open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Илья Артамонов

**Илья Артамонов**, Илья Николай улы Артамонов,  (*[[1960 ел]]ның  [[25 апрель|25 апреле]], [[Новосибирск]]*) – рәссам (график), проектлаучы. ССРБ, РСФСР (*[[1988 ел|1988]]*) һәм Татарстан АССР (*[[1989 ел|1989]]*) рәссамнар берлеге әгъзасы. Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (*[[2016 ел|2016]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1960 елның  25 апрелендә Новосибирскида туган. Әтисе Николай Степан улы Артамонов Казанның күп кенә биналарын (*Татар ашлары йорты ([[1970 ел|1970]]), Химиклар мәдәният сарае, «Идел» яшьләр лагере, [[ТР дәүләт сынлы сәнгать музее]], [[Яңа Кырлай]]дагы Тукай музее ([[1974 ел|1974]]-[[1975 ел|1975]]) һ.б.*) бизәүдә  катнашкан шәхес. Улы Илья белән икесе проектлау эшендә ун ел бергә (*«Казан» (Казанский), «Нарат урманы» (Сосновый Бор), «Төзүче» (Строитель) санаториийләрен, «Радиоприбор» заводы ашханәсен бизәү проектлары*) эшлиләр.
Казан сынлы сәнгать укуханәсенең сынлы сәнгать–педагогика бүлеген  (*[[1979 ел|1979]]*), В.И. Мухина исемендәге Ленинград югары сәнгать-сәнәгать укуханәсенең интерьерны проектлаштыру бүлеген  (*[[1984 ел|1984]]*) тәмамлаган.
1985-1991 елларда ССРБ рәссамнар берлегенең үзәк экперименталь студиясе (*Сенеж күле, җитәкче М.А. Коник*) үткәргән еллык семинарларда, 1982 елдан Казанда, Мәскәүдә, Санкт-Петербургда, Алманиядә, Италиядә, Һолландиядә («VOTH /ВОТ») узган күргәзмәләрдә катнаша.

## Иҗаты
Үзенчәлекле  рәссам. Сәнгатьне икеләтү юлы белән натурадан копия ясау дип кабул итми. Сынлы сәнгать — кешенең тышкы һәм эчке дөньяны тоемлавын бирә алучы, күзгә күренүче һәм күренмәүче җисемнәрне истә калдыручы тамга, кодларның аерым теле дип саный. Иҗатында төрледән төрле традицияләргә — Борынгы Русь мәдәнияте, мөселман Көнчыгышы мәднияте, Европа авангарды һәм рус авангардына таяна.

#### Композицияләре

* «Иске утюг»
* «Тегү машинасы»
* «Мунча»
* «68нче санлы йорт»
* «Иске мичкә»

* «Таможня»
* «Йорт»
* «Иртә» (Хатыны һәм улы портреты)
* «Репродукция белән портрет»
* «Төнге әңгәмә» (Рәссам Е. Голубцов портреты)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2016 Г. Тукай исемендәге дәүләт бүләге – «Болгар цивилизациясе. Меңьеллыкларга сузылган юл» сәнгать- пространство экспозиция инсталляциясен иҗат иткән өчен (*коллектив эчендә*).

## Сылтамалар
*  И.Н. Артомонов Акбарс галереясендә
* И.Н. Артомонов Д'эЛь Париж Йорты сәнгать галереясендә
*   Г.П. Тулузакова. «Вещь в себе» Ильи Артомонова

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург сәнгать академиясен тәмамлаучылар
Артамонов

**Артамонов** —  фамилия.
* Николай Артамонов (1930-2014), рәссам-проектлаучы, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1980 ел|1980]]*).
* Игорь Артамонов (1967), Россия сәясәтчесе, икътисадчы. Липецк өлкәсе администрациясе башлыгы (2019).
* Илья Артамонов (1960), рәссам-проектлаучы, Тукай премиясе (2016). Н. Артамоновның улы.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Артамоновка – Тукай районындагы авыл.

Төркем:Фамилияләр
Социализм

**Социализм** — социаль гаделлек, ирек һәм бәйсезлек, социаль тигезлек принципларын тормышка ашыруны үзенең максаты һәм идеалы итеп куйган тәгълимат (*доктрина*). 

Социализм төшенчәсе бер үк вакытта бу принципларны тормышка ашырган иҗтимагый корылышны да аңлата. Социализм моның өчен үз алдына глобаль бурыч куя: булган бар мөмкинлекләрне файдаланып, капитализмны җиңү һәм тиз арада кешелекнең билгеле бер чорын тәмамлаучы һәм бар яктан камил булган җәмгыять төзү. «Британника» энциклопедиясе билгеләвенчә, социализм — ул җәмәгать милкенә яки милек һәм табигый байлыкларга иҗтимагый контроль булдыруга өндәгән иҗтимагый-икътисади доктрина; милекне гомумиләштерү (*җәмәгать милкенә әйләндерү*), гомумән алганда, социализмның төп билгеләренең берсе итеп карала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Людвиг фон Мизес Социализм. Экономический и социологический анализ = Socialism. An Economic and Sociological Analysis. Москва: Catallaxy, 1994. — 416 б. — ISBN ISBN 5-86366-022-8.
* Саймон Ньюком. Мыльные пузыри социализма (1890).
* Бердяев Николай Александрович. Демократия, социализм и теократия.
* Александр Иосифович Зайцев Дискуссия о социализме в античности // Античность и современность : Доклады конференции Ассоциации антиковедов. Москва. 30 октября - 2 ноября 1989. — М. — С. 24—28.

Төркем:Социализм
Төркем:Сәясәт
Либерализм

**Либерализм** (лат. liberalis — ирекле) — кеше хокуклары һәм аның шәхси ирегенең какшамаслыгын игълан иткән фәлсәфи һәм иҗтимагый-сәяси агым яки хәрәкәт.

Либерализм һәр кешенең ихтыярын һәм ирекләрен югары кыйммәт дип игълан итә һәм аларны иҗтимагый һәм икътисади тәртипнең хокукый нигезе итеп билгели. Бу очракта дәүләтнең һәм чиркәүнең (диннең) җәмәгать тормышына тәэсир итү мөмкинлекләре конституция белән чикләнә. Сүз иреге (үз фикереңне халык алдында ачык итеп әйтә алу), динне сайлау мөмкинлеге, гадел һәм азат сайлауларда үз вәкилләреңне ирекле билгеләү хәзерге заман либерализмында ирекнең иң мөһимнәре итеп карала. Хосусый милекнең, сәүдә иреге һәм эшкуарлык ирегенең кагылгысызлыгы, икътисад җәһәтеннән, либерализм принциплары итеп карала. Канунның хакимнәр теләге-ихтыярыннан өстенлеге () һәм, байлыгына, социаль хәленә һәм абруена карамыйча, бөтен гражданнарның канун каршында тигезлеге юридик яктан либерализм принциплары итеп карала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Либерализм // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
* Бентам И. Введение в основания нравственности и законодательства. — М.: РОССПЭН, 1998. — 415 с ISBN 5-86004-166-7
* Берлин И. Философия свободы. Европа. — М.: Новое литер. обозр., 2001. — 448 с ISBN 5-86793-132-3

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Либерализм
Төркем:Сәясәт
Нуруллин

**Нуруллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Нурулла («*Аллаһының яктысы*») исеменнән ясалган.
* Азат Нуруллин (1937), ТР сәүдә министры (*[[1990 ел|1990]]-[[1996 ел|1996]]*).
* Вакыйф Нуруллин (1935―2026), язучы.
* Гата Нуруллин (1923), драма актеры, ТАССР халык артисты (*[[1980 ел|1980]]*).
* Ибраһим Нуруллин (1923-1995), язучы, әдәбият галиме. Тукай премиясе (*[[1982 ел|1982]]*).
* Кадим Нуруллин (1975), Татар дәүләт филармониясе директоры (2003 елдан).
* Ринат Нуруллин (1954), уйлап табучы, шагыйрь.
* Рөстәм Нуруллин (1929-1992), тарихчы галим, Үзбәкстан ССР атказанган фән эшлеклесе (*[[1981 ел|1981]]*).
----
;Нуруллина
* Кәримә Нуруллина, 1951-1980 елларда ТР дәүләт күчмә театры артисты. Гата Нуруллин хатыны.
* Дания Нуруллина (1946), драма актрисасы, Татарстанның халык (*[[1991 ел|1991]]*), РФ атказанган (*[[2010 ел|2010]]*) артисты.

Төркем:Фамилияләр
Александр Леухин

**Александр Леухин**,  Александр Петр улы Леухин, ,   (*[[1949 ел]]ның [[28 август]]ы, [[Казан]], [[ТАССР]]*) — рәссам, РСФСР (*[[1983 ел|1983]]*) һәм Татарстан АССР рәссамнар берлеге әгъзасы. Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (*[[2016 ел|2016]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1949 елның 28 августында Казанда туган. Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаган (*[[1968 ел|1968]]*). 
1975-1980 елларда ССРБ рәссамнар берлегенең үзәк экперименталь студиясе (Сенеж) үткәргән еллык семинарларда  шөгыльләнә.

## Иҗаты
* Казандагы Салих Сәйдәшев музееның экспозициясе (*[[1993 ел|1993]]*) авторларының берсе.
* Кол Шәриф мәчете гөмбәзенең түшәмен бизәү эшләре авторы һәм башкаручысы. Әлеге хезмәте өчен беренче мәртәбә 2007 елда (*коллектив эчендә*) Тукай премиясенә тәкъдим ителә.
* Зөя () утравы , Иске Татар бистәсен музейга әйләндерү буенча проект авторларының берсе.
* 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2016 Г. Тукай исемендәге дәүләт бүләге – «Болгар цивилизациясе. Меңьеллыкларга сузылган юл» сәнгать- пространство экспозиция инсталляциясен иҗат иткән өчен (*коллектив эчендә*).

## Сылтамалар
*    Александр Леухин турында Артру.инфо 

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Салих Сәйдәшев
Чигереш (комплекс анализ)

**Чигереш** комплекс анализда - локаль үзлекләрен тасвирлаучы функциянең махсус объекты.

a  ноктасында f(z) функциясенең **[[чигереш (комплекс анализ)|чигереш]]е** түбәндәге сан атала:

: \mathop{\mathrm{Res}}_a\,f(z)=\lim_{\rho\to0}{1\over{2\pi i}}\int\limits_{|z-a|=\rho}\! f(z)\,dz.

Чигереш Лоран рәтенең f(z)=\sum_{n=-\infty}^\infty c_n(z-a)^n
: c_{-1}   коэффициентына тиң була.

**Чиксезлектә чигереш:** :

: \mathop{\mathrm{Res}}_\infty\,f(z)=-\lim_{\rho\to\infty}{1\over{2\pi i}}\int\limits_.

Бу интеграл ихтималлык теориясендә бик мөһим була һәм тик чигерешләр ярдәмендә исәпләнә.

## Тригонометрик функциядән билгеләнгән интеграл табу
\int\limits_0^{2\pi}R\!(\sin\varphi;\;\cos\varphi)\,d\varphi  төрендәге функциядән интеграл табу өчен Эйлер тигезләмәсе  z=e^{i\varphi} кулланып исәпләргә була:

: \int\limits_0^{2\pi}\!R(\sin\varphi,\;\cos\varphi)\,d\varphi=2\pi i\sum\mathop{\mathrm{Res}}_{z=z_k}R(z).

## Чиксез өлкәдә интеграл табу
Чигерешләр ярдәмендә чиксез өлкәләге интеграл табу өчен түбәндәге тигезләмәләр кулланыла:

1. \lim_{z\to\infty}zf(z)=0  өчен

: \int\limits_{-\infty}^{+\infty}\!f(x)\,dx=2\pi i\sum_{k=1}^n\mathop{\mathrm{Res}}_{z=z_k}f(z).

2. \lim_{z\to\infty}zf(z)=0 һәм \alpha>0 өчен

: \int\limits_{-\infty}^{+\infty}\!f(x)e^{i\alpha x}\,dx=2\pi i\sum_{k=1}^n\mathop{\mathrm{Res}}_{z = z_k}f(z)e^{i\alpha z}

## Искәрмәләр

 
## Әдәбият

*Шабат Б. В. Введение в комплексный анализ. — М.: Наука, 1969. — 577 с.
*Титчмарш Е. Теория функций: Пер. с англ. — 2-е изд., перераб. — М.: Наука, 1980. — 464 с.
*Привалов И. И. Введение в теорию функций комплексного переменного: Пособие для высшей школы. — М.-Л.: Государственное издательство, 1927. — 316 с.
*Евграфов М. А. Аналитические функции. — 2-е изд., перераб. и дополн. — М.: Наука, 1968. — 472 с.

## Сылтамалар

Төркем:Дифференциаль исәпләүТөркем:Математик анализТөркем:Рәтләр
Рәис Миңнеханов

**Рәис Миңнеханов**, Рәис Нургали улы Миңнеханов,  (*[[1961 ел]]ның [[8 июнь|8 июне]], [[ТАССР]], [[Саба районы]], [[Борчаклы Яз]]*) — Саба районы хакиме (*[[1999 ел]]дан*), РФ атказанган мәгариф хезмәткәре (*[[1995 ел|1995]]*), ТР атказанган урманчысы (*[[1997 ел|1997]]*), авыл хуҗалыгы  фәннәре кандидаты (*[[2002 ел|2002]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1961 елның 8 июнендә Татарстан АССР Теләче (1959―1991 елларда Саба районы Борчаклы Яз () авылында туган. «*Урман хуҗалыгы инженеры*» белгечлеге буенча Мари политехника институтын тәмамлаган (*[[1983 ел|1983]]*). Авыл хуҗалыгы  фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган  (*[[2002 ел|2002]]*).
* 1983-1984 Сабабаш урманчылыгы лесничие ярдәмчесе, урман әзерләү мастеры.
* 1984-1985 Кукмара районы Лубиян тәҗрибә урман-утын эшкәртү заводы директоры в.б.
* 1985-1986 Лубиян урман пункты башлыгы, Саба леспромхозының матди-техник тәэмин итү бүлеге башлыгы. 
* 1986-1990 Мишәбаш урманчылыгы лесничие.
* 1990-1999 ТР урман хуҗалыгы министрлыгының Саба урман хуҗалыгы () директоры.
* 1999 елның мартыннан Саба районы администрациясе башлыгы.
* 2000-2004 2нче чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты.
* 2006 елдан «Саба муниципаль районы» муниципаль берәмлеге башлыгы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1995 РФ атказанган мәгариф хезмәткәре 
* 1997 ТР атказанган урманчысы.
* 2005 «Казанның меңьеллыгы истәлегенә» медале
* 2009 2 дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены

## Гаиләсе
Хатыны, ике улы.
* Абыйсы Рифкать Нургали улы Миңнеханов (*[[1955 ел|1955]]*) - РФ ЭЭМ ТР буенча ЮХИДИ идарәсе башлыгы (*[[1997 ел|1997]]-[[2016 ел|2016]]*).
* Абыйсы Рөстәм Нургали улы Миңнеханов (*[[1957 ел|1957]]*) – Татарстан президенты (*[[2010 ел]]дан*).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Тышкы сылтамалар
 
*   TatCenter.ru интернет-порталы (ТР эшлекле үзәге) 
* Саба районы рәсми сайты 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Идел буе дәүләт технология университетын тәмамлаучылар
Төркем:РФ атказанган мәгариф хезмәткәрләре
Төркем:ТР атказанган урманчылары
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре кандидатлары
Миңнеханов

**Миңнеханов** — татар фамилиясе.

* Рифкать Нургали улы Миңнеханов (*[[1955 ел|1955]]*) — РФ ЭЭМ ТР буенча ЮХИДИ идарәсе башлыгы (*[[1997 ел|1997]]-[[2016 ел|2016]]*).
* Рөстәм Нургали улы Миңнеханов  (*[[1957 ел|1957]]*) — Татарстан президенты (*[[2010 ел]]дан*). 
* Рәис Нургали улы Миңнеханов  (*[[1961 ел|1961]]*) — Саба районы хакиме (*[[1999 ел]]дан*).
----
* Наилә Миңнеханова (1955), шагыйрә (*[[Туймазы]]*).

Төркем:Фамилияләр
Риман зета-функциясе

**Риман зета-функциясе** —   s = \sigma + i t (\sigma > 1 )  комплекс үзгәрмә зурлыгыннан   \displaystyle \zeta(s) функциясе Дирихле рәте белән билгеләнә:
: \zeta(s) = \frac{1}{1^s}+\frac{1}{2^s}+\frac{1}{3^s}+\ldots,
биредә \displaystyle s \in \mathbb{C}.

\sigma > 1 ~(\left\{ s\mid\operatorname{Re}\,s > 1\right\}) өлкәсендә әлеге рәт **җыела** һәм аналитик функциясе була.

## Эйлер бердәйлеге
Әлеге өлкәдә Эйлер бердәйлеге үтәлә:
: \zeta(s) = \prod_p \frac{1}{1 - p^{-s}} ,

тапкырчыгыш \displaystyle p - гади саннар буенча алына

## Үзлекләре
Зета функциясен исәпләү өчен берничә үзлекләр бар:

*: 2\zeta(2m) = (-1)^{m+1} \frac{(2\pi)^{2m}}{(2m)!} B_{2m}, биредә \displaystyle B_{2m} — Бернулли саннары.

Мәсәлән \zeta(2) = \frac{\pi^2}{6},\ \ \zeta(3) = -\frac{\psi^{(2)}(1)}{2},\ \ \zeta(4) = \frac{\pi^4}{90},\ \  \zeta(6) = \frac{\pi^6}{945},\ \ \zeta(8) = \frac{\pi^8}{9450} ,

биедә \psi -    полигамма -функция;

*  \operatorname{Re}\,s> 1 өчен:
** \frac1{\zeta(s)}=\sum_{n=1}^\infty\frac{\mu(n)}{n^s}, где \displaystyle \mu(n) — Мөбиус функциясе
** \frac{\zeta(2s)}{\zeta(s)}=\sum_{n=1}^\infty\frac{\lambda(n)}{n^s},  биредә \displaystyle \lambda(n) — Лиувил функциясе
** \zeta^2(s)=\sum_{n=1}^\infty\frac{\tau(n)}{n^s}, биредә \displaystyle \tau(n) —   \displaystyle n санының бүлүчеләр саны 
** \frac{\zeta(s)}{\zeta(2s)}=\sum_{n=1}^\infty\frac{n^s} 
** \frac{\zeta^2(s)}{\zeta(2s)}=\sum_{n=1}^\infty\frac{2^{\nu(n)}}{n^s}, биредә \displaystyle \nu(n) —   \displaystyle n санының бүлүчеләр саны 
** \frac{\zeta^3(s)}{\zeta(2s)}=\sum_{n=1}^\infty\frac{\tau(n^2)}{n^s}
** \frac{\zeta^4(s)}{\zeta(2s)}=\sum_{n=1}^\infty\frac{(\tau(n))^2}{n^s}
* \displaystyle \zeta(s)   \displaystyle s=1 ноктасында котыпка ия һәм чигереше    1 тигез
*   \displaystyle s\ne 0, s\ne 1 өчен
*: \zeta(s) = 2^s \pi^{s-1} \sin\left( {\pi s \over 2} \right) \Gamma(1-s) \zeta(1-s),
::  биредә \displaystyle \Gamma(z) — Эйлер гамма-функциясе.  
* функция өчен
*: \xi(s)=\frac{1}{2}\pi^{-s/2}s(s-1)\Gamma\left(\frac{s}{2}\right)\zeta(s),
:   \displaystyle \zeta(s)   *кси-функция*, :
:: \displaystyle \ \xi(s)=\xi(1-s).

## Әдәбият

*Дербишир, Джон. Простая одержимость. Бернхард Риман и величайшая нерешённая проблема в математике. — Астрель, 2010. — 464 с. — ISBN 978-5-271-25422-2..
*Тахтаджян Л.А. Квантовая механика для математиков / Перевод с английского к.ф.-м.н. С.А. Славнов. — Изд. 2-е. — М.-Ижевск: НИЦ "Регулярная и хаотическая динамика", Ижевский институт компьютерных исследований, 2011. — 496 с. — ISBN 978-5-93972-900-0.

Төркем:Дифференциаль исәпләү
Төркем:Математик анализ
Төркем:Рәтләр
Рифкать Миңнеханов

**Рифкать Миңнеханов**, Рифкать Нургали улы Миңнеханов,  (*[[1955 ел]]ның [[1 июнь|1 июне]], [[ТАССР]], [[Балык Бистәсе районы]], [[Яңа Арыш]] авылы*) — РФ ЭЭМ ТР буенча ЮХИДИ идарәсе башлыгы (*[[1997 ел|1997]]-[[2016 ел|2016]]*), полиция полковнигы, техник фәннәр докторы (*[[2000 ел|2000]]*). Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе академигы (2023). һәм Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе президенты (2023). Бөтендөнья татар конгрессының Милли шурасы әгъзасы (2023 елдан).

## Тәрҗемәи хәле

1955 елның 1 июнендә ТАССР Балык Бистәсе районы Яңа Арыш авылында туган. «*-электрик*» белгечлеге буенча Казан югары хәрби-инженерлык укуханәсен тәмамлаган (*[[1977 ел|1977]]*). 1977-1982 елларда Алманиядә хәрби хезмәт үткән. Адъюнктура тәмамлый, кандидатлык (*[[1989 ел|1989]]*), «*Махсус билгеләнгән мәгълүмат системаларын төзегәндә һәм кулланганда ачык системалар технологияләрен куллану*» () темасына докторлык (*[[2000 ел|2000]]*) диссертацияләре яклый.
* 1982-1989 Казан югары хәрби- укуханәсендә хезмәт итә, 1990-1992 укытучы. 
* 1992-1997 ТР ЭЭМ ДАИ идарәсе башлыгы урынбасары — мәгълүмат белән тәэмин итү һәм оператив хәл кылу бүлеге башлыгы.
* 1997-2016 РФ ЭЭМ ТР буенча ЮХИДИ идарәсе башлыгы — ТР буенча юл хәвефсезлеге баш дәүләт инспекторы.
* 2023 ― Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе академигы һәм президенты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстан эчке эшләр органнарының атказанган хезмәткәре.
* Батырлык ордены
* 2004 «Ел җитәкчесе» республика бәйгесе җиңүчесе.
* 2006 «Хәрби хезмәттәшлек өчен» медале
* 2024 ― «Ел медиа шәхесе» номинациясендә «Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчесе
## Гаиләсе
Хатыны, ике улы.
* Энесе Рөстәм Нургали улы Миңнеханов (*[[1957 ел|1957]]*) — Татарстан президенты (*[[2010 ел]]дан*).
* Энесе Рәис Нургали улы Миңнеханов (*[[1961 ел|1961]]*) — Саба районы хакиме (*[[1999 ел]]дан*).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

* TatCenter.ru интернет-порталы (ТР эшлекле үзәге) 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Казан югары хәрби-инженерлык укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе академиклары
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Геометрик прогрессия

**Геометрик прогрессия** — b_1,\ b_2,\ b_3,\ \ldots саннарының  (прогрессия әгъзалары) эзлеклелеге, прогрессиянең һәр киләсе әгъзасы элекке әгъзасы һәм билгеләнгән сан q \quad (**прогрессия ваклаучысы**) тапкырчыгышына тигез: b_1\not=0, q\not=0: b_1,\ b_2=b_1q,\ b_3=b_2q,\ \ldots,\ b_n=b_{n-1}q

## Тасвир
Геометрик прогрессиянең һәр әгъзасы түбәндәге тигезләмәдә исәпләнә:

: b_n=b_1q^{n-1} \quad 

*b_1>0 һәм  q>1 булган очракта прогрессия *артучы* эзлеклелек дип атала
*0 булган очракта прогрессия *кимүче* эзлеклелек дип атала
*q булган очракта прогрессия *алмаш тамгалы* эзлеклелек дип атала

Прогрессия геометрик дип йөртелә, чөнки аның төп үзлеге:
:  |b_{n}| = \sqrt{b_{n-1} b_{n+1}},
ягъни һәр әгъзасы аның күршеләренең уртача геометрик зурлыгына тигез.

## Үзлекләре

*Геометрик прогрессия әгъзаларыннан логарифмнар арифметик прогрессияне төзи.
* b_{n}^2 = b_{n-i} b_{n+i},  1  өчен

* тапкырчыгышлар:
*: P_{n} = ( b_1 \cdot b_n )^\frac{n}{2} .
*: P_{k,n} = \frac{ P_{n} }{ P_{k-1} }.

*Геометрик прогрессиянең n әгъзалары суммасы:
: S_n = \begin{cases}
  \sum\limits_{i=1}^n  b_i = \frac{ b_1 - b_1 q^{n} }{1-q}=\frac{ b_1 (1 - q^{n} ) }{ 1-q }, & \mbox{if } q \ne 1 \\
  \\
  n b_1, & \mbox{if } q = 1
\end{cases}

* Әгәр \left| q \right| булса: n \to +\infty өчен  b_n \to 0 
: һәм 
*: n \to +\infty өчен   S_n \to {b_1 \over 1-q} 

## Әдәбият

* Геометрическая прогрессия на mathematics.ru
*Геометрическая прогрессия — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание).
* Роу С. Геометрические упражнения с куском бумаги. — 2-е изд. — Одесса: Mathesis, 1923.

Төркем:АрифметикаТөркем:Рәтләр
Kvettadağı terror ğämäle (avgust, 2016)

**Kvettadağı terror ğämäle**  - 2016 yılnıñ 8 avgustında Pakstannıñ Kvetta şähäre Däwlät Xastaxanäsendä terror höcüme näticäsendä **97 keşe häläk** bula.

Şul uq könne elegräk advokatlar berlege prezidentı Kazi Biläl üterelä häm anıñ cenazasına xezmättäşlär-yuristlar xastaxanädä cıyıla. Cıyılğan keşelarne intixarçı şartlata häm soñraq avtomattan atıp üterä.

Terror oyışmaları "İGİL" häm "Cämäğät ul-Axrar" terror höcüme öçen üzenä cawaplığın aldı.

## Sıltamalar
*https://www.1tv.ru/news/2016/08/08/307651-krupnyy_terakt_v_pakistane_terroristy_vzorvali_traurnuyu_tseremoniyu
*http://ru.euronews.com/2016/08/08/death-toll-rises-to-70-in-bomb-attack-on-hospital-in-pakistan
*https://www.tvc.ru/news/show/id/98166

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2016 ел
Төркем:8 август
Төркем:Пакьстан тарихы
Салих Сәйдәшев музее

**Салих Сәйдәшев музее**:
* Салих Сәйдәшев музее — Казандагы музей (ТР Милли музее филиалы).
* Салих Сәйдәшев музее — Биектау районы Өбрә авылындагы музей.
Игорь Щетинин

**Игорь Щетинин**, Игорь Василий улы Щетинин,  (*[[1959 ел]]ның [[4 декабрь|4 декабре]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — рәссам–монументчы, РФ рәссамнар берлеге әгъзасы (*[[2002 ел|2002]]*), Г. Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе лауреаты (*[[2016 ел|2016]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1959 елның 4 декабрендә Татарстан АССР башкаласы Казанда туган. Казан сынлы сәнгать училещесын тәмамлаган (*[[1979 ел|1979]]*).
Казанда яши һәм сынлы сәнгат өлкәсендә иҗат итә.

2012 Татарстан мәдәният министрлыгының сынлы сәнгать һәм сәнгать белеме өлкәсендә Бакый Урманче исемендәге премия бәйгесендә «*Безнең мөгаллимнәр. Рәссам Индюхов*» (*[[2010 ел|2010]]*), «*Безнең мөгаллимнәр. Рәссам Зарипов И.К.*» (*[[2011 ел|2011]]*), «*Гөмбә вакыты*» (*[[2010 ел|2010]]*) картиналары белән катнаша (*өч иҗат эше дә Щетинина Ирина Николай кызы ([[1958 ел|1958]]) белән берлектә башкарылган*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2016 Г. Тукай исемендәге дәүләт бүләге – «Болгар цивилизациясе. Меңьеллыкларга сузылган юл» сәнгать- пространство экспозиция инсталляциясен иҗат иткән өчен (*коллектив эчендә*).

## Сылтамалар
*  Игорь Щетинин Артру.инфо сайтында 

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Казан сынлы сәнгать училещесын тәмамлаучылар
Трейси Майклз

**Трейси Майклз** (ингл. *<span lang="en">Traci Michaelz</span>*; 5 маенда 1974 — 13 июнь 2008) — күренекле музыкант, барыннан да билгеле кебек тиңдәше ударнигы голливудской глэм-панк төркеме Peppermint Creeps (1997-2008).

Шулай ук узган катнашучы һәм оештыручысы шундый төркемнәр кебек Heart Throb Mob, Candy Apple Queenz, Glamvestite Vampires, Tragedy, Velvet Dog, Pretty Boy Floyd, Total Chaos .

13 июнь , 2008 ел, җомга көн иртә белән вафат була нче печеночной җитәрлек булмаган вакытында музыка тур Техасе.

Зиратында җирләнгән Hollywood Forever.

## Peppermint Creeps

## Дискография

### Peppermint Creeps

### Heart Throb Mob

### Candy Apple Queenz
* Demo (1993) 

### Glamvestite Vampirez

## Источники

## Сылтамалар
* Traci Michaelz Memorial Show 05/30/09 – Key Club By Alison "MetalBabe" Cohen 
* Traci Michaelz Memorial Show 
*  Urban Dictionary 
* Traci Michaelz Funeral
* PEPPERMINT CREEPS Drummer Dead At 34
* Rocker Michaelz Dead at 34
* Рәсми сайт Peppemint Creeps<br> 
* Рәсми бит бу Facebook
* Heart Throb Mob бу Rate Your Music 
* Traci Michaelz drummerszone artist

Төркем:АКШ музыкантлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:5 май көнне туганнар
Төркем:1974 елда туганнар
Төркем:13 июнь көнне вафатлар
Төркем:2008 елда вафатлар
Тимур Сафин

**Тимур Марсель улы Сафин** (1992 елның 4 августы, Ташкәнт, Үзбәкстан ССР, ССРБ) — татар спортчысы, рапиралы фехтовальщик, рапирада командалар ярышларында Олимпия чемпионы (2016),  ике тапкыр Европаның чемпионы, Олимпия уеннарында (2016) бакыр призёры. 2012 елдан Россия җыелма такымы әгъзасы. Россиянең атказанган спорт остасы.

## Биография
Тимур Сафин 1992 елның 4 августында Үзбәкстанның Ташкәнт шәһәрендә татар гаиләсендә туа, соңрак гаиләсе белән Россиягә күченә. Фехтование белән 1998 елда Фәрит Арсланов җитәкчелегендә шөгыльләнә башлый. Фехтование буенча Россия җыелма командасы әгъзасы (2008), милли (2012). Россия Федерациясенең спорт остасы (2007), фехтование буенча Россиянең халыкара класслы спорт остасы (2012).

19 нчы номерлы балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә тәрбияләнүче (беренче тренеры — Ф. Я. Арсланов һәм В. В. Нәгыймов); 5 нче номерлы Республика спорт профиле интернат-мәктәбе (тренерлары — Л. Р. Грушина һәм Р. Р. Насыйбуллин).

2014 елда Башкорт физик культура институтын тәмамлый.

Уфа шәһәренең 19 нчы балалар-яшусмерлер спорт мәктәбе клубы, аннары ЦСКА командасы өчен чыгыш ясый.

### Спорт казанышлары

* Олимпия уеннары 2016 — 1 нче урын (командалы), 3 нче урын (шәхси);
* Дөнья чемпионаты 2014 — 3 нче урын (шәхси);
* Дөнья кубогы этабы 2016 (Сан-Хосе) — 1 нче урын (шәхси);
* Европа чемпионаты 2016 — 1 нче урын (шәхси һәм командалы);
* Яшүсмерләр арасында дөнья беренчелеге 2012 — 1 нче урын (шәхси), 2 нче урын (командалы);
* Яшүсмерләр арасында Европа беренчелеге 2012 — 2 нче урын (командалы);
* Европа чемпионаты 2013 (U23) — 1 нче урын (шәхси һәм командалы);
* Россия чемпионаты 2014, 2015 — 1 нче урын (шәхси);

## Бүләкләр

* Дуслык Ордены (2016 елның 25 августы) — *[[Рио-де-Жанейро]] шәһәрендә ([[Бразилия]]) [[Җәйге Олимпия уеннары 2016|2016 елгы XXXI Олимпия уеннарында]] югары спорт казанышлары, җиңүгә омтылыш һәм максатчанлык өчен.*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Тимур Сафин @ rusfencing.ru 
*

Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Россиянең халыкара спорт осталары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Россия фехтовальщиклары
Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Габделхак Шәмсетдинов

**Габделхак Шәмсетдинов**, Габделхак (*Габдархак*) Габдрахман (*Абдрахман*) улы Шәмсетдинов, ,  (1946 елның 17 августы, Татарстан АССР, Алексеевск районы, Кыр Шонталысы — журналист, Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1988 ел|1988]]*), тарих фәннәре кандидаты (*[[2000 ел|2000]]*). Хөсәен Ямашев премиясе лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 17 августында Татарстан АССР Алексеевск районы Кыр Шонталысы авылында туган. 
Казан дәүләт университетының журналистика бүлеген (*[[1972 ел|1972]]*), Ленинградтагы югары фирка мәктәбен (*[[1982 ел|1982]]*) тәмамлаган. Тарих фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган (*[[2000 ел|2000]]*). 1965-1967 елларда хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
* 1963-1965 урта мәктәптә физик тәрбия укытучысы, авыл клубы мөдире.
* 1972-1975 Чирмешән районы «Ленин юлында» (*хәзерге* «Безнең Чирмешән») газетасының бүлек мөдире.
* 1975 елдан Казанда: «Социалистик Татарстан» (*хәзерге* «Ватаным Татарстан») газетасы хәбәрчесе, бүлек мөдире.
* 1991-1994 «Татарстан хәбәрләре» газетасының баш мөхәррир урынбасары.
* 1994-1996 ТР министрлар кабинетының мәдәният һәм сәнгать бүлеге җитәкчесе.
* 1996 елдан «Ватаным Татарстан» газетасының баш мөхәррире. Казан дәүләт университетының журналистика һәм социология факультеты укытучысы.
* 2003-2013  «Мәгариф» журналының баш мөхәррире (*[[2008 ел]]дан [[2013 ел]]га кадәр «[[Татмедиа|ТАТМЕДИА]]» ачык акционерлык җәмгыяте филиалы «Мәгариф» журналы редакциясе» директоры-баш мөхәррире*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1988 Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре
* 1998 ТР мактау грамотасы
* 2006 «Фидакар хезмәт өчен» медале
* ТР журналистлар берлегенең Х. Ямашев исемендәге премиясе

## Гаиләсе
Хатыны, улы,кызы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
* Журналист. Остаз. Галим.  «Мәгариф», 2016 ел, № 8.

## Сылтамалар
*   «Мәгариф» журналы сайты  
*  Әдипләр. Әхмәт Дусайлы сайты  
*  Шамсутдинов Габдулхак Абдрахманович 
*  Г.Г. Шәмсетдинов ВИПЕРСОН сайтында

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:Хөсәен Ямашев премиясе лауреатлары
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Мәгариф журналистлары
Гали Шәмсетдинов

**Гали Шәмсетдинов**, Гали Нурулла улы Шәмсетдинов,  (*[[1915 ел]]ның [[22 май|22 мае]], [[Казан губернасы]], [[Чистай өязе]], [[Яуширмә]] авылы*) — Бөек Ватан сугышында катнашучы, 1нче Украина фронтының 3нче гвардия танк армиясе 7нче гвардия танк корпусы 56нчы гвардия танк бригадасы танк ротасы командиры, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944 ел|1944]], вафатыннан соң*), гвардия лейтенанты.

## Тәрҗемәи хәле

1915 елның 22 маенда Казан губернасы Чистай өязе (*хәзерге* Чистай районы) Яуширмә авылында крестьян гаиләсендә туган. Милләте — татар. Туган авылында җидееллык мәктәпне, Чистай педагогия техникумын (*[[1935 ел|1935]]*), Казан авыл хуҗалыгы институтын (*[[1938 ел|1938]]*) тәмамлаган. Сугышка кадәр (*[[1930 ел|1930]]-[[1960 ел]]ларда* Пәнҗәр районы, *[[1960 ел]]дан* Әгерҗе районы) Салагыш авылында мәктәп директоры булып эшли. 1939 елда Кызыл гаскәргә хәрби хезмәткә алына. Сембердә югары танк командирлары укуханәсен тәмамлый (*[[1941 ел|1941]]*).

## [[Бөек Ватан сугышы]]
Сугышның беренче көннәреннән Бөек Ватан сугышы фронтларында: Көнбатыш. Көньяк-көнбатыш, Үзәк, Воронеж, 1нче Украина фронтларында; Смоленск өчен барган сугышларда, дошманны Мәскәү яныннан кууда, Курск дугасында, Киев өчен сугышларда, Львов юнәлешендәге һөҗүмнәрдә  катнаша. 1нче Украина фронтының 3нче гвардия танк армиясе 7нче гвардия танк корпусы 56нчы гвардия танк бригадасы танк ротасы командиры була. 1944 елның июль аенда гвардия лейтенанты Г.Н. Шәмсетдиновның танк ротасы *Пельтев* елгасы аша кичүне яулап ала. 1944 елның 22 июлендә Львов өлкәсе Пустомытов районы Гомулец хуторы янында һәлак була. Янәшәдәге Воля-Гомулецкая (*версия*: Пшецья-Вулька) авылында җирләнә.

Шагыйрь Александр Безыменский «Шәмсетдиновка дан» () шигырен багышлый (*[[1944 ел|1944]]*) .

Вперед, бойцы!
Прекрасен путь побед, 
Путь Шамсутдинова –
Стального офицера!

1944 елның 23 сентябрендә, вафатыннан соң, Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманының Алтын йолдыз медале (23.09.1944)
* Ленин ордены (23.09.1944)
* Кызыл Йолдыз ордены (19.11.1943)

## Хәтер
* Чистай урамына исеме бирелгән. 
* Чистайда истәлек ташы куелган. 
* Яуширмәдә бюсты куелган. 
* 2014 Әгерҗедә Советлар Берлеге Каһарманнары диварында барельефы урнаштырылган. 
* 2015 Салагыш мәктәбенә исеме бирелгән.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.6 (У-Я). Казань, 2014.

## Әдәбият
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6
# Герои Советского Союза. Т.1. М., 1987.
# Герои Советского союза-наши земляки.Кн.1. Казан, 1982.
# Советлар Союзы Геройлары-якташларыбыз. Казан, 1990.
# Ханин Л. Герои Советского Союза-сыны Татарии. Казан, 1968.

## Сылтамалар
*  Г.Н. Шәмсетдинов  «Ил каһарманнар»ы сайтында
*  Г.Н. Шәмсетдинов «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр


Төркем:Чистай педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Шәмсетдинов

**Шәмсетдинов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Шәмсетдин (*Шәмс-әд-дин*) («*Диннең кояшы*») исеменнән ясалган.

* Абдулла Шәмсетдинов (1870-1937), сәүдәгәр, Әсәдуллаев йортын (*[[Мәскәү]]*) төзетүчеләрнең берсе.
* Кәшаф Шәмсетдинов (1909-1993), химик-технолог, Казан мех комбинаты (*хәзерге* «Мелита» АҖ) баш инженеры (*[[1953 ел]]дан*), ССРБ дәүләт премиясе (*[[1951 ел|1951]]*).
* Исмай Шәмсетдинов (1910-1982), композитор, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1966 ел|1966]]*), ТАССР халык артисты (*[[1981 ел|1981]]*).
* Гали Шәмсетдинов (1915-1944), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]], вафатыннан соң*).
* Ясыйр Шәмсетдинов (1918-1996), ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1968 ел|1968]]*), ТАССР мәдәният министры урынбасары (*[[1953 ел|1953]]-[[1962 ел|1962]]*), Галимнәр йорты директоры (*[[1978 ел|1978]]-[[1991 ел|1991]]*), Салих Сәйдәшев музее директоры (*[[1991 ел|1991]]-[[1996 ел|1996]]*).
* Габделхак Шәмсетдинов (17.08.1946), журналист, мөхәррир, «Ватаным Татарстан» газетасының (*[[1996 ел]]дан*), «Мәгариф» журналының баш мөхәррире (*[[2003 ел|2003]]-[[2013 ел|2013]]*).
* Николай Шәмсетдинов (1949), рус телле шагыйрь, Россия язучылары берлегенең Төмән бүлекчәсе идарәсе рәисе (*[[1994 ел]]дан*).
* Рушан Шәмсетдинов (1946), рәссам-график, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1997 ел|1997]]*), ТКН баш рәссамы (*[[1993 ел]]дан*).
* Солтан Шәмси (Шәмсетдинов) (1946), язучы, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1996 ел|1996]]*).
* Валерий Шәмсетдинов (1947), химик-технолог, «Түбән Каманефтехим»  ААҖ бутилкаучук хаводы баш инженеры (*[[1978 ел]]дан*), «Татнефть-Түбән Каманефтехим-Ойл» ҖЧҖ директоры, фән һәм техника өлкәсендә ТР дәүләт премиясе (*[[1994 ел|1994]]*).
* Хәмит Шәмсетдинов (1949-2009), Гафури театры актеры, РФ атказанган, БАССР халык артисты.
* Хазбулат Шәмсетдинов (1954), журналист, «Вечерняя Казань» газетасының  шеф-мөхәррире (*[[1991 ел]]дан*).
* Ринат Шәмсетдинов (22.05.1972), Тинчурин театры артисты, ТР атказанган артисты.
* Марсель Шәмсетдинов, сәясәтче, ПАРНАС фиркасе.
----
;Шәмсетдинова
* Мәсгудә Шәмсетдинова (1955), композитор, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993) (АКШ).
* Рәсимә Шәмсетдинова (1954), ТР Мәгарифне үстерү институтының кафедра мөдире, фән кандидаты, доцент, ТР атказанган укытучысы.

Төркем:Фамилияләр
Бөек берләштерү теориясе

**Бөек берләштерү теориясе** (инглизчә *Grand Unified Theory, GUT*) — элементар кисәкчекләр физикасында көчле, загыйфь һәм электромагнит тәэсир итешүләрен бердәм рәвештә тасвирлаучы теорияләр.

**100 ГэВ энергиясендә** электромагнит һәм зәгыйфь тәэсир итешүләре бердәм электрозәгыйфь тәэсир итешүгә берләшә.

Бик югары энергиядә (1014 ГэВ артык) көчле, загыйфь һәм электромагнит тәэсир итешүләре берләшәләр дип фараз ителә.

Бөек берләштерү көчләренең таратучы кисәкчекләр - фаразланыла торган X һәм Y бозоннары булып санала, алар бик зур массасына ия (1015 – 1016 ГэВ/с2).  Әлеге тәэсир итешүләрне берләштерү өчен протон таркалышы таләп ителә, ләкин әлегә протонның таркалышы табылмаган.

SU(3)\times SU(2)\times U(1)\, . төркемнәрен берләштерү нигезендә бердәм берләштерү булырга мөмкин һәм югары энергиядә әлеге тәэсир итешүләрнең бәйләнеш костанталары бер санга омтылып бара дип фараз ителә.

Бөек берләштерү өчен шартлар Зур Шартлаудан 10−43-10−36 секундтан соң (**13-14 млрд ел элек**) булгандыр.

Ләкин күп физиклар гравитация югында тәэсир итешүләрне берләштерү - мәгънәсез булып тора дип саныйлар. Тик дөрес гравитациянең квант теориясе нигезендә кырның бердәм теориясен (барлыкның теориясен) булдыру - бердәм берләштерүгә юл бара дип санала.

## Әдәбият
*'Грэхэм Л. Р.' Глава XI. Релятивистская физика. '''Теории Великого Объединения''' // Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе — М.: Политиздат, 1991.
*    Г. 'т Хоофт, Калибровочные теории сил между элементарными частицами, «Успехи физических наук», 1981, т. 135, вып. 3, с.379. (перевод статьи из «Scientific American», June 1980, Vol. 242, p.&nbsp;90.)
*    Коноплева Н. П., Попов В. Н. Калибровочные поля. — М.: Атомиздат, 1972.
*    Славнов А. А., Фаддеев Л. Д. Введение в квантовую теорию калибровочных полей. — М.: Наука, 1978. — 238 с.
*    Сарданашвили Г. А. Современные методы теории поля. 1. Геометрия и классические поля. — М.: УРСС, 1996. — 224 с. — ISBN 5-88417-087-4.
*   Сарданашвили Г. А. Современные методы теории поля. 4. Геометрия и квантовые поля. — М.: УРСС, 2000. — 157 с. — ISBN 5-88417-221-4.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Электродинамика
Төркем:Физика
Артур Әхмәтхуҗин

**Артур Камил улы Әхмәтхуҗин** (1988 елның 21 мае,  Яңа Актанышбаш, Кызыл Кама районы, РСФСР, ССРБ) — Россия фехтовальщигы, рапирада командалар ярышларында Олимпия чемпионы (2016), 2013 елгы Дөнья чемпионатында көмеш медаль иясе (рапирада ярыш), 2012 елгы Олимпия уеннарында катнашучы. Фехтование буенча Россиянең спорт остасы (2005).

## Биография
Артур Әхмәтхуҗин 1988 елның 21 маенда Башкорт АССРның Кызыл Кама районы Яңа Актанышбаш авылында туа. Милләте буенча башкорт.

Уфа шәһәренең 23 нче балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбендә тәрбияләнүче. Тренерлары — Р. И. Әюпов, И. Я. Мамедов.

2005—2010 елларда — яшүсмерләр, ә 2010 елдан — фехтование буенча Россия җыелма командасы әгъзасы.

2011 елда Россия дәүләт физик культура, спорт, яшьләр һәм туризм университетын тәмамлый, 2012 елда Башкортстан Республикаcы Башлыгы каршындагы Башкортстан дәүләт хезмәте һәм идарә итү академиясенә укырга керә.

Будапештта узган Дөнья чемпионатында Әхмәтхуҗин шәхси рапирада көмеш медаль яулый, бот җәрәхәтләнү сәбәпле, спортчы мәҗбүри тәнәфес ала. Ике җитди операция кичереп, Әхмәтхуҗин бер елдан соң, 2014 елның декабрендә, күнегүләр ясый башлый. Бер елдан соң Әхмәтхуҗин үз кырында узган Дөнья чемпионатында америкалы Александр Миссиаласка 10:15 исәбе белән оттырып, бакыр медаль яулый.

Уфада яши, татарча сөйләшә белә, «Динамо» һәм ГҮСК (ЦСКА) командасы өчен чыгыш ясый.

### Спорт казанышлары

#### Шәхси зачётта

* Россия чемпионатының көмеш призеры (2010);
* Ир-атлар арасында Россия Кубогы иясе (2012), көмеш призеры (2008);
* Бөтенроссия җәйге Универсиадасының көмеш призеры (2010);
* Дөнья Кубогы этабының көмеш призеры (2012);
* Россия яшьләр Спартакиадасы чемпионы (2010);
* Яшьләр арасында Европа чемпионатының бакыр призеры (2010).

#### Команда зачетында

* Олимпия чемпионы (2016);
* Европа чемпионатының көмеш призеры (2007);
* Юниорлар арасында дөнья чемпионатының бакыр призеры (2007);
* Россия чемпионы (2010; 2011; 2012);
* Россия чемпионатының бакыр призеры (2006);
* Россия Кубогы иясе (2011, 2012);
* Ир-атлар арасында Россия Кубогының көмеш призеры (2008, 2010);
* Бөтендөнья җәйге Универсиада чемпионы (2009);
* Россия яшьләр Спартакиадасы чемпионы (2010).

## Бүләкләр

* Дуслык Ордены (2016 елның 25 августы) — *[[Рио-де-Жанейро]] шәһәрендә ([[Бразилия]]) [[Җәйге Олимпия уеннары 2016|2016 елгы XXXI Олимпия уеннарында]] югары спорт казанышлары, җиңүгә омтылыш һәм максатчанлык өчен;*
* Башкортстан Республикасы Мактау грамотасы (2012);
* II дәрәҗә «Хәрби батырлык өчен» медале (2016).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

*http://www.azatliq.org/a/27919205.html

Төркем:Россия фехтовальщиклары
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Фехтование буенча Олимпия чемпионнары
Гали Закиров (1910)

**Гали Закиров**, Гали Закир улы Закиров,  (*[[1910 ел]], [[Казан губернасы]], [[Мамадыш өязе]], [[Байлар Сабасы]] — [[1944 ел]], [[Украина ССР]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашучы, гвардия кече сержанты, Воронеж фронты 60нчы армия 3нче гвардия һава десанты дивизиясе 8нче гвардия һава десанты полкы 3нче батальоны укчылар    командиры, Советлар Берлеге каһарманы (*[[1944 ел|1944]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1910 елда Казан губернасы Мамадыш өязе (*хәзерге* Саба районы) Байлар Сабасы аылында (*[[2004 ел]]дан шәһәр тибындагы бистә*) крестьян гаиләсендә туган. Милләте — татар. Башлангыч белем алгач, күмәк хуҗалыкта эшләгән. 1940 елда гаиләсе (*хатыны* Хәзирә) белән Казакъ ССР Төньяк-Казакъстан өлкәсе Ленин районы (*хәзерге* Есил районы) Ильинка авылына күченә. Анда МТСта эшли. 1941 елда Кызыл гаскәргә хәрби хезмәткә чакырыла.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1941 елның июль аеннан Бөек Ватан сугышы фронтларында: Төньяк-көнбатыш, Үзәк, Воронеж , 1нче Украина фронтларында.
1942 ел башында каты яралана, Байлар Сабасында 6 ай дәвалана.
1943 елның 9 октябрендә Воронеж фронты 60нчы армия 3 нче гвардия һава десанты дивизиясе 8нче гвардия һава десанты полкы 3нче батальоны укчылар округы командиры Г. Закиров Киев өлкәсе Вышгород районы Ясногородок авылы янында Днепрның уң ярында яуланган плацдармны киңәйтү өчен барган сугышта батырлык күрсәтә, дошманның бер ротага якын гаскәриен сафтан чыгара. Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә (10.01.1944).
1944 елның февралендә Украина ССР җирендә барган сугышларның берсендә һәлак була (*хәбәрсез югала*).
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманының Алтын йолдыз медале (10.01.1944)
* Ленин ордены (10.01.1944)

## Хәтер
* Казакъстанның Есил районы (Төньяк-Казакъстан өлкәсе) Ильинка авылында һәйкәл куелган
* Байлар Сабасында бюсты куелган.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.1 (А-З). Казань, 2014.

## Әдәбият
# Герои Советского Союза - казахстанцы. Алма-Ата, 1968
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6
# Герои Советского Союза. Т.1. М., 1987.
# Герои Советского союза-наши земляки.Кн.1. Казан, 1982.
# Советлар Союзы Геройлары-якташларыбыз. Казан, 1990.
# Ханин Л. Герои Советского Союза-сыны Татарии. Казан, 1968.

## Сылтамалар
*  К.С. Байкиев исемендәге Икшүрмә кадет интернат-мәктәбе сайты 
* Г.З. Закиров «Милләттәшләр» сайтында 
*  Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ 

## <small>Искәрмәләр</small>


Төркем:Механизаторлар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Закиров

**Закиров** — фамилия.
* Айрат Закиров (1937-2010), .
* Әнәс Закиров (1931), рәссам, журналист, «Турист» журналы (*[[Мәскәү]]*) баш рәссамы
* Батыр Закиров
* **[[Гали Закиров]]:**
** Гали Закиров (1910-1944), Советлар Берлеге Каһарманы.
** Гали Закиров (1911-1973), дини-мәдәни оешма рәисе (*[[Швеция]]*).
** Гали Закиров (1928), педагог.
* Вәкил Закиров (1928-1969), Камал театры артисты.
* Зыя Закиров (1918―1985), 1947―1973 елларда «Гигант» күмәк хуҗалыгы (1972 елдан совхоз) рәисе. Татарстан АССРның атказанган зоотехнигы (1968).
* Илгиз Закиров (1954), композитор. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* **Илдар Закиров**
** Илдар Мөхәммәтдин улы Закиров (195?), журналист, Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре (2010).
** Илдар Рәфкат улы Закиров (1978―2022), табиб, Республика Балалар клиник хастаханәсе директоры.
* **Илдус Закиров** 
** Илдус Закиров (1938), техника фәннәре докторы.
** Илдус Закиров (1983), скульптор.
** Илдус Закиров (2IZI), музыкант
* Илнур Закиров (1985 ), Камал театры артисты (2008 елдан).
* Исхак Закиров (1911-1941), язучы.
* Линар Закиров (1976), Бөгелмә муниципаль районы башлыгы (2014―2025). 
* Локман Закиров (1928), хәрби очучы, язучы.
* **[[Мансур Закиров]]**
** Мансур Закиров (*Мансур Салих улы Закиров*; 1937), рәссам.
** Мансур Закиров (*Мансур Муллаян улы Закиров*; 1968–2004), рәссам. 
* **[[Марат Закиров]]:**
::Марат Закиров, язучы.
::Марат Закиров, спортчы (*су полосы*).
::Марат Закиров, рәссам-пластинер.
* Мөхәммәт Закиров (1950-2014), «Кызыл таң» журналисты, шагыйрь.
* Нәкый Закиров (*[[Нәкый Исәнбәт]]*, 1899-1992), татар язучысы.
* Нәфис Закиров (1957), техник фәннәр кандидаты, 2006-2014 елларда Сарман районы башлыгы. Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре.
* **[[Равил Закиров]]:**
:: Равил Закиров (1935), укытучы.
:: Равил Закиров (1946), авыл хуҗалыгы белгече.
* Рафаиль Закиров (1949—2020), РФ гадәттән тыш хәлләр министры ярдәмчесе (2004-2014).
* Реваль Закиров (1941), уйлап табучы, техник фәннәр кандидаты. И. Закиров энесе.
* Ринат Закиров (1948), БТК идарәсе рәисе. Ш. Закиров энесе.
* Рифкать Закиров (1938―2007), шагыйрь, җырлар авторы.
* Рөстәм Закиров (1967), җырчы, ТР атказанган артисты.
* Руслан Закиров (1994), опера җырчысы (баритон), Казан дәүләт консерваториясе укытучысы.
* Сөмбәт Закиров (1936), техника фәннәре докторы, нефтьче-галим.
* Фәррух Закиров (1946), җырчы, композитор. «Ялла»  сәнгать җитәкчесе (1976 елдан). Үзбәкстан ССР халык артисты (1987).
* Шамил Закиров (1945-2012), Камал театры директоры (*[[1985 ел|1985]]-[[2012 ел|2012]]*).  
----
* **[[Закирова]]**
** Гөлүсә Закирова (1976), язучы.
** Нәргиз Закирова
** Сәрия Закирова (1961), спортчы (*академик ишү*), дөнья чемпионы (*[[1985 ел|1985]], [[1986 ел|1986]]*).
** Чулпан Закирова (1977), «Казан» бию ансамбле сәнгать җитәкчесе. Р. Закиров кызы.
** Алсинә Закирова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2013 елдан).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Закиров исемендәге хуҗалык
## Шулай ук карагыз
* Закирҗанов
## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Антидөнья

**Антидөнья** —  антиматдәдән торган фаразланучы галәми объект (йолдыз, галактика, кара тишек яки метагалактика).

Антидөнья - Антигаләм Галәмебезгә охшаш булып санала.

Әгәр матдәнең һәм антиматдәнең нурланыш ешлыгы аермасы бар икән, димәк Антигаләм Галәмебезгә тиң түгел.

Шулай ук антикисәкчекләр җыелмасы антидөнья дип атала.

## Күзәтү
1933 елда Поль Дирак антиматдә һәм антидөнья булуын фараз итә. Антиматдә табылган, ә антидөнья барлыгы күзәтелмәгән, ләкин булуы да юкка чыгарылмаган.

Теория буенча йолдызларның һәм антийолдызларның электромагнит нурланышы тиң була (фотоннар - чын нейтраль кисәкчекләр), шуңа күрә оптик яки радиоастрономик ысуллар ярдәмендә аларны аерып булмый.

Йолдызлар нейтрино, ә антийолдызлар антинейтрино нурландыра, шуңа күрә нейтрино астрономиясе аларны аерырга ысул бирә.

1964 елда җөплелек саклану кануны бозылуы ачыла, һәм антидөньяның гади фәза-вакытта  булуы шик астына куелган.

Галәмебездә антиматдәдән торган эре объектлар табылмаган, әлеге күренеш барион асимметриясе дип аталган.

Матдә һәм антиматдә арасындагы дисбалансы СР-инвариантлыгы бозылуы белән аңлатыла. Нәкъ әлеге дисбаланс сәбәпле галактикалар, йолдызлар, планеталар һәм барыбыз барлыкка килгәнбез, дисбаланс булмаса - матдә һәм антиматдә аннигиләнеп нурланышка әйләнер иде һәм Галәмдә тик нурланыш калыр иде.

## Әдәбият

*Альвен Г., Миры и антимиры, пер. со швед., М., 1968. Г. И. Наан.
* Уникальный творческий почерк Г.Гамова
* FAQ: История открытия антиматерии

Төркем:Космология
Төркем:Элементар кисәкчәләр физикасы
Төркем:Физик фаразлар
Төхфәт Янәби бульвары

** Төхфәт Янәби бульвары ** () — Уфаның Калинин районында урнашкан урам. Урам  шагыйрь, сәясәтче, җәмәгать эшлеклесе Төхфәт Янәби хөрмәтенә аталган.
## Урнашу
Төхфәт Янәби бульвары Уфаның Калинин районы территориясе буенча үтә, Инорс микрорайонында. Урам Сельская Богородская урамы киселешеннән башлана.
## Искәрмәләр

Төркем:Уфа урамнары
Салават Юлаев проспекты

** Салават Юлаев проспекты ** () — Уфаның магистраль урамы. Проспект башкорт халкының милли батыры, шагыйрь, Емельян Пугачёвның көрәштәше Салават Юлаев хөрмәтенә 2004 елда аталган.

## Урнашу
Проспект Әхмәтзәки Вәлиди урамы киселешеннән башлана.

## Галерея
File:Нур театры.jpg|Уфа дәүләт «Нур» татар театры, Салават Юлаев проспектынан күренеш
File:Проспект Салавата Юлаева.jpg|Салават Юлаев проспекты


## Искәрмәләр

Төркем:Уфа урамнары
Антиматдә

**Антиматдә** — антикисәкчекләрдән торган табигатьтә тотрыклы халәттә хасил булмаучы матдә (әлегә галактикабызда һәм аннан тыш күзәтелмәгән).

Нульсез тикторыш массалы барлык кисәкчекләрнең антикисәкчекләре булуы исбатланмаган.

## Үзлекләре

Матдәнең төзелешен билгеләүче көчләр:
*электромагнит тәэсир итешүе,
*көчле тәэсир итешү
**кисәкчекләр һәм антикисәкчекләр өчен бертигез** (симметрик). Димәк антиматдәнең төзелеше матдәнең төзелешенә тиң булырга тиеш.

Ләкин матдә һәм антиматдә зәгыйфь тәэсир итешүдә **төрлечә** катнашалар: әлеге тәэсир итешүдә җөплелек саклану кануны бозыла, ягъни **антиматдәнең үзлекләре матдәнең көзге аша чагылышына тиң**.

Матдә һәм антиматдә тәэсир итешкәндә аннигилләнә, шул процесста югары энергияле фотоннар яки кисәкчек-антикисәкчек парлары барлыкка килә.

1 кг антиматдә һәм 1 кг матдә тәэсир итешкәндә 1,8·1017 джоуль энергия чыгарыла, бу 42,96 мегатонна тротил шартлавы энергиясенә тиң.

Күзәтелә торган Галәмнең өлеше тик матдәдән тора,  антиматдәдән торган өлешләре табылмаган, ягъни матдәнең һәм антиматдәнең асимметриясе - Галәмнең барион асимметриясе күзәтелә, аның сәбәпләре - физиканың чишелмәгән мәсъәләләренең берсе.

Шундый көчле асиммерия Зур Шартлаудан беренче секунда өлешеннән соң хасил булган дип фараз ителә.

## Чыгару

1965 елда тәҗрибәханәдә анти-дейтрон чыгарыла.

1995 елда АТТОда позитроннан һәм антипротоннан торган анти-сутуар атомы булдырыла.

Антиматдә - Җирдәге иң кыйбат җитештерелә торган әйбер була, 1 миллиграмм позитрон 25 миллион доллар тора.

## Моны да карагыз

*Антидөнья

## Әдәбият

*Власов Н. А. Антивещество. — М.: Атомиздат, 1966. — 184 с.
*Широков Ю. М., Юдин Н. П. Ядерная физика. — М.: Наука, 1972. — 670 с.

Төркем:ФизикаТөркем:Элементар кисәкчәләр физикасы