open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вәлиәхмәт Хәким

**Вәлиәхмәт Хәким** (1882-1970) - Финляндия мөселман җәмгыятенең беренче имамы. Бу вазифаны 1925 елдан 1962 елга кадәр башкарган.  Сембер губернасындагы (хәзер Нижгар өлкәсендә)  Зур Рбишча авылында туган. Күпмедер вакыт Ханкирмән (Касыйм) шәһәрендә имам булган. 1914 елда Финляндиягә күчеп Һелсинки шәһәрендә урнаша. Финляндия 1917 елдан Русиядән бәйсезлек алгач бу илдә татар җәмгыятен оештыру эшендә катнаша, җәмгыятнең рәисе булып тора. 1921-1921 елларда Советлар Берлегендә ачлык булган вакытларда американнар төзегән ARA оешмасы белән хезмәттәшлек иткән, күп татар шәхесләренә (Фатих Әмирхан,  Ризаэтдин Фәхретдин, Галимҗан Баруди, Һади Атласый, Хәсәнгата Габәши, Мөхлисә Буби һ.б.) ярдәм посылкалары җибәргән.  Алардан рәхмәт хатларын Миркасыйм Госманов Финлядиядән Казанга алып кайткан . 

## Сылтамалар
* Татарская диаспора Финляндии: вопросы интеграции и сохранения идентичности. Рамил Беляев. Научная диссертация.   Хельсинки. 2017
## Искәрмәләр
Биек аю көпшәсе

**Биек аю көпшәсе**, йә **аю көпшәсе**, йә **аю табаны** () —  Аю табаны ыругларның бер төре казаякчалар гаиләлегеннән (Ranunculaceae) күпъеллык, агулы үләнчел үсемлек. Ашарга ярамый, аның б/н сарык һәм кәҗәләр еш агулана.

## Үсемлек исеме
Аю көпшәсе дигән исемен Татар теле сүзлекләрендә теркәлгән. Татар теленең аңлатмалы сүзлегендә аю көпшәсе ботаник термин буларак кабул ителгән: Бала-чага да аю көпшәсен кисеп насос ясый 
да су сибешә, нәниләр күбәләк куа И.Рәмиев.

## Тышкы күренешләре
Эре, куе яшел яфраклы юан һәм озын көпшәле үсемлек. Салкынга чыдам, туфракка таләпчән түгел. 100-200 см озынлыктагы үсемлек. Тамыры бүлбесыман, төерле. Сабагы туры, ботаклы. Яфраклары эре, бармаксыман бүленмәле яисә телмәле. Чәчәкләре – соргылт-тонык миләүшә төсле, сирәк кенә ак, сабак очындагы куе чукка җыелган. Җимешләре – өч кырлы күп орлыклы табакча. Май-июнь айларында чәчәк ата. Күбесенчә орлыктан үрчи.

## Таралулар
300 гә якын Аю табанының Биек аю көпшәсе дигән төре генә Татарстанда очрый. Ул урман аланнарында, куак араларында, елга буйларында үсә.

## Кулланышлары
Халык медицинасында аны дару үләне буларак беләләр һәм файдаланалар. Тамырларында һәм шулай ук җир өстендәге өлешләрендә шактый микъдарда алкалоидлар бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Камалетдин Агафуров йорты

**Камалетдин Агафуров йорты** — Екатеринбург шәһәрендә урнашкан, 1898 елда төзелгән татар сәнагатьчесе, меценат, хәйрияче, I гильдия сәүдәгәре, «Бертуган Агафуровлар» сәүдә йортына нигез салучыларның берсе булган Камалетдин Агафуров йорты. Агач сәнгатьнең искиткеч үрнәге буларак, йорт региональ әһәмияттәге архитектура һәйкәле дип танылган.

## Тарихы
1882 елда төзелә башлаган Агафуровлар йортында Агафуровлар гаиләсе белән өч абыйлы-энеле Агафуровларның барысы да яшәгән. Ул алар өчен кысан булганга, якында гына, Усольцевская урамында (Сакко һәм Ванцетти, 28) алар тагын бер бина - Камалетдин гаиләсе яши торган ике катлы зур бүрәнә йорт төзиләр. Камалетдин һәм Зәйнетдин йортлары асылда, күп санлы хуҗалык корылмалары, беседкалар һәм хәтта ат абзарлары булган бердәм утардан гыйбарәт була. Йорт ике катлы, бүрәнә, ислими стилендәге үсемлекләр орнаменты белән бизәлгән. Аның манарал һәм ике мәчет манараларына охшаш башнялы балкон элеккеге сәүдәгәрләр утарының гадәти булмаган күренешен тулыландыра.

Камалетдин Агафуров йорты үзенең башлангыч кыяфәтен шактый дәрәҗәдә саклап калган, гәрчә эчке планлаштыру үзгәреш кичерсә дә. Совет чорында биредә татар-башкорт педагогика училищесы да, тулай торак та, коммуналь фатир да урнашкан булган. Менә инде ике дистә елдан артык биредә реставрация эшләре бара. 2015 елның декабрендә истәлекле вакыйга була, йортның реставрацияләнгән өлешендә Свердловск өлкәсе Туган якны өйрәнү музее филиалы — «Агафуровлар йорты» музей клубы ачыла. Файдаланылмый торган агач корылма өчен янгын чыгу ихтималы аркасында бу факт, асылда, сак грамотасы була. Хәзери дә биредә «Агафуровлар йорты» музей клубы — Онисим Егорович Клер исемендәге өлкә Туган якны өйрәнү музее филиалы урнашкан.

2018 елда сәүдәгәр Агафуровларның Урал башкаласы үсешенә керткән өлеше уңаеннан ике йорт янындагы скверга да бертуганнар исеме бирелгән.

## Моны да карагыз
* Зәйнетдин Агафуров йорты

## Чыганаклар
* Девишев Б. Агафуровы. /Историческая генеалогия татарского народа. Родственные династии и их роль в истории семьи, нации и государства / Адиль Беляев. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2012. — С. 46—53. — ISBN 978-5-298-02215-6.
* Корепанова С. Агафуровы: «Между правдой и поэзией». /Наш новый град. — Екатеринбург, 2003. — С. 96—105.

Төркем:Екатеринбур тарихы
Төркем:Екатеринбург биналары
Камалетдин Агафуров

**Камалетдин Агафуров** (тулы исеме *Камалетдин Хисаметдин улы Агафуров* ) – татар сәнагатьчесе, меценат, хәйрияче, I гильдия сәүдәгәре, «Бертуган Агафуровлар» сәүдә йортына нигез салучыларның берсе, әгъзасы һәм идарәчесе.

## Биографиясе
1861 елның 5 ноябрендә Казан губернасы Лаеш өязе Юлга авылында туган, 1922 елда Иокогамада вафат. Әтисе Хисаметдин Гафур улы Казан губернасы Лаеш өязе Юлга авылыннан. Әнисе – Биби-Газизә.

1883 елда энесе Зәйнетдин, энесе Кашшафетдин белән бергә Екатеринбурда «Бертуган Агафуровлар сәүдә йорты» (*русча* «Торговый дом «Братья Агафуровы»») оештыралар: Успенская (хәзерге Вайнер урамы, 16 йорт) урамында арендага алынган бинада универсаль кибет ачыла. Товар кайтару өчен Варшавада (1898 ел), Мәскәүдә (1908 ел) махсус контора ачалар.  Польшага, Германиягә, Швейцариягә, Франциягә,  Кытайга,  Япониягә барып, сәүдә бәйләнешләре ясыйлар. Сәүдә йорты үз эшчәнлеген көнбатышта Варшавадан алып, көнчыгышта Япониягә кадәр җәелдерәләр.

1913 елга сәүдә йортының товар әйләнеше елга 6,5 миллион сумга җитә.

Екатеринбург шәһәренең иҗтимагый тормышында актив катнаша. Екатеринбургта һәм өяздә башлангыч белем бирү турында ата-ана тәрбиясенең хакыйкый әгъзасы. Екатеринбург ирекле янгын җәмгыятенең сак отряды әгъзасы. Екатеринбургның ат чабышы аучылар җәмгыятенең хакыйкый әгъзасы. Чабыш атлары булганда Екатеринбург һәм Төмән ипподромнарында ат чабышларында катнаша. Велоузышларда катнашкан һәм ярты йөзлеккә узышта Екатеринбургның рекордсмены булган.

1900 ел башында Камалетдин Агафуров Екатеринбургның велосипедчылар җәмгыятенә Велодром төзелешенә 500 сум күләмендә процентсыз кредит бирә һәм аны төзүне үзе җитәкли. Бу гамәл өчен 1900 елның 15 маенда «»физик үсеш яратучылар һәм велосипедчылар Екатеринбург җәмгыяте нең мактаулы әгъзасы итеп сайлана.

1922 елның 1 июлендә Иокогамада вафат була. Шунда ук интернациональ зиратта җирләнгән.

## Гаиләсе
Хатыны, Бәдгөл Хөснетдин кызы Агафурова 1853 елның 21 декабрендә Караболак авылында туа.  1915 елның 8 ноябрендә Екатеринбургта вафат була. Иске мөселман зиратында җирләнгән.

Балалары: Садретдин, Суфия, Марзия.

## Моны да карагыз
* Камалетдин Агафуров йорты

## Чыганаклар
* Девишев Б. Агафуровы. /Историческая генеалогия татарского народа. Родственные династии и их роль в истории семьи, нации и государства / Адиль Беляев. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2012. — С. 46—53. — ISBN 978-5-298-02215-6.
* Корепанова С. Агафуровы: «Между правдой и поэзией». /Наш новый град. — Екатеринбург, 2003. — С. 96—105.

Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Төркем:Татар хәйриячеләре
Төркем:Лаеш өязендә туганнар
Җунгардагы аю көпшәсе

**Җунгардагы аю көпшәсе** () —  аю табаны ыругларның бер төре казаякчалар гаиләлегеннән күпъеллык, агулы үләнчел үсемлек.

## Тышкы күренешләре
Күпъеллык биек үлән үсемлек, 2-2,5 см озынлыктагы һәм 1 см га кадәр юанлыктагы үзара кушылып үскән тәсбихсыман, эре конуссыман бүлбеләрдән торган горизонталь тамырчалы. Сабагы туры утары, 1,3 см га кадәр биеклектә, шәрә яки төкчәле. Яфраклары тирән бармаксымантеленмә, алмаш торышлы, озын саплы һәм яфрак пластикасы түгәрәк-йөрәксыман гомуми формалы. Чәчәк ату чорында сабагының астагы яфраклары корый. Оешма чәчәкләре – бишкә бүленгән шәмәхә касәле эре зимогорф чәчәкләрдән торган өч чук. Өске касә яфракчыгы озын үткен очлы шлем шикелле, дугасыман бөгелгән. Таҗы редукцияләнгән, кыскарган. Җимеше – күп орлыклы өч оялы яфракчы. Июльдә – сентябрьдә чәчәк ата, орлыклары августта - октябрьдә өлгерә.

## Таралулар һәм кулланышлары
Урта Азия һәм Казакстанның көнчыгыш өлешендә биек тау урманнарында таралган.
Дару чымалына үсемлекнең тамыр-бүлбеләрен һәм җир өсте өлешләрен файдаланалар. Бүлбеләрендә крахмал, органик кислоталар һәм аконитин, зонгорин, моноацетил-зонгорин алколоидлары бар. Аконитның барлык төрләре дә бик агулы, алколоидларның микъдары үсемлекнең төренә һәм үсү шартларына карап дистәләрчә төрле булырга мөмкин. 
Аконит акофит һәм эхинор препаратлары составына кергән. Хәзерге вакытта аконит бүлбеләре, агулы булганлыктан, медицинада файдаланылмый. Халык медицинасында аның төнәтмәләрен һәм мазьларын авыртуны басучы дару буларак тәнгә сөрткәннәр. Аконит белән агулану тын алу тукталудан үлемгә китерергә мөмкин. Аконитның тамыр-бүлбеләрен көз көне хәзерлиләр, аларны балчыкларыннан чистарталар, суда чайкыйлар һәм тиз генә киптерәләр. Үләнен чәчәк атканда җыялар.

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Зәйнетдин Агафуров йорты

**Зәйнетдин Агафуров йорты** — Екатеринбург шәһәрендә урнашкан, 1892 елда төзелгән татар сәнагатьчесе, меценат, хәйрияче сәүдәгәре, «Бертуган Агафуровлар» сәүдә йортына нигез салучыларның берсе булган Зәйнетдин Агафуров йорты. Агач сәнгатьнең искиткеч үрнәге буларак, йорт региональ әһәмияттәге архитектура һәйкәле дип танылган.

## Тарихы
Зәйнетдин Агафуров йорты 1892 елда архитектор Юлий Дютель проекты буенча төзелгән. Агафуровлар йортында гаиләсе белән өч абыйлы-энеле Агафуровларның барысы да яшәгән. Ул алар өчен кысан булганга, якында гына, Усольцевская урамында (Сакко һәм Ванцетти, 28) алар тагын бер бина - Камалетдин гаиләсе яши торган ике катлы зур бүрәнә йорт төзиләр. Камалетдин һәм Зәйнетдин йортлары асылда, күп санлы хуҗалык корылмалары, беседкалар һәм хәтта ат абзарлары булган бердәм утардан гыйбарәт була. Бина фасадында көнчыгыш декоры элементлары, шул исәптән ярымай һәм йолдыз сурәтләре, Урал халык агач кисү традицияләре белән яраша.

Совет чорында бу бина, өлешчә үзгәртеп корылган, күп фатирлы йорт буларак, төгәлрәге, зур коммуналь фатир кебек кулланылган. Акрынлап ул яшәү өчен тулысынча яраксыз хәлгә килә һәм бары тик Бөтенроссия тарих һәйкәлләрен саклау җәмгыяте активистлары — җәмәгатьчелек ярдәме белән генә торгызыла. Бина берникадәр вакыт аның территориясендә урнашкан «Уралтеплоизоляция» оешмасы тарафыннан торгызылган.

Бинаның бүгенге йөзе Агафуровлар заманындагысына бик үк туры килмәсә дә, башкарылган торгызу эшләре һәм ТР вәкаләтле вәкиллеге хезмәткәрләренең сакчыллыгы аркасында Агафуровлар утарының торышы борчылу тудырмый.Хәзерге вакытта йортта Татарстан Республикасының Свердловск өлкәсендәге даими вәкиллеге урнашкан.

## Моны да карагыз
* Камалетдин Агафуров йорты

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Девишев Б. Агафуровы. /Историческая генеалогия татарского народа. Родственные династии и их роль в истории семьи, нации и государства / Адиль Беляев. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2012. — С. 46—53. — ISBN 978-5-298-02215-6.
* Корепанова С. Агафуровы: «Между правдой и поэзией». /Наш новый град. — Екатеринбург, 2003. — С. 96—105.

Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Төркем:Екатеринбур тарихы
Төркем:Екатеринбург биналары
Кружиняна татар зираты

**Кружиняндагы мөселман зираты** () — Польшаның Соколка повятына караган Кружиняна дигән татар авылында урнашкан татар зираты (мазарлык), әлеге зиратка XVII гасырның икенче яртысында җирле татар общинасы тарафыннан нигез салынган.

## Тарихы
Кружиняна авылын Паркан сугышында патшаны коткарган татар морзасы полковник Самуил Морза Кричовски нигезли, бу урынга аның белән бергә тагын 45 гаилә килеп утыра. XVII гасырның икенче яртысында татар зираты нигезләнә, ә XVIII гасырда ул таш дивар белән әйләндереп алына. Бу кыяфәттә зират 1983 елга кадәр саклана, бу елны вакытта көньяктан территорияне киңәйтеп, көнбатыш диварында яңа капкалар төзегәннәр. Элеккеге чикләр турында сөйли торган көньякта беренчел койма фрагменты сакланып калган. Зират 0,6 гектар мәйданны били

Зират мәйданы таш дивар белән әйләндереп алынган. Язуы укырлык иң иске кабер плитәсе 1699 елга туры килә, искерәк каберлекләрдәге язулар укырлык түгел. XIX гасырга караган ташлары пирамидалар, колонналар яки шомартылган пластиналар рәвешендә бай итеп бизәлгән таш каберләр дә бар.

17-18 гасырлардагы иң иске каберлекләр язусыз эшкәртелмәгән ташлардан гыйбарәт.  Иң күп санлы каберлекләр төркеме - XIX гасырга карый, бу чорга караган 300дән артык каберлек билгеле. Каберләрнең урнашуы тигез түгел. Аларның иң борынгылары поляк һәм гарәп телләрендә язылган эшкәртелмәгән ташлардан тора. Соңрак каберлекләр ярым ай, 1863 елдан соң кириллица белән бизәлгән таш стелладан гыйбарәт. XIX гасыр ахыры - XX гасырның беренче яртысы каберләре христиан һәйкәлләре үрнәге буенча төзелгән.

## Урнашуы
Зират авылның көнчыгыш өлешендә, калкулыкта, авыл аша үтүче юлдан 250 метр ераклыкта урнашкан. Объект килүчеләр өчен ачык.

## Чыганаклар

* Andrzej Michałowski, Alicja Sulimierska, Elżbieta Baniukiewicz: Studia i Materiały. Wykaz zabytkowych cmentarzy w Polsce. Województwo Białostockie. Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. Narodowa Instytucja Kultury, 1996, s. 34–35.
* Górska I., Meczety i mizary w Bohonikach i Kruszynianach pomnikami historii,  „Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego”, z. 19, 2013, s. 263-286.
* Kalisz A., Oleksicki A., Kruszyniany. Studium historyczno-przestrzenne do planu zagospodarowania przestrzennego wsi Kruszyniany, Białystok 1980, s. 40-41.
* Kołodziejczyk A., Cmentarze muzułmańskie w Polsce, Warszawa 1998, s. 52-55.

## Әдәбият
* Rąkowski Grzegorz: *Polska egzotyczna I*. Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Pruszków 2005. ISBN 83-89188-37-6
* Darmochwał Tomasz: *Północne Podlasie, wschodnie Mazowsze*. Agencja "TD", Białystok 2000. ISBN 83-911266-3-3
* *Podlaski Szlak Tatarski — Bohoniki*. Muzułmańska Gmina Wyznaniowa w Bohonikach przy pomocy finansowej Starosty Sokólskiego, Bohoniki 2006. ISBN 83-922665-2-8

Төркем:Липка татарлары
Төркем:Татар зиратлары
Төркем:Польша мөселман зиратлары
Боһоники татар зираты

**Боһоникидагы мөселман зираты** () — XVIII гасырда хәзерге Польшаның Сокулка повятына карый торган Боһоники дигән татар авылында нигез салынган татар зираты (мазарлык). Ул 2 гектар мәйдан били һәм Польшада иң эре мицар (татар зираты) булып тора.

2012 елның 22 октябрендә Польша Республикасы Президенты Указы белән зират Польша тарихы һәйкәле дип танылган.

## Урыны
Польша короле Ян III Собеский Боһоникида татарларга җир биргәчтен, 1697 елда бирегә 30 татар гаиләсе килеп урнаша. Монда алар үзләренең беренче мәчетләрен төзиләр, Боһоники мәчете 1717 елда ук телгә алына. Авылның көнчыгышында, мәчет янында мөселман зираты янында урнашкан.

Иң иске сакланган кабер плитәсе 1786 ел дип исәпләнә. Моннан тыш, XIX гасырның икенче яртысындагы утызга якын кабер һәм ике кабер ташы салынган иң иске каберләр саклана: берсе мәрхүмнең аягы ягында, икенчесе аның башы өстендә.

Заманча каберлекләр христиан зиратларындагы каберләрдән исламның дини символлары белән генә аерыла. Каберләрнең барысы да көнчыгышка таба күмелгән. Каберлекләр Мәккәгә уң як тарафта урнашкан, чөнки кеше күңеле уң яктан китә дип санала.

Зираткага керү өч телдә, гарәп, белорус һәм поляк телләрендә язылган капкалар аша башкарыла. Зират 2 гектар мәйданны били.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Andrzej Michałowski, Alicja Sulimierska, Elżbieta Baniukiewicz: Studia i Materiały. Wykaz zabytkowych cmentarzy w Polsce. Województwo Białostockie. Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. Narodowa Instytucja Kultury, 1996, s. 46–47.

## Әдәбият
* Rąkowski Grzegorz: *Polska egzotyczna I*. Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Pruszków 2005. ISBN 83-89188-37-6
* Darmochwał Tomasz: *Północne Podlasie, wschodnie Mazowsze*. Agencja "TD", Białystok 2000. ISBN 83-911266-3-3
* *Podlaski Szlak Tatarski — Bohoniki*. Muzułmańska Gmina Wyznaniowa w Bohonikach przy pomocy finansowej Starosty Sokólskiego, Bohoniki 2006. ISBN 83-922665-2-8

Төркем:Липка татарлары
Төркем:Татар зиратлары
Төркем:Польша мөселман зиратлары
Марсел Галимәрданов

**Марсел Мәгъфур улы Галимәрданов** (1951 елның 3 октябрендә, Яңа Балтач (Башкорт АССР) - Россия сәясәтчесе, 6 нчы чакырылыш Россия Федерациясенең Федераль Мәҗлесе Дәүләт Думасы депутаты.

## Биографиясе
К.Е.Ворошилов исемендәге СССР СМ каршындагы КГБ югары чик буе хәрби-сәяси училищесы(1974)

В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәяси академия(1983)

Кораллы Көчләр гуманитар академиясе каршындагы хокукый яңадан әзерләү үзәге (1994)

Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы халык хуҗалыгы академиясе (1997)

Идел-Нократ дәүләт хезмәте академиясенең квалификация күтәрү институты (2004)

Актаныш районында урта мәктәпнең физика укытучысы булып эшли. Кораллы Көчләрдә хезмәт итә. СССР КГБ югары чик буе хәрби-сәяси училищесы курсантыннан СССР КГБ чик буе гаскәрләренең Хәрби-сәяси идарәсе бүлеге башлыгына кадәр җитә.

Россия Федерациясе Президентының Идел буе федераль округында тулы вәкаләтле вәкиле, аппаратының Татарстан Республикасы буенча баш федераль инспекторы.

## Сәяси эшчәнлеге
Дәүләт Думасы депутаты, "Бердәм Россия" Бөтенроссия сәяси партиясе тарафыннан тәкъдим ителгән кандидатларның федераль исемлеге составында сайланды. Вәкаләтләр башлану датасы: 2011 елның 4 декабре (алтынчы чакырылыш). Дәүләт Думасының Куркынычсызлык һәм коррупциягә каршы тору комитеты әгъзасы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Марсел Магфурович Галимарданов на сайте Государственной Думы 

Төркем:Татарстан Дәүләт Советы депутатлары
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Студзианка татар зираты

**Студзянкадагы мөселман зираты** () — Польшаның Бяла повятына караган Студзианка дигән татар авылында урнашкан татар зираты (мазарлык), әлеге зиратка XVII гасырның икенче яртысында җирле татар общинасы тарафыннан нигез салынган.

## Тарихы
Студзианка авылы 1697 елда Польша короле Ян III Собеский биредә татарларга җир биргәчтен нигезләнә. Өч гасырдан артык авыл бу районда мөселман тормышы үзәге булган. Студзянкататарларның  җирле Мәккәсе булган. Студзианка татар зиратына якынча 1679 елда җирле липка татарлары тарафыннан нигез салынган һәм Беренче бөтендөнья сугышына кадәр кулланылган. 

Бүгенге көннәргә кадәр  биредә XVIII гасырның беренче яртысына караган 160лап таш кабер һәм гарәп, поляк һәм рус телләрендәге язма сакланып калган. Барлык каберлекләр дә Мәккәгә карап урнаштырылган  Биредә җирләнүчеләр арасында Генерал Юзеф Беляк һәм полковник Якуб Азулевич бар.

Башта зират чокыр белән әйләндереп алынган. 1935-1936 елларда ул койма белән әйләндереп алына. Эшнең зур өлеше социаль яктан башкарылган. Соңгы күмү 1938 елда була. Ул Икенче бөтендөнья сугышы чорында ябыла. Еллар узу белән зират территориясе бушап кала һәм ташлана, күп кенә каберләргә зыян килә. Зиратны сүтү Беренче бөтендөнья сугышыннан соң башланган. Хәзерге вакытта аның территориясе саклана, каралган һәм мәгълүмати табло белән билгеләнгән. Зират коммуна идарәсе һәм табигатьне саклау хезмәтләре карамагында. Бу гадәти булмаган туристик объект.

## Урнашуы
Зират нарат урманында, зур булмаган калкулыкта Студизанка авылыннан 0.5 км көнбатыштарак урнашкан, якында ук Зелява елгасы ага. Ул күппочмак формасында 0,8 га якын мәйданны били.

## Чыганаклар
* Jeden z nielicznie zachowanych mizarów tatarskich na terenie Polski założony prawdopodobnie w kon. XVII w.
* Andrzej Michałowski, Alicja Sulimierska, Elżbieta Baniukiewicz: Studia i Materiały. Wykaz zabytkowych cmentarzy w Polsce. Województwo Białostockie. Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. Narodowa Instytucja Kultury, 1996, s. 34–35.
* Górska I., Meczety i mizary w Bohonikach i Kruszynianach pomnikami historii,  „Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego”, z. 19, 2013, s. 263-286.
* Kalisz A., Oleksicki A., Kruszyniany. Studium historyczno-przestrzenne do planu zagospodarowania przestrzennego wsi Kruszyniany, Białystok 1980, s. 40-41.
* Kołodziejczyk A., Cmentarze muzułmańskie w Polsce, Warszawa 1998, s. 52-55.

## Әдәбият
* Rąkowski Grzegorz: *Polska egzotyczna I*. Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Pruszków 2005. ISBN 83-89188-37-6
* Darmochwał Tomasz: *Północne Podlasie, wschodnie Mazowsze*. Agencja "TD", Białystok 2000. ISBN 83-911266-3-3
* *Podlaski Szlak Tatarski — Bohoniki*. Muzułmańska Gmina Wyznaniowa w Bohonikach przy pomocy finansowej Starosty Sokólskiego, Bohoniki 2006. ISBN 83-922665-2-8

Төркем:Липка татарлары
Төркем:Татар зиратлары
Төркем:Польша мөселман зиратлары
Ил (мәгънәләр)

**Ил** ― күпмәгънәле сүз.
## География
* Ил — билгеле бер чикләргә, дәүләт суверенлыгына ия географик территория.
* Ил — Төркиянең административ бүленеше берәмлегенең исеме; элек «вилаять» термины кулланылган.

## Гидроним
* Ил ― Чүпче кушылдыгы.
## Матбугат
* «Ил» ― 1913―1918 елларда Санкт-Петербург (1913―1914) һәм Мәскәүдә татар телендә нәшер ителгән газета.
## Моны да карагыз
* Ил-2
Күктау (Сарман районы)

**Күктау** () — Татарстан Республикасының Сарман районы Петровский Завод авыл җирлегенә керүче авыл. Игәнә елгасы буенда, район үзәге Сарман авылыннан төньяк-көнбатышка таба 9 км читтә урнашкан. Авылга XVIII гасырда нигез салынган.
## Халык саны

2012 елның гыйнвар мәгълуматлары буенча Күктау авылында 35 хуҗалыкта 82 кеше яшәгән (татарлар).

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 96 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 94,79%,
урыслар — 4,17%,
башка халыклар — 1,04%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Күктау (мәгънәләр)

**Күктау**:
Топоним
* Күктау ― Сарман районында урнашкан авыл.
* Күктау ― Казакъстанның Актүбә өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
* Күктау ― Казакъстанның Костанай өлкәсендә урнашкан авыл.
Фильм
* Күктау ― 2004 елда төшерелгән татарча фильм.
Медьер (кабилә)

**Медьер** (венг. megyer) — венгрларның җиде кабиләсенең берсе, ул «Дунайда Ватанны яулап алу» дигән борынгы венгр кавемнәре конфедерациясенә кергән. Медьер нәселе Константин Багрянородный тарафыннан аның «Империя белән идарә итү турында» хезмәтендә телгә алына.

Медьер — венгрларның төп нәселе, аннан Magyar (Мадьяр) формасында венгрларның үз-үзен атавы бара. Magyar күпчелек очракта Венгрия халкын билгеләү өчен кулланыла.

Венгрларның Megyer токымын тикшеренүчеләрнең күбесе [мишәрләр]] этник төркеме белән чагыштырып тәңгәллиләр. Шул ук этноним гипотетик рәвештә хәзерге Буденновск янында урнашкан урта гасыр Мәҗар (Маджар) шәһәре исеме белән чагыштырыла.

## Чыганаклар
* Немет Д. Венгерские племенные названия у башкир//Археология и этнография Башкирии. Уфа, 1971.

Төркем:Мишәрләр
Төркем:Маҗар кабиләләре
Ягъкуб Айманов

**Ягъкуб Айманов** (1891-1937) - укутычы, шагыйрь. Алма-Ата өлкәсенең Талды-Курган авылында (хәзер - өлкә үәге, шәһәр) туа. Уфада "Галия" мәдрәсәсен тәмамлагач, туган ягында мөгаллимлек итә. Шигырьләр яза, әсәрләре "Кояш" газетасында һәм "Шура" журналында басыла.  1913 елда Уфаның "Шәрекъ" матбугасында "Табигать" исемле шигырь китабы, 1915 елда Семипалатта "Саман" поэмасы басыла. 1930-нче елларда Павлодар шәһәрендә татар мәктәбе  мөдире булып эшли .   1937 елда кулга алынып 29 октябрендә атарга хөкем ителә   .  
## Сылтамалар
* Ягъкуб Айманов  Рәмиев З. Тукай һәм замандаш әдипләр: «Габдулла Тукай» энциклопедик сүзлек–белешмәсенә материаллар. – Казан: ТаРИХ, 2004.  
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Галия мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Малявиче Гурне

**Малявиче Гурне** () — Польшаның Сокулка повяты Сокулка гминында урнашкан татар авылы.

## Тарих

1679 елда Малявиче Гурне авылына татарлар күчеп килә, алар үзләренең хәрби казанышлары һәм сугыштагы тугрылыклары өчен монда Ян Собесский III тарафыннан бу җирләрне милек итеп алганнар. Татарлар авылда агач мәчет төзегәннәр, әмма ул бүгенге көнгә кадәр сакланмаган. Бу мәчетнең булуы 1717 елда Сокулка истәлекләре белән раслана. Малявиче Гурне Кружиняна һәм Боһоники янәшәсендә урнашкан, бу төбәктәге иң зур татар авылы булган.

Ноябрь восстаниесеннән соң репрессия кысаларында патша хакимияте җирле татарларның мөлкәтен конфискацияли һәм аларны күчерә. Нәтиҗәдә, 1848 елда Малявичеда нибары 19 татар яшәп кала. Гыйнвар восстаниесеннән соң рус крестьяннары тарафыннан Малявичедагы завод конфискацияләнә һәм колонизацияләнә.

1915 елда, Беренче бөтендөнья сугышы башлану һәм Россия империясе армиясенең Көнчыгыш фронтындагы уңышсызлыклары сәбәпле, Малявиче татарлары Россиянең эчке районнарына эвакуацияләнә, анда берничә ел сөргендә булалар. Октябрь революциясе башланганнан соң туган авылына кайта башлыйлар.

1921 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча Малаявичеда ислам динендәге 12 кеше яшәгән. Аларның дини тормышы ул вакытта 3 чакрым ераклыктагы мәчет тирәсендә туплана.

1975-1998 елларда авыл административ рәвештә Белосток воеводалыгы составына керә.

Биредә белорус теле йогынсындагы поляк телендә сөйләшкәннәр. Әмма соңгы елларда бу тел өлкән буын кешеләрендә генә сакланып калган.

## Танылган кешеләре
* Стефан Мостафа Ясинский (1911-2015) - Белостоктагы мөселман дини җәмгыяте имамы һәм Польшадагы Мөселман дини берлеге киңәшчесе.

## Истәлекле урыннары
Авыл янында җил тегермәненең хәрабәләре сакланган.

Малявичеда ислам дине белән бәйле ярымайлы татар ташы бар. Обелискта гарәп телендә догалар һәм поляк телендә татар халкына багышланган язулар урнаштырылган.

## Моны да карагыз
* Польша-Литва татарлары

## Чыганаклар
* ZOFIA SAWANIEWSKA-MOCHOWA, ANNA ZIELIŃSKA, Dziedzictwo kultury szlacheckiej na byłych Kresach ...GINĄCA CZĘŚĆ KULTURY EUROPEJSKIEJ - dzieło dedykowane potomkom szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego, z którego obszarem, jak czytamy na stronie 49. „należy również łączyć teren po polskiej stronie (obecnej) granicy, pod Sokółką", w tym również okolice szlacheckie: Malawicze Górne i sąsiednie PUCIŁKI - w DOLINIE ŁOSOŚNY - vide: Helena Drożdżewicz, CHARAKTERYSTYKA GWARY WSI PUCIŁKI, Warszawa 1976
* Michał KONDRATIUK, O METODOLOGII OPRACOWYWANIA ATLASÓW I SŁOWNIKÓW GWAROWYCH NA OBSZARACH ZRÓŻNICOWANYCH POD WZGLĘDEM ETNICZNYM I JĘZYKOWYM NA PRZYKŁADZIE GWAR BIAŁOSTOCCZYZNY, s. 224,

## Әдәбият
* Szlak ekumeniczny wokół zalewu Ozierany, zbudowany w 2006 roku. Ma początek i koniec w Kruszynianach.
* Rezerwat Nietupa, zwany potocznie `Czarny Roh` (Czarny Róg).
* Liczne punkty widokowe, m.in. Kosmata Góra.

Төркем:Польша татар авыллары
Стефан Мостафа Ясинский

**Стефан Мостафа Ясинский** (, 1911 елның 18 феврале, Малявиче Гурне —  4 сентябрь, 2015 ел, Белосток) — Белосток мөселман дини җәмгыяте имамы, Крушиняндагы мөселман дини җәмгыятенең мактаулы имамы, Польшадагы мөселман җәмгыяте активисты, Польша Республикасы мөселманнары берлегенең шәригать мәсьәләләрендә киңәшчесе.

## Биографиясе
Стефан Мостафа Ясинский 1911 елның 18 февралендә Польшаның Сокулка повятына караган Малявиче Гурне липка татарлары гаиләсендә туган. Бу чорда Польшада иң танылган мөселман исәпкә алучыларының берсе була. Беренче чиратта, динне өйрәнү буенча дәреслекләр яза, бер үк вакытта Соколкада татар балалары өчен катехизис пункты белән җитәкчелек итә.

Башта Крушинян мәчетендә имам, 1990 еллардан Богоникида имам була, 2000 елдан яңадан Крушинянда, ә 2006 елдан Белостокта имам була. Белостокта яшәгән.

2015 елның 4 сентябрендә Белостокта вафат була. 6 сентябрьдә Боһоники татар зиратында җирләнгән.

## Бүләк һәм премияләре
2006 елда ул милли азчылыклар мәдәниятен популярлаштыруда һәм экуменик диалог буенча эшчәнлектә ирешкән уңышлары өчен алтын хач белән бүләкләнә. 2011 елда ул Польшада мөселман җәмгыяте эшчәнлегендә, диниара һәм мәдәниара диалогта күрсәткән казанышлары өчен "Яңарыш" кавалеры ордены белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Липка татарлары

Төркем:Польшада туганнар
Төркем:Польшада вафатлар
Илдус Лотфуллин

**Илдус Лотфуллин, Лотфуллин Илдус Әнвәр улы** (23 октябрь 1938 ел — 28 февраль 2019 ел) — терапевт, медицина фәннәре докторы (1985), профессор (1988). ТРның атказанган фән эшлеклесе (1993).
## Биографиясе

Лотфуллин Илдус Әнвәр улы 1938 елның 23 октябрендә Казанда туган.

1963 елда Казан медицина институтын тәмамлагач, шунда ук эшли, 1965 елдан 2 нче госпиталь терапиясе кафедрасында, 1986 елдан кафедра мөдире.

1966-1968 елларда И.Ә.Латфуллин Африкада, Судан Республикасында табиб булып эшли.
1975 елдан 1979 елга кадәр Илдус Әнвәр улы Казан дәүләт медицина институты проректоры була, ә 1986-2007 елларда - әлеге югары уку йортының 2 нче номерлы эчке авырулар кафедрасын җитәкли.

И.Ә. Латфуллин Бөтенроссия кардиологлар, терапевтлар, нефрологлар җәмгыяте идарәсе әгъзасы була, Россия терапевтлары җәмгыятенең Татарстан бүлеген җитәкли, җәмгыятьнең мактаулы әгъзасы итеп сайлана.
Профессор И.А.Латфуллин Казан шәһәре һәм Татарстан Республикасы кардиология хезмәтенең заманча торгызылуының башында тора. Үзенең һөнәри эшчәнлегенә егерме ел буе ул гаять зур әһәмияткә - кичектергесез кардиологиягә һәм әлеге өлкәдәге казанышларга зур әһәмияткә ия булган И.А.Латфуллинның турыдан-туры мөнәсәбәте бар, күп еллар җәмәгать башлангычларында шәһәр кардиология хезмәтен җитәкләгән.

1993 елда профессор И.Ә. Латфуллинга «Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе» дигән мактаулы исем бирелде.
Уйлап табуга 1 патенты бар.

28 февральдә 81 нче яшендә озак вакытлы авыр авырудан соң Казанда вафат булды.

## Хезмәтләре
375 фәнни-методик эш, шул исәптән 9 монография, 17 уку ярдәмлеге (авторлыкта), 2 дәреслек басылган, 2 авторлык таныклыгы алынган. Аның җитәкчелегендә Казан шәһәренең кардиология клиникасында миокард инфарктын өйрәнү һәм патогенезны дәвалау буенча яңа фәнни юнәлешләр үсә, 3 докторлык диссертациясе, 15 кандидатлык диссертациясе башкарылган.
## Шулай ук карагыз
Казан медицина институты

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
TATARICA. Татар энциклопедиясе
## Тышкы сылтамалар

Республиканский центр реабилитации МЧС 

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Илдар Габдрахманов

**Илдар Нурулла улы Габдрахманов** (1974 ноябрь, Баулы, Татар АССР) - Россия сәясәтчесе, Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Дәүләт Думасы депутаты 4, 5 һәм 6 чакырылыштан.
## Биографиясе
1997-2001 ТЭК предприятиесе;
2001-2003 Дәүләт Думасы Рәисе урынбасары киңәшчесе;
2003 «Бердәм Россия» бөтенроссия сәяси партиясенең Мәскәү бүлегенең Икътисадый советы җаваплы секретаре.
### Дәүләт думасы депутаты
2003-2007 Дүртенче чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты, Дәүләт Думасының Бюджет һәм салымнар комитеты әгъзасы;
2007-2011 бишенче чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты, Дәүләт Думасының Хезмәт һәм социаль сәясәт комитеты рәисенең беренче урынбасары;
2011-2012 алтынчы чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты, Дәүләт Думасының регламенты һәм эшен оештыру комитеты рәисе. Азат ителгән мандат Сергей Кузинга күчте;
2012 елның ноябреннән 2013 елның сентябренә кадәр Мәскәү өлкәсе Хөкүмәте рәисенең беренче урынбасары;
2013 елның 20 сентябреннән Мәскәү өлкәсе вице-губернаторы;
2018 елның 20 сентябреннән Мәскәү өлкәсенең Беренче Вице-губернаторы.
## Бүләкләре
* Почёт ордены (2020 елның 5 ноябре) - таҗ инфекциясе (COVID-19) таралуны булдырмау һәм булдырмау эшен оештыруга зур өлеш керткәне өчен.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Виктор Александрович Малашенко на сайте Государственной Думы 

Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Фиранги Дэвал

**Фиранги Дэвал**, шулай ук **Дэвалваси** буларак мәгълүм ул Һиндстанда, Гөҗаратта, Бһавнагар районында Маһува янында Калсар авылында урнашкан борынгы ашрам һәйкәле.
## Тарихы
Ул 7-енче гасырда Майтрака хөкеме вакытында төзелгән булган. Биредә яу килсә гражданнарны мәгълүм итү өчен гыйбадәтханәдә байрак эленеп куелган дип сөйлиләр. Гыйбадәтханә диңгездән якынча ике километр арада. Бу расламаны тарихи исбатлау мөмкин түгел.
Ул дәүләт тарафыннан саклана торган һәйкәл булып тора (S-GJ-33). Аны хәзер бик әз саклап торалар. Равишанкар Равал гыйбадәтханәне беренче мәртәбә 1947-48 елларда Кояш Ашрамы буларак тасвирлаган.
Ашрам Билешвар, Висавада һәм Сутрапада ашрамнарына якын.
## Архитектурасы
Бу көнчыгышка юнәлгән ашрам планы буенча бераз озынча һәм аның алдында кечкенә “мандапа” залы бар. Корылма тигез “упапитха”да, плинтуста төзелгән. Стеналар “Дантавали” булган иң өске урыннан кала тигез, өрлекнең очының киселгән тасмасы түбәсендә кече “капота” белән. Ашрам өстендә өс-корылма “тритала” итеп, өч сызык итеп төзелгән, бөтенлесенең 4, 3 һәм 2 тәртибендә “Карнакута” киселүләре бар. Иң өстәге таҗ таш юк, ул “Сала-шихара” булырга мөмкин булган.”Мандапа”ның шулай ук өскорылма “вимана”сы бар тагын бер сызык бар, ул “вимана”ның фронтонын түшәм аша җибәрә. Таҗ ташының зур “Сурпа”сы бар, аның алдында чыгып торучы “Чандрасала”. Ике өскорылманы да бизәү өчен “Карнакута” кулланыла, әмма монда алар “Чайтья” тәрәзәләре белән бизәлмәгән. Ташларны беркетү өчен раствор кулланылмаган.
Ашрам хәзер табыну өчен кулланылмый һәм анда берәр-нинди пот яки сын юк. Ашрам мөгаен Буддачылык яки Браминик изге урыны буларак кулланылган, моны “Вимана”ның сызыкларында “Чайтья” тәрәзәләреннән белеп була.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Сурьяга табыну
Михаил Первухин (педагог)

**Михаил Первухин, Первухин Михаил Борисович** (1913 ел — 1871 ел) — педагог, Беренче Казан ирләр гимназиясендә татар һәм төрек теле укутучысы, "Төрек-татар-рус сүзлеге" авторы.
## Тәрҗемәи хәле
Нократ губернасында 1913 елда туган. Казан гимназиясендә укый. Гимназияне  тәмамланганнан соң 1831 елда Казан Университетына укырга керә. Университетны сүз фәннәренең гамәли студенты исеме белән тәмамлый. Аннары бераз вакыт Әстерханда гарәп теле укытучысы булып эшли, 1834 елның 10 ноябрендә Казан дәүләт гимназиясенә 1 нче Казан гимназиясенә гарәп теле укытучысы итеп билгеләнә. Анда ул 1841 елга кадәр хезмәт итә.  Моннан тыш, 1837 елнан Казан университетында профессор Александр Казем-Бек урынына татар теле лекцияләрен укый.

1846 елдан 1853 елга кадәр Первухин, башта титуллы киңәшче, ә аннары коллеж асессоры һәм надворный советник дәрәҗәсендә була, Ырынбур чик буе комиссиясендә кече тәрҗемәче була, ә 1853 елдан шул ук комиссиядә чик буе кыргызларның попечителе исемендә була.

1840 елда Михаил Первухин Казан шәһәрендә  гарәп һәм фарсы сүзләре дә кулланылган «Төркек-татар-рус сүзлеге»н чыгара.

## Моны да карагыз
Александр Казем-Бек
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0
## Тышкы сылтамалар
ПЕРВУХИН МИХАИЛ БОРИСОВИЧ, АВТОР "ТУРЕЦКО-ТАТАРСКО-РУССКОГО СЛОВАРЯ"

Төркем:Татар тел галимнәре
Танылган яңасолтанголлылар исемлеге

## Яңа Солтангол авылының Бөек Ватан сугышында яу кырында башын салган яки хәбәрсез югалганнар исемлеге ("Хәтер китабы" буенча

# Азиятуллин Хидият, 1911. Солтангол авылыннан. Актаныш РХК моб., курсант.
# Әминев Мөхәммәдьяр Әмин улы, 1914. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Әхмәтов Мирзамөхәммәт Дусмөхәммәт улы, 1914. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Әхмәдов Хәмид Әхмәд улы, 1919. Әсирлектә үлгән. 11Б Шталаг
# Әхмәтгалиев Гайни Галим улы, 1892 елгы. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Әхмәтшин Мөхәммәдьяр Мөхәммәдиша улы, 1914. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Бәшәров Әбүгали Шаһгали улы, 1914. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Бәширов Закир Мөхәммәтһади улы, 1895. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Вилданов Мәгъсүм Вилдан улы, 1916. Актаныш РХК моб., өлкән лейтенант.
# Гомәров Гавис Гомәр улы, 1915. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Зәйнетдинов Исмәгыйль Зәйнетдин улы. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Ихсанов Әмир Мөхәммәди улы, 1921. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Ихсанов Андриян (Әндәр) Морзан улы, 1915. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Кадыйров Муллагали Кадыйр улы, 1922. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Кәримов Хөснимәрдан Кәрим улы, 1903. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Козлов Михаил Тихонович, 1912. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Мәүлиев Зәйнетдин Мәүли улы, 1903. Актаныш РХК моб., ефр., .
# Мәүлиев Сәлах Мәүли улы, 1906. Актаныш РХК моб., гв.сержанты.
# Мөхетдинов Кәрами Мөхетдин улы, 1907. Актаныш РХК моб., өлкән сержант.
# Нәҗипов Мөхәммәтдин Нәҗип улы, 1907. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Назыйров Закирҗан Назыйр улы, 1924. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Назыйров Муллагали Назыйр улы, 1922. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Нигъмәтуллин Рәхимҗан Гатаулла улы, 1925. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Сираев Әшрәфҗан Сираҗетдин улы, 1924. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Талипов Ризат Т., 1914. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Фәррахов Мөхәммәтдин Фәррах улы, 1910. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Фәррахов Фәрхетдин Фәррах улы, 1901. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Халиков Әхмәтшәех Хәсәншәех улы, 1910. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Хәсәнов Мәрвән Шәйхелислам улы, 1901. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Хәсәнов Могътабар Шәйхелислам улы, 1904. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Хуҗин Хәбибулла Исламхуҗа улы, 1918. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Хөсәенов Дәүләтгәрәй Хөсәен улы, 1910. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Шәмсиев Мирзамөхәммәт Шәмсиәхмәт улы, 1918. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Шәрипов Галимәрдан Шәрип улы, 1913. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Йосыпов Гыйбадулла,1901. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Йосыпов Шакир Йосыф улы, 1915. Актаныш РХК моб., кызылармияче.
# Ярмиев Мөхәммәдьяр, 1902. Актаныш РХК моб., өлкән сержант

## Чыганаклар
* Татарстан Республикасының Бөек Ватан сугышы виртуаль музее (https://tatfrontu.ru/tt/cards)
*"Бер "Тамыр"дан" китабы (Хозяйство "Тамыр": история и настоящее. Очерки) Авторы-составители: Гелюся Рауфовна Закирова, Лейсан Фаукатовна (15.10.2019)

Төркем:Шәхесләр:Актаныш районы
Төркем:Иске Богады авыл җирлеге
Карабаш байрагы

**«Карабаш шәһәр тибындагы бистә» муниципаль берәмлеге байрагы** — Татарстан Республикасы Бөгелмә районы муниципаль берәмлекнең рәсми символы һәм танып-белү-хокукый билгесе.

Байрак 2012 елның 15 ноябрендә «Карабаш шәһәр тибындагы бистә» муниципаль берәмлеге советының 3 нче номерлы карары белән расланган һәм 2012 елның 26 декабрендә 8031 теркәү номеры белән Россия Федерациясе дәүләт геральдик регистрына кертелә.

## Тасвирлама
Киңлеге озынлыгына 2:3 булган, «Карабаш шәһәр тибындагы бистә» муниципаль берәмлеге гербыннан сары, ак, соры һәм кара төстәге фигуралар булган турыпочмаклы ике яклы яшел тукыма.

Фигуралар югарыда — кәкрәйтелгән яклы кара өчпочмак; үзәктә — кара башлы һәм канатлары белән һавага күтәрелгән ике сары һәм борылып торган лачын; аста — кисәкләрдән җыелган ак тар буй булып тора.

## Символика нигезләмәсе
Карабаш бистәсе байрагы вексиллология кагыйдәләре нигезендә төзелгән һәм тарихи, мәдәни, социаль-икътисади, милли һәм башка җирле традицияләрне чагылдыра.

Төрки телле «Карабаш» исеме ике сүзнең кушылмасы булып тора — «кара» һәм «баш».

Бистәнең исеме Кара башлы лачын рәсеме аша аллегорик рәвештә күрсәтелгән.

Лачынчылар Карабашның тарихи үткәнен ассызыклыйлар: җирле риваятьләр буенча, тау башына Идел буе Болгарының көньяк-көнчыгыш чикләрен саклау өчен ныгытма була, ә XVIII гасыр башында биредә казак гаиләләре барлыкка килә. Лачыннар үз җирләрен күзәтәләр һәм саклыйлар.

Карабашның тарихи үзенчәлекләре якты ташлардан төзелгән тар ак буй белән күрсәтелгән. Карабаш элек-электән сәүдә һәм хәрби юллар кисешкән урында урнашкан, алар XVIII гасыр башында танылган Оренбург трактының бер өлеше була, аның төзелеше авылны үстерүне тизләтә.

Нефть фонтанын хәтерләтүче кара өчпочмак бүгенге бистә икътисадының төп тармагын — нефть чыгаруны символлаштыра.

Кара төс — мәңгелек, зирәклек, тыйнаклык символы.

Яшел төс җирле җирнең табигый байлыгын аллегорик рәвештә күрсәтә.

Сары төс (алтын) — байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Ак төс (көмеш) — чисталык, ачыклык, татулык символы.

## Авторлар
Байракны эшләү Татарстан Республикасы Президенты каршындагы геральдика советының һәм Россия геральдистлар берлегенең иҗади төркеме тарафыннан башкарылган: Рамил Равил улы Хәйретдинов, Радик Рим улы Салихов, Илнур Рафаэль улы Миңнуллин, Григорий Моисеевич Бушканец, Константин Федорович Моченов, Ольга Салова; Антон Михайлов, Әнисә Самученкова, Гүзәл Фазуллина һәм Нурия Заһидуллина катнашында.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Әлифба буенча байраклар
Төркем:Бөгелмә районы
Игенче (журнал)

**Игенче** - Казанда басылган авыл хуҗалыгы турында журнал. 1921 елдан 1954 елга кадәр татар телендә, 1954 елдан 1962 елга кадәр татар һәм рус телләрендә басыла. Башта аена ике тапкыр, 1938 елдан айга бер тапкыр чыга. Исемнәре алышынып торган - иң башта "Игенче", 1930 елдан - «Күмәк хуҗалык», 1932-1933 һәм 1935 еларда - «Колхоз бригадиры», 1934 елда - «Югары уңышка», 1949 елның сентябреннән - «Колхоз бригадасы», 1954 елдан - «Татарстан авыл хуҗалыгы». 

## Сылтамалар
* Игенче / ئيگنچی
Тәлгат Сираҗетдинов

**Тәлгат Сираҗетдинов, Сираҗетдинов Тәлгат Касим улы** (13 ноябрь 1927 ел — 3 гыйнвар 2016 ел)  — математик, механика гыйлеме белгече, ТР ФА академигы, А.Н.Туполев исемендәге Казан дәүләт техник университетының "Идарә, маркетинг һәм эшкуарлык" кафедрасы мөдире (элеккеге КАИ); ТАССР (1970), РСФСР (1982) атказанган фән һәм техника эшлеклесе.
## Биографиясе

Тәлгать Касыймович 1927 елның 13 ноябрендә Татарстан АССРның Саба районы Сауш авылында туа. 1950 елда Казан авиация институтын тәмамлый, 1952 елдан туган вузында эшли, башта ассистент, аннары доцент булып эшли. 1953 елда кандидатлык диссертациясен яклаган, ә 1967 елда - докторлык диссертациясен.

1967 елда 1998 елга кадәр КАИ очыш динамикасы һәм идарәсе кафедрасын төзи һәм җитәкли. 1978-1984 елларда КАИ ның фәнни эшләр буенча проректоры була. 1991 елда КАИ идарә һәм эшкуарлык факультетының беренче деканы була.

1992 елдан - Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе академигы, 1999 елдан - КАИ-КДТУның мактаулы профессоры. РФ һәм ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе. Космосны үзләштерүгә өлеш керткән өчен Мактау ордены, Ю.А.Гагарин исемендәге медаль, «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены белән бүләкләнгән.

2016 елның 3 гыйнварында 89 нчы яшендә Тәлгать Касыймов улы Сираҗетдинов вафат булды.

## Фәнни эшләре
300дән артык фәнни мәкалә авторы, шул исәптән 14 монография. Аның булышлыгында газ динамикасының вариацион бурычларын хәл итүгә яңа алым тәкъдим ителде, бу яңа алым «Гудерлей - Армитейдж - Сираҗетдинов методы» дип аталды. Әлеге метод җисемнәрнең сыеклыгы, җылылык белән йотыла торган җылылык агымын минимальләштерү кебек оптималь формалар төзүдә кулланыла. Тискәре мәгънәгә ия булган тотрыклылыкны өйрәнгәндә, махсус чара «Сираҗетдинов чарасы» дип атала.
## Моны да карагыз
Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0
## Тышкы сылтамалар

* КАЗАНСКИЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИЙ ТЕХНИЧЕСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ ИМ. А. Н. ТУПОЛЕВА - КАИ

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Математиклар
Ширәмәт авыл җирлеге байрагы

**Ширәмәт авыл җирлеге байрагы** — Татарстан Республикасы Түбән Кама районы муниципаль берәмлекнең рәсми символы һәм танып-белү-хокукый билгесе.

Байрак Татарстан Республикасы Түбән Кама районы Ширәмәт авыл җирлеге Советының 2007 елның 16 июлендәге 12 номерлы карары белән расланган.

## Тасвирлама
Киңлеге озынлыгына 2:3 булган турыпочмаклы зәңгәр тукыма, түбән ягында сөлге киңлегенең 1/6 өлеше булган яшел буй һәм авыл җирлеге гербының фигурасы буена якынлашучы зәңгәр өлешнең уртасында: өч сары нарат, аларның уртасы югарырак һәм сары, кызыл, яшел һәм ак төстә сурәтләнгән граф таҗы белән капланган.

## Символика нигезләмәсе
Байрак авыл җирлеге гербы нигезендә эшләнгән.

Сары (алтын) наратлар наратлык белән әйләндереп алынган җирлекнең табигый үзенчәлекләрен чагылдыра. Агачлар табигать байлыгын һәм экологик чисталыкны символлаштыра. Өч нарат образы халыклар дуслыгы, дуслык, хезмәттәшлек, иҗатка һәм бердәмлеккә омтылыш традицияләрен чагылдыра. Моннан тыш, өч нарат «Ш» хәтерләтә — авыл җирлегенең административ үзәге исемендәге төп хәреф — Ширәмәт.

Ширәмәт авылы Россиядә танылган борынгы бояр токымыннан булган Шереметевлар нәселе исеме белән атала, ул әлеге җирне XVIII гасыр уртасында сатып ала (1920 елга кадәр — Богородское-Шереметево авылы). Шереметьевлар биредә сәнәгать масштабында күн җитештерүен җайга салганнар.

Ширәмәт авыл җирлеге һәм күп кенә күренекле эшлеклеләрен биргән Шереметевлар гаиләсенең үзара бәйләнеше Шереметевлар нәселенең гербы — алтын граф таҗы гербыннан ясалган фигура рәсемендә чагылдырылган.

Яшел буй җирнең табигый байлыгын аллегорик рәвештә күрсәтә.

Сары төс (алтын) — байлык, тотрыклылык, уңыш, хөрмәт һәм акыл символы.

Ак төс (көмеш) — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Яшел төс — табигать, сәламәтлек, яшьлек һәм тормыш үсеше символы.

Зәңгәр төс — намус, вөҗданлылык, рухият, югары омтылышлар символы.

## Искәрмәләр

Төркем:2007 ел байраклары
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Әлифба буенча байраклар
Төркем:Түбән Кама районы
Иске Богады авыл җирлегенең танылган шәхесләре

## Иске Богады җирлегендә (авыл советы) җирлек башлыклары
 	
1959-1976 еллар - Зиязова Мөҗҗәлия Мәүләү кызы
 
1977-1990 еллар - Гомәров Мансаф Фатыйх улы

1990-1995 еллар - Салихов Васил Максут улы
 
1995-2010 - Зәйнуллин Рафаэль Нәҗип улы
 
2010-2016 - Әмиров Рамил Хәмит улы
 
2016 елдан - Фәттахов Илсур Филис улы

## Җирле үзидарә (авыл советы) сәркатипләре, хисапчылары
 
Зиязова Мөҗәллия Мәүләү кызы
 
Якупова Елизавета Гурьевна
 
Сәрвәрова Дахия Мөхәммәтнур кызы
 
Шәрипова Лиза Малик кызы
 
Галиева Галина Алексеевна
 
Дәүләтова Рина Кәрам кызы
 
Гыймазова Розалия Гыйзетдин кызы 
 
Салихова Гөлнур Гарифҗан кызы
 
Әхмәтова Рания Миркасыйм кызы
 
Хафизова Алисә Илнур кызы
 
## Партком секретарьләре
 
1960-1962 еллар - Исламов Мөхәммәтнур Лотфулла улы
 
1962-1966 еллар - Хәбибуллин Имамгали
 
1966-1967еллар - Гаязетдинов Әсләхетдин
 
1967-1968 еллар - Галиев Шаһгали Муллагали улы
 
1969-1978 еллар - Халиков Әбелфәрих
 
1978-1983 еллар - Фазуллин Фаяз Гобәйдулла улы
 
1983-1985 еллар - Шәвәлиев Фирнаяль Фәтхулла улы
 
1985-1986 еллар - Шәйхетдинов Мулланур
 
1986-1990 еллар - Зәйнуллин Рафаэль Нәҗип улы

## Чыганаклар
* Татарстан Республикасының Бөек Ватан сугышы виртуаль музее (https://tatfrontu.ru/tt/cards)
*"Бер "Тамыр"дан" китабы (Хозяйство "Тамыр": история и настоящее. Очерки) Авторы-составители: Гелюся Рауфовна Закирова, Лейсан Фаукатовна (15.10.2019)

Төркем:Шәхесләр:Актаныш районы
Төркем:Иске Богады авыл җирлеге
Шәмсетдин Хөсәенов

**Шәмсетдин Хөсәен улы Хөсәенов** (17 февраль 1878) мулла, Нократ губернасыннан I чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты. 
## Биографиясе
Шеңшеңәр авылында туган (хәзер — Татарстан Республикасының Балтач районында).

Милләте буенча татар. Сөннит исламын тоткан. Тумышы белән крестьян гаиләсеннән. Семипалата мәдрәсәсен тәмамлаган, Константинопольдә укуын дәвам иткән. 1904 елда мулла итеп сайланып туган ягына кайта. Шеңшеңәр авылында магометан училищесында закон укытучы була.

1906 елның 16 апрелендә I чакырылыш Дәүләт Думасына Нократ губерниясе сайлаучылары гомуми составыннан сайлана. Кадетлар фракциясенә керә. Шул ук партиянең мөселман төркеменә карый. Дәүләт Думасында актив эш алып бармый .

Алга таба язмышы һәм үлем датасы билгеле түгел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008. С. 662. 
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Первый созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1906 С. 76.
* Первая Государственная Дума. Алфавитный список и подробные биографии и характеристики членов Государственной Думы. — М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина, 1906. C. 113.
* Государственная Дума первого призыва. Портреты, краткие биографии и характеристики депутатов. — Москва: «Возрождение», 1906. C. 21.
* Мусульманские депутаты Государственной думы России 1906—1917 годов: Сборник документов и материалов. Уфа, 1998. С. 312.
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (1-й созыв). Дело 47. Лист 32; Фонд 1327. Опись 1. 1905 год. Лист 141. Лист 65 оборот; Дело 143. Лист 33 оборот.

Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Татар депутатлары
Колами

**Колами** (Төньяк-Көнбатыш Колами) ул Һиндстанның Махараштра һәм Телангана штатларында сөйләшелә торган кабилә Үзәк Дравид теле. Ул телләрнең Колами - Найки төркеменә керә. Ул иң күбе сөйләшелә торган Үзәк Дравид теле.
Сатһупати Прасанна Шри телдә кулланыр өчен уникаль язма булдырган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар