеш*; тонерь — *синеке, синең*; сувай — *кер, керсен* (сувамс — *керергә*).

**Эрзя-татар сүзлекчәсе** (икенче куплетка һәм кушымтага) 

тон — *син*; ютамс — *үтеп китәргә*; молемс — *барырга*; пря — *баш*; стака — *авыр*; верьга — *югары*; кандомс — *йөртергә, тотарга, китерергә, илтергә*; вий — *көч, куәт, энергия*; макснемс — *бирергә*; келей — *киң*; бойка — *җитез, өлгер, кызу, тиз*; секс — *шуңа күрә*; течи — *бүген*; течис — *бүгенгә кадәр*; седей — *йөрәк*; ойме — *кеше җаны, кеше, адәм заты*; прок — *кебек, шикелле, сыман*; ванькс — *саф, керсез*;  лисьмапря — *чишмә, инеш, кизләү*; гайняк — *ялкынлан* (гайнемс — *яңгырарга; ялкынланырга*); морак — *җырла* (морамс — *җырларга*); панжомс — *ачарга, ачып куярга*; шумбрат! — *исәнме!* (шумбратадо! — *исәнмесез!*); кудо — *өй*; кода — *кебек, шикелле, сыман*; сонць — *үзе*; ульхть шумбра — *исән бул, имин бул*.

## Искәрмәләр
Төркем:Россия Федерациясе субъектлары гимннары
Төркем:Мордовия
Кама Тамагы

**Кама Тамагы** (*Зывыз*) – шәһәр тибындагы поселок, Татарстан Республикасының Кама Тамагы районы үзәге.
Халык саны – 4 482 кеше (2010).
Пристаньнәре – Идел елгасында Кама Тамагында, Куйбышев исемендәге Затонда, Тенештә, Рус Бортасында, Красновидовода, Тәмтедә урнашкан.
## География
Идел елгасының Чулман елгасы кушылган урынында уң як ярда Казан шәһәреннән 117 км ераклыкта көньяк-көнбатышта урнашкан.
## Тарих
Бистә 1650 елда *Богородское* исеме астында нигезләнә. Хәзерге исеме 1925 елда бирелә.
1939 елдан — шәһәр тибындагы бистә.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 37,5%, татарлар — 58,8%, каратайлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 4391 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 64,54%,
урыслар — 31,88%,
башка халыклар — 2,96%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,61%.

## Икътисад
Май заводы.
## Мәдәният
* Туган якны өйрәнү музее
* Туфан Миңнуллин музее (Кама Тамагы)
## Монда туган танылган кешеләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Мукшылар

**Мукшы́** (; ) — мордва халкының ике төп этник группасының берсе (икенчесе — эрзә). Фин-угыр телләре төркеменә керүче мукшы телендә сөйләшәләр.

СССРда 1989 елгы халык санын алу буенча Мордовия республикасында 180 мең мукшы яшәгән булган, калганнары аннан читтә, Үзәк Россиянең төрле өлкәләрендә һәм республикаларында, Идел буенда һәм Себердә яши. Мукшыларның шактый күпсанлы диаспоралары Эстониядә, Австралиядә, АКШда да яши. Мукшыларның күпчелеге дин буенча православ, шулай ук лютераннар да бар. Кайберәүләре борынгы милли динне (мокшень кой) тоталар.

Мукшыларның аерым төркеме булып Татарстанның Кама Тамагы районында яшәүче каратайлар булып тора. Алар мукшы теле катнаш татар теленең диалектында сөйләшәләр.

## Саннары
Мукшыларның Россиядәге санын беренче булып 1926 елда узган халык санын алу китерә һәм ул 392,4 мең кеше тәшкил итә. 1989 елдагы сан алу буенча Мордовиядәге генә мукшылар саны 180 мең була. Ethnologue мәгълүматы буенча 2000 елда мукшылар саны 296,9 мең тәшкил итә.

Мукшыларның этник территориясе — Мәскәүдән көньяктагы һәм көньяк-көнчыгыштагы территорияләр: Мордовиядән кала, болар, беренче чиратта, Рязань, Тамбов, Пенза өлкәләре, шулай ук Тула өлкәсенең кынчыгыш өлеше һәм Подмосковьеның көньяк районнары (Серпухов, Серебряно-Прудский, Зарайский).

## Борынгы тарих
Хәзерге мукшылар белән тәңгәлләштерелгән андрофаглар Геродот әсәрләрендә искә алына. Ул шулай ук барлык Идел буе халыкларына кагылган б.э.к. 516-512 еллардагы скиф-фарсы сугышын да тасвирлый. Скифларны кысрыклап чыгарган сарматлар яулап алучылар булып киләләр һәм җирле мукшы кабиләләренең бер өлешен үзләренә буйсындыралар, ләкин үзләренең аз санлы булулары аркасында үз хакимлеген җәелдерә алмыйлар.

Аттила хакимлеге заманында Паннония мукшылары аның гаскәренең бер өлешен тәшкил итәләр һәм аның Рум явында катнашалар.

Безнең эраның якынча 450 елында мукшылар Идел буе аланнары белән соңрак бортаслар дип аталган берләшмә төзиләр.

## Урта гасырлар тарихы

## Чыганаклар


Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Россия халыклары
Гарәп теле

300px|thumb|right
**Гарәп теле** (гарәп. اللغة العربية‎‎, al-luġa al-ʿarabiyya) — Афразия макрогаиләсенең семит гаиләсенә кергән тел.

## Таралыш
Гарәп телендә туган тел буларак якынча 280 млн кеше сөйләшә, шуларның күпчелеге Якын Көнчыгышта һәм Төньяк Африкада яши.

