open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Импульс саклану кануны

**Импульс саклану кануны** яки **хәрәкәт микъдарының саклану кануны** - тышкы көчләр суммасы нульгә тигез булган очракта,  системаның барлык җисемнәре импульсларының вектор суммасы даими зурлык булып саклана.

Классик механикада импульс саклану кануны Ньютон кануннарыннан чыгарыла.

Барлык фундаменталь саклану кануннары кебек үк, импульс саклану кануны, Нөтер теоремасы буенча, фундаменталь симметрия — фәзаның беришлеге белән бәйләнгән.

Беренче тапкыр Рене Декарт тарафыннан тасвирланган.

## Классик механикада
Ньютон механикасында чыгарылу: Ньютонның икенче кануны буенча N кисәкчекләре өчен:
:  \frac{d\vec {p}}{dt} =\vec {F} ,
биредә: \vec {p} система импульсы:
: \vec{p}= \sum_{n=1}^{N}\vec{p}_n,
: \vec {F} — тулы көч

: \vec{F}= \sum_{k=1}^{N} \ \vec{F}^{ext}_{k}+\sum_{n=1}^{N} \sum_{m=1}^{N} \ \vec{F}_{n,m} , \qquad m\ne n, \qquad\qquad (1)

Ньютонның өченче канунын исәпкә алып: \vec{F}_{n,m} = -\vec{F}_{m,n}. чыгарабыз:

: \frac{d\vec {p}}{dt}= \sum_{k=1}^{N} \ \vec{F}^{ext}_{k} \qquad\qquad (2).

тышкы көчләр суммасы нульгә тигез булган очракта:
:  \sum_{k=1}^{N} \ \vec{F}^{ext}_{k} =0, 

табабыз: 
: \!\qquad \frac {d}{dt} \sum_{n=1}^{N}\vec{p}_n=0.

Шулай итеп:

: \sum_{n=1}^{N}\vec{p}_n=\overrightarrow {\mathrm{const}} \qquad\! (даими вектор).

## Квант механикасында

Квант механикасында да импульс саклана.

Корпускуляр үзлекләре белән кисәкчекләр өчен импульс p=mv.

Дулкын үзлекләре белән кисәкчекләр өчен импульс p=\frac{\hbar}{\lambda}, биредә \lambda - дулкын озынлыгы

Квант механикасында  импульс саклану кануны - координатлар буенча күчеш симметриясенең нәтиҗәсе булып тора.

## Чагыштырмалылык теориясендә

Махсус чагыштырмалылык теориясендә дә импульс саклана. Ләкин биредә импульс болай тизлеккә бәйле:

:p=\frac{mv}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}

Гомуми чагыштырмалылык теориясендә кәкрәйгән фәза-вакытта импульс локаль рәвештә саклана.

Бу канун энергия-импульс тензорыннан ковариант чыгарылмасы T^\mu_{\nu;\mu}=0, ярдәмендә чыгарыла.

## Әдәбият

*   Э. Шмутцер. Симметрии и законы сохранения в физике. — М.: Мир, 1974. — 160 с.
*    Р. Фейнман, Р. Лейтон, М. Сэндс Глава 4. Сохранение энергии // Фейнмановские лекции по физике. Современная наука о природе. Законы механики, том 1. — М.: Мир, 1965. — С. 71—84. — 271 с.
*    Alan P. Lightman Great ideas in physics: the conservation of energy, the second law of thermodynamics, the theory of relativity, and quantum mechanics. — 3rd Ed. — McGraw-Hill Professional, 2000. — 300 с. — ISBN 0071357386
Төркем:Классик механикаТөркем:Квант механикасыТөркем:Электродинамика
Төркем:Физика
2-нче гвардия танк бригадасы

**2-нче гвардия аерым танк бригадасы** — Бөек Ватан сугышы вакытындагы ЭККГ танк бригадасы.

## Тарих
1942 елның 5 гыйнварендә 9-нче танклы бригадасы (9 тбр)

## Тулы исеме
**2-нче аерым гвардия танклы [[Витебск]] [[Кызыл Байрак ордены|Кызыл байраклы]], [[Суворов ордены|Суворов]], [[Кутузов ордены|Кутузов]] орденлы бригадасы** 
(**2-я отдельная гвардейская танковая Витебская Краснознаменная орденов Суворова, Кутузова бригада**)

## Командирлары
* подполковник Кириченко Иван Фёдор улы (05.01.1942 — 28.07.1942)
* подполковник Лукашев Михаил Павел улы (28.07.1942 — 21.08.1942)
* подполковник Кириченко Иван Фёдор улы [22.08.1942 — 19.11.1942)
* полковник Обдаленков Николай Александр улы (20.11.1942 — 27.10.1943)
* полковник Новиков Евграф Андрей улы (27.10.1943 — 02.05.1944)
* полковник Духовный Ефим Евсей улы (02.05.1944 — 10.02.1945)
* гвардия полковнигы Белик Пётр Алексей улы (05.03.1945 — 10.06.1945)

## Әдәбият
* Руководящий политический состав управлений фронтов, флотов, армий, флотилий, корпусов, дивизий, соединений военно-морского флота, танковых бригад периода Великой Отечественной войны 1941—1945. , 1968.
* Фронтовая иллюстрация 2005. № 1. Е. Шиловский. Штурм Кенигсберга. январь — апрель 1945 года. : Издательство «Стратегия КМ», 2002.
* *Исаев А.* Наступление маршала Шапошникова. История ВОВ, которую мы не знали. — : Яуза, Эксмо, 2005.

## Бригадының батырлык күрсәткән хәрби хезмәткәрләре
* гвардия лейтенанты Ион Лазар улы Деген — 
*  гвардия өлкән лейтенанты Николай Сергей улы Клименко 
*  гвардия өлкән лейтенанты Судаков Михаил Павел улы — 

## Сылтамалар

* Действующая армия. Перечни войск. Перечень № 7. Управлений бригад всех родов войск.

Төркем:ССРБ танклар бригадалары Бөек Ватан сугышы вакытында
Төркем:Танк гаскәрләре
Мәҗит Гафури урамы (Уфа)

** Мәҗит Гафури урамы ** () — Уфаның Киров районында урнашкан урам. Урам 1925 елда татар һәм башкорт әдәбияты классигы Мәҗит Гафури хөрмәтенә аталган.

## Урнашу
Вәлиди урамы һәм Нижегородка арасында урнашкан. Урам Уфаның Киров районы һәм Уфаның Ленин районы территориясе буенча буйлап үтә. 
Элек урам Никольская исемен йөрткән. Урамда Телеүзәк урнашкан.

## Шәхесләр
* Флүр Исмәгыйлев, галим.
* Риф Әюпов, тарихчы.
* Кәбир Закирҗанов, педагог.
* Римма Закирова

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа урамнары
Сеянтус

**Сеянтус**, **Сиянтүз** (, Һөйәнтүз, Һөйәнтүҫ) - риваятьләрдә сөйләнә торган авыл исеме.  Авылның татарча яки башкортча атамасы сакланмаган. Әлеге авыл турында Петр Рычков истәлекләренә күрә билгеле. П.И. Рычковның китабы бу мәсьәләдә төп чыганак булып тора, китапның электрон вариантын "Ураловед" сайтыннан  сылтама буенча яздырып алып укырга мөмкин, анда саннар нәкъ менә Рычков китабына таянып,  Википедияның төрле телләрдәге вариантларында гына түгел, башка басмаларда да төгәл итеп бирелгән.

Билгеле булганча, 1735-36 елларда Танып ярының уң ягында җирле башкортлар, типтәрләр һәм чирмешләр рус хөкүмәтенә каршы баш күтәрәләр. Баш күтәрүчеләргә каршы Котлымөхәммәт Мәмәш улы Тәфкилев отряды җибәрелә. Рычков хәбәре буенча, 1736 елның 24 гыйнварында хакимияткә тугры башкорт-мишәрләр Балыкчы волостеның Сеянтус авылын бер төн эчендә көлгә әйләндерә (Башкортстанның Аскын районы биләмәсенә туры килә дип санала). 1000 кеше һәлак була. Югарыда күрсәтелгән вакыйганың чынбарлыгына һәм корбаннар саны чынлыгына бүген шик белдерелә.

Рычков Сеянтус турында: Башкирцы, жители означенной деревни Сеянтусы, уведав, что злое их намерение явно учинилось, тотчас на противность отважились. Учинили было на вышних квартирах на их людей убивственно нападать, и несколько человек ножами поранили, а другие за ружья ухватились и бежать в лес вознамерелись, чтоб ведомость подать бывшему на Аю воровскому их собранию; но потому тотчас во всей команде учинилась тревога и все они осаждены были командою, и по кратком от них стрелами сопротивлении захвачены и близ тысячи человек с жёнами и детьми их в оной деревне перестрелено и от драгун штыками, а от верных башкирцев и мещеряков копьями переколото; сверх того сто пять человек собраны были в один амбар и тут огнём сожжены

## Сылтамалар
* Сиянтүз трагедиясе видеоклип
* Сиянтүз турныда

## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстан тарихы
Ай тотылган төндә (фильм)

**«Ай тотылган төндә»** ()&nbsp;— Мостай Кәрим әсәре буенча 1978 елда төшерелгән нәфис фильм, тарихи драма.

## Актёрлары

## Сылтамалар
* Тәфтиләү видеоклип
* 
* «Кино-Театр. РУ» сайтында фильм турында мәгълүмат
Тәфтиләү

**Тәфтиләү** - татар һәм башкорт халык җыры.

«Тәфтиләү» җырының көе генә үзгәрешсез булып тора. Көе төрле текстлар белән башкарыла.

"Тәфтиләү" көе тарихының да берничә варианты бар. Алар икесе дә морза Тәфкилевләр нәселе белән бәйле.

Габдулла Тукай «Халык әдәбияты»нда «Тәфтиләү» көе тарихын XIX гасыр урталарында Уфада яшәгән мөфти Сәлимгәрәй морза Тәфкилев гаиләсендә булган күңелсез вакыйга белән бәйли.. Бүгенге башкорт әдәбиятчылары исә аның тарихын тагын йөз ел элегрәк яшәгән морза Котлымөхәммәт Тәфкилев  эшчәнлегенә бәйли.

## «Тәфтиләү бәете»
Төфтиләү байның гурничасы,
Йорт уртасында аның мунчасы.
Төфтиләү байның кызы чукынган,
Үксеп елый аның әнкәсе.
Төфтиләү байның икедер кибете,
Ак уканы саталар үлчәүгә.
Тәфтиләү байның кызы чукынган,
Поплар илтәләр аны чиркәүгә.

## Мифик [[Сеянтус]] белән бәйле
... Идел буйкайлары, ай, каялык —
Полковник Тәфтиләү яу урыны.
Башкорт илкәйләрен утка тоткач,
Алтынланы аның урыны.

Җил җилләми томанлы, ай, ачылмас,
Җыр җырламый күңел ачылмас.
Полковник Тәфтиләү түккән канның
Ачулары ук тиз басылмас.
Кайнап кына аккан аша Идел
Тәфтиләүләр таба кичү алмас.
Ир-егеткәйләрнең, ай, өметен
Тәфтиләүләр генә буа алмас.

Кара да гына урман кыя бите,
Шаулыйдыр да кичен, җил чакта.
Ташкайларга чокып яздым каргыш,
Җаннарым укыр бер чакта...

## Шулай ук карагыз
*Әюкә - калмыклардан чыккан башкортларга зыян китерүче турында башка җыр.

## Сылтамалар
*Тәфтиләү видеоклип

## Искәрмәләр


Төркем:Татар халык җырлары
Төркем:Башкорт халык җырлары
Габдулла Тукай урамы

*Габдулла Тукай урамы — Казанның Вахитов һәм Идел буе районнарында урнашкан магистраль урам.
*Габдулла Тукай яр буе урамы — Чаллыдагы урам.
*Габдулла Тукай урамы — Минзәләдәге урам.
*Габдулла Тукай проспекты — Әлмәттәге урам.
*Габдулла Тукай урамы — Уфаның Киров районында урнашкан урам.
*Габдулла Тукай урамы — Белореттагы урам.
*Габдулла Тукай урамы — Бөредәге урам.
*Габдулла Тукай урамы — Ишембайдагы урам.
*Габдулла Тукай урамы — Мәләвездәге урам.
*Габдулла Тукай урамы — Октябрьскидагы урам.
*Габдулла Тукай урамы — Стәрлетамактагы урам.
*Габдулла Тукай урамы (Арча)
*Габдулла Тукай урамы (Лаеш)
*Габдулла Тукай урамы (Чистай)
*Габдулла Тукай урамы (Әгерҗе)
*Габдулла Тукай урамы (Ижау)
*Габдулла Тукай урамы (Алабуга)
*Габдулла Тукай урамы (Менделеевск)
*Габдулла Тукай урамы (Бөгелмә)
*Габдулла Тукай урамы (Төмән)
*Габдулла Тукай урамы (Березов)
*Габдулла Тукай урамы (Мамадыш)
* Габдулла Тукай урамы (Магнитогорски)
*Габдулла Тукай урамы (Дүртөйле)
*Габдулла Тукай урамы (Әлмәт)
*Габдулла Тукай урамы (Сембер)
*Габдулла Тукай урамы (Троицк)
*Габдулла Тукай урамы (Волгоград)
*Габдулла Тукай урамы (Яманъелга)
*Габдулла Тукай урамы (Азнакай)
*Габдулла Тукай урамы (Норлат)
*Габдулла Тукай урамы (Түбән Кама)
*Габдулла Тукай урамы (Яшел Үзән)
*Габдулла Тукай урамы (Йошкар-Ола)
*Габдулла Тукай урамы (Әстерхан)
*Габдулла Тукай урамы (Болгар)
*Габдулла Тукай урамы (Буа)
*Габдулла Тукай урамы (Зәй)
*Габдулла Тукай урамы (Учалы)
*Габдулла Тукай урамы (Богырыслан)
*Габдулла Тукай урамы (Ленинтау)
*Габдулла Тукай урамы (Тәтеш)
*Габдулла Тукай урамы (Симәй)
*Габдулла Тукай урамы (Җаек)
*Габдулла Тукай урамы (Алматы)
*Габдулла Тукай урамы (Икебаштоз)
*Габдулла Тукай урамы (Күкчәтау)
*Габдулла Тукай урамы (Ташкәнт)
*Габдулла Тукай урамы (Бохара)
Мегафон

**"Мегафон"** акционер җәмгыяте – телекоммуникация компаниясе. GSM, UMTS,  LTE элемтә, шулай ук җирле телефон элемтәсе, полосалы, кабельле телевидение һәм башка шуңа охшаш хезмәтләр күрсәтә. "МегаФон" Россия Федерациясе субъектларында, Таҗикстанда, шулай ук өлешчә танылган Абхазия һәм Көньяк Осетияда эшли.

Эре акционерлары - "Саклык банкы" (52%-1 акция), TeliaSonera (25,17 %), Алишер Усмановнын USM Group (4,32 %+1 акция) MegaFon Investments (Cyprus) Limited (3,92 %). Ирекле мөрәҗәгатьтә 14,59 % акцияләре тора.

## Моны да карагыз
* МТС
* Билайн

## Сылтамалар


Төркем:Русия ширкәтләре
Самрау

**Самрау**, **Сәмруг кош** () — башкорт, татар мифологиясендә мифик кош, һава һәм кошлар тәңресе. Халык авыз иҗатына фарсы теле һәм мифологиясе аркылы кергән. Әкият батыры, кагыйдә буларак, сәмругның ояда яткан кошчыкларын диюдән коткарып алып кала, моның өчен сәмруг кош авыр хәлдә калган батырга ярдәмгә килә. Ул батырны канатына утыртып, я җир асты дөньясыннан алып чыга, я биек тау (*күбесенчә* Каф тау) башына (*артына*) илтеп куя. Батыр, изгелеге өчен, сәмруг кошка 12 мичкә ит, 12 мичкә су әзерләп куя, очканда сәмруг кош уңга борылып караса — ит, сулга әйләнеп караса — су каптырып бара. Чыгып җиткәндә генә, ит бетеп киткәч, батыр үзенең балтырыннан ит кисеп, кошка каптыра.

## [[Урал-батыр]] эпосында
Самрау — Урал-батыр эпосының (*кобайыр*) төп образларының берсе, Тәңре затыннан булган кошлар патшасы итеп бирелә. Кояш һәм Ай — аның хатыннары. Кояш белән Айдан Самрауның Һомай һәм Айсылу исемле кызлары бар. Алар я кеше, я кош кыяфәтенә керә ала, аталары кебек күрәзәчелек итә алганнар.

## Әкиятләрдә
Башкорт халык әкиятләрендә (*«Камыр батыр белән убырлы карчык», «Аюколак», «Акъял азамат» һ.б.*) Самрау (Сәмруг кош) җир астында яшәгән гигант кош буларак бирелә. Ул, балаларын еланнан коткарган өчен, бәлагә тарыган батырга рәхмәтен белдереп, аны җир астыннан югарыга алып чыга. Тылсым көченә ия буларак, батырның ите кисеп алынган аягын дәвалый, бик тиз кире элекке хәленә кайтара.
 
Самрау (*Сәмруг кош*) персонажы башка төрки халыклар фольклорында да бик популяр.

## Чыганаклар
# Салават Галин. Тел ачкычы халыкта. Уфа: Китап, 1999. ISBN 5-296-02592-6 
# Галин С. Ә.

## Моны да карагыз
*  Сәмруг кош
## Тышкы сылтамалар

Төркем:Башкорт мифологиясе
Төркем:Эпос
Төркем:Әкиятләр
Хәкимия

** Хәкимия ** яки **4нче җәмигъ мәчете** () — Уфаның тарихи мәчете, архитектура һәйкәле. 1907-1908 елларда төзелгән. Мостай Кәрим урамы (*элекке Социалистик урамы, Бекетов урамы*), 11 (9) адресы буенча урнашкан.

## Тарих
* 1904 елда Уфа губерна идарәсе исеменә Бекетов урамында җәмигъ мәчете төзергә рөхсәт бирү турында үтенеч җибәрелә. Ике елдан, 1906 елның 17 мартында, төзелеш башларга рөхсәт бирелә. 1906 елның 7 сентябрендә төзелешенең сызымнары раслана.
* Мәчет 1907-1908 еллар да төзелә башлый. Үзенең йорты янында мәчет төзүнең чыгымнарын Уфаның татар сәүдәгәре Абдуллатыйф Хәкимов күтәрә. Мәчет янәшәсендә Хәкимия мәдрәсәсе дә төзелә.
* Мәчетнең беренче имам-хатыйбы итеп Бөгелмә өязе Зәй-Каратай авылы җәмигъ мәчетенең имам-хатыйбы булган Мөхәммәтһади Фәхретдинов сайлана. Мөәзин — Төхвәтулла Корбанов. 1908 елның 19 октябренда мәчетнең метрикә кенәгәсендә имам-хатыйпның мәхәлләне кабул итеп алуы турында беренче язу теркәлгән.
* Сәүдәгәр Хәкимов әлеге мәчет һәм мәдрәсә биналарын Ырынбур диния идарәсенә һәдия (*бүләк*) итә. 1913 елда җәмигъ мәчете химаячеләре үтенече буенча, сәүдәгәр Хәкимовка нәселдән-нәселгә күчүче «Уфа шәһәренең шәрәфле ватандашы» исеме бирелә.

## Инкыйлабтан соң
* 1930 елның 9 февралендә Башкортстан АССР ҮБК мәчетне ябу карарын чыгара, мәчет бинасы мәктәпкә бирелә. Мәктәп ачылмый кала. 1930 елның 9 сентябрендә мәчет бинасы Башкортстан АССР хезмәт халык комиссариатына тапшырыла, «меңчеләр» курслары ачыла. 
* 1934 елда мәчет бинасыннан «8 Март исемендәге фабрика» өчен клуб ясыйлар. 1939 елда манаралар сүтелә, эчке бүлмәләр сүтелеп, яңача корыла.
* 1948 елда бинада Уфа шәһәр хәрби коменданты урнаша.
* 1970 елдан «Башкирэнерго» диспетчерлык идарәсе урнаша, янәшәдә трансформатор подстанциясе урнаштыралар.

## Яңадан кору
1991 елда мәчет бинасын мөселманнарга кире кайтарып бирү карары чыга. «Башкирэнерго» бинаны бары тик 2002 елда гына бушата.
Үзәк диния нәзарәте һәм Россия ислам университеты (*[[Уфа]]*) ярдәмендә мәчет бинасын торгызу эше башлана. Биредә 300 урынлык кызлар мәдрәсәсе ачарга уйлыйлар. Янәшәдә мәчет һәм мәдрәсә хезмәткәрләре өчен йорт, хәләл-кафе һәм китапханә төзеләчәк.

2026 елның 9 гыйнварында мәчеттә, озакка сузылган төзәтү эшләреннән соң (бинаны торгызу 2002 елдан башланган), беренче мәртәбә җомга намазы укылган. Анда югары мөфти Тәлгат Таҗетдин, Уфа мэры Ратмир Мәүлиев һ.б. катнашкан.
## Бина
Уфа шәһәрендә һәм Уфа губернасында бердәнбер булган ике манаралы кирпеч мәчет бинасы.
«Хәкимия» мәчете бинасы кирпечтән корыла. Өч яруслы нигезгә урнаштырылган, чыгынкы орнамент белән бизәлгән ике манарасы булган. Мәчет манараларының биеклеге 18 *м*.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Синенко С. Г.  Уфа старая и новая. — Уфа: «Башкортостан», 2007.

## Сылтамалар
* Хәкимия мәчете турында  «Путеши» сәяхәт агентлыгы сайтында 

## Галерея

File:Карима 11 2.jpg 
File:Карима 11 1.jpg 
File:Карима 11 3.jpg
File:Хакимовская мечеть.JPG


## Искәрмәләр


Төркем:Уфа мәчетләре
Богучан алюминий заводы

**Богучан алюминий заводы** – «Русгидро» һәм «Русал»ның уртак предприятиесе. Красноярск краенда урнашкан.  Гомуми проект куәте - елына 588 мең тонна алюминий тәшкил итә. Завод бер меңнән артык эш урыны бирә.
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Анатолий Джумайло. Алюминий любит тишину // Коммерсантъ, №61/П (5811), 11 апреля 2016

Төркем:Русия ширкәтләре
Наёмщик (драма)

**«Наёмщик»**, «Наёмщик» музыкаль драмасы ( — 5 пәрдәлек тарихи музыкаль драма. Таҗи Гыйззәт әсәре, көен Салих Сәйдәшев иҗат иткән. Спектакль премьерасы Сембер шәһәрендә 1925 елда, Казанда 1928 елда уйналган. 

## Тарих
1925 елда, Сембер шәһәрендә үзешчән татар драма түгәрәге белән җитәкчелек иткәндә, драматург Таҗи Гыйззәт мулла малае урынына хәрби хезмәткә ялланган ярлы егет турында «Наёмщик» пьесасын яза. Пьеса буенча куелган спектакль әүвәл Сембердә уйнала (*[[1925]]*). Аннары  Алабуга, Бондюг, Чаллы, Казан тамашачыларына күрсәтелә.

С. Сәйдәшев «Наёмщик»ны операга кадәр үстермәкче була, ләкин хыялы тормышка ашмый.

Спектакльне 1931 (*режиссеры* Сөләйман Вәлиев-Сульва), 1941 (*режиссеры* Кәшифә Тумашева) елларда Татар дәүләт академия театрында яңартып куялар.

Соңрак М. Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында музыкаль драма буларак уйнала.

1950 елда композитор Александр Ключарев опера итеп эшли.

## Казанда премьера
Казанда 1928 елда Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә уйнала. 
Режиссёр — Сөләйман Вәлиев-Сульва (*[[1899]]-[[1956]]*).
Сәхнә бизәлеше — Петр Сперанский (*[[1891]]-[[1964]]*).
Либретто — Таҗи Гыйззәт.

#### Баш рольләрдә
* *Батырҗан* — Ситдыйк Айдаров (*[[1895]]-[[1938]]*).
* *Гөлйөзем* — Рокыя Кушловская (*[[1901]]-[[1986]]*).
* Бүтән рольләрдә Зәйни Солтанов (*Иманкол*), Хәлил Әбҗәлилов, Габдулла  Насыйбуллин, Хәким Сәлимҗанов (*Әскәр*), Гөлсем Болгарская (*Миңсылу*), Казан театр техникумы студентлары уйный.

## Тәнкыйть
Режиссер С. Вәлиев-Сульва музыкаль драманы сыйныфлар арасындагы каршылыкны сурәтләүче социаль драма итеп үзгәртә.
Гадел Кутуй 1928 елда куелган спектакльне югары бәяләми. 
 

## Яңа куелыш
2016 елда Казан консерваториясенең опера студиясе (*җитәкчесе* Әлфия Җаббарова) Казанның С. Сәйдәшев исемендәге Зур концерт залында әсәрне концерт башкаруында куйды. Спектакльдә «Tatarica» оркестры (*җитәкчесе* Ринат Халитов), Казан музыка көллиятенең татар хоры (*җитәкчесе* Венера Гәрәева) катнашты.
Режиссер — Фәрит Бикчәнтәев.

#### Төп партияләрне башкаручылар
* *Батырҗан* — Филүс Каһиров
* *Гөлйөзем* — Айгөл Хәйри

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# А.  Алмазова. Фарид Яруллин и татарский балет. Казан: ТКН, 1987.
# М. Галиуллина. Наёмщик сәхнәгә кайтты. «Сәхнә», 2016 ел, № 6.
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
     

## Моны да карагыз
* Рекрут

Төркем:Татарча спектакльләр
Төркем:Әлифба буенча спектакльләр
Төркем:Татар опералары
Төркем:Таҗи Гыйззәт
Новолипецк металлургия комбинаты

**Новолипецк металлургия комбинаты** (НЛМК) — Россия металлургия компаниясе. Зурлыгы буенча илнең 3-нче металлургия комбинаты.

## Үзенчәлек
Курск магнит аномалиясе һәм Донецк күмер бассейны чимал белән тәэмин итә.

Ширкәт илнең 21% ы корыч чыгара. Россиянең иң эре ширкәтләр исемлегендә 15 нче урында тора иде (2012 ел).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

* Официальный сайт компании НЛМК 
* Официальный сайт компании DanSteel A/S
* Официальный сайт «Независимой транспортной компании» 
* Официальный сайт компании «Стойленский ГОК» 
* Официальный сайт компании «Алтай-Кокс»
* Google Finance — Novolipetski Metallurgicheski Komb OAO

## Шулай ук карагыз

Төркем:Россия ширкәтләре
Сары Арка

**Сары Арка** яки **Сары сырт** () - үзәк Казакъстанда далалар, зур булмаган таулар. Озынлыгы көнбатыштан көнчыгышка — 1200 *км*.
* Көнбатышта Тургай иңкүлеге, төньяк-көнчыгышында Иртеш үзәне, төньякта Көнбатыш Себер тигезлеге, көньяк-көнбатышта Туран түбәнлеге белән чикләнә.  
* Эре елгалар — Ишем, Нур, Сарысу.
## Галерея

Файл:Burabai.jpg|Күкчәтау таулары
Файл:Каркаралы, Karkaraly National Park, Kazakhstan.jpg|Каркаралы таулары
Файл:PICT1709.JPG|Бектау-Ата
Файл:Peak of Courageous.jpg|Баянаул тавы


Төркем:Казакъстан географиясе
Zlatan İbrahimoviç

**Zlatan İbrahimoviç** (bosniçä *Zlatan Ibrahimović*; 1981, Malmö, Şvetsiä) — büsnä-xorvat çığışlı Şvetsiä cıyılma taqımı höcümçese, kapitanı.

2013 yılda *The Guardian* gäzite buyınça dönyanıñ iñ yaxşı futbolçıları arasında 3-nçe urında.

1993 yıldan Malmö yäşlek taqımı öçen çığış yasıy.

2001 yılda Nidirlan Ayaks taqımına küçä, anda 2 çempion titulın yawlıy.

2004 yılda İtaliä Yuventus taqımına kitä, şul uq yılda İtaliä çempionı bula.

2006 yılda İnter taqımına küçä (24,8 mln evro), anda öç *skudetto* yawlıy.

2009 yılda 46 mln evrodan Barselona taqımına kilä, şul uq yılda ike tapqır Rubin Qazan taqımına qarşı Çempionnar ligasında uynıy, Kamp Nou stadionında Rubinğa ber tup kertä, şuña qaramastan Rubin Barselonanı ciñä, şulay uq Qazanğa kilep cawap uyınıda qatnaşa.

2010 yılda baş trener Xosep Gvardiola belän nizağ säbäple Milan taqımına kitä.

2012 yılda Pari Señ-Jermen taqımına 60 mln evrodan küçä, anda 4 tapqır Fransiä çempionı bula.

2001 yıldan Şvetsiä cıyılma taqımında uynıy, 4 EVRO (2004, 2008, 2012, 2016) bäygesendä häm 2 dönya yarışında (2002, 2006) qatnaşa.

Parij Sen Jermen häm Şvetsiä cıyılma taqımı tarixında iñ yaxşı bombardirı.

Ätise - Büsnä möselman slavän keşese, änise - xorvat xatını.

## Sıltamalar
* 
* 
* Профиль на официальном сайте УЕФА 
* Профиль на официальном сайте ФК «Пари Сен-Жермен» 

Төркем:Швеция футболчылары
Русгидро

**РусГидро** ПАҖ — Русиянең энергетика ширкәте, илдәге күпчелек гидроэлектростанцияләрнең үзәге. Дөньяның гидроэнергетик компанияләре арасында 3-нче урында тора ( Hydro-Quebec һәм Eletrobrás компанияләрдән соң). Оешма Красноярский шәһәрендә теркәлгән, штаб-квартирасы Мәскәүдә урнашкан.

Русиянең иң эре ширкәтләр исемлегендә 17-нче урында тора (2012 ел).

07.2009-15.07.2010 көннәрдә "Русгидро" идарә рәисе урынбасары вазифасын Хәмитов Рөстәм Зәки улы башкарды.

2010 елдан алып Башкортстанда күпчелек электроэнергия Русгидро "Башкортстан электр тапшыру компаниясе" аша таратыла.
## Күрсәткечләр

"РусГидро" электростанцияләр эшләвенә һавага 40,4 млн тонн Күмер  тапшырылмый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* РусГидро 

Төркем:Русия ширкәтләре
Казакъстан гимны

«**Минем Казакъстаным**» () — 2005 елдан Казакъстанның дәүләт гимны. Көй авторы — композитор Шәмши Калдаяков. Сүзләр авторлары — шагыйрь Жумекен Нәҗметдинов, Казакъстан илбашы (президенты) Нурсолтан Назарбаев.

## Тарих
2006 елның 11 гыйнварында, Астанада «Ак Урда» резиденциясендә Казакъстан президенты Нурсолтан Назарбаев инаугурациясе вакытында, беренче мәртәбә Казакъстанның дәүләт гимны сыйфатында яңгырый. Гимн авторларының берсе дип Нурсолтан Назарбаев санала, чөнки совет чоры текстына үз кулы белән төзәтмәләр керткән, дип исәпләнә. Чынбарлыкта, гимн сүзләрен шагыйрь Жумекен Нәҗметдинов (1935–83) язган.

## Гимн сүзләре
### Рәсми сүзләр
Текст башта кириллицада язылган. 2021 елдан латин язуы рәсми. Кытайда гарәп язуы кулланыла.

#### Казакъча

##### Башка әлифбаларда

#### Татарча

#### Урысча (рәсми)
:Солнца свет в небесах,
:Урожай на полях,
:Песнь о смелых сынах
:Прославляют в веках!
:Слава нашей земли
:С давних пор на устах.
:Как ты горд и силён,
:Мой родной Казахстан!

::**Припев:**
:::Край мой родной! Мой народ со мной!
:::В поле цветок, взращенный тобой.
:::Песня звенит на устах народа:
:::Родина — свобода — вечный Казахстан!

:Все пути предо мной
:Распахнул шар земной,
:И сплочённый народ
:В светлый путь нас зовёт.
:Кровных уз и добра,
:Счастья нового дня –
:Ты, отчизна моя,
:Всё дала мне сполна!

::***Припев***

## Сылтамалар
* Казакъстан гимны видео
*Казакъстан гимны

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Казакъстан
Ләвәш

**Ләвәш** - Иран, Әфганстан халыкларында һәм Алгы Азия регионнарында таралган бодай оныннан пешкән юка җәймә формасындагы төче икмәк.

2014 елның 26 ноябрендә Парижда уздырылган ЮНЕСКОның матди булмаган мәдәни мирасны саклау Конвенциясе хөкүмәт-ара комитетының 9 нчы утырышында ЮНЕСКО-ның матди булмаган мәдәни мирас исемлегендә (теземендә) Әрмәнстаннан "Ләвәш: традицион икмәкне әзерләү, Әрмәнстандагы әһәмияте һәм мәдәни чагылышы" теркәлде.

Ләвәш җәенке, юка гына, 2-5 мм киңлегендәге, стандартка якын размерлы, озынлыгы якынча 90-110 см, киңлеге якынча 40-50 см булган, авырлыгы 250 грамнан артмаган озынча түгәрәк формалы юка. Лаваш, суынганга кадәр, берәмләп эленеп куела, суынгач, 8-10 рәткә өйөп салына. Һавада ул бик тиз кибә һәм коры көйө бик озак саклана ала.

Төркем:Ипи
Garet Beyl

**Garet Beyl** (inglizçä *Gareth Frank Bale*; 1989, Kardiff) — Wels çığışlı futbolçısı, çik höcümçe urınında uynağan.

Yaxşı tupqa bärü häm yuğarı tizlekkä xas.

Sauthempton taqımında karyeranı başlıy, 2007 yılda Tottenhem Hotspur taqımına küçä.

Real Madrid taqımına futbol tarixında iñ yuğarı bäyäse 100 mln evrodan küçä, älegä bu transfer qimmäteneñ rekordı.

## Qazanışlar

* Çempionnar ligasında ciñüçe (2): 2013/14, 2015/16
* UEFA Superkuboğı iäse 2014
*Klublar dönya çempionatında ciñüçe 2014

## İskärmälär

## Sıltamalar
* Профиль на официальном сайте ФК «Реал Мадрид»  

Төркем:Велс футболчылары
Карасакал

**Карасакал** (*Солтангәрәй*, *Миндеғол Юлаев*, ?-1741, башка чыганаклар буенча ?- 1749.). (, , ) - 1735-1740  еллардагы башкорт баш күтәрүләре катнашучы, җүнгар хан дип, ялган исем белән йөрүче. Казакъ далаларында хәбәрсез югала.

Башкорт фольклорында (җырларда, риваятьләрдә) Салават Юлаев кебек киң билгеле.

## Сәбәпләр
1552 елда Иван IV Казанны басып алганнан соң, Иван патша башкортларның җиргә асабалык хокугын, динен, йолаларын сакларга вәгъдә бирә.

1613 елда Рюрик династиясе Романовлар династиясенә алмашына. Шуннан бирле башкортларның Иван IV таныган хокуклары чикләнә бара, җир телгәләнә,  Башкортостанга башка халыклар күчереп утыртыла. Анда заводлар, ныгытмалар төзи башлыйлар. 

Нәтиҗәдә башкорт халкы Карасакал җитәкчелегендәге 1735-1740  еллардагы каршылыкка күтәрелә.

## Cылтанмалар
* Ҡатайҙар Ҡараһаҡал яуында
* Башҡорт халҡының милли-азатлыҡ өсөн көрәше
* Ҡомартҡы сайты
* Әхмәт-Гәрәй Йәнғәлин. Һуңғы башҡорт ханы йәки Аҡай-Ҡараһаҡал яуына яңы ҡараш (башы). Ағиҙел журналы, 2009 йыл, 9-сы һан. Һуңғы башҡорт ханы йәки Аҡай-Ҡараһаҡал яуына яңы ҡараш (аҙағы). Ағиҙел журналы, 2009 йыл, 10-сы һан.

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Абдрахманов

**Абдрахманов** — төрки фамилия.
* Альберт Абдрахманов (1941), СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1987), Казан исәпләү системалары  генераль директоры урынбасары (1987―1994). 
* Асаф Габдерахманов (1918—2000), Советлар Союзы Герое, Бөек Ватан сугышында катнашкан.
* Габдрәшит Абдрахманов (1936), галим, нефтьче, Татарстан Республикасының Атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1996).
* Данияр Абдрахманов (1980), БАГСУ (2021 елдан), Болгар ислам академиясе (2019―2021) ректоры.
* Илдус Абдрахманов (1942), галим, химик. Башкортстан Фәннәр академиясе академигы (2002), Башкорт АССР атказанган фән эшлеклесе (1990).
* Мансур Абдрахманов (1912—1972), татар фәлсәфәчесе һәм җәмәгать эшлеклесе. Фәлсәфә фәннәре докторы, профессор (1959).
* Рәфил Абдрахманов (1942), геология-минералогия фәннәре докторы (1993), профессор (1996), БР (2000), РФ (2011) атказанган фән эшлеклесе. 
* Хәниф Габдрахманов (1925—1999), Бөек Ватан сугышында катнашучы,  Дан орденының тулы кавалеры.
## Моны да карагыз
* **[[Габдрахманов]]**

Төркем:Фамилиядәшләр
Баязит мәчете

**Баязит** (*Баязит мәчете; төр. Bayezid Camii, Beyazıt Camii*) — Истанбулда урнашкан мәчет.

## Тарих
Шәһәрнең иске ягында, Баязит мәйданында урнашкан. Баязит Солтан II тарафыннан 1500-1506 елларда төзелгән.

## Күренеше
Архитектура стиле буенча классик госманлылар стилендә төзелгән. Бина үлчәме — 40х40 метр. Ике манарасы бар. Мәчет көбәне диаметры — 17 метр. Мәчет көбәне түбәсе — 44 метр. Манаралар кирпеч орнаменты белән бизәкләнгән.

Мәчет янында мунча (хамам) һәм Мәдрәсә сакланган.

Стеналар мәрмәр һәм таргылташ белән бизәкләнгән.

Эчке ихатада (Перистиль) 20 колонна тора.

## Галерея

Файл:Bayezid Camii Dome.JPG| 
Файл:Interior of Bayezid II Mosque.JPG| неф
Файл:Beyazit Mosque, Istanbul.jpg|Интерьер 
Файл:Calligraphy Above Bayezid II Mosque Door.JPG|Каллиграф язма
Файл:Beyazid mosque gate Istanbul March 2008.JPG|Баязит
Файл:İstanbul 5493.jpg|Эчке ихатада (Перистиль)


Төркем:Төркия мәчетләре
Анархизм

**Анархизм** (бор. грек. αναρχω: ἀν, "ан", — "юк" һәм ἄρχή, тат. дәүләтсезлек) — барлык төрле дәүләт хакимиятен инкяр итүче, чикләнмәгән шәхси азатлык идеясен алга сөрүче иҗтимагый-сәяси агым;  башбаштаклыкка чакыру. Анархизм — кешене изү һәм мәҗбүр итүне юкка чыгаруны максат итеп куйган, иреклеккә нигезләнгән сәяси фәлсәфә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бердяев Н. А. Философия неравенства // Философия свободы. — : АСТ: АСТ МОСКВА, 2007. С. 627—641
* Боровой А. А. Власть.; Кропоткин П. А. Хлеб и воля // Хлеб и воля. современная наука и анархия. — М.: Правда, 1990. С. 26-236

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Сәясәт
Төркем:Анархизм
Тынычлык

**Тынычлык** — ил, дәүләт тарихындагы төрле хәрби хәрәкәт, сугыш булмаган кайгы, тавышсыз, шау-шусыз чор. Тынычлык халыклар иминлеге мәнфәгатендәге сугышсыз тышкы сәясәткә, солых килешүенә һәм башка документларга нигезләнә. Сугыш башлангач, тынычлык бозыла. Иҗтимагый һәм шәхси хәвефсезлек тынычлык булмый.

Р. Джексон билгеләгәнчә, 1945 елдан алып планетада барлыгы 26 тыныч көн булган.

## Тынычлык күгәрчене
80px|left
«*Тынычлык күгәрчене*» — Икенче бөтендөнья сугышыннан соң узган Бөтендөнья тынычлык яклылар конгрессында популяр булып киткән гыйбарә. Беренче бөтендөнья тынычлык яклылар конгрессы 1949 елда Парижда һәм Праһада үтә. Конгресс эмблемасын Пабло Пикассо эшли. Эмблемада томшыгында зәйтүн ботагы тоткан ак күгәрчен төшерелгән.

## Чыганаклар
* Мир вечный // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Искәрмәләр

Төркем:Тынычлык
Төркем:Сәясәт
Аборт

**Аборт** (*ясалма аборт, лат. abortus* — "бала төшү") — йөклелекне ясалма аеру.

Җитди һәм хәвефсез абортлар була. Хәвефсез аборт квалификацияле белгеч (врач, акушерка, шәфкать туташы) катнашлыгында, сыналган һәм рөхсәт ителгән ысуллар белән, тиешле медицина учреждениесендә ясала. Медицина белеме булмаган, яисә әзерлеге җитмәгән кеше, яисә хатын үзе, шулай ук санитария шартлары урында сабырсыз эшләве аборт җитди булып санала.

Хәтәр абортлар дөньяда елына 70 меңләп хатынның үлеменә, 5 млн инвалидлыкка китерә[3]. Хәвефсез абортлар вакытында катмарлашыуга артык ким. Русиядә хирургик аборт дилатациясе һәм юрта (кыру) ысулы белән эшләнә, врачларның әйтүе буенча, бу иң хәвефсез ысул булып санала.

Түлсезлекнең абортка бәйлелеген раслаган ышанырлык статистика мәгълүматлары юк. Фәнни эзләнү беренче триместрда янына абортлар соңрак эшләнгәннәреннән хәвефсезрәк булуын да расламый.

## Чыганаклар
* Искусственный аборт // Словарь Терминов ВРТ. Пересмотренный ИКМАРТ и ВОЗ словарь терминов ВРТ, 2009

Төркем:Җәмгыять
Д
Үлем җәзасы

**Үлем җәзасы** — дәүләт керткән кануннарга һәм тиешле хөкем үз көченә кергән хәлдә яки (тарихи) башка дәүләт яки хәрби органнарының карары буенча җәза рәвешендә, кешенең гомерен бетерү.

Хәзерге цивилизация җәмгыятендә үлем җәзасы күп кенә юрисдикцияләр законсыз санала.

Россия һәм совет юридик практикасында, төрле вакытта төрлечә аталып, үлем язасын билгеләү өчен эвфемизм кулланыла: "социаль яклауның югары чарасы ", "югары җәза чарасы", ә аннан соңгы вакыт, "гадәттән тыш җәза", чөнки рәсми дип саналды, үлем язасы ССРБ-да кулланылмый дип исәпләнсә дә, тик, үтә җинаять кылган эш өчен, аерым очракта кулланыла.

## Чыганаклар
* Крысин Л. П. Эвфемизмы в современной русской речи // Русистика. 1994. № 1-2. С. 28-49.

Төркем:Җәзалар
Төркем:Үлем
Коллык

**Коллык** — кешенең икенче кеше (хужасы, колбиләүче) яки дәүләт милке буларак иҗтимагый элемтә системасы. Шулай ук икътисади һәм сәяси җәһәттән бәйлелек; кол биләүгә корулы иҗтимагый-сәяси корылыш; икътисади һәм сәяси җәһәттән бәйлелек; золым, аумакайлык.

Кол — тулысынча хокуксыз булган, үз хуҗасының милке саналган кеше; икътисади изгелектә, сәяси ирексез, ирексез кеше яки ил һ.б.

Коллык киң формада XX гасырда да була, кайбер Африка илләрендә хәзерге вакытта да җәелдерелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Валлон А. История рабства в античном мире. Пер. с фр. С. П. Кондратьева. М.: Госполитиздат, 1941. 664 с.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Коллык
Төркем:Җәмгыять
Төркем:Кеше хокукларын бозу
Башкорт-мишәр гаскәре

**Башкорт-мишәр гаскәре** − 1798-1863 елларда Ырынбур, Самар, Пермь һәм Нократ губерналарында Башкорт һәм Мишәр гаскәрләрен берләштереп төзелгән хәрби регуляр булмаган гаскәр. Соңрак гаскәргә типтәр полклары да кушыла.

XIX гасыр башында мишәрләр 5 кантоннан (4702 йорт) − 1103, ә башкортлар 11 кантоннан (22,7 мең йорт) 6,5 мең атны бирә. 1812 елда көнбатыш чиктә 1-нче һәм 2-че башкорт казаклары полклары көнбатыш чик сагында тора.
## [[1812 елгы Ватан сугышы]] чорлары
1812 елга сугыш хәрәкәте барышында 1-нче башкорт полкы Бородино сугышында Платонов һәм Уваров рейдларында катнаша. Соңыннан Мәскәү янында сугышта катнаша. 2-се башкорт полкы Слоним, Волковыск сугышында катнашып 1812 елның декабрендә чигенүче австро-саксон гаскәрен эзәрлекли. 1813 елда чит ил походын дәвам итә.

1812 елгы Ватан сугышы чорында Кызыл мәйдан Наполеон I гаскәрләре белән басыла. Башкорт кавалериясе кенәз Кудашев отряды составында Кремль шартлауына юл куймай.

## Шулай ук карагыз
*Калмык гаскәре

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:1812 елгы Ватан сугышы
Башкортлар турында нигезләмә

**Башкортлар турында нигезләмә** ()— 1863 елның маенда Александр II раслаган башкортларның Россия дәүләте составында хокук урынын билгеләгән мөһим кәгазь. Документның проектын Ырынбур генерал-губернаторы Безак әзерли.

XIX гасыр уртасында Казакъстан Россиягә кушылгач Башкортстанның көнчыгыш чиге булудан туктаган.

Башкорт, типтәр, мишәр казакларын чик саклауга җәлеп итүнең кирәге калмаган.

1865 елның 2 июлендә патша хөкүмәте "Башкортлар белән идарә итүне хәрби ведомстводан ватандашлар ведомствосына бирү турында" карар кабул иткән.

Алар корылма түләүче дәүләт крестьяннәре катлавына кучерелгән. Бер вакытта кантун системасын бетерү — башкорт җирләрен басып алуга булышкан.

Төркем:Башкортстан тарихы
Башкортларның хәрби хезмәте

**Башкортларның хәрби хезмәте** — Башкортстан состав өлеше булган дәүләтләрдә башкортларның хәрби йөкләмәләре.

Россия әрмесе сафында башкортлар рус хөкүмәте алып барган бөтен сугышларда да катнашкан. XVI—XVIII гасырларда башкорт полклары катнашкан сугышларның исемлеге:

*1558-1583 еллар. Ливония сугышы 
*1570-1583 еллар. Кырым ханлыгы белән сугыш
*1604-1610 еллар Польша һәм Швеция басып изүенә каршы сугыш
*1611-1612 еллар Кузьма Минин һәм Дмитрий Пожарский составында ополчениесе
*1695-1696 еллар Петр I-нең Азов походында
*1700-1721 еллар Швеция белән төньяк сугышларында
*1756-1763 еллар Пруссия белән җидееллык сугышта
*1786-1790 еллар Швеция белән сугыш
*1812-1814 еллар Ватан сугышы.
Шулай ук 1941-1945 елларда Бөек Ватан Сугышында да Башкорт атлы дивизиясе.
## Галерея
 
File:Bashkir boss.jpg|Башкорт. Инглиз акварель, 1806.
Файл:Bashkirian archer.jpg|Башкорт-укчы. Немец гравюра, XIX гасыр.
File:Bashkir in Paris.jpg| Башкорт.Т. 1. Париж, 1812.
File:Bashkort.jpg|Башкорт.. Орловский А. О., XIX гасыр.
File:88 Representation of the Uniforms of the Russian Imperial Army.png|Башкорт. Яков фон Люде. 1793.
File:27 1260 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|Башкорт. 1845—1855 еллар.
Файл:27 1253 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|Башкорт. 1829—1838 гг.
File:Baschkiren in Zittau 1813.jpg|Башкортлар Циттауда.  1813. Томас Буш.
File:Bergeret - Alexander Ier présente à Napoléon les Kalmoucks, les Cosaques et les Baskirs de l'armée russe (9 juillet 1807).jpg|Александр I Наполеонга Рус әрмесе составында калмыкларны, казакларны һәм башкортларның күрсәтә. П. Бержере.
File:Bashqort.jpg|Башкорт. 1840 ел.
File:Башкиры в Гамбурге, 1814.jpg|Башкортлар Гамбургта.
File:Baschkiren gegen Franzosen.jpg|Башкортлар һәм казаклар французларга каршы 1813 елда. Ф. М. Брюкнер. Акварель, 1840 ел.

## Шулай ук карагыз
*Башкорт-мишәр гаскәре
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Барый Кәлимуллин

**Кәлимуллин Барый Гыйбәт улы** (тат.лат. **Kälimullin Barıy Ğibät ulı**) - башкортлардан чыккан беренче һөнәри архитектор, профессор (1976), педагог, җәмәгать эшлеклесе. ССРБ-ның төзелеш һәм архитектура Академиясе әгъза-корреспонденты (1957), сәнгать фәне докторы (1976). РСФСР-ның атказанган архитекторы (1976), БАССР-ның атказанган сәнгать эшмәкәре (1947). 1935 елдан ССРБ-ның архитекторлар Берлеге әгъзасы. 1966-1971 елларда Казан инженер-төзелеш институтында архитектура кафедрасы мөдире.

Башкортстанда архитектура, шәһәр төзелеше һәм төзелеш халык сәнгате һәм аның тарихы буенча башлангыч профессиональ тикшеренүләргә нигез төзәүче. Башкортстан архитекторлар союзын оештыручыларның берсе, 30 елга якын оешма җитәкчесе.

Уфадагы 1930 — 1950-се елларның башлангыч яртысындагы эре төзелешләрнең күбесе Барый Кәлимуллин яки аның тарафыннан катнашлыгында проектланган.

Аның җитәкчелегендә сугышка кадәр һәм сугыштан соң башлангыч елларда Ишембай (1939), Баймак (1941), Белорет (1947), Стәрлетамак (1948) калаларының генераль планнары эшкәртелә. 1952 елда "Башкортстан калалар үзәк мәйданнарының архитектура-планировкалау композициясе" темасына кандидатлык диссертациясе яклый. "Башкорт халык төзелеш сәнгате һәм аның прогрессив традицияләре" темасы буенча докторлык диссертациясе яклый (1976). "Башкорт халык төзелеш сәнгате" (1978) һәм унлап монография чыгара.

## Проектлар
*Наркомпрос (1936-37) — әлеге вакытта Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетының 3-нче корпусы, 
*К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институның төп корпусы — әлеге вакытта Башкорт дәүләт университеты. 
*Советлар Йорты (1950) — әлеге вакытта Уфа дәүләт авиацион техник университетының төп корпусы.
## Искәрмәләр

Төркем:Архитектура докторлары
Төркем:Әлифба буенча архитекторлар
Төркем:Новосибирск вузларын тәмамлаучылар
Россия империясенең Дәүләт думасы

**Россия империясенең Дәүләт думасы** — Россия империясенең канун проектларын тикшерү органы, соңрак канун чыгара торган вәкилләр органы.

Дәүләт думасы — парламентның түбән пулаты, югары пулаты — Дәүләт шурасы булган.

Россия империясендә Дәүләт думасының барысы 4 чакырылышы булган.

## Тарих

1905 елга кадәр Россия империясендә кануннар чыгара торган вәкилләр органы булмый.

1905 елгы инкыйлаб нәтиҗәсендә Дәүләт думасы булдырыла.

Инкыйлаб вакытында Сергей Витте тәэсирендә Николай II 1905 елның 6 августында Дәүләт думасына нигез сала.

1917 елның 6 октябрендә Вакытлы хөкүмәт Оештыру җыелышына сайлауларны әзерләү сәбәпле Дәүләт думасын тарата, ә 18 декабрьдә бәлшәвикләр хакимияте Думаның идарәсен юкка чыгара.

Бүгенге Дәүләт думасы — Россия Федерациясенең Федераль җыелышы түбән пулаты дип атала.

## Фиркаләр

## Сылтамалар

*Водовозов В. В. Дума государственная // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Таганцев Н. С. Пережитое. Учреждение Государственной Думы в 1905—1906 гг.. — Пг.: 18-я гос. тип-я, 1919. — 224 с.
*Аврех А. Я., Грунт А. Я. Государственная дума // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*Кирьянов И. К., Лукьянов М. Н. Парламент самодержавной России: Государственная Дума и её депутаты (1906—1917). Пермь: Изд-во ПГУ, 1995. — 168 с.
*Государственная Дума в России (1906—1917): Обзор / РАН, ИНИОН; Ред.

Төркем:Россия империясенең Дәүләт думасы
Бали

**Бали** Индонезиянең утравы һәм провинциясе. Провинциягә Бали һәм берничә кечерәк күрше утрау керә, алар арасында Нуса Пенида, Нуса Лембонган һәм Нуса Ченинганны атарга була. Ул Кече Сунда Утрауларның иң көнбатыш очында, көнбатышта Ява һәм көнчыгышта Ломбок арасында урнашкан. Аның башкаласы Денпасар утрауның көньяк өлешендә урнашкан.

2010 ел җан алу исәбе буенча 3890757 һәм 2014 елның январена 4225000 кеше халкы белән утрау Индонезиянең индуист азчылыгының күпчелеге өчен өй булып тора. 2010 ел җан исәбе алу буенча Балиның 83,5%-ы Бали Индуизмы тарафдарлары, алардан соң 13,4% мөселман динен, 2,5% христианлык һәм 0,5% Буддизм динен тота. Балида Балилылар (88%), Явалылар (7%), Көнчыгыш Индонезиялеләр (1%), Бали Ага халкы (1%), Мадура халкы (1%) яши. Рәсми тел булып Индонезия теле тора, асаба тел - Бали теле, шулай ук Инглиз теле сөйләм теле булып тора. 

Бали популяр туристик бару урыны һәм 1980-енче еллардан бирле туристлар санының шактый үсүен күргән. Ул үзенең югары үсеш алган сәнгате, шул исәптән традицион һәм хәзерге биюләр, скульптура, рәсем ясау, күн, металл эшкәртү һәм музыканы да кертеп. Индонезиянең Халыкара Фильм Фестивале һәр ел саен Балида үткәрелә.

Бали Мәрҗән Өчпочмагының өлеше, бу диңгез төрләренең иң югары биотөрлелеге булган өлкә. Бу өлкәдә генә 500 дән артык риф төзүче төрләрне табып була. Чагыштыру өчен, бу бөтен Кариблардан 7 мәртәбә күбрәк. Соңгы вакытта Бали 2011 ел ASEAN Саммиты, 2013 APEC һәм 2013 Мисс Дөнья конкурсын кунак итеп каршы алган.

## Шулай ук карагыз
* Балида Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге
* Бали монархлары исемлеге

## Тышкы сылтамалар
* http://www.baliprov.go.id/ 

Төркем:Әлифба буенча утрауларТөркем:Индонезия утраулары
Валерия Порохова

**Валерия (Иман) Порохова** () — рус профессиональ тәрҗемәче-синхронисты, мөселман җәмәгать эшлеклесе. Коръән тәрҗемәсе дип танылу алды.

1940 елда Ухтада туа. Мәскәү дәүләт лингвистик университетын тәмамлый. Мәскәү инженер-физика институтында 18 ел эшли.

1985 елдан Димәшкътә яши.

2019 елның 2 сентябре төнендә 79 яшендә каты авырудан соң Мәскәүдә вафат. Җеназасы Мәскәү җәмигъ мәчетендә укылып, Мәскәү мөселман зиратында дәфен ителә.

## Cылтанмалар
*[Порохова Валериянын [Коръән] тәрҗемәсе]

## Искәрмәләр
Мәскәү дәүләт төзелеш университеты

**** (, ) — Россия территориясеннән иң зур техник университетларның берсе, илкүләм тикшеренү университеты, төзелеш буенча Россиянең югары уку йортлары ассоциациясенең тармак университеты.

## Тарихы
Кенәз Дмитрий Ухтомский 1749 елда Россиядә беренче архитектура-төзелеш мәктәбен ача. Бу мәктәптә Матвей Казаков, Иван Старов, Александр Кокорин укыйлар. 1804 елда Кремль училищесы төзелә. Алда ул Мәскәү Сарай архитектура училищесы булып китә.

1897 инженер М. К. Приоров Мәскәүдә төзелеш курслары ача.

1902 елда архитектор И. А. Фомин беренче хатын-кыз өчен төзелеш курсларын оештыра.

1905 елда Н. В. Марковников беренче хатын-кыз өчен техник һәм төзелеш курсларын ача.

1909 елда Фомин һәм Морковников курслары берләшә. Алар нигезендә 1916 елда хатын-кыз өчен Политехник институт ачыла.

1907 елда шулай ук төзелеш Урта училищесы ачыла. Анда дүрт бүлек була: архитектура-төзелеш, гидротехник, мәдәният-техник, юллар төзү.

1919 елда төзелеш Урта училищесы Беренче Мәскәү төзелеш техникумына үзгәртелә. 1920 елда техникум ВТУЗ статусы ала.

1918 елда Мәскәү Югары Техник училищесы составында төзелеш факультеты ачыла.

1921 елда Мәскәү Инженер-төзелеш Институты ачыла. Аның беренче директоры Шишкин Захар Нестерович була.

2010 елдан университет милли тикшеренү университеты статусын конкурс аша алды.

2011 елда МДТУ составына Мәскәү дәүләт торак-комуналь хуҗалыгы академиясе керә.

## Галерея

File:MGSU(KMK).jpg|**Корпус(КМК)**
Изображение:MGSU(administrative).jpg|**Административ корпусы ("свечка"). Мәскәү дәүләт төзелеш университетның "свечка" йорты – Мәскәү вузларының танылган бинаcы**
Изображение:MGSU(KPA).jpg|** (КПА) — "ромашка"**
Изображение:MGSU(G).jpg|**Лаборатор  блогы (УЛБ) —  "А", "Б", "В", "Г"**
Изображение:MGSU(ULK).jpg|**Лаборатор корпусы (УЛК)**
Изображение:MGSU(SOC).jpg|**Спорт комплексы (СОК)**


## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар
*Әбелев, Марк Юрьевич
*Андрианов, Сергей Николаевич
*Гуревич, Александр Витальевич
*Габасов Радик Фатик улы, техник фәннәр докторы, Мәскәү дәүләт төзелеш университеты Төзелеш механика кафедрасы профессоры .
*Владимир Высоцкий
*Дыховичный, Нина Абрамова
*Жандаев, Ильдар Вильгельмович
*Ильичев, Вячеслав Александрович
*Кирсанов, Николая Михайлович
*Лапидус, Азарий Абрамович
*Мельников, Александр Григорьевич — техник фәннәр докторы.
*Петров, Владилен Василий Улы
*Резник, Семен Ефимович
*Росляк, Юрий Витальевич
*Северн, Юрий Константинович
*Соболев, Валентин Алексеевич
*Соколовский, Вадим Василий Улы
*Хаджибаев, Сергей Павлович
*Хорошавин, Анатолий Иванович
*Иповский, Илья Лазаревич
*Чувахина, Дмитрий Степанович
*Якубович Леонид Аркадьевич
*Самедов Фәрхәд Астан улы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* сайты (русча 

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:1921 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Архитектура-төзелеш югары уку йортлары
Төркем:Мәскәү югары уку йортлары
Россия халыклар дуслыгы университеты

**** (, , , , , ) — Россия югары уку йорты, төп урнашу җире башкаласы Мәскәү шәһәре, статусы буенча Федераль дәүләт бюджет автоном югары белем бирү мәгариф учреждениесе. Патрис Лумумба исемендәге халыклар дуслыгы университеты буларак 1960 елда ачыла.

## Факультетлар
* Аграр факультет
* Инженер академиясе
* Гуманитар һәм социаль фәннәр
* Рус теле факультеты
* Физика-математика һәм табигый фәннәр факультеты
* Филология факультеты
* Экология факультеты, HSE-management үзәге бар.
* Икътисад факультеты
* Медицина институты
* Юридик институт
* Чит телләр институты
* Туризм институты

## РФ халыклар дуслыгы университеты филателиядә

File:2010._Марка_России_1392.jpg|
File:1960 CPA 2493.jpg|


## Шәхесләр
### Ректорлар
* 1960-???? — 
* 

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

*Алексей Навальный – РФ сәясәтчесе, оппозиционер.
*Владимир Филиппов – 1998-2004 елларда РФ Мәгариф һәм Фән Министры
*Мәхмүд Аббас -(аспирантура) Фәләстин сәясәтчесе, Фәләстин президенты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:1960 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Мәскәү югары уку йортлары
МИСиС Илкүләм фән һәм технология университеты

**** (, ) — Россия университеты. Университет беренчеләрдән булып Россиянең милли тикшеренү университеты статусына Россия Президенты Әмере буенча 2008 елда конкурссыз лаек булды.

Дөнья фән-мәгариф үзәкләре арасында алдынгы Россия университетлары көндәшлеген күтәрү проектта (5-100) катнаша. Бу юл аша өстәмә бюджет акча ала.

## Тарих
Мәскәү тау эше академиясе (, 1918-1930) һәм Мәскәү корыч һәм эретмәләр институтының (, 1930-2008) дәвамчысы. 
## Филиаллар
* Новотроицк, Ырынбур өлкәсе
* Электросталь политехник институты (Мәскәү өлкәсе)
* Старый оскол, Белгород өлкәсе
* Душанбе, Таҗыкстан
* Выксунский

## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Россия университетлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Техник югары уку йортлары
Төркем:Мәскәү югары уку йортлары
Беренче Россия инкыйлабы

**Беренче Россия инкыйлабы** яки **1905 елгы Россия инкыйлабы** — 1905 елның гыйнварыннан бирле 1907 елның июненә кадәр Россия империясендә узган иҗтимагый-сәяси вакыйгалар.

"Канлы якшәмбе": 1905 елның 9 гыйнварында рухани Георгий Гапон җитәкләгән эшчеләр тыныч демонстрациясен Санкт-Петербургда император гаскәрләре тарафыннан ату — массакүләм ризасызлык һәм сәяси шигарьләр астындагы чуалышларның сәбәбе була.

Шул чорда стачка-чуалышлар хәрәкәте киң колач ала, ризасызлыклар, баш күтәрүләр әрмедә һәм флотта урын ала, монархиягә каршы массакүләм чыгышлар уза.

## Нәтиҗәләр

Инкыйлаб нәтиҗәсендә 1905 елның 17 октябрендәге Манифест (бирелгән конституция) кабул ителә.

Әлеге манифест шәхес иминлеге нигезендәге ватандашлар азатлыгы, вөҗдан, сүз, җыелышлар, берлекләр иреген бирә.

Дәүләт Шурасыннан һәм Дәүләт думасыннан торган Парламент оеша.

1907 елның 3 июнендә инкыйлабтан соң реакция башлана — "3 июньдәге түнтәрелеш" уза: Дәүләт думасына сайлау кагыйдәләре монархия көчләре файдасына үзгәртелә, төбәкләрдә бирелгән ирекләр үтәлми, аграр мәсьәләсе чишелми.

Шулай итеп, Беренче Россия инкыйлабына китерелгән проблемалар, каршылыклар хәл ителмәгән һәм 1917 елгы инкыйлабына китерә.

## Сылтамалар

* Петиция 9 января 1905 г.
* Революция 1905—1907 гг. в России. Хроника событий. 
* Россия в первые годы XX века. Хроника событий с сайта HRONO.RU
* Первая русская революция. Источники и литература 
* Черносотенный террор 1905—1907 гг.
* Индивидуальный политический террор в России. XIX — начало XX в.
* О причинах русской революции: неомальтузианская перспектива
* Первая русская революция и партизанские выступления 1905—1908 годов на Урале 
* дневник Николая II за 1905 г. 
* Тематический номер, посвящённый столетию русской революции 1905 года; журнал «Неприкосновенный запас» 2005, № 6(44)
* О причинах Русской революции
* Две экономики России
* Е. В. Демидова. Ненасильственная компонента революции 1905 года 

Төркем:Россия инкыйлабы
Төркем:1905 ел