open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Илгизәр Миргалимов

**Илгизәр Миргалимов**, Илгизәр Миргасыйм  (*Миргас*) улы Миргалимов (*[[1942 ел]]ның [[5 август]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Боламык (Сарман районы)|Боламык]] — [[2019 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — дирижер,  педагог, Казан дәүләт мәдәният институты профессоры (*[[2002 ел|2002]]*), педагогика фәннәре докторы (*[[2001 ел|2001]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1942 елның 5 августында Татарстан АССР Сарман районы Боламык авылында туган. Мортыштамак җидеелык мәктәбенең башлангыч сыйныфларын, Сарман урта мәктәбен (*[[1959 ел|1959]]*), Алабуга мәдәни-агарту училищесын (*[[2013 ел]]дан [[Алабуга мәдәният һәм сәнгать көллияте|көллият]]*) (*[[1962 ел|1962]]*), Мәскәү мәдәният институтын (*[[1968 ел|1968]]*) тәмамлаган. «*Социально-педагогическое моделирование профессиональной направленности в вузах культуры (Ценностно-содержательные аспекты)*» темасына докторлык диссертациясе яклаган (*[[2001 ел|2001]]*).

## Хезмәт юлы
1962—1963 елларда Сарман районы (*[[1976 ел]]дан [[Тукай районы]]*) Теләнче-Тамак авылы мәдәният йортында сәнгать җитәкчесе, Теләнче-Тамак урта мәктәбендә музыка укытучысы.

1968—1975 елларда Алабугада Татарстан республика мәдәният училищесындә (*[[1993 ел]]дан Алабуга мәдәният училищесы, [[2007 ел]]дан Алабуга мәдәният һәм сәнгать училищесы, [[2013 ел]]дан [[Алабуга мәдәният һәм сәнгать көллияте|көллият]]*) укыта .

1975 елдан Казан дәүләт мәдәният институты (*[[1991 ел]]дан Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институты, [[1995 ел]]дан Казан дәүләт мәдәният әм сәнгать академиясе, [[2002 ел]]дан Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты, [[2015 ел]]дан [[Казан дәүләт мәдәният институты|институт]]*)  укытучысы, профессор (*[[2002 ел|2002]]*). 20 дән артык фәнни хезмәт авторы. КДМИ каршындагы диссертацияләр яклау буенча шура әгъзасы (*[[2008 ел]]дан*).

## Әдәбият
# Сарман районы энциклопедиясе (*төзүчесе* Дамир Гарифуллин): 1нче китап. Яр Чаллы: «Идел-Йорт», 2000, 123нче бит.
# Илһамлы Сарман. Антология (*төзүче-мөхәррире* Дамир Гарифуллин). Казан: «Яз», 2017. ISBN 978-5-95-00696-1-1
# Хушлашу сүзе.  «Сарман», 2019 ел, 25 гыйнвар, 4нче бит.

## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Алабуга мәдәният училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Педагогика фәннәре докторлары
Миргалимов

**Миргалимов** — фамилия.
* Илгизәр Миргалимов (1942-2019), дирижер, КДМИ профессоры (*[[2002 ел]]дан*).
* Илдар Миргалимов (1982), журналист, мөхәррир, «Татмедиа» агентлыгы җитәкчесе урынбасары (*[[2016 ел]]дан*).
* Тимур Миргалимов (?-2018), Вологда ТЮЗының әйдәүче актеры (*[[2009 ел]]дан*).
* Фаил Миргалимов (1957), спортчы (*[[футбол]]*), тренер, *РФ атказанган тренеры ([[Чиләбе]]).*
* Хафиз Миргалимов (1954), ТР коммунистлары лидеры (*[[2004 ел]]дан*).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Сурьянараяна Гыйбадәтханәсе, Арасавалли

**Арасавалли Кояш Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Андхра Прадешта Арасаваллида безнең эраның 7-енче гасыр Кояш Гыйбадәтханәсе. Ул Шрикакулам Шәһәрчегеннән 1 км ераклыгында Арасавалли Авылында урнашкан. Ышану буенча гыйбадәтханә патша Девендра Варма тарафыннан төзелгән булган, бу Калинга Династиясе хөкемдары. Гыйбадәтханәгә хәзер дә һаман киләләр, ул шәһәрчектә иң популяр турист җәлеп итүче урын булып тора. Бу гыйбадәтханә Һиндстанда иң борынгы Кояш гыйбадәтханәләрнең берсе булып тора.

## Тарихы
Гыйбадәтханә Һинд дине Кояш Ходае Сурьяга багышланган. Гыйбадәтханәнең стеналарында гыйбадәтханәнең барлыкка китерүчесе Девендра Варма булган, ул раслаганча ул хәзер 7-енче гасыр буларак мәгълүм чорда төзелгән булган. Стеналарда расланганча гыйбадәтханә төзекләндерелгән һәм янә үзгәртелгән булган, бу 18-енче гасыр һәм 19-ынчы гасыр җитешсезлекләрен бетерергә ярдәм итү өчен эшләнгән булган. Бу үзгәрешләрнең күбесе Дуси гаиләсе тарафыннан кертелгән булган. Еллар узу белән Кояш гыйбадәтханәсе шәһәрдә бәйрәм ителә торган фестивальләр өчен мәшһүр билге булып киткән. Боларга мәшһүр Ратхасаптами фестивале керә.

## Гыйбадәтханәнең әһәмияте

Гыйбадәтханә бөеклек һәм матурлык өчен бик танылган. Ул Ориссаның Вишвакарма Браминнарының яки Махараналарның архитектур осталыкларын куллана. Көннең башында гыйбадәтханәнең корылышы буенча гыйбадәтханә Кояшның нурлары Ходайның табаннарына аның әһәмиятен һәм куәтен күрсәтерлек итеп төзелгән.

## Шулай ук карагыз
Конарк Кояш Гыйбадәтханәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Сурьяга табыну
Калки Мандир

**Калки Мандир** Һиндстанда, Раҗастханда, Дҗайпурда Һинд дине гыйбадәтханәсе, ул 18-енче гасырда Дҗай Сингх II тарафыннан төзелгән булган. Ышану буенча ул Дҗай Сингхның оныгы Калки Сингх истәлегенә төзелгән булган, ул яшьли үлгән булган. Гыйбадәтханә Сирех Деори Базарда сарай капкасы каршысында урнашкан. Гыйбадәтханә сарай янында ак мәрмәрдән ясалган пот бар. Гыйбадәтханәдә Калки аватарның һәм Лакшми Алиһәсенең потлары бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Гарх Ганеш Гыйбадәтханәсе

**Гарх Ганеш Гыйбадәтханәсе** Җайпур шәһәрендә борынгы Ходай Ганеша гыйбадәтханәсе. Ул калкулыкларда Нахаргарх Форты һәм Дҗайгарх Форты янында урнашкан.
Гарх Ганеша гыйбадәтханәсе Ходай Ганешага багышланган. Ышану буенча Ганеша гыйбадәтханәдә кечкенә бала - Пурушакрити формасында бар. Аравали калкулыкларында, Нахаргарх калкулыгына якын урнашкан. Гарх Ганеша Гыйбадәтханәсендә Ходай Ганеша бала Ганеша - Вигра Пурушакрити потын (хартумсыз) нигезләгән.
Гыйбадәтханә Махараджа Савай Дҗай Сингх – I тарафыннан төзелгән булган, ул Дҗайпур нигезләвенә кадәр "Ашвамегха Ягья"ны башкарган. Ул изге урынны ясаган һәм Ходай Ганеша потын куйган. Шуннан соң ул Дҗайпур нигеләү ташын саклаган. Ул шулай ук потны шулай иттереп саклаган, Махараджа потны бинокльләр белән Дҗайпурның Шәһәр Сараеның Чандра Махалыннан бинокленнән күрә алган. ГархГанешның шулай ук өлеше буларак Бари Чаупарның "Дхваджадхиш" Ганеша гыйбадәтханәсе бар.
Бхадрапад Шукла Пакшада Ганеша Чатуртхида, биш көнлек ярминкә һәр ел оештырыла. Шулай ук Дивалидан соң беренче чәршәмбедә гыйбадәтханәдә "анна-кут" тәбрик ителә, һәм "Пауш ае"ның соңгы чәршәмбесендә "Пауш баде"сы оештырыла.
Гыйбадәтханәнең тулаем оештырылыуын һәм идарә ителүен Аудчья гаиләсе күзәтә. Хәзерге вакытта Шри Прадип Аудичья, гыйбадәтханәнең 13-енче каһине төп каһин булып тора.

## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Иван Тюленев

**Иван Владимир улы Тюленев** (, (,  — , ) — ,   армия генералы (1940).

Советлар Берлеге каһарманы (1978). Георгий тәресенең тулы кавалеры  (1915, 1916, 1916, 1917).

## [[Мәгариф]]
* Чистай прапорщиклар мәктәбе (1917),

## Тормыш юлы
### Беренче бөтендөнья сугышы
### Бөек Ватан сугышы. Совет-Алмания фронты
#### [[Көньяк фронт]]
Молдавиядә чик янындагы бәрелешләргә  катнашкан.

## Искәрмәләр
Георгий тәресе

**Георгий тәресе**

## Дүрт төрле солдат Георгий тәресе
1856 елның 19 мартыннан император Указы белән дүрт дәрәҗә билгесе кертелгән.

### Советлар Берлеге Каһарманнары — Георгий тәресенең тулы кавалеры
Җиде Каһарман турында билгеле:
# Григорий Агеев (үлгәннән соң)
# Иван Тюленев

## Искәрмәләр

Төркем:Бүләкләр алфавит буйлап
Заһидан

**Заһидан** (, ) — Иранның [Систан һәм Бәлүҗстан вилаятендә урнашкан шәһәр.
== Тарих ==
1930-еллардан - вилаять үзәге.
== Халык ==

== Искәрмәләр ==


[Төркем:Иран шәһәрләре
Бхитаргаон

**Бхитаргаон** Һиндстанда, Уттар Прадешта, Канпур районында шәһәрчек, үзенең борынгы Һинд дине гыйбадәтханәсе өчен мәшһүр, Гупта Империясе чорыннан сакланып калган иң зур Һинд дине кирпеч гыйбадәтханәсе.

## Бхитаргаон Гыйбадәтханәсе
Бхитаргаон Гыйбадәтханәсе терракотта панель белән терасалы кирпеч бина. 5-енче гасырда Гупта периодында төзелгән булып, ул иң борынгы калган кирпеч/терракотта Һинд дине гыйбадәтханәсе, аның түбәсе һәм биек Шихарасы бар, гәрчә аның өске пулаты 18-енче гасырда зыян күрсә дә.
Гыйбадәтханә квадрат планда ике мәртәбә батырылган почмаклар белән һәм көнчыгышка карый торган итеп төзелгән. Стеналар терракотта панельләр белән бизәлгән, аларда су монстрлары, Шива һәм Вишну Ходайлары һ.б. сурәтләнгән. Каннингхэм беренче мәртәбә урынга килгәч, өй алдының һәм ардхамандапаның калдыклары һаман күренә торган булганнар, соңрак алар җимерелгәннәр.

### Галерея

Төзелеш материаллар кирпечләр һәм терракотта. Кирпеч үлчәмнәре 18"*9"*3" һәм башка күренә торган хасиятләр түбәндәгечә:
* Гыйбадәтханә төзелгән платформаның зурлыгы 36 футка*47 фут.
* Изге урын эчтә 15 футка * 15 фут.
* Изге урын ике катлы.
* Стена калынлыгы 8 фут.
* Астан өскә кадәр биеклек 68.25 фут.
* Тәрәзә юк.
* Терракотта поты секуляр һәм дини темаларны сурәтли, мәсьәлән, Ганеша һәм Дурга Алиһәсе һәм елга Алиһәсе. Риваятьләр һәм кыйссалар Ситаны урлауны һәм Нара-Нараянаның аскезасын күрсәтәләр.
* Шикара баскычлы пирамида һәм давыл тарафыннан 1894 елда җимерелгән булган.
* Изге урынның беренче баскычы 1850 елда чабылган булган.
* Гөмбәзле арка монда беренче мәртәбә кайда да булса Һиндстанда кулланылган булган.

## Башка тарихи кирпеч гыйбадәтханәләр
* По Нагар һәм По Клонг Гарай
* Махабодхи Гыйбадәтханәсе
* Чанди Бима Диенг Чанди Бима
* Самбор Прей Кук
* Сирпур (Чаттисгарх) Лакшман гыйбадәтханәсе
* Раджгир Манияр Матх, Вайбхар гири гыйбадәтханәләре
* Бишнупур, Банкура
* https://www.jstor.org/stable/3249898 Кһераһат гыйбадәтханәсе
* http://www.arthistory.upenn.edu/saltrange/george/Kalar.html Калар, кирпеч гыйбадәтханәсе

## Gallery

Image:Bhitargaon front.jpg|Бхитаргаонда гыйбадәтханәнең алгы күренеше, 1875
Image:Bhitargaon details2.jpg|Фасадның алгы күренеше, коеп ясалган әйберләр һәм потлар нишалары детальләре күрсәтелгән, 1875
Image:Bhitargaon details.jpg|Фасадның якыннан күренеше, коеп ясалган әйберләр һәм потлар нишалары детальләре күрсәтелгән.
Image:Laxman Temple1.JPG| Сирпур Лакшман Гыйбадәтханәсе, башка иртә кирпеч гыйбадәтханә


## Шулай ук карагыз
* Hindu temple architecture#Historical ChronologyHindu temple architecture- Historical Chronology
* Gwalior#Teli k.C4.81 Mandir Teli Ka Mandir, Gwalior

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Bhitargaon
* Bhitargaon temple
* Heritage and Tourism, Kanpur City Development Plan
* Brick temples http://www.prasada.org.uk/indian_temple/production_flash_gallerys/brick/production_brick_temples.html 

Төркем:Һинд дине
Портсмут (Нью-Һәмпшир)

**Портсмут** () — АКШның Нью-Гэмпшир штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1630 да нигезләнә. 
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
XIII Луи

**Людовик XIII** *Гадел* (; **XIII Луи** (,  — , ) — , .
## Мария Медиачаның идарә итүе
Людовик 8 яшендә тәхеткә утырган.

## Искәрмәләр
Нилакантешвар Гыйбадәтханәсе

**[[Падмапур]]да Нилакантешвар Гыйбадәтханәсе**, Җагаманда калкулыкларында тора, ул авылны Буддачылык гыйбадәтханәсе өчен бик мәгълүм итә. Гыйбадәтханә бары тик җиде ташта төзелгән. Шулай ук өч башка  Шива гыйбадәтханәсе бар, мәсьәлән, Пудукешвар, Дхабалешвар, калкулыкта Малликешвар. Бу 7-енче гасыр Буддачылык гыйбадәтханәсе Падмапурны Раягада районының турист үзәге итә. Гыйбадәтханәне еш Маникешвар Шива изге урыны итеп карыйлар. Күптән түгел баштагы корылмага кечкенә цемент зал өстәлгән булган.

## Тарихы
Гыйбадәтханә 7-енче гасырга карый. Падма Шри Доктор Сатьянараяна Раджгуру, атаклы тарихчы һәм эпиграфист, гыйбадәтханәнең бер ташында табылган Буддачылык язмасыннан гыйбадәтханә Буддист мантыйкчы-фәлсәфәче Дхармакирти тарафыннан нигезләнгән дип фараз итә. Ул Һиндстанның Орисса штатында Раягадада бердәнбер Буддачылык монастыре. Монда Махашиваратри фестивале. Сәфәр кылучылар һәм тугърылар бу урынга киләләр, махсус көн булып сишәмбе тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*"Rayagada tourism"

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Мария Медичи

**Мария Медичи** (, ; (,  — , ) — , . XIII Людовикның әнисе.
## Искәрмәләр
Каспер (Вайоминг)

**Каспер** () — АКШның Вайоминг штатында урнашкан шәһәр. Кыялы таулар кырында урнашкан. Шәһәр Каспер тау (183 метр) бите янында урнашкан. Каспер шәһәре Норт-Платтның ярында урнашкан.
## Тарих
19 нчы йөз азагында нигезләнгән.

## География
### Географик таралышлары
Каспер шәһәренең урнашкан урыны .

## Климат

Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: *BSk*.

Уртача еллык һава температурасы 7.4&nbsp;°C.

Климат уртача чүлле.

## Халык

## Танылган шәхесләр
* Мэтью Шепард
* Ричард Чейни

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Дурга Гыйбадәтханәсе, Айхоле

**Дурга гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Карнатака штатында Айхоледа урнашкан урта гасыр чоры Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул ЮНЕСКО дөнья мирасы урыны.

Гыйбадәтханә 7-енче һәм 8-енче гасырлар арасында Чалукьялар династиясе тарафыннан төзелгән булган. Гыйбадәтханәнең архитектурасы күбесенчә Дравид һәм Нагара стиле, ул шулай ук билгеле өлкәләрдә кулланыла. Дурга Гыйбадәтханәсе Чалукья периодына карый.
Гәрчә гыйбадәтханәдә Дурга поты булса да, аның исеменең килеп чыгышы Дурга Алиһәсенә багышланган булуга күрә түгел, ә "Дурга"ның крепостьның яклаучысы булганга күрә. Гыйбадәтханә мөгаен Маратхаларның фортификациясенең өлешен тәшкил иткән.

Гыйбадәтханә я Вишну, я Шивага багышланган, чөнки Вишну сурәтләре Шиваныкылардан күбрәк. Гыйбадәтханәнең стеналары төрле Ходайлар һәм Алиһәләр белән капланган. Шулай ук Нанди (үгезе) бар.
Ике баскыч гыйбадәтханә керүендә өй алдына илтә. Тыйнак баганалар төрле персонажлар белән бизәлгән. Парапет нишалар һәм кечкенә хайваннар белән кисеп бизәлгән. Өй алды баганалар белән бүлмәләргә илтә ('мукхамантапа' һәм "сабхамантапа") бу изге урынның үзәгенә үтү өчен (*[[garba griha]]*).

## Гыйбадәтханә планы
Өй алды һәм изге урынның үзәге арасында баганалар белән коридор изге урынның үзәген алып тора һәм табынучыларга парикрама (әйләнү ритуалын) үтәргә мөмкинчелек бирә.
Гыйбадәтханәнең формасы, Һиндстан традицион архитектурасында "Гаҗапраста" буларак мәгълүм, бу филнең аркасына охшашлык дигәнне аңлата.
Гыйбадәтханәнең гадәти булмаган формасы иртәрәк Буддачылык чайтья залларын имитацияли, әмма соңрак өйрәнүләрдә бу пан-Һинд традициясе, ул төрле диннәр өчен безнең эраның 2-енче гасырында уртак булган.

Изге урынның үзәге (*[[garba griha]]*) өстендә манара бар, ул киләчәктә биегрәк манаралар - шихаралар һәм виманаларны игълан итә.

## Билгеләмәләр

## Тышкы сылтамалар

* http://www.temples-dravidiens.net/chalukyas/aihole/durga.html
* http://www.art-and-archaeology.com/india/aihole/dur01.html

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Платт

**Платт** () — АКШның территориясеннән ага торган елга.
Миссуриның уң кушылдыгы.

Елга озынлыгы 510 км исәпләнә. Бассейн мәйданы — 241 000 км².

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Небраска штаты елгалары
Авантисвами Гыйбадәтханәсе

**Аванти Свами Гыйбадәтханәсе** Җамму һәм Кәшмир Һиндстан территориясендәге Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ике гыйбадәтханә булган, һәрберсе Шива һәм Вишну өчен. Гыйбадәтханәләр патша Аванти Варман тарафыннан Җһелум елгасы буйларында 9-ынчы гасырда төзелгән булган. Гыйбадәтханәләр Җир тетрәү тарафыннан җимерелгән булган һәм урын Һиндстанның Археологик Тикшерүе тарафыннан тәэмин ителә.

## Тышкы сылтамалар

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Арлиңтон (Вашингтон)

**Арлингтон** () — АКШның Вашингтон штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
19 нчы йөз азагында нигезләнә.
## География
### Географик таралышлары
Арлингтон шәһәренең урнашкан урыны .

## Климат

Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: *(Csb)*.

Уртача еллык һава температурасы 4.5&nbsp;°C.

Төркем:АКШ шәһәрләре
Төркем:Вашингтон
Норт-Платт

**Норт-Платт** () — АКШның территориясеннән ага торган елга. Колорадо, Вайоминг һәм Небраска штатлар биләмәләрендә ага. Платт кушылдыгы.

Елга озынлыгы 1152 км исәпләнә. Бассейн мәйданы — 80 031 км².

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Колорадо штаты елгалары
Төркем:Вайоминг штаты елгалары
Төркем:Небраска штаты елгалары
II Мостафа

**II Мостафа** (,  — , ) — , .
## Искәрмәләр

Төркем:Госман империясе солтаннары
Төркем:Төркия җитәкчеләре
III Сәлим

**III Сәлим** (,  — , ) — , .

## Искәрмәләр

Төркем:24 декабрь көнне туганнар
Төркем:1761 елда туганнар
Госман империясенен тарихы

### Госман империясенең барлыкка килүе (1299—1453)
**Госман Империясе**, рәсми исеме **Югары Госман Дәүләте** (госм. دولت عالیه عثمانیه‎ — Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye) - күпмилләтле, госман солтаннары идарәсе астындагы куәтле дәүләт-империя. 1299 елдан 1922 елга кадәр яшәгән.

### Косово кырындагы бәрелеш

1389 елда Косово кырындагы бәрелештә серблар җиңелә һәм Госманлы империясенә буйсынырга мәҗбүр була.

[thumb|left|[Никополь янында сугыш(1396)|Никополь янында сугыш, 1396]]

1453 елында Константинополь госманнар яулап ала һәм Византия империясе тулысынча юк ителә.
Солтан Мехмед II шәһәрне Госманлы империясе башкаласы дип игълан итә.

1459 елда төрекләр Сербияне тулысынча басып ала һәм 350 ел дәвамында хакимият итә.
* 1691 ел 23 июнь — Госман империясе солтаны Сөләйман II вафат була.

### Кырым ханлыгын Рус дәүләтенә кушу
Кырым ханлыгын 1783 елда рус дәүләтенә көчләп кушуның сәбәбе Кырымның хәрби көчсезлегенә түгел, ә Россия империясе белән Төркия арасындагы сугышына бәйләнгән. Шул сугыш нәтиҗәсендә ханлык рус йогынтысына астына кертелде. Кечек-Кайнарҗа солыхы буенча Кырым Россия империясенә кушылырга тиеш булмады, ләкин рус гаскәрләре 1783 елда,  аннексия үткәреп, аның территориясенә искәртмәсез керәләр.

1791 елда Ясск солыхы буенча Госман империясе Кырымның Россия империясенә ия булуын хөрмәтләгәннәр. 29 декабрьнә – Кырым Россия империясенә керә.

1878 елда Берлин солыхы буенча Сербия бәйсезлегенә ирешә.

* 1913 елның 5 ноябрендә — Бөекбритания белән Франция Госман империясенә сугыш игълан итә.

*
Һарлем

**Һарлем** () — Нидирланның Төньяк Һолландия правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## [[Тарих]]
Шәһәр статусын 1245 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Нидерланд шәһәрләре
Арнем

**Арнем** () — Нидирланның Гелдерланд правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## [[Тарих]]
Беренче мәртәбә 893 елда телгә алына.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Нидерланд шәһәрләре
Зволле

**Зволле** () — Нидирланның Оверэйссел правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## [[Тарих]]
9 нчы гасыр тирәсендә нигезләнгән.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Нидерланд шәһәрләре
II Мәхмәт

**Мехмед II Завоеватель (Фатих)** (, , ), шулай ук *Мехмед Эль-Фатих*, *Бөек Магомет*, *Магомет Яулап Алучы* дип танылган.
**Мехмед II** (,  — , ) — , .

1453 елында Константинополь госманнар яулап ала һәм Византия империясе тулысынча юк ителә.
Солтан Мехмед II шәһәрне Госманлы империясе башкаласы дип игълан итә.
## Балкан сугышлары
## Искәрмәләр
Хуан Гуайдо

**Хуан Гуайдо**, Хуа́н Хера́рдо Гуайдо́ Ма́ркес (, *[[1983 ел]]ның [[28 июль|28 июле]], [[Венесуэла]], Варгас штаты, Ла-Гуайра*) — Венесуэла сәясәтчесе, дәүләт эшлеклесе, Варгас штатыннан федераль депутат (*[[2016 ел]]дан*). Венесуэла милли ассамблеясы спикеры (*[[2019 ел]]ның [[9 гыйнвар]]ыннан*). 2009 елның 11 гыйнварында Венесуэла милли ассамблеясе Хуан Гуайдоны илнең күчеш чоры президенты итеп игълан итә. Дөнья илләре, мәсәлән, Аргентина, Бразилия, Гаити, Гватемала, Гөрҗистан, Канада, Колумбия, Коста-Рика, Панама, Парагвай, Перу, Пуэрто-Рико, АКШ, Чили, Эквадор хөкүмәтләре, Америка дәүләтләре оешмасы рәисе Луис Алмагро (оешма үзе түгел) Гуайдоны Венесуэланың күчеш чоры президенты дип таныса, Мадуроның вәкаләтен БМО әгъзаларыннан РФ, Кытай, Иран, Мексика, Куба, Төркия, Сальвадор таный. Шулай ук илнең Кораллы Көчләре Мадуро ягында икәнен белдерә.

2019 елның 23 гыйнварында башкалада күп санлы кеше катнашында узган митингта үз-үзен Венесуэла президенты вазифаларын башкаручы дип атый.

## Тәрҗемәи хәле
1983 елның 28 июлендә Венесуэланың Варгас штаты үзәге, Кариб диңгезе буенда урнашкан Ла-Гуайра шәһәрендә 8 балалы гаиләдә туган. Әтисе — авиаширкәт очучысы, әнисе — укытучы. Бер бабасы — Венесуэла милли гвардиясе сержанты, икенчесе — Венесуэла флоты капитаны. 1999 елның 15—17 декабрендә булган табигать бәла-казасы (*[[шуышма]], [[су басу]], *) нәтиҗәсендә гаиләсе вакытлыча йорт-җирсез кала. Урта мәктәпне (*[[2000 ел|2000]]*), «*сәнәгать *» белгечлеге буенча Андрес Беллоның католик университетын (*[[2007 ел|2007]]*) тәмамлаган. АКШта Җорҗ Вашингтон университетында (*[[:en:George Washington University|en]]*) белем алган.

## Сәяси эшчәнлеге
1999 елның декабрендә туган ягы - Варгас штатында булган табигать бәла-казасы нәтиҗәләрен бетерү өчен Уго Чавес хөкүмәтенең җитди адымнар ясамавы Гуайдоның сәяси карашларын формалаштыра, аны оппозиция тарафдары итә. Студент елларында сәяси хәрәкәттә катнаша башлый. 2009 елда социал-демократия тарафдары булган Венесуэланың Халык ихтыяры фиркасен оештыручыларның берсе була.

2010 елның 26 сентябрендә узган парламент сайлауларында альтернатив федераль депутат итеп сайлана.

2015 елның 6 декабрендә узган парламент сайлауларында милли ассамблеягә сайлана.

2019 елның 5 гыйнварында Венесуэланың милли ассамблеясе (парламенты) Хуан Гуайдоны ассамблея рәисе итеп сайлый.

Илдә дәвам иткән конституция һәм икътисад кризисы фонында 2019 елның 23 гыйнварында күп санлы кеше катнашында узган митингта үз-үзен Венесуэла президенты вазифаларын башкаручы дип атый. АКШ президенты Д. Трамп Гуайдоны Венесуэланың күчеш чоры  президенты итеп тануын белдерә

Венесуэла генераль прокуроры Уильям Сааб Х. Гуайдога карата җинаять эше кузгата
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Хуан Гуайдоның тәрҗемәи хәле .  Венсуэланың Халык ихтыяры фиркасе сайты

Төркем:Җорҗ Вашингтон университетын тәмамлаучылар
Төркем:Венесуэла сәясәтчеләре
Төркем:Венесуэла президентлары
Төркем:Парламентлар спикерлары
Мөэминов

**Мөэминов** — фамилия.
* Габдевәли Мөэминов (1902-1965), ҮзССР Югары Шурасы президиумы рәисе (1943-1947).
* Зариф Мөэминов (1893-1966), әкиятче.
* Рәис Мөэминов (1941), хезмәтне саклау өлкәсендә белгеч, фән докторы (*[[Уфа]]*).
----
* **[[Мөэминова]]**
**Фәридә Мөэминова (1957), кино һәм театр актрисасы. *РФ атказанган артисты (2002)*.
**Энҗе Мөэминова (1924-2009), балалар шагыйре, математика укытучысы. *[[ТР атказанган мәдәният хезмәткәре]] (1994).*

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Мөэминова

**Мөэминова** — фамилия.
* Багъбостан Мөэминова (1884-1963), педагог.
* Розалия Мөэминова (*[[Разия Мөэминова]]*, 1922-2007), тарихчы, фән докторы (*[[Ташкәнт]]*).
* Фәридә Мөэминова (1957), кино һәм театр актрисасы. *РФ атказанган артисты (2002)*.
* Энҗе Мөэминова (1924-2009), балалар шагыйре, математика укытучысы. *[[ТР атказанган мәдәният хезмәткәре]] (1994).*
----
* Наталия Мукменева (1933), органик химия белгече, фән докторы, *[[ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе]] (1997).*
----
* **[[Мөэминов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Перл-Харбор

**Перл-Харбор** () — АКШның Һавайи штатында урнашкан култык.

## Тарих
1941 елның 26 ноябрендә флотның командующие Исороку Ямамото боерыгы буенча вице-адмирал Нагумо Тюити җитәкчелеге белән Япония император флотының басымлы берләшмәсе Курил утрауларыда Хитокаппу култыгында урнашкан базасыннан киткэн һәм Перл-Харборга юнәлген.

1941 елның 7 декабрендә, сугыш игълан итмичә Перл-Харборга һөжүм итеп, Япония АКШка каршы сугыш ачкан (бу сугыш Тын океандагы сугыш исем астында билгеле).

* 7 декабрь — Икенче дөнья сугышы: Япония Перл-Харбор портына хөҗүм ясый.

## География
### Географик таралышлары
Перл-Харбор култыкның урнашкан урыны .

## Климат

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Буранок С.О. Отчет Киммеля о нападении на Пёрл-Харбор и отчеты американских военных 1941–1942 годов
* Нападение на Пёрл-Харбор
* Хорикоши Д., Окумия М., Кайдин М. «Зеро!» (Японская авиация во Второй мировой войне)

Төркем:Әлифба буенча култыклар
Читрагупта гыйбадәтханәсе, Кһаҗураһо

**Читрагупта гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Мадхья Прадешта Кһаҗураһода 11-енче гасыр Сурья (Кояш Ходае) гыйбадәтханәсе. Архитектур яктан ул якындагы Җагадамби гыйбадәтханәсенә бик охшаш.

## Тарихы

Эпиграфик шәһадәтнамә буенча, гыйбадәтханә төзелеше 1020-1025 елга карарга мөмкин. Мөгаен ул 1023 елның 23 февраленда изгеләштерелгән булган, Шиваратри чарасында.
Гыйбадәтханә Һиндстан Археологик Тикшерүе буенча Милли Әһәмияте булган Һиндстан һәйкәлләре исемлегендә классификацияләнгән.

## Архитектурасы

Читрагупта гыйбадәтханәсе якындагы Дэви Җагадамби Гыйбадәтханәсенә охшаш. Аның парикрама белән изге урыны, вестибюле, трансептлар белән "маха" - манадапасы һәм керү өй алды бар. Зур залның октагональ түшәме бар, ул Җагадамби гыйбадәтханәсеннән күбрәк бизәлгән. Бу Читрагупта гыйбадәтханәсе Җагадамби гыйбадәтханәсеннән соңрак төзелгән дип фараз итәргә мөмкинлек бирә. Бинаның ике балконы бар һәм түбәнең менүче өлеше Кһаҗураһоның зуррак гыйбадәтханәләрнеке кебек үк тәэсир калдыра.

## Потлар

Гыйбадәтханәнең изге урынының өлешчә җимерелгән 2,1 метр (6,9 фут) биеклектәге Сурьяның җиде ат җигелгән арбада баручы поты бар. Ул торучы итеп күрсәтелгән, тимер көбә һәм аяк киемнәре кигән, лотос чәчәкләрен тоткан итеп сурәтләнгән. Изге урын ишегендә өч охшаш, әмма кечерәк Сурья сурәте бар.
Гыйбадәтханәнең тышкы стеналары эротик парлар, "сурасундари", төрле Ходайлар белән капланган, шуларга 11 башлы Вишну керә. Вишну поты Ходайны аның "пара рупа"сы (иң өлкән формасы)нда күрсәтә, Дашаватар: бу сирәк чагышылыш башка урыннарда күренми, һәм берәр нинди тарихи текстта искә алынуы юк. Башка потларга "митхуна"да катнашкан парлар фигурлары һәм киемнәрен түбәнрәк тотып "йони"ларын күрсәтүче "апсаралар" керә. Шулай ук Шиваның юлдашы Нанди (үгезе)нең поты бар, ул кеше тәне һәм үгез башы белән күрсәтелгән.
Бу потлар (һәм шулай ук Җагадамби гыйбадәтханәкеләр) Вишванатха потлары буенча һәм Кандария Махадэва потлары алдыннан даталанырга мөмкин.


Chitragupta Temple, Khajuraho 10.jpg | Тышкы потлар
Khajuraho couple kissing.jpg | Митхуна пары 
9 Khajiro Chitragupta apsara mithuna.jpg | Апсара (уңда) үзенең *йони*сын күрсәтә 
6. Khajuraho Chitrgupta apsara.jpg | Апсара (уңда) үзенең *йони*сын күрсәтә
Brahma and his consort.jpg | Брахма һәм аның хатыны
Sculpture in Chitragupta temple.jpg | Сурасундари


## Искәрмәләр

### Әдәбият
* Ali Javid; Tabassum Javeed (2008). World Heritage Monuments and Related Edifices in India. Algora. ISBN 978-0-87586-482-2.
* "Chitragupta Temple". Archaeological Survey of India, Bhopal Circle. Retrieved 2016-11-16.
* "Alphabetical List of Monuments - Madhya Pradesh". Archaeological Survey of India, Bhopal Circle. Retrieved 2016-11-16.
* Deepak Kannal (1995). "Khajuraho: beginning of new iconological cycle". In R. T. Vyas. Studies in Jaina Art and Iconography and Allied Subjects. Abhinav Publications. ISBN 978-81-7017-316-8.
* Margaret Prosser Allen (1991). Ornament in Indian Architecture. University of Delaware Press. ISBN 978-0-87413-399-8.
* Rana P. B. Singh (2009). Cosmic Order and Cultural Astronomy. Cambridge Scholars. ISBN 9781443816076.

Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Стерлиң фунты

**Стерлиң фунты, Фунт сте́рлинглар, фунт, Британия фунты** ()&nbsp;— акча берәмлеге:
* Бөекбрита́ния һәм Төнья́к Ирла́ндия (Бөекбрита́ния) Берләшкә́н Патшалыгы́, эчендәге Англиянең, Шотландиянең, Уэльснең һәм Төньяк Ирландиянең милли валютасы;
* Гернси, Джерси һәм Мэн утравы төп җирләренең параллель валютасы булып тора;
* Фолкленд утраулары, Гибралтар, Изге Елена, Күккә ашу һәм Тристан-да-Кунья утраулары өчен канунлы түләү чарасы булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Акча
Төркем:Илләр буенча акчалар
Төркем:Акча берәмлекләре
Касатка култыгы

**Каса́тка култыгы** (ист.  — *Хитокаппу*) — Тын океанның Итуруп утрауның ярлары янындагы  бухтаның берсе. Утрауның көнчыгыш өлешендә урнашкан.
## География

Төньяктан култыг Иван Грозный тау сырты белән каймаланган.

Төркем:Әлифба буенча култыклар
Дордрехт

**Дордрехт** () — Нидирланның Көньяк Һолландия правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## [[Тарих]]
Шәһәр статусын 1220 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Нидерланд шәһәрләре
ПСВ (футбол клубы, Эйндһовен)

**ПСВ**  — *Филипс спорт берлеге*) - Нидирланның Эйндһовен шәһәреннән футбол клубы. 1913 елның 31 августында Philips ширкәте хезмәткәрләре такымы буларак нигезләнә. Күп мәртәбә Нидирлан чемпионы; Европа чемпионнары кубогы (1978) һәм Европа кубогы (1988) иясе.
## Сылтамалар
* Рәсми сайт: psv.nl
* PSV: Facebookта
*  twitterда

Төркем:Нидерландлар футбол такымнары
Мохач янындагы бәрелеш (1526)

## Алтарих
## Бәрелеш барышы

1526 елның җәендә Истанбулдан походка чыккан солтан Сөләйман I армиясе август ахырында Маҗарстан чикләренә килеп җиткен.

## Искәрмәләр

Төркем:Госман империясенен тарихы
Төркем:XVI гасыр сугышлары
Каллешвари Гыйбадәтханәсе, Амбали

**Каллешвара** гыйбадәтханәсе (шулай ук **Каллесвара** дип языла) Һиндстанның Карнатака штатының Беллари районында Амбали шәһәрендә урнашкан. "сабхамантапа"да урнашкан ("яктыртылган", "җыелу залы") Борынгы Каннада язмасы буенча (датасы 1083) гыйбадәтханә Көнбатыш Чалукья Империясе Патшасы Викрамадитья VI хөкеме вакытында төзелгән булган (ул шулай ук Трибхувана Малла дип атала). Бу гыйбадәтханә Һиндстанның Археологик Тикшеренүе буенча милли әһәмият һәйкәле буларак яклана.

## Гыйбадәтханә планы
Сәнгать тарихчысы Адам Харди гыйбадәтханәнең архитектур стилен "12-енче гасыр, Лаккунди мәктәбенең транс-Тунгабхадра тармагы, Куруваттига (Малликарҗуна гыйбадәтханәсе)нә карый, кайбер төп агым охшашлыклар белән". Гыйбадәтханә бердәнбер изге урынлы ("вимана"лы) конструкцияле янәшә зал ("мантапа") белән. Төп төзү материалы булып сабын ташы тора. Изге урын өстеннән оригиналь суперструктура югалган.
Гыйбадәтханә көнчыгышка карый һәм изге урынны ("гарбхагриха")ны кертә, вестибюльнең антипулатын яки "антарала", аның манарасы "сукханаси" дип атала) ул изге урынны җыелу залына ("сабхамантапа"га) тоташтыра, аннан алдан төп зал ("мукхамантапа") бара. Изге залның стеналары һәм "сабхамантапа" чыгып торган өлешләр белән тоташтырылган һәм нишалар эшләп түбәнгә төшә, анда миниатюр декоратив манаралар бар, алар "весара" стиленда (көньяк һәм төньяк Һиндстан стильләренең кушылмалары). Изге урынның агач яңаклары декоратив мотив белән төзелгән һәм тоташтыргычлар ("лалата") Гаҗалакшмины сурәтли (яннарында филләр белән Һинд дине Алиһәсе Лакшмины). "Сабхамантапа"да һәм "мукхамантапа"да баганаларның квадрат нигезләренең хасиятле бизәкләре бар, алар төрле Һинд дине Ходайларын сурәтли, мәсьәлән, Сурьяны (Кояш Ходаен), Бхайраваны (Шива Ходаеның юрамасын һәм Дурга Алиһәсен.)

## Шулай ук карагыз
* Каллешвара Гыйбадәтханәсе, Хире Хадагали
* Каллешвара Гыйбадәтханәсе, Багали

## Билгеләмәләр

## Галерея

File:Old Kannada inscription (1083 AD) in Kalleshvara temple at Ambali.JPG| Патша Викрамадитья VI-ның Амбалида Каллешвара гыйбадәтханәсендә борынгы Каннада язмасы
File:Door Jamb relief in Kalleshvara temple at Ambali.JPG|Амбалида Каллешвара гыйбадәтханәсендә ишек яңагы
File:Kalleshvara temple shrine and tower at Ambali.JPG|Амбалида, Каллешвара гыйбадәтханәсендә, *[[Весара]]* виманасы (изге урын һәм *[[шихара]]* манарасы  
File:Ornate mantapa(hall) pillars in Kalleshvara temple at Ambali.JPG|Бизәкле *мантапа* (зал) һәм эченә декоратив база керткән баганалар


## References
̽* "Kallesvara Swamy Temple". Archaeological Survey of India, Bengaluru Circle. ASI Bengaluru Circle. Retrieved 10 July 2012.
* "Alphabetical List of Monuments - Karnataka -Bangalore, Bangalore Circle, Karnataka". Archaeological Survey of India, Government of India. Indira Gandhi National Center for the Arts. Retrieved 10 July 2012.
* Adam Hardy, Indian Temple Architecture: Form and Transformation : the Karṇāṭa Drāviḍa Tradition, 7th to 13th Centuries, Abhinav, 1995, New Delhi, ISBN 81-7017-312-4.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Һилверсүм

**Һилверсүм** () — Нидирланның Төньяк Һолландия правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## [[Тарих]]
Беренче мәртәбә 1305 елда телгә алына.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Нидерланд шәһәрләре
Фейеноорд (футбол клубы, Роттердам)

**Фейеноорд** () - Нидирланның Роттердам шәһәреннән футбол клубы. 1908 елда *Вилһелмина* (Wilhelmina) исеме астында нигезләнә. Күп мәртәбә Нидирлан чемпионы; Европа кубогы (1970) һәм УЕФА кубогы (1974, 2002) иясе.
## Клуб әгъзалары

* *[[:d:Q219025|Miquel Nelom]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q15694467|Lucas Woudenberg]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q218858|Terence Kongolo]]* (Швейцария)
* *[[:d:Q3996801|Sven van Beek]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q113246|Karim El Ahmadi]]* (Марокко*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q15613741|Bilal Başacıkoğlu]]* (ТөркияМарокко*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q17487697|Rick Karsdorp]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q182189|Jens Toornstra]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q18621013|Wessel Dammers]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q194066|Eric Fernando Botteghin]]* (Бразилия)
* *[[:d:Q349331|Marko Vejinović]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q649334|Jan-Arie van der Heijden]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q777363|Michiel Kramer]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q9135889|Simon Gustafson]]* (Швеция)
* *[[:d:Q924796|Nicolai Jørgensen]]* (*[[:d:Q756617|Дания кыйраллыгы]]*)
* *[[:d:Q55819815|Róbert Boženík]]* (Словакия)
* *[[:d:Q65969931|Christian Conteh]]* (Германия)
* *[[:d:Q56440679|Javairô Dilrosun]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q28849190|Calvin Stengs]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q62085431|Ayase Ueda]]* (Япония)
* *[[:d:Q21084019|Bart Nieuwkoop]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q118515513|Leo Sauer]]* (Словакия)
* *[[:d:Q113578056|Hugo Bueno]]* (Испания)
* *[[:d:Q131139641|Zépiqueno Redmond]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q130244995|Gaoussou Diarra]]* (Мали)
* *[[:d:Q134128969|Djomar Giersthove]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q134470771|Jan Plug]]* (*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q109768459|Jordan Bos]]* (Австралия*[[:d:Q29999|Нидерланд патшалыгы]]*)
* *[[:d:Q312157|Raheem Sterling]]* (Бөекбритания)
* *[[:d:Q70276774|Steven Benda]]* (Германия)

## Сылтамалар
* Рәсми сайт: feyenoord.nl
* Facebookта
*  twitterда

Төркем:Нидерландлар футбол такымнары
Eredivisie

**Eredivisie** (, *шәрәфле дивизион*) –  елда нигезләнгән Нидирланның иң югары футбол дивизионы.  такым катнаша; сезон  аенда башлана. Лиганың иң яхшы такымнары УЕФА Чемпионнар лигасында һәм УЕФА Европа лигасында катнаша.

## Сылтамалар

Төркем:УЕФА
Твенте (футбол клубы, Энсхеде)

**Твенте** () - Нидирланның Энсхеде шәһәреннән футбол клубы. 1965 елда нигезләнә. Казанышлары: Нидирлан чемпионы, күп тапкыр Нидирлан кубогы иясе, Интертото кубогы иясе (2006).

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Facebookта

Төркем:Нидерландлар футбол такымнары
Насретдинова

**Насретдинова** — фамилия.
* Зәйтүнә Насретдинова (1923-2009), балет биючесе, *ССРБ халык артисты (1955) ([[Уфа]]).*
* Розалия Насретдинова (1997), спортчы (*[[йөзү]]*), *РФ атказанган спорт остасы (2017) ([[Мәскәү]]).*
* Ядгәр Насретдинова (1920-2006),  ССРБ Югары шурасының Милләтләр шурасы рәисе (1970-1974) *([[Ташкәнт]]).*
----
* **[[Насретдинов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Барвинкове-Лозова операциясе

**[[Барвинкове]]—Лозова операциясе** (18 — 31 гыйнвар 1942 ел) — Бөек Ватан сугышы вакытындагы ССРБның Кораллы Көчләре Өченче рейх гаскәрләрене каршы һөҗүмчән операциясе.
1942 елның 18 гыйнварында Барвинкове—Лозова операциясе башлана; аның барышында совет гаскәрләре дошманның фронтны 100 километрлы озынлыкта өзәләр һәм көнбатыш белән көньяк-көнбатыш юнәлешендә 90—100 километрга алга китәләр.
## Алтарих
Барвинкове—Лозова операциясенә хәзерләнү 1942 елның беренче көннэрендэ башланды.
## Көчләрне урнаштыру
### ССРБ
Вальдбиллиг

**Вальдбиллиг** (, ) — 
## Тарих
?тә нигезләнә.
## Халык

## Климат


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*www.waldbillig.lu — Коммунаның рәсми сайты.

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Люксембург
Нанешвара Гыйбадәтханәсе, Лаккунди

**Нанешвара Гыйбадәтханәсе**, (шулай ук **Нанешвара** дип әйтелә) Көнбатыш Чалукья архитектурасы стилендә 11-енче гасыр Һинд дине гыйбадәтханәсе (шулай ук ул Көнбатыш яки Кальяни Чалукья дип атала). Ул бизәлгән Касивишвешвара Гыйбадәтханәсеннән мәшһүр Лаккунди гыйбадәтханәсендә, Һиндстанда, Карнатака штатында, Гадаг районында тора. Гыйбадәтханә милли әһәмият һәйкәле буларак Һиндстан Археологик Тикшерүе тарафыннан саклана.

## Гыйбадәтханә планы

Сәнгать тарихчылары Адам Харди һәм Һенри Казнс буенча, Нанешвара Гыйбадәтханәсе Касивишвешвара Гыйбадәтханәсе кебек план буенча төзелгән, минус өстәмә гыйбадәтханә. Адам Харди буенча, гыйбадәтханә төп Лаккунди мәктәбенә карый һәм 11-енче гасыр уртасына карый. Ул изге урыннан ("гарбхагриха"дан) тора, ул ябык залны ("мантапа"ны) вестибюль яки антарала аша ябык залга тоташтыра. Ябык зал баганалы ачык залга ачыла. Гыйбадәтханә күтәрелгән платформада төзелгән (*[[Җагати]]*). Тарихчы Каматх буенча, бу хасиятләр типик соң Чалукья гыйбадәтханәсе өчен стандарт. Кулланылган материал, сабынташ, Чалукья архитектур инновациясе ул 12-енче һәм 13-енче гасыр Чалукья һәм Хойсала архитектурасында популяр булып киткән.

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* 
* 
*
*Adam Hardy, Indian Temple Architecture: Form and Transformation : the Karṇāṭa Drāviḍa Tradition, 7th to 13th Centuries, Abhinav, 1995 .
*

Төркем:Shiva temples in Karnataka
Төркем:11th-century Hindu temples
Төркем:Hindu temples in Gadag district
Төркем:Western Chalukya Empire
Валенсия

**Валенсия** (, ) — Испаниянең Валенсия автономияле төбәгендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
БЭК 2 нче гасырда нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Испания шәһәрләре
Насретдинов

**Насретдинов** — фамилия.
* Гамир Насретдинов (*[[Гамир Насрый]]*, 1916-1959), драматург.
* Гаффар Насретдинов (1923-1994), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Фәхри Насретдинов (1911—1986), җырчы (*тенор*), *[[ТАССР халык артисты|ТАССР]] (1950), РСФСР (1957) халык артисты, Тукай бүләге (1959)*.
* Хәлил Насретдинов (1890-1964), Мәскәү җәмигъ мәчете имамы (1936-1953).
----
* **[[Насретдинова]]**
** Зәйтүнә Насретдинова (1923-2009), балет биючесе, *ССРБ халык артисты (1955) ([[Уфа]]).*
** Розалия Насретдинова (1997), спортчы (*[[йөзү]]*), *РФ атказанган спорт остасы (2017) ([[Мәскәү]]).*
** Ядгәр Насретдинова (1920-2006),  ССРБ Югары шурасының Милләтләр шурасы рәисе (1970-1974) *([[Ташкәнт]]).*

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Лошбур кешесе

**Лошбур кешесе** 1935 елда, Вальдбиллиг коммунасында, Люксембургта Муллертхаллда Европа мезолит *[[Homo sapiens]]* скелеты.

## Тарихы

Тулы диярлек скелет 1935 елның 7 октябренда Мулертхалда Кара Эрнц елгасы ярларында таш сыену урынында табылган булган. Ул һәвәскәр археолог һәм мәктәп укытучысы Николас Тхилл тарафыннан табылган булган. Хәзер ул Люксембург шәһәрендә Табигать Тарихы Милли Музеенда урнашкан..

### Тормышы
Лошбур кешесе аучы-җыючы булган. Ул үз төреннән соңгылардан берсе булган, аны аксылрак тән белән кешеләр алыштырган.  2014 ел ДНК тестлары буенча, Лошбур кешесе ир кеше булган, аның тире кара булган (97% мөмкинчелек белән), чәче көрән яки кара булган (99%), һәм күзләре зәңгәр булган, мөмкинчелеге - (53%). 90% хәзерге Европалылардан аермалы буларак, ул лактозага толерант булмаган. Үлгәндә ул 34 һәм 47 яше арасында булган, буе 1,6 метр (5,2 фут) булган, авырлыгы 58 һәм 62 кг арасында булган.
Шәхеснең яндырылган калдыклары, мөгаен олы хатынның якында табылган булган, 1930-ынчы елларда беренче казып чыгарылган һәм соңыннан янә ачылган чокырда. Аяк сөякләре булмаган, һәм калган сөякләрдә кыру эзләре булган, бу мөгаен, кремация алдыннан эшкәртү булган, шулай ук баш сөяген дә кырганнар.

## Даталау
Лошбур кешесе 8000 ел элек яшәгән, ул скелетны илдә табылган иң борынгы кеше калдыгы итә. Калдыкларда I-M423* гаплотөркеменең Y-хромосомасы булган. ДНК тестлары күрсәткәнчә, Лошбур кешесе кебек Көнбатыш Аурупа аучы-җыючылар "барлык Европалылар токымына, ләкин якын Көнчыгыш кешеләренә түгел кертем ясаганнар."

## Массакүләм мәгълүмат чараларында, фәндә
The ДНК нәтиҗәләре буенча Luxembourg Centre National de Recherche Archéologique һәм Musée National d'Histoire et d'Art кешенең 3 үлчәмле реконструкциясен ясаган. *L'homme de Loschbour* бу җиде минут озынлыктагы Ник Хербер анимация фильмы. "Redonner vie à l’Homme de Loschbour" - бу Милли Табигый Тарих Музеенда бер көн конференция булган, анда соңгы тикшерүләрнең нәтиҗәләре китерелгән булган.

## Лошбур хатыны
1935 елның көзендә Лошбур хатыны табылган булган, ул Лошбур кешесеннән 1000 елга борынгырак булган, ягъни аңа 9000 ел булган. Шулай итеп, 2015 елда Лошбур кешесе "иң борынгы Люксембурглы" титулын югалткан.

## Шулай ук карагыз
*List of human evolution fossils, Holocene

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* ''L'homme de Loschbour'', 3-D animation by Nic Herber, 2012

Төркем:Тарих
Малага

**Малага** () — Испаниянең Андалусия автономияле төбәгендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
БЭК 770 ел тирәсендә нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Испания шәһәрләре
Барвинкове

**Барвинкове** () — Украинаның Харковь өлкәсендә шәһәр, Барвенково районының административ үзәге.

Халык саны — 2600 кеше (2023).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Купянск Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1653 елда нигезләнгән.

## Халык

## География
Шәһәр Сухой Торец елгасында урнашкан.

## Климат


## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
Барвинкове—Лозова операциясе

Төркем:Харьков өлкәсе
Кадрия Нурмәмбәт

**Кадрия Нурмәмбәт**, Кадрия Әхмәт кызы Нурмәмбәт (, , *[[1933 ел]]ның [[21 август]]ы, [[Румыния|Румыния корольлеге]], Көньяк Добруҗа, Пазарчык — [[2023 ел]]ның [[31 гыйнвар]]ы, [[Румыния]], [[Бухарест]]*) — Румыниянең кырым-татар җырчысы, Румыния татарлары фольклорын җыючы. Румыниянең татар хатын-кызларыннан беренче хокук белгече (*юрист*).

## Тәрҗемәи хәле
1933 елның 21 августында Румыния кыйраллыгының Көньяк Добруҗа төбәге Пазарчык (хәзерге Болгариянең Добрич өлкәсе үзәге Добрич) шәһәрендә туган. Әтисе  (*[[1893 ел|1893]]—[[1953 ел|1953]]*) анда тупчы офицер булып хезмәт итә. Әнисе Пакизә Нурмәмбәт. Ир туганы Чыңгыз. Икенче бөтендөнья сугышы башында, 1940 елда Румыния Көньяк Добруҗа төбәген Болгариягә тапшыргач, гаилә Төньяк Добруҗа төбәгенә, әтисе гарнизон командиры итеп билгеләнгән Мәҗидия шәһәренә күченә.

Кадрия Нурмәмбәт «*юрист*» белгечлеге буенча Бухарест университетының хокук факультетын тәмамлаган (*[[1957 ел|1957]]*). Румыниянең татар хатын-кызларыннан беренче хокук белгече (юрист) була. Күстәнҗәнең адвокатлар коллегиясендә хезмәт куя. Адвокатлык эше белән беррәттән, сәхнәләрдә татар һәм төрек җырлары белән чыгыш ясый, татарларның үзләренә, шулай ук бөтен Румыния халкына  Румыния татарлары теленең, мәдәниятенең гүзәллеген таныта.

## Иҗаты
Балачагыннан әнисеннән өйрәнгән халык җырларын яратып башкара, Румыниянең татар фольклор төркемнәрендә катнашып килә. 1950 елда Бухарестның иң билгеле концерт залларының берсе булган  чыгыш ясый. 1954 елда Бухарест милли музыка университеты профессоры Тибериу Александру хәерхаһлыгы белән тавышы радиода яңгырый башлый. Радиодан беренче башкарган җырлары — «*Tan Yıldızı Parılda*y» һәм «*Tayım atka denişmem*».
 
1960 елда татар, төрек җырларыннан торган беренче пластинкасы чыга. 1989 елга кадәр 6 пластинкасы — 1963, 1974, 1980, 1982 һәм  1989 елларда дөнья күрә. 1989 елдан соң җырларын кассетага яздыра башлый. 2009 елда эчендә 24 татар һәм төрек җыры тупланган «Традицион татар һәм төрек халык җырлары» () CD альбомы чыгара . Ул Күстәнҗә китапханәсендә халыкка тәкъдим ителә.

Халык җырларын барлау белән мавыга. Добруҗа авыллары буенча йөреп, сакланып калган кырым-татар, нугай, төрек мәдәниятенә караган җырларны эзләп таба. 1957 елда Бухарест этнография һәм фольклор институты архивы өчен 90  татар һәм төрек җырын яздыра. Гомер буе Румыния татарлары фольклорын саклау өчен тырыша, үзенең шәкертләренә өйрәтә.

Кызы Мәләк (*Melek Hanım*) — опера җырчысы, Күстәнҗә дәүләт опера театрында хезмәт итә.

## Вафаты
2023 елның 31 гыйнварында Бухарестта вафат. Констанцаның үзәк зиратында җомга көнне (3.02.2023) җирләнә.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Gülşen Yusuf İSMAİL*.   Romanya'nın bülbül sesi: Kadriye NURMAMBET. kalgaydergisi.org, 19.08.2014

Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Румыния музыкантлары
Төркем:Шәхесләр:Күстәнҗә
Төркем:Румыния этнографлары
Төркем:Кырым-татар этнографлары
Төркем:Румыния фольклорчылары
Төркем:Кырым-татар фольклорчылары
Төркем:Хокук белгечләре
Төркем:Адвокатлар
Төркем:Румыния җырчылары
Төркем:Кырым-татар җырчылары
Төркем:Бухарест университетын тәмамлаучылар
Төркем:Кырым татарлары
Вамана Гыйбадәтханәсе, Кһаҗураһо

**Вамана гыйбадәтханәсе** (Дэванагари:वामन मंदिर) бу Вишну Ходае аватарына Ваманага багышланган Һинд дине мандиры. Гыйбадәтханә якынча 1050-1075 еллар арасында төзелгән булган. Ул ЮНЕСКО Дөнья Мирасы Урынының Кһаҗураһо Һәйкәләр Төркеменең өлеше булып тора.

## Урнашуы
Гыйбадәтханә Кһаҗураһоның көнчыгыш өлкәсендә урнашкан. Ул Брахма Гыйбадәтханәсеннән 200 метр төньяк-көнчыгышта урнашкан.

## Архитектурасы
Аның изге урыны, вестибюле, маха-мандапасы буй-буй трансептлары һәм керү өй яны.

## Галерея

Image:Khajuraho India, Vamana Temple 02; Photographed 10-March-2012.JPG|
Image:Khajuraho India, Vamana Temple, Main Idol; Photograhed on 10-March-2012.JPG|Изге урында Вамана поты
Image:Khajuraho India, Vamana Temple, Varaha Sculpture.JPG|Тышкы стенада Вараха поты
Image:Khajuraho India - Vamana Temple - Nandi Sculpture -.JPG|Тышкы стенада Нанди (үгезе)


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* M.P. Tourism Website, Official Website of Madhya Pradesh State Tourism Corporation, Khajuraho
* Archaeological Survey of India, Bhopal Division, Index Page for Khajuraho - Chhatarpur 
* Archaeological Survey of India, Bhopal Division, Vamana Temple, Khajuraho

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Казань (журнал)

**«Казань»** () — 1993 елдан Казанда рус телендә нәшер ителүче  киң профильле (*иҗтимагый-сәяси, тарихи-публицистик, әдәби-нәфис*) айлык басма (*журнал*). Чыга башлаганда татар һәм рус телләрендә ике аерым журнал (*«Казан», «Казань»*) булып чыга. 
Гамәлгә куючы — «Татмедиа» АҖ.
Нәшер итүче — «Татмедиа» АҖ.
Баш мөхәррире:
1993—2020 — Юрий Балашов, *[[Дамир Сираҗиев премиясе]] лауреаты*.
2020 елдан — Альбина Әпсәләмова
Җаваплы сәркатип — Светлана Жеймова.
Баш рәссам — Григорий Эйдинов, *РФ атказанган рәссамы, [[ТР атказанган сәнгать эшлеклесе]]*, доцент.

## Тарих
1993 елда журналны Татарстанның Югары шурасы һәм редакциянең хезмәт коллективы гамәлгә куя. Баш мөхәррир итеп «Агитатор сүзе» () һәм «Манзара» () журналларының баш мөхәррире булып эшләгән Юрий Анатолий улы Балашов (*[[1951 ел]]да туган*) билгеләнә.

Беренче сан Татарстан Югары шурасы (*[[1998 ел]]дан [[Татарстан Дәүләт шурасы]]*) рәисе Фәрит Мөхәммәтшинның котлау сүзе белән ачыла. Шулай ук Татарстан Югары шурасы рәисе урынбасары Александр Лозовой белән интервью да урнаштырыла.

1993 елда чыга башлаганда татар һәм рус телләрендә ике аерым журнал («Казан», «Казань») нәшер ителә. 1998 елның гыйнварыннан журнал редакциясе матди кыенлыклар кичерү сәбәпле, татар телендәге басма «вакытлыча» чыгудан туктый, шуннан бирле журнал рус телендә генә нәшер ителә. «Казан» сүзе журнал тышлыгында  һәм ММЧ сайты (http://kazan-journal.ru) исемендә генә сакланып калган.

Авторларга гонорар түләнми.
## Рубрикалар

## Моны да карагыз
* «Казан», *журнал*.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  «Казан-Казань» ММЧ сайты 
*  Вконтактедагы рәсми төркеме
*  Instagram сәхифәсе
*   Презентационный клип журнала

Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Русча журналлар
Төркем:Әдәби журналлар
Төркем:Казан матбугаты
Төркем:1993 елда барлыкка килгән басмалар
Зноймо

**Зно́ймо** (), **Цнайм, Знаим** () — Чехия Җөмһүриятенең Көньяк Моравия краенда Зноймо районында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1055 елны нигезләнгән.

## Халык

## Климат


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайты. 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Зноймо
Вишванатх Шива Гыйбадәтханәсе, Бхубанешвар

**Вишванатх Шива гыйбадәтханәсе** Ориссада, Һиндстанда, Бхубанешварда Котитиртхешвара гыйбадәтханәсе янында урнашкан.

## Урнашуы

Гыйбадәтханә көнбатышка таба төбәлгән һәм калдырылган, изге урында бернинди дә Ходай юк. Аны Котитиртхешвара Тхакура Үсеш Комитеты тәэмин итә. Орисса Штат Археологиясе аны 10-ынчы һәм 11-енче Финанс Комиссиясе Бүләге дәвамында яңарткан. Асаба кешеләр әйткәнчә лингам янәшәдә төньяк-көнчыгыш почмакта урнашкан хәзерге гыйбадәтханәгә әверелдерелгән булган. Гыйбадәтханә көнбатышта торак биналар белән әйләндереп алынган, көнчыгышта Котитиртхешвара сулыгы һәм төньякта Котитиртхешвара гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Реха тәртибендә.

## Билгеләмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Казань (мәгънәләр)

**Матбугат**:
* «Казань» — 1910-1913 елда Казанда нәшер ителгән гәҗит. 
* «Казань» — 1993 елдан Казанда нәшер ителүче журнал.
## Моны да карагыз
* Казан (журнал)