open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кариб диңгезе

**Кари́б диңгезе́** *([[Испан теле|исп.]] Mar Caribe, [[Инглиз теле|ингл.]] Caribbean Sea, [[Француз теле|фр.]] Mer des Caraïbes, [[Нидерланд теле|нидерл.]] Caraïbische Zee, [[Папьяменто теле|папьям.]] Laman Karibe)* - Атлантик океанга кергән, көнбатыштан һәм көньяктан Урта һәм Көньяк Америка белән, ә төньяктан һәм көнчыгыштан Зур һәм Кече Антил утраулары белән чикләнгән, *яртылаш ябык* диңгез. Төньяк-көнбатышта Юкатан бугазы аша Мексика култыгы белән тоташа, ә көньяк-көнчыгышта исә Панама каналы аша Тын океан белән тоташа. 

Кариб диңгезе 9° һәм 22° т.к. һәм 89° и 60° көнбатыш озынлыгы арасында урнашкан. Аның якынча мәйданы - 2 753 000 км². Көньякта ул Венесуэла, Колумбия һәм Панама илләрен, көнбатышта Коста-Рика, Никарагуа, Гватемала, Белиз һәм Юкатан дип исемләнгән мексикан ярымъутрауны, төньякта Куба, Гаити, Ямайка һәм Пуэрто-Рико илләрен, ә көнчыгышта исә Кече Антил утрауларның илләрен юа. 

## Исем һәм тарих
## Рельеф
## Климат
## Флора һәм фауна
## Экология
## Икътисади мөһимлек
## Мәдәният
## Моны да карагыз
## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча диңгезләр
Төркем:Атлантик океан диңгезләре
Төркем:Кариб диңгезе
Флешмоб

**Флешмо́б** (*флэшмоб* буларак укыла, *[[Инглиз теле|ингл.]] flash mob — flash — янгын; тиз; mob — күпсанлы халык*) - алдан планлаштырган массакүләм акция. Аның вакытында зур төркем кеше *(мобберлар)* кинәт кенә җәмгыяти урында җыелып җитди рәвештә абсурд характерлы хәрәкәт башкаралар, һәм соңыннан төрле якларга таралалар.

## Флешмоб тәртибләре һәм кагыйдәләре
## Флешмоб тарихы
Беренче флешмоб Нью-Йорк шәһәрендә үтте.

## Казанда узган флешмоблар
## Кызык фактлар
## Моны да карагыз
## Сылтамалар

Төркем:Активлык
Нью-Йорк

**Нью-Йорк** () — Америка Кушма Штатларының Нью-Йорк штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Нью-Йорк шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Нью-Йорк шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Киви (җиләк-җимеш)

**Киви** – Актини́дия нәселенән булган үсемлекләрнең җимеше өчен төп исем. Латин исемнәре: *Actinidia chinensis* (Кытай Актинидиясе) яисә *Actinidia deliciosa*. Бер җимешнең уртача авырлыгы – 76 г.

## Искәрмәләр

Төркем:Җиләк-җимеш
Төркем:Актинидия
Alqanat

**Alqanat** *(Алканат)* – заманча татар рок төркеме. Алканат – канатлануны, канатлы булуны аңлата. 

Төркем составы: Артур Исламов – вокал, гитара, Илназ Гәрәев – гитара,вокал, Илнар Фатыйхов – бас, Рушан Шайбәков – барабаннар, Динә Гарифуллина - скрипка. 

Төркем 2004нче елда барлыкка килә.

left|250px

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Күрше.ру сайты.

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татар альтернатив төркемнәре
Төркем:Татар рок-төркемнәре
Васильево

**Васильево** (, ۋاسىل) – Татарстан Республикасының төньяк-көнбатышындагы Иделнең сул ярында урнашкан бистә. Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы торак пункт. Муниципаль статусы  — штп, 1928 елдан йөртә.
Эре тимер юл үзәге булып тора (Казан, Мәскәү, Сембер, Йошкар-Ола, Волжск шәһәрләрен бәйли). Васильево белән Казан арасы 13 км. Мәйданы – 37 км². Халык саны – 16 918 кеше (2010).
## География
Васильево Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнбатышка таба 27 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән көньяк-көнчыгышка таба 11 чакрым ераклыкта урнашкан.

Идел елгасының (Куйбышев сусаклагычының) сулъяк ярында, Яшел Үзән шәһәреннән 19 км көнчыгыштарак. Казан — Канаш тимер юлындагы станция.
### Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Тарих
200px|thumb|left|Васильево тимер юл вокзалы
XVII гасырда нигезләнгән. 1693 тә Васильево авылы Раифа пустынена - вотчинага, 1764 тә Икътисади коллегиягә бирелә. Халкы, игенчелек һәм терлек үрчетүдән тыш, балта эше, көймә, кыршау ясау, кәрзин үрү, умартачылык, балык тоту белән шөгыльләнә. 1892 дә Васильево аша тимер юл уза, шунлыктан халык саны шактый арта. 20 йөз башында Крестовоздвижение чиркәве (1870-71 дә Н.И. Ильминский инициативасы белән төзелә, 1990 да яңадан эшли башлый), зимства мәктәбе (1875 тә ачыла), телефон, җил тегермәне, П.И. Богдановның пыяла фабрикасы, тимерче алачыгы, трактир, 2 сыраханә, 1 шәраб, 7 вак-төякләр кибете эшли. Бу чорда авыл җәмәгатенең имана җире 1738,1 дисәтинә тәшкил итә. 1920 гә кадәр Казан губернасының Казан өязе Ильинский волостена керә. 1920 дән ТАССРның Арча кантонында. 1927 нең 14 февраленнән Казан авыл районында, 1928 нең 21 маеннан шәһәр тибындагы бистә, 1938 нең 4 августыннан - Юдино, 1958 нең 16 июленнән Яшел Үзән районында.
## Демография

=

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 17286 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 63,88%,
татарлар — 31,82%,
башка халыклар — 3,16%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,13%.

## Милли состав

200px|thumb|right|Очкычтан күренеше
## Шәхесләр

## Мәдәният
* Константин Васильевның музей-йорты
 
## Мәгариф
Өч гомуми белем бирү учреждениесе, 6 балалар бакчасы, 2 китапханә, спорт мәктәбе, музыкаль мәктәбе, сәнгать мәктәбе, ике дини мәктәп. Мәдәният йорты.
## Дин
Ике мәчет, бер чиркәү.
## Моны да карагыз
* Васильево пыяла заводы
* Константин Васильевның музей-йорты
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
* http://tatarile.org/maglumat/%D0%BC%D3%99%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D3%99/%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BE 

Төркем:Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Мальта

**Ма́льта** – Урта диңгездәге утрау-дәүләт. Исеме финикия телендәге malat (*[[һаван]]*) сүзеннән килеп чыккан.

Европа берлеге әгъзасы.

## Тарихы

Европадан Азия һәм Африкага илтүче диңгез юлларының үзәгендә урнашкан Мальта элек-электән басып алучыларны үзенә җәлеп иткән. 
Б.э.к. VIII гасырда Мальтаны финикиялеләр (һәм алар белән бер үк вакытта диярлек греклар) колонияләштерәләр. Б.э.к. IV гасырдан б.э XIII йөзьеллыгына кадәр утрауны алмаш-тилмәш карфаген, рим, византиялеләр, гарәпләр, норманнар, испаннар басып алалар.

1530 елда Карл V император Мальтаны иоаннитларның ритсер орденына бирә (әлеге орден шул вакыттан бирле Мальта ордены дип атала башлый). 1798 елда утрауны Наполеон җитәкчелегендәге француз армиясе Мисырга барышлый басып ала. 1800 елның 5 сентябрендә инглизләр Мальта башкаласы Валеттаны алалар, утрауның губернаторы булып Александр Болл билгеләнә. 1814 елгы Париж тынычлык килешүе нигезендә Мальта Бөекбританиягә күчә. Инглизләр аны колония һәм хәрби-диңгез базасына әверелдерәләр.

1964 елда Мальта бәйсезлек ала, ә 1974 елдан республика игълан ителә, ләкин 1979 елга кадәр, Мальтада соңгы инглиз базасы бетерелгәнче, дәүләт башлыгы булып элеккечә инглиз патшабикәсе санала.

## Сәяси төзелеш
Мальта - парламент республикасы. Мальта конституциясе 1964 елда кабул ителә. Законнар чыгару хокукы Президент һәм вәкилләр пулатыннан торучы парламентка карый. Вәкилләр пулаты 65 депутаттан тора. Палата әгъзалары гомуми сайлауларда 5 елга билгеләнәләр. Ил башлыгы - президент. Башкарма хакимият Премьер-министр җитәкчелегендәге хакимият тарафыннан тормышка ашырыла.

## Дин

Ил халкының (~425 мең кеше) 95 проценты Рим католик чиркәвенә карый. Илдә яшәүче Бөекбритания пенсионерлары — протестантлар. Шулай ук Иегова шаһитләре, мормоннар, баптистлар, евангелистлар, Яһүд динен тотучылар, буддистлар, бахаистлар җәмгыятьләре бар. 2014 елда рәсми саннарда 10 мең мөселман исәпләнә. 2020 елга мөселманнар саны 55 мең. Бер мәчет (Паола мәчете), бер мәктәп-мәдрәсә, берничә намаз уку бүлмәләре бар. Катар илчесе Мальта хөкүмәтенә илнең төньягында икенче мәчет төзү инициативасы белән чыккан.
**Мальтада ислам

## Дәүләт гимны

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Мальталылар

Төркем:Европа дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Мальта
Мурад I

**Мура́д I Тиңсез (Худавендигя́р)** (госм. *مراد اول*‎ — Murâd-ı evvel , ) (1319 яисә 1326 елда туа — 1389 елда вафат була) - Госманлылар нәселеннән булган төрек солтаны, 1359 елдан 1389 елга кадәр идарә иткән.

Төркем:Госман империясе солтаннары
Контент

**Эчтәлек** яки **Контент** () — коммуникатив медиа эчендәге мәгълүмат. Сакланылу һәм таратылу ысуллары төрле була ала. Башка төрләре арасында, үз эченә Интернет, кино, телевидение, радио, китаплар, журналлар, физик сәнгать әсәрләре һәм җанлы тапшырулар юлы белән таратылганнар мәгълүматны ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*  

Төркем:Матбагачылык
Төркем:Һөнәрләр
Төркем:Иҗтимагый фәннәр терминологиясе
Мариан иңкүлеге

**Мариан чокыры** – Тын океанда урнашкан Җир шарындагы иң тирән иңкеш. Урнашу – 11°21′ т. к. һәм 142°12′ көнчыгыш озынлык. 

Тирәнлек турында беренче мәгълүмат «Чэлленджер» корабыннан килде (1951) – 10 863 м. 1957нче елда узган «Витязь» нәтиҗәләренә күрә тирәнлек – 11 022 м (Кайсы бер мәгълүматларга караганда 11 030 м.). 1995нче елның тикшеренүләренә күрә иң тирән нокта – 10 920 м.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Тын океан
Төркем:Иңкешләр
Төркем:Җир шарының экстремал нокталары
Кояш системасы планеталары

right|150px
**Кояш системасы планеталары**:
# Меркурий
# Чулпан
# Җир
#* Ай
# Марс
#* Марс иярченнәре
# Юпитер
#* Юпитер иярченнәре
# Сатурн
#* Сатурн иярченнәре
# Уран
#* Уран иярченнәре
# Нептун
#* Нептун иярченнәре

## Моны да карагыз
* Астрономия
* Кояш

Төркем:Кояш системасы
Кояш системасы

**Кояш системасы** — Кояш йолдызы һәм аның тирәсендә әйләнә торган табигый галәми объектлар белән планеталар системасы.

Кояш системасының Кояштан тыш объектларының төп массасы сигез аерым планетада була. Алар эклиптика яссылыкта түгәрәккә якын орбиталар буенча хәрәкәт итәләр. Дүрт кечерәк эчке планета: Меркурий, Чулпан, Җир һәм Марс (җирсыман планеталар) гомумән силикатлардан һәм металлардан гыйбарәт була. Дүрт зуррак тышкы планета: Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун (зур газлы планеталар) төп өлешендә водородтан һәм гелийдан гыйбарәт була һәм җирсыман планеталардан күпкә авыррак.

Кояш системасында кече җисемнәр белән ике өлкә бар. Марс һәм Юпитер арасындагы астероидлар поясы составы буенча җирсыман планеталарга охшаш, чөнки силикатлардан һәм металлардан тора. Астероидлар поясы иң эре объектлары Церера, Паллада һәм Юнона була. Нептун арты объектлары каткан су, аммиак һәм метаннан гыйбарәт. Иң эреләре — Плутон, Седна, Хаумеа, Макемаке һәм Эрида. Меңнәрчә кече җисемнәр өстенә бу ике өлкәдә башка төрле кече җисемнәр төркемнәре (кометалар, метеороидлар һәм галәми тузан) Кояш системасында урын алмаштыралар.

Сигездән алты планетада һәм өч кәрлә планетада иярченнәр бар. Һәрбер тышкы планетада тузанлы һәм кисәкчәләрле боҗралар бар.

Кояш системасы Киек Каз Юлы галактикасы эченә керә.

## Искәрмәләр
Җир

**Җир** (; астрономик символы: )&nbsp;— Кояш системасына кергән планета. Кояштан соң өченче планета. Диаметры, массасы һәм тыгызлыгы буенча Җирсыман планеталар арасында иң зуры.
[thumb|left|150px|[СССР|ССРБ почта маркасы, 1969&nbsp;ел]]
Ешрак *Җир* яки *Җир шары* исемнәре белән телгә алына. Бүген кешеләргә мәгълүм булган Кояш системасының һәм Бөтен Галәмнең тереклек яши торган бердәнбер планетасы (күк җисеме).

Фәнни мәгълүматлар буенча, Җир Кояш томанлыгыннан якынча  ел элек барлыкка килгән. Үзенең бердәнбер табигый иярчене&nbsp;— Ай барлыкка килә. Җирдә тереклек якынча  ел элек барлыкка килгән. Планетаны -ка Дөнья океаны алып тора. Башка өлешен кыйтгалар һәм утраулар тәшкил итә. Тереклек өчен кирәкле сыекча су Кояш системасының башка планеталарында юк. Җирнең эчке өлкәләре шактый активлы һәм калын, чагыштырмача каты каттан&nbsp;— мантиядән, аның астындагы тышкы сыек төштән һәм эчке каты тимер төшеннән гыйбарәт.

Җир башка галәми җисемнәр белән, Кояш һәм Ай шул исәптән, үзара тәэсир итә (тарту көчләре белән тарттыра). Җир Кояш тирәсендә әйләнә һәм 365,26&nbsp;көн эчендә әйләнеп чыга. Бу вакыт аралыгы&nbsp;— сидерик ел, ул 365,26&nbsp;кояш тәүлегенә тигез. Җирнең әйләнү күчәре аның орбита яссылыкка карата 23,4°-ка авыша. Моннан сәбәпле планета өслегендә бер тропик ел (*365,26&nbsp;кояш [[тәүлек|тәүлеге]]*) эчендә фасыл үзгәрешләре булалар.

Җир - Кояштан өченче планета, иң тыгыз һәм зурлыгы буенча Кояш системасындагы 8 планетаның бишенчесе. Моннан тыш, ул Кояш системасындагы җир төркеменең дүрт планетасыннан иң зурысы. Аны кайчак «Зәңгәр планета», яки латинча «Тэрра» дип атыйлар.Җир - хәзерге вакытта тормыш яши торган, билгеле булган Галәмдәге бердәнбер урын. Планета 4.54 миллиард ел элек барлыкка килгән, ә тормыш аның өслегендә 3,5 миллиард ел элек барлыкка килгән. Шуннан бирле Җирнең биосферасы планетада атмосфераны һәм башка абиотик шартларны шактый үзгәртте, бу исә аэроб организмнарының үсешен стимуллаштырырга мөмкинлек бирде, шулай ук озон катламы формалашты, ул Җирнең магнит кыры белән бергә зарарлы кояш радиациясен блоклый,шулай иттереп җирдә яшәү мөмкинлеген бирә. Җирнең физик үзлекләре, шулай ук аның геологик тарихы һәм орбитасы шушы чор эчендә тормышны саклап калдырырга ярдәм итте.

(http://engmaster.ru/topic/3864  сайтындагы "Earth" статьясының тәрҗемәсе.)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Җир
Чулпан (планета)

**Чулпан** яки **Венера**, **Зөһрә**  () — Кояш системасының икенче эчке планетасы. Кояш тирәсендә 224,7 җирдәге тәүлек эчендә әйләнеп чыга. Көнбатыш Аурупада планетаның исеме Борынгы Рим мифологиясендәге матурлык һәм мәхәббәт Венера алиһәсе хөрмәтенә кушылган.

Чулпан — Җирнең күк йөзендә яктырыш буенча Кояш һәм Ай соңыннан өченче объект, аның күренмә йолдызча зурлыгы −4,6m җитә. Венера Җиргә караганда Кояшка якынрак булуы сәбәпле, җирдәге күзәтүче өчен Кояштан беркайчан да 47,8° ка артыграк ераклашмый. Аның иң югары яктырышы Кояш чыгу алдыннан гына яки Кояш бату озак вакыт үтмәстән була, шуңа күрә аны шулай ук *Таң йолдызы* һәм *Шәфәкъ йолдызы* дип атыйлар.
 
## Атамалар
Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл планетаның гарәпчә *Зөһрә* (; «Зөһрә йолдызы») исемен кулланган. Шулай ук төрки *Чулпан* («Чулпан йолдызы») исеме кулланылышта булган. Хәзер исә бу исемнәр тик нәфис әдәбиятта һәм гади сөйләмдә очрыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Кояш системасы
Юпитер (планета)

**Юпитер** (борынгы төркичә *oñğay, оңгай*) — Кояш системасында урнашкан, Кояштан бишенче планета. Кояш системасында иң зур планета. Сатурн, Уран һәм Нептун планеталары белән зур газлы планеталар исәбенә керә.  Планетаның исеме Борынгы Рим мифологиясендәге күк йөзе һәм күкрәү Юпитер югары алласы хөрмәтенә кушылган.

Юпитерның экватордагы радиусы 71,4 мең км тәшкил итә. Бу җирнең радиусыннан 11,2 тапкыр зуррак.

## Иярченнәр
2005 елның мәгълүматлары буенча Юпитерның 63 иярчене бар. Бу Кояш системасы өчен рекордлы сан. 4 иң зур иярчен — Ио, Европа, Ганимед һәм Каллисто инде 1610 елда Галилео Галилей тарафыннан ачылган.

## Атамалар
Татар халкы, гарәп-мөселман мәдәниятенең бер өлеше буларак, әүвәл планетаны *Мөштәри* () исеме белән дә атап йөрткән., әмма хәзерге вакытта бу исем кулланылмый.

## Искәрмәләр
Уран (планета)

**Уран** (символы: ) – Кояш системасында урнашкан Кояштан җиденче планета. Кояш системасында диаметры буенча өченче.

Төркем:Кояш системасы
Нептун (планета)

**Непту́н** (символы: ) — Кояш системасының Кояштан сигезенче планета. Зурлыгы буенча дүртенче урында тора, масса буенча — өченче урында. Нептунның массасы Җирнең 17,2 тапкыр зуррак, экватор диаметры — 3,9 тапкыр зуррак. Планета үзенең исеме римлылар мифларындагы Нептун исеменә карап алды. Планетаның билгесе — 20px.

Планетаны 1846 елның 23 сентябрьдә тәртипле күзәтүләр түгел, математик исәпләр сәбәпле ачтылар. Уран орбитасының үзенчәлекләре Кояш системасында тагын бер планета булуыны күрсәттеләр. Нептунны алдан әйткән урында табып ачтылар. Тиздән аның иярчене Тритонны ачтылар, башка бүгенгесе көнгә мәгълүм 12 иярчен исә тик XX гасырда ачтылар. 1989 елның 25 августта Нептун тирәсендә «Вояҗер-2» галәми аппараты очып үтте.

Составы буенча Нептун Уранга якын һәм бу ике планета зур Юпитер һәм Сатурн планеталарыннан аерып торалар. Астрономия белгечләре кайвакыт Уран һәм Нептунны аерым «зур бозлы планеталар» төркеменә чыгаралар. Нептунның атмосферасы, Юпитер һәм Сатурнның кебек, нигездә су тудыргыч һәм гелийдән гыйбарәт. Нептунның төше, Уранның кебек, нигездә су, аммиак, метан бозлары һәм тау токымнарыннан гыйбарәт. Нептун атмосферасында көчле җилләр дулыйлар.

Төркем:Кояш системасы
Ай (мәгънәләр)

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:

* Ай — Җир шарының иярчене.
* Ай — вакыт берәмлеге, якынча елның 12 өлешеннән берсе.
* Ай — Башкортстанның Салават районындагы авыл.
Сатурн (планета)

**Сату́рн** (бор. төрк. *Säkändär*) — Кояш системасының Кояштан алтынчы планета, зурлыгы буенча Юпитердан икенче урында тора. Сатурн Юпитер, Уран һәм Нептун белән зур газлы планеталар төркемене тәшкил итәләр. Планета үз исемене римлылар мифларындагы Сатурн исеменә карап алды, ул греклардагы Зевсның атасы титан Кроноска тәңгәл килә. Сатурнның билгесе — урак: .

Гомум алганда Сатурн гелий катышмасы, су, метан, аммиак эзләре белән су тудыргычтан һәм «тау токымнарыннан» гыйбарәт. Эчке өлкә газ хәлендәге тышкы катлам, металл хәлендә булуы су тудыргыч юка катламы белән капланган тау токымнары һәм боздан гыйбарәт кечкенә төш булып тора. Планетаның тышкы атмосфера тыныч һәм гаугасыз күренә, әмма җил тизлеге кайбер урыннарда 1800 км/сәг артып җитә, бу Юпитердагыннан шактый зуррак.

Сатурн күренеп тора торган боҗралар системасы ия була. Алар башлыча боз, тау токымнары һәм тузан бөртекләреннән гыйбарәт. Планета тирәсендә бүгенгесе көнгә мәгълүм булган 62 иярчен әйләнә. Алардан иң эресе — Титан Кояш системасының иярченнәреннән зурлыгы буенча икенче урында (Юпитерның Ганимедтан). Ул Меркурий планетасыннан зуррак һәм Кояш системассының иярченнәреннән бердән куе атмосфера ия була.

## Тарих
Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл планетаның *Зөхәл* () гарәп исеме да кулланды, әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.

## Искәрмәләр

Төркем:Кояш системасы
Бәйрут

**Бәйру́т** () — Лөбнанның башкаласы һәм иң зур шәһәре, зур диңгез порты. Бәйрут Якын Көнчыгышның бик мөһим финанс һәм банк үзәге булып тора.

Төркем:Бәйрут
Якын Көнчыгыш

**Якын Көнчыгыш** (, , , ) — Көнбатыш Азиядә, Урта диңгезнең көнчыгыш ярларында урнашкан регион. Бу исем аңа Аурупалылар тарафыннан иң якын көнчыгыш регион булганга күрә бирелә. Төп халыкны гарәпләр, фарсылар, төрекләр, яһүдләр тәшкил итә. Күпчелек мөселманнар.

## Дәүләтләр

* Бәһрәйн
* Мисыр
* Исраил
* Үрдүн
* Гыйрак
* Йәмән
* Катар
* Кипр
* Күвәйт
* Лөбнан
* Берләшкән Гарәб Әмирлекләре
* Оман
* Согуд Гарәбстаны
* Сүрия
* Төркия
* Иран

Төркем:Регионнар
Төркем:Якын Көнчыгыш
Дөнья кисәкләре

[thumb|250px|'''Дөнья кисәкләре''' төрле [төсләр белән билгеләнгән:
Австралия һәм Океанлык — шәмәхә; Азия — әфлисүн; Америка — яшел; Антарктида — зәңгәр; Африка — сары; Европа — кызыл.]]

**Дөнья кисәкләре** — коры җирнең регионнары, үзеңә кыйтгалар белән якын урнашкан утрауларны кертә.

**[[Җир]] [[шар]]ында 6 дөнья кисәген аералар:**
* Австралия һәм Океанлык;
* Азия;
* Америка;
* Антарктида;
* Европа;
* Африка.

Кыйтга һәм дөнья кисәге терминнарын бутарга ярамый.

Төркем:Дөнья кисәкләре
Континент

thumb|300px|Кыйтга моделләре

**Кыйтга**, яки **континент** ( — гомуми, тоташ, өзлексез) — литосфер плиталары белән чикләнгән коры җир өлеше.

[thumb|300px|[Мәйданны һәм халык санын чагыштыру]]

Барлык кыйтгаларның тулы мәйданы 148 647 000 км², яисә Җир шарының мәйданыннан 29 %(510 065 600 км²).

## Шулай ук карагыз

* Кыйтга (геология)
* Борыңгы платформалар
* Суперкыйтга
* Дөнья кисәкләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кыйтгалар дрейфы реконструкциясе

*
Тукай шигърияте

Габдулла Тукай шигърияте:

1905:
# ***  («Голүмең  бакчасында...»);
# ***   («Чөнанча   бездә...)»;
# Шигырь(«Шималь яктан...»);
# ***  («Бу көндә бер сарай ачты әһали...»);
# «Хөррият хакында» шигыре;
# «Мужик   йокысы» шигыре;
# «Дустларга бер суз» шигыре;
# «Иттифакъ хакында» шигыре;
# «Алла  гыйшкына» шигыре;
# «Хәзерге халемезә даир»;

1906:
# Шәкерт, яхуд бер Тәсадеф;
# Яз галәмәтләре («Язлар җитте...»);
# «И каләм!» шигыре;
# «Ифтиракъ соңында» шигыре;
# «Шагыйрь вә һатиф» шигыре;
# *** («Сәгадәт  юк...»);
# ««Фикер» гәзитәсенә генә махсус түгел» шигыре;
# «Мөридләр каберстанындин бер аваз»;
# «Гыйшык бу, йа!» шигыре;
# «Пушкинә» шигыре;
# ««Уклар» журналында мөхбир уланлара тәнбиһ» шигыре;
# «Кечкенә генә көйле бер хикәя» шигыре;
# «Дәрдемәнд дәгелмием?» шигыре;
# «Гәзитә мерәттибләренә» шигыре;    
# «Японияне мөселман идәчәк голяма нәрәдә?» шигыре;
# «Хатирәи  «Бакырган»» шигыре;
#  Бәет   («Бәгъзсләремез  бик  суфи...»);
# «Сорыкортларга» шигыре;
# «Кемне сөяргә кирәк?» шигыре;
# «Татар  кызларына» шигыре;
# «Мөхәрриргә  («Китмәсен кәйфең...») » шигыре;
# «Мәхү  идәрмисән?» шигыре;
# «Пушкиннән» шигыре;
# «Борадәранә нәсихәт» шигыре;
# «Хур кызына» шигыре;
# «Пыяла баш» шигыре;
# «Рәсемгә ишарә» шигыре;
# ***  («Кыямәт   якын килде...»)
# «Көз шигыре»;
# «Государственная думага» шигыре;
# «Милләтә» шигыре;
# «Дөнья бу, йа!» шигыре;
# «МӨХӘММӘДИЯ» КӨЕ шигыре;
# «Сөеклемнең кабер ташында» шигыре;
#«Уклар» шигыре;
# «Кичке азан» шигыре;
# «Мактанышу» шигыре;
# «Дөнья көенә» шигыре;

1911:
# Кадер кич;
Татар яшьләре (шигырь)

**«Татар яшьләре» шигыре** – Габдулла Тукай тарафыннан язылган шигырь.

## Шигырь
Татар яшьләре

Дикъкатә лаек хәзерге көн татарның яшьләре: 
Аңламак, белмәк, тәрәкъкый, мәгърифәт, хикмәт белән

Әйләнеп һәм нурланып тормакта һәрдәм башлары. 
Мондый күрнеш сөйнеченнән инде мин алдан беләм:

Тик болар безгә кирәк диңгез төбе гауваслары. 
Өсттә бу ямьсез болыт баштан китәр, яңгыр явар,

Җиргә рәхмәт күк төшәр яшьләрнең изге касдлары. 
Шаулап аккан су булыр тау башлары, тау астлары.

Күк булып күкрәр һавада хөр яшәү даулашлары, 
Ялтырар изге көрәшнең хәнҗәре, алмаслары.

Йөрмәсен бәгъре өзек милләт киеп кашсыз йөзек, – 
Без аның бик зур фәхерле, чын брилиант кашлары!

#Дикъкатә лаек– искә алырга лаек.
#Тәрәкъкый – прогресс.
#Һәрдәм – һәрвакыт.
#Гаувас – чумып энҗе-мәрҗән эзләүче.
#Касд – теләк, омтылыш.
#Фәхерле – мактанычлы.

Төркем:Тукай шигърияте
Пар ат (шигырь)

**«Пар ат»** — Габдулла Тукай тарафыннан 1907 елда язылган шигырь.

## Тарих
Шигырь беренче тапкыр «Фикер» газетасының 1907 ел 6 май санында һәм «Әл-гасрел җәдит» журналының шул ук елгы 25 май санында басылган һәм соңыннан «3 нче дәфтәргә» кертелгән.

Казанга килгәч, Габдулла Кариевка язган хатында (1907, 30 декабрь) Тукай:

дип шатлана. Болай дигәндә ул, әлбәттә, Җаекта язылган шушы «Пар ат» шигырен күз алдында тота.

«Фикер»дән алып, шигырьне «Нур» газетасы басып чыгара, укучыларына халык телендә язылган әдәбиятыбызны баетучы иң уңышлы шигырь дип тәкъдим итә.

## Шигырь

## Кызыклы фактлар
* Бу шигырь, инглиз теленә тәрҗемә ителеп, 1914 елда «The Russian Rewiew» журналында шагыйрьнең биографиясе белән бергә басылып чыга.
## Чыганак
*  

Төркем:Тукай шигърияте
Туган тел (шигырь)

**«Туган тел» шигыре** — Габдулла Тукай тарафыннан 1909 елда язылган шигырь.

## Тарих
Шигырь беренче тапкыр «Балалар күңеле» җыентыгында нәшер ителә.

Аны инкыйлабка кадәрге чорда мәктәп-мәдрәсәләрдә уку елы башлану алдыннан, уку елы тәмамланган вакытта, шулай ук бәйрәм кичәләрендә балалар хор белән укый яки көйли-җырлый торган булганнар.

Совет заманында күп кенә җыентыкларда шигырьнең дини эчтәлектәге соңгы строфасы төшереп калдырылган.

## Шигырь

## Танылган тәрҗемәләре

### Рус теленә
С. Липкин (rus) тәрҗемәсе

: Родной язык, святой язык.
: Отца и матери язык!
: Как ты прекрасен! Целый мир
: В твоем богатстве я постиг!
: Качая колыбель, тебя
: Мне в песне открывала мать.
: А сказки бабушки потом
: Я научился понимать.
: Родной язык, родной язык.
: С тобою смело шел я вдаль.
: Ты радость возвышал мою.
: Ты просветлял мою печаль.
: Родной язык, с тобой вдвоем
: Я в первый раз молил творца:
: «О, боже, мать мою прости,
: Прости меня, прости отца».

### Инглиз теленә
Сабирҗан Бәдретдин тәрҗемәсе
: Oh, beloved native language
: Oh, enchanting mother tongue!
: You enabled my search for knowledge
: Of the world, since I was young

: As a child, when I was sleepless
: Mother sung me lullabies
: And my grandma told me stories
: Through the night, to shut my eyes

: Oh, my tongue! You have been always
: My support in grief and joy
: Understood and cherished fondly
: Since I was a little boy

: In my tongue, I learned with patience
: To express my faith and say:
: «Oh, Creator! Bless my parents
: Take, Allah, my sins away!»

### Польша теленә
Tadeusz Piotrowski тәрҗемәсе

: Mowo ojczysta, piękna mowo,
: Mowo mojego taty, mojej mamy.
: Wszystko co w życiu poznałem
: To poprzez ciebie ojczysta mowo.

: Na początku w tym języku
: Ukołysywała mnie w kolebce mama
: Zaś potem nocami
: Bajki opowiadała mi babcia.

: Mowo ojczysta! Nieustannie
: Pomoc twoja
: Mnie maleńkiemu objaśniała
: Radości moje, troski moje.

: O mowo ojczysta! Mowo
: Mojej pierwszej modlitwy:
: Bądź miłościw mnie
: I mojemu tacie, mojej mamie, Boże!

### Чуаш теленә
: Тăван чěлхем, атте-аннен ытарайми еткерě!
: Эс çеç мана пěлý тěнчин çýл тýпине сěклерěн.

: Аннен сăпка юрри пулса мана эс сиктереттěн.
: Кайран вара эс каçсерен юмах итлеттереттěн.

: Тăван чěлхем! Мěн пěчěкрен мана эс май паратăн
: Хавасланма та савăнма, хăш чух хурлантаратăн.

: Тăван чěлхем! Сана пула эп пуçласа кěлтурăм:
: Атте-аннем, сире тата мана каçартăр Турă.

## Һәйкәл
2022 елда Казанда «Туган тел» скульптура композициясе эскизына конкурс игълан ителгән. Татар шагыйре Габдулла Тукайның танылган шигыренең сәнгати гәүдәләнешен ТР Милли китапханәсе янында Кремль яры ягыннан урнаштыру планлаштырыла. Бу идеяне 2021 елда Татарстанның халык шагыйре Зиннур Мансуров ТР Президенты Рөстәм Миңнеханов белән очрашуда тәкъдим иткән.
Казан шәһәре башкарма комитеты скульптураны урнаштыру өчен берничә урын вариантын тәкъдим иткән. Коллегиаль рәвештә аны Татарстан Республикасы Милли китапханәсе янындагы территориядә урнаштыру турында Карар кабул ителгән.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганак
* 

Төркем:Тукай шигърияте
Дәүләт

**Дәүлә́т** – гомуми иҗтимагый, мәдәни мәнфәгатьләр ярдәмендә берләшкән җәмгыятьнең эчке һәм тышкы суверенитетка, идарә һәм куркынычсызлык системасына һәм билгеле бер территориягә ия булган махсус оешмасы. 

Термин гадәттә хокукый, сәяси һәм социаль контекстта эшли. Хәзерге вакытта Антарктидадан һәм янында урнашкан утраулардан башка бөтен коры җир якынча 200 дәүләт арасында бүленгән.

## Дәүләтнең билгеләмәсе
## Дәүләт төрләре
### Унитар һәм федератив

**Унитар дәүләт** (лат. *unitas* — бердәмлек) — дәүләт төзелеше формасы. Дәүләт территориясендә үзидарәле берәмлек булмый. Ул административ-территориаль берәмлекләрдән: департамент, өлкә, районнардан тора һ.б. Хәзерге заманның күп дәүләтләре — унитар.

### Монархия һәм җөмһүрият

## Моны да карагыз

*Ил
*Күпмилләтле дәүләт
*Суверен дәүләт
*Федератив дәүләт
*Дөнья дәүләтләре исемлеге
*Иң зур империяләр исемлеге
*Тарихи бәйсез дәүләтләренең исемлеге

*
Антарктида

**Антарктида** (&nbsp;— Арктиканың киресе)&nbsp;— Җир шарының иң көньягында урнашкан кыйтга. Антарктиданың үзәге якынча Көньяк географик полюсы белән бер ноктада. Антарктида Көньяк океан сулары белән юыла (*элек бу [[океан]]ны [[Һинд океаны|Һинд]], [[Тын океан|Тын]] һәм [[Атлантик океан|Атлантик]] океаннар буларак карадылар*). Кыйтга мәйданы&nbsp;— &nbsp;км². Антарктида&nbsp;— үз табигатенең кабатланмас булуы белән бердәнбер һәм гаҗәеп кыйтга. Поляр тикшеренүчеләр аңа җансыз, кешесез, серле, ак бозлык материгы дип исем биргәннәр. Кышын анда поляр төннәр, ә&nbsp;җәен поляр көннәр күренеше була. Кояш чыгу һәм бату күренешен елына фәкать бер генә тапкыр күзәтеп була. Антарктида&nbsp;— җирнең иң биек һәм иң салкын материгы. Анда җирдәге төче суның -ы тупланган.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Географик урыны
Антарктида&nbsp;— Җирнең иң көньягына урнашкан кыйтга. Ул тулысынча диярлек көньяк поляр түгәрәк читләрендә ята. 
Антарктиданы һәм аның янындагы утрауларны, шулай ук к.&nbsp;к.-нең 50—60-ына кадәрге океан өлешен берләштерүче көньяк поляр өлкәне Антарктика дип атыйлар.

## Ачу һәм тикшерү тарихы
Антарктида 1819&nbsp;елда Ф.&nbsp;Ф.&nbsp;Беллинсгаузен Һәм М.&nbsp;П.&nbsp;Лазарев җитәкчелегендәге «Восток» һәм «Мирный» корабларында Беренче рус антарктик экспедициясе вакытында ачыла.
1911&nbsp;елның 14&nbsp;декабрендә норвегияле Руаль Амундсен, ә&nbsp;бер айдан соң&nbsp;— 18&nbsp;гыйнварда&nbsp;— англияле Роберт Скотт Көньяк полюска аяк басалар.

## Табигате
Материк бөтенләе белән диярлек бозлык капламы белән капланган. Аның калынлыгы уртача  чамасы, ә&nbsp;көнчыгышта -га кадәр җитә. Материкның бозны&nbsp;да исәпкә алганда уртача биеклеге .

Антарктида өслегенең өчтән бере чамасы океан өсте тигезлегеннән түбәнрәк урнашкан. Бозлык астында тау тезмәләре һәм массивлары бар. Көнбатыш Антарктида нык тармакланган. Антарктика ярымутравы һәм кыйтганың көнбатыш кырые буйлап таулар төзелеп киткән. Монда кыйтгадагы иң биек тау массивы (**) һәм иң тирән иңкүлек (*-*) урнашкан. Материкның кырыенда Росс диңгезе утрауларының берсендә хәрәкәт итүче Эребус вулканы бар.

Антарктиданың климаты бик кырыс&nbsp;— анда хәтта җәен&nbsp;дә тәүлеклек уртача җылылык −35&nbsp;°С-дан югары күтәрелми, ә&nbsp;кышын −75&nbsp;°С-дан&nbsp;да түбәнрәк була. Җирдәге иң түбән температураны (*−89,2&nbsp;°С*) Антарктидадагы «Восток» станциясендә төркиләр.

Җәен Антарктида Кояш җылысын экваториаль өлкәләргә караганда&nbsp;да күбрәк ала, ләкин бу җылылыкның -ы кар һәм бозлар тарафыннан чагылып, кире кайтарыла. Җәй бик кыска була. Яр буенда җылылык 0&nbsp;°С-ка кадәр күтәрелә.

## Шулай ук карагыз
* Көньяк котып

Төркем:Антарктида
Авокадо

**Авока́до** *([[аллигатор]] грушасы, [[Латин теле|лат.]] Persea americana)* – лавр гаиләдә булган яшел үсемлекләрнең төре, шулай ук алай шул үсемлекнең җимеше атала.

## Кулланылу

## Ризык файдалыгы (100 г)
* Калорийлык – 118 ккал
* Аксым – 1,6–2,1 %
* К витамины – 14,6 мг
* Калий – 437,27 мг
* В6 витамины – 0,2 мг
* С витамины – 5,77 мг

## Искәрмәләр

Төркем:Җиләк-җимеш
Öç ayaqlı at (film)

**«Öç ayaqlı at»** - Aydar Hälim äsäre buyınça töşerelğän film. Film IV Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivalendä Xalıqara bäygesendä qatnaştı. Rejissör Nuraniya Camali. 
## Eçtälek
Film awıl malayı Käbirneñ, änisen törmädän qotqarır öçen, yaratqan atı Bambuk belän zur sınawlar uzuwı turında. Waqıyğalar kolxozlaşu çorı afäten kürsätä. İdarägä kilgän xäyerçeneñ xäyerçeseneñ awıl xalqın izep totuwı sürätlänä.

## Çıganaqlar
* Nuraniya hanım belän ängämä

Төркем:Татарстанда кино
Төркем:Татарстан фильмнары
Төньяк диңгез

right|200px
**Төньяк диңгез** *([[Алман теле|алм.]] Nordsee, [[Нидерланд теле|нидерл.]] Noordzee, [[Фриз теле|фриз.]] Noardsee, [[Инглиз теле|ингл.]] North Sea, [[Норвегия теле|норв.]] Nordsjøen, Даниядә: Nordsøen)* - Атлантик океанның өлеше булган, Төньяк Аурупада урнашкан диңгез.

Төркем:Атлантик океан диңгезләре
Төркем:Әлифба буенча диңгезләр
Төркем:Төньяк диңгез
Һомер

**Һомер** (*[[Грек теле|грек]]. Ὅμηρος*) (яшәгән заманы — б.э.к. XII гасыр һәм б.э.к. VII гасыр арасы) — легендар Борынгы Греция язучысы. «Илиада» һәм «Одиссея» эпик поэмаларын иҗат итүче булып исәпләнә. Риваятьләр буенча ул сукыр булган. Смирнада (Измир) туган дип санала. Шулай ук туу урыннары дип Родос, Колофон, Саламина, Хиос, Арг һәм Афина дигән юрамалар бар. 
## Тормышы
Яшәве турында бик әз билгеле булган Һомерның исеме борынгы юнан теленнән "кол" дигәнне аңлата. Аңа кадәр 4 гасыр элек булган Микен цивилизациясенең тәфсилле аңлатуына күрә классик чор язулары буенча Троя сугышы вакытында яшәгән дигән риваятькә китергән. Инглиз галиме Дҗордҗ Томсон аның мөмкин булган туу урыны Хиос утравы дип раслый. Шуннан соң тагын бер юрама булып Смирна (хәзерге Измирны) китерә. Шулай ук "Илиада"ның һәм "Одиссея"ның ионик һәм эолик диалекталь аермалары шик уята. Аның тормышы турында тагын бер хәбәр булып сукыр булуы тора.
## Әсәрләре
Иҗат иткән дастаннары Классик Чор Юнан Әдәбияты һәм Мифологиясенә тәэсир иткән һәм алар аша бөтен Көнбатыш әдәбиятына тәэсир иткән. Ирландияле язучы Дҗеймс Дҗойсның "Улисс"ы, инглиз язучы Шекспирның "Троил һәм Крессида"сы, Римлы язучы Вергилийның "Энеидасы"на Һомер эпосы зур йогынты ясаган.
Борынгы Анатолия һәм Грециядә халык Илиада һәм Одиссеяны яттан белгән һәм тере энциклопедия буларак үзе белән йөрткән. Гаскәр эше, медицина, технология, хокук һәм дин белемнәренең чыганагы бу китапларда булган. Һомер әсәрләрендә каһарманнарның яхшы анализ бирелүе хасият булып тора.
## Иҗат иткән әсәрләре
Бүгенге көндә бары тик Илиада һәм Одиссея Һомер исеме белән бәйләнә. Антик чор Һомер Илаһиләре, Һомер һәм Һесиод ярышмасы, Кече Илиада, Ностой, Тебаид, Киприя, Эпигони, комик мини дастан Батрачомйомачиа ("Бакалар һәм тычканнар Сугышы"), Эхалиянең алынуы һәм Фокей башка авторларга карый дип санала.
## Борынгы биографияләре
Һомерның иң яхшы мәгълүм ике биографиясе булып Псевдо-Һеродотның "Һомер тормышы" һәм "Һомер һәм Һесиодның ярышуы" булып тора.
## Аның хөрмәтенә аталган урын һәм җисем
Һомер хөрмәтенә Меркурийда Һомер кратеры һәм 5700 Һомер астероиды аталган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Борынгы язучылар
Төркем:Борынгы греклар
Шәһәр-дәүләт

**Шәһәр-дәүләт** – бәйсез дәүләт булган, шәһәр белән идарә ителгән кечкенә регион.

## Шәһәр-дәүләтләр тарихта
*Һамбург
*Бремен

## Хәзерге шәһәр-дәүләтләр
* Сингапур, 
* Монако, 
* Ватикан.

Төркем:Шәһәр-дәүләтләр
Төркем:Дәүләт формалары
Босния һәм Герцеговина

**Босния һәм Герцеговина** (*Босна һәм Һерцеговина*, *Бүснә-Һәрсәк*, босн. һәм , *BiH*, , *БиХ*) – Балкан ярымутравының үзәгендә урнашкан дәүләт.

## Тарих

Халык саны — 3,53 млн кеше (2013). Территориясе: 51 200 км². Төньяктан, көнбатыштан һәм көньяктан Хорватия белән, көнчыгыштан Сербия белән көньяк-көнчыгыштан Каратау белән чикләнгән. Көньяк-көнбатышта Әдрән диңгезенә чыгыш бар. Дәүләт телләре босна теле, хорват теле һәм серб теле. Башкаласы — Сараево.

Идарә итү формасы — парламент җөмһүрияте. 1992 елдан БМО әгъзасы. 2016 елның февраль аенда Европа берлегенә керү гаризасын җибәрә.

Төп тышкы икътисади хезмәттәшләр - Европа берлеге дәүләтләре. Акча берәмлеге — алмаштырыла торган (конвертацияләнә торган) марка.

Босний дәүләте X—XI гасырларда барлыкка килә. Беренче патшалар католиклар булганнар. 1463 елда Госман дәүләте Боснияне яулап ала. Халыкның шактый зур өлеше Исламны кабул итә.

## Дин
2013 елда мөселманнар ил халкының 50.7 % ын, православныйлар 30.75 % ын, католиклар 15.19 % ын, башка диннәр тарафдарлары 1.15 % ын, атеистлар 0.79 % ын тәшкил иткән.
* Босния һәм Герцеговинада ислам
* Босния һәм Герцеговинада Һинд дине

## Исемнең этимологиясе

Босния хакында беренче яхшы сакланган искәртмә  «Империя белән идарә итү» исемле хезмәттә ясалган (948 һәм 952 еллар арасында Константин VII тарафыннан язылган сәяси-географик белешмәлек). Анда «кечкенә җир» (юнан телендә χωρίον) "Босона" (Βοσώνα) дип атала. Бу исем гидроним (Босна елгасыннан нигез ала). Антон Майер фикеренчә, Босна исеме юнан телендәге «Bass-an-as» тамырыннан килә ала, мәгънәсе «агым су» дигәнне аңлата («bos» яки «bogh»).

Һерцеговина исеме (алман телендәге «duke» сүзеннән («hерцогның җире» булып чыга) Степан Вукчич дигән босния магнатының исеменнән алынган . Госман империясе бу җирдә идарә иткән вакытта аны баштан «Һерцоговина сәнҗагы» () дип атыйлар, соңрак «Һерцоговина әйәләте» дип әйтелә. Һәм инде 1850-елларда аны «Босна һәм Һерцеговина» исеме белән таный башлыйлар.

1992 нче елда бәйсезлек игълан итү белән «Босния һәм Һерцеговина җөмһүрияте» исемен ала. Әмма 1995 нче елда Дайтон килешүе һәм аның белән бергә кабл ителгән яңа конституциясе нигезендә исеме рәсми рәвештә «Босния һәм Һерцеговина»га үзгәртелә. 

## География
Босна көнбатыш Балканнарда урнашкан. Төньякта һәм көнбатышта Хорватия белән (932 км), көнчыгышта Сербия белән (302 км) һәм көньяк-көнчыгышта Каратау белән (225 км) чикләшә. 20 километрга якын яр юлы бар. Ул Неум шәһәрен чолгап ала. 

Илнең исеме ике төбәктән нигез ала - Босна һәм Һерцоговина. Алар арасындагы чик бик төгәл түгел. Территориянең биштән дүртен төньяктагы Босна төбәге алып тора. Калган көньяк җирләрдә Һерцеговина урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Европа дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр

Төркем:Федератив дәүләтләр
Арча

**Арча** (, ) — Татарстандагы шәһәр, Арча районының үзəгe.
Халык саны — 20 046 мең кеше (2016).
## География
Казансу елгасында урнашкан, Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 65 км ераклыкта тора. Казан — Ижау тимер юлының станциясе.
## Тарих
Риваять буенча, Арча XIII гасырда Батый хан тарафыннан нигезләнә. Рус елъязмаларында Арча турында беренче мәртәбә 1497 елда мәгълүмат очрый.
1552 елда руслар тарафыннан алына, 1606 елдан — рус ныгытмасы. 1781 елдан — Казан калгайлыгы Арча өязе үзәге, 1796 елдан — өяз үзәге булмаган шәһәр.
1856 елда Арча шәһәрендә 2 чиркәү, 265 йорт һәм 30 лавка (кибет) булган.
1926 елда Арча шәһәр статусын югалта.
1920—1930 елларда — ТАССРның Арча кантоны үзәге, 1930 елдан Арча районы үзәге булып тора.
2008 елда Арчага шәһәр статусы кайтарыла.
## Халык

Төп милләтләр: 
* 1989 елгы җанисәп буенча: татарлар — 83,7%, руслар — 15,0%.
* 2002 елгы җанисәп буенча: татарлар — 88,2%, руслар — 10,7%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 20421 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 89.24%,
урыслар — 8.97%,
башка халыклар — 1.23%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.55%.

## Икътисад
Кирпеч заводы, крахмал заводы, бәрәңге киптерү заводы, асфальт заводы, төзү материаллар комбинаты, мех фабрикасы, сөт комбинаты.
2006 елда «Милли аяк киеме» ААҖ ябылган.
## Мәгариф
* Арча педагогика көллияте
* Арча агросәнәгать һөнәри көллияте
## Мәдәният
* «Казан арты» тарих-этнография музее
* Әдәбият һәм сәнгать музее
* «Әлифба» музее
## Шәхесләр

* Равил Айдаров (1950),  КДАТУның Архитектура һәм дизайн институты график модельләштерү кафедрасы профессоры.
* Гөлнара Габдрахманова (1971), Татарстанның архив эше буенча дәүләт комитеты рәисе (*[[2018 ел]]ның [[4 май|4 маеннан]]*).  Татарстанның атказанган укытучысы (*[[2016 ел|2016]]*).
* Гөлүсә Галиева (1997), боксчы, халыкара класслы спорт мастеры.
* Марат Гатин (1976), Россотрудничество хезмәткәре (2025 елга кадәр), ТР Рәисе ярдәмчесе (2025 елдан).
* Эрнест Дышаев (1938―2017), рәссам-карикатурачы.
* Ленар Сафин (1969), ТР  транспорт һәм юл хуҗалыгы министры (*[[2010 ел]]ның [[22 апрель|22 апреленнән]]*).

## Галерея

Арча вокзалы (арттан күренеш).jpg|Вокзал
Арча, мәдәният йорты.jpg|Мәдәният йорты
Арча, Совет мәйданы.jpg|Совет мәйданы
Арча әдәбият музее.jpg|Әдәбият һәм сәнгать музее
КазанАртыМузее.jpg|«Казан арты» тарих-этнография музее
Арча ПК.jpg|Арча педкөллияте. «Әлифба» музее да шунда урнашкан

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Арча кыры
* Арча даругасы
* Пошалым чаналары

Төркем:Татарстан шәһәрләре
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Россиянең федератив төзелеше

Бүгенге Россия РСФСР-нан төбәкләр исемлеген мирас итеп ала. 2014 елның 18 мартыннан бирле Кырым Җөмһүрияте һәм Акъяр Россия Федерациясе составына керү сәбәпле Россия федерациясе субъектларының саны — 85.

## 2014 елның 24 мартына Россиянең федератив төзелеше

Исемлектә федерация субъектлары Россия Федерациясе Конституциясенең 65нче мәкаләсендәге  тәртиптә бирелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Россия Федерациясе субъектларның халык саны буенча исемлеге
* Россия Федерациясе субьектларының КПҮИ күрсәткечләре
* Россия Федерациясе субъектларының парламентлары

Tөркем:Википедия:География проектлары

*
Дуслар (мәгънәләр)

Бу сүзнең берничә аңламы бар:

* Дуслар сериалы - АКШда төшерелгән популяр телесериал.
Татарстан икътисады

Татарстан – Россиядә икътисади яктан алга киткән төбәкләренең берсе. Республика Россия Федерациясенең эре индустриаль районы үзәгенә урнашкан. Көнчыгыш һәм көнбатыш, төньяк һәм көньяк илләрен тоташтыручы төп төбәк булып тора. 

ТР файдалы казылмаларга, эре һәм диверсификацияләнгән сәнәгать, югары интелектуаль потенциалга һәм квалификацияле эшче көчләргә ия булган төбәк. Бәйсез федераль органнар үткәргән төбәкара социаль-икътисади күрсәткечләр рейтингынннан күренгәнчә Татарстан Республикасы иң яхшы алты төбәк арасына кергән. Мәскәү, Санкт-Питербург, Ленинград, Свердловск, Ярославь өлкәләре янәшәсендә Татарстан да бар.

2000нче елда Татарстан ТРПсының 50,5%н сәнәгат, 9,3% – хезмәт күрсәтү өлкәсе, 8,7% – төзелеш, 7,2% – авыл хуҗалыгы, транспорт – 3,9%.

Сәнәгать тармаклары: 35,8% – ягулык, машина төзү һәм металл эшкәртү, химия һәм нефт химиясе, электр энергетикасы сәнәгате.

## Сәнәгатьнең урынлашуы
2012 елда Россиянең иң зур 250 сәнәгать үзәге исемлеге төзелде. Әлеге рейтингка Татарстанның 6 шәһәре кертелде. Гомуми исемлектә Әлмәт шәһәре 8нче урында тора. Узган ел йомгаклары буенча сәнәгатьтә җитештерү күләме 348,8 миллиард сум тәшкил иткән. 2нче (14нче) урында Түбән Кама шәһәре – 304,4 млрд сум. Чаллы өченче урында (24нче) 192,7 млрд сумлык товар җитештереп. Казан – Татарстанның сәнәгать җитештерү күләме буенча дүртенче шәһәре (гомуми исемлектә – 34нче), биредә елга 159,5 млрд сумлык товар җитештерелде. Әлеге исемлеккә Татарстаннан шулай ук Алабуга һәм Яшел Үзән шәһәрләре керде.

## Искәрмәләр
Гыйнвар

**Гыйнвар**  (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Гыйнвар_(Кырлач)  Ğínwar (Qırlaç)]*) (шулай ук **Кырлач**, Агам кырлач, кайбер җирдә  Суыгай )   — Милади тәкъвимендә елның беренче ае. Бу айның исеме борынгы рим мифологиясендә вакыт тәңресе дип саналган Янус белән бәйле. 

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча **[[Кырлач ае]]** (21.12 — 21.1), **[[Акман ае]]** (21.1-21.2) , (кайбер җирдә Суыгай) дип йөртелә.