## Башка телләр белән мөнәсәбәт
Гарәп теленнән Ислам дөньясының башка телләрендә (аеруча төрки, урду һәм фарсы телләрендә) алынмалар күп. Урта гасырларда әдәби гарәп теле Европада төп мәдәният этәргече булып торган, бу бигрәк тә фән, математика һәм фәлсәфә өлкәләрендә чагылыш тапкан. Шуның нәтиҗәсендә күп Европа телләрендә шулай ук гарәп сүзләре бар. Урта Диңгез телләрендә гарәп теле тәэсирен күреп була, бигрәк тә испан, португаль һәм сицилия телләрендә. Моның сәбәбе Иберия ярымутравының кайбер өлешләрендә (Аль-Андалус) гарәпләрнең 700 ел идарә итүендә ята.

Гарәп телендә шулай ук башка телләрдән (шулар арасында борынгы заманнарда — яһүд, грек, фарсы, сириак (арамей теленең урта диалекты) телләреннән, урта гасырларда — төрек теленнән һәм хәзерге вакытта — Европа телләреннән) алынма сүзләр бар.

## Орфография
Гарәпчә уңнан сулга язалар. Күпчелек хәрефләр бер-берсе белән тоташып языла, әмма берничә хәреф ا،و،د،ذ،ر،ز сулдан тоташтырып язылмый. Кайбер хәрефләр икешәр, я өчәр, я дүртәр итеп тоташып лигатуралар (кушма хәрефләр) хасил итәләр. Сузыкларны күрсәтү өчен махсус тамгалар - хәрәкәләр кулланылырга мөмкин, алар күбесенчә очракта язуда күрсәтелми. Шулай ук хәрефнең икеләтеп укылышы һәм сузыксыз хәрефне күрсәтү өчен хәрәкәләр бар. Гарәп теле борынгы финикий әлифбасыннан килеп чыккан.

## Синтаксис
Гарәп телендә сүзләрнең берлек, икелек һәм күплек саннары бар. Исем категориясенә керә торган сүзләр ике җенескә бүленә. Шулай ук фигыльләр дә ике җенескә бүленә һәм берлек, икелек һәм күплек санда үзгәрә.  Гарәп теле флектив телләргә керә, ягъни сүзнең тамыры үзгәрергә мөмкин. Гарәп телендә ال билгеле булу артикле кулланыла.

## Лексика
Кайбер гарәп сүзләре:

## Әдәбият
• *Җ.Зәйнуллин* - Гарәп теле. Башлап өйрәнүчеләр өчен кулланма - Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1992 - ISBN 5-298-00301-X 
• *Нурислам Ибраһим* - Гарәби әңгәмә үрнәкләре - Казан, 1999 - ISBN 5-8177-0016-6 
• تعليم اللغة العربية - Пресс, Ltd

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

## Сылтамалар
* Гарәп грамматикасы online
* Learn Arabic Language تعلم اللغة العربية "Гарәп телен өйрәнүчеләр өчен зур ресурс"

*
Төркем:Агглютинатив телләр
Губернатор

**Губерна́тор** — җитәкче түрә, гадәтчә югарытүгел дәрәҗәдәге хөкүмәтнең юлбашчысы.

Федератив илләрдә куелган яки сайланган сәяси эшлеклесе, дәүләт өлеше белән идарә итүче *губернатор* дип атала ала.

Төркем:Титуллар
Төркем:Хөкүмәт
Волжск

**Волжск** () — Россия шәһәре, Волжск районының административ үзәге, Мари Ил республикасының халык саны буенча икенче шәһәре.

Халык саны — 55 671 кеше (2010).

## География
Волжск Идел (Куйбышев сусаклагычы) елгада, Йошкар-Оладан 96 километрга көньяк-көнчыгышрак урнаша. Көньякта Чуашстан Республикасы, көнчыгышта — Татарстан Республикасы белән чиктәш.

### Климат
* Уртача еллык температура — +4,3&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,2 м/с




## Тарих
Лопатино авылы XVI гасырда нигезләнә.

1933 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

1938 елда Лопатинода Мари целлюлоза-кәгазь комбинаты төзелә.

1940 елда Лопатино шәһәр тибындагы бистәсе Волжск шәһәренә үзгәртеп корыла.

## Халык

Милли состав: руслар — 66,9%, татарлар — 14,0%, чирмешләр — 12,8%, чуашлар — 1,8%, украиннар — 0,7%, мордва — 0,7%.

## Икътисад
Мари целлюлоза-кәгазь комбинаты, агач эшкәртү комбинаты, Гидролиз-чүпрә, "Торгхолодмаш", редукторлар, узеллар и агрегатлар заводы.

## Югары уку йортлары
* А.Н. Туполев исемендәге Казан дәүләт техника университетының филиалы
* Казан дәүләт технология университетының филиалы
* Мари дәүләт университетының филиалы
* Россия эшкуарлык академиясенең филиалы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 Яндекс.Панорамаларда

Төркем:Мари Иле шәһәрләре
Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Валерий Шанцев

**Вале́рий Павли́н улы Ша́нцев** — РФ сәясәтчесе, дәүләт-хуҗалык эшлеклесе, 2005-2017 елларда Түбән Новгород өлкәсенең башлыгы.

## Биография

1947 елның 29 июнендә Кострома өлкәсенең Сусанино авылында туа.

7 яшенә кадәр авылда әбисе белән тәрбияләнә, соңыннан Мәскәүгә әти-әнисе янына күчә.

743нче мәктәпнең 8 сыйныфын бетереп, авиация техникумында укуын дәвам итә.

Соңыннан Мәскәү радиотехника, электроника һәм автоматика институтының кичке бүлеген һәм Халык хуҗалыгы академиясен тәмамлый.

1996 елда Мәскәү шәһәре башлыгының урынбасары булып сайлана.

2005 елның 8 августында Түбән Новгород өлкәсенең губернаторы булып сайлана, 2017 елның 26 сентябрендә әлеге вазифасыннан бушатыла.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2017 2 дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Мәскәү хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе губернаторлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:2 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Җаек (елга)

**Җаек елгасы** (, , ) – Россия һәм Казакъстан территориясе буенча ага торган елга. Каспий диңгезенә коя. Ырынбур шәһәре аша уза.

Озынлыгы – 2428 км.

Төркем:Атырау өлкәсе елгалары
Төркем:Көнбатыш Казакъстан өлкәсе елгалары
Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Төркем:Чик буе елгалары
Qazaqstan Respublikası

|isem=Qazaqstan Cömhüriäte
|qısqaİsem=Qazaqstan
|flagbirem=Flag of Kazakhstan.svg
|herbbirem=Coat_of_arms_of_Kazakhstan.svg
|urbirem=LocationKazakhstan.png
|milliKöy=
|Millimeters=
|tellär=Qazaqça, Urısça
|xälät=Bäysez,Sovet Berlegennän,16 dekäber, 1991
|başqala=Astana
|ilbaşıUrını=Präzident|ilbaşıİseme=Nursoltan Nazarbayev
|wäzirUrını=Berençe Minister|wäzirİseme=Serik Ahmetov
|şurabaşıUrını=Şura başı|şurabaşıİseme=-
|mäydan=2 717 300|alanUrını=9|suÖleşe=1.7
|xalıq=14 841 900|xalıqUrını=57|xalıqTığızlığı=5,5|isäpYılı=2001
|aqça=KZT|aqçaİseme=Tenge
|UTC=+4–+6||DST=+4–
|TLD=.kz

**Qazaqstan Respublikası** yäki **Qazaqstan** ul kübräk Urta Aziädä urnaşqan däwlät. Ul Rusiä, Qıtay, Qırğızstan, Üzbäkstan, Törekmänstan belän çiktäş.
Mäydanı buyınça ul dönyada tuğızınçı urında torsa, mäydanınıŋ zur öleşen dala aluı säbäple, xalıq sanı belän il 57 genä urınnı ala.

## Tarix
:*Töp mäqälä: [[Qazaqstan tarixı]]*

1997. yılda Qazaqstan başqalası ilneñ Könyağında urnaşılğan Almatıdan, isemen Astanağa üzgärtelgän, üzägendäge Aqmola şähärenä küçte. Başqala küçerüeneñ säbäpläre arasında kiläçäktä Almatıda cir teträw kötelüe ide. Monnan tış, Astanada kübräk qazaqlar yäşilär, Almatıda isä urıslar sanı zur.

## İdärä büleneşe
Qazaqstan 14 cirgä wä 3 qalağa bülenä (cirlär *oblas* itep atala):
Almatı qalası, Aqmola (üzäge: Astana), Aqtöbä, Astana qalası, Atıraw, Batıs Qazaqstan (üzäge: Oral), Bayqoñğır qalası, Mañğıstaw (üzäge: Aqtaw), Ontustik Qazaqstan (üzäge: Şimkent), Pavlodar, Qarağandı, Qostanay, Qızılorda, Şığıs Qazaqstan (üzäge: Öskemen), Soltustik Qazaqstan (Petropavl), Cambıl (üzäge: Taraz).

## Cäğräfiä
:*Töp mäqälä: [[Qazaqstan cäğräfiäse]]*

* Qazaqstan şähärläre
* Töp yılğalar wä küllär:
** İrteş yılğası
** İşim yılğası
** Balxaş küle
** Zäysan küle

## Xalıq

Qazir Qazaqstanda (2005) yılğı canisäp beleme buyınça):qazaqlar 59%, urıslar 25%,ukrainnar 3,1%, üzbäklär 3%, almannar 1,4%,tatarlar 1.4%.

## Päräwezdä
* http://www.kz/
Руслар

**Руслар** (*руслар*) (рус. *русские*, берлек сан: *русский, русская*) — күбесенчә ндә яшәгән славян халкы. Рус телендә сөйләшәләр.

## Шулай ук карагыз
Иван Шишкин

## Искәрмәләр

Төркем:Славян халыклары
Төркем:Руслар
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Украина халыклары
Төркем:Казакъстан халыклары
Төркем:Беларус халыклары
Төркем:Латвия халыклары
Төркем:Үзбәкстан халыклары
Төркем:Азәрбайҗан халыклары
Пенза өлкәсе

**Пе́нза өлкәсе́** – Рәсәй Федерациясенең Европа өлеше субъекты. Идел буе федераль бүлгесенә керә.

Өлкә үзәге – Пенза шәһәре.

Сембер, Сарытау, Тамбов, Рязань өлкәләре һәм Мордовия белән чикләнә.

## Тарих
[200px|thumb|left|[Пенза губернасы гербы]]
Өлкә үзәге (Пенза шәһәре) 1663 елда ныгытма буларак нигезләнә.

1718 елда Казан губернасы составында Пенза провинциясе оештырыла.

1780 елның 15 сентябрендә Пенза губернасы барлыкка килә. 1797 елның 5 мартында Пенза губернасы бетерелә, территориясе Сарытау, Тамбов, Түбән Новгород һәм Сембер губерналары арасында бүленә.

1801 елның 9 сентябрьдә Пенза губернасы яңадан оештырыла. 1928 елда ул бетерелә, аның территориясе Урта Идел өлкәсенә кертелә. 1935—1936 елларда — Куйбышев крае составында, 1937—1939 елларда — Тамбов өлкәсе составында.

1939 елның 4 февралендә, ССРБ Югары Советы Президиумы указы буенча, Тамбов өлкәсе Тамбов һәм Пенза өлкәсенә бүленә. Шул ук указ буенча, Пенза өлкәсе составына Куйбышев (7 район) һәм Сарытау өлкәләрнең (7 район) өлешләре кертелә.

1943 елның 19 гыйнварында Пенза өлкәсенең Барановка һәм Николаевка районнары Сембер өлкәсе составына кертеләләр.

## География
### Чиктәшлек

Өлкә күбесенчә Идел буе калкулыгында урнаша; кырый көнбатыш өлеше Ока-Дон тигезлегендә урнаша. Көнчыгыштан көнбатышка озынлыгы — 330 км, төньяктан көньякка — 204 км.

### Климат
Климат — уртача континенталь; гыйнварның урта температурасы — -11,3...-13,3 °С, июльнең урта температурасы — +18,8...+20,5 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 550 (көньяк)-680 мм (төньяк-көнчыгыш).

### Гидрография
Төп елгалар — Мокша, Сыры (Идел бассейны), Хопёр, Ворона (Дон бассейны). Сусаклагычлар — Сыры сусаклагычы, Вадинск сусаклагычы.

## Халык
### Милли состав

400px|thumb|center|Пенза өлкәсенең этнографик картасы
### Торак пунктлар
**Пенза өлкәсенең эре торак пунктлары**


## Административ-территориаль бүленеш
500px|thumb|right
### Районнар

### Шәһәр округлар

## Танылган шәхесләр
#### Татарлар
* Якуб Агишев
* Азиз Акҗигитов
* Бари Еналиев
* Таһир Керженов
* Гафур Коләхмәтов
* Гадел Кутуй
* Мөдәрис Мостафин
* Әдһәм Тенишев
* Кәрим Тинчурин
* Шамил Усманов
#### Руслар
* Виктор Несмелов (*1863, [[Бәк районы]], Вертуновка - 1937, [[Казан]]*), фәлсәфәче, , Казан руханилар академиясе профессоры, ректоры.
* Виктор Скумин (*1948*- ), профессоры, Скумин синдромы.

## Моны да карагыз
* Пенза губернасы
* Пенза өлкәсе татар авыллары

## Искәрмәләр

Төркем:Пенза өлкәсе
Иске Чүпрәле

**Иске Чүпрәле** (, ) – Татарстан авылы, Чүпрәле районының үзәк авылы.
Район үзәгендә 3202 кеше яши.
## Этимология
Авыл салынган җир баткак, чүпрә (түп, сыгынты) сыман булуына күрә аны Чүпрәле дип атаганнар.
## Географик урнашу
Иске Чүпрәле Казаннан көньяк-көнбатышка таба 200 км, Борындык тимер юл станциясеннән көнчыгышка таба 45 км ераклыкта урнашкан.
## Халык

Милли состав (2010): татарлар – 78,6%, чуашлар – 19,9%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 3116 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 74,17%,
чуашлар — 22,53%,
башка халыклар — 3,15%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,16%.

## Шәхесләр

* Алсу Гайнуллина — Татарстанның халык артисткасы, Русиянең халык артисткасы, РСФСРның К.Станиславский исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.

* Газинур Хәйруллин (1961), очучы, Россия Федерациясе каһарманы (1996).

## Сәнәгать
* Чүпрәле май-сыр заводы.
## Мәдәният
* Туган якны өйрәнү музее
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан район үзәкләре
Самар өлкәсе

**Сама́р өлкәсе́** – Россия Федерациясенең Яyрупa өлеше субъекты. Идел буе федераль бүлгесенә керә.

Өлкә үзәге – Самар шәһәре.

## Җəгърафия

### Чиктәшлек

Самар өлкәсе Көнчыгыш Яyрупa тигезлегенең көньяк-көнчыгышында, Иделнең урта агымында урнаша, анда ул текә борылышны (Самар тугаен) ясый.

Идел елгасы тарафыннан ике өлешенә бүленә. Уңъякны таулы-чокырлы Идел буе калкулыгы биләп тора, Самар тугаеның төньяк өлешендә Җигүле таулары урнашалар. Сулъякның төньяк-көнбатышында — Түбәнле Идел аръягы, төньяк-көнчыгышында — үрле Биек Идел аръягы урнашкан. Көньякта — 
сөзәк һәм дулкынлы тигезлек, көньяк-көнчыгышта ул Төп Сырт исемле калкулыгына күчә.
## Халык

### Торак пунктлар

**Самар өлкәсенең эре торак пунктлары**



### Милли cасᴛаф
2002 ел

* Рус халкы – 2 708 549 кеше
* Татар халкы – 127 931 кеше
* Чуаш халкы – 101 358 кеше
* мapдыва халкы – 86 мең кеше
* Украин халкы – 60 727 кеше
* Әрмән халкы – 21 566 кеше
* Азәрбайҗан халкы – 15 046 кеше
* Казакъ халкы – 14 918 кеше
* Белорус халкы – 14 082 кеше
* Немец халкы – 9 569 кеше
* Башкорт халкы – 7 885 кеше
* Яһүди халкы – 6 384 кеше
* Үзбәк халкы – 5 483 кеше
* Чегән халкы – 5 244 кеше
* Таҗик халкы – 4 624 кеше
* Мари халкы – 3 889 кеше
* Грузин халкы – 3 518 кеше
* Молдова халкы – 2 364 кеше
* Удмурт халкы – 1 608 кеше
* Корея халкы – 1 462 кеше
* Ләх халкы – 1 263 кеше
* Чечен халкы – 1 193 кеше
* Лезгин халкы – 1 126 кеше
* Бүтән халык – 22 489 кеше
## Административ бүленеш
#Алексеевка районы
#Безенчук районы
#Богатое районы
#Борское районы
#Елхау районы
#Идел районы
# Исаклы районы
#Камышлы районы
#Кенәл районы
#Кенәл-Черкас районы
#Келәүле районы
#Кошки районы
#Красноармейское районы
#Красный Яр районы
#Нефтегорск районы
#Олы Глушица районы
#Олы Черниговка районы
#Пестравка районы
#Похвистнево районы
#Приволжье районы
#Сергиевск районы
#Ставрополь районы
#Сызран районы
#Хворостәнка районы
#Чаллыбаш районы
#Шонталы районы
#Шигон районы

## Танылган шәхесләр
* Зыя Ярмәки - шагыйрь   
* Халикъ Садрый- язучы  
* Җәмил Гыйльманов- тел галиме   
* Рәшит Шамкаев - актер  
* Хәбил Бикташев- көрәшче 
* Гобәй Дәүләтшин - язучы, дәүләт эшлеклесе
* Ренат Кадыйров -  Pəcəй ᴛиᴙтыр һәм ᴋᴎʜа əрᴛисе
* Владимир Федотов - баянчы, педагог, Тукай премиясе иясе (2010).
* Зәкия Туишева - ᴛиᴙтыр əрᴛисе, режиссөр, Taᴛapcᴛан Aʙᴛoʜомияле Cәʙит Caᴛсиялиcлар Җɵᴍhүрᴎяте халык əрᴛисе (1969).
* Әсхәт Җиһаншин - каһарман диңгезче.

## Фән һәм мәгариф

* 2019 елда, Самара өлкәсе губернаторы Дмитрий Азаров исеменнән "Киләчәк инженериясе" РЭК ачылды. Бүгенге көндә ул 40тан артык югары уку йортларын, предприятияләрне, фәнни-мәгариф үзәкләрен берләштерә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Самар губернасы
* «Самар татарлары» журналы

Төркем:Самар өлкәсе
Фин-угыр телләре

**Фин-угыр телләре** – бертуган телләр төркеме, урал телләре гаиләсенең тармагы.

Бу телләр Россия Федерациясе, Финляндия, Эстония, Маҗарстан һ.б. илләрдә таралган.

## Классификация

Фин-угыр телләре төркемендә гадәтчә киләсе таифә телләрен аералар:

* Угыр телләре
** маҗар теле
** об-угыр телләре (Көнбатыш Себер)
*** ханты теле
*** манси теле
* **[[Фин-Пермь телләре]]**
** Пермь телләре
*** ар теле
*** коми теле
**** коми-зырян теле
**** Пермь комиләре теле
**** коми-язьвин теле
** фин-идел телләре
*** чирмеш теле
**** таулы чирмеш теле
**** болын чирмеш теле
*** мордва телләре
**** эрзә теле
**** мукшы теле
*** *фин-идел телләре, классификация урыннары аңлаешсыз*:
**** муром теле 
**** мерян теле 
**** мещера теле 
*** фин телләре
**** фин теле
***** меянкиели
**** ижора теле
**** карел теле
**** вепс теле
**** водь теле
**** төньяк эстон теле
**** көньяк эстон теле
***** выру диалекты
**** лив теле — төньяк Латвия
*** саам теле
**** **Көнбатыш саам** кластеры
***** көньяк саам теле — Норвегия и Швеция
***** уме-саам теле (ууме) — Норвегия и Швеция
***** луле-саам теле (лууле) — Норвегия и Швеция
***** пите-саам теле (пите) — Норвегия и Швеция
***** төньяк саам теле — Норвегия, Швеция и Финляндия
**** **Көнчыгыш саам** кластеры
***** бабин саам теле (аккала)  — Россия
***** кеми-саам теле  — урта Финляндия саамнары
***** инари-саам теле — Финляндия
***** йоканьг-саам теле — Россия
***** кильдин саам теле — Россия
***** колтта-саам теле (сколт)

## Шулай ук карагыз

Төркем:Фин-угыр телләре
Диаспора

**Диа́спора** () - туган иленнән тыш яшәүче халык өлеше.

Баштарак диаспора дип басып алынган территорияларда колонизация һәм ассимиляция сәясәте белән төзелгән борынгы грек кала-дәүләтләрен атаганнар. Шуңа охшаш яшәү аралыгын киңәйтү кайсы бер борынгы семит халыкларына хас булган. Финикияләр, яһүдләр, греклар, римлылар зур булмаган дәүләт төзеп бик зүр биләмәләрне басып алуга ирешкәннәр.

## Тышкы сылтамалар
* Диаспоры постсоветского пространства 
* О содержании термина «диаспора» Милитарев А. // «Диаспоры», № 1, 1999 г.
* Диаспора: попытка определиться в термине и понятии  В.Дятлов // «Диаспоры», № 1, 1999 г.
* Диаспоры в современном мире: эволюция явления и понятия Т.Кондратьева
* Некоторые основания для типологии диаспор Попков В. Д.
* Возникновение и формирование российской диаспоры за рубежом  // «Отечественная история», 1996 г., № 1, с.53 — 65.
* Национальные диаспоры в транснациональном пространстве В. В. Кочетков, В. Ю. Калинкин // ВЕСТН. МОСК. УН-ТА. СЕР. 18. СОЦИОЛОГИЯ И ПОЛИТОЛОГИЯ. 2009. № 1
* Диаспора, как научная дефиниция: универсальность и неопределенность  Я. Сандул
* Миграции, мигранты, «новые диаспоры»: фактор стабильности и конфликта в регионе // Байкальская Сибирь: из чего складывается стабильность / редкол.: В. И. Дятлов, — М.; Иркутск: Наталис 2005. с. 95-137
* Еврейская, армянская и греческая диаспоры в Российской империи, СССР, России и СНГ

Төркем:Диаспоралар
Фонетика

**Фоне́тика** (; **phone** — аваз, **tike** — караган, бәйле) — сөйләм авазларын, аларның үзгәрешен өйрәнгән тел белеме тармагы. Авазлар телнең материаль ягын тәшкил итәләр һәм сүзләр, җөмләләр, сөйләм кисәкләренең материаль тышчасы булып торалар. Телнең аваз ягы **[[сегмент элементлар]]** дип атала.

Фонетика — сөйләм авазларын һәм аваз корылышын өйрәнә торган гыйлем.

## Шулай ук карагыз
Морфология

**Морфоло́гия** (юнанча *μορφή* *"[[рәвеш]]"* + юнанча *λογία* *"[[гыйлем]]"*)
* Морфология (тел белеме) — грамматика фәненең бер өлеше.
* Морфология (биология) — организмнар формасы һәм төзелешен өйрәнгән фән.
* Морфология (математика) — геометрик структуралар анализы төориясе һәм техникасы.
* Геоморфология — коры җир рельефы, океаннар һәм диңгезләр төпләрен өйрәнгән фән.
Сүзлек

**Сүзлек** (*лөгать*) (тат. лат. *süzlek*,*lөğәt*) - билгеле тәртип буенча урнашкан сүзләр җыелмасы, белешмә китабы.

Сүзлектә сүзләрнең мәгънәсе, кулланышы, килеп чыгышы, башка телләргә тәрҗемәсе һ.б. мәгълүмат була.

Фәнни сүзлекләрдә терминнар аңлатыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Энциклопедик сүзлек
* Терминологик сүзлек
* Энциклопедия

Төркем:Сүзлекләр
Свердловск өлкәсе

**Свердло́вск өлкәсе́** – Рәсәй Федерациясенең субъекты.

Өлкә үзәге – Екатеринбург шәһәре.

## География
### Чиктәшлек

Свердловск өлкәсе Уралның урта һәм төньяк өлешләрне һәм Көнбатыш Себер тигезлегенең көнбатыш өлешен биләп тора. Өлкәнең иң биек ноктасы — Конжаковский Камень тавы (1569 м).

### Гидрография
Төп елгалар — Исәт, Тәүде, Түре (Об бассейны), Чусовая, Караидел (Чулман бассейны). Эре күлләр — Пелымский Туман (32,2 км²), Вагильский Туман (31,2 км²).

### Климат
Климат — уртача континенталь, Гыйнварның уртача температурасы — -20...-15 °С, июльнең уртача температурасы — +15...+19 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 350-600 мм.

### Туфраклар, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы
Туфраклар: көлсу (өлкә мәйданының 36,7% өлешен биләп торалар), көлсу-сазлык, торф-сазлык, сазланган туфраклар (18,2%), кәсле-көлсу (14,8%), соры урман һәм кәсле-болын туфраклары (12,9%), кара һәм  туфраклар (11,3%). Урманлылык — 61%.

## Тарих
Революциягә кадәр хәзерге Свердловск өлкәсе җирләре күбесенчә Пермь губернасы составына кергәннәр.

Свердловск өлкәсе Урал өлкәсе составыннан 1934 елның 17 гыйнварында аерылып чыгарыла.

## Халык
### Милли состав

### Свердловск өлкәсе татарлары
*Моны да карагыз: *':Төркем: Свердловск өлкәсе татар авыллары**''

Татарлар [[Кызылъяр округы]]нда (халкының 17,3% өлеше), [[Түбән Серги районы]]нда (14,9%), [[Әчет округы]]нда (9,9%), [[Югары Пышма шәһәр округы]]нда (8,3%) күпләп торалар.

=== Танылган шәхесләр ===
* [[Сәгыйть Гыйбашев]] (1959), җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2026).
* [[Фагыйлә Сельская]] - танылган  театр рәссамы
* [[Айдар Хисаметдинов]] - балет биючесе, [[Чуашстан]]ның халык артисты ([[2014]])
* [[Рузанна Хәбибуллина]], [[Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры|Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры]] артисты ([[2015 ел]]дан).

=== Торак пунктлар ===
<p style="text-align:center;">**Свердловск өлкәсе торак пунктлары'''



## Административ-территориаль бүленеше
### Шәһәр округлары
150px|thumb|right|Свердловск өлкәсе идарә итү округлары

### Муниципаль районнар
1. Байкалово районы
2. Камышлы районы
3. Түбән Сырга районы
4. Туринская Слобода районы
5. Таборы районы

Шуның өстенә, Свердловск өлкәсе биш идарә итү округына () бүленә.

## Моны да карагыз
* Урал өлкәсе
* Пермь губернасы

## Искәрмәләр

Төркем:Свердловск өлкәсе
Дин

[thumb|250px|Кайбер бөтендөнья диннәрнең символлары, сулдан уңга таба:<br /> 1 рәт: [Христианлык, Яһүдилек, Һинд дине2 рәт: Ислам, Буддизм, Шинто3 рәт: Сикх дине, Баха-и дине, Джайнизм]]

thumb|300px|Дөньяның төп дини төркемнәрнең таралышы

**Дин** (бор. төрк. *täñrigä qulluq töräsi*) — татар теленә  (*дин*) сүзеннән алынмасы — дөньяга карашның иманга нигезләнгән төре. Еш кына дин төрле әхлаки кагыйдәләр системасын да үз эченә ала (шарт түгел).

Христианлык, Ислам, Буддизм һәм Һинд дине бүгенге көндә 5-7 миллиард кешене үзенә алган дип саналучы төп дүрт дини төркем.

[upright|thumb|[Ибраһим пәйгамбәр|Ибраһим патриархы (József Molnár рәсеме, 1850 ел)]]

## Шулай ук карагыз

* Ышану
* Дин икътисады
* Иман
* Итагатьлелек
* Тормыштагы позиция
* Кешеләрнең дини популяцияләре исемлеге
* Дини текстлар исемлеге
* Әхлак һәм дин
* Теист булмаган диннәр
* Дин фәлсәфәсе
* Дога
* Дини хезмәткәр
* Дин һәм бизнес
* Дин һәм шатлык
* Дин һәм тынычлыкны үстерү
* Илләр буенча диннәр таралышы
* Динне алмаштыру
* Дин социологиясе
* Гыйбадәтханә
* Теократия
* Диннең вакыт сызыгы
* Дин һәм байлык
* Дөньяга караш

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар


Төркем:Төшенчәләр
Васко да Гама

**Васко да Гама** (*[[португал теле|порт.]] Vasco da Gama;* 1469–1524) – Португалия сәяхәтчесе, Һиндстанга диңгез аша сәяхәт иткән беренче аурупалы буларак билгеле.
## Тормыш юлы
Васко да Гаманың туган елы төгәл мәгълүм түгел. Ул йә 1460 елда, йә 1469 нчы елда Португалиянең Синеш шәһәрендә туган.

Аның әтисе – Эштевана да Гама. Әнисе – Изабела Содре. Васко да Гаманың балачагы турында бик аз мәгълүм. Португалия тарихчысы Teixeira de Aragão фикеренчә, ул Эвора исемле шәһәрдә белем алган. Васко да Гама астрономияне яхшы белгән.

1492 елда Португалия патшасы Джон Икенче аны Сетубал портына эш тапшырып җибәрә. Васко йөкләмәне тиз арада башкарып чыгара.

## Һиндстанга сәяхәт
Бер версия буенча, патша Мануэл I сәяхәтне башта Васко да Гаманың әтисенә башкарырга куша. Ләкин, әтисе июль аенда үлеп китү сәбәпле, 1497 елда Васко үзе, экспедиция капитаны буларак, Лиссабон шәһәреннән чыгып китә.

1497 елның 22 ноябрь көнендә Португал сәяхәтчесе Васко да Гама Изге Өмет борынын узды.

1498 елның 20 май көнендә Васко да Гама, аурупалылардан беренче булып, Һиндстанга килеп җитә.

## Башка сәяхәтләр
## Сәяхәтләрнең мөһимлеге
## Кайбер фактлар
Сәяхәт вакытында 100 кешедән бары тик 55 кеше генә исән калган.
## Моны да карагыз
* Васко да Гама буразналары

Төркем:География белән бәйле шәхесләр
Төркем:Диңгезчеләр
Рязань өлкәсе

**Рязань өлкәсе́** – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Рязань шәһәре.

## География
### Чиктәшлек

Өлкә Ука елгасының урта һәм түбән агымнарда урнашкан, җир өсте — тигезлек. Төньякта Мещёра түбәнлеге (биеклеге 80–130 м), Уканың уңъярында Ука-Тын тигезлеге (иң биек урыны 180 м). Көнбатыш өлеше Уртарус калкулыгы алып тора (иң биек урыны 236 м). Известьташ, балчык, ком, көрән күмер, торф чыганаклары бар.

Климаты уртача континеталь. Гыйнварның уртача температурасы —11°, июльнеке +19°С. Еллык явынар саны 550 мм. Вегетация дәвере 180 көн. Төп елга — Ука вә аның кушылдыклары (Пра, Гусь, Проня, Пара, Мукшы, Ранова, Цна). Мещёра түбәнлегендә Дубовое, Великое, Чёрное, Белое һ.б. күлләре бар. Туфрагы кәсле, сур тусли соры урман туфрагы, каратуфрак. Территориясенең 35% өлеше — урман. Тиен, төке, куян, бүре, кабан, поши яши. Өлкә территориясендә Мещёра милли паркы, Ука тыюлыгы урнашкан.
## Халык

Россияның Госкомстат исәбеннән өлкәнең халык саны  кеше ().
* Рус халкы – 1 161,4 мең кеше
* Украин халкы – 12,7 мең кеше
* Мордва халкы – 7,3 мең кеше
* Татар халкы – 5,6 мең кеше
* Әрмән халкы – 4,5 кеше
* Белорус халкы – 3,5 кеше
* Әзербайҗан халкы – 2,9 кеше
* Чегән халкы – 2,2 кеше
* Немец халкы – 1,6 кеше
* Чуаш халкы – 1,3 кеше
* Молдова халкы – 1,1 кеше
### Торак пунктлар

## Административ бүленеш
### Шәһәр округләре

### Районнар

## Танылган шәхесләр
#### Татарлар
* Сара Шакулова — татар хатын-кызларыннан беренче математик.
* Гомәр Дәвишев — беренче профессиональ татар режиссеры.
* Сәгъдия Булатова — мөгаллим. Касыймда кыз балалар өчен беренче мәктәп ачучы.
* Әшрәф Синәева — татар театрына нигез салучыларның берсе. «Сәйяр» төркеме актрисасы.

## Шулай ук карагыз
* Касыйм ханлыгы
## Искәрмәләр

Төркем:Рязань өлкәсе
Воронеж өлкәсе

**Воро́неж өлкәсе́** – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Воронеж шәһәре.

## Чиктәшлек

## Халык

2002 ел

* Руслар – 2 239,5 мең кеше
* Украиннар – 73,7 мең кеше
* Әрмәннәр – 8,8 мең кеше
* Беларуслар – 5,0 мең кеше
* Чегәннәр – 4,8 мең кеше
* Әзериләр – 4,2 мең кеше
* Татарлар – 3,5 мең кеше
* Төрекләр – 3,4 мең кеше
* Алманнар – 2,0 мең кеше
* Чеченнар – 1,7 мең кеше
* Чуашлар – 1,7 мең кеше
* Гөрҗиләр – 1,7 мең кеше
* Яһүдләр – 1,5 мең кеше
* Молдаваннар – 1,4 мең кеше
* Мордва – 1,2 мең кеше

## Танылган шәхесләр
* Тамара Акулова (*1957, Яңа Усман*), актриса, РФ атказанган артисты.
* Дмитрий Протопопов (1897—1986), Таҗикстан коммунистик фиркасенең үзәк комитеты беренче сәркәтибе (1937―1946).

## Искәрмәләр

Төркем:Воронеж өлкәсе
Липецк өлкәсе

**Ли́пецк өлкәсе́** – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Липецк шәһәре.

## Чиктәшлек

## Халык

2002 ел

* Рус халкы – 1 162,9 мең кеше
* Украин халкы – 13,4 мең кеше
* Әрмән халкы – 5,4 мең кеше
* Әзербайҗан халкы – 3,4 мең кеше
* Чегән халкы – 3,1 мең кеше
* Белорус халкы – 2,7 мең кеше
* Татар халкы – 1,8 мең кеше
* Молдова халкы – 1,3 мең кеше
* Немец халкы – 1,1 мең кеше
* Грузин халкы – 1,0 мең кеше

## Шәхесләр
* Иван Ардерихин (1904-?, *Уткино*), ТАССР баш прокуроры (1942-1944).

## Искәрмәләр


Төркем:Липецк өлкәсе
Волгоград өлкәсе

**Волгогра́д өлкәсе́** — Россия Федерациясенең Яурyпа өлеше субъекты, Көньяк федератив бүᴫᴦеына керә.

Өлкә үзәге — Волгоград шәһәре.

## Географик мәгълүмат
Волгоград өлкәсе территориясе озынлыгы — төньяктан көньякка һәм көнбатыштан көнчыгышка 400 км дан артык. Волгоград өлкәсе чит ил дәүләтә Казакъстан белән генә көнчыгышта чиктәш. Өлкәнең чиктәш озынлыгы барысы — 2221,9 км, шуның өлешендә Сарытау өлкәсе белән (29,9%), Ростов (26,8%), Әстерхан (11,4%), Воронеж (11,3%) өлкәләре белән , Калмыкия белән (10,9%) һәм Казакъстан белән (9,7%).

### Чиктәшлек

## Халык

2002 ел

* Рус халкы – 2 378,7 мең кеше
* Украин халкы – 56,3 мең кеше
* Казакъ халкы – 45,3 мең кеше
* Татар халкы – 28,6 мең кеше
* Әрмән халкы – 27,0 мең кеше
* Казак халкы – 20,6 мең кеше
* Немец халкы – 17,1 мең кеше
* Әзербайҗан халкы – 14,3 мең кеше
* Чечен халкы – 12,3 мең кеше
* Белорус халкы – 12,2 мең кеше
* Чуаш халкы – 8,4 мең кеше
* Чегән халкы – 7,3 мең кеше
* Корея халкы – 6,1 мең кеше
* Мари халкы – 6,0 мең кеше
### Эре шәһәрләр

### Татарлар

#### Тарихы
Волгоград өлкәсе - төрки халыклар борынгы чорлардан яши торган төбәкләрнең берсе. Аның территориясе Алтын Урда, Әстерхан ханлыгы, Нугай Урдасы сасᴛафына керә. Урта Идел буеннан бирегә 18 йөздә күчеп утыра башлыйлар. Сембер һәм Казан губерналарыннан күчеп килүчеләр 1780 елда –Кече Чапурин, 19 йөз башында Савенково авылына нигез салалар. 1840 елда Сарытау губернасының Яңа Үзән өязеннән чыгучылар – ләтошинка авылына, Пинɜә губернасының Чамбар өязе татарлары 1836 елда - Бәхтияр авылына, 1874 елда Маләевка авылына нигез салалар. 1897 елгы халык исәбе буенча, татарлар Царицын өлкәсендәге барлык халыкның 1,12% тәшкил итәләр. Алар игенчелек, бакчачылык, терлекчелек белән шөгыльләнәләр. 20 йөз башында Царицында, Маләевкада (2), Бәхтиярдә, Кече Чапуринда мәчетләр була.

#### Татарлар саны
Татарлар, башлыча, Волгоград (11,5 мең кеше), Волжcᴋи (3,2 мең), Краснослободск шәһәрләрендә, Ленинск (Бәхтияр һәм Маләевка авылы), Палласовка (Савенково авылы), Светлояр (Нариманов исем. пос., Кече Чапурин авылы), Иске Полтава (ләтошинка авылы) районнарында яшиләр.

## Административ бүленеш

### Районнар
# Əләcкиая районы
# Быково районы
# Городишче районы
# Даниловка районы
# Дубовка районы
# Ялан районы
# Жирновск районы
# Иловлә районы
# Иске Полтавка районы
# Калач-на-Дону районы
# Камышлы районы
# Киквидзе районы
# Клетская районы
# Котельниково районы
# Котово районы
# Комъелга районы
# Ленинск районы
# Михайловка районы
# Нехаевская районы
# Николаевск районы
# Новоаннинcᴋи  районы
# Новониколаевcᴋи районы
# Yктәбeрcᴋи районы
# Ольховка районы
# Палласовка районы
# Руднә районы
# Светлояр районы
# Серафимович районы
# Урта Актүбә районы
# Суровикинa районы
# Урүпинск районы
# Фроловка районы
# Чернышковcᴋи районы

### Өлкә буйсынудагы шәһәрләре
# Волгоград
# Волжcᴋи
# Камышлы
# Михайловка
# Урүпинск
# Фролово

## Дин

## Шулай ук карагыз
* Сталинград крае

Төркем:Волгоград өлкәсе
Эратосфен

**Эратосфен** (*иске грекча – Ἐρατοσθένης;* б.э.к. 276 – 194) – Греция математигы, астроном, географ һәм шагыйрь.

## Биография
Эглаос улы, Кирена шәһәрендә туган.

Башлангыч белемне Александриядә Киреналы Каллимахтан ала. Эратосфенның шулай ук Лизний исемле философ дигән укытучысы булганлыгы да билгеле. Афиннарга күчкәч, ул Платонның мәктәбе белән якынлаша һәм үзен платоник дип атый башлый.

Киреналы Каллимахның үлеменнән соң патша Птолемей III Эвергет аны Афиннардан чакыртып ала һәм Александрия китапханәсенең мөдире итеп куя. Картлык көнендә бу вазифадан читләштерелә һәм бөлгенлектә вафат була.

## Хезмәтләре

Төркем:География белән бәйле шәхесләр
Төркем:Борынгы Греция астрономнары
Төркем:Борынгы Греция математиклары
Төркем:Математиклар
Җөмһүрият

**Җөмһүрия́т, республика** (гарәп. *جمهورية*,  - *гомуми эш*) – дәүләт төзелешенең бер төре.

*Җөмһүрият* булып саналган илдә югары хакимлек сайлаулы әгъзаләре белән ашырыла.

Хәзерге заманда 190 дөнья илләреннән 140-тан артык *җөмһүрият* булып санала.
Россия Федерациясенә кергән кайбер субъектлар да *республика* () дип атала (Татарстан Республикасы, Чуашстан Республикасы һ.б).

Төркем:Сәясәт
Курск өлкәсе

**Ку́рск өлкәсе́** – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Курск шәһәре.

## Чиктәшлек

## Халык

2002 ел

* Руслар – 1 184 049 кеше
* Украиннар – 20 920 кеше
* Әрмәннәр – 5 899 кеше
* Беларуслар – 2 878 кеше
* Чегәннәр – 2 291 кеше
* Әзериләр – 1 933 кеше
* Татарлар – 1 576 кеше
* Молдаваннар – 1 251 кеше
* Төрекләр – 1 174 кеше
* Гөрҗиләр – 1042 кеше

## Административ бүленеш
### Районнар
# Октябрьский районы
# Советский районы
# Тим районы

## Искәрмәләр

Төркем:Курск өлкәсе