open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Суитэн-гу

***Суитэн-гу*** (水天宮) ул Япониядә күпсанлы Синтоизм храмнарының исеме. Бөтен Япония буйлап Суйтэн-гу храмнары урнашкан.
Суйтэн-гуның елда иң әһәмиятле тәкъдим итү көне 5 майда була, ә *бәйләнеш көннәре* булып һәр айның 5-енче көне тора (5-енче көн, 15-енче көн, 25-енче көн дә шулай ук була). 
## Храмнар исемлеге
* **Хоккайдо**. **Тохоку төбәге**.
** **[[Хоккайдо (префектура)|Хоккайдо]]**
*** Суйтэн-гу (Саппоро Суйтэн-гу)
*** Суйтэн-гу (Отару шәһәре)
*** Нощина Суйтэн-гу (Отару шәһәре)
*** Хакодатэ Суйтэн-гу (Хакодатэ шәһәре)
*** Суйтэн-гу (Тобэцу шәһәрчеге), (Ищикара даирәсе, Тобэцу шәһәрчеге)
** **[[Ямагата (префектура)|Ямагата]] префектурасы**
*** Заотокивасуйтэн-гу (Ямагата шәһәрчеге)
** **Фукусима префектурасы**
*** Суйтэн-гу (Коорияма шәһәре, Кикутамати (шәһәрчек))
*** Суйтэн-гу (Коорияма шәһәре, Курумэ)
* **Канто төбәге**
** Ибараки префектурасы
*** Суйтэн-гу (Митощи)
*** Суйтэн-гу (Цугиура шәһәре)
** **Сайтама префектурасы**
*** Суйтэн-гу (Кумэсуйтэн-гу) (Токородзава шәһәре)
*** Хатогамине Хачиман Изге Урыны (Токородзава шәһәре), (Сэцумацущә)
*** Суйтэн-гу (Фудзимино шәһәре)
*** Тамаёдо Суйтэн-гу (Оосато даирәсе, Ёрии шәһәрчеге)
* **Токио бүлгесе**
*** Суйтэн-гу (Үзәк район)
*** Икэбукудзу Суйтэн-гу (Тощима районы)
*** Хиэ храмы (Суйтэн-гу), (Киёсэ шәһәре)
*** Адзусамитэн храмы (Тачигава Суйтэн-гу), (Тачигава)
** **Канагава префектурасы**
*** Сугияма храмы (Суйтэн-гу), (Минами районы)
*** Хиранума храмы (Суйтэн-гу Хиранума дзиндзя), (Минами районы)
*** Суйтэн-гу (Ямагата шәһәре)
* **Чубу төбәге**
** **Тояма префектурасы**
*** Суйтэн-гу (Нанто шәһәре)
** **Фукуи префектурасы**
*** Хакури Суйтэн-гу (Овара шәһәре)
** **Нагано префектурасы**
*** Суйтэн-гу (Такаги авылы), (Симоина районы, Такаги авылы)
** **Гифу префектурасы**
*** Суйтэн-гу (Гифу шәһәре) (Гифу префектурасы, Гифу шәһәре)
** **Щизуока префектурасы**
*** Суйтэн-гу (Нагоя шәһәре), (Аичи префектурасы, Нагоя шәһәре, Ацута административ районы)
*** Суйтэн-гу (Тоуэй шәһәрчеге), (Аичи префектурасы, Щитара районы, Тоуэй шәһәрчеге)
* **Кинкичи төбәге**
** **Хьёго префектурасы**
*** Суйтэн-гу (Катоу шәһәре), (Тодзёу күле Суйтэн-гусы), (Катоу шәһәре)
*** Кобэ Суйтэн-гусы (Кобэ шәһәре, Нагата районы)
*** Суйтэн-гу храмы (Тойоока шәһәре), (Тойоока шәһәре)
* **Чукоу төбәге**. **Көнбатыш ил төбәге**
** **Эһиме префектурасы**
*** Суйтэн-гу (Тоон шәһәре), (Тоон шәһәре)
* **Кюсю. Окинава төбәге**
** **Фукуока префектурасы**
*** Оодзуми Суйтэн-гу (Китакюсю, Модзи районы)
*** Суйтэн-гу (Курумэ шәһәре, Щенощита)
*** Суйтэн-гу (Курумэ шәһәре, Хигащиайкава шәһәрчеге)
*** Суйтэн-гу (Оокава шәһәре, Энокидзу), (Оокава шәһәре, Энокидзу)
*** Суйтэн-гу (Окинава шәһәре, Щиндэн), (Оокава шәһәре, Щиндэн)
*** Суйтэн-гу (Ямагава шәһәре), (Окинохата Суйтэн-гу), (Ямагава шәһәре)
*** Суйтэн-гу (Ямэщи, тау эче) (Тау эче Суйтэн-гусы), (Ямэщи, тау эче)
*** Ямащита Суйтэн-гу (Ямэщита шәһәре, Тачибани шәһәрчеге)
*** Суйтэн-гу храмы (Тикуго шәһәре), (Тикуго шәһәре)
*** Суйтэн-гу (Мияма шәһәре), (Мияма шәһәре)

## Тышкы сылтамалар
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Синтоизм
Карафуто храмы

**Карафуто храмы** (樺太神社, *Карафуто дзиндзя*, 1911, Тойохара, Карафуто префектурасы, Япон империясе - 17.11.1945, Южно-Сахалинск, Сахалин өлкәсе, РСФСР, СССР) — ХХ гасыр уртасында юк ителгән синтоизм храмы.

## Үзенчәлекләре
Храм 1911 елда нигезләнгән булган һәм аның төп ел саен фестивале 23-енче августта булган. Биредә урнаштырылган камиларга Окунитама но ками (大国魂神), Окунинущи ( 大己貴神 буларак) һәм Сукунабикона (少彦名命) керә.
Элек ул Синтоизм храмнарының хәзерге системасында беренче дәрәҗә ил храмы (国幣大社, *kokuhei taisha*) булган.

## Юкка чыгуы һәм хәтер
Карафуто храмы утрау 1945 елда Советлар Союзына күчкәннән соң калдырылган булган һәм 17 ноябрьдә җимерелгән булган. Храмның хәзерге урынында Япония – Россия мөнәсәбәтләре истәлегенә такта белән бетон бина урнашкан. Храм урыны янында Көнбатыш стильдәге интернат мәктәбе урнашкан.  

## Шулай ук карарга мөмкин
*:en:Nishikubo Shrine

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Синтоизм
Талбазы

**Талбазы** — Башкортстан Республикасындагы топоним:

* Талбазы — Агыйделнең сул кушылдыгы. Башкортстанның Бөре районы биләмәләрендә ага. 
* Талбазы — Башкортстанның Кушнаренко районында урнашкан авыл.
* Талбазы (, ) – авыл, Башкортстанның Авыргазы районы административ үзәге, шулай ук Толбазы авыл советы үзәге.
Казан соборы (Әлмәт)

**Казан соборы** (), 2000-2014 елларда ― Казан Изге Ана иконасы храмы () – Татарстанның Әлмәт шәһәрендә урнашкан православие гыйбадәтханәсе. Рус православие чиркәвенең Мәскәү патриархлыгы Татарстан митрополиясе Әлмәт епархиясе Әлмәт благочиние округына карый. Әлмәт епархиясенең үзәк гыйбадәтханәсе (кафедрасы).  
Престол бәйрәме: 21.07.

## Тарих
2000 елның октябрендә Әлмәт шәһәре администрациясе тарафыннан Казан Изге Ана иконасы хөрмәтенә гыйбадәтханә төзү өчен җир участогы бүлеп бирелә. Төзелеш эшләре «Ямашнефть» НГДУ («Татнефть» ААҖ белән берлектә) тарафыннан башкарылган (НГДУ башлыгы В. В. Смыков). Проект авторы – В. С. Нилов (Яр Чаллы), Әлмәт архитекторы Р. Ш. Хәлиуллин катнашында.

2007 елның 29 августында гыйбадәтханә файдалануга тапшырыла. Гыйбадәтханәне изгеләндерү 2007 елның ноябрендә була һәм ул Казан Изге Ана иконасын бәйрәм итүгә туры китерелә. Изгеләндерү чинын һәм яңа собордагы беренче Илаһи литургияне Казан һәм Татарстан архиепискобы Анастасий җитәкли. Собор өчен кирәкле җиһазлар сатып алына һәм уникаль фарфор иконостас урнаштырыла.

2012 елда Әлмәт епархиясе оештырылу нәтиҗәсендә, собор янәшәсендә ике катлы бина төзелеп, епархия идарәсе, шулай ук епархия бүлекләре урнашкан. 

2014 елда Казан Изге Ана иконасы гыйбадәтханәсе Изге Патриарх Кирилл Указы белән **Казан кафедраль соборы** итеп үзгәртелә .

## Тасвирлама
Бу гаять зур ике престоллы собор ике каттан тора (югары гыйбадәтханә Казан Изге Ана иконасына, түбән гыйбадәтханә изге хатыннар – мироносицаларга багышланган. Храм Идел буенда иң зурлардан санала. Югары гыйбадәтханә генә дә меңнән артык кеше сыйдыра ала. Идәннән гөмбәз очына кадәр биеклеге 30 метр, баш главка тәресе белән бергә биеклеге 43,5 метр.

Соборның беренче катында чиркәүдән тыш якшәмбе мәктәбе,  (200 кешегә), кухня, ярдәмче бүлмәләр урнашкан. Храмның үз котельнаясы бар. Собор звонницасы 11 кыңгыраудан тора, шуларның иң зурысы 1350 кг. Кыңгыраулар Ярославль өлкәсе Тутаев шәһәрендә, гөмбәзләр Ростов өлкәсе Волгодонск шәһәрендә эшләнгән. Храм диварларын Иваново өлкәсе Палех штб осталары бизәгән. Гыйбадәтханәнең идәне Италиядән кайтарылган төрле төстәге граниттан мозаика белән җиһазландырылган.

## Настоятельләр
* 2007 елдан ― протоиерей Алексей Державин
* 2012 елдан ― епископ Мефодий (Зайцев)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Г. Ф. Валеева-Сулейманова, С. В. Новиков*. Казанский кафедральный собор. Альметьевская энциклопедия 
* Казанский кафедральный собор (г.Альметьевск). Официальный сайт Альметьевской епархии
* Православие в Альметьевской епархии. ВКонтакте
* Альметьевск, Кафедральный собор Казанской иконы Божией Матери. Соборы.Ру

## Моны да карагыз
* Петр һәм Павел чиркәве

Төркем:Әлмәт чиркәүләре
Төркем:Әлмәт епархиясе
Төркем:2007 елда төзелгән чиркәүләр
Аскар (Әбҗәлил районы)

**Аскар**  (, ) ― авыл, Башкортстанның Әбҗәлил районы административ үзәге, шулай ук Аскар авыл советы үзәге.
Халык саны 7634 кеше (2010; 7067 ― 2002).
 
## Тарих
Беренче тапкыр 1755 елда телгә алынган.
Тангатар елгасында Аскар (Әбҗәлил) авылы барлыкка килә. Аны хәзерге Бөрҗән  районындагы шул исемдәге авылдан аеру өчен, Аскар Беренче исеме биргәннәр. Авылга нигез салучы Аскар Биишев булган, аңа 1834 елда 73 яшь тулган. Аның балалары: Мөхәммәткәрим, Мөхәммәтхәким, Килдияр, 1787 елда туган Мөхәммәдияр (аның балалары Ишьяр, Аллаяр, Алламорат). Аскарның олы абыйсы билгеле: Хуҗа Биишев (аның балалары Ишмөхәммәт, Ишали).
Авылның икенче исеме Түңгәвер волосте старшиналарының берсе Әбҗәлил Яхшыбаев исеменнән килеп чыккан. Ул – Пугачев явында катнашкан. Аның уллары Габделмәннан (аның уллары Ишкәү, Мөхәммәтфәиз (аның балалары Абдулла, Вилдан, Гатиятулла) һәм йорт есаулы булып хезмәт иткән Габделмоталлап (1786―1820). Соңгысының уллары Мөхәммәтвәли, Мөхәммәдйосыф, Сәйфелмөек. Аскар Биишев белән Габделмәннан Әбҗәлиловның яшен чагыштырсаң – икесе дә 1761 елда туган. Димәк, Әбҗәлил исеме Аскарга караганда борынгырак. Бу даталар авылның барлыкка килү вакыты турында да сөйли: XVIII гасырның 30 — 40нчы еллары.
V ревизия буенча, Аскарда 23 хуҗалык булган, анда 96 ир-ат һәм 59 хатын-кыз яшәгән. Х ревизия 237 ир-ат һәм 230 хатын-кыз белән 81 хуҗалыкны теркәгән. 1865 елда Әхмәт авылыннан волость үзәген Әбҗәлилгә (Аскар Беренче) күчерәләр, анда волость идарәсе оештырыла. Административ яктан, Аскар волосте Ырынбур губернасының Верхнеуральск өязе составына керә. Атна саен базар үткәрелә, мәчет эшли. 1812 елгы Ватан сугышында Исхак Сәфәргалин һәм Сәгадетдин Мөхәммәтрәхимов көмеш медальләр, шул исәптән «1814 елның 19 мартында Парижны алган өчен» медале белән дә бүләкләнә.
Урал елгасында чик буе хезмәтен үтәүче башкортлар һәм мишәрләр төрле сәбәпләр буенча христианлык кабул итә.  Әйтик, Әбҗәлил авылында яшәүче Хубайсолтан Якшимбетов Магнит крепосте рухание йортында крещение кабул иткән. Әмма авылдашлары аны дошман хисе белән каршы ала, шуңа күрә ул яшәү урынын алыштырырга мәҗбүр була.
1919-1930 елларда – Тамьян-Түңгәвер волостеның үзәге. 1920 елда авылда 1193 кеше яшәүче 284 хуҗалык була.
## Халкы

2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, күпчелек милләт – башкортлар (90,5 %).
## Спорт
Авыл янында шул ук исемдәге танылган пара- һәм дельтадром урнашкан.
## Радио
* 67,7 МГц — Европа Плюс (Магнитогорск);
* 71,81 МГц — Радио России (Магнитогорск);
* 98,5 МГц — Спутник 107 ФМ;
* 98,9 МГц — Юлдаш;
* 101,8 МГц —Радио Маяк (Магнитогорск);
* 102,5 МГц — Radio Континенталь (Магнитогорск).
* 105,2 МГц — Love Radio (Магнитогорск).
## Шәхесләр
* Әхмәт Лотфуллин (1928―2007), СССР халык рәссамы.
* Рәфыйк Сәлмәнев (1917—2003), композитор, БАССР һәм РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (1983, 1989).
* Вил Өметбаев (1938―2020), галим-тау инженеры, техник фәннәр докторы.
* Таңсылу Күсимова (1927―1999), галим-тюрколог, филология фәннәре кандидаты.
## Фотографияләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Аскарово на портале «Генеалогия и Архивы»

Төркем:Әбҗәлил районының торак пунктлары
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Төркем:Башкортстан авыллары
Аскар

**Аскар**:
;Топоним
* Аскар (Әбҗәлил районы)
* Аскар (Бөрҗән районы)
* Аскар (Курган өлкәсе)
* Аскар (Ырынбур өлкәсе)
;Ир-ат исеме
* '''Аскар''' Мамин
Үзәк Африка Җөмһүрияте гимны

Үзәк Африка Җөмһүриятенең музыкаль символы булган **“Яңарыш”** (LA RENAISSANCE) гимнының сүзләрен илнең беренче премьер-министры Бартелеми Боганда (Barthélémy Boganda), ә музыкасын, Боганданың шәхси үтенече буенча, француз этнологы һәм композиторы Эрбер Пеппер (Herbert Pepper) иҗат иткән. Моңа кадәр Франциянең милли музыка белгече Сенегал гимнына да көй язган. Бу хәлләр ике илдә дә 1960 елда рәсми бәйсезлек игълан кылганчы ук булган. Боганда әлеге тарихи вакыйга алдыннан авиаһәлакәткә эләккән.
Бүген җир җәннәте булырдай илдә халыкара җинаятьчеләр үзләренең “малина”сын булдырдылар. Ике бөек шәхес бу гүзәл гимн аша алга сөргән һәм теләсә кайсы халык өчен дә табигый булган кыйммәтләр аяк астына салып тапталды.


***Оркестр башкаруындагы язмада (уң яктагы дүртпочмак эчендә) гимн кушымтасының беренче ике юлы уйналмыйча калган. Биредәге Youtube видеосында ул юллар бар.***

**LA RENAISSANCE**

**(Француз телендә)**

Ô Centrafrique, ô berceau des Bantous !
Reprends ton droit au respect, à la vie !
Longtemps soumis, longtemps brimé par tous,
Mais de ce jour brisant la tyrannie.
Dans le travail, l'ordre et la dignité,
Tu reconquiers ton droit, ton unité,
Et pour franchir cette étape nouvelle,
De nos ancêtres la voix nous appelle.

***Refrain:***
Au travail dans l'ordre et la dignité,
Dans le respect du droit dans l'unité,
Brisant la misère et la tyrannie,
Brandissant l'étendard de la Patrie.

**E ZINGO**

**(Санго телендә)**

Bêafrîka, mbeso tî âBantu
Kîri mo gbû gîgî tî mo-mvenî
Mo bâa pâsi na gbe tî âzo kûê
Me fadësô, mo ke na kürü gô
Mo sö benda, mo bûngbi kûê ôko
Na kusâra ngâ na nëngö-terê
Tî tö ndâ tî finî dutï tî ë sô
E mä gbegô tî_âkötarä tî ë

Refrain:
E gbû kua nzönî na nëngö-terê
E kpë ndiä nzönî na mängö-terê
E kinda wasïöbê, ë tomba pâsi
E yâa bandêra tî ködrö tî ë!

**Санго текстының IPA транскрипциясе**

[bʷé.à.frí.kà ᵐbʷɛ̀.sò tʲí á.bʷã̀.tù]
[kʲí.rì mò ɡ͡bʷú gʲí.gʲí tʲí mò‿ᶬvɛ̀.nʲí]
[mò bʷá.à pʷá.sì nà ɡ͡bʷè tʲí á.zò kúé]
[mè fà.dē.só mò kʲɛ̀ nà kū.rū gɔ́]
[mò sō bʷɛ̀̃.da mò bʷù̃.ɡ͡bì kúé̯ ɔ́.kɔ̀]
[nà kù.sá.rà‿ᵑɡá nà nɛ̄̃.gō tɛ̀.rɛ̄]
[tʲí tō‿ⁿdá tʲí fʲì.nʲí dù.tʲī tʲí ē só]
[è mā ɡ͡bʷɛ̀.gɔ́ tʲí‿á.kō.tà.rā tʲí ē]

 
[è ɡ͡bʷú kùà̯‿ⁿzō.nʲí nà nɛ̄̃.gɔ̄ tɛ̀.rɛ̄]
[è k͡pʷē‿ⁿdʲì.ā‿ⁿzō.nʲí nà mā̃.gɔ̄ tɛ̀.rɛ̄]
[è kʲí̃.dà wà.sʲī.ō.bʷé ē tõ.bʷà pá.sì]
[è jáà̯ bʷã.dɛ́.rà tʲí kɔ̄d.rɔ̄ tʲí ē]
 
**Тәрҗемәсе**

**ЯҢАРЫШ**
Үзәк Африка, бантулар бишеге!
Шәрәфле тормыш — бу ихтыярың!
Күптән көлкегә калган, изелеп,
Золым богавын ватып ташлавың.
Хезмәт һәм тәртип аша — мәртәбә,
Хокуклар яулап, бердәм буласы.
Бу яңа авыр юлны үтәргә! —
Ата-бабаның гозер нидасы.

***Кушымтасы:***
Бердәмлек белән тырыш хезмәттә
Яула хокуклар, иреш хөрмәткә;
Бетсен фәкыйрьлек, золым һәр җирдә,
Ватан байрагы, горур җилфердә!

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Страница гимна на сайте nationalanthems.info

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Үзәк Африка Җөмһүриятенең дәүләт символлары
Төркем:1960 еллар җырлары
Шаһиәхмәтов

**Шаһиәхмәтов** – фамилия.
* Әхмәдулла Шаһиәхмәтов (1923), Казан ҖЭҮ-2 эшчесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Габделхак Шаһиәхмәтов (*[[Гомәр Толымбай]]*, 1900―1939), язучы.
* Галиәхмәт Шаһиәхмәтов (*[[Галиәхмәт Шаһи]]*, 1949), шагыйрь. 
* Мидхәт Шаһиәхмәтов (1969),  ТР икътисад министры (2010-2014; 2020 елдан).
* Фәрит Шаһиәхмәтов (1964), «Татмедиа» ААҖ генераль директоры (2013-2015), «Татспитртпром» АҖ техник директоры (2015 елдан).
* Шаһислам Шаһиәхмәтов (1886―1922 елдан соң), журналист, Бөтенрусия оештыру җыелышы әгъзасы.

Төркем:Фамилияләр
Амфидискелла

**Амфидискелла** — Холосомина гаиләсенә караган хайваннар токымы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Wikimedia Commons'ta Amphidiscella ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
* Vikitür'de Amphidiscella ile ilgili ayrıntılı taksonomik bilgiler bulunur.

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Холосомина
Евгений Окунев

**Евгений Александрович Окунев** (1991 елның 30 мартында, Томск, Томск өлкәсе, Россия), сәхнә исеме **Евгений Окунев** белән танылган, ул — Россия җырчысы, җыр авторы, укытучы.

## Биографиясе

### 1991–2008: беренче еллар
Евгений 1991 елның 30 мартында Томск шәһәрендә туган. Аның тәрбиясендә әнисе һәм әбисе катнашкан.

Евгений, Флумер фамилиясен йөрткән әтисен белми, атасы немецлардан булган. Евгений әнисенең бабасы – Окунев фамилиясен йөртә.

Билгеле булганча, Евгенийның барлык ата-бабалары иҗат кешеләре булган.1998-нче елда Евгений Парабельская гимназиясенең 1 нче сыйныфына укырга керә, һәм анда 5 ел укый..

2004-нче елда, 13 яшендә Евгений әнисе белән Твер өлкәсенең Торжок шәһәренә күченә. Монда ул укуын "1нче интернатта" дәвам итә.

2005-нче елда Евгений Торжок музыка мәктәбенең вокал бүлегенә укырга керә. Нәкъ шул мизгелдән Евгений Окуневның иҗат юлы башлана.

## Проектлар

* "Ностальгия" каналында "СССРда туган" Владимир Глазуновның автор программасы.
* "Мин талант" конкурсы "Шансон" радиостанциясендә.
* "Музыка тартмасы" телеканалында "Йолдыз белән дуэт" күрсәтегез.
* Сочида Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестивале 2017 елда.
* "Россия - мөмкинлекләр иле" һәм "Таврида" форумнары.
* "Твер җыры" белән могҗизалар кыры, "Тагын бер вакыт (2020)" .

## Коллективлар

* Евгений - җырчы Александр Митрохин белән берлектә Deja Vu дуэтын тудыручы һәм даими әгъзасы.
* "Джаз тылсымы" Мәскәү джаз оркестры белән бергә чыгыш ясый.
* Ул "Россия Оборона Министрлыгы" хәрби оркестры белән концертларда катнаша.
* Аэрокосмик оборона оркестры.
* Александр Невский соборының ир-ат хорында җырлый.

## Дискография

### Ялгызлар

* «Я здесь»
* «Чужими»
* «Необъяснимое»
* «Нелюбовь»
* «Белая полоса»
* «Песня о твери»
* «Памяти Михаила Круга»
* «Голая осень»
* «Амиго»
* «С добрым утром»
* «Два берегам»
* «Мама»
* «Последний февраль»
* «Солдат непобеждённого народа»
* «Как будто»
* «Натали»
* «Я хочу тебя видеть»
* «Звезда раскопалась»
* «Майа»
* «Другое время»
* «Струны дождя»
* «Остановись»

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Русия музыкантлары
Төркем:Томскида туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1991 елда туганнар
Төркем:30 март көнне туганнар
Абдулла Алиш исемендәге премия

**Абдулла Алиш исемендәге премия**, Татарстан мәдәният министрлыгы һәм Татарстан Язучылар берлегенең Абдулла Алиш исемендәге әдәби премиясе ― Татарстан мәдәният министрлыгы һәм Татарстан Язучылар берлегенең балалар әдәбияты өлкәсендәге казанышлар өчен бирелә торган премиясе. Татар язучысы  Абдулла Алиш (*Абдуллаҗан Габделбари улы Алишев*, 1908―1944) истәлеген мәңгеләштерү өчен билгеләнгән.

## Тарих

1990-елларда балаларга атап иҗат ителгән әсәрләр өчен «Ялкын» журналы редакциясе Абдулла Алиш исемендәге премия булдырган.

1996 елда Татарстан Язучылар берлеге карары белән Абдулла Алиш исемендәге премия гамәлгә куела. Ул ел саен шагыйрьләргә һәм язучыларга, шулай ук иҗат коллективларына балалар әдәбияты өлкәсендәге казанышлары өчен бирелә. 

Аның беренче лауреатлары – татар балалар әдәбияты классиклары Ләбибә Ихсанова һәм Шәүкәт Галиев.

Төрле елларда премиягә Рөстәм Мингалим, Рафис Корбан, Фәнис Яруллин, Роза Хафизова, Роберт Миңнуллин, Дания Гайнетдинова һәм башкалар ия булган.

Абдулла Алиш исемендәге республика әдәби премиясен, гадәттә, А. Алишның туган авылы ― Спас районы  Көектә тапшырганнар. Казанда лауреатларны игълан гына иткәннәр, ә тапшыру үзе биредә узган. Соңгы тапкыр бу тантана 2018 елда булган.

## Статус
Балалар әдәбияты (проза, поэзия, драматургия, тәнкыйть һәм публицистика) өлкәсендә соңгы өч елда нәшер ителгән әсәрләр, шулай ук заманча балалар әдәбиятын пропагандалау буенча актив эшчәнлек өчен бирелә.

Премия күләме ― 30 мең сум.

## Лауреатлар
*Моны да карагыз: [[:Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары]]*
* 1996 – Ләбибә Ихсанова
* 1996 – Шәүкәт Галиев
* 1997 – Роберт Миңнуллин
* 1997 – Рөстәм Мингалим
* 1998 – Хәкимҗан Халиков
* 1999 – «Сабантуй» газетасы
* 2000 – Ләбиб Лерон
* 2000 – Рәшит Бәшәр
* 2001 – Җәүдәт Дәрзаман
* 2002 – Роза Хафизова
* 2002 – Галимҗан Гыйльманов
* 2003 – Илсөяр Сөнкишева
* 2003 – Рафис Корбан
* 2004 – Мәрзия Фәйзуллина
* 2004 – Йолдыз Шәрәпова
* 2004 – «Мәгариф» нәшрияты
* 2005 – Әнәс Хәсәнов
* 2005 – Энҗе Мөэминова
* 2005 – «Салават күпере» журналы
* 2006 – Равил Рахмани
* 2006 – «Ялкын» журналы
* 2006 – Татарстан китап нәшрияты
* 2007 – Алмаз Гыймадиев
* 2008 – Вакыйф Нуриев
* 2008 – «Әкият» курчак театры
* 2009 – Бикә Рәхимова
* 2010 – Дания Гайнетдинова
* 2010 – Мөҗәһит Әхмәтҗанов
* 2011 – Фәнис Яруллин
* 2011 – Фарсель Зыятдинов
* 2012 – Нәкыйп Каштанов
* 2013 – Солтан Шәмси
* 2014 – Хәбир Ибраһим
* 2015 – Фәйрүзә Мөслимова
* 2016 – Хәлим Җәләй
* 2017 – Ленар Шәех
* 2018 – Факил Әмәк
* 2019 – Нурия Сәйар
* 2021 – Эльмира Шәрифуллина
* 2023 – Рәхимә Арсланова, Фирдәвес Әһлия
* 2024 – Рухия Ахунҗанова
* 2025 – Ләлә Сабирова
* 2026 ― Зинаида Захарова белән Равилә Шәйдуллина-Морат

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Абдулла Алиш исемендәге премия. Татарстан Язучылар берлеге

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан премияләре
Төркем:Әдәби премияләр
Төркем:Абдулла Алиш исемендәге премия
Айдар Аганин

**Айдар Рәшид улы Аганин** *([[23 август|23.08]].[[1967 ел|1967]], [[Казан]], , , )* — татар чыгышлы Россия дипломаты һәм журналисты.

## Хезмәт юлы
* 1990 елдан дипломатик хезмәттә.
* 2003-2007 — Үрдүндәге Россия илчелеге киңәшчесе 
* 2007-2011 — "Россия бүген" дәүләт халыкара мәгълүмати агентлыгының "Россия әл-Яум" гарәп хәбәр хезмәте белән җитәкчелек иткән журналист. 
* 2011-2016 — АКШтагы Россия илчелегенең өлкән киңәшчесе 
* 2016-2019 — Фәлистыйн милли автономиясендәге Россия Федерациясенең вәкиллеге җитәкчесе 
* 2019-2022 — Россия Федерациясе чит ил эшләре министрлыгының тышкы сәяси планлаштыру департаменты җитәкчесе урынбасары
* 2022 елның 29 декабрьдән — Ливиядә Россия Федерациясенең гадәттән тыш һәм вәкаләтле илчесе.

Аганин карьерасының алдынгы этапларда Гыйракта да дипломатик миссиясендә эшләгән; рус, инглиз, гарәп һәм иврит телләрендә иркен сөйләшә.

## Сайланган басмалар

* *Иордания елгасы бассейнының су ресурслары һәм Гарәп-Израиль конфликты*
* *Иордания Хашемит патшалыгының кабиләләре һәм кланнары*
* *Хәзерге Иордания*
* *Библиялы Иордания*

## Белешмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Россия дипломатлары
Төркем:Россия журналистлары
Төркем:Илчеләр
Пулоди Парвиз

**Парвиз Пулоди** (,   чын исем — **Парвиз Поладович Абдулазизов**, ; нәсел. 1970 елның 12 феврале, Калай Гиссар, Гиссар өлкәсе, Таҗик ССР, СССР) — Совет һәм Таҗик композиторы, җырчы, театр һәм кино актеры.

## Биография
Парвиз 1970 елның 12 декабрендә Хиссар шәһәре янындагы Калай Хиссар авылында авыл укытучысы гаиләсендә туган. Мәскәү югары театр мәктәбен тәмамлаучы. Шепкин Мали театрында.

1992-2010 елларда ул М.Вахидов исемендәге Дәүләт яшьләр театрында актер булды, анда якынча 40 роль уйнады.

2010-2014 елларда ул Гисар өлкәсенең мәдәният бүлеге мөдире иде.

Ул Таҗик фильмнарында җиде роль уйнады, алар арасында: "Такдир", "13 Солу Се Мох", "Такси йөртүчесе", "Тәмәке тарту таулары". Россия киносында төшерелгән.

Соңрак ул Таҗик телевидениесенең Беренче каналында режиссер булып эшләде, "Сафина" телевидениесендә популяр фильмнар дублингында актив катнашты.

Ул "Лола" дәүләт бию ансамбле һәм Татарстан Республикасы Эчке эшләр министрлыгының "Сипар" ансамбле җырчысы иде. Аннары ул Гиссар шәһәренең дәүләт хакимиятенең башкарма органының мәдәният бүлеген җитәкләде.

## Шәхси тормыш
Парвиз шәхси тормышының детальләрен рекламаламый. Аның улы барлыгы билгеле - Ромиз, ул 1993 елның октябрендә туган.

## Иҗат

### Кино
Таҗик фильмнарында төшерелгән. 2018 елдан ул Россия киносында уйный, "Мухаббат" операциясе драмасында беренче тапкыр чыгыш ясый.

2021 елда ул Лена һәм Гадел комедиясендә төп роль уйнады, анда Анна Уколова аның партнеры булды. Сюжет үзәгендә сатучы хатын-кыз Лена тора, көчле характерлы хатын-кыз, аның бәхете, мәхәббәте һәм гаделлеге өчен көн саен көрәшә.

## Фильмография

* 2018 — «Операция Мухаббат»
* 2019 — «Братство»
* 2020 — «Один на миллион»
* 2021 — «Последняя добыча охотника»
* 2022 — «Лена и справедливость»
* 2022 — «Любовь-морковь. Восстание машин»
* 2022 — «Нереалити»

## Бүләкләр
Ул "Җәмгыятькә хезмәтләр өчен" медале белән бүләкләнде.

## Дискография

### Ялгызлар

* 2017 — «Дил ба ту додам»
* 2020 — «Модар»

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Таҗик культурасы фигуралары. Энциклопедия / Йормухаммад Сухани төзегән. - Душанбе, 2016. - 863 б.
Төркем:12 февраль көнне туганнар
Төркем:1970 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Гомәр ага

**Гомәр ага** — заманында хәзерге Украина җирләрендә яшәгән татарларның хәрби лидеры була.

Олыгайгач, 1643 елда ул 4 мең хәрби белән җитәкчелек итеп принц Иеремия (Ярема) Михаил Корибут-Вишневецкийның Днепр арты җирләренә экспедициядә җитәкче була. Кырымга кире кайткач, аңа Сула елгасында Иеремия (Ярема) Михаил Корибут-Вишневецкий һәм казаклар отряды һөҗүм итә һәм җиңә.

Аны экспедицияләрдә ике улы  озата. Олы улы Байраз Кази яралануы аркасында сугыштан соң берничә көннән үлә.

## Искәрмәләр

## Библиография

* 
* 

Төркем:Украина тарихы
Төркем:Шәхесләр:Кырым
Онытма (альбом)

**Онытма** () — төрек җырчысы Яшарның бишенче альбомы, *Topkapı Müzik* тарафыннан соңгы тапкыр 2005 елның 12 маенда  чыгарылган.

Яшар бу альбомны Онур Мете, Уильям Гонсарес, Сибель Гурсой, Өмер Байрамоглу, Ешим Ватан, Мурат Туналы, Альпер Эринч, Синан Акчил, Эркүмент Вурал һәм Таркан Чаллыоглу белән берлектә иҗат итткән.  Альбома карата ике клип төшерелгән. 2006 елның 2 июнендә  Яшар *Topkapı Müzik*  компаниясыннан китте. Әлеге альбомга Онур Метенең *Макта*, Пир Солтан Абдалның *Бер дус та таба алмадым* һәм Бенил Коюп Гитменең *Атилла Альхан* шигырьләренә ясалган каверлар кертелгән. Моннан тыш, бу альбомга махсус испан телендә  җырланылган  вариантлар  өстәлде.

## Җырлар исемлеге

# Онытма
# Ялганчы яз
# Мине ташлама
# Күз яшьләре белән яз
# Макта
# Бу җәйдә без тагын аерылдык
# Минем сөеклем
# Сез кадерли белмисезме?
# Бер дус та таба алмадым
# Җырларың бар
# Онытмагыз (TD версиясе)
# Килмә

## Альбомдагы клиплар

* Онытма (чыгарылу тарихы: 25 май, 2005)
* Мине ташлама (чыгарылу тарихи: 28 октябрь, 2005)

Төркем:2005 ел
Төркем:Җырлар
Төркем:Яшар альбомнары
Яһүдия Арысланы

[thumb|right|200px|Яһүдия Арысланы [Эфиопия Империясе байрагында сурәтләнгәнчә.]]
[right|thumb|right|150px|[Иерусалимның гербында Яһүдия Арысланы.]]
**Яһүдия Арысланы** () — Яһүдләрнең мәдәни символы. Бу Иске Васыять китабының Яратылыш китабында (Мусаның беренче китабы) табылды, анда Яһүдия кабиләсенең символы булып арыслан бар. Яһүд традициясе буенча, бу кабилә әгъзалары Давытның ата-бабалары иде.

Христианлык эчендә бу Гайсә Мәсих өчен метафора яки атама. Гайсәнең исеме буларак, ул Яңа Васыятьнең Ачылыш китабында, христиан теологиясе буенча барлыкка килгән.

## Яһүд-христиан традициясендә

Бу сүз иудаизмда да, христиан динендә дә кулланыла, ләкин төрле мәгънәдә:

### Иудаизм

Яһүд традицияләре буенча, Яһүд кабиләсен башлап җибәрүче Ягъкуб улларының берсе булган, төгәл Яһүдия дип аталган (яһүд. יהודה, *Йехуда*), Ягъкуб үзе символик рәвештә Яһүдкә фатиха биреп һәм аны «Гур Ариех» (яһүд. גּוּר אַרְיֵה יְהוּדָה - «Арыслан баласы»).  Символик мәгънәдә андый төшенчәнең кояш чыкканга туры килүе бар.

Символ буларак, арысланның алтын (җир асты кояшы) һәм кояш үзе белән корреспонденцияләре бар, ә кояш белән арыслан арасындагы мөнәсәбәт борынгы культураларда чагылыш таба, аннары урта гасырлардан алып дәвам итә. Хайваннар патшасы һәм көч иясе, арыслан - хөрмәт һәм җиңү символы, шулай ук ​​мәңгелек көрәш һәм ирлекне күтәрү символы. Чөнки, үз көчендә һәм гаделлегендә Алла арысланга охшаган, Яһүд кабиләсе транзитив. характер, үз чиратында арыслан белән чагыштырганда. "Ариел" (Алла Арысланы) исеме белән, исраиллеләрнең телендә һәм культурасында Иерусалим шәһәре Давыт патша белән бәйле, ул Библия традицияләре буенча кабиләгә караган Яһүдия. Нәтиҗәдә, гасырлар дәвамында Яһүдия Арысланы Иерусалим символы булган, ул Израильнең яһүд җәмгыятьләре тарафыннан һәм дөньяның башка почмакларында яшәүчеләр тарафыннан кабул ителгән һәм күрсәтелгән булган.

### Христианлык

Христиан динендә "Яһүдиянең Арысланы" термины Гайсә Мәсихне чагылдыру өчен кулланыла, чөнки ул Яһүд кабиләсе әгъзасы булган һәм Яңа Васыятьтә ул "Давыт кабиләсенә" искә алына. Охшаш сүзләр Апокалипсис китабында Гайсәне билгеләү өчен кулланылган: "Аннары өлкәннәрнең берсе миңа болай диде: «Елама, чөнки Давыт тамыры булган Яһүд кабиләсе Арысланы бар. китапны ачу һәм җиде мөһерен бушату өчен җиңегез.»

## Шулай ук карагыз
* Яһүдия Патшалыгы

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Христианлык
Төркем:Яһүдилек
Рәдиф Зарипов

**Рәдиф Зарипов**, Рәдиф Рәлиф улы Зарипов (*[[1983 ел]]ның [[26 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Салават районы]], [[Малаяз]]*) – җырчы, автор-башкаручы, Башкорт дәүләт опера һәм балет театры солисты, халыкара һәм бөтенроссия конкурслары лауреаты, композитор, 200дән артык җыр авторы, Башкортстанның атказанган артисты (2022).

## Тәрҗемәи хәле
1983 елның 26 августында БАССР Салават районы Малаяз авылында туган. Әтисе Рәлиф, әнисе Сәрия, сеңлесе Гөлсинә. Әти-әнисе Малаязда яши. Җырлау сәләте әтисе ягыннан – Рәҗәп бабасыннан күчкән. 1-7 классларны Нәсибашта, 8-9 классларны Малаязда укыган. Балачактан ук җырчы булачагын белә, кечкенәдән үк аны төрле бәйрәмнәрдә җырлатканнар. 9 классны  тәмамлап, сәнгать юлыннан китә. Уфа сәнгать училищесының вокал кафедрасын тәмамлагач (БР халык артисты Ф. Г. Нугуманова классы, 2004), Уфа дәүләт сәнгать институтының театр факультетына укырга керә, әмма ярты елдан, бу юнәлешнең үзенеке түгел икәнен аңлап, әлеге уку йортыннан китәргә була . Башкорт филармониясе каршында эшләп килгән эстрада-фольклор «Караван-сарай» ансамбленә яшь вокалистлар кирәк дигән белдерүне ишеткәч, кастингка бара һәм 36 кеше арасыннан сайланып, икенче көнне үк концертлар белән чыгып китә. Бер елдан Казанга килеп, Казан дәүләт мәдәният институтына (Салават Фәтхетдинов кафедрасына) укырга керә. Укыганда бер сезон Салават Фәтхетдинов төркемендә җырлап йөри. Гаиләдә беренче кызлары тугач,  Казаннан Уфадагы институтка күчерүләрен сорый. Анда «опера театры солисты» белгечлеге белән бергә, «педагог-вокалист» белгечлеге дә ала. Әмма укытучы булмый, күңеле сәхнәгә, эстрадага тартыла, җырлар яза, җырлый. «Гәлсәр һандуғас» (Бәллүр сандугач) телевизион конкурсында җиңү яулавы (2005)  популярлык алып килгән. Кайбер танылган җырлары: «Яннарымнан китмә», «Кемнәр керде арага», «Син кирәксең миңа» һ. б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 – «Гәлсәр һандуғас» (Бәллүр сандугач) телевизион конкурсы лауреаты
* 2022 – Башкортстанның атказанган артисты

## Гаиләсе
Хатыны Земфира Байбулдина, Башкортстанның атказанган артисты. «Гәлсәр һандуғас» (Бәллүр сандугач) телевизион конкурсында катнашканда танышканнар (З. Байбулдина – әлеге конкурсның сәнгать җитәкчесе). 2005 елның декабрендә никах укытканнар. Өч бала үстерәләр: Камилә, Нурсолтан, Сафия.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Лилия Йосыпова*. Балабыз тормышка карашны үзгәртте. «Ирек мәйданы», 18.08.2022, 7нче бит.
* *Венер Исхаков*. Һынауҙарҙан ҡанат нығытып.  «Шоңкар», 24.03.2022 
* *Гөлназ Вәлиева*. «Буш вакытымны җыр язып уздырам». «Сәхнә», 15.06.2020

## Сылтамалар
* РАДИФ ЗАРИПОВ. ФАН ГРУППА. ВКонтакте
* Радиф Зариопов - самородок из Насибаша

Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Гакъда таль-Мальти Университеты

**Гакъда таль-Мальти Университеты** - Мальтада 1931 елның 26 январенда медицина өйрәнүчеләре Рузар Бриффа һәм Джузе Бонниче хезмәте белән башланган университет.
Гакъданың мәшһүр кешеләре арасында профессор Пиетру Павл Сайдон, профессор Джузе Аквилина, профессор Дун Карм Сант һәм профессор Оливер Фриггиери. Биредә 1993 елда Мальта Әдәбият Конгрессы, 2000 елда Фурҗанада Милли шагыйрьләр чарасы узган. Биредә Мальтаның мәшһүр китап тупланмалары урнашкан (Пиетру Павл Сайдон залы, Теми Заммит залы, Эрин Серрачино Инглетт залы). Дун Карм һәм Микиел Антон Вассали конференцияләр оештыра.
Биредә Мальтаны өйрәнү, автор һәм җәмгыять арасында бәйләнеш (1932 ел), Мальта әдәбияты тарихы, Гакъда таль-Мальти хәбәрләре турында эшләр, Джузе Банничи романнары (2007 ел), Винченцо Азонардиның кечкенә сүзлеге (мөхәррире Франс Саммут, 2009 ел) нәшер ителгән булган.
Төркем:Мальта университетлары
Ләкләк (авыл)

**Ләкләк авылы** - ул төньяк Гыйракъның Сөләймания мухафазасында Суруджак районында авыл. Көрдистан бүленеше буенча Хәләбҗа мухафазасына керә.

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Гыйрак
Lëtzebuerger Online Dictionnaire

**Lëtzebuerger Online Dictionnaire**, кыскача **LOD** (яки люксембург теленең онлайн сүзлеге) - ул алман теле, француз теле, португаль теле һәм шулай ук инглиз теле тәрҗемәләренә бәйләнеш белән онлайн сүзлек. 

2021 елның 6-нчы декабреннән бирле сүзлеккә шулай ук PDF форматында мөрәҗәгать итәргә була.

## Тарих

*Люксембург теле онлайн сүзлеге* проекты Мәдәният министрлыгы башлап җибәргән эшче төркем тарафыннан барлыкка китерелгән булган. Ул тулы эш көне эшли торган алты кешедән һәм шулай ук биш телдә уку һәм мөхәррирләү эшен башкарган ун белгечтән тора.

2007 елның 5 февралендә "*A*" хәрефеннән "*Awunnerzuel*" сүзенә кадәр сүзләре Интернетта чыгарылган булган. B хәрефеннән Z хәрефенә кадәр сүзләр әкренләп өстәлә торган булган. Шулай итеп, 2009 елда H хәрефе әзер булган "Jux" леммасы буенча эшләнгән булган һәм 2010 елның июнендә L хәрефенә кадәр эшләнгән булган.

2010 елның ноябрендә N хәрефенә кадәр сүзләр онлайн булган.. 2011 елның июнендә Люксембург теле онлайн сүзлеге "Otem"-га кадәр булган, 2012 елның ахырында "Rutt"-ка кадәр булган.

2008 елда 2011 елның ахырында 24 000 лемма белән тулы сүзлек әзер булырга тиеш дип планлаштырылган булган..

Барлык леммалар фонетик транскрипцияләр белән һәм аларны тыңлап була, исем сүзләр шулай ук күплек санында һәм фигыльләр инфинитивта һәм перфект заманда күрсәтелә. Барлык сыйфат сүзләр өчен спряжение (~ 1800) һәм тәңгәл килгән рәвештә наклонение (~ 600) күрсәтелгән.

Электрон сылтама һәр аерым леммага комментарлар язарга мөмкинчелек бирә.

Программа башка тәрҗемәләр соңрак өстәп булырлык итеп эшләнгән.

2010 елның апрелендә LOD-та Covid-19 авыруы буенча люксембург телендә якынча 300 төшенчә өстәлгән булган..

2020 елның октябрендә *Hörgeschädigtenberatung* белән бергә хезмәттәшлектә туган телдә видеода 1000-нән артык лемма тәрҗемәсенә мөрәҗәгать итү мөмкин булган..

## Әдәбият
* Kühn, P., *Luxemburger Wörterbücher als Kulturspeicher. Die lexikographischen Beispiele im 'Lëtzebuerger Online Dictionnaire*'. In: Institut Grand-Ducal. Section de linguistique, d'ethnologie et d'onomastique (Hrsg.): Bulletin linguistique et ethnologique. Fascicule 34. Luxembourg 2013, 23-53.
* Ecker, Alexandre, *Mäi koppege Monni aus dem LOD. E puer Iwwerleeungen zu de Beispillsätz am Lëtzebuerger Online Dictionnaire.*, Luxemburger Wort, Nr 67, 19.03.2020, Die Warte, 45|2645, S. 2-3.

## Сылтамалар
* D'Websäit vum Lëtzebuerger Online Dictionnaire
*Den LOD  als PDF
## Искәрмәләр

Төркем:Сүзлекләр
Jetkinshek

**Jetkinshek** (*Жеткиншек*) – Каракалпакстан Республикасының балалар һәм яшүсмерләр газетасы.

## Тарихы
“Jetkinshek” газетасы 1932 елның 20 гыйнварыннан башлап 1550 нөсхәдә иске латин графикасында аена өч мәртәбә чыгарыла башлый. Газетаның беренче редакторы — Максуд Якубов. 1933 елдан аена биш мәртәбә, 500 нөсхәдә басылып чыга башлый, шул вакытта редакторы Наурыз Япаков була. 

Икенче бөтендөнья сугышы елларына кадәр газетага Хуҗаморат Таҗиморатов, Исмаил Солтанов, Сапар Корбановлар редактор булып киләләр. Сугыш елларында газета туктап тора. 1958 елдан башлап 10 000 нөсхәдә укучыларга тәкъдим ителә. Моннан соңгы елларда газетага Әденбай Таҗиморатов, Перида Әбдираманова, Пердегөл Эденбаева, Әбдемурат Атабанов һәм Гөлнара Нурлыпесовалар редактор булып киләләр һәм 1972 елда газета тиражы үз тарихында рекорд күрсәткечкә - 39200 нөсхәгә җитә.

## Сылтамалар

* Газетаның рәсми сайты 

Төркем:Каракалпакча газетлар
Фаизә Шәмсетдинова

**Фаизә Шәмсетдинова**,  Фаизә Мөхәммәтгалим кызы Шәмсетдинова (1838―1922) – Габдулла Тукайның әтисе Мөхәммәтгариф Мөхәммәтгалим улының (1843—1886) бертуган апасы. 

## Тәрҗемәи хәле
1838 елда Казан өязе Олы Мәңгәр волосте Кушлавыч авылында Мөхәммәтгалим мулла гаиләсендә туган. Әнисе ― Мәргубә. Бертуган энесе – Габдулла Тукайның әтисе Мөхәммәтгариф Мөхәммәтгалим улы. Улы дүрт ай ярымлык булгач,  Мөхәммәтгариф хәзрәт үлеп китә. Бертуган сеңлесе – Газизә (Газизә Мөхәммәтгалим кызы), Җаекта сәүдәгәр Галиәсгар Госмановта (1845―1900) кияүдә була.

Фаизә 1870-еллар тирәсендә чыгышы белән Кушлавыч авылыннан булган мулла Җәләлетдин Шәмсетдин улы Шәмсетдиновка (1837―1922) кияүгә чыгып, Казан өязе Кармыш волосте Югары Масра авылына күчеп килә. Әлеге авыл кечкенә булган, халкы ярлы яшәгән. Масралыларның күбесе кышны чит төбәкләрдә – Пермь якларына һәм башкорт арасына чыгып, итек басып, тегү тегеп, кырык тартмачылар булып гомер иткән.

Ире Җәләлетдин мулла да ярлы булып, халыктан кергән сәдака белән генә яшәгән.  аларның тормышын тагын да авырайткан: Шәмсетдиновлар үзләре дүртәү, тол калган ике сеңлесе икешәр бала белән кайтып, гаилә ун кешелеккә әйләнгән.

## Тукайны кайгырту
 
 

Ятим калган Габдулланы үзләренә ала алмагач, Фаизә Җаекка бертуган сеңлесе Газизә Госмановага хат яза. Габдулланың ятим калуын, чит кешеләр кулында гомер итүен аңлатып, аны балалыкка алуларын сорый. Галиәсгар белән Газизә Госмановлар Габдулланы Кырлайдан Җаекка алдыра: 1895 елның кышында Кушлавыч авылының Бәдретдин исемле кешесе Габдулланы Уральскига алып китә. Казаннан килгәч, апасы Газизә һәм җизнәсе Галиәсгар Госмановлар гаиләсендә Тукай 5 ел (1895—1900) яшәгән. Җизнәсе Габдулланы Җаекның Кызыл мәчете каршында Мотыйгулла Төхфәтуллин (1846―1920) нигезләгән «Мотыйгия» мәдрәсәсенә урнаштыра, ул биредә 1895―1907 елларда укыган, шулай ук өч класслы рус мәктәбендә дә укый. Мондагы тормыш яшь Габдулланың рухына зур тәэсир ясый. Җаек — бөек татар шагыйре Габдулла Тукайның журналист һәм шагыйрь буларак канат ныгыткан урыны. Татар шагыйренең иҗат мирасының яртысы диярлек әлеге шәһәрдә иҗат ителгән әсәрләр. . 2006 елда Тукайның остазы һәм укытучысы Мотыйгулла Төхфәтуллин йортында шагыйрьнең  музее ачылган

Газизә белән Галиәсгар Госмановлар Габдулланы Кырлайдан Җаекка алдыргач, бераздан Фаизә ире Җәләлетдин һәм улы Габдрахман белән Җаек шәһәренә кунакка бара. Габдулланың туган апасы янындагы тормышын үз күзләре белән күреп, Фаизә бик сөенә. Сәүдәгәр Галиәсгар Госманов Казан ягыннан килгән кунаклар хөрмәтенә зур мәҗлес җыя.

Фаизә Мөхәммәтгалим кызы 1922 елда 84 яшендә вафат булган. 
Балалары: беренче улы Мөхәммәтһади (1878) 2 яшендә вафат, кызы Гөлчәһрә (1884―?), икенче улы Габдрахман (1886―1957)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Рәсүлова З.* Тукай эзләреннән. К.: ТКН, 1985, Б.24-26.
* *Эльмера Галимҗанова*. Шәмсетдинова Фаизә Мөхәммәтгалим кызы // Тукай энциклопедиясенә (*сәхифәне филология фәннәре докторы [[Зөфәр Рәмиев]] алып бара*). «Чын мирас», 2013 ел, ноябрь, Б.108-1909.

## Сылтамалар
* *Евгений Пажитнов.* Родословная. Тукай Габдулла. Проза.ру

## Моны да карагыз
* Габдулла Тукай музее (Җаек)
* Шәрифә карчык

Төркем:Габдулла Тукай
Шәмсетдинова

**Шәмсетдинова** ― фамиия.
* Ильмира Шәмсетдинова (1973), совет һәм Россия моделе, 1991 елгы Мисс СССР.
* Маһирә Шәмсетдинова (1890―1927), халык җырчысы, копмпозитор.
* Мәсгудә Шәмсетдинова (1955), композитор, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993) (АКШ).
* Фаизә Шәмсетдинова (1838―1922), Габдулла Тукайның әтисе Мөхәммәтгариф Мөхәммәтгалим улының (1843—1886) бертуган апасы.
----
* **[[Шәмсетдинов]]**

Төркем:Фамилияләр
Нургали Хәсәнов

**Нургали Хәсәнов**, Нургали Хәсән әл-Буави (*[[1852 ел]]ның [[8 ноябрь|8 ноябре]], [[РИ]],  [[Казан губернасы]], [[Тәтеш өязе]], [[Морзалар (авыл)|Морзалар]] ― [[1919 ел]]ның [[19 май|19 мае]], [[РСФСР]], [[Сембер губернасы]], [[Буа өязе]], [[Буа (Татарстан)|Буа]]*) – Урта Идел буенда танылган дин белгече, галим, ишан. 1886—1919 елларда Буа мәдрәсәсе мөдәррисе.

## Тәрҗемәи хәле

1852 елның 8 ноябрендә Казан губернасы Тәтеш өязе Морзалар авылында туган. Казанның 4нче җәмигъ мәчете (хәзерге «Зәңгәр мәчет») каршындагы мәдрәсәдә (Халидия мәдрәсәсендә), 1875 елга кадәр Казанның 2нче мәчет мәхәлләсе каршындагы  Апанай (Касыймия) мәдрәсәсендә, 1875-1883 елларда Бохараның «Мир-Араб» мәдрәсәсендә укыган.

1883 елда гыйльми дәрәҗә ала һәм 1883-1885 елларда Бохараның бер мәдрәсәсендә укыта.
 
1885-1886 елларда «Гатар» мәдрәсәсен җитәкли.
 
1886 елның 12 декабрендә Буаның Беренче җәмигъ мәчете мәхәлләсе каршындагы «Нурия» (*хәзерге* Буа) мәдрәсәсенең имам-хатыйбы итеп биилгеләнә. 1886 елдан вафатына (1919 елның 19 маена) кадәр Буа шәһәренең мәдрәсә мөдәррисе.
 
1902 елдан Буа шәһәре ахуны – Ырынбур мөселман диния нәзарәтенең әлеге төбәктәге вәкиле.

1919 елның 19 маенда 67 яшендә вафат була. Буа шәһәренең татар зиратында җирләнгән.

Аның логика һәм мөселман хокукы буенча теологик хезмәтләре зур популярлык казанган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Император Николай IIнең «Тырышлыгы өчен» (*За усердие*) алтын һәм көмеш медале – *Ислам мәгарифе өлкәсендәге казанышлары һәм халык белән уңышлы эшләве өчен*  
* 1906 – Госманлы солтаны Габделхәмит IIнең «Османия» ордены 
* Россия империясенең ике күкрәк медале 

## Гаиләсе
Улы Гаяз(*с*)етдин Нургали улы Хәсәнов (1889―1937), I баскыч Буа совет мөселман мәктәбе директоры һәм 1923 елга кадәр Буаның Беренче җәмигъ мәчете имамы.
  
## Хәтер
* 2022 – Казан кооператив институтының гуманитар дисциплиналар һәм чит телләр кафедрасы доценты тарих фәннәре кандидаты Рәшит Ильяс улы Амишов «Татарский богослов Нургали Хасанов» китабын нәшер иткән. Китапны «Апас, Тәтеш, Буа – мәдәни дуга» халыкара сәнгать фестивале кысаларында халыкка тәкъдим итү була
* 2022 – Китапны төзүчеләр һәм тарих белгечләре Нургали Хәсәнов турында документаль фильм да төшергән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Энҗе Габдуллина*. Галим, дин белгече Нургали Хәсәновка багышланган китап чыккан. Татар-информ, 2.09.2022
* *Рашид Маликов*. Буинское медресе. islamisemya.com, 15.08.2012

Төркем:Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Имамнар
Төркем:Буа мәдрәсәсе мөдәррисләре
Төркем:«Тырышлык өчен» медале (Россия империясе) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Шәхесләр:Апас районы
Шаһзадә (мәгънәләр)

**[[Шаһзадә]]** () шаһ баласыдыр.
* Шаһзадә мәчете
* Шаһзадә (җырчы)
Олан

**Олан** — бала, малай дигәнне аңлата, һәм татар теле аша башка телләргә дә таралган.

* Оланнар — үз исемнәрен татарлардан алган һәм пика, кылыч, пистолетлар белән коралланган Яңа Европа җиңел кавалериясенең бер төре.

## Топонимнар

### Беларусия

* Олан () — Белоруссиянең Минск өлкәсе Слуцкий районында урнашкан авыл.

### Казакъстан

* Олан () — Казакъстанның Алматы өлкәсендә урнашкан авыл.
* Олан () — Казакъстанның Акмола өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.
* Олан () — Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

### Польша

* Олан — Польшаның Великопольское воеводалыгында урнашкан авыл.

### Россия

* Олан () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы юкка чыккан торак пункт.

* Олан () — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.

* Олан () — Киров өлкәсенең Өрҗем районындагы авыл

### Франция

* Олан () — Франциянең Аверон департаментына караган коммуна.

## Моны да карагыз

* Олан полкы — 1721-1917 елларда рус гвардиясе һәм Россия империясе Кораллы Көчләре армиясе составында кавалерия формалашуы (полк, хәрби часть).

## Искәрмәләр
Афанасий Калашников

**Афанасий Семен улы Калашников** (; 1903 — 1944) — Бөек Ватан сугышында 3 гвардия танк армиясенең «ОКР СМЕРШ» начальнигы урынбасары, полковник.

## Биографиясе
Афанасий Семен улы Калашников 1903 елның 18 февралендә Казан губернасы Зөя өязе Өлҗән вулысы Өлҗән авылында туган (хәзәерге Татарстанның Кайбыч районы Ульянково авылы). Рус милләтеннән.

СССР НКВД 23.04.1937 елгы № 580 боерыгы белән 1937 елның 23 апреленнән дәүләт куркынычсызлыгы лейтенанты. СССР НКВД 14.05.1939 елгы № 1222 боерыгы белән дәүләт куркынычсызлыгы өлкән лейтенанты. ССР НКВД 29.02.1940 елгы № 271 боерыгы белән дәүләт куркынычсызлыгы капитаны. 30.08.1944 елгы № 098/н боерыгы белән Украина фронты 1 гаскәрләрендә полковник. 1941 елда Бөек Ватан сугышы фронтына алына. 1 Украина фронтының гаскәрләренә 30.08.1944 елгы № 098/н Боерык белән 3 гвардия танк армиясенең «ОКР СМЕРШ» начальнигы урынбасары итеп билгеләнә.

1944 елның 21 гыйнварында фронтта һәлак була.

## Бүләк һәм премияләре
*  II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (30.08.1944)
*  «Сугышчан казанышлар өчен» медале (03.11.1944)
*  I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (11.04.1945)

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Сәяхов

**Сәяхов** ― фамилия.
* Миргасим Сәяхов (1925—1971), Бөек Ватан сугышында катнашучы.
* Фәнил Сәяхов (1934―2002), физик, БР ФА мөхбир әгзасы (1995), Башкортстан АССР атказанган фән эшлеклесе (1988).
* Фәһим Сәяхов (1926—2003), тарих фәннәре докторы (1970), профессор (1970). Башкортстан АССР атказанган фән эшлеклесе (1976).
----
* Лена Сәяхова (1931), педагогика фәннәре докторы (1982), профессор (1986), Башкортстан АССР атказанган фән эшлеклесе (1986).

Төркем:Фамилияләр
Фёдор Сундуров

**Фёдор Роман улы Сундуров** () — Россия юристы, фәннәр докторы, профессор. «Н. С. Татищев ис. Вестник Волжского университеты» журналының редколлегия әгъзасы. Татарстанның атказанган фән эшлеклесе, РФнең атказанган югары мәктәп хезмәткәре.. «Остазлык өчен» билгесе иясе (2025). 

## Биографиясе
Фёдор Роман улы Сундуров 1941 елның 1 ноябрендә Татарстан АССРның Кайбыч районы Ульянково авылында туган.

Федор Сундуров 1965 елда хокук белеме белгечлеге буенча В. И. Ульянов-Ленин ис. Казан дәүләт университетының юридик факультетынтәмамлый. "Җинаять хокукында җәзаны дифференциацияләү һәм индивидуальләштерү проблемалары" фәнни мәктәбенең фәнни җитәкчесе. Юридик фәннәр докторы (1981). Казан федераль университеты юридик факультетының җинаять хокукы кафедрасы профессоры.

1970 елда "Консуллык юрисдикциясе һәм халыкара хокук" темасына кандидатлык диссертациясен яклый. 1980 елда "Рецидивистларга карата иректән мәхрүм итүнең нәтиҗәлелеге проблемалары (хокукый һәм социаль-психологик аспектлар)" темасына докторлык диссертациясе яклый. 1965-1970 елларда суд органнарында практик эштә. 1970 елдан хәзерге вакытка кадәр Казан дәүләт университетының Юридик Факультетында эшли, ассистент, өлкән укытучы, доцент, профессор вазыйфаларын эзлекле били. 1983-1987 елларда юридик факультет деканы.

200дән артык фәнни хезмәт, җинаять-хокукый специализация буенча 50 методик эш авторы. Ул иректән мәхрүм итүнең хокукый һәм социаль-психологик механизмын, табигатьне, этиологияне һәм җинаятьләрне кисәтү системасында җинаять җәзасының ролен тикшерә. Аның тарафыннан җинаять максатларының авторлык концепциясе эшләнә, җинаять җәзалары төрләренең төп характеристикалары ачыклана, структуралаштыруның теоретик һәм практик проблемалары хәл ителә. Җинаять-хокукый характердагы башка чаралар системасы, җинаять җаваплылыгыннан азат итү проблемалары тикшерелә. Оешкан җинаятьчелекне һәм җәмәгать куркынычсызлыгына каршы җинаятьләрне тикшерү үткәрелә.

## Библиография
* Федор Сундуров, Мария Талан - Научные воззрения профессоров Пионтковских (отца и сына) и современная уголовно-правовая политика. 432 стр. 2014. ISBN 978-5-8354-1081-1
* Федор Сундуров, Мария Талан - Наказание в уголовном праве. Учебное пособие. 256 стр. 2015. ISBN 978-5-8354-1134-4 
* С. Я. Казанцев, Л. Л. Кругликов, П. Н. Мазуренко и др. - Уголовное право. 352 стр. 2012. ISBN 978-5-7695-7660-7
* Лев Кругликов, Федор Сундуров, Иван Козаченко и др. - Уголовное право России. Часть Общая. Учебник. 592 стр. 2005. ISBN 5-466-00080-9

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Федор Сундуров. Казанский (Приволжский) Федеральный Университет

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Юридик фәннәр докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем: «Остазлык өчен»  аерымлык билгесе белән бүләкләнүчеләр
Кастель дель Монте

**Кастель дель Монте** (итальянчадан "*Тау сарае*"; бари диалектында: *Castídde d'u Monte*) — көньяк-көнчыгыш Италиянең Пулия өлкәсендә Андрия калкулыгында урнашкан XIII гасыр сарае. 1240-нчы елларда әнисе Констанзадан Хаутвиллдагы җирләрне мирас итеп алган император Фредерик II тарафыннан төзелгән. XVIII гасырда эчке мәрмәр һәм сарайнын калган җиһазлары чыгарылган. Аның тирәсендә сазлык яки күпер булмау сарайнын  җирләрне саклау өчен төзелмәгәнен күрмәтә. Ләкин, археологик тикшерүләр  күрсәткәнчә, залның пәрдә дивары булган.

*Италия энциклопедиясе* тарафыннан "Фредерик II төзегән иң матур сарай" исеменә лаек бу бина Бөтендөнья мирасы объекты буларак сакланыла. Кастель дель Монте шулай ук бер итальян еврода сүрәтләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Hindley, Geoffrey (1968), Castles of Europe, Great Buildings of the World, Feltham, Middlesex, England: Paul Hamlyn, s. 149, ISBN 978-0-600-01635-9

Төркем:Итальядагы Бөтендөнья мирасы
Үрнәк

**Үрнәк** ― күп мәгънәле сүз, топоним, авыл һәм күмәк хуҗалык атамасы.
## Россия
;Башкортстан
* Үрнәк (Әлшәй районы)
* Үрнәк (Бөре районы)
* Үрнәк (Илеш районы)
* Үрнәк (Миякә районы)
* Үрнәк (Туймазы районы)
* Үрнәк (Чакмагыш районы)
;Киров өлкәсе
* Үрнәк (Киров өлкәсе)
;Мари Ил
* Үрнәк (Волжск районы)
;Самар өлкәсе
* Үрнәк (Самар өлкәсе)
;Татарстан
* Үрнәк (Азнакай районы)
* Үрнәк (Арча районы)
* Үрнәк (Балык Бистәсе районы)
* Үрнәк (Мөслим районы)
* Үрнәк (Норлат районы)
* Үрнәк (Спас районы)
* Үрнәк (Яшел Үзән районы)
;Ырынбур өлкәсе
* Үрнәк (Ырынбур өлкәсе)
## Казакъстан
;Акмола өлкәсе
* Үрнәк (Аккүл районы)‎
* Үрнәк (Астрахан районы)
;Алматы өлкәсе
* Үрнәк (Алматы өлкәсе)
;Җамбыл өлкәсе‎
* Үрнәк (Җамбыл районы)
* Үрнәк (Торар Рысколов районы)
;Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе
* Үрнәк (Катонкарагай районы)
;Караганды өлкәсе
* Үрнәк (Караганды өлкәсе)
;Костанай өлкәсе
* Үрнәк (Костанай өлкәсе)
;Төньяк Казакъстан өлкәсе
* Үрнәк (Төньяк Казакъстан өлкәсе)

## Күмәк хуҗалык
* Үрнәк (колхоз, Иске Кормаш)
## Башкалар
* «Үрнәк», басмаханә

Төркем:Топонимнар