open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Немеж

**Немеж** () - Литваның Вильнюс районында урнашкан авыл, тимер юл станциясе. Район үзәге Вильнюстан 8 чакрымда ята. Авылда 1909 елгы архитектура истәлеге булып саналган татар мәчете бар.

## Инфраструктура
Немеж авылында почта бүлеге, китапханә (1951 елда нигез салынган), агач татар мәчете (1909 елда инженер А. Сонин проекты буенча төзелгән), балалар бакчасы, Изге Рафал Калиновский гимназиясе бар.

Мәчет янында иске татар зираты урнашкан. Авыл читендә шулай ук башка зиратта бар. Биредә 1941-1943 елларда Огородники авылындагы хәрби әсирләр лагерында һәлак булган 300 совет солдаты туганнар каберендә җирләнгән. 1964 елда алар истәлегенә массив мемориаль дивар төзелгән.

## Тарих

Авылны 1397 елда татарлар нигезли. Аларның дәвамчылары бүген дә авылда яши әле.

Немеж кенәз Витовт заманыннан билгеле. XIV гасырда Немежда кенәз Витовтның һәм аның хатыны Юлиания Ольшанскаяның җәйге резиденциясе була.

1656 елда биредә патша Алексей Михайлович һәм король Ян Казимир арасында килешү төзелгән.

Тадеуш Костюшко җитәкчелегендәге баш күтәрү вакытында, Немежда Якуб Ясинский командалыгында баш күтәрүчеләр отряды туплана һәм 1794 елның 23 апрелендә, башка отрядлар белән кушылып, патша гаскәрләренә Вильнеда һөҗүм итә.

1823-1832 елларда Немежда император Вилен университетының астрономия обсерваториясе директоры профессор Пётр Славинский (1795-1881) яшәгән. Пётр Славинский янына еш кына астроном һәм математик Ян Снядецкий, ботаник Станислав Бонифацы Юндзилл, архитектор Кароль Подчашинский һәм башка коллегалары килгән.

## Халкы

1867 елда авылда 180 кеше исәпләнгән. 1965 елда - 939 кеше , 1980 елда - 1230 кеше, 1986 елда - 2092 кеше, 2001 елда 2601 кеше, 2011 елда 2498 кеше яши.
## Шәхесләр
* Мәрьям Сулькевич (1861–1917), педагог, Азәрбайҗан хатын-кызлары арасында беренче мәгърифәтчеләрнең берсе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Nemėžio mečetė
* Miesteliai.lt 
* Nemėžio totoriai 

Төркем:Литва татар авыллары
Төркем:Немеж
Кырык Татар

**Кырык Татар** () - Литваның Вилнүс районында урнашкан авыл. Район үзәге Вилнүс белән тотшып ук тора. Авылда 1815 елгы архитектура истәлеге булып саналган татар мәчете бар.

## Тарих
[200px|thumb|left|[Кырык Татар мәчете]]
Авылны 1397 елда татарлар нигезли. Аларның дәвамчылары бүген дә авылда яши әле.

## Халкы

1986 елда - 396 кеше, 2001 елда 438 кеше, 2011 елда 451 кеше яши. Татарлар - 130 кеше.

## Шәхесләр
* Искәндәр Тальковский (1858-1921), генерал-майор, 1 нче Казан мөселман җәяүле гаскәр кураслары башлыгы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Mečetė (Keturiasdešimt totorių kaimas) XIX a.

Төркем:Литва татар авыллары
Ишәй

* Ишәй () - Татарстан Республикасының Апас районына керүче авыл.
* Ишәй () - Башкортстан Республикасының Баймак районына керүче авыл.
* Ишәй () - Сембер өлкәсенең Сембер районына керүче авыл.
* Ишәй () - Түбән Новгород өлкәсенең Спасский районына керүче авыл.
Чулым татар теле

**Чулым татар теле** (үзисеме — *өс тил, татар тили*) — чулым татарларының туган теле. Төрки телләрнең хакас төркеменә керә. Шор теленә якын тора.

Чулым татар теле Үзәк Себердә Чулым елгасы бассейнында таралган. Чулым татар теле үлеп баручы телләр исемлегендә. Якындагы 25 елда тулысынча бетер дип уйланыла. 2010 елга 355 чулым татарының 44 генә чулымча белә.

Чулым татар теле — язусыз тел булып тора. Бары 2008 елда гына беренче сүзлеге чыгарыла.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Язык чулымских тюрков
* Информация о чулымцах на сайте Совета Федерации 
* Информация на narodru.ru 
* Чулымцы возрождают родной язык 

Төркем:Россия телләре
Төркем:Төрки телләр
Алманчы

**Алманчы** (, ) — Чуашстанның Батыр районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 951 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (99%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Люля (елга)

**Люля**,   — Россия территориясеннән ага торган елга. Чуашстанның Батыр районында башлана. биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сыры елгасының уң ярыннан 269 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 47 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры, Алатырь елгасы тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010500412110000038862
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003886
* Бассейн коды — 08.01.05.004
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Чуашстан елгалары
Каплан

**Капла́н**, **барыс**, () — мәчелеләр гаиләлегенә керүче ерткыч җәнлек. Барыслар ыругына керүче 4 хайванның берсе, зур мәчеләр асгаиләлегенә керә.

Озынлыгы 170 см чамасы, койрык озынлыгы 102 см га җитә. Сары яки җирән төстә, кара таплар белән. Тоташ кара төстәге капланны *[[кара пантера]]* дип атыйлар, Африка, Азиянең тропик һәм субтропик урманнарында таралган. Агачларга менеп йөри ала.

XX гасырда Кызыл китапка кертелсә дә, Африкада зур санлы булуы аркасында аулау рөхсәт ителә.

## Тышкы сылтамалар
* Большие кошки — Леопарды
* Позвоночные животные России: Барс (Леопард) 

## Искәрмәләр

Төркем:Барыслар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Барыш

**Барыш** () — Сембер өлкәсендәге кече шәһәр, Барыш районының административ үзәге.

Халык саны — 17 149 кеше (2010).

## География
Шәһәр Барыш елгасы өстендә, Сембердән 139 километрга көньяк-көнбатышка таба урнашкан. Тимер юл станциясе.

## Тарих
Барыш бистәсе беренче тапкыр 1925 елда телгә алына.

1938 елда Барыш шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1954 елда Барыш һәм Гурьевка шәһәр тибындагы бистәләре һәм Троицкое-Куроедово авылы **Барыш шәһәре**нә берләштереләләр.

## Халык

## Икътисад
Сукно, кәгазь, өй җиһазлар фабрикалары. "Редуктор" заводы, төзү материалларны җитештерү. Азык-төлек сәнәгатенең предприятеләре.

## Күренекле кешеләр
* Хәнифә Гыйсмәтуллина - өгаллимә, педагогика теоретигы, мәгърифәтче, язучи, публицист һәм шагыйрә. Хәнифә Гыйсмәтуллина — татар хатын-кызлардан беренче булып үз китабын чыгарган кеше (1890 ел). Беренче татар шагыйрәләренең берсе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/uljanov_obl/barysh/index.html
* http://admbarysh.ru/ 

## Моны да карагыз

Төркем:Сембер өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Сембер өлкәсе район үзәкләре
Удмуртия гимны

}}|**}**
}}
|-

|}

**Удмурт җɵмһүрᴎяте [[Дәүләт гимны]]** — Удмуртия байрагы һәм гербы белән бертигез Удмуртиянең дәүләт символы. Удмурт җɵмһүрᴎяте Югары Шурасы Президиумы карары белән 1993 елның 3 декабpендә, кабатта 2003 елның 29 октябрендә раслана.

Удмурт һәм рус телләрендә башкарыла.

## Гимн тексты

Хор башкаруында

* ***Миләш тәлгәшләре — Удмуртия башкаласы Ижау шәһәре символы***.

### Удмуртия гимны сүзлекчәсе

## Автоpлар
* гимн сүзләре (удмурт телендә) — Татьяна Владыкина
* гимн сүзләре (рус теленә тәрҗемә) — Алексей Шепталин

## Моны да карагыз
* Удмуртия байрагы
* Удмуртия гербы

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия дәүләт символлары
Төркем:Россия Федерациясе субъектлары гимннары
Аюсыманнар

**Аюсыманнар** () — Ерткычлар тәртибенә кергән имезүчеләр гаиләсе.

Безгә билгеле ак аю (Ursus maritimus) һәм соры аю (Ursus arctos) аюлар (Ursinae) асгаиләлегенә керәләр. Аюлыларның башка асгаиләләреннән дөнья йөзендә ике генә төре исән килеш йөри. Алар: *Ailuropodinae* асгаиләсеннән Зур панда (Ailuropoda melanoleuca) һәм *Tremarctinae* асгаиләсеннән Көньяк Америкада яшәүче күзлекле аю (Tremarctos ornatus).

## Яшәү ареаллары

## Искәрмәләр

*
Төркем:Имезүчеләр гаиләләре
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Үсемлек ашаучы хайваннар

**Үсемлек ашаучы хайваннар** - анатомик һәм физиологик яктан үсемлек нигезендәге ашамлыкларны ашауга өяләшкән организмнар. 

## Искәрмәләр

## Өстәмә чыганаклар
* Bob Strauss, 2008, Herbivorous Dinosaurs , The New York Times
* Danell, K., R. Bergström, P. Duncan, J. Pastor (Editors)(2006) *Large herbivore ecology, ecosystem dynamics and conservation* Cambridge, UK : Cambridge University Press. 506 p.&nbsp;ISBN 0-521-83005-2
* Crawley, M. J. (1983) *Herbivory : the dynamics of animal-plant interactions* Oxford : Blackwell Scientific. 437 p.&nbsp;ISBN 0-632-00808-3
* Olff, H., V.K. Brown, R.H. Drent (editors) (1999) *Herbivores : between plants and predators* Oxford ; Malden, Ma. : Blackwell Science. 639 p.&nbsp;ISBN 0-632-05155-8

## Сылтамалар

* Herbivore information resource website
* The herbivore defenses of ''Senecio viscusus''
* Herbivore defense in ''Lindera benzoin'' 
* website of the herbivory lab at Cornell University

## Моны да карагыз

Төркем:Хайваннар
Арыслан

**Арыслан** () — ерткыч имезүчеләрнең бер төре, барыслар ыруының дүрт вәкиленең берсе. 

Арысланны хайваннар патшасы дип йөртәләр. Ул ерткыч хайваннарның иң эресе, авырлыгы 280 кг га җитә. Үзе гадәттән тыш көчле. Аягы белән тибеп, буйволның умыртка баганасын сындыра ала. Казык тешләре кыска, әмма бик көчле һәм нык. Ана арыслан табышын көчле теш казнасы белән эләктереп ала һәм өчлы казык тешләре белән бер мизгелдә үтерә. Калган тешләре, корбанны кисәкләргә бүлгәндә, пычак хезмәтен үти. Арысланның гәүдәсе кыска йон белән капланган. Бары ата арысланнарның гына күкрәгендә һәм башында зур ялы бар. Тиресе бик нык. Элек арыслан тиресеннән хәрби киемнәр теккәннәр яки аны калкан итеп тарттырганнар. Арысланнар Африканың кайбер районнарында һәм Һиндстанда гына сакланып калган. Элек аларны җирле халык сирәк аулаган. Ә инде кораллы кешеләрдән аларны җитезлек тә, гайрәтлелек тә, көч тә, кача белү дә коткарып кала алмаган, шуңа аларны бөтенләй кырып бетергәннәр диярлек. Баштарак арысланнарны юк итү тояклы хайваннарның саны артуга китерер дип уйлаганнар. Ләкин киресе килеп чыккан, чөнки алар беренче чиратта авыру, көчсез хайваннарны юк итәләр һәм шуның белән йогышлы авырулар таралуга киртә куялар икән. 

Арысланнар гаиләләргә берләшеп яшиләр. Бер ата арыслан гаиләсендә берничә ана арыслан һәм яшь арысланнар яши. Кайбер карт арысланнар ялгыз да яшәргә момкин. Ана арыслан 3 бала китерә. Алар бик кечкенә була: озынлыгы 30 см чамасы. Төсләре тимгелле, арыслан балалары соңыннан тоташ бер төскә керә. 

Төннәрен Африка саваннасында күк күкрәгәндәй үкергән тавышлар ишетелә. Кешеләр йокыларыннан уяна, утардагы кәҗәләр, сарыклар, бәйдәге атлар, дөяләр тынгысызлана, әрле-бирле йөренә башлый. Бөтенесен дер селкетеп, куркыныч үкерү тавышы тагын кабатлана. Арыслан качмый, корбанына яшеренеп ташланмый. 

Хәзер арысланнарны аулау тыела. Бары махсус рөхсәт белән генә зоопарклар өчен тотарга ярый. Алар тоткынлыкка шактый тиз күнегәләр һәм шул шартларда үрчем дә бирәләр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Барыслар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар
Нязепетровск

**Нязепетровск**, **Назыпетровск** яки **Наҗыпетровск** () — Чиләбе өлкәсендәге кече шәһәр, Нязепетровск районының административ үзәге.

Халык саны — 12 452 кеше (2010).

## География
Нязепетровск Урта Урал көнбатыш битләвенең көньяк өлешендә, Наҗы елгасы (Караидел кушылдыгы) өстендә, Чиләбедән 338 километрга төньяк-көнбатышка таба урнашкан. *Нязепетровская* тимер юл станциясе.

## Исем чыганагы
Шәһәр үз исемен Нязя елгасы һәм заводның нигезләүче **Пётр** Осокинның исеме буенча ала.

Гидроним "Нязя" төрки телләрдә, шул исәптән башкорт теле диалектларында, "чыршы" дип аңлатыла.

## Тарих
Нязепетровск 1747 елда чугун эретү һәм тимер ясау заводы янындагы бистә буларак нигезләнә.

1894 елда завод бистәсендә якынча 10,6 мең кеше яшәгән, 18 лавка (кибет) һәм бер хастаханә булган.

1932 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала, 1944 елдан — шәһәр.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
* Нязепетровск краннар төзү заводы ( предприятиесе)
* агач эшкәртү сәнәгатенең прердприятиеләре.

## Мәгариф
5 балалар бакчасы, 4 өстәмә белем алу учреждениесе, 4 мәктәп.

### Югары уку йортлары
* Көньяк Урал дәүләт университетының филиалы
* Чиләбе дәүләт университетының филиалы

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе район үзәкләре
Мордовия байрагы

**Мордовия байрагы** – Мордовия Республикасының дәүләт символы. 1995 елның 30 мартында раслана.

## Байрак тасвирламасы

Мордовия байрагы кара-кызыл, ак һәм кара-зәңгәр төсле горизонталь полосалардан гыйбарәт, киңлеге озынлыгына карата 2:3 нисбәтендә турыпочмаклы тукыма булып тора. Байракның сул ягында байрак озынлыгының 1/8 өлешен биләп торган мари орнаменты белән кырмызы төсле полоса урнаша.

Югарыгы һәм түбәндәге полосалар зурлыгы буенча тигез. Полосаларның биеклеге байрак биеклегенең 1/4 өлешенә тигез.

Ак полосаның үзәгендә сигез очлы, кара-кызыл төсле соляр билгесе урнаша.

## Охшаш байраклар

Файл:Flag of Mari El (1992–2006).svg|Мари Ил байрагы (1992—2006)
Файл:Flag of Mari El (2006–2011).svg|Мари Ил байрагы (2006—2011)


## Моны да карагыз
* Мордовия гербы
* Мордовия гимны

## Искәрмәләр

Төркем:Россия регионнары байраклары
Төркем:Мордовия дәүләт символлары
Төркем:Мордовия
Qazan Yılğa portı

**Qazan Yılğa portı** - Qazan şähäreneñ İdel yılğası portı, yılğanıñ 1310 kilometrda, sul yarındağı limanda urnaşqan. Tatarstan iñ zur portı bulıp tora, Räsäy Berdäm tiränsu sisteması buyınça Baltıyq, Aq, Kaspiy, Azow, Qara diñgezläre belän bäylängän, 5-diñgezle portı bulıp tora.
Sudnolar yöreşle şirkäte "Tatflot" (2005-2010 yıllarda "Azimut") - Qazan Yılğa portınıñ operatorı bulıp tora. Portında "Tatflot" şirkäte tarafınnan tağı da PONM SK "Tatflot" çuyırtaş - yılğa qomı citeşterü berläşmäse urnaşa. Passajirlar taşuğa xezmät kürsätü belän "Qazan yılğa passajir agentlığı" şöğellänä.
Qazan Yılğa limanında Passajir priçalı (zurlığı 1000x200 m, tiränlege 6–7 m), Vokzal binaları, Yök Terminalı bar.
* Qazan Yılğa portına qädär Avtobus № 1, 6, 31, 53, 54, 85; Trolleybus № 3,5; Tramvay № 1, 2 barıp citep bula.
## Qazan Yılğa vokzalı

Qazan Yılğa portında rekonstruksiälänä torğan baş passajir vokzalı binası, Şähär yanı vokzalı binası,  "Tatflot" binası, şähär yanı priçalları (№ 1-8) — 382 p/u, turistik priçalları (№ 9-15) — 449 p/u, şähärara avtobuslar mäydanı, kafelar urnaşa. Ğomumi şähär yanı vokzalınıñ mäydanı -  835 kv. m. Şähär yanı vokzalı binasında kassalar, kötü zalı, daru punktı, äni häm bala bülmäse, şähärara avtobus kassaları, "Qazan yılğa passajir agentlığı" idäräse urnaşa.

## Tışqı sıltamalar
* Qazan Yılğa portı VKontakte Qazan Yılğa portı

Төркем:Казан транспорты
Төркем:Татарстан транспорты
Төркем:Русия портлары
Төркем:Портлар
Казан Елга порты

**Казан Елга порты** — Казан шәһәренең Идел елгасы порты, елганың 1310 километрда, сул ярындагы лиманда урнашкан. Татарстан иң зур порты булып тора, Россия Бердәм тирәнсу системасы буенча Балтыйк, Ак, Каспий, Азак, Кара диңгезләре белән бәйләнгән, 5-диңгезле порты булып тора.

Суднолар йөрешле ширкәте «Татфлот» (2005—2010 елларда Азимут) — Казан Елга портының операторы булып тора. Портында «Татфлот» ширкәте тарафыннан тагы да ПОНМ СК «Татфлот» чуерташ — елга комы җитештерү берләшмәсе урнаша. Пассажирлар ташуга хезмәт күрсәтү белән «Казан елга пассажир агентлыгы» шөгыльләнә.
Казан Елга лиманында Пассажир причалы (зурлыгы 1000х200 м, тирәнлеге 6-7 м), Вокзал биналары, Йөк Терминалы бар.
* Казан Елга портына кадәр Автобус № 1, 6, 31, 53, 54, 85; Троллейбус № 20, 21; Трамвай № 7 барып җитеп була.

## Казан Елга вокзалы

Казан Елга портында реконструкцияләнә торган баш пассажир вокзалы бинасы, Шәһәр яны вокзалы бинасы, «Татфлот» бинасы, шәһәр яны причаллары (№ 1-8) — 382 п/у, туристик причаллары (№ 9-15) — 449 п/у, шәһәрара автобуслар мәйданы, кафелар урнаша. Гомуми шәһәр яны вокзалының мәйданы — 835 кв. м. Шәһәр яны вокзалы бинасында кассалар, көтү залы, дару пункты, әни һәм бала бүлмәсе, шәһәрара автобус кассалары, «Казан елга пассажир агентлыгы» идарәсе урнаша.

## Тышкы сылтамалар
* Казан Елга порты ВКонтакте Казан Елга порты

Төркем:Казан транспорты
Төркем:Татарстан транспорты
Төркем:Россия портлары
Аэропорт

**Аэропорт**  яки һава лиманы, кайчакта һава аланы — очкычлар, боралаклар һәм бүтән һава суднолар очып килүе, очып китүенә хезмәт итүче корылмаларының комплексы. Һәр аэропортында бер яки берничә аэродром, аэровокзал бинасы (берничә кайчакта), йөк тарминалы һәм бүтән җирле корылмалар, җиһазлар бар.

Һава судноларын аэропорт аэродромында саклау, яки аларга кирәкле хезмәт күрсәтү сервисларны оештыру мөмкин. Һава аланында ким дигәндә очкычның кузгалып очып китүе һәм җиргә төшеп утыруы өчен кулланылган махсус бер юл, боралак кабул итү пункты, яки очып китү һәм утыру өчен су өслеге, һәм еш очышларны идарә итү манарасы, ангар һәм һава аланы терминалы биналары була.

## Моны да карагыз
* Казан-КАПО һава аланы
* Казан-КВЗ һава аланы
* Казан-Коркачык һава аланы
* Казан-Вишнёвка һава аланы
* Бегишево Халыкара Аэропорты
* "Бөгелмә" аэропорты
* Болгар hава аланы
* Һава аланы

Төркем:Һава аланнары
Борис Стругацкий

**Борис Натан улы Стругацкий** () — рус язучы-фантаст, сценарийлар язучы, тәрҗемәче. Кардәше Аркадий Стругацкий белән бергә хәзерге рус фәнни һәм социаль фантастикасы классикасы булган берничә дистә әсәр язган. 1991 елда кардәшенең вафат булганыннан соң үзе ике роман яза.

Ленинград шәһәрендә туа. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында әнисе белән чолганып алынган Ленинградта кала. 1950 елда — мәктәпне, 1955 елны ЛДУның математика-механика факультетын тәмамлый.

1964 елдан — профессиональ язучы. Кардәше Аркадий белән берничә дистә әсәр яза.

Язучы 2012 елда вафат була.

## Сылтамалар
* Рәсми сәхифә 

Төркем:Россия язучы-фантастлары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:XXI гасыр язучылары
Аэродром

**Аэродро́м** яки **һава аланы** ''(грек. αέρος/аэрос — һава и δρόμος/дромос — юл, урам) — һава киңлекләре, корылмалар һәм җиһазлар белән җир, туфрак, су яки бетон өлеше,  очкычлар, боралаклар очып менүен, очып төшүен тәэмин итә торган мәйданы, шулай ук һава судноларга хезмәт күрсәтә торган комплексы булып тора.

Аэродромда очып менү-төшү юллары һәм һава хәрәкәте идарәсе комплексы бар. Аэродром, аэровокзал бинасы, теркәү системасы, йөк тарминалы һәм бүтән җирле корылмарар, җиһазлар һәр һава аланы эченә керә.

## Моны да карагыз
* Казан-КАПО һава аланы
* Казан-КВЗ һава аланы
* Казан-Коркачык һава аланы
* Казан-Вишнёвка һава аланы
* Бегишево Халыкара Аэропорты
* "Бөгелмә" аэропорты
* Болгар hава аланы

Төркем:Һава аланнары
Беломорская урамы (Казан)

**Беломорская урамы** (**Ак диңгез урамы**, ) — Казанның Авиатөзелеш һәм Мәскәү районындагы урамы.

## Исем чыганагы
Урам Ак диңгез хөрмәтенә аталаган.

## Урнашу
Көнчыгыштан көнбатышка бара. Ленинград урамы белән Т-га охшаш чатыннан башлана һәм Жилплощадка микрорайоны янында, «Казаноргсинтез» заводы сәнәгать зонасы алдында, Химия урамы белән Т-га охшаш чатыннда тәмамлана.

## Иҗтимагый транспорт
* Автобуслар: 6, 29, 43, 52, 57, 60, 62, 76, 89.
* Трамвайлар: 9, 13.

## Урамда урнашкан объектлар
* 14-нче гимназиясе — Беломорск урамы, 104.
* «Казаньоргсинтез» ААҖ — Беломорск урамы, 101.
* «Авивстроительный» полция бүлекчәсе — Беломорск урамы, 69г.
* 115-нче мәктәп  — Беломорск урамы, 144.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Авиатөзелеш районы урамнары
Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Мирсалих Бикчурин

**Мирсалих Бикчурин** – Русия дәүләт хезмәтендәге тылмач, шәркыятьче-галим, җәмәгать эшлеклесе. Хезмәттә хакыйкый  званиесенә кадәр күтәрелә.

## Чыгышы һәм тәрҗемәи хәле
Мирсалих Мирсәлим улы Бикчурин 1820 елда Стәрлебаш авылында туа. Русия дәүләт хезмәтендә торучы Касыймнан чыгышлы татар морзалары нәселеннән. Атасының абыйсы Миндияр Бикчурин (1735 – 1821) Ырынбур чик буе комиссиясендә хезмәт итеп, Рус дәүләтенең миссиясе буенча казакъ ханнары һәм Бохара әмире арасына илчелек итә. Атасы Мирсәлим Бикчурин Ырынбур таможнясында пакгауз инспекторы булып эшли.

Мирсалихның Бәйрәкә мәдрәсәсендә укуы мәгълүм. 1838 елда Ырынбурдагы Неплюев хәрби училищесен тәмамлагач, Ырынбур чик буе комиссиясе канцеляриясендә тәрҗемәче (драгоман) булып эшли. 1841-78 дә Неплюев кадетлар корпусында гарәп, фарсы, татар телләре укыта, бер үк вакытта (1850-69) Ырынбур чик буе комиссиясе каршында казакъ балалары өчен ачылган мәктәптә татар һәм казакъ теле дәресләре алып бара. 
Аның төп эше яшь офицерларны, ягъни булачак патша чиновникларын татар, башкорт, казакъ, фарсы, гарәп телләренә өйрәтү була.

1866 елда Неплюев училищесы Ырынбур хәрби гимназиясен итеп үзгәртелә. Татар теле биредә 1875 елга кадәр укытылды. 1870 елларда Бикчурин Ырынбур генерал-губернаторы канцеляриясендә тәрҗемәче һәм хәрби гимназиядә укытучы булып эшли. Рус гаскәрләренең 1865, 1866, 1871-73 тә Урта Азиягә яулары вакытында тәрҗемәче буларак катнаша. Рус география җәмгыятенең Ырынбур бүлеге хакыйкый әгъзасы; 1890 еллардан Ырынбур Гыйльми архив комиссиясе рәисе.

1885 елда Бикчурин кандидатурасы Ырынбур мөселманнар диния нәзараты мөфтие вазифасына билгеләнү өчен өйрәнелә.

2 нче дәрәҗә Изге Анна, 2 нче һәм 3 нче дәрәҗә Изге Станислав, 3 нче һәм 4 нче дәрәҗә Изге Владимир орденнары белән бүләкләнә.

83 яшендә 1903 елда Ырынбурда вафат.

## Фәнни хезмәтләре
* Мөгаллим әүвәл фи-тәгълим лисан әл-гарәп вә әл-фарси, вә әл-татари (“Гарәп, фарсы, татар телләрен һәм кыскача аңлатма белән Оренбург өлкәсендәге башкорт, кыргыз шивәләрен өйрәнү буенча һәм аңа рус-фарсы-татар сүзләре, сөйләшләре, язмалары кушымтасы булган башлангыч кулланма”). Казан, 1859.
* Бекчурин, Мир–Салих. Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с наречиями бухарцев, башкир, киргизов и жителей Туркестана, и с русско–персидско–татарскими словами, расположенными по предметам, разговорам и прописями. Сост. Мир–Салих Бекчурин, препод. восточ.яз. Изд.2–е, доп. – Казань: тип. имп. Ун–та, 1869, 159 с. 4 л. прописей.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Юсупова А.Ш. Лексика самоучителей татарского языка для русских 19-го века 
## Чыганак
* Татар энциклопедиясе

Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Татар теле укытучылары
Төркем:Татар теле галимнәре
Төркем:Тылмачлар
Гагарин урамы (Казан)

**Гагарин урамы** () — Яңа Савин һәм  Мәскәү районнарда ике лы урам.

## Урнашу
Гагарин урамы Яңа Савин районының Дружба бистәсендә башлаып, Васильченко урамы белән чатында тәмамлана.

Гагарин урамы түбәндәге урамнар белән кисешә:
* Дружба бистәсенең Силикат, Транспорт, Комбинат, Жилищная, Яранск, Монтаж, Филиал, Пермь һәм Совнархоз урамнары.
* Ярослав Һашек урамы
* Короленко урамы
* Октябрь урамы
* Ибраһимов проспекты
* Тунаков урамы
* Декабристлар урамы
* Әнвәр Кәримов урамы
* Профессор Мөхәммәдьяров урамы
* Восход урамы
* Хәсән Туфан урамы
* Исаев урамы

## Иҗтимагый транспорт
* * Автобуслар: 28, 43, 78.

## Урамда урнашкан объектлар
* **Урицкий паркы һәм «Московский» мәдәни-спорт үзәге** — Гагарин, Хәсән Туфан һәм Академик Королёв урамнарының кисешү урынында.
* **46-нче мәктәп** —  Гагарин урамы, 8 йорт.
* **31-нче мәктәп** —  Гагарин урамы, 18а йорты.
* **133-нче мәктәп** —  Гагарин урамы, 26 йорт.
* **4-нче балалар тудыру йорты** —  Гагарин урамы, 54 йорт.
* **«Тасма» стадионы**  —  Гагарин урамы, 56 йорт.
* **75-нче гимназия** —  Гагарин урамы, 101а йорты.
* **16-нче шәһәр хастаханәсе** —  Гагарин урамы, 121 йорт.

## Шәхесләр
* 1960—1962 елларда Гагарин урамындагы 105-нче йортта Василий Сталин яшәгән.
* Михаил Карпов, Федор Аристов − Социалистик Хезмәт каһарманнары.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Василий Сталин
* Владимир Бердников
* *[[:d:Q112993735|Георгий Карунин]]*
* Михаил Карпов
* Мөнир Мазунов
* Самат Шакир
* Фөдор Аристов
* Әлбирт Яхин

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Яңа Савин районы урамнары
Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Түре

**Түре** () — Россиянең Азия өлешендә елга, Тубылның сул кушылдыгы. Төмән өлкәсе һәм Cвердловск өлкәсе аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 1 030 км, бассейн мәйданы — 80 300 км². Күбесенчә карлар белән туклана. Үктәбеp ахырында — ʜаябеpдә башында туңа, əприᴫ-майда ачыла. Урал тауларында башланып китә, Көнбатыш Себер тигезлеге буенча ага.

## Су реестры мәгълүматлары
200px|left
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Иртеш су бассейны бүᴫгеында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тура елгасы (башыннан Тагил кушылу урынына кадәр).  — Тубыл елгасының Россиядә урнашкан өлеше, елга бассейны — Иртеш бассейны.

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010501212111200004350
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200435
* Бассейн коды — 14.01.05.012
* ГӨ буенча томы — 11
* ГӨ буенча чыгарылыш — 2

## Кушылдыклар

Төп кушылдыклар: Салда, Тагил, Ница, Пышма, Актай.

## Торак пунктлары
[200px|thumb|right|[Төмән шәһәрендә]]
### [[Cвирлaу өлкәсе]]
* Югары Тура
* Түбән Тура
* Верхотурье
* Туринск
### [[Төмән өлкәсе]]
* Төмән

## Искәрмәләр

Төркем:Свердловск өлкәсе елгалары
Төркем:Төмән өлкәсе елгалары
Нокса

**Нокса** () — Казансуның сул кушылдыгы.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 46 км, бассейн мәйданы — 216 км².

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Түбән Идел су бассейны бүлᴦeында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Куйбышев сусаклыгычы Волжск участогы (Казаннан Зывызга кадәр). Елга бассейны — Идел елгасы (Куйбышев сусаклагычы үрге агымыннан Каспий диңгезенә кадәр).

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000112112100003397
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100339
* Бассейн коды — 11.01
* ГӨ буенча томы — 12
* ГӨ буенча чыгарылыш — 1

## Моны да карагыз
* Казансу
* Киндерле

## Искәрмәләр

Төркем:Казан елгалары
Төркем:Татарстан елгалары
Декабристлар

**Декабрьчеләр** яисә **декабристлар** -  1810-1820 еллардагы яшерен җәмгыятьләрдә катнашучы, 1825 елның 14 декабрендә (яңа стиль белән 26 декабрьдә) антихөкүмәт күтәрелешен оештыручы Россия дворяннары оппозицион хәрәкәтендә катнашучылар.

XIX гасырның беренче унъеллыкларында рус дворяннарының кайберләре самодержавие һәм крепостной хокукны илнең киләчәге өчен куркыныч дип санаганнар. Алар арасында Россия тормышын яңарту яклы карашлар үсә тешкән. Булачак декабристларның идеологияләрен крепостнойлык, 1812 елгы сугышта җиңгәнлектән патриотик үсеш, көнчыгыш шәхесләренең йогынтысы, реформалар үткәрелмәү формалаштырган.

## Тышкы сылтамалар
* Сайт о декабристах
* Восстание декабристов, программные документы.
* Проекты конституции П. И. Пестеля и Н. Муравьёва
* Музей декабристов 
* Грибоедов и декабристы
* Краткое содержание (синопсис) оперы Шапорина «Декабристы» на сайте «100 опер» 
* Серова М. И. Декабристы Муравьевы: Монография
* Денис Артамонов. Террористы и тираноборцы в России эпохи декабристов

Төркем:Декабристлар
Төркем:Сәясәт
Төркем:Россия тарихы
Därwişlär (stansiä)

**"Därwişlär stansiäse"** () — Gorʻkiy timer yulınıñ Qazan bülekçäseneñ stansiäse. Qazan-1 — Därwişlär stansiäse sızığında urnaşqan. 1918 yılda açılğan. Därwişlär stansiäsenä Şähäreçe tönyaq häm könyaq timer yulları Qazan-1, Qazan-2 vokzallarınnan ber noqtağa kilälär. Därwişlär stansiäsendä Qazan elektropoyezdları öçen häm qayçaqta yıraqqa barğan poyezdlar öçen ike biek utraw platformaları bar. Därwişlär stansiäse yök poyezdları öçen tuqtaw punktı bularaq qullanıla.  Kompressornıy — Därwişlär, Qazan-2 — Därwişlär ike yullı elekrofikatsiälängän sızıqları bulıp toralar.  «Qazan kompressormaş»,  «Qazan optik-mexanika»  zavodlarınnan Därwişlär stansiäsenä timer yulları kilälär. Utraw platformasınnan Stansiä uramına häm Därwişlär daça massivına çığuları bar.
## İsem
Borıñğı riwäyät buyınça "Därwişlär" awılı Xaci Tarxan xanı häm Qazan xanlığınıñ däwlät eşleklese Därwiş Ğali (? - 1558) istälegenä quşılğan.

## Monı da qarağız
* Därwişlär bistäse

|- style="text-align: center"
|colspan="3"|**Timer yulınıñ tuqtalış punktları**
|- style="text-align: center"
| style="font-size: 90%" width="30%" |Ütkän stansiä:
| width="35%"|**Därwişlär**
| style="font-size: 90%" width="30%" |Kiläse stansiä:


Төркем:Казан тимер юл станцияләре
Тәүде (елга)

**Тәүде** () — Россиянең Азия өлешендә елга, Тубылның сул кушылдыгы. Төмән өлкәсе һәм Cвирлaу өлкәсе аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 719 км, бассейн мәйданы — 88 100 км². Туклануы катнаш, күбесенчә кар сулары исәбенә туена. ʜаябеp башында туңа, əприᴫ ахырында ачыла.

 биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Тубыл елгасының сул ярыннан 116 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 719 км.

Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны бүᴫгеында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тәүде елгасының, инештән тамагына чаклы, инештән алып Морозко авылы янындагы су үлсәү постына чаклы Сосьва елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010502512111200008628
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200862
* Бассейн коды — 14.01.05.025
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Торак пунктлары
### [[Cвирлaу өлкәсе]]
* Тәүде
### [[Төмән өлкәсе]]
* Түбән Тәүде

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Свердловск өлкәсе елгалары
Төркем:Төмән өлкәсе елгалары
Малай

**Малай** — 13-15 яшькә кадәрге ир-ат бала. Бала балигълык яше ахырына кадәр малай дип атала.

*Яшүсмер* — җенси җитлегү чорындагы малай, бу чорга якынча 12-16 яшь керә.

*Егет* — яшь ир-ат кеше, ул 13-15 яшьләрдән олы, ләкин 18 яшьтән яшьрәк (хәзерге вакытта дөньяның күпчелек илләрендә балигълык яше). Малайның үсеше процессында ир җенси гормоннары тәэсирендә беренчел һәм икенчел сексуаль үзенчәлекләр формалаша һәм камилләша.

*Ир* — балигъ, 18 яшькә җиткән, ата җенесле кеше.
## Искәрмәләр

Төркем:Ир-ат
Исәт

**Исәт** () — Россиянең Азия өлешендә елга, Тубылның сул кушылдыгы. Төмән, Курган һәм Свирлaу өлкәләре аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 606 км, бассейн мәйданы — 58 900 км². Туклануы катнаш. наябеp башында туңа, әприᴫдә ачыла. Урал тауларында башланып китә, Көнбатыш Себер тигезлеге буенча ага.

## Су реестры мәгълүматлары
[230px|thumb|left|[Екатириʜбур шәһәре һәм Исәт елгасы]]
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Иртеш су бассейны бүᴫгeында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Исәт елгасы (башыннан Екатириʜбур шәһәренә кадәр).  — Тубыл елгасының Россиядә урнашкан өлеше, елга бассейны — Иртеш бассейны.

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010500512111200002684
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200268
* Бассейн коды — 14.01.05.005
* ГӨ буенча томы — 11
* ГӨ буенча чыгарылыш — 2

## Кушылдыклар
Төп кушылдыклар: Мияс, Сәнәр, Теча.

## Торак пунктлары
[200px|thumb|right|[Каменск-Уральcкᴎ шәһәрендә]]

### [[Свирлaу өлкәсе]]
* Екатириʜбур
* Әрәмәле
* Каменск-Уральcкᴎ
* Туринск

### [[Курган өлкәсе]]
* Катай
* Далматово
* Шадринск
### [[Төмән өлкәсе]]
* Исетское
* Яр

## Искәрмәләр

Төркем:Свирлaу өлкәсе елгалары
Төркем:Төмән өлкәсе елгалары
Төркем:Курган өлкәсе елгалары
Тубыл (елга)

**Тубыл** (, ) — Казакъстанда һәм Россиядә елга, Иртешның сул кушылдыгы. Казакъстанның Кустанай өлкәсе һәм Россиянең Курган, Ырынбур һәм Төмән өлкәләре аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 1 591 км, бассейн мәйданы — 426 000 км². Күбесенчә карлар белән туклана. Көньяк Урал белән Тургай платосының чигендә башлана. Урта һәм түбән агымы — Көнбатыш Себер тигезлегендә, киң үзәнле, бормалы. Тубыл бассейнында якынча 20 мең күлләр бар.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенса елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тобол елгасы (башыннан Уй елганың кушылуына кадәр (Увелька елгасыннан башка)).  — Тубыл елгасының Россиядә урнашкан өлеше, елга бассейны — Иртеш бассейны.

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010500212111200000010
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200001
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буенча томы — 11
* ГӨ буенча чыгарылыш — 2

## Кушылдыклар
Төп кушылдыклар: Уй, Исәт, Түре, Тәүде.

## Торак пунктлары
[200px|thumb|right|[Каменск-Уральский шәһәрендә]]
### [[Казакъстан]]
#### [[Кустанай өлкәсе]]
* Лисаковск
* Рудный
* Костанай
### [[Россия]]
#### [[Курган өлкәсе]]
* Курган
#### [[Төмән өлкәсе]]
* Яулытора
* Тубыл

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан елгалары
Төркем:Төмән өлкәсе елгалары
Төркем:Курган өлкәсе елгалары
1812 елгы сугыш

Шул елда ике танылган сугыш  булган:

* 1812 елгы Ватан сугышы
* 1812 елгы Англия-Америка сугышы
Баш күтәрү

**Баш күтәрү**, **кузгалыш**, **кораллы күтәрелеш** — үз сыйнфый һәм милли мәнфәгатьләрен яклап, халыкның дәүләт хакимиятенә каршы кораллы күтәрелеше. Баш күтәрүдә катнашучылар - баш күтәрүчеләр дип атала. Халыкның күп өлеше катнашкан күтәрелешне - халык күтәрелеше диләр. 

Кагыйдә буларак, ашыгыч рәвештә кузгалып киткән фетнәдән аермалы буларак, баш күтәрү (кузгалыш) алдан куешкан сүз буенча башлана. Баш күтәрүнең уңышы аның юлбашчысы шәхесенә бәйле. 

Тарихтагы иң канкойгыч кузгалышларның берсе булып Кытайда 19 гасырдагы тайпиннар баш күтәрүе санала. Бу кузгалышта катнашкан 30 млн Кытай кешесен инглиз колонизаторлары юк итә.

## Шулай ук кара
* Батырша хәрәкәте

## Тышкы сылтамалар
* Ф.Энгельс Введение к работе К. Маркса «Классовая борьба во Франции с 1848 по 1850 г.»
* О.Н. ГЛАЗУНОВ.ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ПЕРЕВОРОТ.СТРАТЕГИЯ И ТЕХНОЛОГИЯ.МОСКВА 2007 
* С.Козлов. Как победить во "вьетнамской войне" 
* Борис КАГАРЛИЦКИЙ. ВОЙНА КАК ОРУДИЕ ТОРГА
* В муравьином царстве зафиксированы восстания рабов 

Төркем:Күтәрелешләр
Фетнә

**Фетнә** ( &#x200E; гарәп сүзе: болганыш, тәртипсезлек, бор. төрк. *bulġaqlïq*) — урындагы хакимияткә каршы массакүләм (төркемләп) кораллы чыгыш. Фетнә, гадәттә, тискәре төсмердә йөри. Шуңа да ул хакимияткә уңышсыз каршылык күрсәтү буларак карала.

## Тарих
Башта "фетнә" сүзе шлакны чыгару өчен металл эшкәртүне аңлата . Бу сүз еш кына 656 елда хәлифә Госман  үтерелгәннән соң башланган беренче ислам гражданнар сугышына карата кулланыла. Икенче фетнә дип  гадәттә омейядлар (683–685) арасында хәлифәт белән идарә итү өчен талаш атала. Өченче фетнә - аббасиларның өмәвиләргә каршы революциясе (744-750). Дүртенче фетнә - Әл-Әмин белән Әл-Мәмүн арасында гражданнар сугышы (809-827).

*Фетнә* сүзе Коръәндә Бакара сүрәсенең 217-нче аятында искә алына. Аятта харам айда мөселманнар "Батан нәхлә" дигән урынга сәфәр кылганда кораеш мөшрикләренә тап булып,  берничә Мәккә мөшрикләрен кулга алуы һәм үтерүе тасвир ителә     . Тәрҗемәчеләр бу сүзне *коткыга бирелү* , *күпаллалык* , *вәсвәсә* , *җәберләү һәм буталчык* дип тәрҗемә итәләр  .

Ислам эсхатологиясендә Дәҗҗалның ( антихрист ) килүе - җирдәге иң зур фетнә. Дәҗҗал җирдә идарә итәчәк, могҗизалар эшләячәк, кешеләрне тәмугка һәм оҗмахка жибәрәчәк  . Даҗал үзен мессия дип атар һәм күп кешеләрне үзе артыннан ияртеп барыр.

Фетнә оялаган урын - дөнья (җирдәге тормыш):  ахирәттә фетнә юк.

## Аңлатмалар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Ихтилал
ВАЗ-21099

**ВАЗ-21099** — АвтоВАЗ тарафыннан төзелгән дүрт ишекле алгы приводлы седан. Лада «Спутник»лар гаиләсендә иң тулы размерлы модель булып тора.

АвтоВАЗда 1991 елның 22 декабреннән (ассерияле вариантлары 1990 елдан ук чыгарылган) алып 2004 елның 30 июненә чаклы чыгарылган. 2011 елга кадәр "ЗАЗ—21099" маркасы астында Украинада да эшләнелгән.

Экспортка ВАЗ-21099 *Lada Forma, Lada Sagona, Lada Sable, Lada Samara Saloon* исемнәре астында чыгарылган.

## Искәрмәләр

Төркем:ВАЗ
Төркем:Автомобильләр
Гыйсъян

[200px|thumb|right|[1648 елгы Тоз гыйсъяны, Мәскәү]]
**Гыйсъян** — физик, ә еш кына канлы рәвештә, халыкның идарә формасыннан массакүләм ризасызлыгы һәм кабул итмәве.

Россия империясе чорында гыйсъян дип, дәүләткә һәм дәүләт башлыгына каршы күтәрелеш, заговорны атаганнар.

## Тышкы сылтамалар
* Народные волнения в СССР. 1953—1985 (Часть 1) 
* Н. А. Зенькович «Были ли народные бунты в СССР»
* Шимон Бриман «Советский бунт»
* ОГЛОБЛИН Н. «БУНТ И ПОБЕГ НА АМУР «ВРОВСКАГО ПОЛКА» М. СОРОКИНА. (ОЧЕРК ИЗ ЖИЗНИ XVII ВЕКА)»
* В. А. Александров «МАТЕРИАЛЫ О НАРОДНЫХ ДВИЖЕНИЯХ В СИБИРИ В КОНЦЕ XVII ВЕКА»

Төркем:Протестлар

zh-yue:暴動
Об

**Об (Уба, Ум), Үмәр** (, , , , ) — Көнбатыш Себердә урнашкан елга.

## Характеристика
Елга озынлыгы: Бия һәм Катунь елгаларның бергә кушылу урыныннан — 3 650 км, Иртеш башыннан —  5 410 км. Обь (Иртеш белән) озынлыгы буенча Россиядә беренче урынында, ә Ауразиядә — дүртенче урынында тора.

Бассейн мәйданы — 2 990 000 км², бу күрсәткече буенча Об Россиядә беренче урынында тора. Күбесенчә карлар белән туклана.

Обь елгасының көньяк өлешендә, Новосибирск шәһәре янында, елгада Новосибирск сусаклагычы урнаша.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об елгасы.  — Об елгасы, елга бассейны — Об елгасы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010200312115200000019
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115200001
* Бассейн коды — 13.01.02.003
* ГӨ буенча томы — 15
* ГӨ буенча чыгарылыш — 2

## Кушылдыклар

## Торак пунктлары
300px|thumb|right|Об бассейны
### [[Алтай крае]]
* Бийск
* Барнаул
* Новоалтайск
### [[Новосибирск өлкәсе]]
* Камень-на-Оби
* Новосибирск
* Бердск
### [[Тум өлкәсе]]
* Колпашево
### [[Хант-Манси автономияле округы]]
* Түбән Варта
* Соргыт
* Нефтеюганск
* Мегион
* Стрежевой
* Лангепас
### [[Ямал-Ненец автономияле округы]]
* Салехард
* Лабытнанги

## Фотогалерея

Ob river Russia.JPG|
Ob u Barnaulu.jpg|
Набережная -07.JPG|Түбән Варта шәһәрдә
Novosibirsk Ob.jpg|Обь аша күпере (Новосибирск)
Barnaul River Port.jpg|Барнаулның елга вокзалында
Morenovosib1.jpg|


## Моны да карагыз
* Об-Енисей каналы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [Обь (река)](http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%9E%D0%B1%D1%8C%20(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)/)

, , , ,

Төркем:Алтай крае елгалары
Төркем:Новосибирск өлкәсе елгалары
Төркем:Тум өлкәсе елгалары
Төркем:Хант-Манси АО елгалары
Төркем:Ямал-Ненец АО елгалары
Об (мәгънәләр)

**Об:**

* Об (елга) — Көнбатыш Себердә урнашкан елга.
* Об (шәһәр) — Новосибирск өлкәсендә шәһәр.
Yudino (stantsiä)

**"Yudino stantsiäse"** () — elekke iseme "Qızıl Taw" () - Gorʻkiy timer yulınıñ Qazan bülekçäseneñ stantsiäse. Qazan-1 — Yudino stantsiäse sızığında, Qazannıñ Kirov rayonında urnaşqan. Yudino stantsiäse Mäskäw-Qazan-Yekaterinburg sızığında,  Mäskäwdän 782&nbsp;km yıraqlıqta urnaşa. "Qızıl taw" stantsiäsennän Fetnä (Vosstanie) stantsiäse aşa Yekaterinburg şähärenä qädär 1912 yılda tözep başlağan, 1914 yılda "Qızıl taw" stantsiäse keçe depo belän açılğan. Yudino stantsiäsendä Şähäreçe tönyaq häm könyaq timer yulları Qazan-1, Qazan-2 vokzallarınnan ber noqtağa kilälär. Yudino stantsiäsendä Qazan elektropoyezdları öçen häm qayçaqta yıraqqa barğan poyezdlar öçen ike biyek utraw platformaları bar. Yudino stantsiäse yök poyezdları öçen tuqtaw punktı bularaq qullanıla.  «Qazan Darı» zavodınnan Yudino stantsiäsenä timer yulları kilälär. Utraw platformasınnan "Vokzal yanı" uramına häm Yudino toraq massivına çığuları bar.
## İsem
1918 yılda Vladimir Lenin boyırığı buyınça Rusiä watandaşlar suğışı qatnaşuçı Yan Yudin istälegenä "Qızıl taw" toraq puktına yaña isem "Yudino" quşılğan.

## Monı da qarağız
* Yudino bistäse
* Yan Yudin

|- style="text-align: center"
|colspan="3"|**Timer yulınıñ tuqtalış punktları**
|- style="text-align: center"
| style="font-size: 90%" width="30%" |Ütkän stansiä:
| width="35%"|**Yudino**
| style="font-size: 90%" width="30%" |Kiläse stansiä:


Төркем:Казан тимер юл станцияләре
Ğaysä ulı Ämät (dastan)

**«Ğaysä ulı Ämät»** - tatar tarixi dastanı. 14 yöz axırı - 15 yöz başında icat itelgän dip farazlana. Berniçä tapqır küçerep yazılğan buluı ixtimal; 17 yözdä «Däftäre Çıñğıznamä»gä kertelä. Töp geroyları - çın tarixi şäxeslär: Qazan (Altın Urda) xanı Canibäk, anıñ xatını Taydula häm alarnıñ tuğannarı. Yawğa çığar aldınnan xan üzeneñ yökle xatınına, malay tusa, söyençe belän xäbärçe cibärergä, qız tusa - anı üterergä, dip äytep qaldıra. Taydula Canibäkne tıñlamıy: yaña tuğan qızın xannıñ olı ulı Birdebäk bilämäsenä yäşerä. Monı belep, xan, qızın üterter öçen, keşe cibärä. Taydula da Birdebäkkä, aña yanağan qurqınıç turında xäbär itär öçen, üzeneñ xäbärçesen yullıy. Xan xalıq aldında Birdebäkne alıp kilüçegä qızın kiäwgä birergä wäğdä itä. Bu eşkä Ğaysä ulı Ämät alına. Läkin xıyänätçel xannıñ qıznı Mengel bay malayına da wäğdä itkäne açıqlanğaç, Ämät xan qızın urlap kitä häm Zöyä tamağındağı dalalarğa qaça. Berniçä yıldan alarnıñ ulları tua. Canibäk qaçaqlarnı ezärlekläwen däwam itä häm alarğa qarşı 300 suğışçıdan torğan ğäskär cibärä. Ämät alarğa qarşı suğışa başlıy. Malayın ul bişege belän ağaç botağına elep qaldırırğa mäcbür bula. Ämät ciñä, läkin ulı yuğala. Canibäk xan ülgännän soñ, Ämät xan warisı Birdebäk belän bergä däwlät başlığı bula (xanlıqnıñ yartısı belän idärä itä). Ämätneñ ulın sal ağızuçılar taba, häm aña Salçı iseme quşalar. Anı Altın Urdanıñ balası bulmağan xanı Timer Qotlığ ullıqqa ala.
Dastanda tiskäre Canibäk xan uñay personaj - Birdebäk xanğa qarşı tora, läkin bu tarixi döreslekkä turı kilmi. Dastan motivları (xannıñ tuğız malayı, yaña tuğan qız balanı üterergä boyıruı, ağaçta bişege belän elenep qalğan sabıy bala) xalıq awız icatınıñ küp kenä äsärlärenä xas («Cik Märgän» dastanınıñ tatar häm başqort versiäläre, Altay xalıqlarınıñ «Maaday-Qara» dastanı, üzbäk xalqınıñ «Orzigöl» dastanı, xorwatlarnıñ «Soltaniä» balladası h.b.). Dastan berençe tapqır İ.İ. Xälfin tarafınnan «Çıñğızxan häm Aqsaq Timer tormışınnan törle waqiğalarnı çağıldırğan, alfavit tärtibendä tözelgän törle özeklär» kitabında basıla. 2000 yılda dastannıñ xäzerge tatar telenä salınğan versiäse basılıp çığa.

## Tışqı sıltamalar
Ğaysä ulı Ämät

Төркем:Әдәбият
Төркем:Тарих
Яулытора

**Яулытора**, **Ялутор** () — Төмән өлкәсендәге кече шәһәр, Яулытора районының административ үзәге.

Халык саны — 36 949 кеше (2010).

## География
Ялутор Тубыл елгасы өстендә, Төмәннән 78 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Екатеринбург — Омск тимер юлында станция.

### Сәгать поясы

## Тарих
*Ялутор бистәсе* 1659 елда Яулы-Тура татар шәһәрлеге урынында нигезләнә. 1719 елдан — Себер губернасы Тубыл провинциясенең *Ялутор дистрикты* үзәге.

1782 елда шәһәр статусын ала һәм Тубыл губернасының Ялутор өязе үзәге була.

XIX гасырда шәһәрдә сөргенгә сөрелгән декабристлар яшәгәннәр.

1912 елда Яулыторага беренче пуез килә.

1919 елдан — Төмән губернасы составында, 1923 елдан — Яулытора районы үзәге.

1934 елның гыйнвар-декабрендә Об-Иртыш өлкәсе составында, 1934—1944 елларда — Омск өлкәсе составында, 1944 елдан — Төмән өлкәсе составында.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
«Ялуторовскмолоко» сөт-консервлар комбинаты, ит комбинаты, тегү фабрикасы. Тимер-бетон әйберләр, такта яру һәм авыл хуҗалыгы машиналарын ремонтлау заводы.

## Югары уку йортлары
* Төмән дәүләт нефть һәм газ университетының филиалы.

## Татар матбугаты
1931—1935 елларда шәһәрдә татар телле «Kymək xuçalьq» (*«Күмәк хуҗалык»*) гәҗите нәшер ителгән.
## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясендә Яулытора шәһәре

## Искәрмәләр

Төркем:Төмән өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Төмән өлкәсе район үзәкләре
Киндерле (Казансу кушылдыгы)

**Киндерле** () — Казансуның сул кушылдыгы.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 26 км, бассейн мәйданы — 107 км².

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Түбән Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Куйбышев сусаклыгычы Волжск участогы (Казаннан Зывызга кадәр). Елга бассейны — Идел елгасы (Куйбышев сусаклагычы үрге агымыннан Каспий диңгезенә кадәр).

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000112112100003366
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100336
* Бассейн коды — 11.01
* ГӨ буенча томы — 12
* ГӨ буенча чыгарылыш — 1

## Моны да карагыз
* Казансу
* Нөксә

## Искәрмәләр

Төркем:Казан елгалары
Төркем:Татарстан елгалары
Чит тел

**Чит тел** (шулай ук **чит ил теле**) – башка илдә җирле (ингл.) булган тел. Шулай ук кешенең туган иле булган илендә кулланмаган телне билгеләү өчен кулланылган термин, мәсъәлән Япониядә яшәүче инглизчә сөйләшүче кеше япон теле анын өчен чит тел булуы турында әйтә ала. Шулай да бу ике вариант кулланышта башка билгеләмәләр очрамый дигән сүз түгел. Еш исә бу тамга бутаучы һәм фактик яктан ялгыш килеш куллана.

Кайбер балалар бишектән яки балачакның беренче еллардан башлап ике яки күбрәк тел өйрәнәләр – шундыйларны билингв (ингл.) яки мультилингв (ингл.) дип атыйлар. Бу балалар турында аларның ике, өч яки кубрәк туган телле булулары әйтү мөмкин: бу бала өчен бу телләрдән берсе дә чит тел саналмый, шулай да бу телләрдән берсе илдә яшәүче күпчелек халык өчен чит теле булса да. Мәсъәлән, Япониядә яшәүче бала үзенең инглиз әтисеннән инглизчәне туган тел дәрәҗәдә һәм балалар бакчасында яки мәктәптә япончаны (булсын беренчел яки икенчел тел дәрәҗәсендә) үзләштергән бала ике телдә дә сөйләшә ала, ләкин бу телләрдән берсе дә аның өчен чит тел түгел.

## Чит телне өйрәтү һәм сәләтлелек

### Сөйләм

### Чит телне өйрәнү өчен инструментлар

## Чит телне өйрәнүгә бәйле эзләнүләр

## Чит тел белән икенчел тел төшенчеләре арасындагы мөнәсәбәт

## Шулай ук карагыз
*Тел белән бәйле ресурслар үзәге (ингл.)
*Халыкара аралашуда өстәмә ярдәмчел тел (ингл.)
*Туган яки беренчел тел
*Тел өйрәнү (ингл.)
*Тел мәктәбе (ингл.)
*Күптеллелек (ингл.)
*Рәсми тел (ингл.)
*Икенчел тел
*Инглизчәне чит тел буларак өйрәтү (ингл.)
*Телне “тел алмашыну” ысулы белән өйрәнү (ингл.)
*Өйрәтү аркылы өйрәнү (ингл.)
*Чит телләрнең инглизчәгә тәэсирләре (ингл.)

## Искәрмәләр

4. http://polyglot-chat.com  - Language exchange chat. Practice foreign languages with native speakers.
5. http://tongueout.net  - Language exchange network.

## Чыганаклар
* Crystal, D. (2003), A Dictionary of Linguistics and Phonetics, 5th edition, London: Blackwell. 
* Falk, J.S. (1978), Linguistics and Language, USA: John Wiley & Sons.
* Fasold, R.W. and Connor-Linton J. (2006), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press. 
* Hudson, G. (2000), Essential Introductory Linguistics, London: Blackwell. 
* Richards, J.C. and Schmidt R. (2002), Longman Dictionary of Language Teaching and Applied Linguistics, 3rd edition, London: Longman. 
* Steinberg, D. D. (1991), Psycholinguistics: Language, Mind and World, London: Longman.
* Stern, H.H. (1983), Fundamental Concepts of Language Teaching. Oxford: Oxford University Press.

Төркем:Социолингвистика
Төркем:Тел өйрәтү
Төркем:Күптеллелек