Татлытамыр яфраклы дөя сеңере

**Татлытамыр яфраклы дөя сеңере** () — күбәләкчәчәклеләр гаиләлегенең Дөя сеңере ыруына караган үсемлекләр төре.

## Атамалары
Төрле телләрдәге халык арасындагы атамалары:

* рус телендә — богородская трава, стручёшник, рогатая трава (мөгезле үлән), волчий горох, кошачий, мышиный, заячий горох (бүре, песи, тычкан, куян борчагы), петров крест;
* белорус телендә — астрагал салодкалісты, паўзун лесавы, каўтуннік, матачнік;
* украин телендә  — астрагал солодколистий, шулай ук крило орлине (бөркет канаты), расходник боровой, ненасытець;
* инглизчә — liquorice milk-vetch, sweet milk-vetch, wild liquorice, wild licorice;
* алманча — Bärenschotte, süßer Tragant, Süssblatt, Wolfsschotte, Süssklee, wildes Süssholz, Steinwicke, wilde Sennesblätter (последнее в Моравии);
* французча  — réglisse sauvage;
* испанча — astrágalo;
* португальча — orozuz-falso.
* эстонча  — hundi hambad, hamba rohi.
* латыйн телендәге иске атамасы — Herba et Semen Glyc. sylv.

## Таралу һәм экология
Төрнең ареалы бөтен Европаны, Кече Азияне һәм өлешчә Көнбатыш Себерне били.

Дымлы, түбән ачылыкка ия булган, гумуска бай балчыксыл һәм комсу туфракларны үз итә.

Яктылык яратучы ярымурман үсемлеге. Аланнарда, имән һәм нарат урманнарында, куаклыкларда, елга болыннарында үсә.

## Биологик тасвирлама
45-90 см биеклектәге күпьеллык үләнчел үсемлек. Сабагы күтәрелеп торучы яисә таралучы, озынлыгы 50-100 (150гә җитә) см, калын, җиргә сарылучы, аскы өлеше тармаклана, вак аксыл төкләре бар. 
Яфрак төпчекләре ирекле үсүче, саргылт-яшел яки яшел, очлы, үтә-күренмәле, 10-20 мм озынлыкта, кысыр-аккерфекле, аскылары йомыркасыман, өскеләре ланцетсыман формада. Яфраклары 10-20 см, яфрак сабы күзгә ташланмый, парсыз, каурыйсыман. Яфракчыклары 5-6 парлы, озынча, 18-40 мм озынлыкта. Өске яклары шома, аскы яктан кыска ак төкле, очларында йомры.

Чәчәк сабаклары 4-9 см, вак ак төкле. Чәчәк төркеме - чук, алар йомыркасыман, озынча, күп чәчәкле, 3-5 см, яфрак төпләре безсыман-ланцет рәвешле, 1,5-3 мм, ак элпәсыман, кырыйлары ак төкчәле.

Чәчәк касәсе 5-6 мм озынлыкта, безсыман тешчекләре бар, алар тигез түгел. Икесе - 2 мм, икенсе - 1-1,5 мм. Чәчәк таҗы яшькелт-сары, җилкәннең озынлыгы 11-15 мм, 4 мм озынлыктагы тырнагы бар. Канатлар 10-13 мм озынлыкта, очларында тырнак озынлыгындагы пластина белән. Көймәчек озынлыгы 9-11 см, очында бөкреле пластинкасы бар, аның озынлыгы тырнакчыкка тигез яки кыскарак. Җимшәне шома яки аз төкле. Чәчәк баганачыгы җимшәннән кыскарак, шома. 

Кузаклары өскә чыгып тора, бер-берсенә якын урнашкан, ураксыман бөгелгән, 3—4 см озынлыкта, 4 мм киңлектә, 5 мм калынлыкта, бик вак төкле, 3—4 ммлы сабакчыкта.

Май-июньдә чәчәк ата, июнь-июльдә җимешләре өлгерә.

## Үсемлек чималы

### Хәстәрләү
Дәвалау максатларында татлы яфраклы дөя сеңерен җыялар. Җыю вакыты чәчәк ату чорында, җимешләр барлыкка килгәнче башкарыла. Яхшы җилләтелә торган бүлмәләрдә яисә чатырлар астында киптерәләр, яхшы һава торышында үлән 5—7 дкөн эчендә кибә.

### Химик состав
Татлытамыр яфраклы дөя сеңеренең үләне флавоноидлар, аскорбин кислотасы, аксымнар, майлар, сапониннар, органик кислоталар, микроэлементлар, алколоидлар эзләре һәм дуплау матдәләренә ия.

### Фармакологик үзлекләре
Препаратлары гипотензик, кардиотоник, диуретик, тынычландыру үзлекләренә ия.

## Куллану
Үсемлекне кыргый хайваннар да, йорт хайваннары да ашый. Силос үсемлеге буларак кулланыла. Туфракны ныгыту өчен яраклы. 

### Тыйббияттә куллану
Халык медицинасында төнәтмәләре нерв һәм җенес әгъзалары авыртуларында, скрофулёз, дерматит, ревматизм, ашказаны авырулары, дизентерия, олигурия дәвалауда кулланыла. Шулай ук бөер авырулары вакытында диуретик, респиратор авыруларда йөткертүче, плацента аерылуны, бала табуны стимуллаштыручы чара буларак кулланыла. 
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр