open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Владимир Ковальчук

**Владимир  Ковальчук** (25 гыйнвар,1939 ел) - авиация инженеры. Россия Федерациясенең атказанган конструкторы, СССР Дәүләт премиясе лауреаты.

## Биография
Владимир Антонович Ковальчук 1939 елның 25 гыйнварында туган

1962 елда КАИ ны тәмамлый.  Уку вакытында ул самолетларны модельләштерү бүлеген җитәкли. 

КАИ ны , тәмамлагач,аны "Радуга" МКБга җибәрәләр, анда ул башта инженер, аннары бригада начальнигы, аннары бүлек начальнигы, бүлекчә  начальнигы, баш конструктор урынбасары (1978 елдан), баш конструктор (1991 елдан) ), техник директор - баш конструктор (2003-2007) булып эшли.

«Салават күпере» РКХ ракеталарын чыгару, канатлы ракеталарның яңа үрнәкләрен булдыру буенча турыдан-туры катнашучы һәм җитәкче.

Күп тапкырлар  Россия чемпионы, Бөтенсоюз һәм халыкара ярышлар җиңүчесе һәм призеры,авиамодель спорты буенча Россия һәм СССР җыелма командалары әгъзасы, СССР спорт мастеры.

Ул Хөрмәт Билгесе ордены һәм медальләр, шул исәптән А. Н. Туполев һәм Н.А. Пилюгин исемендәге мактаулы медальләр белән бүләкләнгән. А.Я. Березняк исемендәге премия лауреаты. Мактаулы авиатөзүче.

## Бүләкләр

* Мактаулы авиатөзүче
* "Хөрмәт Билгесе" ордены

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *КАИ — национальный исследовательский университет*/Г. Л. Дегтярев, Ю. Ф. Гортышов, М. С. Сафариев; под ред. докт. техн. наук, профессора, президента КНИТУ-КАИ Ю. Ф. Гортышова. — 2-е изд., испр. и доп. — Казань: Изд-во КНИТУ-КАИ, 2017. — 568 с.

## Сылтамалар

* Легенды КАИ 
Төркем:ССРБ спорт осталары
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:25 гыйнвар көнне туганнар
Александра балалар приюты (Алабуга)

**Ф.Г. Черновның Александра балалар приюты **— Татарстан Республикасы Алабуга шәһәрендә урнашкан һәм өч корылмадан торган  XIX гасыр уртасы архитектура һәйкәле, ул үз тарихының зур өлешен ятим балалар һәм караучысыз балаларны тәрбияләү өчен билгеләнгән. Хәзерге вакытта биредә Алабуга балалар йорты урнашкан.

## Тарихы
Александра приюты бинасы 1852—1859 елларда А.С. Плесковскийның «төзелеш отряды поручигы» проекты буенча беренче гильдия сәүдәгәре һәм Алабуганың  мактаулы гражданы  Федор Григорьевич Черновның улы Дмитрий Федорович акчасына төзелә. Приют исемен императрица Александра Федоровна хөрмәтенә ала, ул аны ачуга үзенең шәхси рөхсәтен бирә. Ятим балалар өчен  йортны Федор Григорьевич бер ел элек янгында һәлак булган кече кызына багышлый.

Хәйрия учреждениесен тоту һәм аны ташлап киткән кызларга финанс ярдәме күрсәтү өчен приютның махсус Иҗтимагый банкы төзелә, аның беренчел капиталын 58 000 сумга Фёдор Григорьевич үзе тәэмин итә. Билгеле булганча, барлык приютларда да балалар бары 10 яшькә кадәр генә тәрбияләнә, ә биредә түгәрәк ятимнәр балигъ булганга кадәр яки кияүгә чыкканчы ук кала ала; тәрбияләнүчеләрнең иң яхшылары чыгарылганда бүләккә  3000 сум көмеш  ала.
Приют йортындагы барлык бүлмәләр 20 гә кадәр; иң мөһиме — кабул итү бүлмәсе, зур якты бүлмә, яхшы җиһазланган, император Николаевич,  императрицалар  Мария Александровна, Александра Федоровна,  батша варисы  Николай Александрович һәм приют попечителе графиня Строганова  портретлары белән бизәлгән.
Класс бүлмәләре янында — кул эшләре өчен бүлмә, аннары директорлар бүлмәсе. Коридорның икенче ягында - йокы бүлмәсе, монда өстәл һәм шкаф белән өч рәт карават бар.  Балаларны яхшы  күзәтү өчен  Күзәтүче ярдәмчесенең йокы бүлмәсе; надзиратель бүлмәләре Приют белән җылы коридор белән тоташкан
Аста бер бүлмәдә ашханә.  Калганнары буш кала. Кухня махсус янкормада урнашкан, шуңа күрә приют бүлмәләренә начар ис дә килми; ул приют белән җылы коридорга тоташтырылган. Хастаханә Күзәтүченең фатир өстенә урнаштырыла, ул ике якты җылы бүлмәдән тора һәм нинди дә булса авыру очрагында калган балаларның сәламәтлегенә йогынты ясамасын өчен. башка бүлмәләрдән шактый ерак тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 

## Сылтамалар
* Официальный сайт Елабужского детского дома 
Төркем:Русия мәдәни мирасы объектлары
Төркем:Мәдәни мирас
Чуаш даругасы

**Яуаш даругасы** яки **Җөри даругасы** — Казан ханлыгының (патшалыгының) административ-территориаль берәмлеге. Соңрак, XVI — XVIII гасырларда Казан өязенә керә.

Административ үзәге булып Җөри шәһәре, хәзерге Татарстан Республикасының Теләче районындагы Иске Җөри авылы торган..

## Географиясе
Көнбатышта ул Галиция даругасы белән, көньякта Ногай даругасы белән, көнчыгышта Уфа өязе, төньякта Алат һәм Арча даругасы белән чиктәш булган.

## Тарихы
1781 елда юк ителә, даруга җирләре  Казан губернасының Арча һәм Мамадыш өязләре, Нократ наместниклыгының  Алабуга, Малмыж һәм Сарапул өязләре һәм Пермь наместниклыгының Оса өязе арасында бүленгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

*  // Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ.
*  // Чувашский государственный институт гуманитарных наук.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Удмуртия тарихы
Яңа керәшен конторасы

**Яңа керәшен конторасы** () — Идел буеның рус булмаган халыклары (мордва, чувашлар, чирмешләр, арлар, татарлар) өчен 1740 елда оешкан христианлык миссиясе.

## Тарихы
Контора 1731 елда ук барлыкка килгән Яңа керәшен эшләре комиссиясе нигезендә оештырыла, аның җитәкчелегендә Алексей Раифский тора. Аның үзәге Свияжскида җирле православие монастыре каршында урнашкан була. Миссия рәсми рәвештә Анна Иоановнаның 11 сентябрь указы буенча гамәлгә куела башлый. Миссия башлыгы итеп  архимандрит Дмитрий Сеченов билгеләнә, аның җитәкчелеге астында башта 5 кеше (баш идарәче, өч вәгазьче, канцелярия) булган. Миссияне саклау өчен дәүләт солдатлар аерып бирә. Миссия ихтыяҗлары өчен чиркәүләр төзелә һәм чиркәү-приход мәктәпләре (Казан, Алабуга, Чуел, Царевококшайск) оештырыла, алар еш кына русификация коралы буларак кабул ителә. Христианлыкка күчүне хуплау өчен, рекрут вазифасыннан азат итү һәм акчалата премия бирү вәгъдә ителгән.

Яңа керәшен конторасы эшчәнлеге Түбән Новгород губернасының рус булмаган халыкларын руслаштыруга ярдәм итә. 1747 елда бер Нижегород епархиясендә 50 меңнән артык яңа чукынган кеше исәпләнгән.

1753 елда күпчелек чуашлар һәм марилар формаль рәвештә генә чукындырыла. 1764 елда Свияжск конторасы бетерелә, чирмешләр үз диннәрен әйләнеп кайта башлый. XIX гасырда Яңа керәшен конторасының варисы буларак изге Изге Гурийның туганлыгы оеша.

## Чыганаклар
* Малов Е. А. «О Новокрещенской конторе» (1878).

## Тышкы сылтамалар
## Ссылки
* Деятельность Конторы новокрещенских дел на территории Нижегородской губернии в 40—50-е годы XVIII века 

Төркем:Мари Иле тарихы
Төркем:Удмуртия тарихы
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе тарихы

Төркем:Чукындырылган татарлар
Казан яны мәдәнияте

**Казан яны мәдәнияты** — Идел-Кама җирлегендәге соң бронза гасырының безнең эрага кадәр II меңьеллыкның  2нче чирек ахыры — 2нче яртысында яшәгән мәдәни-тарихи бергәлек.

## Тарихы

1953 елда А.Х. Халиков ача. Моңа кадәр мондый һәйкәлләр «яр буе» (Н. Ф.Калинин) яки «Идел буе» (А. п. Смирнов) торулыклары исеме астында билгеле булганнар.

Казан яны мәдәнияте дискуссия предметы булып тора. А. В. Збруева тарафыннан Кама-Бель елгалары арасы һәйкәлләре болын культурасына, Урта һәм Югары Кама мәдәниятләре В.П. Денисов тарафыннан ерзов мәдәниятенә, К. В. Сальников тарафыннан  Агыйдел елгасы бассейны бергәлекләре курман-тау мәдәниятенә кертелгән. Соңгы вакытта Казан яны мәдәниятеннән маклаш (В. Н. Марков, А. А. Чижевский), буй (Р. Д. Голдина) мәдәниятләре бүленеп бирелгән.

Башкортстан җирлегендә Казан яны мәдәнияте һәйкәлләре Чулман елгасы түбән агымында, Агыйдел елгасы бассейнында тупланган (Кәкрекүл торулыгы, Иске Кабан торулыгы II һ. б.). Тырулыклар калку урында урнашкан була. Күп камералы, агач баганалы конструкцияле һәм 2 яклы яки чатыр тибындагы кыеклы турыпочмак ярымҗирасты өйләр торак хезмәтен үтәгән.

Ярымземлянка һәм каркас-багана җир өсте йортларыннан торган бистәләр бүбән террасалар һәм тугай җирләрендә урнашкан булган. Керамика — бай орнаментлы чүлмәк-банка. Хуҗалык җитештерү (йорт яны урман тибындагы терлекчелекне) һәм үзләштерү (ау, балыкчылык) тармакларын берләштергән.

Казан яны мәдәнияте чыганакларын Евразиянең урман-андроноидлы дөньясында эзләргә кирәк. Прафин җәмгыятенең «туку» керамикасы белән тыгыз бәйләнгән Казан яны халкы иртә гасырның Идел-Кама кабиләләрен формалаштыруда катнаша.

## Шулай ук карагыз
* Ананьино мәдәнияте

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Приказанская культура // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 648—649. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
* Халиков А. Х. Приказанская культура.— М., 1980 (Археология СССР. Серия: Свод археологических источников. Вып. 1—24).

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Чуашстан тарихы
Төркем:Мари Иле тарихы
Төркем:Удмуртия тарихы
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе тарихы
Төркем:Археологик мәдәниятләр
Махеевъ

**Махеевъ (сәүдә маркасы)** — Россия сәүдә маркасы, аның астында азык-төлек продуктлары чыгарыла.

## Сәүдә маркасы тарихы
Хуҗасы — Алабуга «Эссен Продакшн АГ» холдингы. Ул 2001 елда, үз чиратында, 1998 елдан бирле эшләп килгән шәхси эшмәкәр Л. А. Барышев һәм шәхси эшмәкәр В. Е. Махеев  берләшкәннән  соң, нигез салына.  Исем сыйфатында сәүдә маркасы нигез салучыларның берсенең фамилиясен ала. Реклама максатларында кайчандыр Алабугада майонез җитештерү заводын төзегән сәүдәгәр Махеевның яшәве турында риваять дә уйлап табылган.  Мондый йөреш үзен тулысынча аклый, чөнки сатып алучыларның исемле брендларга зур ышаныч белән каравы күптән билгеле.

## Продукция
Хәзерге вакытта, «Махеевъ» сәүдә маркасы астында ике йөзгә якын продукция җитештерелә. Бу майонез гына түгел, кетчуп та, тиз пешерелгән аш та, горчица да, хрен да, джем да, көнбагыш тә, кукуруз таяклары да.  «Эссен Продакшн АГ» АҖ дилерлык челтәре Россия Федерациясенең барлык төбәкләрендә диярлек эшли. Моннан тыш, продукция якындагы һәм ерак чит илләргә чыгарыла: Гөрҗистан, Беларусь, Эстония, Таҗикстан, Литва, Молдова, Израиль, Германия, АКШ, Үзбәкстан һәм башка илләр.

## Продукция сату
Ел саен "Эссен Продакшн АГ" компаниясе  масштаблы реклама кампанияләре оештыра. Еш кына "Махеев" Россиянең әйдәп баручы телевизион каналларында сериаллар һәм тапшырулар иганәчесе була, алар арасында "Россия", НТВ, "Беренче канал", ТНТ һәм башкалар бар. Шулай ук продукцияне турыдан-туры сату нокталарында чыгаруга да зур игътибар бирелә.  Ваклап сатуга кибетләргә POSM (стопперлар, шелфтокерлар, воблерлар, баннерлар, плакатлар) бай ассортименты бирелә.

«Махеевъ» бренды астында җитештерелә торган продукция товар хәрәкәтенең барлык танылган каналлары ярдәмендә сатыла.

Сатуларның гомуми күләменең 25% ы «Магнит», «Окей», «X5 Retail», «Метро», «Лента» кебек эре федераль һәм локаль челтәр кибетләренә туры килә. 

## Бүләкләре
"Махеевъ» бренды дәрәҗәле Россия конкурсларының һәм дегустация күргәзмәләренең кайбер бүләкләренә ия була:

* «Интерфуд 2005» (Санкт-Петербург)
* «World Food 2005»
* «World Food 2006» (Мәскәү)
* «Россия Единая» (Нижгар)
* «Донской купец» (Ростов-на-Дону)
* «Царицынская ярмарка» (Волгоград).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* agroru.com 
* my-gb.ru
* Официальный сайт
* Информационный портал о торговом бизнесе в России 
Төркем:Татарстан ширкәтләре
Беһдин

**Беһдин** (Фарсы телендә: بهدین) — Зәрдөштлек тарафдары булган кеше. Туры мәгънәсе «алкышлы», «алкышлы ышану» тарафдары.

Беһдин булып түбәндәге критерийларга җавап бирүче кеше санала:

# Зәрдөштлек дине традицион мобед җитәкчелегендә Сэдрэ Пуши ритуалы барышында кабул ителгән,
# кимендә бер ел дәвамында көненә биш кат көн саен укыла торган доганы уку,
# даими рәвештә сэдрэ (махсус күлмәк) һәм кушти (махсус кушак) киеп йөрү,
# хумата, хухта, хваршта (алкышлы фикерләр, алкышлы сүзләр, алкышлы эшләр) принципы буенча эш алып бару.

Беһдинның түбәндәгеләргә хакы бар:

# Зәрдөштлек тарафдарлары гаиләсеннән кызга өйләнергә,
# җәмәгатьтә мобед булмаган очракта: туй йоласын, Сэдрэ Пуши йоласын, инициация белән бәйле булмаган чистарту йолаларның өлешен башкарырга.
# һ.б. кайбер ритуалларны кирәк очракта башкарырга
# ньяиш мантраларын укырга
# мобедъяр дәрәҗәсен башкару өчен өйрәнергә
«Беһдин» сүзе Иран Зәрдөштлек тарафдарлары тарафыннан шулай ук «дөньяви», каһин булмаган мәгънәдә кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Дҗонстон Атоллы

Дҗонстон Атоллы - ул Америка Кушма Штатларының инкорпорацияләнмәгән территориясе. Дҗонстон Атоллы Дәүләт Тыюлык Сыену урыны һәм Ерак Тын Океан Утраулары Диңгез Һәйкәле булып тора. Аерым урнашкан атолл якынча 70 ел буена АКШ хәрбиләре идарәсе астында булган.
Утрау чәчәк атучы оя коручы кошлар өчен өй булып тора һәм әһәмияткә ия диңгез биотөрлелегенә ия.

Төркем:Океанлык илләре
Мидуэй Атоллы

Мидуэй Атоллы (сөйләм телендә: Мидуэй Утраулары; Һавайи телендә: Kauihelani, туры мәгънәдә "күк сырты"; Pihemanu, "кошларның каты тавышы") - ул Төньяк Тын Океанында 2,4 квадрат миль (6,2 км²) мәйданлы атолл. Мидуэй Атоллы Америка Кушма Штатларының утрау даирәсе.
Төньяк Америка һәм Азия арасында якынча тигез арада урнашып Мидуэй Һавайя Архипелагында Һавайи штатына кермәгән бердәнбер утрау булып тора.

Төркем:Океанлык илләре
Уэйк атоллы

Уэйк утравы (Маршалл телендә: Ānen Kio, туры мәгънәдә "кио чәчәге утравы"; шулай ук Уэйк атоллы буларак мәгълүм) көнбатыш Тын Океанында һәм Микронезия субрегионының төньяк-көнчыгыш даирәсендә урнашкан мәрҗән атолл; Гуамнан 1501 миль (2416 километр) көнчыгышта, Һонолулудан 2298 миль (3698 километр) көнбатышта, Токиодан 1991 миль (3204 километр) көньяк-көнчыгышта һәм Маджуродан 898 миль (1445 километр) төньякта урнашкан. Уэйк Утравы дөньяда иң изоляцияләнгән утрауларның берсе. Иң якын урнашкан кеше яши торган утрау булып Маршалл Утрауларында Утирик Атоллы тора, бу 592 миль (953 километр) көньяк-көнчыгышта. 

Төркем:Океанлык илләре
Дмитрий Кондратьев

**Дмитрий Евгеньевич Кондратьев** (1975 елның 30 апреле) — Россия футболчысы, һөҗүмче, ярымсакчы, мини-футбол уенчысы.

## Тормыш юлы
Дмитрий Кондратьев карьерасын Яшел Үзән шәһәренең «Авангард» һәвәскәрләр клубында 1992 елда башлый. 1994 елдан өченче лигада Яшел Үзәннең «Прогресс» өчен чыгыш ясый. 1998 елда беренче дивизионда уйнаган Түбән Каманың «Нефтехимик» клубына күчә. Алга таба Волжскның «Диана» (1999—2001), Әлмәтнең «Алнас» (2001—2002), Йошкар-Оланың «Спартак» (2003) командалары өчен уйный. 1999/2000 сезонында Азәрбайҗан чемпионатында катнашучы Агдамның «Карабах» клубы составында биш матч уйный, өч гол кертә.

«Позис»/«Яшел Үзән» (2004—2006, 2011—2013), «Авангард» Яшел Үзән (2007), «Юрма» Чебоксар (2008), «Ибреси» Ибреси (2009—2010) һәвәскәрләр клубларында уйный.

1996/97 — 1998/99 сезоннарында Яшел Үзәннең «Диана» мини-футбол клубы өчен чыгыш ясый.

2016—2017 елларда Татарстан чемпионатында чыгыш ясаган «Яшел Үзән»нең баш тренеры булып эшли. 2016 елда команда чемпион була, ә 2017 ел башында республика Суперкубогына ия була, әмма 2017 ел сезоны барышында финанслау булмау сәбәпле аутсайдерга кадәр төшә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль FootballFacts.ru сайтында

Төркем:Русия футболчылары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1975 елда туганнар
Төркем:30 апрель көнне туганнар
Лилия Перетурина

**Перетурина Лилия Владимировна** (20 сентябрь 1988, Түбән Кама, Татар АССР) — Россия биатлончысы, Россия чемпионаты чемпионы һәм призеры. Чаңгы ярышлары (2009) һәм биатлон (2010) буенча Россия спорт мастеры.

## Биографиясе
Лилия Владимировна Перетурина Түбән Кама «Нефтехимик» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе тәрбиячесе, беренче  тренеры — Владимир Алексеевич Перетурин. Лилия Түбән Камада, туган илендә биатлон буенча беренче спорт мастеры була. Удмуртия өчен 2008 елдан 2014 елга кадәр чыгыш ясый, Ижау шәһәре балалар — яшүсмерләр спорт мәктәбен һәм «Динамо» спорт җәмгыятен тәкъдим итә, шәхси  тренер — С.В. Бабушкин. Биатлон буенча «Россия спорт мастеры» исеме 2010 елда бирелде

## Казанышлары

Лилия Владимировна — Россия чаңгычысы. Россия чемпионатлары һәм беренчелекләре чемпионы һәм берничә тапкыр призеры.

Балалар һәм үсмерләр арасында милли ярышлар призеры була, шул исәптән Россия яшьләренең беренче Спартакиадасында җиңүче (2008), команда ярышында җиңүче һәм яшүсмерләр арасында Россия беренчелегендә эстафетада бронза медаль яулый (2009).

2008 елда Россия яшьләренең 1 нче Спартакиадасы җиңүчесе

Өлкәннәр арасында  2011 елда команда ярышында Россия чемпионы, 2011 елда катнаш эстафетада көмеш призер, 2010 елда 20 км га  патрульле узышта бронза призер булды эстафетада 2011 елгы Россия чемпионатының көмеш призеры.

2010 елдан «Россия спорт мастеры» исеменә лаек була. 

Спорт карьерасын 2010 нчы еллар башында тәмамлый. Шуннан соң берникадәр вакыт Глазово шәһәрендә биатлон буенча балалар тренеры булып эшли.

2010 елда Казанда Татар дәүләт гуманитар университетын тәмамлаган

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль на сайте infosport.ru
* Профиль на сайте «Спорт на Урале» 
Төркем:Түбән Камада туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1988 елда туганнар
Төркем:20 сентябрь көнне туганнар
Александр Полосухин

**Александр  Полосухин** ( 6 (19) октябрь , 1901 ел - 4 сентябрь, 1965 ел ) - Совет физиологы, Казакъ ССРның Фәннәр академиясе академигы (1954 ), Казакъстанның атказанган фән эшлеклесе (1944 ).
## Биография
Александр Порфирьевич Полосухин  1901 елның (19) октябрендә Россия империясенең Казан губернасы Тәтеш өязендә туган.
Пермь университетының медицина факультетында белем ала, шунда ук 1932 елда анда аспирантураны тәмамлый.
1933 - 1937 елларда Свердловск медицина институты кафедрасында эшли. 
1937-1938 елларда  Сочи медицина институтында кафедра  мөдире булып эшли. 1938 елдан алып, Алма-Атадагы Казакъ медицина институтының физиология кафедрасы мөдире. 1944 елдан Казакъ ССР Фәннәр академиясе физиология институты директоры.
1955- 1965елларда Казакъ ССР Фәннәр академиясенең вице-президенты .
1965 елның 4 сентябрендә вафат була. Алма-Ата шәһәренең Үзәк зиратында җирләнгән.
## Төп фәнни хезмәтләре
* Шок патогенезын өйрәнү нигезендә шокка каршы сыеклык тәкъдим итә.
** 
** 
** Избранные труды. — Алма-Ата, 1967.
Мактаулы имеинәре һәм бүләкләре
Казакъстан ССРның атказанган фән эшлеклесе
«Хөрмәт Билгесе» ордены 
Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
Ленин ордены 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
** Статья в БСЭ
** Статья на сайте ЮНЕСКО 

Төркем:Казакъстан ССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Алматыда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1965 елда вафатлар
Төркем:4 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Тәтештә туганнар
Төркем:1901 елда туганнар
Төркем:19 октябрь көнне туганнар
Кондратьев

**Кондратьев** — фамилия.
* Александр Кондратьев (1900—1918), Россия Ватандашлар сугышында катнашучы.
* Алексей Кондратьев (1930—2012), инженер-технолог, техник фәннәр докторы, профессор.
* Вячеслав Кондратьев (1938—2021), информатик.
* Григорий Кондратьев (1912—1993), дәүләт эшлеклесе.
* Дмитрий Кондратьев (1975), футболчы (һөҗүмче, ярымсакчы).
* Мефодий (Кондратьев) (1957), православ дин эшлеклесе.
* Михаил Кондратьев (1906—1984), актёр, РСФСР халык артисты.

Төркем:Фамилияләр
Рафаил (Огородников)

**Иеромонах Рафаил** (**Борис Иоильевич Огородников**; 1951 елның 10 мае, Чистай, ССРБ — 1988 елның 18 ноябре, Новгород өлкәсе, ССРБ) — Рус православие чиркәве рухание.

## Тормыш юлы
Борис Огородников 1951 елның 10 маенда Чистай шәһәрендә туа. Әтисе — Иоиль Максимович — өй җиһазлары фабрикасы директоры, әнисе — Маргарита Емельяновна — укытучы. Абыйсы — Александр Огородников — танылган совет диссиденты, Россия сәясәтчесе, Россиядә христиан-демократик хәрәкәткә нигез салучыларның берсе.

1967 елда урта мәктәпнең 9 нчы сыйныфын тәмамлагач, Борис Чистай сәгать заводына токарь буларак эшкә китә. Велоспорт белән актив шөгыльләнә, спорт мастеры була һәм 1968 елда яшьүсмерләр арасында Россия чемпионы исемен яулый. Велосипедтан тыш, автомобиль ярышлары белән дә мавыккан, ярышларда катнашкан. 

1969 елдан 1971 елга кадәр Ерак Көнчыгышта, чик буе гаскәрләрендә хезмәт итә. Сержант исемендә демобилизацияләнә.

1972 елда, имтиханнар тапшырганнан соң, Мәскәү корыч һәм эретмәләр институтына укырга керә. 1973 елда университеттан куылган. 1974 елда Мәскәү руханилар семинариясенә укырга кермәкче була, ләкин кабул ителми.

1975 елда Рафаил исеме белән монахлыкка күчә. 1976 елда Псков һәм Порхов митрополиты Иоанн (Разумов) тарафыннан иеромонах саны бирелә. 1984 елдан Псков өлкәсенең Порхов шәһәре храмында хезмәт итә.

1988 елның 18 ноябрендә Новгород янындагы Ленинград шоссесының 415 чакрымында һәлакәткә очрый.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* 
* *Архимандрит Тихон (Шевкунов)*. «Несвятые святые» и другие рассказы. — М.: Изд-во Сретенского монастыря; ОЛМА Медиа Групп, 2011. — 640 с.: ил. — ISBN 978-5-7533-0611-1, ISBN 978-5-373-00597-5.
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1988 елда вафатлар
Төркем:18 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Чистайда туганнар
Төркем:1951 елда туганнар
Төркем:10 май көнне туганнар
Төркем:Дин әһелләре
Роберт Ильясов (1973)

**Роберт Юрий улы Ильясов** (1973 елның 8 октябре, Казан, ССРБ) — Россия регбичысы һәм регбилигта фуллбэк позициясендә уйнаган уенчы. Казанның «Стрела» клубында атака лидеры лип саналган. Регби буенча Россия җыелма командасы капитаны.

## Тормыш юлы
Роберт Ильясов 1973 елның 8 октябрендә Казанда туган. Мәктәптә укыганда ул баскетбол, хоккей, футбол, самбо һәм җиңел атлетика секцияләренә йөргән. Ильясов Казан «Стрела»сенда карьерасын Казан авиация институты студенты буларак башлаган. Регбилиг «Стрела» һәм «Локомотив» командалары өчен чыгыш ясаган, 1995—2001 елларда ил чемпионы булган. 1996 елда студентлар арасында дөнья чемпионатында Россия җыелма командасы өчен чыгыш ясый, анда ул чемпионатның иң яхшы уенчысы дип таныла. Аңа чит илгә инглиз «Лондон Бронкос» яки «Уоррингтон Вулфз» клубларына күчәргә тәкъдим итәләр, әмма ул башта имгәнү сәбәпле, ә аннары шәхси сәбәпләр аркасында баш тарта.

2000 елда Россия җыелма командасы өчен Ильясов регбилиг буенча дөнья чемпионатында чыгыш ясый һәм Фиджига каршы матчта билгеләнеп утә.

Хатыны — Оксана, кызлары Карина һәм София. Англиягә күчүдән баш тарткан, чөнки Оксанны берсен калдырасы килмәгән.

## Искәрмәләр


Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1973 елда туганнар
Төркем:8 октябрь көнне туганнар
Йөрәк җитешсезлеге

Сулыш аппаратының организмны кислород белән тәэмин итү һәм углекислый газны чыгару функциясен җитәрлек дәрәҗәдә башкарылмаса, сулыш алу җиткелексезлеге барлыкка килә. Бу чир башка авырулар — кан әйләнеше җиткелексезлеге, кан авырулары вакытында, үзәк нерв системасы зарарланганда, сулый торган һавада кислород аз булса күзәтелергә мөмкин.

Сулыш алу җиткелексезлеге тышкы сулыш бозылу нәтиҗәсендә барлыкка килсә, үпкә җиткелексезлеге турында әйтергә була. Бу төшенчәгә тукыма сулышы яки «эчке» сулыш алу керми.

Сулыш алу җиткелексезлеге ике формада яки стадиядә була. Беренче стадиядә канның газ составы үзгәрми, артериаль канда кислород белән углекислый газ микъдары нормада кала. Икенче стадиядә канда углекислота арта һәм газ ацидозы (канда һәм тукымаларда кислота күбәю) барлыкка килә.

Вакыт узу белән, үпкә җиткелексезлегенә йөрәк авырулары өстәлә. Уң карынчыкка йөкләнеш арта һәм ул бирешә башлый, бу, үз чиратында, уң карынчык җиткелексезлегенә китерә.

Авыруның клиник картинасында тын бетү төп симптом булып тора.

Үпкәләрнең җиткелекле эшләмәвенә бронхлар аша һава йөреше бозылу һәм үпкәләрнең эластик сузылу сәләте кимү китерә.

Канның кислородка җитәрлек дәрәҗәдә туенмавы нәтиҗәсендә цианоз барлыкка килү икенче мөһим симптом булып тора. Тын бетү һәм цианоз үпкә җиткелексезлеге үзе генә булганда да, шулай ук үпкә-йөрәк  җиткелексезлеге вакытында да күзәтелә. Шуңа күрә аларны бу симптомнар буенча гына аеру авыр. Уң карынчык җиткелексезлегенең билгесе — сулыш чыгарганда һәм сулаганда муен веналарының кабарып чыгуы, уң як карынчыкның гипертрофиясен күрсәтүче корсак өсте тибеше, бавыр зураю һәм аның авыртуы, шешенүләр.

Үпкә җиткелексезлеген дәвалау аны китереп чыгарган авыруларны дәвалауга бәйләнгән. Дәвалау процессының гомуми принциплары бронхларда һава йөрешен яхшыртудан, бронхоспазмнарны бетерүдән, үпкә тукымаларының һәм бронхларның инфекцион-ялкынсыну авыруларын дәвалаудан, кислород һәм сулыш үзәкләрен ярсытып җибәрүдән, сулыш алу гимнастикасы белән шөгыльләнүдән гыйбарәт.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Кардиология
Булхак (Рышкани районы)

**Булхак** ( һәм  ) — Молдова Республикасының Рышкани районына караган авыл.

## Халык саны

## Этник составы

Авылның этник составы:

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Закон об административно-территориальном устройстве Республики Молдова от 27 декабря 2001 года
* Закон 2003 года о внесении изменений и дополнений в Закон об административно-территориальном устройстве
* Национальное бюро статистики Республики Молдова

## Әдәбият
* 

Төркем:Рышкани районы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Молдавия торак пунктлары
Александр Огородников

**Александр Иоильевич Огородников** (1950 елның 27 марты, Чистай, Татарстан АССР, ССРБ) — совет диссиденты, Россия сәясәтчесе.

## Тормыш юлы
Александр Огородников 1950 елның 27 мартында Чистай шәһәрендә туа. Әтисе — Иоиль Максимович — өй җиһазлары фабрикасы директоры, әнисе — Маргарита Емельяновна — укытучы. Эне — Борис (1951—1988), Псков-Печора монастыре монахы (иеромонах Рафаил).

1967 елда мәктәпне тәмамлаганнан соң, Урал сәгать заводына токарь булып керә, шәһәрдә тәртип өчен актив көрәшкән Комсомол дружинасын җитәкли. 1970 елда Урал дәүләт университетының философия факультетына укырга керә. Ирекле фикерләү түгәрәге булдырган өчен университеттан куылган.

1971 елда ВНИКка сценарий-кинология факультетына укырга керә. 1973 елның язында Огородниковны институттан яшьләрнең рухи эзләнүләре турында фильм төшерергә омтылуы өчен куалар.

1974 елда христиан семинарын оештыра. Семинарда 30га якын кеше катнашкан, соңрак семинарда катнашучы дүрт кеше рухани, икесе — диакон була. 1976 елда фикердәшләр белән «Община» самиздат журналын чыгара башлый.

### Вөҗдан тоткыны
1978 елның 23 ноябрендә Мәскәүдә РСФСР ҖК 209 маддәсе (әрәмтамаклык) буенча кулга алына һәм хөкем ителә.

7 катнашучы, шул исәптән, Огородников, В. Пореш (Александр кулга алынганнан соң журналның өченче саны редакторы булган), Л. Регельсон ирекләреннән мәхрүм ителгәннәр.

1979 елда Огородников Ленинградка җибәрелә, анда азат ителгән көнне төрмәдә 70 маддә буенча кулга алына, 6 елга катгый режимлы лагерьга һәм 5 елга сөргенгә хөкем ителә.

1987 елда ССРБ Югары Советы Президиумының ярлыкау турындагы Указы белән азат ителә.

1989 елның августында Россиянең христиан-демократик берлеге (ХДСР) оештыра һәм 1989 елның сентябрендә ХДСРның II конференциясендә аның рәисе була.

1990 елда «Вестник христианской демократии» газетасы мөхәррире була. 1989—1992 елларда Бөекбритания, Австрия, Бельгия, Нидерланд, Мальта, АКШ, Франция, Гватемала, Италия парламентларында чыгыш ясый. Огородников турында көнбатышта китап басылган.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* ''Ксения Кириллова'' Александр Огородников о иеромонахе Рафаиле и неслучайных случайностях
* ''Ксения Кириллова'' Александр Огородников о тихом мужестве веры

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Чистайда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:26 май көнне туганнар
Геннадий Климанов

**Геннадий Иванович Климанов** (1948 елның 1 августы, Казан, ССРБ) — совет футболчысы, уң як сакчы. Казанның «Рубин» командасы өчен 300дән артык матч уйнаган.

## Тормыш юлы
Геннадий Климанов 1948 елның 1 августында Казанда туган. «Рубин» футболчыларын әзерләү төркеме тәрбияләнүчесе. РСФСР һәм ССРБ яшьләр җыелма командаларына чакырылган, Россия командасында капитан була.

Олылар арасында 1967 елда «Рубин» составында беренче лигада чыгыш ясый башлый, киләсе сезоннан команданың төп уенчысы була. 1971 ел башында Мәскәүнең «Торпедо» командасына күчә, ләкин төп состав өчен сезон башында «Рубин»га каршы ССРБ кубогында бер генә матч уйный. Сезон барышында Казанга әйләнеп кайта, әмма ел нәтиҗәләре буенча «Рубин» беренче лигадан төшеп кала. 1974 елда клуб белән бергә икенче лига финал турнирының көмеш призёры була. 1975 елдан башлап янә беренче лигада чыгыш ясый, тик чираттагы очыштан соң, 1977 елда командада состав яшәртелә һәм футболчы үз карьерасын тәмамлый.

Карьера өчен «Рубин» составында ССРБ беренчелекләрендә беренче һәм икенче лигаларда 304 матч уздырган. Саклау планы уенчысы була, әмма кайвакыт һөҗүмгә кушыла. Команданың уң флангында Морат Задикашвили белән тандем тәшкил итә. Күпмедер вакыт команда капитаны була.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль FootballFacts.ru сайтында
* «Рубин» ФК җанатарлары сайтында профиль 

Төркем:«Рубин» футбол клубы уенчылары
Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:1 август көнне туганнар
Парагвайда ислам

**[[Парагвай]]да ислам** (,  ) ― азчылык дине. Парагвайда Ислам турында соңгы статистик мәгълүматларга караганда, мөселманнарның гомуми саны 1000 кешедән ким, бу ил халкының (7,3 млн кеше, 2021 елга) 0,02 % ын тәшкил итә. Башка бәяләүләр буенча, Парагвайда мөселманнар саны 35 000 кеше тәшкил итә.
## Тарих
Парагвайда ислам дине XX гасыр ахырында гарәп мөһаҗирләре белән тарала башлый. Парагвайда Ислам азчылык дине булып тора, чөнки халыкның 95 % тан артыгы үзләрен христианнар дип саный (89 % католиклар һәм 8 % протестантлар) . Азчылык диннәргә мормоннар, Бәһаи, Ислам, Буддачылык, Яһүд дине һ. б. керә .

Парагвай мөселманнарының күбесе – Якын Көнчыгыш илләреннән (Сирия, Ливан һәм Фәлистыйннан) күчеп килгән гарәп мөһаҗирләре һәм аларның нәселе. 1970-еллардан башлап, бигрәк тә Бразилия белән чиктә урнашкан, урманчылык, авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнергә мөмкинлекләре зур булган Сьюдад-дел-Эсте шәһәренә, сөнни мөселман гарәпләр күчеп килә башлый. Сөнни мөселманнарның саны көньяк Ливаннан элегрәк күчеп килгән шигый мөселманнар саныннан артып китә .

1992 елгы халык санын алу мәгълүматлары Парагвайда 872 мөселман кешесен теркәгән, аларның 486 сы Альто-Парана департаментында һәм аның үзәге Сьюдад-дел-Эстеда яшәгән.

2005 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Парагвайда 507 граждан ― ислам дине тарафдары яки Парагвай халкының 0,008 % ы гына ислам динен тота .

Шулай ук илнең башкаласы Асунсьонда һәм төрле милләттән (шул исәптән сирияле, ливанлы) мөһаҗирләр күпләп килеп урнашканга, «эретү казаны» дип аталган   (үзәге – Энкарнасьон) мөселман җәмгыятьләре бар.

Парагвайда Ислам оешмаларын булдыру Парагвайда ислам үсешенә турыдан-туры йогынты ясый. Ислам динен җирле аборигеннар (шул исәптән, җирле хатын-кызлар, мөселман ир-атлары ― гарәп мөһаҗирләре белән никахлашу нәтиҗәсендә) кабул итә башлаган. . 
## Ислам оешмалары
Парагвайдагы иң зур Ислам оешмасы – Асунсьонның Ислам хәйрия мәдәни үзәге (Centro Benéfico Cultural Islámico Asunción), 1990 елда ачылган, җитәкчесе ― Фаози Мөхәммәд Омайри (Faozi Mohamed Omairi). Җәмгыять вәкилләре илнең башкаласы Асунсьонда һәм аның тирә-юнендә, шулай ук илнең икенче зур шәһәре,  үзәге  Сьюдад-дел-Эстеда урнашкан.

1988 елда Альто-Парана департаментында шигый мөселманнар җәмгыяте – Парагвайның гарәп-ислам үзәге (Centro Árabe Islámico Paraguayo) төзелә, җитәкчесе – ливанлы эшмәкәр Хөсәен Тайҗен (Hussein Taijen).

## Мәчетләр

Әлхәүләфә Әр-Рәшдин мәчете (Mezquita Alkhaulafa Al-Rashdeen), шулай ук Көнчыгыш мәчет буларак танылган, Сьюдад-дел-Эсте шәһәренең читендәге Үзәк районда урнашкан. Бу ― гөмбәзле зур корылма, гөмбәзе аңа шәһәрдә булган биналар арасында аерым төсмер бирә. Мәчет бинасының  террасасыннан Бразилиянең Фос-ду-Игуасу шәһәрен күрергә мөмкин, чөнки ул Парана елгасыннан нибары берничә метр ераклыкта гына  урнашкан.

Илнең башкаласы Асунсьонда ике мәчет ачылган, берсе ― Ислам хәйрия мәдәни үзәгендә (Centro Benéfico Cultural Islámico Asunción) Халид бин Әл-Вәлид мәчете (Masjid Khalid bin Al Walid) Согуд Гарәбстаны карамагындагы Бөтендөнья ислам лигасы акчасына төзелгән.
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Америкада ислам
Төркем:Парагвайда ислам
Роберт Ильясов

**Роберт Ильясов** :
* Роберт Ильясов (1954), эколог, радиобиолог, фән докторы.
* Роберт Ильясов (1973), спортчы (регбичы).
Раил Абдуллин

**Раил Рәис улы Абдуллин** (2000 елның 6 августы, Казан) — Россия футболчысы, сакчы.

## Тормыш юлы
Раил Абдуллин 2000 елның 6 августында Казан шәһәрендә туа. «Рубин» футбол академиясендә җиде яшьтән. 2018 ел башында клубның яшьләр составында чыгыш ясый башлый.

Премьер-лигада 2018 елның 9 декабрендә «Зенит»ка каршы кунак матчында (2:1) старт составында чыгып, кырда 63 минут үткәреп, дебют ясаган. «Рубин»ның төп командасы өчен шулай ук 2019 елның 6 мартында үз кырында «Локомотив»ка каршы Россия Кубогының чирекфинал матчында уйнаган (0:1), 90 минутның барысын да үткәргән. Россиянең яшүсмерләр җыелма командалары өчен уйнаган. Россия җыелма командасы (U-19) өчен 2019 елның 26 мартында Ирландиягә каршы Европа чемпионатының сайлап алу турнирының элита раунды матчында уйнаган (0:2). 2019 елның көзендә ФНЛда 5 матч үткәргән, «Нефтехимик»та аренда хокукында, нигездә, Түбән Кама клубы дубле өчен уйнаган. 2020 елның июлендә «Рубин»нан киткән.

2021 елда Казанның «Смена» составын тулыландыра.

2021 елның 30 маенда «Красава» ФК белән контрактка кул куя, ә инде 2021 елның 27 июнендә «Форте» ФК белән контрактка кул куя.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Татарстан Республикасы футбол федерациясе сайтында

Төркем:«Рубин» футбол клубы уенчылары
Төркем:Россия футболчылары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2000 елда туганнар
Төркем:6 август көнне туганнар
Александр Курамшин

**Александр Равил улы Курамшин** (1984 елның 20 гыйнвары, Казан, Татарстан, Россия) — Россия су-мотор транспорты пилоты, экстремаль спорт төре — аквабайкта Freestyle категориясендә профессиональ спортчы.

Ун тапкыр Россия Кубогы иясе (2004—2012) (2014—2015), IJSBA дөнья чемпионы (2010), UIM Европа вице-чемпионы (2019), Freestyle категориясендә аквабайк буенча Россия чемпионы (2013).

Аквабайк буенча халыкара класслы спорт мастеры исеменә ия.

## Тормыш юлы
Александр Курамшин радиоинженер (әтисе) һәм педагог (әнисе) гаиләсендә 1984 елның 20 гыйнварында Казанда туган. 113 нче номерлы мәктәпне тәмамлый, 9-11 нче сыйныфка кадәр полиция сыйныфында укый. Мәктәптән соң Туполев исемендәге КНИТУга (КАИ) «икътисад һәм җитештерүдә идарә» белгечлеге буенча укырга керә.

Профессиональ спортка 2004 елда, 21 яшендә килә.

Аквабайкларны ремонтлау һәм җыю остаханәсе бар. Тренерлык эшчәнлеген алып бара. Татарстанның Су-мотор спорты федерациясендә аквабайк үсеше өчен җавап бирүче бүлек җитәкчесе. «Динамо-Татарстан» ФСО пилотлары составына керә.

## Шәхси тормыш
Хатыны — Венера Курамшина. 2017 елның 21 сентябрендә кызы Николь туа.

## Казанышлар

* Аквабайк буенча Россия Кубогы иясе: 2004—2012, 2014, 2015
* Аквабайк буенча Россия чемпионатының көмеш призёры : 2009, 2011
* IJSBA дөнья чемпионы: 2010
* Аквабайк буенча Россия чемпионы: 2013
* Аквабайк буенча Россия Кубогы бакыр призёры: 2018
* UIM Европа вице-чемпионы: 2019
* Аквабайк буенча Бөтенроссия ярышларының алтын призёры: 2020

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Александр Курамшин «Инстаграм»

Төркем:Россиянең халыкара спорт осталары
Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1984 елда туганнар
Төркем:20 гыйнвар көнне туганнар
Климанов

**Климанов** — фамилия.
* Геннадий Климанов (1948), футболчы (сакчы).
* Иван Климанов (1923—1993), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Михаил Климанов (1906—1973), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Төркем:Фамилияләр
Владимир Виноградов (1874)

**Владимир Александрович Виноградов** (1874, Казан — 1934) — Россия сәяси эшлеклесе. Россия империясенең Дәүләт думасы депутаты.

## Тормыш юлы
Владимир Виноградов 1874 елда Казанда сәүдә хезмәткәре гаиләсендә туган. Казан һәм Омск гимназияләрендә укыган. 1897 елда Мәскәү университетының юридик факультетын тәмамлый. Икътисади хокук өлкәсендә белгеч.

Дәүләт банкының Мәскәү конторасында, 1899—1990 елларда — Себер тимер юлында (Чиләбе, Томск) контролер ярдәмчесе булып эшли. 1900 елның октябреннән — Саратов округ судының гражданлык бүлеге секретаре ярдәмчесе. 1901 елдан 1903 елга кадәр — Әстерхан округ судының гражданлык бүлеге секретаре, «Астраханский дневник» газетасы редакторы-нәшире, соңрак адвокатура белән шөгыльләнә башлый, ышанычлы хөкемче була.

1905 елдан 1919 елга кадәр кадетлар партиясе әгъзасы. Аның Әстерхан бүлекчәсенә нигез салучы була, партиянең 8 нче съездында (1917 елның 9-12 мае) Үзәк Башкарма комитеты составына сайлана. Әстерхан губернасыннан 3 нче һәм 4 нче Дәүләт думасы депутаты. Бюджет, финанс, күченү эшләре, балыкчылык комиссияләре әгъзасы булып торган. 1917 елның 6 мартыннан 6 октябренә кадәр — Вакытлы хөкүмәтнең элемтә юллары министрлыгында комиссар, бер үк вакытта 19 августтан — су көчләреннән файдалану комитеты рәисе.

Бөек Октябрь инкыйлабыннан соң Самарага күчә, анда халык иреге партиясенең җирле бүлекчәсе эшендә актив катнаша. 1917 елның октябреннән 1918 елның февраленә кадәр Әстерханда Бөтенроссия оештыру җыелышына сайлаулар буенча сайлау кампаниясе үткәрә. 1918 елның 23 сентябрендә Уфа дәүләт киңәшмәсендә кадет Николай Астров урынбасары сыйфатында Директория составына сайлана. 1918 елның 4 ноябрендә Вакытлы Бөтенроссия хөкүмәте рәисе урынбасары итеп билгеләнә.

1918 елның 18 ноябрендә А. В. Колчак тарафыннан кылынган хәрби кискен борылыштан соң актив сәяси эшчәнлектән читләшә. Омскта һәм Владивостокта Центросоюзның Себер конторасы финанс бүлеге мөдире булып эшли. 1920 елда — Владивостокта халык җыены һәм Диңгез буе хөкүмәте коалиция кабинеты әгъзасы.

1923 елның февралендә Владивостокта Дәүләт Сәяси идарәсе тарафыннан элеккеге Вакытлы хөкүмәт әгъзасы буларак кулга алына һәм Мәскәүгә күчерелә. Арест астында алты ай үткәргән. 1923 елның сентябреннән Центросоюз идарәсе вәкиле. 1924 елның ноябреннән — Дәүләт банкы идарәсе инспекциясендә, кредит бүлеге мөдире, консультант булып эшли; 1929 елның апреленнән — Мәскәүнең төрле оешмаларында консультант.

1930 елның 2 декабрендә «Дәүләт банкы эше» кысаларында кулга алына. Биш елга төзәтү-хезмәт лагерьларына хөкем ителгән. 1931 елның 20 маенда гаиләне сөргенгә җибәрү һәм милекне конфискацияләү өлешендә хөкем карары гамәлдән чыгарыла.

1963 елның 22 июнендә реабилитацияләнә.

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

* В. А. Виноградов в Уральской исторической энциклопедии.
* 3-й созыв Государственной Думы: портреты, биографии, автографы. — СПб.: Изд. Н. Н. Ольшанскаго, 1910.
* *Николаев М. Г.* Неизвестные судьбы госбанковцев 1920-х: директор иностранного отдела Госбанка СССР В. С. Коробков // Деньги и Кредит, № 7, 2013. С. 66-67.

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:1934 елда вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1874 елда туганнар
Азимов

**Азимов** — фамилия.
* Айзек Азимов (1920—1992), язучы-фантаст.
* Чыңгызхан Азимов (1931—2002), хокук белгече, юридик фәннәр докторы, профессор.

Төркем:Фамилияләр
Ялкынсыну

Кискен ялкынсыну авыруларының төре организмга нинди микроорганизмнар керүгә бәйләнгән. Аэроб микрорганизмнар—ирекле кислороды» булган тирәлектә генә яши алучы организмнар (стафилококк, стрептококк, ( диплококк, гонококк, зәңгәр эрен, эчәк, тиф, дизентерия таякчыклары) эренле ялкынсынуның төп сәбәпчеләре булып тора. Бик еш эренләү организмга кокк микроблары кереп торганда күзәтелә.
Ялкынсыну процессы берничә период аша уза. Башлангыч периодта инфекция кергән зонада тукымаларның шешенүе, аннан лейкоцитлар һәм фагоцитозда катнашучы башка күзәнәкләрнең тукымага сеңүе күзәтелә.

Нәтиҗәдә ялкынсыну өлкәсе агач кебек тыгызлана һәм шешеп чыга. Ял­ кынсыну инфильтраты (тукымаларда кан, лимфа белән катнашкан күзә­ нәкләр җыелу) барлыкка килә. Бу үзгәрешләр беренче периодка хас.

Шешенү һәм инфильтрация — ялкынсыну продуктларының, шеш күзә­ нәкләренең тукымаларга сеңүе, үтеп керүе булганда, тәннең бу өлешен кан белән тәэмин итү тоткарлана һәм әлеге процесс бу өлкәнең бозылуына китерә, нәтиҗәдә, инфильтрат уртасының тукымалары некроздан җимерелә һәм үлекле шеш куышлыгы барлыкка килә. Бу күренеш икенче период буларак карала. Үзеннән-үзе тишелеп яки операция ярдәмендә үлек чыгарганнан соң барлыкка килгән эренле яра әкренләп грануляцияле (бөртекчелсыман) ту­кыма белән каплана. Ялкынсыну күренешләре кими башлый. Грануляцияле тукыма тоташтыргыч тукымага алышына һәм ялкынсыну учагында җөй ясала. Бу халәт өченче периодта күзәтелә.
Ялкынсыну периодларына бәйле рәвештә, дәвалау һәм авыруларны карау төрлечә була. Авыруның беренче периодында ялкынсыну процессының башка тукымаларга таралуын чикләү—төп максат. Бу зарарланган органга яки гәүдәнең бер өлешенә бәйләвеч, тугым, косынка ярдәмендә тынычлык бирү, салкын кую (бозлы куык, салкын примочкалар, буров сыекчасы) һәм микробларга тәэсир итә торган препаратлар белән дәвалаудан гыйбарәт.

Ялкынсыну процессының башлангыч чорында җылыткыч компресслар (аракы, спирт белән), җылыткыч приборлар, УВЧ белән тәэсир иткәндә яхшы нәтиҗә көтәргә була. Вакытында башланган дәва, процессны тоткарлап, үлекле шеш ясалуны туктатырга да мөмкин.
Икенче периодта төп бурыч — ясалган шешнең үлеген чыгару һәм ор­ ганизмны зарарлаучы матдәләрдән саклау. Үлекле шешне ачып эренен чыгарганнан соң, ясалган тишем аркылы дренаж ясау авыруга савыгырга ярдәм итә. Бу периодта авыруның гомуми хәле сизелерлек начарлануы ор­ ганизмның агулануын күрсәтә. Авыруны дәвалау, аңа ярдәм итү йөзеннән күп сыеклык эчертү, парентераль ысул белән медицина препаратлары кертү файдалы. Шеш ачылып үлек чыкканнан соң, авыруларның халәте яхшыра башлый, температура төшә, аппетит яхшыра, газаплаган авыртулар кими.
Авыруның кәефе күтәрелә. Ярага гипертоник эремәгә манчылган марля турунда куела.

Өченче периодта, үлекле шеш куышлыгыннан некрозлы массалар чыгып беткәннән соң, грануляция яхшы барсын өчен, уңай шарт тудырырга кирәк.Моңа Вишневский мазе һәм башка төрле мазьләр, эмульсияләр белән дренажлар, тампоннар кую булыша.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Симптомнар
Флегмона

**Флегмона** — йомшак тукымаларның читләре чикләнмәгән кискен эренле ялкынсынуы. Абсцесстан аермалы буларак, флегмона көпшәк күзәнәкләр аркылы тирә-як тукымаларга һәм тирәнрәк катлауларга тарала.

Флегмона шеш, абсцесс, гидраденит, карбункул, лимфаденит аркасында үлек тире асты клетчаткасына агып чыккач, ә кайвакыт клетчаткага бик көчле патогенлы микроблар кергәннән соң башланып китәргә мөмкин.

Флегмонаның төгәл чикләре булмый: шешү, кызарып чыгу, авырту тирә-яктагы тукымаларга бик тиз тарала. Еш кына организмның агулану симптомы күзәтелә: югары температура (40 градуска кадәр), баш авырту, су эчәсе килү, перв-психик бозылыш, косу — авыруга хас симптомнар.

Күп очракта флегмонаның төп дәвасы — наркоз астында флегмонаны ачып, үлекне чыгару. Сирәк очракларда, дәвалану җитәрлек дәрәҗәдә алып барылмаса, йә бөтенләй булмаса, флегмона сепсис авыруы белән катлауланырга мөмкин. Шуңа күрә авыруларны гомуми дәвалау һәм дөрес тәрбияләү зур әһәмияткә ия. й Флегмонаны ачканнан соң, авыруның хәле җиңеләйгәнче, ул урын өстендә ятарга тиеш. Аңа антибиотиклар һәм башка төрле дарулар билгеләнә, парентераль ысул белән сыекчалар кертелә. Бозылган тукымаларга һәм  органнарга тупас кагылып авыруны газапламас өчен, бәйләвечләрне  бик сак алыштырырга кирәк. Тәнгә сары төшә башлаганы сизелсә, сидек ; бүленеп чыгуы азайса, шулай ук башка агулану симптомнары күзәтелсә, болар гомуми инфекция (сепсис) башлануын күрсәтә. Операциядән соң > мондый авыру халәтне табиблар һәм сырхау кешеләр үзләре никадәр алдан сизеп өлгерсәләр, савыгу шулкадәр тиз һәм җиңел була.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Хирургия
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Гидраденит

**Гидраденит** — тир бизләренең стафилококклар китереп чыгарган ялкынсынуы, еш кына тире асты тукымаларында гигиена таләпләрен сакламаганлыктан барлыкка килә. Иң күп тир чыгаручы бизләр култык астында урнашкан. Бу авыру вакытында култык астында бик көчле авыртучан төерләр ясала. Төерләр күп вакытта берничә була һәм әстерхан чикләвеге кадәр булып үсәргә мөмкин. Ялкынсынган инфильтратлар зәңгәр, куе кызыл төстә түгәрәк яки имчәк формасында булып, тиредән бүлтәеп торалар.  Процесс алга таба үсеш алса, төерләр үлекли һәм үлек куышлыгы ясала Гомуми халәт бик сизелерлек начарланмаса да, зарарланган яктагы кулны хәрәкәтләндереп булмый — култык астындагы көчле авырту комачаулый. Авыруның башлангыч чорында консерватив (кулны бәйләп кую, антибиотиклар, ультрашәмәхә нурланыш һ.б.) ысул белән ялкынсыну учагын туктатырга тырышалар. Иң әүвәл култык астындагы йоннарны кырып, тирене камфара спирты белән яхшылап чистарталар.

Флюктуация (үлек тулган урындагы тирбәнеш) барлыкка килсә, операция ясап үлекне чыгаралар. Яра бик озак төзәлмичә, рецидив еш булып торса, специфик иммунотерапия (стафилококк вакцинасы, анатоксин, стафилококк антифагы), гамма-глобулин, гомуми чыныктыра торган дәва  кулланыла. Авырудан профилактика — гигиена таләпләрен үтәү, артык тирләүчәнлекне киметү.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Хирургия
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Иван Стахеев

**Иван Иванович Стахеев** (1802 — 1885 елның 13 сентябре, Алабуга, Россия империясе) — рус сәүдәгәре һәм хәйриячесе, 1850—1852 һәм 1862—1864 елларда Алабуга шәһәр башлыгы.

## Биография
Иван Стахеев 1802 елда сәүдәгәр гаиләсендә туа. Сәүдәгәр балалары өчен традицион өй тәрбиясен ала.

1845 елдан 2 нче гильдия сәүдәгәрләренә кергән, 1860—1866 елларда 1 нче гильдиягә кабул ителгән. Иван Ивановичның сәүдә операцияләре бөтен Себерне үз эченә алган. Абыйсы Дмитрий белән сәүдә белән шөгыльләнә башлый, соңыннан уртак предприятиенең еллык әйләнеше берничә дистә миллион сум тәшкил иткән.

1862—1864 елларда Иван Стахеев шәһәр башлыгы итеп сайлана. Ул Алабугага Покрау чиркәве иконостасын башкару өчен Карл Гун һәм Василий Верещагин Император сәнгать академиясе алтын медалистларын чакыру инициаторы булган.

1870 нче елларда абыйлы-энеле «Д. И. һәм И. И. Стахеевлар хәйрия комитеты»н гамәлгә куялар, аннан капитал гыйбадәтханәләр, монастырьләр һәм уку биналарын төзүгә бирелгән. Ел саен комитет акчаларыннан хәерче кешеләргә пособие бирүгә акча бүлеп бирелгән. Алабугада Казан-Богородица хатын-кызлар монастыре төзелешенә (1856—1868 елларда төзелгән, 1930 елларда юкка чыгарылган) 300 мең сумнан артык акча биргән. Шулай ук Иван Стахеев Алабугада реаль училище урнаштыру өчен акча биргән (1878 елның 10 сентябрендә ачыла).

Сәүдәгәр Ф. Г. Чернов белән бергә Стахеевлар Афондагы Изге Пантелеймон монастыренә иганәләр керткәннәр.

1885 елның 13 сентябрендә Алабугада вафат була.

Стахеев III һәм II дәрәҗә Изге Анна ордены, шулай ук Изге Владимир ордены тасмасында алтын медаль белән бүләкләнгән.

### Гаилә
Анисья Ивановнага (1806—1860) өйләнгән. Балалары: Евдокия (1826—?), Александр (1827—1895), Владимир (1838—?), Дмитрий (1840—1918) и Николай (1845—?).

## Библиография

* *Маслова И. В.* Менталитет купечества уездных городов Вятской губернии XIX – начала ХХ в. – М.: Флинта-Наука, 2010.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Шәхесләр:Алабуга
Төркем:Хәйриячеләр
Төркем:II дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:III дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:1885 елда вафатлар
Төркем:13 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1802 елда туганнар
Лимфангит

Лимфангоит — лимфа тамырлары ялкынсынуы ул. Авыру барлыкка килүгә тире асты клетчаткасының һәм тиренең кискен ялкынсынуы, үлек чыгып китәргә юл булмаганда, үлекле яралар сәбәпче булып торалар. а Әлеге чир тире өстендә эренле урыннан йөрәк ягына таба юнәлгән (лимфа бара торган юл буенча) кызыл буй сызыклар пәйда булу белән характерлана. Лимфа чыгып китә алмаганлыктан, бу урында тукымаларның шешенүе күзәтелә. Лимфа юлларын басып караганда көчле авырту сизелә.
Лимфангоит бик еш лимфаденит авыруы белән бергә бара.
Лимфаденит—лимфа төеннәре ялкынсынуы. Бу авыру вакытында лимфа төеннәре зураеп китә, алар аз гына кагылганда да бик каты авырталар.

Лимфа төеннәрендәге ялкынсыну процессы үлек ясалганчы бик көчле булырга мөмкин. Бу очракта ялкынсыну тирә-як тукымаларга, шулай ук тирегә күчә. Ул урыннар кызарып чыга, тукымалар шактый тыгызлана.
Лимфангоит белән лимфаденит гомуми хәлнең бик начарлануы (югары температура, калтырау, пульс ешаю, баш авырту, хәлсезлек һ.б.) белән характерлана. Лимфангоит белән лимфаденит организмдагы үлекле ял­ кынсынуның катлаулануы булганлыктан, дәвалау боларның барысына да тәэсир итәрлек итеп алып барыла. Үлекле шешне ачу, ярага дренаж кую савыгуга китерә. Авыру органга тынычлык, зарарланган очлыкка күтәренке торыш бирү авыруның хәлен җиңеләйтә. Бу авыру вакытында артык хәрәкәтләр, дәвалау гимнастикасы, массаж ясарга ярамый. Ачылган шештән үлек яхшы чыкса, авыруны дөрес дәвалаганда, лимфангоит һәм лимфаденитка хас ялкынсыну күренешләре 4-5 көн эчендә узарга тиеш.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Хирургия
Төркем:Әлифба буенча авырулар