open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Симфония

**Симфония** ( - «созвучие») - симфоник инструменталь музыка жанры.
## Төзелеш
Соната белән охшашлыгы аркасында, соната һәм симфония еш кына «соната-симфоник цикл» дип берләштереп әйтәләр. Классик симфониядә (ягъни Вена классиклары — Гайдн, Моцарт, Бетховен башкаруында бирелгәнендә) гадәттә дүрт өлеш була.
* 1-нче өлеш, тиз темпта, соната формасында языла.
* 2-нче өлеш, әкрен хәрәкәттә, вариацияләр формасында, рондо, рондо-соната, катлаулы өч-өлешле, сирәк кенә соната формасында языла.
* 3-нче өлеш – скерцо яки мэнуэт – өч-өлешле формада da capo трио белән (ягъни A-trio-A схемасы буенча)
* 4-нче өлеш, тиз темпта – соната формасында, рондо яки рондо-соната формасында була.

Программалы симфония дип программада бирелгән билгеле бер эчтәлеккә бәйле симфония атала.  Мәсәлән, Бетховенның «Пастораль симфониясе», Берлиозның «Фантастик симфониясе» һәм башкаларны моңа кертергә мөмкин.
## Музыкаль фрагментлар
### Симфония №5 (Бетховен)

### Сылтамалар
*  Симфония в энциклопедии «Кругосвет»  

Төркем:Классик музыка жанрлары
Пегас йолдызлыгы

**Пега́с йолдызлыгы** (шулай ук *Тулпар йолдызлыгы*; ) — күк йөзендә төньяк ярымшардагы Андромедадан көньяк-көнбатышта урнашкан йолдызлык. 1120,8 квадрат градус мәйданны иңләп тора һәм гади күз белән күренә торган 166 йолдызны эченә ала. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары август–сентябрь айларында.

## Йолдызлар
Пегас йолдызлыгының иң якты йолдызлары — Әнеф (*ε*) — 2,38 һәм Мәркәб (*α*) — 2,49. Шактый якты йолдыз Сагыйд (*β*) ярымдөрес үзгәрмә йолдыз булып тора, аның ялтыравы +2,3m тән до +2,7m гә кадәр билгеле периодсыз үзгәрә.

### Пегас ''δ''
XVII гасырга кадәр Әлфәрәс ( *сөррәт әл-фәрәс* — «атның кендеге») бер үк вакытта Андромеда һәм Пегас йолдызлыкларга кергән, һәм Пегас *δ* исеме дә йөртелгән. 1928 елдан Халыкара Астрономия Берләшмәсенең катгый карары буенча ул Андромедага керә. Хәзер исә Пегаста *δ* йолдызы юк.

### Зур дүртпочмак астеризмы
Сагыйд (*β*), Мәркәб (*α*), Әлҗәнеб (*γ*) һәм Әлфәрәс (Андромеда *α*) йолдызлары Зур дүртпочмак астеризмына керәләр.

## Тарих һәм исемнәр
Борынгы греклар карашлары буенча Пегас — ул Горгона Медуза каныннан барлыкка килгән канатлы ат. Персей аңа атланып Андромеданы коткарды. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» птолемейныкы  («ат») исемене гарәп теленә **Фәрәселзөлҗәнах** ( *әл-фәрәс әл-ҙөлҗәнах* — «канатлы ат») исеме белән тәрҗемә иткән. Хәзер исә гарәпләр йолдызлыкны *Фәрәселгыйзам* ( *әл-фәрәс әл-‘изәм* — «олы ат») дип атыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлыклар
Квентин Тарантино

**Кве́нтин Джеро́м Таранти́но** ( , 1963 елның 27 марты, Ноксвилл)&nbsp;— Америка кинорежиссёры, сценаричы, актёр, кинопродюсер һәм оператор. Кинодагы постмодернизмның иң күренекле вәкилләренең берсе. Тарантино 1994 елда «Криминал укылма» (Pulp Fiction) фильмы чыкканнан соң дөнья күләмендә танылган булды. «Канн кинофестиваленең» «Алтын пальма ботагы» (1994), «Оскар» (1995, 2013), «Алтын глобус» (1995, 2013), «BAFTA» (1995, 2013) һәм башка күпсанлы бүләкләр лауреаты. «The Guardian» журналы аны дөньяның иң яхшы 40 режиссеры исемлегендә 17 урынга куйды.

## Фильмографиясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Квентин Тарантино на allmovie 
* The Quentin Tarantino Archives 
* Everything Tarantino 
* Квентин Тарантино турында сайт 
* Квентин Тарантино «Кешеләр» проектына
* Квентин Тарантино Лентапедиядә

Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Төркем:«Оскар» премиясе лауреатлары
Төркем:«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
Төркем:«BAFTA» премиясе лауреатлары
Төркем:АКШ кинорежиссёрлары
Персей йолдызлыгы

**Персей йолдызлыгы** () — күк йөзендә төньяк ярымшардагы йолдызлык. Йолдызлыкка Горгона Медузаны үтерелгән борынгы грек каһарманы Персей хөрмәтенә исем куштылар. Йолдызлыкта билгеле үзгәрмә йолдыз Әлгул һәм ел саен була торган Персейлылар метеор агымының радианты урнашкан.

## Йолдызлар
**Персей ''α*** — [[Мирфәкъ]] ( *әл-мирфәқ* — «терсәк», «Персейның терсәге» күздә тотыла; ), йолдызлыкның +1,79 [[йолдызча зурлык]]тагы иң якты [[йолдыз]]ы. Бу сарылы-аклы [[үтә зур йолдыз]] 590 [[яктылык елы]] ераклыкта урнашкан. Мирфәкъ [[Кояш]]тан 5000 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 62 тапкыр артыграк.

*'Персей *β*** — [[Әлгул]] ( ''рә’с әл-гул'' — «Горгонаның башы» ; ), каплаулы [[үзгәрмә йолдыз]]. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,12 дән +3,39 га кадәр 2,867 көн эчендә үзгәрә. Бу йолдыз 93 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

**Персей *ο**' — [[Гатикъ]] ( *гатиқ әҫ-ҫөрәййә'').

## Тарих
[left|200px|thumb|Персей йолдызлыгы. [Әл-Суфинең Кузгалмас йолдызлар китабыннан рәсем. XVII гасыр. Каһирә, Милли китапханә]]
Борынгы йолдызлык. Клавдий Птолемей аны үзенең «Әлмагест» китабына керткән. Борынгы греклар карашлары буенча бу Зевс һәм үлемле хатын Данаяның улы Персейның чагылышы. Персей Гермес һәм Афина ярдәме белән Горгона Медузаны җиңеп чыкты һәм аның башыны алды. Кире кайту юлында ул Кефей һәм Кассиопеяның кызы Андромеданы диңгез ерткычтан коткарды.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлыклар
Мәрсиннәр

**Мәрсиннәр** (, ) — мәрсинсыманнар отрядының мәрсин балыклар семьялыгыннан булган ыру. озынча, тукмактай гәүдәле узгынчы, ярымузгынчы балыклар; ау объекты. Татар диалектларында шулай ук **әситерләр**, **әчтерләр**, **әчүтрәләр**, **катыргак** (вак балыклар), **тогы**, **үчүтер** дигән атамалар да очрый.

## Гомуми мәгълүмат
Төче суда яшиләр. Тән озынлыгы — 6 метрга (Атлантика мәрсине һәм ак мәрсин), авырлыгы 816 килограммга кадәр (ак мәрсин). Барлыгы 17 төр бар. Бу төрләрнең күпчелеге — узгынчы балыклар: язын диңгезләрдән елгаларга уылдык чәчәр өчен йөзеп килә. Кайбер төрләре елгаларда кышлый. Кайберләре төче суда гына яши: я елгаларда йөзә, я күлләрдә йөзеп, уылдык чәчәр өчен генә елгаларга йөзеп чыга.

Мәрсиннәрне күбесенчә Каспий, Азак, Кара диңгезләреннән һәм алар белән тоташкан елгалардан тоталар. Шул ук ыругка караган чөгә балыгы () Балтыйк, Ак, Баренц, Карск, Каспий, Кара һәм Азов диңгезләре бассейннарында таралган (Идел һәм Камада аеруча күп).

Мәрсиннәр гадәттә су төбендә йөзә, башка балыклар, моллюсклар, чуалчаннар белән туклана. Бер үрчемдә берничә миллион уылдык чыга. Уылдыкның авырлыгы балык авырлыгының 25% кадәр җитәргә мөмкин. Уылдыкның күп булуына карамастан, балык тоту касебе контрольдән чыкканга күрә, мәрсиннәрнең күп кенә төрләренең юкка чыгу ихтималлыгы зур.

## Балык тоту касебе
Балыкчылык өлкәсендә әлеге балыклар аеруча кыйммәтле. Тәмле һәм шактый кыйммәтле иттән тыш, мәрсиннәрдән күп уылдык, йөзү куыгы (куыктан балык җилеме ясыйлар) һәм сырт пластинкасы (хорда) чыгарыла. Мәрсиннәрнең күпчелек төре Россия елгаларында һәм сулыкларында яши.

XX гасыр башында дөньдагы бар мәрсиннәрнең 90 % Россия империясендә (башлыча Каспий диңгезендә) тотылган. XXI гасыр башыннан бирле Россиядә мәрсиннәрнең теләсә нинди төрләрен тоту тыела. Кайбер төрләре Кызыл китапка, шул исәптән Татарстан Республикасының Кызыл китабына, кертелгән.

## Төрләре
Мәрсиннәр () ыругы 17 заманча төрдән һәм берничә казылма төрдән тора.

#### Заманча төрләре:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### Казылма төрләре:

* *[[:ru:Acipenser_albertensis|Acipenser albertensis]]*  — 83,5—61,7 млн ел элек яшәгән
* *[[:ru:Acipenser_amnisinferos|Acipenser amnisinferos]]*  — Төньяк Америкада акбур чоры ахырында яшәгән
* *[[:ru:Acipenser_eruciferus|Acipenser eruciferus]]*  — 83,5—65,5 млн ел элек яшәгән
* *[[:ru:Acipenser_molassicus|Acipenser molassicus]]* 
* *[[:ru:Acipenser_ornatus|Acipenser ornatus]]* 
* *[[:ru:Acipenser_praeparatorum|Acipenser praeparatorum]]*  — Төньяк Америкада акбур чоры ахырында яшәгән
* *[[:ru:Acipenser_toliapicus|Acipenser toliapicus]]*  — Европада һәм Азиянең төньягында 48,6—40,4 млн ел элек яшәгән
* *[[:ru:Acipenser_tuberculosus|Acipenser tuberculosus]]* 

## Шулай ук карагыз

* Мәрсинсыманнар

Төркем:Мәрсиннәр
Төркем:Балыклар
Модест Мусоргский

**Модест Петр улы Му́соргский** (1839—1881) — рус композиторы.

## Иҗаты
* «Борис Годунов» операсы (1869, 2нче редакция 1874)
* «Хованщина» операсы (1872-80, эшләп бетерелмәгән; редакцияләр: Н. А. Римский-Корсаков, 1883; Д. Д. Шостакович, 1958)
* «Өйләнү» операсы (1868, эшләп бетерелмәгән; редакцияләр: М. М. Ипполитов-Иванов, 1931; Г. Н. Рождественский, 1985) 
* «Сорочинская ярмарка» операсы (1874-80, эшләп бетерелмәгән; редакцияләр: Ц. А. Кюи, 1917; В.Я. Шебалин, 1931)
* «Саламбо» операсы (эшләп бетерелмәгән; Золтан Пешко редакциясе, 1979)
* «Кояшсыз», вокаль цикл (1874)
* Романслар һәм җырлар
* Интермеццо

## Истәлек

### Мусоргский исемен йөртүче урамнар
* Алматы
* Барнавыл
* Бердск
* Бишкек
* Владивосток
* Владимир
* Екатеринбург
* Знаменка
* Калининград
* Каменск-Уральский
* Красноярск
* Кривой Рог
* Курган
* Липецк
* Магнитогорски
* Мәскәү
* Нелидово
* Рязань
* Самар
* Суворов
* Тверь
* Торопец
* Тюмень
* Уфа
* Чебоксар
* Черновцы

### Объектлар
* Уральск Дәүләт консерваториясе (Екатеринбург).
* Опера һәм балет театры (Петербург).
* Планета.
* Меркурийдагы кратер.

## Сылтамалар

* Мусоргский Модест Мусоргский турында сайт.
* Мусоргский Модест Композиторның тормышы һәм иҗаты турында сайт
* 
* Тургенев һәм Мусоргский 

Төркем:Россия империясе композиторлары
Төркем:Опера композиторлары
Төркем:XIX гасыр композиторлары
Казанның Вахитов районы

**Казанның Вахитов районы** () — халык саны буенча Казан районнары арасында иң кечкенәсе. Шәһәрнең үзәк өлешен биләп тора һәм Совет, Идел буе һәм Киров районнары (соңгысы белән Киров дамбасы буенча) белән чиктәш. Көнбатыш һәм төньяк өлешләрендә Куйбышев сусаклагычы һәм Казансу елгасы сулары белән юыла.

Районда Бирге Кабан? һәм Болак елгасы урнашкан. Районга шулай ук Әмәт бистәсе дә керә.

Вахитов районы территориясендә шәһәрнең тарихи мәркәзе урнашкан.
## Моны да карагыз
* Иске бистә
* Яңа бистә
* Постау Бистәсе
* Кораеш бистәсе 
## Сылтамалар

Төркем:Казан районнары
Төркем:Мулланур Вахитов
Төркем:Мулланур Вахитов хөрмәтенә аталган объектлар
Шерлок Холмс

**Шерлок Холмс** () — Артур Конан Дойль уйлап чыгарган әдәби персонаж, мәшһүр Лондон детективы. Шерлок Холмска багышланган әдәби әсәрләр детектив жанрының классикасы булып санала. Шерлок Холмсның прототибы доктор Джозеф Белл саналырга мөмкин. 

*
Төркем:Шерлок Холмс турында әсәрләр персонажлары
Гали ибне Әбү Талиб

**Гали ибне Әбү Талиб** - Мөхәммәд галәйһиссәләмнең икетуган энесе, аның кызы - Фатыйманың ире һәм якын сәхабәсе. Исән чагында ук Мөхәммәд галәйһиссәләм тарафыннан җәннәт вәгъдә ителгән 10 сәхабәнең берсе була.

Гали әтисенең исеме - Әбу Талиб Габде Мәнәф бин Габдел-Мотталиб бин Хишәм Габде Мәнәф. Әнисе - Фатыйма бинте Асад. Галигә "Әбү-с-сибтәйн" (ике онык әтисе), ягъни Мөхәммәд галәйһиссәләмнең оныклары - әл-Хәсән һәм әл-Хөсәеннең әтисе. Галинең кунияте - Әбүл-Хәсән (Хәсән әтисе). Шулай ук Пәйгамбәр галәйһиссәләм аңа "Әбу Тураб" кушаматын бирә.

Гали - ислам кабул итүче беренче бала. Мөхәммәд галәйһиссәләмнең пәйгамбәрлек чоры башланганда һәм аннан соң, ул аның өендә яшәгән. Галигә бу вакытта 8 яки 10 яшь була.

Мөселманнар белән Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Һ. 2 елда Бәдер сугышында байрак тотучы буларак катнаша. Ә бәрелеш алдыннан мөшрикләрнең лидерларының берсе Вәлид ибне Мугирә белән бергә-бер сугыша һәм аны җиңә. Әлеге сугышта күрсәткән батырлыклары өчен аңа "Аллаһ арысланы" кушаматын бирәләр. Мөхәммәд галәйһиссәләм аңа икегә бүленгән йөзле кылыч бүләк итә. Шулай ук Бәдердән соң аңа трофей буларак кылыч, калкан һәм бер дөя бирәләр.

Әлеге сугыштан соң Гали Фатыймага - Мөхәммәд галәйһиссәләм кызына өйләнә. Әлеге никахтан 3 малай - Хәсән, Хөсәен һәм Мөхсин, һәм ике кыз - Зәйнәп һәм Өммегөлсем туа.

Һ. 3 елда Өхед сугышында Гали Мөхәммәд галәйһиссәләмне мөшрикләрдән саклый һәм яралана.

Һ. 6 елда Хәйбәр сугышында Гали күп батырлык күрсәтә, һәм мөселманнар оазисны алуга ирешәләр.

Мәккәне алганда (һ. 8) Гали мөселман гаскәренең байрак йөртүчесе була. Шәһәрне алганнан соң, Мөхәмәд гаәлйһиссәләм Гали белән Кәгъбәдәге потларны вата.

Мәккәне алганнан соң, Хәвәзия, Сәкиф һәм башка кайбер кабиләләр мөселманнарга каршы берләшәләр. Хәлиткеч сугышта Гали җиңүгә өлешен кертә.

Гали, Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменә кадәр, аның янында була, аның җеназа эшләре белән шөгыльләнә. Хәлифәт үсешенә зур өлеш кертә. Икенче хәлиф Гомәр, үзе ниндидер сәбәпле Мәдинәне калдырып киткән вакытларында, Галине үзе урынына калдырган. Гали ул вакытта Хәлифәтнең олы казые вазифасын үтәгән. Гомәр, үлеме алдыннан, хәлиф урынына алты кандидатны әйтә, алар арасында Гали дә була, ләкин Шурада Госман хәлиф булып сайлана.

Госман хәлифәлеге чорында, Гали шулай ук казый вазифасында була. Госманга каршы фетнә күтәрелгәч, ул баш күтәрүчеләр белән сөйләшүләр алып барырга тели, уллары - Хәсән һәм Хөсәенне хәлифне сакларга җибәрә. Госман үтерелүеннән соң, хәлифәттәге хәл кискенләшә. Дәүләтне җитәкләүне Галигә тәкъдим итәләр, һәм ул әлеге тәкъдимне кабул итәргә мәҗбүр була. Шулай итеп һ. 35 елда (656 ел) Гали дүртенче хәлиф була.

Төркем:Сәхабәләр
Яктылык тизлеге

**Яктылык тизлеге** — вакуумда электромагнитик дулкыннар таралуы тизлегенең абсолют зурлыгы. Физикада гадәт буенча «*c*» ([цэ] дип әйтелә) хәрефе белән билгелилләр. Яктылыкның вакуумдагы тизлеге — фундаменталь даими, ул инерциаль хисап системасын сайлауга бәйле түгел. Ул аерым җисемнәрнең генә түгел, ә тулаем фәза-вакытның үзлекләрен билгели. Хәзерге заманча карашлар буенча, яктылыкның вакуумдагы тизлеге — кисәкчекләр хәрәкәт тизлегенең иң зур мөмкин булган зурлыгы.

## Вакуумда (бушлыкта)

Яктылык тизлегенең иң төгәл үлчәме 299&nbsp;792&nbsp;458 ± 1,2 м/с 1977 елда эталон метр нигезендә башкарыла.

Хәзерге вакытка, вакуумда яктылык тизлеге — билгеләмә буеча, *төгәл*  м/с-ка, яки якынча -ка тигез булган фундаменталь даими. Төгәл үлчәү 1983 елдан метрның эталоны итеп яктылыкның вакуумда  секунд вакытында үткән арасы алынганлыкка бәйле.

Табигатьтә яктылык тизлеге белән таралалар:
* күренүче яктылык
* электромагнит нурланышының башка төрләре (радиодулкыннар, рентген нурланышы һ.&nbsp;б.)
* фаразлаулар буенча — гравитацион дулкыннар

## Үтәкүренмәле тирәлектә
Яктылыкның үтәкүренмәле тирәлектәге тизлеге — яктылыкның вакуумнан аермалы тирәлектә таралу тизлеге. Дисперсияле тирәлектә фаза һәм төркем тизлеген аералар.

Фаза тизлеге монохроматик яктылык дулкынының озынлыгы һәм ешлыгын бәйли (λ=*c*/ν). Әлеге тизлек гадәттә (ләкин гел түгел) *c* кимрәк. Яктылыкның вакуумдагы һәм фаза тизлекләренең чагыштырмасы сыну күрсәткече дип атала.

Төркем тизлеге тигезлекле тирәлектә һәрвакыт *c*-дан кимрәк. Ләкин тигезлексез тирәлектә ул *c*-дан зуррак булырга мөмкин. Ләкин, шул ук вакытта, импульсның алгы фронты барыбер яктылыкның вакуумдагы тизлегеннән зур тизлек белән хәрәкәт итми.

Арман Ипполит Луи Физо тәҗрибәдә исбатлый: тирәлекнең яктылык нурына карата хәрәкәте яктылыкның әлеге тирәлектәге тизлегенә тәэсир итә ала.

## Яктылык тизлеген үлчәү тарихы
Антик галимнәр, бик сиркәләреннән тыш, яктылык тизлеген чиксез дип уйлаганнар . Яңа вакытта әлеге сорау дискуссияләргә сәбәп була. Галилей һәм Роберт Гук аны, бик зур булса да, чикле дип фаразлаганнар, ә Иоганн Кеплер, Рене Декарт һәм Пьер Ферма элеккечә яктылык тизлеген чиксез дип уйлаганнар.

Яктылык тизлегенә беренче сыйфатламаны Олаф Рёмер бирә (1676). Җир һәм Юпитер Кояштан төрле якта булганда, Юпитер иярчене Ионың тотылуы 22 минутка соңарганын күзәтә. Шуннан ул яктылык тизлегенең төгәл булмаган, ләкин якынча зурлыгын билгели —  км/с. Ярты гасырдан соң, яктылык аберрациясен ачу яктылык тизлегенең чиклелеген раслау һәм аны төгәлрәк билгеләү мөмкинлеген бирә.

## Шулай ук карагыз
* Яктылыктан тизрәк хәрәкәт
* Тавыш тизлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Физические величины: Справочник./А.&nbsp;П.&nbsp;Бабичев, Н.&nbsp;А.&nbsp;Бабушкина, А.&nbsp;М.&nbsp;Братковский и др.;под ред. И.&nbsp;С.&nbsp;Григорьева, Е.&nbsp;З.&nbsp;Мейлихова М.: Энергоатомиздат, 1991, — 1232 с — ISBN 5-283-04013-5

## Сылтамалар
* ''«Скорость света»'' — статья в Физической энциклопедии

## Искәрмәләр

Төркем:Фундаменталь даимиләр
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Яктылык
Төркем:Махсус чагыштырмалылык
Төркем:Тизлек берәмлекләре
Рөнтген нурланышы

**Рөнтге́н нурланышы** (tat.lat. ''Röntgen nurlanışı)— фотон энергияләре энергетик шкалада ультрашәмәхә һәм  гамма-нурланыш арaсында урнашкан электромагнитик дулкыннар. Дулкын озынлыклары - −2 - 103 Å (10−12 - 10−7 м).

1895 елда Вилһелм Рөнтген югары ешлыклы нурланыш,  кыска дулкын озынлыгы 10−2 - 103 Å (10−12 - 10−7 м) белән тикшереп ача. Шушы электромагнит дулкыннарының озынлыгы (ешлыгы, дәрманы) иңшәмәхә (ультрафиолет) һәм гамма нурланышлары арасында тора. Кыска дулкын озынлыгы булганлыктан Рөнтген нурланышы кристалл рәшәткәсендә сибелмичә каты һәм сыек җисемнәрендә үтеп керәләр. Тыгыз кристалл рәшәткәсе Рөнтген нурланышын сеңдерә, мәсәлән сөякләр, кургаш - Pb. Кургаш экраннары, махсус электромагнит җайланмалы кулланып Рөнтген сурәте ясала.

Шушы Рөнтген кыска дулкын озынлыклы (югары ешлыклы) нурланышы медицинада, фәнни тикшеренүләрдә, сәнәгатьтә киң кулланыла.

## Нурланыш бәяләмәләре
Рөнтген дулкыннарының бәяләмәләре:
* дәрман = 100 эВ - 250 кэВ
* ешлык = 3 - 6 Гц (Һерз)
* дулкын озынлыгы = 0,005—10 нм

## Ачу
Рөнтген нурланышын Вилһелм Конрад Рөнтген ачкан.

## Сылтамалар

* Рентген трубкасы бите  
* Рентген диагностикасы 

Төркем:Электромагнитик нурланыш
Төркем:Рентгенология
Казанның Авиатөзелеш районы

**Казанның Авиатөзелеш районы** () — Казанның төньяк өлешен биләп торучы районы. Көнбатышта һәм көньякта Мәскәү һәм Яңа Савин районнары белән чиктәш, көнчыгышта һәм төньякта — Татарстанның Биектау районы белән. Районның мәйданы якынча 3900 га, халкы — 110 мең кешедән артык, районның 2/3 өлешен 10 поселок (Северный, Яңа Карабай, Авиастроитель, Коры елга, Грабарский, Кадыш, Щербаково, Борисоглебское, Крутушка, Зәңгәр күл) урнашкан шәхси сектор биләп тора (якынча 1450 га).

## Тарих
Авиатөзелеш районы 1994 елда Ленин районының төньяк өлешеннән бүлеп чыгару нәтиҗәсендә барлыкка килә.

2010 елның ахырыннан Авиатөзелеш һәм Яңа Савин районы администрацияләре Яңа Савин районы администрациясе нигезендә берләштереләләр.

## Урамнары
* Беломорская урамы
* Муса Бигиев урамы
* Рубин урамы 
* Симонов урамы
 
## Сылтамалар

Төркем:Казан районнары
Казанның Киров районы

[thumb|250px|right|[Юбилей аркасы (Казан)|Юбилей аркасы — район символы]]
**Казанның Киров районы** () — шәһәрнең көнбатыш өлешен биләп торучы Казан районы. 
## География
Шәһәрнең үзәк өлеше буенча чик Идел һәм Казансу елгалары буенча үтә, көнчыгышта һәм төньякта Мәскәү районы белән чиктәш, көнбатышта — Татарстанның Яшел Үзән районы белән.

Районга шулай ук Юдино поселогы, һәм тагын 10 поселок керә: Залесный, Яңа Юдино (Беляевский), Займище, Хуҗәмәт, Красная Горка, Яңа Аракчино, Калинин, Иске Аракчино, Игумново-Лагерная, Лебяжье. Районның зур өлешен Казандагы иң эре урман зонасы һәм сәнәгый зона алып тора.
## Тарих
1920 елда Адмиралтейский һәм Ягодный бистәләрен Казансу артындагы поселоклар белән кушу нәтиҗәсендә *Объединённо-Слободской* район барлыкка китерелә, 1925 елда ул *Зареченский* дип үзгәртелә, 1928 елдан — *Пролетарский*. 1934 елда Пролетарский районыннан *Ленин* районын аерып чыгаралар. 1935 елда Пролетарский район *Киров* районы дип атала башлый.

## Киров районы җитәкчеләре
# ...
# 1965―1968 ― Индус Зарифулла улы Фәтхуллин (1933―1993) ― район башкарма комитеты рәисе;
# ...
# 1985—1985 ― Геннадий Иванович Зерцалов (26.05.1947) ― район башкарма комитеты рәисе;
# 1985—1987 — Николай Васильевич Мачтаков  (14.05.1941) ― район башкарма комитеты рәисе;
# 1987—1989 — Владимир Егорович Селиванов  (02.09.1947) ― район башкарма комитеты рәисе;
# 1989—1998 — Владимир Геннадьевич Соловьев  (29.08.1954) ― район башкарма комитеты рәисе, администрация башлыгы;
# 1998—2006 — Александр Георгиевич Барышев (19.10.1954) — администрация башлыгы;
# 2006—2007 — Александр Евгеньевич Сергеев  (26.05.1966) — администрация башлыгы;
# 2007—2009 — Айрат Рәфкать улы Нуретдинов (11.11.1971) — администрация башлыгы;
# 2009—2016 — Дамир Илдус улы Фәттахов (11.10.1979) — администрация башлыгы;
# 2016 ―  — Сергей Александрович Миронов (1.07.1983) — администрация башлыгы.

## Моны да карагыз
#### Киров районы урамнары
* Алафузов урамы
* Адмиралтейство урамы

## Сылтамалар

Төркем:Казан районнары
Рәшит Шамкай

**Рәшит Шамкай**, шулай ук **Шамкай** (*тулы исем-фамилиясе* Рәшит (*Рәшид*) Мирза улы Шамкаев, *[[1940 ел]]ның [[26 май|26 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]],  [[Куйбышев өлкәсе]], [[Камышлы районы]], [[Иске Ярмәк]] — [[2021 ел]]ның [[22 август]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*)&nbsp;— Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты (1968—2000 елларда). Татарстанның халык артисты (1996).

## Тормыш юлы
Рәшит Шамкаев 1940 елның 26 маенда Куйбышев (1992 елдан Самар) өлкәсе Камышлы районы Иске Ярмәк авылында туа. Халыкка күбрәк Рәшит Шамкай яки гади Шамкай исеме белән билгеле. 1966 елда Казан театр училищесын тәмамлый. 1967—1968 елларда Минзәлә театрында, 1968 елның көзеннән 2000 елга кадәр — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында эшли. Тышкы кыяфәте белән үк комик жанр артисты. Үтә кызык характерлы, комедиячел типларны гәүдәләндерә.

## Рольләре
* Проня&nbsp;— «Баһадирлар» (Н.&nbsp;Погодин)
* Тишка&nbsp;— «Агай эне ак мыек» (А.&nbsp;Островский)
* Таһир&nbsp;— «Әнә килә автомобиль» (Ф.&nbsp;Яруллин)
* Ясәви&nbsp;— «Ташкыннар» (Т.&nbsp;Гыйззәт)
* Савелий&nbsp;— «Солдат хатыны» (Н.&nbsp;Анкилов)
* Нигъмәтҗан&nbsp;— «Синең урыныңа кайттым» (Р.&nbsp;Хәмид)
* Пеләш&nbsp;— «Әшнәләр» (В.&nbsp;Шукшин)
* Труффальдино&nbsp;— «Болан-Патша» (К.&nbsp;Гонци)
* Анчугин&nbsp;— «Булмас димә, дөнья бу» (А.&nbsp;Вампилов)
* Гыйльметдин&nbsp;— «Ат карагы» (Т.&nbsp;Миңнуллин)
* Дәрвиш&nbsp;— «Хуҗа Насретдин» (Н.&nbsp;Исәнбәт)
* Мөбарәк&nbsp;— «Казан егетләре», «Тагын Казан егетләре» (М.&nbsp;Гыйләҗев)
* 2-нче кунак&nbsp;— «Кишер басуы» (З.&nbsp;Хәким) һ.&nbsp;б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1996 — Татарстанның халык артисты

## Гаиләсе
Хатыны Суфия (?—2018), Камал театры хезмәткәре булып эшләгән. Балалары: кызы Гөлнара, улы Айдар.

## Вафаты
2021 елның 22 августында Казанда вафат. Хатынының туган ягында ― Арча районы Түбән Оры авылында җирләнгән .

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *[[Ильтани Илялова|Илялова И. И.]]* Галиәсгар Камал театры артистлары. Биографик белешмәлек. Тулыландырылган икенче басма. Татарстан китап нәшрияты, Казан, 2005 ел.

## Сылтамалар

* Артист Рәшит Шамкай вафат. Азатлык радиосы, 22 август 2021

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Әсхәт Хисмәтов

**Әсхәт Хисмәтов** — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, Татарстанның халык артисты (2003 ел). Илһам Шакиров исемендәге Республика премиясе лауреаты (2023).

## Тормыш юлы
Әсхәт Хисмәтов 1952 елның 1 гыйнварында Әлки районы Түбән Әлки авылында дөньяга килә. 1978 елда Казан театр училищесын тәмамлап Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында эшли башлый. Эчке йомшаклыгы белән аерылып торган төрле характердагы рольләрдә уйный. Җырлау сәләте бар. 
 
Әсхәт Хисмәтов — Татарстанның халык артисты.

## Рольләре

* Булат — «Зәңгәр шәл» (К. Тинчурин)
* Ильяс — «Казан сөлгесе» (К. Тинчурин)
* Хәйретдин — «Яшь йөрәкләр» (Ф. Бурнаш)
* Марат — «Туй алдыннан» (Х. Вахит)
* Гөлүс — «Улыбыз өйләнә, без аерылышабыз» (И. Юзеев)
* Иван — «Бирнәсез кыз» (А. Островский)
* Денис Иванович — «Җимерелгән бәхет» (А. Островский)
* Хәсән — «Ләйсән ире Хәсән» (Ю .Сафиуллин)
* Хәлим — «Миңлекамал» (М. Әмир)
* Ташчәйнәр — «Ахырзаман» (Ч. Айтматов)һ.б.

## Шәхси тормышы
Беренче хатыны ― Нурания, 1978 елда өйләнешкәннәр, 1987 елда йөрәк белән проблемалар аркасында вакытыннан алда вафат булган. Беренче никахыннан кызлары Гүзәлия белән Гөлшат Казанда яшиләр.
Икенче хатыны ― Рәшидә, театр училищесын тәмамлаган, курчак театрында эшләгән, Камал театрында гример булып эшли, 1989 елда өйләнешкәннәр.
Балалары: улы Булат (баянчы), Илсөяр (КФУ тәмамлаган).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Илялова И.И. Галиәсгар Камал театры артистлары. Биографик белешмәлек. Тулыландырылган икенче басма. Татарстан китап нәшрияте, Казан, 2005 ел

## Сылтамалар

* Әсхәт Хисмәт токмачлы ашны бернигә алыштырмый
* Галиәсгар Камал исемендәге татар дәүләт драма театры рәсми сайты
* «Татарстан» ДТРК — Әсхәт Хисмәтов турында фильм

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча артистлар
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Илһам Шакиров премиясе лауреатлары
Питер Устинов

**Пи́тер Алекса́ндр Усти́нов** (; 1921 елның 16 апреле, Лондон —    2004 елның 28 марты, Женолье, Во кантоны , Швейцария) — Бөек Британия актеры, кинорежиссеры, драматургы, сценаристы, язучысы, продюсеры һәм теле- һәм радио алып баручысы.

Төркем:«Оскар» премиясе лауреатлары
Төркем:«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
Төркем:«Эмми» премиясе лауреатлары
Төркем:«Грэмми» премиясе лауреатлары
Ливия гимны

**«Аллаһ бөек»** ( 2011 елга кадәр Ливиянең дәүләт һимны булды, 1969 елда хакимияткә Мөгаммәр Каддафи килгәч, кабул ителгән иде. Ил башлыгы явызларча үтерелгәч, ул гамәлдән чыгарылды.

1956 елда Мисырлыларның Сүәеш кризисы периоды хәрби маршы буларак язылган.
## Һимнның гарәпчә тексты
الله أكبر الله أكبر
الله أكبر فوق كيد المعتدي
والله للمظلوم خير مؤيد
أنا باليقين وبالسلاح سأفتدي
بلدي ونور الحق يسطع في يدي
قولوا معي قولوا معي
الله الله الله أكبر
الله فوق المعتدي

يا هذه الدنيا أطِّلي واسمعي
جيش الأعادي جاء يبغي مصرعي
بالحق سوف أرده وبمدفعي
فإذا فنيت فسوف أفنيه معي
قولوا معي قولوا معي
الله الله الله أكبر
الله فوق المعتدي

قولوا معى الويل للمستعمر
والله فوق الغادر المتكبر
الله أكبر يا بلادى كبري
وخذى بناصية المغير ودمري
قولوا معى قولوا معي
الله الله الله أكبر
الله فوق المعتدي.

## Латин транскрипциясе

## Сылтамалар
* Информация о гимне на сайте nationalanthems.info 

Төркем:Ливия
Ливия
Степан Богданович Лиходеев

**Степан Богданович Лиходеев** (*Степа Лиходеев*) — Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романында әдәби персонаж, «Варьете» театры директоры, Берлиоз белән бергә Бакчалы урамы №302-бис йортының №50 фатирында яши. 
## Тасвирлама
Лиходеев директор вазифаларын үтәүгә бөтенләй туры килми һәм күп вакытын эчеп үткәрә. Фатирында иярченнәре белән ВВоланд барлыкка килгәч, Лиходеев Ялта китереп ыргытыла, шул урыннан ул  хезмәттәшләре – Римскийга һәм  Варенухага телеграммалар җибәрә. Ике атна эчендә Лиходеев Мәскәүдә булмый, ахырда самолетта кайта; үзенең үтенече буенча, аны «ышанычлы камерага» ябалар. Стравинский клиникасында сигез көн үткәргәч, Лиходеев ахырда Ростов шәһәрендә зур гастрономик кибет мөдире вазифасын ала. 
## Сылтамалар
*  Әдәби геройлар энциклопедиясе.20 гасыр рус әдәбияты  (күчерелмә) 

Төркем:Булгаков персонажлары
Китмибез!

**«Китмибез! » шигыре** – Габдулла Тукайның 1907 елда язылган шигыре.
## Тарих
Шигырь Патша Думасындагы уң депутатларның һәм реакцион матбугатның мөселманнарга карата: *«Әгәр сезгә Русиядәге тәртипләр ошамаса, Төркиягә китегез»*, - дигән чыгышларына каршы язылган. Дәүләт Думасының 1907 елның маенда булган унбишенче мәҗлесендә Уфа губернасыннан сайланып килгән депутат мөгаллим Кәлимулла Хәсәнев мөселман мәктәпләренең хәле начарлыгын зарланып сөйли. Моңа карагруһлар урыннарыннан сикереп торып, йодрыкларын төйнәп, *«Төркиягә китегез!» *- дип кычкыралар.

«Китмибез!» шул уңай белән иҗат ителгән, һәм аның язылу вакыты да 1907 елның май ахырларында булырга тиеш. 

Беренче тапкыр шигырь «4 нче дәфтәр»дә (1907) басылган.

## Чыганак
*  

Төркем:Тукай шигърияте
Нострадамус

**Мишель де Нотрдам** (), **Нострадамус** буларак та билгеле (14 декабрь 1503-2 июль 1566) — француз астрологы, алдан күрүче, табиб һәм алхимик, бар дөньяга үзенең күрәзәләре белән билгеле шәхес.
## Биография
### Килеп чыгыш

Мишель де Нотрдам 1503 елның 14 декабрендә Сен-Ремида (Прованс), XV гасырда католик диненә күчкән яһүдиләр гаиләсендә туа.  Сезар де Нотрдам «Прованс хроникасында» язган гаилә легендасы буенча, күрәзәченең бабалары Рене Мәрхәмәтле һәм Калабрий герцогы сарайларында табиб булып эшләгәннәр. Ләкин билгеле фактларга таянып, ул бабаларның шактый белемле һәм бай кешеләр булуы турында гына төгәл әйтергә мөмкин. Мишельнең атасы Жом де Нотрдам (1470-1547) нотариус булган, бабасы Пьер де Нотрдам (1430-1484) һәм бабасының атасы Давин де Каркассон (1410-1473) Авиньонда сәүдә белән шөгыльләнгәнәр, ә бабалары Пьер де Сен-Мари (?-1485) һәм Жан де Сен-Реми (?-1504) Арльда һәм Сен-Ремида табиб булганнар.  Франция хакимияте чукынган яһүдиләргә яхшы мөнәсәбәттә булса, гади халык аларның Мәсихкә хыянәте турында гел уйлаган. Шуның кебек сәбәпләр де Нотрдам гаиләсен изоляцияле җәмгыятьләрдә яшәргә мәҗбүр иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Алхимиклар
Төркем:Күрәзәчеләр
Кәрия-Зәкәрия

** Кәрия-Зәкәрия ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар кулга-кул тотынышып түгәрәкләнеп басалар. Уртага бер бала чыга. Түгәрәктәгеләр бер якка хәрәкәт итеп җырлыйлар. Җырларда уртадагы баланың укуда, хезмәттә, җыр-биюдә булган сәләте, уңганлыгы мактала:

: Бу бик яхшы укучы,
: Бу бик яхшы укучы,
: Аның укуы яхшы,
: Аннан үрнәк алыгыз.

: Бу бик яхшы җырлаучы,
: Бу бик яхшы җырлаучы,
: Аның җырлавы яхшы —
: Аннан үрнәк алыгыз.

: Бу бик яхшы биюче... һ. б.

Шундый һәр җырдан соң түгәрәктәгеләр кул чабып, такмак әйтәләр:

: Кәрия, Зәкәрия коммая,
: Кәрия, Зәкәрия коммая:
: Кәри комма, Зәкәр комма,
: Зәкәрия коммая...

Бу вакытта уртадагы бала бер иптәшен алып әйләнеп тора. Әйләнеп туктагач, чакырган иптәшен калдырып, түгәрәккә баса. Тагын җыр башлана. Уен шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Максим Горький

**Макси́м Го́рький**, чын исеме **Алексей Максимович Пешков** (1868 елның 28 марты, Түбән Новгород, Россия империясе — 1936 елның 18 июне, Горки, Мәскәү өлкәсе) - рус язучысы, прозаик, драматург.

## Биография
### Балачагы
Алексей Пешков Түбән Новгородда агач остасы Максим Савватьевич Пешков (1839-1871) гаиләсендә туа. Анасы - Варвара Васильевна (1842—1879), кыз фамилиясе Каширина. Горькийның бабасы әфисәр дәрәҗәсенә кадәр хезмәт итә, ләкин түбән чиннарга рәхимсез мөгамәләсе өчен чиныннан төшерелә һәм Себергә сөрелә. Шуннан соң ул мещаннарга языла.

Иртә ятим калып, Горький балачагын бабасы Каширин йортында уздыра. 11 яшеннән эшләргә мәҗбүр була: кибеттә ярдәмче, парахут буфетында савыт-саба юучы, икмәк пешерүче булып эшли, иконопись мастерскоенда белем ала һ.б.

### Яшүсмер чагы

## Хәтер
* 1940 елда Казанда музее ачыла.
* 1949 елда Казанның Галактионов урамы атамасы Горький урамы итеп үзгәртлә.
* 1979 елда Кама Тамагы районы Красновидово авылында музее ачыла.
* 2002 елда Татарстанда Максим Горький исемендәге премия булдырылган. Беренче лауреатлар (2003): Марк Зарецкий, Роза Кожевникова.

## Техника исемнәре
** АНТ-20 «Максим Горький» — совет агитация, пассажир күп урынлы, 8-моторлы очкыч

## Галерея

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

Төркем:Рус язучылары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Максим Горький
Роберт Скотт

**Ро́берт Фа́лкон Скотт** (, 1868 елның 6 июне, Девонпорт, Девоншир, Англия — 1912 елның 29 марты, Антарктида) - Бөек Британия сәяхәтчесе, Төньяк полюсны ачучыларның берсе.

## Тарих
* 17 гыйнвар 1912 ел — британ сәяхәтчесе Роберт Скотт Көньяк полюсына җитә (Руаль Амундсен экспедициясеннән соң бер ай үтә).

## Шулай ук карагыз

Төркем:Бөекбритания сәяхәтчеләре
Шүрәле (поэма)

[right|210px|thumb|<center>«Шүрәле» әсәренә [Тавил Хаҗиәхмәтов ясаган рәсем]]**«Шүрәле» поэмасы** – Габдулла Тукайның 1907 елда язылган, бик популяр әкият-поэмасы. Ул Шүрәле турындагы татар халык риваятенә нигезләнгән. 

## Тарих
Поэма беренче тапкыр «3 нче дәфтәрдә» (1907) басылган. Әсәрнең ахырында Тукай түбәндәге юлларны язып өстәгән:

## Поэма бүгенге көндә
Әкият-поэма аерым китап булып күп тапкыр нәшер ителә. Фәрит Яруллин поэмага нигезләнеп, «Шүрәле» балетын иҗат итә.
## Чыганак
*  
## Сылтамалар
* Шүрәле
* 

Төркем:Тукай шигърияте
Төркем:Тукай балалар әдәбиятында
Орион йолдызлыгы

**Орио́н йолдызлыгы** (шулай ук *Көянтә йолдызлыгы*; ) — күк йөзенең экватор йолдызлыгы. Бу йолдызылыкта 0 нчы дәрәҗә зурлыктагы ике йолдыз, 2 нче дәрәҗә — 5 йолдыз, 3 нче дәрәҗә — 4 йолдыз бар, өстәвенә кайберләре үзгәрмә йолдызлар булып торалар.

## Йолдызлар
**Орион ''α*** — [[Бителҗәүза]] ( *ибт әл-җәүза’* — «Бәйленең култык асты», монда «Бәйле» астында Орион күздә тотыла; ), ярымдөрес [[үзгәрмә йолдыз]], аның ялтыравы +0,2 дән +1,2 гә кадәр үзгәрә һәм уртача +0,7 тигез. Бу астрономларга мәгълүм булган [[иң эре йолдызлар исемлеге|иң зур йолдызлардан]] берсе [[йолдыз]] [[Җир]]дән 643 ± 146 [[яктылык елы]] ераклыкта урнашкан. Бителҗәүза [[Кояш]]тан якынча 140&nbsp;000 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан якынча 1180 тапкыр зуррак.

*'Орион *β*** — [[Риҗел]] ( ''риҗл әл-җәббар'' — «Орионның аягы»; ), +0,18 [[йолдызча зурлык]]тагы [[күк үтә зур йолдыз|аклы-күкле үтә зур йолдыз]]. Бу йолдыз якынча 773 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Риҗел Кояштан 85&nbsp;000 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 78 тапкыр зуррак.

**Орион *γ*** — [[Беллатрикс]] ( — «сугышчы хатын»), +1,64 [[йолдызча зурлык]]тагы [[күк үтә зур йолдыз|аклы-күкле үтә зур йолдыз]]. Беллатрикс Кояштан 4000 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 5,7 тапкыр зуррак. Ә өслегенең температурасы 21500 К тигез.

**Орион *δ*** — [[Минтака]] ( ''минтақа'' — «билбау»), [[катлаулы йолдыз]], аның ялтыравы +2,26 дән +2,14 гә кадәр үзгәрә.

**Орион *ε*** — [[Әлнизам]] ( ''ән-низам'' — «[[энҗе]] җебе»; ), +1,69 [[йолдызча зурлык]]тагы [[күк үтә зур йолдыз]]. Минтака һәм Әлнитак йолдызлары белән «[[Орион Билбавы]]ны» тәшкил итә.

**Орион *ζ*** — [[Әлнитак]] ( ''ән-нитақ'' — «кушак»; ), +1,72 [[йолдызча зурлык]]тагы [[катлаулы йолдыз|өчле йолдыз]]. Бу йолдыз якынча 817 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

**Орион *κ**' — [[Сәеф]] ( *сәеф* — «кылыч», Орионның кылычы күздә тотыла; ), +2,06 [[йолдызча зурлык]]тагы [[йолдыз]]. Бу йолдыз якынча 720 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Сәеф Кояштан 57&nbsp;500 тапкыр яктырак һәм аның диаметры Кояшныкыннан 11 тапкыр зуррак. Ә өслегенең температурасы 26&nbsp;000 К тигез.

== Тарих һәм исемнәр ==
[[Әл-Бируни]] үзенең [[1030 ел]]да тәмамланган «[[Мәсгуд кануны]]нда» [[Клавдий Птолемей|птолемейныкы]]  исемене [[гарәп теле]]нә «җәббар» һәм «җәүза» сүзләре белән тәрҗемә иткән. Татар халкы, бөтен [[гарәп-мөселман мәдәнияте]] бер өлеше буларак, әүвәл йолдызлыкның *Җәббар'' () гарәп исеме да кулланды, әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.

## Сурәтләр

Файл:Cintura di Orione binocolo.png|Орион Билбавы
Файл:Orion Belt.jpg|Орион Билбавы йолдызларының фотосурәте


## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлыклар
Григорий Данилович Римский

**Григорий Данилович Римский** – Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романында әдәби персонаж, «Варьете» театрының финанс директоры.
## Тасвирлама
Варенуха белән бергә ул Лиходеевны көтә, аннары аның Ялтадан телеграммаларын ала һәм Варенуханы ГПУга җибәрә. Римский тамаша күрсәтергә дип килгән «кара магны» - Воландны каршылый, ә кара магия сеансы тәмамлангач, кабинетында качып утыра. Күпмедер вакыттан соң анда Варенуха килә, ә аннары тәрәзә аша Гелла кермәкче була. Әтәч тавышы Римскийны коткара, ләкин инде ул булган хәлләрдән соң, озак тормый, Ленинградка кача.  Ул шәһәрдә аны милиция таба...

Ахырда Римский «Варьете»дан чыга һәм балалар курчак театрында эшли башлый.
## Сылтамалар
*  Әдәби геройлар энциклопедиясе: 20 гасыр рус әдәбияты   (күчерелмә)

Төркем:Булгаков персонажлары
Люция Хәмитова

**Люция Хәмитова**, Люция Миннәхмәт кызы Хәмитова (*сәхнә псевдонимы* **Люция Хәмит**, *[[1967 ел]]ның [[12 июль|12 июле]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры актрисасы (*[[1987 ел]]дан*). Татарстанның (2001) һәм Россия Федерациясенең (2021) атказанган, Татарстанның халык (2007) артисты. «Тантана» (*[[2011 ел|2011]], [[2020 ел|2020]]*) һәм Тукай (*[[2019 ел|2019]]*) премияләре лауреаты.

## Тормыш юлы
Люция Хәмитова 1967 елның 12 июлендә Казан шәһәрендә туа. 1987 елда Казан театр училищесын тәмамлый һәм Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында эшли башлый. Ул иҗат иткән образлар көчле драматик кичерешләргә бай: кеше табигатенең нечкә тойгыларын тулы ача белә. Күбрәк баш рольләрдә яшь кызларны уйный.

## Рольләре
* Рәмзия — «Күк капусы ачылса» (Х. Вахит)
* Зөбәрҗәт — «Ай тотылган төндә» (М. Кәрим)
* Наилә — «Бичура»
* Хәбибә — «Казан егетләре», «Тагын Казан егетләре» (М. Гыйләҗев)
* Джульетта — «Ромео һәм Джульетта» (В. Шекспир)
* Көнәкә — «Идегәй» (Ю. Сафиуллин)
* Фелисьяна — «Биюче» (Лопе де Вега)
* Шүрәлия — «Җанкисәккәем», Вера — «Илгизәр + Вера» (Т. Миңнуллин)
* Биби — «Беренче театр» (Г. Камал)
* Карачәч — «Җирән чичән һәм Карачәч сылу»
* Сәлви —  «Хуҗа Насретдин» (Н.Исәнбәт)
* Зойка — «Мәхәббәт хатирәсе» (Ф.Бүләков)
* Зәйнэп — «Килә ява, килә ява», «Ява карлар, ява карлар» (З. Хәким)
* Фазилә — «Зәңгәр шәл» (К. Тинчурин)
* Чибәр — «Кара чикмән» (Геор Хугаев) Һ. 6.
* Хатын — «Җәйнең бер көнендә» (Йон Фоссе)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 2001 — Татарстанның атказанган артисты 
* 2007 — Татарстанның халык артисты
* 2011 — «Тантана» премиясе — «*Икенче пландагы иң яхшы хатын-кыз роле*» номинациясендә (
* 2014 — «Алтын битлек» премиясе номинанты — «*Иң яхшы уйналган хатын-кыз роле*» номинациясендә (*[[Камал театры]]нда Йон Фоссе әсәре буенча куелган «Җәйнең бер көнендә» спектаклендә*)
* 2019 — Тукай премиясе
* 2020 — «Тантана» премиясе — «*Икенче пландагы иң яхшы хатын-кыз роле*» номинациясендә (Камал театрында «Санаулы кичләр» (А. Володин) спектаклендə Тамара роле өчен)
* 2021 — Россия Федерациясенең атказанган артисты 
## Гаиләсе
Ире — Фәрит Бикчәнтәев (21.05.1962), *[[Камал театры]] баш режиссеры* (*[[2002 ел]]дан*). *[[Ул]]лары*: Йосыф Бикчәнтәев (10.03.1993), *[[Камал театры]] артисты* (*[[2015 ел]]дан*).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# *[[Ильтани Илялова|Илялова И. И.]]* Галиәсгар Камал театры артистлары. Биографик белешмәлек. Тулыландырылган икенче басма. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 2005 ел.

## Сылтамалар

*  Хә­ми­то­ва Люция Миннәхмәт кызы (Лю­ция Хә­мит). Камал театры сайты
* ХАМИТОВА ЛЮЦИЯ МИННАХМЕТОВНА. Артисты театра им. Галиаскара Камала: Библиографический справочник. Ильтани Илялова — Казань: Татарское книжное издательство, 2005.

## Шулай ук карагыз


Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:«Алтын битлек» премиясе номинантлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Людмила Гурченко

**Людми́ла Марк кызы Гу́рченко** (1935 елның 12 ноябре, Харковь — 2011 елның 30 марты, Мәскәү) — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦеның һәм Россиянең актрисасы, эстрада җырчысы. Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦеның халык артисты (1983 ел). Васильевлар исемендәге РСФСРның Дәүләт премиясе лауреаты (1976 ел). Россия Федерациясенең Дәүләт премиясе лауреаты (2004 ел).

## Сылтамалар
* Людмила Гурченконың рәсми сайты
* 
* Кино-Театр. Ру сайтында Людмила Гурченко
Андромеда Томанлыгы

**Андромеда Томанлыгы** (*Андромеда галактикасы*, M31, NGC 224) — Sb төрендәге бормалы галактика. Бу Киек Каз Юлына иң якын зур галактика Андромеда йолдызлыгында урнашкан һәм бездән ераклыгы 772 килопарсек (2,52 млн. яктылык елы). Безгә карата галактика яссылыгының авышлыгы 15° тәшкил итә, аның күренмә зурлык — 3,2°, күренмә йолдызча зурлык — +3,4.

Андромеда галактикасы турында беренче мәртәбә фарсы астрономы Әс-Суфи үзенең хезмәтендә (946 ел) яза, ул аны «кечкенә болыт» буларак тасвирлый. 1612 елда галактиканы Симон Мариус телескоп аша күренмәләре нигезендә тасвирлый. Шарль Месье үзенең каталогын төзегәндә объектны M31 саны астында керткән. 1785 елда Уильям Гершель M31 үзәгендә кызыл тапчыкка игътибар итә.

Андромеда Томанлыгы, Киек Каз Юлы белән беррәттән, Җирле төркемгә керә, һәм Кояшка таба 300 км/с тизлек белән хәрәкәт итә. Астрономлар хисабы буенча, Андромеда галактикасы һәм безнең Галактика бер-берсенә карата 100–140 км/с тизлек белән якынлашалар. Шуңа күрә икәве 3–4 млрд. елдан соң бер берсенә бәрелергә һәм берләшергә тиешләр. Безнең Кояш системасын, ихтимал, көчле тартым тайпылышлары галактикаара киңлеккә чыгарып ташларлар. Әмма Кояш һәм планеталар таркалуы булмастыр.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Бормалы галактикалар
Театр (шигырь)

**«Театр» шигыре** – Габдулла Тукайның 1907 елда язылган театрга багышланган шигыре.

Ул
 
юллары белән аеруча билгеле.
## Тарих
Беренче тапкыр «Әл-ислах» газетасының 1907 ел 26 ноябрь (№8) санында басылган «4 нче дәфтәдә» (1907) 16 нчы юл:
::* Кирәк кол булса, кирәксә... - *

рәвешендә генә калдырылып, «император» сүзе күп нокта белән алмаштырылган. Ә шул ук китапның икенче басмасында (1909):
:: *Тигез күрә бөтен җанны театр:*
:: *Кирәк кол бул, кирәксә император, - *

дигән юллар бөтенләй төшереп калдырылган.
## Чыганак
*  

Төркем:Тукай шигърияте
Әлмагест

**Әлмагест** () — Клавдий Птолемейның якынча 147 елда язылган антик хезмәте. Бу хезмәттә шул заманда Грециядә һәм Якын Көнчыгышта мәгълүм булган астрономия гыйлеме тулы җыелмасы. Баштагы аның исеме «13 китапта Математика әсәре (җыелмасы, төзүе)» ()иде, аннары аны «иң бөек () әсәр» атау башладылар. Гарәпләр борынгы греклар мирасыны үзләштерүдә IX гасырда тәрҗемә ителгән китапка * әл-китаб әл-мәҗисти* — «бөек китап» исемене бирделәр. Аурупалылар әсәрне гарәп теленнән тәрҗемә иткәндә латинлаштырган гарәпчә исемене калдылар.

## Сылтамалар
* Казанда “әл-Мәҗис”нең күчермәсе табылды

## Искәрмәләр

Төркем:Астрономия
Җәббар

**Җәббар** () — бик көчле, бик куәтле, зур көч (куәт) иясе.

* **[[Орион йолдызлыгы|Җәббар]]** — Орион йолдызлыгы
* **[[Риҗел|Әлҗәббар]]** — Орион *β* йолдызы
* **[[Әл-Җәббар]]** — Аллаһның 99 дан бер исем
Төньяк ярымшар

**Төньяк ярымшар** — Җирнең экватордан төньякта урнашкан өлеше. Төньяк ярымшарда җәй июнь аеннан август аена кадәр дәвам итә, кыш исә декабрь аеннан февральга кадәр. Төньяк ярымшарда коры җирнең өлеше көньяк ярымшардагыга караганда бермә-бер артыграк.

## Төньяк ярымшардагы кыйтгалар
Кыйтгалар:
* Азия (Индонезия нигездә көньяк ярымшарда урнашкан)
* Европа
* Төньяк Америка
* Көньяк Американың кечкенә өлеше
* Африканың якынча ⅔ өлеше

## Шулай ук карагыз
* Көньяк ярымшар

Төркем:Ярымшарлар
Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш

**«Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш»** - Габдулла Тукайның 1908 елда язылып, шул ук елда аерым китап булып чыккан сатирик поэмасы. Әсәр «Кисекбаш» дини поэмасына охшатып язылган. 
## Тарих
Поэма 1908 елда языла, һәм шул елның 14 октябрь көнендә Тукай аны Казандагы Купеческий собрание залында халык алдында укый. Шул кичәдә катнашкан Фатих Әмирхан «Әл-ислах» газетасында язган рецензиясендә болай ди:

## Чыганак
*  

Төркем:Тукай шигърияте
Көньяк ярымшар

**Көньяк ярымшар** — Җирнең экватордан көньякта урнашкан өлеше. Көньяк ярымшарда җәй декабрьдан февральга кадәр, кышисә июньнән августка кадәр дәвам итә. Төньяк ярымшар белән чагыштырганда көньяк ярымшарда коры җир өлеше күпкә азрак.

## Көньяк ярымшардагы дәүләтләр
### Азия
;Тулысынча
* Көнчыгыш Тимор
;Зур өлеше
* Индонезия
;Өлешчә
* Малайзия

### Африка
;Тулысынча
* Ангола
* Ботсвана
* Бурунди
* Замбия
* Зимбабве
* Комор утраулары
* Лесото
* Мадагаскар
* Маврикий
* Малави
* Мозамбик
* Намибия
* Руанда
* Свазиленд
* Сейшель утраулары
* Танзания
* КАҖ
;Зур өлеше
* Габон
* Конго Демократик Республикасы
* Конго Республикасы
;Өлешчә
* Кения
* Сан-Томе һәм Принсипи
* Сомали
* Уганда
* Экваториаль Гвинея

### Океания
;Тулысынча
* Австралия
* Вануату
* Науру
* Яңа Зеландия
* Папуа-Яңа Гвинея
* Самоа
* Соломон утраулары
* Тонга
* Тувалу
* Фиджи
;Зур өлеше
* Кирибати

### Көньяк Америка
;Тулысынча
* Аргентина
* Боливия
* Парагвай
* Перу
* Уругвай
* Чили
;Зур өлеше
* Бразилия
* Эквадор
;Өлешчә
* Колумбия

## Шулай ук карагыз
* Экватор
* Төньяк ярымшар

## Искәрмәләр

Төркем:Ярымшарлар
Левий Матвей

**Левий Матвей** – Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романында әдәби персонаж, ул Воланд  хикәяләвендә, Иванның төшендә һәм Мастерның романында катнаша.
## Тасвирлама
Левий Матвейга 40 яшь тирәсе. Ул ясак җыючы булып эшли һәм Иешуа белән әңгәмәләре нәтиҗәсендә, аның укучысы һәм юлдашына әверелә, аның тормыш хроникасын алып бара, ул әйткән сүзләрне җыя, ләкин аларның мәгънәсен нык боза. 

Персонаж Инҗилче Леви Маттайга якын тора, тик монда ул фанатик кеше булып күрсәтелгән.

## Сылтамалар
*  Әдәби геройлар энциклопедиясе  (күчермә) 

Төркем:Булгаков персонажлары
1314 ел

## Вакыйгалар
* 18 март — Тамплиерлар Ордены җитәкчеләре Бөек магистр Жак де Моле һәм Нормандия приоры Жоффруа де Шарне Парижда Яһүд утравында яндырып үтереләләр.
* 24 июнь — Бэннокберн янында сугыш, Шотландия короле Роберт Брюс инглиз короле Эдуард&nbsp;II-нең армиясен тармар итә һәм үз иленең бәйсезлеген торгыза.
* 1314—1329 — Вьетнам короле Чан Минь Тонг.

## Туулар

* Тогто — маңгул дәүләт эшлеклесе.
* Сергий Радонежский

## Вафатлар

* 29 ноябрь — Филипп&nbsp;IV, 1285&nbsp;елдан Франция короле.

Төркем:1314 ел
Төркем:Еллар
1315 ел

## Вакыйгалар
* Шотландия гаскәрләренең Ирландиядә төшүе һәм Роберт Брюсның Ирландия короле буларак игълан ителүе.
* 1315—1341 — Литваның бөек кенәзе Гедимин. Литва үзенә Полоцк, Витебск һәм Минск шәһәрләрен куша.

## Туулар

* Ованес Воротнеци, әрмән фәлсәфәчесе, педагог, сәяси һәм чиркәү эшлеклесе.
 
## Вафатлар

* 29 июнь — Раймонд Луллий, христиан миссионеры.

Төркем:1315 ел
Төркем:Еллар
Мөназәрә

**Мөназәрә** (гар. *бәхәс, ызгыш*) — бәхәс шәкелендә язылган шигырь формасы. Әсәр буенча бәхәс бара, һәр тараф үзенең өстенлеген, дөреслеген күрсәтергә тели. 

Тышкы формасы белән мөназәрә диалогка охшаш. Әсәргә сюжетлылык һәм киеренкелек хас.

Фарсы, таҗик, төрки әдәбиятларында Урта гасырларга кадәр еш кулланылган. Борынгы төрки әдәбиятта аның беренче мисалы Мәхмүд Кашгарыйның «Диване лөгат-эт төрк» әсәрендә очрый. Сәйф Сараи, Өмми Камал, Котб һәм башкалар тарафыннан үстерелә, камилләшә.

## Чыганаклар
* Әдәбият белеме: терминнар һәм төшенчәләр сүзлеге. Казан, 2007.

Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары
Фәхрия

**Фәхрия** (гарәпчә *горурлык, дан, намус*) — Шәрык әдәбиятларында лирик жанр. Асылында мактау рухы ята, моның белән ул касыйдәгә һәм мәдхиягә охшаш. Әмма әлеге жанрлардан аермалы буларак, ул — шагыйрьнен үз-үзен тасвирлавы, олылавы.

Тышкы формасы буенча фәхрия газәл, мәснәви кебек языла, ләкин тотрыклы тышкы формасы юк. Шуңа күрә кайберләр аны мәдхиянең бер төре буларак карый.

Татар әдабиятында Сәгыйть Рәмиев, Акмулла кулланганнар дип санала.

## Чыганаклар
* Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары
Кыйтга

**Кыйтга:**
* Кыйтга — коры җир өлеше.
* Кыйтга — Шәрык шигъриятендә лирик жанр.
Кыйтга (әдәбият)

**Кыйтга** (*шигъри өземтә, өлеш*) — Шәрык әдәбиятларында  фәлсәфи-дидактик кыска лирик шигырь жанры. Ул әз сүзлелекне, фикри тыгызлыкны, ачыклыкны, афористик яңгырашны таләп итә.

Икеюллык строфалардан төзелә, гаруз ярдәмендә ясала. Уртача күләме — 2-10 бәет. Рифмалашуы, кагыйдә буларак, *аб, вб, гб* шәкелендә. 

Гомумтөрки әдипләреннән кыйтгаларны Сәйф Сараи кулланган. Шулай ук Шәехзадә Бабичның кайбер шигырьләрен кыйтга дип атап була.

## Чыганак
* Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары
Аккош күле (Казан)

thumb|right|300px|Аккош күленең космостан күренеше
**Аккош күле** Казанның көнбатышындагы урман зонасында урнашкан. Күлләр системасыннан гыйбарәт. Аңа үзара тар ермаклар белән тоташкан өч мөстәкыйль сулык керә: Зур, Кече һәм Коры Аккош күлләре. Уртача тирәнлекләре - 1,1 м, иң тирән урыны 3,9 м. Җир асты суларыннан биектәрәк урнашканга күрә аларның суы белән туенмый.  

Төркем:Казан күлләре
Венеция

**Венеция** () — Италиянең төньягындагы шәhәр. Халык саны якынча 270,4 мең кеше (2009 елда). Әдрән диңгезендә порт. Әhәмиятле туризм үзәге.

Венеция йөз илледән артык канал белән бүлгәләнгән унсигез атауга урнашкан. Материктан һөҗүм итеп торган варварлардан сакланыр өчен аны махсус атау өстенә салганнар. Хәзер шәһәрне кыйтга белән Понте делла Либерта күпере тоташтыра, шуңа өстәп, каланың эчендә тагын дүрт йөз күпер бар.

Венециянең кыйтгадагы өлешен Местре диләр. Шундагы Кавалкавиа (ат юлы) дип аталган мәйданнан диңгез ягына автобуслар йөри. 

## Тарихи белешмә
Готлар, аннары лангобардлар Италиянең бу төбгенә һөҗүм итә башлагач, Венеция култыгы ярларында яшәүче балыкчылар һәм диңгезчеләр йортларын диңгездән Пеллестрина, Лидо, Сан-Эразмо атаулары белән бүлеп алынган лагуна эчендәге коры җиргә сала башлыйлар. Безнең эраның VII — VIII гасырларында монда шәһәр-республика барлыкка килә. IX — X гасырларда исә Венеция Европаның көчле сәүдә һәм диңгезчелек үзәгенә әверелә.

Татар-маңгул яуларыннан соң Венеция Алтын Урда белән сәүдә мөнәсәбәтләре урнаштырган беренче дәүләт. 1367 елда Венеция шәһәреннән чыккан итальян галимнәре Доминико һәм Франциско Пициганилар Алтын Урда дәүләте биләгән җирләрне дә картага төшерәләр. ХV гасырда алар Казан ханлыгы белән сәүдә итәләр. Венеция сђњдђгђре Иосафат Барбаро Казанга килеп: “Казан—сәүдә шәһәре; аннан Мәскәүгә, Польшага, Пруссиягә, Фландриягә күплхп тире-мех чыгаралар, дип язып калдыра.

## Чыганак
* Миргазиян Юныс. Су, күк һәм җир турында хикәяләр

Төркем:Венеция