open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Папау вулысы

**Папау вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ярмәкәй (Уфа губернасының Бәләбәй өязе), Баулы, Димесәй, Борисоглебски һәм Салих вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 6224 кеше яшәгән.
1917 елга кадәр Ивановски вулысы дип аталган. 1930 елда бетерелә, территориясе Баулы районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Самар губернасы
Карабаш вулысы

**Карабаш вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Әлмәт, Микулин, Яңа Песмән, Мордва-Ивановски вулыслары белән чиктәш булган (1890). 9 торак пунктта 5317 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Каратай вулысы дип йөртелгән. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Костюнькин вулысы

**Костюнькин вулысы** (, ) — Самар губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Сидилкин (Казан губернасының Чистай өязе), Смагин (Богырыслан өязе), Шонталы һәм Темәш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 11 торак пунктта 5721 кеше яшәгән.
ТАССР барлыкка килгәннән соң Богырыслан өязенә күчерелә. 1924 елда бетерелә, территориясе Шонталы вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Керәшле вулысы

**Керәшле вулысы** (, ) — Самар губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Дмитри, Бакланау (Богырыслан өязе), Салих һәм Борисоглебски вулыслары белән чиктәш булган (1890). 9 торак пунктта 6016 кеше яшәгән.
ТАССР барлыкка килгәннән соң Богырыслан өязенә күчерелә. 1924 елда бетерелә, күпчелек территориясе Дмитри вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Куакбаш вулысы

**Куакбаш вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Спиридун, Мордва-Ивановски, Яңа Писмән, Түбә Чыршылы һәм Мордва Карамалысы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 9 торак пунктта 5772 кеше яшәгән.
1920-елларга кадәр Кузай вулысы дип аталган. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Мәсгут вулысы

**Мәсгут вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Кәшер (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Әлки, Урсалы, Азнакай, Стәрлетамак, Тымытык вулыслары белән чиктәш булган (1890). 10 торак пунктта 7564 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Микулин вулысы

**Микулин вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Әлки, Азнакай, Сумарук, Спас, Богоявленски, Яңа Писмән, Каратай, Әлмәт һәм Урсалы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 42 торак пунктта 8509 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Чишмә вулысы

**Чишмә вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Югары Карамалы, Мордва Карамалысы һәм Темәш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 8 торак пунктта 6532 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Мордва Әфүнкәсе вулысы дип йөртелгән. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Новоселов урамы (Казан)

**Новоселов урамы**, Кузьма Новоселов урамы () — Казанның Киров районындагы кечкенә урам, элекке 3нче Урман арты урамы. Советлар Берлеге каһарманы  Кузьма Новоселов (*[[1919 ел|1919]]-[[1985 ел|1985]]*) исемен йөртә.

## Тарих
Элекке исеме  урамы. 2005 елда Казан шәһәр администрациясе башлыгы карары белән Казанның Киров районындагы 3нче Залесная урамының исеме Советлар Берлеге каһарманы, гвардия истребитель-авиация полкының эскадрилья командиры, сугышка кадәр Киров районында яшәгән һәм «Кызыл күнче» фабрикасында эшләгән Кузьма Василий улы Новоселов (*[[1919 ел|1919]]-[[1985 ел|1985]]*) истәлегенә Новоселов урамы итеп үзгәртелә

## Игътибарга лаек объектлар
## Галерея

## Сылтамалар
*     Улица Новоселова. kznportal.ru, 07.09.2011 
*    Новоселов урамы Казан картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Йозак төймәләре

**Йозак төймәләре** ()&nbsp;— санак төймәсарындагы төймәләр. Алар билгеләнгән режимда, йозаклауның көйләнүләренә карап, төймәсар төймәләренең бер өлешенең режимнарын алмаштырып торалар.

## Тасвирлама
Төймәсарларның күбесендә өч төрле йозаклау төймәләре була:
* Саннар йозагы&nbsp;— . Num Lock кабынган чакта, (*Num Lock индикаторы янып тора*) саннар җыелмасын саннар кертү режимына күчерә, ә&nbsp;сүнгән чакта саннар җыелмасы курсор белән идарә итү режимында эшли.
* Баш хәрефләр йозагы&nbsp;— . Caps Lock кабынган чакта, (*Caps Lock индикаторы янып тора*) баш хәрефләр җыела, ә&nbsp;сүнгән чакта бәләкәй хәрефләр.
* Әйләндерү йозагы&nbsp;— . Scroll Lock режимы кабынган чакта (*Scroll Lock индикаторы янып тора*) курсор төймәләре экранны күчерә торган функцияны эшлиләр (*өскә, аска, сулга, уңга*), ә&nbsp;сүнгән чакта&nbsp;— курсорның урынын үзгәртү функциясын.

## Урнашулары
Йозак төймәләре төймәсар буенча таралганнар. Йозак режимнары кабынганнар мы, юк мы, гадәттә төймәсарның өске уң почмагында урнашкан өч яктылыкдиодлары күрсәтәләр. Кайбер төймәсарларда бу индикаторлар төймәләрдә яки аларның арасында урнашканнар. 

Кайбер төймәсар брендларында *функция режимы* (*function mode*) төймәсе бар (шулай&nbsp;ук *F mode* яки *Office Lock* дип атала), һәм аларда Scroll Lock индикаторы Office Lock индикаторына алмаштырылган булырга мөмкин. Office Lock режимы кабынган чакта Функцияле төймәләрнең альтернатив функцияләре кабына. Ул функцияләр төрле текст процессорларында яки электрон почта программаларында кулланыла.

## Сылтамалар

Төркем:Төймәсар төймәләре
Рәхим Саттар урамы (Казан)

**Рәхим Саттар урамы** () — Казанның Идел буе районындагы (*Дәүләки бистәсе*) кечкенә урам. 11нче Дәүләки урамы киселеше белән башлана. 2нче Каен җиләге урамы киселешендә тәмамлана. Җәлилче-шагыйрь Рәхим Саттар (*Габделрәхим Сөләйман улы Габделсаттаров, [[1912 ел|1912]]-[[1943 ел|1943]]*) исемен йөртә. Почта индексы 420055.

## Тарих
Элекке исеме  урамы. 2005 елда Казан шәһәре администрациясе башлыгы карары белән Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышында катнашкан десантчы, әсирләрнең Муса Җәлил җитәкчелегендәге яшерен антифашистик идән асты оешмасы әгъзасы, журналист, шагыйрь Рәхим Саттар (*Габделрәхим Сөләйман улы Габделсаттаров, [[1912 ел|1912]]-[[1943 ел|1943]]*) истәлегенә урамның атамасы үзгәртелә.

## Игътибарга лаек объектлар
## Галерея

## Сылтамалар
*     Улица Рахима Саттара. kznportal.ru. 15.09.2011
*     Рәхим Саттар урамы Казан картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Рәхим Саттар урамы (Чишмә)

**Рәхим Саттар урамы** (, ) — Башкортстанның Чишмә шәһәр тибындагы бистәсендәге урам. Бистәнең Шикәр заводы микрорайонында, янәшәдән Дәүләкәнгә узучы тимер юлга һәм Кармасан елгасына параллель рәвештә урнашкан.  урамы белән киселештә башлана. Коммунистик урам белән киселештә тәмамлана. ,  урамнары белән кисешә.

## Тарих
Урам атамасы Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышында катнашкан десантчы, әсирләрнең Муса Җәлил җитәкчелегендәге яшерен антифашистик идән асты оешмасы әгъзасы, журналист, шагыйрь Рәхим Саттар (*Габделрәхим Сөләйман улы Габделсаттаров, [[1912 ел|1912]]-[[1943 ел|1943]]*) истәлегенә аталган. Рәхим Саттар  Уфа өязе  (*хәзерге* Чишмә районы) Түбән Хаҗәт авылында туган.

## Сылтамалар
*  Рәхим Саттар урамы Башкортстан картасында

Төркем:Русия урамнары
Төркем:Чишмә районы
Рәхим Саттар урамы

**Рәхим Саттар урамы** — җәлилче–шагыйрь Рәхим Саттар (*[[1912 ел|1912]]-[[1943 ел|1943]]*) хөрмәтенә аталган урам.
* Рәхим Саттар урамы — Казанның Идел буе районындагы урам.
* Рәхим Саттар урамы — БР Чишмә бистәсендәге урам.

Төркем:Урамнар
Ярмәкәй вулысы

**Ярмәкәй вулысы** (, , )&nbsp;— Уфа губернасының Бәләбәй өязенә һәм соңрак БАССР-ның Бәләбәй кантунына кергән административ-территориаль берәмлек.

## Тарих
1865—1930&nbsp;елларында Ярмәкәй вулысы хәзерге Башкортостанның Ярмәкәй районының төп урынын алып торган. Төрле вакытларда Ярмәкәй вулысына хәзерге Бишбүләк һәм Туймазы районнарының торак пунктлары кергән: Исәкәй, Морадым, Биктәш, Ибрай, Якшай, Карат. Төньяктан көньякка таба вулысның озынлыгы&nbsp;— -дан артык булган, көнбатыштан көнчыгышка таба&nbsp;— .

XIX&nbsp;гасырда вулысның ында  яшәгән. Шул авылларның 22-се башкорт-татар-типтәрләрнеке булган.  авыллары XIX&nbsp;гасырның азагында гына килеп чыкканнар. Аларда үзәк һәм көньяк Россия губерналарыннан чыккан кешеләр урнашканнар.

1920&nbsp;елда вулысның 14&nbsp;торак пунктында  яшәгән, шуларның &nbsp;— татарлар, &nbsp;— башкортлар, &nbsp;— руслар, &nbsp;— чуашлар, &nbsp;— мордвалар, &nbsp;— украиннар.

1908&nbsp;елны Ярмәкәй вулысы таркатылган&nbsp;— Яңа Шаһ һәм Иске Турай вулыслары килеп чыкканнар. Беренчесенә көньяк, икенчесенә төньяк Ярмәкәй вулысының өлешләре кергән.

1920&nbsp;елның февралендә төзелгән «ТССР турында нигезләмә»нең проекты буенча Ярмәкәй вулысы, Бәләбәй өязенең башка вулыслары кебек&nbsp;үк, Татарстан&nbsp;АССР составына керергә тиеш була.

1923&nbsp;елны бу вулыслар яңадан кушылганнар бер Ярмәкәй вулысын ясап&nbsp;— хәзер инде БАССР-ның Бәләбәй кантунында. Ул гына тугел, Ярмәкәй вулысына шулай&nbsp;ук элекке Семено-Макарово вулысын&nbsp;да кушканнар.

1930&nbsp;елда, кантун идарә итү системасын бетергәндә һәм район системасын керткәндә, Ярмәкәй вулысының көньяк өлеше, вулыс үзәге&nbsp;— Ярмәкәй авылы белән,&nbsp;— Приют районына кертелгәннәр. Приют районын&nbsp;да бетергәч элекке барлык Ярмәкәй вулысы авыллары (*Приют, Яңа Шаһ һәм Исәкәй авыл советларын кушмыйча*) Бәләбәй районына бирелгәннәр. Ярмәкәй вулысының төньяк өлеше 1930&nbsp;елда Бәләбәй районына, ә&nbsp;Иске Шаһ авылы&nbsp;— БАССР-ның Туймазы районына күчкәннәр.

1935&nbsp;елда бөтен элекке Ярмәкәй вулысы БАССР-ның Ярмәкәй районының нигезе булып чыккан.

## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Чыршылы вулысы

**Чыршылы вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Мордва Карамалысы, Түбән Чыршылы, Мордва-Ивановски, Яңа Песмән һәм Спиридун вулыслары белән чиктәш булган (1890). 6 торак пунктта 7179 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Шөгер районына кушыла.

## Искәрмәләр
Соловки юнгалары урамы (Казан)

**Соловки юнгалары урамы** () — Казанның Мәскәү районында, элекке Удел бистәсендә урнашкан урам. Восход урамы белән киселештән башлана. Тверь урамы белән киселештә тәмамлана. Энергетиклар урамы белән кисешә. Озынлыгы 645 *м*.

## Тарих
Элекке исемнәре —  (1920-елларның уртасыннан 2005 елга кадәр), Удел урамы (1920-елларның уртасына кадәр).

2005 елда Казан шәһәре администрациясе башлыгы карары белән Мәскәү районындагы 1нче Союз урамы атамасы Татарстаннан үзләре теләп сугышка киткән, ССРБ Хәрби-Диңгез флотының Соловки юнгалар мәктәбен тәмамлап, Төньяк, Тын океан, Балтика, Кара диңгез флотларының сугышчан операцияләрендә катнашкан 300 яшүсмер юнга хөрмәтенә Соловки юнгалары урамы итеп үзгәртелә.

## Игътибарга лаек объектлар
* «Йолдызчык» (*107нче*), «Киек казлар» (*244нче*), «Аленушка» (*282нче*) балалар бакчалары.

## Галерея

## Сылтамалар
*      Соловки юнгалары урамы Казан картасында
 
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Boston çäy eçüe

**Boston çäy eçüe** (inglizçä *Boston Tea Party*) — 1773 yılnıñ 16 dekäberendä Böyekbritaniä xökümäteneñ qararına qarşı uzğan Amerika kolonistlarınıñ protest çaraları näticäsendä Britan Ost-İnd şirkäteneñ çäy yöge Boston portında beterelä. Älege waqiğadan AQŞ bäysezlege öçen suğış başlana.

## Tarix

1773 yılda Britan parlamentı "çäy qanunı"n qabul itä. Älege qanun Amerika kolonistlarınıñ xoquqların bozğan, çönki britan çäye öçen azraq salım tülänergä tieş bulğan.

Protestçılar öç ştatta çäy yögen buşatunı birmägän, läkin Bostonda patşa gubernatorı Tomas Hatçinson soldatlar yärdämendä salım tülämiçä çäy belän qorablarnıñ  Britaniägä kitüenä röxsät birmägän.

Fetnäçelär zur salım tüläwdän baş tartıp, *Moxok* qäbiläsennän indeyets kostümnärendä kienep, öç qorabqa kergän häm annan 342 çäy tartmanı suğa taşlağan.

Älege waqiğalar Britaniädä säysi krizisnı kiterä, Britan parlamentı Massaçusets-Bey wiläyätendä üzidäräne yuqqa çığara.

Bu qanunğa qarşı barlıq 13 koloniä keşeläre qarşı çığıp, rizasızlıq çaraların oyıştıra häm **Berençe Qıytğa kongressı**n çaqıra. Älege kongress Britaniä patşanı qanunnı yuqqa çığarunı sorıy häm yaña protest çaraların oyıştıra.

## Näticä
1775 yılda qarşılıq waqiğaları azat itü öçen suğışqa äylänä.

1775—1783 yıllarda bäysezlek öçen suğış uza.

1783 yılnıñ 3 sentäberendä Böyekbritaniä AQŞnıñ bäysezlegen tanıy. 25 noyäberdä Britaniä ğäskärläre Nyu-Yorktan kitä.

## Sıltamalar

*Alexander, John K. Samuel Adams: America’s Revolutionary Politician. Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, 2002. ISBN 0-7425-2115-X.
*Ammerman David. In the Common Cause: American Response to the Coercive Acts of 1774. — New York: Norton, 1974.
*Carp, Benjamin L. Defiance of the Patriots: The Boston *Tea Party and the Making of America (Yale U.P., 2010) ISBN 978-0-300-11705-9
*Ketchum, Richard. Divided Loyalties: How the American Revolution came to New York. 2002. ISBN 0-8050-6120-7.
*Knollenberg, Bernhard. Growth of the American Revolution, 1766—1775. New York: Free Press, 1975. ISBN 0-02-917110-5.
*Labaree, Benjamin Woods. The Boston Tea Party. Originally published 1964. Boston: Northeastern University Press, 1979. ISBN 0-930350-05-7.

Төркем:АКШ тарихы
Төркем:Инкыйлаблар
Төркем:Бостон
Салих вулысы

**Салих вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ярмәкәй (Уфа губернасының Бәләбәй өязе), Бакланау (Богырыслан өязе), Ивановски, Борисоглебски һәм Керәшле вулыслары белән чиктәш булган (1890). 7 торак пунктта 6074 кеше яшәгән.

1930 елда бетерелә, территориясе Баулы районына кушыла.

## Искәрмәләр
Ыспас вулысы

**Ыспас вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Богоявленски, Микулин, Александровка, Сумарук, Баулы һәм Димескәй вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 3353 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Яңа Писмән вулысы

**Яңа Писмән вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Мордва-Ивановски, Каратай, Микулин, Богоявленски, Схуднив, Кузай вулыслары белән чиктәш булган (1890). 13 торак пунктта 7276 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Сумароково волосте

**Сумарук вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Чәкән, Александров, Ыспас, Микулин, Азнакай вулыслары белән чиктәш булган (1890). 90 торак пунктта 6310 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Урыс Урдалысы вулысы

**Рус Урдалысы вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Елизаветин, Добрин, Богоявленски, Яңа Песмән, Эспиридун, Кузай вулыслары белән чиктәш булган (1890). 11 торак пунктта 6384 кеше яшәгән.
ТАССР барлыкка килгәннән соң Богырыслан өязенә күчерелә. 1925 елга кадәр бетерелә, территориясе Сок-Карамалы вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Тимәш вулысы

**Тимәш вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Сидилкин (Казан губернасының Чистай өязе), Югары Карамалы, Мордва Әфүнкәсе, Мордва Карамалысы, Чатырлы һәм Костюнькин вулыслары белән чиктәш булган (1890). 8 торак пунктта 5488 кеше яшәгән.
ТАССР барлыкка килгәннән соң Богырыслан өязенә күчерелә. 1923 елга кадәр бетерелә, территориясе Костюнькин вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Тымытык вулысы

**Тымытык вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Александр-Карамалы (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Нугайбәк (Уфа губернасының Бәләбәй өязе), Мәсгут, Эстәрлетамак вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 8586 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Тымытык районына кушыла.

## Искәрмәләр
Урсалы вулысы

**Урсалы вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Акташ, Иске Кәшер (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Әлмәт, Микулин, Әлки һәм Мәсгут вулыслары белән чиктәш булган (1890). 6 торак пунктта 7246 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Чәкән вулысы

**Чәкән вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Заһит, Төмәнәк (Уфа губернасының Бәләбәй өязе), Эстерләтамак, Азнакай, Сумарук, Александровка вулыслары белән чиктәш булган (1890). 23 торак пунктта 11507 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Эспиридун вулысы

**Эспиридун вулысы** (, ) — Самар губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Кузай, Мордва Карамалысы, Чатырлы, Әбдекәй, Елизаветин, Схуднив һәм Яңа Песмән вулыслары белән чиктәш булган (1890). 7 торак пунктта 7802 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Чатырлы вулысы

**Чатырлы вулысы** (, ) — Самар губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Тимәш, Мордва Карамалысы, Эспиридун, Әбдекәй, Шонталы һәм Кәстүнкин вулыслары белән чиктәш булган (1890). 8 торак пунктта 8396 кеше яшәгән.
ТАССР барлыкка килгәннән соң Богырыслан өязенә күчерелә. 1923 елга кадәр бетерелә, территориясе Әбдекәй вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Шонталы вулысы

**Шонталы вулысы** (, ) — Самар губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Смагин (Богырыслан өязе), Костюнькин, Чатырлы һәм Әбдекәй вулыслары белән чиктәш булган (1890). 4 торак пунктта 5332 кеше яшәгән.
ТАССР барлыкка килгәннән соң Богырыслан өязенә күчерелә. 1928 елда бетерелә.

## Искәрмәләр
Панау вулысы

**Панау вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Аркатау, Ключищи, Казиле һәм Сәләнгеш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 18 торак пунктта 10602 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Питрәч районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан өязе вулыслары	
Төркем:Арча кантуны вулыслары
Маслау вулысы

**Маслау вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Алексеевски, Чырпы, Зюзино һәм Анатыш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 9 торак пунктта 8979 кеше яшәгән.
1924 елда бетерелә, территориясе Балык Бистәсе һәм Лаеш вулысларына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Салагыш вулысы

**Салагыш вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Мәлкән, Күзкәй (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Тирсә, Әсән, Бимә, Пьянобор вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 15 960 кеше яшәгән.
Алабуга өязе бетерелгәннән соң Татарстан АССР составына керә. 1930 елда бетерелә, территориясе Краснобор районына кушыла.

## Искәрмәләр
Пәнҗәр вулысы

**Пәнҗәр вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Мәлкән (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Исәнбай, Чоганды (Сарапул өязе), Салагыш, Бимә, Мөшәк вулыслары белән чиктәш булган (1890). 24 торак пунктта 12 816 кеше яшәгән.
Алабуга өязе бетерелгәннән соң Татарстан АССР составына керә. 1924 елда бетерелә, территориясе Салагыш вулысына кушыла.

## Искәрмәләр
Владимир Иовлев

**Владимир Иовлев**, Владимир Александр улы Иовлев (Йовлев, Иванов, , 1920 елның 13 гыйнвары, Ташкәнт — 1944 елның 18 октябре, Маҗарстан, Дебрецен ) — Бөек Ватан сугышында катнашып һәлак булган яугир, танк полкы ротасы командиры, Советлар Берлеге каһарманы (*[[1945 ел|1945]]*, вафатыннан соң). Сугышка кадәр Казанның «Урак һәм Чүкеч» заводында эшләгән, Бишбалта (Адмираллык) бистәсендә (*Заверниха урамы, 20*) яшәгән.

## Тәрҗемәи хәле
1920 елның 13 гыйнварында Ташкәнттә (*вариант*: Казанда) эшче гаиләсендә туган. Рус милләтеннән. Җиде сыйныф белем алганнан соң, Казанның «Урак һәм Чүкеч» заводында токарь булып эшләгән. 1940 елда Кызыл гаскәргә алына, Казан танк укуханәсендә танкист һөнәре ала. 1942 елдан Бөек Ватан сугышы фронтларында. Сызранда танк укуханәсен тәмамлаган (*[[1942 ел|1942]]*). 2нче Украина фронты 6нчы гвардия кавалерия корпусы 13нче гвардия кавалерия дивизиясе 250нче гвардия танк полкы ротасы командиры сыйфатында Маҗарстанда батырлык күрсәтә. Аның ротасы 1944 елның 8 октябрендә беренчеләрдән булып Дебрецен шәһәренә бәреп керә. 8-18 октябрьдә барган сугышларда гвардия капитаны Иовлев ротасы танкистлары дошманның 10 танкын, 6 тубын, 6 БТРын, 4 зенит тубын сафтан чыгара. Авыр яраланса да, Иовлев сафта кала. 1944 елның 18 октябрендә алган яраларыннан вафат була, Дебреценда җирләнә. 1945 елның 28 апрелендә (*вафатыннан соң*) Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
*  Советлар Берлеге каһарманы (*28.04.1945*) 
* ике Ленин ордены  
* ике Кызыл Йолдыз ордены

## Хәтер
* 2005 елда Казанның Урак һәм Чүкеч  Клара Цеткин урамыннан Гладилов урамына кадәр өлешенә Иовлев урамы исеме бирелә.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Герои Советского Союза. Т. 1. М., 1987.
# Советлар Союзы Геройлары – безнең якташларыбыз. Казан, 1990.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6

## Сылтамалар
*  В.А. Иовлев «Ватан каһарманнары» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Танкистлар
Иовлев урамы (Казан)

**Иовлев урамы**, Владимир Иовлев урамы () — Казанның Киров районындагы (*[[Бишбалта бистәсе|Бишбалта]]*) кечкенә урам. Гладилов  урамы белән киселештә башлана. Клара Цеткин урамы белән киселештә тәмамлана. Күн , Киров дамбасы урамнары, тимер юл белән кисешә. Казансу елгасының иске агымы аша салынган күпер ( күпер) аша уза. Советлар Берлеге Каһарманы  Владимир Иовлев (*[[1920 ел|1920]]-[[1944 ел|1944]]*) исемен йөртә. Почта индексы 420030.

## Тарих
Элек бу урамның аерым исеме булмаган. 2005 елда Казан шәһәре администрациясе башлыгы карары белән Казанның Киров районындагы Урак һәм Чүкеч  Клара Цеткин урамыннан Гладилов урамына кадәр өлешенә Бөек Ватан сугышында һәлак булган  танк полкы ротасы командиры, Советлар Берлеге каһарманы (*[[1945 ел|1945]], вафатыннан соң*), ике Ленин ордены, ике Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнгән, сугышка кадәр Казанның «Урак һәм Чүкеч» заводында эшләгән, Адмираллык бистәсендә (*[[Брюсов урамы (Казан)|Заверниха урамы]], 20*) яшәгән Владимир Александр улы Иовлев (*[[1920 ел|1920]]-[[1944 ел|1944]]*) истәлегенә Иовлев урамы исеме бирелә.

## Игътибарга лаек объектлар
* Казансу елгасының иске агымы аркылы салынган Бөкре күпер

## Галерея


Jovlev uramé (2).jpg|
Jovlev uramé, 10.jpg|


## Сылтамалар
*  Улица Иовлева. kznportal.ru, 31.08.2011 
*  Иовлев урамы Казан картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Терүхсвәт вулысы

**Терүхсвәт вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Чаллы, Мәләкәс, Илбакты (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Куракау, Качкын, Ликарив вулыслары белән чиктәш булган (1890). 19 торак пунктта 13 915 кеше яшәгән.
Алабуга өязе бетерелгәннән соң Татарстан АССР составына керә. 1924 елда бетерелә, территориясе Алабуга районына кушыла.

## Искәрмәләр
Качкын вулысы

**Качкын вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Чиркәс, Куракау, Грах, Трехсвят, Ликарив вулыслары белән чиктәш булган (1890). 12 торак пунктта 4 565 кеше яшәгән.
Алабуга өязе бетерелгәннән соң Татарстан АССР составына керә. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Сарсак-Умга вулысы

**Сарсак-Умга вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

21 торак пунктта 11 011 кеше яшәгән.
1913/1914 елда барлыкка килгән. Алабуга өязе бетерелгәннән соң Татарстан АССР составына керә. 1930 елда бетерелә, территориясе Әгерҗе районына кушыла.

## Искәрмәләр
Чиркәс вулысы

**Чиркәс вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Комазан, Җөри, Лыябаш, Кызылтау (Казан губернасының Мамадыш өязе), Иске Җәтче, Грах, Качкын, Ликарив, Казиле вулыслары белән чиктәш булган (1890). 33 торак пунктта 20 257 кеше яшәгән.
Алабуга өязе бетерелгәннән соң Татарстан АССР составына керә. 1930 елда бетерелә, территориясе Алабуга районына кушыла.

## Искәрмәләр
Казиле вулысы

**Казиле вулысы**:
* Казиле вулысы (Алабуга өязе)
* Казиле вулысы (Мамадыш өязе)
Күрәк вулысы

**Күрәк вулысы** ( ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Илбакты (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Әсән, Грах, Качкын һәм Трехсвят вулыслары белән чиктәш булган (1890). 41 торак пунктта 20 532 кеше яшәгән.
Алабуга өязе бетерелгәннән соң Татарстан АССР составына керә. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Мүшәк вулысы

**Мүшәк вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Пермь губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Кыяс, Юрин, Исәнбай (Сарапул өязе), Пьянобор, Бимә, Тирсә, Олы Кибья вулыслары белән чиктәш булган (1890). 27 торак пунктта 13 215 кеше яшәгән.
Алабуга өязе бетерелгәннән соң Пермь губернасының Сарапул өязе составына керә. 1924 елда бетерелә, территориясе Кыяс районына кушыла.

## Искәрмәләр
Barselonada terror ğämäle (2017)

**Barselonada terror ğämäle** - 2017 yılnıñ 17 avgustı kiçke 17:05 (UTC+2) säğättä İspaniä, Kataloniä, Barselona şähärendä  *Fiat Talento* digän yök maşinası *Las Rambla* uramında bärep kerep, 13 keşene taptatıp üterä, häm soñraq Kamrilsta tağı 2 keşe üterelgän. Yaqınça 100 keşe yaralanğan.

Matbuğat beldergänçä, terror ğämäle öçen cawaplılıqnı ĞŞİD alğan.

## Tarix

2017 yılnıñ 17 avgustı kiçke 17:05 (UTC+2) säğättä Barselonada *Plasa-de-Katalunya* mäydanı häm *Liseo* teatrı arasında Rambla cäyäwle uramında aq töstä yök maşinası cäyäwlelär törkemenä kilep kerä häm taptata. Näticädä 13 keşe häläk bulğan, 100 keşe cäräxät alğan. Yörtüçe qaçqan.

Soñraq ir-at terrakt urının saqlağan pülisä xezmätkärenä maşina belän höcüm itkän. Qua kitü çarası näticäsendä höcümçe beterelgän.  Kontrterroristik çaralar başlanğan.

Soñraq Kataloniä Alkanar munitsipalitetında 2 şartlaw bulğan, ber keşe häläk bulğan, 10 keşe yaralanğan.

Annarı Kambrils şähärendä terrorçılar törkeme Barselonada terror ğämälen qabatlarğa tırışqan, näticädä 6 keşe yaralanğan, ä 6 terrorçı üterelgän. Ber zıyan kürgän keşe xastaxanädä ülgän.

Terror ğämälendä Marokkoda tuğan **Driss Ukabir** (*Driss Oukabir*) şiklänelä.

## Sıltamalar
*https://www.azatliq.org/a/28683322.html Дөнья лидерлары Испания халкына теләктәшлек белдерә
* http://www.telegraph.co.uk/news/2017/08/17/driss-oubakir-barcelona-suspect/

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2017 ел
Төркем:17 август
Төркем:Испания тарихы
Арбор

**Арбор** () — Татарстан Республикасының Балтач районындагы авыл.
 
## Географиясе
Арбор Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 108 чакрым, ә район үзәге Балтачтан төньяк-көнчыгышка таба 22 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1768 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 671 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,81%,
башка халыклар — 0,75%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,45%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Гарифҗан Галиев (1927―2023), укытучы, музей директоры.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Арбур вулысы

**Арбур вулысы** (, ) — Вятка губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ядегәр (Казан губернасының Мамадыш өязе), Балтач (Казан губернасының Казан өязе), Хлебников (Вәтке губернасының Өрҗем өязе), Шода, Чепья һәм Янгол вулыслары белән чиктәш булган (1890). 30 торак пунктта 17212 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Түнтәр районына кушыла.

## Искәрмәләр
Нократ Аланы вулысы

**Нократ Аланы вулысы** (, ) — Вятка губернасына кергән административ-территориаль берәмлек. Вулыс үзәге - Нократ Аланы авылы.

Лыябаш-Келәүш (Казан губернасының Мамадыш өязе), Мериново, Иске Тырык вулыслары белән чиктәш булган (1890). 24 торак пунктта 12199 кеше яшәгән.
1913 елга кадәр Усад вулысы дип аталган. 1929 елда бетерелә, территориясе Нократ Аланы районына (Түбән Новгород краеның Нолинск округы) кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Нократ губернасы
Күкшел вулысы

**Күкшел вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Әсән-Елга (Казан губернасының Мамадыш өязе), Иске Бөр, Сәрдекбаш һәм Мерин вулыслары белән чиктәш булган (1890). 22 торак пунктта 15630 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Түбән Чутай вулысы

**Түбән Чутай вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Сәвәли, Малмыж, Иске Бөр, Сәрдекбаш, Чепья, Шода вулыслары белән чиктәш булган (1890). 4 торак пунктта 12114 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Шеңшеңәр вулысы

**Шеңшеңәр вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

4 торак пунктта 5297 кеше яшәгән.
1898 елда Нослы вулысы буларак барлыкка килгән. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Ленин вулысы

**Ленин вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Афанас (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Казиле, Чиркәс, Качкын, Трехсвят вулыслары белән чиктәш булган (1890). 8 торак пунктта 11 385 кеше яшәгән.
1920/1921 елга кадәр Лекарев вулысы дип аталган. Алабуга өязе бетерелгәннән соң Татарстан АССР составына керә. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Безнең эра

**Безнең эра** (**б.&nbsp;э.**), яки **яңа эра** (**я.&nbsp;э.**)&nbsp;— Милади һәм Юлиан тәкъвимнәре буенча 1&nbsp;елдан башланган заман, агымдагы эпоха. Гайсә пәйгамбәр тууыннан башланган эра. Беренче ел башланганчы бетә торган заман&nbsp;— **безнең эрага кадәр**, **б.&nbsp;э.&nbsp;к.**, яки **яңа эрага кадәр**, **я.&nbsp;э.&nbsp;к.**

## Шулай&nbsp;ук карагыз
* Бүгенгәчә
* Тәкъвим
* Милади тәкъвим
* Юлиан тәкъвим

## Искәрмәләр

Төркем:Тәкъвимнәрнең эралары
Кәбисә ел

**Кәбисә ел** (&nbsp;— «икенче алтылы», )&nbsp;— Милади һәм Юлиан тәкъвимнәрендә бер ел, озынлыгы буенча гади елга караганда, 366 көннән тора&nbsp;— гади (*кәбисә булмаган*) елдан бер көнгә озынырак. Юлиан тәкъвимендә һәр дүртенче ел кәбисә елы була, Милади тәкъвимендә бу кагыйдәдән чыгып кителү мөмкинлеге бар.

## Шулай&nbsp;ук карагыз
* 29 февраль
* 30 февраль
* Ел
* Тәкъвим
* Милади тәкъвим
* Юлиан тәкъвим

## Искәрмәләр

Төркем:Вакыт
Төркем:Еллар
Төркем:Тәкъвим
Төркем:Милади тәкъвим
Төркем:Юлиан тәкъвим
Васильченко урамы (Казан)

**Васильченко урамы**, Александр Васильченко урамы () — Казанның Мәскәү районындагы урам, магистраль. Восстание урамы белән киселештә башлана.  ТЭЦ урамы белән киселештә тәмамлана.  комплексын, , Левченко бистәләрен Казанның Киров районы белән тоташтыра. Советлар Берлеге Каһарманы  очучы-сынаучы Александр Васильченко (*[[1911 ел|1911]]-[[1960 ел|1960]]*) исемен йөртә.

## Тарих
Элекке исемнәре  урамы (1920-елларның уртасыннан 2005 елга кадәр), 7нче Удел урамы (1920-елларның уртасына кадәр).

2005 елда Казан шәһәре администрациясе башлыгы карары белән урам исеме Советлар Берлеге Каһарманы, «Пе-2» пике ясаучы  очкычларның очучы-сынаучысы, әлеге урамда яшәгән Александр Григорий улы Васильченко (*[[1911 ел|1911]]-[[1960 ел|1960]]*) истәлегенә Васильченко урамы итеп үзгәртелгән.

## Игътибарга лаек обьектлар
* Васильченко скверы
* Урицкий исемендәге парк
* «Тасма» кино- һәм фотопленка заводы (*хәзерге* «Химград» технополисы)
* «Тасма» стадионы
* «Восстание» тимер юл платформасы
* Очучы Александр Васильченкога куелган һәйкәл

## Галерея

Файл:А.Г.Васильченко_1.jpg|Александр Васильченкога куелган һәйкәл


## Сылтамалар
*   Улица Васильченко. kznportal.ru, 24.08.2011
*    Все заведения на улице Васильченко. kazan.zoon.ru

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Китәк вулысы

**Китәк вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Казан губернасының Мамадыш өязе, Янгол, Чепья, Иске Бөр, Күкшел вулыслары белән чиктәш булган (1890). 22 торак пунктта 9529 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Сәрдекбаш вулысы дип аталган. 1920 елда Татарстан АССРга кушыла, ләкин 1921 елда вулыс халкы соравы буенча кире Вәтке губернасына күчерелә. 1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Коновалов урамы (Казан)

**Коновалов урамы**, Семен Коновалов урамы () — Казанның Совет районындагы (*Царицыно бистәсе*) урам. Академик Губкин урамы белән киселештә башлана. 3нче Владимир урамы белән киселештә тәмамлана. Халитов, Яңа Азин, Каспий  урамнары, тимер юл белән кисешә. Почта индексы 420088.  Советлар Берлеге Каһарманы, танкист Семен Коновалов (*[[1920 ел|1920]]-[[1989 ел|1989]]*) исемен йөртә.

## Тарих
Элекке исеме . 2005 елда Казан шәһәре администрациясе башлыгы карары белән урам исеме Советлар Берлеге Каһарманы, танк экипажы командиры, Казанның Исәпләү системалары җитештерү берләшмәсе ветераны Семён Василий улы Коновалов (*[[1920 ел|1920]]-[[1989 ел|1989]]*) истәлегенә Коновалов урамы итеп үзгәртелгән.

## Сылтамалар
*    Улица Коновалова. kznportal.ru, 02.09.2011 
*   Коновалов урамы Казан картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Шода вулысы

**Шода вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Сенда, Хлебников (Өрҗем өязе), Кече Рожки, Сәвәли, Түбән Чутай, Чепья һәм Арбур вулыслары белән чиктәш булган (1890). 24 торак пунктта 12199 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Янгол вулысы

**Янгол вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Казан губернасының Мамадыш өязе, Арбур, Чепья һәм Сәрдекбаш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 8 торак пунктта 9333 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Түнтәр районына кушыла.

## Искәрмәләр
Кече Рожки вулысы

**Кече Рожки вулысы** (, ) — Вәтке губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Олы Ширмә, Сенда (Өрҗем өязе), Шода һәм Сәвәли вулыслары белән чиктәш булган (1890). 27 торак пунктта 10307 кеше яшәгән.
1929 елда бетерелә, күпчелек территориясе Малмыж районына (Түбән Новгород краеның Нолинск округы) кушыла.

## Искәрмәләр
Әнвәр Кәримов урамы (Казан)

**Әнвәр Кәримов урамы** () — Казанның Мәскәү районындагы кечкенә урам. Гагарин урамы белән Академик Королёв урамнары арасында урнашкан. Бөек Ватан сугышында катнашкан 1нче класслы хәрби очучы-сынаучы, полковник Әнвәр Кәримов (*[[1921 ел|1921]]-[[1961 ел|1961]]*) исемен йөртә. Почта индексы 420039.

## Тарих
Элекке исемнәре  урамы (1920-елларның уртасыннан 2005 елга кадәр), 3нче Удел урамы (1920-елларның уртасына кадәр).

2005 елда Казан шәһәре администрациясе башлыгы карары белән урам исеме Бөек Ватан сугышында катнашкан хәрби очучы-сынаучы, Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнгән, 1961 елда ракета йөртүче очкычны сынаганда һәлак булган Әнвәр Ибраһим улы Кәримов (*[[1921 ел|1921]]-[[1961 ел|1961]]*) истәлегенә Әнвәр Кәримов урамы итеп үзгәртелгән.

## Сылтамалар
* Их именами названы улицы Казани
*   Улица Каримова Анвара. kznportal.ru, 02.09.2011 
*  Әнвәр Кәримов урамы Казан картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Искәндәр Тальковски (1858)

**Искәндәр Тальковски** (Искәндәр (Александр) Госман улы Тальковски, ,  — , ) — Россия империясе һәм ССРБ генерал-майоры, Беренче Казан мөселман җәяүле гаскәр курслары мөдире (1919-1920), Әзербайҗан җыелма хәрби курслары мөдире (1920-1921).
## Искәрмәләр

Төркем:Татар хәрбиләре
Төркем:Россия хәрбиләре
Төркем:Генераллар
Төркем:Шәхесләр:Липка татарлары
Мерин вулысы

**Мерин вулысы** (, ) — Вәтке губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Олы Шабан, Иске Тырык, Усад, Күкшел һәм Иске Бөр вулыслары белән чиктәш булган (1890). 36 торак пунктта 13002 кеше яшәгән.
1929 елда бетерелә, күпчелек территориясе Нократ Аланы районына (Түбән Новгород краеның Нолинск округы) кушыла.

## Искәрмәләр
Иске Бөр вулысы

**Иске Бөр вулысы** (, ) — Вәтке губернасына кергән административ-территориаль берәмлек.

Олы Шабан, Мерин, Күкшел, Сәрдекбаш, Түбән Чутай һәм Түбән Малмыш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 2 торак пунктта 2174 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Чепья вулысы

**Чепья вулысы** (, ) — Вәтке губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Арбур, Янгол, Сәрдекбаш, Түбән Чутай һәм Шода вулыслары белән чиктәш булган (1890). 21 торак пунктта 8065 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә.

## Искәрмәләр
Әнвәр Кәримов (1921)

**Әнвәр Кәримов**, Әнвәр Ибраһим улы Кәримов (*[[1921 ел]]ның [[28 декабрь|28 декабре]], [[БАССР]], [[Бозаяз районы]], [[Ибрай (Кәбәч авыл советы)|Ибрай]] — [[1961 ел]]ның [[20 июнь|20 июне]], [[Киров өлкәсе]], [[Лебяжье районы (Киров өлкәсе)|Лебяжье районы]], Глекмашор*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан 1нче класслы хәрби очучы-сынаучы, полковник, Хөрмәт Билгесе, Кызыл Йолдыз орденнары, «Сугышчан уңышлар өчен» һ.б. медальләр белән бүләкләнгән. 1961 елда ракета йөртүче очкычны сынаганда һәлак булган.

## Тәрҗемәи хәле
1921 елның 28 декабрендә БАССР (*[[1935 ел|1935]]-[[1956 ел]]ларда* Бозаяз районы, *хәзерге* Авыргазы районы) Ибрай авылында туган. Урта белемле. 1939 елдан Кызыл гаскәрдә. Сталинградта хәрби-очу авиация укуханәсен тәмамлаган (*[[1941 ел|1941]]*). Бөек Ватан сугышында очучы-истребитель буларак катнаша, 1943 елда яралана. 1944 елдан Ерак Көнчыгышта хезмәт итә. Япониягә каршы сугыш (*[[:ru:Советско-японская война|ru]]*) хәрәкәтләрендә катнаша. 1948 елдан реактив очкычларда очышлар ясый. 1950 елдан Ржевта эскадрилья командиры. Сталинның улы Василий (*[[1920 ел|1920]]-[[1962 ел|1962]]*) кул астындагы 145нче авиадивизиядә хезмәт итә. 1952 елдан Казанда, Г.И. Бакшаевның оча торган  уйлап чыгаручы тәҗрибә-конструкторлык бюросында мәрәйне тагып очучы булып хезмәт итә. 1954 елның октябреннән Ә. Кәримов — Ту-16 реактив очкычын сынаучы очучы.  И-16, Як-1, Ла-1, Ла-9, Як-17, МиГ-15, МиГ-17, Ил-28, Ту-16, Ту-107Б очкычларын сынау очышларында катнаша. Сынаулар Казанның 22нче заводы аэродромында уза. 1960 елда Әнвәр Кәримов космонавтлар отрядына  сыйфатында стажировка уза.

## Очкыч һәлакәте

1961 елның 20 июнендә Киров өлкәсендә (*[[Лебяжье районы (Киров өлкәсе)|Лебяжье районы]] Глекмашор авылы*) Ту-16К-10 ракета йөртүче реактив очкычын сынау очышы вакытында, һавада килеш Ту-16 танкерыннан ягулык салу мөмкинлеген тикшергәндә, танкер шлангы һәм тросы реактив очкычның канатына урала, элеронны кыса, ракета йөртүче очкыч җиргә төшеп каплана, экипаж һәлак була. Экипаж (*Ә.И. Кәримов. В.С. Демидов, А.И. Воробьев, Г.А. Бадьянов, И.Д. Столяров, В.А.Свиридов*) Казанда Арча зиратында туганнар каберлегендә җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хөрмәт Билгесе ордены (12.07.1957), 
* Кызыл Йолдыз ордены

## Хәтер
* 2005 елда Казанның Мәскәү районындагы  урамы Әнвәр Кәримов урамы итеп үзгәртелә.

## Әдәбият
# *Амиров К., Ахметзянова Р., Вениаминов Р.* Казанских улиц имена. К.: Центр инновационных технологий, 2008. ISBN 978-5-93962-293-6
# *Ильдар Валеев*. Завод № 124. Завод № 22. КАПО им. С.П. Горбунова. Летчики-испытатели. Штурманы-испытатели. Перегонщики. Катастрофы. К.: Мастер Граф, 2015. ISBN 978-5-99057-16-5-5

## Сылтамалар
* Каримов Анвар Ибрагимович   
* ''Ильдар Валеев''. Улетевшие навсегда
*  Кәримов Ә.И. Казан мэриясе рәсми порталында 
* Их именами названы улицы Казани. Вконтакте
* Черные страницы нашей авиации. Катастрофа «Ту-16» 20 июня 1961 года. Сайт «Авиаторы и их друзья» 

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Очучылар
Нулин округы

**Нулин округы** () —  Түбән Новгород крае составындагы административ-территориаль берәмлек. 1929—1930 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Нулин округы 1929 елның 15 июлендә төзелә.

1930 елның 30 июлендә, СССРның округларның күпчелеге белән бергә, юкка чыгарылган; аның районнары Түбән Новгород краеның туры буйсынуга күчерелгән.
## Административ бүленеш
* Богородское районы
* Нократ Аланы районы
* Көлмез районы
* Лебяжье районы
* Малмыж районы
* Нема районы
* Нулин районы
* Суна районы
* Уни районы
* Уржум районы
* Шурма районы
* Тоншаево районы
* Тужа районы
* Шаранга районы
* Юма районы
* Яраң районы
## Шулай ук карагыз
* Нулин өязе
* Нулин районы
## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР округлары
Габдрахман Зарифов

**Габдрахман Зарифов** (Габдрахман Закир улы Зарифов, ,  — , ) — педагог, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1968), РСФСР атказанган мәктәп укытучысы (1963). 1948-1977 елларда Казанның №94 мәктәбендә физика укытучысы.
Георгий Зарубин

**Георгий Петрович Зарубин** (1928 - 1995) - Совет табибы, гигиенист, медицина фәннәре докторы, профессор, Россия медицина фәннәре академиясе әгъзасы. 

Ул 100 дән артык бастырылган фәнни хезмәт авторы, шул исәптән су саклау һәм санитар эшләрне оештыру, аеруча экологик гигиена буенча 10 монография язган. "Су белән тәэмин итү һәм канализациянең санитар проблемалары" монографиясе өчен Г.П. Зарубин 1979 елда Ф.Ф. Эрисман исемендәге СССР медицина фәннәре академиясе  премиясенә лаек була (И.П. Овчинкин белән берлектә).

## Биография
1928 елның 12 декабрендә туган.

1953 елда ул Казан медицина институтын (хәзерге Казан дәүләт медицина университеты) тәмамлый һәм Башкорт автономияле совет социалистик республикасының су объектларын саклау буенча санитар инспектор булып эшли. 1959 - 1962 елларда Ф.Ф. Эрисман исемендәге Мәскәү гигиена институтында тикшерүче булып хезмәт итә, аннары тимер юл транспорты гигиена институтының су гигиенасы һәм су белән тәэмин итү лабораториясендә эшли. 1962 елдан Г. П. Зарубин СССР Сәламәтлек саклау министрлыгы каршындагы Дүртенче төп дирекциянең санитария һәм эпидемиология станциясенең баш табибы булып эшли башлый һәм утыз ел дәвамында аның даими лидеры булып кала.

Г. П. Зарубин - Россия Федерациясе президенты административ медицина үзәгенең санитар һәм эпидемиологик хезмәтен оештыручы һәм җитәкчесе, Россия Федерациясенең югары аттестация комитетының биомедицина, химия һәм аграр фәннәр бүлеге мөдире. 

Ул Н.А. Семашко исемендәге Мәскәү медицина стоматология институтының гигиена кафедрасында профессор була (хәзерге Мәскәү дәүләт медицина һәм стоматология университеты). Аның җитәкчелегендә 22 кандидатлык диссертациясе якланды. Озак еллар гигиена һәм санитария журналының баш мөхәррире урынбасары, СССР югары аттестация комиссиясенең экспертлар советы әгъзасы булып хезмәт итә. 

1995 елның 28 июлендә үлә. Аны Кунцево зиратына җирлиләр .

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре
Ул Кызыл Хезмәт байрагы ордены, ике Мактау билгесе ордены һәм медальләре белән бүләкләнде; Россия Федерациясенең мактаулы докторы.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* ПАМЯТИ ГЕОРГИЯ ПЕТРОВИЧА ЗАРУБИНА
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:РФ атказанган табиблары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:1995 елда вафатлар
Төркем:28 июль көнне вафатлар
Төркем:1928 елда туганнар
Төркем:12 декабрь көнне туганнар
Николай Засецкий

**Николай Засецкий** (Николай Александр улы Засецкий, ,  — , ) — терапевт, медицина докторы (1883), Казан губерна  мәктәбе директоры (1897-?).
Василий Заусайлов

**Василий Заусайлов** (Василий Иван улы Заусайлов, ,  — , ) — Казан сәүдәгәре, җәмәгать эшлеклесе, Казан шәһәр думасы гласные, Казан шәһәр музеена нигез салучыларның берсе.
Александр Захаров

**Александр Захаров** (Александр Имаметдин улы Захаров, , ) — генерал-лейтенант (1989), 1982-1989 елларда хәрби берләшмәнең сәяси бүлеге башлыгы, 1989-1992 елларда Төркистан хәрби бүлгесенең сәяси идарәсе башлыгы.
Алексей Захаров (1953)

**Алексей Захаров** (Алексей Василий улы Захаров, , ) — физик, физика-математика фәннәре докторы (1991). Чагыштырмалык теориясе, астрофизика, химия турында фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Алексей Захаров (1940)

**Алексей Захаров** (Алексей Василий улы Захаров, ,  — , ) — химияче, химия фәннәре докторы (1991), профессор (1997).  металларның координацион кушылмалар химиясе турында фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Борис Захаров

**Борис Захаров** (Борис Фөдор улы Захаров, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Бөгелмә районы һәм Бөгелмә шәһәре башлыгы (1992-1996), ТР хезмәт һәм мәшгульлек буенча дәүләт комитеты рәисе (1996-2001), ТР хезмәт министры (2001-2007).
ТАССР ЮШ депутаты (1990-1995).

## Искәрмәләр
Василий Захаров

**Василий Захаров** (Василий Пөтр улы Захаров, ,  — , ) — икътисадчы, икътисад фәннәре докторы (1995), профессор (1998). Җитештерү структурасын оптимальләштерү, агросәнәгый комплексның аграр секторы ресурслары потенциалын бәяләү ысулияте, авыл хуҗалгында базар үзгәртеп коруларын камилләрштерү турында фәнни хезмәтләр авторы.
Вячеслав Захаров

**Вячеслав Захаров** (Вячеслав Геннадий улы Захаров, ,  — , ) — радиофизик, техник фәннәр докторы (1995), профессор (1997). Дискрет мәгълүмат әверелдергечләр турында фәнни хезмәтләр, 26 уйлап табулар авторы.
Геннадий Захаров (1921)

**Геннадий Захаров** (Геннадий Михаил улы Захаров, ,  — , ) — майор, Советлар Берлеге каһарманы (1943), Днепрны кичкәндә батырлык күрсәткән.
Геннадий Захаров (1935)

**Геннадий Захаров** (Геннадий Николай улы Захаров, ,  — , ) — административ-финанс эшлеклесе. 1968-1983 елларда «Татселхозтехника» тресы директоры, 1983-1985 елларда - ТАССР мелиорация һәм су хуҗалыгы министры, 1985-1988 елларда - Татарстан җөмһүрият агросәнәгый берләшмәсе директоры, 1988-2010 елларда РФ Саклык банкының «Татарстан» банкы идарәсе рәисе.
## Искәрмәләр
Лев Захаров

**Лев Захаров** (Лев Иван улы Захаров, ,  — , ) — химияче, профессор (1946), ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1961), Казан химия-технология университетының директоры урынбасары (1938-1939). 260 фәнни мәкалә авторы. Уйлап табуга караган 75 авторлык таныклыгы бар.
Николай Захаров (1924)

**Николай Захаров** (Николай Степан улы Захаров, ,  — , ) — хокукчы, юридик фәннәр докторы (1979), профессор (1982). Россия дәүләтчелегенең үсеше, декабристлар хәрәкәтенең идеологиясе һәм тарихы,  турында фәнни хезмәтләр авторы.
Николай Захаров (1929)

**Николай Захаров** (Николай Иван улы Захаров, ,  — , ) — тракторчы. Авыл хуҗалыгы җитештерүен үстерүдә ирешкән уңышлар һәм бишьеллык планын үтәү өчен Социалистик хезмәт каһарманы исеменә лаек булган (1971).
Светлана Захарова (1946)

**Светлана Захарова** (Светлана Григорий кызы Захарова, ,  — , ) — музыка белгече, концерт програмнарын алып баручы һәм режиссер, ТАССРның атказанган артисты (1986), РФның атказанган артисты (1996).

## Биография һәм иҗаты
1964 елда Казан музыка училищесын тәмамлый.

1964-69 елларда 4 номерлы Казан балалар музыка мәктәбендә  укыта.

1969 елда  Казан дәүләт консерваториясен (фортепиано факультеты) тәмамлый.

1969-76 елларда - концертмейстер, Казан консерваториясендә  Владимир Александрович Воронов классында белем бирә.

1977 елда Казан, Мәскәү, Санкт-Петербург, Минск, Вильнюс, Киев,Түбән  Новгород, Пермь, Тула, Смоленск һәм башка Россия шәһәрләрендә Бөтенроссия, Бөтенсоюз һәм халыкара конкурс-фестивальләрендә алып баручы була.

1984-2007 елларда Г. Тукай исемендәге татар дәүләт филармониясенең опера һәм камера музыкасы бүлегендә, ТР симфоник оркестрында, Н. Осипов исемендәге академик милли оркестрда (Мәскәү) музыка белгече була.  Балалар иҗаты белән бәйләнгән иҗади кичәләрнең, юбилей концертларының оештыручысы һәм режиссеры була.  З. Соткилава, Н. Брегвадзе, В. Спиваков, В. Левко, Л. Казарновская,  А.Стрельченко һ.б. мәшһүр башкаручыларның һәм оркестрларның концертларын алып баручы була.

## Мактаулы исемнәре
* ТАССРның атказанган артисты (1986)
* РФның атказанган артисты (1996).

## Гаиләсе
* Тормыш иптәше - пианист, педагог, СССРның  халык артисты Виктор Карпович Мержанов (15 август 1919 — 20 декабрь 2012)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999
* «Татарская энциклопедия» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14

## Тышкы сылтамалар

*    Захарова Светлана Григорьевна.  tatfil.ru

## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
Петр Захаров

**Петр Захаров** (Петр Иван улы Захаров, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1970). Алман-совет сугышы вакытында туп төбәүчесе, аннары өлкән разведчик, Беларус һәм Көнчыгыш Пруссия территориясендәге сугышларда батырлык күрсәткән.
Шамил Зарифов

**Шамил Зарифов** (Шамил Габдрахман улы Зарифов, ,  — , ) — хакимият-хуҗалык эшлеклесе, 1995-1997 елларда - Татарстанның Чехиядәге (Чехия һәм Словакиядәге) сәүдә-икътисад (даими) вәкиле, 1997-2002 елларда - ТР Президентының эшләре белән идарә итүче, 2002 елдан - «Тандем» АҖ генераль директоры.
Фирдәвес Зарифуллин

**Фирдәвес Зарифуллин** (Фирдәвес Зәбихулла улы Зарифуллин, , ) — язучы һәм журналист. 1989 елдан  «Татарстан» ДТРК мөхәррире, 2002 елдан «Мирас», «Безнең мирас» журналлары мөхәррире.