open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сания Исмәгыйлева

**Сания Исмәгыйлева** (Сания Нургали кызы Исмәгыйлева) - актриса, Тинчурин театрында иҗат итте, ТАССР халык артисты (1979).

1931 елда Алексеевск районының Коры Көрнәле авылында игенче гаиләсендә дөньяга килә. 1951 елда, Казан театр училищесын тәмамлаганнан соң, Республика татар күчмә театрына (хәзерге Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театры) эшкә килә.

Артист "Сулган чәчәкләр"дә Сара, "Хәзрәт үгетләргә килә"дә Зиннәтбану, "Кара йөзләр"дә Галимә, "Терезаның туган көне"ндә Аманда, "Рәйхан"да Рәйхан кебек образлары белән таныла. Барлыгы ул 70тән артык образ иҗат иткән. 1979 елда театр сәнгате өлкәсендә хезмәтләре өчен аңа Татарстанның халык артисты лаеклы исеме бирелә.

Сания Исмәгыйлева белән 2015 елның 25 июнендә хушлаштылар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Тинчурин театры артисты Сания Исмәгыйлева вафат

## Сылтамалар

Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Евгений Примаков

**Евгений Максим улы Примаков** — совет һәм Россия икътисадчысы, көнчыгыш халыклар белгече, сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, икътисад фәннәре докторы (1969), профессор (1972), тулы вәкаләтле илче (1996).

ССРБ Югары Шурасы рәисе (1989-1990), ССРБ күзләү Үзәк хезмәтенең җитәкчесе (1991),  Россиянең тышкы күзләү хезмәте башлыгы (1991-1996),  Россиянең чит ил эшләре министры (1996-1998),  Россиянең хөкүмәте рәисе (1998—1999),  Сәүдә - сәнәгать пулаты президенты (2001—2011).

## Тормыш юлы
Ул 1929 елда Киевта туган. 1980 елларда Россия фәннәр академиясенең Көнчыгышны өйрәнү институтын, шулай ук Икътисад һәм халыкара мөнәсәбәтләр институтын җитәкләде, совет җитәкчеләренең тышкы сәясәттәге төп киңәшчесе булды. 1991 елгы август фетнәсе вакытында Михаил Горбачевны яклап чыкты һәм сентябрьдән Советлар Берлеге, соңрак исә Россиянең тышкы күзләү хезмәте башлыгы итеп билгеләнде.

1996-1998 елларда Тышкы эшләр министры булганда Балкан низагы вакытында сербларны яклап, көнбатышка каршы позиция алып Россиядә үзенә популярлык казанды.

1998 елның 18 августында Сергей Кириенко хөкүмәте дефолт турында игълан итә, сум 400% ка төшә, күп кенә ширкәтләр бөлгенлеккә төшә, кешеләр банклардагы кертемнәр югалталар, көчле икътисади һәм сәяси кризис башлана. Нәтиҗәдә 1998 елның сентябрендә Сергей Кириенко хөкүмәте җимерелеп эчке сәяси кризис тугач, Примаков  Россия премьер-министры итеп билгеләнде.

1999 елның мартында БМО карары һәм рөхсәте булмаганда, НАТО көчләре  Югославиядә хәрби чара башлагач, Белградны бомбага тоткач, 2000 чамалап кешен үтергәч, Примаковның АКШка барган җиреннән протест йөзеннән Атлантик океан өстендә очкычын борып кире кайтуы билгеле.

1999 елның маеннан премьер-министры урыныннан алынды, соңыннан президент Ельцинга каршы көчләргә кушылды. Халыкны сораштыру буенча халык 81% отставкага тискәре мөнәсәбәтне күрсәтте.

2000-2001 елда Дәүләт Думасында "Ватан - Бөтен Россия" фиркасе фракциясе рәисе булып эшли.

2015 елда Мәскәүдә 85 яшендә вафат булды.

## Сылтамалар
* Мәскәүдә элекке премьер-министр Евгений Примаков вафат
*  http://megabook.ru/article/ПРИМАКОВ%20Евгений%20Максимович  Примаков 
* Послужной список Евгения Примакова на сайте «Архив журналиста» 
* Совет при Президенте Российской Федерации по науке и образованию

Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:ССРБ сәясәтчеләре
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Россия хөкүмәте рәисләре
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Эдуард Кульпин

**Эдуард Салман улы Кульпин-Гобәйдуллин** — тарихчы, икътисадчы, Шәрыкны өйрәнгән фәлсәфәче, икътисад фәннәре кандидаты, фәлсәфә фәннәре докторы, тарих кафедрасы мөдире, Россия фәннәр академиясенең баш фәнни хезмәткәре, «Тарих һәм замана» журналы авторы. Мәшһүр татар галиме Газиз Гобәйдуллинның оныгы.

Җиде буын социаль-демографик циклларны өйрәнеп язган 300дән артык фәнни эш арасында Алтын Урдага һәм кырымтатарларның XXI гасырдагы тарихына багашланганнары аерым урын алып тора.

1992 елдан бирле Кульпин-Гобәйдуллин ел саен Кырымда «Табигать һәм кеше - социотарих проблемаларына» багышланган халыкара конференция оештыра иде. 2011 елда галим Бәкер Чобан-задә исемендәге халыкара бүләккә лаек дип табылды.

Кульпин-Гобәйдуллинның бабасы төрки халыкларның мәдәниятен һәм тарихын өйрәнгәне өчен атып үтерелгән күренекле татар галиме Газиз Гобәйдуллин. Алар якын дусты танылган кырымтатар галиме һәм сәясәтче Бәкер Чобан-задә белән икесе дә 1937 елда атып үтерелгән.
## Моны да карагыз

## Сылтамалар
* Тарихчы һәм икътисадчы Эдуард Кульпин-Гобәйдуллин вафат

Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Югославияне бомбага тоту (1999)

**НАТО көчләре тарафыннан Югославияне бомбага тоту** (инглизчә *Operation Allied Force*, **Берек көче**) - Югославия Берлеге Җөмһүриятенә каршы НАТО хәрби операциясе, 1999 елның 24 мартыннан бирле 10 июненә кадәр Косово сугышы кысаларында уза.

НАТОның һөҗүме һәм интервенциясе төп сәбәбе - төбәктәге этник чистартулар вакыйгалары булып санала. Югославия буенча халыкара трибунал соңрак Югославия иминлек хезмәтләренең җинаятьләрдәге җаваплыгын дәлилләгән.

НАТО операциясе алдыннан Косово сугышындагы корбаннар саны - 1000 үтергән дип бәяләнгән, качаклар саны - 400 мең.

1999 елның мартыннан алып июньгә кадәр Косово сугышындагы корбаннар саны - 10 мең кеше дип бәя бирелә, күпчелек - Косово албаннары.

1999 елның мартыннан алып июньгә кадәр НАТО көчләре тарафыннан Югославияне бомбага тоту нәтиҗәсендәге һәлак булган ватандашлар саны - 1700 артык кеше, шул исәптән 400 артык бала, 10 мең каты яраланган, хәбәрсез югалганнар саны - 821 кеше, күпчелек - серблар.

Кайбер чыганак буенча НАТО үз коралында радиактив уран кулланган.

Операция нәтиҗәсендә НАТО көчләре Югославиянең бер төбәге Косовоны басып ала, һәм җирле хакимият Косово албаннарына тапшыра.

Косово албаннары хакимияткә килгәч, үз чиратында серблар һәм чегәннәргә каршы Косово һәм Метохиядә этник чистартуларны үткәрде.

НАТО операциясе БМО рөхсәте югында "һуманитар интерверция" булып аклана иде, ләкин нәтиҗәдә күп корбаннарга китерә һәм суверен дәүләтнең бер төбәген басып алу -  итеп ясады.

Еш кына БМО мандаты югындагы НАТО һөҗүме - канунсыз хәрби агрессия булып санала.

## Сылтамалар

* Демократия Сейчас (Democracy Now, USA), интервью с генералом Уэсли Кларком
* Н. Я. Чуксин. «Косово глазами постороннего»
*   Анатолий Куликов . Балканская страда, vko.ru 
* Околоавиационные новости (№ 87). Боевое применение ударной авиации НАТО против Югославии
* Белградские впечатления.   № 456, 1999.
* Агрессия НАТО против Югославии — хроника 1999 года (телеканал «Вести»)
* Балканская война и новый мировой порядок 

## Искәрмәләр

Төркем:Югославия сугышлары
Косово сугышы

**Косово сугышы** - 1998 елның февралендә башланган албаннар сепаратистлары һәм Югославия Берлеге Җөмһүрияте арасындагы низаг.

Косово албаннары Косово һәм Метохия бәйсезлеген ирешер өчен сугышны башлый.

1999 елның мартында НАТО көчләре тарафыннан Югославияне бомбага тоту башлана. НАТО операциясе алдыннан Косово сугышындагы корбаннар саны - 1000 үтергән дип бәяләнгән, качаклар саны - 400 мең.

1999 елның мартыннан алып июньгә кадәр Косово сугышындагы корбаннар саны - 10 мең кеше дип бәя бирелә, күпчелек - Косово албаннары.

1999 елның мартыннан алып июньгә кадәр НАТО көчләре тарафыннан Югославияне бомбага тоту нәтиҗәсендәге һәлак булган ватандашлар саны - 1700 артык кеше, шул исәптән 400 артык бала, 10 мең каты яраланган, хәбәрсез югалганнар саны - 821 кеше, күпчелек - серблар.

Операция нәтиҗәсендә НАТО көчләре Югославиянең бер төбәге Косовоны басып ала, һәм җирле хакимият Косово албаннарына тапшыра.

1999 елның мартында Югославия гаскәре һәм НАТО вәкилләре Хәрби-техник килешүне имзалыйлар һәм Косово өстеннән контроль  *KFOR* көчләренә тапшырыла. Нәтиҗәдә албан булмаган кешеләр - серблар, каратаулылар, чегәннәр Косоводан качарга мәҗбүр булдылар, калганнарга каршы күп җинаятьләр кылана.

2008 елның 17 февралендә Косово албаннары Косово һәм Метохия берьяклы бәйсезлеген игълан итте.  Россия, Кытай, Һиндстан, Бразилия, Испания, Аргентина  һәм күп башка дәүләтләр Косово бәйсезлеген танымый.

## Сылтамалар

*    Барабанов М.С., Коновалов И.П., Куделев В.В., Целуйко В.А. Чужие войны. — Москва: Центр анализа стратегий и технологий, 2012. — 272 с. — ISBN 978-5-9902620-4-1.
*    Гуськова Е.Ю,. Агрессия НАТО 1999 года против Югославии и процесс мирного урегулирования.. — Москва: Индрик, 2013. — 304 с. — ISBN 978-5-91674-270-1.
*    Гуськова Е.Ю. История югославского кризиса (1990-2000). — М.: Русское право/Русский Национальный Фонд, 2001. — 720 с. — ISBN 5941910037.
*    Сербия о себе / М. Йованович. — М.: Европа, 2005. — 520 с. — ISBN 5-9739-0032-0.
*    Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — 888 с. — ISBN 9785916741216.

Төркем:Югославия сугышлары
Төркем:Косово тарихы
Hestiä

**Hestiä** (bor. yunança *Ἑστία*) — borınğı yunan mifologiäsendä ğailä uçağı häm qorban utı yäş alihäse. 

Rim mifologiäsendä Vestağa tiñ.

Kronos häm Reya ölkän qızı, Zevs, Hera, Demetra, Aid, Poseydon betuğanı.

Hestiä Afrodita eşçänlegen yaratmıy. Apollon häm Poseydon aña öylänergä telägännär, läkin Hestiä (Vesta) ğiffätlek näzeren äytkän, Zevs yanında torğan.

Anıñ sını Fessaliädä urnaşqan, Knoss şähärenä nigez salğan.

Ğibädät qılğançı Hestiägä qorban itelä.

Şähärlärdä Hestiägä çalu urını bağışlanğan häm anda mäñgelek ut yanğan. Yaña şähärgä nigez saluçılar şuşı utnı üze belän çit ilgä alğan.

Näq Hestiägä bağışlanğan mäñgelek uttan Böyek Watan suğışında häläk bulğannarğa bağışlanğan mäñgelek ut çıqqan.

Hestiägä Homer yazğan XXIV, XXIX himnarı häm LXXXIV orfik himn bağışlanğan.

## Monı da qarağız

* Mäñgelek ut

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416
*Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.107-108
*Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.188-190 [1]
*Гладкий В. Д. Древний мир. Энциклопедический словарь в 2-х томах Центрполиграф, 1998 г.

Төркем:Борынгы юнан мифологиясеТөркем:Борынгы юнан аллалары
Ares

**Ares** yäki **Arey** (bor. yunança *Ἄρης*) — borınğı yunan mifologiäsendä suğış allası. Olimp unike allası isemlegenä kerä.

Rim mifologiäsendä Marsqa tiñ.

## Taswir

Afina Palladadan (ğädel suğış alihäse) ayırmalı bularaq xainlıq häm xäylä xas bulğan Ares mäkerle suğışnı yaxşıraq kürä.

Homer Aresnı suğış, häläk itkeç qoral belän tiñli.

Ares iärçennäre - talaş alihäse Erida häm qaneçkeç Enio.

Aresnıñ atları - **Yalqın, Şawlaw, Dähşät, Yaltıraw** dip yörtelä.

Aresnıñ töp bilgeläre - etlär, tilgän, yana torğan çıra, söñge.

Zevs häm Hera ulı. Qayber miflar buyınça Aresnıñ xatını - Afrodita, balalrı - Erot (Eros), Anteros (näfrät), Harmoniä, Himeros, Fobos (qurqu), Deymos (dähşät).

Pilos öçen suğışta Ares Herakl tarafınnan yaralanğan. 

Troya suğışında troyalılar yağında suğışqan häm Afina tarafınnan ciñelgän.

Ares Afroditağa därtle mäxäbäte xaqına qızıl Ares yoldızı - **Piroeys** - Mars planetası yörtelgän.

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416
*Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.107-108
*Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.188-190 [1]
*Гладкий В. Д. Древний мир. Энциклопедический словарь в 2-х томах Центрполиграф, 1998 г.

Төркем:Борынгы юнан мифологиясеТөркем:Борынгы юнан аллалары
Orfey

**Orfey** (bor. yunança *Ὀρφεύς*) - borınğı yunan mifologiäsendä mäşhür riwäyättäge cırçı häm muzıkant - sazda başqaruçı, Orfey iseme sänğät qüäten kürsätä.

Orfik tabınu yolalarına nigez saluçı häm dini-fälsäfä täğlimatı **orfizm** nigezläwçese.

## Riwäyät

Frakiä yılğalar allası Eagr häm muza Kalliopa ulı, Evridika ire.

Apollon Orfeygä saz (lira) büläk itkän. Tılsımlı saz yärdämendä xaywannar qulğa iäläşterelä, qıyalar, ağaçlar küçerelä.

Altın runonı ezläw säfärendä argonavtlar belän qatnaşqan.

## Orfey häm Evridika

Orfey üz söyekle ülgän xatını Evridikadan ülelär patşalığına barğan.

Orfey üz iskitkeç matur tawışı, cırlar belän Aid häm Persefonanı soqlandırğan, häm Aid Evridikanı çığarıp cibärergä röxsät birgän.

Läkin qaytqanda, Orfey artqa borılıp qarağan, quyılğan şartnı bozğan häm Evridika mäñgegä ülelär patşalığında qalğan.

## Ülem

Ovidiy buyınça Orfey Dionisqa tabınuçılar Frakiä menadaları  tarafınnan botarlap üterelgän.

## Mädäniättä

Mädäniättä Orfeyğa küp kenä räsemnär, kitaplar, şiğerlär, operalar, cırlar bağışlanğan.

Tatar cırçısı Albert Äsädullin Jurbin yazğan "Orfey häm Evridika" berençe sovet rok-operasında Orfey partiäsen 1970 yıllarda başqara. Şuşı partiä belän Albert Äsädullin böten ilgä, dönyağa tanıla, küp çit illärdä çığış yasıy. Anıñ iseme Bötendönya сaz, pop häm rok muzıkası entsiklopediäsenä kertelgän.

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Muzalar

**Muzalar** (bor. yunança *μοῦσαι* - **fikerläwçelär**) - borınğı yunan mifologiäsendä fän häm sänğätne yaqlawçı Parnas izge tawında torğan alihälär, Zevs häm titanida Mnemosina qızları yäki Harmoniä qızları. 

Muza süzennän **[[muzıka]]** süze çıqqan (*μουσική*), başta muzıka muzalar eşçänlege belän bäylängän telägän fän yäki sänğät bilgelängän.

Muzalarğa ğibädätxänälär bağışlanğan bulğan - **museyon**, bu süzdän **[[muzey]]** süze çıqqan.

Muzalar berençe tapqır "İlliada" häm "Odisseyä"  (XXIV 60) kitaplarında telgä alına.

## Tuğız muza

## Sıltamalar

* Энциклопедия античной мифологии: Музы 
* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416
*Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.107-108
*Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.188-190 [1]
*Гладкий В. Д. Древний мир. Энциклопедический словарь в 2-х томах Центрполиграф, 1998 г.

Төркем:Борынгы юнан мифологиясеТөркем:Борынгы юнан аллаларыТөркем:Музалар
Әрдәбил

**Әрдәбил** ( — Ardabil, ) — Иранның төньяк-көнбатышындагы шәһәр, Әрдәбил останының администртив үзәге.
## Географиясе
Шәһәр 1100 м биеклектә, Каспий диңгезеннән 70 км ерклыкта, Тәбриздән 215 километр ераклыкта урнашкан.
## Халык

## Тарих
Әрдәбилнең кайчан барлыкка килгәне мәгълүм түгел. Беренче мәртәбә соңгы Сасанилар дәверендә телгән алынган. 9 — 10 гасырларда Гарәп хзлифәтенең сәүдә— һөнәрмәндчелек һәм мәдәният мәркәзе булган. 1220 елда маңгул баскынчылары тарфыннан вәйран ителгән. Әрдәбил шәехлеге нигезендә Сәфәвиләр дәүләте пәйда булган. XVIII гасырда Әрдәбил ханлыгынның башкаласы булган.
## Икътисад
Келәм тегү фабрикасы, цемент, гипс заводлары, химик полимерлар заводы, текстиль фабрикасы, аэропорт.
## Галерея

Sheikh-safi_tomb.JPG|Шәех Сәед мәкъбәрәсе
UMA_Faculty_of_Science.jpg|
Ardabil, Iran 2013 (3) (15002515276).jpg|

## Искәрмәләр

Төркем:Иран шәһәрләре
Artemida

**Artemida** (bor. yunança *Ἄρτεμις*) —   borınğı yunan mifologiäsendä  awçılıq, uñdırış, ğiffätle, haman yäş bulğan qız ğiffätlege alihäse, Cirdäge terelekne yaqlawçı, nikaxta bäxet birüçe, bala tudırğanda bulışuçı alihä. 

Soñraq Ay alihäse, anıñ bertuğanı Apollon - Qoyaş allası.

Rim mifologiäsendä Dianağa tiñ.

Homer buyınça Artemida - qız zifalığı yöze, sunar yaqlawçı alihä.

Artemida iärçennäre - ana ayu häm bolan.

Zevs häm Leto qızı, Apollon igezäk-señlese, Keya häm Feba onıqası.

Anıñ xezmätçeläre - 60 okeanida, 20 nimfa.

Artemida - mäñgelek ğiffätle qız. Nikax aldınnan Artemidağa yolu qorbannarı itelä.

Qayber miflarda Artemida üç aluçan häm räximsez - Akteon, Nioba balaların üterä, Agamemnonğa qızı İfigeniä ne qorban itärgä ämer birä.

Äwwäl zamanda Artemida - awçı häm ana ayu bulğan.

Kallisto - awlar waqıtında Artemida iärçene, Kallisto ğiffätlegen yuğaltu öçen ana ayuğa äyläderelgän.

Misır riwäyäte buyınça Artemida - Demetra qızı, allalar Misırdan qaçqannan soñ, pesigä äylängän.

## Artemida açuı qorbannarı

* Agamemnon (İfigeniä qorban itelä)
* Adonis - aña qarşı qaban duñğıznı cibärgän
* Akteon - bolanğa äylängän
* Amfion häm qızları - uqlar belän üterelgän
* Ariadna - Artemida uqları belän üterelgän
* Atalanta häm Gippomen - arıslannarğa äylängän
h.b.

## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416
*Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.107-108
*Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.188-190 [1]
*Гладкий В. Д. Древний мир. Энциклопедический словарь в 2-х томах Центрполиграф, 1998 г.

Төркем:Борынгы юнан мифологиясеТөркем:Борынгы юнан аллалары
Валерий Макаров

**Валерий Макаров** (Валерий Владимир улы Макаров) — Татарстанның дәүләт хезмәткәре, Әгерҗе районы башлыгы (2013 елдан).

## Тәрҗемәи хәле
1965 елның 16 февралендә Татарстан АССР Зәй шәһәрендә туган. Казан дәүләт архитектура-төзелеш академиясен тәмамлаган (2002).

## Хезмәт юлы
* 1989-1992 «Вита» кече ширкәтендә инженер (Яр Чаллы).
* 1992-1996 «Техтранс» оешмасында директор урынбасары (Яр Чаллы).
* 1996-1997 «Камагорстрой» сәнәгать оешмасында директор урынбасары (Яр Чаллы).
* 1998-2001 «Бензин сервис» ҖЧҖ директоры (Яр Чаллы).
* 2001-2012 «Нефтеснаб» ҖЧҖ директоры (Яр Чаллы).
* 2012, август-сентябрь Әгерҗе районы башкарма комитеты рәисе урынбасары.
* 2012, октябрь-2013, апрель Әгерҗе районы башкарма комитеты рәисе.
* 2013, апрель Әгерҗе районы башлыгы.

## Сылтамалар
* «Рәсми Татарстан» порталында  

## Искәрмәләр

Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Төркем:Район башлыклары
Әхәт Уразмәтов

**'
**Әхәт Салих улы Уразмәтов''' — күренекле татар сәнгатькәре, артист. Тамашачыларга нигездә «Кәтүк» сәхнә кушаматы белән мәгълүм. БАССР халык артисты (1977), РСФСР атказанган артисты (1983).

Башкортстанның Чишмә районы Калмаш авылында туып үсә. Кечкенәдән үк сәнгатькә тартыла. Мәктәптә укыган елларында ук бик оста бии һәм Сарытау гармуннарында өздереп уйный торган була. Якташлары киңәше белән сәләтле үсмер Уфадагы театр училищесына укырга керә һәм 1950 елдан бирле Башкорт дәүләт филармониясендә эшли.

Әхәт Уразмәтовны Башкортстандагы юмор һәм сатира сәнгатенә нигез салучыларның берсе. Гафур Латыйпов белән бергә ул ике кызыклы образ уйлап таба – Баганай һәм Кәтүк образлары. Менә шушы рольләрдә алар озак еллар буе бөтен илне диярлек урап чыга.

Әхәт Уразмәтов Русиянең атказанган артисты, Башкортстанның халык артисты исеме һәм Уфаның шәрәфле кешесе дигән мактаулы исеменәргә лаек.

Артист белән хушлашу 2015 елның 3 июль көнендә Уфада узды.

## Сылтамалар
* Уфада Әхәт Уразмәтов вафат
* Үзебезнең Кәтүк бабай 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:БАССР халык артистлары
Кристофер Ли

**Кристофер Фрәңк Карандини Ли** () — британ актеры, музыкант, алпар. Ул 250дән артык фильмда уйнаган. Иң зур танылуны аңа «Балдаклар хакиме» һәм «Хоббит» трилогияләрендә Саруман, «Йолдызлар сугышы» трилогиясендә граф Дуку рольләре, шулай ук Дракула, Шерлок Холмс, Франкенштейн кебек танылган персонажларны уйнавы китерде.

## Тормыш юлы

Кристофер Ли 1922 елда Лондонда дөньяга килә. Әти-әнисе 4 яшендә аерылышканнан соң, гаиләсе белән Швейцариягә күченә. Биредә, мәктәп театрында Кристофер үзенең беренче ролен, Румпельштильцхенны уйный. Бераздан Англиягә кайткач, Ли Веллингтон көллиятендә укый. Совет-фин сугышында үз теләге белән финнар тарафында катнаша. Икенче бөтендөнья сугышында хәрби һава көчләрендә хезмәт итә, лейтенант дәрәҗәсен ала.

1947 елда Кристофер актер мәктәбенә укырга керә. Ун елда ул 30га якын боевикта уйный. 1957 елда «Франкенштейн каргышы» фильмында катнашып, танылу ала башлый. 1958 елда Дракула ролен башкара. Ике дистә ел дәвамында нигездә horror жанрындагы фильмнарда төшә. Шерлок Холмс турындагы фильмнарда күп төшә. 21 гасырда «Йолдызлар сугышы» трилогиясендә граф Дуку ролен башкара. Шулай ук киң җәмәгатьчелеккә аның «Балдаклар хөкемдары»ндагы Саруман герое таныш.

Соңгы елларда Ли Тим Бертон фильмнарда еш күренде (мәсәлән, Чарли һәм шоколад фабрикасы, Алиса могҗизалар дөньясында, “Караңгы күләгәләр”). “Оскар”лы “Вакыт сакчысы” фильмында да уйнады.

Кристофер Ли – Британ империясе ордены иясе. 2009 елда аңа патша тәхете тарафыннан ритсер-бакалавр исеме бирелде.

## Сылтамалар
* Британ актеры Кристофер Ли вафат булды

Төркем:Бөекбритания актерлары
Taliä

**Taliä** (bor. yunança *Θαλία* - **Çäçäk atam**) — borınğı yunan mifologiäsendä kämit häm ciñel şiğriät muzası.

Zevs häm Mnemosina qızı, koribantlar anası (Apollonnan).

Komik bitlek qullarında häm başındağı çormawıq  yafraqlarınnan yasalğan taqıya belän surätlänä.

Diodorx buyınça çäçäk atu (*talleyn*) süzennän isemen alğan.

Zevs tilgängä äylänep Taliäne xatınğa alğan, Heranıñ könçelegennän qurqıp, Taliä cir astında qaçqan, anda paliklarnı tudırğan, bu riwäyättä **Etna** dip yörtelä.

Muza xaqına asteroid (23) Talia dip atalğan.
## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416
*Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.107-108
*Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.188-190 [1]
*Гладкий В. Д. Древний мир. Энциклопедический словарь в 2-х томах Центрполиграф, 1998 г.

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Төркем:Борынгы юнан аллалары
Төркем:Музалар
Venera (mifologiä)

**Venera** (latinça *Venus*) — borınğı Rim mifologiäsendä maturlıq, censi mäxäbbät, teläk, uñdırış, çäçäk atu alihäse.

Borınğı yunan mifologiäsendä Afroditağa tiñ.

## Taswir

Afrodita - Eney anası, Eney Troyadan qotılıp qaçqaç, İtaliägä küçkän. Riwäyät buyınça Eney toqımnarı Rim qalasına salınğan, şuña kürä Venera - Rim xalqı ıruğ başlığı anası bulıp sanala.

Venera simvolları - kügärçen häm quyan, mäk, gölçäçäk, mirt.

215 b.e.q. yılda Rimda Venera ğibädätxänäse tözelgän.

Könbatış Awrupada Venera, Räsäydä Vizantiädän kilgän Afrodita iseme qullanılğan.

Venera alihäse xaqına Qoyaş sistemasınıñ ikençe planetası Venera dip yörtelgän, tatarça **Çulpan** yäki **Zöhrä yoldız**.

## Surätlär
Räsem sänğätendä Venerağa küp surätlär bağışlanğan.



Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg| Venera tuuı, Sandro Bottiçelli
The Birth of Venus by Gustave Moreau.jpg| Venera tuuı, Gustav Moro
Picou, Henri Pierre - Venus - 19th century.jpg| Venera 
Laurent Pécheux - Vénus et Minerve, 1794.jpg|Venera häm Minerva
Herbert James Draper, The Pearls of Aphrodite, 1907.jpg|
Guy Head - Juno Borrowing the Girdle of Venus.jpg| Yunona Veneradan bilbawın burıçqa ala



## Sıltamalar

*      Венера (мифология) // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Борынгы Рим мифологиясеТөркем:Борынгы Рим аллалары
Diana

**[[Diana]]** (latinça *Diana*) - borınğı Rim mifologiäsendä üsemleklär häm xaywannar dönyası alihäse, awlaw, näfislelek, uñdırış alihäse, bala tabarğa yärdäm itüçe, Ay gäwdäläneşe.

Borınğı yunan mifologiäsendä Artemidağa tiñ. Soñraq Diana Selena, Hekata belän tiñlänä başlağan.

Şulay uq Diana **Traviä** - öç yul alihäse (küktä, cir östendä, cir astında) dip yörtelä, yul çatında Diana suräte quyılğan. Karfagenda **Tselesta** belän tiñlägän. Yış qına "Urman xucabikäse" Diana dip atalğan.

## Taswir
Dianağa tabınu ayıruça qollar arasında taralğan bulğan.

Patşa **Serviy Tulliy** Rimdağı Aventin türendä Diana ğibädätxänäsenä salğan, salu yıllığı qollar bäyrämenä äylänä.

Diana başındağı yarım ay belän häm fakellar belän surätlängän.

Diana - äsirlär, totqınnar, plebeylar, qollarnı yaqlawçı alihä.

Başqa mädäniätlärdä Diana belän bäylängän kult bar (Wikka, Stregeriä).

## Surätlär

Räsem sänğätendä Dianağa küp surätlär bağışlanğan.



Jules Joseph Lefebvre - Diana, Chasseresse.jpg| Diana awçı, Lefebvre 
Mengs, Diana als Personifikation der Nacht.jpg| Diana - Ay gäwdäläneşe, Mengs
LA NUIT OU DIANE.jpg| Diananıñ töne
Jules Joseph Lefebvre - Diana - 1879.jpg|Diana 
Diana-la-cazadora-Pedro-Lira.jpg|Diana awçı
Diana, The Huntress.jpg| Diana sunarçı




## Sıltamalar

*    Диана, в мифологии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Борынгы Рим мифологиясеТөркем:Борынгы Рим аллалары
Yupiter

**Yupiter** (latinça *Iuppiter*) — borınğı Rim mifologiäsendä kük yöze, kükräw, yäşennär allası, allalar atası, yuğarı alla.

Borınğı yunan mifologiäsendä Zevsqa tiñ. 

## Taswir

Yunona ire. Yupiterğa ay sayın urta könnäre -  idalar bağışlanğan. 

Yupiter ğibädätxänäse Kapitoliy ürendä urnaşqan bulğan.

Yupiter yuğarı alla bularaq allalar şurasın cıya häm avgurlar yärdämendä cirdäge eşlärne qarar itä.

Yupiter - böten Rim däwläteneñ allası, imperatorlarnı yaqlawçı.

Däwlät tormışınıñ töp waqiğaları Kapitoliydäge Yupiter ğibädätxänäsendä uzğan.

Rim imperiäseneñ wiläyätendä dä Yupiterğa tabınu taralğan.

Rim imperiäse azağında Yupiter häm Zevs isemnäre ayırmasız itep qullanılğan.

Yupiter allası xaqına Qoyaş sistemasınıñ bişençe iñ zur Yupiter planetası yörtelgän.

## Sıltamalar

*    Обнорский Н. П.,. Юпитер, бог // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Юпитер // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
*    Юпитер // Словарь античности. Мск., 1989 г.,
*    Юпитер // Мифы народов мира. Энциклопедия./ Гл. ред. С. А. Токарев. Том 2. М., 1988.

Төркем:Борынгы Рим мифологиясеТөркем:Борынгы Рим аллалары
Yunona

**Yunona** (latinça *Iuno*) —  borınğı Rim mifologiäsendä nikax, tudıru, analıq, xatın-qız tudıruçan säläte alihäse. Nikaxlar, ğailä häm ğailä tartiben yaqlawçı alihä.

Borınğı yunan mifologiäsendä Herağa tiñ. 

## Taswir

Yupiter xatını.

Yunona kiem belän tulısınça diärlek qaplanğan, tik bite, muyın öleşe, qullar açıq qalğan, matur çäçle, buylı, zur açıq küzle xatın bulıp surätlänä.

Yunona härwaqıtta sänğätlär häm aqıllılıq alihäse Minerva (anıñ "uñ qılı") belän kiñäşä, anıñ "sul qulı" - "qara" alihä Tserera bulıp sanalğan.

Härber xatın-qıznıñ üz Yunona bar, härber ir-atnıñ üz Heniy bar dip sanalğan.

Töp atributları - yapma, diadema, tawis, küke. **İrida** - salawat küpere gäwdäleneşe - anıñ xezmätçe yärdämçese.

1 mart - Yunonağa matronaliälär bağışlanğan.

Yupiter, Minerva häm Yunona Kapitoliy triadasına kergän, aña Kapitoloy ürendäge ğibädätxänä bağışlanğan. Allalar Şurasına kergän.

Yunona xaqına **[[Июнь|iyün ayı]]** häm Yunona asteroidı yörtelgän.

## Yunona Moneta

**Moneta** - Yunonanıñ Rim epitetı, Yunona Moneta ğibädätxänäse yanında aqça suğu yortı bulğan, şunnan moneta süze çıqqan.

## Sıltamalar

*       Обнорский Н. П.,. Юнона // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Значение и тайна имени Юнона. по Борису Хигиру.
*    Юпитер // Словарь античности. Мск., 1989 г.,
*    Юпитер // Мифы народов мира. Энциклопедия./ Гл. ред. С. А. Токарев. Том 2. М., 1988.

Төркем:Борынгы Рим мифологиясеТөркем:Борынгы Рим аллалары
Рәшт

**Рәшт** (, ) — Иранның төньяк-көнбатышындагы шәһәр, Гилән останының һәм Рәшт шәһрестанының администртив үзәге.
## Климат



## Тарих
Беренче мәртәбә 684 елда телгә алынган.

1920-1921 елларда — Гилән (Фарсы) Совет Социалистик Җөмһүрияте башкаласы.
## Халык

## Икътисад
Автомобил юллары аша Тәһран һәм Каспий диңгезе буендагы районнар белән бәйләнгән. Ефәкчелек мәркәзе. Тукымачылык, азык-төлек (тәмәке, чәй), агач эшкәртү, электротехника, пыяла сәнәгате кярханәләре бар. Һөнәрмәндчелек (металл, агач ую, һ.б.н.) үсеш алган.
## Кардәш шәһәрләр
* Мәскәү, Россия
* Әстерхан, Россия
* Трабзон, Төркия
* Кутаиси, Гөрҗистан

## Галерея

Governor building of Guilan in Rasht.JPG|
Shahrdari Sq Rasht Guilan Iran.jpg|
Rasht 2013 (17) (14879559447).jpg|

## Искәрмәләр

Төркем:Иран шәһәрләре
Сребреница суешы

**Сребреница суешы** () яки **Сребреница геноциды**  — Югославия сугышы (1991-1995) вакытындагы иң канкойгыч үтерешләр вакыйгасы.

## Тарих
1993 елда БМО Иминлек Шурасы Сребреница анклавын "куркынычсызлык зонасы" дип игълан итә, ләкин 1995 елның 11 июлендә Босния серблары гаскәре Сребреницаны басып ала.

Халыкара тикшеренүләр буенча серблар **7000-8000** коралсыз 13-77 яшендәге боснияле ир-атларны үтергән. Үтерешне төп  оештыручылар - **Ратко Младич, Радислав Крстич, Дражен Эрдемович** булып санала.

2007 елда халыкара трибунал үтерешне **Сребреница геноциды** дип атаган.

2009 елда Европа парламенты 11 июль - "Сребреница геноцидын искә алу көне" итеп билгеләде.

1993 елның 25 июлендә серблар **Жепа** каласына һөҗүм итеп басып ала.

Сребреница суешы һәм Жепа шәһәрен басып алганнан соң,  НАТО Сербия Җөмһүриятен бомбага тота, НАТО ярдәмендә хорватлар һәм бошняклар сербларга каршы һөҗүм операцияләрен үткәрә. Нәтиҗәдә Дейтон килешүләре имзалана.

Югославия буенча Халыкара трибуналга караганда генерал Младич җитәкчелегендәге серблар кораллы көчләре Сребреницада да шәһәрнең тирә-ягында тотып алынган хәрби булмаган мөселман 10-65 яшьлек ир-атлары һәм малайларны берничә көн дәвамында атып үтергәннәр, 8000 кеше үтерелгән һәм туганнар каберлегендә күмелгән. Туганнар каберлекләре әлегә табыла.

## Сылтамалар

* Srebrenica And the Politics of War Crimes 
* «Report of the Secretary-General pursuant to General Assembly resolution 53/35—The fall of Srebrenica», United Nations A/54/549 (15 November 1999) (application/pdf, 891904 bytes)
* ICTY judgement in its case against Krstic, апрель 2004
* NIOD report — Исследование нидерландского правительства Сребреницкой резни, апрель 2002
* Updated list of 8,373 Bosniaks killed or missing from Srebrenica  Federal Commission for Missing Persons
* ''The Events in and around Srebrenica between 10th and 19 July 1995 
* The uncensored version of the Bosnian execution video—Warning: shocking content!
* Операция Сребреница 1:01:28 167.23Mb (Документальные съемки Војска Республике Српске в период взятия Сребреницы в июле 1995 года)
* Srebrenica 1/2 и Srebrenica 2/2

Төркем:Югославия сугышлары
Төркем:Кыргыннар
Серблар геноциды (1941–1945)

**Сербларны кыргын** (1941-1945) яки **Серблар геноциды** - Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында  басып алынган Югославия Патшалыгы территориясендә сербларны масса-күләм үтерешләр һәм эзәрләү. Корбаннар төгәл саны әлегә билгесез. Төрле бәяләр буенча 197 000 - 800 000 серб вафат булган.

Кыргынны төп оештыручы -  фашист усташлар Хорватия Бәйсез Дәүләте һәм алманнар окупацион хакимияте.

Югославия халык гаскәре мәгълүматы буенча сугышның корбаннары саны — 1 685 000 кеше.

Дәүләт комиссиясенең тикшеренүләре буенча корбаннар саны - 1 706 000 кеше.

240 000 серб көчләп католиклыкка чукындырылган, 400 000 серб качкан. Кылынган җинаятьләр хорватлар һәм серблар арасындагы даими низагны тудырган.

## Моны да карагыз

* Геноцид архиепископы Алоизие Степинац

## Сылтамалар

*    Балканский узел, или Россия и «югославский фактор» в контексте политики великих держав на Балканах в ХХ веке. — Москва: Звонница-МГ, 2005. — 432 с. — ISBN 5-88524-122-8.
*    Мирковић Јован. Злочини над Србима у Независној Држави Хрватској – фотомонографија / Crimes against Serbs in the Independent State of Croatia – photomonograph. — Свет књиге, Београд, 2014. — ISBN 978-86-7396-465-2.
*    Листая страницы сербской истории / Е.Ю. Гуськова. — М.: Индрик, 2014. — 368 с. — ISBN 978-5-91674-301-2.
*    Косик В.И. Хорватская Православная Церковь (от организации до ликвидации) (1942 - 1945). — Москва: Институт славяноведения РАН, 2012. — 192 с.
*    Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — 888 с. — ISBN 9785916741216.
*  Марк Аурелио Ривели. Архиепископ геноцида. Монсеньор Степинац, Ватикан и усташская диктатура в Хорватии 1941-1945. — Москва, 2011. — 224 с. — ISBN 978-5-91399-020-4.

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Кыргыннар
Төркем:Югославия сугышлары
Салвадор

**Салвадор** — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Баия штатына карый.

## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — .

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бразилия картасы
* Бразилия муниципалитетлары порталы

Төркем:Баия штаты муниципалитетлары
Төркем:Бразилия муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Xocalı suyışı

**Xocalı suyışı** (azärbaycança *Xocalı soyqırımı*) — Qarabax suğışı waqıtında ärmännär qorallı köçläre tarafınnan Azärbaycan şähäre Xocalı yäşäwçelären massa-küläm ütereş, Qarabax şuğışınıñ iñ ayawsız häm qanqoyğıç ütereşe.

Azärbaycan çığanaqlarında **Xocalı fäciğäse** (*Xocalı faciəsi*) yäki **Xocalı genotsidı** dip yörtelä.

1992 yılnıñ 25-26 fevrale tönendä ärmän qorallı köçläre BDB köçläre qatnaşında Xocalı şähären basıp ala. Höcüm waqıtında xärbi bulmağan watandaşlar häläk bula, yaralana, xäbärsez yuğala.

Ütereşneñ qorbannarı sanı - *Human Rights Watch* buyınça 161 keşe, Tom de Waal buyınça 485 keşe, Azärbaycan xakimiäte buyınça - **613 keşe üterelgän, 487 keşe zıyan kürgän**.

1991 yılnıñ közennän alıp Xocalı şähäre ärmännär köçläre tarafınnan bloklana, 1992 yıldan elekroenergiä, su, elemtä  belän tä'min itelmi.

Xocalı şähäreneñ saqlanuı citäkçese - **Alif Xaciev** bulğan. Alif Xaciev citäkçelegendä Xocalı berniçä ay däwamında qarşılıq itä, höcüm waqıtında Xaciev häläk, soñraq Azärbaycan xalqı qaharmanı däräcäsenä layıq bula.

*Memorial* xoquq yaqlaw üzäge buyınça şähärdä 2000-4000 keşe qalıp torğan. 1991-1992 yılnıñ  qışında Xocalı şähäre tuqtawsız artilleriä atışı astında bulğan.

## İstälek

Azärbaycanda häm dönya küp şähärlärendä Xocalı fäciğäsenä bağışlanğan häykällär açılğan: Baqı, Haaga, Berlin, Mexiko şähärlärendä.

## Monı da qarağız

*Qarabax suğışı
*Sumğayıt suyışı

## Sıltamalar

* Доклад Правозащитного Центра «Мемориал» о событиях в Ходжалы 
* Том де Ваал. «Чёрный сад». Глава 11. Август 1991 — май 1992 гг. Начало войны 
* Евгений Кришталев. Справедливость для Ходжалы. Независимая газета, 26.02.2010 г.
* Алексей Потапов. Трагедия в Ходжалы: знать и помнить. Независимая газета, 25.02.2011 г.

Төркем:Карабах сугышыТөркем:Кыргыннар
Ринат Гайзатуллин

**Ринат Гайзатуллин** (Ринат Рәүф улы Гайзатуллин) — III,  V чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты, «Казан ит комбинаты» ААҖ генераль директоры (1998). ТР атказнган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, РФ атказанган азык-төлек сәнәгате хезмәткәре, икътисад фәннәре кандидаты, биология фәннәре докторы. ТР финанс министры Радик Гайзатуллинның абыйсы.

## Тәрҗемәи хәле
1957 елның 19 сентябрендә ТАССР Буа районы Яңа Тинчәле авылында туган. «Зоотехния» (*зооинженер*) белгечлеге буенча Казан дәүләт ветеринария институтын (1980), «менеджмент» белгечлеге буенча Казан финанс-икътисад институтын (2001) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1980-1982 ТАССР авыл хуҗалыгы министрлыгының терлекчелек бүлегендә зоотехник.
* 1982-1991 мал азыгы әзерләүче «Татарское» республика берләшмәсендә җитештерү-техник бүлек башлыгы, баш технолог, баш инженер.
* 1991-1998 «Татарстанның ит сәнәгате» ХК (*холдинг компаниясе*)ндә сату бүлеге башлыгы, терлек әзерләү буенча  вице-президент, ХК президентының беренче урынбасары.
* 1998 ТР финанс министрлыгында финанслау бүлеге башлыгы, «Татарстан ит сәнәгате» ААҖ генераль директоры.
* 1998 елның апреленнән «Казан ит комбинаты» ААҖ генераль директоры.

## ТР Дәүләт шурасында эшчәнлеге
* «Бердәм Россия» фиркасе әгъзасы.
* ТР Дәүләт шурасында «Бердәм Россия» фиркасе фракциясе әгъзасы.
* ТР Дәүләт шурасының экология, табигатьтән файдалану, агросәнәгать һәм азык-төлек сәясәте комитеты рәисе урынбасары.
* ТР Дәүләт шурасының «2013-2020 елларга Татарстан җөмһүриятендә авыл хуҗалыгын үстерү һәм авыл хуҗалыгы продукциясе, чимал һәм азык-төлек базарларын көйләү» дәүләт программасының үтәлешен  контрольдә тотучы комиссиясе әгъзасы.
* ТР Дәүләт шурасының «РФ ватандашларын арзан һәм уңайлы торак һәм коммуналь хезмәтләр белән тәэмин итү» РФ дәүләт программасының үтәлешен  контрольдә тотучы комиссиясе әгъзасы.
* ТР Дәүләт шурасының сәламәтлекне саклау өлкәсендәге дәүләт программаларының үтәлешен  контрольдә тотучы комиссиясе әгъзасы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* ТР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре. 
* РФ атказанган азык-төлек сәнәгате хезмәткәре.
* «Ел җитәкчесе-2004» бәйгесендә «Иң яхшы азык-төлек һәм эшкәртү оешмасы җитәкчесе» номинациясендә җиңүче.
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале (2005).
* «Бөтенрусия күргәзмәләр үзәге лауреаты» медале.
* «Хезмәттәге уңышлары өчен» медале.
* «Мәгариф өлкәсендәге уңышлар өчен» медале.

## Гаилә хәле
Өйләнгән, улы Рамил Гайзатуллин — «РФ социаль иминиятләштерү фондының Татарстан буенча регион бүлекчәсе» дәүләт оешмасы идарәчесе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ТР Дәүләт шурасы рәсми сайты 
* «Чикләрсез татарлар» сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:«Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:РФ атказанган азык-төлек сәнәгате хезмәткәрләре
Төркем:Казан дәүләт ветеринария институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Рамил Гайзатуллин

**Рамил Гайзатуллин** (Рамил Ринат улы Гайзатуллин) — «РФ социаль иминиятләштерү фондының Татарстан буенча регион бүлекчәсе» дәүләт оешмасы идарәчесе. Медицина фәннәре кандидаты.

## Тәрҗемәи хәле
1980 елның 11 октябрендә Казанда туган. Әтисе - Ринат Гайзатуллин, ТР Дәүләт шурасы депутаты, «Казан ит комбинаты» ААҖ генераль директоры (1998). Әтисенең энесе – Радик Гайзатуллин, ТР финанс министры. 
«Дәвалау эше» белгечлеге буенча Казан дәүләт медицина институтын (2003), «менеджмент» белгечлеге буенча Казан дәүләт финанс-икътисад институтын (2007) тәмамлаган, Колорадо дәүләт университетында (АКШ) белем ала.
«*Шеш инвазиясен бәяләүдә һәм ашказаны рагы белән авыручыларга хирургия юлы белән тыкшынуны модельләштерүдә комплеклы нур диагностикасының әһәмияте*»  темасына кандидатлык диссертациясе яклаган.

## Хезмәт юлы
* 2005-2007 Казан шәһәр онкология диспансеры табиб-онкологы.
* 2007 Казан шәһәр онкология диспансеры баш табибы урынбасары.
* 2007-2011 «ТР мәҗбүри медицина иминиятләштерү фонды» дәүләт оешмасы директоры урынбасары.
* 2011 елның апреленнән «РФ социаль иминиятләштерү фондының Татарстан буенча регион бүлекчәсе» дәүләт оешмасы идарәчесе.

## Сылтамалар
* РФ социаль иминиятләштерү фондының Татарстан буенча регион бүлекчәсе сайты 
* «Чикләрсез татарлар» сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:Табиблар
Гайзатуллин

**Гайзатуллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Гайзатулла» («*Аллаһының ярсулы көче*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Радик Гайзатуллин (20.07.1964), ТР финанс министры.
* Рамил Гайзатуллин (11.10.1980), ТР иминиятләштерү фонды идарәчесе.
* Ринат Гайзатуллин (19.09.1957), ТР Дәүләт шурасы депутаты.
 

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Марс Исмәгыйлев

**Марс Исмәгыйлев** (Марс Марсель улы Исмәгыйлев) — ТР сәүдә гильдиясе рәисе, ТР кулланучылар берлеге шурасы рәисе, РФ сәүдә-сәнәгать пулаты әгъзасы, Россия дәүләт сәүдә–икътисад университетының Казан институты менеджмент һәм коммерция кафедрасы мөгаллиме. Дәүләт сәясәте һәм сәяси икътисад докторы (*DPPPEc*).

## Тәрҗемәи хәле
1970 елның 25 июнендә ТАССР Алабуга шәһәрендә туган. Әтисе – Марсель Исак улы, әнисе Долорез Гайнетдин кызы Галләмова – тарих фәннәре кандидаты, Алабуганың шәрәфле ватандашы, РФ һәм РТ атказанган мәдәният хезмәткәре. «Менеджмент» белгечлеге буенча Мәскәү дәүләт коммерция университетын (1996), «дәүләт һәм муниципаль идарә» белгечлеге буенча ТР президенты каршындагы дәүләт хезмәте институтын (2006) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1996 Казан кулланучылар хокукларын яклау комитеты киңәшче-аналитигы. 
* 1997-2004  Кулланучылар хокукларын яклау комитетының сертификацияләү эксперты.
* 2004 ТР сәүдә гильдиясе рәисе.
* 2004 «Фальсификатлар таралуга каршы көрәш буенча милли агентлык» вәкиллеге директоры.
* 2005-2012 Россия дәүләт сәүдә–икътисад университетының Казан институты менеджмент һәм  коммерция кафедрасында, Казан (Идел буе) федераль университетында  укыта. Бизнесны көйләү һәм кулланучылар хокукларын яклау темаларына хезмәтләре басылган.
* 2005 елдан ТР кулланучылар берлеге шурасы рәисе.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Халыкара академик аккредитацияле аттестация комитеты (МАААК), һөнәри дәрәҗәсен билгеләп һәм кулланучылар хокукын яклау милли системасын үстерүдәге олы  кертеме өчен «Дәүләт сәясәте һәм сәяси икътисад докторы» (*DPPPEc*) дигән һөнәри дәрәҗә биргән.

## Сылтамалар
* ТР кулланучылар берлеге шурасы рәсми сайты 

## Искәрмәләр


Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Мәскәү дәүләт коммерция университетын тәмамлаучылар
Төркем:ТР президенты каршындагы дәүләт хезмәте институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Исмәгыйлев

**Исмәгыйлев** — татар һәм башкорт фамилиясе.  Гарәп теленнән кергән «Исмәгыйль» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әмин Исмәгыйлев (1910-?), Барда райбашкармасы рәисе (1955-1957).
* Гомәр Исмәгыйлев (1907-1983), режиссер.
* Заһир Исмәгыйлев (1916-2003), композитор, ССРБ халык артисты (1982).
* Зинфер Исмәгыйлев (1947―2023), химия фәннәре докторы, профессор, Кемерово күмер химиясе фәнни–тикшеренү институты директоры.
* Марс Исмәгыйлев (25.06.1970), ТР кулланучылар берлеге шурасы рәисе.
* Нәҗип Исмәгыйлев (Нәҗип Нәккаш) (30.07.1948), әдәбият галиме-текстолог, хаттат.
* Рафаэль Исмәгыйлев (1951), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы, БДАУ профессоры һәм үсемлекчелек кафедрасы мөдире.
* Рөстәм Исмәгыйлев (1949), тышкы сәүдә буенча белгеч (*[[Түбән Новгород]]*).
* Ринат Исмәгыйлев (1937―2004), драма актеры, режиссер.
* Ришат Исмәгыйлев (1920―2020), мәктәп директоры, Бөек Ватан сугышы ветераны, РСФСР атказанган укытучысы (1960).
* Риф Исмәгыйлев (1950), Барда райбашкармасы рәисе (1992-1996).
* Сәет Исмәгыйлев (1884-1972), БАССР халык чәчәне.
* Сәет (Сергей) Исмәгыйлев (1978), Украина мөселманнары диния идарәсе башлыгы.
* Фәйзрахман Исмәгыйлев (1955), Башкортстанның атказанган рәссамы (1997), Салават Юлаев премиясе лауреаты (2004).
* Флюр Исмәгыйлев (1944), техник фәннәр докторы, УГАТУ профессоры.
* Фоат Исмәгыйлев (1949), техник фәннәр докторы, Губкин исемендәге Мәскәү нефть университеты профессоры
----
;Исмәгыйлева
* **Сания Исмәгыйлева**
** Сания Исмәгыйлева (1931-2015), Тинчурин театры актрисасы, ТАССР халык артисты (1979).
** Сания Исмәгыйлева (1939), югары уку йорты (АДПИ) мөгаллиме. ТАССР атказанган укытучысы (1988). 
* Фәридә Исмәгыйлева (1959), 2005 елдан Әлмәт татар дәүләт драма театры директоры.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Сәет Исмәгыйлев

**Сәет Исмәгыйлев** (*псевдонимы* Ярми Сәете, *тулы исеме* Сәетггали Әхмәт улы Исмәгыйлев, ) — шагыйрь, фольклорчы, БАССР халык чәчәне (1944), БАССР язучылар берлеге әгъзасы (1938).

## Тәрҗемәи хәле
1884 елның 8 сентябрендә Уфа губернасы Уфа өязе (хәзерге БР Чишмә районы) Ярми исемле татар авылында туган. 13 яшендә атасы үлә.  Инкыйлабка хәтле батрак, тимер юл эшчесе булып тора. Авылында күмәк хуҗалык оештырылгач, колхозчы була. 1926-1927 елларда Чишмә районы театрында артист булып эшли. 1938 елдан Башкортстан язучылар берлеге әгъзасы.
Бөек Ватан сугышы елларында берничә мәртәбә фронтта сугышчылар алдында чыгыш ясый. Уфада Башкорт дәүләт филармониясендә эшли, концерт бригадасы белән республика районнарында һәм аннан читтә дә чыгышлар ясый.

## Иҗаты
Ярми Сәете үзенең 60 ел гомерен чәчәнлек сәнгатенә багышлый. Аның иҗаты, бер яктан, чәчәнлек традицияләренә, икенче яктан, язма әдәбият казанышларына нигезләнә.

Сәет бик яшьли гармунда, скрипкада уйнарга өйрәнә. Сабан туенда, җыен-мәҗлесләрдә, авыл клубында үзе җыр чыгарып, скрипкада уйнап, бәет әйтеп йөри, халык арасында чәчән булып таныла. 
Иҗатында образлы фикер йөртү, тел чаралары белән эш итә белү осталыгы сизелә. «Бәхет- кыз турында сүз», «Нужаның сәяхәте», «Ачлык патша» әсәрләрендә М. Гафури, Г. Тукай иҗаты тәэсире нык сизелә.

Соңгы иҗат иткән әсәрләрендә тормыш матурлыгына соклану, дөньяда яшәүнең мәгънәсе, кешеләрнең  уңай якларын данлау, җитешсезлекләрне фашлау кебек фәлсәфи мәсьәләләр дә күтәрелә. «Тормыш диңгезе», «Үгет», «Йөзгә җитәрмен әле», «Һөнәр өйрәнү хакында», «Балаларга» кебек шигырьләрендә үгет-нәсихәт сизелерлек урын алып тора. Күпчелек әсәрләре (бигрәк тә, «Салават») шигырь үлчәве һәм робагый рифмасы буенча кобайыр һәм әйтемнәргә тартым. «Бүре һәм төлке хикәясе», «Бал корты белән кигәвен сөйләшүе», «Сөлек, елан һәм куян», «Карт песи белән тычкан» мәсәлләре дә бар. 26 әсәре «Башкорт халык иҗаты» күптомлыгында (1982) урнаштырылган.

## Китаплары
* Җырлар һәм шигырьләр (1940, матбугатка М. Хәй әзерләгән)
* Сәет җырлары (1944)
* Чәчән сүзе (1950)
* Сайланма әсәрләр (1958)
* Ике тормыш (1961)
* Чәчән җырлары (1964)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССРның халык чәчәне (1944) – «импровизаторлык сәнгате өлкәсендә аеруча күренекле хезмәтләре өчен»

## Хәтер
* Чишмә бистәсендә урамга исеме бирелгән.
* Туган авылында музее бар.

## Чыганаклар
# С. Галин. Тел ачкычы- халыкта. Уфа, 1999 ISBN 5-295-02592-6 
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

## Искәрмәләр


Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:Башкортстанның халык чәчәннәре
Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Бәет башкаручылар
Төркем:Татар халык җырларын саклаучылар
Украина баш күтәрүчеләре гаскәре

**Украина баш күтәрүчеләре гаскәре**, **УБКГ**  (украинча *Українська повстанська армія, УПА*) — Украина милләтчеләре оешмасының (Бандера хәрәкәтенең) кораллы канаты.

1943 елның языннан бирле Галиция, Холмщина генерал-губерналыгы, Украина рейхскомиссариаты, Волыния, Румыния Транснистириясе, Төньяк Буковина  территориясендә эш иткән.

1943-1944 елларда Украина баш күтәрүчеләре гаскәре поляклар яшерен оешмалары - Людова Гаскәре, Крайова Гаскәре, һәм ССРБ партизаннарына каршы эш итә. 1943 елда алман кораллы көчләренә каршы, "халык үз саклануы" тактикасын кулланып эш итә.

1943-1944 елларда Украина баш күтәрүчеләре гаскәре украин-поляк этник низагында катнаша, полякларга каршы этник чистартулар ысулларын куллана (Волыния суешы).

## Украина хәрби булмаган ватандашларына каршы эшчәнлек
Украина баш күтәрүчеләре гаскәре украин хәрби булмаган ватандашларына каршы террористик ысулларны куллана: 1944-1956 елларда 40 райисполком башлыгы, 1454 авыл шурасы башлыгы, 1235 совет хезмәткәре, 216 фирка хезмәткәре, 205 комсомол хезмәткәре, 314  рәисе, 647 эшче, 1931 зыялылар вәкиле, 50 рухани, 15 355 крестьян, 860 бала һәм картны үтергән. Барлыгы: Волыниядә — 3500, Карпатлар арты өлкәсендә  — 48, Ивано-Франковски өлкәсендә  — 10527, Дрогобыч  һәм Илбау өлкәсендә — 7968, Ровно өлкәсендә — 3997, Тернополь өлкәсендә  — 3557, Черновицки өлкәсендә  — 796, Хмельницки өлкәсендә  — 133, Житомир өлкәсендә  — 150 кеше үтерелгән.

## Полякларга каршы эшчәнлек

* *Төп мәкалә: [[Волыния суешы]]*

Украина баш күтәрүчеләре гаскәре Волыниядә 35 000-60 000, ә Көнчыгыш Галициядә 25 000-40 000 полякны үтергән. Үтерешләр Степан Бандера тарафыннан оештырылган, төп максаты булып "киләчәк бәйсез Украинада украин кешеләрен генә калдыру максатыннан этник чистартулар оештыру" тора.

## Яһүдләргә каршы эшчәнлек

Роман Шухевич җитәкчелегендәге Украина баш күтәрүчеләре гаскәре яһүдләргә каршы эзәрләүләрдә катнаша. "Нахтигаль" батальоны Илбау шәһәренә кергәч, Илбау профессорларын үтерүдә катнаша.

## Бетерелү

Совет гаскәре Украинаны фашист көчләреннән азат иткәннән соң, Украина баш күтәрүчеләре гаскәре Кызыл Гаскәрнең хәрбиләренә каршы эш итә башлый, шулай ук  хезмәткәре, зыялылар вәкилләрен үтерүне оештыра.

1948 елда "Аэродинамик" операциясе кысаларында Үзәк күзләү идарәсе тарафыннан ярдәм ала.

Украина баш күтәрүчеләре гаскәренең эшчәнлеге  формаль рәвештә 1949 елда туктатыла, ләкин вак төркемнәре 1956 елга кадәр эш итәләр.

1944 елда Украина баш күтәрүчеләре гаскәренең саны 20 мең кеше тәшкил итә.

## Торгызылу

2015 елда Украинаның Югары Радасы Украина баш күтәрүчеләре гаскәренең әгъзаларын "Украина бәйсезлеге өчен көрәш итүчеләре" булып таный.

## Сылтамалар
* Секретные документы о деятельности украинских националистов в годы Великой Отечественной войны.   ЦА МО РФ

## Искәрмәләр

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Милләтара низаглар
Төркем:Украина тарихы
Төркем:Польша тарихы