open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фәния Азанова-Вафина

**Азанова-Вафина Фәния Габдулгазиз кызы** (1 май 1937, Кече Кәркәле, Миякә районы, БАССР, ССРБ) — совет галиме, агроном, укытучы һәм авыл хуҗалыгы хезмәткәре. Авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1993).

## Биография
Азанова-Вафина Фәния Габдулгазиз кызы 1937 елның 1 май көнендә БАССР‑ның Миякә районы Кече Кәркәле авылында туа.

1963 елда Дүшәмбе шәһәрендә Таҗик авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый.

1959 елдан алып 1980 елга кадәр Таҗик ССР фәннәр академиясенең Химия институтында эшли. 1981—1995 елларда Фәния Габдулгазиз кызы Таҗик аграр университетына укыта.

1980-1981 елларда Башкортстан авыл хуҗалыгы гыйльми-тикшеренү институтында өлкән, 1995 елдан алып төп, 2001-2008 елларда баш тикшеренүче булып эшли.

1993 елда Фәния Азанова-Вафина авыл хуҗалыгы фәннәре докторы исемен яулый. Фәния Габдулгазиз кызының гыйльми тикшеренүләре авыл хуҗалыгы предприятиеләре калдыклары һәм соры күмернең черемә берләшмәләре нигезендә комплекслы ашламалар әзерләүгә багышланган. Ул 75 тән артык гыйльми эшләр һәм 8 уйлап табуның авторы була.

## Гыйльми хезмәтләре

* Гумиров удобрения и урожайность хлопчатник //Хлопководство. 1986. №2 (автор.)
* О комплексно характер действия физиологически активных гумусы веществ на растения // Биологические науки. 1992. №10.

## Сылтамалар

* М. Н. Моратшина тәрж. Аҙанова-Вафина Фәниә Ғабдулғәзиз ҡыҙы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Таҗик аграр университетын тәмамлаучылар
Төркем:Миякә районында туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре докторлары
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:1 май көнне туганнар
Зөмәрәт Вәлиева

**Вәлиева Зөмәрәт Таһир кызы** (15 март 1923 ел — 29 гыйнвар 1998 ел) — галим-физиолог, югары мәктәп укытучысы. Медицина фәннәре докторы (1976), профессор (1977).

## Биографиясе
Зөмәрә Таһир кызы Вәлиева 1923 елның 15 мартында Башкорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Кыргыз-Миякә йомышлы татарлар авылында (хәзерге Башкортстан Республикасының Миякә районы) туган.

1944 елда Башкорт дәүләт медицина институтын белем ала. 1948 елдан Башкорт дәүләт медицина институты укытучысы, шул исәптән 1973—1981 елларда нормаль физиология кафедрасы мөдире. 1987 елдан — Башкортстан медицина профилактикасы үзәгендә (Уфа) эшли.

## Фәнни эшчәнлеге
Галимнең фәнни хезмәтләре организмның лимфа һәм кан тамырлары иннервациясе тикшерүгә багышланган. Зөмәрә Таһир кызы йөрәк гликозидларның α‑ һәм β‑адренорецепторларның аша лимфа тамырларына тәэсир итүен өйрәнә, күкрәк лимфа көпшәсендә бар‑ һәм хеморецепторларның барлыгын ачыклый. 40‑тан артык фәнни хезмәт авторы.

1998 елның 29 гыйнварында Уфа шәһәрендә вафат була.

## Фәнни казанышлары

* Медицина фәннәре докторы (1976), профессор (1977).

## Сылтамалар

* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/3481 
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:29 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1998 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:15 март көнне туганнар
Төркем:Миякә районында туганнар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Лилия Вәлиева

**Вәлиева Лилия Әнвәр кызы** (26 май 1952 ел) — гали-фармаколог, югары мәктәп укытучысы, җәмәгать эшмәкәре. 2003 елдан Башкортстан Республикасының фармакологлары җәмгыяте җитәкчесе. Медицина фәннәре докторы (1999), профессор (2000).

## Биографиясе
Лилия Әнвәр кызы Вәлиева 1952 елның 26 маенда БАССР‑ның Миякә районы  Кыргыз-Миякә йомышлы татарлар авылында туган. 1975 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлый. 1976 елдан алып — Уфа моторлар эшләү җитештерү берләшмәсе медицина‑санитария бүлегенең 13‑нче дәваханасында, 1978 елдан бирле Башкорт дәүләт медицина институтында эшли: 1988—1994 елларда олуг эзләнүче, 2003 елдан — 2‑нче фармакология кафедрасы мөдире, бер вакытта 2004 елдан — фармацевтика факультеты деканы.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни тикшеренүләре молекуляр фармакология һәм хроно‑биология проблемаларына багышланган. Вәлиева Лилия Әнвәр кызы организмның тирә‑юнь мохитнең тәүлек һәм заман үзгәрешләренә дию адаптациясе механизмнарында, миокард инфаркты һәм гасаби-психик авырулар патогенезында, кардиолог һәм психотроп дарулар тәэсире механизмнарында йөрәк һәм ми лизосомалар һәм рецепторларының (гистамин, дофамин, серотонин һәм башка) ролен өйрәнә. 2003 елдан алып Башкортстан Республикасының фармакологлары җәмгыяте җитәкчесе. 250‑дән артык фәнни хезмәт һәм 3 уйлап табу авторы.

## Мактаулы исемнәре
* Медицина фәннәре докторы (1999)
* Профессор (2000)

## Сылтамалар

* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/3482 

Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Миякә районында туганнар
Төркем:26 май көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1952 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Зәйтүнә Әлибаева

**Әлибаева Зәйтүнә Рәхмәтулла кызы** (1922 ел — 9 август 1942 ел) — Бөек Ватан сугышында батырларча һәлак булган сугышчы, ПВО часте элемтәчесе. 

## Биографиясе
Зәйтүнә Рәхмәтулла кызы Әлибаева 1922 елда Башкорт АССР ы Стәрлетамак кантонының (хәзерге Башкортстан Ишембай районының) Әчеялан дигән татар авылында туган. Атасы 1930-елларда Макар районының 12-нче санлы совхозның директоры була, хатыны белән өч кыз үстерәләр.

Петровский мәктәбендә 1-нче сыйныфта 7-нчее сыйныфка кадәр укый. Ары Уфа сәнгать училищесының уенчы бүлегендә белем ала. ВЛКСМ га керә. Атасы сугышка киткәч, туган якларына әйләнеп кайта, совхозда эшли.

Сугышка барырга карар иткәч, Стәрлетамак каласына барып медицина курсларында укый, әммә аны тәмамлап бетми һәм 1942 елның 8 маенда Бөек Ватан сугышының Сталинград фронтына озатыла. ПВО частьларында элемтәче булып хезмәт итә.

1942 елның 9 августында биеклекне дошманнан бер үзе саклап калып һәлак була.

## Хәтер

* Калмыкиянең Сарпан районының Садовое авылының бер урамына аның исеме бирелгән. Бу авылның 2-нче мәктәп каршында аңа һәйкәл куелган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* КАЛМЫЦКАЯ САГА О БАШКИРСКОЙ КРАСАВИЦЕ. Сайт «Яндекс-Дзен», 2 марта 2020 года

## Видеоязмалар

* Письма надежды: Зайтуна Албаева.  Выпуск № 5 от 1 мая 2015. ГУП ТРК «Гербы».

Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучы хатын-кызлар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Миякә районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ хәрбиләре
Төркем:1942 елда вафатлар
Төркем:9 август көнне вафатлар
Төркем:Ишембай районында туганнар
Төркем:1922 елда туганнар
Айдар Хәйретдинов

**Хәйретдинов Айдар Фоат улы** — спорт остасы, дәүләт эшлеклесе.

## Тормыш юлы
1978 елның 21 июнендә Нөнәгәр авылында туган. 1995 елда Арбор урта мәктәбен тәмамлый һәм Россия Федерациясе Эчке эшләр министрлыгының Мәскәү юридик институтының Казан филиалына укырга керә. 1997 елда читтән торып укуга күчә, Балтач район эчке эшләр бүлегенең җинаятьләрне эзләү буенча оперуполномоченные булып эшли башлый. Аннары — Балтач районы эчке эшләр бүлегенең хәрбиләштерелгән сак хезмәте бүлеге начальнигы, милиция майоры. Бүгенге көндә - Балтач районы Башкарма комитеты рәисе вазыйфасын башкара.
## Спорт
Айдар  яшьтән үк спорт белән шәгыльләнә, ул татарча көрәш остасы. Менә инде дистә елдан артык иң абруйлы ярышларда югары нәтиҗәләр яулый. 1992-1995 еллар дәвамында яшүсмерләр арасында Татарстан чемпионатларында җиде мәртәбә җиңү яулады. 1998 елда «Ватаным Татарстан» газетасының М.Җәлил исемендәге призына уздырыла торган бәйгедә беренче урынны алды һәм Татарстанның спорт мастеры исеменә лаек булды. Шул ук ярышларда 1999, 2000, 2001, 2003, 2004 елларда үз үлчәү категориясендә җиңү яулады, соңгысында абсолют батыр булды. Биш мәртәбә Татарстан Республикасы, дүрт мәртәбә Россия чемпионатларында татар-башкорт көрәше буенча чемпион булды. Билбау белән көрәштә (борьба на поясах) Россия чемпионатында җиңде. Күп мәртәбә (2002, 2003, 2004, 2005 еллар) республика авыл яшьләре чемпионаты җиңүчесе, 2003 елда—аның абсолют батыры.

## Мактаулы исеме
2003 елда А.Хәйретдиновка Татарстан Республикасының атказанган спорт мастеры исеме бирелә.

## Гаилә династиясе
Арбор авылының Фоат һәм Гөлсимә Хәйретдиновлар гаиләсендә өч егет үсте. Алар өчесе дә танылган көрәшчеләр. Айнур яшүсмерләр арасында берничә мәртәбә район һәм республика чемпионы. Ринат— район хакимияте призына үткәрелә торган ярышларның 2002, 2003, 2004 еллардагы чемпионы, сабан туйлары батыры. 2002 елда Казан шәһәре чемпионаты җиңүчесе. Ул Казан дәүләт педагогия университетының физик тәрбия факультетында укый.

## Чыганаклар:
* Балтач энциклопедиясе, 2006
* Г.Мөхәммәтшин, Урбар, 2010
Рәшидә Кариева

**Кариева Рәшидә Әһлиулла кызы** — партия хезмәте ветераны.

## Кыскача биографиясе
1927 елның 11 июлендә Арча районының Яңа Кырлай авылында туган. Тукай-Кырлай авылы мәктәбендә җиде сыйныф укыганнан соң колхоз производствосында эшли. 1943 елда Арча  педагогия училищесына укырга керә. 1946 елда аны тәмамлап училищеның китапханәсендә эшли. Арча районы мәктәпләрендә башлангыч классларда укыта, немец теле укытучысы булып эшли. 1965-1967 елларда «Тукай-Кырлай» колхозының партия оешмасы секретаре, 1967-1968 елларда—Казанбаш урта мәктәбе директоры.

## Балтач районында җитәкчелек хезмәте
1968 елда Р.Кариева КПССның Балтач район комитеты секретаре итеп сайлана. Бу хезмәттә ул 1981 елга кадәр була. Районда идеология эшен җанландыру, социаль-мәдәни тармак проблемаларын хәл итү юнәлешендә зур хезмәт куя. Р.Кариеваның Балтач районы партия оешмасы җитәкчелегендә эшләү еллары авыл хуҗалыгы өлкәсендә зур үзгәреш-алгарышлар чорына туры килде. Әнә шул алгарышларның идеологик нигезен тәэмин итүдә аның максатчан, нәтиҗәле хезмәте бәя биреп бетергесез. Р.Кариева бу эшчәнлегендә хезмәт коллективларының, җәмәгатбь оешмаларының бихисап мөмкинлекләрен эшкә җигә, шуңа таяна белде. Ул кешеләрне аңлый, ярата, күңеле белән аларга тартыла иде. Үзенә һәм кешеләргә таләпчән һәм гадел булды.

## Сайланып куелган дәрәҗәле хезмәтләре
Р.И.Кариева хезмәт ияләре депутатларының район Советының биш чакырылыш дәвамында депутаты итеп сайланды, КПСС райкомы әгъзасы, аның бюро әгъзасы булды. 1977 елда РСФСР Педагогия җәмгыятенең унынчы съездында, 1978 елда Татарстан укытучыларының бишенче съездында делегат булып катнашты. 

## Дәүләт бүләкләре
1971 һәм 1976 елларда «Почет билгесе» орденнары, берничә медаль белән бүләкләнде.

Казан шәһәрендә яшәп вафат булды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, 2006
Фәгыйлә Ибраһимова

**Ибраһимова Фәгыйлә Нурулла кызы** (11 март 1926 ел — 8 сентябрь 2010 ел) — ССРБ-ның авыл хуҗалыгы алдынгысы. Социалистик Хезмәт Герое (1973).

## Биографиясе
Фәгыйлә Нурулла кызы Ибраһимова 1926 елның 11 мартында Төмән өлкәсе Төмән районының Талмы (*Есаул*) себер татарлары авылында гади крестьян гаиләсендә туган. Атасы Нурулла ат, ә әнисе Мәрфуга бозау караучы булып эшләгән.

1941 елда ул Есаул башлангыч мәктәбен тәмамлаганда Бөек Ватан сугышы башлана, һәм Фәгыйлә колхоз басуларында төнне көнгә ялгап, ал-ял белми эшли.

1944-1945 елларда аңа балыкчылар артелендә эшләргә туры килә. 1947 елда авылдашы Ибраһимов Әнвәргә кияүгә чыга. Гаиләдә сигез бала үсә, тугызынчысын тәрбиягә алалар.

1961 һәм 1963 елларда «сигез бала тәрбияләгән ана» буларак Фәгыйлә Ибраһимова ССРБ Югары Советы Президиумы Указына ярашлы II һәм III дәрәҗә «Ана даны» ордены белән бүләкләнә.

1946 елдан Төмән районының «Тура» совхозында савымчы булып эшли, 1968 елда һәр сыердан елына 3200 кг, 1972 елда — 4546 кг, 1973 елда — 4031 кг сөт савып алуга ирешә.

1973 елның 6 сентябрендә ССРБ Югары Советы Президиумының Указы белән «сөт савып алуда өлгәшкән уңышлары өчен» Фәгыйлә Нурулла кызы Ибраһимовага «Социалистик Хезмәт Герое» исеме бирелә, аңа Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» алтын медале тапшырыла.

Хезмәт алдынгысы Бөтен Союз Халык Хуҗалыгы күргәзмәсендә катнаша, 1976 елда КПСС-ның XXV съездына делегат итеп сайлана.

2010 елның 8 сентябрендә Төмән өлкәсенең Талмы (*Есаул*) авылында вафат була.

## Мактаулы исемнәре

* Социалистик Хезмәт Герое (1973)
* Ленин ордены (06.09.1973)
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены
* II һәм III дәрәҗә «Аналык даны» ордены (1961, 1963)
* «Урак һәм Чүкеч» алтын мидалы (06.09.1973).

## Әдәбият

* Большая Тюменская энциклопедия : в 3 к. / Абрамов Н. В. и др. — Тюмень : НИИ регион. энцикл. ТюмГУ ; Екатеринбург : Сократ, К. 2: И — П. — 2004 г. — 495 с. — ISBN 5-88664-171-8

## Искәрмәләр

Төркем:11 март көнне туганнар
Төркем:1926 елда туганнар
Төркем:Төмән өлкәсендә туганнар
Төркем:8 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Русиядә вафатлар
Шамил Рәхмәтуллин (1930)

**Рәхмәтуллин Шамил Рахман улы** (1 сентябрь 1930 ел — 22 апрель 2001 ел) — ССРБ һәм Россиянең театр актеры, драматург. РСФСР-ның (1991), Башкорт АССР-ының (1976) һәм Татарстан Республикасының (2000) халык артисты.

## Биографиясе
Шамил Рахман улы Рәхмәтуллин 1930 елның 1 сентябрендә Тум өлкәсенең Каргасок районы  Пашня авылында туган.

1952 елда Башкорт дәүләт музыка училищесының театр бүлеген (педагог Х. Г. Бухарский) тәмамлый, 1959 елда — А. В. Луначарский исемендәге ГИТИС-ны (Б. В. Бибиков классы) белем ала.
Башкортстан театрларында: 1952-1954 елларда — Авыргазы колхоз-совхоз театрында, 1959 елдан — Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт академиягә драма театрында эшли.
Драматург буларак, Башкорт академиягә драма театры, Салават драма театры, Башкортстан Республикасының Милли яшьләр театры сәхнәләрендә «Үлер астына» комедиясен (1967), «Түгелмә, шатлыгым!» драмасын (1985), «Алмагачлар чәчәк атты ...» (1990), «Уенлы-чынлы» водевилен(1994) куйды. Режиссер буларак, Кирәй Мәргән, Ибраһим Абдуллин, Нәҗиб Асанбаев, Мөхәммәт Хәйдәров, Илдар Юзеев, В. Терентьев һәм башка язучыларның әсәрләре буенча пьесалар куя.
Радио - һәм телеспектакльләрдә уйный. 1981 елда «Чио-чио-сан» («Молдовафильм») фильм-операсында кинога төшә.

## Театрдагы рольләре
Ия Насретдин («Хуҗа Насретдин» комедиясе, Наки Исәнбат), Низами («Кияү», Хәбибулла Ибраһимов), Әбләй Дәүлбаев («Баҗалар», Ибраһим Абдуллин), Талип («Язмыштан узмыш бар!», Мостай Кәрим — Рифкать Исрафилов), Дивана («Ай тотылган төнлә», Мостай Кәрим), Ярлыкапов («Җырланмаган җыр», Мостай Кәрим), Гермес («Ташлама утны, Прометей!», Мостай Кәрим), Аким («Караңгылык идарәсе», Лев Толстой), Фаюнин («ябырылу», Леонид Леонов), Зур чумаданлы кеше («Югалган бер көн», Аяз Гыйләҗев), Сатыбал («Мәхәббәткә киртә юк», Наил Гаитбаев).

## Хәтер

* Уфа шәһәрендә Шамил Рәхмәтуллин яшәгән йортка мемориаль такта куелган.

## Әдәбият

* Башкорт дәүләт академиягә драма театры. Төзүчеләр В .Г .Галимов, C. С.Сәитов. Уфа, 1969.

## Мактаулы исемнәре

* Татарстан Республикасының халык артисты (2000)
* РСФСР-ның халык артисты (1991)
* РСФСР-ның атказанган артисты (1979)
* Башкорт АССР-ның халык артисты (1976)
* Башкорт АССР-ның атказанган артисты (1966)

Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Төркем:Башкорт драматурглары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:Русия актерлары
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Тум өлкәсендә туганнар
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:1 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Татар артистлары
Адавие Эфендиева

**Адавийе Эфендиев** (; 1879, Евпатория — 1944, Сәмәрканд янында, Үзбәкстан) — кырым татар рәссам-орнаменталисты.

## Биографиясе
Адавийе Эфендиев 1879 елда Таврида губернасының Евпатория шәһәрендә туган. Иртә яшьтән әбисеннән чигү һәм туку сәнгатенә өйрәнә. Чигү өчен станокка башлангыч тапкыр 12 яшендә утыра, ә 4 елдан соң атасы аңа туку станогын сатып ала һәм аны уку өчен тукучылык остасын яллый.

1928 елда Адавийе Евпатория музееның милли чигү түгәрәген җитәкли, чигү техникасына өйрәтә. 1930 елда әртил эшчесе, ары «Эски Урнек» («Иске бизәк») артелендә чигү инструкторы була. 1937 елга кадәр 500-ән артык орнаментлар ясый. 1944 елда кырым татарларын депортацияләү вакытында Сәмәрканд шәһәре янында вафат була. Аклана.

## Иҗаты
1935 елдан Адавийе сәнгать күргәзмәләрендә катнаша. Башлангыч сүрәтләре Мәскәүдә уздырылган Кырым татарлары һәм караим татарлары халык сәнгате осталарының күргәзмәсендә, шулай ук I Бөтенроссия сынлы сәнгаттә бүлешерлек күргәзмәсендә күрсәтелә. Аның орнаменты белән бизәкле изделиеләр Аурупада һәм АКШ-та күрсәтелә. Адавийе Эфендиева 200-дән артык орнаменталь композициянең авторы булып тора. Аның әсәрләре арасында — ашъяулык, никах тастымаллары, бизәкле билбаулар бар. Сәнгать гыйлеме белгече Исмет Заатов буенча, аның ижадына сүрәтнең аңлаешлыгы, махсус генә булган композиция хас. Адавийе Эфендиев үзенең композицияләре турында болай дип сөйли: «*Минем орнаментларым — минем уйларым»*. Аның «Промшвей» артеле укучылары арасында Алиева, Бекирова һ.б. бар. Эскизлары һәм сүрәтләре Таврида үзәк музее фондларында (Симферополь) саклана.
Adaviye Efendiyeva 02.JPG|Композиция (июнь 1943)
Adaviye Efendiyeva 03.JPG|Вырезка (май 1943)


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Исмет Заатов. * Крымскотатарское декоративно-прикладное и изобразительное искусство. — Симферополь : ТАРПАН, 2003. — 336 с.
* *П. Я. Чепурин. * Орнаменталь шитье Крыма. — Москва; Ленинград : Всесоюзное кооперативное объединенные издательство, 1938. — 63 с.
* Творчество крымских вышивальщица // Красный Крым. — 1936. — 15 нояб.; 1937. — 29 сент.
* *Иоффе М. * Вышивальщица // Красный Крым. — 1940. — 8 марта
* *П. Чепурин. * Ворцы орнамента // Красный Крым. — 1940. — 14 марта.
* Крымскотатарский художники : биобиблиогр. словарь / сост. Э. Я. Черезова. — Симферополь : Доля, 1999

Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Евпаториядә туганнар
Төркем:1944 елда вафатлар
Төркем:1879 елда туганнар
Төркем:Кырым татар рәссамнары
Роза Сябитова

**Роза Рәиф кызы Сябитова** (1962 елның 10 феврале, Мәскәү, ССРБ) — Россия телевидение алып баручысы, димче. «Давай поженимся» телетапшыруын алып баручы (2008 елдан). Танышу агентлыгы оештыручысы һәм хуҗасы.

## Биография
Роза Сябитова 1962 елның 10 февралендә Мәскәүдә татар гаиләсендә туа. Балачакта фигуралы шуу белән мавыга һәм спорт мастеры була. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1979 елда Мәскәү электрон машина төзелеше институтына укырга керә. Университетны «инженер-программист» белгечлеге буенча тәмамлый.

1995 елда үзенең танышулар агентлыгын ача. 

2016 елның июнендә «Родина» партиясеннән 18 сентябрьдә узачак сайлауларда Дәүләт Думасына сайлау нияте турында белдерә. Кандидатларның йомгаклау исемлекләренә керми.

### Телевидениедә карьера
2007 елда Стрим-ТВ каналында «Ищу любовь» телетамашасын программа авторы һәм алып баручы буларак алып бара башлый, шулай ук «Первый канал»да «Доброе утро» программасында катнаша.

2008 елда «Первый канал»да чыккан «Давай поженимся» телетапшыруында, профессиональ димче амплуасында, әйдәп баручыларның берсе булырга чакырыла.

Шулай ук 2010 елда «Первый канал»да чыккан «Ата-аналар белән танышу» дигән телетапшыруны алып барган.

2016 ел азагыннан «Первый канал»да журналист Софико Шеварднадзе белән бергә «Про любовь» ток-шоуын алып бара (кайвакыт бу позициядә музыкант Сергей Шнуровны алмаштырып). Элегрәк ул эксперт буларак шул программа эфирында даими рәвештә чыгыш ясаган.

## Шәхси тормыш

* Беренче никах — 1983—1993 еллар. Михаил Сябитовка кияүгә чыга. Никахта ике бала туган: Денис Михайлович Сябитов (1989) һәм Ксения Михайловна Сябитова (1992). Соңрак ире инфаркттан үлә.
* Икенче никах — 2008—2011 еллар. 2008 елда «Давай поженимся» тапшыруын төшергәндә программада катнашучыларның берсе Юрий Андреев белән таныша. Ул тиздән алып баручының икенче ире була. Соңрак никах таркала.

## Иҗат
Китаплар авторы:

* «Чего стоит женщина, или Как поднять самооценку»
* «Мужчина твоей мечты»
* «Как найти свою любовь. Советы первой свахи России»
* «Как влюбить в себя кого угодно. Секреты мужчин, которые должна знать каждая женщина»
* «Техники браковедения. Ловушки, приёмы, роли хитрой и мудрой женщины»
* «Все хитрости, техники и ловушки настоящей женщины»
* «Почему одних любят, а на других женятся? Секреты успешного замужества»

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Роза Сябитова в Facebook — рәсми аккаунт.
* Роза Сябитова в Twitter — рәсми аккаунт.
* Роза Сябитова в ВКонтакте — рәсми аккаунт.
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1962 елда туганнар
Төркем:10 февраль көнне туганнар
Хәбри күле

**Хәбри күле** () — Татарстан Республикасының Биектау районы Каракүл авылыннан 2,2 км көнбаештарак, Ашыт һәм Пөтке елгалары субүлемендә урнашкан .
## Гидрология
Күл Биектау районында Пөтке елгасы бассейнында урнашкан.
Күлдә су күләме якынча 7мең м3. Озынлыгы 170 м, киңлеге 70 м. Уртача тирәнлеге якынча 1 м, иң зур тирәнлеге 1,3 м. Су көзгесе мәйданы 0,68 га.  Күлдә суның үтә күренсәлелеге 0.5 м.  Күл суының тибы гидрокарбонат-сульфат-кальцийлы, йомшак, уртача болганчык, җиңелчә минеральләшкән. Үтә күренмәлелеге 50 см. Су кимәле диңгез өсте биеклегеннән 152 метр биекләктә.
## Геология
Күл килеп чыгышы турында карст процесслары нитижәсендәхасил булган дигән фикерләр бар. Су өсте сузынкы формада. Күлнең яры көнбатыш яктан яры берникадәр күтәренке, катнаш урман белән капланган. Күбесенчә җир асты сулары исәбенә  тотрыклы туена.

Ял итү урыны буларак файдаланыла.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Тышкы сылтамалар
* Озера Высокогорского района Татарстана
Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Татарстан күлләре
Наталья Җиһаншина

**Наталья Камил кызы Җиһаншина** (1985 елның 24 декабре, Ленинград, ССРБ) — Россия гимнасткасы. Команда беренчелегендә Олимпия уеннарының бакыр призёры (2004), дөнья һәм Европа чемпионатларының күп тапкырлар көмеш призёры, ике тапкыр Европа чемпионы. Россиянең атказанган спорт мастеры.

## Биография
Наталья Җиһаншина 1985 елның 24 декабрендә Ленинградта туа. Милләте буенча — татар. Әтисе — Камил Шамил улы, әнисе — Татьяна Степанасовна. Аның сеңлесе Гөлнара Галич (туган. Җиһаншина) — гимнастка, 2002 елгы яшүсмерләр арасында Европа чемпионатында катнашучы, Россиянең халыкара класслы спорт мастеры, хәзер тренер; энесе Руслан Җиһаншин — гимнаст.

Маргарита Семенова җитәкчелегендә 5 яшьтән гимнастика белән шөгыльләнә башлый. П. Ф. Лесгафт исемендәге физкультура һәм спорт университетын тәмамлый.

2000 елда яшьүсмерләр арасында Европа Чемпионатында команда беренчелегендә алтын медаль яулый.

2001 елда дөнья чемпионатында абсолют һәм команда беренчелекләрендә ике көмеш медаль ота.

2002 елда таянып сикерү буенча дөнья чемпионатының көмеш медален яулый. Ә моңа кадәр берничә ай элек ул ике тапкыр Европа чемпионы (команда беренчелеге һәм терәк сикерү) була, шулай ук ирекле күнегүләрдә көмеш медаль яулый; абсолют беренчелектә Наталья 4 нче була.

2003 елгы Дөнья чемпионаты алдыннан тренировкалар вакытында ботта көчле авырту сәбәпле, чемпионатны тәмамлау турында карар кабул итәргә мәҗбүр була.

2004 елның язында Наталья тезен җәрәхәтли. Операция кирәк була, аның нәтиҗәсендә мениск киселгән. Операция аркасында Европа чемпионатын калдырырга туры килә. Наталья 2004 елгы Россия чемпионатында һәм Бөекбританиядә халыкара ярышларда уңышлы чыгыш ясый. Тиздән 2004 елгы җәйге Олимпия уеннарына рәсми рәвештә Россия җыелма командасына кертелә.

2004 елгы Җәйге Олимпия уеннарында Наталья Россия җыелма командасы составында команда беренчелегендә бракыр медаль яулый. Команда беренчелегендә ул бер снарядта чыгыш ясый — төрле биек борыслар (9.50 балл җыя). Соңрак Наталья борыста «перелёт Шушуновой» килеп чыкмавын таный. Шәхси беренчелектә һәм аерым снарядларда финалларга уза алмый.

2004 елгы Җәйге олимпиададан соң Наталья 2008 елгы Җәйге Олимпия уеннарында апасы белән чыгыш ясарга теләге турында белдерә.

2005 елда күп санлы имгәнүләр һәм мотивация булмау сәбәпле, карьера тәмамлану турында игълан итә

Аерылган, ике баласы бар.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* sportgymn.net сайтында
* Вконтакте социаль челтәрендәге рәсми 

Төркем:2004 елгы җәйге Олимпия уеннары бронза призерлары
Төркем:Россия гимнастлары
Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1985 елда туганнар
Төркем:24 декабрь көнне туганнар
Людмила Аланлы

**Людмила Аланлы** – шагыйрә

## Тәрҗемәи хәле
Людмила Аланлы (Янеева Людмила Николай кызы) 1981 елның 6 июнендә ТАССР Лениногорск районы Федотовка авылында дөньяга килә. Авыл мәктәбен тәмамлагач, Лениногорск педагогия училищесында белем ала.  Аннан соң Казан дәүләт гуманитар педагогия университетының музыка факультетын тәмамлый.

Л. Аланлы Әлмәт шәһәрендә 2005 елдан бирле яши һәм иҗат итә. 2005–2009 елларда район мәдәният йортында, 2009–2012 елларда  “Нефтьче” мәдәният сараенда сәнгать җитәкчесе булып эшли.

## Иҗаты
Л.Аланлы 1996–2000 елларда Лениногорск шәһәренең “Чишмә” әдәби иҗат берләшмәсенә йөреп каләмен чарлый, сәләтен үстерә. 2000 елда Лениногорск шәһәре типографиясендә “Беренче кар” исемле тәүге шигырьләр җыентыгы басылып чыга, 2009 елда Казанда “Рухият” нәшриятында “Бәхет телим сиңа” исемле китабы дөнья күрә. 2005–2014 елларда Әлмәт шәһәренең “Кызыл каурыйлар” әдәби берләшмәсенә йөри. Шагыйрәнең  шигырь бәйләмнәре “Чишмә җыры” (1998), “Без бер тамырдан” (2002), “Яшь дулкын – Новая литературная волна” (2006), “Балаларга бүләк – Подарок детям” (2007), “Илһам чишмәләре – Родники вдохновения” (2013) исемле күмәк җыентыкларда урын алган. Людмила Аланлы – “Болгар радиосы” милли музыка премиясе лауреаты (2014 ел). 

Людмила Аланлы – 2014 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Төп басма китаплары
* Аланлы Л. Бахет телим сиңа: шигырьләр. - Казан: Рухият, 2009. - 112 б.

* Аланлы, Л.Н. Күңелемә кояш элдем: шигырьләр/Людмила Аланлы. - Казан: Татар.кит.нәшр., 2017. - 95 б. 

## Чыганак

* http://www.lencbs.ru/index.php/o-proekte/fedotovka/716-alanly-lyudmila-yaneeva-lyudmila-nikolaevna 

Төркем:Татарстан Язучылар берлеге әгъзаларыТөркем:Лениногорск районында туганнар
Кызыл Армия районы (ТАССР)

**Кызыл Армия районы** () — 1935 елдан 1958 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Чистайдан Көньяк-Көнчыгышка 25 чакрым ераклыкта, Татарстанның үзәк өлешендә урнашкан. Административ үзәк - Каргалы авылы.

## Тарих
Кызыл Армия районы территориясе 1920 елга кадәр Казан губернасының Чистай өязе Караглы вулысында, 1920 елдан 1930 елга кадәр Чистай кантоны Караглы вулысында, ә 1930-1935 елларда Чистай районында урнашкан. 

1935 елның 10 февралендә Чистай районыннан бүленеп чыгару юлы белән барлыкка килә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Чистай өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1958 елның 23 маенда Кызыл Армия районы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Яңа Чишмә һәм Чистай районнарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1948 елның 1 гыйнварына районда 19 авыл советы булган: Әҗәү, Акбулат, Васильев, Изгар, Исләй, Ишәле, Каргалы, Михайловка, Чаллы Башы, Рус Ялтаны, Иске Роман, Татар-Алкины, Татар Ялтаны, Татар Сарсазы, Федоров, Чытырчы, Чуаш Ялтаны, Чуаш Чабаксары һәм Шыкмай. Район мәйданы 670 км² тәкил иткән.

## Халык
1939 елда халык саны 20683 кеше тәшкил иткән, шул исәптән татарлар - 71,9 %, руслар - 21,6 %, чувашлар - 5,9 %.

## Танылган кешеләр
Наил Ахунов - гаскәр командирының беренче урынбасары һәм хәрби совет әгъзасы, генерал-лейтенант, Белорус ССР Югары Советы депутаты.

## Шулай ук карагыз

* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Сылтамалар

* http://istmat.info/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_rsfsr.pdf 
* http://www.millattashlar.ru/index.php/КЫЗЫЛ_АРМИЯ_РАЙОНЫ_(Кзыл-Армейский_район)

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
СуперАлиса

**СуперАлиса** (чын исеме — **Алисә Шамил кызы Хөсәенова**; 1978 елның 23 июле, Казан, Татарстан АССР, ССРБ) — татар поп-җырчысы. Электроклэш жанрында эшләүче җырчы.

## Биография
Әлисә Хөсәенова 1978 елның 23 июлендә Казанда туа. әтисе Шамил Хөсәенов 60-70 елларда «Сәйяр», «Сюрприз» кебек вокаль-инструменталь ансамбльләрдә бас-гитарада уйнаган, әнисе Рәдифә Равил кызы — программист. 2004 елда Мәскәү татарына, режиссер Әхмәт Ибраһимовка кияүгә чыга. Никах вакытында ислам динен кабул итә.

2004 елда Мәскәүдә «Татарстан Супергуд» исемле беренче альбом чыга. Әлисә Хөсәенова үзенең беренче һәм бердәнбер альбомын үзе язә һәм үзе дә төшерә.
2005 елдан 2014 елга кадәр җырчы беркайда да чыгыш ясамаый һәм яңа җырлар язмый. 2014 елның августында «SUPERALISӘ Afәрin-Hatın» трекы чыга. 2015 елда «BİTLZ — ingliz pentatonika prinsları», «ӘPİPӘ» һәм «ÇIN̡GIZ XAN» треклары чыга.
## Иҗат
Үз иҗатында СуперАлиса татар халык көйләре һәм Ислам колориты белән (пәрәнҗәдә чыгыш ясый һәм хатын-кызлар киеме өлешендә барлык мөселман традицияләрен саклый) электропоп-аранжировкаларны берләштерә. СуперАлисаның музыкасында техно, индастриал элементлары бар, шул ук вакытта җырчының язмалары эстетик һәм башкару ихласлыгы белән яраша. Тәнкыйтьчеләр супералисаны Miss Kittin белән чагыштыра, ә аның семпл чыганаклары арасында иң төрле төркем, шул исәптән Sex Pistols төркеме дә.

СуперАлиса сәхнәдә чыгыш ясаучы программа «СуперАлиса Электрошайтанга каршы» дип атала. Элек җырчының концертлары фонограммага бирелгән (җырчы балалар микрофонына җырлаган һәм балалар гитарасында уйнап торган), тик альбом чыгаргач, тулысынча тере программа уйный. Аның концертларында шулай «ук югары брейкның „Черемушки 86" биючеләре конкурсы җиңүчесе — Альберто дель Космико» да катнаша.

СуперАлисаның җырлары өчен текстларны әнисе яза, ә клипларны ире Әхмәт Ибраһимов төшерә.

## Дискография

* *Tatarstan Super Good* (2004)
* ЭВМ (2004)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Видеоклип с выступлением СуперАлисы
* ЭВМ (Клип)
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар музыкасы
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1978 елда туганнар
Төркем:23 июль көнне туганнар
Яңгыр теләү (йола)

Яңгыр теләү (йола) - татар халкына хас йола. Гасырдан гасырга, буыннан буынга, әби-бабайдан әти-әнигә, әти-әнидән балага үзләренең борынгы бәйрәмнәрен, гореф-гадәтләрен, йолаларын югалтмыйча тапшырып килгән, һәм алар, күпмедер дәрәҗәдә үзгәреп, югалып бетә язып, безнең көннәргә дә килеп җиткән. Яңгыр теләү йоласы да, кайбер район-авылларда бөтенләе белән югалып бетсә дә, кайбер җирлекләрдә хәзерге көнгә кадәр сакланып калган һәм бик матур йола буларак үткәрелә.

## Үткәрү тәртибе
Бу йола, үткәрү-башкару формасы ягыннан төрле булсалар да, барлык татар группаларына хас. Йоланы ирләр дә, хатыннар да, картлар һәм бала-чагалар да башлап йөрергә мөмкин. Йола корылык елларында аеруча актуаль. Авыл халкы җыелышып яңгыр сорыйлар һәм ышанып өмет итәләр. Халык ботканы төрле ярмалардан урманда, басуда, яки су буенда пешергән. Башлар алдыннан намаз укылган. Ботка пешкәндә бу такмакны кабатлаганнар:

Яңгыр яу, яңгыр яу!

Без сорыйбыз Ходайдан,

Арыштан, бодайдан,

Пәрәмәчтән, күмәчтән.

Сыерларның сөтләре

Аз булмасын, күп булсын.

Игеннәрнең башлары

Ач булмасын, тук булсын.

Шушы йоладан соң барлык авыл халкы яңгыр явуына һәм, нәтиҗәдә, мул уңыш җыеп ала алуларына ышаналар.

## Әдәбият исемлеге

* Баязитова Ф. Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.- Казан: Татар кит.нәшр., 1995.
* Уразман Р. Татар халкының йолалары һәм бәйрәмнәре / Татарсан Милли к-ханәсе; Төз.З.Ә.Җамалиева. КАзан: милли китап,2000.
* Татар халык иҗаты. Йола һәм уен җырлары.-Казан: татар кит.нәшр,.1987
Исем кушу (йола)

Исем кушу (йола) - татар халкына хас күркәм гадәтләрнең берсе.

## Исем кушу тәртибе
Сабыйга исемне ирләр генә куша, хатын-кызның моңа хакы юк (алар азан әйтми). Баланы аякларын кыйблага юнәлтеп, өстәлгә яисә караватка салалар. Аннары имам аның баш очына басып, кыйблага карап азан әйтә, дога укый һәм баланың уң колагына аның һәм атасының исемен әйтә. Аннан ул камәт төшерә. Камәттән соң баланың сул колагына иелә һәм аның исемен әйтә. Аннан соң имам: «Йә Раббым, ошбу баланы ислам динендә тәрбияләп үстер һәм аны ике дөньяда да бәхетле ит» дип дога кыла.

Исем кушу мәҗлесе әти-әни, кода-кодагый, әби-бабай, гаилә әгъзалары һәм туганнар катнашлыгында үтә. Исем кушу Аллаһы Тәгалә, милләт һәм баланың үзе каршында зур җаваплылык. Чөнки пәйгамбәребез әйткән «Кыямәт көнендә үзегезнең һәм атагызның исеме белән чакырылырсыз», — дигән. Баланың иленә, милләт һәм диненә файдалы кеше булып җитешүе өчен дога кылына. Әти-әнисен тәбрик итеп, туган-тумачалары бүләкләр бирә.

Балага исем кушу — бик җаваплы һәм мөһим вакыйга. Күркәм исем белән дәшү балага дога кебек үк уңай тәэсир итә. Начар мәгънәле һәм ярамаган исем начар йогынты ясый, аның психикасы бозылуга, ямьсез холыклы булуына, авыруларга бирешүенә сәбәп була. 

Бала язмышы — ил язмышы, һәрбер әти-әнинең бурычы — үзеннән яхшырак бала тәрбияләп калдыру. 

## Нинди исем кушарга?
Исем сайлауда бик зур хикмәт кирәк, чөнки ул бер тапкыр һәм гомерлеккә кушыла. Сабыйга бәхет китерерлек, тирән мәгънәле мөселман исеме сайлау мөһим. Исем озак вакыт кушылмый торса, сабый елак була. Халкыбызда «бала туды» дип хәрам ризык, эчемлек (хәмер) йортка алып кайту гадәте таралган, янәсе «тәпи юабыз» дип. Аллаһка шөкер кылып туган-тумачаны, кода-кодагыйларны җыеп Коръән укытып, исем кушу мәҗлесе үткәрү урынына фитри (табигый) иман белән туган сабыйның дөньяга килүен хәмер бәлән каршылау зур ялгышлык.

Исем сайлаганда аның нинди телдән кергәненә, мәгънәсенә игътибар бирү сорала.

## Әдәбият исемлеге

* Баязитова Ф. Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.- Казан: Татар кит.нәшр., 1995.
* Уразман Р. Татар халкының йолалары һәм бәйрәмнәре / Татарсан Милли к-ханәсе; Төз.З.Ә.Җамалиева. КАзан: милли китап,2000.
* Татар халык иҗаты. Йола һәм уен җырлары.-Казан: татар кит.нәшр,.1987.
Болында (уен)

**Болында** - җырлы татар балалар уены. Болында яки урамда уйнала. Бу уен балалар өчен дә, өлкәннәр өчен дә кызыклы.

## Уйнау тәртибе
Балалар кулга-кул тотынышып, түгәрәкләнеп басалар. Уенчылар саны күбрәк булса, яхшырак. Бер бала (Халидә) уртада кала. Түгәрәктәгеләр әйләнә буенча бер якка хәрәкәт итеп җыр җырлыйлар:

Чәчәкләр үскән болында

Җырлыйбыз әйлән-бәйлән.

Халидә, Халидә,

Әйләнәсең кем белән?

Халидә бер иптәшен уртага ала (Әминә). Җыр тагын кабатлана:

Чәчәкләр үскән болында

Җырлыйбыз әйлән-бәйлән.

Әминә, Әминә,

Әйләнәсең кем белән?

Уен алга таба шулай дәвам итә. Шул рәвешчә уртага 5-6 бала җыелгач, уртадагылар түгәрәкләнеп басалар да, кырыйдагыларга капма-каршы юнәлештә хәрәкәт итеп, барысы бергә түбәндәге җырны җырлыйлар:

Чәчәкләр үскән болында

Җырлыйбыз әйлән-бәйлән.

Гөлнара, Гөлнара,

Син каласың уртада.

Шулай итеп хәрәкәт туктала. Уртадагылыр күмәк рәвештә бер яраткан җырларын башкаралар. Аннан соң, Гөлнарадан башкалары кырый түгәрәккә басалар, һәм уен яңадан башлана. Шулай итеп, уен яңадан дәвам итә. Уен балалар өчен дә, өлкәннәр өчен дә кызыклы. Хәзерге вакытларда да үзенең акутальлеген югалтмый. 

## Әдәбият исемлеге

* Баязитова Ф. Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.- Казан: Татар кит.нәшр., 1995.
*Татар балалар фольклоры. / Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: "Раннур" нәшрияты, 1999.
*Уразман Р. Татар халкының йолалары һәм бәйрәмнәре / Татарсан Милли к-ханәсе; Төз.З.Ә.Җамалиева. КАзан: милли китап,2000.
Такыя үрәм (уен)

**Такыя үрәм** - татар балалар уены. Уен кечкенә балалар өчен бик кызыклы. Күпме күбрәк бала катнашса, шулкадәр яхшырак. Балалар уен ярдәмендә чәчәк исемнәрен, аларны танып белергә өйрәнәләр, бер-берсе белән аралашу күнекмәләре булдыралар, җырларга өйрәнәләр.

## Уен тәртибе
Балалар түгәрәк ясап басалар. Тәрбияче алып баручы була. Берничә балага «чәчәк» исеме кушыла, һәм аларга шул чәчәктән ясалган башлык бирелә:

Без йөрибез болында,

Чәчәкләр бик күп монда.

Матур чәчәк җыябыз,

Такыялар үрәбез.

Алып баручы:

Ал кирәк, гөл кирәк,

Безгә нәфис гөл кирәк.

Энҗе чәчәк, кил әле,

Бер елмаеп көл әле.

Энҗе чәчәк:

Энҗедәй чәчәк атам мин

Яз көнендә урманда.

Миңа берни дә кирәкми

Күләгәлек булганда.

Балалар:

Энҗе чәчәк, күр әле!

Такыя итеп үр әле!

Энҗе чәчәк чүгәләп утыра. Уен башка чәчәкләр исемен кушып дәвам итә. Исеме аталган чәчәк уртага чыгып утыра. Шулай итеп, такыя үрелә.

Күкчәчәк:

Кечкенә көнбагыш кебек

Чәчәк булам мин үзем.

Таҗларымны санап кара,

Әгәр булсаң бик түзем.

Арыш арасында үсәм,

Зәп-зәңгәр чәчәк атам.

Зәңгәр күкле, чат кояшлы

Аяз көнне яратам.

Такыя үрелеп беткәч, такыя бер якка, түгәрәктәге балалар икенче якка әйләнеп җырлыйлар:

Без йөрибез болында,

Чәчәкләр бик күп монда.

Матур чәчәк җыйдык без,

Такыялар үрдек без.

## Әдәбият исемлеге

* Баязитова Ф. Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары.- Казан: Татар кит.нәшр., 1995.
* Татар балалар фольклоры. / Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: "Раннур" нәшрияты, 1999.
*Уразман Р. Татар халкының йолалары һәм бәйрәмнәре / Татарсан Милли к-ханәсе; Төз.З.Ә.Җамалиева. КАзан: милли китап,2000.
Конкани теле

**Конкани теле** ул Конкани халкы тарафыннан сөйләшелә торган Һинд-Арий теле, күбесенчә Һиндстанның көнбатыш яр буе төбәге Конканда сөйләшелә. Ул Һиндстан Конституциясенең 8-енче исемлегендә искә алынган 22 рәсми телнең берсе һәм Һиндстанның Гоа штатының рәсми теле. Беренче Конкани язмасы безнең эраның 1187 елы белән даталана. Ул Карнатакада, Махараштрада, Кералада, Гуджаратта һәм Дадра һәм Нагар-Хавелида һәм Даман һәм Диуда азчылык теле булып тора.
Конкани Көньяк Һинд-Арий телләр төркеменең әгъзасы. Анда Ведик структуралар калган һәм анда Көнбатыш Һинд-Арий телләре һәм Көнчыгыш Һинд-Арий телләре белән охшашлыклар бар.
Конкан буенда һәм аннан тыш күп Конкани диалектлары бар, төньякта Дамаоннан көньякта Кочинга кадәр, шуларның күбесе Конканиның төп формалары белән лингвистик контакт һәм алмашулар өлешчә генә булганга күрә өлешчә генә үзара аңлаешлы.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Нелли Җиһаншина

**Нелли Наил кызы Җиһаншина** (; 1987 елның 31 марты, Мәскәү, ССРБ) — Алман, ә элек Россиянең тимераякта фигуралы шуучы, элек бозда биюләрдә чыгыш ясаган. Александр Гажи белән парда — алты тапкыр Германия чемпионкасы (2007, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015). 2015 елның 15 февраленә пара Халыкара тимераякта узышучылар берлеге рейтингында (ИСУ) 11 нче урында урнашкан.

Энесе — Руслан Җиһаншин — шулай ук элекке фигуралы шуучы. Елена Ильиных һәм Виктория Синицина белән параларда Россия өчен бозда биюләрдә чыгыш ясаган.

## Карьера
Фигуралы шуу белән 1990 елда 3 яшьтә шөгыльләнә башлый. 2004 елга кадәр Денис Баздырев белән парда Россия өчен чыгыш ясый. 2005 елда алман фигуралы шуучы Александр Гажи белән парага баса, аның белән Алмания өчен чыгыш ясый. Башта пара Светлана Алексеева һәм Елена Кустаровада күнегүләр ясый, соңрак Олег Волков һәм Александр Жулинда шөгыльләнә башлыйлар.

Үзләренең беренче Германия чемпионатында алар бакыр медаль яулыйлар. Киләсе сезонда пара Германия чемпионнары була, бу аларга Европа һәм Дөнья чемпионатларында чыгыш ясарга мөмкинлек бирә, анда алар 16 нчы һәм 18 нче урыннарда урнашалар.

Бер елдан соң фигуралы шуучылар Германия чемпионнары титулына урешмиләр һәм Европа чемпионатына кермиләр, әмма дөнья беренчелегендә чыгыш ясыйлар, анда 18 нче урынны алалар. Алдагы ике сезонда пара ил беренчелеге призёрлары арасында була, әмма Гран-при этаплары сериясендә дә, Европа һәм дөнья беренчелекләрендә дә катнашмый. 2009 елның язында фигуралы шуучылар Оберстдорфка күченәләр һәм Ростислав Синицын һәм Мартин Скотницкийда күнегүләр ясыйлар. 2011 елгы Германия чемпионатында пара карьерасында икенче тапкыр илкүләм титулны яулый һәм Европа чемпионатында чыгыш ясау хокукына ия була, анда алар 7 нче урында урнашалар. Соңгы тапкыр Алман биючеләре Европа чемпионатларында унлыкка 2003 елда эләгә, Кати Винклер һәм Рене Лозе 5 нче урынны яулап алганда. Моннан тыш, Җиһаншина/Гажиның 7 нче урыны немец Федерациясенә 2012 елгы Европа чемпионатына 2 бию парын күрсәтергә мөмкинлек бирә.

Спорт карьерасын пара 2015 елның мартында Шанхайда узган Дөнья чемпионатында тәмамлыйлар, анда Гажиның авыруы сәбәпле алар чыгыш ясый алмыйлар.

Хәзерге вакытта (2020 елда) Оберстдорфта тренер булып эшли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  (англ.) на официальном сайте Международного союза конькобежцев. 
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1987 елда туганнар
Төркем:31 март көнне туганнар
Төркем:Тимераякта фигуралы шуучылар
Төркем:Алмания спортчылары
Әтәчле (уен)

**Әтәчле**  — татар халык уены, балаларның спорт тәҗрибәсен һәм физик үсешен тәэмин итә торган уен.  

## Уйнау тәртибе
Әтәчле уенын уйный башлар алдыннан идәндә яки җирдә түгәрәк сызыла. Ике уенчы шул түрәрәккә кереп, бер кулын артка куеп, икенче кулы белән тездән бөгелгән аякларын тотып, бер-берсеннән читтәрәк басалар. Сыңар аякта сикергәләп, җилкә белән этеп бер-берсен түгәрәктән чыгарырга тырышалар, көндәшен түгәрәктән чыгара алган уенчы җиңүче, түгәрәк тышына чыккан уенчы җиңелүче була.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.

Төркем:Татар уеннары
Нариман Айтмөхәмәтов

**Айтмөхәммәтов Нариман Зайнулла улы** (20 октябрь, 1951 ел; Омск өлкәсенең Тара районы Рәҗәп авылы) — совет җиңел атлеты. ССРБ-ның спорт мастеры (1978), җиңел атлетика буенча  республика категориясендәге хаким (1987).

## Биографиясе
Айтмөхәммәтов Нариман 1951 елның 20 октябрендә Омск өлкәсенең Тара районы Рәҗәп авылында бохара татарлары гаиләсендә туган.

1989 елда Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлый. «Динамо» балалар спорт җәмгыяте тәрбияләнүчесе (тренеры м. Ф. Сәйфетдинов).

Хәзерге вакытта Башкорт дәүләт медицина университетында укытучы булып эшли.

## Спорт казанышлары

* Спорт йөреше буенча ССРБ Кубогын яулаучы (1981);
* РСФСР чемпионы (1980-1982);
* РСФСР халыкларының җәйге Спартакиадасы җиңүчесе (1979);
* Спорт угы буенча ССРБ чемпионаты һәм Кубогының бронза призеры (1980) ;
* Ветераннар арасында дөнья чемпионы (1991-1994);
* Ветераннар арасында Европа чемпионы (1992, 1994 — M40 категориясендә 5 км дистанциягә, 1995);
* Ветераннар арасында берничә тапкыр бөтендөнья уеннары җиңүчесе (1994, 2011).

## Искәрмәләр

Төркем:20 октябрь көнне туганнар
Төркем:1951 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ спорт осталары
Төркем:Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Омск өлкәсендә туганнар
Төркем:Татар спортчылары
Рушания Низамова

**Рушания Минабетдин кызы Низамова** (*1944 елның 1 гыйнвары, СССР, РСФСР, Татарстан АССР,  Аксубай районы, Яңа Дума*) ― татар теле һәм әдәбияты укытучысы, РСФСР атказанган укытучысы (1987); балалар язучысы, 1992 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
Балалар язучысы Рушания Минабетдин кызы Низамова 1944 елның 1 гыйнварында Татарстанның Аксубай районы Яңа Дума авылында колхозчы гаиләсендә дөньяга килә. Авылның җиде сыйныфлы мәктәбен тәмамлап бер ел колхозда эшләгәч, Казанга килеп, киномеханиклар мәктәбенә укырга керә. Бер елдан шул ук Аксубай районының Югары Баланлы авылында киномеханик булып эшли башлый. Тиздән ул үз авылларында яңа ачылган кичке мәктәпкә өлкән вожатый булып эшкә күчә, бер үк вакытта мәктәпнең яшь киномеханиклар түгәрәген җитәкли. 1964 елда, кичке мәктәптә укып унберенче сыйныфны тәмамлагач, Р.Низамова, заман яшьләренең төзелешләргә китү шаукымына ияреп, бер төркем дус кызлары белән бергә Башкортстанның Салават шәһәре төзелешенә китеп бара, анда кыска мөддәтле курсларда укып, ташчы һөнәрен үзләштерә.

## Эшчәнлеге
1967-1973 елларда Р.Низамова — Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеге студенты. Уку елларында университетның «Әллүки» иҗат түгәрәгенә актив йөри, түгәрәкнең сәркәтип вазифаларын башкара, «Яшь ленинчы» (хәзерге «Сабантуй») газетасы битләрендә балаларга атап язган беренче шигырьләрен бастыра. Университетны тәмамлаганнан соң, 1973 елдан бирле Р.Низамова туган авылы Яңа Дума урта мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли, мәктәпнең әдәби иҗат түгәрәген җитәкли. Укытуда һәм балалар тәрбиясендә ирешкән уңышлары өчен 1980 елда «Халык мәгарифе отличнигы» билгесе белән бүләкләнә, ә 1987 елда аңа «Россиянең атказанган укытучысы» дигән мактаулы исем бирелә.

Рушания Низамова — республика балалар матбугатында, «Татарстан яшьләре», «Мәдәни җомга», «Мәгърифәт» газеталарында, «Сөембикә», «Чаян» журналларында, күмәк җыентыкларда дөнья күргән күп кенә шигырьләр, хикәяләр, юморескалар һәм «Мин авылда укыйм» (1987), «Әниемне таптым» (1990) дигән повестьлар авторы. 1984 елда Татарстан китап нәшрияты «Әти җыры» исеме белән аның хикәяләр җыентыгын һәм 1987 елда «Мин авылда укыйм» повестен аерым китап итеп бастырып чыгара. Повесть «Ел китабы — 1987» бәйгесендә III дәрәҗә дипломга лаек була.

Р.Низамова — 1992 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Төп басма китаплары
Әти җыры: хикәяләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1984. — 55 б. — 13000 д.

Мин авылда укыйм: повесть. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1987. — 556. — 13200 д.

## Файдаланган әдәбият
* Әдипләребез. Биобиблиографик белешмәлек. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 2009
## Сылтамалар

## Искәрмәләр

Төркем:Татар теле укытучылары
Төркем:РСФСР атказанган мәктәп укытучылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Әнәс Сәләхов

**Әнәс Сәләх улы Сәләхов** (1923 елның 1 сентябрендә туа) - татар, совет педагогы. СССРның халык укытучысы (1980).

## Тәрҗемәи хәле
Әнәс Сәләхов 1923 елның 1 сентябрендә Татарстанның Спас районы Әҗмәр авылында туган.

7 яшендә аксый башлый-аның аксавы гомерлеккә саклана. 12 яшеннән ятим кала. Кыенлыкларга карамастан, бишле билгеләренә укый һәм 16 яшендә Спас педагогика училищесына укырга керә.

Укуны тәмамлаганнан соң, Ямбакты авылында мәктәп директоры булып эшли. 1944 елның августында ул Әҗмәр мәктәбе директоры була. Биредә бер үк вакытта тарих укытып, 18 ел эшләгән. Аның җитәкчелегендә яңа мәктәп бинасы, укытучылар өчен йорт, мәктәп укучылары өчен 350 урынга исәпләнгән интернат төзелде, 3 гектар мәйданда җиләк-җимеш бакчасы булдырылды, дуңгызлар, чебиләр үстерүче зур хуҗалык оештырылды, шулай ук 80 гектарга якын җир эшкәртелде.

Илленче еллар башында Әнәс Сәләхов Казан педагогика институтын тәмамлап, рәсми рәвештә тарихчыга әйләнә.

1961 елда Казанга 68-нче номерлы мәктәп белән җитәкчелек итү өчен күчерелә. Аннан соң әле Казанның берничә мәктәбендә, шул исәптән 55 нче урта белем бирү мәктәбендә эшли (1970-1988).

1988 елда пенсиягә чыга. Әмма өйдә утыра алмый һәм 2002 елга кадәр 13 нче мәктәп-гимназиядә өстәмә белем бирү педагогы булып эшли башлый.

Әнәс Сәләховның гомуми педагогик стажы-60 ел.

Өйләнгән, ике улы бар.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* ТАССРның атказанган укытучысы (1959);
* РСФСРның атказанган укытучысы (1974);
* СССРның халык укытучысы (1980);
* «Хөрмәт Билгесе» ордены;
* Медальләр.

## Искәрмәләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Спас районында туганнар
Төркем:Татар педагоглары
Төркем:ССРБ халык укытучылары