open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алексей Калкин

**Алексей Григорий улы Калкин** ( 3 апрель, 1925 - 18 август, 1998 ) - Алтай Республикасының халык кайчысы (чичәне), "Маадай Кара" героик эпосын башкаручы.

## Тәрҗемәи хәле
1925 елның 3 апрелендә Ойрат автономияле өлкәсенең (хәзер Алтай Республикасы) Улаган районы Паспарта авылында туган.

Балачагыннан ук сукыр булган. Белем алу мотлак булмаса да, аның бабасы һәм атасы шулай ук Таулы Алтайның танылган чичәннәре булганлыктан, кечкенә чагыннан ук ул халык авыз иҗаты, төгәлрәк әйткәндә, халкының героик эпосы белән үтә дә таныш була.

1978 елда СССР Язучылар берлегенә кабул ителә, 1995 елда Дуслык ордены белән бүләкләнә .

Алексей Калкин  Алтай халык әкиятләрен бугаз җырлавы белән аеруча "Маадай Кара" эпосын башкаруы өчен беренче булып "Алтай республикасының халык кайчысы" исеменә лаек була.

1998 елның 18 августында Алтай Республикасының Ябоган авылында вафат була.

## Иҗаты
Балачагыннан ук Алексей Калкин танылган чичәннәр О.Чолтуков, Д. Тобоков, Т. Токтогуловларны ишетеп үсә. А.Калкин беренче кайчы-остазы буларак, аңа борыңгы һәм гаять түбән авазлы төсмерләргә бай Теленгит кайын өйрәтүче атасын саный. Инде 22 яшендә Калкин Алтайның иң яхшы чичәне дип таныла, һәм 23 яшендә ул Мәскәүдәге тикшерү-смотрда бөтенсоюз танылуына лаек була . Шул ук вакытта монда аннан монтажлы Алтай героик эпосы " Маадаи-Кара " беренче тапкыр яздырыла. "Маадаи-Кара" дөнья әһәмиятендәге халык поэзия ядкаре булып таныла. Бүгенге көнгә ул рус (А.Плитчинконың шигъри тәрҗемәсе), тыва, монгол, кыргыз телләренә тәрҗемә ителгән.

Феноменаль хәтере булган Калкин репертуарында 30 дан артык героик әсәрләр бар, аларның һәрберсенең күләме бер меңнән алып ун меңгә кадәр юл, шулай ук күп кенә әкиятләр, мифлар, легендалар, хикәяләр һәм җырлар. 1997- нче елда, "Себер һәм Ерак Көнчыгыш халыкларының фольклор ядкарьләре"нең 15 томында , 1987- нче елда Новосибирскта А.Калкиннан язып алынган "Очи-Бала " легендасының соңгы версиясе дөнья күрә.

Калкин борынгы эпосны башкаручы буларак кына түгел, ә халык шагыйре-импровизаторы буларак та мәгълүм.

## Бүләкләре

* Дуслык ордены (1995)
* Алтай Республикасының халык кайчысы

## Библиография

* 
* 
*  (в пер.)
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* "Алтай Республикасы" рәсми интернет-порталы: Танылган шәхесләр
* "Себердә фән" - № 37-38 (2173-2174) 1998 елның 9 октябре: Кайчы истәлегенә 
* Журнал бүлмәсе: әдәби календарь

Төркем:Дуслык ордены (Русия) кавалерлары
Төркем:1998 елда вафатлар
Төркем:18 август көнне вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1925 елда туганнар
Төркем:3 апрель көнне туганнар
Густи Айу Каранг

**Густи Айу Каранг** Индонезиядә 1809 елдан 1814 елга кадәр регент хатын-кыз булган. Аның туган патшалыгы Карангасем Патшалыгы булган. Ул Дэва Агунг Истри Каньяның әнисе булган, аның әтисе һәм ко-регент Дэва Агунг Путра I булган. Ул Дэва Агунг Истри Канья өчен "Клунгкунгның Кыз Патшабикәсе" булыр өчен яңа шартлар уйлап чыгарган. 

## Искәрмәләр

Төркем:Монархия
Нишке

**Нишке-Паз** («Нишке Ходай») — Эрзя халкы мифологиясендә иң олы Ходай. Кайвакыт Нишке турында Кояш Ходае һәм демиург Чи-Пазның һәм гипотетик Алиһә-Ана Анге Патяй улы турында кебек искә алганнар. Мифология буенча Нишке-Паз күк һәм җирне барлыкка китергән, Дөнья океанына коры җирне тотар өчен өч гаять зур балыкны җибәргән, урман утырткан, эрзяларны барлыкка китергән һәм ир-ат кешеләргә җир белән эшләргә (игенчелек белән шөгыльләнергә), ә хатын-кызларга — йорт өчен җаваплы булырга (өйдәге эшләр белән шөгыльләнергә) кушкан.
Нишке-Паз — пантеон башы: ул барлык Ходайларны алмагач астында бөек сыйга чакырган.
Нишкены төрле өшкерүләрдә чакырганнар, аны уңыш, хайваннарның һәм кешеләрнең сәламәтлеге турында сорап дога кылганнар. Исеме (иң иртә формасы — *Инешке*) Һинд-Иран килеп чыгышлы ике сүзнең композиты булып тора: *ине* «бөек» (борынгы Һинд телендәː iná «көчле, куәтле») һәм *[[Шкай]]* (*kšaya «хөкемдар, әфәнде» сүзеннән ).
## Нишке-Паз гаиләсе
* Хатыны — *Нишке-Ава*
* ике кызы — *Кастарго* һәм *Вецорго*. Аларны еш авырулардан өшкерүләрдә чакырганнар.
* Мордва мифологиясендә Нишкеның улы бар, шулай да төрле мифларда аның урынын яшен һәм яңгыр Илаһы — Пурьгине-Паз алып тора, аның Нишке-Паз белән кан кардәшлеге юк.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Нишке // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.

Төркем:Эрзя мифологиясе
Баемов

**Баемов** — фамилия.
* Әхмәтгази Баемов (1876—1964), дин әһеле, милли-азатлык хәрәкәтендә катнашучы.
* Берҗан Баемов (1948—2004), фольклорчы, әдәби тәнкыйтьче, язучы һәм журналист, филология фәннәре кандидаты (1993).
* Роберт Баемов (1937—2010), фән докторы (1983), профессор (1984), РФ (2005), БАССР (1986) атказанган фән эшлеклесе. БР ФА мөхбир-әгъзасы (1992), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1997). 

Төркем:Фамилияләр
Лудмурт

**Лудму́рт** (удмурт телендәː болын иясе, кыр иясе) — Удмурт мифологиясендә кырлар һәм басулар өчен җаваплы мәхлукат.
Лудмурт ак төсле кием кигән баладан биек булмаган кечкенә кеше кыяфәтендә булган дип фараз ителгән. Ул хайваннарны саклаган, чәчүлекләрне караган. Аның табигатенең шундый ике төрлелеге "луд" сүзенең басу да, кыр да дигәнне аңлатканга бәйле.. Басуда ул башак биеклегендә, болында чирәм биеклегендә. Нюлэсмуртның бер туганнарының берсе яки аның свитасында тора.. Лудмуртка көтүне көтелә торган урынга чыгарганга кадәр дога кылганнар һәм аны хайванны бүреләрдән һәм башка кыргый хайваннардан сакларга һәм якларга сораганнар. Кайвакыт Лудмуртны **Мушвозьмась** (удмурт телендәːбал корлтарын яклаучы) дип атаганнар..

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Владыкин В. Е.* Религиозно-мифологическая картина мира удмуртов. Ижевск: Удмуртия, 1994.

Төркем:Удмурт мифологиясе
Үзәнбаев

**Үзәнбаев** — фамилия.
* Юлай Үзәнбаев (1967), композитор, Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты (1999), Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
----
* Тәнзилә Үзәнбаева (1953), җырчы (*сопрано*), югары мәктәп укытучысы. РФ атказанган (2004), Башкортстанның халык (1994) артисты.

Төркем:Фамилияләр
Густи Панҗи Шакти

**Густи Панҗи Шакти** якынча 1660 елдан 1700 елга кадәр Индонезиядә, төньяк Балида Булеленг патшалыгының патшасы булган. Ул Булеленгның хөкемен Көнчыгыш Явада Бламбанганга киңәйткән каһарман баба фигурасы буларак искә алына.
Ул Далем Сеганингның улы булган дип әйтелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Монархия
Иде Анак Агунг Где Агунг

**Иде Анак Агунг Где Агунг** (**Ide Anak Agung Gde Agung**, Ван Опһуйсен язу системасында: *Ide Anak Agoeng Gde Agoeng*; 1921 елның 21 июле – 1999 елның 22 апреле) Индонезия сәясәтчесе, Индонезия Милли Каһарманы һәм Бали, Гиньярның раджасы булган.
## Биография
Иде Анак Агунг Где Агунг *Rechtshogeschool*-да (Закон Мәктәбе, Батавиядә (хәзер Джакарта) закон факультетының алдан килүчесе)  юриспруденция буенча белгечлек алган һәм Нидерландта тарих буенча доктор дәрәҗәсен алган. Ул Сулавесида нигезләнгән the Көнчыгыш Индонезия Дәүләтендә төп фигура. Тҗокорда Где Рака Соекавати өчен премьер буларак хезмәт иткән. Бу рольдә ул Нидерландның Индонезиянең бәйсезлеген таныуына китергән Нидерланд–Индонезия Түгәрәк Өстәл Конференциясендә әһәмиятле роль уйнаган. 1949 елның 27 декабрендә суверенитет Күчешеннән соң Агунг кыска вакыт булган Индонезия Берләшкән Штатлары Җөмһүрияте кабинеты әгъзасы булган, анда ул эчке эшләр министры булып хезмәт иткән. Федералист симпатияләренә күрә ул сәяси рәвештә Индонезия Республикасының унитарлыгы яклы Сукарнога каршы торган. 1950 елда федераль системаның гамәлдән чыгарылганнан соң ул Бельгиядә Индонезия илчесе буларак хезмәт иткән, шуннан соң ул дәвам итеп Люксембургка, Португалиягә, Франциягә һәм Австриягә илче итеп билгеләнгән булган. Сукарно президентлыгы вакытында Агунг 1955 һәм 1956 еллар арасында Индонезиянең Чит Ил Эшләре министры булып хезмәт иткән һәм Көнбатыш Яңа Гвинея бәхәсендә катнашкан булган. Соңрак ул 1962 һәм 1966 ел арасында Сукарно режимы тарафыннан төрмәгә утыртылган булган, әмма беркайчан да судка китерелмәгән булган.
1965 ел фетнә ясап каравы һәм Суһартоның Яңа Тәртип режимы көчәюеннән соң, Иде Анак Агунг Где Агунг яңа Индонезия Чит Ил Эшләре министры Адам Малик тарафыннан азат ителгән булган, ул шулай ук аңа Чит Ил Эшләре Министрлыгында баш позиция биргән. Яңа Тәртип чоры вакытында Агунг Австриядә Индонезия илчесе буларак хезмәт иткән. Диңгезләр артында вакытында Агунг Сукарно чоры вакытында Индонезиянең чит ил сәясәтенең 660 битлек тарихы *Индонезия чит ил сәясәтенең егерме елы 1945-1965* эшен язган. Китабында, Иде Анак Агунг Где Агунг Индонезиянең чит ил сәясәте бәйсезлек һәм гамәл принципларында нигезләнгән, бу чит ил көчләреннән бәйсез булуны аңлаткан дигән аргумент китергән. Агунг шулай ук Сукарно Индонезияне Кытай белән бергә шура корып һәм Малайзиягә каршы Индонезия-Малайзия Конфронтациясен җибәреп Индонезиянең бәйсез чит ил сәясәтен калдырган дигән аргумент китергән. Агунг 1999 елда үлгән һәм 2007 елда Индонезия Республикасының Милли Каһарманы дип аталган булган.
## Сайланган эшләре
* *Twenty years Indonesian foreign policy 1945-1965* (Mouton, The Hague, 1973)
* *Dari Negara Indonesia Timur ke Republik Indonesia Serikat*(Gadjah Mada University Press, Yogyakarta, 1985)
** Translated as *From the Formation of the State of East Indonesia Towards the Establishment of the United States of Indonesia* (Yayasan Obor, Jakarta, 1996)
* *Bali in the 19th Century* (Yayasan Obor, Jakarta, 1996)

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
*
*
*
*
*
## Өстәмә укырга мөмкин
*
*
Төркем:Монархия
Тҗокорда Где Рака Соэкавати

Тҗокорда Где Рака Соэкавати **Tjokorda Gde Raka Soekawati** (яңа язылышы: Cokorda Gde Raka Sukawati), (1899 елның 15 январе Убуд, Гианьяр, Бали - 1967) 1946 елдан 1950 елда гамәлдән чыгарылуына кадәр Көнчыгыш Индонезия Дәүләтенең бердәнбер президенты булган.
## Биография
Аның Тҗокорда Где титулы Соекавати югары кшатрия (Балида дүрт кастаның берсе) булганына ишарә итә.
Балачагында Соекавати Индонезия рәсмиләре өчен мәктәпкә йөргән. 1918 елда ул Бандунг аудиторлары тарафыннан билгеләнгән рәсми Индонезия кандидаты булган. Шул ук елның ахырында ул Денпасарның мантриполитие (асаба рәсмиләр өчен титул) булган. 1919 елдаа аның сәяси амбицияләре булган һәм туу урынының  Убуд Пунггава (районга) кадәр күтәрелгән булган. 1924 елда ул 1927 елга кадәр җыелган Халык Шурасы әгъзасы булып сайланган булган.  Шуннан соң, шул ук елда ул Халык Шурасы делегатлары идарә оешмасы органының әгъзасы булган. 1931 елның ахырында ул Европага укырга барган. 1932 елда ул  Нидерландка авыл хуҗалыгын һәм терлекчелекне өйрәнер өчен сәяхәтен дәвам иткән.
1946 елның 18 һәм 24 декабре арасында ул Денпасарда Денпасар Конференциясенә барган, анда ул Көнчыгыш Индонезия Дәүләтенең вакытлы президенты буларак сайланган булган. Конференция шулай ук Көнчыгыш Индонезия Азык-Төлек Парламенты барлыкка килүенә китергән. On 21 April 1950 елның 21 апрелендә ул уңышлы рәвештәИндонезия Республикасының унитарлыкка интеграциясе турында сөйләшүләр алып барган, унитар дәүләт өчен күпчелек тәэминатын җәлеп иткән.
Аның Балилы хатыны Густи Агунг Нианг Путу булган, аннан Тҗокорда Нгураһ Вим Сукавати дигән улы булган. 1933 елда Тҗокорда Рака Жильберта Винсант  исемле Франция кызына өйләнгән, аннан аның ике угылы булган.
## Билгеләмәләр

## ̃Һолланд телендә чыганаклар
* *Hoe de Baliër zich kleedt* (1926),p.&nbsp;12
* 
Төркем:Монархия
Густи Нгураһ Маде Пемекутан

**Густи Нгураһ Маде Пемекутан** (1810 елда үлгән) Бадунг провинциясен барлыкка китергән һәм 18-енче гасырда Җембрананы яулап алган  Бадунгта патша булган.
## Тышкы сылтамалар
* About Badung  - Bali Sawadee
Төркем:Монархия
Төркем:Һинд дине сәясәте
Уша (чуаш мифологиясе)

**Уша** () — Чуаш мифологиясендә иртәнге йолдыз, иртәнге таң йолдызы, аеруча ялтырап көз фасылында юпа аенда (октябрь) балкый.
Чуашларның мифологик ышанулары буенча, төн уртасыннан таң атканга кадәр төнге караңгы, Явызлык белән көрәшә. Исеме, образы һәм гамәлләре буенча борынгы Иран мифологик ышанулардан килеп чыккан (борынгы Һинд телендәː Ушас — йолдыз; борынгы Иран телендәː Уш(а) — йолдыз, таң, иртә; Ушахина — төн уртасыннан таң атканга кадәр вакыт Илаһы).

Төркем:Чуаш мифологиясе
Аныха-паю

**Аныха-паю** (абхаз телендәːаныхаҧааҩы — «изге урын угыллары») — абхаз традицион динендә Анцва Илаһының каһине.
## Мәгълүмат
Аныха-паю Анцва һәм кеше арасында арадашчы буларак карала, шуңа күрә аларның җаны чиста буларак тиеш һәм анда саранлык һәм көнчелек булырга тиеш түгел.
Бәхәсләрдә һәм башка конфликтларда аныха-паю судья ролен уйный, чөнки конфликтларның һәм бәхәсләрнең чишелешләре нәкъ изге урын алдында узган.
## Кызык фактлар
Каһин булып бары тик билгеле каһин ыруы булырга мөмкин.
Абхазиядә элек булган Абхазия каһиннәре шурасы 2012 елның 3 августында торгызылган булган. Гудаут районында Дыдрыпш-ныха изге урын каһине Заур Чичба шулай ук Абхазиянең иң олы каһине булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Мифология
Төркем:Мәҗүсилек
Илбаев

**Илбаев** — фамилия.
* Мөхәммәт Илбаев (1939—2015), авыл хуҗалыгы белгече (зоотехник), шагыйрь. РФ һәм БР Язучылар берлекләре әгъзасы (2003 елдан).
----
* Зәйтүнә Илбаева (1906—1983), җырчы (лирик сопрано), педагог, БАССР атказанган артисты (1943).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Водоохранный (Зәй районы)

**Водоохранный**, *шулай ук* Водохранный () — Татарстан АССР Зәй районы Төги авыл советына караган, хәзер юкка чыккан торак пункт (авыл). 1974 елның 5 маенда Зәй район советы башкарма комитеты карары белән гамәлдән чыгарылган, торак пунктлар исемлегеннән сызылган
## География
Авыл Зәй районының көнчыгышында, Зәй—Төги автомобиль юлыннан 3 км эчтәрәк, район үзәге Зәй шәһәреннән 30 км, Зәй тимер юл станциясеннән 28 км читтәрәк, Батрас елгасы бассейнында, әлеге елганың уңъяк кушылдыгы булган инешләр ярында урнашкан булган .
## Тарих
1929 елда Соколка авылыннан (1979 елда юкка чыккан)  бүленеп чыккан кешеләр тарафыннан элек алпавыт С. С. Доминовныкы булган җирләрдә оешкан. Беренче күчеп утыручылар мәгълүм: М. Баландин, С. Зайцев, А. Мустаев һ. б. 
Авылга исем яңа оешкан торак пунктның тирә-ягында күп санлы инешләр булып, аларны һәрдаим карап-чистартып торырга кирәк булганнан алып кушылган.
Оешкан вакыттан (1929 елдан) авыл Алексеевка (әүвәлге исеме Яңа Тетвел) авыл советына, 1959 елдан (Алексеевка авыл советы бетерелгәч) Төги авыл советына караган. 1930 елның 10 августыннан — Яңа Чишмә, 1944 елның 19 февраленнән — Ямаш, 1956 елның 7 декабреннән — Акташ, 1959 елның 26 мартыннан – Зәй, 1963 елның 1 февраленнән – Әлмәт, 1972 елның 1 ноябреннән — Зәй районнарында.
Крестьяннарны күмәк хуҗалыкларга берләштерү башлангач, 1930 елда авылда «Красная Зорька» авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырылган. Таза тормышлы крестьяннарны кулаклар исемлегенә кертеп, Уралга сөргәннәр.
Бөек Ватан сугышы елларында (1941—1945) авылдан фронтка җибәрелгән 11 кеше һәлак булган яки хәбәрсез югалган.
1950-елларда барган күмәк хуҗалыкларны эреләндерү сәясәтенә туры китереп, «Красная Зорька» (Водоохранный), «Пятилетка» (Соколка), «Товарищ» (Новая) авыл хуҗалыгы артельләрен районның «Энгельс» күмәк хуҗалыгына (Алексеевка) кушалар . 1959 елда Энгельс исемендәге күмәк хуҗалык (Алекссевка) «Пролетарий» (Төги) колхозы белән кушыла, Энгельс исемен соңрак «Рассвет»ка алыштыралар. Эреләндерелгән колхозларның беренче рәисләре булып И. П. Маланкин, Н. Я. Бабатов эшли.  
Мөстәкыйль хуҗалык итүдән мәхрүм калган Водоохранный авылы кешеләре авылдан китә башлый. Күпчелек халык Зәй шәһәренә барып урнаша. 1980-еллар башында авыл яшәүдән туктый.
## Әдәбият
* Водоохранный. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 39.
## Моны да карагыз
* Соколка
## Сылтамалар
## Шәхесләр

## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Хәбиб Нурмагомедов

**Хәбиб Абдулманапович Нурмагомедов** (; 1988 елның 20 сентябрендә туган, Сильди, Цумада районы, Дагстан Автоном Совет Социалистик Республикасы, РСФСР, СССР) — UFC эгидасында чыгыш ясаган Россия катнаш көрәш сәнгате көрәшчесе. Элеккеге җиңел авырлыктагы UFC чемпионы.
## Искәрмәләр
Бертран Мейер

**Бертран Мейер** (фр. *Bertrand Meyer*) — француз академигы, автор һәм компьютер телләре өлкәсендә консультант. Ул Эйфель программалау телен һәм контракт программалау идеясын булдырган.

## Биография
1974 елда Париж политех мәктәбен (École Polytechnique) бетергән һәм инженер булган. Шул елда да Стенфорд университетындв
магистр дәрәҗәсен алган. 1985 елда Анри Пуанкаре (Нанси) университетында фән докторы дәрәҗәсен алган.

1974–1983 елларда инженер һәм тикшерүче булып эшләгән. Аннан соң Électricité de France ширкәтендә программа тәэминаты бүлеге башлыгы булган.

1983–1986 елларда Санта-Барбара университетында чакырылган профессор.

2011 елдан башлап Б. Мейер ИТМО милли тикшеренү университеты «Программ инженерия һәм верификация» кафедрасы җитәкчесе була..

2001–2016 елларда Цюрихның югары техник мәктәбендә (ETH) профессор булган һәм гарантияләнгән сыйфатлы кабат кулланылган программ элементлар буенча
тикшерүләр ясаган. 2004–2006 елларда ETH Информатика бүлеге җитәкчесе була һәм 13 ел дәвамында (2003–2015) программалау белән танышу курсын укыта.

2014 елдан башлап Иннополис университетында программ инженерия һәм верификация лабораториясенең җитәкчесе . Аннан соң чакырылган профессор булып эшли.

2019 елдан башлап Б. Мейер Schaffhausen Institute of Technology программ инженерия бүлеге җитәкчесе.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Әхмәд Мәсуд

**Әхмәд Мәсуд**, *шулай ук* Кече Мәсуд  (, *[[1989 ел]], [[Әфганстан]], Тәхар вилаяте, Варсай районы, Пию*) — таҗик милләтеннән Әфганстан сәясәтчесе, башта СССРның Әфганстанга кертелгән хәрбиләренә, аннан «Талибан» хәрәкәтенә каршы көрәшкән Әхмәд Шаһ Мәсудның улы һәм варисы.

## Тәрҗемәи хәле
1989 елда Әфганстанның төньяк-көнчыгышында, илнең Таҗикстан белән чиктәш Тәхар провинциясендә Варсай районы Пию кышлагында таҗик гаиләсендә туган .

Иранда урта мәктәпне тәмамлагач, бер ел  (*[[Беркшир]], [[Бөекбритания]]*) хәрби курсларда , 2012—2015 елларда  хәрби тикшеренүләр факультетында укыган. 2016 елда  халыкара сәясәт магистры дәрәҗәсен алган. 

2016 елда Әфганстанга кайта һәм Massoud Foundation генераль директоры итеп билгеләнә.. 2019 елның мартыннан рәсми рәвештә сәясәт белән шөгыльләнә.

Кече Мәсуд Әфганстанда эчке хакимият мөнәсәбәтләренең Швейцария моделе турында әтисе Әхмәд Шаһ Мәсуд биргән идеяне хуплый, хөкүмәтне  ресурсларны һәм вәкаләтләрне нәтиҗәлерәк бүлүгә китерәчәк, шуның белән илнең чәчәк атуына һәм тотрыклылыкка китерәчәк, дип белдерә.

2021 елда «Талибан» ил буенча хәрби хәрәкәтләр башлагач, кече Мәсуд Әфганстанның төньягында Пәнҗшир каршылыгын — «Талибан»га каршы торучы этник гаскәриләр берлеген төзи. Ил башкаласы Кабул талиблар тарафыннан басып алынгач, ул «Талибан» хакимиятен кире кагып, беренче вице-президент Әмруллаһ Салехка кушыла. Ул Әфганстан каршылыгының Милли фронтына (ӘКМФ) нигез сала, фронтның меңләгән сугышчысы бар, дип раслый. Мәсуд АКШ, Франция, Көнбатыш Аурупа һәм гарәп илләренә ӘКМФга ярдәм итүләрен сорап, мөрәҗәгать итә . Ул шулай ук үзенең талиблар белән сөйләшүләр алып бару теләге булуын белдерә.

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча  сәясәтчеләр
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре 
Төркем:Әфганстан сәясәтчеләре
Төркем:Лондон король көллиятен тәмамлаучылар
Эйфель (программалау теле)

**Эйфель** () — Бертран Мейер тарафыннан эшләнгән Алголга охшаган синтаксислы объектка юнәлтелгән программалаштыру теле. Бу тел беренче булып контракт программалаштыру ысулын тормышка ашыра.

Windows, DOS, OS / 2 һәм UNIX өчен Эйфель компиляторлары бар. Күпчелек Эйфель гамәлләре Cи коды ясый, ягъни алар тәрҗемәче кебек башкарыла. Аннары, тәрҗемә итәлгән кодны Cи компиляторы белән компиляциялә. Ләкин, турыдан-туры машина коды ясый торган системалар да бар (мәсәлән, Visual Eiffel).

## Hello, world!

Экранга «Hello, world!» юлы чыгаручы программа үрнәге:

```eiffel
class HELLO 
  create
    make
  feature
    make
      do
        print("Hello World%N")
      end
end
```


Төркем:Программалау телләре
Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Сиде

**Сиде** (, ) — Антальядагы борынгы грек шәһәре, ул Урта диңгезнең көньяҡ-көнбатыш ярында урнашкан. 

Сиде — хәзерге популяр туристик курорт — Антальядан көнчыгышка таба 75 километр һәм Манавгаттан көнбатышка таба 15 километр ераклыкта булган Сәлимия авылы янында урнашкан (Анталья провинциясе, Төркия).

## Тарихы
Страбон буенча, Сиде Анатолийдагы иң борынгы грек колонияләренең берсе булган.

Безнең эрага кадәр 334 елда шәһәрдә яшәүчеләр Искәндәр Зөлкарнәйнгә (Александр Македонский) сугышсыз гына бирелгәннәр.
## Халык

### Милли состав

## Истәлекле урыннар

## Сылтамалар
Төркем:Төркия шәһәрләре
Соколка (Зәй районы)

**Соколка** () — XIX гасырның I яртысында нигез салынган, Татарстан АССР Зәй районы Төги авыл советына караган, 1979 елда юкка чыккан торак пункт (авыл).
## География
Авыл Зәй районының көнчыгышында, Зәй—Төги автомобиль юлыннан 5,5 км эчтәрәк, район үзәге Зәй шәһәреннән 30 км, Зәй тимер юл станциясеннән 28 км читтәрәк, Ямаш елгасы бассейнында, әлеге елганың сулъяк кушылдыгы булган Васанзюрка елгасы ярында урнашкан булган.
## Тарих
XIX гасырның I яртысында Кама буендагы Соколка авылыннан, шулай ук Поповка, Ширәмәт янындагы Кама Аланы авылларыннан күчеп утыручылар тарафыннан нигез салынган. Яңа авыл исеме әлеге Соколка авылы атамасыннан алып куелган. Беренче күчеп утыручыларның фамилияләре билгеле: Паренкиннар, Мустаевлар, Баландиннар гаиләсе. Яңа күчеп утыручылар Васанзюрка елгасы буйларын умарта тоту өчен идеаль җирләр дип табып, күпләп умарта тоткан. Авылда хуҗалыклар саны 45 булып, 230 кеше яшәгән, руслар.
1929 елда берничә гаилә аерылып чыгып, Водоохранный авылын нигезләгән.
Оешкан вакыттан (XIX гасырның I яртысы) авыл Казан губернасы Чистай өязе Ерыклы волостена, Татарстан АССР төзелгәч, Алексеевка (әүвәлге исеме Яңа Тетвел) авыл советына, 1959 елдан (Алексеевка авыл советы бетерелгәч) Төги авыл советына караган. 1930 елның 10 августыннан — Яңа Чишмә, 1944 елның 19 февраленнән — Ямаш, 1956 елның 7 декабреннән — Акташ, 1959 елның 26 мартыннан — Зәй, 1963 елның 1 февраленнән — Әлмәт, 1972 елның 1 ноябреннән — Зәй районнарында.
Крестьяннарны күмәк хуҗалыкларга берләштерү башлангач, 1930 елда авылда «Соколка» авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырылган, соңрак ул «Пятилетка» дип үзгәртелгән. Беренче рәис итеп И. М. Паренкин сайланган.
Бөек Ватан сугышы фронтларында (1941—1945 елларда) авылдан 19 кеше һәлак булган яки хәбәрсез югалган.
1950-еллар башында күмәк хуҗалыкларны эреләндерү барышында, «Пятилетка» (Соколка), «Красная Зорька» (Водоохранный), «Товарищ» (Новая) авыл хуҗалыгы артельләрен районның «Энгельс» күмәк хуҗалыгына (Алексеевка) кушалар . 1959 елда Энгельс исемендәге күмәк хуҗалык (Алекссевка) «Пролетарий» (Төги) колхозы белән кушыла, Энгельс исемен соңрак «Рассвет»ка алыштыралар. Эреләндерелгән колхозның рәисе булып И. П. Мазанкин эшли.
Мөстәкыйль хуҗалык итүдән мәхрүм калган Соколка авылы кешеләре авылдан китә башлый. Күпчелек халык Зәй шәһәренә барып урнаша. 1979 елда авыл яшәүдән туктый.
## Әдәбият
* Соколка. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 218.
## Сылтамалар
## Шәхесләр

## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Соколка

**Соколка** — топоним.

**елга**
* Соколка (Камзолка кушылдыгы)
* Соколка (Карсун кушылдыгы)
* Соколка (Чардым кушылдыгы)
**торак пункт**
* Соколка (Бөгелмә районы)
* Соколка (Зәй районы)
* Соколка (Мамадыш районы)
## Моны да карагыз
* Соколка урманчылыгы

Төркем:Топонимнар
Тедоре

**Тевдоре** () — Гөрҗи авыл хуҗалыгы Илаһы. Беренче чиратта авыл хуҗалыгы яклаучысы буларак, ә аннан соң ат яклаучысы буларак хөрмәт ителгән. Христианлык йогынтсы астында бу популяр Ходай изге Фёдор белән тәңгәл китерелгән булган. Тевдоре авыл хуҗалыгы белән мәшгуль хезмәт сөючән кешеләрне яклый. Аның эпитеты — «Бөек Раббы», һәм шулай ук «Кара» (чөнки кара төс җир символы булып тора). Тедорега беренче яз атнасының шимбәсендә яз бәйрәме багышланган.
Төркем:Гөрҗи мифологиясе
Төркем:Мифология
Ольга Воронова

**Ольга Воронова -** Татарстан Республикасы Дәүләт Советында «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы,Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Дәүләт корылышы һәм җирле үзидарә комитеты әгъзасы,Татарстан Республикасы Дәүләт Советының «Мәрхәмәт – Милосердие» хатын-кыз депутатлар берләшмәсе әгъзасы, Бердәм сайлау округы, "Бердәм РОССИЯ" Бөтенроссия сәяси партиясенең Татарстан региональ бүлеге «Бердәм Россия» партиясе әгъзасы. «Бердәм Россия» Бөтенроссия сәяси партиясе Татарстан региональ бүлегенең Казан     җирле бүлегенең башкаручы секретаре.

## Биографиясе
Воронова Ольга Михайловна 1968 елның 3 июнендә Горький шәһәрдә туа.

1990 нчы елда В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын, 2002 нче елда Идел буе дәүләт хезмәте академиясен  тәмамлый.

## Хезмәт эшчәнлеге
1990-1992 елларда —  2 категорияле инженер НИГ, МЭИ Казан филиалының электр челтәрләре кафедрасында укытучы-мастер.

1992-2006 елларда  —  категорияле инженер, 1 категорияле инженер, әйдәп баручы инспектор, әйдәп баручы белгеч, баш белгеч, башлык урынбасары ярдәмчесе, баш белгеч - башлык ярдәмчесе, оештыру бүлеге башлыгы урынбасары, бүлек башлыгы урынбасары, оештыру-аналитик бүлек башлыгы урынбасары, Казан шәһәре администрациясенең оештыру белән тәэмин итү бүлеге башлыгы.

2006-2007 елларда —  Казан шәһәре Башкарма комитетының оештыру идарәсе башлыгы урынбасары.

2007 елдан 2016 елга кадәр — оештыру идарәсе башлыгының урынбасары, беренче урынбасары, Казан шәһәре Башкарма комитеты Аппаратының бүләкләү бүлеге башлыгы.

2016 елдан 2018 елга кадәр —  Казан Башкарма комитеты Аппаратының Оештыру идарәсе башлыгы.

2018 елдан —  "Бердәм Россия"Бөтенроссия сәяси партиясенең Татарстан төбәк бүлеге Казан җирле бүлекчәсенең башкарма секретаре.

2019 елның сентябреннән  —  алтынчы чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты.

## Мактаулы исеме һәм бүләкләре

* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2005 ел)
* «Татарстан     Республикасында җирле үзидарәне үстерүдәге казанышлар өчен» медале (2012     ел)
* «2010 елгы     Бөтенроссия халык санын алуны үткәрүдәге казанышлар өчен» медале (2012 ел)
* «Фидакарь хезмәт өчен» Татарстан Республикасы медале (2018 ел)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Воронова Ольга Михайловна — Татцентр.ру

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 6 нчы чакырылыш депутатлары
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Линифиидлар

**Линифидлар**, яки **линифилар**  (лат. Linyphiidae) - аранеоморфик үрмәкүчләрнең зур гаиләлеге, сикерүче үрмәкүчләрдән соң билгеле төрләр саны буенча икенче  урында торган гаиләлек. 590 ыруга караган якынча 4500 төре бар. Линифиидлар бөтен дөньяда диярлек киң таралган; Норвегиядә бу үрмәкүчләрнең карда -7 ° C температура астында йөргәннәрен күзәтеп була. Кайбер төрләре, мәсәлән, *Nihonella chika,* мәгарәләрдә яши. Гаиләнең иң борынгы әгъзалары акбур чоры Ливан гарәбәсендә табылган.

## Систематикасы
Күпчелек төрләр монотипик ыруларда сурәтләнә. Pimoidae гаиләлеге линифиидлар өчен кардәш төркем булып санала; ике гаилә вәкилләрендә дә  сперматозоидлар камчылары аксонемында үзәк микротрубкачыклар җитми.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Bosselaers J., Henderickx H. A new Savignia from Cretan caves (Araneae: Linyphiidae) (англ.) // Zootaxa. — 2002. — Vol. 109, no. 1. — P. 1—8.
* Hormiga G. The spider genus Napometa (Araneae, Araneoidea, Linyphiidae // Journal of Arachnology. — 1998. — Vol. 26. — P. 125—132.

## Сылтамалар

* 

Төркем:Үрмәкүчсыманнар гаиләлекләре
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Аранеоморф үрмәкүчләр
Төркем:Линифиидлар
Aberdaria ligulata

**Aberdaria ligulata** — линифиидлар гаиләлегенә караган үрмәкүчләр төре. Бу төр шулай ук Araneae отрядына да карый. 

## Ачыш тарихы
Бу төрнең фәнни исеме беренче тапкыр 1962 елда Холм тарафыннан бастырылган.

## Таралышы
Бу үрмәкүчләр гадәттә Африкада, Кения территориясендә очрый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Platnick, Norman I. (2010): The world spider catalog, version 10.5. *American Museum of Natural History*.

## Әдәбият

* Bosselaers J., Henderickx H. A new Savignia from Cretan caves (Araneae: Linyphiidae) (англ.) // Zootaxa. — 2002. — Vol. 109, no. 1. — P. 1—8.
* Hormiga G. The spider genus Napometa (Araneae, Araneoidea, Linyphiidae // Journal of Arachnology. — 1998. — Vol. 26. — P. 125—132.

Төркем:Линифиидлар
Юрий Камалтынов

**Камалтынов Юрий Зимелевич** - Татарстан Республикасы Дәүләт Советы Рәисе урынбасары, Татарстан Республикасы Дәүләт Советы Президиумы әгъзасы, Татарстан Республикасы Президенты Аппараты җитәкчесе, Татарстан Республикасы Президентының Татарстан Республикасы Дәүләт Советындагы тулы вәкаләтле вәкиле, Татарстан Республикасы Дәүләт Советында «Бердәм Россия» фракциясе җитәкчесе, керемнәре, мөлкәте һәм мөлкәти характердагы йөкләмәләре турында Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутатлары тарафыннан тапшырыла торган белешмәләрнең дөреслеген тикшереп тору буенча Татарстан Республикасы Дәүләт Советы комиссиясе рәисе,  "Бердәм Россия" Бөтенроссия сәяси партиясенең Татарстан региональ бүлеге «Бердәм Россия» партиясе әгъзасы, Алтынчы чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты.

## Биографиясе
1957 елның 11 мартында Казанда туган. 1980 елда Казан химия-технология институтын, 1994 елда Казан дәүләт медицина институтын тәмамлый. Белеме буенча -  инженер-химик-технолог, социаль эшне оештыручы. Социология фәннәре кандидаты.

1980-1986 елларда "Органик синтез" җитештерү берләшмәсендә смена башлыгы, урынбасары, аннары комсомол комитеты секретаре, партком секретаре урынбасары булып эшли.

1986-1990 елларда-партия эшендә, 1990-1992 елларда-Татарстан укытучыларны камилләштерү институтының социологик тикшеренүләр лабораториясен җитәкли.

1992-1996 елларда Казан шәһәре Мәскәү районы администрациясендә, социаль тәэминат министрлыгында, ТР Дәүләт Советы Аппаратында җаваплы вазыйфаларда эшли.

1996 елдан 2004 елга кадәр ТР социаль яклау министрының беренче урынбасары булып эшли.

2004 елның мартында "Бердәм Россия"сәяси партиясеннән республика округы буенча Дәүләт Советы депутаты итеп сайлана.

2004-2005 елларда - Татарстан Республикасы Дәүләт Советы Рәисе урынбасары.

2005 елның 27 апрелендә Татарстан Республикасы Президенты Указы белән Татарстан Республикасы Президенты Аппараты җитәкчесе итеп билгеләнә.

2010 елның июленнән - Татарстан Республикасы Президентының Татарстан Республикасы Дәүләт Советындагы тулы вәкаләтле вәкиле.

## Мактаулы исемнәре  һәм бүләкләре
* «Татарстан Республикасының Атказанган халыкны социаль яклау хезмәткәре» (2001)
* Казанның 1000 еллыгы истәлегенә " медале (2005)
* ТР Президентының Рәхмәт хаты (2007)
* «Дуслык» ордены  

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Камалтынов Юрий Зимелевич Депутат Государственного Совета РТ шестого созыва.
* Камалтынов Юрий Зимелевич — Татцентр.ру 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Дзеё кандзи исемлеге

Дзёё кандзи исемлеге 2136 иероглифтан тора.

## Иероглифлар исемлеге
* Бер кандзи татарчага тәрҗемә иткәндә тексттагы урынына карап бик күп мәгънәгә ия булганлыктан, «Тәрҗемә» баганасында кыскалык бер генә аңлатмасы бирелгән.

* «Сыйныф» баганасында, Япония башлангыч мәктәбендәге кандзи өйрәнелә  сыйныф күрсәтелгән. «S» сыйныфы кандзи урта мәктәптә, яки югары мәктәптә укытылуын аңлата.  
* Исемлек япон укылышы буенча төзелгән (онъёми аннары кунъёми).
* Исемлеккә элекккеге исемлекләргә кергән, әмма соңрак бетерелгән символлар керми (, , , , ).
*  Кунъёми укылышында дефис кандзины Окуриганадан аера.
* «Искеләре» дигән багана Кюдзитай рәсми кандзиларын кертә.
* «Яңалары» дигән багана иероглифның рәсми формасын тасвирлый.
* Таблицадагы иероглифлар укылышы рәсми Дзёё таблицасы укылышы  белән тәңгәл килә.Сирәк очрый торган укылышлар җәя эчендә күрсәтелгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Kanji Mnemonics by Henshall
Светлана Вострикова

**Светлана Вострикова** - Татарстан Республикасы Дәүләт Советында «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы, Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Социаль сәясәт комитеты әгъзасы, Татарстан Республикасы Дәүләт Советының «Мәрхәмәт – Милосердие» хатын-кыз депутатлар берләшмәсе әгъзасы; Бердәм сайлау округы, "«Бердәм Россия» " Бөтенроссия сәяси партиясенең Татарстан региональ бүлеге ««Бердәм Россия»  Россия» партиясе әгъзасы, Алтынчы чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты
## Биографиясе
Вострикова Светлана Анатольевна 1970 елның 30 августында Түбән Кама шәһәрендә  туган. 1991 нче елда  Волгоград  дәүләт физик культура институтының Чаллы шәһәрендәге филиалын тәмамлаган.
## Хезмәт эшчәнлеге
* 1991-1992 еллар  – Волгоград дәүләт физик культура институты филиалы җиңел атлетика кафедрасының өлкән лаборанты.
* 1995-2001 еллар   – «Нижнекамскшина» АҖ «Шинник» спорт комплексы тренер-укытучысы. 
* 2001-2007 еллар  – «Нефтехимик» спорт клубының җиңел атлетика буенча тренер-укытучысы.
* 2007 елдан 2015 елга кадәр-«җиңел атлетика буенча олимпия резервының махсуслаштырылган балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе» өстәмә белем бирүнең МББУ директоры (Казан).
* 2015 елдан 2019 елга кадәр  –  «Казан шәһәре Башкарма комитетының Физик культура һәм спорт комитеты " МКУ рәисе.
* 2019 елның сентябреннән  – Алтынчы чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты.

## Мактаулы  исеме һәм бүләкләре
* «Татарстан     Республикасының физик культура һәм спорт отличнигы» билгесе (2010 ел)
* Татарстан Республикасы Яшьләр эшләре,     спорт һәм туризм министрлыгының мактау грамотасы (2012 ел)
* Казан шәһәрендә уздырылган 2013     елгы XXVII Бөтендөнья җәйге универсиадасы истәлек медале (2013 ел)
* Татарстан Республикасы Яшьләр     эшләре, спорт һәм туризм министрлыгының Рәхмәт хаты (2013 ел)
* Татарстан Республикасы     Президенты рәхмәте  (2014 ел)
* «Казанга фидакарь хезмәт иткән     өчен» мактау билгесе (2015 ел) 
* Татарстан Республикасының Атказанган физик культура хезмәткәре (2019 ел)
## Сылтама
Вострикова Светлана Анатольевна — Татцентр.ру

Төркем:Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 6 нчы чакырылыш депутатлары
Төркем:Татарстан Республикасы Президенты рәхмәте белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Татарстанның атказанган физик культура хезмәткәрләре
Смычка

**Смычка** — топоним.
* Смычка — Зәй районында юкка чыккан авыл.
* Смычка — Чуашстанның Епрәч районы авылы.
* Смычка — Мари Илнең Морке районы авылы.
* Смычка — Свердловск өлкәсе Түре шәһәр бүлгесенә керүче авыл.

Төркем:Топонимнар
Смычка (Зәй районы)

**Смычка** () — 1920-еллар башында нигез салынган, Татарстан АССР Зәй районы Өнбия (1960-еллар башыннан Сәвәләй) авыл советына караган, 1974 елда юкка чыккан торак пункт (авыл).
## География
Авыл Дала Зәе елгасының сулъяк кушылдыгы булган Шумыш елгасының башланган урынында, Зәй тимер юл станциясеннән 24 км, Яр Чаллы пристаненнән 84 км читтәрәк урнашкан булган.
## Тарих
1920-еллар башында Өнбия авылыннан 46 гаилә аерылып чыгып, элек җирбиләүче алпавыт Н. М. Крыжановский җирләре булган урында төпләнгән (алпавытның Отрада утары, мең дисәтинә җире, ат заводы булган. Революция вакытында утар талана, идарәче үтерелә). Яңа нигезләнгән авылга ул вакытта киң таралган сүз, эшче сыйныф һәм игенчеләр сыйныфы бергәлеген () аңлаткан «Смычка» исеме бирелгән. Беренче күчеп утыручыларның фамилияләре билгеле түгел.
 
Оешкан вакыттан (1920-еллар башы) авыл Өнбия авыл советына, соңрак, 1960-еллар башында Өнбия авыл советы бетерелгәч, Сәвәләй авыл советына караган. 1959 елның 26 мартыннан — Зәй, 1963 елның 1 февраленнән — Әлмәт, 1972 елның 1 ноябреннән яңадан Зәй районнарында .
Крестьяннарны күмәк хуҗалыкларга берләштерү башлангач, 1929—1930 елларда авылда «Смычка» авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырылган, 1935 елда рәис булып Комиссаров эшләгән.
Бөек Ватан сугышы фронтларында (1941—1945 елларда) авылдан 21 кеше һәлак булган яки хәбәрсез югалган.
1950-еллар башында күмәк хуҗалыкларны эреләндерү барышында, 556 га сөрүлек җире булган «Смычка», «Прогресс» (Шумыш), «Память Крупской» (Красная Звезда), «Победа» (Новоселовка) артельләре «Свобода» (Өнбия) авыл хуҗалыгы артеленә кушылган, 1959 елдан башлап эреләндерелгән «Родина» (үзәге Чубыклы) колхозы составында.
1950 елның июлендә авылда 51 хуҗалыкта 235 кеше яшәгән, күпчелеге руслар, авылда башлангыч мәктәп, клуб, кибет эшләгән.
Мөстәкыйль хуҗалык итүдән мәхрүм калган Смычка авылы кешеләре авылдан төрле төзелешләргә китә башлый. Күпчелек халык Зәй шәһәренә барып урнаша.
1974 елның июнендә ТАССР Югары Советы Президиумының «Зәй районы авыл советларын үзгәртү, үзәкләрен күчерү, кайбер торак пунктларын исәптән чыгару турында»гы Указы нигезендә, авыл гамәлдән чыгарылган, торак пунктлар исемлегеннән сызылган.
## Әдәбият
* Смычка. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 218.
## Сылтамалар
## Моны да карагыз
* Новоселовка
## Шәхесләр

## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Олы Мәме авыл җирлеге

**Олы Мәме авыл җирлеге** — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы Югары Ослан районы  составына керүче  муниципаль берәмлек.

Административ үзәге булып Олы Мәме авылы тора.

## Тарихы
Авыл җирлегенең статусы һәм чикләре «Югары Ослан муниципаль районы "муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында» 2005 елның 31 гыйнварындагы 19-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы белән билгеләнгән .

1994-1997 елларда авыл җирлегенең төньяк-көнчыгыш өлешендә үткәрелгән иске чуваш зиратын казу эшләре биредә торак пунктларның 16 нчы гасырда ук булуын раслый. Ул вакытта биредә чуашлар яшәгән. Зиратның зурлыгына карап, бу шактый зур торак пункт булган дип фаразлана. 17 гасырда Олы Мәме инде катнаш халык яши торган авыл булган, ягъни биредә руслар урнаша башлый. Җирле рус халкының беренче яшәү урыны хәзерге Олы Мәме авылының Иске урам дип аталган урамда була. Алар искейолачылар булган дип уйланыла.

## Халык саны

## Авыл җирлеге составы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  Олы Мәме авыл җирлегенең рәсми сайты. 

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Төркем:Югары Ослан районы авыл җирлекләре
Иван Белов (1953)

**Иван Белов**, Иван Алексей улы Белов (, *[[1953 ел]]ның [[6 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]],  [[Теләче районы]], [[Ключище]] – [[2021 ел]]ның [[28 август]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — Татарстанның хуҗалык һәм идарә эшлеклесе, мактаулы тимерьюлчы, Россия, Татарстан, Марий Ил һәм Чуашстанның атказанган транспорт хезмәткәре, Әгерҗе районының 1994—1998 еллардагы башлыгы .

## Тәрҗемәи хәле
1953 елның 6 августында Теләче районы Ключище авылында туган. Алатырь тимер юл техникумын, Мәскәүдә Бөтенсоюз тимер юл транспорты инженерлары институтын (1981, читтән торып) тәмамлаган. Армиядә хезмәт иткән.

## Хезмәт юлы
1972 елдан Амур өлкәсендә локомотив депосы бригадиры булып эшли.

1975—1978 елларда МПС мастеры, 1978—1980 елларда МПС кабул итүчесе.

1980—1982 елларда — Горький тимер юлының Әгерҗе станциясе локомотив депосы электромашина цехының өлкән мастеры.

1982—1987 елларда — КПССның Әгерҗе райкомы инструкторы, сәнәгать-транспорт бүлеге мөдире.

1987 елдан — Әгерҗе станциясенең локомотив депосы техник бүлек башлыгы, 1987—1993 елларда — баш инженер, 1993—1994 елларда — депо башлыгы.

1994 елдан – Әгерҗе районы администрациясе башлыгы. Ул эшләгән чорда муниципалитетта күп кенә социаль-мәдәни объектлар төзелә, авыл торак пунктлары инфраструктурасы үсеш кичерә, агросәнәгать комплексының өстәмә куәтләре булдырыла.

1998 елның мартыннан 12 ел (1998 елдан 2010 елга кадәр) Горький тимер юлының Казан бүлекчәсе белән җитәкчелек итә.

Бүлек каршында Татарстан Республикасында, Чуашстан, Марий Ил, Удмуртия, Киров өлкәсендә пассажирлар йөртүне гамәлгә ашыручы «Содружество» компаниясе төзелә. Әлеге компаниянең генераль директоры булып 2010 елдан 2015 елга кадәр эшли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* II дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены медале  
* «Фидакарь хезмәт өчен» медале 
* Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале 
* Россия Федерациясенең атказанган транспорт хезмәткәре  
* Татарстан Республикасының атказанган транспорт хезмәткәре  
* Чуаш Республикасының атказанган транспорт хезмәткәре  
* Марий Ил Республикасының атказанган транспорт хезмәткәре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ТР җитәкчелеге Әгерҗенең элеккеге башлыгы вафат булуга бәйле рәвештә кайгы уртаклашты. Татар-информ, 30.08.2021
*  Скончался экс-глава Агрызского района Иван Алексеевич Белов.  Әгерҗе районы рәсми порталы, 28.08.2021

## Моны да карагыз

Төркем:Район башлыклары
Төркем:Россия Федерациясенең атказанган транспорт хезмәткәрләре
Төркем:Татарстан Республикасының атказанган транспорт хезмәткәрләре
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Мәскәү транспорт инженерлары институтын тәмамлаучылар
Белов

**Белов** — фамилия.
* Александр Белов  (1981), спортчы—чаңгыда трамплиннан сикерүче, Россия чемпионы (2001, 2002).
* **[[Валерий Белов]]:**
** Валерий Белов (1947), боксчы, тренер, СССР спорт остасы (1968), РСФСР (1988), СССР (1989) атказанган тренеры.
** Валерий Белов (1967), спортчы — хоккейчы (һөҗүмче), тренер, Казан «Ак Барсы»ның баш тренеры (2012—2014).
* Евгений Белов (1826—1895), тарихчы, педагог, әдәби тәнкыйтьче, мемуарчы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1876).
* Иван Белов (1953—2021), мактаулы тимерьюлчы, Әгерҗе районы башлыгы (1994—1998).
* **[[Николай Белов]]:**
** Николай Белов (1908—1972), Чабаксар ДРЭСы баш инженеры, «Дальэнерго», «Кузбассэнерго» директоры, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
** Николай Белов (1987), спортчы — хоккейчы (сакчы), Санкт-Петербург СКАсы составында Гагарин кубогы иясе (2015).
* Павел Белов (1897—1962), совет хәрби башлыгы, генерал-полковник (1944), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* Тимофей Белов (1907—1978), ТАССР социаль тәэминат министры (1946—1954).
----
* **[[Белова]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Игорь Савельев (1968)

**Игорь Савельев** ― социология фәннәре кандидаты, Татарстан Республикасы Президенты Аппараты җитәкчесе урынбасары ― Татарстан Республикасы Президентының Эксперт департаменты җитәкчесе.

## Биографиясе
Савельев Игорь Леонидович 1968 елның 22 февралендә  ТАССРның Зәй шәһәрендә  туган.  1986-1988 нче елларда  Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1993 нче елда Казан химия-технология институтын «инженер-механик» белгечлеге буенча тәмамлый.

## Хезмәт эшчәнлеге
Казан химия-технология институтын тәмамлагач, хезмәт эшчәнлеген химия- технология интитуты профкомы рәисе урынбасары итеп башлый. 1997 нче елда аспирантураның көндезге бүлеген тәмамлый. Аннары  Казан дәүләт химия-технология университеты уку-тәрбия идарәсе җитәкчесе булып эшли.

1998 нче елда Казан шәһәре администрациясе балалар һәм яшьләр эшләре комитеты урынбасары, соңыннан рәисе итеп билгеләнә.

2001-2002 елларда  Татарстан Республикасы яшьләр һәм спорт эшләре буенча министр урынбасары вазыйфасында.

2002-2006 елларда Татарстан Респуликасы Президенты тышкы элемтәләр Департаменты директоры урынбасары- Татарстан Республикасы Президенты тышкы элемтәләр Департаменты каршындагы дәүләт протоколы идарәсе башлыгы була.

2006-2015 елларда Татарстан Республикасы Президенты дәүләт протоколы идарәсе башлыгы

2015 елның октябреннән Татарстан Республикасы Президенты Аппараты Җитәкчесе урынбасары - Татарстан Республикасы Президентының Эксперт департаменты җитәкчесе.

## Гаиләсе
Өйләнгән, кызы бар.

## Мактаулы исеме  һәм бүләкләре
* РФ Президентының Мактау грамотасы (2014 ел),  
* II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2017 ел), 
* ТР Президенты Рәхмәте (2020 ел) 
* «Дуслык» ордены (РФ, 2022 ел)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Савельев Игорь Леонидович — Татцентр.ру

Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Социология фәннәре кандидатлары
Игорь Савельев

**Игорь Савельев:**
* Игорь Савельев (1962), СССР һәм Украина футболчысы (сакчы, ярымсакчы), СССР футбол федерациясе кубогы иясе (1990).
* Игорь Савельев (1968), инженер-механик, 2015 елның октябреннән ТР Президентының Эксперт департаменты җитәкчесе.
* Игорь Савельев (1983), журналист, әдәби тәнкыйтьче, Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты (2013).
Алар Карис

**Алар Карис** (, *[[1958 ел]]ның [[26 март]]ы, [[СССР]], [[Эстония ССР]], [[Тарту]]*) — эстон галиме һәм дәүләт эшлеклесе, 2003—2007 елларда Эстония табигый фәннәр университеты, 2007—2012 елларда Тарту университеты ректоры. Эстониянең дәүләт контролеры (2013—2018). 2017 елдан Эстония милли музее директоры. 2021 елның 31 августында Эстония президенты итеп сайланган.

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 26 мартында Тартуда туган. 1976 елда урта мәктәп, 1981 елда Эстония табигый фәннәр университетын тәмамлаган. 1987—1992 елларда Эстония биоүзәгендә эшләгән. СССР таркалгач, Аурупаның берничә университетында (Гамбург университеты, Медицина тикшеренүләре милли институты (*[[Лондон]]*), Эразм Роттердамлы исемендәге университеты (*[[Роттердам]]*)) белемен күтәрә һәм молекуляр генетика буенча тикшеренүләр үткәрә. 1996 елдан Тарту университетында эшли. 1999 елда зоология кафедрасы мөдире була.

2003—2007 елларда — Эстония табигый фәннәр университеты ректоры.

2007—2012 елларда — Тарту университеты ректоры.

2013—2018 елларда — Эстониянең дәүләт контролеры.

2018 елның апреленнән — Эстония милли музее директоры.

## Эстония президенты
2021 елның 17 августында Рийгикогу скиперы һәм Эстониянең Үзәкчел партия лидеры Юри Ратас Кариска Эстония президентлыгына сайланырга тәкъдим итә. Ул ризалыгын бирә. Реформалар партиясе белән илдә идарә итүче коалиция төзүче Үзәкчел партия аны кандидатлыкка чыгарырга ризалаша.

30 августта Президент сайлауларының беренче туры уза, анда Алар Карис бердәнбер кандидат була. Анда Рийгикогу тавыш бирүендә ул кирәкле 68 тавыш урынына 63 тавыш кына җыйган, шуңа бәйле рәвештә икенче тур билгеләнгән.

Икенче турда да Карисның оппонентлары булмый. 2021 елның 31 августында Эстония президенты итеп сайлана, тавыш бирүдә 72 тавыш җыя. Президент вәкаләтләрен үтәүгә 2021 елның 11 октябрендә керешә.

## Гаилә хәле
1977 елда Сирье Ядалга (1956 елгы) өйләнгән. Ул Эстония тарихи музеен, соңрак Тарту шәһәр музеен җитәкләгән. Өч балалары (ике кыз, бер ул) һәм биш оныклары бар.

## Искәрмәләр


Төркем:Эстония президентлары
Төркем:Эстония сәясәтчеләре
Төркем:Эстония табигый фәннәр университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ректорлар
Лукуми теле

**Лукуми теле** - ул Кубада Йоруба теленнән алынган сүзләр һәм кыска гыйбарәләр лексиконы; ул Кубада Сантерияның литургик теле һәм Сантерия/Куба Орисасы/Лукуми дине/Регла де Оча практикалаган башка җәмәгатьләрдә кулланыла.
Йоруба теле трансатлантик кол сәүдәсе вакытыннан бирле Америкаларда Йоруба токымнары арасында киң кулланыла торган тел булып тормый. Испан Карибларында үскән Ориса диненең тугърылары аның калдыкларыннан үскән литургик телне кулланалар. Лукуми теленә шулай ук испан теле фонетикасы һәм әйтелеше йогынты ясаган. Йоруба теленең зур әһәмияткә ия һәм бәхәссез тональ аспекты Куба Ориса традициясенең Лукуми лексиконында шулай ук югалтылган булган.
Галимнәр Банту телләреннән һәм Фонгбедан күпмедер дәрәҗәдә минималь йогынты тапканнар, бу телләрнең кайберләрендә Америкаларда Йоруба телендә сөйләшүчеләр янында яшәгән башка кол Африка чыгышлы кешеләр сөйләшкән.
## Шулай ук карарга мөмкин
*Диаспора теле
*Афро-Кубалылар
*Сантерия
*Һабла Конго, Конго теленә нигезләнгән охшаш литургик тел
*Һаити Вуду мәдәни теле

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Һабла Конго

**Һабла конго** яки **һабла банту** — ул Кубада, Доминикан Республикасында һәм Пуэрто Рикода килеп чыккан һәм соңрак Кариб бассейнының башка илләренә таралган конго теленә нигезләнгән Пало диненең литургик теле. Тел *lengua conga* яки *lengua congo* дип аталырга мөмкин, әмма гадәттә гади итеп *lengua* дип атала, аның испан телендә мәгънәсе "тел". Ул Конго теленнән алынган сүзләргә һәм гыйбарәләр арасында код үзәгәртүне кертә; бозаль испан теле, Кариб колбиләүчелек плантацияләренең архаик испан креол теле, яки кимендә аның имитациясе; һәм сөйләм кариб испан теле.

*Палеро* (Пало каһине) ул *habla congo* (яки *habla conga*) дип әйтергә мөмкин "конго телендә сөйләшә," *habla en congo,* яки *habla palero*.  Ул серле түгел, әмма инициацияләнмәгәннәр өчен керергә мөмкин түгел.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Лукуми, Йорубага нигезләнгән охшаш литургик тел

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар