Евгений Варга

**Евгений Самуилович (Енё) Варга** ( венг. Varga Jenő ; 1879 - 1964 ) - совет экономисты, капитализмның сәяси икътисады һәм дөнья икътисады өлкәсендә танылган галим. 

СССР Фәннәр академиясенең ( 1939 ) чын әгъзасы, Украина ССРының  академикы  (22.02.1939)  . Ленин премиясе лауреаты ( 1963 ).

## Биографиясе

### Чыгышы һәм белеме
Евгений Варга авыл укытучысының ярлы яһүд гаиләсендә туа. Ул сигез баланың иң кечесе була. 10 яшеннән ул хужалыкта эшли, аннары икмәк пешерүче булырга өйрәнә. 

Ул Будапешт университетын тәмамлый ( 1909 ), анда тарих, икътисад һәм фәлсәфә укый, философия фәннәре докторы ( диссертация Кантта антиномиягә багышланган). Аннары ул шулай ук тарих һәм география укытучысы дипломы ала (1911). 

### Венгр социалистик хәрәкәтендә
Будапешт университетында укыган вакытта ул марксизм теоретикларының әсәрләрен җитди өйрәнә, Австрия-Венгрия һәм Германиядәге социаль-демократик хәрәкәттә катнаша, 1906 елдан Венгрия Социал-Демократик партиясе әгъзасы, сул канатына кушыла. 

Ул  «Népszava» партия газетасының икътисадый бүлегенең даими хезмәткәре һәм мөхәррире була. Ул шулай ук социал-демократик матбугатның теоретик органнарында хезмәттәшлек итә (Szocializmus, Die Neue Zeit ). Ул Австрия-марксизмы идеологы Отто Бауэр белән Австрия-Венгриядәге инфляция турында актив фикер алыша. Финанс капиталы теориясе үсеше белән параллель рәвештә, Хилфердинг 1910-1914 елларда Венгрия картелларын өйрәнә. 

Беренче бөтендөнья сугышына кадәр, Карл Каутның хезмәтләренә йөз тотып, Европа социаль-демократиясе мохитендә үзәкчелек позициясен күпмедер вакыт хуплый; 1914 елда аны оппортунистик дип хөкем итә һәм Ленин белән Люксембургның сугышка каршы позицияләрен ала.

### Венгриядә революцияләр
Венгриядәге буржуаз демократик һәм социалистик революциядә катнаша. 1918 елда Михай Каройя хөкүмәте вакытында  аны Будапешт университетының политик икътисад профессоры итеп чакыралар һәм ул СДПВ  җитәкчелегенә керә. 1919 елда илдә Совет власте урнаштырылганнан соң - Халык Финанс Комиссары, аннары Венгрия Совет Республикасының халык хужалыгы  Югары Советы Рәисе. 

Адмирал Миклош Һорти  гаскәрләре тарафыннан җиңелгәч, башта Австриягә кача (Карлштейнда интернацияләнә, анда Венгрия совет Республикасының «Пролетар диктатурасы вакытында икътисади сәясәт проблемалары» буенча хуҗалык төзелеше тәҗрибәсенә нәтиҗә ясый), ә аннары 1919 елда кыенлыклар белән Советлар Союзына эмиграцияләнә. 

Ул Социал-демократик партиянең ( Йенө Ландлер, Йожеф Погань, Енё Хамбургер ) сул канаты лидерлар төркеменә керә, Венгрия Коммунистлар партиясе белән Венгрия Социалистик партиясенә кушылгач һәм соңгысы таркалгач,  социал- демократик партия эшлеклеләре төркеменә керә.

### СССРда
1920 елда ул ВКП (б)га керә.  Коммунистик Интернационал (Коминтерн) оешкан беренче еллардан бирле аның актив эшлеклеләренең берсе була. Ул В.И. Ленин белән очрашып, исәпкә алына, Коминтернның 4, 5, 6 нчы конгресслары делегаты, аның башкарма комитеты пленумнарында катнаша, анда докладлар һәм чыгышлар белән чыгыш ясый. 1922-1927 елларда шулай ук Берлинда совет илчелеге каршындагы сәүдә вәкиллегендә эшли. 

1920 еллар башында, ул сугыш коммунизмы елларында икътисадый идарә итүнең административ системасын расларга тырыша. Ул социализм астында икътисадый бухгалтерлык проблемалары белән шөгыльләнә, А.В.Чаяновның әлеге тематикага багышланган эшләренә бәя бирә. Соңыннан үзен тулысынча марксизмның сәяси экономиясен өйрәнүгә багышлый . 

1921-1927 елларда Берлинда ИККИ статистика-мәгълүмат институты (Варга бюросы) җитәкчесе 

1927 - 1947 елларда - СССР Фәннәр академиясенең Бөтендөнья икътисады һәм дөнья сәясәте институты директоры (ИМХМП) - большевиклар берләшмәсе Коммунистик партиясе  Үзәк Комитеты указы буенча ( 1931) дөнья икътисадый һәм сәяси проблемалар өлкәсендә тикшеренүләр буенча  фәнни учреждение. Институт материалларының даими “клиентлары” булып И. В. Сталин, Вячеслав Молотов , БКП (б) Үзәк комитеты, ССРБ Халык Комиссарлары Шурасы, ССРБ  чит эшләре  буенча халык комиссариаты, тышкы сәүдә халык комиссариаты тора.  

Ул 1929 - 1933 еллардагы глобаль икътисадый кризисның башлануын алдан әйткәне өчен  (күпчелек аналитиклар капитализмның тотрыклылануына ышанган  вакытта), аннары - бетүен (Коминтернда  капиталистик системаның җимерелүе буенча караш  өстенлекле булганда) Сталинның  хөрмәтен казана. 

СССР ФА фәнни-тикшеренү һәм оештыру эшен уңышлы алып бара: СССР ФА Президиумы әгъзасы,  «Мировое хозяйство и мировая политика», «Конъюнктура мирового хозяйства» һәм  «Проблемы политики Китая».журналларының баш мөхәррире була.  1931-1937 елларда дөнья хуҗалыгы һәм дөнья сәясәте Кызыл профессурасы институты директоры  . 1939-1946 елларда ул икътисад һәм хокук бүлегенең академик-секретаре. 1945 елда ул Ялта һәм Потсдам конференцияләрендә Совет делегациясе белгече була. 

Евгений Варга, Николай Кондратьев, Николай Бохарин һәм Евгений Преображенский белән берлектә, дөньякүләм танылган совет икътисадчыларының берсе. Аның икътисади теория үсешенә керткән өлеше: дөньякүләм капиталистик хуҗалыкның төп тенденцияләрен (икътисади цикллар һәм кризислар теориясе һәм тарихы), акча теориясе, аграр проблемалар, дөнья икътисади конъюнктурасы белән билгеләнә 

1946 елда Кейнсиан сәясәтенең  " Бөек депрессия " нәтиҗәләрен җиңүдәге уңышын анализлап, "Икенче бөтендөнья сугышыннан соң капитализм икътисадындагы үзгәрешләр" әсәрендә ул икътисадка дәүләт катнашлыгы ( дәүләт-монополия капитализм ) ярдәмендә капиталистик система каршылыкларын вакытлыча йомшарту проблемасын күтәрә. Нәтиҗәдә, 1947-нче елда академик Варга һәм аның институты эшчәнлеге партия матбугатында   кискен тәнкыйтькә дучар була ( «Большевик» журналы). Шул ук елда, КПСС (б) Үзәк Комитетының КПСС карары белән институт бетерелә. Аның җитәкчелеге идеологик хаталарда һәм дөрес булмаган кадрлар сәясәтендә гаепләнә (башланган " космополитизмга каршы көрәш " кысаларында). Институтны ябу шулай ук Салкын сугыш башлануга бәйле СССР тышкы сәясәтен көчәйтү белән бәйле. 

1955 елда ул " Өч йөзнең хатына " кул куя. 

Сталин үлеменнән соң, ул 1956 елда ИМХМП традицияләре варисы дип санаган  Россия Фәннәр академиясенең Бөтендөнья икътисады һәм халыкара мөнәсәбәтләр институтында (IMEMO) эшли.  

Озак вакыт дәвамында Варгага  «Российский путь перехода к социализму и его результаты», «Завещание Варги» исемнәре астында кулъязмалар  авторы дип атала, анда Сталинизмны кискен тәнкыйтьләгән, аерым алганда, "Советлар Союзы тулысынча бюрократия  идарә иткән дәүләткә әйләнгән» дип языла.   Ләкин 1994  елда аны Варга түгел, ә Мәскәү дәүләт университеты профессоры Г. Н. Поспелов язганлыгы билгеле була 

1989 елда, Е.С.Варга ихтыяры буенча  аның үлеме алдыннан язылган  кулъязмасы ачыла һәм бастырыла, анда Совет системасының икътисадый һәм сәяси үсеш юнәлешен һәм Сталин һәм Хрущев идарә иткән вакытта Совет җитәкчелеге сәясәтен кискен тәнкыйтьләү дә бар.

## Гаиләсе
Кызы - Мария Евгеньевна Варга (физиолог Яков Матвеевич Прессменда кияүдә). Оныгы - психолог Анна Яковлевна Варга (1954 елда туган), психология фәннәре кандидаты«Введение в системную семейную психотерапию» (2009) һәм  «Современный ребёнок: энциклопедия взаимопонимания» (2006)  китаплары авторы.  

## Бүләкләре, премияләре, мактаулы исемнәре

* Өч Ленин ордены  (21/21/1944; 1953; 11/05/1959) 
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (06/10/1945)  
* "Бөек Ватан сугышында батыр хезмәт өчен 1941-1945" медале. (1945)  
* В. И. Ленин исемендәге премия (1935) - "Дөнья икътисадый кризисындагы яңа күренешләр" китабы өчен (Мәскәү, 1934)   
* Ленин премиясе (1963) 
* Венгрия Фәннәр академиясенең мактаулы әгъзасы (1955)

## Хезмәтләре

* Проблемы экономической политики при пролетарской диктатуре. — М., 1922.
* Кризис мирового капиталистического хозяйства. — М., 1923.
* Закат империализма. — М., 1923.
* Мировая экономика и мировой кризис. - М., 1925.
* Экономика капитализма в период заката после стабилизации. — М., Л. 1928.
* Мировой экономический кризис. - М.: Госиздат РСФСР "Московский рабочий", 1930. - 173с.
* Исторические корни особенностей германского империализма. — М., 1946.
* Изменения в экономике капитализма в итоге второй мировой войны. — М., 1946.
* Основные вопросы экономики и политики империализма (после второй мировой войны). — 2 изд., М., 1957.
* Капитализм XX века. — М., 1961.
* Очерки по проблемам политэкономии капитализма. — М., 1964.
* Избранные произведения: Начало общего кризиса капитализма Экономические кризисы Капитализм после второй мировой войны (в 3-х томах). — М., 1974.

## "Үлем алдыннан язмалар"

* "25 елдан соң ачарга» (Е.С. Варганың үлем алдыннан язмалары) // Сәяси тикшеренүләр. 1991. № 3. 
* Г. Н.Поспелов (реаль автор) академик Варга васыятьнамәсе: социализмга күчүнең Россия юлы һәм аның нәтиҗәләре // Скепсис. 1968 елда "Грани"журналында 137-156, № 69 бит. 

## Хәтер

*  Мәскәүнең Көньяк-Көнбатыш Административ округының   Теплый Стан районында Э.С.Варга истәлегенә урам аталган. Соңгы ун ел эчендә ул яшәгән һәм эшләгән 11 Ленинский проспектында мемориаль такта куелган. 
* Русия фәннәр академиясе Е.С.  Варга исемендәге - дөнья икътисады өлкәсендәге иң яхшы фәнни эш өчен премия булдыра

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Творческое наследие академика Е. С. Варги. — М., 1981.
* *Черкасов П. П.* ИМЭМО. Портрет на фоне эпохи. — М.: Весь мир, 2004. ISBN 5-7777-0279-1
* *Певзнер Я. А.* Жизнь и труды Е. С. Варги в свете современности. // Мировая экономика и международные отношения, 1989, № 10.

## Сылтамалар

* Биография
* Поспелов и Варга
* 
* Варга Евгений Самуилович на сайте Архивов РАН
* Евгений Варга на сайте Marxist Internet Archive (англ.)

Төркем:Марксизм теоретиклары
Төркем:Маҗарстан революционерлары
Төркем:Будапешт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1964 елда вафатлар
Төркем:7 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1879 елда туганнар
Төркем:6 ноябрь көнне туганнар