open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абазалар

**Абазалар** (абаз. *абаза*) — абхаз-адыг халыкларына караган Кавказның иң борынгы җирле халыкларының берсе. Нигездә, Карачай-Черкес Республикасында (Абаза районы), Ставрополь краенда (Кисловодск) һәм Төркиядә яшиләр. Милли телләре булып абаза теле тора.

## Гомуми мәгълүмат

Абазалар, үз — үзләрен *абаза* дип атый. Россия Федерациясендә халык Карачай-Черкесиянең 13 авылында яши. Шулай ук Якын Көнчыгышта диаспоралары бар.

Абаза теле тикшерүчесе А. Н. Генко сүзләре буенча: «Абаза термины бик борынгы, тел һәм мәдәният җәмгыяте белән берләшкән коллектив мәгънәгә ия.» Михаил Тхайцухов сүзләре буенча, абазаларның тарихи ватаны — хәзерге Абхазия территориясе.

Абазалар лингвистик яктан абхазларга (бигрәк тә шкаруа диалекты) якын, ләкин алар шактый гына адыгэ йогынтысына дучар булалар, һәм аларның культурасында адыгэ (черкес) элементлары абхаз элементларыннан шактый өстен чыга.

Абазалар сөнни мөселманнар.

## Халык саны

2010 елгы Бөтенроссия халык санын алу мәгълүматлары буенча абазалар саны  56 341 кешегә җитә. Алар нигездә Карачай-Черкесиянең 13 авылында яши, һәм республикада саннары 56 341 кеше була.
 
Абаза диаспорасының төп өлеше Төркиядә, Мисырда һәм Якын Көнчыгыш илләрендә, Сириядә, Иорданиядә, Ливанда яши. Диаспораның төгәл саны билгеле түгел, ләкин кайбер чыганалар буенча 100 меңгә кадәр җитә. Хәер, Хөкүмәт статистикасының тулы мәгълүматлары буенча, 1858 елдан 1864 елга кадәр Төркиягә 50 мең абаза күчерелгән, ә Ватаннан китүчеләрнең гомуми саны, мөһаҗирлек процессында, 100-150 мең тирәсе булган, ләкин аларның күпчелек токымнары соңрак, төрек һәм гарәп халкы арасында гына түгел, ә адыг һәм абхазлардан килгән башка мөһаҗирләр арасында да тулысынча ассимиляцияләнеп юкка чыга.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Анчабадзе Ю. Д., Шилакадзе М. И. (фольклор) и БРЭ (2015). Абазины // Большая российская энциклопедия : электронная версия. — 2016. — Дата обращения: 03.03.2018.
* Абазины // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
* Абазины // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3. Архивная копия от 29 ноября 2014 на Wayback Machine
* Надежда Емельянова, Мусса Экзеков. Абазанский Ренессанс. Книга 1. Наперекор стихиям. — М., ИД «Граница», 2020. — 415 с., илл. Худ. О. В. Граблевская — ISBN 978-5-9933-0222-5.

## Сылтамалар

* В. Б. Виноградов. Средняя Кубань. Земляки и соседи. АБАЗИНЫ
* Абазино-Абхазская национальная сеть «Abazashta.com»
* Союз абазинской молодёжи «Шарпны»
* Международное объединение содействия развитию абазино-абхазского этноса «Алашара».
* Михаил Тхайцухов о самоназвании «Абаза» 
* Надежда Емельянова, Мусса Экзеков. В СТРАНЕ АБАЗА
* Мусса Экзеков, Надежда Емельянова. По обе стороны Большого Кавказа. Том 1. Абазины и черкесский вопрос.
* Всемирный абхазо-абазинский конгресс — Мы объединяем абхазов и абазин по всему миру.

Төркем:Абхаз-адыгэ халыклары
Төркем:Әлифба буенча халыклар
Агоньера (Кьети)

**Агоньера** — Италиянең Абруццо төбәге  өязендә урнашкан торак пункт.

## Географиясе

Агоньера Апеннин ярымутравының урта өлешендә, Италия башкаласы Римнан көнчыгышка таба урнашкан.

## Климаты
Биредәге җирләргә Урта диңгез климаты хас, җәй чагыштырмача коры һәм кызу, эссе, ә кыш — йомшак.

## Демография

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Gino Moliterno, ур. (2003). Encyclopedia of Contemporary Italian Culture. Routledge; Routledge World Reference. ISBN 0415285569.
* Catherine B. Avery, ур. (1972). The New Century Italian Renaissance Encyclopedia. Simon & Schuster. ISBN 0136120512.
* Италия // Италия — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).

Төркем:Абруццо төбәге торак пунктлары
Төркем:Италия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Макан теле

**Макан теле**  -  Кантон теле, Малайя теле, Сингал теле һәм Португалия теле патуасы.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Сибо теле

**Сибо теле**  -  Тунгус телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы Маньчжур әлифбасының юрамасы булган Сибо әлифбасына нигезләнгән. Сибо телендә маньчжур язмасында булган 131 иҗекнең 13-е юк һәм Сибо язмасында Маньчжур телендә булмаган өч иҗек бар (wi, wo һәм wu). Маньчжур теле белән үзара аңлаешлы тел булып тора.

## Тышкы сылтамалар
*Abkai — Unicode Manchu/Sibe/Daur Fonts and Keyboards
*SibeCulture.com: Sibe-English-Chinese phrases
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Таң (гәҗит)

**«Таң»** ― гәҗит исеме.
* «Таң» (1918 елга кадәр «Көн») ― 1918-1922 елларда Сембер шәһәрендә татар телендә нәшер ителгән .
* «Таң» ― Пермь өлкәсе Барда районы гәҗите.
Адровац

**Адровац** () — Сербиянең Шумади округы  җирлегендә () урнашкан торак пункт.

## Географиясе
Балкан ярымутравының төньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Климаты
Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Урта температура - 11&nbsp;°C. Уртача еллык явым-төшем саны – 896 мм.

## Демография

2022 елгы җанисәп буенча биредә 237
кеше яши.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Никифоров К. В. Сербия на Балканах. XX век. — Москва: Индрик, 2012. — 176 с. — ISBN 978-5-91674-209-1.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* Љубоја, Бранко. Организација власти у локалној самоуправи у Републици Србији. — Београд: Стална конференција градова и општина — Савез градова и општина Србије, 2013. — 57 с. — ISBN 978-86-88459-08-2.
* Ђурић В., Танасковић Д., Вукмировић Д., Лађевић П. Етноконфесионални и језички мозаик Србије. — Београд: Републички завод за статистику, 2014. — 209 с. — ISBN 978-86-6161-126-1.

Төркем:Шумади округы торак пунктлары
Төркем:Сербия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Эльмарт Уразов

**Эльмарт Уразов**, Эльмарт Шәйхи улы Уразов (*[[1955 ел]]ның [[21 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Пермь өлкәсе]], [[Барда районы]], [[Бакчавыл]] – [[2022 ел]]ның [[27 октябрь|27 октябре]], [[РФ]], [[Пермь крае]], [[Барда районы|Барда округы]], [[Барда]]*) ― журналист, «Таң» газетасы баш мөхәррире (1993-2022), Россия Журналистлар берлеге әгъзасы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2010).

## Тәрҗемәи хәле
1955 елның 21 гыйнварында Пермь өлкәсе Барда районы Бакчавыл (*Чалкау*) авылында туган. Мәктәптән соң бер ел «Таң» газетасы редакциясендә корректор булып эшли. Казан дәүләт университетын журналистика белгечлеге буенча тәмамлаган (1977 елда). 

## Хезмәт юлы
1977 елдан Пермь крае Барда районы «Таң» иҗтимагый-сәяси газетасының редакциясендә эшли: хәбәрче, 1978 елның августыннан хатлар бүлеге мөдире, 1983-1993 елларда ун ел – редактор урынбасары, 1993 елның апреленнән – газета мөхәррире, 1993 елның сентябреннән «Таӊ» редакциясе муниципаль оешмасы баш мөхәррире, 2012 елның гыйнварыннан – «Таӊ» редакциясе автономияле коммерцияле булмаган оешмасы баш мөхәррире. Ул эшләгән елларда китаплар, Пермь крае татарларыныӊ «Халык чишмәсе» газетасын чыгару буенча зур эш алып барыла. Э. Ш. Уразов – «Халык чишмәсе» газетасының да баш мөхәррире була.  

«Таң» газетасы күп конкурслар лауреаты, ике тапкыр «Бәллүр каләм» иясе була.

Публикацияләренең төп темалары: район тормышы, мөһим вакыйгалар, авыл проблемалары, кешеләрнең портретлары.

2022 елның 27 октябрендә инсульттан вафат булган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Пермь крае журналистлары арасында иҗади конкурслар лауреаты һәм дипломанты  
* Пермь краеның һәм Барда муниципаль районының Рәхмәт хатлары, Мактау грамоталары 
* 2010 – Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
* 2020 – «Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале (БТК)

## Искәрмәләр

## Библиография
* *Закиров, Д. Г.* Известные татары Прикамья / Д. Г. Закиров. ― Пермь : «Звезда», 2005. ― С. 332-333.
* Бардымский муниципальный район. Приглашение к сотрудничеству. ― Барда, 2013. ― С. 226-227.

## Сылтамалар

*   Уразов Эльмарт Шайхиевич.  Журналисты Пермского края
* Пермь крае Барда районы “Таң” иҗтимагый-сәяси газетасының баш мөхәррире Эльмарт Шәйхи улы Уразов вафат булды. БТК
* Бөек шагыйребез Габдулла Тукайның туганнары Татарстанның тарихи урыннары белән танышты. БТК, 23.08.2021

## Моны да карагыз

Төркем:Пермь крае журналистлары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Уразов

**Уразов** ― фамилия.
* Габделмәҗит Уразов (?―1818 елдан соң), Казан сәүдәгәре һәм сәнәгатьче.
* Эльмарт Уразов (1955―2022), журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2010).
----
* Гүзәл Уразова (1982), җырчы, Татарстанның халык (2019), Башкортстанның атказанган (2019) артисты.

Төркем:Фамилияләр
Химки (футбол клубы)

**«Химки»** — шул ук исемдәге шәһәрдән (Мәскәү өлкәсе) россия футбол клубы. 2022/2023 сезонда Россия премьер-лигасында уйный.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия футбол клублары
Якташлар (газета, Мари Ил)

**«Якташлар»** ― Мари Ил Республикасы татарлары газетасы. Татар телендә чыга. Гамәлгә куючы, нәшире һәм баш мөхәррире – Фәнил Зөлкафир улы Мусин-Маматов . 2021 елда А3 форматында 8 полосалы булып чыккан, 2022 елдан А4 форматында 16 битле булып чыга. Әүвәлге тиражы 999 (2022 елдан – 400) данә. 2021 елда газета бушлай таратыла, 2022 елдан подписка ачыла, сатып та алырга мөмкин.  Мари Илдә 43 мең, Бәрәңге районында 7 мең татар яши. 

## Тарих
 
2021 елның октябрь аеннан Марий Эл Республикасының Бәрәңге районы «Безнең тормыш» (Наша жизнь) газетасы баш мөхәррире (шулай ук Мари Ил Татар мәдәни үзәге каршындагы Татар тарихи җәмгыяте шурасы рәисе ) Фәнил Мусин үз акчасына республика күләмендә «Якташлар» исемле татарча газета чыгара башлаган.. Октябрь аенда – 1нче, ноябрь аенда – 2нче, декабрь аенда – 3нче саны чыккан. Газетага материалларны тәрҗемәче Рауза Хисмәтуллина, Илмира Хәкимова һәм Ф. З. Мусинның кызы Динара әзерли, версткалаучы Рәшид Хайбрахманов.

Газета башта 999 (2022 елдан – 400, 300) данә белән аена бер тапкыр чыга.иганәчеләр ярдәме белән басыла. Газета башта А3 форматында чыгарылган, 2022 елда А4 форматына күчкәннәр.

Газета республика буенча, Йошкар-Ола, Волжск шәһәрләрендә, Морке, Бәрәңге, Мари-Төрек районнарындагы татар авылларында таратыла. Йошкар-Ола шәһәрендәге Татар мәдәният үзәге дә газетаны таратырга ярдәм итә. 

Газета әүвәл «Периодика Марий Эл» акционерлык җәмгыятендә бастырылса (адрес: 424000 Йошкар-Ола шәһәре, Панфилов ур., 39), 2022 елгы ике саны Мари Ил Республикасы хакимияте типографиясендә бастырыла башлаган.

2021 елның 11 ноябрендә Мари Ил Республикасының Татар мәдәнияте үзәгендә «Татар авыллары тарихын өйрәнү. Проблемалар һәм аларны чишү юллары» исеме астында узган Регионара фәнни практик конференциясе резолюциясендә татар телендә чыга торган «Якташлар» республика гәҗите басмасына ярдәм күрсәтү турында дәүләт хакимияте органнары адресына пункт язылган. 

## Рубрикалар
Газета Мари Ил җөмһүриятендә яшәгән татарларның көнкүрешен тасвирлый. Төп максаты – туган
телне, тарихны һәм мәдәниятне саклау. Басмада Мари Ил татарлары тормышына кагылышлы кызыклы язмалар урын алачак. Шулай ук спорт, мәдәният, ислам дине, республикадагы татар авыллары тарихы, татар дөньясы яңалыклары турында укырга мөмкин. Татар авылларын саклап калу проблемасы да күтәрелә.
* Яңалыклар
* Авыллар тарихы
* Хәтер
* Танылган кешеләр
* Алтын кул
* Безнең дин
* Яшь талантлар
* Балалар өчен бит

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ЯКТАШЛАР. ВКонтакте
* *Лилия Заһидуллина.* Бәрәңге районы газетасына – 90: «Совет чорында тәнкыйть язарга кушалар иде». Интертат, 26.10.2022
## Моны да карагыз
* Мари Ил татарлары

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Мари Ил гәҗитләре
Төркем:Шәхси гәҗитләр
Төркем:Айлык гәҗитләр
Төркем:2021 елда барлыкка килгән басмалар
Радик Бариев

**Радик Бариев**:
* Радик Әбрар улы Бариев (1961), генерал-майор, РФ Каһарманы (*[[2006]]*).
* Радик Зөфәр улы Бариев (1970), Камал театры артисты, Тукай премиясе лауреаты (*[[2019]]*).
Таһир Сәләхетдинов

**Таһир Сәләхетдинов**, Таһир Бәдертдин улы Сәләхетдинов (*[[1960 ел]]ның [[8 ноябрь|8 ноябре]]*) ― хәрби очучы-сынаучы, полковник, Россия Федерациясенең атказанган очучы-сынаучысы (2007).

## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 8 ноябрендә туган. 1978 елда Свердловскида  тәмамлаган. 1978 елдан хәрби хезмәттә. 1982 елда Волгоградта Кача югары хәрби авиация училищесын тәмамлый, шуннан соң Белоруссия хәрби округының Хәрби-һава көчләрендә (Минск шәһәре) очучы булып хезмәт итә. Аның  белән бергә укыган иптәшләре:  һәм Радик Бариев ― атказанган сынаучы-очучылар, Россия Геройлары.

1991 елда В. П. Чкалов исемендәге дәүләт очу-сынау үзәгенең (Актүбә шәһәрендә урнашкан) очучы-сынаучылар әзерләү үзәген тәмамлаган.

1991 елдан ― Мәскәү өлкәсенең дәүләт очу-сынау үзәгендә хәрби очкычларны сынау хезмәтендә. Россия Оборона министрлыгы тематикасы буенча очкыч-истребительләрдә сынау очышлары уздырган.

1995 елда Мәскәү авиация институтын тәмамлаган.

2005 елдан – запаста. 2005 елдан Жуковский шәһәрендә В. М. Мясищев исемендәге эксперименталь машина төзү заводында очучы-сынаучы булып эшли.

