open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лаж (елга)

**Лаж** – Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Немда елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 73 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Нократ, елга бассейны – Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010300412111100037402
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111103740
* Бассейн коды – 10.01.03.004
* ГӨ буенча  – 11
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Заимка (Свердловск өлкәсе)

**Заимка** () — Свердловск өлкәсенең Сухой Лог шәһәр округы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (70%), татарлар (3%), чирмешләр (10%), арлар (18%).

## Искәрмәләр

Төркем:Сухой Лог шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Свердловск өлкәсе торак пунктлары
Qazan sinagogası

**Qazan [[sinagoga]]sı** — neoklassisizm stilendäge 3 qatlı kirpeç bina, 1913-1915  yıllarda tözelä, 1940  yılda R. M. Mortazin proyektı belän Uqutuçılar yortı öçen üzgärtep qorıla. 1995 yılda Yähüdilärneñ dini cämğiätenä qaytarıla.

Qazan şähärendä, Profsoyuz uramı 15 adresı buyınça urnaşqan.

## Yähüdi cämğiät tarixı

1827 yılda imperator Nikolay I yähüdlär öçen rekrut burıçı turında qarar itkännän soñ, yähüdlär Qazanğa kilä başlıy.

1890 yılda bay yähüd säwdägärläre Qazanğa kilä, Gotlitser, Zalm, Person üz eşxanälären açalar.

1897 yılda dini yort açarğa röxsät birelä.

1915 yılda sinagoga açıla, sovet zamanında eşlämi, 1995 yılda Yähüdilärneñ dini cämğiätenä qaytarıla.

## Sıltamalar

* http://kazan.ws/cgi-bin/religion/show.pl?ids=53
* http://www.ejwiki.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%8C_%28%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B0%29

Төркем:Казан гыйбадәтханәләре
Төркем:Русия синагогалары
Моравска-Острава һөҗүмчән операциясе

{| style="float:right;"
| 
**Моравска-Острава һөҗүмчән операциясе**  (5 май 1945 – 12 май 1945) - Бөек Ватан сугышында Кызыл Гаскәрнең алман гаскәрләренә каршы һөҗүмчән операциясе.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Икенче бөтендөнья сугышы
* Җиңү көне
* Казан каймасы

## Әдәбият
* Симонов К. М. Разные дни войны. Дневник писателя. — М.: Художественная литература, 1982. Т. I — 479 с.


Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Çjuannar

**Çjuannar** - bui xalqı. Qıtayda barlığı 16.187,163 meñ keşe (2000.), ş.i. Guansida 14.207,143 meñ keşe. Yunnanıñ töp xalqı (1.144,021 meñ keşe). Guandonda 570,200 meñ keşe, nigezdä Guançjouda ( 52,065 meñ keşe), Hainanda (50,507 meñ keşe), Hunanda (23,559 meñ keşe), Hebeyda (20,832 meñ keşe) , Çejiangda (18,998 meñ keşe), Fujianda (10,818 meñ keşe) häm Qıtaynıñ başqa rayonnarda yäşilär.

## Pərəwezdə
* The Zhuang: A Longitudinal Study of Their History and Their Culture, by Jeffrey Barlow 

Төркем:Халыклар
Пышак (Орлов районы)

**Пышак** () — Киров өлкәсенең Орлов районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Орлов районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Родионово (Коми)

**Родионово** () — Коми Республикасының Печора районында урнашкан авыл.

## Климат
Родионово климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: билгесез

## Искәрмәләр

Төркем:Печора районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Чиләбе өлкәсе башкорт авыллары

**Чиләбе өлкәсе башкорт авыллары** — Чиләбе өлкәсендә милләт буенча башкортлар күпләп яшәгән авыллар. 2002 елгы халык исәбен алу буенча 174 авылда башкортлар күпләп яши.

## Сылтамалар
* Чиләбе өлкәсе башкортлары

Төркем:Башкортлар
Төркем:Чиләбе өлкәсе башкорт авыллары
Зайцево

**Зайцево** — торак пунктлар исеме:

## Россия
;Башкортстан
* Зайцево () — Башкортстанның Яңавыл районында урнашкан авыл.

;Киров өлкәсе
* Зайцево () — Киров өлкәсенең Шабалино районында урнашкан авыл.

;Мари Ил
* Зайцево (, ) — Мари Илнең Оршанка районында урнашкан авыл.

;Мәскәү өлкәсе
* Зайцево () — Мәскәү өлкәсенең Одинцово районында урнашкан авыл.

;Пермь крае
* Зайцево () — Пермь краеның Барда районында урнашкан авыл. Шермейка авыл җирлегенә карый.

;Смоленск өлкәсе
* Зайцево () —  Смоленск өлкәсе Ярцево районы составына кергән авыл.
## Моны да карагыз
* **[[Зайцев]]**
## Шулай ук карагыз
Зайцево авыл җирлеге
Иваново

**Иваново** () — Россия шәһәре, Иваново өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 409 277 кеше (2010).

1871 елда *Иваново* авылны *Вознесенский* посады белән берләштерү юлы белән барлыкка килде.

2020 елның 2 июленнән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.

«Кәләшләр шәһәре», «Беренче Советының туган иле», «Ситец төбәге», Россиянең текстиль башкаласы, «Рус/Кызыл Манчестеры» исемнәре астында таныш.
## География
Иваново Идел һәм Клязьма елгалары аралыгнда, Уводь елгасында, Мәсчкәүдән 290 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

### Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.
### Климат
Иваново климаты уртача контненталь, аңа чагыштырмача эссе җәй һәм тотрыклы кар капламы белән суык кыш хас. Ел айларының иң салкыны — гыйнвар (уртача температурасы — −11.5°—12°), иң җылысы — июль (уртаса температурасы — +17.5°—+18.7°), Уртача еллык температура — 3,6°С.

## Халык

### Милли состав

## Кардәш шәһәрләр
*  Һанновер (Алмания)
*  Казан (Россия)
*  Луҗ (Польша)
*  Плано (АКШ)
*  Пловдив (Болгария)
*  Стаффордшир графлыгы (Бөекбритания)
*  Хмельницкий (Украина)
*  Фирганә (Үзбәкстан)
## Шәхесләр
* Светлана Басова (1963), театр актрисасы, Россиянең атказанган артисты (1999).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Иваново Яндекс.Күренешләрдә

## Моны да карагыз

Төркем:Иваново өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Горбуново (Алтай Республикасы)

**Горбуново** () — Алтай Республикасының Усть-Кокса районында урнашкан авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Кыш озын һәм суык. Җәй кыска һәм кызу була. Июль һәм август айларында еш яшен яшнәүләр күзәтелә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: алтайлар (13%), руслар (87%).

## Искәрмәләр

Төркем:Усть-Кокса районы торак пунктлары
Төркем:Алтай Республикасы торак пунктлары
Ярославль

**Ярославль** (Ярыслау, ) — Россия шәһәре, Ярославль өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 591 486 кеше (2010).

Ярославль — Үзәк федераль округының халык саны буенча өченче шәһәре һәм мөһим транспорт төене — биредән тимер һәм автомобиль юллар Мәскәүгә, Вологдага, Рыбинскига, Кастрамага, Ивановога, Кировка таба тармакланып китәләр.

2010 елда шәһәр үзенең 1000-еллыгын бәйрәм итте.

Иделгә Которосль елгасы кушылу урыны янында урнашкан шәһәрнең тарихи үзәге 2005 елда ЮНЕСКОның Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелде.

2020 елның 2 июленнән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.

## Тарих

### Шәһәрне нигезлэу

Шәһәр Ярослов Зирәк тарафыннан якынча 1010 елда нигезләнгән.

## География
Ярославль Көнчыгыш Европа тигезлегенең үзәгендә (Ярославль-Кастрама түбәнлегендә), Кторосльнең Иделгә кушылган урыныда, Мәскәүдән 282 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан.
### Климат
Ярославль уртача континенталь климаты зонасында урнашкан, ел айларының иң салкыны — гыйнвар, иң җылысы — июль, елның урта җил тизлеге — 4,2 м/с.



### Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

## Халык

### Милли состав

## Администратв бүленеш
* Дзержинский районы
* Идел арты районы
* Киров районы
* Красноперекопск районы
* Ленин районы
* Фрунзе районы
## Кардәш шәһәрләр
*  Ювәскүлә, Финляндия
*  Пуатье, Франция
*  Коимбра, Португалия
*  Кассель, Алмания
*  Берлингтон, АКШ
*  Эксетер, Англия
*  Һанау, Алмания
*  Сан-Рамон, Коста-Рика
*  Либерия, Коста-Рика

## Шәһәрдә туган шәхесләр
* Владимир Никитин (1907-1959), фирка эшлеклесе.
* Юрий Любимов (1917-2014), театр режиссеры, РФ халык артисты (1992).
* Наил Гыйләҗев (1935), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

## Галерея

Kirov street in Yaroslavl 01.jpg|Киров урамы
Yar square.JPG|Илья пәйгамбәр чиркәве
Yaroslavl-strelka.JPG|
Yaroslavl-mosk-vokzal.jpg|Мәскәү вокзалы
Volga-terminal-yar.jpg|Елга порты
Yaroslavl State University, 1 corpus.JPG|Университет
Banknote 1000 rubles 2010 back.jpg|Ярославль 1000 сум акчасында сурәтләнгән.
Microraion.jpg|

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Рәсми сайт
*Шәһәр күрсәтмәсе

Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Бөтендөнья мирасы
Төркем:Ярославль өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Ярославль
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Бөек Ватан сугышы хроникасы/1945 елның мае

## [[1945 ел]]ның [[1 май|1 мае]]. 1410-нче сугыш көне

**[[Берлин өчен сугыш|Берлин һөҗүмчән операциясе]].** 1 майның иртәсендә Рейхстаг өстендә 150-нче дивизия штурм байрагы күтәрелә. Ләкин Рейхстаг өчен сугыш бөтен көн сузыла. 1-нче Беларус фронтның 3-нче удар армиясе Рейхстагны алман гаскәрләрәннән чистартты. 1 майда сәгать 3 8-нче гвардия армиясе башлыгы генерал Василий Чуйковка каршы алды Алман Җирле Гаскәрләр башлыгы Кребс Совет Гаскәр Гитлер үз-үзенә кул салуын белдерә.

## [[1945 ел]]ның [[2 май|2 мае]]. 1411-нче сугыш көне

**[[Берлин өчен сугыш|Берлин һөҗүмчән операциясе]].**

1-нче Беларус фронтның 3-нче удар армиясе
2-нче майда гына гарнизон чигенә.

2 майның иртәсендә, 6 сәгатендә Берлин гарнизоны башлыгы - генерал Вейдлинг чигенә һәм әсирлеккә бирелә. Вейдлинг чигенү актын имзалый.

## [[1945 ел]]ның [[3 май|3 мае]]. 1412-нче сугыш көне

**[[Берлин өчен сугыш|Берлин һөҗүмчән операциясе]].** .

**[[Совинформбюро]].**
3 майда генерал А. П. Панфилов (1898 елда Казан шәһәрендә туган) җитәкчесендәге 3-гвардия танк корпусы алман-фашист килүче резервларын тар-мар итеп Висмар янында Инглиз көчләр белән очраша.

## [[1945 ел]]ның [[4 май|4 мае]]. 1413-нче сугыш көне

**[[Берлин өчен сугыш|Берлин һөҗүмчән операциясе]].** 4 майны

## [[1945 ел]]ның [[5 май|5 мае]]. 1414-нче сугыш көне

**[[Моравска-Остравская һөҗүмчән операциясе]].

**5 май.** Чех ватанпәрвәрләре [[баш күтәрү]] башлыйлар. Башта [[Буняченко]] җитәкчесендәге власовчылар бу чех көрәшен яклыйлар, ләкин 8 майда власовчылар күтәрелешен ташлыйлар һәм чигенәләр.

== [[1945 ел]]ның [[6 май|6 мае]]. 1415-нче сугыш көне ==

**Праһа операциясе (1945).** [[1-нче Украин фронты|1-нче]], 4-нче һәм 2-нче Украин фронтлар гаскәрләре Праһа стратегия һөҗүм операциясен башладылар.

== [[1945 ел]]ның [[7 май|7 мае]]. 1416-нче сугыш көне ==


**7 май.**

**Праһа операциясе (1945).**

== [[1945 ел]]ның [[8 май|8 мае]]. 1417-нче сугыш көне ==

**Берлин һөҗүмчән операциясе.**

**Праһа операциясе (1945).** 8 май
[[8 май]]да власовчылар күтәрелешен ташлыйлар һәм чигенәләр.

== [[1945 ел]]ның [[9 май|9 мае]]. 1418-нче сугыш көне ==

**9 май**

**Праһа операциясе (1945).'''
9 маенда Беренче Украин Фронты 3-нче, 4-нче танк гаскәре Праһа шәһәренә бәреп керәләр.

## Искәрмәләр

БВС
Х4504
Төркем:ССРБ 1945 елны
Колос (Татарстан)

**Колос** — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы авыл.
 
## Географиясе
Колос Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 94 чакрым, ә район үзәге Балык Бистәсеннән төньяк-көнчыгышка таба 29 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Колос (Котельнич районы)

**Колос** () — Киров өлкәсенең Котельнич районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Катилнич районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Мирный (Коми)

**Мирный** () — Коми Республикасының Троицко-Печорск районында урнашкан авыл.

## Климат
Мирный климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: комилар (43%), руслар (40%), украиннар (10%), белоруслар (7%).

## Искәрмәләр

Төркем:Троицко-Печорск районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Осиново (Татарстан)

**Осиново** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
Халык саны — 8 725 кеше (2010).
## Географиясе
Осиново Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнбатышка таба 17 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән төньяк-көнчыгышка таба 24 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 44,2%, татарлар — 49,0%, чуашлар — 4,2%, чирмешләр — 1,1%.
Милли состав (2010): руслар — 44,9%, татарлар — 47,9%, чуашлар — 3,9%, чирмешләр — 1,7%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 16991 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 55,41%,
урыслар — 37,37%,
башка халыклар — 4,66%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 2,57%.

## Шәхесләр

* Татьяна Ефремова (1998), фольклор җырчысы һәм этномузыколог. ТР атказанган артисты (2025).
* Иван Журин (1913-1985), Социалистик хәзмәт каһарманы.
* Гүзәлия Нәҗипова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2005 елдан), Татарстан театр әһелләре берлеге әгъзасы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Торфяной (Башкортстан)

**Торфяной** — Башкортстанның Уфа районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Хоббит: Смауг бушлыгы

«**Хоббит: Смауг бушлыгы**» () — Джон Толкинның «Хоббит, яки бару һәм кайту‎» әсәре экранизациясе, кинотрилогиянең икенче өлеше. «Балдаклар хөкемдары» кинотрилогиянең алтарихы, шул ук студия тарафыннан һәм якын актёрлар белән төшерелгән. Трилогия өч өлештән тора: «Хоббит: Көтелмәгән сәяхәт» (*The Hobbit: An Unexpected Journey*), «Хоббит: Смог чүле (*The Hobbit: The Desolation of Smaug*, 2013) һәм «Хоббит: бару һәм кайту» (*The Hobbit: There and Back Again*, 2014). 

Бу фильм трилогиянең беренче фильмы кебек тагын RED Epic камераларында секундка 48 кадр ешлыгы белән төшерелгән иде. Халыкара прокатка фильм 2013 елның 13 декабрендә чыга. Аны 2D, 3D һәм IMAX 3D форматларында күрсәтәчәкләр.

Фильмда Бильбо Бэггинс исемле хоббит һәм 13 гномның сәяхәте сурәтләнә. Аларның максаты — Смог исемле дракон тарафыннан урланган һәм Эребор тавы эчендә сакланган хәзинәне гномнарга кире кайтару. 

## Рольләрдә

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:АКШ фильмнары
Социалистический

* Социалистический () — Башкортстанның Иглин районында урнашкан авыл.
* Социалистический () — Киров өлкәсенең Оричи районында урнашкан тимер юл разъезды.
Көньяк фронты (Россия ватандашлар сугышы)

**Көньяк фронты** () — ватандашлар сугышы вакытында совет гаскәрләрнең оператив-стратегик оешмасы.

## Фронт эчендә
**Фронт эченә керделәр:**
* 8-нче армия (З октябрь 1918 — 9 гыйнвар 1920);
* 9-нчы армия (3 октябрь 1918 — 30 сентябрь 1919);
* 10-нчы армия (3 октябрь 1918 — 30 сентябрь 1919);
* 11-нче армия (3 октябрь — 8 декабрь 1918);
* 11-нче аерым армия (23 май — 12 июнь 1919,  );
* 13-нче армия (З март 1919 — 10 гыйнвар 1920);

## Искәрмәләр
Көньяк фронт

**Көньяк фронты**

* Көньяк фронты (Россия ватандашлар сугышы)
* Көньяк фронты (Бөек Ватан сугышы)
Марковцы

**Марковцы**:

## Топоним
; Россия:
* Марковцы () — Киров өлкәсенең Слободской районында урнашкан авыл.
* Марковцы () — Киров өлкәсенең Кирово-Чепецк районында урнашкан авыл.
Ромашонки (Советск районы)

**Ромашонки** () — Киров өлкәсенең Советск районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Советск районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Кече Поломка (елга)

**Кече Поломка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае биләмәләрендә ага. Елга   Зур Поломка елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010100912111100007789
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111100778
* Бассейн коды — 10.01.01.009
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Пермь крае елгалары
Свобода (Чуашстан)

**Свобода** (, ) — Чуашстанның Чуел районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429903. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97241837008.
Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101600008900. Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2137.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 6 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чуел районы торак пунктлары
Нефтебаза (Татарстан)

**Нефтебаза** — Татарстан Республикасының Тукай районындагы поселок.
## Географиясе
Нефтебаза Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 194 чакрым, ә район үзәге Чаллыдан көньяк-көнбатышка таба 15 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 369 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 56,64%,
татарлар — 39,57%,
башка халыклар — 3,52%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,27%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кыйгы

**Кыйгы** () – Әй елгасының уң як кушылдыгы. Башкортстанның исем биргән Кыйгы районы буйлап ага.

Койган урыны Әй елгасының тамагыннан 170 км югарырак. Озынлыгы – 87 км, су җыю мәйданы – 1370 км. 
Кушылдыклары: Ләүелга, Ык, Лаверга, Карамалы, Карайлы. Елга буенда Югары Кыйгы авылы урнашкан.

Төркем:Башкортстан елгалары
Селезни (Чиләбе өлкәсе)

**Селезни** () — Чиләбе өлкәсенең Озёрск шәһәр округы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (82%), башкортлар (18%).

## Искәрмәләр

Төркем:Озёрск шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Автобус

**Автобус** (), пассажирлар йөртү өчен капот яки вагун тибындагы кузов белән җиһазландырылган күп урынлы (9 яки унан да күбрәк) автомобил. Тәгаенләнеше буенча автобус шәһәр, шәһәрара (туристик), урындагы бәйләнеш, махсус (вахта автобусы) һәм гомуми тәгаенләнешле; габаритлары буенча – микроавтобусларга, уртача, берләштерелгән һ.б. автобусларга бүленә. Башкортстанда 1980-2000 елларда Нефтекама автозаводында ГАЗ, КамАЗ һәм “Урал” автомобилләренең серияле шассие нигезендә максималь тизлеге 80 км/сәг ким булмаган, 10 нан 31 гә кадәр урынлы махсус тәгаенләнешле автобус чыгарыла; 2000 елда. *НефАЗ 5299* шәһәр автобус җитештерү башлана. Предприятитиедә КамАЗ шассие нигезендә махсуслаштырылган, шулай ук шәһәр, шәһәр яны, шәһәрара һәм туристик автобус 20 дән артык модификациясе чыгарыла (2010).

## Автобус хәрәкәтенә кагылган кагыйдәләр
10.3. Торак пунктлардан читтә шәһәрара һәм аз урынлы автобусларга барлык юлларда да — 90 км/сәг тән артмаган; башка автобусларга автомагистральләрдә — 90 км/сәг тән артмаган, башка юлларда — 70 км/сәг тән артмаган тизлек белән хәрәкәт итәргә рөхсәт ителгән;

22.3. Шәһәрара, тау, туристлык яки экскурсия маршрутлары буенча кешеләрне ташучы һәм балалар төркемен оешкан рәвештә алып баручы автобус салонындагы кешеләр саны утырып бару өчен көйләнгән урыннар саныннан артмаска тиеш.

## Шулай ук кара
* Казан автобусы
## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Транспорт чаралары
Төркем:Шәһәр транспорты
Төркем:Җәмәгать транспорты
8-нче армия (1918)

**8-нче армия** — Көньяк фронты эчендәге хәрби берләшмә, 1918 елның 26 сентябрендә оештырылган һәм 1921 елның гыйнварендә таратылган.

### Сәргаскәрләр

* Всеволод Чернавин (26 сентябрь — 1 дек. 1918)
* Владимир Гиттис (1 дек. 1918 — 23 дек. 1918)
* Михаил Тухачевский (24 гыйнвар — 15 март 1919)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Гражданская война и военная интервенция в СССР», М., «Сов-я Энциклопедия», 1983
* Гражданская война в СССР Н. Н. Азовцев
* Как сражалась революция" Н. Е. Какурин
* Директивы командования фронтов Красной армии 1917 −1922" Т. Ф. Каряева 1978
Болванская (елга)

**Болванская** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Лямчина елгасының сул ярыннан 16 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Баренцев диңгезе бассейны елгалары Канин  борынынан Печора елгасы бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Мезень елгалары арасындагы, Баренец диңгезенә коючы, елгалар бассейны.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03040000112103000055223
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103005522
* Бассейн коды — 03.04.00.001
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ненец АО елгалары
Русское (Киров шәһәре)

**Русское** () — Киров өлкәсенең Киров шәһәрендә урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (99%), татарлар (1%), арлар (1%).

## Искәрмәләр

Төркем:Киров шәһәре торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Ключевская (елга)

**Ключевская** — Россия территориясеннән ага торган елга. Новосибирск өлкәсе, Алтай крае биләмәләрендә ага. Елга  Храпиха елгасының сул ярына тамагыннан 8 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 11 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об  елгасы Барнавыл каласынан  Новосибирск сусаклагычынә кадәр, Чумыш елгасын кетрмичә. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклары бассейны, Томь кушылганга кадәр, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010200512115200004077
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115200407
* Бассейн коды — 13.01.02.005
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Новосибирск өлкәсе елгалары
Төркем:Алтай крае елгалары
Гусево

**Гусево** — Русиядә топоним:

;Башкортстан
* Гусево () — Башкортстанның Әбҗәлил районында урнашкан авыл.

;Киров өлкәсе
* Гусево () — Киров өлкәсенең Шабалино районында урнашкан авыл.
* Гусево () — Киров өлкәсенең Яраң районында урнашкан авыл.

## Шулай ук карагыз
* Гусево-1
* Гусево-2
* Иске Гусево
* Яңа Гусево
Тугай (Гафури районы, Сәетбаба авыл советы)

**Тугай** — Башкортстанның Гафури районында урнашкан авыл. Сәетбаба авыл советына карый. 2009 елның 1 гыйнварына биредә 92 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Авылда туган күренекле кешеләр

* Әнүр Вахитов (1932-1984), язучы, әдәбият галиме, Җәлил Киекбаев премиясе лауреаты (*[[2002]]*).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Украин фронты һөжүме

**Украин фронты һөжүме** (7 гыйнвар — 16 июнь 1919) — Россия ватандашлар сугышы вакытында ЭККА Украина фронты гаскәрләренең украин, алман һәм Антанта гаскәрләренә каршы эре һөжүме.

Төркем:XX гасыр сугышлары
Төркем:Россия ватандашлар сугышы
Украина фронты (Россия ватандашлар сугышы)

**Украина фронты** () — ватандашлар сугышы вакытында совет гаскәрләренең оператив-стратегик оешмасы.

## Фронт эчендә
**Фронт эченә керделәр:**);

## Искәрмәләр
Семёновское (Чуашстан)

**Семеновское** (, ) — Чуашстанның Порецкое районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429024. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97235865000. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101400003300.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2138.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 297 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: руслар (91%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Порецкое районы торак пунктлары
Черновское (Чиләбе өлкәсе)

**Черновское** () — Чиләбе өлкәсенең Мияс шәһәр округы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (96%), чирмешләр (4%).

## Искәрмәләр

Төркем:Мияс шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
1-нче танк бригадасы (I)

**1-нче танк бригадасы** — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ танк бригадасы. Тулы исеме: Ленин орденлы, Кызыл байраклы, Суворов, Кутузов, Хмельницкий, Кызыл Йолдыз, Сухэ-Батор орденлы, "Инкыйлабый Монголия" Кызыл Байраклы бригада. Иң күп бүләкләнгән бригада булып тора.

## Оештырылу тарихы
Бөек Ватан сугышы башлаганда, 1941 елның 10 сентябрендә 32-нче һәм 34-нче танк дивизиялары нигезендә оештырылган. Сугыш вакытында 1943 елдан Киев өчен һәм Житомир-Бердичев операцияләрендә катнашкан.

## Әдәбият

* Руководящий политический состав управлений фронтов, флотов, армий, флотилий, корпусов, дивизий, соединений военно-морского флота, танковых бригад периода Великой Отечественной войны 1941 — 1945, , 1968.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Действующая армия. Перечни войск. Перечень № 7. Управлений бригад всех родов войск.

Төркем:ССРБ танклар бригадалары Бөек Ватан сугышы вакытында
Төркем:Танк гаскәрләре
Васильево (Киров өлкәсе)

**Васильево** () — Киров өлкәсенең Пижанка районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Пижанка районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Емельяново (Татарстан)

**Емельяново** — Татарстан Республикасының Лаеш районындагы авыл.
 
## Географиясе
Емельяново Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 54 чакрым, ә район үзәге Лаештан төньяк-көнчыгышка таба 20 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 28 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 100%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Тарасово (Татарстан)

**Тарасово** — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы поселок. 
## Географиясе
Тарасово Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 112 чакрым, ә район үзәге Мамадыштан көньяк-көнбатышка таба 44 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 12 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 83,33%,
татарлар — 16,67%,
шул исәптән керәшен татарлары — 8,33%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Первомайское (Батыр районы)

**Первомайское** (, ) — Чуашстанның Батыр районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1037 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (98%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Митрофаново

**Митрофаново**:
* Митрофаново () — Киров өлкәсенең Яраң районында урнашкан авыл.
* Митрофаново () — Коми Республикасының Троицко-Печорск районында урнашкан авыл.
Гремячка (Татарстан)

**Гремячка, Кече Казиле** — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — торак пункт (федераль классификатор буенча).
 
## Географиясе
Гремячка Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 87 чакрым, ә район үзәге Балык Бистәсеннән көньяк-көнчыгышка таба 13 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1619 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.
## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Гремячка

**Гремячка:**

## Россия
* Гремячка () — Киров өлкәсенең Верхошижемье районында урнашкан авыл.

* Гремячка () — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы  — торак пункт (федераль классификатор буенча).

## Елгалар
* Гремячка (Нократ кушылдыгы) () — Россия территориясеннән агучы елга. Киров өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга   Нократ елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора.
* Гремячка (Чугунка кушылдыгы) () — Россия территориясеннән агучы елга. Түбән Новгород өлкәсе, Чуашстан, Мордовия Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Чугунка елгасының уң ярыннан 16 км ераклыкта урнашкан.
* Гремячка (Казачья кушылдыгы) () — Россия территориясеннән агучы елга. Рязань өлкәсе, Тамбов өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Казачья елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора.

## Искәрмәләр
Дмитриевка (Канаш районы)

**Дмитриевка** (, ) — Чуашстанның Канаш районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429314. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97216874002. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100700002800.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2134.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 30 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: руслар (100%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Канаш районы торак пунктлары
Кривецкая (елга)

**Кривецкая** — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Кривая елгасының сул ярына тамагыннан 4 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мезень елгасы башыннан  Малонистогорская авылы янындагы су үлчәү постына кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Мезень.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03030000112103000044923
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103004492
* Бассейн коды — 03.03.00.001
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Архангельск өлкәсе елгалары
Төркем:Коми Республикасы елгалары
Кизерь (елга)

**Кизерь** — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсенең Уржум районы биләмәләрендә ага. Елга   Нократ елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 29 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010300512111100038378
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111103837
* Бассейн коды — 10.01.03.005
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Югары Липово (Луза районы)

**Югары Липово** () — Киров өлкәсенең Луза районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Луза районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Ваштранга (елга)

**Ваштранга** – Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Олы Какшан елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 23 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны – (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 08010400712112100000572
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 112100057
* Бассейн коды – 08.01.04.007
* ГӨ буенча  – 12
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Түбән Тойма (елга)

**Түбән Тойма** — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Төньяк Двина елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 165 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Төньяк Двина кушылдыклары бассейны Вычегда һәм Сухона елгалары кушылганчы, елга бассейны — Төньяк Двина.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020300112103000027333
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103002733
* Бассейн коды — 03.02.03.001
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Архангельск өлкәсе елгалары
Этика

**Э́тика** (, —  иҗтимагый аңның бер формасы булган әхлак, үз-үзеңне тоту кагыйдәләре. Яки берәр сыйныфның, профессиянең тәртип нормалары, әхлагы булып та тора.

## Этика тармакалары
* Агафология
* Биоэтика
* Санак этикасы
* Медицина этикасы
* Һөнәри этика
* Социаль этика
* Сәяси этика
* Экология этикасы
* Эш мөнәсәбәтләре этикасы
* Юридик этика

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Этика
Иҗек

**Иҗек** - сүзнең аерым һава этәреше белән әйтелә һәм бер сузыктан яки сузык катнашкан берничә аваздан торган кисәге. Әйтелешнең иң кечкенә берәмлеге.

Татар телендә алты иҗек калыбы бар (С - сузык, Т - тартык):

* Сузыкка беткән иҗек – ачык: С ( Кер у.),ТС (ке-ше),  СТ (ун).
* Тартыкка беткәне ябык иҗек дип аталаСТТ (ант), ТСТ (кыз), ТСТТ (карт), ТС (ке-ше).

Иҗекләр сөйләм тактларына, ә алар синтагмаларга беләшәләр, бер-берсеннән паузалар белән аерылалар.

## Искәрмәләр

Төркем:Фонетика
Төркем:Фонология
Богомоловы

**Богомоловы** — торак пунктлар исемлеге:

* Богомоловы () — Киров өлкәсенең Котельнич районында урнашкан сала.
* Богомоловы () — Киров өлкәсенең Юрья районында урнашкан сала.
Ишәй Тавы

**Ишәй Тавы** () — Тамбов губернасының Шацк өязе составына кергән татар авылы. Бүгенге көндә 
Алёшино авылы составында.

1876 елдан башлап авылда мәчет булуы билгеле. Халыкның төп шөгыле булып Урта Азия белән сәүдә булган. XX гасыр башында авылдагы күпчеле татарлар Урта Азиягә күченә.

## Фотографияләр

Файл:Ryazan oblast Isheyeva gora Old house.jpg|Иске йорт


## Искәрмәләр

Төркем:Рязань өлкәсе татар авыллары
Тархан (Сасово районы)

**Тархан** () — Рязань өлкәсенең Сасово районындагы татар авылы. Яңа Березово авыл җирлеге эченә керә.

## Географик урын
Авыл Сасово районының көньяк өлешендә, район мәркәзеннән көньяктарак 25 км ераклыкта Цна елгасы буенда урнашкан.

**Иң якын торак пунктлар:**
— Калдамыш — көньяк-көнчыгыш 200 м ераклыкта;
— Иске Березово — төньяк-көнбатыш 1 км ераклыкта.

Иң якын тимер юл станциясе автомобиль юлыдан төньяктарак 25 км ераклыкта урнашкан Сасово булып тора.

## Халык
Тарханда  2010 елда 9 кешенең яшәве билгеле, шуларның 6 татарлар.

## Тарих
Революциягә кадәр авыл Тамбов губернасы Шацк өязе Яңа Березово волосте эченә кергән. 2004 елдан авыл Яңа Березово авыл җирлеге эченә керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Сасово районы торак пунктлары
Төркем:Рязань өлкәсе татар авыллары
Ариэль Шарон

**Ариэ́ль «Арик» Шаро́н** () — Исраил хәрбие, дәүләт эшлеклесе, сәясәтче. Исраил премьер-министры (2001—2006). Исраил мәнфәгатьләренә хезмәт иткән иң мәшһүр генералларының берсе.

1928 елда чыгышлары белән Беларусиядән булган яһүд гаиләсендә туган Шарон хәрби карьера ясый. 2001 елда ул сайлауда Әһүд Баракны җиңеп премьер-министр була. Аңарчы Шаронның хөкүмәттә эшләү тәҗрибәсе зур иде, ул тышкы эшләр һәм саклану министры да була. Саклану министры булган чакта хөкүмәт һәм премьер-министрдан яшереп Ливан сугышында үз тактикасын алып бара. Исраил өчен ул сугыш уңышлы тәмамлана.

Фәләстиннәр өчен Шарон «ит кисүче» булып танылды. Бу исемне ул Ливандагы Сабра һәм Шатила качаклар лагерьларында 1982 елда күпләп үтерүләргә фәрман биргәне өчен алды. 2002 елда күпләп үтерүләр вакытында исән калган кешеләр һәм мәрхүмнәрнең туганнары Бельгиядә Шаронга каршы җинаять эше ачты, әмма соңырак бу эш ябылды.

2000 елның сентябрендә Шаронның Иерусалимда яһүдләр һәм мөселманнар өчен изге саналган Гыйбәдәт тавына килүен фәләстиннәр үзләрен мыскыл итү дип бәяләде. Аның бу гамәленнән соң фәләстиннәрнең кораллы каршылыгы тагын да артты.

Хөкүмәт башлыгы булуның соңгы елында гына Шарон карьерасының чыннан да тарихка кереп калачак бер карарын кабул итте. 2005 елда ул Көнбатыш Яр һәм Газзә сызыгындагы хәрби контрольне бетерергә, аннан яһүдләрне чыгарарга дигән карар кабул итте. Шаронның бу адымы аның Ликуд партиясендә зур каршылыклар тудырды. Шарон фиркадән чыкты, үзенең Кадима партиясен төзеде.

Шул карарыннан соң берничә атна да узмый, Шаронның башына кан савып ул мәрткә китә. 2008 елда Исраил үзенә каршы ракета һөҗүмнәренә җавап итеп Фәләстин җирләрен кире яулап ала.

Сигез ел мәрттә ятканнан соң Ариэль Шарон 85 яшендә вафат була.

## Сылтамалар
* Израилнең элекке премьер-министры Ариэль Шарон вафат

Төркем:Исраил сәясәтчеләре
Төркем:Яһүд сәясәтчеләре
Төркем:Исраил премьер-министрлары
1-нче бригада

**1-нче бригада:** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә бригадалар исеме.

;Һава десанты бригадалары
* 1-нче һава десанты бригадасы

; Танк бригадалары
* 1-нче танклар бригадасы (I)
* 1-нче танклар бригадасы (II)
; Гвардия танк бригадалары
* 1-нче гвардия танк бригадасы

## Искәрмәләр
Касыйм татарлары авыллары

XIX гасырдан — XX гасыр башынача **Касыйм татарлары авыллары**

## [[Касыйм шәһәре|Касыйм]]
* Татар бистәсе
* Иске Посад

## Ак аймак
Дүртсалалар:

# Бием сала :ru:Царицыно (Рязанская область)
# Шырын :ru:Подлипки (Рязанская область)
# Татарбай (Рязань өлкәсе) :ru:Торбаево
# Яубаш :ru:Болотце
# Курски :ru:Коверское
# Тибәнәк :ru:Тебеньково
# Колчык (Рязань өлкәсе) Кульчуково
# Барамык Барамыково
_____
# Смәил (Рязань өлкәсе) Самуиловка
# Булгаково
# Кауровка

## Кара аймак
Ядәшләр:

# Карлар :ru:Ахматово (Касимовский район)
# Субак :ru:Собакино (Касимовский район)
# Әлекич (Алькечево)
# Пулянка (Полянка)
# Чүриче (Черечеево)
# Күснек (Кушниково)
# Чыгурман Чегурманово
# Дүбенәк (Дубники?)
# Чуманай (Кадышево, Бирке авылына керә)
# Тәнкәз (Танкачево)
# Казак (Казаково)
# Чутай (Четаево):ru:Четаево (Рязанская область)
# Мынты :ru:Мунтово
# Мәскәү (Рязань өлкәсе) (Мачково)
# Шакшан (Шегешаново)
# Бирке (Беркеево)
# Хәлим (Рязань өлкәсе) (Халымово)
# Карамыш Карамышево
# Әлеш (Алишево)
# Көчек (Кучуково)
# Төмәнәү :ru:Темгенево (Касимовский район)

### Кара аймакка якын
# Түбән авыл Шилино
# Югары авыл Высоково

## Керәшен авыллары
# Шәмәк (Рязань өлкәсе) Шемякино
# Фроловская Фроловская
# Поповка;
# Ташенка;
# Огородниково (Бардаково) — керәшен бардак татарлары.

## Кара зыбыннар
Укъяр татарлары:

# Тустик Толстиково
# Ташлык (Рязань өлкәсе) Колубердеево
# Сахун Сафоново
# Баеш (Рязань өлкәсе) Баишево
# Сәет Сеитово
# Рудаково
# Экса Ананьино

## 2010 елгы җанисәп буенча
# Кульчуково 100
# Темгенево 54,55%
# Ахматово 32,74%	
# Яубаш 27,27%
# Булгаково 17,24%
# Сеитово	16,13%	
# Подлипки	14,53%
# Самуиловка 12,00%
# Кауровка 10,34%	
# Толстиково	8,70%	
# Клоково	7,59%	
# Бочкари	93,46%
# Малеево	4,01%
# Торбаево	2,81%	
# Поповка	2,60%
# Большой Кусмор 2,42%
# Ермолово	2,38%
# Крюково	2,35%
# Любовниково 2,07%	
# Перво 1,12%	
# Алешино	1,01%	
# Кольдюки	0,80%	
# Ташенка	0,63%	
# Дмитриево	0,53%	
# Лощинино 0,45%

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Этнотерриториальные группы татар Поволжья и Урала и вопросы их формирования. Историко-этнографический атлас татарского народа. – Казань: Изд-во ПИК «Дом печати», 2002. – 248 с.

*
Төркем:Касыйм районы торак пунктлары
Ишәй Тавы (Алёшино)

**Ишәй Тавы** (*Алушка*, ) — Рязань өлкәсенең Сасово районындагы авыл.

Район мәркәзе Сасово шәһәре  асфальт юл буенча 9 кмда урнашкан.

## Халык
2010 елда 817 кешенең яшәве билгеле, шуларның 19 татарлар.

## Тарих
1876 елдан башлап авылда мәчет булуы билгеле. XX гасыр башында авылдагы күпчеле татарлар Урта Азиягә күченә.

## Фотографияләр

File:Мост через Алёшню.jpg|Р124
Файл:Ryazan oblast Isheyeva gora Old house.jpg|Иске йорт


## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Ишәй Тавы

Төркем:Сасово районы торак пунктлары
Төркем:Рязань өлкәсе татар авыллары
44-нче бригада

**44-нче бригада:** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә бригадалар исеме.

;Һава десанты бригадалары

; Танк бригадалары
* 44-нче танклар бригадасы (I)
* 44-нче танк бригадасы (II)
* 44-нче танк бригадасы (I)
; Гвардия танк бригадалары
* 44-нче гвардия танк бригадасы

; Чаңгы бригадалары
* 44-нче чаңгы бригадасы

## Искәрмәләр
1-нче һава десанты бригадасы

**1-нче һава десанты бригадасы** () — Бөек Ватан сугышына катнашкан ССРБ Кораллы көчләре хәрби берләшмәсе.

## Тарих

Бригада 1941 елның апрелендә Киев Аерым хәрби округында 224-нче укчы дивизиясе  нигезендә оештырылган.

## Сугышчан составы
* идарә итүче
* 1-нче һава десанты батальоны
* 2-нче һава десанты батальоны
* 3-нче һава десанты батальоны
* 4-нче һава десанты батальоны
* яшькече команда составы мәктәбе
* аерым артиллерия дивизионы
* аерым зенит пулеметчылар ротасы
* аерым разведка самокат ротасы
* аерым бәйләнешләр ротасы

## Буйсындырган
 

## Сылтамалар
* Справочники и форум на Солдат.ру
* Перечень № 7 бригад всех родов войск, входивших в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны

Төркем:Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ һава десант бригадалары
Риф Тойгынов

**Риф Тойгынов** — шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе, Башкортстан Язучылары берлеге идарәсе рәисе (2012—2014).

Риф Тойгынов 1946 елның 24 октябрендә Ырымбур өлкәсе Куандык районының Акчура авылында туган. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң Башкортстан дәүләт университетының филология факультетында укый. Хәрби хезмәттә була. “Совет Башкортстаны” (хәзер “Башкортстан”), “Ленинсе” (хәзер “Йәшлек”), “Башкортостан пионеры” (“Йәншишмә”) гәзитләре, «Агыйдел» журналы редакцияләрендә эшли.

Мәскәүдә СССР Язучылары берлегенең Югары әдәби курсларында белем ала. Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия театрында әдәби бүлек мөдире, директорның репертуар буенча урынбасары, Уфа дәүләт «Нур» татар театрында директорның репертуар буенча урынбасары вазифаларын башкара. 1997-2009 елларда Башкортстан Язучылары берлеге идарәсе рәисе урынбасары, 2012 -2014 елларда рәис йөген тартты.

Ул дистәгә якын проза һәм шигырь китаплары авторы, Русиянең һәм Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Сергей Чекмарев, Фатих Кәрим исемендәге премияләр лауреаты.

Риф Тойгын Язучылар берлеген җитәкләгән елларда уңай үзгәрешләр башланган иде. Татар берләшмәсе җитәкчесе моңа кадәр әдәби консультант вазифасында торса, Тойгын татар берләшмәсе рәисен үзенең урынбасары итеп күтәрде. Нәкъ ул җитәкче булган елларда Татарстан Язучылар берлеге белән дустанә мөнәсәбәтләр ныгыды. Уртак бик күп чаралар, очрашулар узды. Риф Тойгын Башкортстандагы татар язучылары сүзләренә колак салып, киңәшләрен тотып эш итте.

2014 елның 8 гыйнварында Уфа каласында вафат.

## Чыганаклар
* Хаҡ шағиры булды халҡының 

Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Башкорт драматурглары
Төркем:Русиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
5-нче һава десанты корпусы

**5-нче һава десанты корпусы**  — Бөек Ватан сугышына катнашкан ССРБ Кораллы көчләре хәрби берләшмәсе.

## Сугышу составы

## Командирлар
* Безуглый Иван Семён улы, полковник, 23.06.1941 — 05.12.1941
* Гурьев Степан Савелий улы, полковник (03.05.1942 - генерал-майор), 06.12.1941 —  17.08.1942

## Сылтамалар
* Боевой состав Советской Армии 
* Перечень № 4 управлений корпусов, входивших в состав Действующей армии в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.
* Командный состав РККА и РКВМФ в 1941—1945 годах

Төркем:ССРБ һава десант корпуслары Бөек Ватан сугышы вакытында
Төркем:ССРБ һәм Россия һава десант гаскәрләре
Веселовка

**Весело́вка** — топоним

## Русия
* Веселовка () — Коми Республикасының Корткерос районында урнашкан авыл.
* Веселовка () — Чиләбе өлкәсенең Златоуст шәһәр округы составына керүче авыл.

## Шулай ук карагыз
* Веселое (Авыргазы районы) () — Башкортостанның Аургазы районында урнашкан авыл.
Советск

**Советск** — .

## Русия
* Советск — Калининград өлкәсендәге  шәһәр.
* Советск (), () — Киров өлкәсендәге кече шәһәр, Советск районының административ үзәге.
* Советск — Тула өлкәсендәге кече шәһәр.

## Шулай ук карагыз
* Советский