open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рәфгать Вәлиев

**Вәлиев Рәфгать Әхтәм улы** (18 февраль 1911 ел — 10 июль 1993 ел) — Бөек Ватан сугышында катнашкан хәрби эшлекле, инженер-механик, галим-баллистик. Генерал-майор-инженер (1962). Техник фәннәр кандидаты (1962). Ленин премиясе лауреаты (1965).

## Биографиясе
Рәфгать Әхтәм улы Вәлиев 1911 елның 18 февралендә Уфа губернасы Златоуст өязе Тырнаклы вулысының Еланлы авылында сәүдәгәр Вәли Кәримов гаиләсендә туган. Бала чагы Әй елгасының каршы ярында, анасының туган авылы Лаклыда үтә. Татар.

1936 елда Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетын, 1951 елда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия академиясеннән тәмамлаган (Мәскәү). 

1936 елдан алып Монгол Халык Республикасында (Улан‑Батор) ССРБ илчелегендә эшли, 1939 елдан Артиллерия академиясендә укыта.

1939 елдан алып Совет Армиясендә. 1951 елдан бирле зенит‑ракета комплекслары полигонының инженер-сынаучысы, 1956 елдан — ССРБ Оборона министрлыгы сайты гыйльми тикшеренү институты, ССРБ Кораллы Көчләре Генераль Штабы, 1973-1986 елларда Радио төзү гыйльми тикшеренү институты (бөтенесе дә — Мәскәү) хезмәткәре. Һава һөҗүменнән саклану стратегик системасын, Җирнең ясалма юлдашларын, баллистик ракеталар уйлап табучыларның берсе. 

1976 елдан алып отставкада. Ленин премиясе лауреаты (1965). Кызыл Байрак (1944), Александр Невский (1945), 1‑нче (1985) һәм 2‑нче (1943) дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз (1943, 1956) орденнары белән бүләкләнгән.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Ленин премиясе лауреаты (1965)
* Александр Невский ордены (27.04.1945)
* Кызыл Байрак ордены (23.08.1944)
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (06.04.1985)
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (19.04.1943)
* Ике Кызыл Йолдыз ордены (05.01.1943; 30.12.1956
* Мизалдар
* Чиләбе өлкәсе Саткы шәһәре һәм Саткы районының мактаулы гражданы (1982)
* Белоруссиянең Витебск өлкәсе Городок шәһәренең мактаулы гражданы
* Еланлы авылының ихтирамлы аксакалы
* Лаклы авылының ихтирамлы аксакалы

## Хәтер

* Туган авылындагы бер урам генерал исемен йөртә.
* Еланлыда Рәфгать Вәлиевка бюст куела.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Бурангулов А. Г., Бурангулов Я. А., Габбасова З. С. Потомки Салавата. — Уфа: Китап, 2004. — 192 с. 
* Земля салаватка, земля батыра. / Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с. 
*

## Сылтамалар

* Вәлиев Рәфғәт Әхтәм улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
* Энциклопедия Урала — Валиев Рафгат Ахтямович 
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Кыйгы районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:Александр Невский ордены (ССРБ) кавалерлары
Төркем:Генерал-майорлар (ССРБ)
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1993 елда вафатлар
Төркем:10 июль көнне вафатлар
Төркем:1911 елда туганнар
Төркем:18 февраль көнне туганнар
Ләмига Сираҗиева

**Сираҗиева Ләмига  Фатыйх кызы** — мәгариф хезмәте ветераны.

## Кыскача биографиясе
1929 елның 5 июлендә Кукмара районының Чишмәбаш авылында туган. 1948 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлый. 1950-1959 елларда Кызыл Юл районының  Яңа Кенәр урта мәктәбендә,1959-1963 елларда Дөбьяз урта мәктәбендә, 1963-1965 елларда Саба урта мәктәбендә химия һәм биология фәннәрен укыта. 1958 елда читтән торып Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлый.

## Педагогик эшчәнлеге
Л.Ф.Сираҗиева 1965-1985 елларда Балтач урта мәктәбендә химия һәм биология фәннәрен укытты.Районыбызда мәгариф эшенә ул үзенең ике дистә ел гомерен багышлады. Укытучы буларак ул тирән белеме, югары методик хәзерлеге, хезмәт сөючәнлеге, төгәллеге белән аерылып торды. Укучылар белән индивидуаль эшләүгә зур әһәмият бирде. Аның укучылары еш кына район һәм республика олимпиадаларында җиңүче һәм призерлар булдылар.

## Бүләкләре
Тырыш хезмәте өчен 1959 елда «РСФСРның халык мәгарифе отличнигы» билгесе белән бүләкләнде. 1973 елда Татарстан АССРның атказанган мәктәп укытучысы исеме бирелде.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, 2006
Миңлегөл Җәләева

**Жәләева (Хөсәенова) Миңлегөл Жәләевна** ― укытучы, хезмәт ветераны, «Почет билгесе» ордены кавалеры (1949).

## Тәрҗемәи хәле һәм нәселе
1910 елда Россия империясенең Нократ губернасы Малмыж өязендәге Арбур вулысы Курамьял авылында туа. Әти-әнисе һәм олы абыйлары – игенчеләр, бер абыйсы хәрби, берсе Жәләев Сибгать укытучы, Түнтәр мәктәбендә директор һәм РОНО мөдире.

### Белем алуы
* 1923-27 елларда Курамьял башлангыч мәктәбендә ала. 
* 1927-1930 елларны Түнтәр жидееллык мәктәбендә укый.
* 1938 елда Арча педучилищесын тәмамлый. 
* 1939 елда Казанда тарих укытучылары хәзерләү курсларында укый.
* 1941-1942 уку елында Казан педагогия институның тарих бүлегенең беренче курсын тәмамлый.

### Хезмәт юлы
* 1931-1936 — Арбор башлангыч мәктәбендә укытучы. 
* 1936-1939 — Чепья районы Чутай жидееллык мәктәбендә башлангыч класслар укытучысы.
* 1939-1940 — Балтач мәктәбендә тарих укыта. 
* 1941-1945 — Чутай жидееллык мәктәбендә тарих укыта. 
* 1945-1958 — Түнтәр мәктәбенә тарих укытучысы.
* 1958-1969 — ???
* 1969-1973 — Түнтәр мәктәп-интернатында төнге тәрбияче (няня).

## Иҗтимагый тормыш
1931 елдан 1939 елгача ВЛКСМ члены була. Шул чакта алты тапкыр төрлечә буләкләнә. 1949 елдан ВКП(б) члены. Моннан тыш зур дәуләт буләкләренә дә лаек була.

### Бүләкләре
«За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 г.» (1946), «За трудовую доблесть» медале, «Почет билгесе» ордены (1949). «Бөек Җиңүнең 40 еллыгы» юбилей медале (1985). «Бөек Җиңүнең 50 еллыгы» медале һәм «Хезмәт ветераны» медале белән бүләкләнә.

## Аерым фактлар
* Бөек Ватан сугышы башлангач, хәрби комиссариатка чакырып алалар, ике сагәть әчендә әзерләнеп сугышка чыгып китәргә чакыралар. Тик Казаннан кире борып кайтаралар. 
* Сугыш чорында (башында) аз гына РОНО мөдире булып эшләп ала. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Түнтәр урта мәктәбе сайтында «Ветераннар» бүлеге
* Рәфхат Зарипов, Тирән тамырлы Түнтәрем сериясе, «Дүртенче китап: Тормыш тәрбия һәм белем алудан башлана.», "Жәләева (Хөсәенова) Миңлегөл Жәләевна" бүлеге, 318 (320) бит. 2008 ел.
* М.Мөхәммәтҗанов, Алгарыш ташкыны ак җилкәннәр, 2010
Хәбиб Ганиев

**Ганиев Хәбиб Абдрахман улы** (17 декабрь 1909 ел — 20 декабрь 1970 ел) — ССРБ-ның хәрби начальнигы һәм җәмәгать эшлеклесе, генерал-майор, Бөек Ватан сугышында катнашучы. Ике Ленин, өч Кызыл Байрак, ике Кызыл Йолдыз һәм I дәрәҗә Ватан сугышы орденнары кавалеры. Шулай ук Польшаның «Грюнвальд Тәресе» ордены һәм өч медале белән наградаланган.

## Биографиясе
Хәбиб Абдрахман улы Ганиев 1909 елның 17 декабрендә хәзерге Башкортстан Салават районының Татар Малаязы авылында туган. ТАТАР.

Малаяздагы башлангыч мәктәптән соң Мәсәгуть авылында (хәзер Дуан районының үзәге) II баскыч мәктәптә (шуннан педагогия училищесы) укый һәм, аны 1929 елда тәмамлап, башлангыч мәктәп укытучысы һөнәрен ала. Ары комсомолның Кыйгы район комитеты секретаре һәм мәйдан комитет әгъзасы итеп сайлана, шуннан комсомолның Баймак район комитетында Сәркатиб була. 1931 елда ВКП(б) сафына алына.

## Хәрби хезмәте
1931 елның декабрендә Кызыл Армияга хәрби хезмәткә чакырыла һәм гади кызылармеецтар генерал-майор дәрәҗәсенә, армиянең сәяси бүлек җитәкчесе һәм Хәрби Совет әгъзасына кадәр зур һәм данлы хәрби хезмәт юлы үтә.

1944 елның ноябрендә ССРБ Халык Комиссарлары Советы карары белән 35 яше дә тулмаган Хәбиб Ганиевка «генерал-майор» хәрби дәрәҗәсе бирелә.

Хәрби хезмәттән хаклы ялга чыккач, Хәбиб Ганиев киләсе үзенең тормышын Әрмән ССР-ның башкаласы Ереванда дәвам итә, төрле җәмәгать әшләрендә актив катнаша. Гомеренең соңгы елларында җөмһүрият Халык контроле комитетында эшли. 1970 елның 20 декабрендә вафат була. Ереван каласындагы «Ихтирамлы зират аллеясы»нда җирләнгән.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Ике Ленин ордены (23.07.1944; 31.05.1945)
* Өч Кызыл Байрак ордены (27.03.1942; 10.04.1945)
* Ике Кызыл Йолдыз ордены (1940, 1941)
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (24.09.1943)
* Медальләр
* Польшаның дүрт наградасы:
** «Грюнвальд Тәресе» ордены
** «Варшава өчен» медале
** «Одер өчен» медале
** «Польшаны азат иткән өчен» медале

## Әдәбият

* Габбасова -Бурангулова З. Всегда в строю. В декабре генерал-майору Хабибу Ганиеву исполнилось бы 100 лет. Газета «Республика Башкортостан», 2009, 19 декабря.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Генералы Башкортостана / төҙ. Г. Г. Булатов —  Уфа:  Китап, 1995. — Б. 98—108. — 352 б. — .
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Салават районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Сугышчан хезмәтләре өчен медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Генерал-майорлар (ССРБ)
Төркем:1970 елда вафатлар
Төркем:20 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1909 елда туганнар
Төркем:17 декабрь көнне туганнар
Шаймөхәмәт Кирәев

** Кирәев Шәймөхәмәт Шаһиҗиһан улы** 5 июнь 1922 ел — 26 февраль 1993 ел) — урман хуҗалыгы хезмәткәре. Социалистик Хезмәт Герое (1971). Бөек Ватан сугышында катнашучы. КПСС-ның Чиләбе өлкә комитеты әгъзасы (1971). Өфәле леспромхозының Мактаулы китабына кертелгән (1966).

## Биографиясе
Кирәев Шәймөхәмәт Шаһиҗиһан улы 1922 елның 5 июнендә Кара Көчек авылында туган (хәзер — Башкортстан Чакмагыш районының Үрнәк авылы). Татар.

Белеме — тулы булмаган урта.

1938 елда Чакмагыш районының Куйбышев исемендәге совхозда тракторчы булып хезмәт юлын башлый.

1941—1945 елларда Бөек Ватан сугышында катнаша. Курск дугасында сугыша, Львов, Брно, Будапешт шәһәрләрен азат итүдә катнаша, Берлинга кадәр барып җитә. Бөек Ватан сугышы барышында күрсәткән батырлыклары өчен «Батырлык өчен» медале (1943), «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңү өчен» медале (1945), I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985) белән бүләкләнгән.

1946—1952 елларда ССРБ Дәүләт именлеге министрлыгында эшли. Мәскәү шәһәрендә юл хәрәкәтен көйләүче, 82-милиция бүлеге милиционеры булып хезмәт итә .

1952 елдан алып — «Челябметаллургстрой» тресының «Прокатстрой» төзелеш идарәлеге бригадиры, аннары йөк ташучы, агач кисүче, ботак кисүче, аннары Чиләбе өлкәсе Өфәле леспромхозының «Красный стан» участогы бригадиры булып эшли. Хезмәттәге уңышлары өчен «Хезмәт Кызыл байрак» ордены (1966), Ленин ордены (1971) белән бүләкләнә.

1971 елның 7 маендагы ССРБ Югары Советы Президиумы Указына яраклы биш еллык планны үтәү барышында урман һәм агач эшкәртү сәнәгатен үстерүдә күрсәткән уңышлары өчен Кирәев Шәймөхәмәт Шаһи улына Социалистик Хезмәт Герое исеме бирелә.

1982 елда пенсияга чыга.

Өфәле леспромхозының Мактау китабына кертелгән (1966). 1993 елның 26 февралендә Чиләбе өлкәсенең Югары Өфәле шәһәрендә вафат була.

## Бүләкләре

* Социалистик Хезмәт Герое (1971)
* Ленин ордены (1971),
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1966),
* I дәрәҗә Ватан сугышы (6.11.1985) ордены,
* «Батырлык өчен» медале (1943)
* «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңү өчен» медале (1945)
* «За доблестный труд. В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина» (1970)
* Коммунистик хезмәт ударнигы (1969)
* 9 нчы бишеллык ударнигы (1975)
* Социолистик ярыш җиңүчесе (1975, 1976)

## Искәрмә

## Әдәбият

* Герои труда: Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. — ISBN 978-5-295-05228-6.
* Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2007. − Т. 3: З-К. — 672 с. ISBN 978-5-88185-064-7
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:1993 елда вафатлар
Төркем:26 февраль көнне вафатлар
Төркем:Бәләбәй өязендә туганнар
Төркем:1922 елда туганнар
Төркем:5 июнь көнне туганнар
Зөфәр Сәдертдинов

**Садертдинов Зөфәр Садертдин улы** (8 март 1924 ел — 21 апрель 2017 ел) — совет дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, 1975-1986 елларда ССРБ-ның монтаж һәм махсус төзелеш эшләре министры урынбасары. Бөек Ватан сугышында катнашучы. Кама автомобиль заводы төзелеше җитәкчесе, Яр Чаллы каласына нигез салучы. РСФСР-ның атказанган төзүчесе, Ленин, Октябрь Революциясе, Хезмәт Кызыл Байрак, «Мактау Билгесе», ике Кызыл Йолдыз, 3-нче дәрәҗә Дан һәм 1-нче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары кавалеры. 

## Биографиясе
Зөфәр Садертдин улы Садертдинов Башкорт АССР-ының Караидел районы Байкыбаш авылында 1924 елның 8 мартында туа. 1940 елдан агач әзерләүдә эшли.

1942 елда танк гаскәрләренә чакырыла, сугышта катнашучы, ике Кызыл Йолдыз ордены, III дәрәҗә Дан һәм I дәрәҗәдәге Ватан сугышы орденнары, «Батырлык өчен», «Варшаваны азат иткән өчен», «Берлинны алган өчен», «Германияне җиңү өчен» миналлары белән бүләкләнгән.

Сугыштан соңгы елларда техникум тәмамлый, Куйбышев өлкәсенең Ставрополь шәһәрендә «Электромонтаж-56» тресының 426 нчы санлы эшләр начальнигы идаралыгында мастердан идарә начальнигы вазифасына кадәр үрли. Куйбышев индустриаль институтын тәмамлый (1957).

Тольяттида түбәндәге эре сәнәгать объектлары төзелешендә катнаша: Идел ГЭСы, синтетик каучук, химик, азотлы-тук, цемент машиналары эшләү заводлары, Идел автомобиль заводы.

1970 елдан территориаль баш идарә начальнигы, ССРБ-ның Минмонтажспецстройының Яр Чаллыда Кама автозаводы төзелеше буенча коллегия әгъзасы.

Алдан төзелә торган объектлардагы төзелеш-монтаж эшләре аның җитәкчелегендә үтәлә, 14 хакимият органнары һәм 25 махсуслаштырылган мәйдан булдырыла.

1975-1986 елларда ССРБ-ның монтаж һәм махсус төзелеш эшләре министры урынбасары, ССРБ-ның машиналар эшләү предприятиеләре (шул исәптән «Атоммаш», «Ростсельмаш», Харьков трактор заводы) төзелешендә куратор була. 

2017 елның 21 апрелендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре

* РСФСР-ның атказанган төзүчесе
* Ленин ордены
* Октябрь Революциясе ордены
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены
* «Мактау Билгесе» ордены
* ике Кызыл Йолдыз ордены
* 1-нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* 3-нче дәрәҗә Дан ордены

## Чыганаклар
* http://www.tatar-inform.ru/news/2017/04/21/549586/ 
* http://tltgorod.ru/reporter/?theme=81&page=7&reporter=63495

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:РСФСР атказанган төзүчеләре
Төркем:Караидел районында туганнар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:«Берлинны алу өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Самар дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:21 апрель көнне вафатлар
Төркем:1924 елда туганнар
Төркем:8 март көнне туганнар
Гыйззәтбану Галиева

***Гаффарова — Галиева Гыйззәтбану Гаффар кызы, 35 ел дәвамында балаларга башлангыч белем биргән укытучы*** 

## Кыскача биографиясе
1921нче елның 2 маенда Балтач районы Түнтәр авылында туган.

1929нчы елда Түнтәрдә ШКМ (крестьян-яшьләр мәктәбе) ачылды һәм шунда менеп язылдым,-ди Бану әби. 1936нчы елда 7 классны тәмамладым. Колхозда эшләдем, урман кисәргә бардым, юл эшендә йөрдем. 

## Укытучы эшчәнлеге башлану
Абыем укытучы иде, шунлыктан ул сөйләшеп Иске Пукшинерда укыта башладым, районнар бүленде, һәм мин Әтнә башлангыч мәктәбенә билгеләндем, ә аннан соң Чутайга күчтем. Әти үлгән иде инде, абый сугышка китте, 

## Бөек Ватан сугышы еллары
1941нче елда мин авылга укытырга кайттым. 1945нче елда сугыш беткәнне өй саен кереп әйтеп йөрдек. Митинглар булды. Төнлә барып җыйнаулашып яшерен радио тыңлый идек, — ди Бану әби.  1978нче елга кадәр Түнтәр мәктәбендә укыттым. Мәктәптә эшләгән вакытта театрлар куйдык, сугыш кырларына җибәрү өчен бияләй- носки бәйли идек, — ди Бану әби. Ул бу вакытта бер үзе генә яшәгән, җәй буе колхоз эшендә булган. Сугыштан соң төзелешкә булыштык, — ди Бану әби. Өй саен кереп, чиләк тотып, сөт, май, йон җыеп йөрдек. 1 көнгә әллә ничә җыелыш була иде, нәрсә эшләгәнне җиткереп торасы иде. Агитация эше бик көчле иде, — ди Бану әби.

## Җәмәгать эшләре
Алдынгы укытучы, алдынгы агитатор булган Гыйззәтбану әби. Газеталар чыгарганнар, бригадаларда көн саен эш күрсәткечләрен җыеп, хәбәр итеп торганнар. Сайлауларда катнашкан, сайлаучылар исемлекләрен яза идем, — ди Бану әби. Язуы бик матур булган.

Ай яктыларында кибән куйдык, көлтә ташып тордык, башак җыйдык. Балалар белән кузак чүпләргә йөрдек, арыш чаптык, лабогрейкада эшләдем, — ди Бану әби.

Театрларда төп егетләр рольләрен башкарган ул. ”Урман кызы”, “Галиябану” театрлары белән күрше авылларга да йөргәннәр алар. Концертларда да бик матур җырлаган ул.

## Гаиләсе
1946нчы елда Түнтәрнең Мөбәрәк исемле егетенә кияүгә чыккан ул. Аларның 4 балалары бар. Бану әбинең 7 оныгы бар. Бүгенге көндә улы Марат гаиләсе белән яши.

## Бүләкләре
«За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 г.» (1946), «За трудовую доблесть» медале. «Бөек Җиңүнең 40 еллыгы» юбилей медале (1985). «Бөек Җиңүнең 50 еллыгы» медале һәм «Хезмәт ветераны» медале белән бүләкләнә.

## Чыганаклар:
Р.Зарипов, Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008

М.Мөхәммәтҗанов, Алгарыш ташкыны ак җилкәннәр, 2010
Нәҗип Хәмитов (1898)

**Хәмитов Нәҗип Шәңгәрәй улы** (5 ноябрь 1898 ел — 5 сентябрь 1943 ел) — ССРБ-ның Бөек Ватан сугышында батырларча һәлак булган хәрби эшлеклесе. Укчылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). Ленин, Кызыл Байрак һәм 1-нче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Нәҗип Шәңгәрәй улы Хәмитов Уфа губернасы Уфа өязе Олыкүл авылында 1898 елның 5 ноябрендә туган. Мишәр татарларыннан.

1917 елның июлендә Россия империясе армиясе сафына алына һәм Вольскида урнашкан 245-нче запас полкка җибәрелә. Биредә укуны декабрьдә тәмамлаганнан соң, Уфадагы запас Мөселманпехота полкына кече унтер-офицер итеп җибәрелә. 1918 елның июнендә армиядән демобилизацияләнә, әммә шул ук елның июлендә А. В. Колчак армиясына мобилизацияләнә, 16-нчы Татар полкының (3-нче армия) сапер командасына сапер итеп юнәлтелә. 1919 елның маеннан Тайга станциясе районындагы җыелма госпитальдә өч айлык фельдшер курсында укый.

1919 елның декабрендә РККА сафына керщ, госпитальдән соң староста итеп тәгаенләнә Томск хәрби госпиталенең сакчысы надзиратель итеп, 1920 елның авгусында — Казанда урнашкан Татар полкы составында взвод командиры вазифасына, ә шул ук елның декабрь аенда — 6-нчы байлык полкы составында взвод командиры вазифасына билгеләнә.

1930 елның 5 ноябрендә «Выстрел» ату-тактика курсларына укырга җибәрелә һәм аны 1931 елның 3 июлендә тәмамлый.

Сугыш башлану белән Нәҗип Хәмитов Идел буе хәрби округының 422-нче укчылар дивизиясендә штаб начальнигы итеп билгеләнә, октябрьдә — 72-чне запастагы укчылар полкы командиры сыйфатында, 1942 елның февраленнән — 397-нче укчылар дивизиясе (Төньяк-Көнбатыш фронты, 1-се басымлы армия) штаб начальнигы сыйфатында Демьянский һөҗүм операцияләре барышында хәрби хәрәкәтләрдә катнаша.

1942 елның декабрендә К. Е. Ворошилов исемендәге Югары хәрби академиясенең кыска сроклы хәрби курсларын тәмамлаганнан соң, 1943 елның маенда Н. Ш. Хәмитов генерал-майор дәрәҗәсендә 69-нчы укчылар корпусының штаб начальнигы итеп тәгаенләнә. Шул ук елның 1-30 30 июлендә Люберцы шәһәрендә (Мәскәү өлкәсе) формалашкан бу корпусның командиры вазифасын башкара. Август башыннан корпус Смоленск һөҗүм операциясендә катнаша, һәм бу сугышта, Ельня каласын азат иткәндә, генерал-майор Нәҗип Шәңгәрәй улы Хәмитов батырларча һәлак була.

Ельня шәһәрнең үзәк паркында генерал-майор Нәҗип Шәңгәрәй улы Хәмитовка һәйкәл куелган.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Ленин ордены;
* Кызыл Байрак ордены;
* 1-се дәрәҗә Ватан сугышы ордены;

## Әдәбият

* Күмәк авторов. Великая Отечественная: Комкор. Военный биографический словарь / Под общей редакцией М. Г. Вожакин. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2006. — К. 1. — С. 603-604. — ISBN 5-901679-08-3.

Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Уфа губернасында туганнар
Төркем:Кырмыскалы районында туганнар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:Генерал-майорлар (ССРБ)
Төркем:1943 елда вафатлар
Төркем:5 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1898 елда туганнар
Төркем:5 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Татар хәрбиләре
Зюзино вулысы

**Зюзино вулысы** () — 1708 елдан 1920 елга кадәр гамәлдә булган Казан губернасының юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Лаештан Төньяк-Көнчыгышка 30 чакрым ераклыкта, Татарстанның үзәк өлешендә урнашкан. Административ үзәк - Зюзино авылы.

## Тарих
Зюзино вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгы Казан патшалыгында урнашкан.

1708 елның 18(29) декабрендә Пётр Iнең өлкә реформасы барышында Казан губернасының административ-территориаль берәмлеге буларак барлыкка килә.

1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгының Лаеш өязе составына, 1796 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасының Лаеш өязе составына керә.

1920 елның 25 июнендә Татарстан АССРның Лаеш кантоны Олы Солтан вулысы составына керә.

## Административ бүленеш
1890 елда Зюзино  вулысында 17 торак пункты (Александровка, Екатериновка, Корноухово, Олы Салтан, Зюзино һ.б.) һәм 1130 йорт хуҗалыгы булган. Крестъян җиренең мәйданы 81,3 км² тәшкил иткән.

## Халык
1890 елда халык саны 7 474 кеше тәшкил иткән, шул исәптән ир-атлар - 3702 җан, хатын-кызлар - 3772.

1908 елда халык саны 6 353 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар.

## Шулай ук карагыз

* Олы Солтан вулысы

## Сылтамалар

* Список селений Казанской губернии 1908.pdf / Облако Mail.ru
* ГПИБ | Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - (Статистика Российской империи; 15).
* [ЗЮЗИНО ВУЛЫСЫ (Зюзинская волость) — Милләттәшләр](http://www.millattashlar.ru/index.php/ЗЮЗИНО_ВУЛЫСЫ_(Зюзинская_волость))

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. - 27 см.; 
# Волости и гмины 1890 года. - СПб. : Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел, 1892. - (Статистика Российской империи). Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - 380 с. разд. паг. - (Статистика Российской империи; 15).
# Берстель, К.П. Список селений Казанской губернии : изд. Казан. Губерн. Зем. Управы / К.П. Берстель. - Казань : Типо-лит.И.В.Ермолаевой, 1908 .- 264с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:ТАССР
Анастасия Прокопьева

**Прокопьева Анастасия Степановна** — мәгариф хезмәте алдынгысы, хезмәт ветераны.

## Кыскача биографиясе
1949 елның 15 февралендә Сала-Көшкәт авылында туган. Урта Көшкәт сигезьеллык, Чепья урта мәктәбен тәмамлый. Урта белем алу белән Урта Көшкәт мәктәбендә укытучы булып хезмәт юлын башлый. 1973 елда читтән торып Удмурт дәүләт университетының химия- биология факультетын тәмамлый. 1968 елдан—Урта Көшкәт урта мәктәбенең химия һәм биология укытучысы.

## Мәгариф өлкәсендәге хезмәте
Талантлы һәм инде тәҗрибә туплаган укытучы 1975 елда мәктәпнең класстан тыш эшләрен оештыручы итеп билгеләнә. Монда ул үзен балаларның гына түгел, бөтен педагогик коллективның оста җитәкчесе итеп күрсәтә һәм 1979 елда аңа директорның укыту-тәрбия эшләре буенча урынбасары вазифалары тапшырыла.

1983 елда А.С.Прокопьева гаилә хәле сәбәпле Удмурт Республикасына китә. 1992 елга кадәр Завьялово районының Подшивалово урта мәктәбендә башта укытучы, соңгы чорда мәктәп директорының укыту-тәрбия эшләре буенча урынбасары булып эшли.

1992 елда кабат туган  ягына кайта, Урта Көшкәт мәктәбендә үз фәннәрен укытуны дәвам итә. Аның укучылары тирән белемнәре, практик күнекмәләре, аналитик фикерли белүләре белән аерылып торалар. Шуның өчен дә алар эзлекле рәвештә район олимпиадаларында призлы урыннарны яулыйлар, республика һәм Россия күләмендәге олимпиадаларда матур нәтиҗәләр күрсәтәләр. Моңа А.С.Прокопьева укучыларның индивидуаль үзенчәлекләрен, аларның психологиясен тирән белүе һәм укыту-тәрбия процессында шуларга таянуы белән ирешә.

## Мактаулы исемнәре
1994 елдан—укытучы-методист.

1999 елда Татарстан Республикасының атказанган мәктәп укытучысы дигән мактаулы исем бирелде.

Төркем:Татарстан
## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006

Балтач энциклопедиясе, II том, 2010
Беларусия шифаханәләре

**Беларусия шифаханәләре** — Беларусия территориясендә урнашкан шифаханә-курорт һәм савыктыру оешмалары, учреждениеләре.

Хәзерге вакытта Беларусияда актив рәвештә дәвалау һәм савыктыру системасы эшли. Халыкны шифаханә-курортларда дәвалау һәм савыктыру өлкәсендә дәүләт сәясәтен Беларусия Министрлар Советы гамәлгә ашыра.

2019 елга шифаханә-курорт һәм сәламәтләндерү оешмалары базасы 309 аттестовать ителгән санатор-курорт һәм савыктыру оешмалары (66 мең койка-урын) тәкъдим итә, шулардан 106 санатор-курорт (87 - өлкәннәр өчен, 19 - балалар өчен) һәм 38 мең урынлык 203 сәламәтләндерү оешмалары.

Беларусия шифаханәләрендә 18700 табиб, 3000 медицина хезмәткәре һәм 600 тәрбияче эшли.

88 санаторий минераль су чыганаклары янында урнашкан.

Беларусия шифаханәләрендә, профилакторийларында һәм балалар лагерьларында:

* 2010 елда — Беларусиядан 1327000 кеше (832000 - ташламалы бәяләр буенча)ял итте; Россия һәм башка илләрдән 178 000 кеше.
* 2018 елда — Беларусиядан 1361000 кеше (783000 - ташламалы бәяләр буенча)ял итте.

Юлнамәләрнең бәясе 2011 елның июленә кадәр үзгәрешсез иде. 2011 елның июлендә бәя 10-20% ка артты.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

*Белорусские санатории и курорты на официальном сайте Республики Беларусь 
* Здравницы Белпрофсоюзкурорта заключили с турфирмами соглашения, обязующие продавать путевки только белорусам 
* В белорусских санаториях готовы принять японские семьи
* Список
Төркем:Медицина
Төркем:Санаторийлар
Ландыш Әбүдәрова

**Ландыш Әбүдәрова** (*ире фамилиясе буенча* Фәизова, 1980 елның 12 ноябре) ― «Казан утлары»  журналының җаваплы сәркатибе. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2025 елдан). Шәйхи Маннур исемендәге премия лауреаты (2026).

## Тәрҗемәи хәле
Әбүдәрова Ландыш  Роберт кызы 1980 елның 12 ноябрендә Актаныш районы Карт авылында туа.

Татар Суыксуы  урта мәктәбен тәмамлагач,  Казан дәүләт университетының Татар филологиясе һәм тарихы факультетында белем ала.

Университетны тәмамлагач, 2003 елда Уфага   күчеп китә. Анда «Кызыл таң» газетасында хәбәрче, бүлек мөхәррире  булып эшли.

2010 елда  Казанга  кайтып, хезмәт юлын “Азатлык"  радиосында дәвам итә. «Идел», «Сөембикә» журналларында бүлек мөхәррире вазифаларын башкара.

2019 нчы елның май аеннан  “Казан утлары”  журналының җаваплы сәркатибе.

Әдәби иҗатка студент  елларында ук килә. Республика вакытлы матбугатында журналистик язмалары белән дә, шигырьләре һәм хикәяләре белән дә даими күренеп тора. Аның "Мандариннар", "Октябрь һәм бәләкәй тылсымчы" китаплары чыккан. 15 елга якын иҗат итә.

2020 елда Казан дәүләт университетында  аспирантура тәмамлаган. «Миргазиян Юныс прозасында һәм публицистикасында милли миф» дигән темага
фәнни квалификацион хезмәт яклаган.

## Китаплары
* Октябрь һәм бәләкәй тылсымчы. (2019)
* Мандариннар. (2018)
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2026 ― Шәйхи Маннур исемендәге премия ― *«Умарта» китабы өчен*

## Шәхси тормышы
Ире Илдар белән ике кыз тәрбиялиләр: Зөлфия, Әдилә. Сухая Рекада үз йортлары белән яшиләр.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* "Казан утлары"  журналы", №3, 2021ел. 
* Ландыш Әбүдәрова.  Әдипләр
## Сылтамалар

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Казан утлары журналистлары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзаларыТөркем:Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Равил Галиуллин

**Равил Вагыйзь улы Галиуллин** (1940 елның 1 гыйнвары, Турдей станциясе, Тула өлкәсе, ССРБ — 2010 елның 1 феврале, Мәскәү, Россия) — Совет һәм Россия галиме. Евграф Федоров исемендәге премия лауреаты (1998). Физика-математика фәннәре докторы. РФА А. В. Шубников исемендәге кристаллография институтының әйдәп баручы фәнни хезмәткәре. Галәмнең кристаллга охшаган моделе авторы.

## Тормыш юлы
Равил Галиуллин 1940 елның 1 гыйнварында Тула өлкәсе Турдей станциясендә эшче татар гаиләсендә туа. Галимнең әтисе мичче булып эшләгән.

1957 елда Омскида урта мәктәпне тәмамлый. Мәктәптән соң Иркутск геология идарәсенең гидрогеология экспедициясендә бораулау эшчесе булып эшли, аннан соң өлкән бораулау остасы дәрәҗәсенә күтәрелгән. Өч ел Павловск шәһәрендә хезмәт итә. Армиядән соң Омск геологик экспедициясендә бораулау мастеры булып эшли. 1962 елда Мәскәү дәүләт университетының геология факультетына укырга керә. 1968 елда укуын тәмамлый.

«Шпат» геологик экспедициясендә (Красноярск крае, Тура бистәсе) өлкән инженер-кристаллограф булып эшли. 1968 елда ССРБ Фәннәр академиясенең кристаллография институтына стажер-тикшеренүче итеп кабул ителә. 1971 елда физика-математика фәннәре кандидаты дәрәҗәсенә «Матрично-векторный вывод фёдоровских групп» темасы буенча диссертация яклый. 1979 елда В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында «Кристаллографическая геометрия» темасы буенча фәннәр докторы дәрәҗәсенә диссертация яклый. Галәмнең кристаллга охшаган моделе теориясен барлыкка китерә. 

Халыкара кристаллографлар берлеге каршындагы симметрия терминологиясе буенча комиссия әгъзасы. Фәнни юнәлеш формалаштырган — кристаллографиянең геометрик нигезләрен аксиоматик төзү.

1997 елда аңа «Геометрик кристаллография һәм структур фаза күчешләре» эшләре циклы өчен Россия Фәннәр академиясенең Е. С. Федоров исемендәге премия бирелә.

Мәскәү өлкәсе педагогика институтында лекцияләр укыган.

2010 елның 1 февралендә Мәскәүдә авыр авырудан соң вафат була.

## Бүләкләр

* 1997 — РФАнең Е. С. Федоров исемендәге премия лауреаты, «Геометрик кристаллография һәм структур фаза күчешләре» эшләре циклы өчен

## Искәрмәләр

Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:1 февраль көнне вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар
Сибгатулла Алкин

**Сибгатулла Габделлатыйф улы Алкин** — Тау ягында күренекле дин эшлеклесе, Зөя өязе Чәчкаб авылы мулласы.
## Биографиясе
Сибгатулла Габделлатыйф улы Алкин Казан губернасы Зөя өязе Өлҗән вулысы Иске Чәчкаб авылында туган (бүгенге Татарстанның Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылы). Зөя өязе Чәчкаб авылы мулласы, зирагәтьчесе була.
Габделлатыйф Алкинның Иске Чәчкабта беренче хатыннан туган икенче улы була. Атасы Габделлатыйф Алкин керәшеннәрне ислам диннәренә кире кайтырга үгетләгәне өчен 1856 елда эшеннән азат ителә. Ул көчләп чукындырылган татарларны яңадан ислам диненә кайтару өчен Идел аръягында халык арасында эшли, рус һәм төрек патшаларына хатлар яза, мәчетләр таләп итеп, имзалар җыя. Архив документларыннан күренгәнчә, аның 1865-1867 еллардагы эшчәнлеге нәтиҗәсендә 1721 керәшен татары яңадан ислам диненә кайта. Әлбәттә, аның мондый эшчәнлеге праваслау чиркәү әһелләрендә зур ризасызлык уята, алар Габделлатыйф Алкин өстеннән Казан губернаторына шикаять язып, аны 1867 елның маенда судсыз Себергә Енисей губернасына сөрдерүгә ирешәләр.
1867 елда әтисе Габделлатыйф Алкин кулга алынып Себергә озатылганнан соң, Сибгатулла Алкин Сәмәрканд шәһәренә киткән. XIX  гасыр азагында  гаиләсе белән Казанга кайтып Иске Татар бистәсенә урнашалар. Казанда яшәгән чорда 1898 елларда Иске Чәчкабта яңа мәчет төзелгәндә оештыру эшләрен башкара (мәчет XXI гасыр башына кадәр сакланган, әмма анда намаз ишелер чиктә укылмаган).
Үлем вакыты билгесез.
## Гаиләсе
Сибгатулла Алкин Тау ягында күренекле дин эшлеклесе Габделлатыйф Алкинның икенче хатыныннан улы. Улы - сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе, язучы Шәйхулла Алкин, тагын да Әхмәтвазыйх исемле улы булуы билгеле. Хатыны - Бибифатыйма Сираҗетдин Габделгаффар кызы.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Загидуллин И.К. К вопросу об отпадении крещеных татар Казанской губернии в мусульманство 1866 года // Национальный вопрос в Татарии дооктябрьского периода. Казань, 1990.

Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Иске Чәчкабта туганнар
Төркем:Зөя өязендә туганнар
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Фәнис Кәлимуллин

**Фәнис Кәлимуллин** ― актер, Кариев театры артисты, Татарстанның атказанган (2008) һәм халык (2025) артисты.
## Тәрҗемәи хәле
1974 елның 21 августында ТАССРның Әлки районы Иске Салман авылында туа.

1995 елда Казан театр училищесын тәмамлый.

2003 елда читтән торып Казан дәүләт университетын (КГУ) тәмамлый.

1995 елның августыннан Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театрында  эшли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2008 ― Татарстанның атказанган артисты 
* 2023 ― «Рухи бердәмлек өчен» медале
* 2025 ― Татарстанның халык артисты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Кәлимуллин Фәнис Хафизулла улы. Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театры
* Фәнис Кәлимуллин: “Туган-тумачаны күрсәтер өчен генә клип төшерүнең кирәге дә юк” . Гөлшат Мингазизова. 05.12.2016 

## Моны да карагыз

Төркем:Кариев театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Илфат Камалиев

**Илфат Камалиев** ― актер, Татарстан Республикасының атказанган (2008) һәм халык (2019) артисты.
## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 6 гыйнварында ТАССРның Биектау районы Дөбьяз авылында туа.

1996 елда Казан театр училищесын тәмамлый.

2001 елда читтән торып Мәскәүдәге Щукин исемендәге Югары театр училищесын тәмамлый.

1994 елдан Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театрында эшли.

Фильмнар өчен сценарийлар яза - "Сөмбел" (2021).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2008 ― Татарстан Республикасының атказанган артисты
* 2019 ― Татарстан Республикасының халык артисты
* 2023 ― «Рухи бердәмлек өчен» медале
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Камалиев Илфат Дамир улы. Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театры
* Илфат Камалиев: «Миңа тәвәккәллелек җитми». Лилия Локманова. «Безнең гәҗит». 2013, №44 (7 ноябрь)

## Моны да карагыз

Төркем:Кариев театры актерлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Аю-бүре (уен)

**Аю-бүре**  — татар халык уены, йөгереклек һәм җитезлек сәләтен үстерүгә ярдәм итүче уен.

## Уйнау тәртибе
Бу күмәк уен җәй көне тышта, җае туры килгәндә, әрәмәлек буйларында уйнала.
Балаларның берсе аю яки бүре булып берәр җирдә посып тора. Башкалары урманга «җиләк җыярга» китәләр. Берәү аларга каршы очрап сораша:

— Дуслар, кая барасыз?

— Кара урманга барабыз.

— Кара урманда нишлисез?

— Кура җиләк җыябыз.

— Җилә белән нишлисез?

— Җиләктән как коябыз.

— Бүре килсә нишлисез?

— Урман буйлап чабабыз.

Аннан соң барысы да күмәкләп җырлыйлар:

Җиләк җыям, как коям, 

Дәү әнигә бүләккә; 

Монда җиләк күп икән, 

Аю-бүре юк икән. 

Бүре яшеренгән җиреннән сикереп чыга да аларны куа башлый. Кемне тотса, шул бүре була. Уен шулай алга таба озак вакыт дәвам итәргә мөмкин.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Гөлнара Фазылҗанова

**Гөлнара Фазылҗанова** - актриса. 1974 елның 16 мартында Украинаның Донецк шәһәрендә туа.

1997 елда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлый.

1997 елның августыннан Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театрында  эшли.

2019 елда Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фазылҗанова Гөлнара Фәһим кызы. Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театры
* Гөлнара Фазылҗанова: «Үз-үзеңә һәрчак дөресен әйт». Рания Юнысова. Сәхнә журналы. №10, 2013

## Моны да карагыз

Төркем:Кариев театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Алия Кәлимуллина

**Алия Кәлимуллина** - актриса. 1976 елның 10 маенда ТАССРның Кукмара районы Төркәш авылында туа.

1995 елда Казан театр училищесын тәмамлый.

2018 елда Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлый.

1995 елның маеннан Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театрында эшли.

2009 елда "Ел хатын-кызы" конкурсының "Хатын-кыз – мәдәният һәм рухият" номинациясендә җиңүче.

2012 елда Татарстанның атказанган артисты исеме бирелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Кәлимуллина Алия Габделфәт кызы. Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театры

## Моны да карагыз

Төркем:Кариев театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Фернат Насыйбуллин

**Фернат Насыйбуллин** - актер. 1976 елның 30 июнендә ТАССРның Яшел Үзән районы Норлат авылында туа.

1998 елда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтын тәмамлый.

1998-2012 елларда К.Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли.

2013 елның сентябреннән Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театрында  эшли.

2020 елда Татарстанның атказанган артисты исеме бирелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Насыйбуллин Фернат Фәрит улы. Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театры
* Фернат Насыйбуллин: «Дәрәҗәлерәк рольләр уйныйсым килде». Шәһри Казан. 19 февраль 2017

## Моны да карагыз

Төркем:Кариев театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Айсылу Имамиева

**Айсылу Имамиева** (1985 елның 28 августы, Лаеш районы Имәнкискә авылы) — язучы, драматург, журналист.

## Тәрҗемәи хәле
Айсылу Имамиева (Айсылу Зөфәр кызы Шәехова) 1985 елның 28 августында Татарстан Республикасы Лаеш районы Имәнкискә авылында туган. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, 2003–2008 елларда Казан дәүләт университетының татар филологиясе һәм тарих факультетында, аннары 2008–2011 елларда  аспирантурада белем ала. 

## Эшчәнлеге
Мәктәптә укыган елларда ук иҗат белән актив шөгыльләнә. Казан дәүләт университетының «Әллүки» әдәби-иҗат берләшмәсендә чыныгу ала. Әлеге берләшмәнең актив әгъзасы була. Казан дәүләт университетының татар студентлары газетасы «Тәрәзә» не чыгаруда катнаша. «Ялкын», «Идел» республика журналларында, «Шәһри  Казан» газеталарында эшли. Проза, драматургия, публицистика жанрында эшли.

Казан химия-технология университетында татар теле укыта. 2018 елдан — «Казан утлары» журналының публицистика һәм сәнгать бүлеге мөхәррире. 2023 елдан — «Сабантуй» журналының әдәби мөхәррире вазифасын башкара.

## Казанышлары
«Яңа татар пьесасы — 2004», «Иделем акчарлагы — 2006» конкурслары дипломанты. Татарстан Журналистлар берлеге әгъзасы. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Китаплары
Тиен белән аю, 2008 (Беренче китабы. Анда мәктәпкәчә һәм кече яшьтәге мәктәп балалары өчен әкиятләр тупланган). Төпчек бала, 2017 (Әлеге китапта Айсылу Имамиеваның хикәяләре, парчалары, уйланулары, пьесалары һәм әкиятләре тупланган. Автор үзенең иҗат җимешләре аша кешенең күңел тирбәнешләрен, тормыш чынбарлыгын, яшәеш матурлыгын уй-фикерләренә төреп укучыга күрсәтә).

Швециядән килгән Эрик, 2021 (Бу китапта язучының балалар өчен повестьлары тәкъдим ителә).

## Искәрмәләр

Төркем:Казан утлары журналистларыТөркем:Лаеш районында туганнарТөркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар Төркем:Татарстан журналистларыТөркем:Татар журналистлары
Кастнинәй вулысы

**Кастнинәй вулысы** () — 1920 елдан 1930 елга кадәр гамәлдә булган Нократ губернасының һәм Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Алабугадан Көнбатышка 29 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньяк-Көншчыгышында урнашкан. Административ үзәк - Костенеево авлылы.

## Тарих
Кастнинәй вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгының Казан патшалыгында, 1708 елдан 1781 елга кадәр Казан губернасында, 1781 елдан 1796 елга кадәр Нократ наместниклыгы Алабуга өязе Казиле һәм Черкас вулысларында, 1796 елдан 1917 елга кадәр Нократ губернасында, 1917 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасында урнашкан.

1920 елның 4 ноябрендә Нократ губернасы Вотяк автономияле өлкәсенең административ-территориаль берәмлеге буларак барлыкка килә.

1921 елның мартыннан 1928 елга кадәр Татарстан АССР Алабуга кантонының, 1928 елдан 1930 елның 10 августына кадәр Чаллы кантонының административ-территориаль берәмлеге булып тора.

1930 елның 10 августында вулыс юкка чыгарыла, аның территориясе Алабуга районына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1926 елның 1 гыйнварына Кастнинәй вулысында 16 авыл советы, 16 торак пункты (Илмәт, Яңа Анзирка, Атиаз, Олы Әрәмәле, Олы Елау, Вотский Юраш, Костенеево һ.б.) һәм 2608 йорт хуҗалыгы булган. Вулыс мәйданы 364 км² тәшкил иткән.

## Халык
1926 елда халык саны 13 556 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар.

## Шулай ук карагыз

* Алабуга районы
* Нократ губернасы

## Сылтамалар

* [КАСТИНӘЙ ВУЛЫСЫ (Костенеевская волость) — Милләттәшләр](http://www.millattashlar.ru/index.php/КАСТИНӘЙ_ВУЛЫСЫ_(Костенеевская_волость))
* TerAdmPodSSSR_1926.pdf

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. - 27 см.; 
# Территориальное и административное деление Союза ССР на 1-е января 1926 года //Народный Комиссариат Внутренних дел. Статистический отдел. - Москва: Издательство Главного Управления Коммунального Хозяйства НКВД, 1926. - 288 стр.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:ТАССР
Фәнис Мөсәгыйтов

**Фәнис Мөсәгыйтов**. 1966 елның 2 декабрендә ТАССРның Арча районы Казанбаш авылында туган.

1993 елда - Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаган.

2001 елда - Яшь тамашачылар театрында директор.

2002 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры директоры.

2026 елда Дамир Сираҗиев исемендәге махсус премиягә лаек булган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Фәнис Наил улы Мөсәгыйтов. Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры сайты.
* Хыялый директор. Сәхнә журналы, 2 декабрь 2016
* Фәнис Мөсәгыйтов: "Артистны бер режиссёр гына ачып бетерә алмый" . Эльза Газизова, “Акчарлак” газетасы, 6 Июнь 2016

Төркем:Тинчурин театры
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Рөстәм Гайзуллин

**Рөстәм Гайзуллин** ― драма актеры, радио алып баручысы. 2006 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли. Татарстанның атказанган артисты (*[[2015 ел|2015]]*), «Тантана» премиясе лауреаты (2024, 2026).
## Тәрҗемәи хәле
1984 елның 16 маенда Казанда туа.  

1999 елда Казан театр училищесына укырга керә. 
2003―2006 елларда  Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театрында  эшли.
2006 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли.

2012 елдан "Болгар" радиосында «Иртәнге чәй» тапшыруын алып баручы.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган артисты 
* 2024 — «Тантана» премиясе — «Икенче пландагы иң яхшы ир-ат роле» номинациясендә Тинчурин театрында Кәрим Тинчуринның «Җилкәнсезләр» спектаклендә Зәйнетдин роле өчен
* 2026 — «Тантана» премиясе — «Икенче пландагы иң яхшы ир-ат роле» номинациясендә Тинчурин театрында куелган «Ал яулыклы язмышым» спектаклендә Байтимер роле өчен 
## Шәхси тормышы
Өйләнгән. Хатыны Альбина Гайзуллина, уллары Рамазан, Нурсолтан.  
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рөстәм Рифкат улы Гайзуллин. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты
* Рөстәм Гайзуллин туен нигә 1 елга кичектергән?. Лилия Локманова, Шәһри Казан. 22 август 2020
* Рөстәм Гайзуллин: “Яңа гаиләм барлыкка килде”. Эльвира Шакирова. Tatar today, 16.05.2019

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар Төркем:Тинчурин театры актерлары Төркем:Кариев театры актерларыТөркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Фәнил Гыйләҗев

**Фәнил Гыйләҗев**,  Фәнил Фаил улы Гыйләҗев ― шагыйрь, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы, Шәйхи Маннур (2023) һәм Гамил Афзал (2025) исемендәге премияләр  лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
Фәнил Фаил улы Гыйләҗев  1987 елның 16 маенда   Казан шәһәрендә туган. Үсмер чагы Чирмешән районының Ибрай Каргалы  (Керкәле) авылында үтә. Шунда 2005 елда Югары Кәминкә урта мәктәбен тәмамлаган.   Казан федераль университетының җурналистика һәм социоогия факультетында татар журналистикасы бүлеген тәмамлый.  Мәктәптә укыганда  иҗат итә башлый. Иң яратып яза торган өлкәсе - шигърият өлкәсе. 

Студент чорында  “Шәрыкъ клубы”на,  университеттагы “Әллүки” әдәби түгәрәгенә йөри. Шигырьләре "Идел", "Ялкын", "Чаян" журналларында, "Безнең Чирмешән" газетында басыла.  Шигъриятеңдә милләт, тарих, тел язмышы чагыла. 

## Эшчәнлеге
Университетны тәмамлагач, 3 еллап  “Шәһри Казан” газетасында эшләп ала. Анда  “Фәнил яеметкесе” дигән рубрика ачып җибәрә. Төрле көн кадагына суга торган, милли-сәяси темаларга багышланган юмор-сатирига корылган такмакчыклары басылып килә. 

2014 елда “Ризасызлык” дигән китабы басыла.  “Ризасызлык” китабының беренче өлешенә кергән шигырьләрнең күбесе, башлыча, дини фәлсәфә, күңел лирикасына, әти-әниләргә, төп нигезен авыл темасына багышланган шигырьләр тәшкил итә. “Ризасызлык” китабының икенче өлеше милли, тарихи, сәяси темаларга язылган шигырьләрдән тора. Һәм аның өченче өлешендә юмор-сатирага тартым шигырьләр тупланган.

Фәнил  Гыйләҗев “Казан утлары” журналында мөхәррир булып эшли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2010 ― “Иделем акчарлагы” яшь язучылар конкурсының “Шигърият” номинациясендә Гран-при иясе.
* 2010 ― "Шигъри Сабантуй - 2010" Идел-Урал төбәге студентларының иҗат бәйгесендә икенче урын.
* 2011 ― "Таян Аллага - 2011 бәйгесендә Гран-при иясе.
* 2017 ― Саҗидә Сөләйманова премиясе (*кызыксындыру премиясе*) ― *"Ризасызлык" китабы өчен*.
* 2023 ― Шәйхи Маннур исемендәге премия ― *«Кирмән нигезе» китабы өчен*
* 2025 ― Гамил Афзал исемендәге премия.
## Гаиләсе
Хатыны Эльза. Ике кыз үстерәләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Фәнил Гыйләҗев.  Әдипләр.Белем.ру
* Фәнил Гыйләҗев. Матбугат.ру
* Казан утлары журналы редакциясе
Төркем:Татар шагыйрьләреТөркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Татарстан журналистларыТөркем:Татар журналистларыТөркем:Казан утлары журналистларыТөркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучыларТөркем:Шәйхи Маннур премиясе лауреатларыТөркем:Гамил Афзал премиясе лауреатлары
Гөлчәчәк Хафизова

**Гөлчәчәк Хафизова** - актриса. 1976 елның 6 июлендә ТАССРның Мөслим районы Вәрәшбаш авылында туа. Татарстан Республикасының атказанган артисткасы.

1998 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли.
## Театрда сәхнәләштергән рольләре
* «Өметсез хыяллар» (Ф.Г.Лорка) спектаклендә - Мартирио
* И.Мәхмүтованың «Мәхәббәт чишмәсе» мелодрамасында - Айсылу
* «Эх, алмагачлары!» (Ш. Фәрхетдинов, Р.Заһидуллин) - Зифа Мөдәррисовна
* «Ак тәүбә, кара тәүбә» (Т.Миңнуллин) - Дамирә
* һ.б. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Гөлчәчәк Әсгат кызы Хафизова. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.
* Ирек + Гөлчәчәк. Айгөл ӘХМӘТГАЛИЕВА. Мәйдан журналы, 2019 ел

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар Төркем:Тинчурин театры актерлары
Ирек Хафизов (1976)

**Ирек Хафизов** - актер. Татарстанның атказанган артисты. «Тантана» премиясе лауреаты (2023).

1976 елның 14 октябрендә ТАССРның Балык бистәсе районы Олы Әшнәк авылында туа.

1998 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли.

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Хатыны актриса Гөлчәчәк Хафизова. Уллары Ранис (Ранисның хатыны Назлыгөл), Ислам (Исламның хатыны Әдилә), Сәйдәш
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ирек Галимулла улы Хафизов. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.
* Ирек + Гөлчәчәк. Айгөл ӘХМӘТГАЛИЕВА. Мәйдан журналы, 2019 ел
* Ирек Хафизов: «Русча укып утыруыбыз татар театры өчен башка сыймаслык бер әйбер». Рузилә Мөхәммәтова, Интертат, 1 Март 2020

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары