open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Комплекс яссылык

**Комплекс яссылык** — \mathbb{C} аркылы билгеләнгән комплекс саннар кырына изоморф булган ике үлчәмле матди \mathbb{R}^2 пространствосы.

## Тасвирлама
Һәрбер комплекс санны бирелгән *xOy* яссылыгы ноктасы итеп карарга мөмкин. Моның өчен α = *(a,b)* комплекс санына бу яссылыкның *M* = *(a,b)* ноктасын тиңдәш итеп куярга кирәк. Ул вакытта \mathbb{C} күплеге элементлары белән *xOy* яссылыгы нокталары арасында үзара беркыйммәтле тиңдәшлек урнаша. Шулай итеп, *xOy* яссылыгының һәр ноктасын ниндидер комплекс санның сурәте итеп кабул итәргә мөмкин. Ул вакытта *xOy* комплекс яссылык дип атала. Комплекс яссылыктагы *Ox* күчәрен - *реаль күчәр*, *Oy* күчәрен *уйланма күчәр* дип атыйлар.

Төркем:Комплекс анализ
Анатомия

**Анато́мия** ( — «яңадан», «югарыдан» һәм  — «кисәм», «чабам» сүзләреннән) — организмнар тәннәрен һәм аларның кисәкләрен өйрәнүче биология бүлеге.

## Тарих
### Борынгы чорда анатомия өлкәсендә белем
Кеше тәненең төзелеше турында беренче искә алулар Борынгы Мисырда очрый. Б.э.к. XXVII гасырда Мисыр табибы Имхотеп кеше органнарының кайберләрен һәм аларның вазифаларын тасвирлый. Ул баш миен, йөрәк эшчәнлеген, кан таралышын искә ала. Борынгы Кытайда, «Нейцзин» (б.э.к. XI—VII гасырлар) китабында йөрәк, бавыр, үпкәләр кебек һ.б. органнар турында языла. «Аюрведа» («Яшәү белеме», б.э.к. IX-III гасырлар) дип аталган һинд китабында мускуллар, нервлар, тән төзелеше төрләре һәм холык, баш мие, арка мие буенча күп мәгълүмат тупланган.

Анатомия үсешенә Борынгы Греция галимнәре зур тәэсир ясыйлар. Беренче грек анатомы буларак табиб һәм фәлсәфәче булган Кротонлы Алкмеонсанала. Ул препаратлау остасы буларак исәпләнгән. Грек медицинасының һәм анатомиясенең күренекле вәкилләре булып Гиппократ, Аристотель, Герофил саналалар. Аристотель чагыштырма анатомиягә һәм эмбриологиягә нигез салучы буларак санала.

Борынгы Рим галимнәре шулай ук анатомия үсешенә зур өлеш кертәләр. Аларның бу фән өлкәсендә күрсәткән зур хезмәтләре итеп латинча анатомия терминологиясен барлыкка китерүне санарга була. Рим медицинасының иң якты вәкилләре арасына Авл Корнелий Цельс һәм Гален керә.

Гарәп-фарсы галимнәре бу өлкәдә зур гамәли хезмәт күрсәтәләр. Фарсы галимнәре арасында Әбу Гали ибн Сина (980 - 1037) анатомия үсешенә зур өлеш кертә. Үзенең «медицина белеме кануны» әсәрендә ул анатомия һәм физиология өлкәсендә Гиппократтан, Аристотельдән һәм Галеннан алынма һәм үз күзәтүләреннән чыгып бик күп мәгълүмат китерә.

### Урта гасырлар
Урта гасырларда Аурупада анатомия скелетлар эшләү, ярып караулар тыелган булу сәбәпле таркалу чоры кичерә.

Аурупада Яңарыш чоры галимнәре кеше тәне төзелешен һәм анда баручы процессларны өйрәнә башлыйлар. Алар ярып карауларны чиркәү тарафыннан рөхсәт итүгә ирешәләр.

### Яңа чор
XVII—XVIII гасырлар дәвамында анатомия өлкәсендә яңа ачышлар белән беррәттән яңа фән өлкәләре дә аерылып чыга башлый: гистология, эмбриология, чагыштырма һәм топографик анатомия, антропология һ.б.

Бүгенге көндә анатомия зур нәтиҗәгә ирешкән фән тармагы булып килә.

## Анатомиянең төп тармаклары
* **[[Үсемлекләр анатомиясе]] ** — үсемлек тукымаларының төзелешен һәм үзара урнашуын өйрәнә.
* **[[Хайваннар анатомиясе]]** — хайван тукымасын өйрәнә.
* **[[Кеше анатомиясе]]** — кеше тәне төзелешен өйрәнә. Фәннең бу тармагы биология һәм медицина өчен әһәмияткә ия.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Анатомик терминология

Төркем:Анатомия
Будапешт

**Будапе́шт** ( ) — Маҗарстан башкаласы һәм дәүләтнең иң эре шәһәре. 2007 елның мартында 1,7 млн кеше тәшкил иткән халык саны буенча шәһәр Европа берлегендә тугызынчы урын алып тора. Шәһәр 1873 елда берничә маҗар шәһәренең кушылуы нәтиҗәсендә барлыкка килә: Дунайның көнчыгыш ярында урнашкан Пешт, көнбатыш ярында урнашкан Буда һәм Обуда.

## Тарих
### Халык саны тарихы
thumb|350px|right|<center>Будапешт халкы саны</center>

**Халык:**
* 1780 ел: 48 000 (Буда: 27 000, Пешт: 21 000)
* 1804 ел: 59 610 (Буда: 30 784, Пешт: 28 826)
* 1830 ел: 98 493 (Буда: 37 973, Пешт: 60 520)
* 1847 ел: 133 096 (Буда: 41 974, Пешт: 91 122)
* 1869 ел: 270 476
* 1890 ел: 486 671
* 1900 ел: 733 358 (Сәнагыйләштерү)
* 1910 ел: 880 371 (756 070 маҗарлар, 78 882 немецлар, 20 359 словаклар…) (1910 елдагы халык санын алу буенча)
* 1930 ел: 1 006 184
* 1941 ел: 1 164 963
* 1945 ел: 907 774 (Будапешт операциясе, холокост)
* 1949 ел: 1 057 912
* 1950 ел: 1 590 360 (Олы Будапешт)
* 1980 ел: 2 059 226 
* 1990 ел: 2 016 681
* 2001 ел: 1 777 921 (1 631 043 маҗарлар, 18 097 немецлар, 14 019 чегәннәр, 4929 словаклар…) (2001 ел дагы халык санын алу буенча)
* 2005 ел: 1 695 814
* 2008 ел: 1 702 297 (Буда: 480 756, Пешт: 1 221 541)

## Күренекле кешеләре
* Эржебет Шаар, скульптор
* Андраш Рона-Таш (1931), тел белгече, тарихчы, академик.

## Тугандаш шәһәрләр

Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Будапешт
Кариб диңгезе юлбасарлары (фильмнар сериясе)

**«Кариб диңгезе юлбасарлары» (фильмнар сериясе)** () – Кариб диңгезендә юлбасарлар турындагы маҗаралы фильмнар сериясе, режиссерлары Гор Вербински (1-3 өлешләр) һәм Роб Маршалл булды (4 өлеш). Барлык фильмнарга да сценарийны Терри Россио һәм Тед Эллиотт язды, ә продюсерлык эшен Джерри Брукһаймер башкарды. Фильмнар Диснейлендта атракционнар ачылгач һәм Walt Disney Pictures кинокомпаниясе ярдәмендә төшерелде. Барлык өлешләрдә дә иң мөһим персонажлар – Чыпчык Джек (Джонни Депп), Гектор Барбосса (Джеффри Раш), Уилл Тёрнер (Орландо Блум), Элизабет Суонн (Кира Найтли), Джошами Гиббс (Кевин МакНелли), һәм шулай ук дүртенче өлештә барлыкка килгән Анжелика (Пенелопа Крус) һәм Кара сакал (Иэн Макшейн).

Сериянең беренче өлеше булып «Кариб диңезе юлбасарлары:Кара «Энҗе бөртеге» каргышы» фильмы тора. Аның премьерасы 2003 елда булды. Фильмның уңышлы булуы аркасында, Walt Disney Pictures трилогия булырлык итеп, тагын ике фильмның чыгачагын вәгъдә итте. Сиквел - «Кариб диңгезе илбасарлары:Мәет сандыгы» фильмы — 2006 елда чыкты һәм дөнья прокатында миллиардан артык доллар җыеп, иң күп кассалы фильмнар исемлегендә дүртенче урынга чыкты. Өченче фильм, «Кариб диңгезе юлбасарлары:Дөнья чигендә» икенчесеннән соң бер ел үткәч, 2007 елда эшләнелде. Дүртенче өлешнең - «Кариб диңгезе юлбасарлары: Сәер ярларда» фильмының релизы 2011 елның 20маенда гади 2D, IMAX, Disney Digital 3-D, IMAX 3D форматларында чыгачак. Аны төшерү эше 2010 елның 14 июнендә Гавайларда башланды.

Төркем:Юлбасарлар турында фильмнар
Төркем:Киносерияләр
Ефәк элдем читәнгә

** Ефәк элдем читәнгә ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар кулга-кул тотынышып кара-каршы ике сафка тезелеп басалар. Беренче рәттәгеләр икенче сафтагыларның каршысына таба барып түбәндәгечә җырлыйлар:

: Ефәк элдем читәнгә,
: Җилфер-җилфер итәргә.
: Без килмәдек буш китәргә,
: Килдек алып китәргә.

Икенче сафтагы балалар үз урыннарында торган килеш кулларын җыр ритмына селкеп каршы җырлыйлар:

: Алын алырсыз микән,
: Гөлен алырсыз микән?
: Урталарга чыгып сайлап
: Кемне алырсыз икән?

Беренче сафтагылар болай җавап бирә:

: Алларын да алырбыз,
: Гөлләрен дә алырбыз.
: Күңелебезгә кем ошаса,
: Шуны сайлап алырбыз.

Шулай дип җырлаган арада беренчеләр икенче сафтагыларның берсен үз рәтләренә алалар да кире үз урыннарына чигенәләр. Аннан соң җырны икенче сафтагылар башлап, каршы яктан үзләренә бер баланы алып китә. Уен шул рәвешле дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
1316 ел

## Вакыйгалар
* Парижда барлык күперләр боз агымы тарафыннан җимерелә.
* Тырново шәһәрен (Болгария) төрекләр яулап алалар.
* 1316—1335 — Илхан Әбу Сәгыйд.

## Туулар

* 2 март — Роберт&nbsp;II, Стюартлар нәселеннә Шотландия корольләре арасында беренчесе.
* Джон Барбур, шотланд шагыйре.

## Вафатлар

* Го Шоуцзин — Кытай астрономы һәм математигы.
* Иран илханы Олҗайту.

Төркем:1316 ел
Төркем:Еллар
Йөзек яшереш

** Йөзек яшереш ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Элек шобага яки санашу белән көтүче сайлыйлар. Аннан озын бер җеп алып бер йөзекне шул җепкә кидерәләр дә җепнең ике башын бергә бәйләп, балалар иркен генә шул җепкә тотынып бер түгәрәк ясыйлар. Көтүче уртада кала. Балалар барысы да такмак көенә куллары белән бертуктаусыз йөзекне шудырып йөрткән кебек хәрәкәт ясыйлар һәм яшерен рәвештә йөзекне берсеннән-берсенә күчереп йөртеп торалар.

Күмәк җыр: 
: Сөләйманның йөзеген
: Дию кызы урлаган.
: Каф тавының артында
: Алтын сандыкка салган.

Көтүче: 
: Йөзек анда калмаган,
: Аннан песи урлаган.
: Киң дәрьяны чыкканда,
: Суга төшереп калдырган.

Күмәк җыр: 
: Инде йөзек югалган,
: Табалмассың, уңмаган.

Көтүче: 
: Киң дәрья туңмаган,
: Йөзек синдә булмаган!

дип, берәүнең кулын тота. Әгәр дә йөзек шуннан чыкса, ул көтүче була. Әгәр дә йөзек аңардан чыкмаса, баштагы көтүче үз урынында калып, җыр яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Мәкләр (уен)

** Мәкләр ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Балалар бер түгәрәк ясап басалар. Уртага бер кыз бала чыга. Түгәрәктә басып торучы балалар белән уртадагы кыз арасында шундый әйтеш башлана:

Кырыйдагылар уртадагы балага: 
— Әй, син, матур кыз, мәкне ничек чәчәләр? Уртадагы бала (чәчкән булып): 
— Мәкне шулай чәчәләр, мәкне шулай чәчәләр.

Кырыйдагы балалар шул хәрәкәтне кабатлап: «Мәкне шулай чәчәләр», — дип әйтәләр. Уртадагы балага тагын сорау бирәләр: 
— Әй, син, матур кыз, ничек итеп үсә мәк? 
— Менә шулай үсә мәк, менә шулай үсә мәк (үскәнен күрсәтә).

Кырыйдагылар шул хәрәкәтне һәм сүзләрне кабатлыйлар. 
— Әй, син, матур кыз, ничек яфрак яра мәк? 
— Шулай яфрак яра мәк, шулай яфрак яра мәк (бармакларын ачып, яфрак яруны күрсәтә)!

Кырыйдагылар аның хәрәкәтен һәм сүзләрен кабатлыйлар. 
— Әй, син, матур кыз, ничек чәчәк ата мәк? 
— Шулай чәчәк ата мәк, шулай чәчәк ата мәк (кулларын ачып, чәчәк атуын күрсәтә).

Кырыйдагылар аның хәрәкәтен һәм сүзләрен кабатлыйлар. 
— Әй, син, матур кыз, мәкне ничек ашыйсың? 
— Мәкне шулай ашыймын, мәкне шулай ашыймын (мәк ашаган булып кылана).

Кырыйдагылар шуны кабатлыйлар. Аннан соң уртадагы бала үз урынына бер иптәшен чакыра, ә үзе түгәрәккә аның урынына баса. Уен яңадан башлана.

### II вариант
Балалар кулга-кул тотынып түгәрәкләнеп тезеләләр. Уртага өч-дүрт кыз (алар «мәкләр» була) һәм бер «бабай» баса. Кырыйдагылар бер тарафка әйләнеп җырлый башлыйлар: 
— Мәкләр, мәкләр, кызыл мәкләр, 
Мәкләр, мәкләр, кызыл мәкләр, 
Торыйк, бирсә файда, сорыйк бабайдан. 
Бир җавап безгә, бабай. 
Бир җавап безгә, бабай: 
Чәчикме мәк, чәчикме мәк?

Бабай: 
— Чәчегез, балалар.

— Мәкләр, мәкләр, кызыл мәкләр, 
Мәкләр, мәкләр, кызыл мәкләр, 
Торыйк, бирсә файда, сорыйк бабайдан. 
Бир җавап безгә, бабай, 
Бир җавап безгә, бабай: 
Чәчәк атамы мәк, чәчәк атамы мәк?

Бабай: 
— Ата, балалар, ата.

— Мәкләр, мәкләр, кызыл мәкләр, 
Торыйк, бирсә файда, сорыйк бабайдан. 
Бир җавап безгә, бабай; 
Бир җавап безгә, бабай: 
Өлгердеме мәк, өлгердеме мәк?

Бабай: 
— Өлгерде мәк, рәхим итегез!

Шуннан соң кырыйдагы кызлар килеп уртадагыларны иңбашларыннан тотып селки башлыйлар («мәк койдырталар»).

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Яулык алыш

** Яулык алыш ** — татар балалар уены. Кыз балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен күбесенчә өйдә кыз балалар тарафыннан уйнала. Кызлар бер урынга түгәрәкләнеп басалар да бер кешене яулык җыючы итеп сайлап куялар. Ул уртага чыгып баса да:

: — Талым, талым, тал чыбык,
: Уртасында бал чыбык,
: Читләп-читләп, кабык ташла...
: Ал яулык, гөл яулык,
: Давай миңа бер яулык, —

дип такмаклый-такмаклый, барлык кызлардан да яулык җыеп чыга. Җыеп бетергәч, яулык хуҗаларына берәм-берәм җәза бирелә. Җәзадан соң уен тагын яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Шалкан (уен)

** Шалкан** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе

Балалар кулга-кул тотынып түгәрәккә басалар. Бер физик яктан көчлерәк бала уртада кала. Ул «шалкан» була. Калганнары түгәрәк буенча хәрәкәт итеп җырлыйлар. Җырларның эчтәлеге түгәрәк уртасында хәрәкәт белән гәүдәләндерелә.

: Бабай шалкан утырта,
: Шалкан үсә, зур була.
: Зур була, бик зур була,
: Бабай йолкырга килә («бабай» килә)
: Тарта бабай шалканны,
: Ала алмый суырып («шалкан» ның биленнән алып тарта).
: Чакыра ул ярдәмгә
: Әбине шунда күреп («әби»не чакыра һ. б.).
: Әби тота бабайны,
: Бабай тота шалканны,
: Икәүләп тирләп-пешеп
: Менә тарталар инде.
: Тарталар, әй, тарталар,
: Ала алмыйлар суырып,
: Чакыра әби ярдәмгә
: Малаен шунда күреп.
: Малай тота әбине,
: Әби тота шалканны,
: Менә тарталар инде.
: Тарталар, әй, тарталар,
: Ала алмыйлар суырып.
: Чакыра малай маэмайны,
: Ярдәмгә шунда күреп.
: Маэмай тота малайны,
: Малай тота әбине,
: Әби тота бабайны,
: Бабай тота шалканны.
: Тарталар, әй, тарталар,
: Ала алмыйлар суырып.
: Чакыра маэмай мәчене
: Ярдәмгә шунда күреп.
: Мәче тота маэмайны.
: Маэмай тота малайны.
: Малай тота әбине,
: Әби тота бабайны.
: Бабай тота шалканны,
: Менә тарталар инде.
: Ала алмагач суырып,
: Чакыра мәче тычканны.
: Тычкан мәчене тотып,
: Мәче маэмайны тотып,
: Маэмай малайны тотып,
: Малай әбине тотып,
: Әби бабайны тотып,
: Бабай шалканны тотып,
: Тарттылар, әй, тарттылар,
: Чыгардылар йолкып.
 
Шалканны йолкып чыгаргач, егылып киткән кебек кыланалар. Уен шуның белән тәмам була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Софокл

thumb|right|250px|Шагыйрьне сурәтләүче статуя, Софоклга кагылышлы булырга мөкин.
**Софо́кл** (, б.э.к.496/5-406) – Афиннар драматургы һәм трагикы.

Б.э.к. 495 яки 496 елның февралендә, Афиннар яныдагы Колон дигән урында туган. Үзенең туган җирен ул «Колонда Эдип» дигән трагедиясендә мактый. Ул Софилл дигән кешенең бай гаиләсендә туып-үсә һәм яхшы белем ала.

Саламин сугышыннан соң (б.э.к. 480 ел) халык бәйрәмендә хор җитәкчесе буларак катнаша. Ике тапкыр хәрби җиткче вазифасына салана һәм бер тапкыр берләшмә казнасы белән идарә итүче коллегиясе әгъзасы вазифасын үти. Б.э.к. 480 елда, Самосс сугышы вакытында, афиналылар Софоклны хәрби җитәкче итеп сайлап куялар.

Софоклның төп эше театр өчен трагедияләр язу була. Ул б.э.к. 469 елда язып, куйган беренче тетралогия аңа Эсхил өстеннән җиңү бирә һәм башка трагикларны җиңәргә мөмкинлек ача.

Софокл башкалардан күңелле холкы белән аерылып торган. Ул Геродотның дусты була.

Ул б.э.к. 405 елда, Афиннар шәһәрендә, 90 яшендә вафат була.

Софоклның улы Иофон үзе трагикка әйләнә.
## Сылтамалар
* Софокл Максим Машков китапханәсендә 
* Edipica.narod.ru 
* Собрание фрагментов Софокла у Уолкера (1921) 

Төркем:Борынгы грек драматурглары
Яулык бирешле

** Яулык бирешле ** — татар балалар уены. Кыз балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар яулык салучы билгеләп куялар. Калганнары читтә бер рәткә тезелеп тора. Яулык салучы беренче балага килеп яулык белән суга, ә ул яулыкны тотып калырга тиеш. Тотса, ул яулык салучы белән икесе читкә китеп, кемгә яулык белән сугарга һәм аны кемгә «кияүгә бирергә» икәнен килешәләр. Шуннан соң, билгеләнгән кеше янына килеп:

— Сиңа фәләннән хат! — диләр һәм яулык белән сугалар. Ул яулыкны тота алса, урынында кала. Әгәр тота алмаса, аны «кияүгә бирәләр». Аның тәртибе болай: теге парлар тагын читкә китәләр һәм бер кулның бармакларына таныш малайларның исемнәрен атап чыгалар. Аннан теге кыз янына килеп:

— Кайсы бармак кирәк? — дип, бармакларын җәеп күрсәтәләр. Кыз кайсы бармакны күрсәтсә, шуңа аталган исемне кычкырып әйтәләр. Мәсәлән, Зәки булды, ди. Ул кыз Зәкигә «кияүгә чыккан» була. Уен барлык кызлар «кияүгә чыгып» беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Кичке азан (шигырь)

**«Кичке азан. Һәм мәнзун, һәм мәнсур» шигыре** — Габдулла Тукайның 1906 елда язылган шигыре.

## Тарих
Беренче тапкыр «Әл-гасрел җәдит» журналының 1906 ел № 11 (ноябрь) санында, аннары «Фикер» газетасының шул ук елгы 26 ноябрь санында (№ 44) «Һәм мәнзун, һәм мәнсур» исеме белән басыла. 1907 елгы "4 нче дәфтәр"гә кертелгән. Ул китапның икенче (1909), өченче (1913) басмаларында исеме «Кичке азан. Һәм мәнзун, һәм мәнсур» дип үзгәртелгән. Ләкин шул чор матбугаты телендә шигырь «Кичке азан» дип исемләнгән.

## Үзенчәлекләр
Бу шигырен Тукай М.Ю.Лермонтовның «Звезда» дигән шигыре үлчәменә охшатып, татар телендә дүрт иҗекле үлчәмдә шигырь тудыру тәҗрибәсе буларак язылды, дип тәкъдим итә.

1913 елда Тукай бу шигырен тагын берничә әсәрләре белән бергә, «чүп-чар» дип атый.

## Чыганак
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Тукай шигърияте
Унъеллык

**Унъеллык** (башкача «декада») дип ун елны үз эченә алучы дәверне атыйлар. Ел озынлыгына карап унъеллыкның да озынлыгы үзгәрергә мөмкин.

## Шулай ук карагыз
* Гасыр
* Мең еллык

Төркем:Вакытны үлчәү берәмлекләре
Төркем:Унъеллыклар
Төркем:Ун
Мөләммәгъ

**Мөләммәгъ** (гарәпчә — *катнаш шигырь*) — Шәрык шигъриятендә кулланылган жанр. Ике яки берничә телне катнаштырып язылган шигырьләргә карата әйтелә. Кагыйдә буларак, строфаның бер юлы — бер телдә, ә икенче юлы икенче телдә языла. Мөләммәгъләр белән еш кына робагыйлар иҗат ителә.

Шәрык шигъриятендә мөләммәгъләр күптәннән килә. Җәлаләтдин Руми, Харәзми, Сәйф Сараи, Өмми Камал, Шәмсетдин Зәки һәм күп башка әдипләр иҗатларында очрый. Габдулла Тукайда да мөләммәгъләргә мөрәҗәгать иткән шигырьләре бар (мәсәлән, «Китмибез!» шигыре).

Әдәби-эстетик чара буларак, мөләммәгъ халык авыз ижатында, аеруча шаян жырларда кулланыла:
*Татарча «кая барасың?»*
*Урысча «куда пойдешь?»*
*Ярларыңны ятлар алса,*
*Пожалуй, с ума сойдешь.*

## Чыганаклар
* Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары
Диван

* **[[Диван (мебель)|Диван]]** — йомшак мебель төре.
* **[[Диван (әдәбият)|Диван]]** — Якын Көнчыгыш әдәбиятында лирик шигырьләр җыентыгы.
* **[[Диван (идарәчелек)|Диван]]** — мөселман дәүләтләрендә хакимиятнең иң югары органы.
Диван (әдәбият)

**Диван** (, «хисап китабы») - Якын Көнчыгыш әдәбиятында лирик шигырьләр җыентыгы. Бу төшенчә фарсы теленнән гарәпчәгә, төрекчәгә һәм башка мөселман халыкларның телләренә кереп, соңрак алар аркылы мөселман булмаган халыклар арасында да таралган.

Төркем:Шигърият
Казанның меңьеллыгы

**Казанның меңьеллыгы** — 2005 елның 24 — 30 августында Казан шәһәренең меңъеллыгы уңаеннан уздырылган бәйрәм чаралары.

## Казанның нигезләнү вакытын билгеләү
Рәсми караш буенча, Казанның мең елдан да ким булмаган тарихы бар. Моңа нигез булып Казан кирмәнендә уздырылган археологик казу эшләре алып барганда 929 — 930 елларда сугылган чех акчаларын табу тора. Шулай ук төгәл датасын билгеләү авыр булган башка табылдыклар да моңа дәлил булып тора.

## Бәйрәм чаралары эмблемасы

Меңьеллык символы конкурс нәтиҗәсендә сайлана. Казан кирмәненең, Сөембикә манарасының, Еланның, гарәп язуының төрле рәвештәге күренешләреннән гыйбарәт булган күпсанлы эшләр арасыннан жюри Айрат Халитовның эшен сайлап ала. Рәсемдә Сөембикә манарасы, лилия чәчәге һәм Татарстан байрагы үзенчәлекле стиль белән тасвирланган.
## Моны да карагыз
* Алабуганың меңьеллыгы
## Шулай да карагыз
"Qazannıñ 1000 yıllığı istälegenä" medal
## Сылтамалар

Төркем:Казан тарихы
Төркем:Шәһәр юбилейлары
Төркем:Россия шәһәрләре юбилейлары
Бу дустың белән күреш

** Бу дустың белән күреш** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар кулга-кул тотынып түгәрәккә басалар һәм, җырның эчтәлегендә әйтелгән хәрәкәтләрне ясап, «Сандугач-күгәрчен» көенә җырлап әйләнәләр:

: Аякларың тыпырдат * (аякларын тыпырдаталар) *
: Кулларыңны чәпелдәт, * (кул чәпелдәтәләр) *
: Бер монда, бер монда, * (кулларын бер уңда, бер сулда чэпелдәтәләр) *
: Кыен эш түгел бер дә.
: Бер уңга, бер сулга, * (баскан җирдә әйләнеп баш ияләр) *
: Кыен эш түгел бер дә. * (соңгы кыланышлар кабатлана) *
: Башың аска иеп ал, * (башларын аска иеп алалар) *
: Кул бармагың янап ал, * (бармак яныйлар) *
: Бер монда, бер монда, * (уңга, сулга бармак яныйлар) *
: Кыен эш түгел бер дә. * (әйләнеп алалар) *
: Кулларыңны күтәреп * (кулларын сузып күтәрәләр) *
: Алга сал талгын гына. * (талгын, нәфис итеп кулларын төшерәләр) *
: Сал уңга, сал сулга, * (кулларын уңга, сулга салалар) *
: Кыен эш түгел менә, * (әйләнеп алалар) *
: Бу дустың белән күреш, * (уң яктагы дусты белән күрешәләр) *
: Бу дустың белән күреш, * (сулдагы дусты белән күрешәләр) *
: Йә, иптәш, йә, әйлән, * (әйләнәләр) **
: Бик кыен түгел бу эш. * (баш ияләр)

Уен шуның белән бетә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Җәүза (мәгънәләр)

**Җәүза** () — бәйләнгән, бәйле.

* **[[Җәүза йолдызлыгы|Җәүза]]** — Җәүза (Игезәкләр) йолдызлыгы
* **[[Игезәкләр (зодиак билгесе)|Җәүза]]** — Игезәкләр (зодиак билгесе)
* **[[Җәүза]]** — 22 майдан по 21 июньгә кадәр дәвам итүче ай
* **[[Орион йолдызлыгы|Әл-Җәүза]]** — Орион йолдызлыгы
Сезар премиясе

**«Сеза́р»** () — Франциянең кинематограф өлкәсендә милли премиясе. 1975 елдан башлап Кинематография сәнгате һәм техника академиясе тарафыннан бүләк ителә. Премия атамасы француз сынчысы Сезар Бальдаччини хөрмәтенә бирелә.

Премияне тапшыру тантанасы ел саен, февраль аенда «Шатле» театрында уза.

Төп номинацияләр түбәндәгеннән гыйбарәт:
* Иң яхшы фильм
* Иң яхшы режиссер эше
* Иң яхшы актер
* Иң яхшы актриса
* Иң яхшы дебют
* Иң яхшы икенче пландагы актер
* Иң яхшы икенче пландагы актриса
* Чит телдә иң яхшы фильм
* Иң яхшы оригиналь сценарий яки адаптация

Тарихта иң күп «Сезар» премиясен 2 фильм алган: «Соңгы метро» (1980) һәм «Сирано де Бержерак» (1990). Алар унышар номинациядә җиңү яулыйлар. Шушы ике фильмда да төп рольне Жерар Депардье башкара.

## Сылтамалар
* «Сезар» премиясенең рәсми сайты 

Сезар
Төркем:1975 ел
Кәрим Хәкимов

*<small></small>*

**Кәрим Габдрәүф улы Хәкимов**, яки «Кызыл паша» ( («Красный паша́»), کریم حاكم) — күренекле совет дипломаты һәм ижтимагый-сәяси эшлеклесе.

Кәрим Хәкимов - Совет Русиясенең гарәп илләрендәге беренче вәкаләтле вәкиле. Советлар Союзы белән гарәп-фарсы дәүләтләре арасында җылы мөнәсәбәт урнаштыруда әһәмиятле урын алып тора.

Кәрим Хәкимов репрессияләнеп үтерелгәннән соң, Согуд Гарәбстаны ССРБ белән дипломатик мөнәсәбәтләрен туктата.

## Биография

1882 елның 28 ноябрендә Уфа губернасының Бәләбәй өязендә, Дүсән авылында (хәзерге Башкортстанның Бишбүләк районы) туа.

1908 елда данлыклы Каргалы бистәсе мәдрәсәсендә укый.

1920 — 1911 елларда Уфадагы Галия мәдрәсәсендә белем ала.

1917 елда Тум шәһәрендә гимназияне тәмамлый.

Кәрим Хәкимов Гражданнар сугышында катнаша. 1920 елда В.В.Куйбышев киңәше буенча Чит ил эшләре Халык Комиссариатында дипломатик эшкә урнаша.

Октябрь, 1921 — июль, 1924 — Иранның (Фарсы) Мәшһәд, Рәшт шәһәрләрендә СССРның Генераль консулы. 1924 елда Согуд Гарәбстаны Корольлегендә СССРның Генераль консулы була.

1925 елда Хәкимов Мәккәгә кече хаҗ - гомрә кыла. Бу гамәле белән ул гарәп идарәчеләренең ихтирамын казана.

16 февраль, 1926 ел — СССР беренче булып Согуд Гарәбстаны дәүләтен таный.

1926 — 1928 елларда СССРның Согуд Гарәбстанында вәкаләтле илчесе. 1929 — 1931 елларда - Йәмәндә шул ук вазифаны үти.

1932 — 1935 елларда Мәскәүдә Кызыл профессура институтында укый.

1936 — 1937 елларда яңадан Согуд Гарәбстанында СССРның вәкаләтле илчесе.

1937 елның 6 сентябрендә Мәскәүгә чакыртып алына. Шул ук елның 11 ноябрендә ялган әләк буенча кулга алына, 1938 елның гыйнварында атып үтерелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Хакимов К. А.* Счастливая Аравия глазами советского полпреда Государственный архив Оренбургской области. Ф.2484. ОП.1.Д.77. 
* ''Густерин П.'' Советский разведчик Карим Хакимов 
* ''«Карим Хакимов — аравийский визирь Кремля»'', ИА IslamNews
* «Красный паша Аравии», Русский Дом, 27 января 2008 года
* ХАКИМОВ Карим Абдрауфович 
* *Р. Валеев.* Миссия в Джидде. История односельчанина и духовного наставника  // Татары у себя дома. Казань: Магариф, 2005
* К.Хакимов — первый советский полпред в Саудовской Аравии // Гасырлар авазы — Эхо веков. Казань, 1995, № 5.
* *Владимир Корягин*. Как Советская Россия потеряла Саудовскую Аравию // Газета. Ru, 24.01.2015.

## Шулай ук карагыз

* Сталин репрессияләре
* Зур террор
* :ru:Сталинские расстрельные списки

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:ССРБ илчеләре
Төркем:Галия мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Совет дипломатлары
Мәсгуд кануны

**Мәсгуд кануны** (*әл-канун әл-мәс'уди*) — якынча 1030 елда тәмамланган һәм газнәви солтан Мәсгуд ибне Мәхмүдкә багышланган Әбүрәйхан Мөхәммәт әл-Бирунинең әсәре. Бу хезмәт — 1029 йолдыз координатлар һәм йолдызча зурлыклар белән зайичәсе (йолдызлар җәдвәлләре).

Әл-Бируни үзенең җәдвәлләре Клавдий Птолемейның «Әлмагест» һәм Габделрахман әс-Суфинең «Кузгалмас йолдызлар китабы» нигезендә төзелгән. Җәдвәлләрдә йолдызларны күзәтүләре төгәл вакыты күрсәтелмәгән, әмма чамалау буенча 1030 ел унларча еллар элегрәк.

## Басмалар
* Abu-r-Rayhan al-Biruni, Al-Qanunu'l Maśudi (Canon Masudicus), Hyderabad-Dn, Osmania Press, 1954–1956, vol. III, pp.&nbsp;1014–1126. 
* Звездный каталог ал-Бируни с приложением каталогов Хайама и ат-Туси // Историко-астрономические исследования. Вып. VIII. — М.: Физматгиз, 1962. — С. 83–192. 

Төркем:Астрономия
Китап (шигырь)

**«Китап» шигыре** – Габдулла Тукайның 1909 елда язылган, китапка багышланган шигыре.

## Тарих
Беренче тапкыр «Йолдыз» газетасының 1909 ел 3 октябрь (№453)  санында басылган, ахырында «*22 сентябрь, 1909 сәнә* (ел)» дип куелган. Тукайның «Балалар күңеле» китабына кертелгән. (Беренче җөзьә. Казан, «Сабах» көтепханәсе, И.Н. Харитонов матбагасы, 1909 . Ибтидаи мәктәпләр  өчен шигырьләр мәҗмугасе).

Әсәр рус балалар шагыйре Николай Позняковның «Книга» дигән шигыреннән файдаланып язылган.

## Чыганак
*  
## Искәрмәләр

Төркем:Тукай балалар әдәбиятында
Төркем:Тукай шигърияте
Танк

**Танк** — чылбырлы тәгәрмәчкә нигезләнгән йөрешле бронялы сугыш машинасы. Нигездә төп коралы буларак пушка кулланыла.

## Атаманың килеп чыгышы
«Танк» сүзе инглиз телендәге tank сүзеннән килеп чыккан. Ул «бак», «цистерна», «мичкә» мәгънәсен аңлата. Атаманың килеп чыгу тарихы түбәндәгечә: фронтка беренче танкларны җибәргәндә Британия контрразведкасы Англиядән Россия хөкүмәте эчәргә яраклы су ташыр өчен бер партия цистернага  бирде дигән имеш-мимеш тарата. Шул рәвешле танклар тимер юл буенча цистерналар кыяфәтендә фронтка юнәләләр.

## Тарих
### Танкларның килеп чыгышы
Беренче танклар Беренче бөтендөнья сугышы барышында килеп чыгалар. Сугыш барышында көнбатыш фронт позицион тигезләнеш урнашкан була һәм озак вакыт дәвамында фронт сызыгы бер урыннан күчми. Дошман фронтын өзер өчен яңа чаралар таләп ителә. Танклар бу максат белән уйлап чыгарылган булалар.

Танк идеясе 1915 елда Бөекбританиядә, Франциядә һәм Россия империясендә туа. 1916 елда Британиядә Mark I исеме астында беренче танклар килеп чыга.

Беренче танклар инглиз армиясе тарафыннан Сомма елгасында 1916 елның 15 сентябрендә Герман армиясенә каршы кулланыла.

Соңрак французлар 1917 елда бик уңышлы булган Рено FT-17 танкын эшләп чыгаралар.

Россиядә чыгарылган беренче танклар буларак Пороховщиков танкы һәм тәгәрмәчле Лебеденко танкы санала.

### Сугыш арасы чоры танклары ([[1919 ел|1919]] — [[1938 ел|1938]])
Ике бөтендөнья сугышы арасында танклар зур үсеш кичерәләр һәм Икенче бөтендөнья сугышы башына алар инде гаять алга киткән сугыш машиналары булып җитешкән булалар. Бу дәвердә төрле танк вариацияләре эшләнеп карый һәм конструкторлар күп фикерләрдән баш тартырга мәҗбүр булалар.

### Икенче бөтендөнья сугышы танклары
Дөнья сугыш танк төзү өлкәсе алга зур адым ясый. 6 ел эчендә танклар аңа кадәрге 20 ел белән чагыштырганда зуррак үсеш кичерәләр.

### Сугыштан соңгы танклар
* ПТ-76
* Т-54Б
* Т-55
* Т-55А
* Т-62
* Т-64А
* Т-64БВ
* Т-72М
* Т-80
* Т-90

## Әдәбият

## Сылтамалар

* **[http://blueprints.ucoz.ru Чертежи танков и бронетехники]**
* *Антонов А. С., Артамонов Б. А., Коробков Б. М., Магидович Е. И.* Танк, Воениздат, 1954 г. 
* *Бабаджанян А. Х. (ред.)* Танки и танковые войска . : Воениздат, 1980. 432 с.
* The Russian Battlefield
* Военный музей Бронетанкового вооружения и техники. Россия, Кубинка 
* Бронетанковая библиотека Василия Чобитка
* Танку ПТУР не страшен. Защита бронетанкового вооружения и техники от высокоточного оружия 
* 
* Концепция танка с пневмоэлектрическим вооружением 
* Танки. История создания, вооружение, описание конструкции, боевое применение, общая оценка машин 
* С.Суворов. Танки: эра заката пока не предвидится 
* ACHTUNG PANZER!  (посвящён бронетанковой технике Германии периода Второй мировой войны)

Төркем:Танклар
Төркем:Танк теориясе
Бауэр

**Бауэр** () — киң таралган немец фамилиясе. *Крестьян* яки *фермер* дип тәрҗемә ителә.

Бу фамилиялы күренекле шәхесләр:
* Бруно Бауэр (1809—1882) — немец фәлсәфәчесе, дин белгече һәм тарихчы;
* Виктор Бауэр (1915—1969) — Икенче Бөтендөнья сугышы заманындагы немец очучысы-ас;
* Вильгельм Бауэр (1822—1872) — немец су асты көймәләре конструкторы;
* Густав Бауэр (1870—1944) — немец сәясәтчесе, 1920 елда Германия рейхсканцлеры;
* Йон Бауэр (1882—1918) — швед рәссамы;
* Карл Генрих Бауэр — немец хирургы;
* Отто Бауэр (1881—1938) — Автрияле социал-демократ, национализм теориясен эшләп чыгаруга өлеш кертә;
* Фердинанд Бауэр (1760—1826) — Австрияле ботаник һәм рәссам;
* Фридрих Вильгельм Бауэр (1731—1783) — генерал-квартирмейстер, инженер-гидротехник, картограф;
* Эрнст Бауэр (1914—1988) — немец су асты йөзүчесе;
* Ханс Бауэр (1927-1997) — немец футболчысы, 1954 елда футбол буенча дөнья чемпионы.

## Шулай ук карагыз
* Баур

Төркем:Фамилияләр
Анастасия Заворотнюк

**Анастаси́я Ю́рьевна Заворотню́к** (1971 елның 3 апреле, Әстерхан, ССРБ — 2024 елның 29 мае, Мәскәү) — Россия театр һәм кино актрисасы, телелапбаручы.

## Иҗат

### Фильмография
# 1991 — Машенька — *Машенька*
# 1993 — Лихая парочка — *Лизка*
# 2002 — Наследник — *Настя*
# 2004 — Моя прекрасная няня — *няня Вика*
# 2007 — Код Апокалипсиса — *Дарья/Мари*
# 2007 — Шекспиру и не снилось — *Лизон*
# 2008 — Неидеальная женщина — *Любаня*
# 2009 — Артефакт — *Рита*
# 2009 — Гоголь. Ближайший — *[[Смирнова, Александра Осиповна|Смирнова-Россет]]*
# 2010 — Аманда О — *Аманда О*
# 2011 — Служебный роман. Наше время — *Оля Рыжова*
# 2011 — Хозяйка «Белых ночей» — *Марина*
# 2011 — Дом на краю
# 2012 — Московская сказка (мультфильм) — *озвучка*

## Сылтамалар
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Русия актрисалары
Төркем:ТЭФИ премиясе лауреатлары
Төркем:МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлаучылар
Зайичә

**Зайичә** (, ) — Ислам илләрендә йолдызлар җәдвәлләре өчен гомуми атама. Җәдвәлләрдән тыш, зайичәләргә аларны файдалану кагыйдәләрене дә өстәгәннәр.

Зайичәләр тәҗрибә астрономы төрле мәсьәләләр чишелешү өчен кулландылар. Мәсәлән, вакыт үлчәүе (календарь төзү, көн озынлыгы һәм намаз вакыты билгеләүе), географик координатлар һәм кыйбла азимуты табу, күк йөзендә җисемнәр урынларын, аларның тоташуын һәм каршыда торышын, чыгу һәм бату вакытларын, Ай һәм Кояш тотылулар мизгелләрен хисаплау.

Зайичәләрдә яссы һәм сферик тригонометрия мәсьәләләре белән бүлекләре дә булган. Аларга тригонометрик функцияләр арасында төп нисбәтләрене дә керткәнәр. Шуңа күрә зайичәләр тригонометрия дәреслекләре буларак кулланылганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Астрономия
Хикмәт

**Хикмәт** (гарәпчә — *белем, фәлсәфә*) — Шәрык әдәбиятларында кече күләмле дидактик лирик жанр. Асылында аңлаешлы, үтемле, афористик формада акыллы, гыйбрәтле сүз әйтү, мәгънәле хәлне гәүдәләндерү ята. Гадәттә әхлакый-фәлсәфи характерда була.

Хикмәтләрнең күпчелеге тезмә шәкелендә. Әмма әдәбиятта проза һәм шигырь катнаштырып язылганнар да очрый.

Мәүлә Колыйның барлык шигырьләре диярлек хикмәт жанрында дип санала. Акмулла, Дәрдемәнд һәм башка шагыйрьләр иҗатларында очрый.

## Шулай ук карагыз
* Белем
* Һиммәт
* Рухият

## Чыганаклар
* Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары
Төркем:Рухият
Төркем:Белем
Төркем:Һиммәт
Намә

**Намә** (фарсы телендә — *язу, китап, хат*) — Урта гасырлар фарсы һәм төрки әдәбиятларында кушма исем составында килеп, китап, әсәр төшенчәләрен аңлаткан сүз. Еш кына әдәби әсәр исемнәрендә үк булган: «Шаһнамә» (Фирдәүси), «Кабуснамә» (Каюм Насыйри) һәм башкалар.

Әлеге сүз ярдәмендә шәһадәтнамә, сәяхәтнамә, насыйхәтнамә кебек төшенчәләр туганнар.

Татар әдәбиятында да еш кулланылган. Мәсәлән, «Горбәтнамә» (Утыз Имәни), «Мәхәббәтнамә» (Харәзми) һ. б.

## Чыганаклар
* Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары
Кузгалмас йолдызлар сурәтле китабы

**Кузгалмас йолдызлар сурәтле китабы** ( *китаб совәр әл-кәвакиб әс-сабита*) — якынча 964 елда тәмамланган Габделрахман Әбелхөсәен әл-Суфинең астрономик әсәре. Бу хезмәт — 1017 йолдызның координатлары һәм йолдызча зурлыклары жәдвәлләреннән, шулай ук 48 йолдызлыкларның сурәтләреннән гыйбарәт зайичә.

Габделрахман Әл-Суфи үзенең җәдвәлләре Клавдий Птолемейның «Әлмагест» нигезендә төзелгән. Ул үзенең күзәтүләрегә нигезләнеп, элгәрләрнең мәгълүматларыны яңадан тикшерде һәм аныклык кертте. Аның хезмәте астрономиянең алдагы үсешенә зур йогынты күрсәтте. Җәдвәлләрне әл-Бируни, Әбелхасан ибне Юныс, Насретдин әт-Туси, «Альфонсо җәдвәлләре» төзгәндә испан галимнәре, Олугбәк обсерваториясендәге сәмәрканд галимнәре кулланганнар.

Китапта әл-Суфи һәр йолдызлык өчен ике сурәтне бирде, «Җирдән» һәм күк йөзе глобусында күренешләре. Хезмәтнең күп күчермәләре һәм тәрҗемәләре булуы мәгълүм. Иң борынгы сакланган нөсхә 1009 елда астрономның улы күчереп язылган һәм Бодлиан китапханәсендә саклана.

Әл-Суфи беренче мәртәбә Андромеда Томанлыгыны «кечкенә болыт» буларак тасвирлады. Әмма бу болыт, мөгәен, Исфәһан астрономларга 905 елына кадәр мәгълүм булган. Шулай ук ул үзенең китапта Зур Магеллан Болыты турында беренче язма искәртмәне калдырды. Бу Җирдән күзәтеп алган, Киек Каз Юлыннан тыш, беренче галактикалар булган.

## Әдәбият
* Матвиевская Г.П., Розенфельд Б.А. Математики и астрономы мусульманского средневековья и их труды (VIII–XVII вв.). Т. 2. — М.: Наука, 1983. — 650 с. — С. 157–158.

## Сылтамалар
* Бодлиан китапханәсенең нөсхәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Астрономия
Җырлар дәфтәре

**«Җырлар дәфтәре» **- Габдулла Тукайның Җаекта яшәгән чагында үз кулы белән төзелгән татар халык җырлары җыентыгы. 
## Тарих
Тукай 1896 елдан Җаекта рус классына русча өйрәнергә йөри башлый һәм, замандашлары истәлекләренә караганда, шул чаклардан ул халык җырларын дәфтәрләренә терки бара.   1946 елда бер дәфтәр табыла, ул зәңгәр тышлы гади мәктәп дәфтәре була, ә тышлыгына Тукай үзе «Тетрадь для списывания ученика 1-го класса А.М.Тукаева» дип язып куйган була. Җыентык 27 җыр текстыннан торган.

Тукай бу җыентыкны аерым китап итеп чыгарырга да теләгән. Ул кулъязманы Бертуган Шәрәфләр нәшриятына тапшырган да була, ләкин соңыннан бу уеннан  баш тарта.

Җыентык беренче тапкыр «Г.Тукай. Халык әдәбияты»  дип исемләнгән китап составында басылган, аннары 1955 елда Габдулла Тукай әсәрләренең беренче дүрт томлыгының 2 томына, шулай ук 1985 елда икенче биштомлыкның  2 томына кертелә.
## Эчтәлек
# «Кәримкәй көе»
# «Сәлим бабай» көе
# «Аксак Йосып» көе
# «Фатима» көе
# «Аргымак» көе
# «Сандугач» көе
# «Озын Эрбет» көе
# «Сәгать чылбыры» көе
# «Бәшир» көе
# «Кузай» көе
# «Солдат» көе
# «Латифә» көе
# «Майлау» көе
# «Яңа сәфәр» көе
# «Сибиряклар» көе
# «Эстәрле» көе
# «Хан кызы» көе 
# «Шомрай» көе
# «Гыйззелбану» көе
# «Бөгелмә» көе
# «Япон» көе
# «Ситдыйк солдат» көе
# «Ак бүрек» көе
# «Сасы борын» көе
# «Ай җаный, каласың» көе
# «Сәрмәсән буе» көе
# «Җырчы Фәхри» көе
# «Агыйдел» көе
# *** (Сахраларга чыктым...)
# *** (Биек тә лә тауның...)
## Чыганак
* 
*http://gabdullatukay.ru/works/songs-book/

## Искәрмәләр

Төркем:Тукай публицистикасы
Төркем:Татар халык җырлары
Әбү Нүвәс

**Әбү Нүвәс әл-Хәсән бин Хәни әл-Хәкәми** (; VIII гасыр уртасы – 813 һәм 815 еллар арасы) – Һарун әл-Рәшид һәм әл-Әмин чорының атаклы гарәп шагыйре.
## Биография
Әбү Нүвәснең әтисе гарәпләр яулап алган җирдә кол ителгән, ләкин исламны кабул иткәч ирек алып, өммәви хәлиф Мәрвән II гаскәренә ялланган гаскәри була. Ә әнисе фарсы кызы, ул йон юып көн күргән. Әбү Нүвәс Хузистан өлкәсенең Әхвәз дигән урынында туа. Аның туу вакыты төрле чыганакларда төрлечә – 742 елдан алып 762 еллар тирәсендә күрсәтелә. Балачагын ул Бәсрәдә, тәмләткечләр сатучының кибетчегендә сатучы өчен хуш исле үләннәр җыеп үткәрә.

VIII- IX гасырларда Бәсрә гарәп филологиясенең төп үзәкләренең берсе була һәм монда Әбү Нүвәс галим-филологлар белән танышып, алардан белем ала. Монда ук ул шагыйрь Вәлибә ибн әл-Хүбәб белән очраша. Вәлибәнең укучысы булу Хәсән өчен бик уңышлы булып чыга: хәзер ул укытучысының сөйләгәннәрен тыңлапшигырь төзелешен өйрәнә, шигъри ярышларда катнаша алган. Озакламый Әбү Нүвәс Күфәгә, ә аннары Багдадка – хәлифәтнең башкаласына күчә. Монда аны Һарун әл-Рәшид күреп ала һәм Хәсәнне сарайга якынлаштыра. Әбү Нүвәс идарәчеләрне мактап шигырьләр яза башлый.

Әбү Нүвәс бик иркен тормыш белән яшәгән һәм, хакимнәрнең аңа карата уңай мөнәсәбәттә булуларына карамастан, начар тәртибе өчен күп тапкыр төрмәгә эләккән. Әбү Нүвәснең шигырьләре халык өчен җиңел аңлашылган, алар образлылык һәм сирәк кулланылышлы, искергән сүзләрсез булулары белән аерылып торганнар. Аның турында язган барлык Урта гасыр авторлары аның гади халыкны яратуын искәрткәннәр.

Әбү Нүвәс заманында Багдад аксөякләре арасында Исламның хәмерне тыюы онытылган була. Хәлифәләр Һарун әл-Рәшид һәм Әл-Әмин Багдадтагы резиденцияләрендә еш кына хәмерле мәҗлесләр үткәргәннәр һәм бай шәһәр кешеләре, сарай әһелләре хәлифәләрнең бу гадәтләрен үзләштереп барганнар. Хәмер кибетләре бары ураза вакытында гына ябык торганнар.

Һарун әл-Рәшид тарафыннан үтерелгән Бәрмәкинләрне мактап, элегик шигырь язганнан соң, Әбү Нүвәс күпмедер вакыт Мисырга качарга мәҗбүр була. Багдадка ул Һарун әл-Рәшид үлгәч, 809 елда гына кире кайта. Тәхеткә әл-Рәшиднең улы (һәм Әбү Нүвәснең укучысы) Мөхәммәд әл-Әмин утыруы шагыйрь өчен зур уңыш була. Соңгы елларын Әбү Нүвәс Багдадта хәлифә әл-Әминнең сарай шагыйре сыйфатында үткәрә. Замандашлары аның бик белемле булуын, медицина, астрономия һәм башка фәннәрне белүен һәм шул ук вакытта бик азгын булуын искә алганнар.

Шагыйрьнең исерек булып, азып йөрүе турындагы күп санлы хәбәрләр әл-Әминнең ачуын чыгара һәм ул аны төрмәгә ябарга мәҗбүр була. Төрле мәгълүматлар буенча, Әбү Нүвәс төрмәдә үлә яки Исмәгыйль бин Әбү Салих тарафыннан агулана.

Төркем:Гарәп шагыйрьләре
Клячкин шифаханәсе

**Клячкин шифаханәсе** - Казанда урнашкан элеккеге шифаханә бинасы. Монда 1913 елның 26 февралендә туберкулездан дәваланыр өчен Габдулла Тукай яткырыла һәм шушы ук елның 15 апрель көнендә авыруыннан вафат була.

Бинаның Казандагы адресы: Островский урамы, 11/6. Бүгенге көндә бу бина эчендә 2003-2005 елгы төзекләндерү эшләреннән соң Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы урнашкан.

## Тарих
XIX гасыр урталарында йорт биләмәсе Казан сәүдәгәре В.И.Романов кулында була. Ул 1853 елда бер этажлы сәүдә кибетләре төзеп куя. Аннары биләмәнең башка хуҗасы И.Н.Журавлев 70-елларда бинаны яңаадан төзи. XIX гасыр ахырында, XX гасыр башында сәүдәгәрнең варислары бинаны шәһәр җәмәгатьчелегенә саталар. 20 гасыр башында үткәрелгән капиталь төзекләндерү эшләреннән соң монда Г.А.Клячкинның клиникасы урнаша.

## Сылтамалар

Төркем:Казан биналары
Төркем:Тукайга бәйле оешмалар
Төркем:Казан хастаханәләре
Исемдә калганнар

**«Исемдә калганнар»** - Габдулла Тукайның 1909 елда язылган автобиографик повесте.
## Тарих
Беренче тапкыр 1909 елда Казанда, «Үрнәк» матбагасында аерым китап булып чыга.  Китапның ахырында «Ахыры икенче җөзьәдә»  дип язылган. Әмма Тукай әсәренең икенче бүлеген язмый кала.

Икенче басмасы 1915 елда чыккан.  Ә аңа кадәр 1914 елда «Габдулла Тукай мәҗмүгаи асәре» җыентыгында басыла.  Совет чорында беренче тапкыр Ф.Сәйфи-Казанлы төзеп чыгарган «Г.Тукай әсәрләренең» 3 нче томына (1931) кертелгән. 

## Искәрмәләр

## Чыганак
*
## Моны да карагыз
* Шәрифә карчык
* Фаизә Шәмсетдинова

Төркем:Тукай публицистикасы Төркем:Тукай прозасы
Казан районнары

Казан шәһәре 7 административ районга бүлегән.

## Районнар
### Исемлек һәм тасвирламалар

2010 елның ахырында түбәндәге районнарның администрацияләре берләштерелә:
* Яңа-Савин һәм Авиатөзелеш районнары (Яңа-Савин администрациясе нигезендә)
* Идел буе һәм Вахитов районнары (Идел буе районы администрациясе нигезендә)
* Мәскәү һәм Киров районнары (Киров районы администрациясе нигезендә).

## Сылтамалр
* Мэриянең рәсми сайтында районнар администрациясе 
* Мэриянең элеккеге сайтында Казан турында

Төркем:Казан районнары
Тара районы

**Тара районы** — Омск өлкәсенең муниципаль районы.
Район үзәге — Тара шәһәре. Район мәйданы - 15 700 км². Районда барлыгы 87 торак пункт бар.

## География
Район җирендә Иртыш елгасы ага.

## Халык

### Демография

 % өлкәсенең халык саны буенча.

### Милли состав

Районда урнашкан татар авыллары - Айткулово (Кызылкаш), Атак, Атачка, Атирка, Большие Туралы, Кыргап, Кольтюгино, Кошкүл, Малые Туралы, Междуречье (Речапово, Шәехлар), Сәбәләк, Сәет, Туй, Уразай.

## Искәрмәләр

Төркем:Омск өлкәсе районнары
Габриэль Гарсиа Маркес

**Габриэль Хосе де ла Конкордиа «Габо» Гарсиа Маркес** (, әйтелеше:[ɡaˈβɾjel ɡarˈsia ˈmarkes], 1927 елның 6 марты, Аракатака, Колумбия - 2014) – атаклы Колумбия язучы-прозаигы, журналист, матбагачы һәм сәяси эшлекле, 1982 елда Әдәбият буенча Нобель премиясе лауреаты. «Тылсым реализмы» дигән әдәби юнәлештә яза.
## Биография
Габриэль Гарсиа Маркес 1927 елның 6 мартында Колумбиядә, Магдалена департаментындагы Аракатака шәһәрендә туа. Балачагында әнисе ягыннан әбисе һәм бабасында тәрбияләнә. Нәкъ менә шул кешеләр булачак язучыны аның иҗатында киләчәктә бик мөһим элементка әйләнәчәк халык ышанулары һәм тел үзенчәлекләре белән таныштыралар.

1940 елда, 12 яшендә Габриэль стипендия ала һәм Боготадан 30 чакрым ераклыкта урнашкан Сипакира шәһәренең иезуит көллиятендә укый башлый. 1946 елда, ата-анасының басымы астында Богота Милли университетының юридик факультетына укырга керә. Шул чакта ул булачак хатыны Мерседес Барча Пардо белән дә таныша.

Үзенең укуын 1950 елда вакытыннан алда туктатып, ул үзенең тормышын журналистика һәм әдәбиятка багышларга карар кыла. Аңа бигрәк тә Эрнест Хемингуэй, Уильям Фолкнер, Джеймс Джойс һәм Вирджиния Вульф, Франц Кафка кебек әдипләр йогынты ясый.

1954 елдан соң Маркес «Эль Эспектадор» газетасында кечкенә мәкаләләр һәм фильмнарга рецензияләр язып, хезмәт итә. Хәбәрче сыйфатында аны Италия, Польша, Франция, Венесуэла һәм АКШка җибәрәләр. 1957 елда 30 яшьлек Гарсиа Маркес Мәскәү яшьләр һәм студентлар фестивалендә  була. Аның моның турында истәлекләре «ССРБ: кока-колага рекламасыз 22 400 000 квадрат чакрым!» дигән эсседа бирелгән. 1959 елда Нью-Йоркта Маркесның улы туа.

Параллель рәвештә Гарсиа Маркес хикәяләр һәм киносценарийлар иҗат итеп, язучылык белән дә шөгыльләнә. 1961 елда аның «Полковникка беркем дә язмый» (*El coronel no tiene quien le escriba*) повесте, 1966 елда «Хәерсез сәгать» (*La mala hora*) романы чыга. Ә бөтендөньяга билгеле булуны аңа «Йөз ел ялгызлык» романы китерә. (1967).

1989 елда табиблар язучының үпкәләрендә яман шеш табалар. 1992 елда операция ясагач, авыру бетә. Ләкин язучыда сәламәтлек белән кыенлыклар дәвам итә. 1999 елгы медицина тикшерүеннән соң анда яман шешнең башка формасы – лимфома табыла. Шуннан соң язучыга АКШ һәм Мексикада ике катлаулы операция һәм озак дәвалану курсы кичерергә туры килә.

2002 елда Гарсиа Маркес биографик трилогиясенең беренче китабын — «Тормыш турында сөйләр өчен яшәү» нәшер итә, ул испан телеиспан телле дөньяда бестселлерга әйләнә һәм ул «тылсым реализмы» жанрында язылган.

2006 елның 26 гыйнварында Маркес Фрей Бетто, Эдуардо Галеано, Пабло Миланес, Эрнесто Сабато һәм башкалар белән бергә Пуэрто-Рикога бәйсезлек бирүне таләп итеп чыгыш ясый.

Габриэль Гарсиа Маркес 2014 елның 17 апрелендә Мехикодагы вилласында вафат булган.

## Сылтамалар
* Габриэль Гарсиа Маркес в библиотеке журнала «Скепсис» 
* Габриель Гарсиа Маркес 
* Гарсия Маркес, Габриэль, n-t.ru 

Төркем:Габриэль Гарсиа Маркес
Төркем:Колумбия язучылары
Тирмә

**Тирмә** (башкача *киез өй*, , ; ; ) - күчмә халыкларда (төркиләрдә, монголларда) җиңел корыла һәм күчерелә торган өй. Ул күчмә тормыш алып баручы кешенең йортка булган барлык ихтыяҗларын каршылый. Өстән киез белән каплана. Бүгенге заманда Казахстан, Монголия, Урта Азия илләрендә көтүчелек белән шөгыльләнгән кешеләрдә киң кулланыла.

## Тарих
Кайбер тарихчылар фикеренчә тирмәләр соң бронза гасырда, якынча б.э.к. XII—IX гасырларда килеп чыкканнар. Шулай ук соңрак, ягъни б.э.к. 9-8 гасырларда барлыкка килгәнлекләре турында да фикер бар. Тирмәләрнең хуннулар заманында ук кулланылганлыгы билгеле.

## Тышкы сылтамалар
* Изображения монгольских юрт 

Төркем:Торак
Кирлегәч

**Кирлегәч** - Татарстан Республикасының Лениногорск районында урнашкан авыл, Кирлегәч авыл җирлегенең административ үзәге. Күпчелек халкы татарлар, бераз руслар, алманнар, үзбәкләр бар.
Авылга 1745 елда нигез салынган. Хәзерге көнгә шушы авылда 525 кеше яши. Лениногорск шәһәреннән 60 чакрымда, ә Әлмәт шәһәреннән 40 чакрымда урнашкан.
Авылда 6 урам бар: Кустар, Тукай, Совет, Ленин, Амур һәм Елга арты урамнары.
Авыл казылма байлыкларга бай: кызыл балчык, ком, таш,  һ.б.
Авылда тулы булмаган урта мәктәп, китапханә, мәчет, мәдәният йорты эшли.
## Географиясе
Кирлегәч Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 259 чакрым, ә район үзәге Лениногорскидан төньяк-көнчыгышка таба 21 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Шәхесләр

* Фатыйх Ибраһимов (1916-1995), журналист һәм педагог.
* Фатыйма Ибраһимова (1928), әдәбият белгече.
* Габбәс Мөхәммәтшин (1935-2019), ТР мәдәният министры урынбасары (1989-1997), *[[ТАССР атказанган төзүчесе]]*.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 394 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,97%,
башка халыклар — 1,78%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,25%.

## Сылтамалар
* Лениногорск районында агач мәчет янган  
## Чыганаклар
* Кирлегәч авыл җирлеге 

Төркем:Лениногорск районы татар авыллары
Мәснәви

**Мәснәви** (*икеләтелгән, янәшә куелган*) — Шәрык шигърияте жанры. Ул, нигездә, үзара тыгыз бәйләнгән ике күренешкә карата кулланыла:
# шигырь юллары бердәй үлчәмле, үзара рифмалашкан, интонацион һәм мәгънәви яктан чагыштырмача бөтен һәм мөстәкыйль бәет.
# *аа, бб, вв...* шәкелендә рифмалашкан бәетләрдән төзелгән фәлсәфи-дидактик, романтик, героик әсәр.

Мәснәви ыстрафа формасы, гадәттә, зур күләмле эпик, лиро-эпик әсәрләрдә кулланыла (мәсәлән, Фирдәүсинең «Шаһнамә»се).

## Чыганаклар
* Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары
Август Һофман

**Август Вильгельм Гофман** () (1818 елның 8 апреле 1818, Гисен, — 1892 елның 5 мае, Берлин) — алман химик-органигы.

## Биография
Гисен университетын тәмамлган. Юстус Либих укучысы. 1845 елда Бонн университетының приват-доценты.  1865 елда Берлин университетында химия кафедрасы доценты вазифаларын үти.

Төркем:Алмания химиклары
Төркем:XIX гасыр химиклары
Төркем:Химиклар
Ромуло Гальегос

**Ромуло Гальегос** (, 1884 елның 21 августы , Каракас — 1969 елның 5 апреле 1969, шунда ук) — Венесуэла президенты (1948 ел), язучы, журналист.

Төркем:Венесуэла президентлары
Төркем:Венесуэла язучылары
Тел (мәгънәләр)

**Тел**:

* Тел — мәгълүмат белән алмашу өчен кулланылган тамгалар системасы.
* Тел (анатомия) — тере организмнарның кайберләренең авыз куышында урнашкан орган.
* Тел (әсир) — көч структураларында мәгълүмат сораштырыр өчен тотылган дошман ягы вәкиле.
* Тел (чаң) — чаңның бәрмә өлеше.
Эдди Мерфи

**Эдвард «Эдди» Риган Мерфи** (; 1961 елның 3 апреле, Бруклин, Нью-Йорк) — АКШ актеры, сценарист, продюсер, режиссер.

Эдди Риган Мерфи 1961 елның 3 апрелендә Нью-Йоркның Бушвик районынында дөньяга килә. Әнисе Лиллиан телефонда оператор, ә әтисе Чарльз Эдвард Мерфи транспорт полициясендә әфисәр булып эшлиләр. Мерфи абыйсы Чарли белән Рузвельтта, әниләре һәм үги әтиләре Вернон Линч янында үсәләр. Вернон Линч туңдырмалар заводында мастер булып эшли. Якынча 15 яшендә Мерфи Билл Косби һәм Ричард Прайор иҗатларының көче астында шәхси номерларын язып, аларны сәхнәләштерә башлый.

## Дискография
* 1982 — ***Eddie Murphy***
* 1983 — ***Comedian***
* 1985 — ***How Could It Be***
* 1989 — ***So Happy***
* 1994 — ***Love's Alright***
* 1997 — ***Greatest Comedy Hits***
* 1998 — ***All I Fuckin' Know***
* 1985 — ***"Брюстер миллионнеры" фильмы***

## Премияләр һәм бүләкләр

* 1983 — *«Грэмми»*.
* 2007 — икенче план рольләрен иң яхшы башкару: «Хыял кызлары» (*«Алтын глобус»*, *киноактерлар гильдиясе бүләге*, *Broadcast Film Critics Association Award*).

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* Eddie Murphy on Discogs
* Maxim Rated Top SNL performer 

Төркем:АКШ актерлары
Төркем:АКШ сценаристлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:XXI гасыр актерлары
Төркем:Нью-Йоркта туганнар
Төркем:«Грэмми» премиясе лауреатлары
Төркем:«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
Төркем:«Сатурн» премиясе лауреатлары