open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рам Җан

**Рам Җан** иң беренче гуру Рам Чаран Махараджтан соң Рамснехи Сампрадайяның беренче ачарьясы булган. Ул гуруы принциплары буенча сампрадайяны формальләштергән.

Рам Җан шулай ук Раджастханда, Шаһпурада урнашкан төп Рамдвара - "Рам Нивас Дхам"ның төзелеше белән идарә иткән, бу Рам Чаран Махараджның Самадхисы булган. Свами Рам Җан Маһараҗ шулай ук Рам Чаран Махараҗның шигъри-рухи вәгазьләрен гигант китапка - "Ваани Җи"га мөхәррирләү һәм берләштерү өчен җаваплы булган.

## Шулай ук карагыз
* Рам Чаран Махараҗ
* Шаһпура, Бхилвара
* Рам Кишор
* Рам Даял

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Уразмәтов

**Уразмәтов** — фамилия.
* Аит Уразмәтов (?-1774), Е. Пугачев гаскәре полковнигы.  
* Әхәт Уразмәтов (*«Кәтүк»*, 1931-2015), артист. *БАССР халык (1977), РСФСР атказанган (1983) артисты ([[Уфа]]).* 
* Нәдер Уразмәтов (1688—1758), рус хезмәтендәге дәүләт эшлеклесе, вулыс старшинасы, Идел-Урал буенда нефть табу эшенә нигез салучы. 
## Моны да карагыз
* Уразмәт, *[[топоним]]*. 
## Шулай ук карагыз
* Уразаев
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Мөхәммәдия мәдрәсәсе (Троицк)

**«Мөхәммәдия» мәдрәсәсе, Троицк шәһәренең 2 нче мәчете мәдрәсәсе** —  Троицк шәһәрендә 1896 елда сәүдәгәр Муллагали Яушев башлангычы белән ачылган мәдрәсә. Шул мәдрәсәнең мөдәррисе Мөхәммәт Бикмәтев исемен йөрткән. Укыутчылар арасында —  Габделбари Баттал, Гыйбадулла Алпаров, Хәлим Искәндәрев. 1917 елда ябыла (татар укытучылар семинариясенә үзгәртеп корыла).

## Искәрмәләр

Төркем:Россия мәдрәсәләре
Байджнатхта Шива гыйбадәтханәсе

**Байджнатхта Вайдьянатх Шива Гыйбадәтханәсе** (Инглиз телендә: Vaidyanath Siva Temple, Baijnath), Вайдьянатх — Шива титулы, "табиблар Ходае" дигәнне аңлата) — бу Һиндстанның Химачал-Прадеш штатында кечкенә Байджнатх авылында урнашкан Шивага банышанган XIII гасыр Һинд дине гыйбадәтханәсе.
Гыйбадәтханә Байджнатхның манзарасы булып тора. Ул 1204 елда биредәге ике сәүдәгәрләр - Ахук һәм Маньюк акчасына төзелгән булган. Гыйбадәтханәгә керүдә ике озын язмада, аның нигезләү урынында элек инде Шива Ходае гыйбадәтханәсе булган дип әйтелгән.
Гыйбадәтханәнең бинасы төньяк Һиндстанның "нагара" урта гасыр гыйбадәтханә архитектурасының мисалы булып тора.. Гыйбадәтханә тирәли көньяк һәм төньяк яклардан керүле стена бар.

Гыйбадәтханәнең төп бинасына керүгә каршы Нанди (үгезе) поты урнашкан. Гыйбадәтханәнең стеналарында төрле Һинд дине Ходайлары потлары урнашкан. Төп изге урында "Сваямбху" формасындагы Шива-лингам урнашкан (*Svayambhu* Санскрит телендә — «үзеннән-үзе пәйда булган» дигәнне аңлата).

Гыйбадәтханә дини сәфәр кылу һәм туризм урыны булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Аюрведа
Уразмәт (мәгънәләр)

**Уразмәт** — топоним.
* Уразмәт — Мөслим районы авылы.
* Уразмәт — Чуашстанның Кузлаука районы авылы.
----
* Үрәзмәт — БР Әлшәй районы авылы.
## Моны да карагыз
* Уразмәт-Чишмә
## Шулай ук карагыз
* Уразмәтов

Төркем:Топонимнар
Җһолабиби

**Җһолабиби** - ул Бенгалиядә Һинд дине һәм халык дине Алиһәсе, аңа Оладэви (Ваба Алиһәсе), Аҗгаибиби, Чандбиби, Бахадабиби, Җһетунебиби һәм Асанбиби белән бәйләнештә табыналар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Шри Җиһвешвари

**Шри Җиһвешвара** - Һиндстанда Свакула Сали кастасы халкы тарафыннан табыныла торган Ходай исеме. Җиһвешвара исеме Җиһва (тел) + Ишвара (Ходай)дан килә, бу телдән туган дигәнне аңлата.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Кармканд

**Кармканд** - Свамилар яки дини Браминнар тарафыннан дакшинага алмашка башкарылган ритуаль хезмәтләргә карый торган төшенчә.

## Шулай ук карагыз
* Дхарма
* Карма
* Майя
* Бхагавад Гита
* Һинд дине
* Брамин

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Наам Гһоса

**Наам Гһоса** (Ассам телендә: **নামঘোষা**) - ул Ходай Кришнаны мактау шигырьләреннән торган Вайшнавит язмасы. Бу китап Мадхабдэв тарафыннан Ассам телендә якынча 1568-1596 елда иҗат ителгән. Ул Ходайның исеменә дан җырлавын иң эффектив тугъры булу методы буларак мактый.

Бу китапның Инглиз теле юрамасының атамасы **Илаһи шигырьләр**, аны Сороҗ Кумар Дутта 1997 елда тәрҗемә иткән. Китапның икенче баетылган сүзлек белән кәгазь китабы 2017 елдан бирле алырга мөмкин булган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* The Sources of the Nām Ghosā  at atributetosankaradeva.org.

Төркем:Һинд дине
Дһавди

**Дһавди** - ул Һинд дине Алиһәсе. Гуҗаратта, Дһрангадһрада Маа (Ана) Дһавдига багышланган гыйбадәтханә бар. Аның Ваханасы булып мөгезборын тора.

Ул дүрт куллы итеп, кулларында Тришула (өч япьле чәнечке), кылыч, хәнҗәр тоткан итеп һәм соңгы кулы Абхайя мудра күрсәткән килеш итеп күрсәтелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Парас Арора

**Парас Арора** - ул Һиндстан телевидение актёры. Ул үзенең Рама буларак Рамаянада (2008 ел сериалы), Меерада (2009 ел сериалы) Җаймаллда, Веер Шиваҗида Шиваҗи буларак, Махабхаратада (2013 ел) Абхиманью буларак һәм Удаанда Виваан Раҗванши буларак рольләре өчен мәшһүр.

## Фильмографиясе

### Фильмнары
*2008 &ndash; *Mallika the Fire*-да бала актёр буларак
*2009 &ndash; *[[Let's Dance (2009 film)|Let's Dance]]*- да Каллу буларак
*2013 &ndash; *[[Rajjo]]*-да Чанду буларак
* 2018 &ndash; * Captain Nawab *
* 2012 &ndash; * Paan Singh Tomar (film) *

### Телевидение
*2008 &ndash; *[[Ramayan (2008 TV series)|Ramayan]]*-да Рама буларак
*2006 &ndash; *[[Raavan (TV series)|Raavan]]*-да Дасанан Раван буларак
*2009 &ndash; *[[Meera (TV Series)]]*- Җаймалл буларак
*2009 &ndash; *Jai Maa Durga*-да Шветкету буларак
*2011 &ndash; *[[Veer Shivaji]]*-да *Яшь [[Chhatrapati Shivaji]]* Raje буларак
*2013&ndash;2014 &ndash; *[[Mahabharat (2013 TV series)|Mahabharat]]*-та Абхиманйю буларак
*2014 &ndash; *[[Maharakshak: Aryan]]*-да Асим буларак
*2014 &ndash; *[[Pyaar Tune Kya Kiya]]*-да, 11 эпизодта Сумер буларак
*2014 &ndash; *[[Savdhaan India]], [[Life OK]]-да
*2015 &ndash; *Police Factory*-да Кадет Рахул буларак
*2016&ndash;2017, 2018 &ndash; *Udaan (2014 TV series)*-да Виваан Раҗванши буларак
*2017 &ndash; *MTV Webbed - Season 2 Episode 20*-да Раунак буларак
*2018 &ndash; *Dil Hi Toh Hai-да, Sony Entertainment Television''-да Викраант Раҗеша буларак

## Музыкаль видеолары

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Актерлар
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Мари язуы көне

**Мари язуы көне** — тел белән бәйле мари халкы бәйрәме. 1775 елда Россия Фәннәр Академиясендә "Сочинения, принадлежащие к грамматике черемисского языка" дигән китап чыккан. Бу китапта Мари халкы язулары тәрҗемә ителгән дип санала. Анда меңнәрчә сүзләр кертелгән. Марий Элда Мари язуы көне 90-ынчы еллардан бирле бәйрәм ителә, ә 1998 елдан бирле дәүләт бәйрәме дәрәҗәсенә ирешкән.

Төркем:Лингвистика
Төркем:Чирмешләр
Төркем:Бәйрәмнәр
Шинъичиро Томонага

**Шинъичиро Томонага** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1965).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Су басу

**Су басу** (, ) — елгада, күлдә, диңгездә су күтәрелгән вакытта яр буйларын су баса. Су биеклеге күтәрелү нәтиҗәсендә, коры җирнең зур территориясе су астында калу — икътисадка, социаль өлкәгә, табигый мохиткә зыян китерә торган табигать бәла-казасы булып исәпләнә. Су басу сезонлы күренеш булырга, ел дәвамында берничә мәртәбә, шулай ук берничә елга бер тапкыр кабатланырга мөмкин.
## Су басу сәбәпләре
* елгада кар эрү, шул исәптән, кинәт җылыту сәбәпле
* елга бассейнында боз эрү
* көчле явым-төшемнәр булу
* боз киткәндә елга юлында боз тыгылу (*тыгын барлыкка килү*)
* цунами — диңгез яры буйларында һәм утрауларда — океанда җир тетрәү вакытында яисә вулкан атылу нәтиҗәсендә барлыкка килгән дулкын керү
* буаның (*сусаклагычның*) ерылуы
* шторм, давыл, җир ишелү, шәһәрләрдә яңгыр канализациясе тыгылу һ. б.
Су басу Көнбатыш Европа елгаларында (*[[Дунай]], [[Сена]], [[Рона]], [[По]] һ . б.*), Кытайда (*[[Янцзы]], [[Хуанхэ]]*), АКШта (*[[Миссисипи]], [[Огайо]]*), РФның Себер һәм Ерак Көнчыгыш елгаларында даими күзәтелә.
## Төрләре
Китергән зыяны күләме буенча су басуларны берничә төргә бүлеп карыйлар.
* ***Аз зыянлы су басу*** — су үзәннәренә хас күренеш. Авыл хуҗалыгының 10 % җире зыян күрүе ихтимал. Мондый төр су басу 5—10 елга бер тапкыр очрый.
* ***Зыянлы*** — бик зур территорияне биләп, матди зыян китерә. 10—20 % авыл хуҗалыгы җирләрен басып ала. Әлеге җирлектә хуҗалыҡ итү, көнкүреш тәртибе бераз бозыла. Күпмедер халыкны су баскан җирләрдән күчерү кирәк була. 20—25 ел саен кабатланырга мөмкин.
* ***Нык зыянлы*** — 50—70 % авыл хуҗалыгы җирләрен, торак пунктларны су басып ала, зур матди зыян китерә. Әлеге җирлектә хуҗалыҡ итү, көнкүреш тәртибе бөтенләй бозыла (*тоткарлана*). Җирле халык тулаем эвакуацияләнә. 50—100 елга бер булырга мөмкин. 
* **''Афәт** (табигать балә-казасы, һуманитар катастрофа)* — күпләп кешеләр үлеменә сәбәп булучы, экологик һәм матди зыян китерүче су зур территорияне басып ала. 70 % авыл хуҗалыгы җирләре, торак пунктлар, сәнәгать оешмалары, коммуникация челтәре су астында кала. Йөзләрчә мең кешене эвакуацияләргә туры килә. Һуманитар проблеманы хәл итү өчен башка илләр ярдәме кирәк була. Бер илгә килгән афәт бөтен дөнья  проблемасына әйләнә. Андый катастрофик хәл 200—300 елга бер килә.
Елганың агымы көйләнгән булу су басудан саклау чарасы булып тора.
== Иң зур су басулар ==
Дөньяда 100 меңнән артык кешегә афәт китергән иң зур су басулар исемлеге.

== Манзара ==
<gallery>
KatrinaNewOrleansFlooded edit2.jpg| [[Нью-Орлеан]], [[Луизиана (штат)|Луизиана]], [[АКШ]]. «Катрина» давылы нәтиҗәсе. *2005*
Si100 0602.JPG| [[Бийск]]ины су басу. 72 сәгать яңгыр яву нәтиҗәсе. *2006''
Natal Brazil Flood.jpeg|Бразилиядә су басу афәте
Jeddah Flood - King Abdullah Street.jpg|Согуд Гарәбстанында су басу
Flood102405.JPG|АКШта су басу

## Моны да карагыз
* Кар ишелмәсе
* Шуышма
## Сылтамалар
*  Наводнение. Брокгауз һәм Ефронның энциклопедик сүзлеге. СПБ, 1890—1907 .
*  Самые ужасающие наводнения в истории 
## Искәрмәләр


Төркем:Гидрология
Төркем:Су басу
Кишәрлек

**Кишәрлек** - эшкәртү өчен алынган җир мәйданчыгы.

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Галера

**Галера** — бер рәт ишкәкле борынгы хәрби агач корабы: озынлыгы 60, киңлеге 7,5 метрга кадәр булган.

Төркем:Кораблар классификациясе
Төркем:Флот
Сәлим Талипов

**'

**Сәлим (Сәлимҗан) Талипов''', Сәлим (Сәлимҗан) Билал улы Талипов (,  — ) —  агроном-икътисадчы, административ-хуҗалык эшлеклесе. 1920-елларда туган авылында: комсомол эшендә, авыл шурасы рәисе. 1931-1933 һәм 1936-1940 елларда СССР игенчелек халык комиссариатында: агроном-икътисадчы (1931-1933), сектор башлыгы (1936-1940). 1934-1935 елларда Кырым АССРның Җанкөй районы совхозларының берсендә агроном. 1935-1936 елларда Калинин өлкәсендә агроном эшендә. 1940-1943 елларда Чиләбе өлкәсендә фирка эшендә. 1943-1948 елларда ТАССР игенчелек халык комиссары/ТАССР авыл хуҗалыгы министры. 1948 елдан СССР авыл хуҗалыгы һәм пахтачылык министрлыкларында, шуннан соң СССР Дәүләт планының авыл хуҗалыгы бүлегендә.

ТАССР (1947-1948) һәм РСФСР (1947-1951) Югары шуралары депутаты.

## Искәрмәләр
Урманчиев

**Урманчиев** — фамилия.
* Әхмәт Урманчиев (1879—1922), журналист, нашир, «Ялт-Йолт» журналының мөхәррире (1910-1917).
* Габделбакый Урманчиев (*[[Бакый Урманче]]*, 1897—1990), , рәссам-график, нәкышче, *[[ТАССР халык рәссамы|ТАССР]] (1960), РСФСР (1982) халык рәссамы. [[Тукай бүләге]] (1967).*
* Равил Урманчиев (1954—2015), спортчы, тренер (*[[хоккей]]*), *РФ атказанган тренеры  ([[Тверь]]).* 
* Фатих Урманчиев (*[[Фатих Урманче]]*, 1936), әдәбият галиме, фольклорчы, фән докторы, *[[ТР атказанган фән эшлеклесе]] (1996).*
----
* Адилия Урманчиева (1951), табиб-педиатр, онколог, фән докторы (*[[Санкт-Петербург]]*).
## Моны да карагыз
* **[[Урманче (мәгънәләр)|Урманче]]**
* Илдар Урманче (1937), рәссам-график, театр-кино рәссамы. Бакый Урманченың (1нче никахыннан) улы (*[[Мәскәү]]*).
* Флора Әхмәтова-Урманче (1935—2007), фольклорчы галим, тәрҗемәче. *[[Тукай бүләге]] (1989)*. Бакый Урманченың 2нче хатыны.
## Шулай ук карагыз
* Урманцев 
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Әхмәтгалиев

**Әхмәтгалиев** — фамилия.
* Айрат Әхмәтгалиев (1972), спортчы (*[[футбол]]*).
* Әхмәдулла Әхмәтгалиев (1931-2005), төбәк тарихчысы, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1980).
* Ильяс Әхмәтгалиев (1927-1993), математик, механика белгече, фән докторы.
* Мөхәммәт Әхмәтгалиев (1920-1943),  шагыйрь .
* Хәсән Әхмәтгалиев (1942), совхоз директоры (*[[Тукай районы]]*).
----
* Айгөл Әхмәтгалиева (*Муллагалиева*, 1973), язучы.
## Моны да карагыз
* Әхмәтвәлиев
* Әхмәтҗанов
* Әхмәтов
* Әхмәтшин

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Фрегат

**Фрегат** - өч мачталы, җилкәнле хәрби кораб.

Төркем:Хәрби диңгез көчләр
Төркем:Флот
Төркем:Кораблар классификациясе
Бригантина

**Бригантина** - төз җилкәнле, ике мачталы диңгез корабы.

Төркем:Флот
Төркем:Кораблар классификациясе
Денщик

**Денщик** — Россия империясендә   офицерның шәхси йомышларын үтәүче солдат.

Төркем:Хәрби хезмәт
Сәламбәк Хаҗиев

**Сәламбәк Хаҗиев** (,  — , ) — эшкуар, сәсәтче, нефтехимик, РФА академигы (2008), ТР ФАнең шәрәфле академигы. СССР нефть химиясе сәнәгате министры (1991), «Чичәнстан милли яңарышы хөкүмәте» рәисе (1995), РФА нефтехимия синтезы институты директоры (2008-2017).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Блазар

**Блазар** - югары яктыртучанлыклы галактикадан тышкы объектлар сыйныфы, галактикалар актив төшләре белән релятивистик агымнар күзәтүче ягына юнәлгән (күзәтү нурыннан 20 градустан ким).

Яктыртучанлыкны көчәйтү һәм яктылык аберрациясе сәбәпле күзәтүче өчен блазар яктырак күренә. Джет-релятивистик агым күзәтү нурыннан 20 градустан күбрәк юнәлгән очракта шул якты күренеш булмый.

Бөтенесе квазарлар кебек блазарлар галактика үзәгендәге үтә массив кара тишек белән бәйләнгән, блазар очрагында бу бик зур эллиптик галактика булып тора.

Блазарлар - Галәмнең иң куәтле энергетик  күренешләренең берсе, аларны галактика тышкы астрономия тикшерә.

## Блазарлар төрләре

*лацертидлар - галактикалар төшләрендәге электромагнит нурланышы бик көчле чыганаклары, мәсәлән: — BL Кәлтә (BL Lacertae).
*оптик тиз үзгәрешле квазарлар - квазарлар төре, аларның ялтыравы оптик диапазонда югары амплитуда белән үзгәрә  (Δm ≥ 3m). Мисал:  3C 279. Гадәттә оптик спекрында эмиссион сызыклар көчлерәк, радиодиапазонда активлырак.

Блазар атамасы «BL Lac» объекты һәм квазар сүзләреннән чыккан, *blaze* - балкып яну дигән сүз. 1978 елда астроном Эдвард Спигел атаманы тәкъдим итә.

## Үзлекләре

*Блазарлар  ялтыравы төрле дулкын озынлыкларында һәм вакыт белән (сәгатьтән дистә елга кадәр) үзгәрешле.
*Блазарлар нурланышы спектры бөтен дипазонында үзгәрешле (10% кадәр) сызыкча полярлашуга ия.
*Релятивистик агымда плазманың югары тизлеге (яктылык тизлегенең 95-99% ы) сәбәпле һәм джетның күзәтүчегә юнәлгәнлегенә күрә блазарлар төшләре янында яктылык тизлегеннән артык тизлекле хәрәкәт итүләр тоела.
## Сылтамалар
* «Ярче тысячи галактик»  // «Вокруг света», октябрь 2004
* «Что такое квазар» // quasar.by, ноябрь 2011
*   Блазар // Астрономічний енциклопедичний словник / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 56. — ISBN 966-613-263-X. (укр.)
*    Даукурт Г. Что такое квазары?. — К.: Радяньска школа, 1985. — 131 с.

Төркем:Космология
Төркем:Кара тишекләр
Төркем:Галактикалар
Мальтада Һинд дине

Һинд дине Мальтада азчылык дине булып тора. Рәсми рәвештә ул илдә культ дип таныла, ә дин булып танылмый..

## Җәмәгать тормышы
Мальтада якынча 100 Һинд дине гаиләсе бар, әмма Һинд дине гыйбадәтханәләре юк һәм үлгән Һиндулар Мальтада еш күмелә торган булалар, ә кремацияләнми. Трик Белла Веста, Сан Гваннда Мальта-Һиндле Җәмәгать Үзәге бар. Бу җәмәгать шулай ук ел саен тере тамашалар һәм бәйрәм итүләр белән Дивали балын оештыра.

Мальтада Һинд дине тарафдарлары Дивали, Һолины, Онамны бәйрәм итәләр. Һәм шулай ук башка Һинд дине фестивальләрне дә.

## Һинд динен рәсми тану
Мальтада Һинд дине һәм Иудаизм культ буларак, ә дин түгел буларак танылган. 2010 елда Һинду һәм Иудаизм төркемнәре Папа Бенедикт XVI-га Мальтада барлык диннәр закон алдында тигез булсын өчен мөрәҗәгать иткән, әмма Папа катнашмаган. Универсаль Һинд дине Җәмгыятенең президенты Раджан Зед, һәм АКШ-да Невадада һәм Калифорниядә Яһүд җитәкчесе Джонатхан Б.Фрайрих Невадада Мальтада Католик Чиркәве азчылык карашларын уртаклашуга җитди карамаган һәм аларның азчылык тигезлеге турында сүз алып барырга теләмәвенә канәгатьсезлек белдергән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Дәреслек

**Дәреслек** — билгеле бер өлкәдәге гыйлемне системалы аңлатып бирүче китап. Мәгариф системасында, аның төрле өлкәләрендә кулланыла. Мөстәкыйль уку, өйрәнү өчен дә файдаланыла.

.

## Шулай ук карагыз
* Викикитап

## Искәрмәләр

Төркем:Китаплар
Шакир Якупов

**Шакир Якупов** (Шакир Якуп улы Якупов, ,  — , ) —  фирка-хуҗалык эшлеклесе, ВКП(б)ның Баулы район комитетының 1 нче сәркәтибе (1930-1934), Казанда макарон фәбриге директоры (?-1937). 1937 елда троцкийчел террор оешмасында катнашуда гаепләнеп 10 ел төрмәгә хөкем ителә; тоткынлыкта вафат була. 1958 елда аклана.

## Искәрмәләр
Гауптвахта

**Гауптвахта** - хәрби хезмәттәгеләрне кулга алып, сак астында тоту өчен махсус бина.

Төркем:Хәрби хезмәт
Әхмәтова

**Әхмәтова** — фамилия.
* Әдилә Әхмәтова (1993), җырчы, вокал педагогы.
* Галия Әхмәтова (1954—2015), язучы, фән докторы, профессор (*[[Чита]]*).
* Лидия Әхмәтова (1962), җырчы, профессор. *[[Татарстанның халык артисты]] ([[2004]])*. 
* Роза Әхмәтова (1924—2009), техник фәннәр кандидаты (1967). БАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1981).
* Сылу Әхмәтова (1918—2002), табиб-терапевт (*[[Уфа]]*).
* Флора Әхмәтова-Урманче, (1935—2007), тәрҗемәче, фольклорчы галимә, *[[Тукай премиясе]] ([[1989]])*.
* Чулпан Әхмәтова (*Таңчулпан*, 1966), шагыйрә, ТР ДШ матбугат үзәгендә баш белгеч. ТР атказанган мәгълүматлаштыру һәм элемтә хезмәткәре.
* Эльвира Әхмәтова (1978), ТР Министрлар Кабинетының ЗАГС идарәсе башлыгы (2024 елның 14 ноябреннән).
* Эльза Әхмәтова (1938), пианиночы, профессор, *[[ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (1976).*
----
* Фәхрия Әхмәтова-Кудашева (*[[Фәхрия Арская]]*, 1880—1956), драма актрисасы. Хезмәт Батыры (1926).
----
* **[[Әхмәтов]]**
## Моны да карагыз
* Әхмәтҗанов
* Әхмәтгалиев
* Әхмәтшин
 
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Хәлим Хисмәтуллин

**Хәлим Хисмәтуллин** (Хәлим Галиулла улы Хисмәтуллин, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, ВКП(б)ның Баулы (1934) һәм Әлмәт (1936-1938) район комитетларының 1 нче сәркәтибе.

## Искәрмәләр
Релятивистик агым

**Релятивистик агым** яки **джет** (инглизчә  *Relativistic jet*) — актив галактика, квазар, блазар һәм радиогалактика үзәгеннән (төшеннән) чыгарыла торган плазма агымы.

1918 елда астроном Һебер Көртис тарафыннан ачылган. Соңрак Стивен Һокинг фараз ителүче кара тишекләрдән релятивистик агымнар чыгарылуын исбатлаган.

Гадәттә бу астрономик объектта ике каршы яктагы агым күзәтелә.

## Хасил булу сәбәпләре

Заманча караш буенча нейтрон йолдыз яки кара тишек тирәсендәге аккрецион диск белән магнит кырлары тәэсир итешү нәтиҗәсендә релятивистик агымнар хасил була.

## Үзлекләре
Релятивистик агымнар - яктылык тизлегенә якын тизләтелгән ионлашкан матдә бәйләмнәре. Бәйләмнәр нуры озынлыгы 1000 - 1000 000 парсеккә җитеп була.

Релятивистик агымнар әйләнүче нейтрон йолдызлардан барлыкка килә дә. Мәсәлән, Киек Каз Юлы галактикасындагы J11014-6103 пульсарының иң зур релятивистик агымы күзәтелә, аның тизлеге 0,8 яктылык тизлеген тәшкил итә.

Релятивистик агымда плазманың югары тизлеге (0,8-0,99 яктылык тизлеген тәшкил итә) сәбәпле һәм агымның күзәтүчегә юнәлгәнлегенә күрә агымның чыганагы янында матдә яктылык тизлегеннән артык тизлек белән хәрәкәт итә дип күренә. Әлеге күренеш геометрик һәм Допплер эффектлары белән өлешчә генә аңлатыла, ләкин бу проблема тулысынча чишелмәгән әле.

## Сылтамалар
* В. В. Мусцевой, и др. Аккреционно-струйные системы: история, результаты, перспективы, Лекция XXXIII конференции «Физика Космoса», 23 января 2005
* Юрий Грановский, Загадка физики: джеты, или струи плазмы в ядрах галактик / Популярная механика, 20 января 2017
* Е. В. Деришев, В. В. Железняков, С. А. Корягин, Вл. В.Кочаровский, Релятивистские джеты в астрофизике / Природа № 3, 2007
* «Ярче тысячи галактик»  // «Вокруг света», октябрь 2004
* «Что такое квазар»  // quasar.by, ноябрь 2011
*   Блазар // Астрономічний енциклопедичний словник / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 56. — ISBN 966-613-263-X. (укр.)
*    Даукурт Г. Что такое квазары?. — К.: Радяньска школа, 1985. — 131 с.

Төркем:Астрофизика
Төркем:Кара тишекләр
Төркем:Галактикалар
Мюррей Гел-Мән

**Мюррей Гел-Мән** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1969).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Шуышма

.
   
  
**Шуышма** (, ) — хәвефле геоморфология күренеше, авырлык көче тәэсирендә көпшәк тау токымнарының (*токымнар [[су]]га туенганда*) битләү буенча шуышып төшүе. Әлеге күренеш бигрәк тә су үткәрмәүче (*[[балчык]]лы*) катламнар авыш яткан урыннарда күзәтелә. Су астындагы шуышмалар күләме буенча су өстендәге шуышмаларга караганда зуррак була. Алар шельф читендәге зур утырма токымнар ишелүе нәтиҗәсендә барлыкка килә. Су асты шуышмасы, кагыйдә буларак, цунами барлыкка китерә.
## Шуышма террасасы
Шуышма террасасы (*псевдотеррасасы*) — калкулык битләүләрендәге тау токымнарының шуышып төшүләре нәтиҗәсендә хасил булган, күп вакытта кире (*каршы*) авышлыклы, зур булмаган мәйданчык.
## Шуышма битләве
Шуышма битләве — тышкы төзелешендә шуышмалар яки рәттән берничә шуышма (*шуышмалар сериясе*) эзләре (*шуышма тәне, шуышу өслегенең өске өлеше, аерылу дивары*) сакланган битләү. Шуышма эшчәнлеге нәтиҗәсендә, битләүнең югары өлешендә (*[[плато]] читендә, [[елга]] [[үзән]]е битләвендә*) циркка охшаган иңкүлекләр һәм шуышма псевдотеррасалары барлыкка килә.
  
## Төрләре
Шуышып төшү көче, ягъни тау токымнарын хәрәкәткә китерү көче буенча  шуышмалар түбәндәге төрләргә бүленә:
* *кече* — 10 мең м³ га кадәр
* *уртача* — 10-100 мең м³
* *эре* — 100—1000 мең м³
* *үтә эре* — 1000 мең  м³ артыграк
## Моны да карагыз
* Кар ишелмәсе 
* Лаһар
* Су басу
## Әдәбият
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. М.: НИ БРЭ, 2010. ISBN 5-85270-320-6
## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Геоморфология
Төркем:Тау токымнары
Төркем:Шуышмалар
Әхмәтабад

**Әхмәтабад** (, , ) — Һиндстан шәһәре, Гөҗәрат провинциясенең иң зур шәһәре.
## Тарих
1411 елда нигезләнгән.
## Демография

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Һинд дине
Хаҗиев

**Хаҗиев** — фамилия.
* **[[Вәли Хаҗиев]]**
** Вәли Хаҗиев (1906―??), педагог, дәреслекләр авторы, РСФСР атказанган укытучысы (1950).
** Вәли Хаҗиев (1925―1995), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* Габделбәр Хаҗиев (1946), доцент (2004), профессор (2006). ТР атказанган укытучысы (2004).
* Галимҗан Хаҗиев (1930), нефтьче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* Махач Хаҗиев (18.10.1987), спортчы (*[[футбол]]*).
* Мәдияр Хаҗиев, (1949) Татарстанның халык рәссамы
* Мохтар Хаҗиев (1876―1938), азәри совет дәүләт эшлеклесе.
* Рауф Хаҗиев (1922―1995), азәрбайҗан композиторы, СССР халык артисты (1978).
* Ризван Хаҗиев (1939―2013), журналист, язучы, БАССР атказанган фән эшлеклесе (1993).
* Сәламбәк Хаҗиев (1941―2018), эшкуар, сәсәтче, нефтехимик, РФА нефтехимия синтезы институты директоры (2008-2017). 
* Фаяз Хаҗиев (1931), күмәк хуҗалык рәисе (1963-1987) (*[[Мамадыш районы]]*).
* Фәнгат Хаҗиев (1936), агроэколог, БР ФА мөхбир-әгъзасы (1991), БАССР атказанган фән эшлеклесе (1985).
## Моны да карагыз
* Хаҗипов
* Хаҗиәхмәтов
## Шулай ук карагыз
* Хаҗи, *[[топоним]]*.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Камил Якупов (1925)

**'
**'

**Камил Якупов** - опера җырчысы (*тенор-альтино*).

Камил Якупов Казанда артист гаиләсендә туа. Җырга, музыкага булган сәләте үзешчән сәнгатьтә йөргәндә ачыла. Сугыштан соңгы авыр елларда, кулына ышанычлы һөнәр алыйм дип, яшь егет химия-технология институтына юл тота. Ләкин институт урынына ул консерватория бусагасын атлап керә һәм биш елдан соң опера сәхнәсенә менү бәхетенә ирешә. Камил Якуповта сирәк очрый торган тенор-альтино тавыш. Егет буйга зур булмса да, тырышлыгы, сәхнәдә үзен табигый тотуы, спектакльдә ләззәт табып уйнавы белән операда зур уңышларга ирешә. Бер-бер артлы аның репертуарында төп рольләр арта: Альфред («Травиата»), Ленский («Евгений Онегин»), Фауст («Фауст»), Мәхмүт («Башмагым»), Йосыф («Акчарлаклар»), Лотфи («Тальян моңы)» һ.б.

Камил Якупов солист булып сәхнәдә 1983 елга кадәр чыгыш ясый. Аннан соң режиссер ярдәмчесе, хор артисты булып эшен дәвам итә.

Татарстанның атказанган артисты исемен ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Милләттәшләр».  «Якубов Камиль Нургалеевич»

## Моны да карагыз

Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Тенорлар
Марат Юнысов (1978)

**'
**'
**Марат Юнысов** (Марат Әнвәр улы Юнысов, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (сакчы).
## Искәрмәләр
Юныс (топоним)

**Юныс** — топоним.
* Юныс — Питрәч районындагы авыл.
* Юныс — БР Салават районындагы авыл.
* Юныс — БР Кыйгы районындагы авыл.
* Юныс — БР Мәчетле районындагы авыл.
## Моны да карагыз
* Юнысов
Хаҗиәхмәтов

**Хаҗиәхмәтов** — фамилия.
* Вәгыйз Хаҗиәхмәтов (1916-2003), күмәк хуҗалык рәисе (1951-1972, *[[Азнакай районы]]*), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Нияз Хаҗиәхмәтов (1969), рәссам-график. Тавил Хаҗиәхмәтовның улы. 
* Ришат Хаҗиәхмәтов (?), Камал театры режиссеры (1970 елдан).
* Тавил Хаҗиәхмәтов (1936-2007), рәссам, ТР Дәүләт байрагы сурәте авторы. *[[ТАССР халык рәссамы]] (1986), [[Тукай бүләге]] (1987).*
* Шамил Хаҗиәхмәтов (1941-2012), язучы, тәрҗемәче, БР китап нәшрияты (1988-1991), «Вечерняя Уфа» гәҗите (2000-2001) баш мөхәррире    (*[[Уфа]]*).
## Моны да карагыз
* Хаҗиев 
* Хаҗипов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Юнысов

**Юнысов** — фамилия.
* Айдар Юнысов (1987), музыкант, автор-башкаручы.
* **Алмаз Юнысов**:
** Алмаз Юнысов (1948), баянчы (Әлмәт).
** Алмаз Юнысов (1987), музыкант, автор-башкаручы (Уфа).
* Анатолий Юнысов (1934-1997), машина йөртүче,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[1986 ел|1986]]*).
* Әхмәт Юнысов (*[[Әхмәт Юныс]]*, 1916-1976), шагыйрь.
* Вахит Юнысов (*[[Вахит Юныс]]*, 1930-2010), илче. Миргазиян Юнысның энесе.
* Габделхәмит Юнысов (*[[Чулпан (шагыйрь)|Чулпан]]*, 1897—1938), үзбәк совет шагыйре.
* Максуд Юнысов (1920-), социолог, фән докторы.
* **[[Марат Юнысов]]**
** Марат Юнысов (1940), химик, фән докторы.
** Марат Юнысов (16.03.1978), спортчы (*[[футбол]]*).
* Миргазыян Юнысов (*[[Миргазыян Юныс]]*, 1927-2014), татар язучысы.
* Нәбиулла Юнысов (1911-1980), Советлар Берлеге каһарманы (1944).
* Рамил Юнысов, (*[[Рамил Юныс]]*, 1969), мөселман рухание.
* Рафаэль Юнысов (1950), 1994 елдан «Чаллы икмәге» АҖ генераль директоры.
* Рәфикъ Юнысов (*[[Рәфикъ Юныс]]*, 1943), журналист, шагыйрь.
* Тимур Юнысов (*[[Тимати]]*, 1983), җырчы, музыкаль продюсер, актёр, эшкуар. Вахит Юнысовның оныгы (*[[Мәскәү]]*).
* Фәйзерахман Юнысов (1924-), авивция белгече, фән докторы, *[[ТАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе]] (1987), ТР дәүләт бүләге (1995).*
* Фәридун Юнысов (1913-1978), актер, *[[ТАССР атказанган артисты]] (1968).*
----
* **[[Юнысова]]**
** Асия Юнысова (1947), журналист, язучы, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1998 елдан), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1993). 
** Гөлфия Юнысова (*Гөлфия Юнысова-Иделбаева*, 1948), шагыйрә, БАССР (1989), РФ (2005) атказанган мәдәният хезмәткәре. БР халык шагыйре (2015).
** Ләйсән Юнысова (1970), журналист, шагыйрә.
** Сәйяра Юнысова (1927―), балет биючесе, педагог, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1990).
** Эльвира Юнысова (1960), Гафури театры актрисасы (1983 елдан), УДСИ укытучысы (1987―1995). БР халык (1992), РФ атказанган (2007) артисты.
## Моны да карагыз
* Юнысовлар — Казан сәүдәгәрләре, завод хуҗалары, җәмәгать эшлеклеләре нәселе.
## Шулай ук карагыз
* Юныс, *[[топоним]].*
* Юныс, *мәгънәләр*.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Фәритабад

**Фәритабад** ( , ) — Һиндстанның Һарьяна штатында урнашкан шәһәр, Фәритабад округынең административ үзәге.
## Тарих
1620 елда нигезләнгән.
## Демография

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Һинд дине
Нурмөхәммәтов

**Нурмөхәммәтов** — фамилия.
* Алмаз Нурмөхәммәтов (2001), спорт көрәше (ирекле көрәш) буенча Россиянең спорт мастеры (2020), Россия чемпионы.
* Габделфәрт Нурмөхәммәтов (1926-),  механигы, *ССРБ дәүләт премиясе (1984).*
* Зиннур Нурмөхәммәтов (1941-2003), җырчы, *[[ТАССР халык артисты]] (1987).*
* Муса Нурмөхәммәтов (1906-?), репрессия корбаны. 
* Наил Нурмөхәммәтов (1948), КамАЗ генераль директоры урынбасары (1990-1995).
* Рауль Нурмөхәммәтов (1922-1988), рәссам, *[[ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (1982).*
* Рәшит Нурмөхәммәтов (1925-1986), рәссам, *БАССР халык (1977), РСФСР атказанган (1970) рәссамы, [[Салават Юлаев премиясе|С. Юлаев премиясе]] (1968) ([[Уфа]]).*
* Таһир Нурмөхәммәтов (1930-1999), язучы, тәрҗемәче.
* Харис Нурмөхәммәтов (1931-), мал табибы-гельминтолог, фән докторы.
## Моны да карагыз
* Нуриев
* Нуруллин
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Верхозим

**Верхозим** () — Пенза өлкәсенең Күзнәй районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.
## Тарих
XVIII гасырның 2 нче яртысында нигезләнгән.
## Демография

Милләтләр (2010): урыслар — 77,2%, татарлар — 21,2%.
## Бистә белән бәйле шәхесләр

* Габбәс Кашаев
* *[[:d:Q48506592|Иван Андрончев]]*

## Искәрмәләр

Төркем:Пенза өлкәсе торак пунктлары
Ченнай

**Ченнай** (Чинай, , ) — Һиндстан шәһәре, Тамилнад штатының административ үзәге.
## Тарих
1639 елда нигезләнгән.
## Демография

## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
* ИСККОН Гыйбадәтханәсе, Ченнаи

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Һинд дине
Пишавәр

**Пишавәр** (, , ) — Пакстан шәһәре, Хәйбәр-Пәхтунхва провинциясенең административ үзәге.
## Тарих
БЭК 1 нче меңъеллыкта нигезләнгән.
## Демография

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Пешаварда террор гамәле (2023 ел)
## Рәсми сайт
* 

## Шулай ук карагыз
* Калибари Мандир, Пешавар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Пакьстан
Төркем:Пишавәр
Кумари

**Кума́ри**, яки **Кумари Деви** (Непал телендә *«кыз»*) — Непалда тере Һинд дине Ходае чагылышы. Кумари булып Невар халкының Шакья кастасыннан сайланган җенси җитлекмәгән кыз сайлана. Гәрчә Кумари Һинд дине Илаһы булса да, аңа бөтен ил буенча Һинд дине тарафдарлары да, Буддачылык тарафдарлары да табына.
Непалда берничә Кумари бар, әмма иң әһәмиятлесе **Патша Кумари**сы, ул Катмандуда яши. Патша Кумарисы булып сайлану өчен аеруча кырыс ритуаллар карала, шулардан соң ул шәһәр үзәгендә Кумари Гхар сараенда яши башлый. Хәзерге Патша Кумарисы, Матани Шакья, ординацияне 2008 елда өч яшендә узган.
Кумари патшага тилаканы (маңгаенда йола кабул итүе вакытында кызыл ноктаны) куярга хакы булган бердәнбер кыз һәм патша аңа табына. Бу елына бер мәртәбә Кумариджатра бәйрәме вакытында була. Бу көнне патша пуджа (Һинд дине ритуалы)н башкару өчен гыйбадәтханәгә килә һәм Кумари Алиһәсе аны тика белән алкышлый, бу аның хөкеменең бер ел дәверенә озайту дигәнне аңлата, киләсе елдагы бәйрәмгә кадәр. Хәзерге җөмһүрият вакытында Кумари хөкүмәт тарафыннан билгеләнә.
Кумари Таледжу Алиһәсенең тән реинкарнациясе (чагылышы) булып санала. Беренче менструацияләр була башлагач, Алиһә аның тәненнән китә.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Тау токымы

**Тау токымы** (, ) — Җир кабыгында мөстәкыйль геологик җисем хасил итүче, даими минералогик һәм химик составлы, табигый процесслар вакытында барлыкка килгән бер яки берничә минералның яки органик матдәнең массасы яки минераллар агрегаты. Матдә каты, йомшак яки көпшәк булуы мөмкин. Минерал бөртекләренең формалары, зурлыклары, үзара урнашуы буенча тау токымының структурасы һәм текстурасы билгеләнә. Тау токымнарының составы, яткылыклары Җир кабыгы эчендәге һәм тышындагы геологик процессларга бәйле.

Җир кабыгы тау токымнарыннан тора. Гранит, известьташ, ташкүмер, балчык, ком — тау токымнары. Алар төсе, ялтыравы, эрү температурасы буенча күп төрле була. Тау токымнары тыгыз да, уалучан да була:
* Гранит, известьташ — каты тау токымнары. 
* Балчык, ком, торф — уалучан тау токымнары, алар — таралып торган, кул белән ватыла торган тау токымнары.
Һәр тау токымы минераллардан тора: гранит өч минералдан — кварц, слюда һәм ялан шпатыннан, известьташ бер генә минералдан — кальцит минералыннан тора.
 
Кеше куллана торган минераллар һәм тау токымнары файдалы казылмалар дип атала.
 
Тау токымнарын петрография (яки петрология) фәне өйрәнә.

Тау токымнары мисаллары: гранит, базальт, балчык, ком, тоз, торф, ташкүмер һ. б.

Барлык планета һ. б. космос объектлары тау токымнарыннан тора.

## Тау токымнары төрләре
Чыгышлары (*барлыкка килүе*) буенча тау токымнары төрләргә бүленә:
* магматик тау токымы
* утырма тау токымы
* метаморфик тау токымы
* метасоматик тау токымы
## Әдәбият
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 7 (Ге-Гр). М.: НИ БРЭ, 2006. ISBN 978-5-85270-335-4
## Сылтамалар
*    Горные породы. Каталог Минералов.Ру
## Моны да карагыз
* Метеорит
* Петрология
## Искәрмәләр


Төркем:Геология
Төркем:Тау токымнары
Ишбулатов

**Ишбулатов** — фамилия.
* Гайнулла Ишбулатов (1903―1975), «Башкортостан укытыусыһы» журналы баш мөхәррире (1952―1955). *БАССР атказанган укытучысы (1955).*
* Ишбулат мулла (17-18 йөз арасы), дин эшлеклесе.
* Йосыф Ишбулатов (*Ижбулатов*, 1685?―1723 елдан соң), дин эшлеклесе, тылмач. 
* Нәгыйм Ишбулатов (1928―2006), тел белгече, фән докторы, *БАССР атказанган фән эшлеклесе (1980) ([[Уфа]]).* 
* Рәхим Ишбулатов (1911―1967), рәссам, БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1961).
* Рөстәм Ишбулатов (1905―1938), су асты көймәләренең дивизионы командиры, 3 ранг капитаны. Хаҗиәхмәт Ишбулатовның улы.
* Хаҗиәхмәт Ишбулатов (1851―1928), генерал-майор (1914), генерал-лейтенант (1918).
## Моны да карагыз
* Ишбулдина
* Ишбүләков
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Сурат

**Сурат** (, ) — Һиндстанның Гөҗәрат штатында урнашкан шәһәр, Сурат бүлгесенең административ үзәге.

## Тарих
1516 елда нигезләнгән дип санала.
## Демография

## Моны да карагыз
* Нанпура Парси Китапханәсе һәм Уку Залы

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Төркем:Гөҗәрат
Галактика актив төше

**Галактика актив төше** - аерым йолдызлар һәм газ-тузан комплекслары активлыгы белән бәйләнмәгән күп энергияне чыгаручы галактика төше.

Иң еш очрый торган галактика төше активлыклары үзлекләре:
*Газ агымнары яки тиз кисәкчекләр төшләрдән чыгарыла
*Зур егәрлекле радионурланыш:  атом төшләреннән югары энергияле электроннар чыгарыла һәм  магнит кырында нурландыра (синхротрон нурланыш).
*Секундада мең километр тизлеге белән газ тиз хәрәкәт итә һәм Допплер эффекты сәбәпле нурланыш сызыклыры бик киңәйтелә.
*Зур егәрлекле оптик, ультрашәмәхә һәм рөнтген нурланышы 1 яктылык елыннан ким зурлыклы өлкәдән чыгарыла (чагыштырма кечкенә зурлык). Аның спектры абсолют кара җисем спектрына охшамый, дәрәҗәле формага ия  (Fv ~ vn,  v ≈ 0.6—0.8). Бу нурланыш вакыт белән үзгәрә (үзгәреше берничә елдан берничә сәгатькә кадәр).

## Актив галактика
**Актив галактика** - актив төше белән галактика. Шул галактикалар төлләре - сейферт галактикасы, радиогалактика, лацертидлар һәм квазарларга бүленә.

Заманча караш буенча актив галактика үзәгендә массив тыгыз объект урнашкан, кара тишек, ахры, ул аеруча рөнтген диапазонында бик егәрлекле нурланыш чыгара.

Актив галактика төшеннән релятивистик агым (джет) чыгарыла

Актив галактиканың мөһим үзлеге - чыгарыла торган үзгәрешле (берничә көннән сәгатькә кадәр) рөнтген нурланышы.

Гомум ителгән теориядә актив галактика үзәгендә үтә массив кара тишек урнашкан, аның тирәсендә аккрецион диск формалаша: матдә төрле тизлекләре белән әйләнә, хасил булган ышкылу көче газ басымын һәм җылылыкны арттыра. Аккрецион диск бик кыза һәм нурландыра башлый.

## Фаразлар

Хәзерге вакытта галактика актив төшләренең үзлекләрен дөрес аңлату юк. Түбәндәге фаразлар бар:

*Галактика төше активлыгы Үтә яңа йолдыз шартлау белән бәйле, шуннан чыгарыла торган энергия галактика төше энергиясен аңлата. Ләкин бу фараз төшенең бик тәртипле магнит кыры булганга күрә релятивистик агымнар хасил булуын аңлата алмый.
*Галактика үзәгендә көчле магнит кыры белән ниндидер массив йолдызсыман объект урнашкан. Ләкин нинди бу объект әлегә аңлаешсыз.
*Галактика үзәгендә үтә массив кара тишек (106 - 109 Кояш массасы белән) урнашкан. Хәзер бу гомум кабул ителгән теория.

## Сылтамалар
*Засов А. В., Постнов К. А. Общая астрофизика. — Фрязино: Век 2, 2006. — 496 с. — 3000 экз. — ISBN 5-85099-169-7, УДК 52, ББК 22.6.
*В. В. Мусцевой, и др. Аккреционно-струйные системы: история, результаты, перспективы, Лекция XXXIII конференции «Физика Космoса», 23 января 2005
* Юрий Грановский, Загадка физики: джеты, или струи плазмы в ядрах галактик / Популярная механика, 20 января 2017
* Е. В. Деришев, В. В. Железняков, С. А. Корягин, Вл. В.Кочаровский, Релятивистские джеты в астрофизике / Природа № 3, 2007
* «Ярче тысячи галактик»  // «Вокруг света», октябрь 2004
* «Что такое квазар» // quasar.by, ноябрь 2011
*   Блазар // Астрономічний енциклопедичний словник / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 56. — ISBN 966-613-263-X. (укр.)
*    Даукурт Г. Что такое квазары?. — К.: Радяньска школа, 1985. — 131 с.

Төркем:Астрофизика
Төркем:Кара тишекләр
Төркем:Галактикалар
Деннис Габор

**Деннис Габор** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1971).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Хаҗипов

**Хаҗипов** — фамилия.
* **Нәҗип Хаҗипов**
** Нәҗип Хаҗипов (1924-1945), Советлар Берлеге каһарманы (1945).
** Нәҗип Хаҗипов (?), Казан дәүләт ветеринария медицинасы академиясе ректоры (1975-1988)
* Нәриман Хаҗипов (1928-), биохимик, фән докторы. *[[ТАССР атказанган фән эшлеклесе|ТАССР]] (1981), РФ (1995) атказанган фән эшлеклесе, ССРБ Дәүләт премиясе (1978).*
## Моны да карагыз
* Хаҗиев
* Хаҗиәхмәтов
## Шулай ук карагыз
* Хаҗи, *[[топоним]]*.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Хаҗи (топоним)

**Хаҗи** — топоним.
* Хаҗи — БР Борай районы авылы.
* Хаҗи — Мордовиянең Ләмбрә районы авылы.
## Моны да карагыз
* Яңа Хаҗи
* Хаҗибәй
* Хаҗимән
## Шулай ук карагыз
* Хаҗиев

Төркем:Топонимнар
Миңлебаев

**Миңлебаев** — фамилия. **[[Миңнебаев]]** язылышы да очрый.
* Кыям Миңлебаев (1929), тәрҗемәче.
* Руфил Миңлебаев (1931), ботаник, фән докторы, *БАССР атказанган фән эшлеклсе (1977) ([[Уфа]]).*
* Фәйзулла Миңлебаев (1869-1907 елдан соң), 4нче Дәүләт думасы депутаты (1906).
----
* Мәрзия Миңлебаева (*Халитова*, 1911-), Камал театры актрисасы, *[[ТАССР халык артисты]] (1970).*
* **[[Миңнебаев]]**
** Марат Миңнебаев (1966), спортчы (*[[футбол]]*).
** Марсель Миңнебаев (1941), патофизиолог, фән докторы, *[[ТАССР атказанган фән эшлеклесе]] (1990).*
## Моны да карагыз
* Миңнекәев
* Миңлегалиев
* Миңнеханов
* Миңнуллин
## Шулай ук карагыз
* Миңнебай, *[[топоним]]*.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Миңнебаев

**Миңнебаев** — фамилия. **[[Миңлебаев]]** язылышы да очрый.
* Гомәр Миңнебаев (1923-1999), очучы, Советлар Союзы Герое.
* Марат Миңнебаев (1966), спортчы (*[[футбол]]*).
* Марсель Миңнебаев (1941), патофизиолог, фән докторы, *[[ТАССР атказанган фән эшлеклесе]] (1990).*
* Нәфис Миңнебаев (1985), көрәшче, РФ, ТР чемпионы.
* Ринат Миңнебаев (1964), рәссам, *БР атказанган рәссамы (2006), [[ТР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (2010), [[Шәехзадә Бабич премиясе|Ш. Бабич премиясе]] (1997).'
* [[Тәлгать Миңнебаев]] (1953-1991), Казан дәүләт университеты галиме. 
* [[Фәйзелкотдус Миңнебаев]] (1869-?), мулла, [[Рәсәй империясенең Дәүләт думасы|Дәүләт думасы]] депутаты (1906). 
----
* *'Миңлебаев*' 
== Моны да карагыз ==
* [[Миңнекәев]]
* [[Миңлегалиев]]
* [[Миңнеханов]]
* [[Миңнуллин]]
== Шулай ук карагыз ==
* [[Миңнебай (топоним)|Миңнебай]], *топоним''.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Миңнебай (топоним)

**Миңнебай** — топоним.
* Миңнебай — Әлмәт районы авылы.
* Миңнебай — БР Авыргазы районы авылы.
## Моны да карагыз
* Миңнебаев
* Миңлебаев

Төркем:Топонимнар
Пхимеанакас

**Пхимеанакас** (фонетик яктан тагын да төгәлрәк — **Пхимиенаках**, (Кхмер телендәːប្រាសាទភិមានអាកាស) praːsaːt phimien ʔaːkaːh, «Илаһи (күк) гыйбадәтханәсе») — Ангкор-Тхомда Һинд дине гыйбадәтханәсе.

## Атамасы
Кхмер атамасы **пхимиен аках** алынма Санскрит сүзләреннән тора «вимана» (*кхмер телендә* ភិមាន [pʰimiən], ពិមាន [pimiən] яки វិមាន [vimiən], «Ходайлар Сарае») һәм «акаша» (*кхмер телендә* អាកាស [ʔaːkaːh], «күкләр»).

## Тасвирламасы
Чжоу Дагуань язганча бу гыйбадәтханә алтыннан ясалган һәм шулай ук патша ул сарайда төн саен нага белән җенси гамәл кылган дип язган.

Гыйбадәтханә X гасыр ахырында Раджендраварман II (944—967) хөкеме вакытында төзелгән. Территориясе якынча 245 м га 600 м, гопура керүенә сарай стеналары белән уратылып алынган. Шуннан соң ул Сурьяварман II тарафыннан өч-яруслы пирамида итеп Һинд дине гыйбадәтханәсе итеп үзгәртелеп корылган.
Торак биналарыннан бернинди дә эзләр калмаган, чөнки алар озак чыдамый торган материаллардан ясалган булганнар.
Нигезе 34,5̽×27,6 м һәм биеклеге 11,7 м булган кечкенә турыпочмаклы гыйбадәтханә өлешчә комташ блоклардан ясалган, 3 яруслы латерит пирамидасында төзелгән, түбә очында бердәнбер прасаты бар, фараз ителгәнчә гыйбадәтханә куполы (моннар традициясе буенча) алтын белән капланган булган.
Соңгы террасаны әйләндереп урата торган чын һәм ялган тәрәзәләр белән галерея алар өстендә ахыргы рәт белән өч рәт чыгып торучы ташлардан түбәне дә кертеп тулаем комташтан төзелеп, үз төрендә беренче булган. Чаңнар формасындагы аркалар чирәпкә охшатылып ясалган.

Төркем:Һинд дине
Фәйсалабад

**Фәйсалабад** (, ) — Пакстанның Пәнҗаб провинциясендә урнашкан шәһәр, Фәйсалабад бүлгесенең административ үзәге.
## Тарих
1892 елда нигезләнгән.
## Демография

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Пакьстан
Джанакпур

**Джанакпу́р** (Инглиз телендә - Janakpur), Непал телендә - जनकपुर नगरपालिका) яки **Джанакпурдха́м** — Непалда шәһәр, Дхануса даирәсенең административ үзәге. Шәһәрнең халкы 93 000 кеше.. Джанакпур Һималайлар итәгендә, Непал башкаласы Катмандудан 400 км көньяк-көнчыгышта һәм Һиндстан белән чиктән 20 км да урнашкан.. Һинд динендә мөһим дини сәфәр кылу урыны булып тора. Шулай ук бу Непалда эшли торган тимер юл булган күп булмаган урыннарның берсе булып тора.
Джанакпурның тарихи атамасы - Митхила. Элек шәһәр Майтхили мәдәниятенең үзәге булган аның үз теле һәм язу системасы булган. Ведик "Шатапатха-брахмана" текстында Матхава Видегха хөкемдары турында сөйләнә, ул брахман Готама Рахугана җитәкчелеге астында беренче мәртәбә Саданира (Кали-Гандаки) елгасын кичкән һәм Митхилада башкаласы белән Видеха патшалыгын нигезләгән. Готама Рахугана "Риг-веда"ның күп гимннарының төзүчесе булып исәпләнсә дә, бу вакыйгаларны Ригведик чорга карый торган дип әйтергә була.
Джанакпур турында киләсе искә алу борынгы Һинд эпосы «Рамаяна»да бар, анда Раманың хатыны Сита Видеханың принцессасы булган дип әйтелә. Аның әтисе патша Джанака бәби Ситаны кырда тапкан һәм аны үз кызы итеп үстергән. Ул үскәч, Джанака аны Шиваның илаһи җәясен бөгә алганга бирәчәк дип әйткән. Күп принцлар моны эшләп караганнар, әмма аларның берсе дә шул гаять көчле коралны күтәрә алмаган. Әмма, Рама, беренче бөгеп карагач та, җәяне бөккән һәм яртыларга сындырган.
Джанакпурда шулай ук бер вакыт Будда Гаутама һәм Махавира яшәгәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Радиогалактика

**Радиогалактика** - бүтән галактикаларга караганда шактый зуррак радионурланыш чыгаручы галактикалар төре. Аларның радио-яктыртучанлыгы (радионурланыш егәрлеге) 1045 эрг/с җитә.

«Радиогалактика» төшенчәсе 1949 елда кертелгән.

Гадәттәге галактикаларда, безнекенең дә (Киек Каз Юлы) яктыртучанлыгы 1037—1038 эрг/с җитә (Краб томанлыгында кебек).

Радионурланышның механизмы - синхротрон нурланыш. Иң якты радиогалактикалар нурланышы аларның оптик нурланышыннан  зуррак.

Радиогалактикалар нурланыш чыганаклары төштән, галактик һалодан, радиочыгарылыштан тора.
## Үзлекләре
Иң билгеле радиогалактикалар:
*Аккош А - галактика тышкы бик егәрлекле радионурланыш чыганагы.
*NGC 5128 - иң якын радиогалактика (ераклык 4 Мпк)
*Кыз А (NGC 4486, М 87) — Кыз тупланмасында иң массив галактикаларның берсе.
* Мич А (NGC 1316) — егәрлеге буенча галактика тышкы дүртенче радионурланыш чыганагы.

TGSS J1530+1049 радиогалактикасының кызыл тайпылмасы  z = 5,72 тәшкил итә.

Радиогалактикалар һәм квазарлар күп үзлекләре буенча бик охшаш, икесе дә актив галактикалар сыйныфына керә. Радионурланыш галактика төше активлыгы белән бәйләнгән (диск активлыгы белән бәйләнмәгән).

## Сылтамалар
*Засов А. В., Постнов К. А. Общая астрофизика. — Фрязино: Век 2, 2006. — 496 с. — 3000 экз. — ISBN 5-85099-169-7, УДК 52, ББК 22.6.
*В. В. Мусцевой, и др. Аккреционно-струйные системы: история, результаты, перспективы, Лекция XXXIII конференции «Физика Космoса», 23 января 2005
* Юрий Грановский, Загадка физики: джеты, или струи плазмы в ядрах галактик / Популярная механика, 20 января 2017
* Е. В. Деришев, В. В. Железняков, С. А. Корягин, Вл. В.Кочаровский, Релятивистские джеты в астрофизике / Природа № 3, 2007
* «Ярче тысячи галактик»  // «Вокруг света», октябрь 2004
* «Что такое квазар»  // quasar.by, ноябрь 2011
*   Блазар // Астрономічний енциклопедичний словник / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 56. — ISBN 966-613-263-X. (укр.)
*    Даукурт Г. Что такое квазары?. — К.: Радяньска школа, 1985. — 131 с.

Төркем:Астрофизика
Төркем:Галактикалар
Анандаканда

**Ананда́канда** — Аюрведа традициясенә караган X гасыр Һинд дине медицина трактаты. Биредә киндернең тәфсилле тасвирламасы һәм аның медицина хасиятләре тасвирламасы бирелгән.
"Анандаканда" буенча киндер препаратлары дүрт төркем кешеләр өчен файдалы булырга мөмкин:
*Каһиннәр, аскетлар, йоглар һәм саньясилар (медитация һәм рухи кәефне стимуллау өчен);
*Шива Ходае, Кали Алиһәсе, Дурга Алиһәсе һәм Хануман тарафдарлары (церемонияләр өчен);
*авыр физик эш эшләүче кешеләр (Авыртуны һәм арганлыкны басу өчен);
*психик һәм тән бозылышлары белән авыручы кешеләргә.

«Анандаканда» киндерне дөрес кулланмау һәм артык доза бирү белән бәйле кирәкмәгән ян эффектлар турында искә ала. Аларны киметү өчен ашказанын чистарту, башны юу, "суытучы" чәчәкләрдән бәйләмнәр, тәмләткечләр белән бетель яфрагын куллану, эретелгән май һәм сөт һәм шикәр белән эчемлек һәм ятып тору искә алына. Тагын бер рецепт аир тамыры порошогының квадрат чәй кашыгын ярты чәй кашыгы бал белән кушарга һәм эчкә кулланырга (аир порошогының чеметеме киндер порошогына кушылса, ул аның психотроп тәэсирен киметә дип санала).

## Сылтамалар
* Энциклопедия конопли 

Төркем:Һинд дине
Кола күпере

**Кола күпере**()- Мурманск шәһәрендә Кола култыгы аша дүрт юллы автомобиль күпере. Күпер кичүенең гомуми озынлыгы якынча 2,5 километр тәшкил итә, ә күпернең үз озынлыгы — 1611 метр. Күпер Мурманскның көнбатыш районнары, шулай ук Норвегия, Финляндия белән автомобиль элемтәсен тәэмин итүче автотранспорт үзәге булып тора.

2005 елда боҗра култыгы аша күпер ачылганнан соң, төньяк котып түгәрәге артында иң озын күпер булып тора, ләкин 2009 елда, Ямалда Юрбей елгасы аша 4 километр күпер тезүеннән соң, үз статусыннан мәхрүм ителә. Әмма ул Россиядә иң озын автомобиль күперенең берсе һәм поляр әйләнә-тирәдә иң озыны булып тора.

Төзелеш 1992-2004 елларда федераль бюджетның өлешләп катнашында алып барылды.

2001 елда проект-исәп документлары, кирәкле экспертизалар ясалды һәм эшләрне тәмамлау өчен аукцион үткәрелде. 2002 елның декабрендә өлкә губернаторы Юрий Евдокимов һәм «Росавтодор» башлыгы Игорь Слюняев килешү төзегәннәр, анда объектны файдалануга тапшыру вакыты билгеләнгән — 2005 ел. 2003 елда төзелешкә 400 миллион сум акча бүлеп бирелгән.

Күпер 2005 елның 11 октябрендә Россия премьер-министры Михаил Фрадков, Мурман өлкәсе губернаторы Юрий Евдокимов һәм транспорт министры Игорь Левитин тарафыннан ачыла.

Төркем:Мурманск