open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чадта ислам

**[[Чад]]та [[ислам]]** (, ) ― иң күп тарафдарлары булган дин. Мөселманнар, нигездә, илнең төньяк районнарында яши һәм ил халкының (17,4 млн) ~57,8 % ын тәшкил итә .

## Тарих
Хәзерге Чад территориясенә Ислам XI гасыр ахырында үтеп керә башлый. Ислам дине, иң беренче чиратта, катлаулы географик шартлар аркасында, бу илгә бик акрынлык белән үтеп керә алган. Гарәпләр белән элемтәләр начар булу сәбәпле, Чадта гарәп телен белүче кешеләр аз .

## Ислам
Илдә Мәлики мәзһәбендәге сөнни исламы өстенлек итә, гарәпләр арасында шулай ук Шәфигый мәзһәбе тарафдарлары да бар. Илнең төньягында Кадыйрия тәрикатенең (*[[:ru: Кадирия| ru]]*) йогынтысы көчле, көньякта — Тиҗания (*[[:ru:Тиджания|ru]]*), илнең кайбер төбәкләрендә – Санусия тәрикате (*[[:ru:Санусия| ru]]*) тарафдарлары бар. Бәяләүләр буенча, Чад мөселманнарының 5―10 % ы – Исламның фундаменталь юнәлешләре — Ваһһабичылык һәм Сәләфилек (*[[:ru:Салафия| ru]]*) яклы . Чад мөселманнары еш кына ислам традицияләрен ислам кергәнче булган йолалар һәм ышанулар белән берләштерә.

Чад мөселманнарының 48 % ы үзләрен сөнниләр, 21 % ы – шигыйлар, 4 % ы – әхмәдияләр дип саный, калган өлеше үзләрен билгеле бер төркемгә бәйләп карамый .

## Ислам мәгарифе
Согуд Гарәбстаны кебек башка мөселман илләре белән чагыштырганда,, Чадта Ислам мәгарифе начар үсеш алган.

Чадтагы беренче мөселман мәктәбе – *École Mohamed Illech*, аңа 1918 елда нигез салынган. Югары ислам белеме алу өчен, Чад студентлары Мисырга (Әл-Әзһәр университеты), Суданга (Хартум) һ. б. мөселман илләренә бара.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Чадта ислам
Иван Стилиди

**Иван Сократович Стилиди** (  , Сухуми, Абхаз АССР, Грузия ССР, СССР ) — Россия хирургы  , онкологы , Россия Медицина Фәннәр Академиясенең  әгъза-корреспонденты (2007), Россия Фәннәр академиясенең  әгъза-корреспонденты (2014), Россия Фәннәр академиясе академикы (2019).

## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 1 апрелендә Абхазия АССР Сухумида туган.

1981 елда алтын медаль белән 2 нче Сухум урта мәктәбен тәмамлый.

1988 елда ул  Н.И. Пирогов исемендәге Россия милли тикшеренү медицина университеты тәмамлый.

1981 елдан Н. Н. Блохин исемендәге онкология милли медицина тикшеренү үзәгендә эшли, анда абитуриент булып башлый, ә аннары, вузны тәмамлаганнан соң, торакаль онкология бүлеге хирургыннан башлап, корсак онкохргиясе бүлекчәсе җитәкчесе һәм балалар онкологиясе фәнни-тикшеренү институтының 2 нче торако-абдоминаль онкология бүлеге (2006-2007), 2017 елдан алып 2018 елның 30 ноябренә кадәр  вазыйфаларын башкаручы, ә 2018 елның 30 ноябреннән алып хәзерге вакытка кадәр — үзәк директоры булып эшли.

1992 елда "Щнкологик торакаль клиникада ашыгыч операцияләр" темасына кандидатлык диссертациясен яклый.

2002 елда "Үңәч рагы хирургиясе стратегиясе" темасына докторлык диссертациясен яклый.

2005 елда аңа академик исем бирелә.

2007 елда Россия Медицина Фәннәр Академиясенең  әгъзасы итеп сайлана (2014 елдан  Россия Фәннәр Академиясенең  әгъзасы (Россия Медицина Фәннәр Академиясе һәм Россия Авыл хуҗалыгы Фәннәр Академиясе кушылу кысаларында).

2019 елда ул Россия Фәннәр академиясе академикы итеп сайлана.

## Фәнни эшчәнлеге
Үңәч шешен һәм тирәлекне, ашказанының җиңел, беренчел һәм рецидив яман шешен, шеш булмаган ташландык сарком, магистраль тамырлар шешләрен өйрәнү өлкәсендә тикшеренүләр алып бара.

Азык-төлек бүлегенең рак белән авыручыларны хирургия дәвалавына багышланган фәнни эшләр белән билгеле. Ашказаны рагында саклагыч гастрэктомия методикасы авторы.

320дән артык фәнни хезмәт авторы, 2 монография («Рак легкого», «Рак пищевода»), «онкологиядә инфекция» һәм «Энциклопедия клинической онкологии» китабыплары авторы, уку фильмнары авторы.

## Бүләкләре

* Почёт ордены (2021) 
* Дуслык ордены (2019) 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль Ивана Сократовича Стилиди
* Глава онкоцентра Блохина обвинил пожаловавшегося на руководство и уволенного профессора в «хамском поведении»

Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Сухумида туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1964 елда туганнар
Төркем:1 апрель көнне туганнар
Төркем:Н. И. Пирогов исемендәге Россия милли тикшеренү медицина университетын тәмамлаучылар
Илес Татаев

**Илес Вахидович Татаев** (1938 елның 1 мае, Иске Атаги авылы, Чечен-Ингуш АССР, РСФСР, ССРБ) — совет һәм Россия кинорежиссёры һәм сценаристы, милли кинематографиягә нигез салучы, скульптор, ССРБ кинематографистлар берлеге әгъзасы, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы, Чечен-Ингуш АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, РСФСРның Атказанган сәнгать эшлеклесе (1982), Россия Федерациясенең халык рәссамы (2008).

## Тормыш юлы
Илес Татаев 1938 елның 1 маенда Чечен-Ингуш АССРның Иске Атаги авылында туа. 1944 елда Казакъстанга сөрген ителә. 1958 елда мәктәпне тәмамлый һәм Чечен-Ингуш университетының филология факультетына укырга керә.

Университетны тәмамлаганнан соң, 1964 елда Грозный телевидениесендә режиссёр ярдәмчесе булып эшли башлый. 1968 елда Мәскәүдә кинорежиссёрлар югары курсларын тәмамлый. 30 дан артык музыкаль-фольклор, сәнгать һәм документаль кинофильмнар авторы. 1982 елның 30 октябрендә аңа «РСФСРның Атказанган сәнгать эшлеклесе» исеме бирелә.

1990 елда Чечен-Ингушетиянең Югары Советы депутаты итеп сайлана.

1995 елда Чечен-Ингуш киностудиясен төзүдә катнаша һәм аның директоры һәм режиссёры була. 1996 елда Чечнядагы хәлләр уңаеннан Мәскәүгә күчеп килә.

Кинода эшләү белән беррәттән каптан скульптуралар ясау белән шөгыльләнә. Татаевның шәхси күргәзмәләре Россиянең күп кенә шәһәрләрендә уза. Аның эшләре АКШ, Европа, Якын Көнчыгыш дәүләт һәм шәхси коллекцияләрендә бар. 2005 елда Дәүләт Третьяков галереясендә аның шәхси күргәзмәсе уза. 2008 елда Татаевка «Россия Федерациясенең халык рәссамы» исеме бирелә.

Грозныйда һәм Мәскәүдә Илес Татаев галереяләре эшли.

## Фильмография
**Нәфис фильмнар**

* «Тау новелласы» (1979 ел);
* «Кайтаваз бавап биргәч» (1988 ел);

**Музыкаль фильмнар**

* «Даймохк» (Әтиләр җире);
* «Илли»;
* «Тауларда кайтаваз»;
* «Вайнах»;
* «Таулар тавышы».

**Документаль фильмнар**

* «Бию — минем тормышым»;
* «Борынгы сугышчылар истәлеге»;
* «Өлкәннәр»;
* «Манаралар илендә».

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* *Муса Гешаев.* Знаменитые чеченцы. — Гр.: Седа, 1999. — Т. 1. — С. 596-617. — 644 с. — 2000 экз.

## Сылтамалар

* Илес Татаев КиноПоиск сайтында
* Илес Татаев chechnyafree.ru сайтында
* 
* Чеченский гений Илес Татаев 

Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:ХХ гасыр скульпторлары
Төркем:ССРБ скульпторлары
Төркем:Россия скульпторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россия кинорежиссерлары
Төркем:ССРБ кинорежиссерлары
Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:1 май көнне туганнар
Төркем:Чечен университетын тәмамлаучылар
Шәрип Цуруев

**Цуруев Шәрип Мовладович** (1963 елның 20 гыйнвары, Түбән Гезәл авылы, Гудермес районы, Чечен-Ингуш АССР, РСФСР, ССРБ) — чечен язучысы, шагыйрь, журналист, публицист, галим-филолог, тәрҗемәче.

## Тормыш юлы
Шәрип Цуруев 1963 елның 20 гыйнварында Чечен-Ингуш АССРның Гудермес районы Түбән Гезәл авылында туа. Шәрипнең әтисе Мовлади авылда беренче коммунистик Коръән укытучысы һәм авылның имамы була.

1980 елда урта мәктәпне тәмамлый, 1981—1983 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә. 1988 елда Чечен-Ингуш дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый.

1988 елдан мәктәптә, педагогик училищеда, педагогик институтта укытучы, гуманитар фәннәр Фәнни-тикшеренү институтының фәнни хезмәткәре, педагогик училище директоры, республика газеталарының баш мөхәррире булып эшли.

Шигъри җыентыклар һәм җырлар, публицистик, әдәби-тәнкыйть һәм фәнни мәкаләләр авторы.

«Хьехархо» («Укытучы») газетасының оештыручысы һәм баш мөхәррире булып тора. Республика тарихындагы беренче чечен телендә фәнни журнал — «Таллам» журналы редакторы (Чечен Республикасы Фәннәр академиясе басмасы).

«ЯБЛОКО» партиясенең Чечен Региональ бүлекчәсен оештыру инициаторы. 2004 елның ноябреннән 2008 елның февраленә кадәр — «ЯБЛОКО» Россия Берләшкән демократик партиясенең Чечен Региональ бүлекчәсе рәисе. 2008 елдан — Чечен Республикасыннан «ЯБЛОКО» партиясе Федераль Советы әгъзасы.

2014 елның февраленнән — Чечен Республикасы мәдәният министрлыгы каршындагы иҗтимагый совет рәисе урынбасары.

Россия һәм Чечня Язучылар берлеге әгъзасы, Чечня Язучылар берлеге идарәсе әгъзасы, Россия Журналистлар берлеге әгъзасы. 2012 ел өчен «Әдәбият» номинациясендә «Көмеш ябалак» премиясе лауреаты. Милли әдәбиятны һәм журналистиканы үстерүдә һәм күпьеллык иҗади эшчәнлеге өчен «Чечен Республикасы алдындагы казанышлары өчен» медале белән бүләкләнгән.

## Библиография

* «Останься, Чечня!» шигъри җыентыгы — 1992 ел;
* «Поверь, Отчизна!» шигъри җыентыгы — 2003 ел;
* «Цхьа мерза-гӏайгӏане мукъам» («Татлы җыр көйләре») шигъри җыентыгы — 2011 ел.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Я выбираю свободу. Интервью Ш. Цуруева
Төркем:Чечен шагыйрьләре
Төркем:Чечен язучылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1963 елда туганнар
Төркем:20 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Чечен университетын тәмамлаучылар
Механик птоз

**Механик птоз** өске кабак хәрәкәтчәнлеге бозылу нәтиҗәсендә барлыкка килә. Мөмкин сәбәпләре булып дерматохалазис, зур шешләр, мәсәлән нейрофибромалар, җөйләр, чагылган кабаклар шешүләр һәм орбитаның алгы бүлеге чирләре була ала.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Птозны хирургик дәвалау

## Клиник анатомия
1. Леватор апоневрозы кимерчәкнең өске чигеннән якынча 4 мм аралыкка өскә орбиталь бүлгегә үрелә (рәс. 4. 54). Аның арткы җепселләре тарзаль тәлинкәнең алгы өслегенең аскы өчтән бер өлешенә бәйләнә.

Леваторның латераль һәм медиаль аякчыклары чикләүче бәйләвечләр вазифасын уйный. Леваторга хирургик керү юлы тире яки конъюнктива аша башкарыла.

2.             Мюллер мускулы тарзаль тәлинкәнең өске өлешенә кушыла, хирургик юл конъюнктива аша башкарыла.

3.             Аскы тарзаль апоневроз  аскы туры мускулның капсула-пальпебраль дәвамы булып тора һәм леватор апоневрозына тиңдәш.

4.             Аскы тарзаль мускул Мюллер мускулына тиңдәш.
## Мюллер мускулының конъюнктиваль резекциясе
1. Дәлилләр. Кимендә 10 мм леватор функциясе белән уртача птоз (күбесенчә Һорнер синдромында кебек) һәм уртача чагылган тумыштагы птоз.

2. Техника. Мюллер мускулына һәм аны каплаучы конъюнктивага резекция ясап, алга таба киселгән өлешләрне туры китерәләр (рәс. 4. 55). Максималь нәтиҗә 2-3 мм тәшкил итә.
## Леватор резекциясе
1.             Дәлилләр. Кимендә 5 мм леватор функциясе белән птоз. Резекция күләме леватор функциясе һәм птоз чагылышына бәйле.

2.             Техника. Леваторны алгы юл (тире аша — рәс. 4. 56) яки арткы юл буенча (конъюнктиваль) кыскарту.
## Кашка тагып кую
1.              Дәлилләр

•     Леваторның бик түбән функциясе белән ( 4 мм).

•      Маркус-Гунн синдромы.
Күз йөртүче нервның аномаль регенерациясе белән бәйле птоз.

•      Блефарофимоз.

•      Күз йөртүче нерв парезы чыгарган птоз.

•      Леваторның алдагы канәгатьләнмәслек резекция нәтиҗәсе.

2. Техника. Тарзаль тәлинкәне чын киң фасциядән яки суыртылмый торган пролен яки силикон төрендәге синтетик материалдан лигатура белән маңгай мускулына тагып кую (рәс. 4. 57).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Дерматохалазис

**Дерматохалазис** — таралган, гадәттә ике яклы чир, ешрак өлкән яшьтәгеләрдә очрый.

1.            Билгеләре

•   Чагылмаган буразна һәм псевдоптоз белән капчыксыман кабаклар  (рәс. 4. 68а).

•   Өске кабакның артык тиресе (рәс. 4. 68б) көчсез орбиталь бүлгесе аша май клетчаткасы бүсере белән бергә була ала.

2.            Дәвалау авыр очракларда артык тирене кисеп алудан гыйбарәт (блефаропластика).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Атонияле кабаклар синдромы

**Атонияле** (сәлперәйгән, «шартлаучы») кабаклар синдромы — сирәк, бер яки ике яклы чир, бу очракта еш диагнозны дөрес куймыйлар. Бу какшау бите белән аска йоклаганда кабакларны мендәр белән кайтарган симез ир-атларда очрый.

Йокы вакытында лагофтальм һәм күз алмасы белән атонияле кабакның көчсез ялгануы һәм яшь пәрдәсе аномалиясе кератоконъюнктивитка китерә. Була алган катнаш чирләр: кератоконус һәм йоклаганда апноэ.

1.              Билгеләре

•     Өске кабакның артык тиресе (рәс. 4. 70а), «чайкалучы» сыгылмалы тарзаль тәлинкәләр, алар каш астындагы тирегә әкрен басканда җиңел кайтарыла (рәс. 4. 70б).

•     Өске кабакның чагылган хроник микропапилляр конъюнктивиты.

•     Нокталы кератопатия, җепсыман кератит һәм өске лимбаль тамырлану була ала.

•     Башка күренешләренә керфекләр птозы, яшь бизе пролапсы, кайтарылу һәм апоневротик птоз керә.

2.             Катнаш чирләр. Чирәпсыман кабак синдромы ( алга таба кара), кератоконус, артык сыгылмалы тире һәм артык хәрәкәтле буыннар, йоклаганда обструктив апноэ, диабет һәм акылга артка калганлык.

3.     Җиңел очракларда  дәвалау любрикантлардан, төнгә — саклагыч пластинкалар кулланудан яки кабакларны ябыштырудан тора. Авыр очракларда кабак өслеге һәм күз алмасы урнашуын тотрыклы итү һәм йоклаган вакытта лагофтальмны кисәтү өчен кабакны горизонталь кыскарту кирәк була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Тумыштагы меланоцитар невус

**Тумыштагы невуслар (миң)** сирәк очрый, аларның зурлыгы төрле була: берничә миллиметрдан алып тәннең бик зур өлешен каплаучы ясалуларга кадәр. Гистологик яктан алар булдырылган невусларны хәтерләтә.

1.              Билгеләре

•     Төсе, гадәттә, бертөрле; өслеге күп санлы чәчләр белән каплана ала.

•     Сирәк өске һәм аскы кабакның тәңгәл урынында урнашкан «үбешүче» невуслар очрый (рәс. 4. 12).

•   Еш ясалу чагылган косметик кимчелеккә, кайвакыт —  птозга китерә.

2.             Дәвалау ясалуны кисеп алудан һәм ярып яки кат-кат тире корамасы белән пластика ясаудан гыйбарәт.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Некрозлаучы фасциит

**Некрозлаучы фасциит** — бик сирәк була торган, тиз барышлы некроз, башта йомшак тире асты тукымаларын, соңрак тирене зарарлый. Ешрак тудыргычы булып S. pyogenes, кайвакыт S. aureus тора. Бигрәк тә еш очлыклар, гәүдә һәм бот арасы, шулай ук операциядән соң яралар зарарлана. Үз вакытында яки тиешлечә дәвалау булмаганда үлем булырга мөмкин. Периокуляр тукымалар кушылу сирәк очрый һәм җәрәхәтләр яки операцияләргә карата икенчел була ала.

1. Билгеләре. Периорбиталь эритема һәм шешү, тромбтан соң гангрена өчен зур кабарчыклар ясалуына һәм тире каралуына китерә (рәс. 4. 36г).

**2.    **Өзлегүләр. Күз чокыры артериясе томалану, лагофтальм, зарарланган өлкәнең деформациясе.

**3.    **         Дәвалау. Вена эченә бензилпенициллин кертү, некрозланган тукымаларны кисеп алу һәм реконструктив хирургия.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Чирәпсыман кабак синдромы

**Чирәпсыман кабак синдромы** — сирәк чир, ул өске кабак аскысын каплап тору белән ачыклана. Синдром бер яки ике яклы була ала, ир-атлар һәм хатын-кызларда бер үк ешлык белән очрый һәм күз ярсытуына китерә.

**1.    **          Бергә булган симптомнар. Өске кабакның имчәкле хроник конъюнктивиты һәм өске кабак кырыеның алсу бенгаль белән буялуы.

**2.    **         Катнаш чирләр. Атонияле кабаклар синдромы, кабак шешләре, лайлалы тышча чире, операцион җәрәхәт һәм әгъза имгәтү.

**3.    **         Дәвалауга өске кабакның үтәли чөйсыман кисеп алу, тышкы почмак сеңере дупликатурасын ясау һәм тарзаль тасма ясау операциясе белән аскы кабакны горизонталь кыскарту керә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Кабак ретракциясе

**Кабак ретракциясе** — өске кабак өске лимб биеклегендә яки югарырак урнашу (рәс. 4. 71).

Кабак ретракциясе сәбәпләре

1.              Эндокрин офтальмопатия

2.              Нейроген

•       контралатераль берьяклы птоз

•   бит нервы параличы өчен мускул-антогонист иннервациясе бозылганда леватор хәрәкәте

•       күз йөртүче нерв тармакларының аномалияләре

•       Маркус-Гунн синдромы

•       Коллиерның урта ми симптомы (Парино синдромы)

•       сабыйлык гидроцефалиясе

•       паркинсонизм

•       симпатомиметик тамчылар

3.              Механик

•       птозның хирургик гиперкоррекциясе

•       өске кабак тиресенең җөйләнүе

4.              Тумыштагы

•       аерым

•       Дуэйн ретракция синдромы

•       Даун синдромы

•   сәламәт балаларда вакытлы «күз бүлтәю» рефлексы

5.              Төрле

•       күз алмасының чыгып торуы (кабакның псевдоретракциясе)

уремия (Саммерскилл билгесе)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Флүрә Мәгафурова

**Флүрә Мәгафурова** (8 август 1952 ел) — галим-селекционер, авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты (2006).

## Биографиясе
Мәгафурова Флүрә Фаат кызы 1952 елның 8 августында БАССРның Гафури районы Бурлы авылында туган. Туган авылындагы урта мәктәпне тәмамлаганнан  соң Башкорт дәүләт университетына укырга керә, 1975 елда тәмамлый.

1972-1976 елларда Әбҗәлил районының Баем урта мәктәбендә эшли.

1976 елда Башкортстан авыл хуҗалыгы гыйльми-тикшеренү институтында (НИИСХ) эшли. 1999 елда өлкән гыйльми хезмәткәр  булып эшли, 2012 елдан лаборатория мөдире вазифаларын башкара.

2006 елда Башкорт дәүләт аграр университетында «авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты» гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый. Фәнни тикшеренүләре Башкортстанның Урал алды далаларында минераль ашламалар тәэсирендә карабодай һәм тары культураларын формалаштыруга багышланган.

## Гыйльми эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге ярма культуралары селекциясенә багышланган. Мәгафурова тарафыннан карабодайның "Агидель", "Башкирская красностебельная", "Илишевская", "Инзерская", "Светлана", "Уфимская" сортлары чыгарыла, Башкортстанда ярма культураларын үстерү буенча тәкъдимнәр ясала. 

Мәгафурова Флүрә Фаат кызы 20дән артык фәнни хезмәт һәм 8 уйлап табу авторы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Мәгафурова Флүрә Фаат кызы // Башкорт энциклопедияһы —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Гафури районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1952 елда туганнар
Төркем:8 август көнне туганнар
Салават Яндурин

**Салават Яндурин**  (28 август, 1979, Уфа шәһәре) — юрист, Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының Башкортстан буенча идарә начальнигы.

## Биографиясе
Яндурин Салават Дияс улы 1979 елның 28 августында Уфа шәһәрендә күп балалы гаиләдә игезәкләрнең берсе булып туа.

Башкаланың Фатыйма Мостафина исемендәге 20-нче Уфа кала башкорт гимназиясен тәмамлаганнан соң, Башкорт дәүләт университетының юридик факультетында югары белем ала (2001).

2000—2001 елларда — юрист ООО ИД «Неделя» нәшрият йорты җаваплылыгы чикләнгән  ширкәте юристы.

2001—2002 елларда — Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының Башкортстан Республикасы    буенча Баш идарасенең беренче категорияле белгече булып эшли.

2002—2003 елларда — Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының Башкортстан Республикасы буенча идарәсенең әйдәүче белгече.

2003—2005 елларда — Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының Башкортстан Республикасы буенча идарәсенең федераль регистрны алып бару буенча бүлек мөдире.

2005—2008 елларда — Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының Идел буе федераль округы буенча идарәсенең Башкортстан Республикасында федераль регистрны алып бару һәм Россия Федерациясе субъектлары канунияте бүлеге начальнигы.

2008—2009 елларда — Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының Башкортстан Республикасында Россия Федерациясе субъектлары канунияте, федераль регистрны алып бару һәм муниципаль берәмлекләрнең уставларын теркәү бүлеге начальнигы.

2009 елдан Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының Башкортстан Республикасы буенча идарәсенең башлык урынбасары вазифасын үти.

2017 елдан Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының Башкортстан Республикасы буенча идарә начальнигы вазифасын башкара.

## Дәрәҗәсе
Россия Федерациясенең 3нче класслы дәүләт советнигы.

## Гаилә хәле
Өйләнгән, кыз үстерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Флүзә Морзабаева

**Морзабаева Флүзә Рәҗәп кызы** (25 сентябрь 1950 ел) — журналист, шагыйрә. Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат  хезмәткәре (2003). Журналистлар (1996), Язучылар берлеге (1999) әгъзасы.

## Биографиясе
Шагыйрә, журналист Флүзә Рәҗәп кызы Мырзабаева (баш. Мырҙабаева Флүзә Рәжәп ҡыҙы) 1950 елның 25 сентябрендә Башкорт АССРның Авыргазы районы Иске Морадым авылында (хәзерге Башкортстан Республикасының Морадым авылында) туа. Урта мәктәпне тәмамлагач, Гафури районының «Йолдыз» газетасында эшли. Кечкенәдән китап, газета  укырга һәвәслеге, үзенең дә иҗатка омтылышы Башкорт дәүләт университетына укырга алып килә. Аны уңышлы тәмамлап, хезмәт юлын матбугат белән бәйли.

1973 елдан  «Звезда», 1980 елдан — «Башкортстан» гәзите редакциясендә эшли.

1999 елда  бүлек мөдире итеп билгеләнә. 2007-2008 елларда «Панорама Башкортостана»  журналы редакциясендә тәрҗемә бүлеге мөдире. Флүзә Морзабаева матбугатта басылган мәкаләләр, иҗади портретлар, публицистик җыентыклар, шигъри әсәрләр авторы. Ул әдәбият, очерклар остасы булып таныла. Шигырьләрендә туган як табигате тасвирлана, шагыйрәнең кичерешләре шулар аша ачып бирелә.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
— Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре.

— Шәһит Ходайбирдин исемендәге премия лауреаты

— Галимҗан Ибраһимов исемендәге әдәби  премия лауреаты

## Төп әсәрләре
1. «Гомер агышлары, кеше язмышлары...» (2005)

2. «Заман чыңы җиһан-күкләрдә» (2010)

3. «Могҗизалы  дөньям» (2000)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Морзабаева Флүзә Рәҗәп кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Флүзә Морзабаевага 70 яшь 

Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:Авыргазы районында туганнар
Төркем:Башкортлар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:25 сентябрь көнне туганнар
Флүрә Мурзина

**Флүрә Мурзина** (16 май 1960 ел) — телетапшырулар алып баручы, 1993 елдан «Башкортстан» дәүләт телерадиотапшырулар компаниясенең телевидение студиясе дикторы. Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре (2017). Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2002). Балакатай районының мактаулы гражданы (2009).

## Биографиясе
Флүрә Ишбулат кызы Мурзина 1960 елның 16 маенда Башкорт АССРның Балакатай районы Түбән Үтәш авылында туган.

Уфадагы 1-нче интернат-мәктәпне алтын медальгә тәмамлаганнан соң,  Башкорт дәүләт университетының химия факультетында  белем ала (1977-1982).

1982 елдан Балакатай районының Майгазы урта мәктәбендә химия фәненнән укыта.

1983 елдан Башкорт АССР телевидение һәм радио тапшырулары дәүләт комитетында эшли.

1993 елдан «Башкортстан» дәүләт телерадиотапшырулар компаниясенең телевидение студиясе дикторы.

## Иҗади эшмәкәрлеге
Телевидение белән хезмәттәшлеге Башкорт республика интернат-мәктәбендә укыган чагында ук башлана — Флүрә «Йәйгор» программасының балалар өчен тапшыруларын алып бара. 1983 елдан «Сезнең хатлар  буенча», «Йәйгор» әдәби-музыка тапшыруларының режиссер ассистенты, чыгару бүлеге мөхәррире һәм бер үк вакытта алып баручы булып эшли. Д. Исламовның повесте буенча башкорт телендә төшерелгән «Мадам Баттерфляй» фильмында катнаша.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2002).
* Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре (2017).
* Балакатай районының мактаулы гражданы (2009).
* «Башкортстан төзелүгә 100 ел» медале (2019)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Флүрә Мурзина, ГТРК «Башкортстан» сайтында шәхси сәхифәсе 
* Флүрә Мурзина, Балакатай районы сайтында шәхси сәхифәсе 

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:16 май көнне туганнар
Тогода ислам

**Тогода ислам** (, ) ― шактый тарафдарлары булган дин, ил халкының (6,2 млн) 15―30 % ын мөселманнар тәшкил итә. Тогода Ислам Көнбатыш Африканың күпчелек илләре белән бер үк вакытта барлыкка килгән. Того мөселманнарының күбесе – Мәлики мәзһәбендәге сөнниләр.  

## Тарих
Ислам Сахарадан көньякка, Көнбатыш Африкага беренче тапкыр тоз һәм алтын белән сәүдә итү юллары аша кергән. Исламны кабул иткән бәрбәр һәм туарег сәүдәгәрләре Сахара аша үтүче сәүдә юллары буйлап сәяхәт итә. Вакытлар узу белән, әлеге сәүдәгәрләрне сәяхәтләрендә мөселман руханилары һәм галимнәре, җирле халыкны ислам диненә җәлеп итеп, өйрәтеп, сүдә юлларында намаз кылу урыннарын булдырып, озатып йөргән.

XV гасырдан ислам хауса һәм фула күчмә кабиләләре ярдәмендә илнең төньяк өлешендә тарала башлый. Тогоның көньяк өлеше Дагомея корольлеге составына керә, анда *Африканың традицион диннәре* сакланып калган. XVI гасырда Португалия илнең яр буе районнарын колониягә әйләндерә һәм бу төбәккә христианлык алып килә. XIX гасыр башында илдәге мөселманнарның саны Нигериянең төньягыннан хауса һәм фула кабиләләре җиһадыннан күпләп качып килүче мөселман качаклары исәбенә арткан.

## Саны һәм таралышы
Мөселманнарның саны төрле чыганакта төрлечә бәяләнә. CIA World Factbook ( дөньякүләм белешмәлеге)  мөселманнар санын 20 % итеп күрсәтә. Pew Research Center (Пью тикшеренү үзәге) үткәргән сораштыру халыкның 12,2 % ын яки 809 000 кешене мөселман дип бәяләгән (2009 елга).

Мөселманнар күбесенчә илнең төньягында яши. Мөселманнарның күбесе Мәлики мәзһәбендәге сөнниләр. Ислам фула, хауса, эве, йоруба һәм башка этник төркемнәр арасында таралган. Күчмә фула, хауса кабиләләре исламны хәзерге Гвинея, Сьерра-Леоне һәм Либерия кебек урыннарга таратуда катнаша.

## Оешма
*Того мөселманнары федерациясе* илдә иң зур мөселман оешмасы булып тора. Ул ислам белән бәйле эшләр белән шөгыльләнә һәм экстремизмга каршы чыга.

## Билгеле мөселманнар
*  (Мөхәммәд Габделкадер Кубаҗа Туре, , 1979 елда туган) – Того җыелма командасында уйнаган, Футбол буенча дөнья чемпионатында гол керткән беренче Того футболчысы.

## Сылтамалар
* Того. The World Factbook — Central Intelligence Agency 
* Книга Льва Африканского «Об описании Африки и о примечательных вещах, которые там имеются»
* Miller, Tracy, ed.: «Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population» 

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Тогода ислам
Александр Познанский

**Познанский Александр Семенович** (18 (31) гыйнвар 1903 ел, Кривой Рог шәһәре, Херсон губернасы — 8 июнь 1974 ел, Нижгар) — ССРБ галим-психиатры. Медицина фәннәре докторы (1960), профессор (1962).

## Биографиясе
Александр Семенович Познанский 1903 елның 18 (31) гыйнварында Украинаның Херсон губернасы Кривой Рог шәһәрендә туган.

1927 елда Одесса медицина институтын тәмамлый. 1927-1931 елларда Одессада наркология диспансеры һәм психиатрия клиникасында табиб булып эшли.

1931-1944 елларда — Украина психоневрология институтында (Харьков) хезмәткәр. 1938 елдан медицина фәннәре кандидаты. 1938 елда клиника, галлюцинацияләр патофизиологиясе һәм фармакологиясенә багышланган кандидатлык диссертациясе яклый. 

1944-1959 елларда — С.М. Киров исемендәге Горький медицина институтында: ассистент, психиатрия кафедра доценты. 1959 елда «Динамика синдромов шизофрении в процессе психофармакологических и других клинико-экспериментальных исследований» темасына докторлык диссертациясе яклый. 

1960-1970 елларда — Башкорт дәүләт медицина институты психиатрия кафедрасы мөдире .

Аның җитәкчелеге астында 2 докторлык һәм 8 кандидатлык саклану яклана, 2 фәнни хезмәтләр җыентыгы чыгарыла. 

Александр Семенович Познанский 1974 елның 8 июнендә Нижгарда вафат була һәм шунда Бугрово зыяратында җирләнә.

## Фәнни эшмәкәрлеге
А.С.Познанский гомуми психопатология, клиник-эксперименталь һәм галлюцинация, саташу, шизофрения, яралы психозлар вакытында каталони эмоциональ синдромының психофармокология тикшеренүләре проблемалары белән шөгыльләнә. 

90 нан артык фәнни хезмәт авторы.

1960-1968 елларда — Башкорт АССР-ының невропатологлары һәм психиатрлары җәмгыяте җитәкчесе.

Академик В. П. Протопопов укучысы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Познанский Александр Семёнович // Башкирская энциклопедия —  Уфа:   ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — .
* Александр Семёнович Познанский [Психиатр]. К 70-летию со дня рождения / Журнал неврологии и психиатрии имени С. С. Корсакова. — 1973.
* Познанский Александр Семёнович [О нём] // Идеология и наука (Дискуссии советских учёных середины ХХ века) / Отв. ред. А. А. Касьян. — : Прогресс-Традиция, 2008. — 288 с. — С. 155—166. ISBN 5-89826-204-0.

## Сылтамалар

* Познанский Александр Семёнович.
* Нижегородский некрополь: Познанский А. С.
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:31 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1903 елда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:8 июнь көнне вафатлар
Төркем:1974 елда вафатлар
Төркем:Русиядә вафатлар
Төркем:Русия империясендә туганнар
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университеты укытучылары
Игорь Никитин

**[[Игорь Никитин]]** :
* Игорь Никитин (1966—2013), хоккейчы (сакчы) һәм тренер.
* Игорь Никитин (1973), хоккейчы (сакчы), хоккей тренеры.
Габдулла Мирсәетов

**Мирсәетов Габдулла Сәет улы** (2 февраль 1891 ел — 1969 ел) — мәгариф хезмәткәре, Башкорт АССРның атказанган укытучысы, Ленин ордены кавалеры.

## Биографиясе
Габдулла Сәет улы Мирсәетов 1891 елның 2 февралендә Уфа губернасы Бәләбәй өязе (хәзер Башкортстан Дәүләкән районының) Бик-Карамалы авылында крестьян гаиләсендә туган. Башлангыч белем алып, тырышлыгы һәм аң-белемне  даими үстерү нәтиҗәсендә,  укытучы булу хыялын  акрынлап  тормышка ашыра — 1907 елда балалар укыта башлый. Әмма урядник, старосталар аңа тыныч кына эшләргә ирек бирми.

1909 елда Уфада «Галия» мәдрәсәсендә  укый башлый, аны 1912 елда тәмамлый. Авыл мәктәбендә шәкертләр укытудан тыш, Габдулла Сәет улы табиб та, агроном да була. Аң-белемгә, акыллы киңәшкә сусаган кешеләр мөгаллимгә киңәш сорап килә..

Октябрь революциясенән соң Габдулла Сәет улы балалар укыта, кешеләрне мәдәни-агарту чараларына җәлеп итә.

1930 елда Дәүләкән кантон халык мәгарифе бүлеге мөдире итеп тәгаенләнә. Кантон мәгариф әлкәсендә зур уңышларга ирешә, балаларны укуга җәлеп итү буенча республикада беренче урын яулый, наданлыкны бетерү чаралары гамәлгә ашырыла.

1932 елда К.А.Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтына укырга кереп, аның тел һәм әдәбият факультетын  читтән  торып тәмамлый.

1934 елда Авыргазы район үзәге Талбазы урта мәктәбендә эшли башлый, бер үк  вакытта халык арасында күп төрле җәмәгать эшләре алып бара.

1936 елда урта мәктәп директоры итеп билгеләнә. Биредә аның оештыру сәләте, педагогик таланты тагын да үсә.

Бөек Ватан сугышы елларында Авыргазы район халык мәгарифе бүлеге мөдире вазифасын башкара.

36 ел укытучы һәм мәктәп директоры, алты ел халык мәгарифе бүлеге мөдире булып эшләгәндә ирешкән уңышлары өчен 1948 елда Ленин ордены белән бүләкләнә.

1956 елда аңа Башкорт АССРның атказанган укытучысы исеме бирелә.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Ленин ордены (1948)
* Башкорт АССРның атказанган укытучысы (1956)

## Шулай ук карагыз

* Талбазы
* Бик-Карамалы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:1969 елда вафатлар
Төркем:Дәүләкән районында туганнар
Төркем:1891 елда туганнар
Төркем:2 февраль көнне туганнар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Галия мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Бәләбәй өязендә туганнар
Никитин

**Никитин** ― фамилия.
* Александр Никитин (1892—1942), Чуаш АССР үзәк башкарма комитеты рәисе (1929―1937).
* Андрей Никитин (1935―2005), тарихчы, археолог, прозаик, әдәбиятчы, публицист.
* Валентин Никитин (1935—2020), медицина фәннәре докторы (1987), профессор (1988). БР (1992), РФ (2000) атказанган табибы.
* **[[Владимир Никитин]]**
** Владимир Никитин (1907―1959), ВКП(б) Татарстан өлкә (1943―1944), Куйбышев өлкә (1942―1943) комитетлары беренче сәркатибе.
** Владимир Никитин (1929―1969), тракторчы, Социалистик Хезмәт Герое ( 1966).
* Геннадий Никитин (1939—2017), генерал-полковник (1992).
* Дмитрий Никитин (1899—1969), генерал-майор (1945).
* Иван Никитин (1892—1972), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* **[[Игорь Никитин]]** :
** Игорь Никитин (1966—2013), хоккейчы (сакчы) һәм тренер.
** Игорь Никитин (1973), хоккейчы (сакчы), хоккей тренеры.
* Николай Никитин (1926—2008), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1981).
* Павел Никитин (1907—1972), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты сәркәтибе (1943―1948).
* Семен Никитин (1921—1968), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1959).
* Фавст Никитин (1894—1992), галим, зоотехник, Сталин премиясе лауреаты (1951).
----
;Никитина
* Вероника Никитина (*Гаранина*, 1992), гандболчы, халыкара класслы спорт мастеры.
## Моны да карагыз
* (4605) Никитин, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Круглов

**Круглов** ― фамилия.
* Григорий Круглов (1927—2018), БАССР атказанган (1990), Беларусия халык (1996) рәссамы.
* Евгений Круглов (1958), тарих фәннәре кандидаты, БДУ доценты.

Төркем:Фамилияләр
Морзабаева

**Морзабаева** ― фамилия.
* Салия Морзабаева (1957), медицина фәннәре докторы, БР (2002) һәм РФ (2008) атказанган табибы.
* Флүзә Морзабаева (1950), журналист, шагыйрә. БР атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2003).

Төркем:Фамилияләр
Михляев

**Михляев** ― фамилия.
* Иван Михляев (Иван Афанасий улы Михляев, 1667―1728), Казан сәүдәгәре һәм заводлар хуҗасы.
*  Степан Михляев (1919—2001), Советлар Союзы Герое (1944). РСФСР атказанган укытучысы (1957).
## Моны да карагыз
* Михляев йорты

Төркем:Фамилияләр
Мирсәетов

**Мирсәетов** ― фамилия.
* Габдулла Мирсәетов (1891—1969), БАССР атказанган укытучысы.
* Шөкерулла Мирсәетов (1903—2002), ҮзССР министрлар шурасы рәисе (1989―1990), Үзбәкстан вице-президенты (1990―1991). 
## Моны да карагыз
* **[[Сәетов]]**

Төркем:Фамилияләр
Юрий Морозов

**[[Юрий Морозов]]** :
* Юрий Морозов (1941), археолог, тарих фәннәре кандидаты (1977). РСФСР халык мәгарифе отличнигы (1991).
* Юрий Морозов (1949), Көньяк Осетия премьер-министры (2005—2008 елларда).
Дакриоцистит

**Дакриоцистит**  — яшь капчыгының инфекцион ялкынсынуы, гадәттә, борын-яшь юлы тоткарлыгында  барлыкка килә. Дакриоцистит кискен яки хроник, стрептококклы яки  стафилококклы була ала.
## Кискен дакриоцистит
1.     Ул үзен аскискен рәвештә авырту, кызару, күз ярыгының  эчке почмагында шешү һәм яшь түгелү белән билгеләнә.

2.      Билгеләре

•       Күз ярыгының эчке почмагында бик авырткан, киеренке,  кызыл шеш, ул җиңел очракларда пресепталь целлюлит белән бәйле була ала.  (рәс. 5.21а).

•         Авыр очракларда абсцесс үсеш алырга мөмкин.

3.      Дәвалау

а) башта урынлы  җылылык куллану, эчкә флюклоксациллин яки аугментин кебек антибиотикларны  куллану;

**NB** Борын-яшь юлын юарга һәм зондларга ярамый!

б) абсцесс  үзлегеннән ачылу куркынычлыгы булганда тишәргә һәм корытырга кирәк  (рәс. 5.21б). Ләкин бу тире өстенә чыгучы яшь капчыгының фистуласы үсеше  куркынычлыгына китерә. (рәс. 5.21в);

в) ДЦР'ны гадәттә  кискен стадия тәмамлангач башкарырга кирәк. ДЦР'ны кабатланучы инфекцион  ялкынсыну куркынычлыгы өчен кичектерергә кирәк түгел.
## Хроник дакриоцистит
1.     Яшь түгелү белән билгеләнә, ул хроник  һәм көчәюче бер яклы конъюнктивит белән бәйле була ала.

2.      Билгеләре

•       Мукоцеле китереп чыгарган күз ярыгының эчке почмагында  авыртусыз шеш (рәс. 5.22а).

•       Күренгән шеш булмаска мөмкин, тик яшь капчыгына  басканда гадәттә юллар аша чыккан эренле бүлендек рефлюксы була. (рәс.  5.22б).

**NB** Эндофтальмит үсешенең югары куркынычлыгы өчен яшь  юллары инфекциясе дәваланмаганчы күз эчендәге катнашуларны үткәрмәскә киңәш  ителә.

3.     Дәвалау. Дакриоцисториностомия.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Тумыштагы дакриоцеле

**Тумыштагы дакриоцеле** (амнионтоцеле) — тишелмәгән Һаснер  каплавычы өчен яшь капчыгында амниотик сыекча яки лайла җыелуы. 
 
1.     Күз ярыгының эчке почмагыннан астарак перинаталь кистоз  зәңгәрсу ясалу формалашып яшь түгелү белән билгеләнә. (рәс. 5.17).

2.     Билгеләре. Баштан  лайла белән тулган тыгыз яшь капчыгы соңыннан инфекция йогырга мөмкин.

**NB**  Тумыштагы дакриоцелене энцефалоцеле дип ялгыш уйлау мөмкин, аңа күз ярыгының  эчке ябышмасы почмагыннан югарырак тибүче шешү хас.

3.     Башта дәвалау кадимчә, ул нәтиҗәсез булса, зондлау үткәрергә кирәк.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Әхмәтҗан Мостафин

**[[Әхмәтҗан Мостафин]]** :
*Әхмәтҗан Мостафин  (1860―1938),  эшлеклесе, педагог һәм журналист. 
* Әхмәтҗан Мостафин (1902―1986),  эшлеклесе, Мәскәү җәмигъ мәчете имам-хатыйбы (1956―1986), ҮМДН мөфтие  (1974―1975).
Кусунда халкы

**Кусунда** яки Бан Раджа ("урман халкы"), үзатамалары буенча *Миһакъ* яки *Мьяһкъ* (< **Мьяһак*), буларак билгеле, бу көнбатыш Непалда элеккеге сунарчы-җыючы кабиләсе, хәзер алар күрше халыклар белән гаилә корып авылларда утрак тормышка күчкәннәр.

1968 елда Америка антропологы Джоһан Райнһард Үзәк Непалда Горкһа янында берничә сакланып калган Кусунда кешесен тапкан һәм 1969 һәм 1975 елда ул көнбатыш Непалның Данг һәм Сурхет үзәннәрендә тагын кабилә әгъзаларын тапкан һәм нигез лингвистик һәм этнографик мәгълүмат җыйган (аста искәрмәләрне карагыз). Моннан соң бераз вакыт узгач якынча 1956 елда Рене Небески-Войоковитц Кусунда кешеләренең Непали фермерлар белән дәшмичә сәүдә алып барганы турында игълан язган. Кусунда аулаган боланны китереп фермада калдырып дәшмичә фермерлар Кусунда кешеләренә ферма ашамлыкларын биргәнен көткәннәр.
Кусунда күбесенчә төнлә агачлардагы кошларга җәяләр һәм аеруча озын (як. 160 см) каурыйсыз уклар белән аулаган, бу уклар җир хайваннарын аулау өчен начар җайлашкан булган. Аларның бары тик кыргый хайваннарның итен ашау гадәттә күптән булмаган вакытка кадәр булган. Кусунда анимизм тарафдарлары, гәрчә Һинду төсмерләре аларның дини ритуалларында күренергә мөмкин. 2011 Непал халык санын алу буенча барысы 273 этник Кусунда бар. 2001 халык санын алу буенча 164 Кусунда булган, шуларның 160-ы Һинд дине тарафдары, ә 4-се буддист булган. Непали теле сүзе *Кусунда* башта "вәхши" дигәнне аңлаткан, чөнки күрше Чепанглар һәм башка төркемнәр аларны традицион рәвештә вәхши дип уйлаган. 

## Кусунда теле
Дэйвид Э.Ваттерз (2005) Кусунда теленең урта зурлыктагы грамматик тасвирламасын һәм шуңа өстәп сүзлеген нәшер иткән, ул Кусунда теленең изолят тел булуын күрсәтә. Хәзер Непали теле көн саен аралашу теле булып тора. 

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
*Reinhard, Johan (1968)  “The Kusunda: Ethnographic Notes on a Hunting Tribe of Nepal.” *Bulletin of the International Committee on Urgent Anthropological Ethnological Research* 10:95-110, Vienna.
*Reinhard, Johan (1969)  "Aperçu sur les Kusunda: Peuple Chasseur du Népal."  *Objets et Mondes* 9(1):89-106, Paris.
*Reinhard, Johan (1976)  “The Bana Rajas: A Vanishing Himalayan Tribe.” *Contributions to Nepalese Studies* 4(1):1-22, Kathmandu.
*Reinhard, Johan and Sueyoshi Toba (1970)  *A Preliminary Linguistic Analysis and Vocabulary of the Kusunda Language*. Kathmandu: Summer Institute of Linguistics/Tribhuvan University.
*D. E. Watters (2005): Notes on Kusunda Grammar: A language isolate of Nepal. Himalayan Linguistics Archive 3. 1-182. NFDIN Katmandu, ISBN 99946-35-35-2.

## Тышкы сылтамалар
* Genetic evidence for origins of Ban Rajas (Kusundas) of Nepal
* Ethnologue reports the Kusunda language to be extinct.
* P. Whitehouse, T. Usher, M. Ruhlen & William S-Y. Wang (2004): Kusunda: An Indo-Pacific language in Nepal, PNAS 101:5692–5695 (free access) attempts to link Kusunda to other languages, using old data.
* BBC News: Nepal's mystery language on the verge of extinction
* 2011 Nepal's Census https://unstats.un.org/unsD/demographic/sources/census/wphc/Nepal/Nepal-Census-2011-Vol1.pdf

Төркем:Непал халыклары
Сафронов

**Сафронов** ― фамилия.
* Кирилл Сафронов (1981), хоккейчы (сакчы).
* Пётр Сафронов (1925—1995), Советлар Берлеге каһарманы (1944).
* Роман Сафронов (1971), баскетболчы, РФ (1994), Беларусия (2001, 2003) чемпионы.
## Моны да карагыз
* (3615) Сафронов, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Дакриосцинтиграфия

***Яшь юлларының төшле  сцинтиграфиясе***

Төшле сцинтиграфия — дренаж функциясен ДЦГ белән  чагыштырганда күбрәк физиологик шартларда бәяли торган катлаулы тикшеренү.  Сцинтиграфия ДЦГ кебек анатомик үзгәрешләрне җентекләп күзаллауны тәэмин  итми, шулай да яшь үткәрү системасының аеруча өске өлешендә өлешчә тыгылуны  бәяләүдә файдалырак. Тикшерүне түбәндәгечә башкаралар:

а)  10 мкл күләмендәге 99тТс радионуклидны  микропипетта белән конъюнктива капчыгына кертәләр һәм бу радиоактив гамма  чыгаручы матдә яшь сыегын тамгалый;

б)         нурланышны гамма камерада күзәтәләр, ул күз ярыгының эчке почмагына һәм гомуми юлның тукымасына һәм яшь капчыгының латераль диварына

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз алымнары
Медицина алымнары

**Медицина алымнары** - сәламәтлектә какшау булган кешеләргә ярдәм күрсәтү ягыннан нәтиҗәләргә юнәлтелгән чаралар тәртибе.

Авыруның хәлен билгеләү, үлчәү яки ачыклау максатыннан медицина алымы ачыклау сынавы дип атала. Башка киң таралган алымнар - терапия (мәсәлән, яраны савыктыру яки эшкәртү, төзелешен яки функциясен торгызу яки дәвалау) һәм зур хирургия алымнары.

## Чыганаклар

Төркем: Медицина
Контрастлы дакроцистография

**Дакриоцистография**  (ДЦГ) контрастлы матдәне юлларга кертү белән һәм зурайтылган фото рәсемнәр  алудан тора. Тикшерүне гадәттә бер үк вакытта ике яктан башкаралар.

1.     **Дәлилләр**

•       Лакрималь операцияләр алдында, тыгылу дәрәҗәсен раслау  өчен.

•       Дивертикулез, фистула һәм ташлар яки шешләр өчен тулу  кимчелекләрен ачыклау өчен.

**NB  **Тыгылу урыны билгеле булса ДЦГ башкару кирәк түгел, мәсәлән регургитацион  мукоцеле очрагында һәм кискен дакроциститта бөтенләй үткәрергә ярамый.

2.      **Техника**

а)  аскы яшь  нокталарын Nettleship дилаторы белән киңәйтәләр;

б) ике яктан да аскы юлларга пластик катетерлар  кертәләр (өске яшь ноктасын кулланырга була);

в)   контраст  матдәне, гадәттә 1-2 мл липоидолны, бер үк вакытта ике якка да кертәләр һәм  алгы-арткы юнәлештә рентгенография башкаралар;

г)  10 минуттан соң  тарту көченең яшь китүенә йогынтысын бәяләү өчен авыруны вертикаль килеш  фотога төшерәләр. ДЦГ өчен санлы технология югары сыйфатлы рәсемнәр бирә.

3.      **Аңлатма**

•       Борынга контрастның төшмәве анатомик киртәне аңлата,  аның урнашуы гадәттә ачык була (рәс. 5.8а, б, в).

•       Яшь түгелү булганда гадәти дакриоцистограмма  функциональ бикләнүгә яки яшь суыру механизмының бозылуын күрсәтә, аеруча  соңгы рәсемдә контраст булса.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз алымнары
Вадим Тирон

**Тирон Вадим Васильевич** (15 июль 1947) — ССРБ һәм Россия җырчысы (баритон). РСФСР-ның атказанган артисты. Россия Федерациясенең халык артисты. Тверь академия филармониясе солисты. Тверь шәһәренең мактаулы гражданы.

## Биографиясе
Вадим Васильевич Тирон Монголия республикасында хезмәт иткән Совет Армиясе офицеры гаиләсендә туа. Бер елдан соң гаилә даими яшәү урынына Башкортстанның Күмертау шәһәренә күченә. Вадим мәктәпнең үзешчәнлек түгәрәгендә актив шөгыльләнә, ә соңыннан эстрада  оркестрында җырлый башлый. Ул армиядә хәрби ансамбльдә хезмәт итә. 1971 елда Уфа дәүләт сәнгать институтына укырга керә, аны 1976 елда тәмамлый, шушы ук елда Тирон Бөтенрусия совет җырларын башкаручыларның "Кызыл канәфер" конкурсы лауреаты була. Югары уку йортының дүртенче курсында ук аны Башкорт дәүләт опера һәм балет театрына эшкә чакыралар. Тирон башкарган башлангыч партияләрнең берсе "Кармен" операсында Данкайре партиясе була.

1978 елда артист Калинин шәһәренә, хәзерге Тверь шәһәренә  күченә, монда Тверь академия филармониясенең сәхнәсендә эшли башлый. Ул тулы хокуклы опера җырчысы була. Башкарылган ролләре арасында Риголетто, Евгений Онегин һәм Алеко була. Карьерасында төп вакыйгаларның берсе булып аның режиссер Борис Покровский белән хезмәттәшлеге тора.

Вадим Васильевич Калинин филармониясе белән даими гастрольләргә чыга. Ул ун тапкырдан артык итальян театрлары сәхнәләрендә чыгыш ясый. Вадим Тиронга 1988 елда «РСФСР-ның атказанган артисты» дигән мактаулы исем бирелә, ә ун ел үткәннән соң, 1998 елда "Халык артисты" дигән исемгә лаек була.

Тирон төрле Филармония фестивалләрендә: «III мең еллыкка ышаныч белән» Раштуа форумында, «Твердә музыкаль көз», Берновта Пушкин байрамы һәм Князев шәһәрендә  Лемешев байрамында даими катнаша. Россиянең билгеле оркестрлары белән чыгыш ясый, алар арасында – Бөтенрусия дәүләт телерадиокомпаниясенең рус халык инструментлары академиясе оркестры, Н.П.Осипов исемендәге Россия Милли академия халык инструментлары оркестры, В.П.Дубровский исемендәге Смоленск рус халык оркестры, Мәскәү дәүләт академия филармониясенең  симфония оркестры, шулай ук Тверь камера «Россия камератасы» оркестры .

Тверь шәһәрендә яши.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* 1988 — «РСФСР-ның атказанган артисты».
* 1998 — Россия Федерациясенең халык артисты.
* 2002 — Тверь өлкәсе губернаторының «Тверь өлкәсен үстерүдәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе.
* 2011 — Тверь өлкәсе губернаторының «Изге Тверь Михаил Тәресе» мактаулы тамгасы.
* 2016 — Тверь шәһәренең мактаулы гражданы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Тверская филармония 

Төркем:15 июль көнне туганнар
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Монголиядә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Россия җырчылары
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Баритоннар
Дал күле (Һимачал-Прадеш)

**Дал Күле** төньяк Һиндстанда Кангра районында (Һимачал-Прадеш) Тота Рани авылы янында кече урта биеклек күле (диңгез дәрәҗәсеннән 1775 м өстә). "Дал күле" Кашмирның Дал Күле атамасыннан алынган.
Күл тирәли деодар эрбет агачлары үсә һәм ул изге урын дип таныла, чөнки аның ярында кечкенә Шива мандиры (изге урыны) бар. Бу күлдә күп төрле балык яши. Күлнең су төсе яшькелт. Бу күл Балан Дһарда Риккармар янында урнашкан. Шулай ук олы фикер иясе Агастья тарафыннан 'Ходай Дривешвар'га багышланган ашрам бар. Ул шулай ук "Бһагсунаг Күле" буларак мәгълүм.

## Урнашуы
* Дһармасаладан (Һимачал Прадеш) ара: 11 км

## Шулай ук карарга мөмкин
*Battle of Sirhind, 1758

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Himachal Pradesh Tourism Department
* Dal lake Dharamshala 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һиндстан күлләре
Эпифора (медицина)

**Эпифора** — артык  яшь килү түбәндәге сәбәпләр өчен була.
 
1.     **Гиперсекреция **(яшьләнү) ялкынсыну яки күз өслеге зарарлануы белән  бәйле. Бу очракларда яшь түгелү төп чир билгеләре белән бергә бара. Дәвалау  гадәттә терапевтик.

2.     **Яшь китү бозылу** яшь үткәрү юллары проблемалары белән бәйле. Ул салкын  һәм җилле көндә көчәя һәм җылы, коры бүлмәдә кими.  Сәбәпләре була ала:

а)  яшь ноктасы күчү (мәсәлән, кайтарылуда);

б)  дренаж системасы буенча киртә — яшь  ноктасыннан алып борын-яшь каналына кадәр.

3.    **Яшь суырту ысулының какшавы** аскы  кабак салынуы яки күзнең әйләнмә мускулы көчсезлеге өчен барлыкка килә ала  (мәсәлән, бит нервы параличында).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Хасбулатов

**Хасбулатов** ― фамилия.
* Асланбәк Хасбулатов (1937—2013), тарих фәннәре докторы,  профессоры,  һәм Ингушетиянең атказанган фән эшлеклесе.
* Руслан Хасбулатов (1942), фән докторы, публицист, РФ ФА әгъза-корреспонденты (1991), РФ Югары Шурасы рәисе (1991―1993). Асланбәк Хасбулатовның энесе.

Төркем:Фамилияләр