Самбор Прей Кук

**Самбор Прей Кук** (Кхмер телендә: ប្រាសាទសំបូរព្រៃគុហ៍, кхмер телендә латин әлифбасы белән язылышы: Prasat Sâmbor Prei Kŭ) Камбоджада, Кампонг Тһом Провинциясендә,   Ангкор Ваттан 176 км (109 миль) көнчыгышта һәм  Пномпеньнан 206 км (128 миль) төньякта, провинция башкаласы Кампонг Тһомнан 30 км (19 миль) төньякта урнашкан археологик урын. Хәзерге вакытта хәрабә булган комплекс шуннан бирле Исанапура (кхмер телендә: ឦសានបុរៈ - *Isan borak*) буларак мәгълүм патша Исанаварман I тарафыннан патша санктуарие һәм башкаласы буларак нигезләнгән һәм Ангкоргача Ченла патшалыгы белән даталана. 2017 елда Самбор Прей Кук UNESCO Дөнья Мирасы урыны дип игълан ителгән булган.
Тонле Сап күленең көнчыгыш ярында, Стунг Саен елгасына янәшә урнашып, Самбор Прей Кукның үзәк өлеше өч төп төркемгә бүленгән. Һәр төркемнең планы квадрат һәм ул кирпеч дивар белән уратылган. Бөтен археологик даирәнең корылмалары төрле вакытларда төзелгән булган: көнчыгыш һәм төньяк төркемнәр (7-енче гасыр) шәһәрнең ихтимал нигезләүчесе буларак фараз ителгән Исанаварман I тарафыннан һәм үзәк төркем (соңрак дата).
Самбор Прей Кук биналары Ангкор Ватка кадәр вакыт өчен хасиятле, гади тышкы план белән. 
Төп материал булып кирпеч тора, әмма комташ шулай ук билгеле корылмалар өчен кулланыла.
Архитектур хасиятләргә берничә прасат, октагональ манара, шива лингам һәм йони, буалар һәм резервуарлар һәм арслан сыннары керә. Самбор Кук чикләнгән аста үсеш белән олы суб-тропик урманнар арасында урнашкан. Даирәдә миналар куелган булган һәм әле дә шартламаган боеприпаслар булырга мөмкин.
## Кластерлар

Тулаем план  *Үзәк* өчен С, *Төньяк* өчен N һәм *Көньяк* өчен  S (Мишон & Калай, 2012) буларак төркемләнгән өч кластердан тора. Алар 1000 акрны биләгән ике кат стена пространствода урнашып, анда хәзер күбесе хәрабә хәлендә 150 Һинду гыйбадәтханәсе булган.
# **N төркеме**: Прасат Самбор (ប្រាសាទសំបូរ) төп гыйбадәтханә булып таныла һәм 7-нче гасыр белән даталана. Ул Шиваның  *Гамбһирешвара* (Санскрит телендә  गम्भीर - *гамбһир*, тирән, изге - һәм शिव, *швара*, Шива, алкышлы) буларак мәгълүм реинкарнацияләренә багышланган.  
# **S төркеме**: Прасат Йеаһ Пуон (ប្រាសាទយាយព័ន្ធ) Ходай Шивага багышланган 7-нче гасыр белән даталанган (б.э. 600 – 635 елы) Исанаварман I хөкеме вакытына караган 22 санктуарийны кертә.
# **C төркеме**: Прасат Борамның (ប្រាសាទបុរាម) Үзәк Санктуарие тарафыннан биләнгән, *Прасат Тао* (Арсланнар Гыйбадәтханәсе) популяр исемен илһамландырган Үзәк Санктуарий тарафыннан биләнгән. Ул шулай да, 9-ынчы гасыр белән даталанган иң яңа төркем. Башка төп хасият булып Иссей Ашрамының Манарасы тора, әмма шулай ук хәзер хәрабә булган башка корылмалар булган (18 гыйбадәтханә) (Palmer, 2011).

## Тарихы
### 7-нче гасыр
Исанаварман I Ченла Патшалыгы белән б.э. 616 һәм 637 ел арасында хөкем сөргән, башкала итеп Исанабураны ясаган. Һәм шулай ук ул Прасат Самбор төп гыйбадәтханәсен (Group N төркеме), төзегәне турында бәхәс алып барыла, чөнки урында аның хөкеменә караган һәм урында б.э. 627 елның 13 сентябре белән даталанган язма бар. Патша шулай ук Кытайда Суи Династиясе (616-617) сарай янына беренче илчелеген җибәрү өчен мәгълүм. Ченла Төньяк Камбоджада моңа кадәр (638/39 елда) Кытайга салым түләп, Кытай хөкеме периоды *yǒnghuī* (永徽) – дан соң (ягъни 656 елның 31 январеннән соң) Төньяк-көнбатыш Камбоджада төрле билекләр яулап алган. Исанаварман I хөкеме белән даталанган язмада “ул Суварнабһуми белән хөкем итүче Патшалар Патшасы” дип раслана. Пномпень Патша Университетыннан доктор Вонг Сотһеара раслаганча язма “Суварнабһуминың Кхмер Империясе икәнен исбатлый”.
Исанапурада соңгы әһәмиятле патша Джаяварман I булган, аның үлеменнән соң патшалыкта 8-енче гасыр башында фетнә купкан һәм ул күп билекләргә бүленеп яңа вакытка юл ачылган: Ангкор Ват. Бу урын шулай ук Джаяварман II-нең иртә башкаласы дип раслана (O'Reilly & Jacques, 1990).
### 20-нче гасыр
1970 елда Патшазадә Нородом Сианукка каршы Лон Нол фетнәсеннән соң, Америка Кушма Штатлары президенты Ричард Никсон Кызыл Кхмер партизаннары һәм илдә теләсә-нинди Төньяк Вьетнам йогынтысына каршы көрәшер өчен Камбоджаны  серле рәвештә бомбаларга кушкан. АКШ авиациясе археологик урын эчендә позицияләрне бомбалаган, нәтиҗәдә гыйбадәтханәләр янында чокырлар пәйда булган, шул ук вакытта партизаннар шул җирдә берничә мина калдырган, алар бары тик 2008 елда алып куелган булган.
Урын ЮНЕСКО Дөнья Мирасына 2017 елның 8 июлендә өстәлгән булган.

## Рәсми дин
Самбор Прей Кук шәһәрендә рәсми дин Һинд диненең дүрт иң күпсанлы юнәлешләренең берсе Шиваизм булган, биредә Шива Ходаена Иң Олы Җан Иясенә буларак ителәләр һәм Лингам (Санскрит телендә लिङ्गं, liṅgaṃ, мәгънәсе "тамга", "билге", яки "уйлап фараз ителгән нәрсә") яки *Шива линга* гыйбадәтханәләрдә табыну өчен Шиваны чагылдыра. Камбоджада Һиндстанда кебек үк, лингам энергия символы һәм Шиваның үзенең потенциалы символы булып тора һәм бу фаллик символ еш Йони белән чагылдырыла (Санскрит телендә: योनि йони, туры мәгънәдә "вагина" яки "карын") бу хатын-кыз барлыкка китерү энергиясе Шакти Алиһәсенең символы.

Шайвизм Ченланың (як. б.э. 550 - як. б.э. 800 елы) дине булып Һинд дине, Буддачылык һәм асаба баба культлары элементларын керткән. Самбор Прей Кук гыйбадәтханәләрендә Санскрит телендә дә, Кхмер телендә дә, Һинд диненеке дә, асаба баба Илаһлары исемнәре дә аталган таш язмалар, һәм Шива һәм лингам белән берничә алтарь турында уйланырга мөмкин.
## Галерея

Sambor Prei Kuk S.jpg|C төркеме һәм *Прасат Борам* яки *Прасат Тао*.
Sambor Prei Kuk-Map1.png|Кластерлар картасы.
Cambodge-Sambor.JPG|*Прасат Борам*да ике арслан.
Musée Guimet 897 01.jpg|Парижда, Гиме музеенда Самбо Прей Куктан тоташтыргыч. 
Yeai Poeun Temple group S en 2014 (6).jpg|Йеай Поэун Гыйбадәтханәсе.
Sambor Prei Kuk N07 B.jpg|N7 гыйбадәтханәсе.
Vajimukha Musée Guimet 1197 1.jpg|Гиме Музеенда N7 гыйбадәтханәсеннән Ваджимукһа (ат башлы Илаһ).
Sambor Prei Kuk S01 B.jpg|S1 гыйбадәтханәсе.
Yeai Poeun Temple group S en 2014 (8).jpg|S1 Йеай Поэун Гыйбадәтханәсе
Prasat Boram (Cambodia) en 2014.jpg|*Прасат Борам* 
Sambor Prei kuk.- S1 en 2014 .jpg|*Прасат Борам* S1 сантуарие. Самбор Прей Кук. 
Sambor Prei Kuk S01 C.jpg|S1 гыйбадәтханәсе интерьеры.
Sambor Prei Kuk S02.jpg|S1 гыйбадәтханәсе интерьеры.
Sambor Prei Kuk N18.jpg|N18 гыйбадәтханәсе.
Sambor Prei Kuk N16 B.jpg|N16 гыйбадәтханәсе.


## Шулай ук карарга мөмкин
* Кхмер архитектурасы
* Һинд дине гыйбадәтханә архитектурасы
## Билгеләмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Камбоджа архитектурасы