open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Габдулла Габбасов

**Габбасов Габдулла Закир улы** — хәрби хезмәткәр, полковник.

Түнтәр авылында 1916 елның 9 февралендә туган. Түнтәрдә тугыз сыйныф укыганнан соң Яңгул урта мәктәбендә укып урта белем ала. 1932-1933 елларда Казанда Совет хокук институтында укый. Шул чорларда ук җәйге сезонда туган авылында яңа оешып килүче колхозда кыр эшләрендә катнаша.

1933 елда туганнары чакыруы буенча Урта Азиягә китә. Башта прокуратура, эчке эшләр органнарында эшли. 1940 елда Дәүләт Куркынычсызлыгы комитетының икееллык мәктәбен тәмамлый. Шуннан соңгы 25 еллык гомере тышкы разведка хезмәте белән бәйле.

Г.Габбасов Бөек Ватан сугышында катнаша, Иранда хезмәт итә. Аңа Урта Азиянең күп шәһәрләрендә дә эшләргә туры килә. Үзбәк, төркмән, әзербайҗан, фарсы телләрен камил үзләштерә. 1957 елдан Татарстан Республикасында Дәүләт Куркынычсызлыгы органнарында эшли.

1965 елда авыру сәбәпле аңа әлеге хезмәт белән хушлашырга туры килә. Әмма гомумән хезмәт белән түгел—тагын 28 ел дәвамында Казан электрон исәпләү машиналары заводының саклау хезмәте начальнигы булып эшли ул.

Г.Габбасов хөкүмәтебезнең югары бүләкләренә лаек була. Ул икенче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, 16 медаль кавалеры.

Якташыбызның хезмәт юлын аның балалары дәвам итә. Олы улы Фирүс—Федераль Куркынычсызлык хезмәте полковнигы, икенче улы Фирдәвес—хирург, кызы юрист. Алар сафына хәзер берәм-берәм югары белем алып оныклары басып килә.

## Чыганаклар
* Р.Зарипов. Тирән тамырлы Түнтәрем. 2008.
* Р.Зарипов. Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога. 2021.
* Г.Мөхәммәтшин. Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат). 1 том. 2006.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Балтач районы
Фәйзрахман Габбасов

**Габбасов Фәйзрахман Закир улы** — партия һәм хуҗалык эшлеклесе.

1898 елда Түнтәр авылында туган. Түнтәр мәдрәсәсендә укый, Малмыж шәһәрендә рус мәктәбендә белем ала. Бөек Октябрь революциясен патша армиясе сафларында каршылый. Беренче көннәреннән үк революция идеяләрен кабул итә. 1918 елда ВКП(б) сафларына керә һәм Гражданнар сугышында кызыл комиссар буларак катнаша. Сугыш ялкыннары сүрелә башлагач туган ягына кайта һәм яңа тормыш төзү хәрәкәтенә чума. Ф.Габбасов—Балтач төбәгенең беренче коммунистларының берсе. 1920-1922 елларда ул Арборда волость комитеты рәисе була. 1922-1926 елларда—ВКП(б)ның Арча кантон комитетының беренче секретаре. Ул чорда Арча кантоны хәзерге алты район җирләрен берләштергән. Чорның катлаулылыгын да үлчәүгә салсак, аның җилкәсенә никадәр авыр һәм җаваплы эш салынганын һәм аны башкару өчен нинди ихтыяр көче  кирәк булганын күзаллау кыен түгел

Менә шушы посттан ВКП(б) Үзәк комитеты карары белән Ф.Габбасов 1926 елда Үзбәкстан Республикасына совет власте урнаштырырга, аны ныгытырга җибәрелә. Ул Үзбәкстан шикәр тресты начальнигы итеп билгеләнә. Эшне үзенә хас кыюлык һәм киң колач белән оештыра ул. Совет властеның урнашуын теләмәгән басмачылар  1930 елда эш урынында яшьли гомерен өзәләр аның.

Якташыбызның җәсады Ташкент шәһәрендә җирләнгән. Үзбәкстанда Ленин орденына лаек булган.

## Чыганаклар
* Р.Зарипов. Тирән тамырлы Түнтәрем. 2008.
* Р.Зарипов. Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога. 2021.
* Г.Мөхәммәтшин. Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат). 1 том. 2006.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Балтач районы
Латыйфа Гыйлметдинова

**Гыйлметдинова Латыйфа Гыйлметдин кызы** — хезмәт ветераны.

## Балачагы
Л.Гыйлметдинова Балтач районы Түнтәр авылында 1918 елның 14 октябрендә дөньяга килгән. Шушында башлангыч белем алып, колхоз производствосында хезмәт юлын башлый. Аның балачагы бик авыр, болганчык елларга туры килгән. 1926 елда Түнтәргә патша заманыннан калган урманны алабыз дигән фәрман чыкканнан соң, Мари Иелендә Түнтәрнең яшь гаиләләреннән  яңа  Түнтәр Пүчинкәсе (Кече Түнтәр) авылы барлыкк килгән.

## Мари Илендәге тормыш
1936 елда Гыйлметдиновлар гаиләсе Мари АССРның Мари-Төрәк районындагы Кече Түнтәр авылына күчеп килә. Үз гаиләсен корганнан соң Латыйфа Новопавловское исемле урыс авылында төпләнә, Биредәге «Павловское» совхозында (1963 елдан ул «За мир» совхозы дип атала башлый) сыер савучы булып эшли. Тырышлыгы, булдыклылыгы белән Мари-Төрәк районының иң алдынгы савымчылары сафына баса һәм күп еллар дәвамында әйдәп баручыларның берсе була. 

## Бүләкләре
Совхоз һәм район җитәкчелеге тарафыннан күп мәртәбә бүләкләнә. 1965 елда районның иң алдынгы савымчысы буларак район Почет Тактасына кертелә. 1966 елда хөкүмәтебезнең иң югары бүләге—Ленин орденына лаек була. Аның бик күп Мактау кәгазьләре һәм медальләре дә булган. Әйтүләренә караганда район җитәкчеләре аны **"Социалистик Хезмәт Герое"** исеменә тәеъдим итәләр. Әмма язылмаган кануннар нигезендә Мари Илендә яшәгәнлектән, андый исем беренче чиратта мири милләтеннән булганнарга бирелергә тиеш икән. Л.Гыйлметдиновага Ленин ордены бирү белән канәгатьләнгәннәр.

Ветеран 2003 елның 30 августында Новопавловск авылында вафат була.

## Чыганаклар
* Р.Зарипов. Тирән тамырлы Түнтәрем. 2008.
* Р.Зарипов. Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога. 2021.
* Г.Мөхәммәтшин. Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат). 1 том. 2006.

Төркем:Хезмәт Батырлары
Рәйсә Җиһаншина

## '''Җиһаншина (Гозәерова) Рәйсә Гозәер кызы'''—хезмәт ветераны.

## Балачагы
Рәйсә Җиһаншина 1923 елның 17 июлендә Түнтәр авылында туган. Түнтәр мәктәбендә җиде сыйныф белем ала һәм колхозда эшли башлый. Аңа ифрат авыр сугыш алды һәм сугыш елларында чордашлары белән бергәләп ирләрсез калган авыл тормышының бөтен афәтен үз иңнәре аша үткәрергә туры килә.Шушында башлангыч белем алып, колхоз производствосында хезмәт юлын башлый. Аның балачагы бик авыр, болганчык елларга туры килгән. 1926 елда Түнтәргә патша заманыннан калган урманны алабыз дигән фәрман чыкканнан соң, Мари Иелендә Түнтәрнең яшь гаиләләреннән яңа Түнтәр Пүчинкәсе (Кече Түнтәр) авылы барлыкк килгән.

## Мари Илендәге тормыш[үзгәртү |вики-текстны үзгәртү]
1945 елда Мари Иле Республикасының  Мари-Төрәк районындагы Кече Түнтәр  (Түнтәр Пүчинкәсе)  авылында яшәүче авылдашы Миңнемулла белән гаилә корып җибәрә һәм шушы авылда яши башлый. Аның алдагы бөтен гомере «За мир» совхозында сыер савучы хезмәтенә багышлана. Ул Мари-Төрәк районының иң алдынгы савымчыларының берсе, 

## Бүләкләре
Исеме районның Почет Китабына кертелгән, күп мәртәбә район җитәкчелегенең Мактау Грамоталарына, кыйммәтле бүләкләргә лаек булган. «Мари АССРның иң яхшы терлекчесе» исемен алган. Ул 1967-1971 елларда биш ел рәттән Бөтенсоюз халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсендә катнашкан, 1967 һәм 1970 елларда күргәзмәнең бронза, 1968 елда— көмеш медальләрен алган. Совхоз һәм район җитәкчелеге тарафыннан күп мәртәбә бүләкләнә. 1965-70 елларда районның иң алдынгы савымчысы буларак район Почет Тактасына кертелә. 1971 елда хөкүмәтебезнең иң югары бүләге—Ленин орденына лаек була. Аның бик күп Мактау кәгазьләре һәм медальләре дә булган. Әйтүләренә караганда район җитәкчеләре аны**"Социалистик Хезмәт Герое"** исеменә тәеъдим итәләр. Әмма язылмаган кануннар нигезендә Мари Илендә яшәгәнлектән, андый исем беренче чиратта мири милләтеннән булганнарга бирелергә тиеш икән. Р.Җиһаншинага Ленин ордены бирү белән канәгатьләнгәннәр.

## Чыганаклар:
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Рәбига Габбасова

**Габбасова Рәбига Сибагат кызы** — мәгариф хезмәте ветераны.

Салавыч авылында туган. Туган авылында мәдрәсәдә укыганнан соң авылда крестьян хезмәтендә була. Совет власте урнашканнан соң аны Казанга укытучылар институтына укырга җибәрәләр һәм ул аны 1922 елда тәмамлый. 1925 елга кадәр  Карадуган мәктәбендә укыта. Шушында ВКП(б)ның Арча кантон комитетының беренче секретаре булып эшләгән Фәйзрахман Габбасов белән гаилә кора. 1926 елда ВКП(б) Үзәк комитеты карары белән аларның гаиләсе Үзбәкстан Республикасына җибәрелә. Р.Габбасова башта Ташкент, аннан соң Бекабад шәһәрләрендә балалар укыта. Хезмәтләре өчен аңа Үзбәкстан ССРда беренчеләрдән булып Үзбәкстан ССРның атказанган укытучысы дигән мактаулы исем бирелә, ул Ленин ордены белән бүләкләнә.

Р.Габбасовага беренчеләрдән булып Бекабад шәһәренең Почетлы гражданы исеме бирелә.

Рәбига һәм Фәйзрахман Габбасовларның бердән-бер уллары Вил Габбасов шулай ук Үзбәкстан ССРда күп җаваплы постларда эшли, Бөек Ватан сугышында катнаша, авыр яралана. Аңа Беренче һәм Икенче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, күп медальләр бирелә. Ул шулай ук Бекабадның Почетлы гражданы.

Рәбига һәм аның улы Вил Габбасовлар Бекабад шәһәрендә вафат булганнар һәм шунда җирләнгәннәр.

## Чыганаклар
* Р.Зарипов. Тирән тамырлы Түнтәрем. 2008.
* Р.Зарипов. Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога. 2021.
* Г.Мөхәммәтшин. Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат). 1 том. 2006.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Балтач районы
Әхмәдулла Йосыпов

**Йосыпов Әхмәдулла Мөхәммәтзакир улы** — хәрби хезмәткәр, полковник.

1903 елда Түнтәр авылында туган. Түнтәр мәдрәсәсендә укып башлангыч белем ала. Казан шәһәрендә эшләп үзлегеннән белемен күтәрә һәм Казан медицина институтына керә. Аны тәмамлап Казан шәһәрендә табиб булып эшли.

1937 елда баҗасы, атаклы язучы Кави Нәҗми белән бергә сәяси гаепләүләр белән кулга алына. Бер елга сузылган тикшерүләрдән соң акланып азат ителә.

Бөек Ватан сугышы башлану белән Кызыл Армия сафларына алына, хәрби госпитальләрдә эшли, кыр госпитале начальнигы була. Сугыш юлларында күрсәткән батырлыклары өчен Сугышчан Кызыл Байрак ордены, медальләр белән бүләкләнә.

Сугыштан соң Ә.Йосыпов Казанга кайта һәм Казан медицина институтының хуҗалык эшләре буенча проректоры булып озак еллар эшли. Шушы чорда аны утызмеңчеләр сафында Арча районының Наласа авылына җибәрәләр, 1956-1957 елларда ул мондагы колхозның рәисе була. Әмма сәламәтлеге какшау сәбәпле кире медицина институтындагы эшенә кайта

Ә.М.Йосыпов 1966 елда Казан шәһәрендә вафат була.

## Чыганаклар
* Р.Зарипов. Тирән тамырлы Түнтәрем. 2008.
* Р.Зарипов. Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога. 2021.
* Г.Мөхәммәтшин. Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат). 1 том. 2006.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Балтач районы
Төркем:Татар хәрбиләре
Габделкадыйр Йосыпов

**Йосыпов Габделкадыйр Мөхәммәтзакир улы** — юрист.

1898 елда Түнтәр авылында туган. Шушында мәдрәсәдә белем ала. Балачагы әтисенең крестьян хуҗалыгында эшләп уза. Революция елларында ул Казан шәһәренә килә. Тиздән Кызыл Армия сафларына алына һәм Гражданнар сугышында катнаша. Аның 1920-1925 елларда кызыл комиссар буларак басмачыларга каршы көрәштә актив катнашуы мәгълүм.

Сугышлар тынгач аны Үзбәкстан ССРның Нәмәнган шәһәренә прокуратура органнарына эшкә җибәрәләр. Монда аңа хезмәт белән беррәттән белемен күтәрү өстендә күп эшләргә туры килә. Озак еллар дәвамында Нәмәнган шәһәренең баш прокуроры булып уңышлы эшләве аның  бу проблеманы да уңышлы хәл итүен дәлилли. Шушы хезмәттәге уңышлары өчен Г.М.Йосыпов югары дәүләт бүләкләре белән бүләкләнә, аңа Нәмәнган шәһәренең Почетлы Гражданины исеме бирелә.

## Чыганаклар
* Р.Зарипов. Тирән тамырлы Түнтәрем. 2008.
* Р.Зарипов. Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога. 2021.
* Г.Мөхәммәтшин. Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат). 1 том. 2006.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Балтач районы
Төркем:Татар хокукчылары
Җүәһирә Хәмитова

**Хәмитова (Йосыпова) Җәвәһирә Мөхәммәтзакир кызы** — мәгариф хезмәте ветераны.

1901 елда Түнтәр авылында туган. Түнтәр мәдрәсәсен тәмамлый һәм әтисе хуҗалыгында эшли. Тиздән үсмер кыз Казан шәһәренә килә һәм укытучылар институтына укырга керә. Институтны тәмамлаганнан соң озак еллар Казан шәһәренең төрле мәктәпләрендә балалар укыта. Хезмәт юлының иң зур өлеше Казан шәһәренең 18-гомумбелем мәктәбе белән бәйле. 1934 елда Җ.М.Хәмитова балаларга белем һәм тәрбия бирүдәге тырыш хезмәтләре өчен Ленин ордены белән бүләкләнә.

1957 елда Казан шәһәрендә вафат була.

## Чыганаклар
* Р.Зарипов. Тирән тамырлы Түнтәрем. 2008.
* Р.Зарипов. Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога. 2021.
* Г.Мөхәммәтшин. Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат). 1 том. 2006.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Балтач районы
Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Әнәк тарихы

Әнәктә электән фин-угыр кабиләсе вәкилләре яшәгән. Татарлар XVII йөз ахырында XVIII йөз башында килеп төпләнә. Алар типтәрләр, ясаклы татарлар һәм вотчиналы башкортларга бүленә.

Марилар инешнең аргы ягында яши, зиратлары Әнәк ягында була. Бу кардәшләр гадәте-канунына каршы килә, аларда авыл белән каберлекне су бүлергә тиеш түгел. Шунлыктан марилар күченергә мәҗбүр булалар. Әнәк авылы Оренбург губерна канцеляриясе йөкләмәсе буенча геодезия прапорщигы Иван Красильников тарафыннан 1752-1755 елларда төзелгән “Уфа провинциясенең Казан һәм Осинск юллары” исемле картада теркәлгән.  Өченче  ревизия (1762 г) буенча Әнәктә ясаклы татарларның 73 ир заты һәм шулай ук Минәй Бекбов старшина командасындагы 37 типтәр яшәгән. Тулысынча сакланмаган 4 нче ревизия (1782 г.) материалларында 40 типтәр кешесе күрсәтелгән.

Тарихи мәгълүматлар буенча 1816 елда типтәрләрдән 105 ир заты теркәлгән.

1848 елда авылның 50 йортында 313 типтәр һәм башкорт яшәгән. 

1859 елда 504 башкорт һәм типтәр. 

1862 елда типтәрләрдән 40 ир заты теркәлгән.

1870 елда 99 йортта 532 типтәр яшәгән.

1902 елда авылның 129 йортында 315 башкорт һәм элекке хәрби званияле припущенник яшәгән.
 
1905 елда 134 йортта 670 кеше теркәлгән. 

1912 елда авылда 695 типтәр һәм башкорт яшәгән.

1920 елда - 595, 1926 да – 354, 1938 дә - 382, 1949 да – 247, 1958 дә - 240, 1965 елда 59 хуҗалыкта – 299, 1989 да 29 йортта – 75, 1993 елда 30 гаиләдә 76, 2002 елда 239, 2010 елда 97 хуҗалыкта 282 кеше гомер кичерә.

Халыкның төп шөгыле - кырчылык.

Е.Пугачев явында авылдан 63 ясаклы татар Үмәткол Тәфкилев старшина җитәкләгән төркемдә катнаша. 

Мәчет турында беренче тапкыр 1848 дә иска алына. 1870 елдан мәчеттә мәдрәсә эшләп килә. 1884 тә авылдагы крестьяннарның - 1878, 1913 тә 1143 дисәтинә җирләре була. 1931 елда «8 Март» хуҗалыгы оештырыла. 1934 елда ул авылның барлык 74 хужалыгын берләштерә. 1950 елларда авыл Пучы һәм Яңа Пучы торак пунктлары белән бергә эреләндерелгән «Үзәк» (хәзерге Hyp Баян исемендәге ҖЧҖ) колхозы составына керә. 1959-1960 елларда барлыкка килгән Нефтьчеләр бистәсе авылга кушыла. 
2007 елда “Әнәк” ҖЧҖ үзе аерым мөстәкыйль фирма буларак эшләп килә. Бүгенге көндә авылда заманча йортлар, иҗтимагый үзәк, мәчет бар. Озак еллар хуҗалык рәисе булып эшләгән Шәрип Шәймиевнең йорты музей буларак эшләп килә.
1866-1920 елларда Уфа губернасының Минзәлә өязе Пучы волостенда була. 1920 дән ТАССРның Минзәлә кантонында. 1930 ның 10 августыннан - Минзәлә, 1935 нең 10 февраленнән - Калинин, 1959 ның 12 октябреннән - Актаныш, 1963 нең 1 февраленнән – Минзәлә, 1965 нең 12 гыйнварыннан Актаныш районында.

1941-1945 еллардагы сугышка 77 ир-ат чакырыла. Шуларның 31 кире туган якка әйләнеп кайта алмый.

## Шулай ук карагыз
* Казан тарихы
* Күл Черкене авылы тарихы
* Яңа Кормаш тарихы
* Яңа Чәчкап авылы тарихы
* Яуширмә авылының күмәкләшү чоры тарихы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Китлар

**Китлар** ( — «диңгез җанвары») — китсыманнар инфратөркеменә караган океаннарда яшәүче имезүче хайваннар. 

Алар тере бала тудыралар һәм аларны сөт белән туендыралар. 

## Төрләре
Җир йөзендә китларның күп-күп төрләре бар. Галимнәр аларны 2 төркемгә бүлеп йөртәләр: тешле китлар һәм мыеклы китлар. 

Тешле китларның иң зурысы — кашалот. Аның буе 15—20 метрга җитә.

## Китлар йокысы
Китлар — имезүчеләр. Китларның сулыш системасы үзенчәлекле: ул аларга су астында берничә минут кислород суламыйча гына калырга мөмкинлек бирә. Шул сәбәпле аларны аңлы рәвештә сулаучы дип атыйлар. Алар үзләре ясаган һәр сулыш турында уйлыйлар һәм, башларыннан өстәрәк торган сулыш юллары аша сулар өчен, су өслегенә күтәреләләр.

Китларда нәрсә билгеле - ул алар йоклый ала торган ысул. Барлык имезүчеләр йоклый торган вакытта, китлар аңсыз була алмыйлар, чөнки алар батырга мөмкин. Йоклаганда, китлар өлешчә аңда кала. Кит миенең күп дигәндә бер генә ярымшары йоклый дип санала. Шулай итеп, алар ял итә, ләкин беркайчан да йокламый.  
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Чыганаклар

Төркем:Китлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Сойот-цаатан теле

**Сойо́т-цаата́н теле** (яки **сойо́т теле**) — тыва теленә, тофа теленә һәм көк-мончак теленә якын төрки тел. Ике диалектка бүленә: Бурятиянең Окин районында сойот (сойыт) теле  (Россия, Сойотларның юкка чыккан диярлек теле) һәм Монголиянең Дархан казанлыгында  дуһа (туъha) теле. Башка караш буенча Монголиядә ике диалект — цаатан теле һәм сойот теленең уйгур-урянхай диалекты.
2001 елда сойот диалекты өчен кириллица нигезендә язма эшләнгән булган. Әлифба һәм уку әсбаплары нәшер ителгән булган, укытучылар әзерлеге алып барыла, Бурятиянең сойот мәктәпләрендә тел укытуы кертелә..
(2003 ел сойот-бурят-рус сүзлеге буенча) сойот әлифбасы:

Сузыкларның озынлыгы хәрефне икеләтү белән, фарингализация — хәрефтән соң калын билгене (*ъ*) кую белән билгеләнә..
## Шулай ук карарга мөмкин
* Сойот теле (урал гаиләсе)
* Дуһа теле (Цаатан теле)
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Рассадин В. И. Словарь сойотско-русский. — СПб.: Дрофа, 2006. — 208 с.
* Рассадин В. И. Сойотско-бурятско-русский словарь. — Улан-Удэ, 2003.
* Рассадин В. И. О сойотах и их языке// Мир Центральной Азии: Языки. Фольклор. Литература: Материалы Международной научной конференции. Т. IV. Ч. 1. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 2002. — С. 100—105.
* Рассадин В. И. Сойоты и сойотский язык// Одон. — 2001. — № 10-11. — С.20-21.
* Рассадин В. И. Лексика материальной культуры окинских сойотов// Проблемы бурятской диалектологии. — 1996. — С. 58-99.
* Рассадин В. И. Животноводческая лексика в языке окинских бурят и сойотов// Проблемы бурятской диалектологии. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. — С. 45-57.
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Төрки телләр
Ингрида Шимоните

**Ингрида Шимоните** (, *[[1974 ел]]ның [[15 ноябрь|15 ноябре]], [[СССР]], [[Литва ССР]], [[Вильнюс]]*) — Литва сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, 2020 елның 11 декабреннән  Литва премьер-министры. 2009—2012 елларда Литва финанс министры. 2009 елгы сайлауларда «Ватан берлеге — Литва христиан демократлары» фиркасеннән Литва президентлыгына кандидат булган.

## Тәрҗемәи хәле
1974 елның 15 ноябрендә Вильнюста туган.  икътисад факультетын «бизнес-идарә итү» өлкәсендә бакалавр  дәрәҗәсе белән тәмамлаган (1996), МВА дәрәҗәсен Швеция икътисад мәктәбендә алган.

1997—2001 елларда Литва финанслар министрлыгының салым бүлегендә эшли. 2004—2009 елларда — финанс министрлыгы секретаре. 2013 елда Литва банкының идарә рәисе урынбасары итеп билгеләнә. Вазыйфаи бурычларны башкару белән беррәттән Халыкара мөнәсәбәтләр һәм сәяси фәннәр институтында икътисадны, шулай ук ISM менеджмент һәм икътисад университетында дәүләт финансларын укыта. Вильнюста  районы сайлау округы буенча Сейм депутаты итеп сайлану сәбәпле, 2016 елның 31 октябрендә отставкага китә.

2018 елның 4 ноябрендә  партиясеннән 2019 елда Литва Президентын сайлауда кандидатлар праймеризында көндәше дипломат  узып, 78,71 % нәтиҗә белән җиңү яулый.

Baltijos tyrimai компаниясе 2018 елның 9—26 ноябрендә үткәргән сораштыру нәтиҗәләре буенча, Шимонитеның Президент рейтингы 18,7 % тәшкил итә һәм үсә бара. Әмма ул 23,2 % нәтиҗәсе булган Гитанас Науседадан калыша.

2020 елның октябрендә парламент сайлауларында Шимоните җитәкләгән «Ватан берлеге — Литва христиан демократлары» партиясе җиңгәннән соң, 2020 елның 25 ноябрендә Литва президенты Гитанас Науседа үзенең (*шул ук көнне үз көченә кергән*) указы белән Ингрида Шимонитены Литва премьер-министры итеп билгели.

## Шәхси тормышы
Кияүдә түгел, балалары юк. Литва, инглиз, рус, поляк телләрен камил белә.

## Сылтамалар
*   Ингрида Шимоните. Персональный сайт

## Искәрмәләр


## Шулай ук карагыз

Төркем:Вильнюс университетын тәмамлаучылар
Төркем:Литва сәясәтчеләре
Төркем:Литва премьер-министрлары
Төркем:Хатын-кызлар — дәүләт һәм хөкүмәт башлыклары
Акши (Иле районы)

**Акши** () — Казакъстанның Алматы өлкәсе Иле районында урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 5650 кеше яши, шул исәптән:
казакълар — 93,86 %,
башка халыклар — 6,14 %.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Алматы өлкәсе торак пунктлары
Мөхәммәтзакир Мифтахетдинов

**Мифтахетдинов Мөхәммәтзакир Мифтахетдин улы** — дин эшлеклесе.

1844 елда Карадуган авылында Мифтахетдин мулла гаиләсендә туган. Кечкенә вакытында ук аны Түнтәр авылының атаклы имамы, Идел-Урал төбәгенең иң күренекле дин белгече ишан Мөхәммәтгали Сәйфуллин (Гали ишан) уллыкка ала. Күрәсең, монда Гали ишанның Мифтахетдин мулланың   баҗасы булуы, шөһрәте, мул тормышта яшәве хәлиткеч рольне уйнагандыр. Шулай итеп, Закир Түнтәр мәдрәсәсендә укып тирән дини белем алып үсә.

Мөхәммәтзакир Мифтахетдинов үз гомерендә унбер мәртәбә изге Хаҗ сәфәре кылган. Моны ул үзләре ерак һәм авыр сәфәргә чыга алмаган бай мөселманнарның үтенече  буенча да эшләгән— үзенә күрә бер кәсепкә әйләндергән. Ул чорларда Хаҗ сәфәре кылуның еш кына елга, аннан да артыкка сузылуын, бик күп кыенлыклар белән бәйле булуын искә алсак, бу изге җанның үз өстенә никадәрле газаплар алганлыгы якынча булса да аңлашылыр. Гәрабстанга һәрбер сәяхәт берничә елга сузылган. Закирның Түнтәрдә дә һәм Гәрабстанда да гаиләсе һәм балалары була. 1916 елда вафат була һәм Түнтәр зиратында җирләнә. Түнтәрдә туган Закирның балалары 1917 елдан соң барасы да Йосыпов фамилиясенә күчкән.

## Чыганаклар
* Р.Зарипов. Тирән тамырлы Түнтәрем. 2008.
* Р.Зарипов. Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога. 2021.
* Г.Мөхәммәтшин. Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат). 1 том. 2006.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Балтач районы
Төркем:Татар дин әһелләре
Тибет теле

**Тибе́т теле** (བོད་སྐད་, bod skad, phökä’), (Тибет-рус практик транскрипциясе. *пхё-кэ*) —  Тибетта һәм Кытай Халык Җөмһүриятенең кайбер башка районнарында, шулай ук Һиндстанда, Непалда (Югары Мустанг), Бутанда һәм Пакистанда (балти һәм пуриг диалектлары) таралган тел. Тибет телендә сөйләшүчеләр саны якынча 6 млн кеше. Сино-тибет телләр гаиләсенең Тибет-бирма субгаиләсенә карый.
## Тарихы
Әдәби Тибет теленең пәйда булуы язма килеп чыгышы (иң борынгы һәйкәл — Самьяда монастырьда язма, VII гасыр) һәм Тибетка Буддизм үтеп керүгә бәйле. Әдәби тел Санскриттан каноник әдәбиятны тәрҗемә иткәндә формалашкан (Трипитака тәрҗемәсе, VIII гасыр), соңыннан бай әдәбият та үсеш алган: тарихи (Будон Ринчендуб иншалары, XIV гасыр), дини (Цонкапа, XIV—XV гасыр), сәнгать (Миларепа шигырьләре, XI—XII гасыр, Далай-лама VI-ныкы, XVII гасыр).
Хәзерге әдәби Тибет теле борынгы заманнардан традицион орфографиясен саклап калган, грамматика әз үзгәргән, инновацияләр күбесенчә лексикага карый.

## Язма
Тел Тибет язмасын куллана, генетик яктан ул брахми язмасына карый (кайбер чыганаклар буенча — гупта).

## Иҗек
Кытай теле белән аналогия буенча Тибет иҗегендә инициальләрне һәм финальләрне аерып була. Финаль, үз чиратында, централь һәм терминальгә аерыла.
Инициальләрнең якынча 36 фонетик юрамасы һәм 200-дән артык график юрамасы бар.
Центральләр (сузыклар) — 7-гә кадәр сузык (Парфионович 26-га кадәр аерган), язмада алар дүрт хәрәкә (диакритик тамга) («янг») ярдәмендә чагыла.
Терминальләр («джеджуг» һәм «янгджуг») — 9 фонетик һәм 16 график юрама.
Структур рәвештә иҗектә тамыр хәрефен («мингжи»)ны аералар, аның тирәли сәгать теле йөреше буенча «суффикслар» («джеджуг» һәм «янгджуг»), астан языла торган хәреф («таг»), «алкушымча» («нгёнджуг») һәм «өс-кушымча» («го») өстәлергә мөмкин. Тибет хәрефләренең барлык ярашу закончалыкларын исәпкә алып якынча 15 мең комбинация хасил итәргә була. Тибет иҗегенең катлаулану тәртибе сүзлектә сүзләр урнашуы нигезендә ята.

## [[Синтаксис]]
Тибет теле эргатив төзелешле телләргә карый.
## Җөмлә структурасы
Фразалар өчен SOV структурасы хас.
## Диалектлар
Өч төп диалект: Кхам (көньяк-көнчыгыш), Лхаса (үзәк) һәм Амдо (төньяк-көнчыгыш).
## Шулай ук карарга мөмкин
* Тибет-рус практик транскрипциясе
* Тибет пиньине
## Әдәбият
* Йешке, Генрих Август. «Tibetan grammar», London, 1883.
* Чома де Кёрёши, Александр Essay towards a dictionary, Tibetan and English, Calcutta, 1834; Budapest, 1984.
* Чома де Кёрёши, Александр Grammar of the Tibetan language, Calcutta, 1834; Budapest, 1984.
* Чома де Кёрёши, Александр Sanskrit-Tibetan-English vocabulary: being an edition and translation of the Mahāvyutpatti, Calcutta, 1910, 1916, 1944; Budapest, 1984.
* Горячев А. В., Тарасов И. Ю. Русско-тибетский словарь. — М.: Намчак, 2000.
* Ходж Стефен. Введение в классический тибетский язык/ Пер. с англ. — СПб., 1997. (Другое издание: М., 2008.)
## Сылтамалар
* Проект Tibetan — подборка материалов, изучение тибетского языка 
* Тибетская письменность 
* Учебники, шрифты, словари, программы и материалы для изучения тибетского языка 
*Учебник тибетского online
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Гитанас Науседа

**Гита́нас Наусе́да** (; *[[1964 ел]]ның [[19 май|19 мае]], [[СССР]], [[Литва ССР]], [[Клайпеда]]*) — Литва дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. 2019 елның 12 июленнән  Литва Республикасы президенты.  

## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 19 маенда Клайпеда шәһәрендә туган. Әтисе Антанас Науседа (1929), инженер, Клайпеда целлюлоза-кәгазь комбинаты баш энергетигы; әнисе Стасе Науседене (1932—2014), физика-математика укытучысы. Кыз туганы Вилия Науседайте (1959), икътисадчы. 

1970—1981 елларда Клайпеданың 5нче санлы урта мәктәбендә укыган. 1971 елдан башлап Клайпеда музыка мәктәбендә шөгыльләнә («Gintarėlis» малайлар хорында  җырлый).

1982—1987 елларда —  сәнәгать икътисады факультетында укый.

1987—1989 елларда — икътисад факультеты аспиранты (җитәкчесе — профессор Владас Астраускас). 1987—2004 елларда — Вильнюс университетының икътисад факультеты укытучысы.

1990—1992 елларда — DAAD программасы буенча Алманиянең  практика уза.

1992—1993 елларда — Икътисад һәм хосусыйлаштыру институтының өлкән фәнни хезмәткәре. 1993 елда «Инфляция һәм стагфляция шартларында салым сәясәте юнәлешләре (Литва мисалында)» темасына иҗтимагый фәннәр буенча докторлык диссертациясен яклап, социаль фәннәр өлкәсендә докторлык дәрәҗәсен ала.

1993—1994 елларда — Бәяләр һәм конкуренция буенча дәүләт идарәсендә финанс базары бүлеге башлыгы, «Lietuvos rytas» («*Литва иртәсе*») гомуммилли газетасы өчен икътисади колонка алып баручы. 1994 елда Бундестагта (Бонн) стажировка уза.

1994—1996 елларда —  коммерция банкларын күзәтү бүлеге башлыгы урынбасары.

1996—2000 елларда — «Литва банкы»ның Акчалата-кредит сәясәте департаменты директоры. 1998—2000 елларда — «Литва банкы» идарәсе әгъзасы. 1998 елда Вашингтонда Бөтендөнья банкында стажировка үткән.

2000—2008 елларда — AB Vilniaus Bankas идарәсе рәисе киңәшчесе.

2004 елдан 2009 елга кадәр — Литва Президенты  киңәшчесе.

2009 елдан – Вильнюс университетының халыкара бизнес мәктәбе доценты.

2008—2018 елларда — «SEB Bankas» Президенты киңәшчесе, банкның баш икътисадчысы.

Туган теленнән тыш, инглиз, алман, рус телләрендә камил сөйләшә.

## Сәяси карьера
2004 елда Литваның элеккеге президенты Валдас Адамкусның сайлау кампаниясен хуплый.

2018 елның 17 сентябрендә Гитанас Науседа 2019 елда узачак Литва президентын сайлауларда үзенең кандидатурасын куюы турында игълан итә.

2019 елгы Президент сайлауларының беренче турында, 30,95 % тавыш җыеп, икенче урынны ала. 2019 елның 26 маенда Президент сайлауларының икенче турында көндәше Ингрида Шимонитены җиңеп, 65,86 % тавыш җыя һәм 2019 елның 12 июленнән президент вазифасын үтәүгә керешә.

2024 елда Литвада узган  беренче турда сайлаучыларның 44,30%, икенче турда 75,58% тавышларын алып, икенче турга чыккан кандидат премьер-министр Ингрида Шимонитены җиңгән

## Гаиләсе
Хатыны Диана Непайте-Науседене (1964), инженер-техник. Балалары: кызлары Гедайле, Угне.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Литва Республикасы Президентының рәсми сайты 
* Официальный сайт Гитанаса Неуседы

Төркем:Вильнюс университетын тәмамлаучылар
Төркем:Литва сәясәтчеләре
Төркем:Литва президентлары
Пекуляр йолдыз

**Пекуляр йолдызлар** (инглиз теленнән peculiar — гадәти булмаган, үзенчәлекле) шул ук спектраль класслы гади йолдызлардан спектрдагы кайбер мөһим үзенчәлекләре белән (мәсәлән, көчле һәм алмаш магнит кырлары белән) аерыла торган йолдызлар. Аерылу сәбәпләре булып химик составның аномалиясе, көчле магнит кырының булуы һ. б. тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.

Бу кайнар пекуляр йолдызлар аларның спектрлары нигезендә 4 төп класска бүленәләр (хәер, кайчагында тагын ике классификацияләү системасы кулланыла):

* Металлик йолдызлар - интенсив спектраль металл линияле йолдызлар:
** Am-йолдызлар, (CP1),
** Ap-йолдызлар, (CP2),
* терекөмеш-марганец йолдызлары (HgMn, CP3)
* гелийга мохтаҗ йолдызлар (He-weak, CP4).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Gomez, A. E; Luri, X; Grenier, S; Figueras, F; North, P; Royer, F; Torra, J; Mennessier, M. O (1998). "The HR-diagram from HIPPARCOS data. Absolute magnitudes and kinematics of BP - AP stars". Astronomy and Astrophysics. 336: 953.
* Preston, G. W (1974). "The chemically peculiar stars of the upper main sequence". Annual Review of Astronomy and Astrophysics. 12: 257–277.
* Michaud, Georges (1970). "Diffusion Processes in Peculiar a Stars". Astrophysical Journal. 160: 641.
* Kochukhov, O; Bagnulo, S (2006). "Evolutionary state of magnetic chemically peculiar stars". Astronomy & Astrophysics. 450 (2): 763.

*
Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Непали теле

**Непали теле** ул Көнчыгыш Паһари тармагының Инд-Арий теле. Ул Непалның рәсми теле һәм Һиндстанның 22 рәсми статуслы телләрнең берсе. Шулай ук ул  “Хас кура” эндонимы астында мәгълүм, кайбер контекстларда тел шулай ук “Горхали” яки “Парбатийя” дип атала. Бу телдә күбесенчә Непалда сөйләшә һәм Бутанда халыкның якынча чиреге сөйләшә. Һиндстанда Непали теле Сиккимда һәм Дарджилинг Садар суб-бүлегендә һәм Көнбатыш Бенгалиянең Калимпонг суб-бүлегендә рәсми статуска ия. Непалича күп кеше Аруначал Прадеш, Ассам, Химачал Прадеш, Манипур, Мизорам һәм Уттараханд штатларында сөйләшә. Непали телендә шулай ук Мьянмада һәм дөнья буйлап Непали диаспорасы тарафыннан дөньяда сөйләшәләр. Непали берничә Инд-Арий теле янында үскән, алар арасында Паһари телләрен һәм Майтһили телен билгеләп үтәргә кирәк һәм Санскрит йогынтысын күрсәтә. Шулай да, Непалның урнашуына күрә аңа шулай ук Тибет-Бирма телләре дә йогынты ясаган. 
Тарихи рәвештә тел “Непали” төшенчәсе кертелгәнгә кадәр *Кһас Сөйләме* (*Кһас Кура*) дип аталган, анда Карнали Төбәгенең Кһас халкы сөйләшкән һәм ***Горкһали*** (Горкһа Патшалыгының теле) дип аталган булган.
Хәзерге Непали теленең килеп чыгышы Җумланың Синҗа Үзәненнән дип ышаныла.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
BD+11 1075

**BD+11 1075** — нда урнашкан  спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.

Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.

Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала.  Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра.  Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Renson P., Manfroid J., General catalogue of Ap, HgMn and Am stars, 2009, A&A...498..961
* Bychkov, V. D; Bychkova, L. V; Madej, J (2009). Catalogue of averaged stellar effective magnetic fields - II. Re-discussion of chemically peculiar a and B stars. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 394 (3): 1338.
* McClure, R. D (1985). The carbon and related stars. Journal of the Royal Astronomical Society of Canada. 79: 277
* Gomez, A. E; Luri, X; Grenier, S; Figueras, F; North, P; Royer, F; Torra, J; Mennessier, M. O (1998). The HR-diagram from HIPPARCOS data. Absolute magnitudes and kinematics of BP - AP stars. Astronomy and Astrophysics. 336: 953.

## Шулай ук карагыз
* BD+32 976

Төркем:Химик пекуляр йолдызлар
Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Малаялам теле

**Малаялам теле** ул Һиндстанның Керала штатында һәм Лакшадвип һәм Пудушерри (Маһе районы) берлек территорияләрендә Малаяли халкы сөйләшә торган Дравид теле. Ул Һиндстанның 22 рәсми телләрнең берсе, анда Һиндстанда якынча 2,88% халык сөйләшә.  Дөньяда бу илдә 34 миллион кеше сөйләшә.
Малаялам телендә күрше штатларда тел азчылыклары сөйләшәләр, әһәмияткә ия күп сөйләшүчеләр  Нилгриста, Каньякумари һәм Тамил Надуның Коимабаторе, Тенкаси, Тһени районнарында һәм Карнатаканың Кодагу һәм Дакшина Каннада районнарында. Фарсы Култыгында күп Малаяли экспатриантлары булганга күрә, Малаялам телендә Фарсы Култыгы илләрендә сөйләшүчеләр күп.
Малаялам телендә иң борынгы һәм хәзер дә сакланып калган документлар булып безнең эраның 832 ел Важаппали бакыр тәлинкәләре һәм безнең эраның 849 ел Тһарисапалли бакыр тәлинкәләре тора.
## Этимология
«Малаялам» теле атамасы «*mala*» (“тау” дигәнне аңлата) һәм «*aalam*» — («урын» дигәнне аңлата) сүзләреннән тора.
## Башка телләрдән алынмалар
Еллар буена Малаялам башка телләрдән күп элементларны үз эченә керткән, шуларның иң әһәмияткә ия булганнары Санскрит һәм соңрак инглиз теле. Абруйлы Малаялам сүзлеген туплаган Суранад Кунджан Пиллаи буенча гасырлар буесүзләре үз эченә кергән төп телләр арасында Пали, Пракрит, Урду, Һинди, Кытай теле, Гарәп теле, Арамей теле, Нидерланд теле һәм Португаль теле.
## Шулай ук карарга мөмкин
Малаялам Википедиясе
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Жан-Жозеф Санфурш

**Жан-Жозеф Санфурш** () — француз рәссамы, шагыйрь, дизайнер һәм скульптор, 1929 елның 25 июнендә Бордода туган һәм 2010 елның 13 мартында Сен-Леонард-де-Ноблатта үлгән .

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр
Эшвара Гыйбадәтханәсе, Кенгери, Бангалор

**Эшвара Гыйбадәтханәсе** ул Кенгери, Бангалорда Ходай Шивага багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Датасы Чола Чорының Чола патшасы Раджендра Чолага карый (б.э. 1050 елы).
Ул Бангалорда Чола чоры гыйбадәтханәләренең берсе.
Эшвара Гыйбадәтханәсе Прасанна Сомешвара Гыйбадәтханәсе дип атала һәм Кенгерида Коте Анджанейя Свами Гыйбадәтханәсе янында урнашкан.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шиваизм
Юрматы

**Юрматылар** — башкортларның һәм татарларның этник формалашуында катнашкан төркиләшкән угыр кабиләсе. Этник яктан Идел буе болгарларына барып тоташа.

## Тарих

Юрматлар Идел буе Болгары һәм аңа чиктәш өлкәләр территориясендә төрки һәм угор (борынгы мадьяр) халыкларының аралашуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән татар һәм башкорт халкының башлангыч (болгар-угор) этник катламына карый.
XIII—XIV йөзләрдә юрматлар Зәй һәм Шошма елгалары арасында күченеп йөргәннәр, XIV гасыр ахырында Каманың уң ярына килеп урнашканнар. XV гасырда Нугай Урдасына буйсынганнар. Юрматлар җитәкчесе Борнак-бий юрматларның нугайлар белән Кубань елгасы буйларына күченеп китүләренә каршы чыкса да, кабиләнең бер өлеше, нугайлар басымы астында һәм алар белән бергә, күчәргә мәҗбүр була.

XIII—XIV гасырларда кабиләнең яшәү территориясе Дала Зәе һәм Шошма елгалары буйларын биләгән. XV гасырда юрматларның күпчелеге көньяк-көнчыгышка күчеп китеп, Агыйдел елгасы буендагы җирләргә: Ашкадар, Зиган, Куганак, Селеук, Стерлә, Сохайл, Тайрук елгалары үзәннәрендә, Нугуш елгасының уң һәм Уршак елгасының сул ярларында урнаша.

XVII гасырда юрмат кабиләсенең бер өлеше Кече Уран һәм Ток елгаларының югары агымы буйларындагы җирләргә күчеп килә.
Башкортстан Рус дәүләтенә кушылганнан соң, кабиләнең биләмә җирләре Нугай юлының Юрматын волостен тәшкил иткән.
XVIII гасырда юрматларның җирләре бурҗан, кыпсак һәм тамьян кебек кабиләләрнең яшәү территорияләре белән чиктәш булган. П. И. Рычков мәгълүматлары буенча, XVIII гасыр уртасында Юрматын волостенда 521 хуҗалык исәпләнгән.

Өченче ревизия мәгълүматлары буенча (1761—1764 еллар) «Ерматын волостенда» 1185 җан ясаклы татар һәм бары 12 башкорт яшәгән.
Хәзерге вакытта юрмат кабиләсе яшәгән территория Башкортстанның Гафури, Ишембай, Мәләвез, Стәрлебаш, Стәрлетамак, Федорка, Оренбург өлкәсенең Беляевка, Кызыл Гвардия, Новосергиевка һәм Сарытау өлкәсенең Перелүб районнарына карый.

## Искәрмәләр
Йәнәй

Йәнәй/Җәнәй (рус. Еней) – төрки-татар нәселе.

## Тарих

Нәселгә нигез салучы булып, XVII гасыр башында Ай елгасы буеннан Чулман һәм Агыйдел буйларына күчеп утырган, Җәнәй бабай санала. Соңрак монда Җәнәй волосте оеша.

Безнең ил һәм Венгрия филологлары борынгы венгр этнонимы jeno белән татар нәселе Җәнәйнең бәйләнешен берничә тапкыр дәлилләргә тырышып карадылар. Әмма аларның бәйләнешләре турында бернинди тарихи дәлил дә юк, моннан тыш, алар арасында бик зур хронологик һәм географик аерма бар. Язма чыганакларда Jeno кабиләсе Җәнәй нәселенә караганда 3000 чакрым көнбатыштарак һәм 1000 ел диярлек иртәрәк теркәлә. Шуңа күрә, җәнәй исеменең XVII гасырда Урал буе һәм Урал арты төрки халыклары арасында киң таралган Җангали, Җангилде, Җантуган һ.б. төрки-татар исемнәреннән килеп чыгуы күпкә ышанычлырак булып тора. Бу әлеге нәсел турындагы 1909 елда “Шура” журналында басылган иң беренче мәгълүмат белән тулысынча тәңгәл килә.

## Искәрмәләр
Җакаш

**Җакаш** () — Казакъстанның Җамбыл өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1052 кеше яши, шул исәптән:
казакълар — 98,67 %,
башка халыклар — 1,33 %.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Җамбыл өлкәсе‎ торак пунктлары
Самита Баджрачарья

**Самита Баджрачарья** Непалның элеккеге Патанның Кумарисы, бөтен Көньяк Азия буенча Һинд дине тарафдарлары һәм Буддизм тарафдарлары тарафыннан табыныла торган яшәүче тере Алиһә. Алар аны Һинд дине Алиһәсе Дурганың реинкарнациясе дип таныйлар һәм ул Кумари титулын тотучыларның берсе булып тора. 2010 елның октябрендә билгеләнеп ул Непалда, Лалитпурда яшәгән һәм традиция буенча 2014 елда беренче менструация булганчы шул ролен дәвам иткән. 2014 ел башында җитлеккәннән соң, ул чәчләрен чишү һәм өченче күзен алып кую ритуалын узган, шуннан соң ул бүтән Алиһә дип саналмаган. Кумари буларак ул бар нәрсәне белүче дип танылган һәм шуңа күрә укымаган. Аңа бер кая да йөрергә рөхсәт ителмәгән – аның аяклары җиргә кагыла алмаган. 'Үлемле' булганнан соң, ягъни Кумари булганнан соң, ул җәмгыятькә интеграцияләнә алган, мәктәпкә йөри башлаган, йөри һәм музыка коралы өйрәнә башлаган. 2014 елга ул Патанда Сент Ксавье мәктәбенә гади 13 яшьлек укучы буларак йөргән, иҗтимагый рәвештә сыйныфташлары белән аралашырга рөхсәт ителгән һәм аның элеккеге роле аның пост-Кумари тормышына эз ясамаган диярлек.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Шактизм
Панчанджана

**Панчаджана** (санскр. Pañcajana) — Һинд дине мифологиясендә диңгездә «Шанкха» образында яшәгән  шәйтан исеме. 
Панчаджана Кришнаны корал белән өйрәткән Сандипаниның улын урлаган. Кришна угылны кире алган, шәйтанны үтергән, ә кабырчыктан (Панчаджанья; санскр. Pâñcajanya) үзенә мөгез (конх) ясаган.
## Искәрмәләр

Төркем:Асуралар
Габдулла Тукай урамы (Алабуга)

**Габдулла Тукай урамы** — Алабуга шәһәренең иске өлешендә урнашкан урам. Элек бу урам Татар урамы исеме белән йөртелгән, чөнки анда татар бистәсе булган. Татар бистәсе шәһәрнең көнчыгыш өлешендә урнашкан була. 

1850 нче елда шәһәрдә зур янгын чыккач, татарлар шәһәр читенә күчеп утырганнар. Бер урам булып яши башлаганнар. 70 нче елларда татарларның саны 453 кешегә җитә. Алар бу урамда  агачтан мәчет салганнар. Моннан тыш урам белән янәшә үк  татар зираты да булган. Мәчет хәзерге  Тукай һәм Мәскәү урамы чатларында урнашкан була. Аның фоторәсеме шәһәр музеенда саклана. Әмма ул 1970 елларда сүтеп ташлана, аның урынына 1995 елда  яңа “Әл-Кадыйр” мәчете төзелә. 

1957 елда Татар урамына Тукай урамы дигән исем бирелә. 

Тукай урамында сукырлар җәмгыятенең укыту-җитештерү предприятиесе, 40 нчы ашамлыклар кибете, саклык банкы урнашкан, урам 5 катлы йортлар белән чикләнгән. 

## Чыганаклар

Төркем:Алабуга урамнары
Төркем:Габдулла Тукай хөрмәтенә аталган объектлар
Муса Җәлил урамы (Алабуга)

**Муса Җәлил урамы** — Алабуга шәһәрендә урнашкан урам. 1956 елда Муса Җәлилгә Советлар Союзы Герое исемен мәнгеләштерү өчен, күп кенә чаралар уздырыла. Шәһәрләргә, урамнарга, колхоз – совхозларга Җәлил исемен бирә башлыйлар. Алабуга шәһәрендә дә андый урам бар. 

Герой-шагыйрь исемен йөртүче әлеге урам 1965 елга кадәр Заовражная исемен йөртә. Шәһәр архивында сакланган мәгълүматлар буенча, Заовражная исеме 1965 елның 21 августында (18 номерлы карар)  М.Җәлил исеменә алыштырыла. Ләкин хәзерге вакытка кадәр Җәлилнең Алабугада да булу-булмавы турында әлегә бернинди дә мәгълүмат табылганы юк.

## Чыганаклар

Төркем:Алабуга урамнарыТөркем:Муса Җәлил хөрмәтенә аталган объектлар
Галиәсгар Камал урамы (Алабуга)

**Галиәсгар Камал урамы** — Алабуга шәһәрендә урнашкан урам.  

Бу урам элек Кече Мәскәү исемен йөрткән. Әлеге урам якынча 1970 елларга кадәр совхоз җиренә кергән була. Урамның каршы ягында татар зираты урнашкан, шул сәбәпле урамның халык телендәге икенче исеме Зират булган. Кече Мәскәү урамын 1957 елның 27 нче сентябрендә 8 нче номерлы карар нигезендә, Г.Камал урамы дип үзгәртәләр.

## Чыганаклар

Төркем:Алабуга урамнары
Мәҗит Гафури урамы (Алабуга)

**Мәҗит Гафури урамы** — Алабуга шәһәрендә урнашкан урам.  

Мәҗит Гафури исеме әлеге урамга 1965 елның 21 августында бирелә. Шәһәр архивы мәгълүматлары буенча, Гафури урамы Крайняя исеме белән йөртелгән була.        Татар операсына нигез салуда Алабуга шәһәренең дә өлеше керә, халык шагыйре Мәҗит Гафури бу процесска турыдан-туры катнаша. Эш шунда, «Эшче», «Сания» опералары өстендә эшләү дәверендә Мәҗит Гафури һәм аның автордашлары С.Габәши, В.Виноградов, Г. Әлмөхәммәдов 1927 елның җәендә Алабугада яшәп иҗат итәләр.   

## Чыганаклар

Төркем:Алабуга урамнары
Таҗи Гыйззәт урамы (Алабуга)

**Таҗи Гыйззәт урамы** — Алабуга шәһәрендә урнашкан урам.  

Таҗи Гыйззәт  исемен йөртүче урам шәһәрнең югары өлешендә урнашкан. Ул 12 нче мәхәлләгә керә. Зәңгәр поселогындагы иске урам 1959 елдан бирле Таҗи Гыйззәт исемен йөртә. Бу урамда тугызынчы санлы шәҺәр муниципаль белем бирү мәктәбе урнашкан. Мәктәптә 1998 елдан  «Таҗи Гыйззәт музее» эшләп килә.

Татар драматургы Таҗи Гыйззәт Алабугада гражданнар сугышыннан соңгы авыр елларда яшәгән. Ул Татарстанның Әгерҗе районы Барҗы-Умга авылында 1985 елның 15нче сентябрендә дөньяга килә. Аның өч еллап гомере Алабуга белән бәйләнелгән (сентябрь, 1925 ел  - декабрь, 1928 ел). Алабугада яшәгәндә "Кызыл карчыга", "Әбдрәхим", "Су буенда" пьесаларын яза. Аның Алабугага килүенең максаты - Алабугада татар мәдәнияте үзәге төзү була. Таҗи Гыйззәт янына әдәбият, сәнгать һәм мәдәният сөючеләр җыела: Булат Балтанов, Җамал Вәзиева h.6. Таҗи Гыйззәт Алабуга шәһәр театры җитәкчесе һәм берүк вакытта педагогия училищесында хезмәткәр була. Алар башта  училищеның тулай торагында (милиция мәктәбе йортларының берсендә), аннан соң Гассар урамында утыз бишенче йортта Башкировларда квартирда торулары, шулай ук Зур Покровка  урамы унсигезенче йортта яшәүләре дә мәгълүм.                

## Чыганаклар

Төркем:Алабуга урамнары
Анисимка

**Анисимка** () — Владимир өлкәсенең Александров районында урнашкан авыл.

## Халык саны

## Искәрмәләр

Төркем:Владимир өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Владимир өлкәсе Александров районы торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Шүлком

**Шүлком** () — Казакъстанның Кызылорда өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 20 кеше яши, шул исәптән:
казакълар — 100 %.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Кызылорда өлкәсе‎ торак пунктлары
Бакыр тау (колхоз)

**Бакыр тау**  — Татарстанның Сарман районы Дүсем авылындагы күмәк хуҗалык.

## Тарихы
Дүсем авлында колхозлашу 1930 елның яз аенда башлана.

Колхоз башта «Яковлев» исемендә булган. Картлар әйтергә авыр дигәннәр, һәм «Бакыр тау» исемен куйганнар.

«Бакыр тау»  колхозының беренче председателе Ибатуллин Хисмәт, счетовод Фәйзуллин Ногъман булган.

## Чыганаклар

Төркем:Сарман районы
Төркем:Күмәк хуҗалыклар
Ләшәү-Тамак мәктәбе

**Ләшәү-Тамак мәктәбе**   — Татарстанның Сарман районы Дүсем авылында урнашкан төп гомуми белем бирү мәктәбе.

## Тарихы
1890 елларда Шаһидә исемле абыстай була. Ул үзе тора торган кечкенә бер өйдә, малайлар һәм кызларга бергә, 1-2 сәгать дини догалар ятлаткан.

1910-1913 еллар тирәсендә беренче тапкыр дин укыту өчен аерым бина төзелгән. Аны мәдрәсә дип йөрткәннәр. Монда Баланлыдан килгән Миргарифан мулла укыткан. Бу вакытта инде фәкать малайлар гына укытылган, кызлар кертелмәгән.

1922-23 елларда халык үз исәбеннән килешү нигезендә, Зәки исемле кешедән балаларны укыттырган.

1937-1938 уку елында Дүсем авылында 7 еллык мәктәп ачылган.

1978 нче елда өч авылга бер, 10 еллык мәктәп ачыла һәм бүгенге көнгә кадәр үз эшен дәвам итә.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*   Лешев-Тамакская основная общеобразовательная школа

## Сылтамалар

Төркем:Сарман районы мәктәпләре
Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр