open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бавыр яман шеше

Бавыр яман шешен беренчел һәм икенчел төрләргә аералар. Гадәттә, беренчел яман шеш бавырның алдан кичергән авыруларыннан барлыкка килә. Мондый авыруларга цирроз (кабыклану — паренхиматоз әгъзада фиброз тукыманың нык үсүе), дәвамлы бавыр ялкынсынуы, холангит (үт юллары ялкынсыну), описторхоз (мәче имгеч суалчан паразитлык итүдән килә торган гельминтоз) һ.б. керә.

Икенчел (метастазлы) бавыр яман шеше беренчесенә караганда ешрак күзәтелә.
Беренчел бавыр яман шеше 40-60 яшьтәге ир-атларда еш очрый. Гадәттә шеш бавыр күзәнәкләреннән (гепатома) үсеп чыга. Сирәгрәк бавыр эчендәге үт көпшәкчекләрендә холангиома (үт юлларында башланып китә торган зарарсыз шеш) булуы күзәтелә. Бавыр гепатомасы аерым зур төен яки диффуз инфильтраты рәвешендә була.

Беренчел бавыр яман шеше уң як кабырга астында яки корсакның югары өлешендә төрле дәрәҗәдәге авырту барлыкка килүдән үзен сиздерә башлый. Бу авыртулар алга таба түзә алмаслык булалар. Авыру диспепсия (ашкайнату процессы бозылу), аппетит югалу, соңрак ашамлыкларга җирәнү хисе барлыкка килү, косу, кикерү, метеоризм, эч китү белән харак­ терлана. Сырхауны гомуми хәлсезлек интектерә, хәрәкәтләнәсе килмәү, прогрессив рәвештә ябыгуы күзгә ташлана. Авыруның йөзе соргылт төстә була, ул сары белән авыручыны хәтерләтә. Күп вакытта аның корсагына сары су җыела һәм аяклары шешенеп чыга. Беренчел бавыр яман шешенең характерлы билгесе — аның прогрессив рәвештә үсүе. Бавыр аска таба гына үсмичә, өскә таба да үсә башлый. Бик еш азканлылык, температура күтәрелүе, нейтрофиллы лейкоцитоз һәм югары эритроцитлар утыру тизлеге күзәтелә. Сүлле-селтеле фосфатаза, альдолаза, трансаминазаның активлыгы характерлы.

Соңгы елларда диагноз кую өчен күп очракта УЗИ аппараты кулланыла, шешне тикшерү өчен биопсия ясала.

Беренчел яман шеш булганда диагноз соңга калып куелса, прогноз яхшы түгел, авыру 4 айдан вафат булырга мөмкин.

Дәвалаганда хирургия методын кулланып, бавырның зарарланган өлешен яки кисәген кисеп алалар. Шулай ук химиотерапия методы да кулланыла.

Күп вакыт шешнең метастазлары башка органнарга таралмаганда, ә бер генә төене бавырның перифериясендә булганда операция уңышлы чыга.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Онкология
Анисимова

**Анисимова** ― күп мәгънәле сүз.
; Фамилия
* Нина Анисимова (1909—1979), балет артисты һәм балетмейстер, БАССР халык артисты (1957), РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (1957).
* Юлия Анисимова (1996), спортчы (футболчы, «Краснодар» клубы).
; Топоним
* Анисимова, Свердловск өлкәсе авылы.
* Анисимова Поляна, БР Шаран районы авылы.
----
* **[[Анисимов]]**

Төркем:Фамилияләр
Мамонтов

**Мамонтов** ― фамилия.
* Анатолий Мамонтов (1937—2019), «Италмас» ансамбле сәнгать җитәкчесе һәм баш дирижеры. Удмурт АССР (1972), РСФСР (1980) халык артисты, РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (1975). 
* Иван Мамонтов (1802—1869), эшмәкәр, I гильдия сәүдәгәре, коммерция киңәшчесе, Мәскәүнең нәселдән килгән мактаулы гражданины (1853).
## Моны да карагыз
* (7381) Мамонтов, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Соболевское авыл җирлеге (Татарстан)

**Соболевское авыл җирлеге** () — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы Югары Ослан районындагы муниципаль берәмлек.

Административ үзәге булып Соболевское авылы тора.

## Географиясе
Соболевское авыл җирлеге район үзәге Югары Ослан авылыннан кырык биш чакрым көньяк-көнбатышка таба Зөя елгасы ярында урнашкан. 2016 елның 1 гыйнварына 385 кеше яшәгән. 2010 елның 27 октябренә 329 кеше. Хәзерге вакытта Соболевское авыл җирлеге территориясендә өч торак пункт урнашкан. Бу - Соболевское (үзәге), Карамышиха авылы, Чулпаниха авылы.

Соболевское авылы географик яктан бик үзенчәлекле, авылның Зөя елгасы яры буенда биш километр озынлыкта яр буенча сузылган нибары бер урамы бар. Хәзер Соболевское авылында авыл җирлеге башкарма комитеты, мәктәп, авыл мәдәният йорты, китапханә, Саклык банкы, элемтә бүлеге, ФАП һәм кибет бар.

Карамышиха авылы Соболевское авылыннан 1,5 км ераклыкта урнашкан, анда өч зур булмаган Үзәк, Яшьләр, Нагорный урамнары бар. Анда, нигездә, «Рассвет» колхозында гомер буе эшләгән өлкән яшьтәге кешеләр яши.

Чулпаниха авылы Соболевское авылыннан 6 км ераклыкта урнашкан, авылдан Яшел Үзән районына кадәр барлык матур киңлекләр ачыла һәм күренә. Чулпаниха авылында Үзәк, Яшел, Карабодай һәм Болын урамнары бар. Башлангыч мәктәп, кибет эшли. "Федорова" КФХ, "Николаев" КФХ эшли. Нигездә, өлкән яшьтәге кешеләр яши.

## Тарихы

Авыл җирлегенең статусы һәм чикләре «Югары Ослан муниципаль районы "муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында" 2005 елның 31 гыйнварындагы 19-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы белән билгеләнгән.

16 гасырның беренче яртысында җирлек территориясе Казан ханлыгы составына кергән. 1552 елда Рус дәүләте составында. 1553 елдан башлап кушылган җирләр уездларга бүленә башлый: тау ягы Свияжск уездына керә. Шул килеш алар 18 гасырның 20 елларына кадәр торалар. Югары Ослан районының Казан ханлыгы чорыннан соң беренче унъеллыкларында салынган рус авылларының күбесе татар, чуваш, мордва җирлекләрендә барлыкка килүе мәгълүм. 1917 нче елгы вакыйгалардан соң Советлар власте урнаша. Бөек Октябрь революциясе нәтиҗәсендә пролетариат диктатурасы эпохасы башлана. Авылларда авыл советлары оеша. Советларның барлык берләшмәләре гомуми тигез туры сайлаулар аркылы яшерен тавыш бирү нигезендә барлыкка килә.

Соболевское авыл җирлеге 1931 елда Свияжск кантонының административ-территориаль бүленеше нәтиҗәсендә оеша, моңа кадәр әлеге җирлек Казан губернасының Свияжск өязе составына кергән, ә 1920 елда – Татарстан Республикасының Свияжск кантоны составына керә.

18 гасырның икенче яртысына кадәр Соболевское авыл җирлеге территориясе Свияжск Успение монастыре карамагында булган.

## Халык саны

## Авыл җирлеге составы

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Төркем:Югары Ослан районы авыл җирлекләре
Лидия Анчикова

**Лидия Ивановна Анчикова** (1936 елның 20 августында туган Чистай районының Изгари авылында туган, ТАССР) - эндокринолог, медицина фәннәре докторы (1988), профессор (1990), Татарстан Республикасының атказанган табибы (1994).

## Биография
Ул 1936 елның 20 августында ТАССРның Чистай районының Изгари авылында туган.

Ул Казан дәүләт медицина институтын тәмамлый(1961), шунда ук эшли. 1978 елдан Казан дәүләт медицина академиясендә, 1989 елдан курс җитәкчесе һәм 1996 елдан Эндокринология кафедрасы мөдире булып хезмәт итә.

Ул турыдан-туры хайваннар һәм кешеләрнең биоэнергия күзәнәкләрен өйрәнү (1976, Казан дәүләт медицина институты), гормональ һәм радиоиммун системаларны өйрәнү өчен фәнни лабораторияләр ачуда катнашкан (1981, Республика клиник хастаханәсе; 1986, Казан дәүләт табибларны камилләштерү институты), шулай ук Республика клиник хастаханәсендә һәм Казан тимер юл хастаханәсендә эндокринологик бүлекләр ачуда ярдәм иткән.

1991-1995 елларда Татарстан Республикасы Югары Советы депутаты .

## Фәнни эшчәнлеге
Этиология, патогенез, калкансыман бизне профилактикалау һәм дәвалау буенча тикшеренүләр алып барган.

Эндокринологиядә яңа юнәлеш эшләгән – гипофиз-тиреоид һәм өчер өстендәге фосфорорганик препарат – димефосфон гипофиз-тиреоидлы гипофиз системасын активлаштыру; димефосфон аутоиммуналь тиреодитны дәвалауның яңа ысулын керткән; калкансыман бизгә (гидрокортизонлы ультразвук һәм диметилсульфоксидлы ультратавыш) тиреодитны дәвалау ысулларын эшләгән.

## Хезмәтләре
Димефосфонны тиреодиоактив чара буларак клиник куллану өчен эксперименталь нигезләү. Казан, 1988.

## Әдәбият
Морозова Т. Личность крупным планом // Татарстан. 1996. № 9.

Павлухин Я.Г. История Татарстана в лицах. Казань, 1997.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:20 август көнне туганнар
Иван Козьминых

**Иван Кириллович Козьминых** (1881 елның 28 марты, Алабуга — 1941 елдан соң) — Россия галим-хокук белгече, юридик фәннәр докторы, Петроград Император университеты приват-доценты (1914—1917), Сарытау университеты профессоры (1917—1931).

## Тормыш юлы
Иван Козьминых 1881 елның 28 мартында Нократ губернасының Алабуга шәһәрендә крестьян гаиләсендә туа.

Классик гимназияне экстерн белән тәмамлый, шуннан соң Томск Император университетының юридик факультетына укырга керә, аны 1910 елда I дәрәҗә диплом белән тәмамлый.

1910 елдан 1911 елга кадәр Франциядә белем ала. 1911 елдан 1914 елга кадәр Берлин университетының фәлсәфә-юридик факультетында укый. 1914—1917 елларда — Петроград Император университеты приват-доценты. Рим һәм гражданнар хокукын укыта.

1916 елдан 1917 елның февраленә кадәр — Эчке эшләр министрлыгы каршындагы Матбугат эшләре буенча Баш идарә хезмәткәре.

1917 елның феврале—1917 елның июле — югары уку йортларын реформалау һәм яңа университетлар һәм факультетлар ачу буенча Халык мәгарифе министрлыгы хезмәткәре.

1917 елның 1 июленнән 1931 елның 6 апреленә кадәр — Сарытау дәүләт университетының гражданнар хокукы кафедрасы профессоры. Гражданнар хокукы һәм процессны укыта.

1922—1925 ел — Сарытау губернасы прокуроры ярдәмчесе.

1931 елның 6 апрелендә студентлар таләбе буенча университетта «идеологик яраксызлык нәтиҗәсендә» дигән формулировка белән эштән азат ителә. Кайбер мәгълүматлар буенча 1941 елда вафат була.

## Басмалар

* Козьминых И. К. Имущественные отношения супругов по французскому и немецкому праву. — 1911.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар

* Биографика. Санкт-Петербургский государственный университет

Төркем:Томск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Сарытау дәүләт университеты укытучылары
Төркем:Хокукчылар
Төркем:Хокук белгечләре
Төркем:Юридик фәннәр докторлары
Төркем:Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр
Төркем:Алабугада туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1881 елда туганнар
Төркем:28 март көнне туганнар
Олег Чернышов

**Олег Владимирович Чернышов** (1986 елның 23 декабре, Бөгелмә, Татарстан АССР, ССРБ) — Россия футболчысы, «Актобе» клубы ярымсакчысы.

## Карьера
Олег Чернышов 1986 елның 23 декабрендә Татарстан АССРның Бөгелмә шәһәрендә туа. Бөгелмә шәһәренең 2 нче балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә тәрбияләнүче.

2006 елда «Рубин-2» клубы составында профессиональ дәрәҗәдә дебют ясый, аның өчен ПФЛда 10 матч уйнаган. 2007 елда һәвәскәрләр дәрәҗәсендә чыгыш ясаган. 2008 елда ПФЛга әйләнеп кайткан, анда «Нефтехимик» клубы белән контрактка кул куйган. 2010 ел сезонында «Башинформсвязь-Динамо» командасы өчен чыгыш ясый, шулай ук Рязаньның «Звезда» һәм Подольскның «Витязь» командалары өчен уйнаган.

2014 елның җәендә «Тамбов» клубы белән контрактка кул куйган. 2015/16 сезонында «Үзәк» ПФЛ зонасы җиңүчесе була һәм ФНЛга клуб белән чыга. 2017/18 сезон нәтиҗәләре буенча «Тамбов» лигада 4 урынны ала һәм Премьер-лигага чыгу өчен «Амкар»га каршы матчларда катнаша, әмма ике матч суммасы буенча 0:3 оттыра. Чернышов беренче матчта кырга чыккан, әмма икенче уенын калдырган. Киләсе сезонда «Тамбов» ФНЛ җиңүчесе була һәм Премьер-лигага чыккан.

2020 елның 21 февралендә Чернышов Казакъстанның «Актобе» клубына күчә.

## Казанышлар
**«Тамбов»**

* ФНЛ беренчелеге җиңүчесе: 2018/2019
* ПФЛ беренчелеге җиңүчесе («Үзәк» зонасы): 2015/2016

## Шәхси тормыш
Хатыны Катерина (2012 елдан). 2014 елда кызы Ева туа.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* «Тамбов» ФК сайтында профиль

Төркем:Русия футболчылары
Төркем:Бөгелмәдә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1986 елда туганнар
Төркем:23 декабрь көнне туганнар
Чернышов

**Чернышов** — фамилия.
* Андрей Чернышов (1968), футболчы (сакчы).
* Олег Чернышов (1986), футболчы (ярымсакчы).
----
* **[[Чернышова]]**
** Надежда Чернышова (1951—2019), спортчы (ишүче).

Төркем:Фамилияләр
Аҗарлар (Айдын)

**Аҗарлар** () — Төркия Җөмһүриятенең Айдын иленә караган бер шәһәре.

## Географиясе

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Турция // Большая российская энциклопедия : в 35 т. / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. 
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Айдын иле шәһәрләре
Төркем:Төркия шәһәрләре
Тимур Хафизов

**Тимур Рамил улы Хафизов** (1998 елның 20 июне, Казан, Татарстан) — Россия хоккейчысы, Мәскәү «Спартагы» һөҗүмчесе.

## Карьера
Тимур Хафизов 1998 елның 20 июнендә Казанда туа. Хоккей белән биш яшендә Казанның «Ак Барс» командасы мәктәбендә шөгыльләнә башлый. Беренче тренерлары — Андрей Жаренков һәм Олег Яшин. 2013 елда Түбән Кама «Нефтехимик»ына күчә, ә 2015 елдан Яшьләр хоккей лигасында «Реактор» составында чыгыш ясый башлый. 2015 елның 11 сентябрендә МХЛда «Снежные Барсы»га каршы матчта (1:7) дебют ясый. 2015 елның 26 сентябрендә «Авто»га каршы матчта «Реактор» өчен беренче алканы кертә (6:2). Барлыгы МХЛда 2019 елга кадәр чыгыш ясый, 196 матч уздыра һәм 132 (49+83) очко җыя.

2018 елдан башлап «Нефтехимик» Кыйтга хоккей лигасы командасына җәлеп ителә башлый. 2018 елның 1 мартында Магнитогорскның «Металлург» командасына каршы матчта (2:3), мәйданда 50 секунд уздырып, КХЛда дебют ясый. 2018/19 сезонын ЦСК ВВС югары хоккей лигасы командасы составында уздыра. 2018 елның 6 сентябрендә «Лада»га каршы матчта (2:4) ЮХЛда дебют ясый. ЦСК ВВС өчен беренче алканы 2018 елның 4 ноябрендә «Ермак»ка каршы матчта кертә (4:1). Дебют сезонында ЮХЛда 37 матч уздыра һәм 12 (2+10) очко җыя. 2009/20 сезоныннан КХЛда «Нефтехимик» өчен даими рәвештә чыгыш ясый башлый, 98 матч үткәреп, 20 (11+9) очко җыя.

2021 елның 6 декабрендә Эдуард Гыйматовка алмаштыру нәтиҗәсендә Мәскәү «Спартагы»на күчә.

## Җыелма команда карьерасы
2014 елның декабрендә Россиянең 17 яшькә кадәрге яшүсмерләр җыелма командасына чакырыла, аның өчен 4 матч уздыра һәм 1 (0+1) очко җыя. 2017 елда 6 матч уздыра һәм Россия яшьләр җыелма командасы өчен 1 (0+1) очко җыя.

## Казанышлар

* Иң яхшы МХЛ плей-офф бомбардиры: 2018

## Искәрмәләр


Төркем:Русия хоккейчылары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1998 елда туганнар
Төркем:20 июнь көнне туганнар
Вострикова

**Вострикова** — фамилия.
* Ирина Вострикова (1970), җиңел атлетчы.
* Светлана Вострикова (1970), Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты.
----
* **[[Востриков]]**

Төркем:Фамилияләр
Фёдор Панин

**Панин Фёдор Иванович** (4 март 1918, Кече Екатериновка, хәзер Рязань өлкәсе — 2012, Мәскәү) ― ССРБ хуҗалык, дәүләт һәм сәяси эшлеклесе. КПСС Татарстан өлкә комитетының икенче секретаре  (1967—1978).

## Биографиясе
Федор Иванович Панин 1918 елда Кече Екатериновка авылында рус крестьян гаиләсендә туа. 1942 елдан бирле  ВКП(б) әгъзасы. 1938 елда Шацкий авыл хуҗалыгы техникумын, 1959 елда Кубань авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый.

1938 елдан — хуҗалык, иҗтимагый һәм сәяси эштә. 1938—1980 елларда — МТС участок агрономы; 

Бөек Ватан сугышында катнашкан: 1941—1945 елларда 14 нче танк, 1 нче Мәскәү мотоукчылар дивизиясенең контрразведка бүлеге, Кызыл Армиянең үзйөрешле артиллерия үзәге (Мәскәү) оператив хезмәткәре.

1945—1949 елларда агроном, Воронеж, Ладога машина-трактор станциясенең өлкән агрономы (Краснодар крае) булып эшли.

1949—1960 Краснодар краенда партия һәм административ эштә: Советлар Союзы Коммунистлар партиясенең Ладога райкомының бүлек мөдире, икенче секретаре; Советлар Союзы Коммунистлар партиясенең Темиргоев райкомының беренче секретаре, Советлар Союзы Коммунистлар партиясенең Краснодар краеның авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире, Краснодар крае буенча РСФСР Министрлар Советының Советлар контроле төркеме җитәкчесе.

1960—1967 елларда Советлар Союзы Коммунистлар партиясе Үзәк комитетының авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире.

1967—1978 елларда Советлар Союзы Коммунистлар партиясенең Татарстан өлкә комитеты икенче секретаре.

1967—1980 елларда ТАССР Югары Советы депутаты, 1970—1979 елларда СССРның 8 нче һәм 9 нчы чакырылышлары Югары Советы депутаты булып сайлана.

2012 елда Мәскәүдә үлгән.

## Бүләкләре

Октябрь Революциясе, II дәрәҗә Ватан сугышы, ике Хезмәт Кызыл Байрагы, Кызыл Йолдыз орденнары, «Почет билгесе» орденнары, медальләр белән бүләкләнә

## Сылтамалар

* Панин Фёдор Иванович // Советская Татария. — 1974 — июнь.
* 
## Искәрмәләр

Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:2012 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1918 елда туганнар
Төркем:4 март көнне туганнар
Александр Котов (партия эшлеклесе)

**Котов Александр Михайлович** (24 гыйнвар 1925 — 1 июль 2013) — совет хуҗалык, дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Татарстан АССР Министрлар Советы Рәисенең беренче урынбасары. 9 нчы чакырылыш РСФСР Югары Советы депутаты.

## Биографиясе
Александр Михайлович Котов 1925 елның 24 гыйнварендә Мәскәү өлкәсенең Серебрянопрудский  районы Крутовец авылында туган. 1942 елда, Бөек Ватан сугышының авыр елларында, унҗиде яшендә, үсмер чагында ул С.П.Горбунов исемендәге авиация заводында хезмәт эшчәнлеген башлап җибәрә. Токарь булып эшли башлый.

Казан авиация техникумында укуын тәмамлап, Казан моторлар төзү заводының өлкән контролеры булып эшли башлады. 1956 елда Казан авиация институтының югары белем алуы турында диплом ала

1956 елдан 1960 елга кадәр Казан моторлар төзү проект бюросында инженер-конструктор булып эшли. Соңрак конструкторлык бригадасы башлыгы итеп билгеләнә. 1961 елда коллектив аны Казан моторлар төзү проект бюросы профкомы рәисе итеп сайлый.

1961 елдан 1971 елга кадәр Александр Михайлович икенче булып эшли, аннары КПССның Ленин районы комитетының беренче секретаре булып эшли. Соңрак КПССның Казан шәһәр комитеты икенче секретаре итеп билгеләнә.

1971 елдан 1985 елга кадәр Татарстан АССР Министрлар Советы Рәисе урынбасары булып эшләгән, шуларның җиде елдан артыгын Татарстан АССР Министрлар Советы Рәисенең беренче урынбасары вазифасын башкарган.

9 нчы чакырылыш РСФСР Югары Советы депутаты һәм Татарстан АССР Югары Советы депутаты булып сайлана.

Казанда яшәгән. 2013 елның 1 июлендә авыр һәм озак вакытлы авырудан соң вафат була.

## Бүләкләре
Хезмәттәге уңышлары өчен лаек була:

* ике  Кызыл Байрак Хезмәт ордены,
* Хөрмәт Билгесе Ордены,
* РСФСР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы,
* башка медальләр.
* ТАССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы,
* Татарстан Республикасы Президентының рәхмәт хаты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Котов 

Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2013 елда вафатлар
Төркем:1 июль көнне вафатлар
Төркем:1925 елда туганнар
Төркем:24 гыйнвар көнне туганнар
Ирек Хафизов

**Ирек Хафизов** :
* Ирек Хафизов (1940—), текстиль чималын эшкәртү технологиясе белгече, фән докторы (*[[Ташкәнт]]*).
* Ирек Хафизов (1976), актер. Татарстанның атказанган артисты.
Хафизова

**Хафизова** ― фамилия.
* Гөлчәчәк Хафизова (1976), актриса, Татарстанның атказанган артисты.
*Роза Хафизова (1929—2005), язучы, журналист.
----
* **[[Хафизов]]**

Төркем:Фамилияләр
Анатолий Кривов

**Анатолий Кривов** (1948 ел, 6 гыйнвар ) - "РОМЗ" акционерлык җәмгыяте генераль директоры урынбасары, Мәскәүдәге вәкиллек җитәкчесе. Генерал-майор,Серпухово хәрби ракета гаскәрләре институты начальнигы(1998-2003), Техник фәннәр кандидаты, доцент.

## Биография
Анатолий Евгеньевич Кривов 1948 елның 6 гыйнварында туган.

1966 елда  Казан авиация институтының авиатөзелеш факультетына укырга керә, аны 1972 елда уңышлы тәмамлый.

1967 елдан КАИның хәрби Комсомол дружинасы  хәрәкәтендә актив катнаша.

1972 елның гыйнварында Казан авиация институты каршындагы Хәрби әзерлек узганнан соң, хәрби хезмәткә ике елга чакырыла һәм 33-нче ракета армиясе командующие итеп билгеләнә.

1974 елның мартында үзенең теләге буенча кадрлар офицер составына керә.

1978 - 1980 елларда Ф.Э. Джержинский исемендәге Хәрби академиянең командалык факультетында укыган.

Институтны тәмамлаганнан соң, 1972-2003 елларда СССР һәм РФ Кораллы көчләренең стратегик билгеләнештәге ракета гаскәрләрендә хезмәт итә. Ракета гаскәрләрендә түбәндәге вазыйфаларны били: бүлекчә инженеры, заправка җайланмалары буенча инженер — ракета полкының куркынычсызлык техникасы буенча инспекторы, котлонадзор инженер-инспекторы, төркем командиры, хәрби идарә буенча дивизион командиры урынбасары, полк штабы начальнигы, полк командиры, дивизия штабы начальнигы, дивизия командиры, дивизия командиры,хәрби әзерлек һәм мораль-психологик әзерлек буенча командующий урынбасары — 27 РА хәрби һәм мораль-психологик әзерлек бүлеге башлыгы, Серпухов  югары хәрби команда-инженер училищесы начальнигы.

1994 елның 21 гыйнварында  49-нчы Гвардия ракета дивизиясе командиры итеп билгеләнә. 1998 елның июлендә генерал-майор А.Е. Кривов ракета гаскәрләренең Серпухов югары хәрби команда-инженер училищесы начальнигы итеп билгеләнә.

2003 елның февралендә Кривов запаска китә.

II һәм III дәрәҗә "СССР Кораллы Көчләрендә Ватанга хезмәт иткән өчен" орденнары һәм ведомство бүләкләре белән бүләкләнгән   .

## Бүләкләр

* "СССР Кораллы Көчләрендә Ватанга хезмәт иткән өчен" ордены

## Әдәбият

* КАИ — национальный исследовательский университет/Г. Л. Дегтярев, Ю. Ф. Гортышов, М. С. Сафариев; под ред. докт. техн. наук, профессора, президента КНИТУ-КАИ Ю. Ф. Гортышова. — 2-е изд., испр. и доп. — Казань: Изд-во КНИТУ-КАИ, 2017. — 568 с.

## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Сылтамалар

* Легенда КАИ 
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Ватанга ССРБ Кораллы Көчләрендә хезмәте өчен» III дәрәҗә ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:6 гыйнвар көнне туганнар
Котов

**Котов** ― фамилия.
* Александр Котов  (1925—2013), ТАССР Министрлар Советы рәисенең беренче урынбасары (1978―1985).
* Сергей Котов (1950), спортчы, тренер (алкалы хоккей), СССР чемпионы (1974), халыкара класслы спорт мастеры (1975), РФ атказанган тренеры.
## Моны да карагыз
* (8246) Котов, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Михаил Кузнецов (1919)

**Михаил Кузнецов** (1919 - 1992) - Красноярск машина төзелеше заводының баш конструкторы.

## Биография
Кузнецов Михаил Михайлович 1919 елда Саратов өлкәсенең Вольск шәһәрендә туган.

1940 - 1944 елларда Казан авиация заводында конструктор булып эшли. Казан авиация институтының авиатөзелеш факультетын тәмамлаганнан соң, Златоуст шәһәрендә, аннары Чиләбе өлкәсенең Миасс шәһәрендә № 385 махсус проектлау бюросында эшли (соңрак - Машина төзелеше бюросы): инженер, бүлек начальнигы, баш конструктор урынбасары (1950-1975), 1975 елдан - Красноярск машина төзелеше заводының баш конструкторы.

Красноярск машина төзелеше заводында Р-1, Р-11, Р-11M ракеталарын җитештерүне үзләштерүдә, Р-17 һәм өч буын БРПЛ ракетасын эшкәртүдә катнашучы.

Ракеталар конструкциясе буенча яңа техник карарлар әзерләүчеләрнең берсе. Ракета һәм космик технологияләр җитештерүгә зур өлеш керткән.

Ул 1992 елда вафат була.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* Социалистик Хезмәт Герое (1969)
* Ленин премиясе (1965)
* Ленин ордены (1961, 1969)
* Октябрь Инкыйлабы ордены (1975)
* Кызыл Байрак Хезмәт  ордены (1963)
* "Бөек Ватан сугышында 1941-1945 елларда фидакяр  хезмәте өчен" медале. (1945)
*  “1941-1945 елгы Бөек Ватан сугышында җиңүнең 30 еллыгы"юбилей медале
*  “1941-1945 елгы Бөек Ватан сугышында җиңүнең 40 еллыгы"юбилей медале
* “"Фидакарь хезмәт өчен" юбилей медале. Владимир Ильич Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан" (1970)
* "Социалистик ярыш җиңүчесе" (1973, 1974)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Легенда КАИ 
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:1992 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1919 елда туганнар
Панин

**Панин** ― фамилия.
* Вадим Панин (1984), баскетболчы, Россия чемпионатларының көмеш призчысы (2007, 2011).
* Иван Панин (1987), спортчы (ике төр чаңгы ярышы), 2013 елгы Кышкы Универсиаданың (Трентино, Италия) алтын һәм бронза медале иясе.
* Илья Панин (1897―1982), генерал-майор (1940), Казан Суворов хәрби училищесы башлыгы (1954―1957).
* Фёдор Панин (1918—2012), КПСС Татарстан өлкә комитеты икенче секретаре (1967—1978).

Төркем:Фамилияләр
Яков Колупаев

**Яков Колупаев** ( 1918 - 1986 ) - Роскосмосның Машина төзелеше Үзәк фәнни-тикшеренү институты директоры урынбасары. Техник фәннәр докторы (1990), профессор (1990),  В.И. К.Э. Циолковский  исемендәге Россия Космонавтика академиясе әгъзасы

## Биография
Яков Васильевич Колупаев 1918 елның 21 октябрендә Маракулевщина авылында туган (хәзерге Киров өлкәсенең Юрья районында ташландык авыл)  .

1942 елда Казан авиация институтын тәмамлый һәм шунда ук 166 номерлы Омск заводына җибәрелә. 1942-1959 елларда Омск авиация заводында түбәндәге вазыйфаларда эшли: технолог, бүлек начальнигы, җитештерү начальнигы, баш инженер. 

1959 елдан Омск авиация заводы директоры итеп билгеләнә, 1972 - 1981 елларда машина төзелеше технологияләрен тикшерү институты директоры булып эшли.

ИЛ-28 һәм Tу-104 самолетларының серияле производствосын оештыруда зур өлеш кертә. Аның җитәкчелегендә завод илдәге иң зур ракета һәм космик предприятияләрнең берсенә әверелә. Р-12, Р-16, РС-10  ракеталарын серияле җитештерү җәелдерелә, космик аппаратлар чыгару җайга салына.

1972 елда  Мәскәүдәге Машина төзелеше технологияләре фәнни-тикшеренү институты (НИИТМ) директоры булып  күчерелә.

Күп тапкыр кулланыла торган «Энергия-Буран» космик системасын эшләү өчен принципиаль яңа технологик процессларны эшләргә һәм үзләштерергә кирәк була. Бу юнәлештә төп рольне Яков Колупаев җитәкчелегендәге НИИТМ башкара. 300 дән артык принципиаль яңа технологияләр һәм 1000гә якын уникаль технологик җиһазландыру чаралары эшләнә һәм үзләштерелә, аларның күбесе дөнья практикасында тиңнәре булмаган.

Яков Васильевич Колупаев   Омск региональ һәм шәһәр советлары депутаты итеп сайлана. 

1986 елның 9 августында Мәскәүдә үлгән.

## Бүләкләр

* Октябрь Икыйлабы ордены
* Ленин ордены
* Кызыл Байрак Хезмәт  ордены
* "Хезмәт батырлыгы өчен" медаль

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *КАИ — национальный исследовательский университет*/Г. Л. Дегтярев, Ю. Ф. Гортышов, М. С. Сафариев; под ред. докт. техн. наук, профессора, президента КНИТУ-КАИ Ю. Ф. Гортышова. — 2-е изд., испр. и доп. — Казань: Изд-во КНИТУ-КАИ, 2017. — 568 с.

## Сылтамалар

** Леегенды КАИ 
** Колупаев Яков Васильевич 
** 90 лет со дня рождения Я. В. Колупаева

Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1986 елда вафатлар
Төркем:9 август көнне вафатлар
Төркем:1918 елда туганнар
Төркем:21 октябрь көнне туганнар
Кривов

**Кривов** ― фамилия.
* Анатолий Кривов (1948), техник фәннәр кандидаты, доцент, генерал-майор.
* Тимофей Кривов (1886—1966), фирка эшлеклесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).

Төркем:Фамилияләр
Баранов

**Баранов** ― фамилия.
* Александр Баранов (1941), табиб-педиатр, медицина фәннәре докторы, профессор.
* Андрей Баранов (1962), футболчы (сакчы).
* Валерий Баранов (1948), РФ эчке гаскәрләре командующиеның беренче урынбасары (2002-2004).
* Виктор Баранов (1901—1970), генерал-лейтенант (1943). Советлар Берлеге каһарманы (1945).
* **[[Владимир Баранов]]**
** Владимир Баранов (1872—1942), астроном, гравиметрист. Казан университеты профессоры (1918).
** Владимир Баранов (1889—1967), биология фәннәре докторы (1937), профессор (1932).
** Владимир Баранов (1934), галим, физика-математика фәннәре докторы (1970), профессор (1976).
* Вячеслав Баранов (1962), тарих фәннәре кандидаты, археолог, Урта гасырлар, Идел буе Болгары һәм Алтын Урда буенча белгеч.
* Геннадий Баранов (1941), ТССР (1991), РФ (1995) атказанган юристы (1991, 1995), ТР Югары мәхкәмәсе рәисе (1985-2011).
* Ефрем Баранов (1903—1972), БАССР социаль тәэминат министры (1951―1961).
* Сергей Баранов (1929—2013), педагогия фәннәре кандидаты (1960), профессор (1980). 

Төркем:Фамилияләр
Фатыйма Сираева

**Фатыйма Сираева**, Фатыйма Сираҗетдин кызы Сираева (1924 елның 20 июле, РСФСР, ТАССР, , Рангазар — 2010 елның 23 август, РФ, ТР, , Рангазар) – ТАССР атказанган авыл хуҗалыгы механизаторы (1970), ТАССР Югары Советы депутаты (1951–1958), КПССның XXIII съезды (1966) делегаты. Татарстанда ике Ленин ордены белән бүләкләнгән бердәнбер хатын-кыз тракторчы.

## Тәрҗемәи хәле
1924 елның 20 июлендә Чаллы кантоны (1930 елдан Сарман районы) Рангазар (Алангазар) авылында туган. Абыйсы Хөснетдин, энесе Соббух, сеңелләре Мөһәллилә, Кәримә, Хөршидә. 1939 елда Рангазар җидееллык мәктәбен тәмамлаган, укуга зирәк кызны хисапчылар әзерли торган курска җибәрәләр. Курсларны бетерми, күмәк хуҗалыкның балалар бакчасында эшли башлый. 1939 елда Минзәлә педагогия укуханәсенә укырга керә. Әмма сугыш тормышка үз төзәтмәләрен кертә. Балачактан трактор йөртү турындагы хыялланган Фатыйма 1942 елда Сарман МТСында 3 айлык (тизләтелгән) тракторчылар хәзерләү курсын тәмамлап, тракторчы таныклыгы алып, Карамалы МТСында эшли башлый. 1943 елның кышында Чаллыда механизаторлар училищесында өч ай укый. Янәдән Карамалы МТСында эшләвен дәвам итә. 1952 елдан – комплекслы бригаданың техника буенча  бригадир ярдәмчесе.

1954-1955 елларда Яр Чаллының 8нче училищесында трактор бригадасы  бригадирлары хәзерләү курсында укый. 1955 елдан башлап, пенсиягә чыкканчы, Сарман районы «Җиңүче» күмәк хуҗалыгының (үзәге Рангазар) тракторчылар бригадиры булып хезмәт куя.

1951 елда ТАССР Югары Советы депутаты итеп сайланган. 1959 елда Фатыйма җитәкләгән тракторчылар бригадасы районда иң югары уңыш үстерә.  1966 елда Ф. Сираеваны КПССның XXIII съезды делегаты итеп сайлыйлар.

Кавышырга вәгъдә бирешкән егете, Яхшы Караннан Әхмәтзыя, 1944 елда сугыштан каты яраланып кайта, туган авылында яраларыннан үлә. Әхмәтзыяны алыштырырлык кешене очратмаган Фатыйма гомер буе эне-сеңелләрен укыту-кеше итү өчен тырышлык куя.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1950, 1957 – ике Ленин ордены – *сугыш чорында һәм сугыштан соңгы елларда халык хуҗалыгын торгызудагы фидакарь хезмәтләре өчен*
* 1960 – ТАССР Министрлар кабинеты Мактау грамотасы
* 1970 – ТАССР атказанган авыл хуҗалыгы механизаторы

## Җәмәгать эшчәнлеге
* 1951-1958 елларда – III–IV чакырылыш Татарстан АССР Югары Шурасы депутаты.
* 1966 – КПССның КПССның XXIII съезды делегаты.
* 
## Әдәбият
* Сираева Фатыйма Сираҗетдин кызы. // Сарман районы энциклопедиясе (төзүче-мөхәррире Дамир Гарифуллин). 1нче китап. Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2000, 173нче бит.
* *Дания Кәшипова*. Сарманның бәхетле Фатыймасы. Безнең мирас, 2021 ел, октябрь, 20-23нче бит. 
Төркем:Тракторчылар
Төркем:Татарстанның атказанган механизаторлары
Төркем:КПСС әгъзалары
Төркем:Татарстан АССР Югары Шурасы депутатлары
Юрий Малашенко

**Юрий  Малашенко** (9 февраль, 1926 ел, Горки, Оршан округы, Беларус ССР - 20 апрель,1990 ел, Омск ) - СССР Авиация сәнәгате җитәкчесе, П. И.Баранов исемендәге Омск моторлар төзү заводының генераль директоры (1976-1986), СССРның мактаулы авиатөзүчесе (1986), XI чакырылыш СССР Югары Советы депутаты (1984-1989).

## Биография
Юрий Владимирович Малашенко 1926 елның 9 февралендә  Оршан округының Горки шәһәрендә туган.

1950 елда  Казан авиация институтын тәмамлый һәм П.И.Баранов исемендәге Омск моторлар төзү заводына эшкә җибәрелә һәм анда төрле вазыйфалар башкара: механик цех мастеры булып (1950-1952), цех начальнигы урынбасары  (1952-1953), цех начальнигы (1953-1954), җитештерү  начальнигы (1954-1960), баш инженер урынбасары  (1960-1961), Крутогорск филиалы  начальнигы (1961-1963), П. И.Баранов исемендәге Омск моторлар төзү заводының генераль директоры(1976-1986).

Аның җитәкчелегендә җитештерүне реконструкцияләү һәм техник яктан яңадан коралландыру эшләре башкарыла, Су-17 һәм Су-24 хәрби авиация самолетлары өчен АЛ 21-Ф3 авиация двигателен серияле чыгару үзләштерелә. Аның инициативасы буенча Омскида сыек реактив двигательләрнең беренче сынау станциясе булдырыла, һәм  ул аның  техник җитәкчесе була.

Юрий  Малашенконың (инициативасы белән завод коллективы һәм социаль-мәдәни-көнкүреш объектлары өчен хуҗалык ысулы белән торак төзү актив рәвештә башланды.

XI чакырылыш СССР Югары Советы депутаты (1984-1989).

1990 елның 20 апрелендә Омск шәһәрендә үлә.  

## Мактаулы исеме
1986 елда СССР Авиация сәнәгате министрлыгы һәм СССР Авиация сәнәгате эшчеләре профсоюзының Үзәк Комитеты Президиумы карары белән «Мактаулы авиатөзүче» күкрәк билгесе белән бүләкләнә.

## Бүләкләре

* Ленин ордены (1966, 1971, 1981)
* **Хезмәт** **Кызыл** **Байрагы** **ордены** (1976)
* "Хөрмәт Билгесе" ордены (1957, 1961)
* "Мактаулы авиатөзүче" күкрәк билгесе.
* СССР һәм ВДНХ медальләре

## Әдәбият

* Малашенко Юрий Владимирович // Авиастроение в лицах. — М., 2008. — С. 149—150.

## Сылтамалар

** Энциклопедия «Омск в лицах». — Т. 2. — С. 78
** Малашенко Юрий Владимирович. Фотоальбом «Живая нить ПАМЯТИ» 

Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Омскида вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1990 елда вафатлар
Төркем:20 апрель көнне вафатлар
Төркем:1926 елда туганнар
Төркем:9 февраль көнне туганнар
Масунда күле

**Масунда Күле**, шулай ук **Талавпали күле** - ул Һиндстанда, Тһанеда урнашкан күл. Ул Махараштра штатында иң ямьле күлләрнең арасында. Күл шуның өстендә Шив гыйбадәтханәсе белән кечкенә утрау өчен өй булып тора.
## Тарихы
Элегрәк Масунда күле көнчыгышта Копинешвар Мандирга кадәр сузылган, әмма 1950-нче елларда яңа юл төзү бу даирәне кардиналь рәвештә үзгәрткән.
## Барып җитү
Масунда күле Тһане тимер юлыннан якынча 15 минут җәяү бару арасында. Күл шулай ук асаба кешеләр арасында кичке ял һәм көймәләрдә суда йөрү кебек рекреацион гамәлләр өчен сайланган урын булып тора.

## Шулай ук карарга мөмкин
*:en:Upvan Lake 
*:en:Railadevi Lake
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Journal of Computational Biology

***Journal of Computational Biology*** (Исәпләү Биологиясе Журналы) - ул исәпләү биологиясе һәм биоинформатика буенча ай саен чыга торган рецензияләнүче фәнни журнал. Ул 1994 елда нигезләнгән булган һәм Mary Ann Liebert, Inc. тарафыннан нәшер ителә. Баш мөхәррирләр булып Сорин Истраил (Браун Университеты) һәм Майкл С. Уотерман (Көньяк Калифорния Университеты) тора. *[[Journal Citation Reports]]* буенча, журнал 0,879 йогынты факторына ия. SCImago Журнал Рейтингында 0,56 билгесе куелган булган.
1997 елдан бирле Исәпләү Молекуляр Биологиясендә Өйрәнү (Research in Computational Molecular Biology) конференциясендә кабул ителгән хезмәт авторлары рецензияләнгән эшләрен журналның махсус нөсхәсенә кертергә соралган булган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.liebertpub.com/cmb

Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:Инглизчә журналлар
Төркем:АКШ журналлары
Төркем:Биотехнология
Төркем:Фәнни журналлар
Евгений Шамеев

**Евгений Ефимович Шамеев** (9 июнь 1988, Байтуган  Әгерҗе районы, Татар АССР) — Россия биатлончысы, биатлон һәм җәйге биатлон буенча Россия чемпионаты призеры. Россия спорт мастеры.

## Биографиясе
Шамеев Евгений Ефимович 1988 елның 9 июнендә  Татарстан Республикасының Әгерҗе районындагы Байтуган авылында туган. 2005 елга кадәр Күләгәш урта мәктәбендә укый, аннары Казан Олимпия резервы училищесына чакырыла. Спорт мастерының нормативын берьюлы ике спорт төре: чаңгы узышлары һәм биатлон буенча башкара. Хәзерге вакытта биатлон буенча Удмуртия җыелма командасы лидерларының берсе булып тора. Удмуртия Республикасы данын яклый. Ижау шәһәренең Спорт әзерлеге үзәге һәм Кораллы көчләр командасы өчен чыгыш ясый. Беренче тренеры — Ю. Н. Васильев, шулай ук Н. Г. Хаҗиев, В. А. Чуркин җитәкчелегендә шөгыльләнә.

2009 елда эстафетада һәм патрульләр узышында яшүсмерләр арасында Россия беренчелеге призеры булды.

Өлкәннәр дәрәҗәсендә кышкы биатлонда —  2011 елгы Россия чемпионатының патрульләр ярышында һәм 2012 елда Удмуртия җыелма командасы составында команда ярышында бронза призеры. Җәйге биатлонда —  Россия чемпионатының эстафетада бронза призеры.

2015 елда Идел буе федераль округы чемпионаты җиңүчесе.

2018 елда җәйге биатлон буенча дөнья чемпионатында Россия җыелмасы составына керә, әмма бер узышта да старт алмый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль на сайте infosport.ru
* Профиль на сайте ЦСП Удмуртии 
* В настоящее время наш земляк Евгений Шамеев является одним из лидеров сборной команды Удмуртии по биатлону 
Төркем:Әгерҗе районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1988 елда туганнар
Төркем:9 июнь көнне туганнар
Атәшпәрәстләр саны буенча илләр исемлеге

Бу мәкаләдә Зәрдөштлек тарафдарлары (Атәшпәрәстләр) саны буенча күбрәктән азракка таба илләр һәм автоном төбәкләр исемлеге бар.
2012 елда Төньяк Американың Зәрдөштлек Ассоциацияләренең (Federation of Zoroastrian Associations of North America, FEZANA)  *FEZANA Journal* басмасында булган өйрәнүдә Зәрдөштлекнең дөнья буенча демографик рәсеме нәшер ителгән булган һәм 2004 елда иртәрәк өйрәнүе белән чагыштырылган булган. FEZANA өйрәнүе Атәшпәрәстләр санын 111 691 – 121 962 итеп күрсәткән, шул санның якынча яртысы Һиндстанда яшәгән (Парсилар һәм Иранилар) һәм Иранны карагыз; FEZANA-ның 2004 елда глобаль Зәрдөштлек санының фаразы 124 953 кеше булган.
Хәзерге вакытта Зәрдөштлек дине Һиндстанда, Иранда, Гыйрак Көрдистанында, Америка Кушма Штатларында, Азәрбайҗанда һәм Үзбәкстанда рәсми танылган дин булып тора. Зәрдөштлек Гыйракның Көрдистан Төбәгендә рәсми танылуга 2015 елда ирешкән булган, шуннан соң төбәктә өч Зәрдөштлек гыйбадәтханәсе ачылган булган. Асаба Зәрдөштлек җәмәгате автоном төбәктә күптән түгел меңнәрчә кеше Зәрдөштлеккә күчкән дип раслаган. 2020 елда Көрдистанда Ясана Ассоциациясе буларак мәгълүм Зәрдөштлек яклы һәм шул ук вакытта Гыйраклы Көрд хөкүмәтендә ышануның вәкиле буларак функцияләүче төркем 2014 елдан бирле хәзерге вакытка кадәр оешмада якынча 15 000 кеше теркәлгән дип раслый. Үзбәк Зәрдөштлек җәмгыяте 2013 елда Үзбәкстанда 7000-нән артык Атәшпәрәст бар дип раслаган. Иран гражданнарының дингә мөнәсәбәтен язып куя торган Иранда Мөнәсәбәтләрне Анализлаучы һәм Үлчәүче Төркем 2020 онлайн өйрәнүендә өйрәнүдә катнашканнарның 7,7 проценты үзләрен Атәшпәрәст дип идентификацияләгән.  Шулай ук, Швециядә 3000 кеше Зәрдөштлек диненә күчүе турында мәгълүмат бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Владимир Мизгайлов

**Владимир  Мизгайло**  ( 24 сентябрь, 1936 ел,  Суземка, Суземский районы, Брянск өлкәсе, РСФСР, СССР - 6 май, 2019 ел,  Гомель, Беларус Республикасы ) - радиофизика   һәм радиотехника  өлкәсендә белорус галиме, физика-математика фәннәре докторы (1990), профессор (1991).

## Биография

1937 елның 24 сентябрендә Брянск өлкәсенең Суземский районы Суземка шәһәрендә туган. 1959 елда ул Новозыбков дәүләт педагогик институтының физика-математика факультетын, 1962 елда Казан авиация институтының радиотехника факультетын (хәзерге Казан милли тикшеренү техник университеты) тәмамлый, 1962-1974 елларда анда укытучы булып эшли.

1974 елдан 1990 елга кадәр Ф.Скорина исемендәге  Гомель дәүләт университетында (хәзерге Гомель дәүләт университеты) физика факультетында эшли, 1976-1979 елларда, 1991 елдан 2010 елга кадәр Белорус тимер юл транспорты инженерлары институтында электротехника профессоры (хәзерге вакытта Беларус дәүләт транспорт университеты) ,1976-1979 елларда гомуми техник факультеты деканы, 2005 елдан П. О. Сухой исемендәге Гомельдәүләт техник университетының  (хәзерге Гомель дәүләт техник университеты) автоматлаштырылган мәгълүмат системалары факультеты, сәнәгать электроникасы кафедрасында.

1971 елда «*Синтез дискретных антенных систем по заданной диаграмме направленности с использованием экспериментальных данных*» темасына  кандидатлык диссертациясен яклыйю

Владимир Николаевич Мизгайлов озакка сузылган  авырудан соң, 2019 елның 6 маенда вафат була.

## Фәнни эшчәнлеге
«Способ построения радиоголографической антенны и плоской радиоголографической антенны, полученной этим методом», «Способ получения покрытия, уменьшающего обратное отражение радара, и используемой в нём гибкой ленты», «Плоская радиоголографическая антенна (её варианты)»   һ.б патентларның  автордашы.

Басылган хезмәтләре:
* Синтез слабонаправленных антенных систем. / В. Н. Мизгайлов. — Гомель, 2006.
## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Әдәбият

** 
** 
** 

## Сылтамалар
** Мизгайлов, Владимир Николаевич (доктор физико-математических наук; кандидат технических наук; радиофизика; радиотехника; род. 1936) на сайте Национальной библиотеки Беларуси.
** Гісторыя кафедры «Электратэхніка»  на сайте Белорусского государственного университета транспорта.
** База патэнтаў Беларусі .

Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:XXI гасыр физиклары
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Әлифба буенча физиклар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2019 елда вафатлар
Төркем:6 май көнне вафатлар
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:24 сентябрь көнне туганнар
Түбән Ослан авыл җирлеге

**Түбән Ослан авыл җирлеге** () — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы Югары Ослан районындагы муниципаль берәмлек.

Административ үзәге булып Түбән Ослан авылы тора.

## Тарихы

Авыл җирлегенең статусы һәм чикләре «Югары Ослан муниципаль районы "муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында" 2005 елның 31 гыйнварындагы 19-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы белән билгеләнгән.

16 гасырның беренче яртысында җирлек территориясе Казан ханлыгы составына кергән. 1552 елда Рус дәүләте составында. 1553 елдан башлап кушылган җирләр уездларга бүленә башлый: тау ягы Свияжск уездына керә. Шул килеш алар 18 гасырның 20 елларына кадәр торалар. Югары Ослан районының Казан ханлыгы чорыннан соң беренче унъеллыкларында салынган рус авылларының күбесе татар, чуваш, мордва җирлекләрендә барлыкка килүе мәгълүм. 1917 нче елгы вакыйгалардан соң Советлар власте урнаша. Бөек Октябрь революциясе нәтиҗәсендә пролетариат диктатурасы эпохасы башлана. Авылларда авыл советлары оеша. Советларның барлык берләшмәләре гомуми тигез туры сайлаулар аркылы яшерен тавыш бирү нигезендә барлыкка килә.

Түбән Ослан авыл җирлеге 1931 елда Свияжск кантонының административ-территориаль бүленеше нәтиҗәсендә оеша, моңа кадәр әлеге җирлек Казан губернасының Свияжск өязе составына кергән, ә 1920 елда – Татарстан Республикасының Свияжск кантоны составына керә.

## Халык саны

## Авыл җирлеге составы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Түбән Ослан авыл җирлегенең килеп чыгышы 

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Төркем:Югары Ослан районы авыл җирлекләре
Виктор Сивец

**Виктор  Сивец** (1919-1984) - совет сәнәгать эшлеклесе, В.П.Чкалов  исемендәге Ташкент авиация заводы директоры, Социалистик Хезмәт Герое (1971).

## Биографиясе
Виктор Николаевич Сивец 1919 елның 4 маенда Пржевальск шәһәрендә туган (хәзерге - Кыргызстанның Эссек-Күл өлкәсе). 1943 елда ул Казан авиация институтын тәмамлый . Хезмәт эшчәнлеген Үзбәкстан ССРның Ташкәнт авиация заводында 1943 елда бригадир, 1944 елдан  җыю цехында өлкән мастер булып башлый. 1945 ел башында  "заводның иң яхшы мастеры" булып таныла.

1947-1963 елларда цех начальнигы, җитештерү начальнигы, баш инженер урынбасары, 1963-1969 елларда  84 нче заводның баш инженеры, 1969 - 1973 елларда В.П. Чкалов исемендәге Ташкент авиация заводы директоры. 

1969 елда  Виктор  Сивец  идарә иткән вакытта завод  Aн-22 "Aнтей" авыр хәрби транспорт самолетларын серияле җитештерә башлый.

1971 елның 26 апрелендә Сивец Виктор Николаевичка СССР Югары Советы Президиумы Указы белән Ленин ордены һәм "Урак һәм Чүкеч" алтын медале белән Социалистик Хезмәт Герое исеме бирелә.

1973 елдан -СССР Авиация сәнәгате министрлыгының В.П. Чкалов исемендәге Ташкәнт җитештерү авиация берләшмәсе (ТАПО) генераль директоры. 

1973 елдан берләшмә тарафыннан ИЛ-76 урта десант-транспорт самолеты һәм аның модификациясе чыгарыла башлый.

Ул 1984 елның 9 декабрендә  вафат була, Ташкәнтта "Чигатай" мемориаль зиратында күмелә.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* Үзбәкстан ССРның атказанган инженеры(1969)
* Ленин премиясе лауреаты (1978)
* СССР дәүләт премиясе лауреаты (1973)
* Үзбәкстан ССРның А. Бируни исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты  (1974)
* Мактаулы авиатөзүче
* Социалистик Хезмәт Герое (04/26/1971)
* Ленин ордены (02.03.1962)
* Ленин ордены  (22.07.1966)
* Ленин ордены  (04/26/1971)
* Ленин ордены (03/25/1974)
*Ленин ордены  (23.12.1976)
* Октябрь Инкыйлабы ордены (02/10/1981)
* "Хезмәт батырлыгы өчен" медале (01.16.1950)

## Хәтер
Ташкәнт урамнарының берсенә һәм В. П. Чкалов исемендәге Ташкент авиация җитештерү берләшмәсенең  мәдәният һәм технология сараена Виктор Николаевич Сивец исеме  бирелә.

## Сылтамалар

* 
* http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1261076615 
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ташкәнттә вафатлар
Төркем:1984 елда вафатлар
Төркем:9 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1919 елда туганнар
Төркем:4 май көнне туганнар
Соболевский

**Соболевский** ― күп мәгънәле сүз.
; Фамилия
* Анатолий Соболевский (1923―2003), гвардия өлкән лейтенанты, Советлар Союзы Герое (1944).
; Топоним
* Соболевский (*[[Соболевское]]*), ТР Югары Ослан районы авылы.
* Соболевский, Мари Илнең Медведево районы бистәсе.
----
* Майдан-Соболевский, Польшаның Люблин воеводалыгы авылы.

Төркем:Фамилияләр
Александр Толстоногов

**Александр Толстоногов** (1940 елда туган) - Совет һәм Россия математигы,  Россия Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (2006). Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (2002).

## Биографиясе
Александр Александрович Толстоногов  1940 елның 4 мартында Төньяк-Казахстан өлкәсенең Дубровное авылында туган.

1963 елда ул Казан дәүләт авиация институтының очу аппаратлары факультетын   тәмамлый.

1963 елдан 1975 елга кадәр аспирантурада укыый, шунда  эшли.

1969 елдан 1974 елга кадәр- Казан югары команда-инженер училищесында укыта.

1975 елдан ул СССР Фәннәр академиясенең Себер филиалының бүлекчәләрендә эшли:

* СССР Фәннәр академиясенең Себер филиалының Себер энергетика институты лабораториясе мөдире;
* Лаборатория начальнигы, бүлек начальнигы, баш фәнни хезмәткәр (1997 елдан), дифференциаль кертү һәм оптимизация лабораториясе начальнигы (2000 елдан), хәзерге вакытта - Россия Фәннәр академиясе белән идарә итү системасы һәм теориясе институтының фәнни өлеше буенча директор урынбасары.

1993 елдан 1997 елга кадәр - Иркутск дәүләт икътисадый академиясе профессоры (хәзер ул Байкал дәүләт университеты ).

1976-2000 елларда - Иркутск дәүләт университетында лектор, профессор, кафедра мөдире.

2006 елдан - Иркутск дәүләт техник университеты профессоры (хәзер ул Иркутск милли тикшеренү техник университеты) .

2006 елда ул Россия Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты итеп сайлана.

"1 июль" клубы әгъзасы  .

## Фәнни эшчәнлеге

Профессор В.А. Дыхта белән автордашлыкта  Россия, Монголия һәм Кытай икътисади югары уку йортларында киң кулланыла торган берничә уку әсбабы әзерләнгән.

* Россия Фәннәр академиясенең математика һәм информатика буенча Берләштерелгән гыйльми советы әгъзасы; халыкара математик журналларның редколлегия әгъзасы:  «Set-valued Analysis», «Nonlinear Analysis, Theory, Methods & Applications», «Discussiones Mathematicae, ser. Differential Inclusions, Control and Optimization», «Journal of Nonlinear Functional Analysis and Differential Equations».
* 

Наука в Сибири. 2005. № 46; 2006. № 22.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* Россия Федерациясенең  атказанган фән эшлеклесе (2002) 
* Мактау ордены (2012) 
* Александр Невский ордены (2021) 
* Фундаменталь тикшеренүләр өлкәсендә СССР Фәннәр академиясе премиясе лауреаты 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

** 
** 
** 
* 
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Русиянең Александр Невский ордены кавалерлары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Төньяк Казакъстан өлкәсендә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:4 март көнне туганнар
Төркем:Математиклар
Сивец

**Сивец** ― күп мәгънәле сүз.
;Фамилия
* Виктор Сивец (1919―1984), В. П. Чкалов исемендәге Ташкент авиация заводы директоры, Социалистик Хезмәт Герое (1971).
; Гидроним
* Сивец, елга, Ворон кушылдыгы.

Төркем:Фамилияләр
Мищенко

**Мищенко** (Ми́щенко) ― фамилия.
* Александр Мищенко (1948―2012), техник фәннәр кандидаты, икътисад фәннәре докторы, профессор. Татарстанның атказанган икътисадчысы
* Михаил Мищенко (1989), футболчы (сакчы).

Төркем:Фамилияләр