open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Губа (округ)

**Губа́** — XVI—XVII гасырларда Рус дәүләтендә кабул ителгән административ-территориаль берәмлек һәм суд округы атамасы.

## Этимология
Рус тарихчысы В. Н. Татищев (*[[1686 ел|1686]]—[[1750 ел|1750]]*) фикеренчә, «губа» сүзе русча «бетерү, юкка чыгару» () мәгънәсен биргән. Н. М. Карамзин фикеренчә, «губа» сүзе борынгы алман хокук белемендә «утар» (), рус хокук белемендә — «волость» яки «ведомство»ны аңлаткан.

## Төшенчәләр
* Губа — Псков (*[[:ru:Псковская республика|ru]]*) һәм Новгород республикаларында кабул ителгән административ-территориаль берәмлек атамасы. Губаларның мәйданы бер-берсеннән аерылган: авыл, җирлек яки вулыс мәйданы белән тигез булган.
* Губа — 1530—1702 елларда Рус дәүләтендәге суд округлары атамасы. Суд округлары (*губалар*) 1530—1550 еллардагы губа реформасы (*[[:ru:Губная реформа|ru]]*) белән булдырылган. Округларда губа оешмалары эшләгән. Суд округының мәйданы өяз мәйданы белән тигез булган. Иске реформа вакытында ясалган кайбер вулыслар һәм Новгород республикасының пятиналары (*[[:ru:Пятина|ru]]*) искәрмә булып торган. Бер губадан икенче губага күченгәндә, губа старостасына (*[[:ru:Губной староста|ru]]*) күченүнең сәбәбен, максатын аңлатырга кирәк булган. 1702 елда губа оешмалары бетерелү сәбәпле, губалар да юкка чыгарылган.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 8 (Гр-Ди). М.: НИ БРЭ, 2007. ISBN 978-5-85270-338-5

## Әдәбият
# *Владимирский-Буданов М. Ф.*    Обзор истории русского права.  М. 2005.

## Сылтамалар
*  ЭСБЕ / Губной староста

## Искәрмәләр


Төркем:Административ берәмлекләр
Төркем:Рус дәүләтендә җирле үзидарә
Төркем:Русия тарихы
Губа (мәгънәләр)

**Губа** — күп мәгънәле сүз.
* Губа — РФ төньягында һәм Ерак Көнчыгышта диңгез култыгы.
* Губа — Рус дәүләтендә административ-территориаль берәмлек.

## Топоним
* Губа (Куба) — Азәрбайҗандагы шәһәр.
## Жаргон атама
* Губа – гауптвахтаның ( — *«кулга алынган [[Кораллы көчләр]] гаскәриләрен тоту өчен махсус бина»*) жаргон атамасы.
Илупаипатту Нилакандесварар Гыйбадәтханәсе

**Илуппаипатту Нилакандешварар Гыйбадәтханәсе** (இலுப்பைபட்டு நீலகண்டேஸ்வரர் கோயில்)
 ул Һиндстанда, Тамил Надуда, Нагапаттинам даирәсендә Илуппаипаттуда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Урын шулай ук Пажаманни Падикарай һәм Тируманниппадиккарай дип атала. Төп Ходай булып Шива тора. Ул Тһирунилакандешварар һәм Падикарай Натхар дип атала. Аның хатыны Амиртхавалли.

## Әһәмияте
Ул 275 Паадал Петра Стхаламнарның берсе - боларга Тамил Шайвит Наянар Сундарар шигырьләрендә (иртә урта гасырлар "Теварам"да) дан җырлана.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [=[Dinamalar]]
* Temples of Tamilnadu, Paadal Petra Sivasthalangal
* Temple, Iluppaipattu|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=
* publisher=TUV

Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Эшлеклеләр урамы, 13 (Казан)

**Эшлеклеләр урамы, 13** — Казанның Эшлеклеләр урамында урнашкан, 19 гасырда төзелгән бер-ике катлы таш бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Эшлеклеләр урамы
Сәүдәгәрләр банкы бинасы (Казан)

**Сәүдәгәрләр банкы бинасы** — Казанның Муса Җәлил урамында урнашкан, 1880 (1903?) елда төзелгән ике катлы таш бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Муса Җәлил урамы
Риас

**Риас** *яки* **риа**  ( — «*елга тамагы*») — рельеф формасы, таулы диңгез ярларындагы култык. Борынгыдан Испаниянең төньяк-көнбатышында, Ирландиянең көньяк-көнбатышындагы, Португалия, Австралия һ. б. илләрнең яр буйларына хас күренеш.
 
 
## Тасвирлама
Риаслар елга үзәннәренең түбән урнашкан урыннарына диңгез сулары керү нәтиҗәсендә хасил була. Диңгез суларының күтәрелүе һәм елга үзәннәргә басып керүе, гадәттә, диңгез суының глобаль үзгәреш кичерүе (*диңгезнең эвстатик халәте үзгәрү*), яки коры җирне басуы (*диңгез халәтенең изостатик үзгәрүе*) нәтиҗәсе була ала. Бу очракта диңгез тигезлегеннән өстә урнашкан коры җирдәге елга үзәннәрен су баса.

Риас бер үк вакытта эстуарий да була ала. Фьордка охшаш яклары бар, ләкин озынлыгы 250-300 *км* булган фьордтан күләме белән аерыла: материк эченә таба бары 50 *км* га гына үтеп керә. Киңлеге белән тирәнлеге дә даими түгел, елга койган урыннан башлап зурая һәм тирәнәя бара. Әлеге төр риаслар Испаниянең Галисия провинциясендә урын алган.

## Байшас риасы
Байшас риасы () зонасына Де Вига риасы (), Де Алдан риасы (), Де Понтеведра риасы (), Де Ароуса риасы (), Мурос и Нойя риасы (), Де Коркубион риасы () керә.
Испаниянең төньяк-көнбатышында урнашкан зона Понтеведра, А Корунья провинцияләре, Галисия автоном берәмлеге территорияләрен эченә ала һәм көньяктан Португалия белән чиктән төньякта Фистерра-Финистерра борынына кадәр сузыла. Мондый төр култыклар яр сызыгына аркылы урнашкан була. Байшас риасы зонасы формасы белән 5 бармагы тырпайган кул чугын хәтерләтә. 

## Галерея
 
Файл:Ria San-Vicente-de-la-Barquera.jpg|Сан-Висентэ-де-ла-Баркуерэ (San Vicente de la Barquera) риасы, Кантабрия провинциясе, Испания 
File:Bidasoa ibaiaren ahoa.jpg|Тхингуси. Испания
File:Port Hacking Estuary aerial.jpg|Порт-Һекиң. Австралия
File:PortHacking-Sydney-Ria.jpg|Җорҗ елгасы тамагындагы риас. Австралия 
File:Jyoudogahama.jpg|Санрику. Япония
File:Tory Channel Marlborough Sounds.jpg|Марлбороудж Саундс. Яңа Зеландия


## Әдәбият
# Perillo, Gerardo, *Geomorphology and Sedimentology of Estuaries*, Volume 53. pp17–47. Elsevier Science (1995) ISBN 9780080532493
# von Richthofen, F. *Fuhrer fur Forschungsreisende ("Guide for Explorers")*, pp308–310. Berlin, Oppenheim (1886)

## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Су юлын өйрәнү
Төркем:Култыклар
Төркем:Рельефның океан һәм яр буе формалары
Муса Җәлил урамы, 16/5 (Казан)

**Муса Җәлил урамы, 16/5** — Казанның Муса Җәлил урамында урнашкан, XIX гасыр башында төзелгән өч катлы таш бина. Бу йортта инкыйлабчы Николай Бауман туган, 1919-1937 елларда Кәрим Тинчурин яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Муса Җәлил урамы
Төркем:Казанның Профсоюз урамы
Деева-Манасеин йорты (Казан)

**Деева-Манасеин йорты** — Казанның Дзержински урамында урнашкан, XIX гасыр башында төзелгән ике катлы таш бина. XIX гасыр башында биредә Казан университеты басмаханәсе урнашкан булган.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Дзержински урамы
Девон (футбол клубы, Әлмәт)

**Девон** (1979—1980 елларда «Монтажник», 1980—1994 елларда «Электрон») — 1979-1999 елларда гамәлдә булган футбол такымы.  футбол клубы буларак 1993 елда чыгыш ясаган.

## Казанышлар
* Россия чемпионатларында — икенче лиганың 6 нче зонасында 22 нче (соңгы) урын.
* Россия кубогында — катнашмаган.
## Сылтамалар
* http://footballfacts.ru/clubs/104553-devon-almetevsk#tab49_104553r

Төркем:Әлмәт футбол клублары
Девон (футбол клубы, Октябрьски)

**Девон** Октябрьски шәһәреннән футбол такымы.  футбол клубы буларак 1967-1969 һәм 1990-1995 елларда чыгыш ясаган.

## Казанышлар
* СССР чемпионатларында — «Б» сыйныфының 6 нче зонасында 13 нче урын.
* СССР кубокларында — финалның 1/2048 (1967/68, 1969).
* Россия чемпионатларында — икенче лиганың 6 нче зонасында 1 нче урын.
* Россия кубокларында — финалның 1/64 (1993/94, 1994/95).
## Сылтамалар
* footballfacts.ru

Төркем:Россия футбол клублары
Дзержинский урамы, 11/2 (Казан)

**Дзержинский урамы, 11/2** — Казанның Дзержински урамында урнашкан, XIX гасыр башында архитектор Фома Петонди проекты буенча төзелгән ике катлы таш бина. Бу йортта 1846-1847 елларда язучы Лев Толстой яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Дзержински урамы
Төркем:Казанның Япиев урамы
ВЛ80

**ВЛ80** —  күчәр формуласы 2(20−20) булган алмаш токта эшләүче икесекцияле магистраль йөк электровозлары сериясе.

Төркем:Электрташыгычлар
Нәфисә Гыйльманова

**Нәфисә Гыйльманова**, Нәфисә Вәлиәхмәт кызы Гыйльманова (*[[1965 ел]]ның [[24 сентябрь|24 сентябре]], [[СССР|ССРБ]], [[Үзбәк ССР]], [[Ташкәнт]])* — рәссам, педагог. Рәссамнарның Үзбәкстан Сәнгать академиясе каршындагы иҗат берләшмәсе әгъзасы (*[[2000 ел]]дан*). Үзбәкстан сынлы сәнгате үсешенә зур өлеш керткән рәссамнарның берсе.

## Тәрҗемәи хәле

1965 елның 24 сентябрендә Үзбәк ССР башкаласы Ташкәнттә хезмәткәр гаиләсендә туган. Низами исемендәге Ташкәнт педагогика университетының сәнгать факультетын тәмамлаган (*Л. Салпинкиди һәм  И. Шаабдуллаев курсы, [[1987 ел|1987]]*).  Хезмәт юлын 1987 елда үзе тәмамлаган университетның рәсем һәм нәкыш кафедрасында укытучы булып башлый, 1987—1997 елларда шунда эшли. 1991—1992 елларда Санкт-Петербургта И. Е. Репин исемендәге нәкыш, скульптура һәм архитектура институтында стажировка үтә. 1997—2002 елларда Үзбәкстан Сәнгать академиясе каршындагы рәсем һәм гамәли сәнгать лицей-интернатында укыта. Хәзер Ташкәнт архитектура-төзелеш институтының Архитектур мохит дизайны кафедрасы өлкән укытучысы.

## Иҗаты

Рәссам нигездә классик натюрморт жанрында эшли. Нидерландлар сынлы сәнгать мәктәбенең «кечкенә голландлылар» жанрындагы натюрморт традицияләрен хөрмәт итә. Борынгы Бохара, Хива, Ташкәнт пейзажын, шәһәр манзараларын, бабалары Ватаны Татарстан табигатен зур җаваплылык белән тасвирлый. 1992 елда Санкт-Петербургта стажировка узган вакыттан график этюдлар да ясый. Кайберләрендә *пастель* ысулы куллана.

1995 елдан барлык республика күргәзмәләрендә катнаша. Татарстан рәссамнар берлеге оештырган уртак күргәзмәләрдә иң еш катнашучы. 2014 елда Алабуга дәүләт музей-тыюлыгы уздырган «Алабуга. Гасырлар тирәнлегенә караш» арт-симпозиумында катнаша.

Шәхси күргәзмәләрен уздыра (*[[Ташкәнт]], К. Бекзадның мемориаль музее, [[2015 ел|2015]]; Алабуга сәнгать галереясе, [[2017 ел|2017]] һ. б.*).

Кайбер хезмәтләре Төркия, Кытай, Алмания һ. б. илләрдә шәхси тупланмаларда саклана.

## Дәреслекләре
* Композиция в изобразительном искусстве.
* Nafis.
* Рисунок.
* Свет в живописи и цвет
* Композиция в изобразительном искуссте. Ташкәнт, 2014.

## Әдәбият
* *Рәмзия Кашапова.* Нәфис хисләр балкышы. «Сөембикә», 2018 ел, гыйнвар, 64нче бит. ISSN 0869-1398
* *Равшан Фатхуллаев.* Нафиса Гильманова: «Отраженный свет большого мира». «San’at», № 1, 2008.

## Сылтамалар
*   Художник и преподаватель Нафиса Гильманова. mytashkent.uz, 14.07.2016 
*   Художник Гильманова Нафиса Валиахметовна. Автобиография.  Международная галерея современных художников 
*  Мой мирдагы шәхси сәхифәсе

## Моны да карагыз
*   Картиналарын карарга 
*  Nafisa Gilmanova. YouTube (*видео, 2:49*)

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Үзбәкстан рәссамнары
Төркем:Ташкент педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Үзбәкстан татарлары
Шри Джаганнатх Пури Гыйбадәтханәсе

**Шри Джаганнатх Пури Гыйбадәтханәсе** Көньяк Африкада КваЗулу-Натал провинциясе Инанда, КваЗулу-Натал провинциаль мирас урыны.
1979 елда ул Көньяк Африка Газетасында түбәндәгечә тасвирланган булган:

23 метр биеклектәге манара (шихара), ул сигезьянлы формада һәм аның түбәсе бар... Бу бай бизәкле гыйбадәтханә Көньяк Африкага 1895 елда күчкән Пандит Шискишан Махарадж тарафыннан төзелгән булган. Гыйбадәтханә канау белән уратылган һәм Һинд дине Ходае Джаганнатхка багышлаган.


## Искәрмәләр
* South African Heritage Resource Agency database 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Джаганнатхка табыну
Гыйльманов

**Гыйльманов** — фамилия.
* Әмир Гыйльманов (1939), социолог, фән докторы.
* Галимҗан Гыйльманов (1957), язучы.
* Җәмил Гыйльманов (1925—1991), тарих галиме.
* Илдар Гыйльманов (1970), рәссам (*[[Уфа]]*).
* Кәрим Гыйльманов (1912—1964), актер.
* Ләбиб Гыйльманов (*[[Ләбиб Гыйльми]]*) (1906-1938), язучы.
* Морат Гыйльманов (1942—2014), биолог, фән докторы, академик (*[[Казакъстан]]*).
* Рафис Гыйльманов (1963), футболчы.  «Рубин» ФК администраторы.
* Рәис Гыйльманов (1957), футболчы.
* Сәгыйр Гыйльманов (1930), төзүче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* Фәиз Гыйльманов (1953), эшмәкәр, иганәче.
* Фәрит Гыйльманов (1976), БР Салават шәһәре хакимияте башлыгы (2011 елның апреленнән).
* Фитрат Гыйльманов (1921—2015), генерал-майор (1971). Бөек Ватан сугышында (1941—1945) катнашучы.
----
* **[[Гыйльманова]]**
** Гыйффәт Гыйльманова (1925), табибә, фән докторы.
** Нәфисә Гыйльманова (1965), рәссам (*[[Ташкәнт]]*).
** Рәйхана Гыйльманова (1954), журналист.

Төркем:Фамилияләр
Норфолк утравы

**Норфолк Утравы** (Инглиз телендә әйтелеше: ˈ|n|ɔr|f|ə|k|}}; Норфолк телендә: *Norf'k Ailen*) бу Австралия, Яңа Зеландия, һәм Яңа Каледония арасында, кыйтга Австралиянең Яңа Көньяк Велс, Эванс Хедка каршы һәм Лорд Хове Утравыннан якынча 900 км ераклыкта. Ике күрше утравы Филипп Утравы һәм Непеан Утравы белән ул Австралия Берлегенең тышкы территорияләрен формалаштыра. Монда 36 кв. км территориядә 1748 кеше (2016 ел) яши. Башкаласы - Кингстон. 
Норфолк Утравында башта Көнчыгыш Полинезиялеләр яшәгәннәр, әмма анда озак вакыт дәвамында беркем дә яшәгән һәм ахыр чиктә анда Бөекбритания кешеләре яши башлаганнар, ул 1788 елдан бирле аның Австралиядә биләмәсе өлеше булган. Бу утрауда 1788 елның 6 мартыннан бирле 1855 елның 5 маена кадәр төрмәдә утырганнан, ләкин 1814 елның 15 феврале һәм 1825 елның 6 июне арасында пауза булган, шул вакытта анда беркем дә яшәмәгән. 1856 елның 8 июненда утрауда даими кеше торагы башланып киткән, монда Питкэрн Утравыннан кешеләр килгән. 1914 елда Берләшкән Корольлек Норфолкны Австралиягә тышкы территория буларак эксплуатацияләү өчен биргән.
Норфолкның байрагында аның символы Норфолк утравы нараты Araucaria heterophylla урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Утраулар
Төркем:Норфолк утравы
Банарцев нумирлары бинасы (Казан)

**Банарцев нумирлары бинасы** — Казанның Дзержински урамында урнашкан, 1881 елда төзелгән өч катлы таш бина (2011 елда сүтелгән).

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Дзержински урамы
Гордеев йорты (Казан)

**Гордеев йорты** — Казанның Дзержински урамында урнашкан, 1833 елда архитектор,  Казан губернасының 1810—1834 еллардагы баш архитекторы Александр Кирилл улы Шмидт (*[[1783 ел|1783]]—[[1830-еллар]]*) проекты буенча төзелгән ике катлы таш бина. XX гасыр башында Казан университеты профессоры Николай Засецкий яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Лобачевски урамы
Төркем:Казанның Дзержински урамы
Дзержинский урамы, 27 (Казан)

**Дзержинский урамы, 27** — Казанның Дзержински урамында урнашкан, 1952 елда архитектор Искәндәр Вәлиев проекты буенча төзелгән биш катлы таш бина. 2005 елдан бу йортта рәссам Әмир Мәҗитов музее эшли.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Дзержински урамы
Алексеевлар-Сахаров йорты (Казан)

**Алексеевлар-Сахаров йорты** — Казанның Лобачевски урамында урнашкан, XIX гасыр уртасында төзелгән ике катлы таш бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Лобачевски урамы
Шәһәр хастаханәсе бинасы (Казан)

**Шәһәр хастаханәсе бинасы** — Казанның Дзержински урамында урнашкан, XVIII гасыр азагында - XIX гасыр башында архитектор,  Казан губернасының 1804—1809 еллардагы баш архитекторы Яков Михаил улы Шелковников (*[[1774 ел|1774]]—[[1809 ел|1809]]*) проекты буенча төзелгән ике катлы таш бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Дзержински урамы
Төркем:Казанның Карл Фукс урамы
Яңа Каледония

**Яңа Каледония** (Француз телендә: Nouvelle-Calédonie) Элек ул рәсми рәвештә "Яңа Каледония һәм Бәйлелеләр" (Француз телендә: Territoire de la Nouvelle-Calédonie et dépendances) дип аталган булган, шуннан соң ул гади рәвештә "Яңа Каледония Территориясе" дип атала башлаган (Француз телендә: *Territoire de la Nouvelle-Calédonie*), хәзер рәсми Француз исеме фәкать *Nouvelle-Calédonie* (Organic Law of 19 March 1999, article 222 IV&nbsp;— see https://web.archive.org/web/20070614081856/http://www.legifrance.gouv.fr/imagesJOALL/1999/041/JO199904197ALL.pdf). Француз мәхкәмәләрендә еш *Territoire de la Nouvelle-Calédonie* атамасы кулланыла. Бу Франциянең махсус тупланмасы ул Тын Океанның көньяк-көнбатышында, Австралиядән 1210 км ераклыкта һәм Метрополия Франциядән 20 000 км ераклыкта. Бу архипелаг Меланезия суб-төбәгенең өлеше, аңа Grande Terre утравы, Тугърылык Утраулары, Честерфил Утраулары, Белеп архипелагы, Наратлар Утравы, һәм күп ерак утраулар керә. Честерфил Утраулары Мәрҗән Диңгезендә. Биредәге кешеләр Grande Terre-ны *(француз телендә: Le Caillou)* ("таш") дип атыйлар.
Яңа Каледониянең территориясе 18,576 кв. км. Аның халкы 268,767 (2014 август мәгълүматы буенча), ул (Яңа Каледониянең җирле яшәүчеләре) Канак халкыннан, Европа чыгышлы Калдошлардан һәм Метрополия Французлардан, Полинезия халкыннан (күбесенчә Уоллис һәм Футуна халкыннан), һәм Көньяк-Көнчыгыш Азия халкыннан һәм шулай ук берникадәр Пьед-Нуар һәм Төньяк Африка кешеләре тора. Территориянең башкаласы Нумеа. 2025 елның июлендә Франция Яңа Каледонияне мөстәкыйль дәүләт дип игълан итәргә ризалык бирде.

## Диннәр
Күпчелек диндарлар ― христианнар (85.2 %); халыкның яртысы – католиклар. Протестантлар саны XX гасыр ахырында арта. Мөселманнар 2.6 %,  буддистлар 0.60 %, Бәһаи диндарлары 0.50% .
* Яңа Каледониядә ислам
## Искәрмәләр

Төркем:Утраулар
Төркем:Яңа Каледония
Кария Сиддхи Хануман Гыйбадәтханәсе

**Карья Сиддхи Хануман Гыйбадәтханәсе** Фриско, Техаста Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул даирәдә иң зур гыйбадәтханә булып тора. Гыйбадәтханә төзелеше якынча 2013 елда Даллас Форт Уорт даирәсе Һинду Җәмәгатьчелек ихтыяҗлары өчен башланган. Гыйбадәтханәнең төп Ходае Хануман. Гыйбадәтханә 2015 елның 23 июленда башланган һәм бер атна узгач, 1 августта анда иң озын мантра уку марафоны булган, анда 24 сәгать Хануман Чалиса укыганнар. Гыйбадәтханә атнаның барлык көннәрендә ачык.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Хануманга табыну
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Сор (Байкал култыгы)

**Сор** — Байкал күленең аннан комлы утраулар —  белән аерымланган сай сулы култыкларының җирле атамасы.

## Атаманың килеп чыгышы
*Сор* сүзе хант теленнән рус теленә кереп киткән. Сүз, мөгаен, XVII гасырда Байкал тирәсен үзләштерүче рус илгизәрләре тарафыннан географик атама буларак кертелгән. *Сор* сүзе Об елгасы бассейнында яшәүче русларның Көнбатыш Себер сөйләмнәрендә «*[[култык]], боз киткәндә су баса торган урын*» мәгънәсендә кулланылган.

## Тасвирлама

Хәзерге Байкал күлендә 5 сор бар: Посольское соры (*[[Бурятия]]нең Кабан районы Посольское авылы тирәсе*), Сор-Черкалово (*[[Бурятия]]нең Кабан районы*), Провал (*[[Бурятия]]нең Кабан районы; [[1862 ел]]да [[Байкал]]да [[җир тетрәү|җир тетрәгәннән]] соң барлыкка килгән*), Ангара соры (*[[Бурятия]]нең Төньяк-Байкал районы*), Арангатуй күле-сор (*[[Бурятия]]нең Баргаҗын районы*). Барлык сорлар да Байкал күл-диңгезенең төньяк һәм көнчыгыш өлешләрендә урнашкан. Кагыйдә буларак, сор Байкалның тирән урыныннан *каргá* дип аталучы утрау-сайлыклар белән аерылган, утрау-сайлыклар, үз чиратында,  дип аталучы бугазлар белән бүленгән була. Сайлыклар юыла барган саен, сор Байкалның чын култыгына да әйләнә ала, мәсәлән, XIX гасырда сор булган, хәзер мәйданының зурлыгы буенча икенче урында торучы Чивыркуй култыгы (бурят. *Шэбэрхγγ булан*). Сорның тирәнлеге 10 *м* дан артмый, тиз җылына, сулык төбендәге суүсемнәр арасында «*сор балыклары*» дип аталучы чуртан, табан, алабуга, тәрәч балыклары күп очрый.

## Байкалның сор-култыклары
;

## Сылтамалар
*  Байкал күле.  panasia.ru 
*  Байкал табигате. Вячеслав Потухинның авторлык проекты 

## Моны да карагыз

* Фьорд
* Бухта
* Лиман
* Култык

* Яр буе
* Сулык
* Лагуна
* Риас

## Искәрмәләр


Төркем:Сулыклар
Төркем:Байкал
Төркем:Култыклар
Сор (мәгънәләр)

**Сор** — күп мәгънәле сүз.
* Сор — Байкал күлендәге сай сулы култык.
* Сор — Себердәге (*[[Новосибирск өлкәсе]], [[Тум өлкәсе]]*) елга.
* Сор — тозлак, дала, чүлләрдәге тозлы туфрак.

## Моны да карагыз
* Сор — Төмән өлкәсе Уват районындагы авыл.
* Сор Хуана — Меркурий планетасындагы кратер.
Жуковский урамы, 15 (Казан)

**Жуковский урамы, 15** — Казанның Жуковски урамында урнашкан, ? елда төзелгән ике катлы бина. Бу йортта 1925-1937 елларда җәмәгать эшлеклесе һәм тел галиме Галимҗан Шәрәф яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Жуковски урамы
Казан руханилар академиясе бинасы (Казан)

**Казан руханилар академиясе бинасы** — Казанның Николай Ершов урамында урнашкан, 1845-1848 елларда архитектор Александр Песке проекты буенча төзелгән өч катлы бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Николай Ершов урамы
Климов йорты (Казан)

**Климов йорты** — Казанның Достоевски урамында урнашкан, 1910 елда архитектор Фөдор Амлонг (1871-19??) проекты буенча сәүдәгәр Пөтр Климов өчен төзелгән ике катлы агач йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Достоевски урамы
Юшков йорты (Казан)

**Юшков йорты** — Казанның Театр урамында урнашкан, 1869 елда архитектор  Павел  Аникин проекты буенча Константин Юшков өчен төзелгән ике катлы таш бина. Бу йортта химик Алексей Васильев (1913-1932 елларда), Фатыйх Сәйфи-Казанлы (2 нче фатир), Сәлах Атнагулов (9 нче фатир), фәлсәфәче Булат Галиев, тарихчы Дания Сабирова, Айдар Хәбетдинов яшәгәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Театр урамы
Төркем:Казанның Дзержински урамы
Николай Ершов урамы, 2/1 (Казан)

**Николай Ершов урамы, 2/1** — Казанның Николай Ершов урамында урнашкан, ? елда төзелгән дүрт катлы бина. Бу йортта 1939-1940 елларда язучы Муса Җәлил яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Николай Ершов урамы
Төркем:Казанның Чехов урамы
Шәйхетдинов

**Шәйхетдинов** — татар фамилиясе. 
* Әсхәт Шәйхетдинов (1932—2014), спортчы, тренер  (*[[ирекле көрәш]]*).
* Владимир Шәйхетдинов (1937), юрист, фән докторы.
* Вәкил Шәйхетдинов (1951), рәссам (*[[Уфа]]*).
* Вәгыйзь Шәйхетдинов (1955), рәссам (*[[Уфа]]*). В. Г. Шәйхетдиновның энесе.
* Гыймай Шәйхетдинов (1901—1952), батарея командиры,  Советлар Берлеге каһарманы (*[[БР]]*)
* Зәйнулла Шәйхетдинов (196), авиадвигательләр төзү белгече, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* Илсур Шәйхетдинов (1936), нефтьче, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Наил Шәйхетдинов (1941—2016), актер.
* Рәҗәп Шәйхетдинов (1949), баянчы, профессор (*[[Уфа]]*).
* Рифат Шәйхетдинов (1963), бизнесмен, 2003 елның 7 декабреннән Дәүләт Думасы депутаты. 
* Рөстәм Шәйхетдинов (1976), пианиночы (*[[Уфа]]*). Р. Шәйхетдиновның улы.
* Роман Шәйхетдинов (1974), ТР элемтә министры  (2012 елдан).
----
;Шәйхетдинова
* Миләүшә Шәйхетдинова (1972), актриса, Татарстанның атказанган артисты (2014). Н. Ш. Шәйхетдиновның кызы.

Төркем:Фамилияләр
Карукуди Саргуналингесварар Гыйбадәтханәсе

**Карукуди Саргуналингесварар Гыйбадәтханәсе**
(கருக்குடி சற்குணலிங்கேஸ்வரர் கோயில்
)Һиндстанда, Тамил Надуда, Тханджавур даирәсендә Карукудида урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Урынның тарихи исеме Марудханаллур. Төп Ходай булып Шива тора. Ул Саргуналингесварар дип атала. Аның хатынын Адвайта Наяки дип атыйлар.
Координаталары:10.924843°N, 79.404113°O. 

## Әһәмияте
Ул 275 Паадал Петра Стхаламнарның - изге урыннарның берсе - болар Тамил Шайвит Найнар Тиругнанасамбандар "Теварам" шигырьләрендә дан җырлана торган Шива гыйбадәтханәләрнең берсе.

## Әдәбиятта искә алынуы
Тиругнанасамбандар Ходайның хасиятен түбәндәгечә тасвирлый: 

சூடுவர் சடையினைக் கங்கை நங்கையை
கூடுவர் உலகிடை ஐயங் கொண்டொலி
பாடுவர் இசைபறை கொட்ட நட்டிருள்
ஆடுவர் கருக்குடி அண்ணல் வண்ணமே.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Шумкова гимназиясе бинасы (Казан)

**Шумкова гимназиясе бинасы** — Казанның Жуковски урамында урнашкан, ? елда төзелгән бина. Бу йортта 1901-1917 елларда Шумкованың хатын-кызлар гимназиясе урнашкан.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Зур Кызыл урамы
Төркем:Казанның Жуковски урамы
Жуковский урамы, 26 (Казан)

**Жуковский урамы, 26** — Казанның Жуковски урамында урнашкан, 1835 елда архитектор Петр Пятницкий проекты буенча төзелгән бина. 2000-елларда сүтелгән. Бу йортта 1900 елда Михаил Калинин тукталган.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Жуковски урамы
Жуковский урамы, 30/2 (Казан)

**Жуковский урамы, 30/2** — Казанның Жуковски урамында урнашкан, XIX гасырның азагында төзелгән бина. Бу йортта 1895-1903 елларда тарихчы Федор Мищенко яшәгән, 1895-1903 елларда РСДРП(б)ның Казан комитетының гадәттән тыш утырышлары үткәрелгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Жуковски урамы
Төркем:Казанның Саммер урамы
Зәйни Солтан урамы, 12 (Казан)

**Зәйни Солтан урамы, 12** — Казанның Зәйни Солтан урамында урнашкан, XIX гасырның азагында сәүдәгәр Салих Гобәйдуллин (1862-1935) төзеткән йорт. Бу йортта язучы, галим-тарихчы Газиз Гобәйдуллин туган.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Зәйни Солтан урамы
Бүлге психиатрия клиникасы бинасы (Казан)

**округ психиатрия клиникасы бинасы** — Казанның Николай Ершов урамында урнашкан, 1864-1869 елларда П.Т. һәм А.Т. Жуковскийләр проекты буенча төзелгән бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Николай Ершов урамы
Мергасов йорты (Казан)

**Мергасов йорты** — Казанның Дзержинский һәм Кави Нәҗми урамнары кисешкән урында урнашкан, 1928 елда конструктивизм стилендә төзелгән биш катлы йорт. 1917 елдан соң Казанда төзелгән беренче күп секцияле, көнкүрешкә җайланган торак йорт - совет архитектурасы истәлеге. Бу йортта язучылар Кави Нәҗми (1931-1952 елларда), Абдулла Алиш (1938-1941 елларда) һәм Ибраһим Гази (1952-1969 елларда), рәссам Магдалина Мавровская яшәгәннәр.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Дзержински урамы
Төркем:Казанның Кави Нәҗми урамы
Хәмзә Хәмитов

**Хәмзә Хәмитов** (Хәмзә Әмин улы Хәмитов, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Тум шәһәре һәм Тум губернасы ахуны (18??-1917).
## Искәрмәләр


Төркем:Дин әһелләре
Төркем:Кемерово өлкәсендә туганнар
Шри Сваминараян Мандир, Олдхэм

**Шри Сваминараян Мандир, Олдхэм** Англиядә, Олдхэмда урнашкан Сваминараян Һинду гыйбадәтханәсе. Ул 1977 елның 22 октябренда Сваминараян Сампрадайның НарНараян Дэв Гади астында Берләшкән Корольлектә ачылган өченче Сваминараян гыйбадәтханәсе.

## 30-ынчы юбилее
2007 елында 2500 кешедән артык, шулар арасында Олдхэмның мэры да, гыйбадәтханәнең утызъеллыгын бәйрәм иткәннәр.

## Искәрмәләр

Координаталар:53°31′57″N, 2°6′57″W

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Сваминараян хәрәкәте
Тһамбилувил Шри Шивалинга Пиллаяр Гыйбадәтханәсе

**Тһамбилувил Шри Шивалинга Пиллаяр Гыйбадәтханәсе**  () Шри Ланкада, Көнчыгыш Провинциясендә иң әһәмиятле Һинд дине гыйбадәтханәләрнең берсе.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Гөлназ Әдһәмова

**Гөлназ Әдһәмова**, Гөлназ Равил кызы Әдһәмова (*[[1971 ел]]ның [[10 октябрь|10 октябре]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яр Чаллы]]*) — рәссам-нәкышчы, педагог. Кама сәнгать һәм дизайн институты доценты (*[[2009 ел]]дан*).  ТР һәм РФ (*[[2005 ел|2005]]*) рәссамнар берлекләре әгъзасы. Чаллының «Ел рәссамы» (*[[2011 ел|2011]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1971 елның 10 октябрендә Чаллыда туган. Әти-әнисе Актаныш районы Татар Суыксуы авылыннан. Яр Чаллы дәүләт педагогика институтының (*[[2011 ел]]дан Яр Чаллы социаль-педагогик технологияләр һәм ресурслар институты*, , *[[2015 ел]]дан [[Яр Чаллы дәүләт педагогика университеты|университет]]*) сәнгать-графика бүлеген тәмамлаган (*[[1994 ел|1994]]*).

2004 елда Татарстан һәм РФ рәссамнар берлекләренә кабул ителә. 2011 елда Чаллыда «» номинациясе буенча «Ел рәссамы» булып таныла. Педагог буларак, Чаллының рәсем сәнгате белән бәйле уку йортларында (*Кама сәнгать һәм дизайн институты*) булачак рәссамнарга белем бирә. 1993—2013 елларда Яр Чаллы шәһәренең 1нче санлы балалар сәнгать мәктәбендә рәсем һәм нәкыш укыта. Соңгы эш урыны — Яр Чаллы картиналар галереясының фәнни хезмәткәре.

Эшләре Төркиядә узган Чаллы рәссамнары күргәзмәсендә күрсәтелә. Иҗат эшләре белән шәһәр, төбәк (*[[Саранск]], «Зур Идел»*), республика, Россиякүләм (*[[Мәскәү]], «Россиянең яшьлеге»*), халыкара һәм чит илләрдәге (*[[Истанбул]], [[Төркия]]*) күргәзмәләрдә даими катнаша. Рәссамның эшләре Болгар музей-тыюлыгы фондларында, Яр Чаллы, Алабуга, Әлмәт картина галереяларында, Төркия, РФ һәм Татарстанда шәхси тупланмаларда саклана.

## Иҗаты
Гөлназ Әдһәмова — реалист-рәссам, майлы буяу белән яза. Эш алымы — *натурадан язу*, ягъни күзе күргәнне тукымага төшерү. Рәсемгә стиль бирү, ягъни мөһим санаган элементларны аз гына күпертеп бирү алымын да куллана. Иҗат эшләре арасында график хезмәтләре дә урын ала. Алар арасында юеш кәгазьгә ясалганнары да бар. Рәсемнәрендә рус һәм татар язучылары әсәрләре сюжетларын да куллана. Триптих («Гаилә», *[[2014 ел|2014]]*). Декоратив бизәк-орнаментлар белән бәйле хезмәтләре шәхси күргәзмәсендә урын алган. Шәхси күргәзмәләре Әлмәт шәһәре картиналар галереясында (*[[2015 ел]]ның [[март]]ы*), Чаллы картиналар галереясында (*[[2015 ел]]ның [[21 октябрь|21 октябреннән]] [[15 ноябрь|15 ноябренә]] кадәр*) , *[[2017 ел]]ның [[12 декабрь|12]]—[[17 декабрь|17 декабрендә]]*) уза.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Ризидә Гасыймова]].* Алмалы иҗат. «Сөембикә», 2017 ел, июнь, 64нче бит. ISSN 0869-1398

## Сылтамалар
*  Гөлназ Равил кызы Әдһәмова. Артхив 
* «Мой мир»дагы сәхифәсе 

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Яр Чаллы дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Әдһәмов

**Әдһәмов** — татар фамилиясе.
* Алмас Мәхмүт улы Әдһәмов (, 1923), генерал-майор (1973).
* Мөхәммәтдин Әдһәмов (1892-1937), БАССР эшче-керәстиян инспекциясе (1922-1923), социаль тәэминат (1923-1925) халык комиссары.
* Равил Әдһәмов (1937),  мәгълүмат технологиясе өлкәсендә белгеч, фән докторы.
* Рәшит Әдһәмов (1951—2017), рәссам (*[[Чиләбе]]—[[Санкт-Петербург]]*).
* Рөстәм Әдһәмов (1961), журналист, киноактер, фотограф, блог алып баручы (*[[Казан]]—[[Мәскәү]]*).
----
* **[[Әдһәмова]]**
** Сәрвәр Әдһәмова (1901—1978), язучы, тәрҗемәче.
** Гөлназ Әдһәмова (1971), рәссам.

Төркем:Фамилияләр
Земство башкармасы бинасы (Казан)

**Земство башкармасы бинасы** — Казанның Жуковски урамында 4 йортында урнашкан, 1884-1887 елларда архитектор Лев Хрщонович проекты буенча төзелгән бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Жуковски урамы
Атлантаның Һинд дине гыйбадәтханәсе

Һинд дине Ходаеның Венкатешвараның **Атланта Һинд дине гыйбадәтханәсе** 1990 елда төзелгән, ул Джорджия, Атланта янында Ривэрдел шәһәре янында урнашкан. Ул традицион Һиндстан стиленда төзелгән һәм аңа Зур Атланта даирәсеннән Һинд дине тарафдарлары еш йөри.

## Гыйбадәтханә комплексы
Һинд дине гыйбадәтханәсенең ике комплексы бар - бер комплекс төп Ходай Венкатешвара белән һәм икенчесе төп Ходай Шива белән. Төп Ходайларга өстәп ике комплекста да башка Ходайлар өчен дә изге урыннар бар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Facebook: https://www.facebook.com/HinduTempleAtlanta
* http://www.hindutempleofatlanta.org/Гыйбадәтханәнең рәсми сайты

Координаталары:33°35′42″N, 84°24′31″W

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Кулпани Мандир

**Кулпани Мандир** (ॐ॥कुलपानी मन्दिर) Непалда, Гобардиядә VDC ward no. 2, Dang Deukhuri District адресы буенча урнашкан Шива гыйбадәтханәсе.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Бараха Гыйбадәтханәсе

**Бараха Гыйбадәтханәсе** Непалның Сунсари даирәсенең Төньяк көнбатышында Barahachhetra VDC даирәсендә урнашкан гыйбадәтханә. Ул Саптакоши елгасы ярында урнашкан Һинду гыйбадәтханәсе.
Координаталары: 26°52′35″N, 87°9′57″ О

## Шулай ук карагыз
* Бараха чхетра

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Собха Багхвати

**Собха Багхвати** Непалда, Катмандуда Бишнумати Елгасы ярында Бхагвати Алиһәсенә багышланган изге урын. Ул Катмандуда иң изге урыннарның берсе дип таныла. Гыйбадәтханә эчендә Алиһә сыны урнашкан. Монда тугърылар тормышларында шатлык китерә торган Дурга Алиһәсенә табыну өчен киләләр. Катмандуда урнашкан булганга күрә күп кешеләр монда бөек Дашайн фестивале дәвамында килә. 

## Искәрмәләр



Төркем:Һинд дине
Понваитханатхар Гыйбадәтханәсе

**Понваитханатхар Гыйбадәтханәсе** (பொன்வைத்தநாதர் கோயில்) Һиндстанда, Тамил Надуның Тируварур даирәсендә Тһируварур һәм Тһирутһураипунди арасында Аалатхампади янында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе.

## Әһәмияте

Гыйбадәтханәгә дан Шайвит изгеләре Аппарар һәм Сундарар тарафыннан җырланган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Анкури Махадэв

**Анкури Махадэв** Непалның Саптари Даирәсендә Махадэвада урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Урынның төп гыйбадәтханәсендә Лингам бар, һәм шулай ук башка гыйбадәтханәләрдә Парвати Алиһәсе һәм Хануман Ходае. Шива Линганың өстендә йодрык зурлыгындагы чокыры бар. Күп вакыт элек бу урын мәетләрне яндыру урыны һәм изоляцияләнгән урын булган дип әйтәләр. Якын авыллардан кайбер сыер көтүчеләре монда килә торган булганнар. Алар аны берничә мәртәбә өйләренә алып килгәннәр, әмма Шива Линг кире үз урынына кайткан. Шулай ук кем Шива Линганы өйгә алып килгән, бәлагә дучар булган һәм аларның гаилә әгъзасы авырып киткән яки үлгән дип әйтелгән. Шуннан боларны ишетеп сыер көтүчеләренең җитәкчесе моның турында ишеткән һәм шул ук урында Шива Линга өчен гыйбадәтханә төзегән.
Бу Ходай Шива тугърылары өчен бик мәшһүр дини сәфәр кылу урыны булган һәм ел саен монда Шиваратри һәм Анант Чатурдаши кебек бәйрәм һәм фестивальләр булган. Бу изге яджналарны башкару өчен изге урын.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Аттукал Понгала

**Аттукал Понгала** Һиндстанда, Кералада, Тхируванантхапурамда, Аттукал Гыйбадәтханәсендә 10 көн бәйрәм ителә торган фестиваль, аның барышында тугызынчы көнгә миллионнарча хатын-кызлар җыела. Бу хатыннар дөгедән ясалган илаһи ризык әзерлиләр һәм аны Гыйбадәтханәнең Алиһәсенә тәкъдим итәләр.
Бу Фестиваль Гиннес Дөнья Рекордларында иң зур ел саен хатын-кызлар җыелышы буларак билгеләнгән. Бу Кералада беренче Понгала фестивале. Церемония Гиннес Дөнья Рекордлары Китабында 1997 елның 23 февраленда билгеләнгән булган, шул вакытта Понгалада 1,5 миллион хатын-кыз катнашкан. 2009 елда, яңа Гиннес Дөнья рекорды 2,5 миллион килүне бәйрәм иткән. Бу гыйбадәтханә шулай ук хатын-кызлар өчен Сабаримала исеме астында билгеле.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Дини бәйрәмнәр
Төркем:Һинд дине бәйрәмнәре
Гаяз Исхакый урамы, 7 (Казан)

**Гаяз Исхакый урамы, 7** — Казанның Гаяз Исхакый урамында урнашкан, XVIII гасырда төзелгән ике катлы бина. 2010 елда канунсыз рәвештә сүтелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Гаяз Исхакый урамы
Калинин урамы, 52 (Казан)

**Калинин урамы, 52** — Казанның Калинин урамында урнашкан, XIX гасыр азагында төзелгән бер катлы агач йорт. Бу йортта 1905-1906 елларда РСДРПның Казан комитетының легал булмаган басмаханәсе урнашкан.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Калинин урамы
Калинин урамы, 59 (Казан)

**Калинин урамы, 59** — Казанның Калинин урамында урнашкан, XIX гасырның икенче яртысында төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта 1898-1905 елларда язучы Велимир Хлебников яшәгән. 2000-елларның уртасында канунсыз рәвештә сүтелгән. 
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Калинин урамы
Галиәсгар Камал урамы, 20

**Галиәсгар Камал урамы, 20** — Казанның Галиәсгар Камал урамында урнашкан, ? елда төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта 1833 елда язучы Александр Пушкин тукталган.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Галиәсгар Камал урамы
Төркем:Казанның Габдулла Тукай урамы
Хастаханә бинасы (Казан)

**Хастаханә бинасы** — Казанның Шәриф Камал урамында урнашкан, 1937 елда архитектор Анатолий Густов проекты буенча зират урынында төзелгән бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Шәриф Камал урамы
Юнысовлар-Апанаевлар йорты (Казан)

**Юнысовлар-Апанаевлар йорты** — Казанның Фатыйх Кәрим урамында урнашкан, XIX гасырның беренче яртысында елда Мөхәммәтрәхим Юнысов өчен төзелгән бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Фатыйх Кәрим урамы
Казан ватандашлар төзелеше мөһәндисләре институты бинасы (Казан)

**Казан ватандашлар төзелеше мөһәндисләре институты бинасы** — Казанның Яшел урамында урнашкан, 193?-1948 елларда архитектор Әхмәт Бикчәнтәев (1911-1985) проекты буенча төзелгән өч катлы кирпеч бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Вахит районының Яшел урамы
Чемезов йорты (Казан)

**Чемезов йорты** — Казанның Катанов тыкырыгында урнашкан, 1798 елда төзелгән бина. 1876-191? елларда биредә 3 нче Казан ирләр гимназиясе урнашкан.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Катанов тыкрыгы
Мостафа Казакевич

**Мостафа Казакевич** (Мостафа Зәкәрия улы Казакевич, , ,  — , ) — СССР этнографы, фәннәр кандидаты (1961), УССР ФАнең Украин дәүләт этнография һәм сәнгать кәсепләре музеенда этнография бүлеге мөдире (1951-1953).
## Искәрмәләр
Горнәк (футбол клубы, Учалы)

**Горнәк** — 2005-2013 елларда гамәлдә булган футбол такымы.  футбол клубы буларак 2008-2012 елларда чыгыш ясаган.

## Казанышлар
* Россия чемпионатларында — икенче дивизионның «Урал-Идел буе» зонасында 2 нче урын (2009).
* Россия кубогында — финалның 1/8 (2010/2011).
## Сылтамалар
* footballfacts.ru

Төркем:Россия футбол клублары
Катанов тыкрыгы, 13 (Казан)

**Катанов тыкырыгы, 13** — Казанның Катанов тыкрыгында урнашкан, ? елда төзелгән агач йорт. Бу йортта 1909-1922 елларда Көнчыгыш белгече Николай Катанов яшәгән. 2000-елларда сүтелгән.

## Тышкы сылтамалар
* фото

Төркем:Казанның истәлекле урыннарыТөркем:Казанның Катанов тыкрыгы
Турбина (футбол клубы, Яр Чаллы)

**Турбина** — 1977-2002 елларда гамәлдә булган футбол такымы.  футбол клубы буларак 1977-1987 елларда чыгыш ясаган.

## Казанышлар
* СССР чемпионатларында — икенче лиганың 2 нче зонасында зонасында 8 нче урын (1983).
## Сылтамалар
* http://footballfacts.ru/clubs/74642-turbina-naberezhnye-chelny#tab49_74642r
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан футбол клублары
Төркем:Яр Чаллы спорт клублары
Катанов тыкрыгы, 8/9 (Казан)

**Катанов тыкырыгы, 8/9** — Казанның Катанов тыкрыгында урнашкан, 20 нче гасыр башында төзелгән агач йорт. Бу йортта композитор Фәрит Яруллин (1931-1934 елларда) һәм галим Александр Арбузов (1938-1968) яшәгәннәр.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Маяковски урамы
Төркем:Казанның Катанов тыкрыгы
Җылантау Дөньядан күчү кәшишханәсе (Казан)

**Җылантау Дөньядан күчү кәшишханәсе** — төбәктә иң әүвәл барлыкка килгән праваслау кәшишханәләренең берсе, Казандагы Җылантауда 17-19 гасырлар рус дини архитектурасының комплекслы истәлеге. 1557 елда нигез салына. 17 гасырда беренче агач биналар урынында кирпечтән төзелә. Комплекста Дөньядан күчү (Успение) соборы (1625), бер гөмбәз белән тәмамланган, өч ярым түгәрәк апсидлы, дүрт почмаклы биек бина, Барлык изгеләр (Вcexсвятский) чиркәве (1861—1898, аскы каты 17 гасырда акташтан корыла), капка өстенә куелган Әләкси (Алексей) чиркәве (17 гасыр ахыры — 18 гасыр башы, «мәскәү» бароккосы стилендә, 19 гасыр ахырында капкасы томалана, аскы каты аш-су бүлмәсе итеп үзгәртелә), манаралы, дивардан ату урыннары һәм ябык галереяле кәшишханә коймасы (18 гасыр башы) 1822 елда үзгәртеп корыла. Кәшишханә нең күп кенә корылма һәм диварлары 1930-елларда җимерелә. 1998 елга кадәр Барлык изгеләр чиркәве, баш рухани бинасы (18 гасыр ахыры — 19 гасыр башы, классицизм стилендә) сакланган. 1998 елда Казан епархиясенә хатын-кызлар кәшишханәсе итеп тапшырыла.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Архангельск тыкрыгы
Президент сарае (Казан)

**Президент сарае** — Казан Кирмәне эчендә урнашкан, XIX гасырның 40-елларда архитектор Константин Тон проекты буенча төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта 1917 елга кадәр Казан губернаторлары яшәгәннәр. Әлеге вакытта ТР Президенты резиденциясе булып тора.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан кирмәне
Дәүләт учреждениеләре бинасы (Казан)

**Дәүләт учреждениеләре бинасы** — Казан Кирмәне эчендә урнашкан, XVIII гасыр азагында - XIX гасыр башында төзелгән ике катлы йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан кирмәне
Әрхәрәй йорты (Казан)

**Әрхәрәй йорты** — Казан Кирмәне эчендә урнашкан, 1829 елда төзелгән өч катлы йорт. 1918 елга кадәр бу йортта Казан әрхәрәйләре яшәгәннәр.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан кирмәне
Казан Кирмәне, 7

**Һауптвахта бинасы** (Казан Кирмәне, 7) — Казан Кирмәне эчендә урнашкан, XIX гасырда төзелгән өч катлы бина. Бу бинада Казан гарнизоны һауптвахтасы урнашкан булган, 1918 елның августында әлеге һауптвахтада Яков Шейнкман, Мулланур Вахитов, Сергей Гассар һәм башка совет эшлеклеләре тотылганнар.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан кирмәне
Нәҗмиев

**Нәҗмиев** —фамилия.
* Камил Нәҗмиев (1974), Тукай районы башкарма комитеты башлыгы в.б. (2024 елдан).
* Нуретдин Нәҗмиев (1946), Тинчурин театры актеры.
* Ринат Нәҗмиев (1946), химик-технолог, ССРБ дәүләт бүләге иясе (1978).
* Юрий Нәҗмиев (1946), җылылык энергетикасы белгече, фән докторы, РФ ФА мөхбир-әгъзасы (1997).
* Тәлгать Нәҗмиев (1950—2014), язучы, журналист.
* Тимерхан Нәҗмиев (1923-2004), күмәк хуҗалык рәисе, Социалистик Хезмәт Каһарманы.

## Моны да карагыз
* Нәҗметдинов

Төркем:Фамилияләр
Саннихит Саровар

**Саннихит Саровар** Курукшетра даирәсендә Тханесарда изге су резервуары. Ул җиде изге Сарасватиларның очрашу урыны булып тора. Киң танылган ышану буенча *саросвар*да изге су бар. Тотылу яки Амавасья көнендә (тулы караңгы булган төн) резервуарның суында *[[Ашвамедха яджна]]*га тәңгәл алкышлар китерә дип әйтелә.
Бу *саровар*да коену йөри торган һәм бәхетсез җаннарга тынычлык китерә дигән ышаныч бар. Коенулар һәм үлгәннәр өчен хатирә хезмәте "пинд даан" монда башкарыла. Саровар белән бергә Ходай Вишнуга, Дхрув Нараянга, Лакшми Нараянга, Ходай Хануманга һәм Дурга Алиһәсенә багышланган изге урыннар бар. Саннихит Саровар Ходай Вишнуның тору урыны булып ышаныла.

Координаталары: 29° 57' 60" N   76° 50' 08″ О

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Kurukshetra.nic.in

Төркем:Һинд дине
Нарасимха Конда

**Нарасимха Конда** Һиндстанда, Андхра Прадеш штатында Неллор районында Джоннавада шәһәре янында калкулык. Бу Һинду дини сәфәр урыны һәм Ходай Нарасимхага багышланган борынгы гыйбадәтханә.

## География
Бу Неллордан 18 км ераклыктагы кечкенә калкулык урыны һәм Джоннавададан 5 км ераклыкта. Тарих буенча монда 7 тугърылар гундамы (буасы) бар һәм бу урын бик көчле һәм Ходай тарафыннан калкулыкта билге ясалаячак һәм ул яхшы күренәчәк.

## Мәдәният
Бу дини сәфәр кылу урыны, монда Шри Лакшми Нарасимха Свами гыйбадәтханәсе урнашкан һәм монда дини сәфәр кылучылар көн саен киләләр. Ходай Нарасимха Ходай Вишнуның дүртенче инкарнациясе (Аватары).

## Шулай ук карагыз
* Нарасимха

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Нәҗметдинов

**Нәҗметдинов** — фамилия.
* Габдулла Нәҗметдинов (1869—1907 елдан соң), дин һәм җәмәгать эшлеклесе, 2нче РИ Дәүләт думасы депутаты (1907).
* Рәшит Нәҗметдинов (1912—1974), спортчы (*[[шахмат]], шашка*), тренер.
* Тимур Нәҗметдинов (1924),  Дан орденының тулы кавалеры.
* Кави Нәҗметдинов (*[[Кави Нәҗми]]*) (1901—1957), язучы.
* Наҗар Нәҗметдинов (*[[Наҗар Нәҗми]]*) (1918—1999), шагыйрь.
* Жумекен Нәҗметдинов (1935—1983), шагыйрь, Казакъ ССР гимны сүзләрен язучы.
* Тансык Нәҗметдинов (1927—2008), радиофизик, физика-математика фәннәре кандидаты. Кави Нәҗминең улы, Р. Нәҗметдиновның .
* **[[Нәҗметдинова]]**
** Әлфия Нәҗметдинова (1949), спортчы (*[[нәфис гимнастика]]*), дөнья чемпионы (1970, 1971). Л. Б. Нәҗметдинованың сеңлесе. (*[[Екатеринбур]]*).
** Лилия Нәҗметдинова (1936), спортчы (*нәфис гимнастика*), ССРБ чемпионы (1960-1964). (*Екатеринбур*).
** Розалия Нәҗметдинова (1946), спортчы (*нәфис гимнастика*), ССРБ беренчелеге җиңүчесе (1962, 1963). Л. Б. Нәҗметдинованың сеңлесе. (*[[Екатеринбур]]*).

## Моны да карагыз
* Нәҗмиев

Төркем:Фамилияләр
Әлфинур Галиәкбәрова

**Әлфинур Галиәкбәрова**, Әлфинур Азат кызы Галиәкбәрова (*[[1965 ел]]ның [[18 апрель|18 апреле]], [[СССР|ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Буа (Татарстан)|Буа]]*) — икътисад белгече, галим, Яр Чаллы педагогика университеты ректоры (*[[2018 ел]]дан*), 2011—2018 елларда Яр Чаллы шәһәр башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары. Икътисад фәннәре кандидаты, доцент. Татарстанның атказанган икътисадчысы (*[[2006 ел|2006]]*). Яр Чаллы шәһәренең мактаулы гражданины (2025).

## Тәрҗемәи хәле
1965 елның 18 апрелендә Татарстан АССР Буа шәһәрендә туган. Казан дәүләт финанс-икътисад институтын (*[[2011 ел]]дан [[Казан (Идел буе) федераль университеты]] составында*) «*сәнәгатьне планлаштыру*» белгечлеге буенча тәмамлаган (*[[1986 ел|1986]]*).

1986—1989 елларда — Казан дәүләт университетында эшли: укытучы-стажер, икътисад кафедрасы өлкән лаборанты.

1989—1995 елларда — Волгоград физик тәрбия институтының Яр Чаллы филиалы укытучысы.

1995—1999 елларда — Яр Чаллы шәһәре мэриясендә: бүлек мөдире, икътисад буенча вице-мэр.

1999—2011 елларда — ТР финанс министрлыгының казначылык департаменты Яр Чаллы территориаль бүлеге () башлыгы.

2011—2018 елларда — Яр Чаллы шәһәр башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары —финанс идарәсе башлыгы.

2018 елның 13 февраленнән — Яр Чаллы дәүләт педагогика университеты ректоры.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 — «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале 
* 2005 —  Татарстанның атказанган икътисадчысы
* 2015 — «Фидакарь хезмәт өчен» медале ― *финанс-икътисадый эшчәнлектәге казанышлары, күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен*
* 2025 — Яр Чаллы шәһәренең мактаулы гражданины

## Шәхси тормышы
Ире Сирень Галиәкбәров, *Чаллы ФСБ  идарәсе хезмәт башлыгы*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Әлфинур Азат кызы Галиәкбәрова.   ЯЧДПУ сайты
*  Әлфинур Азат кызы Галиәкбәрова. Интернет-портал TatCenter.ru
* Вконтакте сәхифәсе

## Моны да карагыз

Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Икътисадчылар
Төркем:Ректорлар
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:Яр Чаллы дәүләт педагогика университеты укытучылары
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Яр Чаллының шәрәфле ватандашлары
Бугульма-Рунако (футбол клубы, Бөгелмә)

**Бугульма-Рунако** (1965-1968: *«Строитель»*, 1969-1976, 1998-2010: *«Нефтәник»*, 1977-1993: *«*'Энергетик*'»*, 1994-1997: *«Планета»*, 2011: *«Бугульма»*, 2012: *«Бугульма-РУНАКО»*) — 1965 елда нигезләнгән футбол такымы.  футбол клубы буларак 1965-1969 һәм 1996-1998 елларда чыгыш ясаган.

## Казанышлар
* СССР чемпионатларында — «Б» сыйныфының 5 нче зонасында 2 нче урын (1965).
* Россия кубогында — финалның 1/256 (1966/1967).
* Россия чемпионатларында — өченче лиганың 6 нчы зонасында 6 нче урын (1996).
* Россия кубогында — финалның 1/64 (1997/1998).
## Сылтамалар
* footbalfacts.ru

Төркем:Россия футбол клублары
Зәңгәрсу янында бәрелеш

**Зәңгәрсу янында бәрелеш** - 1362 елның 24 сентябре -25 декабре арасында  Зәңгәрсу елгасы янындагы Торговица кирмәне тирәсендә бер яктан Литва бөек кенәзе Ольгерд гаскәре, икенче яктан Котлыг би җитәкчелегендә татар гаскәре арасында бәрелеш нәтиҗәсендә Украина татар хакимиятеннән китә һәм Бөек Литва кенәзлегенә керә.

## Тарих

1240-1362 елларда 122 ел дәвамында бүгенге Украинаның күпчелек җирләре Алтын Урдага керә. Җанибәк хан һәм Бәрдибәк хан үлгәннән соң Алтын Урдада зур чуалышлар башлана, шул татар үзара ватандашлар сугышы вакытында Литва кенәзе Ольгерд татар җирләренә һөҗүм итә.

Ольгерд татарларга һөҗүм алдыннан Пруссия һәм Ливония тәре йөртүчеләре белән солых имзалаган. Зәңгәрсу янында бәрелеш турында тик Матей Стрыйковский тасвирлаган, ул татар исемнәрен һәм титулларын күп хаталар белән китергән, кайбер тарихчылар (аеруча украин) бу кулъязманы шик астында куялар. Стрыйковский  буенча татар гаскәрен өч җирле хәрби башлыклары - Котлыг би (*Кутлубах*), Кечеби-Гәрәй (*Качибей-Керей*) һәм Димейтер (?, татар исеме китереп булмый, бәлки бу гот кенәзедер) җитәкләгән.

Күпчелек татар хәрби башлыклары үзара ватандашлар сугышында катнашканга күрә, тышкы һөҗүмгә җитди итеп каршылык күрсәтә алмаган. Мурад ханның өч җирле нойоны Ольгердка җиңелә. Нәтиҗәдә Киев, Подолье Алтын Урдадан чыга һәм Бөек Литва кенәзлегендә керә.

## Тарихи нәтиҗәләр

Фәктик рәвештә Зәңгәрсу янында бәрелеш нәтиҗәсе Алтын Урда территориясенең бүгенге дәвамчысы - Россия һәм  Украина, Белоруссия, Литва (Бөек Литва кенәзлеге) арасындагы чикләрен билгеләгән.

Нәкъ әлеге бәрелештән соң борынгы руслар өч яңа халыкка - руслар (Алтын Урдада калган славяннар), украиннар (Речь Посполитада эләккән көнчыгыш славяннар), белоруслар (Бөек Литва кенәзлегендә эләккән славяннар) аерыла башлаган. Бүгенге Украинада Зәңгәрсу янында бәрелеш нәтиҗәсендә руслардан аерылуга зур әһәмият бирелә, китаплар, маркалар чыгарыла.

## Әдәбият
*Крикун М. Синьоводська битва // Довідник з історії України. — 2-е видання. — К., 2001. — С. 751—752.
*Русина О. В. Україна під татарами і Литвою. — К.: Альтернативи, 1998. — С. 55—56.
*Синьоводська проблема у новітніх дослідженнях: Збірник статей / Ф. М. Шабульдо (науковий редактор), О. Д. Брайченко (упорядник). — К.: Інститут історії України НАН України, 2005. — 172 с.

Төркем:Алтын Урда
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Украина тарихы
Төркем:Беларус тарихы
Юнкерлар укуханәсе бинасы (Казан)

**Юнкерлар училищесы бинасы** — Казан Кирмәне эчендә урнашкан, XIX гасырның 40-елларда төзелгән өч катлы бина. Бу бинада 1866-? елларда юнкерлар училищесы, 1920-елларда Татар-башкорт хәрби мәктәбе урнашканнар.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан кирмәне