Л. Я. Карпов исемендәге химия заводы

**Л. Я. Карпов исемендәге химия заводы**, *рәсми атамасы* «Л. Я. Карпов исемендәге химия заводы» ачык акционерлык җәмгыяте (, ) — Татарстанның Менделеевск шәһәрендә урнашкан җитештерү оешмасы, шәһәр төзүче предприятие. РФнең иң өлкән химия заводларының берсе. 1922 елдан (*[[1915 ел]]да завод директоры булган*) инкыйлабчы, химик-технолог, РСФСР химия сәнәгатенә нигез салучыларның берсе Лев Яков улы Карпов (*[[1879 ел|1879]]—[[1921 ел|1921]]*) исемен йөртә.

## Милек иясе һәм җитәкчелек
«ТАИФ» ААҖ тавыш бирү акцияләренең 50,01 % ына һәм «Түбәнкаманефтехим» ААҖ 33 % ына хуҗа.
Генераль директор (*[[2003 ел]]дан*) — Дамир Рафис улы Шәмсин (1964), ТР атказанган химигы.
## Махсуслашу
Завод техник квалификацияле химия продукциясен, азык өстәлмәләре һәм реактивлар, фармацевтика субстанцияләрен, төзелеш материаллары җитештерә һәм сата.
 
Предприятие менеджментының интеграцияләнгән системасы — сыйфат, экология һәм хезмәтне саклау өлкәсендә ISO 9000, ISO 14000, OHSAS 18000 серияләренең халыкара стандартлары таләпләренә туры килә.
Заводта төрле билгеләнештәге органик булмаган химия продукциясенең 45 төре җитештерелә. 2005 елда җитештерү һәм сату күләме — 480 млн. сум, чиста табыш — 3 млн сум. 2009 елның III кварталында 216 778 мең сум керем, чиста табыш 6 031 мең сум тәшкил иткән. 2018 елда чиста керем 38,6 млн сум.
## Тарих
Бондюг химия заводының ачылу датасы булып заводта беренче продукция — күкерт кислотасын чыгарган 1868 ел исәпләнә. Заводның барлыкка килүенә Алабуга шәһәренең беренче гильдия сәүдәгәре Капитон Яков улы Ушков (*[[1813 ел|1813]]—[[1868 ел|1868]]*) эшчәнлеге сәбәп була. Ул 1850 елда Алабуга өязе Кокшан авылында хромпик (*калий дихроматы*)  җитештерү буенча химия заводына нигез сала. Бондюгтагы заводның алга таба үсеше аның уллары беренче гильдия сәүдәгәре  (*[[1840 ел|1840]]—[[1898 ел|1898]]*) һәм аның бертуганы  (*[[1850 ел|1850]]—[[1918 ел|1918]]*) эшчәнлегенә бәйле.
1870 елга завод 238 мең пот химия продукциясе: күкерт кислотасы, күкерт балчыгы, , бакыр һәм тимер купорослары җитештерә.
1880-елларда Петр Ушковның тырышлыгы, аның РИ һәм Аурупаның иң яхшы химиклары белән таныш булуы, технологияләрне һәм базарны җентекләп өйрәнүе, шулай ук капитал салу нәтиҗәсендә завод органик булмаган химия продукциясен чыгару буенча РИнең алдынгы предприятиеләренең берсенә әйләнә. Җитештерелә торган тауарлар Мәскәү, Петербург, Париж, Чикаго, Вена, Филадельфия, Казан, Түбән Новгород күргәзмәләрендә 14 тапкыр күрсәтелә.
П. К. Ушков җитештерүнең үсешендә фәннең ролен яхшы аңлаган. Аның чакыруы буенча заводта талантлы инженер-химиклар, соңыннан танылган галим булып үскән Н. П. Алексеев, Г. Д. Вахтель, П. Федотьев, К.  Г. Дементьев, Н. П. Вальберг, чит ил белгечләреннән Боман, Вормс, Маклеллан, Байер, Бетгер эшли.
1893 елда заводта электр барлыкка килә. Хәрби ведомство кушуы буенча рус галиме-химик Д. И. Менделеев, РИ  диңгез министрлыгының фәнни-техник лабораториясе хезмәткәрләре белән берлектә, соңыннан «пироколлодий» дип аталган төтенсез дары алу өчен заводның җитештерү мәйданчыгын файдалана.
1910 елда рус агрохимия фәненә нигез салучы  (*[[1865 ел|1865]]—[[1948 ел|1948]]*) җитәкчелегендә, РИдә беренче тапкыр җирле чималны файдаланып, 3 мең пот күләмендә гади суперфосфатның беренче тәҗрибә-сәнәгать партиясе җитештерелә.
1915 елда завод директоры вазыйфасына инженер-химик Лев Яков улы Карпов (*[[1879 ел|1879]]—[[1921 ел|1921]]*) чакырыла. Ул җитәкчелек иткән чорда (*[[1915 ел|1915]]—[[1917 ел]]лар*) сыек хлор, медицина һәм техник хлорофор җитештерелә. Соңгысын җитештерү белән яшь галим-биохимик Борис Илья улы Збарский (*соңыннан [[Владимир Ленин|В. И. Ленинның]] гәүдәсен бәлзәмләү белән билгеле булачак академик*) шөгыльләнә. 1918 елда Л. Я. Карпов РСФСР Халык хуҗалыгы Югары шурасы каршындагы химия сәнәгате бүлеге мөдире итеп билгеләнә.
1916 елның октябреннән 1917 елның мартына кадәр заводның хәрби-исәп өстәле белән булачак Нобель премиясе лауреаты  шагыйрь Борис Пастернак җитәкчелек итә.
1920 елда РСФСР  карары белән радий тозлары җитештерүне оештыру бурычы куела. Әлеге эш  Л. Я. Карпов катнашкан махсус комиссия тарафыннан Бондюг химия заводына йөкләнә. Радий тозларын җитештерүне оештыру эшләре академик  (*[[1890 ел|1890]]—[[1950 ел|1950]]*) һәм инженер Иван Яков улы Башилов (*[[1892 ел|1892]]—[[1953 ел|1953]]*) җитәкчелегендә алып барыла. Беренче тапкыр табылган радийның бай препаратлары Петроград шәһәрендә узган чиста һәм гамәли химия буенча Менделеев исемендәге өченче съездда күрсәтелә.
1921 елда  Чулман елгасындагы портны завод цехлары белән тоташтырган тар колеялы тимер юл төзелеше тәмамлана. Әлеге  транспорт 1960-елларга кадәр кулланыла.
1922 елда Бондюг химия заводына Л. Я. Карпов исеме бирелә. 1967 елдан заводның исеме — Л. Я. Карпов исемендәгее химия заводы.
1923 елда заводның үз электростанциясе төзелеп бетә (*[[1917 ел]]да Л. Я. Карпов инициативасы буенча башланган булган*).
1929 елда 600 мең сум табыш алган Бондюг химия заводы химия сәнәгатендә социалистик ярыш хәрәкәтенең җиңүчесе була.
1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында заводның бөтен җитештерү эшчәнлеге сугыш чоры ихтыяҗларына буйсындырыла. Заводта фронт өчен, шул исәптән аэрофотога төшерү өчен кирәкле 22 яңа төр продукция чыгару оештырыла.
1958 елда Чулман буенда Бондюг нефте чыганагы ачылу заводка каты ягулыктан иярчен газга күчәргә мөмкинлек бирә. Предприятиене бердәм дәүләт энергосистемасына тоташтыру заводка үзенең техник-икътисадый күрсәткечләрен арттырырга һәм дәүләт дотацияләреннән баш тартырга мөмкинлек бирә.
1967 елда РСФСР Югары шурасы президиумының 11 август указы белән Бондюг эшчеләр бистәсе Менделеевск шәһәре итеп үзгәртелә. Л. Я. Карпов исемендәге химия заводы шәһәр төзүче предприятиегә әверелә.
1968 елда ССРБ Югары шурасы президиумының 28 август указы белән, заводка нигез салынуга 100 ел тулу уңаеннан, химия сәнәгатен үстерүдә ирешкән уңышлары өчен завод Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә.
1968 елның 21 августында заводның элекке директоры Л. Я. Карповка, 22 августта рус галиме-химик Д. И. Менделеевка һәйкәлләр, 24 августта завод музее ачыла.

1987 елда заводның 9 продукциясе ССРБ  лаек була.
1988 елда ике предприятие: Л. Я. Карпов исемендәге химзавод һәм төзелә торган Яңа Менделеев заводы базасында «Л. Я. Карпов исемендәге химия заводы» җитештерү берләшмәсе булдырыла.
1988 елның 25 августында яңа тауар — аммиак селитрасының беренче тоннасы алына.
1990 елда хлорлы барий цехында химия продукциясен җитештерүнең технологик процессының «кыска схемасы» кертелә (авторы А. А. Муравьев). Чара шәһәрдәге экологик хәлне кардиналь рәвештә яхшырта, җитештерү чыгымнарын шактый киметә.
1992 елда җитештерү берләшмәсен үзгәртеп кору нәтиҗәсендә яңадан ике мөстәкыйль предприятие төзелә.
1994 елның 16 мартында Татарстан Республикасының дәүләт милке белән идарә итү буенча дәүләт комитеты карары нигезендә Л. Я. Карпов исемендәге химия заводы «Л. Я. Карпов исемендәге химия заводы» АҖ итеп үзгәртелә.
## Тауарлар җитештерә башлау еллары
* 1916 ел — сыек кальций хлориды, 1933 елдан — каты кальций хлориды җитештерә башлау.
* 1923 ел — натрий тиосульфаты җитештерә башлау.
* 1926 ел — барий хлориды җитештерә башлау.
* 1928 ел — реактив тозлар җитештерә башлау.
* 1929 ел — натрий сульфиты җитештерә башлау.
* 1942 ел — фармацевтика субстанциясе — кальций хлориды (су эретмәсе) җитештерә башлау.
* 1960 ел — фармацевтик субстанциясе — кальций хлориды (кристаллик субстанция) җитештерә башлау.
* 1963 ел — фармацевтика субстанциясе — натрий тиосульфаты җитештерә башлау.
* 1964—2005 елларда — барий окисе һәм углекислый барий гидраты җитештерү.
* 1973 ел — барий сульфаты җитештерә башлау.
* 1976—2013 елларда — МХЗ препаратын җитештерү.
* 1984—2016 еллар — силикагельләр җитештерү.
* 1990 ел — фармацевтика субстанциясе — магний сульфаты җитештерә башлау.
* 1999—2015 еллар — натрий пиросульфиты җитештерү.
* 2004 ел — натрий сульфаты җитештерә башлау.
* 2006 ел —  пенополистирол — «Тимплэкс» плитәләре җитештерә башлау.
* 2007 ел — КДИ катализаторы җитештерә башлау.
* 2014 ел — ОПЦ ингибиторлары җитештерә башлау.
Заводка өч мәртәбә банкротлыкка чыгу куркынычы янаган.
## Төп цехлар
* Күкертле барий җитештерү цехы
* Гипосульфит тозлар җитештерү цехы
* ГОБ һәм катализатор җитештерү цехы
* Реактив тозлар җитештерү цехы
* Натрий сульфатлары җитештерү цехы
* Сульфит тозлар җитештерү цехы
* Техник силикагель җитештерү цехы
* Фармакопея хлорлы кальций һәм МХЗ препаратын җитештерү цехы
* Барий һәм кальций хлоридлары җитештерү цехы 
* Хлорлы кальций җитештерү цехы
* Экструдацияләнгән пенополистирол җитештерү цехы

## Бүләкләре
* 1968 — Хезмәт Кызыл Байрагы ордены — *химия сәнәгатен үстерүдә ирешкән уңышлары өчен*. 
* 1996 — «Аурупаның алтын призы»  — *химия продукциясенең югары сыйфаты өчен*. 
* 1997 — «Химия - 2000» Зур алтын медале — *«Алгарыш өчен партнерлык» программасында катнашкан өчен* (*[[Кельн]], [[Алмания]]*). 
* 2003 — РФ Хөкүмәтенең Мактау грамотасы  — *заводның 135 еллыгы уңаеннан*.  
* 2018 — РФ Хөкүмәте Рәхмәте —  *химия сәнәгате үсешенә керткән зур өлеше, югары хезмәт күрсәткечләре өчен, заводның 150 еллыгы уңаеннан* 
* һ .б..
 
## Сылтамалар
*  «Л. Я. Карпов исемендәге химия заводы» АҖ
*  О заводе. Журнал «Регионы России», №5, 2008г.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:Россиянең химия компанияләре
Төркем:Татарстан ширкәтләре
Төркем:Менделеевск