open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Панҗаби

**Панҗаби** (*Гурмукһи*: ਪੰਜਾਬੀ, *Шаһмукһи*: پن٘جابی /pʌnˈdʒɑːbi/ кайвакыт **Пәнҗаби** дип языла) ул Һиндстан суб-кыйтгасында һәм дөньяда 125 млн сөйләшүчесе булган Һинд-Арий теле. Ул Пәнҗаб мәдәни төбәгенең этнолингвистик төркеме Пәнҗаблыларның туган теле. Пәнҗаб төбәге төньяк-көнбатыш Һиндстанны һәм көнчыгыш Пакистанны кертә. Пакистанда көнбатыш Панҗаби телендә 65 млн нан артык кеше сөйләшә.
Панҗаби Пакистанда иң күп сөйләшелә торган тел. Һиндстанда сөйләшүчеләр саны буенча 11-енче тел һәм Һиндстан суб-кыйтгасында сөйләшүчеләр саны буенча өченче тел. Ул Берләшкән Корольлекнең асаба Британия телләре һәм Лях теленнән соң сөйләшүчеләр саны буенча өченче теле. Ул шулай ук Канадада Инглиз теле, Француз теле, Мандарин теле һәм Кантон теленнән соң сөйләшүчеләр саны буенча бишенче тел. Ул Америка Кушма Штатларында сөйләшүчеләр саны буенча егерме алтынчы тел һәм Австралиядә унынчы тел. Көнбатыш Панҗаби дөньяда сөйләшүчеләр саны буенча егерме сигезенче тел.
Панҗаби Һинд-Арий телләре арасында лексик тон куллануы белән гадәти түгел. Һиндстанда Пәнҗабта тел өчен рәсми язма булып Гурмукһи тора, шул ук вакытта Пакистанда Пәнҗабта Шаһмукһи язмасы кулланыла; тарихи һәм хәзерге вакытта башка милли һәм асаба язмалар кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Илфак Шиһапов

**Илфак Шиһапов** - журналист, язучы, продюсер, татарча газетлар нәшер итүче. Лениногорск районы Иске Иштирәк авылында 1968 елның 30 маенда туган. Әтисе Илдус (2012 елда 74 яшендә вафат), авыл советы рәисе дә булган, почтада да эшләгән; әнисе Асия колхозда эшләгән. Әти-әнисе аны бик яратып, кадерләп үстергән. Мәктәптә яхшы укыган, китап укырга яраткан. Мәктәп китапханәсендәгеләрне укып бетергәч, башка авылларга китап эзләп чыгып китә торган булган. Кечкенәдән гитарада уйнаган (авылда ансамбль, анда уен кораллары булган). Гаиләдә өч туганы булган: бер туганы (малай) кечкенә чагында үлгән. Абыйсы Илшат (2008 елда 48 яшендә вафат) төзелеш техникумын тәмамлаган, юллама белән Казакъстанга киткән, шунда балалары туган. Апасы Резеда (Мөхәммәтова), 1963 елгы, 24 ел «Бәкер» шифаханәсендә склад мөдире булып эшләгән. Резеданың ире Рафаэль котельныйда хезмәт куйган.

Илфак Шиһапов төрле елларда  "Татарстан яшьләре", "Ватаным Татарстан", "Шәһри Казан" газеталарында эшләгән. Авыллар тарихын өйрәнгән, шәҗәрәләр төзегән. Илсөя Бәдретдинованың продюсеры булган. Социаль темага җырларның көен дә, сүзләрен дә үзе язган. Гаилә таркалгач, Илфак Илсөягә үзе язган җырларны башкаруны тыя. Тора-бара Илфак үзе дә җырлый башлаган.

2017 елда Казанда вафат. Туган авылы зиратында җирләнә.

## Гаиләсе
Беренче никахы Минзилә, Лениногорск районы Мичурин авылыннан. Ун еллап бергә яшәгәннәр. Кызлары Зәринә.
Икенче никахы Илсөя Бәдретдинова. Унөч елдан соң гаилә таркалган. Уллары Нариман .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Журналист, җырлар авторы Илфак Шиһапов вафат. Азатлык радиосы, 30 май 2017
* «Өлгерәлмәде…» – Илфак Шиһапов турында якыннары хәзер әнә шулай ди. Айгөл ЗАКИРОВА. Безнең гәҗит, 2017, №22 (31 май)
* Илфак Шиһаповның кызы Зәринә: «Ул елый-елый өйдән чыгып китте, без өчәү елый-елый озаттык...» Шәһри Казан, 5 апрель 2018
* Илфак ШИҺАПОВ: “Илсөя белән аерылу авыр булды, эчеп яттым”  Акчарлак газетасы, 19 Ноябрь 2015

Төркем:Татар журналистлары
Наилә Юсупова

Наилә Вакыйф кызы Юсупова - Татарстан Республикасының сәяси-тарихи документлар үзәк архивы директоры, фәнни редактор.

## Тормыш юлы
Ул Татарстан Республикасының Кайбыч районында урнашкан Янгилде авылында 1960 елда туган, анда башлангыч белем алган. 1977 елда Казанда 134 номерлы урта мәктәпне тәмамлый. 

1978 елда данлыклы Казан дәүләт университетына укырга керә. Тарихчы-архивист белемен яхшы итеп үзләштерә, югары белемле белгеч булып Казандагы Мәскәү районы башкарма комитетында эшли. Шул ук вакытта районның комсомол комитетында җитәкчелек вазифаларын башкара. 1980 елда КПССның Татарстан өлкә комитеты партия архивына эшкә күчерелә. Ул анда архивист инструктор булып нәтиҗәле хезмәт күрсәтә. 

Наилә Вакыйф кызы күп сандагы китаплар, белешмәләр, күрсәтмәләр нәшир итү редколлегия әгъзасы, фәнни консультант. Аның фәнни редакторлыгы аша зур күләмле “Альметьевское дело” исемендәге документлар һәм материаллар җыентыгы дөнья күрә (1999 ел). Нәтиҗәле эшчәнлеге хәм абруйлы җитәкчелеге өчен ул “Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре” дигән мактаулы исемгә лаек була. Башка хөкүмәт хәм дәүләт бүләкләре дә бар. 

## Әдәбият исемлеге

* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 1 том  А-К. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 2 том  Л-Я. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Кайбычым – куанычым. Төзүче – Р.Гарәфетдинов. Кайбыч, 1998.
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.
Илсөяр Сафина

Илсөяр Сафина - күпсанлы шигырьләр авторы, укытучы.

## Тормыш юлы
Апас районы Югары Ындырчы авылында туа. Мәктәп елларында ук район газетасы битләрендә беренче шигырьләрен бастыра. Шигырьләренең күбесе балалар хәм мәхәббәт темасына багышлана. Казан педагогия училищесын хәм Казан дәүләт университетын тәмамлап, Кайбыч районы Борындык урта мәктәбендә укытучы булып эшли. Аның ике кисәктән торган шигырьләр җыентыгы кульязмасы тупланган, шигырьләренә дистәләгән җырлар язылган. Үзенең иҗатын һәвәскәр композиторлар белән бергә үстерә.

## "Соклану" шигыре
Туган ягым минем - кояшлы як,

Гөлләр белән тулы бер бакча.

Шул гөлләргә карап сокланам мин,

Гаҗәпләнеп торам кайчакта.

Карагызчы, нинди гүзәл киңлек,

Ишетелә камыш шаулавы, -

Камыш арасында ниндидер бер

Кошның өзеп-өзеп сайравы.

Зәңгәр күктә аксыл болыт йөзә,

Күккә үри агач кәүсәсе,

Алтын дулкыннарда парлап бии

Агач белән кояш шәүләсе.

## Әдәбият исемлеге

* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 1 том  А-К. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Әдипләребез. Библиографик белешмә. 2 том  Л-Я. / Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. – Казан:  Татар. кит. нәшр., 2009.
* Кайбычым – куанычым. Төзүче – Р.Гарәфетдинов. Кайбыч, 1998.
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.
Гөлзидә Төхвәтуллина

Гөлзидә Хәбибуллина кызы Төхвәтуллина - тарихчы, Татарстан Республикасының Үзәк дәүләт архивында бүлек мөдире, өлкән архивист. Төрле даирә кешеләре арасында тирән ихтирамга лаек шәхес.

## Тормыш юлы
Гөлзидә Төхвәтуллина Татарстан Республикасының Кайбыч районында урнашкан Борындык авылында дөньяга килә. Аның бала-чагы шушы авылда үтә. Нәсел җепләре Борындыктан булган якташыбыз Гөлзидә Хәбибуллина кызы Төхвәтуллина күп еллар Татарстан Республикасы Үзәк дәүләт архивының бүлек мөдире булып эшли, тарихчы галим-профессорлар, академиклар, яшь аспирантлар, эзләнүчеләр, гомумән, киң җәмәгатьчелек арасында хөрмәт-ихтирам казанган мөхтәрәм кешеләрнең берсе. 

Гөлзидә Төхвәтуллина – Казан дәүләт университетының тарих факультетында укып белем алган тарихчы, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре. Республикада җыелган барлык документларны яхшы сыйфатта саклаучы өлкән архивист бүген дә үз вазифаларын төгәл үтәве белән аерылып тора, туган ягының уңышлары өчен куана, горурлана,ә кимчелекләре өчен борчыла.

## Әдәбият исемлеге

* Кайбычым – куанычым. Төзүче – Р.Гарәфетдинов. Кайбыч, 1998.
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор – төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.
Мишән күле

**Мишән** — Татарстанның Лаеш районында урнашкан күл.
## География
Мишән күле - чыгышы белән карст-диффузия процесслары нәтиҗәсендә барлыкка килгән күл. Татарстанның Лаеш районында Пиголи авылы янында урнашкан. Күлнең ярлары сөзәк, төньяк-көнбатыш ягы катнаш урманлы. Күлнең озынлыгы 170 м, максималь киңлеге 170 м. Су өсте көзгесенең мәйданы 3.1 гектар. Уртача тирәнлеге 2,9 м, максималь тирәнлеге 5 м.
## Гидрология
Күлнең күләме 80 мең м³. Җир асты сулары белән  тотрыклы туена. Су өслеге түгәрәк формада.

## Хуҗалык тарафыннан файдалану
Су яткылыгы хуҗалык-көнкүреш максатында терлекләргә су эчерү, үсемлекләргә су сибү һәм балык тоту өчен кулланыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Тышкы сылтамалар
* 
* 
Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Лаеш районы күлләре
Саф күл

**Саф күле** — Татарстанның Лаеш районында урнашкан күл.
Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25 номерлы карары һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644 номерлы карары белән региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл дип танылган.
## География
Сафкүле - чыгышы белән карст процесслары нәтиҗәсендә барлыкка килгән сулык. Татарстанның Лаеш районында Травкино авылы янында, 0,6 км төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Хәерби, Кавал, Куян, Саламык күлләре белән меридиаль юнәлештәге түбәнлектә урнашкан.

Текә ярлы озынча формалы күл. Күлнең озынлыгы 170 м, максималь киңлеге 90 м. Су өсте көзгесенең мәйданы 1,3 гектар. Уртача тирәнлеге 4 м, максималь тирән урыны 6,5 м.

## Гидрология
Күлнең күләме 40 мең м³.Суы  саргылт төстә,  үтә күренмәлеге 40 см. Суның тибы  гидробонат-сульфат -кальцийлы. Җир асты сулары белән  тотрыклы туена. 
## Хуҗалыкта файдалану
Урындагы халыкның ял итү урыны буларак файдаланыла, региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл (1978).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Тышкы сылтамалар
* 
* 
Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Лаеш районы күлләреТөркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Чардаклы күле

**Чардаклы күле** () — Татарстан Республикасының Лаеш районы Травкино авылыннан 1,2 км көньяк-көнбатыштарак,  Идел елгасының югары террасасында урнашкан күл.

Идел елгасының югары террасасында урнашкан карст күренешләре нәтиҗәсендә барлыкка килгән күл. Күл түгәрәк формада, озынлыгы 245 м һәм киңлеге 220 м. Күлнең су өслегенең мәйданы 4 га тәшкил итә. Иң зур тирәнлеге 2,5 м га кадәр, уртача тирәнлеге 1,2 м га тигез. Су өсте тигезлеге диңгез өсте тигезлегеннән 69 м биеклектә урнашкан. Яр буе зонасы өлешчә сазланган. Яр буйларында тал куаклары үскән.

Күл рекреацион (сәламәтлекне ныгыту), ял итү максатларда файдаланыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Тышкы сылтамалар
* 
* 
Төркем:Әлифба буенча күлләрТөркем:Лаеш районы күлләре
Лидия Белякова

**Белякова Лидия Иван кызы** (18 гыйнвар 1929 ел) — ССРБ һәм Россиянең галим-логопеды, табиб, педагог, медицина фәннәре докторы (1982), Мәскәү дәүләт педагогия университетының дефектология факультетына логопедия кафедрасы профессоры (1987). Мәскәү дәүләт педагогия университетының Мактаулы профессоры, «Хезмәт ветераны», «Мәскәүнең 850-еллыгына» медальләре иясе.

## Биографиясе
Лидия Ивановна Белякова Татар АССР Яшел Үзән шәһәрендә 1929 елның 18 гыйнварында туган. 

1952 елда И. М. Сеченов исемендәге 1-нче Мәскәү медицина институтын «дәвалау эше» һөнәре буенча белем ала. 1952-1955 елларда Авиацион медицинасы институтының психология бүлегендә эшли. 1956-1960 елларда — нче елда СССР Фәннәр академиясенең Югары борчылучан эшмәкәрлеге институтының аспирантурасына укырга керә. 1962 елда «Сравнительное исследование действия люмина и гексамидина на высшую дневную деятельность детей, больных эпилепсии» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. Лидия Ивановна Белякова ССРБ Медицина фәннәре академиясенең Балаларның һәм үсмерләрнең югары нерв эшчәнлеге лабораториясендә озак еллар буенча хезмәт итә. Ул шулай ук Алжирның Орән шәһәрендә табиб-психиатр булып та эшли..

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* «Хезмәт ветераны» медале,
* «Мәскәүнең 850-еллыгына» медале.

## Искәрмәләр

Төркем:18 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәскәү дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Яшел Үзәндә туганнар
Хәерби күле

**Хәерби күле, Столбище күле** — Татарстан Республикасының Лаеш районы Столбище авылында урнашкан күл;Идел елгасының югары террасасындагы күл .  (Столбищи, Столбищенское, Кирби
Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25 номерлы карары һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644 номерлы карары белән региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл дип танылган.
## География
Столбище күле - килеп чыгышындагы табигый сулык. Татарстанның Лаеш районы Столбище авылында урнашкан. Күл озынча формада. 530 м күленең озынлыгы, максималь киңлеге 170 м. Су өсте көзгесенең мәйданы 6,49 гектар. Уртача тирәнлеге 2 м.

## Гидрография
Күлнең күләме 130 мең м³ Җир асты туклануы белән тотрыклы туена. Төсе һәм исе юк, катылыгы 1 ммоль/л дан кимрәк, минерализациясе 98 мг/л, үтә күренмәлеге 40 см. Суның тибы — Гидробонат-кальцийлы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии.
## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Лаеш районы күлләре
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Ильяс Саниев

**Саниев Ильяс Сәгыйть улы** () (10 март 1953 ел ) — совет һәм фиркаэшлеклесе,
1990 елның 11 октябрендә БАССР-ның уникенче чакырылыш Югары Советының өченче сессиясендә Башкортстан Республикасының Дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул иткән Башкорт АССР-ының 12-се чакырылыш Югары Советы депутаты.

## Биографиясе
Саниев Ильяс Сәгыйт улы 1953 елның 10 мартында Татар АССР-ының Баулы районы Шалты авылында туган. 
Милләте буенча татар, югары белемле — 1975 елда Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган.

Хезмәт юлын 1975 елда, Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлагач, агроном булып башлый, Совет армиясе сафларына чакырыла. Хезмәт итеп кайткач, киләсе хезмәт юлы авыл хуҗалыгы белән бәйле.
1977-1987 елларда Туймазы районы XXI партсъезд исемендәге колхозда агроном, баш агроном, колхоз рәисе булып эшли.
1987-1988 елларда районның агросәнәгать берләшмәсе рәисе итеп билгеләнә.
1988 еллар «Туймазы» агросәнәгать комбинатының генераль директоры булып эшли.
1992 елдан «Туймазы» агросәнәгать компаниясенең генераль директоры булып эшли.

257-се Иске Кандра сайлау округы буенча Башкорт АССР-ының 12-нче чакырылыш Югары Советының халык депутаты итеп сайлана. Башкортстан Югары Советының республиканың, кала һәм районнарының социаль һәм икътисади үсеш буенча комиссия әгъзасы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1953 елда туганнар
Төркем:10 март көнне туганнар
Төркем:Баулы районында туганнар
Рәбис Фазлыев

**Фазлыев Рәис Тимерхан улы** (19 апрель 1937 ел — 19 апрель 2012 ел) — галим-тау инженеры, югары мәктәп укытучысы. Техник фәннәр докторы (1980). Татарстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1993), ССРБ‑ның нефть сәнәгате отличнигы (1990), Татарстан Республикасының Фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе лауреаты (1994).

## Биографиясе
Рәис Тимерхан улы Фазлыев 1937 елның 19 апрелендә Башкорт АССР-ының Шаран районы Зирекле дигән татар авылында туган.

1959 елда Уфа нефть институтын тәмамлый. Хезмәт юлын Бөгелмә шәһәрендә Татарстан нефть фәнни‑тикшеренү һәм проект институтында башлый.

1961 елга кадәр инженер, олы эзләнүче, 1964-67 елларда сектор җитәкчесе булып эшли.

1971 елдан сектор мөдире, 1975 елдан лаборатория мөдире сыйфатында эшли.

1986 елдан бирле нефть яткылыкларын үзләштерү бүлеге мөдире, 2003-09 елларда баш тикшеренүче булып эшли.

2006 елның 5 октябрендә Татарстанның фәнни-тикшеренү һәм проект институтында (ТатНИПИнефть) «Горизонталь скважиналарда сыеклык агымы үзенчәлекләре» дигән темага докторлык диссертациясе яклый.

2010 елда Әлмәт нефть институтында укыта башлый. 

1967-1971 елларда һәм 1981-1986 елларда Алжирда эшли. 

Фазлыев Рәис Тимерхан улы 2012 елның 19 апрелендә Бөгелмә шәһәрендә вафат була.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге нефть һәм газ яткылыкларын үзләштерү өлкәсендәге тикшеренүләргә бәйле. Аның җитәкчелегендә майданга, чыганакка һәм сайлаулы урынга су җибәрү системаларын кулланып яткылыкларны үзләштерү процесын, чимал чыгару скважиналарына су җибәрү динамикасын гидродинамик исәпләү үткәрелә, күп забойлы ятма скважиналарны куллану селтелелеге һәм башкалар тикшерелә. 

150‑дән артык фәнни хезмәт авторы.

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясе — Фазлыев Рәис Тимерхан улы 
* Фазлыев Рабис Тимерханович. Татарский энциклопедический словарь. — Казан. Институт Татарской энциклопедии АН ТР, 1998. - 703 с. ISBN 0-9530650-3-0

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шаран районында туганнар
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:2012 елда вафатлар
Төркем:19 апрель көнне вафатлар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:19 апрель көнне туганнар
Галимҗан Таган

**Галимҗан Гыйрфан улы Таган** (Таһан, Таганов) (1 гыйнвар, 1892, Тәңрекүл, Оренбург губернасы - 29 июнь 1948, Гамбург) — этнограф, икътисад фәннәре докторы, тюркология докторы, сәясәтче, башкорт милли хәрәкәтендә актив катнашучы.

## Биографиясе

Галимҗан Таһан (Таганов) 1892 елның 1 гыйнварында Оренбург губернасы Чиләбе өязе Катай волостеның Тәңрекүл (Курмаш) авылында, хәзер Курган өлкәсенең Әлмән районы Тәңрекүл авыл советының административ үзәге — Тәңрекүл авылында туа.

Хәлле әти-әниләрнең улы Галимьян Таһан башта мәктәптә, аннары рус-башкорт мәктәбендә һәм укытучылар семинариясендә белем ала. Семинарны тәмамлап, ул Беренче бөтендөнья сугышына кадәр мәктәптә рус теле укытучысы булып эшли. Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Галимҗан Таһан патша армиясе офицеры була. 1917 елда ул башкорт милли хәрәкәтенә кушыла, 1918 елдан бишенче, соңрак оченче башкорт укчылар полклары белән идаә итә, башкорт хүкүмәте хәрби бүлеге каршындагы Башкорт хәрби шуросы (совет) әгъзасы була.

Аннан соң эмиграции — тәмамлый агротехник университетында Дебрецен (Венгрия). Беренче бөтендөнья сугышына кадәр мәктәптә рус теле укытучысы булып эшли.

1914 елда Галимҗан Таһан прапорщиклар әзерләү буенча Тифлис мәктәбен тәмамлый һәм 1917 елга кадәр прапорщик чинында Беренче бөтендөнья сугышы фронтларында сугыша. 1917 елда Таһан башкорт милли хәрәкәтенә кушыла,башкорт гаскәрләрен һәм башкорт автономиясен оештыручыларның берсе була.

1920 елның ноябрендә капитан Галимҗан Таган отрядлары белән ике мең ак гвардияче Маньчжуриягә китә. Маньчжуриядән Таган Япониягә эмиграцияләгән. 1921 елның февралендә ун башкорт һәм татар офицеры Токиога килә. Аннан Венгриягә күченә.

1927 елдан 1943 елга кадәр Венгрия этнографиясенә нигез салучы Яноша Янокның «Этнография хәбәрләре», «Levente» («Юноша») газетасы, «Ethnographia» («Этнография») Венгрия этнография җәмгыяте журналы һәм Венгрия Милли музееның «Nepraizi Ertesito» («Вестник этнография») этнография бүлеге хәбәрләре басмаларында 68 фәнни хезмәт бастыра. Араларында атчылык, төркиләрнең традицион эчемлекләрен әзерләү, йон эшкәртү, киез ясау, башкортларның, татарларның, казакъларның, төркмәннәрнең, әзербайҗанлыларның, кырым татарларының, чуашларның гореф-гадәтләре һәм йолалары турында мәкаләләр һәм очерклар була. Бу материаллар бүгенге көндә дә актуальлеген һәм фәнни кыйммәтләрне югалтмаган.

1944 елда Таһан Германиягә күчеп китә. 1948 елның 28 октябрендә Гамбургта вафат була.

## Чыганаклар
* Таган Галимжан. Этнографические заметки о башкирах и других тюркских народах. Пер. с венг. Йожефа Тормы. - Уфа, Гилем, 2005.
* Фархшатов М.Н. Галимжан Таган в эмиграции. Биографический очерк. - Уфа, Гилем, 2003. - 170 с.
* Заки Валиди Тоган Воспоминания. — Кн.1. Уфа: 1994.
* Varga Jolan. Baskirok, tatarok (1931). Галимьян Таган. Ред. Б. Баратоши-Балог.

Төркем:Икътисад фәннәре докторлары


Төркем:Этнографлар
Наилә Абдулкәримова

**Абдулкәримова Наилә Йосып кызы** (29.12.1929, Казакъстан АССРның Семипалатинск өлкәсе Зөбәер авылы) — педагог, тәрҗемәче, журналист, җәмәгать эшлеклесе.

## Биографиясе
Наилә Абдулкәримова 1929 елның 29 декабрендә Казакъстан АССРның Семипалатинск өлкәсе Зөбәер авылында туа.

Семипалатинск шәһәрендә татар мәктәбенең 4 сыйныфын (1941 елда ябыла), Семипалатинск финанс-икътисад техникумын, укытучылар һәм педагогия институтларын тәмамлый. 1950-80 елларда Белокаменскида укытучы булып эшли.

Семипалатинск өлкәсенең Семипалатинск районы Яңа-Покровское мәктәбендә, медицина, һөнәри техник училищеларда һәм Семипалатинск мәктәпләрендәукыта. 1989 елда ире М. Абдулкәримов белән Семипалатинск өлкә татар иҗтимагый үзәген оештыра. 1991 елда Семипалатинск шәһәрендә аның редакциясе астында «Галиябану» татар газетасы (Семипалата өлкә газетасының битле кушымтасы) бастыра.

Наилә Абдулкәримова портретлар, натюрмортлар, пейзажлар, картиналар, тукыма аппликацияләре авторы. Аның картиналарының шәхси күргәзмәләре Абай исемендәге музейда Достоевский исемендәге театрның күргәзмәләр залында, Үзәк китапханәдә һәм Семипалтинскның Тимерьюлчылар мәдәният йортында оештырылган. Медальләр белән бүләкләнә.

## Чыганаклар
* Татары Казахстана: краткая иллюстрированная энциклопедия / под ред. Р.В.Шайдуллина. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2017. – 524 с., 56 с. цв. ил., карты. ISBN 978-5-902375-24-1

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Шәхесләр:Казакъстан
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Булушевлар

**Булушевлар** (*кенәз Булушевлар*) - татар кенәзләре нәселе. Касыйм кенәзе Болуш Салтанглычев, милек бүлешү буенча административ-суд гамәлләренә бәйле рәвештә, 1594 елда телгә алына. Булушевларның Булаш морза Акчуринга бернинди катнашы да юк, чөнки аның нәселе князь Акчуриннар фамилиясен йөртә.

Нәселнең башлангыч генеалогиясе түбәндәгечә: Салтанглыч — Болуш (1594) —  Смолен — Чернакай морза (1623, 1643, 1646) - Ишей морза (1649, 1669).

Булушевларның нәселенә 1608-1609 елларда Казанга поход җитәкчеләренең берсе кенәз Иван (Исмаил) Смоленев (1608, 1614) керә.

1669 елда Ишей морза Чернакаев улы князь Булушев «Касыйм һәм шацк морзалары һәм татарлары» җитәкчелегендә Керен өязенең 40 кешесе искә алына.

XVIII гасыр башындагы бояр китапларында Булушевлар нәселеннән булган яңа чукынган стольниклар искә алына..

1697 елдан башлап Булушевлар шулай ук Шацк өязенең Татарщинасы авылында (хәзер Тамбов өлкәсенең Рассказов районы Күршә авылы) яшиләр. XIX гасыр башында морза Булушевлар Токмаклы авылында (хәзер Башкортостан Республикасының Кушнаренко районы) яшиләр.

Нәселнең христиан өлеше дворянлыкта раслана һәм Пенза губернасы дворян шәҗәрәсе китабының IV һәм V өлешләренә кертелә.

Бу нәселнең Францядәге эмигрантлары люкс класслы зәркән эшләнмәләре җитештерүче «Bulushoff» компаниясен торгызганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Россиянең татар кенәз нәселләре
Азад хатын (газета)

**«Азад хатын»** *(«Азат хатын»)* — атналык иҗтимагый-сәяси газета. РКП(б)-ның Башкортстан өлкә комитетының хатын-кыз берлеге органы тарафыннан чыгарылган. Уралда хатын-кыз өчен беренче гәҗит була.

## Тарихы

Бердәнбер саны Башкортстанның Стәрлетамак шәһәрендә 1921 елның 7 ноябрендә иске татар телендә чыга, башка мәгълүматлар буенча гәзитнең чыгуы 1922 елда туктый. Тиражы — 1500 данә була. Мәкаләләр Октябрь революциясе юбилеена, әхлак, аналык һәм балалык проблемаларына юнәлтелгән була. Мөхәррире — Р.Й. Рәхмәтуллина.

## Чыганаклар

* Башкортстан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә «Азат хатын» гәзите
* Азад хатын (гәзит) // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Энциклопедия Башкортостана  

## Моны да карагыз
* Ак идел (газета)
* Азат хатын

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Сәяси гәҗитләр
Ак идел (газета)

**«Ак идел»** — иске татар телендә нәшер ителгән иҗтимагый-сәяси газета. Нәшер итүчеләр — Л. Газизов, Н. Уталиев.

## Тарихы
Уфада 1919 елда атнасына 2 тапкыр иске татар телендә чыга. «Шәрык» типографиясендә нәшер ителә. Атналык битләрендә Рус армиясенең Югары баш командующие Александр Колчакның боерыклары, карарлары, хәрби бәрелешләр турында мәгълүматлар, большевикларга каршы мәкаләләр басыла. Мөхәррире — М. Наурузов була.

## Чыганаклар

* Энциклопедия Башкортостана 

## Әдәбият
* И.Рами. Р.Даутов. «Әдәби сүзлек». Казань, Татарское книжное издательство, 2001. — на тат. языке.
* Татар вакытлы матбугаты (1905 1924). Библиографик курсэткеч.- Казан: Рухият, 1999. б. 48 (на татарском)
* Феткуллин Камиль. Проблемы развития этнической региональной журналистики : На примере татарской печати Нижегородской области: диссертация кандидата филологических наук : 10.01.10 Казань, 2006, 175 c.
* Гайнуллин М. Татарская литература и публицистика начала XX века. — Казань, 1966

## Моны да карагыз
* Агыйдел (журнал)

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Сәяси гәҗитләр
Башкорт иттифакый бюросының мөхбире

**«Башкорт иттифакый бюросының мөхбире»** (*«Известия башкирского областного бюро»*) — Зәки Вәлиди нигез салган, Февраль революциясеннән соң башланып киткән башкорт милли-азатлык хәрәкәте гәҗите. 

Беренче саны Ырынбурда 1917 елның 14 июнендә чыга. Атналык 1917-1918 елларда башкорт хәрәкәтләрен оештыруда, I Башкорт съездын әзерләүдә оештыручы була.

Гәҗиттә Зәки Вәлидинең «Башкортлар алдында торган эшләр» дигән зур гына мәкаләсе урын ала. Ул башкорт халкы үз җирендә югалып бара, Милли хәрәкәтнең асылын һәм бурычларын аңлата; җир, мәгариф,акча мәсьәләләрен юнәлтеп, башкорт халкының югалткан байлыгын кичекмәстән кайтарып алырга һәм башкорт дәүләте төзүгә чакыра.

Гәҗиттә Мәскәүдә узган I Мөселман съезды карары белән башкорт делегациясе риза булмавы турында, I Башкорт съездына әзерлек турында мәгълүмат бирелә.

Бер айдан, 15 июльдә, II Башкорт съезды алдыннан гәҗит исеме **«[[Башкорт (гәҗит)|Башкорт»]]** дип үзгәртелә.
1918 елда, Ырымбурны кызыллар алгач, Мөселман комиссариаты да «Мөхбир» исемле гәҗит чыгара.

1918 елның февралендә Ырынбур Вакытлыча Революцион комитеты Башкорт Шурасы әгъзаларын кулга ала. Гәҗит чыгару туктатыла, типография конфискацияләнә.
Гәҗит 1918 елның 6 июнендә Чиләбе шәһәрендә К. Гыйсмәти һәм Г. Сөләймәнов редакциясендә, «Урал» типографиясендә чыга башлый. 
1918 елның июлендә Ырынбур кабат аклар һәм ак чехлар кулына күчә. Вәлидов хөкүмәте Чиләбедән Ырымбурга күчә. Монда «Башкорт» гәзите белән бергә **«[[Башкорт тавышы|Башкорт тавышы»]]** гәзите чыга. 20 августа «Башкорт тавышы»  «Башкортстан хөкүмәтенең теле» исеме белән бастырыла, «Башкорт» гәзите чыгудан туктатыла.

## Әдәбият

* Янаби Т. Башкирская периодическая печать. 1919–1929 гг. // Десять лет на культурном фронте: Сб. ст. Уфа. 1929;
* Павлов В.А. Крах буржуазной прессы Урала 1917 года // Вопросы истории печати. Свердловск, 1974

## Сылтамалар

* Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
* "Башҡортостан"дың һүҙе үтте / Ризван ХАЖИЕВ
* Энциклопедия Челябинск
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Башкорт хөкүмәтенең теле

**Башкортстан хөкүмәтенең теле** — Башкорт хөкүмәтенең Ырынбур хәрби бюросы гәҗите. Чиләбе шәһәрендә атнасына ике тапкыр татар телендә (материалларның бер өлеше — рус телендә) чыга.

1918 елның 20 августында Ырынбур шәһәрендә нәшер ителә башлый. 1918 елда «Яңа вакыт» типографиясендә «Хезмәтчәннәр төзегән җәмәгать яшәсен!», «Башкорт автономиясе яшәсен!» дигән лозунглар белән басыла. Гәҗиттә Башкорт хөкүмәтенең карарларына, боерыкларына, большевикларга каршы материалларга да урын бирелә.

Башкорт хөкүмәте Чиләбедән Ырымбурга күчкәч, «Башкорт» һәм «Башкорт тауышы» гәҗитләрен берләштергән яңа башкорт милли матбугат басмасы буларак дөнья күрә.

Гәҗиттә Башкорт хөкүмәтенең боерыклары, карарлары, большевикларга каршы мәкаләләр дөнья күрә.

Гәзитнең ябылу вакыты билгесез.

Мөхәррирләре — Х. Габитов, Г. Фәхретдинов.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Заки Валиди. Воспоминания. Книга 1. Уфа: Китап, 1994.
* Павлов В. А. Крах буржуазной прессы Урала 1917 года // Вопросы истории печати. Свердловск, 1974.
* Янаби Т. Башкирская периодическая печать. 1919—1929 гг. // Десять лет на культурном фронте: Сб. ст. — Уфа, 1929.

## Сылтамалар

* Башкортстан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә «Башкорт хөкүмәтенең теле» гәзите
* Башҡортостан хөкүмәтенең теле // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 
*
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Салават (газета)

**«Салават»** — Петроградта Башкорт аерым атлы дивизиясенең сәяси бүлеге нәшер иткән гәҗит. 1919 елның 21 сентябреннән 1920 елның маена кадәр көн саен чыгып торган. Башка хәрби басмалардан хәрби темага әдәби әсәрләр, шигырләр басылу белән аерылып торган.

1919 елда Совет власы ягына чыкканнан соң, Башкорт гаскәрен Петербургны Юденич гаскәреннән саклау өчен җибәрәләр. Петербургта, Ильяс Бораганскийның — кырым татарларының билгеле вәкиленең типографиясендә башкорт хәрбиләреннән хәреф җыеучылар группасы оеша һәм башкорт атлы дивизиясе өчен «Салават» гәзите чыгарыла башлый. Басма башкорт һәм татар яугирләрен оештыруга зур өлеш керткән. Бу типографиядә 1917 елга кадәр төрки халыкларының тарихы һәм мәдәнияте буенча төрле китаплар нәшер ителгән була. Мәсәлән, 1909 елда анда билгеле казакъ шагыйре Абай Конанбаевның беренче китабы дөнья күрә, Русиянең Көнбайыш өйрәнүче галимнәрнең хезмәтләре нәшер ителә. Туган җиренә — Кырымга кайту мөмкинлеге булмагач, И. Бораганский типографиясе белән Башкортстанның Стәрлетамак каласына күченә. Бу хакта үзенең «Хатирәләр»ендә Ә. В. Туган аның исемен атамый гына телгә ала. Башкортостанга килгәннән соң, И. Бораганский биредә нәшрият эшен җитәкли. Барлык материалларын урындагы нәшриятка тапшырды, нәшрият эшен яйга салырга ярдәмләшә. Соңыннан Уфага күчә һәм 72 яшьтә булуына карамастан, нәшерлек эшчәнлеген дәвам итә.

Гәзиттә зур күләмле мәкаләләр бер саннан икенче санга бүлеп бирелгән.

Гәҗит Бораганскийның «Нур» исемле типографиясендә басылган.

## Чыганаклар

* Салауат (Башҡорт атлы дивизияһы гәзите) // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Башкортстан. Кыскача энциклопедия.

Төркем:1919 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Татарча гәҗитләр
Галәбәче (газета)

**Галәбәче** — иске татар телендә нәшер ителгән иҗтимагый-сәяси газета. 

## Тарихы
Башкортстан хөкүмәте Ырынбур хәрби бүлеге органы тарафыннан Оренбург шәһәренә атнага бер тапкыр иске татар телендә чыга. 1918 елның 15 ноябреннән башлап нәшер ителә, ябылу вакыты билгеле түгел (барлыгы 4 номер чыккан). Журнал битләрендә боерыклар, карарлар һәм башка рәсми хәрби документлар басылып чыккан. Мөхәррире - М. Казый.

Бу гәҗит битләрендә күберәк рәсми материаллар дөнья күрә. Девизы: «Яшәсен чикләнгән җирле хөр башкорт иле!»

## Чыганаклар
* Энциклопедия Башкортостана  

## Әдәбият
* И.Рами. Р.Даутов. «Әдәби сүзлек». Казань, Татарское книжное издательство, 2001. — на тат. языке.
* Татар вакытлы матбугаты (1905 1924). Библиографик курсэткеч.- Казан: Рухият, 1999. б. 48 (на татарском)
* Феткуллин Камиль. Проблемы развития этнической региональной журналистики : На примере татарской печати Нижегородской области: диссертация кандидата филологических наук : 10.01.10 Казань, 2006, 175 c.
* Гайнуллин М. Татарская литература и публицистика начала XX века. — Казань, 1966

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Разак Арсланов

**Арсланов Разак Габдулла улы** (28.08.1925 ― 9.11.2008) ― Бөек Ватан сугышы ветераны, Ленин ордены кавалеры.

## Биография
Җидееллык, сугыштан соң урта мәктәпне һәм Рязань шәһәрендә директорлар хәзерләүче курсларны тәмамлый.
 
1942 елның декабрендә 17 яшьлек егетне әтисе белән бер үк көнне яуга озаталар. Әтисе: «Мин ничек тә үземне сакларга тырышырмын, син әле бала гына, бару белән харап булырсың инде», - дип, елашып аерылалар. Бу аларның соңгы күрешүе була. Әтисе Ленинград өлкәсе Каршин районында барган иң каты сугышларның берсендә 1944 елда батырларча һәлак була.

Разак Балтыйк буе шәһәрләрен, Белоруссия җирләрен фашистлардан азат итүдә катнаша, Берлинга барып җитә. 2 тапкыр яралана, Җиңү көненнән соң аны Ерак Көнчыгышка озаталар. Ул анда Харбин, Хайлер, Маньчжурия җирләрен японнардан азат итүдә катнаша.

Туган якларына 1947 елда гына әйләнеп кайта. Әҗәкүл икмәк кабул итү пунктында директор урынбасары, Дербёшка пункты директоры һәм соңгы 12 елда Казандагы Реалбаза директоры була. Кайда гына эшләсә дә, үзен искиткеч намуслы, саф күңелле җитәкче итеп таныта. Аны барлык хезмәткәрләре ярата, хөрмәт итә.

## Бүләкләре
* Ленин ордены
* Кызыл Йолдыз ордены
* 1 дәрәҗә Ватан сугышы ордены 
* сугышчан медальләр
## Гаиләсе
Тормыш иптәше - укытучы Нәҗибә белән 58 ел бергә тату, бәхетле гомер кичерәләр, Бала югалту ачы хәсрәтен дә сабырлык белән үткәрергә тырыштылар.
:уллары Равил инде 20 ел ТР Министрлар Кабинетында бүлек мөдире булып эшли. Ул да әтисе кебек үз эшен намус белән башкара. Россиянең мактаулы геологы, Татарстанның атказанган төзүчесе исемен йөртә. 
## Чыганаклар
* *Фәнүс Муратов, Йосыф Хуҗин.* Актаныш - туган җирем. ― Казан, 2010, 15нче бит.
## Тышкы сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Мәгъдәт Рәхимколов

**Мәгъдәт Нигъмәт улы Рәхимколов** (1945 елның 16 октябре, Мәскәү, ССРБ) —  татар милләтеннән Россия эшмәкәре. «Kafajat Kft» ҖЧҖ һәм «Altalanos ErtekForgalmi Bank» Маҗарстан банкының директорлар советы әгъзасы һәм төп хуҗасы. Маҗарстандагы «Газпром» вәкиллегенең элекке башлыгы. 2008 елда Россиягә кайтканчы Маҗарстанның иң бай кешесе була.

## Биография
Мәгъдәт Рәхимколов 1945 елның 16 октябрендә Мәскәүдә туган. 1971 елда ССРБ газ сәнәгате министрлыгында эшли башлый. Беренче югары белемен Бөтенсоюз читтән торып финанс-икътисад институтында ала. 1973 елда институтны уңышлы тәмамлый. 1978 елда Рәхимколов Мәскәү дәүләт идарә университеты дипломын ала.

Дәүләт идарә университетын тәмамлаганнан соң, Мингазпром составына керүче «Союзгазавтоматика» предприятиесе җитәкчесе урынбасары була. 1989 елдан 1992 елга кадәр - «Газэкспорт» тышкы икътисадый предприятиесе генераль директоры. 1991 елда «Газэкспорт» ның беренче урынбасары була. 1992 елда, «Газпром» га ИТ-җиһазларын тәкъдим итә торган, «Интерпромком» ҖЧҖ генераль директоры итеп билгеләнә.

1994 елда Panrusgas («Газпром» һәм Венгрия MOL уртак предприятиесе) трейдерының генераль директоры һәм 10% акцияләр хуҗасы була. 1996 елдан «Проектлы финанслау буенча компания» кредит банкының күзәтчелек советы рәисе. 2001 елга кадәр — «Panrusgas» арадашчы фирмасы башлыгы. 2005 елдан «Altalanos ErtekForgalmi Bank» венгрия банкы хуҗасы. «Газпром» «Altalanos ErtekForgalmi Bank» банкын сатып алгач, Рәхимколов банкта 2011 елга кадәр 6 процент өлешен саклап кала.

2007 елдан — Венгриянең OTP Bank банкы һәм MOL газ фирмасы акцияләренең бер өлеше хуҗасы. 2007 елда Будапешттан Мәскәүгә кайта. 2011 елда Forbes журналы аның байлыгын 1,6 миллиард долларга бәяләгән. 2011 елның сентябрендә Рәхимколов һәм аның уллары Руслан һәм Тимур MOL фирмасында үз өлешләрен саталар. 2017 елның сентябренә ул һәм аның уллары OTP банкының 24 186 511 акциясенә ия, бу аларга компания акцияләренең 8,64% ын бирә.

## Гаилә
Өйләнгән, хатыны — Рәхимколова (Салугина) Галина Дмитриевна.

Уллары: Тимур Мәгъдәт улы (1977), белеме буенча икътисадчы, Будапештта университет тәмамлаган һәм Руслан Мегдетович. Венгрия гражданнары. Беренче хатыныннан улы Ринат Мәскәүдә яши.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:РФ хөкүмәте каршындагы Финанс университетын тәмамлаучылар
Төркем:Русия эшмәкәрләре
Төркем:Русия миллиардерлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1945 елда туганнар
Төркем:16 октябрь көнне туганнар
Илай Әхмәтов

**Илай Үзбәк Улы Әхмәтов** (1956 елның 3 июле, Дудовка, Казачински районы, Красноярск крае, ССРБ) — Россия дәүләт эшлеклесе. 2007 елның 16 апрелендә, сайлаучыларның 67 % тавышын җыеп, Әчинск мэры итеп сайлана. Красноярск краеның өченче чакырылыш Закон чыгару Җыены депутаты (2001—2006). Финанс, бюджет һәм салым сәясәте, законлылык, хокук тәртибе, гражданнар хокукларын яклау һәм мәгълүмат сәясәте буенча ике даими комиссия составына керә.

## Биография
Илай Әхмәтов 1956 елның 3 июлендә Красноярск краеның Казачински районы Дудовка авылында туа.

1978—1984 елларда — Красноярск алюминий заводы мастеры, өлкән мастеры. 1984 елдан 1998 елга кадәр Саян алюминий заводының мастер, җитештерү башлыгы. 1998—1999 елларда — Сорск шәһәренең «Молибден» АҖ арбитраж идарәчесе. 1999 елдан Сорск тау-баету комбинатының генераль директоры. 2000—2001 елларда — «Ачинский глиноземный комбинат» ААҖ идарәче директоры, ә 2001 елда генераль директоры. 2002 елда «Красноярский алюминиевый завод» ААҖ генераль директоры, 2003 елдан «Континенталь-Сибирь» ҖЧҖ генераль директоры. 2004 елда «Енисейский целлюлозно-бумажный комбинат» ҖЧҖнең идарәче директоры итеп билгеләнә.

2001 елда Красноярск краеның өченче чакырылыш закон чыгару Җыены депутаты итеп сайлана. Финанс, бюджет һәм салым сәясәте, законлылык, хокук тәртибе, гражданнар хокукларын яклау һәм мәгълүмат сәясәте буенча ике даими комиссия составына керә

007 елның 16 апрелендә, сайлаучыларның 67 % тавышын җыеп, Әчинск мэры итеп сайлана.

«Бердәм Россия» партиясенең төбәк сәяси советы Президиумы әгъзасы.

2010 елның 26 мартында дүртенче чакырылыш Шәһәр Советының беренче сессиясендә күпчелек тавыш белән Әчинск башлыгы һәм Әчинск шәһәр депутатлар Советы Рәисе итеп сайлана. 2015 елның 26 октябрендә бишенче чакырылыш Шәһәр Советының өченче сессиясендә күпчелек тавыш белән Әчинск шәһәре башлыгы итеп сайлана.
2020 елның 23 июнендә Әчинск шәһәр Советы сессиясендә шәһәр башлыгы вазыйфасында үз вәкаләтләрен вакытыннан алда төгәлли.
## Гаилә
Өйләнгән. Биш баласы һәм биш оныгы бар. Милләте буенча татар.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 

Төркем:Бердәм Русия фиркасе әгъзалары
Төркем:Әлифба буенча юристлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1956 елда туганнар
Төркем:3 июль көнне туганнар
Лилиана Сафина

**Лилиана Михаил кызы Сафина** (1983 елның 13 ноябре, Иске Тәрбит, Татарстан АССР) – галим, күренекле педагог, журналист, җәмәгатьчелек фикере әйдәмәне, филология фәннәре кандидаты.

2004 елда, Мәскәү дәүләт педагогия институтында укыган вакытында, Мәскәү шәһәрендә популяр «Умарта» татар теле курсларын оештырган.

## Тәрҗемәи хәле
Сафина Лилиана Михайловна 1983 елның 13 ноябрендә  ТАССР ның Апас районы (хәзерге Татарстан Республикасы Кайбыч районы) Иске Тәрбит авылында Михаил һәм Римма Харитоновлар гаиләсендә беренче бала булып дөньяга килгән.

1991-2001 елларда Кайбыч районының М.К.Кузьмин исемендәге Иске Тәрбит урта мәктәбендә белем ала.  Мәктәпне “5” ле билгеләренә генә тәмамлый. Лилиана бик актив, тырыш бала булып үсә.  Конкурсларда, фән олимпиадаларында катнашып, призлы урыннар яулый.

2001-2006 елларда Мәскәү дәүләт педагогика университетында белем ала. Белгечлеге: рус теле һәм әдәбияты, татар теле һәм әдәбияты укытучысы.

2006-2009 елларда  Мәскәү автомашина юллары дәүләт университетында (МАДИ) экономист белгечлеге буенча икенче югары белем ала,  шунда ук чит ил кешеләренә рус телен өйрәтә.

2008-2012 елларда Мәскәү дәүләт педагогика  университетында аспирантурада укый.

2003 елдан  Мәскәү шәһәренең Татар мәдәнияте үзәге каршында эшләп килүче «Умарта» татар теле курсларын  җитәкли.  Биредә  төрле милләт кешеләрен татар теленә өйрәтә

2012 елда Сафина Л.М. Мәскәү дәүләт педагогика  университетында кандидатлык диссертациясе яклый. (Россия  Федерациясе  халыкларының  милли  әдәбиятлары)

2020 елда “Доцент” гыйльми дәрәҗәсенә ия була.

Филология фәннәре кандидаты,  доцент

## Хезмәт эшчәнлеге
Хезмәт эшчәнлеген 2009 елда Мәскәү автомашина юллары дәүләт университетында (МАДИ) өлкән укытучы буларак  башлый. 2016 елда «Русистика» кафедрасы мөдире булып эшли.

2008 елдан ««Эхо Москвы» радиосында татар телендә тапшырулар алып бара.  Бизнес-онлайн» га әледән-әле интервьюлар бирә.

## Искәрмәләр

## Чыганак.
1.Иске Тәрбит  музееендагы "Күренекле шәхесләр" альбомы.

2.https://istina.msu.ru/profile/Liliana/

3.http://protatarstan.ru/maskaulelyar-tatarcha-oiranya/

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Раджастхани

**Раджастхани** (Деванагари язуы белән: राजस्थानी) күбесенчә Һиндстанда Раджастхан штатында һәм янәшә урнашкан Һарьяна, Пәнҗаб, Гөҗәрат һәм Мадхья-Прадеш төбәкләрендә сөйләшелә торган Һинд-Арий телләре һәм диалектлары төркеме. Шулай ук Пакистанның Синдһ һәм Пәнҗаб провинцияләрендә сөйләшүчеләр бар. Раджастхани юрамалары кардәш телләр Гуджарати һәм Һинди телләренә якын һәм өлешчә үзара аңлаешлы. Телнең 1500 ел колачлый торган әдәби традициясе бар. 2011 елда Раджастхани телендә 50 млн кеше сөйләшкән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Лилия Мәхмүтова

*

*'Лилия Мәхмүтова*', Лилия Хәлил кызы Мәхмүтова (*1967 елның 12 сентябре, СССР, РСФСР, Татарстан АССР, Казан'') ― драма актрисасы, 1991 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты, Татарстан Республикасының   атказанган һәм халык (2024) артисты..

## Тәрҗемәи хәле
Лилия Хәлил кызы Мәхмүтова 1967 елның 12 сентябрендә Казан шәһәрендә Россиянең атказанган, Татарстанның халык артисты Исламия Мәхмүтова һәм Татарстанның халык артисты Хәлил Мәхмүтовлар гаиләсендә туа.

Иҗади гаиләдә үсә, шулай да  ул театр дөньясына урау юллар аша килә. Урта мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетының физика-математика факультетына укырга керә.  Әмма театраль гаиләдә тәрбияләнүе,  театр сәнгатенә карата кызыксынуы үзенекен итә – 4 нче  курста Лилия университет белән хушлаша һәм Казан театр училищесының икенче курсына укырга керә. Биредә ул Илдар Хәйруллин курсында белем ала. Соңгы курста Хәбибулла Ибраһи­мов­ның “Башмагым”, Николай Ан­киловның “Солдатская вдова” спектакльләрендә уйный. “Башмагым”дагы Гайни роле күп­ләр күңеленә хуш килә.

1991 елда Казан театр училищесын тәмамлагач,  эшкә берничә җиргә чакыру ала. Чаллыда, Түбән Камада, Оренбургта татар театрлары ачылган вакыт.  Алар үзләренә эшкә чакыра,  әмма Лилия Мәхмүтова  Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрын сайлый һәм шунда  эшли башлый.

2012 елда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын (әлеге көндә институт) тәмамлый.

## Иҗаты
Театрдагы беренче рольләреннән үк ул үзен кабатланмас, талантлы артистка итеп таныта һәм Рева (“Минем әти мировой”, И.Юзеев), Миләүшә (“И машина, машина, җитте минем башыма”, Р.Вәлиев), Резидә (“Резидәкәй”, Ш.Мәҗит), Мөнирә (“Гашыйклар тавы”, И.Юзеев), Розина (“Шау-шулы көн, яки Фигароның өйләнүе”, П.Бомарше), Гөлбану (“Хуҗа Насретдин”, Н.Исәнбәт), Хәлимә (“Башмагым”, Т.Гыйззәт, Җ.Фәйзи), Алинә (“Син бит минем бергенәм!”, И.Мәхмүтова) һәм башка образлары белән тамашачы йөрәгенә юл сала.

Лилия Мәхмүтова һәрвакыт ялкынланып иҗат итә. Аның иҗатына табигыйлек хас. Әйтик, соңгы елларда башкарылган Гөлшаян (“Гөлшаян”, М.Әмир), Зәмзәмия (“Мәхәббәт чишмәсе”, И.Мәхмүтова), Гөлнур (“Сүнгән йолдызлар”, К.Тинчурин), Мәрхәбә (“Соңгы риваять”, М.Маликова), Фәридә Рәисовна (“Эх, алмагачлары!”, Ш.Фәрхетдинов), Әсма (“Ефәк баулы былбыл кош”, А.Гыйләҗев) һәм башка рольләре тормышчан бизәкләр белән сугарылган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының Атказанган артисты
* 2024 – Татарстан Республикасының Халык артисты
## Гаиләсе
Тормыш иптәше ― Ренат Шәмсетдинов (1972), 1991 елдан Тинчурин театры актеры, ТР атказанган артисты. Уллары Ришат КНИТУ (КХТИ) тәмамлаган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Сөембикә» журналы, 14.05.2018

## Сылтамалар

* Мәхмүтова Лилия Хәлил кызы. Тинчурин театрының рәсмми сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Ирек Һадиев

**Ирек Һадиев**, Ирек Габделхәй улы Һадиев *([[1970 ел]]ның [[28 апрель|28 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Мамадыш районы]], [[Кече Кирмән]]*) ― галим, 1997 елданТатарстан Республикасы Милли китапханәсенең фәнни һәм методик эшләр буенча директор урынбасары.

## Биография
1970 елның 28 апрелендә Татарстан АССРның Мамадыш районы Кече Кирмән авылында туган. 1985 елда Кукмара районы Мәмәшир авылында сигезьеллык, 1987 елда Мәчкәрә урта мәктәпләрен тәмамлаган.
  
1988 – 1989 елларда Совет армиясендә хезмәт иткән.

1993 елда Казан дәүләт университетының татар филологиясе, тарихы һәм көнчыгыш телләре факультетын тәмамлап, филолог, татар теле һәм әдәбияты, тарих укытучысы белгечлеге алган.

1992 елдан 1997 елга кадәр Татарстан Республикасы Милли китапханәсенең кулъязмалар һәм сирәк китаплар бүлегендә эшли башлый. 1997 елда Татарстан Республикасы Милли китапханәсе директорының фәнни эшләр буенча урынбасары итеп билгеләнә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 елда «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнә. 
* 2010 елда аңа «Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исем бирелә.

## Искәрмәләр

 
## Сылтамалар

* Ирек Габделхәй улы Һадиев . Татарстан Республикасы Милли китапханәсе сайты

## Моны да карагыз
* Хәерби мәчете

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Илдар Аляутдинов

**Илдар Рифат улы Аляутдинов** (1978 елның 17 августы, Мәскәү, ССРБ) — Мәскәү мөфтие, Мәскәү җәмигъ мәчете баш имамы, Мәскәү Мемориал һәм Җәмигъ мәчетләре имам-хатыйбы. «Әл-Әзхар» университетының Филология һәм дин гыйлеме факультетын тәмамлаган (Каһирә, Мисыр), китаплар авторы.

## Биография
Илдар Аляутдинов 1978 елның 17 августында Мәскәү шәһәрендә туа. 2001 елда Каһирә университетының «Әл-Әзһәр» академиясенең «Филология һәм дин белеме» факультетын тәмамлый. Фән юлын сайлап, Илдар хәзрәт шул ук елны Бакалавр булып магистратурага укырга керә һәм ике елдан соң аны уңышлы тәмамлый.

2003 елдан магистратурада белем алганнан соң Илдар хәзрәт мөфти шәех Равил Гайнетдин билгеләп куюы буенча Мәскәү җәмигъ мәчетенең баш имамы була.

## Дини эшчәнлек
Илдар Аляутдиновның лекцияләре һәм вәгазьләре Мәскәүнең Поклон тавындгы мемориаль мәчетендә укыла. Илдар хәзрәт редакциясе астында «Muslim Media Press» нәшриятының күп кенә китаплары дөнья күрә.

Илдар хәзрәт шулай ук Мәскәү ислам университетында «Хутба-гомилетик» дисциплинасы буенча әйдәп баручы укытучы була, башка дисциплиналары буенча Мәскәүнең күп кенә мәтәпләрендә һәм мәдрәсәләрендә укыта. Россия мөселманнары Диния нәзарәтенең Эксперт бүлеген җитәкли.

2012 елда РФ мөселманнарының Диния нәзарәте тарафыннан Мәскәү шәһәре мөхтәсибәте оештырыла, ул җирле дини оешмаларны берләштерә һәм уртак эшчәнлекне координацияләү максатыннан оештырыла. Әлеге берләшмәнең җитәкчесе итеп имам-хатыйб Илдар Аляутдинов сайлана. 2013 елда мөфти Равил Гайнетдин карары белән Мәскәү шәһәре мөхтәсибәте Мәскәү шәһәре Диния нәзарәтенә яңадан рәсмиләштерелә, аны Мәскәү мөфтие рәсми статусы белән Илдар хәзрәт җитәкли.

2011 елдан Илдар хәзрәт РФ мөселманнарының Диния нәзарәте Президиумы әгъзасы була.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
* Интервью Ильдар Аляутдинов: Ущемленными в исламе можно считать права мужчин, нежели женщин
Төркем:Әл-Әзһар университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Русиядә ислам
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1978 елда туганнар
Төркем:17 август көнне туганнар
Һадиев

**Һадиев** ― фамилия. Гарәп теленнән кергән **Һади** ( ― *«туры юл күрсәтүче, туры юлга күндерүче»*) исеменнән ясалган. 

* Закир Һади (1863―1933), язучы, мәгърифәтче, мөгаллим.
* Мөнир Һади (*Мөхәммәтмөнир Мөхәммәтһади улы*; 1876―1913), тарихчы, дин әһеле. Ырынбур губернасы гыйльми архив комиссиясе мөхбир әгъзасы (1911).
* Ирек Һадиев (1970), галим-филолог. 
____________________
; Һадиева:

* Эльвира Һадиева — шагыйрә.

Төркем:Фамилияләр
Сантали

**Сантали** (шулай ук **Сантһали** буларак мәгълүм) Австроазиатик телләрнең Мунда суб-гаиләсенең иң күп сөйләшелә торган теле, Хо һәм Мундари белән бәйле, күбесенчә Һиндстанның Ассам, Биһар, Джаркханд, Мизорам, Одиша, Трипура һәм Көнбатыш Бенгалия штатларында сөйләшелә. Ул Һиндстан Конституциясенең сигезенче исемлеге буенча танылган төбәк теле булып тора. Бу телдә Һиндстанда, Бангладешта, Бутанда һәм Непалда якынча 7,6 млн кеше сөйләшә, бу аны Вьет теленнән һәм Кхмер теленнән соң өченче иң күп сөйләшелә торган Австроазиат теле итә. Сантали 1925 елда Пандит Рагһунатһ Мурму Ол Чики булдырганчы күбесенчә язмасыз тел булган. Ол Чики башка Һинд язмаларыннан аермалы буларак иҗекле язма түгел һәм хәзерге вакытта Һиндстанда Сантали өчен киң кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар