open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иннополис лицее

«Иннополис лицее» – Иннополис шәһәрендәге белем бирү учреждениесы. Адресы - Квантовый бульвары, 3 нче йорт.  Уку оешмасының профиле – физика һәм математика юнәлешләре. Хәзерге вакытта директоры - Сулимова Надежда Алексеевна.

## Тарих
Лицей 2016 нчы елның 11 нче гыйнварыннан эшләп килә. Анда укырга керер өчен, математика, рус теле һәм инглиз теле буенча кереш сынаулар үтәргә кирәк. Татар телен камил белү очрагында, инглиз теле урынына татар телен бирү мөмкинлеге бар. Шулай ук әңгәмә этабын үтәргә һәм ирешелгән уңышларны портфолио рәвешендә тәкъдим итү мәҗбүри булып тора.

6 нчы сыйныфлар өчен Лицей базасында әзерлек курслары да эшләп килә.

Лицейда укучыларның белем алу, яшәү һәм туклануы дәүләт тарафыннан финанслана.

Укыту эше барышында Лицей тыгыз рәвештә Иннополис университеты белән хезмәттәшлек итә.

## Укыту процессы
Лицейда 7 нче сыйныфтан алып 11 нче сыйныфка кадәр белем алалар. Программа физика-математика белән бәйле дисципланаларны тирәнтен өйрәнүдән һәм IT-технологияләрне кулланырга өйрәнүдән гыйбарәт. Укучылар төркемнәргә бүленеп укыйлар, бер төркемдә – 15 кеше. Лицей каршында интернат эшләп килә.

Лицейның белем бирү программасы сәләтле балаларны укыту һәм тәрбияләүгә юнәлтелгән. Программаның максаты: информатика һәм информацион-коммуникатив технологияләрне актив кулланып, укучыларның иҗади һәм эзләнү сәләтләрен үстерү.

Лицейның үзенчәлекләре булып фәннәрне өйрәнүдә конвергенция алымын куллану тора.

Дәресләрдән соң да укучылар өчен өстәмә белем алу мөмкинлеге каралган: IT юнәлеше буенча курслар (Quiz, Яндекс Лицей һәм Samsung Class); анимация, инглиз, немец һәм кытай телләрен өйрәнү. Лицеистларның үз юнәлешләре буенча башка гомумбелем бирү оешмалары белән бергә олимпиадаларда чыгыш ясау мөмкинлеге дә бар.

Укучылар өчен спорт секцияләре (йөзү , шахмат , баскетбол , волейбол), хореография, вокал, сынлы сәнгать түгәрәкләре эшли.

Лицей Иннополис Университеты белән тыгыз бәйләнештә тора. Университет белән үзара бәйләнеш кысаларында робототехниканы үзләштү, олимпиадаларга әзерләнү, Университет һәм дөньяның алдынгы IT компанияләре һәм фәнни үзәк галимнәре белән очрашу мөмкинлекләре бар.

## Чыганаклар
* Иннополис лицееның рәсми сайты 
* edu.tatar.ru порталында Иннополис лицееның рәсми бите 
* Иннополис шәһәре сайты 

Төркем:Татарстан мәктәпләре
Төркем:Иннополис
Төркем:Викисәфәр мәкаләләре
Рамаяна

***Рамаяна*** (|r|ɑː|ˈ|m|ɑː|j|ə|n|ə); Санскрит телендә: रामायणम्, *Rāmāyaṇam* ɽaːˈmaːjɐɳɐm|) - ул Борынгы Һиндстанның ике төп Санскрит эпосларының берсе, икенчесе "Махабхарата". "Махабхарата" белән бергә ул Һинду Итиһасасын формалаштыра.
Традицион рәвештә Маһарши Вальмикига карый дип әйтелгән эпос, риваять Косала Патшалыгы шаһзадәсе Раманың тормышын сөйли. Ул урманда ундүрт ел качак булып тора. Аның хатыны Сита белән һәм бертуганы Лакшмана белән Һиндстан буенча сәяхәт итүе, Раманың хатынын Ланка патшасы шәйтан Равана урлавы, һәм эпосның кульминациясендә Раманың соңыннан Айодхьяга кайтып патша буларак таҗ киюе сурәтләнә.
Эпосның тарихи үсешен һәм композицион катламнарын берничә мәртәбә чишеп караганнар; берничә соңгы вакыттагы галимнәр фаразынча текстның иң иртә этапы безнең эрага кадәр 7-енче гасырдан 4-енче гасырга карый, һәм соң катламнары безнең эраның 3-енче гасырына карый.
"Рамаяна" дөнья әдәбиятында иң зур борынгы эпосларның берсе булып тора. Ул якынча 24000 шигырьдән тора (күбесенчә Шлока/Анустубһ үлчәмендә җыелган), җиде Кһандага (ади канда, айодхья канда, аранья канда, кишкидһья канда, сундара канда, ланка канда һәм уттара канда) һәм якынча 500 саргага (бүлеккә) бүленгән. Һинду традициясе буенча ул "ади-кавья" (беренче шигырь) дип санала. Ул мөнәсәбәтләрнең вазифаларын сурәтли, идеаль ата, идеаль хезмәтче, идеаль бертуган, идеаль ир һәм идеаль патшаны сурәтли. "Рамаяна" соңрак Санскрит шигъриятенә һәм Һинду тормышына һәм мәдәниятенә әһәмиятле йогынты ясаган. "Махабхарата" кебек "Рамаяна" борынгы Һинду олы фикер ияләренең тәгълиматын сөйләү аллегорияләре буларак тәкъдим итә һәм фәлсәфи һәм әхлакый элементлар аралаштырыла. Рама, Сита, Лакшмана, Бхарата, Хануман һәм Равана Көньяк Азиянең Һиндстан, Непал, Шри Ланка һәм Көньяк-Көнчыгыш Азиянең Таиланд, Камбоджа, Малайзия һәм Индонезия илләре мәдәни аңы өчен фундаменталь булып тора.
Һиндстан телләрендә Рамаянаның төрле юрамалары бар, шулай ук Буддачылык, Сикхчылык һәм Җәйничелек адаптацияләре бар. Шулай ук хикәянең Камбоджа, Индонезия, Филиппин, Таиланд, Лаос, Мьянма һәм Малайзия юрамалары бар.
## Этимология
*Рамаяна* сүзенең мәгънәсе "Рама" + "Ааяна" , биредә Рама Ходай яки Илаһ исеме һәм Ааянаның мәгънәсе Юл яки Ысул. Исемнең турыдан-туры мәгънәсе "Раманың сәяхәте" яки "Рама карьерасы" яки башка сүзләр белән Ходай Раманың хәзер Һиндстан буларак мәгълүм булган Бхаратада Трета Юга вакытында җирдә кеше тормышы циклы вакытында сайлаган юлы.

## Моны да карагыз

*Рамаяна Үзәге 
* Рамаяна (китап)
* Хикаят Сери Рама 
* Какавин Рамаяна 
* Пһра Лак Пһра Рам 
* Реамкер 
* Рамакиен
* Лекса Мануш

## Искәрмәләр

*
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге язмалары
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һиндстан әдәбияты
Төркем:Эпос
Төркем:Рамаяна
Гази Касыйм паша мәчете

**Гази Касыйм паша мәчете** (, ) — Маҗарстанның Печ шәһәрендә урнашкан элекке ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*) бинасы. Гази Касыйм паша тарафыннан 1543 һәм 1546 еллар арасында төзелгән. Элекке мәчет бинасы шәһәр үзәгендәге мәйданда (Széchenyi István tér) урнашкан, ул — шәһәр символларының берсе. Маҗарстанда Госманлы архитектурасы үзенчәлекләре сакланган иң эре корылма. Хәзер бу бина Рим католик чиркәве буларак эшли.

## Тарих

Озынлыгы һәм киңлеге йөзәр адым булган хәзерге бина Гази Касыйм паша тарафыннан 1543 һәм 1546 еллар арасында элекке Изге Варфоломей чиркәве урынында төзелгән.

1660-елларда танылган төрек сәяхәтчесе  мәчет турында язган.

1702 елда маҗар гаскәриләре шәһәрне яулап алгач, мәчет Рим католик чиркәве итеп үзгәртелә. Мәчетнең тышкы кыяфәте барокко һәм рококо стилендәге архитектура буенча үзгәртеп корыла һәм чиркәүгә охшап кала. Төньяк өлешендә часовня, башня, ризница һәм склеп, көньяк өлешендә портиклы керү юлы төзелә.

1766 елда манарасы чиркәү хуҗалары булган иезуитлар ордены тарафыннан җимертелә. Шулай ук хатын-кызлар өчен галерея (балкон) да җимертелгән.

1773 елда иезуитлар ордены таркала. Чиркәү казна милке була, ә 1780 елда шәһәр милкенә күчә.

XVIII һәм XX гасырлар арасында бинага берничә үзгәреш кертелгән. Беренче төзелештән бары тик громада (гөмбәз белән капланган сигез кырлы барабан) гына калган.

Ике рәт итеп дугалы (áркалы) төрек тәрәзәләре урнаштырылган. Бина чиркәү буларак файдаланылганга күрә, бу тәрәзәләргә дә үзгәрешләр кертелгән.

Чиркәү интерьерының гипс өлешләрендә гарәпчә Коръән язулары сакланган.

16 метр диаметрлы гөмбәзе Печның үзәк мәйданындагы Трансильвания воеводасы  һәйкәленә карап тора.

## Галерея

File:Régi török dzsámi (18015. számú műemlék) 3.jpg|Мәчет бинасы каршында Янош Хуньяди һәйкәле
File:Pécs - Mosque Church 03.jpg||Коръән язуы сакланган урын 
File:Régi török dzsámi (18015. számú műemlék) 9.jpg|Мәчетнең áркалы (дугалы) тәрәзәләре 
File:Pécsdzsámi légifotó.jpg|Печ үзәк мәйданында мәчет бинасы кош очышы биеклегеннән


## Сылтамалар
*  Gázi Kászim pasa dzsámija
*   Macaristan’da Osmanlı izleri. yeniasya.com, 11.05.2009

## Искәрмәләр


Төркем:Элекке мәчетләр
Төркем:1546 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Маҗарстан гыйбадәтханәләре
Төркем:Маҗарстан мәчетләре
Төркем:Маҗарстанның католик чиркәүләре
Төркем:Чиркәүгә әверелгән мәчетләр
Төркем:Печ
Төркем:Госманлы архитектурасы
Арджунавиваһа

***Арджунавиваһа*** 11-енче гасырда классик Ява Һинду-Буддачылык эрасының Көнчыгыш Ява чорында беренче *[[какавин]]* булган. Арджунавиваһа Мпу Канва тарафыннан якынча безнең эраның 1019 елдан 1042 елга кадәр Каһурипан Патшалыгы патшасы Патша Аирлангга хөкеме вакытында Мпу Канва тарафыннан тезелгән булган. Арджунавиваһа 1030 елда тәмамланган булган дип фараз ителә.
Какавин Арджуна ул Меру Тавында кырыс аскетизм башкарганда кыйссасын сөйли. Аның медитациясе вакытында ул Илаһлар тарафыннан аны нәфесләндерү өчен - ике иң матур апсараны - Супрамбаны һәм Тилоттаманы җибәргән. Арджуна урыннан хәрәкәтләнми һәм апсара нәфес кылганга карамыйча медитациясен дәвам иткән. Шуннан соң Ходай Индра карт брамин буларак кыяфәт белән җиргә төшкән. Алар дини эшләр турында сүз алып барган һәм Арджуна Индраның сорауларын җавап бирә алган, аннан соң ул үзенең чын идентиклыгын аңлаган һәм кире сваргалокага кайткан. Кинәт, ярсуланып кыргый кабан дуңгызы килеп чыккан һәм Арджуна аны угы белән аткан. Әмма шул ук вакытта карт аучы килеп чыгып һәм кабан дуңгызын ул аткан дип әйткән, Арджуна һәм карт сунарчы кабан дуңгызын кем аткан турында бәхәсләшә башлаганнар. Сунарчы чынлыкта Ходай Шива икән дип килеп чыккан. Арджунага Сваргалоканың тәртибен һәм тынычлыгын борчыган асураны Ниватакавачаны үтерергә кушканнар. Арджуна Ниватакавачаны үтерә алган һәм бүләк итеп Илаһлар Арджунага өйләнергә җиде апсара рөхсәт иткәннәр һәм ул берникадәр вакыт Сваргалокада ләззәт ала алган.
Арджунавиваһаның барельефлары Көнчыгыш Ява Индонезия Чандиларында кисеп ясалган булган, мәсьәлән Проболингго Регентлыгында, Кедири янында Сураванада һәм Маланг янында Чанди Джагода.

## Шулай ук карарга мөмкин

* Киратарджунийя

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге язмалары
Навья-Ньяя

**Навья-Ньяя** яки Митхиланың фәләсәфәчесе Гангеша Упадхьяя тарфыннан 13-енче гасырда нигезләнгән һәм Рагхунатха Широмани тарафыннан дәвам ителгән  Һинд мантыйгы һәм Һинд фәлсәфәсе **Нео-Мантыйгы** *[[Даршана]]*сы (карашы, системасы яки мәктәбе). Ул классик Ньяя "даршана"ның үсеше булган. Навья-Ньяяның башка йогынтылары иртәрәк фәлсәфәчеләрнең Вачаспати Мисраның (безнең эраның 900-980 еллар) һәм Удаянаның (10-ынчы гасыр) эшләре булган. Ул Һиндстанда 18-енче гасыр буена актив булып калган.
Гангешаның китабы *[[Таттвачинтамани]]* ("Чынлыкның Фикер Асыл Ташы") өлешчә Шриһарсаның "Кһандакһандакһадья" җавап итеп, Адвайта Ведантаны яклап язылган булган, анда Ньяя фикер һәм тел теорияләренең тәфсилле тәнкыйте булган. Китабында, бу тәнкыйтьләрнең кайберәүләренә җавап бирә һәм тагын дә әһәмиятлерәк Ньяяның "даршана"сын үзен тәнкыйт белән карарга мөмкинчелек бирә. Ул Шриһарса уңышлы итеп Ньяяның реалист онтологиясенә чакыру ясаса, аның һәм Гангешаның үз тәнкыйтләре Ньяя фикеренең мантыйк һәм лингвистик коралларын камилләшүенә һәм чистаруына китергән, бу аларны кырысрак һәм төгәлрәк иткән.
*Таттвачинтамани* Һинд фәлсәфәсенең барлык әһәмиятле аспектлары белән, мантыйк, тупланмалар теориясе һәм бигрәк тә эпистемология белән эш иткән, боларны Гангеша тәфсилләп өйрәнгән һәм Ньяя схемасын үстергән һәм камилләштергән һәм мисаллар тәкъдим иткән. Нәтиҗәләр, аеруча аңлауны анализ кабул ителгән булган һәм башка "даршана"лар тарафыннан кулланылган булган.
Навья-Ньяя катлаулы тел һәм мантыйкта һәм эпистемологиядә мәсьәләләрне күтәрергә, анализларга һәм чишәргә мөмкинчелек биргән концептуаль схеманы үстергән. Ул барлык Ньяя концепцияләрен дүрт төп төркемгә системалаштырган (хис-)сиземләү (*пратьякша*), нәтиҗә (*анумана*), чагыштыру яки охшашлык (*[[упамана]]*), һәм шәһадәт (тавыш яки сүз; *[[шабда]]*). Профессор Джон Ваттанки Навья-Ньяяны хәзерге заманча аңлауга күп өлеш керткән.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Вайшешика
* Ньяя
* Джон Ваттанки

## Чыганаклар һәм өстәмә әдәбият
* Bimal Krishna Matilal, The Navya-Nyaya Doctrine of Negation: The Semantics and Ontology of Negative Statements in Navya-Nyaya Philosophy (Harvard University Press, 1968) ISBN 0-674-60650-7
* J. N. Mohanty, Classical Indian Philosophy (Rowman & Littlefield, 2000) ISBN 0-8476-8933-6
* Sarvepalli Radhakrishnan, et al. [edd], History of Philosophy Eastern and Western: Volume One (George Allen & Unwin, 1952)
* Vattanky, John, Nyāyapañcānana B. Viśvanātha, Nyāyapañcānana B. Viśvanātha, and Dinakarabhaṭṭa. Nyāya Philosophy of Language: Analysis, Text, Translation and Interpretation of Upamāna and Śabda Sections of * Kārikāvalī, Muktāvalī and Dinakarī. (Delhi: Sri Satguru Publications, 1995)
* Vattanky, John. A System of Indian Logic: The Nyana Theory of Inference. (London : Routledge, 2015)
* Vattanky, John. Development of Nyāya theism. (New Delhi: Intercultural Publications, 1993)

## Искәрмәләр
  

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Абдуллаев

**Абдуллаев** — фамилия.
* Габделхак Абдуллаев (1918—2001), үзбәк рәссамы, Үзбәкстанның халык рәссамы (1968).
* Ильяс Абдуллаев (1913—1985), азәри совет дәүләт эшлеклесе.
* Микаел Габдуллаев (1921—2002), әзери рәссамы, ССРБ халык рәссамы (1963).
* Рөстәм Абдуллаев (1946), Ырынбур татар театрының сәнгать җитәкчесе, РФ һәм ТАССР (1984) атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Хәбиб Абдуллаев (1912—1962), үзбәк геологы, академик (1947), Үзбәкстан ФА президенты (1956—1961). Ленин премиясе лауреаты (1959).
* Чыңгыз Абдуллаев (1959), Азәрбайҗанның халык язучысы (2005).
----
;Абдуллаева
* Гөлназ Абдуллаева (1980—2010), Ырынбур татар театры актрисасы.
* Люция Абдуллаева (1944), Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Ырынбур дәүләт татар драма театрының әйдәүче актрисасы, РФ атказанган артисты (1995).

## Моны да карагыз
* Абдуллин  

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Майилаттам

**Майилаттам** (Тамил телендә: மயிலாட்டம்) ул Тамилнадның һәм Кераланың Һинд дине гыйбадәтханәләрендә Ходай Субрахманья хөрмәтенә башкарылган сәнгать һәм дини форма.
Майилаттам башкаручылар баштан аяк бармакларына кадәр томшыклы тавис сыман киемнәр кияләр, ул җеп кулланып ачыла һәм ябыла ала, һәм махсус биюләр башкаралар. Башкаручылар аяклары ахырында беркетелгән биек агач кисәгендә бииләр. Бу сәнгать өчен күп өйрәнү һәм практика кирәк. Бу бию йола буенча барлык Муруган (Ходай Субрахманья) гыйбадәтханәләрендә фестивальләр вакытында башкарыла. Әмма практикада авырлыкларга һәм биючеләрнең эш хакы аз булганга күрә Майилаттам башкаручыларының саны кими.

## Искәрмәләр
  

Төркем:Һинд дине
Мәктәп

**Мәктәп** ( — гар. «яза торган урын») — гомуми белем бирүче уку йорты. Киң мәгънәдә сүз теләсә кайсы белем бирү учреждениясенә карата (музыка мәктәбе, сәнгать мәктәбе, спорт мәктәбе — балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе, көрәш сәнгате мәктәбе һ. б.) кулланылырга мөмкин..

## Атаманың килеп чыгышы
Татар теленә «мәктәп» сүзе гарәп теленнән кергән һәм «яза торган урын» дигәнне аңлата.

## Россиядә мәктәп төрләре

* Башлангыч белем бирү (башлангыч мәктәп) (беренче сыйныйфтан 4 кадәр).
* төп гомуми белем бирү мәктәбе (урта мәктәп) бишенче сыйныфтан 9 сыйныфка кадәр).
* урта гомуми белем бирү мәктәбе (урта мәктәп) (11 сыйныфка кадәр)
* һөнәри белем бирү (һөнәри училище, техникумнар, училищелар һ. б.)

## Укыту процессы
### Мәктәп вакытын бүлү
Мәктәп вакыты, тулаем алганда, өч этапка бүленә: дәрес, тәнәфес һәм «озынайтылган көн».
* Дәрес - укучыларның фәннәр буенча шөгыльләнүе.
* Тәнәфес — дәресләр арасында ял.

## Дәүләт күзәтчелеге
Россия Федерациясендә мәктәп территориясен карап тору һәм биналарның торышын дәүләт санитар күзәтү Роспотребнадзорга йөкләнелгән.

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Дәреслек
* Югары уку йорты

Төркем:Мәктәпләр
Төркем:Белем
Айдар Тимербаев

**Айдар Тимербаев**, Айдар Рифкать улы Тимербаев (*[[1971 ел]]ның [[22 октябрь|22 октябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Саба районы]], [[Татар Икшермәсе]]*) — популяр җырлар-хитлар язучы, автор-башкаручы, үзешчән композитор, продюсер, Татарстанның атказанган артисты (*[[2019 ел|2019]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1971 елның 22 октябрендә Татарстан АССР Саба районы Татар Икшермәсе авылында туган. Казанда югары белем алган. BARS Media реклама ширкәтендә эшли. Җырчылар Зинира һәм Ризат Рамазановларның продюсеры.

## Иҗаты
Җырларының саны 500. Равил Харисов җитәкләгән «Мирас» төркеме белән Җәмилә беренче җырларын башкарган. Күп җырларының сүзләрен Айдар Минһаҗев язган.

Ике ел эчендә (*[[2018 ел|2018]], [[2019 ел|2019]]*) 31 җыры премия (*[[Татар җыры]], [[Болгар радиосы]], TMTV каналы һ. б.*) яулый. Күп җырлары татар радио-телевидениесендә яңгырый.

Җырлары Зинира Рамазанова, Ризат Рамазанов, Гүзәл Уразова, Габделфәт Сафин, Илсөя Бәдретдинова, Сөмбел Билалова, Фирдүс Тямаев, Марат Шәйбәков, Әнвәр Нургалиев, Илдар Баһ, Илдар Әхмәтов, Раяз Фасихов, Иркә, Рифат Зарипов, Алмаз Мирзаянов, Аиша, Алсу Фазлыева, Азат Фазлыев һ. б. җырчыларның репертуарында бар. Салават Фәтхетдинов 16, Вадим Захаров 12 җырын башкара.

Саба мәдәният йортында һәвәскәр җырчылар башкаруында Айдар Тимербаев иҗат иткән җырлар бәйгесе уза.
 
Кайбер популяр җырлары: «Кагылма кеше ярына», «Яратмый кавышмагыз», «Тапшырылмаган хат», «Кайларда оң сез, дусларым», «Син дә мине күрсәң иде», «Алдама», «Монда авыл булган», «Ник көнләшим», «Ике минут», «Яшьлегемне сагынам», «Бар икән күрәселәр», «Үпкәләмик язмышларга», «Туган йорт», «Саба», «Югалган мәхәббәт», «Миңгәр Сабантуйлары», «Дусларымнан аерма», «Шәптән түгел», «Әнкәй мичтән ипи алган»,.

## Альбомнары
* 2012 — «Кагылма кеше ярына»

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2016 — Саба районы башлыгының Рәхмәт хаты — «*районда мәдәниятне үстерүгә керткән өлеше һәм халык арасында музыка сәнгатен пропагандалаганы өчен*»
* 2019 — Татарстанның атказанган артисты

## Гаиләсе
Хатыны Гөлнара, уллары Азат, Булат.
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Айдар Тимербаев. ВКонтакте
*   Айдар Тимербаев aidardus. Instagram
* Айдар Тимербаев. Одноклассники
*   Айдар Тимербаев. Мой мир
*  Айдар Тимербаев җырлары
* Айдар Тимербаев җырлары
*  Айдар Тимербаев - Кагылма кеше ярына (*[[YouTube]]видео, 3:35*)

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Автор-башкаручылар
Төркем:Продюсерлар
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Әсәдулла мәчете (Берек)

**Әсәдулла мәчете** — Татарстанның Югары Ослан районы Берек авылында урнашкан мәчет.

## Тарихы
Авыл мәчете XX гасыр азагында төзелә.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Югары Ослан районы мәчетләре
Тимербаев

**Тимербаев** — фамилия. *Тимербай* исеменнән ясалган.
* Айдар Тимербаев (1971), җырлар язучы, автор-башкаручы, ТР атказанган артисты (2019).
* Роберт Тимербаев (1960), баянчы, җырчы, композитор, БР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Роланд Тимербаев (1927—2019), дипломат, Венадагы халыкара оешмалар каршындагы ССРБның соңгы һәм РФнең беренче даими вәкиле (1988-1992).
* Хәмидулла Тимербай (*Хәмидулла Демирбай*, 1887—1988), сәүдәгәр, җәмәгать эшлеклесе (*[[Япония]]*).
## Моны да карагыз
* **[[Тимербай (мәгънәләр)|Тимербай]]**
* **[[Тимербулатов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Ярнов

**Ярнов** () — Рязань өлкәсенең Сасово районындагы саз татарлары авылы.

## Географиясе
Авыл Сасово районының көньяк өлешендә, район мәркәзеннән көньяктарак 11 км ераклыкта урнашкан.

Иң якын тимер юл станциясе автомобиль юлы белән төньякка таба 11 км ераклыкта урнашкан Сасово булып тора.

## Халык
Ярновта  2010 елда 87 кешенең яшәве билгеле.

## Искәрмәләр

Төркем:Сасово районы торак пунктлары
Төркем:Рязань өлкәсе татар авыллары
Уразмак

**Уразмак** () — Рязань өлкәсенең Сасово районындагы юкка чыккан татар авылы.

## Географиясе
Авыл Сасово районының көньяк өлешендә, район мәркәзеннән көньяктарак, 25 км ераклыкта урнашкан булган.

## Тарихы
Авылда 19 йөздә ике хуҗалык исәпләнгән.

## Халкы
Авылда  кеше яшәми.

## Искәрмәләр

Төркем:Сасово районы торак пунктлары
Төркем:Рязань өлкәсе татар авыллары
Сергей Кириенко

**Сергей Кириенко** () (1962 елның 26 июлендә, Сухумда, Абхазиядә, Гөрҗи Совет Социалистик Республикасында, Совет Социалистик Республикалар Берлегендә туган).
## Биографиясе

### Премьер-министр чоры
1998 елның 18 августында Сергей Кириенко хөкүмәте дефолт турында игълан итә, көчле икътисади һәм сәяси кризис башлана. Сентябрь аенда Сергей Кириенко хөкүмәте җимерелә, Россия премьер-министры итеп Евгений Примаков билгеләнә.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
Төрбәте-Җам

**Төрбәте-Җам** () — Иранның Рәзави-Хөрәсән устанында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Хәзерге статусын 1933 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Иран шәһәрләре
Төркем:Рәзави-Хөрәсән шәһәрләре
Чххатиа Бата

**Чхаттиа Бата** яки **Чхаттиа Джаганнатх Гыйбадәтханәсе** - ул Һиндстанда, Джайпур районында, Чхаттиада гыйбадәтханә. Ул Ходай Джаганнатхка багышланган һәм Ходай Калки белән ассоциацияләнә. 
Хадидас бу гыйбадәтханәне Маалика сагасында искә ала: "Барлык җанварлар һәм кешеләр үлгән көнне Пури 
Гыйбадәтханәсе баскычларында балыклар уйнаячак."

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Джаганнатхка табыну
Түбән Кама районы байрагы

**Түбән Кама районы байрагы** () — тану-хокукый билге, муниципаль берәмлекнең рәсми символы булып хезмәт итә. Түбән Кама муниципаль районы шурасының 2006 елның 9 июнендәге 25нче санлы карары нигезендә расланган. 
Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 2400нче сан белән кертелгән. 
Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 61нче сан белән кертелгән.

## Байрак тасвирламасы
Түбән Кама муниципаль район байрагы буе иңенә карата 2:3 нисбәтендәге турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт. Вертикаль буенча 3 буйга бүленгән: зәңгәр, сары, яшел. Сары буй байрак озынлыгының 1/5 өлешен тәшкил итә һәм үзара тигез озынлыктагы зәңгәр һәм яшел буйлар арасында урнаша. Сары буйда кояш һәм нарат рәсеме төшерелгән яшел график композиция сурәтләнгән.

## Байрак символикасын нигезләү
Түбән Кама муниципаль районы байрагы район гербы нигезендә эшләнгән. Гербта сурәтләнгән Кама елгасы символы булган өч көмеш дулкын һәм биектә очучы кошлар байракта төшереп калдырылган.

Байракның символлары аллегория телендә район тарихын, географиясен һәм мәдәни үзенчәлекләрен чагылдыра.

Сары буйдагы нарат һәм кояш рәсемнәре районда яшәү өчен уңай табигый шартларны гәүдәләндерә.

Зәңгәрсу төс (зәңгәр төс) — намус, дан, тугрылык, гаделлек символы.

Сары төс (алтын төс) — ныклык, бөеклек, байлык, акыллылы, тотрыклылык, ихтирамлылык символы.

Яшел төс — тереклек, сәламәтлек һәм үсеш, яңарыш символы..

## Авторлар төркеме
Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (*[[Казан]]*), Илнур Миңнуллин (Казан),Константин Мочёнов (Химки), Оксана Афанасьева (Мәскәү), Кирилл Переходенко (Конаково), Геннадий Уткин  (Түбән Кама).

## Тарих
Түбән Кама муниципаль районының рәсми символикасын булдыру эше 2004 елның ахырында башлана. Дулкыннар арасыннан килеп чыккан акчарлак төшерелгән проект тәкъдим ителә, ләкин әлеге проект яклау тапмый.

Түбән Кама районының рәсми символлары Түбән Кама муниципаль районы шурасының 2006 елның 9 июнендә кабул ителгән 25нче санлы карары нигезендә расланган.

## Моны да карагыз
* Түбән Кама районы гербы

## Әдәбият
# Татарстан Республикасының геральдик мирасы. Геральдическое наследие Республики Татарстан. М.: Регионсервис, 2012, стр. 240—243. ISBN 978-5-9902751-2-6

## Сылтамалар
*    Түбән Кама муниципаль районы геральдикасы 

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча байраклар
Төркем:Түбән Кама
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:2006 ел байраклары
Түбән Кама районы гербы

**Түбән Кама районы гербы** () Түбән Кама муниципаль районы шурасының 2006 елның 9 июнендәге 25нче санлы карары нигезендә расланган. 
Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 2399нчы сан белән кертелгән. 
Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 60нчы сан белән кертелгән.

## Герб тасвирламасы

«Зәңгәрсу (зәңгәр) hәм яшел төсләргә бүленгән кыр, аның өстендә - нурлар белән әйләндереп алынган яшел шар («кояш шәүләсе») сурәтләнгән алтын төстәге багана. Шар аша яшел төстәге нарат агачы үтә. Наратның сары төскә кергән кәүсәсе шарны кисеп үтә һәм яшел төскә әверелеп, өскә юнәлә. Зәңгәр төстәге якның аскы өлешендә тәңкәсыман җепләрдән торган дулкын рәвешендә бөгелгән өч рәт, ә яшелендә өстә көмеш төстәге шулай ук өч (ике hәм бер) акчарлак оча. Гербның бөтен өлешләре үзара тигез. Якларның үзара нисбәте 7:9» 

## Герб символикасын нигезләү
Гербның  шартлы билгеләре (*символлары*) аллегория телендә район тарихын, географиясен һәм мәдәни үзенчәлекләрен чагылдыра. Район һәм шәһәр исеменә бәйле, гербта Кама елгасы сурәтләнгән. Кама — Идел елгасының иң зур кушылдыгы, аның агымы уңаенда өч сусаклагыч төзелгән. Шуларның  иң эресе — Түбән Кама сусаклагычы һәм гидроэлектростанциясе. Көмеш дулкыннар фонында елга төсе зәңгәр – сары – яшел төсләргә үзгәрә.

Нарат һәм кояш рәсемнәре районда яшәү өчен уңай табигый шартларны гәүдәләндерә. Биектә очучы кошлар рух күтәренкелеген, көч-куәтне, үсешкә омтылышны чагылдыра.

Көмеш төс — чишмә суының сафлыгы, камиллек, мәрхәмәтлелек, үзара аңлашу символы.

Зәңгәрсу төс (зәңгәр төс) — намус, дан, тугрылык, гаделлек символы.

Сары төс (алтын төс) — ныклык, бөеклек, байлык, акыллылы, тотрыклылык, ихтирамлылык символы.

Яшел төс — тереклек, сәламәтлек һәм үсеш, яңарыш символы.

## Авторлар төркеме
Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (*[[Казан]]*), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Мочёнов (Химки), Оксана Афанасьева (Мәскәү), Кирилл Переходенко (Конаково), Геннадий Уткин  (Түбән Кама).

## Тарих
1975 елның 13 сентябрендә Түбән Кама хезмәт ияләре депутатларының шәһәр шурасы Түбән Кама шәһәренең беренче гербын кабул итә.

Түбән Кама муниципаль районының рәсми символикасын булдыру эше 2004 елның ахырында башлана. Дулкыннар арасыннан килеп чыккан акчарлак төшерелгән проект тәкъдим ителә, ләкин кабул ителми.

Түбән Кама районының рәсми символлары Түбән Кама муниципаль районы шурасының 2006 елның 9 июнендәге 25нче санлы карары нигезендә расланган.

## Галерея

Coat of Arms of Nizhnekamsk (Tatarstan) (1975).png|Түбән Каманың беренче гербы

## Моны да карагыз
* Түбән Кама районы байрагы

## Әдәбият
# Татарстан Республикасының геральдик мирасы. Геральдическое наследие Республики Татарстан. М.: Регионсервис, 2012, стр. 240—243. ISBN 978-5-9902751-2-6

## Сылтамалар
*    Түбән Кама муниципаль районы геральдикасы 

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча герблар
Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Түбән Кама
Татар Мәмәтхуҗасы мәчете

**Татар Мәмәтхуҗасы  мәчете** - Татарстанның Югары Ослан районы Татар Мәмәтхуҗасы авылында урнашкан мәчет.

## Тарихы
Авыл мәчете XX гасыр азагында төзелә.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Югары Ослан районы мәчетләре
Әмирханов

**Әмирханов** — фамилия.
* Әмиран Әмирханов (1986), спортчы (*[[баскетбол]]*).
* Ибраһим Әмирханов (1889—1938), юрист, публицист, педагог, дипломат.
* Илдус Әмирханов (1941—2018), мәгърифәтче, укытучы.
* Марат Әмирханов (1933), язучы, журналист, публицист, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (1987).
* Мөхәммәтзариф Әмирханов (1852—1921), дин эшлеклесе, мөдәррис, Иске Таш мәчет имамы. Фатих Әмирханның әтисе.
* Мөхәммәтфатих Әмирханов (*[[Фатих Әмирхан]]*, 1886—1926), язучы, җәмәгать эшлеклесе.
* Равил Әмирханов (*Равил Әмирхан*, 1946), тарихчы, фән докторы (1997).
* Ришат Әмирханов (1939), фәлсәфәче.
* Рәхмәтулла Әмирханов (1807—1874), мәгърифәтче, тәрҗемәче, нәшир.
* Роман Әмирханов (1989), спортчы (*[[футбол]]*).
* Фәнис Әмирханов, журналист, «Игенче» гәҗитенең (*[[Чакмагыш районы]]*) баш мөхәррире.
* Хәбибулла Әмирханов (1907—1986), физик, Азәрбайҗан ССР ФА академигы (1949), ССРБ ФА мөхбир-әгъзасы (1970) (*[[Бакы]]*).
* Хөсәен Әмирханов (1816—1893), тарихчы, җәмәгать һәм дин эшлеклесе,  татар кулъязмаларын туплаучы һәм өйрәнүче.
* **[[Әмирханова]]**
**Галия Әмирханова (*Галиябану (Миңлегаян) Әмирханова*, 1929—2014), театр актрисасы, БАССР атказанган артисты (*[[Уфа]]*).
** Лиана Әмирханова (1980), шагыйрә, Ф. Кәрим премиясе лауреаты (1995).
** Наилә Әмирханова (1940), химик, фән докторы (1985), профессор (1987) (*[[Уфа]]*).
## Моны да карагыз
* * Әмирханнар (XIX—XX гасырлар) — дин, мәдәният, әдәбият-сәнгать һәм җәмәгать эшлеклеләре гаиләсе.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Кокилаван

**Кокилаван Дхам** - ул Һиндстанда, Уттар-Прадешта Матхура янында Коси Каланда мәшһүр Шани Дэв (Сатурн) Гыйбадәтханәсе урнашкан урын. Бу Шани Дэвның һәм аның гурусы Барханда Бабаның бик борынгы гыйбадәтханәсе. Бөтен Һиндстаннан тугърылар бирегә пуджа өчен киләләр.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине астрономиясе
Бхава (патша)

**Бхава** яки **Бхаваявья** — ул Инд елгасы ярларында яшәгән патша, ул Ригведа 1.126—да искә алына.
Аның улы Саванья яки Бхавья турында 1.125-тә тема сөйләнә, анда ул сәяхәт итүче каһин белән әңгәмә алып бара. Ике гимн Ригведада үлемлеләргә багышланган әз гимннар арасында.

Төркем:Википедия:Темалар буенча эшләп бетерелмәгән мәкаләләр
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Һинд дине сәясәте
Дхана Кумари Баджрачарья

**Дхана Кумари Баджрачарья** - ул Непал Кумарисы (Алиһәсе), 2015 ел Непал Җир Тетрәвенә кадәр ул йөри алмаган. Аның менструациясе башланмаганга күрә, ул Патанда өч дистә ел хуҗабикә булган. 1984 елда, ул рөхсәтсез урыныннан мәхрүм ителгән булган. Ул Кумари буларак яши. Чанира Баджрачарья аның сеңлесе булып тора.
## Сылтамалар
https://www.theguardian.com/world/2015/jul/20/nepals-earthquake-forces-living-goddess-to-break-decades-of-seclusion.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төрбәте-Хәйдәрия

**Төрбәте-Хәйдәрия** () — Иранның Рәзави-Хөрәсән устанында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Хәзерге статусын 1928 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Иран шәһәрләре
Төркем:Рәзави-Хөрәсән шәһәрләре
Чанира Баджрачарья

**Чанира Баджрачарья** (1995 елда Непалда туган) - ул Непалда Патанда элеккеге Кумари яки Яшәүче Алиһә. Ул Яшәүче Алиһә итеп 2000 елның апрелендә сайланган булган һәм тәхеткә биш яшендә утырган. Аның хөкеме Кумарилар өчен йола буенча ул пубертатлыкка җиткәч 15 яшендә тәмамланган, аның шул вакытта беренче менструациясе булган. Аның варисы Самита Баджрачарья булган. Баджрачарья Патанда өч дистә елдан артык хөкем сөргән иң озак хезмәт иткән Дхана Кумари Баджрачарьяның сеңлесе булып тора.
Баджрачарья инглиз телен камил белә, аны ул Яшәү Вакытында Алиһә буларак хезмәт иткәндә өйрәнгән һәм хәзерге вакытта икътисад белгечлеге буенча укый.
## Сылтамалар
* 100 Women at BBC Online
* id = en The ex-Kumari:Chanira Bajracharya (Patan/Lalitpur)

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Татар мәчете (Армавир, РФ)

**Армавир татар мәчете** () — РФ Краснодар крае Армавир шәһәрендә 1910—1928 елларда эшләгән ислам гыйбадәтханәсе, сөнни җәмигъ мәчете. Хәзер бинада берничә торак фатир урнашкан. Мәчет бинасы — шәһәрнең архитектура һәйкәле.

## Тарих
XX гасыр башында Армавирның Казан татарлары җәмгыяте авылның (*[[1914 ел]]дан шәһәр*) Гаскәри (, *соңрак* Ленин, *хәзерге* Пугачев) урамында җәмигъ мәчете төзергә рөхсәт ала. Ротмистр Идриз(с) Бек улы Тутаев башлап йөри. Нугай кенәзе полковник Атажук Адилгерей улы Капланов-Нечев теләктәшлек күрсәтә, мәчет төзелешенә акча белән ярдәм итә. Капланов-Нечевларның авылы Кубанское хәзерге вакытта Армавир шәһәре составына керә.

1910 елдан башлап Армавир мөселманнарының сөнни җәмигъ мәчете барлыкка килә. Мәчет проектының авторы — Пятигорск архитекторы Э. Б. Ходжаев булган. Мәчетне М. И. Мисожниковның төзелеш конторасы торгыза. Сметасы якынча 7 мең сум тәшкил итә.

Мәчет татар дини архитектурасы рухында торгызылган. Мәчетнең сигезкырлы өч катлы манарасы, нәфис шлемсыман гөмбәзе һәм биек шпильдә ярымае булган. Балконнан мөәзин көненә мөселманнарны 5 тапкыр намазга чакырган.

1911 елда мәчет каршында Рус-мөселман училищесы ачыла, анда җирле татарларның балалары башлангыч белем ала. Ул вакытта мөселманнар арасында сирәк күренеш — малайлар һәм кызлар әлеге мәктәптә бергә укыган.

1912 елдан имам вазыйфасын Гыймади Камалетдин улы Байгилдиев (язучы Шәриф Камалның бертуган абыйсы) башкара. Гыймади Байгилдиев Армавирда иң белемле кешеләрнең берсе була. Татар һәм рус телләреннән тыш, ул гарәп, фарсы, төрек һәм немец телләрен дә камил белгән.

1928 елда мәчет ябыла. Армавир татар мәчетендә «» урнаша. Мәчетнең манарасы җимертелә.

## Хәзерге хәле

Мәчет бинасы дәүләт тарафыннан саклана торган архитектура һәйкәле булып тора. Бүген Татар сөнни мәчете бинасында берничә торак фатир урнашкан. Архитектура һәйкәле итеп игълан ителсә дә, бинаның әүвәлге кыяфәте төрле өстәмә корылмалар белән бозыла. Мәчет бинасы бетүгә һәм җимерелүгә дучар ителгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Армавирдагы татар мәчете. 1911.  tatar-ile.livejournal.com, 5.12.2014
* *Жданова Л.А.* [ Купеческая благотворительность в контексте культурной жизни кубанских городов](http://vestnikkguki.esrae.ru/pdf/2016/2(6)/118.pdf) . Вестник Краснодарского государственного института культуры, 2016, № 2(6), стр. 3.

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1910 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Краснодар крае мәчетләре
Төркем:Армавир
Төркем:Элекке мәчетләр
Шантидас Адхикари

**Шантидас Адхикари**  (шулай ук *Шантидас Госай*, һәм *Шантидас Бабаҗи* буларак мәгълүм) Силхеттан Һинд дине дәгъвачысы булган, ул Манипурның Памһейба патшасын безнең эраның 1717 елда өндәп Һинд динен кабул итәргә килештергән.

## Эшләр
**Vijaya Panchali* - A work on Manipur history through the Mahabharat

## Искәрмәләр
 

## Тышкы сылтамалар
*ISKCON blast: ‘Clues point to Manipuri outfit’ Indian Express - 18 August 2006
*[Manipuri Literature in History](http://www.manipurresearchforum.org/(vol%203.2)manipur-lit.htm) Manipur Research Forum

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Сәлимия мәчете (Никосия)

**Сәлимия мәчете** (, ) — Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте башкаласы (*[[1974 ел]]дан*) Төньяк Никосия шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе, мәчет. Хәзерге вакытта мәчет — утрауның төньяк өлешендәге төп мәчет. Кипрның готика һәйкәле булып тора.

## Тарих

1209—1325 елларда готика стилендә **Изге София католик чиркәве** буларак төзелгән. XV гасырда гыйбадәтханә генуэз һөҗүмнәре һәм җир тетрәүләре нәтиҗәсендә нык зыян күрә. Утрау Венеция хакимиятенә күчкәч, 1491 елда  француз архитекторлары тарафыннан реконструкцияләнә. 1570 елның 15 сентябрендә 45 көнлек чолганыштан соң, Никосияне Госманлы империясе гаскәрләре яулап ала. Гыйбадәтханә утрауның төп мәчетенә әверелә. Үзгәртеп корганнан соң, мәчет аны  карап тоту өчен җаваплы булган «Солтан Сәлим фонды» милкенә күчә. Аңа ике манара өстәп салына.

Мәчет янәшәсендә генә зур һәм кечкенә мәдрәсәләр төзелә.

1949 елдан имамнар азан уку өчен манарага күтәрелүдән туктый һәм аның урынына тавыш көчәйткечләр куллана башлый.

1954 елның 13 августында Кипр мөфтие рәсми рәвештә мәчетнең исемен Кипрны яулап алган вакытта Госманлы империясен җитәкләгән солтан Сәлим II хөрмәтенә «Сәлимия» дип үзгәртә.

1974 елдан башлап мәчет Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте территориясендә урнашкан.

## Галерея

Nicosia Selimiye Mosque 02.jpg|Көнчыгыш ягы
Nicosia Selimiye Mosque 03.jpg|Ишекләр
Selimiye Mosque Panorama.jpg |Мәчет эче панорамасы
JOHN THOMSON selimiye 1878.jpg|1878 елда, инглизләр шәһәрне алганнан соң, Сәлимия мәчете


## Сылтамалар
*   The Selimiye Mosque - St. Sophia Cathedral (Сәлимие Мәчете – Изге София Соборы) 
* THE SELIMIYE MOSQUE OR ST. SOPHIA NICOSIA  
*  Latin Cathedral of St. Sofia (Selimiye mosque)
 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:XIII гасырда төзелгән мәчетләр
Төркем:Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте мәчетләре
Төркем:Никосия
Төркем:Мәчеткә әверелгән чиркәүләр
Сәлимия мәчете (мәгънәләр)

**Сәлимия мәчете**:
* Сәлимия мәчете (Әдирнә)
* Сәлимия мәчете (Никосия)
Раджа Нипал Чанд

**Нипал Чанд Нару** Раджпут кланнары әгъзасы булган.

Ул Нару Шаһ исемен алып Мәхмуд Газнәвигә каршы сугышкан.

## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Табаскы (Караидел кушылдыгы)

**Табаскы** — Караиделнең кушылдыгы. Чиләбе өлкәсенең Нязепетровск районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Караидел елгасының уң ярыннан 713 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 19 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Караидел елгасы, Нязепетровск гидротөененнән Павловск гидротөененә чаклы Әй елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча :
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010201112111100020575
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102057
* Бассейн коды — 10.01.02.011
* ГӨ буенча саны (номеры) — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы 

Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Инфлатон

**Инфлатон** - фараз ителә торган элементар кисәкчек, скаляр инфлятон кырның кванты, бозон.

Инфляция теориясе буенча баштарак матдәсез, нурланышсыз вакуум булган, бөтен фәза инфлатон кыр белән тулган булган һәм очраклы рәвештә инфлятон кырның 10−33 см зурлыктагы бериш халәте килеп чыккан, нәкъ шул мизгелдән бирле Галәмебез тарихы башланган. Әлеге фәза өлкәсе бик тиз киңәя башлаган (инфляция чоры), инфлатон кыр энергиясе минимумга омтылган. Инфляция чоры 10−35 сек сузылган һәм нәтиҗәдә инфлатон кырның потенциаль энергиясе минимумга җиткән, ә кинетик энергиясе тиз хәрәтләнгән элементар кисәкчекләргә әйләнгән,  ә Галәм зурлыгы 1 сантиметрга җиткән - Зур Шартлау дәвере башланган.

Инфлатон кырның ялган вакуумыннан чын вакуумына күченеп, бөтен элементар кисәчекләргә әйләнгән ягъни Зур Шартлауны тудырган.

Квант карашы буенча инфлатон кырның чын вакуумы инфлатон кисәкчекләре белән тулган халәт - ялган вакуумына туры килә. Инфлатон кырның 10−33 см (Планк озынлыгы) зурлыктагы өлкәдә инфлатоннар таркалып, хәрәкәтләнгән элементар кисәкчекләргә (шулай ук кара матдә кисәкчекләренә) әйләнгән, шулай итеп Зур Шартлау килеп чыккан. Ягъни инфлатоннар таркалып, Галәмебезне тудырганнар.

Инфлатон - скаляр кисәкчек, бозон, аның энергиясе 1016 ГэВка җитә ала.

Бер гипотеза буенча Һиггс бозоны инфлатон була ала.

Хәзер Планк галәми обсерваториясе (Европа) һәм Һарвард астрофизика үзәге реликт нурланышның В-модасын эзлиләр, ачылу очракта инфлатон кыр, инфляция теориясе, инфлатон булуы, квант гравитациясе мөмкинлеге, реликт гравитацион дулкыннар булуы, Зур Шартлау сәбәпләре табылыр.

## Әдәбият
* Вселенная своими руками: теория инфлатонов Алексей Левин «Популярная механика» №12, 2011
* Как за полчаса изменился мир Андрей Линде, Борис Штерн «Троицкий вариант» №8(152), 22 апреля 2014 года
* https://web.archive.org/web/20140222051338/http://compulenta.computerra.ru/veshestvo/fizika/10007447/

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Бозоннар
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Төркем:Астрофизика
Вәрамин

**Вәрамин** () — Иранның Тәһран устанында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Хәзерге статусын 1941 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Иран шәһәрләре
Кушъелга

**Кушъелга** — гидроним. 
* Кушъелга (Гөбенә кушылдыгы) — Чуашстан, Татарстанның Кайбыч районында аккан елга. 
* Кушъелга (Тирес кушылдыгы) — Ырынбур өлкәсенең Абдуллин районында агучы елга. 
* Кушъелга (Яманъелга кушылдыгы) — Чиләбе өлкәсендә елга.

Төркем:Гидронимнар
Коткыр

**Коткыр** — Урта Урал төбәгендә киң таралган гидроним. 
* Коткыр (Ураем кушылдыгы) — Чиләбе өлкәсендә елга.
* Коткыр (Йөрүзән кушылдыгы) — Чиләбе өлкәсендә елга.
* Коткыр (Агыйдел кушылдыгы) — Белорет районында елга.

Төркем:Гидронимнар
Наҗы

**Наҗы** — Урта Урал төбәгендә гидроним. Этимологиясе ачык түгел. 
* Наҗы (Күәш кушылдыгы) — Башкортстанның Илеш һәм Дүртөйле районнары биләмәләрендә ага. 
* Наҗы (Караидел кушылдыгы) — Свердловски һәм Чиләбе өлкәләрендә елга.

## Шулай ук кара
* Нәси

Төркем:Гидронимнар
Өмме Хәрам мәчете (Ларнака)

**Өмме Хәрам мәчете**, *шулай ук* Хала Солтан Ханәге (; ) — Кипр Республикасының Ларнака шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе, мәчет. Мөхәммәт пәйгамбәрнең сәхабәсе Губәйдә ибн әс-Сәмит () хатыны Өмме Хәрам (Хала Солтан) исеме белән аталган.

## Урыны
Хала Солтан Ханәге (*тәкиясе*) Кипр Республикасының башкаласыннан 34 км ераклыктагы Ларнака шәһәреннән көньяк-көнбатышка таба 6 км ераклыкта урнашкан Ларнака тозлы күленең көнбатыш ярында урнашкан. Бу — Кипрның төп мөселман объекты һәм ислам диненең иң әһәмиятле урыннарының берсе.

## Тарих

Мәчет кабер өстендә төзелгән. Ул кабер — риваять буенча, 649 һәм 650 елларда Кипрга ике һөҗүмне җитәкләгән Могавиянең хатыны Өмме Хәрам кабере. Өмме Хәрам утрауга килгәч, бәхетсезлеккә очрап (*аттан егылып төшеп*) вафат була. Аны вафат булган урынында җирләгәннәр. Кипр Госманлы империясе кул астында булганда, каберне XVIII гасырда шәех Хәсән исемле дәрвиш табып ала һәм,  хакимияттән рөхсәт алып, 1760 елда каберлек тирәсен койма белән уратып алып, аны бизи. 1787 елда кабер тирәсендә  торак йортлар һәм сулык төзелгән.
 
Мәчетнең госманлы архитектурасы стилендәге хәзерге күренешен булдыру 1817 елда төгәлләнгән.

Госманлы империясе кораблары Ларнака янында тәкияне туптан атып сәламләгән.

Тәкияне су белән тәэмин итү системасы Төркия солтаны (1876—1909) Габделхәмит II күрсәтмәсе белән булдырылган.

Манарасы 1959 елда ремонтланган.

1974 елда утрау ике дәүләткә (Кипр Республикасы, Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте) бүленгәч, мәчет ябылган. 2019 елдан гамәлдә. 2004 елда ярдәмче биналар ремонтланган.

## Тасвирлама
Гөмбәзгә охшаган мәчет сары таш блоклардан, квадрат формада итеп төзелгән.
 
Ислам комплексы мәчеттән, мавзолейдан, манарадан, зираттан (*җирләү өчен [[1899 ел]]да ябылган, биредә [[Кипр утравы|утрауның]] элекке төрек хакимияте башлыклары җирләнгән*), ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен торак биналардан тора.

Мәчет каршында 1796—1797 елларда төзелгән сигез почмаклы фонтан урнашкан.
## Галерея

File:Hala Sultan Tekke Larnaca 1.JPG |Тәкия 
File:LarnacaSaltLake.jpg| Тозлы Ларнака күле (аэрофотосъемка)
File:Hala Sultan Tekke.jpg|Хала Солтан Ханәге
File:Hala Sultan Tekke Larnaca 7.JPG|Тәкия эче
 
## Сылтамалар
*  Hala Sultan Tekke. Republic of Cyprus, Ministry of Transport, Communications and Works. Department of Antiquities

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1817 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Кипр мәчетләре
Җиртөрткеләр

**Җиртөрткеләр** - йөз астагы позициядән башкарылган калистеник күнегүдер. Уч белән аяк бармакларына таянып, туры гәүдәне кул көче белән төшерү һәм күтәрүдән тора. Пектораль мускул, трицепс һәм алгы дельтоидларны ныгытучы бу күнегү уку йортларында физкультура дәресләрендә киң кулланыла. Гаскәрдә ул кайвакыт гаеплеләрне җәзалау функциясен дә үти.
Җиртөртке башкару йөкләнеше тәннең якынча 72% авырлыгына тиң. Тулы йөкләнешне күтәрә алмаучылар аяк бармаклары җиренә тезләренә таяна алалар, шулай итеп йөкләнеш тән авырлыгының 58%на кадәр кими.
Әри

**Әри** — Урта Урал төбәгендәге гидроним.

* Әри (Бүә кушылдыгы) — Башкортстанның Тәтешле районында башланып, Пермь крае буйлап аккан елга. 
* Әри (Бисерт кушылдыгы) — Свердловск өлкәсе һәм Пермь крае буйлап аккан елга.

Төркем:Гидронимнар
Биҗ (гидроним)

**Биҗ**— Урта Урал төбәгендә киң таралган гидроним. Бик зур ихтималлык белән  («Су») сүзеннән килә.

* Биҗ (Әри кушылдыгы) –  Башкортстанның Тәтешле районы биләмәләрендә аккан елга. Әри (Бүә кушылдыгы) кушылдыгы. 
* Югары Биҗ (*2нче Биҗ*) — Башкортстанның Тәтешле районы биләмәләрендә аккан елга. Әри (Бүә кушылдыгы) кушылдыгы.

## Шулай ук кара
* Баяз
* Алпияз
* Бизь (Вогулка кушылдыгы)
* Бизь (Сылва кушылдыгы)
* Кече Пизь
* Пизя

Төркем:Гидронимнар
Прагоша Даса

**Прагош Дас** хәзерге вакытта Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте рәисе (chairman). Ул 2005 елда комиссия рәисе булган. Хәзерге вакытта Прагош Дандаватс Вайшнав мәгълүмат агентлыгының мөхәррире булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Георгий Гахария

**Георгий Гахария** (, *[[1975 ел]]ның [[19 март]]ы, [[ССРБ]], [[Гөрҗистан ССР]], [[Тифлис]]*) — Гөрҗистан сәясәтчесе, 2017—2019 елларда Гөрҗистан эчке эшләр министры, 2019 елның 9 сентябреннән 2021 елның 18 февраленә кадәр  премьер-министры. Гөрҗистан Конституциясенең илне парламент республикасы итеп үзгәрткән соңгы редакциясе нигезендә, премьер-министр илдә реаль хакимияткә ия.

## Тәрҗемәи хәле
1975 елның 19 мартында Гөрҗистан ССР башкаласы Тифлистә туган. Тифлис дәүләт университетының тарих факультетын, Мәскәү дәүләт университетының политология факультетын (*сәяси фәннәр  магистры, [[2000 ел|2000]]*),  Мәскәү дәүләт университетының Югары бизнес-мәктәбен (*[[2004 ел|2004]]*) тәмамлаган. 2006—2009 елларда Мәскәү дәүләт университетының гамәли биотехнология кафедрасы укытучысы.

## Гөрҗистан хөкүмәтендә
Шәхси бизнеста эшләгәннән соң (SFK Group — генераль директоры; Lufthansa Service Holding AG. — Көнчыгыш Европа, БДБ илләре һәм РФ буенча бизнесны үстерү директоры), 2013 елның мартында Гөрҗистанның  бизнес-омбудсмены итеп билгеләнә.

2014 елның декабреннән Гөрҗистан хөкүмәтенең икътисадый шурасы сәркатибе вазыйфасын да бергә алып бара.

2016 елның ноябрендә Георгий Квирикашвили, премьер-министр булгач, Георгий Гахарияне үз урынына — икътисад министры вазыйфасына билгели.

2017 елның 13 ноябрендә Георгий Гахария Гөрҗистан вице-премьеры — эчке эшләр министры итеп билгеләнә.

## Премьер-министр
2019 елның 3 сентябрендә Мамука Бахтадзе киткәч, Гөрҗистан премьер-министры вазифасына кандидат итеп күрсәтелә. Премьер-министр вазифасына аны  идарәче фиркасе рәисе, миллиардер  тәкъдим иткән. 9 сентябрьдән хөкүмәт башлыгы вазифасында. Парламентның Георгий Гахарияне раслау утырышы Михаил Саакашвили яклы кешеләрнең протесты фонында уза. Алар Гахарияны «Россиягә хезмәт күрсәтү»дә гаепли. Яңа премьер үзе, РФ белән мөнәсәбәтләр турында сөйләгәндә, «салкын акыл» позициясеннән эшләү зарурлыгына басым ясый.

Тышкы сәясәттә премьер-министр Европа берлегенә һәм НАТОга  юнәлеш тотарга, эчке сәясәттә — мәгариф системасын һәм авыл хуҗалыгын үстерергә ниятли. Георгий Гахария илнең төп проблемасы дип эшсезлекне саный.

2021 елның 18 февралендә отставкага китә.

## Факт
Гахарияне 21 июньгә каршы төндә Тифлисның Руставели проспектындагы митингны көч кулланып бастыруда төп гаепле дип саныйлар. Массакүләм протест акциясе РФ депутатлары делегациясе башлыгы Сергей Гавриловның Гөрҗистан парламенты спикеры кәнәфиенә утыруы аркасында башлана. Полиция белән бәрелешләрдә йөзләгән кеше зыян күргән. Георгий Гахария үз гамәлен «парламентны көч кулланып штурмлауны булдырмый калырга тиеш булуы» белән аңлата.

## Сылтамалар
*    Georgy Gakhariya.  Parliament of Georgia
## Искәрмәләр


|-

|-

Төркем:Гөрҗистан сәясәтчеләре
Төркем:Гөрҗистан премьер-министрлары
Төркем:Тифлис дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Каренумати

Һинд дине  Махабхарата эпосында **Каренумати** Чеди принцессасы һәм Накула хатыны. Аларның Нирамитра дигән улы булган.

## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Санна Марин

**Санна Марин** (}, Санна Мирелла Марин () (*[[1985 ел]]ның [[16 ноябрь|16 ноябре]], [[Финляндия]], [[Һелсинки]]*) — Финляндия сәясәтчесе, 2019-2023 елларда Финляндия премьер-министры.. 2015 елның 22 апреленнән Финляндия парламенты (*эдускунта*) депутаты. 2019 елның 6 июленнән Финляндиянең транспорт һәм элемтә министры. Финляндиядә премьер-министр итеп сайланган өченче хатын-кыз. Сайланган вакытында — дөньяның иң яшь премьер-министры (34 яшь).

## Тәрҗемәи хәле
1985 елның 16 ноябрендә Һелсинкида ярлы гаиләдә туган. Санна Марин кечкенә чагында әтисе белән әнисе аерылышкан. Кызны ике әнидән торган гаилә тәрбиягә ала. Гаиләсе белән Тамперега күчә. Мәктәптә укыганда пекарняга эшкә урнаша, аннары универмагта кассир була. «Җирле һәм төбәк администрациясендә идарә итү» белгечлеге буенча Тампере университетының менеджмент мәктәбендә бакалавриат тәмамлаган (*[[2012 ел|2012]]*). 2017 елдан административ тикшеренүләр өлкәсендә магистр дәрәҗәсе (B.Soc.Sc.) бар.

## Сәясәттә
2006 елда Финляндия социаль-демократик фиркасе әгъзасы була. Тампереда һәм Пирканмаа төбәгендә җирле сәясәттә актив катнаша, 2013—2017 елларда Тампере шәһәр шурасы рәисе булып эшли.

2015 һәм 2019 еллардагы парламент сайлауларында Финляндия социаль-демократик фиркасеннән фин парламенты депутаты итеп сайлана.

2019 елның 6 июлендә оешкан  Министрлар кабинетында транспорт һәм элемтә министры була (элекке хөкүмәттә хатын-кызлар 19 вазифаның 11ен биләгән).
 
2014 елдан Финляндия социаль-демократик фиркасенең рәис урынбасары.

## Премьер-министр
Премьер-министр Антти Ринне почта хезмәткәрләренең  нәҗтиҗәсендә вазифасыннан китә. Дәүләт почта хезмәте җитәкчелеге посылкаларны сортларга аеручы 700 хезмәткәр белән яңа хезмәт килешүе төзергә ниятли, яңа хезмәт килешүе кабул ителсә, почта хезмәткәрләренең хезмәт хакы кимер иде. 29 ноябрьдә Финляндиянең җирле үзидарә эшләре һәм милек белән идарә итү министры социал-демократ Сирпа Паатеро отставкага китә. 3 декабрьдә премьер-министр Антти Ринна вазифасыннан китә. 2019 елның 8 декабрендә узган фирка эчендә тавыш бирү нәтиҗәсендә Санна Марин кандидатурасы җиңеп чыга. Санна Марин 29 тавыш, аның көндәше булган Финляндия социаль-демократик фиркасенең парламенттагы фракциясе башлыгы Антти Линдтман 23 тавыш җыя. 10 декабрьдә эдускунта (парламент) премьер вазифасына Санна Марин кандидатурасын раслый.

## Гаилә хәле
Ире Маркус Рейккенен, кызлары Эмма (2018 елгы). Санна Марин — вегетариан ризыгын кулланучы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*    Sanna Marin. Parliament of Finland
*  Sanna Marin.  sannamarin.net
*   Sanna Marin. twitter.com

|-

|-

Төркем:Финляндия сәясәтчеләре
Төркем:Финляндия премьер-министрлары
Төркем:Тампере университетын тәмамлаучылар
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Хатын-кызлар — дәүләт һәм хөкүмәт башлыклары