open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бөре (шәһәр)

**Бөре** (, )  – Башкортстан республикасындагы шәһәр. Бөре районы үзәге.
## Тарихи белешмә
Бөре шәһәре 1663 елны кенәз Алексей Михайлович боерыгы белән кала (ныгытма) буларак төзелә. 1774 елны пугачевчылар шәһәрне утка тота, ул тоташтан янып чыга. Ике ел узуга шәһәр яңадан торгызыла, ләкин кала урыны торгызылмый, чөнки аның әһәмияте бетә. 
1781 елдан Бөре өязе үзәге. 1842 елны өязгә 640 авыл кергән. XIX гасырның икенче яртысында Бөре сәүдә үзәге булып китә. Бу шәһәрнең тышкы кыяфәтендә дә чагылыш таба. Кызлар гимназиясе, реальный училище, сәүдә мәктәбенең таш биналары пәйда була. Урамнар чуерташ белән түшәлә, тротуарларга таш плитәләр җәелә.

1912 елны Уфа губернасыннан икмәк чыгаручы иң зур пристань Чаллы була. Чаллы аша шул елны 7 млн т икмәк үзәк губерналарны һәм чит илне ашатырга киткән. Икенче урында Топорнино, өченче урында Дәүләкән станциясе, аннары Дүртөйле, Уфа пристане һәм станциясе. Бөре ике миллион тонна чыгарып, тугызынчы урында барган.

Уфа губернасы гамәлдән чыгарылгач, Бөре кантоны оештырыла. 1930 елдан Бөре районы үзәге идарәсе урнаша. Училище нигезендә Бөре педагогик училище, 1939 елдан – Бөре педагогия институты ачыла. 1934 елны медицина училище һәм авыл хуҗалыгы уч. (ПУ-102), 1936 елда фармацевтлар әзерләүче урта һөнәри уку йорты ачыла. 
илленче елларда нефть табылгач, Бөредә «Башвостокнефтеразведка» тресты килеп урнаша.

## Демографик белешмә

### Милли тәшкиләт

## Танылган шәхесләр
* Әнвәр Ахунҗанов (1914—1986), тел белгече.
* Алексей Бакулин (1949—2019), КПСС Бөре шәһәр комитетының беренче секретаре (1987―1992). БАССР XII чакырылыш Югары Советы депутаты.
* Мәсгут Бәширов (1908—1978), композитор, педагог. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1967).
* Фәйзи Гаскәров, танылган балетмейстер.
* Һәдия Дәүләтшина – язучы, С. Юлаев бүләге иясе (1967). Бөредә 1942—1954 елларда яшәгән.
* Елена Зайцева (1921—2005), терапевт, профессор. РФ атказанган фән эшлеклесе, Смоленск шәһәренең мактаулы гражданы.
* Байрак Солтанов, галим.
* Рөстәм Туйкин, ВЭГУ академиясе профессоры (1999).

## Мәгариф
* Бөре социаль-педагогия академиясе

## Урамнар
* Габдулла Тукай урамы

## Моны да карагыз
* Бөре татар педагогия училищесы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Башкортстан шәһәрләре
Төркем:Бөре
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Кыр

*Кыр - ике операцияле алгебраик төзелеш.
*Кыр - физик объект яки зурлык.
*Кыр - авыл хуҗалыгы җирләре.
*Кыр - спорт матчлары барган урын.
*Уен кыры - шаһмат уйнау урыны.
*Сыйныфлар кыры - программалаштыруда язу, төзүләр.
*Кыр - иконалар язуда кулланылган такта кырлары.
Болын

**Болын**, шулай ук **тугай** диалектендә  - күпъеллык үсемлекләр белән капланган җитәрлек яки артык дымлылыкка ия җир өлеше. Барлык болыннар да урнашу буенча өч төргә бүленәләр: кыйтга болыннары, тау болыннары, җәелмә болыннары.

Болыннар гадәттә печән әзерләү өчен кулланыла. Терлек йөртү өчен кулланылган болыннарны - көтүлек диләр. 

Иң яхшы болыннар агач үсә аламаслык, су басардай елга җәелмәләрендә урнашкан.

## Моны да карагыз
*Альп болыннары

## Искәрмәләр

Төркем:Ландшафт
Дала

**Дала**&nbsp;— төньяк һәм көньяк ярымшарларның уртача һәм субтропик зоналарында урнашкан, чирәм үләннәре белән капланган тигезлек.

Даланың төп үзенчәлеге булып аның агачсызлыгы тора. Кайбер урыннарында гына, м-н сулыклар ярларында, агачлар утыртыла. Далалар, Антарктидадан кала, барлык кыйтгаларда да киң таралган.

Җирдә күпчелек далалар, бигрәк тә Монголияда, Казакъстанда, көтүлекләр булып кулланыла. ССРБ-ыда далаларны (чирәм җирләрен эшкәртү) 1954—1960 елларда колач җәя.

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Табигый зоналар
Төркем:Тигезлекләр
Тугай

**Тугайлар** — ташу яки явым-төшем вакытында су астында калучы елга үзәненең өлеше.
Инде су калдырып киткән тугай җирләрен террасалар дип атыйлар. 

Тугайларның зурлыгы елга зурлыгына, үзәнгә, явым-төшемгә бәйле, якынча тугай киңлеге елга киңлегенә дә тигез була алып, аннан уннарча мәртәбә зуррак та була ала.

Тугайның үзәк һәм терраса яны өлешләрен аералар. Терраса яны өлеше күтәрелгән дә, тешкән дә була ала. Тугайның кырыйлары, гадәттә, текә ярлы була.

## Әдәбият
* * Соболев С. С.* Учение о пойме как основа изучения морфологии речных долин и стратиграфии речных террас // Почвоведение, 1935, № 5-6, с. 815—826.
* *Еленевский Р. А.* Вопросы изучения и освоения пойм. М., Изд. ВАСХНИЛ, 1936, 100 с.
* *Чалов Р. С.* К типологии пойм равнинных рек // Известия ВГО. Том 98. 1966. № 1. с. 54-57.
* *Попов И. В.* Типы речных пойм и их связи с типами руслового процесса // Труды ГГИ, вып. 155, 1968, с. 39-55.
* *Петров И. Б.* Обь-Иртышская пойма. Типизация и качественная оценка земель. Новосибирск, Наука, 1979, 136 с.
* *Барышников Н. Б.* Речные поймы (морфология и гидравлика). Л., Гидрометеоиздат, 1978, 152 с.
* *Чернов А. В.* Геоморфология пойм равнинных рек / Под ред. д.г.н. Чалова Р. С. М., Изд-во МГУ, 1983. 198 с.

Төркем:Елгалар
Төркем:Табигый зоналар
Кыр (авыл хуҗалыгы)

**Кыр** (*[[кыру]], [[утлау]]* сүзеннән) — авыл хуҗалыгында кулланылучы, гадәттә тигез җирлектә урнашкан, агачсыз коры җир мәйданы.

;Кырны куллану өлкәләре:
* авыл хуҗалыгы үсемлекләрен үстерү;
* терлек көтү;
* игенчелектә куллану.

;Кырның төрләре:
* Басу
* Көтүлек
* Сулы кырлар
* Йөзем кырлары

## Кырларны саклау
Кырларның дымлылыгын саклау, эрозиядан коткару максатыннан аның тирәсендә агачлыклар утыртыла ала.

## Моны да карагыз
* Болын

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* [Поле (в сельском хоз-ве)](http://slovari.yandex.ru/поле/БСЭ/Поле%20(в%20сельском%20хоз-ве))8.9.2011

Төркем:Игенчелек
Төркем:Геоботаника
Төркем:Терлекчелек
Төркем:Ландшафт
Арышбаш

**Арышба́ш** (, ) — кыяклылар гаиләсеннән күпьеллык үсемлекләр ыругы. Фәнгә аның якынча 15 (яки 25) төре билгеле. Кыйммәтле терлек азыгы, шулай ук декоратив максатларда үстерелә.

Таралышына килгәндә Европа, Азия, Төньяк Африка, Австралия һәм Яңа Зеландиядә киң таралган. Татарстанда арышбашның өч төре (кикрикле арышбаш, кикриксыман арышбаш, чүл арышбашы) очрый.

## Тышкы кыяфәте
20-70 см озынлыктагы куакланган кыяклы. Тамыр системасы калын, чук. Сабагы туры, җиңелчә кытыршы. Яфраклары тыгыз, озынча түгәрәк формада.

Суыкка, корылыкка чыдам, туфракка талымчан түгел.

## Төрләре
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе 
* Рус Википедиясе

Төркем:Кыяклылар
Төркем:Евразия флорасы
Төркем:Төньяк Америка флорасы
Амарант

**Амара́нт** (**таҗгөл**, **песи тарысы**, ) — алабутачалар (*амарантлылар*) гаиләсеннән булган киң таралган берьеллык үсемлек ыругы. Төрле шартларда үскән 55—65 төре билгеле. Аксымга бай.

Килеп чыгышы белән амарант Мексикадан, анда ул борынгы заманнардан туклану һәм терлек азыгы буларак игелгән. Татарстанда авыл хуҗалыгы культурасы буларак 1990 еллардан үстерелә.

Яшел массасында аксым күп, шикәр аз һәм, гадәттә, кукуруз белән бергә генә силослана. Мөгезле эре терлек һәм дуңгызлар өчен яхшы азык санала. Практикада амарантны кукуруз белән буй-буй аралаштырып чәчү кулланыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе 
* Рус Википедиясе

Төркем:Канәферчәләр
Төркем:Үләннәр
Инфузорияләр

**Инфузо́рияләр** яки **керфеклеләр** () — бер күзәнәкле хайваннар төркеме. Alveolata төркеменә керә. 6 меңгә якын төре бар, Татарстанда 70 тән артык төре билгеле.

Инфузорияләр башка бер күзәнәкле хайваннардан органеллалары — хәрәкәт функциясен башкаручы керфекчәләр һәм икеләтелгән төше булу белән аерылып тора. Инфузорияләрнең 2 астибын билгелиләр: иркен йөзүче керфеклеләр (*Ciliata*) һәм беркетелүче имүчеләр (*Suctoria*), аларның калынайган очында корбанын параличлый һәм үтерә торган матдәләр бүлеп чыгаручы ау кармавычлары бар.

Инфузорияләр әйләнә-тирәлек пычрануның органик индикаторы булып тора. Бактерияләр белән тукланып сулыкларны чистартуда һәм сәламәтләндерүдә, агым суларны биологик чистартуда мөһим роль уйныйлар.

## Төзелеш
Инфузорияләрнең тәне тышкы яктан пелликула белән капланган цитоплазмадан тора. Цитоплазмада су балансын, сулышны көйләүче һәм осмотик басымны көйләүче 1-3 кыскарту вакуольләре, һәм 2 тип төш бар: макронуклеуслар - тереклек процессларын көйләүче һәм микронуклеуслар - җенси процесста, ягъни нәсел информациясен тапшыруда катнашучылар.

Инфузорияләр бактерияләр, иң түбән төзелешлеләр һ.б. микроорганизмнар белән күзәнәкнең өске ягында урнашкан авыз куышлыгы (цитост) аша туклана. Ашкайнату процессы ашкайнату вакуольләрендә бара. Җенессез (күзәнәкнең икегә бүленүе) һәм җенси юл белән үрчи.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе
Ак мәчет (Болгар)

**Ак мәчет** — Болгарда урнашкан мәчет. 2012 елның 10 июнендә Болгарда борынгы Болгар дәүләтендә Һиҗри тәкъвиме буенча 310 елның Рәҗәп аеның 16нче көнендә Болгарның корылтаенда рәсми рәвештә Ислам динен дәүләт дине буларак кабул ителүгә карар бирелүенә 1123 ел тулуга багышланган җыенда тантаналы төстә ачыла.

Мәчет дин тотучылар өчен дә, ислам белән бәйле булмаган башка кешеләр өчен дә ачык. Күп санлы экскурсияләр нәтиҗәсендә туристлар грандиоз архитектура комплексының тышкы кыяфәтен дә, интерьерын да бәяли, ыгы-зыгыдан Ерак Көнчыгыш атмосферага чума ала.

## Төзелү тарихы
2010 елдан Болгарда Татарстанның беренче Президенты Минтимер Шәймиев инициативасы белән Болгар һәм Зөяне саклау һәм үстерү буенча «Яңарыш " Республика фонды программасын киң масштаблы гамәлгә ашыру башланды.

## Архитектурасы
Тулы бер комплекс тәшкил итә, мәчеттән тыш, биредә шәкертләргә белем бирүче уку йорты, мөфти резиденциясе дә урнашкан. Мәчетнең манаралары биеклеге – 46,5 метр, мәчет эчендәге гөмбәзнең диаметры 17 метрга кадәр җитә.  Гыйбадәт бүлмәсенең мәйданы – 180 квадрат метр. Намаз бүлмәсендә диаметры белән 25 метрлы зур люстра урнаштырылган. Гыйбадәтханәне тышлар өчен 1200 тонна ак мәрмәр ташы кулланылган.

Мәчет төзелешенә Россиянең иң бай кешеләрнең берсе Алишер Усманов, Украинада яшәүче татар бае Ренат Әхмәтов һәм «Татнефть» ААҖ башлыгы Шәфәгать Тәхәүтдинов матди ярдәм күрсәттеләр. Ак мәчет мәрмәр белән бизәлгән. Бина өч купоны һәм ике 40метрлы минарасы бар. Мәчет стенасы  эчендә традицион көнчыгыш декоратив элементлар:тюлҗпаннар,арабескалар һәм геометрик орнаментлар белән бизәлгән. 

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бүген Болгарда тантаналы чаралар кысаларында Ак мәчет комплексы ачылды 
* Болгарда Ак мәчет ачылды
* Болгар җыены: Таҗетдин барс сынына фатиха бирде
* Болгарда Ак мәчет ачылышыннан ФОТОрепортаж
* Болгарның Ак мәчетендә беренче азан әйтелде 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Спас районы мәчетләре
Җирән гөмбә

**Җирә́н гөмбә́** () — ал гөмбәчәләр гаиләсенә кергән сөтчел гөмбәләр ыруыннан гөмбә төре. Ашарга яраклы. Июнь-октябрь айларында очрый.

Ауразия, Төньяк Америкада киң таралган. Татарстан территориясендә ылыслы урманнарда, күбесенчә яшь чыршылык һәм наратлыкларда очрый.

Кишер төсендә. Эшләпәсенең диаметры 3-11 см, үзәктә яшькелт боҗралары була, яшь гөмбәләрнең кырыйлары бөгелгән, өлгергән гөмбәләрнең - туры. Пластинкалары ябышып үскән яки аз гына салынкы, яшькелт тимгелле кызгылт-сары төстә. Сабы 2-6 см биеклектә, 1-2 см юанлыкта, цилиндрсыман, тигез, яшь гөмбәләрдә тыгыз, картларында куыш, эшләпәсе белән бер үк төстә. Йомшагы ак, эшләпә асты һәм сабы кызгылт, сынган урыны яшелләнә.

## Сылтамалар
* Татар энциклопедиясе

Төркем:Ашарга яраклы гөмбәләр
Төркем:Ауразия гөмбәләре
Төркем:Америка гөмбәләре
Дуңгыз гөмбәсе

**Дуңгы́з гөмбәсе́** () — дуңгыз гөмбәләре гаиләсенә кергән гөмбәләр ыругы. Июньнән октябрьгә кадәр төркемләп һәм берәрләп дымлы туфракта үсә.

Фәнгә аның 15кә якын төре билгеле. Ауразия, Төньяк Америкада киң таралган. Татарстан территориясендә дә үсә. 

Эшләпәсе соры-көрән, диаметры 5-20 см, кырые үзенчәлекле итеп аска кайтарылган. Пластинкалары сары көрән, тулысы беләняки эре кисәкле булып йомшагыннан аерыла. Сабы кыска, эшләпәсе беләнбер үк төстә. Йомшагы саргылт, йомшак, әчкелтем тәмле. 

## Сылтамалар
* Татар энциклопедиясе 

Төркем:Гөмбәләр
Төркем:Дуңгыз гөмбәләре
Хәсәнгата Габәши

**Хәсәнгата Мөхәммәт улы Габәши** (,  — , ) — күренекле татар галиме, тарихчы, мөгаллим, дин һәм җәмәгать эшлеклесе, җәдитчелек хәрәкәтенең мәшһүр вәкиле.

Ул Казан өязенең (хәзерге Татарстанның Биектау районы) Кече Солабаш авылында мулла гаиләсендә дөньяга килә. Укырга-язарга өйрәнү, Коръән нигезләре һәм Көнчыгыш телләре буенча беренче дәресләрне заманасына күрә зур белемле саналган бабасы белән атасыннан ала .

1874-1886 елларда Казанның Әҗем мәчете каршындагы «Гаффария» мәдрәсәсендә укый һәм соңрак шунда мөгаллимлек итә. 1889 елда Казан эшмәкәрләре бертуган Юнысовларның мөселман балалары ятимханәсендә укыта һәм анда, шәһәрдә беренчеләрдән булып, җәдитчә укыту ысулларын кертә.

1890 елдан — Кече Солабаш авылы мәчете имам-хатибы, 1894 елдан — ахун. 1895-99 елларда Оренбург Мөселманнар Диния нәзарәтендә казый булып эшли. Шул ук вакытта «Галия» һәм «Госмания» мәдрәсәләрендә укыта.

Октябрь инкыйлабыннан соң Арча кантоны педагогик курсларында укыта. ТАССР Үзәк музееның татар-мөселман коллекциясен туплауда зур роль уйный. 1932 елның гыйнварында кулга алына, хөкем ителеп, Архангельск өлкәсенә төзәтү эшләренә сөрелә. 1936 ел башында, сәламәтлеге какшау сәбәпле, иреккә чыгарыла. 1936 елның 7 августында вафат була. Ул Кече Солабаш авылы зиратына җирләнгән.
## Шулай ук карагыз

* Солтан Габәши
* Кече Солабаш авылы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Тукай сайты
* Татар энциклопедиясе

Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Җәдитчелек
Metallica

**Metallica** — музыканы треш-метал һәм хеви-метал стилләрендә башкаручы америка метал-төркеме.

Metallica гомумән метал усешенә зур йогынты ясаган һәм Slayer, Megadeth, Anthrax музыкаль төркемнәре белән беррәттән «трэш-металның зур дуртлегенә» керә. Metallica-ның әлбүмнәре дөнья буенча суммада 85 миллион экземплярдан артыграк сатылган, бу факт үз чиратында аны сәудәгәрлек планында ин унышлы метал-колектив икәнен курсәтә. 2011 елда метал-музыка турындагы ин дәрәҗәле журналларнын берсе Kerrang! июнь номерында Metallica төркемен соңгы 30 ел эчендә иң шәп рок-төркем дип саный.

## Төркем тарихы

### Башлангыч чор (1981—1983)
Metallica төркеме 1981 елның 15нче октябрендәЛос-Анджелестә, гитара уенчысы Джеймс Хэтфилд һәм барабан уенчысы Ларс Ульрих музыкаль-төркем булдыру максаты белән икесе дә «The Recycler» басмасына игълан куйганнан соң барлыкка килэ. Әмма соңрак, Рон Макговниның So What! журналына биргән интервьюдан ачыкланганча, Джеймс белән Ларсны үзара аларныү уртак дусты Хью Таннер таныштыра. Дуэт Рон Макговнины- Хэтфилднын моңа кадәр булган «Leather Charm» төркеме буенча белгән басгитара-уйнаучысын чакыра.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:АКШ рок-төркемнәре
Төркем:Хард-рок төркемнәр
Төркем:АКШ трэш-метал төркемнәре
Төркем:АКШ хеви-метал төркемнәре
Анаксимен

**Анаксиме́н Милетлы** () — борынгы грек фәлсәфәчесе, натурфәлсәфә милет мәктәбенең вәкиле. Анаксимандр укучысы.

Укытучысы Анаксимандрдан аермалы буларак, Анаксимен әүвәл нигезне ниндидер «аныксыз нәрсәдә» түгел, ә һавада күрә. Бу фикерне ул һаваның үзгәртүчәнлек сыйфатыннан чыгара. Аның фикеренчә, һава куеланганда — суга, җиргә, ташка, ә сыегайганда утка әверелә. Анаксименның бу карашында мөһим идея — предметларның сан һәм сыйфат закончалыгына буйсынып үзгәрүләре ята.

Анаксименның фикере буенча, җан ул — һава. Ул — тәнне үзендә тотып торучы. Ягъни, җан иясенең үпкә белән сулавы — аның яшәвен тәэмин итүче сәбәп.

Анаксимандрдан аермалы буларак, Анаксимен күк җисемнәренең (Кояш, Ай, йолдызлар) урнашкан урыннарын дөресрәк билгели, аларның «тотылулары», Айның фазалары турында гипотезалар әйтә.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*  Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Төркем:Борынгы Греция фәлсәфәчеләре
Төркем:Милет мәктәбе
Турфанлылар

**Турфанлылар** (*турпанлиқләр*) — уйгырларның этнографик төркеме (йорт). Яңа уйгыр теленең үзәк диалектының турфан сөйләшендә сөйләшәләр. Антропология буенча күбесенчә көньяк себер расасының катнаш төренә керәләр, шулай ук монгол расасының һәм аурупалы расасының памир-фәрганә төренең вәкилләре очрашалар. Тулаем исәбе якынча 0,5 млн. кеше. Гомум алганда Турфан үзәнендә торалар, шулай ук күпләр Урумчи, Карамай, Кумул шәһәрләрендә яшиләр, Турфандан чыккан уйгырлар Казакъстанда һәм Кыргызстанда да бар.

Төркем:Уйгырлар
Фалес

**Фале́с** () — борынгы грек фәлсәфәчесе, математик. Кече Азиянең Милет шәһәрендә яшәгән. Ионик натурфәлсәфә вәкиле, милет мәктәбенә нигез салучы (Европа фәненең тарихы шуннан башлана дип санала). «Җиде аксакал»ның берсе.

Ул гомеренең күп елларын сәяхәтләрдә уздыра, күп кенә илләрдә булып, үз белемнәрен шул илләрдә алган мәгълүматлар белән баета. Мисырда булган вакытта ул борынгы гарәпләр тарафыннан төзеп калдырган һәйкәлләрнең, таштан эшләнгән корылмаларның, гыйбадәтханәләрнең төзелеш ысулларын өйрәнә.

Фалесның төп казанышлары үзе яшәгән заманда формалаша башлаган фәлсәфи дөньяга карашында чагыла. Фалес — дөньяның субстанциаль идеясе кебек зур фәлсәфи проблеманы беренчеләрдән булып, күтәреп чыгучы галим. Аның карашынча, субстанция ул — дөньяда булган барлык нәрсәнең әүвәл нигезе. Әнә шушы башланыш, әүвәл нигез, Фалес фикеренчә, суда тупланган. Аристотельның әйтеп калдырган сүзләре буенча, Фалес, бу хактагы төрле мифик карашларны читкә этәреп, фәндә беренче буларак, дөньядагы барлык әйберләрнең җисеме физик сыйфатларга ия дигән фикерен күтәреп чыга. Әгәр дә барлык әйберләр судан тора икән, ул вакытта аларның бер-берсе белән булган бәйләнеше дә аңлашыла, ягъни аларның уртак сыйфаты — су — бар дигән сүз. Бу фикер диалектик методның өстенлек алуына бик мөһим җирлек булып тора.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*  Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Төркем:Борынгы Греция астрономнары
Төркем:Борынгы Греция математиклары
Төркем:Борынгы Греция фәлсәфәчеләре
Төркем:Борынгы Греция инженерлары
Төркем:Милет мәктәбе
Төркем:Математиклар
Анаксимандр

**Анаксимандр Милетлы** () — борынгы грек фәлсәфәчесе, математик, астроном. Натурфәлсәфә өлкәсендә милет мәктәбенең вәкиле - Фалес Милетлының укучысы, Анаксимен Милетлының укытучысы. Проза рәвешендә язылган беренче грек фәнни хезмәт авторы («Табигать турында»).

## Фәлсәфә
Анаксимандр дөньяның әүвәл нигезен апейрон дигән термин белән атый. Галим фикеренчә, апейрон үзендә «чиксезлек» дигән мәгънәне туплый. Икенче төрле әйткәндә, «аныксыз материя». Башка борынгы грек фәлсәфәчеләреннән аермалы буларак, ул әүвәл нигезне ниндидер бер генә матдәгә кайтарып калдырмый. Апейрон — барысының да җыелмасы, синтезы. Ул — туктаусыз хәрәкәттә һәм үзеннән чиксез сандагы төрләрне тудырып тора. Дөнья — капма-каршылыклар тупланышы, алар барлык предметларны, күренешләрне үзгәртүче дә. Анаксимандр фикеренчә, тереклек тупланган дөньялар чиксез санда. Алар бер-берсеннән тигез аралыкларда яшиләр.

Анаксимандрның әлеге карашларын соңрак кайбер башка фәлсәфәчеләр дә яклыйлар: Левкипп, Демокрит, Эпикур.

Анаксимандр фикеренчә, Җир — дөньяның үзәге. Кояш, Ай һәм йолдызлар аның тирәсендә әйләнеп йөриләр. Бу фикер, соңрак төзәтелсә дә, аның авторы Анаксимандр күк гөмбәзе теорияләрен башлап җибәрүче булып санала.

## Эшчәнлек
Анаксимандр — дөньяда беренче географик харита төзүче, беренче кояш сәгате, астрономик әсбаплар эшләп бирүче.

Анаксимандр җир өстендәге хайваннарның судагы хайваннардан барлыкка килгән дип саный. Судан чыккан хайваннар (беренче чиратта, балык) әкренләп, әйләнә-тирәдәге шартларга буйсыну, яраклашу процессында җир өсте хайваннарына әверелгәннәр.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Төркем:Борынгы Греция астрономнары
Төркем:Борынгы Греция математиклары
Төркем:Борынгы Греция фәлсәфәчеләре
Төркем:Борынгы Греция инженерлары
Төркем:Милет мәктәбе
Төркем:Математиклар
Тереклек

**Тереклек** (шулай ук Биота) - биологик процесслары булган һәм булмаган объектларны аеручы үзенчәлек, биология фәне тарафыннан өйрәнелә.

## Төркемнәре
Тереклекне гадәттә астагы зур төркемнәргә бүләләр:
* тереклекнең күзәнәксез формасы (вируслар) 
* Күзәнәкле организмнар:
** Бактерияләр
** Архебактерияләр
** Эукариотлар
** Протистлар
** Гөмбәләр
** Үсемлекләр
** Хайваннар

## Шулай ук карагыз

*Биотөрлелек
*Тормыш
*Гомер
*Яшәү

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Kauffman, Stuart. The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman
* Walker, Martin G. ''LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive''  Dog Ear Publishing, 2006, ISBN 1-59858-243-7

## Сылтамалар

* Wikispecies – a free directory of life
* "The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman"
* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry
* Life under extreme conditions  An in depth look at how life can form under the most extreme conditions and circumstaces.

Төркем:Биологик системалаштыру
Төркем:Биологик системалар
Төркем:Биологик терминнар
Лукреций Кар

**Тит Лукреций Кар** () — Борынгы Рим шагыйре, фәлсәфәче. Атомистик материализмның вәкиле, Эпикур өйрәтмәләрнең дәвамчысы.

Аның тормыш юлы турында мәгълүматлар бик аз. Аның, кылычка ташланып, үз-үзенә кул салуы билгеле.

Лукреций Карның бастырылмаган поэмасы кала, аны Квинт Цицерон редакцияләп дөньяга чыгара, һәм аңа үзе үк «Әйберләрнең табигате турында» дигән исем дә бирә. Бу поэма дөньядагы күп төрле күренешләр турында. Аларга материалистик позициядән чыгып бәя бирелә. Поэма — асылда, Эпикурның атомнар турындагы тәгълиматына тирән һәм дөрес бәя туплаган әсәр. Поэманы баштан алып ахырына хәтле дөньяның җисми нигезен тәшкил итүче материя идеясе сугара. Атомнар, Демокритча һәм Эпикурча, артык бүленми, вакыт ягыннан мәңге яшәүче матдәләр итеп күрсәтелә. Алар даими хәрәкәттә. һәм атомнарның хәрәкәте аларның авырлыгы белән билгеләнә.

Лукреций Карның карашынча, галәм — чиксез, мәңге һәм күпкырлы. Дөньяда җан иясенең барлыкка килүен галим атомнарның чиксез вакыт дәвамында, стихияле рәвештә төрле кушылулар нәтиҗәсе дип аңлата. Лукреций Кар кешенең дөньядагы предметларны, күренешләрне танып белү сәләтенә ышанып карый, һәм шушы мөмкинлекнең бердәнбер чыганагы дип кешенең тою сәләтен таный. Кешелек җәмгыятенең эзлекле рәвештә алга баруын ул, Демокрит кебек үк, ихтыяҗлыкка бәйләп аңлата. Шушы процесста сөйләм теле, дәүләт һ. б. кирәкле булган кыйммәтләр барлыкка килә.

Лукреций колбиләүчелеккә нигезләнгән демократик строй тарафдары буларак, әхлаксызлыкны, сугышларны һәм Рим җәмгыятенең башка тискәре күренешләрен тәнкыйть итә. Лукреций дингә каршы чыга. Аның карашы буенча, әгәр дә Илаһ бар икән, аның материаль тормышка бернинди катнашы юк.

Лукрецийдан соң килгән яңа буын корифейларыннан Галилей, Ньютон, Ломоносов үзләренең трактатларында еш кына аның әсәренә мөрәҗәгать итәләр. XVII-XVIII гасырлар материалисты Гассенди үзенең хезмәтләрендә Лукрецийның фәнни тәгъбирләрен китерә.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Төркем:Латин шагыйрьләре
Төркем:Латин фәлсәфәчеләре
Лукреций
Лукреций
Төркем:Үз-үзенә кул салучылар
Төркем:Эстетиклар
Аврелий Августин

**Аврелий Августин** яки **Хозурлы Августин** () — Рим империясенең фәлсәфәчесе, христиан рухание, католиклар тәгълиматына башлап нигез салучы.

Ул Таһас шәһәрендә (Төньяк Африка) туа. Күп еллар дәвамында үзлектән дин тотучылар вазифасын алып бара һәм, ниһаять, Һиппон шәһәрендә епископ дәрәҗәсенә ирешә.

Августинның фәнни мирасы гаять бай һәм күпкырлы. Фәлсәфәсенең төп мәсьәләсе буенча, дөньяның булуын ул игелек дип карый. Игелек — субстанция. Яманлык исә — субстанция түгел, бәлки игелекнең кимчелеге, бозылган формасы гына. Аллаһ — булулыкның чыганагы. Булулыкның хәрәкәт итеп торуы Аллаһтан тора. Әгәр дә Аллаһның иҗат итү көче бетә икән, дөнья да, яшәешен югалтып, юклыкка дучар булыр иде, ди Августин.

Августин фикеренчә, дөнья ул бер генә, ягъни бердәнбер. Башка («теге») дөнья турында фикер йөртү бушка гына, аның һичнинди нигезе юк дип санаган борын заман галиме. Шуның өстенә Августинның материяне бар дип тануы да аның идеализм юнәлешендәге башка галимнәргә бик үк охшамаганлыгын күрсәтә. Ул җан белән тәнне бер-береннән аерып карый. Җан, Августин фикеренчә, материаль түгел, һәм ул үлемсез.

Августинның тәгълиматында игелек белән явызлык проблемаларына да зур урын бирелгән. Алар галимнең социаль тәгълиматына барып тоташа. Августинча, җәмгыятьнең яшәве — бер-берсенә каршы булган ике нәрсәнең мөнәсәбәте ул. Нәрсә белән нәрсә арасында соң бу каршылык? Аларның берсе — Рим империясенең дәүләт учреждениеләре, икенчесе — чиркәү. Августинның фикерләве буенча, боларның беренчесе — гөнаһка батып беткән булса, икенчесе исә, — нәкъ киресенчә, яхшылыкны туплаган, Аллаһка яраклы күренеш.

Августин колбиләүчелекне Аллаһ ихтыярына бәйләп карамый, әмма колбиләүчелеккә түзәргә кирәк дип саный. Гомумән, ул җәмгыятьтәге сыйнфый каршылыклар турында фикер йөртүдән баш тарта, кешеләрнең фәкыйрьлеккә төшүен яман кү-ренеш дип санамый. Бу фикер аның аскетлыкка кыйбла тотуының билгесе булып тора.

Августинның социаль проблемалар буенча фикерләре аның 22 китаптан торган «Шәһри Алла турында» дигән хезмәтендә урын таба. Августинның эстетикасы юнәлеше, эчтәлеге белән Әфләтүн һәм Аристотель калдырган мирасларга якын. Нәкъ Әфләтүнчә, ул кешеләр тарафыннан иҗат ителгән матурлыкны Алла үзе яраткан матурлыктан ким дип саный. Сәнгатьне ул, Аристотельча, чынбарлыкка иярү, дип бәяли.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар
* А. Августин хезмәтләре *(латин телендә)*

## Моны да карагыз

Төркем:Чиркәү сәясәтчеләре
Төркем:V гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Латин фәлсәфәчеләре
Төркем:Борынгы Рим фәлсәфәчеләре
Төркем:Патристика
Милет мәктәбе

**Милет мәктәбе** (*[[натурфәлсәфә]]нең ионик мәктәбе*) — Фалес тарафыннан Милет шәһәрендә нигезләнгән фәлсәфә мәктәбе. 

Милет мәктәбе вәкилләре:
* Фалес
* Анаксимандр
* Анаксимен

Милет мәктәбе фәлсәфәчеләре — астрономия, география, математика, метеорология, физика кебек фәннәргә нигез салучылар. 

## Сылтамалар
* Милет мәктәбе  

Төркем:Борынгы Греция фәлсәфәсе
*
Дөньявилык

[thumb|200px|[George Jacob Holyoake (1817–1906), "секуляризм" терминны барлыкка китерүче британ язучысы]]

**Дөньявилык** (яки *секуляризм*) — хокук системасы, хөкүмәт һәм бар иҗтимагый институтларының *(мәсь. [[мәгариф]], [[транспорт]], [[сәүдә]], башкалар)* ил ватандашлары һәм кунакларының үз ихтыяҗларын кәнәтьләндерә алулары өчен хезмәт күрсәтүләре бар төр дини оешмалардан һәм аларның ышанулары нигезендәге дискриминациядән азат булырга тиешлеге концепциясе.

## Каршы тараф
* Теократия

## Шулай ук карагыз

* Акыл
* Ихтыяр иреге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Iain Benson "Considering Secularism"
* Secularism 101: Religion, Society, and Politics 

## Сылтамалар

* SecularSites
* SSRC Blog on Secularism, Religion, and the Public Sphere
 

## Моны да карагыз


Төркем:Мәгърифәтчелек чоры
Төркем:Дин һәм сәясәт
Төркем:Дин һәм җәмгыять
Төркем:Сәяси фәлсәфә
Төркем:Атеизм
Төркем:Агностицизм
Төркем:Ирекле фикер
Һераклит

**Һераклит Эфеслы** () — борынгы грек фәлсәфәчесе, материалист, Ионий мәктәбенең Милет мәктәбенә кыйбла тоткан тармагы вәкиле. Һераклитның әсәре бүгенге көнгә тулы килеш сакланмаган, бердәнбер билгеле әсәре — «Табигать турында». Мәшһүр «Бар да ага, бар да үзгәрә» (бор. гр. Παντα ρει και ουδεν μενει) гыйбарәсенең авторы.

Чыгышы буенча Һераклит патша нәселеннән, ләкин үзенә тәкъдим ителгән хакимияттән баш тарта, фәнни эшчәнлеккә бирелә.

Аңа кадәр иҗат иткән фәлсәфәчеләр Фалес, Анаксимен һәм Анаксимандрдан аермалы буларак, Һераклит үзенең эзләнүләрен хосусән фәлсәфә фәне юлында
алып бара башлый. Шунлыктан аның материалистик тәгълиматы гомумиләштерелгәнрәк характерда барлыкка килә.

Һераклит әүвәл нигез булып материяне саный (борынгы греклар материяне матдә мәгънәсендә аңлый торган булганнар). Шунлыктан материя борынгы грек галиме өчен «иң беренче башланыш» түгел әле, иң беренче итеп Һераклит материянең ут формасын саный. Ут, аның фикеренчә, иң нечкә, иң җиңел һәм иң хәрәкәтчел материя. Ут куеру һәм сыегаю сыйфатларына ия. Шушы процессларда материянең төрле торышлары барлыкка килә. Һераклит фикеренчә, дөнья беркем тарафыннан да тудырылмаган. Ләкин ул Ходайны бөтенләй инкяр итү ягында түгел. Ходай, аның фикеренчә, ут, кайсыдыр ки барлык нәрсәләр өчен башланыш ролен үти. Ул борынгы грек мифологиясен тискәре позициядән чыгып бәяли, хәтта барлык борынгы грек дөньясы өчен олы мәртәбә булган Гомер һәм Гесиодларның иҗатын да тәнкыйтькә тота.

Диалектика, Һераклит фикеренчә, туктаусыз үзгәрешне таный торган караш. Үзгәреш, аныңча, ут, һава, су һәм җирнең өзлексез әйләнеп тору процессының нәтиҗәләре, Һераклит үзгәрешнең шушы сыйфатын үзенең мәшһүр гыйбарәсендә болай дип белдерә: «Бер үк елгага икенче тапкыр кереп булмый» (чөнки аңа икенче тапкыр кергәндә ул инде үзгәргән була). Үзгәреш капма-каршылыкларның берлеге рәвешендә генә бара, ягъни каршылыкларның бер-берсенә әверелүендә чагыла. Мәсәлән, яшәү һәм үлү, көн һәм төн, яхшылык һәм яманлык һ. б. һераклит диалектиканы нисбилек күзлегеннән карап таный. Мәсәлән, ди ул, диңгез суы бер җан ияләре өчен яраклы, икенчеләр өчен, киресенчә, яраксыз. Нисбилек, гомумән, бөтен нәрсәләргә, шул исәптән кешеләрнең барлык эшләренә дә хас. Һераклит үзгәрешне төрле яктан характерлауда чикләнгәнлек тә күрсәтә.

Танып белү теориясендә Һераклит тышкы тоюларның (күрү, ишетү һ. б.) мөһимлеген исбатларга тырышкан. Шул ук вакытта ул фикерләүнең тышкы тоюларга караганда югарырак дәрәҗәдә икәнлеген таный.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар
* Һераклит хезмәтенең фрагментлары (оригинал,  һәм фр. тәрҗемәләре)

Төркем:Борынгы Греция фәлсәфәчеләре
Төркем:Борынгы грек фәлсәфәчеләре
Тал

**Тал** () — агачсыман үсемлек; *[[Талчалар]]* () гаиләсенең бер ыруы.

## Таралуы
Таллар - борынгы үсемлекләр. Аларның яфрак эзләре акбур чоры катламнарында очрый.

The Plant List сайты мәгълүматлары буенча, Тал ыругында Төньяк ярымшарның салкынча өлкәләрендә киң таралган, шул исәптән поляр түгәрәк эчендә үсүче 550 төре исәпләнә.
Ауразия һәм Төньяк Американың салкын һәм уртача поясларында очрый.

Татарстан территориясендә 18 төре бар, ак тал (S. alba), мурт тал яки ракита (S. fragilis), кәҗә талы яки бредина (S. caprea), очлы яфраклы тал яки верба (S. acutifolia), чыбык тал (S. viminalis) һәм башкалар киң таралган. Таллыклар барлыкка китереп, елга тугайларында һәм башка сулык ярларында, уйсулыкларда, ерымнарда үсәләр.

## Ботаник тасвирлама
0,2–25 м биеклектәге агачлар яки куаклар. Яфраклары чиратлашкан, күпчелеге ланцетсыман, түгәрәктән тар кыякка кадәр, каурыйсыман сеңерле. Чәчәкләре берле чәчәк төркеменә — ата һәм ана алкаларга җыйналган, кайбер төрләрдә алар яфрак ярганчы күренә. Җимеше — очкалак озын төкчәле күп орлыклы тартмачык. Апрель–майда чәчәк ата. Җимешләре, чәчәк атып бетергәннән соң, 3–4 атнадан өлгерә. Орлыктан, ботактан, төп үсентеләреннән үрчи. Туфракка талымсыз.

## Кулланылыш
Кайрысында гликозид һәм дуплау матдәләре бар; аннан ясалган препаратлар эренле шеш һәм җәрәхәтләрне дәвалау өчен, тән кызышканда һәм бөрештергеч чара буларак кулланыла.

Үзагачын — төрле эшләнмәләр, сыгылмалы нәзек чыбыкларын — кәрзин, йорт җиһазлары һәм башка әйберләр ясауда файдаланалар.

Кара тал (S. pentandra), розмарин яфраклы тал (S. rosmarinifolia), кара җиләксыман тал (S. murtilloides) һәм башка яшелләндерүдә файдаланыла.

Очлы яфраклы тал, ак тал, кәҗә талы һәм башка төрләре ерым һәм текә ярларны ныгытуда кулланыла.

Бал бирүче үсемлек.

Лапландия талы (S. lapponum), розмарин яфраклы тал, кара җиләксыман тал ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006). 
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* U. Reuter, «Die Kultur der Eiche u. W eide etc.» (1875);
* Coaz, «La culture des osiers» (1879);
* Schmid, «Die Anpflanzung und Behandlung der Korb— und Bandweiden» (1883);
* Resch, «Die Kultur der Band— und Flechtweiden» (1884);
* Schulzen, «Korbweiden-Kultur» (1584);
* Kràhe, «Lehrbuch der rationellen Korbweidencultur» (1886),
* Dochnahl, «Die Band — und Flechtweiden» (1887),
* Brinckmeier, «Anleitung zur Anzucht und Cultur der Korbweiden» (1888);
* Августинович, «Культура корзиночной ивы» («Лесной Журнал», 1878);
* Маракуев, «Разведение ивы и ветлы» (1889);
* Генко, «Тальниковое хозяйство в пойме р. Волги» («Лесной Журнал» 1880 г.)
* Э. Э. Керн, «Ива, её значение, разведение и употребление» (1890).
* 

## Сылтамалар

* 
* 
* Ивы (Salix, Willows, Weiden) сайт доктора с.-х. наук, доцента, профессор Брянского государственного университета Афонина А. А.
* Ива на сайте Энциклопедия декоративных садовых растений

Төркем:ТалларТөркем:ҮсемлекләрТөркем:Агачлар Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Пьер Абеляр

**Пьер Абеляр** () — француз дин белгече, фәлсәфәче, шагыйрь, схоласт.

Ул Парижда ритсер гаиләсендә туа һәм шунда дини мәктәптә белем ала. Абеляр борынгы антик мәдәнияткә зур ихтирам белән карый. Әфләтүн, Аристотель һәм Цицерон әсәрләре белән якыннан таныша. Ә мәҗүси динне ул христиан диненең элгәре дип саный. Абеляр тирән һәм зирәк акыллы шәхес булып формалаша. Ул егет чагында ук халык алдында уздырыла торган төрле сүз ярышларында катнаша башлый һәм, оста сөйләү сәләтенә ия буларак, шушы ярышларда җиңеп чыгуы белән таныла. Ул Парижның Собор мәктәбендә укый, анда шушы мәктәпнең җитәкчесе Гильом де Шампо белән фәнни бәхәскә кереп, аннан китәргә мәҗбүр була.

Замандашлары Абелярны Сократ белән чагыштырганнар. Ул, нәкъ борынгы грек фәлсәфәчесе кебек, ил гизүче, мөсафир-галим була. Соңрак Абеляр үзе укыган Собор мәктәбенә кайта, ләкин инде шәкерт булып түгел, ә укытучы булып. Бу вакытта Абелярның абруе һәм халык арасында тоткан даны инде шактый югары була. Руханилар моны күралмыйлар, алар мәшһүр галимгә аяк чалырга сәбәпләр эзли башлыйлар, аның ялгышканын көтәләр, һәм алар көткән форсат табыла: Абелярның яраткан кызы Элоиза белән булган гыйшкый мөнәсәбәтен фаш итеп, аны физик һәм мораль яктан хурлыйлар. Шуннан соң ул монахлыкка китәргә мәҗбүр була.

Абелярның фәлсәфи мирасы шул заманда ук игътибар белән өйрәнелә. Формасы белән ул — схоластика, ә юнәлеше белән изге китаплардагы дини догмаларны тәнкыйть итү рухында була. Абеляр, изге китапларда урын алган хаталы фикерләрне табып, аларда булган мантыйкый каршылыкларны фаш итә. Ул моны иҗади эшчәнлеген дингә, яисә Аллага каршы алып бару түгел, ә дини китапларны төрле каршылыклардан, хаталардан арындырырга омтылу дип аңлата. Абелярның бу эшчәнлеге бигрәк тә аның «Әйе һәм Юк» дигән хезмәтендә урын таба. Ул, кешенең ышану һәм акыл белән эш итү сәләтләре арасында булган аермалыкларны тикшереп, өстенлекне соңгысына бирә. Болай уйлау шушы заманда хакимлек иткән фикри тәгъбирләргә каршы булып чыга. Мәсәлән, Ансельм Кентерберийскийның атаклы гыйбарәсе түбәндәгедән тора: «Аңлау өчен ышану сорала». Абеляр исә моның нәкъ киресенчәсен алга куя: «Ышану өчен аңлау сорала».

Абеляр танып белүдә акыл белән аңлауны өстен күрә. Ул барлык диннәрнең кимчелеген түбәндәгечә аңлата. Алар, ди ул, дөньяны танып белүдә акылны, фикерләүне түгел, бәлки балачактан килгән гадәтне беренчел итәләр. Кеше исә, олыгайгач та, әнә шушы балачактан килгән гадәтләрнең колы булып кала. Абелярның тәгълиматы дини формада булса да, ул шул за-мандагы руханиларның нәфрәтен кузгата. Аны Рим папасы Иннокентий II хөкем итә. Католиклар чиркәве тарафыннан ул еретик дип игълан ителә. Дөрес, соңрак шул ук чиркәү Абелярның гыйльми фикерләрен үзенең тәгълиматына нигез итеп ала.

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Төркем:XII гасыр язучылары
Төркем:Схоластлар
Төркем:Католик руханилары
Төркем:Латин шагыйрьләре
Иман

* Иман (газета) — Татарстан Республикасында эшләүче нәшрият.
* Иман (дини) — кешегә яки башка бер затка ышану.
* Иман (Ислам) — Ислам диненең гакыйдәләренең дөреслегенә ышануны аңлатучы төшенчә, мөселман саналуның төп шартларыннан берсе.
* Иман (мәркәз) — Казан каласындагы татар яшьләре мәркәзе.
* Иман (мәчет) ― Яңа Уренгойдагы җәмигъ мәчете.
Иман (дин)

**Има́н** ( сүзе аркылы татар теленә алынмасы, бор. төрк. *bitmek (~бөтмәк)*) - кешегә яки башка бер затка ышану. Төрле диннәрдә, иман бер яки күп илаһка, диннең тәгълиматы яки өйрәтүләренә ышану буларак билгеләнә. Рәсми кулланылыштан тыш, киң мәгънәдә иман сүзе дәлилсез ышаныч яки ышану,, еш "өмет", "ышаныч" яки "ышану" мәгънәсендә  дә кулланыла.

## Этимология
Гарәп телендәге () *иман* сүзе "күренмәгәнгә ышану" мәгънәсенә килә..

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Ышану
Төркем:Рухият
Төркем:Дини ышану һәм тәгълимат
Уралтау

**Уралтау**   (   ) - Көньяк Уралдагы иң озын тауларның берсе. Көньяк Уралда - Башкортстанда һәм Чиләбе өлкәсендә төп су бүлүче сырт  . .  

## Гомуми мәгълүмат

Бу тау Башкортостан Республикасының Баймак, Бөрҗән, Әбҗәлил,Белорет, Учалы районнары һәм Чиләбе өлкәсе аша 290 км озынлыкка сузылган. Сыртның киңлеге үзәк өлештә 10 - 20 км. Сыртның биеклеге Уралның көнбатыш сыртлары белән чагыштырганда зур түгел һәм уртача 1000 метрдан артмый.

Уралтау сыртының иң биек түбәсе - Башкортстанның Белорет районындагы  Әрвәкрәз тавы (1068 м), аның  атамасы  тауның итәгеннән агып чыккан   Әрвәк һәм Рәз елгалары исемнәреннән кушылып барлыкка килгән.

Уралтау - Көньяк Урал елгаларының төп су бүлүчесе, көнчыгышка таба акканнары - Җаек елгасына  һәм көнбатышка акканнары  Агыйдел елгасына килеп коя, ә анысы үз нәүбәтендә  Чулманга агып төшә .

Уралтау токым составы көнбатыш таулар составыннан (мәсәлән, Әвәләк, Ирәмәл һ.б.) шактый аерылып тора. Тау нигездә метаморфик сланецлардан һәм кварцитлардан тора, структурасы бөтен озынлыгында даими. Тектоник яктан ул Уралтау антиклинорийы булып тора. Сырт рельефы  - тәбәнәк һәм уртача биеклектәге калкулыклардан, талгын күтәрелгән түбәле таулардан тора. Тау башларында  денудацион кыяташ калдыклары - останецлар калкып чыккан.

Тауларда вертикаль дифференциация күренеше сизелә. Сыртның төньяк,  биек өлешен  аксыл ылыслы катнаш урманнар каплаган . Үзәк өлеше нарат һәм каен урманнары белән аерылып тора, туфраклары көлсу һәм соры. Көньякта, тауның тәбәнәгәйгән һәм тигезләнгән өлешендә, соры урман туфракларында нарат, каен һәм усак урманнары өстенлек итә 

## Искәрмәләр

## Карагыз
* Көньяк Урал

## Әдәбият
*Уралтау // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Матвеев А. К. Вершины Каменного Пояса: Названия гор Урала. 2-е изд., перераб. и доп.— Челябинск: Юж.-Урал. кн. изд-во, 1990.
*Япаров И.М. Арвякрязь // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.

## Сылтамалар
*Башкортостан//Большая российская энциклопедия

Төркем:Башкортстан географиясе
Төркем:Чиләбе өлкәсе географиясе
Төркем:Урал
Төркем:Таулар
Аквиналы Фома

**Аквиналы Фома** (**Аквиналы Томас**, *Фома Аквинат*, , ) — Урта гасырларның атаклы фәлсәфәчесе, католик илаһиятчысы, ортодоксаль схоластикага һәм фәлсәфәнең томизм юнәлешенә нигез салучы.

## Тормыш юлы

Ул Аквинода (Неаполь корольлегендә) югары катлам вәкиле гаиләсендә туа, үзенең мәктәпләрен туган шәһәрендә, аннан соң Неапольда, соңрак Париж һәм Кельн университетларында уза. Олыгая төшкәч Париж, Рум, Неаполь университетларында укыта. Аквинатның иҗади мирасы чиксез киң һәм бай. Ләкин «Теология суммасы» һәм «Мәҗүсиләргә каршы сумма» дигән монументаль әсәрләре төп урынны биләп торалар. Фома Аквинат — «Тәүратка», Аристотельның «Сәбәпләр турында» дигән хезмәтенә, шулай ук кайбер башка авторларның әсәрләренә шәрехләр язып калдыруы белән дә танылган галим.

Аквинский үзенең хезмәтләрендә дини тәгълимат һәм фәлсәфә белән генә чикләнми, ул әхлак, хокук, икътисад, дәүләт төзелеше кебек фәнни мәсьәләләрне дә яктырта. Аквинатның фәлсәфи тәгълиматының үзәген тәшкил иткән фикер ул — Ходайның хакыйкатьне ачкан сүзе. Галимнең бу фикерен фәлсәфә белән дини тәгълиматны чагыштырган чагында да тоеп була. Әгәр дә фәлсәфә фәне өйрәнә торган предмет акыл белән табыла торган хакыйкать булса, дини тәгълиматның предметы — Аллаһ тарафыннан ачыла торган хакыйкать.

Аквинский үзенең фәлсәфи тәгълиматын Аристотель йогынтысы астында төзи. Ул Аристотельдә һәрнәрсәнең материясен һәм формасын таный, һәрнәрсәнең җисемен бары тик материя белән форманың берлеге генә тәшкил итә ала дип саный. Аквинскийның фикеренчә, материя ул предметларның һәм күренешләрнең фәкать мөмкинлеге генә, аның предметка әверелүе әнә шушы формадан тора. Шуның өстенә форма ул максади сәбәп тә. Шунсыз материя — юк.

Аквинат ышану догмаларын ике төргә бүлә. Беренче төр — акыл (фикерләү) белән аңларлык догмалар. Мәсәлән: «Алла — бар», «Алла — бер генә», «Кешенең җаны үлемсез». Икенче төр — акыл (фикерләү) белән аңларлык булмаган догмалар. Алар, мәсәлән, түбәндәгеләр: «дөньяның яратылуы», «аллалыкның өч өлештән торуы», «кешенең тәүге гөнаһы» һ. б.). Аквинский карашынча, беренчеләре илаһият гыйлеменең дә (теология), фәлсәфәнең дә өйрәнү предметы булып карала алалар. Икенчеләре исә, кеше акылыннан өстенрәк булганга күрә, фәкать дини ышану, дини тәгълимат предметы гына була алалар.

Танып белү теориясенә килгәндә, Аквиналы Фома үз заманында номиналистлар һәм реалистлар арасында барган бәхәстә реалистлар позициясен сайлый. Аквинский кешенең танып белү процессында ике төрле сәләтнең файдаланылуы турында яза. Алар: тою һәм акыл (интеллект). Танып белү тоюдан башлана, интеллект танып белүне абстрактлаштырып, әйберләрнең асылына ирешүне тәэмин итә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача фәлсәфә тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Католик руханилары
Төркем:Италия фәлсәфәчеләре
Төркем:Схоластлар
Төркем:Латин фәлсәфәчеләре
Төркем:Алхимиклар
Бейсбол

*
*'Бейсбо́л*' (, *base* — нигез һәм *ball'' — туп сүзләреннән) — бейсбол тубы һәм бита ярдәмендә уйналучы такымлы спорт уены. Ярышларда һәр такымнан тугызар (кайвакыт унар) кеше катнаша.

Бейсбол, аеруча, Кубада, АКШда, Японияда, Кытайда һәм Көньяк Кореяда популяр.
АКШ, Япония, Чехия һәм башка кайбер илләрдә бейсболның кечерәк, җайлырак, кечкенә спорт залларында уйнарлык төре - софтбол да таралган. Хәзерге заманда бейсбол 120дән артык илдә таралган.

Бейсболга якын уеннар булып крикет, Италиядә песаполо, Румынияда ойна, Россияда лапта тора.

## Тышкы сылтамалар

* Международная Федерация Бейсбола
* Конфедерация Европейского Бейсбола 
* Российская Федерация Бейсбола
* Федерация бейсбола Москвы 
* Федерация бейсбола Санкт-Петербурга 
* Федерация бейсбола Украины
* Бейсбол и MLB 24 часа в сутки!
* Клуб любителей бейсбола

## Шулай ук карарга мөмкин
* Murakami Munetaka

*
Бейсбол тубы

250px|thumb|Бейсбол тубы

**Бейсбол тубы** бейсбол уенын уйнаганда кулланыла. Туп өрләнмә белән уратылган резин яки бөкеле үзәктән тора. Туп күн белән тышланган була. Туп зурлыгы 9 дюймнан (22,9 см) алып 9,25 дюймга (23,5 см) кадәр була ала, ягъни 2 7/8 дюймнан (7,3 см) алып 3 дюймга кадәрле (7,6 см) диаметрлы. Ә туп әзерләүдә кулланылучы өрләнмә озынлыгы берәр километрдан да артып китә ала.

## Искәрмәләр

Төркем:Бейсбол
Төркем:Туплар
Рене Декарт

**Рене́ Дека́рт** () — француз математигы, фәлсәфәче, физик һәм физиолог, аналитик геометрияне нигезләүче.

Декарт Франциянең Лаэ дигән шәһәрендә дворян гаиләсендә туа. Белемне иезуитлар мәктәбендә ала һәм хәрби хезмәт үти. Берничә елын сәяхәттә уздырганнан соң, Нидерландлар корольлегенә күченә. Шунда ул үзенең иң танылган гыйльми хезмәтләрен иҗат итә.

## Эшчәнлек
Рене Декарт, физика, математика һәм космология фәннәре өлкәсендә шөгыльләнеп, үзен зур галим итеп таныта. Бу фәннәр буенча ул өр-яңа фикерләр әйтә.

### Математика
Декарт аналитик геометриягә нигез сала.

### Космология
Декартның космология буенча әйткән фикерләре бик әһәмиятле. Ул, Коперникның карашларына кушылып, Кояш системасының ничек килеп чыгуы турында язып чыга.

### Фәлсәфә
Декартның материя турындагы карашлары шактый каршылыклы. Материяне ул сузылган аралык рәвешендә генә аңлый. Аның сыйфатлары: озынлык, киңлек һәм биеклек. Материя, Декартның карашынча, матдәгә кайтып калмый, дөресрәге, ул матдә түгел, бәлки, югарыда әйтелгәнчә, сузылган аралык. Аның чиге юк, ул чиксез бүленүгә дә дучар (аның бу фикере Демокритның атом теориясен инкяр итә).

Декарт хәрәкәтне Ньютонча аңлатырга тырыша, ягъни хәрәкәт материянең әүвәлдән үк булган сыйфаты түгел. Материяне хәрәкәткә китерү өчен, янәсе, ниндидер этәрүче көч кирәк булган. Гомумән, материя белән хәрәкәт берлек-тәге күренешләр түгел, дип санау механистик материализмга характерлы хасият.

Декартча, җан белән тән аерым җисемнәр. Хайван җан дигән нәрсәдән мәхрүм, ә кешегә ул Аллаһ тарафыннан бирелгән. Декарт танып белү теориясенә үзенчәлекле карашларын өсти. Декартны агностиклар рәтенә кертеп карау дөрес булмас иде. Ләкин ул бар нәрсәне белү дигән карашны икеләнебрәк бәяли. Декарт заманында, бигрәк тә аңардан соң, танып белүдә скептицизм, агностицизм көч җыя башлаган була. Бу, аеруча, Юм фәлсәфәсендә урын таба. Ул, — дөнья турындагы бар-лык белемнәрне шиккә куеп: «Мин хәтта үзем турында да — яшимме яисә яшәмимме — берни дә әйтә алмыйм»,— дигән булган. Декарт бу мәсьәләне (Юмга хәтле үк инде) башкача чишә алган. «Мин фикерлим, димәк, мин яшим» дигән фәнни гыйбарә калдырган.

Декартлар заманында танып белү теориясе өлкәсендә ике капма-каршы концепция барлыкка килә: сенсуализм һәм рационализм. Әгәр дә сенсуализмны башлап җибәрүче Джон Локк дип карасалар, рационализм башында Декарт торган, дип санала. Әгәр дә сенсуализм өчен индуктив методны абсолютлау хас булса, рационализм өчен дедуктив методны алга кую характерлы. Декартның рационализмга тартымлы булуын аңлау читен түгел, чөнки ул математик булган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XVII гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Франция фәлсәфәчеләре
Төркем:Франция фәннәр академиясе әгъзалары
Төркем:Физиклар
Төркем:Математиклар