open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Португаллар

**Португаллар** (португалча *portugueses*) — Пиреней ярымутравы көнбатышындагы халык, Португалиянең төп халкы.

Португал теле һинд-аурупа телләр гаиләсе роман төркеме ибер-роман астөркеменә карый, испан теленә якын.

Күпчелек португаллар - католиклар.

## Чыгыш

Португаллар Иберия (Көнбатыш Урта диңгезле) популяцияләре төркеменә керә. Португаллар чыгышында романлашкан кельт-иберия кабиләләре зур роль уйнаган, шулай ук V—VI гасырда герман кабиләләре - вестһотлар, свевлар йогынты ясаганнар һәм  VII  гасырдан бербер телле маврлар белән һәм XV гасырга кадәр яһүдләр-сефардлар белән бераз кушылганнар.

Португаллар таралышы киң, чөнки Көньяк Америкада эре португал колонияләре булган.

## Сылтамалар
*Emigração Portuguesa no Mundo. Carlos Fontes
* Población peruana de origen portugués
* Ausländerinnen und Ausländer in der Schweiz — Bericht 2008 (German)
* Statistisches Bundesamt: Foreign population on 31.12.2007 by the most frequent citizenships. 2007
Башкортостан кызы (журнал)

«**Башкортостан кызы**» (, *Башкортстан кызы*) журналы — Уфа шәһәрендә хатын-кызлар һәм гаилә өчен нәшер ителүче айлык иҗтимагый-сәяси һәм әдәби-нәфис басма.
* Оештыручылары — БР матбугат һәм киң мәгълүмат чаралары агентлыгы, „БР «Башҡортостан ҡыҙы» журналы редакциясе” ДУП.
* Баш мөхәррире — 2013 елдан Гөлназ Мират кызы Кутуева, 2024 елдан Миләүшә Сайгафар кызы Каһарманова.

## Тарихы
* 1968 елның гыйнварыннан КПСС ҮК сәркатибәте карары белән нәшер ителә.. 
* 1991 елдан оештыручылары — БР Дәүләт җыелышы-Корылтай, БР хөкүмәте, басма мөхәрририяте.

## Баш мөхәррирләр
* 1968 елдан Кәтибә Кинҗәбулатова 
* 1975 елдан Р.С. Рөстәмова
* 1978 елдан Гөлфия Юнысова 
* 1999 елдан Йомабикә Ильясова
* 2013 елдан Гөлназ Кутуева
* 2024 елдан Миләүшә Каһарманова.
## Бурычлары
*  Җөмһүрият хатын-кызларының дәүләт һәм җәмәгать тормышында катнашу мәсьәләләре, аларның хокукый, социаль-иктисадый, психологик проблемалары яктыртыла.
* Әхлак, тәрбия, мәгариф, сәламәтлек проблемалары буенча мәкаләләр бастырыла.
* Йорт хуҗалыгы  һ. б. көнкүреш мәсьәләләре буенча киңәшләр урын ала.
* Хатын-кыз язучылар, шагыйрәләр иҗатына аерым игътибар бирелә.

## Рубрикалар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Журнал турында «Башкорт белешмәлеге»ндә
*  Журналның рәсми сайты

Төркем:Башкорт телендә чыгучы журналлар
Төркем:Башкортстан журналлары
Төркем:Уфа матбугаты
Сәетов

**Сәетов** — татар һәм башкорт  фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Сәет» (гарәп. سيد‎ — «*әфәнде*», «*башлык*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Вилдан Сәетов (1951), БР мәдәният министры (1995―1997), «Башкорт энциклопедиясе» фәнни нәшрияты директоры.
* Габделхәй Сәетов (1924―2000), Советлар Берлеге Каһарманы (194).
* Илдар Сәетов (1957), драма актеры (Гафури театры), РФ атказанган, БР халык артисты.
* Сөендек Сәетов (1934—2020), театр белгече, драматург, сәнгать фәннәре кандидаты (1981). РСФСР (1987), БАССР (1979) атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Хәсән Сәетов (1932―2004), АзССР дәүләт эшлеклесе.
* Эрнст Сәетов (1936―2004), рәссам, Г. Сәләм премиясе лауреаты (1974). РФ атказанган (1999), БАССР халык (1990) рәссамы.
----
* Миңнинур Сәетова-Гыйззәтуллина (1972), драма актрисасы. Башкортстанның атказанган (2004) һәм халык (2021), Татарстанның атказанган (2020) артисты.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Сәнәндәҗ

**Сәнәндәҗ** (, , ) — Иран шәһәре, Көрдстан останының һәм Сәнәндәҗ шәһрестанының административ үзәге.
## География
Шәһәр илнең көнбатышында, Тәһран шәһәреннән 512 км ераклыкта урнашкан. Климаты кискен континеталь.
## Халык

## Икътисад
Текстиль, металл эшкәртү, күн, азык-төлек, мебел, эшкәртү сәнәгате кярханәләре. Һөнәрмәндчелек үсеш алган. Көрдстан университеты эшли.
## Галерея

SnahCity.JPG|
Snah.JPG|

## Искәрмәләр

Төркем:Иран шәһәрләре
Гарәпләр

**Гарәпләр** (гарәпчә *عرب‎‎‎*, әйтелеше /ğäräp/) — Якын Көнчыгыш һәм Төньяк Африка илләрендә яшәүче Афразия телләр гаиләсенең семит этник-тел төркемендәге халыклар төркеме.

Гарәпләр гарәп телендә сөйләшә һәм гарәп әлифбасын куллана. 

Гарәпләрнең гомуми саны якынча 350 миллион кеше, аларның 90%ы Ислам динен тота, бер өлеше Христиан динен тота.

## Тарих

Гарапләрнең бабалары - Гарәпстан ярымутравындагы кабиләләр. Гарәпләр тарихы семит телле халыклар тарихы белән бәйле.

I б.э.к. меңьеллыкта гарәпләр башка семит халыкларыннан аерыла башлаган. Көньяк гарәпләре бай **Саба патшалыгы**на нигез салган.

Төньяк гарәпләр торган җирдә Пальмира, Набатея, Лихьян, Гассан һәм Лахм дәүләтләре булган.

Көньяк һәм төньяк гарәпләр арасында **Хиҗаз** аша бәйләнеш булган. Ул төбәктә торган гарәпләр үз бабалары буларак Ибраһим пәйгамбәр улы Исмаилне яки Нух пәйгамбәр оныгы Ноктанны санаганнар.

V—VI гасырда төньяк һәм көньяк гарәпләр дәүләтләре таркала башлый. VII гасырда Мөхәммәд Пәйгамбәр  Ислам диненең яңа шәригатен китерә, зур Ислам дәүләте - Хәлифәткә нигез сала.  Йөз елдан соң Хәлифәт Испаниядән Төньяк Африкага һәм Көньяк-Көнбатыш Азиягә кадәр җәелгән. Мароккодан Гыйракка кадәр гарәп теле - төп телгә әверелгән.

Исламның алтын гасырында төрле фәннәр  —  астрономия, тыйп (медицина), география, тарих, математика  — зур үсеш алган.

X гасырдан Гарәп Хәлифәте зәгыйфьләнә башлый, аңа каршы тәре йөртүчеләр, монголлар, төрекләр һөҗүм итә.

XVI гасырда Госманлы төрекләр бөтен гарәп дөньясын басып ала һәм аны вилаятьләргә бүлә.

XIX  гасырда инглизләр һәм французлар Төньяк Африка өлешен басып ала.

Бөренче бөтендөнья сугышы вакытында инглизләр төрекләргә каршы гарәпләр баш күтәрүләрен яклаган, Әлҗәзаиргә Европа кешеләрен, Фәләстингә Европа яһүдләрен юри җибәргәннәр .

Икенче Бөтендөнья сугышыннан соң фәләстинлеләрдән бүтән барлык гарәп халыклары тулы азатлык алган. Әлҗәзаирлеләр Франциягә каршы сугышыннан соң 1962 елда бәйсезлеген ирешә.

Хәзер тик Фәләстин тулы бәйсезлеген ирешмәгән гарәп халкы булып калган.

## Дин

Күпчелек гарәпләр сөнни Ислам динен тота, шигыйләр гарәпләр Иран, Гыйрак, Сүрия (друзлар, нусайритлар) һ.б. илләрендә тора. Христиан динен тоткан гарәпләр Лөбнан, Сүрия, Үрдүн һ.б. илләрендә тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*    Беляев Е. А. Арабы, ислам и арабский халифат в раннее средневековье. — М.: Наука; Глав. ред. восточной лит-ры, 1966. — 279 с.
*    Бодянский В. Л. Восточная Аравия: история, география, население, экономика. — М.: Наука; Глав. ред. восточной лит-ры, 1986. — 338 с.
*    Крымский А. Е. История арабов и арабской литературы светской и духовной: В 2 т. — М., 1918.
*    Першиц А. И. Арабы Аравийского полуострова. — Гос. изд-во географической лит-ры, 1958. — 54 с.
*    Пиотровский М. Б. Южная Арабия в ранее средневековье: становление средневекового общества. — М.: Наука; Главная Редакция восточной литературы, 1985. — 223 с.
*    Шагаль В. Э., Алпатов В. М. Арабский мир. — М.: ИВ РАН, 2001. — 287 с.
*    Шумовский Т. А. Арабы и море. — М.: Наука, 1964. — 190 с.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Еникиев

**Еникиев**, **Еникеев** – татар фамилиясе. Татар дворяннары (*[[морзалар]]*)  Еникиевларның нәсел фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Альберт Еникиев, профессор.
* Әмирхан Еники (Еникиев) (1909―2000), Татарстанның халык язучысы.
* Вил Еникиев, техник фәннәр докторы.
* Гайсә Еникеев (1864―1931), Россия империясенең III, IV Дәүләт думасы депутаты.
* Дамир Еникиев (939), медицина фәннәре докторы (1988), профессор (1989). Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе (1993).
* Дәрд Еникиев (1924), медицина фәннәре докторы. Искәндәр һәм Дилә Еникиевларның әтисе.
* Зөфәр Еникиев (04.03.1951), хокук фәннәре докторы, БР Конституция суды рисе (2014).
* Искәндәр Еникиев (1957), медицина фәннәре кандидаты. Дәрд Еникиевның улы, Дилә Еникиеваның энесе.
* Марат Еникиев, хокук фәннәре докторы.
* Михаил Еникиев, медицина фәннәре докторы.
* Нигъмәтулла Еникиев (1893-1971), совет хәрби эшлеклесе, бригада комиссары.
* Рафаэль Еникиев (1942—1993), медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1992). БАССР атказанган табибы (1987).
* Ренат Еникиев (1937–2020), композитор, Тукай премиясе лауреаты (1983).
* Рифкать Еникиев (1924-2000), колхоз рәисе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* Сәет Еникиев, профессор.
* Сәхип Еникиев (1856―1929), патша армиясенең генерал-майоры
* Сөләйман Еникиев, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы.
* Таң Еникеев (01.10.1948), сценограф, Г. Сәләм, Д. Сираҗиев премияләре лауреаты.
* Хәсән Еникиев (1910—1984), селекционер, биология фәннәре докторы (1958), профессор (1960), Сталин премиясе лауреаты (1952).
* Шәриф Еникиев (1911―1986), язучы, драматург.
----
* Еникиева :
** Дилә Еникиева (28.01.1951), табиб (психиатр), язучы, медицина фәннәре кандидаты.
** Динара Еникиева (17.09.1973), БР сәламәтлек саклау министры урынбасары (2011), медицина фәннәре кандидаты.
** Татьяна Еникиева, сәнгать гыйлеме  докторы.
## Моны да карагыз
* Еникиевлар, татар кенәзләре һәм морзалары.

## <small>Чыганаклар</small>
# Историческая генеалогия татарского народа (*төзүчесе А. Беляев*). Казан, 2012. ISBN 978-5-298-02215-6

## <small>Искәрмәләр</small>

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Байбурин

**Байбурин** — татар фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Альберт Байбурин (05.09.1947), тарих фәннәре докторы.
* Габдулла Байбурин (1925-1994), язучы.
* Җиһангир Байбурин (1852-1919), Россия Дәүләт думасы депутаты.
* Наил Байбурин (1956-2015), рәссам.
* Фәүзи Байбурин (1943), техника фәннәре докторы (1989), профессор (1990).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Зебра

**Зе́бралар** (лат. *Hippotigris*) — атлар ыругының асыругы. Зебраларның өч төре бар: Бурчелла зебрасы (*Equus quagga*), Греви зебрасы (*Equus grevyi*) һәм тау зебрасы (*Equus zebra*). Зебралар белән йорт атлары арасындагы гибридлар — зеброидлар, ә зебралар белән ишәкләр арасындагы гибридлар зебруллар дип атала. Зебралар төркемнәре зур түгел: ана зебралар, балалар һәм бер ата зебрадан тора. Һәр зебраның буйлары (полосалары) уникаль рәсемне тәшкил итә. Бу буйларның функциясенә кагылышлы төрле фаразлар бар. Күп кенә дәлилләр буенча, бу буйлар аны чебеннәрнең тешләвеннән саклый. Зебралар Африканың көнчыгышында һәм көньягында утлый. Алар саванна, яшел болыннар, урман буйлары, куаклыклар, таулы җирләр кебек төрле урыннарда очрарга мөмкин.

Зебралар иң элек утлаучы хайваннар булып санала һәм түбән сыйфатлы үсемлекләр белән туклана ала. Гадәттә, аларны арысланнар аулый. Куркыныч янаганда, зебралар кача, шулай ук тешләргә һәм тибенергә мөмкин. Төрле зебраларның иҗтимагый тәртибе аерылып тора. Бурчелла һәм тау зебрасы тотрыклы гаремнарда яшәсә, Греви зебрасы берүзе яки иркен көтүләрдә яши. Гаремлы төрләрдә ана атлар гарем атлары белән генә парлаша, ә Греви зебралары ана атларны җәлеп итә торган территорияләр булдыра. Зебралар төрле тавышлар чыгарып, төрле позалар һәм мимика кулланып аралаша. Зебралар бер-берсенең йонын чистартып, социаль бәйләнешләрен ныгыта.

Зебраларны буй сызыклары буенча тиз танып булаАлар Африкада һәм башка континентларда сәнгатьтә һәм хикәяләрдә еш искә алына. Тарих дәвамында зебралар экзотик хайваннар булып саналган, ләкин, атлардан һәм ишәкләрдән аермалы буларак, алар беркайчан да өй хайваннары булмаган. Халыкара табигатьне саклау оешмасы (IUCN) Греви зебрасы — куркыныч астында, тау зебрасы — зәгыйфь һәм Бурчелла зебрасы куркыныч астында дип саный. Квагга, Бурчелла зебрасының бер төре, XIX гасырда юкка чыккан. Шуңа да карамастан, зебраларны төрле урыннарда табарга мөмкин.

## Искәрмәләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Биология
Дина Садыйкова

**Дина Садыйкова** (Дина Николай кызы Садыйкова, ) — дәүләт эшлеклесе, Чуаш Республикасының  юстиция министры (1995-2000), 2- класслы дәүләт киңәшчесе, 5- класслы казый.
## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 30 ноябренда ТАССР Аксубай районы Калиновка авылында туган. «*Башлангыч сыйныфлар укытучысы*» белгечлеге буенча Тәтеш педагогика укуханәсен (*[[1980]]*), Мәскәү дәүләт университетын (*[[1988]]*) тәмамлаган.
## Хезмәт юлы
* 1980 Аксубай районы Чуаш Енорускиносы авылы мәктәбе укытучысы.
* 1988-1993 Үзбәкстан ССР Фәрганә шәһәрендә судья-стажёр, халык судьясы в.б., адвокат.
* 1993 Чуаш Республикасы юстиция министрлыгында белгеч.
* 1994 республика юстиция министры урынбасары.
* 1995-2000 Чуаш Республикасы юстиция министры.
* 2000-2005 РФ юстиция министрлыгының Чуаш Республикасы буенча идарәсе башлыгы.
* 2005-2006 Федераль теркәү хезмәтенең Чуаш Республикасы буенча идарәсе башлыгы-республиканың баш дәүләт теркәүчесе.
* 2013 елдан Мәскәүдәге 9- арбитраж апелляция суды казые
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2 дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
## Сылтамалар
* Чуаш белешмәлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тәтеш педагогика укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Министрлар
Төркем:Казыйлар
Ринат Садыйков (1957)

*Бу [[Мәскәү]] спортчысы турында мәкалә, [[Татарстан Республикасы Яшьләр эшләре министрлыгы|Татарстан министры]] турында [[Ринат Садыйков (1986)|биредә]] укыгыз*

**Ринат Садыйков** (Ринат Риф улы Садыйков) — хәрби эшлекле (*полковник*), спортчы (*самбо*), Мәскәү хәрби самбо федерациясе президенты, Россиянең атказанган тренеры, техник фәннәр докторы (*[[1999]]*), профессор (*[[1999]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1957 елның 14 гыйнварында Уфада туган. Алтын медальгә Казан югары хәрби инженерлар укуханәсен (*[[1979]]*), М.И. Калинин исемендәге Хәрби артиллерия академиясен (Ленинград) (*[[1984]]*), М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының хисаплау математикасы һәм кибернетика  факультетын (*[[1987]]*) тәмамлаган. Техник фәннәр кандидатлыгына (*[[1992]]*), докторлыгына (*[[1999]]*) диссертацияләр яклаган. РФ президенты каршындагы  Россия дәүләт хезмәте академиясендә (*[[2004]]*), Россия дәүләт физик тәрбия академиясендә (*[[2000]]*, *[[2001]]*), РФ Генштабы хәрби академиясендә (*[[2004]]*) курсларда укыган.

## Хезмәт юлы
* 1974 елдан Совет Армиясендә. 1979-1982 хәрби бүлгеләрдә физик әзерлек  һәм спорт буенча җитәкче.
* 1984 кече фәнни хезмәткәр, өлкән фәнни хезмәткәр, лаборатория мөдире.
* 1994-2000 единоборье буенча РФ кораллы көчләре җыелмасының баш тренеры.
* 1998 елдан Көч структуралары үзәгендә бүлек мөдире, директор.
* Мәскәү хәрби самбо федерациясе президенты, РФ хәрби самбо федерациясе вице-президенты.

## Уңышлары
* 1991 елда Россиядә беренче тапкыр тэквондо буенча халыкара ярышлар уздыра.
* 70 Россия спорт мастеры, 7 халыкара дәрәҗәдәге спорт мастеры, 1 атказанган спорт мастеры әзерли.
* Фән өлкәсендә1 фәннәр докторы, 6 фәннәр кандидаты әзерли.

## Хезмәтләре
150 дән артык фәнни эше, уку ярдәмлекләре басылган, уйлап табу, файдалы модельләргә патентлары бар.

## Шәкертләре
Елена Писаренко, Елизавета Харьковская – дөнья чемпионнары (2003), Роман Дрожжин – дөнья чемпионы (2003), Николай Дакин – дөнья чемпионы (2002), Владимир Бабушкин – хәрби самбо буенча Россия беренчелегенең приз иясе (2003), Евгений Куликов – хәрби самбо буенча Россия беренчелегенең көмеш приз иясе (2003), Алексей Карпов - дөнья чемпионатының бронза призы иясе (*хәрби самбо*), Халидә Вафина, Наталья Типлякова – Европа беренчелегендә (*хәрби самбо*) катнашучылар, Руслан Әхмәтов – тэквондо, кул сугышы, хәрби самбо буенча Россия чемпионы (*күп тапкырлар*), тэквондо буенча Европа беренчелеге приз иясе.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Дөнья чемпионы (*хәрби самбо*)
* ССРБ спорт мастеры (*хәрби самбо*)
* Россиянең атказанган тренеры (*хәрби самбо*)
* 5-дан кара кушак иясе (*хәрби самбо*)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Ринат Риф улы Садыйков истәлегенә 
* РФ хәрби самбо федерациясе сайты 

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Россия полковниклары
Төркем:Россиянең атказанган тренерлары
Төркем:Казан югары хәрби-инженерлык укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ленинград хәрби артиллерия академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Профессорлар
Тукмөхәммәт Садыйков

**Тукмөхәммәт Садыйков** (Тукмөхәммәт Сәлмән улы Садыйков, ) — тарихчы галим, тарих фәннәре докторы (1984), профессор (1985), Казакъстан милли фәннәр академиясе вице-президенты, ССРБ педагогика фәннәре академиясе академигы (1989),  Казакъстанның атказанган фән эшлеклесе (1991). Абай исемендәге Алматы дәүләт университеты ректоры (1987-2008).

## Тәрҗемәи хәле
1938 елның 26 сентябрендә Алтай крае Парфёнов районы Верхняя Речка авылында туган.
С.М. Киров исемендәге Казакъ дәүләт университетын (*хәзерге* Әл-Фараби исемендәге Казакъ милли университеты) (*[[1964]]*), әлеге югары уку йортының аспирантурасын (*[[1973]]*) тәмамлаган. Тарих фәннәре кандидатлыгына (*[[1973]]*), докторлыгына (*[[1983]]*) диссертацияләр яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1964 Алматы төзелеш техникумы укытучысы.
* 1986-1987 Казакъстан ССР югары мәгариф министры урынбасары.
* 1987-2008 Абай исемендәге Алматы дәүләт университеты ректоры.
* 2008 «Нур-Отан» сәяси фиркасенең Алматы шәһәр комитеты рәисе урынбасары

## Уңышлары
* 9 чит ил университетының шәрәфле профессоры (Дунай университеты, Бокани университеты, Эразмус университеты, Пекин, Сеул, Яннам, Сувон (Көньяк Корея), Истанбул, Кентукки (АКШ)  һ.б.  университетлар).
* 2007 Абай исемендәге Алматы дәүләт университеты «*сыйфат өлкәсендәге  югары нәтиҗәләре өчен*» Казакъстан президентының  «*Алтын сапа*» (*Алтын сыйфат*) премиясенә, «*Европа сыйфаты*» һәм «*Берләшкән Европа*» (Бөекбритания) премияләренә  лаек була.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Парасат» ордены.
* II дәрәҗә  «Барыс» ордены.

## Сылтамалар
* Билгеле галим, җәмәгать эшлеклесе Тукмөхәммәт Садыйков вафат булды  

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъ дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Ректорлар
Төркем:Казакъстанның атказанган фән эшлеклеләре
Кузьма Садыйков

**Кузьма Садыйков** (*псевдонимы* **Кузьма Пайраш**, *тулы исеме* Кузьма Илья улы Садыйков, ) — табиб (*хирург*), язучы (*прозаик, драматург*), ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1938). 1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында катнашкан. Чуаш АССР атказанган табибы (1964).

## Тәрҗемәи хәле
1906 елның 14 ноябренда Казан губернасы Козьмодемьянск өязе (*хәзерге* Чуаш Республикасы Моргауш районы) Вускасы авылында туган. Икееллык Анат-Кенәр мәктәбендә укый. Чуаш совет-фирка мәктәбен (*[[1927]]*), Н.И. Пирогов исемендәге Мәскәү дәүләт медицина институтын (*[[1934]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1925-1929 «*[[Канаш (газета)|Канаш]]*» (хәзерге «*[[Хыпар]]*») газетасы хезмәткәре.
* 1933-1935 Зур Сөндер район хастаханәсендә табиб.
* 1935-1941 Чабаксар шәһәр поликлиникасында хирург, рентгенолог.
* 1946-1953 Чуаш АССР ЭЭМ медицина-санитария бүлегендә хирург, рентгенолог.
* 1953-1974 Республика клиника хастаханәсендә урология бүлеге мөдире.

## Бөек Ватан сугышында
Сугыш елларында 2- Ерак Көнчыгыш фронтында хәрби һоспитальләрдә хирург булып хезмәт итә.

## Иҗаты
* 10 китабы, 100 хикәясе, драмасы, публицистик әсәрләре нәшер ителгән.
* 1925 елда «*Сунтал*»  журналында «*Әкиятчеләр*» (*Халапсем*) һәм «*Көлдергечләр*» (*Кулǎшсем*) юморескалары басыла.
* Берече китабы «*Бәхетсез көннәр*»  (*Телейсĕр кунсем*, *[[1928]]*)  драмасы. «*Иң яхшы дару*» (*Лайăх эмел*, *[[1934]]*), «*Юлда*»  (*Çул çинче*, *[[1950]]*), «*Лиданың ялгышы*» (*Лида йăнăшĕ*, *[[1976)]]* һ. б. хикәяләр китаплары нәшер ителгән. К.В. Иванов исемендәге Чуаш академия драма театрында «*Дуслар*» (*Туссем*), «*Йөрәге яхшы*» (*Чĕри лайăх*), «*Әбекәй*» (*Кинемей*), «*Терсәк якын, тешләп булмый*» (*Чавса çывăх та, çыртма çук*) (*Н.З. Айзман белән бергә*) пьесалары уйнала.  Әсәрләренең каһарманнары — медицина өлкәсендә эшләүче зыялылар, тормыш сукмагын сайлау алдында торучы яшьләр. Фәнни-популяр әсәрләр дә язган: «*Нәрсә ул җан? Нәрсә ул төш күрү?*» (*Мĕн вăл чун? Мĕн вăл тĕлĕк?*, *[[1958]]*), «*Ышанулар турында*» (*Тĕшмĕшсем çинчен*, *[[1958]]*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Чуаш АССР атказанган табибы (1964).
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены. 
* 2 дәрәҗә Ватан сугышы ордены.

## Әдәбият
# Агаков, Л. Кузьма Пайраш. «Ялав», 1966 ел, № 11. 
# Григорьев, Н. Куçма Пайраш. «Тăван Атăл».  1986 ел, № 11. 
# Пайраш Кузьма Ильич. «Моргаушский район. Краткая энциклопедия». Чабаксар, 2002.

## Сылтамалар
*  К.Н. Пайраш «Чуаш белешмәлеге»ндә
*  К.Н. Пайраш ЧР китап пулаты сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Хирурглар
Төркем:Чуаш АССР атказанган табиблары
Төркем:Мәскәү медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Чуаш язучылары
Садыйков

**Садыйков** — төрки фамилия. Татар теленә гарәп теленнән кергән «Садыйк» («*туры*», «*эчкерсез*») исеменнән ясалган. *[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*

* Абдуллабай Садыйков — 112-нче Башкорт атлы дивизиясе яугире, гвардия кызылармеецы, рядовой.
* Данил Садыйков (1999—2012), Чаллы мәктәп укучысы, Батырлык ордены кавалеры (2012, үлгәннән соң). 
* Зөфәр Садыйков, архитектор, Кол Шәриф мәчетен корган  өчен Тукай бүләге (2012).
* Илдус Садыйков (1932—2001), ТАССР министрлар шурасы рәисе (1982-1985), Түбән Каманың шәрәфле ватандашы (2002).
* Кузьма Садыйков (Пайраш) (1906—1974), чуаш язучысы, табиб.
* **[[Марат Садыйков]]:**
** Марат Садыйков (*Марат Борис улы*, 1932―), фәлсәфә фәннәре докторы (1979), профессор (1981), ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1979).
** Марат Садыйков (*Марат Фәйзи улы*, 1945―2021), рәссам, Үзбәкстан сәнгать академиясе академигы (*[[Ташкент]]*).
** Марат Садыйков (*Марат Наил улы*, 1970―2023), табиб, ТР министры, ТР Дәүләт шурасы депутаты.
* Мөхәммәт Садыйков (1934―2023), шагыйрь, журналист, укытучы, РСФСР халык мәгарифе отличнигы.
* Ревдар Садыйков (1937—1989), балет биючесе, Тукай премиясе лауреаты (1973)
* **[[Ринат Садыйков]]**: 
** Ринат Садыйков (1957―2008), полковник, спортчы.
** Ринат Садыйков (1986), ТР премьер-министры урынбасары (2025 елдан).
* Тукмөхәммәт Садыйков (1938—2009), тарихчы-галим (Казакъстан).
* Фәнис Садыйков (1936), медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1992). БАССР атказанган табибы (1986). 
* **Шамил Садыйков**
** Шамил Садыйков (1977), журналист һәм медиаменеджер. М. Х. Садыйковның улы.
** Шамил Садыйков (1980), педагогика фәннәре кандидаты (2012), өлкән гыйльми хезмәткәр. 
----
;Садыйкова
* Дина Садыйкова, министр, казый.
* Зидә Садыйкова, телче-галимә.
* Лена Садыйкова-Сабитова (Иделбикә), шагыйрә.
* Мөкәрәмә Садыйкова, язучы.
* Сара Садыйкова, композитор, җырчы.
* Чулпан Садыйкова (*Чулпан Казанлы, Чулпан Әскәрова*) (1974), Чаллы татар драма театры актрисасы, Муса Җәлил исемендәге Республика (2007), «Тантана» (2024) премияләре лауреаты, Татарстанның атказанган артисты (2014).
----
* Айсылу Башкурова-Садыйкова, филолог, публицист, фольклорчы, филология фәннәре докторы, Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре (2003).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Әрмәннәр

**Әрмәннәр** (әрмәнчә *Հայեր*, hayer [hɑˈjɛɾ]) — һинд-аурупа гаиләсенең әрмән телендә сөйләшүче борынгы халык. Әрмәнстан һәм танылмаган Таулы Карабаг Республикасының төп халкы. Шулай ук күп әрмәннәр Лөбнан, Абхазия, Россия илләрендә тора.

Әрмәннәрнең гомуми саны якынча 10–12 млн. кеше.

## Тарих

II б.э.к. меңьеллык VI  б.э.к. гасырга кадәр  Әрмән таулыгында әрмән халкы формалашкан дип санала.

Үзисеме — һай (*Հայ*), бер фараз буенча Урарту төбәге  **Һати** атамасыннан килеп чыккан.

522 б.э.к. фарсы патшасы Дарий I Беһистун язмасында *Арминия* илен телгә ала. Исем **Мелитена**га чиктәш төбәк *Armi*, фарсыча *Armina* атамасыннан чыккан.

Әрмәннәрнең борынгы бабалары фригиялеләр, мушки, хурритлар, урартлар кабиләләре булган дип санала.

VI  б.э.к. гасырда Урарту таркала, Әрмән таулыгы Мидия хакимияте астында булган.

IV б.э.к. гасырда Ахәменид дәүләтенә керә, ике сатрапиягә бүленә.

189 б.э.к. хаким **Арташес** Селевкидларга каршы баш күтәрә һәм Бөек Әрмәнстанга нигез салган.

Борынгы Рим һәм Парфия үзара көндәшлеге,  дошманлыгын кулланып, Бөек Әрмәнстан буфер дәүләт буларак III гасырга кадәр бәйсез булган.

387 елда Борынгы Рим һәм Фарсы Иле Парфия Әрмәнстанны бүлә, 428 елда формаль әрмән патшасы юкка чыгарыла.

572 елда әрмәннәр фарсы гаскәрен җиңә һәм Византия ягына күчә, фактик рәвештә Византиянең вассал төбәгенә әверелә.

VII  гасырда гарәпләр әрмән җирен басып ала. Әрмәнстан төбәге Хәлифәткә керә, күп әрмәннәр Византиягә кача.

885 елда Хәлифәт һәм Византия чикләнгән бәйсезлеген бирә. 1045 елда Византия янә Әрмән патшалыгын басып ала.

XI  сәлҗүк-төрекләр әрмән җирен басып ала, күп әрмәннәр ватаныннан кача, 1198 елда Киликиядә яңа патшалыкта җыела.

XIV  гасырда Туктамыш һәм Аксак Тимер әрмән җирендә сугыша.

Соңрак төрекләр һәм фарсылар хакимлеге астында. 1801–1821 елда Россиягә керә.

Беренче бөтендөнья сугышында әрмәннәр кыргыны булган.

1988–1991 елларда сугыш нәтиҗәсендә Таулы Карабаг бәйсезлеген игълан итә. 1991 елда Әрмәнстан ССРБдан бәйсезлеген игълан итә.

1994 елда әрмәннәр Таулы Карабагны басып ала, нәтиҗәдә Азәрбайҗан һәм Төркия белән дипломатик мөнәсәбәтләр әлегә юк, һәм сугыш янавы саклана.

## Сылтамалар
* В.Я. Брюсов. Летопись исторических судеб армянского народа. — Ер., 1940.
* Армяне // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
* Армяне // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 415

Төркем:Әрмәнстан халыклары
Төркем:Азәрбайҗан халыклары
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Франция халыклары
Төркем:Төркия халыклары
Гаилә һәм мәктәп (журнал)

«**Гаилә һәм мәктәп**» — Казанда 2013 елның августыннан татар телендә нәшер ителүче айлык иҗтимагый-педагогик һәм фәнни-популяр әтиләр һәм әниләр журналы.

## Тарих

* 2013 елның августыннан нәшер ителә. Беренче баш мөхәррире — Илдар Миргалимов.
* «Гаилә һәм мәктәп» журналының элгәресе – «Мәгърифәт» газетасы. 
* «Басманың исемен һәм җисемен алмаштыруның максаты - үзенә күбрәк укучы туплау, аларның ихтыяҗларына һәм заман таләпләренә җавап бирү, матбугат мәйданында үзенә лаеклы урын алу».
* Беренче саннары «Мәгърифәт» газетасы абүнәчеләренә таратылган
* 2017 елның май санына кадәр баш мөхәррир — Закирова Гөлүсә Рәүф кызы, *«[[Мәгърифәт (газета)|Мәгърифәт]]» [[газета]]сының элекке бүлек мөдире*.
* 2017 елның июнь-июль айларында баш мөхәррир — Ркаил Зәйдулла.
* 2017 елның август аеннан баш мөхәррир — Ландыш Равил кызы Нәсыйхова.
* Расиха Исмәгыйлова
* Гөлүсә Рәүф кызы Закирова — 2024 елдан «ТАТМЕДИА» ачык акционерлык җәмгыяте филиалы «Гаилә һәм мәктәп» журналы редакциясе» директоры-баш редакторы
## Бурычы
Ата-аналарга, әби-бабайларга, яшь буынны физик һәм рухи яктан сәламәт итеп күрергә теләүчеләргә төпле киңәш бирү, аларның тәҗрибә уртаклашуын оештырып җибәрү, журнал битләрендә белгечләр белән очраштыру.
 
## Кыйбласы
Төп тәрбия гаиләдә бирелә. Гаилә институты ныклы булган җәмгыятьтә, гомумән, социаль, әхлакый, милли проблемаларны хәл итү җиңелрәк, җинаятьчелек кимрәк, икътисадый активлык та көчлерәк.
 
## Контент-юнәлеше
Ата-аналар, укытучылар, милли мәгариф өчен борчылган кешеләр өчен.

## Рубрикалар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Журналның рәсми сайты

## Моны да карагыз
* "Гаилә һәм мәктәп" язмалары
* "Гаилә һәм мәктәп" журналы “Күркәм гаилә – 2015” бәйгесе уздыра 

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Татар матбугаты
Төркем:Татарстан матбугаты
Төркем:Мәгариф (журнал)
Мәгърифәт (газета)

«**Мәгърифәт**» газетасы – 1991 елның февраленнән Казанда татар телендә нәшер ителүче атналык республика басмасы. 2013 елның августында чыгудан туктады.

## Тарих
* Университет гәзите «Ленинец»ның татарча варианты буларак 1989 елда «Ленинчы» гәзите чыга башлый. Беренче баш мөхәррире — КДУ аспиранты Рифат Фәттахов.
* 1991 елның февралендә Татарстанның вузара гәзите буларак «Мәгърифәт» исеме белән нәшер ителә башлады. Оештыручысы - Татарстанның мәгариф министрлыгы. 
* Нәшер ителә башлаганда күбесенчә югары һәм урта махсус уку йортларында укучы татар яшьләренә, соңыннан педагогик белемле кешеләргә (*[[укытучы]]ларга, тәрбиячеләргә*) адресланды. «Мәгърифәт» республикада мәгариф системасын яктыртты һәм киң аудиториягә юнәлдерелгән иде.
* 2013 елда «Татмедиа» моңарчы 20 елдан артык мәгариф өлкәсендә уңышлы эшләп килгән, тиражы 8-10 меңнән төшмәгән басманы яшәүдән туктатырга карар кыла. Фәрит Шәяхмәтов исемле *ТР матбугат һәм гаммәви багланышлар агентлыгы («[[Татмедиа]]») җитәкчесенең беренче урынбасары* (2013): «*Газета «Магрифат» сейчас не может соответствовать тем задачам, которые перед ней стояли*», дигән «сәбәп» китерә.
* 2013 елның августыннан яртыеллыкка «Мәгърифәт» газетасына язылган абүнәчеләргә «Мәгърифәт» газетасы урынына «Гаилә һәм мәктәп» журналы таратыла башлады.

## Сәхифәләр

* Икътисад
* Мәгариф
* Киңәш-табыш

* Безнең мөнбәр
* Ял сәгате һ. б.

## Сылтамалар
* Газетаның рәсми сайты 

## Моны да карагыз
* «Мәгърифәт» газетасы урынына - «Гаилә һәм мәктәп» журналы
* «Мәгърифәт» газетасы урынына яңа журнал чыгачак

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстан матбугаты
Төркем:1991 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:2013 елда чыгудан туктаган басмалар
Төркем:Студент газеталары
Ике башлы бөркет

**Ике башлы бөркет** - герб уйдырма билгесе, Алтын Урда тәңкәләрендә һәм тамгаларында сугылган символ, Алтын Урда илтамгаларының берсе, шулай ук борынгы дәүләтләрдә һәм бүгенге илләрдә кулланыла торган символ. Россия Федерациясенең гербында сурәтләнә.

Сурәттә бөркетнең бер башы сул (көнбатыш) ягына, икенче башы уң (көнчыгыш) ягына карый. Алтын Урда тәңкәләрендә ике башлы кош астында еш кына хан исеме гарәпчә сугылган.

## Тарих
### Хеттлар патшалыгы
Кайбер чыганаклар буенча ике башлы бөркет шумер цивилизациясендә барлыкка килгән. Ләкин иң борынгы ике башлы бөркет  сурәте Хеттлар патшалыгының башкаласы **Хаттуса** (бүгенге Бугазкөй)  казу эшләре нәтиҗәсендә табылган.

Шулай ук Хетлар дәүләтенең башка биналарында бу символ табылган. Соңрак урта гасырларда ул Әрмәнстанда табылган.

### Алтын Урда

Алтын Урда ике башлы бөркет  беренче тапкыр XIII гасыр азагында бәкләрибәк Нугай тамгасында очрый. Шулай ук Сакчы дигән акча сугу йортында ясалган татар тәңкәләрендә ике башлы кош сурәтләнә.

Соңрак ике башлы бөркет Алтын Урда ханнары Туктай, Үзбәк, Туктамыш тәңкәләрендә сугылган, аеруча күп ике башлы бөркетле тәңкәләре Кырымда табылган.

Татарларның ике башлы бөркете кайдан килгәне турында берничә фаразлар бар: 
*1) татар ханнары Византия белән мөнәсәбәтләре сәбәпле (румын нумизматы Ernest Oherlănder-Târnoveanu карашы), 
*2) иң ышанычлы караш (галимнәр Р. Фасмер, Б.Кене, А. Орешников) буенча ике башлы бөркет Көнчыгыштан килгән, күп кенә мөселман илләрендә  XII гасырдан охшаш тәңкәләр сугыла, XI гасырда төрекләр-сәлҗүкләр Бөек Сәлҗүк Дәүләтендә ике башлы бөркет - рәсми илтамгасы булган, татарлар кардәш төрки халыклар белән мөнәсәбәтләр аркасында бу символ килгән.
*3)  татар галиме Исхаков Д. М карашы буенча  "Дәфтәр-и Чыңгыз намә" борынгы татар кулъязмасында "ике башлы кара кош" нәсел билгесе буларак телгә алына. Шулай ук Кытай территориясендә татар-монгол Юань династиясе (1271-1368) идарә иткән чорындагы свастикалы ике башлы кош табылган. Свастика борынгы ариләр дәүләтендә һәм соңрак фарсы, һинд илләрендә таралган булган.  Табылган тәңкә сул яктагы свастика белән.

### Россия

Беренче тапкыр ике башлы бөркетне рус кенәзе Иван III тик 1497 елда куллана (татарларның символны кулланышыннан 200 елдан соң). Моңарчы рус тәңкәләрендә җайдак кылыч белән сурәтләнә, Киев Русе тәңкәләрендә Өч япьле (Трезуб) сугыла.

Россиядән аермалы буларак күпмилләтле Россия дәүләтендә Алтын Урда рәсми символы - ике башлы бөркет илтамгада кулланыла.

### Көнбатыш Аурупа

Бөек Сәлҗүк Дәүләтендә 11 гасырдан, Алтын Урдада 13 гасырдан ике башлы бөркет кулланыла.

1434 елда бу символ Изге Рим империясендә кабул ителә.

XIV гасырда Сербиядә кабул ителә.

XV гасырдан  ике башлы бөркет Тверь һәм Мәскәү кенәзлекләрендә кулланыла башлый, соңрак Россия дәүләте гербына әверелә.

## Сылтамалар
* Двуглавый орел http://melma.ru/ethnic/sumerian/religion/215-dvuglavyy-orel.html
## Искәрмәләр

Төркем:Татар тарихы
Төркем:Алтын Урда
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Төркия тарихы
Төркем:Украина тарихы
Төркем:Герблар
Василий Горохов (педагог)

**Василий Горохов** (Василий Михаил улы Горóхов, ) — педагогика фәннәре докторы, профессор, Казан дәүләт педагогия институты проректоры (1956-1960), кафедра мөдире (1952-1956), педагогика факультеты деканы (1930-1951). Татарлардан беренче педагогика фәннәре докторы (1948).

## Тәрҗемәи хәле
1891 елның 1 мартында Вятка губернасы Алабуга өязе (хәзеге ТР Алабуга районы) Олы Елау авылында туган. Туган авылында башлангыч мәктәпне, Казан үзәк керәшен-татар мәктәбен, Казан укытучылар семинариясен, Иркутск университетының философия-педагогия факультетын (1922) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1911 Казан губернасы Мамадыш өязе (*хәзер* Кукмара районы) Янил авылында ике класслы мәктәптә укыта.
* 1922-1930 Казан керәшен педагогия техникумында укыта.
* 1930 елдан Казан дәүләт педагогия институтында укыта: 1930-1951 педагогика факультеты деканы, 1952-1956 педагогика һәм психология кафедрасы мөдире, 1956-1960 фән эшләре буенча проректор.
* Бер үк вакытта Казан дәүләт консерваториясендә укыта.

## Татарлардан беренче педагогика фәннәре докторы
* 1939 «*[[Идел|Идел буе]] [[татар]]ларына карата царизмның мәктәп өлкәсендә руслаштыру сәясәте*» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. Фәнни хезмәттә патша хөкүмәтенең мәгариф өлкәсендә рус булмаган халыкларга карата дискриминациясе тәнкыйтьләнә.
* 1948 «*[[XIX гасыр]]да  һәм [[XX гасыр]] башында [[Идел|Идел буе]] [[татар]]лары арасында уку-укыту эшләре*» темасына докторлык диссертациясе яклый. Фәнни хезмәттә татарларда мәгариф тарихы анализлана.

## Фәнни эшчәнлеге
* В.М. Горохов — Габдулла Тукайның педагогик карашларын беренчеләрдән булып өйрәнгән педагог-галим.
* Татар мәгарифенең тарихы, күренекле татар педагоглары, хатын-кыз педагогларның эшчәнлеге турында яза.
* Бала тәрбиясендә мәктәп һәм гаиләнең бергәләп эшләү мәҗбүрилеген ассызыклый.

## Китаплары
# Идел буе татарларына карата царизмның мәктәп өлкәсендә реакцион сәясәте. Казан, 1941. 
# Хәрби чор шартларында Куралово балалар йортында хезмәт тәрбиясе бирү. Казан, 1943. 
# XIX гасырда  һәм XX гасыр башында Идел буе татарлары арасында уку-укыту эшләре. Казан, 1947.
# Психология һәм педагогика буенча русча-татарча терминнар сүзлеге. Казан, 1950.
# ТАССРда халык мәгарифе үсеше (*автордаш*). Казан, 1958.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

## Хәтер

## Чыганаклар
* Л. Мортазина. Татарлардан беренче педагогика фәннәре докторы. «Мәгариф», 2015 ел, № 7.
* Педагогическая энциклопедия. Том 1 (*Баш мөхәррирләре* - А.И. Каиров и Ф.Н. Петров). М, «Советская Энциклопедия», 1964.
 
## Сылтамалар
* В.М. Горохов «Педагогика китапханәсе» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Педагогика фәннәре докторлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Казан укытучылар семинариясен тәмамлаучылар
Төркем:Иркутск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Габдулла Тукай
Нугай (бәкләрибәк)

**Нугай** (نوغای, монг. Ногай, 1235-1300) — Алтын Урда бәкләрибәге, Алтын Урда көнбатыш олысының хакиме, аның олысы Дунай сул ярыннан Днестр елгасына кадәр җәелгән, ирәге бүгенге **Исакча** шәһәре янында булган.

1270 елдан Сарай ханнарына буйсына. Нугай хакимлеге астында (вассал бәйлелеге астында)  Болгария, Сербия көньяк һәм берничә төньяк рус кенәзлекләре булган.

Византия императоры **Михаил VIII Палеолог** никахтан тыш кызы Ефросиньягә өйләнгән булган.

## Чыгыш

1235 яки 1340 елда туган, Җүчи җиденче улы Бувал оныгы, Татар улы.

## Тарих

1262 елда Нугай Җүчи нәселе һәм Хулагу нәселе арасындагы сугышта катнаша, Дәрбәнт өчен канкойгыч бәрелештә сугыша. 1263 елда Бәркә хан ярдәмендә бәкләрибәк Нугай Хулагуид гаскәрен җиңә.

1265 елда Нугай Кура елгасын үтеп, Кавказ өчен сугышта катнаша, Абага бертуганы Юшумут гаскәренә җиңелә, күзен югалта. Нәтиҗәдә Нугай гаскәре төньякка китә.

1270 елда Нугай гаскәре Кара диңгез төньяк ярына, соңрак Дунай елгасына күчә, Византиягә һәм Болгариягә һөҗүм итә.

1273 елда Нугай гаскәре Византия императоры Михаил Палеолог гаскәрен тар-мар итә, император үз кызы Ефросиньяне Нугайга кияүгә бирергә мәҗбүр булган.

1288-1291 елда Нугай Галиция кенәзе Лев Данилович катнашында Польшага каршы һөҗүм итә.

1291 елда Нугай Туктай ханына Алтын Урда тәхетенә утырырга булыша.

1293 елда Рус Олысының төньяк өлешенә һөҗүм итә, баш күтәрүне бастыра.

1299 елда Нугай Туктай белән талаша, Туктай Нугай дошманнары белән берләшеп, Буг елгасында Нугай гаскәрен җиңә, Нугай яралана, кача һәм 1300 елда үтерелә.

Бәкләрибәк Нугай 1270 елдан үз тамгасында ике башлы бөркет билгесен суга башлый. Кайбер чыганаклар буенча Византиядән иртәрәк, Бөек Сәлҗүк дәүләтеннән соң.

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда бәкләрибәкләре
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Төркем:Алтын Урда хакимнәре
Яна Батыршина

**Яна Батыршина** (Янина Фәрхат кызы Батыршина) — спортчы (*нәфис гимнастика*), Россиянең атказанган спорт мастеры. Нәфис гимнастика буенча күп тапкырлар дөнья, Европа, Россия чемпионы, Олимпия уеннарының көмеш приз иясе.

## Тәрҗемәи хәле

1979 елның 7 октябрендә Ташкәнтта туган. 1991 елда гаиләсе белән Россиягә күченгән. Мәскәүдә Олимпия резервлары укуханәсен тәмамлаган.

## Спорт карьерасы
#### Үзбәкстанда
Нәфис гимнастика белән 5 яшеннән (1984) шөгыльләнә (беренче остазы – *В.А. Чернова*).
* 1988 елда Үзбәкстан ССР җыелмасына кабул ителә.
* 1989 елда ССРБ яшьләр җыелмасына кабул ителә.

#### Россиядә
1991 елдан Новогорск гимнастика үзәгендә (остазы *И.А. Винер*) шөгыльләнә, Россия җыелмасына кабул ителә.

Барлыгы 180 медаль яулаган. Олимпия уеннарының көмеш медале, 7 дөнья беренчелегенең алтын медале, 5 Европа беренчелегенең алтын медале, 40 кубок иясе. Спорттагы уңышлары өчен II дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены белән бүләкләнгән.
* 1998 елдан зур спорттан китә.

* 1999 елда 3 ай Бразилиянең нәфис гимнастика буенча беренче һәм үсмерләр җыелмаларының баш тренеры була.

## ТV карьерасы
2000 елдан «16 яшькә кадәр һәм өлкәнрәк» (*До 16 и старше*) тапшыруын алып бара. «Столица» каналында спорт яңалыклары белән таныштыра. 2002 елдан «Россия-2» каналында «Хәбәрләр-Спорт» мәгълүмат программаларын алып бара.

Милли «Дан» (*Слава*) спорт премиясе тапшыру тантанасын (2003, 2004, 2006, 2008), «Форт-Баярд» (2002), «Халык артисты» (2004), «Спорт белән шөгыльлән» (2010) телетапшыруларын алып бара. Олимпия уеннарында (*[[Ванкувер]]*) «Сочи-2014» рус йорты хуҗабикәсе була. «Гадел спорт илчеләре» допингка каршы проектында катнаша (2010 елдан).

2012 елдан Мәскәүдә Яна Батыршина призына нәфис гимнастика турниры үткәрелә  

## Спорт нәтиҗәләре

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Россиянең атказанган спорт мастеры.
* II дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Рәсми сайты 
* Я. Батыршина «''Люди''» сайтында
* «''Үзәк яһүди ресурсы''» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Спортчылар
Төркем:Европа чемпионнары
Төркем:Россия чемпионнары
Батыршин

**Батыршин** — татар фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Мөхәммәт-Хәнәфия Батыршин (1833-1912), Ташкәнтның беренче шәһәр табибы.
* Сирин Батыршин (1896-1969), шагыйрь.
* Гыйльфан Батыршин (1914-1947), Советлар Берлеге Каһарманы (1938).
* Ирек Батыршин (1926), РСФСРның атказанган авыл хуҗалыгы эшлеклесе.
* Радик Батыршин (28.07.1968), продюсер, «Мир» телерадиокомпаниясе  генераль директоры (2007).
* Нәкый Батыршин (1932-2002), төзүче, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Рафаэль Батыршин (26.08.1986), хоккейчы.
* Руслан Батыршин (19.02.1975), хоккейчы, Рафаэль Батыршинның бертуган абыйсы.
----
* Яна (Янина) Батыршина  (07.10.1979), спортчы, дөнья чемпионы, Русиянең атказанган спорт мастеры.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Рафаэль Батыршин

**Рафаэль Батыршин** (Рафаель Али улы Батыршин)  — Россия  хоккейчысы (сакчы).  «Крылья Советов» җәмгыятендә (Мәскәү) тәрбияләнә. Хоккейчы Руслан Батыршинның бертуганы. Хәзерге вакытта «Ак Барс» (Казан) өчен уйный,  КХЛда чыгыш ясый.

## Карьера
Әти-әнисе улларын кече яшьтән «Динамо» (Мәскәү) җәмгыятенә бирә.
Рафаэль Батыршин – татар. Мәскәүдә 1986 елның 26 августында туган.

17 яшендә Батыршин «Крылья Советов»ның  (Мәскәү) икенче составында дебют ясый, беренче сезонында ук команда сакчылары арасында иң күп матч уздыручы була. Шуңа күрә беренче сезонда ук «Крылья Советов»ның 2- лигада чыгыш ясаучы төп командасына 9 тапкыр чакырылуы гаҗәп түгел.  Алдагы 4 ел дәвамында Батыршин «Крылья Советов»ның беренче командасында төп сакчы була.
Әлеге команда өчен барлыгы 139 матч уздыра, 11 очко туплый (2+9), икенче команда өчен 80 уенда  уйный, 18 очко (4+14) туплый.

2007-2008 елгы сезоны — әлеге Мәскәү командасы өчен 4- тапкыр уйнавы була.  Әмма сезон ахырында ул башка командага  — югары лигада уйнаучы «Рязань» (Рязань)командасына күчә. Алар өчен 14 матчта уйный.

2008-2009 елгы сезонны яңадан  исемен алыштырган МХК «Крылья Советов»та башлый. Элекке бердәм команда икегә бүленгән була. Шуңа карамастан МХК югары лиганың финалына барып җитә (Ханты-Мансийскиның «Югра» командасы җиңүче була). Рафаэль әлеге сезонда 70 уенда уйнап, 20 очко (7+13) туплый – сакчының спорт  карьерасында әлегә иң яхшы күрсәткече.

2009 елның көзендә  Батыршин КХЛда дебют ясый – Чехов «Витязь» командасына күчә. Аларның уен стиле  Рафаэльгә якын. Гәүдәгә зур булу сәбәпле,  Батыршин кискен сакчы ролен башкара, сезонга 50 минут штраф туплаган чаклары була.  «Витязь» өчен сакчы 2 сезон уйный, 95 матч уздыра, 16 очко (5+11) туплый.

2011 елның җәендә Батыршин Мәскәү өлкәсенең «Атлант» командасына күчә. Әлеге команда өчен  Рафаэль 33 матчта уйный, 8 очко (2+6) туплый.
 
2012 елның 13 гыйнварында  «Атлант» җитәкчелеге аны Новосибирскиның «Сибирь» командасыннан  Вячеслав Белов белән алмаша,  сезонның калган өлешен Рафаэль Новосибирскида уйнап бетерә. Командасы плей-оффка үтми. 
 
2012-2013 ел сезонын Батыршин Новосибирскиның «Сибирь» командасында башлый.

## Гаиләсе
Өйләнгән. Хатыны Анна. 

## Сылтамалар
* Профиль на официальном сайте КХЛ»
* Профиль на официальном сайте Атланта» 

## Искәрмәләр

Төркем:Россия хоккейчылары
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Горохов

**Горохов** — фамилия һәм топоним.

## <small>Фамилия</small>
*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Василий Горохов (*1891-1960*), педагогика фәннәре докторы, КДПИ профессоры, татар.
* Василий Горохов (Василий Регеж-Горохов) (*27.08.1937*), язучы, актер, РСФСР атказанган , Мари АССР халык артисты. М. Шкетан һәм Й. Кырла премияләре лауреаты, мари.

## <small>Топоним</small>
* Горохов () - Украинаның Волынь өлкәсендәге район әһәмиятендәге шәһәр (халык саны *9 015*).

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Урарту

**Урарту** (хуритчә bi-a-i-na, , , ) — Көньяк-Көнбатыш Азиядәге борынгы дәүләт (б.э.к.  VIII—VI гасырлар). Чәчәк аткан дәверендә Әрмән таулыгы районын (Әрмәнстан, өлешчә Төркия һәм Иран) биләп торган.

Башкаласы — Тушпа (хәзерге Төркиядәге Ван шәһәре) шәһәрендә урнашкан булган.

## Тарих

Б.Э.К. 9 гасыр азыгы — 8 гасырның 1 яртысында Урарту дәүләте чәчәк аткан. Менуа, Аргишти I ва Сардури II патшалыклары дәверендә Урарту территориясе шактый киңәйгән.

Коллар хезмәте киң файдаланылган. БЭК 8 гасыр уртасында Әссүрия патшасы Тиглатпаласар III (БЭК 745—727) Урарту гаскәрләрен берничә мәртәбә җиңгән вә Урарту  керүче Төньяк Месопотамия һәм Төньяк Сүрияне басып алган.

Руса I дәверендә Саргон II җитәкчелегендәге Әссүрия гаскәренең яулары нәтиҗәсендә дәүләт вәйран булган. Әмма 7 гасырда Урарту Көньяк Кавказ артыда үз позицияләрен саклап калган.

Руса II (БЭК 685—645) бу җирдә яңа кальгаләр төзегән. Скиф-киммерий  ярдәмендә Урарту патшалары Фригия патшалыгын тар-мар иткәннәр (БЭК 676 ел).

Мидия патшалыгының көчәюе Урартуны Әссүрия белән якынлаштырган. Ләкин БЭК 6 гасыр башында Урарту Мидия тарафыннан тар-мар ителгән һәм аның составына кушылган.
## Әдәбият
* http://annals.xlegio.ru/i_urart.htm  Борынгы Урарту патшалыгында
## Искәрмәләр

Төркем:Борынгы дәүләтләр
Төркем:Урарту
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Вестготлар

**Вестготлар**, визиготлар, тервинглар — алман кабиләсе, готларның көнбатыш тармагы. БЭ 3—4 гасырларда Днестр елгасының көнбатыш ягында яшәгән.

370-елларда һуннар басымы астында Дунайны кичеп Мөзиягә күчкәннәр.

418 елда Көньяк Галлиядә Көнбатыш Рим империясе территориясендә мәркәзе Тулуза шәһәре булган иң беренче «варвар» кыйраллыгын бар иткәннәр. 5 гасырның 2 яртысында вестготлар Испаниянең зур өлешен басып алганнар.

507 елда франклар тарафыннан Көньяк Галлия басып алынгач, бу җир Вестготлар кыйраллыгының төп территориясе булып калган; 6 гасыр уртасыннан аның башкаласы Толедо шәһәре булган. Вестготлар аерым җирле җир ияләре кулындагы сөрүле җирләнең 2/3 өлешен тартып алганнар.

Рим тәртибе белән якыннан танышу вестготларга ыруг-кабиләчелек мөнәсәбәтләреннән милекчелек төземенә үтү мөмкинлеген биргән. Вестгот кыйраллыгында хакимлек иткән этник төркем булган вестготлар әкрен-әкрен җирле испан-рим халкы белән кушылып киткән.

711—718 елларда вестготлар дәүләте гарәпләр тарафыннан юк ителгән.

Төркем:Испания тарихы
Төркем:Алман кабиләләре
Төркем:Халыкларның Бөек күченеше
Төркем:Вестготлар
Остготлар

**Остготлар** (**остроготлар** (), **грейтунглар** ()) — алман кабиләсе, готларның көнчыгыш тармагы.

3 гасырда Кара диңгез буендагы далаларга, Днепр—Тын аралыгына, өлешчә Кырымга килеп урнашканнар. 4 гасырның 2 яртысында Һерманарих җитәкчелеге астында остготлар кодрәтле кабилә берлеген төзегәннәр, бу берлек остготлардан тыш башка алман, скиф-сармат вә славян кабиләләрне берләштергән. 375 елда бу берлек һуннар тарфыннан тар-мар ителгән. Остготларның төп өлеше һуннар белән бергә көнбатышка юл алып, Паннониядә урынлашкан. 5 гасыр уртасында, Аттила вафатыннан соң, остготлар һуннарга каршы баш күтәреп аларның хакимлегеннән азат булганнар.

493 елда остготлар Теодорих җитәкчелеге астында Италиягә яу чабып Равеннаны басып алганнар һәм Остготлар кыйраллыгын булдырганнар. Кыйраллык составына  Италия, Сицилия, Альпалды районнары, Далмация, 510 елдан исә Прованс кергән. Остготларның төп өлеше Урта һәм Төняк Италиягә килеп урнашкан. Византиягә каршы сугышында җиңелеп (552—554), Остготлар кыйраллыгы бар булуыннан туктаган.

## Моны да карагыз
* Вестготлар
* Готлар

Төркем:Халыкларның Бөек күченеше
Төркем:Алман кабиләләре
Һеруллар

**Һеруллар** () — элек Төньяк Аурупада яшәгән алман кабиләсе. 3 гасырда һеруллар (даннар басымы нәтиҗәсендә) көньякка күчкән. Көнчыгыш һеруллар готлар белән берлектә Рим империясе территориясенә бәреп керү катнашкан, соңрак һуннарның беректәшләре сыйфатында телгә алынган. Һун кабиләләре берләшмәсе таркалып киткәч, якынча 500 елда һеруллар хәзерге Моравиядә үз дәүләтен төзи, әмма ул дәүләт тиздән лангобардлар тарафыннан тар-мар ителә. Көнбатыш һеруллар (286 елда Галлиягә һөҗум итәләр) 6 гасыр башында франклар тарафыннан буйсындырылган.

Төркем:Халыкларның Бөек күченеше
Төркем:Алман кабиләләре
Бургундлар

**Бургундлар** (, ) — борынгы алман кабиләсе.

3 гасырның 2 яртысына кадәр Одер һәм Висла арасында яшәгәннәр, аннан соң, гепидлардан җиңелеп, көнбатышка таба хәрәкәт итә башлаганнар. 5 гасырның башында Рейн бассейнында үз дәүләтен булдырганнар; 436 елда ул һуннар тарафыннан юк ителгән. Шуннан соң бургундлар Рона бассейнына күчеп утырганнар һәм яңа дәүләтне булдырганнар, ләкин ул да 534 елда (бу юлы франклар тарафыннан) юк ителгән. Бургундлар исә җирле халык тарафыннан ассимиляцияләнгән.

## Моны да карагыз
* Бургундия

Төркем:Халыкларның Бөек күченеше
Төркем:Алман кабиләләре