2019 ел

*  Берләшкән милләтләр оешмасы игълан иткән **Халыкара асаба халыклар телләре елы**
* Россиядә театр елы.

## Вакыйгалар

### [[Гыйнвар]]
* 1 гыйнвар
** АКШ-ның ЮНЕСКО-дан чыгу турындагы карары үз көченә кергән.
** NASA-ның New Horizons космик аппараты 2014 MU69 (Ультима Туле) объекты яныннан узып китте.
* 3 гыйнвар — кешелек тарихында беренче тапкыр Кытайның «Чанъэ-4» пилотсыз станциясе айның икенче ягында йомшак утырган.
* 5 гыйнвар — 1 февраль — Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә футбол буенча 17-нче Азия Кубогы уза. Катар җыелма төркеме җиңде.
* 6 гыйнвар — Константинополь Патриархиясе Украина Православ чиркәвен аутокефаль  (РПЧ белән тигез хокуклы) чиркәү итеп таныган.

### [[Февраль]]
* 1 февраль — Мәскәүдә Бердәм Россия офисына һөҗүм итүдә гаепләнгән МДУ аспиранты Азат Мифтахов тоткарланган.
* 24 февраль — Молдавиядә парламент сайлаулары.

### [[Март]]

* 2—12 март — Красноярскида (Россия) XXIX кышкы Универсиада узды.
* 3 март — Эстониядә парламент сайлаулары.
* 19 март — Казагыстан белән 30 елдан артык падишаһлык иткән Нурсолтан Назарбаев вазифасыннан киткән. 
* 22 март — Алинә Заһитова фигуралы шуу буенча дөнья чемпионатында (Сайтама, Япония) ялгыз шууда җиңү яулый.
* 27 март — Ford ширкәте Россиядә җиңел автолар чыгаруны туктату турында белдерә, шул сәбәпле Чаллыдагы автозавод һәм Алабугадагы двигательләр заводы ябыла.
* 31 март — Украинада президент сайлауларының беренче туры.

### [[Апрель]]
* 15 апрель — Парижда Нотр-Дам-де-Пари гыйбадәтханәсенә ут каба. 
* 16 апрель — Россия Думасы Рунетның «имин һәм тотрыклы эшләвен тәэмин итү турында» канун өлгесен кабул итте.
* 30 апрель
** Япония императоры Акиһито план рәвешендә тәхетеннән баш тарта.
** Беларусь Дружба нефтьүткәргече буенча Россиядән Европага экспортка барган нефтьне, пычрак һәм эшкә яраксыз булу сәбәпле үткәрүне туктаткан.

### [[Май]]
* 1 май — Петербургта Хезмәт бәйрәме көненә багышланган йөрешне полиция көч белән тарата, 70 кеше тоткарлана. Дәрвишләр бистәсендә шәһәр хакимиятенә каршы митинг уза.
* 3—19 май — Братиславада һәм Кошицада (Словакия) алкалы хоккей буенча дөнья чемпионаты узачак.
* 14—18 май — Исраил (Тел-Әвив) Eurovision-2019 кабул итәчәк.
* 31 май — Казан Халыкара аэропортына Габдулла Тукай исеме бирелә.

### [[Июнь]]
* 1 июнь — Казанның Шәриф Камал музее нигезендә Татар әдәбияты музее эшли башлый.
* 3 июнь — Татарстан тулысынча санлы телевидениегә күчә.
* 4 июнь — Ураза бәйрәме.
* 7—9 июнь — WWDC Калифорниядә.
* 19 июнь — татарларның «Фәйзрахманчылар» дини җәмгыятенең биш җитәкчесе экстремистлыкта гаепләнеп, җәмгысе 28,5 елга ирекләреннән мәхрүм ителгән.
* 21 июнь — Путин Россиядән Грузиягә туристларны җибәрмәскә кушкан һәм авиаочышларны тыйган.

### [[Июль]]
* 2 июль
** Тулы кояш тотылуы булды, ул Тын океанның көньяк-көнчыгыш өлешендә, Чилида һәм Аргентинада иң яхшы күренде.
** Россиянең яшерен максатлар үтәүче махсус су асты көймәсендә янгын чыгып, 14 кешедән торган экипаж тончыгып үлә.
** Иркутск өлкәсендә су басу нәтиҗәсендә 14 кеше һәлак була. 
* 14 июль — Башкортстанның Архангел районында Чаллы туристлары утырган автобус юл бәла-казасына тарый. 6 кеше һәлак була.
* 16 июль — Башкортстан Республикасы Башлыгы вазифасын вакытлыча үтәүче Радий Хәбиров 2021 елда Нефтекамада татар полилингваль мәктәпнең ачылуын вәгъдә иткән.

### [[Август]]
* 8 август
** Мәскәүдә гадел сайлаулар таләп иткән урам җыенына 50 меңләп кеше чыкты.
** Северодвинск диңгез ракета полигонында сынаулар үткәргәндә шартлау чыгып, 5 Росатом хезмәткәре һәлак була..
* 11 август — Корбан бәйрәме.
* 24 август — Арчада районара чүп полигонын ясауга каршы урам җыены узды.
* 31 август — Аргентина дәүләт бурычы буенча дефолт игълан ителде.

### [[Сентябрь]]
* 2 сентябрь — ТР мәдәният министрлыгы Тинчурин театры баш режиссеры Рәшит Заһидуллинны эшеннән алган.
* 8 сентябрь — Россиядә бердәм тавыш бирү көне. Татарстанда парламент, Башкортстанда башлык сайлау көне.
* 10 сентябрь — Ижауда удмурт галиме Альберт Разин Россиядә милли телләрне бетерү сәясәтенә каршылык йөзеннән үз-үзенә ут төртеп үлә. 
* 27 сентябрь — Китап радиосы Казанда 98,6&nbsp;MHz ешлыгында эфирга чыгу хокукын алган.
* 29 сентябрь — Австриядә вакытыннан алда парламент сайлаулары.

### [[Октябрь]]
* 1 октябрь — Гыйракта массакүләм протестлар башланды.
* 14 октябрь — Россиядә аналог телевидениесе тулысынча сүндерелде һәм халкы тоташы белән Мәскәү-Петербург каналларыннан гына торган санлы телевидение триплексларына күчерелде.
* 19 октябрь — Краснояр краенда буа (дамба) ерылу аркасында 15 кеше һәлак була.
* 19 октябрь — Россия Федерациясе буенча һәм 22 чит илдә Татарча диктант үткәрелгән. Язу урыннары — 1410, катнашучылар саны — 85 мең артык.
* 25 октябрь — Байкал арты краенда рядовой Рамил Шәмсетдинов үзен җәзалаган офицерны һәм җиде түбән чин хәрбиен атып үтерә, өчесен яралый.
* 28 октябрь — Башкортстан җитәкчелеге рәсми иҗтимагый оешмалары аша Башкортстанда Татарча диктант уздырылуга ризасызлык белдереп, Татарстан җитәкчелегенә язма дәгъва белдерә.

### [[Ноябрь]]
* 5 ноябрь — Кырым күпереннән тимер юл хәрәкәте ачыла.  
* 5 ноябрь —  РФ Президенты В. В. Путин Википедияне «ышанычлырак мәгълүмат чыганагы» — Зур Россия белешмәлеге () белән алмаштырырга тәкъдим итте.
* 23 ноябрь — Бугенвильнең Папуа — Яңа Гвинеядан бәйсезлеге турында референдум булачак

### [[Декабрь]]

* Хаябуса-2 зонды 1999 JU3 астероидыннан Җиргә кайтырга кузгала.
* 9 декабрь — Бөтендөнья допингка каршы агентлыгы (*WADA*) Россияне 4 елга Олимпия уеннарыннан һәм барлык дөнья чемпионатларыннан читләштергән.
* 10 декабрь — Башкортстанның башлыгы Радий Хәбиров Ишембай районындагы Куштау уникаль табигать һәйкәленең сода ясау өчен эшкәртеләчәген белдерә.
* 16 декабрь — Казан янындагы Усаклык бистәсендә Чүп яндыру заводын төзүгә каршы активистларның чатыр лагере полиция һәм «милли гвардия» көче белән туздырылган, активистлар тоткарланган.

## Вафатлар

### Гыйнвар
* 4 гыйнвар — Мөсәгыйть Хәбибуллин (91), Татарстанның халык язучысы, Тукай бүләге иясе.
* 12 гыйнвар — Габбәс Мөхәммәтшин (83),  урынбасары, *[[ТАССР атказанган төзүчесе]]*.
* 14 гыйнвар — Гомәр Мәрдәнов (88), актер, режиссер, Әтнә театрына нигез салучы.
* 13 гыйнвар — Басыйр Рафиков (97), татар шагыйре (Магнитогорски). 
* 16 гыйнвар — Илһам Шакиров (83), бөек татар җырчысы.

### Февраль
* 16 февраль — Венера Ихсанова (85), журналист, *[[ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре]] (1974).*
* 17 февраль — Заһир Вәлитов (78), Гафури театры артисты, РФ, БР халык артисты, С. Юлаев премиясе.
* 25 февраль — Җәүдәт Дәрзаман (73), шагыйрь, журналист.

### Март
* 14 март — Илгиз Кәримов (77), журналист, публицист, тәрҗемәче.

### Апрель
* 6 апрель — Рифгать Әбдиев (92), уйлап табучы, кибернетик, фән докторы, профессор.
* 8 апрель — Василий Лихачев (67), дәүләт эшлеклесе, юрист, Татарстан Дәүләт шурасы рәисе, ТР вице-президенты, Россиянең Европа берлегендә даими вәкиле.
* 18 апрель — Айрат Ибраһимов (83), татар җәмәгать эшлеклесе, журналист, публицист (Сембер).
* 24 апрель — Дөрия Рамазанова, татар телчесе, фәннәр докторы, профессор.

### Май
* 9 май — Сергей Доренко (59), Россия журналисты, теле- һәм радиотапшырулар алып баручы, комментатор, продюсер.

### Июнь
* 26 июнь — Нурмөхәммәт Нигъмәтуллин (72), БР мөфтие.
* 30 июнь — Әмир Камалиев (59), драматург, актер.

### Июль
* 9 июль — Рип Торн (88), америка актеры, «Эмми» премиясе лауреаты (1996).

### Август
* 17 август — Илмир Имаев (68), блогер, хокук яклаучы, сәяси тоткын.

### Сентябрь
* 10 сентябрь — Альберт Разин (79), удмурт галиме, җәмәгать эшлеклесе. 
* 14 сентябрь — Муса Сираҗи (80), шагыйрь.
* 27 сентябрь — Әзһәр Хөсәенов (78), татар театрларында җитәкче, Сара Садыйкова фонды директоры.

### Октябрь
* 9 октябрь — Җәүдәт Миңнуллин (64), татар тарихчысы, Казан университеты фәнни китапханәсенең элекке мөдире. 
* 11 октябрь — Алексей Леонов (85), совет космонавты, ССРБ-ның очучы-космонавты (1965), ике тапкыр Советлар Союзы Герое (1965, 1975).
* 12 октябрь — Рада Нигъмәтуллина (88), сынчы.

### Ноябрь
* 7 ноябрь — Талха Гыйниятуллин (94), БР халык язучысы.
* 29 ноябрь — Рафаэль Сәхәбиев (68), татар опера җырчысы.

### Декабрь
* 3 декабрь — Исламия Мәхмүтова (76),  РСФСР-ның атказанган, Татарстанның халык артисты.
* 10 декабрь — Юрий Лужков (83), Россия сәяси эшлеклесе, 18 ел дәвамында (1992—2010) Мәскәү хакиме (мэр) булып эшләгән.
* 21 декабрь — Маузир Гыйниятуллин (57), Чаллы татар милли хәрәкәте вәкиле.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Надир Әлмиев
* Радик Бариев, Искәндәр Хәйруллин, Люция Хәмитова
* Тәлгать Галиуллин

## [[Нобель премиясе]] лауреатлары
* Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты Абий Әхмәт Али, Хәбәшстан премьер-министры.

## Искәрмәләр

*
Төркем:Еллар