open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йомыркалы

** Йомыркалы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен чәчү алдыннан уйнала, һәрбер бала болынга пешкән йомыркалар алып чыга. (Элегрәк исә орлыклар белән бергә чәчелә торган йомыркаларны җыеп та уйнала торган булган.) Һәр бала, үзе алып чыккан йомырканы бер-берсеннән 25—30 сантиметр ара калдырып, җиргә тезеп чыгалар. Йомыркалардан 20—30 метр ераклыкта сызык сызыла. Бу бүксә   ыргыту сызыгы була. Шуннан соң шобага тотышып яки йомыркаларының яту тәртибенә карап, чират билгелиләр һәм бүксә белән чиратлашып йомыркага ыргыталар. Кем йомыркага тидерә ала, бүксә тигән йомырка аныкы була. Йомырка беткәнче уйнала. Кем күбрәк йомырка җыя, шул җиңүче була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Түбәтәй алыш

** Түбәтәй алыш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Яз көне чәчү беткәч, болыннарда уйнала торган уен. Балалар мәйдан уртасына 2—3 м диаметрлы түгәрәк сызалар һәм мәйдан уртасына кечкенә чокыр ясап, аңа буксә (чүпрәк туп) салалар. Шобага әйтешләре ярдәмендә балалар ике төркемгә бүленәләр. Аннан кайсы команданың эчтә, кайсының тышта буласын шобага белән билгелиләр. Эчтә каласы команданың атаманы буксә янына, калганнары түгәрәкләнеп чокыр тирәсенә басалар. Тышта калган команданыкылар ничек кенә булса да түгәрәккә кереп буксәне алып чыгарга тырышалар. Әгәр дә тыштагылар эчтәгеләрдән берәүнең түбәтәен тартып алып көрчеккә (мәйданнан читтә билгеләнгән урын: агач, стена һ. б.) алып барып сукса, тыштагылар үз урынында кала. Әгәр дә буксәне яки түбәтәйне алганда эчтәге команданыкылар тыштагыларның берсенә аяк белән кагыла алса, тыштагылар эчкә кереп, буксә саклаучы була. Буксә алынса, уен бетә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Запаслы (уен)

** Запаслы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Тышта уйнала торган уеннарның берсе.

Балалар шобага әйтешләре белән ике командага бүленәләр.

Аннан атаманнар, шобага тотышып, кемнең тышта, кемнең эчтә буласын билгелиләр.

Беренче команда икегә бүленеп (аралары 10 метрлап) сафларга басалар. Бер команда шул ике саф арасында тезелеп басып тора. Кырыйдагы балалар уртадагыларга туп ыргытып тидерергә тырышалар. Кемгә тия, ул уеннан чыга бара. Уртадагыларның берәрсе тупны очып барганда тотып алса, бу командага бер запас очко була. Запас очколары булганда уртадагы-лар туп тисә дә уеннан чыгарылмыйлар. Уен уртадагылар уеннан чыгып беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Төенчек (уен)

** Төенчек ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Ачык һавада уйнала торган уеннарның берсе. Егермеләп кеше, бер-берсеннән ике адым чамасы ара калдырып, түгәрәк булып тезләнеп утыралар. Бер баланы көтүче итеп куялар. Ул кулындагы төенчеген түгәрәктәге иптәшенең берсенә бирә дә 2—3 адым артка китә. Шул вакыт түгәрәктәгеләр төенчекне кулдан-кулга җибәрәләр. Ә көтүче әйләнә буенча йөгереп төенчекне кулга төшерергә тырыша. Ул төенчекне кем кулыннан тартып алса, шул кеше көтүче булып, уен яңадан башлана.

Уенның шундый кагыйдәләре бар: төенчекне бары тик уңда я сулда утыручыга гына бирергә ярый, кеше аша ыргыту тыела; көтүче төенчекне кешенең кулыннан тартып алырга тиешле, җиргә төшкәндә яисә һавада очып барганда тотып алу ярамый; төенчекне йөртү юнәлеше үзгәреп торырга мөмкин.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Йомырка отышлы

** Йомырка отышлы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен иртә яз көне, җирләр кардан арчылган урыннарда уйнала. Балалар өйләреннән төрле төстәге пешкән йомыркалар алып киләләр. Берәр мәйданчык уртасына кеше саны кадәр чокырчыклар ясыйлар да йомыркаларны шул чокырчыкларга тезеп чыгалар. Кемнең йомыркасы беренче тора, шул кеше билгеләнгән урыннан саганы (сага чүпрәктән тегелгән туп) йомыркаларга таба тәгәрәтеп җибәрә. Бу вакытта ул:

— Дәдәй, 
Алыйм әле бер күкәй, 
Ашармын туйганчы, 
Күңелләрем булганчы.

Яки:

— Күкәй, 
Менә сиңа бүкәй. 
Бер генә бәрим, 
Тәгәрәтеп җибәрим, дип әйтергә тиеш. Сага тигән йомырка тәгәрәтүчегә була. Тидерә алмаса, йомыркаларының тору тәртибенә карап, икенче бала тәгәрәтә. Уенчы һәр тәгәрәткән саен тидерә алса, берничә йомырка алырга да мөмкин. Уен йомыркалар алынып беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Зур дүртпочмак

thumb|300px|Зур дүртпочмак
**Зур дүртпочмак** (шулай ук *Пегас Зур дүртпочмагы*) — күк йөзенең астеризмы. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары көзен була. Күзаллау дүртпочмагы түбәләрендә урнашкан Пегасның өч йолдызы һәм Андромеданың бер йолдызыны эченә ала: Сагыйд (Пегас *β*), Мәркәб (Пегас *α*), Әлҗәнеб (Пегас *γ*) һәм Әлфәрәс (Андромеда *α*) йолдызларыны. Бу астеризм күк экваторыннан 20° төньяктарак урнашкан.

Астеризмның икенче исеме **Пегас Зур дүртпочмагы** Әлфәрәс элек беррәттән Пегас йолдызлыгына кергән һәм Пегас *δ* исемене дә йөрткән булган хәле белән бәйле.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Астеризмнар
Еланлы йолдызлыгы

**Еланлы йолдызлыгы** () — бигрәк зур, әмма тәэсирсез экватордагы йолдызлык. Геркулестан көньякта урнашкан.

Еланлы зодиак йолдызлыгы булмаса да, Кояш анда 30 ноябрьдән 17 декабрьгә кадәр була. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары июнь аенда була. Россиядә тулысынча көньяк һәм урта киңлекләрендә күренә.

## Йолдызлар
**Еланлы ''β*** — [[Кәлбелрагый]] ( *кәлб әр-ра‘и'' — «көтүче эте»; ), +2,76m йолдызча зурлыктагы йолдыз якынча 82 яктылык елы ераклыкта урнаша.

## Тарих
[thumb|left|[Әл-Суфинең Кузгалмас йолдызлар китабыннан Еланлы Кешенең сурәте. XVIII гасыр кулъязмасы (1417 елда Олугбәк өчен әзерләнгән нөсхәсеннән күчермәсе)]]
Еланлы — борынгы йолдызлык. Клавдий Птолемей аны үзенең «Әлмагест» китабына керткән. Борынгы греклар карашлары буенча бу йолдызлык Аполлон һәм нимфа Корониданың улы Асклепийның катастеризмы.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлыклар
Вудро Вильсон

**То́мас Ву́дро Ви́льсон** (; 1856 елның 28 декабре, Виргиния — 1924 елның 3 феврале, Вашингтон) — Америка Кушма Штатлары сәясәтчесе, илнең 28 нче президенты (1913—1921). Сәясәт белгече, тарихчы. АКШның Демократик фиркасе әгъзасы. 1910 елда Нью-Джерси губернаторы булып сайланган. 1919 елгы Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты .

Вудро Вильсон Виргиния штатының Стаутон шәһәрендә туа. 1873 елда Төньяк Каролинада урнашкан Дэвидсон көллиятенә укырга керә. 1879 елда Принстон университетына кабул ителә. Университетны тәмамлагач, 20 елга якын хокук белән шөгыльләнә.

1910 елда аны Нью-Джерси штаты губернаторы булып сайлыйлар. Ә 1912 елда ул АКШ президенты сайлауларына җиңү яулый. Аңа 41,8 % тавыш бирелә, Теодор Рузвельт исә 27,4 % тавыш җыя. Әлеге президентлык вакытында Вудро Вильсон актив рәвештә Беренче бөтендөнья сугышына керүгә каршы чыга, тынычлык сәясәтен алып бара.

1916 елда янә президентлыкка тәкъдим ителә. Сайлау алды кампаниясе шигаре — «Ул безне сугыштан саклады». Сайлауда ул көчкә җиңде (кайберәүләре җиңүен сорау астына алалар). Алмания агрессиясе сәбәпле 1917 елның 6 апрелендә Беренче бөтендөнья сугышына керергә мәҗбүр була. Милләтләр Лигасын оештырырга тәкъдим итә. 1919 елгы Версаль тынычлык килешүен төзүдә актив катнаша.

1919 елның көзендә җитди авырып китә, инсультны кичерә. Президентлыкның соңгы 2 елында авыру хәлдә була, ләкин халыктан бу яшерелә. 1921 елда, Ак йорттан киткәч, Вашингтонда яшәвен дәвам итә. 1924 елның 3 февралендә вафат була.

АКШның 100 000 долларында аның сурәте урын ала.

## Фотосурәтләр

Файл:USA bryter de diplomatiska förbindelserna med Tyskland 3 februari 1917.jpg|АКШ Конгрессына Алманиягә сугыш игълан итәргә тәкъдим итү
Файл:Council of Four Versailles.jpg|Версаль тынычлык килешүе турында фикер алышу
Файл:US100000dollarsbillobverse.jpg|АКШның 100 000 доллары


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми биографиясе  

Төркем:АКШ президентлары
Төркем:АКШ демократлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Андрей Гейм

**Андре́ Константи́н улы Гейм** (, ) — Нидᴎрланларда яшәүче галим, физик. Чыгышы белән Россиядән. Константин Новоселов белән бергә 2010 елның физика буенча Ηoбел премиясе лауреаты. Графен матдәсен ачу белән билгеле.

Галим 1958 елда Сочида туган. Мәктәпне тәмамлагач, Мәскәү янындагы физика-техника институтына киткән. Сәләтле булуга карамастан, ике ел буена анда керә алмаган. Сыйныф җитәкчесе моның сәбәбен Андрейның алман тамырлары белән бәйләп аңлата.

Институтны тәмамлагач, Андрей Көнбатыш, шул исәптән Манчестер үниʙиpcитите белән хезмәттәшлек итә башлый. 2000 елда Андрей Нидᴎрлан ватандашлыгын ала, исемен *Андре* дип үзгәртә. Нидᴎрланларда ул графенны ача.

## Сылтамалар

* 2010 физика Нобеле – Россиядән чыккан галимнәргә
* Андрей Гейм: Сколково – өметсез проект

Төркем:Нидᴎрланлар физиклары
Төркем:XXI гасыр физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Ηoбел премиясе лауреатлары
Төркем:Физиклар
Кефей VV

[thumb|right|300px|[Кояш Кефей VV A белән чагыштырганда]]
**Кефей VV** () — Кефей йолдызлыгындагы Әлгул сыман тотылышлы куш йолдыз. Җирдән якынча 3000 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Аның A әгъзасы фәнгә мәгълүм булган зурлыгы буенча өченче йолдыз (Зур Эт VY һәм WOH G64 йолдызларыннан соң).

## Кефей VV A
Кызыл үтә зур йолдыз Кефей VV A — безнең Галактикада зурлыгы буенча гадәттән тыш зур йолдыз Зур Эт VY соң икенче йолдыз. Аның диаметры Кояшныкыннан 1050–1900 тапкыр зуррак, ә яктыртучанлыгы — в 275&nbsp;000–575&nbsp;000 тапкыр артыграк. Йолдыз Рош куышлыгыны тутыра, шуңа күрә аның матдәсе системаның икенче әгъзасына агып күчә. Кефей VV A — 150 көн периодлы тибешле үзгәрмә йолдыз. Орбита хәрәкәтенә караганда аның массасы якынча 100 Кояшныкына тигез.

## Кефей VV B
1936 елда америка астрономы Дин Мак-Лафлин Кефей VV куш тотылышлы-үзгәрмә йолдыз булуыны ачты. 1936 елдан соң тотылулар һәр 20 ел күзәтеп алганнар. Кефей VV B — баш эзлеклелекнең күк йолдызы. Ул Кефей VV A тирәсендә эллиптик орбитадан 7430 көн (якынча 20 ел) эчендә әйләнеп чыга. Йолдызлар бер-берене тотылуы 1300 көн (3,6 ел) дәвам итә, тотылуының тулы чоры — 16 ай. Йолдыз диаметр буенча Кояштан 10 тапкыр зуррак, ә яктыртучанлыгы буенча — 100&nbsp;000 тапкыр артыграк.

## Моны да кара
* Иң эре йолдызлар исемлеге

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кефей йолдызлыгы
Константин Новоселов

**Константин Сергей улы Новоселов** (, ) — Россия һәм Бөекбритания физигы. 2010 елгы физика буенча Нобель премиясе лауреаты (Андрей Гейм белән бергә). Андрей Гейм шәкерте, графен ачуы белән танылган.

1974 елда туа. Россия һәм Бөекбритания ватандашы. Манчестер университетында эшли. Фәнни хезмәтләре нигездә графенны экспериментлар ярдәмендә тикшерүгә багышланган.

60тан артык фәнни мәкалә авторы.

## Сылтамалар

* 2010 физика Нобеле – Россиядән чыккан галимнәргә

Төркем:Россия физиклары
Төркем:Бөекбритания физиклары
Төркем:XXI гасыр физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Россия хәрби көчләренең 2022 елда Украинага кертелүенә каршы чыкканнары
Иң эре йолдызлар исемлеге

**Иң эре йолдызлар исемлегенә** мәгълүм булганнардан зурлыгы буенча иң зур йолдызлар керткәннәр. Йолдыз радиусы үлчәү берәмлеге булып Кояш экватор радиусы кулланылган — 695 500 км.

Йолдызлар төгәл тәртибе төрле сәбәпләр аркасында билгеләнмәгән. Мәсәлән, китерелгән йолдызлар күпчелеге өчен аларга кадәр ераклыклары төрле дәрәҗәдә төгәл түгел, ә бу йолдызлар зурлыгы ачыклауына тәэсир итә. Шуның өстенә кайбер эре йолдызлар сузылган атмосфералар һәм үтә күренмәсез тузан тычшалар һәм түгәрәкләргә ия булалар яисә тибәләр.

## Исемлек

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* '''Lowell Observatory''' Astronomers Identify Largest Stars Known 
* '''BBC News''' Three largest stars identified
* 26 иң якты йолдыз 
* 300 иң якты йолдыз исемлеге

## Моны да кара
* Иң якты йолдызлар исемлеге
* Иң куәтле йолдызлар исемлеге
* Иң якын йолдызлар исемлеге

Төркем:Йолдызлар
Төркем:Исемлекләр:Фән
Рәэселҗаси

**Рәэселҗаси** ( *рә’с әл-җаҫий* — «Тезләнүченең башы»; Геркулес *α*, Геркулес альфасы, *α* Her) — Геркулес йолдызлыгының өчле йолдыз.

## Йолдыз системасы
**Рәэселҗаси A** — кызыл үтә зур йолдыз. Аның массасы Кояшныкыннан 460 тапкыр зуррак, ә ялтыравы +2,8m дән +3,5m гә кадәр үзгәрә.

**Рәэселҗаси Ba** — сары зур йолдыз. **Рәэселҗаси Bb** — аклы-сарылы кәрлә йолдыз.

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Геркулес йолдызлыгы
Мирфәкъ

**Мирфәкъ** ( *әл-мирфәқ* — «терсәк»; Персей *α*, Персей альфасы, *α* Per) — Персей йолдызлыгының иң якты йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +1,79m тәшкил итә. Бу сарылы-аклы үтә зур йолдыз 590 яктылык елы ераклыкта урнашкан. 

Мирфәкъ Кояштан 5400 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 56 тапкыр артыграк. 

## Тарих һәм исемнәр
Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме **Мирфәкъ** ( *әл-мирфәқ* — «терсәк», , ) **әл-Мирфәкъ әл-Сөрәйя** ( *әл-мирфәқ әҫ-ҫөрәййә*) исеменең кыскартылган варианты. Тагын йолдызны **Әлҗәнеб** ( *әл-җәнб* — «як»; Пегас ''γ'' белән берәттән) дип атыйлар, чөнки Клавдий Птолемей Әлмагестта аны «уң ягында якты йолдыз» буларак тасвирлады.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Персей йолдызлыгы
Әлфирк

**Әлфирк** ( *әл-фирқ* — «өер»; Кефей *β*, Кефей бетасы, *β* Cep) — үзгәрмә йолдыз, Кефей ''β'' сыман үзгәрмә йолдызлар сыйныфының беренче үрнәге, аның ялтыравы 0,19 көн эчендә +3,15m дән +3,21m гә кадәр үзгәрә. Җирдән 595 яктылык елы ераклыкта урнаша.

Әлфирк — спектр куш йолдызы. Әлфиркның өслегенең температурасы 26&nbsp;700 К ташкил итә, ә яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 36&nbsp;900 артыграк.

## Тарих һәм исемнәр
Олугбәктә Әлзирамин (Кефей *α*) һәм Кефей ''η'' йолдызлары белән бергә **Кәвакибелфирк** ( *әл-кәвакиб әл-фирқ* — «өер йолдызлары») исеме йөртә иде.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кефей йолдызлыгы
Кефей йолдызлыгы

**Kефей йолдызлыгы** () — күк йөзенең төньяк ярымшарындагы төзексез бишпочмак рәвешле йолдызлык. Йолдызлыкның көньяк өлеше Киек каз юлында ята. Күк йөзендә 587,8 квадрат градус мәйданны иңләп тора һәм гади күз белән күренүчән 148 йолдыз эченә ала.

Прецессия сәбәпле Кефей тарафына дөньяның төньяк котыбы күчә. Шуңа күрә Әлрагый (Кефей *γ*) котып янында 3100 елда була, Әлфирк (Кефей *β*) — 5100 елдан 6500 елга кадәр котыпка якынрак була, ә 8300 елдан котып йолдызы сыйфатыны Әлзирамин (Кефей *α*) үзенә ала.
 
## Йолдызлар
**Кефей ''α*** — [[Әлзирамин]] ( *әз-зира‘ әл-йәмин* — «уң кул»; ), +2,5<sup>m</sup> [[йолдызча зурлык]]тагы йолдыз 49 [[яктылык елы]] ераклыкта урнаша.

*'Кефей *β*** — [[Әлфирк]] ( ''әл-фирқ'',  ''әл-фирқәһ'' — «өер»; ), [[үзгәрмә йолдыз]], [[Кефей β сыман үзгәрмә йолдыз|Кефей ''β'' сыман үзгәрмә йолдызлар]] сыйныфының беренче үрнәге, аның ялтыравы 0,19 көн эчендә +3,15<sup>m</sup> дән +3,21<sup>m</sup> гә кадәр үзгәрә. [[Җир]]дән 595 [[яктылык елы]] ераклыкта урнаша.

**Кефей *γ*** — [[Әлрагый]] ( ''әр-ра‘и'' — «көтүче»; ), +3,22<sup>m</sup> [[йолдызча зурлык]]тагы [[куш йолдыз]] [[Җир]]дән 45 [[яктылык елы]] ераклыкта урнаша.

**Кефей *δ*** — [[Әлрәдиф]] ( ''әр-рәдиф'' — «ияреп баручы»; ), [[үзгәрмә йолдыз]], тотылышлы йолдызлар [[кефейлы]]лар сыйныфының беренче үрнәге, аның ялтыравы 5 көн 9 сәгать эчендә +3,5<sup>m</sup> дән +4,4<sup>m</sup> гә кадәр үзгәрә. [[Җир]]дән 891 [[яктылык елы]] ераклыкта урнаша.

**Кефей μ** - яки ''Анат йолдызы'' — Кефей йолдызлыгында урнашкан [[Кызыл зур йолдыз|кызыл супергигант (үтә зур йолдыз)]], шулай ук "Гершельның анат йолдызы" булып танылган. [[Киек Каз Юлы|Галактикабызда]] ''[[Иң эре йолдызлар исемлеге|иң эре]]'' һәм [[Абсолют йолдызча зурлык|йолдызча күәте]] иң зур булган [[йолдыз]]лардан берсе (тулы [[Яктыртучанлык|яктыртучанлыгы]]

**Кефей VV** — тотылышлы [[куш йолдыз]]. Кефей VV A — иң зур йолдызлардан берсе.

=== Йолдызлар төркемнәре ===
[[Олугбәк]]тә [[Әлзирамин]] (Кефей ''α''), [[Әлфирк]] (Кефей ''β'') һәм [[Кефей η|Кефей ''η'']] йолдызлары бергә **Кәвакибелфирк*' ( *әл-кәвакиб әл-фирқ'' — «өер йолдызлары») исеме йөртә иде.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлыклар
Лю Сяобо

**Лю Сяобо** () — кытай язучысы, хокук яклаучы. 2010 елгы Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. Әлеге премияне алырга ул төрмәдә утыру сәбәпле килә алмаган.

2003 елдан кытай ПЕН-үзәген җитәкли. Сяобо Кытайда сүз иреклеге һәм күппартияле системаны кертергә чакырган «Хартия 08» дип аталган өндәмә авторларының берсе. 2008 елның декабрендә дөнья күргән бу документны Кытайның 300ләп зыялысы, академиклар, язучылар имзалады. Шуннан соң аны полиция тоткарлады. 2009 елның декабрендә “Дәүләткә каршы эшчәнлеге” өчен ул 11 ел төрмәгә хөкем ителгән. Әлеге карарны Европа Берлеге, АКШ һәм БМО тәнкыйтьләде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 2010 Нобель тынычлык бүләге Кытай диссидентына бирелде

Төркем:Кытай диссидентлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Туплы ике урам

** Туплы ике урам ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уен тышта уйнала. Атаманнар билгеләнеп, шобага әйтешләре ярдәмендә балалар ике командага бүленәләр. Бер команда тезелеп уртага, ә икенче команда икегә бүленеп, 4—5 метр ара калдырып, беренче команданың ике ягына басалар.

Икенче командадагылар әле бер яктан, әле икенче яктан беренче командадагыларга туп ыргыталар. Ә алар бу тупны үзләренә тидермәскә, яисә тотып калырга тырышалар. Әгәр туп кемгә дә булса тисә, ул уеннан чыгарыла. Әгәр тотып калсалар, командага бер очко хисаплана. Бу очко хисабына алар бер чыгарылган кешене уенга кертә алалар. Гомумән, күпме очколары бар, шулкадәр санда чыгарылган кешене уенга кертә алалар. Тик очко бишкә кадәр генә була ала, алты булса, ул «яна». Уртадагы командада бер генә кеше калса, аңа «сынау» уздырыла. Аңа әле бер яктан, әле икенче яктан биш мәртәбә туп ыргыталар. Әгәр биш мәртәбәсендә дә тидерә алмасалар, команда тагын тулы составта баса. Әгәр тисә, уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Үрдәк атыш

** Үрдәк атыш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар җиргә диаметры 3—4 метр чамасы булган бер түгәрәк сызалар. Ул үрдәкләр йөзә торган күл вазифасын үти. Түгәрәкнең тышында кара-каршы ике аучы баса, калганнары «үрдәк» булып күл эченә керәләр.

Ике аучы бер туп белән чиратлашып икесе ике яктан күлдәге үрдәкләргә туп белән бәрәләр. Туп тигән үрдәк күлдән чыга барып, ахырда түгәрәк эчендә бер генә бала кала. Аучылар бу сыңар үрдәккә чиратлашып 10 мәртәбә аталар. Әгәр тидерә алсалар, аучылар — җиңүче, тидерә алмасалар, ул бала «герой-үрдәк» була һәм «атылган» үрдәкнең барысы яңадан күлгә төшә. Уен шул рәвешчә барлык үрдәкләр атылып беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Штандр (уен)

** Штандр ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Бу уен күбрәк урамнарда, болыннарда, ишек алларында уйнала.

Балалар мәйдан уртасына йомры сызык сызалар һәм шунда кереп басалар. Балаларның берсендә туп була. Ул: «Штандр!» —дип кычкыра да тупны һавага чөеп җибәрә. Шул вакытта бер иптәшенең исемен әйтә, мәсәлән, Гөлфия булсын, ди. Балалар түгәрәктән йөгереп качалар. Ә Гөлфия тупны тизрәк тотып алырга тырыша. Тупны тоткач, «штандр» дип кычкыра. Качып баручы балалар бу сүзне ишетүгә «шып» туктыйлар. Гөлфия түгәрәк сызыгыннан берәр якынрак торган бала янына таба өч адым атлый, әгәр дә ераграк тоелса, алга таба төкерә дә төкереге төшкән урынга барып баса һәм иптәшенә тупны ыргыта. Тегесе дә тупны тизрәк тотып «штандр» дип кычкыра, балалар тагын урыннарында «катып» калалар. Уенчы тупны озак тоталмыйча йөргән арада, иптәшләре түгәрәк эченә кереп калырга тырышалар. Ә түгәрәк эчендәге кешеләргә туп ыргытырга ярамый. Әгәр барлык балалар да түгәрәк эченә кереп бетә алсалар, уен яңадан башлана.

### II вариант
Туп белән уйнала торган уен. Бер бала тупны ала да, бер иптәшенең исемен кычкырып, тупны һавага чөя. Кемнең исеме чыккан, ул тупны тотып алып, бер иптәшенә бәрергә тиеш. Тидерә алса да, алмаса да, туп төбәлгән кеше тупны һавага чөя. Уен шулай берөзлексез бара. Әгәр бер кеше тунны өч мәртәбә тидерсә, аны «өйләндерәләр». «Өйләндерүнең» тәртибе болай: балалар бергә җыелып баш бармакларын өскә тотып торган килеш һәрберсенә таныш кыз исемнәрен кушып чыгалар да «гаепле» каршына киләләр: «Кемгә өйләнәсең?» — диләр. «Шуңарга!» — дип, бер малайның бармагына күрсәткәч, ул үзенә аталган кыз исемен әйтә. «Гаепле» шул кызга өйләнә булып чыга. Малайлар көләләр.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Чокыр-туп

** Чокыр-туп ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Бу уен урамда яки болында уйнала. Балалар бер сызык буенча җиргә уенчылар санынча туп сыярлык чокыр казыйлар. Һәркемнең үзенә аталган чокыры була.
Уен башланганда, балаларның берсе чокырлар буенча туп тәгәрәтеп җибәрә. Ул кемнең чокырына төшсә, шул кеше тупны алып башка уенчыларга ыргытып тидерергә тырыша. Ә уенчылар исә тупның кем чокырына төшкәне билгеле булгач та, төрлесе-төрле якка йөгереп качалар. Кемгә туп тигән, ул уеннан чыга һәм калган балалар тагын чокырлары янына җыелып тупны тәгәрәтәләр. Уен шул рәвешчә бер генә кеше калганчы дәвам итә. Кем иң соңга кадәр тупны тидерми, ул җиңүче була.

### II вариант
Җиргә уенчылар саныннан бергә ким итеп рәттән чокырчыклар ясала. Уенчыларның һәрберсе үзенә бер чокыр билгели. Чокырсыз калган кеше тупны шул чокырлар буйлап, тәгәрәтеп җибәрә. Туп кемнең чокырында туктап кала, шул кеше тупны тиз генә алып «Стоп!» дип кычкыра. Бу вакытта туп тәгәрәтүче һәм барлык уенчылар чокыр яныннан еракка-рак йөгерергә тырышалар. «Стоп!» сүзен ишетүгә, алар урыннарында катып кала. Туплы кеше чокыр яныннан торып ип-тәшләренең берсенә тупны тидерергә тырыша. Туп тигән кеше үз оясын чокыры булмаган уенчыга бирә. Үзе исә туп тәгәрәтүче булып кала. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Яшерен туп

** Яшерен туп ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен болында һәм киң урамнарда уйнала.

Уенда катнашучылар шобага әйтешләре ярдәмендә ике командага бүленәләр. Болын уртасына диаметры 5 6 метр булган түгәрәк сызалар һәм кайсы команда кая басарга тиешлеген хәл итү өчен шобага салалар. Аны «май сикертү» дип тә атыйлар. Ул болай эшләнә: бер такта кисәге табып, аның бер ягына төкерәләр дә югары чөеп җибәрәләр. Такта кисәге (йомычка) чыланган ягы белән өскә төшсә, «май» була, кире ягы белән төшсә — «коры» була. «Май» төшкән команда сызылган түгәрәкнең тышында калып, сызык аръягында әйләнеп йөри. Ә «коры» төшкән як түгәрәк эченә керә.

Тышта калган уенчылар бергә җыелып, эчтәгеләргә күрсәтмичә тупны берәрсенә бирәләр. Ул тупны куенына яшерә. Кемдә икәне беленмәсен өчен, тыштагыларның барсы да кулларын куеннарына тыгып йөриләр. Эчтәгеләр исә туптан сакланып, күзәтеп торалар. Түгәрәкнең тышында йөрүче туплы уенчы искәрмәстән генә эчтәгеләрнең берсенә ыргыта. Туп тигән кеше «үлә» һәм уеннан чыгарыла. Әгәр эчтә йөрүче кеше үзенә ыргытылган тупны очышта тотып ала алса, эчтәгеләр тышка чыга, тыштагылар эчкә керә.

Уен шул рәвешчә кабатлана-кабатлана эчтәгеләр «үлеп беткәнче» дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Иске Богады (Бүздәк районы)

**Иске Богады** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. Арслан авыл сәвиты үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 547 кешенең яшәве мәгълүм.

## Тарихи мәгълүматлар
## Демография
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларында Өфə губернасы Бәләбәй өязенең Богады вулысының Богады авылында 226 хуҗалыкта 1358 типтәр, 1 гаилә (4 кеше) мишәрләр. 
Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысы, Богады авылында 240 хуҗалыкта 1373 кеше яши, һәммәсе татарлар.

2002 елда авыл халкының 38 проценты башкорт итеп яздырылган, алайда татарлар (60%) әле бар.

## Мәгариф
## Дин
Элек өч мәчетләре булган, хәзер берәү (2008 елның декабрендә ачылган).
## Авылның атаклы кешеләре

* Әхмәт Вилданов (1932), «Уфимтрансстрой» тресты генераль директоры (1992 елдан). БАССР XII чакырылыш Югары Советы депутаты.

## Җитештерү тармагы
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 18 км
* тимер юл стaʜсасенә (Бүздәк): 11 км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Һибәтел-хәкаик

**«Һибәтел-хәкаик»** (*«Хакыйкать бүләге»*) — XII гасырда Әхмәд Йүгнәки тарафыннан язылган әсәр. Әсәр поэма жанрында. Ул гарәп һәм уйгыр язуларындагы күчермәләрдә килеп җиткән.

Поэма якынча 500 шигъри юлдан тора. Китапны күчерүчеләрнең берсе әсәрнең 14 бүлектән торганлыгын искәртә. Әмма безгә мәгълүм кулъязмаларда аның 7 бүлеге генә бар. Әсәр традицион багышлаулардан, төп өлештән һәм бетемнән гыйбарәт.

Төзелеше, идея-эчтәлеге белән әсәр «Котадгу белек»кә бик якын. Шулай ук хикмәтле сүз әйтү, камил кеше идеясе, белемлекне зурлау кебек темалар күтәрелә.

Китапның тәүге басмасы 1917 елда Истанбулда нәшер ителә.

## Шулай ук кара
* Котадгу белек
* Диване лөгатет-төрк

## Чыганаклар
* Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Төркем:Татар әдәбияты
Төркем:Төрки телләр
Карача-Елга

**Карача-Елга** — Башкортстанның Кушнаренко районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 600 кешенең яшәве мәгълүм.

## Демография
1917 елда авыл хуҗалыгы сан алу вакытында Мәскәү волосте, Карача-Елга авылында 269 хуҗалыкта 1584 кеше яши. Шул исәптән 262 йортта мишәрләр яши (1543 кеше), 7 йортта – башкортлар (41 кеше).

1979 һәм 2002 елда (76%) халык ялгыш рәвештә башкорт итеп яздырылган.

## Җитештерү тармагы
“Карача-Елга” авыл хуҗалыгы җитештерү кооперативы эшли. 2009 елда предприятиеның 8 сөрү тракторы (Алтай, ДТ), 3 куәтле (1 Кировец, 2 Т-150 К), 8 универсаль (Беларусь), техник культуралар өчен (рәт арасын сөрә торган) – 1 (Т-70) трактор булган. 
Чәчүлекләр: бодай - 570 га, арпа – 510, көнбагыш 120 га, арыш («чулпан-7» сорты) -  650.

## Социаль тармак
Амбулатория, УП (унитар предприятие) “Күмәк”
## Мәгариф
Авылда татар урта мәктәбе эшли. 2010-11 уку елында Карача-елга мәктәбендә 100 бала укыган.

## Авылның атаклы кешеләре

* Закир Шакиров
* Нәҗип Вәлитов
* Назыйм Якупов (1928-2009) – Советлар Берлеге Герое
* Шәриф Солтанов (1913-1998), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Кушнаренко): 22 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Уфа): 80 км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Нәҗип Вәлитов

**Нәҗип Хәтмулла улы Вәлитов** — дөньякүләм танылган химия галиме. Химик-технолог, химия фәннәре докторы (1978 ел), профессор (1985 ел), Нью-Йорк Фәннәр академиясенең тулы хокуклы әгъзасы (1995 ел). СССР нефть эшкәртү һәм нефть химиясе сәнәгате отличнигы (1981 ел), СССРның атказанган уйлап табучысы (1985 ел).

Нәҗип Вәлитов 1939 елда Башкортстанның Кушнаренко районы Карача-Елга авылында туган.
Уфа нефть институтын тәмамлаган (1959 ел). 1959-62 елларда “Башнефтепроект” институтының Салават филиалында инженер, 1962-74 елларда — өлкән инженер, тикшеренү цехы начальнигы урынбасары, “Салаватнефтеоргсинтез” тәҗрибә-тикшеренү заводы директоры, 1974-87 елларда “Башнефтехим” территориаль берләшмәсе директоры  урынбасары, баш инженеры. 1987 елдан алып Башкортстан дәүләт университеты профессоры. Төп гыйльми хезмәтләре сәнәгать катализаторларының физик-химик үзенчәлекләрен тикшерүгә, гетероген-каталитик реакцияләр кинетикасын һәм механизмын өйрәнү белән бәйле. Нәҗип Вәлитов тарафыннан производствога бутил һәм май спиртлары, метилэтилкетон, нефть ягулыгы, пластификаторлар, аммиак, техник су тудыргыч алу буенча яңа ысуллар кертелә. Каты һәм сыек матдәләрнең өске йөзендә күзәтелгән изотермик десорбацияләнүче формаларның хемосорбацияләнү барышы ачыклана, аларның гетероген һәм ферментатив катализында төп роле күрсәтелә. 1976-85 елларда Нәҗип Вәлитов җитәкләгән “Башнефтехим” заводында нефтьне тирәнтен эшкәртүнең яңа технологиясе үзләштерелә. Галим 140тан артык гыйльми хезмәт авторы, патентлары, уйлап табуга авторлык танытмалары бар. Хезмәт Кызыл Байрагы (1976 ел), Халыклар дуслыгы (1986 ел) орденнары белән бүләкләнгән”.

Нәҗип Вәлитов — 140тан артык гыйльми хезмәт, 32 фәнни ачыш, 14 патент авторы. 
## Чыганаклар
"Кызыл Таң", №3-4, 16.1.2008. Даһи безнең арада
## Искәрмәләр

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Химиклар
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:Башкортстан галимнәре
Колынлы

** Колынлы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бер-берсенә 10—15 метр чамасы ара калдырып 3x3 метр зурлыкта җирдә ике квадрат сызыла. Уенчылар ике тигез төркемгә бүленеп, бер төркеме — бер квадрат эченә кереп тезелеп басалар. Икенче команда шул квадрат тирәсендә «чәчелеп» басалар. Аларның берсе туп белән квадрат эчендәге бер уенчыга ыргыта, ул тупны тотып һавага чөеп җибәрә һәм үзе икенче квадратка йөгереп шуңа кереп калырга тырыша. Ә квадрат тышындагы «колын тотучылар» чөелгән тупны тотып алып, йөгерүчегә квадратка кереп качканчы, тидерергә тырышалар. Тидерә алсалар, беренче квадрат эченә тыштагылар керә, ә эчтәгеләр тышка чыга. Әгәр дә тупны чөючегә, икенче квадратка кергәнче тупны тидерә алмасалар, ул вакытлыча шунда кала. Уен яңадан башланып, туп һавага чөелгәч, ул яңадан беренче квадратка кайта ала. Тупны квадраттан читкә чөяргә ярамый. Әгәр ул шулай чөелсә, беренче квадрат эченә каршы як төркем керә, тегеләре чыга. Бер команда квадраттан чыкканда, икенчесе тиз генә керергә тиеш. Юкса, тыштагы команда вәкиле кереп өлгерә алмаган кешегә туп ыргытып тигезүе мөмкин. Шулай була калса, тыштагы команда кабат квадрат эченә керә. Уен шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Кәҗәле

** Кәҗәле ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Ачык һавада стена буйларында уйнала.

Балалар бер-бер артлы стенага карап тезеләләр. Беренче торган бала тупны стенага бәрә, кире төшкәндә туп җиргә бәрелмәс борын ул аны сикереп чыга һәм тупны аның артында торучы икенче бала тотып кала. Икенчесе дә шулай ук итә, тупны өченче кеше тотып кала. Уен шулай дәвам итә.

Әгәр бала туп аша сикереп чыгалмаса, аңа бер очко чутла-на. Биш очко җыйган кеше уеннан төшеп кала. Иң соңга кадәр уенда калган бала җиңүче була.

### II вариант
Балалар стенага яки коймага карап басалар. Бер бала стенага туп ыргыта. стенадан кире бәрелгән тупны балалар үзләренә тидермәскә тырышалар. Әгәр кемгә дә булса тисә, ул балага «кәҗә» сүзенең «к» хәрефе «ябыштырыла». Кем тупны үзенә тидереп «кәҗә»нең бөтен хәрефләрен дә иң беренче «тутыра», ул «кәҗә» була. Аңа җәза бирелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Йомырка (уен)

** Йомырка ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уен тышта уйнала.

Балалар түгәрәк булып басалар да, волейбол уйнагандагы кебек, тупны бер-берсенә бирәләр. Кем дә кем тупны түгәрәктән читкә төшерсә, ул «йомырка» булып, түгәрәк уртасына кереп чүгәли. Түгәрәктә бер генә кеше калганчы уен шулай дәвам итә. Иң соңга кадәр түгәрәктә калган кеше икенче уенда бер мәртәбә читкә җибәрсә дә, «йомырка» булмый. Әгәр уртадагы «йомыркалар», тыштагылар туп уйнаганда, чүгәләгән килеш тупны эләктерә алсалар, барлык «йомыркалар» да яңадан түгәрәккә басып уйнарга хокук алалар. Туп кемнең кулыннан «йомыркалар»га эләккән, ул алар урынына кереп утыра. Уен шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Һөмам

**Һөмам** ( *сә‘д әл-һөмам* — «һиммәтлеләр бәхетле йолдызы»; Пегас *ζ*, *ζ* Peg) — Пегас йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,4m тәшкил итә. Бу B8 спектр сыйныфылы йолдыз Җирдән якынча 142 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Аның координатлары (J2000 дәвере):
* Туры калку: 22h 41m 27,7s
* Авышу: +10° 49' 53"

## Исем
Йолдызның гарәп теленнән исеме **Сәгыделһөмам** ( *сә‘д әл-һөмам*, ) «Һиммәтлеләр бәхетле йолдызы» белдерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Пегас йолдызлыгы
Каббала

**Каббала** (евр. — риваять) — еврейләрнең дини мистик тәгълиматы.

XIII гасыр ахырында Моисей Леон тарафыннан бастырып чыгарылган Зогар (Балкыш) китабы иң билгеле каббалистик әсәр санала. Күрәсең, ул үзе үк бу китапның авторы да була. Ләкин китапның дәрәҗәсен тагын да күтәрү өчен аның авторы итеп II гасырда яшәгән акыл иясе рабби Шимон бар Йохайны күрсәтә. Зогар китабы арами телендә язылган һәм Бишкитапның аңлатмасы булып тора. Зогар һәм Каббаланың үзәк концепциясен Изге Язманы аңлау-төшенүнең мөмкин булган дүрт дәрәҗәсе турында күзаллау тәшкил итә. Алар түбәндәгеләр:
* сүзгә-сүз аңлау дәрәҗәсе, 
* агадик,
* фәлсәфи яисә аллегорик,
* мистик дәрәҗә.

Әйберләрнең дөрес тәртибен торгызуны күздә тотучы тиккун Каббала өчен иң әһәмиятле төшенчәләрнең берсе булып тора. Зогар китабында ун сефирота («сефира» сүзе, мөгаен, еврей телендәге миспар (сан) яисә сефер (китап) сүзләреннән килеп чыккандыр), ягъни ун савыт, дөнья төзелешенең ун универсаль принцибы турында өйрәтмә тәгъбир ителә. Әлеге принциплар ярдәмендә, иксез-чиксез һәм акыл ирешмәслек булган Алла үзен кешеләргә ача. Гадәттә, сефироталар түбәндәгечә аталалар: Таҗ, Акыл, Белем, Мәрхәмәт, Көч, Күркәмлек, Җиңү, Бөеклек, Нигез, Патшалык. Ул принципларның һәр-кайсының сефироталар иерархиясендә үз урыны бар. Рәсемдә аларны капма-каршы принциплар арасындагы каршылыкларны юкка чыгарып һармония тудыручы Сефироталар Агачы рәвешендә бирү кабул ителгән. Ун сефирота да Библиянең яшерен мәгънәсенә төшенү өчен кирәк. Каббалистик тәгълимат XVI гасырда еврейләр арасында аеруча тиз тарала. Элек кулъязма рәвешендә генә таратылган Зогар китабы басылып чыга. XVI гасырда яшәгән еврей мистигы Исаак Лурия аны өйрәнүчеләрнең берсе булып китә. Ул Каббаланың практик ягына аеруча зур игътибар бирә. Лурия һәм аның тарафдарлары фикеренчә, сүзе һәм эше белән кеше тарихта тамырдан борылышлар ясый ала. Каббалистик тәҗрибәләр аша хәтта Мессия килүне тизләтергә мөмкин, һичьюгы, аның килүен бик нык гел әргә кирәк. Каббалистик идеяләрнең күбесе XVIII гасырда Исраэль Баал Шем Тов башлап җибәргән хасидләр хәрәкәтенә йогынты ясый.

## Чыганаклар

* Дөнькүләм таралган диннәр: Татар урта гомуми белем мәкт. 10-11нче с-флары өчен д-лек/ Л.Г.Жукова, А.В. Журавский, А.В. Пименов, Н.В. Шабуров. Русчадан Л.Г. Шәрифуллина тәрҗ. - Казан: Мәгариф, 2002. - 240 б.: рәс. б-н. ISBN 5-7761-0631-1

*
Төркем:Яһүдилек
Төркем:Оккультизм
Мәтарь

**Мәтарь** ( *сә‘д әл-мәтәр* — «яңгыр бәхетлелеге»; Пегас *η*, Пегас этасы, *η* Peg) — Пегас йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,1m тәшкил итә. Бу G2II-III спектр сыйныфылы йолдыз Җирдән 215 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Аның координатлары (J2000 дәвере):
* Туры калку: 22h 43m 00,1s
* Авышу: +30° 13' 17"

## Исем
Йолдызның гарәп теленнән исеме **Сәгыделмәтарь** ( *сә‘д әл-мәтәр*, ) «яңгыр бәхетле йолдызы» белдерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Пегас йолдызлыгы
Үлгән туп

** Үлгән туп ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар араларында ике адым урын калдырып түгәрәкләнеп тезеләләр. Алар баскан урыннарыннан кузгалырга тиеш түгел. Уртада тупны түгәрәктәгеләргә биреп тору өчен бер бала билгеләнә. Туп һәрвакытта сикергәләп торырга тиеш. Шуңа күрә уйнаучылар сугып, җирдән сикертеп, бер-берсенә җибәрәләр. Әгәр арадан берәрсе тупка кулын тидереп тә суга алмыйча аны сикерүеннән туктатса, туп «үлгән» булып исәпләнә һәм уенчы уртадагы кешене алмаштыра. Аннан соң уен яңадан башлана. Уртадагы уенчы аның урынына баса.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Сәгыделбариг

**Сәгыделбариг** ( *сә‘д әл-бари‘* — «күренекленең бәхетлелеге»; Пегас *μ*, *μ* Peg) — Пегас йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,5m тәшкил итә.

Бу M2 спектр сыйныфылы йолдыз Җирдән якынча 108 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Аның координатлары (J2000 дәвере):
* Туры калку: 22h47m40s
* Авышу: +24°20'0"

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Пегас йолдызлыгы
Әлгул

**Әлгул** ( *рә’с әл-ғул* — «Горгонаның башы»; Персей *β*, Персей бетасы , *β* Per) — Персей йолдызлыгының тотылышлы үзгәрмә йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,12m дән +3,39m га кадәр 2,867 көн эчендә үзгәрә. Бу катлаулы йолдыз Җирдән 93 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Йолдыз системасы
Әлгул — өчле йолдыз. Әлгул A һәм Әлгул B тыгыз куш системаны тәшкил итәләр. Аралык 0,062 а.б. (Җир–Кояш ераклыгыннан 16 тапкыр кимрәк) тәшкил итә. Өченче йолдыз Әлгул C куш йолдыз тирәсендә масса үзәгеннән 2,69 а.б. ераклыкта 681 көн (1,86 ел) эчендә әйләнеп чыга. Системаның гомуми массасы 5,8 Кояшныкына тигез. Әгъзалар массаларының нисбәте якынча 4,5 : 1 : 2.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Персей йолдызлыгы
Мөхәммәт Сабиров

**Мөхәммәт Галләм улы Сабиров** () — Татарстан Республикасының беренче Премьер-министры, 1990-1995 елларда республика хөкүмәте җитәкчесе. 
## Тормыш юлы
1932 елның 29 мартында Кушнаренко районының Яңа Кормаш авылында дөньяга килә. Район үзәгендә татар башлангыч һәм рус урта мәктәбендә укый.

Уфа нефть институтын тау инженеры белгечлеге буенча (1955), ССРБ Министрлар Шурасы каршындагы Халык хуҗалыгы Академиясен тәмамлый (1983).

* Юллама буенча “Әлмәт нефть боралау” трестының 2нче кантур боралаучы ярдәмчесе,  инженер, өлкән инженер, җитештерү-техник бүлек җитәкчесенең урынбасары  булып эшли (1955-1964). 
* “Әлмәт нефть боралау” трестының фирка комитеты секретаре (1964). 
* Әлмәт КПСС шәһәр комитеты икенче секретаре (1965-1968). 
* "Востокмонтажгаз" (Әлмәт)  трестының җитәкчесе (1968-1981).
* "Татнефтестрой" җитештерү берләшмәсенең башлыгы (1981-1984).
* ТАССР Министрлар Советының Рәисе урынбасары (1984-1989), Рәисе (1990).
* Татарстан Республикасы Премьер-министры (1991-1995).

1990 елдан башлап Татарстан суверенлыгы өчен актив көрәшә. Суверенлык нигезендә икътисади бәйсезлек ятарга тиеш дип исәпли.

Россия Федерациясе Югары Шурасы депутаты (1991-1993).

Татарстан Республикасы Дәүләт Советы президиумы әгъзасы (1995-1999).

1998 елның 23 сентябрендә Татарстан Республика фиркасенең рәисе итеп сайлана.

2015 елның 9 мартында вафат була.

## Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исемнәр
Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән ике тапкыр, Хөрмәт Билгесе ордены, Халыклар Дуслыгы ордены, медальләр белән бүләкләнгән. Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Нефть-газ министрлыгы отличнигы (1978), Татарстан республикасының атказанган төзүчесе (1982).
## Хәтер
* 2022 елның 27 маенда Казанның Чехов урамы 53нче санлы йорт фасадында истәлек тактасы ачыла (авторы – скульптор, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы Фәнил Вәлиуллин). Тантанада Татарстан Дәүләт Советы Рәисе Фәрит Мөхәммәтшин, беренче вице-премьер Рөстәм Нигъмәтуллин, туганнары катнашкан .

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
 "Безнең Гәҗит", 21.10.2009. Мөхәммәт Сабиров нигә борчыла?

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Геологлар
Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Гөлестан бит-төрки

**«Гөлестан бит-төрки»** (*«Төркичә Гөлестан»*) — 1391 елда язылган Сәйф Сарай әсәре. Сәгъдинең фарсы телендәге «Гөлестан» әсәренә мөнәсәбәттә туган. 

Әсәр тоташ сюжетлы түгел. Ул, шигырь белән рифмалы прозадан торган чагыштырмача мөстәкыйль хикәятләрдән гыйбарәт. Аларның саны 180 нән артык. Хикәятләр һәм башка төр композицион берәмлекләр тематик яктан 8 бабка (бүлеккә) берләшә:
* 1 — патшалар тормышы
* 2 — дәрвишләр
* 3 — аз белән канәгать булу хәере
* 4 — эндәшмичә тору
* 5 — мәхәббәт һәм яшьлек
* 6 — картлык һәм зәгыйфьлек
* 7 — тәрбия
* 8 — сохбәт

Әсәрдә һәм тәрҗемә, һәм оригиналь, һәм нәзыйрә өлешләр бар.

## Чыганаклар
* Әдәбият. 9 сыйныф өчен дәреслек. Миңнегулов Хатыйп, Садретдинов Шәйхлислам.

Төркем:Алтын Урда әдәбияты
Яңа Кормаш (Кушнарин районы)

**Яңа Кормаш** — Башкортстанның Кушнаренко районындагы татар авылы, Иске Кормаш авыл советына карый.

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 201 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи мәгълүмат
### Демография
1917 елда авыл хуҗалыгы сан алу вакытында Уфа өязе, Покровка вулысы, Яңа Кормаш авылында 123 хуҗалыкта 696 кеше яшәве билгеле. Шул исәптән 116 йортта 657 мишәр яшәгән, 7 йортта – 39 типтәр.

Яңа Кормаш 1979 елда ялгышлык белән башкорт итеп яздырылган. Бүген рәсми рәвештә авылның 75% халкы - татарлар, бу тулы булмаган мәгълүмат. 
## Җитештерү тармагы
## Социаль тармак
## Мәгариф
Авылда төп урта мәктәп эшли. 2010-11 уку елында Яңа Кормаш мәктәбендә 56 бала укыган. 
## Авылның атаклы кешеләре

* Мөхәммәт Сабиров
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Кушнаренко): 12 км
* авыл советы үзәгенә кадәр (Иске Кормаш)
* якындагы тимер юл станциясенә (Уфа): 76 км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан
Гатикъ

**Гатикъ** ( *гатиқ әҫ-ҫөрәййә*; Персей *ο*, *ο* Per) — Персей йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,83m тәшкил итә. Гатикъ 1000–1600 яктылык елы ераклыкта урнаша.

## Физик хәсиятләр
Гатикъ — спектр куш йолдызы. Ул B1III спектр сыйныфылы зур йолдыздан һәм B3V спектр сыйныфылы кәрлә йолдыздан гыйбарәт. Алар бер-береннән тирәсендә 4,5 көн эчендә әйләнеп чыгалар.

Йолдызның координатлары (J2000 дәвере):
* Туры калкулык: 03h 44m 19,132s
* Авышлык: +32° 17' 17,69"

## Исем
**Гатикъ әл-Сөрәйя** ( *гатиқ әҫ-ҫөрәййә*, ).

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Персей йолдызлыгы
КВН

**КВН** (с  — «Шаяннар һәм тапкырлар клубы») — төрле оешмалар һәм коллективлар такымнары ярышкан популяр юмористик уен. БДБ илләрендә, аеруча Россиядә киң таралган.

Хәзерге вакытта Беренче каналда да КВН ике дәрәҗәдә уйнала: Югары һәм Премьер лигаларда.

## Тарих
Беренче тапкыр уен, телевизион тапшыру буларак, 1961 елда чыга. 1964 елдан бирле аны Александр Масляков алып бара. Тапшыру зур популярлык яулый, ССРБ буенча массачыл «КВН хәрәкәте» башлана. Университетларда, мәктәпләрдә, җәйге лагерьларда һ. б. урыннарда үз КВН уеннары үткәрелә башлый.

Әмма уенда яңгыраган кайбер шаяртулар еш идеологик яктан телевидение җитәкчелегенә ошамаган. Тапшыруда көчле цензура урнаша, ә 1971 елда тапшыру ябыла.

Яңадан уен бары тик 1986 елда торгызыла. Аны алып баручы булып Александр Масляков кала. Инде берничә тапшырудан соң уен янә зур популярлык казана. Уен хәтта Көнбатыш Аурупага, АКШка һәм Исраилга тарала.

Күп кенә данлыклы алып баручылар, артистлар, юмористлар эш юлын нәкъ КВН уеныннан башлаганнар.

## Уен кагыйдәләре
Һәр аерым очрак өчен кагыйдәләр төрле булырга мөмкин, ләкин, гадәттә, тотрыклы кайгыдәләр бар.

Беренчедән, КВНда такымлап катнашалар. Һәр такымда кимендә 2 кеше булырга тиеш. Һәр такымның үз капитаны булырга тиеш.

Икенчедән, уен аерым бәйгеләргә бүленергә тиеш. Һәр бәйгене хөкемдарлар төркеме бәяли.

## Сылтамалар
* Халыкара КВН берлегенең рәсми сайты
Бәһам

**Бәһам** ( *сә‘д әл-бәһам* — «мал-туар бәхетлелеге»; Пегас *θ*, Пегас тетасы, *θ* Peg) — Пегас йолдызлыгының йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,53m тәшкил итә. Бу A2 спектр сыйныфылы йолдыз Җирдән 67 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Аның координатлары (J2000 дәвере):
* Туры калку: 22h 10m 12s
* Авышу: +06° 11' 52"

## Исем
Йолдызның гарәп теленнән исеме **Сәгыделбәһам** ( *сә‘д әл-бәһам*, ) «мал-туар бәхетле йолдызы» белдерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Пегас йолдызлыгы
Әзәйл

thumb|right|400px|none|Андромеда йолдызлыгы
**Әзәйл** ( *әз-зәйл* — «итәк»; Андромеда *ξ*, *ξ* And) — Андромеда йолдызлыгының куш йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +4,87m тәшкил итә. Әзәйл Җирдән 196 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Әзәйл — спектр куш йолдызы. Ике йолдыз бер-беренә бик якын урнашалар һәм масса үзәге тирәсендә 17,77 көн эчендә әйләнеп чыгалар.

Йолдызның координатлары (J2000 дәвере):
* Туры калкулык: 01h 22m 20,4s
* Авышлык: +45° 31' 44"

## Исем
**Әзәйл** ( *әз-зәйл* — «итәк», ).

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Андромеда йолдызлыгы
Әлганак

**Әлганак** ( *әл-‘әнақ әл-’ард* — «каракал»; Андромеда *γ*, Андромеда гаммасы, *γ* And) — Андромеда йолдызлыгының яктырыш буенча өченче йолдызы. Бу катлаулы йолдыз Җирдән 350 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Йолдыз системасы
Әлганак — дүртле йолдыз. **Андромеда ''γ''¹** (Андромеда *γ* A) — кызгылт-сары якты зур йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,26m тәшкил итә.

Андромеда *γ*¹ дан 9,6 почмакча секунд ераклыкта **Андромеда ''γ''²** (Андромеда *γ* BC) урнашкан. Ул өчле йолдыз булып тора һәм аның тулай күренмә йолдызча зурлыгы +4,84m тәшкил итә.

1842 елның октябрь аенда Вильгельм Штруве (Wilhelm Struve) бу йолдызны Андромеда *γ* B (+5,5m) һәм Андромеда *γ* C (+6,3m) йолдызларына «бүлде». Аларның әйләнә вакыты 64 ел тәшкил итә. 1957–1959 елларда ясалган спектр тикшеренүләре Андромеда *γ* B — спектр куш йолдызы булуын күрсәтте. Ике B спектр сыйныфылы йолдыз бер-бере тирәсендә 2,67 көн эчендә әйләнеп чыгалар.

## Тарих һәм исемнәр
Йолдызның гарәп теленнән алынган исем **Әлганак** ( *әл-‘әнақ әл-’ард*, , )
«каракал (чүл селәүсене)» белдерә. Йолдызның тагын бер гарәп исеме **Риҗелел-Мөсәлсәлә** ( *әр-риҗл әл-мөсәлсәләһ* — «Богаулының аягы»).

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Андромеда йолдызлыгы
Бишкәҗә

**Бишкәҗә** — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Дмитриевка авыл советына карый.

2010 елына 285 кеше яшәгән.   
### Тарихи мәгълүматлар
Авыл Уртакүл елгасының уң ярында урнашкан. Авылны чама белән 1761 елны Ука елгасы буеннан килгән татарлар нигезли. Соңыннан авыл урынын 5 км га күчерегә туры килгән. Алар янына хәзер Уфа районына керә торган Комлыкүл һәм Камышлы дигән татар авыллары кешеләре кушыла.

1773-75 елларда Пугачев сугышында авылдан 38 кеше катнаша. Бөек Ватан сугышында тагын 116 кеше катнаша, 43 кире әйләнеп кайта. 
### Демография
* 1795 елда Бишкәзәдә 94 кеше яши,
* 1870 – 714,
* 1917 – 133 хуҗалыкта 792 кеше, ш.и. 717 типтәр, 74 мишәр, 1 рус
* 1989 – 355,
* 1997 – 383,
* 1999 – 393

Рәсми рәвештә Бишкәҗәдә 85% татарлар, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел.

### Мәгариф
Авылда 1900 елдан мәдрәсә эшли. 1911 елда 4 еллык рус мәктәбе эшли. Укытучылары – Гәрәй Кыдрачев, Фәхри Гайнетдинов (Рәсүлия мәдрәсәсеннән). 1935 елда халыктан җыелган акчага башлангыч мәктәп өчен бина сатып алына.

Хәзер төп урта мәктәп эшли. Шулай ук китапханә, клуб эшли. 
### Авылның атаклы кешеләре

* Фәнгали Ганиев – полковник, техник фәннәр докторы
* Мисбах Гайнетдинов — икътисад фәннәре докторы
### Җитештерү тармагы
### Дин
### Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Чишмә): 30 км
* авыл советы үзәгенә (Дмитриевка): 5 км
* тимер юл станциясенә (Чишмә): 30 км
### Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 
* Завтрашний день села мы пишем сегодня 

Төркем:Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Әлзирамин

**Әлзирамин** ( *әз-зира‘ әл-йәмин* — «уң кул»; Кефей *α*, Кефей альфасы, *α* Cep) — Кефей йолдызлыгының яктырыш буенча икенче йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,51m тәшкил итә. Бу йолдыз Җирдән 49 яктылык елы ераклыкта урнаша.

## Тарих һәм исемнәр
Аның гарәп теленнән алынган исем **Әлзирамин** ( *әз-зира‘ әл-йәмин*, , ) Кефейның «уң кул»ы белдерә.

Олугбәктә Әлзирамин Әлфирк (Кефей *β*) һәм Кефей ''η'' йолдызлары белән бергә **Кәвакибелфирк** ( *әл-кәвакиб әл-фирқ* — «өер йолдызлары») исеме йөртә иде.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кефей йолдызлыгы
Яңавыл (Чишмә р-ны)

**Яңавыл** — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. Арслан авыл советына карый.
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 358 кешенең яшәве мәгълүм.
  
## Тарихи мәгълүматлар
## Демография
* 1834 елда Яңавылда 109 хуҗалыкта 684 кеше яши,
* 1917 – Уфа өязе Сафар вулысы Новая авылында 309 хуҗалыкта 1789 кеше, ш.и. 1384 типтәр, 405 мишәр.

Рәсми рәвештә Яңавылда 85% татарлар яши, ләкин бу мәгълүмат тулы түгел. Башка мәгълүматлар буенча авыда 96,7% татар яши.
## Мәгариф
## Авылның атаклы кешеләре

* Фирдинат Дәүләтов (1959), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (2006), профессор (2007). БР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (2011).
* Рамил Миндияр (Рамил Миндияр улы Багданов), җырчы, драма актеры, композитор, автор-башкаручы, Татарстанның атказанган артисты.

## Җитештерү тармагы
## Дин
Мәчет (2009 елдан)
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Чишмә): 15 км
* авыл советы үзәгенә (Арслан): 3 км
* тимер юл станциясенә (Чишмә): 15 км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары