Трансполяр магистраль

|стиль_изображения = 
|подпись           = }
|стиль_подписи     = 
|стиль_заголовков  = 
|стиль_меток       = background: #eee; text-align: right;
|стиль_текста      =

|заголовок1 = 
|метка1     = Полное название:
|текст1     = }}

|заголовок2 = 
|метка2     = Эшләү еллары:
|текст2     = }

|заголовок3 = 
|метка3     = Ил:
|текст3     = }

|заголовок4 = 
|метка4     = Идарә шәһәрләре:
|текст4     = }}

|заголовок5 = 
|метка5     = Статус:
|текст5     = }}

|заголовок6 = 
|метка6     = Подчинение:
|текст6     = }}

|заголовок7 = 
|метка7     = Телеграфный код:
|текст7     = }}

|заголовок8 = 
|метка8     = Числовой код:
|текст8     = }}

|заголовок9 = 
|метка8     = Награды:
|текст8     = }}

|заголовок10 = 
|метка9     = Озынлыгы:
|текст9     = }}

|метка11    = 
|текст11    = |[}} Официальный сайт]|}}

|стиль_внизу =
|внизу       = | Ж/д на Викискладе}}
}}

**Трансполяр магистраль** () (501 hәм 503 төзелеше) — 1947 —- 1953 елларда төзелгән Чум—Салехард—Игарка *[[тимер юл]]ы*. Юл Төньяк Поляр түгәрәк артында башлана, Елецкий — Харп участогында Поляр Урал тауларны кисеп үтә, аннан соң Көнбатыш Себер тигезлек аша үтә. Юлның соңгы бүлеге Ермаково — Игарка шулай ук Төньяк Поляр түгәрәк артында урнашкан иде.

## Төзелешнең тарихы

1947 елның 22 апрелендә Министрлар Советының яшерен карары белән Себернең Каменный Мыс районындагы Обская губа җирендә эре диңгез порты һәм Воркутадан төньяккарак Чум станциясеннән шул портка кадәр тимер юл төзү планлаштырыла. Төзелеш 1947 елда башланган, аның өчен 42 млрд. сум кертелгән. Иң ихтимал максатлар арасында – Арктика яр буен сак астына алу, Ерак Төньякның инфраструктураның үсеше, Норильсктан продукциянең читкә чыгаруны гадиләштерү.

Трансполяр магистраль ССРБның җитәкчелекнең яңа көньяк диңгез портка урын табырга омтылудан барлыкка килгән. Портта шулай ук Көньяк диңгез флотның база урнашырга тиеш иде. Башта портны Каменный борынында (Мыс-Каменный) төзә башладылар, ләкин 1949 елда, Мыс-Каменный районында диңгез портын гидрогеология үзенчәлекләре буенча төзеп булмаячагы аркасында, бу фикердән баш тарттылар, портның төзелеше урыны Игарка шәһәренә күчерделәр.

1953 елның март аенда, Сталин үлемнән соң, амнистия буенча тоткынларның шактый зур өлеше иреккә чыкты. Нәтиҗәсендә, юлның төзелеше туктатты, аның төзегән өлешләр ташландырган.

## Станцияләр

## Хәзерге хәл

Юлның зуррак өлеше ташланды (1459 километрдан 943); кайбер участоклар тулысынча җимерелгән. 1966 елда юл узган районында Уренгой посёлок янында бер үк исемдәге газ чыганак ачтылар иде. Бу вакыйгадан соң Пангоды – Яңа Уренгой өлеше яңадан эксплуатациягә тапшырды. 1990 — 2006 елларда юлны яңадан торгызу проектлар килеп чыгалар. Бу проеларның соңгысы — *"Урал Промышленный — Урал Полярный"*, аның чикләрендә магистраль яңа мәгънә ала.

Енисей һәм Обь кичү өчен төзелгән тимер юл паромнары («Надым», «Заполярный», «Северный», «Чулым»), кайбер вакыт Төньякта, ә аннан соң Кара диңгездә, Киреч паром кичүендә эшләгәннәр.

2011 елда Обская — Салехард — Надым — Коротчаево маршрут буенча магистраль төзелеше башлау планлаштыра.

### 501 төзелеше (Чум — Пур участогы)

Чум — Лабытнанги участогы хәзер дә эшли, Көньяк тимер юл составына керә. Салехард Лабытнангидан ерак түгел, ләкин ул Обның икенче ярда урнаша (Об елгасы аша күпер юк).

#### [[Салехард]] — Надым
Салехард — Надым участогында 1953 — 2011 елларда тулысынча ташланган иде, 1990-елларга кадәр бу юлны элемтәчеләр генә кулландылар — алар Салехард — Надым элемтә линиядә эшләделәр, 1990-елларда ул юкка чыкты. Линия юкка чыккач тиздән Салехардтан беренче 92 километрдан, ниндидер бер фирма рельсларны җыеп алды.

#### Иске Надым — Пангоды — [[Яңа Уренгой]] — Коротчаево
Нефть һәм газ сәнәгате министрлыгы Пур — Надым участокны 1970-елларда яңандан торгызган, ә 1981 магистраль тимер юл аша Соргыт һәм Төмән белән тоташкан.

Иске Надым — Пангоды участогында (2010 елның мартына) көн эчендә бер пуез йөри.

Пангоды — Яңа Уренгой участогында, торгызу моменттан хәзергә кадәр, йөк һәм пассажир йөреше бар.

Яңа Уренгой Россия тимер юл челтәре белән Коротчаево станция аша тоташтырган. Тимер юл Пур елга кадәр барып җитә, аннан соң көньякка 
борыла. Шулай ук Яңа Уренгойдан Ямбургка тимер юл бара.

### 503 төзелеше (Пур — [[Игарка]] участогы)
Пурның сул ярында Уренгой шәһәре урнаша, аның белән тимер юл элемтә юк. Пур һәм Турухан елгалар арасында тимер юл тулысынча төзелмәгән.

Янов Стан — Ермаково участогында (~140 км) юл төзелгән иде, пуезлар ла йөрделәр. 1953 елда Енисейская — Игарка участогның төзелеше тәмамланды. Бу участоклар хәзер тулысынча ташландырганнар, 1964 елда Норильск ихтыяҗлары өчен бу участокларан рельсларны җыеп алганнар.

## Перспективалар

2030 елга тимер юл транспорт үсеше стратегия буенча Урал федераль округның төньякта менә бу тимер юл төзелеше планлаштыра:

* 2015 елга кадәр — 1593 км (Полуночное — Обская — Салехард, Паюта — Бованенково (төзелгән инде), Салехард — Надым);
* 2016—2030 елларда — 1486 км (Русское — Заполярная, Воркута (Хальмер-Ю) — Усть-Кара, Бованенково — Харасавэй, Паюта — Новый Порт, Коротчаево — Русское, Русское — Игарка, Игарка — Норильск).

## Моны да карагыз
* Об-Енисей каналы
* Көньяк киңлек юлы
* Белкомур
* Сахалин туннеле
* Амур-Якутия магистрале
* Лена-Камчатка магистрале
* Беринг бугазы аша туннеле
* Гайны-Кай тимер юлы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Тимер юлы, үлем юлы...
* Мертвая дорога  
* Справка МВД СССР о районе Салехард—Игарка и бывшем строительстве железной дороги на этой территории 

Төркем:Россия тимер юллары