Лаеш районы

**Лаеш районы** () — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы составындагы административ-территориаль берәмлек һәм муниципаль берләшмә (муниципаль район). Республиканың көнбатыш өлешендә Идел һәм Чулман елгалары кушылган урында урнашкан. Административ үзәк — Лаеш шәһәре.
Лаеш районы 1927 елның 14 февралендә оеша. 1963 елда аны Питрәч районына кушалар, әмма ике елдан соң Лаеш шәһәрен үзәк итеп административ берәмлек буларак яңадан торгызалар.
Район еш кына рәсми булмаган рәвештә «Державин ягы» дип атала — рус шагыйре Гавриил Державин тумышы белән Лаеш районнынан.
## География
Лаеш районы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 62 км ераклыкта Куйбышев сусаклагычы ярында урнашкан. Аның территориясе 2094,43 км2. Казан, Питрәч, Балык Бистәсе районнары белән, Куйбышев сусаклагычы акваториясе буенча Югары Ослан, Кама Тамагы, Алексеевск, Спас районнары белән чиктәш. Идел, Кама һәм Мишә — районның эре елгалары.
Райондагы күлләр: 
Кара күл, Кара күл, Куак күле, Мишән күле, Саф күл, Хәерби күле, Чат күле, Чиста күл, Куян күле, Чардаклы күле.
## Герб һәм әләм
Казан губернасының Лаеш шәһәре тарихи гербы нигезендә эшләнгән район гербы Лаеш муниципаль районының җирле вәкилле органы карары белән 2005 елның 8 декабрендә расланган. Ул күк фонда көмеш дулкыннарның рәсемнәре төшерелгән калкан рәвешендә эшләнгән, үзәктә — мачтада кечкенә байраклы алтын кораб һәм аның тирәли йөзүче ике кызыл балык. Алтын төс — уңыш һәм байлык, балыклар — районда үсеш алган балыкчылык, дулкын — Куйбышев сусаклагычының су киңлекләрен чагылдыра. Лаеш районы әләме турыпочмаклы формага ия, гербтагы кебек рәсем төшерелгән.
## Тарих

### Этимология
«Никон елъязмасыннан» алынган риваять буенча, район исеме борынгы Лаеш атамалы татар авылыннан алынган, ә ул, үз чиратында, авылга нигез салучы — Болгардан килгән Лаеш картның исемен йөрткән.
### XVI—XVIII гасырлар
Лаеш шәһәренә 1557 елда Казаннан 62 км ераклыкта ныгытма-шәһәр буларак нигез салалар. Ул нугайлар һәм марилар һөҗүмнәренә каршы тору өчен хезмәт иткән. Шәһәрнең беренче халкы хәрбиләр була. Лаеш утравының 6 каланчага ия 500 метрга якын озынлыкта дивары, 582 сугышчысы була. 1650 елга шәһәр хәрби әһәмиятен югалта: хезмәткәрләр ныгытманы ташлап китә, шуның аркасында халык саны ике тапкыр кими.
1708 елда Лаеш Казан губернасы яны шәһәре, 1781 елда өяз шәһәре статусын ала һәм Казан губернасында зурлыгы буенча дүртенче урынны алып тора. Бу вакыйгадан соң шәһәргә бөтен өяздән акча эшләргә кешеләр агыла, икътисад үсә һәм административ биналар төзелә башлый. XIX гасыр башыннан Лаешта Тимер ярминкәләре уза, анда чуен, тимер һәм төрле металл эшләнмәләре сатыла.
### XIX—XXI гасырлар
XIX гасыр ахырында Лаешта 5380 кеше яши, шәһәрдә ике сыйныфлы училище, хастаханә, почта һәм телеграф станциясе, ятимнәр мәхкәмәсе, казначылык, хатын-кызлар гимназиясе һәм чиркәү яны мәктәбе эшли.
Лаеш районы 1927 елның 14 февралендә ТАССР ның беренче сигез районы рәтендә оештырыла. Шул ук вакытта Лаеш, Зөя һәм Тәтеш кантоннары бетерелә. Ул чорда муниципаль берәмлеккә 52 997 кеше яшәгән 40 авыл җирлеге һәм 85 торак пункт кергән. 1938 елның августында территориянең бер өлеше Столбище районына күчә, 1944 елда берничә авыл җирлеге Салтан (1946 елның 5 апреленнән — Корноухово) районына тапшырыла. 1956 елда, Куйбышев ГЭСы сусаклагычын су басудан соң, Лаеш районының өчтән бер өлеше диярлек суга китә, авыллар, сөрүлекләр һәм болыннар зур зыян күрә. 1963 елда Лаеш районы Питрәчкә кушыла, ләкин ике елдан — 1965 елның 12 гыйнварында — аны мөстәкыйль административ берәмлек буларак яңадан торгызалар. 1990 елда Лаеш Россиянең тарихи шәһәрләре исемлегенә кертелә.
Район территорияләре хәзер дә үзгәрүен дәвам итә. Мәсәлән, 2010 елның 9 июнендә төбәк кануны белән Нурминкә һәм Караеш авыллары Нармонка авыл җирлегенә берләштерелә. Ә 2020 елның 16 ноябрендә Лаеш районының Матюшино авыл җирлегенең 63,2 га мәйдандагы җирләрнең бер өлеше Казанга күчте: анда «Биатлон» спорт комплексы төзү планлаштырыла.
2010 елдан 2019 елга кадәр район башлыгы булып Афанасьев Михаил Павел улы тора. 2020 елдан бу вазифаны Зарипов Илдус Фатыйх улы башкара. Башкарма комитет белән Новиков Анатолий Александр улы җитәкчелек итә.
## Халык
2019 ел мәгълүматлары буенча, районда 44 458 кеше яши. 2010 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, халыкның 42,1% ы — татарлар, 55,1% ы — руслар,1 % — чувашлар. Шәһәр шартларында район халкының 19,73 % ы яши.

### Милли cостав

## Муниципаль-территориаль бүленеш
Лаеш районында 1 шәһәр, 23 авыл җирлеге һәм аларга кергән 68 торак пункт бар.

## Икътисад

### Хәзерге көндә
2020 елга Лаеш районы тормыш сыйфаты буенча милли рейтингта 43 район арасында 4 нче урында тора (рейтингта җирле бюджет керемнәре, уртача хезмәт хакы, инфраструктура, капиталга инвестицияләр күләме һәм башка күрсәткечләр бәяләнде). Лаешта уртача хезмәт хакы 43,6 мең сум, бу башка муниципаль берәмлекләрдән күбрәк.
Район территориясендә 2019 елда 540 кече һәм 10 урта предприятие эшли, шулай ук 1274 шәхси эшмәкәр теркәлгән. 2018 елда районның тулаем территориаль продуктында кече һәм урта бизнес өлеше 28,6 % тәшкил иткән.
Казанга якын булу һәм яхшы үсеш алган транспорт инфраструктурасы (монда «Казан» Халыкара аэропорты урнашкан) аркасында Лаеш районы территориясе Татарстан башкаласы оешмаларының кайбер филиаллары һәм Россиянең башка төбәкләреннән килгән компанияләр өчен популяр эш мәйданчыгына әйләнде. Районда «Нәфис» компанияләр төркеме, «Инвэнт» технополисы, Ozon склад комплексы, ICL-КПО ВС сәнәгать электроникасы заводы, «Ак Барс» кошчылык комплексы, азык-төлек сәнәгате предприятиеләре («Лаеш кошчылык комплексы», сөт заводы, азык-төлек комбинаты, балык эшкәртү заводы, «Юбилейное» АХҖ сы,  «Казан май комбинаты») һәм башкалар эшләп килә.
2019 елда авыл хуҗалыгы предприятиеләренең табышы 5,5 млрд. сум тәшкил итте, керемнең төп өлеше ит һәм кош-корт җитештерүгә туры килде. Умартачылык, бодай, арыш, арпа, солы, борчак һәм җитен үстерү өстәмә тармакларга керә. «Нармонка» компаниясе һәм «Алтын башак» АХҖ сы эре авыл хуҗалыгы җитештерүчеләре булып санала, ә «Лаеш кошчылык комплексы» һәм «Яратэль» кошчылык фабрикаларына Татарстанда йомырка җитештерүнең 80% ы туры килә.
### Инвестицион потенциал
2018 елда Лаеш районының Усад авылында 110 га мәйданлы «Иннополис» махсус икътисад зонасын ачтылар. Андагы төп инфраструктура объекты — ICL компаниясенең 8 катлы, 12,4 км2 лы технопаркы. Паркта шулай ук «Леруа Мерлен», «Ашан», British Petroleum һәм башка компанияләр урнашкан.
2019 елда районның капиталына инвестицияләр күләме 12,5 млрд. сум тәшкил итте, бу аны инвестицияләр җәлеп итү рейтингында Татарстанның муниципаль районнары һәм шәһәрләре арасында өченче урынга чыгарды. Рейтингта Россия һәм чит илдән килгән инвестицияләр күләме, чит ил капиталы катнашы булган теркәлгән компанияләр саны, шулай ук районнарның инвестицион потенциалын үстерү һәм аларны тартып китерү нәтиҗәлелеге бәяләнде.
Кече һәм урта бизнеска ярдәм итү өчен муниципаль берәмлек территориясендә алты сәнәгать мәйданчыгы эшли, анда 2020 елга 32 резидент исәпләнә, керем күләме исә 2,5 млрд. сум тәшкил итә. Хәзерге вакытта Хәерби һәм Агайбаш авылларында тагын ике сәнәгать мәйданчыгы төзелә. 2030 елга кадәр «Смарт-Сити Казан» дигән тагын бер сәнәгать территориясе булдыру планлаштырыла. 2013 елдан 2019 елга кадәр гамәлгә ашырылган инвестицион проектлар арасында Столбище авылында фургоннар, автолавкалар һәм автоөйләр җитештерү буенча «Казан махсус автомобильләр заводы» проектын эшләтеп җибәрүне, Нурминкә авылында «Техстрой» компаниясенең элеккеге кишер складын фасон эшләнмәләре һәм пластик торба системалары чыгару өчен үзгәртеп коруын санарга мөмкин, ә 2021 елның язында Комлы Кавал авылында «Ин Парк» сәнәгать паркының икенче чираты сафка басарга тиеш, анда DoorHan халыкара концерны 1 млрд сумга якын инвестицияләр керткән.
Шул ук вакытта компанияләр төп эшчәнлеккә генә түгел, инфраструктураны үстерүгә дә инвестицияләр кертә. PLC Group Сокуры авылында нефть фильтрлары ясау өчен фәнни үзәк оештырырга планлаштыра, бу 70 яңа эш урыны булдырырга мөмкинлек бирәчәк, ә Хәерби авылында «КМИЗ Луч» филиалы хезмәткәрләре өчен коттеджлар төзеләчәк.
### Транспорт
Район территориясе буенча Р-239 «Казан — Оренбург — Казахстан белән чик», «Шәле (М-7) — Саескан Тавы» , «Р-239 — Лаеш», «Р-239 — Матюшино», Р-245 «Р-239 — Аэропорт» автомобиль юллары уза. Районның төньяк-көнбатышында «Казан» Халыкара аэропорты урнашкан, аннан поездда Татарстан башкаласына барып җитәргә мөмкин. Райондагы тимер юл станцияләре һәм платформалар: Комбинат, Усад, Столбище, Аэропорт.
Районда Мәскәү һәм Казанны тоташтыручы М12 трассасының өлеше проектлаштырыла. Ул 2024 елга ачылырга һәм Егорьево авыл җирлеге аша узарга тиеш.
## Экология

2018 елда районда 11 890 га мәйданлы табигать заказнигы булдырылды, аның максаты — Мишә елгасындагы су биоресурсларының тотрыклы популяциясен саклап калу. Моннан тыш, район территориясендә табигать ядкәрләренә караган объектлар да бар:
* Идел-Кама дәүләт табигать биосфера заказнигының Саралин участогы
* «Күл акчарлыгы оялары колонияләре» табигать зоология ядкәре
* Архиерей, Куян, Барабыз, Сабакүл, Кавал, Кара, Хәерби, Урман, Саф, Чиста күлләр, Мүкле күл
## Социаль өлкә

2020 елга районда 35 гомуми белем бирү мәктәбе, 26 китапханә, Лаеш техник-икътисад техникумы бар. Район мәдәнияты Лаеш төбәге музее, Халык иҗаты йорты, Никольское авылында ел саен үтә торган «Каравон» бәйрәме тарихы музее тарафыннан тәкъдим ителә. Районда татар һәм рус телләрендә чыгучы «Кама ягы» район газетасы бар.
Лаешта ел саен «Кама диңгезе» җилкәнле регатасы уза, 2017 елда әлеге бренд астында төзекләндерелгән шәһәр пляжын ачтылар. Шәһәр шулай ук Сокуры авылында туган шагыйрь Гавриил Державин хөрмәтенә даими рәвештә истәлекеле чара уздыру урыны булып тора.
Лаеш мәдәни мохиттә Гүзәл Яхинаның «Зөләйха күзләрен ача» исемле китабы буенча төшеререлгән шундый ук исемле сериалны төшерү урыны буларак билгеле. 2018 елда Кама ярында декоратив Семрук бистәсен төзиләр, сериал чыкканнан соң аны сүтмиләр, ә туристлар өчен истәлекле урын итеп калдыралар.
## Районда туган күренекле шәхесләр
* Рәхимә Арсланова (*1964, [[Агайбаш|Агайбаш-Державино]]*), укытучы, 2019 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы,  «Ак калфак» оешмасының Казан бүлеге җитәкчесе (2017 елдан), «Мәгарифтәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе иясе, Каюм Насыйри исемендәге премия лауреаты.
* Шамил Галиев (1967, Татар Янтыгы), биюче, акробат, ТР атказанган артисты (2016).
* Юрий Демидов (1938, Урта Девятово―2024), ТАССРның җирле сәнәгать министры (1985―1989).
* Гавриил Державин, шагыйрь.
* Илсөяр Иксанова (*[[1966]], [[Татар Сараланы]]*), шагыйрә, журналист, «Түгәрәк уен» журналының баш мөхәррире.
* Наилә Ибраһимова, Камал театры артисты, Татарстанның атказанган артисты (1991), Татарстанның халык артисты (2010).
* Тимур Шиһабетдинов (1983), 2025 елдан «ТАИФ» АҖ генераль директоры.
## Моны да карагыз
* Лаеш өязе
* Лаеш ᴋaʜᴛyʜы
* Каравон
* Державин премиясе
## Әдәбият
* *Назарова И. В.* Возведение Лаишевского града в XVI-XVII столетиях // Известия КГАСУ. — 2018. — № 3 (45). — С. 45—53.
* *Ногманов А. И., Салихов Р. Р. ,Ситдиков А. Г, Шакиров З. Г.* Историко-культурный атлас Лаишевского района Республики Татарстан. — Казань: Фолинат, 2014. — 100 с.
* *Ситдиков А. Г., Абдуллин Х. М.* Исторический атлас Республики Татарстан. — Казань: ПК «АСТЕР», 2016. — 84 с.
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан районнары