Ğälämi fäza

**Ğälämi fäza** - kük cisemnäre atmosferasınnan tış urnaşqan çağıştırmaça buş Ğäläm öleşläre.

Ğäläm bötenläy buş bulmıy, anıñ eçendä qayber kisäkçelär (kübesençä vodorod) tübän tığızlığı, elektromagnit nurlanışı häm yoldızara matdä bar.

Qayçaqta Cirdän tış fäza Ğäläm, Kosmos, kosmik kiñlek dip yörtelä.

## Çiklär

Tögäl çiklär yuq: Cirneñ öslegenän yıraqlaşa barıp, atmosfera sirägäyä bara.

Xalıqara aviatsiä federatsiäse kosmos häm atmosfera arasındağı çikne **100&nbsp;km** bieklegendäge Karman sızığında bilgeli.

Atmosfera cilläre häm ğälämi kisäkçeläre yoğıntısı nigezendä isäplägän çik - **118&nbsp;km** bieklegendä, ä NASA çikne **122&nbsp;km** bieklegendä bilgeli.

## Qoyaş sisteması

Qoyaş sistemasında fäza planetaara fäza dip yörtelä. Planetaara fäza heliopauza noqtalarında yoldızara fäzağa küçä.

Ğäläm vakuumı hiç buş tügel, anda qayber atomnar, relikt nurlanış, ğälämi nurlar bar. Şulay uq gaz, plazma, tuzan, meteorlar, ğälämi çüp bar.

## Keşe açıq ğälämdä

NASA buyınça keşe açıq ğälämdä tuñmas, şartlamas,  bik tiz añın yuğaltmas, qanı qaynamas, läkin kislorod citmägängä kürä wafat bula.

## Atmosfera

* **Diñgez däräcäse** - 101,3 kPa (1 atm, 760 tk.b.mm)
* 2–3&nbsp;km - taw çire başlana
* 4,7&nbsp;km - passajirlar öçen östämä kislorod tä'min itü kiräk
* 6&nbsp;km - keşelär daimi yäşäw urını çige
* **6,6&nbsp;km - iñ biek tözelgän taş bina** (Liulyailyako, Könyaq Amerika)
* 8,2&nbsp;km - kislorod bitlege bulmağanda, keşe ülä
* 10–18&nbsp;km troposfera häm stratosfera arasındağı çik
* **18,9-19,35&nbsp;km - keşelär öçen ğäläm başı: tän temperaturasında qan qaynıy.**
* 20–22&nbsp;km - biosferanıñ yuğarı çige
* 25–26&nbsp;km - zamança reaktiv oçqıçlar iñ yuğarı bieklege
* 15–30&nbsp;km - ozon qatı
* **35&nbsp;km - Su öçen ğäläm başı - su 0&nbsp;°C temperaturasında qaynıy, yuğarıraq sıyıqça xäldä bula almıy.**
* 37,8&nbsp;km - oçqıç citkän iñ yuğarı bieklek (MiG-25M)
* 48&nbsp;km - atmosfera Qoyaş ultraşämäxä nurların kimetmi
* 50&nbsp;km - mezosfera başlana
* 55&nbsp;km - atmosfera kosmik nurlanışqa tä'min itmi
* 80&nbsp;km - termosfera başlana (kömeş bolıtlar bieklege)
* 80,45&nbsp;km (50 mil) - AQŞ räsmi ğäläm çige
* **100&nbsp;km - Xalıqara räsmi atmosfera häm ğäläm arasındağı çik - Karman sızığı.**
* 302&nbsp;km - Yuriy Gagarin **Vostok-1** ğälämi qorabında iñ yuğarı citkän bieklek (1961)
* 400&nbsp;km - Xalıqara ğälämi stantsiäneñ orbitası
* 690&nbsp;km - ekzosfera başlana
* 2000&nbsp;km - atmosfera iärçengä tä'min itmi
* 17000 - tışqı elektronnar nurlanışı qayışı
* 35 786&nbsp;km - geostatsionar orbita bieklege - iärçen ekvator ber noqtası östennän haman elenep oça
* 100 000&nbsp;km - ekzosfera çige - geotac, atmosfera betä

## Planetaara fäza

* **363 104 - 405 696&nbsp;km - [[Ay]] iärçene [[Cir]] östendäge bieklek**
* **401 056&nbsp;km - keşe buluı rekord bieklege** (Apollon-13, 1970)
* 930 000&nbsp;km - Cirneñ gravitatsiäse ölkäse, yuğarıraq Qoyaş üzenä tarta.
* **40 000 000&nbsp;km - iñ yaqın planeta - [[Çulpan (planeta)|Çulpan]]**
* **56 000 000&nbsp;km - [[Mars (planeta)|Mars]]qa iñ yaqın aralıq**
* **149 597 870,7&nbsp;km - [[Cir]]dän [[Qoyaş]]qa aralıq**
* 590 000 000&nbsp;km - Yupiterga qädär aralıq
*Qoyaştan aralıq
* 4 500 000 000&nbsp;km - iñ yıraq urnaşqan planeta Neptun (planeta)
* 8 230 000 000&nbsp;km - Koyper bilbawı
* 19 300 000 000&nbsp;km iñ yıraq yoldızara ğälämi apparat Voyacer-1
* 35 000 000 000&nbsp;km - yoldızara fäza başlana

## Yoldızara fäza

* 300 000 000 000&nbsp;km - Oort bolıtı - boz kisäkläre öyere, kometalar çığanağı
* **9 460 730 472 580,8&nbsp;km - [[yaqtılıq yılı]]**
* **30 856 776 000 000&nbsp;km - 1 [[parsek]]**
* **40 000 000 000 000&nbsp;km - iñ yaqın yoldız [[Proksima Tsentavra]]**
* 300 000 000 000 000 000&nbsp;km - galaktikabız Kiek Qaz Yulı çige
* 870 000 000 000 000 000 000 000&nbsp;km - küzätelä torğan Ğäläm çige

## Kiräkle tizleklär

Cirdän Ğälämgä oçsın öçen kiräkle tizleklär:
* **[[Berençe ğälämi tizlek]] -  7,910&nbsp;km/s - [[Cir]] orbitasına çığu**
* **[[İkençe ğälämi tizlek]] -  11,168&nbsp;km/s - [[Cir]] tartılışınnan kitep, [[Qoyaş]] orbitasına çığu**
* **[[Öçençe ğälämi tizlek]] -  16,67&nbsp;km/s - [[Qoyaş]] tartılışınnan kitep, yoldızara fäzağa çığu** 
* **[[Dürtençe ğälämi tizlek]] -  550&nbsp;km/s - [[Kiek Qaz Yulı]] [[galaktika]]sı tartılışınnan kitep, galaktikaara fäzağa çığu**

## Sıltamalar

* Гущин В. Н. Основы устройства космических аппаратов: Учебник для вузов. — М.: Машиностроение, 2003. — 272 с. — 1000 экз. — ISBN 5-217-01301-X.
* Описание космических аппаратов в ежегодниках БСЭ (1957—1990) 
* Описание орбит космических аппаратов и их использование
* Оптико-электронные приборы космических аппаратов (1972)
* Космические двигатели третьего тысячелетия
* Зарубежные космические аппараты 

Törkem:Галәми корабларTörkem:КосмосTörkem:Вакуум