open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рафаэль Байдәүләтов

**Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы** (, )(16 август 1943) — Башкортстан дәүләт һәм хуҗалык эшмәкәре. Россия Бердәм энергетика системасының атказанган хезмәткәре (2003), Башкортстанның атказанган энергетигы (1993), Россиянең ягулык—энергетика комплексының мактаулы хезмәткәре (2003).

## Биографиясе
Рафаэль Ибраһим улы Байдәүләтов 1943 елның 16 августында Башкорт АССР-ының Белорет районы Береш авылында туган.

Иваново энергетика институтын тәмамлаганнан соң (1970) Белорет электр бүлү челтәрләрендә эшли, 1979 елдан алып КПСС-ның Башкортстан мәйдан комитеты инструкторы, 1985 елдан — Үзәк электр бүлү челтәрләре директоры урынбасары, 1987 елдан — «Башкирэнерго» берекмәсен «Энерготехсервис» предприятиесе баш инженеры, 1994 елдан — Уфа шәһәр электр челтәрләре директоры, 1997 елдан — «Башкирэнерго» ачык акционерлар җәмгыятенең генераль директоры, 1998 елдан — Башкортстан Хөкүмәте Премьер—министрының 1—се урынбасары, 1999 елдан — Премьер—министры, 2008-2010 елларда Россия Федерациясенең Федераль Җыелышы Федерация Советында Башкортстан Республикасының дәүләт власы башкарма органыннан вәкил, 2011 елдан бирле — «Электрозавод» ачык акционерлар җәмгыятенең тулы хокуклы вәкиле. Башкорстан Республикасы 2—се чакырылыш Дәүләт Җыелышы депутаты.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Кадерле ордены (2004),
* «Башкортстан Республикасында күрсәткән хезмәтләре өчен» (2003)
* 2008 ― Салават Юлаев ордены
* «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения» миналы
* Россия Бердәм энергетика системасының атказанган хезмәткәре (2003)
* Башкортстанның атказанган энергетигы (1993)
* Россия Федерациясенең ягулык—энергетика комплексының мактаулы хезмәткәре (2003)Байдәүләтов Рафаэль Ибраһим улы
* 2023 ― Халыклар дуслыгы ордены (Башкортстан) ― *туган көненә 80 ел тулу уңаеннан*
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан хөкүмәте башлыклары
Төркем:БР Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Черниковка

**Черниковка** - Уфаның зур бистәсе. Уфаның Орджоникидзе районы составында.

## Тарихы
Уфаның Сталин районының аерым берәмлеге буларак, 1944 елның 5 декабрендә барлыкка килгән.

1956 елның 24 июлендә Черниковка Уфага кушыла.

Черниковка атамасы эре тимер юл станциясе атамасына алынган, ә станция авыл исемен алган.

1922 елга кадәр Черниковск Уфа өязенә караган.

1928 елда, Уфадан 12 читтә Черниковка авылы янында сәнәгать төзелеше башлана. Ул елларда урман һәм Караидел елгасының тугайлары булган. Урман иләү сәнәгате предприятияләре, шырпы, кәгазь, фанир фабрикалары, нуль-сыгынты zone төзелә. Предприятиеләр өчен 4 мең кВт ТЭЦ төзелә (1928 елның 16 сентябрендә файдалануга тапшырыла).

1931 елның сентябрендә Уфа моторлар эшләү заводы төзелә башлана.

Инфраструктура формалаша: беренче айдан ук 5,3 км озынлыгында тимер юл линиясе сузыла, 18 км шоссе юллары төзелә, телеграф, ям, телефон станциясе эшли башлый. 28 барак, 3 йорт, кантора төзелә. 1931 ел ахырына төзүчеләр саны берничә мең исәпләнә.
1931 елның 23 декабрендә Башкортстан үзәк башкарма комитетының Кече президиумы Черниковка поселок Советын оештыра.

Бөек Ватан сугышы елларында ил үзәгеннән күчерелгән сәнәгать предприятиеләре Черниковкада урнаша. Хезмәтчәннәре белән бик күп сәнәгать предприятиеләре булган һәм үзәктән 15-20 км еракта урнашкан урын Уфа шәһәр Советы эшен авырлаштыра.

1944 елның 5 декабрендә РСФСР-ның Югары Советы Президиумы Указына ярашлы Уфа шәһәренең Сталин районы җөмһүрият буйсынуындагы Черниковка шәһәре дип үзгәртелә.

Сугыштан соңгы елларда сәнәгать үсешә, территория киңәя, халык арта. Идарә итү катлаулану сәбәпле районнарга бүлү зарурлыгы килеп чыга.

1952 елның 25 февралендә Черниковск өч районга бүленгән була: Сталин, Калинин һәм Орджоникидзе районнары. Районнарда хезмәтчәннәрнең депуталар советы булдырыла, район башкарма комитеты сайлана.

1950 елларда Черниковка киңәя һәи кергәндә Уфа чикләренә барып җитә, күп кенә инфраструктура объектлары ике шәһәр өчен дә уртак була, ә халык бер каланан икенче калага йөри башлый. Бу шарт калаларны берләштерүнең кирәкле һәм максатчан икәнен күрсәткән фактор булып тора.

БАССР-ның Югары Советы Указа нигезендә, 1956 елның 24 июлендә Уфа һәм Черниковка берләшә. Черниковка районнары Уфа районнары булып китә һәм Уфа халкын өчтән бер өлешкә арттыра.
## Черниковка урынлары

Ufa thermoelectric plant 3.JPG|Башкортстан генерацияләү компаниясенең 3-нче Уфа ТЭЦ-ы
Ләлә-Тюльпан.jpg|Лалә-Тюльпан мәчете
УГНТУ.jpg|Уфа дәүләт нефть техника университеты (УДНТУ) – Уфадагы дәрәҗәле югары уку йорты.
Восьмиэтажка.jpg|Восьмиэтажка - Черниковканең баш символы
Ст. Черниковка.JPG|Черниковка тимер юл станциясе
Здание дворца культуры имени Орджоникидзе.jpg|Орджоникидзе сарае
Здание ДК им. С. Орджоникидзе 03.jpg|Орджоникидзе сарае
File:Памятник героям Советского Союза А. Матросову и М. Губайдуллину.jpg|Җиңү паркы. Советлар Берлеге Геройлары Александр Матросовка һәм Миңлегали Гобәйдуллинга һәйкәл (1980 елның 8 маенда ачылган).
Здание кинотеатра "Победа" 01.jpg|"Җиңү" кинотеатры


## Искәрмәләр

Төркем:Уфа районнары
Беловка (Ырынбур)

**Беловка** — Ырынбур шәһәренең тарихи районы. Атамасы Белов дигән сәүдәгәрнең фамилиясеннән алынган. Ул XX гасыр башында шушы урында «Вокзал»га янкорма төзи, анда һәр кич музыка уйнаган.

Беловканың архитектура ансамбле XVIII-XXI гасырларда төзелгән йортлардан тора.

Административ яктан Көньяк округының Үзәк районында урнашкан.

## Истәлекле урыннар
* Советская урамы, 2 йорт. Эллекке Ырынбур губернасының Хәрби губернаторларның штабы. Бу йортта 1920-1923 елларда Казакъстанны беренче Хөкүмәте урнашкан, бу чорда Ырынбур Казакстаннын беренче башкаласы булып торган. Бу йортта шулай ук Муса Җәлил эшләгән. Хәзерге көндә Ырынбур дәүләт педагогия университеты корпусы.
* Набережная урамы, 29 йорт. Хәзерге көндә Ырымбурның тарихи музее. Иске Гауптвахта. Алдында Александр Пушкин һәйкәле.
* XVIII гасырда куелган Елизавета капкалары.
* «Европадан Азиягә» исемле Җаек аша элмәк канат юлы.
* 1953 елның 7 ноябрендә ачылган Валерий Чкаловка һәйкәл
* Генерал-майор Бикбулатов тарафыннан салынган Зауральная рощасы.
* Набережная урамы, 14 йорт. Бу йортта беренче космонавт Юрий Гагарин укыган. Аңа мемориаль тактаташ куелган.
* Советская урамы, 5 йорт. Хәзерге көндә Ырынбур дәүләт медицина академиясенең баш корпусы. Каршында бөек рус табиблары Н. И. Пирогов, И. П. Павлов, С. П. Боткин, Н. А. Семашко бюстлары куелган.
* Беренче укытучыга һәйкәл. 2012 елда ачыла.
* Табын Гайсә Анасы иконасының Храмы.
* Колокол скульптурасы.
* Хәрби дан һәйкәле.
* Неплюев кадет корпусы йорты.
* А. С. Пушкин һәм В. И. Даль һәйкәле.
* М. Горький исемендәге драма театры

## Беловка урыннары

File:Музей истории Оренбурга (гауптвахта). Вид с площади (Беловка)..jpg|Эллекке Гауптвахта. Алда Александр Пушкин һәйкәле.
Файл:Orenburg bridge.jpg| Җаек елгасы аша күпер
Файл:Drama theatre. Orenburg.jpg|М. Горьковское исемендәге драма театры


## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур
Төркем:Ырынбур губернасы
Гәрәбә төсе

**Гәрәбә** (*сары-әфлисун*, , ) — сары һәм әфлисун арасындагы төс.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Ырынбур (мәгънәләр)

**Ырынбур** — күп мәгънәле сүз.

* Ырынбур (1938—1957 елларда Чкалов) — Россиядәге шәһәр, Ырынбур өлкәсенең үзәге.
* Ырынбур өлкәсе — Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.
* **[[Ырынбур (җыр)|Аһ, Ырымбур Кала]]** — татар һәм башкорт халык җыры.
* Ырынбур станциясе — Көньяк-Җаек тимер юлының Ырынбур бүлекчәсе станциясе.
* Ырынбур — 1735—1741 елларда Орски шәһәре исеме.
* Ырынбур — 1976 елда нигезләнгән Ырынбур шәһәренең футбол клубы. Әлеге вакытта Россиянең беренче футбол дивизионында уйный.
Ирәндек (мәгънәләр)

[right|300px|thumb|[Ирәндек Баймак районында. ]]
**Ирәндек ** — күп мәгънәле сүз.

*Ирәндек — Көньяк-көнчыгыш Башкортстандагы тау аркасы.
*«Ирәндек» вокаль-инструменталь әнсәмбле.
*Ирәндек — башкорт халык җыры, кыска көй.
Су асты көймәсе

**Су асты көймәсе (субмарина)** — су астына төшә һәм озак вакытлар су астында хәрәкәт итә ала торган караплар класы. Ләкин 1944 елга кадәр бөтен су асты көймәләре нигездә су өстендә йөзә һәм асылда яктыла дошманга һөҗүм итер яки дошман карапларыннан яшеренер өчен су астына төшә торган су өсте көймәләре булып тора.

Дөньяның күп дәүләтләрендә кораллы көч хәрби-диңгез флотының су астындагы төп коралы.
## Тәгаенләнеше
### Хәрби максатта куллану

Су асты көймәләре нигездә хәрби корал итеп кулланыла. Җиһазландырыу һәм классына карап, алар түбәндәге максатларга хезмәт итә:
* мөһим хәрби-сәнәгать комплексларын һәм административ үзәкләрне, хәрби-диңгез базаларын, портларны һәм башка җир өсте объектларын зыянлау,
* дошманның су өсте һәм су асты көймәләрен һәм судноларын юк итү,
* яшерен мина киртәләре кору,
* турыдан-туры яки ерактан торып радиолокация системасы аша күзәтчелек алып бару, 
* элемтә карабы итеп куллану, хәбәрләрне ретрансляцияләү (теоретик җәһәттән бу штабка дөнья океанының теләсә кайсы ноктасындагы караплар белән элемтә тоту мөмкинлеген бирә),
* күзәтчелек-диверсия төркемнәрен тәгаен урынга илтү һәм башка хәрби һәм махсус ярдәмче бурычларны үтәү өчен.

### Тыныч чорда куллану

Су асты көймәләре фәнни-тикшеренү максатларында киң кулланыла. Җирнең геомагнит кырын өйрәнү белән бәйле тәҗрибәләрдә су астына төшерелгән су асты көймәләре коралны урнаштыру өчен тотрыклы платформа рәвешендә файдаланыла.

Төркем:Суднолар һәм кораблар төрләре
Шайморатов генерал

**Шайморатов генерал**— Кадыйр Даян cүзләре, Заһир Исмәгыйлев музыкасына язылган Бөек Ватан сугышы чорындагы патриотик җыр. Изге сугыш җыры кебек «Шайморатов генерал» җыры Җиңү көне уңаенан еш яңгырый.

## Тарихы

Бөек Ватан сугышы вакытларда Габдрахман Хәбибуллин башкаруында Башкорт АССР-ында радиотапшырулар эфирда чыга башлый. Исеме генерал-майор, гражданнар һәм Бөек Ватан сугышы каһарманы, атаклы 112-че (соңыннан 16-чы Чернигов гвардия) Башкорт кавалерия дивизиясенең командиры Миңлегали Шайморатов белән бәйле.

Соңрак, 1942 елгы версиядагы «Агыйделнен суын эчкән, тугаенда көн иткән'» сүзләре «Шәйморатов яу кырында, дошманнарны көл иткән» сүзләренә алмаштырыла. Ә «Башкорт дигән ир намыслы уллар үстергән Урал» сүзләре нейтраль «Ватан өчен җан кызганмый, синең улларың, Урал» сүзләренә алмаштырыла.

## Сүзләре
 *Текст фрагмент*:

Башкортлар китте сугышка,

Озатып калды күк Урал;

Ат уйнатып, алда бара

Шайморатов генерал.

Шәйморатов яу кырында

Дошманнарны көл иткән;

Утта янмый, суда батмый,

Сай, батыр да ир икән.


## Башкаручылар
Җыр ARGYMAK, Артур Туктагулов, Илфак Смаков һәм башка җырчыларның репертуарында бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт телендә җырлар
Алтын атлы сыбайлы

**Алтын атлы сыбайлы**, шулай ук **Алтын атлы җайдак**&nbsp;— башкорт әкиятләре буенча төшерелгән фильм-әкият. Рижиссүры Василий Журавлев. «Мосфильм» киностудиясе, 1980. Фильм шулай ук стереовариантта төшерелде.

## Эчтәлеге
Юрматы һәм Үсәргән ыруы башлыкларының балалары кыз Әй һәм егет Алтындуга бер берсенә гашыйк булып өйләнешергә булалар. Әммә явыз Катил батша белән Мәскәй әби алдау юлы белән ике ыруны дошманлаштырып куя.

## Катнашалар
* Егет Алтындуга
* Ямь Әй
* Мәскәй әби
* Үтерүче патша

## Актёрлары

## Төшерү төркеме
* Режиссёр: Василий Журавлев, Башкортстан Республикасының Салават Юлаев исемендәге дәүләт премиясе (1981 ел) лауреаты.
* Сценариче: Виктор Вилович
* Оператор: Николая Большаков
* Рәссамнар: Сәет Меняльщиков, Рәис Нагаев, Р.&nbsp;Кашапов
* Көйязарлар: Рим Хәсәнов, Юрий Якушев

## Бүләкләре
* 1981 ел&nbsp;— Режиссер Василий Журавлёв (1904—1987) Башкорт АССР-ның Салават Юлаев исемендәге премиясенә лаек була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Алтын атлы сыбайлы»
Маһисәрвәр

**Маһисәрвәр** () - башкорт халык җыры. Бу җыр Хәмдүнә Тимергалиева репертуарында бар, мәхәббәт турында .

## Тарих
Элек башкортлар егетләрне сугышка озатканда теләк теләп бу җырны уйнаганнар .

2014 елда җыр мотивлары уңаеннан клип чыга.
 *Текст*:

Челтәрле дә бал савытлы чын-чынаяк, Әсмәбикәй,
Тотма читләреннән дә, Маһисәрвәр, әй, ыуалыр,
Тотма читләреннән, Маһисәрвәр, әй, ыуалыр.

Бәхетсез дә булганда ир-егеткәй, Әсмәбикәй,
Чит илләргә китептәй, Маһисәрвәр, әй, югалыр,
Чит илләргә китептәй, Маһисәрвәр, әй, югалыр.

Туп-туп кына баскандай туратымның, Әсмәбикә,
Тук буйкайларында, Маһисәрвәр, әй, төяге;
Тук буйкайларында, Маһисәрвәр, әй, төяге.

Утларда ла янмастай, суда батмас, Әсмәбикә,
Батыр егеткәйнең дә, Маһисәрвәр, әй, сөяге;
Батыр егеткәйнең дә, Маһисәрвәр, әй, сөяге.



## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Маһисәрвәр
*Маһисәрвәр Ырынбур башкортлары Сабантуенда 
*Маһисәрвәр

Төркем:Башкорт халык җырлары
Әфлисун төсе

**Әфлисун** (*кызгылт сары*, , ) — кызыл һәм сары арасындагы төс. Спектрда шәмәхә төс диапазоны — 590–620 нм.

## Төсмерләр
**Әфлисун кабыгы** () — RYB төсләр түгәрәгендә гәрәбә (*amber*) һәм әфлисун уртасында дүртенчел төс булып тора.

**Хөрмәлү** () — RYB төсләр түгәрәгендә әфлисун һәм кызыл-әфлисун (*vermilion*) уртасында дүртенчел төс булып тора.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Төньяк Шакша

**Төньяк Шакша**  - Уфаның бистәсе (мәхәлләсе). Уфаның Калинин районы составында.

## Тарихы
Эшчеләр бистәсе буларак барлыкка килгән.

1980 елда Уфага кушыла.
## Шәхесләр
* Сергей Ковалёв (1958), геолог, югары уку йорты укытучысы, геология-минералогия фәннәре докторы (2005).

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа районнары
Иранда Һинд дине

Бандар Аббаста бер Һинд дине гыйбадәтханәсе бар һәм Заһеданда бер Һинд дине гыйбадәтханәсе бар, аны Һиндле эшмәкәрләр 19-ынчы гасыр ахырында төзегәннәр.

Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупада Тәһранга 1976 елда сәфәр ясаган. 1977 елдан Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятенең Тәһранда вегетариан рестораны бар.

## Шулай ук карагыз
* Бәндәре-Габбас Вишну Гыйбадәтханәсе
* Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге
* Һиндстанда Зәрдөштлек
* Иранда дини хөррият
* Иранда дин
* Иранда Буддизм

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
*Refugee status given to Iranian Gaudiya Vaishnava immigrant 
*Iran is a cultural mosaic drawn from many sources 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Иранда дин
Дим (бистә)

**Дим (Дим мәхәлләсе)** — Уфа шәһәренең Дим районындагы бистә. Районның көньяк-көнбатыш өлешендә, Уфа каласы артына, М5 трассасы янында урнашкан. Бистә аша Транссебер тимер юлы үтә, биредә шул исемдәге тимер юл станциясе урнашкан.

## Хәзерге Дим
1940-елларда эшчеләр бистәсенең мәйданы нибары 17 мең м² чамасы, ә халкы — 5 мең кеше тәшкил итә, алар бөтенесе дә диярлек шәхси йортларда яшәгән. 700 йорт биләмәсе һәм гомуми мәйданы 10,5 мең м² тәшкил иткән берничә ике катлы йорт булган. Хәзерге заманда Дим мәхәлләсе 9 микрорайонга бүленә (Дим-1, Дим-2 һәм башкалар), аның көнбатыш өлеше башлыча шәхси йортлардан тора.

Дим бистәсе биләмәсендә 8 мәктәп, 10 балалар бакчасы, 2 башлангыч мәктәп-балалар бакчасы бар. Димдә Андреев чиркәве һәм Дим районы мәчете, шулай ук Уфа тимер юл транспорты техникумы урнашкан. Әлеге вакытта (2011 елдан) Дим биләмәсендә «Көмеш чишмә» һәм «Ачык» яңа торак комплексы төзелеше бара.
2013 елда тимер юл аша автомобиль үткәргеч төзү тәмамланды. Бистәнең көньяк өлешендә, халыкта «Вьетнам базары» дип аталган «Дим базары» урнашкан.
## Шәхесләр
* Розалия Низаметдинова  (1944), медицина фәннәре докторы (1999), профессор (2001). 
## Шулай ук кара
* Уфаның Дим районы

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа районнары
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Мамука Кобахидзе

**Мамука Кобахидзе** (, ,  — , ) — Гөрҗистан футболчысы (сакчы), Гөрҗистан чемпионы (2010/11, 2011/12).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Александр Ковалевский

**Александр Ковалевски** (, ,  — , ) — биолог һәм эмбриолог, эволүцион эмбриологиягә нигез салучыларның берсе, Казан, Киев, Новороссия, Әдис һәм Санкт-Петербург университетлары профессоры, Санкт-Петербург ФАнең хакыйкый әгъзасы (1890), яшерен киңәшче (1898), Акъяр биология стансасы директоры (1892-1901).
Төркем:Биологлар
Осип Ковалевски

**Юзеф Ковалевский** (, , ,  — , ) — монгол халыкларын һәм буддачылыкны өйрәнүче, Санкт-Петербург ФАнең хакыйкый әгъзасы (1837), яшерен киңәшче (1872), Казан университеты ректоры (1855-1860), Варшава университетының тарих-филология факультеты деканы (1869-1878).

## Искәрмәләр

Төркем:9 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:20 октябрь көнне вафатлар
Андрей Кобенко

**Андрей Кобенко** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия чемпионы (2009), РФнең беренче дивизионы җиңүчесе (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Игорь Кобзарь

**Игорь Кобзарь** (, ,  — , ) — Россия волейболчысы, РФның спорт остасы, Россия чемпионы (2013-2015).
Павел Ковалевский (1843)

**Павел Ковалевски** (, ,  — , ) — рус рәссамы, Император сынлы сәнгать академиясе академигы (1867).
Андрей Коваленко

**Андрей Коваленко** (, ,  — , ) — Беларус футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче), Беларус милли футбол җыелмасы әгъзасы (1995), Россия кубогы иясе (2004).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Евгений Коваленко

**Евгени Коваленко** (, ,  — , ) — СССР баскетоблчысы (сакчы), баскетбол тренеры, СССР чемпионы (1971-1974, 1976-1981), Европа чемпионатының бронза призчысы (1973), 1970 елгы Универсиаданың алтын медалье иясе, Казан УНИКСы тренеры (1999-2001).
Олег Коваленко

**Олег Коваленко** (, ,  — , ) — Казакъстан һөнәри һоккейчесе (сакчы), Казакъстан чемпионы (1994-1996, 2002-2005, 2007), Азия уеннарының көмеш призчысы (2005, 2007).
Павел Ковалевский (1850)

**Павел Ковалевски** (, ,  — , ) — психиатр, хакыйкый ләүләт киңәшчесе (1890), Харковь, Варшава, Казан һәм Санкт-Петербург университетлары профессоры, Варшава университеты ректоры (1895-1897).
Виталий Коваль

**Витали Коваль** (, ,  — , ) — Беларус хоккейчесе (капкачы), Беларус милли хоккей җыелмасы әгъзасы, Беларусның иң яхшы хоккейчесе (2012).
Әлфия Когогина

**Әлфия Гомәр кызы Когогина** (1968 елның 22 феврале, ) — Россия дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Татарстан Республикасының Атказанган икътисадчысы, Россия Федерациясе дәүләт думасы депутаты (VI һәм VII чакырылышлар), Дәүләт Думасының Икътисадый сәясәт, сәнәгать, инновацион үсеш һәм эшкуарлык комитеты рәисе урынбасары. Ленинград өлкәсе вице-губернаторы (2006—2012). «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы.

## Биография
Әлфия Когогина 1968 елның 22 февралендә Яшел Үзән шәһәрендә туа. Мәктәп һәм студент елларында ВЛКСМ әгъзасы була. 1991 елда В. И. Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын «Икътисади кибернетика» белгечлеге буенча тәмамлый, соңрак «Маркетинг һәм сатулар белән идарә итү» белгечлеге буенча Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Халык хуҗалыгы академиясен тәмамлый.

1992 елдан Яшел Үзән проект-конструкторлык бюросы икътисадчысы. Аннары — Яшел Үзән районы һәм Яшел Үзән шәһәре администрациясенең баш белгеч, бүлек мөдире урынбасары, икътисад, финанс анализы һәм фаразлау бүлеге мөдире.

1999 елда Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты каршындагы Икътисадый һәм социаль тикшеренүләр үзәге директоры урынбасары итеп билгеләнә. Татарстан Республикасы Дәүләт статистика комитеты рәисе урынбасары, Россия Дәүләт статистика комитетының территориаль органы җитәкчесе урынбасары булып эшли.

2002 елдан «КамАЗ» ААҖндә — лизинг һәм сатуларны үстерү буенча директор, аннары — «"КамАЗ" лизинг компаниясе» ААҖ генераль директоры.

2011 елдан алтынчы чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты, сәнәгать комитеты әгъзасы. 2016 елда алдан тавыш бирү нәтиҗәләре буенча 29 нчы номерлы Яр Чаллы бермандатлы сайлау округы буенча җиденче чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты итеп сайланган.

Дәүләт Думасының Икътисадый сәясәт, сәнәгать, инновацион үсеш һәм эшкуарлык комитеты рәисе урынбасары. Дәүләт Думасы Комитеты каршындагы автомобиль сәнәгатен һәм махсус техниканы инновацион үстерү буенча Эксперт советы рәисе. Россия Федерациясенең монопрофильле муниципаль берәмлекләрен (моношәһәрләрен) үстерү буенча Эксперт советы рәисе.

VI һәм VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты буларак, 121 закон чыгару инициативасы һәм федераль закон проектларына төзәтмәләр авторы була.

## Шәхси тормыш
Кияүдә. Ире — Сергей Когогин, «КамАЗ» ГАҖ генераль директоры. Беренче никахтан уллары — Тимур һәм Даниял, икенчесеннән — Максим.

## Бүләкләр

* «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале;
* Россия Федерациясе Хөкүмәте Рәхмәте;
* Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты рәхмәте;
* «Татарстан Республикасының Атказанган икътисадчысы» мактаулы исеме;
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале;

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Дәүләт Думасында «Бердәм Россия» фракциясе сайтында 
* Россия Федерациясе Дәүләт Думасы сайтында

Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Александр Кодылев

**Александр Кодылев** (, ,  — , ) — СССР һөнәри футболчысы (ярымсакчы) һәм футбол тренеры.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Александр Кожевников

**Александр Кожевников** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), Украина чемпионы (2012).
Алексей Козин

**Алексей Козин** (, ,  — , ) — Россия Федерациясе каһарманы (1999).
## Биографиясе
Алексей Владимирович Козин 1976 елның 28 маенда  Казанда туган һәм үскән. Казан шәһәренең "7 нче Гимназия" МББУсендә укый.

1995 елның августыннан — РФ Кораллы Көчләрендә.

1999 елда лейтенант Козин хәрби училищены  (Чиләбе танк институтының Казан филиалы) тәмамлагач, Россия Эчке эшләр министрлыгының Төньяк-Кавказ округы эчке гаскәрләренең оператив билгеләнештәге 100 нче дивизиянең танк взводы командиры итеп билгеләнә.

1999 елның июлендә 6 нчы тактик төркем составында Дагыстан Республикасына китә.

1999 елның июль азагыннан сентябрь башына кадәр лейтенант Козин взводы Аксайда (Дагыстан) заставасында Чечен Республикасы белән административ чикне ябу буенча бурычларны башкара.

1999 елның 5 сентябрендә Дагыстан Республикасының Новолакское район үзәге янында үз хезмәттәшләрен тоткарлап, сугышта һәлак була.

Казан шәһәренең "Коры елга" зиратында җирләнгән.
Россия Федерациясе Президентының 1999 елның 12 ноябрендәге 1494 номерлы Указы белән "Төньяк Кавказ төбәгендә хәрби бурычны үтәгәндә күрсәткән батырлыгы һәм батырлыгы өчен" лейтенант Козин Алексей Владимировичка үлгәннән соң, Россия Федерациясе Герое исеменә лаек була. Россия Федерациясе Эчке эшләр министры боерыгы белән лейтенант Козин мәңге шәхси состав исемлегенә кертелгән.

## Хәтер
* 2001 елда А.В.Козин яшәгән Казандагы йортта мемориаль такта куелган.
* Казанда Казан югары хәрби команда училищесының спорт комплексында (элекке Чиләбе танк институтының Казан филиалы) ел саен Россия Герое А.В. Козин исемендә армия кул сугышы буенча  Бөтенроссия мемориаль турниры уза. 
* 2015 елда Казан авиация-техник көллияте бинасында Россия Герое Алексей Козинның туган көнендә тантаналы рәвештә Герой исеме язылган мемориаль такта ачыла.
* Казанда Россия Герое Алексей Козин исемендәге урам барлыкка килә.
*  Казан Башкарма комитетының 4212 нче номерлы тиешле карарына 2015 елның 30 ноябрендә кул куелды. Урам Яңа Савин районында Сибгат Хәким урамы белән "Ак Барс"Көрәш сарае арасында урнашкан.
* Казан шәһәренең 7нче гимназиясе, шулай ук Дагестанның Яңа Чуртах урта мәктәбе А. В.Козин исемен йөртә.

## Сылтамалар
Сергей Козко

**Сергей Козко** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (капкачы), Россия чемпионатларының җиңүчесе (2008, 2009) һәм бронза призчысы (2003), РФның 1 нче дивизионы җиңүчесе (2002).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Александр Козлов (1897)

**Александр Козлов** (, ,  — , ) — СССР шаһмат композиторы, РСФСРнең атказанган тренеры (1968).
## Искәрмәләр
Александр Козлов (1816)

**Александр Козлов** (, ,  — , ) — акушир-гинеколог, медицина докторы (1848), хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1869), Казан университетының акуширлык, хатын-кызлар һәм балалар авырулары кафедрасы мөдире (1856-?), медицина факультеты деканы (1863-?). Казан табиблар җәмгыятенә нигез салучыларның берсе (1868).
## Искәрмәләр
Александр Козлов (1949)

**Александр Козлов** (, ,  — , ) — РФ дәүләт эшлеклесе, РФның атказанган икътисадчысы, РФ авыл хуҗалыгы министры урынбасары (2004-2009), Орөл өлкәсе губернаторы (2009-2014).
## Искәрмәләр
Андрей Козлов (1973)

**Андрей Козлов** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (ярымсакчы) һәм футбол тренеры.
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Николай Козлов (1916)

**Николай Козлов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1942).
Николай Козлов (1814)

**Николай Козлов** (, ,  — , ) — хәрби табиб, хакыйкый яшерен киңәшче (1886), Император медицина-хирургия академиясе директоры (Санкт-Петербург, 1869-1871), Хәрби-медицина гыйльми комитеты рәисе (1871-?).
## Искәрмәләр
Роман Козлов

**Роман Козлов** (, ,  — , ) — Казакъстан хоккейчысы (һөҗүмче), Казакъстан чемпионы (2004, 2005).
## Искәрмәләр
Ян Коларж

**Ян Коларж** (, ,  — , ) — Чехия һоккейчесе (һөҗүмче), Чехия чемпионы (2005, 2010, 2012).
Мария Гулегина

**Мария Гулегина** (9 август 1959 ел, Одесса) — опера җырчысы (сопрано).

## Сылтамалар
* рәсми сайт
Soyuz-1 (ğälämi korab)

**Soyuz-1** - Soyuz seriäsennän SSRB berençe pilotlı ğälämi korabı. 1967 yılnıñ 23 aprelendä orbitada cibärelgän.

Bortında Sovet Berlege Qaharmanı injener-palkawnik Vladimir Komarov bulğan. Anıñ dublerı Yuriy Gagarin bulirğa tieş ide.

Ğälämi oçış häläkät belän tämamlana: paraşüt sisteması watılğanğa kürä toşüçe apparat cirdä utırğanda häläkättä yulıqqan. Komarov häläk bulğan.

Dönya tarixında pilotlı kosmonavtikada berençe tapqır keşe häläk bulğan.

Häläk bulğan Vladimir Komarov istälegenä küp toraq punktlar, uramnar, mäktäplär atalğan.

## Tarix

Soyuz-1 orbitada çıqqannan soñ uq problemalar başlanğan: ber qoyaş batareyäse açılmağan. Şul watılu säbäple oçış aldan tämamlanırğa mäcbür bulğan.

Korab uñışlı orbitadan çıqqan, läkin atmosferanıñ tığız qatlamnarında kergännän soñ paraşüt sisteması watılğan: töp paraşüt çıqmağan, ä östämä paraşüt stropaları çualğan, näticädä apparat 50&nbsp;m/s tizlege belän cirgä bärelgän häm yanıp betkän.

Bu häläkättän soñ pilotlı ğälämi oçışlar 1.5 yılğa tuqtatılğan.

## Sıltamalar
* На орбите корабль «Союз-1»
* Полёты космических кораблей «Союз» 

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Галәмдә һәлакәтләр
Дамодара

**Дамодар** (Санскрит телендә:  *Dāmodara*, шулай ук "Дамодара" һәм "Дамодараһ" дип әйтелә) ул Вишну сахасранамадан Вишну Ходаеның 367-енче исеме. Бу исемнең төрле мәгънәләре түбәндәгечә аңлатыла: 
*"Ходай аның биле (удара) бау (даама) белән бәйләнгән, бу Кришнаның анасы Яшода тыңламаган өчен аны бәйләп илаһи уен уйнаган. (Бу төрле Вайшнав тугърылары тарафыннан кулланыла).
*"Үз контроль (дама) ысулы белән чистартылган акыл (Удара) өчен билгеле кеше.
*"Куенында бөтен Галәм булган шәхес"

## Кришнаны Дамодар буларак ихтирам итү
Кришнага Дамодара буларак ихтирам иткән популяр бхаджан - Дамодараштака (Нарада һәм Шаунака белән Сатьяврата Муни белән сөйләшкән әңгәмәдә, Вьяса сөйләгән Падма Пуранада бар). Моны тугърылар еш Картика аенда җырыйлар, һәм ул Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте Вайшнавлары арасында бик популяр.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [Sri Damodarastaka lyrics and [RealAudio] recording]
* Шри Дамодараштака җыры тексты белән бергә 
* Пьер Эдель "Дамодар Аштака" җырын җырлый

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Алтын төс

**Алтын** (*алтын-сары*, , ) — алтынсу сары, сап-сары төс.

RYB моделендә сары һәм гәрәбә төсе арасында урнаша.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Маяпур

**Маяпу́р**, яки **Майяпу́р**; ; ) — Джаланга елгасының Гангага койган урынында, Һиндстанда, Көнбатыш Бенгалиядә, Навадвипа шәһәре янында Калькуттадан 130 км ераклыкта урнашкан торак пункт.

Маяпур — Гаудия-вайшнавлар (кришнаитлар) өчен изге урын, чөнки 1486 елда монда Чайтанья Махапрабху туган. Һәр елны Маяпурга миллионга артык дини сәфәр кылучылар килә.

Маяпур Гаудия-матх һәм 1970-енче еллардан бирле Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте кебек гаудия-вайшнав оешмаларының дөнья штаб-фатиры булып тора.

## Шулай ук карагыз
* Вриндаван
* Кришнаизм
* Бхактисиддханта Сарасвати
* Бхактиведанта Свами Прабхупада

## Сылтамалар
* Сайт Движения Харе Кришна в Маяпуре (ISKCON Mayapur)

Төркем:Һинд дине
Зәңгәр-яшел төс

**Зәңгәр-яшел** () — зәңгәр һәм яшел арасындагы төс.

RYB системасында өченчел төс.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Карасу зәңгәр төс

**Карасу зәңгәр** () — җете куе зәңгәр төс.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Маттур

**Маттур** (яки **Матхур**) Һиндстанда, Карнатака штатында, Шивамогга шәһәре янында Шимога даирәсендә авыл, ул халкы көнсаен аралашу өчен Санскрит телен куллануы өчен мәгълүм, гәрчә штатның гомуми теле Каннада булса да.

Маттурда Рама мандиры (гыйбадәтханәсе), Шивалая, Сомешвара һәм Лакшмикешава гыйбадәтханәсе бар.
Маттурның игезәк авылы, Һосаһалли Маттурның барлык диярлек хасиятләренә ия. Һосаһалли Тунга Елгасы яры буенда урнашкан. Бу ике авыл турында һаман диярлек бергә сөйләшәләр.

Маттур һәм Һосаһалли Ганака сәнгатен тәэмин итүләре өчен мәгълүм, бу Карнатакада җырлау һәм хикәя сөйләүнең уникаль формасы.
Болар Санскрит телендә төбәк теле итеп сөйләшүче бик сирәк авылларның икесе. 
Санскрит Шимогадан 8 км ераклыкта урнашкан 5000 халыклы авылның күпчелеге гомуми сөйләшкәндә кулланыла.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Times of India -Article about Mattur

Төркем:Һинд дине
Кара төс

**Кара** (, ) — корым, күмер төсендәге, иң караңгы төсмер, яктылыкның юклыгы. Киресе — ак.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Ак төс

**Ак** (, ) — кар, сөт, акбур төсендәге, иң якты төс. Киресе — кара.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Көрәнсу кызыл төс

**Көрәнсу кызыл** (, ) — җете карасу кызыл төс.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Үсәргән

**Үсәргән** () — төрки-татар һәм башкорт кабиләсе.   

Усерганнарның формалашуына аларның Арал буе иран, угор һәм төрки-бәҗәнәк кабиләләре арасында яшәве, XI-XII гасырларда болгарлар, XIV-XV гасырларда кыпчаклар тәэсир иткән. 

XVI гасырның икенче яртысында усерган кабиләсе кыпчак, бурҗан һәм тамьян кабиләләре белән бергә Мәскәү дәүләте составына керә, әлеге вакыйга Иван Грозный тарафыннан бирелгән грамотада чагылган. Бу документның 1838 елда төзелгән татар телендәге бер нөсхәсе ТР Азнакай районында Марсель Әхмәтҗанов тарафыннан табыла. Шунысы игътибарга лаек: бу кабиләләр рус карамагына күчкән вакытта әле башкорт дип аталмаган. Нугай Урдасының әлеге кабиләләре Көньяк Уралда хәрби хезмәт алып бару шарты белән җир алган. Бу биләмәләр чыганакта «Бөрҗәннең аерым җирләре» дип аталган, оригиналда ул «Бөрҗанның асабуй йиридүр» дип яңгырый һәм элек башкорт биләмәчеләрен атаучы асаба-башкорт терминының формалашу процессын чагылдыра. Нәкъ шушы бирелгән «аерым җирләр» өчен алар Мәскәү дәүләтенең көньяк-көнчыгыш чикләрен сакларга тиеш булганнар.

XVII-XVIII гасырларда усерганнарның бер өлеше Ток, Зур һәм Кече Уран елгалары бассейннарына, Иргиз, Каралык һәм Камелик елгалары буйларына, Зур һәм Кече Үзән, Беренче һәм Икенче Чижи елгалары үзәннәренә һәм Чижи тугайлыгы районына килеп урнаша.

Хәзерге вакытта усерганнарның яшәү территориясендә Башкортстанның Зиянчура, Җылаер, Хәйбулла районнары, Оренбург өлкәсенең Гай, Куандык, Сарыкташ районнары, Самара өлкәсенең Олы Глушица һәм Олы Черниговка районнары, Сарытау өлкәсенең кайбер районнары, Көнбатыш-Казахстан өлкәсенең Зур һәм Кече Үзән елгаларының югары агымнарындагы җирләре урнашкан.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Кузеев Р. Г.* Происхождение башкирского народа. Москва: Наука, 1974.
* *Кузеев Р. Г.* Башкирские шежере. Уфа, 1960.
* *Янғужин Р. З.* Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан. Өфө, 1995. // Янгужин Р. З. Из истории башкирских племён. Уфа: Китап, 1995.

## Чыганаклар
* Статья «Усерган» в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''
* Статья «Усерган» в Башкирской энциклопедии 
* История башкирских родов. Т.35: Усерган. Ч.1
* История башкирских родов. Т.35: Усерган. Ч.2

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт кабиләләре
Ильяс Бораганский басмаханәсе

**Ильяс Бораганскийның «Көнчыгыш»  типолитографиясе** () — Санкт-Петербургта 1894 елда ачылган шәхси басмаханә. Гарәп (*соңрак* кирил, латин) шрифтлары белән гарәп, фарсы, төрек, татар, кырымтатар, казакъ,  рус телләрендә фәнни, дини, сәяси-иҗтимагый, матур әдәбият нәшер ителә.

## Тарих

XX гасыр башында татарлар яшәгән шәһәрләрдә (*[[Казан]], [[Ырынбур]], [[Уфа]], [[Әстерхан]], [[Санкт-Петербург]], [[Мәскәү]] һ. б.*) китап нәшер итү һәм сату ширкәтләре барлыкка килә: Казанда Б. Л. Домбровский, В. В. Вараксин, И. В. Ермолаева, Ырынбурда  «Кәримев, Хөсәенев һәм К°» китап ширкәте, Санкт-Петербургта Ильяс Бораганский басмаханәсе, Троицкида «Хезмәт» нәшрияты, Орскида «Шәрекъ», Стәрлетамакта «Каләм», Мәскәүдә Карамышев нәшриятлары һ. б. басмаханәләр ачыла. Россия империясендә нәшер ителгән татар китапларының 85% ка якыны Казанда басыла.

Истанбулда нәшерлек һөнәренә укыган Ильяс морза Бораганский 1893 елда Санкт-Петербургта «Көнчыгыш» электр басмаханәсе () ачарга рөхсәт ала. Басмаханәдә төрки мөселман халкы өчен  төрек, гарәп, рус, фарсы телләрендә китаплар (*дәреслекләр, дини китаплар, тарихи китаплар, матур әдәбият, фәнни әдәбият, [[Александр Пушкин|А. С. Пушкин]], [[Николай Гоголь|Н. В. Гоголь]], Д. Мамин-Сибиряк, А. Самойлович, [[Иван Крылов|И. А. Крылов]] һ. б. тәрҗемә ителгән китапларын*) нәшер итә. 1909 елда әлеге басмаханәдә Ильяс морза  шәхси акчасына казакъ акыны Абай Кунанбаевның беренче китабын бастырып бирә. 1900 елда «Кәримов, Хөсәенов һәм К°» басмаханәсе хуҗасы (*[[1902 ел]]дан*) Фатих Кәрими стажировка үтә. 1900 елда Исмәгыйль Гаспринскийның «Тәрҗеман» газетасы  И. М. Бораганский басмаханәсе турында зур мәкалә бастырып, башкалада ачылган төрки-мөселман басмаханәсенә ярдәм итү кирәклегенә игътибар юнәлтә. 1905-1917 елларда «Нур» газетасы басылып килә. 1911 елда патша хөкүмәте басмаханәдә мөселман авторларының китапларын басуны тыя. Шуннан бирле әлеге басмаханәдә көнчыгышны өйрәнүче рус галимнәренең фәнни китаплары гына басыла. Шулай да 1913 елда дини әдәбият бастыруы мәгълүм.

1910 елга кадәр 119 исемдә ~430 мең нөсхә китап нәшер ителә.

Басмаханәдә 1919 елда Петроградны Николай Юденич гаскәреннән саклау өчен килгән Башкорт атлы аерым дивизиясе гаскәриләре өчен татар телендә «Салават» газетасы басыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. К.: Татар энциклопедиясе институты. 1997, 206нчы бит.
# Қайым Мұхамедханов. Абай кıтабын алғаш шығарған Илияс Бораганский. Каюм Мухамедханов. Ильяс Бораганский – первый издатель книг Абая (к 100-летию издания книги Абая). Алматы, 2009.
#  Ильяс Бораганский. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча нәшриятлар
Төркем:Татар телле нәшриятлар
Төркем:Басмаханәләр
Төркем:Петербург
Аарон Колен

**Аарон Колен** (, ,  — , ) — офтальмолог, РСФСРнең атказанган фән эшлеклесе (1958), Һелмгольц исемендәге күз авырулары фәнни тикшеренү инситуты директоры (1944-1951).
Тирупати

**Тирупа́ти** (, ) — Һиндстанның Андхра-Прадеш штатында Читтур даирәсендә шәһәр.. Раяласима төбәгенең иң эре шәһәрләренең берсе. Көнчыгыш Гхата таулары итәгендә Ченнайдан 100 км төньякта Андхра-Прадеш штатының башкаласы Хайдарабадтан 550 км көньякка таба урнашкан.

Тирупати Һинд динендә дини сәфәр кылуның иң эре урыннарының берсе булып тора. Тирупатидан 10 км га төньяк-көнбатышка таба, Тирумала калкулыклары өстендә диңгез дәрәҗәсеннән 853 метр өстендә, Тирумала Венкатешвара Гыйбадәтханәсе урнашкан, ул Вишну Ходаеның иң төп формаларның берсенә - Венкатешварага багышланган. Бу дөньядагы иң бай Һинд дине гыйбадәтханәсен "Һинд дине Ватиканы" дип атыйлар. Аңа ел саен миллионарча дини сәфәр кылучылар зиярәт кылалар. Тирупати шулай ук Андхра-Прадешның эре икътисади һәм белем алу үзәге булып тора.

Тамил теленнән тәрҗемә иткәндә шәһәрнең исеме "Лакшми Алиһәсенең ире" дигәнне аңлата. Тирупатины беренче иске алу Тамил әдәбиятының биш бөек эпосы "Шиллападикарам" һәм "Манимехалай" да бар (безнең эраның V-IV гасырлар).

## Халкы
Һиндстан халкының 2011 ел санын алу буенча Тирупатиның халкы саны - 459 985 кеше; шуларның 231 456 - се ир кешеләр һәм 228 529 - ы хатын-кызлар. 6 яшькә кадәр балалар - 41 589. Укый-яза белү дәрәҗәсе - 85,22%..

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Венкатешвара гыйбадәтханәсенең рәсми сайты  
* 
* 
* Рус телендә Тирупати турында тәфсилле мәгълүмат 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Андрей Колесников

**Андрей Колесников** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (сакчы).
Евгений Колесников

**Евгени Колесников** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы (сакчы), РФның халыкара дәрәҗәле спорт остасы, 2009 елгы Җәйге Универсиаданың көмеш мидәле иясе.
Александр Колинко

**Александр Колинко** (, ,  — , ) — Латвия футболчысы (капкачы), Латвия милли футбол җыелмасы әгъзасы (1997-2015), Латвия чемпионы (1996-2000), Латвиянең иң яхшы футболчысы (2006, 2014).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Игорь Колодинский

**Игорь Колодински** (, ,  — , ) — РФ волейболчысы, пляж волейболчысы, Россия чемпионатларының алтын (2002/03, 2003/04, 2004/05) һәм көмеш (2005/06) призчысы; пляж волейболы буенча Россия чемпионы (2006, 2008, 2009), Дөнья чемпионатының көмеш (2007) һәм Европа чемпионатының бронза (2009) призчысы.
Хоакин Колом

**Хоакин Колом** (, ,  — , ) — Андорра һәм Испания баскетболчысы, Россия чемпионатының көмеш призчысы (2015/2016).
Александр Колотилко

**Александр Колотилко** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (һөҗүмче).
Роберт Колли

**Роберт Колли** (, ,  — , ) — РИ физигы, Казан һәм Мәскәү университетлары профессоры.
Леонард Колмачевский

**Леонард Колмачевски** (, ,  — , ) — Көнбатыш Европа әдәбиятын өйрәнүче, Казан университетында алман теле укытучысы, Санкт-Петербург һәм Харковь университетлары профессоры.
Сергей Колотинский

**Сергей Колотинский** (, ,  — , ) — психиатр, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1913), Винница (1902—1907) һәм Мәскәү (1907—1917) округ психиатрия хастаханәләре директоры.
Архип Колпаков

**Архип Колпаков** (, ,  — , ) — ЭККГ янарал-майоры, Кронштадт хәрби-диңгез базасы командиры (1940-1941), Балтыйк флоты тылы башлыгы урынбасары (1941-1944).
Михаил Колчанов

**Михаил Колчанов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
Анатолий Колыбанов

**Анатоли Колыбанов** (, ,  — , ) — СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, Украина КП(б)ның Әдис өлкә комитетының икенче (1938-1939), беренче сәркатибе (1939-1941, 1943-1945), ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитетының 1 нче сәркатибе (1942-1943), Украина җөмһүрият һөнәри берлекләр шурасы рәисе (1948-1953), Украина КП ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбе ректоры урынбасары (1956-1961).

## Биографиясе
Анатолий Георгиевич Колыбанов 1904 елда Екатеринослав шәһәрендә туган. Милләте - рус.
Одесса медицина институтында (1931-1934) укый, 1956 елда Украина КП ҮК каршындагы Югары партия мәктәбен тәмамлый.
1921 елның сентябреннән 1922 елның гыйнварына кадәр Екатеринослав губернасының Кривой Рогындагы Рус-Бельгия акционерлык җәмгыяте руднигында китапханә мөдире. 
1922 елның гыйнварыннан 1924 елның декабренә кадәр Ека­терининск тимер юлының Долгинцево станциясендә хезмәткәр.
1925 елдан РКП(б) әгъзасы.
1978 елның 25 мартында Киевта вафат була.
## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1922-1923 еллар-ВЧК органнарында
* 1924-1926 елларда-Украина ЛКСМНЫҢ Петровский район комитетының җаваплы секретаре (Криворожский округы)
* 1926-1928 еллар-РККАда
* 1930-1931 елларда-Шәһәр яны районының пропаганда төркеме җитәкчесе (Одесса)
* 1934-1936 елларда-Бериславск зерносовхозының Сәяси бүлеге башлыгы ярдәмчесе, урынбасары, начальнигы вазифаларын башкаручы (Одесск өлкәсе)
* 1937-1938 елларда-УкраинаКП(б) Бериславск район комитетының беренче секретаре
* 1938-1939 еллар-Украина КП(б) Одесса өлкә комитетының икенче секретаре
* 1939-1941 еллар-Украина КП(б) Одесса өлкә комитетының  беренче секретаре
* 1941-1942 еллар-9 нчы армия хәрби советы әгъзасы
* 1941-1942 елларда-СССР совхозлары халык комиссары урынбасары, СССР совхозлары халык комиссариатының Политидарәсе начальнигы
* 1942-1943 елларда-ВКП(б)Татар өлкә комитетының беренче секретаре
* 1943-1945 еллар-УкраинаКП(б) Одесса Өлкә Комитеты Беренче секретаре
* 1945-1948 елларда-Украина ССР буенча ВЦСПС вәкаләтле вәкиле
* 1948-1953 елларда - Украина Профсоюзлар республика советы рәисе
* 1956-1961 елларда- Украинаның ҮК КП каршындагы читтән торып уку буенча Югары партия мәктәбе ректоры урынбасары, 
* ВКП(б) ҮК әгъзасына кандидат (1939-1952). 1 нче һәм 2 нче чакырылыш СССР Югары Советы депутаты (1938-1950). 2 һәм 3 чакырылыш ТАССР Югары Советы депутаты.
* КПУ ҮК әгъзасы (1938-1945), Украина КП ҮК оештыру бюросы әгъзасы (1949-1952).

## Бүләкләре
* Ленин ордены (07.02.1939)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* Кызыл Йолдыз ордены
## Чыганак
* Колыбанов Анатолий Георгиевич // Территориальные руководители ВКП(б) в 1934—1939 гг.: справочник / С. Г. Филиппов; [под общ. ред. А. Б. Рогинского]. — : Политическая энциклопедия, 2016. — 679 с. — С. 309. ISBN 978-5-8243-2057-2.
* Горбачёв А. Н. Список некрологов за 1930—2015 годы / : Infogans, 2016.
## Сылтамалар
* https://web.archive.org/web/20150112225635/http://www.knowbysight.info/KKK/03336.asp
* https://web.archive.org/web/20100901140247/http://www.kpu.krivbassinfo.com/cgi-bin/kpu.pl?lang=ru
Гурий Комиссаров

**Гури Комиссаров** (, ,  — , ) — язучы, журналист, тәрҗеәче, телләр белгече, тарихчы, мәгърифәтче, Урал буе чуаш педагогия техникумының уку-укыту бүлеге мөдире (1923-1926).
Борис Колюбакин

**Борис Колүбакин** (, ,  — , ) — РИ генерал-лейтенанты, хәрби тарихчы, Генераль штабның Николай академиясе башлыгы вазифасын башкаручы (1918).
Александр Комаристый

**Александр Комаристый** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Александр Кондратьев

**Александр Кондратьев** (, ,  — , ) — Россия ватандашлар сугышында катнашучы, 235 нче Невелск полкының хәрби кәмисәре, акгвардиячеләр чолганышына эләгеп үз-үзен граната белән шартлаткан.
Вячеслав Кондратьев

**Вячеслав Кондратьев** (, ,  — 2021 елның 18 мае, Түбән Новгород, Россия) — Россия информатигы, цифрлы исәпләү машиналы идарә итү системаларны проектлау өлкәсендә белгеч, РФАнең мөхбир әгъзасы (1991), РФның атказанган фән эшлеклесе (1998).
Пётр Кондырев

**Пөтр Кондырев** (, ,  — , ) — статистик, Казан университеты профессоры.
Евгений Конобрий

**Евгени Конобри** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (капкачы), Казакъстан чемпионатының бронза призчысы (2005, 2006).
Василий Конов

**Васили Конов** (, ,  — , ) — Россия журналисты, телеалыпбаручы, спорт шәрехләүчесе, «Первый канал»ның спорт тапшырулары дирекцясе баш мөхәррире.
Андрей Коновалов

**Андрей Коновалов** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия чемпионатларының алтын (1993, 1994, 1996, 1997) һәм бронза (1995, 2003) призчысы, РФның 1 нче дивизионы җиңүчесе (2002, 2007).
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Константин Романов

**Константин Романов** (, ,  — , ) — бөек кенәз, Россия императоры Александр IIнең энесе, Польша патшалыгы калгае (наместнигы, 1862-1863), РИ дәүләт шурасы рәисе (1865-1881), Казан университетының шәрәфле әгъзасы.
Виктор Константинов

**Виктор Константинов** (, ,  — , ) — СССР очучы-сынаучысы, СССРнең шәрәфле спорт остасы (1965).
Словениядә Һинд дине

Һинд дине Словениядә азчылык тота торган дин.
**Словениядә Һинд дине** Җәмәгате () 2003 елда Люблянада Derčeva урамы, 41 йортта теркәлгән. Башка Һинд дине оешмаларына Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте, Көнсаен Тормышта Йога, Шри Чинмой Үзәге һәм Ананда Марга керә.

## Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте

Сөйләм телендә еш Һаре Кришналар дип аталучы Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте () Словениядә 1983 елда теркәлгән һәм аның Люблянада, Žibertova урамы 27, 1000 адресы буенча дини үзәге бар..

## Көнасаен Тормышта Йога

Көнсаен Тормышта Йоганың () Словениядә унбер үзәге бар.

* P.O. BOX 2932, 1001 Ljubljana
* Ruska 104, 2000 Maribor 
* Škofjeloška 18, 4000 Kranj 
* Društvo Joga v vsakdanjem življenju, Prešernov Trg 8, 8000 Novo Mesto 
* Društvo Joga v vsakdanjem življenju, Miklošičeva 2b, 1230 Domžale 
* Yoga Center Celje, Kasaze 88, 3000 Petrovče 
* Društvo Joga v vsakdanjem življenju, Kidričeva 44, 6000 Koper 
* Društvo Joga v vsakdanjem življenju, Cankarjeva street 30, 5000 Nova Gorica 
* Društvo Joga v vsakdanjem življenju, Demšarjeva 7, 4220 Škofja Loka 
* Popetre
* Ribnica

## Шулай ук карагыз
*Ил буенча Һинд дине
*Словениядә Дин

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Hare Krishna in Slovenia 
*Društvo Joga v vsakdanjem življenju
*Sri Chinmoy Centre 
*Worldwide Religious News
*Slovenia: At a Distance from a Perfect Religious Market
*Srila Bhakti Vaibhava Puri Goswami Maharaja in Slovenia and Croatia 
*
*Religious communities which hold legal person status in the Republic of Slovenia

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Калахасти

**Шрикалаха́сти** (, , ) яки **Калаха́сти** — Һиндстанда, Андхра-Прадешта Тирупати даирәсендә муниципаль берәмлек. Шәһәр Пеннар елгасына кушыла торган Сварнамукхи елгасы ярларында урнашкан. Шриклахастида мәшһүр Шива гыйбадәтханәсе бар, ул күп еллар буе Шиваитларның дини сәфәр кылуларның әһәмиятле урыны булып тора. Дакшина-кайласам дип аталучы гыйбадәтханә Виджнаягар Империясе Раджасы Кришнадевараи хөкем сөрү вакытында төзелгән. Ул елга яры һәм калкулыклар арасында урнашкан. Өч гыйбадәтханә гопурамы нәфис архитектуралары өчен мәшһүр. Гыйбадәтханәнең башка мөһим архитектура хасияте булып кисеп бизәлгән йөз баганалы гаять зур мандапам тора.

Шәһәрнең исеме Санскрит телендәге өч хайван исеменнән килеп чыккан: "шри" (үрмәкүч), "кала" (елан) һәм "хасти" (фил). Риваять буенча, алар монда Шива Ходаена табынганнар һәм хөррияткә ия булганнар. Гыйбадәтханәдә бу өч хайванны сурәтләүче сыннар бар.

Калахасти Пураналарда искә алына. Атап ук әйткәндә ул "Сканда-пурана"да, "Шива-пурана"да һәм "Линга-пурана"да. "Сканда-пурана"да әйтелгәнчә Шрикалахастига Арджуна зиярәт кылган. Монда ул калкулык өстендә Шива Ходаена табынган һәм Бхарадварджа хәким белән очрашкан. Аппар, Сундарар һәм Самбантхар, Наянара кебек Тамил изге шагыйрьләре Шрикалахастидан Шива Ходаена Теварам гимннарында дан җырлаган. Пураналарда әйтелгәнчә, Галәмне барлыкка китерүче Брахма бу җирдә Шива Ходаена табынган һәм Сварнамукхи елгасында гөнаһлардан арыну өчен коенган. Бу урынга Һиндстан буйлап дини сәфәр кылган Шанкара килгән.

## Сылтамалар
* Шрикалахастида Шива гыйбадәтханәсенең рәсми сайты
* Kalamkari art 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге урыннары
Көмеш төс

**Көмеш** (*көмешсыман*, , ) — соры төсмер, көмешнең төсе.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Зәйтүн төсе

**Зәйтүн** (*саргылт яшел*, , ) — куе саргылт яшел төс, пешмәгән зәйтүннәр төсе.

Төркем:Төс
Сары-яшел төс

**Сары-яшел** (, ) — сары һәм яшел арасындагы төс.

## Шулай ук кара

Төркем:Төс
Александр Коняхин

**Александр Конәхин** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Владимир Копать

**Владимир Копать** (, ,  — , ) — Беларус һоккейчесе (һөҗүмче), Беларус чемпионатларының алтын (1993, 1994, 1995, 2005, 2006), көмеш (2009) һәм бронза (2010) призчысы, Россия чемпионатының бронза призчысы (1998, 2001).
Михаил Константинов

**Михаил Константинов** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ архитекторы, Ленин һәм СССР Министрлар шурасы премияләре лауреаты, Казанның Елга порты бинасы архитекторы (Исмәгыйль Гайнетдинов белән, 1956-1959).
Сергей Коньков

**Сергей Коньков** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), Гагарин кубогы иясе (2012, 2013).
Евгений Копосов

**Евгени Копосов** (, ,  — , ) — техник фәннәр докторы, Түбән Новгород дәүләт архитерктура-төзелеш университеты риктыры (2006-2013).
Алексей Кораблёв

**Алексей Кораблөв** (, ,  — , ) — Россия Федерациясе каһарманы (2000).
Яков Кораблинов

**Яков Кораблинов** (, ,  — , ) — РИ мәгариф эшлеклесе, Казан университеты профессоры, сарай киңәшчесе (1833).
Гаврил Кореньков

**Гаврил Коренков** (, ,  — , ) — РСФСҖнең атказанган укытучысы (1945), тәрҗемәче, шагыйрь.
Геннадий Корепанов-Камский

**Геннадий Корепанов-Камский** (, ,  — , ) — композитор, җырчы һәм педагог, УАССР музыка театры директоры (1985-1988).
## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия композиторлары
Сергей Коржинский

**Сергей Коржински** (, ,  — , ) — ботаник, генетик, фитоценологиягә нигез салучырның берсе, Санкт-Петербург ФАнең хакыйкый әгъзасы (1896), хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1898), Себер ботаника бакчасы (1888-1892) һәм Санкт-Петербург ФАнең Ботаника мөзәе (1893-?) директоры.
Павел Кормунин

**Павел Кормунин** (, ,  — , ) — СССР театр һәм кино әртисе, БССРның халык әртисе (1980).
Александр Корнеев

**Александр Корнеев** (, ,  — , ) — Россия волейболчысы, Россия чемпионатларының алтын (1999/00, 2001/02, 2005/06, 2007/08, 2008/09) һәм көмеш (1998/99, 2003/04, 2006/07, 2010/11) призчысы, Дөнья лигасының көмеш (2007) һәм бронза (2006, 2008) призчысы, Дөнья кубогының көмеш призчысы (2007), 2008 елгы Олимпия уеннарының бронза мидәле иясе.
Тарас Корнеев

**Тарас Корнеев** (, ,  — , ) — СССР гаскәрбашы, генерал-майор (1943).
Сергей Корниленко

**Сергей Корниленко** (, ,  — , ) — Беларус футболчысы (һөҗүмче), Беларус милли футбол җыелмасы әгъзасы, Беларус (2003) һәм Украина (2003/04) чемпионы, Беларус кубогы иясе (2003), Россия чемпионатларның бронза призчысы (2009, 2010).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Сергей Корнильев

**Сергей Корнильев** (, ,  — , ) — зимства табибы, Нократ губернасыннан I чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Виктор Коробейников

**Виктор Коробейников** (, ,  — , ) — математик һәм механик, СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1987), СССР һәм РФ дәүләт премияләре лауреаты (1975, 2002).

Төркем:Математиклар
Антон Королёв

**Антон Королөв** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).