open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көньяк парк

**Көньяк парк** () Трей Паркер һәм Мэтт Стоун ясаган Америка анимацион сериясе. Америка телевидениесе тарихында Симпсоннан соң иң озын анимацион серия. 1997-нче елдан Comedy Central кабель телеканалы тарафыннан җитештерелгән, Сюжет дүрт малайның һәм аларның дусларының Колорадо штатындагы South park яшәүче маҗараларына нигезләнгән. Серия Америка культурасындагы кимчелекләр һәм хәзерге дөнья вакыйгалары белән кызыксына, һәм пародия һәм кара юмор аша күп тирән ышануларны һәм табуларны тәнкыйтьли. Көньяк парк төнлә чыгарыла һәм олылар мультфильмы итеп урнаштырыла, Тамаша хәзерге дөнья вакыйгаларын яктырту белән дан тота. Epәр эпизод өстендә эш ике этапта алып барыла: беренчесендә авторлар гомуми концепция һәм сюжет уйлап табалар, икенчесендә, премьерага бер атнадан да азрак вакыт узгач, алар детальләр белән тәмамлыйлар, бу сезгә тиз эшләргә мөмкинлек бирә. яңалыкларга җавап бирү,
Анзур Исмаилов

**Анзур Хусанович Исмаилов** ( ; 21 апрель 1985, Сәмәрканд ) — Үзбәк футболчысы, «Пахтакәр» клубы сакчысы.

## Клуб карьерасы
Анзур Исмаилов профессиональ карьерасын  Сәмәркандның «Динамо» клубында 2001-нче елда башлаган. Ул ике сезонны ( 2002 һәм 2003 ) Ташкәнт " Трактор " клубында үткәрде. 2003 елдан 2009 елга кадәр ул «Пахтакәр» клубында уйнады. Ул 2010 сезонын «Бунёдкор»да үткәрде, аның өчен 25 матч уйнады һәм 2 туп кертте  .

2011 елның 7 февралендә ул Кытайның «Чанчунь Ятай» клубына күчте .

## Милли команда карьерасы
Ул 2007 елда Үзбәкстан җыелмасы өчен беренче тапкыр чыгыш ясады. Беренче матч 2007 елның 2 июлендә Гыйракка каршы 70-нче минутта Алексей Николаевны алыштырды.

2013 елның 10 сентябрендә, Иорданиягә каршы 2014 Дөнья Кубогына квалификациянең 5 нче турының икенче матчында ул башта матч герое булды, аннары анти-герой булды  . 5нче минутта Исмаилов гол кертте һәм җыелма команданы исәп буенча алга чыгарды, әмма Иордания 43нче минутта исәпне тигезләде. Төп һәм аннан өстәмә вакыт шулай 1-1 исәбе белән калды. Пенальти сериясе озак дәвам итте һәм Анзур пенальтины унынчы сукты. Ул пенальтины тормышка ашыра алмады, ә  10-нчы суккан Иордания футболчысы уңышка иреште. Үзбәкстан оттырды һәм "дөнья кубогы өчен көрәшүне" туктатты, Иордания континентальара  плей-оффка керде (Уругвай белән).

Анзур Исмаилов өч тапкыр Азия Кубогы финалында катнашты - 2007 елда бер матчта, 2011 елда 5 матч уйнады һәм турнирның ярымфиналисты булды, 2015 елда 6 матч уйнады.

## Искәрмәләр

Төркем:Сәмәркандта туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1985 елда туганнар
Төркем:21 апрель көнне туганнар
Борис Филинов

**Филинов Борис Владимирович** (23 март 1954 ел) — СССР һәм Россия рәссамы, график, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы, «Евразия Сәнгать Берлеге» әгъзасы.

## Биографиясе
Борис Владимирович Филинов 1954 елның 23 мартында Уфа шәһәрендә туа. Бала чагына сынлы сәнгать белән мавыга. 1975 елда Уфа сәнгать училищесын тәмалый, һөнәре буенча рәссам-бизәүче. Хәрби хезмәттән соң автовокзаллар берләшмәсендә  рәссам-бизәүче булып эшли. 1982 елда Башпотребсоюзның реклама комбинатында бригадир булып эшли, анда кибет, универмаг, кафе һәм рестораннар бизәү эшләрен башкара. 1986-1987 елларда чукрак балалар өчен интернат-мәктәптә рәсем укытучысы булып эшли. 1987 елдан 1989 елга кадәр «Мир» җитештерү берләшмәсендә сәнәгать эстетикасы бюросының өлкән   рәссамы булып эшли.

1989 елдан алып күргәзмәләрдә катнаша. 1990 елда «Чагылыш» сәнгать төркеме  оештыра.

Республика, төбәк, Бөтенрусия, халыкара, шулай ук чит ил күргәзмәләрендә катнашучы.

## Рәссамның эшләре
Рәссамның эшләре Уфа, Мәскәү, Санкт-Петербург, Алмания, Финляндия, Польша, Израиль, Латвия, Украинаның шәхси коллекцияләрендә саклана. «Иске Уфа» график сериясе Санкт-Петербургта Башкортстан вәкиллегендә саклана. «Аленький цветочек» картинасы рәссам тарафыннан Уфадагы С.Т. Аксаков йорт-музеена тапшырыла.

## Иҗади биографиясе

### Күргәзмәләре

### Мәдәни әһәмиятле проектларда катнашуы
2012-2013 еллар — «Урал Батыр» (реж. Булат Йосыпов) циклыннан башкорт кобаерлары турында документаль фильмының рәссамы-иллюстраторы

2013 ел — «Визит» тарихи нәфис фильмның рәссамы (реж. Булат Йосыпов), 2017 ел — «Беренче Республика» (реж. Булат Йосыпов) «Бабич» тарихи нәфис фильмның рәссамы-иллюстраторы (реж. Булат Йосыпов)

### Каталоглары һәм басмалары
1. Г. VI Международный фестиваль монотипии — Санкт-Петербург, галерея Центр книги и графики.

2."Новые лица в Искусстве"(участники конкурса живописи, Том 3)Москва 2011-2014г.

3."Новые лица в Искусстве" (участники конкурса графики, Том 2) Москва 2011-2014г.

4. 2014 г. «Золотой век русской литературы» в РЦНК в Берлине с 26 ноября по 10 декабря 2014 г.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* с. 179, «Художественные группы и объединения», Башкирская энциклопедия, том.7, ф-я, Научное издательство «Башкирская энциклопедия», Уфа — 2011 г.
* Каталог выставки г. VI Международный фестиваль монотипии — Санкт-Петербург, галерея Центр книги и графики.
* Каталог выставки «Новые лица в Искусстве»(участники конкурса живописи, Том 3)Москва 2011-2014 г.
* Каталог выставки «Новые лица в Искусстве»(участники конкурса графики, Том 2) Москва 2011-2014г.
* Каталог выставки «Золотой век русской литературы» в РЦНК в Берлине с 26 ноября по 10 декабря 2014г.

Төркем:23 март көнне туганнар
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россия рәссамнары
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:Уфада туганнар
Иван Фартуков

**Фартуков Иван Иванович** (28 июль 1948 ел) — рәссам, җәмәгать эшлеклесе. 1987-1989 елларда Башкорт АССРның Рәссамнар берлеге идарәсе җитәкчесе. 1983 елдан СССР  Рәссамнар берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының халык (2017) һәм атказанган рәссамы (2002).

## Биографиясе
Иван Иванович Фартуков 1948 елның 28 июлендә Белорус ССРның Скориничи  авылында туган.

1969 елдан Уфада яши һәм эшли. 1977 елда Тагил педагогия институтын (хәзерге Түбән Тагил дәүләт социаль-педагогия академиясе)тәмамлый.

Фартуков Иван Иванович акварель техникасында рәссам булып, скульптура, монументаль сәнгать, графика өлкәсендә,  пейзаж, портрет, натюрморт жанрында эшли; күп фигуралы тормышка бәйле сынлы сәнгать композицияләренә өстенлек бирә («Владыко Андрей», «В светлый день Воскресения», «Крестный ход на Урале»).

Фартуков Иван Иванович 2004 елдан алып Халыкара графика Академиясе әгъзасы (Санкт-Петербург шәһәре).

Рәссамның эшләре Уфада М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музеенда, Татарстан Республикасы сынлы сәнгать музеенда (Казан), Красноярск, Чуаш сәнгать музейларында, «Урал» галереясында (Уфа), Новосибирск, Магнитогорск сәнгать галереялары коллекцияләрендә, Рәсәйдә һәм чит илләрдә шәхси җыелмаларда саклана.

## Күргәзмәләре
Иван Иванович Фартуков — 1972 елдан республика сәнгать күргәзмәләрендә, 1994 елдан алып халыкара күргәзмәләрдә катнаша.

Шәхси күргәзмәләре Уфада (1984, 1996, 1998, 2008), Гамбургта (1995, 1997; Алмания), Күмертауда, Салаватта (1996), Нефтекамада (1997) үтә.

## Төп эшләре
«Кара  диңгезгә таба», 1984; «Век уходящий», 1998; «Тәүбә итү», 1992-1996; «Фатиха алу», 1993; «Рамазан аенда изге эшләр», диптих, 1997; «Җомга. Пятница», 1998; архиепископ Софроний портреты (1999), рәссам С. А. Лебедев портреты (2006), «Флорида» портреты, 2002.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2002).
* «Белые Интерночи» икенче бәйсез халыкара графика Биеннале дипломы
* А. М. Петухов исемендәге премия (2004; Санкт-Петербург).

## Әдәбият

* Иван Фартуков. Дорога к храму:  каталог.Уфа, 2008.

## Сылтамалар

* Башкирская энциклопедия 
* http://artru.info/ar/49378/ 
* http://www.shrb.ru/painting/fartukov.htm
* http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=35645
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Беларусиядә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:28 июль көнне туганнар
Сергей Арсланов

**Сергей Ильяс улы Арсланов**  ( 27 май 1964 ) ― СССР һәм Үзбәкстан футболчысы, саклаучы, Үзбәкстан тренеры.

## Карьера

### Уенчы карьерасы
Арсланов Сергей 1984 елда  Кургантүбәнең (2018 елдан Бохтар) "Пахтакәр" клубы  өчен 8 матч уйный. 1986-1987 елларда ул Хабаровск СКАда уйный, 58 уенда 1 туп кертә.

1988 елдан ул Дүшәмбенең  "Памир" клубында уйный. Клуб кысаларында ул 1988 елда Беренче Лига җиңүчесе була, аннары, 1989 елда СССР Югары Лигасында сезон үткәрә. Гомумән алганда, "Памир" өчен чемпионатта һәм чемпионатта 12 матч уйный (шуларның 9сы Югары Лигада), һәм СССР Кубогында тагын 2 матч үткәрә.

1990 елда ул " Кубан " сафына кушыла, чемпионатта 31 матч уйный  һәм 1 Кубок матчында. 1991 сезонын "Новбахор"да үткәрә, 42 уенда 3 туп кертә.

1992 елда ул  Югары Лигада Үзбәкстан "Новбахор" өчен уйный , аның составында  Кубокка ия була, шул исәптән аның финал матчында да уйный  .

1993 елда ул "Кубан"га кайта, анда ул Россия чемпионатының 23 матчында катнаша  .

Аннары ул "Навбахор" га кайта, анда ул ике тапкыр чемпионатның бронза призеры була, һәм 1995 елда икенче тапкыр Үзбәкстан Кубогы җиңүчесе, җирәбәнең соңгы матчында уйный  . 1996 елдан ул Кызылкумда  .

### Тренер карьерасы
Ул Үзбәкстан яшьләр командасында баш тренер ярдәмчесе булып эшләгән  . 2009 елда ул Кызылкум  тренерлар штабына керә, аннары ул августтан 2010 ел ахырына кадәр  һәм май аеннан 2011 ел ахырына кадәр эшли  .

## Уңышлар

* СССР Беренче Лигасы җиңүчесе ( *Югары Лигага чыгу* ): 1988
* Үзбәкстан чемпионатында 3 нче урын: 1994, 1995
* Үзбәкстан Кубогы җиңүчесе: 1992, 1995

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль на сайте footbook.ru

Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1964 елда туганнар
Төркем:27 май көнне туганнар
Татар театры тарихыннан (китап, 1926)

**«Татар театры тарихыннан»** ― 1926 елда Мәскәүдә, СССР халыклары Үзәк нәшриятында татар телендә нәшер ителгән китап. Авторлары ― татар (һәм башкорт) театрын нигезләүчеләрнең, үстерүчеләрнең берсе булган артист һәм режиссер Вәли Мортазин (*[[Вәлиулла Мортазин-Иманский]]*) һәм журналист Төхфәт Ченәкәй. Татар театрының 20 еллыгына багышлап язылган беренче җитди хезмәт.

## Тарих
### Беренче басма
«Язучылардан» дигән бүлегендә Мортазин белән Ченәкәй язган:
 

## Бүлекләр
* Сүз башы – СССР халыклары Үзәк нәшриятының татар секциясе язган.
* Театр һәм аның тарихы турында гомуми мәгълүмат
* Татарлар арасында театрның тууы
* Татар театрының беренче пәрдәсе кайчан ачылды (*1906 елның 20 апрелендә [[Уфа]]да [[Гаяз Исхакый]]ның «Өч хатын белән тормыш» драмасы кала сәхнәсендә куела. 1907 елның 3 апрелендә [[Ырынбур]]да халык йортында «Морат Сәлим», «Кыз сорау», 19 маенда тупыл бакчасында «Наданнар белән галимнәр» пьесалары куела*).
 


* Гастрольчеләр Бозаулыкта
* Самарда
* Сембердә
* Казанда
* Чистайда
* Мәкәрҗәдә
* Касимда
* Рәзәндә
* Мәскәүдә
* Уральскида
* Кырым калаларында
* Ялтада
* Тифлистә

* Елисаветпольдә
* Әстерханда
* Тагын Казанда
* Кавказ артистлары «Сәйяр»дан аерылалалар
* Тирә-якта
* Казанга өченче килү
* Мәкәрҗәгә өченче бару
* Чалбарчылар труппасы
* Казанга бишенче килү
* Оренбурга икенче бару
* Төркестан калалаларында
* «Сәйяр» Себердә
* Тагын Казанда

* Ашказарский да Казанда
* «Ширкәт» труппасы
* «Нур» труппасы
* «Сәйяр» да яши
* Әстерхан труппасы
* Шәрык кичәләре
* Татар сәхнәсендә җырчылар
* Татар театрына багышланган юбилейлар
* Татар театрының бинасы
* Татар театрының көчләре
* Татар театрының репертуары
* Татар театры дөньясында югалтулар

### Икенче басма

1996 елда «Җыен» фонды – татар телен, мәдәниятен саклау һәм үстерү фонды тарафыннан китапның икенче басмасы әзерләнә һәм Татарстан китап нәшриятында махсус заказ белән басылып чыга (чыгару өчен җаваплы Ф. Рафиков). Китап тексты яңадан редакцияләп тормыйча, үзгәртелмичә, кыскартылмыйча дөньяга чыгарылган.

Икенче басмага сүз башын («Якты йолдызларыбызның берсе») Миркасыйм Госманов, сүз ахырын («Библиографик белешмә») Ильтани Илялова  язган.

Икенче басмада 1926 елда чыккан китаптагы фоторәсемнәрнең күпчелеге урнаштырылган, кайбер фотоиллюстрацияләр вариантлары белән алыштырылган. Теманы яктырта торган яңа фотосурәтләр дә өстәлгән.

Иң ахырда хезмәттә исемнәре аталган шәхесләр турында (*алфавит тәртибендә*) кыскача аңлатмалар бирелгән.

### Өченче басма

## Әдәбият
* *[[Миркасыйм Госманов]].* Якты йолдызларыбызның берсе. // Татар театры тарихыннан. К.: ТКН, 1996.

## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татар әдәбияты
Төркем:Татар театры тарихы
Аккирмән Урдасы

**Аккирмән Урдасы** яки **Буҗак Урдасы** — XVII гасыр башында барлыкка килгән Буҗак территориясендә урнашкан нугайларның автоном формалашуы. Урда (сераскир) лидеры Османлы солтанының вассалы булган Кырым ханына буйсынган.

## Тарих

Ногай татарлары Бөҗәкта Солтан Баязид II-нең Молдавия принцибына каршы кампаниясеннән соң барлыкка килгән, 1484-нче елда, Прут-Днестер интерфлюсының көньяк өлеше Османлы империясенең Силистри санджакына кергәч. Бу җирләрнең бер өлеше Кырым ханына бирелгән, монда аның субъектлары урнашкан - Татарлар, алар Кискавас далаларыннан килгәннәр. Аккирмән Урда чоры XVII гасырда төште, Калмик һөҗүменнән качкан күчмә төрки телле Ногайлар да монда бик күп урнаштылар. Бу һәм бүтән төркемнәрнең кушылуы нәтиҗәсендә Буҗак татарлары барлыкка килде, соңрак Дунай татарлары дип тә аталдылар. Ул вакытта Буджак татарлары Кырым хан армиясендә төп һөҗүм итүче көчләрнең берсе булган; алар коллыкка сату өчен тоткыннарны талау һәм кулга алу максатыннан күрше дәүләтләргә даими рейд ясаганнар. Буджак урдасының беренче башлыгы һәм нигез салучысы Кантемир булган (1637 елда үлгән); тарихчы В.В.Трепавлов 1620 - 1630 елларда урда барлыкка килгән елларны саный.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарлар
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Дунай татарлары
Кузнецова

**Кузнецова** ― фамилия.
* Агния Кузнецова (1911―1996), балалар язучысы.
* Анна Кузнецова (1982), психолог, РФ ДД депутаты (2021 елдан), балалар омбудсмены, РФ президенты каршында балалар хокуклары буенча вәкил (2016―2021).
* Ләлә Кузнецова (1946), фоторәссам.
* Тина Кузнецова (1982), җырчы, композитор.
----
* **[[Кузнецов]]**
## Моны да карагыз
* Кузнецова ― Свердловск өлкәсе Гари шәһәр бүлгесе торак пункты.

Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр
Назлы Савранбаши

**Назлы Савранбаши** (; 2003 елның 9 октябре, Измир, Төркия) — Төркия гимнасты, Измирдагы «Şavkar Gymnastics Club» клубы әгъзасы. Мерсиндагы Дөнья Кубогы этабы җиңүчесе, 2018 елгы яшүсмерләр Олимпия уеннарында һәм 2020 елгы җәйге Олимпия уеннарында катнашучы.

## Тормыш юлы
Назлы Савранбаши 2003 елның 9 октябрендә туа. Дүрт яшендә гимнастика белән шөгыльләнә башлый.

## Карьера
Измирдагы «Şavkar Gymnastics Club» клубы өчен чыгыш ясый. Гимнастның беренче тренеры Нургөл Аккөш Доган була, аның белән Назлы Газиемирда таныша. Аннан соң ул Айсел һәм Озгүр Гөмеш белән шөгыльләнә башлый.

Назлы Савранбаши 2017 елгы Ауропа җәйге яшүсмерләр Олимпия фестивалендә катнаша.

Назлы Савранбаши көз көне Буэнос-Айреста узган 2018 елгы яшүсмерләр җәйге Олимпия уеннарында катнаша. Ул абсолют беренчелектә квалификациядә чыгыш ясый, әмма финалга эләгә алмый, барлык дүрт төрдә чыгыш ясаган 32 кызлар арасыннан 31 нче урынны гына ала. Дүрт снарядта аның нәтиҗәсе 43,532 балл тәшкил итә.

Төркия гимнасты Трнавада VCault турнирында яшүсмерләр дәрәҗәсендә катнаша һәм төрле биеклектәге брусьяларда бакыр һәм ирекле күнегүләрдә алтын медаль яулый.

Мәрсиндагы Дөнья Кубогы этабында Назлы Савранбаши төрле биеклектәге брусьялар ярышында алтын медаль яулый.

Штутгартта узган 2019 елгы дөнья чемпионаты нәтиҗәләре буенча 2020 елда Токиода узачак җәйге Олимпия уеннарында катнашу хокукын ала. Мәрсиндагы 2020 елгы Ауропа чемпионаты алдыннан спортчы аягын җәрәхәтли.

Назлы Савранбаши 2021 елда Базелдә узган Ауропа чемпионатында катнаша, анда узган елгы имгәнүдән тулысынча терелеп бетмичә чыгыш ясап, финалга чыга алмый.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Назлы Савранбаши Халыкара гимнастика федерациясе сайтында

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2003 елда туганнар
Төркем:9 октябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Төркия гимнастлары
Рафаэль Сәлимгәрәев

**Сәлимгәрәев Рафаэль Әгъләм улы** (7 октябрь 1948 ел) — скульптор, бизәү-кулланма сәнгате рәссамы. 1982 елдан алып СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (1995). Россия Федерациясенең почетлы махсус урта белем бирү хезмәткәре (2003).

## Биографиясе
Рафаэль Әгъләм улы Сәлимгәрәев 1948 елның 7 октябрендә Уфада туган.

1968 елда 2-нче Уфа педагогия училищесының сәнгать-графика бүлеген, 1979 елда — Башкорт дәүләт педагогия институтының тарих факультетын  тәмамлый.

Уфа шәһәрендә яши. Балчык белән эшли. Сәлимгәрәев Рафаэль Әгъләм улы эшләренең күп өлеше — интерьерны бизәү өчен тәгаенләнгән декоратив күләм‑киңлекне чагылдырган композицияләр.

1982 елдан СССР Рәссамнар берлеге, 1995 елдан «Артыш» иҗади берләшмәсе әгъзасы.

1995-2013 елларда 2‑нче Уфа педагогия көллиятендә, 2007 елдан  Көнчыгыш икътисади‑юридик гуманитар академиядә укыта.

Рәссамның эшләре Уфада  М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музеенда, Башкортстан Республикасы Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Янгын сүндерү идарәлеге музеенда, Мәскәүдә «Россия сынлы сәнгате» Дәүләт музей-күргәзмә үзәгендә, Магнитогорск картиналар галереясында, Россиядә һәм чит илләрдә шәхси җыелмаларда саклана.

## Эшләре
«Кояш ванналары» (шамот утка чыдамлы балчык),таштустак «Чәчкәләр» (шамот, эмаль, глазурь) кече скульптура формалары  әйберләре, барельефлар, декоратив таштабаклар, вазалар һәм башкалар.

## Күргәзмәләр
Сәлимгәрәев Рафаэль Әгъләм улы — 1974 елдан алып республика, зона, төбәк, төбәкара, Бөтенрусия, Башка Союз һәм чит ил күргәзмәләрендә катнаша. Шәхси күргәзмәләре Вроцлав шәһәрендә (Польша, 1993), Берлин, Дюссельдорф калаларында (Алмания, 1994), Уфа шәһәрендә (2007) үтә.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (1995).
* Россия Федерациясенең махсус урта белем бирү Почетлы хезмәткәре (2003).

## Сылтамалар
http://www.shrb.ru/decorative/salimgareev.htm

http://eng.bashvest.ru/eng/showinf.php?id=17439

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:7 октябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Җидешкүл олысы

**Җидешкүл** (Җидешкүл ордасы, Җидешкүл төбәге) Кырым йортының  төбәге. - Днепрның көнчыгыш ярында Запорожьедан көньякта урнашкан Украинаның тарихи төбәге. Хәзер бу Херсонның төньягында һәм Запорожье өлкәләренең көньяк-көнбатышында. 1728 елдан бирле XVIII гасырда монда йөргән Ногай урдасы эпонимы белән аталган. Джамбайлук Едишкул Урда күчмәләренең көньягында урнашкан. Административ яктан Эдишкул Кырым ханлыгының бер өлеше иде. 1768-1774 еллардагы Россия-Төркия сугышы нәтиҗәсендә, территория Россия Империясенең бер өлеше булды, Халкы 1771 елда Кубанга күченделәр. җидешкүл урдасы 1783 елда Кубанда Ногай күтәрелешен бастыру вакытында җиңелде, Җидешкүл татарлары Төркиягә мөһәҗирлек кылалар.

## Искәрмәләр
Виктор Суздальцев

**Суздальцев Виктор Иванович** (20 гыйнвар 1940 ел) — рәссам. 1989 елдан СССР  Рәссамнар берлеге әгъзасы. Россия Федерациясенең (2011) һәм Башкортстан Республикасының (2001) атказанган рәссамы.

## Биографиясе
Виктор Иванович Суздальцев 1940 елның 20 гыйнварында РСФСРның Ырынбур өлкәсе Хәлил районының Хәлил авылында туган.

1964 елда К. А. Савицкий исемендәге Пенза сәнгать училищесын (педагоглары Ю. К. Бельдюсов, В. М. Валукин) тәмамлый. 1964-1969 елларда 2‑нче Уфа педагогия училищесында рәсем сәнгате һәм композиция буенча укыта. Укучылары арасында Башкортстанның халык рәссамы С. Б. Краснов, Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы Р. Ә. Сәлимгәрәев бар. 1969-1990 елларда Башкортстан иҗади-җитештерү комбинаты рәссамы.

Әлеге вакытта Уфа шәһәрендә яши һәм эшли.

Суздальцев Виктор Ивановичның эшләре Уфада М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музеенда, Чуаш сәнгать музеенда (Чебоксар), Төмән сынлы сәнгать музеенда, Курган өлкәсе сәнгать музеенда, Ирбит сынлы сәнгать музеенда (Россия Федерациясенең Свердловск өлкәсе), Ливан Милли музеенда, С. Т. Аксаковның мемориал йорт-музеенда (Уфа), Россиядә һәм чит илләрдә шәхси җыелмаларда саклана.

## Күргәзмәләр
1958 елдан алып — республика, зона, төбәк, төбәкара, Бөтенрусия, Бөтенсоюз, халыкара һәм чит ил күргәзмәләрендә катнаша. Шәхси күргәзмәләре Күмертау (1957), Уфа (1965, 1985, 1992-93, 1998-2000, 2003-07, 2010, 2015), Бәләбәй (2000), Нефтекама (2001), Салават (2002), Курган (2004) һәм башка шәһәрләрдә үтә.

Шәхси күргәзмәсе Уфада 2015 елда, рәссамның 75 яшьлек юбилеена багышлап  үткәрелә.

## Төп эшләре
«Ирәмәл», «Кыш. Урал», «Кыш», «Бәс», «Урал калачыгы», « Өсән», «Чал Урал», «Җылы иртә», «Вероника», «Аю курае», «Тау чишмәсе», «Калиновка авылы болыннары», «Башкорт нәкышлары», «Чал Урал», «Егерь усадьбасы», «Морадымның көзге бизәкләре» картиналары һәм башкалар.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
Россия Федерациясенең атказанган рәссамы (2011)

Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2001)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
http://uraloved.ru/foto-urala/suzdalcev 

http://artnow.ru/ru/gallery/3/4304/picture/0/0.html

http://www.shrb.ru/painting/suzdaltsev.htm

Суздальцев Виктор Иванович // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» Гыйльлми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .}

Картины художника Суздальцева Виктора Ивановича 

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:20 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Михаил Спиридонов

**Спиридонов Михаил Григорьевич** (28 апрель 1952 ел) — рәссам. 1996 елдан Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
Спиридонов Михаил Григорьевич 1952 елның 28 апрелендә Уфада туган. 1970 елда Уфада  А. А. Кузнецов исемендәге 1-нче санлы балалар сәнгать мәктәбен тәмамлый.

Хәзерге вакытта Уфада яши һәм эшли.

Ижатта метафизик сәнгать  юнәлештәге вәкилләргә карый.

Әсәрләре АКШ, Алмания, Польша, Израиль, Франция галереяларында, М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музеенда, «Мирас», «Урал» (Уфа) галереяларында, К. А. Савицкий музеенда (Пенза), Россиядә һәм чит илләрдә шәхси тупланмаларда саклана.

## Күргәзмәләре
Михаил Спиридонов 1976 елдан республика, зона, төбәк, бөтенрусия һәм чит ил күргәзмәләре катнашучысы. Аның 70 кә якын шәхси күргәзмәсе Башкортстан Республикасының һәм Россия Федерациясенең шәһәрләрендә үтә. Ул Уфа, Мәскәү, Вологда, Төмән, Свердловск, Чиләбе, Варшава шәһәрләрендә күмәк күргәзмәләрнең катнашучысы.

## Эшләре
«Уфимский дворик», 1977; «Шорохи», 1979; «Путешествие в отрезке времени», 1987; «Белый путь», 1993; «Светозария», 2001; «Незнакомый полустанок», 2007; «Зов», 1990; «Путники», 1992.

«Мерцающая  свинья», «Красное окно», «Путешествие в отрезке времени».

## Әдәбият

* Газета «Известия РБ» от 17 апреля 2007 г.
* А. Гарбуз «Современная художественная культура Башкортостана» Изд-во «Гилем», Уфа, 2007 г.
* «Земляничное места» Михаила Спиридонова, Новосибирск. 2009 г.
* Каталог «Михаил Спиридонов. Живопись» . Изд-во МК РБ, 1994 г.
* Каталог «Востокозапад. Живопись». Изд-во «Слово», Уфа, 1994 г.

## Сылтамалар

* http://www.vangogh.ru/gallery/mspiridonov/ 
* *И. Н. Оськина.* Спиридонов, Михаил Григорьевич . *БАШКИРСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ*.  ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (2013). Проверено 4 апреля 2017.
* http://kulturarb.ru/people/?ELEMENT_ID=11411 
* http://www.artlib.ru/index.php?id=11&idp=0&fp=2&uid=5548&idg=0&sa=1&pid=625
* СВЕТ и ПУТЬ в художественном создании Михаила Спиридонова 

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Башкортстан
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:1952 елда туганнар
Төркем:28 апрель көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Суздальцев

**Суздальцев** ― фамилия.
* Александр Суздальцев (1937), нефть-газ табу операторы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1977).
* Виктор Суздальцев (1940), рәссам, РФ атказанган (2011), БР халык (2019) рәссамы.

Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр
Хатыйп Фазылов

**Фазылов Хатыйп Сәрвәр улы** (25 апрель 1960 ел) — рәссам, җәмәгать эшлеклесе. 2004 елдан «Россия Рәссамнар берлеге» Бөтенрусия иҗади җәмәгать оешмасының Башкортстан төбәк бүлекчәсе рәисе. 1990 елдан СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы. Россия Сәнгать академиясенең мактаулы әгъзасы (2019). Россия Федерациясенең (2012) һәм Башкортстан Республикасының (2001) атказанган рәссамы, төрле күләмдәге иҗади конкурс һәм күргәзмәләр лауреаты. Салават Юлаев премиясе лауреаты (2020).

## Биографиясе
Хатыйп Сәрвәр улы Фазылов 1960 елның 25 апрелендә Башкорт АССРның Әбҗәлил районы Яңавыл авылында туа. 1979 елда Уфа сәнгать училищесының сәнгать бүлекчәсен тәмамлый.

Россия рәссамнарының иҗади группасы составында Илья Репин исемендәге Академик дачада (Вышний Волочек, Тверь өлкәсе), шулай ук «Төрксой» фонды төрки телле рәссамнарның иҗади лабораториясендә (Төркия) иҗат итә.

1980 елдан — җөмһүрият, төбәк, зона, Бөтенрусия, башка Союз, халыкара һәм төркем күргәзмәләре катнашучысы. 1990 елдан Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы.

1995 елда рәссамнарның «Артыш» иҗади берләшмәсе  җитәкчесе була. 2001 елдан — Башкортстан Республикасы Рәссамнар берлеге идарәсе рәисе урынбасары, 2005 елның октябреннән — идарә рәисе.

Россия Федерациясенең һәм Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2001, 2012). Уфада яши.

1995 елдан «Артыш» иҗади берләшмәсен  җитәкли.

Фазыловның әсәрләре Башкортстан Республикасының М. В. Нестеров исемендәге Дәүләт сәнгать музеенда (Уфа), Магнитогорск картина галереясында (Россия Федерациясе Чиләбе өлкәсе), Когалым шәһәренең Күргәзмәләр залында (Россия Федерациясенең Төмән өлкәсе), «Урал» халык сәнгате галереясында (Уфа), Туймазы тарих-туган як музеенда (Башкортстан Республикасының Туймазы шәһәре) саклана.

## Төп эшләре
“Башкорт риваяте”, “Җиде кыз”, “Иске мич”, “Нәсел агачы. Шәҗәрә”, “Мөгаллим. Халык укытучысы”, “Чәчән”, “Төш”, “Таулар фонында җайдак”, “Автопортрет. Дәверләр таша”, “Таулар моңы”, “Рогервик маршы”.

## Күргәзмәләре
1980 елдан — республика, төбәк, зона, Бөтенрусия, бөтенсоюз, халыкара һәм төркем күргәзмәләре катнашучысы.

## Мактаулы исемнәр һәм башка бүләкләр
* Россия Федерациясенең атказанган рәссамы (2012)
* Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2001)
* Россия Федерациясе Рәссамнар берлеге секретариатының «Традицияләр, рухлылык, осталык» көмеш медале (2008).
* Салават Юлаев премиясе (2020) ― *«Ватан ― традицияләр һәм рухият» сәнгать әсәрләре циклы өчен*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясе — Фазылов Хатыйп Сәрвәр улы  
* http://www.shrb.ru/painting/fazilov.htm

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:25 апрель көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әбҗәлил районында туганнар
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Фёдор Трофимов

**Трофимов Федор Егорович** (20 декабрь 1938 ел — 5 сентябрь 2009 ел) — рәссам. 1980 елдан СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2003).

## Биографиясе
Федор Егорович Трофимов 1938 елның 20 декабрендә Ырынбур өлкәсенең Константиново авылында туган.

1962 елда К. А. Савицкий исемендәге Пенза педагогия училищесының сәнгать бүлеген тәмамлый.

Уфа шәһәрендә яши һәм эшли, 2009 елның 5 сентябрендә шунда вафат була.

Рәссамның картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музеенда (Уфа), Екатеринбург сынлы сәнгать музеенда, Хәрби Дан музеенда (Уфа), Эчке эшләр министрлыгы музеенда (Уфа), Күмертау шәһәренең картиналар галереясында (БР), Бөре шәһәренең картиналар галереясында саклана.

## Эшләре
«Лучники Башкирского пединститута» (1983), «Поздняя весна», «Золотая осень», «Жаркий день», «Велосипедисты», «Автопортрет» һ.б. 1968 елдан республика, зона, төбәк, бөтенрусия һәм бөтенсоюз күргәзмәләре катнашучысы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (2003).

## Сылтамалар

* ХУДОЖНИКИ и ИСКУССТВОВЕДЫ, члены РО ВТОО «Союз художников России» Республики Башкортостан 
* Трофимов Ф. Е. Лучники Башкирского пединститута. 1983.

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Башкортстан
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2009 елда вафатлар
Төркем:5 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Ырынбур өлкәсендә туганнар
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:20 декабрь көнне туганнар
Төркем:Пенза сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Едисан Урдасы

**Едисан Урдасы** яки **Аче кала Урдасы**(олысы)   - Кече Ногай Урдасы нәселе, ул Куба далаларыннан килеп, 1728 елдан көньяк далаларын Днепер (Днеперның аскы агымы), Көньяк Буг һәм Днестер, Карадан алып тора. Диңгез яры, төньякта Кодима елгасы. Будмац Татарларының бер өлеше. Күчмә халык

Урда үзәге Әче кала иде, ул тирә-юнь белән берлектә Госманлы Хәлифлегенә турыдан-туры буйсынды. Эдисан Урдасының калган территориясе Кырым ханлыгына вассаль бәйлелектә иде. Төбәк идәрәсендә каймакам яки сераскер бар иде.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарлар
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Дунай татарлары
Спиридонов

**Спиридонов** ― фамилия.
* **[[Алексей Спиридонов]]:**
** Алексей Спиридонов (1909―1988), КПСС Амур (1943―1947), Мари (1951―1957) өлкә комитетлары беренче сәркәтибе.
** Алексей Спиридонов (1988), спортчы (волейболчы).
* Арсентий Спиридонов (1930—1996), скрепер, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1980).
* Илья Спиридонов (1998), спортчы (фигуралы шуучы).
* Матвей Спиридонов (1895―1942), Чуаш АССР баш мәхкәмә рәисе (1925―1926), игенчелек халык комиссары (1927―1928).
* Михаил Спиридонов (1952), рәссам. 
* Моисей Спиридонов  (1890—1981), рәссам, ЧАССР (1935) һәм РСФСР (1940) атказанган сәнгать эшлеклесе, ЧАССР атказанган рәссамы (1960).
----
* Вера Спиридонова (1937), педагог, профессор (1993), ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1988).
* Евгения Спиридонова (1908―1975), икътисадчы, педагог.
* Халидә Спиридонова (1939―2010), мәдәният эшлеклесе, җырчы, ТАССР, РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре.

Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр
Алексей Спиридонов

****Алексей Спиридонов**:**
* Алексей Спиридонов (1909―1988), КПСС Амур (1943―1947), Мари (1951―1957) өлкә комитетлары беренче сәркәтибе.
* Алексей Спиридонов (1988), спортчы (волейболчы).
Ямбуйлык

**Ямбайлык** Украинаның көньягында, Днепрның аскы агымы белән Кырым ярымутравы арасында тарихи төбәк - хәзерге вакытта Херсон һәм Запорожье өлкәләре территориясе. 

Исеме Ям(Җам)+Буй+лык сүзләреннән килеп чыккан.

## Искәрмәләр


Төркем:Украина тарихы
Азимбек Исабеков

**Азимбек Бәйшәмбай улы Исабеков** (1960 елның 4 апреле, Арашан, Аламедин районы, Кыргыз ССР, ССРБ) — Кыргыз дәүләт эшлеклесе. Кыргызстан Республикасының 11 нче премьер-министры (2007 елның 29 гыйнварыннан 29 мартына кадәр).

## Тормыш юлы
Азимбек Исабеков 1960 елның 4 апрелендә Кыргыз ССРның Арашан авылында туа. 1986 елда «икътисадчы» белгечлеге буенча Кыргыз дәүләт милли университетын тәмамлаган.

Университетны тәмамлаганнан соң комсомол эшенә җибәрелә. 1990 елларның беренче яртысында берничә коммерция структурасын җитәкли.

1997 елдан Кыргызстанның булачак Президенты Корманбәк Бакиев «командасында» эшли. 1997 елдан 2000 елга кадәр — Чуй өлкәсе администрациясе аппараты җитәкчесе, 2000—2001 елларда — Чуй өлкәсе администрациясе башлыгы урынбасары, 2001 елдан Кыргызстан Республикасы премьер-министры аппаратының җирле дәүләт администрацияләре һәм җирле үзидарә органнары белән оештыру, кадрлар эше бүлеге мөдире.

Бакиев хөкүмәте отставкага киткәннән соң, икътисадны үстерү буенча дәүләт фонды директоры (2002—2004), Сокулук районы салым инспекциясе башлыгы (2004—2005) вазыйфаларын башкара.

2005 елның мартында Тюльпан революциясеннән соң Азимбек Исабеков премьер-министр аппараты җитәкчесе вазыйфаларын башкаручы итеп билгеләнә. Корманбәк Бакиевны 2005 елның ноябрендә Кыргызстан президенты итеп сайлаганнан соң, Кыргызстан Республикасы президенты администрациясе җитәкчесенең беренче урынбасары итеп билгеләнә.

2006 елның маеннан 2007 елның гыйнварына кадәр — Кыргызстан Республикасының авыл хуҗалыгы, су хуҗалыгы һәм эшкәртү сәнәгате министры.

### Премьер-министр вазыйфасында
2007 елның 29 гыйнварында парламент утырышында Азимбек Исабеков Кыргызстан Республикасы премьер-министры итеп билгеләнә. Шул ук елның 28 мартында үз хөкүмәтенең берничә министрын эштән азат итү турында белдерә, әмма президент Курманбәк Бакиев тарафыннан хупланмый. Икенче көнне ул президентка отставка турында үтенеч биргән. Бакиев аның отставкасын кабул итә һәм Алмазбәк Атамбаевны премьер-министр вазыйфаларын башкаручы итеп билгели.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Кыргызстан премьер-министрлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:4 апрель көнне туганнар
Төркем:Кыргыз милли университетын тәмамлаучылар
Җумабек Ибраимов

**Җумабек Ибраим улы Ибраимов** (1944 елның 1 гыйнвары, Җаны-Алыш, Фрунзе өлкәсе, Кыргыз ССР, ССРБ — 1999 елның 4 апреле, Бишкәк, ССРБ) — Кыргыз дәүләт һәм сәяси эшлеклесе. Кыргызстан Республикасының 5 нче премьер-министры (1998 елның 25 декабреннән 1999 елның 4 апреленә кадәр).

## Тормыш юлы
Җумабек Ибраимов 1944 елның 1 гыйнварында Чуй өлкәсенең Кемин районы Җаны-Алыш авылында туа

1971 елда машина төзелеше технологиясе, металл эшкәртү станоклары һәм инструментлар белгечлеге буенча Фрунзе политехника институтын тәмамлаган. 1989 елда «партия һәм совет төзелеше» белгечлеге буенча Алматы югары партия мәктәбен тәмамлый. 1964 елдан 1967 елга кадәр ССРБ һава-десант гаскәрләрендә хезмәт иткән.

1976 елда Мәскәү станок төзү институтында стажировка үтә.

1977 елның гыйнварында Миң-кушнең «Оргтехника» заводы Балыкчы филиалына эшкә күчерелә, анда конструктордан предприятие директорына кадәр юл үтә (1977—1985).

### Сәяси карьера
1985 елның мартында Балыкчы шәһәр халык контроле комитеты рәисе итеп билгеләнә. Аннары Кыргызстанның Балыкчы шәһәр комитетының беренче секретаре итеп сайлана (1985—1988). 1988 елның ноябрендә Кыргызстан партиясе ҮК оештыру-партия эше бүлеге мөдире урынбасары итеп билгеләнә.

Кыргызстанның XV съездына Чуй өлкә комитетының икенче секретаре, әзерлек буенча оештыру комитеты рәисе итеп сайлана (1991). 1991 елның ноябреннән ССРБ Югары Советының куркынычсызлык һәм оборона комитеты рәисе урынбасары булып эшли, аннары «Жанар» акционерлык җәмгыяте генераль директоры итеп билгеләнә (1992—1993).

Кыргызстан Республикасы президенты указы белән 1993 елның гыйнварында Бишкәк шәһәр администрациясе башлыгы итеп билгеләнә. 1995 елның гыйнварында Кыргызстан президенты каршындагы дәүләт секретаре, 1996 елның мартында — Кыргызстан президенты киңәшчесе һәм Жогорку Кеңеш халык вәкилләре җыелышында Кыргызстан президентының тулы вәкаләтле вәкиле итеп билгеләнә.

1997 елның декабреннән — Дәүләт милке фонды идарәсе рәисе — Кыргызстан министры. 1998 елның 25 декабрендә Кыргызстан премьер-министры итеп билгеләнә. 1999 елның 4 апрелендә үлеменә кадәр премьер-министр була.

1990 елда ССРБ Югары Советы депутаты итеп сайлана. 90 нчы елларның икенче яртысында ике тапкыр Жогорку Кеңеш депутаты итеп сайлана.

## Бүләкләр
1994 елда Кыргызстан алдындагы казанышлары өчен Кыргызстанның Мактау грамотасы белән бүләкләнгән.

## Хатер
2000 елда Бишкәктә аның һәйкәле ачыла.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Кыргызстан премьер-министрлары
Төркем:Бишкәктә вафатлар
Төркем:1999 елда вафатлар
Төркем:4 апрель көнне вафатлар
Төркем:1944 елда туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Кыргыз дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Халәҗья

**Халәҗья** (Арья χαλασσ Xalass; Пушт: خلجیان‎, romanized: Khalajyān; Фарсы: خلج‌ها‎, romanized: Xalajhâ) Төрки халык.

Халаҗлар Газнида, Калати Гилжида һәм тирәли төбәкләрдә сарык көтүче күчмәләр буларак тасвирланган һәм алар гадәттә малларының фасыл көтү урыннары аша күчеп йөргән.

Иранда алар әле дә төрек дип классификацияләнгән Халәҗ телендә сөйләшәләр, аларның күбесе фарсы телендә булса да. Әфганстанда, Пәхтәннарның Гыйлзый кабиләсе, мөгаен, Хәләҗ халкыннан.

## Этимология
Лингвист Герхард Дерфер сүзләре буенча, Мәхмүт әл-Кашгари үзенең Диване лөгатет-төрк китабында Халәҗ кешеләрен искә алган беренче кеше:

*"Егерме икесе аларны төрки телләрдә" Кал ач "дип атыйлар. Бу" Ач бул "дигәнне аңлата."* Соңрак алар"  Халәҗ" дип аталган.

"Огузлар һәм Кипчаклар" *x* "ны *k*" тәрҗемә итәләр. Алар "*Халаж*" төркеме. Алар "*кызым*" диләр, ә төрекләр "кызым" диләр (кызым). Againәм тагын төрекләр "kande erdinğ" диләр, ә "xanda erdinğ" диләр, бу "*сез кайда идегез*?" тәрҗемәсе.

Төрколог Юрий Зуев * Калач * Халачтан килеп чыккан, протетик * h- * q- тавышның үзгәрүе аркасында барлыкка килгән, урта гасыр төрки диалектларында типик, һәм Халач этимологиясен ala, alač, alaça 

Ләкин, тарихчы В. Минорский әйтүенчә, исемнең борыңгы төрки формасы чыннан да Калаж (яки Калач) булган, ләкин төрек / q / гарәп чыганакларында / x / ка үзгәргән (Калаж> Халаж). Минорский өстәде: "Калай параллель формада булырга мөмкин Ğalaj." Бу сүз Пәхтәнда Ğəljī китерде, ул Газни һәм Калати Гилҗи тирәсендә тупланган Пуштун Гыйлзый кабиләсе өчен кулланылды.

## Халәҗья кабиләсеннән күренекле кешеләр

* Мөхәммәд бине Бахтияр Халҗи, Бенгалның Халҗи династиясенә нигез салучы (1206-нчы елда)
* Ширан Халжи, Бенгалның икенче Халҗи губернаторы (1208-нче елда үлә)
* Гали Мардан Халҗи, фетнәче Халҗи Бенгал губернаторы (1212 д.)
* Иваз Халжи, Бенгалның өченче Халҗи губернаторы (1227 д.)
* Малик Балха Халҗи, Бенгалның соңгы Халҗи губернаторы (1231-нче елда үлә) 
* Җәләл үд-дин Халҗи, Делидагы Халҗи династиясенә нигез салучы (1296-нчы елда)
* Аладдин Халҗи, Дели Халҗи династиясенең иң көчле солтаны (1316-нчы елда)
* Кутбуддин Мөбәрәк Шаһ, Дели Солтаны (1320 д.)

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Иран халыклары
Ибраимов

**Ибраимов** ― фамилия.
* Вәли Ибраимов (1888―1928), Кырым АССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1924―1928).
* Җумабек Ибраимов (1944―1999), Кыргызстан премьер-министры (1998―1999).
----
* **[[Ибраһимов]]**

Төркем:ШәхесләрТөркем:Фамилияләр
Ихсан Дограмаҗи

**Ихсан Дограмаҗи** (; 1915 елның 3 апреле, Әрбил, Госман империясе — 2010 елның 25 феврале, Әнкара, Төркия) — танылган Төркия табиб-педиатры, җәмәгать эшлеклесе.

## Тормыш юлы
1915 елда Гыйракның Әрбил шәһәрендә Гыйрак төркмәннәре гаиләсендә туа. Аның әтисе, Али-паша Дограмаҗи, Әрбил мэры, ә ана линиясе буенча бабасы Мәхмәт Али Кирдар, Кәркүк Госман парламенты әгъзасы була. Истанбул университетының медицина факультетын тәмамлаган, аннары Әнкара хастаханәләренең берсендә практика үткән. 1949 елда Әнкара университетының медицина факультеты доценты була, ә 1954 елда профессор исемен ала. Алдагы елларда Әнкара университеты, Якын Көнчыгыш техник университеты ректоры вазифасын били, Париж университетында укыта.

1967 елда Хаджеттепе университетына, ә 1984 елда Билькент, Төркиянең беренче шәхси университетына нигез сала.

Ихсан Дограмаҗи өч бала әтисе була. Олы улы Али Дограмаҗи — Әнкара Билькент университеты ректоры.

2010 елның 25 февралендә Хаджеттепе (Төркия) университеты хастаханәсендә полиорган җитешсезлек нәтиҗәсендә вафат була.

## Эшчәнлек
1968 елдан президент, 1977 елдан 1992 елга кадәр башкарма директор, 1992 елдан Халыкара педиатрлар ассоциациясенең (IPA) мактаулы президенты.

1964—1973 елларда Аурупа ректорлары конференциясе идарәсе әгъзасы була, 1981 елдан башлап гомеренең ахырына кадәр Халыкара югары белем бирү конференциянең комитеты составына керә.

1976 елдан 1982 елга кадәр Бөтендөнья cәламәтлек оешмасының башкарма советы әгъзасы, 1959 елдан 1985 елга кадәр ЮНИСЕФ башкарма комитеты әгъзасы була, ике тапкыр әлеге оешма идарәсе рәисе итеп сайлана. 1958 елдан 2003 елга кадәр ЮНИСЕФ Төркия милли комитеты президенты була.

Дограмаджи Һиндстан, Франция милли медицина академиясенең, АКШ педиатрлар академиясенең, Азәрбайҗан милли фәннәр академиясенең мактаулы әгъзасы була. Бөтендөнья cәламәтлек оешмасы кысаларында «Ихсан Дограмаҗи гаилә сәламәтлеген саклау фондын» гамәлгә куючы һәм «Төркия-Азәрбайҗан дуслыгы җәмгыяте» рәисе.

Ихсан Дограмаҗи Бөтендөнья cәламәтлек оешмасы уставына  кул куйган иң соңгысы була (Нью-Йорк, 1948 ел).

## Бүләкләр

* «Гейдар Алиев» ордены (2005 елның 29 апреле, Азәрбайҗан) — *Төркия Республикасы белән Азәрбайҗан Республикасы арасында фәнни һәм мәдәни элемтәләрне урнаштыруда һәм үстерүдә аерым казанышлары өчен*.
* «Бәйсезлек» ордены (2000 елның 22 апреле, Азәрбайҗан) — *Азәрбайҗан Республикасы белән Төркия Республикасы арасында фәнни һәм мәдәни элемтәләрне үстерүдәге зур казанышлары өчен*.
* Почётлы легион ордены офицеры (Франция).
* Польша Республикасы каршындагы казанышлары ордены командоры (Польша).
* Финляндияның Арыслан ордены командор хачы (Финляндия).
* 5 нче дәрәҗә Мария җиренең хач ордены (Эстония).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Әнкара университеты укытучылары
Төркем:Истанбул университетын тәмамлаучылар
Төркем:Төркия галимнәре
Төркем:Почетлы легион ордены офицерлары
Төркем:Гейдар Алиев ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:25 февраль көнне вафатлар
Төркем:1915 елда туганнар
Төркем:3 апрель көнне туганнар
Тарбагатай кыргызлары

**Тарбагатай кыргызлары** (шулай ук **эмель-голь калмак-кыргызлары**, **эмин кыргызлары**, **монгол-кыргызлар**) — кайбер Ислам элементлары белән  Буддизм-ламаизмга ышанучы кыргызларның этнографик төркеме. Фараз иткәнчә, Тарбагатай кыргызлары Эмель елгасы үзәненә джунгарлар тарафыннан күчерелгән Енисей кыргызлары буыннары. 1860 елда Монгол ламалары йогынтысы астында, тарбагатай кыргызлары Исламнан Буддизмга күчкән. Шуңа күрә аларның төп авылларының берсе Кыргыз-Куре исемен алган, туры мәгънәдә "Кыргыз Буддачылык Гыйбадәтханәсе". Халык саны күбрәк казакълар белән күрше булганга, XX гасырда тарбагай кыргызларының яшь буыннары әкренләп казакъ теленә күчкән, ул шулай ук төп язма тел ролен уйный (гарәп графикасында).
## Ыру составы
Өяз Эминь шәһәренең казакълары тарбагатай кыргызларын монгол-кыргызлар, калмак-кыргызлар дип атыйлар. Монголлар аларны хаминь-кыргызлар дип атыйлар (Кытай телендә «хаминь» — казакъ халкы), ягъни казакъ-кыргыз. Рус телле фәнни әдәбиятта алар шулай ук “эмель-гольские калмак-кыргызы, эминские кыргызы” буларак мәгълүм..

Тарбагатай кыргызлары составына төрки дә,  монгол да килеп чыгышлы ырулар керә: сарбагыс, мондуз (ээрсын), барын, сарт, нойман, кытай, керей, калмак, чотай (каракалпак). Сарыбагыс һәм мундуз ырулары Тянь-шань кыргызлары арасында бар. Сарт ыруы мөгаен тарбагатай кыргызлары составына кергән  уйгыр яки үзбәк элементлары турында шәһадәт булып тора..

Барыннар нирун-монгол баарин кабиләсенең токымнары булып тора, нойманнар урта гасыр найманнардан килеп чыккан, кытайлар —  каракытайлардан, керейләр — керей кабиләсеннән казакълардан яки урта гасыр кераитлардан килеп чыккан. Калмаклар ойратларның токымнары булып тора. «Каракалпак» ыру атамасы  «кара-калмак» сүзенең бозылган тапшырылуы булырга мөмкин — шулай дип джунгар — ойратларны — көнбатыш монголларны атаганнар..

## Яшәү урыннары
Күбесенчә КХР, СУАРда Тачэн (Чугучак) һәм Эминь (Дёрбёльжюн) өязләрендә яшиләр. Чугучакта 1 870 калмак-кыргыз яши (өяз халкының 0,8 %-ы), шуларның 1 498 кешесе нәкъ  Тачэн шәһәрендә яши, куда тарбагатай кыргызлары анда граждан сугышы рус качакларының күпчелеге ССРБ-га кайткач 1962 елда массакүләм күчкән.. Эминь өязендә 302 кыргыз яши (халкының 0,2 %-ы). Күп булмаган санда кыргызлар илнең башка өязләрендә дә яши. Тарбагатай кыргызларының күпчелеге Буддачылык тарафдарлары, әзрәк өлеше (якынча 40 гаилә) — Ислам тарафдарлары; динара гаилә корулар еш очрый.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Төрки халыклар
Рухия Батыршева

**Рухия Мәхмүт кызы Батыршева** (  ; 18 март, 1955;  , Казакъ ССРы, СССР ) - казакъ традицион җырчысы, кюши, музыкаль педагог. Казакъстанның атказанган эшлеклесе (2004), Казахстан Республикасының мәгариф отличнигы (1996).

## Биографиясе
Рухия Батыршева 1955 елның 18 мартында Форт Шевченко шәһәрендә туган

1978 елда ул Республика эстрада һәм цирк сәнгате студиясен, 1985 елда Казакъстан дәүләт консерваториясен тәмамлый .

1981 елдан 1986 елга кадәр — Курмангазы исемендәге  Казакъстан дәүләт инструменты оркестры артисты.

1986 елдан 1988 елга кадәр «Акжарма» этнографик фольклор ансамбле, Абыл Каракулы исемендәге  халык уен кораллары оркестры солисткасы. Актау шәһәрендә Мурын исемендәге музыка мәктәбе директоры.  

1988 елдан 1993 елга кадәр — Актау шәһәрендә 1 нче сәнгать мәктәбе укытучысы. 

1993 елдан 2005 елга кадәр  — Абил Таракула исемендәге Актау сәнгать мәктәбе директоры.

2005 елдан 2007 елга кадәр — Мангистау өлкә филармония директоры.

2007 елдан - Абыл Таракул исемендәге Казакъ балалар сәнгать мәктәбе директоры.

## Бүләкләре һәм исемнәре

* 1996 — "Казакъстан Республикасы мәгарифендә отличник" билгесе.
* 2004 — *Милли сәнгать үсешенә керткән өлеше өчен*  (Казакъстанның мактаулы эшчесе). 
* 2016 — Милли сәнгать үсешенә керткән өлеше өчен Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (Казакъстанның мактаулы эшчесе)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
Бу мәкаләне язганда «Қазақ энциклопедиясы» редакциясе тарафыннан Creative Commons BY-SA 3.0 Unported лицензиясе буенча тәкъдим ителгән «Казахстан. Милли энциклопедия» басмасы материалы файдаланылды.
Төркем:Алматы консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Казакъстанның атказанган эшлеклеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:Казакъстан җырчылары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:18 март көнне туганнар
Яңа имля

**Яңа имля** (тат. ياڭا ئيملە) яки **Хәреф реформасы** — Гарәп әлифбасына нигезләнгән орфография(имля) кагыйдәләре. Имлядә тарихи-традицион һәм график принцип инкарь ителгән. 1920 елның 19 декабрь Мәгариф коммисарияты боерыгы белән яңа имля(орфография) кертелә. Яңа имлә 1920—1927 елларда гарәп графикасы нигезендә кулланылган татар алфавиты булып тора. 1920 елда Татарстан АССР игълан иткәннән соң һәм декретка Владимир Ленин, Михаил Калинин һәм Авель Енукидзе кул куелгач 1920 елларда масса күләм татарларны укыту өчен агитация алып барыла. Совет Агитация материаллары нәкъ шул имләдә чыга. 

1920 елгы хәреф реформасына хас булган үзәнчелекләр:
* 6 Сузык хәреф булуы. Шуңа бу имляне алтычылык яки урта имля дип йөрткәннәр.
* Фонетик принципка нигезләнүе.
* График принципның инкярь итүлүе гарәп вә фарсы сүзләрне язганда. Бу язганда буталчыклар китергән.
* Саф гарәп хәрефләрнең юклыгы.

## Яңа имля әлифбасы
Яңа имля 28 хәрефтән торган 6 сузык һәм 22 тартык хәреф.

 
 

## Тарихы
20 гасыр башында уртаимлячылар(6 сузык) хәрәкәте барлыкка килә, әммә бу проек тел галимләре тарафындан инкяр ителә.

1920 елның 19 декабрендә Татарстан хөкүмәте үзенең декреты белән алтычылыкны яклый хәреф реформасын булдыра.

1923 елда Әзербайҗан латин графикасы чыга һәм 1924 елда Эшче газетысында Октябрь әлифбасы чыга. 

1924 елда Мәскәүдә Әлифба комитеты төзелә. 

1925 елда «Биш ел эчендә» агитация китабы чыккан.

1926 елның февралендә Тюркологлар Җыены була анда латин әлифбасына күчергә тәкъдим ителә. Татар зыялары латин имләсенә якшы карыйлар, әмма Латин (Октябрь) әлифбасына күчү тәкъдимен кире кагалар.

1927 елда Яңалиф белән алыштырыла. 

1930 елда Яңа имлә дәүләт тарафыннан кире кагыла.

## Кагыйдәләре
Яңа имлә 28 хәрефтән тора. Фонетик принципка буйсынган.

Компьютер төймәсәре өчен Уйгур төймәсәрен кулланып була.

## Тәнкыйть
Алынма сүзләрдә кулланыла торган ع, ظ,ض,ذ,ح,ث хәрефләре алыштырына һәм кулланылмый.

Син س хәрефе белән әйтелеше буенча төрле булган ص, ث, س хәрефләрен билгелиләр.

За ز хәрефе белән әйтелеше буенча төрле булган ز, ذ, ظ, ض, хәрефләрен билгелиләр.

Та ت хәрефе белән төрле калынлыкта булган ت, ط хәрефләрен билгелиләр.

Ха خ хәрефе белән әйтелеше буенча төрле булган خ,ح хәрефләре билгеләнә.

Гәрәб-Фарсы алынма сүзләрне язганда кыенлыклар тудыра яңа имлә, чөнки Иске имләдә исә ничек асыл нөсхәдә кеби языла алынма сүзнең имля кагыйдәсен саклап калып. Иске имлядә график принцип эшли, ә Яңа имлядә фәкать фонетик принцип. Ошбу яңа имләдә график принцип юк. Яңа имләдән аермалы буларак исләһәтле яңа уйгур язуы аерым Ү, Ө, Й, Ы, И хәрефләрен аерым билгелий.

## Тагын Кара

* Иске имлә
* Яңалиф
* Татар әдәбияты

## Мисаллар
بولات سۇلەيمانۇۋنىڭ شيغىيلەرىن سىزنېڭ ئيغتيبارغا تەقديم ئيتەم

مين قايتيرمين

ياسەسەم دە توكەي قازاندا،

يۇرىسەم دە ئيدىل يارىندا، -

توغان جيرىم

سىبىر قۇچاغىما،

بىر قايتىرمىن ئەلى تاغىن دا.

تۇرمىش ئۇزى ميڭا بېلېم بيرە

تايغالاردە يوللار سھبىرلىق.

ئە سين، جىرىم قايتما سىبىرگە،

بولسھڭ ئەگەر

بورانىندا كومىلىپ قالىرلىق.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр