open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шаһимәрдән Ибраһимов

**Шаһимәрдән Мирас улы Ибраһимов** – журналист, этнограф, дипломат.
## Тәрҗемәи хәл
1840 (яки 1841) елны дворяннар гаиләсендә дөньяга килә. Себер кадетлык корпусына укырга керә, 1854 елга кадәр шунда укый. Бергә укыган казах аксөяге Чокан Вәлиханов белән дуслаша.

Хезмәтен 1856 елда Күкчәтау өлкә идарәсендә сәркатип буларак башлый. 1861 елны беренче чиновниклык дәрәҗәсенә ирешә. 1863 елны Себернең хәрби губернаторы канцеляриясенә беркетелә һәм Омски кыргыз балалары мәктәбенә кыргыз теле укытучысы итеп тәгаенләнә. 1865 елны Россиягә яңа кушылган казах далаларында махсус комиссиядә уздыра.

1867 елны Төркестан генерал-губернаторы фон Кауфман канцеляриясенә татар һәм фарсы телләре тәрҗемәчесе итеп тәгаенләнә. 1868 елны Бохара ханлыгына каршы сугышта катнаша. Командующийның шәхси тәрҗемәчесе булып тора. Сугышта күрсәткән батырлыклары өчен орденнар белән бүләкләнә, 1874 елны Хива походында, 1875 елны Коканд походларында катнаша.

1870 елдан Ташкәнттә «Төркестан вилаяте гәзите» чыга башлый, газетаның мөхәррире итеп губернатор канцеляриясенең өлкән тылмачы Шаһимәрдән Ибраһимов билгеләнгән. Ул Петербургтан шрифтлар юнәтә, редакция һәм нәшрияткә хезмәткәрләр әзерли. Гәзит айга икешәр мәртәбә сарт һәм кыргыз (казах) телләрендә дөнья күрә. Рәсми хәбәрләр, карарлар, тарихи-этнографик мәгълүматлар, җирле хәбәрләр, игъланнар басыла. Гәзитне Шаһиморат Ибраһимов (абыйсы, *1838-1881*) чыгарыша. 1878 елгача гәҗитне Шаһимәрдән мөхәррирли, аннары үз урынын Шаһиморатка калдыра. 1881 елда Ш.Ибраһимов вафат булгач, мөхәррирлек вазифасы тылмач Хөсәен Чанышев морзага йөкләтелә.

Шаһимәрдән шулай ук сарт телендә беренче календарь төзи (1872). Ул үзбәк телендәге беренче басма китап буларак тарихка кергән.

Генерал-губернатор фон Кауфманның дипломатик эшләр буенча махсус чиновник булып тора, төрле мәртәбәле идарә комиссияләрендә катнаша. 
1881 елның 23 гыйнварында Фирганә өлкәсенең кануннар җыентыгын төрки телләргә тәрҗемә кылу комиссиясенә рәис була. 1881 елның июнендә Бохара әмиренә илче итеп җибәрелә. 1881 елны Кашгариягә Россия консулы итеп тәгаенләнә. 1882 елда Ибраһимов  дәрәҗәсендә дәүләт хезмәтеннән отставкага китүен сорый. 1884 елны пенсиядән кайтарыла.

1890 елда Тышкы эшләр министрлыгы карамагына күчерелә. 2 ноябрьдә Гарәбстанга, Җиддәгә Россиянең консулы итеп җибәрелә. Андагы Россия хаҗилары мәсьәләләрен җайга салу белән шөгыльләнә. 1891 елда 10 июльдә Мәккәгә барган җирдән кинәттән вафат була.

Ибраһимов ике тапкыр өйләнгән булган. Беренче хатыны Гайникамал Ханкирмәннән сәүдәгәр А. Бикиев кызы. 1880 елны алар аерылышалар. 1881 елны кабат штабс-капитан Рәхимов кызы Хөсниҗиһанга өйләнә.

## Әсәрләр
* Ибрагимов, И. Заметки о киргизском суде / И. Ибрагимов. — СПб., 1878. — 25 c.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Ближе следить за ними, понимать и разделять их нужды» (Первый консул российского консульства в Джидде Шагимурад (Шагимардан) Мурясович Ибрагимов) 
* Хәмидуллин Л.. Ак төннәр хәтере: Әдәби очерк, эссе, хатирәләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2002.  – 224 б.

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Россия империясе илчеләре
Төркем:Тылмачлар
Төркем:Этнографлар
Краснослободск (Мордовия)

**Краснослободск** (*Красный Слабут*, , ) — Мордовиядә урнашкан шәһәр (1706 елдан), Краснослободск районының административ үзәге.

Халык саны — 10 151 кеше.

## География
Шәһәр Мокша елгасы өстендә, Сарансктан 107 километрга төньяк-көнбатышрак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Ковылкинода (52 км).

## Тарих
Красная Слобода бистәсе 1571 елда ныгытма буларак нигезләнә.

1706 елда шәһәр статусын ала. 1708 елда Азак (1725 елдан — Воронеж) губернасы составында.

1780 елдан — Пенза губернасының Краснослободск өязе үзәге.

1797—1801 елларда — Түбән Новгород губернасы составында.

1856 елда Краснослободскта 7 чиркәү, 934 йорт һәм 59 лавка (кибет) булган.

1928 елдан — Краснослободск районы үзәге.

## Халык

Милли состав: руслар — 82,9%, мордва — 13,9%, татарлар — 2,9%.

## Икътисад
«Промсвязь» заводы, радиозавод, май заводы, азык комбинаты, эрләү-туку фабрикасы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Краснослобдск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Төркем:Мордовия шәһәрләре
Төркем:Мордовия район үзәкләре
Алтынчәч (опера)

**«Алтынчәч»** — татар операсы. Композиторы — Нәҗип Җиһанов. Муса Җәлил либреттосы. 4 пәрдә, 6 күренештән гыйбарәт. 1942 елда опера ССРБның дәүләт премиясенә лаек була.

Операның премьерасы 1941 елның 12 июлендә Татар опера һәм балет театрында уза. Дирижёры — Җәлал Садриҗиhанов, режиссёры — Л. Баратов. Рәссамы — Пётр Сперанский.
Алтынчәч ролен Галия Кайбицкая, Шәфыйка Котдусова; Җик-Мәргән ролен Фәхри Насретдинов, Тугзак ролен Мәрьям Рахманкулова башкарган.

Бүгенге көндә театр репертуарында юк.

## Сылтамалар
* «Милләттәшләр» сайтында 

Төркем:Татар опералары
Төркем:Нәҗип Җиһанов
Җәлил (опера)

**«Җәлил»** — татар трагик опера-поэмасы. Композиторы — Нәҗип Җиһанов. Әхмәт Фәйзи либреттосы. 1958 елда Тукай премиясенә лаек була. 

Опера премьерасы 1957 елда Татар опера һәм балет театрында уза. Дирижёры — Кирилл Тихонов, режиссёры — Б. Покровский, рәссам — Әнвәр Нагаев. 

Бүгенге көндә театр репертуарында юк.

## Сылтамалар
* «Милләттәшләр» сайтында 

Төркем:Татар опералары
Ковылкино

**Ковылкино** (, ) — Мордовиядә урнашкан шәһәр (1960 елдан), Ковылкино районының административ үзәге.

Халык саны — 21 307 кеше.

## География
Шәһәр Мокша елгасы өстендә, Сарансктан 116 километрга көньяк-көнбатышрак урнаша. Рузай — Рязань тимер юлында *Ковылкино* станциясе (Куйбышев тимер юлы).

## Исем чыганагы
Шәһәр элемтә юллары халык комиссариатының әгъзасы Степан Ковылкин хөрмәтенә 1919 елда аталган.

## Тарих
Ковылкино 1892 елда *Арапово* станция янындагы бистәсе буларак нигезләнә.

1919 елда Арапово станциясенә **Ковылкино** исеме кушыла.

1928 елдан — Ковылкино районы үзәге.

1940 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1960 елда шәһәр статусын ала. 1963 елдан — республика буйсынудагы шәһәр.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 71,3%, мордва — 26,2%.

## Икътисад
«Универсал» заводы, агач эшкәртү заводы, май ясау заводы, элеватор, спирт заводы.

## Югары уку йортлары
* Н.П. Огарёв исемле Мордовия дәүләт университетының филиалы

## Тышкы сылтамалар
* Ковылкино «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

## Искәрмәләр

Төркем:Мордовия район үзәкләре
Төркем:Мордовия шәһәрләре
Зөһрә Сәхәбиева

**Зөһрә Котдус кызы Сәхәбиева** — күренекле татар җырчысы, мөгаллим, ТАССР халык артисты (1984). Сарман районының мактаулы гражданы (2024).
## Тәрҗемәи хәле
1951 елның 27 апрелендә Татарстан АССР Ворошилов районы Салих-Тукай авылында дөньяга килә. Әтисе Шөкрәле авылыннан, әнисе Наласадан. Октябрь-Бүләк авылында башлангыч, Иске Дөреш авылында җидееллык мәктәпне тәмамлый. Күмәк хуҗалыкта терлекчелектә эшли. Казан медицина училищесында укый. Үзешчән сәнгатьтә катнаша. Казан дәүләт консерваториясен тәмамлый.

1977-1984 елларда — Татар опера һәм балет театрында, 1984-1993 елларда — Татар филармониясендә, 1993-1996 елларда Башкортстан дәүләт опера һәм балет театры солисты. 1996 елдан — «Идел» концерт-филармония берләшмәсендә.

1993 елдан Казан консерваториясендә укыта.

«Сарман», «Син сазыңны уйнадың», «Сәгать чылбыры», «Зөбәрҗәт», «Туган авылым», «Сакмар», «Бөдрә таллар», «Язгы җыр», «Хәерле иртә», «Җидегән чишмә» җырлары белән популярлык казана.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1984 ― Татарстан АССР халык артисты
* 2024 ― Сарман районының мактаулы гражданы
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Милләттәшләр» сайтында Зөһрә Сәхәбиева 
* Зөһрә Сәхәбиева: “Хәйдәр китабына гомеремне багышладым”
* Зөһрә Сәхәбиева башкаруында җырлар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры
Төркем:Шәхесләр:Башкорт дәүләт опера һәм балет театры
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
Төркем:Сарман районының мактаулы гражданнары
Инсар (шәһәр)

**Инсар** (, ) — Мордовиядә урнашкан шәһәр (1780 елдан), Инсар районының административ үзәге.

Халык саны — 8 687 кеше (2010).

## География
Шәһәр Инсар елгасы өстендә, Сарансктан 77 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Кадошкинода (18 км).

## Тарих
Инсар 1648 елда крепость буларак нигезләнә.

1708 елда Азак (1725 елдан — Воронеж) губернасы составында. 1719 елдан — Тамбов губернасы составында.

1780 елдан Пенза наместниклыгының (1796 елдан — губернасының) Инсар өязе үзәге; 1797—1801 елларда — Сембер губернасы составында.

1856 елда Инсарда 4 чиркәү, 454 йорт һәм 17 лавка (кибет) булган.

1926 елда шәһәр статусын югалта. 1928 елдан — Инсар районы үзәге.

1958 елдан — яңадан шәһәр.

## Халык

## Икътисад
Җитен тегү фабрикасы, май-сыр ясау заводы, сүс заводы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Инсар «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Төркем:Мордовия район үзәкләре
Төркем:Мордовия шәһәрләре
Ромоданово

**Ромоданово** () — Мордовиядә урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Ромоданово районының административ үзәге.

Халык саны — 9 410 кеше (2010).

## Исем чыганагы
Ромоданово *Ромодановский*лар кенәзләре (17 гасырда авыл биләүчеләре) фамилиясе буенча аталган.

## География
Ромоданово Инсар елгасы өстендә, Сарансктан 30 километр төньяк-көнчыгыштарак урнаша. Горький тимер юлының *Красный Узел* станциясе; Станция аша Куйбышев һәм Горький тимер юлларның чиге уза.

## Тарих
Ромоданово авылы беренче тапкыр 1622 елда телгә алына. 17 гасырда авылның берничә исем бар булган: Кош-Помра, Никольское (чиркәү исеме буенча) һәм Ромоданово (авыл биләүчеләр фамилиясе буенча).

1893 елда Ромоданово аша Мәскәү-Казан тимер юлы төзелә, Ромодановода станция төзелә. 1903 елдан Ромоданово (соңрак Тимирязево, Красный Узел) — узел станциясе.

1928 елдан — Ромоданово районының административ үзәге.

1958 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

## Халык

Милли состав: руслар — 85,9%, мордва — 9,0%, татарлар — 3,7%.

## Икътисад
«Ромодановосахар» ААҖ, «Элеком» агросәнәгый берләшмәсе, спиртзавод.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [«Мордовия» энциклопедиясе](http://www.mordovia.info/wiki/%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_(%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA,_%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)) 
* http://www.romodanovo-rm.ru/ 

Төркем:Мордовия район үзәкләре
Ногыт борчагы

**Ногыт борчагы** яки **фасо́ль** () — бөртекле-кузаклылар гаиләсенә кергән үсемлек. Күп кенә витаминнар һәм минераллар чыганагы.

Ногыт борчагында аеруча калий, фосфор, бакыр, цинк күп. Цинк организмдагы фермент, гормон һәм инсулинны синтезлауда катнаша. Аксымга бай ногыт борчагы азык кыйммәте буенча хәтта итне дә узып китә. Консервланган хәлдә дә файдалы үзлекләрен саклый. Пешкән ногыт борчагы ашказаны эшчәнлеген җайга сала. Ул үт куыгындагы ташларны кудырырга да сәләтле. Аны бавыр ялкынсынганда ашарга киңәш итәләр. Ногыт борчагы туклану рационында иң кирәкле ризыкларның берсе, бигрәк тә шикәр диабеты белән интегүчеләргә, чөнки кандагы шикәрне киметә. Калий тозы күп булганлыктан, ул бәвел кудыргыч ролен дә үти.

Халык медицинасында аның кузагыннан ясалган төнәтмәсе ярдәмендә бөер, үт куыгы, хроник ревматизм һәм буыннарга тоз утыру, ашказаны гастриты, гипертония чирләреннән дәваланалар. Төелгән ногыт борчагы оны белән элек-электән тәндәге пешкән урыннарны, җәрәхәтләрне дәвалаганнар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ногыт борчагы

Төркем:Бөртекле-кузаклылар
Төркем:Яшелчәләр
Карабодай

**Карабодай** () — карабодайлылар гаиләсеннән булган үсемлек. Аксымга, Р һәм В витаминнарына бай. Шулай ук составында кальций, фосфор, тимер кебек микроэлементлар, алма һәм лимун кислоталары бар. Андагы фолий кислотасы исә организмның каршы торучанлыгын арттыра.

Һиндстанның таулы районнарында барлыкка килгән карабодайны чама тойгысын белми торган культура дияргә мөмкин. Ул көзнең соңгы көннәренә кадәр тармаклана һәм, тәүге бөртекләрнең җитлегүен кайгыртмыйча, чәчкә ата. Шуңа күрә галимнәр аның мондый холкын үзгәртү юлларын эзли. Башкортстанның Авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты галимнәре аның тары кебек бер чуклы сортын чыгару өстендә зур эш башкарды.

Күбрәк диетик ризык буларак билгеле. Шуңа да суга пешерелгән карабодай боткасын шикәр чиреннән, артык юанлыктан интегүчеләргә киңәш ителә. Мондый ботка кан тамырларын ныгыта, организмнан шлакларны, башка төр зарарлы матдәләрне, шул исәптән артык суны чыгара. Шуны да әйтергә кирәк: карабодайда минераль матдәләр күп, әмма витаминнар аз.

Карабодай гадәттә июнь-июль айларында чәчәк ата.

## [[Сылтама]]лар
* «Ватаным Татарстан» — Сәламәтлек. Карабодай
* З. Хәмидуллин. Икмәк турында баллада Кызыл таң, 27.12.2013

Төркем:Карабодайлылар
Усман Әлмиев

**Усман Гафият улы Әлмиев** – мәшһүр татар җырчысы (*тенор*). Татар операсына нигез салучыларның берсе. ТАССРның атказанган (1945) һәм халык артисты (1957). Музыкант-башкаручыларның Бөтенроссия конкурсы лауреаты (1944).

## Тәрҗемәи хәл
Усман Әлмиев 1915 елның 24 апрелендә Яшел Үзән районының Акъегет авылында туа. Зөя авылы балалар йортында тәрбияләнә. 1932-35 елларда Татар сәнгать техникумында, бер үк вакытта Казан музыка техникумында (Е. Ковелькова классы); 1935-38 дә Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясенең Татар опера студиясендә (вокал буенча С. Друзякина классында, актёрлык осталыгына Ф. Каверинада) укый. 1938-58 дә Татар опера һәм балет театрында, 1958-68 дә Татар филармониясендә солист.

## Иҗаты
Татар композиторларының операларында төп партияләрне башкара: Җик һәм Урмай, Хәйдәр, Нияз Уралов, Канзафаров («Алтынчәч», «Намус», «Шагыйрь», «Җәлил», Н. Җиһанов), Бәдри («Галиябану», М. Мозаффаров), Самат (шул исем. опера, Х. Вәлиуллин). Популяр музыкаль комедияләрдә төп рольләрне башкара: Әскәр («Аршин мал алан», Г. Гаҗибәков), Кето («Кето һәм Коте», В. Долидзе), Галимҗан («Башмагым», Җ. Фәйзи). Артистның уңышы сәхнәдә үзен иркен тотуы, тавышының тәэсирле булуы, образларны ышандырырлык итеп тудыруы һәм ачып бирүе белән бәйле. Аның башкару стиленә тирәнтен индивидуальләштерү, характерларны төгәл сурәтләү, образларны оригиналь чагылдыру хас. Эстрада концертларында татар халык җырларын тирән хис белән башкарып, тамашачы күңелен яулый. Җырчы репертуары татар композиторлары һәм СССР халыклары җырларыннан тора. Ул — Җ. Фәйзинең «Урман кызы», Ф. Яруллинның «Соңгы көрәшкә», Р. Яхинның «Кил, чибәрем» җырларын беренче башкаручы. «Татарстан» ДТРК фондында аның башкаруында 90 нан артык җыр һәм арияләр язмалары саклана.

1945 елда ТАССРның атказанган, ә 1957 елда ТАССРның халык артисты исеменә лаек була. 30 елдан артык Татарстан театр әһелләре берлегендә эшли, 20 елын аңа җитәкчелек итә.

## Гаиләсе
Хатыны (*[[1945 ел]]дан*) — музыкант, татар хатын-кызларыннан беренче махсус һөнәри белем алган флейтачы Разия Фәйзуллина (*[[1913 ел]]да Казанның [[Дары бистәсе]]ндә туган*). Р. Фәйзуллинаның беренче ире — Татар дәүләт академия театрының 1936—1938 еллардагы баш режиссеры Гомәр Исмәгыйлов (*[[1907 ел|1907]]—[[1983 ел|1983]]*). 
* Уллары — рәссам Надир Усман улы Әлмиев (*[[1946 ел|1946]]*).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Усман Әлмиев: Һәр халыкның үз моңы
* ТЭ: ӘЛМИЕВ (Альмеев) Усман Гафият улы
* «Милләттәшләр» УСМАН ӘЛМИЕВ (Татар теленә тәрҗемә итегез)

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Тенорлар
Җидееллык сугыш

**Җидееллык сугыш** (1756—1763) — XVIII гасырның эре хәрби конфликты, Яңа заманның иң зур каршылыкларның берсе. Җидееллык сугыш Аурупада да, океан артында да бара: Төньяк Америкада, Кариб бассейны илләрендә, Һиндстанда һәм Филипинда бәрелешләр була. Сугышта Аурупаның ул чордагы бөтен бөек державалары, андагы урта зурлыктагы һәм вак дәүләтләрнең күпчелек өлеше һәм хәтта кайбер индеец кабиләләре дә катнаша. Винстон Чөрчилл бу сугыш хакында «беренче бөтендөнья сугышы» дип тә әйтә. Конфликтны колониаль сугыш дип атыйлар, чөнки монда Бөекбритания, Франция һәм Испаниянең колониаль мәнфәгатьләре бәрелешә. Җидееллык сугыш, бик күп редутлар һәм тиз ясала торган ныгытмалар кулланылганга, беренче окоп сугышы да булып тора. Бу бәрелеш артиллерияле сугыш дип тә санала: 1756 елда 1000 штыкка 2 пушка туры килсә, 1759 елда — 1000 штыкка 3-4 пушка һәм 1761 елда 5әр-6ар пушка туры килә.

Аурупада төп каршылык Австрия һәм Пруссия арасында Австрия Силезия сугышларында югалткан Силезия җирләре аркасында бара. Шуңа күрә Җидееллык сугышны өченче Силезия сугышы дип тә атыйлар. Беренче (1740—1742) һәм икенче (1744—1748) Силезия сугышлары Австрия мирасы өчен сугышның аерым өлешләре булып тора. Швед һисториографиясендә Җидееллык сугыш Померания сугышы дип, Канадада — «Яулап алу сугышы»() һәм Һиндстанда «Өченче Карнат сугышы» () дип атала. Сугышның Төньяк Америкада барган өлешен франк-һинди сугышы дип йөртәләр.

«Җиде еллык» билгеләмәсен сугышка XVIII гасырның 80 нче елларында бирәләр, аңарчы «яңарак булган сугыш» дип сөйләгәннәр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
## Сылтамалар

Төркем:Британ-француз мөнәсәбәтләре
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Пруссия
*
Ельник районы

**Ельник районы** (, , ) — Мордовия Республикасында муниципаль район. Мордовия Республикасының төньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан. 1928 елда оештырыла. Мәйданы – 1056 км². Халкы — 12147 кеше (2009), шул исәптән 1140 татар.

Үзәге — Ельники авылы (Саранск шәһәреннән 137 км төньяк-көнбатыштарак). Төп милләтләр — мукшылар, руслар, татарлар.

Районның көньяк өлешеннән Мокша елгасы ага. Якынча дүрттән бер өлеш территорияне урманнар биләп тора, 45%ны игеннәр били.

## Тарихи белешмә
Ельники районы территориясенә Алтын Урда татарлары 13 йөз ахырында урнаша башлый, һәм алар Мукшы елгасы буендагы эре җир биләмәләрен акрынлап үз кулларына туплый. 15 йөз башында җирле татар феодаллары рус подданныйлыгын ала. 16-17 йөзләрдә күп кенә кырлар-басулар һәм монда яшәүче крәстияннәр (шул исәптән руслар һәм мордвалар) хәрби хезмәт өчен түләү сыйфатында татар бәкләренә һәм морзаларына таратыла. Иң атаклы алпавытлар арасында Дәүләткилдиевләр, Чегодаевлар, Кугушевлар кебек кенәзләр бар. 1710-20 елларда төбәктә православие динен кабул итәргә теләмәгән татар феодаллары җирләрен тартып алу, 1740-50 елларда халыкны көчләп христианлаштыру кампанияләре уза. 18 йөз ахырында Ельники районы территориясендә 3 татар һәм 2 рус-татар торак пункты була. 20 йөз башында 4 мәчет (Акчеево, Верзляй, Вәчи, Ликенье авылларында) һәм 3 мәктәп эшли.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Татар авыллары
Татарлар Күгеш (224 кеше), Чүри (120), Ликинье (43), Зур Мордва Пошаты (331), Яңа Кадыш (73), Лобановка (80), Вәчи (62) авылларында яши. Районның 2 урта (Мордва Пошаты, Күгеш (Акчеево) авылы һәм 2 башлангыч (Вәчи, Чүри авылы) мәктәбендә татар теле укытыла. 5 татар авылында (Чурино, Акчеево, Яңа Кадыш, Вачеевка, Лобановка) мәчет эшли.

## Танылган шәхесләр
* Зариф Мещеров (*[[Күгеш (Мордовия)|Күгеш]]*), Дан орденының тулы кавалеры.
* Камил Таңгалычев (*[[1968 ел|1968]], [[Күгеш (Мордовия)|Күгеш]]*), Мордовиянең халык шагыйре, публицист, Мордовия дәүләт премиясе лауреаты.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Татар энциклопедиясендә Ельники районы 

*
Осман Курмаев

**Осман Жамалетдин улы Курмаев** (*1903-81*) – куренекле галим-физиолог, биология фәннәре докторы (1950), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1968).

Осман Курмаев Пенза губернасынын Саранск уезды Кривозерье волостенә караган Сырка авылында крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, 6 ел авыл мәктәбендә башлангыч сыйныфлар укытучысы булып эшли. 1926 елда Казанга киләһәм Шәрык педагогия институтына укырга керә.

1934-1981 елларда Казан педагогия институтында: зоология кафедрасы мөдире (1940-46), кеше һәм хайваннар анатомиясе кафедрасы оештыручы һәм беренче мөдире (1950-1955, 1965-1974), проректор (1961-1965). Аның кандидатлык диссертациясе даими электр агымы йогынтысында экстракардиаль нервларның ярсыну күренешләре
үзгәрүгә багышланган. Ул вакыттагы педагогия институтында бу – физиология буенча беренче диссертация була. Төп фәнни хезмәтләре нерв системасынын һәм гумораль факторларнын йөрәк эшчәнлеген көйләү механизмнарын өйрәнүгә багышланган. Бөек Ватан сугышы вакытында җәрәһәтләнү артыннан килә торган шок халәтен өйрәнә һәм аны дәвалау юлларын таба.

Осман  Җамалетдин  улы  Казан шәһәр советы, ССРБ Югары Советы  депутаты,  Азия һәм Африка илләре бердәмлеге   комитеты  әгъзасы  буларак  та  җәмәгать 
эшләре белән шөгыльләнде. Университет музеенда профессор О.Җ.Курмаев турында бай экспозиция тупланган.

## Анын турында әдәбият
* Ф.Ситдиков. Ведущий физиолог (татар телендә). 
* Р.Абзалов. Мой учитель Осман Курмаев (татар телендә), 
* Минибаев Р.Г. Декана мы любили (татар телендә). 
Басылганнар «Фән һәм тел» журналында. 2005 ел. 4нче сан.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Мәшһүр татар галимнәре» китабы. Казан, 2011.
* КФУның Дарелфенүн журналы. № 23 (74). 11 июль 2013 ел 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасында ТАССРдан депутатлар
Ковылкино районы

**Ковылкино районы** (, , ) — Мордовия Республикасы составында район.

Административ үзәге — Ковылкино шәһәре (район составына керми).

## География
### Чиктәшлек

Төп елга — Мукшы елгасы.

## Тарих
Ковылкино районы 1928 елда оештырыла.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Ковылкино|Ковылкино шәһәр җирлеге]]**
# Изосимовка авыл җирлеге
# Казённый Майдан авыл җирлеге
# Клиновка авыл җирлеге
# Кочелаево авыл җирлеге
# Красная Пресня авыл җирлеге
# Красный Шадым авыл җирлеге
# Курнино авыл җирлеге
# Мамолаево авыл җирлеге
# Мордовское Вечкенино авыл җирлеге
# Мордовское Коломасово авыл җирлеге
# Новое Мамангино авыл җирлеге
# Олы Азясь авыл җирлеге
# Парапино авыл җирлеге
# Покровск авыл җирлеге
# Примокшанский авыл җирлеге
# Русская Лашма авыл җирлеге
# Рыбкино авыл җирлеге
# Токмово авыл җирлеге
# Чекашевы Поляны авыл җирлеге
# Шингари авыл җирлеге

## Искәрмәләр

*
Чамзинка

**Чамзинка** (, ) — Мордовиядә урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Чамзинка районының административ үзәге.

Халык саны — 9 465 кеше (2010).

## География
Чамзинка Леплейка елгасы өстендә, Сарансктан 48 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша.

## Исем чыганагы
Бистә исеме *Чаунза (Чамза)* исеменнән килә.

## Тарих
Чамзинка XVII гасырның башында нигезләнә.

1893 елда Чамзинка аша Мәскәү-Казан тимер юлы төзелә.

1958 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

## Халык

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [«Мордовия» энциклопедиясе](http://www.mordovia.info/wiki/%D0%A7%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%B0_(%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA,_%D0%A7%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)) 

Төркем:Чамзинка районы торак пунктлары
Төркем:Мордовия район үзәкләре
Әсгать Шәйхетдинов

**Әсгать Шәйхетдинов** – татарча көрәш остасы, Россиянең атказанган тренеры (1970), Россиянең (2006) һәм Татарстанның (1986) атказанган физик культура хезмәткәре .

Шәйхетдинов Әсгать Шәйхетдин улы 1932 елның 1 декабрендә Мәскәү өлкәсендәге Клин шәһәрендә туа. Гаиләләре белән Казанга күченгәч, «Динамо» җәмгыятендә Николай Моряшичев җитәкләгән секциядә ирекле көрәш белән шөгыльләнә башлый. 
СССР чемпионатында бронза медаль яулый (1955), РСФСР халыклары спартакиадасы чемпионы (1956). Дүрт халыкара бәйгедә җиңүче.

«Спартак» җәмгыятендә тренер һәм Казан авыл хуҗалыгы институтында доцент булып эшләгәндә 30дан артык СССРның спорт остасын, егермеләп милли көрәш остасын тәрбияләде. Алар арасында Виктор Маркелов, Владимир Копошкин, Геннадий Митин, Илгиз Миңнуллин, Иван Бәширов, Рәшит Сәмигуллин, Рафис Насыйбуллин кебек танылган көрәшчеләр бар.

2005 елдан башлап Казанда атказанган тренерлар Ш. Шәйхетдинов һәм М. Сәхабетдинов бүләкләренә бәйге оештырыла.

«Россиядә Олимпия хәрәкәтен үстерүдәге хезмәтләре өчен» мактаулы билгесе белән бүләкләнде (2004). Казан шәһәренең мактаулы шәһәрдәше (2009). 
## Чыганаклар
* Көрәшче. Остаз. Хөкемдар / Атлас ГАФИЯТОВ / – № 66 (11857), 1 декабрь, 2012 

Төркем:РСФСР атказанган тренерлары
Төркем:Тренерлар
Төркем:ССРБ спортчылары
Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:ТАССР атказанган физик тәрбия хезмәткәрләре
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Миңгол Галиев

**Миңгол Вәгыйз улы Галиев** — татар җырчысы, тенор, мөгаллим, Татарстанның халык артисты.

## Тормыш юлы
Миңгол Вәгыйз улы Галиев 1941 елның 27 августында Татарстан Республикасының Мамадыш районы Иске Комазан авылында дөньяга килгән.

Казан дәүләт консерваториясенең вокал факультетын тәмамлаган, танылу алган җырчы (тенор) Миңгол Галиевның төрле елларда исеме алыштырылган Казан дәүләт педагогика университетының музыка факультетында күп еллар педагогик, фәнни хезмәтләр (алар 50дән артык) белән бергә концерт һәм музыкаль-агарту эшчәнлеге алып баруы, музыкаль конкурсларда жюрида эшләве мәгълүм. Аның шәкертләренең күпчелеге республика, Бөтенроссия, халыкара дәрәҗәдә лауреатлар һәм дипломантлар булды, мактаулы исемнәр бирелде.

Татарның җыр сәнгате үсешенә үзеннән зур өлеш керткән Миңгол Галиевның җырлавын, ә аның репертуарында композиторларыбыз һәм халкыбыз иҗат иткән 800дән артык әсәр, Мәскәү, Петербург, Уфа, Әстерхан, Ижау, Пермь, Екатеринбург, Саранск, Ухта, Воркута, Омск, Ырынбур һәм илебезнең Татарстаннан читтәге бик күп төбәкләрендә, шулай ук Бакы, Кишенәү, Таллинн кебек якын чит илләр башкалаларында ишетеп, үзен шәхсән күреп беләләр. Гастрольләр белән ул төрле елларда Чехословакия, Төркия, Япония, Болгария, Румыния, Швеция илләренә булган. Фондларда исә аның башкаруында йөздән артык татар җыры, мөнәҗәтләр саклана.

Милли музыкаль сәнгатьтә якты эз калдырган Сара Садыйкова, Бату Мулюков, Салих Сәйдәшев, Габдулла Рәхимкулов, Таһир Якупов, Рахилә Мифтахова кебек фидакяр затларыбызга багышланган фәнни мәкаләләре Миңгол Галиев авторлыгында басылып чыгуын да әйтеп үтү урынлы.

## Гаиләсе
Хатыны Фәния (*Федосия*), фельдшерлык һөнәрен үзләштергән, Красноярск краенда авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган зоотехник.

Балалар:

* Марат башта элемтә техникумын, аннары авиация институтын тәмамлаган.
* Роза педагогия институтының география факультетын тәмамлаган. Ир - Вәли, ике балалары булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Милләттәшләр» сайтында  
* Миңгол Галиев мөнәҗәт башкара 
* Камал театрында Миңгол Галиев кичәсе булачак
* СЕЗ ИҢ ГҮЗӘЛ КЕШЕ ИКӘНСЕЗ

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Сасово районы

**Сасово муниципаль районы** () — Рязань өлкәсенең көнчыгышындагы муниципаль район. 1965 елда нигезләнгән. Мәркәзе — Сасово шәһәре (район эченә керми).

## Халык
Халык саны 18 499 кеше (2010).  Милли состав: руслар — 90,8 %, мордва — 3,4 %, татарлар — 1,8 % (2002).

Районда 117 торак пункт, аларның 106сында кешеләр яши. Татарларның зур төркеме Бостан авылында (Демушкино авыл җирлеге) тора. Ике мәчет эшли. Элеккеге татар авылларында (Ишәй Тавы (Алёшино авылының өлеше), Зур Студенец, Тинсупин, Тархан) татарлардан санаулы кешеләр калган.

## Идарә-җир төзелеше
Район эченә 15 авыл җирлеге керә:
# Агломазово — (Агломазово авылы)
# Алёшино — (Алёшино авылы)
# Батьки — (Батьки поселогы)
# Берестянки — (Берестянки авылы)
# Гавриловское — (Гавриловское авылы)
# Глядково — (Глядково авылы)
# Демушкино — (Демушкино авылы)
# Каргашино — (Каргашино авылы)
# Кустарёвка — (Кустарёвка поселогы)
# Кече Суыксу — (Кече Студенец авылы)
# Түбән Мальцево — (Түбән Мальцево поселогы)
# Яңа Берёзово — (Яңа Берёзово авылы)
# Придорожный — (Придорожный поселогы)
# Сотницыно — (Сотницыно поселогы)
# Трудолюбовка — (Трудолюбовка авылы)

## Районда туган танылган кешеләр
* Садия Биглова — Татарстан АССР Югары мәхкәмәсе рәисе (1969–1985), Зур Студенец авылыннан.
* Әмин Тынчеров — Татарстан АССР ХКШ рәисе (1938–1940), Бостан авылыннан.

## Транспорт
Район аша Мәскәү һәм Куйбышев тимер юлы үтә. 2 өлкәара, 3 шәһәрара һәм 8 шәһәр яны автобус маршруты йөри.

## Искәрмәләр

Төркем:Сасово районы
Төркем:Рязань өлкәсе районнары
Кадошкин районы

**Кадошкин районы** (, , ) — Мордовия Республикасы составында район.

Административ үзәге — Кадошкин шәһәр тибындагы бистәсе.

## География
### Чиктәшлек

Төп елгалар — Исса, Сивинь.

## Тарих
Кадошкино районы 1935 елда оештырыла.

1963 елда юкка чыгарыла, территория күршедәге дүрт район составына кертелә.

Икенче тапкыр Кадошкино районы 1991 елда Инсар районы өлешеннән оештырыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 52,8%, мордва — 27,7%, татарлар — 18,6%.

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Кадошкин|Кадошкин шәһәр җирлеге]]**
# Адашево авыл җирлеге
# Иса авыл җирлеге
# Высокая авыл җирлеге
# Глушково авыл җирлеге
# Инсар авыл җирлеге
# Картлей авыл җирлеге
# Латыш авыл җирлеге
# Нагаево авыл җирлеге
# Паево авыл җирлеге
# Пушкино авыл җирлеге
# Сиалеевский Майдан авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://kadoshkino.tmweb.ru/ 
* http://kadoshkino.tmweb.ru/history/historya.php 

*
Үлем

**Үлем** — Организмның тормышын тәэмин итүче барлык биологик функцияләренең тулы туктавы.

Тере организмнарның үлеменнән соң аз вакыт узуга тәннәрендә таркалу процессы башлана.

## Кешеләрдә
[thumb|left|upright|''[:en:The Anatomy Lesson of Dr. Nicolaes Tulp|Доктор Николаэс Тулпның анатомия дәресе (ингл.)'' исемле китапка аутопсия сурәтенең Рембрандт тасвирлавы ]]
Дөньяда кешеләрнең үлемгә китерүче сәбәпләрнең алдынгылары — йөрәкнең ишемия хасталыгы (ингл.), икенчелекне инсульт һәм башка кан әйләнеше системасы хасталыклары, өченчелекне — сулау органнарның инфекцияләре (ингл.) тота.

Үсештәге илләрдә үлемнең төп сәбәбе — инфекцион хасталыклар. Югары үсештәге илләрдә төп үлем сәбәпләре — атеросклероз, йөрәк хасталыгы һәм инсульт, яман шеш, артык авырлык һәм картаюга бәйле башка хасталыклар.

БСО хисабы күрсәткәненчә, 20нче гасыр дәвамында дөнья буйлап 100 миллион кеше тәмәке тартудан үлде, 21нче гасырда бу сәбәп 1 миллиард кешенең вафат булуына китерә ала.

## Галерея

Файл:Kuoleman Puutarha by Hugo Simberg.jpg|Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906)
Файл:StillLifeWithASkull.jpg|Тормыш, үлем һәм вакыт символлары — чәчәк, баш сөяге һәм ком сәгате, 17 гасыр рәссамы Филипп де Шампань (en) әсәре
Рәсем:Animated flower.GIF|Чәчәкнең тормыш циклын сурәтләгән анимация
Рәсем:Dead magpie.jpg|Үле карга


## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Үлем
Барый Әхтәмов

**Габделбарый Шәрифҗан улы Әхтәмов** — балет артисты, Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры солисты (1939-1969).

## Чыганаклар
*«Милләттәшләр» БАРЫЙ ӘХТӘМОВ (Татар теленә тәрҗемә итегез )
## Искәрмәләр

Төркем:Татар балет артистлары
Төркем:Татар биючеләре
Туу

[right|thumb|''[Афинаның Зевсның башыннан тууы*. Борыңгы керамика, [[Лувр]].]]

*'Туу''' — тормышның башлану вакыйгасы. Табигатьтә туу дип имезүчеләрнең ана карыныннан, кошларның, сөйрәлүчеләрнең, җир-су хайваннарының, буынтыкаяклыларның, күпчелек балыкларның йомыркадан барлыкка килүен атыйлар.

[right|thumb|Яңа туган [бала]]

## Шулай ук карагыз

* Туган көн
* Бала
* Тугандагы исем
* Бала табу
* Бала тудыру
* Бала тудыры йорты

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Бу мәкалә :ru:Рождение тәрҗемәсе булып тора.

Төркем:Яшәү
Төркем:Тормыш
Төркем:Физиология
Габор Балинт

**Габор Ба́линт** () — төрки телләр белгече, татар фольклоры әсәрләрен җыючы һәм нәшер итүче маҗар .

1870 елларда ул татар телен өйрәнү максатыннан Казанга килә. Казан губернасының Мамадыш, Лаеш, Казан өязләрендәге фольклор экспедицияләре нәтиҗәләре, шулай ук Казандагы фәнни эзләнүләре нигезендә Будапештта «Казан татарларының тел белеме» (1875) җыентыгын бастырып чыгара. Икенче киңәйтелгән басмада (1877) кереш мәкалә һәм керәшен татарларның фольклорына хас үрнәкләр: мәкаль, табышмак, борынгы җыр, бәет, әкиятләр, шулай ук әкияти персонажлар турында мифологик хикәяләр бирелә. 1877 елда чыккан басма керәшен татарлар фольклорының барлык жанр төрләрен туплаган беренче һәм хәзерге көнгә кадәр бердәнбер җыентыгы булып санала.

Туган илендә гаяр эсперанточы буларак танылган.

## Хезмәтләре
* Kazani-tatar nyelvtanulmanyok I. Fűzet Kazani-tatar szővegek. Gyujotte... Szentkatolnai Balint Gabor. – Budapest, 1875.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008

Төркем:Төрки телләр белгечләре
Төркем:Маҗарстан галимнәре
Төркем:Татар фольклорчылары
Мордовия (футбол клубы, Саранск)

**«Мордовия» футбол клубы** () — 1961 елда нигезләнгән Сарансктан футбол клубы.

## Тарих
Клуб 1961 елда нигезләнә.

Элекке исемнәр: «Строитель» (1961), «Спартак» (1961 — 1971), «Электросвет» (1972), «Светотехника» (1980 — 2003), «Лисма-Мордовия» (2003 — 2005). 2005 елдан — «Мордовия».

2000 һәм 2001 елда икенче дивизионының «Идел» зонасында беренче урынны ала, ләкин финал этабында «Кубань» (2002) һәм СКА (2002) клубларына оттыра.

2002 елның сезоны нәтиҗәләре буенча беренче дивизионга чыга. 2004, 2007 елларда икенче дивизионга төшә, 2007, 2009 елларда беренче дивизионга кире кайта.

2004 елда «Лисма-Мордовия» һәм «Биохимик-Мордовия» клублары «Мордовия» клубына берләштергәннәр.

2011/2012 сезонында беренче дивизионда беренче урынны ала һәм Премьер-Лигага чыга. 2012/2013 сезоны нәтиҗәсендә беренче дивизионга кире кайта.
### Россия чемпионатларда казанышлары
* Россия чемпионатларда иң яхшы результат: Беренче дивизион, 1-нче урын (2011/12).
* Россия кубогында иң яхшы результат: финалның 1/4 (1992/1993, 2009/2010).
* Иң зур җиңү: 9:0 — «Салют» Сарытау (2001).
* Иң зур җиңелү: 1:8 — «Урал» Екатеринбург (2007).

## Россия чемпионатлары

## Баш тренерлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем:Мордовия спорт оешмалары
Төркем: клублары
Райз мәчете

**Райз мәчете** — Литваның Алитус районына керүче Райз авылында урнашкан татар мәчете.

Чыганакларда беренче мәртәбә 1663 елда телгә алына. Бүгенге корылмасы 1889 елда төзелгән, ә 1993 елда ремонтланган. Мәчеттә 1689 елгы мөнбәр бар. Ул матур итеп каллиграфик язмалар, орнаментлар белән бизәлгән.

Мәчет турыпочмаклык формасында урнашкан. Диварлары агачтан булып, башы калай белән ябылган. Башында зур булмаган манарасы да бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Литва мәчетләре
Кырык Татар мәчете

**Кырык Татар мәчете** — Литваның Вилнүс районына керүче Кырык Татар авылында урнашкан татар мәчете.

Бу мәчет Бөек Витовт тарафыннан төзеттерелгән беренче мәчет булып санала. Бүгенге корылмасы 1815 елда төзелгән, ә 1993 елда ремонтланган.

Мәчет турыпочмаклык формасында урнашкан. Диварлары агачтан булып, башы калай белән ябылган. Башында зур булмаган манарасы да бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Литва мәчетләре
Немеж мәчете

** Немеж мәчете** — Литваның Вилнүс районына керүче Немеж авылында урнашкан татар мәчете.

Бу урында беренче мәчет 1684 елда ук корылган була, тик ул яна. Бүгенге корылмасы 1909 елда төзелгән. Монда кыз-хатыннар һәм ирләр ягы булган. Свет чорында склад итеп кулланылган.

Хәзерге көндә  мәчеткә намазга кешеләр җомга көннәрендә җыела. Имам Вилнүс каласыннан килеп йөри. Шул ук имам Кырык Татар авылында да имам булып тора. Ә Немеж авылында имамны алыштырып кына торучы кеше бар.

Мәчет турыпочмаклык формасында урнашкан, Мәккәгә караган ягы кидәеп тора. Диварлары агачтан булып, башы калай белән ябылган. Башында зур булмаган манарасы да бар.

## Чыганаклар
* Бу мәкалә литвачадан :lt:Nemėžio mečetė мәкаләсе тәрҗемәсе булып тора.

Төркем:Литва мәчетләре
Садия Биглова

**Садия Гариф кызы Биглова** (; 15.08.1923, Рязань өлкәсе Сасово районы Зур Студенец авылы — 10.10.1992, Казан) — хокук белгече. 1963–1985 тә Татарстан АССР Югары Советының депутаты, 1969–1985 тә Татарстан АССР Югары судының рәисе.

Бөтенсоюз читтән торып уку юридик институтының Казан филиалын тәмамлый (1954). 
* 1950–1951 елларда Казанда ВКП(б)ның Бауман райкомы инструкторы.
* 1951–1954 тә ТАССРның юстиция министры урынбасары.
* 1954–1957 дә КПССның Әлмәт шәһәр комитеты секретаре. 
* 1957–1958 дә КПССның Татарстан өлкә комитетында инструктор.
* 1958–1960 та хакимият һәм сәүдә-финанс органнары бүлеге мөдире урынбасары. 
* 1960–1965 тә Казанда КПССның Бауман райкомы 1 нче секретаре.
* 1965–1969 да хезмәт ияләре депутатларының Казан шәһәр советы башкарма комитеты рәисе урынбасары. 
* 1969–1985 тә Татарстан АССР Югары судының рәисе.

Татарстан АССРның атказанган хокук белгече (1985).

## Чыганаклар
* Татар энциклопедик сүзлеге .

Төркем:Хокук белгечләре
Каунас мәчете

**Каунас мәчете** — Литваның Каунас каласында урнашкан татар мәчете. Литвадагы бердәнбер таш мәчет. Төп фасады Татар урамына карап тора.

200px|thumb|left

Бу урында беренче мәчет 1860 елда ук корылган була. Бүгенге корылмасы 1930 елда татар җәмәгатьчелеге тарафыннан бер ел эчендә төзелгән.

Совет чорында мәчет китапханә, музей буларак эшли. 1989 елда мөселманнарга кайтарыла. 1991 елда монда беренче намаз башкарыла. Бүгенге көндә мәчет Литваның мәдәни мираслары исемлегенә кертелгән.

## Чыганаклар
* Бу мәкалә литвачадан :lt:Kauno mečetė мәкаләсе тәрҗемәсе булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Литва мәчетләре
Литва мәчетләре

**Литва мәчетләре** — Литва дәүләте чикләрендә урнашкан мәчетләр. Бүгенге көндә Литвада дүрт мәчет эшли. Бу мәчетләрнең барысы да татарлар тарафыннан төзелгән.

Литвадагы мәчетләрнең өчесе Немеж, Кырык Татар һәм Райз дигән татар авылларында урнашкан, ә дүртенчесе Каунас каласының Татар урамында тора.

Хәзерге вакытта Вильнюсның Науйининкай микрорайонында бишенче мәчет төзелер дип көтелә. Монда мәчет кенә төзелеп калмыйча, янында тагын татар-караим зираты да зурайтылыр дип уйланыла.

## Чыганаклар
*Литвада бишенче мәчет төзелергә тиеш.
*Пятая мечеть в Литве может появиться в Науининкай

Төркем:Литва мәчетләре
Биләү

**Биләү** () — Россия территориясендә урнашкан шәһәр, Тула өлкәсенең Биләү районы үзәге. Ука елгасының уң ярында урнашкан. 2010 елга калада 13 918 кеше яши.

## Тарих
[300px|thumb|left|[Биләү буендагы бәрелеш (1437)]]

Кала Мәскәү шикелле үк беренче тапкыр 1147 елда, елъязмада искә алына.

1437 елда биредә Олуг Мөхәммәд җитәкчелегендәге татарлар белән Василий Караңгы (Сукыр) җитәкләгән руслар арасында сугыш була. Бу сугышта рус сугышчылары зур җиңелүгә дучар булалар. Төп мәкалә: Биләү янындагы сугыш

1777 елдан шәһәр Биләү өязенең үзәгенә әйләнә.

1924 елдан Биләү районы үзәге булып тора.

### Бөек Ватан сугышы
24 октябрьне алман 43-нче армия корпусы Биләүны басып алды.

## Халык
Халык санының үзгәрүе:

## Транспорт
Тимер юл станциясе. Автобус станциясе.

## Экономика
Төп предприятияләре: заводлар — «Трансмаш», консерваныкы (эшләми), кирпеч (эшләми), төзелеш конструкцияләре (эшләми); икмәк заводы, җиһаз (эшләми), тегү фабрикалары.

## Күренкле урыннары
Биләү шәһәренең иң билгеле урыны булып Биләү Спасо-Преображенский монастыре тора. Шулай ук туган якны өйрәнү музее да эшләп килә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Город Белёв  на сайте, посвящённом П. И. Петрову
* город Белёв Тульской области  — авторский сайт со справочными и историческими данными

Төркем:Биләү
Төркем:Тула өлкәсе шәһәрләре
Зур Студенец

**Зур Студенец** () — Рязань өлкәсенең Сасово районындагы авылы. Кече Студенец авыл җирлегенә керә.

Авыл Цна елгасының сул як ярында, яр буеннан 4 км да урнашкан. Район мәркәзе Сасово шәһәре һәм Сасово тимер юл станциясе әсфәлт юл буенча төньяктарак 16 км да урнашкан. Авыл җирлеге үзәге Кече Студенец авылы көньяк-көнчыгышта чиктәш булып тора.

Авылда бер урам — Сасово урамы бар. Авылның көньяк-көнбатыш чигендә Ишәй Тавы — Ямбирно әсфәлт юлы үтә.

## Халык
Зур Студенецта 1981 елда 190 кеше яшәгән. 2010 елда 65 кешенең яшәве билгеле. Милли состав: руслар һәм татарлар.

## Тарих
Авылда ике татар морзалар фамилияләре торган — Сакаев һәм Биглов (). Татар метрикаларда авылның исеме *«Зур Судниҗ»* (), *«Зур Устуднич»* дип язганнар.

1930 елда биредә 50 татар гаиләсе торган. 1930–40 елларда милли татар мәктәбе, аерым татар колхозы эшләгән.
 
Күренекле кешеләре: Садия Биглова.

## Искәрмәләр

Төркем:Сасово районы торак пунктлары
Төркем:Рязань өлкәсе татар авыллары
Тере

**Тере** () — Франциянең Шаранта-Маритим департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Шаранта-Маритим департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Ромоданово районы

**Ромоданово районы** (, , ) — Мордовия Республикасы составында район.

Административ үзәге — Ромоданово шәһәр тибындагы бистәсе.

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Ромоданово районы 1928 елда оештырыла.

1962 елда район зурайтыла, аның составына Ичалки һәм Ләмберә районнарының өлешләре кертеләләр. 1965 елда район кире кечерәйтелә.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Ромоданово|Ромоданово шәһәр җирлеге]]**
# Ләбәжә авыл җирлеге
# Анненково авыл җирлеге
# Азюрка авыл җирлеге
# Вырыпаево авыл җирлеге
# Константиновка авыл җирлеге
# Кочуново авыл җирлеге
# Курилово авыл җирлеге
# Курмачкасы авыл җирлеге
# Липки авыл җирлеге
# Кече Березники авыл җирлеге
# Ромоданово махоркосвхозы авыл җирлеге
# Пушкино авыл җирлеге
# Пятина авыл җирлеге
# Салма авыл җирлеге
# Трофимовщина авыл җирлеге
# Уришка авыл җирлеге

## Икътисад
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы; шулай ук район икътисадында зур рольны *Красный Узел* тимер юл станциясе уйный.
## Шәхесләр
* Раил Асаинов (1983, Азюрка), Мордовия Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте рәисе (2023 елдан), мөфти, Саранск шәһәренең «Әл-Мансур» үзәк җәмигъ мәчете имамы (2013 елдан).
* Равил Халиков (1969, Азюрка), юрист, прокурор, ДХР Каһарманы (2017).

## Искәрмәләр

*
Кадошкин

**Кадошкин** (, ) — Мордовиядә урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Кадошкино районының административ үзәге.

Халык саны — 4 704 кеше (2010).

## Тарих
Бистә XIX гасырның 1890-елларда Мәскәү-Казан тимер юлының 575-нче чакрым разъезды буларак пәйда булды. Кадошкин 1893 елда бүгенге исеме белән атала башлый. *Кадошкин* атамасы шул фамилияле тимер юл караучысы исеменнән килә дип санала. 1935 елны станциядә район идарәсе урнаша. 1968 елны Кадошкино станциясе Старокорсаковский мәйдан авылы белән берләштерелеп, шәһәр тибындагы бистә итеп үзгәртелә.

## География
Кадошкин Инсардан 18 километр төньяктарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Кадошкино* станциясе.

## Халык

Халыкның 75%ы — руслар, 14% — мукшылар, 9% — татарлар.
## Икътисад
Электротехника заводы, сөт заводы, агросәнәгый комплексы ширкәтләре, чәчкә теплицасы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [«Мордовия» энциклопедиясе](http://www.mordovia.info/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%BE_(%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA,_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)) 

Төркем:Кадошкино районы торак пунктлары
Төркем:Мордовия район үзәкләре
Каенлык (Комсомол районы)

**Каенлык** () – Чуашстанның Комсомол районындагы татар авылы. Ул район үзәгеннән 12 км ераклыкта урнашкан. Авылда 78 йортта 296 кеше яши.

Халык саны  — 296 кеше булып, барысын да татарлар тәшкил итә.

## Тарих
Авыл 23 августта 1929 елда төзелә башлаган. Монда беренчеләрдән булып «Алим бабай»  Урмай авылыннан күчеп килгән. Аның белән бергә тагын берничә гаилә килеп йорт салганнар. Шулай итеп Каенлык авылы туган. Авылдагы кизләүне дә Алим бабай тапкан. Бүгенге көндә дә авыл халкы һәр көн шушы чишмәгә су алырга йөриләр. Алар чебен-черкидән куркып авыл тирәсенә каен утыртабыз диеп уйлаганнар. Бүгенге көндә дә авыл каен агачына бик бай булмаса да, Каенлык исемен тота.

## Табигать

Авыл бик матур урында урнашкан, тирә-якта ерак түгел күрше авыллары бар.

Починок-Быбыть белән ике арада "Чыбыклык” күле тора. Тагын бер күл, элек аны әбиләр "Фазыл” күле дигәннәр, ул авылдан бераз ерак, көнбатыш ягында. Үз вакытында бик матур, иң тирән күл булган. Кызганычка каршы, ул хәзер кипкән, анда булган балыклар да үлеп беткәннәр.

Иске Сендер белән "Сендер” тавы аралаштыра.

## Җәмгыяви өлкә
Һәр өйдә газ, телефон  кергән, суы кергән, суы чыккан. Кечкенә генә булса да авылда ике кибет, клуб бинасы, башлангыч мәктәп, мәчете бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Гиперсылтама

**Гиперсылтама** яки **һиперсылтама** (), яисә гади **сылтама**&nbsp;— санак белемендә, укучының турыдан туры мөрәҗәгать итә алу мөмкинлеге булган, яки аңарга автоматик рәвештә юнәлдерелгән искәрмә мәгълүматы. Гиперсылтама тулы бер документка яки документ эчендәге махсус бер элементка ишарә итә. Гиперсылтамалар эчендә күрсәтелгән текстны **[[гипертекст]]** (*[[һипертекст]]*, ) дип атыйлар.

## Гиперсылтама тарихы
«Гиперсылтама» («*һиперсылтама*») термины Xanadu проекты (ингл.) башында 1965 (яки 1964) елда Тед Нельсон (ингл.) тарафыннан уйлап табылган иде.

Бер документ эчендәге төрле урыннарга сылтау өчен (1966) һәм аерым документлар эчендәге параграфларны бәйләү өчен (1968) гиперсылтама концепциясе беренче булып Дуглас Энгельбарт (ингл.) җитәкләгән (төп програмлаучы Джефф Рулифсон (ингл.) булган) такым булдырган иде.

## Шулай ук карагыз
* Википедия:Эчке сылтамалар (искечә, кодлар куллану юлы)

## Искәрмәләр

## Өстәмә чыганаклар
* 

Төркем:Интернет
Темников районы

**Темников районы** (шулай ук *Төмән районы*, , , ) — Мордовия Республикасы составында район.

Административ үзәге — Темников шәһәре.

## География
### Чиктәшлек

Төп елга — Мукшы. Район мәйданының 15% өлешне П. Смидович исемле Мордовия дәүләт табигать тыюлыгы биләп тора.

## Тарих
Темников районы 1928 елда оештырыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 60,9%, мордва — 30,1%, татарлар — 7,8%.

Темников районында 15 татар авылы бар, алар үзәктән бик еракта, кара урман эчләрендә урнашкан. Айкәй, Зур Татар Карае, Мортас, Веряс, Янак, Яңгыраз, Идәй, Кече Татар Карае, Митрәле, Сухово, Дашка, Тархан, Татар Адае, Татар Акашы, Төви, Шурбино.

## Административ бүленеш
# **[[Темников|Темников шәһәр җирлеге]]**
# 3-нче Урей авыл җирлеге
# Аксел авыл җирлеге
# Алксеевка авыл җирлеге
# Андреевка авыл җирлеге
# Бабаево авыл җирлеге
# Булаево авыл җирлеге
# Жегалово авыл җирлеге
# Иске Ковыляй авыл җирлеге
# Ишейки авыл җирлеге
# Кондровка авыл җирлеге
# Кушки авыл җирлеге
# Лаврентьево авыл җирлеге
# Лесное Ардашево авыл җирлеге
# Лесное Цибаево авыл җирлеге
# Матвеево авыл җирлеге
# Митрәле авыл җирлеге
# Подгорное Канаково авыл җирлеге
# Польское Цибаево авыл җирлеге
# Пурдошки авыл җирлеге
# Рус Карае авыл җирлеге
# Рус Төви авыл җирлеге
# Старый Город авыл җирлеге
# Тархан авыл җирлеге

## Моны да карагыз
* **[http://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Төркем:Темников_районы Төркем:Темников районы]**

## Искәрмәләр
Яңа Александровка (Комсомол районы)

**Яңа Александровка** () – Чуашстанның Комсомол районындагы татар авылы. Авылда 21 йортта 67 кеше яши.

Халык саны  — 67 кеше булып, 70 %ын татарлар, 30ын чуашлар тәшкил итә.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Әхмәт (Комсомол районы)

**Әхмәт** () – Чуашстанның Комсомол районындагы татар авылы. Авылда 7 йортта 12 кеше яши. Чабаксарга чаклы 108 км, Комсомолга чаклы 19 км. Кошел елгасы ярында урнашкан.

1938 елга кадәр ТАССРның Кайбыч районы составында булган.

Халыкның барысын да татарлар тәшкил итә.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*ЧУВАШСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ.

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Канзафар Усаев

**Канзафар Усаев** (шулай ук **Усейнов**, **Хөсәенов**) – Е. Пугачев җитәкчелегендәге хәрәкәт юлбашчыларының берсе. Полк атаманы.

## Тәрҗемәи хәл
Канзафар Усаев 1738 Уфа өязенең Чакмагыш авылында туган. Габдулла Туктаргали улы (Батырша) мәдрәсәсендә укуы мәгълүм. 1755 елда Батырша күтәргән восстание бастырылгач, 1757 елда Бозаязга (Кырмыскалы районы) күчкән.

Канзафар шунда әүвәл мулла, аннары йөз башы булып торган, рус һәм төрки телләрне яхшы белгән. 400 мишәр, типтәр, башкорт катлавында торучылардан 400 кешелек отряд төзи. 1774 елның 5 июнендә Пугачев Канзафарга бригадир дәрәҗәсен бүләк итә. Үз отряды белән Кызылъяр каласын һәм Усаны алуда катнаша. 23 июльдә Кама елгасын кичкәндә Пугачев Канзафарны, Салават Юлаевны һәм тагын 4 полковникны көрәшне дәвам итү өчен калдыра.

К. Усаев 4 август көнне карательләр кулына эләгә. 1775 елның 10 гыйнварында, башка юлбашчылар белән бергә, Канзафарны Мәскәү шәһәренең сазлы мәйданына китерәләр. 
Мишәрләрнең баш полковнигы Пугачевны җәзалап үтерүне карап тора.

1775 елның 31 гыйнварында ул Рогервик (хәзерге Палдиски) зинданына илтеп ябыла. Ноябрь аенда бирегә Салават Юлаев белән Юлай Азналин да китерелә. Өч мөселман, иңгә-иң торып, 25 ел буена бергә каторга газапларын кичерәләр. 1797–1800 еллар арасында – Юлай, 1800 елның 26 сентябрендә Салават вафат була. Аларның һәр икесен кәфенләп, җеназа укып, Канзафар соңгы юлга озата. Ә үзе иң соңгы кеше булып – 1804 елның 10 июлендә дөнья куя.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр
 
## Чыганаклар
Рәфис Шәйхәйдаров. Батырша исеме – халык хәтерендә // Батырша җитәкчелегендәге баш күтәрү һәм XVIII йөз татар җәмгыятендә иҗтимагый-мәдәни торыш. Фәнни-гамәли конференция материаллары (2005 елның 17 мае, Казан шәһәре)

Төркем:Халык юлбашчылары
Төркем:Пугачевчылар