open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Резеда Вәлиева

**Резеда Вәлиева** — татар шагыйрәсе.

## Тәрҗемәи хәл
1930 елның 1 маенда Башкортстанның Кыйгы районы Дүшәнбикә авылында туа. Әтисе Тәфкалүн Хаммат улы Вәлиев – РСФСРның атказанган укытучысы, 40 ел укытучы һәм мәктәп директоры булып эшләгән. Әнисе Марзия – башлангыч сыйныфлар укытучысы. Резеданың бала чагы һәм мәктәп еллары Салават районының Лаклы, Михайловка һәм Каратаулы авылларында уза. 1947 елда Каратаулы урта мәктәбен тәмамлый.

Урта белем алганнан соң, Казан дәүләт университетының татар филологиясе бүлегенә укырга керә. Аннары утыз елдан артык Татарстан китап нәшриятының яшьләр-балалар әдәбияты редакциясендә редактор булып эшли.

1960 елда аның “Минем дусларым” дигән беренче шигырьләр җыентыгы басылып чыга. Шуннан соң “Калган эшкә кар ява” дигән әкият-поэмасы, “Нәниләргә бүләк”, “Канатлы җайдак”, “Пионерка Гөлназ”, “Якты йолдызым”, “Батырлык турында җыр”, “Ипекәем, ипекәй”, “Әниемә бүләгем”, “Зәңгәр иртә”, “Язгы сулар”, “Шиңмәс чәчәкләр”, “Дәү әнигә барабыз”, “Китмә, сөю” дигән шигъри китаплары дөнья күрә.
Шагыйрә тәрҗемә өлкәсендә дә актив эшли. Татар балалары Н.Верзилинның “Робинзон эзләреннән”, Н.Поповның “Андрейның яшьлеге”, Л.Воронкованың “Дәү апа”, А.Бартоның “Безнең бәйрәм”, С.Михалковның “Дустым белән икебез” һ.б. әсәрләрне аның тәрҗемәсендә укыйлар.

2022 елның 19 октябрендә 92 яшендә Казанда вафат . Шагыйрә Яңа бистә зиратында җирләнгән .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ТЯБ сайтында
* РЕЗЕДА ВӘЛИЕВА ЯШЬЛӘРГӘ ИҢ ИХЛАС ТЕЛӘКЛӘРЕН ҖИТКЕРДЕ (ВИДЕО)  13 авг. 2018 г.
* Резеда Вәлиева турында презентация 
* [«АНА САГЫШЫ (Материнская тоска)»](http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%90%D0%9D%D0%90_%D0%A1%D0%90%D0%93%D0%AB%D0%A8%D0%AB_(%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B0))
* [«СҮНМӘС ҖЫРЫМ СИН (Песня моя не умрёт)»](http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%A1%D2%AE%D0%9D%D0%9C%D3%98%D0%A1_%D2%96%D0%AB%D0%A0%D0%AB%D0%9C_%D0%A1%D0%98%D0%9D_(%D0%9F%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D1%8F_%D0%BD%D0%B5_%D1%83%D0%BC%D1%80%D1%91%D1%82))
* «Милләттәшләр: Резеда Вәлиева»

## Шулай ук карагыз

 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Вакыйф Нуруллин

**Вакыйф Нурулла улы Нуруллин** — татар язучысы, Татарстанның һәм Русиянең атказанган мәдәният хезмәткәре. Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2010).

Вакыйф Нуруллин 1935 елның 1 маенда Татарстанның Балык Бистәсе районы Югары Әшнәк авылында туа. Олы Солтан авылындагы урта мәктәпне тәмамлагач, армия хезмәтендә булып кайта. Аннан Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә, аның соңгы курсында укыганда (1961) «Совет әдәбияты» журналы редакциясенә эшкә алына. 1977 елда В. Нуруллин Татарстан китап нәшриятының баш редакторы итеп билгеләнә.

Вакыйф Нуруллин 60нчы еллар башында үзенең кызыклы һәм үзенчәлекле хикәяләре белән матбугатта күренә башлый. Аннары тәүге күләмле әсәре булган «Шинельсез солдатлар» повестен яза. Әдәби җәмәгатчелек һәм укучылар игътибарын тойган язучы тагын да дәртләнебрәк иҗат итә башлый, шуннан соң аның бер-бер артлы «Күпер чыкканда», «Әгәр син булмасаң», «Аккан су юлын табар», «Яшьнәп үткән яшьлек», «Һәлакәт» һ.б. повестьлары дөнья күрә.

В. Нуруллинның әсәрләре рус теленә дә тәрҗемә ителеп, Мәскәү һәм Казан нәшриятларында күп мәртәбәләр басылып чыкты. Аның әсәрләре буенча кызыклы телефильмнар да куелды.

2026 елның 23 мартында 90 яшендә Казанда вафат. Балык Бистәсе районы Солтан авылында җирләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Вакиф Нуруллович Нуруллин- Татарский писатель.

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
1854 ел

## Вакыйгалар
* 20 март — АКШ-да Республикан фирка нигезләнә.
* 27 март — Бөекбритания һәм Франция Русиягә сугыш игълан итәләр.
* 30 апрель — Бразилиядә беренче тимер юлы ачыла.

## Туулар

* 4 март — Авксентий Юртов, эрзә мәгърифәтчесе.
* 22 апрель — Анри Лафонтен, Бельгия юристы.

## Вафатлар

Төркем:1854 ел
Төркем:Еллар
1722 ел

## Вакыйгалар
* 30 апрель — «New England Courant» газетасында беренче тапкыр «бильярд» уены турында язылган.

## Туулар

## Вафатлар

* 4 май — Клод Гилло (), француз рәссамы.

*
Төркем:Еллар
Япон диңгезе

**Япо́н диңгезе́** (яп. 日本海 *нихонкай*, кор. 동해 *тонхэ*) — Тын океанга кергән диңгез. 
Россия, Корея, Япония һәм КХДҖ ярларын юа.

Мәйданы — 1,062&nbsp;млн.&nbsp;км². Иң зур тирәнлек — 3742&nbsp;м (). Кыш көннәрендә диңгезнең төньяк өлеше ката.

Көньяк Кореяда Япон диңгезе «Көнчыгыш диңгез» (кор. 동해), Төньяк Кореяда «Корея Көнчыгыш диңгезе» (кор. 조선동해) булып атала.

*
Англия

: *Еш кына *'Бөекбритания** аңламында кулланыла.''
**А́нглия*' ( [ˈɪŋɡlənd]) — [[Бөекбритания]]нең иң зур тарихи һәм административ өлеше. [[Британ утравы]]ның көньяк-көнчыгыш өлешендә урнаша. Гадәттә, инглизчә *mainland'' дип йөртелә. Англия халкы Бөекбритания халык санының 84 %-н тәшкил итә.

Англия элек көндәш булган графлыкларның 927 елда берләшүе нәтиҗәсендә барлыкка килде. Исеме герман кабиләләренең берсе булган англар атамасына бәйле. Башкаласы — Бөекбританиядә һәм Европа Берлегендә иң зур булган Лондон шәһәре.

Англия — инглиз теле һәм Англикан чиркәве барлыкка килгән урын, монда нигезләнгән инглиз хокукы күп илләрнең юридик система нигезенә тәэсир иткән. Лондон — Британ империясенең башкаласы иде. Сәнәгать инкыйлабы нәкъ Англиядә барлыкка килде, ул — дөньяда иң беренче сәнәгати үсеш алган ил иде. Илнең парламент демократиясе, конституцион, хөкүмәт, юридик үзенчәлекләре күп башка илләрнең нигезенә ятты.

1707 елда Англия (аның эченә кергән Велс белән) Шотландия белән Бөекбританиягә берләшә. Административ яктан Англия 9 регион һәм 48 графлыктан тора.

## Географик мәгълүмат
Англия Бөекбритания утравының өчтән ике өлешен биләп тора. Төньякта ул — Шотландия, көнбатышта Велс белән чиктәш.

Илнең ландшафты калкулыклардан тора, төньяк районнарга таба алар күбрәк тауга әйләнә бара. Көнчыгышта күбесенчә сазлыклардан торган үзәнлекләр урнаша. Сазлыклар күбесенчә авыл хуҗалыгы өчен киптерелеп яраклаштырылган.

Англиянең иң зур алты шәһәре: Лондон, Бирмингем, Лидс, Шеффилд, Ливерпуль һәм Манчестер.

Англия төньякта Шотландия һәм көнбатышта Уэльс белән чиктәш. Ул Бөекбритания утравында һәм тагын йөздән артык вак утрауда урнашкан. Англия Ирланд, Кельт, Төньяк диңгез һәм Англия каналы (Ла-Манш) белән юыла. Англиянең күп өлешен тигезлекләр һәм түбән калкулыклар каплап тора, ләкин тау төбәкләре дә бар. Уртача диңгез климаты, уңайлы температуралар белән. Англия бәйсез ил түгел, бу Берләшкән Корольлекнең бер өлеше. Англиянең башкаласы - Лондон, ләкин аның үз хөкүмәте юк. Берләшкән Корольлекнең сәяси төзелеше шулай ук Англиягә дә керә (идарәнең парламент системасы белән конституцион монархия). Англиянең икътисады - дөньяда иң зурларның берсе. Шулай ук ул Берләшкән Корольлек икътисадының иң зур өлешен тәшкил итә. Сәнәгатьнең аеруча мөһим тармаклары: химия, фармацевтика, автомобиль, аэрокосмик сәнәгать, программа тәэмин итү индустриясе һәм туризм.
## Дин
;Христианлык
;Ислам
* Англиядә ислам
;Һинд дине
* Англиядә Һинд дине
## Искәрмәләр

(https://www.interactive-english.ru/topiki/283-england/  сайтындагы "England" статьясының тәрҗемәсе.)

*
Төркем:Бөекбритания илләре
Космос

**Ко́смос** (юнанча κόσμος, «тәртип», «гүзәллек») — дөнья, галәм, материаль дөнья.

Төп терминнар:
* Галәм — физик яктан бар булган әйберләрнең бергәлеге.
* Космос — гомумән барлык дөньяк, дөнья тәртибе, хаосның киресе.
Төньяк

**Тө́ньяк** — дөнья якларының берсе.

Төньякның татарча билгеләнеше — **Т**, халыкара — **N** (*nord* сүзеннән).
## Шулай ук карагыз
* Төньяк полюс

## Искәрмәләр

Төркем:Юнәлеш табу
Төркем:География терминологиясе
Татар академия дәүләт опера һәм балет театры

**Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры** () — Казанның иң зур театрларының берсе. Ирек мәйданы каршында урнашкан.

## Тарих
Татар дәүләт опера театры труппасының беренче сезоны 1939 елның 17 июнендә Татар дәүләт театры бинасында Нәҗип Җиһановның Әхмәт Фәйзи либреттосына язган «Качкын» операсы белән ачыла. 
1956 елда яңа бина Нәҗип Җиһановның «Алтынчәч» операсы (Муса Җәлил либреттосы) белән ачыла. Шул елда театрга Муса Җәлил исеме бирелә.

## Бинасы
Опера бинасы 1939-1956 елларда төзелгән. Архитекторлары: Н. Скворцов Һәм И. Гайнетдинов. Фойе бизәлеше (дивар һәм түшәм паннолары) — Ч. Әхмәров.

Бинаның ян-якларында ике шагыйрь сыны тора. Пушкин урамына карап торганы — А.С. Пушкин, Театральная урамына  карап торган — Габдулла Тукай сыны.

## Шәхесләр

### Җитәкчеләр
* Директор (1981 елдан) ― Рәүфәл Мөхәммәтҗанов
* Баш дирижер (2025 елдан ) ―  
* Балетның сәнгать җитәкчесе (1989 елдан) ― 
* Баш хормейстер (2022 елдан) ― Юрий Карпов

### Танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 

## Моны да карагыз
* Альбина Шаһиморатова
* Әхмәт Әхәди
* Пётр Сперанский — театрның баш рәссамы (*[[1940]]-[[1964]]*)

Төркем:Казан театрлары
Төркем:Татар театрлары
Төркем:Татар операсы
Төркем:«Алтын битлек» премиясе лауреатлары
Төркем:Балет
Төркем:Русиянең опера һәм балет театрлары
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Оксфорд университеты

**О́ксфорд университеты́** () — борынгы инглиз университеты, Бөекбританиянең алдынгы университеты.

Дөньядагы иң яхшы югары уку йортлары исемлегенең беренче унлыгына керә.

## Танылган шәкертләр
* Томас Һоббс
* Джон Локк
Дагстан

**Дагстан Җөмһүрияте** (*Дагстан*, , , , дарг. *Дагъистанес Республика*, , , ) —  эчендә җөмһүрият (дәүләт), Россия Федерациясенең субъекты. 1921 елның 20 гыйнварында барлыкка килә. Башкаласы — Махачкала шәһәре.

Көньякта Азәрбайҗан белән, көньяк-көнбатышта Гөрҗистан белән, көнбатышта Чечня белән, төньякта Калмыкия белән һәм төньяк-көнбатышта Ставрополь крае белән чиктәш.

## Җәгърафия. Табигать
thumb|left|295px|Дагстанда ау күле
Дагстанның бик зур туристик потенциалы бар. 30га якын тау түбәсенең биеклеге 4000&nbsp;мдан артыграк, иң югары ноктасы – Базардүзү түбәсенең биеклеге 4466&nbsp;м.

Дагстан Каспий диңгезенең көнбатышында урнашкан. Җөмһүриятнең көньягын Кавказ таулары алып тора, төньягында Каспий буе үзәнлеге башлана. Урта өлешеннән Терек һәм Сулак елгалары ага.

Таулар Дагстанның 25,5 мең км² мәйданын биләп тора, барлык территориянең уртача биеклеге 960&nbsp;м тәшкил итә.

## Халык

Халык саны — 2 737,7 мең кеше (2010). Авыл халкы 57,6 % тәшкил итә, шәһәр халкы — 42,4 % (2009). Халык тыгызлыгы — 53,9&nbsp;кеше/км² (2009). Дагстан хөкүмәтеннән алынган мәгълүмат буенча җөмһүриятнең тышында даими рәвештә 700&nbsp;меңнән артык дагстанлы яши.

Дагстан халыклары телләре дүрт төп тел төркеменә карый.

Ышанучыларның 96 % — мөселманнар: шуларның төрле чыганаклар буенча 96-99 % — сөнниләр, 1-4 % — шигыйләр; 3% — христианнар (праваслау). Берникадәр яһүдиләр бар.

Туулар — 1000 кешегә 19,5 (Ингушетия һәм Чечнянан соң Рәсәй Федерациясендә 3 урын). Бер хатын-кызга уртача балалар саны — 2,13.

## Дагстанда туган танылган шәхесләр
* Иван Әлиев *([[1892]], [[Буйнакск|Тимер-Хан-Шура]] — [[1964]], [[Волгоград]])*, генерал-майор (1943).
* Бикә Колынчакова (1946), нугай язучысы, «Байтирәк» альманахының редакторы. Дагстанның халык язучысы (1994).
* Рәсүл Хәмзәтов —  мәшһүр авар совет шагыйре, язучы, публицист, сәясәт эшлеклесе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз


Төркем:Россия Федерациясе республикалары
Римма Ратникова

**Римма Атлас кызы Ратникова (Булатова)** (*[[1955 ел]]ның [[1 май|1 мае]], [[ССРБ]], [[РСФСР]],  [[ТАССР]], [[Лениногорск районы]], [[Юлтимер (Лениногорск районы)|Юлтимер]]) — дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, журналист. [[«Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале]] иясе ([[2015]]).

== Тәрҗемә-и хәле ==
[[1955 ел]]ның [[1 май|1 маенда]] туа. [[Кукмара]] мәктәбендә укый. Дүртенче сыйныфта укыганда ул табигать турында шигырь яза һәм аның бу шигыре район газетасында да басылып чыга. Урта мәктәпне тәмамлаганда аның алдында “Укырга кая барырга?” дигән сорау тормый иде инде. Римма Булатова [[Казан дәүләт университеты]]ның журналистика бүлегенә укырга керә. Укуын тәмамлагач, аны “Молодежь Татарстана” газетасына эшкә билгелиләр. [[1989 ел]]дан башлап тугыз ел дәвамында ул биредә баш редактор булып эшли. Бу елларда “Молодежь Татарстана” татарның хокукларын яклаучы бердәнбер рус газетасы иде. Ә [[1998 ел]]дан Римма Ратникова – “[[Татар-информ]]” мәгълүмат агентлыгының генераль директоры була. Шуның өстенә [[1995 ел]]дан бирле – Татарстан Журналистлар берлегендә, журналистлар берлекләренең Халыкара конфедерациясендә җаваплы вазифалар башкара.

[[Бердәм Россия]] фиркасеннән VI чакырылыш [[Татарстан Дәүләт Шурасы]] депутаты, кануннарның татарча, русча текстларының тәңгәллеген тикшерү буенча [[ТР ДШ]] комиссиясе рәисе (*2019 елның 9 сентябреннән'').

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
* 
 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:«Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале лауреатлары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
1841 ел

## Вакыйгалар
* 3 май — Яңа Зеландия британ колониясе буларак игълан ителә.
* 5 июль — инглиз Томас Кук беренче туристик агентлыкны ача.

## Туулар

* 21 август — Мөхәммәтсәлим Өметбаев, башкорт шагыйре, этнограф, телче һәм тәрҗемәче.
* 8 сентябрь — Антонин Дворжак, чех композиторы.
* Шаһимәрдән Ибраһимов, журналист, этнограф, дипломат.
* 13 октябрь — Гыйльман Кәримов, ахун, басмаханә оештыручы.

## Вафатлар

* 9 гыйнвар — Василий Ивашев, декабрист. 
* 27 июль — Михаил Лермонтов, рус шагыйре.

Төркем:1841 ел
Төркем:Еллар
1821 ел

## Вакыйгалар
* 10 август — Миссури Америка Кушма Штатларына 24-нче штат булып керде.
* 24 август — Испания Мексика бәйсезлеген таныды.
* 15 сентябрь — Гватемала, Һондурас, Коста-Рика һәм Сальвадор үз бәйсезлеген игълан итәләр.

## Туулар

* 30 октябрь — Федор Достоевский, рус язучысы.

## Вафатлар

* 5 май — Наполеон I (*Napoléon Bonaparte*), француз императоры.

Төркем:1821 ел
Төркем:Еллар
Женева күле

right|300px|thumb|Женева күленә күренеш
**Женева күле** (Леман, фр. *Lac Léman, Le Léman, Lac de Genève*, алм. *Genfersee*) — зурлыгы буенча Үзәк Аурупаның икенче күле. Швейцария һәм Франция территорияләрендә урнаша.

Күлнең ярында Шильон кирмәне урнашкан.

Озынлыгы 73 км, киңлеге 14 км, мәйданы 582 км², иң зур тирәнлеге 310 м.

Төркем:Франция күлләре
Төркем:Швейцария күлләре
Экстремум

**Экстремум** - бирелгән күплектәге функциянең үсүе кимүгә алмашына торган яки кимүе үсүгә алмашына торган ноктасы. Бу нокталарны тиңдәшле рәвештә **максимум ноктасы** һәм **минимум ноктасы** дип атыйлар.

## Билгеләмәләр
Әгәр x_0 ноктасының ниндидер тирәлегендәге барлык x өчен f(x) > f(x_0) тигезсезлеге үтәлсә, x_0 ноктасы f функциясенең минимум ноктасы дип атала.

Әгәр x_0 ноктасының ниндидер тирәлегендәге барлык x өчен f(x) \le f(x_0) тигезсезлеге үтәлсә, x_0 ноктасы f функциясенең максимум ноктасы дип атала.

## Сылтамалар
*A. H. Колмогоров редакциясендә "Алгебра һәм анализ башлангычлары"

Төркем:Математик анализ
Төркем:Төшенчәләр
1840 ел

## Вакыйгалар
 
* 6 май — рәсми рәвештә беренче почта маркасы чыга (*«[[Кара пенни]]»*).

## Туулар

* 2 апрель — Эмиль Золя, француз язучысы-реалист.
*5 апрель — Габделкәрим Апанаев, сәүдәгәр.
* 7 май — Петр Чайковский, рус композиторы.

## Вафатлар

* 27 май — Никколо Паганини, итальян скрипачы, композитор.

Төркем:1840 ел
Төркем:Еллар
1794 ел

## Вакыйгалар
* 27 март — АКШ Конгрессы хәрби-диңгез флотын төзү турында карар кыла.
* 25 июнь — Бөек француз инкыйлабы сәбәпле Россия империясендә француз тауарларын сату тыела.

## Туулар

## Вафатлар

* 8 май — Антуан Лавуазье, француз химия галиме.

Төркем:Еллар
Төркем:1794 ел
Инаугурация

**Инаугурация** яки **инавгурация** — вазифага керү тантанасы. *Инаугурация* сүзе латин *inauguro* сүзеннән алынган. Күбесенчә, әлеге гадәт монархларны тәхеткә утырту тантанасыннан алынган.

## Татарстан

Төркем:Дәүләт башлыклары
Төркем:Ритуаллар
1770 ел

## Вакыйгалар
* 31 март — Джеймс Кук (), Яңа Зеландия утрау икәнлеген аңлап, Австралиягә юл тота.
* 20 апрель — Джеймс Кук Яңа Көньяк Велсны (Австралия) ача.
* 21 август — Джеймс Кук Австралияне британ җире дип игълан итеп, аны Яңа Көньяк Велс дип атый.

## Туулар

* 27 август —  Георг Һегель
* 16 август —  Людвиг ван Бетховен

## Вафатлар

Төркем:1770 ел
Төркем:Еллар
Джеймс Барри

**Дже́ймс Мэ́тью Ба́рри** (ингл. *James Matthew Barrie*, 1860 елның 9 мае, Кирримьюр — 1937 19 июне, Лондон) — шотланд драматургы һәм прозаик, мәшһүр балалар әкияте «Питер Пэн» авторы.

## Тормыш юлы
Джеймс Мэтью Барри 1860 елның 9 маенда Шотландиядә (Кирримьюр) тегүче гаиләсендә туа (ул гаиләдә тугызынчы бала була). Эдинбург университетында укый. Аны тәмамлагач «Ноттингем Джорнэл» газетасы редакциясендә эшли.

Әдәби эшчәнлекне 1885 елда башлый.

1894 елда Барри яшь актриса Мэри Энселлга өйләнә.

1904 елда «Питер Пэн» сәхнәгә куела.

Джеймс Барри 1937 19 июнендә Лондонда вафат була.

## Сылтамалар
* Джеймс Барри биографиясе 

Төркем:Бөекбритания язучы-фантастлары
Төркем:Инглиз телле язучылар
Төркем:Шотландия язучылары
Халыкара астрономия көне

**Халыкара астрономия көне** — ел саен алмашкан астрономия белән бәйле кешеләрнең профессиональ бәйрәме.

Бәйрәм беренче тапкыр 1973 елда Америка Кушма Штатларында билгеләнде.

Төркем:Астрономия
Астрономия
Астрономия
Клайв Льюис

**Клайв Стейплз Льюис** (ингл. *Clive Staples Lewis*, 1898 елның 29 ноябре — 1963 елның 22 ноябре) — күренекле инглиз һәм ирланд язучысы, галим һәм дин әһеле. Урта гасырлар әдәбияты һәм христиан апологетикасы буенча эшләре белән мәшһүр. Шулай ук фэнтэзи жанрында булган китаплары белән таныла.

Клайв Льюисның иң мәһүр иҗат җимеше — «Нарния хроникалары» китаплар сериясе.

Төркем:Инглиз телле язучылар
Төркем:Ирланд телле язучылар
Төркем:Бөекбритания язучы-фантастлары
Төркем:Ирландия язучы-фантастлары
Төркем:XX гасыр язучылары
Днестр

**Днестр**, **Турла** (, , , ) — Көнчыгыш Аурупада урнашкан елга. Днестр төньяк-көнбатыштан көньяк көнчыгышка Украина, Молдавия территорияләрендә ага.

Озынлыгы — 1352 км, бассейн мәйданы — 72,1 тыс. км².

*
Төркем:Кара диңгез бассейны
Төркем:Чик буе елгалары
Төркем:Молдавия елгалары
Төркем:Украина елгалары
Днепр

**Днепр**, **Үзе** (, , бор. укр. *Славута*, , , кыпч. *Узеу*, , ) — Аурупаның елгасы. Pусия, Украина һәм Беларусия территорияләре буенча ага. Европаның Идел, Дунай һәм Уралдан соң озынлык буенча дүртенче елга.

Озынлыгы — 2201&nbsp;км, бассейн мәйданы — 504&nbsp;мең&nbsp;км².

## Кушылдыклар
* Вопь
* Сожь
* Березина

*
Төркем:Кара диңгез бассейны
Төркем:Смоленск өлкәсе елгалары
Төркем:Украина елгалары
Төркем:Беларусия елгалары
Төркем:Чик буе елгалары
Фаил Әхмәдиев

**Фаил Әхмәдиев** — техник фәннәр докторы, профессор.

Фаил Габделбәр улы Әхмәдиев 1950 елның 10 маенда Балтач районының Таузар авылында туган. 1967 елда Яңгул урта мәктәбен тәмамлый. Казан университетының механика-математика факультетында укый, аспирантурада белем ала. 1985 елда диссертация яклый һәм техник фәннәр докторы гыйльми дәрәҗәсенә ирешә. 1987 елдан — профессор. Аның фәнни һәм педагогик эшчәнлеге Казанның берничә уку йорты белән бәйле. 1972 елда ул Казан химия-технология институты укытучысы, 1975 елдан – Казан төзүче-инженерлар институтында эшли, 1985 елдан — шушында кафедра мөдире. Берара Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты проректоры.

Ф.Г.Әхмәдиевнең фәнни хезмәтләре гетеродин актив мохитлардагы технологик процессларны системалы анализлау һәм аларны оптималь-аппаратур формалаштыру мәсьәләләренә багышланган.

Күпьеллык нәтиҗәле фәнни-педагогик хезмәтләре өчен 1992 елда Татарстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе исеменә лаек булды, 1994 елда Татарстан Республикасының Дәүләт премиясе бирелде.

Ф.Г.Әхмәдиев киң һәм күпкырлы җәмәгать эшләре алып бара. 1996 елда ул Казан шәһәре хакимияте башлыгы урынбасары итеп сайланды һәм бу хезмәтне 2004 елга кадәр башкарды. Бу чор – Казан шәһәренә 1000 ел тулу алды чоры – зур социаль-мәдәни мәсьәләләрнең уңышлы хәл ителүе белән характерлы.

Ф.Г.Әхмәдиев республикабыз күләмендә билгеле спортчы, Россиянең спорт мастеры. Россия һәм Татарстан күләмендәге татарча милли көрәш чемпионат һәм ярышларында җиңүче һәм призер булды. Күп мәртәбә Балтач район сабан туйлары батыры һәм баш батыры. Милли көрәшне пропагандалауга, яшь көрәшчеләр тәрбияләүгә зур көч куя.

2003 елда Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты итеп сайланды.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:ТФА академиклары
Фэнтези

**Фэнтези**, кайчак та **фәнтәзи** (ингл. *fantasy* — «фантазия») — мифологик һәм әкият мотивларын куллануга нигезләнгән фантастик әдәбияты төре. Хәзерге форматта XX гасырда формалашты.

Фәни фантастикадан аермалы буларак, фэнтези сурәтләнгән дөньяны һәм андагы вакыйгаларны фәнни яктан тасвирларга торышмый. Фэнтези дөньясында драконнар да, эльфлар да була ала.

Заманча фэнтези XX гасырның башында барлыкка килә башладылар: Эдвард Дансенинең «Эльфлар патшасы кызы», Клайв Льюисның «Нарния хроникалары», Джон Толкинның «Йөзекләр хуҗасы» һ.б.

Бүгенге көндә фэнтези жанры әдәбиятта гына түгел, ул шулай ук кинематографта, санак уеннарында да һ. б. бар.

*
Төркем:Фантастика жанрлары
Европа Берлеге Җитәкчеләре Шурасы

:*[[Европа Шурасы]]  һәм [[Европа Берлеге Шурасы]] белән бутамагыз*.

**Европа Берлеге Җитәкчеләре Шурасы** (, ) — Европа Берлегенең әгъза илләре дәүләт яки хөкүмәт башлыкларыннан оешкан шурасы. Эш телләре буларак, Европа Берлегенең 24 рәсми теле *<small>([[:ru:Официальные языки Европейского союза|ru]])</small>* кулланыла.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Европа Берлеге Җитәкчеләре Шурасы рәсми сайты

Төркем:Халыкара хокук
Айрат Арсланов (артист)

**Айрат Гәрәй улы Арсланов** — артист, нәфис сүз остасы, эстрада режиссеры, ТАССР Һәм РСФСРның халык артисты, Г. Тукай исемендәге дәүләт бүләге иясе.

Айрат Арсланов 1928 елның 10 апрелендә Башкортстанның Бүздәк районы Ахун авылында туа. 1949 елда ул Татар дәүләт театр училищесының актерлык бүлеген, 1967 елда А.В. Луначарский исемендәге Мәскәү театр сәнгать институтының актерлык факультетын тәмамлый. 1948 елдан Татар радиосында диктор, 1956-61 елларда Татар академия театрында артист булып эшли. 1961-65 елларда Казан телевидение студиясендә актер һәм диктор, 1965тән Татар дәүләт филармониясе эстрада артисты һәм 1985 елдан режиссеры булды.

Айрат Арсланов 2010 елның 23 апрелендә Казанда вафат була.

## Хәтер
Казан шәһәр Думасының 2015 елның 4 мартындагы 24-41 санлы карары белән Казанның Салават күпере кече районындагы яңа формалашкан урамга Айрат Арсланов исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары‎
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
1830 ел

## Вакыйгалар
* 12 май — Эквадор Җөмһүрияте төзелүе игълан ителә.
* 4 октябрь — Бельгия Нидерландлардан бәйсезлеген игълан итә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1830 ел
Төркем:Еллар
Рафаэль Мостафин

**Рафаэль Мостафин** — күренекле әдип, тәнкыйтьче. 1996 елдан Татар ПЕН-үзәге әгъзасы
Татарстанның Баулы эшчеләр поселогында туа. Урта мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетында югары белем ала. Шунда ук аспирантура да тәмамлый. Хезмәт юлын укытучы булып башлый, 1963-1965 елларда – Татарстан Язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе, ә 1965-1968 елларда “Казан утлары” журналының баш мөхәррире була. 1971 елда “Муса Җәлилнең Моабит чоры тормышы һәм иҗаты” дигән темага диссертация яклый. Шул мәсьәләгә карата аның рус һәм татар телләрендә “Эзләнү дәвам итә” (Г.Кашшаф белән бергә), “Муса Җәлил эзләре буйлап”, “Кечкенә Муса турында хикәяләр”, “Өзелгән җыр эзеннән” кебек китаплары басылып чыкты. Аның “Алга барышлый”, “Җаваплылык тойгысы” һ.б. тәнкыйть мәкаләләре җыентыклары, “Диңгез көндәлеге”, “Кабан күле серләре” кебек китаплары да бар.
2011 елның 14 апрелендә озакка сузылган авырудан соң, Казанда вафат булды.
## Хезмәтләре, китаплары
* 1972 ел - Диңгез көндәлеге, Казан, ТКН
* 2009 ел - Репрессияләнгән татар әдипләре, Казан, ТКН.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Әдәби тәнкыйтьчеләр
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:ПЕН-үзәк әгъзалары
Бәйсез Дәүләтләр Берлеге

**Бәйсез Дәүләтләр Берлеге** яки **БДБ** (рус. *Содружество Независимых Государств*, *СНГ*) — бәйсез элекеге СССРга кергән илләр берлеге оешмасы.

*Бәйсез Дәүләтләр Берлеге* РСФСР, Белоруссия һәм Украина башлыклары тарафыннан 1991 елның 8 декабрендә Брест янында Вискули (Беловежье урманы) (Белоруссия) "Бәйсез Дәүләтләр Берләшмәсен оештыру турындагы килешү"гә (Беловежье урманы килешүе дип йөртелә) кул салу юлы белән нигезләнә.

Преамбуладан һәм 14 статьядан торган документта ныгытылуына, ССР Берлеге халыкара хокук һәм геосәяси чынбарлык субъекты буларак яшәвен туктата. Ләкин халыкларның тарихи берлеге, алар арасындагы бәйләнешләр нигезендә, ике яклы договорларны, демократик хокук дәүләт төзүгә ынтылышы, бер-береңне тану һәм дәүләт суверенитетын кадерләү нигезендә үзара мөнәсәбәтләрне үстерүгә ынтылышы исәпкә алып, чит Бәйсез Дәүләтләр Берләшмәсен оештырырга килешә.

Килешү 10 декабрьдә — Белоруссия һәм Украина Югары Советлары, ә 12 декабрьдә Россия Югары Советы тарафыннан ратификацияләнә. Россия парламенты документны күпчелекнең уңай тавышы белән ратификацияләде: «уңай» — 188 тавыш, «каршы» — 6 тавыш, «тыелып тора» — 7, нәтиҗәдә РСФСР Конституциясенең 104-се статьясы бозыла, чөнки Беловежа килешүе дәүләт корылышына тирәсендә булганлыктан һәм бу сәбәпле Конституциягә үзгәреш итергәнлектән аны ратификацияләү өчен атлы дәүләт органын — РСФСР-ның Халык депутатлары съездын җыю таләп ителә[4]. 1992 елның апрелендә Россия Халык депутатлары съезды Беловежа килешүен ратификацияләүдән өч тапкыр баш тарта, бу сәбәпле ул 1993 елның октябрендә куып өйләренә таратыла, ләкин документны ә ратификацияләмәде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* БДБ башкарма комитеты рәсми сайты
* Берлек статистикасы

*
Төркем:ССРБ таркалуы
Кабарда-Балкария

**Кабарда-Балкар Республикасы** (*Кабарда-Балкария*; каб.-черк. *Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ*; карач.-балк. *Къабарты-Малкъар Республика*) — Россия Федерациясенә керүче республика.

1921 елның 1 сентябрендә барлыкка килә. Башкаласы — Налчык шәһәре.

2018 елның 26 сентябрендә Юрий Коков урынына Республика Башлыгы () итеп Казбек Коков билгеләнде.

## Географик мәгълүмат
Кабарда-Балкар республикасы Кавказның төньяк сөзәклегенең үзәк өлешендә урнашкан. Республика территориясе төп өч геоморфологик зонага бүленгән — тау, тау алды һәм тигезлекле. Тау һәм тау алды зоналары республика территориясенең зур өлешен алып тора. Тигезлек регионның төньяк-көнчыгышын өлешен алып тора.

Республиканың иң югары ноктасы (Россиянең да, Ауропаның да иң югары ноктасы) — Эльбрус (Мәңге Тау)  (5642 м).
## Мәдәният
## Дин
* Кабарда-Балкар Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте

## Мәгърифәт
* Х. М. Бербеков исемендәге Кабарда-Балкар дәүләт университеты

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*
Төркем:Россия Федерациясе республикалары
Әрмән теле

**Әрмән теле** ( — сүзгә-сүз «әрмәннәр теле») — гадәттә аерым бер төркемгә аерылучы һинд-аурупа телләр гаиләсенә керүче тел.

Барлыгы сөйләшүчеләр саны якынча 6,4 млн кеше. Әрмәнстанның дәүләт теле. Шулай ук Россиядә Ростов-Дон өлкәсендә (күбесенчә Ростов-Дон шәһәренең Нахичевань тарихи урынында һәм Ростов-Дон өлкәсенең Мясникован районында), Краснодар краенда һәм Ставрополь краенда сөйләшелә.

Әрмән теле тарихын өч дәвергә бүлеп була:

а) борынгы әрмән теле (грабар тили, 5 — 11 гасырлар); б) урта дәвер әрмән теле (11 — 17 гасырлар) в) хәзерге әрмән әдәби теле (17 гасырдан башлап). Ул күп диалектларга аерылыучы көнбатыш һәм көнчыгыш төркемгә ия. Әрмәнстан халкы көнчыгыш әрмән телендә сөйләшәләр. Әрмән телендә 6 сузык вә 30 тартык аваз бар. Грамматик җенес югалган, 7 килеш, төрләнешнең 8 тибы бар. Әрмән теле — нигездә агглютинатив тел.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әрмән теле төркеме
Якут теле

**Якут теле** () яки **саха теле** — якутларның милли теле, ул рус теле белән беррәттән, Саха Республикасының (Якутия) рәсми телләренең берсе һәм төрки телләргә керә. Саха теле борынгы "Олонхо" эпосының теле, ул ЮНЕСКО тарафыннан кешелекнең сөйләм иҗаты һәм матди булмаган мирасы шедевры булып тора.

Туган телдә сөйләшүчеләр саны, 2010 елгы җанисәп буенча, Якутиядә яшәүче 450,140 кеше.

Якут теле башка төрки телләрдән аңлашылмаган лексик катлам булуы белән аерылып тора. Монгол теленнән борыңгы бурычлар, шулай ук ​​соңрак рус теленнән алынган кредитлар (Якутиягә Россиягә кергәннән соң Якутка үтеп кергән) белән бәйле бик күп сүзләр бар.

## Әлифба
Хәзерге Якут алфавиты 1938 елда кирилл алфавиты нигезендә эшләнгән. Анда, рус алфавиты хәрефләренә өстәп, өстәмә хәрефләр бар: *ү, ө, ҥ, ҕ, һ*. 1917-1938 елларда латин нигезендә алфавитның ике версиясе кулланылган.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Якут теле
Висла

**Ви́сла** (, ) — Польшаның иң озын һәм мөһим елгасы. Шулай ук Балтыйк диңгезнең иң озын һәм су күләме буенча икенче елга. Висла елгасы озынлыгы 1047 км, бассейн мәйданы — 198,5 мең км².

Көнбатыш Карпат тауларыннан башланып, Балтыйк диңгезенең Гдәнск култыгына дельта хасил итеп коя. Эре кушылдыклары: уң — Дунаец, Вислок, Сан, Көнбатыш Буг һ. б.; сул — Пилица, Брда. Висла башланган урыныннан 40 кмны тау арасыннан, Пшемша койганнан соң тигезлектән ага.

Висла— Пүлшәнең мөһим транспорт мәгистрәле. Кою урыныннан 940 километрда көймәләр йөрешле. Висла каналлар аркылы Неман, Днепр, Одра елгалары белән бәйләнгән. Висла буенда Варшава, Краков, Плоцк, Торун шәһәрләре, дельтасында Гдәнск шәһәре урнашкан.

Төркем:Польша елгалары
Уильям Шекспир

**Уи́льям Шекспи́р** (ингл. *William Shakespeare*; 1564 елның 23 апреле — 1616 елның 23 апреле) — инглиз драматургы һәм шагыйре. Дөньяның иң мәшһүр драматургларның берсе, иң азында 17 кәмит, 10 хроника, 11 трагедия, 5 поэма авторы.

«Ромео һәм Джульетта», «Король Лир», «Ричард III», «Венеция сәүдәгәрләре», «Отелло», «Гамлет» кебек дөньякүләм танылган әсәрләрне язган. Аны еш кына иң мәшһүр инглиз язучысы дип атыйлар.

## Тормыш юлы
Уильям Шекспир Уорикшир графлыгында урнашкан Эйвондагы Стратфорд шәһәрендә 1564 елда дөньяга килә. Шекспир Стратфорд грамматик мәктәбендә укыды дип санала, кайбер галимнәр фикеренчә, ул патша Эдуарда VI мәктәбендә дә белем ала, ләкин бу фактларны хәзер дәлилләп булмый.

left|250px|thumb|Шекспир труппасы эшләгән «Глобус» театры бинасы
1582 елда Уильям аннан сигез яшькә өлкәнрәк булган Анна Хатауэйга өйләнә, 1583 елда аларда Сюзанна исемле кыз, ә 1585 елда Хемнет белән Джудит туа. Якынча 1587 елда Шекспир Лондон шәһәренә күчә.

right|200px|thumb|Шекспир васыятендә торган имза
1592 елда ул Лондон театр труппасына керә. 1612 елда гаиләсе яшәгән Стратфордка кире кайта. Аннан соң ул җитди авырган дип санала. 1616 елның 23 апрелендә драматург вафат була.

Өч көннән соң Шекспир Стратфорд чиркәвендә җирләнә. Аның кабер астында түбәндәге эпитафия язылган:

## Иҗат

## Кызыклы фактлар
* Уильям Шекспир хөрмәтенә Марс планетасында кратер аталган.
* Шекспир һәм Сервантес бер үк елда вафат булганнар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* William Shakespeare - Digital Collection  
* The Internet Shakespeare Editions  

Төркем:Инглиз шагыйрьләре
Төркем:Инглиз язучылары
Юнан теле

**Грек теле** яки **юнан теле (ελληνικά** [ɛliniˈka], **ελληνική γλώσσα** [ɛliniˈci ˈɣlɔsa]**,** гарәп.***يونان*** yunan) — һинд-аурупа телләре арасында иң борынгыларыннан. Юнан телләре төркеменең бердәнбер вәкиле. Сөйләшүчеләр саны якынча 15 млн кеше. Роман, герман, славян халыкларында грек теле, ләкин төрки телләрдә, гарәп телендә һәм башка көнчыгыш телләрендә юнан теле дип йөртелә. Язу системасы булып юнан әлифбасы тора, ул кимендә 3400 ел дәвамында язмаларны колачлый. Һомердан башлап борынгы юнан әлифбасы Европа канунында дәвам итүче әһәмияткә ия күп эшләрне кертә. Антик чорда юнан теле Урта Диңгез дөньясында иң киң сөйләшелә торган lingua franca булган.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

Төркем:Грек теле вариантлары
Төркем:Болгария телләре
Төркем:Греция мәдәнияте
Төркем:Кипр телләре
1768 ел

## Вакыйгалар
* 15 май — Франция Генуядан Корсиканы сатап ала.
* 26 август — Джеймс Кук дөнья тирәли сәяхәтен башлый.

## Туулар

* 4 сентябрь — Франсуа Рене де Шатобриан, француз язучысы, сәясәтче.
* Таҗетдин Ялчыгол, татар дин әһеле, тарихчы, язучы.

## Вафатлар

Төркем:1768 ел
Төркем:Еллар
Нургаяз Гарифьянов

**Нургаяз Гарифьянов** — күренекле татар физика галиме.

Н. Гарифьянов 1920 елның 15 маенда Татарстанның Балтач районы Чутай авылында дөньяга килә. 1938 елда Малмыж шәһәрендә урта мәктәп тәмамлый һәм Казан дәүләт университетының физика-математика факультетына укырга керә. Укуын тәмамларга аңа Бөек Ватан сугышы комачаулый — 1943 елның көзендә ул армия сафларына алына. Аны элемтә училищесына укырга җибәрәләр. Булачак галим элемтә взводы командиры сыйфатында Украина, Молдавия, Румыния, Маҗарстан, Болгария җирләрен фашистлардан азат итүдә катнаша. Батырлыклары өчен ул Кызыл Йолдыз ордены, сугышчан медальләр белән бүләкләнә.

Сугыштан соң Н. Гарифьянов университетта укуын дәвам итә. 1949 елда университетны тәмамлый һәм СССР Фәннәр академиясенең Казан физика-техника фәнни тикшеренү институтының аспирантурасына керә. Аны тәмамлап 1953 елда кандидатлык диссертациясе яклый, әлеге институтта киң фәнни эш башлап җибәрә, үзенең фәнни мәктәбен булдыра. 1965 елда аңа диссертациясез, зур фәнни казанышлары өчен физика-математика фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсе бирелә. Фәнни эшчәнлегенең беренче көннәреннән гомеренең ахырына кадәр шушы институтта магнитлы радиоспектроскопия юнәлешендә фәнни тикшеренүләргә җитәкчелек итә.
Профессор Н. Гарифьянов йөздән артык зур фәнни хезмәт авторы. Ул дистәдән артык яшь галим хәзерләде. Аларның күбесе әле бүген дә остазларының эшен уңышлы дәвам итә. Ул парамагнит резонансы өлкәсендә СССРның иң күренекле белгече дип танылды.

Галим теоретик булу белән беррәттән киң колачлы экспериментатор да иде. Бу җәһәттән ул күп кенә очракларда нәтиҗәгә ирешүнең бөтенләй көтелмәгән, иң рациональ, туры юлларын таба белде. Галим таланты һәм экспериментатор интуициясе бу шәхестә гаҗәеп тирән кушылган иде. Физик буларак ул комплекслы кушылмалар химиясенең күп тармакларын үстерү һәм киңәйтүгә бәя биреп бетергесез зур өлеш кертте, физика фәненең иң актуаль юнәлешендә өйдәп баручы галим булды.

Н. С. Гарифьянов СССР Фәннәр академиясе Президиумы премиясе лауреаты.

Илле яше дә тулмаган килеш 1970 елның 14 мартында каты авырудан вафат булды.

1971 елда халык депутатларының Казан шәһәр Советы карары белән Казан шәһәренең бер урамына профессор Н.С.Гарифьянов исеме бирелде.

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Мәгъсүм Хуҗин

**Мәгъсүм Хәмит улы Хуҗин** — күренекле татар язучысы.

Ул 1930 елның 15 маенда Татарстанның Саба районы Тенеки авылында туган. Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый. «Татарстан яшьләре» газетасында берничә ел эшләгәннән соң чирәм җирләрне үзләштерүдә катнаша. Саба районында чыга торган «Җиңү байрагы» газетасында һәм 1962-1965 елларда Арчага кушылган алты район өчен чыгарыла торган берләштерелгән газета редакциясендә җаваплы секретарь булып эшли.

Балтач районы кабат үз статусын алгач вакытлыча чыгудан туктап торган район газетасы «Хезмәт» исеме белән яңадан чыга башлый. Аның редакторы булып М. Хуҗин билгеләнә. Редактор газетага яңа коллектив туплый, редакция бинасын реставрацияли, киңәйтә. Монда ул үзен журналист кына түгел, булдыклы оештыручы, чын хуҗалык җитәкчесе итеп таныта. М. Хуҗин редактор булып эшләгән чорда «Хезмәт» газетасы район тормышының чын мәгънәсендә көзгесенә әверелде, аны әйдәп баручы трибуна булды. Хезмәт алдынгылары, аларның хезмәте һәм яшәеше, омтылыш-хыяллары газета битләрендә якты чагылыш тапты. Аның битләреннән иҗади тормыш сулышы бөркелеп тора иде.

Мәгъсүм Хуҗин 1969 елда Казанга «Чаян» журналының җаваплы секретаре итеп күчерелде һәм 1990 елга кадәр шушы хезмәттә булды.

Язучы буларак аның иҗат активлыгы нәкъ менә Казанда эшләү чорына туры килә. Язучының «Ерганак юл ала», «Өч каен ышыгы», «Курагай атлары», «Авылым урамнары», «Урманлы үр» һәм башка күп исемдәге китаплары бар.

Хуҗин кыска жанрда иң актив иҗат итүче язучыларның берсе иде. Хикәя остасы буларак 1997 елда аңа үзенең якташы Фатих Хөсни исемендәге премия бирелде.

Татар әдәбиятын үстерүдәге хезмәтләре өчен 1986 елда Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре исеме бирелде.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Радик Фәизов

**Радик Хәбибрахман улы Фәизов** — татар язучысы, хикәяче.

Радик Фәизов 1931 елның 15 маенда Арча районының Дусым авылында туган. 1950 елда Әтнә урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, бер ел үз авылларында башлангыч мәктәптә балалар укыта. 1951-1953 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә; армиядән кайткач, төрле җирләрдә саклык кассасы инспекторы, җир двигательләре монтажлаучы слесарь, пилорама мастеры һәм авиация заводында токарь булып эшли. 1957-1965 елларда ул Магнитогорски шәһәрендә яши һәм эшли: паравыз кочегары, машинист ярдәмчесе була.

1965 елдан башлап Р. Фәизов яңадан туган якларында. Арча районының “Коммунизмга” газетасы редакциясендә башта әдәби хезмәткәр, 1973 елдан җаваплы сәркатип булып эшли. 1970 елда, читтән торып укып, Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый.

Радик Фәизов – нигездә хикәяче. Аның эшчеләр, тимер юлчылар тормышыннан алып язылган беренче хикәяләре алтмышынчы еллар башында көндәлек матбугат битләрендә, аннан “Беренче адымнар” исемле күмәк җыентыкта басыла. Хәзерге көндә ул – “Яшьлек юллары” (1967) повесте, “Тимер чәчәк”, “Бәхет”, “Дусларым”, “Юлда” исемле хикәя җыентыклары авторы. Аларның барысы да заман кешесенә, аның хезмәт процессындагы бай эчке дөньясын ачуга багышланган. Р. Фәизов балалалар маҗаралы һәм фантастик әсәрләр дә яза. 1983 елда әдипнең фантастик хикәяләре тупланган “Галәм кызы” исемле китабы басылып чыкты. Укучылар шулай ук аның “Чаян” журналында, көндәлек матбугатта әледән-әле басылып торган юмористик һәм сатирик хикәяләре белән танышлар.

Радик Фәизов тормышка актив мөнәсәбәттә яши. Республика матбугатында ул хезмәт алдынгылары, мәгариф маяклары турындагы очерклары һәм публицистик мәкаләләре белән даими катнашып килә. Журналистика өлкәсендәге уңышлары һәм җәмәгать эшчәнлеге өчен 1981 елда аңа Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исем һәм 2001 елда Татарстан Язучылар берлегенең Фатих Хөсни исемендәге әдәби бүләге бирелә.

Ул 1980 елдан СССР (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы.

Радик Фәизов 2011 елда вафат була.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар язучылары
Габделхәй Сәмигуллин

**Габделхәй Хәлил улы Сәмигуллин** — татар биология галиме.

Габделхәй Сәмигуллин 1943 елның 15 маенда Татарстанның Балтач районы Иске Салавыч авылында туган. 1961 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлап Казан педагогия институтының табигать-география факультетына укырга керә. Армия сафларына алыну сәбәпле укуын өзеп торырга туры килә. Институтны 1969 елда гына тәмамлый. Эшкә аны Минзәлә районына җибәрәләр — ул Минзәлә педагогия училищесын оештырып ачып җибәрүдә актив катнаша. Монда 1977 елга кадәр эшли.

1977 елда Чаллыда яңа ачылган педагогия училищесына директор итеп билгеләнә.

1980 елда аның алдында яңа бурыч — Чаллыда Алабуга педагогия институтының филиалы оештырыла. Шушында эшләгәндә Казан дәүләт педагогия институты каршында аспирантурада укый һәм диссертация яклап биология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала.

1991 елда Чаллыда педагогия институты ачыла һәм Г. Сәмигуллин шушында укыта башлый, институтның доценты була. Бер елдан соң Татарстан Республикасы Мәгариф министрлыгы приказы белән Чаллыдагы өзлексез педагогик белем бирү институтына ректор итеп билгеләнә. Бүген дә ул шушы хезмәтендә.

Г. Сәмигуллин республикабыз мәктәпләренә яшь кадрлар хәзерләү юнәлешендә гаять зур эш башкарды. Шул ук вакытта фәнни-методик эшен дә сүрелдермәде. Аның нәшер ителгән илледән артык хезмәте бар. «Балалар һәм яшүсмерләр физиологиясе» исемле хезмәте дәреслек буларак киң файдаланыла.

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Биология фәннәре кандидатлары
Халыкара гаилә көне

**Халыкара гаилә көне** (ингл. *International Day of Families*, фр. *Journée internationale des familles*, рус. *Международный день семей*) — 1993 елдан 15 май көнне билгеләнгән бәйрәм.

БМО генераль ассамблеясе карары буенча билгеләнә.

Төркем:БМО халыкара көннәре
Төркем:Гаилә
Төркем:15 май
Патагония

**Патаго́ния** — Көньяк Американың бер кисәге. Төгәл билгеләнгән чикләре юк, ләкин еш кына Аргентинадагы Рио-Колорадо һәм Чилидагы Био елгалары арасындагы территорияләрне Патагония дип атыйлар. Кайчак Патагониягә шулай ук Утлы җирне дә кертәләр. Көнбатышында Анд тауларының бер өлешен, көнчыгышта тигезлекле җирләрне үз эченә ала. «Патагония» атамасы patagón сүзеннән килеп чыккан. Бу сүз белән Магеллан экспедициясендәгеләр бу җирләрдә туып үскән озын буйлы халыкны атап йөрткәннәр. Аларның уртача буйлары 1,8 метр булган, испаннарныкы исә бары тик 1,55 м.

Климаты уртача, ярымчүлләргә хас. Еллык явмнар саны 150—300...600—700 мм га кадәр. Июльнең уртача температурасы 2°...8°, көнбатышта —5° ка кадәр, гыйнварның уртача температурасы +10...+20°. Көчле җилләр исеп торалар. Елгалары Анд тауларыннан башланып, Патагонияне тирән каньоннар белән кисеп үтәләр. Туфраклары соры һәм кәстәнә. Кыяклы үләннәр һәм куаклыклар үсәләр.

Карамай һәм табигый газ чыганклары бар.
## Галерея

File:Glaciar Perito Moreno (Argentina).jpg
File:Base del Cerro Catedral en Bariloche. (Patagonia Argentina) 01.JPG
File:Ballenas en Península Valdès.jpg
File:Ushuaia6a (js).jpg


Төркем:Көньяк Америка
Төркем:Аргентина географиясе
Төркем:Чили географиясе
1727 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 17 май — Екатерина&nbsp;I, Россия патшабикәсе.

*
Төркем:Еллар
Айрат Хәмидуллин (1956)

*Бу [[Казан]] рәссам-педагогы турында мәкалә, [[Әлмәт]] [[Архитектура|архитекторы]] турында *'биредән** укыгыз.''

**Айрат Габдулла улы Хәмидуллин*' — [[Постимпрессионизм|пост-импрессионизм]] стиленда иҗат итүче танылган рәссам, күренекле педагог.
Татарстан (*1996*), РФ (*2002*) рәссамнар берлекләре әгъзасы.

== Тәрҗемәи хәле ==
Айрат Хәмидуллин  [[1956 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ында [[Казан]] шәһәрендә туган. Кечкенә чактан ук рәсем ясарга яраткан. Рәсем мәктәбен бетергәч, [[Казан сынлы сәнгать училищесы]]на укырга керә. Училищены кызыл диплом белән бетергәннән соң, Суриков исемендәге [[Мәскәү]] дәүләт рәсем институтына укырга керә. Уку вакытында музейларда пост-импрессионист эшләреннән күп копияләр ясый. Шушы стиль белән мавыгып китә.

== Хезмәт юлы ==
[[1986 ел]]дан башлап Казан сынлы сәнгать училищесында укыта.

== Иҗаты == 
Суриков исемендәге институтта уку вакытында [[музей]]ларда пост-импрессионист эшләреннән копияләр ясый (Поль Сезанның "Арлекин һәм Пьерро" һәм "Армудлар һәм шәфталу"). Шушы стиль белән мавыгып китә.

Рәссамның иҗатында табигать күренешләре, [[натюрморт]]лар һәм башка жанр композицияләре чагылыш таба. Аның «Иске Казан урамнары» сериясе күргәзмәгә килүчеләрне аеруча сокландыра.

Рәссам Айрат Хәмидуллин [[1996 ел]]дан бирле Татарстан рәссамнар берлеге әгъзасы, [[2002 ел]]да исә Pəcəй рәссамнар берлегенә кабул ителә.

Аның рәсемнәре  Pəcəй, [[Татарстан Республикасы]], [[АКШ|Америка]], [[Алмания]], [[Франса|Франция]] музейларында һәм шәхси коллекцияләрдә саклана.

== Остазлары ==
Валерий Борис улы Скуридин, Раиса Ивановна Лебедева, Михаил Михаил улы Курилко-Рюмин. 
== Искәрмәләр ==

== Әдәбият ==
* *Юлия Андреева''.  Тишина летних улиц — мастерская художника (об Айрате Хамидуллине). «Казань»,  2022, № 7, стр. 86-93.

## Сылтамалар
* Шәхси бите
* Казан Сынлы Сәнгать Училищесы сайтында мәгълүмат 

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Суриков исемендәге рәсем институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Шарль Перро

**Шарль Перро́** (фр. *Charles Perrault*; 1628 елның 12 гыйнвары — 1703 елның 16 мае) — мәшһүр француз язучысы-әкиятче, шагыйрь һәм тәнкыйтьче. 1671 елдан Француз академиясе әгъзасы.

## Кайбер мәшһүр әкиятләре
* «Көлбикә» (фр. *Cendrillon*)
* «Читекле мәче» (фр. *Le Chat botté*)
* «Кызыл Калфак» (фр. *Le Petit Chaperon rouge*)


Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Франция язучылары
Илдар Халиков

**Илдар Шәфкать улы Халиков** (1967 елның 21 ноябрендә туган) — Татарстанның дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. 2010 елның 22 апреленнән башлап 2017 елның 3 апреленә кадәр Татарстан премьер-министры вазифаларын башкарды.

## Тормыш юлы

Илдар Халиков укытучылар гаиләсендә туып үсә. Әтисе Шәфкать Рафикъ улы гомере буе мәгариф өлкәсендә эшләп, Татарстан республикасы атказанган укытучысы исеменә лаек була. Ә әнисе Лүзия Газиз кызы Әгерҗе шәһәренең 1 нче урта мәктәбендә математика укытучысы булып эшли. Татарстан Республикасы Президенты мактаулы грамоталары белән бүләкләнгән.

1985 елда мәктәпне тәмамлаганнан соң Илдар Халиков армия сафларына хезмәт итәргә алына. 1987 елда Казан Дәүләт Университетында укый башлый.

1993 — 1995 елларда Илдар Шәфкать улы алдынгы специалист буларак "Челны-банк" банкында озын яки кыска вакытка кредитлар бирү, депозитлар һәм кыйммәтле кәгазьләр бүлегенең вакытлыча идарәчесе вазифаларын башкара.
 
1995 — 1996 елларда - "КАМАЗ" ААҖендә Хокук идарәсе җитәкчесе урынбасары булып эшли.

1996 — 2003 елларда - финанслар буенча директор, икътисад һәм финанслар һәм "КАМАЗ"ның корпоратив стратегиясе буенча генераль директор урынбасары була.

2003 елның 14 августыннан 2005 елга кадәр Чаллы шәһәренең администрациясен җитәкли.

2006 елның 1 гыйнварында - Чаллы шәһәре муниципаль берәмлеге җитәкчесе, шәһәр мэры.

2010 елның 22 апреленнән - Татарстан Республикасы премьер-министры. 2017 елның 3 апрелендә үз теләге белән вазифасыннан киткән; шул ук елның 4 апреленнән "Татэнерго" ширкәте җитәкчесе итеп билгеләнгән. 

## Гаиләсе
Илдар Халиков өйләнгән. Тормыш иптәше Гүзәл Илмир кызы Халикова белән балалары Тимурны (1998 елгы), Камиләне (2002 елгы) һәм Әминәне (2010 елгы) тәрбияләп үстерәләр.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2001 — РФ дәүләт премиясе 
* 2005 — «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале
* 2008 — Дуслык ордены (*[[РФ]]*)
* 2014 — Почет ордены (*[[РФ]]*)
* 2015 — Дуслык ордены (*[[Татарстан]]*)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Төркем:Татарстан Куркынычсызлык Шурасы әгъзалары
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Төркем:«Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Чаллы башлыклары
Төркем:Мэрлар
1888 ел

## Вакыйгалар
* Генрих Герц электромагнитик дулкыннарны ача.
* Беренче «Кодак» фотоаппараты чыкты.
* Хәзерге Чишмә районы үзәге&nbsp;— Чишмә станциясе беренче мәртәбә искә алына.
* 15 ноябрь — Казанда шәһәр телефон челтәре эшли башлый.

## Туулар

* 14 март — Бәкер Яфаров, борынгы татар әдәбияты галиме.
* 23 май — Нәгыймә Таҗдарова, татар артисты.
* 27 май — Луи Дюрей, француз композиторы.
* 10 октябрь — Заһидулла Яруллин, татар композиторы.
* 22 ноябрь — Габделгазиз Монасыйпов, татар шагыйре, язучысы, милли азатлык хәрәкәте вәкиле.
* 24 ноябрь — Дейл Карнеги, АКШ лекторы, мәшһүр китаплар авторы.
* 2 декабрь — Измаил Фирдәвес, кырымтатар сәясәтчесе, ТАССР һәм Кырым АССР хөкүмәтләре әгъзасы.
* 6 декабрь — Хикмәт Биккинин, укытучы һәм дипломат.
* 29 декабрь — Шәһит Әхмәдиев, татар язучысы, журналист, күренекле җәмәгать эшлеклесе.

## Вафатлар

* 14 апрель — Николай Миклухо-Маклай, танылган этнограф һәм сәяхәтче.

Төркем:1888 ел
Төркем:Еллар