Хөсәен Әхмәтов

**Хөсәен Әхмәтов** (Хөсәен Фәйзулла улы Әхмәтов, ) – композитор, РСФСР халык артисты (1990), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1968). БАССР композиторлар берлеге рәисе (1948-1953).

## Тәрҗемәи хәле

1914 елның 6 гыйнваренда Ырынбур губернасы Орски өязе (хәзерге БР Баймак районы) Чыңгыз авылында туган. Баймакта тау-сәнәгать мәктәп-техникумын тәмамлый. Казанда музыка техникумында эскрипкә сыйныфында укый. Салих Сәйдәшев композиторлыкка укырга киңәш итә. 
Мәскәү консерваториясенең  милли бүлеген (1932-1936, җыр сыйныфы; 1936-1941; 1944, композиторлар  сыйныфы) тәмамлый. Уфада радиокомитетта музыка мөхәррире (1941-1944), филармониянең сәнгать җитәкчесе (1946-1974), БАССР композиторлар берлеге идарәсе рәисе (1948-1953), БАССР хор җәмгыяте рәисе (1976-1987) булып эшли.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
Сугыш башлангач, үзе теләп фронтка китә. Мәскәүнең Кызыл Пресня районы укчы батальонына снайпер итеп билгеләнә. 3 айдан үпкә авыруы көчәеп, Уфага кайтырга мәҗбүр була.

## Иҗаты
Озын көйләр белгече. «Төнге Урал» исемле беренче  милли классик романсын *([[Кадыйр Даян]] сүзләренә)* яза.
100 халык көенең, 400 җыр һәм романсның ноталары авторы. 12 вокал шәлкем, 18 баллада, 4 поэма яза.

#### Төп хезмәтләре
* «Елъязма» симфониясе (1947);
* «Советская Башкирия» (1950) документаль фильмына музыка *(Рәүф Мортазин белән бергә)* 
* «Ал да нур чәч халкыңа» романсы *([[Шәехзадә Бабич]] сүзләренә)* 
* «Тау бөркете» балеты (Уфа, 1954,  *[[Нариман Сабитов]] белән бергә*)
* «Рус халкына мәдхия» кантатасы (1954, *[[Хәниф Кәрим]] сүзләренә* Мәскәүдә «БАССР әдәбияты һәм сәнгате ункөнлеге» (1955) өчен махсус язылган)
* оркестр өчен сюиталар (1952, 1963)
* кыллы квартет (1963)
* кыллы оркестр, гобой, арфа һәм бәрмә кораллар өчен сюита (1967)
* «Замандашлар» операсы  (Уфа, 1971, *[[Баязит Бикбай]] либреттосы*)
* «Биш шигырь…» вокал шәлкеме (1981, *[[Мифтахетдин Акмулла|М. Акмулла]] сүзләренә*)
* «Нәркәс» операсы *(Илшат Юмагулов трагедиясе нигезендә)* (вафатыннан соң, 1994 елда улы Морат Әхмәтов сәхнәгә куя)
* «Пушкиниана» *([[Александр Пушкин|А.С. Пушкин]] сүзләренә)* шәлкеме
* «Рус лирикасы» һәм «Фарсы иле мотивлары» *([[Сергей Есенин]] сүзләренә)* шәлкеме
* М.Ю. Лермонтов сүзләренә вокал шәлкем

## Гаиләсе
* Хатыны  Рәүфә фатыйх кызы, табиб
* Улы Морат Әхмәтов, композитор
* Кызы Зөлфирә, табиб, профессор
* Кызы Гөлнара, музыка белгече

## Хәтер

* Уфа филармониясе композитор исемен йөртә (2009 елдан)
* Баймак районында композитор Хөсәен Әхмәтовның 100 еллыгын билгеләделәр

## Кызыклы факт
Уфаның Совет мәйданында корылган курантларга көй итеп Х. Әхмәтовның «Уфа-гүзәл башкала» вальсы алына.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1957)
* Салават Юлаев премиясе (1968) – җырлар шәлкеме өчен
* РСФСР халык артисты (1990)
* РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (1974)
* «Хөрмәт билгесе» ордены (1949), (1954)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1971)

## Әдәбият
Р. Шәкүр. Салават Юлаев премиясе лауреатлары (иҗади портретлар). Уфа, 1987.

## Чыганаклар
## Сылтамалар
*     Уфа филармониясе сайты 
* Кино-театр.ру сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:БАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Төркем:БАССР композиторлар берлеге рәисләре
Төркем:ССРБ композиторлары