open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шотланд теле (герман)

**Шотланд теле, скотс** (үзатамасы *Scots*) — инглиз теленә якын булган, герман телләре төркеменә кергән тел. Кайбер вакытларда инглиз теленең диалекты яки региональ сөйләше буларак карала. Әлеге телне кельт шотланд теле белән бутарга ярамый. Гомуми сөйләшүчеләр саны — 1,5 миллион.

Урта гасырлардан бирле шотланд телендә бай әдәбият бар. Иң күренекле язучылар һәм шагыйрьләр — Роберт Бернс, Роберт Генрисон, Уильям Данбар, Гэвин Дуглас. Шулай ук инглизтелле язучыларда да шотланд телендә өземтәләр бар, мәсәлән, Вальтер Скотт, Ирвин Уэлш.

Үз вакытында алдынгы телләрдән саналса, Шотландия белән Англия берләшүеннән соң тел әкрен генә позицияләрен бирде. Хәзерге вакытта уртак  кагыйдәләре юк.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Scots-online
* The Scots Language Society
* Этнология сайтында 

Төркем:Көнбатыш герман телләре
Төркем:Бөекбритания телләре
Төркем:Шотландия
Омск өлкәсе

**Омск өлкәсе** () — Россия Федерациясенә кергән өлкә. Көньяк-көнбатыш Себердә урнаша. Мәйданы — 141 100 км². Халык саны — 2 014 135 (2009), халык тыгызлыгы — 14,3 кеше/км² (2009).

Өлкәнең административ үзәге — Омск шәһәре. Көньякта Казакъстан, көнбатышта һәм төньякта Төмән өлкәсе, көнчыгышта Новосибирск һәм Тум өлкәләре белән чиктәш. Себер федераль бүлгесена керә.

2002 ел мәгълүматларына караганда өлкәдә 47 796 татар яши.

## География
### Чиктәшлек

Омск өлкәсе Россиянең Азия өлешендә, Көнбаты Себер тигезлегендә урнашкан; өлкә территориясе төньяктан көньякка 600 километрга, көнчыгыштан көнбатышка 300 километрга сузылган.
### Климат
Өлкә климаты континенталь, уртача салкын. Кыш дәвамлы һәм салкын, гыйнварның урта температурасы якынча -20 °С. Җәй җылы һәм кыска вакытлы, июльнең урта температурасы — +17…+19 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме 300 (көньякта) — 500 (төньякта) мм.
### Гидрография
Барлык елгалар Иртыш бассейныныа керәләр. Иртыш елгасына мең километр дәвамында өлкәне көньяк-көнчыгыштан төньяк-көнбатышка кисеп үтә. Эре кушылдыклар — Ишем, Омь һәм Тара. Күлләр күп, көньякта башлыча тозлы, төньякта төче.
## Тарих

Урта гасырларда Омск өлкәсе җирләре Төрки каһанлык һәм Себер ханлыгына кергән. 1584 елда Ермак җитәкчелегендәге урыслар тарафыннан әлеге җирләр басып алына.
## Административ-территориаль бүленеш

### Районнар
Омск өлкәсендә 32 район. Районнар исемлеге
# Азов милли алман районы
# Большеречье районы
# Большеуковский районы
# Горький районы
# Знаменское районы
# Исилкүл районы
# Калачлы районы
# Колосау районы
# Кормиловка районы
# Крутинка районы
# Любинский районы
# Марьяновка районы
# Москаленки районы
# Муромцево районы
# Называевск районы
# Нижняя Омка районы
# Нововаршавка районы
# Одесское районы
# Оконешниково районы
# Омск районы
# Павлоградка районы
# Полтавка районы
# Рус-Поляна районы
# Саргатское районы
# Седельниково районы
# Таврическое районы
# Тара районы
# Тәвриз районы
# Түкәле районы
# Усть-Ишем районы
# Черлак районы
# Шербакүл районы

### Өлкә әһәмиятендәге шәһәрләре
# Омск
# Тара
# Түкәле
# Калачлы
# Исилкүл
# Называевск

## Өлкәдә туган шәхесләр
* Ренат Шәвәлиев - артист *([[Санкт-Петербург]] Зур курчак театры, [[Руслан Кудашов]] остаханәсе)*

## Сылтамалар
* Хөкүмәт порталы
* Азатлык радиосында Омски татарлары тормышын яктырткан Сания Мирхалиеваның хәбәрләр агымы 

*
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Белорусия

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Белорусия 8 тапкыр катнашкан. Ул бәйгедә 2 тапкыр, 2005 һәм 2007 елларда, җиңү яулаган. Җырлар, гадәттә, рус телендә башкарылган.

## Катнашулар

### 2003 ел
Беларусь бәйгенең ачылу вакытыннан бирле катнаша.

### 2005 ел

### 2006 ел
Халыкара бәйгедә Андрей Кунец 129 балл җыеп, икенче урынга лаек булды.

### 2007 ел
Халыкара бәйгедә Алексей 137 балл җыеп, беренче урынга лаек булды.

### 2008 ел
Халыкара бәйгедә Белорусия 86 бал җыеп, 6 урынга лаек булды.

### 2009 ел
2009 елда бәйгедә катнашырга 63 заявка килгә. Алар арасыннан финалга 17 җырчы гына чыга алынган.

### 2010 ел

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Белорусия мәдәнияте

## Сылтамалар
* Евровидения рәсми сайты
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе (Белорусия)

Төркем:Илләр буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Беларусия мәдәнияте
Апас

**Апас** шәһәр тибындагы поселогы - Татарстан Республикасының Апас районы үзәге.  Казаннан 109 чакрым ераклыкта, Казан-Сембер автомобиль юлында, Каратун тимер юл станциясеннән 11 чакрым ераклыкта урнашкан. Авылда ике мәчет, урта мәктәп, профессиональ-техник училище бар.
## Тарих
Беренче булып Апаска нигез салучы кеше Габбас исемле була. Тора-бара авыл исеме дә Апас булып кала.
Авыл атамасы тарихи чыганаклара искә алына. Д.А.Корсаков бастырган белешмәдә Апас авылында 163 йомышлы татар, 2 керәшен татары яшәгәнлеге әйтелә. Авыл Табар суы буена утырган. Шунда ук Кече Елан, Апас атамасы теркәлгән һәм анда 5 йомышлы татар яшәгәнлеге әйтелгән. 1859 ел мәгълүматларын эченә алган белешмәдә күрсәтелгәнчә, исемсез күл янына утырган Апас авылының 177 хуҗалыгында ислам динендәге 492 ир-ат һәм 466 хатын-кыз яшәгән, мәчет эшләгән. 1898 елгы белешмәдә Апас авылында, Колсәет поселогы белән бергә, татарлар яши дип искә алына. К.П.Берстель белешмәсеннән Апаста 1812 татар кешесе көн иткәнлеге күренә.
Халык риваятьләренә караганда, Апас элек тау итәгендә, хәзерге урыныннан биш чакрым ераклыкта, Зөя елгасы янындагы Авыл күле янында нигезләнгән була.Авыл янында гына кара урман үскән. Бу урманда качкыннар да яшәгән, дип сөйлиләр. Яз көне Зөя елгасы ташып су басканга, халык хәзерге урынга, Табар елгасы буена килеп утыра. Беренче булып Апаска нигез салучы кеше Габбас исемле була. Тора-бара авыл исеме Апас булып кала.
1920 елга кадәр Казан губернасы Тәтеш өязе Ильинск-Шонгут волостенә керә. 1920 елдан соң  ТАССРның башта Тәтеш кантонына, соңрак Буа кантонына керә. 1930 елның 10 августыннан - Апас районы үзәге, 1963 елның 1 февраленнән  - Тәтеш районына керә. 1964 елның 4 мартынан соң тагын Апас районы үзәге булып тора.
2004 елның 9 сентябреннән шәһәр тибындагы поселок.
## География
Авыл уртасыннан бормаланып Табар елгасы ага. Моннан башка Апас күле янында Каз күле, Озын күл, Кәкре күл, Зеркальный сазы, Торналар сазы һәм башка сулыклар очрый.
## Халык

Милли состав (2002): татарлар — 94,2%, руслар — 2,4%, чуашлар — 1,6%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 5119 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 93.71%,
башка халыклар — 6.04%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.25%.

## Икътисад
Апас авылы халкының күбесе элеккеге заманнардан ук кәсепле булган, үзләре эшләгән әйберләрне базарда сатканнар. Бу якларга гына хас чүлмәкләр, орчыклар, каба ясау һәм кирпеч сугу шөгыльләре бар. Кирпечләрне аерым йортларда сукканнар. Халык тагын матур итеп һәм бизәкләп сыбызгылар һәм курайлар ясаган. Элек Апаста базар үткәрелгән, ә базарның иң данлыклысы Каратун булган. Хәзерге вакытта кирпеч заводы, икмәк заводы эшли.
## Мәдәният
* Апас туган якны өйрәнү музее
## Монда туганнар

* Садри Җәлал, прозаик
* Илдус Габдрахманов, артист.
* Җамал Вәлиди, әдәбият тарихчысы һәм тел галиме.
* Айвенго Галиев (1937), техник фәннәр докторы (1990), профессор (1992).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* terrus.ru — база данных России  
* Почтовые индексы Татарстана 
* ОКАТО 
*
* 
## Сылтамалар

* Районның рәсми сайтыннан бер сәхифә
## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Төркем:Апас
Толмачев туганнар

**Мария Андрей кызы һәм Анастасия Андрей кызы Толмачевалар** (14 гыйнвар 1997 ел, Курск, Россия) — рус җырчылары, Балалар өчен 2006 Евровидение җыр бәйгесе җиңүчеләре.

## Биография
Ата-аналары: әнисе — Марина Владимировна Толмачева, музыка эшлеклесе, әтисе — Андрей Толмачев, завод эшчесе. Балалар 6 яшьтән «Сверчок» эстрада студиясендә җырлыйлар.

## Карьера
* 2006 ел — Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә җиңү.
* 2007 ел — «Славян базары» ачу церемониясендә катнашу.
* 2007 ел — «Ярымлар» альбомын чыгару.
2014 елда Толмачев туганнар Россия Евровидение 2014 бәйгесендә Россиянең вәкилләре булып катнашачаклар.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2006
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе

Төркем:Мәшһүр балалар
Төркем:Россия җырчылары
Көньяк Корея

**Көньяк Корея**, рәсми атамасы **Корея Җөмһүрияте** (  *тэха́н мингу́к*) — Көнчыгыш Азиядә, Корея ярымутравында урнашкан дәүләт. Рәсми атамасы *Корея Җөмһүрияте* булса да, гадәттә *Көньяк Корея* исеме ешрак кулланыла.

Көньяк Корея Корея ярымутравының көньяк өлешендә урнаша. Көнбатышта ярымутрау Сары диңгез, көнчыгышта Япон диңгезе, көньякта Корея бугазы һәм Көнчыгыш-Кытай диңгезе тарафыннан юыла. Илнең гомуми мәйданы — 99 617,38 км².

Административ яктан Корея 1 махсус статуслы шәһәргә, 9 провинциягә һәм 6 провинция хокуклы шәһәргә бүленә. Үз чиратында алар кечерәк административ берәмлекләргә бүленә.

Халык саны — 48 846 823 кеше (2006). Халыкның абсолют күпчелеге — кореялеләр. Төп дин — традицион буддизм.

## Тарих
Ярты гасыр буе япон колонизаторлары изүе астында яшәгән ярымутрау азат ителгәч, 1945 елда аның төньягы – совет, көньягы АКШтәэсирендә кала. Сәяси котыплар аермалыгы искиткеч зур булуы аркасында 1948 елда Корея ике дәүләткә аерыла. Төньягы — социалистик, көньягы капиталистик үсеш юлын сайлый. 1950 елда Төньяк белән Көньяк арасында купкан гражданнар сугышына дөньяның күп илләре җәлеп ителә. Канкойгыч сугыш 1953 елда тәмамлангач, көньяклар Көнбатыш үсеш юлын сайлый.

1960 еллар ахырында ике ил арасында киеренкелек көчәйгәч, Көньяк Корея 1972 елда Бөек Корея стенасы төзи. Әлеге мәһшүр стена ярымутрауны буйдан-буйга  кисеп үтә. 240 чакрымга сузылган корылма бары тик бер урында 10 километр арага өзелә. Әлбәттә, ул урыннарда да тычкан да үтә алмаслык тимерчелтәр корылган. Танкка каршы тора алырлык итеп төзелгән бу корылманы миллионнан артык кораллы солдат саклый. Көньяк Кореяга 32 млрд. вонга (аларның акча берәмлеге) төшкән бу стенаны төзүгә 800 мең тонна цемент, 200 мең тонна тимерарматура, 3,5 млн. тонна ком һәм комташ киткән.  Аның җир астындагы нигезе 3 метрга, биеклеге 3тән алып урыны белән 5 метрга, киңлеге нигезендә 10нан алып 19 метрга кадәр җитә.

Югары власть даирәләрендә каршылыклар һәм сәяси низаглар бетерелгәч, 1992 елда беренче президент сайлангач, Көньяк Корея Азия континентының иң ярлы иленнән куәтле, икътисади алга киткән дәүләтенә әверелә. Тарих бер үк мәдәниятнең ирекле булганда уңышлы үсүен, ә тоталитар дәүләт кысаларына куып кертелгән КХДР сыман илнең алга китә алмавын ачык күрсәтте. 
Бөтен дөньяда 70 млн. нан артык кореяле саналып, шуның 50млн.ы Көньяк Кореядә яши. Халыкның социаль якланганлыгы ышанычлы булгач, ил үсеше бары тик соклану хисләре генә тудыра. Кореялеләрдә гаиләгә, үз дәүләтенә карата сөю, коллективизм, патриотизм хисләре нык.  
## Эре шәһәрләр

## Административ бүленеш

## Дин
Көньяк Кореядә төп дин булып Христианлыкның протестантлык һәм католиклык агымнары (бөтен халыкның 27,7% ы), буддизм (15,5 %), конфуцийчылык (0,15%) һәм шаманлык тора.
* Көньяк Кореядә ислам
## Сылтамалар
*  Көньяк Корея // Өмет гәз.
* Президент администрациясе 
* Парламент

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Мөхәммәт Сәфәргалиев

**Мөхәммәтҗан Гариф улы Сәфәргалиев** (2 гыйнвар, 1906 ел, Самара губерниясе, Бөгелмә өязе, Мөэмин-Каратай авылы — 1970 ел, Саранск) — шәрык белгече, тарихчы-галим, тарих фәннәре докторы (1963 ел), профессор (1964 ел). 1939 — 1966 елларда Саранск педагогик институтында эшли, 1964 елдан — ССРБ тарихы кафедрасы мөдире.
## Биографиясе
Гарифулла Шәрифуллин гаиләсендә туа һәм тәрбияләнә. Башлангыч белемне Зәй-Каратай авылы мәдрәсәсендә ала. 1924 елда комсомолга керә. Ташкәнттәге Татар мәгариф институтында укый. 1929 елда укуын Урта Азия дәүләт университетында дәвам итә. 1935 елда МДУ тарих факультеты аспирантурасына керә. Анда С.В.Бахрушин җитәкчелегендә шөгыльләнә.

Үзбәк, казакъ, төркмән, таҗик, фарсы һәм гарәп телләрен мөстәкыйль өйрәнгән.

1939 елда «XVI гасыр уртасында Нугай Урдасы» дип аталган кандидат диссертациясен яклый.

1939 елдан  А. Полежаев исемендәге Мордва дәүләт педагогика институтында эшли: өлкән укытучы, доцент, кафедра мөдире.

1941-1944 – тарих факультеты деканы,

1945-1969 – СССР тарихы кафедрасы мөдире.

1964 елда тарихчыга профессор исеме бирелә.

Идел буе халыкларының борынгы һәм урта гасыр тарихы турында фәнни эшләр авторы.  Фәнни мәнфәгатьләре 13-17 гасырларда мордва өлкәсенең һәм халкының сәяси һәм социаль-икътисади тарихы өлкәсендә. «Алтын Урданың таркалуы» монографиясендә (Саранск, 1960) Алтын Урданың барлыкка килүе һәм таркалуы, татар ханлыклары барлыкка килүе, 13-15 гасырларда Болгар җире тарихы өйрәнелә, чуашларның Болгардан чыгышы теориясен хуплый. Мордва ягы тарихын аңлашканда, Сәфәргалиев мордваны рус үзәкләштерелгән дәүләтенә кушу проблемасына зур игътибар бирә.

Н.П.Огарев исемендәге МДУда 1996 елдан бирле мордва университетының Тарих-социология институты базасында Сәфәргалиев фәнни укулар үткәрә.

Оныгы: Юрий Сәфәргалиев.

## Хезмәтләре
* Сафаргалиев, М. Г. Ногайская Орда во второй половине XVI века // Сб-к науч. работ Мордов. гос. пединститута. — Саранск, 1949.
* Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1960. — 279 с. — 1,500 экз.
* Сафаргалиев, М. Г. К истории татарского населения Мордовской АССР (о мишарях) // Труды Мордовского НИИЯЛИ. Вып. 24. — Саранск, 1963. — С. 64—79.

## Бүләкләре
* 1946 ел - “1941-1945 еллар Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен” медале
* 1953 елда Хөрмәт Билгесе ордены
* МАССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Набиев, Р.* Магомед Гарифович Сафаргалиев (1906—1970) // Гасырлар авазы — Эхо веков. — 2000. — № 1/2.
* В Саранске нужна улица в честь Сафаргалиева М. Г.

Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
29 февраль

**29 февраль** — Милади тәкъвимендә кәбисә елларның алмышынчы көне. Ел ахырына кадәр 306 көн кала.
Кабисә булмаган елларда бу көн юк. Гадәттә 29 февраль дүрт елга бер тапкыр була (1697—1703, 1797—1803, 1897—1903 еллардан тыш).

#### 
###### 
###### 
###### 
* Европа илләре — «Изге» Освальд көне.

## Вакыйгалар
* 1288 — Шотландиядә бу көн хатын-кызның ир кешегә өйләнергә тәкъдим итү мөмкинлеге көне дип игълан ителә.
* 1504 — Ямайка индеецларын куркыту өчен Христофор Колумб ай тотылуын куллана.
* 1880 — Альп таулары аша Италия белән Швейцарияне берләштергән Gotthard тимер юл тоннелен төзү эше тәмамлана.
* 1960 — көчле җир тетрәү нәтиҗәсендә Агадир (Марокко) шәһәре юкка чыга. 15 секунд эчендә халыкның өчтән берен тәшкил иткән 15 мең кеше һәлак була.

## Туулар
 
* 1784 — Лео фон Кленце, алман архитекторы, язучы, рәссам.
* 1792 — Джоаккино Россини, итальян композиторы.
* 1920 — Федор Абрамов, 
* 1920 — Мишель Морган, француз актрисасы.
* 1956 — Алмас Нәзиров, ТР урман хуҗалыгы министры (2014-2017). РФ һәм ТР атказанган урманчысы.
* 1968 — Әнисә Сабир, Г. Камал исемендәге Татар академия театрының артисты (1988-2001).
* 1988 — Евгений Черемисин,

## Вафатлар

* 1968 — Григорий Ларионов, 
* 1992 — Шәмши Калдаяков, казакъ композиторы.
* 2004 — Николай Бурмистров, 
* 2008 — Джанет Каган, АКШ язучысы, фантаст.
* 2020 — Эва Секей,

## Шулай ук кара

* 30 февраль

## Искәрмәләр


Төркем:Ел көннәре
30 февраль

**30 февраль** — берничә илдә тарихта 3 тапкыр булган көн. Милади тәкъвиме буенча февраль аенда 28 көн (кәбисә елларда — 29).

1699 елда Швециядә юлиан тәкъвименнән григориан тәкъвименә күчү булган. Ләкин шведлар 11 көнгә сикермичә, кәбисә елларына игътибар итмичә, күчүне 40 елга сузырга уйлаганнар. Ягъни, һәр февраль 28 көнне генә билгеләгәннәр. Шулай итеп, һәр 4 ел алар григориан тәкъвименә якынлашканнар. Ләкин 1704 һәм 1708 елларны кәбисә булып уздырып, 1711 елда Карл XII әмере буенча алар күчүдән баш тарттылар. Һәм 2 югалткан көнне кайтару өчен 1712 елга 2 көнне куштылар. Шулай итеп шул елны Швециядә 30 февраль көне булган.

Кайбер чыганакларга күрә СССРда да ике тапкыр 30 февраль көне булган.

Галим Сакробоско фикеренчә, Борынгы Рим тәкъминедә дә 30 февраль көнен билгеләгәннәр.
## Шулай ук кара

## Сылтамалар
* www.tondering.dk/claus/calpic/feb1712.html 
* 30 days in February 1712 

Төркем:Февраль
Төркем:Ел көннәре
Мөслим (Мөслим районы)

**Мөслим авылы** — Татарстан Республикасы Мөслим районының үзәге. Казаннан 319 чакрым, Бөгелмәдән 110 чакрым, Чаллыдан 75 чакрым ераклыкта, Ык елгасы буенда урнашкан.
## Тарих
Авыл урыны 1748 елдан бирле билгеле. 1920 елга кадәр Уфа губерниясе Минзәлә өязе Ирехтин волостенә керә. 1920 елдан соң ТАССРның Минзәлә кантонында була, 1930 елның 10 августында Мөслим районы төзелгәч, аның үзәгенә әйләнә. 1963 елның 1 февраленнән 1965 елның 12 гыйнварына кадәр Сарман районы составында була. Хәзер яңадан Мөслим районы үзәге.
1986—1991 елларда Мөслим шәһәр тибындагы поселок статусын йөрткән.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 8043 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 94,58%,
башка халыклар — 5,20%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,22%.

## Сәнәгать
Авылда сөт комбинаты, ипи пешерү һәм кирпеч заводлары, ашлык кабул итү ширкәтләре эшли.
## Корылмалар

* Ык күпере
## Атаклы урыннар
* Бакча урамы, Хафиз Фәизов йорты. 19 гасыр архитектурасы, таш, агач ике катлы йорт. 19 гасыр милли архитектура истәлеге.
* Октябрь урамы, 28. Мәчет. 1990 ел. Хәзерге заман милли культура архитектура истәлеге.
* Пушкин урамы.31. Мәктәп бинасы, 1901 ел. 4 класслы җәдид методы белән Мөхәммәтхарис Фәизов укыткан бина.
* Ленин һәйкәле,

## Мәгариф

Авылда Мөслим политехника техникумы (2017―2019 елларда Сарман аграр көллиятенең филиалы), Габдулла Тукай исемендәге урта мәктәп, лицей, гимназия, мәктәптән тыш эш үзәге, балалар сәнгать мәктәбе, балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе эшли.
## Мәдәният
* Туган як тарихы музее
## Дин

* «Нур» мәчете (*Гаяз Авзалов урамы, 1а*)
* Мөслим мәчете (*Октябрь урамы, 29а*)
* Җәмигъ мәчете (*Пушкин урамы, 92б*)
* Разалия мәчете (*Кооператив ур., 2*)
* «Ислам» мәчете («Яңарыш» , Фоат Садриев ур.)
* Мәдрәсә
## Шәхесләр
* Рафис Борһанов, V чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты, ТР министры.
* Марат Галиев, I—V чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты.
* Әлфия Тимербай кызы Галиева (1961), филология фәннәре кандидаты (2004), доцент, Яр Чаллы педагогика көллияте директоры (2005 елдан), Татарстанның атказанган укытучысы (2002). Россия Федерациясенең урта һөнәри белем бирү мактаулы хезмәткәре (2009).
* Ранас Ганиев (1954), гамәли математика гыйлеме белгече, фән докторы.
* Марсель Вәлитов (1937), фән докторы (1991), профессор, «Профсоюзы и экономика» журналы баш мөхәррире, РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (2005).
* Рәфкать Мәкъсүтов (1930), галим.
* Айдар Сәлимгәрәев (1971), Татмедиа җитәкчесе (2019 елдан).
* Халидә Уразаева, мәдәният эшлеклесе, җырчы, ТАССР, РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Таҗетдин Фазлыев (1920—1942), Бөек Ватан сугышында әсирлектә һәлак булган укчы.
* Айрат Шәймиев (1962), бизнесмен. М. Шәймиевның улы.
* Рәис Шәйхелисламов, икътисад фәннәре докторы, элеккеге мәгариф һәм фән министры.
* Инбер Шәфыйков (1941—2001), курайчы, педагог.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 
* Район сайтында район турында
* Районның рәсми сайтында район турында 
## Сылтамалар
* Районның рәсми сайты  
* Район сайты

Төркем:Татарстан район үзәкләре
Хәерле иртә (фильм, 2010)

: *Бу төшенчәнең башка мәгънәләре дә бар: [[Хәерле иртә]]*

**Хәерле иртә** ()&nbsp;— 2010 елда дөнья күргән фильм. Режиссёры&nbsp;— Роджер Мичелл. 

## Эчтәлеге
Тырышчан һәм максатчан Бекки Фулер (Рэйчел Макадамс) эштән куылгач, аның карьерасы, шәхси тормышы кебек үк өметсез булып күренә. Түбән сыйфатлы иртәнге тапшыруга эшкә урнашкач, ул шушы тапшыру рейтингын күтәрү өстендә эшли башлый. Эшенең беренче көнендә үк алып баручыларның берсен эштән чыгарып, ул бу эшкә Майк Померой исемле мәшһүр журналистны ала (Һаррисон Форд). Тик журналист өметне акламыйча, Бекки тормышын яхшыртмый. Өстәвенә, инде шәхси тормыш та рәтләнә дигәндә, тапшыру язмышы да зур сорау астына куела. Бекки үзенең мөнәсәбәтләре, репутациясе, эше һәм тапшыру язмышы өчен актив көрәшкә алына...

## Чыгуы
Фильм премьерасы АКШ-та 30 июль көнне узарга тиеш иде. Ләкин кинотеатрлар экраннарында ул шул ук елның 10 ноябрендә тәкъдим ителә башлады.

## Актёрлар

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* 

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ фильмнары
Хәерле иртә

**«Хәерле иртә»** төшенчәсенең берничә мәгънәсе бар:

* «Хәерле иртә» - татар, башкорт телләрендә - иртәнге сәламләү.
* «Хәерле иртә» (ТЯГ) - ТНВ каналындагы тапшыру.
* Хәерле иртә (фильм, 2010) - 2010 елда төшерелгән фильм.
Ялкын (журнал)

**«Ялкын»** — урта һәм олы яшьтәге мәктәп балаларының айлык татар журналы. 1924 елдан бирле чыга. Абдулла Алиш, Муса Җәлил премияләре лауреаты. 
Баш мөхәррире (2017—2024 елларда) Илназ Фазуллин.

## Тарихы
1924 елдан «Татарстан» газетасында Муса Җәлилнең 9-14 яшьлек балалар өчен журнал чыгарырга кирәклеге турында мәкаләсе басылып чыга. Шул ук елның 20 мартында Мәскәүдә «Кечкенә иптәшләр» дип аталучы балалар журналының беренче саны дөнья күрә. Журнал гарәп язуында була. Беренче редакторы  - Х. Курмаев. 1928 елдан «Кечкенә иптәшләр» латин графикасына күчеп, «Октябрь баласы» дип атала башлый. 1933 елда журнал Казанга кайта, «Пионер каләме»нә әверелә. 1941 елда, сугыш башлангач, журнал чыгудан туктала. Сугыш беткәч, 1952 елда ул «Пионер» исеме белән янә дөнья күрә. Ә 1957 елда, илдә «Пионер» исемле журналлар артык күбәеп китү сәбәпле, журнал исеме «Ялкын»га үзгәртелә.

## Казанышлар
«Ялкын» журналы «Почет билгесе» ордены кавалеры, ике тапкыр «Бәллүр каләм» бәйгесе лауреаты, «СМИ - Вся Россия - 2000» конкурсы дипломанты, Абдулла Алиш һәм Муса Җәлил премияләре лауреаты (2011 елның 15 февралендә игълан ителде), «Матбугатның алтын фонды» мактау билгесенә лаек.
* 2024 ― Татарстан Рәисенең Рәхмәт хаты

## Штат
;Баш мөхәррир — 
* Йолдыз Миңнуллина
* Илназ Фазуллин (2017―2024 елларда)
* 2024 елдан ― Энҗе Габдуллина
Җаваплы сәркатип — Айгөл Абдрахманова, 
Әдәби мөхәррир – Илүсә Зәйнетдинова,  
Бүлек мөхәррирләре — Искәндәр Хәбибуллин, Зилә Сабитова, Алинә Минневәлиева (2018)

«Ялкын» журналының башка матбугат чараларыннан аермалы буларак, балалар редколлегиясе бар. Редколлегия әгъзалары: Илгиз Шәкүров (Актаныш), Энҗе Әхмәтҗанова (Казан), Илүзә Касыймова (Арча), Рәзилә Газизова (Әтнә), Гүзәл Идрисова (Минзәлә), Резидә Әлмиева (Сарман).

## Контактлар
* Адрес: 420066, Казан шәһәре, Декабристлар урамы, 2, 8 кат.
* Телефоннар: 222-06-01
* E-mail: yalkin@bk.ru
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Балалар өчен журналлар
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
«Хәерле иртә» (ТЯГ)

**«Манзара»** — Татарстан — Яңа Гасыр каналында чыгучы иртәнге музыкаль, күңел ачу тапшыруы. Ял көннәреннән тыш һәр көн, иртәнге сәгать алтыда башлана, иртәнге сәгать сигездә тәмамлана. Тапшыруны иртәнге тапшырулар дирекциясе әзерли.

ТНВ

Дүшәмбе-Җомга
5:00

ТНВ-ПЛАНЕТА

Дүшәмбе-Җомга
6:15, 16:00, 1:50

## Команда
* Тапшыру мөхәррирләре:
** Алсу Әсхәдуллина  
** Раушания Сафина
* Алып баручылар:
** Ләйсән Хөснуллина
** Илтөзәр Мөхәммәтгалиев
** Ильдар Кыямов
** Гөлназ Рәхмәтуллина

## Сылтамалар
* Татарстан — Яңа Гасыр каналы сайты 

Төркем:Татарстан — Яңа Гасыр
Амазон елгасы

**Амазо́н** () — дөньяның иң озын, су күләме буенча һәм бассейны буенча иң зур елгасы. Көньяк Америка җирләрендә ага. Бразилиянең төп елгасы санала, шулай ук Боливия, Перу, Эквадор һәм Колумбия дәүләтләре территориясендә ага.

Амазон Мараньон һәм Укаяли елгалары кушылган урыннан ага башлый. Берничә ил территориясеннән узып, ул Атлантик океанга кушыла. Елга озынлыгы 6992.06 км исәпләнә. Бассейн мәйданы — 7,050,000 км² .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Елга турында мәгълүматлар
Планета

**Планета** ( — «илгизәр») — йолдыз яки йолдыз калдыгы тирәсендә әйләнүче, үз орбитасының әйләнә-тирәсен планетезимальләрдән бушата алган һәм үз гравитациясе тәэсирендә йомры форма алу өчен җитәрлек, әмма термик төш реакциясе башлану өчен җитмәслек массага ия күк җисеме.

Планеталарны ике төп төркемгә бүлергә мөмкин: түбән тыгызлыклы зур планеталар, һәм эре булмаган каты кабыклы җирсыман планеталар. Халыкара астрономия берлеге билгеләмәсе буенча, Кояш системасында 8 планета бар. Кояштан ераклашу тәртибендә дүрт җирсыман: Меркурий, Чулпан, Җир, Марс, аннары дүрт зур планета: Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун. Шулай ук, Кояш системасында ким дигәндә 5 кәрлә планета бар: Плутон (2006 елгача тугызынчы планета дип исәпләнде), Макемаке, Хаумеа, Эрида һәм Церера. Меркурий һәм Венерадан тыш, һәрбер планета тирәсендә ким дигәндә бер иярчен әйләнә.

1992 елдан башка йолдызлар тирәсендә әйләнүче йөзләрчә планета (экзопланеталар) ачышларыннан башлап, галимнәр Галактикада һәрбер урында планеталарны табып булганны аңлыйлар. 2010 елның декабрь ае башына зур планеталардан алып җирсыман планеталарга хәтле 505 экзопланета мәгълүм була.
Киек каз юлы

* Киек Каз Юлы галактикасы — безнең Галактика, Кояш системасы белән йолдызлар системасы;
* Киек каз юлы күренеше — йолдызлы күкне кисеп үтүче якты полосаның даими күренеше
Мисыр пирамидалары

**[[Мисыр]] пирамидалары** — Борынгы Мисырның иң бөек архитектур истәлекләре. Алар пирамида формадагы гаять зур таш биналарны тәшкил итәләр. Әлеге биналар фиргавеннәр өчен кабер булып кулланылган. «Пирамида» сүзе грек теленнән кергән. Барлыгы Мисырда 118 пирамида табылган.

Фиргавен тәхеткә утырганнан соң үзенә төрбә - пирамида төзи башлаган. Үлгәннән соң фиргавен Ходайга әйләнә һәм теге дөньяда мәңге яши дип уйлаганнар. Шуңа күрә патшаның тәнен бальзамлаганнар һәм пирамидага күмгәннәр.Нилның көнбатыш ярында, аның тамагыннан бераз көньякка табарак, әле хәзер дә пирамидаларның ташлары калкып
торалар. Барлык пирамидалар арасында (алар 70 тән артык) үзенең зурлыгы ягыннан Хеопс фиргавен пирамидасы аерылып тора. Ул яна эрага чаклы 2800 ел тирәсендә төзелгән булган. Аның бүгенге биеклеге – 139 метр (146,6 м итеп төзелгән). Ул һәрберсе 2,5 тонна чамасы авырлыктагы 2 300 000 таштан тора.

Хеопс үзенең пирамидасын Египетның борынгы баш шәһәре Мемфистан 20 километр ераклыкка илтеп салган. Пирамиданың биеклеге 150 метрга якын, ә нигезенең һәр ягы 240 метрга якын. Бөтен пирамиданы тирәли әйләнеп чыгар өчен чама белән бер километр йөрергә кирәк. Грек тарихчысы Геродот болай ди: Хеопс, үзенең пирамидасын төзер өчен, бөтен Мисырдагы колларны куып китерткән. Эшне отряд-отряд булып эшләгәннәр, һәр отряд өчәр ай эшләгән. Һәр отрядта 100 - әр мең кеше булган. Пирамиданы 30 ел салганнар. Төзелеш барган җиргә таш китерү өчен кирәкле юлларны гына да 10 ел төзегәннәр. Бу ташларның һәркайсы 21 т авырлыгында булган, аларны кешеләр җилкәләрендә күтәреп ташыганнар, ә кешеләрне камчы белән кызулап торганнар.

Борынгы Мисыр халкының төзелеш краннары һәм машиналары булмаган. Гаять зур корылмалар колларның һәм игенчеләрнең авыр хезмәте белән төзелгәннәр. Барлык эш кул хезмәте белән башкарылган: берәүләр ташларны юнганнар, икенчеләре — юеш ком белән аларны шомартканнар, өченчеләре — баскычлар һәм балчык өемнәре буйлап аларны пирамиданың өстенә ташыганнар, дүртенчеләре — таш кисәкләрен яхшылап өйгәннәр.

## Мисырның  иң зур пирамидалары (нигезнең бер ягы озынлыгы буенча)
* Хеопс пирамидасы: 230 м
* Ал пирамида: 219 м
* Хефрен пирамидасы: 215 м
* Акодада пирамидасы: 189 м
* Мейдум пирамидасы: 144 м

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Урта мәктәпнең 5-6 нчы класслары өчен дәреслек. проф. А.В.Мишулин редакциясендә. Казан, Татгосиздат, 1941.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз


Төркем:Архитектура тарихы
Зыя Мансур

**Зыя Мансур** — күренекле татар шагыйре.

## Тәрҗемәи хәле
1916 елның 17 декабрендә Башкортстанның Дүртөйле районы Җитембәк авылында крестьян гаиләсендә туа. 1937 елдан аның мөстәкыйль хезмәт юлы башлана. Ул Дүртөйле район газетасы Ярыш редакциясенә эшкә урнаша һәм анда башта корректор, аннары әдәби хезмәткәр вазифаларын башкара. 1939 елда армиягә алынып, ул сугышның башыннан ахырына кадәр фронтта була, берничә мәртәбә яралана, сугыштагы батырлыклары өчен орден һәм медальләр белән бүләкләнә.

Сугыш беткәч, Зыя Мансур туган якларына әйләнеп кайта һәм Дүртөйле район үзәгендә радиотапшырулар дикторы һәм Илеш район мәдәният йорты директоры булып эшли. 1949 елда Казан дәүләт университетының филология факультетына укырга керә, әмма сугыш кырында какшаган сәламәтлеге аңа укуын тәмамларга мөмкинлек бирми, һәм ул ике елдан соң Татарстан радиокомитетына эшкә урнаша, аннары «Чаян» журналы редакциясендә әдәби хезмәткәр була, ә 1956 елдан профессиональ язучылыкка күчә.

Әдәби иҗат эшенә Зыя Мансур сугыш елларында керешә. Бу эшкә аны байтак дәрәҗәдә фронтта күргән-кичергәннәре, чорның һәм үзенең патриотик хисләрен шигырь белән чагылдыру теләге этәрә.

Сугыштан кайткач, аның иҗат итү теләге бермә-бер көчәя. Һәм ул үзен бөтен барлыгы белән шушы эшкә багышлый. Матбугат битләрендә актив чыгыш ясау белән бергә, 1950 елда аның "Язгы ташкыннар" исемле беренче җыентыгы дөнья күрә. Аннары укучылар бер-бер артлы Зыя Мансурның "Казан җыры", "Ләйсән", "Уйланулар", "Озын Колак баласы Елак-Мылак", "Май җыры", "Кырлар сулышы", "Ак розалар", "Этаплар китабы", "Үрләргә күңелем гашыйк" һәм башка шигырь китаплары белән танышалар.

Лирика белән беррәттән, Зыя Мансур юмор-сатира һәм балалар поэзиясе өлкәсендә дә актив эшләде. Әмма сәламәтлегенең елдан-ел начарлана баруы аңа бөтен иҗат планнарын тормышка ашырырга мөмкинлек бирмәде. Ул әле җиң сызганып иҗат итәр вакытында, 48 яшендә, 1965 елның 11 ноябрендә дөньядан китеп барды. Иҗат гомере кыска булса да, ул татар шигъриятендә якты эз калдырып китте.

## Сылтамалар
* http://miras.belem.ru/node/514

Төркем:Татар шагыйрьләре
Шәһит Әхмәдиев

**Шәһит Әхмәдиев** — татар язучысы, журналист, күренекле җәмәгать эшлеклесе.

Шәһит Гыймадетдин улы Әхмәдиев 1888 елның 29 декабрендә хәзерге Татарстанның Чистай районы Татар Ялтаны авылында туа. Башлангыч белемне үз авылындагы мәдрәсәдә ала, аннары Оренбургтагы Вәли хәзрәт мәдрәсәсендә һәм Уфадагы «Галия» мәдрәсәсендә укый.

1913-1914 елларда «Хокук вә хәят» журналында сәркатиб булып эшли.

Ш. Әхмәдиевнең барлык әдәби әсәрләре, нигездә, 1917 елга кадәр язылган. Революция елларында һәм Бөек Октябрь революциясеннән соңгы чорда ул күбрәк публицистик мәкаләләр, истәлек язмалары авторы һәм бигрәк тә күренекле җәмәгать, дәүләт эшлеклесе буларак таныла. Февраль көннәрендә, ул Мулланур Вахитов белән бергә Үзәк Мөселман социалистлар комитетында зур оештыру эшләре алып бара, Казан сәүдә хезмәткәрләре һәм конторщиклары профсоюз оешмасына җитәкчелек итә, соңга таба «Аваз» исемле газета оештыра.

1921 елда Урта Идел буе өлкәсендә коточкыч ачлык башланып, аңа каршы, көрәш бөтен ил күләмендәге мөһим бер иҗтимагый эшкә әверелгәч, Ш. Әхмәдиев партия Үзәк Комитеты рөхсәте белән Татарстанга кире кайта һәм мәгариф халык комиссары булып эшли башлый. Ул сугыш елларында тәрбиячесез калган, ачлыктан интеккән ятимнәр өчен балалар йортлары, һөнәр мәктәпләре, производство мастерскойлары ачу, республикада мәгариф эшләрен юлга салу, эшче-крестьян дәүләте өчен белемле кадрлар әзерләү буенча зур оештыру эшләре башкара. Бу елларда ул партиянең Татарстан өлкә комитеты члены һәм СССР Үзәк Башкарма комитеты члены итеп сайлана.

1930 елның 12 августында Казанда вафат була. Кабере Казанның Үзәк ял итү паркындагы Туганнар каберлегендә.

## Сылтамалар
* Татар электрон китапханәсе 
* Әдипләр.ру сайтында
* 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстанның мәгариф министрлары
Төркем:Татар революционерлары
Ширек

**Ширек** ( сүзеннән, «шәрик» — иптәш) — исламда: Аллаһыга кемне, яки нәрсәне дә булса тиңдәш тоту яки Аллаһыдан башкага гыйбадәт кылу (берәр гыйбадәтне башка затка багышлау), шулай ук күпаллалыкны белгертүче термин. Исламда ширек кылу иң зур һәм кичерелми торган (әгәр кеше тәүбә итмәсә) гөнаһ һәм иң бөек гаделсезлек булып тора. Ширек кату - тәүхиднең кампа-каршысы һәм аны җимерүче гамәл.

## Терминның этимологиясе

*«Ширек»* (شِرْكٌ) сүзенең тамыры: «Ш+Р+К» (ش+ر+ك), сүз «ШәРиКә» ( - «[эштә] иптәш, бергә катнашучы, компаньон, шәрик булу») фигыленнән ясалган. «Ширек» яки «ширк» () - «бергә катнашу, компаньонлык, партнёрлык» дигәнне аңлата, шулай ук гарәп телендә әлеге сүз белән *уртак мал, милек* билгеләнә.

Татар телендә шулай ук әлеге сүзнең ширкәт, , ,  кебек тамырдаш гарәп алынмалары бар.

## Ширекнең барлыкка килүе

Ислам тәгълиматы буенча, ширек (күпаллалык) беренче тапкыр Нух пәйгамбәр халкында барлыкка килә. Адәм белән Нух пәйгамбәрләр арасында 1000 ел тирәсе вакыт була. Бу арада кешеләр барысы да тәүхидтә (бераллалыкта) булганнар. Нух халкында биш гадел, тәкъвалы кеше була. Бухари җыентыгында аларның исемнәре әйтелә: Вадд, Сува’а, Йягус, Йя’ук, Наср. Алар үлеменнән соң, шайтан кешеләргә әйтә: «Аларга һәйкәлләр куегыз, алар бөек кешеләр иделәр - аларның һәйкәлләренә карап, сез аларны искә алырсыз һәм аларга ошарга тырышырсыз». Һәйкәлләр куелып, йөзләгән еллар үткәч, һәйкәлләрнең куелу сәбәбе онытыла, һәм шайтан яңадан килә һәм: «Бу һәйкәлләр ата-бабаларыгызның иләһләре иде, алар диненнән ваз кичмәгез. Ата-бабаларыгыз кебек әлеге потларга табыныгыз» - дип әйтә. Кешеләр әлеге потларга табына башлыйлар, һәм шулай ширек, күпаллалык барлыкка килә.

## Ширек төрләре

Ширек ике төрле була: олы һәм кече ширек. Олы ширек - нәрсәдә дә булса берәр кемне яки нәрсәне Аллаһка тиңдәш тоту. Олы ширек Исламнан чыгара, ягъни кеше мөселман булудан туктый. Кече ширек зур гөнаһка тиңдәш.

Кешеләрнең амулет, бөти, йөзек кебек әйберләрне алар күз тиюдән саклый, бәхет китерә һәм башкача ярдәм итә дип кулланулары ширеккә керә. Әгәр алар үзләреннән-үзләре ярдәм итә дип куллану олы ширек булса, ә алар ярдәмендә Аллаһ ярдәм итә дию (ягъни  Аллаһ сәбәп итмәгәнне сәбәп итү) - кече ширек.

Ширекнең башка кайсыбер мисаллары:
*Аллаһтан башкага корбан чалу.
*Кабер, таш, агач һ.б. бәрәкәт алу.
*Аллаһтан башкага нәзер китерү.
*Аллаһтан башка нәрсә белән ант итү (кече ширек).
*Рия - гыйбадәтне дөньяви максаттан кылу (кече ширек).
*Өшкертү, әгәр дә 3 шарт (өшкерү сүзләренең Аллаһ сүзләреннән яки Аның исем һәм сыйфатларыннан торуы, гарәп телендә һәм мәгънәсен аңлап булырлык сүзләрдән төзелгән булуы; өшкерү үзеннән-үзе түгел, ә өшкерү сәбәпле Аллаһ ярдәм итә дип ышану) үтәлмәсә.
*Сихерчелек, багучылык.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ширек (урысча) 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Тәүхид
* Политеизм
* Көфер
* Мөшрик - ширек кылучы
* Бидгать

Төркем:Ислам төшенчәләре
Окситан теле

**Окситан теле** яки **провансаль теле** (үзатамасы *occitan, lenga d'òc*) — Франция көньягында һәм Испания, Италия җирләрендә таралган тел. Һинд-аурупа телләренең Роман төркеменә карый, шушы төркемдә каталан теле белән бергә окситан-роман төркемчәсен хасил итә.

Гомуми сөйләшүчеләр саны — якынча 2 миллион кеше.

Урта гасырларда окситан телендә бай әдәбият тудырылган. X гасырдан әдәби тел бар. Ул шулай ук канун чыгару һәм мәхкәмәләр өлкәсендә еш кулланылган. Бөек француз инкыйлабыннан соң Франциядә милли телләрне кысрыклау сәясәте башлана, окситан теле әкренләп көнкүреш аралашу теленә әйләнә.

Окситан теле географик яктан 3 диалектка бүленә:
* төньяк окситан диалекты;
* урта окситан диалекты;
* гаскон диалекты;

## Шулай ук карагыз

* Каталан теле
* Окситан әдәбияты

## Сылтамалар

* Окситан теле турында гомуми мәгълүмат 
* Интернетта окситан сүзлекләре 

*
Төркем:Франция телләре
Төркем:Италия телләре
Гало

**Гало́** ( — әйләнә, диск) — яктылык чыганагы тирәсендә барлыкка килүче оптик феномен.

## Күренеш физикасы

Гало гадәттә Кояш яки Ай тирәсендә барлыкка килә, шулай ук урам яктырткычлары кебек башка көчле яктылык чыганаклары тирәсендә дә күзәтелә. Галоның күпләгән төрләре бар, аларны күбесенчә каурыйсыман болытларда 5—10&nbsp;км биеклектә тропосфераның өске катларындагы боз кристаллары китереп чыгара. Күзәтелүче гало төре кристаллларның формалары һәм урнашуларына бәйле. Боз кристаллары тарафыннан кайтарылган һәм сындырылган яктылык еш кына спектрга таркала, бу аны салават күперенә ошата, ләкин начар яктыртылу сәбәпле аның төслелеге түбән.

Кайвакыт кышкы салкын вакытта гало кристаллар тарафыннан җир өслегенә бик якын ераклыкта ясала. Бу очракта кристаллар ялтыраучы бәяле ташларны хәтерләтәләр.

## Тарих

Элек галога (башка күктәге күренешләргә кебек үк) мистик билге мәгънәсен биргәннәр, күбрәк начар билге итеп караганнар, бигрәк тә ул тәресыман булса (аны тәре яки кылыч итеп юраганнар). Мәсәлән, «Слове о полку Игореве» әсәрендә кыпчаклар һөҗүме һөҗүме һәм Игорьнең әсирлеге алдыннан 4 кояш балкыганлыгы тасвирлана. Ә 1551 елда  Карл V, Магдебург немец шәһәрен озак вакыт камаганнан соң, күктә ялган кояшлы гало барлыкка килгәч, бу күренешне начар билге дип, камалышны туктатырга әмер бирә.

Метеорология булмаган заманнарда, гало һәм башка оптик күренешләрдән һава торышын юрау өчен файдаланганнар.

Галоны өйрәнү һәм системалаштыруга зур өлешне голланд астрономы Марсел Миннарт кертә.

## Күзәтү һәм фотосурәтләү техникасы

Гало бик якты булу сәбәпле (галоны кояшның чагылышы дип әйтеп була), теләсә-кайсы фотоаппарат аны теләсә-нинди көйләүләрдә төшерә ала, ләкин бу яктылык сәбәпле начар төшерелгән детальләр булалар: әгәр кадрга кояш үзе эләксә, гало тонык төссез булып күренәчәк.

## Кояш баганасы

**Кояш**, яки **яктылык**, **баганасы** — Кояш чыкканда яки батканда аңардан вертикаль рәвештә сузылучы тасма. Күренеш алтыпочмаклы яссы яки баганасыман кристаллар аркасында барлыкка киләләр. Әгәр Кояш 6° офык өстендә яки астында булса, һавада очып торган яссы кристаллар кояш баганасын барлыкка китерәләр, баганасыман кристаллар — әгәр 20° офык өстендә булса. Кристаллар очып төшкәндә горизонталь халәтне алырга тырышалар, һәм кояш баганасы төре аларның үзара торышына бәйле.

## Шулай ук карагыз
* Глория (оптик күренеш)
* Кояш баганасы
* Паргелий
* Зенит дугасы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* ''М. Миннарт.'' «Свет и цвет в природе» — довольно старая книга, описан десяток различных видов гало, включая 46 паргелиев, которые сейчас считаются невозможными.
* 
* 

## Сылтамалар

* Блог наблюдений гало со всего мира
* Фотонаблюдения гало на Украине

Төркем:Оптик күренешләр
Төркем:Атмосфера күренешләре
Флера Зыятдинова

**Флюра Газиз кызы Зыятдинова** (1947 елның 18 феврале, Казан, ССРБ — 2011 елның 1 марты) — дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. Дәүләт Думасының өченче чакырылыш депутаты, «Россия төбәкләре» депутатлар төркеме әгъзасы, Халыкара эшләр буенча комитет рәисе урынбасары.

## Биография
Флюра Зыятдинова 1947 елның 18 февралендә Казанда туа.

Мәктәпне тәмамлаганнан соң, Казан шәһәренең 1 нче номерлы Автотранспорт предприятиесендә эшли башлый, диспетчер булып эшли, соңрак икътисадчы булып эшли. Бер үк вакытта университетта югары белем ала.

Казан дәүләт университетының кичке бүлегендә укуын тәмамлый һәм югары белем алуы турында диплом ала. Соңрак социология буенча докторлык диссертациясен яклый. Социология фәннәре докторы.

1982—1983 елларда Советлар Берлеге коммунистик фиркасенең Түбән Кама шәһәр комитеты секретаре булып эшли. 1983 елда КПССның Казан шәһәр комитеты секретаре итеп билгеләнә. Анда 1988 елга кадәр эшли.

1988 елдан 1992 елга кадәр укытучыларны камилләштерү институтында кафедра мөдире.

1992 елдан бирле биш ел дәвамында Татарстан Республикасының тышкы икътисадый элемтәләр министры урынбасары булып эшли. 1997 елда Татарстан Республикасы Президентының Тышкы элемтәләр департаменты директоры урынбасары — дәүләт беркетмәсе идарәсе башлыгы вазифасына билгеләнә.

1999 елның декабрендә өченче чакырылыш Дәүләт Думасына депутатлар сайлауында 25 нче Түбән Кама сайлау округы буенча депутат итеп сайлана. Дәүләт Думасында Халыкара эшләр буенча Комитет рәисе урынбасары вазифасын башкара. «Россия төбәкләре» депутатлар төркеме әгъзасы. Вәкаләтләре 2003 елда тәмамлана.

2004 елда Татарстан Дәүләт Советына сайлауларда җиңү яулый һәм депутат була. Дәүләт төзелеше һәм җирле үзидарә комитеты рәисе урынбасары вазифасында эшли. Татарстанда җирле үзидарәне үстерүгә зур өлеш кертә.

Гомеренең соңгы елларында Казан дәүләт финанс-икътисад институтында эшли. Философия һәм социология кафедрасы мөдире була, Россия Федерациясендә мәгарифне үстерү тенденцияләрен өйрәнү буенча фәнни юнәлешне эшләүгә җитәкчелек итә.

Профессор, Россия социаль фәннәр академиясе әгъзасы, социология, мәгариф һәм фән өлкәсендә белгеч.

Кияүдә булган. Тормыш иптәше — Ренат Хәсән улы, Казан технология университеты доценты.

## Бүләкләр

* I дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале;
* II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале;
* Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре;
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале;
* Татарстан Республикасы Мактау грамотасы.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Россия Дәүләт Думасы сайтында

Төркем:Шәхесләр:Түбән Кама
Төркем:Татарстан Дәүләт Советы депутатлары
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Социологик фәннәр докторлары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:2011 елда вафатлар
Төркем:1 март көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:18 февраль көнне туганнар
Глория (оптик күренеш)

thumb|300px|Үзәгендә очкыч шәүләсе булган глория.
[thumb|300px|right|Кеше шәүләсе белән глория, [Сан Францискодагы күпердән төшерелгән.]]
[thumb|300px|right|Брокен өрәге, [Корженевская пигы, Памир.]]

**Гло́рия** ( — бизәк; ореол) — болытларда күзәтелүче оптик күренеш.

Күзәтүченең нәкъ алдында яки астарак урнашкан болытларда яктылык чыганагының нәкъ каршындагы ноктада күзәтелә. күзәтүче тауда яки очкычта булырга тиеш, ә яктылык чыганагы (Кояш яки Ай) - аның артында.

Күзәтүченең болытка төшкән шәүләсе янындагы төсле дуганы хәтерләтә. Эчтә күк төсендәге, ә тышта - кызылсу әйләнә күзәтелә; аннары әйләнәләрнең әзрәк интенсивлык белән кабатланулары мөмкин. Почмакча зурлыгы салават күперенекенә караганда күпкә әзрәк — 5…20°, ул болыттагы тамчылар зурлыгына бәйле.

Глория элегрәк болыт тамчыларында төшкән ягына таба (ягъни күзәтүчегә таба) кайтарылган яктылык дифракциясе белән аңлатыла.

## Глория тарихта һәм мәдәниятта

Кытайда глорияне «Будда яктылыгы»  дип атыйлар. Күренешне күзәтү турындагы беренче язмалар (Эмэйшань тавыннан) б.э. 63 елына карыйлар. Төсле галоны һәрвакыт күзәтүче шәүләсе урый, әлеге шәүлә кешенең Буддага яки башка иләһләргә якынлыгын күрсәтә дип уйлаганнар.

## Искәрмәләр

## Литература

* 

## Шулай ук карагыз

* Салават күпере
* Гало
* Брокен өрәге

## Сылтамалар
* Фотографии глорий и пояснения .
* Атмосферное явление глория  .
* Как формируется глория .

Төркем:Атмосфера күренешләре
Төркем:Оптик күренешләр
Алкин

**Алкин** ― фамилия:
* Габделлатыйф Алкин (~1817―1867 елдан соң), дин эшлеклесе.
* Җиһангир Алкин (1897―1919), нашир.
* Ильяс Алкин (1895―1937), педагог, публицист.
* Сәетгәрәй Алкин (1867―1919), нашир, юрист.
* Шаһиәхмәт Алкин (1812―1879), алпавыт.
* Шәйхулла Алкин (1893―1918), журналист.

Төркем:Фамилияләр
Ләбиб Айтуганов

**Ләбиб Кәрам улы Айтуганов** (*[[1935 ел]]ның [[24 октябрь|24 октябре]], [[ТАССР]], [[Әгерҗе районы]], Нарат — [[1964 ел]]ның [[24 апрель|24 апреле]], [[Казан]]*) — татар музыка эшлеклесе, танылган җырлар авторы, шагыйрь, радиожурналист, оста җырчы, композитор.

## Биография
1935 елның 24 октябрендә Әгерҗе районы Нарат авылында бишенче бала булып туа. Кечкенәдән үк акыллы, зиһенле бала була, 4 яшендә укый белә, шигырьләр ятлый, йомшак холыклы, кешелекле, ярдәмчел була. Балачагы авыр сугыш елларына туры килә, шуңа күрә тормыш шартлары җиңел булмый. Мәктәпне тәмамлагач, Минзәлә педагогия училищесында укый. Шул чорда каләме тагын да чарлана – шигырь һәм мәкаләләрен җирле һәм республика матбугатында бастыра, үз чорының күренекле әдипләре белән тыгыз элемтәдә тора. Музыкаль сәләте төрле яклап ачыла, нота язарга, рояльдә, мандолинада уйнарга өйрәнә. Минзәлә училищесын тәмамлагач, Казан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә керә. Казанда укыган вакытта Ләбибнең чын иҗат эше башлана. 3 курста укыганда ук Татарстан радиосының музыкаль тапшырулар редакциясендә эшли башлый. Укып бетергәч тә, бу эшеннән аерылмый. Һәрвакыт үсештә, хәрәкәттә булган иҗат кешесе авылга кайткач та тик ятмый – авыл яшьләрен җыеп, спектакльләр, концертлар оештыра, агитбригада белән төрле авылларга йөри.

Ләбиб Айтуганов — бүгенге заман кешесенә үрнәк булырлык шәхес. Ул беркайчан да эшсез ятмый, тырышлыгы, үҗәтлеге аркасында үз исемен мәңгеләштерә. Нарат авылындагы үзе туып-үскән урам һәм ул укыган Девятерня урта гомумбелем бирү мәктәбе аның исемен йөртә. Шулай ук мәктәптә ел саен иң сәләтле балаларга Ләбиб Айтуганов исемендәге стипендия бирелә.

## Танылган җырлары
* «Язлар җитсә» (Исмай Шәмсетдинов)
* «Юллар»  (Әхмәт Ерикәй)
* «Төнбоек» (Илдар Юзеев)
* «Карлыганым, бөрлегәнем» (Илдар Юзеев)
* «Безнең күңелләр» (Р. Гарипов)
* «Башыңдагы шәлъяулыгың» (Х. Мәхмүтов)
* «Белсәң иде» (Сибгат Хәким) һ. б.
 
## Хәтер
Татарстан Республикасы Министрлар кабинетының 2004 ел 9 февраль №132-р карары нигезендә Әгерҗе районы Девятерня мәктәбенә Л. Айтуганов исеме бирелә.

## Искәрмәләр


## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татар журналистлары
Киек каз юлы күренеше

**Киек каз юлы** (,  сүзеннән) — йолдызлы күкне кисеп үтүче көчсез яктырту аксыл тасмасы. Күпсанлы аерым булып гади күзгә күренмәс, әмма телескопка күренүчән тонык йолдызлардан гыйбарәт.

## Атамалар
Татар телендә бу күренеш Киек каз юлы дип атала. Башка халыкларда ул **Сөтчел юл** (, ) дип атала. «Сөтчел юл»  — «сөт» сүзеннән *Γαλαξίας* ясалма сүзенең тәрҗемәсе ( аша). Борынгы греклар риваяте буенча, Зевс үзенең үләчәк хатыннан туган улын үлмәс кылу ниятләнде. Шуның өчен ул Гераклны үзенең хәләл җефет Гераның имчәгенә ятып куйды. Гера, уянып, башка хатын баласы имезүене күрде һәм Гераклны этәреп җибәрде. Аның имчәгеннән чәчрәтеб чыгарган сөт агымы Сөтчел юлга әверелде.

## Күренешләр

## Сылтамалар
* Киек Каз Юлы күк йөзендә

Төркем:Йолдызлыклар
Төркем:Киек Каз Юлы
Яубүләк (Салават районы)

**Яубүләк** — Башкортстанның Салават районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 26 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Танылган шәхесләр

* Әбдерахман Гайфуллин (1908-1945), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Лагыр (Башкортстан)

**Лагыр** ()— Башкортстанның Салават районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 856 кешенең яшәве мәгълүм.
ᴨучᴛы индексы — 452497, 
## Җəгъpaфиᴙсе
Авыл янында Лагыр сазлыгы урнашкан.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Моны да карагыз
* Лагыр сазлыгы
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүрияᴛсының муниципаль берәмлекләр сəвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Урмантау

**Урмантау** — Башкортстанның Салават районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 357 кешенең яшәве мәгълүм.
ᴨyчᴛьı индексы — 452494, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Мастер (персонаж)

**Мастер (Оста)** - Михаил Булгаковның "Мастер һәм Маргарита" романында әдәби персонаж.
## Тасвирлама
Мастер - Мәскәү кешесе, элек тарихчы булып эшләгән, югары белемле, берничә чит тел белгән кеше. Лотереяда зур күләмдә акча отып, ул тормышын Понтий Пилат һәм Иешуа Га-Ноцри турында роман язуга багышлый. Ләкин романны нәшер итү мөмкин булмый, аны һөнәри әдәбиятчылар барысы да каты тәнкыйтьлиләр. Аны, аның әсәрен туктаусыз мыскыллау аркасында, мастер акылдан язган һәм төшенкелек вакытында, романны яндырган. Өстәвенә, мастерның бер танышы аның фатирын алыр өчен, аның өстеннән ялган донос яза. Тикшерүдән соң мастерны азат итсәләр дә, ул  фатирын, акчаларын һәм яшәү мәгънәсен югалтып, рух  авырулар клиникасында тынычлык табарга карар кыла. Роман тарихы Воландны кызыксындыра. Ул яндырылган кулъязмаларны кире кайтара, шулай ук мастерга һәм аның сөйгәне Маргаритага мәңгелек тынычлык урынын күрсәтә.
## Прототиплар
Мастер образы автобиографик: Михаил Булгаков та үз романының беренче редакциясен яндырган, һәм кире язгач та, аны ССРБ да якын арада гына нәшер итеп булмаячагын аңлаган.
## Мастер образы кинематографта
* Виктор Раков - 1994 елгы фильм (Россия)
* Александр Галибин - 2005 елгы телесериал (Россия)
## Сылтамалар
* Мастер һәм Маргарита 
* Мастер  

Төркем:Булгаков персонажлары
Төркем:Уйлап чыгарылган язучылар