open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Литвинов

**Литвинов** — фамилия.
* Лев Литвинов (1899—1963), театр режиссёры.
* Рөстәм Литвинов (1954), биохимик, профессор.
* Сергей Литвинов (1925—2003), рәссам, ССРБ рәссамнар берлеге әгъзасы (1970).
----
* Литвинова

Төркем:Фамилияләр
Шарлык сөйләше

**Шарлык сөйләше** () — татар теленең мишәр диалектына караган бер сөйләше.

## Таралышы

Ул Ырынбур өлкәсенең барлык мишәр авылларында, күбесенчә Абдулла, Александровка, Саракташ, Төньяк, Сорочинск, Шарлык районнары торак пунктларында таралган. Торак пунктларның иң компакт төркеменә Шарлык районының көнбатыш диалект вәкилләре керә. Территориаль яктан караганда, бу район авыллары үзәк урынны алып тора, моның белән бәйле рәвештә әлеге сөйләш шарлык сөйләше дип атала.

## Үзенчәлекләре

Ул татар теленең көнбатыш диалектының характерлы фонетик, морфологик һәм лексик үзенчәлекләрен сакланылуы белән аерылып тора. Сөйләшкә г, к, хв авазларын куллану, «өй» дифтонгларын даими монофтонгизацияләү (күәнтә, сүәл); ай, әй (сай, кәнтәй) монофтонгизациясе булмау, мишәр диалекты өчен хас шактый диалект сүзләренең булуы хас.

## Бүленеше

Лингвогеографик тикшеренүләр методы шарлык сөйләше составында өч урынчалык аерып бирергә мөмкинлек бирә:

* Яңамуса урынчалыгы Шарлык, Александровка, Саракташ районнары авылларында киң таралган. Бу авылларны Пенза губернасыннан чыккан татарлар нигезләгән.
* Бәшир урынчалыгы таралу ареалына Ташлы районының Бәшир, Имангул авыллары, Тоцк районының Биккол, Мөлек авылары карый. Бу авылларны XVIII гасыр ахырында Сембер Губернасының элеккеге Буа өязеннән чыккан татарлар нигезләгән, ә соңрак Казан губернасының Чистай өязе халкы күченеп килгән.
* Ык урынчалыгы Абдулла районы Габдрахман һәм Чегәнле авылларында таралган. Бу авылларда урта диалектның минзәлә сөйләше вәкилләре көнбатыш диалектның пенза төбәге сөйләшләре вәкилләре яши. Авылларда төрле сөйләшләр үзара тәэсир итешүе нәтиҗәсендә, катнаш сөйләм барлыкка килгән, тик көнбатыш диалектына хас үзенчәлекләр өстенлек итә.

## Чыганаклар

* Татарские говоры Оренбуржья: лексико-семантический аспект / А.Я. Хусаинова. – Казань: ИЯЛИ, 2017. – 188 с. ISBN 978-5-93091-234-0

Төркем:Татар теленең мишәр диалекты
Денис Шәрипов

**Денис Раил улы Шәрипов** (1998 елның 2 сентябре, Казан, Россия) — профессиональ Россия киберспортчысы, шулай ук «**electronic**» буларак танылган. Counter-Strike: Global Offensive дисциплинасында дөньяның иң яхшы уенчыларының берсе. ESL One: Cologne 2018 һәм IEM Katowice 2020 җиңүчесе, Natus Vincere командасы составында FACEIT Major: London 2018 көмеш призёры.

2021 елда Денис Шәрипов Natus Vincere составы белән зур уңышка ирешә — Intel Grand Slam җиңә, уен сезонында 4 ESL турнирында (Intel Extreme Masters белән) җиңә; PGL Major 2021 региональ сайлап алу турнирын, IEM Cologne, DreamHack Masters Spring һәм ESL Pro League Season XIVI турнирын ота. 2021 елның 7 ноябрендә абруйлы PGL Major Stockholm 2021 турнирында ота. 2021 елның 19 декабрендә Денис Blast Premier World Final җиңә.

2018 елдан 2021 елга кадәр HLTV.org порталы версиясе буенча дүрт тапкыр рәттән дөньяның иң яхшы 20 уенчысы рейтингына керә.

## Карьера
Денис Шәрипов 1998 елның 2 сентябрендә Казанда туа. Денис карьерасы 2015 елның уртасында башлана, ул ACES командасында Дмитрий «hooch» Богданов белән бергә уйный башлый. Соңрак ул Rebels, Team Empire, NokSuKao кебек коллективларда катнаша. Шәрипов Flipsid3 Tactics командасы аны сынау срогына алганчы еш кына командаларын үзгәрткән. Яңа командада Денис югары дәрәҗәдә уен күрсәтүен дәвам иткән, шуның аркасында Natus Vincere игътибарын үзенә җәлеп иткән.

### Flipsid3 Tactics командасында
Flipsid3 Tactics составында Денис үз потенциалын ача һәм DreamHack Leipzig 2017 чемпионы була, шушы турнирдан соң аны Natus Vincere командасы күреп ала һәм үз составын тулыландыра.

### Natus Vincere командасында
2017 елның 6 ноябрендә команда Flipsid3 Tactics командасыннан electronic ны «seized» Денис Костин арендасына алмашка сатып ала. Яңа составта Денис үзен яхшы яктан күрсәтә. Natus Vincere командасы DreamHack Winter 2017 ота, ә Шәрипов яңа командада үзенең беренче турнирын У/С 1,12 күрсәткече белән тәмамлый.

2020 елның 1 мартында Денис Шәрипов Natus Vincere командасы составында IEM Katowice 2020 турнирында финалда G2 командасын 3-0 исәбе белән отып, җиңү яулый.

2021 елның 24 гыйнварында electronic үз командасы белән BLAST Premier 2020 турнирының Гранд-финалында Astralis командасын 2-0 исәбе белән җиңә.

8 ноябрь 2021 ел electronic PGL Major Stockholm 2021 турнирында җиңә.

## Гаилә
Өйләнгән, кызы бар.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1998 елда туганнар
Төркем:2 сентябрь көнне туганнар
Абиссаль

**Абисса́ль**, **абисса́ль зона** ( ― *abyssos* – «төпсез») – океан төбенең 2500 метрдан алып 6 000 метрга кадәр тирәнлектәге зонасы. Суының хәрәкәтчәнлеге чагыштырмача сүлпән, температурасы даими рәвештә 0 °С тан түбән, кояш яктысы бөтенләй үтеп керми (мәңгелек караңгылык халәтендә тора), хайваннар дөньясы бик ярлы: океан төбендә тереклек итүче  оешмаларыннан тора .

Зонаның рельефы тирән су асты казанлыклары, су асты сыртлары һәм платолардан гыйбарәт.  

Абиссаль зонада яши торган тере организмнар (живоглотлар (), батиптерлар (), «диңгез шайтаны» () дип аталучы балык) бу зоналарны характерлаучы шактый тирән океан басымына чыдарга сәләтле (1 кв.см. га 775 кг кадәр). Хайваннар, нигездә, сукыр, төрләренең борынгы килеп чыгышы белән аерылып тора. Су төбендә энәтирелеләр,  болытлар, анемоннар, суалчаннар һәм кыслага охшашлыларның төрләре яши. Кайбер төр хайваннарда люминесцент органнар барлыкка килә. 1978 елда галимнәр абиссальнең тереклек итә торган оазисларын ачыклаган, анда термаль су һәм газ чыгу урыннарында уникаль организмнар төркемнәре барлыкка килә. Аларның тормыш нигезе булып термаль суларның җылылык һәм химик энергиясе тора .

Дөнья океанының 90 % ы тирәсе абиссаль утырмалар белән капланган.

Абиссаль зонадан түбәнрәк **ультраабиссаль зона** урнашкан.

## Моны да карагыз
* Абиссаль тигезлек
* Абиссаль утырмалар

## Сылтамалар

* Биологический энциклопедический словарь. М.: Советская энциклопедия, 1986, 831 стр. 
## Искәрмәләр


Төркем:Диңгез океанының экологик зоналары
Төркем:Океанология
Богуславский

**Богуславский** — фамилия.
* Ирек Богуславский (1967), эшмәкәр, Дәүләт думасы депутаты.
* Тимур Богуславский (2000), автоузышчы.
## Моны да карагыз
* Богуславский — Ай кратеры.

Төркем:Фамилияләр
Ramil’

**Рамил Алимов** (соңрак **Роман Орлов**, **Ramil**' тәхәллүсе астында танылган; 2000 елның 1 феврале, Түбән Новгород, Россия) — Россия җырчысы һәм җырлар авторы. 2019 елда «Хочешь со мной» синглын һәм шул ук исемдәге альбом чыгаргач танылу ала. «Вконтакте» социаль челтәрендә «Вся такая в белом» җыры топ-1 була.

2020 елда Рамил «Сияй» синглын чыгара, ул БДБ илләре чартларында алдынгы урыннарда була.

## Тормыш юлы
Рамил Алимов 2000 елның 1 февралендә Түбән Новгородта туа, татар һәм рус тамырлары бар, ә үз дине белән христианлыкны сайлый. Рамилнең әти-әнисе аңа 8 ай булганда аерылышалар. 14 яшькә кадәр әни, әби һәм бабай белән яшәгән. Әбисе вафат булгач өйдән чыгып китә, автомойкада эшли.

Түбән Новгородтагы 172 мәктәптә укый; фортепиано буенча музыка мәктәбенә йөри. Мәктәптә укыганда бокс һәм катнаш көрәш белән шөгыльләнә. Соңрак эретеп ябыштыручы белгечлеге буенча Түбән Новгород авиация техник көллиятенә укырга керә.

2019 елда «Хочешь со мной» дигән дебют сингл чыгара, аның ярдәмендә популярлыкка ирешә, ә өч ай соңрак шул ук исемдәге беренче студия альбомы чыгарыла.

Шул ук елның көзендә Ramil' икенче студия альбомын чыгара — «Всё, что есть у меня — это голод». 2019 ел нәтиҗәләре буенча Рамил иҗаты «Вконтакте» социаль челтәрендә иң популярга әйләнә.

Ramil' ның 2019 елда беренче концерт туры уза. Артист 80 шәһәрдә чыгыш ясаган.

2020 елның 21 февралендә «Всё, что есть у меня — это голод» альбомын «1930» клубында чыгыш ясаганда тәкъдим итә. 2020 елның 10 июлендә «Сияй» синглын чыгара, ул ике атна эчендә ике тапкыр Платина дискы сертификатын алган, бу ил өчен рекорд була. Ике айдан соң җырга видеоклип чыгарыла.

2020 елда Ramil' Елена Темникова белән уртак җыр язуына анонс ясый. «Из-за тебя» җыры 2021 елның февралендә чыгарыла һәм Новое Радио чартында 1 нче урын алган. 11 декабрьдә Рамил өченче «Сияй» студия альбомын чыгара.

2021 елның 1 октябрендә «Katana» исемле альбом чыгара.

## Дискография

* 2019 — «Хочешь со мной»
* 2019 — «Всё, что есть у меня — это голод»
* 2020 — «Сияй»
* 2021 — «Katana»

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Түбән Новгородта туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2000 елда туганнар
Төркем:1 февраль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Абиссаль тигезлек

**Абисса́ль тигезлек** ― океан төбендәге казанлыкларга һәм күчү зонасындагы кырый диңгез төпләренә туры килгән тирәнлек тигезлекләре тибы. Абиссаль тигезлекләр океан ятмасының 40 % ын билиләр һәм 2500-5500 метр тирәнлектә яталар .

## Тигезлекләрнең рельеф төрләре

Морфологик билгеләре буенча абиссаль тигезлекләр ике төргә бүленә:
* яссы (*яки субгоризонталь*) тигезлек
* калкулы тигезлек

**Яссы тигезлекләр**, көпшәк утырмалар белән капланганлыктан, аеруча тигез булулары белән аерылып тора.

**Калкулы тигезлекләр** калку урыннар, түтәллекләр һәм арадагы түбән урыннар тарафыннан телгәләнгән булуы белән аерылып тора. Калкулы тигезлекләр Тын һәм Һинд океаннары өчен характерлы, Атлантик океанда сирәк күзәтелә. Тирәнлекләре 500 метрдан 1000 метрга кадәр үзгәрә.

Абиссаль тигезлекләрнең базальт  төрлелеге спрединг тизлегенә бәйле (тигезлек дәрәҗәсе спрединг тизлегенә пропорциональ), әмма утырымнар чехолы барлыкка китергән төпнең тигезләнү дәрәҗәсе утырым җыелу тизлегенә пропорциональ — бу исә уртача тизлектәге спрединглы, әмма континенталь округларның пассив кырыйлары булган Атлантик океанда яссы абиссаль тигезлекләр өстенлек итүгә китерә, актив кырыйдагы  утырымнарны тоту хисабына тиз спрединглы Тын океанда исә калкулы абиссаль тигезлекләр өстенлек итә.

## Тигезлекләрдә утырым туплану
Абиссаль тигезлекләрнең тирән өлешләрендә утырым туплану ике мөһим фактор белән билгеләнә:
*  Абиссаль тигезлекләр күпчелек очракта кыйтгалардан һәм башка җимерелү чыганакларыннан шактый ерак тора, шуңа күрә кыйтгаларның эрозиясе нәтиҗәсендә барлыкка килгән утырымнар абиссаль тигезлекләрдә очрамый.
*  Абиссаль тигезлекләр зур тирәнлектә, еш кына *карбонат компенсациясе* дәрәҗәсеннән ― кальцит эри торган тирәнлектән дә түбәнрәк урнашкан, шуңа күрә аларда карбонатлар утырмый, һәм океанның өске катламнарыннан төшүче диңгез организмнарының кабырчыклары да тулысынча эри.

Бу ике фактор аркасында абиссаль тигезлекләрдә бик характерлы утырым – *океаник кызыл балчык* җыела. Аның туплану тизлеге бик түбән — меңъеллыкка берничә сантиметр гына. Балчыктан тыш, абиссаль тигезлекләрдә марганец һәм тимер гидроксидларыннан торучы *тимер-марганец конкрецияләре* туплану күзәтелә.

## Моны да карагыз
* Абиссаль
* Абиссаль утырмалар
## Искәрмәләр


Төркем:Рельефның океан һәм яр буе формалары
Төркем:Су асты казанлыклары
Абиссаль утырмалар

**Абисса́ль утырмалар** – океанның тирән өлешләрендә, абиссаль зонада 3-4 км тирәнлектә утыра торган хәзерге һәм борынгы диңгез һәм океан утырмалары.

Әлеге утырмалар, күбесенчә, карбонатлы һәм кремнийлы ләмнәрдән, кызыл балчыктан гыйбарәт.

Төрле микроорганизмнардан һәм хайваннар калдыкларыннан (органоген утырмалар), вулкан атылудан барлыкка килгән материалдан, тау токымнарыннан һәм минераллардан барлыкка килә.

Беренче тапкыр «*абиссаль утырмалар*» төшенчәсен 1907 елда алман географы  (1854―1912) кертә.

Дөнья океаны төбенең 90 % ы тирәсе абиссаль утырмалар белән капланган.
## Моны да карагыз
* Абиссаль
* Абиссаль тигезлек

## Әдәбият
* Абиссальные отложения / Леонтьев О. К. // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* [Абиссальные отложения.](https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_1_of_5_(2004).pdf&page=83) Казахстанская национальная энциклопедия. Том 1 из 5 (2004).

Төркем:Ватык тау токымнары фацияләре
Искәндәр Галимов (1960)

*<small>Бу [[Яр Чаллының Үзәк районы]] башлыгы турында мәкалә, [[Татарстан Республикасы буенча эчке эшләр министрлыгы|Татарстан Республикасы буенча эчке эшләр министры]] (1993-1998) турында [[Искәндәр Галимов (1950)|биредә]] укыгыз</small>*.

**Искәндәр Галимов**, Искәндәр Нургаләм улы Галимов (*[[1960 ел]]ның [[24 ноябрь|24 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Алексеевский районы]], [[Урта Тигәнәле]] ― [[2022 ел]]ның [[17 апрель|17 апреле]], [[РФ]], [[Камчатка крае]], [[Петропавловск-Камчатский]]*) – Яр Чаллы шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитетының Үзәк районы хакимияте башлыгы (2012―2022 елларда).

## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 24 ноябрендә Татарстан АССР Алексеевский районы Урта Тигәнәле авылында туган. 1982 елда Казан дәүләт педагогия институтын «физика укытучысы» белгечлеге буенча тәмамлаган. 1985―1987 елларда Совет Армиясендә хезмәт иткән.

## Хезмәт юлы
1982-1985 елларда Зәй районы Чыбыклы урта мәктәбендә физика укытучысы.

1985 елда КамАЗ агрегат заводының редукторлар цехында оператор.

1987-1992 елларда Яр Чаллының 23нче урта мәктәбендә физика укытучысы.

1992-1993 елларда 23нче урта мәктәпнең директор урынбасары.

1993-2008 елларда Яр Чаллының 58нче урта мәктәбе директоры.

2008-2010 елларда Яр Чаллы шәһәре башкарма комитетында идарә башлыгы.

2010-2012 елларда Яр Чаллы шәһәре башкарма комитетында аппарат җитәкчесе.

2012-2022 елларда Яр Чаллы шәһәренең Үзәк районы хакимияте башлыгы.

## Үлеме
2022 елның 17 апрелендә 61 яшендә Камчаткада Авача марафоны  вакытында вафат булган  . КамАЗның агрегат заводында эшләгән вакытыннан чаңгы спорты белән мавыккан. Ярышларга И. Галимов отпуск вакытында табиблар рөхсәте белән килгән. Медицина белешмәсен Яр Чаллы хастаханәләренең берсендә алган, старт алдыннан аның барлык медицина документларын тикшергәннәр, ул хәленең начар булуына зарланмаган. Чаңгычы 60 километрлы трассаның 40 километрга якынын узгач, хәле начарлана, һәм башка ярышучылар коткаручыларны чакырта. Коткаручылар аны  реанимация автомобиле торган Петропавловск-Камчатскийдагы Фатьянов исемендәге спорт комплексына алып килә. Әмма табиблар үлемнән коткара алмаган. 
.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2002 – «Мәгарифтәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе;
* 2004, 2010 – Яр Чаллы шәһәр хакименең Мактау грамотасы;
* 2004 – Яр Чаллы шәһәр хакимияте башлыгының Рәхмәт хаты;
* 2006, 2012 – Яр Чаллы шәһәр башкарма комитеты җитәкчесенең Рәхмәт хаты;
* 2007 – Яр Чаллы шәһәр хакименең Рәхмәт хаты;
* 2012 – Дәүләт статистикасы Федераль хезмәтенең ведомство билгесе – «2010 елда Бөтенроссия халык санын алуны үткәрүдәге казанышлары өчен» медале;
* 2015 – Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Рәхмәт хаты.

## Сылтамалар
* Галимов Искәндәр Нургаләм улы. Яр Чаллы шәһәренең рәсми сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар
Төркем:Район башлыклары
Төркем:Бердәм Русия фиркасе әгъзалары
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Төркем:Шәхесләр:Чаллы
Төркем:«Мәгарифтәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе белән бүләкләнүчеләр
Искәндәр Галимов

**[[Искәндәр Галимов]]** 
* Искәндәр Галимҗан улы Галимов (1950), Татарстан Республикасы буенча эчке эшләр министры (1993-1998). 
* Искәндәр Нургаләм улы Галимов (1960—2022), Яр Чаллының Үзәк районы башлыгы (2012-2022 елларда).
Мирьяна Каранович

**Мирьян Каранович** (. 28 гыйнвар 1957, Белград, Югославия) — югослав һәм серб актрисасы.

## Фильмографиясе
Кинога тәүге  тапкыр 1980 елда төшә. Күп әһәмиятле югославия фильмнарында төшә. Халыкара аудиториядә Эмир Кустурицаның «Әти  командировкада» (Бер мең тугыз йөз сиксән биш) фильмыннан соң танылу  ала. Соңыннан бу режиссерның ике фильмында — «Андерграунд» (Бер мең тугыз йөз туксан биш) һәм «Тормыш могҗиза кебек» (Ике мең дүрт) төшә. Моннан тыш, берничә популяр телесериалларда катнаша, Горан Паскалевич «Дары мичкәсе» фильмында төшә (Бер мең тугыз йөз туксан сигез).

2003 елда «Шаһитлар» исемле хорват фильмында төшә. Бу фильм зур резонанс тудыра, чөнки Карановичка кадәр бер серб башкаручысы  да Хорватия фильмнарында катнашмый (Югославиянең таркалу вакытыннан), җитмәсә, Каранович, ирен сугышта югалткан хорват тол хатын ролен башкара. 2006 елда Босния режиссеры Ясмила Жбаничның «Грбавица» картинасындагы мөселман хатын-кызын уйнаган. Бу роль аңа Аурупа киноакадемиясе номинациясендә  приз  китерә.

## Сайланма фильмографиясе
**** 1980 — / *Петријин венац*
**** 1980 — «Мастера, мастера» / *Мајстори, мајстори!* — *Дуня*
**** 1985 — «Жизнь прекрасна» / *Живот је леп*
**** 1985 — «Папа в командировке» / *Otac na službenom putu* — *Сена*
**** 1989 — «Сборный пункт» / *Сабирни центар*
**** 1995 — «Андерграунд» / *Подземље* — *Вера Попара*
**** 1997 — «Три летних дня» / *Три летња дана*
**** 1998 — «Пороховая бочка» / *Буре барута* — *Наталья*
**** 2003 — «Клубничка в супермаркете» / *Јагода у супермаркету* — *хозяйка супермаркета*
**** 2003 — «Свидетели» / *Svjedoci*  — *Майка*
**** 2004 — «Жизнь как чудо» / *Живот је чудо* — *Нада*
**** 2006 — «Грбавица» / *Grbavica*
**** 2006 — «Девушка» / *Das Fräulein* — *Руза*
**** 2007—2008 — «Аисты вернутся» / *Вратиће се роде* — *Радмила Швабич* — телесериал

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1957 елда туганнар
Төркем:28 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Белградта туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Абляция (гляциология)

**Гляциологиядә абля́ция** ( – *«алу», «киметү»*) – бозлык массасының яки кар капламының эрү, парга әйләнү яки механик рәвештә юкка чыгару (мәсәлән, җил очырту) яки җимерелү (айсбергның кителеп төшүе) нәтиҗәсендә кимүе.

Абляция, нигездә, климатик факторларга бәйле һәм шуңа күрә сезонлы характерда булырга мөмкин.

## Абляцияләрне классификацияләү
Бозлык асты, эчке, өске һәм механик абляцияләрне аерып карыйлар:
* **Бозлык асты абляциясе**нең сәбәбе – Җирнең эчке җылылыгы (бозлык ятмасына чыгучы җылы чыганаклар), шулай ук бозлыкның ятмага ышкылуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән җылылык.
* **Эчке абляция** бозлыкның состав өлешләре ышкылганда, су һәм һава циркуляциясе вакытында барлыкка килә.
* **Өске абляция** боз өслегенең җылылык балансында үзгәрешләр нәтиҗәсендә барлыкка килә. Бозлык өслеге җылыны кояш радиациясеннән һәм һавадан ала.

## Бозлыкларның абляция үзенчәлекләре
Бозлыкның абляция өлкәсе – бозлык массасының туену чигеннән түбәнрәк яткан, эрү һәм парга әйләнү нәтиҗәсендә бозның кимүе атмосферадан кергән каты явым-төшемнәрдән артып китә торган өлеше.

Үзән бозлыкларының абляция өлкәсе – бозлык теленнән, япма бозлыкларның абляция өлкәсе – айсберглар кителеп төшә торган сөзәклекләр яисә текә ярлардан гыйбарәт.

Таулы илләрдә бозлыкларның дәвамлы деградациясе (сәбәбе, нигездә, җәйге һава температураларының артуы) төрле темпта бара: әйтик, Эльбрус бозлыклары абляциясе 1998-2001 елларда кискен арткан һәм 2002-2004 елларда сизелерлек кимегән, Көнчыгыш Памирда бозлыклар кырыеның соңгы елларда чигенүе узган унъеллыкка караганда 1,5 тапкыр акрынрак бара . 

Күп кенә бозлыкларның читендә яки кырыенда еш кына эрегән су агымнары ясаган туннельләр күзәтелә, әлеге су агымнары  абляция сезонында туннельләр буенча аска омтыла. Абляция нәтиҗәсендә  Аляскадагы Менденхолл бозлыгында, Британия Колумбиясендә (Канада) Асулкан бозлыгында, Ронском бозлыгында (Швейцария) күләме буенча шактый зур туннельләр барлыкка килгән.  

**Абляцион морена** – башта бозлык эчендә булып, абляция нәтиҗәсендә бозлык өслеге түбәнәюдән бозлык төбе моренасы булып калган тау токымы кисәкләреннән торган тоташ катлам яки шул кисәкләрдән торган калкулыклар.

## Әдәбият
* *Войтковский К. Ф.* Основы гляциологии. М.: Наука, 1999.
* Четырёхъязычный энциклопедический словарь терминов по физической географии. — М.: Советская энциклопедия, 1980. С.10.

## Сылтамалар

* Абляция в Словаре геологических терминов и понятий
## Моны да карагыз
* Бозлык
* Гляциология

## Искәрмәләр


Төркем:Гляциология
Шахика Эрджюмен

**Шахика Эрджюмен+** (төр. Şahika Ercümen, 16 гыйнвар 1985 ел) — төрек фридайверы һәм диетологы, фридайвингта дөнья рекордсменнарның берсе.

## Биографиясе
Шахика Эрджюмен 1985 елның 16 гыйнварында Чанаккалада туган. Гази башлангыч мәктәбендә һәм Анатолиядә Милли Пиянго урта мәктәбендә укый. Башкент университетының кеше сәламәтлеге факультетын тәмамлый, сәламәт туклану һәм диетология кафедрасында һөнәр юнәлешен ала. Спортның түбәндәге су асты төрләре белән шөгыльләнә: су асты хоккее, регби, спорт ориентирлашуы һәм дайвинг. Дөнья һәм Аурупа чемпионатларында күп тапкырлар катнаша, 2001 елдан су асты спортының берничә төре буенча төрек җыелма командаларының дүртесендә катнаша.

## Рекордлары

* 110 м, боз астында динамик апноэ (тын алмыйча тору) (DYN), 2011 елның 11 феврале, Австрия, Вайссензее  күле. Гиннессның рекордлар китабына ир-егетләр һәм хатын-кыз арасындагы казаныш буларак кертелгән: элек ир-егетләрдә рекорд — 108 метрга, хатын-кызларда 70 м тәшкил иткән.
* 70 м, даими авырлык һәм ластылар белән апноэ (CWT), 2011 елның 10 ноябре, Мисыр, Дахаб. Рекордны бөтендөнья су асты эшчәнлеге конфедерациясе таный; моннан алдагы рекордны Таня Стритер (67 м) куйган була.
* 60 м, үзгәрүчән  авырлык белән ласты кимичә апноэ (VNF), 2011 елның 10 ноябре, Мисыр, Дахаб.
* 61 м, үзгәрүчән  авырлык белән ласты кимичә апноэ (VNF), 2013 елның 1 июне, Төркия, Ван күле. Рекордны бөтендөнья су асты эшчәнлеге конфедерациясе таный. Шахика үзенең җиңүен Ван күлендә яшәүче диңгез балыгы кефалнең бетә баруын туктатуга багышлануын  белдерә.
* 91 м, үзгәрүчән авырлык белән ласты кимичә апноэ (VNF), 2014 елның 23 июле, Төркия, Каш. Вакыт 2:49. Моннан алдагы рекордны Дерье Джан куйган була.
* 110 м, үзгәрүчән  авырлык белән ластылар киеп апноэ (VWT),  2016 елның 22 октябре, Төркия, Каш. Вакыт 2:44. Рекордны бөтендөнья су асты эшчәнлеге конфедерациясе таный.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт   2018елның 1 апрель көнендә архивланган.(төр.)
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Төркиядә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1985 елда туганнар
Төркем:16 гыйнвар көнне туганнар
Математик константа

**Математик константа** яки **математик даими сан ** — кыйммәте үзгәрми торган зурлык; шуның белән ул үзгәрүчәнгә капма-каршы. Физик константадан аермалы рәвештә, математик константа нинди дә булса физик үлчәмнәргә бәйсез рәвештә билгеләнә.

## Кайсыбер сайланма константалар
Кулланылган кыскартулар: *И* — иррациональ сан, *А* — алгебраик сан, *Т* — трансцендент сан, ? — билгесез; *мат* — гадәти математика, *ТЧ* — саннар теориясе, *ТХ* — хаос теориясе, *комб* — комбинаторика, *АИТ* — мәгълүматның алгоритмик теориясе.

## Әдәбият

* Steven R. Finch, Mathematical Constants. Cambridge, 2003 (ISBN 0-521-81805-2)

## Шулай ук карагыз
* Постоянная

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Mathematical Constants  — страница Стивена Финча

Төркем:Математика
Төркем:Математик константалар
Юммие Кочак

**Юммие Кочак -** (1957) —төрек актрисасы, язучы һәм режиссер.

## Тормошо
Юммие Кочак 1957 елның 1 мартында Адана шәһәрендә 10 балалы гаиләдә туган. Башлангыч мәктәпне тәмамлаганнан соң, үзлегеннән  белем ала, күп китап укый. Максим Горькийның «Ана» әсәре тәүге  укылган китапларның берсе була.

Авыл хатын-кызларын актив тормышка җәлеп итү максатында 2001 елда «Арсланкей хатын-кызлар театры» оештыра. Беренче уен берләшмәләре «Таш миндаль» уенын Ремзи Озджелика исеме астында сәхнәләштерә. Аннары сәхнәдә хатын-кыз  тормышын чагылдырган пьесалары куела.

2006 елда Адана шәһәрендә узган халыкара театр фестивалендә Юммие **Кочак** «Сагыш чәчкәсе» пьесасы белән чыгыш ясый.

«Йөн сабый» фильмы сценариен язган, хатын-кызга карата көч куллану һәм хезмәт хакын түләүнең дә гадел булмавын яки икътисади яктан хокукый якланмавын билгели.

Антальяда уздырылган кинофестивальдә «Йөн бала» нәфис фильмы «Алтын әфлисун», Нью-Йоркта «Евразия киносында иң яхшы хатын-кыз» премиясе белән бүләкләнә. 2017 елда Роналд Kristiano төп рольне уйный..

## Пьесалары

* *Эрик Эшкиси*
* *Озын бөке*
* *Кара кое*
* *Түләүсез доктор*
* *Цитрус - ул тормыш*
* *Чәчкәләр сулмасын*
* *Сагыш чәчкәсе*
* *Тормыш дәвам итә*
* *Ханымның фермасы*
* *Касаба*
* *Таң атканда*

## Хикәяләре

* *Туган илгә мәхәббәт*
* *Грекның тешләре*
* *Кансыраган яра*
* *Язмыш*
* *Обрук*
* *Баштан  аяк басты*
* *Әти, мин килдем*
* *Мөхтәр Адайи Хәсрәт Анасы*

## Фильмнары

* *Йөн бала*

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Адана халыкара театр фестивале премияләре
* Әнкара халыкара театр фестивале премияләре
* Белем бирү учреждениеләрендә эшчәнлеге өчен Дарюшшафак премиясе
* Борну рәссам-хатын-кызлар халыкара фестивале премиясе
* Торосский көллиятендә белем алырга ярдәм иткән премиясе
* Хатын-кызга көч куллануга каршы коммерция булмаган оешмаларның хәйрия ярдәме (Язмыш)
* Мерсин (MESIAD) сәнәгатьчеләр һәм эшкуарлар Ассоциациясенең ел саен тапшырыла торган премиясе
* TIKAV - 2012 «Ана мәктәбе» проектларына ярдәм итүче премия
* Нью-Йорк Евразия фестивале: кинода иң яхшы хатын-кыз роле өчен бүләк
* Самсун Эшкуарлыкка карамаган оешмалар премиясе
* KAGIDER - нейзель юри премиясе

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1 март көнне туганнар
Төркем:1957 елда туганнар
Төркем:Төркиядә туганнар
Гүлсүн Сагламер

**Гүлсүн Сагламер**, Гүлсүн Сагъламер (;  , Трабзон) — төрек академигы.
## Биографиясе
**Гүлсүн** Сагламер төрек шәһәре Трабзонда 1945 елда туган. Туган шәһәрендә башлангыч һәм урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, ул Истанбул техник университетында (ITU) архитектура мәктәбендә укый һәм магистр дәрәҗәсен ала. Үзенең докторант сыйфатындагы тикшеренүләрен Сагламер 1975-1976 елларда Кембридж университеты (Бөекбритания) Мартин Үзәгенең архитектура кафедрасында үткәрә.

Соңыннан Гүлсүн Сагламер Истанбулга әйләнеп кайта. 
## Хезмәт эшчәнлеге

1978 елда ул ассоциацияләнгән профессор, ә 1988 елдан — профессор, Истанбул техник университетында эшли.

1993-1995 елларда Сагламер Белфаст Квинс Университетында (Төньяк Ирландия) чакырулган профессор була.

Гүлсүн Сагламер Истанбул техник университеты ректоры итеп сайлана һәм бу вазифаны 1996 елдан 2004 елга кадәр били. Ул Төркиядә. беренче хатын-кыз ректор була. Сагламер шулай ук Европа хатын-кыз ректорлар ассоциациясе () президенты.

2005-2009 елларда ул Европа университетлар ассоциациясенең (EUA)сайланган идарә әгъзасы. Соңрак ул Кадир Сача Университеты попечительлек советы әгъзасы һәм *технологияләр һәм Төркия технопарклары* советы президенты итеп сайлана. Сагламер —*Open House* журналының мөхәрририят коллегиясе әгъзасы.

Гүлсүн Сагламер —Магдольна Харгиттаиның *"Women Scientists: reflections Challanges and Breaking Boundries* оксфорд басмасында тәкъдим ителгән өч төрек хатын-кыз-галимәләрнең берсе.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1945 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Төркиядә туганнар
Милош Милоевич

**Милош Милоевич** (; 1840 елның 16 октябре, Црна Бара Госман империясе (хәзер Богатич, Мачван округы, Сербия) — 1897 елның 24 гыйнвары, Белград) — серб сәясәтчесе, тарихчы, фольклорчы һәм язучы. Сербия фәннәр һәм сәнгать академиясенең мактаулы әгъзасы.

## Тормыш юлы

Милош Милоевич мәхәллә рухание улы. 1862 елда хокук өлкәсендә Белград югары мәктәбендә (хәзер Белград университеты) дәрәҗә ала. Мәскәүгә китә, 1862 елдан 1865 елга кадәр Мәскәү университетында укуын дәвам итә, анда философияне, филологияне һәм тарихны өйрәнә.

Туган ягына кайткач, судларда эшли, адвокат практикасы белән шөгыльләнә. Валево, Белград һәм Лесковац урта мәктәпләрендә укыта.

Серб-төрек сугышында үз теләге белән катнаша (1876—1877).

Белградта Яңа зиратта җирләнгән.

## Фәнни эшчәнлек һәм иҗат
Ватанпәрвәр-энтузиаст, полиглот, халык җырлары һәм әкиятләрен җыючы, «тарих һәм әдәбият арасындагы чикләрдә» эшләгән. Косово, Моравия һәм Македонияне йөреп чыккан, халык арасында серб пропагандасы үткәргән.

1873 елда Косто Шуменкович белән берлектә серб җирләренең тарихи-этнографик картасын нәшер итә. Аның оригиналь версиясе Югославия таркалганчы күп еллар дәвамында яңадан бастырыла. Югославия хакимиятләренең идеологик доктринасы белән бергә карталар серб (югослав) студентларының күп кенә буынының милли үзаңына зур йогынты ясаган.

Рус-төрек сугышы вакытында (1877—1878) Тодор Станкович, Сава Дечанац, Аксентие Хаджиарсич, Коста Шуменкович, Деспот Баджович һәм Глигорие Чемерикич белән бергә Нишада яшерен комитет әгъзасы була, аның гамәлләре серб гаскәрләрен алга этәрүгә һәм Көнбатыш Болгария территорияләрендә хакимиятне яулап алуга юнәлдерелгән була.

## Сайланма басмалар

* *Odlomci istorije Srba i srpskih — jugoslavenskih — zemalja u Turskoj i Austriji*, Beograd, 1872.
* *Naši manastiri i kaluđerstvo*
* *Dečanske hrisovulje*
* *Путопис дела праве-Старе-Србије* (Белград, 1871—1872—1877).

## Бүләкләр

* V, IV, III, II, һәм I дәрәҗә Таков тәресе ордены;
* Батырлык өчен алтын медаль;
* Серб Кызыл хач ордены;
* Ак бөркет ордены (Сербия);
* «Дунай аша күчкән өчен» (Румыния);
* Намуслы хезмәте өчен алтын медаль.

## Сылтамалар

* Miloš Milojević 
* Miloš Milojević
* 

Төркем:Сербия сәясәтчеләре
Төркем:1897 елда вафатлар
Төркем:6 июль көнне вафатлар
Төркем:Сербиядә туганнар
Төркем:1840 елда туганнар
Төркем:16 октябрь көнне туганнар
Төркем:Тарихчылар
Төркем:Белград университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Мирна Юкич

**Мирна Юкич** (хорв. Mirna Jukić; 9 апрель 1986 ел) — хорват чыгышлы Австрия йөзүчесе, Олимпия уеннарының бронза призеры. Дөнья чемпионатларының өч тапкыр бронза призеры (ике тапкыр 50 метрлык бассейнда һәм бер тапкыр кыска сулы бассейнда йөзү буенча), Аурупа чемпионатларының күп тапкырлар җиңүчесе.

## Биографиясе
Мирна Юкич 1986 елның 9 апрелендә Югославиянең Нови-Сад шәһәрендә (хәзер Сербия) туган һәм хорват Вуковарында үскән. 

1991 елның ноябрь аенда аларның гаиләсе Загребка күченеп килә, һәм Мирна 1996 елда атасының кулы астында «Младост» спорт клубында шәгыльләнә башлый. Аның туганы Дико Кич та халыкара дәрәҗәсендәге йөзүче була.

1999 елда Юкичлар Венага күчеп киләләр, шул ук елда Мирна Австрия гражданлыгын кабул иткән.

## Карьерасы
2008 елда Пекин Олимпиадасында Мирна 100 метрга брасс белән йөзүдә 1.07,34 нәтиҗәсе белән өченче урын яулаган һәм бронза медаль белән бүләкләнгән. Ул шулай ук 200 метрга брасс белән йөзүдә катнаша. Бер елдан соң үткәрелгән дөнья чемпионатында ул ике йөз метрлы дистанциядә бронза  медаль яулаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары бронза призерлары
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Сербиядә туганнар
Төркем:1986 елда туганнар
Төркем:9 апрель көнне туганнар
Әминә хатын

**Әминә хатын** () — Дулкадир бәйлеге хакименең кызы, Госман империясе  солтаны Мәхмәт I нең хатыны, солтан Морат II нең әнисе .

## Биографиясе
Әминә Дулкадир бейлеге хакименең кызы булган. Немец шәркиятче-тарихчысы Франц Бабингер һәм Озыншаршылы Измаил Хакки (төр. Ismail Hakkı Uzunçarşılı) фараз итүләренчә, аның атасы *Сули Шабан-бей* булган. Э. Алдерсон фикере буенча исә аның атасы Сули-бей, яки, аның туганы (монысы бик ышанычсыз фараз) Мәхмәт-бей Дулкадирид  булган. Тарихчылар Р.Юнанч һәм Дж. Мордтман Әминәнең атасы Мәхмәт-бей булган дип санаган 

Тарихчыларның бер өлеше Әминәнең никахын 1403 елга кайтарып калдыра, шул чорда Мәхмәт Чәләби (төр. Мехмед Челеби) Баязитның үзәге Анкара булган элекке  анатолия җирләре белән идарә итә башлый. Чамурлу янындагы сугышта ул үзенең ир туганы Иса гаскәрен тар-мар итә . Мәхмәт Нәшри кызны әйттерү турында болай дип яза: «Ул (Мәхмәт Чәләби) Токатта ашап-эчеп утырганда  Дулкадироглыдан  вәкил килде.Бик озак сөйләшкәннән соң дошманлыкны туктатырга  карар итәләр. Алар яраша. Шунда солтан Дулкадироглының кызын сората. Ул бик бай бүләкләр һәм никах балдагы китерә». Э. Алдерсон фикеренчә, кодалашу 1399 елда ук, Баязит Дулкадирны буйсындырганда ук булган, ә никах соңрак - 1404 елда укылган, ул мәлгә Мәхмәтнең хакимлеге  тотырыклырак була төшкән .

Әминәнең балаларыннан тик берсе генә шик уятмый — ул булачак солтан Морат II, бу улы 1403 яки 1404 елда дөньяга килгән. Морат 1421 елда солтан булып киткән; Энтони Алдерсон фаразынча, Әминә улының тәхеткә утыруын күрмичә вафат булган.

## Шулай ук карагыз

* Госман империясе солтаннарының әниләре исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Төркиядә туганнар
Сызыкча алгебраик тигезләмәләр системасы

Математикада **<math>m</math> [[Сызыкча тигезләмә|сызыкча алгебраик тигезләмәләр]] <math>n</math> билгесез белән** (яки, **сызыкча системасы**, шулай ук *САТС* аббревиатурасы куллана) сызыкча алгебрада — тигезләмәләр системасы күренеш белән: 

Монда m — тигезләмәләр саны, ә n — билгесез саны. *x*1, *x*2, …, *x**n* — билгесезләр, кайсы билгеләргә кирәк, *a*11, *a*12, …, *a**mn* — системаың коэффициентлар һәм *b*1, *b*2, … *b**m* — ирекле кисәкләр, билгесез уйлаулар. 
Сызыкча тигезләмәләр системаның чишүнең төрле ысуллары бар, мәсәлән, матрицалар ысулы белән.

## Әдәбият
* *Куксенко С. П., Газизов Т. Р.* Итерационные методы решения системы линейных алгебраических уравнений с плотной матрицей. — Томск: Томский государственный университет, 2007. — 208 с. ISBN 5-94621-226-5
## Тышкы сылтамалар
* Системы линейных алгебраических уравнений: основные понятия, виды
## Искәрмәләр

Төркем:Математика
Төркем:Сызыкча алгебра
Тигезләмәне чыгару

Математикада **тигезләмәне чыгару** — аргументның тигезлек үтәлерлек (тигезлек тамгасының уң һәм сул ягындагы аңлатмалар эквивалентлы булырлык) кыйммәтләрен (саннарны, функцияләрне, җыелмаларны һ.б.) табу мәсьәләсе ул. Билгесез зурлыкның тигезлек үтәлгәндәге кыйммәтләре бу тигезләмәнең чыгарылышы яки тамырлары дип атала. Тигезләмәне чыгару аның бөтен тамырларын табуны яки тамыры юк икәнне исбат итүне аңлата.
Мәсәлән, x + y = 2x - 1 тигезләмәсе x билгесез зурлыгына карата x = y + 1 алмаштырып кую ярдәмендә чыгарыла, чөнки x үзгәрүчәнен y + 1 аңлатмасы белән алмаштырып кую тигезләмәне тождествога әйләндерә: (y + 1) + y = 2 (y + 1) - 1. Моннан тыш, әгәр y үзгәрүчәнен билгесез зурлык дип карасак, тигезләмә y = x - 1 алмаштырып куюы белән чыгарыла. y үзгәрүчәнен x - 1 аңлатмасы белән алмаштыру тигезләмәне тождествога әйләндерә: x + (x - 1) = 2x - 1. Шулай ук x һәм y үзгәрүчәннәрен бер үк вакытта билгесез зурлык итеп карарга мөмкин. Бу осракта тигезләмәнең чиксез күп чыгарылышы бар. Мәсәлән, (x, y) = (1, 0) — ягъни, x = 1 һәм y = 0, ә гомуми рәвештә, бөтен мөмкин булган кыйммәтләре өчен (x, y) = (a + 1, a) .
Мәсьәләнең шартына ярашлы, тигезләмәнең бер генә чыгарылышын (теләсә нинди туры килгән чыгарылышын) яки бөтен чыгарылышларын табырга таләп ителүе мөмкин. Тигезләмәнең бөтен чыгарылышлары аның *чыгарылышлар күплеге* дип атала. Гади гына, тигезләмәнең чыгарылышын табудан тыш, тигезләмәнең ниндидер параметр буенча иң яхшы чыгарылышын табу бурычы куелырга мөмкин. Мондый төр мәсьәләләр оптимизация мәсьәләләре дип аталалар. Кагыйдә буларак, оптимизация мәсьәләләрен чыгару «тигезләмәне чыгару» дип аталмый.

## Әдәбият
* Маркушевич, Л. А. Уравнения и неравенства в заключительном повторении курса алгебры средней школы / Л. А. Маркушевич, Р. С. Черкасов. / Математика в школе. — 2004. — № 1.
* 
* ''Уравнения'' // Энциклопедия Кольера. — Открытое общество. 2000.
* ''Уравнение''  // Энциклопедия Кругосвет
* ''Уравнение'' // Математическая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. И. М. Виноградов. 1977—1985.
Төркем:Тигезләмәләр
Төркем:Математика
Алтын киселеш

**Алтын киселеш** — һәрбер эшләнгән әйберне илаһи матурлык, гармония белән тулыландыручы, төзелештә, рәсем төшөрүдә, һәйкәлләр коюда кулланлылган, дөресләнгән саннарзың нисбәте.
Хеопс пирамдасы, Сөләймән патша корылмасы, Пантеон һәм башка роман чиркәүләре алтын урталыкны кулланып төзелгәннәр.
Яңарыш эпохасының күп кенә картиналарында Леонардо да Винчи, Рафаэль, Рембрандт, Микеланджело һ. б.) алтын урталык пропорциясе бар.
Алтын киселешне тотмыйча (исәпкә алмыйча) төзелгән ни дә булса, тиз җимерелә.
Алтын киселешнең формуласы шулай b/a = (a+b)/b.
Бу меңәр еллык сер. Бу сер кеше акылының җимеше түгел. Чөнки алтын урталык тәбигатьтә киң очрый. Мәсәлән, агач яфраклары арасындагы пространство да алтын киселештә корылган, шуңа да яфраклар бер-берсеннән кояшны капламый икән. Кеше тәнендә лә алтын киселеш параметрлары бик күп. Алар турында Яңарыш эпохасының күренекле рәссамы Леонардо да Винчи мәгълүмат калдырган.

## Сылтамалар

* *В. С. Белнин*, «Владел ли Платон кодом золотой пропорции? Анализ мифа» 
* *А. В. Радзюкевич*, К вопросу о научном изучении пропорций в архитектуре и искусстве.
* *А. В. Радзюкевич*, Критический анализ Адольфа Цейзинга — основоположника гипотезы «золотого сечнения».
* *Статья о золотом сечении в изобразительном искусстве*, Золотое сечение в изобразительном искусстве
* 
* Функция Фибоначчи в Wolfram alpha
Төркем:Математика
Төркем:Саннар
Динар Хәмитов (1980)

**Динар Хәмитов**, Динар Зәкәрия улы Хәмитов (*документларында*: Динар Закярьевич Хаметов, *[[1980 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Питрәч районы]] – [[2022 ел]]ның [[23 март]]ы, [[Украина]]*) – россияле һөнәри хәрби, подполковник, Төньяк флотның 14нче армия корпусы 200нче аерым мотоукчылар бригадасы артиллерия реактив дивизионы командиры (Мурманск өлкәсе, 2016-2022). Украинада махсус операция барышында һәлак булган (23.03.2022).

## Тәрҗемәи хәле
1980 елда Татарстан АССР Питрәч районы үзәгендә туган. Әтисе Зәкәрия, Ленино-Кокушкино һөнәри укуханәсендә эшләгән, әнисе Нәзилә. Мәктәпкә Динар иртә керә. Балачактан хәрби булырга хыялланган. Милли көрәш, җиңел атлетика спорты белән җитди шөгыльләнгән. Ярышларда җиңүләр яулаган. Мәктәптән соң, Казан артиллерия училищесында укыган. 16 яшендә җилкәсенә погоннар таккан. 2002 елда хәрби училищены тәмамлаганнан соң, взвод командиры буларак,  Ленинград хәрби округына, Мурманск өлкәсе  шәһәренә җибәрәләр, 2 елдан штаб начальнигы һәм командир урынбасары була. 2016 елдан 2022 елга  кадәр Төньяк флотның 14нче армия корпусы 200нче аерым мотоукчылар бригадасы артиллерия реактив дивизионы командиры.

Хезмәт иткән вакытта Динар Хәмитов өч тапкыр 6 шар ай Сириядә, кайнар ноктада командировкада булган .

42 яшьлек хәрби хезмәткәр Мурманск өлкәсеннән хәрби бурыч үтәргә Украинага җибәрелгән һәм 2022 елның 23 мартында Украинада махсус операция барышында һәлак булган . 9 апрельдә туган җирендә җирләнгән  .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2021 – II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале
* 2021 –  Мурманск өлкәсе губернаторының « фидакарь хезмәт өчен» мактаулы билгесе  
* 2022 – Батырлык ордены (*үлгәннән соң*)

## Гаиләсе
Өйләнгән, хатыны Лилия, 2008 елда өйләнешкәннәр. Өч баласы: кызлары Камилә (Камилла), Әминә, улы Габдулла (Абдула). 
## Әдәбият
* Якыннарына сабырлык бирсен. «Ирек мәйданы», 2022 ел, 14 апрель, № 14, 3нче бит.

## Сылтамалар
* *Ильшат Гайсаров*. Пестречинец Динар Хаметов надел погоны на свои плечи в 16 лет. «Алга», 17.11.2021
* Питрәч районында Украинада һәлак булган Динар Хаметовны соңгы юлга озаттылар. Интертат, 9.04.2022
## Искәрмәләр


Төркем:Казан югары артиллерия командирлары училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Подполковниклар (Россия Федерациясе)
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Батырлык ордены кавалерлары
Төркем:2022 елгы Украина бәрелешләрендә үтерелгән Россия хәрбиләре
Динар Хәмитов

**[[Динар Хәмитов]]** :
* Динар Газиз улы  Хәмитов (1955), РФ федераль хәвефсезлек хезмәтенең ТР буенча идарәсе башлыгы (2016-2020).
* Динар Зәкәрия улы Хәмитов (1980–2022), подполковник, артиллерия реактив дивизионы командиры (2016-2022).
Сәмих Сайгынер

**Сәмих Сайгынер** (1964 елның 12 ноябре, Адапазары, Төркия), шулай ук *«Mr. Magic»* һәм *«Төрек принцы»* кушаматлары астында танылган — профессиональ төрек бильярдчысы, дөнья чемпионы.

## Тормыш юлы
Сәмих Сайгынер 1964 елның 12 ноябрендә Төркиянең төньяк-көнбатышындагы Адапазары шәһәрендә тегүче гаиләсендә туа. 14 яшендә ул автоһәлакәттә әти-әнисен югалткан, шуннан соң мәктәптә укуын өзәргә мәҗбүр булган һәм индустриаль һөнәри лицейга электрикка укырга кергән. Әмма психологик проблемалар аркасында укуын тәмамламый һәм бильярд уены белән мавыгып китә. 1981 елда 17 яшьтә беренче тапкыр Истанбул чемпионатында катнаша, анда беренче урын ала. Акча эшләү өчен оешмада өлкән абыйсы-инженер белән эшли. Армиядә хезмәт иткәннән соң Истанбулның бильярд салоннарының берсенә эшкә урнаша. 1988 елда беренче тапкыр Төркиядә узган халыкара бильярд турнирында катнаша.

1991 елда ул Берлинда German Open турнирында 9 нчы урынны алган. 1993 елда Берлинда узган дөнья чемпионатында ул бакыр медаль яулый.

2003 елда өч ян як карамбол буенча дөнья чемпионатында җиңү һәм 2005 елда Бөтендөнья уеннарында өч ян як карамболда бакыр медаль яулаган. Моннан тыш, ул 1999 елда өч ян як карамбол буенча Европа чемпионы, 2000 һәм 2006 елларда Европа вице-чемпионы була. 2008 елда AGIPI Billiard Masters беренче турнирында ул 3 нче урынны ала. 2003 һәм 2004 елларда ул Тайфун Ташдемир белән бергә өч ян як карамбол буенча дөнья команда чемпионатында җиңә.

Сайгынер шулай ук сәнгать бильярд остасы буларак танылган. Ул тамашачылар алдында еш чыгыш ясый, бу чыгышлар телевидение аша күрсәтелә.

## Шәхси тормыш
1995 елда Төркиянең бильярд Федерациясе әгъзасы Айген Веркка өйләнә, әмма аларның никахы озакка бармый.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Сәмих Сайгынерның рәсми сайты

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1964 елда туганнар
Төркем:12 ноябрь көнне туганнар
Сызыкча тигезләмә

**Сызыкча тигезләмә** — аны төзүче күпбуыннарның тулы дәрәҗәсе 1-гә тигез булган алгебраик тигезләмә.
Сызыкча тигезләмә түбәндәгечә күрсәтелә:
* гомуми күренештә: a_1x_1 + a_2x_2 + \dots + a_nx_n + b = 0;
* каноник формада: a_1x_1 + a_2x_2 + \dots + a_nx_n = -b.

## Бер үзгәрүчәнле сызыкча тигезләмә
Бер үзгәрүчәнле сызыкча тигезләмәне:
: ax+b=0 күренешенә китерергә мөмкин.
Чыгарылышлары саны a һәм b параметрларына бәйле.
Әгәр a=b=0 булса, тигезләмәнең чиксез күп чыгарылышы бар, чөнки \forall x \in \mathbb R: x \cdot 0 = 0.
Әгәр a=0, b \ne 0 булса, тигезләмәнең чыгарылышы юк, чөнки \not \exist x \in \mathbb R : 0 \cdot x = - b \ne 0.
Әгәр a \ne 0 булса, тигезләмәнең бердән бер чыгарылышы бар: x=-\frac {b} {a}.
## Ике үзгәрүчәнле сызыкча тигезләмә

Ике үзгәрүчәнле сызыкча тигезләмәне күрсәтергә мөмкин:
* гомуми күренештә: ax + by + c = 0;
* каноник формада: ax + by = -c;
* Сызыкча функция формасында: y = kx + m, монда k=-\frac{a}{b};\ m=-\frac{c}{b}.
Мондый тигезләмәнең *чыгарылышы*, яки *тамыры* дип, (x;y) үзгәрүчәннәр парының, тигезләмәне тождествога әйләндерүче кыйммәтләре парын атыйлар. Ике үзгәрүчәнле сызыкча тигезләмәнең андый чыгарылышлары (тамырлары) чиксез күплек. Мондый тигезләмәнең геометрик моделе (графигы) — y=kx+m туры сызыгы.
## Шулай ук карагыз
* Сызыкча алгебраик тигезләмәләр системасы
* Сызыкча функция
## Сылтамалар
* Решение линейных уравнений  на сайте «Рекомендации учащимся»
Төркем:Математика
Төркем:Алгебраик тигезләмәләр
Фрактал

**Фрактал** ( — вакланган, ватык, ярык) — үзе-охшаш белән геометрик фигура, ягъни берничә өлештән булып тора, һәр берсе бөтен фигурага охшый. Математикада фрактал өчен Евклид пространствосында нокта күплекләр карашлары, метрик үлчәнеш белән (Минковский, я Хаусдорф), яки топологик метрик үлчәнеш аерылып торган. 
## Әдәбият
* 
* Мандельброт Б. Фрактальная геометрия природы. — М.: «Институт компьютерных исследований», 2002.
## Тышҡы сылтамалар
* Фракталы в простых числах — Статья Сергея Герасимова на habrahabr
* Обаяние самоподобия. Лампочка Мандельброта и многое другое в галерее фракталов от Ленты. Ру // Лента. Ру, 27 фото.
## Искәрмәләр

Төркем:Фракталлар
Төркем:Математика
Пространство үлчәнеше

**Үлчәнеш** — объектның торышын сурәтләү өчен кирәк булган бәйләнешсез параметрлар саны, яки системаның азатлык дәрәҗәләре саны.
## Билгеләмәләр
Үлчәнешкә билгеләмә бирүгә берничә төрле караш бар, мәсәлән
* Векторлы пространство үлчәнеше
* Күплекнең комбинаторлы үлчәнеше аның комбинаторлы үзенчәлекләре нигезендә билгеләнә һәм теләсә нинди тискәре булмаган сан булырга мөмкин.
* Гомумирәк билгеләмәләр үлчәнеш теориясендә бирелгән
** Лебег үлчәнеше, яки топологик үлчәнеш.
** Метрик пространствоның Хаусдорф үлчәнеше .
** Минковский үлчәнеше фракталларга гомумиләштерүне рөхсәт итә, бу вакытта аларның үлчәнеше теләсә нинди тискәре булмаган сан булырга мөмкин.
## Физикада

### Пространство үлчәнешләре
Классик физик теорияләр өч үлчәмле физик үлчәмләрне сурәтлиләр.
## Мисаллар

* Яссылыкта әйләнәнең торышын билгеләү өчен, өч параметр җитә: үзәкнең ике координатасы һәм радиусы, ягъни: *яссылыкта әйләнәләр пространствосы* — өч үлчәмле; *шул ук йөздә нокталар пространствосы* — ике үлчәмле; шулай булуга карамастан әйләнә үзе — *әйләнәдәге нокталар пространствосы* — бер үлчәмле: аның теләсә нинди ноктасы бер параметр белән бирелергә мөмкин.
* Безнең планета йөзенең еш кулланыла торган модельләре чикләрендә каланың торышын билгеләр өчен (кала бу очракта ике үлчәмле объект кебек каралмый, ә нокта итеп карала) Җир өстендә ике параметр бирү җитә, атап әйткәндә: географик киңлекне һәм географик озонлыкны. Ярашлы рәвештә: мондый модельләр пространствосы ике үлчәмле (кыскача — 2D, ) сүзеннән, карагыз. геопространство.
* Безнең физик чынбарлыкның еш кулланыла торган модельләре чикләрендә ниндидер объектның, мисал өчен — самолётның (самолёт бу очракта өч үлчәмле объект сыман каралмый, ә нокта итеп карала) торышын билгеләр өчен, өч координата күрсәтү таләп ителә — киңлек һәм озынлыкка өстәп самолёт очкан биеклекне белергә кирәк. Ярашлы рәвештә: мондый модельләр пространствосы өч үлчәмле (3D). Бу өч координатага, самолётның агымдагы торышын гына түгел, ә вакыт моментын да тасвирлау өчен, дүртенчесе өстәлергә мөмкин (вакыт). Әгәр дә модельгә самолётның ориентациясен да өстәсәң (кырынаюын, тангажны (очучы аппаратның төп (горизонталь) аркылы инерция күчәренә карата почмакча күчеше), эзләнүен (рысканье), ул чакта тагын да өч координата өстәлә һәм модельнең ярашлы абстрактлы пространствосы җиде үлчәмле булып китә.
## Шулай ук карагыз
* Күп үлчәмле вакыт
* Координаталар системасы
* Өлкән үлчәнешләр
## Искәрмәләр

Төркем:Геометрия
Төркем:Математика
Киселгән пирамида

**Киселгән пирамида** — пирамиданың нигезе һәм аңа параллель булган кисүче яссылык арасындагы күпкырлык.
## Ирекле киселгән пирамида
### Ирекле киселгән пирамида өчен формулалар
Пирамиданың күләме V= \frac {1} {3} h (S_1 + \sqrt {S_1 S_2} + S_2) , бирелә S_1,S_2 — нигез мәйданнары, h — киселгән пирамиданың биеклеге.
Кыр йөзенең мәйданы S_b = \sum_{i=1}^{n} S_i киселгән пирамиданың ян кыры мәйданнарының суммасына тигез.
## Төзек киселгән пирамида
### Билгеләмә
### Формулалар
* S_b = \frac {1} {2} (p_1 + p_2)  l, бирелә p_1,p_2 — өске һәм аскы нигезнең периметры, l — апофема (пирамиданың ян кыры биеклеге)
* S_b = \frac {|S_1 - S_2| } {\cos \varphi}, бирелә S_1,S_2  — нигез мәйданнары, а \varphi — пирамида нигезендәге ике кырлы почмак.
Төркем:Математика
Төркем:Геометрия
Төркем:Геометрик җисемнәр
Математик гипотеза

**Математи́к гипо́теза** —  хәзерге заман физикасында танып-белү ысулларының берсе. Реаль дөньяның математик формулаларда һәм тигезләмәләрдә чагылыш тапкан гомуми үзенчәлекләрен кабатлауга нигезләнгән. 
Математик гипотеза закончалыгы ачыкланмаган, тикшерелмәгән күренешләрне өйрәнү өчен кулланыла. Моның өчен фәннең янәшә өлкәләреннән алынган билгеле математик формулаларга өйрәнелгән өлкәнең конкрет эчтәлеген куялар, моннан соң математик теорияне чынбарлык белән чагыштырып карыйлар.
## Әдәбият
* 
## Шулай ук карагыз
* Гипотеза
Төркем:Математика
Төркем:Физика гипотезалары