open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Соры куян юына (уен)

**Соры куян юына**  — татар халык уены, кечкенә яшьтәге балалар өчен күңелле уен.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучыларның берсе «куян» булып билгеләнә. Калганнары түгәрккә басалар. Куян түгәрәк уртасына баса. Түгәрәккә тезелгән балалар тәрбияче белән бергә түбәндәге сүзләрне әйтәләр:

Соры куян юына, 

Ул кунакка җыена, 

Юды борынын, 

Юды авызын, 

Юлы колагын, 

Сөртте корытып! 

Куян барлык хәрәкәтләрне шигырьдәге сүзләргә килештереп башкара, борынын, авызын, колагын юа һәм сөртенә. Аннан соң ул ике аякта сикерә-сикерә түгәрәктә торучы берәр бала янына (кунакка) бара. Ул бала куян урынына түгәрәк уртасына баса, һәм уен кабатлана.
5—б куян алмашынгач, уен тәмамлана.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Мидхәт Фарукшин

**Мидхәт Хәбиб улы Фарукшин** (30 сентябрь 1939 ел) - Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы, фәлсәфә фәннәре докторы, профессор. ТАССР һәм РФнең атказанган фән эшлеклесе. Казан федераль университетының политология кафедрасы профессоры. 2023 елдан «политология» белгечлеге буенча Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе хакыйкый әгъзасы (академигы).

## Биографиясе
Мидхәт Хәбиб улы Фарукшин 1939 елның 30 сентябрендә туган.

1961 елда Казан дәүләт университетының юридик факультетын кызыл дипломга тәмамлый, М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының дәүләт теориясе һәм хокук кафедрасы каршында аспирантура тәмамлый.

## Фәнни тикшеренүләре
Фәнни тикшеренү тармагы – политологиянең теоретик мәсьәләләре. Сәяси партияләр һәм партия системалары теориясенә аеруча зур игътибар юнәлтә (монография һәм мәкаләләр бастыра). Җәмгыятьтә үзгәртеп кору шартларында барган демократлашу каршылыкларын өйрәнә; Россиядә күппартиялелек формалашу каршылыкларын; сәяси элитизм һәм сәяси регионалистика проблемаларын тикшерә.

Федерализмны Россия һәм чит ил контекстында чагыштырып өйрәнүгә аеруча зур игътибар бирә. 2004 елда Мәскәүдә басылып чыккан «Федерализм: теоретик һәм гамәли аспектлар» монографиясе Россиянең әйдәп баручы академик юридик журналында «хәзерге дөнья әдәбиятында федерализм мәсьәләләре буенча иң төпле фәнни хезмәт»ләрнең берсе буларак бәяләнә («Дәүләт һәм хокук», 2006, №1, 124 б.). 240тан артык фәнни хезмәт, шул исәптән политология һәм хокук фәне буенча 14 монография, дәреслек һәм уку-укыту кулланмалары авторы. Халыкара алты грантка һәм Россия гуманитар фәнни фондының өч еллык тикшеренү эше грантына ия. Галимнең монографияләре төрле фәнни конкурсларда күп тапкырлар беренче һәм башка призлы урыннарга лаеклы дип табыла.

43 фән кандидаты хәзерләп чыгара, 7 докторлык диссертациясенә фәнни консультант сыйфатында ярдәм итә. Күп кенә Россия һәм халыкара конференцияләрдә, шул исәптән Мәскәү, Берлин, Сеул, Фукуокада (Япония) узган Халыкара сәяси фәннәр ассоциациясенең Дөньякүләм конгрессларында чыгыш ясый. Дәүләт документлары, атап әйткәндә, ТР Дәүләт суверенитеты турында декларация проектын һәм Татарстан Республикасы Конституциясенең яңа редакция проектын әзерләүче эшлекле төркемгә консультант һәм эксперт буларак чакырыла.

Россия сәяси фәннәр академиясе, Россия гуманитар фәннәр академиясенең академигы. Халыкара сәяси фәннәр ассоциациясе әгъзасы, Россия сәяси фәннәр ассоциациясе әгъзасы, РФ Мәгариф һәм фән министрлыгында политология буенча фәнни-методик совет әгъзасы, ТР ФАдә политология буенча фәнни совет рәисе.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе - Мидхәт Хәбиб улы Фарукшин 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе академиклары
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Венера Латыйпова

**Венера Зиннәт кызы Латыйпова**  (30 ноябрь 1944 ел, СССР, ТАССР, Казан) - Химия фәннәре докторы, профессор, Татарстан Республикасының Атказанган фән эшлеклесе. Казан дәүләт университетының гамәли экология кафедрасы мөдире, Россиянең дәүләт стандарты белән аккредитацияләнгән КДУның экологик контроль лабораториясе мөдире.

## Биографиясе
1944 елның 30 ноябрендә Казан шәһәрендә укытучы гаиләсендә туа.
1967 елда Казан дәүләт университетын тәмамлый.

"Химия һәм инженерлык экологиясе" юнәлеше буенча һөнәри әзерлек уза (2002/2003 уку елы).

## Хезмәт эшчәнлеге
Югары уку йортыннан соңгы эшчәнлек (1967-1973) - А. Е. Арбузов исемендәге ИОФХ органик кушылмаларының структурасы һәм реакцион сәләте лабораториясендә академик фәнни мәктәп:
Аспирант (1967-1970), кече фәнни хезмәткәр (1970-1973), лаборатория мөдире урынбасары (1971-1973, җәмәгать башлангычларында).
1973 елдан бирле эшчәнлек Казан университеты белән бәйле:
1973-1989 - өлкән фәнни хезмәткәр (1973), өлкән укытучы (1976), доцент (1978), КДУ физик химия кафедрасы профессоры (1986).
1989-1994 - КДУның табигатьне саклау кафедрасы профессоры (1990 елдан - гамәли экология кафедрасы), КДУның Экология факультетының фәнни эш буенча декан урынбасары.
1991-2007 - КДУның әйләнә-тирә мохит химиясе лабораториясе мөдире (1996 елдан-экологик контроль), СССР Дәүләт Стандарты органы тарафыннан аккредитацияләнгән.
1994-2015 - КДУның гамәли экология кафедрасы мөдире (2010 елдан-КФУ).
2015 елдан хәзерге көнгә кадәр - КФУның гамәли экология кафедрасы профессоры. Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясенең Экология һәм җир асты байлыкларыннан файдалану проблемалары институты баш фәнни хезмәткәре.

## Бүләкләре
* Татарстан Республикасының Атказанган фән эшлеклесе
* Казан университетының атказанган профессоры
* Россия Федерациясенең югары һөнәри белем бирү мактаулы хезмәткәре
* Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Официальный Татарстан - Латыпова Венера Зиннатовна 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Химиклар
Марат Йосыпов (1969)

**Марат Рафаэл улы Йосыпов** (3 июнь 1969 ел, СССР) - Татарстан Республикасының Атказанган табибы, «Саба үзәк район хастаханәсе» баш табибы.

## Биографиясе
Казан дәүләт медицина институтының дәвалау факультетын тәмамлый (1988 ел).

1985-1986 елларда - 6 нчы номерлы Казан шәһәр клиник хастаханәсенең урология бүлеге санитары.

1987 елдан 1988 елга кадәр - Казан ашыгыч медицина ярдәме станциясенең ашыгыч ярдәм фельдшеры.

1988 елдан 1989 елга кадәр - 6нчы номерлы Казан шәһәр клиник хастаханәсенең урология бүлегенең табиб-урологы.

1989-2003 елларда - Казан Республика клиник хастаханәсенең табиб-урологы.

2003 елдан 2014 елга кадәр - «Аксубай РҮХ» ДАССОның баш табибы.

2014 елдан 2016 елга кадәр - Норлат үзәк район хастаханәсенең баш табибы.

2016 елның июленнән - «Саба үзәк район хастаханәсе» ДАССОның баш табибы.

## Мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының атказанган табибы

## Чыганаклар
* Деловой центр РТ - интернет-портал TatCenter.ru (Татцентр.ру) - Юсупов Марат Рафаэлевич
Төркем:Татарстан Республикасының атказанган табиблары
Венер Усманов

**Венер Усманов** - галим. 1963 елда БАССРның Стәрлебаш районы Бакча авылында туган. Уфа шәһәрендә музыкаль белем бирү буенча специальләшкән мәктәптә урта белем ала. Чабаксар дәүләт педагогика институтының художество-графика факультетын тәмамлый.
1989–1991 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә.
1991–1997 елларда Яр Чаллы шәһәренең 2 нче гимназиясендә рәсем дәресләре алып бара. 2015 елдан ТР ФА Г.Ибраһимов исем. Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының Язма һәм музыкаль мирас үзәге өлкән фәнни хезмәткәре 
## Фәнни хезмәтләре исемлеге
* Тарихи ядкәрләр. 1 нче китап. Уфа. 2005. 168 б.
* Исторические памятники. Вторая книга. Эпиграфические памятники Сеитовской слободы. Уфа. 2006.
* Тарихи ядкәрләр. 3 нче китап. Уфа. 2011.
* Тарихи ядкәрләр. 4 нче китап. Уфа. 2011.
* Исторические памятники. Древние мусульманские надгробные камни города Оренбург. 7- я книга. Оренбург. 2013. 432 с.
* Исторические памятники. 6- я книга. Мусульманские эпитафии города Троицк. Уфа: Аркаим. 2013. 208 с.
* Исторические памятники. 10- я книга. Мусульманские эпитафии Чишмы. Уфа. 2014.
* Башкортстан Республикасы татар эпиграфик һәйкәлләре: Стәрлебаш авылы. – Казан: ТӘһСИ, 2020.
* Башкортстан Республикасы татар эпиграфик һәйкәлләре: Стәрлебаш районы. – Казан: ТӘһСИ, 2021.
* Башкортстан Республикасы татар эпиграфик һәйкәлләре: Уфа. – Казан: ТӘһСИ, 2021.
* Башкортстан Республикасы татар эпиграфик һәйкәлләре: Федоровка районы. – Казан: ТӘһСИ, 2021.
* Башкортстан Республикасы татар эпиграфик һәйкәлләре: Бүздәк районы Шланлыкүл авылы. – Казан: ТӘһСИ, 2021
* Татарские эпиграфические памятники Республики Башкортостан: Чишма / В.М. Усманов. – Казань: ИЯЛИ, 2021.

## Сылтамалар
* Венер Мөдәррис улы Усманов. Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты сайты 

Төркем:Чабаксар педагогика институты тәмамлаучылар
Рауза Солтанова

**Рауза Солтанова** - сәнгать белгече. Д. Сираҗиев исем. Республика премиясе лауреаты (1978), Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2010), Б. Урманче исем. Республика премиясе лауреаты (2012).

1978 елда Минзәлә педагогия училищесын, 1983 елда Казан дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый. 

1991 елда Н. Добролюбов исем. Түбән Новгород чит телләр институтының немец теле факультетын, 1998 елда – Тасвирый һәм декоратив-гамәли сәнгать, архитектура белгечлеге буенча аспирантурасын  тәмамлый. 

2000 елда Сәнгать академиясе фәнни-тикшеренү институтында (Мәскәү) “Татарстан Республикасының яңа сәнәгый шәһәрләрендә тасвирый сәнгать үсеше тенденцияләре (1960 –1999)” дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый. 

2018 елда “Татар театрында сәхнә бизәлеше: төп этаплары һәм үсеш закончалыклары (ХХ–ХХI гасыр башы) ” дигән темага Мәскәүдә докторлык диссертациясе яклый.

1996 елдан ТР ФА Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында эшли .

## Сылтамалар
* Рауза Рифкать кызы Солтанова Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты сайты
Төркем:Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Фазуллин

**Фазуллин** ― фамилия.
* Җиһанур Фазуллин (1955), галим-математик, физика‑математика фәннәре докторы (2006), профессор (2007).
* Илназ Фазуллин, журналист, «Ялкын» журналының баш редакторы (2017 елдан).
* Тимершәех Фазуллин (1930―), агроном, ТАССР (1973), РСФСР (1983) атказанган агрономы (Мөслим районы).
## Моны да карагыз
* Фазлуллин

Төркем:Фамилияләр
Питрәч вулысы

**Питрәч вулысы** () — 1924 елдан 1930 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Арчадан Көньякка 40 чакрым ераклыкта, Татарстанның Көншбатышында урнашкан. Административ үзәк - Питрәч авылы.

## Тарих
Питрәч вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгының Ногай һәм Чуаш даругаларында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгының Казан патшалыгы Ногай һәм Җөри даругаларында, 1708 елдан 1719 елга кадәр Казан губернасының Казан өязе Ногай һәм Җөри даругаларында, 1719 елдан 1775 елга кадәр Казан губернасының Казан провинциясе Казан өязе Ногай һәм Җөри даругаларында, 1775 елдан 1781 елга кадәр Казан губернасы Казан өязе Ногай һәм Җөри даругаларында, 1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгының Казан өязе Кулай һәм Кучак вулысларында, 1796 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасының Казан өязе Кулай һәм Кучак вулысларында, 1920 елның 25 июненән декабренә кадәр Татарстан АССРның Казан кантоны Кулай һәм Кучак вулысларында, 1920 елның декабреннән 1924 елга кадәр Арча кантонының Кулай һәм Кучак вулысларында урнашкан.

1924 елда Кулай һәм Кучак вулыслары юкка чыгу рәвешендә, аларның территориясендә Арча кантонының административ-территориаль берәмлеге буларак барлыкка килә.

1927 елның 14 февралендә «Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы административ бүленешендә үзгәреш турында» Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты Президиумы карары белән юк ителгән Олы Солтан вулысының Александровка, Екатериновка, Күн, Олы Дәүләзәр, Урта Дәүләзәр һәм Шәле авыллары Питрәч вулысына тапшырылалар.

1930 елның 23 июлендә Питрәч вулысы юкка чыгарыла, 1930 елның 10 августында аның территориясе Питрәч районына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1926 елның 1 гыйнварына Питрәч вулысында 23 авыл советы, 38 торак пункты (Апакай (Ленино-Кокушкино), Питрәч, Салкын Чишмә һ.б) һәм 3505 йорт хуҗалыгы булган. Вулыс мәйданы 503 км² тәшкил иткән.
## Халык
1926 елда халык саны 18 264 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар.

## Авыл хуҗалыгы
Вулыста күбесенчә кырчылык һәм сөт терлекчелеге белән шөгыльләнгәннәр, күмәкләштерү ягъни колхозлар оештыру барган.

## Шулай ук карагыз

* Казан өязе
* Арча кантоны
* Питрәч районы

## Сылтамалар

* TerAdmPodSSSR_1926.pdf
* [ПИТРӘЧ ВУЛЫСЫ (Пестречинская волость) — Милләттәшләр](http://www.millattashlar.ru/index.php/ПИТРӘЧ_ВУЛЫСЫ_(Пестречинская_волость))

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. ISBN 5-902375-01-0
#Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. - 27 см.; ISBN 978-5-902375-04-5
#Территориальное и административное деление Союза ССР на 1-е января 1926 года //Народный Комиссариат Внутренних дел. Статистический отдел. - Москва: Издательство Главного Управления Коммунального Хозяйства НКВД, 1926. - 288 стр.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:ТАССР
Рәфыйк Шәрәфиев

**Шәрәфиев Рәфыйк Кәләметдин улы** — журналист.

## Кыскача биографиясе
1939 елның 7 февралендә Карадуган авылында туган. Хезмәт юлын 1954 елда Карадуган җидееллык мәктәбен тәмамлагач колхозда көтүче булып башлый. 1965 елга кадәр шушы хезмәттә була. Колхозда эшләү елларында Р.Шәрәфиев район газетасына языша башлый, аның актив хәбәрчесе булып китә. Ул эшче һәм авыл хәбәрчеләренең 1959 елда өченче һәм 1961 елда дүртенче съездларында каинаша, авыл хәбәрчеләренең республика конференциясе делегаты була.

## Белеме
Кичке мәктәптә укып 1964 елда урта белем ала, Казан дәүләт университетының читтән торып уку бүлегенә керә һәм аның филология факультетын 1972 елда тәмамлый.

Р.Шәрәфиев 1964 елда «Хезмәт» район газетасына эшкә килә һәм профессиональ журналистлык эшчәнлеген башлый. Башта ул бүлек мөдире, ә 1979 елдан— аның редакторы урынбасары.

## Журналист буларак республика күләмендә эшчәнлеге
Халкыбызның үткәненә, туган ягыбыз тарихына, мәдәни мирасыбызны барлауга багышланган язмалары «Ватаным Татарстан», «Шәһри Казан», «Мәдәни җомга» һәм башка газеталарда, «Казан утлары», «Татарстан», «Мирас», «Идел», «Мәйдан» журналларында, башка күп басмаларда даими чыгып килә. Алар авторның принципиальлеге, актив тормыш позициясе рухында, югары әдәби зәвык белән язылган. 

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
Милли әдәбиятыбыз, аның казанышлары, проблемалары да аның үткен каләменнән читтә калмый.Нәкъ менә шушы эшчәнлеге өчен аңа 2004 елда республикабызның Җ.Вәлиди исемендәге премиясе бирелде. 2000 елда Татарстан китап нәшрияты Р.Шәрәфиевнең «Уйлы күңел» исемле публицистик әсәрләре җыентыгын басып чыгарды.

Р.Шәрәфиев Татарстан Журналистлар берлеге һәм Татарстан Язучылар берлекләре әгъзасы, матбугат отличнигы. 1995 елда аңа Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исем бирелде.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, 2006
Фәһимә Абзалова

**Фәһимә Абзалова **- язучы
## Тәрҗемәи хәле
Абзалова Фәһимә Абзал кызы 1936 елда Башкортстанның Караидел районы Куянчы авылында туып үсә. Соңрак, авыл халкы соравы буенча, бу авылның исеме  «Абзал» дип үзгәртелә (Фәһимә Абзалованың әтисе Абзал агай хөрмәтенә) Фәһимә 10 нчы сыйныфны тәмамлаганнан соң, Башкортстанның Караидел районы Өреш-Битулы җидееллык мәктәбендә рус теле һәм әдәбияты укыта башлый. Шулай итеп аның педагогик хезмәт эшчәнлеге башланып китә. Аннары читтән торып  Бөре педагогия институтын тәмамлый. Башкортстан, Татарстан республикалары  мәктәпләрендә эшли, тарих, рус, татар һәм немец телләрен укыта.
1967 елдан ТАССР ның  Бөгелмә районы үзәгендә   яши. Лаеклы ялга чыкканчы, мәктәптә тарих, татар теле һәм әдәбияты укыта.
1996 елда Бөгелмә шәһәр типографиясендә «Йөрәкләр елаганда» дип исемләнгән беренче китабы басылып чыга. "Җәһәннәмгә сәяхәт» һәм «Йөрәкләр елаганда» романнары Уфада башкорт телендә дә дөнья күрә. 2009 елда «Ислам булсын һәрчак юлдашың» дигән зур күләмле китабы, хаҗга баручылар аркылы, Мәккә шәһәренә, шулай ук хаҗга килгән һәм татарча белүче чит ил мөселманнарына бүләк итеп таратыла.
## Басылган китаплары
*  Абзалова Ф. Йөрәкләр елаганда: кыска әсәрләр / Ф. А. Абзалова; кереш сүз авт. М. М. Мостафин. – Бөгелмә, 1996.)
* Җәһәннәмгә сәяхәт».
* «Ислам булсын һәрчак юлдашың» (2009) 
## Чыганак
http://adiplar.belem.ru/abzalova.htm 

Төркем:Караидел районында туганнар
Төркем:Татарстан әдипләре
Төркем:Башкортстанда туганнар
Равия Абдуллина

**Равия Абдуллина** - Филология фәннәре кандидаты, доцент, РФ халык мәгарифе отличнигы, Хезмәт ветераны. 
## Тәрҗемәи хәле
Абдуллина Равия Самат кызы 1949 елның 12 октяберендә ТАССРның Мамадыш районы Баскан авылында туган. Баскан башлангыч мәктәбен тәмамлаганнан соң, укуын Усали урта мәктәбендә дәвам итә.

Кечкенәдән үк әдәбиятны, тарих фәннәрен ярата. Казан дәүләт университетының тарих –филология факультетында белем ала. Укудагы уңышларын исәпкә алып, академик Д.Г.Тумашева аңа укуын аспирантурада дәвам итәргә тәкъдим ясый. Аспирантураны уңышлы гына тәмамлап, хезмәт юлын Алабуга дәүләт педагогия институтында башлап җибәрә. Чаллы дәүләт педагогия институтында татар теле һәм аны укыту методикасы кафедрасы профессоры вазифасы башкара. 29 ел студентларга төпле белем бирү өстендә эшли.

Равия Саматовна татар теле морфологиясе, стилистика һәм сөйләм кул ь турасы өстендә эшли. Шушы өлкәдә аның 12 китабы дөнья күрә. Йөзләгән фәнни мәкалә авторы.

## Әдәбиятка мөнәсәбәте булган китаплары

* Р.С.Абдуллина. Стилистика һәм сөйләм культурасы мәсьәләләре. Яр Чаллы: “КамАЗ”, 1997. (126 бит.).
* Р.С.Абдуллина. Риторика һәм интонация. Монография. Чаллы, 1999. (397 бит.).
* Абдуллина Р.С. Алфавитка бәйле орфография һәм орфоэпия мәсьәләләре. Монография. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2006. 18 табак (284 бит).
* Абдуллина Р.С. Хәзерге татар теленең орфографиясе һәм орфоэпиясе. Югары һәм махсус урта уку йортлары өчен. Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2009. (240 бит).
* Р.С.Абдуллина. Сөйләм культурасы. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2012. (528 бит).

## Әдәби мәкаләләре
*  Р. Абдуллина. Могҗизалы куәт // “Идел”, 1983, 102-107 c.
*  Р. Абдуллина. К. Булатованың иҗатына бер караш // “Казан утлары”, 1973, 8 сан, 187-189 c.
*  Р. Абдуллина. Үзенчәлекле әдип. Р. Бәшәр хикәяләре турында // “Мәйдан”, 2002, 4 сан, 7-12 c.
*  Р.Абдуллина. Этнография: Яшьлегем уеннары // “Шәһри Казан”, 1991, 9 февраль, 4 c.
*  Р.Абдуллина. Тәнкыйть — кирәкле шәйдер // “Нур”, 1990, 16 июнь, 3c.
*  Р.Абдуллина. Халык җырларын саклау. // “Нур”, 1990, 2 февраль.
*  Р.Абдуллина. Солдатлар җыры, тарихи җырлар // “Нур”, 1991, 15 июнь.
*  Абдуллина Р.С. Җыр-шигырь жанрында аваз яңгырашы / Р.С. Абдуллина // Хәсән Туфан: Давылларда, җилләрдә. Хәсән Туфанның тууына 110 ел тулуга багышланган төбәкара фәнни-гамәли конференция материаллары (8 декабрь, 2010). – Казан, 2010, 129 – 133 б.
*  Абдуллина Р.С. Тыңлаучыга психологик йогынты ясау максатыннан аваз үзгәрешләре / Р.С. Абдуллина // Гуманистическое наследие просветителей в культуре и образования. Материалы V Международной научно-практической конференции (17 декабря, 2010). Т. 1. – Уфа, 2010. – С. 8 – 12.
## Чыганак
*  Күңелендә ул моңлы саз // Нур, 1992, 18 апр., 3 б.
*  Моңга гашыйклар бәйгесе // Шәһри Казан, 1992, 19 май, 3 б.
*  Бәйге тәмам, бәйге дәвам итә // Нур, 1993, 1 гыйнвар, 6 б.
*  Безгә көрәшчеләр кирәк // Нур, 1993, 22 июнь, 2 б.
*  Ч.Хөснетдинова. Сөя халкын, аның телен сөя //Нур, 1999, 28 авг., 2 б.

Төркем:Мамадыш районында туганнар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Доцентлар
Төркем:Яр Чаллы дәүләт педагогика университеты укытучылары
Тарки

** Тарки ** () — Дагстан Республикасының торак пункт. Әлегә муниципаль статусы — шәһәр тибындагы поселогы (федераль классификатор буенча).

VI йөзнең урталарында төзелә. Хазарнын һәм Шевкалнын башкаласы. Алтын Урданын борынгы шәһәре.
Монголлар 1240 елда яулап алгач Джулат Алтын Урда составына керә.
XVII йөздә яшәгән госман галиме Әвлия Чәләби ««Сәяхәтләр китабы» дигән мәшһүр китабында .
Халык саны — 15800 тирәсендә (Комыклар). Вакыт зонасы — MSK (Мәскәү вакыты) яки UTC+3.
## Шәхесләр
* Шәйит-Ханым Алишева (1947―2024), кумык шагыйрәсе, Дагстан халык шагыйре (2013).
## Чыганаклар
*Тарки до XVIII века 
*Эвлия Челеби. О КУМЫКИСТАНЕ И ЗЕМЛЯХ В ПРЕДЕЛАХ ВЛАДЕНИИ ДАГЕСТАНСКОГО СУЛТАНА
## Искәрмәләр

Төркем:Алтын Урда шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Габделфәрт Абдулин

**Абдуллин Габделфәрт Габдулла улы** — сугыш һәм хезмәт ветераны.

## Балачагы һәм үсмер еллары
1920 елның 7 августында Балтач авылында туган. Балтач, Карадуган һәм Яңгул мәктәпләрендә укып 1938 елда урта белем алуга ирешә. 

## Хезмәт юлы башлану
Шушы ук елның көзендә сәләте һәм тырышлыгы белән үзен күрсәтеп өлгергән яшүсмер егетне Яңгул мәктәбенә башлангыч сыйныфлар укытучысы итеп билгелиләр. 

## Хәрби хезмәткә чакырылу, фин сугышында катнашу
Әмма монда озак эшләргә туры килми — 1939 елның көзендә хәрби хезмәткә чакырыла. Красноярск шәһәрендәге полк мәктәбендә укый. Тиздән акфиннәргә каршы сугыш башлана. Г. Абдуллин үз теләге белән фронтка китә. Сугыш операцияләрендә пулеметчы, соңрак пулемет отделениесе командиры буларак катнаша.

1940 елның мартында каты яралана. Алты ай хәрби госпитальдә дәваланганнан соң хәрби хезмәткә яраксыз дип табыла.

## Укытучы һәм комсомол хезмәте
1942 елның көзендә армия хезмәтеннән азат ителгән Г. Абдуллин Кенә мәктәбендә тарих һәм география дәресләре укыта башлый. Тиздән яшь укытучы ВЛКСМның Балтач район комитетына беренче секретарь итеп сайлана. Сугыш чоры авыл комсомоллары өчен дә җиңел булмады — фронт өчен җылы киемнәр җыю, заем кампаниеләрен үткәрү, самолет эскадрильялары һәм танк колонналары төзү өчен акча туплау кебек чараларда яшьләр башлап йөрде.

## Бөек Ватан сугышында катнашу
1942 елда Г.Абдуллин Казандагы танк училищесына укырга җибәрелә, аннан 1943 елның язында лейтенант дәрәҗәсе алып чыга. Шуннан соң — Беренче Балтик буе фронтында взвод командиры. 1944 елның октябреннән 1945 елның мартына кадәр Ленинградтагы югары офицерлар мәктәбендә укый һәм сугыш беткәнче танк ротасы командиры булып хезмәт итә, Германиягә барып җитә.

## Дәүләт бүләкләре
Акфиннәргә каршы сугышта «Батырлык өчен» медале белән бүләкләнә. Ватан сугышы чорында исә Кызыл Йолдыз (1943), Икенче дәрәҗә Ватан сугышы (1944), Беренче дәрәҗә Ватан сугышы (1945) орденнарына, күп сугышчан медальләргә лаек булды.

## Сугыштан соңгы елларда хезмәте һәм вафаты
Сугыштан кайту белән  Сосна мәктәбенә директор итеп билгеләнә, тарих һәм география фәннәрен укыта. 1956-1957 уку елыннан география белән беррәттән химия-биология буенча дәресләр бирә башлый. Шушы мәктәптә 1980 елга кадәр — лаеклы ялга киткәнче эшләде.

2004 елның 3 июлендә вафат.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006

Балтач энциклопедиясе, II том, 2010
Лариса Усманова

**Лариса Усманова** - социология фәннәре докторы. 1970 елның 15 мартында Казан шәһәрендә туган. 1992 елда Казан дәүләт университетының журналистика бүлеген тәмамлый. 1992-1996 елларда университетның аспирантурасында укый. Казанда басылган "Молодежь Татарстана", "Казанские ведомости" газеталарында эшләде. 1999 елда япон телен өйрәнү өчен Япониягә китә. Япониядә 10 ел уку дәверендә магистр һәм докторлык диссертациясен яклый. Шул илдә Ерак Көнчыгышка күчкән татар мөһаҗирләре белән бәйле материалларны өйрәнә. Аның “Төньяк көнчыгыш Азиядә төрек-татар диаспоралары” эше япон һәм инглиз телләрендә китап булып та бастырылган («The Türk-Tatar Diaspora in Northeast Asia, Transformation of Consciousness. A Historical and Sociological Account Between 1898 and the 1950s). 2014 елда Казаннан Мәскәүгә күчә.

## Сылтамалар
* Лариса Усманова: Япония дә татар иле. Гадел Галәметдин, Азатлык радиосы, 20 октябрь 2010
* Япония татарлары турында китап Казанга кайтты. Гамил Нур, Азатлык радиосы, 14 май 2008
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Шәмәрдән вулысы

**Шәмәрдән вулысы** () — 1920 елдан 1930 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Арчадан Төньяк-Көнчыгышка 40 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньягында урнашкан. Административ үзәк - Шәмәрдән (1929 елның язына кадәр) һәм Янил авылы.

## Тарих
Шәмәрдән вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгының Арча һәм Чуаш даругаларында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгының Казан патшалыгы Арча һәм Җөри даругаларында, 1708 елдан 1719 елга кадәр Казан губернасының Казан өязе Арча һәм Җөри даругаларында, 1719 елдан 1775 елга кадәр Казан губернасының Казан провинциясе Казан өязе Арча һәм Җөри даругаларында, 1775 елдан 1781 елга кадәр Казан губернасы Казан өязе Арча һәм Җөри даругаларында, 1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгының Казан өязе Ядегәр вулысында, 1796 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасының Казан өязе Ядегәр вулысында урнашкан.

1920 елның 25 июнендә Казан кантонының административ-территориаль берәмлеге буларак барлыкка килә.

1920 елның декабреннән 1921 елга кадәр Мамадыш кантонының, 1921 елдан 1928 елга кадәр Арча кантонының, 1928 елдан 1930 елның 23 июленә кадәр яңадан Мамадыш кантонының административ-территориаль берәмлеге булып тора.

1929 елның язында административ үзәк Янил авылына күчерелә.

1930 елның 23 июлендә Шәмәрдән вулысы юкка чыгарыла, 1930 елның 10 августында аның территориясе Кукмара һәм Саба районнарына тапшырыла.

## Администратиы бүленеш
1926 елның 1 гыйнварына Шәмәрдән вулысында 18 авыл советы, 22 торак пункты (Умартачы, Шәмәрдән, Янил, Кортлык һ.б.) һәм 2881 йорт хуҗалыгы булган. Вулыс мәйданы 274 км² тәшкил иткән.

## Халык
1926 елда халык саны 14556 кеше тәшкил иткән, шул исәптән татарлар - 82,8%, удмуртлар - 14%, руслар - 3,2%.

## Авыл хуҗалыгы
Вулыста күбесенчә кырчылык һәм дуңгыз үрчетү белән шөгыльләнгәннәр, күмәкләштерү, ягъни колхозлар оештыру барган.

## Шулай ук карагыз

* Казан өязе
* Мамадыш кантоны
* Арча кантоны
* Кукмара районы
* Саба районы

## Сылтамалар

* http://history.org.ua/LiberUA/TerAdmPodSSSR_1926/TerAdmPodSSSR_1926.pdf
* http://www.millattashlar.ru/index.php/ШӘМӘРДӘН_ВУЛЫСЫ_(Шеморданская_волость)

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. ISBN 5-902375-01-0
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. - 27 см.; ISBN 978-5-902375-04-5
# Территориальное и административное деление Союза ССР на 1-е января 1926 года //Народный Комиссариат Внутренних дел. Статистический отдел. - Москва: Издательство Главного Управления Коммунального Хозяйства НКВД, 1926. - 288 стр.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:ТАССР
Максим Зозуля

**Максим Зозуля** — Советлар Союзы герое, Өлкән сержант, Үзәк фронтның 61 нче армиясе 237 нче гвардия укчылар корпусы 76 нчы гвардия укчылар дивизиясенең взвод командиры ярдәмчесе.

## Биографиясе
Зозуля Максим Митрофанович 1905 елның 28 апрелендә Украинаның Днепропетровск өлкәсе Новомосковск районы Песчанка авылында крестьян гаиләсендә туа. Украин милләтеннән. Свердловск өлкәсенең Алапаевск шәһәрендә металлургия заводында мастер булып эшли. 1938 елдан ВКП(б) әгъзасы.

## Сугышчан юлы
1943 елның 8 гыйнварында  Татарстанның Тәкәнеш РХК тарафыннан  фронтка алына. Башта – Брянск фронтында, ә 1943 елның 7 сентябреннән – Үзәк фронтта. Өлкән сержант, 76 нчы гвардия Чернигов укчылар дивизиясенең 287 нче гвардия укчылар полкы 9 нчы укчылар ротасында укчылар взводы командирының ярдәмчесе буларак, 1943 елның 28 сентябрендә беренчеләрдән булып Днепр елгасын кичә. Көнбатыш ярда М.М. Зозуля үз взводы белән калган подразделениеләргә Днепрны кичәргә мөмкинлек тудыра. Чернигов өлкәсенең Репки районы Мысы авылы янында дошман ныгытмаларына һөҗүм вакытында сержант Зозуля яраланган взвод командирын алыштыра, беренчеләрдән булып атакага күтәрелә һәм сугышчыларны үз артыннан ияртә. Дошман траншеясына беренче булып бәреп керә һәм фашистларны качарга мәҗбүр итә. Ул шәхсән 15 фрицны юк итә, 3 кул пулемётын кулга төшерә. Гаскәрләр командующие армия генералы Рокоссовский һәм Хәрби Совет әгъзасы генерал-лейтенант Телегин 1943 елның 12 октябрендә өлкән сержант кылган батырлыкның әһәмиятен раслыйлар.

Максим Зозуля Митрофанович 1943 елның 3 октябрендә Днепр елгасын кичкәндә һәлак була. Үлеменнән соң Ленин ордены белән бүләкләнгән.

## Бүләкләре

* Ленин ордены
* Советлар Союзы Герое (СССР Югары Советы Президиумының 15.01.1944 Указы нигезендә бүләкләнгән (үлеменнән соң))

## Чыганак
https://wiki2.org/ 
https://tatfrontu.ru/card/564721
Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Илдар Абдуллин

**Абдуллин Илдар Габделфәрт улы** — галим, химия фәннәре докторы.

## Балачагы һәм белеме
1951 елның 1 мартында Сосна авылында туган. 1966 елда Сосна сигезьеллык мәктәбен, 1968 елда Балтач урта мәктәбен алтын медаль белән тәмамлый. Шул ук елда Казан дәүләт университетының химия факультетына укырга керә, аны 1973 елда тәмамлый.

## Хезмәт юлы һәм аспирантура
1973-1975 елларда Казан химия продуктлары фәнни-тикшеренү институтында инженер, өлкән инженер, өлкән фәнни хезмәткәр булып эшли.

1979 елда университетның аналитик химия кафедрасында аспирантура тәмамлый һәм Мәскәү дәүләт университетында кандидатлык диссертациясе яклый, Казан университетының аналитик химия кафедрасында ассистент булып эшли. Аспирантурада уку елларында Казан химия-технология институтының кичке бүлегендә студентларга дәресләр бирә.

## Доцентнт, профессор буларак хезмәте
1978-1995 елларда Казан дәүләт университетының химия, биология, геология факультетларында ассистент һәм доцент сыйфатында аналитик химия фәнен укыта, фәнни эшчәнлеген дәвам итә.

1995 елда Мәскәү дәүләт университетында докторлык диссертациясе яклый, 1996 елдан — профессор. 

## Фәнни эшчәнлеге
Аналитик химия кафедрасын җитәкли, педагогик эшчәнлеген дәвам итә, киң фәнни эзләнүләр алып бара. И. Абдуллинның фәнни эшчәнлеге, эзләнүләре хәзерге этапта органик матдәләрне — дару препаратларын, агу һәм пестицидларны, наркотикларны һ.б. яңа ысуллар белән анализлауга багышлана. Шушы юнәлештә эзләнүләргә багышланган йөздән артык фәнни хезмәте төрле журналларда һәм фәнни җыентыкларда басылды. Үз белгечлеге буенча күп яшь галимнәр тәрбияләде.

2002  елның  2 октябрендә вакытсыз вафат булды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006

Балтач энциклопедиясе, II том, 2010
Илсөяр Закирова

**Илсөяр Закирова** - филология фәннәре докторы. 1995 елда Татарстан Фәннәр академиясенең Г. Ибраһимов ис. Тел, әдәбият һәм сәнгать институтына аспирантурага укырга керә. 1998 елдан хәзергә кадәр институтның халык иҗаты бүлегендә эшли.

2000 елда “Болгар чоры халык иҗаты” дигән темага  “Фольклористика” белгечлеге буенча кандидатлык диссертациясе яклый.

2011 елда “Алтын Урда чоры халык иҗаты: мифологик һәи тарихи нигезләре” дигән темага “Фольклористика” белгечлеге буенча докторлык диссертациясе яклый.
## Монографияләр
* Болгар чоры халык иҗаты (Народное творчество булгарского периода). – Казан: Фикер, 2003.
* Эпический фольклор периода Золотой Орды: мифологические и исторические основы. – Казань: ИЯЛИ им.Г.Ибрагимова АН РТ, 2011.
 
## Сылтамалар
* Илсөяр Гамил кызы Закирова. Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты сайты

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Илһам Гомәров

**Илһам Гомәров** - филология фәннәре кандидаты. Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының Язма һәм музыкаль мирасы үзәге җитәкчесе.  1972 елның 24 декабрендә туган.

1990–1995 елларда КДУның Татар филологиясе, тарих һәм көнчыгыш телләр бүлегендә укый.

2003 елда “Идейно-эстетические особенности Гали Чокрыя” дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый. 
## Монографияләр
* Юсупов Ф.Ю., Сайфулина Ф.С., Хисамов О.Р., Гумеров И.Г. Барабинские татары. Страницы духовной культуры. – Казань: Казан. ун-т, 2013.  
* Мәгърифәт җырчысы. – Казан: РИЦ "Школа", 2006. 
## Сылтамалар
* Илһам Госман улы Гомәров. Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты сайты
* Илһам Гомәров: «Гали Чокрыйның башкортча язган бер генә җөмләсе дә юк». Ләйсән Рәхмәтуллина, Интертат, 19 Гыйнвар 2021   

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Сөмбел Гаффарова

**Сөмбел Гаффарова** - язучы, журналист. 1980 елның 5 февралендә Казанда туа. 1989 елда «Ялкын» журналының гыйнвар санында «Безнең-сезнең заманда» исемле беренче әкияте басылып чыга. 1996 елны Ш.Мәрҗани исемендәге татар гимназиясен тәмамлый. 1997-2002 елларда Казан дәүләт университеты татар филологиясе һәм тарихы факультетының инглиз теле бүлегендә белем ала.
1997 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.
2006 елдан «Сөембикә» журналында бүлек редакторы вазифасын башкара.
2015 елда Г. Камал исемендәге театрда «Килмешәк» спектакле куела.

## Сылтамалар
* Гаффарова Сөмбел. Татарстан язучылар берлеге сайты

Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Нурулла Абдулин

**Абдуллин Нурулла Гайнулла улы** — нефтьче-геолог.

## Белем алуы
1931 елның 6 декабрендә Хәсәншәех авылында туган. 1950 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлый. Укуын Казан дәүләт университетының туфрак-геология факультетында дәвам итә, шушында ук аспирантурада укый. 1965 елда диссертация яклап геология-минералогия фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала.

## Фән өлкәсендә эшчәнлеге
Н. Абдуллин 1957 елда Бөгелмә шәһәрендәге Татарстан нефть-фәнни тикшеренү һәм проектлау институтына эшкә килә. 1970-1993 елларда — институтның разведка һәм эзләнүләр геологиясе бүлеге начальнигы. Ул киң колачлы эш фәнни эш алып бара. Фәнни эшчәнлеге яңа нефть ятмаларын эзләү һәм бәяләү белән бәйле.

Н. Абдуллин атаклы Сабанчы нефть ятмаларын ачучыларның берсе (1985). Татарстандагы һәм Башкортстандагы башка нефть ятмаларын ачуда актив катнаша. Ул шулай ук Идел-Урал төбәге нефть һәм газ ятмалары картасын төзүдә катнаша (1966).

## Дәрәҗәле исемнәре
Татарстан нефть ятмаларын үзләштерүдәге хезмәтләре өчен 1977 елда академик И.М. Губкин исемендәге премиягә лаек булды. Ул СССРның нефть сәнәгате отличнигы. 1992 елда Татарстан Республикасының атказанган нефтьчесе исеме бирелде.

Галим Бөгелмә шәһәрендә яши, фәнни эшчәнлеген дәвам итә.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006

Балтач энциклопедиясе, II том, 2010

Төркем:Геологлар
Сабирҗан Абдуллин

**Абдуллин Сабирҗан Габдулла улы** — сугыш һәм хезмәт ветераны.

## Балачагы һәм башлангыч хезмәт юлы
1924 елның 31 декабрендә Балтач авылында туган. 1938 елда Балтач урта мәктәбендә укып җиде сыйныф белем алып чыга.

1939 елда Казан шәһәрендәге ФЗӨ мәктәпләренең берсенә укырга керә. Аны тәмамлап Арча МТСында слесарь булып эшли башлый.

## Бөек Ватан сугышында батырлыгы
1942 елда хәрәкәттәге армиягә алына, күп сугыш операцияләрендә катнаша. «Батырлык өчен», «Кенигсбергны алган өчен», «Германияне җиңгән өчен» медальләре белән бүләкләнә. Бөек җиңүнең 40 еллыгы уңаеннан 1985 елда Икенче дәрәҗә Ватан сугышы ордены тапшырылды.

## Сугыштан соңгы елларда фидакарь хезмәте
С.Абдуллин армиядән 1947 елда демобилизацияләнә һәм туган ягына кайта. Районның Ленин исемендәге колхозында элеккеге һөнәре буенча слесарь булып эшли башлый. Һәм пенсиягә чыкканчы — 1984 елга кадәр шушы хезмәтне башкара.

## Тыныч хезмәттә дәүләт бүләге
Авыл хуҗалыгы производствосын үстерүгә керткән шушы лаеклы хезмәте өчен 1977 елда Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнде. Сабирҗан абый әле дә «алтын куллы» кеше буларак хөрмәт ителә, райондашларына күп төрле игелекле хезмәт күрсәтә.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006

Балтач энциклопедиясе, II том, 2010
Шаухал дәүләте

**Шаухал дәүләт** () - комык феодаль төзелешле дәүләте.

## Тарих

Шаухал дәүләте X-нче (яки VIII-нче) гасырда нигезләгән. Джулат - беренче башкаласы .
Монголлар 1240 елда яулап алгач Тарки һәм Джулат Алтын Урда составына керә. Комыклар үз нәселен кипчәк һәм Алтын Урдадан алып баралар. 
1395 елда Тимер дәүләте тарафыннан яулап алына. 1443да Темир дәүләте составыннан аерылып чыга .
Мәскәү дәүләте еш кына Шаухал дәүләте эшләренә тыкшынган. 1605 тә комыклар гаскәре аларның берләштерелгән көчләрен җиңә (Караман бәрелеше)  . 
## Шәһәрләр
* Тарки (башкаласы)
* Джулат (башкаласы)
* Кафыр-Комук (башкаласы)
* Кази-Комук (башкаласы)
* Эндирай
* Бойнак
* Казаныш
## Чыганыклар
* Проблема образования средневекового кумыкского государства Шаухальство 
## Искәрмәләр

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Төрки дәүләтләр
Исмәгыйль Апкин

**Апкин Исмәгыйл Апка улы** — крестьяннар хәрәкәте яугире.

## Чыгышы һәм Батарша мәдрәсәсе шәкерте
1736 елда Куныр авылында ясаклы крестьян Апка Илмәков гаиләсендә туган. Унсигезенче гасырның беренче яртысында шөһрәтле исеме булган, ахун Батырша (Абдулла Гали улы Мәзгытдинов) мөдәррисе һәм мөгаллиме булган Себер юлындагы (хәзерге Башкортстан Республикасының Балтач районы) Карыш авылы мәдрәсәсенә укырга килә. Берничә елдан үзе дә шушында мөгаллимлек итә башлый. Батыршаның яраткан шәкерте, соңыннан аның фикердәше һәм иң турылыклы көрәштәшенә әверелә.

## Батарша күтәрелешендәге роле
1755 елда Батырша ахун җитәкчелегендә күтәрелгән татар һәм башкорт халкының дини һәм милли изүгә каршы азатлык көрәшенең актив җитәкчеләреннән була. Көрәш барышында Батыршаның унбиш иң якын көрәштәшенең берсе. Батыршаның татар-башкорт халкына көрәшкә чакыру мөрәҗәгатен таратуда, пропагандалауда, якын-тирәдәге төбәкләрдә халыкны көрәшкә күтәрүдә актив катнаша. Сатлыкҗаннар кулына эләгә һәм хөкүмәт гаскәрләре кулына тапшырыла. 1756 елда Оренбургта гомерлек каторгага хөкем ителә. Хөкем урыны итеп иң куркыныч дәүләт җинаятьчеләре сөрелә торган Рогервик лагеры билгеләнә. Гадәттә бу лагерьга сөрелүчеләрнең колаклары һәм борыннары киселә, маңгайларына З(злодей), уң битләренә—Б(бунтовщик), сул битләренә—И(изменник) хәрефләре язылган мөһерләр кыздырып сугыла торган булган. Соңрак Пугачев явының иң күренекле җитәкчеләре Кәнзафар Усаев, Салават Юлаев, Юлай Азналин һәм башка күпләр әнә шул җәзаларны үтеп Рогервик (хәзерге Эстониядәге Палдиски порты) лагерына сөреләләр һәм шунда газапланып үләләр. Исмәгыйл Апкинга бу җәзаларны үтәргә туры килгәнме? Ул Рогервикка барып җиткәнме? Болар хәзергә билгеле түгел. Әмма Батырша восстаниесендә катнашкан 250 кешенең төрле тарафларга сөргенгә сөрелүе, аларның бары тик кырык бишенең генә җәза-газаплаулардан исән калып, билгеләнгән урыннарына барып җиткәнлеге мәгълүм.
Мегхадута

«Мегхаду́та» (санскр. मेघदूत, meghadūta IAST «юллама тапшыручы болыт») - Санскрит әдәбиятының иң мәшһүр шагыйрьләренең берсе Калидаса тарафыннан язылган Санскрит лирик поэмасы.
Бу кечкенә поэма булса да, ул Калидасаның иң мәшһүр эшләренең берсе булып тора. Анда Кубера Илаһының хезмәтчесе якша мәгълүм булмаган сәбәпкә күрә Үзәк Һиндстанга куылганнан соң узып баручы болытны Гималайларда Кайлаш тавына юллама җибәрергә сорый. Якша үз соравын хатыны ире-якшаны көткән Алакага барганда ачылучы күпсанлы манзаралар тасвирламасы белән тәмамлый.
1813 елда поэма Инглиз теленә беренче мәртәбә Г.Г.Вильсон тарафыннан тәрҗемә ителгән булган. 
## Сылтамалар
* Мегхадута — Транслитерированный текст
* Translation by Arthur W. Ryder at The Internet Sacred Text Archive
* Illustrating the Megaduta: «Illustrated catalogue of the plants and trees of Kalidasa’s Meghaduta»
Төркем:Шигърият
Төркем:Санскрит
Зөлхәбирә Абдуллина

**Абдуллина Зөлхәбирә Габделбәр кызы** — Герой- ана.

## Тормыш юлы
1925 елның 7 октябрендә Нормабаш авылында дөньяга килә. Башлангыч белем алганнан соң колхоз производствосында эшли башлый. Аның бөтен гомере дә шушы Тимирязев исемендәге колхозга бәйле.

## Гаилә тормышы
Тиздән авылдашы Хафиз Мифтахов белән гаилә төзиләр. Шушы күркәм гаиләдә **ун бала туып тормыш юлына аяк баса,** аларның һәркайсы тыйнак, хезмәт сөючән булып үсә һәм үзләренең гомер юлларын туган колхозлары, туган төбәкләре белән бәйли. Тик Суфияны гына гаилә үзенчәлекләре ерак Үзбәкстан җиренә алып китә. Нурзидә инде хезмәт ветераны, Нурҗиһан — колхозда терлекче, Раушания — колхоз пешекчесе, Гөлирам — бригада эшчесе, Харис һәм Газиз— төзелеш эшендә, Рәйханә — сыер савучы, Илгиз — тракторчы. Улы Вәгыйз генә, кызганычка каршы, бу дөньядан вакытсыз китте.

## Вафаты
Герой-ана З.Абдуллина 2000 елның 2 октябрендә Нормабаш авылында вафат булды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006

Төркем:1925 елда туганнар
Төркем:2000 елда вафатлар
Рәшит Алимов

**Алимов Рәшит Ибраһим улы** — партия һәм совет эшлеклесе.

## Яшьүсмер еллары
1920 елда Чүпрәле районының Татар Төкесе авылында туган. Урта белем алганнан соң Ульяновск шәһәрендә автомобиль юллары техникумында укый. 1939 елда техникумны тәмамлап Кызыл Армия сафларына китә. Кайткач бер ел туган авылындагы «Барыш» колхозында эшли. 

## Җитәкчелек эше башлану
1949 — 1951 елларда хезмәт ияләре депутатларының Чүпрәле район Советы башкарма комитетында башта сәүдә бүлеге мөдире, аннан соң рәис урынбасары була. Шушыннан ВКП(б) өлкә комитеты каршындагы икееллык партия мәктәбенә укырга җибәрелә. Укуын тәмамлагач 1953 — 1958 елларда КПССның Тельман район комитетының Яңа Әлмәт МТСы зонасы буенча секретаре була. 1958 — 1959 елларда КПССның Краснобор район комитеты секретаре булып эшли һәм КПСС өлкә комитетына инструктор итеп алына. 1959 — 1962 елларда – КПССның Дөбьяз райкомының беренче секретаре. 1962 — 1965 елларда ул КПССның Нурлат район комитетының (ул чактаҗитештерү-сәнәгать парткомының) секретаре, беренче секретаре була.

## КПССның Балтач райкомының беренче секретаре булып эшләү еллары
1965 елда Р.Алимов КПССның Балтач райкомының беренче секретаре итеп сайлана һәм бу постта 1970 елга кадәр эшли. Авыл хуҗалыгы зур үзгәреш-яңарыш кичергән бу гаять җаваплы чорда ул бөтен энергиясен, бөтен көчен, оештыру сәләтен районыбыз хуҗалыкларын чор таләпләре югарылыгына күтәрүгә багышлый. Үзенә һәм башкаларга карата үтә таләпчән, кырыс, әмма гадел, киң    эрудицияле, максатка омтылучан шәхес буларак шушы юнәлештә зур уңышларга ирешә, район халкының тирән ихтирамын яулый.

Р.И.Алимов Балтач районыннан киткәннән соң озак еллар Казан финанс-икътисад институтының хуҗалык эшләре буенча проректоры булып эшләде.

## Дәүләт бүләкәре һәм депутатлык хезмәте
Үзенең тыныч хезмәттәге фидакарьлекләре өчен Хезмәт Кызыл Байрагы ордены, медальләр белән бүләкләнде.

Балтач районы сайлаучылары Р.И.Алимовны Татарстан АССР Югары Советының җиденче чакырылыш депутаты итеп сайладылар.

## Вафаты
1992 елда Казан шәһәрендә вафат булды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Эрик Рәхмәтуллин

**Эрик Сәмигулла улы Рәхмәтуллин** (1937 елның 13 декабрендә Велс, Чырдин районы, Пермь өлкәсе, РСФСР, СССР) — Совет һәм Россия тарихчысы һәм социологы, социаль-сәяси өйрәнүләр тарихы буенча белгеч. Тарих фәннәре докторы, профессор. Профессор - Казан федераль университетының социология факультетының социология кафедрасы мөдире. Россия Социаль Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы (1994).

## Биографиясе
1937 елның 13 декабрендә РСФСР Пермь өлкәсе Чырдин районы Велс поселогында туган. 1966 елда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетында «Ватан тарихы» белгечлеге буенча аспирантураны тәмамлый. 1971 елда Ташкентта «Техническая интеллигенция при социализме и ее роль в развитии производительных сил: (на материалах Татарской АССР)» дигән тема буенча тарих фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый. 1986 елда «Общее и особенное в формировании и развитии советской многонациональной технической интеллигенции в условиях социализма» дигән тема буенча тарих фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый (белгечлеге 07.00.02 — СССР тарихы).

1982 елдан Казан университетында эшли. 1982-1991 елларда - Казан университетының фәнни коммунизм кафедрасының ассистенты, өлкән укытучысы. 1983 елда Казан университетының социология кафедрасы һәм кафедрасы мөдире була, анда 2008 елга кадәр эшли. 1988 елда профессор исеме бирелә.

TEMPUS-ТАСІЅ Халыкара грантында һәм Сорос фонды грантында катнаша.

30 фәннер кандидаты, 3 докторлык диссертациясе гыйльми консультанты булган. 120 мәкалә, шул исәптән 6 монография авторы. 2008 елда Рәхмәтуллин Э. С. «КДУның атказанган профессоры» исеменә лаек була. Хәзерге вакытта пенсиядә. Гаиләсе белән яши, ике балалары һәм оныклары бар.

Фәнни мәнфәгатьләр өлкәсендә тикшеренүләр: социаль-сәяси тикшеренүләр тарихы, көнбатыш социологиясе, социаль үсеш, социаль проблемалар һәм аларны хәл итү, шулай ук җәмгыятьнең социаль структурасы.

## Иҗтимагый эш
1992 елдан Казан университеты каршындагы социология буенча кандидатлык һәм докторлык диссертацияләрен яклау буенча махсуслаштырылган Совет рәисе булып тора, шулай ук «Тонус» фәнни-публицистик альманахының редакция советы әгъзасы булып тора.

## Бүләкләре
* Дуслык ордены (1982) - күпьеллык намуслы хезмәте һәм халыклар арасында дуслык һәм хезмәттәшлекне ныгытуга зур өлеш кертүе өчен
* Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1998)
* Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1991)
* Россия Федерациясе Югары һөнәри белем бирү мактаулы хезмәткәре (2007)
* Казан университетының атказанган профессоры (2008)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Страница  на сайте Казанского федерального университета
* Распоряжение председателя Казанского Совета народных депутатов, главы администрации г. Казани К.ИСХАКОВА
* Рахматуллин Эрик Самигуллович на сайте Про Препода. Com // ASIA-Plus, 25.06.2014
Лена Кадыйрова

**Лена Гали кызы Кадыйрова** (1938 елның 10 маенда, Апас районы, ТАССР, РСФСР, СССР - 2002 елның 29 мае, Әстерхан, Россия) - Совет һәм Россия журналисткасы, шагыйрә, Әстерхан өлкәсендә татар телен һәм мәдәниятен саклау һәм үстерү активисты.

## Биографиясе
Лена Кадыйрова ТАССРның Апас районында туган һәм үскән. 1950 еллар ахырында Әстерханга күчеп китә, 1960 елдан Нәриман татар драма һәм комедия театрында эшли, Х.Вахитның «Беренче мәхәббәт» спектаклендә Рахилә ролендә дебют ясый. Аның эшләре «Химик» һәм «Волга» газеталарында, Әстерханның иң иске «Идел» татар газетасы, Казанның «Татар иле» басмаларында басыла.

Әстерхан өлкәсендә үзгәртеп кору елларында Төбәк халыкларының телләрен саклау һәм үстерү тарафдарлары активлашкач, аларны массакүләм мәгълүмат чараларында куллануны таләп иткән, татар телендә радиотапшырулар ачылуны башлап җибәргән һәм Әстерханда беренче татар тапшыруларын алып баручы була. «Ак арна» газетасына нигез салучы һәм казакъ телендә радиотапшырулар ачуга ирешкән Мәҗлис Утежанов белән бергә эшли, төбәк телевидениесендә чыгыш ясый. Ике ел дәвамында 1990 елда С.Гатауллинаның этномәдәни активлыгын күтәрү дулкынында барлыкка килгән «Ялкын» фольклор ансамблен җитәкли.

2002 елның 29 маенда алтмышынчы яшендә Әстерханда вафат була. Әстерхандагы Үзәк мөселман зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Шәхесләр:Әстерхан өлкәсе
Төркем:Апас районында туганнар