open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нидерландлар тарихы

Нидерландларда кешеләр соңгы Боз чорыннан башлап яшәгән дип санала. Кеше эшчәнлегенең иң борынгы эзенә 100 мең ел. Беренче кешеләр аучылар булганнар һәм шулай ук азык-төлек җыеп гомер кичергәннәр.

Римлылыр килгәндә, Нидерландларда алман кабиләләре яшәгән(тубантлар, канинефатлар һәм фризлар монда инде безнең эрага кадәр 600 елларда ук килгәннәр). Рим империясе вакытында Нидерландларның көньяк өлеше римлылар контроле астында булган.

[left|200px|thumb|[Вильгельм I Оранлы]]
Урта гасырларда Аскы илләр (хәзерге Нидерландлар һәм Бельгия) Изге Рим империясенә кергән төрле графлык һәм герцоглыклардан торган. XVI гасырда Габсбурглар нәселе ярдәмендә алар бер дәүләткә берләштерелгән. Испан патшасы Филипп II дәүләтне үзәкләштерергә тырышкан, ләкин Вилһелм I Оранлы җитәкчелегендә башланган инкыйлаб ахыр чиктә дәүләтнең бәйсезлеген игълан итүгә китергән. Рәсми рәвештә бу бәйсезлек бары Сиксәнъеллык сугыштан соң гына танылган (1568–1648 еллар).
* 1 февраль 1793 ел — Франция Англия һәм Нидерландларга сугыш игълан итә.
XIX гасыр башында, француз оккупациясе беткәч, Нидерландлар Оран нәселе җитәкчелегендәге патшалыкка әйләнделәр. 1830 елда Бельгия рәсми төстә Нидерландлардан аерылып чыккае һәм бәйсез патшалык булган. Ә Люксембург бәйсезлекне 1890 елда алган. Либераль сәясәтчеләр басымы астында 1848 елда дәүләт конституцион монархиягә һәм парламент демократиясенә әйләнгән. Әлеге сәяси халәт, фашист оккупациясе чорын санамыйча, хәзерге көнгә кадәр дәвам итә.

Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Нидерландлар нейтралитетны сакладылар, ләкин Икенче дөнья сугышы вакытында 5 ел дәвамында Алмания көчләре астында булдылар. Алман оккупациясе вакытында Роттердам һөҗүмгә дучар булды, аның нәтиҗәсендә шәһәрнең мәркәзе тулысынча җимерелде.

Сугыштан соң ил Америка Кушма Штатлары ярдәме белән шактый тиз үсә башлады. Шуңа күрә Нидерландлар индустриаль дәүләт булып китте. Индонезия һәм Суринам, элеккеге колонияләр,сәяси бәйсезлек алдылар. Индонезия, Төркия, Марокко, Суринам илләреннән иммиграция көчле булу сәбәпле, Нидерландларда мөселман халкы саны нык артты.

1957 елда Нидерландлар Европа Берлегенең нигез салучылары арасында булды. Ләкин 2005 елда Европа Конституциясе буенча референдумда Нидерландлар халкының күпчелеге ризасызлык белдерде.

Төркем:Нидерландлар тарихы
Төркем:Европа тарихы
Тыва

**Тыва́ Җөмһүрияте** (*Тыва́*, *Тува́*, ) — Себер федераль округы составында Россия Федерациясенә керүче җөмһүрият.

1944 елның 11 октябрендә барлыкка килә.

Башкаласы — Кызыл шәһәре.

Тыва Республикасы дәүләт хакимиятенең бер палаталы закон чыгару (вәкиллекле) органы ― Тыва Республикасы Югары Хуралы.

## География
Көньякта һәм көнчыгышта Монголия белән, төньякта Красноярск крае белән, төньяк-көнбатышта Хакасия белән, төньяк-көнчыгышта Бурятия һәм Иркутск өлкәсе белән һәм көнбатышта Алтай Республикасы белән чиктәш.

## Халык
Тыва халкы саны — 313 940 кеше (2009), халык тыгызлыгы — 1,86 кеше/ км² (2009). Шәһәр халкы өлеше — 51,22 % (2009).

2002 елгы Россиякүләм халык санын алу мәгълүматлары буенча республиканың милли составы түбәндәгечә:

## Тыва Республикасы дәүләт гимны

2011 елның 11 августында моңа кадәр дәүләт гимны буларак кулланылган "Тооруктуг долгай таңдым" ("Урманнарымда йөргәндә") тыва халык җыры урынына рәсми рәвештә кабул ителде. Окей Шанагаш сүзләре, Кантомур Сарыглар музыкасы.

## Административ бүленеш
495 px|thumb|left|Тыва Республикасының административ бүленеше

# Бай-тайга кожуун
# Барыын-Хемчик кожуун
# Чөөн-Хемчик кожуун
# Каа-Хем кожуун
# Кызыл кожуун
# Монгун-Тайга кожуун
# Өвүр кожуун
# Бий-Хем кожуун
# Сүт-Хөл кожуун
# Таңды кожуун
# Тере-Хөл кожуун
# Тес-Хем кожуун
# Тожу кожуун
# Улуг-Хем кожуун
# Чаа-Хөл кожуун
# Чеди-Хөл кожуун
# Эрзин кожуун

## Мәдәният
* «Саян» — Тыва дәүләт җыр һәм бию ансамбле.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Тыва Халык Республикасы

*
Төркем:Россия Федерациясе республикалары
3 октябрь

**3 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 89 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Россия — ОМОН көне.
*  Алмания — берләшү көне.
*  Көньяк Корея — Дәүләтнең барлыкка килү көне.
###### 

## 
* 1822 — Россия һәм Бразилия илләре арасында дипломатик мөнәсәбәтләрен урнаштыруы.
*1867 — Мөхәммәтбәдретдин Апанаев, сәүдәгәр.
* 1906 — SOS халыкара һәлакәт сигналы булып билгеләнә.
* 1928 — Төркия латин әлифбасына күчә.
* 1929 — Серблар, хорватлар һәм словеннар корольлеге Югославия дип атала башлый.
* 1932 — Гыйрак Бөекбританиядән бәйсезлекне ала.
* 1949 — СССР һәм Кытай Халык Җөмһүрияте илләре арасында дипломатик мөнәсәбәтләрен урнаштыруы.
* 1995 — TV Tokyo каналында мәшһүр Евангелион аниме-сериалы премьерасы.

## 
 
* 1837 — Петр Лесгафт, педагог һәм табиб.
* 1859 — Карин Ларссон, 
* 1866 — Григорий Клячкин, 
* 1867 — Мөхәммәтбәдретдин Апанаев, 
* 1875 — Сөләйман Сани Ахундов, 
* 1876 — Александр Сидоровский, 
* 1880 — Гурий, 
* 1883 — Гурий Комиссаров, 
* 1895 — Сергей Есенин, рус шагыйре.
* 1904 — Чарлз Педерсен, 
* 1905 — Габдулла Зөлкарнәй, 
* 1909 — Дмитрий Рассейкин, 
* 1912 — Григорий Полющенков, 
* 1917 — Рәфхәт Миңгәрәев, 
* 1918 — Рәис Габдерахманов, 
* 1924 — Аркадий Воробьёв, 
* 1924 — Михаил Грин, 
* 1926 — Саҗидә Сөләйманова, татар шагыйрәсе.
* 1929 — Марат Сәгыйтев, 
* 1930 — Бәһрам Садыйков, 
* 1930 — Евгений Любарский, 
* 1937 — Марсель Вәлитов, 
* 1947 — Валерий Фёдоров, 
* 1949 — Явус Әхмәдов, 
* 1951 — Марсел Галимәрданов, Татарстанның баш федераль инспекторы.
* 1954 — Тимур Тимербулатов, 
* 1957 — Фәнүзә Гыймалова, 
* 1964 — Анатолий Емелин, 
* 1972 — Анна Гурарий, 
* 1975 — Фәнил Әгълиуллин, министр, полиция полковнигы.
* 1980 — Виталий Калешин, 
* 1981 — Златан Ибраһимович, 
* 1988 — Әлфия Мурясова, 
* 1990 — Дарья Шкурихина, 
* 1994 — Лина Беклин,

## 

* 1870 — Сергей Гагарин, 
* 1914 — Жозеф Дешелет, 
* 1937 — Нәҗип Хәлфин, сәяси эшлекле, журналист, педагог. 
* 1943 — Максим Зозуля, 
* 1954 — Анри Матисс, Франция рәссәмы, сынчы.
* 1968 — Шакир Насыйров, 
* 1970 — Кадыйр Бәкеров, 
* 1973 — Виктор Подлипский, 
* 1975 — Габделҗәббар Габдерахманов, 
* 1982 — Рәмзи Гарифуллин, иллюзиончы артист.
* 1983 — Михаил Бубеннов, 
* 1983 — Степан Бархударов, 
* 1987 — Жан Ануй, француз драматургы.
* 1993 — Николай Зотов, 
* 1997 — Ибраһим Гәрәев, 
* 2005 — Елена Зайцева, 
* 2007 — Виктория Учёнова, 
* 2008 — Нәҗип Вәлитов, химия галиме.
* 2009 — Николай Юкачев, 
* 2016 — Мәгъфирә Галиева, 
* 2018 — Леон Макс Ледерман,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:3 октябрь
Саҗидә Сөләйманова

**Саҗидә Гаделша кызы Сөләйманова** — татар шагыйрәсе, прозаик.

## Биография
Саҗидә Сөләйманова 1926 елда Башкортстанның Яңавыл районы Яңавыл авылында туган. 1944 елда Тәтешле урта мәктәбен тәмамлагач, авылда укытучы булып эшли, аннан соң Уфа педагогика институтында белем ала, мәктәпләрдә тарих фәнен укыта. 1955 елдан аның гомере һәм иҗаты Әлмәт шәһәре белән бәйле: нефть техникумында, шәһәр радиоүзәгендә, Әлмәт әдәбият берләшмәсендә эшли, шигырьләре дә шул чорда басыла башлый.

Шагыйрә озакка сузылган каты авырудан соң 1980 елның 10 маенда Әлмәт шәһәрендә вафат булды.

## Иҗат
Иң беренче чиратта шагыйрә буларак танылса да, матур гына хикәя һәм повестьлар да яза. Саҗидә Сөләймановадан мирас булып калган күңел байлыгы китап киштәләренә җыентыклар булып төзелгән: «Кыр казлары»(1963), «Бәхетне үзем табам»(1966), «Юллар, уйлар»(1968), «Яшәү хакы»(1970), «Кызыл каурыйлар»(1976), «Гөлбадран»(1980), «Сабыр канатлары»(1981), «Шигырьләр һәм поэмалар»(1981).

Сәҗидә Сөләйманова үзе исән чагында Мәскәүдә һәм Казанда урысча тәрҗемәдә өч җыентыгы басылып чыкты. Аерым шигырьләре украин, үзбәк, азәрбайҗан һәм башка милли телләргә тәрҗемә ителде.

## Бүләкләре
* ТАССР Атказанган мәдәният хезмәткәре

## Истәлеге
* 2006 елдан берле Саҗидә Сөләйманова исемендәге әдәби премия – Татарстан язучылар берлеге һәм «Татнефть» ААҖ тарафыннан компаниянең «Рухият» рухи яңарыш фонды кысаларында тапшырыла торган әдәби бүләк.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Чеченнар

**Чеченнáр** (бүтәнчә **Чичәннәр**, үз аталышы *Нохчий,* берлек санда – *Hохчо*) – Төньяк Кавказда (нигездә Чичәнстанда) яшәүче вайнах халкы.

## Яшәү урыны

Чеченнар нигездә Чичәнстан Республикасында яшиләр. Чеченнар тарихында берничә күчеш була. Беренче күчеш Кавказ сугышыннан соң 1865 елда Госманлы дәүләтенә була. Мөхаҗирлек дип аталучы күчеш вакытында якынчы 5 000гә якын чечен гаиләсе Госманлы дәүләтендә утырып кала. Хәзерге вакытта аларның оныклары Төркия, Сирия һәм Үрдүндәге чечен диаспорасының төп өлешен тәшкил итә.

1944 елның февралендә ярты миллионга якын чечен үз җирләреннән Урта Азиягә депортацияләнә. 1957 елның 9 январендә аларга кире кайтырга рөхсәт ителә. Күчерелгән халыкның бер өлеше Урта Азиядә кала.

Беренче һәм Икенче Чечен сугышыннан соң күп чеченнар Көнбатыш Европа илләренә, Төркиягә китә һәм Россия регионнарына тарала.

## Атама тарихы
"Чечен" этнонимы, зур ихтимал, Чечен авылы атамасыннан килеп чыккан. Чеченнар үзләрен *нохчо*, кабарда аларны *шашен*, осетиннар – *цæцæн*, аварлар – *буртиел*, грузиннар – *кистлар*, *дзурдзуклар* дип атап йөртә.

## Тел
Чечен теле нах-дагыстан телләренең вайнах тармагына карый.

1925 елга кадәр чечен теленең язмасы гарәп әлифбасына нигезләнгән була. 1925-1938 елларда латин әлифбасы кулланыла. 1938 елда кирилл әлифбасына нигезләнгән графикага күчерелә.

Чечен Республикасының дәүләт теле булып тора.

## Дин
Ислам чеченнар арасында суфилык тарикатларының эшчәнлеге нәтиҗәсендә таралган. Суфи тарикатларыннан чеченнар арасында нәкъшбәнди һәм кадири тарикатлары киң таралган.

## Мәдәният
* Вайнах — Чечен Республикасының Ә.-Х. Кадыйров ордены кавалеры дәүләт  бию ансамбле.

Төркем:Вайнахлар
Төркем:Мөселман халыклар
Төркем:Кавказ халыклары
Төркем:Россия халыклары
Бөркетләр (фильм)

**«Бөркетләр»**&nbsp;— 2009 елда чыккан татар фильмы.

## Эчтәлеге
Өч дус&nbsp;— бөркеттәй өч ир. Гомер көзенә җиткән картлар үзара бәхәсләшә, тарткалаша. Шул ук вакытта бер-берсе өчен борчылып яши. Алар яшь вакытта үз мәхәббәтләре өчен көрәшкән. Хәзер оныклары бәхете өчен көч сынашалар.

Беренче карашка фильмның сюжеты җитди. Күзне яшьләндергән өлешләре дә бар. Ләкин режиссер монда татар киносы өчен әлегә яңалык булган кәмит жанрын да кулланган. 
Дөрес, фильмның кытыршы урыннары да бар, ди аны караучылар. Ләкин үсеш юлында шунсыз буламыни. Төп рольләрне башкарган артистлар да әнә үз уеныннан гаеп эзли.

## Актёрлары
Төп рольләрдә Камал театрының әйдәп баручы өч артисты&nbsp;— Әзһәр Шакиров, Равил Шәрәфиев, Ринат Таҗетдинов.

## Чыганак
* “Бөркетләр”: татар халкы иректәме, читлектәме?
Dnepr

**Dnepr** (urısça: Днепр; belarusça: Дняпро; ukrainça: Днiпро; qırımtatarça: *Özü*) - Belorusiä, Räsäy häm Ukraina cirlärennen aqqan yılğa. Ozınlıq buyınça İdel häm Dunaydan soñ Awrupanıñ öçençe yılğası, ozınlığı - 2290&nbsp;km.

thumb|200px|Dnepr yılğasınıñ kosmostan küreneşe.
thumb|left|200px|Dnepr basseynı

Төркем:Днепр
4 октябрь

**4 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 88 көн кала.

#### 
###### 
*  Хайваннарны яклау көне.
###### 
###### 

## 
* 1830 — Бельгия Нидерландлардан бәйсезлеген игълан итә.
* 1957 — СССР Җирнең беренче ясалма иярченен җибәрә.
* 1991 — Татарстан Югары Совет Президиумы Куйбышев районын Спас районы итеп, *Куйбышев* шәһәрен – Болгарга алыштыра.

## 
 
* 1769 — Алексей Аракчеев, 
* 1822 — Разерфорд Бөрчард Һейз, 
* 1827 — Аркадий Якобий, 
* 1844 — Яков, 
* 1846 — Сергей Дьяченко, Казан башлыгы, музей директоры.
* 1846 — Фране Булич, 
* 1847 — Луи Анри Буссенар, француз язучысы.
* 1859 — Алексей Панормов,
* 1870 — Николай Ашмарин, 
* 1880 — Михаил Малиновский, 
* 1881 — Отто Куусинен,  сәясәт эшлеклесе, язучы, марксизм теоретигы.
* 1895 — Рихард Зорге, разведчик, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1895 — Шоте Галица, 
* 1896 — Сергей Мерзляков,
* 1897 — Дмитрий Протопопов, инкыйлабчы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
* 1898 — Ананий Михайлов,
* 1904 — Мәҗит Әлмөхәммәтов, 
* 1913 — Әнвәр Бикчәнтәев, совет язучысы.
* 1916 — Виталий Гинзбург, 
* 1918 — Кеничи Фукуи, 
* 1923 — Әхмәтгәрәй Әбдриев, 
* 1923 — Зинаида Смирнова, 
* 1925 — Марлен Хуциев, 
* 1930 — Иван Гусев, 
* 1930 — Тәлгыйль Әминев, 
* 1931 — Игорь Волчок, 
* 1937 — Сергей Ермаков, 
* 1938 — Курт Вүтрих, 
* 1949 — Риф Сәйфуллин, 
* 1949 — Сергей Абуладзе, 
* 1950 — Сәгыйть Мәсәлимов, 
* 1950 — Фәрит Гыйльмияр, 
* 1951 — Бахытҗан Канапьянов, казак шагыйре, тәрҗемәче.
* 1956 — Кристоф Вальц, 
* 1964 — Евгений Осин, 
* 1968 — Рәмис Аймәт, татар шагыйре, җырчы.
* 1973 — Лилия Дөгг Альфредсдоттир, Исландия тышкы эшләр һәм сәүдә министры.
* 1977 — Жанетт Харгин, 
* 1982 — Ленар Шәех, татар шагыйре, журналист.
* 1994 — Богдан Якимов,

## 

* 1669 — Рембрандт, нидерланд рәссамы, гравюралар ясаучы.
* 1872 — Владимир Даль, 
* 1883 — Хисаметдин Агафуров, 
* 1918 — Василий Берви-Флеровский, 
* 1934 — Мария Заньковецкая, 
* 1937 — Антоний, 
* 1938 — Габдулла Шәрипов, татар тел галиме, азәрбайҗан теле дәреслекләре авторы.
* 1941 — Тойво Антикайнен, 
* 1942 — Касыйм Вахит, татар шагыйре.
* 1947 — Макс Планк, квант механикасына нигез салучы алман *[[физика]]* галиме.
* 1957 — Владимир Батыр, 
* 1969 — Виктор Виноградов, 
* 1969 — Шакир Гайсин, 
* 1979 — Петр Лаврентьев, 
* 1980 — Пётр Машеров, беларус совет дәүләт эшлеклесе.
* 1992 — Казим Казимзадә, 
* 1996 — Шәйхулла Чанбарисов, БДУга нигез салучы галим.
* 2000 — Майкл Смит, Канада химигы.
* 2001 — Зөфәр Иманов, 
* 2012 — Габбас Бибарсов, татар дин әһеле.
* 2014 — Евгений Ишемгужин, 
* 2014 — Тәлгать Нәҗмиев, татар язучысы, журналист.
* 2018 — Мәхмүт Рәфыйков, 
* 2021 — Әхмәр Азнабаев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:3 октябрь
Кыш

**Кыш** - елның дүрт фасылыннан берсе. Яз һәм көз арасында. Кышның үзенчәлеге - түбән температура. 

Өч айдан тора: төньяк ярымшарында декабрь, гыйнвар, февраль; көньяк ярымшарында исә июнь, июль һәм август. Астрономик кыш 22 декабреннән 21 мартка кадәр дәвам итә.

## Сынамышлар
* Кыш бәс, томан булса, җәй иген уңа.
* Кыш көне яңгыр яуса, икмәк булыр.
* Кыш сыкы булса, җәй алма була.
* Кыш томан булса, җәй юкәдә бал була.
* Кыш кар күп булса, җәй яңгырлы булыр.

## Моны да карагыз

* Ел фасыллары
* Климатик кыш

*
Төркем:Ел фасыллары
5 октябрь

**5 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның бишенче көне. Ел ахырына кадәр 87 көн кала.

#### 
###### 
*  ЮНЕСКО "Бөтендөнья укытучылар көне" (1994 елдан бирле билгеләнә).
* Халыкара архитекторлар көне.

###### 
*  Португалия — Җөмһүрият көне.
###### 

## 
* 1614 — Аурупага Хасэкура Цунэнага җитәкчелегендә беренче Япония илчелеге килә.
* 1918 — Киевта Кырымның Украина составына керү сөйләшүләре башлана.
* 1925 — АКШда Эрнест Хемингуэйның беренче китабы чыга.
* 1962 — «Битлз» төркеменең беренче синглы чыга.
* 2000 — Югославиядә Слободан Милошевич хакимияте бәреп төшерелә.

## 
 
* 1713 — Дени Дидро, францияле язучы, мәгърифәтче-философ һәм драматург.
* 1829 — Честер Әлан Артур, 
* 1848 — Евлампий Образцов, 
* 1879 — Фрәнсис Пейтон Роус, 
* 1903 — Зәйнәп Бәширова, татар шагыйрәсе.
* 1905 — Андрей Львов, 
* 1905 — Иван Бахтин, 
* 1906 — Матвей Мирианашвили, 
* 1907 — Люциан Климович, 
* 1909 — Бәдрүш Мокамай, фронтовик шагыйрь.
* 1910 — Анна Гацулина, 
* 1915 — Вера Лаврова, 
* 1916 — Мидхәт Шакиров, совет партия һәм дәүләт эшлеклесе.
* 1917 — Магда Сабо, 
* 1918 — Ләйлә Садри, 
* 1923 — Мостафа Газизов, 
* 1927 — Карин Лангебо, 
* 1929 — Искәндәр Рафиков, татар рәссамы.
* 1930 — Рахман Нәбиев, 
* 1931 — Рәфкать Вәлиев, 
* 1933 — Виктор Игошкин, 
* 1936 — Вацлав Һавел, чех дәүләт эшлеклесе, язучы, драматург, диссидент, хокук яклаучы.
* 1940 — Милена Дравич, 
* 1946 — Нуретдин Нәҗмиев, 
* 1952 — Эмомали Раһмон, таҗик дәүләт эшлеклесе, 3 нче  президенты.
* 1953 — Александр Панченко, 
* 1959 — Рәшит Шәйхисламов, 
* 1960 — Сәмәрә Халитова, 
* 1963 — Айрат Гаскәров, 
* 1968 — Сергей Качковский, 
* 1970 — Денис Капустин, 
* 1975 — Кейт Уинслет, АКШ киноактриссасы.
* 1976 — Рамзан Кадыйров, 
* 1977 — Рөстәм Сөләйманов, 
* 1986 — Никита Корбанов, 
* 1994 — Дамир Мусин,

## 

* 1763 — Аугуст III Саксонияле, 
* 1880 — Жак Оффенбах, француз композиторы.
* 1898 — Николай Красносельцев, 
* 1918 — Емельян Маленков, 
* 1933 — Николай Юденич, Россия империясе хәрби эшлеклесе.
* 1935 — Миръякуп Дулатов, казакъ мәгърифәтчеcе, җәмәгать эшлеклесе, шагыйрь, язучы.
* 1936 — Николай Бушмакин, 
* 1938 — Чулпан, үзбәк совет шагыйре. 
* 1941 — Константин Лепилов, 
* 1944 — Василий Филиппов, 
* 1945 — Алексей Ильинский, 
* 1946 — Иштван Бетлен, 
* 1948 — Каюм Мифтахов, «Манас» кыргыз халык эпосын язып алучы һәм өйрәнүче.
* 1955 — Николай Фешин, рәссам.
* 1963 — Василий Ашанин, 
* 1972 — Цви Целман, 
* 1976 — Ларс Онзагер, 
* 1982 — Мәмәдхөсәен Тәхмасиб, әзери язучы, фольклор җыючысы.
* 1983 — Зәйтүнә Илбаева, 
* 1991 — Бәхти Гайсин, 
* 1992 — Әдилә Айда, Төркиянең беренче хатын-кыз дипломаты.
* 1997 — Лотфулла Мусин, 
* 2004 — Мәгафүр Хисмәтуллин, җырчы, мөгаллим.
* 2005 — Сәләй Вәгыйзов, педагог, татар балалары өчен «Әлифба» китабы авторы.
* 2011 — Стив Джобс, АКШ бизнес-магнаты, Apple ширкәтен оештыручы.
* 2014 — Юрий Любимов, 
* 2019 — Александр Сухарев, 
* 2019 — Самвел Мнацян,
* 2024 — Илдар Дадин,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:5 октябрь
1903 ел

## Вакыйгалар
* 16 июнь — АКШ-да «Пепси-кола» сату маркасы регистрацияләнде.
* 16 июнь — Руаль Амундсен яңа арктик экспедицияне башлады.
* 1 июль — 19 июль — беренче Тур-де-Франс велогонкасы, җиңүче Морис Гарен (en:Maurice Garin).
* 26 июль — АКШ-да ФБР оеша.
* 6 ноябрь — АКШ Панама бәйсезлеген таный.

## Туулар
* 7 гыйнвар — Кәшифә Тумашева, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, артист, режиссер, педагог (*1903-[[1978 ел|1978]]*).
* 25 февраль — Хәким Сәлимҗанов, Татарстанның халык артисты, режиссер (*1903-[[1981 ел|1981]]*).
* 11 март — Әхмәт Фәйзи, татар язучысы һәм шагыйре.
* 16 март — Садри Ахун, татар сынчысы.
* 10 май — Гариф Галиев, язучы.
* 10 май — Гафур Голәм, Үзбәк ССР халык шагыйре.
* 2 июль — Александр Дуглас-Хьюм, Шотландия аристократы, Бөекбритания премьер-министры, консерватор.
* 18 август — Мөхәммәт Гайнуллин, татар галиме.
* 11 сентябрь — Теодор Адорно, алман фәлсәфәчесе, социолог.
* 19 сентябрь — Гөлсем Мөхәммәдова, татар язучысы.
* 5 октябрь — Зәйнәп Бәширова, татар шагыйрәсе, (*[[1984&nbsp;ел]]да вафат*).
* 14 октябрь — Фатыйма Габитова, мөгаллимә, шагыйрә.
* 23 октябрь —  Михаил Куприянов, ССРБ халык рәссамы.
* 1 ноябрь — Риза Ишморат, драматург.
* 25 ноябрь — Зиннәт Фәтхуллин, язучы, драматург, Үзбәк ССР халык язучысы (1983).
* 27 ноябрь — Гадел Кутуй, татар язучысы.
*1 декабрь — Җәгъфәр Булат, рәссам һәм педагог.
*27 декабрь — Мөхәммәтйосыф Апанаев, сәүдәгәр.
* 28 декабрь — Госман Курмаев, галим-физиолог.

## Вафатлар
* 1 февраль — Джордж Стокс, инглиз математигы һәм физигы.
* 7 март — Мирсалих Бикчурин, татар теленең Әлифба китабы авторы.
* 13 апрель — Зөһрә Акчурина, беренче татар хатын-кыз журналисты.

## [[Нобель премиясе|Нобель лауреатлары]]
* Физика — Антуан Анри Беккерель, Пьер Кюри һәм Мария Кюри.
* Химия — Сванте Август Аррениус.
* Медицина һәм физиология — бирелмәгән.
* Әдәбият — Бьёрнстерне Бьёрнсон.
* Тынычлык премиясе — бирелмәгән.

Төркем:1903 ел
Һеродот

**Һеродо́т Галикарнаслы́** (*Ἡρόδοτος Ἁλικαρνᾱσσεύς, [[б. э. к. 484]] – [[б. э. к. 425]]*) – борынгы грек тарихчысы, беренче тарихи "Тарих" трактаты авторы. Һеродотның китаплары антик мәдәниятны өйрәнүдә зур әһәмияткә ия. Цицерон аны «тарих атасы» дип атаган. Бөек Скифия тарихы буенча эше бик мөһим булып санала.

## Биография
Һеродотның ватаны Галикарнасс шәһәре, Кече Азия. 
Б.э.к. 5 б. 50—40нчы елларда Кече Азия, Төньяк-Көнчыгыш Африка, Көньяк-Көнчыгыш Европа буйлап сәяхәт итә. 500—449 елларда грек-фарсы сугышлары турындагы әсәрнең авторы, ул артабан “Тарих” (“История”) дип атала һәм 9 китапка (аларның һәрберсенә муза исеме бирелә) бүленә. Һеродот күп төрле чыганакларга (шәхси күзәтүләре, күреп белүчеләрнең сөйләүләре, риваятьләр һәм легендалар, төрле язма чыганаклар) нигезләнгән хезмәте төрле илләрнең географик урыны, икт. һәм сәяси тормышы үзенчәлекләре, аларна яшәүчеләрнең дине, гореф-гадәте һәм йолалары турындагы мәгълүматләрне  үз эченә ала.

Патша Дарий I нең скифлар иленә ясаган явына багышланган 4нче китапта (“Мельпомена”) Рифей (Урал) таулары янында яшәүче үзе агриппейлар, аримасплар, дайлар, иирклар, исседоннар, савроматлар, массагетлар һ.б. дип атаган халыкларның тормышы һәм көнкүреше турында беренче систематик тасвирлама бирә. Һеродот мәгълүматлары иртә тимер гасыр чорындагы Көньяк Урал тарихын өйрәнгәндә киң файдаланыла.

Һеродот Афина шәһәрендә вафат була. Башка мәгълүматләр буенча, Фурия ш., Көньяк Италия.
## «Тарих»
left|200px|thumb|Һеродотның уйлавы буенча дөнья

## Әдәбият

*    Дьячан Ф. Н. Геродот и его музы. Ч. 1. — Варшава, 1877. — 237 с.
*    Клингер В. П. Сказочные мотивы в истории Геродота. — Киев, 1903. — 222 с.
*    Лурье С. Я. Геродот. — М.-Л., 1947.
переизд.: М.: URSS, 2009.
*    Доватур А. И. Повествовательный и научный стиль Геродота. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1957. — 201 с. — 2300 экз.
*    Дитмар А. Б. От Скифии до Элефантины. Жизнь и путешествия Геродота. — М.: Географгиз, 1961. — 87 с. — 20.000 экз. (Серия: Замечательные географы и путешественники).
*    Борухович В. Г. Историческая концепция египетского логоса Геродота. // Античный мир и археология. Вып. 1. — Саратов, 1972.
*    Кузнецова Т. И., Миллер Т. А. Античная эпическая историография: Геродот. Тит Ливий. — М.: Наука, 1984. — 213 с. 5300 экз.
*    Суриков И. Е. Геродот. (Серия: Жизнь замечательных людей. Вып. 1374). — М.: Молодая гвардия, 2009. — 408 с. — ISBN 978-5-235-03226-2

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 
## Сылтамалар

Төркем:Борынгы дөнья тарихчылары
Футбол

right|300px|thumb|Футбол тубы
**Футбо́л** (, «футбол») — такымлы спорт төре. Футбол уеның максаты – көндәш такымның капкасына тупны көндәшләрдән күбрәк ату (гол ату).

## Футбол тарихы

Футболга охшаган уеннар төрле халыкларда элек-электән булган. Хәтта Борынгы Мисыр һәм Борынгы Кытайда да хәзерге футболга охшаган уеннар булган.
Футболның туган җире дип Англия санала. Анда 1863 елда Футбол ассоциациясе төзелгән иде. 
1908 елдан бирле футбол Олимпия уеннары программасына кертелә.

## Уен кагыйдәләре
right|250px|thumb|Футбол кыры метрикасы
Футбол уйный торган мәйдан футбол кыры дип атала. Аның озынлыгы 90-120 метр, киңлеге 45-90 метр.
Футбол уенында ике такым катнаша. Бер такым 11 уйнаучыдан тора, шуларның берсе капкачы. Капкачылар гына кул белән дә уйный алалар.
Ике такымның да максатлары бер: көндәш такымның капкасына күбрәк туп кертү һәм үз капкаңны туп кертүдән саклау. Күбрәк туп керткән такым җиңүче була.
Уен башланыр алдыннан капка сайлау һәм уен башлау хокукын алу өчен жирәбә уздырыла.
Уенның дәвамы 90 минут (матч). Матч 45 минуттан торган ике таймнан тора. Таймнар арасында 15 минутлык тәнәфес бар. Тәнәфестән соң такымнар капкалары белән алышыналар.

## Футбол дөньяда
thumb|400px|Футбол дөньяда
Хәзерге вакытта футбол дөньяда иң популяр спорт төрләренең берсе буларак санала. Җиңел атлетикадан соң киң таралу буенча ул икенче урында тора дигән фикерләр дә бар.
Футбол уенын дөньякүләм үстерү, төрле футбол оешмаларын берләштерү, зур футбол ярышлары уздыру белән Футбол Ассоциацияләренең Халыкара Федерациясе шөгыльләнә. Аның карамагында 208 милли ассоциация тора.

## Футболның башка атамалары
Тулы  исеме башка аяк уеннарынан аеру өчен уйлап чыгарырган. 1880-елларда  «соккер» аталышы туып чыккан. Ул Англиядән башка бөтен инглиз телле дәүләтләрдә таралган.

Башка телләрдә:
* аталыш инглиз теленнән алынма (, );
* аталыш инглиз теленнән тәрҗемә ителгән (, );
* аталыш аяк һәм туп сүзләреннән ясалмасы (, )

«Football» сүзен ФИФА һәм Бөтендөнья Олимпия Комитеты кулланалар.

## Футбол структуралары

## Ярышлар
* Дөнья Чемпионаты
* Европа Чемпионаты
* Чемпионнар Лигасы

## Футбол төрләре
* Футзал (AMF)
* Футзал (FIFA) (мини-футбол) 
* Пляж футболы

## Моны да карагыз
* Футбол бүләкләре
* Гандбол
* Россиянең Футбол Премьер-Лигасы
* Россиянең беренче футбол дивизионы
* Футбол буенча Европа чемпионаты 2012

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* FIFA, Футбол Ассоциацияләрең Халыкара Федерациясе 

*
6 октябрь

**6 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның алтынчы көне. Ел ахырына 86 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Төрекмәнстан — хәтер көне.
###### 
*  Беларусия — архивлар хезмәткәрләре көне.
*  Казакъстан — бухгалтер һәм аудитор көне.
*  Мисыр — хәрби көчләр көне.
*  Россия — иминиятче көне.

## 
* 1769 — Инглиз сәяхәтчесе Джеймс Кук Яңа Зеландиягә аяк баса.
* 1908 — Крит Төркиядән бәйсез булуын һәм Грециягә кушылуы турында игълан итә.
* 1993 — Казакъстан Милли-Демократик фиркәсе оештырылган.
* 1920 — Мәскәү Кремлендә Герберт Уэллс белән Владимир Ленин очраша.
* 1973 — Мисыр һәм Сүрия Исраилгә һөҗүм итәләр.

## 
 
* 1820 — Йенни Линд, 
* 1858 — Сергей Дунаев, 
* 1875 — Константин Орлов, 
* 1881 — Иван Кочерга, 
* 1887 — Шарль Эдуар Ле Корбюзье, француз архитекторы, рәссам, язучы.
* 1888 — Елизавета Шуматова, 
* 1888 — Сергей Чавайн, мари язучысы һәм драматургы.
* 1889 — Мария Домбровская, 
* 1903 — Эрнест Волтон, 
* 1912 — Александр Рудаков, 
* 1913 — Михаил Бундин, 
* 1914 — Норвегия сәяхәтчесе Тур Хейердал. 
* 1921 — Владимир Винокуров, 
* 1922 — Дәүләтгәрәй Ногманов, Советлар Берлеге каһарманы, Кызыл Гаскәренең танк взводы командиры. 
* 1931 — Николай Черных, 
* 1931 — Риккардо Җаккони, 
* 1937 — Марио Капекки, 
* 1947 — Гали Арсланов, татар галиме, мәдәният хезмәткәре.
* 1964 — Винир Сафин, 
* 1969 — Рөстәм Сүлти, 
* 1973 — Марат Шәйбәков, 
* 1974 — Дмитрий Губерниев, 
* 1975 — Екатерина Болдырева, 
* 1980 — Филипп Шульман, 
* 1987 — Артём Параховский, 
* 1993 — Наил Якупов, татар хоккейчысы.

## 

* 1849 — Лайош Баттьяни,
* 1892 — Альфред Теннисон, инглиз шагыйре.
* 1911 — Лев Левшин, 
* 1912 — Огюст Беернарт, бельгияле сәясәтче, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
* 1918 — Тимофей Николаев-Кара, 
* 1929 — Александр Васильев,
* 1930 — Самат-ага Агамалы углы, 
* 1936 — Җула Гөмбөш, 
* 1937 — Георгий Петкевич, 
* 1942 — Алексей Блохин, 
* 1948 — Гобәйдулла Хөсәенов, журналист, тәрҗемәче, төрекмән тел фәненә нигез салучылардан берсе.
* 1948 — Михаил Лаптев, 
* 1952 — Тэффи, *(Наде́жда Алекса́ндровна Лохви́цкая)*, Россия язучысы, шагыйрә, мемуарист, тәрҗемәче.
* 1953 — Вера Мухина, 
* 1954 — Владимир Тонков, 
* 1977 — Тани Юн, 
* 1978 — Лотфулла Сибагатуллин, укытучы, Советлар Берлеге каһарманы, Кызыл Гаскәре офицеры. 
* 1980 — Анатолий Родионов, 
* 1986 — Юрий Бабаев, 
* 1988 — Хәсән Хәмидулла, 
* 1989 — Бетт Дейвис, 
* 1991 — Георгий Павлов, 
* 1993 — Герман Базаревич, 
* 1999 — Татевик Сазандарян, 
* 2003 — Рәисә Биләлева, 
* 2005 — Иван Галигузов, 
* 2006 — Әгъзам Вәлиханов, 
* 2006 — Владимир Крупин, 
* 2008 — Юрий Федотов, театр артисты, Тукай бүләге иясе.
* 2010 — Сәкинә Әлиева, 
* 2017 — Ксения Семенова, 
* 2018 — Монсеррат Кабалье, 
* 2019 — Дмитрий Серов, 
* 2021 — Николай Демидов,
* 2024 — Ринат Акчурин,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:6 октябрь
Мадагаскар утравы

**Мадагаскар** (җир. *Nosin Dambo* – кабаннар утравы) – зурлыгы буенча Җирдә дүртенче утрау. Һиндстан океанында урнашкан, Африканың көнчыгыш ярыннан Мозамбик бугазы белән аерылган.

Утрауның мәйданы – 590 мең км². Озынлыгы – якынча 1600 км, киңлеге – 600 кмдан артык.

Утраудагы елгалар: Бетсибока, Манчака һ.б.

Мадагаскар Африкадан ерак булмаса да, аның фаунасы һәм флорасы уникаль: утрауга дөньядагы хайваннар һәм үсемлекләр төрләренең 5%ы туры килә, шуларның 80% бары тик Мадагаскардан башка җирдә үсми һәм яшәми. Аларның иң күренеклесе – лемурлар.

Тропик климаты, утрауның көньягын еш кына субтропик климатлы дип исәплиләр.

Утрауда Мадагаскар Республикасы урнашкан.

Төркем:Африка утрауларыТөркем:Һинд океаны
Мозамбик бугазы

**Мозамбик бугазы** – Һинд океанының Мадагаскар утравы белән Африка арасында урнашкан өлеше. Иң тар җире якынча 460 км тәшкил итә. Иң тирән урыны – 3 292 м, иң сае – 117 м.

Төркем:Әлифба буенча бугазлар
Төркем:Мадагаскар
Төркем:Мозамбик
Төркем:Африка бугазлары
Төркем:Һинд океаны бугазлары
Австралия һәм Океанлык

right|200px|thumb|Австралия һәм Океанлык

**Австралия һәм Океанлык** — Австралия кыйтгасы, янында урнашкан утраулар һәм Океанлыкка кергән утраулардан торган дөнья кисәге.

## Илләр
* Австралия 
* Вануату 
* Кирибати 
* Маршал Утраулары 
* Микронезия 
* Науру 
* Яңа Зеландия 
* Палау 
* Папуа – Яңа Гвинея 
* Самоа 
* Соломон Утраулары 
* Тонга 
* Тувалу 
* Фиджи

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Дөнья кисәкләре
Төркем:Океанлык
Бердәм Россия

**Бердә́м Росси́я** () — Россиянең сәяси фиркәсе.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Россия сәяси фиркаләре
Төркем:Бердәм Россия
Океанлык

thumb|300px|Океанлык дөнья харитасында
: *Австралия турында мәгълүмат *'Австралия кыйтгасы һәм Австралия мәкаләләрендә урнашкан.**''
**Океанлы́к''' — Тын океанында урнашкан йөздән артык утраулардан һәм аттоллардан торган географик һәм геосәяси дөнья кисәге һәм регионы.

## Географик мәгълүмат
### Географик урнашу
right|250px|thumb|Океанлыкның физик харитасы
Дөньяда Океанлык иң зур утраулар җыелмасы. Шул утраулар Тын океанның үзәк һәм көнбатыш өлешендә урнаша. Кайбер вакытларда Океанлыкны Австралия белән берлектә бер дөнья кисәге булып күрсәтәләр, кайбер вакытларда аерым.

Тулаем утраулар мәйданы 1,26 млн км² тәшкил итә (Австралия белән бергә 8,52 млн км²). Халык саны якынча 10,7 млн кеше (Австралия белән бергә 32,6 млн кеше). Географик яктан Океанлыкны дүрт регионга бүләләр: Меланезия, Микронезия, Полинезия һәм Яңа Зеландия.

Океанлык утраулары күп диңгезләр белән юыла: Тын океанның Корал диңгезе, Тасман диңгезе, Фиджи диңгезе, Коро диңгезе, Соломон диңгезе, Яңагвинея диңгезе, Филипин диңгезе) һәм Һинд океанның Арафур диңгезе.

### Илләр һәм буйсынган территорияләр

## Халык

## Тарих

## Мәдәният
### Диннәр
* Океанлыкта ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
Марсель Галиев

**Марсель Галиев** — татар шагыйре, язучы, Г. Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе лауреаты. Татарстанның халык язучысы. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

Ул 1946 елның 8 октябрь көнендә Азнакай районы Балтач авылында туган. Үз районындагы татар урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, берникадәр вакыт төзү–монтаж идарәсендә эшли. 1965-1968 елларда әрмедә хезмәт итә, анда кече авиабелгечләр хәзерли торган хәрби мәктәпне тәмамлый. 1969 елда Марсель Галиев Казан дәүләт университетының журналистика бүлегенә укырга керә; 1974 елдан 1983 елга кадәр Татарстан Язучылар берләшмәсендә әдәбиятны пропагандалау бюросында әдәби хезмәткәр һәм «Казан утлары» журналы редакциясендә проза бүлеге редакторы булып эшли.

Марсель Галиев шигърият һәм проза жанрында иҗат итә. Матбугатта аның әсәрләре 70нче еллар башында күренә башлый. 1979 елда «Еллар чалымы» исеме белән мөстәкыйль шигырьләр җыентыгы, ә 1980 елда ике повестен эченә алган «Ул чакта» исемле проза китабы дөнья күрә. Аның әсәрләре, кагыйдә буларак, интеллектуаль укучыны күздә тотып языла һәм ассоциатив чагыштыруларга, яңача көтелмәгән образлы тәгъбирләргә бай булуы белән аерылып тора.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2014 ―Г. Державин исемендәге бөтенрусия әдәби премиясе 
* Шәйхи Маннур премиясе
* Габдулла Тукай исемендәге премия
* Гаяз Исхакый исемендәге премия
* 2020 ― Гамил Афзал исемендәге әдәби премия
## Хөрмәтләү
* 2025 елда Азнакайның Татарстанның халык язучысы үзе укыган 1нче мәктәбендә әдипнең иҗат лабораториясе-музее (Әдәби мирасханә, әдәбият дәресе укытыла торган класс) ачылган .
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар электрон китапханәсе 
* Марсель Галиев шигырьләренә язылган җырлар
* 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Державин премиясе лауреатлары
Төркем:Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Төркем:Гамил Афзал премиясе лауреатлары
Халыкара йомырка көне

300px|right|thumb|Тавык йомыркасы – кулинариядә иң популяр.
**Халыкара йомырка көне** – тавык йомыркасы белән эшләнгән барлык ризыкларны яратучыларның рәсми булмаган бәйрәме. Октябрь аеның икенче җомгасында билгеләнә.

## Бәйрәм итү тарихы
1996 елда Венада җыелган **International Egg Commission** комиссиясе вәкилләре йомырка һәм аның белән эшләнгән ризыклар өчен аерым бәйрәм эшләргә уйлаганнар. 

## Моны да карагыз
* Халыкара шоколад көне.

Төркем:Рәсми булмаган бәйрәмнәр
Төркем:Йомырка
Салават Юлаев

**Салават Юлаев**, **Салават Юлай улы** (, 1754 – 1800) – башкорт халкының милли батыры, шагыйрь, Емельян Пугачёвның көрәштәше, 1773 – 1775 еллардагы Крестьян сугышы җитәкчеләренең берсе.

## Биография
Салават Юлаев 1754 елның 16 июнендә Ырынбур губернасы, Уфа провинциясе, Шайтан-Кудәй вулысы, Тәкәй авылында туган. Тәкәй авылы 1775 елда яубасарлар тарафыннан яндырылган, хәзерге вакытта урыны Башкортстанның Салават районына туры килә. Атасы Юлай Азналин Шайтан-Кудәй вулысы старшинасы, халык арасында ихтирам яулаган, вакытына күрә алдынгы карашлы кеше була. Салават бала чагында ук туган телендә укырга һәм язарга өйрәнгән. Яшьтәшләре арасында әйдәүче буларак билгеле. Мәсәлән, Сим заводын беренче тапкыр, яшьтәшләре белән үсмер чагында үк туздыра һәм яндыра.

## Хәтер
* Салават районында,  авылы булган урында, Башкортстанның милли герое Салават Юлаевның туган җирендә, «Салауат ере» () тарихи-мәдәни комплексы корыла. Ул «Янган-Тау» геопаркы территориясендә урнаша. Комплекс ~4,5 гектар мәйданны били. Паркны төзү бәясе 128,5 миллион сум тәшкил итә. 2024 елның 16 июнендә ачылган. Тантанада Башкортстан Башлыгы Радий Хәбиров катнашкан.
* 2025 елның июнендә Салават районында атлы һәйкәл ачылган (Уфадагы статуяның күчермәсе.
* 2025 елның 26 сентябрендә Салават Юлаевның туган авылы Тәкәй урынындагы «Салават җире» тарихи-мәдәни комплексында символик кабер —  ачылган.

## Шулай ук карагыз

*Салават җыены
## Искәрмәләр

## Чыганак
* Башкорт Википедиясе

## Сылтамалар
* Салават Юлаев турында сайт (рус.)

Төркем:Башкорт шәхесләре
Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Пугачевчылар
Төркем:1773-1775 еллардагы крәстияннәр сугышы
Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Төркем:Салават Юлаев
Афро-Ауразия

[thumb|300px|right|Афро-Авразия һәм аңа орынып торучы [утраулар.]]
**Афро-Евразия**, яки **Афро-Авразия** — коры җирнең иң зур кисәге, барлык кешелекнең 85% яшәгән суперконтинент. Сүәеш каналы белән Африка һәм Авразия кыйтгаларына аерыла. Авразия үз чиратында ике дөнья кисәгенә — Европа һәм Азиягә бүленә.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:География
Төркем:Кыйтгалар
11 октябрь

**11 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның унберенче көне. Ел ахырына 81 көн кала.

#### 
###### 
*  — ***Халыкара [[кыз]] [[бала]] көне*** (, )..
###### 

*  — ***Генерал Пуласкины искә алу көне*** ().
*  — ***[[Хатын-кыз]]лар көне*** (, ).
*  — ***[[Баш күтәрү]] көне*** ().
*  Панама — инкыйлаб көне.

###### 

*  Сексуаль азчылыклар *<small>([[:en:LGBT community|en]])</small> һәм аларны яклаучылар *(en)* — ***Үз сексуаль [[Кемлек (иҗтимагый фәннәр)|кемлегеннән]] качмыйча яшәү көне*** <small>()</small>.
* /  [[Башкортстан]] — ***[[Республика]] көне*** <small>(, )</small>.

==  ==
* [[1138 ел|1138]] — тарихта ин көчлеләрдән саналган бүгенге көнне  дәүләтенә кергән حلب [[Хәлеб]] шәһәрендә урын алган [[җир тетрәү]] 230 мең кеше гомерен өзә.
* [[1899 ел|1899]] —  [[:ru:Трансвааль|Трансвааль җөмһүрияте (урысча)]] һәм  [[:ru:Оранжевое Свободное государство|Ирекле әфлисүн җөмһүрияте (урысча)]] белән килешә алмаулары нәтиҗәсендә [[Икенче инглиз-бур сугышы]]н башлыйлар.
* [[1944 ел|1944]] —  [[:ru:Тувинская Народная Республика|Тыва халык җөмһүрияте (урысча)]]  составына керә.
* [[1984 ел|1984]] — ачык космоска беренче [[АКШ|американ]] хатын-астронавт — [[Кәтрин Салливэн]] — чыга.
* [[1994 ел|1994]] — [[доллар]]га караганда [[сум]]ның кинәт төшүе.

==  ==
 
* [[1738 ел|1738]] — [[Артур Филлип]] (*Arthur Phillip'') инглиз адмиралы, беренче Австралия губернаторы.
* 1884 — Фридрих Бергиус, 
* 1885 — Фраңсуа Мориак, 
* 1900 — Пётр Андреев, 
* 1900 — Пётр Темерешев, 
* 1900 — Яков Абрамов, 
* 1909 — Авенир Софьин, 
* 1915 — Александр Новиков, 
* 1923 — Нина Мурахтина, 
* 1933 — Евгений Аксёнов, 
* 1936 — Геннадий Боровиков, 
* 1936 — Закир Батраев, нәкышче рәссам.
* 1937 — Илдус Хәйбуллин, 
* 1944 — Ринат Жданов, 
* 1948 — Роза Салихова, 
* 1960 — Венера Шакирова, Камал театры актрисасы.
* 1962 — Габделфәт Сафин, татар җырчысы.
* 1966 — Сергей Моисеев, 
* 1974 — Роман Рыкин, 
* 1976 — Дамира Сәетова, 
* 1979 — Дамир Фәттахов, 
* 1980 — Рамил Гайзатуллин, табиб, оешма җитәкчесе.
* 1986 — Александр Исламов, 
* 1989 — Михаил Бәдәветдинов, 
* 1990 — Северин Кифер, 
* 1990 — Юлия Санина, 
* 1993 — Дмитрий Незванкин,

## 

* 1889 — Джеймс Прескотт Джоуль, инглиз физика галиме.
* 1919 — Карл Адоль Гьеллеруп,
* 1941 — Николай Крашенинников,
* 1944 — Хәбибрахман Фәйзрахманов,
* 1976 — Иван Сухов,
* 1984 — Фуат Вәлиев, тарихчы.
* 1987 — Петр Сокур, 
* 1991 — Геннадий Маркиянов, 
* 1992 — Васил Маликов, рәссам, сынчы.
* 1994 — Якуп Колмый, башкорт язучысы, журналист.
* 2000 — Мөҗип Вахитов, 
* 2002 — Анастасия Тишина, 
* 2006 — Азат Аббасов, татар опера җырчысы (тенор).
* 2006 — Нәбилә Вәлитова, балет артисты, мөгаллим, балетмейстер.
* 2007 — Шри Чинмой, 
* 2010 — Виктор Позднов, 
* 2010 — Миркасыйм Госманов, татар галиме, язучы, тарихчы.
* 2013 — Анатолий Беркович, 
* 2013 — Рәисә Сәйфуллина, 
* 2015 — Нияз Мәҗитов, 
* 2018 — Игорь Груднов, 
* 2018 — Илдар Низамов, 
* 2018 — Рифгать Әхмәтҗанов, тел белгече.
* 2019 — Алексей Леонов, 
* 2019 — Галина Софьина, 
* 2020 — Илья Моисеев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:11 октябрь
2006 ел

* Халыкара чүлләр елы (БМО).

## Вакыйгалар
* 5 февраль — Иран президенты уранны баету эшен дәвам итәргә дигән әмер чыгара.
* 10 февраль — Яр Чаллы картиналар галереясы филиал булудан туктап, мөстәкыйль (*муниципаль*) оешмага әверелә.
* 26 февраль — Туриндагы XX кышкы Олимпия уеннары тәмамлана.
* 19 март — өченче Беларус президентын сайлауларда Александр Лукашенко җиңү яулый.
* 26 март — Украинада Югары Радага сайлаулар үтә.
* 26 апрель — Казанда беренче тапкыр «Мин татарча сөйләшәм» акциясе уза.
* 3 июнь — Монтенегро үз бәйсезлеген игълан итә.
* 5 июнь — Сербия үз бәйсезлеген игълан итә (*Сербия һәм Черногория дәүләт берлегеннән*).
* 9 июнь — Алманиядә футбол буенча дөнья беренчелеге ачыла.
* 22 июнь — Австралия зообакчасында 175-яшьлек Гариетта ташбакасы үлә.
* 12 июль — Израиль—Ливан сугышы башлана.
* 24 август — Плутон Кояш системасының планетасы буларак саналудан туктый.
* 9 октябрь — Төньяк Корея атом коралының беренче сынавы.
* 10 октябрь — Вконтакте социаль челтәре эшли башлый.
* 12 декабрь — Казакъстанның Җаек шәһәрендә **[[Габдулла Тукай музее (Җаек)|Габдулла Тукай музее]]** ачыла.
* 30 декабрь — Сәддам Хөсәен җәзалап үтерелә.

## Вафатлар

* 21 февраль — Геннадий Айги, чуаш шагыйре. 
* 28 февраль — Оуэн Чемберлен (), Америка физигы, атом коралын эшләүче.
* 27 март — Станислав Лем, поляк язучысы, сатирик, фәлсәфәче.
* 2 сентябрь — Равил Әмирхан, татар галиме, тарихчы, тарих фәннәре докторы.
* 7 октябрь — Анна Политковская, рус журналисты, хокук яклаучы.
* 11 октябрь — Азат Аббасов, татар опера җырчысы (тенор).
* 4 ноябрь — Даян Әхмәт, театр һәм кино режиссеры (Эстония). 
* 26 декабрь — Джеральд Форд, АКШ-ның 38-нче президенты.
* 30 декабрь — Сәддам Хөсәен, элекке Гыйрак президенты, (җәзалап үтерелде) (1937 елда туган).

## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары
* Рафаэль Мостафин, татар язучысы, галим («Өзелгән җыр эзеннән» китабы өчен).
* Марсель Галиев, татар язучысы, шагыйрь («Гомер бизмәне», «Кайту», «Догалы еллар» китаплары өчен).
* Равил Бохараев, татар язучысы, шагыйрь («Очсыз-кырыйсыз поезд», «Казан карлары» китаплары өчен).
* Рабит Батулла, татар язучысы («Сөембикә» әсәре, «Кылдан нечкә, кылычтан үткен», «Яралы бүре» китаплары өчен).

## [[Нобель премиясе]] лауреатлары
* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Джон Мазер, Джордж Смут (АКШ).
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Роджер Корнберг (АКШ).
* Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Эндрю Файер, Крейг Мелло (АКШ).
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Орхан Памук (Төркия).
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Эдмунд Фелпс (АКШ).
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Мөхәммәт Юныс (Бангладеш), Grameen Bank.

## Шулай&nbsp;ук карагыз

2006 ел

*
Төркем:Еллар
Азат Аббасов

**Аза́т Зиннә́т улы Абба́сов** (1925 елның 19 гыйнвары – 2006 елның 11 октябре) – татар опера җырчысы, тенор. ССРБ халык артисты (*[[1977 ел|1977]]*).

## Биография
1925 елның 19 гыйнварында Алабугада (Татарстан, Россия) туа.

Казан авиация техникумын тәмамлаганнан соң 1943 елда Казан вертолет заводында конструктор булып эшли башлый. Гаилә дусты, композитор Салих Сәйдәшев, аның тавышын ишетеп, аңа җыр сәнгатенә өйрәнергә киңәш итә. 1944 елда П.Чайковский исемендәге Мәскәү консерваториясе каршындагы Милли опера студиясенә укырга керә. 1950 елда С.Н.Стрельцовның җыр классын бетергәннән соң Казанга кайта.

1950-1990 елларда - Казанда М. Җәлил исемендәге Татар опера һәм балет театры солисты . Операның әйдәп баручы солистларының берсе буларак, театр спектакльләрендә йөздән артык партия башкарды. Рус һәм дөнья опера классикасы шедеврларында геройларның үзенчәлекле образлары галереясын булдырган. Җырчы иҗатында әйдәп баручы партияләрнең XX гасыр композиторлары операларында һәм оперетларында башкарылуы аерым урын алып тора. Җырчыга югары вокал культурасы, төгәл дикция хас иде.

Концертларда җырлады. Аның репертуарында С. Сәйдәшев әсәрләре, Р. Яхин романслары, М. Мозаффаров, Д. Фәйзи, А. Ключарев һ. б. җырлар.

Бөтенроссия театр җәмгыятенең Татар бүлеге идарәсе рәисе урынбасары, Бөтендөнья сәүдә оешмасы идарәсе әгъзасы була.

Азат Габбасов 2006 елның 11 октябрендә Казанда вафат була. Казанның Яңа Татар бистәсендә урнашкан татар зиратында җирләнгән.
## Гаиләсе
* Өйләнгән булган, кызы бар.
## Дәрәҗәләре
* ТАССРның атказанган артисты (1956)
* РСФСРның атказанган артисты (1957)
* РСФСРның халык артисты (1966)
* СССРның халык артисты (1977 )
* Татарстан АССР Дәүләт премиясе. Г. Тукай, 1971)
* Казанның Мактаулы гражданины (2005).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Краткая биография.

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Тенорлар
Габделфәт Сафин

**Габделфәт Габдрахман улы Сафин** ― татар җырчысы, Татарстанның халык артисты (*2009*), нәшриятче, «Акчарлак» газетасын гамәлгә куючы (*2001 елның гыйнварыннан*) һәм директоры.

## Тормыш юлы
Габделфәт Габдрахман улы Сафин 1962 елның 11 октябрендә Татарстан республикасы Арча районы Симетбаш авылында туа. Бөек шагыйрь Габдулла Тукай яшәгән һәм иҗат иткән Кырлайдан нибары биш чакрым ераклыкта гына аның туган авылы.

Кырлай урта мәктәбен тәмамлаганнан соң,  Габделфәт Сафин Казан төзүче–инженерлар институтына укырга керә. Аны тәмамлагач,  төзүче-инженер белгечлеге буенча биш  ел төзелештә эшли. Ләкин Габделфәт төзүче булмыйча, ә артист булып китә. «Ак күлмәгем» (И. Дәүләтшин муз., Ш. Җиһангирова сүз.) җыры аңа зур популярлык китерә. Аннан яңа җырлар, көтеп алынган әлбумнар, шау-шулы җырлар, зур исемнәр... Габделфәт Сафин 20 әлбум чыгара, 200дән артык җыр башкара, Татарстанда, Мәскәүдә, Санкт-Петербургда, Себердә, Пермьдә, Ижауда, Сарытауда, Йошкар-Олада, Башкортстан шәһәрләрендә, Чиләбедә, Екатиринбурда, Самарда һәм башка күп шәһәрләрдә концертлар бирә.

2001 елның 23 февралендә Татарстан республикасы Президенты указы нигезендә, Габделфәт Габдрахман улы Сафинга татар музыкаль-эстрада сәнгате өлкәсенә керткән өлеше өчен «Татарстанның атказанган артисты» дигән мактаулы исем бирелә.

Габделфәт Сафин бүгенге көндә уңышлы эшләп килүче эшмәкәр дә. Менә инде берничә ел ул нәшрият эше белән шөгыльләнә. Аның шәхси «Акчарлак» газетасы Татарстанда иң күп укылучы милли газета булып санала.

Габделфәт Сафин хатыны Рузилә белән кызлары Әдилә һәм уллары Зөлфәтне тәрбияләп үстерәләр.

## Еллар, еллар...

* 1980 – Г. Тукай исемендәге Кырлай урта мәктәбен тәмамлау;
* 1987 – КТИИны тәмамлау;
* 1988 – өйләнү;
* 1992 – Габдулла Тукай ис. Татарстан дәүләт филармониясендә эшли башлау;
* 1993 – «Ак күлмәгем» хиты;
* 1993 – «Татар җыры-93» конкурсы дипломанты;
* 1994 – «Габделфәт» иҗат берләшмәсе төзелә;
* 2001 – «Акчарлак» газетасы чыгара башлау;
* 2007 – «Акчарлак–Гармония» һәм «Созвездие-Йолдызлык» журналларын чыгара башлау.
* 2009  – "Габделфәт" иҗат берләшмәсенең яңа офиска күчүе;

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2000 – «Татар җыры-2000» фестивалендә «Хыянәт» җыры өчен «Алтын Барс» премиясе лауреаты;
* 2001 – «Татар җыры-2001» фестивалендә «Соңгы кыңгырау» җыры өчен «Алтын Барс» премиясе лауреаты;
* 2002 – «Татар җыры-2002» фестивалендә «Япь-яшь чаклар» җыры өчен «Алтын Барс» премиясе лауреаты;
* 2003 – «Татар җыры-2003» фестивалендә «Азалия» җыры өчен «Алтын Барс» премиясе лауреаты;
* 2009 — Габделфәткә Татарстанның халык артисты исеме бирелү.
* 2023 — «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале ― *татар мәдәниятен саклауга һәм музыкаль сәнгатьне үстерүгә аерым өлеш керткән өчен*
* 2026 — «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Белем.ру 
* Габделфәт Сафинның рәсми сайты 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Иске Балтач (Актаныш районы)

**Иске Балтач** – Татарстан Республикасы Актаныш районында Шәбез елгасы буенда (Агыйделнең сул кушылдыгы) урнашкан авыл. 1989 елда 146 кеше, 1997 елда 135 кеше яши. Авылда бары татарлар гына яши. Авыл халкы "Әнәк" агрофирмасының "Чишмә-су" бүлекчәсендә эшли. 1732 елда барлыкка килә.
## Тарихы
Балтач (хәзер Иске Балтач) Гәрәй волосының (1866 елдан – Шәрип, аннан Такталачык волосының) Әҗәкүл түбәсе башкортлары авылы. Россия империясе законнарына ярашлы, 1-4 ревизия сказкаларында башкортлар исәпкә алынмый, арытабан үз теләкләренә ярашлы гына  исәпкә алына (5нче ревизиядә өлешчә исәпкә алына). 1795 елдан башлап гомуми исәпкә керәләр. 1762 елда анда 6 татар ир-аты теркәлә. 1795 елда Балтач түбәсенең 12 авылы арасында башкортлар сан буенча арттан 3нче урынны алып тора: 9 йортта 66 асаба башкорт яши.
1816 елда Балтачта 19 йортта 104 башкорт була. 1834 елда 18 йортта  163 башкорт яши. 1848 елда  32 йортта 183 асаба башкорт теркәлә. 1859 елда – 136 асаба башкорт. 1870 елда Иске Балтачта 40 йортта 490 типтәр була. Соңгы мәгълүмат төгәл түгел, чөнки 1848 елда типтәрләр 37 кеше генә булган. 1905 елда Иске Балтачта 78 йортта – 405 кеше,  1912 елда 82 йортта 451 асаба башкорт теркәлә.
1840 елда Кантон башлыгы ведомстволарында язылуынча, 161 башкорт 60 чирек көзге һәм 49 чирек язгы иген чәчкән; 1848 елда 32 йортта 106 ат, 62 сыер, 1 300 сарык, 115 кәҗә була.
1848, 1870 елларда – 3, XX гасыр башында 1 тегермән,  1 кибет, мәчет, 1870 елда Иске Балтачта мәчет каршында мәктәп тә исәпкә алына.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 91 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,90%,
башка халыклар — 1,10%.

## Атаклы кешеләре

* Фәйрүзә Мөслимова (1954―2021) — шагыйрә.
## Искәрмәләр

## Чыганак
* Татарский энциклопедический словарь. 1999
*
Аллаһ

**Аллаһ** (, шулай ук *Аллаһ тәгалә*, якын булган **Алла**, **[[Ходай]]** яки **[[Тәңре]]** төшенчәләре кулланыла) – Исламда югары илаһи зат.

## Билгеләмә
Ислам нигезе булган Тәүхид доктринасында, Аллаһ - бар галәмне һәм аның затларны яратучысы; бар нәрсәгә кодрәтле, Кыямәт көне хөкемдары булган бердән-бер илаһи көч дип билгеләнә. Кешеләр үз акыллары белән Аллаһның затын, табигатен аңларлык дәрәҗәдә түгел дип белдерелә.

## [[Коръән]]дә
### [[Әл-Ихлас]] [[сүрә]]се
Аллаһ турында болай әйтелә: 
}}| } }}
| style="width:30px; vertical-align:bottom; padding-left:10px;" | 30px|»|link=
|}

Тәрҗемәсе:
}}| } }}
| style="width:30px; vertical-align:bottom; padding-left:10px;" | 30px|»|link=
|}

## [[Хәдис]]ләрдә

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*Аллаһның 99 исеме
*Тәүхид

Төркем:Аллаһ
Төркем:Ислам