Мәскәү өлкәсе Жуковский шәһәрендә яши.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2007 ― Россия Федерациясенең атказанган очучы-сынаучысы
 
## Гаиләсе
Кызы Рената

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Салахутдинов Тагир Бадартдинович. Испытатели
* Тагир Салахутдинов. OK.RU

Төркем:Россия очучылары
Төркем:ССРБ хәрби очучылары
Төркем:Россия полковниклары 
Төркем:Россия Федерациясенең атказанган очучы-сынаучылары
Төркем:Шәхесләр:Жуковский (Мәскәү өлкәсе)
Төркем:Екатеринбург Суворов хәрби училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Кача югары хәрби авиация училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү авиация институтын тәмамлаучылар
Әйну теле

**Әйну теле** - Көнбатыш Кытайда сөйләшелә торган төрки криптолект. Кайбер лингвистлар аны күбесенчә асылда көнбатыш югур теленнән (борынгы уйгыр теленә якын) төрки грамматикага ия, әмма күбесенчә иран телләр гаиләсе телләре сүзлек составына ия катнаш тел дип атыйлар. Башка лингвистлар ул катнаш телнең техник таләпләренә туры килми дигән караш әйтәләр. Ул күчмә әйну халкы тарафыннан сөйләшелә. Сахалинда һәм Япониядә таралган айн теле (кайвакыт айну теле дип язылырга да мөмкин) белән төрле тел булып тора.

## Орфография
Әйну теленең киң таралган язуы юк. Шулай да, язып куярга кирәк булганда гадәттә уйгыр гарәп әлифбасы кулланыла.

## Саннар
Әйну саннары фарсы теленнән алынган:
* 1 – yäk
* 2 – du
* 3 – si
* 4 – čar
* 5 – pänǰ
* 6 – šäš
* 7 – häp(t)
* 8 – häš(t)
* 9 – noh
* 10 – dah
* 20 – bist
* 100 – säd
* 1000 – hazar 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Луис Инасиу Лула да Силва

**Луис Инасиу Лула да Силва** (, *[[1945 ел]]ның [[27 октябрь|27 октябре]], [[Бразилия]], [[Пернамбуку]], [[Каэтес (Пернамбуку)|Каэтес]]*) ― Бразилия сәясәтчесе һәм дәүләт эшлеклесе,  Бразилия Федератив Республикасының 35нче (2003—2011) һәм 2022 елның октябрендә сайланган 39нчы президенты. Бразилиянең Эшчеләр партиясен гамәлгә куючыларның берсе һәм шәрәфле рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1945 елның 27 октябрендә Пернамбуку штатының Каэтес муниципалитетында Аристидис Инасиу да Силва һәм Эуридиси Феррейра ди Мелуның сигез балалы гаиләсендә җиденче бала булып туган. Гаилә таркалган, әтисе 1978 елда вафат.

Лула системалы белем алмаган, ун яшькә кадәр укый-яза белмәгән. Эшли башлау һәм гаиләсенә булышу өчен дүртенче сыйныфтан соң мәктәптә укуын калдыра. Хезмәт юлы 12 яшендә урамда сатучы һәм аяк киемен чистартучы һөнәре белән башланган. 14 яшендә бакыр эшкәртү заводына эшкә урнашкан. 18 яшендә токарь-механик курсларын тәмамлаган.  Эшчеләр берлеге эшендә катнаша башлый һәм берлектә берничә мөһим вазифа били.

## Сәяси карьерасы

1980 елның 10 февралендә (хәрби диктатура вакытында) бер төркем галимнәр, зыялылар һәм яшьләр лидерлары, шул исәптән Лула да Силва, сул идеологиягә нигезләнгән прогрессив Эшчеләр партиясен нигезли.  1983 елда Бразилия профсоюзлар федерациясен (, CUT) төзүдә катнаша. 1986 елда Лула да Силва федераль депутат итеп сайлана. 1989 елгы президент сайлауларында икенче турда Фернанду Афонсу Колор ди Мелуга оттыра.

## Президентлык

2002 елгы сайлауларда Лула да Силва беренче турда 46,4% һәм икенче турда 61,3% тавыш җыеп, президент итеп сайлана.

2006 елгы сайлауларда беренче турда 48,6% һәм икенче турда 60,8% тавыш җыеп, яңадан президент итеп сайлана. 2000-елларда Лула да Силваның төп пунктлары катгый финанс сәясәте алып бару һәм инфляция контроле булган сәясәте ярдәмендә Бразилиядә зур икътисади һәм социаль алгарыш була. Бразилиядә социаль тигезсезлек соңгы ярты гасырда минималь күрсәткечкә төшә: 1994 елдан 2010 елга кадәр илдә ярлылык дәрәҗәсе 67,3 % ка кими, бу кимүнең 50 % ы да Силваның  президентлык елларына туры килә.

2010 елда «*Time*» журналы Лула да Силваны «дөньяның иң йогынтылы кешесе» дип атаган.

2017 елның 12 июлендә, коррупция һәм акча юу эше буенча, 9,5 елга төрмәгә ябуга хөкем ителгән. 2019 елның ноябрендә иреккә чыгарылган. 2021 елның мартында Бразилия Федераль югары суды Лула да Силваны барлык гаепләүләрне кире каккан.

2022 елның октябрендә Лула да Силва президент сайлауларында гамәлдәге ил башлыгы Жаир Болсонаруны җиңә (беренче турда 48,4% һәм икенче турда 50,9% тавыш җыя).

## Гаилә хәле
1969 елда Мария де Лурдеска өйләнгән, хатыны 1971 елда үлгән. 1974 елда тол хатын Марицага өйләнгән, өч улы туган (ул шулай ук Марицаның беренче никахыннан булган улын кабул иткән). Шул ел башында Мириам Кордейрудан никахтан тыш кызы Луриан туган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Лула — первый в мире президент из рабочих  // sensusnovus.ru
* В одну реку трижды: сможет ли Лула да Силва снова возглавить Бразилию // Известия, 11 марта 2021

## Моны да карагыз

Төркем:Бразилия сәясәтчеләре
Төркем:Бразилия президентлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Ву теле

**Ву теле**  -  Сино-Тибет телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы Кытай иероглифларына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Минь теле

**Минь теле**  -  Сино-Тибет телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы Кытай иероглифларына нигезләнгән. Минь теле юрамалары сөйләшүдә үзара һәм башка Кытай теле юрамалары белән үзара аңлаешлы тел булып тормыйлар. Минь телләрендә төбәктә кытайлар килгәнче яшәүчеләрнең телләрнең әһәмияткә ия зур лингвистик катламы бар дип ышаныла. 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Туцзя теле

**Туцзя теле**  -  Сино-Тибет телләр гаиләсенең Синтик телләр төркеменә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән. Туцзя теле ике төп диалектка бүленә.
## Төркемләштерү
Туцзя ачык рәвештә Сино-Тибет телләренә керә, әмма башка Сино-Тибет телләреннән массив алынмаларга күрә аның шул гаиләдә позициясе билгеле түгел. Гәрчә, ул үткәндә бшка төркемнәр белән урнаштырылса да, лингвистлар аны хәзер, гомумән, төркемләштерелмәгән итеп калдыралар.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Ачанг теле

**Ачанг теле**  -  Сино-Тибет телләр гаиләсенең Тибето-Бирма төркеменә кергән тел. Кытайның көньягындагы Юннән-Гуйҗоу таулыгы төбәгендә урнашкан Юннән вилаятендә һәм Төньяк Мьянманың Качин вилаятендә сөйләшелә торган тел булып тора.

## Таралышы
Ачанг теле түбәндәге урыннарда сөйләшелә (阿昌语简志):

*Лонгчуан Даирәсе, Юньнань, Деһонг Префектурасы
**Һуса 户撒
*Лиангһе Даирәсе, Деһонг Даи һәм Дзингпо Автоном Префектурасы
**Жедао 遮岛
**Саңсоң 襄宋
**Дачанг 大厂
*Луси шәһәре, Деһонг Даи һәм Дзингпо Автоном Префектурасы
**Дзяңдоң 江东
*Лоңлиң Даирәсе, Баошан, Юньнань

Чинтау яки *[[Сандао]]* 仙岛 диалекты (100 сөйләшүче; үзатамасы: *IPA:kʰan˧˩ tau˧˩*) Йиңдзяң Даирәсе, Деһонг Даи һәм Дзингпо Автоном Префектурасы (*Сандаою Яндзю*)-да түбәндәге ике урында сөйләшелә.

*Сандаожаи 仙岛寨, Маңмиан авылы 芒面村, Дзиемао шәһәрчеге 姐冒乡
*Мең'эжай 勐俄寨, Маңсян авылы 芒线村, Дзиемао шәһәрчеге 姐冒乡
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

 

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Азия телләре
Төркем:Кытай телләре
Төркем:Юннән
Төркем:Мьянма телләре
Дзингхпо теле

**Дзингхпо теле**  -  Сино-Тибет телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән. Һиндстанда, Ассамда Турунг кабиләсендә Сингпһо дип аталган күп Ассам теле алынмалары белән Дзингхпо диалектында сөйләшәләр. 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Бе теле

**Бе теле**  -  Кра-Даи телләр гаиләсенә кергән тел. Бе теле Хайкоу провинция башкаласын кертеп Хайнань Утравының төньяк-үзәк ярында сөйләшелә торган пар тел булып тора.
## Искәрмәләр

 
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Таи Люэ теле

**Тай Люэ теле**  -  Кра-Даи телләре гаиләсенә кергән тел. Язуы Тһаи Там әлифбасы, Тһаи әлифбасы, яңа Тһаи Люэ әлифбасына нигезләнгән. Кытай, Лаос һәм Мьянмада таралган.

## Язу системалары
Таи Люэ өч төрле язмаларда языла. Берсе Сухотаи Патшалыгының Тһаи язмасының юрамасы булган Фак Кһам язмасы. Икенчесе 1950-нче елларда реформаланган булган Тһам язмасы, әмма һаман да кулланылышта һәм соңгы вакытта дәүләт тәэминатын алган. Яңа Тай Люэ язмасы борынгы язманың гадиләштерелгән юрамасы булып тора.

## Фонология
Тай Люэ телендә 21 иҗек-инициаль тартык, 9 иҗек-финаль һәм алты тон (тоткарланган иҗекләрдә өч төрле тон, ачык иҗекләрдә алты тон).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Азия телләре
Төркем:Кытай телләре
Төркем:Лаос телләре
Төркем:Мьянма телләре
Әрмәнстан гимны

**“Безнең Ватаныбыз”** — (**әрмәнчә** — **Մեր Հայրենիք**, “Мер Һайреник” дип укыла) бүгенге Әрмәнстанның музыкаль символы*.* Гимн 1991 елның 1 июлендә ил парламенты тарафыннан кабул ителгән. Элегрәк, 1918-1920 елларда, ул Русия империясеннән бәйсезлек игълан иткән Әрмәнстан Җөмһүриятендә дә кулланылган. Тексты бүген гамәлдә булганнан бераз аерылып торган.

Гимн текстының нигезе итеп, **Микаэл Налбандян**ның “Итальян кызы җыры” исемле алты куплетлы шигыре алынган. Әсәр 1859 елда ук язылган булган. Бүген шуның дүрт куплеты рәсмиләштерелгән, ләкин чынбарлыкта түбәндәге текстның беренче һәм дүртенче куплетлары гына башкарыла. Гимнның көен **Барсег Каначян** язган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Әрмәнстан мәдәнияте
Салих (пәйгамбәр)

**Салих** (  ― Ислам пәйгамбәре, Коръән буенча, Аллаһ Самуд кешеләренә җибәргән, аларның авыллары Әл-Хиҗр өлкәсендә урнашкан булган    .

## Дөя хикәясе
Коръәндә күрсәтелгән версия буенча, Самуд тәкәбберлек һәм горурлык гөнаһына төшә, Аллаһыга табынудан баш тарта, Сәлихнең пәйгамбәрлеген кире кага һәм сүзләренең дөреслеген раслауны таләп итә башлый. Аннан соң Аллаһ Самудка дәлил итеп дөя  җибәрә. Дөянең тышкы кыяфәтен сурәтләүдә туры килмәүләр бар. Бер версия буенча,  Салих Аллаһыдан Самуд кешеләренең  могҗиза турында теләкләрен үтәүне сорый һәм намаз укый, могҗизалы рәвештә ярылган кыя таштан  дөя чыгарылган. Тау калтыранып, тавыш бирә һәм аннан кызыл дөя чыга. Коръәннең башка аңлатма бирүчеләре әйтүенчә, Аллаһ бу дөяне зур каты һәм шома таштан барлыкка китергән, һәм бу Самудның күпчелеге алдында булган. Сәлих Самуд кешеләреннән дөяне үз җирләрендә көтүләрен һәм коеларыннан сугаруны сорый. Бу дөя берьюлы барлык кешеләр эчкәннән  күбрәк су эчә  .  Самуд кешеләре дөяне суеп,  Салихка әйтә: "Әгәр син пәйгамбәр булсаң, биргән  вәгъдәңне үтә". Өч көннән соң, Аллаһ Самудны җәзалый: "Анда җир тетрәү башлана, һәм алар өйләрендә йөзтүбән түңкәрелеп төшә". Шул ук вакытта Салих үзе Аллаһның мәрхәмәте белән коткарыла, чөнки ул гадел һәм тәква кешебула   .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Пиотровский М. Б. Салих // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 205. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Салих / Пиотровский М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — С. 397.
* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр
Төркем:Ислам
Төркем:Пәйгамбәрләр
Чаксиракси

**Ча́ксира́кси** (испан телендә: Chaxiraxi) — Кәнәри архипелагы составында Тенерифе утравының асаба яшәүчеләре Гуанчларның мифологиясендә төп хатын-кыз Илаһы. Соңрак Чаксиракси Кәнәри утрауларының яклаучысы Канделария Изге Анасы белән тәңгәлләштерелгән булган. Гуанч халкы Чиркәве яңа мәҗүси хәрәкәте адептларында табыну объекты булып тора.

## Сылтамалар
* Богоматерь Канделария

Төркем:Мифология
Әсгать Мәҗит

**Мәҗитов Әсгать Гариф улы** театр актёры, режиссёр. ТАССРның атказанган артисты (1944)

## Тәрҗемәи хәле
Самара губернасы Мәләкәс районы Иске Кызылсу авылында туган. 1919 елда Самара Политбүлеге каршындагы татар труппасында эшли башлый. 1920 елда Самара татар студиясендә укый һәм, аны тәмамлагач, К.Тинчурин җитәкчелегендә Г.Кариев исемендәге Оренбург татар труппасында артист булып эшли. 1922–1924 елларда — Татар академия театрында, Әстерханда, Совкинода хезмәттә. 1931 елдан ул Казандагы Эшче театры җитәкчесе. Шул ук вакытта Ә.Мәҗит зур булмаган агитпьесалар яза. 1938 елдан — Республика күчмә театрында баш режиссер. 

## Ул башкарган рольләр
* Җиһанша — «Зәңгәр шәл» (К.Тинчурин)
* Иманкол — «Наемщик» (Т.Гыйззәт)
* Таһир — «Таһир-Зөһрә» (Ф.Бурнаш) 

## Дәрәҗәле исемнәр һәм премияләр
ТАССРның атказанган артисты (1944)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Мазитов Асгат Гарифович.  Татарская энциклопедия TATARICA
*  МӘҖИТОВ ӘСГАТЬ ГАРИФ УЛЫ (ӘСГАТЬ МӘҖИТ)  Матбугат.ру

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Фарсы мифологиясе

**Фарсы мифологиясе** — борынгы Олы Иран мифологиясе. Иран мифологиясе формалашуының башлангыч этабы Һинд-Иран җәмәгате чорына (б.э.к. II меңьеллык — б.э.к. I меңьеллыкның беренче яртысы) карый..

Мифологиянең төп тексты — Фирдәүси тарафыннан X-XI гасырлар чигендә язылган «Шаһнамә» булып тора. Фирдәүсинең эше гаять зур дәрәҗәдә, авторлыкны күрсәтеп, Авестадан гына түгел, ә Бундахишн һәм Денкард кебек соңрак текстлардан Зәрдөштлек хикәяләренә һәм персонажларына таяна.

Иран мифологиясе реконструкциясе өчен төп чыганак булыып «Авеста» тора.

Иран һәм Фарсы иленең мифологиясе Һиндстан Ведик мифологиясенә якын (б.э.к. якынча 1000 ел). Ул уртак Һинд-Европа нигезеннән килеп чыккан.
Иран мифологиясенең борынгы катламының күп исемнәре Ведик гимннар арасында исемнәр белән уртак тамырларга ия. Мәсәлән, соңрак фарсы Җәмшиде булган Йима — борынгы Ведик Йама Ходае (Үлем Илаһы). Җәмшид хикәясе Борынгы Иран мифологиясенең иң тәмамланган риваятьләрнең берсе.

Иран һәм Ведик мифологияләр күп уртак сюжетларга ия: иң олы җиде Ходай; Галәмдә хөкем өчен ике кардәш, әмма үзара каршы торган Ходайлар төркеме көрәше; каһарманнарның аждаһалар белән орышы; җиргә күк суларының иңүе; җанның үлемнән соң ике юлы; үлемнән соң дөньяга могъҗизалы күпер һ.б. Митра, Апам-Напат, борынгы Иран Хаомасы һәм Ведик Сома; Иранлыларда (Ажи Дахака аждаһасы, «Веда»да Ахи Будхнья), һ.б.

«Хаггада»да тәкъдим ителгән Яһүд мифологиясе Иран мифологиясенә кардәш.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Митра
* Зәрдөштлек
* Ведик мифология
* Пра-Һинд-Европа дине

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Фарсы мифологиясе
Төркем:Иран мифологиясе
Баск мифологиясе

**Баск мифологиясе** — Пиреней ярымутравының төньягының таулы өлкәсендә яшәүче халык басклар мифологиясе. Башкалар арасында борынгы мәҗүси риваятьләрнең христиан карашлары белән үрелүе белән тасвирлана.

## Хасиятләр
Христианлык таралуыннан соң гаять зур үзгәрешләргә дучар булган басклар ышанулары, илләмәгәр XX гасырда да күп архаик хасиятләрне саклаган. Магия һәм магик йолаларга, билгеле вакытта һәм билгеле урыннарда йөрүче үлгәннәр җаннарына, рухларга һәм Илаһларга ышану зур булган. Басклар мифологиясендә үзенчәлекле урынны эче (баск телендә:Etxe) - йорт, торучыларын кайгырта торган һәм шул ук вакытта алар өчен Дөнья корылышының үзәге булган өлешчә җанландырылган кешенең Ватаны урын биләгән. Бу караш басклар илендә бик хөрмәт ителгән бабалар культы белән бәйле булган. Баскларның мифологик карашлары төбәкләргә күрә төрле булган һәм кайвакыт шактый аерылып торган. Еш йола яки Илаһ ниндидер бер өлкәдә мәгълүм булган, ә башкаларында очрамаган. Бу ышанулар 21-енче гасырга кадәр рәссамнар һәм язучылар кулыннан сакланып калган, алар арасында без баск мифологиясенең магиясе белән туган һәм үскән баск скульпторлары буыны өлеше булган Лесама Перьер, Пачи Хабьерны күрсәтергә тиеш. Борынгы риваятьләрнең Христианлык тарафыннан кысрыклануы белән Кишми (баск телендә: Kixmi — маймыл), басклар шулай Гайсә пәйгамбәр атаган, килүеннән соң рухларның бетүе белән киң таралган миф бәйле. 

## Баск пантеоны
Баскларның иң хөрмәт ителгән баск Илаһлары: Урци, Орци яки Эгуски — Кояш Алиһәсе; Иларгиа, Иласки яки Илларгуи — Ай Алиһәсе, үлгәннәр белән бәйле Ай кебек; Мари — җир Алиһәсе һәм җир һәм күк Ходае, шулай ук елан булып саналган Сугаар. Шулай ук Ост дип аталган Орци күк һәм яшен Илаһы булып тора, аны еш  Юпитер, Зевс яки Тор белән чагыштыралар. Явыз рухлар тарафыннан кешене төнге сәяхәтләрдән кисәтә торган төн Илаһы Гауэко, Иелчу, Ингума, Соргин (sorginak — убырлы хатыннар) табынылган. Бейгорри — хайваннарга әверелүче рухлар һәм күп башкалар.

## Сылтамалар

* *Карло Барбера.* Баскская мифология. 
* 
* 
* *Патси Ксабьер Лезама Перье* (). Баскская мифология / Королевская Баскская Языковая Академия Euskaltzaindia.

Төркем:Мифология
Сарманай (мәгънәләр)

**Сарманай** – күп мәгънәле сүз.
* Сарманай ― Ырынбур өлкәсе Шарлык районы авылы.
* «Сарманай» ― айлык төбәк газетасы.
Сарманай (газета)

**Сарманай** () ― иҗтимагый-сәяси төбәк газетасы. 2016 елның июленнән Чакмагыш районы үзәге Чакмагыш авылында «Чакмагыш мәгълүмат үзәге» редакция-нәшрият комплексы дәүләт унитар
предприятиесендә («Игенче» газетасы базасында) айга 1 тапкыр башкорт телендә чыга. 

Оештыручылары ― БР матбугат һәм ММЧ буенча агентлыгы, БР  «Башкортстан Республикасы» нәшрият йорты.

Дүртөйле шәһәрендә һәм Дүртөйле, Кушнаренко, Чакмагыш районнарында тарала.

Баш мөхәррире ― Фәнис Әмирханов, *Вазих Исхаков исемендәге премия лауреаты*.

## Рубрикалар
* Республика хәбәрләре
* Сәламәтлек саклау
* Муниципаль район хакимиятендә
* Спорт
* Икътисад
* Район яңалыклары
* Төрлесеннән
* Канун һәм хокук
* Гомуми мәкаләләр
* Лонгрид
* Мәгариф
* Президент эшчәнлеге
* Милли проектларны тормышка ашыру
* Җиңү. Яңалыклар
* Җиңү. Акцияләр
* Җиңү. Вакыйгалар календаре
* Фотогалереялар һ.б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   САРМАНАЙ, газета
* Газета Сарманай ВКонтакте
*    Рәсми сайт
## Моны да карагыз
* «Игенче», газета
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Башкортча гәҗитләр
Төркем:Чакмагыш районы
Төркем:Айлык гәҗитләр
Эдуардо Ридель

**Эдуардо Ридель** (1969 елның 5 июлендә туган) — Бразилия сәясәтчесе һәм эшкуары, Бразилия Социаль Демократия Партиясенә кушылган, 2022 елгы Бразилия сайлауларында Мату Гросу-ду-Сул губернаторы итеп сайланган. Монганчы Мато Гроссо-ду-Сулның инфраструктура буенча дәүләт секретаре булып 2022 елның 22 февраленнән 2023 елның 1 гыйнварына кадәр сайланган.

2022 елда ул Мату-Гросу-ду-Сулдагы дәүләт сайлауларында губернатор өчен Барбосинха белән вице-губернатор булыр өчен катнаша. 2022 елның 2 октябрендә ул 361,981 тавыш җыя (25,16%) һәм кандидат Ренан Контар белән икенче турга чыга.    

1994 елда ул Моника Мораиска өйләнә, аның ике баласы бар: Марсела һәм Рафаэль.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1969 елда туганнар
Төркем:Бразилия сәясәтчеләре
Көнчыгыш Төркистан гимны

“Азатлык юлында” яки “Котылу юлында” (уйгыр гарәп имласында — **قۇرتۇلۇش يولیدا**, уйгыр латин язуында — **Qurtulush Yolida**) һәм шулай ук “Азатлык маршы” (**قۇرتۇلۇش مارشى**) дип аталган уйгыр милли-ватанпәрлек җыры 1933-1934 елларда Беренче Көнчыгыш Төркистан һәм 1944-1949 елларда Икенче Көнчыгыш Төркистан җөмһүриятләренең гимны булган. Авторы — **Мәмәт Гали Тәүфикъ (1901-1937)**. Хәзерге заманда ул Көнчыгыш Төркистанның мөһаҗирлектәге хакимияте кабул иткән музыкаль символ.

## Гимнның тарихы
“Кан” — бу җырда иң күп кабатлана торган сүз. Борынгы вакыйгаларны гына түгел, соңгы гасырда булган хәлләрне күзалласаң да, уйгыр халкының тарихы кан белән язылган, дияргә мөмкин булыр иде. Һәм әйтергә кирәк, ике җөмһүриятнең язмышына да чынбарлыкта Советлар Берлегенең канга сусаган кулы йогынты ясаган.

Беренче дәүләт — Көнчыгыш Төркистан Ислам Җөмһүрияте. Ул 1933 елның 12 ноябрендә бүгенге Кытайның иң көнбатыштагы чигендә урнашкан борынгы Кашгар шәһәрендә, уйгырлар яшәгән җирләрнең (Пакистанның иң төньяктагы ноктасыннан алып Монголиягә кадәр) бәләкәй генә бер кисәгендә игълан ителгән. Гоминдан хакимияте 1934 елда уйгырларга каршы... Ислам динендәге, ләкин кытай телендә сөйләшүче һуэй-цзу солдатларын җибәргән. Кытайча һуэй-цзу яки лао һуэй-һуэй дип атала торган милли төркем борынгы заманнарда ук Ислам динен таратучы гарәпләр белән кытайлыларның катнаш никахлары аша барлыкка килгән. Кашгардагы аз санлы уйгыр ватанпәрвәрләре, кытайлылар чолганышында калган булсалар да, 1937 елга кадәр баскынчыларга каршы тора алганнар. Чынбарлыкта аларның дәүләте Советлар Берлеге үз гаскәрләрен керткәч кенә яшәүдән туктаган. Ләкин советлар, Икенче бөтендөнья сугышы якынлашкан мәлдә Уйгырстанны яулап алып үз кулында тоту мөмкин булмаячагын яхшы аңлаганнар һәм уйгыр җирләрен ташлап киткәннәр.

Икенчесе — Көнчыгыш Төркистан Инкыйлаби Җөмһүпияте. Ул, дөнья сугышы тәмамланыр алдыннан Кашгардан төньяктарак, Голҗа шәһәре тирәсендә төзелгән. Уйгырлар хәтта Гоминдан гаскәрләрен тар-мар итә алганнар. Ләкин дөнья сугышы тәмамлангач, совет гаскәрләре яңадан уйгыр-кытай эшләренә килеп тыкшынганнар. Уйгырстанны Чан Кай-ши хакимиятенә бирмәс өчен. Ахыр чиктә советлар, уйгырларны канга батырып, алар яшәгән җирләрне кытай коммунистлары кулына тапшырганнар.

Бүген уйгыр җирләре, Синҗаң-Уйгыр автономиясе буларак, Кытай империясе карамагында. Биредә 25 миллионга якын кеше яши, шуларның яртысы — уйгырлар. Алар автономиянең көньяк һәм көнбатыш өлешләрендә көн күрәләр. Төньяктарак тагын бер уйгыр анклавы бар.

Көнчыгыш Төркистанның гимны, байрагы һәм гербы Кытайда антиконституцион символлар буларак билгеләнә, аларның "мәгариф яки сәнгать максатларында кулланылышы" авыр җинаять дип санала.

## Азатлык маршы''' '''قۇرتۇلۇش مارشى
Аудиофайлда Көнчыгыш Төркистанның мөһаҗирлектәге хакимияте чыганакларында һәм шулай ук уйгыр телендәге Википедиядә булган текст беркадәр үзгәртеп башкарылган. Ул төрек телендәге хәзерге заман текстына тәңгәл килә. Аны Youtube'тагы видеофайлның титрларында карагыз:  Гимнның һәр ике юлы ике мәртәбә кабатланып җырлана.

:

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Көнчыгыш Төркистан
Әтрап

**Әтрап** () ― Төрекмәнстанның заманча административ-территориаль бүленешенең икенче дәрәҗә административ-территориаль берәмлеге. Татарча районга туры килә.

## Тасвирлама
Төрекмәнстан вилаятьләре әтрапларга бүленә, бу Төрекмәнстан ССРның элеккеге өлкәләрен районнарга бүлүгә туры килә. Шулай ук Төрекмәнстан башкаласы — Ашхабад шәһәре — берничә шәһәр әтрабына бүленгән. Илнең калган шәһәрләрен әтрапларга бүлү турында төгәл мәгълүмат юк.

Әтраплар җирле (*әтрап*) буйсынуындагы шәһәрләрдән, бистәләрдән һәм генгешликлардан тора (генгешлик бер яки берничә авылны үз эченә ала). Генгешликлар совет чорындагы авыл Советларына охшаш. Әтрап башлыклары «Хәким» дип атала һәм Төрекмәнстан Президенты тарафыннан билгеләнә.

2008 елга кадәр әтрапларның вәкиллекле органнары «Халк Маслахаты» булган, аларның әгъзалары 2003 елгы Төрекмәнстан Конституциясе нигезендә тиешле административ-территориаль берәмлекләр гражданнары тарафыннан дүрт елга сайланган.

2016 елның 1 февраленә Төрекмәнстанда 50 әтрап, шәһәрләрдә 8 әтрап һәм әтрап хокуклары булган 15 шәһәр булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Закон Туркменистана от 18 апреля 2009 года «О порядке решения вопросов административно-территориального устройства Туркменистана, присвоения наименований и переименования государственных предприятий, организаций, учреждений и других объектов».

## Сылтамалар

Төркем:Төрекмәнстанның административ бүленеше
Төркем:Административ-территориаль берәмлекләр
10AGE

**Дмитрий Александрович Панов** (Ленинград өлкәсе, Ломоносов районы, Большая Ижора, 1998 елның елның 21 гыйнварында туган) — **10AGE** сәхнә исеме белән танылган рус рэп артисты һәм җыр авторы. Карьерасын хип-хоп музыканты буларак 2018 елда башлаган, һәм шуннан соң бик күп ялгыз һәм бер мини-альбом чыгарган. Мирас музыка этикеткасына кул куелган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1998 елда туганнар
Төркем:21 гыйнвар көнне туганнар
𐰁 (Борынгы төрки руна)

**𐰁** - борынгы төрки әдәби әлифбаның беренче рунасы, ул Енисей төрки язу һәйкәлләрендә очрый, заманча төрки телләрдә а, ә һәм е хәрефләренә  (ХФӘда ɑ, ɛ авазларына) туры килә.

Беренче (тамыр) иҗектә 𐰁 рунасы язылмый, шулай да киләсе иҗекләрдә язылмый, нибары соңгы ачык иҗектә языла.

1893 елда Дания тел белгече Вилһелм Томсен төрки руннарын беренче тапкыр белеп алган, беренче укылган сүз - 𐱅𐰭𐰼𐰃 - Тәңре, бу сүздә ә - 𐰁 - рунасы язылмый, чөнки ә беренче иҗектә тора.

2009 елдан Юникод 5.2 юрамасына кертелгән, Юникодта 𐰁 рунасы U+10C01 дип билгеләнгән:
 Юникод  	U+10C01
 HTML-код   & #68609;
 CSS-код    \10C01
## Язу һәйкәлләре
𐰁 рунасы киләсе борынгы төрки язу һәйкәлләрендә очрый:
* Енисей елгасы буенда табылган (Көньяк Себер, Кыргыз каһанлыгы) 
* Алтайда табылган (Көнбатыш Төрки Каһанлык, Үзәк Азия) 
* Турфанда табылган (Уйгыр дәүләте, Көнчыгыш Төрекстан) 
* Лена елгасы буенда, Байкал янында табылган (курыканнар кабиләсе). 
## Мисаллар
Борынгы төрки язмаларда аерым сүзләр ике ноктага охшаган махсус билге : белән аерыла, хәрефләр уңнан сулга языла.

𐰋𐰃𐰼𐰠𐱁𐰢𐰁 - берләшмә,  ә - 𐰁 - рунасы тик соңгы ачык иҗектә языла.

𐰪𐰘𐰢𐰁 - әниемә, ә - 𐰁 - рунасы тик соңгы ачык иҗектә языла (беренче иҗектә язылмый).

𐰜𐰺𐰏𐰤𐰤𐰼𐰏𐰁:𐰜𐰼𐰁 - күргәннәргә күрә, ә - 𐰁 - рунасы тик соңгы ачык иҗекләрдә языла

𐰭𐰞𐰺𐰍𐰁 - аңларга, а - 𐰁 - рунасы тик соңгы ачык иҗектә языла

𐰚𐰼𐰤:𐰉𐰺𐰺𐰍𐰁 - әкрен барырга

## Әдәбият

*Аврутина А. С. Древнетюркские рунические памятники: Система письма и фонологическая реконструкция. — М.: URSS, 2011. — (136). — ISBN 978-5-354-01703-4.
*Ахатов Г. Х. Некоторые следы языка орхоно-енисейских памятников в диалекте западносибирских татар // Материалы Всесоюзного совещания по общим вопросам диалектологии и истории языка. Тезисы докладов и сообщений. — М., 1975. — С. 35—36.
*Батманов И. А., Арагачи З. Б., Бабушкин Г. Ф. Современная и древняя енисеика. — Фрунзе, 1962. — 252 с.
*https://unicode-table.com/ru/10C01/

Төркем:Борынгы төрки руналар
Үзбәкстанның хәзерге сәнгать музее

**Үзбәкстанның хәзерге сәнгать музее** (  ; CAMUZ) - рәсем  галереясы формасында музей. Ул 1983  елда Үргәнеч шәһәрендә беренче почта бүлеге бинасында ачылган, аның төзелеше 1910 елга туры килә. Музей  Үзбәкстан Республикасының Туризм һәм мәдәни мирас министрлыгы каршындагы Мәдәни мирас агентлыгының структур  бүлекчәсе булып тора.

## Тарихка нигез салуНигез тарихы
Музей эше түбәндәге  максатларга ирешүгә юнәлтелгән:

музей коллекциясен саклау һәм тулыландыру;

заманча сәнгатьне һәм музей коллекциясен фәнни өйрәнү һәм пропагандалау.

Бүгенге көндә Үзбәкстанның хәзерге сәнгать музеенда ике филиал бар, аларда түбәндәге экспонатлар белән танышып була:

* Үргәнеч шәһәрендәге " Лазги " музее.
* Үргәнеч шәһәрендәге музыкант Камилҗан Атаниязовның музей-йорты.

## Музей тасвирламасы
Даими экспозицияләрдә килүчеләргә 1000гә якын рәсем, графика һәм скульптура эше тәкъдим ителә, аларның авторлары-   Үзбәкстанның мәдәни мирасында эз калдырган  200 дән артык рәссам.

Музей ишекләре Үзбәкстан рәссамнары өчен генә түгел, ә башка халыклар һәм мәдәниятләр сәнгате эшлеклеләре өчен дә ачык.Монда Япония, Кытай Халык Республикасы, Польша, Швейцария һ.б. вәкилләр  белән уртак күргәзмәләр үткәрелә.

Музей 4 бүлмәдән тора:

* Скульптура залы;
* Хәрәзем осталары залы.
* Графика бүлмәсе.
* Заманча сәнгать залы.

Музейда шулай ук аукцион залы һәм китапханә бар.

2022 елның 14 гыйнварыннан музейны Ташова Ширин Абдирапиковна җитәкли .


## Сылтамалар

* Үзбәкстан Республикасы Министрлар Кабинеты Указы 2017-2027 елларга эшчәнлекне яхшырту һәм дәүләт музейларының матди-техник базасын комплекслы ныгыту чаралары программасын раслау турында.
* Үзбәкстан Республикасы Президенты Указы Үзбәкстан Туризм һәм спорт министрлыгы карамагындагы Мәдәни мирас агентлыгы эшчәнлеген оештыру чаралары, шулай ук өлкәнең инновацион үсеше турында.
* Музей сайты
𐰃 (Борынгы төрки руна)

**𐰃** - борынгы төрки әдәби әлифбаның  рунасы, ул Орхон төрки язу һәйкәлләрендә очрый, заманча төрки телләрдә ы, е(э) һәм и хәрефләренә  (ХФӘда ɯ, ɪ авазларына) туры килә. Гадәттә бүгенге төрки руник язуларда нәкъ бу руна кулланыла, ә аның Енисей аналогы 𐰄 тарихи текстлар өчен кулланыла.

Беренче (тамыр) иҗектә 𐰃 рунасы языла, ләкин киләсе иҗекләрдә язылмый, тик соңгы ачык иҗектә  языла.

2009 елдан Юникод 5.2 юрамасына кертелгән, Юникодта 𐰃 рунасы U+10C03 дип билгеләнгән:
 Юникод  	U+10C03
 HTML-код   & #68611;
 CSS-код   \10C03
## Язу һәйкәлләре
𐰃 рунасы киләсе борынгы төрки язу һәйкәлләрендә очрый:
* Орхон елгасы буенда табылган (Көнчыгыш Төрки Каһанлык, Монголия) 
* Алтайда табылган (Көнбатыш Төрки Каһанлык, Үзәк Азия) 
* Орхон елгасы буенда табылган (Уйгыр каһанлыгы, Монголия) 
* Турфанда табылган (Уйгыр дәүләте, Көнчыгыш Төрекстан) 
* Лена елгасы буенда, Байкал янында табылган (курыканнар кабиләсе). 
## Мисаллар
Борынгы төрки язмаларда аерым сүзләр ике ноктага охшаган махсус билге : белән аерыла, хәрефләр уңнан сулга языла.

𐰋𐰃𐰼 - бер,  е - 𐰃 рунасы беренче иҗектә языла.

𐰃𐰏𐰠𐰚- игелек, е - 𐰃 рунасы беренче иҗектә языла, ә калган иҗекләрдә язылмый.

𐰘𐰃𐰏𐰼𐰢𐰃 - егерме, е - 𐰃 рунасы беренче һәм соңгы ачык иҗекләрдә языла

𐰖𐰃𐰞𐰞𐰺𐰃 - еллары, ы - 𐰃 - рунасы беренче һәм соңгы иҗекләрдә языла

𐰃𐰼𐰢𐰲𐰚 - эремчек

**Борынгы төрки әлифбада күп сүзләр татарча да казакъча һәм бүтән кыпчак телләрендә бертигез языла**,  бу үзлеге кирил һәм латин әлифбалары алдыннан өстенлек була.

## Әдәбият

*Аврутина А. С. Древнетюркские рунические памятники: Система письма и фонологическая реконструкция. — М.: URSS, 2011. — (136). — ISBN 978-5-354-01703-4.
*Ахатов Г. Х. Некоторые следы языка орхоно-енисейских памятников в диалекте западносибирских татар // Материалы Всесоюзного совещания по общим вопросам диалектологии и истории языка. Тезисы докладов и сообщений. — М., 1975. — С. 35—36.
*Батманов И. А., Арагачи З. Б., Бабушкин Г. Ф. Современная и древняя енисеика. — Фрунзе, 1962. — 252 с.
*https://unicode-table.com/ru/10C03/

Төркем:Борынгы төрки руналар
Туман

**Туман** () ― Үзбәкстанда икенче дәрәҗәдәге административ-территориаль берәмлек (маъмурий бирлик). Урта гасырлардан билгеле. Белоруссия, Россия Федерациясе, Украинада районның, АКШта  аналогы. Бразилия, Испания, Колумбия, Мексика һәм Венесуэлада кулланылган муниципалитетка тиң.

Кагыйдә буларак, Үзбәкстан вилаятьләре (элекке өлкәләре) туманнарга бүленә. Иң күп туман Фәрганә вилаятендә ― 15, иң аз санда туманнар Нәвайи һәм Сырдәрья вилаятьләрендә ― 8 әр. Шулай ук, Үзбәкстан составындагы Каракалпакстан Республикасында туманнарга бүленеше бар. Моннан тыш, Үзбәкстан башкаласы Ташкент шәһәре шулай ук 11 туманга (районга) бүленгән (Алмазар, Бектемир, Мирабад, Мирзо Улугбек, Сергели, Өчтүбә, Чиланзар, Шайхантахур, Юнысабад, Яккасарай, Янгихаёт, Яшнабад туманнары). Үзбәкстанның калган шәһәрләрендә хәзерге вакытта туманнарга (районнарга) административ-территориаль бүленеш юк.

Совет чорында, Үзбәк ССР өлкәләре районнарга бүленгән булган. 1989 елда Үзбәк ССРда үзбәк теле дәүләт теле статусы алганнан соң, тарихи *туман* терминын этаплап кайтару башлана. 1992 елдан Үзбәкстан Республикасында *район* исеме *туманга* алыштырыла.

Үзбәкстан Республикасы Конституциясенең 68 статьясы нигезендә туман административ-территориаль бүленеш буыннарының берсе булып тора. 



Туман исеме үз көченә кергәннән соң, Үзбәкстанның административ-территориаль бүленешендәге соңгы зур үзгәреш 1999 елда Сырдарья вилаятеннән Яңыабадны Җиззах вилаятенә тапшыру булган.

Туман югары дәүләт органнарының күрсәтмәләрен, карарларын гамәлгә ашыра һәм үти торган төп административ-территориаль берәмлек булып тора һәм вилаять (шулай ук Каракалпакстан, Ташкент) составына керә. Туманнарны җирле үзидарә органнары ― туман хәкимнәре (tuman hokimlari) һәм халык депутатларының туман советлары (xalq deputatlari tuman kengashlari) җитәкли. Туманнарны оештыру һәм бетерү Үзбәкстан Республикасы Олий Мәҗлесе (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi) ризалыгы белән гамәлгә ашырыла. Туманнарны тиешле вилаять хәкиме билгеләгән һәм туман халык депутатлары советы тарафыннан расланган туман хәкиме җитәкли.

## Вилаятьләр буенча туманнар саны
* Әндиҗан вилаяте&nbsp;— 14
* Бохара вилаяте&nbsp;— 11
* Җиззах вилаяте&nbsp;— 12
* Кашкадәрья вилаяте&nbsp;— 13
* Нәвайи вилаяте&nbsp;— 8
* Нәмәнгән вилаяте&nbsp;— 11
* Сәмәрканд вилаяте&nbsp;— 14
* Сөрхәндәрья вилаяте&nbsp;— 13
* Сырдәрья вилаяте&nbsp;— 8
* Ташкент вилаяте&nbsp;— 14
* Фәрганә вилаяте&nbsp;— 15
* Хәрәзем вилаяте&nbsp;— 10
* Каракалпакстан Республикасы&nbsp;— 14

## Әдәбият
* Туман (маъмурий бирлик) // Национальная энциклопедия Узбекистана = Ўзбекистон миллий энциклопедияси. — Ташкент, 2000-2005.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Төмән (гаскәр)
Төркем:Административ-территориаль берәмлекләр
Төркем:Үзбәкстан географиясе
Төркем:Икенче дәрәҗәдәге административ берәмлекләр
Төркем:Үзбәкстанның административ бүленеше
Эльвира Янковская

**Эльвира Мансуровна Янковская** (, , 1980 елның 1 гыйнварында туган, Казан, РСФСР, СССР) — Россия стилисты, модель, эшкуар. "International-2013" катнашучысы, «Betty Barclay» кием кибетләре челтәре хуҗасы.

## Биографиясе

Эльвира 1980 елның 5 гыйнварында гади гаиләдә туган. Балачактан ук ул модельләштерү бизнесы белән кызыксына. 

Гаиләдә берничә бала үсәләр, ул бала чагында башка чараларны да яратепн, ләкин әкренләп ул кабат модельләшү белән кызыксына башлый. 

## Скандаллар
Август урталарында, Лерчек дип аталган блоггер Валерий Чакалина Эльвира Янковскаяны ялган люкс товар сатуда гаепли.

Бу факт белән бәйле җинаять эше кузгатыла. ләкин хәзерге вакытта җинаять билгесез кешегә каршы ачыла. Эшеннән килгән зыян 8 миллион сум дип бәяләнә. Полициягә белдерүләргә өстәп, корбаннар судка коллектив дәгъва биргәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1980 елда туганнар
Төркем:5 гыйнвар көнне туганнар
Бишбармак

**Бишбармак** (; ; ; ; ; ; ) - төрки халыклар ризыгы. Ул камырдан һәм ит кисәкләреннән ясала. Казакъстанда бишбармак кайвакыт ялгыш "ет" дип атала (казакъча ит).

Гомумән алганда, суган суы һәм пешерү технологиясендә кайбер үзенчәлекләр белән ваклап туралган ит, ризыкка хас тәмгә ирешергә мөмкинлек бирә. Традиция буенча вакланган ит аерым мәгънәгә һәм борынгы тамырларга ия. Бу хуҗаларның кунакларга, аеруча олыларга (зур кисәкләрне чәйнәү авыр) хөрмәт билгесе булып тора. Бишбармакта начар туралган ит, кунаклар тарафыннан аларны хөрмәт итмәү дип бәяләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар ризыклары
Сочи (футбол клубы)

**Сочи** - Краснодар краеның Сочи шһәреннән булган Россия футбол клубы. Россия премьер-лигасында уйный. 2018 елда нигезләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Крымов

**Крымов**, Крыймов – фамилия.
* Мансур Крыймов (1898—1938), шагыйрь. 
* Миргазиян Крымов (*Крыймов*, 1891―1945), хәрби эшлекле, гвардия полковнигы, педагог.

Төркем:Фамилияләр
Максим Батырев

**Максим Валерьевич Батырев** (, 1979 елның 25 декабрендә туган, Балабанава, Калуга өлкәсе, РСФСР, СССР) — Россия менеджеры, эшкуар һәм язучы. 

"Ел коммерция директоры" һәм "Ел менеджеры" премиясе лауреаты.

"Батырев консалтинг төркеменә" нигез салучы. Россиядә иң күп сатылган бизнес-китап булып киткән "Менеджерның 45 татуировкасы", "45 тату сатылган", "45 кеше татуировкасы" авторы.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия язучылары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1979 елда туганнар
Төркем:25 декабрь көнне туганнар
Аттрактантлар

**Аттрактантлар (лат. attraho — үземә тартып торам)** — табигый һәм синтетик матдәләр (сигнал бирүче матдәләр), аларны тоючы затларда ис таратучы чыганак ягына хәрәкәт итү теләген тудыра.

## Белешмә
Аттрактантлар бөҗәкләрдә, нематодаларда, үрмәкүчсыманнарда, кысласыманнарда, балыкларда, имезүчеләрдә һәм суүсемнәрдә табылган. Аттрактантлар хайваннарның, бигрәк тә бөҗәкләрнең, үз-үзләрен тоту реакцияларын тизләтә (мәсәлән, азык, йомырка салу урыннарын, җенси партнёрлар табу; кушылу һ.б.) һәм күзәтү астына ала. Азык аттрактантлар бөҗәкне үсемлеккә җәлеп итә. Бөҗәкләрнең җенси аттрактантлар көчле биологик актив матдәләр булып тора. Аларның тирә-якка тараткан аттрактантлар (10-9 г кадәр) йөзәрләгән метр ераклыктан каршы җенес затларының антенна рецепторлары ярдәмендә берничә молекула дәрәҗәсендә кабул ителә. Җенси аттрактантлар үзенчәлеге һәм нәтиҗәлелеге аларның төзелешенә (шул исәптән геометрик һәм оптик изомериясенә) бәйле.
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук кара
* Феромоннар.

Төркем:Химик матдәләр