open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зәй энциклопедиясе

**Зәй энциклопедиясе** () ― 1994 елның февралендә төзелеп бетеп, нәшриятка тапшырылган белешмәлек. 1994 елда Казанның «*Татполиграф*» басмаханәсендә 10 000 данәдә басылган. Төзүче―баш мөхәррире ― Владимир Сергей улы Малахов (*1927―2017*). Россиядә беренче аерым шәһәр энциклопедиясе. 

## Тарих
Зәй шәһәре нигезләнүгә 340 ел тулуга багышланган.

1994 елда «Реноме» нәшрияты тарафыннан Казанның «Татполиграф» басмаханәсендә (Миславский урамы) 10 мең данәдә басылган.
## Эчтәлек
Энциклопедиядә (кушымталар белән) 400 белешмә мәкалә бирелгән. 119 мәкалә Зәй төбәгенең хәзерге вакытта исән һәм төрле сәбәпләр аркасында юкка чыккан торак пунктларының (күбесенчә, авыллар) кыскача тарихына багышлана. 100 мәкалә Зәй районының һәм Зәй шәһәренең предприятие һәм оешмалары (завод, фабрика, колхоз, совхоз һ. б.) турында белешмә бирә.

Зәй энциклопедиясендә төбәктә, аның тирә-ягында булып узган һәм шушы җирлек өчен мөһим булган тарихи вакыйгалар (Пугачев явы, Сәнәкчеләр фетнәсе һ. б.) яктыртыла.

Зәй төбәгенең борынгы һәм хәзерге заман күренекле шәхесләренең кыскача биографияләре бирелә.

## Кушымталар
Энциклопедия ахырында өч кушымта бирелгән:
* Зәй районының хәзерге чикләрендә урнашкан һәрбер торак пунктының 1912―1913 елларда уздырылган хуҗалык буенча исәп алуның () статистик материаллары;
* Язма һәм археологик истәлекләрне чагыштырып булдырылган, тарихи вакыйгаларның төгәл датасын билгеләүче хронологик таблица;
* Зәй районының авыл хуҗалыгы картасы.

Зәй энциклопедиясен өчен фактик материал илнең төрле (Мәскәү, Ленинград, Казан, Уфа, Ырынбур, Чиләбе һ. б.) шәһәрләре архивларында тупланган. Җирле халыкта сакланган риваять һәм легендалар, вакыйгаларда катнашучыларның истәлекләре файдаланылган. Энциклопедия төзүдә Зәй район советы башкарма комитетының 1935 елдан башлап беркетмәләре мәгълүматлары, район һәм шәһәрнең предприятие һәм оешмалары документлары ярдәм иткән.

## Редакция
Зәй энциклопедиясен барлыкка китерүдә җирле туган якны өйрәнүчеләр Владимир Сергеевич Малахов (1927―2017, баш мөхәррир-төзүче) , Таисья Ивановна  Карпова-Аржевитина, Р. С. Мәрдәншина, Ю. В. Корнева, тәрҗемәчеләр Г. М. Мәрдәншин, М. М. Ямалиев, И. Г. Глухов һ. б., шулай ук дәүләт оешмаларында эшләүчеләрнең зур ярдәме кергән.

Энциклопедияне финанслауда  район һәм шәһәрнең предприятие һәм оешмаларының зур күпчелеге катнашкан. 1993—1999 елларда Зәй районы һәм Зәй шәһәре администрациясе башлыгы Рәшит Сәет улы Хәмәдиев (1947―2003) һәм аның беренче урынбасары Борис Иванович Порываев энциклопедия редакциясе эшенә даими ярдәм һәм игътибар күрсәткән.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Заинская энциклопедия (ЗЭ). // Заинская энциклопедия (гл. редактор – составитель В. С. Малахов). Казань: Издательство «Реноме», 1994, стр. 78.
## Сылтамалар
* Заинская энциклопедия. auction.ru
## Моны да карагыз
* Сарман районы энциклопедиясе
Төркем:Энциклопедияләр
Төркем:Зәй районы
Мальта теле

**Мальта теле** (lingwa Maltija, ilsien Malti, «lingua maltese», яки гадирәк Malti) ул Мальтада сөйләшелә торган семит теле.

## Географик таралышы
Сөйләшүчеләр саны 2012 елда якынча 520 000 кеше, ул архипелагның ана теле һәм Австралия, Канадада, Америка Кушма Штатларында, Туниста һәм Европаның башка илләрендә яшәүче Мальта эмигрантларының теле.

## Рәсми тел
Ул инглиз теле белән беррәттән Мальта Республикасының рәсми теле. Мальта теле Европа Берлегенең рәсми телләренең берсе.

## Классификация
Лингвистик караштан Мальта теле семит гаиләсенә керә, Мәгъриб төбәгендә сөйләшелгән диалекттан барлыкка килгән. Ул уникаль гарәп азчылыгы теле юрамасы һәм милли тел буларак таныла. Шулай да ул морфологик һәм семантик хасиятләре белән роман теленә охшаш, бигрәк тә Сицилия теленә, бу тарих барышында алынмалар, Сан Джованни Ордены кавалерлары хөкеме вакытыннан.

## Искәрмәләр

Төркем:Семит телләре
Төркем:Мальта теле
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Ирфан Кахведжи

**Ирфан Джан Кахведжи** (; 1995 елның 15 июле, Баят) — төрек футболчысы, «Фенербахче» клубы һәм Төркия җыелма командасы ярымсакчысы.

## Клуб карьерасы
Ирфан Джан Кахведжи — Төркиянең «Генчлербирлиги» футбол клубы шәкерте. Беренче тапкыр ул Төркия Кубогы 2011/12 матчында төп команда составында кырга «Кайсериспор»га каршы 88 нче минутта алмашка чыга. Аннары Ирфан берничә ел дәвамында түбән лигаларда «Генчлербирлиги»ның резерв командалары өчен чыгыш ясый, 2013/14 сезонын ул аренда хокукларында Өченче лигада «Хаҗеттепе» өчен үткәрә.

2014 елның 29 августында Ирфан Джан Кахведжи Суперлигада беренче тапкыр чыгыш ясый, ул «Ризеспор» белән очрашу азагында алмашка чыга. Шул ук елның 9 ноябрендә ул үз командасын «Касымпаша» белән кунак уенында алга чыгарып, югары дәрәҗәдә беренче голын кертә. 2015/16 Суперлигасында Кахведжи кертелгән өч туп белән билгеләп үтелә, аларның икесе шул ук «Касымпаши»га каршы ике матчта кертелгән була һәм ике очракта да матчларда җиңү китергән һәм бердәнбер гол булалар.

2017 ел башыннан Ирфан Кахведжи «Истанбул Башакшәхир» төрек Суперлигасы клубын тәкъдим итә. 2009/20 ел сезонында «Истанбул Башакшәхир» составында Төркия чемпионы була. 2020 елның 2 декабрендә Чемпионнар лигасының төркем этабы матчында «» клубына каршы матчта хет-трик ясый (3:4). Кахведжи Чемпионнар лигасы матчында хет-трик ясаган 4 нче Төркия футболчысы була.

2021 елдан Төркиянең «Фенербахче» клубы өчен чыгыш ясый башлый.

## Казанышлар

;  **«Истанбул Башакшехир»**

* Төркия чемпионы: 2019/20

## Статистика

### Клуб статистикасы

### Җыелма команда өчен матчлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Mackolik.com сайтында профиле

Төркем:Төркия футболчылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1995 елда туганнар
Төркем:15 июль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Гөлҗамал (җыр)

**Гөлҗамал** — борынгы татар халык лирик җыры, озын көй. Татарлар яшәгән күп төбәкләрдә таралган.

## Эчтәлеге
Җырның бер строфасы гына сакланып калган. Җырлаганда, ул һәрберсе ике юлдан торган ике өлешкә бүленә, аннары кушымтасы җырлана.

Җырның эчтәлеге татарлар тормышына хас булган вакыйгаларның берсенә нигезләнгән: авыл йортында кияүгә чыгар яшьтәге кызлар багуга җыелган. Шәмдәлләрдә шәмнәр янып тора һәм тирән хисләр белән тулган җыр яңгырый.

### Сүзләре
Шәмдәлләрдә генә утлар яна, Гөлҗамал,

Җиткән кызлар киндер җеп эрлиләр.

*Энҗе дә мәрҗән кызларның кул бавы,

*Авыр җан сөйгәннәрнең булмавы.

Нинди генә егеткә барырбыз, дип, Гөлҗамал,

Колактан колакка алар сөйлиләр.

*Энҗе дә мәрҗән кызларның кул бавы,

*Авыр җан сөйгәннәрнең булмавы.

## Тарихы
Бу җыр мөстәкыйль әсәр буларак И. Н. Надыйров тарафыннан 1960-нчы елда "Татар халык җырлары" җыентыгында басылган ("Татар халык җырлары", 1965).

Соңгы дистә елларда "Гөлҗамал" күп кенә танылган татар һәм башкорт профессиональ җырчылары репертуарында киң кулланыла.

## Әдәбият
* *[[Мәхмүт Нигъмәтҗанов|Нигметзянов М. Н.]]* Татарские народные песни. М., 1970.

## Кайбер язмалары

## Моны да карагыз
* Гөлҗамал — Сәхибҗамал Гыйззәтуллина-Волжская тормышы турында Нәкый Исәнбәт пьесасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар халык җырлары
Төркем:Татар музыкасы
Бөгелмә (станция)

**Бөгелмә** () ― Татарстанның Бөгелмә шәһәрендә урнашкан тимер юл станциясе.  Куйбышев тимер юлының Инза ― Чишмә сызыгына карый. 1911 елда ачылган.

## Тарих
 
  
Куйбышев тимер юлының Инза ― Чишмә сызыгында урнашкан. Вокзалы 1912 елда төзелгән. 2005 елда төзекләндерелгән. Бу ― 2нче каттан перронга чыгу юлы булган ике катлы бина, вокзал комплексына 2 утырту платформасы һәм вокзал яны мәйданы керә. Башкарылучы эш күләме буенча Бөгелмә вокзалы өченче класска карый. Поездларның уртача тәүлеклек саны 14 пар (бару / кайту) тәшкил итә.

## Шәһәр яны поездлары
Станция буенча шәһәр яны поездлары 2013 елдан бирле гамәлдән чыгарылган. Элек Яр Чаллы, Кандра, Мәләкәс станцияләренә кадәр шәһәр яны поездлары (РА1 һәм РА2) йөргән. 
## Ерак араларга йөрүче поездлар
2018 ел графигы буенча станция аша түбәндәге ерак араларга йөрүче поездлар йөргән:
### Поездларның ел әйләнәсе хәрәкәте

### Поездларның сезонлы хәрәкәте

## Хезмәт күрсәтү
* ял итү бүлмәләре;
* кәрәзле телефоннарга зарядка;
* беренче чиратта кирәкле товарларны сату;
* саклау камерасында кул йөген саклау;
* билет бәясе турында язмача белешмә бирү;
* факсимиль элемтә куллану;
* корреспонденцияне экспресс-илтеп бирү;
* душны куллану;
* микродулкынлы мичтән файдалану;
* багажны / йөк багажын кабул итү һәм җибәрү;
* югары комфортлы залда булу;
* таксига заказбирү;
* ксерокүчермә ясау.

## Станциядә башкарылучы коммерцияле операцияләр
* Пассажирларга билет сату. Багаж кабул итү, бирү
* Вагонлап килгән йөкләрне кабул итү / җибәрү (ачык мәйданнарда)
* Вак йөкләрне кабул итү / җибәрү (ябык складларда)
* Вагонлап килгән һәм вак йөкне кабул итү / җибәрү (килү юлларында)
* Вагонлап килгән йөкләрне кабул итү / җибәрү (ябык складларда)
* Йөкләрне универсаль контейнерларда (3 һәм 5т) кабул итү / җибәрү
* Вак йөкләрне кабул итү / җибәрү (ачык мәйданнарда)

## Фотогалерея

File:Bugulma 7.jpg| Вокзал
File:Parovoz L Bugulma 04.jpg| Л-9669 серия паровозы (чын саны — 1765)
File:Obelisk 352Div Bugulma.jpg |352нче Орша дивизиясе обелискы
File:Railwaystation of bugulma.jpg|Вокзал яны мәйданы


## Сылтамалар
*  Железнодорожный вокзал Бугульма на сайте www.zd-vokzal.ru
## Моны да карагыз
* Бөгелмәдә Ярослав Гашек музее
## Искәрмәләр


Төркем:Куйбышев тимер юлы станцияләре
Төркем:1911 елда ачылган тимер юл станцияләре
Төркем:Бөгелмә
Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
Бөгелмә (мәгънәләр)

**Бөгелмә**:
* Бөгелмә ― Татарстандагы шәһәр. 
* Бөгелмә ― Бөгелмәдәге аэропорт (һава аланы). 
* Бөгелмә ― Бөгелмәдәге тимер юл станциясе.  
* Бөгелмә ― елга, Зәй кушылыдыгы. 
* «Бөгелмә» ― спиртлы эчемлек (үләннәр төнәтмәсе) маркасы. 
## Моны да карагыз
* «Бөгелмә-Рунако» (2021 елдан «Нефтяник») ― Бөгелмәдәге футбол клубы.
## Шулай ук карагыз
* Бөгелмә ― БР Әлшәй районы авылы.
Аксак кола (эпос)

**«Аксак кола»** — башкортларның халык-авыз иҗаты, эпос.

## Язылу тарихы
Шигъри‑проза формада яши. Тәүге  тапкыр 1907 елда М. А. Буранголов тарафыннан Самар губернасы Бозаулык өязе Ильяс авылында (хәзерге Ырынбур өлкәсе Кызыл Гвария районы Югары  Ильяс авылы) Хәсән Буранголовтан язып алына. Эпосның «Аскак  кола», «Биш колын» һәм башка вариантларын К. Мәргән, Ф. А. Нәдершина, Ә. М. Сөләймәнов, М. М. Сәгыйтов, Н. Д. Шоңкаров һәм башкалар язып ала. Мелодия вариантларын З. Г. Исмәгыйлев, Л.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Лебединский, Х. Ф. Әхмәтов язып ала һәм нотага сала. Эпосның Башкортстан һәм Ырынбур өлкәсе территорияләрендә язып алынган 20‑гә якын варианты Гыйльми архивта, Уфа дәүләт сәнгать институтының фольклор фондында һәм шәхси архивларда саклана.

## Кыскача эчтәлеге
Эпос буенча, Аксак кола  — Шүлгән күле төбеннән чыккан изге атлар токымы — явыз  хужасыннан кача һәм үзе белән елкы өерен алып китә. Бай улы өерне  куып җитә һәм, Аксак колага яхшы тәрбия вәгъдә итеп, өерне алып кайтуын үтенә, әмма өер кайту ягына борылгач, антын бозып, Аксак колага ук ата. Яраланган ат, тоягы белән тибеп, хужасын үтерә (икенче версия буенча, кайтып җиткәч, бай улы аттан егылып, камчы сабының сыныгына чәнчелеп үлә) — явызлык һәм мәкерлек хөкем ителә. «Аксак кола»да башкортларның көнкүрешен һәм йолаларын тормышчан  итеп тасвирлауга зур урын бирелә. .

## Әдәбият

* Мәргән К. Башкорт халкының эпосы . — Уфа, 1961;
* Сәгыйтов М. М. Борынгы башкорт кобаерлары. — Уфа, 1987;
* Галин С. Ә. Тарих һәм халык поэзиясе. — Уфа, 1996.
* Сәгыйтов М. М. Борынгы башкорт кобаерлары. — Уфа, 1987;
* Киреев А. Н. Башкирский народный героический эпос. 0 Уфа, 1970;
* Галин С. А. Башкирский народный эпос. — Уфа, 2004.
* Юматов В.&amp;nbsp;С. Древние предания у башкирцев Чубиминской волости. // Башкирия в русской литературе. Том 1. Составление, предисловие и комментарии М. Г. Рахимкулова. — Уфа, 1961. С. 250.

## Сылтамалар

* Аксаҡ кола (эпос) // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* http://www.vatandash.ru/index.php?article=907 
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/akhak.html

Төркем:Башкорт мифологиясе
Вәлиуллина

**[[Вәлиуллина]]** ― фамилия.
* Әминә Вәлиуллина (1912―1972), ТАССР мәгариф министры (*[[1950 ел|1950]]―[[1958 ел|1958]]*).
* Зөһрә Вәлиуллина (1925―2011), телче-галим, филология фәннәре кан­дидаты, КДПИ доценты, ТАССР атказанган укытучысы (1975).
* Нурзадә Вәлиуллина, җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2019).
----
* **[[Вәлиуллин]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Озан Туфан

**Озан Туфан** (; 1995 елның 23 марты, Орханели, Төркия) — төрек футболчысы, «Фенербахче» клубы һәм Төркия җыелма командасы ярымсакчысы. 2016 елгы Европа чемпионатында катнашучы.

## Клуб карьерасы

Туфан Төркиянең «Бурсаспор» клубы тәрбияләнүчесе. 2012 елның 19 маенда «Генчлербирлиги»га каршы матчта Озан төрек Суперлигасында дебют ясый. 2014 елның 7 декабрендә «Касымпаша»га каршы көрәштә ул «Бурсаспор» өчен беренче голын кертә.

2015 елның җәендә Туфан «Фенербахчы»га күчә. 23 августта ул «Ризеспор»га каршы матчта яңа клуб өчен дебют ясый. 2016 елның 28 августында «Кайсериспор»га каршы көрәштә Озан «Фенербахче» өчен беренче голын кертә.

## Халыкара карьера
2013 елда Төркия яшүсмерләр җыелма командасы составында Туфан Литвада узган Европа яшүсмерләр чемпионатында катнаша. Турнирда ул Сербия, Франция һәм Грузия командаларына каршы матчларда уйный.

2014 елның 25 маенда Ирландия җыелма командасына каршы иптәшләрчә матчта Туфан Төркия җыелма командасы өчен дебют ясый. 3 сентябрь көнне Дания җыелма командасына каршы көрәштә Озан ил командасы өчен беренче голын кертә.

2016 елның җәендә Туфан Франциядә узган Европа чемпионатында катнаша. Турнирда ул Хорватия, Испания һәм Чехия командаларына каршы матчларда уйный. Чехларга каршы көрәштә Озан гол кертә.

### Төркия җыелма командасы өчен голлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Төркия футболчылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Субашы гыйбадәтханәсе

**Субашы Гыйбадәтханәсе** ул көнбатыш Кытайда, Шеңҗанда, борынгы Ефәк Юлында Такламакан Сахрасында Куча янында, хәрабә хәлендәге Буддачылык гыйбадәтханәсе. Шәһәр өлешчә Япония археологы граф Отани тарафыннан казып чыгарылган булган.

Якындагы мәшһүр урыннар булып Кызылгаһа мәгарәләре, Комтура мәгарәләре, Кызыл мәгарәләре һәм Симсим мәгарәләре тора. Бу һәм Ефәк Юлы буйлап башка урыннар 2014 елда ЮНЕСКО Дөнья Мирасы Исемлегендә Ефәк Юллары: Чанг'ан-Тяншань коридорында юллар челтәре буларак Дөнья Мирасы Урынына кертелгән.

Субашында табылган A сарира, 6-ынчы - 7-енче гасыр реликт Буддачылык тартмасында озын туникаларда Үзәк Азия кешеләре күрсәтелгән, алар башка фризларга охшаш һәм Тохарлар дип аталган булган.

"Субашы убырлысы" ул башка мәшһүр археологик артефакт, гаять зур нокталы эшләпә белән хатын мумиясе, ул безнең эра башында төбәктә яшәгән иртә Кавказ халкы вәкиле дип фараз ителә.


Image:SariraCasket.jpg|Субашыдан Сарира тартмасы. Киндер белән капланган һәм буялган агач. 6-ынчы-7-енче гасыр. Отани Тупланмасы. Токио Милли Музее.
Subashi reliquary men in caftan.jpg|Үзәк Азия кешеләре, Сарира тартмасы детале.
Image:BoxDetail6.jpg|Үзәк Азия кешеләре, Сарира тартмасы детале.
File:Subashi painting, 6th-7th century CE.jpg|Субашы рәсеме, безнең эраның 6-ынчы-7-енче гасыр.


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*The Subashi casket at the Tokyo National Museum 

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Буддизм
Бурак Йылмаз

**Бурак Йылмаз** (; 1985 елның 15 июле, Анталья) — төрек футболчысы, «Лилль» француз клубы һәм Төркия җыелма командасы һөҗүмчесе.

Серген Ялчиннан соң карьерасы дәвамында Төркиянең барлык дүрт клубы өчен уйнаган икенче футболчы: «Бешикташ», «Фенербахче», «Трабзонспор» һәм «Галатасарай».

## Карьера
Йылмаз карьерасында беренче клуб Төркиянең «Антальяспор» командасы була. Форвард команданың Беренче лигадан Суперлигага чыгуына зур өлеш кертә. Клуб өчен чыгыш ясаганда 78 матч уйный, аларда 35 туп кертә.

2006 елның 14 июнендә «Бешикташ» клубы составын тулыландыра. 2006/07 сезон ахырына кадәр клуб өчен 32 матч уйный, аларда 6 гол кертә. Аннары старт составында урынын югалта һәм 2007/08 сезон ахырына кадәр команда өчен нибары 6 матч уздыра.

2008 елның 8 гыйнварында, Филип Голошко алыш-бирешнең бер өлеше буларак, «Манисаспор»га бирелә. Бу клуб өчен беренче матчта хет-трик ясый. Маниса шәһәре клубы өчен чыгыш ясаган вакытта аның составында 16 матчта уйный, аларда 9 туп кертә.

2008 елның 3 июлендә Бурак «Фенербахче»га сатыла. Команда өчен чыгыш ясамый, шуңа күрә 2009 елда «Эскишехирспор»га 1 елга арендага бирелә. «Эскишехирспор»да аренда тәмамлангач, «Фенербахче»дан китә.

2010 елның февралендә «Трабзонспор» белән контрактка кул куя. 2010/11 сезонында клуб өчен 30 матчта 19 гол кертә, шул рәвешле үз командасына Төркия Суперлигасында икенче урынны алырга һәм Чемпионнар лигасына чыгарга ярдәм итә. 2011 елның июлендә команда белән яңа дүрт еллык контрактка кул куя.

2011 елның ноябрь башында футболчы белән Казанның «Рубин» клубы һәм Мәскәүнең ЦСКА клубы кызыксына дигән имешләр пәйда була. «Haberturk Spor мәгълүматларына караганда, ЦСКА форвард өчен 15 млн евро тәкъдим иткән.

2011/12 сезон нәтиҗәләре буенча, 33 керткән туп белән Төркия чемпионатының иң яхшы бомбардиры була.

2012 елның 13 июлендә «Галатасарай» Бурак Йылмазны «Трабзонспор»дан күчерү турында игълан итә. Уенчының трансферы истанбуллыларга 5 млн еврога төшә. 2012/13 Чемпионнар лигасында 8 гол кертеп, иң яхшы бомбардирларның берсе була.

## Җыелма команда
Бурак Йылмаз Төркиянең төрле яшьтәге җыелма командалары өчен чыгыш ясаган. 2006 елдан башлап Төркиянең беренче җыелма командасы өчен чыгыш ясый. Ил командасы өчен беренче тупны 2011 елның 3 июнендә кертә.

Җыелма команда өчен барлыгы: 70 уен / 29 гол; 32 җиңү, 18 ничья, 20 җиңелү.

## Казанышлар

### Команда өчен
 **«Бешикташ»**

* Төркия Кубогы иясе: 2006/07
* Төркия Суперкубогы иясе: 2006

 **«Трабзонспор»**

* Төркия Кубогы иясе: 2009/10
* Төркия Суперкубогы иясе: 2010

 **«Галатасарай»**

* Төркия чемпионы: 2012/13
* Төркия Кубогы иясе: 2013/14
* Төркия Суперкубогы иясе: 2012, 2013, 2015
* Emirates Cup 2013 иясе

 **«Лилль»**

* Франция чемпионы: 2020/21

### Шәхси

* Төркия чемпионатының ел уенчысы: 2012/13
* Төркия чемпионатының иң яхшы бомбардиры: 2011/12 (33 гол), 2012/13 (24 гол)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Төркия футболчылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1985 елда туганнар
Төркем:15 июль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Г. Минһаҗев исемендәге Кыйгы башкорт халык театры

**Гыймалетдин Минһаҗев исемендәге Кыйгы башкорт халык театры** — Башкортстан Республикасының Кыйгы районы Югары Кыйгы авылында урнашкан башкорт халык театры.

## Тарих
1934 елда Кыйгы колхоз-совхоз театры буларак оештырыла.

1959 елдан алып театр «халык» исемен йөртә, ә 1977 елда аңа РСФСРның һәм Башкорт АССРның халык артисты Г. М. Минһаҗев исеме бирелә.

## Репертуары
Кадыйр Даянның «Таңчулпан»ы театрның беренче постановкасы була. Кыйгы башкорт халык театрында 150-дән артык  спектаклькуела, шулар арасыннан:

* «Аты барның дәрте бар» (Наил Гаетбаев);
* «Кыз урлау» (Мостай Кәрим);
* «Башмагым» (Хәбибулла Ибраһимов);
* «Их, Уфа кызлары!» (Ибраһим Абдуллин);
* «Ул кайтты» (Әнгам Атнабаев);
* «Карлыгач» (Баязит Бикбай);
* «Пуля» (Д. Салихов) һәм башкалар.

## Составы
Халык театры коллектив  составында уйныйлар: Б. Б. Бикмөхәммәтов, М. Г. Исламова, Г. Х. Сәгыйтова; Башкорт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәрләре, М. Г. Бадамшина һәм М. Л. Локманов, Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре М. Б. Вәлиев, Ф. Б. Хәбибуллин һәм башкалар.

Театрның беренче сәнгать җитәкчесе И. Ибраһимов була. Төрле вакытта театр белән Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре Р. А. Кутупов, Р . С. Самиков һәм башкалар җитәкчелек итә.

Театр постановкаларының сәнгать бизәлеше өстендә Башкорт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Е. А. Белоусов, К. Г. Гайфуллин, ә музыкаль яктан — Башкорт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре Сибәгать Яруллин эшли.

## Казанышлары

* Авыл драма коллективларының Бөтенрәсәй смотрлары лауреаты (Ырынбур шәһәре, 1964, 1967);
* Халык театрларының Бөтенрәсәй смотрлары лауреаты (Чебоксар, 1969);
* Авыл үзешчәннәренең Бөтенррәсәй смотрлары лауреаты (Уфа, 1972);
* Үзешчән сәнгать  иҗаты Бөтенсоюз фестивальләре лауреаты (Уфа, 1977, 1985);
* Үзешчән сәнгать  иҗаты Бөтенсоюз фестивальләре лауреаты (Уфа, 1987);
* Респпублика  театр сәнгате смотры лауреаты (Югары Кыйгы авылы, 1990);
* Халык театрларының «Алтын тирмә — Золотая юрта» фестивальләре лауреаты (Кыргыз-Миякә авылы, 1996; Яңавыл шәһәре, 2005).

## Фактлар
Г. Минһажев исемендәге Кыйгы башкорт халык театры карамагында Балаларның якынча «Кажигер» театры эшли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Г. Минһаҗев исемендәге Кыйгы башкорт халык театры // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — . 

Төркем:Башкортстан театрлары
Төркем:Башкорт театрлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Халык театрлары
Төркем:Кыйгы районы
Аргаяш башкорт халык театры

**Аргаяш башкорт халык театры** — Чиләбе өлкәсе, Аргаяш районы, Аргаяш авылында урнашкан башкорт халык театры. Башкортстан Республикасыннан читтә эшләүче бердәнбер башкорт театры булып тора..

## Тарихы
Театрга 1989 елда башкорт драма түгәрәге буларак нигез салына. Халык театрының беренче постановкасы «Туй бүләге» («Свадебный подарок») Поварисов, Суфиян Шәмсетдин улы.

1991 елда театрга хәзерге атамасы һәм «халык» исеме бирелә.

1992 елда Башкортстан Республикасында Чиләбе өлкәсенең сәнгать Көннәрендә катнаша.

1994 елда Нефтекама шәһәрендә Зур Уралның яшь театрларының «Театр язы» фестивалендә катнаша.

## Репертуары
1989-2010 елларда театрда 17-дән артык  спектакльтһәм 70 кә якын инсценировка куела:

* «Ай тотылган төндә» һәм «Кыз урлау» («Похищение девушки») М. Кәрим;
* «Башмагым» Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы;
* «Көнләш, Америка, көнләш!» («Завидуй, Америка, завидуй!») С. Я. Латыпов;
* «Карлыгач» («Карлугач») һәм «Салават» («Салават») Баязит Бикбай;
* «Кыр казлары» («Дикие гуси») Р. А. Сафин;
* «Ул кайтты» («Он вернулся») Ә. К. Атнабаев;
* «Башкорт туе» («Башкирская свадьба») Буранголов Мөхәмәтша Абдрахман улы;
* «Тау артында тал елый» («Плачет ива за горой») В. Жеребцов;
* «Ике байның хезмәтчесе» Гольдони Карло һәм башкалар.

## Составы
Халык театры коллективы составында төрле елларда Л. К. Әминова, Ф. Ф. Зөлфитдинова,  М. Ф. Корбангалина, Р. А. Нәфыйҡов, Х. В. Фәйзуллин, В. Г. Хәдиева, А. Х. и А. А. Халиковлар, М. А. Шәйхисламов, Ф. Х. Шәфикова һәм башкалар чыгыш ясадылар.

Спектакльләрнең куючысы һәм музыкаль яктан бизәүчесе булып театрның беренче сәнгать җитәкчесе С. М. Солтанова һәм рәссам-куючы Ф. Ф. Зөлфитдинова торалар.

## Бүләкләре

* «Провинциядә театр очрашулары» Бөтенрәсәй авыл театрлары фестиваленең I дәрәҗә Дипломы (Иваново шәһәре, 2008).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Аргаяш башкорт халык театры // Башкирская энциклопедия —  Уфа:   ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — .
Төркем:Башкорт театрлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Халык театрлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе театрлары
Төркем:Аргаяш районы
Ташкәнт телебашнясы

**Ташкәнт телебашнясы** - Ташкәнтның Юнысабад районындагы «Бәдамзар» метро станциясе янында урнашкан телевидение һәм радиотапшырулар манарасы . Биеклеге - 375 метр. Бу Үзәк Азиядә карау мәйданчыгы белән танышу өчен иң югары бина һәм Үзәк Азиядә 420 метрлы  Экибастуз ГРЭС-2 төтен торбасыннан соң икенче корылма.

Дөньяда биеклеге буенча 12 нче телевизион манара, дөньяның 38-нче ирекле корылмасы (файдалануга тапшырылган вакытта - 9).  

Үзбәкстан архитектурасы һәм шәһәр төзелеше һәйкәле  .

## Тарих
Башта телебашня проекты Багдад өчен каралган. Ул конкурс нәтиҗәләре буенча Керим Касемовка бирелә . Ләкин Ирактагы хәрби төңкөреш аркасында манара төзелми.

Тормышка ашырылмаган проектны Шәрәф Рәшидов хуплый. Ташкәнтта телевизион манара урнаштыру өстендә эш башлана.  Үзбәкстанның атказанган элемтәчесе А.Кудинов искә төшергәнчә, төзелешкә әзерлек һәм төрле килешенүләр объектны төзүгә караганда күбрәк вакыт алган.  .

Телебашня 1978 елдан башлап 6 ел дәвамында төзелгән. 1985 елның 15 гыйнварында файдалануга тапшырылган.

## Техник мәгълүматлар

## Лифт системалары
Телевизор манарасында ThyssenKrupp концернының 3 немец югары тизлекле лифты бар   .

## Манара эше
Ташкәнт телевидениесенең төп функциональ бурычлары - телевизион тапшырулар һәм радиотапшырулар. Сигнал тарату Ташкәнт һәм Ташкәнт өлкәсе, өлешчә Сырдәрья өлкәсе һәм Казакъстанның көньяк төбәкләренә таратыла. Телевизор манарасы күп министрлыклар һәм ведомстволар, коммерция оешмалары белән элемтә урнаштыру өчен кулланыла, Үзбәк Гидрометеорология үзәге каршында биеклекләрнең комплекслы станциясе урнаштырылган.

## Вакыйгалар
1986 елның 19 июлендә Ташкәнт телебашнясына капитан Лобанкин Валерий Васильевич җитәкчелегендәге Ми-8 вертолеты эләгә, аның бортында «Үзбәкфильм» киностудиясенең төшерү төркеме була. Вертолет Анхор каналы янында егыла, борттагы 6 кешенең барысы да һәлак була. Ватылган вертолет бортыннан төшерелгән совет Ташкәнты панорамалары «Алмазный пояс» кинофильмы титрлары белән башлангыч һәм финал кадрларына кертелә.

## Галерея

Файл:Ташкентская телебашня и солнце.jpg|Телебашня
Файл:Ташкентская телебашня интерьер ресторана Коинот.JPG|Башня эчендә ресторан интерьеры
Файл:Ташкентская телебашня вид на тень.JPG|Күзәтү мәйданчыгы күренеше
Файл:Ташкентская телебашня вид из окна ресторана.JPG|Ресторан тәрәзәләренең берсеннән күренеш
Файл:Stamps of Uzbekistan, 2011-70.jpg|Үзбәкстанның почта маркасында Ташкент телебашнясы. 2011 ел


## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Сылтамалар

* Официальный сайт Ташкентской телебашни 
* Справочные данные о башне на сайте structurae.de

## Шулай ук кара

* Список самых высоких телевизионных башен
Төркем:Ташкәнт биналары һәм корылмалары
ССРБның Халык артистлары исемлеге

ССРБның Халык артистлары:
### 1988 ел (33 кеше)

*1988 елның 9 гыйнвары*
* Олег Табаков (1935—2018), театр һәм кино актеры һәм режиссеры, театр укытучысы
Төркем:ССРБ мактаулы исемнәре
*1988 елның 11 мае*
* София Ротару (1947 елда туган), эстрада җырчысы
*1988 елның 13 октябре*
* Эдита Пьеха (1937 елда туган), совет һәм РФ эстрада җырчысы
### 1991 ел (32 кеше)

;1991 елның 25 гыйнвары
;1991 елның 01 июле
* Наталия Гутман (1942елда туган), виолончельдә уйнаучы
## Искәрмәләр
Мөхәррәм Сәлимов

**Сәлимов Мөхәррәм Әхмәтша улы** (1 май 1935 ел ― 28 декабрь 2024 ел) — инженер-металлург, үзешчән композитор. Белорет шәһәренең башкорт милли оешмаларының актив эшлеклесе. Башкорт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1990).

## Биографиясе
Мөхәррәм Әхмәтша улы Сәлимов 1935 елның 1 маенда БАССРның Белорет районында Безәк-Әхмәр авылында туган.

Хезмәт юлын бик иртә — Белорет металлургия комбинатында башлый. Каладагы эшче яшьләр кичке урта мәктәбен тәмамлый.

1965 елда Магнитогорск тау-металлургия институтының кичке факультетын тәмамлый. Лаеклы ялга чыкканчы, ул Белорет металлургия комбинатында эшли.

; Мәдәнияттә һәм җәмәгать оешмаларында эшчәнлеге

1972 елдан Мөхәррәм Сәлимов шәһәрнең Металлургларның мәдәният сараенда курайчылар түгәрәге алып бара, халык театрында уйный.

1980 елдан җырлар яза башлый. Хәзер инде йөздән артык җыры бар, аларның яртысыннан күбрәге — балалар өчен. Алар Башкортстан радио-телевидениесеннән яңгыратылып тора.

Белорет шәһәрендә Бөтендөнья башкортлары корылтаеның урындагы бүлекчәсен оештыручы, берничә ел аның рәисе  булып та сайлана.

1990 елдан Белорет шәһәренең Мәктәптән тыш үсеш үзәгенең Башкорт балалары өчен милли иҗат клубы җитәкчесе була. Балаларны ул курай тартырга өйрәтә, үзе язган җырлар белән концертлар куялар.

Мөхәррәм Әхмәтша улы республиканың төрле төбәкләрендә халык иҗаты буенча чыгышлар ясап йөри. ВЦСПС-ның күкрәккә тага торган «Үзешчән сәнгатьтә уңышлары өчен» билгесе белән бүләкләнгән.

2024 елның 28 декабрендә вафат.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* ВЦСПС-ның «Үзешчән сәнгатьтә уңышлары өчен» билгесе (1984)
* Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1990)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Белорецкая  энциклопедия, 2007
* http://tv-rb.ru/bash/novosti/m-ni-t/tyu-an-ya-sa-yryuy-buyynsa/ 
* Муса батыр җирендә http://tabin.rbsmi.ru/articles/m-arif/musa-batyr-erend/ 

## Аудио-видео
* Сборник песен Мухарама Салимова
* Мухаррям Салимов — автор песен, исполнитель кубаира. 2014 г.
* Первый зональный конкурс на призы им. Мухарама Салимова
* Мөхәрәм Сәлимов Ағай
* Салимов, Мухаррам Ахмедшинович — Кукушка зовет &#91;Ноты&#93; : Песни : Для детей мл. шк. возраста

Төркем:Белорет районында туганнар
Төркем:Башкортстан композиторлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1935 елда туганнар
Төркем:1 май көнне туганнар
Урал Рәшитов

**'

**Урал  Камил улы Рәшитов*' ([[25 сентябрь]] [[1961 ел]]) — композитор, җырчы, музыкаль продюсер. [[Башкортстан|Башкортстан Республикасының]] атказанган сәнгать эшлеклесе.

== Биографиясе ==
Рәшитов Урал Камил улы 1961 елның 25 сентябрендә [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Башкорт АССРның]] [[Авыргазы районы]] [[Үтәймулла]] башкорт авылында туган. Бала чагы [[Әлшәй районы|Әлшәй районының]] Раевски бистәсендә үтә, биредә 1-нче санлы урта мәктәпне тәмамлый.

Яшьлек чагында төрле һөнәр буенча эшли. Армия сафында хезмәт иткәннән соң, «Прогресс» оешмасы вокал-инструменталь ансамбленең җитәкчесе була. Аннары Әлшәй районы мәдәният йортының «Замана» эстрада-фольклор төркеменең артисты булып чыгыш ясый.

1980 елдан композиторлык эшчәнлеге белән шөгыльләнә. Барый Алибасов җитәкчелегендәге «На-на» төркеме  аның «Җәй» () дигән җырын  башкара. [[Уфа|Уфада]]  «Аманат» студиясендә, [[Хәния Фәрхи]] җитәкчелегендәге «Бәйрәм» ансамблендә, аннары [[Айдар Галимов|Айдар Галимовның]] «Айдар» театр-студиясендә эшли.

Җырлары  [[Фидан Гафаров|Фидан]] һәм Азамат Гафаровлар («Бергә яшәү — бүләк»), Вәсилә Фәттахова («Туган як», «Ялгыз миләш»), [[Айдар Галимов]] («Кызыл розалар»), [[Хәния Фәрхи]] («Әлдермешкә кайтам әле»), Сәгыйдулла Байегет («Башкорт кызына»), Ф. Ганиев («Башкортстан»), Лилия Биктимерова («Бәхет кошы»), [[Салават Фәтхетдинов]] («Ак сирень, күк сирень», «Гөрләшеп  яшик, дуслар!», «Сөләйман балдагы») һәм башкаларның репертуарына кергән. Фильмнарга һәм [[Башкортстан юлдаш телевидениесе]] телетапшыруларына музыка яза.

Хәзерге вакытта үзенең «Урал-медиа» продюсер үзәгендә һәм вокал студиясендә эшли, [[Башкортстан]] һәм [[Татарстан]] эстрада җырчылары белән хезмәттәшлек итә.

== Бүләкләре ==

* «Бәллүр сандугач» телевизион фестиваленең «Ел композиторы» премиясе (2003).
* «Ак барс» премиясе лауреаты.

== Гаиләсе ==
Хатыны — *Айгөл'', җырчы, «Азалия» псевдонимы белән чыгыш ясый. Улы — Морат, кызы — Әмирә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Хәлфетдинова Г. Моң чишмәсен эчкәндер ул, Илһам диңгезләрен кичкәндер... // Башкортстан кызы : журнал. — 2012. — № 9.

## Видеоязмалар

* «Кайтаем авылыма» телетапшыруы; 23 июль 2013 ел, 6 гыйнвар 2014 ел, 17 май 2014 ел 
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:Башкорт җырчылары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XX гасыр композиторлары
Төркем:XXI гасыр композиторлары
Төркем:Башкортстан композиторлары
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Авыргазы районында туганнар
Төркем:1961 елда туганнар
Төркем:25 сентябрь көнне туганнар
Пахтакәр (стадион)

**«Пахтакоәр» үзәк стадионы** ( ) Ташкәнт үзәгендә урнашкан Үзбәкстандагы төп стадионнарның берсе. Иң якын метро станциясе - Пахтакәр . Стадион 35000 фанат сыйдыра ала. Бу Пахтакәр футбол клубының төп стадионы. Моннан тыш, Үзбәкстан милли җыелма командасы стадионда берничә матч уйный.

## Тарих
Стадион төзелеше 1954 елда башланып, 1956 елда тәмамланган. Стадионның архитекторы Митхат Сагатдинович Булатов. Башта стадион 55 мең тамашачы сыйдыра, ләкин вакыт узу белән, 1996, 2008 һәм 2012 елларда яңартылганнан соң, стадионның сыйдырышлыгы хәзерге дәрәҗәгә кадәр кимеде  .

Стадиондагы беренче рәсми матч 1956 елның 20 августында Пахтакор һәм Динамо Тбилиси футбол клублары арасында СССР чемпионаты кысаларында уйналды. Беренче рәсми халыкара матч шул ук елнәң 19 сентябрендә Пахтакор белән Албания «Динамо Тирана» арасында уйналды, анда Ташкент командасы да җиңде  .

2012 елга кадәр, Пахтакәр Үзбәкстан җыелма футбол командасы өй матчларын уйнаган төп стадион иде. «Бунёдкор» яңа стадионы ачылганнан соң, Үзбәкстан җыелма командасы яңа стадионга күченде һәм хәзер «Пахтакор» стадионында берничә матч уйный. Стадионда шулай ук яшьләр (U-17), яшьләр (U-20), Үзбәкстанның яшьләр һәм Олимпия командалары өчен өй матчлары уза. Стадионда шулай ук төрле спорт вакыйгалары, турнирлар, концертлар, күңел ачу чаралары уза.

2017 елның июнендә Пахтакәр ФК җитәкчелеге стадионны реконструкцияләү турында игълан итте, ул 2017 елда башланачак һәм 2018 ел ахырында тәмамланачак иде. План - җәяүле юлларны бетерү һәм түбә төзү. Реконструкциядән соң стадион барлык халыкара стандартларга туры киләчәк.

## Галерея

Файл:Uz Supporters Big Flag.JPG|Үзбәкстан — Япония матчында «Пахтакәр» стадионының тулы трибуналары. 2012 ел.
Файл:Uzbekistan vs Bahrain 2009.jpg|Үзбәкстан-Бәһрәйнның резонанс матчы 2005 елда "Пахтакәр" стадионында узды. Китерелгән фото 2009 елда шул ук көндәшләрнең матчында ясалган


## Шулай ук кара

* Бунёдкор (стадион)

## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Сылтамалар

* pakhtakor.uz - История стадиона «Пахтакор»
* Список всех матчей по категориям, проведённых на стадионе «Пахтакор»
* Вид со спутника на стадион «Пахтакор»
Төркем:Ташкәнт биналары һәм корылмалары
Төркем:Стадионнар
Ришат Рәхимов

**Рәхимов Ришат Рәшит улы** (24 октябрь 1953 ел) — курайчы, педагог, композитор. 1998 елдан Башкортстан республикасы Курайчылар берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының халык артисты (1995), Башкорт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1982).

## Биографиясе
Ришат Рәшит улы Рәхимов 1953 елның 24 октябрендә Башкорт АССРның Баймак районы 2-нче  Эткол авылында күп балалы гаиләдә туган. 

* Уфа сәнгать училищесын тәмамлаган (1977; Г. З. Сөләймәнов классы)
* Башкорт дәүләт университеты (1990)
* Уфа дәүләт сәнгать институты (1994; А. М. Кобагошов классы)
* Уфа сәнгать училищесында укытучы (1976-2014), башкорт халык музыка кораллары бүлегенең мөдире (1992-2014); бер үк  вакытта: Уфа дәүләт сәнгать академиясе (1994-2005)
* 2014 елдан Уфа шәһәренең 7-нче  музыка мәктәбендә белем бирә.

## Бүләкләре
* Башкортстан Республикасының халык артисты (1995)

* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1982)

## Махсус хезмәтләре

* Курай: уку кулланмасы. Уфа, 1999; https://search.rsl.ru/ru/record
* Курай. Музыка мәктәпләренең һәм училищеларының курай классы өчен уку кулланмасы. Уфа, 2011; http://any-book.ru/book/show/id/1814305
* Сәнгатебез күгендәге якты йолдыз (Гата Сөләймәнов тууына 100 ел)=Созвездие талантов (100 лет со дня рождения Гаты Сулейманова). Уфа, 2012 (автор.).

## Әдәбият

## Сылтамалар

* http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/5076-rakhimov-rishat-rashitovich.html 
* http://ufa-gid.com/encyclopedia/rahimov_r.html
Төркем:Курайчылар
Төркем:Башкортстан композиторлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Баймак районында туганнар
Симсим мәгарәләре

**Симсим мәгарәләре**, шулай ук **Сенмусайму Мәгарәләре** (Кытай телендәː 森木塞姆石窟, Sēnmùsāimǔ shíkū, Инглиз телендәː Senmusaimu Caves / Senmusaimu Grottoes) Кытайда Тарим бассеинында, Куча даирәсендә бизәлгән Буддачылык мәгарәләре. Якындагы башка мәшһүр урыннар булып Кызыл мәгарәләре, Кызылгаһа мәгарәләре, Комтура мәгарәләре һәм Субашы гыйбадәтханәсе тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Simsim caves 

## Чыганаклар
*Zhongguo Xinjiang Bihua Quanji 5: Keziergaha Senmusaimu 中国新疆壁画全集 5: 克孜尔尕哈 森木赛姆 [Complete Collection of Xinjiang Murals 5: Keziergaha Senmusaimu Grottoes] 中国壁画全集编辑委员会 Zhongguo Bihua Quanji Bianji Weiyuanhui. Tianjin, 1995; ISBN 7531412969 (Tianjin Renmin Meishu 天津人民美术)
* Peter Hopkirk: *Foreign Devils on the Silk Road: The Search for the Lost Cities and Treasures of Chinese Central Asia*. The University of Massachusetts Press, Amherst 1980, ISBN 0-87023-435-8.
* *[[Zhongguo da baike quanshu]]: Kaoguxue*. Beijing: Zhongguo da baike quanshu chubanshe, 1986

## Тышкы сылтамалар
* Turfanforschung
* Grabungen in Sim-Sim (Auf Hellas Spuren in Ostturkistan) 
* Auf Hellas Spuren in Ostturkistan: vol.1, S. 109 

Төркем:Буддизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Хәлим Әмиров

**Хәлим Насретдин улы Әмиров** (1894 — ?) — Русиядәге Гражданнар сугышы һәм Башкорт милли хәрәкәтендә катнашучы.

## Биография
Әмиров Хәлим Насретдин улы 1894 елда Уфа губернасының Бөре өязе Яңа Артавыл авылында туган (хәзерге Башкортостанның Яңавыл районы).

А. Ш. Ярмуллин фаразы буенча, Хәлим Әмиров 1917-нче елда Бирск өязе делегаты буларак Бөтенбашкорт корылтайлары эшендә катнашкан.

1918 елдан ул Ырынбурдагы Башкорт хакимиятендә эшли. Ул мәгариф бүлеге начальнигы урынбасары итеп билгеләнә. Башкурдистанның җирле кантон башкарма комитетларында мәгариф бүлекләрен оештыру белән шөгыльләнә.

1919 елның 16 февралендә Баймак-Таналыкка, Башкорт хөкүмәте һәм гаскәрләренең Совет власте ягына күчүе турында фарман игълан итү өчен җибәрелә. 1919 елның 21 февралендә ул Бөтенбашкорт хәрби конгрессында катнаша .

1919 елның мартында Хәлим Әмиров Башорт Совет Республикасының *Башнаркомпрос* советы әгъзасы итеп билгеләнә. Башкорт аерым атлы һәм укчылар бригадалары оешканнан соң, 1919 елның 18 маенда Амиров Кызыл Армиянең Башкорт бүлекчәләрендә политик комиссары итеп билгеләнә. Бу хәрби частьлар составында ул Харьковны яклауда катнашкан.

1919 елның июленнән ул Башревкомда эшли. Шул ук елның сентябрендә ул яңа Башкорт хәрби отрядларының Башревкомының махсус вәкиле итеп билгеләнде, һәм аны яклау өчен Петроградка җибәрелә.

1920 елның февралендә «Башкорт хәрәкәте» доклады «Бәхет көне» альбом-журналында дөнья күрде. Хәлим Амиров кабат Башкорт Республикасына кайта, Башнаркомпрос коллегиясендә эшләвен дәвам итә.

1920 елның мартында, Башревком махсус комиссиясе председателе булып, Амировны Усерган кантонындагы конфликтны чишү өчен җибәрәләр. 1920 елның 25 мартыннан-Усерган кантоны башкарма комитеты рәисе.

1920 елның 16 маенда РКП (б) Башкортстан өлкә комитеты белән оештырылган Амиров эшен тикшерү комиссиясе Хәлим Насретдиновичны партиядән куып чыгару һәм аны хакимият структураларындагы барлык урыннардан мәхрүм итү турында карар кабул итте. Ләкин төбәк комитеты карарларына каршы, Башревком аны *Башглавпродукт* рәисе итеп билгели.

1921 елның августында ул РКП (б) Башкортстан өлкә комитеты астында Революцион трибуналда прокурор урынбасары булды.

1930-нчы елларда Уфа мотор заводында эшли (хәзерге Уфа моторлар төзү җитештерү берләшмәсе).

1936 елның 23 октябрендә кулга алына. 3 елга төрмәгә хөкем ителде. Аның алдагы язмышы билгеле түгел. 1989 елның 12 ноябрендә ул реабилитацияләнә .

## Әдәбият

* А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана (1917—1920). Ч. 1. Уфа, 2005. С. 33, 238.
* Национально-государственное устройство Башкортостана (1917—1925). Т. 2. Ч. 1. Уфа, 2002. С. 556, 577.
* *[[Әнвәр Әсфәндияров|Асфандияров А. З.]]* История сел и деревень Башкортостана. Кн. 5. — Уфа, 1994. С. 63.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* *Ярмуллин А. Ш.* Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Өфө, 2009.
* *Ярмуллин А. Ш.* Башҡорт ғәскәрҙәренең Петроградта нәшер ителгән «Бәхет көнө» журнал-альбомы.  Ватандаш. 2007, № 1. C. 47—72

Төркем:XX гасырда вафатлар
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Яхъя Сәлихов

**Сәлихов Яхъя Шәрәф улы** ( ; 1893—1937) — Башкорт милли хәрәкәте лидеры.

## Биографиясе
Сәлихов Яхъя  1893 елда Самар губернасының Бозаулык өязе Кызыл-Мәчет авылында туган (хәзерге Ырынбур өлкәсенең Тоцкий районы) Милләте башкорт

Бозаулык шәһәрендә ул чын мәктәпне, һәм 1916 елда — Яңа-Александровск авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган

1916—1917 елларда ул Россия армиясе составында Беренче бөтендөнья сугышында катнаша, подпоручик дәрәҗәсендә хезмәт итә. Демобилизациядән соң ул Бозаулык районының земствосында эшли .

1917 елгы Бөтенбашкорт корылтайларында делегат була. Беренче Бөтенбашкот Корылтай вакытында ул Узек Милли Шура башкарма комитеты әгъзаларынып ярдемчесе сыйфатында сайлана.. II Бөтенбашорт Корылтай вакытында, башкалар белән бергә, Бөтенрусия оештыру җыелышы депутатлыгына кандидатларны раслау мәсьәләсе күтәрелә, шул исәптән Самара өлкәсе өчен, 4-нче Башкорт федералистлары исемлеге төзелә, анда Юмагулов һәм Я. Сәлихов тәкъдим ителә. 1918 елның мартында Башкурдистан газетасы түбәндәгеләр турында хәбәр итә: *“28 (15) февральдә кулга алынган Башкортстанның хуҗалык бүлеге мөдире Салихов кичекмәстән Ырынбурдан чыгу шарты белән азат ителгән. Сәлихов Ташкентка китте”*  .1918 елның июль башында Ырынбурны яулап алганнан соң, Ырынбур, Үзәк Шуроның башка әгъзалары кебек, шәһәргә кайта  .

1918 елның августыннан ул урман хуҗалыгы бүлеге мөдире, һәм шул ук елның сентябреннән - Башкорт хакимиятенең агрономия бүлеге начальнигы. 1919 елның мартыннан ул Көнчыгыш фронтның Кызыл Армиясенең 1 нче Армиясендә Башревком вәкиле була .

1919 елның маенда ул Башревком белән Үзәк мөселман хәрби революцион комиссариаты арасындагы сөйләшүләрдә катнаша  . 1919 елның маеннан ул Башкорт АССРы Халык Комиссарлары Советының Халык финанс комиссары, шул ук вакытта Башкорт икътисадый советы рәисе булып эшли. 1919 елның сентябреннән ул Башкорт АССРы Халык Авыл хуҗалыгы Комиссары булып эшли .

Соңрак ул Мәскәүдә яшәгән. 1930-нчы елларда ул Степан Разин исемендәге  Ленинград сыра заводында арпа сыйфаты буенча инспектор булып эшләде.

"Башкорт милләтчесе" буларак репрессияләнгән. 1937 елның 14 августында ул кулга алына, шул ук елның 27 октябрендә ул атыла. 1991 елның 18 октябрендә реабилитацияләнә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Ярмуллин А. Ш.* Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында. Башҡорт милли-азатлыҡ эшмәкәрҙәре хаҡында ҡыҫҡаса биографик очерктар. — Өфө, 2009. — 174 б.

## Сылтамалар

* Ярмуллин А. Ш. Салихов, Яхъя Шарапович // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — .
Төркем:Башкортстан АССР министрлары
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1937 елда вафатлар
Төркем:27 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Самар губернасында туганнар
Төркем:1893 елда туганнар
Муса Смаков

**Муса Гатиятулла улы Смаков** (  ; 1885, Смак, Уфа губернасы —  билгесез) - Башкорт милли хәрәкәте лидеры.

## Биография
Смаков Муса Гатиятулла улы 1885 елда Уфа губернасы Стәрлетамак өязенең Смак авылында туган (хәзерге - Мәләүз районы, Башкортостан).

1917 елда Ырынбур һәм Уфада узган Бөтенбашкорт Корылтайларында (конгрессларда) катнаша .

1917 елның августыннан - Башкорт үзәк (региональ) шуро (совет) әгьзасы . 1917 елның ноябреннән ул Башкорт хакимияте карамагындагы мәгариф бүлеге белән җитәкчелек итә.

1917 елның декабрендә ул Кече Корылтай (Кесе-Ҡоролтай) депутаты  итеп сайлана .

1918 елда ул Аргаяш кантонында Башкорт хакимиятенең вәкаләтле вәкиле булды.

1918 елның октябрь-декабрь айларында Хафиз Кушаев һәм башкалар белән бергә Вакытлыча Себер Хөкүмәтенең вәкаләтле вәкиле полковник Велек боерыгы белән кулга алына.

1919 елда ул Башкорт хәрби революция комитетында эшли.

1920 елның декабреннән Муса Смаков Башкорт Автоном Совет Республикасы Мәгариф Комиссариаты коллегиясе әгъзасы булды.

1930-нчы елларда ул Уфа шәһәрендәге «Южураллес» трестында эшли.

1936 елда ул "Башкорт милләтчесе" буларак репрессияләнә. Реабилитацияләнде.

Муса Смаковның алдагы язмышы билгеле түгел.

## Әдәбият

* История башкирского народа: в 7 т/гл.ред. М.М.Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2010. —Т.5.— С.119. — 468 с.

## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Сылтамалар

* Ярмуллин А. Ш. Смаков, Муса Гатиятуллович // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — .
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Стәрлетамак өязендә туганнар
Төркем:1885 елда туганнар
Таймас Шәфыйков

**Таймас Шафик улы Шафыйков** ( , 1899 — 1947 ) —  дәүләт эшлеклесе, БАССР Үзәк Башкарма комитеты рәисе (1929—1931).

## Биографиясе
Tаймас Шафыйков 1899 елның 19 февралендә Ырынбур губернасының Силәбе өязе Куйсары авылында туган (хәзерге Аргаяш районы Чиләбе өлкәсе )  .

Ул Россия гражданнар сугышында катнашкан. 1919 елның февраленнән июнь аена кадәр ул А.В. Колчакның Рәсәй армиясендә, һәм 1919 елның сентябреннән 1922 елның апреленә кадәр - Кызыл Армия сафларында хезмәт итә  .

1922—1924 елларда  Куисары авыл советы рәисе булды, һәм 1924—1926 елларда —Мөхәммәткол  волосте башкарма комитеты рәисе була.

1926—1928 елларда Аргаяш кантонының башкарма комитеты бүлеге рәисе, начальнигы булып эшләде.

1928—1929 елларда  ВКП(б) Үзәк Комитеты каршындагы партия хезмәткәрләре курсларында тыңлаучы була.

1929—1931 елларда —  Башкорт АССРы Башкарма комитеты рәисе.

1931—1933 елларда Мәскәүдә  Социалистик Авыл хуҗалыгы академиясенең терлекчелек факультетында  укыган.

1933—1937 елларда сәяси бүлек начальнигы, соңрак - Юмагужа машина-трактор станциясе директорыбула.

"Башкорт милләтчесе" буларак репрессияләнгән. 1937 елның сентябрендә ул кулга алына. 1939 елда аны азат итәләр.  Мөхәммәткол машина-трактор станциясендә участок агрономы, директор урынбасары, директор булып эшли. Соңрак Айбат авылында колхоз рәисе, Аргаяш районының заготовкалар әзерләү базасы мөдире була.

1956 елда ул үлеменнән соң реабилитацияләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* *Иргалин Г. Д.* Шафиков Таймас Шафикович// Статья в Башкирской энциклопедии
* *[[Рәшит Шәкүр|Рашит Шакур]]*. Самородок из Аргаяша.// Статья в ж. «Ватандаш». 
Төркем:Аргаяш районында туганнар
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:1947 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1899 елда туганнар
Төркем:19 февраль көнне туганнар
Анатолий Кукубаев

**Кукубаев Анатолий Кукубаевич** (1 июль 1937 ел — 1 август 2002 ел) — композитор, 1964-2002 елларда Уфа сәнгать училищесы педагогы. 1998 елдан Башкортстан Республикасының Композиторлар берлеге әгъзасы. Башкорт АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1987), Башкортстан комсомолының Галимов Сәләм исемендәге премия лауреаты (1967).

## Биографиясе
Анатолий Кукубаевич Кукубаев 1937 елның 1 июлендә БАССРның Бөре районы Бахтыбай авылында Кугыбай Котлосатов гаиләсендә туа. Композитор "Кукубаев" дигән  псевдонимны урман кошының «ку-ку» җырыннан алган.

Анатолий Кукубаевич 1961 елда Уфа сәнгать училищесының баян классын (педагогы И. П. Фоменков), 1966 елда — Гнесиннар исемендәге Музыка-педагогия институтын  тәмамлый (А. А. Лубенниковның баян классын, С. П. Горчаковның дирижерлык классын).

1964 елдан алып Уфа сәнгать училищесы укытучысы булып эшли, 1971 елга кадәр «Салават Юлаев» мәдәният йортында музыка җитәкчесе һәм халык биюләре ансамбленең оркестр дирижеры була.

Милләте буенча мари, ул үзен башкорт музыкасы ижатына багышлый. 2002 елның 1 августында вафат була. Туган авылы Бахтыбайда җирләнә.

## Хәтер
1996 елда Уфа сәнгать училищесында ел саен Кукубаев исемендәге конкурс оештырыла. 2004 елда училищеда аның исемендәге уку классы ачыла.

## Әсәрләре
«Легенда» симфоник поэмасы (1996),

Г.Сәләм шигырьләренә «Республика иртәсе» ораториясе (1989).

Ю. А. Андрианов шигыренә «Башкортстан — туган җир» кантатасы (1987).

«Ирәндек үзәнендә» поэма-фантазиясе (1982),

«Халык бәйрәме» увертюрасы (1983), Мари рапсодиясе (1986), Салават маршы (1993);

Аккордеон, балалайка, баян, гармун, думбыра, кара һ. б. өчен пьесалар

И. Х. Йомаголовның «Нәркәс» пьесасы буенча «Куылган» спектакленә музыка

«Совет солдатлары җыры» җырлары (1955), «Кичке вальс» (1956);

Баян өчен пьесалар «Җиде кыз», «Башкорт темаларына вариацияләр», «Интермеццо».

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1987).
* Г. Сәләм исемендәге премия (1967).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Кукубаев Анатолий Кукубаевич // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 
* http://vechufa.ru/culture/814-muzyki-bashkirskoy-kraski-pokorili-vsyu-moskvu.html
* http://kulturarb.com/publ/biografii/kompozitory_rb/svoe_tvorchestvo_on_posvjatil_narodnomu_folkloru_k_75_letiju_so_dnja_rozhdenija_kompozitora_i_pedagoga_anatolija_kukubaeva/19-1-0-122 
* http://borgo.ucoz.ru/blog/kukubaev_anatolij_kukubaevich/2012-04-08-105
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Башкортстан композиторлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2002 елда вафатлар
Төркем:1 август көнне вафатлар
Төркем:Бөре районында туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:1 июль көнне туганнар