open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агһрират

**Агhрират** (фарсы телендә:اَغْریرَتْ) яки **Агһирас** (фарсы телендә:اَغْریرَثْ, ахыргы хәрефе сакау с, башкорт телендә ҫ кебек) Шаһнамәдә һәм фарсы мифологиясендә мәшһүр Туран персонажы. Ул һәм Пиран Вейсе Иран мифологиясендә тасвирланган бердәнбер Туранлылар. Агһрират Пашангның улы һәм Афрасиаб һәм Гарсивазның иртуганы. Агһрират юмарт һәм йомшак булып тора. Гәрчә күбесенчә уңышка юлыкмаса да, ул Иран һәм Туран арасында дошманлыкларга ахыр куярга һәм ике илгә дә тынычлык китереп карый.
## Искәрмәләр

Төркем:Шаһнамә
Төркем:Зәрдөштлек
Бөтен Милләтләр Капкасы

**Бөтен Милләтләр Капкасы** (борынгы фарсы телендә: *duvarthim visadahyum*) шулай ук **Ксеркс капкасы** буларак мәгълүм, Иранда Персеполис борынгы шәһәр хәрабәләрендә урнашкан.

Барлык Милләтләр Баскычы һәм Барлык Милләтләр Капкасы төзелеше Персеполис нигезләүчесе Дарий I Бөек варисы Ахеменид патшасы Ксеркс I (б.э.к. 486-465 ел) тарафыннан кушылган булган.

## Бина
Корылма түбәсе чаң форма нигезләр белән дүрт таш багана тарафыннан тотылган бер зур бүлмәдән гыйбарәт. Бу бүлмәнең эчке диварларына параллель ишек юлларында туктаганчы таш эскәмия сузылган булган. Киң балчык кирпечтән ясалган тышкы стеналар еш иншалар белән бизәлгән булган. Көнчыгышта, көнбатышта һәм көньякта өч диварның һәрберсенең зур таш ишек юлы булган. Көнбатыш керүне пар массив үгез саклаган ; колоссаль пропорцияле Ассирия стилендә ике Ламассу көнчыгыш ишек юлында торган. Дүрт колосс өстендә Ксерксның капканы төзүе һәм башкаруының шәһадәте булган өч телле язма уеп ясалган. Ападанага таба ачылучы көньякта ишек юлы өчәүнең иң киңе. Ишекләрнең эчке почмакларында табылган кендек җайланмалары аларның мөгаен агачтан ясалган һәм бизәкле металл табаклары белән капланган ике ян өлешле ишекләр булуын күрсәтә.

## Галерея

File:20101229_Gates_of_the_nations_Persepolis_Iran.jpg| Алдан манзара
File:Takhtejamshid 7.JPG|Зиярәт кылучылар белән манзара
Persepolis Panorama 1 National Gate.jpg|
File:Persepolis 24.11.2009 11-06-03.jpg|
File:Apadana palace in persepolis in Iran.tif|
File:Persepolis 24.11.2009 11-12-38.jpg|
File:Persepolis 24.11.2009 11-17-28.jpg|
File:Persepolis 24.11.2009 13-10-19.jpg|
File:Persepolis Lamassus.jpg|
File:Persepolis 24.11.2009 13-10-33.jpg|


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Gate of Xerxes 
* The Gate of All Nations at Wikimapia
* The Grand Stairway and the Gate of All Nations 
* Shiraz Persepolis 
* Persepolis: Gate of All Nations 

Төркем:Иран һәйкәлләре
Төркем:Архитектура
Төркем:Иран тарихы
Төркем:Борынгы дәүләтләр
Төркем:Ахәменид дәүләте
Шәех

**Шәех** ( ― «өлкән», «аксакал») ― Исламда күренекле дин әһеленең хөрмәтле исеме.

## Башка мәгънәләре
* Гарәбстан ярымутравында гарәпләр кабиләсе башлыгы.
*  дип аталучы һәркемгә шәех исеме бирелә. 
* Гарәп Көнчыгышында ыруг, кабилә башлыгы, авыл старостасы.
* Шәех, хөрмәтле исем буларак, Ислам дин әһелләренә: голәмәләргә, дәрвиш орденнары, дәрвиш йортлары (ханкалар) башлыкларына да бирелә.
* Көнчыгышта һәм Африканың кайбер мөселман илләрендә хакимлек итүченең, кенәзнең титулы, шулай ук бу титулны йөртүче теләсә нинди зат. 
* Шулай ук «мөселманнарның әйдәүчесе» мәгънәсендә кулланыла .
* Суфичылыкта: мөридләр җитәкчесе, мөршит

Кайчагында ислам оешмалары җитәкчеләрен *шәех* дип игълан итәләр. Мәсәлән, мөфтиләр ― Дагстан мөфтияте рәисе Әхмәт Абдулаевның, Россия мөфтиләр шурасы һәм Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе Равил Гайнетдиннең, Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте рәисе Нәфигулла Әшировның шәех дәрәҗәсе бар. 1546 елдан Казан руханиларының җитәкчесе, Ясәви тәрикатендәге Кол Шәриф шулай ук шәех һәм сәет исемнәрен йөрткән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Шәех. // Ислам. Белешмә―сүзлек (*төзүчесе* Заһид Шәфигый) ― К.: ТКН, 1990, 164нче бит. ISBN 5-298-00949-2.

## Сылтамалар
*    Шейх. Брокгауз һәм Ефронның энциклопедик сүзлеге (ЭСБЕ)

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре
* Шәех Зәет мәчете
* Шәехләр, Омск өлкәсендә шәехлар нигезләгән татар авылы.
* Шәйхелислам

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре
Төркем:Титуллар
Кабарда-Балкар Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте

**Кабарда-Балкар Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте**, КБР МДН (; , ) – Кабарда-Балкар Республикасы мөселманнарының бәйсез төбәк оешмасы. Диния нәзарәте Нальчик җәмигъ мәчете комлексында урнашкан. Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге составына керә (1999).

## Тарих
* 1989 елның 29 ноябре – республика мөселманнары Диния нәзарәте оешу турында игълан ителә.
* 1990 елның 30 августы – Нальчикта КБР мөселманнарының беренче корылтае була, анда устав кабул ителә һәм Диния нәзарәте рәисе сайлана.
* 1991 елның 9 октябре – Диния нәзарәте Уставы КБР Юстиция министрлыгында теркәлү үтә (N 91) 
* 1992 елның 2 феврале – КБР мөселманнарының II съезды.
* 1994 елның апреле – КБР Диния нәзарәте Россия мөселманнарының Диния нәзарәте Югары координацион үзәге составына керә.
* 1996 ел – Ислам институты ачыла, директор итеп Шәрәфетдин Чочаев, урынбасары итеп Әнәс Пшихачев билгеләнә.
* 1998 елның марты – КБР МДН III съезды.
* 1999 ел – КБР Диния нәзарәте Төньяк Кавказ мөселманнарының Координация үзәгенә керә.
* 2004 ел – КБР МДН IV съезды.
* 2006 елның октябре – КБР Диния нәзарәте Кавказ мөселманнарының Югары Советын (ВСМК) төзүдә катнаша.
* 2007 ел — Ислам институты Әбү Хәнифә исемендәге Төньяк Кавказ университеты итеп үзгәртелә.
* 2009 елның 25 марты – КБР МДН V съезды .
* 2011 елның 15 марты – КБР мөселманнарының VI корылтае .
* 2016 елның 14 марты – КБР МДН VII съезды .

## Эшчәнлек
### Устав
Оешма уставында күрсәтелгән: КБР МДН
* «...Исламны бергәләп тоту һәм тарату максатыннан, ирекле нигездә оештырылган үзәкләштерелгән дини оешма булып тора. Аның составына КБР торак пунктларында дини мөселман төркемнәре һәм җирле дини оешмалар керә»
* «...үз эшчәнлеген РФ Конституциясе, КБР Конституциясе, шулай ук «Вөҗдан иреге һәм дини берләшмәләр турында» Федераль закон, РФнең башка норматив актлары нигезендә гамәлгә ашыра».
* «...үз дини эшчәнлегендә КБР мөселманнары Диния нәзарәте Коръәнгә һәм Пәйгамбәр сөннәтенә, 4 изге Хәлифнең әйткән сүзләренә, дүрт мәзһәбнең юриспруденциясенә, шулай ук КБР мөселманнарының Диния нәзарәте карарлары һәм КБР мөселманнары съездлары карарларына таяна».
* «.. дәүләт хакимияте органнары, җирле үзидарә органнары, башка дәүләт учреждениеләре функцияләрен үти алмый, сәяси партияләр һәм иҗтимагый берләшмәләр эшчәнлегендә катнашмый.» 

## Уку йортлары
КБР Диния нәзарәте каршында югары уку йорты — Имам Әбү Хәнифә исемендәге Төньяк Кавказ ислам университеты эшли , шулай ук аның төрле филиаллары һәм җирле мәдрәсәләр бар.

## Басма орган
ККР Диния нәзарәте каршында ай саен   «Свет Ислама» (Ислам нуры) газетасы чыгарыла.

## Рәисләр
* 1990-1992 елларда – Шәрәфетдин Чочаев 
* 1992-2002 елларда – Шәфыйк Пшихачев 
* 2002-2010 елларда – Әнәс Пшихачев
* 2010 елның 20 декабреннән – Хәзрәтали Дзасежев 

## Сылтамалар
* Официальный сайт ДУМ КБР

## Моны да карагыз
* Россиядә ислам
* Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге

## Искәрмәләр


Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:1989 елда нигезләнгән дини оешмалар
Төркем:Россия ислам оешмалары
Төркем:Кавказда ислам
Алп Эр Тунга

**Алп Эр Тунга** яки **Алп Эр Тонга** (**Алп**  "кыю, каһарман, яулап алучы, сугышчы", **Эр** "кеше, ир кеше, солдат", **Тонга** "Себер юлбарысы") Мәхмүд Кашгарыйның Диване лөгатет-төрк әсәрендә, Йосыф Баласагуниның Котадгу белег әсәрендә һәм билгеле булмаган авторның Огузнамә (Дәдә Коркут китабы) Ватикан кулъязмасында искә алынган мифик каһарман.
Төрки әдәбиятында ул фарсы эпосы Шаһнамәсендә Афрасиаб белән шул ук персонаж дип таныла. Ул кайвакыт Сака (Скифия) ханы буларак искә алына.

Караханидлар Алпер Тонгадан килеп чыгышларын раслаганнар.

## Алп Эр Тунга Эпосы

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
*''A king's book of kings: the Shah-nameh of Shah Tahmasp'', an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF),Which includes the name of the Turks at the time of the formation of the Western and Eastern Khaganates and said of the inter-ethnicity of the Iranians and the Turanians that Tor or Touraj is the son of Fereydoun and Iraj's brother, and shows that the Turks are not Turanians.

Төркем:Шаһнамә
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Төрки мифология
Түбән Новгород өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте

**Түбән Новгород өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте** (), *шулай ук* **Түбән Новгород мөхтәсибәте** () ― Түбән Новгород өлкәсе мөселманнарының төбәк дини оешмасы. Диния нәзарәте резиденциясе  Түбән Новгород җәмигъ мәчете комлексында урнашкан. Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте юрисдикциясендә .

## Тарих
1950-елларда Горький өлкәсенең кайбер авылларында мәчетләр эшли башлый һәм Горькийда мөселман җәмгыяте теркәлү үтә. 1988 елда дин тотучыларга Түбән Новгород җәмигъ мәчете бинасы кайтарыла, аның базасында 1991 елда  СССР мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составына кергән Түбән Новгород мөхтәсибәте барлыкка килә. 1993 елда Түбән Новгород шәһәре һәм Түбән Новгород өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте оештырыла. Диния нәзарәте биш мөхтәсибәтне, 57 мәхәллә, крайның барлык мөселманнарын берләштергән, дини мәгариф учреждениеләре эшчәнлеген үзәкләштереп контрольдә тотучы мөһим структура булып тора. Яңа оешманың беренче көннәреннән 2008 елга кадәр аны Түбән Новгород җәмигъ мәчете имам-хатыйбы  (1954―2020) җитәкли  Гомәр хәзрәт Идрисов җитәкчелегендә 1994 елда «Маһинур» мәдрәсәсе төзелеше тәмамлана һәм беренче студентлар кабул ителә.

Гомәр Идрисовның ирекле рәвештә отставкага китүе сәбәпле, 2008 елның ноябрь аенда узган чираттагы Диния нәзарәте пленумында Түбән Новгород өлкәсе Диния нәзарәте рәисе итеп, әлеге вазифага бердәнбер кандидат, Дзержинск шәһәре җәмигъ мәчете имам-хатыйбы Гаяз хәзрәт Закиров сайланган. Гаяз хәзрәт «Хендай» автомобиле ачкычын алган (Әбу-Хәнифә исемендәге Фондтан бүләк). 2013 һәм 2018 елларда яңадан рәис итеп сайланган .

## Структура
Түбән Новгород өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте составына 63 мәчет, 57 җирле мөселман дини оешмасы керә .

## Максат
Диния нәзарәте түбәнновгородлыларны рухи агарту белән шөгыльләнә, Совет хакимияте дистә еллар эчендә җимергән мәчетләрне һәм мөселман белем бирү учреждениеләре системасын торгыза, Ислам турында белемнәрне тарата һәм әхлакый кыйммәтләрне ныгыта .

## Басма органнар
2004 елдан   «Медина аль-Ислам»  газетасы басыла, ул биш ел дәвамында нәшер ителгән «Нур аль-Ильм» бюллетене, рус һәм татар телләрендә чыккан башка газеталарның дәвамы булып тора. Ислам доктринасының фәнни-дини журналы «Минарет» һәм «Ислам на Нижегородчине» журналлары чыгарылган .

## Сылтамалар
* Официальный сайт 
## Искәрмәләр

Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:Түбән Новгород өлкәсендә ислам
Төркем:1991 елда нигезләнгән дини оешмалар
Пенелопа сыны

**Пенелопа сыны** - ул Персеполиста табылган мәрмәр сын һәм ул Пенелопа (Һомерның "Одиссея" эпосының каһарманы сәяхәтче патша Одиссейның хатыны) сыны дип ышаныла. Гадәттә сез сынны Иранның Дәүләт Музеенда карый аласыз.  Шулай да, 2015 елның маеннан ул Италиядә, Миланның Прада Фондында якынча 4 айга күргәзмәдә булган. Кырыс стильдә тормыштагы үлчәмле юнан ханымы Чикагоның Шәрыкъ Институты тарафыннан 1945 елда казып чыгарылган булган. Ул Персеполис Хәзинәсенең хәрабәләрендә өч фрагментта таралып яткан булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Иран һәйкәлләре
Карл Сингпоревала

**Карл Кеки Сингпоревала** - ул 1983 елда Көнбатыш Сассекста, Кролида туган Британия рәссамы һәм архитекторы. Де Монтфорт Университетында, Лестер Архитектура Мәктәбендә архитектура, Брайтон Университетында укудан соң дәвам итеп архитектура һәм шуннан соң Лондон Университет Колледжында Бартлетта укудам соң дәвам итеп тагын укыган. Ул Борнмут Сәнгатьләр Университетында Интерьер Архитектурасы бакалаврлары (почётлы) өчен ел саен килә торган тәнкыйтьче булып тора.

2014 елда ул Лондон Шордичта, Кок'н'Бул Галереясында ат казана башлаган сәнгать әһелләре өчен максатлы HIX сәнгать бүләге бәйгесендә 'Халык Сайлавы'нда җиңүче булырга тавыш бирелгән булган. 2007 елда ул Берләшкән Корольлекнең яшь иҗади каһарманнарның берсе буларак Канал 4'нең  4сәләте бүләге бирелгән булган. Ул Лондонда нигезләнгән иганә 25 маддә (рәсми рәвештә ярдәм өчен архитекторлар) өчен төрле аукционга чыгарыла торган булганнарны кертеп берничә рәсем һәм маектын иганә итеп биргән.

2017 елда, аның эше Лондонда, Саатчи Галереясында күргәзмәдә күрсәтелгән булган. Математик геометрияләре, дини сюжетлары һәм Лондон биналары белән мәхәббәт мөнәсбәтләре өчен танылып аның эшләре гадәттә Лондонда Патша Сәнгать Академиясе аша күргәзмәдә күрсәтелә.

2020 елда аның кирәксезен эретеп бетерү ысулы белән ясалган җиз сыны "Doppel Communion" инаугураль Англия Академиясенең Патша Көнбатышы - Сәнгать Бүләге кабул итүчесе булган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Singporewala.co.uk
* The Glass Magazine
* London-Art.net
* 10x10 London, Article 25 

Төркем:Шәхесләр:Зәрдөштлек
Төркем:Бөекбритания сәнгатькәрләре
Төркем:Бөекбритания дизайнерлары
Фәкыйһ

**Фәкыйһ** ( ― *«укымышлы»*) ― мөселман хокуклары һәм фикһ белгече. Урта гасырларда фәкыйһлар мөселман дәүләтләрендә бик йогынтылы кешеләр булган, чөнки дәүләтнең сәяси һәм иҗтимагый тормышына зур тәэсир ясый алган, төрле дәүләт вазыйфаларына кандидатлар, нигездә, фәкыйһлар арасыннан билгеләнгән . Алар дини кануннарны яхшы белгән. Исламда руханилар катлавы фәкыйһлардан башланган.

## Тарих
Ислам дине тарала башлаган чорда фәкыйһлар дип Пәйгамбәрнең иң белемле сәхабәләре (якынча 130 кеше) аталган. Исламда хокукый мәктәпләргә (мәзһәбләргә) нигез салган сәхабәләрнең укучылары арасында да фәкыйһлар була.

Хәлифәлекнең төрле төбәкләрендә барлыкка килгән хокукый мәктәпләрдә танылган фәкыйһлар ― мәдинәле Мәлик ибн Әнәс, басралы Хәсән әл-Басри, куфалы Әбү Хәнифә, сүрияле әл-Әвзагый, мисырлы әш-Шәфигый, багдадлы Әхмәд ибн Ханбал һәм башкалар укыткан . 

Гарәп хәлифәлегендә VII ― IX гасырларда фәкыйһлар бер үк вакытта дин белгече дә, юрист та булып торган. Фәкыйһ төшенчәсе VII гасырның II яртысында барлыкка килгән. Фәкыйһлар катлавы барлыкка килү, барыннан да элек, Коръән, Сөннә (хәдисләр), Иҗмаг ( ― руханиларның бер карарга килүе, консенсус), Кыяс ( – *«чагыштыру»*, Коръәндә, хәдисләрдә, фикһта каралмаган мәсьәләләр буенча аларда булган өйрәтүләргә охшатып фикер йөртү) нигезендә Ислам яшәү рәвеше нормаларын эшләргә омтылган Хиҗаз һәм Гыйрак дини-хокукый мәктәпләре эшчәнлеге белән бәйле. Беренче фәкыйһлар, нигездә, шәһәр сәүдәгәр-һөнәрчеләр катлавы арасыннан чыккан һәм акчаны дини тәгълимат белән бәйле булмаган чыганаклардан алган. Алар өчен дини хокулар белән шөгыльләнү бары тик дини бурычны үтәүнең бер өлеше генә һәм изге ниятле бер эшне башкару гына була.

IX гасыр ахырында һәм X гасырда, җәмгыятьнең үсеше белән бәйле рәвештә, кәлям (теология, схоластик фәлсәфә) да үсеш кичерә, нәтиҗәдә, фәкыйһлар дини хокук белән генә шөгыльләнә башлый, дин турында өйрәтү мөтәкәллимнәргә (*оста сөйләүчеләргә*) вазыйфа итеп йөкләнә.

Тиешле белем күләменең тиз артуына бәйле рәвештә, фикһ белән профессиональ шөгыльләнүчеләр саны арта (дин укытучылар, эш артыннан йөрүчеләр, кәгазь тутыручылар, сәркатипләр һ.б.). Фикһны һөнәри дәрәҗәдә белү шулай ук казыйлар һәм чиновниклар өчен дә кирәк була .

## Хәзерге заман
Хәзерге вакытта да фәкыйһлар йогынтыларын саклауны дәвам итә. Исламның позицияләре көчле булган илләрдә фәкыйһларның йогынтысы да көчле булып кала. Хәзерге заман фәкыйһларының бернинди социаль өстенлекләре дә юк; илаһият белән шөгыльләнү белән бер үк вакытта, аларга барлык эшчәнлек төрләре рөхсәт ителә .

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* Фәкыйһ. // Ислам. Белешмә―сүзлек (*төзүчесе* Заһид Шәфигый) ― К.: ТКН, 1990, 145нче бит. ISBN 5-298-00949-2. 
* 

## Сылтамалар
* *Али-заде А. А.* Факих. Исламский энциклопедический словарь. ― М. Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8.
* ''Who is a Faqih'' - balagh.com

Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре
Төркем:Ислам терминнары
Кадрәк

**Кадрәк** ― күп мәгънәле сүз, топоним.
;Башкортстан
* Кадрәк (Кызыл Кама районы)
;Татарстан
* Кадрәк (Әгерҗе районы)
* Кадрәк (Минзәлә районы)
## Моны да карагыз
* Зур Кадрәк
* Кече Кадрәк
* Татар Кадрәге
* Кадрәк авыл җирлеге (Әгерҗе районы)
* Кадрәк авыл җирлеге (Минзәлә районы)

Төркем:Топонимнар
Ацангуара

**Ацангуарлар** (абхаз телендә: «кәрлә читәннәре») — еш ассиметрик катлаулы формалы, кайвакыт бүленгән итеп ясалган, еш читән белән янәшә гаять зур таш кыя белән зур булмаган эшкәртелмәгән ташлардан читән сыман борынгы корылмалар.

## Гомуми мәгълүмат
Ацангуарлар Көнбатыш Кавказның Альп зонасында төньякта Туапсе елгасының бассейныннан (аерым корылмалар) Абхазиягә кадәр (кертеп) таралган, шул ук вакытта күбесенчә тауларның диңгез ягында.

Ацангуарларга фәнни җәмәгатьнең игътибарын җәлеп иткән беренче кеше булып 1893 елда рус галиме Альбов, Николай Михайл улы булган..

«Ацангуара»ның баштагы максаты әлегә билгеләнмәгән, өйрәнүләр дәвам итәчәк.

Ацангуарлар соңыннан еш мөгезле терлек өчен киртәле абзар буларак, сыену урыны өчен нигезләр буларак куланылган булган, төзекләндерелгән һәм яңа янкорылмалары төзелеп куелган булган. Шуңа күрә борынгы корылма буларак ацангуараны тәңгәл китерү шактый катлаулы. Кайвакыт ацангуараларны мегалитик корылмаларга карый дип әйтәләр.

Абхаз риваяте буенча, бу корылмаларның хуҗалары бу җирләрдә элек торган ацаннар кабиләсеннән булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Ацангуары

Төркем:Абхаз мифологиясе
Төркем:Кавказ мегалитлары
Төркем:Краснодар краеның археологик объектлары
Еллиҗе

* Еллиҗе (Эрегъли) 
* Еллиҗе (Назилли)
* Еллиҗе (Эрегли)
* Еллиҗе (Курталан)
* Еллиҗе (Кангал)
Ацаннар

**Ацаннар** — риваять буенча борынгы заманнарда таулы Абхазиядә яшәүче мифик кәрлә мәхлукатлар. Алар киң күкрәкле һәм көчле иңбашлы булган һәм зур физик көчкә ия булган. Ацангуарларда тоткан вак мөгезле терлек тоткан, куяннарга атланып йөргән һәм боланнарны сауган булган.

## Риваятьләр
Риваять буенча Ацаннар җил дә, суык та, кар да булмаган һәм хәтта көн һәм төн арасында аерма булмаган игелекле вакытта торган. Кояш мәңге болытсыз күктә балкыган һәм ацаннарга хәзерге вакытта бары тик җәйге өч ай дәвамында тору өчен яраклы бу биеклекләрдә салкын булмаган. Ацаннар монда кайгы-хәсрәт белмичә таулы болыннарның сусыл чирәмендә, җир асты чыганакларыннан ага торган салкынча чишмәләр янында көтелгән көтүләре белән яши торган булган. Ацаннар бары тик сөт ашамлыклары һәм кәҗә итен ашаган; итне чи килеш ашаган, чөнки утны куллануны белмәгәннәр.
Абхазлар риваятьләре буенча ацаннар бик гөнаһлы булган һәм Ходай булуны танырга теләмәгән.
Ышанмауларына җәза итеп Ходай аларга җәза бирергә теләгән.
Бер вакыт ацаннарның кайсысыдыр якында кыяда торган ата кәҗәнең сакалы селкенеп алуын сизгән, шуннан соң ацаннар үзләре өчен яңа салкын хисен сизгән. Бу Ходай җиргә гөнаһлы ацаннарга җәза бирер өчен беренче мәртәбә җибәргән җил булган. Җил ацаннардан кояшны каплаган караңгы болытларны куып китергән, һәм тиздән күктән бөтен җирне каплаган ак мамык лачаулары төшә башлаган. Шуннан соң Ходай күктән мамыкны ялкынлаган һәм ацаннарны яндырган утны җибәргән ...».

## Нарт эпосы
Абхаз нарт эпосында каһарманнарның берсе нарт Кун ацаннарның кызы Зылхага өйләнгән, ул аңа Цвицв дигән улны тудырган - бу бөтен эпосның баш каһарманнарның берсе.

## Искә алулар
Даур Зантариянең "Чу Якуб Язмышы" әсәрендә баш каһарманның Убыхиянең карурманында йокысы тасвирлана, анда аны сөзәк урыннан ацаннар ташларга маташа.
  
Сухумда, Лакоба урамында Ацаннарга беренче һәйкәл корылган - "Апаракацага" яки "Акча ясагыч"..  

Абхазия тауларында эшкәртелмәгән ташлардан читән сыман мегалитик корылмаларны абхазлар Ацаннарның читәннәре - Ацангуарлар дип атыйлар.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Криптоэтнология
* Ацангуара

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ацангуары и Ацаны

Төркем:Мифология
Төркем:Абхаз мифологиясе
Төркем:Мифик кәрләләр
Шашвы

**Шашвы** (абхаз телендә: Шьашәы) - абхазлар мифологиясендә тимер, тимерче остаханәсе һәм тимерче эше яклаучысы. Абхаз Илаһлары пантеонында Шашвы әһәмияте буенча бары тик иң олы Илаһ Анцвага бирешә.
Шашвы исеме тимерче Ходай Тлепш исеме кебек шул ук чыганактан алынган. Бу исемнәрнең беренче булып Г.Ф.Турчанинов тарафыннан тәкъдим иткән этимологик тәңгәллегенә (абх. SaswЭ, каб.-черк. Лъэпщ, адыг. Лъэпшъ) соңгы вакыт эшләрендә нигез салынган. Нарт тимерчесе Айнар Шашвы нигезендә барлыкка килгән образ булып тора. Шашвы исеме белән абхазларда булган Ажирныхва культы һәм бәйрәме бәйле.

## Искәрмәләр
Төркем:Абхазиядә мәҗүсилек
Төркем:Абхаз мифологиясе



## Әдәбият

* 
*
Мөҗтәһид

*[[Җиһад]]та катнашучы [[Мөҗәһид]] белән бутамаска.*

**Мөҗтәһид** ( ― *тырышучы, тырышлык күрсәтүче*) ― югары дәрәҗәле фәкыйһ (ислам дине илаһиятчысы). Мөҗтәһид ― ислам дине һәм мөселман хокукының мөһим мәсьәләләре буенча мөстәкыйль фикер йөртергә, нәтиҗә ясап фәтвалар (фикһ) бирергә хокулы катлау кешесе. Ул урта гасырларда барлыкка килгән һәм үз чорында мөһим роль уйнаган . Мөҗтәһид, башка дин әһелләренең (фәкыйһларның) фикерләренә игътибар итмичә, бары тик Коръән аятьләренә һәм дөрестән дә Мөхәммәд пәйгамбәрнеке булуы расланган хәдисләргә генә таянырга тиеш.

Сөннилар фикеренчә, дүрт сөнни мәзһәбенә нигез салучылар (Әбү Хәнифә, Мәлик ибн Әнәс, Мөхәммәд әш-Шәфигый һәм Әхмәд ибн Ханбәл) соңгы мөҗтәһидләр булган. «Иҗтиһад капкасы ябылу белән», бер гомер эчендә мөҗтәһид дәрәҗәсенә ирешү мөмкин булмый башлаган .

Шигыйларда Коръәнне (тәфсир), шәригатьне, хәдисләрне һәм ислам хокукын (фикһ) белүдә һәм фәлсәфи аңлатып бирүдә камиллеккә ирешкән фәкыйһлар гына мөҗтәһид була ала. Бик аз санда фәкыйһлар мөҗтәһид дип табылган.

## Мәҗбүри сыйфатлар
Мөҗтәһидтә булырга тиешле сыйфатларга түбәндәгеләр керә :
* гарәп телен һәм гарәп грамматикасын, синтаксисын, морфологиясен яхшы  белү һ. б. 
* Коръәнне һәм хокукый карарларга катнашы булган хәдисләрне яттан белү;
* нинди дә булса мәсьәләләр буенча руханиларның бердәм карарга килүеннән хәбәрдарлык (иҗмаг);
* фикһта, Коръәндә һәм Сөннәдә каралмаган мәсәләләр буенча аларда булган өйрәтүләргә охшатып фикер йөртү (кыяс);
* иманлы һәм ихлас ниятле булу.

## Сөнни мөҗтәһидләрнең төркемнәре
Мөҗәһидләр түбәндәге төркемнәргә бүленә:
# Мөҗтәһид мотлак. Теләсә нинди бәйсез карар чыгаруга хокуклы иң югары мөҗтәһидләр төркеме. Аларга дүрт сөнни мәзһәбкә нигез салучылар (Әбү Хәнифә, Мәлик ибн Әнәс, Мөхәммәд әш-Шәфигый һәм Әхмәд ибн Ханбәл) керә .
# Үз мәзһәбе ысуллары чикләрендә фикһ яки дин тәгълиматының нинди дә булса юнәлешен үстерүче мөҗтәһидләр. Бәйсез карар чыгару хокукына ия булмаган мөҗтәһидләр төркеменә: Әбү Йосыф, Мөхәммәд әш-Шәйбани, Зөфәр ибн әл-Хүзәйл (хәнәфиләр); Ибн Касыйм, Әшһаб (мәликиләр); әл-Бувәйти, Исмәгыйль әл-Мүзани (шәфигыйлар); Әбү Бәкер әл-Асрам, Әбү Бәкер әл-Мәрвузи (хәнбәлиләр) керә.
# Мәзһәбкә нигез салучылар нинди дә булса сәбәпләр аркасында кагылмаган хокукый мәсьәләләр буенча тикшеренүләр алып барган мөҗтәһидләр. Аларга хәнәфиләр әл-Хәссаф, Әбү Җәгъфәр әт-Тәхави, әш-Шәрахси; мәликиләр Әсирәтдин әл-Әхбари, Ибн Әбү Зәйд әл-Кайравани, шәфигыйлар Әбелхәсән әл-Маварди, ибн Хүзәймә, хәнбәлиләр Казый Әбү Яла, Казый ибн Гали ибн Муса керә .
# Мәзһәбкә нигез салучыларның һәм аларның укучыларының төрле фикерләреннән өстенлекле карар сайлап алу хокукына ия булган мөҗтәһидләр. Аларга хәнәфи әл-Кудури, мәлики Аллама Хәлил, шәфигый Ән-Нәвәви, хәнбәли әл-Казый Галәветдин әл-Мирдәви керә .

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* Мөҗтәһид. // Ислам. Белешмә―сүзлек (*төзүчесе* Заһид Шәфигый) ― К.: ТКН, 1990, 120-121нче бит. ISBN 5-298-00949-2.
* 
* 
* 

## Сылтамалар
*  

Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре
Төркем:Ислам терминнары
Йашха

**Йашха** (шулай ук популяр әдәбиятта Яшха), юкатек теленнән килгән: Yaxhá (варианты: Yaxha, Yax-һе, Yax-há), хәрефләре. Yax («диңгез дулкыны төсендәге») + һа («су») — хәзерге Гватемалада  майя цивилизациясенең  кала үзәге. Безнең эраның 600 елынан бирле безнең эраның 900 елына кадәр, 16 гасыр дәвамында яшәү урыны булган.

Йашха ике лагуна, Сканаб  (*Sacnab*) һәм Йашха (*Yaxhá*) арасында урнашкан. Лагуналарның соңгысында каршы якта  Гватемаланың Петен департаментында классик дәвердән соң  зур кала Топоште урнашкан.

Йашха-Накум-Наранхо милли паркы майя мәдәниятенең сакланучы зонасына карый,   37160 гектарны били һәм майя биосферасы тыюлыгы (Reserva de la Biósfera Maya) составына керә. Аның табигый чикләре: көнбатышта — Тикаль милли паркы, төньякта — Тикаль- Эль-Мирадор - Рио-де-Асуль хәрабәләре биологик коридоры, ә көнчыгышта һәм көньякта — күп максатлы кулланылышлы зона  (Zona de Usos Múltiples).

Билгеле өлгеләр  булып король сарае буларак билгеле биналар комплексы, анда кала  хакиме гаиләсе белән яшәгән, Төньяк акрополь, Астрономия комплексы, туп уеннары  өчен ике стадион, Көнчыгыш акрополь, Күләгәләр мәйданы һәм Игезәк-пирамидалар  комплексы  тора. Бөтен бу биналар юл һәм түшәлгән тротуарлар системасы белән бәйле.

Йашхада   500-дән артык корылмалар табылган, шул исәптән 40 стела, 13 алтарь, 9 пирамида, туп уены өчен ике стадион һәм  сакбе (изге юллар) челтәре  бар, алар Үзәк, Көнчыгыш һәм Төньяк акропольләрне тоташтыра. C  мәйданында игезәк пирамидаларның уникаль комплексы тора. 80 метр киңлектәге Күл урамы борынгы калага төп кереү урыны булган, ул каланы Йашха күле белән тоташтыра.

Перифериядә  һөнәрчеләр, крестьяннар һәм хезмәткәрләр яшәгән.

Паркта табигый  (күлләр, чишмәләр) һәм ясалма су чыганаклары бар, аларның бер өлеше  майя вакытында төзелгән. Урындагы флора һәм фауна — бик бай һәм күп төрле.

Зур һәм кечкенә астрономия комплексында кояш торышы күзәтеп  торырга,  шул исәптән көн белән төннең тигезлеген һәм кояш тотылуын күзәтеп торырга мөмкин булган.

Йашхада төрле керамик әйберләр, алар арасында церемониаль кулланышындагы да,  шулай ук көнкүреш кулланышындагысы да табылган. Аларда  тарихи һәм мифологик күренешләр белән төрле  сүрәтләр табылган.

## Әдәбият

* Historia General de Guatemala, 1999, Autores Varios, Amigos del País ISBN 84-88522-07-4.
* Publicación turística del Parque Nacional Yaxha-Nakum-Naranjo

## Сылтамалар

* Descripción y Galería Fotográfica
* Información de Parks Watch en Español 
* Documentación del proyecto más grande de la ciencia maya — en alemán

Төркем:Гватемалада археология объектлары
Төркем:Майя калалары
Төркем:Гватемала мәдәнияте
Төркем:Борынгы калалар
Төркем:Алфавит буенча торак пунктлары
Төркем:Гватемалада Бөтен дөнья мирасы
Төркем:Илләр буенча Бөтендөнья мирасы
Анцва

**Анцва́** (абхаз телендә: Анҵәа́, абазин телендә: *Нчва*) — абаза халкы (абхазлар һәм абазиннар) традицион динендә Ходай, бөтен булганның бердәм Барлыкка китерүчесе. Анцва үзенең чагылышларында чиксез күп булып тора, ул бөтен булуның беренчел чыганагы булып тора, аның ихтияры буенча апааимбарлар (Анцва пәйгамбәрләре) бар. Анцва дөнья һәм кеше өстеннән тора, Җирдә яхшылыкның һәм явызлыкның бердәнбер чыганагы булып тора. Эпитетами Анцәа эпитетлары булып «Безне барлыкка китергән» (Ҳазшаз), «Бездән көчле булган» (Ҳаиҳа зымчу) тора.

Исем абхаз теле сүзе: ан «әни» һәм *ҵәа* (күплек сан суффиксы) алынган, ягъни «әниләр». Башта ул, мөгаен, хатын-кыз родында кулланылган булган. Ләкин соңрак «ана Илаһлардан» ир родлы бердәм Ходай барлыкка килгән. Грамматика ягыннан аерма бары тик басымда: *а́нҵәа* → *анҵәа́*. Илаһларның роды үзгәрү борынгы диннәрдә еш күренеш һәм бу яктан Анцва чыгарылма булып тормый.

Илаһ бер, әмма өлешләрендә чиксез күп дип санала. Аңа иң олы мәхлукатка буларак башка Илаһлар буйсына. Табигатьнең теләсә-нинди күренеше, һәр род, гаилә яки аерым шәхес үз Илаһ өлешенә ия дип санала, һәр христианлык тарафдары үз саклаучы фәрештәгә ия булган кебек. Илаһ турында шундый «өлеш» төшенчәсе тагын бер мәртәбә *анҵәа* сүзенең күплек санын ассызыклый. Анцваның кызтуганы бар, аннан шәйтаннар ыруы барлыкка килгән. Шуңа күрә Анцва үз кан кардәшләре булган шәйтаннарны юк итәргә хокукы юк.

## Җиде изге урын
Абхазия территориясендә традицион абхаз дине тарафдарларыннан аеруча ихтирам ителгән Абхазиянең җиде изге урыны урнашкан. Изге урыннарның хезмәтчеләре булып билгеле род әгъзалары булып тора, каһин титулы анда әтидән улга күчә. Абхаз телендә изге урын «аныха» дип, ә каһиннәр «аныха-паҩ» дип атала. Төп изге урын булып Дыдрыпш-ныха тора, аның каһиннәре булып инде мең ел Чичба ыруы вәкилләре тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

Төркем:Абхазиядә мәҗүсилек
Төркем:Абхаз мифологиясе
Төркем:Абаза мифологиясе
Пьедрас-Неграс (археологик зона)

**Пьедрас-Неграс** **хәрабәләре** (Испан телендә: Piedras Negras) — майя мәдәниятенең классик чорында  иң зур  археология үрнәкләрнең берсе. Керамика табылдыкларга  караганда, кала безнең эрага кадәр 700  елдан алып безнең эраның  820 елларына кадәр яшәгән, ә нык үсеше чоро  безнең эраның  600 — 810 елларына туры килә

Хәзерге атамасы «Negras Piedras» (исп. «кара таш») биналарны корган вакытта кулланылган таш төсеннән  килә. Каланың үзенчәлекле исеме  майя телендә  *Йо’ки’б* («керү» я «капка»)  кебек яңгырый.  Усумасинта елгасы  буенда кыя тора, анда  *Йо’ки’б*   (каланың борынгы исеме) тамгасы уеп язылган .

Кала Гватемалада Петен департаментының көнбатышында,  «Сьерра-дель-Лакандон» милли паркы территориясендә урнашкан. Ул майя Усумасинта (Йокиб) патшалыгының  баш каласы була һәм шул ук исемле елганың   төньяк ярында урнаша. Бер ничә башка, хәзер  Ла-Хойянка, Ла-Онрадес, Пахараль, Сапоте-Бобаль һәм  Ла-Пасадита исемнәре белән  билгеле калалар  белән уратып алына.

Калада туп уеннары өчен ике стадион, гөмбәзләр белән берничә сарай, шулай ук пирамидаль гыйбадәтханәләр табыла, гыйбәдәтханәләрнең берсе мәгарәләр юлы белән тоташкан була. Калада бик яхшы стелалар һәм рельеф сүрәтләр белән панельләр табыла. 

Классик чорда кала Тикаль  белән дуслык мөнәсәбәтләрен тота һәм Йашчилан белән дошманлаша. 

Билгеле рус чыгышлы  Америка археологы  Проскурякова Татьяна озак вакыт  Пьедрас-Неграсны өйрәнә һәм сүрәтен төшерә. СССР-да билгеле булмаган  язуларының күчермәсен ала, алар майя язмаларын аңлатуны расларга мөмкинлек бирә, аны В. Кнорозов тәмамалап куя.

## Йокиб  хакимнәре

* Ицамканахк  (*Itzamk'anahk*) I («A хакиме») (460 тирәсе)
* «B хакиме» (478. тирәсе)
* Ах-Кауак-Ах-Кин (*Ah Cauac Ah K'in*)  *Ah K*') («Tooth Turtle») (508 – 510)
* «C хакиме» (514 – 518)
* Кинич-Йональ-Ахк (*K'inich Yo'nal Ahk*) I («1-енче хаким») (603 – 639)
* Ицамканахк (*(Itsamk'anahk)*  II («2-енче хаким ») (639 – 686/9)
* Кинич-Йональ-Ахк  (*K'inich Yo'nal Ahk*) II (« 3-енче хаким») (687 – 729)
* «4-енче хаким» (729 – 757)
* Йональ-Ахк  (*Yo'nal Ahk*) III («5-енче хаким») (758 – 767)
* Ха-Кин-Шок  (*Ha' K'in Xook*)  (767 – 781)
* «7-нче хаким» (шулай ук «6-ынчы хаким») (781 – 808?)

## Сылтамалар

* FAMSI, Fundación para el Avance de los Estudios Mesoamericanos Inc.
* Historia y Galería de Fotos 
* М.Стюфляев. История царств майя. 2010—2011, эл.издание // http://mesoamerica.narod.ru: Царство Йокиб (Пьедрас-Неграс)
Төркем:Майя калалары
Төркем:Гватемалада археология объектлары
Төркем:Гватемала мәдәнияте
Төркем:Борынгы калалар
Уашактун

**Уашактун** (Вашактун, *Uaxactún*) — майя мәдәнияте археологик үрнәге. Гватемаланың Петен департаментының Форес муниципалитетында Тикальдән төньякка таба 25 км ераклыкта урнашкан.  Уашактун исеме  майя телендә  «сигез таш» дигәнне аңлата, бу исемне үрнәккә  Сильванус Морли бер язма буенча бирә, ул  Тикаль хакименең Уашактун хакименнән  җиңелүеннән соң аңа  бирелгән бүләк.

Элек кала Сиаан К'аан тип аталган (*Siaan K’aan*), ягъни «күктән туган». Классик чордан,  б.э. кадәр  900 еллар тирәсендә һәм бөтен классик чор дәвамында  калада халык яшәгән. Каланың үсеше б.э.  500-900 елларына туры килә.

9-ынчы стелада иң борынгы язу  328 елга, ә иң соңгысы 12-енче стелада 899 елга карый. Алар калада майяларның дәвамлы йәшәвенә күрсәтә. Уашактун Петен биләмәсендә иң зур торак пункт була, һәм иң борынгы майя мәдәнияте калалары Накбе һәм Эль Мирадор табылганга кадәр, озак вакыт  иң борынгысы санала.

Классик дәвернең башка калалары кебек, Уашактунны безнең эраның X гасыр башында ташлап китәләр һәм ул 1930 елда ачылганга кадәр тропик урманнар арасында күренми  тора.  Аны егерменче гасыр башында Сильванус Морли таба, ә казу эшләрен 1924  елда  Джон Ллойд Стивенс һәм  Фредерик Катервуд башлый.

Археологлар «Е Төркеме» майя калаларының  астрономик комплексларын Уашактундагы биналарның беренче комплексы шундый Е Төркемендә булуы белән  атыйлар.

Уашактунның иң яхшы үрнәге - Битлекләр Храмы. Аның дүрт ягында да баскычлар бар, түбәсендә храм урнашкан. 
Калада стена бизәкләре табылган. Алар бигрәк тә торак B XIII Корылмасында күп, ул безнең көннәргә кадәр килеп җитмәгән, анда тарихи темаларга сүрәтләр булган. Башкарылуының полихромлылыгы буенча бу классик чорга кадәрге иң камил стена сүрәтләре булып тора.

1990 елдан индеецларның стена бизәкләрен саклау буенча Мексикада Мексиканың Милли автономия университетының Колумбка кадәр бизәк һәм язмаларны өйрәнүгә багышланган  эстетика гыйлми-тикшеренү институты үз яклавы астына ала.

1983 елдан монда «Тикаль» Милли проекты чикләрендә Гватемала археологлары тикшеренү эшләрен яңарта.

## Әдәбият
*Historia General de Guatemala*, 1999, Varios Autores, ISBN 84-88522-07-4.

## Сылтамалар

* Proyecto La pintura mural prehispánica en México, UNAM
* Descripción y Muchas Fotos de Uaxactún 
* Sitio en inglés de La Universidad de Minessota
* Project Uaxactun

Төркем:Майя калалары
Төркем:Гватемалада археология объектлары
Төркем:Гватемала мәдәнияте
Төркем:Алфавит буенча торак пунктлары
Төркем:Гватемалада Бөтен дөнья мирасы
Төркем:Илләр буенча Бөтендөнья мирасы
Хойя-де-Серен

**Хойя-де-Серен** (исп. Joya de Cerén, янындагы авыл исеменнән алынган) — Сальвадордагы археологик объект. Хойя-де-Серенны *Америка Помпее* дип атыйлар.

## Тарихы
Безнең эрага кадәр 600 ел элек Лом-Калдера вулканы атылу нәтиҗәсендә майя биләмәсе көл катламы астында кала. Объект 1976 елда Колорадо университеты (ингл. University of Colorado at BoulderUniversity of Colorado Boulder at) профессоры Пайтон Шитс (Payton Sheets) тарафыннан ачыла. Шул вакыттан алып якынча 70 корылма казып алына. Италияның күмелгән каласыннан аермалы, авыл халкы, күрәсең, котылып калган — казулар вакытында һәлак булганнарның сөлдәләре табылмаган. Әмма хуҗалык кирәк-яраклары, савыт-саба, хәтта ашалып бетмәгән азык калдыклары табыла. Объект дәүләтнең башкаласы — Сан-Сальвадордан 25 километр төньяк-көнбатыштарак урнашкан.
## Галерея

File:ES Joya Ceren 05 2012 Estructuras 11 y 6 y 1 Area 1 1491.jpg
File:ES Joya Ceren 05 2012 Estructura 3 Area 3 1470.jpg
File:ES Estructura 1 Area 1 Joya Ceren 05 2012 1513.jpg
File:ES Joya Ceren 05 2012 Estructura 9 Area 2 Tamazcal 1478.JPG
File:ES Joya Ceren structure 4 Area 3 05 2012 1462.JPG
File:ES JoyadeCeren 06 2011 Estructura 2 Area 2 2107.jpg
Файл:ES Joya Ceren Museum 05 2012 1529.JPG


## Сылтамалар
* Conyers, Lawrence B. (1996) «Archaeological evidence for dating the Loma Caldera eruption, Ceren, El Salvador», in *Geoarchaeology* Vol. 11, Iss. 5, pp. 377—391.
* Lentz, David L.; Beaudry-Corbett, Marilyn; de Aguilar, Maria Luisa Reyna; Kaplan, Lawrence (1996) «Foodstuffs, Forests, Fields, and Shelter: A Paleoethnobotanical Analysis of Vessel Contents from the Ceren Site, El Salvador» in *Latin American Antiquity* Vol. 7, No. 3 (Sep., 1996), pp. 247—262.
* University of Colorado at Boulder, (2007) «CU-Boulder Archaeology Team Discovers First Ancient Manioc Fields In Americas», press release August 20, 2007, accessed August 29, 2007.
* 
* Сальвадор. Фото.

## Искәрмәләр

Төркем:Бөтендөнья мирасы
Төркем:Майя калалары
Төркем:Сальвадор мәдәнияте
Төркем:Сальвадорда Бөтен дөнья мәдәнияте
Хаҗи

**Хаҗи** () ― Мәккәгә хаҗга бару йоласын уңышлы тәмамлаган мөселманга бирелүче мактаулы исем . Исламда матди хәле яхшы булган һәрбер мөселманның гомерендә бер тапкыр хаҗга баруы фарыз кылынган, ягъни бу вазифа ― мөселманнар өчен диннең 5 баганасыннан берсе. Хаҗи исемен алу дин тотучылар арасында аларның абруен күтәрә .

Мактаулы исем, гадәттә, кеше исеме алдына куела, мәсәлән, Хаҗи-Морат, Хаҗи-Рамазан), кайвакытта кеше исеме артыннан куела (Әхмәд-Хаҗи, Мөхәммәд-Хаҗи). Вакытлар узу белән диндәге мактаулы исем шәхси исемнәр (Хаҗи, Гаджи, Аджи) һәм фамилияләр (Аджиев, Гаджиев, Хаҗиев) разрядына күчкән. Хаҗ кылган хатын-кызларны *хаҗҗә* (‎), татарларда *хаҗия* дип йөртәләр .

Гарәп илләрендә *хаҗи* сүзе өлкән яшьтәге кешегә ихтирамлы мөрәҗәгать сүзе булып тора. Кайчандыр Госман дәүләте астында булган Балкан илләрендә «Хаҗи» сүзе белән Иерусалимга һәм Изге җиргә барган христианны атыйлар. 

## Кызыклы факт
Гыйрактагы сугыш вакытында Америка солдатлары, Вьетнамдагы сугыш вакытында вьетнамлыларны «Чарли» яки «Виктор Чарли» дип атаган кебек, гыйраклы баш күтәрүчеләрне һәм төп гарәп халкын билгеләү өчен «Хаҗи» сүзен кулланганнар .

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* Хаҗи. // Ислам. Белешмә―сүзлек (*төзүчесе* Заһид Шәфигый) ― К.: ТКН, 1990, 151нче бит. ISBN 5-298-00949-2. 
* 

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Хаҗ
Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре
Хаҗи (мәгънәләр)

**Хаҗи** ― күпмәгънәле сүз. Хаҗи ― мөселманнарда мактаулы исем (дәрәҗә).
;Кеше исеме
* Хаҗи Габидуллин
* Хаҗи Әлиев
;Фамилия
* Георге Хаҗи
;Топоним

* Хаҗи (Борай районы)
* Хаҗи (Мордовия)
----
* Хаҗи Али Өзтүрк (Ислаһие)

Төркем:Топонимнар
Аксу

**Аксу** ― күпмәгънәле сүз, топоним.
;
* Аксу (Казакъстан)
* Аксу (Степногорск шәһәр хакимлеге)
* Аксу (Берҗан сал районы)
* Аксу (Актүбә өлкәсе)
* Аксу (Алматы өлкәсе)
* Аксу (Катонкарагай районы)
* Аксу (Күкпекте районы)
* Аксу (Җамбыл өлкәсе)
* Аксу (Бүрле районы)
* Аксу (Бәйтерек районы)
* Аксу (Нораталды авыл округы)
* Аксу (Аксу-Аюлы авыл округы)
* Аксу (Кызылорда өлкәсе)
* Аксу (Түркестан өлкәсе)
* Аксу (Шал акын районы)
;
* Аксу бүлгесе
;
* Аксу (Буа районы)
;
* Аксу (Анталья)
* Аксу (Ыспарта)
## Моны да карагыз
* Үлкен Аксу
* Кеше Аксу
* Аксу-Аюлы

Төркем:Топонимнар
Антабога

**Антабога** Явалылар халкы традицион мифологиясенең Исламга кадәр (Демак патшалыгы эрасына кадәр) дөнья еланы. Ул Шива-Һинд дине белән Кеджавеннан (Яванизм) кушылмасыннан килеп чыккан. Маҗапаһит патшалыгы төшүе һәм Явада Ислам менүеннән соң, Һинд дине үзәге Балига күчкән.
Бу көннәрдә борынгы мифлар һәм риваятьләрнең күбесе тыштан синкретик фәлсәфәләрне асаба мәдәниятләр һәм традицияләрдәндәгеләр белән кушу өчен этәргеч булган ваянг тамашасында тәбрик ителә.
Вакыт башында, бары тик Антабога булган. Антабога медитациядә булган һәм шуннан барлык башка мәхлукатлар килеп чыккан дөнья ташбакасы Бедавангны барлыкка китергән. Сундан мифы буенча Антабога Ява һәм Балида дөге Алиһәсе Дэви Шри тууы өчен шулай ук җаваплы булган. "Вавачан Суланджана" буенча, Дэви Шри Антабога йомыркага әверелгән койган күз яшьләреннән барлыкка килгән.

## Этимология
Антабога исеме Санскрит төшенчәсе *[[ананта (төрле мәгънәләр)|ананта]]* (чиксез) һәм *бога* (ашамлык, милек яки байлык). Нәтиҗәдә, Антабога "чиксез ашамлык" яки "чиксез байлык" буларак тәрҗемә ителә ала.

## Билгеләмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Молдо

**Молдо** (кыргыз. ― *Молдо* ― мулла сүзеннән) ― мулла, белемле кеше.

«Молдо» термины ― Октябрь инкыйлабына кадәр Кыргызстанда мөселман мәктәбендә (мәдрәсәдә) укыган һәм гарәп грамотасына ия булган, ягъни мөселман белеме алган ир-атларның исемнәренә состав өлеше (күбесенчә, шәхси исем алдыннан куела, шулай ук артыннан да куелырга мөмкин) буларак кушыла торган сүз .

"Молдо" исемен йөртү хокукын алган танылган затлар арасында түбәндәге кешеләр бар: 
*  (чын исеме ― Байымбет Абдрахманов, 1860―1942) ― танылган кыргыз совет акыны һәм фольклор белгече . Ул  «Манас» эпосын һәм башка милли риваятьләрне башкару белән дан тоткан. Шулай ук ул шигырь формасындагы күп кенә әдәби әсәрләр авторы буларак билгеле .
*  (Шамыкан (Шамыркан) улы, 1866―1917) ― кыргыз шагыйре-импровизатор, язучы, композитор. Туган як табигате турында кыргыз телендә беренче басма китаплар ― «Чуй үзәне турында әкият», «Котырган елга», «Ала-Тоо» поэмалары авторы  . 
*  (Эрназар улы, 1823―1896) ― беренче кыргыз акыны-язучысы, аның әсәрләре безнең көннәргә кадәр кулъязмалар рәвешендә оригиналда килеп җиткән .

## Искәрмәләр


Төркем:Ислам терминнары 
Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре 
Төркем:Кыргызстан тарихы
Нушиҗан

**Нушиҗан** ул Малайер янында Иранның көнбатышында археологик урын. Бу урыннан казулар буенча бу урында безнең эрага кадәр 800 елларга кадәр кеше яшәмәгән. Бу Таппеның ачылган хасиятләре түбәндәгечә:

* Таппедан көнбатышта бина (беренче ут гыйбадәтханәсе)
* баганалы зал (Ападана)
* үзәк гыйбадәтханә (икенче гыйбадәтханә)
* бүлмәләр һәм саклау бүлмәләре
* туннель
* читән өеме

## Таппедан көнбатышта бина
Ачылган бинаның планы һәм археологик һәм архитектура өйрәнүләре буенча бина Ападанага кадәр төзелгән булган. Бинаның керүе үзәк гыйбадәтханәдә көнчыгыш ягында. Аның ике тоташтырылган пространствосы бар.

Бинаның эчке пространствосы турыпочмаклы һәм аның керүе янәшә бүлмәдә. Төп бүлмәнең көньякның күмер савыты калдыклары ут церемониясе үткәрелгәнен (серле итеп) исбатлый. Беренче ут гыйбадәтханәсе Нушиҗан Таппеда капланган урында булган һәм һичшиксез Мидия эрасында үсеш кичерүче дини церемония белән бәйләнешле икәнен фараз итәргә була. Көньяк һәм көнбатыш стенада йомырка сыман арка белән ике ниша хәрабәләре бар.

## Баганалы зал
Зал адобе платформада төзелгән булган. Аның нигезе балчык эремәдән. Зал 20 м озынлыкта һәм 15 м киңлектә. Аның көнчыгыш ягы тулысынча туры почмаклы түгел. Ападананың үзәк пространствосының өч багана рәтләре бар. Һәр рәтнең дүрт баганасы бар. Пространствоның бөтенесе унике баганасы бар, алар  түшәмнең авыр йөген тотып торган. Баганалар агачтан булган. Һәр багана 25 см диаметрлы булган. Көнчыгыш стенаның ике бизәкле нишасы булган, әмма көнбатыш урында бизәкләр юк. Түшәм астында, яктырту өчен берничә тәрәзә бар, алар пространство өчен җитәрлек яктылык тәэмин итә.

## Төп гыйбадәтханә
Төп гыйбадәтханә (яки үзәк гыйбадәтханә) адоубе ярым-түгәрәк сигезпочмак булып тора. Бу бина бик кыйммәтле Мидия биналарның берсе булып тора.

## Бүлмә һәм саклау бүлмәләре
Ноушиҗанда икенче әһәмиятле корылма ул бүлмәләр һәм саклау бүлмәләре. Кальгага читән стенасы, манаралар һәм дүрт саклау бүлмәләре керә. Ул бөтенесе 25 м озынлыкта һәм 22 м киңлектә. Тышкы стеналар киңлектә 6 манара һәм озынлыкта 7 манарага ия. Бердәнбер керү көнчыгыш стенаның уртасында.

## Туннель
Ападананың төньяк өлешендә ясалма селла-сыман чокыр бар, ул 3 м түбәнлегендә таш кыяга алып бара. Чокыр баскычларга ия. Аның биеклеге 170 см һәм киңлеге 180 см. Аның формасы буенча, туннель ахырга кадәр беркайчан да җитмәгән һәм ниндидер билгеле булмаган сәбәпләргә күрә тәмамланмаган булып калдырылган булганын аңлап була. Тоннель төбәктә яшәүнең соңгы фазасында төзелгән булган.

## Читән өеме
Бүлмәнең һәм саклау бүлмәләрнең көньяк һәм көнчыгыш өлешендә читән өеме бар, ул көнчыгыш өлештә биналарны хасиятле борылма белән уратып кертә.

## Шулай ук карарга мөмкин
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Иран атешгяхлары
Төркем:Иран архитектурасы
Лагос

**Лагос** (, йоруба Èkó) — Нигериянең көньяк-көнбатышындагы порт шәһәр, илнең иң зур шәһәре. 7 миллионнан артык кешегә ия (метрополиядә 12 800 000) булып Лагос Африкадагы иң зур икенче кала (Каирдан соң) дип исәпләнә.

## Тарихы
Йоруба, авори халыкларының торлагы булган вакытта Лагосны Эко  дип атаганнар, бу сүз «ферма» яки «лагерь» дигәнне аңлата.

1472 елда португаль диңгезчесе Руй де Секейра (Rui de Sequeira) килеп утыра һәм бу өлкәне Лагос дип атый, бу «күл» дигәнне аңлата. 

1704-1851 елларда Лагос коллар сату үзеге була.

1841 елда Оба Акитое тәхеткә килгәч, коллар белән сату итүне тыя. Коллар белән сату итүчеләр бунт күтәрәләр һәм корольне бәреп төшерәләр, тәхеткә энесе Оба Касоконы утырталар.

Куылган Оба Акитоега инглизләр кире властька әйләнеп кайтырга ярдәм итәләр. Ул 1851 елда тәхеткә утыра һәм коллар белән сату итүне тыя.

1861 елда Лагос Британия колониясе буларак аннексияләнә. 1914 елда протекторат башкаласы дип игълан ителә.

### Лагос корольләре
(карагыз: :en:Oba of Lagos)

** King Ado
** King Gabaro (1720—1730)
** Erelu Kuti(female)
** King Ologun Kutere
** King Adele (1806—1813), (1834—1836)
** King Eshinlokun (1836—1841)
** Oba Idewu Ojulari
** King Oluwole
** King Akintoye
** Oba Kosoko

## Географиясе һәм климаты
Кала Атлантик океанның Бенин култыгында утрауларда урнашкан.

Лагос климаты — субэкваториаль. Марттан июльгә кадәр яңгырлар еш күзәтелә, аннары — августта кыска вакытлы коры сезон, сентябрьдән октябрь аена кадәр кыска яңгырлар,  ноябрьнең икенче яртысыннан март аена кадәр коры сезон (явым-төшемнәр  сирәгрәк күзәтелә).
## Искәрмәләр


## Шулай ук карагыз

* Лагос (штат)
* Лагос (Греция)

## Сылтамалар

* Lagos State Government Official Site 
* Lagos Chamber of Commerce
* Lagos State House of Assembly 
* Lagos State Judiciary Board
* History 
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Казерун ут гыйбадәтханәсе

**Казерун ут гыйбадәтханәсе** Сасанидлар Империясенә караган тарихи ут гыйбадәтханәсе һәм Фарс провинциясендә Казерун даирәсендә урнашкан.

## Чыганаклар

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Бандиан комплексы

**Бандиан Ут Гыйбадәтханәсе** (Фарсы телендә: محوطه باستانی بندیان) ул Иранда, Разави Хорасан Провинциясендә, Даргаз даирәсендә урта гасыр чоры Абивард шәһәре янында  археологик урын. Сасанидлар чорына (б.э. 224 - 651) Исламга кадәр Иран чоры кыйммәтле сәнгать һәм архитектура калдыкларын ачу өчен алып барылган беренчел казулар булганда Бандианның археологик әһәмияте үскән.
Даргаз шәһәрчеге янында шул чорның иң кыйммәтен чамалап булмаган табылдыклары дип танылган баганалар белән стукко бизәлгән зал, Сассанид Пәһләви язмалар һәм ахыр чиктә кайбер кирпеч архитектура калдыклары булып тора. Шуңа өстәп казулар җимерелмәгән бизәлешенең һәм дизайн хасиятләренең күп микъдары белән  Зәрдөштлек санктуариен китергән. Стукко рельефларның өске өлешләре сакланмаган булып, әмма күп нәрсәсе урында калган булган (Дарегазның Бандианыннан мәгълүмат).
Урын казуларының алты фасылы дәвамында, бинаның үзәк өлеше табылган булган; үлчәмнәре 10.25x8.45 м булган аның үзәк залы, һәм шулай ук берничә бүлмә һәм коридор казып ачылган булган. Залның корылманың яссы түшәмен тотып торган дүрт известьташ баганасы булган. Баганаларның көчәйтүче структурасы шактый кызык. Бинаның башка аерылып тора торган хасияте булып аның якынча 2.80x1.70 м да миһрабы (аркалы ниша).
Зур зал хасияте булып сунар, сугыш, триумф, ритуал, вазифага керү һәм банкет сәхнәләрен сурәтләүче киң стукко рельефлар тора. Анда Эфталит–Фарсы сугышларында фарсыларның җиңүләре сурәтләре бар.

Комплекс Пероз I хөкеме (безнең эраның 459-484 елы) һәм аның улы Кавад I хөкеме (безнең эраның 488-497 елы) белән даталанган.

Казып чыгарылган даирә урын-музейга әверелдерелгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Зәрдөштлек
Хамматов

**Хамматов** ― фамилия.
* Шамил Хамматов (1946―2024), Татарстанның мәгълүмат һәм матбугат министры (1989―1992). Шәмси Хамматовның улы.
* Шәмси Хамматов (1919―1988), «Социалистик Татарстан» газетасының баш мөхәррире (1967―1983).
* Шәрифулла Хамматов (1893―1918), революционер, милләтләр эше буенча Златоуст өязе халык комиссары (1918).
* Яныбай Хамматов (1925―2000), язучы, РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре (1985), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1994).
----
* Гүзәл Хамматова (1953―2021), язучы, вуз укытучсы, тәрҗемәче. Яныбай Хамматовның кызы.
* Эльмира Хамматова (1946), TV дикторы, ТССР халык артисты (1991).
----
;**[[Хаматов]]**
* Айрат Хаматов (1965)
* Шамил Хаматов (1985)
* Чулпан Хаматова (1975)

Төркем:Фамилияләр