open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Никон (Васюков)

**Митрополит Никон**, *тугач бирелгән исеме* **Николай Николай улы Васюков** (; *[[1950 ел]]ның [[1 октябрь|1 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Тамбов өлкәсе]], Сампур районы, Марьевка*) — Рус православие чиркәве эшлеклесе (епископ), Уфа һәм Стәрлетамак митрополиты, Башкортстан митрополиясе башлыгы.
Уфа районының мактаулы гражданы (2022). 

## Тәрҗемәи хәле
1950 елның 1 октябрендә Тамбов өлкәсе Сампур районы Марьевка авылында туган. 1963 елда гаиләсе белән Красноярскига күченгән. Анда Троица храмына йөри башлаган, клироста һәм дини йолалар үтәүдә катнашкан.

Красноярскида урта мәктәп (1968),  (1974) тәмамлаган. Красноярск шәһәре поликлиникасында участок табибы—терапевт булып эшли башлаган. Ике ел хәрби хезмәттә полкның өлкән табибы булып хезмәт иткән.

1977—1983 елларда Ленинград өлкәсендә поликлиника мөдире булып эшләгән.

1983 елның 26 июнендә Куйбышев (хәзерге Самар) шәһәрендә диакон, шул ук елның 21 сентябрендә пресвитер дәрәҗәләрен алган. Сембернең Аллаһ Анасының «Неопалимая Купина» иконасы хөрмәтенә чиркәвендә хезмәт иткән.

1984 елның 16 мартында Куйбышев (хәзерге Самар) шәһәрендә изге игумен   хөрмәтенә *Никон* исеме алып, монахлык кабул иткән.

1985 елның 16 сентябрендә Сембернең Аллаһ Анасының «Неопалимая Купина» иконасы хөрмәтенә чиркәвенә настоятель һәм Сембер өлкәсенең благочинные итеп билгеләнгән.

1989 елның 1 октябреннән — Сембер епархия идарәсенең секретаре.

1987 елда , 1990 елда Ленинград руханилар академиясен тәмамлаган.

## Әрхәрәйлек
1990 елның 26 июнендә Изге Синод карары белән Уфа һәм Стәрлетамак епискобы итеп билгеләнгән.

2001 елның 23 февралендә архиепископ дәрәҗәсе бирелгән.

Уфа епархиясен Никон җитәкләгән 15 ел эчендә православие дине приходларының саны 7 мәртәбәгә арткан: 1990 елдагы 30 урынына 200гә җиткән.

2011 елның 27 декабрендә Изге Синод карары белән Башкортстан митрополиясе башлыгы һәм Салават епрхиясенең вакытлы идарәчесе итеп билгеләнә, 2012 елның 8 гыйнварында патриарх Кирилл тарафыннан митрополит дәрәҗәсенә күтәрелгән.

2017 һәм 2018 елларда кыска вакыт аралыгында Бөре епархиясенең вакытлы идарәчесе булып торган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
Дөньяви:
* 2011 — Почет ордены (РФ)
* 2000 — Дуслык ордены (РФ)
* 2022 ― Уфа районының мактаулы гражданы
* 2026 ― III дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Никон, архиепископ Уфимский и Стерлитамакский (Васюков Николай Николаевич) // Патриархия.Ru
* Никон (Васюков) на сайте Уфимской епархии
* Архиепископ Уфимский и Стерлитамакский Никон (Васюков)

Төркем:Красноярск медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Рус православие чиркәве митрополитлары
Төркем:Санкт-Петербург руханилар академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Башкортстан митрополиясе
Төркем:Дуслык ордены (Русия) кавалерлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Уфа районының мактаулы гражданнары
Төркем:3 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Бөре епархиясе

**Бөре епархиясе** (, ) — Рус православие чиркәвенең (Мәскәү патриархлыгы) Башкортстан Республикасының Баймак, Белорет, Бөре, Учалы шәһәрләре; Әбҗәлил, Архангел, Баймак, Белорет, Бөре, Бөрҗән, Зилаер, Иглин, Караидел, Мишкә, Нуриман, Учалы, Хәйбулла районнары административ чикләрендәге чиркәү-административ берәмлеге (епархиясе). Башкортстан митрополиясе составына керә. 

## Тарих
1922 елның ноябрендә епископ Андрей (Ухтомский),  митрополит Агафангелның (Преображенский) 1922 елның 18 июнендә килгән күрсәтмәсенә таянып, Уфа епархиясенең вакытлы автономиясен игълан итә һәм аның аерым бүлгеләре белән мөстәкыйль идарә итү өчен кайбер викарий епископларына хиротония уздыра, шул исәптән Бөре епискобы итеп билгеләнгән Трофим (Якобчукка). Әлеге хиротония соңрак Мәскәү патриархы  тарафыннан таныла.

1932 елдан соң кафедраны җитәкләүче булмый. Бөре епискобы титулын митрополит  белән элемтәдә тормаучы епископ Вениамин (Троицкий) да йөрткән.

Уфа епархиясенең Бөре викарийлыгы Изге Синодның 2011 елның 27 июле карары белән торгызыла. 2012 елның 16 мартыннан соң епархия җитәкчесе билгеләнми.

2017 елның 29 июлендә Рус православие чиркәвенең Изге Синоды карары буенча Уфа, Нефтекама һәм Салават епархияләреннән аерып чыгарып, мөстәкыйль епархия итеп ясау һәм Башкортстан митрополиясенә кушу юлы белән ясалган.

## Әрхәрәйләр
; Уфа епархиясенең Бөре викарийлыгы 
* Трофим (Якобчук) (17 ноябрь 1922 — 11 август 1923)
* Серафим (Трофимов) (1 июнь 1926 — декабрь 1928)
* Николай (Субботин) (27 сентябрь 2011 — 16 март 2012)

; Бөре епархиясе
* Никон (Васюков) (29 июль — 21 август 2017) ()
* Илия (Казанцев) (21 август 2017 — 5 июль 2018)
* Никон (Васюков) (9 июль — 2 декабрь 2018) (т. и.)
* Спиридон (Морозов) (2018 елның 2 декабреннән)

## Благочиниеләр
* Архангел — *благочинный* протоиерей Евгений Коробков
* Белорет — иерей Василий Шакин
* Бөре — протоиерей Сергий Рыжаков
* Иглин — иерей Константин Зырянов
* Сибай — протоиерей Димитрий Шилкин
* Учалы — иерей Александр Гаврик

Епархия секретаре — протоиерей Сергий Рыжаков.

## Сылтамалар
* Бирская епархия на сайте patriarchia.ru

## Искәрмәләр


Төркем:Рус православие чиркәве епархияләре
Төркем:Бөре епархиясе
Гдов кремле

**Гдов кремле** — Псков өлкәсенең Гдов шәһәрендә урнашкан XIV гасырдан билгеле кирмән.

## Тарихы
Гдов кремле Гдов ныгытмасы белән зур булмаган Гдов шәһәре Гдовка елгасы яры буендагы калкулыкта урнашкан һәм башта агач-туфрак ныгытмаларга ия булган (беренче тапкыр 1322 елда Псков беренче елъязмасында телгә алына). 1431 елда ныгытманың арткы ягын саклаучы көньяк-көнчыгыш таш стенасы төзелә. Бу турыда Псков елъязмалары хәбәр итә. 1434 елда таш стеналары ныгытыла. Тора-бара калган агач ныгытмалары таш белән алмаштырыла. Диварлар калын һәм (3,5-5 м) һәм биек була (7,5-8 м).

Элек кремлдә алты хәрби манара һәм өч юл капкасы була. Ныгытманың ике ягыннан Гдовка елгасы, өченче яктан Старица чишмәсе аккан. Дүртенче ягы алдында, көньяк-көнчыгыш якта, 14 м киңлектә һәм 3,5 м тирәнлектә чокыр төзелә.

XV гасыр уртасында Гдов кремленең Псков һәм Кушел капкалары янында 30 һәм 22 метр озынлыгында фортификация ныгытмалары төзелә, алар капкаларга баруны кыенлаштырган.

1520-1530 елларда кремлдә таштан зур Дмитрий Солунский соборы төзелә. Гдов кремле Русь һәм Ливонияне аерып торган Чуд күле яры янында мөһим урынны биләгән. Үзенең кулланышта булган чорында Гдов кремле берничә тапкыр һөҗүмгә дучар була (мәсәлән, 1323, 1480, 1613 елларда). 1614 елдан алып 1621 елга кадәр шәһәрдә шведлар хакимлек итә.

Кремль аеруча XVII гасырда көчле җимерелүгә дучар була, 1686 елда кремль көчле янгыннан зыян күрә.

1706 елда Гдовка патша Петр I килә. Ул диварларны ныгыту өчен туфрак сибергә фәрман бирә. Хәзер бу таш башнялар урынында XIX гасырда кала паркын төзегәндәге туфрак таулар сакланган. XVIII гасырда кирмән стеналарының бер өлеше сүтеп алына. 1781 елда Екатерина II әмере белән җимертелү вакытлыча туктатыла.

1944 елның февралендә Гдов кремле тулысынча диярлек җимерелә. Дмитриев соборы шартлатыла, ләкин шәһәр диварлары исән кала. Собор 1990-1991 елларда төзелә.

## Сакланган элементлары
Диварлары фрагментлары: әлеге көндә өч кирмән дивары (Көньяк-Көнбатыш, Көньяк-Көнчыгыш һәм Төньяк-Көнчыгыш) һәм җимерелгән башнялар һәм 4-6 метр биеклегендә капкалар урынында туфрак таулар сакланган.

Бөек Ватан сугышы елларында җимерелгән Дмитрий Солунский соборы (1520-1530) фундаментында төзелгән Державной Божией Матери иконасы хөрмәтенә собор.

## Чыганаклар
* И. О. Сурмина; Самые знаменитые крепости России. М.: Вече, 2002. 

Төркем:Кирмәннәр
Төркем:Псков өлкәсе ныгытмалары
Төркем:Гдов
Афанасьев бистәсе

**Афанасьев бистәсе** — Россия Федерациясенең Псков өлкәсендәге Себежский районының авылы. Себежский авыл биләмәсе составына карый.

## Географиясе
Бистә Псков өлкәсе төбәгенең көньяк-көнбатыш өлешендә, Себежский районының төньягында,Усадища һәм Аурьянов авыллары янындагы урманлы җирләрендә урнашкан, гамәлдә бердәм мәйдан булып тора.

Бистәдә урам челтәре үсешмәгән, чөнки монда бик аз кеше яши.

## Тарих
1802-1924 елларда Афанасьев бистәсенә Псков губернасы Опочки өязенең Афанасьево-Слободский улусы ингән.

1867 елда бистәдә чиркәү-керем мәктәбе ачылган, 1879 елда ул земство мәктәбе дип үзгәртелгән. Бу мәктәп рухани Александр Великийның җирләрендә торган.

Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941-1944 елларда, Псков өлкәсе Себежский районының Афанасьев мәхәлләсе Гитлер Германиясенең немец-фашист гаскәрләре оккупациясы астында торган була.

1995 елга кадәр Афанасьев мәхәлләсе Псков өлкәсенең Томсинский авыл советына керә. Псков өлкә советы депуталары җыелышының 1995 елның 26 гыйнварындагы карары буенча Псков өлкәсендәге барлык авыл советлары да улус дип атала һәм авыллары Томсинский улусының өлешенә әйләнә.

2010 елда Томсинский улусы, Афанасьев мәхәлләсе һәм башка туплавык пунктлары белән бергә, яңа оештырылган «Себежский авыл биләмәсе» муниципаль берәмлеге составына индерелә.

## Халык
Афанасьев мәхәлләсендә әлеге вакытта 24 кеше яши.
;Милли составы
2002 елда җанисәп мәглүмәтләре буенча, халыкның төп структурасын руслар тәшкил итә, мондагы 24 кешенең 96% ы руслар була.

## Инфраструктурасы
Бистәдәге кешеләр шәхси ярдәмче хуҗалыкта хезмәт итә.

Афанасьев бистәсенең көньяк-көнчыгыш эчендә артефактлар урнашкан (0,01 г.) — биредә XIV—XVI гасырның таш тәреләре бар («Кадастр. Псков өлкәсенең күренекле табигый һәм тарихи-мәдәни объектлары». Псков, С. М. Киров исемендәге Псков дәүләт педагогия институты. 1997 ел).

Авылның көньяк эчендә хәрбиләр каберлеге урнашкан, анда 1 хәрби хезмәтче, 10 каршылык күрсәтүдә катнашучы: 6 сы билгеле, 4 се билгесез кеше җирләнгән.

Авылда туган Леонид Шумилов һәм Николай Курсенков үз инициативалары буенча һәм үз акчаларына, шулай ук туган авыл кешеләре җыйган акчага 2018 елда Псков өлкәсе Себежский районының Афанасьев мәхәлләсендә, үзләренең туган авылында, Себежскийның Божья Матерь иконасы хөрмәтенә чиркәү төзетә. Бу чиркәү 2018 елның 29 июнендә Бөек Ватан сугышы вакытында һәлак булган һәм авыл зыяратында җирләнгән партизаннар һәм тыныч авыл кешеләре истәлегенә изгеләндерелә.

## Транспорт
Кварталга бару юллары гади урман юлы, анда шоссе юк.

## Искәрмә

## Сылтамалар

*  на Викимапии

Төркем:Псков өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Страницы с непроверенными переводами
Васька нарат урманы (табигать һәйкәле)

**Васька нарат урманы** — ландшафт һәйкәле, төбәк әһәмиятендәге табигать комарткысы, ул Вологда өлкәсе Белозерский районындагы Азатский күленең көньяк өлешендәге ярымутрауда урнашкан. Комарткының табигый кыйммәте камовый рельефының комлы, көлгә охшаш туфракта үскән нарат урманы, пейзажының искиткеч матурлыгы, регламентланган рекреацион мөмкинлекләре белән бәйле. Бу территориядә төрле тарихи чор кешеләренең утраклары эзләре табылган.

## Нигезләнү тарихы
«Васька нарат урманы» табигать һәйкәленең гомуми 76&nbsp;гектар мәйданы Вологда өлкә советы халык депутатларының "Кыйммәтле табигать объектларын саклауны арттыру чаралары турында" (16.08.1978 №&nbsp;498) дигән карарына тиешле бүленгән.

Вологда өлкәсе Законнар чыгару җыелышының "Өлкә әһәмиәтендәге табигать заказниклары һәм табигать һәйкәлләрен оештыру турында" карары нигезендә (14.09.1994 №&nbsp;187) һәйкәл территориясе ике тапкырдан ашуга киңәйтелә — 175&nbsp;гектар була.

## Урнашу һәм геологиясе
Васька нарат урманы Төньяк-көнбатыш физик-географик өлкәсендә, тайга подзонасында, Белозерский — Кирилловский территориясенең күлле-таулы ландшафтында урнашкан .

Һәйкәл торган урын камовый убадан гыйбарәт, шундагы туфрак тау токымнарыннан, комнан һәм кырсынташтан тора. Территориянең төп өлеше тәбәнәк сыртлар менән бүлгеләнгән һәм көнчыгышка таба сөзәкләнеп тора. Территориянең туфрак өсте су-боз утырмалары белән капланган. Киң таралган туфрагы — уртача көлле ком катыш туфрак..

## Флора
Территория урманнар белән капланган, алар табигать һәйкәле мәйданының төп өлешен биләп тора; урмансыз җирләрен юллар һәм сазлыклар били.

Урманнары төрле яштәге яшел мүкле кара наратлыктан гыйбарәт, шулай ук биредә каен һәм чыршы агачлары да үсә. Мүк-лишайник ярусының тыгызлыгы 60&nbsp;%-ка җитә.

Табигать комарткысы биләмәләрендә Россия Федерациясенең һәм Вологда өлкәсенең Кызыл китабына кертелгән үсемлекләр үсә, алар арасында чын башмачок, гроздовник, Дортман лобелиясы, шәрә надбородник, чәнчкеле споралы послушник, шлем башлы ятрышник, яшел чәчәкле грушанка бар.

## Саклау
Табигать комарткысын саклау бурычы булып урындагы наратлык берләшмәләрен, Россия Федерациясенең һәм Вологда өлкәсенең Кызыл китабына кертелгән үсемлекләрне саклау, шулай ук оештырылган туризм һәм рекреация өчен шартлар булдыру тора.

Аеруча саклау астында торган территориясендә кешеләрнең тугыз археологик утраклары, алар неолит чорыннан алып соңгы урта гасырларга карый, шулай ук аларны саклау һәм өйрәнү кирәк.

## Искәрмә

## Әдәбият

* 

Төркем:Урманнар
«И. А. Милютин йорты» музее

**«И. А. Милютин йорты» музее** () — Череповец шәһәренең Собор тавындагы йорт. Әлеге йорт — ХIХ гасыр башында Череповец шәһәрендә 46 ел давамында шәһәр башлыгы вазыйфасын башкарган Иван Андреевич Милютинның йорты. Музей экспозициясе монда килүчеләрне шәһәр башлыгының көнкүреше, тормышы һәм эшчәнлеге белән таныштыра.

## Тарих
XIX гасырда 46 ел буенча Череповец шәһәрендә шәһәр башлыгы булып эшләгән И. А. Милютинның дача йорты яңа типтагы булып тора һәм XIX гасырның соңгы чиреге — ХХ гасыр башында сәнәгать һәм мәдәниятнең күтәрелеше турында сөйли. Йорт Шексна елгасының биек матур ярында Воскресенский собордан көнбатыштарак урнашканн.

2006 елның 4 ноябрендә «И. А. Милютин йорты» музее килүчеләр өчен һәм тарихны һәм борынгы истәлекләрне сөючеләр өчен үзенең ишекләрен ачкан.

## Музей биналары һәм корылмалар

Йорт XX гасыр башындагы сызмалар буенча шәһәр башлыгының аерым йорты урынында яңадан торгызылган. Милютинның ул вакыттагы йорты безнең көнгә кадәр сакланмаган. Советлар Берлеге вакытында бу йортта коммуналь фатирларда кешеләр яшәгән булган. Төзүчеләр һәм реставраторлар йортның төзелеш үзенчәлекләрен сакларга тырышкан, тышкы бизәлеше һәм эчке реставрацияләү эшләре бик үзенчәлекле башкарылган һәм уникаль булып тора.

Йорт ике катлы — аскы каты таштан, ә өскесе агачтан эшләнгән. Беренче катта кабул итү, ир-ат кунаклар бүлмәләре, матур зал, хатын-кыз кунаклар бүлмәсе, буфет-ашханә, будуар, Иван Андреевич Милютинның мемориаль бүлмәсе бар. Икенче катта түр зал, аннан балконга чыгарга мөмкин булган, эш кабинеты һәм хуҗаның йокы бүлмәсе урнашкан. Подвалында "Шәраб базы" музее  өчен экспозиция булдырылган һәм кулланышка кертелгән.

## Экспозициясе

Йорт-музейның экспозициясе «Шәһәр башлыгы И. А. Милютинның тормышы һәм эшчәнлеге» дип атала. Бүлмәләрдә Милютин гаиләсенең төрле документлары, фотографияләре, китаплары, шәхси әйберләре куелган.

Һәр елның апрелендә Череповец каласында Милютин көннәре оештырыла. Аның кысаларында музейга килүчеләрнең игътибарын Иван Андреевич Милютинның җәмәгать эшчәнлегенә юнәлдерүче яңа күргәзмәләр күрсәтелә, гыйльми конференцияләр үтә, актив рәвештә архив материаллары халыкка җиткерелә. Йорт-музейга килүчеләрне хуш исле чәй һәм яңа пешкән тәмлекәчләр көтә. ХIХ гасырның рецептлары буенча тәмле кесәл кайнатыла һәм килүчеләрне төрле гастрономия экскурсияләре үзенә җәлеп итә. «Борынгы мәктәп»нең мастер-класслары элекке счетларны кулланырга, кара һәм перолы ручкалар белән язып-сызып карарга мөмкинлекләр бирә.

Музейда шулай ук әдәбият һәм музыка кичәләре оештырыла, шәһәр һәм өлкә рәссамнары һәм шагыйрьларе белән очрашулар үткәрелә. Музей коллективы бирегә килүче кешеләргә сәудәгәрләр көнкүреше белән бәйле бәйрәмнәр оештыра һәм аларга тарихи интерьерларда фотосурәткә төшү мөмкинлеге бирә.

## Әдәбият
* 
* 

## Искәрмә

## Сылтамалар

* Сайтта «йорт-музейы, И. А. Милютин»
* Череповец Музейы. Йорт-музейы, И. А. Милютин 
* Йорт-музейы, И. А. Милютин
* Музей...йорттары 

Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:2006 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Музейлар
Төркем:Русия мәдәни мирасы объектлары
Заһретдинов

**Заһретдинов** — фамилия.
* Алмас Заһретдинов (1959–2022), билбаулы көрәш белән танылган спортчы, Россиянең спорт мастеры, Татарстанның атказанган тренеры (2003).
* Васил Заһретдинов (1966), рәссам, педагог.
* Роберт Заһретдинов (1932—2016), кубызчы, педагог, С. Юлаев премиясе лауреаты (1993).
* Шәһит Заһретдинов (1958), спортчы (*велосипед спорты, шосседа узышу*), СССР чемпионы (1981), СССР атказанган спорт остасы (1982) (*[[Алмалык (шәһәр)|Алмалык]], [[Үзбәкстан]]*).

Төркем:Фамилияләр
Җәзалап үтерелгән декабристлар һәйкәле

**Җәзалап үтерелгән декабристлар һәйкәле** — Русиянең Санкт-Петербург каласындагы мемориал. Һәйкәл шәһәрнең Наличный һәм Җаек урамнары киселешендәге Декабристар бакчасында урнашкан. Обелиск 1826 елда декабристар җәзалап үтерелгән урында тора, һәйкәл федераль әһәмиәтендәге мәдәни мирас объекты булып тора.

## Тарих
Русиядә 1825 елның 14 декабрендәге ихтилалды җитәкләгән, саф намуслы, илнең үсешенә яңа юл күрсәтергә тырышкан«Союз спасения» һәм «Союз благоденствия» яшерен оешмаларында әгъзалыкта булган офицерларның һәм рус интеллигентларның башында торган җитәкчеләре П. И. Пестель, К. Ф. Рылеев, С И. Муравьев-Апостол, П. Г. Каховский һәм М. П. Бестужев-Рюмин патша һәм аның яраннары хөкеме белән асып үтерелә. Күпчелек чыганакларга ярашлы, алар шул чакта үз-үзенә кул салган кешеләр һәм берәдәкләр күмелгән Голодай утравында җирләнгән. Декабристлар ихтилалына йөз ел тулу алдынан, ул җәзалап үтерелгән декабристлар хөрмәтенә, аларның җирләнгән унынына кабер һәйкәле кую өчен урын эзли башлыйлар.

1926 елның 25 июлендә Санкт-Петербург шәһәрендә декабристларга багышланган һәйкәлгә нигез ташын салу тантанасы үтә. Һәйкәл проектын В. Н. Бобров башкарган. Аның нияте буенча, һәйкәл биеклеге 23 метрдан торган обелиск булырга һәм ул 7 метр биеклектәге кәшәнәгә бастырылып куелырга тиеш була. Һәйкәл бе үк вакытта урындагы яхт-клуб өчен маяк ролен дә үтәргә һәм су баскан чакта саклану өчен урын булып та торырга тиеш була, ләкин монда декабристларның мәете сөякләре табылмаганлыктан, Бобровның бу планы тормышка ашмый кала.

Һәйкәл булачак таш салынган урынга 1940 елда гына хәзерге күренешле яңа һәйкәл корыла. Һәйкәл шомартылган кара граниттан корулы обелиск, ул шомартылган алсу граниттан ясалған постаментка урнаштырылган. Постамент нигезендә — 1926 елда язылган багышлау ташындагы: «*1826-1926 йй. /Декабристлар П. И. Пестель, К. Ф. Рылеев, /С. Муравьев-Апостол, /М. Бестужев-Рюмин, П. Г. Каховскийларның җәзалап үтерелүенең йөз еллыгына салынган/1913 (25) VII /26 / В. О. Райисполком*» дигән язма тора. Һәйкәлнең гомуми биеклеге 3 метр тәшкил итә.

## Искәрмә

Төркем:Һәйкәлләр
Ваганиха (утрау)

**Ваганихаа** — Россия Федерациясе Вологда өлкәсенең Шексна елгасы тамагы өлешендә торган утрау. Бу утрау Шексна елгасының Рыбинск сусаклагычына кушылган урынында, Череповец каласыннан көньяк-көнчыгышка таба берничә километрда урнашкан.

## Флора
Ваганиха утравының көнчыгыш өлеше кызыл көртмәле җиләклеге һәм наратлык (агачларның уртача яшәү дәвере 60-80 ел тәшкил итә) урманнары белән капланган. Утрауның куаклар ярусында коричний гөлҗимеш, артыш, гади жимолость (аю баланы), кызыл бузина, озынча яфраклы ирга, ак свидина, балан, кура жиләге, кузаклы һәм кара карлыган, эт муелы (крушина), таллар һәм башка төрле куаклар җәелеп үсә.

Вагада утравының көнбатыш өлеше төрле үләннәр, башлыча кыр үләннәре, белән капланган. Бу кыр үләннәре үскән урыннар хәзерге вакытта колхозлар бетерелү һәм шәхси хуҗалыкларның кискен кимүе аркасында чабылмыйлар, шунлыктан тал һәм зирек агачлары белән актив рәвештә басыла башлаганнар. Яр буйлары күбесенчә иңкүлек үләннәре һәм күрән-камыш белән капланган, алар печән өчен яраклы түгел.

## Фауна
Ваганиха утравында Россиянең төньяк - көнбатышы өчен уникаль булган соры челән колонияләре яши — ХХ гасырның 80 нче йыллары уртасында биредә 150 пар чамасы соры челән яшәгәне билгеле була, алардан тыш утрауда күп санлы кыр өйрәкләре (утка-гоголь), көртлек (озаннар) яши, монда пошиларның азык участкалары һәм бозаулау урыннары бар.

## Заказнигы
XX гасырның 80 нче елларында Череповец металлургия комбинаты Ваганиха утравында дачалар өчен территорияләр биләргә була. Бу хәл утрауда яшәгән соры челән һәм башка төр кошларга бетү куркынычы белән яный. Шунлыктан урындагы кешеләр утрауда заказник булдыру инициативасын күтәреп чыгалар, аларның теләкләрен властлар ишетә һәм утрауда заказник булдырыла. Заказникның төп максаты булып соры челәннәрне һәм башка кошларны юк булудан саклау бурычы тора. Ары заказникта бөтен төр урман кисү, сунар итеү һәм төзелеш эшләрен алып бару канун тарафыннан тыела.

## Искәрмә

## Әдәбият

*
* Воробьев Г. А. Вагада // Вологодская энциклопедия / гл. ред. Г. В. Судаков. — Вологда: Русь, 2006. — .
* 

## Сылтамалар

* Ваганиха (рус.). — Информация об ООПТ на сайте информационно-аналитической системы «Особо охраняемых природные территории России» (ИА «ООПТ РФ»): oopt.aari.ru.

Төркем:Тыюлыклар
Төркем:Әлифба буенча утраулар
Нефтекама епархиясе

**Нефтекама епархиясе** (, ) — Рус православие чиркәвенең (Мәскәү патриархлыгы)  Башкортстан Республикасының Бәләбәй, Дүртөйле, Нефтекама, Октябрьский, Туймазы, Яңавыл шәһәрләре; Аскын, Бакалы, Балтач, Бәләбәй, Балакатай, Благовар, Бүздәк, Борай, Дуван, Дүртөйле, Ярмәкәй, Илеш, Калтасы, Кыйгы, Кызыл Кама, Мәчетле, Салават, Тәтешле, Туймазы, Чакмагыш, Шаран һәм Яңавыл районнары административ чикләрендәге чиркәү-административ берәмлеге (епархиясе). Башкортстан митрополиясе составына керә.

2019 елның маеннан епархия белән вакытлыча Уфа һәм Стәрлетамак митрополиты, Башкортстан митрополиясе башлыгы Никон (Васюков) идарә итә. 

## Тарих
 
Нефтекама епархиясе Рус православие чиркәве  Изге Синодының 2011 елның 27 декабре карары белән Уфа епархиясеннән кайбер приходларны аерып чыгару юлы белән оештырыла. Административ яктан Башкортстан митрополиясенә кертелә.

Нефтекама епархия әрхәрәе башта «Нефтекама һәм Бәләбәй әрхәрәе» титулын йөрткән.

2012 елның 4 октябрендә  Рус православие чиркәвенең Изге Синоды карары буенча идарә итүче әрхәрәйнең титулы «Нефтекама һәм Бөре әрхәрә»е итеп үзгәртелә.

2017 елның 29 июлендә Рус православие чиркәвенең Изге Синоды карары буенча идарә итүче әрхәрәйнең титулы «Нефтекама һәм Октябрьски әрхәрәе» итеп үзгәртелә.

## Епископлар
* *[[Никон (Васюков)]]* (27 декабрь 2011 — 4 март 2012)  
* Амвросий (Мунтяну) (4 март 2012 — 30 май 2019)
* *[[Никон (Васюков)]]* (2019 елның 30 маеннан) в. и.
* Митрофан (Еврокатов) (2023 елның декабреннән) ― **Нефтекама һәм Бәләбәй епискобы**
## Благочиниеләр
* I Нефтекама — *благочинный* протоиерей Алексий Тихонов
* II Нефтекама — иерей Сергий Корягин
* Николо-Березовка — митр. протоиерей Алексей Тихонов
* Октябрьски — иерей Сергий Попонин
* Аскын — иерей Евгений Кухарчук
* Бәләбәй — протоиерей Андрей Кирсанов
* Көнчыгыш — протоиерей Николай Долженков
* Монастырьлар — *наместник* игумен Сильвестр (Пивоваров)
* Шаран — протоиерей Василий Тымчук

Епархия секретаре — митр. протоиерей Алексей Тихонов.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Официальный сайт епархии
* Нефтекамская епархия // Патриархия.Ru

Төркем:Рус православие чиркәве епархияләре
Төркем:Нефтекама епархиясе
Төркем:2011 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Нефтекамада дин
Салават епархиясе

**Салават епархиясе** (, ) — Рус православие чиркәвенең (Мәскәү патриархлыгы)  Башкортстан Республикасының Ишембай, Мәләвез, Салават, Күмертау шәһәрләре; Әлшәй, Авыргазы, Бишбүләк, Дәүләкән, Зиянчура, Ишембай, Күгәрчен, Кушнаренко, Куергазы, Мәләвез, Миякә, Стәрлебаш, Фёдоровка һәм Чишмә районнары административ чикләрендәге чиркәү-административ берәмлеге (епархиясе). Башкортстан митрополиясе составына керә.

## Тарих
Салават епархиясе Рус православие чиркәве  Изге Синодының 2011 елның 27 декабре карары белән Уфа һәм Стәрлетамак епархиясеннән кайбер приходларны аерып чыгару юлы белән оештырыла. Административ яктан Башкортстан митрополиясенә кертелә.

Хәзерге вакытта епархиядә 86 приход исәпләнә, 23 чиркәү-приход мәктәбе, православ хәрби-ватандарлык «Димитрий Донской» клубы эшли.

## Епископлар
* *[[Никон (Васюков)]]* (27 декабрь 2011 — 16 март 2012)  
* Николай (Субботин) (2012 елның 16 мартыннан)

## Благочиниеләр
* Авыргазы — *благочинный* иерей Владимир Никитин
* Бишбүләк — иерей Владимир Егармин
* Ишембай — иерей Алексей Терентьев. Изге Троица храмы (Ишембай), Аллаһны тудыручы — Казан храмы (Верхотор), Иоанн—Кронштадтлы храмы (Ишембай), Михаил—Архангел храмы (Җиргән, Мәләвез районы), Космо—Дамиан храмы (Нордовка, Мәләвез районы), Успенье кафедраль соборы (Салават), Изге Николай храмы (Яңа Әптек, Ишембай районы) һ.б.
* Күмертау — протоиерей Сергий Ветров
* Кушнаренко — протоиерей Евгений Ачилов
* Мәләвез — протоиерей Владимир Семавин
* Монастырьлар — иеромонах Зосима (Дмитрий Кондраков)
* Прибельск — протоиерей Андрей Кулемза
* Раевка — протоиерей Петр Форманюк
* Чишмә — протоиерей Владимир Жданов

Епархия эшләре идарәчесе - иерей Вячеслав Смольников.

Епархия канцеляриясе мөдире - протоиерей Сергий Завьялов.

## Салават епархиясе храмнары

Файл: Orthodox church in Ishimbay.jpg| Изге Троица храмы (Ишембай) 
Файл: Verhotor1.jpg | Аллаһ Анасы — Казан храмы (Верхотор)
Файл: Safranovo2.jpg|Николай храмы (Шафран, Әлшәй районы)
Файл: Tolbazi.jpg|«» Аллаһ Анасы иконасы храмы (Талбазы) 
Файл: Pokrovsky monastery in Dedovo 2012 2.jpg|Покров храмы (Дедово, Федоровка районы)
Файл: Pokrovsky monastery in Dedovo 2012 25.jpg|Покров храмы (Дедово) 


## Монастырьлар
* Марфа-Мария монастыре (Ира) (хатын-кызлар өчен; Ира авылы, Күмертау шәһәр округы)
* Покров монастыре (Дедово) (ир-атлар өчен; Дедово авылы, Фёдоровка районы)

## Сылтамалар
* Официальный сайт Салаватской епархии
* Салаватская епархия // Патриархия.Ru
*  Салават епархиясе. ВКонтакте

## Искәрмәләр


Төркем:Рус православие чиркәве епархияләре
Төркем:Салават епархиясе
Төркем:2011 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Салаватта дин
Лена Белкина

**Лена Белкина** (27 ноябрь 1987 ел, Ташкент) — Украина опера җырчысы (меццо-сопрано).

## Сылтамалар
* рәсми сайт
Давид Гольдгор

**Гольдгор Давид Семенович** (1912—1982) — совет архитекторы, рәссам-графигы. РСФСР-ның атказанган архитекторы.

## Биографиясе
1912 елның 25 октябрендә Гольдгор Давид Семенович Санкт-Петербургта (башка мәгълүматлар буенча Минскида) туган.

Д. С. Гольдгор ЛИСИны 1934 елда тәмамлаган. Хезмәт эшчәнлеген «Ленпроект» институтында башлап җибәргән. Е. А. Левинсон һәм И. И. Фомин остаханәсендә эшли, Эксперименталь медицина институты биналарының проектларын эшләүдә катнаша.

1941 елның 4 июлендә «Ленпроект»ның башка хезмәткәрләре белән бергә Бөек Ватан сугышы фронтына китә. Алты кешедән торган төркемдә Б. Н. Журавлев һәм Л. С. Косвен белән бергә халык ополчениесының 2нче дивизиясенең беренче укчылар полкына җибәрелә. Д. С. Гольдгор сапер булып хезмәт итә, полк составында Гатчина тирәсендә барган хәрби операцияләрдә катнаша . Шәһәрне камалыштан азат иткәннән соң, аны төзекләндерүдә катнаша. Ленинградта җиңүчеләрне каршылау өчен төзелгән вакытлы триумф аркаларын проектлый. «Ленинградны саклаган өчен» медале белән бүләкләнгән.

Сугыш тәмамланганнан соң, № 5 «Ленпроект» остаханәсендә эшли, 1953 елда аның җитәкчесе була (1968 елга кадәр Е. А. Левинсон белән бергә).

1950 елда аның проекты буенча Суворов проспектындагы 62нче йорт төзелә (ул торак һәм административ өлешләрдән тора), «Нарва» метро станциясенә (1955, А. В. Васильев һәм С. Б. Сперанский белән автордашлыкта), Выборгтагы тимер юл вокзалы (шул ук автордашлары белән), 1957—1960 елларда аның проекты буенча шәһәрнең Седов һәм Иваново урамнарында эре панельле торак йортлар төзелә.

1960—1980 елларда Гольдгор остаханәсе Щемиловка, Купчино, Неваның уң яры (Володарский күпере янындагы мәйданда) кебек «йокы» районнарындагы йортларны проектлый һәм төзи.

1967—1977 елларда Синоп яр буе, Александр Невский мәйданы ("Мәскәү" кунакханәсе, АТС), Сәяси мәгариф йорты бинасы (1974) һәм халык депутатларының Ленинград өлкә советы бинасы (1975—1981), Шпалер урамындагы «Чәчәк» павильоны, «Торналар» Нева мемориалы, Шпалер урамының так ягындагы каралтыларны реконструкцияләү һәм төзү, крематорий комплексы, Тула урамындагы универсам бинасы һәм башка эре проектларны эшли.

Д. С. Гольдгор 1982 елның 12 июнендә 70нче яшендә вафат була. Зур Охта зиратында җирләнгән.

Хатыны — рәссам һәм архитектор Ушакова Екатерина Константиновна.

## Искәрмә

## Әдәбият
* А. В. Шприц *Давид Гольнур. * // Зодчие Санкт-Петербурга. XX век / сост. В. Г. Исаченко; ред. Ю. Артемьев, С. Прохватиловның. — СПб.: Лениза, 2000. — 720 с. — .

## Сылтамалар
* Купчино «Петербург һәм аның тирә-ягы» сайтында

Төркем:25 октябрь көнне туганнар
Төркем:1912 елда туганнар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:12 июль көнне вафатлар
Төркем:1982 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган архитекторлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Яһүдләр
Баскин-Роббинс

**Баскин-Роббинс** () — халыкара туңдырма салоннары чылбыры. Аның 30дан артык илдә франшизлары бар. 5800 урынның 2800е АКШта урнашкан. Ул 1945 елда Бёртон Баскин һәм Ирв Роббинсның ике аерым туңдырма предприятиесен берләштерү нигезендә оешкан. Кушылыр алдыннан, ике аерым туңдырма предприятиесе «Бёртонс» (Бертның туңдырма кибете) һәм «Сноубёрдс» (Кар бөртеге) дип аталган. «Кар бөртеге» туңдырмасында ул вакытта 21 тәм була.

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:АКШ азык-төлек компанияләре
Псков архитектура мәктәбе храмнары

**Псков архитектура мәктәбе храмнары** — ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы объекты, ул үз эченә ун Псков XII—XVII гасыр башындагы чиркәү архитектурасы һәйкәлләрен ала. ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы комитетының 43 нче сессиясе карары белән Бөтендөнья мирасы исемлегенә 2019 елның июлендә кертелгән.

## Гомуми мәгълүмат
«Псков архитектура мәктәбе храмнары» ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә мәдәни критерий (ii) буенча, ягъни хәзерге вакытта яки билгеле бер мәдәни киңлектә, архитектура яки технологияләрдә, монументаль сәнгатьтә, шәһәрләрне планлаштыруда һәм ландшафтларны булдыруда кешелек кыйммәтләренең үзара йогынтыларын таныклаучы объект буларак кертелгән. Чиркәүләр, соборлар, монастырьләр, крепость манаралары һәм административ биналар Россия Федерациясенең төньяк-көнбатышындагы Бөек Псков елгасында урнашкан һәйкәлләр төркемен тәшкил итә. Псков сәнгать мәктәбе төзегән әлеге биналарның архитектурасының төп үзенчәлекләре - күләмнәр, гөмбәз, подъездлар һәм колокольнялар. Чиркәү һәм соборлар бакчалары, коймалар һәм диварлар ярдәмендә табигый ландшафт белән туры киләләр. Византия һәм Новгород традицияләре йогынтысында Псков сәнгать мәктәбе XV-XVI гасырларда үсеш пигына ирешә һәм илдә иң йогынтылыларның берсе була. Ул Россиядә биш йөз ел дәвамында архитектура стильләрен формалаштыруга зур йогынты ясаган.

## Исемлеккә кертү тарихы
2002 елдан башлап, борынгы Псков һәйкәлләрен ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә башта Бөек Псков номинациясе составында кертергә омтылалар. Шулай ук, «Россия Кремле» серияле номинация составында Псков Кремлен кертү омтылышы була; 2012 елда бу гариза кире кагыла.

«Борынгы Псков һәйкәлләре» дигән яңа номинация өстендә эш 2015 елда башлана. Гаризага нигездә шәһәрнең тарихи үзәгендә урнашкан 18 объект керә, әмма 2016 һәм 2017 елларда Псков гаризалары кире кагыла, шуның белән бәйле рәвештә, документлар тапшырылмаган була. 2018 елда материаллар кабат җибәрелә. Бу гариза 2019 елның июнь-июль айларында Бакуда узган ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы комитетының 43 нче сессиясендә 18 объектның 10 сы гына кертү өчен хуплана.

Псков өлкәсе Хакимиятләре киләчәктә ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегендә төбәк һәйкәлләре санын арттырырга ниятли.

## Составы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Псков в списке ЮНЕСКО — Псковское агентство информации 
* Десять храмов Пскова в списке ЮНЕСКО. Почему их обязательно надо увидеть? — ТАСС
Санкт-Петербургның тарихи үзәге һәм аның белән бәйле һәйкәлләр комплекслары

**Санкт-Петербургның тарихи үзәге һәм аның белән бәйле һәйкәлләр комплекслары** (ингл. Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments) — Россиядә ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы объекты. Ул Бөтендөнья мирас комитетының 14 нче сессиясендә - башка дүрт совет һәйкәле (Мәскәү Кремле һәм Кызыл мәйдан, Изге София соборы һәм Киев — Печера лаврасы, Кижи погосты, Ичан-Кала) белән бергә Бөтендөнья мирасы һәйкәлләре исемлегенә кертелгән.

Сессия өчен документларны әзерләү Ю.А. Денисов җитәкчелегендә авраль режимда бара. Башта аерым тарихи һәм архитектура һәйкәлләре исемлегенә кертү турында фикер алышына, әмма «Россия Дәүләтенең гаять зур тырышлыгы белән тарихи кыска вакыт эчендә формалашкан зур Санкт-Петербургның мәдәни һәм табигый ландшафтының универсаль кыйммәте аның состав өлешләренең кыйммәтеннән өстенрәк» дигән фикер бик тиз таралган була.

## Әһәмияте
«Санкт-Петербургның тарихи үзәге» объекты ЮНЕСКО практикасында иң беренчеләрдән булып зур мәдәни-табигый ландшафтка һәйкәл статусы бирү очракларының берсе булды. Аңа хәтта Петербург үзәге белән элемтәләре күренми торган объектлар да кергән, мәсәлән, Ладогадагы борынгы рус Орехов ныгытмасы һәм Линдул урманы. Шәһәр яны зоналары үз эченә генә түгел, сарай-парк комплекслары, шулай ук табигый ландшафтлар, сәнәгать һәйкәлләре (Сестрорецкий корал заводы), һ. б. Заманча шәһәр ландшафтының мондый озын участокларын консервацияләү зур кыенлыклар белән бәйле, моңа Эльба үзәне белән Дрезден (2009) типологик охшаш ландшафты исемлегеннән Эльба аша яңа күпер төзү планнары аркасында искәрмә булып тора.

2012 елда Санкт-Петербург Хөкүмәте «2013-2018 елларга Санкт — Петербургның тарихи үзәгендә урнашкан «Конюшенная» һәм «Төньяк Коломна — Яңа Голландия» территорияләрен саклау һәм үстерү» максатчан программасын раслый.

Санкт-Петербургның 2014 елда планлаштыруның программа-максатчан методына күчүе нәтиҗәсендә тарихи үзәкне саклау программасы «Санкт-Петербург территорияләрен икътисадый һәм социаль үстерү» дәүләт программасының бер өлешенә әһләнә, аны 2014 елның 30 июнендә 6 елга кабул итәләр. Санкт-Петербургның Икътисадый сәясәт һәм стратегик планлаштыру комитеты Дәүләт программасының үтәлешен кураторлык итә. Программаны тормышка ашыруны озата баручы төп эксперт-консультация органы - Санкт-Петербург Хөкүмәте каршындагы тарихи үзәк территорияләрен саклау һәм үстерү советы.

Программа кысаларында Санкт-Петербургның тарихи үзәгенең ике территориясе бүлеп бирелгән: «Конюшенная» һәм «Төньяк Коломна — Яңа Голландия».

## Урыны

## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург
Новгород һәм аның тирәсендәге тарихи һәйкәлләр

**Новгород һәм аның тирәсендәге тарихи һәйкәлләр** (*ингл. Historic Monuments of Novgorod and Surroundings*) — 1992 елда ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы объектлары исемлегенә кергән Новгород шәһәре (1999 елдан - Бөек Новгород) архитектура һәйкәлләренең җыелма атамасы.

2009 елның 1 апрелендә Россия Үзәк банкы Бөек Новгород һәм шәһәр яны тарихи һәйкәлләре сурәтләнгән коллекцион һәм инвестицион әһәмияттәге кыйммәтле металллардан истәлекле тәңкәләр чыгарган. Тәңкәләр «ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирасында Россия» сериясенә чыга һәм Бөек Новгородның 1150 еллыгына багышланган.

## Тарих

IX һәм XV гасырлар арасында Новгород урта гасыр Русенең иң зур шәһәрләренең берсе була. Ул «варяглардан грекларга сәүдә юлы»нда ята һәм хәзерге Төньяк-Көнбатыш Русьнең зур өлешен үз эченә алган Новгород Республикасының үзәге була. XII гасырдан бу урта гасырлар республикасы үрнәге булып тора, анда карарлар шәһәр халкы җыелышы тарафыннан кабул ителә һәм кенәз сайлана. Аерым алганда, Новгородта XIV гасырда актив чиркәү төзелеше дәвам итә. Новгород архиепископ резиденциясе һәм мөһим мәдәни үзәк булган. Иң борынгы рус кулъязмалары Новгородта XI гасырда ясалган. Рус  таш архитектурасы һәм рус рәсем сәнгате Новгород һәм Псковтан килеп чыккан. Урта гасыр рус рәссамнарының иң зурларыннан берсе Феофан Грек Новгородта актив эшләгән.

Новгород архитектура мәктәбенең формалашуы XI гасыр урталарына, Новгородтагы София соборы төзелеше вакытына карый. Бу һәйкәлдә үк Новгород архитектурасының аерым үзенчәлекләре — монументальлек, артык декоративлык булмау сизелә.

Новгородның сәяси бүленеш чорындагы храмнары зур күләмле булмый, әмма аларда әлеге архитектура мәктәбенең төп сыйфатлары саклана.  XII гасыр ахырында Синичий тавында Петр һәм Павел чиркәве (1185), Мячиндагы Фома ышанычы чиркәве (1195) төзелә. XII гасырда мәктәп үсешен тәмамлаган истәлекле һәйкәл булып Нередицтагы Спас чиркәве (1198) тора. Бер сезон эчендә Новгород кенәзе Ярослав Владимирович каршында төзелә.

Новгород архитектурасының чәчәк атуы XIV гасырның икенче яртысында, Новгород Республикасының максималь куәте чорында була. Бу чор архитектурасының иң югары һәм эталоны булып, Новгородтагы инеш буенча Федор Стратилат чиркәве тора. Чиркәү бинасы - кубик типтагы дүрт баскычлы бина. Фасадның кайбер урыннарын элек фрескалар белән бизәгәннәр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Расположение памятников ЮНЕСКО
* Обосновывающие документы
Казан дәүләт медицина академиясе

**Казан дәүләт медицина академиясе**  — Россия Федерациясе сәламәтлек саклау министрлыгының өзлексез һөнәри белем бирү медицина академиясенең белем бирү филиалы, ә моңа кадәр мөстәкыйль югары уку йорты.

## Тарихы
1920 елның 22 апрелендә В.И. Ленинның 50 еллыгына багышланган Казан губерна башкарма комитеты утырышында югары дәвалау-уку йорты «В. И. Ленин исемендәге Казан клиник институты» оештырыла.

1923 елда Казан клиник институты РСФСР Сәламәтлек саклау халык комиссариатының фәнни учреждениеләре исемлегенә кертелә. 1925 елда  институт «В.И. Ленин исемендәге табибларны камилләштерү өчен дәүләт институты» дип үзгәртелә. 1995 елда Академиягә үзгәртелә. 2003 елдан-РФ Сәламәтлек саклау министрлыгының Казан дәүләт медицина академиясе.

## Гомуми мәгълүмат
Академиядә якын 350 мең берәмлек китап саклана торган китапханә бар.

2010 елда фән һәм фәнни-педагогик кадрлар әзерләү үзәге оештырылган. 2011 елдан академиядә поликлиника ачыла. 2012 елда тарих музее ачыла.

Ике диссертация советы эшли.

Академия төп фәнни нәтиҗәләрен бастырып чыгару өчен тәкъдим ителә торган басмалар исемлегенә кертелгән 4 журналны гамәлгә куючы: «Неврологический вестник В.М. Бехтерева», «Гамәли медицина», «Иҗтимагый сәламәтлек һәм сәламәтлек саклау» («Неврологический вестник им. В. М. Бехтерева», «Практическая медицина», «Общественное здоровье и здравоохранение»).

2014 елда академия фәнни экспертиза үткәрүгә һәм дару препаратлары исемлеген формалаштыруга Россия Сәламәтлек саклау министрлыгы тарафыннан җәлеп ителә торган учреждениеләр исемлегенә керә. Шул ук елны Росздравнадзор боерыгы белән академия медицина эшләнмәләренең клиник сынауларын үткәрүче оешмалар исемлегенә кертелгән.

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр
* 1920-1930 — Роман Лурия 
* 1930-1980 — ...
* 1980-2007 — Марс Михайлов
* 2007-2015 — Камил Зыятдинов
* 2015-әлегә —  Рөстәм Хәсәнов (2016 елдан филиал директоры)

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казан академияләре
Төркем:Россиянең медицина югары уку йортлары
Төркем:Казан югары уку йортлары
Төркем:Владимир Ленин хөрмәтенә аталган объектлар
Төркем:Казан дәүләт медицина академиясе
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
В. Г. Тимирясов исемендәге Казан инновацион университеты

**В. Г. Тимирясов исемендәге Казан инновацион университеты** (, ИЭУП)  – Казанда урнашкан югары уку йорты. 1994 елның 22 июлендә нигез салынган.

## Исеме
Законнардагы үзгәрешләр белән бәйле рәвештә,югары уку йорты рәсми исемен берничә тапкыр үзгәрткән. Хәзерге вакытта аңа нигез салучы һәм беренче ректор В.Г. Тимирясов исемен йөртә.

1994-1996 елларда Икътисад, идарә һәм хокук университеты, 1996-2016 елларда Икътисад, идарә һәм хокук институты, 2016 елдан В.Г.Тимирясов исемендәге Казан инновацион университеты (ИЭУП) исемен йөртә.

## Тарихы
Университет 1994 елда, төбәкнең базар икътисады һәм хокук саклау эшчәнлеге өлкәсендә квалификацияле кадрларга ихтыяҗларын канәгатьләндерү өчен, Татарстан Республикасы Мәгариф министрлыгы һәм Татарстан Республикасы Югары Советының халык мәгарифе буенча даими комиссиясе инициативасы белән оештырылган.

1998-2002 елларда югары уку йортының Әлмәт, Бөгелмә, Яшел Үзән, Яр Чаллы, Түбән Кама һәм Чистай филиаллары оештырыла һәм белем бирү эшчәнлеген дәвам итә. 2014 елның маеннан Россия белән кушылган Кырымда белем бирү эшчәнлеген алып бара башлакучы Россиянең беренче югары уку йортларының берсе. Университетта Бөтендөнья татар конгрессы белән Кырым Республикасы муниципаль берәмлекләре җитәкчеләрен укыту буенча уртак проект тормышка ашырыла.

2014 елдан башлап югары уку йорты базасында Россия Федерациясе Мәгариф һәм фән министрлыгы боерыклары нигезендә 2 федераль инновацион мәйданчык булдырылды һәм эшли:

* Татарстан Республикасында инклюзив белем бирүнең дәвамчан системасын булдыру һәм үстерү.
* «Сатып алулар профессионалы» инновацион фәнни-белем бирү мәйданчыгын булдыру нигезендә сатып алулар өлкәсендә кадрлар әзерләүгә комплекслы якын килүне формалаштыру һәм гамәлгә ашыру.

Хәзерге вакытта университет мәгариф һәм фән өлкәсендә күзәтчелек буенча Федераль хезмәт тарафыннан бирелгән сроксыз лицензия һәм дәүләт аккредитациясе турында таныклык нигезендә эшчәнлек алып бара.

## Рейтинг
Югары уку йорты «Идарә өлкәсе югары уку йортлары (икътисад, финанслар, юриспруденция)» номинациясендә «Россия сегодня» мәгълүмат агентлыгы төзегән 2015 елда Россия Федерациясендә югары уку йортларының ихтыяҗлары рейтингы номинациясендә 9 нчы урынны били.

## Төзелеш
Университет структурасына 6 филиалы, 5 факультетл, 4 институты, шулай ук көллияте керә. Моннан тыш, университетта «Икътисадның һәм хокукның актуаль проблемалары» федераль рецензияләнә торган журналы чыгарыла, ул рецензияләнә торган фәнни басмалар исемлегенә кертелгән, анда кандидат һәм фәннәр докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертацияләрнең төп фәнни нәтиҗәләре басылырга тиеш.

## Шәхесләр
### Ректорлар

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Казан югары уку йортлары
Крюков каналы

**Крюков каналы** — Россиянең Санкт-Петербург каналларының берсе.

## Тарих

Крюков каналы Россия империясенең Санкт-Петербург шәһәрендәге хәзерге Хезмәт мәйданындагы билгеле Адмиралтейство каналыннан Фонтанкага кадәр казылган су өлеше.

Башта Санкт-Петербург шәһәренең  бу Крюков каналы 1719 -1 720 елларда Нева елгасыннан Мойкага кадәр транспорт максатларында казылган була. 1738 елдан каналның исеме аны төзегән подрядчик Семен Крюковның исеме белән аталган. Санкт-Петербург шәһәренең  Благовещенский күпере төзелеше вакытында аның хәзерге Хезмәт мәйданыннан узган өлеше бүгенге көнгә кадәр сакланып калган торбага кертеп салынган була  .

1830 елдан Мойкадан Фонтанкага кадәр булган бүлек, шулай ук су элемтәләрен булдыру өчен казылган, ләкин максатын акламаган, Крюков каналы дип атала башлаган. Канал 1801-1807 елларда гранит ярлар белән капланган.

## Географик мәгълүмат
Санкт-Петербургның бу билгеле канлының озынлыгы 1,5 км, киңлеге 20 м, тирәнлеге 2 м. Адмиралтейство каналы белән берлектә, Крюков каналы Яңа Голландия утравын 2-нче Адмиралтейство утравыннан аерsg тора.

## Күперләр

* Күрше күпер
* Старо-Никольский күпере
* Кашин күпере
* Сәүдә күпере
* Декабристлар күпере
* Матвеев күпере

## Шулай ук карагыз

* Крюков каналы яры

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Горбачевич К. С., Хабло Э.П. Нигә алар шулай аталалар? Ленинградтагы урамнар, квадратлар, утраулар, елгалар һәм күперләр исемнәренең килеп чыгышы турында. - 3 нче басма, Рев. һәм өстәргә. - Л .: Лениздат, 1985. - КЕРЕМ. 448-449. - 511 дан.
* Горбачевич К. С., Хабло Э.П. Нигә алар шулай аталалар? Санкт-Петербург урамнары, мәйданнары, утраулары, елгалары һәм күперләренең исемнәре турында. - 4 нче басма, Рев. - СПб. : Норинт, 1996. - КЕРЕМ. 313. - 359 дан. -  .
* Городские имена сегодня и вчера: Петербургская топонимика / комп. С. В. Алексеева, А. Г. Владимирович, А. Д. Эрофеев һәм башкалар. - 2 нче басма, Рев. һәм өстәргә. - СПб. : Ялан, 1997. - КЕРЕМ. 62. - 288 дан. - (Төньяк Палмыраның өч гасыры). -  .
* Санкт-Петербургның кечкенә елгалары һәм каналлары буйлап. SPb .: Лениздат, 2001 .
* Зуев Г. И. Крюков каналы кайда ... - М.-СПб .: Entентрполиграф, МиМ-Дельта, 2007 . -  .

Төркем:Россия каналлары
Төркем:Санкт-Петербург географиясе
Иван Григорьев

**Иван Антонович Григорьев** (1902-1942) - Бөек Ватан сугышы елларында Карелиядә партизаннар хәрәкәтен оештыручыларның һәм җитәкчеләренең берсе, майор, партизан бригадасы командиры.

## Биографиясе

Иван Григорьев 1902 елның 17 ноябрендә Олонец губернасы Паданы авылында (бүгенге Карелия Республикасының Медвежьегорск районына карый) карел крестьяннары гаиләсендә туа.

1917-1920 елларда Мурманск тимер юлының Масельг станциясенең тимер юл депосында слесарь булып эшли.

1920 елда үз теләге белән Кызыл Армиягә китә. 1922 елдан РКП(б) әгъзасы.

1920-1936 елларда ВЧК (ОГПУ) органнарында, Карелиядәге чик буе гаскәрләрендә хезмәт итә.

1935 елда ОГПУ югары чик буе мәктәбен тәмамлый.

1941 елның августына кадәр Петрозаводск һава һөҗүменә каршы оборона башлыгы ярдәмчесе булып эшли.

Совет-фин сугышы башланганда (1941-1944) өлкән лейтенант Григорьев И.А. «Фашистларны кыйна» дигән партизан отрядында взвод командиры булып сугыша. Немец һәм фин илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгәне өчен партизан отряды взводы командиры өлкән лейтенант Григорьев Иван Антонович 1941 елның 19 декабрендәге 0119/Н номерлы Карел фронты гаскәрләре буенча Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә.

1941 елның октябреннән — Карел фронтының аерым билгеләнештәге батальоны, 1942 елның февраленнән - 1 нче партизан бригадасы командиры.

1942 елның 29 июненнән 25 августына кадәр 648 кешедән торган 6 отряд составында 650 километрлы бригада Сегозеро һәм Поросозеро күлләре тирәсендә дошманның тыллары буенча рейд ясый. 1942 елның 30 июлендә бригада Сегозеро урманнары районында урнашкан була. Биеклек өчен көрәштә И. А. Григорьев дүрт тапкыр яралана, ләкин отряд белән җитәкчелек итүне дәвам итә. Чолганышта калып аны ураганда һәлак була. 1 партизан бригадасы командиры майор Григорьев Иван Антонович Ленин ордены белән бүләкләнә.

Паданы авылында туганнар каберлегендә җирләнгән.

## Хәтер
Бүгенге көндә Падан урта мәктәбе И.А. Григорьев исемен йөртә. Авыл урамнарының берсе И.А. Григорьев исеме белән аталган.

## Чыганаклар
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 1: А — Й. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2007. С. 278—400 с.: ил., карт. ISBN 978-5-8430-0123-0 (т. 1)
* Трофимов Ф. Иван Григорьев. [Партизан]. — Петрозаводск, Госиздат КФССР, 1948. — 20 с.
* Ругоев Я. В. Не ради славы: [Очерк о комбриге И. А. Григорьеве] // Карелия. Годы. Люди: Сб. очерков.. — Петрозаводск: Карельское книжное издательство, 1967. — С. 176—186. — 420 с. — 4000 экз.
Алла Кудлай

**Алла Кудлай** (23 июль 1954 ел, Лосынивка) — эстрада җырчысы.

Украина халык артисты (1997)

## Сылтамалар
* рәсми сайт 

Төркем:Җырчылар
Станислав Филиппов

**Станислав Кириллович Филиппов** (26.09.1945; Надёжная, Краснодар крае, Отраднено районы, РСФСР, СССР) - рус һәм совет журналисты, язучы һәм туган якны өйрәнүче. Кубаньның атказанган мәдәният хезмәткәре. Ике тапкыр «Кубаньның Алтын каләм» журналистлар премиясе лауреаты,
СКВО гаскәрләре белән идарә итүче махсус грамота иясе, «Хәтер, хәтер, безне балачакка чакырма» документаль хикәяләре өчен Артем Боровикның журналистлар премиясе лауреаты.

## Биографиясе
Станислав Филиппов 1945 елның 26 сентябрендә Краснодар краеның Отраднено районы Надёжная станицасында туган. Аннары гаилә Карелиягә, Надвоицы алюминчылар бистәсенә күчеп китә.

Ленинград тау институтында укый. Аны тәмамлаганнан соң проект оешмасында, Петрозаводск дәүләт университетында, комсомолның республика комитетында инженер булып эшли, район газетасының бүлек мөдире, аннары район башлыгы урынбасары була. 1972 елдан журналист һәм редакция-нәшрият эшендә Филипповның мәкаләләре, очерклары һәм хикәяләре «Кубань», «Москва» журналларында дөнья күрә.

Кубан язучысы Гарий Немченко повесте буенча «Брат, найди брата» нәфис фильмын осетин студиясендә берничә документаль фильм төшерүдә катнаша.

Бөек Ватан сугышының иң нәтиҗәле танкисты Дмитрий Лавриненконы мәңгеләштерү һәм аңа үлгәннән соң Советлар Союзы Герое исемен бирү өчен күп эш башкара, аның турында «Беркайчан да үлмәс» повесте авторы. Шулай ук очучы, кубанец-отрадненец Борис Капустин турында «Үлемсезлеккә 30 секунд кала»,  Марух кичүен яклаучылар турында «Анда, чал таулар ягында», Ленинград блокадасыннан эвакуацияләнгән Отраднено һәм Удобна балалар йортларында тәрбияләнүчеләрнең фаҗигале язмышы турында да «Тәмуг аша үткән» повестьларын яза.

Россия Журналистлар берлеге әгъзасы.

Отрадненоның «Авыл тормышы» газетасы баш мөхәррире була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Не померкнет никогда : [О командире взвода 1-й гвард. танковой бригады Д. Ф. Лавриненко] / С. Филиппов; Рядом с передним краем : [О зенитчиках 31-й армии]/ Г. Симкин. — М.: Молодая гвардия, 1987. — 302 с. — (Летопись Великой Отечественной). — 50 000 экз.
* Не померкнет никогда. — Краснодар: Периодика Кубани, 2004. — 320 с. — 5000 экз. — ISBN 5-331-00037-1.

Төркем:Әлифба буенча язучылар