open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Михаил Барашов

**Михаил Барашов** (,  — , ) — график, театр рәссамы. Казанның КЭМСТ театрына нигез салучыларның берсе; 1923-1926 елларда аның куючы рәссамы һәм актеры. 1933-1962 елларда Әстерхан драма театрының баш рәссамы.
## Искәрмәләр
Карл Вилһелм Барду

**Карл Вилһелм Барду** (, ,  — , ) — рәссам, портретчы. Казанда яшәгәндә (1812-1816) 20 гә якын Казан асылзаты портретын иҗат иткән, шул исәптә А.Ю.Оболенская (1812), Н.В.Колбецкий (1813), Энгелһардтлар гаиләсе (1816) портрелары. Әсәрләрнең кайберләре ТР дәүләт сынлы сәнгать музеенда саклана.
## Искәрмәләр
Александр Барсков

**Александр Барсков** (,  — , ) — ветеринария табибы, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1942), профессор (1945). 1925 елдан КВИдә: авыл хуҗалыгы хайваннарын ашату кафедрасы мөдире (1945-1953), зоотехнка факультеты деканы (1950-1953).
## Искәрмәләр
Герман Балуев

**Герман Валерьянович Балуев** - совет журналисты, «Смена» газетасының (1974-1975), «Литератор» журналының баш мөхәррире, язучы, сценарист.
Герман Балуевның сугыш елларына туры килгән балачагы Спас Затонында уза. Герман Валерьянович Затон мәктәбендә 1942-1952 елларда укый. Һәм аның иң көчле хис-кичерешләрендә шушы еллар эз калдыра. Безнең якташыбыз фикеренчә, Затон «ниндидер матурлыкка ия булган, андагы тормыш та күз алдында коллектив, уртак булган».

Язучы Куйбышев Затоны елгачылар бистәсенә "Хроникер" трилогиясен багышлый. Китапның бер повесте – “Көтелгәнлек җире "ндә автор бистәнең сугыш елларындагы тормышы турында сөйли.

Герман Валерьяновичның мәктәптән соңгы еллардагы тормышы үзенең төрлелеге белән аерылып тора.  Архитеркура-төзелеш университетында,  Мөрәм югары диңгезчеләр училищесында уку, аннан соң армия сафлары, техникумда уку, прораб булып эшләү, Ленинград шәһәрендә университетта белем алу. Герман Балуевның иҗади эшчәнлеге дә күпырлы: язучы, драматург, узган гасырның 80 нче еллар журналисты, берничә китап авторы, «Десант»  кинофильмына сценарий язган, аның «Крижевский чакырыла» пьесасы буенча Софиядә спектакль дә куела.

## Искәрмәләр
Дифференциаль Допплер эффекты

**Дифференциаль Допплер эффекты** яктылык әйләнеп торучы чыганактан нурланганда барлыкка килә.

Йолдызлар әйләнәсендәге тирәлектә ул тузан кисәкчәләре әйләнгәндә килеп җитүче фотоннарның аермасын тасвирлый. Кисәкчәдән әйләнүче өлештән килеп чыккан фотоннар кызыл тайпылмалы, ә кисәкчәгә таба әйләнүчеләр зәңгәр тайпылмалы була.

## Шулай ук карагыз
* Ярковский эффекты
* Пойнтинг–Робертсон эффекты
* Нурланыш басымы
* Допплер эффекты

## Искәрмәләр

Төркем:Астрофизика
Төркем:Дулкын теориясе
USS Kearsarge (CV-33)

**USS Kearsarge (CV-33)** — американың «Эссекс» тибындагы авиаташучысы.
## Кораб тарихы

1960 елның 7 мартында совет хәрбиләрен американ авианосецы «Kearsarge» («Кирсардж») экипажы коткарган.

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрби кораблар
Габидулла Хөрмәтуллин

**Габидулла Хөрмәтуллин**, Габидулла Әхмәдулла улы Хөрмәтуллин (*[[1953 ел]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Мөслим районы]], [[Баек]]*) — җырчы (*тенор*), Татарстанның атказанган артисты (*[[2009 ел|2009]]*), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1953 елда Мөслим районы Баек авылында алты балалы җырга-моңга гашыйк гаиләдә төпчек бала булып туган. Әтисе — Бөек Ватан сугышы ветераны Әхмәдулла, әнисе — Хөршидә. Туган авылында сигезьеллык мәктәпне тәмамлагач, Яр Чаллыдагы 8нче һөнәри укуханәдә тракторчы белгечлеге ала. Күмәк хуҗалыкта эшли. Паспорт алу өчен Казакъстанның Күкчәтау өлкәсендәге чирәм җирләрдә эшләп кайта. Уфага барып эшкә урнаша. Бәхет эзләп, Мурманскига балык тоту идарсенә барып чыга.

1974 елдан Яр Чаллыда. КамАЗның двигательләр җыю заводында VI разрядлы көйләүче булып эшли. Заводның үзешчән сәнгать түгәрәгенә йөри. Өч ел рус хорында җырлый. Композитор Ринат Гобәйдуллин Чаллы шәһәренең «Энергетик» мәдәният сарае каршында егермеләп яшь егет һәм кыздан торган «Сердәш» ансамбле оештыра. Әлеге ансамбль җыр сәнгатенә Габидулла Хөрмәтуллиннан тыш, Таһир Манжуков, Гөлдания Хәйруллина, Равил Галиев, Резидә Шәрәфиева, Инзилә Сәлимова, Илгизәр Мортазин, Раил Габдрахманов һ. б. халык яраткан җырчылар үстереп чыгара. Г. Хөрмәтуллин эстрадага Рим Хәсәновның «Кышкы романс»ы белән чыга һәм тиз арада популярлык казана.

2002 елда Тукай районы Биклән авылында «Хөрмәт» ҖЧҖ  оештыра, шул ук исемдә җыр студиясе ача. 
 
2009 елдан «Йолдыз» ансамбле (*[[Чаллы]]*) җитәкчесе.

Яр Чаллының «Мөслим районы якташлыгы» әгъзасы.

Репертуаруында татар халык җырлары, татар композиторлары язган «Илкәем», «Баегым», «Кыр казлары», «Каз өмәсе», «Торналар», «Бик сагынсаң әгәр мине», «Коела инде яфраклар», «Мәллә Тамак»,  «Әй гармун уйный да соң», «Яратып кал җирдә» (*[[Зөлфәт]] сүзләре - [[Факил Сафин]] көе*), «Кайчан гына очрашырбыз», «Күргәнем юк иде», «Әтиемә» (*[[Илгиз Закиров]] көе - [[Газиз Кашапов]] сүзләре*), «Әллүки җыры» (*[[Роберт Миңнуллин]] сүзләре - [[Факил Сафин]] көе*), «Авылым урамнары», «Хуш, авылым», «Ашыгырга никтер яраттым», «Яшьлегем югалды», «Туган җиремә», «Туганнарым өчен», «Кара әле күзләремә» (*[[Шәмсия Җиһангирова]] сүзләре – [[Азат Хөсәенов (1959)|Азат Хөсәенов]] көе*), «Исәнме, Кеше» һ. б. җырлар.

## Гаиләсе
Беренче никахыннан улы Илдар.
Икенче хатыны Нәзилә. Кызы Диана.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Флүр Баһаутдинов|Ф. Н. Баһаутдинов]]*. Без Мөслим балалары. К.: «Идел-Пресс», 2006 ел, 532-534нче бит. ISBN 5-85247-005-4
# *Гөлшат Нуретдинова*. Учагыбыз янсын әле. «Мәйдан», 2007 ел, сентябрь, 69-72нче бит.

## Сылтамалар

*    Хөрмәтуллин Габидулла Әхмәдулла улы . Мөҗәһит Әхмәтҗанов сайты
*   gabidulla . instagramm.ru
*  Габидулла Хөрмәтуллин башкаруында җырлар 

## Шулай ук карагыз
* Ринат Гобәйдуллин

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Минзәлә гимназиясе

**Минзәлә гимназиясе** — Татарстанның Минзәлә шәһәре муниципаль бюджет гомумбелем оешмасы. 1998 елның сентябрендә ачыла. Изыскательләр урамы, 3/15б йорты бинасында урнашкан.

## Тарих
Мәктәпне 1998 елда Татарстанның беренче президенты Минтимер Шәймиев ача. Гимназиянең беренче мөдире булып Татарстанның атказанган укытучысы, “Белем бирү йортларының иң яхшы директоры” Бөтенрусия конкурсы җиңүчесе Хәлимова Гөлфия Котдусовна билгеләнә. Мәктәп ачылганда, ул Татар гимназиясе дип йөртелә. 104 укучы белән ачыла.

Минзәлә шәһәре гимназиясе Милли мәгарифне үстерү буенча ресурс үзәге булып тора. Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы белән гимназия арасында проектны тормышка ашыру буенча план төзелде.

Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы белән  Educare Cooperative Limited Cингапур компаниясе белән килешү төзү нәтиҗәсендә “Татарстан Республикасында Белем Бирүне камилләштерү” проекты кысаларында 2014нче елның 27нче гыйнварыннан  Минзәлә гимназиясе Өстенлекле Мәктәп (Школа Превосходства) статусы алды.

## Мәктәп турында
Гимназиянең миссиясе – актив, иҗади, оригиналь, стандарт булмаган фикер йөртүче, өч тел үзләштереп (татар, рус, инглиз) ирекле аралаша алган яшь буын тәрбияләү.

Бүгенге көндә гимназия  гомуми мәйданы 2328,5 кв.м булган яңартылган бинада. Укыту һәм тәрбия процессын алып бару өчен монда бөтен шартлар да булдырылган:
* 16 фән укыту бүлмәсе
* Китапханә
* 147,7 кв.м лы спорт залы
* Малайлар һәм кызлар өчен хезмәт бүлмәләре
* Информатика бүлмәсе
* Актлар залы
* Медицина кабинеты
* 90 урынга исәпләнгән ашханә
* Интернат

Районның бик күп авылларыннан килеп укучы балалар өчен автобус маршрутлары төзелгән.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* https://edu.tatar.ru/menzelinsk/gymnaziya 

Төркем:Минзәлә мәктәпләре
«Эссекс» тибындагы авиаташучылар

**«Эссекс» тибындагы авиаташучылар**  — Икенче бөтендөнья сугышы чорындагы АКШ авыр удар авиаташучылар сериясе.
## Искәрмәләр
Gauntlet (клавиатурасы)

**Gauntlet** - санак клавиатурасы җайланмасы буларак кулланыла ала торган чыбыксыз перчатка. Җиаке Лью тарафыннан ясалган. Перчатка G.A.U.N.T.L.E.T. (Generally Accessible Universal Nomadic Tactile Low-power Electronic Typist) проекта буенча барлыкка китерелгән булган, һәм һаман бета фазасында. Санак кертү җайланмасы булуына өстәп, Gauntlet шулай ук смартфоннар һәм башка портатив җайланмалар өчен кертү җайланмасы буларак кулланыла ала.

## Искәрмәләр
Леонид Кравчук

**Леонид Кравчук** (;, ,  — , ) — Украинаның сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, беренче президенты (1991 елның 5 декабреннән - 1994 елның 19 июленнә чаклы).
## Тормыш юлы

## Искәрмәләр
Украина президентын сайлаулар (2019)

**Украина президентын сайлаулар (2019)**
## Сайлау системасы
Украина Президенты биш елга сайлана.

## Кандидатлар
## Нәтиҗәләр
### Беренче тур
Украина президентын сайлауларның беренче туры 2019 елның 31 мартында узды.
Беренче тур нәтиҗәләре буенча «Халык хезмәтчесе» фиркасеннән теркәлгән кандидат Владимир Зеленский сайлаучыларның 30, 24 %, гамәлдәге ил президенты Петр Порошенко 15,95 % тавышын җыеп, сайлауларның икенче турына уза.

Беренче турда 18 893 864 сайлаучы тавыш биргән – бу барлык сайлау хокукы булганнарның 63, 52 % ы сайлауларда катнашкан дигән сүз.

Виктор Зеленский өчен 5 714 034 сайлаучы, Петр Порошенко өчен 3 014 609 сайлаучы тавыш биргән.

72 чит илдә 101 сайлау участогы ачылган. Аларда 55 031 Украина ватандашы тавыш биргән. Шуларның 38,93% ы – Порошенко өчен, 26,01% ы - Зеленский өчен тавыш биргән.

### Икенче тур
Президент сайлауларның икенче туры 21 апрельдә узды.

## Искәрмәләр


Төркем:2019 ел сайлаулары
Төркем:Украина сәясәте
Сранан-тонго

**Сранан-тонго** (*Sranan Tongo* — «суринам теле») — Суринамда яшәүче якынча 400 000 кеше өчен туган тел булып торган креол теле.

Башта сранан-тонго Суринам креоллары теле булган. Хәзерге вакытта тел илнең башка җәмәгатьләре арасында таралган, шул исәптән Нидерланд, Ява, Индеец һәм Кытай җәмәгатьләре арасында. Суринамлыларның күпчелеге бу телдә икенче яки өченче тел буларак сөйләшәләр.

Телнең искергән атамасы булып *тактаки* ( тора; бу Инглиз телендәге *talk* — сөйләшергә сүзеннән). Суринамлылар бу атаманы кимсетә торган дип саныйлар..

## [[Глоттогенез]]
Үсеше башында сранан-тонго килеп чыгышлары буенча Африканың төрле районнарыннан булган Суринам коллары сөйләшә торган пиджин булган. Соңрак, сранан-тонго стал коллар һәм колбиләүчеләр арасында аралашу теле булып киткән, чөнки колларга Нидерланд телендә сөйләшергә тыелган булган. Суринамга эш көче буларак башка этник төркемнәр вәкилләре килгәч, Сранан-тонго теле бөтен илдә лингва франка теле булып киткән.

Төркем:Лингвистика
Рәхимкулов

**Рәхимкулов** — фамилия.
* Габдулла Рәхимкулов (1926―1997), җырчы, ТР халык артисты (1996).
* Габдрахман Рәхимкулов (1889―1959), җәмәгать-сәясәт эшлеклесе, дипломат.
* Морат Рәхимкулов (1925—2015), филология фәннәре кандидаты (1967), БАССР атказанган фән эшлеклесе (1985).
----
* Мәдинә Рәхимкулова (1916-2004), төбәк тарихчысы, публицист.
* 
## Моны да карагыз
* Рәхимов

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Рәхмәт Шәймәрдәнов

**Рәхмәт Шәйдулла улы Шәймәрданов** (рус. *Рахмет Шойдуллович Шоймарданов*, 1961 елның 19 июне – 2004 елның 17 апреле) татар чыгышы бурят шагыйре, тәрҗемәче. Бурят һәм рус телләрендә яза, бурят, монгол, рус һәм иске монголдан тәрҗемә итә. Россия язучылар берлеге әгъзасы.

1961 елның 19 июнендә Джида районының Инзагатуй авылында туган. Доржи Банзаров исемендәге Бурят педагогия институтын тәмамлаган. «Хараасгай» («Карлыгач») балалар журналының әдәби хезмәткәре, «Байкал» журналында, Бурят радиосы корреспонденты, Бурятия Язучылар берлегенең әдәби консультанты булып эшли.

## Әсәрләре
### Шигырьләр
* «Мори урилдаан» (Ат чабышлары) 
* «Сэдьхэлэй уянга» (Күңел тәүбәсе) 
* «Унаган» (Айгыр)
* «Хурим түрын хаһа» (Туй сезоны) 
* «Үлгын дуун» (Бишек җыры)
* «Бусалгын дуун» (Кайту җыры)
* «Хатарша басаганда» (Биюче кызга)
* «Түрүүшынгээ шүлэг тухай» (Беренче шигырь турында)
* «Хабарай дурдалга» (Язны олылау)
* «Арбан хоёр зула» (Унике яктырткыч)
* «Табан худаг» (Биш кое)
* «Элһэн эрхи» (Комлы тәсбих)

### Җыентыклар
* «Хүгжэмэй эхин» (Музыка башлана, 1990)
* «Шэлэгдэмэл үдэшэнүүд» (Сайланма кичәләр, 2004). 
* «Эрхи» (Тәсбих)

## Искәрмәләр
Василий Бартольд

**Василий Бартольд** (,  — , ) — шәркыятьче, Санкт-Петербург ФАнең хакыйкый әгъзасы (1913). Россия шәркыятьчелек мәктәбенә нигез салучыларың берсе. 1896 елдан Санкт-Петербург университетында, профессор (1905), «Мир ислама» (1912) һәм «Мусульманский мир» (1917) журналларының баш мөхәррире. 1921-1930 елларда Россия ФАнең Азия музее каршындагы шәркыятьчеләр коллегиясе рәисе урынбасары. Урта Азия, Якын һәм Урта Көнчыгыш, Көнбатыш Яурупа халыклары, ислам һәм шәркыятьчелек турында фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Габдрахман Баруди

**Габдрахман Галиев** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Казанның 5нче җәмигъ мәчетенең имам-хатыйбы һәм «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе җитәкчесе (1909-1913).
## Искәрмәләр
Антонина Барышева

**Антонина Барышева** (,  — , ) — кырдыручы, СССР дәүләт премиясе иясе (1977). 1956-1992 елларда Казан төгәл машиналар төзү заводы кырдыручысы.
## Искәрмәләр
Натан Басин

**Натан Басин** (,  — , ) — актер, режиссер, педагог, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1966). 1949-1953, 1957-1959 елларда Брянск, Магнитогорски, Пермь театрларында хезмәт итә. 1959-1962 елларда Казан яшь тамашачы театрының баш режиссеры. 1963-1983 елларда Владивосток, Сарытау, Кишенәү, Краснояр театрларында баш режиссер. 1983-1985 елларда Казан Зур драма театрының баш режиссеры.
## Искәрмәләр
Хәрби-диңгез операцияләре җитәкчесе

**Хәрби-диңгез операцияләре җитәкчесе** (,
## АКШ ХДО башлыгының вәкаләтләре һәм җаваплылыгы

## АКШ ХДО башлыклары исемлеге

Төркем:АКШ хәрби-диңгез көчләре
«Нимиц» тибындагы авиаташучылар

**«Ни́миц» ти́бындагы авиаташучылар** () —  америка атом авиаташучылар тибы. 106 мең тоннага кадәр су сыйдырышлы «Нимиц» авиаташучылар дөньядагы иң зур хәрби корабләр булып торалар.
Алар авиаташучылар удар төркемнәре составында гамәлләр өчен кулланылыр һәм су өстендәге эре максатларны җиңү, хәрби-диңгез кушылмаларының һава һөҗүменә каршы саклау тәэмин итү, шулай ук хәрби-һава операцияләре үткәрү өчен кулланылыр.

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрби кораблар
Тхакурбари Гыйбадәтханәсе, Гангток

**Тхакурбари Гыйбадәтханәсе** Гангтокта, шәһәр үзәгендә урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Сиккимда иң борынгы Һинд дине гыйбадәтханәләрнең берсе һәм Сиккимның беренче Чогьялы тарафыннан 1935 елда бирелгән җирдә төзелгән булган. Гыйбадәтханәдә барлык төп Илаһлар да диярлек бар һәм Гангтокта Һинд дине җәмәгате өчен әһәмиятле җыелу урыны буларак барлыкка килгән.

## Корылмасы
Дәвам итеп, 1945-47 еллар арасында гыйбадәтханә төп гыйбадәтханә комплексына кадәр камилләштерелгән булган.

2011 елда, гыйбадәтханә комплексы янә камилләштерелгән булган һәм үзе эченә күп-максатлы залны һәм китапханәне керткән. Моны тәмамлау 2012 елга көтелгән булган.

2015.02.15 датасына гыйбадәтханә акча җитмәү сәбәпле тәмамланмаган булган. Мандирны тәмамлау өчен тагын 30 миллион рупия кирәк.
 
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Илгиз Закиров

**Илгиз Закиров**, Илгиз Тимершәех улы Закиров (*[[1954 ел]]ның [[7 июль|7 июле]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]], [[Аеш]]*) — композитор, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1993 ел|1993]]*), Яр Чаллының «Энергетик» мәдәният сарае җырчы-солисты, баянчы-аккомпаниаторы.

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 7 июлендә Актаныш районы Аеш авылында туган. Әлмәт музыка укуханәсен (*[[2007 ел]]дан [[Әлмәт музыка көллияте|көллият]]*), Казан дәүләт педагогия институтының музыка факультетын (*[[1990 ел|1990]]*) тәмамлаган.

1980 елдан Яр Чаллының «Энергетик» мәдәният сараенда эшли. Чаллыда «Чулпан» вокаль ансамбле оештыра. Әлеге коллектив шәһәр, зона, республика фестивальләрендә катнашып, җиңүләр яулый.

Хәния Фәрхинең «Бәйрәм» ансамбленың музыкаль җитәкчесе булып эшли.

Иҗатында үзе язган җырлар зур урын алып тора. Күренекле шагыйрьләр белән бергә 200 дән артык җыр иҗат иткән. Аның җырларын башкарып, күп кенә татар җырчылары танылу ала. Газинур Фарукшин белән «Керкәле таулары», «Актанышым», «Сиңа кайттым, газиз туган җирем» һәм тагын күп җырлар иҗат итә. Салават Фәтхетдинов 1991 елны Чаллыга күчеп килгәч, аның белән бергәләп иҗат итә башлый. Роберт Миңнуллинның «Әнкәйнең догалары» дигән шигыренә көй яза. Әлеге җыр Салават башкаруында «Уятмакчы булсаң халык күңелләрен» дигән телевизион конкурста беренче урынны яулый һәм бик таныла.

«Кышкы чия» (*Виннисә Фәттахова сүзләре*), «Кәркәле таулары», «Соңдыр шул, соңдыр», «Ап-ак карлар ява» (*[[Гөлшат Зәйнашева]] сүзләре*), «Илле яшь», «Бу дөньяда без кунак кына», «Саубуллашу» (*[[Шәрига Таһирова]] сүзләре*), «Туган якның китмәс кошлары без» (*Марсель Гыймазетдинов сүзләре*)  һ. б. җырлары хитка әверелә.

Баянчы-аккомпаниатор буларак, Хәния Фәрхигә, Азат Тимершәехкә һ. б. бик күп җырчыларга уйный. Җырларын Гүзәл Уразова, Руслан Кираметдинов һ. б. җырчылар башкара.

Минзәлә театры, Чаллы татар театры өчен спектакльләргә музыка яза.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1993 — Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
 
## Гаиләсе
Кызы Гөлназ Закирова, композитор.

Малае Илнар Закиров, экономист.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Илгиз Закиров. «Энергетик» мәдәният сарае сайты
* *Алсу Исмәгыйлева*.   Композитор Илгиз Закиров җырчыларга бәя бирә: Шырдый-бырдый концертларны туктатырга кирәк. Татар-информ, 3.03.2018
*  Вконтакте сәхифәсе
*  Илгиз Закиров җырлары 
 
## Моны да карагыз

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстан композиторлары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Әлмәт музыка көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Баянчылар
Хануман Ток

**Хануман Ток** Һиндстанның Сикким штатының башкаласында, Гангтокның өске ирешү урыннарында Һинд дине гыйбадәтханәсе комплексы. Гыйбадәтханә Хануман Ходаена багышланган һәм Һинд дине армиясе тарафыннан тәэмин ителә.

## Риваятьләр
Асаба риваятьләр буенча Ходай Хануман Ходай Раманың бертуганы Лакшмананы коткарыр өчен тормышны коткара торган Сандживани үләне белән Дронагири Парват (Тавы) белән очканда ул хәзер гыйбадәтханә урнашкан урын янында ял иткән. Хәзерге вакытта мандир Һиндстан Армиясе тарафыннан идарә ителә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Хануманга табыну
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Анатолий Филиппов

Анатолий  Михаил улы Филиппов биографиясе.
               
 Сынчы  **Анатолий Филиппов**  (Анатолий Михаил улы Филиппов) 1929нчы елның 11нче маенда Куйбышев районы (хәзерге Спас районы) Саксон авылында туган(хәзерге вакытта бу авыл юк).Күп балалы гаиләдән. Башлангыч мәктәпне Саксон  авылында тәмамлаган. Анатолийның әтисе балта остасы булып эшләгән. Бөек Ватан сугышы башлангач, фронтка киткән һәм анда һәләк булган. 
   Сугыш елларында,кечкенәдән әтисенең кул арасына кергән малай, 1941нче елдан  әтисе кебек балта остасы булып китә.
  Сугыштан соңгы елларда,  Куйбышев районы Куйбышев Затоны авылында һөнәрчелек училищесында укый. Аны 1948нче елда  тәмамлый һәм 1948-1954нче елларга кадәр  Идел буенча теплоходта йөзә.Ул теплоходта механик булышчысы булып эшли.Шул ук вакытта читтән торып укый һәм 1951нче елда судомеханик дипломын ала. 
   Туган җире тартканга күрә, Анатолий 1954-1989нчы елга кадәр, Куйбышев районы Никольское авылында  №57 Конезавод оешмасында  балта остасы, төрле сыннар коеп  ясаучы булып эшли. 1989нчы елда пенсия  ялына  чыга.
   Никольское халкы сынчысы,рәссам,  ялга чыккач та тик утырмый. Булган һәр буш вакытын,үзенең яраткан   шөгыленә багышлый,картиналар яза,Никольское авылын төрле сыннар белән бизи(Никольское авылына кергәндә ике пар ат, авылны чыкканда болан,мәдәният йорты янында фонтан,чәчәкләр, мәдәният йорты өстендә өч пар ат,парктагы беседкалар (төрле ял итү урыннары) һ.б.). Бу матурлыкны карап туймассың,чөнки бу эшләр-аның яратып башкарылган  эшләре.
Анатолий Филиппов  2005нче елның 1нче октябрендә үлә. Ул Спас районы Никольское авылында күмелгән.
Юлиус Фучик урамы (Казан)

**Юлиус Фучик урамы** () — Казанның Идел буе һәм Совет районнарында урнашкан урам.
## Географиясе
Җиңү проспектыннан башлана; Зәкиев урамы белән киселештә бетә, юл Сахаров урамы булып дәвам итә.
## Тарих
Хәзерге исемен 1976 елның 7 маеннан йөртә.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Айрат Әхмәтгалиев
* Валери Казанцев
* Владимир Вавилов
* Ганс Сәйфуллин
* Динар Хәфизуллин
* Марат Садыйков
* Ольга Бороднева
* Равил Имангалиев
* Равил Шәймәрдәнов
* Ркаил Зәйдулла
* Фәрит Сәлмән

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Ломжа урамы (Казан)

**Ломжа урамы** () — Казанның Совет районында урнашкан урам.
## Географиясе
Җиңү проспектыннан башлана; Юлиус Фучик урамы белән киселештә бетә, юл Нөксә төшү юлы урамы булып дәвам итә.
## Тарих
Хәзерге исемен 1998 елның 11 ноябреннән йөртә.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Әнвәр Сәйфетдинев

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Корабларны классификацияләү

**Корабларны классификацияләү** — хәрби корабларны (көймәләрне) классларга, подклассларга һәм типларга (проектлар) аларның билгеләнүенә бәйле рәвештә, су сыйдырышлыгы, кораллар һәм башка тактик-техник мәгълүматлар бүленеше (классификациясе).
## Җилкәнле кораблар классификациясе

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 

Төркем:Корабларны классификацияләү
Төркем:Хәрби-диңгез фәне
Седов (барк)

**«Седо́в»** — дүрт мачталы барк, (1921 елда «Magdalene Vinnen II» исеме белән төзелгән,
## Тарих
1921 елның мартында суга төшерү чакны «Алмания» верфында Килдә «Магдалена Виннен II» дигән исем ала () — аңа нигез салучы хатыны һәм судно хуҗасы, шулай ук судноның заказ бирүчесе Фридрих Адольф Виннена — Магдалина Виннен (компаниянең гаилә әгъзалары исемнәрен йөртә).
## Седов тәңкәләрдә

Файл:RR5117-0018R Барк «Седов».gif|Истәлекле тәңкә 100 сум
Файл:RR5220-0002R Барк «Седов».gif|Истәлекле тәңкә 1000 сум
Файл:Sedov (silver) rv.gif|2008 елның Беларусь Республикасының 1 сумлы истәлекле тәңкәсе


Төркем:Әлифба буенча суднолар
Ананьино каберлеге

**Ананьино каберлеге** - Ананьино мәдәниятенең беренче тикшеренелгән һәйкәле, федераль әһәмияттәге һәйкәл. Безнең эрага кадәр  VIII/VII—IV гасырлар белән даталана; Ананьино каберлеген ачу "Ананьино мәдәнияте" термины барлыкка килүгә сәбәп була. Бу каберлекнең нинди халык тарафыннан корылуы билгеле түгел.

Каберлекнең 1858 елда сәүдәгәр Иван Иванович Шишкин — рәссам Иван Иванович Шишкинның әтисе, шулай ук язучы һәм журналист Петр Владимирович Алабин тарафыннан ачыла. Кама кушылдыгының уң як ярында Ананьинодан (Татарстан, Алабуга районы) 3 км ераклыкта урнашкан. Каберлек урынында неолит чоры һәм соң бронза гасыр җирлекләре, шулай ук бронза гасыр азагы каберлеге (маклашеев мәдәнияте) урнашкан. Маклашеев мәдәниятенең иртә тимер гасыры (9/8-7/6 г.к. э. к.) белән скифларга тиклемге һәм иртә скиф әйберләре бәйле. Кәберләрнең күп өлеше Ананьино мәдәниятенең чыбыркы керамикасына карый (безнең эрага кадәр VII/VI-IV гасыр).

Каберлеккә  таш тартмалар һәм агач табутлар, зур санлы кремация, алты кырлы  втулкалы кельтлар һәм сугылган, скиф-себерләр килтергән җәнлек стилендәге әйберләр, катлаулы чыбыркы бизәкле савытлар хас.

Баш сөякләре табыла. җирләнүчеләрнең антропологик төре - европа кушылмасы булған үзенчәлекле монголоидлар.

## Чыганаклар
* 
* 

Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Төркем:Татарстан археологик һәйкәлләре
Чишмәле урам (Казан)

**Чишмәле урам** () — Казанның Совет районында урнашкан урам.
## Географиясе
Җиңү проспектыннан башланып, Юлиус Фучик урамына барып җитеп тәмамлана.
## Тарих

## Урам белән бәйле шәхесләр

* Фәридә Вәлиева

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Академик Завойский урамы (Казан)

**Академик Завойский урамы** () — Казанның Совет һәм Идел буе районнарында урнашкан урам.
## Географиясе
Җиңү проспектыннан башланып, Вознесенски бистәсенә барып җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1984 елдан йөртә.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Дарья Шкурихина
* Рәис Сөләйманов

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Тонкин Хаус

**Тонкин Хаус** - トンキンハウス （TONKINHOUSE）- ул санак программа тәэминатының бренды.
1986 елда чыккан булган. Башта уен программа тәэминаты сатарга тиеш булган. 1989 елдан бирле "Тонкин Хаус" брэнды исеме куллана башлаган. 2000 елда Media Flow дип исеме үзгәртелде.
Белем бирү программа тәэминаты чыгарыла торган булган.
## Бренд исеме астында чыгарылганнарның исемлеге
* けいさんゲームシリーズ （小学校向け算数科教科書である『新しい算数』のファミコン版） (башлангыч мәктәп өчен математика дәреслеге)
* けいさんゲームさんすう1年
* けいさんゲーム算数2年
* けいさんゲーム算数3年
* けいさんゲーム算数4年
* けいさんゲーム算数5・6年
* いきなりミュージシャン （小学校及び中学校向け音楽科教科書である『新しい音楽』のファミコン版）(башлангыч һәм урта мәктәп өчен музыка дәреслеге)
* ファミリーコンポーザー
* ロマンシア
* エリュシオン - キャラクターデザインは魔夜峰央。
* 太陽の神殿 ASTEKA 2 - 日本ファルコム発売の同タイトルPC版アドベンチャーゲームを、ジュヴナイル風の物語にアレンジした作品。開発はコンパイルが担当。
* サイクルレース ロードマン 劇走!! 日本一周4000km
* 暗黒神話 ヤマトタケル伝説 - 諸星大二郎の同名漫画を原作とした章別クリア制のアドベンチャーゲーム。アクションゲームの要素も盛り込まれている。開発はZAP。ファミコンとMSX2で発売。
* トンキンハウス名義
* パーフェクトボウリング (Боулинг)
* ソフトボール天国
* ブロディアランド
* ガンナック - コンパイル制作のシューティングゲーム。
* シーサイドバレー (Диңгез яр буенда волейбол)
* ブロディア
* ボクシング (Бокс)
* ロードスター
* サッカー (Футбол)
* ドッジボーイ
* マサカリ伝説金太郎 アクション編
* マサカリ伝説金太郎 RPG編
* スポーツコレクション
* 竜の子ファイター
* 関ヶ原
* サイバーナイト - グループSNEデザインのPCエンジン用SFRPG。山本弘により小説化。
* サイバーナイトII 地球帝国の野望 - スーパーファミコン用の続編。
* カットビ！宅配君
* サイバードッジ
* シルフィア
* イースIII ワンダラーズフロムイース（SFC版）
* イースIV MASK OF THE SUN
* LightFantasy（ライトファンタジー）
* ポップなグラフィックとかわいいキャラクター
* 前作『LightFantasy』に負けず劣らずの難易度で、お使いイベントが多い上に移動が面倒。ボス戦の前でセーブすると次の戦闘に勝つまで進めず、そのまま詰むことも。前作同様、ゲームとしての評価は芳しくない。
* 雨月奇譚
* V-Tennis
* 松方弘樹のスーパートローリング - 松方本人が監修したスーパーファミコンの釣りゲーム。
* 黒ノ十三 (Кара 13)
* 黄昏のオード
* Cat the Ripper 13人目の探偵士
* 鋼仁戦記
* Juggernaut〜戦慄の扉
* 伸縮対戦It's a のに～!
* Lの季節 -A piece of memories-
* ブレンド×ブランド 
* Missing Blue
D→A:BLACK
D→A:WHITE

## Искәрмәләр
* 株式会社QBQ編　『スーパーファミコンクソゲー番付』マイウェイ出版発行、2017年。ISBN 9784865117097 p76-77
* マイウェイ出版『死ぬ前にクリアしたい200の無理ゲー ファミコン&スーファミ』 (ISBN 9784865119855、2018年10月10日発行)、72ページ
* マイウェイ出版『死ぬ前にクリアしたい200の無理ゲー ファミコン&スーファミ』 (ISBN 9784865119855、2018年10月10日発行)、102ページ

Төркем:Санак уеннары
Йөз сум

**Йөз сумлык** — Русиянең кәгазь акчасы.

## Банкнотларының характеристикалары

### Истәлекле банкнотлар

## Искәрмәләр

Төркем:Акча
Анатолий Басов

**Анатолий Басов** (,  — , ) — юрист, фирка эшлеклесе. 1952-1965, 1969-1984 елларда КПССның Татарстан өлкә комитетында: инструктор, мәэмүри һәм сәүдә-финанс органнары бүлеге мөдире урынбасары, мәэмүри органнар бүлеге мөдире (1969-1984). 1965-1969 елларда ТАССР Югары мәхкәмәсе рәисе. ТАССР Югары Шурасы депутаты (1967-1985).
## Искәрмәләр
Авиаташучылар удар теркеме

**Авиаташучылар уда́р теркеме (группиро́вка)** (**АУТ**) — бригада-дивизия уровене  кораблар оператив соединениесе, күп максатлы авиаташучылар (АВМ) сугыш үзәге булып торган сугышчан үзәге.
## АУТ булдыру һәм формалаштыру тарихы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

Төркем:Авиаташучылар
Төркем:Воинские формирования
Төркем:Хәрби-диңгез фәне
Чулпы

**Чулпы**

Чулпыны татар хатын-кызлары, балачактан башлап, гомер буена тагып йөргәннәр. Чәчләр, гадәттә, ике толым итеп, очларына чулпы кушып үрелгән. Атлаган саен, чулпы тәңкәләре чылтырап тавыш биргән.

Иң гади чулпылар бер эре тәңкә һәм аңа кушып ныгытылган асылмалардан гыйбарәт. Әлеге асылмалар да төрлечә бизәкләп ясалган. Гарәп хәрефләре белән изге теләкләр, Коръән сүрәләре язылган вак тәңкәләрдән тезеп җыелганнары да бар. Моның өчен Рәсәй, Төркия, кайчагында Ауропада эшләнгән көмеш акчаларны файдаланганнар. Ике башлы бөркет, арыслан сурәтле әлеге тәңкәләр үзләре үк явыз көчләрдән саклый, дип исәпләнелгән. Ни дисәң дә, чәч толымы бизәгечләре нәкъ менә шуның өчен – күз тиюдән саклау, чыны белән явыз көчләрне куркыту максатында тагып йөртелгән.

Казан татарларында бик борынгыдан ук кулланылганы – көянтәле чулпы. Берьюлы ике толымга кушылып, толымнарны янәшә тоткан әлеге чулпылар хатын-кызларның чәчендә искиткеч матур күренгән. Мондый чулпыларның күп төрле үрнәкләре Казандагы тарих музеенда саклана. Чулпыларның тәңкә һәм асылмалары төрледән-төрле асылташлар, төсле пыялалар белән дә бизәлгән. Кызыл сердоликны бик яратып кулланганнар.

Сердолик сәламәтлек, иминлек, шатлык һәм байлык китерүче таш дип исәпләнгән. Чулпы тәңкәләренең формасы лотос һәм башка чәчәк үрнәкләрен хәтерләтә. Шундый ук бизәкләр XII – XIV гасырдан килгән болгар чулпыларына да хас.

Хатын-кызларның чәч толымнарына тагын бер матур бизәк – тезмә – кушып үрелгән. Монысын тыгыз тукымадан ясалган тар гына пар тасма тәшкил итә. Тезмәнең югары очына нәни тартмачык тегеп куелган. Аңарда кечкенә Коръән яисә догалыклар йөртергә мөмкин булган. Тезмәнең буеннан-буена, тыгыз рәт итеп, бизәкле тәңкәләр тегелгән, очына чуклар, кыңгыраучык яисә чулпылар тагылган.

Татар хатын-кызләрының чәчүргечләре милли киемнәре белән үзара ярашып торган. Аеруча очы артка табарак ташлатып киелгән озын бәйләм калфак белән чулпы бик туры килеп торган. Калфакның зиннәтле итеп бизәлүе, чәч толымнарындагы тезмәләрне һәм көянтәле чулпыларның купшылыгын тагын да күркәмрәк иткән. 

Калфакларның формасы үзгәрә, үлчәмнәре кечерәя барган саен, көянтәле чулпылар һәм тезмәләр дә кулланылмый башлый. Әмма татар хатын-кызлары, бигрәк тә авылда яшәүчеләр, чулпыларны XX гасыр урталарына кадәр яратып тагалар.

## Шулай ук карагыз
*

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Украшения как часть комплекса татарской женской одежды 
* Украшения как часть комплекса татарской женской одежды (сер. XIX – нач. XX вв.) – Суслова С. В.
* Татарские ювелирные украшения — хаситэ, яка чилбыры, белязеки, чулпа и другие
Нәҗип Җиһанов урамы (Казан)

**Нәҗип Җиһанов урамы** () — Казанның Совет районында урнашкан урам.
## Географиясе
Аграр урамнан башланып, Әлбирт Камалиев проспектына барып җитеп тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 2011 елның 3 мартыннан йөртә.
## Урам белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Навагунҗара

Һинд дине эпосы  Махабхаратада, **Навагунҗара** тугыз төрле хайваннардан торган мәхлукат. Хайван Һиндстанның Орисса штатында Пата-Читра стиле рәсемендә еш очрый торган мотив булып тора. Хайван Һинд дине Ходае Вишнуның яки Вишнуның Аватары (инкарнациясенең) формасы булып тора. Ул Махабхаратаның өлеше Бхагавад Гитада Кришнаның "вират-рупа"сы (бөтен җирдә булган яки киң колачлы) булып тора.

Одиа шагыйре Сарала Даса тарафыннан язылган Махабхаратаның юрамасында Навангунҗараның риваяте сөйләнә; бу тарихның башка юрамасы юк. Бер юл Арджуна калкулыкта аскеза башкарганда, Кришна-Вишну аның алдына Навагунҗара буларак килә. Навагунҗараның башы әтәчнеке, ул филнеке, юлбарысныкы һәм атныкы өч аягында тора; дүртенче буыны лотос яки көпчәк тотучы күтәрелгән кеше кулы булып тора. Җанварның муены тависныкы кебек, аркасы һәм биле арсланныкы кебек; койрыгы еланныкы кебек. Башта Арджуна бу сәер хайваннан курка һәм җәлеп ителә һәм аны атар өчен җәясен күтәрә. Соңыннан Арджуна Навагунҗара Вишну манифестациясе икәнен аңлый һәм коралларын ташлап, Навагунҗара алдында баш ия.

Навагунҗара-Арджуна сәхнәсе Пурида, Җаганнатх Гыйбадәтханәсенең төньяк ягында сын итеп ясалган. Шулай ук Җаганнатх Гыйбадәтханәсе өстендә Нила Чакра дискының сигез Навагунҗарасы бар, алар тышкы әйләнәдә кисеп ясалган, барысы да өстә флагштокка таба юнәлгән.
Навагунҗара шулай ук Орисса өлешләрендә, күбесенчә Пури Районында һәм Ориссаның Ганҗам Районында Ганҗифа уен карталарында Патша картасы буларак сурәтләнгән һәм Арджуна министр картасы итеп сурәтләнгән. Бу тупланма Навагунҗара буларак мәгълүм.

## Шулай ук карагыз
*Наварупа

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Гүрги Басыйров

**Гүрги (Георгий) Басыйров** (,  — , ) — старшина, Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1946). Бобруйск, Радом, Штаргард шәһәрләре өчен барган сугышларда батырлык күрсәткән.
## Искәрмәләр
Владимир Батыр

**Владимир Батыр** (,  — , ) — географ, география фәннәре нәмзәте (1934). 1931-1935 елларда «Камстрой» тресты башлыгы урынбасары; 1935 елдан Казан университетында укытучы эшендә. ?-1957 елларда Бөтенсоюз география җәмгыятенең Казан бүлегендә фәнни сәркәтип вазифасын башкара. Хезмәтләре Урта Идел буе елга үзәннәренең морфологиясе һәм динамикасына, суффозия процессларына, Татарстанның табигате һәм рельефына карый.

## Искәрмәләр
Зәйнелгабит Батырморзаев

**Зәйнелгабит Батырморзаев** (,  — , ) — комык телендә иҗат иткән язучы, инкыйлабчы. 1919 елда – РКП(б)ның Дагстан өлкә комитеты әгъзасы, Хәсәүйорт округынең инкыйлаби комитеты рәисе.

Пьесалар, тарихи очерклар (, 1917), , 1918) авторы.
## Искәрмәләр
Андрей Гречко

**Андрей Гречко** (;, ,  — , ) — совет , дәүләт һәм партия эшлеклесе, Советлар Берлеге маршалы.
## Мемуарлар
* 
** 
* 
* 
** 
** 
**  — (невысокую оценку книге давал маршал Г. К. Жуков)
## Искәрмәләр


Төркем:ССРБ маршаллары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
22-нче гвардия мотоукчы бригада

__NOTOC__

**503 нче гвардия мотоукчы Фастов Ленин ордены, Кызыл Байрак, Суворов һәм Богдан Хмельницкий орденнары полк** — мотоукчы полк в составе Сухопутных войск Вооружённых сил СССР и Российской Федерации.

503-й гвардейский мотострелковый полк

## Тарих
1991 елга полк бронетехника һәм артиллерия минимумы белән кыскартылган составта була.

Төркем:Совет гвардиясе
Мотоукчы гаскәрләре

**Мотоукчы гаскәрләре** (**Механикалаштырылган җәяүле сугышчылар** — Русиядән тыш, карагыз түбәнрәк Терминология кисәге) — Дәүләтнең Кораллы көчләр Коры җир гаскәрләрдә гаскәр төре, үз эченә ала торган гаскәр, артиллерия һәм ракета гаскәрләре, сугыш кораллары һәм сугыш кораллары белән тәэмин ителгән гаскәрләр, транспорт машиналары һәм механик тарту чаралары белән.
**Мотоукчы гаскәрләре** корыда мөстәкыйль рәвештә һәм башка гаскәрләр белән бергә хәрби (сугыш) хәрәкәтләрне тулы масштаблы алып бару өчен билгеләнгән. Алар сугыш бурычларының төп өлешен теләсә кайсы зурлыкта башкаралар.
Совет чорында хәрби мәктәптә, махсус һәм нәфис әдәбиятта, хәрби эш башкаруда һәм массакүләм мәгълүмат чараларында *«мотоукчы гаскәрләре»* (*«мотострелковые войска»*) дигән сүзтезмә кабул ителде.
## Атамалар
Кайбер дәүләтләрдә **механикалаштырылган инфантерия»** дип атала.
* 
* 
* ,
* ,
* ,
* ,
* 
* 
* 
* 

## Тарих
Дөньяда *мотоукчылар гаскәрләреннән* элегрәк драгуннар булганнар (ат һәм җәяүле сафта сугыш хәрәкәтләре алып бара алганнар).

Төркем:Гаскәр төрләре
Нугай Батырморзаев

**Нугай Батырморзаев** (,  — , ) — комык телендә иҗат иткән язучы, мәгърифәтче, тәрҗемәче, җәмәгать эшлеклесе. 1900-еллар урталарында «Вакыт», «Казан мөхбире» гәҗитләре белән хезмәттәшлек иткән; Кәримевләр басмаханәсендә эшләгән. 1917 елдан *«Танг Чолпан»* журналы мөхәррире.

Билгеле әсәрләре:  (1910),  (1914),  (1914) повестьләре, һ.б.
## Искәрмәләр
Изү

**Изү** – татар хатын-кызларының бизәнү әйберләренең берсе. Ул тукыма нигездә эшләнә, күкрәк турысына күлмәк өстеннән киелә. Изүне көрәк рәвешендә, төрле төстәге тасмалардан теккәннәр, тоташ һәм челтәр тәңкәләр, йомры сәдәфләр, төсле ташлар, төймәләр белән бизәгәннәр. Изүнең бизәлешенә карап, аны кигән хатын-кызның хыял байлыгы, зәвыгы турында фикер йөртергә мөмкин булган.

Изүне, түш уемын каплап, күлмәк өстеннән кигәннәр. Уем каплангач, изү төрле авыруларны һәм явыз рухларны тәнгә кертми дип инанганнар. Изү шактый затлы бизәнү әйбере, һәм аны күлмәк өстеннән киеп, кунакка, төрле бәйрәмнәргә йөргәннәр.

Изү күп очракта тукымага парча яки укалы тасмалар куеп тегелгән. Чит-читләре төсле, ешрак – кызыл балитәкләр белән читләнгән. Парча изүләрне тәңкә такмыйча шул килеш тә кигәннәр.  Укалы изүләр исә төрле ювелир әйберләр белән бизәлгән. Өске өлешендәге бәйләвечләр белән изүне муенга бәйләгәннәр, түбәнге өлеше күлмәккә ныгытып куелган.

Ачык уемлы камзул астыннан күренеп торган бәйрәмчә затлы изүләр төрледән-төрле төсләре, формасы, бизәлеше белән күзләрнең явын алган. Изү бизәлешендә дә , хәситәдәге кебек үк, яссы яисә төрле тәңкәләрдән файдаланганнар.

Тәңкәләргә үсемлек-чәчәк бизәкләре дә, сырлы-сырлы гарәп язулары да төшерелгән. Кайчагында изүгә, кечкенә коръән савытлары, шулай ук тамчысыман яисә йомры сәрке сәдәфләр, көмеш кыңгыраучыклар, сәркедән коелган күбәләкләр, бал кортлары тегелгән.

Татар авыллары янәшәсендә яшәгән башкорт, удмурт, керәшен хатын-кызлары исә изүләре тоташтырып тегелгән күлмәкләр киеп йөргәннәр. Керәшен, мишәр, чуваш, мордва һәм башкорт халыкларында “тамакса” дигән әйбер киң таралган. Анысы тукымадан ярымай рәвешендә кисеп тегелгән һәм сәйлән, төсле пыяла, мәрҗән, акча-тәңкәләр тезеп бизәлгән.

## Тарихы
Этнографлар татар изүен шушы җирлектә яшәгән угро-фин халыклары мирасы дип исәплиләр. Чөнки Чулман бенда IV-V гасырларда яшәгән азелин кабиләләре каберлекләрендә көрәк сыман формада булып, изүне хәтерләткән яссы металл пластиналар табылган. Алтай төрекләренең тукыма һәм шулай ук металл күкрәкчәләре белән дә бәйләп карыйлар. Андыйлары Пазырык курганнарыннан табылган, һәм алар безнең эрага кадәр II-I меңьеллыкларга карый дип фараз ителә.

Пазырык күкрәкчәләрендәге көрәк сыман форма, мех җирлек өстенә тегелгән буй-буй күн кисәкләре; бала күкрәкчәсендәге ярымтүгәрәк тәңкәләр һәм алтын йөгертелгән сайгак сыннары – болар барысы да татар изүенең килеп чыгышы турында сөйли.
## Шулай ук карагыз
* Яка чылбыры

## Тышкы сылтамалар
* Украшения как часть комплекса татарской женской одежды 
* Украшения как часть комплекса татарской женской одежды (сер. XIX – нач. XX вв.) – Суслова С. В.

## Искәрмәләр
Булат Сәлахов

**Булат Сәләхов**, *тулы исеме* Булат Нуретдин улы Сәләхов (*[[1952 ел]]ның [[21 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Чүриле районы]], [[Алан (Арча районы)|Алан]]*) — нәфис сүз остасы, драматург, Татарстанның халык артисты (*[[2009 ел|2009]]*). Дамир Сираҗиев (*[[2011 ел|2011]]*) һәм Туфан Миңнуллин (*[[2021 ел|2021]]*) исемендәге әдәби, «Тантана» театр (*[[2014 ел|2014]], [[2020 ел|2020]]*) премияләре лауреаты. Татарстан Республикасы Язучылар союзы әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
Булат Нуретдин улы Сәләхов 1952 елның 21 мартында хәзерге Арча районы Алан авылында туа. Алан башлангыч, 1963-1968 елларда Югары Курса сигезьеллык мәктәпләрендә укый. 1968-1970 елларда Кукмара һөнәр училищесында белем ала, Казан киез итек фабрикасында эшли. 1972-1974 елларда Байконурда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1974 елда комсомол юлламасы белән Яр Чаллы шәһәренә килә, 15ел Кама автомобиль заводы төзелешендә эшли.

Илдар Хаҗи җитәкләгән "Энергетик" мәдәният сарае каршында оешкан Халык театрына йөри һәм төрледән-төрле образлар иҗат итә. 1984-1989 елларда, читтән торып, Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтының режиссерлар әзерләү бүлеген тәмамлый. 1990 елда Чаллыда яңа оешкан татар дәүләт профессиональ драма театрына эшкә килә һәм театрга нигез салучыларның берсе була. Булат Сәләхов 80 нән артык роль иҗат итте, режиссер буларак уннан артык спектакльне сәхнәгә куйды. 2017 елда "Яратылмый калган ярлар" пьесалар җыентыгы басылып чыкты.

Булат Сәләхов гаиләсе белән Яр Чаллы шәһәрендә яши, 2023 елга кадәр Чаллы татар дәүләт драма театрында эшли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2009 — Татарстанның халык артисты 
* 2011 — Дамир Сираҗиев исемендәге премия 
* 2014 — «Тантана» премиясе — *«Иң яхшы актерлар ансамбле» номинациясендә*
* 2020 — «Тантана» премиясе — *«Намус һәм тугърылык. Фидакарь хезмәт өчен» номинациясендә*
* 2021 — Туфан Миңнуллин исемендәге премия  
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча режиссёрлар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Яр Чаллы татар дәүләт драма театры актерлары
Төркем:Яр Чаллы татар дәүләт драма театры режиссерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Туфан Миңнуллин премиясе лауреатлары
Владимир Зеленский

**Владимир Александрович Зеленский** яки **Володымыр Олександровыч Зеленскы** (;, ,  ) — 2019 елның 20 маеннан  президенты. Җәмәгать һәм сәяси эшлеклесе, шоумен, алыпбаручы, комедияле актёр, режиссёр, продюсер, сценарист. «95 нче кварталы» («Квартал-95») студиясенә нигез салучы, сәнгать җитәкчесе һәм лидеры.

## Биография
### Иҗат

#### [[КВН]]
11 нче сыйныфта чыгарылыш сыйныф укучылары командасы оештырган һәм КВН да укытучылар командасы белән уйнады, укучылар.

#### «Квартал-95» студиясе
2003 ел ахырында Украина телеканалы «1+1» «95 нче кварталы» команданың иң яхшы номерларыннан торган концертлар сериясен ясарга тәкъдим итә.

## Сәясәттә

### Сәяси карашлары
Зеленский Евромәйданны хуплый һәм анда катнашучылар алдында чыгыш ясый.

2019 елның 31 мартында Украинада узган президент сайлау нәтиҗәләре буенча Владимир Зеленский һәм Петр Порошенко икенче турга чыга. 2019 21 апрелендә икенче турда Зеленский 73,2 % җыеп президент итеп сайлана.

2019 елның 20 маенда рәсми рәвештә президент вазифасында керә һәм шул ук Югары Раданы тарата.

### Сайлау алды кампаниясе (2019)

## Искәрмәләр


Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Украина президентлары
Төркем:Украина сәясәтчеләре
Равил Батыров

**Равил (Роальд) Исмаил улы Батыров** (,  — , ) — кино режиссеры, Үзбәкстан комсомолы премиясе иясе (1968, *«26 нчыга атмаска»* фильмы өчен) , ҮзССРның халык артисты (1977), Хәмзә ис. ҮзССР дәүләт премиясе иясе (1986). 1952-1959 елларда Бохара музыка-драма театрының баш режиссеры 1960-? елларда «Узбекфилм» кино студиясе режиссеры.
## Искәрмәләр
Вениамин Бахарев

**Вениамин Бахарев** (,  — , ) — һидротехник, техник фәннәр докторы (1973), профессор (1961). ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1969, 1980). 1951 елдан Казан төзүче-мөһәндисләр институтында, һидравлика һәм санитария техникасы кафедрасы мөдире (1956-1961, 1965-1983), проректор (1961-1965). Хезмәтләре сыeклык агу һидромеханикасына карый.
## Искәрмәләр
Аеш авыл җирлеге

**Аеш авыл җирлеге** — Татарстан Җөмһүриятенең Актаныш районындагы муниципаль берәмлек.

Административ үзәге — .
## Халык саны

## Эчке бүленеш
Авыл җирлеге составына түбәндәге торак пунктлар керә:

* Аеш (399)

## Искәрмәләр

Төркем:Актаныш районы авыл җирлекләре
*
Махараштра

**Махараштра**  — Һиндстанның көнбатыш ярымутрау төбәгендә урнашкан штат. Башкаласы – Мумбаи, Нагпур (кышын).
## Халкы
Махараштраның халык саны 112 374 333 кеше (Һиндстан халкының 9,28%-ы).
79,8%-ы Һинд дине тарафдарлары, 11,5%-ы Ислам дине тарафдарлары, 5,8%-ы Буддачылык дине тарафдарлары, 1,2%-ы - Җәйничелек дине тарафдарлары, 1%-Христианлык дине тарафдарлары, 0,2% - Сикхчылык дине тарафдарлары, 0,5% - башка диннәр тарафдарлары.
## Туризм

Mumbai Downtown.jpg | Нариман Ноктасында Мумбаиның Үзәге, төнлә офык сызыгы
Dagdushet Halwai Ganpati 2005.jpg |Пунеда Ганешотсав фестивале
Khandoba temple Pune.jpg | Җеҗурида Хандоба (Шива ходае).
Venna Lake, Mahabaleshwar.jpg | Махабалешварда Венна Күле
TigresswithCubs.jpg |Тадоба Юлбарыслар Тыюлыгында Һинд Юлбарыслары


Төркем:Һинд дине
Сильвия

**Сильвия** (シルフィア) - ул 1993 елның октябренда TONKIN HOUSE тарафыннан чыгарылган шәхси санак уены. Жанры - атышлы уен. Хәзер сирәк булып, кыйммәтле бәягә сатыла.
## Искәрмәләр
^ a b “シルフィア まとめ ［PCエンジン］/ ファミ通.com” (日本語). KADOKAWA CORPORATION. 2015年12月20日閲覧。
^ a b 「超絶 大技林 '98年春版」、『Play Station Magazine』増刊4月15日号、徳間書店／インターメディア・カンパニー、1998年4月15日、 595頁、 ISBN 雑誌26556-4/15。

Төркем:Санак уеннары
Мансур Вахитев

**Мансур Вахитев** (,  — , ) — химик-технолог, химия фәннәре докторы (1985). 1958 елдан КХТИдә: пыласмаслар технологиясе кафедрасы мөдире (1985-1986), полимерлар факультеты деканы (1982-1986). Хезмәтләре югары молекуляр кушылмалар химиясенә карый.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Владимир Бахметьев

**Владимир Бахметьев** (,  — , ) — язучы, публицист. 1919-1921 елларда Казанда: «Знамя революции», «Деревенские думы» гәҗитләре мөхәррире. 1921 елдан Мәскәүдә: «Пролетарский авангард», «Красная новь» журналлары мөхәррире. 1934-? елларда СССР Язучылар берлеге идарәсе әгъзасы. Алман-совет сугышы вакытында Казанга эвакуацияләнә. Хикәяләр, публицистик мәкаләләр, романнар авторы, шуларның иң билгелесе - «Преступление Мартына» («Мартынның җинаяте») романы (1928).
## Искәрмәләр
Елена Бахмутова

**Елена Бахмутова** (,  — , ) — тел галиме. 1940 елдан Казан университетында, рус теле һәм гомуми телбелем кафедрасы мөдире (1945-1957). Хезмәтләре Идел буе рус сөйләше, рус язма истәлекләренә багышланган.
## Искәрмәләр
Сергей Бахрушин

**Сергей Бахрушин** (,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (1942), СССР ФА академиге (1939), РСФСР педагогика фәннәре академиясе академиге (1945), ҮзССРның атказанган фән эшлеклесе (1945). 1909 елдан Мәскәү университетында, приват-доцент (1909), профессор (1927); бер үк вакытта СССР ФА Тарих институтында, 19 нчы гасырга кадәрге СССР тарихы секторы мөдире (1940-1950).  Хезмәтләре Русиянең Себер халыкларын колонизацияләү тарихына һәм тарихи географиягә карый.
## Искәрмәләр
Әминә Бәхтизина

**Әминә Бәхтизина** (,  — , ) — җырчы (лирик сопрано), 1913-1935 елларда Уфада, Урал, Себер, Урта Азия шәһәрләрендә татар музыкасы кәнсиртләрендә чыгышлар ясый. 1926-1930 елларда Казанда, «Сания» операсы куелышында катнаша. 1935 елдан Бохара шәһәрендә.
## Искәрмәләр
Анатолий Бахтин

**Анатолий Бахтин** (,  — , ) — геолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1982), профессор (1984), ТРның атказанган фән эшлеклесе (2000), ТР дәүләт премиясе иясе (2011). 1965 елдан Казан университетында, 1990-2009 елларда минералогия һәм петрография кафедрасы мөдире. 1996-201? елларда Россия минералогия җәмгыятенең Казан бүлеге рәисе.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Геологлар
Parijdağı İzge Ana cämiğe

**Parijdağı İzge Ana cämiğe** yäki **Notr-Dam de Pari** (fr. *Notre-Dame de Paris*) — Parij üzägendä urnaşqan katolik cirkäw, Parij arxieparxiäseneñ kafedral' cämiğ çirkäwe.

*Site* digän utraw könçığışında, 4-nçe şähär bülgesendä, borınğı gall-rim Yupiter ğibädätxanäse fundamentında, soñraq Parijnıñ berençe xristian çirkäwe - İzge Stefan çirkäwe urınında urnaşqan.

1163-1345 yıllarda Parij episkopı Moris de Sülli qararı buyınça gotik cämiğ çirkäw tözelä.

1182 yılda altar öleşe izgeländerelä, XIII ğasırda könbatış fasadı häm manara tözelä.

Böyek Fransiä İnqıylabı waqıtında zıyan kürä, XIX ğasırda Violle-le-Dük citäkçelegendä tözekländerelä.

Viktor Gügo yazğan roman çirkäwne danlıy häm cimerüdän qotqara. Mädäniättä bilgele urın alğan: çirkäwgä kitaplar, müzikl, ariyalar bağışlanğan.

Älege çirkäw Fransiä tarixında zur rol' uynağan: monda ilneñ berençe parlamentı cıyılğan, Janna d'Ark aqlanğan, Napoleonğa impiratır tacı kiderelgän.

2019 yılnın 15 aprelendä 9 säğätlek yanğınnan zur zıyan kürä, qayber çirkäw xäzinäläre qotqarıla, läkin manara oçı häm tübäse tulısınça cimerelä.

## Şulay da qarağız
İzge Ana Cämiğı qarşındağı kompozıtorlar mäktäbe

## Sıltamalar

* Сайт собора
* 

Төркем:Франция һәйкәлләре
Төркем:Христианлык
Иске Яхшый мәчете

**Иске Яхшый мәчете** — 1738 елда Казан (*[[1744 ел]]дан* Ырынбур) губернасы (*хәзерге* Башкортстанның Балтач районы) Иске Яхшый авылында төзелгән мәчет. Шуралар хакимияте чорында республика төньягындагы 18 районга хезмәт күрсәткән, манарасы төшерелми калган, эшчәнлеген туктатмаган бердәнбер мәчет . XVIII гасырның архитектура һәйкәле. БР саклана торган объектлар ресстрына кертелгән.
Координатлары N 56° 0' 28.08" E 55° 53' 1.32".

## Тарих
Иске Яхшый авылына 1730 елда нигез салынган. Авыл нигезләнү белән, анда вакытлыча гыйбадәт кылу урыны булдырылган. Авылның беренче имамы — Атик Әйтмәтов. Икенче имамы — Мирхәйдәр хәзрәт. 1737—1738 елларда аның җитәкчелегендә беренче мәчет төзелә.  Мәчет каршында мәдрәсә эшли башлый. Мирхәйдәр хәзрәтнең олы улы үзе янында икенче имам булып тора.

1788 елда Яхшый авылы халкы икенче мәчет төзергә рөхсәт сорап, губерна җитәкчеләренә мөрәҗәгать итә. 1800—1805 елларда икенче (*яңа*) мәчет төзелә, мәчет каршында мәдрәсә эшли.

1932 елда яңа мәчет ябыла. Бинасы башта мәктәп итеп файдаланыла. Сугыш елларында күмәк хуҗалыкның атларын тоту өчен файдаланалар. Сугыштан соң, мәчет бинасы сүтелеп, мәктәпнең спорт залы итеп салына.

Беренче мәчет үз вазифасын башкаруны дәвам итә. Иске Яхшый мәчете Шуралар хакимияте чорында республика төньягындагы 18 районга хезмәт күрсәткән бердәнбер мәчет була. Җомга намазларына Свердловск, Пермь өлкәләреннән мөселманнар килгән.
 
1942 елда мәчетне ябалар. Бинасы ашлык саклау урыны итеп кулланыла. 1945 елда мәчет яңадан ачыла һәм эшен дәвам итә. Әлеге чорда имам булып Абзалетдин, Сафетдин, Миңнебай, Мифтах хәзрәтләр торган.

1990 елдан мәчет белән Хәлимулла Мортазин җитәкчелек итә. 1993—1994 елларда хуҗалыкара урман хуҗалыгы башлыгы Фәметдин Галиәкбәров ярдәме белән манара һәм мәчет түбәсе өлешчә яңартыла. Ябылган икенче мәчет урыны да киртәләп алынган.

Мәчетнең 260 еллыгына диварлары, түбәсе яңартыла, эчке өлеше матурлана.

## Әдәбият
# *Рәфис Муллагатдәр*. Иске Яхшый мәчетенә – 270 ел. *Китапта*: Мөселман календаре, К.: «Идел-Пресс», 2019 ел, 207—213нче бит.

## Сылтамалар
* Иске Яхшый авылы мәчете . «Балтач таңнары»
*  Иске Балтач авыл җирлеге сайты 
 
## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстан мәчетләре
Төркем:Балтач районы (Башкортстан)