open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гасым Гасымов

**Гасымов Гасым Фәрәҗ улы** (, 1897 ел — 17 декабрь, 1981 ел) — төркичелек аркасында репрессия корбаны.

## Биографиясе

Гасымов Гасым Фәрәҗ улы 1897 елда, рухани гаиләсендә, Россия империясенең Ленкоран өязе Гасымлы авылында туган. Аның әтисе — Фәрәҗулла Кәрбәлаи Мирзә Гасым улы (1828-1919) Гасымлыдан күренекле дин эшлеклеләренең берсе була. Ул, шулай ук 1886 елдан 1909 елга кадәр Кенджуда эшләгән. 

Гасымов Гасым Фәраҗ улы Гасымлы мәдрәсәсендә дини белем алган. Ул әтисеннән гарәп һәм фарсы телләрендә язарга һәм укырга өйрәнә. Соңрак белемен рус-татар (әзербайҗан) мәктәбендә дәвам итә. Гуманитар фәннәр белән кызыксынудан тыш, ул талыш, рус һәм француз телләрен дә өйрәнә. 1918-1920 елларда Әзербайҗан Демократик Республикасы солдатларына матди ярдәм күрсәтә.
 
1921 елның гыйнварында ул Ленкоран өязенең Онжагала авылында туган Гасымова Хейрәнисә Әли кызына өйләнә. Бу никахтан 1921 елда Фәяз Фәраҗов, 1932 елда Мусейиб Фәраҗов (соңрак аның фамилиясе Мәммәдов була), 1933 елда Сейфулла Фәраҗов туа.

## Репрессия еллары

1937 елның 14 мартында Гасымның контрреволюцион эшчәнлеге (АДР солдатларына матди ярдәм күрсәтү һәм тюркизмны пропагандалау) өчен хатыны Хейрәнисә Әли кызы белән бергә кулга алына. Хейрәнисә  ханымны Казакъстанга җибәрәләр, ул анда үлгән. Ул шулай ук Идел буе территориясендәге төзәтү-хезмәт лагеренда каты җәфалануга дучар була. Аларның балалары Мусейиб Фараджов һәм Сейфулла Фәраҗов  балалар йортына бирелә. Ихтимал, 1942 елда Мусаиб Фәрәҗев балалар йортыннан кача, поездга утыра һәм Әс-бәйрәмле районына китә. Анда күреп, «Син кайдан, кайсы авылдан?»- дип сорагач: «Мусеиб, Гасыймлы авылыннан ир-ат», дигән. Аны поездга утыртып, Гасымлы авылына Грузия ССР-га җибәрәләр. Анда аны тимер юлда эшләгән Салы Мәммәдов исемле ир күрә һәм аның әти-әнисе юклыгын белеп, аны үзенә кабул итә. Мусейбның бернинди документлары булмаганлыктан, ул аңа үз фамилиясен бирә. Гасым 1955 елның 7 мартында Волгоград-Приволжский буе төзәтү-хезмәт лагереннән Кемерово өлкәсенең Мариинск шәһәрендә урнашкан хезмәт лагерена җибәрелә. Без алган документлардан билгеле булганча, ул 1981 елның 17 декабрендә Россиянең Кемерово өлкәсенең Мариинск шәһәрендә вафат була. 1989 елда Гасым Фәрәҗ улы аклана.

## Хәтер
2021 елның 7 июлендә аның туганы Меһди Фәязлы Гасымлы авылында кабер ташы куя..

## Галерея

Repressiya qurbanı - Qasımov Qasım Fərəc oğlu.png|НКВД документы
Файл:Fərəculla Kərbəlayi Qasım oğlu.png|Фәрәҗулла Кәрбәлаи Мирзә Гасым улы (1828-1919)
Qasımov Qasım Fərəc oğlunun pasportunun üzlüyü.jpg|Гасымов Гасым Фәрәҗ улы паспортының тышлыгы 1933 ел
Qasımov Qasım Fərəc oğlunun pasportunun içi.jpg|Гасымов Гасым Фәрәҗ улының паспорты. Рус телендә 1933 ел.
Qasımov Qasım Fərəc oğlunun pasportunun içi Azərbaycan türkcəsində.jpg|Гасымов Гасым Фәрәҗ улының паспорты. Төрки телдә 1933 ел.


## Искәрмәләр
Фёдор Калашников

**Фёдор Иван улы Калашников** (; 1916 — 2003) —  «Подберезье» колхозы җитәкчесе (1954–1974 елларда), ТАССР Югары Советы депутаты (1971–1975 елларда), «Октябрь Революциясе» һәм «Почёт билгесе» орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Фёдор Иван улы Калашников 1916 елда Казан губернасы Зөя өязе Өлҗән вулысы Өлҗән авылында крестьян гаиләсендә  туган (хәзәерге Татарстанның Кайбыч районы Ульянково авылы). Рус милләтеннән.

1933 елда туган авылында хезмәт эшчәнлеген башлый. 1939 елдан Кызыл Армиядә хезмәт итә, Бөек Ватан сугышында катнаша.
Синявин биеклекләрендәге аяусыз сугышларның берсендә өлкән лейтенант, взвод командиры ярдәмчесе Федор Калашников каты яралана, ләкин сугышчан бурычын үтәвен дәвам итә. Бу батырлыгы өчен Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә. Сугыш йөкләмәләрен үтәүдә катнашкан, батырлыгы һәм сугышларда күрсәткән батырлыгы өчен Федор Иванович I дәрәҗә Ватан сугышы ордены, «Германияне Җиңгән өчен»медале белән бүләкләнгән.
 
Демобилизациядән соң ВКП(б)ның Подберезье хәрби бүлек мөдире булып эшли, 1948 елда партия райкомының икенче секретаре итеп сайлана. 1953 елның августыннан 1954 елның мартына кадәр Федор Иванович Подберезье районы Башкарма комитетының авыл хуҗалыгы һәм хәзерләү идарәсе башлыгы.

1971 елда Октябрь Революциясе ордены белән бүләкләнә.

## Хәтер
2018 елның 8 маенда, ветераннар оешмасы һәм Олы Подберезье авыл җирлеге башкарма комитеты карары буенча, мәдәният йорты бинасында аның хөрмәтенә мемориаль такта куелган.

## Бүләк һәм премияләре
* «I дәрәҗә Ватан сугышы» ордены
* «Германияне Җиңгән өчен» ордены
* «Кызыл Йолдыз» ордены
* «Октябрь Революциясе» ордены
* «Почёт билгесе» ордены

## Искәрмәләр
Алексей Саланов

**Алексей Михайлович Саланов** (1907 елның 27 марты, Курмыш, Курмыш өязе, Сембер өлкәсе, Россия империясе — 1968 елның 25 октябре, Горький, РСФСР ) — совет партия һәм дәүләт эшлеклесе, Горький өлкә башкарма комитеты рәисе (1950-1955).

## Биография
Ярлы крестьян гаиләсендә туган.

1928 елдан ВКП (б) әгъзасы. 1930 елда экономист-планлаштыручы һөнәре буенча Казан дәүләт университетының икътисад факультетын тәмамлаган.

1925 елга кадәр ул әтисенең хуҗалыгында эшли һәм шул ук вакытта урта мәктәптә укый.

* 1925-1927 - ВЛКСМның (Ульяновск губернасы) Курмыш волосте комитетының башкаручы секретаре,
* 1930-1931 - сәнәгать техник колледжы директоры (Татар Автоном Совет Социалистик Республикасының Алабуга районы),
* 1931-1932 - Большевикларның Бөтен Союз Коммунистлар партиясенең Алабуга район комитетының агитация һәм пропаганда бүлеге начальнигы,
* 1932-1933 - В. И. Ленин исемендәге 40нчы завод большевикларының Бөтен Союз Коммунистлар партиясе комитетында.(Казан),
* 1933-1935 - Машина һәм трактор станциясенең (Татарстан АССР) политик бүлеге начальнигы урынбасары,
* 1935-1937 - Большевиклар Союзы Коммунистлар партиясенең Кайбыч районы комитетының беренче секретаре, Татарстан АССР,
* 1937-1940 - Большевикларның Бөтен Союз Коммунистлар партиясенең Татарстан өлкә комитетының авыл хуҗалыгы бүлеге начальнигы,
* 1940-1941 - Большевиклар Союзы Коммунистик партиясенең Үзәк комитетының Кадрлар бүлегенең партия кадрлар бүлеге инструкторы,
* 1941-1942 - Большевиклар Союзы Коммунистлар партиясенең Чиләбе төбәк комитетының өченче секретаре,
* 1942-1945 - Большевиклар Союзы Коммунистлар партиясенең Үзәк комитетының Кадрлар бүлегенең җаваплы оештыручысы,
* 1945-1947 - ВКП (б)ның Киров Төбәк Комитетының икенче секретаре,
* 1947 - ВКП (б)ның Үзәк Комитеты карамагында,
* 1947-1950 - Горький өлкәсендә СССР Министрлар Советы каршындагы коллектив хуҗалыклар эшләре Советы вәкиле,
* 1950-1955 - Горький региональ советының Башкарма комитеты председателе, 1955 елда. КПСС Региональ Комитеты Бюросы әгъзасы вазифасыннан азат ителә,
* 1955-1957 - совхозларның Горький өлкә бүлеге начальнигы,
* 1957-1962 - кулланучылар җәмгыятьләренең Горький региональ берлеге председателе.

РСФСР Югары Советы 2-4 чакырылыш депутаты .

1962 елның июненнән пенсионер.

1968 елның 25 октябрендә үлә. Аны Түбән Новгородның Кызыл зиратына күмәләр.

## Бүләкләр һәм премияләре
Ул Мактау билгесе ордены, "Мәскәү оборонасы өчен", "Кавказны яклау өчен", "1941-1945 елгы Бөек Ватан сугышында батыр хезмәт өчен" медальләре белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Политическая элита Нижегородской области; Нижегородская элита. XX век. 2005.
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Мәскәүне саклау өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1968 елда вафатлар
Төркем:25 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1907 елда туганнар
Төркем:27 март көнне туганнар
Төркем:Шәхесләр:Алабуга
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Шәхесләр:Түбән Новгород өлкәсе
Морат Ишмәмәтов

**Ишәмәтов Морат Хафиз улы** (1925 елның 10 сентябре,  Мәскәү - 1990 елның 5 гыйнвары, Мәскәү) - совет плакат рәссамы , СССР Рәссамнар Союзы әгъзасы. График рәссамы Илдар Урманченың абыйсы.

## Биографиясе
1925 елда Мәскәүдә туган. 1943 елда аны фронтка чакыралар. 110-нчы Гвардия укчы дивизиясендә 3-нче Украина фронтында көрәшә. Ул Днепрны кичкәндә каты яралана, соңыннан фронттан демобилизацияләнә.  III дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә. 1945-1951 елларда ул Мәскәү гамәли һәм декоратив сәнгать институтында  А.Дейнеки, П.Соколов-Скальларда белем ала.1950-нче еллардан политик плакатлар өлкәсендә эшли башлый. 1960-нчы еллардан "Совет культурасы" газетасы өчен рәсемнәр ясый.

Ул 1990 елда Мәскәүдә үлгән.

М. Ишмәмәтов плакатлары Россия дәүләт китапханәсендә, Варшавадагы плакат музеенда һәм башка музейларда саклана.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Советский политический плакат
* Советские плакаты
* Реестр профессиональных художников
* Политический плакат
Төркем:Россия рәссамнары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1990 елда вафатлар
Төркем:5 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:1925 елда туганнар
Төркем:10 сентябрь көнне туганнар
Гаяз Исхакый исемендәге премия

**Гаяз Исхакый исемендәге премия**, Татарстан мәдәният министрлыгы һәм Татарстан Язучылар берлегенең  Гаяз Исхакый исемендәге әдәби премиясе () ― Татарстан мәдәният министрлыгы һәм Татарстан Язучылар берлегенең күренекле әдәби әсәрләр, әдәбият тарихы һәм теориясе буенча китаплар, классиклар әсәрләрен бастыру өлкәсендәге хезмәтләр өчен бирелә торган әдәби премиясе. Татар язучысы, җәмәгать-сәясәт эшлеклесе Мөхәммәтгаяз Гыйләҗетдин улы Исхакый (*[[Гаяз Исхакый]], [[1878 ел|1878]]—[[1954 ел|1954]]*) истәлеген мәңгеләштерү өчен 1991 елда гамәлгә куелган.

## Тарих
 
1991 елда Татарстан Язучылар берлеге карары белән Гаяз Исхакый исемендәге премия гамәлгә куела. 

## Статус
Гаяз Исхакый исемендәге премия, гадәттә, һәр  ел саен язучыларга (прозаикларга, шагыйрьләргә, драматургларга), журналистларга һәм галимнәргә милләтнең рухи байлыгы үсешенә ярдәм итүче күренекле әдәби әсәрләре, әдәбият тарихы һәм теориясе буенча китаплары, классиклар (шул исәптән, беренче чиратта, Гаяз Исхакыйның) әсәрләрен бастыру өлкәсендәге хезмәтләре һәм актив иҗтимагый-сәяси эшчәнлекләре өчен бирелә .

Премия күләме ― 50 мең сум.

## Лауреатлар
* *Моны да карагыз: [[:Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары]]*
* 1991 – Рабит Батулла
* 1992 – Ибраһим Нуруллин
* 1993 – Гомәр Бәширов, Әмирхан Еники, Әхмәт Рәшит, Рәис Даутов
* 1994 – Наҗар Нәҗми, Рахмай Хисмәтуллин
* 1995 – Гариф Ахунов, Аяз Гыйләҗев, Вахит Имамов
* 1997 – Тәлгат Галиуллин
* 1998 – Рәфкать Кәрами, Факил Сафин
* 2000 – Газинур Морат
* 2001 – Фәүзия Бәйрәмова, Гакыйль Сәгыйров
* 2002 – Рафаэль Сибат
* 2003 – Айдар Хәлим
* 2004 – Рәфикъ Юныс
* 2005 – Хатыйп Миңнегулов, Данил Салихов
* 2006 – Зәки Зәйнуллин, Адлер Тимергалин
* 2007 – Рөстәм Фәйзуллин
* 2008 – Зиннур Хөснияр, Лена Гайнанова, Харрас Әюп, Шамил Закиров 
* 2009 – Искәндәр Гыйләҗев
* 2010 – Лирон Хәмидуллин
* 2011 – Флера Тарханова, Ренат Әюпов
* 2012 – Равил Фәйзуллин
* 2013 – Марсель Галиев
* 2014 – Рифә Рахман
* 2015 – Җәүдәт Сөләйманов
* 2016 – Зиннур Мансуров, Тәүфикъ Әйди
* 2017 – Мәдинә Маликова
* 2018 – Рәниф Шәрипов
* 2019 – Рәдиф Сәгъди, Тюлай Дюран
* 2020 – Хәбир Ибраһим
* 2021 – Равил Рахмани, Локман Закиров
* 2022 – Локман Закиров
* 2023 – Роза Туфитуллова
* 2024 – Нурулла Гариф, Фатих Котлу
* 2025 – Данис Хәйруллин
* 2026 – Юныс Сафиуллин, Вәрис Гали

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Премия имени Гаяза Исхаки. Союз писателей РТ
* Премия имени Гаяза Исхаки.  «Милләттәшләр» порталы
*  Гаяз Исхакый премиясе. Лауреатлар.  Гаяз Исхакый порталы

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан премияләре
Төркем:Әдәби премияләр
Төркем:Гаяз Исхакый исемендәге премия
Мөбәрәков

**Мөбәрәков** ― фамилия.
* Арыслан Мөбәрәков (1908—1977), актёр, театр режиссёры, драматург. СССР халык артисты (1955).
----
* Гөлли Мөбәрәкова (1936―2017), театр актрисасы, педагог, режиссёр. СССР (1990) һәм РСФСР (1981) халык артисты.

Төркем:Фамилияләр
Миңневасыйк Абдуллин

**Миңневасыйк Абдуллин**, Миңневасик Гатаулла улы Абдуллин (*[[1946 ел]]ның [[14 февраль|14 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Ярмәкәй районы]], [[Рәтамак]]*) – ветеран спортчы (*йөгерү*), педагогика фәннәре кандидаты, доцент, СССР спорт мастеры (1977), Башкортстанның атказанган физик культура хезмәткәре (1999), җиңел атлетика буенча ике тапкыр СССР, алты тапкыр Россия чемпионы.

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 14 февралендә Ярмәкәй районы Рәтамак авылында туган. 1977 елда Ленин һәм Кызыл Байрак орденлы П. Ф. Лесгафт исемендәге дәүләт физик культура институтын тәмамлаган.

1991 елдан – М. Акмулла исемендәге БДПУда укыту эшендә, доцент, 2001 елдан — физик культура кафедрасы мөдире, БДПУ Гыйльми советы әгъзасы, җиңел атлетика буенча Башкортстан Республикасы җыелма командасы консультанты.

Хәзерге вакытта Кырмыскалы районында яши.

## Спорт

 спорт белән 1970-еллардан Уфада Гастелло исемендәге спорт клубында шөгыльләнә башлаган. 1970 елда спорт мастерлыгына кандидат, бер елдан — спорт мастеры нормасын үти (исем 1977 елда бирелә).

Тбилисидә «Правда» газетасы призына ел саен үткәрелә торган массакүләм җиңел атлетика кроссында Уфа моторлар төзү  производство берләшмәсе хезмәткәре буларак чыгыш ясап, җиңү яулаган.

1974-1977 елларда җиңел атлетика буенча СССР җыелма командасы әгъзасы.

Йөгерүче үзенең спорт карьерасында экватор озынлыгыннан 1,5 тапкыр озынрак  дистанцияне узган.

Башкорт АССРның дүрт рекордын куйган: 1000, 1500, 3000 һәм 5000 метрга йөгерүдә җиңүче. 3 километрлы дистанциядәге рекордны – 7 минут 51,2 секунд – 49 ел беркем дә җиңә алмый.

«Гастелло» спорт клубында тренер булганда, биш спорт мастеры һәм сигез спорт мастерлыгына кандидат тәрбияләгән. Башкорт дәүләт педагогика институтында 12 ел эшләү дәверендә йөзләгән квалификацияле физкультура укытучысы әзерләгән .

Һәр ел саен Ярмәкәйдә районда бик популяр булган чара – «Сәламәтлек йөгереше» (Забег здоровья) үткәрә 

## Библиография, фәнни хезмәтләре
Физик тәрбия проблемалары буенча 60 тан артык фәнни хезмәт авторы.
* Бег — моя жизнь / М. Г. Абдуллин; [Лит. запись В. Н. Голова], 115,[2] с. портр. 17 см, Уфа: Башк. кн. изд-во 1988 
* Комплексная программа по профилактике здоровья детей дошкольного и школьного возраста : Метод. пособие / Л. М. Аллакаева, М. Г. Абдуллин ; Башк. институт развития образования, 33 с. ил. 21 см, [2-е изд., стер.] Уфа. Изд-во БИРО 1998

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1975 ел – БАССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы
* 1977 ел — «Хезмәт казанышлары өчен» медале
* 1999 ел — «БР атаклы спортчысы» билгесе
* 1977 ел – СССР спорт мастеры
* 1999 ел – БР атказанган физик культура хезмәткәре 
* 2022 ел – Ярмәкәй районының мактаулы гражданы
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Галина Бахшиева*. Глава Башкирии рассказал о знаменитом легкоатлете Миннивасике Абдуллине. ИА «Башинформ», 11.09.2022

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:ССРБ спорт осталары
Төркем:Җиңел атлетика осталары
Олытау өлкәсе

**Олытау өлкәсе** () — Казакъстанның үзәк өлешендә 2022 елның 8 июнендә оештырылган административ берәмлек (өлкә) . Климат кискен континенталь һәм бик коры. Административ үзәге – Җизказган шәһәре.

Төньякта Костанай өлкәсе белән, көнчыгышта Караганды өлкәсе белән, көньяк—көнчыгышта – Җамбыл өлкәсе белән, көньякта — Төркестан һәм Кызылорда өлкәләре, көнбатышта — Актүбә өлкәсе белән чиктәш.

## Тарих
1973-1997 елларда Казакъ ССР һәм Казакъстан составында Җизказган өлкәсе гамәлдә булган, ул 1997 елда административ реформа нәтиҗәсендә Караганды өлкәсе составына кертелә. XVIII гасырда Олытау өлкәсе территориясендә Урта Җүз кабиләләре яшәгән: аргыннар (*каракесек һәм атыгай нәселләре*), найманнар (*баганалы һәм балталы нәселләре*), кыпшаклар (*бултын, тозын һәм торы нәселләре*), бер җүзгә дә кермәгән жана кыргызлар нәселе булган.

2022 елның 16 мартында Казакъстан Республикасы Президенты Касыйм-Җумарт Тукаев парламент палаталарының уртак утырышы вакытында Казакъстан халкына юллама белән чыгыш ясап, анда Караганды өлкәсенең бер өлешеннән Олытау өлкәсе оештырылачак, дип белдерә :



Өлкә Казакъстан Президенты указы нигезендә 2022 елның 8 июнендә оештырылган. Территориясе элеккеге Җизказган өлкәсеннән шактый кимрәк (аңа 1997 елга кадәр Шет районы (үзәге Аксу-Аюлы авылы) һәм Актогай районы (үзәге Актогай авылы), шулай ук Балхаш һәм  Приозёрск шәһәрләре кергән).

## Административ бүленеш

Өлкә 2 районнан һәм 3 өлкә карамагындагы шәһәрдән тора (шәһәр акимиятлары):

## Халкы

2022 елда оешкан вакытына Олытау өлкәсе Казакъстан Республикасында халык тыгызлыгы иң түбән һәм абсолют халык саны иң түбән булган төбәк саналган.

## Искәрмәләр

Төркем:Олытау өлкәсе
Төркем:Казакъстан өлкәләре
Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр
Air Liquide

**Air Liquide** ― сәнәгать, сәламәтлек, экологик һәм техник газларда махсуслашкан халыкара Франция сәнәгать төркеме. Ул дөньяның сиксән илендә бар һәм 3,6 миллионнан артык клиентка һәм пациентка хезмәт күрсәтә.

Air Liquide төркеме Париж фонд биржасында, шулай ук ​​CAC 40 индексында, Euro Stoxx 50 һәм FTSE4Good исемлегендә күрсәтелгән.
 
## Искәрмәләр

Төркем:Франция компанияләре
Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:1902 елда нигезләнгән компанияләр
Муса Җәлил һәйкәле (Күкчәтау)

**Муса Җәлилгә һәйкәл** Казакъстанның Акмола өлкәсе Күкчәтау () шәһәрендә урнашкан.
Һәйкәл Казакъстанның Акмола өлкәсенең татар-башкорт җәмгыяте тарафыннан әзерләнгән.

## Тарих

Һәйкәл 2022 елның 25 августында, каһарман-шагыйрьнең җәзаланган көнендә, Казакъстанның Акмола өлкәсе Күкчәтау шәһәрендә Төзүчеләр аллеясендә, өлкә китапханәсе белән 2нче лицей-мәктәп арасындагы скверда ачылган.

Бюст 2016 елның августында ук Казакъстан Республикасы Акмола өлкәсенең татар-башкорт җәмгыяте тарафыннан әзерләнгән, әмма аны урнаштыруга рөхсәт 2022 елда гына алынган.

Бюстның авторы — танылган Россия скульпторы Александр Аполлонов. Бронзадан Краснодар краенда коелган.

Юбилей елында М. Җәлил бюстын булдыру инициаторы – «Казгеодезия» РГКП «Солтүстік геодезия» филиалы директоры Эльдар Азизов (Россия эшмәкәре Леонид Сердюков ярдәме белән). «Регионстрой» төзелеш фирмасы (җитәкчесе Александр Дворцев) һәйкәл өчен нигез әзерләү буенча түләүсез төзелеш эшләре алып барган .

1922 елга кадәр Муса Җәлил комсомолның Кыргыз АССР Орск өяз комитеты хезмәткәре була һәм, казакъ телен яхшы белеп, еш кына казакъ аулларында була, анда җирле яшьләр белән очрашулар үткәрә.

## Ачылу
Ачылу тантанасында Татарстан Республикасы премьер-министры урынбасары, Бөтендөнья татар конгрессының Милли шура рәисе Васил Шәйхразиев, Татарстан Республикасының Казакъстандагы Тулы вәкаләтле вәкиле Денис Вәлиев, Акмола өлкәсенең татар-башкорт этномәдәни берләшмәсе рәисе Рафаил Сулькарнаев, Акмола өлкәсе акимы урынбасары Асдос Рамазанов, Күкчәтау акимы Бауржан Гайса, Казакъстан халык ассамблеясе рәисе урынбасары – Казакъстан татарлары һәм башкортлары конгрессының идарә рәисе Тәүфыйк Кәримов, Акмола өлкәсе чечен-ингуш «Вайнах» этномәдәни җәмгыяте рәисе Герихан Яндиев һәм шәһәр җәмәгатьчелеге катнашкан.

## Тасвирлама
Төзүчеләр аллеясендә, Акмола өлкә китапханәсе белән 2нче лицей-мәктәп арасындагы скверда (кечкенә бакча) кара мәрмәр  Муса Җәлилнең бронза бюсты урнаштырылган. Шагыйрь тоткында итеп ясалган, ачык күкрәге  аркылы-торкылы баулар белән чорналган. Бюсттан астарак, постаментка беркетелгән металл табличкага 2 телдә (казакъча, русча) «Мұса Жәлел / Муса Джалиль / Musa Jalïl (1906―1944)» дип язылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* В Кокшетау торжественно открыли памятник Мусе.  ВКонтакте
* В Кокшетау состоялось торжественное открытие бюста Героя Советского Союза Мусы Джалиля. Всемирный конгресс татар
* *Оксана Матасова*. Бюст Мусы Джалиля открыли в Кокшетау.  «Казинформ», 25.08.2022

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казакъстан һәйкәлләре
Төркем:Күкчәтау һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Азат Ислаев

**Азат Ислаев**, Азат Фәйзелхак улы Ислаев (*[[1985 ел]]ның [[9 май|9 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Пермь өлкәсе]], [[Пермь]]*) – хуҗалык-фирка эшлеклесе, Хант-Манси — Югра автономияле округы губернаторы урынбасары (2022 елдан), Владивосток вице-мэры (2020-2022).

## Тәрҗемәи хәле
1985 елның 9 маенда Пермьдә Пермь дәүләт авыл хуҗалыгы институтының КПСС тарихы кафедрасы өлкән укытучысы Фәйзелхак Ислаев гаиләсендә төпчек бала булып туган. Әнисе – Сания Фазыл кызы (Арча районыннан), башта техникум, аннары институтның химия факультетын тәмамлаган хәрби инженер-химик, Пермь дары заводында эшләгән. 1993 елда гаилә Казанга күченгән. Азат Ислаев 2002 елда урта мәктәпне, 2007 елда «юриспруденция» белгечлеге буенча дәүләтнеке булмаган белем бирү учреждениесе ТИСБИ идарә академиясенең юридик факультетын, 2010 елда ТИСБИ идарә университеты аспирантурасын тәмамлаган . Югары уку йортында укыганда ЮНЕСКО халыкара кафедрасы стипендиаты була, 18 яшендә Бөтендөнья татар яшьләре форумы бюросы рәисе итеп сайлана.

## Хезмәт эшчәнлеге
2004 елдан – Казан халык депутатлары Советы юрист-координаторы.

2005 елдан башлап, шәхси эшмәкәрлек (*алыпсатарлык, сувенирлар сату, ресторан бизнесы*) белән шөгыльләнә, бу юнәлештә 11 кафе ачкан. 

2006-2010 елларда – Казанда «Региональ җир хезмәте» (Региональная земельная служба) ҖЧҖдә юрист, соңрак башкаручы директор вазыйфаларында.

2007 елдан – Казанда «Кольцо» гипермаркетының хокук идарәсе башлыгы.

2008 елдан – «Җир кишәрлекләре хезмәте» (Служба земельных отводов) ҖЧҖ финанс директоры.

2010-2012 елларда – Татарстан Республикасында Гадел Россия сәяси партиясенең региональ бүлекчәсе аппараты җитәкчесе.

2010-2012 елларда – Татарстан Республикасы Үзәк сайлау комиссиясе әгъзасы.

2015 елдан 2019 елның июленә кадәр – Казан шәһәр Думасының КПРФ сәяси партиясеннән сайланган депутаты. 

2019 елның сентябреннән – Диңгез буе крае губернаторы Олег Николаевич Кожемяконың Владивостокның Русский утравында үсеш концепциясен гамәлгә ашыру буенча ярдәмчесе.

2020 елның 9 гыйнварыннан 2022 елның мартына кадәр – Владивосток шәһәренең (Олег Гуменюк һәм Константин Шестаков мэр булган чорда) карамагында мәдәният һәм мәгълүмати-программа тәэминаты идарәләре булган вице-мэры . 

2022 елның 14 мартыннан – Ханты-Манси – Югра автономияле округы губернаторының шәһәр тирәлеген үстерү мәсьәләләрен алып баручы урынбасары.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РФ Үзәк сайлау комиссиясе грамотасы
* ТР Үзәк сайлау комиссиясе рәхмәте
* 2022 – «Россия лидерлары» конкурсы җиңүчесе

## Гаиләсе
Хатыны, улы, кызы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ислаев Азат Файзулхакович.  Правительство Ханты-Мансийского автономного округа – Югры

Төркем:ТИСБИ тәмамлаучылар
Төркем:Хокук белгечләре
Төркем:Юристлар
Җидесу өлкәсе

**Җидесу өлкәсе**:
* Җидесу өлкәсе ― Россия империясе һәм РСФСР составында булган өлкә.
* Җидесу өлкәсе ― Казакъстан составындагы өлкә.
Үшарал

**Үшарал** () ― күпмәгънәле сүз, топоним.
## Казакъстан
;Караганды өлкәсе
* Үшарал (Караганды өлкәсе)
;Җидесу өлкәсе
* Үшарал (Панфилов районы)
* Үшарал (Алакүл районы)
;Җамбыл өлкәсе
* Үшарал (Сарысу районы)
* Үшарал (Талас районы)

Төркем:Топонимнар
Поза (телесериал)

«**По́за**» () — Райан Мерфи, Брэд Фальчук һәм Стивен Каналлар иҗат иткән Америка драма сериалы. Тамаша 2018 елның 3 июнендә FXта күрсәтелде. Сериядә Эмджей Родригес, Доминик Джексон, Билли Портер, Индия Мур, Райан Джамал Свейн, Чарлин Вудард, Хейли Сахар, Анжелика Росс, Ангел Бисмарк Куриел, Диллон Бернсайд һәм Сандра Бернхард бар .

Америкада 1980-нче еллар азагында һәм 1990-нчы еллар башында куелган шоу Нью-Йорк тормышының берничә сегментын - Бал мәдәниятен шәһәрнең тормышны һәм Трамп чорының үсүен күрсәтә.

## Төп актерлар төркеме
* Эмджей Родригес - Бланка Родригес-Евангелиста (элеккеге Люкс) буларак, ВИЧ-инфекцияле  транс хатын-кыз һәм Люкслар йортның элеккеге әгъзасы. Евангелиста йортына нигез салучы һәм анасы.
* Доминик Джексон - Электра Винтур (элеккеге Люкс, Евангелиста hәм Аяусызлык), буларак элегрәк Люкслар йортның анасы һәм Винтур йортына нигез салучы. 
* Билли Портер - Прей Тэл буларак, Нью - Йоркның диджее, дизайнеры һәм җәмгыять остазы.
* Индия Мур - Ангел Евангелиста (элеккеге Люкс) буларак, транс хатын-кыз һәм Евангелиста Йортына кушылган секс-эшчесе .
* Райан Джамаал Суэйн - Деймон Ричардс-Евангелиста буларак, йортсыз-җирсез сәләтле биюче, Евангелиста йортының беренче әгъзасы.
* Хейли Сахар  - Лулу Муллык буларак,  Люкслар йортның элеккеге әгъзасы һәм Аяусызлык йортына нигез салучы.
* Анжелика Росс - Кенди Муллык буларак, Люкслар йортның элеккеге әгъзасы һәм Аяусызлык йортына нигез салучы. (1-2 сезон)
* Анхель Бисмарк Курьель  - Мартинес "Лил Папи" Евангелиста буларак, Евангелиста йорты әгъзасы.
* Диллон Бернсайд - Рики Винтур  (элеккеге Евангелиста) буларак, Деймонның элеккеге пар егете һәм Винтур йорты әгъзасы.
* Сандра Бернхард - Джюди Кубрак буларак, шәфкать туташы һәм ACT UP әгъзасы (сезон 2; кунак йолдызы - сезон 1)
* Эван Питерс - Стан Боуес буларак, Пэтти ире һәм Трамп манарасында эшләүче, Ангел белән роман башлый. (1 сезон)
* Кейт Мара Пэти Боуес буларак, Станның хатыны һәм аның балаларының әнисе. (1 сезон)
* Джеймс Ван Дер Бик - Мэтт Бромли буларак, Стэнның җитәкчесе. (1 сезон)
* Шарлин Вудард Хелена Сент-Роджерс, Яңа бию мәктәбенең бию укытучысы. (1 сезон)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Кинематограф

Төркем:Инглизтелле сериаллар
Төркем:АКШ сериаллары
Ислаев

**Ислаев** ― фамилия.
* Азат Ислаев (1985), юрист, Владивосток вице-мэры (2020-2022), ХМАО-Югра вице-губернаторы (2022 елдан). Ф.Г.Ислаевның улы.
* Фәйзелхак Ислаев (1946), тарих фәннәре докторы, профессор.

Төркем:Фамилияләр
Җидесу өлкәсе (Казакъстан)

*Россия империясе һәм РСФСР составында булган [[Җидесу өлкәсе (Россия империясе)|Җидесу өлкәсе]] белән бутамагыз*

**Җидесу өлкәсе** () – Казакъстан Республикасының көньяк-көнчыгышында урнашкан административ берәмлек (өлкә). 2022 елның 8 июнендә оештырылган. Административ үзәге – Таллыкурган шәһәре.

## География
Җидесу өлкәсе көньякта Алматы өлкәсе белән, төньяк-көнбатышта Балхаш күле аша Караганды өлкәсе, төньякта Абай өлкәсе белән, көнчыгышта Кытай Халык Республикасы белән чиктәш.

## Тарих
2022 елның 16 мартында Казакъстан Республикасы Президенты Касыйм-Җумарт Тукаев парламент палаталарының уртак утырышы вакытында Казакъстан халкына юллама белән чыгыш ясап, Алматы шәһәре агломерациясенә кагылышлы проблемаларның булуын билгеләп үткән һәм Алматы өлкәсен ике — Җидесу һәм Алматы өлкәләренә бүләргә тәкъдим иткән:



Өлкә 2022 елның 8 июнендә Казакъстан Президентының 2022 елның 4 маендагы указы нигезендә оештырылган.

Җидесу өлкәсе үз чикләрендә 1997 елда бетерелгән элеккеге Таллыкурган өлкәсенә тәңгәл килә.

## Административ бүленеш

Өлкә 8 районнан һәм 2 өлкә буйсынуындагы шәһәрдән тора (шәһәр акиматлары):
* Аксу районы – административ үзәк Җансүгеров авылы
* Алакүл районы – Өчарал шәһәре
* Ескелде районы – Караболак авылы
* Каратал районы – Өчтүбә шәһәре
* Керболак районы – Сарыүзек авылы
* Күксу районы – Балпык би авылы
* Панфилов районы – Яркәнт шәһәре
* Саркәнт районы – Саркәнт шәһәре
* Таллыкурган шәһәре
* Тәкәле шәһәре

## Халкы

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан өлкәләре
Төркем:Җидесу өлкәсе
Төркем:Әлифба буенча административ-территориаль берәмлекләр
Сәгъдиев

**Сәгъдиев** – фамилия.
* Артур Сәгъдиев (1931-1997), философия фәннәре докторы. Һади Сәгъди оныгы.
* Габдрахман Сәгъдиев (*[[Габдрахман Сәгъди]]*, 1889―1958), әдәбият галиме.
* Жан Сәгъдиев (1967―2009) (*[[:ru:Сагадеев, Жан Артурович| ru]]*), музыкант. А. В. Сәгъдиевның улы.
* Зиннур Сәгъдиев, ТАССР министрлар шурасы рәисе урынбасары.
* Илдус Сәгъдиев (1936), ТАССР атказанган укытучысы
* Мөхәммәтһади Сәгъдиев (*[[Һади Сәгъди]]*, 1883―1933), язучы.
* Рәдиф Сәгъдиев (*[[Рәдиф Сәгъди]]*, 1957), язучы. 
* Ренад Сәгъдиев (1941), химикя галиме, академик. Р. З. Сәгъдиевның бертуган энесе.
* Роальд Сәгъдиев (1932), физика галиме, академик.

Төркем:Фамилияләр
Уен (коммуна)

**Уен** () — Франциянең Рона департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Рона департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Ревель (коммуна)

**Ревель** () — Франциянең Изер департаментына караган коммуна, Муаян-Грезиводан кантонына карый.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — 11,62 км².

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Изер департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Җилән (башкорт милли киеме)

**Җилән** () — ирләр дә, хатын-кызлар да кигән җиңле, мамык салмыйча тегелгән эчлекле, киң таралган озын кием. Бишмәт, казаки, камзул, күлмәк өстеннән каптырмыйча, я каптырма белән эләктереп кигәннәр. Гадәттә кешелеккә, бәйрәмнәргә кия торган кием, калымга да салганнар. Мари, татар, чуаш халыкларында да булган.

## Тегелеше
Ирләр өчен билсез итеп, туры төшереп, карасу, кер күтәрмәле төсләрдәге мамык, ефәк, бәрхет, атлас тукымалардан теккәннәр. Чабу кырыйларына, итәк һәм җиң очларына ука тасмалар тотып эшләгәннәр, кызыл, комач төсле тукымадан бизәк салганнар.

Хатын-кыз җиләне билле, итәге аска таба  киңәйтеп тегелгән. Ачык төстәге бәрхәттән, ефәктән, кара сатиннан теккәннәр. Күкрәк турысына ука-чук, тәңкә-мәрҗән такканнар. Җиңенә, итәгенә, чабу кырыйларына  кызыл, яшел, зәңгәр тукымалардан  бизәк салганнар, ука, тәңкә теккәннәр.

## Җилән төрләре

* Асыл җилән
* Батыша җилән
* Бәрхет җилән
* Ефәк җилән
* Әдрәс җилән


ФахретдинИшмухаметовичУметбаев.jpg|Фәхретдин Өмөтбаев (1831—?) — башҡорт-мишәр гаскәре сотнигы. Аның өстендә җилән.
М.И.Зичи.Башкиры с соколами.jpg| Фәхретдин Өмөтбаев Император Николай Икенченең тәхеткә утыру тантанасында. Зичи М.А. 1856
Ф.Рубо.Охота башкир с соколами в присутствии императора Александра II.jpg|Император Александр Икенченең тәхеткә утыру тантанасында башкортлар лачын сунары күрсәтә. Ф. Рубо. 1880-нче еллар


## Моны да карагыз
* Җилән — татар милли киеме.

## Чыганаклар

* Шитова С. Н., тәрж. Д.К. Үзбәков. Җилән // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.

## Әдәбият

* *[[София Авижанская|Павинская С. А.]], [[Наил Бикбулатов|Бикбулатов Н. В.]], [[Раил Кузеев|Кузеев Р. Г.]]* Декоративно-прикладное искусство башкир. Уфа, 1964.
* Башкорт теленең аңлатмалы сүзлеге. Мәскәү: «Русский язык», 1993. 1-нче том — 319 нчы бит.
* Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 2002.
* Женская одежда северных башкир // Археология и этнография Башкирии. К. I. Уфа, 1962.
* *Казбулатов Г. Х.* Историческая память и символика костюма // Ватандаш. — № 3, 2005.
* Костюм татар и башкир Урала //Народное искусство Урала. Традиционный костюм, ред.-сост. А. А. Бобрихин. Екатеринбург, 2006.
* *[[Сергей Руденко|Руденко С. И.]]* Башкиры: Историко-этнографические очерки. — Уфа: Китап, 2006.
* *[[Светлана Шитова|Шитова С. Н.]]* Башкирская народная одежда. — Уфа: Китап, 1995.

Төркем:Өс киеме
Чарык (аяк киеме)

**Чарык** (яки **сарык**)  — төрки, шул исәптән татар һәм башкорт, Урта Азия, Кавказ хатын-кыз һәм ир-егетләрнең күннән тегелгән традицион аяк киеме. Чарык () ― йомшак (тула) кунычлы, күн олтанлы яки җептән бәйләнгән аяк киеме .

Чарык постау кунычлы, иләнмәгән тиредән эшләнгән  традицион аяк киеме. Аны гади (4 һәм 6 кучкарлы) һәм катлаулы орнаментлыга (8, 10, 12) аералар. Чарыкларны көндәлек тормышта, шулай ук бәйрәмнәрдә яки туйга кигәннәр.

## Эшләнеше
Күннән эшләнгән чарыкны тегү табаннан башланган. Табан өлешен үкчәнең читенә китереп өскә  каратып бөккәннән соң, ярымтүгәрәк формадагы калып  теккәннәр.

Кунычының биеклеге 40-60 см булган чарыкны тез астыннан үрелгән бәйләвеч белән уратып бәйләп кигәннәр.

Кунычы арттан башкорт орнаментлы аппликацияләр һәм чигү белән бизәлгән.

Ирләр чарыгының кунычына күн  ярымтүгәрәк (үкчә өстендә һәм башында) ромб һәм өчпочмаклар  чигелгән. Чигүләр, бизәүдән тыш, амулет һәм бөти ролен дә башкарганнар.

## Бизәкләрнең мәгънәсе
Ирләр чарыгы белән хатын-кыз чарыгы бизәкләре аерылып торган һәм төрле сакраль (изге) мәгънәгә  ия булган. Кунычына күн  аппликацияләрдән тыш (төрле геометрик кисәкләр, мөгез рәвешендәге кәкерчәкләр һәм башкалар), аралаштырып еш кына чигүле  бизәкләр салганнар. 4 һәм 6 кучкарлы гади бизәк һәм 8, 10, 12 кучкарлы катлаулы кучкар  бизәк кулланылган. Ирләр чарыгының кунычына, үкчә өстенә, читләренә һәм башына саклагыч итеп ярымтүгәрәк, ромб я өчпочмак рәвешендәге күн кисәкләре беркетелгән. 

Хатын-кыз чарыкларында бай һәм катлаулы чигүле бизәк өстенлек иткән. Язгы таң кояш - кызыл төс кулланылган - бу кояшка табынган  мәҗүсилек заманыннан калган. Үкчә өстендәге тулага чигелгән озынча ярымтүгәрәкнең уртасында тереклек, нәсел агачын аңлаткан бизәк - аның тамырлары һәм ботаклары бар.Өс ягыннан  соляр тамгалар чигелә торган булган. Яшерен сакраль мәгънәле тел белән тормыш яралу, җенси куәт сурәтләнгән 

## Куллану
Чарыкны тула оек һәм чолгау белән кигәннәр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Шитова С. Н. Чарык (аяк киеме) // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.

Төркем:Аяк киемнәре
Мукаи Саннодзё

**Мукаи Саннодзё - сан** (кандзи язуы белән : 向井 參之充, хирагана язуы белән: むかい さんのじゅう), (1898 елда туган) ул япон химигы булган. Кумамото университетының атаклы профессоры. Инженерлык эше буенча белгечлеккә ия. Махсуслашуы кулланылышлы химия.
## Биографиясе
Сага префектурасында торган. Урта мәктәпнең 8-енче сыйныфын тәмамлагач (элеккеге система буенча), Кюсю Империаль Университетында инженерлык бүлегендә профессор булган. Кейдзёфу Университетында профессорлык эшен тәмамлагач, Кумамото Университетында профессор булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Азизхан Чоршанбиев

**Азизхан Авазхонович Чоршанбиев** (, , б. 3 декабрь, 1998, Хорог, Таҗикстан), **Кызыл Король** дип аталган () — катнаш көрәшнең җиңел һәм иң җиңел авырлыкларда профессиональ сугышчы.

Бер көнлек  GR Promotions турниры җиңүчесе, AMC Fight Nights титулына дәгъвачы булып тора, URJ иң яхшы һөҗүмчеләрнең берсе, шулай ук «Pravda Fighting» лигасының экс-амбасадоры.

Көрәшченең абыйсы — Чоршанбе Чоршанбиев.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1998 елда туганнар
Төркем:3 декабрь көнне туганнар
Җилән (мәгънәләр)

**Җилән**:

* Җилән — татарларның традицион җиңел иркен һәм озын яз-җәйге өс киеме.

* Җилән () — ирләр дә, хатын-кызлар да кигән җиңле, мамык салмыйча тегелгән эчлекле, киң таралган озын кием.

* Җилән () — Әзербайҗанның Хоҗавәнд районына караган авыл.
Җәллад

**Җәллад** — үлем җәзасы яки тән җәзасы каравын үтәүче зат. Күчермә мәгънәдә бу термин "җәфалаучы", "башкисәр" сүзләренең синонимы буларак кулланыла.

## Этимология

Җәллад сүзе гарәпчә "җәлд" тамырыннан ясалган һәм чыбыркы суктыру дип тәрҗемә ителә.

## Тарих

Җәллад вазифасы Борынгы Мисырда булган. Борынгы Грециядә үлемгә хөкем ителгән кеше зинданда махсус әзерләнгән агу эчеп үз гомерен үзе алган. Борынгы Римда колларның һәм чит ил кешеләренең үлем җәзасын *carnifex* кылган, үтерү карнифекс белән башкарылган, ә рим гражданнарының үлем җәзасы каравын ликторлар үтәгәннәр.
## Галерея

Файл:Poland_-_executioner_in_Torture_Museum.jpg|Стереотип җәллад кыяфәте
Файл:Mastro_Titta.jpg| Джованни Бугатти — 1796-1865 елларда Папа дәүләте җәллады
Файл:Beheading_(the_Qing_Dynasty,_China).jpg|Чиң династиясе чорында Кытайда үлем җәзасы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Үлем җәзасы
Төркем:Җәлладлар
Сандвикен

**Сандвикен** (швед. *Sandviken*) — Швециянең Евлеборг ленындагы шәһәр һәм Сандвикен муниципалитеты җире. 2019 елда муниципалитетта 39&nbsp;234 кеше яши. Ул Евледан көнбатышка якынча 25 км һәм Стокгольмнан төньякка 190 км чама ераклыкта урнашкан. Стокгольмга кадәр тимер юлө сәфәр якынча 2 сәгать ала, ә Швециянең төп халыкара һава аланына, Арландага кадәр юл вакыты 1,5 сәгатьтән артмый.

Сандвикен — Сандвик югары технологияле Швеция мөһәндис концерны урнашкан шәһәр һәм бу ширкәтнең төп офисы 2012 елның гыйнварына кадәр, Стокгольмга күчкәнче монда булган.

## Мәдәният һәм ял
Сандвикен шактый мәдәни чаралар үзәге булып тора: *Kulturskolan* ("мәдәният мәктәбе"), *Sandviken Big Band*, Сандвикен симфоник оркестры һәм төбәктәге төрле музыкантлар. Сандвикенс сәнгать галереясе ел дәвамында төрле кызыклы күргәзмәләр күрсәтә. Муниципалитетның популяр туристик урыннары да җитәрлек: Гайсинге һәм Һогбо Бруктагы искиткеч иске, җентекләп торгызылган сәнәгать авыллары, аларның тимерче алачыгылары, һөнәрханәләре, утарлары һәм анда ачык һавада ял итү мөмкинлекләре. Кышкы айларда тау чаңгысы корылмалары һәм Кунгсбергет Сноупаркы күп кунакларны җәлеп итә.

## Спорт

Sandvikens AIK берничә тапкыр туплы хоккей Швеция чемпионатында җиңде. 2009-10 сезоныннан башлап алар Горанссон Арена эчендә уйныйлар. Бу арена А Дивизионы өчен 2017 елгы туплы хоккей Дөнья чемпионаты урыны булды.  Сандвикен шулай ук Дөнья Кубогын кабул итә, анда 2017 елда җирле команда беренче тапкыр үз җирендә җиңде (2002 елдан бирле беренче тапкыр).

Сандвикенда урнашкан 1 Дивизиядә уйнаучы Sandvikens IF һәм 3 Дивизионда уйнаучы Sandvikens AIK FK футбол клублары бар. Аларның Джернваллен стадионы 1958 елгы футбол Дөнья чемпионаты (1958 FIFA World Cup) урыны булды. Шулай итеп Сандвикен әлеге турнирны кабул иткән иң төньяк шәһәр булды.

Сандвикен — футболчы Ким Каллстромның туган ягы.

## Транспорт
Сандвикен 68/80 нче һәм 272 нче "Хогбоваген" автомобиль юллары киселешенең көньяк ягында урнашкан. Шәһәр 272 нче юл буенча көньякка таба Сторшен белән очрашканчы сузыла, анда юл күл аркылы дамба ясый. Сандвикен һава аланы, Валбо шәһәренә якынрак булса да, Сандвикенның һәм якындагы Евленың авиа сәяхәт ихтыяҗларын тәэмин итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Швеция шәһәрләре
1552 (җыр)

**«1552»** — УСАЛ рэп башкаручысы җыры. Җырда татар халкының 1552 ел вакыйгаларыннан башлап бүгенге режимга кадәр үзаңын югалтуы сурәтләнә. Бу җыр төшенкелек хисләренә сендерелгән булса да татарларны үзгәрергә ялвара.

Фонда Георгий Ибушев башкаруындагы «Безнең ил» керәшен татар халык җыры уйный.

## Җыр сүзләре

## Сылтамалар

* Усалның VK төркемендә "1552" җыры турында фикерләшү бите
* Җырны төрле платформаларда тыңлап була

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча җырлар
Төркем:Җырлар
Төркем:Татар телендә җырлар
Төркем:Татар музыкасы
Старт (спорт)

**Старт**  ( — туры мәгънәдә — баш) — спортчылар өчен ярыш башы, һәм дистанциясе тизлеккә бәйләнгән спорт ярышларында (йөгерү, җәяү, чаңгы, велосипед, автомобиль, мотоцикл чабышлары, йөзү, ишкәк ишү, тау чаңгысы, тимераякта йөгерү, ат чабышы, җилкәнле спорт һ.б.) башлангыч нокта.

## Тарих
Цивилизацияләр үсеше белән спорт барлыкка килде, һәм аның чараларын тәэмин итү өчен билгеле бер кагыйдәләр булдырырга ихтыяҗы туды, шул исәптән спортчыларга  урын һәм вакыт белән билгеләнә торган, ярыш башлану урыны, ягъни старт кирәк булды. Шулай итеп *старт* ноктасы, еш кына сызык яки яссылык итеп сурәтләнә.

Элек тә һәм хәзер дә кайбер чабыш төрләрендә стартер йөгерү (хәрәкәт) башлануына байрак төшереп (йә старт пистолетыннан атып) билге бирә. Байрак төшкәннән соң барлык кешеләр, атлар яки техник җиһазлар (кораблар, машиналар һ.б.) бер үк вакытта хәрәкәтен башласалар (ягъни **ялгыш старт** (фальстарт) булмаса), старт шома яки яхшы дип санала һәм кабатлау таләп ителми.

Регаталарда старт — ул буйлар яки көймәләр арасында булган камил бер сызык булып тора, яисә стартер сигнал биреп ярдагы ике нокта арасында ярышучы көймә яисә кораблар узачак сызык булып санала. Старт һәм финиш арасында ярыш нәтиҗәләре ачыклана.

## Старт төрләре
Спортта стартның түбәндәге төрләре кулланыла:
* Аерым старт
* Гандикап (спорт)
* Уртак старт
* Таратулы массакүләм старт
* Түбән старт
* Югары старт
* Иртәнге старт
* Кичке старт
* Һ.б.

Файл:Arokia Rajiv(Silver) For India Starts To Run.jpg|Түбән старт
Файл:Tartu Maraton 2006-2.jpg|Массакүләм старт


## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Дистанция
Төркем:Спорт терминологиясе
Рәсәй спорт ориентлашуы федерациясе

**Рәсәй спорт ориентлашуы федерациясе (РСОФ)**  (ингл. *Russian Orienteering Federation*, рус. *Федерация спортивного ориентирования России*) — әгъзалыкка нигезләнгән һәм спорт ориенташуын һ.б. тирә-юньдә ориентлашу спорт төрләрен Рәсәй Федерациясе халкы арасында популярлаштыру һәм үстерү максатыннан төзелгән, гражданнарны һәм үз эшчәнлеген спорт ориентлашуы һ.б. тирә-юньдә ориентлашу төрләре өлкәсендә булдырган юридик затларны ирекле башлауда бергәләштергән гомум Рәсәй физкультура һәм спорт иҗтимагый оешмасы .

Рәсәй Федерациясе субъектларының аккредитацияләнгән иҗтимагый оешмалары РСОФ әгъзалары була ала. Һәрбер региональ СОФ юридик зат булып санала һәм үз төбәгендә эш алып бара, шул исәптән ярышлар уздыру һ.б. .

РСОФ Халыкара спорт ориентлашуы федерациясенең тулы хокуклы әгъзасы булып килә. РСОФ әгъзалардан, президенттан, президиумнан, башкарма комитеттан, тренерлар шурасыннан, мактаулы әгъзалардан, тикшерү һәм ревизия комиссиясеннән тора.

## Федерация президентлары

* Василиев Николай Дмитриевич (1991-1995) 
* Беляев Сергей Георгиевич (1995-2003)
* Янин Юрий Брониславович (2003-2007)
* Беляев Сергей Георгиевич (2007-х.в.)

## Моны да карагыз

* Халыкара спорт ориентлашуы федерациясе
* Рәсәй спорт федерацияләре исемлеге
* Беларусь спорт ориентлашуы федерациясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* IOF милли федерацияләре
* rufso.ru ФСОРның рәсми сайты

Төркем:Спорт оешмалары
Җилән

**Җилән** — татарларның традицион җиңел иркен һәм озын яз-җәйге өс киеме.

Ешрак оч бер төстәге (сары, яшел), кайчак нәзек буй төшкән йон, киҗе-мамык тукымалардан, эчлек куеп, каптырмасыз яисә күкрәк турысына бер төймә тагып тегелә.<

Йон, мамык тукымалардан тегелгән, ешрак гади (сары, яшел төсләр), кайчак нәзек буй төшкән йон, киҗе-мамык тукымалардан эчлек куеп, каптырмасыз яисә күкрәк турысына бер төймә тагып тегелә.

Гадәттә җиләнне озын камзол яки казаки белән олы яшьтәге ирләр кигән. Мәчеткә яки башка дәүләт карамагындагы урыннарга барганда кулланылган. Озын камзол белән кыска казаки белән бергә киелгән. Хатын-кызлар җиләне дә ирләрнекеннән аерылмаган. XIX гасыр ахырыннан аларны, нигездә, бай кешеләрнең хатыннары, руханилар кигәннәр, үзенчәлекле япма итеп файдаланганнар.

К. Ф. Фукс билгеләп үткәнчә, XIX гасырның беренче яртысында ук кулланыштан чыга башлый.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Воробьёв Н.И. Казанские татары. Казань, 1953;
* Воробьёв Н.И. Одежда и украшения // Татары Среднего Поволжья и Приуралья. М., 1967;
* Суслова С.В., Мухамедова Р.Г. Народный костюм татар Поволжья и Урала. Казань, 2000.

Төркем:Өс киеме
Төркем:Татар киемнәре
Финиш (спорт)

**Финиш** ( — ахыр) — дистанциясе тизлеккә бәйләнгән спорт ярышларында (йөгерү, җәяү, чаңгы, велосипед, автомобиль, мотоцикл чабышлары, йөзү, ишкәк ишү, тау чаңгысы, тимераякта йөгерү, ат чабышы, җилкәнле спорт һ.б.) ахыргы нокта, шулай ук мондый ярышларның соңгы, иң мөһим өлеше.

Финиш сызык яки яссылык белән билгеләнә, кайчакта финишка беренче булып килгән җиңүче ерткан финиш тасмасы белән билгеләнә. 1960-еллардан башлап финиш сызыгын узу мизгеле югары төгәллек белән теркәлә, моның өчен махсус электрон җайланмалар кулланыла.

## Моны да карагыз

* Старт (спорт) — спорт ярышларында дистанциянең башлангыч ноктасы
Төркем:Спорт терминологиясе
Илкүләм тәрҗемәчеләр лигасы (Россия)

**Илкүләм тәрҗемәчеләр лигасы** (, )  — 2004 елдан бирле эшләүче россияле фриланс һөнәри тәрҗемәчеләрнең мөстәкыйль табышсыз оешмасы. 

## Һөнәри эшчәнлеге
* Һөнәри семинарлар, түгәрәк өстәлләр һәм симпозиумнар үткәрү
* Стандартлар һәм методик басмаларны әзерләү
* Тәрҗемәчелек тармагы өчен әһәмиятле мәсьәләләр буенча Россия тәрҗемәчеләр берлеге һәм башка партнёрлары белән хезмәттәшлектә эшли.

### Аерым материаллар
* Һөнәри стандарт  
* Тәрҗемәчелек тармагының этика кодексы 
* «Синхрон һәм эзлекле тәрҗемә — эшләүче тәрҗемәчеләргә рекомендацияләр (2 нче редакция)» 
* «Язма тәрҗемәсе. Тәрҗемәчегә, заказ бирүчегә һәм мөхәрриргә рекомендацияләр (3 нче редакция)» 
* «Тәрҗемәчеләр һәм заказ бирүчеләр арасында килешүләр төзү буенча методик рекомендацияләр» 

## Оешма төзелеше
* Партнёрлык әгъзалары җыелышы
* Партнёрлык идарәсе (рәисе — оешма президенты)
* Эксперт шурасы (рәисе — оешма вице-президенты)
* Ревизион комиссиясе
* Тематик комитетлары
* Санкт-Петербург (2011) һәм Сочи (201?) җирле бүлекчәләре

## Шәхесләр
### Президент
# 2004-2014 — 
# 2014-2023 — 
# 2023- — 

### Идарә шурасы

### Вице-президент (эксперт шурасы рәисе)
# 2004-2014 — 
# 2014-2016 — 
# 2016-2025 — 
# 2025- — Фәрһад Н. Фәткуллин

### Эксперт шурасы

### Ревизион комиссиясе

### Аерым әгъзалары

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Тәрҗемәчеләрнең халыкара көне
* :Төркем:Тәрҗемәчеләр

Төркем:Россия оешмалары
Төркем:Табышсыз оешмалар
Төркем:Тәрҗемәчелек
Төркем:2004 елда нигезләнгән оешмалар
Ринат Сабиров (1967)

**Ринат Сабиров**, Ринат Касыйм улы Сабиров (*[[1967 ел]]ның [[26 июль|26 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]] – [[2022 ел]]ның [[24 сентябрь|24 сентябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) – Татарстанның административ-хуҗалык хезмәткәре, ТР фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт премиясе лауреаты (2008 ел), химия фәннәре кандидаты (1995 ел), «Газпром межрегионгаз Казан» АҖ генераль директоры (2020-2022 елларда), «Татнефть» ГАҖ Директорлар советы әгъзасы. 

## Тәрҗемәи хәле
1967 елның 26 июлендә Казанда туган. «Радиофизика һәм электроника» белгечлеге буенча Казан дәүләт университетының физика факультетын (1991), КДТУ-КХТИ аспирантурасын (1994), шулай ук Колорадо штаты дәүләт университетының (АКШ) «Эшлекле идарә итү остасы» (MBA) программасын тәмамлаган .

## Хезмәт юлы
1994 елдан 1996 елга кадәр ― КДТУ-КХТИ физика һәм коллоид химия кафедрасында аспирант, кече фәнни хезмәткәр, ассистент.
 
1996 елдан 2003 елга кадәр ― «Татнефтехиминвест-холдинг» ААҖ маркетинг бүлегендә баш белгеч, бүлек җитәкчесе.

2003 елның июненнән августына кадәр ― ТР Президенты аппаратының оештыру бүлеге баш референты. 

2003 елдан 2006 елга кадәр ― Татарстан Премьер-министрының нефтегаз-химия комплексы мәсьәләләре буенча киңәшчесе.

2006 елдан алып 2010 елга кадәр ― Татарстан Министрлар Кабинеты аппаратының нефтегаз һәм химия комплексы мәсьәләләре буенча бүлек җитәкчесе.

2010 елдан 2020 елга кадәр ― Татарстан Президенты ярдәмчесе.

2020 елның 20 июленнән  2022 елның сентябренә кадәр ― «Газпром межрегионгаз Казан» АҖ генераль директоры. Шулай ук «Татнефть» ГАҖ Директорлар советы әгъзасы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2008 – Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге – *Татарстан Республикасында җитештерелә торган эре тоннажлы полимерлар нигезендә яңа буын композицион материаллар – динамик термоэластопластлар җитештерүне әзерләүдә һәм оештыруда катнашканы өчен*
* 2021 – «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале
## Гаилә хәле
Хатыны Дина, балалары: улы Тимур һәм кызы Диана.

2022 елның 24 сентябрендә, 55 яшендә, йөрәк авыруыннан Казанда вафат. Шәмсир зиратында җирләнә .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Скончался генеральный директор компании Сабиров Ринат Касимович  // АО «Газпром межрегионгаз Казань»
* «Газпром межрегионгаз Казань» җәмгыяте башлыгы Ринат Сабиров вафат булган. Татар-информ, 25.09.2022

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Татнефть
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Химия фәннәре кандидатлары
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Факел (футбол клубы, Воронеж)

**«Факел»** — Воронеждан Россия футбол клубы. 1947 елда нигезләнгән. 2022/2023 сезонында Россия премьер Лигасында уйный.
## Элеккеге исемнәр
* 1947—1952 — команда Сталин районы («Крылья Советов»)
* 1954—1958 — команда Воронеж шәһәр («Крылья Советов»)
* 1959—1976 — «Труд»
* 1977 — июнь 1992 — «Факел»
* 1992, июнь — ноябрь — «Факел-Профус»
* 1992, ноябрь — 2001 — «Факел»
* 2002, март—июнь — «Воронеж»
* 2002, июнь — 2003 — «Факел-Воронеж»
* 2004—2008 — «Факел»
* с 2010 — «Факел»

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Воронеж өлкәсе футбол клублары
Цез теле

**Цез теле** (дидой теле) - Дагъстанның Цунтин районында таралган тел. Нах-Дагъстан телләр гаиләсенең авар-анд-цез телләр төркеменә кергән тел. Язуы кирилл язуына нигезләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Төркем:Нах-дагстан телләре
Эвен теле

**Эвен теле** - Алтай телләр гаиләсенең тунгус-маньчжур телләр төркеменә кергән тел. Күбесенчә язусыз тел булып тора. Арман, Индигирка, Камчатка, Колыма-Омолон, Охотск, Ола, Томпон, Югары Колыма, Саккырыр һәм Ламунхид диалектлары бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Төркем:Тунгус-маньчжур телләре