Нурия Ирсаева

**Нурия Ирсаева**, Нурия Исхак кызы Ирсаева (*[[1942 ел]]ның [[13 октябрь|13 октябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Миякә районы]], [[Канбәк]]*) — драма артисты, педагог, 1965 елдан Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры сәхнәсендә уйный. Башкортстан АССРның (*[[1980 ел|1980]]*), РСФСРның (*[[1984 ел|1984]]*), Татарстанның (*[[1998 ел|1998]]*) халык артисты. С. Юлаев (*[[1981 ел|1981]]*), М. Акмулла (*[[1998 ел|1998]]*) премияләре лауреаты. 1969 елдан РСФСР, БАССР театр әһелләре әгъзасы. Уфаның  (*[[2019 ел|2019]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1942 елның 13 октябрендә Башкортстан АССР Миякә районындагы татар авылы Канбәктә туган. Уфа сәнгать укуханәсен (*[[1965 ел|1965]], Ш.Р. Рәхмәтуллин курсы; укытучылары [[Рим Сыртланов|Р.С. Сыртланов]], [[Зәйтүнә Бикбулатова|З.И. Бикбулатова]]*), «*драма театры һәм кино актеры*» белгечлеге буенча Уфа сәнгать институтын (*[[1987 ел|1987]], А.К. Лощенков курсы*) тәмамлаган.

1965 елда Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры труппасына кабул ителә. Бүген дә әлеге театрда хезмәт куя. 1987 елдан Уфа дәүләт сәнгать институтында укыта.

## Иҗаты
Амплуасы: лирик-драматик һәм драматик каһарман хатын-кызлар. Актрисага нечкә лиризм, моңлылык, нәфислек тә, шул ук вакытта драматизм, көчле рухлылык та хас. Л.В. Вәлиев, Г.Г. Гыйләҗев, Р.В. Исрафилов, Ш.М. Муртазина, А. Ә. Нәдергулов, В.К. Сәйфуллин кебек режиссерлар белән эшли. Фидан Гафаров белән башкарылган сәхнә дуэты озын гомерле була.
Эстрадада чыгыш ясый. «*Әйдә киттек Дим буена*» җыры (*[[Гөлфия Юнысова|Г. Юнысова]] – [[Роза Сәхәветдинова|Р.Сәхәветдинова]]*) белән таныла.

## Уйнаган рольләре
Беренче башлап уйнаган рольләре (***дебют***) — Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры сәхнәсендә Алексей Арбузов әсәре буенча куелган «*Дуслар янәдән очраша*» спектаклендәге Алена, Сергей Кайтовның режиссёр Шәүрә Мортазина куйган «*Балаларым минем*» пьесасында Вера роле.
* *Галиябану* — «Галиябану» Мирхәйдәр Фәйзи 
* *Сәрвәр* — «Башмагым» Хәбибулла Ибраһимов 
* *Домна Пантелеевна* — «Талантлар һәм аларга баш иючеләр» А. Островский 
* *Кручинина* — «Гаепсездән гаепсезләр» А. Островский 
* *Мәйсәрә* — «Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин 
* *Илгизә* — «Аналар көтәләр улларын» Әсгать Мирзаһитов 
* *Әсхәт* — «Язмышлардан узмыш бар» (*Озын-озак балачак*) Мостай Кәрим (*[[Рифкать Исрафилов]] сәхнәләштергән*) 
* *Галия* — «Тапшырылмаган хатлар» Гадел Кутуй (*[[Рифкать Исрафилов]] сәхнәләштергән*) 
* *Миләүшә* — «Миләш-Миләүшә» (*Миләүшә, әче миләш*) Нәҗип Асанбаев 
* *Мария* — «Изгеләрнең яклаучысы» () Ион Друцэ 
* *Айсылу* — «Айсылуның айлы кичләре» Ибраһим Абдуллин  
* *Айгөл* — «Айгөл иле» Мостай Кәрим 
* *Серафина* — «Ят йолдыз» (*Нискавуори хатыннары*) Хелла Вуолийоки 
* *Галия* — «Галия» Таһир Таһиров  
* *Һәдия* — «Һәдия» Газим Шәфыйков  
* *Фатыйма* — «Сөясеңме-сөймисеңме» Флорид Бүләков  
* *Уңганбикә* — «Кыз урлау» Мостай Кәрим 
* *Рәисә* — «Рәисә + Фәйзи» Нәҗип Асанбаев һ.б.

## Хәзерге репертуар
* *Таһира* — «Бер мәл санаторийда» Наил Гаетбай
* *Фаягөл* — «Мәхәббәт карагы» Флорид Бүләков
* *Ил анасы* — «Ай тотылган төндә» Мостай Кәрим
* *Айзарә Әхәтовна* — «Мин — хатын-кыз» (*Әниләр һәм бәбиләр*) Туфан Миңнуллин
* *Әминә* — «Бәхет хакы» (*Бәйге хакы*) Халисә Мөдәррисова
* *Харита Огудалова* — «Бирнәсез кыз» А. Островский
* *Хәмидә* — «Кара йөзләр» Мәҗит Гафури
* *Өлкән яшьтәге* — «Йосыф һәм Зөләйха» Кол Гали (*[[Юныс Сафиуллин]] сәхнәләштергән*)

## Куйган спектакльләре
#### [[Туймазы татар театры|Туймазы театрында]]
* 2004 «Яшь йөрәкләр» Фәтхи Бурнаш
#### [[Стәрлетамак дәүләт башкорт драма театры|Стәрлетамак театрында]]
* 2006 «Галиябану» Мирхәйдәр Фәйзи

## Фильмография
* 1979 «Хисләрнең яңаруы» () н/ф — *Наҗия*  (***төп роль***)  (реж. Г. Осепьян, «Мосфильм»)
* 1989 «Ялангач җирдә икәү» () н/ф — *Ирина* (***төп роль***) (реж. Л. Белозорович, М. Горький исем. к/ст.)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1972 — БАССРның атказанган артисты
* 1980 — БАССРның халык артисты
* 1984 — РСФСРның халык артисты
* 1998 — Татарстанның халык артисты
* 1984 — А. Д. Попов (*[[:ru:Попов, Алексей Дмитриевич|ru]]*) исемендәге премия лауреатының көмеш медале
* 1981 — С. Юлаев премиясе — «*Гафури театрында куелган «Язмышлардан узмыш бар» ([[Мостай Кәрим|М. Кәрим]]-[[Рифкать Исрафилов|Р. Исрафилов]]) спектаклендә уйнаган роле өчен (иҗат төркеме эчендә)*»
* 1998 — М. Акмулла исемендәге премия (*[[Миякә районы]]*) — «*Акмулла иҗатын пропагандалаган өчен*»
* 2017 — Халыклар дуслыгы ордены (БР)
* 2019 — Уфаның 
* 2022 — Салават Юлаев ордены 

## Гаилә хәле
Беренче ире — Өлфәт, медицина белеме алган.
:*[[кыз]]ы* Гөлназ, режиссер.
:: ике кыз оныгы.
Икенче ире — ?

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Риф Тойгынов|Р. Р. Тойгынов.]]* Нурия Ирсаева. Уфа, 1993.

## Сылтамалар

*  Она полностью посвятила себя театру (К юбилею Нурии Ирсаевой)
*  Н.Ирсаева Кино-театр.ру сайтында 
*  М. Гафури театры рәсми сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Мифтахетдин Акмулла премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Актерлар
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Гафури театры актерлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:БР Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары