open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ася Тотманова

**Тотманов Ася Валентиновна** (5 ноябрь 1954 ел) — биюче. 1971 елдан — хәзерге Фәйзи Гаскәров исемендәге дәүләт академиягә халык биюләре ансамбле солисты, 1992 елдан — «Башкортстан» дәүләт концерт залының «Гранде» бию ансамбленең балетмейстер‑куючысы, бер үк вакытта җитәкчесе. Башкорт АССР-ының халык артисты (1989). Бөтенроссия җыр һәм бию ансамбльләре һәм халык биюләре ансамбльләре смотры дипломанты (Мәскәү, 1978).

## Биографиясе
Ася Валентиновна Тотманов 1954 елның 5 ноябрендә Уфада туган.

1975 елда Стәрлетамак шәһәрендә Башкорт республика мәдәни-агарту училищесын (Башкорт республика мәдәният техникумы) тәмамлый.

1970 елдан бирле Сухуми шәһәрендә "Шартын" Абхаз халык биюләре ансамблендә эшли, 1971 елдан алып - Фәйзи Гаскәров исемендәге халык биюләре ансамбле солисты, 1992 елдан – "Нефтче" мәдәният йортының "Гранде" бию ансамбленең җитәкчесе һәм балетмейстр-куючысы.

Тотманов Ася Валентиновна Башкорт академия драма театрында Н. Асанбаевның "Бер яшьлекә, бер картлыкта" ("То в молодости, то в старости") спектакленә биюләр куя.

Каракалпак (1976), Якут (1978) һәм Татар (1989) АССР‑ларында үтә торган АССР әдәбияты һәм сәнгате көннәрендә, Чуаш АССР‑ындагы БАССР мәдәнияте көннәрендә (1981) катнаша. ССРБ һәм чит илләр (Алмания, Испания, Италия, Чехословакия, Һинд һ.б.) буйлап гастрольләрдә була. Бөтенросия җыр һәм бию ансамбльләре һәм халык биюләре ансамбльләре смотры дипломанты (Мәскәү, 1978).

## Репертуары
"Бишбармак", "Бүләк", "Су янында", "Гопак", "Язгы агым" татар биюе, "Кич капка төбендә" мари биюүе , "Кадриль" рус биюе, "Сиртаки" грек биюе .

## Гаиләсе
Ире: Башкортстан Республикасының халык артисты - Рәдис Тотманов.

Балалар: Кондратьева Альбина ( Тотманова) һәм Галия Тотманова.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Тотманова Ася Валентиновна // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:5 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Закир Шаһбан

**Закир Шаһбан** — җырчы, музыкант, Татарстанның атказанган артисты.

1966 елның 6 сентябрендә Новосибирск өлкәсе Чаны районы Тармакүл авылында туган. Новосибирск шәһәрендә күрмәүчеләр өчен махсус интернат мәктәптә белем алган. 1993 елда Казанга күченә. 1994 елда Казан дәүләт педагогика институтына Татарстанның халык артисты Миңгол Галиев классына укырга керә.
1995 елда «Татар җыры» бәйгесендә II премиягә ия була.
1995—1997 елларда Г. Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенең эстрада бүлегендә «Заман» вокал инструменталь ансамбле солисты була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Закир Шаһбан (Закир Зәкәрия улы Шаһбанов)  . Габдулла Тукай исемендәге татар дәүләт филармониясе сайты.
* Закир Шаһбан: «Гаиләдә табак-савыт шалтырамыйча тормый» . Айгөл Закирова, Безнең гәҗит, 2017, № 44 (1 ноябрь)

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татар җырчылары
Хәлил Әбүлханов

**Хәлиулла Габделвәли улы Әбүлханов** (1887 ел, Шыгырдан Буа өязе Сембер губернасы — 6 гыйнвар 1919 ел, Казан) — язучы һәм укытучы.

## Биография

Хәлиулла Габделвәли улы Әбүлханов Сембер губернасы Буа өязе Шыгырдан (Чуваш­станның хәзерге Батыр районы) авылында туа.

Туган авылында, Казандагы «Мөхәммәдия» мәдрәсәләрендә, Казан татар укытучылар мәктәбендә (1905—1909), прапорщиклар мәктәбендә (1914 елдан) белем ала.

Уфа губернасы Кыйгы районы Идрис (1909—1912) һәм Казан губернасы Тәтеш өязе Югары Ындырчы авылларында (1912—1914) укытучы. «Кояш» газетасының фронттагы хәбәрчесе, Казанда өяз Мөселман мәгариф бүлеге рәисе, мөгаллимнәр әзерләү һәм мәктәпләр оештыру эшләре җитәкчесе (1917—1919).

## Төп хезмәтләре

Ысулы җәдиткә каршы беренче адым.— Казан: Үрнәк, 1911.— 32 б.

Тел вә әдәбият мәсьәләсендә яңа агым // Шура.— 1912.— № 11.— 331—333 б.; № 12.— 366—368 б.

Мәгариф эше // Шура.— 1912.— № 23.— 722—725 б.; 1913.— № 4.— 120—121 б.; № 6.— 178—181 б.; № 8.— 245—247 б.

Мәктәпләребездә голүм табигыя // Мәктәп.— 1913.— № 1.— 28—30 б.

Авылда кызлар мәктәбе // Мәктәп.— 1913.— № 1.— 49—51 б.

Америкада тәрбия вә тәгълим // Мәктәп.— 1913.— № 8.— 197—200 б.; № 11.— 297—302 б.; № 12.— 324—325 б.

## Аның турында

Сәгъди Г. Тел-әдәбият мәсьәләләрендә файдалы агым // Шура.— 1912.— № 19.— 20 б.

Габди (Г. Ибраһимов). Матбугат агымы: Еллык хисап урынына // Йолдыз.— 1913.— 1 гыйнвар.

Сугыш һәм язучыларымыз // Аң.— 1915.— № 20.

Хәлил Әбүлхановның вафаты // Эш.— 1919. — 8 гыйнвар.

Байчура Ш. Татар яшьләре хәрәкәте һәм Фатих Әмирхан // Казан утлары.— 1966.— № 1.— 114—122 б.

Казанская татарская учительская школа 1876—1917 гг.: Сборник документов и материалов / Отв. сост. Горохова Л. В.; отв. ред. Шарафутдинов Д. Р.— Казань: Гасыр, 2005.— С. 240.

Татар әдипләре, мәгърифәтчеләре (ХХ йөз башы): Биобиблиографик сүзлек.— Казан, 2005. — 24—25 б.
Гали Җәмниханов

**Гали Җәмниханов** -  виртуоз гармунчы, концерт гармуннарында уйнау остасы. Әтисе ягыннан туганнан туган абыйсы - гармунчы Фәйзулла Туишев.
Урта мәктәпне тәмамлагач,  Ростов шәһәренә барып музыка училищесына укырга керә. Аны уңышлы тәмамлап, 1934 елда Казанга килә һәм Татар дәүләт эшчеләр театрына музыка җитәкчесе булып урнаша.
Татар дәүләт филармониясе ачылгач, башта Татар дәүләт җыр һәм бию ансамблендә, аннан филармониянең эстрада бүлегендә музыкант-аккомпаниатор буларак эшли. Концертларда аерым гына чыгышлар белән дә катнаша.
Бөек Ватан сугышы вакытында Львов пехота училищесында белем ала һәм 1943 елда укчы взводының командиры итеп көнбатыш фронтка җибәрелә. 1946 елда туган ягына әйләнеп кайта һәм яңадан музыка һөнәренә керешә. 
1957 елда Мәскәүдә үткәрелгән Татар әдәбияты һәм сәнгате декадасында катнаша, концерт гармуннарында уйный. 1964 елда ТАССРның атказанган артисты исеме бирелә.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Гали Вәлиулла улы Җәмниханов .  Габдулла Тукай исемендәге татар дәүләт филармониясе сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:Татар музыкантлары
Салихҗан Галиев

**Салихҗан Мөхәммәтҗан улы Галиев** (4 июль 1862 ел, Казан — 1931 ел, Казан) - җәмәгать эшлеклесе, педагог.

## Биография

Салихҗан Мөхәммәтҗан улы Галиев Казанда туа. «Касыймия», Апанай, Бохараның «Мир-гарәб» (1882 елда тәмамлый) мәдрәсәләре шәкерте. 10 нчы мәхәллә җамигъ мәчете имам-хатыйбы (1890—1908, 1910 елдан соң), мөдәррис, мөгаллимнәр курслары оештыручы (1907). Вологда губернасына сөргенгә җибәрелә (1908). Ике ел буена Россиядә яшәү тыела. Төркиядә, Согуд Гарәбстанында мөһаҗирлектә була (1908—1910). 1931 елда Казанда вафат.

## Төп хезмәтләре

* Фәтех әт-тәҗвид.— Казан: Типо-лит. Имп. ун-та, 1893.— 12 б., 1895.— 12 б. 
* Сарыф гарәби. — Казан: Домбровский матб., 1898.— 76 б.  
* Тәкъриб әл-әзһан мин тәҗвид әл-Коръән.— Казан: Типо-лит. Имп. ун-та, 1900.— 24 б. 

## Чыганаклар
* Әмирхан Р. Иманга тугрылык.— Казан: Татар. кит. нәшр., 1997.— 233 б.
* Юсупов М. Галимджан Баруди.— Казань: Татар. кн. изд-во, 2003.— С. 42, 43.
* Медресе г. Казани в XIX — нач. ХХ вв.: Сборник документов и материалов.— Казань: Гасыр, 2007.— С. 76, 92, 129, 157, 161, 165.

## Искәрмәләр

Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Хәдичә Әхмәрова

**Хәдичә Әхмәрова** (30 апрель 1861 ел — 31 март 1945 ел) - тәрҗемәче, татар кызлары өчен беренче русча-татарча училище ачучысы һәм директоры.

## Биография
Хәдичә Шаһиәхмәт кызы Әхмәрова Казан шәһәрендә морза Шаһиәхмәт Алкин һәм гаиләсендә туа. Белемне гаиләдә ала. 
* 1879 елда Икенче Казан ирләр гимназиясен (1874) һәм Казан Император университетын (1878) тәмамлаган Шаһбазгәрәй Әхмәровка (1881 елдан - Казан Татар укытучылар мәктәбе директоры) кияүгә чыга.
* Казанда беренче булып хөкүмәт хисабына татар кызлары өчен русча-татарча училище ачучы (5.09.1901-1918) һәм аның директоры. 
* Лев Толстой һәм башка рус язучыларының әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итә.

## Балалары
10 балаларының 3се балачакта вафат була.
 
Балалары:
# :*Олы кызы* Маһипәрвәз (*[[1880 ел|1880]]-[[1964 ел|1964]]*), Петербургта югары медицина белеме алган (*[[1912 ел]]да*) беренче татар кызы, Ленин орденлы табиб, ТАССР атказанган табибы. Казан университетының медицина факультетын  тәмамлаган Рөстәм Әскар улы Дәүләтшинга кияүгә чыга. Бердәнбер уллары Әскарне (*[[1902 ел|1902]]-[[1918 ел|1918]]*) кызыллар атып үтерә.
# :*Икенче кызы* Суфия (1885-?), югары белемле режиссер, актриса. Генерал Али Шәех Гали улы Әскаргә кияүгә чыга. Кызлары Динара, Гөлнара.
# :*Өченче кызы* Сара, Алманиядә укыган югары белемле тәрҗемәче.  (1887-1939) кияүгә чыга. Дүрт балалары (өч кыз, улы Павел) була. Гаиләсе белән католик динен кабул иткән.
# :*Төпчек кызы* Заһидә (*[[1897 ел|1897]]-[[1988 ел|1988]]*), укытучы; Кәрим Тинчурин (*[[1887 ел|1887]]-[[1938 ел|1938]]*) хатыны. Балалары булмый.
# :*Олы улы* Даут (*[[1883 ел|1883]]-[[1914 ел|1914]]*), хокукчы. Хатыны Ольга Иван кызы Дампер. Бердәнбер уллары Марк.
# :*Уртанчы улы* Ильяс (*[[1887 ел|1887]]-[[1942 ел|1942]]*), юнкер мәктәбен тәмамлаган. Гаиләсе булмаган.
# :*Кече улы* Йосыф Әхмәров (*[[1889 ел|1889]]-[[1914 ел|1914]]*), әфисәр. Хатыны Нәфисә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бурнашева З. Татар хатын-кызлары хәрәкәте тарихыннан.— Казан: Татар. кит. нәшр., 1971.— 34 б.
* Махмутова А. Х. Становление светского образования у татар  (Борьба вокруг школьного вопроса, 1861—1917). — Казань: Изд-во КГУ, 1982. — С. 32.
* Биктимирова Т. Ступени образования до Сорбонны.— Казань: Алма-Лит, 2003. — С. 82—86.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Феминизм
* Хатын-кыз хокуклары
* Маһруй Мозаффария

Төркем:Татар феминизм эшлеклеләре
Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Татар укытучылары
Марс Тукаев

**Марс Тукаев** - Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты җитәкчесенең Россия Федерациясе төбәкләрендәге татар иҗтимагый берләшмәләре белән эшләү буенча урынбасары, «Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале иясе (2022). 

## Тәрҗемә-и хәле
1972 елның 26 маенда ТАССРның Әгерҗе районы  Рыс авылында туган. Ике яшь тулгач  гаиләсе Салагыш авылына күченеп китә. 

## Белеме
* 1989 – 2009 елларда В.И.Ленин исемендәге Казан дәүләт университетында;
* 1992 – 1993 елларда Стамбул университетында,
* 1993 – 1999 елларда Анкара университетында белем ала.
* 1999-2003 елларда Хаджеттепе университетында аспирантура бүлеген тәмамлый.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 елда -  «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* 2012 елда - «Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре» мактаулы исеме
* 2012 елда - «2010 елда Бөтенроссия халкының санын алуны уздыруда керткән өлеше өчен» медале
* 2017 елда - Татарстан Республикасының «Фидакарь хезмәт өчен» медале.
* 2022 - «Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Марс Рифкать улы Тукаев.  Бөтендөнья татар конгрессы сайты
*  Якташыбыз - Бөтендөнья татар конгрессының башкарма комитеты рәисе урынбасары Марс Тукаев: "Хыялым - туган илемә хезмәт итү".  Әгерҗе хәбәрләре, 2 август 2017 

## Моны да карагыз

Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:«Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале лауреатлары
Камил Әбләзов

**Камил Әбләзов** — Сарытау татарларының төбәк милли-мәдәни автономиясе рәисе, Бөтендөнья татар конгрессының Милли шура рәисе урынбасары. 

1954 елның 31 августнда Волгоград өлкәсе Камышлы районындагы Дворянское авылында туган. Сарытау икътисад институтын тәмамлый. 

1987 елда шәхси бизнес белән шөгыльләнә башлый. Хәзерге вакытта “Нарат-К” җаваплылыгы чикләнгән җәмгыятенең директорлар шурасы рәисе булып тора. Шулай ук ул Татарстан Республикасының Сарытау өлкәсендәге сәүдә вәкиле, Сарытау губернаторы киңәшчесе. 

Сарытауда татар гимназиясе ача һәм бу уку йортына матди яктан ярдәм итә.

2012 елда ике томлы «История татар» исемле китап язып, бастырып чыгарды.

## Сылтамалар
*  Камил Алим улы Әбләзов.  Бөтендөнья татар конгрессы сайты
* Камил Әбләзов: "Казаннан, ТНВдан татарны урысча бердәмлеккә өндәү – сәер күренеш". Римма Әбдрәшитова, Гадел Галәметдин. Азатлык радиосы, 15 декабрь 2016

Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Татар тарихчылары
Stefan Grand Prix

**Stefan Grand Prix** (SGP, серб. Стефан гранд при) — Зоран Стефанович җитәкләгән серб командасы Формула-1 проекты.

## 1998 ел

Беренче тапкыр Зоран Стефановичның исеме 1998 елда Формула-1 белән бәйле рәвештә телгә алына, ул 1997 елда MasterCard Lola командасының T97 / 30 болидларын сатып алырга һәм алар белән яңа сезонга килергә тырышып карый. Бу проект бернинди нәтиҗәләргә дә китерми.

## 2009 ел тендеры
2009 елда Халыкара автомобиль федерациясе (FIA) Формула-1нең яңа командалары өчен өч вакансия ача.15 гариза кабул ителә. Шулардан FIA Британия Manor (соңрак Virgin Racing исемен алган), испан Campos Meta 1 (сезон башланыр алдыннан исемен Hispania Racing F1 Team алыштыра) һәм Америка Team US F1не сайлап ала. Тендерда катнашучыларның берсе Stefan Grand Prix командасы була. Җәмәгатьчелек Стефановичның амбицияләре турында беренче тапкыр FIA га дәгъва биргәннән соң белә. 2010 елгы сезон стартына чыгу өчен Cosworth белән двигательләр китерү контрактына кул кую мәҗбүри шарт була.

## Stefan техник паркы
Зоран Стефанович Белградтан 25 чакрым ераклыкта Stefan техник паркын төзергә ниятли, анда шулай ук Формула-1 Гран-при кабул итә ала торган трасса да керәчәк.

Булачак трасса:

* Озынлыгы - 3538,57 м;
* Борылышлар - 16;
* Сул борылышлар - 5;
* Уң борылышлар - 11.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт команды
* Официальный сайт компании AMCO
* Джо Савар о Зоране Стефановиче и Stefan GP…
* Toyota поможет Stefan GP
* Джо Савар о попытках Stefan GP попасть в Формулу 1
* Stefan GP — миф или реальность?
* Обзор неудавшихся попыток дебюта новых команд в Ф-1

Төркем:Автоспорт
Төркем:Спорт
Кәүсәрия Шәфикова

**Кәүсәрия  Шәфыйкова** ― шагыйрә, Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы (1998).
## Тәрҗемәи хәле
Кәүсәрия Фидаи кызы Шәфыйкова 1948 елның 9 ноябрендә Башкортстанның Яңавыл районы Исәнбай авылында колхозчы гаиләсендә туа. Яшь ярымлык чагында полиомиелит белән авырый башлый. Кәүсәрия мәктәпкә йөреп белем ала алмый, аны укытучылар өйгә килеп укырга-язарга өйрәтәләр. Шигъриятнең нәрсә икәнен ул М.Җәлилнең «Моабит дәфтәре» китабын укып чыккач аңлый, шуннан үзе дә кулына каләм алып язгалый башлый.
Беренче шигыре 1970 елның 14 маенда «Коммунизм таңы» дигән район газетасында басылып чыга. Башкортстанның, Татарстанның күп газета-журналларында аның әсәрләре басылып тора, сүзләренә композиторлар тарафыннан көйләр языла. Аның тулышкан күңеленнән тамган шигырьләренә язылган дистәләрчә җырларны Башкортстанда, Татарстанда, башка төбәкләрдә яшәүче җырчылар яратып башкара. Иҗади уңышлары өчен Гали Чокрый һәм Саҗидә Сөләйманова исемендәге бүләкләргә лаек булган. Ул — “Кызыл таң”, “Өмет”, “Яңавыл таңнары” гәзитләренең, “Тулпар”, “Мирас”, “Башкортстан кызы” журналларының еллык лауреаты. Талантлы шәхес үзен шигърияттә генә танытып калмый, проза өлкәсендә дә гүзәл әсәрләр иҗат итә. Әдәби иҗатка җитди караучы танылган татар шагыйрәсе балалар әдәбиятында да зур  урын тота. Ул күп еллар “Өмет”нең “Чаткылар” кушымтасының редколлегия әгъзасы була, үзенең мәгънәле язмалары белән үсмерләр күңеленә матур тәрбия орлыклары сала килә. 
## Мактаулы исемнәре
* Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты – (Татарстан язучылар берлеге һәм «Татнефть» ААҖ тарафыннан тапшырыла торган әдәби бүләк)
*  Башкортстанның Г.Чокрый исемендәге премия лауреаты 
* 1998 елдан Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы (1998)
## Төп басма китаплары
* Бер тауда ун чишмә: шигырьләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1992. 
* Яңавыл бизәкләре: шигырьләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1994. Ике аккош: шигырьләр. – Уфа: Китап, 1995.
* Бөреләр ачылганда: шигырьләр. – Нефтекама, 2000.
* Күз яшьләрең – көмеш тамчы: җырлар. – Уфа: Китап, 2001.
*  Берсе – кояш, берсе – ай: җырлар. – Башкортстан: Балтач, 2006.
* Бер җырым синең хакта: шигырьләр. – Өфө: Китап, 1985. (Башкорт телендә.) Тургайлар канат кага: нәсерләр. – Өфө: Китап, 1996.
## Чыганак
* Закирова Г. Шигырь аны үлемнен йолып кала // Юлдаш. – 2003. – 6 гыйнв. 
* Исламов Ф. Фикер, илһам, моң // Татар иле. – 2003. – № 10 (март).
* Исламов Ф. Шагыйрә йөрән җылысын бүләк итә // Шәһри Казан. – 2006. – 8 дек.
## Тышкы сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Инвалидлар
Төркем:Гали Чокрый премиясе лауреатлары
Шахмат буенча Сербия җыелма командасы

**Шахмат буенча Сербия җыелма командасы** халыкара шахмат турнирларында катнаша. Җыелманың иң югары рейтингы - 2610 (2011).
## Халыкара турнирлар

## Статистика

## Җыелма команда составы (2012)

### Трансферлар
Сербия җыелма командасының барлык уенчылары элек Югославия һәм / яки Сербия һәм Монтенегро җыелма командасы өчен уйнаган булганнар:

* Боян Вучкович (2000—2001)
* Бранко Дамлянович (1992, 1999—2005)
* Иван Иванишевич (1998—2005)
* Александар Ковачевич (2000—2004)
* Роберт Маркуш (2004—2006)
* Игор Миладинович (1994)
* Милош Перунович (2003—2005)
* Душан Попович (2006)
* Никола Седлак (2003, 2006)
* Драган Шолак (1999—2000, 2004—2005)

## Искәрмәләр
Төркем:Шахмат
Төркем:Спорт
Төркем:Шахматчылар
Мария Реститута

**Мария** **Реститута** (дөньяви исеме — Гелена Кафкова, ; 1 май 1894 ел — 30 март 1943 ел) — Католик чиркәве изгесе, монахиня, шәфкать туташы.

## Биографиясе
1894 елның 1 маенда Австро-Венгриянең Условиеда (хәзерге Чехия Брно шәһәренең бер өлеше) итек ясаучы гаиләсендә туган. Ике яшендә ата-асасы аны Венага алып китә. Башлангыч мәктәпне тәмамлаганнан соң Вена хастаханәләрның берсендә санитар булып эшли.

1913 елда монастырьга килә, IV гасыр христиан газаплысы Реститут хөрмәтенә монах исемен кабул итә. Беренче дөнья сугышыннан соң хирургия шәфкать туташы булып эшли.

1938 елда Австрияне Өченче Рейх үзенә кушкач, ачык рәвештә илдә урнашкан фашистик режимга каршы чыгыш ясый. Нацистик режимны фашлаган ике ачык хат яза. Нацизм карашларына мөккибән хастаханә директорының боерыгы буенча хастәхана палаталарның һәркайсында стенадан тәрене алып ташларга каршы була. Шулар аркасында 1942 елда Гестапо тарафыннан арестка алына һәм гильотина аша үлем җазасына тарттырыла.

1943 елның 30 мартында ул җәзалап үтерелә.

## Хәтер
Аның хөрмәтенә Венада урам аталган (), биредә Мария Реститута эшләгән Mödling хастаханәсе урнашкан.

## Беатификация
1998 елның 21 июнендә Рим папасы Иоанн Павел II тарафыннан беатификацияләнә (католик чиркәве изгеләр рәтенә кертелә).

## Сылтамалар

* saints.sqpn.com 
* server.brumma.com
* францискан сайт о Марии Ресиле (нем.)
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Венада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1943 елда вафатлар
Төркем:30 март көнне вафатлар
Төркем:1894 елда туганнар
Төркем:1 май көнне туганнар
Академик ишкәк ишү буенча Европа чемпионаты 2014

Академик ишкәк ишү буенча 2014 елгы Европа чемпионаты Серб Белградында 30 майдан 1 июньгә кадәр үткәрелде.
## Медалистлар

### Ир-атлар

### Хатын-кызлар

## Искәрмәләр


Төркем:Чемпионатлар
Төркем:Спорт
Асия Юнысова

**Асия Юнысова** - журналист, язучы, 1998 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы. 
## Тәрҗемәи хәле
Юнысова Асия Шәйхеразый кызы 1947 елның 1 сентябрендә Татарстанның Ютазы районы Бәйрәкә Тамак авылында укытучылар гаиләсендә туган.

1948 елда аларның гаиләсе  Баулы районының Кызыл Яр авылына күченә. Асиянең балачак һәм үсмерчак еллары Кызыл Ярда  уза. Биредә  сигезьеллык мәктәпне тәмамлый. Урта белемне Баулы район үзәгендәге татар мәктәбендә ала.

1965–1970 елларда Асия Юнысова Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый. Университетны уңышлы тәмамлый.

## Хезмәт эшчәнлеге
Асия Шәйхеразый кызы хезмәт юлы журналист булып башлый. ХХ гасырның җитмешенче еллары башында берникадәр вакыт Татарстан китап нәшриятының сәяси әдәбият редакциясендә кече редактор булып эшләп ала. Аннары 1974–1989 елларда «Татарстан коммунисты» журналында башта  – корректор, аннары тәрҗемәче булып хезмәт итә. Бу елларда аның көндәлек матбугатта журналистик язмалары, очерклары, «Яшь ленинчы» («Сабантуй») газетасы, «Ялкын» журналы битләрендә балаларга атап язган шигырьләре, кыска хикәяләре дөнья күрә.

1989 елда журналист «Ватаным Татарстан» газетасы редакциясенә тәрҗемә бүлеге мөдире итеп эшкә чакырыла. 

1992 елдан ул бу газетаның әдәбият-сәнгать бүлеген җитәкли.

2007 елдан «Татарстан» журналында эшли.

А.Юнысова – берничә китап авторы. Аларның «Үскән кыз», «Кышны яратам», «Җәйне сагынам», «Алмагач песие» китаплары нәни укучыларга багышланган, 2002 елда «Рухият» нәшриятында дөнья күргән «Айлы юл» һәм Татарстан китап нәшриятында басылган «Сагынырсың әле» дигән тупланмасы (2007) шагыйрәнең лирик шигырьләрен эченә ала.

## Бүләкләре
Асия Юнысова – Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1993), Татарстан журналистларының Хөсәен Ямашев исемендәге премиясе лауреаты (1994) һәм «Бәллүр каләм – 2002» иясе.

С.Сөләйманова исемендәге премия лауреаты (2008).
* 2026 ― Фатих Хөсни исемендәге премия
## Басма китаплары
Үскән кыз: шигырьләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 1988. – 24 б. – 5000 д. 

Мин кышны яратам: шигырьләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2002. – 24 б. – 5000 д. 

Айлы юл: лирик шигырьләр. – Казан: Рухият, 2002. – 192 б. – 2000 д. 

Җәйне сагынам: шигырьләр. – Казан: Мәгариф, 2005. – 32 б. – 3000 д. Сагынырсың әле: шигырьләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2007. – 239 б. – 2000 д. 

Алмагач песие: шигырьләр. – Казан: Мәгариф, 2007. – 71 б. – 2000 д. 

## Искәрмәләр

## Файдаланган әдәбият
* Миңнуллин Т. Көлүеңне оныта күрмә, Асия! // Ватаным Татарстан. – 1997. – 12 сент.
* Гәрәев М. Асиягә гөлләр эзлим // Шәһри Казан. – 1998. – 11 февр. 
* Сибат Р. Асылыбыз Асия // Мәдәни җомга. – 1998. – 6 март. 
* Аймәт Р. «Айлы юл» сәфәре // Шәһри Казан. – 2002. – 15 нояб. 
*Бәдретдинов И. Тулган ай яктысында // Мәдәни җомга. – 2002. – 13 дек.
* Мөхәммәтҗанова Р. Шигырь кәнизәге // Мәдәни җомга. – 2003. – 7 март.  

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Ютазы районында туганнарТөркем:Татарстан язучыларыТөркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучыларТөркем:Татарстанның атказанган  мәдәният хезмәткәрләре Төркем:Татарстан журналистларыТөркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Төркем:Фатих Хөсни премиясе лауреатлары
Фәридә Рәсүлева

**Фәридә Рәсүлева ** (*[[1948 ел]]ның [[29 июль|29 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]] ― [[2022 ел]]ның [[9 гыйнвар]]ы, [[РФ]], [[Диңгез буе крае]], [[Артём (шәһәр)|Артём]]*) ― шагыйрә,  1991 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1991).

## Тәрҗемәи хәле
Рәсүлева Фәридә Атилла кызы 1948 елның 29 июлендә  Казан шәһәрендә  танылган прозаик Атилла Расих белән  язучы, мөгаллимә Зәкия ханымнар гаиләсендә   дөньяга килә.  Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, Фәридә Казан дәүләт университетының механика-математика факультетына укырга керә, тик өч елдан гаиләсе белән бәйле рәвештә Ташкент шәһәренә китә.  Ташкент дәүләт университетында «математик анализ» белгечлеге ала. Аннан соң Казанга кайта, СССР Фәннәр академиясенең Физика-механика институтында эшли. 
## Иҗаты
1975 елда «Вечерняя Казань», «Советская Татария», «Комсомолец Татарии» газеталарында, «Хлеб и Розы» күмәк җыентыгында аның беренче шигырьләре дөнья күрә.

1979 елда Ф.Рәсүлева Мәскәүдә Максим Горький исемендәге Әдәбият институтына читтән торып укырга керә. Шигырьләр, хикәяләр, повестьлар иҗат итә. Әсәрләре  «Литературная учеба» һәм «Новый мир» журналларында, «Литературная Россия» газетасында басыла. 

1984 елда Ф.Рәсүлеваның «Пролог» исемле беренче  шигырьләр китабы дөнья күрә. 

1970–1980 елларда Ф.Рәсүлева Казандагы төрле оешмаларда эшли. Ул КХТИда ( КГТУ) җитештерүчәнлеккә өйрәтү остасы, реклама бюросында һәм телевидениедә мөхәррир; Пионерлар сараенда әдәби түгәрәк җитәкли. Шигырьләре республика матбугатында һәм «Стихи казанских студентов» күмәк җыентыгында басыла. 

1989 елда шагыйрәнең  «Холодное утро» исемле икенче шигырьләр җыентыгы нәшер ителә.  

2022 елның 9 гыйнварында 73 яшендә Диңгез буе крае Артём шәһәрендә вафат. 14 гыйнвар көнне Артём зиратының татар секторына мөселманча җирләнгән .

## Төп басма китаплары
* Пролог: стихи. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1984. – 64 с. – 2000 экз.
* Холодное утро: стихи. – Казань: Татар. кн. изд-во, 1989. – 111 с. – 4000 экз.
## Чыганак
* *Миллер А.* Стать миру зеркалом // Веч. Казань. – 1984. – 9 дек. 
* *Малышев С.* В поисках счастья // Идель. – 1990. – № 4. – С. 28–29.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча язучыларТөркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Ташкәнт Урта Азия университетын тәмамлаучыларТөркем:Татарстан язучыларыТөркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Фаварис Галиев

**Галиев Фаварис Мөхәммәтгали улы**—хезмәт ветераны

## Кыскача биографиясе
1941 елның 15 августында Смәел авылында туган. Смәел мәктәбендә  җиде сыйныф белем алганнан соң Яңгул урта мәктәбендә укый. 1959 елда урта белем ала һәм туган авылында хисапчы ярдәмчесе булып эшли. Хезмәт юлын мәктәп елларында ук тракторчы һәм комбайнчы  ярдәмчесе булып башлый.

1960-1965 елларда Казан авыл хуҗалыгы институтында укып галим-агроном белгечлеге ала.

## Хезмәт юлы
Ф.Галиевнең бөтен гомере туган авылындагы Шаумян исемендәге колхозга багышланган: 1965-1978 елларда ул хуҗалыкның баш агрономы, 1978-1985 елларда—колхоз рәисенең мәдәни-агарту эшләре буенча урынбасары, 1985-1991 елларда—колхозның партия оешмасы секретаре, 1991-1994 елларда—колхоз рәисенең тәрбия эшләре буенча урынбасары, 1994-1997 елларда—техника куркынычсызлыгы һәм хезмәтне саклау буенча инженер, 1997-2004 елларда—кабат хуҗалыкның баш агрономы. Тирән хәзерлекле белгеч, киң фикерле шәхес, туган җирен, аның кешеләрен якыннан белүче һәм яратучы авыл баласы буларак Ф.Галиев әлеге хуҗалыкның тотрыклы матди-финанс базасын булдыруга, районыбызның югары нәтиҗәле эшли торган хуҗалыгы дәрәҗәсенә күтәрүгә бәя биреп бетергесез өлеш кертте, авылдашларының тирән ихтирамын казанды.

## Җәмәгать эшләре
Ф.Галиев хезмәт юлының беренче көннәреннән киң җәмәгать эше алып барды. Ул күп мәртәбә хезмәт ияләре депутатларының Смәел авыл Советы депутаты булып сайланды, берничә мәртәбә КПССның район конференцияләре делегаты булды, райком членлыгына кандидат итеп сайланды. 1969 елда колхозчыларның республика конференциясе делегаты булды, аның секретариатына сайланды.

## Дәүләт бүләкләре
Ф.М.Галиевнең фидакарь хезмәте югары бәяләнде. Ул РСФСР Мәгариф министрлыгының, Бөтенроссия табигатьне саклау җәмгыятенең, Татарстан Республикасы  Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгының, район җитәкчелегенең күпсанлы Мактау Грамоталары, медальләр белән бүләкләнде. 2003 елда аңа Россия Федерациясенең атказанган агрономы дигән абруйлы исем бирелде.

## Бвстырып чыгарган китаплары
Көзге яшьнәү

Фаваризмнар

Ф.Галиев гаять үзенчәлекле иҗатчы да. Аның шигырьләре район һәм республика матбугатында еш басыла. Туган авылы Смәелгә багышланган җыры үзешчән композиторларның район конкурсында җиңү яулады.

Ветеран туган авылы Смәелдә яши, актив җәмәгать эше алып бара.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Габделхәй Зарипов

**Зарипов Гәбделхай Зариф улы** – сугыш һәм хезмәт ветераны.

## Балалык еллары һәм үсмерчак
Г. Зарипов районыбызның иң гыйбрәтле язмышлы кешеләренең берсе. Ул  1918 елның 8 мартында Балтач авылында туган. Шушында башлангыч белем алып сабый килеш хезмәт юлын башлаган. Һәм менә ул чорлар өчен бөтенләй хас булмаган тәвәккәл адым – бергә үскән берничә авыл малае Казан шәһәренә юнәләләр һәм елга техникумына укырга керәләр. Билгеле, белем дәрәҗәсе сай булган, уку кебек четерекле хезмәткә күнекмәгән авыл малайларының күбесе тиздән таралып бетә. Әмма Гәбделхәй кала – ачлы-туклы яшәп булса да, бөтенләй ят стихиягә бәйле һөнәрне тырышып үзләштерә. Җәйләрен практикада Идел, Чулман, Нократ, Агыйдел елгаларын дистәләрчә мәртәбә буйлый. Бу исә физик чыныгу да бирә, тырышлык, үҗәтлек, тәвәккәллек кебек егет кеше өчен бик тә кирәкле сыйфатларны да үстерә.

## Амур флотилиясендә хезмәте һәм Бөек Ватан сугышы
Шушыннан ул армия сафларына алына, Кызыл Байраклы Амур флотилиясенә эләгә. Аның сәләтләрен тиз күреп алалар һәм корабка рулевой итеп билгелиләр. Егет бу эшкә дә тиз күнегә. Иң авыры булган диңгез авыруын да җиңел кичерә. Яңа килгән сугышчыларны өйрәтүче остаз да булырга туры килә аңа.

Язмышта яңа борылыш – иң чыдам егетләрне сайлап алып, су асты көймәсенә күчерәләр. Бу инде Бөек Ватан сугышы башланган чор. Алга катлаулы бурыч куела – илнең көнчыгыш чикләрен тынгысызлап торучы япон судноларын аулау, безгә ярдәм алып килүче союзниклар корабларына имин юл тәэмин итү. Рәттән берничә тәүлекләр буе күз йоммыйча уяу хезмәт көннәре башлана һәм ул елларга сузыла. Бу тормышта зур китаплар итеп язарлык дәһшәтле вакыйгалар бар. Шулар эчендә кайнаган яшь егет еллар үткәч улы Маратның су асты көймәсендә хезмәт итәчәген күз алдына да китерми, билгеле.

Шулай итеп, фашистик Германияне һәм империалистик Японияне җиңү көннәре дә уза.

## Америкага сәяхәт. Махсус хәрби бирем башкару
1946 елның декабре. Үзләрен чын диңгезче итеп күрсәткән бер төркем егетләрне кабат аерып алалар, дүрт командага бүләләр һәм күпмедер сәяси-идеологик хәзерлектән соң ерак сәфәргә юллыйлар. Егетләр күп вакыт үткәннән соң гына аңлыйлар – аларны Америкага, махсус килешү буенча СССР сатып алган өр-яңа дүрт корабны алып кайтырга җибәргәннәр икән. Камчаткадан юл алып, алар Лос-Анджелеска барып җитәләр. Аннан тимер юл буенча Вашингтонга, аннан соң Миссисипи елгасының диңгез буендагы култыгына урнашкан суднолар җыю догына киләләр.

1947 елның җәендә генә корабларны алып Балтик диңгезенә килеп керәләр. Бер корабның штурвалы Г.Зарипов кулында була.

## 32 ел дәвамында "Заготскот" (район хәзерләүләр оешмасы) җитәкчесе
Шушы җаваплы бурычны үтәгәннән соң теләкләрен искә алып аларны демобилизациялиләр. Ничә еллар элек чыгып киткән Балтач!

Шулай итеп, якташыбыз җир тирәли тулы әйләнеш-сәяхәт ясый: Балтачтан көнчыгыш аша китә һәм җирне әйләнеп көнбатыш аша кайта.

Г.Зариповның алдагы тормышы район «Заготскот» (соңыннан – хәзерләүләр конторасы) оешмасы белән бәйле. 32 ел гомерен бирә ул бу оешмага. Шушы  чорның иң зур өлешендә—оешманың директоры.

## Вафаты
Ветеран 2003 елның 12 июнендә вафат булды. Балтач авылы зиратына күмелде.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Үзбәк Закиров

**Закиров Үзбәк Садыйк улы**—партия һәм совет эшлеклесе.

## Яшүсмер чоры
1925 елда Комаров Завод (Комзавод)  авылында туган. Җидееллык белем алганнан соң Кызыл юл районы МТСы каршындагы тракторчылар курсын тәмамлый һәм 1943 елның башында тракторчы булып хезмәт юлын башлый. Шушы елның көзендә Кызыл Армия сафларына алына. Ул Приморье хәрби округында хезмәт итә, Ерак Көнчыгыш фронты гаскәрләре составында япон империалистларын тар-мар итүдә катнаша.

## Укытучы хезмәте
Армия сафларыннан 1946 елда демобилизацияләнә һәм туган ягына кайтып Апаз җидееллык мәктәбендә балалар укыта башлый. 1947 елның җәендә аны ВЛКСМның Кызыл юл район комитетының икенче секретаре итеп сайлыйлар. 1950 елда читтән торып укып Казан педагогия училищесын тәмамлый.

## Җитәкчелек эше
1951 елда Ү.Закиров партия эшенә алына—ул ВКП(б)ның Кызыл юл район комитетының бүлек мөдире итеп билгеләнә. 1953-1956 елларда КПССның Татарстан өлкә комитеты каршындагы партия мәктәбендә укый. Укуын тәмамлагач Мамадыш районына КПССның район комитетының зона секретаре итеп җибәрәләр. 1957 елда партиянең Мамадыш район комитетының икенче секретаре итеп сайлана. 1960-1961 елларда— хезмәт ияләре депутатларының Мамадыш район Советы башкарма комитеты рәисе.

1961 елда Ү.Закиров КПССның Әгерҗе район комитетының беренче секретаре итеп сайлана.1963 елның башыннан 1965 елның  гыйнварына кадәр—Саба районы колхоз-совхоз җитештерү идарәсе парткомы секретаре.

Җаваплы хезмәте белән беррәттән Ү.Закиров үзенең белемен күтәрү өстендә дә армый-талмый эшли—1964 елда Минзәлә авыл хуҗалыгы техникумын, шул ук елны Казан дәүләт университетын тәмамлый.

1965 елның гыйнварында Саба районы коммунистлары Ү.С.Закировны КПСС райкомының беренче секретаре итеп сайлыйлар. Шушы югары постта ул 1983 елга кадәр эшләде.

## Җәмәгать эшләре һәм дәүләт бүләкләре
Ү.С.Закиров КПССның 24-съезды делегаты, берничә чакырылыш Татарстан АССР Югары Советы депутаты, КПССның Татарстан өлкә комитеты әгъзасы итеп сайланды. Озак еллар дәвамындагы фидакарь хезмәте югары бәяләнде—ул Ленин һәм Октябрь революциясе орденнары, медальләр белән бүләкләнде.

## Вафаты
1974 елның 15 июлендә вафат булды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Равил Закиров (1946)

*Бу [[авыл хуҗалыгы]] белгече турында мәкалә, [[укытучы]] турында [[Равил Закиров (1935)|моннан]] укыгыз*

**Закиров Равил Габделхак улы** – авыл хуҗалыгы белгече, Татарстан АССР атказанган зоотехнигы (1985).

## Яшүсмер чоры
1946 елның 5 ноябрендә Янгул авылында туган. 1965 елда Яңгул урта мәктәбен тәмамлый. Шунда ук киң профильле механизатор һөнәре ала, «Яңа тормыш» колхозында комбайнчы ярдәмчесе булып эшли башлый. 1965-1968 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә.

## Зоотехник буларак хезмәте
Хәрби хезмәтен тәмамлагач Р.Закиров Тукай авыл хуҗалыгы техникумына керә һәм 1971 елда зоотехник белгечлеге алып чыга. 1971 елдан - «Яңа тормыш» колхозының баш зоотехнигы. 1980 елдан – колхоз рәисенең терлек азыклары җитештерү буенча урынбасары. Шушы чорда читтән торып укып Казан ветеринария институтының зооинженерия факультетын тәмамлый.

## Авыл хуҗалыгы җитәкчесе
1981 елда Р.Закировны Чапаев исемендәге колхоз әгъзалары үз хуҗалыкларының рәисе итеп сайлыйлар. Бу хуҗалыкка ул 1990 елга кадәр уңышлы җитәкчелек итә. 1990-1994 елларда - «Яңа тормыш» колхозы рәисенең хуҗалык эшләре буенча урынбасары. 1994 елның маеннан бүгенгәчә - «Яңа тормыш» авыл хуҗалыгы продуктлары җитештерү кооперативы рәисе.

Р.Г.Закиров зур хуҗалыкның җитәкчесе буларак, алга карап, хуҗалыкның перспективасына йөз тотып эшли. Белгечләрне, тармак җитәкчеләрен дә шуңа юнәлтә. Нәтиҗәдә «Яңа тормыш» хуҗалыгы елның-елында иген культураларыннан тотрыклы югары уңыш ала, мул һәм сыйфатлы терлек азыклары хәзерли, терлекчелекнең югары продуктлылыгына ирешә. Хуҗалыкның матди-икътисадый базасы нык. Хезмәтне оештыруга игътибар зур. Ел саен киң күләмдә производство объектлары төзелә һәм сафка баса. 2003 елда, мәсәлән, хуҗалыктагы төзелеш эшләренең күләме 1,5 млн сумнан артык булды. Бу хуҗалык алдынгы тәҗрибә мәктәбенә әверелде – аның базасында ел саен район һәм республика семинарлары уза.

## Хезмәтенең югары бәяләнүе
Хуҗалыклар ярышында ел саен төрле тармаклар буенча җиңү яулый. Хуҗалык күп мәртәбә республика Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгының, район хакимиятенең Мактау Таныклыгы, Дипломнарына, зур бүләкләргә лаек булды. 2004 ел нәтиҗәләре буенча «Яңа тормыш» кооперативы гомуми җитештерү-икътисадый күрсәткечләре буенча, терлекчелек өлкәсендә, дуңгыз ите җитештерүдә иң югары нәтиҗәләргә иреште һәм кабат район хакимиятенең Мактау Таныклыкларын, зур бүләкләр алды. Бу нәтиҗәләрдә хуҗалык җитәкчесенең төпле эшчәнлегенең хәлиткеч роле бәхәссез.

## Мактаулы исеме һәм дәүләт бүләге
Авыл хуҗалыгын үстерүгә керткән олы хезмәтләре өчен Р.Г.Закировка 1985 елда Татарстан АССРның атказанган зоотехнигы дигән мактаулы исем бирелде. 1986 елда «Хезмәттәге батырлык өчен» медале белән бүләкләнде.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006

Төркем:ТАССР мактаулы исемнәре ияләре
Төркем:Зоотехниклар
Төркем:Татарстанның атказанган зоотехниклары
Рамил Габбасов

**Рамил Равил улы Габбасов** (1965, СССР, Красноярск) - рәссам, Россия Рәсәй рәссамнары Иҗади берлеге әгъзасы, Халыкара Сәнгать фонды әгъзасы.

## Биографиясе
Габбасов Рамил Россиянең Красноярск шәһәрендә туган. Чаллы сәнгать училищесында, аннары С .Г. Строганов исемендәге Мәскәү дәүләт сәнгать-сәнәгать университетында «Интерьерлар, күргәзмәләр һәм реклама проектлау» бүлегендә укый. Шәхси һәм иҗтимагый интерьерлар дизайны белән актив шөгыльләнә.

1991 елдан - Россиядә һәм чит илләрдә сәнгать күргәзмәләрендә катнашучы. Эшләр Россия, Европа, АКШ һәм Кытайның шәхси һәм корпоратив җыелышларында урнашкан. Мәскәү өлкәсе Рәссамнар иҗтимагый берлеге әгъзасы, Халыкара Сәнгать фонды әгъзасы. Мәскәүдә яши һәм эшли.

## Иҗаты
Рәссамның эшләре яхшы танлышлы. Барысы да бик гади, җиңел, саф язылган.

Рамилнең чәчәк натюрмортлары турында еш кына бу чәчәкләрнең салкын пыяла артында булуын әйтәләр. Һәм, чыннан да, затлы чәчәк бәйләмнәре чәчәкләрне каплыймы - салкын төтен, әллә якты кояшмы. Барысы да, ахыр чиктә, натюрмортны караучының кәеф һәм эчке хис моңына бәйле.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Любопытный мир - Рамиль Гаппасов и его картины цветов
Төркем:Татар рәссамнары
Мөхәммәтгали Закиров

**Закиров Мөхәммәтгали Закир улы** — партия һәм дәүләт эшлеклесе.

## Биографиясе
1907 елның 8 августында Нөнәгәр авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туган. Нөнәгәр мәктәбендә башлангыч белем ала. Укуын Чепья мәктәбендә дәвам итә. 1920 елда гаиләдәге сигез туган ятим кала һәм Мөхәммәтгалигә укуын ташларга туры килә. 1920—1924 елларда ул йорт хуҗалыгын алып бара, кече туганнарын карый. 1924—1926 елларда авылның таза тормышлы кешесе Корбангалиевтә батрак була. 1926 елдан Киров өлкәсенең Константиновка авылындагы пыяла заводында ташчы, урман кисүче булып эшли. Шушыннан 1929 елда эшче-крестьян Кызыл Армиясе сафларына алына, полк мәктәбендә укый, полктагы укытучылар хәзерләү курсларына җибәрелә. Курсларны тәмамлагач хезмәттәшләрен укыта.

## Туган төбәктә укытучы хезмәте
1931 елда туган авылына кайта һәм балалар укыта башлый. Бер ел Борнак башлангыч мәктәбе мөдире була. 1933 елда район мәгариф бүлеге аны белемен тирәнәйтү максаты белән Чистай педагогия техникумы каршындагы курсларга җибәрә. Аны тәмамлау белән  1935 елга кадәр Шода җидееллык мәктәбен җитәкли, актив җәмәгать эше алып бара, берничә ел элек кенә оештырылган колхозның партия ячейкасы секретаре була.

## Район күләмендә җитәкчелек хезмәте
1935 елның апрелендә ВКП(б)ның Балтач район комитеты аны үз аппаратына инструктор итеп ала һәм 1937 елның октябрендә эшче-крестьян депутатларының район Советы башкарма комитеты рәисе итеп тәкъдим итә. 1941 елның ахырында  Татарстан Республикасының Краснокаршинск МТСының сәяси бүлеге начальнигы итеп билгеләнә. Сәяси бүлекләр бетерелгәннән соң 1943 елда хезмәт ияләре депутатларының Кайбыч район Советы башкарма комитеты рәисе итеп сайлана. 1944 елдан 1950 елга кадәр ВКП(б)ның Нурлат район комитетының беренче секретаре булып эшли.

1950—1952 елларда М. З. Закиров — республика партия мәктәбе тыңлаучысы. Аны тәмамлагач Калинин районына партия райкомының беренче секретаре итеп җибәрелә. 1959 елда районнарны берләштерү чорында Калинин районы Актаныш районына кушыла һәм М.Закиров 1963 елга кадәр КПССның Актаныш райкомының беренче секретаре булып эшли.

1963 елда районнар урынына колхоз-совхоз җитештерү идарәләре оеша. М.Закиров — 1963—1965 елларда Арча колхоз-совхоз җитештерү идарәсенең партия оешмасы секретаре.

## Республика күләмендә җәмәгать эшләре
1952 елдан 1966 елга кадәр КПССның Татарстан Өлкә комитеты әгъзасы. Дүртенче (1955—1959), бишенче (1959—1963), алтынчы (1963—1967) чакырылыш Татарстан АССР Югары Советы депутаты, 1959—1967 елларда — аның Президиумы әгъзасы. КПССның егерме беренче съезды делегаты, КПСС Үзәк Комитетының 1961 елгы гыйнвар пленумы эшендә катнаша.

## Дәүләт бүләкләре
М. З. Закиров биш мәртәбә Татарстан АССР Югары Советы Грамотасы белән бүләкләнде. 1959 елда аңа Бөтенсоюз халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең алтын медале бирелде. 1950 елда «Почет билгесе» орденына лаек булды.

## Вафаты
Тынгысыз һәм сәләтле җитәкче М. З. Закиров 1972 елның 1 маенда Казан шәһәрендә вафат булды, Яңа Бистәдәге татар зиратына күмелде.

## Чыганаклар
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Салих Җәмилов

**Җәмилов Салих Сафа улы**—партия, совет эшлеклесе.

## Кыскача биографиясе
1911 елда Царево-Кокшайск өязенең (хәзерге Тубән Кама районы) Кызылъяр (Яуш) авылында туган. Хезмәт юлын күп замандашлары кебек үк әтисенең крестьян хуҗалыгында башлый. Башлангыч белемне дә шунда ала. Авылда колхоз оешу белән аларның гаиләсе колхозга керә һәм Салих Җәмилов Молотов исеме алган шушы колхозның хисапчысы булып эшли, комсомол сафларына керә, актив комсомолец була. 1934-1935 елларда  комсомол оешмасының секретаре була, изба-читальня оештырып, анда избач булып эшли. 1935-1939 елларда—ВЛКСМның Кызыл Юл район комитетының техник секретаре, секретаре.

## Район күләмендә җитәкчелек эше
С.Җәмилов тиздән партия эшенә алына. 1939-1941 елларда—ВКП(б)ның Кызыл Юл район комитетының оештыру бүлеге мөдире, кадрлар буенча секретаре. 1941-1946 елларда  эшче-крестьян депутатларының Кызыл Юл район Советы башкарма комитеты рәисе булып эшли. 1946 елда аны Казанга ВКП(б) өлкә комитеты каршындагы икееллык партия мәктәбенә укырга җибәрәләр.

Укуын тәмамлагач С.Җәмилов Чепья районына эшкә җибәрелә. Башта хезмәт ияләре депутатларының район Советы башкарма комитеты рәисе урынбасары, берничә айдан—рәисе итеп сайлана. 1949 елда исә район коммунистлары аны ВКП(б) район комитетының беренче секретаре итеп сайлыйлар. Ул өч ел дәвамында шул чордагы Чепья районының иң олы җитәкчесе була. Үзе эшләгән 1948-1951 елларда  барлык тормыш тәҗрибәсен, яшьтән үзенә хас булган оештыру сәләтен район коммунистларын һәм алар ярдәмендә халкын сугыштан соңгы авыл алдында торган авыр бурычларны хәл итүгә туплауга бирә.

## Авыру сәбәпле башка эшкә күчү
Борчулы, шәхес культы илне тетрәндереп торган елларда С.Җәмилов йөрәк авыруы белән авырый башлый һәм үзен җиңелрәк эшкә күчерүләрен сорап рапорт бирә. Аңа эшләү өчен Кама Тамагы яки Саба районнарын тәкъдим итәләр. Ул соңгысын сайлый һәм Азин МТСының сәяси бүлек начальнигы урынбасары булып эшли башлый. Әмма тиздән сәламәтлеге аркасында пенсиягә чыга һәм Шәмәрдәндә төпләнә. Шушында 1963 елда 52 яшендә йөрәк өянәгеннән вафат була. Кабере—Шәмәрдән зиратында.

С.С.Җәмилов киң күңелле кеше була. Инде пенсиядә вакытта да аның янына кешеләр ярдәм, киңәш сорап еш киләләр. Ул балаларны бик ярата, олыгайгач та алар арасында кайнаша. Әйбәт балта остасы, столяр була, аш-су пешерергә, кием тегәргә оста була.

## Бүләкләре
Хезмәтләре өчен РСФСР Югары Советының Мактау Грамотасы, «Хезмәттәге батырлык өчен» медале белән бүләкләнә. Хатыны, укытучы Разия Гариф кызы да шундый ук медаль иясе.

## Гаилә хәле
С.Җәмилов гаиләсендә дүрт кыз үсә. Олы кызы Роза Шәмәрдән урта мәктәбенең әйдәп баручы укытучысы, ике мәртәбә Сорос премиясе алган. Икенче кызы Динә Арчада балалар бакчасы тәрбияче-методисты. Өченче кызы Луиза Аксубай районының Иске Мокша урта мәктәбе директоры, РСФСРның атказанган мәктәп укытучысы. Дүртенчесе Руфина (Чепья авылында туган) Арча районының Төбәк-Чокырча урта мәктәбе директорының укыту-тәрбия эшләре буенча урынбасары, Татарстан Республикасының атказанган мәктәп укытучысы.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Әмир Тимергалиев

**Әмир Тимергалиев** (1955 ел, СССР, ТАССР, Казан) - рәссам, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
1955 елда Казанда туган.

1974 елда Казан сәнгать училищесын тәмамлый.

Мәскәүдә, Суриков институтында (М.М. Курилко-Рюмин театр остаханәсе) укуын дәвам итә. 1980 елда тәмамлый.

1981 елдан бирле Мәскәү, Бөтенсоюз һәм халыкара күргәзмәләрдә катнаша.

1983 елдан - Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы.

Тимергалиевның яраткан сюжетлары - натюрмортлар һәм хатын-кыз сыннары, ачык остаханә интерьерлары һәм шәһәр пейзажлары.

Тимергалеевның эшләре Россия Мәдәният министрлыгында, Россия Рәссамнар берлеге фондында, Заманча сәнгать музеенда (Мәскәү), Балалар театрларының дәүләт музеенда (Россия), шулай ук Австрия, Америка, Англия, Бельгия, Германия, Голландия, Һиндстан, Италия, Франция, Швеция, Швейцария, Хорватиянең шәхси коллекцияләрендә саклана.

## Күргәзмәләре

1993 - "АРТ-МИФ", Мәскәү.

1993 - Шәхси күргәзмәсе, "БЕЛЯЕВО"  галереясе, Мәскәү шәһәре.

1994 - Шәхси күргәзмәсе, "LES OREADES" галереясе, Мәскәү шәһәре. 1994 - "DROUOT" аукционы, Париж шәһәре, Франция.

1994 - Шәхси күргәзмә, муниципаль күргәзмә залы, Мандуэль шәһәре, Франция.

1995 - Шәхси күргәзмәсе,  "LES OREADES" галереясе, Мәскәү шәһәре.

1995 - "ART CONTEMPORARY" күргәзмәсе, Монтпелье шәһәре, Франция.

1996 - Шәхси күргәзмәсе, "БЕЛЯЕВО"  галереясе, Мәскәү шәһәре.

1996 - Шәхси күргәзмә, муниципаль күргәзмә залы, Корчула шәһәре, Хорватия.

1997 - Шәхси күргәзмә, "Кытай-шәһәр" галереясе, Мәскәү шәһәре.

1997 - «Гималайларда 100 көн» күргәзмәсе, Россия Сәнгать академиясе, Мәскәү шәһәре.

1998 - «Һиндстан Россия рәссамнары күзлегеннән» күргәзмәсе, Дәүләт Третьяков галереясе, Мәскәү шәһәре.

1998 - Шәхси күргәзмә, Россия Сәнгать академиясе, Мәскәү шәһәре.

2000 - Шәхси күргәзмә, Яңа Манеж, Мәскәү шәһәре.

2002 - Шәхси күргәзмә, ЦДХ, Мәскәү шәһәре.

2003 - Шәхси күргәзмә, «АРТМОРИС» галереясы, Пермь шәһәре.

2005 - «The Oriel» галереясендә шәхси күргәзмә, Дублин, Ирландия

2006 - «Contemporary Russian Art» күргәзмәсе, Carlton Hotel St. Moritz, Швейцария

2006 - «Hay Hill» галереясендә шәхси күргәзмә, Лондон, Бөекбритания

2006 - «Medici» галереясендәге күргәзмә, Лондон, Бөек Британия

2007 - Чилида РФ Генераль консуллыгы патронажы астында Сантьяго, Чили Провиденсия үзәгендә шәхси күргәзмә.

2007 - Флоренция Биенналында катнашу

1993 елдан бирле "LES OREADES" галереясе белән хезмәттәшлек итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Arthive - Амир Тимергалеев
Төркем:Татарстан рәссамнары
Марс Сафиуллин

**Сафиуллин Марс Галим улы **(12 март 1952 ел — 16 сентябрь 2019 ел) — биюче, югары һәм махсус урта мәктәп укытучысы. Башкорт АССР-ының халык артисты (1989).

## Биографиясе
Марс Галим улы Сафиуллин 1952 елның 12 мартында Башкорт АССР-ының Бишбүләк районы Кынгыр-Мәнәвез авылында туган.

1970 елда Стәрлетамак каласындагы Республика мәдәни-агарту училищесын (педагоглары К. С. Цыганков, В. А. Цыпля) тәмамлагач, Бишбүләк авылындагы район мәдәният йортына методист булып эшкә килә.

Бишбүләктә эшләү дәверендә Уфада сәнгатьле үзешчән конкурсларында катнаша. 1973 елда аны Фәйзи Гаскәров исемендәге дәүләт академиягә халык биюләре ансамбленә эшкә чакыралар.

1991 елдан — Уфа «Нур» татар дәүләт театрының бию репетиторы, 1995 елдан 1998 елга кадәр — Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясендә балет солисты булып эшли.

Педагогик эшчәнлек алып бара: 1991-1995 елларда Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтында, әлеге вакытта Уфа сәнгать училищесында, хореография училищесында һәм шулай ук Уфа сәнгать институтында укыта.

Марс Галим улы Сафиуллин 2019 елның 16 сентябрендә Уфа шәһәрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкорт АССР-ның халык артисты (1989)
* Башкорт АССР-ның атказанган артисты (1983)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Сафиуллин М. «Я влюблен в красоту»: Беседа с народным артистым РБ М. Сафиуллин / Веда беседу Э. Мирсаяпова. // Светлый путь. — 1998. — 23 дек. — С. 4.
* Танцуй, Марс!: (О М. Сафиуллин) // Сулейманов А. Вместе краси этот мир. — Белебей, 2002. — С. 92-96.

## Сылтамалар

* Сафиуллин Марс Ғәлим улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 
* Бишбүләк районының мактаулы кешеләре: Сафиуллин Марс Галим улы 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2019 елда вафатлар
Төркем:16 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Бишбүләк районында туганнар
Төркем:1952 елда туганнар
Төркем:12 март көнне туганнар
Төркем:Татар артистлары