open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
7-нче армия

**7-нче армия** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә армияның исеме.

* 7-нче армия (АКШ)
* 7-нче армия (Алман империясе)
* 7-нче армия (Бөекбритания)
* 7-нче армия (Вермахт)
* 7-нче армия (Госман империясе)
* 7-нче армия (Италия)
* 7-нче армия (НОАК)
* 7-нче армия (Россия империясе)
* 7-нче армия (ССРБ)
* 7-нче армия (ЭККА)
* 7-нче гвардия армиясе

**7-нче һава армиясе**

* 7-нче һава армиясе (ССРБ)

**7-нче сапёр армиясе**

* 7-нче сапёрлар армиясе
15-нче армия (Вермахт)

: *[[15-нче армия (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 15-нче алманнар армиясе]] белән чуалмагыз*

**15-нче армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Тарих

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* Хайнрих фон Фитингхоф
* Ханс фон Зальмут

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Tessin, Georg. *Verbände und Truppen der deutschen Wehrmacht und Waffen-SS 1939—1945*, Biblio Verlag, 1974, ISBN 3-7648-0942-6

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
4-нче армия

**4-нче армия** — төрле дәүләтләрдә кораллы көчләрнең армияның исеме.

* 4-нче армия (Аклар)
* 4-нче армия (Алмания, Беренче бөтендөнья сугышы)
* 4-нче армия (Алмания, Икенче бөтендөнья сугышы)
* 4-нче армия (Италия, Икенче бөтендөнья сугышы)
* 4-нче армия (Госман империясе)
* 4-нче армия (ЭККА) — ватандашлар сугышы вакытында оештырылган
* 4-нче армия (Россия империясы)
* 4-нче румын армиясе
* 4-нче армия (ССРБ) — Бөек Ватан сугышында, аңаргача, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә
* 4-нче ударная армия
* 4-нче бөтен гаскәр армиясе
* 4-нче гвардия армиясе — Бөек Ватан сугышында, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә
* Яңа 4-я армия

**4-нче һава армиясе**

* 4-нче һава армиясе (ССРБ) — Бөек Ватан сугышында, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә
* 4-нче ВВС һәм ПВО армиясе

**4-нче танклар армиясе**

* 4-нче танклар армиясе (Алмания)
* 4-нче танклар армиясе (ССРБ) — Бөек Ватан сугышында, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә
* 4-нче гвардия танклар армиясе — Бөек Ватан сугышында, һәм аңардан соң, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә
Очып менү

**Очып менү** яки **очып күтәрелү**  (tat. lat. ''Oçıp menü'' ) - очу аппараты яки фауна вәкиле (бөҗәк, кош, ярканатлар) очыш хәленә күчеше.

Күтәрү көче объект авырлыгыннан күбрәк булган очракта объект очып менеп була.

## Очкыч очып менү

Очкыч күтәрелеп китү өчен җирдән бару яки йөгерү чоры. Күчеш биеклегендә тәмамлана.

* Махсус исәпләнгән тизлектә V1 - **карарны кабул итү тизлеге**ндә очып менү имин төстә тукталып була һәм очкыч очып менү-төшү юлында туктала.
* V1 зуррак тизлектә очкыч очып менәргә тиеш, соңрак кирәк булса очып утырып була.
* Очып менү алдыннан күтәрү көче арттырыр өчен пилот арткы канаткайларны һәм алгы канаткайларны исәпләнгән торышына чыгара. Шушы йөгерү озынлыгын киметә һәм әзрәк тизлектә менеп була.
* Авиадиспетчер рөхсәт иткәннән соң двигательләр очып менү хәленә урнаштырыла.
* Җирдә очкыч шасси белән йөртелә.
* Очып менү тизлегенә ирешеп, пилот штурвалны үзенә тарта, һөҗүм почмагын арттыра.
* Очкыч борыны күтәрелә, соңрак бөтен очкыч очып менә.
* Туры каршылыкны киметер өчен 5 м зуррак биеклектә шасси һәм чыгарылган фаралар җыеп алыналар.
* Эзлекле рәвештә алгы канаткайлар һәм арткы канаткайлар  җыеп алына.
* Күчеш биеклегендә пилот стандарт басым  -760 мм тер. баг.  урнаштыра.

## Әдәбият

* Авиация: Энциклопедия / Гл. ред. Г. П. Свищёв. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — 736 с. — ISBN 5-85270-086-X
* В. В. Ершов — «Раздумья ездового пса»

Төркем:Очкычлар
Чәүкә

**Чәүкә** () — карга кошлар семьялыгыннан каргалар ыругының кошы. Гәүдә озынлыгы 34–39 см, авырлыгы 175–280 г. Каурыйлар кара төсеннән көмешсыман сорыга кадәр (баш һәм күкрәк). Күзнең төсле катлавы ак диярлек. Паркларда, бакчаларда, кыяларда төркемнәре белән оялыйлар. 

Ояны агач куышына ясыйлар. Киң таралган кошлар. Евразия һәм Төньяк Африкада очрыйлар. Ерак Көнчыгышта чәүкәгә охшашлы даурия чәүкәсе дигән төре таралган. Европа һәм даурия чәүкәләре бергә *Coloeus* асыругыны тәшкил итәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Каргалар
Куба козгыны

**Куба козгыны** () — карга кошлар семьялыгыннан каргалар ыругының кошы. Куба һәм Хувентуд утравында таралган.

Гәүдә озынлыгы 40—42 см. Каурыйлары кара, шәмәхә төсмерле. Томшыгы озын, җиңелчә бөгелгән. Орлыклар, бөҗәкләр, җимешләр белән туклана.

Төркем:Каргалар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Даурия чәүкәсе

**Даурия чәүкәсе** () — каргалар ыругыннан кош.

Европа чәүкәсенә охшашлы, әмма төсе белән аксылрак. Чәүкәнең соры каурыйлары даур чәүкәсендә ак диярлек. Күзнең төсле катлавы караңгы. Гәүдә озынлыгы 32 см.

Даурия чәүкәсе Көнчыгыш Азиядә — Ерак Көнчыгыш, Байкал Арты, көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш Кытай һәм Кореядә яши. Ачык урманнар, елгалар үзәнлекләр, ачык калкулыклар һәм тауларда тора.

Европа һәм даурия чәүкәләре бергә *Coloeus* асыругыны тәшкил итәләр.

Төркем:Каргалар
1-нче армия (Вермахт)

: *[[1-нче армия (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 1-нче алманнар армиясе]] белән чуалмагыз*

**1-нче армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).
1-нче армия 1939 елның 26 августында оештырылган,
## Тарих

### Армия эчендә
**Армия эченә керделәр:**

1939 елның сентябрь аенда армия эчендә:
* 9-нчы армия корпусы
* 12-нче армия корпусы

1940 елның май аенда армия эчендә:
* 12-нче армия корпусы
* 24-нче армия корпусы
* 30-нче армия корпусы
* 37-нче армия корпусы

1941 елның апрель аенда армия эчендә
* 27-нче армия корпусы
* 45-нче армия корпусы

1942 елның гыйнвар аенда армия эчендә:
* 8-нче армия корпусы
* 45-нче армия корпусы
* 23-нче танклар дивизиясе

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* 1939 елның 26 августыннан — җәяүле гаскәр генералы (аннары генерал-фельдмаршал) Эрвин фон Вицлебен
* 1940 елның 24 октябреннән — генерал-полковник Йоханнес Бласковиц
* 1944 елның 10 маеннән  — танклар гаскәре генералы Йоахим Лемельзен
* 1944 елның 4 июненнән — җәяүле гаскәр генералы Курт фон дер Шевалери

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Котып аръягы районы

**Котып аръягы районы** () — Россия Федерациясенең Ненец автономияле округы составындагы муниципаль берәмлек.

Район үзәге — Искателей шәһәр тибындагы бистәсе.

## География
Котып аръягы районы составына, Нарьян-Мар шәһәреннән башка, бөтен Ненец автономияле округы территориясе керә.

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 2005 елда барлыкка килгән.

## Халык
2010 халык санын алу буенча биредә 22 473 кеше яши, шул исәптә 52,1% — руслар, 31,2% — ненецлар, 10,8% — комилар, 2,6% — украиннар.

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Искателей|Искателей шәһәр җирлеге]]**
# Амдерма авыл җирлеге
# Андег авыл җирлеге
# Великовисочное авыл җирлеге
# Диңгез буе-Куя авыл җирлеге
# Несь авыл җирлеге
# Кара авыл җирлеге
# Колгуев авыл җирлеге
# Малоземельск авыл җирлеге
# Ома авыл җирлеге
# Пёша авыл җирлеге
# Пустозёрск авыл җирлеге
# Тельвиска авыл җирлеге
# Тиман авыл җирлеге
# Хорей-Вер авыл җирлеге
# Хоседа-Хард авыл җирлеге
# Шойна авыл җирлеге
# Юшары авыл җирлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Ненец автономияле округы
*
Савинский (Архангельск өлкәсе)

**Савинский** () — Архангельск өлкәсенең Плесецк районындагы шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 7 661 кеше (2010).
## География
Шәһәр иң якын тимер юл станциясеннән — Шелексадан 10 километр ераклыкта, Плесецкидан 30 километр төньяк-көнбатыштарак урнашкан.
## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусы 1961 елда бирелгән.
## Халык

### Милли состав

## Тышкы сылтамалар
* http://www.savinsk.ru/
## Искәрмәләр

Төркем:Плесецк районы торак пунктлары
Төркем:Архангельск өлкәсе шәһәр тибындагы бистәләре
Kilimancaro

**Kilimancaro** yä **Kilimanjaro** — ixtimal bulğan aktiv qatlı yanartaw (*stratovulkan*), Tanzaniä könyaq-könçığışında urnaşa, Afrikanıñ iñ böyek tübäse — 5895 m diñgez däräcäse östendä.

1902—1918 yıllarda — *Kaizer Wilhelm tübäse* () dip yörtelä.

Yanartaw cimerelep töşüeneñ ixtimallığı bar, cimerelü näticäsendä Kilimancaronıñ bik köçle atıp çığaruı kötelä.

Kilimancaro iñ biek noqtası — Kibo yanartawınıñ Uhuru tübäse — 5895 m.

1889 yılda Hans Meyer berençe märtäbä Kilimancaro tawına menä.

Suahili telendä — yaltırawçı taw dip tärcemä itelä.

Bötendönya Mirası obyektları isemlegenä kerä.

## Tarixı
Bu qarlı tawlar turında berençe tapqır bezneñ eranıñ II ğasırında iskä alınğan. Alar Ptolemeynıñ geografik xaritasında kürsätelgän. Läkin awrupalılar Kilimancaronı 1848 yılnıñ 11 mayında açqannar, ä berençe bulıp alman pastorı Yohanes Rebmann açqan dip sanala. 1889 yılnıñ 5 oktäbrendä alman säyäxätçese Hans Meyer Avstriä alpinistı Lüdvig Purtşeller belän bergä berençe tapqır tübägä mengännär.

## Küreneşe

## İskärmälär

## Sıltamalar
* Mount Kilimanjaro National Park 
* NASA Earth Explorer page 
* Glacial recession of Southern Icefields 
* Mt Kilimanjaro live webcam
* Восхождение на Килиманджаро. 
* Aerial photographs of Mount Kilimanjaro, 1937-38—University of Wisconsin-Milwaukee Libraries Digital Collections

Төркем:Танзания таулары
1-нче армия

**1-нче армия** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә армияның исеме.

* 1-нче армия (Аклар)
* 1-нче армия (Польша Гаскәре)
* 1-нче армия (Бөекбритания)
* 1-нче армия (Алман империясе)
* 1-нче армия (Вермахт)
* 1-нче армия (Италия)
* 1-нче армия (НОАК)
* 1-нче армия (Госман империясе)
* 1-нче армия (Россия империясе)
* 1-нче армия (ССРБ)
* 1-нче армия (Франция)
* 1-нче армия (ЭККА)
* 1-нче армия (Япония)

## Шулай ук карагыз
* 1-нче Украина советлар армиясе (ЭККА)
* 1-нче Кызыл Байрак орденлы армиясе
* 1-нче гвардия армиясе — 
* 1-нче гвардия общевойсковая армиясе (ССРБ) — 
* 1-я ударная армия

**1-нче һава армиясе**
* Аерым эшкә билгеләнгән авиация армиясе (АОН-1)
* 1-нче һава армиясе (ССРБ)
* 1-нче бомбага тотучы һава армиясе (ССРБ)
* 1-нче истребительләр һава армиясе ПВО (ССРБ)

**1-нче атлы армия**
* 1-нче атлы армия (Кызыллар)

**1-нче парашютлы армия**
* 1-нче парашютлы армия (Алмания)

**1-нче сапёрлар армиясе**
* 1-нче сапёрлар армиясе

**1-нче танк армиясе**
5-нче армия

**5-нче армия** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә армияның исеме.

* 5-нче армия (Бөекбритания)
* 5-нче армия (Алман империясе)
* 5-нче армия (Вермахт)
* 5-нче армия (Италия)
* 5-нче армия (НОАК)
* 5-нче армия (Госман империясе)
* 5-нче армия (Россия империясе)
* 5-нче армия (ЭККА)
* 5-нче армия (ССРБ)
* 5-нче армия (1-нче формалаштыру) (ССРБ)
* 5-нче армия (2-нче формалаштыру) (ССРБ)
* 5-нче ударная армия
* 5-нче гвардия армиясе

**5-нче һава армиясе**
* 5-нче һава армиясе (ССРБ)

**5-нче сапёр армиясе**
* 5-нче сапёрлар армиясе

**5-нче танклар армиясе**
* 5-нче танклар армиясе (Вермахт)
* 5-нче танклар армиясе (ССРБ)
* 5-нче гвардия танклар армиясе
Kütärü köçe

**Kütärü köçe** - tulı aerodinamik köçneñ öleşe, sıyıqlıqta, hawada xäräkät itüçe cisemneñ tizlege vektorına perpendikulär, ağıp uzuçanlıq asimmetriäse bulğanğa kürä barlıqqa kilä.

Bernulli qanunı buyınça **zurraq basım bulğan öleştä tizlek keçeräk häm kiresençä**.

Oçqıç qanatınıñ öske öleşe qabarınqı (ozınlığı zurraq), şuña kürä **ağım tizlege qanatnıñ öske qırıyı buyınça yuğarıraq bula**. 

Şulay itep **qanatnıñ öske häm asqı qırıyları arasında basımnar ayırması kilep çığa häm näticädä kütärü köçe barlıqqa kilä**.

Tulı aerodinamik köç - qanat profile tışqı sızımı tiräsendä basım buyınça integral:

\mathbf{Y}+\mathbf{P} = \oint\limits_{\partial\Omega}p\mathbf{n} \; d\partial\Omega 

biredä:
* **Y**  - kütärü köçe
* **P** - tartu köçe
* \partial\Omega - profil çige
* **n** - profilgä normal'
* *p* — basım

Jukovskiy teoreması buyınça **kütärü köçe moxit tığızlığına, ağım tizlegenä, ağım tizlege tsirkulätsiäsenä proportsional'.**

## Kütärü köçe koeffitsientı

Rayt bertuğannar häm Con Smiton kütärü köçe tigezlämäsen isäplägännär:
: Y = C_y \frac{\rho V^2}{2} S \,

biredä
* Y  - kütärü köçe
* C_y - Kütärü köçe koeffitsientı
*  \rho - oçış bieklegendä hawa tığızlığı
* V - qarşı isüçe ağım tizlege
* S - mäydan

## Sıltamalar

* Подъемная сила копия из веб-архива
* ON THE PHYSICS OF FLIGHT 
* Подсчет подъемной силы, действующей на тело конечных размеров в потоке сплошной среды. Методика классического решения в пространстве.

Төркем:ОчкычларТөркем:Аэродинамика
Венгерово районы

**Венгерово районы** () — Новосибирск өлкәсенең көнбатышында урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Венгерово штб-ы.
## География

## Тарих
Венгерово районы 1925 елда Себер краеның Бараба округы составында *Спасское районы* исеме астында оештырылган (район үзәге — Спасское авылы).

1930 елдан — Көнбатыш Себер крае составында. 1933 елда район үзәгенә Венгерово исеме кушыла, район исеме **Венгерово** итеп үзгәртелә. 1937 елда яңа оешкан Новосибирск өлкәсе составына күчкән. 
## Халык

### Милли состав

1950-елларга кадәр 13 татар авылы исәпләнә. 2001 елдан 1 татар авылы — Улуцк (43 кеше) кала. Татарлар шулай ук Бараба (Воробьёво, 267 кеше), Сөлекле (Селикла, 120), Чаргар (112) авылларында яшиләр.
## Административ бүленеш
# Венгерово авыл җирлеге
# 1-нче Петропавловка авыл җирлеге
# 2-нче Петропавловка авыл җирлеге
# 1-нче Сибирцево авыл җирлеге
# 2-нче Сибирцево авыл җирлеге
# Бараба авыл җирлеге
# Вознесенка авыл җирлеге
# Бараба авыл җирлеге
# Ключевая авыл җирлеге
# Меньшиково авыл җирлеге
# Минино авыл җирлеге
# Павлово авыл җирлеге
# Тартас авыл җирлеге
# Туруновка авыл җирлеге
# Урез авыл җирлеге
# Усть-Изес авыл җирлеге
# Усть-Ламенка авыл җирлеге
# Филошенка авыл җирлеге
# Шипицыно авыл җирлеге
# Яңа Кулики авыл җирлеге
# Яңа Тартас авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
* ВЕНГЕРОВО РАЙОНЫ | Татар энциклопедиясе 

Төркем:Новосибирск өлкәсе районнары
*
Artsız urındıq

**Artsız urındıq** - könküreştä qullanıluçı cihaz. Ğadi urındıqtan ayırması - artı yuq..

Ul utırıp yal itü öçen, ber ni quyarğa qullanıla. Şulay uq interyer  kürke bulıp ta tora.

Ğädättä ağaç, timer, plastmassa, DSP, MDF yäki faneradan yasala.

## Törlär

* Aş bülmäse artsız urındığı
* Säyäxätçelär öçen cıyılmalı urındıq
* Bar artsız urındığı
* Muzıkal' qorallarda uynaw öçen
* Maxsus maqsatlarğa öçen yasalğan artsız urındığı

Bügen qullanıştağı urındıq urınına elek waqıtta tatarlar säke qullanğan.

## İskärmälär

Төркем:Урындыклар
Borıspil hawa alanı

**Borıspil xalıqara hawa alanı** (ukrainça *Міжнародний аеропорт «Бориспіль»*) - Ukraina başqalası Kiev şähäreneñ xalıqara hawa alanı. Ukrainanıñ iñ zur hawa limanı.

Räsmi isem - Däwlät şirkäte "Borıspil xalıqara aeroportı".

Miğmarlar A. Dombrovskiy, A. Malinovskiy, D. Polenko proyektı buyınça tözelgän.

Kiev çigennän 18,5&nbsp;km aralıqta, Kiev ölkäse Borispil şähärendä urnaşa.

Ukraina xalıqara 62% hawa taşuğa xezmät kürsätä.

2011 yılda passajir äyläneşe 8 mln. keşe.

Härber hawa sudnoları tören qabul itä ala.

Xärbi hawa alanı nigezendä 1959 yılda açılğan.

## Terminallar

Hawa limanında 5 terminal urnaşa:

* Terminal A - Ukraina eçke oçışları, xäzer yabıq.
* Terminal B - Ukraina eçke häm tışqı oçışlarına xezmät kürsätä
* Terminal C - VİP passajirlar öçen
* Terminal D - Ukraina eçke häm tışqı oçışlarına, VİP passajirlarğa xezmät kürsätä
* Terminal F - xalıqara, ayıruça çarter oçışlarına xezmät kürsätä
* Yök terminalı «BW».

## Transport

Kiev şähärennän 322 nomerlı avtobus, Borıspil qalasınnan 2, 2-B, 11, 16, 17 nomerlı avtobus belän barıp citep bula.

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä    

Төркем:Аурупа һава аланнары
Төркем:Әлифба буенча һава аланнары
Төркем:Украина һава аланнары
Төркем:Һава аланнары
Козгын

**Козгын** () — карга кошлар семьялыгының зур кошы. Зур һәм көчле томшыклы. Ауразия, Төньяк Африка, Төньяк һәм Үзәк Америкада яши.

Чыпчыксыманнар отрядының иң эре төрләренең берсе. Гәүдә озынлыгы 60–65 см. Иркәкләр тешеләрдән зуррак. Иркәкләрнең канаты озынлыгы 410–473 (урта. 441) мм, тешеләрнең — 385–460 (урта. 432) мм. Канат колачы 1,4–1,5 м кадәр. Иркәкләрнең авырлыгы 1100–1560 (урта. 1383) г, тешеләрнең — 798–1315 (урта. 1085) г.

Тоташ кара төстәге күгелҗем яки яшькелт төсмердә була.

Чүл козгыны белән кушылгакларны ясый ала.

## Искәрмәләр

Төркем:Каргалар
12-нче армия корпусы (Вермахт)

: *[[12-нче армия корпусы (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 1-нче алманнар армия корпусы]] белән чуалмагыз *

**12-нче армия корпусы** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Тарих

## Командирлар
### Корпусның сәргаскәре
*  Курт фон Типпельскирх

## Әдәбият
* Georg Tessin: *Verbände und Truppen der Deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945*. Biblio-Verlag, Bissendorf 1973, ISBN 3-7648-0871-3

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында алманияның корпуслары
Qazan Boralaq zavodı

**Qazan Boralaq zavodı** - Mi-8 - Mi-17 ğailälege boralaqların citeşterüçe, dönyanıñ iñ zur boralaq citeşterüçelärneñ berse. Tatarstan Cömhüriäte, Qazan şähärendä urnaşa. "Rusiä boralaqları" xoldingı eçenä kerä.

Qazan Boralaq zavodında Qazan-"Yudino" hawa alanı urnaşa.

Qazanda citeşterelgän boralaqları 50 mln. säğät artıq dönya buyı oçıp suzğan.

Qazanda citeşterelgän 12000 danä boralaq Mi-4, Mi-8, Mi-14, Mi-17, Ansat 100 ilgä cibärelgän.

## Yasala torğan boralaqlar

* **Mi-17** - urtaça küpmaqsatlı boralaq, öç töre citeşterelä, ğomumi 11 meñ danä yasalğan. 
* **Mi-172** - Mi-17 passajir töre.
* **Mi-17-B5** - yök töre.
* **Mi-17-1B** - küp maqsatlı töre, şul isäptän oçuçı hospital.
* **[[Ansat]]** - ciñel küp maqsatlı boralaq. 
* **Mi-38** - urtaça küp maqsatlı boralaq.

## Tarix
"Yudino" hawa alanı Zavod  № 387 (ağaç eşkärtüçe şirkäte tarafınnan) bularaq 1933 yılda açılğan.

1941-1945 yıllarda QVZ 10 meñ artıq tanılğan xärbi biplan-oçqıçlar Po-2 (rus.) citeştergän, bu 10% böten SSRBda citeşterelgän oçqıçlar täşkil itä, "Yudino" häm "Borisoglebskiy" hawa alannarından oçqıçlar frontqa cibärelgän.

Böyek Watan suğışı waqıtında 221 Xärbi Hawa Köçläre EKQĞ (RKKA) ayırım polkı "Borisoglebskiy" hawa alanında urnaşqan.

1951 yılda **QVZ** Mi-1, 1951 yılda - dönyada iñ taralğan Mi-8 boralaqları citeşterä başladı.

## Citäkçelär
*İ. V. Fedin (1941—45)
*M. P. Semönov (1945—48)
*V. P. Maksimov (1948—61)
*F. S. Aristov (1961—75)
*V. Ye. Bivoyno (1975—83)
*A. P. Lavrentyev (1984—2007)
*V. A. Ligay (2007—2018)
*Y. L. Pustowgarov (2018—2020)
* A. Belıx (2020—2021)
* Wladimir Ginsburg (2021―) 

## Monı da qarağız

* Qazan Xalıqara Aeroportı
* Qazan-"Borisoglebskiy" hawa alanı
* Qazan-"Qurqaçı" hawa alanı
* Qazan-"Vişnevka" hawa alanı

## Tışqı sıltamalar
* Казанский вертолётный завод  (räsmi sayt)

## İskärmälär

Төркем:Татарстан аэродромнары
Төркем:Казан ширкәтләре
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Дала тургае

**Дала тургае** (*бүз тургай*, *бүздәк*, ) — дала тургайлары ыругының кошлар төре.

17,5–20 см зурлыктагы килбәтсез төсе белән тургайлар.

Төркем:Тургай кошлар
Hawa xäräkäte yörtü manarası

**Hawa xäräkäte yörtü manarası** yäki **idärä-dispetçer punktı** - aviadispetçerlar yäki oçışlar belän idärä itkän törkemneñ urnaşu urını, ğädättä maxsus manara sıman tözelgän bina.

Keçe hawa alanında **start-idärä punktı** dip yörtelä.

Oçuçı hönäri söylämendä "manara" dip bilgelänä.

İdärä-dispetçer punktı  kiñ küzätü belän zur binada urnaşa.

Xärbi hawa köçlärendä **Hawa xäräkäte yörtü manarası**nda Xärbi-hawa köçläreneñ bayrağı kütärelä.

## Küreneşlär


Grob G 109A Limbach.jpg|Aşaffenburg hawa alanında urnaşqan manara
CtrlTwrVIA.JPG|Wena hawa alanında urnaşqan manara
Hasenmoor, Flugplatz Hartenholm NIK 2379.JPG|Hartenholm hawa alanında urnaşqan keçe manara


## Sıltamalar

Төркем:Авиация
Төркем:Һава навигациясе
Төркем:Һава аланнары
Aviadispetçer

**Avadispetçer** - hawa xäräkätenä xezmät kürsätüçe häm idärä itüçe belgeç. Hawa xäräkäte yörtü manarasında utıra.

Hawa navigatsiäse, meteorologiä, eşçänlek maxsus qağidäläre  nigezendä oçqıçlar, boralaqlar häm başqa hawa sudnoları imin, tärtiple räweştä xäräkäten tä'min itä. 
## Eş tärtibe

Hawa xäräkäten oyıştıru berdäm xezmätenä qarıylar:

* "Baş üzäk"
* "Töbäk üzäge"
* "Rayon üzäge"

Aerodromğa dispetçer xezmät kürsätügä qarıylar:

* Aerodromda Hawa xäräkäten oyıştıru
* Oçıp kitü  «Delivery» dispetçer punktı
* "Yörtü" dispetçer punktı
* "Oçıp töşü" häm "start" dispetçer punktı
* "Tügäräk" dispetçer punktı
* "Oçıp kilü" dispetçer punktı

## Sıltamalar
* ФГУП «Госкорпорация по ОрВД»  
* Росаэронавигация (Федеральная аэронавигационная служба, ФАНС)
* Федерация Профсоюзов Авиационных Диспетчеров России 
* Форум Авиадиспетчеров России
* Библиотека Российского Авиадиспетчера
* Корпоративный центр подготовки персонала — Институт аэронавигации 
* ИКАО (ICAO)

Төркем:Авиация
Төркем:Һава навигациясе
Урман тургае

**Урман тургае** () — тургай кошлар семьялыгыннан кош.

Караңгы озынча тимгелләр белән көрән төсле зур булмаган кош. Асты, кашы һәм койрык якларында буйлары охралы-аклы, күкрәге бер төсмерле көрән тимгелләр белән. Башында кечкенә бүрек бар.

Төркем:Тургай кошлар
Чүл тургае

**Чүл тургае** () — тургай кошлар семьялыгыннан кош.

Тургайның озынлыгы 16 см кадәр, канат колачы 23 см. Комлы-сорылы каурыйлары кошны комлы туфракта яхшы яшерә.

Кош Төньяк Африка, Алгы һәм Урта Азиядә яши.

Төркем:Тургай кошлар
Дала тургайлары

**Дала тургайлары** () — тургай кошлар семьялыгыннан кошлар ыругы.

Кошлар Азиянең уртача поясында яшиләр — Төркиядән Урта Азия аша Кытайга кадәр. Дала тургае исә өстәвенә Аурупада Урта диңгез тирәли очрый.

Гәүдә озынлыгы 16,5–20 см.

## Төрләр
* дала тургае (*Melanocorypha calandra*)
* ике тимгелле тургай (*Melanocorypha bimaculata*)
* Тибет тургае (*Melanocorypha maxima*)
* Монголия тургае (*Melanocorypha mongolica*)
* ак канатлы тургай (*Melanocorypha leucoptera*)
* кара тургай (*Melanocorypha yeltoniensis*)

Төркем:Тургай кошлар
Däwlätara aviatsiä komitetı

**Däwlätara aviatsiä komitetı** (rusça *Межгосударственный авиационный комитет*)- elekke SSRB (xäzerge Bäysez Däwlätlär Bergälege) illäreneñ watandaşlar aviatsiäse tarmağı häm hawa kiñlege qullanışı buyınça  başqarma komitetı. 

1991 yılnıñ 30 dekaberendä oyıştırılğan.

Hawa sudnoları, hawa alannarı, aviaşirkätlär terkälü belän şöğellänä. Şulay uq hawa transportında bulğan waqiğalar (şul isäptän aviahäläkätlär) belän şöğellänä.

DAK baş idäräse Mäskäwdä urnaşa: Zur Urda uramı (Bolşaya Ordınka), 22/2/1 yortı.

## Oyışmanıñ äğza-illäre
### Ğämäldäge
*
* Ärmänstan
* Belarus
*
* Qırğızstan
* Moldova
*
* Tacikstan
* Törekmänstan
* Üzbäkstan
* Ukraina

### Elekke
* Görcistan  according to the Civil Aviation and Airspace Use Treaty, signed on December 25, 1991.
**Görcistan Bäysez Däwlätlär Berlegennän çığuğa qaramastan, 2011 yılğı mäğlümatlarğa qarağanda gruzin däwlät oyışmaları DAK belän xezmättäşlegen däwam itä alalar.

*Tübändäge elekke [[SSRB]] äğzä-illäre elek küzätüçe statusqa iä buldılar*:
* 
* 

## Sıltama
* Räsmi säxifä  /
* Räsmi säxifä  / - old website
Төркем:Очкычлар

## İskärmälär
5-нче армия (1-нче оештырылу)

**5-нчы армия** () – Бөек Ватан сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Беренче оештыру
Беренче тапкыр 1939 елда Киев аерым хәрби округында оештырылган, ә 1939 елның сентябрендә ЭККАның Польшага походына катнашкан.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Баркылдык кошлар

**Баркылдык кошлар** (*миләш чыпчыгы кошлар*, ) — вак һәм урта зурлыктагы сайрар кошлар семьялыгы. Көнчыгыш һәм көнбатыш ярымшарларда таралганнар. Кошлар ягымлы сайрау белән билгеле.

## Ыруглар
* Баркылдыклар (*Turdus*) (якынча 65 төр, 1 күптән түгел кырылып беткән)
* Бразилия баркылдыклары (*Platycichla*) (2 төр)
* Һавалы баркылдыклар (*Nesocichla*) (1 төр — һавалы баркылдык (*Nesocichla eremita*))
* Антилия баркылдыклары (*Cichlherminia*) (1 төр — Антилия баркылдыгы (*Cichlherminia lherminieri*))
* Җир кыру баркылдыклары (*Psophocichla*) (1 төр — *Psophocichla litsipsirupa*)
* Җир баркылдыклары (*Zoothera*) (якынча 22 төр, 1 күптән түгел кырылып беткән)
* Кыска томшыклы баркылдыклар (*Catharus*) (12 төр)
* Урман баркылдыклары (*Hylocichla*) (1 төр урман баркылдыгы (*Hylocichla mustelina*))
* Ацтек баркылдыклары (*Ridgwayia*) (1 төр — *Ridgwayia pinicola*)
* Төрле тавышлы баркылдыклар (*Ixoreus*) (1 төр төрле тавышлы баркылдыгы (*Ixoreus naevius*))
* Целебесси баркылдыклары (*Geomalia*) (1 төр — Целебесси баркылдыгы (*Geomalia heinrichi*))
* Катапонералар (*Cataponera*) (1 төр — катапонера (*Cataponera turdoides*))
* Күк кошлар (*Sialia*) (3 төр)
* *Grandala* (1 төр — *Grandala coelicolor*)
* Ялгыз баркылдыклар (*Myadestes*) (10–11 төр, 2–3 күптән түгел кырылып беткән)
* Кохоа (*Cochoa*) (4 төр) → *Muscicapidae*
* Кара түшле корташарлар (*Chlamydochaera*) (1 төр — *Chlamydochaera jefferyi*, элек корташарлар семьялыгына керткәннәр)



Төркем:Чыпчыксыманнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Кошлар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Биология
Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар
Баркылдыклар

**Баркылдыклар** (*миләш чыпчыклары*, ) — чыпчыксыманнар отрядыныннан баркылдык кошлар семьялыгының кошлар ыругы. 62 төр. Гәүдә озынлыгы 20–25 см.

Европа, Азия һәм Америкада таралган, Яңа Зеландиягә китергәннәр. Кышын төньяк төрләре зур өерләргә җыелып көньякка очып китәләр.

Бөҗәқләр, үрмәкүчләр, суалчаннар, моллюсклар, җиләкләр белән тукланалар.

Россия һәм Татарстанда очрый торган төрләр: ак кашлы баркылдык (*Turdus iliacus*), баркылдык (*Turdus viscivorus*), миләш баркылдыгы (*Turdus pilaris*), кара баркылдык (*Turdus merula*) һәм сайрар баркылдык (*Turdus philomelos*). Ахыргы ике төр яхшы сайрый.

Төркем:Баркылдык кошлар
Идел буе Алманнары Автономияле Совет Социалистик Җөмһүрияте

**Идел буе Алманнары Автономияле Совет Социалистик Республикасы** (, ) —  РСФСР составында булган автономияле республика.
## Тарих
Идел буе алманнарының Автономияле Совет Социалистик Республикасы 1923 елның 19 декабрендә Идел буе алманнарының автономияле өлкәсенең үзгәртеп кору нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 1928—1934 елларда — Түбән Идел өлкәсе (Түбән Идел крае) составында, 1934—1936 елларда — Сарытау крае составында булган.

1936 елда Сарытау крае составыннан чыгарыла һәм РСФСРның туры буйсынуга күчерелә.

1941 елның 28 августындагы ССРБ Югары  Президиумы указы буенча Идел буе алманнары «меңнәрчә һәм ун меңнәрчә» булган шпионнар турында белдермәүдә гаепләгәннәр һәм Казакъ ССРга, Алтайга һәм Себергә сөрелгәннәр..

Идел буе алманнарының АССР-ы Сарытау һәм Сталинград өлкәләре арасында бүленгән.
## Халык

## Администрив бүленеш
1941 елда Идел буе Алманнары АССР Энгельс шәһәренә һәм 22 кантонга (районга) бүленгән:
# Бальцерс кантоны
# Гмелинская кантоны
# Гнаденфлюр кантоны
# Добринка кантоны
# Зельман кантоны
# Золотое кантоны
# Иловатка кантоны
# Иске Полтавка кантоны
# Каменка кантоны
# Красный Кут кантоны
# Красный Яр кантоны
# Куккус кантоны
# Лизандергей кантоны
# Мариенталь кантоны
# Марксштадт кантоны
# Палласовка кантоны
# Терновка кантоны
# Унтервальден кантоны
# Федоровка кантоны
# Франк кантоны
# Экгейм кантоны
# Эрленбах кантоны

## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР республикалары
Төркем:Идел буе алманнары
Сайрар баркылдык

**Сайрар баркылдык** (*чуар сандугач*, ) — баркылдыклар ыругыннан зур булмаган сайрар кош. Аурупа, Кече Азия һәм Себердә очрый.

Гәүдә озынлыгы 21–25 см, канат озынлыгы 11–12 см, канатлар колачы 34–39 см, авырлыгы 55–100 г.

Төркем:Баркылдыклар
Böyek yefäk yulı

**Böyek yefäk yulı** (qıtayça *絲綢之路*, qazaqça *Жібек жолы*, qırğızça *Улуу жибек жолу*, üzbäkçä *Buyuk Ipak Yo'li / Буюк Ипак йўли*, farsı *جاده ابریشم‎*, ğäräpçä *طريق الحرير*, hindi * रेशम मार्ग*) - borınğı zamanda häm urta ğasırlarda Könçığış Aziä häm Urta diñgez buyı illären totaştırğan kärwan yulı.

Berençe çiratta Qıtaydan yefäk çığaru maqsatı belän qullanılğan.

II ğasırda b.e.q. yul ütkärelgän, Sian töbägennän, Lançjou aşa Dünxuan' qädär, soñraq ayırıla: tönyaq yulı - Turfan, Pamir tawları, Färğana häm qazaqlar dalaları aşa, könyaq yulı -  Taqla-Maqan çüle, Yarkend, Pamir, Baktriä, Parfiä, Hindstan, Yaqın Könçığış aşa Urta diñgezgä qädär barğan.

İstilax alman geografı Pixthofen tarafınnan 1977 yılda kertelgän.

VIII-X ğasırda Şäreq belän säwdä yaña säwdä-xärbi üzäklären buldırğan: İdel buyı Bolğarı, Xäzär Qağanlığı, Urıs Qağanlığı.

Tatar-mongol buysındıruları näticäsendä qüät Altın Urda däwläte barlıqqa kilgännän soñ tatar xannarı säwdä yulların yaqlıylar häm üsterälär.

Altın Urda bulğan çorda Könçığış belän säwdä çäçäk ata, zur säwdä tatar şähärläre tiz üsälär: **Saray-Bärkä, Ükäk, Gölstan, [[Bolğar]], [[Qazan]], [[Xacitarxan]], İske-[[Seber]], [[Alabuğa]], [[Baqçasaray]], Qafa, [[Sarısu]], [[Çallı]], Solxat, [[Tömän]] (Çınğı Tura), [[Altın Urda]] könyaq öleşendä: Ürgäneç, Säwran, Utrar, Cänd, Sığnaq**.

Böyek yefäk yulı zur ähämiätenä iä bulğan: yul aşa yaña texnologiälär taralğan.

## Ädäbiät
* Становление Великого шёлкового пути в системе трансцивилизационного взаимодействия народов Евразии
* Экономическая история: хрестоматия под редакцией А. Д. Кузьмичева и С. К. Никитиной
* *Мамлева Л. А.* Становление Великого шёлкового пути в системе трансцивилизационного взаимодействия народов Евразии // Vita Antiqua. 1999. № 2. С. 53—61.

Төркем:Тарих
Кара баркылдык

**Кара баркылдык** () — баркылдыклар ыругыннан кош. Зурлыгы буенча чәүкәдән ике тапкыр кечерәк, әмма чыпчыктан ике тапкыр зуррак. Томраган кара каурыйлар һәм кызгылт сары томшык белән кош.

Утрак һәм күчмә кош.

Зур баркылдык, гәүдә озынлыгы 26 см кадәр, авырлыгы 80–125 г.

Төркем:Баркылдыклар
Миләш баркылдыгы

**Миләш баркылдыгы** (*миләш чыпчыгы*, ) — баркылдыклар ыругыннан кош. Аурупа һәм Себердә киң таралган.

30–40 парлап төркемләрегә җыелып оялый. Утрак һәм күчмә кош. Кышын баркылдыклар өерләре пешкән миләшне һәм башка җиләкне ашыйлар.

Төркем:Баркылдыклар
Кичү (елга)

**Кичү** — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстан биләмәләрендә ага. Елга  Чишмә елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 114 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Кара тургай

**Кара тургай** () — тургай кошлар семьялыгыннан дала тургайлары ыругының кошы.

Гәүдә озынлыгы 19–21 см, иркәкнең авырлыгы 40–53 г, тешенең — 37–48 г.

Кара тургай түбән Иделдән Урта Азиягә кадәр таралган. Аурупада тик Россия җирләрендә оялый. Дөньядә бу төренең чамасы 4000 дән 7000 гә кадәр пар бар.

Төркем:Тургай кошлар
Amsterdam Sxiphol hawa alanı

**Amsterdam Sxiphol hawa alanı** (niderlandça *Luchthaven Schiphol*) - Nidirlan  baş hawa limanı. Amsterdam şähärennän 17,5&nbsp;km aralıqta, Harlemmermer üzidäräsendä urnaşa.

Passajir äyläneşe 2012 yılda 51 035 590  keşe, Awrupada 4-nçe urında (Hitrow, Frankfurt häm Şarl de Gol hawa alannarınnan soñ).

37% passajir qıytğa ara oçışlar belän bara.

Yök äyläneşe 2012 yılda - 1 483 448 tonna.

Sxiphol hawa alanında 5 töp oçıp menü-töşü yulı bar.

Hawa limanı berdäm zur terminal bulıp tözelgän.

İñ zur säwdä hawa alannarınan iñ tübän urında urnaşa: -3 m diñgez däräcäsennän tübänräk.

Hawa xäräkäte yörtü manarası - dönyanıñ iñ böyek manarası: 101 m, 1991 yılda tözelgän.

## Tarix

1916 yılda Sxiphol xärbi hawa alanı nigezlänä.

1920 yılda watandaşlar oçqıçları oça başlıylar.

1951 yılda hawa alanı yanında Fokker aviatözeleş şirkäte açıla.

## Timer yul

Hawa alanına qädär timer yul belän barıp citep bula. Sxiphol timer yul tuqtalışında cirle häm Antwerpen, Brüssel, Parij, Berlin qalalarınnan xalıqara tiz yöreşle poyezdlar tuqtalalar.

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä

Төркем:Аурупа һава аланнары
Төркем:Әлифба буенча һава аланнары
Төркем:Нидерландлар һава аланнары
Төркем:Һава аланнары
Баркылдык

**Баркылдык** () — баркылдыклар ыругыннан сайрар кош. Урта Аурупада очрый.

Гәүдә озынлыгы 27 см, сайрар баркылдыктан бераз зуррак, авырлыгы 140 г кадәр.

Баркылдык җиләкләр, җимешләр, моллюсклар, бөжәкләр һәм аның кортлары белән туклана. Әмма күбесенчә яңгыр суалчаннарын һәм чыпчык җилеме җимешләрен ашый.

Төркем:Баркылдыклар
99 ел (б. э. к.)

**99 ел (б. э к.)** — безнең эрага кадәр I гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:99 ел (б. э. к.)
Төркем:Еллар
Antwerpen

**Antwerpen** (niderlandça *Antwerpen*, flamandça *Antwerpn*, frantsuzça *Anvers*, almança *Antorff*) - Bilgiäneñ Flamand töbägendä urnaşqan şähär.

Xalıq sanı buyınça Brüsseldän ikençe il şähäre.

Şelda yılğası yarlarında urnaşa.

Awrupanıñ iñ zur portları isemlegendä ikençe urında (Rotterdamdan soñ).

## İsem

Riwäyät buyınça şähär Şelda yılğası buyında yäşägän  alıp **Drüon Antigon** istälegenä atalğan.

Antigon Şelda aşa küperne yaqlap salımnı cıyğan. Ber waqıt Rim ğäskärie **Brabo** alıpnı ciñep Antigon qulın kiskän häm Şelda yılğasına ırğıtqan.

Şulay itep şähär "hand werpen" (nid.) - "**qulnı ırğıtu**" dip yörtelä.

## Tarix

VII ğasırda Sten kirmäne nigezlängän.

Amerika açılğannan soñ Antwerpen banklarına altın ağıp kilä başlıy.

1531 yılda birja açıla, soñraq oxşaş birjalar Londonda häm Amsterdamda açılalar.

Niderland inqıylabı waqıtında Antwerpen baş kütärüçelärne yaqlıy.

1585 yılda şähärne Aleksandr Parmalı citäkçelegendä İspaniä ğäskärläre basıp ala, häm patşağa buysınğan qalğan.

Buysındıru näticäsendä tönyaq töbäkläre Şelda yılğasın yabalar häm iqtisadi tormış Amsterdamğa küçä.

1715 yılda Baryer kileşüe.

1834 yılda Bilgiä Niderlandlardan ayırıla, Taleyran Antwerpen Bilgiägä kertä.

İqtisadi töşügä qaramastan Antwerpen sänğät üzägenä äwerelä: mäşhür rässamnar - Rubens häm Van Deyk böten Awrupada tanılğan.

Berençe Bötendönya suğışında alman ğäskärläre tarafınnan basıp alınğan.

1920 yılda Cäyge Olimpiä uyınnarı uzğannar.

## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Бельгия шәһәрләре
Акбулат

* Акбулат (Татарстан) — Татарстанның Чистай районында урнашкан торак пункт.
* Акбулат (Бөрҗән районы) — Башкортстанның Бөрҗән районында урнашкан торак пункт.
* Акбулат (Федоровка районы) — Башкортстанның Фёдоровка районында урнашкан торак пункт.
Yasaq

**Yasaq** - tarixi tatar xanlıqlarında naturalata salım. Soñraq İdel buyında, Seberdä häm Yıraq Könçığışta yäşäwçe qayber xalıqlar tüläp qalğan
naturalata salım.

## Tarix

Çıñğızxannıñ «**Böyek yasa**» isemle qanunnar cıyıntığı nigezendä xökem itkän sudialar da bulğan, alarnı «yarğuçı» dip atağannar. Xökem qararı maxsus «yarğunamä» digän däftärgä terkälä barğan. Ulus yäki şähär yarğuçılarınnan başqa, ämir-yarğu da bulğan—busı inde wäzirneñ xoquq eşläre buyınça yärdämçese digän süz.

Altın Urda däwläteneñ säyäsi häm ictimaği tormışında basqaqlar belän **daruxaçılar** (daruxalar) zur urın totqannar. **Basqaqlar** xärbi xezmättä bulıp, xökümätneñ iminlegen saqlaw wazifasın ütägännär; daruxalarnıñ töp wazifaları isä **yasaq** cıyunıñ barışın küzätep toru bulğan.

Basqaqlar XIV yözneñ başında uq beterelsä, daruxaçılar äle darux-ölkälärneñ xäkimiät başlıqları sıyfatında Qazan xanlığında dä yäşäp häm eşläp kilgän. Yasaq cıyuda alarğa yärdämçeläre bulışqan; boların **bitekçe** dip yörtkännär. Xäyer, Cuçi Olusında bitekçe xäyran zur däräcäle keşe sanalğan. Bitekçe xan diwanında da bula, anısı baş bitekçe dip atalğan; annarı ulus sayın bitekçe bulıp, şaqtıy eşne änä şular başqarğan.

Küçmä häm utraq xalıqlardan alına torğan tüläwlär dä bügençä ük diärlek yañğırıy: **salığ** (can başına töşkän salım), **qalan** (obrok), **yasaq**, **xärac** (ğäräp süze: möselmannar tülägän 10 protsentlı salım), **burıç, çığış, ındır xaqı, ambar malı, burla tamğası, yul xaqı, qarawıllıq, tartanaq (ülçäw salımı), tamğa**.

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Бродников А. А. Сбор ясака: Зависимость процесса объясачивания от потестарно-политической ситуации в регионе. По материалам Восточной Сибири XVII в. 

Төркем:Себер тарихы
Төркем:Тарих
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Россия тарихы
Ак кашлы баркылдык

**Ак кашлы баркылдык** () —  баркылдыклар ыругыннан кош. Төньяк Аурупа һәм Азияда очрый.

Аның озынлыгы 22 см, авырлыгы 60 г.

Ак кашлы баркылдык бөҗәк, кортлар, күбәләкләр белән туклана.

Төркем:Баркылдыклар
Basqaq

**Basqaq** - buysınğan cirlärdä tatar xanı xärbi wäkile. *Basqaq* süze "basarğa" (basıp alu) tatar fiğelennän  kilep çıqqan.

## Tarix
Basqaqlar Altın Urda nigezlängännän soñ kilep çıqqanar.

Altın Urda däwläteneñ säyäsi häm ictimaği tormışında basqaqlar belän daruxaçılar (daruxalar) zur urın totqannar. Basqaqlar xärbi xezmättä bulıp, xökümätneñ iminlegen saqlaw wazifasın ütägännär; daruxalarnıñ töp wazifaları isä yasaq cıyunıñ barışın küzätep toru bulğan.

Basqaqlar XIV yözneñ başında uq beterelsä, daruxaçılar äle darux-ölkälärneñ xäkimiät başlıqları sıyfatında Qazan xanlığında dä yäşäp häm eşläp kilgän. Yasaq cıyuda alarğa yärdämçeläre bulışqan; boların bitekçe dip yörtkännär. Xäyer, Cuçi Olısında bitekçe xäyran zur däräcäle keşe sanalğan. Bitekçe xan diwanında da bula, anısı baş bitekçe dip atalğan; annarı ulus sayın bitekçe bulıp, şaqtıy eşne änä şular başqarğan.

Soñraq Altın Urdağa kerüçe olıslarda salım cıyu wazifaları cirle xakimnärgä tapşırıla. Rus Olısında İvan Kalita çorınnan rus kenäze salımnarnı üze cıya häm Böyek xanğa cibärä.

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Фёдоров-Давыдов Г. А. Общественный строй Золотой Орды. — М.: Издательство Московского университета, 1973. — С. 30—31.

Törkem:Тарих Törkem:Татар тарихы Törkem:Русия тарихы
Кучкар (зодиак билгесе)

**Кучкар** () — язда була торган көн белән төн тигезлегеннән исәпләгәндә эклиптиканың 0°дән 30°гә кадәрге секторына туры килүче беренче зодиак билгесе. Тригон кардиналь билгесе — Ялкын.

Көнчыгыш астрологияда Кояш Кучкар билгесендә 21 марттан 20 апрельгә кадәр була дип билгелиләр. 

## Билге
Кучкар билгесе ♈ (кайбер гизгечләрдә күрсәтелмәскә мөмкин) Юникодта 9800 унарлы номеры һәм 2648 уналтылы номеры астында урнашкан.

Төркем:Зодиак билгеләре
Көнчыгыш Аурупа тигезлеге

**Көнчыгыш Европа тигезлеге** яки **Рус тигезлеге** — тигезлекләр арасында Амазонка тигезлегеннәң соң мәйдан буенча икенче урынны алып тора.
Тигезлек төньяктан көньякка 2750 километрга, көнбатыштан көнчыгышка 2500 километрга сузылган, мәйданы 5,5 млн километр².

Көнчыгыш-Европа тигезлеге эчендә тулысынча яки өлешчә Белорусия, Латвия, Литва, Эстония, Молдавия, Россия, Украина, Финляндия, Швеция, Польша, Румыния, Болгария һәм Казакъстан илләре урнашканнар.
## Физик-географик тасвирламасы
### Рельеф
Көнчыгыш Европа тигезлеге — убалы тигезлек.

### Гидрография
Көнчыгыш Европа тигезлеге түбәндәге елгалар агалар:

* Идел
* Чулман
* Ука
* Тын
* Днепр
* Мезень
* Онега
* Печора
* Нева
* Висла
* Неман
* Җаек

### Климат
Көнчыгыш Европа тигезлеге — уртача континенталь.
## Тышкы сылтамалар
* http://bse.sci-lib.com/article006812.html

Төркем:География
Төркем:Әлифба буенча тигезлекләр
Төркем:Көнчыгыш Европа
Үгезбозау (зодиак билгесе)

**Үгезбозау** () — язда була торган көн белән төн тигезлегеннән исәпләгәндә эклиптиканың 30°дән 60°гә кадәрге секторына туры килүче икенче зодиак билгесе. Тригон кардиналь билгесе - Җир.

Көнчыгыш астрологияда Кояш Үгезбозау  билгесендә 21 апрельдән 21 майга кадәр була дип билгелиләр, ә веда астрологиясендә - 16 майдан 15 июньгә чаклы. 

Билге идарә иткән планета - Чулпан.

## Билге
Үгезбозау  билгесе ♉ (кайбер гизгечләрдә күрсәтелмәскә мөмкин) Юникодта 9801 унарлы номеры һәм 2649 уналтылы номеры астында урнашкан.

Төркем:Зодиак билгеләре
8-нче армия (Вермахт)

: *[[8-нче армия (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 8-нче алманнар армиясе]] белән бутамагыз *

**8-нче армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).

## Тарих

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
Беренче тапкыр оештыру:
* 1939 — генерал-полковник Йоханнес Бласковиц

Икенче тапкыр оештыру:
* 1943 елның 22 августынан — җәяүле гаскәр генералы Отто Вёлер 
* 1944 елның 28 декабрен — тау гаскәр генералы Ханс Крейзинг 29 март 

## Әдәбият
* Dahms, Hellmuth G., *Die Geschichte des Zweiten Weltkriegs*, München/Berlin 1983. ISBN 3-7766-1291-6
* Tessin, Georg. *Verbände und Truppen der deutschen Wehrmacht und Waffen-SS 1939—1945*, Biblio Verlag, 1974, ISBN 3-7648-0942-6

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Magnit kursı

**Magnit yul poçmağı** - yul sızığınıñ yünäleşe häm magnit meridianı (magnit taypılışı isäpkä alına)  arasındağı poçmaq, säğät tele buyınça isäplänä.

Ğädättä GPS radioalğıçlar yul poçmağın kürsätälär.

**Magnit kursı** - magnit meridianı tönyaq yünäleşe häm obyektnıñ gorizontal' yassılığına proektsiäse arasındağı poçmaq.

Magnit sızığı yünäleşennän säğät tele buyınça isäplänä. Kompas yärdämendä ülçänä.

Magnit taypılışı ayırımlığı bulğanğa kürä waqıt buyınça üzgärüçän.

Magnit kursı Poçmaq gradusı belän bilgelänä: 0…360°, qayçaqta −180…180°. 0° , magnit tönyağı yünäleşenä kürsätä.
## Sıltamalar

* Статья про Идентификаторы и магнитный курс ВПП

Төркем:ОчкычларТөркем:Навигация
GPS-alğıç

**GPS-alğıç** (inglizçä *Global Positioning System* - **Global' urnaşu urının bilgeläw sisteması**)  - radioalğıç antennası urnaşu urının bilgeläw öçen radioalğıç äsbabı. **NAVSTAR iärçennär törkeme** çäçkän radiosignallar kilü waqıtı totqarlanuı nigezendä eşli.

İñ zur tögällege - 3–5 m.

GPS texnologiäse portativ äsbaplarda kiñ qullanıla.

Rusiädä GLONASS-alğıç citeşterelä.

## Töp Citeşterüçelär

GPS-çipset

*    SiRF — SiRF — SiRFstar III, SiRFatlasIV, SiRFatlasV
*    U-blox
*    Trimble Navigation
*    Nemerix
*    Mediatek — MediaTek — MTK, MTK-II, MT3329
*    Javad

GPS/ГЛОНАСС alğıçlarnı citeşterüçelär

*    Garmin
*    GlobalSat
*    teXet
*    GlobusGPS
*    iBlue
*    Novacom Wireless
*    JJ-Connect
*    Holux
*    Magellan Navigation
*    Mitac
*    Navigon — Navigon
*    Qstarz
*    ThinkWare
*    TomTom
*    TSI 
*    xDevice
*    Nexx

Professional' alğıçlarnı citeşterüçelär
*    Javad
*    Leica
*    NovAtel
*    Trimble Navigation
*    Topcon
*    Sokkia
*    Septentrio
*    МКБ «Компас»
*    ОАО «РИРВ»
*    ОАО "РНИИ КП"
*    Руснавгеосеть

## Sıltamalar

* Статья про Идентификаторы и магнитный курс ВПП

Төркем:Очкычлар
Төркем:Навигация
Төркем:Технология
Төркем:Электроника
81 ел (б. э. к.)

**81 ел (б. э к.)** — безнең эрага кадәр I гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар
*Гамла шәһәре нигезләнә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
84 ел (б. э. к.)

**84 ел (б. э к.)** — безнең эрага кадәр I гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Yul poçmağı

**Yul poçmağı** (inglizçä häm oçqıç äsbabında **Heading**) - yul sızığı häm meridian tönyaq yünäleşe arasındağı poçmaq. Tönyaq yünäleşenä säğät uğı buyınça ülçänä.

Yul tizlegeneñ yünäleşe geografik tönyaq yünäleşenä qarata kürsätä.

İärçen navigatsiä radioalğıçı belän ülçänä.

Poçmaqça gradus 0...360°, yä 180...180°. 0° belän kürsätelä.

0° - tönyaq yünäleşenä, 90° - könçığış yünäleşenä kürsätä.

## Sıltamalar

* Статья про Идентификаторы и магнитный курс ВПП

Төркем:Очкычлар
Төркем:Навигация
Magnit taypılışı

**Magnit taypılışı** (inglizçä *Magnetic declination*) - Cir öslegeneñ noqtasında geografik meridian häm magnit meridianı arasındağı poçmaq.

**Ägär kompasnıñ magnit uğınıñ tönyaq oçı geografik meridiannan könçığışqa taypılğan bulsa magnit taypılışı - uñay.**

**Ägär kompasnıñ magnit uğınıñ tönyaq oçı geografik meridiannan könbatışqa taypılğan bulsa magnit taypılışı - tiskäre.**

Magnit taypılışı çın meridian bilgeläw öçen xaritada kürsätelä. 

Magnit küçäre häm Cir äylänüe küçäre arısındağı poçmaq yaqınça 11,5° ka tigez.

1970 yılda Tönyaq magnit qotıpı 76° t.k. häm 101° kb. oz. koordinatlarına iä bulğan.

## Tarix

1492 yılda Xristofor Kolumb magnit taypılışı geografik koordinatlardan üzgärüçänlegen aça. 

Magnit taypılışı waqıt däwamında üzgärä. 1634 yılda **Henry Gellibrand** şuşı üzgäreşne aça.

1632 yılda **Xristofor Borri** berençe magnit xaritasın tözegän.

## Sıltamalar

* Статья про Идентификаторы и магнитный курс ВПП
* Магнитное склонение — Энциклопедия «Вокруг света»
*Марио Льоцци История физики - М.: Мир, 1970 - стр. 64

Төркем:ОчкычларТөркем:Навигация
Marlen

**Marlen** - tatarlarda häm başqa Rusiä törkilärendä qullanıluçı sovet çorı iseme.

İsem "MARks häm LENin" digännän çıqqan.

Төркем:Татар исемнәре
GPS

**GPS** (inglizçä Global Positioning System - **Global' urnaşu urının bilgeläw sisteması**) - iärçen navigatsiä sisteması, aralıqnı, waqıtnı ülçäwçe häm  *WGS84* koordinatlarında urnaşu urının bilgeläwçe sistema.

Härber Cir noqtasında härber hawa torışı çaqta (polär ölkälärdän başqa), şulay uq yaqın ğälämdä obyekt urnaşu urının häm tizlegen bilgeli.

Sistema AQŞ Saqlanu Ministrlığı tarafınnan eşlänelä.

## Nigezlär

Obyekt antennası çäçkän signallar navigatsiä iärçennnärenä kilü waqıtı ülçänä.

GPS-alğıç 4 tigezlämä nigezendä öç koordinatanı bilgeli:
:|x - a_{j}| = c(t_{j} - \tau).

biredä:

* a_{j} - j-nçe iärçen urnaşu urını
* t_{j}  - j-nçe iärçennän kilgän signal alu waqıtı
* \tau - iärçennär çäçkän sinxron signalnıñ bilgesez waqıtı
* c - yaqtılıq tizlege
* x - obyektnıñ bilgesez urnaşu urını

## Yışlıqlar

İärçennär signalnı L1＝1,57542&nbsp;GHz häm L2＝1,22760&nbsp;GHz (IIR-M blok) häm L5＝1,17645&nbsp;GHz (IIF ) diapazonında çäçälär. GPS-alğıç şuşı mäğlümatnı ala häm urnaşu urının xisaplıy.

## Şulay uq qarağız
* GLONASS

## Sıltamalar

*    Александров И. Космическая радионавигационная система НАВСТАР (рус.) // Зарубежное военное обозрение. — М., 1995. — № 5. — С. 52-63. — ISSN 0134-921X.
*    Козловский Е. Искусство позиционирования // Вокруг света. — М., 2006. — № 12 (2795). — С. 204-280.
*    Шебшаевич В. С., Дмитриев П. П., Иванцев Н. В. и др. Сетевые спутниковые радионавигационные системы / под ред. В. С. Шебшаевича. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Радио и связь, 1993. — 408 с. — ISBN 5-256-00174-4

Төркем:Навигация
Төркем:Иярчен навигацион системалар
Төркем:Геодезия
Xäsän Ruxani

**Xäsän Ruxani** (farsı *حسن روحانی‎*) (1948 yıl, 12 noyäber) - İran däwlät eşleklese, säyäsätçe, şiği din belgeçe, İran cidençe prezidentı.

## Tärcemäi xäl

Xäsän Ruxani 1948 yılda İran tönyağında tuğan.

1960 yılda dini belem ala başlıy.

1972 mäxkämä xoquqı ölkäsendä bakalavr däräcäsen ala.

1999 yılda Glazgo şähäre Kaledon Universitetında **PhD** däräcäsen (fälsäfä doktorı) ala.

**[[Rusça]], [[ğäräpçä]], frantsuzça, almança, [[inglizçä]] söyläşä.**

2013 yılnıñ 15 iyünendä prezident saylawlarında berençe turda ciñä (18 613 329 tawış ala).

2013 yılnıñ noyäberendä Jeneva şähärendä  İrannıñ atom-töş programması turında kileşüne imzalıy.

## Sıltamalar

* Tärcemäi xäl 
*Победителем президентских выборов в Иране объявлен Хасан Рухани

Төркем:Шәхесләр:Иран
Төркем:Иран сәясәтчеләре
Төркем:Иран президентлары
Төркем:Тәһран университетын тәмамлаучылар
14-нче армия (Вермахт)

: *[[14-нче армия (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 14-нче алманнар армиясе]] белән бутамагыз *

**14-нче армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Тарих

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* генерал-полковник Вильгельм Лист, 26 август — 13 октябрь 1939
* генерал-полковник Эберхард фон Макензен, 18 ноябрь 1943 — 2 июнь 1944
* танклар гәскәр генералы Йоахим Лемельзен, 2 июнь 1944 — 2 май 1945

## Әдәбият
* Tessin, Georg. *Verbände und Truppen der deutschen Wehrmacht und Waffen-SS 1939—1945*, Biblio Verlag, 1974, ISBN 3-7648-0942-6

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
14-нче армия

**4-нче армия** — төрле дәүләтләрдә кораллы көчләрнең армияның исеме.

* 14-нче армия (ЭККА)
* 14-нче армия (ССРБ)
* 14-нче армия (Алмания империясе)
* 14-нче армия (Вермахт)
* 14-нче армия (Япония)

**14-нче һава армиясе**

* 14-нче һава армиясе (АКШ)
* 14-нче армия ВВС һәм ПВО
Стәрле (Ашказар кушылдыгы)

**Стәрле** — Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортстан биләмәләрендә ага. Елга Ашказар елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 94 км. *Аб* сүзе фарсы телендә *су* дигәнне аңлата.

Стәрлебаш авылынан 6 километрдан башлап җибәрә. Елга бассейны Башкортсанның көньяк-көнчыгыш районнарда урнашкан. Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгыың авышлыгы. Ландшафтлар кара-соры урман туфракларында һәм төрле-төрле үсемлек биләмәләрендә саклана торган болыннар белән тәкъдим ителгән. Кара җир югары урыннарда-30%, Түбән Камада — 8%, ачыклыкта-70% ка кадәр.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Башкортстан елгалары