open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ченанкаву

**Ченанкаву** гыйбадәтханәсе (ശ്രീ ചേനാങ്കാവ് ഭഗവതി ക്ഷേത്രം) ул Кералада мәшһүр Бхагавати гыйбадәтханәсе, ул төньяк Кералада, Пайянурда, Кором авылында урнашкан. Бу гыйбадәтханә ике ел саен фестивале Вишу Маһолсавам һәм Саптаһам Ваяна өчен мәшһүр, алар һәр елны икесе дә бер үк вакытта апрельнең беренче яртысында үткәрелә.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Керала Гыйбадәтханәләре
Наваратри агһошам һәр елны үткәрелә. "Валийя гурутһи" Ченанкаву Гыйбадәтханәсенең әһәмиятле важипадусы булып тора.
Шри Субраманйяга багышланган Перунтһаннийюр гыйбадәтханәсе бу гыйбадәтханәдән көньяк-көнбатышка таба бер миляда гына урнашкан. Перунтһанийюрның мәгънәсе су мул булган урын, ул Пайянур гыйбадәтханә шәһәрчегеннән көнчыгышта урнашкан. Мәшһүр Пайянур Шри Субраманйя Свами гыйбадәтханәсе поты Перунтһаннийюр гыйбадәтханәсеннән китерелгән булган. Ул Тамил әүлиясе тарафыннан корылган булган. Якындагы Пайянурның мәшһүр астрологы Шри Читһрабһану К Подувал ярдәме белән гыйбадәтханә хөкүмәте тарафыннан үткәрелгән Деава Прашна буенча Нагага табыну урыны булган. Нага Пратһишта вакыт тарафыннан юк ителгән булган.

## Тышкы сылтамалар
*Official website 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Нагларга табыну
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Маяк (гәзит)

* Маяк (Азнакай, гәзит)
* Маяк (Илеш районы, гәзит)
* Маяк (гәҗит, Петропавел)
* Кызыл маяк (гәҗит)

Төркем:Татарча гәҗитләр
Маяк (мәгънәләр)

**Маяк** — күп мәгънәле сүз. Маяк — судноларның ориентлашуына ярдәм итүче корылма.
## Топоним
#### Башкортстан
* Маяк — Миякә районы авылы.
* Кызыл Маяк — Куергазы районы авылы.
* Красный Маяк — Куергазы районы авылы.
#### Свердловск өлкәсе
* Маяк — Камышлов районы авылы.
* Красный Маяк — Богданович шәһәр бүлгесенә керүче авыл.
#### Чиләбе өлкәсе
* Маякски — Аргаяш районы авылы.
* Маяк — Бреды районы авылы.
* Маяк — Коншак районы авылы.
* Маяк — Чесма районы авылы.
* Кызыл Маяк — Варна районы авылы.
#### Чуашстан
* Маяк — Канаш районы авылы.
## Гидроним
* Маяк — Падь кушылдыгы.
## Матбугат
* **[[Маяк (гәзит)]]**

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Кырыс билгеләнгән уен

Уен теориясендә, **кырыс билгеләнгән уен** ул ике уенчы белән ноль суммалы уен, аның кимендә бер Нэш тигез авырлыгы бар, һәм ике уенчы да саф стратегияне кулланалар. Төгәл билгеләнгән уенның дәрәҗәсе тигез авырлык нәтиҗәсенә тигез.

## Мисаллар
* Шахмат

## Билгеләмәләр
Кырыс билгеләнгән уеннарны өйрәнү һәм классификация күплекләр теориясенең суб-тармагы детерминация өйрәнүеннән аерылып тора.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Solved game

## Искәрмәләр
Тылсымлы куллар (журнал)

**«Тылсымлы куллар»** — 2011—2019 елларда Казанда татар телендә нәшер ителгән балалар басмасы. Журнал 2012 елда ике айга бер тапкыр, соңрак һәр айда чыга. 2020 елның гыйнварыннан журнал, аны чыгарырга акча булмау сәбәпле, ябыла .

Мөхәррире — Ландыш Фазуллина.

## Тарих
Беренче саны (*махсус чыгарылыш*) 2011 елның 20 июлендә дөнья күргән. Даими рәвештә 2012 елның башыннан иганәчеләр ярдәме белән басыла.

## Аудитория
Журнал 5-8 яшьтәге балалар, аларның әти-әниләре, балалар бакчаларындагы тәрбиячеләр, башлангыч сыйныф укытучыларына юнәлдерелгән булган.

## Сылтамалар
*  «Тылсымлы куллар» журналы дөньяга килде. matbugat.ru, 22.08.2011
* «Тылсымлы куллар» балалар журналы ябыла. Азатлык радиосы, 25.10.2019

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Балалар өчен журналлар
Яшерелгән почмак

Геометриядә, арка, сызык сегменты яки борылманың башка секциясе тарафыннан **яшерелгән [[почмак]]** дип аның ике нуры арканың (яки башка объектның) ахыр нокталар аша үтә торган почмакны атыйлар. Төгәл мәгънәсе контекст белән аерылып тора. Мәсьәлән, почмак арка яки түгәрәк тарафыннан яшерелгән дип, почмакның түбәсе түгәрәкнең үзәге эчендә булганда дип әйтергә мөмкин. 
## Шулай ук карарга мөмкин

* Үзәк почмак
* Inscribed angle

## Тышкы сылтамалар
* Definition of subtended angle, mathisfun.com, with interactive applet
* How an object subtends an angle, *Math Open Reference*, with interactive applet
* Angle definition pages, *Math Open Reference*, with interactive applets that are also useful in a classroom setting.
Дмитрий Антонов (1986)

**Дмитрий Геннадьевич Антонов** — удмурт дизайнеры (график дизайны, веб-дизайн). Алнаш районы Кузюмово авылында 1986 елның 9 гыйнварында туган. Хәзер ул «Инвожо» журналында , дизайнер һәм веб-мастер булып тора.

## Сылтамалар
*   "Инвожо" журналы  
## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Удмуртия
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Дизайнерлар
Дамба

**Дамба** () — гидротехник корылма, су агымнарын җайга салу, кайчагында кар ишелмәсеннән саклану һ. б. өчен кулланыла. Трапеция формасында итеп туфрак яки башка тау токымнарын өеп ясала. Дамбаның югары (*өске*) өлеше юллар һәм башка коммуникацияләр өчен кулланылырга мөмкин.

## Этимология
Татар теленә *дамба, шлюз* шикелле сүзләр (рус теле аша) нидерланд теленнән кергән. Урта гасырларда алар диңгездән түбән кимәлдә яткан уңдырышлы туфракны эшкәртә башлаганнар. Су басмасын өчен ул кишәрлекләрне балчык өемнәре белән уратып алалар, буалар төзиләр. Нидерландларның башкаласы Амстердам шәһәре исеме ике сүздән барлыкка килгән: «Амстел» һәм «дам». «Амстел» шәһәр урнашкан елга исеме булса, «дам» сүзе тәрҗемәдә «дамба» дигәнне аңлата.

## Үзенчәлекләре
Тимер юл һәм шоссе дамбалары төзү өчен суны үзендә тотмый (*сакламый*) торган грунтны (мәсәлән, комлы, вакташ-чуерташлы) өстен күрәләр; балчык моның өчен яраклы түгел. Биек дамбаларның авышлыгында (*битләвендә*), кагыйдә буларак, һәр 2—8 *м* саен горизонталь мәйданчыклар сыман  ясала: алар дамбаның тотрыклылыгын арттыра һәм авышлыкның сулар белән юылуын кыенлаштыра.

Көчле агымсу яки дулкынннар тәэсиренә даими дучар булучы дамбаларда су бәрү ягыннан таш җәелә. Дамба битләвендә ике яктан да үлән яки башка тотрыклы итүче үсемлекләр (мәсәлән, елга дамбаларында куаклар) үстерелә. Дамбаның суга карап торган ягы сөзәгрәк итеп ясала. Дамба битләвен ныгыту өчен фашина (берничә урыннан тимерчыбык белән уратып бәйләнгән чыбык бәйләме), бер-берсенә үреп бәйләнгән очлы таяклар, читәннәр файдаланыла.

## Төрләре
* Басымлы саклаучы дамбалар (зур елга үзәннәрендә иңкүлекләрне су басудан саклау өчен төзелә). Елганың агымы көйләнгән булу су басудан саклау чарасы булып тора.
* Басымсыз көйләүче дамбалар (елгаларның су юлын көйләү өчен ясала).
* Табигый дамбалар (агымсу үзе белән ярга бүрәнәләр, бозлар китереп ташлап, елгада тыгылу барлыкка килә, яисә елга кондызлары ясаган дамба).
* Ясалма дамбалар (кеше кулы белән ясалган)
* Даими дамбалар
* Вакытлы дамбалар
* Материалына карап (балчык, таш, бетон).

## Дамба җимерелү
2019 елның 19 октябрендә Красноярск крае Курагино районы Щетинкино эшчеләр бистәсендә төнлә Сейба елгасында алтын табучы артельның сулыгы , 80 кеше яшәгән ике тулай торакны су баскан. 17 кеше үлгән, егермеләбе хәбәрсез югалган.

## Моны да карагыз
* Буа (корылма)
* Киров дамбасы урамы

## Галерея

image:seawallbembr.jpg|*Диңгез дамбасы* Бембридж, Бөекбритания
image:Sicilia1.jpg|*Диңгез дамбасы*  Сицилия, Италия
image:Poland-seawall.jpg|*Диңгез дамбасы*  Польша
File:Seawall on Goat Island in Newport Rhode Island.jpg|*Диңгез дамбасы* Род Айленд, АКШ
File:De dijk tussen Kesteren en Opheusden tijdens extreem hoogwater van de Neder Rijn 344320s.jpg|*Елга дамбасы* Нидерландлар
Файл:Afsluitdijk 1031.jpg|right|thumb|200px|Афслёйтдейк дамбасы Эйсселмерне (уң яктан) Төньяк диңгездән аера


## Сылтамалар
*  Дамба // ЭСБЕ

## Искәрмәләр


Төркем:Дамбалар
Төркем:Гидротехник корылмалар
Төркем:Кеше булдырган географик объектлар
Төркем:Яр буе корылмалары
Гайнанов

**Гайнанов** — фамилия.
* Сәйделәбрар Гайнанов (1911—1982), металлург,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Рашат Гайнанов (1925—1990), әдәбият белгече, текстолог, тәрҗемәче.
* Риф Гайнанов (1958—2009), спортчы (*[[грек-рим көрәше]]*), РФ атказанган тренеры (1991).
* Хаҗип Гайнанов (1931—), инженер-механик, профессор, РСФСР Дәүләт премиясе лауреаты (1990).
----
* Фәния Гайнанова (1929—2007), тәрҗемәче, язучы, РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре (1969).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Бхагвати

**Бхагавати** (Дэванагари язуы белән: भगवती, IAST: Bhagavatī), ул Санскрит чыгышлы сүз, ул Һиндстанда Һинд динендә Алиһәләргә мөрәҗәгать итү өчен әдәпле форма буларак кулланыла. Бхагавати сүзенең ир җенес эквиваленты Бхагаван. "Бхагавати" сүзе Дэви яки Ишвари урынына кулланылырга мөмкин.

## Бһагавати Гыйбадәтханәләре

### Һиндстанда

Бһагавати гыйбадәтханәләре бөтен Һиндстан буенча бар, мәсьәлән,

* Бһагавати Дэви Санстхан Деосари, Умаркһед, Яватмал Районы, Махараштра.
* Ратнагири, Махараштрада Бхагавати гыйбадәтханәсе.
* Реотипурда, Уттар-Прадешда Бһагавати Гыйбадәтханәсе.

#### Карнатака
Сасиһитлу Мангалорда Багаватһи гыйбадәтханәсе.
Карнатакада Гарәп диңгезе ярында мәшһүр гыйбадәтханә.
Гулига биредә төп Дайва.

#### Керала

Кералада бу Алиһәләрнең гыйбадәтханәләре *Бһагавати Кшетрам* дип аталалар. Кералада кайбер популяр Бһагавати гыйбадәтханәләре:

# Аттукал Гыйбадәтханәсе
# Карапарамбада Каллуветту Кужиккал Бһагавати Кшетрам, Каликут
# Чоттаниккара Гыйбадәтханәсе
# Четтикулангара Дэви Гыйбадәтханәсе
# Мадайи Каву
# Кодунгаллур Бхагавати Гыйбадәтханәсе
# Парамеккаву Багавати Гыйбадәтханәсе
# Шанкаранкуланкара Бһагавати Гыйбадәтханәсе, Тһриссур
# Олариккара Бһагавати Гыйбадәтханәсе, Тһриссур
# Шри Каттукулангара Багавати Гыйбадәтханәсе, Мампад, Палаккад
# Перур Каву Бһагавати
# Кадампужа Дэви Гыйбадәтханәсе
# Пишарикаву
# Касавери Бһагавати Гыйбадәтханәсе
# Манготту Бһагавати Гыйбадәтханәсе
# Тамилнадта, Каньякумари районында, Колачалда Мондайкауд Бһагавати Гыйбадәтханәсе.
# Кожикоде Районында, Ватакарада Локанаркаву (Локамалайяр каву) гыйбадәтханәсе.
# Калаямвелли гыйбадәтханәсе, Кожикоде Районы.
# Утһраликаву Бһагавати Гыйбадәтханәсе, Тһриссур Районы.
# Шри Сасиһитһулу Бһагаватһи Гыйбадәтханәсе, Һалейянгади, Карнатака.
# Куттиянкаву Гыйбадәтханәсе, Миналур, Атһани, Тһриссур районы
# Тһечиккотукаву гыйбадәтханәсе, Перамангалам, Тһриссур районы

#### Гоа

Гоада күп Бһагавати гыйбадәтханәләре бар, биредә Алиһәгә Гоуд Сарасвати Брамин, Дайваднья Брамин һәм Бһандари җәмәгатьләре тарафыннан күбесенчә Маһишасурамардини формасында табыналар. Бһагаватига шулай ук күпчелек Гоа гыйбадәтханәләрендә Панчаятана Илаһы буларак табыналар. Бһагаватига махсус багышланган гыйбадәтханәләр түбәндәгеләр:

*Бһагавати (Пернем)
*Бһагавати Халдонкнарин (Кһандола, Гоа)
*Бһагавати Чимулакарин (Марсела, Гоа)
*Бһагавати (Парсе, Гоа)
*Бһагавати (Мулгао, Гоа)

## Шулай ук карарга мөмкин
*Калинчок Бхагвати Гыйбадәтханәсе
*Паланчок Бхагвати Гыйбадәтханәсе
*Тһоттипал Бхагвати Гыйбадәтханәсе
*Собха Багхвати
*Биндабасини гыйбадәтханәсе
*Кералада Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге
*Гоада гыйбадәтханәләр исемлеге
*Гоа гыйбадәтханәсе
*Паноркаву

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Hindu goddesses
Төркем:Hinduism in Kerala
Төркем:Hinduism in Goa
Төркем:Shaktism
Bhagavathi
Щаучам

**Щаучам** тәннең һәм акылның "чисталыгы" һәм "сафлыгы" дип тәрҗемә ителә торган Санскрит сүзе. Ул Һинд динендә төп принцип булып тора, аеруча (әмма эксклюзив рәвештә түгел) Гаудия Вайшнава традициясендә. Ул дхарманың төп баганаларның берсе дип санала, рухи алгарыш өчен кабат-кабат әһәмиятле һәм кирәк булган дип ассызыклана.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Төркем:Санскрит
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Гармоник спектр

**Гармоник спектр** ул компонент ешлыклары фундаменталь ешлыкның бөтен сан тапкырламалары булган спектр; мондый ешлыклар гармоникалар буларак мәгълүм. "Индивидуаль өлешләре аерым ишетелмиләр, ә колак тарафыннан бер тонга кушылалар."

Башка сүзләр белән әйткәндә, әгәр \omega фундаменталь ешлык икән, шул очракта гармоник спектрның формасы 
:\{\dots, -2\omega, -\omega, 0, \omega, 2\omega, \dots\}.

Фурье анализының стандарт нәтиҗәсе, ул функциянең периодик функция булган очракта гына гармоник спектрга ия булуы.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Фурье серияләре
* Гармоник серияләр (музыка)
* Периодик функция
* Гармоникалар шкаласы
* Суб-тоннар серияләре

## Искәрмәләр

Төркем:Электроника
Орша районы

**Орша́ райо́ны** () — Витебск өлкәсенең көньяк-көнчыгышында административ берәмлек. Административ үзәге — Орша шәһәре.
## Административ төзелеш
Районда бер бистә советы — Копыска һәм 16 авыл советы:

* Андреевщина
* Бабиничи
* Борздовка
* Высокое

## География
Территориясе — 1707 км² (Витебск өлкәсе районнары арасында 13 нче урында). Елгалар — Днепр, Оршица.

Орша районы көнбатышта Толочин районы, Сенно районы белән төньяк-көнбатышта чиктәш,

## Тарих
Район 1924 елның 17 июлендә Орша өязенең бер өлеше территориясендә оештырылган.
## Демография
Районның халык саны - 158 290 кеше,

## Искәрмәләр

*
Матсуе

**Матсуе** () — Япониянең Чимане префектурасында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1889 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Япония шәһәрләре
Хитати (Ибараки)

**Хитати**  — Япония дәүләтенең Ибараки префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Хитати шәһәре 1939 елның 1 сентябрендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 195844 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 868 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 225.55 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Сергей Чирков

**Чирко́в Серге́й, Михаил улы** — Иградан эшмәкәр, композитор һәм веб-мастер. Удмуртия Республикасының мәдәният өлкәсендә почётлы хезмәткәре.
1958 елның 20 апрелендә туган. Интернетның удмурт өлешендә удмурт һәм рус телендә "Бөтен тормышым - Игра" дигән сайтны ясаган һәм бертуган Петровларның "Удмурт Интернетында музыка" проектында эшләгән.

## Сылтамалар
* Вся наша жизнь — Игра (Ӟ, У)

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр
Карабугаз-Күл

**Карабугаз-Күл** (, ) — Төрекмәнстанның көнбатышында урнашкан Каспий диңгезенең култыгы. Култык диңгез белән тирән булмаган, озынлыгы 10 км һәм киңлеге 200 м булган берисемле бугаз белән тоташа.

Бугаз мирабилит тозы казу урыны булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Култыклар
Айдарский

**Айдарский** — сәхнә псевдонимы, *шулай ук* фамилия.
* Газиз Айдарский (Газиз Исхак улы Вәлитов) (*[[1898]]—[[1933]]*), актер, режиссер. Туган авылы — Яшел Үзән районы Айдар авылы исемен сәхнә псевдонимы итеп алган.
----
* Әлфия Айдарская (25.05.1925), балерина, ТАССР атказанган артисты. Газиз Айдарскийның кызы.
## Моны да карагыз
* Айдаров
* Айдар

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Кайюан Гыйбадәтханәсе

**Кайюан Гыйбадәтханәсе** - Кытайда урнашкан гыйбадәтханәләр исемнәре.
* Кайюан Гыйбадәтханәсе (Сюаньчжоу)
* Кайюан Гыйбадәтханәсе (Чаожоу)

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Гёте (мәгънәләр)

**Гёте** — күп мәгънәле сүз.
* Иоһанн Вольфганг Гёте (1749-1832), алман шагыйре, дәүләт эшлеклесе, фәлсәфәче һәм галим. 
----
* Гёте, Меркурий кратеры. Кратер алман шагыйре Гёте хөрмәтенә аталган. 
* Гёте, Бельгия террриториясеннән агучы елга.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Оча Торган Кош

**Оча Торган Кош** ул математик рәссам Хәмид Надери Йеганеһ тарафыннан тәкъдим ителгән кош-сыман геометрик калыплар. Йеганеһ бу фигураларны меңнәрчә санак ясаган сурәтләрне комбинацияләгән. Алар тригонометрик функцияләр тарафыннан билгеләнә. Мондый калыпларның мисалы булып 500 сызык сегментлары тупламасы булып тора, биредә һәрбер i=1, 2, 3, \ldots , 500 өчен i-тынчы сызык сегментның ахыр нокталары:
:
\left(\frac{3}{2}\left(\sin\left(\frac{2\pi i}{500}+\frac{\pi}{3}\right)\right)^{7},\,\frac{1}{4}\left(\cos\left(\frac{6\pi i}{500}\right)\right)^{2}\right)

һәм
:
\left(\frac{1}{5}\sin\left(\frac{6\pi i}{500}+\frac{\pi}{5}\right),\,\frac{-2}{3}\left(\sin\left(\frac{2\pi i}{500}-\frac{\pi}{3}\right)\right)^{2}\right)
.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Көймә (рәсем)

## Искәрмәләр

Төркем:Фракталлар
Романов, Роман Александр улы

**Романов, Роман Александр улы** (тәхәллүсе KAZAKofSKY) — Ижевсктан удмурт SEO-оптимизаторы, Яндекс.Директ һәм Google Ads реклама буенча белгече, веб-мастер, блоггер. Удмурт АССР-ның Алнаш районының Казакгурт районында 1986 елның 11 январендә туган.

## Веб-проектларга сылтамалар
* Роман Романовлэн интернет-рекламая ӟуч кылын блогез 
* KAZAKofSKY - Роман Романовлэн удмурт интернет сярысь блогез (удмурт но ӟуч кылын)
* Удмуртлык - ВКонтакте социальной вотэсысь дуннеысь вань удмуртъёсты огазеясь Удмуртлык нимо виртуальной клуб

## Роман Александрович Романов турында мәгълүматка Интернеттан сылтамалар
*WEB 2.0 Даурысь Лушкем кыл 
*Кылбур пӧра Роман Романов - Казаковски 
*Кугӟалозы-а удмуртъёс вотэсэ? 
*Роман Александрович Романов - В кулуарах  
*Удмуртлык. Перезагрузка  
*Роман Романов. Удмурт пен-клуб  
*Язык завтрашнего дня 
*Удмуртский национальный интернет 
*Удмуртлык. Вордскем нунал party 
*Вотэсэ сюрем бугор
*Вӧзам лык, «Удмуртлык»!
*Роман Романов ВКонтакте сайтын
*О хит-парадах  
*Новое в развитии удмуртского национального интернета: Зима–осень 2008 г.
*Кунлы быдэ - эш 
*Поэзия молодых
«Дуслык» ордены

**«Дуслык» ордены** — 2015 елның 16 апрелендә Татарстанның Дәүләт Советы тарафыннан расланды.

«Дуслык» ордены белән гражданнар Татарстан Республикасының халыкара абруен, Татарстан Республикасы һәм чит ил дәүләтләре, Россия Федерациясенең башка субъектлары арасында дуслык һәм хезмәттәшлекне ныгытудагы аерым казанышлары, Татарстан Республикасының көчле алга китешенә ярдәм итүче сәүдә, икътисадый, фәнни, техник, социаль, мәдәни элемтәләрне һәм сәнәгать потенциалын, нәтиҗәле инвестиция, хәйрия һәм иҗтимагый эшчәнлекне үстерүгә зур өлеш керткән өчен бүләкләнәләр.

«Дуслык» ордены белән бүләкләнгән затлар аны күкрәкнең сул ягына тагып йөриләр, ә бүләкләнүчеләрнең Россия Федерациясе, СССР орден­нары һәм медальләре, «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены булганда, алардан соң урнаштыралар.
## Ияләре

## Моны да карагыз
* Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләре
* :Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
* Калып:«Дуслык» ордены кавалерлары

## Сылтамалар
* Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләре 

Төркем:Татарстан орденнары
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан)
«Өч миллиард тонна Татарстан нефтен чыгару уңаеннан» медале

**«Өч миллиард тонна Татарстан нефтен чыгару уңаеннан» медале** () белән Татарстан Республикасы сәнәгатенең нефть тармагындагы хезмәттә югары күрсәткечләргә ирешкән хезмәткәрләре, шул исәптән оештыру-хокукый рәвешләренә бәйсез рәвештә Татарстан Республикасы сәнәгатенең нефть тармагы предприятиеләренең һәм оешмаларының үзләре җитәкләгән коллективлар белән бергә эшләрендә югары нәтиҗәләргә ирешкән җитәкчеләре, шулай ук Татарстан Республикасы халык хуҗалыгының Татарстан Республикасы нефть сәнәгатен торгызуга һәм үстерүгә зур өлеш керткән башка тармаклары, дәүләт органнары һәм оешмалары хезмәткәрләре булып торучы (булган) гражданнар бүләкләнә. «Өч миллиард тонна Татарстан нефтен чыгару уңаеннан» медале күкрәкнең сул ягында йөртелә, ә бүләкләнүчеләрнең башка орденнары һәм медальләре булган очракта «Ана даны — Материнская слава» медаленнән соң урнаштырыла.

## Ияләре

## Сылтамалар
* Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләре 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан медальләре
Говардхана

**Говардха́н(а)** (Санскрит телендә: गोवर्धन}}, ) — Һиндстанда, Уттар-Прадеш штатында Вриндаван шәһәре янында урнашкан калкулык. Вишнуизмда, Говардхана һәм аның тирәли территория изге булып санала һәм әһәмиятле дини сәфәр кылу урыны булып тора. Пураналар буенча, 5000 ел элек бу урында Кришна һәм Баларама үз илаһи уеннарын үткәргәннәр.Говардхана Калкулыгы Кришнаизм традицияләрендә аеруча әһәмиятле рольне уйныйлар, хосусан Гаудия-вайшнавизмда, биредә Кришнага Сваям-бхагаванга (Ходайның иң олы испостасена) буларак табыналар. Говардханга ел саен бик күп сан дини сәфәр кылучылар килә. Алар Парикраманы башкаралар — обходят вокруг Говардханны музыка уен коралларында уйнап һәм киртаннар җырлап яки джапа медитацияне башкарып уратып узалар.

«Говардхана» сүзенең ике төп мәгънәсе бар. *Го* сүзе «сыерлар» буларак тәрҗемә итәләр, һәм *вардхана* «туклану» буларак тәрҗемә ителә. *Го* сүзенең башка мәгънәсе хисләр, ә *вардхана*ның мәгънәсе шулай ук «арттырырга» булырга мөмкин — Кришна-бхакти традицияләрендә бу төшенчәнең мәгънәсе «Кришнага хисләрне арттыручы нәрсә». Вишнуизм тарафдарлары ышануынча, Говардханның шәхси табигате булып, ул тугърылык арттыруы алкышын бирә дип ышаналар. Алар ышануынча, бары тик Говардхана калкулыгы янында булып, барлык хисләр рухи камиллеккә ирешә һәм хозурлык кичерә.

Кришны һәм Говардхана кыйссасы «Бхагавата-пурана»да тасвирлана. Индраның бәләкәй Кришнага ул биредәге яшәүчеләрне корбаннар китерергә һәм аның урынына Говардхана калкулыгына табынырга өндәгән өчен ачуы чыккан. Индра болытларны чакырган һәм бөтен Вриндаван төбәге өстеннән орып ява торган яңгыр ясаган, ул җиде көн һәм төн дәвам иткән. Кешеләрне һәм хайваннарны яклар өчен, Кришна бик зур Говардхана калкулыгын сул кулының чәнти бармагында күтәргән, һәм Вриндаванның барлык яшәүчеләре аның астында зур зонт астында кебек кача алганнар. Соңыннан Индра оттырганын таныган һәм Кришнага догалар укып, үзенең күк сыену урынына киткән — Индралока планетасына. Шуннан соң Говардхана калкулыгы барлык өч дөньяда да дан казанган. Һәр елны бөтен дөньяда вайшнавлар бу көндә Говардхана-пуджа фестивален бәйрәм итәләр.

Асаба яшәүчеләр Говардхана-пуджаны төрлечә үткәрәләр. Кагыйдә буларак алар сый пешерәләр һәм ясыйлар һәм Говардхананы әйләнеп  парикраманы башкаралар — бу көнне в этот день по парикрама-марга буенча кешеләр зур агып белән баралар, урамның башка ягына чыгар өчен яки кире юнәлештә барыр өчен узарга бик авыр. Бөтен кеше дә диярлек киртан башкаралар — изге исемнәрне җырлыйлар; көндез һәм төнлә петарда һәм ракета шартлаулары ишетелә — бу берничә көн дәвам итә торган бәйрәм.

## Әдәбият
* Anand, D. (1992), Krishna: The Living God of Braj, New Delhi: Abhinav Publications, ISBN 8170172802
* Brooks, Charles R. (1989), The Hare Krishnas in India, Princeton, NJ: Princeton University Press, ISBN 069100031X
* Indian Express (January 11, 2010), "Mt Govardhan should be world heritage site", Expressbuzz.com (недоступная ссылка)

## Сылтамалар

* Бхагавата-пурана
* О том как празднуют Говардхана-пуджу в Индии
* Фото-галерея и описание Говардхана 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине бәйрәмнәре
Көймә (рәсем)

**Көймә** ул математик рәссам Хәмид Надери Йеганеһ тарафыннан кертелгән математика сәнгатенең көймә сыман эшләре тупланмасы.

Эш тригонометрик функцияләр тарафыннан билгеләнә. Бер мисал 2000 сызык сегментларыннан гыйбарәт, һәрберсе өчен k=1, 2, 3, \ldots , 2000 k-тынчы сегмент сызкларының ахыр чикләре:
:
\left(\cos\left(\frac{6\pi k}{2000}\right)-i\cos\left(\frac{12\pi k}{2000}\right)\right)e^{\frac{3\pi i}{4}}

һәм
:
\left(\sin\left(\frac{4\pi k}{2000}+\frac{\pi}{8}\right)+i\sin\left(\frac{2\pi k}{2000}+\frac{\pi}{3}\right)\right)e^{\frac{3\pi i}{4}}
.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Оча Торган Кош

## Искәрмәләр

Төркем:Фракталлар
Удмурт портал

**«Удмурт порта́л»** – 2006 елдан бирле эшләүче Интернет-проект: Удмурт телендә Интернетта мәгълүмат уку өчен сайт. Сайтта комментарийлар язу мөмкинчелеге дә каралган.
Бу порталны эшләүчеләр – танылган Удмурт интернет-активистлары, бертуган Виктор һәм Алексей Петровлар.

## Сылтамалар
* Официал сайтэз 
* Лингвомания:«Онлайн-новости на удмуртском языке» (Ӟ)

Төркем:Удмурт интернеты
Буа (мәгънәләр)

**Буа**:

* Буа () — халыкны су белән тәэмин итү өчен, авыл хуҗалыгы җирләренә су сибү, балык үрчетү, су кошлары үрчетү өчен, су спорты чараларын оештыру, санитарлык, янгын сүндерү өчен су алу максатыннан корылган су сакланучы ясалма сулык.
* Буа (Казан артындагыча — *бөя*, ) — су кимәлен күтәрү өчен агымны туктата торган гидротехник корылма. Буа буылгач, сусаклагыч барлыкка килә.
* Буа () — Канаданың төньяк-көнбатыш территорияләрендәге күл.
* Буа (, ) — Татарстан шәһәре, Буа районы үзәге.
* Буа (, ) — Чуашстанның Ормар районында урнашкан авыл.
* Буа () — Чуаш Республикасының Епрәч районында урнашкан бистә.
* Яңа Буа — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы керәшен татарлары авылы.
* Иске Буа — Татарстан Республикасының Кайбыч районында урнашкан авыл. Чуашстан чигендә урнашкан.
* Буа () — Горький тимер юлы Казан бүлекчәсенең станциясе. Татарстанның Буа районы территориясендә урнашкан. Якындагы торак пункт — Буа шәһәре.
* Буа районы (, ) — Татарстанның көнбатышында урнашкан муниципаль район.
* Буа өязе (, ) — Сембер губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.
* Буа кантуны () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1920—1930 елларда гамәлдә торган.
* Буа дәүләт драма театры, Буа сатира театры — Сембер губернасы Буа өязе Буа шәһәрендә 1918—1949 елларда эшләп килгән, 2007 елдан эшчәнлеген яңартып җибәргән татар театры.
* Буа ветеринария техникумы дәүләт автоном һөнәри белем учреждениесе () — Татарстанның Буа шәһәрендә урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты.
* Буа медицина училищесы () — Татарстанның Буа шәһәрендә урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты.
* Буа туган якны өйрәнү музее () — Татарстанның Буа районы үзәге Буа шәһәрендә  урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (музей).
* Татьяна Буа (1990 елда туган) — Аргентина теннисчысы.
## Моны да карагыз
* Буа
Назыйм Хикмәт

**Назыйм Хикмәт** яки **Назыйм Хикмәт Ран** (төрекчә *Nâzım Hikmet Ran*; 15 гыйнвар 1902, Салоники — 3 июнь 1963, Мәскәү) — төрек шагыйре, язучы, рәссам, драматург һәм сценарист, җәмгыять эшлеклесе, Халыкара Тынычлык бүләге иясе (1950), төрек инкыйлаб шигъриятенә нигез салучы. Мәскәүдә Новодевичье зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Төркия язучылары
Ниидза

**Ниидза**  — Япония дәүләтенең Сайтама префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Ниидза шәһәре 1970 елның 1 ноябрендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 155926 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 6839 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 22.80 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Тау сырты тармагы

**Тау сырты тармагы** (, ) — эре тау сыртларының, кагыйдә буларак, тармаклары була. Тау сырты тармагы — беренче дәрәҗәдәге тау сыртыннан аерылган һәм башка юнәлештә сузылган икенче дәрәҗә тау сырты ул. Әлеге тармак төп тау сырты битләвен җирле су агышы телгәләүдән барлыкка килә ала.
 
## Мисаллар
Тау сырты тармагына мисал булып тора:
 
* Эбботт-Спур (Антарктида) 
* Boott Spur (Нью-Гэмпшир, АКШ)
* Kaweah Peaks (Сьерра-Невада, АКШ). Kaweah тавының биеклеге 4 207 м.
* Kelley Spur (Антарктида) 
* Женева тармагы (Джомолунгма, Гималай таулары)

## Тау сырты кирмәннәре
Тау сырты тармагы өстенә, урта гасырлардан башлап, күп кенә кальгаләр (замоклар) салынган.
#### Фотогалерея

Файл:Citadel of Salah Ed-din.jpg| Сәләх-әд-дин кирмәне (Сирия)
Файл: Crac des chevaliers syria.jpeg| Крак-де-Шевалье (Сирия)
Файл: מבצר מונפורט בזריחה.JPG| Монфор (Израиль)
Файл: Segovia - Alcázar de Segovia 22 2017-10-24.jpg| Әл-Касар (Испания)
Файл: StirlingCastle1900.jpg| Стерлинг (Шотландия)
Файл: Château de Chinon vu de la Vienne.jpg| Шинон (Франция)
Файл: Monfort close.JPG| Тау сырты тармагында кальга хәрабәләре


## Моны да карагыз
* Тау сырты
* Кирмән

## Сылтамалар
* Valley, Ridge, Gully Terrain Features and Contour Lines 
*  Valleys, Ridges and Spurs
* Spur

## Искәрмәләр


Төркем:Рельеф формалары
Төркем:Таулар
Төркем:Топография
Төркем:Географик терминнар буенча тәмамланмаган мәкаләләр
«Татарстан Республикасында җирле үзидарәне үстерүдәге казанышлар өчен» медале

**«Татарстан Республикасында җирле үзидарәне үстерүдәге казанышлар өчен» медале** () белән гражданнар Татарстан Республикасында җирле үзидарәне торгызудагы һәм үстерүдәге, җирле үзидарә органнары эшчәнлегенең нәтиҗәлелеген арттырудагы, тарихи һәм башка җирле традицияләрне исәпкә алып, халык мәнфәгатьләреннән чыгып, җирле әһәмияттәге мәсьәләләрне хәл итүдәге аерым казанышлары өчен бүләкләнәләр. «Татарстан Республикасында җирле үзидарәне үстерүдәге казанышлар өчен» медаленә лаек булган затлар аны күкрәкнең сул ягына тагып йөриләр, ә бүләкләнүчеләрнең Россия Федерациясе, СССР орденнары һәм медальләре, «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены, «Фидакарь хезмәт өчен» медале булганда, алардан соң урнаштыралар.
## Ияләре

## Моны да карагыз
* Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләре

## Сылтамалар
* Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләре 

Төркем:Татарстан медальләре
«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале

**«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале** () белән гражданнар Татарстан Республикасының дәүләтче­леген үстерүдәге, гражданнарның хокукларын һәм ирекләрен тәэмин итүдәге, икътисадны, мәдәниятне, фәнне, мәгарифне, сәламәтлек саклауны, сәнгатьне һәм спортны үстерүдәге аерым казанышлары, җәмәгать тәртибен саклаганда, шулай ук гомерләренә куркыныч янау шартларында хәрби, гражданлык һәм хезмәт бурычларын үтәгәндә батырлык һәм кыюлык күрсәткәннәре, актив җәмәгать һәм хәйрия эшчәнлекләре өчен бүләкләнәләр. «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале белән бүләкләнгән затлар аны күкрәкнең сул ягына тагып йөриләр, ә бүләкләнүчеләрнең Россия Федерациясе, СССР орден­нары һәм медальләре, Татарстан Республикасы орденнары булганда, алардан соң урнаштыралар.

## Ияләре

## Сылтамалар

* Татарстан Республикасы дәүләт бүләкләре 

Төркем:Татарстан медальләре
Төркем:«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале
Шри Шива Вишну Гыйбадәтханәсе

**Шри Шива Вишну Гыйбадәтханәсе** ул Лэнхэм, Мэрилендта Вашингтоннан якынча 12 миля (19 км) да урнашкан  Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Америка Кушма Штатларында иң эре гыйбадәтханәләрнең берсе. Чын гыйбадәтханә төзелеше 1988 елда башланган һәм соңгы Ходай изгеләштерүе 2002 елда булган.

## Урнашуы
Гыйбадәтханә Чиприано Юлында NASA Годдард Галәм Очуы Үзәгеннән бер миля ераклыкта урнашкан. Шул ук юлда урнашкан ике чиркәү бар. Якында Төньяк Американың Муруган Гыйбадәтханәсе урнашкан.

## Илаһлар
Гыйбадәтханәдә урнашкан төп Илаһларга Раманатасвами буларак Шива (Рамешварам Гыйбадәтханәсенең Илаһы) һәм Анантападманабха буларак Вишну (Падманабхасвами Гыйбадәтханәсенең Илаһы). Алар белән беррәттән Парвати, Лакшми, Сарасвати, Дурга, Рама, Кришна, Ганапати, Субрахманья, Андал, Хануман һәм Наваграхалар изге урыннары бар. Аяппаның мәшһүр Сабаримала гыйбадәтханәсенең моделе булган 18 баскычлы аерым изге урыны бар.

## Мәдәният
Шри Шива Вишну Гыйбадәтханәсенең ел буена берничә мәдәни cultural программасы бар. Боларга җәмәгать тарафыннан һәм мәшһүр артистларның концертлары керә.

## Фото галерея

File:Maryland shiva vishnu temple 1.jpg|Гыйбадәтханәнең манзарасы
File:Maryland shiva vishnu temple 2.jpg|Гыйбадәтханәне манзарасы 


## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Шиваизм
Төркем:Хануманга табыну
Төркем:Шактизм
Төркем:Ганапатья
Төркем:Аяппанга табыну
Төркем:Наваграхаларга табыну
Ярмөхәммәтов

**Ярмөхәммәтов** — фамилия.
* Хәмит Ярмөхәммәтов (*[[Хәмит Ярми]]*, 1904-1981), фольклорчы, фән докторы, ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1964), Тукай премиясе иясе (1989).
* Шәриф Ярмөхәммәтов (*Ярмөхәммәдев*, 1927-), физик, фән докторы, профессор (*[[Алматы]]*).
----
* Рәисә Ярмөхәммәтова (1921-1980), ТАССР Сәламәтлек саклау министры (1959-1964), ТАССР министрлар шурасы рәисе урынбасары (1964-1971).
## Моны да карагыз
* Ярмөхәммәт

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Шарлье полиномнары

Математикада, **Шарлье полиномнары** (шулай ук **Пуассон–Шарлье полиномнары** буларак мәгълүм) алар Карл Шарлье тарафыннан кертелгән ортогональ полиномнар гаиләсе.
Алар гомумиләштерелгән гипергеометрик функциясе төшенчәләрендә түбәндәгечә билгеләнә
:C_n(x; \mu)= {}_2F_0(-n,-x,-1/\mu)=(-1)^n n! L_n^{(-1-x)}\left(-\frac 1 \mu \right),
биредә L Лагерр полиномнары. Алар ортогональлек нисбәте шартына канәгатьләндерәләр
:\sum_{x=0}^\infty \frac{\mu^x}{x!} C_n(x; \mu)C_m(x; \mu)=\mu^{-n} e^\mu n! \delta_{nm}, \quad \mu>0.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Уилсон полиномнары, Шарлье полиномнарының гомумиләштерүе.

## Искәрмәләр
* C. V. L. Charlier (1905–1906) *Über die Darstellung willkürlicher Funktionen*, Ark. Mat. Astr. och Fysic 2, 20.
* 
* 

Төркем:Математик логика
Төркем:Алгебра
Хәмит Ярми урамы (Төмән)

**Хәмит Ярми урамы** () — Төмән өлкәсе үзәге Төмән шәһәренең Үзәк округына керүче Кырынкүл () микрорайонында урнашкан урам. Озынлыгы — 1 150 м.

## Урнашуы
Төмән шәһәренең Үзәк округына керүче Кырынкүл () микрорайонында, Булат Сөләйманов исеме белән аталган урам белән параллель урнашкан. 9 урам белән кисешә: Василий Болотов уурамы, Дмитрий Коротчаев урамы, Василий Левушкин урамы, Павел Рощевский урамы, Виктор Бугаев урамы, Петр Шестаков урамы, Григорий Алексеев урамы, Роман Новопашин урамы, Үлән 

## Тарих
Төмән шәһәре хакимиятенең «Кырынкүл авылы территориясендәге яңа төзелеш районында урнашкан урам-юл челтәренә исемнәр бирү турында» 2002 елның 26 июлендәге 2490 санлы карары нигезендә, Кырынкүл авылы территориясендә яңа төзелеш алып барыла торган урам-юл челтәренең исемсез элементына «Хәмит Ярми урамы» исеме бирелә. Урам Кырынкүлдә туган ТАССР атказанган фән эшлеклесе, Тукай премиясе лауреаты, татар фольклористикасына зур өлеш керткән галим Хәмит Ярми (Ярмөхәммәтов) (*[[1904 ел|1904]]—[[1981 ел|1981]]*) исемен мәңгеләштерү өчен аталган.

## Игътибарга лаек объектлар

Урам шәхси секторга керүче ике-өч катлы коттеджлардан тора.

## Сылтамалар
*  Улица Хамита Ярми.  Тюменская ЦГБ
*  Улица Хамита Ярми. 2gis.ru

## Искәрмәләр


Төркем:Төмән урамнары
Төркем:Хәмит Ярми хөрмәтенә аталган объектлар
Ярмөхәммәт (мәгънәләр)

**Ярмөхәммәт** — күп мәгънәле сүз, кеше исеме, топоним.
## Ойконим
#### Башкортстан
* Ярмөхәммәт — Баймак районы авылы.
* Ярмөхәммәт — Туймазы районы авылы.
## Моны да карагыз
* Ярмөхәммәт — ир-ат исеме.
## Шулай ук карагыз
* Ярмөхәммәтов

Төркем:Ойконимнар
Тау системасы

**Тау системасы** () — геоморфологик берәмлек, гомуми генезисы һәм геологик үзгәрешләр тарихы буенча берләшкән тау сыртлары җыелмасы. Тау системасы, Урал таулары кебек, аерым да урнашырга, яки,  тау системасы кебек, тау иленә берләшергә дә мөмкин. Соңгылары табигатьтә күбрәк очрый.
## Үзенчәлеге
Тау системасын, гомумән алганда, тау сыртлары, тау массивлары, таулыклар, ике тау арасы иңкүлекләре, үзәннәр хасил итә.

Бер тау системасы эчендә, кагыйдә буларак, тауларның бер генә төре: я җыерчыклы таулар, я вулкан таулары, я кантарлы (*блоклы*) таулар гына була ала.
## Тау системалары

## Фотогалерея

File:Stamp of USSR 2381.jpg|Урал
File:Stamp of USSR 2382.jpg|Кавказ
File:Stamp of USSR 2383.jpg|Себер
File:Stamp of USSR 2385.jpg|Урта Азия
File:Stamp of USSR 2387.jpg|Алтай. Белуха тавы
 
## Моны да карагыз
* Скандинавия таулары
* Апеннин таулары
* Көпет таулары
* Балкан таулары
* Тау массивы
* Тау иле
* Таулык
## Әдәбият
# Горная система. География. Современная иллюстрированная энциклопедия. М.: Росмэн. Под редакцией проф. А. П. Горкина. 2006.
## Сылтамалар
*  Горные системы
## Искәрмәләр


Төркем:Таулар системалары
Төркем:Геология
Төркем:Орография
Какамигахара

**Какамигахара**  — Япония дәүләтенең Гифу префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Какамигахара шәһәре 1963 елның 1 апрелендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 145126 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 1653 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 87.77 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Данте көймәсе

**«Данте көймәсе»** () –  тарафыннан   жанрында иҗат ителгән кәртин.

 нигезендә эшләнгән.

Рәсемнең биеклеге , киңлеге .

Әлеге вакытта  дигән урында саклана.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Эжен Делакруа
Халыкара Ведик Һинду Университеты

**Халыкара Ведик Һинду Университеты** (элек ул Американың Һинду Университеты буларак мәгълүм булган) ул Америка Кушма Штатларында табышсыз белем бирү йорты, ул Орландода, Флоридада урнашкан.

## Тарихы
Университет 1993 елның 24 октябрендә нигезләнгән булган, 1993 (Виджаядашами), һәм кампус өчен 9,7 акр (39 000 м²) җир алган һәм 2000 елда ике бинасы булган. Тулы вакыт укучылар өчен тулай торак 2002 елда төзелгән булган. 2009 елда университет мәгълүм иткәнчә анда 8000 студент укыган, алар я кампуста, я Интернет аша укыганнар. Университетта борынгы Санскрит теле, Һинд дине фәлсәфәсе, Йога, Аюрведа һәм Джйотиш медицина химиясе буенча диплом дәрәҗәсе курслар тәкъдим итә.

## Аккредитациясе
Университет раслаганча ул Милли Шәхси Мәктәпләр Аккредитациясе Альянсы тарафыннан аккредитация алган, гәрчә ул легитим аккредитация агентлыгы булмаса да.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Һинд дине деноминацияләре
*Көнбатышта Һинд дине
*Америка Кушма Штатларында Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге
*Көнбатышта Санскрит

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* International Vedic Hindu University official web site
* Hindu University of America official website

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине уку йортлары
Миклош Швайцер Бәйгесе

**Миклош Швайцер Бәйгесе** (Венгр телендә: *Schweitzer Miklós Matematikai Emlékverseny*) ул 1949 елда нигезләнгән университет студентлары өчен ел саен Венгрия математика бәйгесе.

Ул Миклош Швайцер хөрмәтенә аталган (1923 елның 1 феврале – 1945 елның 28 январе), ул яшь Венгрия математигы булган, ул Икенче Бөтендөнья Сугышында Будапешт камалышы вакытында үлгән.

Швайцер бәйгесе математика бәйгеләре арасында уникаль югары дәрәҗәгә ия. Мәшһүр Венгрия математиклары тарафыннан язылган мәсьәләләр чакыручы һәм тәкъдим ителгән даирәләрдә тирән белем таләб итә. Бәйге аңлау өчен җиңел һәм катнашучыларга чишелешләрне ун көн эчендә китерергә рөхсәт ителә.

Бәйге мәсьәләләре төгәл булмаган рәвештә түбәндәге төркемнәргә төркемләштерелергә мөмкин: 
1. Алгебра 
2. Комбинаторика 
3. Функцияләр теориясе 
4. Геометрия 
5. Үлчәү Теориясе 
6. Саннар Теориясе 
7. Операторлар 
8. Ихтималлылык Теориясе 
9. Эзлеклелекләр һәм Серияләр 
10. Топология 
11. Тупланмалар Теориясе

Күптән түгел охшаш бәйге Франциядә башланган булган.

## Искәрмәләр
* Székely, Gábor J., ed. (1996). Contests in Higher Mathematics: Miklós Schweitzer Competitions 1962–1991. New York, Springer-Verlag. ISBN 0-387-94588-1.
* Contests in higher mathematics (Hungary, 1949–1961). In memoriam Miklós Schweitzer. (G. Szasz, L. Geher, I. Kovacs, L. Pinter, eds), Akadémiai Kiadó, Budapest, 1968 260 pp.
* Miklós Schweitzer Competition Problems in recent years

Төркем:Фәнни премияләр
Метеоритлар Өйрәнү Үзәге

**Метеоритлар Өйрәнү Үзәге** was founded in 1960-ынчы елда Аризона Дәүләт Университетының Аризона Дәүләт Университеты Темпе Кампусында нигезләнгән булган һәм анда университетка нигезләнгән иң зур меторитлар тупланмасы саклана. Тупланмада 1600-дан артык аерым төшкән метеоритларның калыплары саклана һәм ул актив халыкара рәвештә планетар, геологик һәм Галәм фәне өчен кулланыла.  Үзәк шулай ук метеоритлар музее белән эш итә ул җәмәгать өчен ачык.

## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Nininger Meteorite Award
* :en:Harvey H. Nininger

## Чыганаклар һәм тышкы сылтамалар
*Center for Meteorite Studies official website
*ASU Museums: Center for Meteorite Studies
*Map: 

Төркем:Фәнни оешмалар
Төркем:Геология музейлары
Кышкы Сарай

**Кышкы Сарай** () (1918-1943 елларда — Сәнгать Сарае) — Россиянең баш император сарае, Санкт-Санкт-Петербургның Сарай мәйданы, 2 / Сарай яр буе, 38 адресы буенча урнашкан. Сарайның хәзерге бинасы (бишенчесе) 1754-1762 елларда Италиядән чыккан рус архитекторы Бартоломео Франческо Растрелли купшы Елизаветино барокко стилендә, интерьерларда француз рококо элементлары белән төзелгән. Совет чорыннан башлап сарайда Дәүләт Эрмитажының төп экспозициясе урнаштырылган.
## Тарих
### Алдарак тезелгән Кышкы сарайлар

1711-1764 елларда шәһәрдә төрле биләмәләрдә барлыгы биш Кышкы сарай салына башланган. Башта Пётр I 1703 елда Петропавловск кирмәненнән ерак түгел ашыгыч кулга төзелгән бер катлы йортта урнашкан.

### Бишенче (гамәлдәге) Кышкы сарай
1754 елдан алып 1762 елга кадәр хәзерге вакытта гамәлдәге Сарай бинасын төзү эшләре бара.

## Тарихи вакыйгалар

Вакытлы хөкүмәтне 25—26 октябрь көнне (яңа стиль белән 7-8 ноябрь) коралланган баш күтәрүчеләр бәреп төшерә.

24-25 октябрьдә большевиклар Петроградта күперләр, вокзаллар, электростанция, телеграф ала. Кышкы Сарайны казаклар, юнкерлар, хатын-кыз батальоны саклый, ләкин казаклар "такылдык Керенский"не яклаудан баш тартып китә, юнкерлар матросларга зур каршылык күрсәтмичә Сарайга кертә, соңрак алар чигенә, һәм төнлә инкыйлаби матрослар Вакытлы хөкүмәтне кулга ала.

## Шулай ук карагыз
*Эрмитаж-Казан
*Төп штаб бинасы (Санкт-Петербург)
*Кече Эрмитаж
*Зур Эрмитаж
*Яңа Эрмитаж
*Эрмитаж театры
*Эрмитаж-Выборг
*Амстелдагы Эрмитаж
*Эрмитаж-Себер

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Официальный сайт государственного Эрмитажа — Зимнего дворца
* Зимний дворец на сайте «Архитектура России»
* История и фотографии Зимнего дворца. Как добраться, что посетить
* Зимний дворец на карте Санкт-Петербурга
* Аудиогид по Зимнему дворцу
* Вид на Зимний дворец с высоты птичьего полёта 

Төркем:Россия музейлары
Төркем:Санкт-Петербург
Тау иле

**Тау иле** () — бер үк тау ясалу чоры (*тектогенез*) вакытында хасил булган, әмма берничә тау системасыннан торучы катлаулы таулар күтәрелеше. «Тау иле» термины таулыкларны районлаштыру берәмлеге булып та тора.
 
## Үзенчәлекләре
Бер тау иленә керүче таулар бер-берләреннән структуралары һәм тышкы кыяфәтләре белән аерыла. Мисалга Кавказ тау иленә керүче тауларны алсак, Зур Кавказ, Кавказ арты, Кече Кавказ, Әрмән таулыгы — һәркайсы төрле төзелешкә ия, төрле кыяфәттәге таулар.

Тау иле — җир өслегенең берничә мең километрга кадәр озынлыкка сузылган зур участогы. Җир кабыгының җыерчыклы һәм җыерчыклы-кантарлы структурасын эченә алган катлаулы конфигурациясе. Ул диңгез өсте тигезлегеннән (үз тирәсендәге үзәннәрдән дә) берничә мең метр биеклеккә кадәр күтәрелгән була һәм үз чикләрендә биеклекләрнең кискен тирбәлешләре белән характерлана.

Берничә тау иле бер тау системасына керергә яки үзләре тау системасын тәшкил итәргә мөмкиин. Шулай ук «тау иле» термины «тау» сүзенең синонимы буларак та кулланыла.

Кайбер тау илләре, мәсәлән, Пиреней таулары, Зур Кавказ, турыга сузылса, Альп таулары, Карпат таулары, Һималай таулары кебек тау илләре төрле радиустагы дугалар ясап, бөгелешләр барлыкка китерә. Аерым очракларда 6 000, 7 000, 8 000 м һәм аннан да күбрәк биеклекләргә җитәргә мөмкин. Җир шарының иң югары биеклеге Һималайда — Джомолунгма (Эверест) — 8 848 м биеклеккә ия. Элекке ССРБ территориясендә Памирда — Коммунизм пигы (*хәзер* Сомони пигы, Таҗикстан) — 7 495 м.

Тау иленең рельефы горизонталь ландшафтны билгеләүгә зур йогынты ясый. Тау сыртлары еш кына дымлы һава агымнары яки атмосфера фронтлары юлында торганга күрә, алар ачык чагылган климат бүлүчеләр булып тора. Җилле тау битендә алар атмосфера явым — төшеменә бай булган дымлы климат, ә җил исмәгән якта фённарның еш кабатлануы күзәтелгән коры климат тудыра.

## Моны да карагыз
* Тау системасы
* Тау массивы
* Тау сырты
* Таулык
* Тау
* Тау битләве
* Тау түбәсе
## Әдәбият
# Горная страна. География. Современная иллюстрированная энциклопедия. М.: Росмэн. Под редакцией проф. А. П. Горкина. 2006.
## Сылтамалар
*  Горная страна
*  Горная страна 
*  Горы по странам мира 
*  Наиболее известные горные вершины и вулканы мира

## Искәрмәләр


Төркем:Таулар системалары
Тау иле (мәгънәләр)

**Тау иле**, Тау Иле, Тауиле — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
#### Татарстан
* Тау Иле — Мамадыш районы авылы.
* Тау Иле — Түбән Кама районы авылы.
* Тауиле — Яшел Үзән районы авылы.
----
* Татар Тау Иле — Питрәч районы авылы.
* Рус Тау Иле — Питрәч районы авылы.

## География термины
* Тау иле — җир өслегенең берничә мең километрга кадәр озынлыкка сузылган зур участогы.

Төркем:Топонимнар
Болонья (футбол клубы)

**Болонья** () - Италиянең Болонья шәһәреннән футбол клубы.  лигасында чыгыш ясый. 1906 елда нигезләнә. 5 тән артык тапкыр ил чемпионы, 5 тән артык тапкыр Италия кубогы иясе.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*
*

Төркем:Италия футбол клублары
Төркем:Болонья
Сампдория (футбол клубы)

**Сампдория** () - Италиянең Генуя шәһәреннән футбол клубы.  лигасында чыгыш ясый. 1946 елда нигезләнә. 1 тапкыр ил чемпионы, 4 тапкыр Италия кубогы иясе.

## Сылтамалар
*
*

Төркем:Италия футбол клублары
Төркем:Генуя
Соңгы кичке аш мәҗлесе

**Соңгы кичке аш мәҗлесе** –  тарафыннан   жанрында иҗат ителгән кәртин.

 нигезендә эшләнгән.

Рәсемнең биеклеге , киңлеге .

Әлеге вакытта  дигән урында саклана.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*
Осю

**Осю**  — Япония дәүләтенең Ивате префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Осю шәһәре 2006 елның 20 февралендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 128273 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 129 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 993.35 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Мино

**Мино** () — Франциянең Кот-д’Ор департаментына караган коммуна, Энье-ле-Дюк кантонына карый.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — 36.18 км².

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Кот-д’Ор департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Китами

**Китами** () — Япониянең Һоккайдо префектурасында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 2006 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Япония шәһәрләре
Уразбахты (мәгънәләр)

**Уразбахты** — күп мәгънәле сүз, топоним (ойконим).
## Топонимнар
#### Татарстан
* Уразбахты — Мамадыш районы авылы.
#### Башкортстан
* Уразбахты — Караидел районы авылы.
* Уразбахты — Чишмә районы авылы.

Төркем:Топонимнар
Төркем:Ойконимнар
Фәизов

**Фәизов**, Фәезов — фамилия.
* Илдус Фәизов (*[[Илдус Фәиз]]*, 1963), ТР МДН рәисе, мөфти (2011-2013), Болгар мәчете имам-хатыйбы.
* Радик Фәизов (1931-2011), журналист, язучы. ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Салихҗан Фәизов (1926-), чөгендер игүче,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[Сембер өлкәсе]] [[Чынлы районы]]*).
* **[[Фәезов]]**
** Рөстәм Фәезов (1950), спортчы (*бобслей*), РФ атказанган тренеры.
** Фәезрахман Фәезов (1921-1998), күмәк хуҗалык рәисе,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[БАССР]] [[Чишмә районы]]*).
**Фәнүз Фәезов (1935-2009), «Башнефть» бораулаучысы,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[БАССР]] [[Калтасы районы]]*).
----
* Разия Фәизова (1916-1982), тәрҗемәче.
## Моны да карагыз
* Фәйзрахманов
* Фәезханов
* Фәйзи

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Баскан (мәгънәләр)

**Баскан** — күп мәгънәле сүз, топоним (ойконим), гидроним.
## Топоним
#### Татарстан
* Баскан — Мамадыш районы авылы.
#### Башкортстан
* Баскан — Белорет районы авылы.
## Гидроним
* Баскан — Лепсы кушылдыгы (Балхаш бассейны, Казакъстан).

Төркем:Топонимнар
Төркем:Ойконимнар
Төркем:Һидронимнар
Нарасимха Сатакам

**Нарасимха Сатакам** Сешаппа тарафыннан 100 шигырь компиляциясе.
Алар беренче чиратта тугърылыкта һәм әхлакта нигезләнгән һәм гади тел белән язылган.

Тулаем бу эшнең компиляциясе Telugu Wikisource-та.http://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%A8%E0%B0%B0%E0%B0%B8%E0%B0%BF%E0%B0%82%E0%B0%B9_%E0%B0%B6%E0%B0%A4%E0%B0%95%E0%B0%AE%E0%B1%81

## Шулай ук карарга мөмкин
* Гогулапати Курманатха Кави тарафыннан язылган Simhadri Narasimha Satakam

## Шулай ук карарга мөмкин
*1.Narasimha Satakamu at AVKF
*2.Narasimha Satakamu: Sheshappa Balasaraswathi Book Depot, Eighth edition, 1977, Madras.

Төркем:Һинд дине текстлары
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине буенча басмалар
Төркем:Һинд шигърияте