open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәчкәрә мәчете

**Мәчкәрә мәчете** — 1791 елда Казан губернасы Мамадыш өязе (*хәзерге* Татарстанның Кукмара районы) Мәчкәрә авылында салынган мәчет. 2005 елда төзекләндерү эшләре башланган.

## Тарих
Мәчетне 1791 елда беренче гильдия Малмыж сәүдәгәре Габдулла Габдессәлам улы Үтәмишев (*?—[[1832 ел|1832]]*) төзеткән. Ике катлы Җәмигъ мәчете авыл үзәгендә, урамнар кисешкән җирдә урнашкан. Заманында иң яхшы шәһәр мәчетләре дәрәҗәсендә йөргән мәчетнең бинасы *классицизм* стиле элементлары кушылган *«Петербург бароккосы»* һәм татар декоратив сәнгате стилендә төзелгән. Манараның кыйбласын галим Габденнасыйр Курсави күрсәткән (*Г. Курсавиның бертуган сеңлесе Мәрхәбә — Габдулла Үтәмишевның хатыны*). 1793 елда мәчеттә беренче намаз укыла.

Мәчетнең Сатыш, Иж-Бубый белән бер дәрәҗәдә торган мәдрәсәсе дә булган. Шәкертләр Казан, Сембер, Уфа, Нократ губерналарыннан, Урта Азия төбәкләреннән килеп укыганнар. Мәдрәсәдә булачак зур шәхесләр — бөек акыл иясе Каюм Насыйриның әтисе Габденнасыйр, тарихчы-галим Хөсәен Әмирхан (*[[1814 ел|1814]]—[[1893 ел|1893]]*), дин белгече Габденнасыйр Курсави, галим-фәлсәфәче Ш. Мәрҗанинең бабасы Сөбхан әл-Мәрҗани (*[[1747 ел|1747]]—[[1834 ел|1834]]*) гыйлем алган. Мәдрәсәдә мәгърифәтче, «» дәреслеге авторы Җамалетдин Бикташи (*[[1832 ел|1832]]—[[1873 ел|1873]]*) укыткан..

Мәчет манара белән 139 ел, манарасыз 79 ел торган. Мәчетенең манарасы 1930 елда киселә. 1971 елга кадәр бинада ындыр табагы урнаша. Аннары буш тора.
 
## Яңа тарих
2005 елда авылның имамы Мөнир Фәтхетдин улы Йосыпов җитәкчелегендә төзекләндерү эшләре башлана. Гади кешеләрдән 3 миллион 300 мең сум җыела. Наил Шакиров (*[[Кукмара районы]]ның элеккеге башлыгы*), Равия Кәримуллина, Флера Зыятдинова (*«Мирас» фондыннан*), Рөстәм Миңнеханов (*1998-2010 елларда ТР Премьер-министры*) ярдәм итә.

2024 елның 12 декабрендә мәчет манарасына ярымай урнаштырылган

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# * [[Шиһабетдин Мәрҗани]].* Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. К.: ТКН, 1989 ел, 387нче бит. ISBN 5—298—0009—6
# *[[Фәүзия Бәйрәмова]]*.  Чыңгыз Айтматовны биргән Мәчкәрә. «Безнең мирас», 22.06.2015
# *Рәмилә Газизуллина, Гөлназ Галимҗанова*.  Истәлеккә – 150. «Татарстан яшьләре»
 
## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Кукмара районы мәчетләре
Микродәүләт

**Виртуаль дәүләт** - үз-үзен бәйсез дәүләт дип игълан иткән, әмма чынбарлыкта дәүләт булмаган берәмлекләрнең уртак атамасы ул. Виртуаль дәүләтләр халыкара җәмәгатьчелек белән җитди рәвештә кабул ителми һәм танылмый. Аларның кайберләре *кибердәүләтләр* яки *фантастик дәүләтләр*, шулай ук *микромилләтләр* дип йөртелә.

Виртуаль дәүләтләр, кагыйдә буларак, дәүләт билгеләренең бары берничәсен генә үтәп, 5 кеше яшәүче кечкенә генә җир алып тора алалар. Моңа мисал итеп, АКШ территориясендә бакча участогы кадәр коммунистик дәүләт яки Сардиния утравында Малу-Венту җөмһүриятен игълан итү очракларын кертергә була. Ә кайбер микродәүләтләр бөтенләй территориясез була ала. Мондый илләр исә Интернет киңлекләрендә хөкем сөрәләр.

## Хөкүмәт
Микродәүләтләр барлык яктан да чын дәүләтләргә охшарга тырышалар. Сәяси төзелеш формасы ягыннар виртуаль дәүләтләр монархия яки җөмһүрият була алалар. Әмма күпчелек очракта алар - монархия.

## Икътисад
Виртуаль дәүләтләрнең икътисады бик гади. Күпчелек очракта микродәүләтләр үз коллекцион акчаларын, почта маркаларын, банкноталарын чыгару белән шөгелләнәләр.

## Микродәүләтләр исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Танылмаган дәүләтләр
Сабир Бәхтияров

**Сабир Бәхтияров** (,  — , ) — журналист. 1936-1939 елларда Казанда комсомол, 1939-1946 елларда Сәхәлиндә журналист һәм фирка эшендә; 1946-1958 елларда «Правда» гәҗитенең ТАССРдагы үз хәбәрчесе. 1958-1963 елларда «Чаян» журналы мөхәррире, 1963-1966 елларда «Социалистик Татарстан» һәм «Советская Татария» гәҗитләренең берләшкән мөхәрррияте мөхбире. Сатирик хикәяләр, юморескалар, фельетоннар, фотоәлбумнар авторы.

## Искәрмәләр
Ратера, Бһивани

**Ратера** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Аның борынгы исеме **Ратангарһ**. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 30 км төньяк-көнбатышта урнашкан. Аның халкының күпчелеге Раҗпут кастасы. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 1039 йорт булып, халкы 5572 кеше булган, шуларның 2923-е ир кешеләр һәм 2649-ы хатын-кызлар булган.
Биредә ике гыйбадәтханә һәм бер гурдвара бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Георг фон Бекеши

**Георг фон Бекеши** (,  — , ) —  (). Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1961).
## Искәрмәләр

Төркем:Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Физиклар
Риваса

**Риваса** Төньяк Һиндстанның Харьянада Бһивани районының Тошам тэһсилында авыл (Дһани). Ул Бһиванидан Бһивани-Тошам юлыннан сулда Бһиванидан 23 км (14,3 миля)да урнашкан. Ул Риваса ки Дһани буларак мәгълүм. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 1168 кеше булып, тулаем халкы 6328 булып 3333-се ир кешеләр, ә 2995-е хатын-кызлар булган.

## Якындагы авыллар
*Биран, Бһивани
*Динод
*Кайру
*Бапора
*Тошам
*Дһаран
*Нигана Кһурд
*Нигана Калан
*Маһу ки Дһани

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Рупгарһ, Бһивани

**Рупгарһ** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатиларыннан якынча 13 км көньякта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 486 йорт булып, халкы 2599 кеше булган, шуларның 1333-се ир кешеләр, ә 1266-сы хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:География
Саи, Бһивани

**Саи** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 17 км төньяк-көнчыгышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 1141 йорт булып, тулаем халкы 6080 кеше булган, шуларның 3241-е ир кешеләр, 2839-ы хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Санга, Бһивани

**Санга** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани район штаб-фатирыннан 12 км көнчыгышта һәм дәүләт башкаласы Чандигарһтан 261 км да урнашкан.

Төркем:Һинд дине
Ревари Кһера, Бһивани

**Ревари Кһера** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирларыннан якынча 12 км төньяк-көнчыгышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 922 йорт булып, халкы 4924 кеше булган, шуларның 2588-е ир кешеләр һәм 2336-сы хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Нур-Солтан

***[[Нур-Солтан (ханбикә)|Нур-Солтан]]** яки **Нурсолтан** (1519 елда үлгән) - Казан һәм Кырым ханбикәсе, хаҗи. Казан ханнары Мөхәммәт-Әмин һәм Габдел-Латыйф һәм Казан ханбикәсе Гәүһәршат әнисе.
* **[[Нур-Солтан (шәһәр)|Нур-Солтан]]** - Казакъстан башкаласы.
Реһродһи

**Реһродһи** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында Бадһра тэһсилда авыл. Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирларыннан якынча 25 км көньякта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 527 йорт булып, тулаем халкы 2839 кеше булып, шуларның 1574-се ир кешеләр, ә 1265-се хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Франция (мәгънәләр)

**Франция:**

* Франция () — Көнбатыш Европада урнашкан һәм диңгез арты җирләре булган дәүләт.
* Франция метрополиясе () — Франциянең Европа өлеше.
* Франциянең диңгез арты җирләре () — Франциягә ия булган, ләкин аның Европа өлешеннән тыш урнашкан җирләр.
* Иль-де-Франс () — Франция үзәк өлешенең төньягында урнашкан төбәк.

### Шулай ук карагыз
* Беренче француз республикасы (1792—1804)
* Икенче француз республикасы (1848—1852)
* Өченче француз республикасы (1870—1940)
* Дүртенче француз республикасы (1946—1958)
* Бишенче француз республикасы (1958 елдан)
Радхаштами

*Радһаштами*' Вишнуның тормыш энергиясе Радһаның туу еллыгын билгеләүче Һинду изге көне. Бу көндә ул Вишну Ходаеның сигезенче аватары Кришнаның сигезенче аватары буларак лотос чәчәгеннән чыккан. Аны күбрәк Кришна тугърылары бәйрәм итләр, бигрәк тә аның туу урыны Барсанада, Бһадра (Һинд дине) аеның Шукла Пакша Аштами көнендә. Сканда Пурананың *Вишну Кһанда*сында Ходай Кришнаның 16000 гопилар һәм гопикалар дигән дуслары булган, шулардан иң табыныла торган 108-дән Радһа иң күренеклесе булган.
Традицион рәвештә, Гаудия Вайшнавизм тарафдарлары бу көндә ярым-көнлек ашаудан тыелу башкаралар. Экадашида кебек үк кайбер тугърылар бөтен көнне ашамыйча торалар һәм кайберәүләр сусыз. Бәйрәм Нимбарка сампрадайя тарафдарлары өчен мәшһүр бәйрәм булып тора. Бу көнне Кришна тугърылары Радхадан алкышын сорыйлар, үз чиратында Кришнаның алкышына ия булалар.
Радһаштами церемониаль рәвештә Бриҗ өлкәсендә бәйрәм ителә. Радһаштамида Радһа Кришна сурәтләре традицион рәвештә тулысынча чәчәкләргә киендерелә. Шуңа өстәп, Радһаштами тугърылар Радһа табаннары даршанына ия булган бердәнбер көн булып тора. Башка бөтен көннәрдә алар капланган булып калалар.
Тугърылар төшкә кадәр ашамыйча торалар һәм илаһи пар һәм аларның гамәлләренә дан җырлап тугъры җырларын башкаралар. Шуннан соң мәҗлес ясыйлар, иң еш рәвештә Радһа Ред ашамлыгы керә - бу тәмләткечле, слива чатнисы.
Радһаштамида җырлана торган мантралар; *Aum Vrashbahnujaye Vidmahe, Krishnapriyaye Dheemahi Tanno Radha Prachodyat* һәм *Jai Jai Shree Radhe*.

2019 ел датасы 6 сентябрь (Җомга).

## Әһәмияте

Радһааштами бигрәк тә Манимаһеш Күленә дини сәфәр кылу өчен бигрәк тә әһәмиятле, ул 'Манимаһеш Ятра' дип аталган, ул Химачал Прадеш Хөкүмәте тарафыннан спонсорлана. Аңа кадәр "изге чһари" булган, (дини сәфәр кылучылар тарафыннан җилкәләрендә алып барылган изге таяк). Дини сәфәр кылучылар ялан аяк, Ходай Шивага гимннар җырлап һәм биеп Хадсарның иң якын юл ноктасыннан 14 километр (8,7 миля) баралар. Манимаһеш Күленә таба.

## Шулай ук карагыз
* Кришна-Джанмаштами
* Манимаһеш Күле
* Радһа
* Вайшнавизм
* Кришнаизм
* Вриндавана

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
"Srila Prabhupada's Presentation of Srimati Radharani - First Radhastami celebration in ISKCON". www.sdgonline.org. Retrieved 2008-09-08.
"Radhastami". www.krishna.com. Retrieved 2013-09-03.
"Celebration of Radhashtami festival in Vrindavan". www.radhavallabh.com. Retrieved 2008-12-04.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Дини бәйрәмнәр
Төркем:Һинд дине бәйрәмнәре
Санджарвас

{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "LineString",
        "coordinates": [
          [
            76.315841674805,
            28.732592620381
          ],
          [
            76.315841674805,
            28.732592620381
          ],
          [
            76.310348510742,
            28.727474638263
          ],
          [
            76.310348510742,
            28.727474638263
          ],
          [
            76.319017410278,
            28.721829514436
          ],
          [
            76.319017410278,
            28.721829514436
          ],
          [
            76.324253082275,
            28.726947772937
          ],
          [
            76.324253082275,
            28.726947772937
          ],
          [
            76.315584182739,
            28.733119457254
          ],
          [
            76.315755844116,
            28.732667882954
          ]
        ]
      }
    },
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          76.3169574737549,
          28.727098306158126
        ]
      }
    }
  ]
}

**Санджарвас** Һиндстанның Харьяна штатында Чархи Дадри районында авыл. Санджарвас авыла Чархи Дадри-Каланур Дәүләт Шоссесы янында урнашкан. Ул Чархи Дадрида район штаб-фатирларыннан якынча 16 км да урнашкан.

Төркем:Һинд дине
Франция гимны

Бүгенге көндә Франция республикасы гимны булып «Марсельеза» җыры тора.

## Сүзләр

LA MARSEILLAISE 
(дәүләт гимнының беренче куплеты)

Allons, enfants de la Patrie, 
Le jour de gloire est arrivé,                                  
Contre nous de la tyrannie                                  
L'étendard sanglant est levé         
L'étendard sanglant est levé!                                       
Entendez vous dans nos campagnes                           
Mugir ces féroces soldats?                                          
Ils viennent jusque dans vos bras,                                       
Égorger vos fils, vos compagnes!

Refrain:                                                                      
Aux armes citoyens!                                             
Formez vos bataillons!                        
Marchons, marchons,                         
Qu' un sang impur                              
Abreuve nos sillons.

## Тәрҗемә
МАРСЕЛЬЕЗА
(беренче куплеты)

Әйдәгез, Ил-Ватан уллары,
Данлы көннәр якынлашты,
Безгә каршы явыз тирания
Канлы байракларын асты,
Канлы байракларын асты!
Күрәсезме, безнең авылларда
Тупас солдатлар ни кыра? –
Безнең кул җиткәнне көтеп,
Йорт-җирләребездә узына!

Кушымтасы: 
Корал тотып кулга,
Басыгыз сафларга!
Алга, яуга –
Дошман каны
Аксын басуларга.

## Гимн тарихы

“La Marseillaise” (“Марсельеза”) җырын француз халкында шагыйрь, драматург, җырчы һәм виолончельдә уйнаучы буларак танылган Клод-Жозеф Руже дель Иль (Claud-Joseph Rouget de l'Isle, 1760-1836) киеренке рухи күтәренкелек халәтендә бер төн утырып чыгып язган. Бу хәл 1792 елның апрелендә була. Маршал Лүкнер (Lukner) җитәкчелегендәге һәм Рейн елгасы буенда тупланган армия хәлиткеч бәрелешкә әзерләнә. Иртә белән үк, җырны Страсбург шәһәрендә туып үскән майор Дитрих (Dietrich) исемле бер хәрби башлык өйрәнеп ала һәм, автор өе алдына чыгып, шунда җыелган халыкка җырлап күрсәтә. Берничә көннән соң җырны Милли Гвардия солдатлары алдында да башкаралар. Җыр шул төбәктә сугышучы француз гаскәрләрендә киң таралыш таба. Марсель шәһәреннән килгән ирекле хәрбиләр батальоны аны, Парижны азат иткәч, шәһәр урамнарында җырлап бара. Шулай итеп булачак гимнның исеме дә туа – “Марсельеза” (“Марсельлеләр җыры”). Икенче Империя заманында “артык инкыйлаби булмаган” яңа гимн кертү омтылышы да булып ала. Ләкин император Наполеон III (Napoléon III) үзе үк булдырган тәхеттән бәреп төшерелгәч, “La Marseillaise” яңадан үз урынына кайта. Шуннан соң Франция Җөмһүриятенең җиде куплетлы гимнына тел-теш һәм кул тидерергә базган кешенең булганы юк әле.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Франция мәдәнияте
Төркем:Илләр буенча гимннар
Санвар

**Санвар** Һиндстанның Харьянада Чархи Дадрида яңа формалаштырылган районда авыл. Ул Чархи Дари - Роһтак Юлында Чархи Дадридан якынча 12 км да урнашкан.

## Демографиясе
2016 елның 18 сентябрена кадәр ул Һиндстанның Харьянада Бһивани районының өлеше булган һәм Бһивани шәһәрчегеннән якына 20 км да урнашкан.
2001 ел халык санын алу буенча Санварның халкы 7674 кеше булган.
Бу урын Аның Гулаб Гири Гыйбадәтханәсе өчен мәшһүр.
Монда борынгы мирас буалар бар.

Төркем:Һинд дине
Сарал, Бһивани

**Сарал** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында Тошам тэһсилда авыл. Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирларыннан якынча 28 км көнбатышта урнашып, 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 599 йорт булып, тулаем халкы 3045 кеше булып, шуларның 1624-се ир кешеләр, ә 1421-се хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Сарса, Бһивани

**Сарса** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирларыннан якынча 14 км көнчыгышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 529 кеше булып, халкы 2884 кеше булган, шуларның 1588-е ир кешеләр, ә 1326-сы хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Сеһар, Бһивани

Сеһар Һиндстанда, Харьянада Бһивани районында Лоһару Тэһсилда урнашкан дҗат доминант авыл. Ул Лоһар суб-районы штаб-фатирыннан 25 км ераклыкта, Бһивани район штаб-фатирыннан 60 км ераклыкта урнашкан, Сеһар авылы шулай ук грам панчаят булып тора.
Сеһар авылында якынча 289 йорт, аларның хуҗасы булып һаман да күбесенчә Неһра кланы тора. Лоһару Сеһарга иң якын шәһәрчек.
Пилани, Раҗгарһ (Чуру, Бһивани, Маһендрагарһ Сеһарга иң якын шәһәрләр. Бу урын Бһивани Районы һәм Җһунҗһуну Районы чигендә урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Шам Кальян

**Шам Кальян** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында Бадһра тэһсилда авыл. Бһивани шәһәрчеге район штаб-фатирларыннан якынча 36 км көньяк-көнбатышта урнашып, 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча 381 йорт булып, тулаем халкы 1955 кеше булып, шуларның 1043-е ир кеше булып, 912-се хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Сивара, Бһивани

**Сивара** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында Бавани Кһерада авыл. Ул Бһивани шәһәрчеге район штаб-фатирларыннан якынча 19 км төньякта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 760 йорт булып, халкы 4176 кеше булып, 2211 кешесе ир кешеләр, ә 1965-се хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Соһансара

**Соһансара** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Лоһару бүлгесенең өлеше булып, ул Лоһару шәһәрчегеннән 8 км да, Бадһрадан 14,5 км да һәм Бһивани район штаб-фатирларыннан 64 км да урнашкан.

## Транспорт
Соһансара Ревари-Маһендрагарһ-Сатнали-Лоһару-Садулпурда тимер юлын станциясе булып тора.

## Электр станциясе

## Гыйбадәтханәләр
* Нану Шакти Гыйбадәтханәсе
* Тһакур Җи Җаал Вала Гыйбадәтханәсе
* Хануман Җи Гыйбадәтханәсе
* Маа Шера Вали Гыйбадәтханәсе
* Баба Султан Натһа Гыйбадәтханәсе
* Баба Пракаш Пури Җи Маһараҗ Гыйбадәтханәсе

## Мәктәпләр

* Хөкүмәт Өлкән Урта Мәктәбе 
* М Л М Соһансара Белем Бирү Колледжы

## Шулай ук карагыз

* Лоһару

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Genealogy of the Nawabs of Loharu  *[[Queensland University]]*

Төркем:Һинд дине
Барух Бламберг

**Барух Бламберг** (,  — , ) —  (). Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1976).
## Искәрмәләр

Төркем:Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Роже Гиймен

**Роже Гиймен**, Роже Шарль Луи Гиймен (; *,  — , *) —  (). Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1977).

## Тәрҗемәи хәле
Роже Гиймен Бургундия университетын тәмамлаган, аннары 1949 елда Лион университетында медицина дәрәҗәсен алган. Шуннан соң ул Монреаль университетына күчкән, анда *Эксперименталь медицина һәм хирургия* *институтында* Ганс Селье белән эшләгән. Шунда ук ул 1953 елда фәлсәфә докторына диссертациясен яклаган. Диссертация яклаганнан соң Гиймен Бэйлор медицина көллиятендә (*[[Хьюстон]]*) позиция алган, ә 1970 елдан пенсиягә кадәр Сан-Диегода эшләгән.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
1992 елда «Кешелеккә кисәтү»не имзалаган.

2016 елда Greenpeace, Берләшкән Милләтләр Оешмасы һәм бөтен дөнья хөкүмәтләрен генетик рәвештә модификацияләнгән организмнарга каршы көрәшне туктатырга чакырып хат имзалаган.

## Бүләкләре

* 1974 — Халыкара Гайрднер премиясе, *«For outstanding work on the identification, synthesis and clinical application of hypothalamic releasing hormones»*.
* 1975 — Фундаменталь медицина тикшеренүләре өчен Альберт Ласкер премиясе, *«For expanding our knowledge of the interplay between the hypothalamus and the endocrine system»*.
* 1976 — АКШ Милли фәнни медале, *«For demonstrating the presence of a new class of hormones, made in the brain, that regulate the function of the pituitary gland, thereby making possible improved diagnosis and treatment of numerous endocrine disorders»*.
* 1976 — .
* 1977 — Диксон премиясе.
* 1977 — Физиология һәм медицина буенча Нобель премиясе.
* 1984 — Мактаулы легион ордены офицеры.
* 2015 — Мактаулы легион ордены командоры.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Автобиографиясе Нобель сайтында
* Salk Institute faculty page 

Төркем:Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Почетлы легион ордены офицерлары
Төркем:Мактаулы легион ордены командорлары
Төркем:АКШ эндокринологлары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Борис Тимеркәев

**Борис Тимеркәев**, Борис Ахун улы Тимеркәев (*[[1950 ел]]ның [[21 февраль|21 феврале]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]], [[Иске Байсар|Байсар]]*) — галим, гомумфизика һәм плазма физикасы юнәлеше буенча язылган хезмәтләр авторы, физика-математика фәннәре докторы (*[[1992 ел|1992]]*), профессор (*[[1997 ел|1997]]*), Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (*[[2000 ел|2000]]*), Сорос премиясе лауреаты (*[[1995 ел|1995]], [[1997 ел|1997]]*). 2001 елда Казанда физика буенча татар телендә белгечләр әзерләүне башлап җибәрүче.

## Тәрҗемәи хәле
1950 елның 21 февралендә Татарстан АССР Актаныш районы Байсар авылында туган. 1952 елда гаиләсе Мөслим районы Уразмәт авылына әйләнеп кайта. Бик яхшы билгеләргә Уразмәт урта мәктәбен, Казан дәүләт университетының физика факультетын (*[[1973 ел|1973]]*), аспирантура, Новосибирск академшәһәрчегендә докторантура тәмамлый. Физика-математика фәннәре кандидатлыгына (*[[ел|1979]]*), Томск политехника университетында докторлыкка (*[[1992 ел|1992]]*) диссертацияләр яклый.

## Хезмәт юлы
1973 елдан Казан авиация институтының (*[[1992 ел]]дан Казан дәүләт техника университеты*) гомумфизика кафедрасында эшли һәм теоретик физика фәне белән шөгыльләнә.

1995 елдан А. Н. Туполев исемендәге Казан дәүләт техник университетының (*КДТУ, [[2009 ел]]дан* А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты) гомумфизика кафедрасы мөдире.

2001 елда КДТУ гомумфизика кафедрасы нигезендә физика буенча татар телендә белгечләр әзерләүне башлап җибәрә.

## Гыйльми эшчәнлеге
Плазма генераторлары һәм газларда электр бушанулары өлкәсендә 180 нән артык фәнни хезмәт, монографияләр, физика дәреслекләре авторы, 8 уйлап табу, 2 патент (*[[2006 ел|2006]] елга* ) иясе. Югары уку йортлары өчен (*автордаш булып*) язылган өч томлык физика дәреслеге һәм мәсьәләләр җыентыгы Татарстанда беренче тапкыр басыла. «Русча-татарча физика терминнары сүзлеге» китабының рецензенты.

Аның җитәкчелегендә 4 фән докторы һәм 8 фән кандидаты әзерләнгән.

## Кайбер хезмәтләре

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1995 — Сорос премиясе 
* 1997 — Сорос премиясе 
* 2000 — Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе

## Гаиләсе
Хатыны Гашия (*[[Арча]]ныкы*). Кызлары Диана, табиб-хирург; Диләрә, физик.

## Әдәбият
# *[[Флүр Баһаутдинов|Ф. Н. Баһаутдинов]]*. Без Мөслим балалары. К.: «Идел-Пресс», 2006 ел, 337-338нче бит. ISBN 5-85247-005-4

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Борис Тимеркәев.  Мөҗәһит Әхмәтҗанов сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:Физиклар
Шимливас

**Шимливас** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Тошам тэһсилда урнашып, ул Бһивани шәһәрчегеннән якынча 22 км көньяк-көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 323 йорт булып, тулаем халкы 1625 кеше булып, шуларның 874-се ир кешеләр һәм 751-е хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Батыршин урамы (Казан)

**Батыршин урамы** () — Казанның Киров һәм Мәскәү районнарында урнашкан урам.

## Географиясе
Коләхмәтев урамыннан баланып, Иртеш урамы белән киселештә бетә, юл Баш күтәрүчеләр урамы булып дәвам итә.

## Тарих
Хәзерге исемен 1973 елның 31 августыннан йөртә. Элекке исемнәре — , .

## Урам белән бәйле шәхесләр

* Вадим Хамутцких

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Госпорт

**Госпорт** () — Англиянең Һәмпшир графлыгында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Урта гасырларда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Галимҗан Акчурин

**Галимҗан Акчурин** (Галимҗан (Азимҗан) Кәлимулла улы Акчурин, ,  — , ) — фирка эшлеклесе һәм шагыйрь. Кышкар мәдрәсәсендә, 1910 елдан Казанның "Касыймия" мәдрәсәсендә укый.

Октябрь иныйлабына кадәр лирик шигырьләре «Сөембикә», «Шура» журналларында, «Йолдыз» гәҗитендә басыла; шуннан тыш, Акчуринның Пушкин, Лермонтов әсәрләрен татар теленә тәрҗемә иткәнлеге билгеле.

1914 елдан Урта Азиядә: ТөркАССР ҮБК әгъзасы (1918-1919), Харәзем комунистлар фиркасенең ҮК беренче сәркәтибе (1920), ТаҗАССР финанс халык комиссары (192?). 1926-1928 елларда ТАССР финанс халык комиссары урынбасары. 1930 елдан Ташкәнт ВКП(б) тарихы фәнни-тикшеренү институтында фәнни хезмәткәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Һарьяна

**Һарьяна** (, , ) — Һиндстанның төньяк-көнбатыштанда урнашкан штат. Башкаласы – Чәндигарһ шәһәре.

Ганганың кушылдыгы Ямуна дәүләтнең көнчыгыш чиге аша үтә.

## Халык
Дин тотучыларның 87.46%ы – һиндиләр, 7.03% – мөселманнар, 4.91%ы – сикһләр (2011).

Туган телләр (2011): һинд теле – 87.31%, пәнҗаб теле – 10.57%, урду теле – 1.23%.

## Админстратив бүленеш
Штат 6 төбәккә бүленә.

## Икътисад
Штатның тулаем эчке продуктында авыл хуҗалыгы өлкәсенең кертеме – 19%, сәнәгать өлкәсенең кертеме – 31%, хезмәт күрсәтү өлкәсенең кертеме – 50% тәшкил иткән (2016/17).

## Шулай ук карарга мөмкин
* Ачина, Бхивани

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Тага, Бһивани

**Тага** Һиндстанның Һарьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирларыннан якынча 9 км төньяк-көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда тугыз йорт булып, халкы 45 кеше булган, шуларның 23-се ир кеше булган һәм 22-се хатын-кыз булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һарьяна штаты торак пунктлары
Төркем:Бһивани районы торак пунктлары
Суи, Бһивани

**Адарш Авылы Суи** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирларыннан якынча 11 км төньяк-көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 930 йорт булып, халкы 5063 кеше булып, шуларның 2677-се ир кешеләр һәм 2386-сы хатын-кызлар булган. Авыл Сетһ Шрикришнан Җиндал тарафыннан модель авылы буларак кабул ителгән булган. Анда Беренчел Сәламәтлек Үзәге һәм Дәүләт Ветеринар Клиникасы бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Сумра Кһера

**Сумра Кера** Һиндстанның Харьяна авылында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирларыннан 18 км төньяк-көнбатышта ята. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 165 йорт булып, халкы 1176 кеше булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Талу, Бһивани

**Талу** Һиндстанның Һарьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирларыннан якынча 19 км төньякта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 1526 йорт булып, халкы 8243 кеше булган, шуларның 4469-ы ир кешеләр һәм 3774-се хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Бәри Маршалл

**Бәри Маршалл** (,  — , ) —  (). Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2005).
## Искәрмәләр

Төркем:Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Биологлар
Төркем:Медиклар
Мостай Кәрим урамы (Казан)

**Мостай Кәрим урамы** () — Казанның Киров районында «Салават күпере» торак комплексындагы урам.

Шагыйрь, язучы һәм драматург, Башкортстанның халык шагыйре, Социалистик Хезмәт Каһарманы, ССРБ Дәүләт һәм Ленин премияләре лауреаты Мостафа Сафа улы Кәримов (*[[Мостай Кәрим]]*, 1919—2005) исемен йөртә.
Почта индексы 420076.
ОКАТО коды 92401370000.
Координатлары 55.865741°, 48.882227°.

## Урнашуы
Казанның Киров районындагы Залесный торак пунктының төньягында яңа төзелгән «Салават күпере» торак комплексындагы 1нче урам. Урам янәшәсендә Илһам Шакиров проспекты,  Әлфия Авзалова урамы урнаша.

## Сылтамалар
*   «Салават күпере» торак комплексы сайты
* *[[Ләйлә Аралбаева]].*  Казан урамына Мостай Кәримнең исеме бирелә. «Башинформ» МА, 21.03.2019

## Искәрмәләр


Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Төркем:Мостай Кәрим хөрмәтенә аталган объектлар
Мостай Кәрим урамы

**Мостай Кәрим урамы**:
* Мостай Кәрим урамы — Казан шәһәрендәге урам (2019).
* Мостай Кәрим урамы — Уфа шәһәрендәге урам (2006).
* Мостай Кәрим урамы — Мәскәү шәһәрендәге урам (2018).
* Мостай Кәрим урамы — Алматы шәһәрендәге урам (2019).
Карабаш тавы

**Карабаш тавы** ( — Татарстанның Бүгелмә районы Карабаш авылыннан 63 км төньякта урнашкан. 1898 елдан төбәк әһәмиятендәге табигать һәйкәле.

Карабаш тавы Бүгелмә-Бәләбәй калкулыгы армытларының денудацион оске йөзеннән Карабаш сусаклагычына таба акманан гыйбәрәть. Денудация (*лат.* denudatio – асылыу), су, җил, боз, ниндидер авырлык көче тәэсиреннән тау токымнарының җир өстендәге түбән урыннарына җимерелеп төшү про­цес­сларының җыелмасы һәм туплануы. Моңа тектоник хәрәкәтләр дә кушылуы мөмкин. Һәм бу әкренләп рель­е­фның аб­со­лют­ һәм чагыштырмаса биеклекләрнең түбәнәюенә китерә.

Бу табигать һәйкәле урман-дала үсемлекләре белән киң яфраклы урманнар төркемнәренең күптөрле үзенчәлекле туры килүе белән җәлеп итә.

## Тарихы
Татарстан АССРы Министрлар Советының 1989 елның 24 апрелендәге 167нче санлы карары белән Татар АССРы Бүгелмә районы территориясендә Карабаш бистәсеннән төньякка сузылган калкулыклар теземе, 30 метрлы сак зонасы бүлеп бирелеп, төбәк әһәмиятендәге табигый һәйкәл дип таныла.

## Тасвирлау
Карабаш тавы Татарстан Кама аръягында иң төньяк пунктларның берсе булып тора. Мәйданы - 50 гектар. Үсемлек дөньясына бай булган ташлы, болынлы, куаклардан торган көньяк, көнбатыш һәм көнчыгыш тау кашлагы һәм һәм киң яфраклы урманнардан торган төньяк кабыргасы кызыксыну уята. Анда дала үсемлекләренең сирәк төрләре очрый. Барлыгы 170 төр үсемлек ачыкланган, шуларның 60 төре Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән.

Биредә Кызыл китапка кертелгән бөҗәкләрнең сирәк төрләре,  һәм (урманга якынрак төньяк өлешендә) башка: махаон, апполон, күк мелеагр, чыбар күз галатея е яши..

Үсемлекләрдән , , Цингер астрагалы,  һәм яфраклары имәннекенә охшаган  (Dryas iulia — сигез таҗлы куак) һ. б. үсә.

Бу табигать һәйкәле дала үсемлекләренең һәм хайваннарның генетик фондын саклау буенча фәнни һәм гамәли әһәмияткә ия.

Хәзерге вкытта Карабаш тавы территориясе көчле антропоген йогынтыга дучар ителә: биредә терлек көтелә, шулай ук төзелеш ташы чыгарыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* .
* 

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Карабаш тавы
* Карабашская гора, памятник природы

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан табигать һәйкәлләре
Төркем:Татарстан истәлекле урыннары
Тиграна, Бһивани

**Тиграна** Һиндстанның Һарьяна штатының Бһивани районының авылы. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 7 км төньякта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын халык алу буенча авылда 2053 йорт булып, халкы 10712 булып, 5703-се ир кешеләр һәм 5009-сы хатын-кызлар булган. 
Тиграна "Баба Парамһанс Тиграниа" (Баба Чоревала) Гыйбадәтханәсе өчен мәшһүр. Һәр елны гыйбадәтханәдә июль аенда (Шраван аеның 5-енче титхисы) Һинд дине гыйбадәтханәсе (мела) бәйрәм ителә.
Мәшһүр шәхесләр - 
Пандит Шри Дип Чанд (Headmaster), 
Полковник Динеш Танвар 
(Раджпут Бүлеге) 
Полковник Даршан Сингһ
(16 гренадёр)
Субедар Прабһу Рам Даһийя
Һарьяна Хөкүмәтендә Экс Министр,
С.Л.Дһани И.А.С һәм
Виҗай Даһийя И.А.С.,
Маноҗ Кумар Танвар Ассистэнт коммандант, Викас Танвар адвокат (мәхкәмә закон белгече)
Баш Инженер Арвинд Кумар (Сәүдә Флоты)

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Умервас

**Умервас** Һиндстанның Һарьяна штатында Бһивани районында Бадһра тэһсилда авыл. Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирларыннан якынча 26 км көньяк-көнбатышта урнашып, 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 412 йорт булып, тулаем халкы 2263 кеше булып, шуларның 1203-е ир кешеләр һәм 1060-ы хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Умрават, Бһивани

**Умрават** Һиндстанның Һарьяна штатының Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирларыннан якынча 8,5 км көньяк-көнчыгышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 510 йорт булып, халкы 2781 кеше булган, шуларның 1520-се ир кешеләр һәм 1261-се хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Унн, Бһивани

**Унн** Һиндстанның Һарьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирларыннан якынча 43 км көньякта урнашкан. Бу авылда мәшһүр Ходай Гуга Пир гыйбадәтханәсе бар, монда якын тирәләрдән һәм башка штатлардан кешеләр килә.

Төркем:Һинд дине
А. Кондуру

**А.Кондуру** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. А.Кондуру мандалның штаб фатирлары Нузвид округы астында.

## Демографиясе

2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылның халкы 6462 кеше булган. Тулаем халыкка 3101 ир кеше һәм 3361 хатын-кыз керә. Авылда җенесләр нисбәте - 1084 хатын-кыз һәм 1000 ир кеше, бу уртача милли 940 һәм 1000 нисбәтеннән югарырак. 647 бала 0-6 яшькә кадәр төркемдә, шуларның 350-нче малайлар, ә 297-нче кызлар. Уртача укый-яза белү дәрәҗәсе 55.86% булып укый-яза белүчеләр саны 3248 бу уртача милли дәрәҗәдән 73.00% шактый түбәнрәк.

## Икътисад
Авыл хуҗалыгына Майлаварамның мул манго бакчаларында Бангинапалли, Тотапури һәм башка төр манголарны җитештерү керә. Болар шәһәрләргә экспортлана, атап әйткәндә Дөбәй, Һоңкоң, Лондон һәм Сингапурга.

## Шулай ук карагыз
*А.Кондуру мандалында авыллар

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Аддада

** Аддада ** Һиндстанда, Андһра Прадешның көньяк штатында авыл. Ул Андһра Прадешның Кришна районында Памарру талукында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://Krishna.nic.in/

Төркем:Һинд дине
Адивиравулападу

**Адавиравулападу** Һиндстанда, Андһра Прадеш штатында Кришна районында Нандигама мандалында авыл.

## Демографиясе
2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авыл халкы 2101 кеше булган: 1038-ы хатын-кызлар һәм 1063-се ир кешеләр.

## Шулай ук карагыз
*Кришна районында авыллар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Умарвас

**Умарвас** Һиндстанның Һарьяна штатында авыл.

Төркем:Һинд дине
Тигри, Бһивани

**Тигри** Һиндстанның Һарьяна штатының Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 7,5 төньякта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда  118 йорт булып, тулаем халык саны 653 кеше булып, шуларның 353-е ир кешеләр һәм 300-е хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Агирипалли

**Агирипалли** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында Мандал Штаб Фатирларында авыл. Ул Агирипалли мандалында урнашкан. Агирипалли Лакшми Нарсимһа Свами Гыйбадәтханәсе өчен мәшһүр.

## Шулай ук карагыз
*Агирипалли мандалында авыллар

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Рәшит Нигъмәтуллин

* Рәшит Нигъмәтуллин (1909) (Рәшит Нигъмәти)
* Рәшит Нигъмәтуллин (1923)
Юныс Нигамәтев

**Юныс Нигамәтев** (Юныс Ибраһим улы Нигамәтев (Неометов), ,  — , ) — хуҗалык эшлеклесе. Кукмарадагы «Кызыл тукучы» фәбриге (1928-1930), Яшел Үзән көймәләр төзү заводы (1934-1937), Казандагы «Урак һәм Чүкеч» заводы (1940-1942) һәм В.И. Ленин исемендәге Казан җитен комбинаты (1930-1932, 1946-1952) директоры.

## Искәрмәләр
Стаурбриҗ

**Стаурбриҗ** () — Англиянең Вест-Мидлендс графлыгында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Беренче мәртәбә 1255 елда телгә алына.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Рәшит Нигъмәтуллин (1923)

**Рәшит Шакир улы Нигъмәтуллин** (1923 елның 5 гыйнвары,  — 1991 елның 7 июле, ) — физик, дәүләт эшлеклесе, физика-математика фәннәре докторы (1965), профессор (1967), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1970). 1953 елдан КАИда:  радиотехника һәм электроника кафедрасы мөдире (1954—1988), ректор (1967—1977), лаборатория мөдире (1988—1991). СССР Фәннәр академиясенең электрохимия буенча фәнни шура әгъзасы (1968—1991). ТАССР Югары Шурасы Рәисе (1971—1980).

## Биография
Рәшит Нигъмәтуллин 1923 елның 5 гыйнварында Казанда татар теле һәм әдәбияты укытучысы Шакир Шабан улы һәм химия укытучысы Хәлимә Хөсәен кызы гаиләсендә туа. 2 нче урта мәктәпне тәмамлап, 1940 елда Укытучылар институтының физика-математика факультетына укырга керә. 1 курсны тәмамлагач, авиация техникумына күчә.

1942 елда, Бөек Ватан сугышы башланганнан соң, үз теләге белән Кызыл Армиягә китә. Сәламәтлеге буенча стройга карамаган частьләрдә хезмәт итә. 1945 елда Казан дәүләт университетының физика-математика факультетына укырга керә, бишле билгеләренә укый, исемле стипендиат була, диплом эшен Е. К. Завойский лабораториясендә башкара, аспирантурада профессор А. Г. Шәфигуллинда молекуляр физика кафедрасы буенча белгечлек ала. Физика-математика фәннәре кандидаты (1954).

1953—1954 елларда Казан дәүләт университетының физика-математика факультетының молекуляр һәм җылылык күренешләре кафедрасы ассистенты. 1954 елдан 1988 елга кадәр — Казан авиация институтының теоретик һәм радиотехника кафедрасы мөдире. 1965 елда Р. Ш. Нигъмәтуллин тарафыннан «электролитик ячейканы теоретик тикшерү һәм сыек тән электроникасы мәсьәләләре» темасына докторлык диссертациясе уңышлы яклана.

1967 елда Казан авиация институтын җитәкли, ректор Нигматуллин җитәкчелегендә институт көчле үсеш ала. Бу вакыт эчендә институтта ике яңа факультет ачыла: автотөзелеш факультеты һәм техник кибернетика һәм информатика факультеты. 1971—1979 елларда — ТАССР Югары Шурасы Рәисе. 1977 елда институт җитәкчелеген сәламәтлеге торышы буенча калдырып китә.

Молекуляр электроника өлкәсендә фәнни мәктәп булдыра. 200дән артык фәнни эш авторы һәм авторы.

1991 елның 7 июлендә вафат була.

## Бүләкләр һәм истәлек

* Ленин ордены;
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены;
* Хөрмәт Билгесе ордены;
* РСФСРның Атказанган фән һәм техника эшлеклесе.

Казанда А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университетының 5 нче корпусы бинасында (Театр урамы, 7/31) Р. Нигъмәтуллинга мемориаль такта куелган.

Профессор Нигъмәтуллин хөрмәтенә Казанның Яңа Савин районында урам аталган.

## Шулай ук карагыз
* Нигъмәтуллин урамы (Казан)
## Искәрмәләр

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Физиклар
Йолдыз Нигъмәтуллина

**Йолдыз Нигъмәтуллина**, Йолдыз Галимҗан кызы Нигъмәтуллина (*[[1929 ел]]ның [[29 апрель|29 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]] — [[2023 ел]]ның [[2 февраль|2 феврале]], шунда ук*) — әдәбият белгече, филология фәннәре докторы (1971), ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1979, 1981), ТР дәүләт һәм Бакый Урманче премияләре иясе (1999, 2005), Казан университетының атказанган профессоры (2004).

2023 елның 2 февралендә 93 яшендә Казанда вафат. Яңа татар бистәсе зиратына җирләнә

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Әдәбият галимнәре
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Маргейт

**Маргейт** — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Маргейт шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Флорида шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Auchan

**Auchan Holding** (**Оша́н**, рус телендә —  **Ашан** варианты кулланыла)
## Тарих
1961 елны компаниянең нигезе салынган.

## Эш
### Донья

## Тышкы сылтамалар

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:Франция компанияләре
Төркем:Сәүдә челтәрләре
Аккапалем

**Аккапалем** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Тирувуру мандалында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Теодор Моммзен

**Теодор Моммзен** (,  — , ) —  (). Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1902).
## Искәрмәләр

Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Кадыйр Латыйпов йорты (Апас)

**Кадыйр Латыйпов йорты** – XIX гасыр азагы — XX гасыр башы (Апас) шәһәртөзүчелек һәм архитектура һәйкәле, төбәк (җөмһүрият) әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты..

## Тарихы
1932 елның 4 октябрендә «кулак» буларак хөкем ителгән һәм Читин өлкәсенә җибәрелеп, 1997 елда реабилитацияләнгән сәүдәгәр Кадыйр Латыйповның 2 катлы таш йорты  Ленин урамында урнашкан. Анда бүген җәмәгать суды урын алган.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан истәлекле урыннары
Төркем:Апас районы һәйкәлләре
Кырлыган

**Кырлыган** - кырлыганчалар семьялыгыннан күпьеллык үлән яки ярымкуаклар ыругы.

"Хан үләне, боланут, иван-чай, кипрей" атамалары да билгеле. .

## Таралуы

200 гә якын төре билгеле, тропиклардан кала, бөтен Җир шары буйлап таралган. Татарстан территориясендә 9 төре бар. Төкле кырлыган (E. hirsutum), саз кырлыганы (E. palustre), вак чәчәкле кырлыган (E. parviflorum) барлык районнарда да очрый; тимер сабаклы кырлыган (E. adenocaulon), ал чәчәкле кырлыган (E. roseum) һәм башкалар — республикада сирәк очраучы төрләр. Су буйларында, сазлыклы болыннарда, чишмәле сазлыкларда үсә.

## Ботаник тасвирлама
15–150 см биеклектәге төкчәле үләнчел үсемлек, озын җир асты һәм җир өсте үсентеле. Яфраклары тасма, ланцетсыман, бөтен, утырма яки кыска сабаклы. Чәчәкләре алсу яки куе кызыл, чук яки башаксыман чәчәк төркемендә. Җимеше — күп орлыклы ачылучан тартмачык. Орлыклары — озын төкчәле бүрекчә. Июнь–сентябрьдә чәчәк ата. Орлыктан үрчи.

## Кулланылыш
Төкле кырлыган халык медицинасында бөрештергеч һәм ялкынсынуга каршы чара буларак кулланыла.

Кырлыганның барлык төрләре дә бал бирүче.

Чәй ясауда киң кулланыла. .

**Кырлыганнан чәй ясау тәртибе**
 
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Карлыган түгел, кырлыган 

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Үләннәр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Ауразия флорасы
Зәңгәр күз (җыр)

**«Зәңгәр күз»** — татар халык җыры, Казан фольклоры. 1930-еллар башында таралыш ала. Хәзерге татар эстрадасында сүзләре һәм көе үзгәртелгән берничә варианты башкарыла.

## Тарих
Әлеге халык җырының үзенчәлекле тарихы бар. 1935 елның язында Казан елга техникумын тәмамлаган Исмай (*Исмәгыйль*) Вәлиев исемле егет Казан музыка техникумында укучы зәңгәр күзле, бөдрә чәчле кызга гашыйк була. Егет музыкага да сәләтле: гармунда, пианинода уйный, матур җырлый. Исмәгыйль кызга багышлап җыр чыгара. Кыз аның мәхәббәтен уртаклашмый. И. Вәлиев капитан ярдәмчесе булып, пароходка эшкә урнаша. Ләкин Агыйдел буйлап Уфага барган чакта, үз-үзен үтерә. Үлеменең сәбәбе — җавапсыз мәхәббәтме, башкамы — билгесез кала. Аның җыры «Зәңгәр күз» Казан яшьләре арасында таралып өлгергән була. Фольклорчылар (*мәсәлән, [[Илбарис Надиров|И. Надиров]]*) җырның сүзләре нык кына үзгәртелгән вариантларын татарлар яши торган төбәкләрдән, шул исәптән Себердән, Омскидан да язып алып кайталар.

Җыр А. Ключаревның «Татар халык көйләре» китабына (*К., 1937, 42нче бит*),  И. Надировның «Татар халык җырлары» китабына (*К., 1965, 433нче бит*) кертелгән.

1936 елда Җәүдәт Фәйзи җырны гармонияләштерә. Әлеге җырны татар җырчыларыннан беренче булып Мәрьям Рахманкулова үз репертуарына ала.

Җырның Әнвәр Бакиров язган көе дә бар.

## Кызыклы факт
Җыр багышланган зәңгәр күзле, бөдрә чәчле кызның кем булуы билгеле. Ул — музыкант, татар хатын-кызларыннан беренче махсус һөнәри белем алган флейтачы Разия Фәйзуллина (*[[1913 ел]]да Казанның [[Дары бистәсе]]ндә туган*). Беренче ире — Татар дәүләт академия театрының 1936—1938 еллардагы баш режиссеры Гомәр Исмәгыйлов (*[[1907 ел|1907]]—[[1983 ел|1983]]*). Икенче ире (*[[1945 ел]]дан*) — җырчы Усман Әлмиев (*[[1915 ел|1915]]—[[2011 ел|2011]]*). Улы — рәссам Надир Усман улы Әлмиев (*[[1946 ел|1946]]*).

## Җырның сүзләре


Зәңгәр күзең, күз керфегең
Тибрәндереп карама.
Күз каравың утлы уктай
Йөрәгемә кадала.

*Бөдрә чәчкәй, зәңгәр күз*;
*Әйтмә лә, бәгырькәем, авыр сүз*.

Зәңгәр күзең охшатамын
Зәңгәр таң йолдызына.
Иркә гәүдәң охшатамын
Диңгезнең дулкынына.

Җилбердәтеп искән җилләрдә
Бөдрә чәчең таралган.
Яр булып син яралмаган.
Җан көйдерергә яралган.

*Бөдрә чәчкәй, зәңгәр күз*;
*Әйтмә лә, бәгырькәем, авыр сүз*.

Зәңгәр күзләр, бөдрә чәчләр — 
Алар безгә тиң түгел.
Тиң түгеллеген дә беләм,
Өзелеп сөя яшь күңел.



## Әдәбият
# *[[Җәүдәт Фәйзи]]*. Халык җәүһәрләре. Күңелем кыллары. Казан: ТКН, 1987 ел, 99-100нче бит.
# *[[Усман Әлмиев|Усман Альмеев]]*. Еллар һәм җырлар. Казан: ТКН, 2007 ел, 52нче бит. ISBN 5-298-04044-6

## Сылтамалар
*   «Зәңгәр күз». Беренче вариант. Татар җырлары
*  Җырны Бәширә Насыйрова башкара
*   Җырны Зөфәр Билалов, Румия Фәтхетдинова башкара
 
## Моны да карагыз
* Татар халык җырлары

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча җырлар
Төркем:Җырлар
Төркем:Татар телендә җырлар
Кәрим Тинчурин урамы

**Кәрим Тинчурин урамы**:
* Кәрим Тинчурин урамы — Казандагы урам.
* Кәрим Тинчурин урамы — Яр Чаллыдагы бульвар.
Аллинагарам

**Урман Юлы** Һиндстанның Тамил Наду штатында Тһени районында авыл.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Блюхер урамы (Казан)

**Блүхер урамы** () — Казанның Мәскәү районында, элекке Удел бистәсендә урнашкан урам.

## Географиясе
«Соловки юнгалары урамы» трамвай тукталышы тирәсеннән башланып, 65 санлы мәктәп тирәсендә тәмамлана.

## Тарих
Хәзерге исемен 1961 елның 14 июненнән йөртә. Элекке исемнәре —  (192?-1961),  (?-1920-елларның 2 нче яртысына кадәр).

## Урам белән бәйле шәхесләр

* Марат Закиров
* Нәзиф Зиннәтуллин

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Аллурупаду

**Аллурупаду** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Виджаявада бүлгесенең Ватсавай мандалында урнашкан. Авылның авыл хуҗалыгы продуктларына дөге, чили борычы һәм мамык керә.Indira Jeevitha Bima Pathakam

## Шулай ук карагыз
*Ватсавай мандалында авыллар

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Аминапурам

**Аминапурам** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Нузвид бүлгесендә Памидимуккала мандалында урнашкан. Телугу теле таралган.

## Шулай ук карагыз
*Кришна районында авыллар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Ампапурам

**Ампапурам** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Нузвид бүлгесенең Бапулападу мандалында урнашкан. Биредә Телугу теле таралган. Ул Андһра Прадеш Башкала Регионының өлеше булган мандалында авылларның берсе булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Анасагарам

**Анасагарам** Көньяк Һиндстанның Андһра Прадеш штатының Кришна районында авыл. Ул Нандигаманың мандалының өлеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Аванигадда

**Аванигадда** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Мачилипатнам бүлгесендә Аванигадда мандалында мандал штаб-фатирлары.

## Географиясе
Аванигадда Кришна елгасы ярларында урнашкан.. Ул Кришна Елгасы һәм Бенгалия Култыгы дельтасыннан 30 км да урнашкан..

**Климат**

Бенгалия култыгына якын булгач Аванигаддада һәм аның якындагы авылларында циклоннар һәм су басулар еш була. 1977 ел Андһра Прадеш циклоны аны җимергән, аның тизлеге 200 км/сәг тән дә күбрәк булган. Бу давылда вафат булган кешеләрне искә алу өчен һәйкәл төзелгән булган.

## Мәдәният һәм туризм

Пулигадда-Пенумуди күпере, Шрикакулам Шрикакуландһра Вишну Гыйбадәтханәсе, Мопидэви Шри Субраһманйесвара Свами Гыйбадәтханәсе, Хамасаладээви пляжы һ.б., шәһәрчектә туристлар өчен манзара булып торалар. Төп дини сәфәр максатлары булып Вишванадһапаллида Шри Адданки Нанчарамма Гыйбадәтханәсе, Шри Ланкамма Аммавари Гыйбадәтханәсе һәм Шри Лакшми Нараяна Свами Гыйбадәтханәсе кебек Гыйбадәтханәләр булып тора.

## Сәясәт

Буддһа Прасад Мандали хәзерге Канун Бирү Ассамблеясенең әгъзасы булып тора.

## Транспорт
Репалле Аванигаддадан иң якын шәһәрчек булып тора, ул 10 км ераклыкта урнашкан. Автобуслар якындагы шәһәрчекләргә һәм Виджаявадага йөри..

## Шулай ук карагыз
*Аванигадда мандалында авыллар

## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Баливе

**Баливе** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Нузвид бүлгесенең Мусунуру мандалында урнашкан. Ул Көнбатыш Годавари Районында Элуру шәһәреннән 15 км (9 миляда) урнашкан.

## [[Шива]] Ходаеның Гыйбадәтханәсе
Биредә Һинд дине Ходае Шива Гыйбадәтханәсе урнашкан. Тугърылар ышануынча гыйбадәтханәгә килү аларның теләкләрен чынга ашырыр. Традицион рәвештә, килүчеләр "Jai Balive Ramaswamy" слоганын җырлыйлар (Баливе Рамалингешвара Свами, Маһешвара яки Ходай Шива), аның тәрҗемәсе "Ходай Шивага Җиңү".

## Транспорт
Баливега Элуру аша килергә була, ул Виджаявададан якынча 60 км (37 миляда) урнашкан.
Элуруның Виджаявада Тимер Юл Бүлгесендә төп (А категориясе) тимер юл станциясе бар. Ул Виджаявада - Висахапатнам маршрутында иң тиз поездлар өчен төп тукталышларның берсе. Баливега туры тимер юлы юк. 
Виджаявада һәм Элуру арасында дәүләт компаниясе автобуслар йөри. Шулай ук шәхси автобуслар да йөри.
Иң якын аэропорт булып Ганнаварам Аэропорт булып тора, Виджаявада Элурудан якынча 40 км да урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Балусупаду

**Балусупаду** Һиндстанның Андһра Прадеш штатында Кришна районында авыл. Ул Виджаявада бүлгесенең Джагайяпета мандалында урнашкан. Ул Джагайяпетадан 9 км ераклыка урнашкан.

## Демографиясе
2011 ел Казан халык санын алу буенча, авылның халык саны 2205 булган, шуларның 1080-е ир кешеләр һәм 1125-нче хатын-кызлар булган. Балусупаду авылында уртача Җенес Нисбәте 1042 булган бу Андһра Прадешта уртача 993-дан югарырак. Яше 0-6 булган балаларның саны 261, ул тулаем авыл халкының 11.84 %-ын тәшкил итә. Балусупадуда балаларның җенес нисбәте 1071, бу Андһра Прадештагы уртача 939-дан югарырак. Балусупаду авылында укый-яза белү нисбәте 60.85 %, шул ук вакытта Андһра Прадешта 67.02 %.

## Транспорт
Дәүләт компаниясе автобусы Джаггайяпетадан бу авылга йөри.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине