Далай-лама XIV

**Далай-Лама XIV**, 14нче Далай-лама, **Нгагва́нг Ловза́нг Тэнцзи́н Гьямцхо́** (*вариант*: Данцзин Джамцо),  (*[[1935 ел]]ның [[6 июль|6 июле]], [[Кытай Җөмһүрияте]], Амдо провинциясе, Такцер авылы*) — буддачылык дине югары рухание, Тибет халкының рухи җитәкчесе.  Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты (*[[1989 ел|1989]]*). АКШның иң югары бүләге — АКШ конгрессының Алтын медале белән бүләкләнгән (*[[2007 ел|2007]]*). Тибетның мөһаҗирлектәге хөкүмәте рәисе (*[[1959 ел|1959]]-[[2011 ел|2011]]*). Буддачылык фәлсәфәсе докторы (*геше-лхарамб*) (*[[1959 ел|1959]]*). Канаданың шәрәфле ватандашы (*[[2006 ел|2006]]*). Рум, Нью-Йорк, Сантьяго, Тарту, Нью-Джерси университетларының шәрәфле докторы.
Тибетның бәйсезлеген тыныч юл белән кире кайтару тарафдары. Карашлары, уй-фикерләре «*Яңа меңьеллык өчен этика*» китабында (*[[1999 ел|1999]]*) бәян ителә.

## Тәрҗемәи хәле

1935 елның 6 июлендә Кытай Җөмһүрияте буйсынуындагы Тибетның Амдо провинциясе (*хәзерге* Кытай Халык Җөмһүриятенең Чиңхәй провинциясе) Такцер авылында күп балалы ярлы гаиләдә уналты баланың тугызынчысы булып туган. Тугач та бирелгән исеме — Лхамо Тхондуп («*теләкләрне тормышка ашыручы алиһә*»). 2 яшендә Далай-ламаның «» дип табыла һәм 1939 елның 10 июлендә Тибет башкаласы Лхаса шәһәренә озатыла.
1940 елның 22 февралендә тәхеткә утыра.  
1950 елның 17 ноябрендә *Нгагванг Ловзанг Тэнцзин Гьямцхо* исеме белән Тибетның тулы хакимияткә ия булган дини һәм сәяси җитәкчесе итеп сайлана.
Көнчыгыш Тибет җирләренә Кытай Халык Республикасы гаскәрләре кергәч, Кытайның үзәк хакимияте белән янәшә тыныч яшәү өчен тырышлык куя. Үз чиратында үзәк хакимият Далай-ламаны Бөтенкытай халык вәкилләре җыелышы рәисе урынбасары итеп игълан итә .
1959 елның 17 мартында, Тибет ихтилалы бастырылгач, Һиндстанга күчеп китәргә мәҗбүр була. Шуннан бирле Һиндстанның  Химачал-Прадеш штатындагы Дхарамсала шәһәрендә яши. Тибетның мөһаҗирлектәге хөкүмәтен () төзи һәм 2011 елга кадәр аның җитәкчесе булып тора.

## [[Тынычлык өчен Нобель премиясе]]

1987 елның 21 сентябрендә АКШ Конгрессы вәкилләре алдында «*Тибет өчен 5 пункттан торган тынычлык планы*» белән чыгыш ясый:
# Тибетны тулаем тынычлык зонасы дип игълан итү.
# Тибет җирләренә кытай халкын күчереп утыртуны, Тибет халкына милләт буларак куркыныч тудыручы сәясәт буларак, тыю.
# Тибет халкының кеше хокукларына һәм демократия нигезләренә хөрмәт белән карау.
# Тибетның табигатен торгызу һәм саклау, Кытайга Тибетта атом-төш калдыкларын күмәргә рөхсәт итмәү.
# Тибетның киләчәктәге статусы һәм тибет – кытай халыкларының үзара мөнәсәбәте турында намуслы сөйләшүләр башлау.
1989 елның октябрендә Нобель премиясе буенча комитет, Тибетта тынычлык урнаштыру һәм кеше хокукларын торгызу планын тәкъдим иткән өчен, «*аерым кешеләр, җәмгыятьләр һәм халыклар арасында мәрхәмәтлелек, мәхәббәт һәм түземлелек турында армый-талмый вәгазьләгән өчен*», *«даими рәвештә халыкара бәхәсләрне тыныч юл белән чишү юлларын тәкъдим итүе, кеше хокуларын яклавы, экология мәсьәләләрен күтәрүе өчен»*, 14нче Далай-ламага Тынычлык өчен Нобель премиясе бирә.

## Әсәрләре
# Минем илем һәм минем халкым (*автобиография*). Нью-Йорк: Potala Publications, 1962.
# Мөһаҗирлектәге азатлык (*автобиография*). М.: Нартанг, 1992.
# Минем рухи биографиям (*чыгышлары, әңгәмәләре җыентыгы*) (*төзүче* София Стрил-Ревер). М.: Деком, 2010. ISBN 978-5-8953-223-8

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1989  Нобель премиясе
* 2006 Ак лотос ордены (Калмыкия)
* 2007 АКШ Конгрессының Алтын медале (АКШ)
* 2012 Тыва Республикасы ордены (Тыва)

## Далай-лама образы кинода
* 1997 «Тибетта җиде ел» (), фильм (*режиссер* Жан-Жак Анно, АКШ, Mandalay Entertainment).
* 1997 «Кундун» (), фильм (*режиссер* Мартин Скорсезе, АКШ, Touchstone Pictures).

## Моны да карагыз
* Глобаль тынычлык индексы

## Әдәбият
# Далай-лама 14-й. Буддизм Тибета. СПб, 1991.

## Сылтамалар
*  Далай-лама 

## <small>Искәрмәләр</small>


Төркем:Далай-ламалар
Төркем:Дин әһелләре
Төркем:Тибет сәясәтчеләре
Төркем:Һиндстан сәясәтчеләре
Төркем:КХҖ сәясәтчеләре
Төркем:Тыва Республикасы ордены кавалерлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре