Калибрлау бозоннары

**Калибрлау бозоннары** — табигатьтәге фундаменталь тәэсир итешүләрне таратучы бозон-кисәкчекләр.

Элементар кисәкчекләр калибрлау бозоннары алмашынуы ярдәмендә тәэсир итешәләр.

Стандарт модельдә өч төр калибрлау бозоны бар:
*электромагнит тәэсир итешүен таратучы фотоннар
*зәгыйфь тәэсир итешүне таратучы W һәм Z бозоннары
*көчле тәэсир итешүне таратучы глюоннар
(Гравитация Стандарт модельдә керми).

Конфайнмент сәбәпле аерым глюоннар түбән энергиядә хасил булмый.

## Калибрлау кырлары

Квант калибрлау теориясендә калибрлау бозоннары калибрлау кырларның квантлары булып тора.

***Квант электродинамикасы**  U(1)- калибрлау төркеме белән тасвирлана, шуңа күрә бер генә калибрлау бозоны бар - **фотон** (спин 1, массасы юк).
***Квант хромодинамикасы** (атом-төш көче)  SU(3)- калибрлау төркеме белән тасвирлана (8 генератор), шуңа күрә 8 калибрлау бозоны бар - **8 глюон** (спин 1, массасы юк).
***Зәгыйф тәэсир итешү теориясе**   SU(2) - калибрлау төркеме белән тасвирлана  (3 генератор), шуңа күрә 3 калибрлау бозоны бар - **W-,  W+ бозоннары һәм  Z-бозон**  (спин 1, массасы 80-91 ГэВ).

## Масса мәсъәләсе

Калибрлау инвариантлыгы кирәклеге сәбәпле калибрлау бозоннары математик тигезләмәләрдә массасыз булып тасвирлана. Ләкин массасыз бозоннар еракка тәэсир итешүләрне генә тасвирлый ала, ә тәҗрибәдән зәгыйфь тәэсир итешү кечкенә тәэсир радиусына ия икәне билгеле, шуңа күрә  таратучылар  **массалы** булырга тиеш.

Стандарт модель буенча W һәм Z бозоннары  Һиггс механизмы ярдәмендә массалы була.

Һиггс механизмында электрозагыйфь тәэсир итешүнең 4 калибрлау бозоны (SU(2) Х U(1) .симметрияләре) Һиггс кырында берләшә.

Һиггс кырының потенциал формасы симметриянең үзлегеннән бозылуына китерә һәм аның вакуум уртача зурлыгы нульга тигез булмый.

Нәтиҗәдә бөтен Галәмдә **Һиггс кырының нульсез конденсаты бар**, злеге конденсат электрозәгыйфь тәэсир итешүнең 3 калибрлау бозоны (W± һәм Z) белән берләшеп аларга масса бирә, ә калган калибрлау бозоны - фотон массасыз итеп калдыра.

Әлеге теория буенча Һиггс кырының кванты - скаляр Һиггс бозоны булып тора.

## Бөек берләштерү теориясе

Бөек берләштерү теориясе электромагнит, зәгыйфь һәм көчле тәэсир итешүләр бик югары энергиядә (1014 ГэВ артык) берләшәләр дип фараз итә.

Бөек берләштерү теориясендә тагын өстәмә  **X- һәм Y калибрлау бозоннары** керә (зур массалы бозоннар). Алар кварклар һәм лептоннар үзара тәэсир итешү белән идарә итә һәм барион саны саклану бозылуына китерә, нәтиҗәдә протон таркалуы фараз ителә.

Ягъни **фундаменталь тәэсир итешүләрне берләштерү өчен протон таркалышы таләп ителә**, ләкин әлегә протонның таркалышы табылмаган.

## Гравитон

Гравитация - дүртенче фундаменталь тәэсир итешү шулай ук бозон-гравитон ярдәмендә таратылып була. Ләкин әлегә гравитациянең квант теориясе эшкәртелмәгән, һәм тәҗрибәләрдә гравитон табылмаган һәм гравитон калибрлау бозоны булу-булмавы билгесез.

Тик Суперкыллар теориясе барлык тәэсир итешүләрне (шул исәптән гравитация) бердәм теориядә тасвирларга тырыша, ләкин аның тәҗрибәләрдә раславы да юк.

## Әдәбият

*    Г. 'т Хоофт, Калибровочные теории сил между элементарными частицами, «Успехи физических наук», 1981, т. 135, вып. 3, с.379. (перевод статьи из «Scientific American», June 1980, Vol. 242, p.&nbsp;90.)
*    Коноплева Н. П., Попов В. Н. Калибровочные поля. — М.: Атомиздат, 1972.
*    Славнов А. А., Фаддеев Л. Д. Введение в квантовую теорию калибровочных полей. — М.: Наука, 1978. — 238 с.
*    Сарданашвили Г. А. Современные методы теории поля. 1. Геометрия и классические поля. — М.: УРСС, 1996. — 224 с. — ISBN 5-88417-087-4.
*   Сарданашвили Г. А. Современные методы теории поля. 4. Геометрия и квантовые поля. — М.: УРСС, 2000. — 157 с. — ISBN 5-88417-221-4.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Электродинамика