open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Авителлинозлар

**Авителлинозлар** (Avitellinoses) — күшәүче йорт һәм кыргый хайваннардагы гельминтоз авырулар төркеме.

Аларны эчәклекнең нечкә өлешендә паразит булып яшәүче Avitellina Gough төркеме, цестодаларның төрле төрләре китереп чыгара.

Авителлинозлар Урта Азиядә, Казакъстан, Кавказ арты, Молдавиядә, Украинаның көньягында таралган. Авителлинозларның centri punctata Gough төре сарыкларда, дөяләрдә, arctica Kolmakov төре төньяк боланнарында табылган.

## Әдәбият
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.Г.Набиев, Г.Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань:Магариф, 2010.— 495 с.

Төркем:Ветеринария
Акарология

**Акарология** (гр. akari талпан + logos тәгълимат) — зоологиянең талпаннар анатомиясен, систематикасын, экологиясен һәм таралуын, аларның кеше, хайван һәм үсемлекләр патологиясендәге ролен, аларга каршы көрәш чараларын өйрәнә торган бүлеге.

Талпан төрләренең күплеге, аларның бөтен Җир шарында таралуы, төрле ландшафт шартларына яраклашуы, күп төрләренең паразитларча яшәве буынтыгаяклыларның әлеге төркемен фәнни өйрәнүнең киң үсүенә булышлык итте. Акарологиягә рус галимнәреннән В.М.Шимкевич, В.А.Вагнер, А.А.Бялыницкий-Бируля, чит ил галимнәреннән инглиз галиме Дж. Г. Неттолл һәм аның фикердәшләре зур өлеш керттеләр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Гельминтология

**Гельминтология** (гр. helmins, и.к. helminthos суалчан, глист + logos тәгълимат) — паразит суалчаннарны, алар китереп чыгарган авыруларны өйрәнә һәм гельминтларга каршы көрәш чараларын билгели торган фән.

Гельминтология паразит суалчаннарның морфологиясен, физиологиясен, биохимиясен, үсү циклларын, экологиясен, географик таралуын һәм зоологик системадагы урынын, шулай ук аларның «хуҗалары»ның организмга авыру тарату йогынтысының барлык якларын өйрәнә, диагностик ысулларын эшли, авыруларның клиник билгеләрен, патогенезын, эпидемиологиясен һәм эпизоотологиясен өйрәнә һәм барлык шул тикшеренүләр нигезендә дәвалау һәм профилактика чаралары эшли. Бер яктан, паразит суалчаннарны өйрәнеп, гельминтология зоология фәненең бер бүлеген тәшкил итә, икенчедән, гельминтларның патоген сыйфатларын һәм аларга каршы көрәш чараларын өйрәнү гельминтологияне клиник дисциплиналар: патофизиология, патоанатомия, биохимия, иммунология һ.б. белән тыгыз бәйли. Практик гельминтология медицина, ветеринария, агрономия гельминтологияләренә бүленә. Гельминтологияне болай бүлү шактый дәрәҗәдә ясалма, әмма практик максатларда ул кирәк.

Медицина гельминтологиясе кеше органнарында һәм тукымаларында яшәргә сәләтле паразит суалчаннарның 240 лап төрен өйрәнә. Агрономия гельминтологиясе үсемлекләрнең гельминтофаунасын өйрәнү белән шөгыльләнә һәм барлык төр а.х. культураларын зарарлаучы гельминтоз эпифитияләргә каршы көрәш ысулларын эшли. Ветеринария гельминтологиясе йорт, промысел һәм кыргый хайваннарда паразит булып яшәүче гельминтларны өйрәнә һәм алар китереп чыгара торган авыруларга каршы көрәшә.

Ветеринария гельминтологиясенең эчтәлеге бик киң колачлы, чөнки хайваннарның аерым төрләре зур яки кече дәрәҗәдә үзләренә хас гельминтофауналары белән характерлы. Ветеринария гельминтологиясе тарафыннан эшләнә торган гельминтларга каршы чаралар зур икътисади әһәмияткә ия, чөнки терлекләрнең үлеменнән һәм аларның барлык яктан да продуктлылыклары кимүдән килгән матди югалтуларны булдырмый кала. Гельминтозоонозлар белән көрәшеп, ветеринария гельминтологиясе шулай ук кешеләрне күпләгән куркыныч авырулардан (тениидозлар, эхинококкозлар һ.б.дан) саклый. Соңгы елларда безнең илдә һәм чит илләрдә ветеринария гельминтологиясенең яңа тармагы — ихтиогельминтология — балык гельминтлары һәм гельминтозлары турындагы фән үсә башлады. Гельминтозлар киң таралган, алар кыйммәтле промысел, аеруча буа балыкларының күпләп үлүенә, санитария брагына чыгарылуына, кондицияләре түбәнәюенә сәбәп була һәм шуның белән халык хуҗалыгына зур зыян китерә. Күп кенә гельминтозларның (описторхоз, дифиллоботриоз һ. б.ның) кешегә балыклардан эләгүе сәбәпле, күпләгән ихтиогельминтологик тикшеренүләр кешеләрнең сәламәтлеген саклау эшенә дә хезмәт итә. Ветеринария практикасында очрый торган төрле гельминтлар вәкилләренең гомуми саны ике меңнән артып китә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.Набиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Ринат Зарипов

**Ринат Зарипов** (Ринат Гыйрфан улы Зарипов, , ) — механика өлкәсендә галим, физика-математика фәннәре докторы (1996), ТР атказанган фән эшлеклесе (1998). 1970 елдан ССРБ ФА Казан филиалында, 1991 елдан РФА КФҮ физика-техника институтында, 1996 елдан  лабораториясе мөдире, 1998 елдан фән эшләре буенча директор урынбасары. Мохитләрдәге сызыклы булмаган тибрәнешләр, дулкыннар һәм тәртипле структуралар турында фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
Рудольф Зарипов

**Рудольф Зарипов** (Рудольф Хәфиз улы Зарипов, ,  — , ) — математикачы. ССРБ ФА педагогия фәннәре академиясендә һәм ССРБ ФА исәпләү үзәгендә эшләгән. Музыканы статистик анализлау, музыкаль мантыйкның статистик закончалыклары турында фәнни хезмәтләр авторы.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
* http://www.iske-kazan.ru/izvestnye-lyudi/235-rudolf-zaripov-v-kazani
Фуат Зарипов

**Фуат Зарипов**, Фуат Фәхретдин улы Зарипов (*, *) — актер, ТР атказанган (1984) һәм халык (1994), БР атказанган (1997) артисты. Дамир Сираҗиев исемендәге (2008), «Тантана» (2023, «Намус һәм тугърылык. Фидакарь хезмәт өчен» номинациясендә) премияләре лауреаты .

1970 елдан Әлмәт драма театрында. Төп рольләр: Галим («Шәмсекамар», М. Әблиев), Җайнак («Анам кыры», Ч. Әйтматов), Нияз («Җилкәнсезләр», К. Тинчурин).

Хәзерге эш урыны ― Сабир Өметбаев исемендәге Минзәлә татар дәүләт драма театры.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Минзәлә театры актерлары
Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Герпетология

**Герпетология** (гр. herpeton сөйрәлүче + logos тәгълимат) — зоологиянең амфибияләр һәм сөйрәлүчеләр систематикасын, морфология, физиология, экология, географиясен һәм тарихи үткәнен өйрәнә торган тармагы.

Амфибияләр һәм сөйрәлүчеләр турында герпетологиянең бердәм объекты буларак күзаллау тарихи яктан К. Линней һәм аның эшен дәвам иттерүчеләр тарафыннан эшләнгән хайваннар дөньясы системасы белән бәйле. Линнейның «Табигать системасы»нда (1735) умырткалыларның һәр бу ике классы да бер класска — амфибияләргә берләштерелгән. Әмма соңрак амфибияләр белән сөйрәлүчеләр арасында җитди аерымлыклар табыла һәм амфибияләрне, ягъни җир-су хайваннарын өйрәнү зоологиянең аерым бүлеге булып аерыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Космик биология

**Космик биология** (гр. kosmikos «Галәм »гә нисбәтле + bios тереклек итү, яшәү + logos тәгълимат)  — биология фәненең бер тармагы.

Ул дөньядагы барлык факторларның Җир йөзендәге организмнарга йогынтысын өйрәнә һ. б. күк җисемнәрендә мөмкин булган тормыш формаларын өйрәнүне максат итеп куя. Космик биология — биологиянең, авиация медицинасы, астрономия, геофизика, аэродинамика, радиоэлектроника һ. б. күпләгән фәннәрнең төрле бүлекләренең казанышларын бергә туплаучы һәм шулар нигезендә тикшеренүләрнең үз ысулларын булдыручы синтетик фән. Космик биологиянең иң беренче бурычы — Җирдәге организмнарның космик очыш шартларында һәм Кояш системасының башка планеталарында нормаль тереклек эшчәнлеген тәэмин итү ысулларын һәм чараларын эшләү.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Палеозоология

**Палео[[зоология]]** (гр. palaios борынгы + ζδοη хайван+logos тәгълимат) — үлгән хайваннар, аларның төзелеше, таралуы, үзара һәм хәзерге формалары белән бәйләнешләре турындагы фән.

Палеозоология — палеонтологиянең (борынгы (геологик) чорларда яшәгән организмнар турындагы фәннең) бер бүлеге. Ул биология һәм геология белән аерылгысыз бәйләнгән. Органик формаларның үсү сәбәпләрен һәм шартларын, бер формалардан икенчеләренең килеп чыгуын, аларның үлүен, төрле геологик чорларда (таш дәвере һәм язылган тарих булмаган иртәрәк чорларда) яшәгән организмнар арасындагы үзара ырудашлык мөнәсәбәтләрен һ.б. тулы һәм һәрьяклы танып белү палеонтологик тикшеренүләрдән башка мөмкин түгел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Ctrl

**Ctrl** ( сүзенең кыскартуыннан)&nbsp;— санак төймәсарындагы система төймәсе. Баштагы мәлне идарә итү символларын кертү өчен билгеләнгән булган ул, шуңа шулай аталган. Заманча  төймәләре PC-га ярашлы санакларга дигән төймәсарларның гадәттә әлифба-саннар өлешенең түбәнге сул һәм түбәнге уң якларында урнашканнар. 

Apple Macintosh санакларындагы  төймәсенең функцияләре PC-га ярашлы санаклардагы  төймәсенең функцияларыннан аерылып тора; PC-га ярашлы санаклардагы  төймәсенә Macintosh-тагы  дигән төймә якынрак.

Гадәттә Ctrl төймәсе модификатор кебек кулланыла: мәсәлән,  төймәләр тиңдәшлеге GNU/Linux һәм DOS консольләрендә агыштагы программаны тәмамлый. Ялгыз басулар ешрак төймәсар җәемен күчерү өчен файдаланыла, яки уеннарда кулланыла.

## Еш кына очрай торган Ctrl белән төймәләр тиңдәшлекләре

## Әдәбият
* О&nbsp;сочетаниях клавиш.//Справка Microsoft Office Word.
* Сочетания клавиш для OpenOffice.org Writer.//Справка OpenOffice.org
* Mozilla Support. Сочетания клавиш&nbsp;— Как быстро выполнить типичные задачи в Firefox. Mozilla Foundation.
* Opera Help. Keyboard shortcuts.

Төркем:Төймәсар төймәләре
Аналитик химия

**Аналитик химия**  — матдәләрнең составын билгеләү методлары турындагы фән.

## Төрләре
Тикшерелә торган матдәләрнең составына бәйле рәвештә, аналитик химияне неорганик анализга һәм органик анализга аералар.

## Тарих
Химик анализ турындагы беренче рациональ төшенчәне XVII гасырда инглиз галиме Р. Бойль керткән. Неорганик матдәләрнең эремәдәге сыйфат анализы нигезләрен дә ул салган. Μ. В. Ломоносов тарафыннан беренче тапкыр расланган масса саклану законы микъдар анализының теоретик нигезен тәшкил итә.

## Кулланылышы
Аналитик химиядә тикшерелә торган матдә составына кергән элементларны (ионнарны), радикал яки кушылмаларны билгели торган сыйфат анализы һәм анализлана торган матдәдәге элемент яки кушылмаларның микъдарын билгели торган микъдар анализы була. 

Аналитик химия сәнәгатенең күп тармакларында, агрохимия, медицина, ветеринариядә киң практик кулланыш тапты. Бер үк вакытта аналитик химиянең теоретик нигезләре эшләнә.

## Анализ алымнары
Сыйфат һәм микъдар анализларының алымнары: авырлык һәм күләм анализлары, электрометрик методлар, оптик методлар (колориметрия, спектрофотометрия) биологик тикшеренүләрдә киң кулланыла. Алар канны, сидек, азык, хайван продуктларын анализлаганда файдаланыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Биоценология

**Биоценология** (биоценоз + гр. logos өйрәтү) — экологиянең биоценозларны, аларның төзелешен, үсеш динамикасын, тышкы тирәлек факторлары белән үзара мөнәсәбәтләрен, төрара мөнәсәбәтләрне, килеп чыгышларын өйрәнә торган бүлеге.

Чит илләр биоценологиясендә механистик һәм виталистик теорияләр таралган. Аларда биоценозларның үсеш идеясе метафизик үзгәрүчән яки тотрыксыз тигезлек «теориясе» белән алыштырыла; организмнар төркемчәләренең яшәве һәм үсүе закончалыклары еш кына кешелек җәмгыяте законнарына тәңгәлләштерелә һ.б. Биоценологиянең чын фәнни нигезе — дарвинизмның материалистик идеяләре.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Ветеринария

**Ветеринария** (лат. veterinus хайваннарга нисбәтле) — хайван авыруларын, авыруларны кисәтү һәм дәвалау ысулларын, хайваннарның продуктлылыгын күтәрү һәм кешеләрне хайваннарга һәм кешеләргә хас авырулардан саклау мәсьәләләрен өйрәнә торган фәннәр системасы.

«Ветеринария » терминыннан еш кына хайваннарның сәламәтлек дәрәҗәсен саклау һәм күтәрү, кешеләрне хайваннарга һәм кешеләргә хас авырулардан саклау максатын күздә тоткан дәүләт һәм иҗтимагый чаралар комплексы аңлашыла; асылда исә, практик чараларның бу комплексы ветеринария эшен тәшкил итә.

«Ветеринария» термины (veterinarius) беренче тапкыр Рим язучысы һәм агрономы Колумелланың «Авыл хуҗалыгы турында» трактатында (б.э.ның I гасыры) очрый. Рус чыганакларында «Ветеринария » терминының барлыкка килүе XVIII гасырга туры килә.

Ветеринария борынгы заманнарда ук кеше ихтыяҗыннан барлыкка килгән. Үзенең тарихи үсешендә ул катлаулы белем туплау һәм камилләштерү юлын үткән. Фәннәр системасы буларак, ветеринария  түбәндәгеләрне берләштерә: анатомия (нормаль һәм патологик), физиология (нормаль һәм патологик), гистология, микробиология, паразитология, вирусология, клиник диагностика, а.х. хайваннарында эчке авыруларның шәхси патологиясе һәм терапиясе, фармакология, токсикология, хирургия, акушерлык (ясалма орлыкландыру белән бергә), зоогигиена, эпизоотология, ветеринария-санитария экспертизасы, суд ветеринариясе һ.б.

Табигать белеменең бер өлеше буларак, ветеринария физика, химия һәм биология методларыннан һәм положениеләреннән файдалана. Техника ветеринарияне аппаратура һәм техник чаралар белән коралландыра, фәнни тикшеренүләрне тирәнәйтүгә, хайван авыруларын танып белү ысулларын яхшыртуга булышлык итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Яков Шамов

**Яков Шамов**, Яков Филипп улы Шамов (, *[[1833 ел]], [[Нократ губернасы]], [[Орлов]] — [[1907 ел]]ның [[30 ноябрь|30 ноябре]], [[Казан]]*) — Казан сәүдәгәре, миллионер, иске йолалык дине тарафдары (*[[старовер]]*), Казанның икмәк белән сәүдә итүче иң эре эшмәкәре. Казан тарихында Шамов хастаханәсен төзетүче буларак билгеле.
 
## Тәрҗемәи хәле

1833 елда (*вариант*: 1839 елда) Нократ губернасы (*хәзерге* Киров өлкәсе) Орлов  шәһәрендә иске йолалык динен тотучы ярлы гаиләдә туган. 1863 елда Казанда шулай ук иске йолалык дине тарафдары булган сәүдәгәр Хрисанф Фоминга хезмәткә урнаша. Ун ел приказчик булып хезмәт иткәч, өченче гилдия сәүдәгәре була. 1871 елның 19 ноябрендә 33 яшендә икенче гилдия сәүдәгәре булырга гариза яза. 1873 елда элекке хуҗасының кызы 28 яшьлек Аграфена (*Агриппина*) Хрисанф кызы Фоминага өйләнә. Балалары булмый. Фоминнар аркылы Казанның Оконишниковлар, Сапиковлар, Шашабриннар, Плотниковлар, Пьяновлар, Хворовлар, Романовлар, Савиновлар, Губиннар, Тарасов-Родионовлар, Грачевлар кебек билгеле сәүдәгәр гаиләләре белән туганлаша.

1877 елдан 1нче гилдия сәүдәгәре.

Мөстәкыйль эшен Икмәк базарындагы кибетендә ваклап он һәм ярма сатудан башлый. XX гасыр башында Казандагы он сату буенча эре сәүдә фирмасы хуҗасына әверелә. Казансу елгасындагы су тегермәнен арендага ала.

1881 елдан Казан биржа комитеты , 1879 елдан Казан шәһәр думасы гласные. Шамов хастаханәсен төзү эшенә һәм тулысынча җиһазлауга үзе исән чакта 200 мең сум акча бүлә. Казан коммерция укуханәсенең яңа бинасын (Казан ветеринария институты) төзүгә 5 мең сум бирә. Васыятьнамәсендә Казандагы телсез-чукрак балаларга, ярлы һәм авыру балаларга, үзе попечителе булып торган Александров хастаханәсенә һ.б. 95 500 сум акча калдыра.

Шамовлар элекке Вознесенская (*хәзерге* Островский) урамында үзләренең ике катлы кирпеч йортларында яши. Октябрь инкыйлабыннан соң Шамовларның барлык мөлкәте яңа закимият файдасына тартып алына, Я.Х. Шамовага үзенең йортындагы чарлактагы бүлмә генә калдырыла.

## Хәтер

* 2018 елның 18 гыйнварында Казанда «Я. Ф. Шамов йорты» (*[[Островский урамы (Казан)|Островский урамы]], 25*) фасадында истәлек тактаташы ачылды. Тактаташның авторы — сынчы Фәнил Вәлиуллин.
* 2025 елда Яков Шамовның Островский урамында урнашкан, эклектика стилендә эшләнгән ике катлы кирпеч йортында ремонт-реставрацияләү эшләре төгәлләнгән. Әлеге бина XIX гасырның архитектура һәйкәле булып тора һәм төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объектлары исәбенә керә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Л. Сергеева. Яков Филиппович Шамов. *Китапта*: Купечество Казани. Дела и люди. Казань, 1998.
# Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.

## Сылтамалар
*  ''Рузана Танасева''. Жизнь дана на добрые дела — купец Шамов. history-kazan.ru, 2003, № 2,3.
*  Рөстәм Ахунов сайты (''rustik68.narod.ru'')

Төркем:Сәүдәгәрләр
Төркем:Иганәчеләр
Төркем:Хәйриячеләр
IBM PC’га ярашлы санак

**IBM PC’га ярашлы** () — архитектура буенча IBM PC’га, XT’га һәм AT’га якын санак. Ул, IBM PC архитектураларына охшаган санакларның программ тəэминатларын, турыдан-туры (*аппарат тəэминатларының эмуляторлары белəн, мәсәлән, QEMU белəн, кулланмыйча*) эшлəтеп җибəрергə мөмкинлек бирә. Мондый санаклар күп итеп җир йөзендә таралгач (*һәм алар шəхси санаклар базарында һичшиксез беренчелекне яулагач*), IBM фирмасы исеме өзелеп калды, һәм аларны гади «шəхси санак» (*ШС*), яки , дип атый башлаганнар.

IBM PC’ның беренче клонын Thomas Data Products чыгарган. Аңа функцияләр буенча төп нөсхә белән ярашлы BIOS’ны ясарга хокуклар чикләмәләре булмаулык булышты.

## Архитектурасы
IBM PC’га ярашлы санаклар 8086-чы белән ярашлы микроэшкәрткечләр базасында төзелделәр. Гадәттәгечә, клоннарда җайланмаларның берничә оригиналь адреслары (*COM (RS-232) һәм LPT-порт кебек*) сакланып кала.

IBM PC’га ярашлы шəхси санакларга киңəйтелү үзенчәлекле — төрледән-төрле җайланмалар киңәйтү шиннары аша (*ISA, PCI, AGP һ.б.*) тоташтырылырга мөмкин. Микроэшкәрткечне һәм ОХҖ-ны һәрвакыт алмаштырып була.

## Эволюциясе
Чын IBM PC’да 20 разрядлы хәтер адресациясы булган. 80286 эшкәрткечләре барлыкка килгәч адресация киңәйтелде, үзенең чиратында шушы хәл күбрәк күләмле ОХҖ-ны кулланырга мөмкинлек бирде.

Базарда беренчелекне яулаткан Microsoft’ның һәм Intel’ның озакка сузылган хезмәттәшлеге, яңа «Wintel» дигән сүз тудырды. Ул Intel’ның эшкәрткече белән һәм Microsoft’ның Windows дигән операцион системасы белән кулланыла торган шəхси санакны аңлата. Әмма бу бер генә әлеге архитектура белән куллану мөмкинлеге түгел. Мәсәлән, IBM PC’га ярашлы санак башка әзерләүчеләрнең эшкәрткечләрендә эшли ала (*беренче чиратта — [[Advanced Micro Devices|AMD]]*) һәм MS-DOS, FreeDOS, GNU/Linux һәм башка операцион системалар белән кулланыла ала.

## Башкару
Кагыйдә буларак, IBM PC’га ярашлы өстәл санаклары, ноутбуклар, кайбер планшетлар (фр. *planchette* — сүзгә-сүз тәрҗемә «такта») һәм серверлар булалар. X86-архитектуралы эшкәрткечләр X86-ярашлы операцион системаларны урнаштырып була дигән ышанычлык бирми. Мәсәлән, x86-смартфонына Microsoft Windows’ны урнаштырып булмай, чөнки моңа шулай ук BIOS өчен чакыруларның үзгәрткече кирәк.

## Искәрмәләр

Төркем:Санаклар класслары
Төркем:X86
Ихтиология

**Ихтиология** (гр. ichthys балык + logos сүз, тәгълимат) — зоологиянең бер бүлеге, балыклар турындагы фән.

Ихтиология балыкны тере организм буларак, аның тышкы һәм эчке төзелешен, индивидуаль үсешен, органнарының һәм бербөтен организмның функциясен, нерв системасы һәм үз-үзен тотышының үзенчәлекләрен, хәзер яшәүче һәм казылма балыкларның систематикасын, таралуын һәм аерым өлкәләр балыкларының төр составын, биотик һәм абиотик тирәлек белән үзара бәйләнешен, төрләрнең һ.б. зуррак систематик төркемнәрнең үсү тарихын өйрәнә.

Фән буларак, ихтиология биологиянең күп бүлекләре, аеруча гидробиология белән тыгыз бәйләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Кинология

**Кинология** (гр. kyon, и. к. kynos эт + logos сүз, төшенчә, тәгълимат) — этләр турындагы фән.

Төрле хуҗалык максатлары өчен (каравыллау, хезмәттә булу, җигү, ау, маллар көтү өчен һ.б.) китереп чыгарылган этләрнең токымнарын, аларның килеп чыгышын, тышкы күренешен, үрчетүне, күнектерү алымнарын өйрәнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Нозология

**Нозология** (гр. nosos авыру + logos сүз, тәгълимат) — авырулар турындагы тәгълимат; патологиянең төп бүлекләреннән берсе.

Кайбер авторлар нозологияне, патология кебек үк, гомуми һәм хосусый Н.гә бүләләр. Гомуми нозология медицина һәм ветеринариянең теоретик нигезен тәшкил итә. Аңа авыруның асылы турындагы өйрәтү, этнология, патогенез, диагноз, сәламәтләнү мәсьәләләре, үлем турында өйрәтү, авырулар терапиясе һәм профилактикасының гомуми мәсьәләләре, авыруларның классификациясе һәм номенклатурасы мәсьәләләре керә. Аерым нозология организмның аерым органнары һәм системалары авыруларын тикшерә. Башка авторлар Н.не тагын да таррак мәгънәдә, аерым авыртулы формалар турындагы тәгълимат итеп аңлыйлар.

Нозологиянең төп бүлекләренең берсе — этиология — авыруларның барлыкка килү сәбәпләре һәм шартлары турындагы тәгълимат. Нозологиянең патогенез бүлеге авыруның барлыкка килүе һәм клиник барышы механизмнарын өйрәнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Мәгариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Медицина бүлекләре
Остеология

**Остеология** (Osteologia; гр. osteon сөяк + logos сүз, тәгълимат) — системалы анатомиянең сөякләрне (аларның формасын, структурасын һәм функциясен) хайван скелетының состав өлеше буларак өйрәнә торган бүлеге.

Остеологиядә тасвирлау һәм үлчәү ысуллары кулланыла. Сөякләрнең чагыштырма анатомиясенә мөһим әһәмият бирелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Иппология

**Иппология** (гр. hippos ат + logos сүз, тәгълимат, өйрәтү) — атлар турындагы фән. Элегрәк (XX гасырның 30 нчы елларына кадәр) ветеринария кавалерия һәм артиллерия уку йортларында укытылган уку дисциплинасы.

Иппологиягә керәләр: атларның килеп чыгуы һәм эволюциясе, анатомиясе һәм физиологиясе; атларны ашату, асрау һәм файдалану; экстерьер һәм токымнары, үрчетү ысуллары һәм биологиясе. Иппология Борынгы Грециядә килеп чыккан. XIX гасыр ахырына кадәр иппология ветеринария белән тыгыз бәйләнештә үскән, чөнки ат ветеринария белемнәрен практикада куллануда төп объект булган. Русиядә иппология буенча зур кулланмалар авторлары: И.И.Равич, П. Боков, П.Г.Алтухов, П.М.Медвецкий һ.б.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Патология

**Патология** (гр. pathos интегү, авыру + logos сүз, тәгълимат) — үзгәргән яисә бозылган тереклек эшчәнлеге күренешләрен өйрәнә торган биологик фән.

Патологиянең нигезен организм белән аны чолгап алган тирәлек арасындагы нормаль нисбәтләрнең бозылуы турындагы тәгълимат тәшкил итә. Патологик тынычсызлагыч йогынтысында сыйфат ягыннан яңа, сәламәт организмга бөтенләй ят функцияләр барлыкка килми. Болар — теге яки бу әгъзага хас һәм нормадагы, әмма теге яки бу мөнәсәбәттә төрле дәрәҗәдә бозылган гадәти функцияләр генә. Әгәр физиологик реакцияләр ниндидер динамик һәм морфологик стереотиплардан гыйбарәт булса, аның патологик стереотипка әверелүе аларның функцияләрен гади бозу яисә зарарлау түгел, ә фәкать физиологик функцияләрнең әлеге яшәү шартларына үзенчәлекле җайлашуы гына булып тора. Инадекват (гадәти булмаган) тынычсызлагычларга җавап рәвешендә барлыкка килгән функцияләрне һәм структураларны өйрәнү патологиянең предметын тәшкил итә дә инде.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Протозоология

**Протозоология** (яңа лат. Protozoa иң түбән төзелешлеләр + logos сүз, тәгълимат) — иң түбән төзелешлеләрне (бер күзәнәкле организмнарны) өйрәнә торган фән.

Протозоология — зоологиянең бер өлеше. Ул гомуми биология, генетика, цитрлогия, эволюцион тәгълимат, гидробиология, экология, палеонтология, микробиология, эпидемиология һәм эпизоотология бүлекләре белән тыгыз бәйләнгән. Протозоология, үз методларыннан тыш, аның белән эргәдәш бактериология, гистология, серология һ.б. дисциплиналарның тикшеренү методларыннан да файдалана. Протозоология зур өч бүлектән тора: суда тереклек итүче башка хайваннар өчен туклану чыганагы булып торган йөзеп йөрүче иң түбән төзелеш- леләрне өйрәнә торган гомуми протозоология; паразит иң түбән төзелешлеләрне, аларның морфологиясен, биологиясен, җылы канлы һәм буынтыгаяклы хуҗалары белән үзара бәйләнешен; әлеге иң түбән төзелешлеләр кузгата торган авыруларны, аларны диагностикалау, дәвалау, профилактикалауны һәм протозоаларга бәйле авыруларны бетерү чараларын өйрәнә торган медицина һәм ветеринария протозоологиясе.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Бактериология

**Бактериология** (бактерия + гр. logos фән) — бактерияләр турындагы фән, киңрәк фәнни дисциплина микробиологиянең бер бүлеге.

Бактериология берничә мөстәкыйль дисциплинага бүленә. Гомуми бактериология бактерияләрнең морфологиясен, физиологиясен, биохимиясен, эволюциясен, үзгәрүчәнлеген, экологиясен, бактерияләрнең матдәләр әйләнешендәге ролен, табигатьтә таралуын һәм аларга тышкы мохит факторының йогынтысын өйрәнә.

Ветеринария бактериологиясе хайваннар өчен  бактерияләр биологиясен, аларның авыру кузгату механизмын, организмның  микроблар кертүгә саклану реакцияләрен, тышкы тирәлектә бактерияләрне диагностикалау һәм индикацияләү ысулларын, специфик профилактика һәм терапия чараларын өйрәнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Синдесмология

**Синдесмология** (гр. syndesmos бәйләвеч + logos сүз, тәгълимат) — анатомиянең сөякләр тоташуын өйрәнә торган бүлеге.

Өзексез яки өзекле тоташулар, яки буыннар була. Беренчеләрендә сөякләр тоташтыргыч, кимерчәк һәм сөяк тукымалары белән; икенчеләрен дә сүрүсыман бәйләвеч, буын капсуласы һәм аерым сеңер бәйләвечләр белән тоташтырыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Тератология (фән)

**Тератология** (гр. Ieras, и.к. teratos гарип + logos сүз, тәгълимат) — гариплек күренешен өйрәнә торган фән.

Тератология башта сурәтләү рәвешендә була. Эмбриология, үсеш механикасы һәм генетика уңышларына таянып, тератология фәнни нигезгә куелды. Шуңа бәйле рәвештә гариплекнең килеп чыгу сәбәпләре һәм шартлары, аның төрләре, үсеш механизмнары һәм патоморфогенезлары ачыкланды, эксперименталь модельләре булдырылды. Тератологиянең нигезләре патологик анатомия, акушерлык һәм гинекология курсында укытыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Эмбриология

**Эмбриология** (гр. embryon яралгы + logos сүз, тәгълимат) — организмның яралгыдан үсешен өйрәнә торган фән.

Анатомия һәм гистология белән бергә, эмбриология морфологияне тәшкил итә; биология фәннәре төркеменә керә. Эмбриология медицина, ветеринария һәм зоотехния белән тыгыз бәйләнгән, акушерлыкның һәм хайваннар үрчетү турындагы фәннең теоретик нигезе булып хезмәт итә. Бүгенге эмбриология, тере организмнарның эмбриональ чорында гына түгел, ә бәлки яралгы алды стадиясендәге үсеше (йомыркаларның һәм сперматозоидларның үсеше) физиологиясен дә колачлап, физиология белән дә тыгыз элемтәдә тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Энтомология

**Энтомология** (гр. entoma бөҗәк + logos сүз, тәгълимат) — зоологиянең бөҗәкләрне һәм аларның табигатьтәге ролен өйрәнә торган бүлеге.

Энтомологиянең фән буларак колачы бик киң, чөнки аның өйрәнү объекты булып 1 млн нан күбрәк төр бөҗәк исәпләнә. Алар арасында үсемлекләргә, хайваннарга һәм кешегә зарар китерә торган төрләр дә бар. Әмма шулай да бөҗәкләрнең табигатьтәге файдасы урман һәм а.х.на китергән зыяныннан күбрәк дип әйтергә тулы нигез бар. Бөҗәкләр—чәчәкле үсемлекләрне бердәнбер диярлек серкәләндерүчеләр. Зарарлы (корткыч) һәм файдалы бөҗәкләрнең күпчелек төрләре — күпләгән умырткалы хайваннарның мөһим туклану чыганагы. Туфрак ясалу процессларында, үлгән организмнарны файдалануда (санитария функциясе) бөҗәкләрнең әһәмияте бик тә зур.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Эпизоотология

**Эпизоотология** (эпизоотия + logos сүз, тәгълимат)  — эпизоотик процессларның закончалыкларын (хайваннарда йогышлы авыруларның килеп чыгу сәбәпләрен, барлыкка килү һәм таралу шартларын) өйрәнә һәм шул нигездә хайваннардагы йогышлы авыруларны профилактикалау һәм бу авыруларга каршы көрәш ысулларын табу өстендә эшли торган фән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Этиология

**Этиология** (гр. aitia сәбәп + logos сүз, тәгълимат) — нозология тәгълиматының авыру барлыкка килү сәбәпләре һәм шартлары турындагы бүлеге.

Этиология — медицина һәм ветеринариядә иң төп проблемаларның берсе.

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

Төркем:Медицина бүлекләре
Гистохимия

**Гистохимия**, **гистологик химия** — гистология фәнендә тукымаларның химик үзлекләрен, матдәләр алмашын өйрәнә торган бүлек.

Гистохимиянең аерым бүлеге — цитохимия. Гистохимия гистология белән биохимия арасында тоташтыручы буын буларак барлыкка килгән.

## Тикшеренү өлкәсе
Тулаем организмда матдәләр алмашының гомуми закончалыкларын өйрәнүче биохимиядән аермалы буларак, гистохимия матдәләрнең (метаболизмның аерым буыннарының) төгәл туплануын һәм аларның тукыма һәм күзәнәк структураларында әверелешен өйрәнә. 

## Ысуллары
Гистохимия ысуллары гистологик техниканы һәм микрохимик анализны колачлый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Коллоид химия

**Коллоид химия**, **коллоидлар химиясе** — дисперс системаларның һәм аларның өслек күренешләренең физик химиясен өйрәнүче фән.

Дисперс системаларның барлыкка килү һәм таркалу процессларын һәм шулай ук аларның башлыча фазалар бүленеше чигендә урнашкан өслектәге күренешләре белән бәйле характерлы үзенчәлекләрен тикшерә.

«Коллоид химия» термины шуның белән бәйле: традиция буенча коллоидлар дип югарырак дисперслы системаларны (коллоид системаларны) атаганнар. Коллоид химия — физик химиянең аерым бүлеге (тикшеренүләрнең физик ысулларын кулланып, химик күренешләрнең гомуми закончалыкларын өйрәнүче фән). Коллоид химия биология, медицина, ветеринария һ.б. табигать фәннәре белән тыгыз бәйләнгән. Тере организмнар, нигездә, югары молекуляр кушылмалардан торучы катлаулы югары дисперслы системалардан гыйбарәт. Шунлыктан организмда процессларның нормаль һәм патологик барышы күп яктан Коллоид химия законнары белән билгеләнә. Коллоид химия ысуллары — диализ, электродиализ, ультрафильтрлау, коагуляция, электрофорез, абсорбция, хромотография һ.б. биологик тикшеренүләр вакытында (ферментларны, токсиннарны, антибиотикларны һ.б.ны чистарту, хайван мембраналарының үткәрүчәнлеген тикшерү, канны, аксымнарны һ.б.ны тикшерү) киң кулланалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Молекуляр биология

**Молекуляр биология** — табигать белеменең күзәнәктән түбән, молекуляр һәм атом дәрәҗәләрендә тереклек күренешләренең химик һәм физик нигезләрен өйрәнә торган фән.

Молекуляр биология биология, органик химия, биохимия, биофизика, микробиология, цитология, генетика, молекуляр генетика, молекуляр физика, полимерларның физик химиясе, кибернетика кебек фәннәр белән бәйле һәм әлеге фәннәрнең методларын киң файдалана. 1960—1970 елларда молекуляр биологиядәге тикшеренүләрнең төп юнәлешләре күзәнәктә нуклеин кислоталарының (ДНК, РНК) һәм аксымнарның структурасын, функцияләрен һәм биосинтезы механизмнарын өйрәнү белән бәйле булды. Нуклеин кислоталары макромолекулаларының генетик информацияне йөртүчеләр һәм тапшыручылар буларак ролен ачыклаудагы уңышлар, генетик кодны ачу, ДНКның ике спиральле репликациясе һәм күзәнәктә генетик информацияне күчерү принципларын ачу тере материянең бик тә мөһим үзлекләренең молекуляр механизмнарын — нәселдәнлек һәм үзгәрүчәнлеген ачу мөмкинлеген бирде. Аксымнар биосинтезы процессын өйрәнүдә, күзәнәк метаболизмын көйләүче ферментлар һәм генетик структураларның тәэсир итү механизмын өйрәнүдә, шулай ук күзәнәкне тәшкил итүче элементларның (тышча, цитоплазматик мембрана, митохондрия, рибосома, хромосома аппараты һ. б.) һәм вирусларның катлаулы структураларын, функцияләрен ачыклауда да молекуляр биологиянең казанышлары шактый зур.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Молекуляр генетика

**Молекуляр генетика** — генетик материалның молекуляр дәрәҗәдәге структурасы һәм функциясе турындагы фән тармагы.

Нәселдәнлек билгеләренең ата-анадан балага геннар белән күчүе һәм буыннан-буынга тапшырылуы ысулларын өйрәнүче классик генетикадан аермалы буларак, молекуляр генетиканың бурычы — геннарның химик табигатен, генетик информацияне саклауның һәм нәселдәнлек билгеләренең буыннан-буынга күчә килүенең молекуляр механизмын тикшерү.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Радиобиология

**Радиобиология** — ионлаштыргыч нурланышларның тере организмнарга тәэсире турындагы фән.

Бүгенге радиобиология түбәндәге өч бүлектән тора:

1) гомуми радиобиология (ионлаштыргыч нурланыш дозасына бәйле рәвештә биологик нәтиҗәлелекне өйрәнү, биологик системаны һәм аның шәхси үзенчәлекләрен, тышкы тирәлек факторларын һ.б.ны өйрәнү);

2)нурланышның беренчел биологик йогынтысының теоретик нигезләре;

3) нурланыш реакцияләренең функциональ һәм морфологик бәяләмәләре (биохимия, патофизиология, патоморфология, нурланыш процессының иммуниологиясе һ.б.). Радиобиология үзенең үсешендә белемнәрнең төрле тармакларына — физикага, органик, биологик һәм радиацион химиягә, цитология, генетика, физиология, иммунологиягә һ.б.га таяна.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Биоорганик химия

**Биоорганик химия** — табигый биологик әһәмиятле кушылмалар турындагы фән.

## Тарихы
Органик химия һәм биохимия нигезендә барлыкка килгән. 

## Кулланылыш өлкәсе
Биоорганик химия липидлар, аксым, углевод, аминокислоталар, нуклеин кислоталары, ферментлар, гормоннар, витаминнар, антибиотикларның химиясен өйрәнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Хөсәен Зарипов

**Хөсәен Зарипов** (Хөсәен Габдрахман улы Зарипов, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945). Алман-совет сугышы вакытында , автоматчы, Румыния, Польша территориясендәге сугышларда батырлык күрсәткән. Сугыштан соң «Коркиноуголь» трестында (Коркино) запалчы булып эшләгән.

## Биографиясе
Хөсәен Габдрахман улы Зарипов 1916 елның 31 мартында Ырынбур губернасы Чиләбе өязе Катай вулысы (хәзерге Курган өлкәсе Әлмән районы) Аскар авылында  туган. Милләте буенча татар.

2 сыйныф белем ала, колхозда көтүче булып эшли. 1939 елның 29 сентябрендә Чиләбе өлкәсе Кыр-Катай район хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армия сафына алына. 1941 елда демобилизацияләнә.

Бөек Ватан сугышы башлангач, тагын армиягә алына. 1943 елның сентябреннән Бөек Ватан сугышы фронтларында хезмәт итә. 52-нче армия 373-нче Миргород Кызыл Байрак укчылар дивизиясе 439-нчы аерым саперлар батальонында гади саперы булып, Дала, 2-нче Украина һәм 2-нче Белоруссия фронтларында сугыша.

1944 елның гыйнварыннан ВКП(б) әгъзасы.

1945 елның июлендә демобилизацияләнә. Туган ягына кайта, Әлмән районы Юламан авылында яши. Соңрак Чиләбе өлкәсе Коркино каласына күчә, «Коркиноуголь» трестында шартлатучы булып эшли. Сәламәтлек хәле буенча эшеннән чыгарыла, туган якларына кайта. Гаиләсе белән Әлмән районы Озерное авылында яши.

1956 елның 17 августында үз үзенә кул сала. Мөселман йоласы буенча Юламан авылы зиратының тышында җирләнә. 1980 елда каберенә мәрмәр һәйкәл куела.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
* Золотое созвездие Зауралья. Кн. 3. — Курган: ПарусМ, 2003.
* Ушаков А. П. Во имя Родины. — Челябинск: Юж. Урал. кн. изд-во, 2004.
* Кавалеры ордена Славы трёх степеней: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии Д. С. Сухоруков. — М.: Воениздат, 2000. — 703 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01883-9.

## Тышкы сылтамалар
Россия медицина фәннәре академиясе

**Россия медицина фәннәре академиясе** (РМФА) — югары фәнни-медицина учреждениесе.

1944 елда Мәскәүдә нигезләнә. РМФАның төп бурычы — сәламәтлекне саклау ихтыяҗлары нигезендә, медицина фәненең тагын да үсүенә булышлык итү өчен, медицина теориясе һәм практикасының төп проблемаларын хәл итү. РМФА составына өч бүлек керә: Медикобиология, Гигиена, микробиология һәм эпидемиология, Клиник медицина. Һәр бүлекнең фәнни-тикшеренү институты бар. Алар медицина фәненең аерым проблемаларын өйрәнәләр. РМФАның югары җитәкче органы — академиянең гамәли һәм шәрәфле әгъзаларының гомуми җыелышы, ул елга кимендә бер мәртәбә чакырыла. Гомуми җыелыш сессияләре арасында академия эше белән 3 елга сайлана торган РМФА Президиумы җитәкчелек итә. РМФА президентлары: 1944—1946 елларда — Н.Н. Бурденко, 1946—1953 еллар — Н.Н.Аничков, 1953елдан — А.Н.Бакулев, 1960елдан — Н.Н.Блохин һ.б. Академия үз журналларын чыгара. Анда медицина өлкәсендәге иң яхшы эшләр өчен премияләр: хирургия буенча — академик Н. Н. Бурденко, офтальмология буенча— академик М.О. Авербах, микробиология, эпидемиология һәм иммунология буенча—шәрәфле академик Н.Ф.Гамалея, вирусология буенча Д.И.Ивановский һ.б. исемендәге һ.б. премияләр тапшыру хокукы каралган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

Төркем:Россия оешмалары
Төркем:Медицина
Төркем:Сәламәтлекне саклау
Төркем:Фәннәр академияләре
Чыгыш килеше

**Чыгыш килеше**, аблатив - кайбер телләрдә чыгыш, ераклашу һәм юкка чыгу мәгънәләрен белдергән категориаль килеш формасы.

## Искәрмәләр
Мәхрүм итү килеше

**Мәхрүм итү килеше**, абессив - килешнең берәр нәрсәнең юклыгын,
нәрсәдәндер читтә булуын белдергән категориаль формасы. Фин-угыр, кайбер африка һәм кавказ телләрендә бар.

## Искәрмәләр
Аблаут

**Аблаут** - эчке флексия ролен үти торган морфонологик чиратлашу (мәсьәлән, )
Эскимос-алеут телләре

**Эскимос-алеут телләре** - шартлы рәвештә палеоазиат телләренә кертелгән, генетик яктан аерымланган, изоляцияләнгән алеут һәм эскимос телләре семьялыгы. 

## Таралышы
Эскимос-алеут телләре Аляска, Нунавут, төньяк Төньяк-көнбатыш территорияләр (Инувиалуит җирлеге төбәге), төньяк Квебек (Нунавик), төньяк Лабрадор (Нунатсиавут), Гренландия һәм Россиянең Ерак Көнчыгышында (Чукотка ярымутравы) асаба телләр булып тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Иран телләре

**Иран телләре** — Һинд-аурупа телләре гаиләлыгыннан дүрт астөркемне (көньяк-көнбатыш – фарсы, таҗик һ.б. телләр, төньяк-көнбатыш – көрд, каспий буе һ.б. телләр, көньяк-көнчыгыш – пашто, памир һ.б. телләр, төньяк-көнчыгыш – осетин һ.б. телләр) берләштергән телләр төркеме.
1986 елда Иранлыларның ничә проценты фарсы телендә сөйләшкәнен, ничәсе белмәгәнен һәм ничәсе камил сөйләшкәнен билгеләү өчен дәүләт сан алуы булган.
Көрд-Бельгия-Америка галиме Меһрзад Изади (аның эшләре Колумбия Университетының Халыкара һәм Җәмәгать Эшләр Мәктәбендә, Gulf 2000 Project веб-сайтында табылырга мөмкин) (2001 Иран халык санын алуында халыкның 68%-ы фарсы телендә беренче тел буларак сөйләшә дип язып куелган булган) 2014 ел өчен төрле телләрне белүчеләрнең шундый саннарын китерә:
* Фарсы теле (лури теле һәм бәхтияри телен кертеп) 62,1%
* Азәрбайҗан теле 13,6%
* Көрд теле 7%
* Гиляки теле 3%
* Мазендеран теле 2,8%
* Бәлүҗ теле 2,4%
* Гарәп теле 1,6%
* Төрки 1,6%
* Кашкай теле 1,2%
* Тати теле 1,1%
* Фарсы теленең раджи диалекты (раджи теле белән бутамаска) 1%
* Төрекмән теле 0,9%
* Талыш теле 0,4% 
* башка телләргә фарсы ишарә теле, яһүд теле, ассирий теле, әрмән теле, гөрҗи теле, чиркәс теле, сириак теле, рус теле, раджи теле, минаби теле һәм шулай ук башка көнбатыш Иран телләре (лари теле, һ.б.) керә.
## Искәрмәләр
*Kümmel, Martin Joachim. "Areal developments in the history of Iranic: West vs. East." BOOK OF ABSTRACTS.

Төркем:Иран телләре
К. И. Скрябин исемендәге Мәскәү дәүләт ветеринария медицинасы һәм биотехнологиясе академиясе

**К. И. Скрябин исемендәге Мәскәү дәүләт ветеринария медицинасы һәм биотехнологиясе академиясе (МДВМА)** — Русиянең төп зооветеринария югары уку йорты.

1919 елда оештырыла. Академия — комплекслы югары уку, фәнни-тикшеренү һәм җитештерү үзәге. Анда югары квалификацияле фән һәм фәнни-педагогик кадрлар әзерләнә, ветеринария медицинасы, зооинженерия, биотехнология, экология һ.б. өлкәләрдә фундаменталь һәм приоритет тикшеренүләр алып барыла. Академия составында ветеринария медицинасы, генетика, селекция һәм биотехнология, ветеринария биологиясе, товар белеме, маркетинг, чималдан һәм терлекчелек продуктларыннан ашамлыклар ясау технологиясе, педагогия, хәрби ветеринария, а.х. вузлары һәм техникум укытучыларының белемен күтәрү факультетлары бар. Фәнни-тикшеренү бүлеге кафедраларда һәм проблемалы лабораторияләрдә фәнни-тикшеренү эшләрен оештыра. Үзенең эшләү дәверендә академиядә ветеринария һәм зоотехния фәннәре үсешенә зур йогынты ясаган фәнни мәктәпләр (К. И. Скрябин, С.Н.Вышелесский, А. Ф. Климов, Н. А. Сошественский, Б.М.Оливков, М.Ф. Иванов, П.Н. Кулешов) һәм юнәлешләр булдырылды.

МДВМАда төрле вакытта күренекле совет галимнәре: академиклар С. И. Вавилов (физика), Г.К.Хрущов (гистология), Б. И. Лаврентьев (гистология), М. Г. Тушнов (микробиология), Н.Ф. Попов (физиология), Г.В.Домрачев (терапия), Л.М.Кречетович (ботаника), С. И.Афонский (биохимия), Д. М. Автократов (анатомия), П. А. Мантейфель (җәнлекчелек), К. Р. Викторов (физиология), Г.П.Сахаров (патфизиология), М. И. Придорогин (зоотехния), В.М. Коропов (патологик физиология), Е.А.Богданов (зоотехния), Н.Ф.Мышкин (акушерлык), А.Р.Евграфов (терапия), Н. А. Михин (микробиология), Б. К. Боль (патологик анатомия), Н.М. Шпайер (атчылык),

В.Ю.Вольферц (ветеринария-санитария экспертизасы) һ.б. эшләде. MBA галимнәре чит ил академияләре, университетлары һәм җәмгыятьләренең мактаулы әгъзалары булып сайландылар (К. И. Скрябин, И. Е. Мозгов, С. И. Афонский), халыкара оешмаларда вәкил булып торалар (А. Г. Банников, И. И. Родин, В.И.Полтев, В. П. Шишков, И. Ф. Бобылев).
## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

Төркем:Медицина юнәлешле югары уку йортлары
Шартлаулы тартыклар

**Шартлаулы тартыклар** - артикуляцион органнар алдан тоташкан хәлдә булып, авазларны әйткәндә кисәк ачылып китү сәбәпле хасил булган тартыклар (мәс., [п], [б], [д])
Йоткылык тартыгы

**Йоткылык тартыгы** - йоткылык стеналары тараеп, шул ярыктан һава өрелеп чыгу юлы
белән ясала торган тартыклар (мәс., [һ]).
Тирән тел арты тартыклары

**Тирән тел арты тартыклары** - кече тел катнашында ясала торган тартыклар (мәс., [ғ], [қ]).
Саңгырау тартыклар

**Саңгырау тартыклар** - артикуляцияләре вакытында тавыш ярылары хәрәкәтләнми һәм шуңа
тавыштан башка, шау ярдәмендә генә әйтелә торган тартык авазлар (мәс., [п], [ф], [к])
Бугаз тартыклары

**Бугаз тартыклары** -  бугазда тавыш ярыларының йомылуы һәм кисәк ачылып китүе
нәтиҗәсендә ясала торган тартык авазлар; ларингаль тартыклар (мәсьәлән, татар телендә - һәмзә [۶] тартыгы).
Тел арты тартыклары

Тел арты тартыклары - телнең арткы өлеше йомшак аңкауга күтәрелү белән ясалган тартыклар (татар телендә к, г, х, ң тартыклары).
Яңгырау тартыклар

**Яңгырау тартыклар** - артикуляция вакытында тавыш ярылары бер-берсенә якынаеп, һава
агымы үткәндә калтырап тавыш барлыкка китереп, тавыш өстәп әйтелә торган авазлар; мәсьәлән, б, в, г, д, ж, з һ.б.ш.).
Теш арасы тартыклары

**Теш арасы тартыклары** - телне аскы һәм өске тешләр арасына куеп әйтелә торган тартыклар (мәс., Минзәлә сөйләшендәге «сакау» [з], инглиз телендәге [th] тартыгы).
Ирен-теш тартыклары

**Ирен-теш тартыклары** - аскы ирен белән өске кискеч тешләрнең бер-берсенә якынаюы
белән ясала торган тартыклар (мәс, [в], [ф]).