* 1.1 -21.1 дәвере — Агам Кырлач
* 21.1 -31.1 дәвере — Энем Акман дип йөртелә
#### 
###### 
* 1 гыйнвар — Яңа ел.
* 11 гыйнвар — Халыкара «рәхмәт» көне.
* 26 гыйнвар:
** Халыкара таможенник көне.
** *Бөтендөнья [[махау]] (йогышлы тире авыруы) көне ([[:en:World Leprosy Day|en]], [[1954 ел]]дан бирле, чаралар иң якын якшәмбе уза).*

###### 
* Икенче шимбәсе: border|20px Таиланд – Балалар көне.
* Өченче дүшәмбесе: border|20px АКШ – *Мартин Лютер Кинг (көчесе) көне, [[рәсми бәйрәм]] көне ([[:en:Martin Luther King, Jr. Day|en]])*.
###### 
* Гыйнварның-февральның бар шимбәләре һәм мартның беренчесендә: border|20px Аргентина – *[[Гуалегуячу]] шәһәрендә дөньяның иң озын (2 айлык) бөтен ил карнавалы ([[:en:Gualeguaychú, Entre Ríos#Carnival|en]])*.
* Өченче атнасы:  — Ати-Атихан бәйрәме (en), айның 3нче якшәмбесендә тәмамлана.
* Өченче җомгасы: Халыкара фетиш көне (en).
* 22 гыйнварга иң якын дүшәмбесе: ның Веллингтон шәһәре һәм провинциясе көне бәйрәме (1840)

### [[Татарстан]]

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар дәверлеге кайчан югалды? 

*
Февраль

**Февраль** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Февраль_(Акман)  Fevral' (Aqman)]*) (фиврал, фибрал, шулай ук  **Акман** һәм **Шөбат**)  — Милади тәкъвимендә елның икенче ае.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча **[[Акман ае]]** (21.1-21.2), **[[Бушай]]** (21.2-21.3) һәм **Шөбат** дип йөртелә.

* 1.2 - 21.2 дәвере - Агам Акман
* 21.2 -28(29).2 дәвере - Энем Бушай дип йөртелә

#### 
###### 
* Айның беренче якшәмбедән башланган атнасы — * Бөтендөнья диннәрара һармония атнасы ([[:en:World Interfaith Harmony Week|en]])*.

###### 
###### 
* 8 февральгә яки алданрак көнгә төшкән якшәмбесе һәм аннан соң килгән шимбәсе —  *[[АКШ|Америка]] егет скаутлар*да (en) *Скаут якшәмбесе* һәм *Скаут шимбәсе* (), .
* Айның өченче дүшәмбесе — ***лы [[мәдәни мирас]]ына багышланган халыкара көне*** ()

#### 
========

## Сынамышлар
* Февраль карга бай, апрель суга бай.
* Февральдә каен ботагында карлар алка-алка булып асылынып торса, ул елда иген уңар.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Без бер тамырдан: Керәшен татарларының этногенезын һәм этнографиясен өйрәнү буенча урта гомуми белем мәктәпләре өчен уку ярдәмлеге/Төзүчесе Н.В. Максимов. – Казан: Мәгариф, 2002. – 223б. ISBN 5-7761-1255-9

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

*
Көньяк Аурупа

**Көньяк Европа** - Европаның көньягында урнашкан бу дөнья кисәгенең бер өлеше. Гадәттә, Көньяк Европага Урта диңгезнең буенда урнашкан дәүләтләрне кертәләр - Пиреней ярымутравының илләре (Португалия, Испания, Андорра), Монако, Апеннинском ярымутравында урнашкан дәүләтләр (Италия, Ватикан, Сан-Марино), Греция, шулай ук утрауларда урнашкан Мальта һәм Кипр. Кайсы бер вакытларда Көньяк Европа исемлегенә шулай ук Хорватия, Монтенегро, Сербия, Албания, Босния һәм Герцеговина һәм Төркиянең Европа өлешен кертәләр.

## Дәүләтләр һәм башкалалар
Илләрнең һәм аларның башкаларның исемлеге:

* Португалия — Лиссабон
* Испания — Мадрид
* Андорра — Андорра-ла-Велья
* Монако — Монако
* Италия — Рум
* Ватикан — Ватикан
* Сан-Марино — Сан-Марино
* Греция — Афины
* Мальта — Валлетта
* Кипр — Никосия
* Төркия — Әнкара

*
Тарих

**Тарих** – кеше, аның эшчәнлеген, карашларын, үткәнен өйрәнгән гуманитар белемнең бер сферасын өйрәнгән фәнне һәм шул өлкәгә караган процессларның берлеген билгеләгән термин. 

## Өлкәләре

### Чорлар

#### Гасырлар

### Темалар

### Урыннар

## Басмалар
### Академик журналлар

### Фәнни-популяр журналлар

## Бүләкләр

## Галимнәр

Тарихны өйрәнүче галимнәрне тарихчылар дип атыйлар.

## Мәгариф

## Оешмалар

### Архивлар

### Җәмгыятьләр

### Музейлар

### Фәнни институтлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Борис Ишболдин аль Бекри. Татар халкы тарихыннан өзекләр.  

## Моны да карагыз

*Татар тарихы
*Татарстан тарихы
*Дөнья тарихы
*Галәмнең тарихы

*
Төркем:Гуманитар фәннәр
Конституцияле монархия

**Конституцияле монархия** – патшаның хакимлеге Конституция белән чикләнгән монархия төре. Конституцияле монархияләрдә чын хакимлек парламент белән хөкүмәт кулларында.

## Конституцияле монархияле илләр

Конституцияле монархияле дәүләтләр:
* Бөек Британия, 
* Нидерландлар, 
* Бельгия, 
* Дания, 
* Норвегия, 
* Швеция, 
* Испания,
* Лихтенштейн, 
* Монако,
* Андорра, 
* Япония, 
* Камбоджа, 
* Малайзия, 
* Таиланд, 
* Бутан, 
* Үрдүн, 
* Кувейт, 
* БГЭ, 
* Марокко, 
* Лесото.

Төркем:Дәүләт формалары
Көнчыгыш Аурупа

**Көнчыгыш Европа** — бер регион Европа һәм Урта Авразиядә. Көнчыгыш Европа илләре — Pəcəй, Эстония, Украина, Литва, Латвия, Молдавия, Беларусия.

## Географик урнашу

## Дәүләтләр һәм башкалалар
Илләрнең һәм аларның башкаларның исемлеге:

* Pəcəй — Мәскәү
* Эстония — Таллин
* Украина — Киев
* Литва — Вилнүс

## Шулай ук карагыз
* Төньяк Европа
* Көнбатыш Европа
* Көньяк Европа
* Үзәк Европа

## Искәрмәләр

Төркем:Көнчыгыш Европа
Төньяк Атлантик килешү оешмасы

**Төньяк Атлантик килешү оешмасы, НА́ТО, Төньяк-Атлантик Альянс** *([[Инглиз теле|ингл.]] North Atlantic Treaty Organization, NATO; [[Француз теле|фр.]] Organisation du traité de l'Atlantique nord, OTAN)* – хәрби-сәяси оешма. 1949 елның 4 апрелендә АКШда барлыкка килә. Шул вакытта НАТОга АКШ, Канада, Исландия, Бөек Британия, Франция, Бельгия, Нидерландлар, Люксембург, Норвегия, Дания, Италия һәм Португалия керәләр.

1954 елда ССРБ да НАТОга әгъза ил буларак керергә теләген белдерә, тик аның дипломатик нотасы кире кагыла һәм ул үз иминлеген саклау өчен Варшава килешүе оешмасын булдырырга мәҗбүр була.

## НАТО дәүләтләре

*Төп мәкалә: [[НАТО дәүләтләре]].*

## Шулай ук карагыз

* НАТО код билгеләре

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Төньяк Атлантик килешү оешмасы 2018 елдагы ултырышы ачылыу тантанасы

Төркем:НАТО