open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ту Юю

**Ту Юю** (ҡыт. упр. 屠呦呦, пиньинь: *Tú Yōuyōu*; 1930) — Кытай фармакологы, традицион кытай медицинасы белгече. Медицина һәм физиология буенча 2015 елгы Нобель премиясе, 2011 елда Ласкер премиясе лауреаты.

## Биографиясе
1930 елда Кытай Республикасының Чжэцзян провинциясе Нинбо шәһәрендә туа. 1951 елда Пекин университетының медицина факультетына керә; 1952 елда Пекин университетыннан Пекин медицина институты аерымлана (2000 елда кабат Пекин университеты белән кушыла), Ту Юю 1955 елда аның фармакология факультетынтәмамлый. Моннан соң ул ике ел ярым традицион кытай медицинасын өйрәнә, шуннан Традицион кытай медицинасы институтында эшли башлый.

## Мактаулы бүләкләре

* Ласкер премиясе (2011).
* Медицина һәм физиология буенча Нобель премиясе (2015)

Ту Ююга Нобель премиясе малярияны дәвалау өчен кулланылучы артемизининны ачкан өчен бирелә, бу препарат бер еллык әремнән (Artemisia annua) алына. Ту Юю физиология һәм медицина буенча Нобель премиясе алган беренче этник кытай хатыны һәм беренче КХР гражданы була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Вручена Нобелевская премия по физиологии и медицине в 2015 году.  ТАСС (2015-10-05). 8 октябрь 2015 тикшерелгән.
* Андрей Бабицкий From me Ту Юю: за что вручили Нобелевскую премию по медицине.  RBC.ru (5 октября 2015). 5 октября 2015 тикшерелгән.
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:30 декабрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Маарья-Лийс Илус

**Maaрья-Лийс Илус** (); туган 24 декабрь 1980 ел, Таллин, Эстония ССР, СССР - танылган Эстон җырчысы, ике тапкыр Эстонияне Евровидениедә, 1996 елда Иво Линна белән һәм 1997-нче елда сольно тәкъдим итте.

## Биография
Maaрья-Лийс Илус 1980 елның 24 декабрендә Таллинда туган. Маарья 21нче балалар музыка мәктәбендә укыган, аннары Тарту университетында хокук факультетында белем туплаган. Аның карьерасы кечкенә чагында ук башланган, бала чагында ул *Õnneseen* телевизион фильмында уйнаган. Maaрья берничә конкурста җиңеп чыкты. *1994-нче елда* *Paradiis* җыры белән яңа җыр конкурсында җиңде. 

### Евровидение 1996 һәм 1997нче елларда
Maaрья-Лийс Илус - Эстонияне Евровидениедә ике тапкыр тәкъдим итүче бердәнбер җырчы. Аңа 15 яшь булганда, ул Евровидение җырчысы Иво Линна белән чыгышында *Kaelakee hääl* җырын башкарганда, 5нче урынны алган. Бер елдан соң ул "*Keelatud maa"* җыры белән 8 урынны яулады.

### Телевидение
2005 елның көзендә ул Kaks takti ette тапшыруында Жюри әгъзасы итеп сайлана. *Maarja Eesti otsib superstaari* программасының жюри әгъзасы булып тора.

## Шәхси тормышы
Маарья хәзерге вакытта Таллинда яши. Аның ире - музыка продюсеры Фред Кригер. Аның җырчы Коит Тоом белән мөнәсәбәтләре булган. Аның әнисе Мэрле Илус җырчы булган. Аның бабасы Эльмар Илус Тарту университетының хокук факультетында беренче Эстония шәхси хокук профессоры.

## Дискография

*  — *Maarja* / Маарья
*  — *First In Line* / Первая в очереди
*  — *Kaua veel* / Сколько ещё
*  — *First In Line* / Первая в очереди (только в японии)
*  — *Heart* / Cердце (только в японии)
*  — *City Life* / Городская жизнь
*  — *Look Around* / Осмотрись
*  — *Läbi jäätunud klaasi* / Сквозь матовое стекло
*  — *Homme* / Завтра
*  — *Jõuluingel* / Рождественский ангел
*  — *Kuldne põld* / Золотая нива

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальный сайт
* Её данные на Music Brainz
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Таллиннда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1980 елда туганнар
Төркем:24 декабрь көнне туганнар
Христиана Нюслайн-Фольхард

**Христиана Нюслайн-Фольхард**(; 20 октябрь 1942 ел, Магдебург, Алмания) — немец биологы, яралгы үсешенә генетик контроле ачкан өчен физиология һәм медицина буенча 1995 елгы Нобель премиясе лауреаты (Э. Льюис һәм Э. Вишаус белән бергә). Макс Планк җәмгыяте составындагы Үсеш биологиясе институтының профессоры һәм директоры; toll кебек рецепторларны ачуга китергән *toll * генын ачучы буларак та билгеле. Фундаменталь медицина тикшеренүләре өчен Лейбниц исемендәге (1986) һәм Альберт Ласкер исемендәге премияләр (1991) лауреаты.

Бәләкәй чагыннан биолог булырга хыяллана. Мәктәпне уртача тәмамласа да, укытучылары аның сәләтле булуын билгели. Тюбингенга биохимия буенча белемен күтәрергә китә. Шунда ук ДНКны тикшереп, фәлсәфә докторы дәрәҗәсен ала. Молекуляр биология өйрәнә. 1975 елдан Базельдә лабораториядә эшли, анда Э. Вишаусны очрата. 1978 елда алар Гейдельбергтагы Аурупа молекуляр биология лабораториясенә эшкә алына һәм бергә эшли. 1981 елда Нюслайн-Фольхард Тюбингендагы лабораториягә эшкә күчә, анда дрозофилалар өстендә эшен дәвам итә. 1985 елдан Макс Планк җәмгыяте составындагы Үсеш биологиясе институтының директоры.

## Җәмәгать эшмәкәрлеге
2004 елда үз исемендәге фондны (*Christiane Nüsslein-Volhard Stiftung*) ача, фонд яшь немец галимнәренә өйдә карау һәм йорт мәшәкатьләрен башкару буенча финанс ярдәме күрсәтә.

2016 елда Гринписны, Берләшкән Милләтләр Оешмасын һәм бөтендөнья илләренең хөкүмәтләрен генетик модификацияле организмнар (ГМО) белән көрәшне туктатырга чакырган хатка кул куя.

## Танылуы һәм мактаулы бүләкләре

* Лейбниц исемендәге бүләк (1986)
* Розенстил премиясе (1989)
* Силлиман лекциясе (1989)
* Карус премиясе (1989)
* Фундаменталь медицина тикшеренүләре өчен Альберт Ласкер премиясе (1991)
* Keith R. Porter Lecture (1991)
* Луиза Гросс Хорвиц премиясе (1992)
* Отто Варбург медале (1992)
* Альфред Слоун премиясе (1992)
* Louis-Jeantet Prize for Medicine (1992)
* Sir Hans Krebs Medal (1993)
* Ernst Schering Prize (1993)
* Физиология һәм медицина буенча Нобель премиясе (1995)
* Order of Merit of Baden-Württemberg (1996)
* Goetheplakette der Stadt Frankfurt am Main (1996)
* Pour le Mérite (1997)
* ГФР алдындагы хезмәтләре өчен орденның йолдыз һәм тасмалы Зур тәресе (2005)
* Deutscher Stifterpreis (2007)
* «Фән һәм сәнгать өчен» Австрия мактаулы билгесе (2009)
* Сент-Эндрюс университеты Doctor of Science мактаулы докторы (2011)
* «Фән һәм сәнгатьтәге казанышы өчен» Максимилиан ордены (2014).

Астероидка исеме бирелгән астероид.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Автобиография Христиан Нюслайн-Фольхардна Нобелевскую сайте  (ингл.)
* Домашняя страница Христиана Нюслайн-Фольхард на сайте Института эволюционной биологии имени Макса Планка (ингл.)
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:20 октябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Алманиядә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Биологлар
Шейх Хасина Вазед

**Шейх Хасина́ Вазен** (28 сентябрь 1947 ел) — дәүләт эшмәкәре. 1996-2001 елларда Бангладешның премьер-министры, 2009 елдан — «Авами Лиг» фиркасе җитәкчесе.

## Гомер юлы
Фаридпур округында туган. 1971—1975 елларда азат Бангладеш башлыгы, «милләт атасы» дип йөртелгән Шейх Муджибур Рахман кызы. 1969 елда Даккадагы стунеб болганышларында катнаша. 1971 елда Бангладешның бәйсезлеге өчен сугышта баскын Пакъстан армиясе тарафыннан кулга алына. 1975 елның 15 августында атасы һәм гаилә әгъзаларыннан 20 кеше фетнәчеләр тарафыннан үтерелә. Бар гаиләдән сеңлесе һәм үзе генә торып кала, чөнки бу вакытта алар Бангладешта булмый. 1981 елда чит илдә көе аны Авами Лиг фиркасе җитәкчесе итеп сайлыйлар. Шул елда ук Бангладешка кайта. Ил башлыгы Эршад Хөсәен Мөхәммәт режимына каршы чыга. 1991 елда Эршад хакимияттән киткәннән соң идарә итүнең демократик системасын тергезү Парламентка сайлау барышында аның фиркасе Бангладеш милли партиясыннан җиңелә. 1990 нчы еллардан хакимлек өчен көрәш бу ике фирка арасында бара.

## Премьер-министр (1996-200)
1996 елның мартында Шейх Хасина чираттагы сайлауларга бойкот белдерә һәм Бангладеш милли фиркасе рәисе Халед Зиа яңадан сайлау игълан итәргә мәҗбүр була. Хасина анда җиңеп чыга. Ул эшләгән чорда Һиндостан белән мөнәсәбәтләр яхшыра, Ганг елгасын бүлешү буенча килешү төзелә. Ул эшләгән чорда икътисади үсеш әкренәя, әйе, берничә тапкыр илдә су басуы зур зыян китерә. 1999 елда Бангладеш милли фиркасе ил буенча сәяси стачка оештыра, Шейх Хасина хакимияттән мөддәтен тутырмый китүдән баш тарта.

## Оппозицияда эшмәкәрлеге (2001-2008)
2001 елгы сайлау бик катлаулы шартларда үтә, терактларда йөздән артык кеше һәлак була. Бик түбән күрсәткечләр белән җиңелгәч, Шейх Хасина БМны фальсификацияләүдә гаепли, әммә хакимияттән китә. 2004 елда чыгыш ясаган вакытында аңа һөҗүм итәләр, нәтиҗәдә 19 кеше һәлак була, үзе яралана. БМП теракт оештыруда гаепләүләрне кире кага. 2007 елгы сайлау алдыннан хәрбиләр тарафыннан гадәттән тыш хәл игълан ителә, Хасина Вазед кулга алына, ләкин 2008 елның июнендә АКШка чыгып китә ала.

## Хакимияткә кайту
2008 елның ноябрендә Хасина Вазен иленә кайта. Шул елны 29 декабрдә парламентка сайлауда катнаша. «Авами Лиг» күпчелек тавыш җыеп җиңеп чыга һәм ил хөкүметен төзи. 2009 елның 6 гыйнвардан Хасина илнең премьер-министры булып эшли.

## Сылтамалар

* http://www.albd.org/ 
* http://banglapedia.search.com.bd/HT/H_0081.htm 
* Успех демократии прост: достаточно күзаллау честным с народом — Шейх Хасина Интервью на сайте ИТАР-ТАСС
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Хатын-кызлар — дәүләт һәм хөкүмәт башлыклары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Бангладешта туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:28 сентябрь көнне туганнар
Әлмира Биккулова

**Биккулова Әлмира Талха кызы** (22 октябрь 1929 ел — 22 сентябрь 2013 ел) — галим-химик, югары мәктәп укытучысы. Шагыйрь һәм җәмәгать эшлеклесе. Химия фәннәре докторы (1991), профессор (1995). Россия Табигый фәннәр академиясе академигы һәм Президиум әгъзасы, Россия Язучылар берлеге әгъзасы. 1996-2013 елларда «Күп милләтле Санкт‑Петербург» язучылар берлеге рәисе, 1995-2013 елларда Санкт‑Петербургтагы Башкорт милли-мәдәни автономиясе җитәкчесе. Салават Юлаев ордены кавалеры (2009).

## Биографиясе
Әлмира Талха кызы Биккулова 1929 елның 22 октябрендә БАССРның Стәрлетамак кантоны Калта  авылында укытучы гаиләсендә туган.

Галим 2013 елның 22 сентябрендә Санкт-Петербург шәһәрендә вафат була.

## Гыйльми эшчәнлеге
Әлмира Биккулованың фәнни хезмәтләре тиопиразолонларны синтезлау һәм җитештерү технологиясен эшләүгә, аларның төрле металлар белән төрле лигандлы координацион берләшмәләрнең структур төзелешләрен һәм үзенчәлекләрен тикшерүгә, аларны аналитик химиядә, медицинада, авыл хужалыгында (вируслы һәм гөмбәле авыруларга каршы препаратлар, тәэсир итү көче озайтылган капсулалы микроашламалар) куллануны өйрәнүгә багышланган.

Әлмира Талха кызы Биккулова 200дән картык  фәнни хезмәт һәм 20 уйлап табу авторы.

## Әдәби иҗаты
«Могҗизалы химия» дигән китабы белән башкорт фәнни-популяр балалар әдәбиятын үстерүгә өлеш кертте. Шигырь, поэмалары гражданлык лирикасы традицияләрен дәвам итә.

## Китаплары

# Могҗизалы химия . — Уфа, 1994.
# Биоэлементология.  — СП, 1991 (автордаш).
# Таңгы тамчылар. — Уфа, 1998;
# Салават Юлаев. — 2002;
# Робагыят. — 2003.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Салават Юлаев ордены (2009).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Биккулова Әлмира Талха кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Биккулова Альмира Лалаева. Некролог. Санкт-Петербургский союз ученых (Спб). Официальный сайт. 26.09.2013

Төркем:Куергазы районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:2013 елда вафатлар
Төркем:22 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:22 октябрь көнне туганнар
Соммаруга Симонетта

**Симонетта** **Соммаруг**(; 1960 елның 14 маенда туган, Цуг, Швейцария) — Швейцария социал-демократик сәясәтчесе, Швейцария Федераль советы әгъзасы, 2010 елның 1 ноябреннән Юстиция һәм полиция департаменты башлыгы. 2014 елда Швейцариянең вице-президенты итеп сайлана. Киләсе елда 2015 елга Швейцария президенты булып сайлана һәм президент вазифасын башкара. Симонетта Соммаруг президент чакта Швейцария ВЭФ хөкүмәтләре нәтиҗәлеге рейтингында беренче унлык эчендә була. 2018 елның декабрь башында икенче тапкыр илнең вице-президенты була. 2019 елның беренче көнендә вазифасына керә. 2020 елның беренче көнендә икенче тапкыр ил президенты вазыйфасын башкара башлый, үзенең президентлык вәкаләтләрен Швейцариянең тирә-юнь мохит, транспорт, элемтә һәм энергетика министры вазыйфасы белән бергә башкара.

## Яшь чагы
Симонетта Синста, Аргау кантонында ике абыйсы һәм апасы белән бергә үсә. Иммензеяда урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, Люцернда, Калифорния һәм Римда пианист сыйфатында әзерлек үтә. 1988-1991 елларда Фрибур университетында инглиз телен һәм романтиканы өйрәнә, әммә укуны тәмамламый.

## Карьерасы
1993 — 1999 елларда Швейцария кулланучылар хокукларын яклау фонды (Stiftung für Konsumentenschutz) директоры булып эшләү аның сәяси карьерасы өчен башлангыч нокта булып тора. Әлеге вакытта ул кулланучылар хокукларын яклау хәйрия фонды (Swissaid) президенты булып тора.

Соммаруга сәяси эшмәкәрлеген 1981-1990 елларда Бернның Зур советында социал-демократлар вәкиле булып башлый. 1998-2005 елларда Кеница муниципаль советында ватандашлар оборонасы һәм янгыннан саклау департаментын җитәкли. 1999-2003 елларда ул Милли совет әгъзасы була, ә 2003 елдан 2010 елга кадәр кантоннар Советы әгъзасы.

2010 елның 22 сентябреннән Федераль советка (Швейцария хөкүмәте) Мориц Лойенбергер урынына сайлана, анда Юстиция һәм полиция департаментын җитәкли. 2013 елның азагында 2014 елга Швейцария вице-президенты итеп сайлана. Бу вазыйфасына ул 1 гыйнварда аяк баса. 2014 елның азагында 2015 елга Швейцария президенты булып сайлана.

2018 елның декабрь башында икенче тапкыр илнең вице-президенты итеп сайлана. 2019 елның 1 гыйнварында бу вазифасына керә. Шушы ук көннән ул башка транспорт, коммуникация һәм тирә-юнь мохит министрлыгын җитәкли. 2019 елның декабрь уртасында аны икенче тапкыр илнең президенты итеп сайлыйлар.

9 гыйнварда ул ил президенты буларак III кышкы үсмерләр Олимпия өй матчларын ача.

## Гаиләсе
Симонетта Соммаруганың ире язучы . Ул иске МККК президенты Корнелио Соммаругиның ерак туганы. Карьераны сайлаган, балалары юк.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль на сайте Федерального собрания
* Биография на сайте Федерального совета
Төркем:14 май көнне туганнар
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Шоте Галица

**Шоте Галица** (алб. Shote Galica), тумыштан **Чериме Халил Радишева** (алб. Qerime Halil Radisheva; 4 октябрь 1895 ел, Радишеве,  — , ) — Бөтен албан биләмәләрен берләштерү һәм Албаниянең демократик милли хөкүмәтенә ярдәм итүне максат итеп куйган баш күтәрүче качаклар хәрәкәтенең албан милләтчесе. Ул «Албаниянең халык герое» дип игълан ителә. Көрәштә *Черим* дигән ир-ат исеме астында катнаша.

Шоте алты бертуган абыйлы-энеләрнең сеңлесе була, 1915 елда Азем Галицага кияүгә чыга. Шоте Галица унике ел кораллы көрәш алып бара. 1919 елда көнбатыш Косовода ихтилалда катнаша һәм 1921 елдан алып 1923 елга кадәр Юникта серб солдатларына каршы көрәшә. 1925 елда ире һәлак булганнан соң, партизан армиясының лидерлык ролен үз өстенә ала. 1927 елның июлендә ул партизан сугышыннан чыга һәм берничә ай үткәч, төньяк Албанияда вафат була. Сугыш чорында ул 22 гаилә әгъзасын югалта.

Аның билгеле цитатасы: *Гыйлемсез тормыш, коралсыз сугыш кебек*.

## Сылтамалар

* Elsie, Robert (2004). *Kosova Historical Dictionary of*. The Scarecrow Press. 63 стр-. ISBN 978-0-8108-5309-6.
Төркем:Албаниядә вафатлар
Төркем:1927 елда вафатлар
Төркем:1895 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Косово тарихы
Төркем:Сугышларда хатын-кызлар
Төркем:4 октябрь көнне туганнар
Хәдичә Фәхретдинова

**Фәхретдинова Хәдичә Сираҗетдин кызы** (1.08.1938) — дерматовенеролог-галим, югары мәктәп укытучысы. Медицина фәннәре докторы (2000), профессор (2004). Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2003). Түкән авылыннан.

## Биографиясе
БАССРның Куергазы районы Түкән авылында туган.

1969 елда Башкорт дәүләт медицина институтын (хәзерге вакытта университет) тәмамлагач, Стәрлетамак каласындагы кала тире-венерология диспансерына эшкә җибәрелә. Анда дүрт ел эшләгәннән соң, Уфа каласындагы шушындый ук диспансерга күчерелә.

1978 елдан Башкорт дәүләт медицина университетында хезмәт юлын дәвам итә. 2002 елдан алып өстәмә профессиональ белем бирү институтының дерматовенерология курсы мөдире вазифасын башкара.

Фәнни эшчәнлеге җенси юл аша йоккан инфекцияләр, микроспория, тире авыруларының һәм башка эпидемиологиясен, клиник үзенчәлекләрен өйрәнүгә, аларны дәвалауга, искәртүгә багышланган.

Аның катнашлыгында микроспория, псориаз авыруы белән авырганнарны дәвалау ысулы һәм Microsporum canis үрчетү өчен туклыклы мохит булдырыла.

170 кә якын фәнни хезмәт һәм 2 уйлап табу авторы.

БР дерматовенерологлар җәмгыяте рәисе (2004 елдан алып).

## Хезмәтләре

* Диагностика и лечение наиболее часто встречающихся  неотложных состояний в дерматологиий. Уфа, 2012 (автордаш)

## Сылтамалар

* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/8-statya/14554-f-khretdinova-kh-is-sirazhetdin-y-y 

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Куергазы районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:1 август көнне туганнар
Кейси Уилсон

**Кэтрин Роуз «Кейс» Уилсон** (; 24 октябрь 1980 ел — АКШ актрисасы, комик, продюсер һәм . Билгеле иң элек ABC «Счастливый конец» комедия сериалындагы Харт Пенни роле белән. (2011-2013), ул «Телевизион тәнкыйтчеләр сайлауы»(«Выбор телевизионных критиков») премиясенә ике номинация китерде.

## Биографиясе
Уилсон Алегзандрияда туып үскән, Вирджиния штаты, анда 1998 елда урта мәктәпне тәмамлаган. Алар соңрак Нью-Йоркка күчеп килә, анда Нью-Йорк университетына укырга керә, аннары Адлер Стелласындаактерлык студиясендә укый. Ата-анасы сәясәттә эшләгән, әммә үзара көндәш партияларда (әнисе - демократ була, атасы — республикан), бу аны комедия жанрынакызыксынуга китерә. Уилсонга комедия актрисалары: Кэтрин О ' Хара, Килон Дайан, Болла Люсиль, Бетт Дэвис, Шеннон Молли, Вингер Дебра һәм Ширли Маклейн аның эшенә йогынты ясый.

Уилсон комедия шоуы *Live Saturday Night составының даими әгъзасы буларак танылу ала*, 2008-2009 елларда анда чыгыш ясый. Сценарист буларак,ул үз көчен төрле скетч-шоуларда сынап карый. 2009 елда ул 20th century fox студиясенең «Сугыш кәләшләре» фильмына сценарий яза. Аның киләсе эше 2013 елда тулы метражлы «Оторва» комедиясе була, шулай ук анда төп рольне уйный.

2011 елдан алып 2013 елда Уилсон ABC «Счастливый конец» комедия сериалларында төп рольләрнең берсен башкара. Өч мизгелдән соң шоу ябыла. Аннан соң ситком *Twins Mason The оештыра* NBC өчен, әммә канал трансляция өчен заказ бирми башлый. 2014 елда ситкомга «Миңа кияүгә чык»(«Выходи за меня») төп рольне уйнарга чакырыла, шулай ук NBC өчен. Проект ире, Девид Касп тарафыннан оештырылган булган, аның белән элек «Счастливый конец» фильмында уйный. Җитмәсә телевизион рольләрдә: « Джули һәм Джулия: Рецептлар буенча бәхет әзерлибез» (2009), «Киллер» (2010) һәм «Исчезнувшие» (2014).

## Фильмографиясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
Төркем:24 октябрь көнне туганнар
Төркем:1980 елда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:АКШ телевидение актрисалары
Төркем:АКШта туганнар
Рәйсә Дәүләтбаева

**Дәүләтбаева Рәйсә Гобәйдулла кызы** (22 ноябрь 1939 ел) — филолог, галим, университет укытучысы. Педагогия фәннәре докторы (2011). РСФСРның халык мәгарифе отличнигы (1984).

## Биографиясе
Рәйсә Гобәйдулла кызы Дәүләтбаева 1939 елның 22 ноябрендә Башкорт АССРның Куергазы районы Якшымбәт авылында туган.

1965нче елдан алып Күмертау каласындагы 10нчы урта мәктәптә, 1965 елдан Баймак районындагы мәктәпләрдә һәм Сибай шәһәренең 9 нчы урта мәктәбендә укытучы булып эшли. 1975 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый. 1992 елдан башлап Башкортстан мәгарифне үстерү институтының Сибай каласындагы укыту-консультация үзәгенең мөдире була. 2000 елдан Башкорт дәүләт университетының Сибай каласындагы институтында укытучы, 2002 елдан бирле, шушы ук уку йортында башлангыч белем бирү педагогикасы кафедрасы мөдире вазифасын башкара. 2005 елдан алып Уфа каласына күчә, Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетының Башкортстан Республикасы дәүләт телләрен өйрәнү буенча лингвометодик үзәк директоры була. Бер үк вакытта 2010—2012 елларда башкорт теле һәм аны укыту методикасы кафедрасы мөдире вазифасын да башкара.

## Гыйльми эшчәнлеге
Фәнни тикшеренүләре башкорт мәктәбендә рус телен укыту методикасы мәсьәләләренә багышланган. 80 нән артык фәнни хезмәт, шул исәптән башлангыч класслар өчен рус теле буенча дәреслекләр, укытучылар өчен уку әсбаплары авторы.

## Мактаулы исемнәре

* Педагогия фәннәре докторы (2011).
* РСФСРның халык мәгарифе отличнигы (1984).

## Хезмәтләре

* Психолого-педагогические и лингвистические основы обучения русской грамоте учащихся начальных классов башкирской школы. Сибай, 2001;
* Формирование современной билингвальной языковой личности в процессе обучения русскому языку в башкирских дошкольных и школьных учреждениях. Уфа, 2008

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Дәүләтбаева Рәйсә Гобәйдулла кызы // Башкорт энциклопедиясе — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Куергазы районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:22 ноябрь көнне туганнар
Мәхмүт чәчән

**Мәхмүт чәчән** (XVII—XVIII гасырлар арасы) — башкорт чәчәне, курайчы һәм әкиятче. Аның нинди елларда яшәве хакында төгәл мәгълүмат юк. Халык хәтерендә авыр эчтәлекле табышмак-кобаерлары белән сакланып калган.

## Тормыш юлы
Мәхмүт чәчән Башкортстанның хәзерге Учалы районының Әвеш күле ярында туган һәм Яугул җәйләвендә үскән. Бай булуына карамастан, атасы көтүче яллап азмы-күпме мал сарыф итәргә авырсынып, улын ат, ә ике кызыннан сарык көтүенә көтүче итеп җибәрә.

Башкортларның чираттагы баш күтәрүенә ат җыю башлангач, Мәхмүтнең атасы, җылкыларын җәмәгать ихтыяҗы өчен бирүдән баш тартып, малларын казакълар тарафына куып алып китә. Ә Мәхмүт көтүче егетләр белән җәйләүдә кала. Атасы тавыш-тынсыз басылгач кына малларын куалап алып кайта. Шулай итеп, Мәхмүтнең атасы патша гали җәнапләренең ышанычлы кешеләре рәтенә кереп китә һәм старшина итеп билгеләнә.

Тирә-юньдә Мәхмүт бәләкәйдән оста курайчы, әкиятче булып таныла. Үсә төшкәч, чәчән буларак халык алдында үзенең табышмак-кобаерлары белән чыгыш ясый башлый. Старшина атын кулына алган атасы, түрәлеген котлау өчен, олы табын җыя. Шул җыенда гадәттәгечә курайчылар, җырчылар, чәчәннәр бәйгесе дә үткәрелә. Мәхмүт шундагы чәчәннәр бәйгесендә бүгенге заманга килеп җиткән «Кургаштан да авырырак» дип аталган табышмак-кобаер белән чыгыш ясый.

Туры әйтелгән сүзләре өчен атасы Мәхмүтне Себергә каторгага озата.

Иҗадын гади халыкны яклауга юнәлткән Мәхмүт чәчәнне халык, әллә ничә гасыр үтүгә карамастан, һаман да онытмый. Кайбер чыганакларга караганда, ул Карасакал, Батырша күтәрелешләрендә катнаша.

## Чыганаклар

* Салауат Галин. Тел ачкычы халыкта. Уфа. Китап. 1993. К. 12 000 экз. 224 бит.

* Башкорт халык иҗаты. Дастан. Өченче китап. Башкортстан «Китап» нәшрияте, 1998. — 448 бит

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт чәчәннәре
Төркем:Шәхесләр:Учалы районы
Земфира Сәхипова

**Сәхипова Земфира Гыйзетдин кызы** (13 апрель 1940 ел) — галим-педагог, югары мәктәп укытучысы, шагыйрь. Педагогия фәннәре кандидаты. РСФСРның мәгариф отличнигы, Башкортстан Республикасының атказанган укытучысы, мәгариф отличнигы. Салават Юлаев ордены кавалеры.

## Биографиясе
Земфира Гыйзетдин кызы Сәхипова 1940 елның 13 апрелендә Башкорт АССРының Куергазы районы Ермолаево авылында туган.

Сугыш алдыннан атасын эш буенча Ишембай шәһәренең Смакай бистәсенә күчерәләр. Ишембай шәһәренең 14-нче (Смакай) башлангыч мәктәбен,3-нче башкорт урта мәктәбен (хәзерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-нче Башкорт гимназия-интернатын) 1957 елда тәмамлый.

1963 елда Стәрлетамак педагогия институтын тәмамлагач, Әхмәр авылында рус теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли. 1966—1972 елларда Стәрлетамак педагогия институтында укыта.

## Гыйльми эшчәнлеге
1972 елдан Милли мәгариф проблемалары институтының Башкортстан филиалы гыйльми хезмәткәре, 2006-2015 елларда Мәгарифне үстерү федераль институтының әйдәүче белгече (Мәскәү).

Милли мәктәпләрдә рус теле укыту методикасы, милли мәктәпләр өчен рус теле дәреслекләре авторы. Соңгы елларда чит илдән Россиягә килүче иммигрантлар өчен рус теле буенча уку әсбаплары яза. 200-дән артык фәнни хезмәт авторы. Башкортстан өчен 10 фән кандидаты әзерләп, фән юлына чыгарган. Аның педагогия буенча гыйльми хезмәтләре мәгариф өчен мөһим әсбаплардан санала.

## Гыйльми хезмәтләре

** › Education › Multicultural Education Речевое общение в многоязычной семье. Front Cover. Земфира Гизетдиновна Сахипова. Китап, 1998 — Education — 142 pages.
** Сахипова З. Г. Литературное чтение. Учебник для детей мигрантов и переселенцев. 1 кл. Издательство «Просвещение».
** Сахипова З. Г., Орлова Т. Н., Бабурин А. В. Литературное чтение. Учебник для детей мигрантов и переселенцев. 2 кл. Издательство «Просвещение».
** Сахипова З. Г., Орлова Т. Н., Бабурин А. В. Литературное чтение. Учебник для детей мигрантов и переселенцев. 3 кл. Издательство «Просвещение».
** Сахипова З. Г., Орлова Т. Н., Бабурин А. В. Литературное чтение. Учебник для детей мигрантов и переселенцев. 4 кл. Издательство «Просвещение».

## Җәмәгать эшчәнлеге
«Күп милләтле Мәскәү» язучылар оешмасының рәисе вазифасында  Земфира Гыйзетдин кызы Мәскәүдә яшәүче башкортларны берләштерү өчен бихисап  эш башкара.

## Гаиләсе
Тормыш иптәше педагогия фәннәре докторы профессор Нәзир Экба белән ике кыз тәрбияләп үстергән. Кызы Зарема Экба - филология фәннәре кандидаты. 1997 елда «Башкорт телендә гарәп һәм фарсы теленнән кергән сүзләр» темасына кандидатлык диссертациясе яклаган (специальность 10.02.06 «Тюркские языки»). 1997 елдан бирле, Россия Фәннәр академиясендә Урал-алтай телләре бүлегендә эшли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Читаем детям. Земфира Сәхипова, Абдулла Асадуллин, Сабилля …
* https://www.ozon.ru › … "Дошкольное обучение "Развитие речи. Чтение

Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:Куергазы районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр
Ирина Алексеева

**Алексеева Ирина Васильевна** (16 апрель 1954, Куйбышев, Куйбышев өлкәсе) — СССР һәм Россия музыка педагогы һәм белгече. Сәнгать фәннәре докторы (2006), профессор (2006). Башкортстанның атказанган мәгариф хезмәткәре (2017), Башкортстанның мәгариф отличнигы (2004).

## Биографиясе
Алексеева Ирина Васильевна 1954 елның 16 апрелендә Куйбышев шәһәрендә туа.

1974 елда ул Куйбышев музыка училищесын, 1979 елда Мәскәүдә Гнесиннар исемендәге Музыка-педагогия институтын тәмамлый.

1978 елдан алып Мәскәү өлкәсе Черноголовка бистәсенең  сәнгать мәктәбендә укыта. 1979 елдан бирле Уфа дәүләт сәнгать институтында эшли. 2002 елдан  музыка теориясе кафедрасының мөдире вазифасын башкара.

Бер үк  вакытта 2007 елдан  «Проблемы музыкальной науки» журналының җаваплы секретаре була.

2003 елдан алып Уфада Башкортстан яшь композиторлары төбәк конкурсын үткәрү инициаторы һәм оештыручысы.

2006 елда Ирина Васильевна сәнгать фәннәре докторы исеменә лаек була, шул ук елда профессор дәрәҗәсен яулый.

2004 елда Башкортстанның мәгариф отличнигы, 2017 елда Башкортстанның атказанган мәгариф хезмәткәре исемнәре белән бүләкләнә.

Ирина Васильевна гыйльми эшчәнлеге музыкаль поэтикага һәм семантикага багышланган. Ул 40 тан артык гыйльми эш авторы була. Шулар арасында укыту‑методик кулланмалар, музыкаль вузлар өчен музыка семантика буенча укыту программалары бар.

## Гыйльми хезмәтләре

* Тематизм бассо‑остинатных жанров в инструментальной музыке западноевропейского барокко.Уфа, 2007

## Мактаулы исемнәре һәм  бүләкләре

* Башкортстанның мәгариф отличнигы (2004)
* Башкортстанның атказанган мәгариф хезмәткәре (2017)

## Сылтамалар

* А. Р. Сабирова Алексеева Ирина Васильевна // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Алексеева Ирина Васильевна ЕНСИ сайтында 

Төркем:Башкортстанның мәгариф отличниклары
Төркем:Россия педагоглары
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Самарда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Сәнгать фәннәре докторлары
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:16 апрель көнне туганнар
Лека Захария

**Лека Захария** (1444 елда мәрхүм) — Захария нәселеннән албан феодалы, Сати һәм Даньо хакиме. Коджа Захариянең бердәнбер улы һәм варисы.

## Биографиясе
Атасы Коджа вафат булганнан соң Лека Захария аның биләмәләрен — Сати һәм Даньо ныгытмаларын варис итеп алган. 1444 елда Лека Захария Госман империясе ягыннан агрессияга каршы тору өчен албан кенәзләре тарафыннан төзелгән Лежа лигасын нигезләүчеләрнең берсе булган.

Тарихчы Марин Барлетига яраклы, Лека Захария белән Лека Джукаджини арасында 1445 елда Мамика Кастриоти (Скандербег сеңлесе) һәм Музака Топианың никах тантанасы барышында низаг булган. Феодал Душмани нәселенең варисы Ирена Душмани өчен бәхәсләшкән. Аннары Ирена Лека Захарияның хатыны булып китә. Лежа лигасының барлык әгъзалары җыелган бәйрәмнәрнең берсендә ике як арасында канлы бәрелеш булган, аның нәтиҗәсендә Лека Джукаджини каты яраланган. Аны Скандербегның иң яхшы юлбашчыларының берсе итальян Врана Конти коткарган.

1447 елда Лека Захария үзенең Даньо замогында үтерелгән. Аның үтерелүендә аның дошман Лека Джукаджини гаепләнгән.

Венеция документлары хәбәр итүенчә, бу үтерүе 1444 елда булган. Венеция хронисты Стефано Мано буенча, Лека Захарияны аның вассалы Николай Джукаджини сугыш барышында үтергән. Шулай ук Стефано Магно игълан итүенчә, Лека Захария үзенең үлеме астына аның чикләре Венеция республикасына күчүен теләгән.

Лека Захарияның варисы калмаган. Аның биләмәләренең үзәге — Даньо замогы Скандербег башлыгындагы Лежа лигасына күчәргә тиеш булган. Әммә Леканың анасы Боза Даньоны венециялеләргә тапшырган. Ахырда Даньо замогы венециялеләр контроле астында калган, алар Скандербегка ел саен ясак түли башлаган.

## Әдәбият

* Ostrogorsky, George (1951), Pronija : prilog istoriji feudalizma u Vizantiji i u juznoslovenskim zemljama (in Serbo-Croatian), Belgrade: Serbian Academy of Science and Arts, OCLC 162891544
* Božić, Ivan (1979), Nemirno pomorje XV veka (in Serbian), Beograd: Srpska književna zadruga, OCLC 5845972

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1444 елда вафатлар
Төркем:Шәхесләр:Албания
Петра Гинчицова

**Петра Гинчицова** (; 1 май 1994 ел, Либерец, Чехия) — Чехия чаңгычысы. 2019 елда Кышкы универсиаданың чаңгы спринтында чемпион, 2018 ел олимпия уеннары катнашучысы.

## Спорт карьерасы
Петра Гинчицова өчен Дөнья кубогы чикләрендә беренче ярыш 2013/14 мизгеле этабының Нове-Место-Моравада үткән спринтерлар узышы була, анда чех спортчысы 45-се нәтиҗә күрсәтә.

2019 елның 6 февралендә Красноярскта кышкы универсиадада Гинчицова ирекле ысул белән спринт ярышларының квалификация узышында иң яхшы вакытны күрсәтә. Шулай ук чирек финал  һәм ярымфинал стадияләрне ышанычлы үтә, ә хәлиткеч узышта Россия спортчыларын узып китә һәм  алтын медаль яулый. Спортчы шулай ук команда спринт ярышында һәм 15&nbsp;км узышта катнаша.

2019 елда дөнья беренчелегендә Гинчицова спринтның төп челтәренә эләкми, квалификациялә тик 43-нче вакытны күрсәтә. Гинчицова ватандашы Катержина Янатова белән пары команда спринты ярымфиналында 7-се була һәм бу ярышның хәлиткеч узышына эләкми. Шулай ук 10 км аерым старт белән узышта һәм эстафетаның икенче этабында катнаша, бу Чехия җыелмасы өчен 11 нче нәтиҗә белән тәмамлана.

2021 елда дөнья чемпионатында спортчы өч шәхси узышта катнаша, бер тапкыр да топ-30 га эләкми: спринтта ул 35-се вакытны күрсәтә, 10 км калдыру аерым старт белән — 33-се вакытны күрсәтә, ә 30 чакрымга масс-стартта — 36 нчы була. Моннан тыш, соңгы этапта Гинчицова торган чехларның эстафета дүртлесе гомуми 8 нче урында була.

## Нәтиҗәләр

### Олимпия уеннары

### Чаңгы спорты буенча дөнья чемпионаты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Петра Гинчицова — статистика на сайте FIS  (англ.)

Төркем:1 май көнне туганнар
Төркем:1994 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Чехиядә туганнар
Төркем:Шәхесләр:Чехия
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Олимпия уеннарында катнашучылар
Ишмөхәммәт чәчән

**Ишмөхәммәт чәчән, Морзакаев-Балапанов Морзакай Мәһәди улы** (1781-1878) — заманының атаклы җырчысы, курайчысы, кобаерчы.

Ишмөхәммәт чәчән хәзерге Башкортсанның Әбҗәлил районы (элеккеге Тамъян-Катай кантоны Күбәләк-Тиләү волосте) Яңа Балапан авылында туган. Ул 1839 елда Хива ханлыгына походта, В. А. Перовский янында йөргән курайчы музыкантлар төркемендә катнаша. В. А. Перовский тарафыннан исемле кылыч белән бүләкләнгән. Ишмөхәмәт чәчән бик күп җырларның авторы: «Чаңды үзәк», «Малбай», «Бүзекәй кантон», «Юлтый карак». Шул исәптән ул үзеннән алда яшәгән чәчәннәрнең иҗадын, мирасын саклаучы да. Ишмөхәммәт чәчән борынгы шәҗәрәләр, кулъязмаларны җыю эше белән дә шөгельләнгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Д. С. Тикеев, Б. Б. Ғафаров, Ф. Ә. Хөснөтдинова. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте. — Өфө, 2006. — ISBN 5-295-03806-8
* Ғ. Б. Хөсәйенов. Башҡорт әҙәбиәте. Дәреслек. — Өфө, 2010. — ISBN 978-5-04834-0
* Малыбаев Р., Малыбаева С. Балапан ауылы тарихы. — Белорет, 2009.
* Малыбаев Р. Һәйкәлгә лайыҡ шәхес. //Ағиҙел. — 2010. — № 1. — 167—176-сы биттәр.
* Ишмөхәмәт сәсән. / Хөсәйенов Ғ. Башҡорт халҡының рухи донъяһы. — Өфө, 2003. — 295—296-сы биттәр.
* Шарапов И. Тамырҙарың ҡайҙан, Ишмөхәмәг сәсән? // Йәшлек. — 2004. −13 июль.
* Аралбай Ҡ. Ишмөхәмәт сәсән рухына. //Башҡ-н. — 2006. — 9 август.
* Ғайсин А. «Ата сәсән». //Тамаша. — 2007. — № 6. — 60-сы бит.

## Сылтамалар

* Ишмөхәмәт сәсән // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
* Литературнаы карта Республики Башкортостан: Ишмухамет Мурзакаев-Балапанов
Төркем:Башкорт җырчылары
Төркем:Курайчылар
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Әбҗәлил районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1878 елда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1781 елда туганнар
Татьяна Угрюмова

**Угрюмова Татьяна Степановна** (18 февраль 1946, Калинин) — СССР һәм Россия музыка белгече, укытучы. Сәнгать гыйлеме кандидаты (1981). Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2006).

## Биографиясе
Угрюмова Татьяна Степановна 1946 елның 18 февралендә Калинин (әлеге Тверь) шәһәрендә туа.

1969 елны ул Мәскәүдә «Музыка гыйлеме» һөнәре буенча Гнесиннар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтын тәмамлый. 1974 елда шунда ук аспирантураны тәмамлый. 1981 елда Татьяна Степановна сәнгать гыйлеме кандидаты исемен яклый.

1969 елдан Угрюмова Уфа дәүләт сәнгать академиясендә эшли башлый. 1970 елдан музыка һәм композицияләр тарихы, теориясе, 1972-1973 һәм 1978-1994 елларда музыка тарихы кафедраларының мөдире була.

2006 елда Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе исеме белән бүләкләнә.

Әлеге вакытта Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтында музыка тарихы кафедрасының мөдире.

Угрюмова гыйльми эшчәнлеге Башкортстанда профессиональ музыкасының формалашуына һәм алга үсешенә, башкорт композиторларының иҗатына, башкорт операсы тарихына, шул исәптән рус музыкасының төрле жанрлары тарихының проблемаларына багышланган.

Татьяна Степановнаның 100‑дән артык гыйльми хезмәте, училищелар һәм югары уку йортлары өчен башкорт музыка сәнгатенең тарихы буенча укыту‑методик әсбаплары бар.

## Гыйльми хезмәтләре

* Башкирская опера. Уфа, 1997

## Мактаулы исеме

* Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2006)

## Сылтамалар

* А.Р. Сабирова Угрюмова Татьяна Степановна // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Угрюмова Татьяна Степановна

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Сәнгать фәннәре кандидатлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:18 февраль көнне туганнар
Нигяр ханым

**Нигяр ханым** (тур. Nigâr Hanım, ғосман. نگار خانم; 1856, Истанбул, — 1 апрель, 1918, Истанбул) — госман шагыйрәсе һәм язучысы.

## Биографиясе
Нигяр ханым килеп чыгышы буенча венгр, аның атасы Макар Госман-паша Венгрия революциясе (1848-1849) башланганнан соң 1848 елда Венгрияндан Госман империясенә кача. Нигяр 1856 елда Истанбулда туа. Ул шәһәрнең Кадыкей районындагы француз мәктәбендә укый, бик иртә яшеннән фортепианода уйнарга өйрәнә, моннан тыш төрек, гарәп һәм фарсы телләрен репетитор ярдәмендә өйрәнә. Аннары ул француз, грек, немец телләрен бик яхшы белә; итальян, әрмән, гарәп, фарсы һәм венгр телләрендә чагыштырмалы яхшы күләмдә укый һәм яза, гомуми алганда сигез телне белә. Көнчыгыш һәм Көнбатыш мәдәниятләрен яхшы белә: француз әдәбиятен яратып укый һәм француз телендә шигырьләр яза башлый. Башта язылган шигриятенә традицион диван стиле хас, әммә соңрак иҗаты Мәхмүт Экрем Рэджаизаде һәм башка авторлар иҗаты йогынтысы астында модерн стилен яхшы күрә башлый. Нигяр ханым төрек әдәбиятенә көнбатыш стилен кертә һәм Танзиматттан соңгы чорда Госман империясенең алдынгы шагыйрәсе булып китә. Аның шигриятенә хатын-кыз стиле хас. Шул ук вакыттагы төрек газеталарында да аның шигъри юллары еш кына басылып чыга.

Гуманитар эшмәкәрлеге өчен ул солтан Габдел Хәмиттән II дәрәҗә Шәфкатьлелек орденын ала.

Гомеренең соңгы елларында, авыру сәбәпле, кеше арасына сирәк чыга, бикләнеп өйдә утыруны хуп күрә. Нигяр ханым Истанбулда 1918 елның 1 апрелендә вафат була.

## Шәхси тормышы
Атасы аны ундүрт яшендә кияүгә бирә, әммә берничә елдан соң никах таркала, һәм алар аерылыша. Нигярнең Салих Керамет улы булуы билгеле. Ул Госман империясенең соңгы хәлифе Габдел-Мәҗит Икенченең балаларын укыта. Госманнар династиясе әгъзаларын илдән куу турында 1924 елның 3 мартында 431 нче санлы канун чыкканнан соң Салих Керамет Габдел Мәҗит белән бергә Төркиядән чыгып китә.

Үз дәвере өчен Нигяр ханым җәмгыяттә билгеле шәхес була. Шагыйрә карьерасыннан тыш, аның яшәү рәвеше җәмгыяткә һәм XIX гасыр азагында — XX гасыр башында хатын-кызларның киләчәк тормышына зур йогынты ясый. Ул, феминистка булмавына карамастан, хатын-кызлар хокуклары турындагы карашлары үз заманыннан шактый алда бара.

## Библиографиясе
Шигырьлардан тыш Нигяр ханым берничә чәчмә әсәр яза һәм тәрҗемәләр белән шөгыльләнә.

Аның төп эшләренең исемлеге:

Шигърият:

* *I Efsus* (1877)
* *II Efsus* (1891)
* *Nîrân* (1896)
* *Aks-i Sada* (1900)
* *Safahat-Kalb ı* (1901)
* *Elhan-Vatan ı* (1916)

Пьесасы:

* *Tesir-i Aşk*

Мемуарлары:

* *Hayatımın Hikâyesi* (1959 басыла)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Hanım Şair Nigar (Inceleme; Iletişim Yayınları, 1998)
* Cosman, Кар, and Joan Keefe, and Kathleen Weaver, Poets women of The Book Penguin, 1978 Lane Allen London

## Сылтамалар

* Статья в Литературной энциклопедии
* Нигяр Ханум
* Şair Nigar Hanım 
* *Arslanbenzer H.* Nigar Hanım: Cry on my own - Daily Sabah (26/08/2016)

Төркем:Төрек язучылары
Төркем:1856 елда туганнар
Төркем:Истанбулда туганнар
Төркем:1 апрель көнне вафатлар
Төркем:Истанбулда вафатлар
Төркем:1918 елда вафатлар
Милена Павлович-Барили

**Милена Павлович-Барили** (; 5 ноябрь 1909 ел — 6 март 1945 ел) — Сербия шагыйре һәм рәссамы.

## Биографиясе
Милена Павлович-Барили 1909 елның 5 ноябрендә Сербия корольлегенең Пожаревац шәһәрендә туган. Аның атасы Бруно Барили композитор, музыка тәнкыйтьчесе һәм шагыйрь була. Әнисе Даничи Павлович чыгышы белән Карагеоргиевичлар нәселеннән, ул сәнгатне өйрәнгән. 1922-1926 елларда Белградта Сәнгать король мәктәбендә белем ала, ә 1926-1928 елларда — Германияда Мюнхенда сәнгатне өйрәнә.

1930 нчы еллар башында Югославиядән китә. Икенче дөнья сугышы башланганга кадәр берничә тапкыр Югославияга килә, башлыча Испанияда, Римда, Парижда һәм Лондонда яши, монда Жан Кокто һәм Андре Бретон кебек рәссамнар белән аралашу мөмкинлеген ала. Көнбатыш сәнгать мәктәпләре һәм рәссамнәре, аерым әйткәндә Джорджо де Кирико йогынтысына эләгә. 1939 елдан соң АКШта Нью-Йорк шәһәрендә яши.

1945 елның 6 мартында вафат була. Үлем сәбәпләре арасында аттан егылу һәм йөрәк өянәге атала.

## Иҗаты
Аның эшләренең тематикасы күп төрле — биредә портретлар да һәм Тәүрәт сюжетлары интерпретацияләре дә бар. Мотивлар арасында вуальләр, фәрештәләр, Венера статуялары һәм арлекиннар бар. Күп кенә әсәрләре Римда, Нью-Йоркта, Белградта һәм шулай ук туган шәһәре Пожаревацта даими рәвештә күрсәтелә. Ул туган йорт 1962 елда музейга әйләндерелгән.
Milena Pavlović-Barili 1977 YU 1713 stamp.jpg|«Автопортрет», 1938
Milena Pavlović-Barili 2009 Serbian stamp.jpg|«Автопортрет», 1939
Milena Pavlović-Barili 1993 YU 2604 stamp.jpg|«Көзге белән эш»


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Работы Милен Павлович-Барили  
* Milena Pavlović-Barili
Төркем:XX гасыр рәссамнары
Төркем:Нью-Йоркта вафатлар
Төркем:1945 елда вафатлар
Төркем:6 март көнне вафатлар
Төркем:1909 елда туганнар
Төркем:5 ноябрь көнне туганнар
Муаззез Илмие Чиг

**Муаззез Ильмие Чиг** (тумыштан **Итил**; ; 1914 елның 20 июне, Бурса) — төрек шумерологы.

## Тормыш юлы
Кырым татарлары гаиләсендә туа. Аның ата-бабалары Кырымнан китеп, Төркиягә эмиграцияләнгән; әтисе гаиләсе Мерзифонда, ә әнисе гаиләсе Бурсада төпләнә. Анда Муаззез Беренче бөтендөнья сугышы башланырга берничә атна кала дөньяга килгән. Аның әти-әнисе башта Измирга, соңрак, 1919 елның 15 июнендә грек гаскәрләре Измирга кергәч, Чорумга китәләр.

Чорумда ул башлангыч мәктәпкә йөри, ә соңрак Бурсада *Bizim Mektep* шәхси мәктәбенә йөргән, анда француз телен һәм скрипкада уйнауны өйрәнгән. 1926 елда ул *Bursa Kız Muallim Mektebi* (Бурсадагы хатын-кызлар педагогика училищесына) укырга керү имтиханын тапшыра. Училищены тәмамлаганнан соң, 1931 елда әтисе укыткан Искешәһәргә эшкә урнаша.

Республика рухына туры китереп, телләр, тарих һәм география факультеты максатчан рәвештә студентлар җыйган. Муаззез Итил 1938 елда конкурс узып, археология кафедрасында урын ала. Анда ул өченче Рейхтан качкан алман-яһүд галимнәрендә, Ханс Густав Гютербокта һәм Бенно Ландсбергерда, алман телен, хеттологияне һәм шумерологияне өйрәнгән. 1940 елда укуын тәмамлый. Шул ук вакытта ул Истанбулдагы Топкапа музее директоры Кемал Чигага (1913—1983) кияүгә чыга, аның белән гомеренең ахырына кадәр бергә кала.

Ул  Сэмюэл Крамер командасында 75 000 шумер балчык табличкаларын реставрацияләү һәм күчерү өстендә эшли. 1971 елда пенсиягә чыга. Ул фән белән шөгыльләнүне дәвам итә, халыкара шумерология конгрессларында булган, Сэмюэл Крамерның «Тарих Шумердан башлана» дигән китабын төрек теленә тәрҗемә иткән һәм төрек укучылары өчен бик күп фәнни-популяр эшләр язган.

## Яулыклар турында дискуссия
Тарихчы буларак, ул башны томалап торган яулыкның шумерларда беренче тапкыр пәйда булуы турындагы тезисны тәкъдим иткән. Ул вакытта ул шумер храм фахишәләре дресс-кодына кергән. Бу фәнни тезис 2006 елда дини дошманлык тараткан (исламны мәсхәрәләгән) өчен аңа карата суд процессы башлануына китергән. Суд аның китабы Төркиядә нәфрәт уятмый дигән нәтиҗәгә килеп, аклау карарын чыгарган.

## Документаль фильм
*Son Sümer Kraliçesi* (*Соңгы шумер патшабикәсе*) документаль фильмы аның тормышын тасвирлый һәм шумер тарихы турында күзаллау бирә.

## Бүләкләр һәм хәтер

* Истанбул университетының Фәлсәфә факультетының Мактаулы докторы исеме (4 май 2000);
* Кушадасыдагы җәмәгать паркында бюст урнаштырылган.

## Әдәбият

* *Muazzez İlmiye Çığ'a armağan kitap. Cumhuriyet’e adanan bir ömür*. Kaynak Yayınları, Galatasaray, İstanbul 2009, ISBN 978-975-343-554-3.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Hürriyet: ''Muazzez Çığ stands among the world’s best Sumerologists''
* Der Spiegel: ''Das Tuch ist ein Sexsymbol''
Төркем:Төркия тарихчылары
Төркем:Әнкара университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1914 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:20 июнь көнне туганнар
Халет Чамбел

**Халет Чамбел** (; 1916 елның 27 августы — 2014 елның 12 гыйнвары) — төрек археологы һәм фехтовкалаучысы. Олимпия уеннарында катнашкан беренче мөселман хатын-кыз.

## Тормыш юлы
Халет Чамбел 1916 елның 27 августында Берлинда туа. Әтисе Хәсән Җәмил Бәй — хәрби атташе, Мостафа Ататөркнең дусты. Әнисе Чамбел, Рәмзия Ханым, ул вакытта Германиядә Госман империясе илчесе вазыйфасын биләгән Бөек Визир Ибраһим Хаккының кызы була.

Халет Чамбел кызлар өчен Арнавуткёй америка мәктәбендә укый (соңрак бу мәктәп Роберт көллияте исемен ала). Мәктәптә укыганда фехтовкалау белән шөгыльләнә башлый. 1933—39 елларда  археологияне өйрәнә. 1940 елдан  ассистент булып эшли. 1944 елда докторлык дәрәҗәсен ала. Ике ел дәвамында Германиядәге  чакырылган профессор буларак эшләгән. 1984 елда эмерит вазифасын ала.

1936 елгы Олимпия уеннарында рапираларда фехтовкалау буенча Төркия өчен чыгыш ясый. Олимпия уеннарында катнашкан беренче мөселман хатын-кыз дип санала.

Икенче бөтендөнья сугышы тәмамланганнан соң, Истанбул университетында археология укыткан алман архитекторы Хельмут Боссертта укый. Алар бергә безнең эрага кадәр уникенче гасыр җирлеге булган Каратепта казу эшләрен алып баралар, шулай ук казуларда Бахадыр Алкым катнашкан.

Халет Чамбел Төркиянең мәдәни мирасын саклау өчен чыгыш ясаган. Джейхан елгасындагы дамба төзелешенә каршы чыгыш ясаган, чөнки бу археология өчен кыйммәтле территорияләрне су басуга китерергә мөмкин булган. Су басуны булдырмас өчен, Чамбел хакимиятне су дәрәҗәсен киметергә кирәклегенә күндерә ала.

2004 елда Чамбел принц Клаусның Голландия премиясе белән бүләкләнә.

2014 елның 12 гыйнварында Истанбулда вафат була.

### Шәхси тормыш
Олимпия уеннарыннан кайткач, Чамбел журналист һәм архитектор Наил Чакырхан белән таныша. Чамбел һәм Чакырхан 70 елга якын, Наил Чакырхан вафат булганчы бергә яшәгәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Истанбул университетын тәмамлаучылар
Төркем:Париж университетын тәмамлаучылар
Төркем:Истанбулда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2014 елда вафатлар
Төркем:12 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Берлинда туганнар
Төркем:1916 елда туганнар
Төркем:27 август көнне туганнар
Луганда теле

**Ганда теле** яки **Луганда** (Oluganda) ул Африка Бөек Күлләр төбәгендә сөйләшелә торган Банту теле. Ул Уганданың төп телләрнең берсе һәм сигез миллионнан артык Баганда тарафыннан һәм башка кешеләр тарафыннан күбесенчә үзәк Угандада, Уганданың башкаласы Кампаланы да кертеп сөйләшелә. Типологик рәвештә ул югары агглюнатив тональ тел, субъект-фигыль-объект сүз тәртибе һәм номинатив-аккузатив морфосинтаксик юнәлеше белән.
Буганда төбәгендә кимендә сигез миллион сөйләшүче һәм башка урыннарда бер миллион камил сөйләшүче белән ул иң күп сөйләшелә торган Уганда теле. Икенче тел буларак ул Инглиз теленнән соң һәм Суахилидан алдан бара.
Луганда теле Бугандада кайбер башлангыч мәктәпләрдә укучылар Уганданың беренче рәсми телен Инглиз телен өйрәнү белән беррәттән бара. 1960-ынчы елларга кадәр Луганда шулай ук Көнчыгыш Угандада башлангыч мәктәпләрдә рәсми уку-укыту теле булган.
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Теленгит теле

**Теленгит теле (телесы)** ― Төрки телләр төркеменең борынгы телләреннән берсе. Алтай төбәгендә яшәүче аз санлы төрки халыкларның теле. Алтай субэтносының бер теле. Хәзерге вакытта югалу куркынычы яный. Халык исеме ―  Телес, тадар, татар. Теленгит сүзләрендә Ф, В һәм Х авазлары юк, Әлеге аваз―хәрефләр алынма сүзләрдә генә очрый.

## Тарихы

Телеc халкы иң борынгы халыклардан берсе булганы мәгълүм. Аларны Телес төрки халыклар кабиләләреннән дип саныйлар. Телес теле төрк каһанлыгы теленнән борынгырак дип санала. Төрки халык буларак,  рун имләсендә һәм туран имләсендә күп кенә язмалар калган. Олуг дәүләтләре Динлин дип санала.

### Тел өйрәнүләре
Хәзерге вакытта Теленгит телен Алтай теленең Көньяк Алтай диалекты буларак өйләнәләр.

## Тел
Хәзерге вакытта Телес халкы (телеутлар һәм теленгитлар) Урыс кирилл имләсен кулланалар.

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Себер халыклары
Төркем:Алтай телләре
Төркем:Теленгитлар