open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Михр

**Михр, Мгер, Мхер** (әрмән телендә: Միհր, пәһләви телендә:Mihr «Митра»дан) — борынгы әрмән мифологиясендә Кояш, күк яктылыгы һәм гаделлек Илаһы. Арамазд улы, Анаитның һәм Нанэның туганы.

## Тасвирлама
Әрмән «Сасна црер» («Сасунлы Давыт») эпосында шундый исемле ике персонаж бар — Мгер (Михр) Олы һәм Михр Кече (алдагысының оныгы, Давыт Сасунлының улы). 
Әрмән мифологик традиция буенча Михр рәт каһарманлык башкара, тыныч яшәүчеләр белән сугышучы арслан белән көрәшә, елгага аны агымнарга бүлә торган таш кыяны ыргытып су ташудан Джезиру шәһәрен коткара һәм дөньяда гаделсезлек белән көрәшә. Михр Кече үзенең әтисе Давыт белән очрашып, бу аның әтисе икәнен белмичә аның белән сугыша һәм аны җиңә. Кимсетелгән Давыт Михрга баласызлыкка һәм бәхетсезлеккә дучар итеп каргыш сала. Михрга, шулай итеп, гаделсезлекне җиңеп булмый, җир аны һәм атын тотмый башлый һәм ул җирдә бата. Әти-әнисе каберләре белән киңәшләшеп, Михр аларның гаделлек килүен таш кыяда көтәргә васыятен ишетә. Михр таш кыяга кылычы белән бәрә, ул аерылып юл бирә һәм Михрны һәм аның атын кертә. Дәвам итеп юрамага карап төрле периодиклык белән (елына 2 мәртәбә яки һәр шимбә) Михр таш кыядан чыга һәм гадел дөнья булганмы икәнен тикшерә. Әгәр дә шулай булса, Михр таш кыядан мәңгегә китә ала. 
## Культ

Әрмәнстанда Христианлык таралганга кадәр киң табынылган булган, мөгаен Әрмән таулыгына Зәрдөштлек традицияләрен алып килгән Әхәмәниләр Империясе йогынтысы астында таралган. Илаһка табынуның  баш гыйбадәтханәсе Багааричта урнашкан булган. Мөгаен, Гарнида мәҗүси гыйбадәтханә Михрга табыну урыны булган. Хәзерге Төркия территориясендә, Ван шәһәре янында Михрның корбан тәкъдим бирү урыны, шулай аталган “Мхер ишеге” (Пәһләви телендә:  Der-i Mihr) сакланып калган, ул борынгырак заманнарда Ишпуини (б.э.к. 828—810 еллар)  урартлар тарафыннан кисеп ясалган булган һәм урарт Илаһларына табыну өчен кулланылган булган.
Михрга табыну эзләре борынгы әрмән календарендә җиденче ай («Мегеки», «Мехекан») һәм сигезенче ай көне («Мигр») атамаларында сакланып калган. Әрмән ономастикасы һәм топонимикасында Михр белән бәйле 150-дән артык сүз сакланып калган. Әрмәнстанда Христианлык таралудан соң Михр образы рухи җырларда сакланып калган. Мгер Кече һәм Мгер Олыга бүленгән Михрның трансформацияләнгән образы әрмән Сасна Црер эпосында сакланып калган.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Анахита
* Арамазд
* Астхик
* Ваагн
* Айк (мифический прародитель армян)
* Анат
* Царпанит
* Митра (божество)
* :en:Mithra
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
Төркем:Әрмән мифологиясе
Төркем:Илаһлар
Немрут Дагта археологик табылмалар

**Немрут-Дагта археологик табылмалар** — әрмән Ервандидлар династиясеннән Коммагена патшасы Антиох I Коммагеналы тарафыннан хәзерге Төркия территориясендә Адыяман илендә Тавр тауларында Немрут тавы башында үзенә дип карап төзелгән төрбә. Диңгез дәрәҗәсеннән 2150 метр биеклегендә урнаша.

## Эчтәлек
Немрут тавында комплекс 8—9 метр биеклектәге сыннар белән уратылган изге урын булып тора. Төрбәнең үзәге биеклеге 49,8 метр һәм нигезендә киңлеге 150 метр булган тау өстендә вак ташлардан курган. Курган астында Антиох I Коммагеналы табуты урнашкан. Төрбә урнашкан таш кыялы түбәнең кырыйлары өч урыннан зур террасаларга әверелгән.
## Тарих
1882 һәм 1883 елларда төрбә алман археологлары Отто Пухштейн һәм Карл Хуман тарафыннан өйрәнелгән булган. 
1987 елда тау өстендә һәйкәлләр ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән булган. Немрут-Даг һәйкәлләре Самсара (2011)  фильмының эпизодларының берсендә күрсәтелә.

## Фотосурәтләр

Файл:Mount Nemrut.jpg| Немрут тавы өсте янында сыннарның кайберләре.
Файл:Nemrut national park (63).jpg
Файл:Mount Nemrut 1.jpg
Файл:Animals Nemrut dag temple.jpg|Бөркет һәм арслан сыннары.
Файл:NemrudDagi.East.Zeus-Oromasdes.jpg|Зевс - Арамазд яки Орма́зд
Файл:Mithra&Antiochus.jpg
Файл:Stone structure Nemrut dag temple.jpg
Файл:Turkey nemrut dagi 1.jpg
Файл:Nemrut Mountain Peak .JPG| Немрут тавының өсте - Антиох төрбәсенең фараз ителгән урнашуы.
Файл:Mount Nemrut 2134m From Northeast.JPG| Немрут тавына төньяк-көнчыгыштан манзара.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Humann, Puchstein, «Reisen in Kleinasien und Nordsyrien» (Berlin, 1890).
* Friedrich Karl Dörner: *Der Thron der Götter auf dem Nemrud Dag. Kommagene — das große archäologische Abenteuer in der östlichen Türkei*. 3. Auflage. Lübbe, Bergisch Gladbach 1987, ISBN 3-7857-0277-9.
* *Nemrud Dağ. Neue Methoden der Archäologie* (Begleitheft zur Sonderausstellung «Nemrud Dağ — Neue Methoden der Archäologie» des Westfälischen Museums für Archäologie und des Westfälischen Museumsamtes, Münster). Westfälisches Museum für Archäologie Münster 1991, ISBN 3-927204-09-9.
* Donald H. Sanders (Hrsg.): *Nemrud Daği. The hierothesion of Antiochus I of Commagene. Results of the American excavations dir. by Theresa B. Goell*. Eisenbrauns, Winona Lake, Ind. 1996, ISBN 1-57506-015-9.
* Helmut Waldmann: *Aufsätze zu Religionsgeschichte und Theologie.* Kapitel XIV *[http://w210.ub.uni-tuebingen.de/volltexte/2002/505/pdf/Rel_complete.pdf Der Nemrud Dağ, seine Terrassen und das indische Somaopfer].* Verlag der Tübinger Gesellschaft, Tübingen 1996, S. 142—163
* 
* 
## Сылтамалар
;Оешмалар
* İnternational Nemrud Foundation
* Commagene Nemrud Conservation Development Pragramme 
;Фото һәм видеоматериаллар
* Гора Немрут. Гробница Антиоха I Теоса из Коммагены. Фотографии.
Төркем:Бөтендөнья мирасы
Ваһагн аждаһа белән көрәшүче

**Ваагн - аждаһа белән көрәшүче** (әрмән телендә:Վահագն Վիշապաքաղ, Ва(h)агн Вишапак’агх) — әрмән мәҗүсилеге Ваагнга багышланган сын..

## Тасвирлама
Ваагн сыны 1969 елда әрмән сынчысы Карлен Нуриджанян тарафыннан барлыкка китерелгән булган. Сын беренче мәртәбә Ленин Проспектында (хәзер Месроп Маштоц Проспекты (Ереван)). 1970-енче елларда сын «Москва» кинотеатры һәм «Әрмәнстан рәссамнары союзы» арасында мәйданга күчерелгән булган. 1980-енче елларда сын Эчмиадзин шоссесына күчкән булган. 1990-ынчы еллар ахырында зәгыйфь беркетелү һәм көчле җир өрүе йогынтысында сын пьедесталдан төшкән һәм зур зыян күргән. 2001 елда сын ремонтланган булган, ә 2004 елда сын адмирал Исаков Проспекты һәм Себастия урамы кисешенә күчерелгән булган. Сын Ереван шәһәренең тарих һәм мәдәният һәйкәлләре исемлегенә керә.
Сынның биеклеге 3,5 метр, бакырдан ясалган һәм авырлыгы якынча 400 килограмм. Ереванның Ваагн Ходаена багышланган өч сыннарның берсе булып тора. Башка ике һәйкәл Другие два памятника находятся в районе Арабкир районында (сынчы Ваге Арутюнян) һәм Малатия-Себастия районында (сынчы Сурен Назарян).

## Сылтамалар
* Армянские Арии отметили праздник сотворения
* Турки спорят об армянских памятниках, не упоминая их авторов
## Искәрмәләр

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Ихлас (мәчет, Уфа)

**Ихлас мәчете** () ― Башкортстан башкаласы Уфа шәһәре Киров районында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*мәчет*). Россиянең төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты. 

## Тарих
1997 елда Уфаның Киров районында җирле мөселман дини җәмгыяте барлыкка килә. Мәхәллә вәкилләре соравы буенча, шәһәр мэриясе 1956 елда төзелгән, элек «Луч» кинотеатры булып хезмәт иткән типовой бинаны мәчет итеп үзгәртеп кору өчен дини җәмгыятькә тапшырган. Әүвәл кинотеатр бинасын җимереп, урынында яңа бина төзү тәкъдиме булган. Бина мөселман мәчете архитектурасы кануннары буенча үзгәртеп төзелә: тәрәзәләр, түбәләр алмаштырыла, бүлмәләр киңәйтелә. Балкон хисабына намаз бүлмәсе дә киңәя. Мәчеттә берьюлы 150 хатын-кыз, 250 ир-ат намаз укый ала . 

2001 елның 6 июлендә мәчет тантаналы рәвештә ачыла . Мәчетне ачу эшенә 2019 елга кадәр мәчетнең имам-хатибы булган Мөхәммәт Мостафа улы Галләмов зур өлеш кертә. 

1993 елдан әлеге бинада Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәте дә урнашкан булган (хәзер Чернышевский урамы 103нче йорт адресы буенча урнашкан). .
 
Хәзерге вакытта мәчетнең төп бинасын реконструкцияләү эшләре бара, бинаның ике ягында, бинага терәп, 41 метрлы ике манара төзелә. 6 мең китап сыйдырган мөселман китапханәсе бар.

2004 елдан башлап мәчетнең «Ихлас» нәшрияты гамәлдә, анда берничә дистә дини брошюра һәм китап бастырылган. 2009 елда мәчет каршында дини җырлар (мөнәҗәтләр), башкорт һәм татар җырларын башкаручы «Илаһилар» иҗат төркеме эшләп килә (җитәкчесе – Афәрим Акчурин) .

## Мәчет бүген
Бүгенге көндә мәчет ― Уфаның Киров районы Алмалык бистәсенең 1нче һәм 2нче микрорайоны (Усол тавы, Сочи, Кавказ һәм Софья Перовская урамнары чаты) янәшәсендәге 4 бинаны алып торучы комплекс. Баш бинага керү юлында Ислам символы булган ярымайга һәйкәл куелган .  

«Ихлас» берләшмәсенең үзенең басмаханәсе һәм «Балкыш» тапшыруын әзерләүче телестудиясе бар. Мәчет каршында ислам нигезләренә өйрәтүче мәктәп һәм курслар эшли. Дәресләргә балалар да, өлкәннәр дә йөри.

2012 елның 19 августыннан мәчет сайтында мәчеттә укылучы намазлардан турыдан-туры трансляция оештырыла. 

Мәчет мәдәни үзәк булып та хезмәт итә. Биредә Россия һәм чит ил ислам галимнәренең, мәдәният-сәнгать һәм фән әһелләренең чыгышлары, форумнар, семинарлар  була. Мәчет ел аен Согуд Гарәбстанына хаҗ оештыра.

2013 елдан «Ихлас-Шәриф» альманахы чыгарыла. Мөхәррире ― Динә Мурзакаева .

## Җитәкчелек
* Имам-хатиб – Әмир улы Әлфред (*Альфред*) хәзрәт Дәүләтшин, хаҗи, БДУ юридик факультетын, Казан ислам университетын тәмамлаган. БТКның Башкортстандагы вәкиле.
* Мәҗлес (*мәхәллә җыены*) рәисе (2019 елдан) – Мөхәммәт хәзрәт Галләмов .
* Имам-наиб (*имам-хатиб ярдәмчесе*) – Искәндәр улы Илсур хәзрәт Хөснетдинов.
* Мөтәвәллият әгъзасы – Рамил хәзрәт.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Мечеть Ихлас. Официальный сайт
* 
* 
*   Мечеть "Ихлас" ВКонтакте

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Уфа мәчетләре
Төркем:2001 елда төзелгән биналар һәм корылмалар
Ихлас (мәгънәләр)

**Ихлас** ( ― *эчкерсез, чын күңелдән*) ― күп мәгънәле сүз.
* **[[Ихлас мәчете]]**
* Ихлас сүрәсе
* Ихлас күңелдән (китап)
* İhlas Haber Ajansı ― төрек мәгълүмат агентлыгы.
Канлыҗа

*Канлыҗа (Бейкоз) — Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Истмала иле Бейкоз илчесенә караган бер мәхәллә (төр. mahalle).  
*Канлыҗа (Козаклы) — Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Невшеһир иле Козаклы илчесенә караган бер авыл (төр. köy).  
*Канлыҗа (Яглыдере) — Төркия Җөмһүриятенең Карадиңгез бүлгесе Гиресун иле Яглыдере илчесенә караган бер авыл (төр. köy).
Politexnik mäktäp (Parij)

**Politexnik mäktäp, École polytechnique** - Frantsiädä urnaşqan universitet. 

1794 yılda eşen başlap cibärgän.

Polytechniqueta 400 yaqın professor-uqıtuçı xezmät quya, 2,500 bakalavr. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Polytechnique räsmi bite

Төркем:Париж
Саошьянт

**Саошьянт** (Авеста телендә:𐬯𐬀𐬊𐬳𐬌𐬌𐬀𐬧𐬝 saoš́iiaṇt̰, согд телендә: ’swšwy’nt); шулай ук **Саошиант**, **Сосиош**, авест., «коткару» сүзенең киләчәк заман сыйфат фигыле) — Зәрдөштлектә яхшылыкның яманлык өстеннән җиңүеннән соң киләчәк эсхатологик коткаручысы.
Иран традициясендә гасырлар ахырында куркыныч хөкем башкарырга, явызлык тотучыларны юк итәргә, тәкъвалыларны тормышка кайтарырга һәм аларның үлемсезлеге өчен Хатайош үгезенең соңгы ярлыкаучы корбаны белән аның мае һәм ак хома куллануы белән үлемсезлек эчемлеге ясалып бөтен кешегә бирелеп дөньяның тарихын тәмамлау турында караш нык. Т.2. С.272-273.
В результате битвы с силами Ариман көчләре көрәш нәтиҗәсендә, барлык явызлык көчләре тар-мар ителәчәк, тәмугъ җимерелгән булачак, барлык үлеләр - тугърылар һәм гөнаһлылар, ут белән сынау (ут ордалиясе) соңгы хөкеме өчен тормышка кайтачак. Тормышка кайтканнар эретелгән металл агымы аша узачак, анда явызлык һәм камилсезлек калдыклары яначак. Тәкъвалыларга сынау яңа сауган сөттә коену сыман тоелачак, ә гөнаһлылар яначак. Соңгы хөкемнән соң дөнья үзенең башлангыч камиллегенә мәңгегә кайтачак.
Авеста «Фарвардин-яшт» шулай дип аңлата: « ул Саошьянт дип аңа бөтен тән дөньясын коткарачак булганга (атала)». Зәрдөштлек изге тарихында Гайомарт үзәк гамәл кылучы шәхес Зәрдөштнең алдан килүчесе һәм прообразы булса, Саошьянт исә пәйгамбәрнең варисы һәм миссиясенең тәмамлаучысы булып тора. Пәһләви «Датастан-и-Деник» иншасы буенча, «өчәү мәхлукъ булганның асылда башында, уртасында һәм ахырда булганнарның иң яхшылары».
Зәрдөшт тарафдарлары Саошьянт бер күлнең (Иранның көньяк-көнчыгышында Кансаойа, ягъни Хамун күле белән тәңгәл китерелә) сулары тирәнлегендә саклана торган пәйгамбәрнең орылыгыннан туачак дип ышанганнар. Вакытлар ахыры якынлашкач, анда кыз коеначак һәм пәйгамбәрдән йөккә узачак. Ахеменидлар чорында дөнья коткаручы Саошьянтка ышану һәрберсе гыйфәтле кыздан пәйгамбәр орлыгыннан тудырылган өч коткаручы көтүдә үстерелгән булган. Мондый төгәлләү яңа эшләнгән дөнья тарихы схемасы белән бәйле дип тоела, аның буенча «чикләнгән вакыт» (ягъни өч период - Барлыкка китерү, Катыштыру һәм Бүлү) һәрберсе мең ел кисемтәләргә бүленгән гаять зур «дөнья елы» буларак каралган.
Ухшьят-Эрэта («Тәкъвалыкны үстерүче») исемле беренче коткаручы Заратуштра дәгъвасын яңартачак. Шуннан соң тарих кабатланачак, һәм аның Ухшьят-Нэма («Ихтирамны үстерүче») дигән иртуганы 5000 елда пәйда булачак. Соңыннан соңгы меңьеллык ахырына Саошьянтларның иң бөеге, Астват-Эрэта үзе пәйда булачак, ул Фрашо-керетины игълан итәчәк.
*Астват-Эрэта* (туры мәгънәдә. «хаклыкны гәүдәләндергән») — пәйда булуы «Хварно Гимны» ахырында алдан әйтелә торган өч киләчәк коткаручыларның исеме шулай. Киләчәк хакыйкать һәм ялган көчләре көрәшендә саошьянт Астват-Эрэта Заххакны үтергән будет носить оружие Траэтаона коралын тотачагы билгеле..

## Башка диннәрдә аналоглар
* Майтрея
* Масих
* Машиах
* Калки

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Саошьянт // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
* Мэри Бойс. Зороастрийцы: верования и обычаи. СПб. 1994.

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Зәрдөштлек мифологиясе
Иске Маты мәчете

**Иске Маты мәчете** () – Башкортстанның Бакалы районы Иске Маты авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*мәчет*). Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составындагы «Иске Маты авылы мөселманнарының дини төркеме» карамагында.

## Тарих
Тарих фәннәре кандидаты Таһир Кәримов билгеләп үткәнчә, 1829 елда хәзерге Бакалы районы территориясенә кергән татар авылларының һәрберсендә берәр мәчет гамәлдә булган.

Архив документлары буенча, XVIII гасырда казаклар (яңа чукынган, татардан чыккан типтәрләр) нигез салган Иске Маты авылында 1801 елда агач мәчет булган.

1870 елгы мәгълүматлар буенча, Иске Матыда чуашлар күпчелекне тәшкил иткән, авылда агачтан салынган чиркәү эшләгән (1914 елда Спас чиркәве рухание Василий Андреевич Андреев булуы мәгълүм). 2019 елда иске чиркәү бинасы (*авыл китапханәсе урнашкан булган*) урынында кызыл кирпечтән яңа чиркәү салынган. Шулай ук Иске Матыда чишмә буенда часовня корылган.

2002 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, авылда яшәүче төп милләт – татарлар.

2008 елда Иске Маты авыл җирлегенә бетерелгән Яңа Маты авыл җирлегенә кергән, керәшен татарлары яшәүче Яңа Маты, Ворсинка, Красная Горка, татарлар һәм башкортлар яшәүче Мулланур, руслар яшәүче Петровка авыллары кушылган.

Иске Маты авылында өр-яңа мәчет бинасы 2016 елда сафка баскан. 2020 елда Бакалы районында 18 мәчет гамәлдә булган.

Мәчетнең имам-хатибы – **Олег Владиславович Юдин** (ислам кабул иткән керәшен татары).

## Тасвирлама
Мәчет бинасы Иске Маты авылының үзәгендә, Җиңү урамында, авыл хакимияте бинасы белән Спас чиркәвенең яңа бинасы арасында урнашкан. Мәчет бинасы гади итеп, аксыл кирпечтән өелгән, түбәсе һәм манарасы ак һәм яшел төстәге сайдинг калайлар кулланып төзелгән. Манарасында дүрт якка каратып, тавыш көчәйткечләр урнаштырылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Старые Маты. // Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил. С.251. ISBN 978-5-85051-512-6
## Сылтамалар
* Бакалинский район. Мусульманские религиозные организации. Религии Башкортостана

Төркем:Бакалы районы мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2016 елда төзелгән мәчетләр
Иман нуры (мәчет, Нефтекама)

**«Иман нуры» җәмигъ мәчете** () ― Башкортстанның Нефтекама шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*җәмигъ мәчете*). Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте Нефтекама ахунлыгы составындагы «Нефтекамадагы 130нчы мәхәллә» җирле мөселман дини оешмасы карамагында. Имам-ахун ― Әхмәтгәрәй улы Сабирҗан хәзрәт Сәлимгәрәев.

## Тарих

Мөселманнарның җирле дини оешмасы мәчет корганга кадәр, җомга намазлары  авылы Воробьев урамы 53нче йортта үткәрелгән. Әлеге йорт хуҗабикәсе Самирә ханым Гайнанова булган (1909 елда Минзәлә өязе Иске Семиостров авылында туган).

1991 елда Нефтекамада һәм Кызыл Кама районында бер мәчет тә булмаган.
 
Мөселманнарның җирле дини оешмасы, теркәлү узгач та, мәчет төзү башлангычы белән чыга. Шәһәр мэры Салават Корманов хуплавы белән, элекке «Комета» кинотеатры янәшәсендә җир участогы бүленеп бирелгән.

1992 елда шәһәр мөселман җәмгыяте «Әрләннефть» НГДУ 5нче нефтепромыселы инженер-технологы вазифасыннан пенсиягә чыккан Әхмәтгәрәй улы Сабирҗан Сәлимгәрәевны бертавыштан имам-хатиб итеп сайлый, Югары мөфти Тәлгать Таҗетдин аны әлеге вазифада раслый. Сабирҗан хәзрәт Сәлимгәрәев Россия Ислам университетын тәмамлый.

Мәчет бинасын, тәһарәтханәне һәм имам-хатиб өчен торак йорт төзелеше проектын «Новатор» яшьләр үзәге хезмәткәрләре (инженер Ә. Ямалетдинов, архитектор Р. Гыйздуллина) төзегән. Мәчетнең төзелеш өлеше сметасын «Башсельмаш» заводының ОКС хезмәткәрләре Р. Шәрипов, Л. Зайцева төзи. Б. Солонко җитәкчелегендәге «Башжилкоммунпроект» остаханәсе коллективы инженерлык челтәрләрен, шулай ук территориядә җир эшләрен проектлауны, җыелма смета төзүне башкара.

1993 елда мәчеткә беренче нигез ташы салынган. Мәчет төзелешен СУ-4 һәм БНПС тресты алып барган.

Нефтекама җәмигъ мәчете 1995 елда төзелеп беткән. Классик мәчетләр архитектурасы стилендә кирпечтән төзелгән бина, гөмбәзе юк, берничә яруслы биек манарасы керү юлы өстендә урнашкан. 400 кешене сыйдыра.  

Машина төзелеше техникумы тулай торагыннан күчеп, «Иман нуры» мәдрәсәсе дә мәчет белән бер түбә астына керә. 2014 елда аерым мәдрәсә бинасы, хатын-кызлар өчен гыйбадәт залы биналары төзелә.

ҮДНның Нефтекама ахунлыгы Яңавыл, Калтасы, Кызыл Кама районнарын һәм Нефтекама шәһәре мөселманнарын берләштерә. 1992 елдан 2020 елга кадәр Кызыл Кама, Калтасы, Яңавыл районнарында 32 мәчет төзелгән һәм уңышлы эшләп килә.

## Җитәкчелек
* Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте Нефтекама ахунлыгы җитәкчесе ― имам-ахун Әхмәтгәрәй улы Сабирҗан хәзрәт Сәлимгәрәев.
* «Иман нуры» җәмигъ мәчете имамы ― Хәмзә Хәмәтнуров.

## Басма органы
Нефтекама ахунлыгының басма органы – Нефтекама җәмигъ мәчете чыгара торган «Ислам Нуры» газетасы. Мөхәррире – Ә. Ш. Шакиров.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Официальная страница уммы мусульман г.Нефтекамск. ВКонтакте

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Нефтекама мәчетләре
Төркем:1995 елда төзелгән мәчетләр
Кузы Күрпәч белән Баянсылу

**Кузы Күрпәч белән Баянсылу** () — гомумтөрки, шул исәптән алтай, башкорт, казакъ, татар лироэпик дастаны, сүз сәнгате һәйкәле, эпос.

## Тасвирламасы
Дастанның барлыкка килү вакыты билгеле түгел, дастанның, аеруча, Алтын Урда чорында (ХІІІ–XV гасырларда) барлыкка килүе һәм таралуы турындагы версия ихтимал, фольклорчы И. Дүсенбаев  казах версиясен исә XI–ХІІ гасырларда барлыкка килә дип бирә, В. М. Жирмунский әсәр XV–XVII гасырларга карый дип саный.

Башкортстанда, Курган, Оренбург, Самара, Саратов, Чиләбе һәм башка өлкәләрдә язылган якынча 40 версиясе билгеле, һәм 20ләп себер-татарлары варианты 1967-1968 елларда Көнбатыш Себер территориясендә теркәлгән.

Т.С. Беляев тарафыннан XIX гасыр башында язып алынган дастан нигезендә 1812 елда Казанда, Казан университеты типографиясендә «Куз-Курпяч, башкирская повесть, писанная на башкирском языке одним курайчем и переведенная на российский в долинах гор Рифейских, 1809 года.» дип аталган повесть языла, дастанның татар версиясе XIX гасыр урталарында бараба татарларыннан язылган.

Эпосның вариантлары Сәләм Галимовның Чиләбе өлкәсенең Тәгеш авылында әнисеннән 1938 елда язып алына
, 1940 елда Новосибирск өлкәсенең Тирнә авылында Х. Х. Ярми тарафыннан тагын бер версиясе языла.

## Сюжеты
Эпос төрки халыклар арасында урта гасырларда барлыкка килгән, берничә вариантта таралган була. Сюжет нигезендә балалар туганчы ук алар арасында никах уку йоласы белән барлыкка килгән һәм эпик әсәрнең төп персонажларын һәлак итүгә китергән конфликт ята.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Радлов В. В. Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи. Санкт-Петербург, 1872. Часть 4.
* Урманчеев Ф. Мәхәббәт дастаны // Татар әдәбияты мәсьәләләре. Казан, 1974.
* Башҡорт халыҡ ижады. Легенда һәм риүәйәттәр. / Төҙ., башһүҙ һәм аңлатмалар авт. Ф. А. Нәҙершина. Яуаплы ред. К. Мәргән һәм Ә. М. Сөләймәнов. — Өфө, 1997. — Т. II. — 439 б.
* Народный эпос «Кузыйкурпяс и Маянхылу». Под ред. А. Н. Киреева и А. И. Харисова. Уфа, 1964.

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Эпослар
Иман нуры (мәчет)

**«Иман нуры» мәчете**:
* Иман нуры ― Ижевск мәчете (Петров урамы, 53). 2009 елда ачылган.
* Иман Нуры ― Казанның Совет районында урнашкан мәчет (Нагорный бистәсе, Дорожная ур., 32). Имам-хатыйб – Нияз Илдар улы Закиров.
* Иман нуры ― Нефтекама мәчете (Дорожная урамы, 12). 1995 елда ачылган.
## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* **[[Нур (мәчет)]]**
Исмаил Бердиев

**Исмаил Бердиев**, Исмаил Али улы Бердиев (карач.-балк. *Бердилени Алиини джашы Исмаил-хаджи*, *[[1954 ел]]ның [[27 февраль|27 феврале]], [[СССР]], [[Казакъстан ССР]], Сайрам районы, [[Аксукент]] ― [[2024 ел]]ның [[5 август]]ы*) – мөфти, Карачай-Чиркәс мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе, Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге рәисе (2003―2024). Милләте буенча – карачай.

## Тәрҗемәи хәле
 
1954 елның 27 февралендә Казакъстан ССРның Сайрам районы Аксукент авылында туган, анда әти-әнисе, башка карачайлар кебек үк, 1943 елда сөргенгә җибәрелгән (гаиләсе белән 1957 елда туган ягына кайта). Карачай-Чиркәс АССР Малокарачай районы Первомайское авылы урта мәктәбен тәмамлый. Бохарада Мир-Гарәп мәдрәсәсен һәм Ташкентта Ислам институтын тәмамлаган. Каһирәнең Әл-Әзһәр университетында (Мисыр) белем алган.

1989 елда Ставрополь крае мөселманнарының Казыяты рәисе итеп сайлана.

1991 елдан ― Карачай-Чиркәс Республикасы һәм Ставрополь крае мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе.

2010 елдан ― Карачай-Чиркәс Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе (Ставрополь крае мөселманнарының яңа Диния нәзарәте оештырыла).

2003 елда Мәскәүдә узган Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге утырышында аның яңа рәисе итеп сайлана.

2004 елдан – Россия Федерациясе Президенты каршындагы Дини берләшмәләр белән хезмәттәшлек советы әгъзасы.

2016 елның августында мәҗбүри хатын-кызлар сөннәте турында «шаяртып» әйткән сүзләре Интернетта гауга тудыра, шуның өчен антипремиягә лаек була һәм «Ел сексисты» исеме бирелә.

2024 елның 5 августында 71нче яшендә вафат.
## Гаиләсе
Өйләнгән, ике кызы бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2004 – Дуслык ордены (РФ) – *рухи мәдәниятне үстерүдә һәм халыклар арасында дуслыкны ныгытуда күрсәткән хезмәтләре өчен* 
* 2016 – Почет ордены (РФ) – *рухи һәм мәдәни элемтәләрне үстерүгә зур өлеш кертүе, актив мәгърифәтчелек эшчәнлеге өчен*
* 2019 – Дуслык ордены (Азәрбайҗан) – *Азәрбайҗан һәм Россия халыклары арасында дустанә элемтәләрне ныгыту өлкәсендә күпьеллык нәтиҗәле эшчәнлеге өчен*
* 2008 – Кадыйров ордены (Чечня) – *Төньяк Кавказ территориясендә дәүләтчелекне үстерү, тынычлык, дуслык һәм конфессияләр арасында хезмәттәшлекне ныгыту, җәмгыятьнең рухи-әхлакый яңарышына ярдәм итүче эшчәнлек өчен*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Биография на сайте Islamrf.ru 
* Биография на сайте Lobbying.ru
* Муфтий Бердиев передумал обрезать всех женщин

Төркем:Россия мөфтиләре
Төркем:Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Ташкент ислам институтын тәмамлаучылар
Төркем:Әл-Әзһар университетын тәмамлаучылар
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Азәрбайҗан) кавалерлары
Төркем:Әхмәт Кадыйров исемендәге орден кавалерлары
Төркем:Шәхесләр:Карачай-Чиркәсия
Мирас (мәчет, Дүртөйле)

**«Мирас» җәмигъ мәчете** () – Башкортстанның Дүртөйле шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*җәмигъ мәчете*). Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәте Дүртөйле мөхтәсибәте составындагы «Мирас» җәмигъ мәчетенең 2682нче санлы җирле мөселман дини оешмасы» карамагында. Имам-ахун – Рамил Рафаэль улы Исәнбирдин.

## Тарих
1995 елда Дүртөйле җирле мөселман җәмгыяте мәчет төзү башлангычы белән чыга. Мәчет аерым иганәчеләр һәм Дүртөйле районы хуҗалык оешмалары ярдәме белән төзелгән. 2003 елның 18 мартында юридик зат буларак теркәлү узган 

«Мирас» мәчете – Дәүртөйле шәһәре һәм районының ислам дине үзәге, биредә мөхтәсибәт җыелышлары уза. Мәчетнең имам-хатибы ― мөхтәсиб (*1995 елдан*) Рамил Рафаэль улы Исәнбирдин.

## Тасвирлама
Мәчет бинасы соры кирпечтән бер катлы итеп төзелгән, шулай ук аскы (*цоколь*) каты бар. Аскы катта (мәйданы 185 кв. м.) хезмәткәрләр өчен һәм уку кабинетлары, кунаклар өчен бүлмәләр, юыну бүлмәләре, ашханә һәм склад урнашкан. Мәчетнең түбәсе чатыр формасында. Манарасы кирпечтән өелгән, шпиле белән бергә биеклеге 30 метр. Намаз залы мәйданы 200 кв.м. Хатын-кызларга намаз уку өчен аерым урын бүленгән.

Мәчет каршында ислам дине нигезләренә өйрәнү буенча ике еллык курслар эшли. 2013 елга әлеге курсларны 1 300 кеше тәмамлаган.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Местная мусульманская религиозная организация соборной мечети «Мирас».   Религии Башкортостана
*   Мирас, мечеть. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан»
* Мечеть Мирас город Дюртюли. ВКонтакте

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Башкортстан мәчетләре
Төркем:Дүртөйле гыйбадәтханәләре
Төркем:1995 елда төзелгән мәчетләр
Акчахан-Кала

**Акчахан-Кала** яки **Акча-хан Кала**, шулай ук урыны хөрмәтенә **Казаклы-Яткан**/ **Казакли-Яткан** дип аталган булган, хәзерге Үзбәкстанда, Каракалпакстанда безнең эрага кадәр 4-енче/ 3-енче гасырда төзелгән һәм безнең эраның 2-нче гасырында таланганчы кеше тору урыны булган Харәзм иленең борынгы кальгасы булган. Ул хәзерге көн Үзбәкстанда “Илле кальга оазисы”ның өлеше булып тора. Акчахан-Каланы калдыру мөгаен 14 км төньяк-көнчыгышта яңа башкала Топрак-Кала нигезләүдән соң булган.

## Казулар
Акчахан хәзер дә бара торган күпсанлы казылмаларның объекты булган. Гипостильле зал белән церемониаль комплекс ачылган булган. 

File:Corner of upper enclosure of Kazakl'i-yatkan.jpg|Казакли-ятканның өске читән уратылган урынының почмагы
File:Kazakl'i-yatkan.jpg|Казакли-яткан
File:Column base at Kazakl'i-yatkan.jpg|Казакли-яткан нигезендә багана
File:Mud brick floor at Kazakl'i-yatkan.jpg|Казакли ятканда балчык кирпеч идәне

## Рәсемнәр
Безнең эраның 1-енче гасырдан безнең эраның 2-нче гасырына кадәр периодка карый торган күп бизәлешләр табылган булган: күп сан фрескалар, Эллинистик стильдә Кетосны кертеп пешерелмәгән балчык модельле сыннар һәм  колоссаль Авеста Илаһлары сурәтләре белән Зәрдөштлек ут алтаре табылган булган. Парфян сәнгать йогынтылары шулай ук тасвирланган булган.

File:Kazakly Yaktan mural (2).jpg|Акчахан-Кала фрескасы
File:Kazakly Yaktan mural.jpg|Акчахан-Кала фрескасы
File:Chorasmian oasis main fortresses.jpg|Башка кальгаларга бәйле булган Харәзм иле оазисында Акчахан-Кала кальгасы


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Excavations of Kazakl'i-yatkan (Akchakhan-Kala)
Төркем:Үзбәкстан тарихы
Төркем:Каракалпакстан тарихы
Төркем:Зәрдөштлек
Топрак-Кала

**Топрак-Кала**, стена сурәтләре, тәңкәләр һәм архивлар табылган, хәзерге Үзбәкстанда, Каракалпакстанда, безнең эраның  2-нче/3-енче гасыр Харәзмнең борынгы сарай шәһәре һәм башкаласы. Аның тарихы безнең эраның 1-енче гасырыннан 5-енче гасырына кадәр периодны колачлый. Ул хәзерге көн Үзбәкстанның "Илле кальга оазисы"ның өлеше булып тора.

## Топрак-Кала сарай шәһәре
Топрак-Кала безнең эраның 1-енче яки 2-нче гасырында Харәзм хөкемдары Артав (Артабанос) тарафыннан төзелгән булган дип фараз ителә. Топрак-Каланы нигезләү мөгаен 14 км көньяк-көнбатышта Акчахан-Каланы калдырудан соң булган.

Шәһәр хәрабәләре 1938 елда Сергей Толстов җитәкчелеге астында Харәзм экспедициясе тарафыннан өйрәнелгән булган. Сарайның даталануы Кушан Империясе хөкемдарлары Вима Кадпһисес һәм Канишка тәңкәләре табылуы белән, һәм шулай ук Харәзм патшасы Артав (Артабанус) тәңкәләрен табу белән билгеләнгән булган. Сарайда Зәрдөштлек Илаһларын чагылдыручы стена рәсемнәре табылган булган. 
Топрак-кала һәм Харәзм иленең бөтенесе безнең эраның 2-нче гасыр вакытында Кушан Империясе контроле астында булганга охшаган. Башкалар тәңкәләр шәһадәтен Кушан Харәзмне контрольдә тотмаган дип анализлаган.
Эллинистик киемнәргә киенгән югары рельефлары Кушан Империясенең йогынтысын чагылдыручы Гандһараның Грек-Буддачылык стиленнән килеп чыккан дип уйланган басып торучы берничә фигуралар Топрак-Каланың хәрабәләрендә табылган булган. Бу мул сынчылык эше эллинистик традиция Грек-Бактрия патшалыгы вакытыннан бирле якындагы Бактрия сәнгать әһелләре тарафыннан башкарылган булганы мөмкин. Сыннар хәзер Санкт-Петербургта Эрмитаж музеенда урнашкан.
Сергей Толстов борынгы шәһәрнең реконструкциясенең рәсемен ясаган.


File:UZ Toprak Kale t2.jpg|Топрак Кала хәрабәләре
File:2nd cent-6th cent CE Palace & Magazines (2).jpg|Топрак Кала хәрабәләре (сарай һәм саклау урыннары даирәсе)
In the ruins of Toprak Kale.jpg|Топрак Кала хәрабәләре
File:2nd cent-6th cent CE Wall Painting Woman 2nd-3rd cent CE (3).jpg|Топрак-Калада табылган стена рәсеме (безнең эраның 2-нче-3-енче гасыр)

## Якындагы Кызыл-Кала кальгасы
 кечкенә кальгасы якында, көнбатышка 1 км да урнашкан һәм шулай ук безнең эраның 1-енче-4-енче гасырда,  мөгаен Топрак-Кала урыны өчен көчәйтелгән яклау буларак төзелгән булган().
Кызыл-Кала бер юлы безнең эраның 12-нче гасырында янә төзекләндерелгән булган. Ул шулай ук хәзерге янә төзекләндерү программасының предметы булган, максат булып кальганың кыяфәте иң элек ничек күренгәнен күрсәтү булган.

## Бәйле урыннар
Топрак-Кала көньяк-көнчыгышта 30 км да башка археологик урын "Илле кальга оазисы"ның башка төп компоненты Кой Крылган Калага ничектер бәйле. Башка бәйле урын булып Аяз-Кала тора.
Харәзм башкаласының урнашуы безнең эраның 305-енче елыннан соң Афригид династиясе вакытында Кьятка (хәзерге Беруний) алыштырылган булган, әмма Топрак-Кала шәһәре безнең эраның 6-нчы гасырына кадәр чәчәк итүен дәвам иткән.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Excavations at Toprak-Kala
Төркем:Үзбәкстан тарихы
Төркем:Каракалпакстан тарихы
Төркем:Зәрдөштлек
Хәер Ханә

**Хәер Ханә** Әфганстанда, Кабул янында урнашкан археологик урын. Брахманик гыйбадәтханә анда 1930-ынчы елларда Джозеф Һакин тарафыннан казылган булган. Хаир Ханә гыйбадәтханәсен үзен төзү безнең эраның 608-630 еллары Төрк Шаһилар периоды башы белән даталана. Калдыкларның күпчелеге, мәрмәр сыннарны кертеп, 7-нче - 8-енче гасыр, Төрк Шаһи вакыты белән даталана.

File:Map of Khair Khaneh.jpg|thumb|Кабул янында Хаир Ханә картасы
File:Khair Khaneh excavations in 1933.jpg|thumb|1933 елда Хаир Ханә казулары
File:Khair Khaneh ruins.jpg|thumb|Хаир Ханә хәрабәләре
File:Khair Khaneh sanctuary (donor).jpg|thumb|Хаир Ханә санктуарие: туника, ботинкалар һәм кылыч киюче иганәче
File:Seated Avalokiteshvara, white marble, Khair Khaneh, 6th-7th century CE. Musée Guimet MA 8151.jpg|thumb|Утыручы Авалокитешвара, ак мәрмәр, Хәер Ханә, безнең эраның 6-нчы-7-нче гасыры. Гиме Музее MA 8151.
File:Khair Khaneh sanctuary (reconstitution by Jean Carl).jpg|thumb|Хәер Ханә санктуарие (Жан-Карл тарафыннан янә төзекләндерү)
File:Surya of Khair Kaneh, Kabul, 7-8thcentury, Kabul Museum (B&W).jpg|thumb|Хәер Ханәдән Сурья сыны, Кабул, 7-8-енче гасыр, Кабул Музее.


## Искәрмәләр

Төркем:Буддизм
Төркем:Әфганстан тарихы
Кой-Крылган-Кала

**Кой Крылган Кала** (Үзбәк телендә: *Qoʻyqirilgan qalʼa*; Рус телендә: *Кой-Крылган-Кала*) 
Үзбәкстанның автономияле республикасы Каракалпакстанның Элликкала районында (Үзбәк телендә: *Ellikqalʼa tumani*; Рус телендә: ''Элликкалинский район') Таза-Кәлтәминар авылыннан тыш урнашкан археологик урын. Борынгы заманнарда ул Оксус дельта регионында канал буйлап урнашкан булган.
Кой Крылган Кала һәм 30 км төньяк-көнбатышта Топрак-Кала арасында берникадәр бәйләнеш бар. Ул безнең эрага кадәр 4-енче-3-енче гасырда Харәзм даирәсе белән хөкем иткән Иран кешеләре  Афригидларның (Харәзм династиясе)  гыйбадәтханә комплексы.  Апа-Сака кабиләсе аны безнең эрага кадәр 200 елында җимергән, әмма соңрак ул безнең эраның як. 400 елына кадәр дәвам иткән торак пунктка яңартылып төзелгән булган. Ул 1938 елда Харәзм Археологик-Этнологик Экспедициясе җитәкчесе  Сергей Павел улы Толстов тарафыннан ачылган булган. Анда Маздей ут гыйбадәтханәсе булган.
Сергей Толстов борынгы кальганың реконструкциясенең рәсемен ясаган.

Statua virile-ossario, dintorni di koy-krylgan-kala, I-III sec.JPG|Кой Крылган Каладан кеше оссуарие сыны, безнең эраның беренче гасырлары, Эрмитаж Музее
File:Chorasmian oasis main fortresses.jpg| Харәзм оазисында Кой Крылган Каланың урнашуы, башка кальгаларга нисбәттә


## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
*

*
Төркем:Үзбәкстан тарихы
Төркем:Каракалпакстан тарихы
Төркем:Зәрдөштлек
Ильяс пәйгамбәр исемендәге мәчет (Туймазы)

**Ильяс пәйгамбәр исемендәге мәчет** () – Башкортстанның Туймазы шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*мәчет*). Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәте составындагы «Ильяс пәйгамбәр исемендәге мәчет» җирле мөселман дини оешмасы» карамагында. Имам-хатиб – Илдар Фәрит улы Мөхәммәтшин. 

## Тарих
Туймазы шәһәренең Түбанкүл микрорайонында (Тирәкле тыкрыгы) җирле мөселман җәмгыяте (мәхәллә) 2005 елның 5 августында узган мөселманнарның гомуми җыелышында оештырылган. Шул ук җыелышта 100 кеше сыйдырышлы мәхәллә мәчете төзү турында карар кабул ителгән. Мәчетне төзү башлангычы  белән имам-хатиб Мөхәммәтшин Илдар Фәрит улы чыга. Шәһәр хакимияте мәчет төзелеше өчен җир бүлеп биргәч, ачык һавада, якын-тирәдәге өйләрдә, диварлары өелеп, түбәсе ябылгач, бинаның эчендә намаз укулар башланган. 

Мәхәллә эшчәнлегенең максаты – ислам динен бергәләп тоту, Коръән һәм Мөхәммәд пәйгамбәр Сөннәсен вәгазьләү, тынычлык идеясе, дин тотучыларны рухи-әхлакый тәрбияләү, сәламәт яшәү рәвешен пропагандалау.

Мәчет төзелеше 2007 елда башланган. Беренче зур финанс ярдәмен (500 мең сум) Федерация Советы әгъзасы миллиардер  күрсәткән. Шулай ук «Стиль» фирмасы җитәкчесе эшмәкәр Марсель Әхмәтов, Р. И. Фәттахов, Арслановлар гаиләсеннән зур ярдәм кергән. Туймазы мөселманнары да үз өлешен кертә. БР мөселманнары Диния нәзарәте ярдәме белән төзелешкә Төркия Республикасының Мәскәүдәге илчелегенең Дин эшләре буенча Советы да ярдәм күрсәткән. «СФ №3»  ҖЧҖ 1 миллион сумлык эш башкарган. Төзелештә муниципаль район хакимияте, Туймазы татар дәүләт драма театры, котельный җиһазлары заводы, «Теплосервис» һәм «Социнвестбанк» ААҖ һ. б. зур ярдәм күрсәткән.

2017 елның 30 сентябрендә Гашура көнендә Ильяс пәйгамбәр исемендәге мәчет ачылган. Тантанада Башкортстан мөфтие Нурмөхәммәт Нигъмәтуллин катнашкан.

Хәзерге вакытта мәчеттә җомга намазлары, Ураза, Корбан гаетләре үткәрелә, яшьләр белән сәламәт яшәү рәвеше рухында тәрбия эшләре алып барыла. Мәчет Туймазы шәһәренең рухи-мәдәни үзәге булып тора . 

## Атамасы
 () ― Исраил халкына җибәрелгән Ислам пәйгамбәре (нәби). Коръәндә ике тапкыр искә алына. Библия пәйгамбәре  белән тиңләштерелә. Коръәндә «*мурсал*», «*салих*», «*мөслим*» дип аталган.

## Җитәкчелек
Мәчет рәисе, имам-мөхтәсиб, имам-хатиб (*2005 елдан*) ― Илдар Фәрит улы Мөхәммәтшин (1965 елгы, Туймазы районы Югары Сардык авылыннан), ҮДН мәдрәсәсен (1996), БР МДН «Галия» мәдрәсәсен (2015) тәмамлаган .

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*   Местная мусульманская религиозная организация мечеть имени пророка Ильяса г.Туймазы Туймазинского района.  Религии Башкортостана 
* Мечеть Имени Пророка Ильяса г. Туймазы РБ ВКонтакте
*   Сайт мечети имени пророка Ильяса г. Туймазы РБ

## Моны да карагыз
* Әл-Фатыйха мәчете (Туймазы)

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Туймазы мәчетләре
Төркем:2017 елда төзелгән мәчетләр
Манаса, вача, кармана

**Манаса**, **вача**, **кармана** ул өч Санскрит сүзе. *Манаса* сүзе акылга карый, *вача* сөйләмга һәм *кармана* гамәлләргә карый.

Берничә Һиндстан телләрендә бу өч сүз бергә шәхестән туры килү халәтен тасвирлау өчен куллана. **Манаса, вача, кармана** шигаре берәү фикерләре, сөйләме һәм гамәлләре туры килү халәтенә ирешергә омтылырга тиеш дигән сүз.

## Санскрит сүзләре
Түбәндәге билгеләмәләр Артур Энтони Макдонеллның Санскрит сүзлегеннән:
* मनस яки *манаса*: "акыл (акыл операцияләре һәм эмоцияләр урнашу урыны дигән киңрәк мәгънәдә)"
* वाचा яки *вача*: "сөйләм, сүз"
* कार्मण яки *кармана*: "гамәлгә карый торган яки аннан килеп чыккан"

Бу өч сүз Маһабһаратамда очрый 13.8.16:

:**कर्मणा** **मनसा** वापि **वाचा** वापि परंतप / यन मे कृतं बराह्मणेषु तेनाद्य न तपाम्य अहम
:"Браһманаларда **фикер**дә, **сүз**дә һәм **гамәл**дә эшләгәнмнең дәвамында, мин хәзер бернинди авырту сизмим (гәрчә мин уклар ятагында ятсам да)."

Бу өч сүз шулай ук Гуру Гитаның кимендә бер юрамасында очрый:

:**कर्मणा मनसा वाचा** सर्वदाऽऽराधयेद्गुरुम् । दीर्घदण्डं नमस्कृत्य निर्लज्जौ गुरुसन्निधौ ॥ ५१ ॥


## ''Трикаранасуддһи''

**Трикаранашуддһи** (1) *манаса* (фикер), (2) *вача* (сүз/сөйләм)  һәм (3) *кармана* (кылган эш/гамәл) һәм алар арасында туры килүнең сафлыгы һәм берлегенә ишарә итә. Һиндстанның рухи әйтеме бөек кешеләрдә ("*Маһатма*") бу туры килүнең булуы турында сөйли: "*Манассекам, Вачассекам, Карманьекам Маһаатманам*". Трикаранасуддһи фикеренең еш чагылдырыла торган 'Фикереңне сөйлә, әйтүеңне бар' әйтеменә берникадәр бәйләнеше бар.

*Трикаранасуддһи* һәм җитәкчелектә эффективлык арасында бәйләнеш турында өйрәнү булган.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Өч бик акыллы маймыл
*Трикайя
* Христиан Конфитеор догасында "фикер, сүз һәм гамәл" фразасы бар: *peccavi nimis cogitatione, verbo et opere* ("Мин фикердә, сүздә һәм гамәлдә бик күп гөнаһ кылдым")
* Зәрдөштлек "Һумата, Һухта, Һуваршта" яки "Яхшы Фикерләр, Яхшы Сүзләр, Яхшы Гамәлләр" принципы шулай ук Фараваһарда символлаштырылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Төркем:Санскрит
Вишну Николо мөһере

**Вишну Николо Мөһере** Гандһара төбәгеннән безнең эраның 4-енче гасыры белән даталанган  (1,4 дюймга 1,05 дюйм) "нәзек уеп ясалган" овал агат мөһере.  1892 елдан бирле ул  Британия Музеенда булган.
Мөһер дүрт куллы Илаһка, мөгаен Вишнуны яки Васудевага табына торган патша тугърыны сурәтли  Илаһ Вишнуның классик атрибутларын: ''гада'' чукмарын, ''чакра'' дискын, тәгәрмәчен һәм лотосны тота.  Табынучының аяклары янында ике сызыклы язма һәм монограмма бар.
Британия Музее язманы Бактрия телендә дип тасвирлый һәм шулай дип транслитерацияли: "(1) *saso reo iastoo* (2) *algo*",: "Сас-ре(в) табыну җитәкчесе (?)" дип тәрҗемә ителә.
Ул шул вакытта Британия Һиндстанының Төньяк-Көнбатыш Провинциясендә, хәзер Пакистанның Хайбер Пахтунхвада табылган булган.
## Интерпретацияләр
Мөһер турында беренче мәртәбә Александр Каннингһэм Нумизматик Хроника игълан иткән. Каннингһэм чәч алынганы охшашлыгына нигезләнеп тугърыда безнең эрага кадәр якынча 140-180 елларда хөкем иткән Кушан императоры Һувишканы кергән.
Хәзерге вакытка якынрак Роман Гһиршман мөһердә текст Кушан язмасында һәм өч төп Һинд дине Илаһын: 
 "Миһираны, Вишнуны, Шиваны" искә ала.

Хәзерге заманга якынрак интерпретация атрибутлары соңрак ореолга өстәп Вишну иконографиясендә янә кулланылган иртә Илаһ - Васудэва икәнен фараз итә.
Соңрак өйрәнү шулай ук тугърыны Һувишка белән түгел, ә Һуна патшасы белән идентификацияли. Тугъры шулай ук Кушано-Сасанид яки Кидарит патшазадәсе булырга мөмкин булган. 
Мөһер шулай ук безнең эраның 500 елында агымда булган өч Илаһның Сурья (“Кояш” мәгънәсендә Миһира өчен башка исем), Вишну һәм Шиваның композит культын фараз итәргә мөмкинчелек бирә.  Шулай да, 2019 елда Британия Музее язманың башка укылуын бирә.

File:011 Vishnu (32881394093).jpg|Охшаш атрибутлар белән Вишну, Удаягири Мәгарәләре (як. 5-енче гасыр).
File:Devotee in Vishnu nicolo seal.jpg|Вишну Николо Мөһерендә тугъры (деталь).
File:Vishnu nicolo seal.jpg|1893 елда Александр Каннингһэм беренче мәртәбә игълан иткәнчә Вишну Николо Мөһере.


## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* "BM": British Museum page

## Дәвам итеп укырга мөмкин
*Callieri, *Seals and Sealing*, 1997, Naples (p. 190)

Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине сынчылыгы
Ән-Нәби мәчете (Салават)

**Ән-Нәби мәчете**, Салават җәмигъ мәчете () – Башкортстанның Салават шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*җәмигъ мәчете*). Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте карамагында. «Ән-Нәби җәмигъ мәчете комплексы» мөфтие – Рамил Равил улы Насыйров. 

## Тарих

Салаваттагы гыйбадәтханә төзелеше турында сөйләшү 1985 елда башлана, мәчет бинасы 19 ел төзелә һәм 2004 елда тәмамланаа. 1992 елның 17 июлендә Губкин урамындагы буш яткан мәйданда Җәмигъ мәчетенә беренче нигез ташы салынган. Монда беренче намаз 2002 елның 21 декабрендә укылган. 2008 елның 23 августында Үзәк Диния нәзарәтенең баш мөфтие Тәлгать Таҗетдин катнашында тантаналы ачу була. Төзелеш шәһәр халкы ярдәме, шәһәр предприятиеләре һәм чит ил ширкәтләре, иганәчеләре ярдәмендә алып барыла. Проектның төп иганәчесе – «Салаватнефтеоргсинтез» ААҖ коллективы. Комплексны төзүдә Салават, Уфа, Кумертау, Әлшәй районнарыннан илледән артык хезмәт коллективы катнашкан. Мәчет мәйданы буенча, Уфадагы «Лалә-Тюльпан» мәчетеннән соң, Башкортстанда икенче урында тора (Әр-Рәхим мәчете сафка басканчы).

Аскы катта Россия Ислам университетының Салават филиалының уку аудиторияләре урнашкан булган (2014 елда филиаллар ябылган). Ел саен мәчет каршында ачылган Россия ислам университеты филиалында (башлангыч дини белем) 100гә якын шәкерт укып, диплом алган, имам, ислам нигезләре укытучысы булган. Уку вакыты – 3 ел. Ислам дине нигезләрен өйрәнергә теләүчеләр өчен (яшенә карамый) якшәмбе көне мәктәбе эшли.

Мәчет төзәтү учреждениеләренә: Салаваттагы дүрт (2, 4, 16, 19нчы), Мәләвез шәһәрендәге 7нче төзәтү колонияләренә, Стәрлетамакның  балалар колониясенә кураторлык итә.

## Архитектура
Салават җәмигъ мәчетендә 5 мең кеше сыйдыра торган ир-атлар өчен намаз залы (хатын-кызлар өчен икенче катта 500 кеше сыйдырырлык зал) бар. Төп манарасының биеклеге – 50 метр, зур гөмбәзенең – 25 метр. Җәмигъ мәчетенең гомуми мәйданы бер гектар, корылмаларның мәйданы – 6 мең квадрат метрдан артык. Мәчетнең файдалы мәйданы 3000 кв.м. Мәчетнең эскизы В. В. Лебедев җитәкчелегендә Петербург архитекторлары тарафыннан төзелгән. Мәчетнең эчке ишегалды бар. Түбәсендә төнлә яктыртыла торган дүрт ярымае бар, алар күктәге ай белән бергә мөселманга аның 5 вазифасын искә төшереп тора .

Мәчеттә ислам дине бәйрәм көннәрендә 10 меңгә кадәр кеше була.

## Җитәкчелек
* Мөфти – ҮДН Югары мөфтие ярдәмчесе Равил улы Рамил хәзрәт Насыйров (Авыргазы районыннан, ислам академиясен, БДУ юрфагын тәмамлаган).
* Мөфти киңәшчесе, имам ― Мөхәммәд Әл-Кыями (Дамаск, Сирия) .

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Соборная мечеть г.Салават. ЦДУМ
* Муфтий Рамиль Насыров: У каждого своя судьба, и она уже расписана. ИА Башинформ, 4.06.2021
* Официальный сайт соборной мечети Аннаби 
* Masjid Annabi ВКонтакте

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Башкортстан мәчетләре
Төркем:Салават гыйбадәтханәләре
Төркем:2004 елда төзелгән мәчетләр
Әл-Фатыйха мәчете (Туймазы)

**Әл-Фатыйха мәчете** (()) – Башкортстанның Туймазы шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*мәчет*). Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составындагы «Мәхәллә җирле мөселман дини оешмасы» карамагында. Имам-хатиб – Рим Әхтәм улы Шәяхмәтов . 

## Тарих

  
Туймазы шәһәренең үзәк мәчете буларак Ленин урамында 1992 елда төзелгән. Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составына керә. 2012 елда мәчеттә Сириянең Югары мөфтие булган.

Балалар өчен (6-13 яшьлек) мәчет каршында җәйге Коръән өйрәнү курслары эшли.
 
## Тасвирлама
Әл-Фатыйха мәчете – катгый Ислам кануннары буенча төзелгән, яшел төскә буялган бер катлы бина. Фасадында бернинди бизәк тә юк. Биек манарасы гына аның мәчет булуын күрсәтә. Әл-Фатыйха мәчете чирек гасырдан артык элек төзелгән. Тышкы яктан да, эчке яктан да тыйнак бизәлгән, бернинди артык чуар архитектура бизәкләре куллланылмаган. Диварларын Коръән аятьләре генә бизи. Гыйбадәтханә ике өлешкә бүленгән: ислам традициясе буенча, намазлар уку өчен ике – ир-атлар һәм хатын-кызлар заллары бар. Мәчет каршында китапханә эшли, анда дин мәсьәләләренә кагылышлы китаплар, гыйбрәтле нәсерләр, видеоматериаллар, догаларның аудиоязмалары бар. Шулай ук дин тотучылар һәм (аерым) аларның балалары өчен Ислам бәйрәмнәре (Ураза, Корбан) оештырыла.

## Җитәкчелек
* Имам-хатиб – Рим Әхтәм улы Шәяхмәтов
* Имам – Габделкәрим хәзрәт Яруллин
* Имам ярдәмчесе – Тимур (Билял) Шабакаев
 
## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*   Мусульманская религиозная организация Махалля г.Туймазы Туймазинского района . Религии Башкортостана
* Официальная группа мечети Аль-Фатех в Туймазах
*   БиблиоТуймазы. Краеведение: Мечети города Туймазы
* Мечеть "Аль-Фатиха" г.Туймазы ВКонтакте
## Моны да карагыз
* Ильяс пәйгамбәр исемендәге мәчет (Туймазы)

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Туймазы мәчетләре
Төркем:1992 елда төзелгән мәчетләр
Туба теле

**Тубалар теле** *(туба теле)* — төрки телләр гаиләсенең таулы-алтай телләренә караган тел. Алтай Республикасында таралган.

## Мәгълүмат
Телнең төньяк алтай төркеменә яки кыпчак төркеменең  кыргыз-кыпчак төркемчәсенә керүе бәхәсле тема. Тубалар теленең үсеш алган әдәби нормасы төньяк алтай диалектларында сөйләшүчеләр өчен көньяк алтай теленең әдәби нормасына караганда аңлаешлырак, һәм шул ук вакытта тубалар телендә көньяк алтай теле белән бәйле булган үзенчәлекләр бар. Глоттохронологик исәпләүләр буенча, тубалар көньяк алтай теленә  якынрак булырга да мөмкин.

А. Н. Самойлович тубалар телен кыпчак телләренә керткән.

## Язу
Тубалар телендә язу 2010-нчы елларда эшләнгән. 

## Әдәбият
* Тубаларские этюды. / Ред. Татевосов С.Г. М.: ИМЛИ РАН, 2009. ISBN 978-5-9208-0350-4

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки телләр
Зоя Величанская

**Зоя Михаил кызы Величанская** (; 05.07.1936, Олы Подберезье, Кайбыч районы, ТАССР - 23.10.2021, Видное шәһәре, Мәскәү өлкәсе, Россия)— табиб, бактериолог, Бурятия Республикасының атказанган табибы.

## Биографиясе
Зоя Михаил кызы Величанская 1936 елның 5 июлендә Татарстан АССРның Кайбыч районы Олы Подберезье авылында туа. 1959 елда Казан дәүләт медицина институтының санитар-гигиена факультетын тәмамлаганнан соң, Бурят АССРга җибәрелә.

1959 елдан Зоя Величанская  Улан-Удэ шәһәр санэпидстанциясенең сәнәгать гигиенасы табибы, 1966 елдан шәһәр санэпидстанциясенең табиб бактериологы булып эшли.

Аның хезмәт кенәгәсендә санврач буларак кабул ителгән дигән генә язу бар. Ул үзен белемле һәм сәләтле табиб итеп күрсәтә, актив рәвештә  яшь табиблар һәм лаборантлар әзерләүдә катнаша.

1977 елдан шәһәр санэпидстанциясенең Бактериология лабораториясе мөдире итеп билгеләнә һәм 22 ел дәвамында Зоя Михайловна шәһәрнең Бактериология хезмәтен җитәкли.

Бурятия халкының сәламәтлеген саклауда нәтиҗәле хезмәте өчен Величанская З. М. «Сәламәтлек саклау отличнигы» билгесе (1976 елда), Республика Сәламәтлек саклау министрлыгының, Бурятия Республикасының Халык Хуралы һәм санэпидстанция администрациясе Мактау грамоталары белән бүләкләнә.

«Бурятия Республикасының атказанган табибы» дигән мактаулы исемгә лаек була.

2002 елның 13 сентябрендә Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау һәм социаль үсеш министрлыгының Мактау грамотасы белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Шәхесләр:Улан-Удэ
Төркем:Бурятия Республикасының атказанган табиблары
Харис Мәүләшев

**Мәүләшев Харис Мәүләш** (; 12.08.1926, Татар Чүтие, Кайбыч районы, ТАССР) — Бөек Ватан сугышы катнашучысы, сапер, II дәрәҗә Ватан сугышы ордены һәм «Японияне җиңгән өчен» медале иясе.

## Биографиясе

Мәүләшев Харис Мәүләш улы 1926 елның 12 августында Татарстан АССРның Кайбыч районы Чүти авылында туа.

Башлангыч мәктәпне тәмамлаганнан соң колхозга эшкә китә.

1943 елда Харис Мәүләш улы Совет Армиясенә алына. 1045 укчы полкы составында Байкал арты фронтының 85 аерым укчылар батальоны составында хезмәт итә.

1945 елның Маньчжур операциясендә, Совет Кораллы Көчләре һәм Монгол халык-революцион армиясенең гаскәрләренең 1945 елның 9-19 августында Совет-япон сугышында, 1939-1945 еллардагы Икенче бөтендөнья сугышының йомгаклау этабында катнаша.

Сугыш тәмамланганнан соң Харис Мәүләш улы Сахалинда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. Диңгез пехотасында сапер була, шартлаткыч җайланмалар (Япон милитаристларының мирасы) юк итүдә катнаша.

1950 елның 15 апрелендә Мәүләшев Совет Армиясе сафларыннан демобилизацияләнә.

1964 елның маеннан Канаш вагон ремонтлау заводының торак-коммуналь бүлегендә эшли.

1986 елда пенсиягә чыга, аның хезмәте күпсанлы Рәхмәт хатлары һәм грамоталар белән билгеләп үтелә. Мәүләшев яшьләргә хәрби-патриотик тәрбия бирүдә актив катнаша.

Хәзерге вакытта Харис Мәүләш улы Мәүләшев Канаш шәһәрендә яши. 2 баласы, 4 оныгы бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Шәхесләр:Канаш
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар