open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Төньяк котып

**Төньяк полюс** — Җирнең әйләнү күчәренең Төньяк ярымшарда Җир өслеге белән кисешкән ноктасы. Бу ноктаның координаталары төньяк киңлекнең 90°00,000'. Бу нокта географик озынлыкка ия түгел.

Төньяк полюс Төньяк Боз океанының үзәк өлешендә урнашкан. Ел буена Төньяк полюс районында күп еллык бозлар дрейфлый. Кышын уртача температура −40&nbsp;°C, җәен нигездә 0&nbsp;°C тирәсе.

## Тарих
## Астрономик үзенчәлекләре
* Полюсларда көннең озынлыгы якынча 187 тәүлек. Төннең — 178 тәүлек. Шуларның 15-16сы дәвамында кояш чыкканга кадәр һәм баеганнан соң ак төн күренеше күзәтелә. Монда көн һәм төннең алмашынуы Җирнең үз күчәре тирәсендә әйләнүенә бәйле булмыйча Җирнең Кояш тирәли әйләнүенә бәйле.
* Кояшның офык өстендә максималь биеклеге Кояшның җәйге торгынлыгы вакытындагы биеклегеннән (≈23°26′) артмый.
* Айның офык өстендә иң зур биеклеге 28°43′ тәшкил итә.

## Шулай ук карагыз
* Көньяк полюс

## Искәрмәләр

Төркем:Полюслар
Төркем:Җирнең экстремаль нокталары
1949 ел

## Вакыйгалар
* 4 апрель — НАТО барлыкка килә.
* 12 апрель — МДУ төп бинасы төзелеше башлана.
* 11 май — Сиам корольлеге исеме Таиландка үзгәртелә.

## Туулар

* 2 февраль — Руслан Дәминов, татар опера җырчысы.
* 28 февраль — Ибраһим Канапацкий, Беларусь татарларының иҗтимагый һәм дини җитәкчесе. 
* 2 март — Нәҗибә Сафина, шагыйрә.
* 5 март — Хәмит Латыйпов, рәссам, шагыйрь.
* 15 март — Илдус Диндаров, журналист, язучы.
* 25 март — Мөнир Якупов, опера җырчысы, Татарстанның халык артисты.
* 30 апрель — Антониу Гутерреш, БМО Генераль сәркатибе (*[[2017 ел|2017]]*).
* 8 май — Равил Рахмани, әдәбият галиме, мөхәррир.
* 11 май — Мансур Сафин, татар язучысы.
* 20 май — Рафаиль Закиров, РФ атказанган хәрби очучысы (1992).
* 25 май — Хәмдүнә Тимергалиева, татар җырчысы. 
* 2 июнь — Рахман Шәфигуллин, «Чаллы-ТВ» телекомпаниясен нигезләүче, язучы-прозаик, журналист, публицист.
* 16 июнь — Хәйдәр Бигичев, опера җырчысы. 
* 18 июнь — Лех Качинский, 8нче Польша президенты.
* 15 июль — Зиннур Мансуров, татар шагыйре, «Мәдәни җомга» газетасы баш мөхәрире.
* 28 июль — Александр Леухин, рәссам, Тукай премиясе (*[[2016 ел|2016]]*).
* 30 июль — Зилә Сөнгатуллина, татар опера җырчысы, профессор.
* 1 август — Корманбәк Бакыев, Кыргызстан президенты.
* 20 август — Әхмәт Хәмәдишин (Дусайлы) язучы, шагыйрь, adiplar.ru сайтын ясаучы.
* 30 август — Равил Моратов, сәясәтче һәм дәүләт эшлеклесе.
* 3 сентябрь — Наил Вәлиев, әдәбият галиме.
* 13 сентябрь — Шамил Шәрифуллин, композитор.
* 16 сентябрь — Шәүкәт Гаделша, шагыйрь, Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (2023).
* 27 сентябрь — Фәрит Фәткуллин, Кызыл таң журналисты. 
* 7 октябрь — Рәшит Бәшәр, шагыйрь.
* 5 ноябрь — Ренат Салаватов, дирижёр, композитор.
* 6 ноябрь — Нәкыйп Гатиятуллин, РФ һәм ТР атказанган геологы, фән докторы.
* 10 ноябрь — Рәүфәл Мөхәммәтҗанов, Татар опера һәм балет театры директоры.
* 18 ноябрь — Тимергали Зиннуров, Тинчурин театры артисты.

## Вафатлар

* 16 гыйнвар — Павел Беньков, рәссам. 
* 5 апрель — Роман Дәүли, Казан керәшен укытучылар семинариясе директоры.
* 18 август — Һади Килдебәк,  журналист, педагог, язучы. 
* 27 август — Әхмәтҗан Касыйми, Көнчыгыш Төркистан президенты (*[[1946 ел|1946]]-1949*).
* 8 сентябрь — Рихард Штраусс, алман композиторы, дирижер.
* 28 октябрь — Муса Бигиев, татар дин белгече-философ, публицист.
* 11 ноябрь — Кедра Митрей, удмурт язучысы, шагыйрь, публицист, тәнкыйтьче һәм тәрҗемәче.

Төркем:1949 ел
Төркем:Еллар
Әбрар Сәгыйди

**Әбрар Сәгыйди**, Мөхәммәтәбрар Мөхәммәтзакир улы Сәгыйтов — мәшһүр татар шагыйре, драматург.

Әбрар Сәгыйди 1895 елның 13 апрелендә Казан губернасы Зөя өязе (*хәзерге* Татарстанның Кайбыч районы) Түбән Кошман авылында мулла гаиләсендә туа. Казанда «Мәрҗания» мәдрәсәсен һәм мөгаллимнәр әзерли торган мәктәпне тәмамлаганнан соң, укытучылык эшен башлап җибәрә.

Бер үк вакытта әдәби иҗат эше белән дә шөгыльләнә: 1913 елдан башлап “Кояш”, “Тормыш”, “Йолдыз”, “Шура”, “Сөембикә”, “Ак юл” кебек ул заманның абруйлы газета-журналлары битләрендә романтик рухта язылган шигырьләрен, поэмаларын бастыра. 1916-1917 елларда “Сугыштан абыем хатлары”, “Ирек азаны” исеме белән ике шигъри җыентыгы дөнья күрә.

1922-1924 елларда Ә. Сәгыйди Буа төбәгенең (1930 елдан Буа районы) Килдураз авылында мулла була, аннан авыл мәктәпләрендә, мәгариф оешмаларында эшли. Иҗатта да активлык күрсәтә. (Кайбер мәгълүматларга караганда, аның әдәби мирасында кулъязма хәлендә ике дистәдән артык пьесасы саклана.) “Сәхра кызы”, “Кызыл тау” пьесалары үз вакытында сәхнәгә дә куела.

Әбрар Сәгыйди, үпкәсенә салкын тидереп, кырык дүрт яше тулар-тулмас вафат була.

## Сылтамалар
*   Шигырьләр

## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Мәрҗани мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Татар укытучылар мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар
Хәлифә

**Хәлифә** ( – *Халифә,* бор. төрк. *bašlaġlï*) – мөселманнар арасында иң зур дәрәҗә исеме. Төрле заманаларда бу төшенчәгә салынган мәгънә төрле була.

## Коръәндә
Ислам нигезе булган Коръән-и Кәрим *[[кеше]]*не җир йөзендә хәлифә (ягъни, Аллаһы Тәгалә урынбасары) булу өчен яратылган зат дип белдерә.

## Дәүләт башлыгы
Хәлифәлек белән идарә итүче шәхес буларак бу термин Мөхәммәт пәйгамбәрнең вафатыннан соң үсеп килүче Гарәп хәлифәлеге башлыгын билгеләү өчен кулланыла башлый. Бу мәгънәдә беренче хәлиф — Әбу Бәкер.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре
* Гарәп хәлифәлеге
* Өмәвиләр хәлифәте

Төркем:Ислам
Төркем:Хәлифәләр
Төркем:Титуллар
1605 ел

## Вакыйгалар
* 5 ноябрь — Гай Фокс төне: Англиядә түнтәрелеш омтылышы.

## Туулар

## Вафатлар

* 13 апрель — Борис Годунов, Россия патшасы.

*
Төркем:Еллар
1570 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 13 апрель — Гай Фокс (), инглиз дворянины.

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Төркем:1570 ел
Португал теле

**Португал теле** () — Индоауруп телләр гаиләсенең роман төркеменә кергән тел. Урта гасырлардагы галисий-португаль теленнән килеп чыккан. Язу латин әлифбасына нигезләнгән. Сөйләшүчеләр саны буенча Испан теленнән соң икенче роман теле, дөньяда күп таралган телләрнең берсе (6-8 урын). Португаль телендә сөйләшүчеләр гомумиләштереп лузофон (Лузитан рим провинциясе исеменнән) дип аталалар.

Португалия, Бразилия, Ангола, Мозамбик, Кабо-Верде, Гвинея-Бисау, Сан-Томе һәм Принсипи, Көнчыгыш Тимор һәм Макао илләрендә рәсми тел булып тора. Португал теле көньяк ярымшарда иң күп сөйләшелә торган тел булып тора, мәсәлән, Анголада, Мозамбикта, Көнчыгыш Тиморда һәм 212 миллион халкы булган Бразилиядә.

## Шулай ук карагыз
* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге
1871 ел

## Вакыйгалар
* 6 гыйнвар — Казанда Каюм Насыйри календареның иң беренче чыгарылышы дөнья күрә.
* 21 март — Алманиянең беренче канцлеры булып Отто фон Бисмарк билгеләнә.
* 14 апрель — Алманиядә парламент — рейхстаг оештырылды.
* 25 август — Казанда өченче гимназия ачыла.

## Туулар

* 10 июль — Марсель Пруст, француз язучысы.
* 27 август — Теодор Драйзер, АКШ язучысы, җәмгыять эшлеклесе.
* 30 август — Эрнест Резерфорд, инглиз физигы.
* 17 сентябрь — Казанда Тукай музее, Композиторлар берлеге, сынлы сәнгать музее, Тинчурин театры биналары авторы, архитектор Фердинанд Амлонг туа.  
* 9 ноябрь — Габдулла Буби, педагог, җәмәгать һәм мәгърифәт эшлеклесе. 
* 25 ноябрь — Харис Фәйзи-Чистапули, «Әхбар» газетасы нәшире.

## Вафатлар

Төркем:1871 ел
Төркем:Еллар
Гомәр Толымбай

**Габделхак Җәләлетдин улы Шаһиәхмәтов** — мәшһүр язучы.

Гомәр 1900 елның 14 апрелендә Сембер губернасының Буа өязе (хәзерге Татарстанның Буа районы) Толымбай авылында туа. Башта ул үз авылларында, аннан Буа мәдрәсәсендә укый. Аннары Петроградка китә, туган якларына кире кайтып җир даулау көрәшләрендә катнаша, 1918 елда укытучы булып эшли. Каләм тибрәтә башлавы да шушы чорга туры килә: шигырьләр яза, драматургиядә көчен сынап карый.

Г. Толымбай гражданнар сугышында катнаша. Фронттан кайткач, Казан көндәлек матбугатында, «Безнең юл» журналында бастырган сугышчан рухлы мәкаләләре һәм агитацион характердагы әдәби әсәрләре аны тиз арада яшь әдәби көчләрнең берсе итеп таныта.
Г.Толымбай белемен күтәрү өчен 1924-1927 елларда Татар коммунистлар университетында укый, “Фатих Әмирхан иҗаты” дигән темага диссертация яклый, профессор дигән гыйльми дәрәҗә ала. Гомеренең соңгы елларында педагогика институтында укыта һәм Татарстан дәүләт нәшриятының матур әдәбият секторына җитәкчелек итә.

1939 елда репрессияләнгән. Үлемнән соң акланган.

## Иҗат
Г. Толымбайның егерме елга якын сузылган иҗат гомерендә утыз китабы басылып чыга. Әдип калдырган төрле жанрдагы әдәби мирасның кыйммәтле өлеше – хикәяләр һәм фольклорга караган хезмәтләр. Хикәяче буларак, Г. Толымбай 20-30нчы еллардагы авыл, крестьян тормышына багышланган һәм андагы үзгәрешләрне, сыйнфый каршылыкларны, колхозлашу чоры күренешләрен тасвирлаган әсәрләре белән кызыклы.
## Хәтер
* 2024 елның 20 апрелендә Буа районы Адав-Толымбай авылында бюсты ачылган (авторы Уфа скульпторы Илдус Закиров).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Гумер Тулумбай
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Буа мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Таһир Нурмөхәммәтов

**'
**Таһир Мирзагалләм улы Нурмөхәммәтов*' — [[татар]] тәрҗемәчесе, журналист, [[Татарстан]]ның атказанган мәдәният хезмәткәре ([[1980 ел|1980]]), [[Татарстан Язучылар берлеге]] әгъзасы ([[1973 ел]]дан).

Ул [[1930 ел]]да [[Казакъстан]]ның [[Семипулат]] шәһәрендә туа. Бирегә аның әти-әнисе егерменче еллардагы ачлык вакытында [[Казан арты]] төбәгеннән күчеп килгән була. Дөньялар бераз рәтләнгәч, алар, туган якка янә кире кайтып, [[Казан]] шәһәрендә төпләнеп яши башлыйлар. Таһир Нурмөхәммәтов монда [[Кабан күле]] буендагы 12 нче татар урта мәктәбен һәм [[1953 ел]]да Казан дәүләт педагогика институтының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый. Аннары утыз җиде елга якын ([[1953 ел|1953]]-[[1990 ел|1990]]) [[Татарстан китап нәшрияты]]ның матур әдәбият редакциясендә башта мөхәррир, аннары яшьләр-балалар редакциясендә өлкән мөхәррир һәм редакция мөдире урынбасары булып хезмәт итә.

Таһир Нурмөхәммәтов әдәби тәрҗемә өлкәсендә күп хезмәт итә. Аның беренче тәрҗемә китабы — [[Александр Куприн]]ның «Сыерчык» («*Скворцы*») җыентыгы дөньяны [[1955 ел]]да күргән. Шулай ук аның А. Рыбаковның «Хәнҗәр» («*Кортик*»), «Бакыр кош» («*Бронзовая птица''») маҗаралы повестьлары, К. Паустовскийның «Урман турында хикәят», Г. Троепольскийның «Акбай Караколак», В. Астафьевның «Бәхилләшү», «Талау», «Сүнмәс йолдызлар», гарәп язучысы Сәхип Җамалның «Кара чәчәкләр» әсәрләре, төрек язучысы Ришад Гюнтекинның атаклы «Чалы кошы», Ю. Томинның «Алмаз сукмаклар» романнары зур популярлык казандылар.

1973 елда Татарстан Язучылар берлегенә кабул ителгәч, ул актив рәвештә берлек каршындагы тәрҗемәчеләр секциясе эшчәнлегендә катнаша, 1974—1979 елларда секцияне җитәкли.

Таһир Нурмөхәммәтов 1999 елның 25 сентябрендә Казанда вафат була. Аны Буа районының Норлат авылы зиратында җирлиләр.

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 2 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.
* Белем.ру порталы 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Казакъстанда туганнар
Рәшит Әхмәтҗанов

**Рәшит Әхмәтҗанов** — татар шагыйре, журналист, татар милли хәрәкәт активисты.

## Тәрҗемәи хәл
1941 елның 14 апрелендә Татарстанның Баулы районы Татар Кандызы авылында туа. Шунда җиде сыйныфны тәмамлагач, һөнәр училищесында укып, ташчы була. Аннары нефть районнарында һәм Әлмәт шәһәрендәге төзү оешмаларында ташчы булып эшли. 1961-1964 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. Аннан кайткач, Казан дәүләт университетының татар теле бүлегенә укырга керә һәм аны 1969 елда тәмамлый. Шуннан соң Татарстан Мәдәният министрлыгының методика кабинетында, “Яшь ленинчы” (хәзер «Сабантуй») һәм «Татарстан яшьләре» газеталары редакцияләрендә эшли. 1980 елдан «Казан утлары» журналы редакциясе хезмәткәре иде.

Аның шигырьләре матбугатта 50нче елларның ахырында күренә башлый. Соңгы вакытта шагыйрьнең “Хыялларым үзем белән”, “Адымнар”, “Ак каеннар”, “Гомер чишмәсе”, “Алмалы җәй”, “Җан яктысы”, “Йөрәк бәйрәме”, “Кавышыр көн”, “Моңлану” дигән шигъри китаплары дөнья күрде.

Рәшит Әхмәтҗанов — бөтен рухы, табигате белән лирик шагыйрь. Аның шигырьләренә тыйнак моң-сагыш, халык җырларына хас җыйнаклык, садәлек хас. Аның лирик герое әхлакый сафлыгы, характерының бөтенлеге белән истә кала. Рәшит Әхмәтҗанов үзенең шигырьләрендә халык теле бизәкләреннән оста файдалана, фольклордагы традицион образларга, төшенчәләргә яңача яңгыраш төсмерләре бирә белә.

1970 елдан ул СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

Шагыйрь 1995 елда вафат булды.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Татар электрон китапханәсендә Рәшит Әхмәтҗанов 
* Рәшит Әхмәтҗанов тулы биографиясе
* 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
1980 ел

* Time журналы **1980 ел** кешесе дип АКШ президенты Рональд Рейганны атый.

## Вакыйгалар
* 12 март — Казанда V «Зур Идел» күргәзмәсе ачыла. Экспозициягә 586 авторның 1300 әсәре чыгарылган. 
* 1 апрель — Түбән Камада «Мунча ташы» театры оештырыла.
* 17 апрель — *Көньяк Родезия* исеме Зимбабвега үзгәртелә.
* 19 июль — Мәскәүдә XXII Олимпия уеннары ачылды.
* 5 август — Бельгия тел принципы буенча өч автоном провинциягә бүленде.
* 20 август — Украина элемтә министрлыгы «Америка тавышы», «Би-Би-Си» һәм «Алман дулкыны» радиоларын томалау турында карар чыгара.
* 22 сентябрь — Сәддам Хөсәен гаскәрләре Иранга һөҗүм итә.
* 30 сентябрь — Исраилдә яңа акча берәмлеге (шекел) кертелгән.

## Туулар

* 21 гыйнвар — Йосыф Дәүләтшин, дин әһеле, имам-мөхтәсиб.
* 27 гыйнвар — Марат Сафин, татар теннисчысы.
* 5 февраль — Сөмбел Гаффарова, татар  язучысы, журналист.
* 12 февраль — Кристина Риччи, АКШ киноактрисасы.
* 11 март — Лиана Әмирханова, татар шагыйрәсе.
* 18 март — Алексей Яһудин, бозда фигуралы шуу буенча Олимпия уеннары (2002) чемпионы 
* 21 март — Роналдиньо, бразил футболчысы, 2002 ел дөнья чемпионы.
* 30 апрель —  Алия Арсланова, татар язучысы, журналисты.
* 5 июнь — Гөлназ Абдуллаева, татар артисткасы, Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Оренбург дәүләт татар драма театрының яшь артисты.
* 5 июль — Ева Грин, француз актрисасы.
* 28 июль — Ринат Гыйззәтуллин, РФ министр урынбасары (2011).
* 7 сентябрь — Нигәр Җамал, Азәрбайҗан җырчысы.
* 4 ноябрь — Гүзәл Шакирова, Татарстанның атказанган артисты (2015).
* 12 ноябрь — Ландыш Әбүдәрова, шагыйрә, журналист.
* 13 декабрь — Диләрә Зиннәтова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2003 елдан).
* 22 декабрь — Гөлназ Нәүмәтова, Тинчурин театры актрисасы, ТР атказанган артисты (2013).

## Вафатлар

* 13 февраль — Тәүфикъ Камалиев, шагыйрь, әдәби хезмәткәр.
* 19 март — Тимер Арслан, татар һәм башкорт шагыйре.
* 14 апрель — Джанни Родари, итальян язучысы.
* 15 апрель — Жан-Поль Сартр, француз фәлсәфәчесе, язучы.
* 10 май — Саҗидә Сөләйманова, татар шагыйрәсе.
* 1 июнь — Мирсәй Әмир, татар язучысы, драматург.
* 7 июнь — Генри Миллер, Америка язучысы.
* 10 июнь — Шәйхи Маннур, татар язучысы.
* 25 июль — Владимир Высоцкий, рус шагыйре, актер.
* 20 август — Джо Дассен, француз композиторы, җырчы.
* 15 октябрь — Михаил Лаврентьев, математик, академик.
*29 октябрь — Нәкый Бикташев, рәссам.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Илдар Юзеев, татар шагыйре.

## [[Нобель премиясе]] лауреатлары
* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Джеймс Кронин, Вал Фитч.
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Пол Берг, Уолтер Гилберт, Фредерик Сенгер.
* Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Барух Бенасерраф, Жан Доссе, Джордж Снелл.
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Лоуренс Клейн.
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Чеслав Милош.
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Адольфо Эскивель.

## Чыганаклар

*
Төркем:Еллар
Джордж Вашингтон

**Джордж Ва́шингтон** (; 22 февраль 1732, Бриджс-Крик, Виргиния&nbsp;— 14 декабрь 1799, Маунт-Вернон, Виргиния)&nbsp;— Америка дәүләт эшлеклесе, АКШ-ның беренче президенты, Континенталь гәскәр башидарәчесе, АКШ азатлыгы өчен сугышта катнашучы, АКШ президентлык институтын төзүче.

## Тормыш юлы
Джордж Вашингтон 1732 елның февра­лендә дөньяга килгән.

12 яшеннән җир үл­чәүче булып эшли башлый. Хәрби хезмәт үтә.

Америка колонияләрен азат итү өчен Бөекбританиягә каршы оешкан континенталь армия белән җитәкчелек итә.

Американың беренче Президенты була, икенче срокка да сайлана.

1775 елда Континенталь конгресс Вашингтонны Америка революцион гаскәре башлыгы итеп билгели. Бостонны камаудан алып 1781 елда британ гаскәре Йоклауда җиңелүенә кадәр ул Континенталь гаскәр башында тора. 1783 елда, сугыш тәмамланып, Париж килешүе Кушма Штатларның үзаллылыгын таныгач, Вашингтон шәхси тормышына әйләнеп кайта һәм үзенең Маунт-Веронадагы өязендә яши башлый.

1787 елда Филадельфиядә үтә торган Конституцион җыелышта Кушма Штатлар Конституциясен төзүдә катнаша. 1789 елдан ул Кушма Штатларның президенты вазифасын били. Ул Британия һәм Франция арасында барган сугыш аркасында җәпләкәле дөньяда авырлыкларга каршы тора алырлык көчлә дәүләт булдырырга тырыша. 1793 елда нейтральлек игълан итүе чит ил бәрелешләренә җәлеп ителмәскә мөмкинлек бирә. 1795 елда Британия белән Джей килешүе дип исемләнгән килешү төзелүе ике ил арасында сәүдә үсешүенә булышлык итә. Рәсми рәвештә бер фиркагә дә кермәсә дә, Вашингтон федералистлар фиркасе тәкъдим иткән программаларны яклап чыга. Шулай, бу фирка кушуы белән милли банк булдырыла, салып системасы яйга салына һәм башка финанс мәсьәләләр хәл ителә. Вашингтонның саубуллашу мөрәҗәгате Американың киләсе сәясәтенә зур йогынты ясый.

Өченче тапкыр сайланудан баш тарта .

1799 елда үзенең биләмәләрен карап йөргәндә, карлы яңгыр астында калып, суык тидерә һәм озак та тормый, шул өзлегүдән вафат була. Аны җирләгән вакытта генерал Генри Микән телмәрендә әйтеп үтелүенчә, Вашингтон «сугыш вакынтында&nbsp;— тәүгеләрдән, тынычлык вакытында&nbsp;— тәүгеләрдән һәм якташларының йөрәгендә&nbsp;— тәүгеләрдән».

Джордж Вашингтон күренекле хәрби җитәкче һәм сәясәтче булу белән бергә, илдә аның кешелек сыйфатлары турында да бик күп тарихлар яши. Шуларның берсендә аның бала чагындагы чия тарихы телгә алына. Аңа караганда, әтисе Джорджка уенчык балта бүләк итә. Малай аның белән әтисенең яраткан чия агачын кисә. Атасы, ачуланып, гаеплене эзли башлагач, малай: «Мин алдаша белмим, агачны мин кистем»,&nbsp;— дип җавап бирә. Бу аның туры сүзле, намуслы булуы турында сөйли.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* 20.02: Өченче сроктан баш тарткан  

Төркем:АКШ президентлары
Төркем:XVIII гасыр тарихы
Ука (елга)

**Ука** (*Ока*; ) – Pəcəйнең Аypyпa өлешендә урнашкан һәм Идел елгасының иң зур уң кушылдыгы булып торучы елга. 
Озынлыгы 1500 км.
Башлангычы Урта рус калкулыгында берничә чишмә кушылудан башлана. Аннан соң Ηижгаp буйларында Иделгә коя. Мәскәү елгасының тамагыннан башлап судно йөреше оештырылган.
## Оканың төп кушылдыклары:
* Угра
* Мәскәү елгасы
* Мукшы
* Кләзьма

## Ока буенда урнашкан шәһәрләр
* Орел
* Калуга
* Серпухов
* Коломна
* Pәзән
* Мөрәм

Төркем:Идел
Төркем:Орёл өлкәсе елгалары
Төркем:Тула өлкәсе елгалары
Төркем:Калуга өлкәсе елгалары
Төркем:Мәскәү өлкәсе елгалары
Төркем:Рязань өлкәсе елгалары
Төркем:Владимир өлкәсе елгалары
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Ливон ордены

**Ливон ордены** - 1237-1561 елларда Көнчыгыш Балтика буе, латыш һәм эстон җирләрендә алман - тәре йөртүчеләрнең католик сәяси-сугышчан оешмасы. Бертуктаусыз диярлек Литва һәм Мәскәү кенәзлегенә каршы бик каты сугышлар алып барган.

Урыслардан һәм литвалар белән сугышлар алып бару вакытында зур югалтулар кичерә, мөһим булган сугышларны оттыра.
* 1242 — Боз өсте сугышы 
* 1260 — Дурбада узган сугыш
1558-1583 елларда Мәскәү кенәзлегенә каршы барган сугышлар нәтиҗәсендә юк ителә.

*
Төркем:Католиклык
Газета

[200px|thumb|[Аргентинаның Сальта шәһәрендә гәзит кибете]]

**Газе́та** яки **гәзит** (сөйләмдә — *гәҗит*) — даими исеме астында айга бер тапкыр ким чыкмаган периодик басма. «Газета» исеме итальян gazzetta (*гасета*) сүзеннән барлыкка килгән (Венециядәге борынгы тәңкә мәгънәсендә).

Гәҗитләрнең үрнәге итеп борынгы кулъязма хәбәрләр җыентыкларын саныйлар. Юлий Цезарь ук үз заманында беренче «Сенат гамәлләре», соңрак «Халыкның кәндәлек җәмәгать эшләре»н бастырган.
Гәҗитләр, башка вакытлы басмалардан форматы, күләме, ешрак чыгу юлы белән аерылып тора. Гәҗитләрнең күләме 2-100 кадәр һәм аннан да күбрәк сәхифәне тәшкил итәргә мөмкин. Әлеге басмаларның төп үзенчәлекләре:
* гәҗитне өйдә дә, башка урыннарда да укырга мөмкин;
* гәҗитне һәркем файдалана, укый ала;
* гәҗитләр нәшрият тарафыннан билгеләнгән бер гарфик буенча бастырырла;
* күпчелек карарлар (боерыклар, законнар һәм башкалар) гәҗиттә, яисә башка вакытлы басмаларда рәсми басылып чыкканнан соң гына үз көченә керә.

## Моны да карагыз
* :Төркем:Татарча гәҗитләр

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

Төркем:Басмалар
Төркем:Матбугат
Бөек Мәскәү кенәзлеге

**Бөек Мәскәү кенәзлеге** -  1480 елда Угра елгасындагы басып торганнан соң, Алтын Урдага кергән Рус Олысы нигезендә оештырылган бәйсез урта гасырлар дәүләт, бүгенге Россия Федерациясенең территориясендә урнашкан булган, башта Бөек Владимир кенәзлеге бүленмәсе, а соңрак - бөек кенәзлек.

## Рус Олысы эчендә
1240-1243 елда Бату хан рус кенәзлекләрен басып ала, алар Алтын Урдага Рус Олысы буларак керә. Бату хан басып алган территориядә яңа бердәм дәүләткә нигез сала. Шул ук елны Бату хан Болгар әмире, рус кенәзләре, Кырым, Кавказ бәкләрен чакырып, яңа тәртипне урнаштыра: салым, ясак зурлыгын куя, баскаклар, даруглар билгели, 7 олысның һәр хакиме Алтын Урда ханы биргән ярлык белән билгеләнә.

Мәскәү кенәзлеге XIII гасырның 60нчы - 70нче елларында Бөек Владимир кенәзлегеннән аерыла. 80нче еллардан алып, кенәз Даниил идарә иткән чорда, Мәскәү кенәзлегенең төньяк-көнчыгыш Россиягә карата сәяси һәи икътисади йогынтысы бик көчле була.

Иван Калита заманында да Мәскәү кенәзлеге үзенең йогынтысын көчәйтеп, үзенә тагын да зуррак территорияләр: Владимир, Тверь, Рязань кенәзлекләрен һәм Новгород республикасын үзенә яулый башлый. Шулай ук Мәскәү кенәзлеге Россия дәүләтнең үзәге булып формалашты.

## Бәйсез Мәскәү кенәзлеге

1480 елда Угра елгасындагы басып тору нәтиҗәсендә Иван III җитәкләгән Рус Олысы Сарай шәһәренә ясак түләргә туктаган (ләкин Казан ханлыгына 1487 елга кадәр, Кырым ханлыгына һәм Касыйм ханлыгына 1681 елга кадәр салым түләгән), 1480 елда Мәскәү кенәзлеге фактик рәвештә бәйсез дәүләткә әверелә.

1537 елны Бөек Мәскәү кенәзлеге Литвага Гомель белән Любечны биргән.

1547 елда Иван IV Явыз патша титулын алгач, кенәзлек патшалыкка әйләнгән.

## Сылтамалар

*   http://www.z-rus.ru/ru_history_6.php  Русский улус Золотой Орды (1240-1480 гг.)
*    http://www.gumilev-center.ru/ehkonomika-zolotojj-ordy/ Экономика Золотой Орды. Центр Гумилева.
* Лев Гумилев. Русь и Великая Степь
* Ключевский В. О. Боярская дума древней Руси. — М., 1882.

Төркем:Россия тарихындагы тарихи дәүләтләр
Төркем:Кенәзлекләр
Төркем:Тарихи дәүләтләр
*
Нугай Урдасы

**Нугай Урдасы** (*Олуг Нугай, Нугай Ордасы, Нугай Йорты, Мангыт йорты*) —  XIV йөз ахыры – XV йөз башында барлыкка килгән күчмә нугайлар дәүләте.

## Тарихы

XIV гасыр ахырында Идегәй Җаек белән Җембе  елгалары арасындагы җирләрдә ярыммөстәкыйль Мангыт йорты олысына нигез сала.

XV гасырның икенче яртысында мангыт кабиләләренең күпчелеге уртак исем белән «нугай» дип атала башлый. Мангыт йорты «Нугай Урдасы» яки «Нугай Олысы» дигән исем ала.

Нугай Урдасы Казан ханлыгы белән тыгыз бәйләнештә булган, Казан ханнарының хатыннары арасында Нугай Урдасы мирзаларының кызлары, мәсәлән, Нурсолтан, Сөембикә булган.

1496 елда Ямгурчы Мәскәү дәүләте Казан хакимиятенә утырткан Мөхәммәд Әмин ханны тәхеттән төшергән.

1501 елда яңадан Иван III дипломатиясе җиңә һәм Ногай мирзалары Мәскәү белән ханнарны килештереп куя башлый.

1505 елда Казан ханлыгында Нугай аксөякләре яклаган Мәскәүгә каршы каршылык куба.

1522 елда Нугай урдасы гаскәрләре Кырым тәхетенә гаскәр җыеп һөҗүм итәләр. Мәскәү белән дипломатияне яңадан ачып җибәрәләр һәм 1522 елдан алып 1530 елларга кәдәр союздаш дипломатия алып баралар.

## Шәһәрләре
Нугай Урдасының башкаласы Сарайчык шәһәре була. Сарайчык шәһәре Җаек елгасының түбән өлешендә, Казакъстан Республикасының Атырау өлкәсе Сарайчык авылы янында торган.

Шулай ук, Бузан елгасы буендагы шәһәрчек булган. Тарихи чыганаклар буенча Нугай Урдасының Бузан елгасы буенда шәһәрчеге булган.

## Халкы

## Идәрәчеләре
Идарәче бәкләр, гадәттә, Идегәй нәселеннән булалар.

## Күренекле кешеләре

* Сөембикә
* Гали-Әкрәм
* Йосыф мирза

## Искәрмәләр

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Татар дәүләтләре
Төркем:Нугай Урдасы
1856 ел

## Вакыйгалар
* 30 март — Парижда 1856&nbsp;елгы Париж солыхы имзалана.
* 15 апрель — Беренче Канаданың «Торонто» паравозы эшли башлый.
* 17 апрель — Квебек шәһәре Канада башкаласы буларак игълан ителә.
* 8 сентябрь — Монреалда беренче һава шары очышы уза.

## Туулар

* 24 апрель —  Франция маршалы Петэн.
* 6 май — Зигмунд Фрейд (*Sigmund Freud*), табиб-психиатр.
* 14 сентябрь — Гыйниятулла Капкаев, мөселман дин һәм җәмәгать эшлеклесе, Ырынбур мөселман диния нәзарәте (1893-1917) казые.

## Вафатлар

* 9 июль — Амедео Авогадро, итальян физигы һәм химик.

Төркем:1856 ел
Төркем:Еллар
1923 ел

## Вакыйгалар
* 12 гыйнвар — Уфада Яшь юксылның беренче саны чыга.
* 30 гыйнвар — «Чаян» сатирик журналының беренче саны чыга. 
* 22 апрель — Казанда Татарларны гыйльми өйрәнү җәмгыяте барлыкка килә. 
* 6 июль — ССРБ Конституциясе гамәлгә керә.
* 4 май — Мирсәет Солтангалиев кулга алына. 
* 9 июнь — РКП(б) Үзәк комитетының Милли сәясәтне гамәлгә ашыру мәсьәләләренә багышланган дүртенче киңәшмәсендә Мирсәет Солтангалиев һәм аны яклап «Унбиш җитәкче хаты»н имзаланучылары карашлары кискен тәнкыйтьләнә һәм алар «милли тайпылыш тарафдарлары» дип игълан ителә.
* 13 июль — Голливуд тамгасы урнаштырыла.
* 13 октябрь — Төркия башкаласы Истанбулдан Анкарага күчерелгән.

## Туулар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1923 елда туганнар
* 12 февраль — Галия Измайлова, балет биючесе, ССРБ халык артисты (*[[1962 ел|1962]]*).
* 14 февраль — Хәбибулла Хәйруллин, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 23 февраль — Әнвәр Гатауллин, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 13 март — Мәргуб Исхаков, КХР армиясе генерал-майоры, татар. 
* 5 апрель - Рамазан Байтимеров, татар шагыйре, Рөстәм Яхин музыкасына «Туган ягым» җырына сүзләр авторы. 
* 15 апрель — Мәхмүт Хөсәен, шагыйрь.
* 18 апрель — Ибраһим Нуруллин, язучы, әдәбият галиме.
* 23 апрель — Алмас Әдһәмов, отставкадагы генерал-майор (1987 елдан).
* 5 июнь —  Зәки Рахмангулов, металлург, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* 14 июнь — Зәкәрия Кашапов, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* 16 июнь — Гыйлемдар Рамазанов, әдәбият галиме, тәрҗемәче, шагыйрь. 
* 23 июль - Мәхмүт Гәрәев, ССРБ һәм Русиядә хәрби юлбашчы. 
* 21 апрель — Равил Тумашев, татар режиссеры.
* 5 август — Виктор Маринин, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 23 август — Ләбибә Ихсанова, татар язучысы.
* 6 сентябрь — Әгъзам Фәттахов, татар композиторы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
* 8 сентябрь — Расул Гамзатов, авар шагыйре.
* 11 сентябрь — Габдулла Мотыйгуллин,  Дан орденының тулы кавалеры.
* 23 сентябрь — Михаил Шляпников, Дан орденының тулы кавалеры.
* 16 ноябрь — Вера Кузьмина, ССРБ халык артисты (*[[Чабаксар]]*).

## Вафатлар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1923 елда вафатлар
* 3 гыйнвар — Ярослав Һашек, чех язучысы.
* 4 июнь — Дмитрий Анучин, рус этнографы, географ.
* 24 сентябрь — Муса Акъегетзадә, татар язучысы.
* 4 ноябрь — Сэм Фрэнсис (*Samuel Lewis Francis*), Америка рәссамы.

Төркем:1923 ел
Төркем:Еллар
Гази Кашшаф

**Гази Кашшаф**, чын исеме **Миргази Солтан улы Кашшафетдинов** (1907 елның 15 апреле — 1975 елның 9 декабре) — татар әдәбият галиме, тәнкыйтьче.

Ул 1907 елның 15 апрелендә элекке Уфа губернасы Бәләбәй өязе (хәзерге Башкортстанның Туймазы районы) Яңа Арсланбәк авылында туа.

1920-1925 елларда Гази Кашшаф Бәләбәй шәһәрендәге укытучылар семинариясендә (соңыннан - педагогия техникумы) укый. 1925 елның көзендә Казанга килә һәм Көнчыгыш педагогия институтына кабул ителә. Институтны тәмамлагач, 1929 елдан 1937 елга кадәр, Казанның төрле уку йортларында тел-әдәбият укыта.

1937 елда китап нәшриятына эшкә күчә. 1942 елның октябрендә Г.Кашшафны «Совет әдәбияты» журналына редактор итеп билгелиләр. 1960 елда, диссертация яклап, филология фәннәре кандидаты дигән гыйльми дәрәҗә алгач. Г.Кашшаф үзенең хезмәт эшчәнлеген тулысынча Казан дәүләт университеты белән бәйли.

Гази Кашшаф бай әдәби-фәнни мирас калдырган әдип. Аның беренче тәнкыйть мәкаләләре 1928 елда, студент чагында ук басыла башлый.

1940 елда аның берьюлы өч китабы - Шәриф Камал турындагы монографиясе, "Каләм мастерлары" исемле тәнкыйть мәкаләләре җыентыгы һәм чик сакчылары тормышыннан алып язылган "Чүл буенда" повесте басылып чыга.

Илленче еллардан башлап Гази Кашшаф үзенең калган бөтен гомерен, бай тәҗрибәсен һәм сәләтен татар халкының горурлыгы - герой-шагыйрь Муса Җәлилнең легендар тормышын һәм иҗатын тикшерүгә багышлый. Нәтиҗәдә, "Муса Җәлил" исемле күләмле монографиясе языла.

Әдәби хезмәтләрен һәм җәмәгать эшчәнлеген югары бәяләп, совет хөкүмәте аны Хезмәт Кызыл Байрагы (1957), "Почет Билгесе" (1967) орденнары һәм медальләр белән бүләкли.

Гази Кашшаф 1975 елның 9 декабрендә вафат булды.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Бәләбәй педагогика көллиятен тәмамлаучылар
1452 ел

## Вакыйгалар
## Туулар

* 15 апрель — Леонардо да&nbsp;Винчи (*Leonardo da Vinci*), итальян рәссамы, скульптор, архитектор, галим.

## Вафатлар

Төркем:1452 ел
Төркем:Еллар
Кояш чыгу

right|300px|thumb|Кояш чыгу
**Коя́ш чыгу́** — офыкта кояш чыгуы. Кояш чыгуны таң белән бутамаска кирәк. Таң ул кояшның бер өлешенең горизонтта күренә башлавы белән башлана.

Астрономик караштан караганда, кояш чыгу дип кояшның горизонттан 18 градуска күтәрелеше атала.

## Моны да карагыз

* Кояш бату
* Таң

Төркем:Кояш
Төркем:Тәүлек
Рәшит Гәрәй

**Рәшит Гәрәй улы Гәрәев** — татар шагыйре, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1960).

Ул 1931 елның 15 апрелендә Татарстанның Минзәлә районы Малтабар авылында туа. Туган авылында — башлангыч мәктәпне, күрше Күзкәйдә урта мәктәпне тәмамлый. 1949 елда экстерн тәртибендә имтихан тапшырып, Минзәлә педучилищесын тәмамлау турында таныклык алгач, укытучы булып эшли башлый.

1948—1950 елларда Рәшит Гәрәй Минзәлә районының Иске Мәлкән һәм Чебенле җидееллык мәктәпләрендә укытучы, 1950 елда «Яшь сталинчы» газетасының (хәзерге «Татарстан яшьләре»нең) Минзәлә төбәгендәге үз хәбәрчесе булып эшли.

Армия сафларында хезмәт итә. Мәскәүдә А. М. Горький исемендәге Әдәбият институтын тәмамлый. 1959-1970 елларда “Совет әдәбияты” («Казан утлары») журналы редакциясендә эшли.

Аның “Беренче хисләр” дигән тәүге җыентыгы 1952 елда дөнья күрә. Шуннан соң шагыйрьнең “Шинель җылысы”, “Җырчы камышлар”, “Җырлап яшәр чагыбыз”, “Һаваларда йолдыз”, “Рәхмәт сезгә”, “Төнге учаклар”, “Сиңа тартыла күңел”, “Юлдашым булсаң иде”, “Үзеңә чакыр мине”, “Синдә калам”, “Көнбагышлар чәчәктә” китаплары һ. б. әсәрләре басылып чыкты.

Шагыйрь 1999 елда вафат булды.

## Җырлар
* Музыка: Әнвәр Бакиров:
** «КЫР КАЗЛАРЫ КИТКӘНДӘ»
** «ЫК СУЛАРЫ»
** «ТЫНЫЧ КӨН ТЕЛӘП»
** «ФӘЙРҮЗӘ»
** «ҖИЛЛӘР ТИДЕРМӘС ИДЕМ»
## Шулай ук карагыз
* «Милләттәшләр» РӘШИТ ГӘРӘЙ

## Сылтамалар
* Тулы биографиясе 
* Шигырьләренә язылган җырлар
* Шигырьләр җыентыгы 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
1904 ел

## Вакыйгалар
* 9 февраль — Рус-япон сугышы башлана.
* 4 май — Англиядә Генри Ройс һәм Чарльз Роллс «Роллс-Ройс» исемле автомобильләрне җитештерә башлыйлар.
* 29 август — Сент-Луиста III&nbsp;Олимпия уеннары ачылды.
* 27 октябрь — Нью-Йорк метрополитены ачыла.
* 8 ноябрь — АКШ президент сайлауларында Теодор Рузвельт җиңү яулый.

## Туулар

* 4 февраль — Климент Русаков, Советлар Берлеге Каһарманы, полковник.
* 20 март — Йосыф Гәрәй, татар шагыйре. 
* 11 май — Сальвадор Дали (*Salvador Dali*), испан рәссамы.
* 15 июль — Газиз Зыятдинов, Академия театры артисты. 
* 14 сентябрь — Семен Игнатьев, Совет фирка-дәүләт эшлеклесе. 
* 16 сентябрь — Максуд Сөндекле, татар шагыйре.
* 8 октябрь — Ширван Гыйззәтов, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]]*). 
* 25 ноябрь — Ильяс Әүхәдиев, татар дирижеры.
* 25 декабрь — Герхард фон Менде, алман тарихчысы, тюрколог.
* 30 декабрь — Риф Рәимов, Башкортстан тарихчысы. 
* Тимурбәк Дәүләтшин, советолог-галим (*[[Алмания]]*).

## Вафатлар

* 6 июль — Абай Кунанбаев, казак шагыйре.
* 15 июль — Антон Чехов, рус язучысы.
* 9 август — Фридрих Ратцель, алман географы, этнограф.
* 26 сентябрь — Лафкадио Херн, АКШ язучысы.

Төркем:1904 ел
Төркем:Еллар
1916 ел

## Вакыйгалар
* 31 гыйнвар — Түбән Новгород дәүләт университеты нигезләнә.
* 22 март — Уорик исемле инглиз шәһәрендә Джон Рональд Руэл Толкин һәм Эдит Мэри Бретт туйлары уза.

## Туулар

* 13 февраль — Сәидә Арифова, дөнья тәкъвасы.
* 25 февраль — Фатыйх Ибраһимов, педагог, журналист. 
* 2 апрель — Олег Лундстрем, композитор, эстрада дирижеры.
* 14 март — Ришат Абдуллин, Мөслим Абдуллин, опера җырчылары (*игезәкләр*)
* 16 март — Касыйм Вахит, татар шагыйре.
* 25 март — Гозәер Абдураманов, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 17 апрель — Сиримаво Бандаранаике,  Шри-Ланка премьер-министры. 
* 9 май — Шәйхулла Чанбарисов, Башкортстан дәүләт университетының беренче ректоры.
* 30 июнь — Мәдинә Рәхимкулова, төбәк тарихчысы.
* 16 сентябрь — Атилла Расих, татар язучысы, Г.&nbsp;Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
* 15 октябрь — Әхмәт Юныс, татар шагыйре.

## Вафатлар

* 20 апрель — Авксентий Юртов, эрзә мәгърифәтчесе.
* 28 май — Иван Франко, украин язучысы.
* 23 июль — Уильям Рамзай, инглиз химигы.

Төркем:1916 ел
Төркем:Еллар
1978 ел

## Вакыйгалар
* Ризван Хәмиднең «Синең урынына кайттым...» драмасы Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында куела.
* 28 июнь — кырымтатар халкының хокуклары өчен көрәшкән Муса Мамут һәлак була.
* 31 август — Казанда ОҖТчыларның Яңа бистәгә һөҗүме.

## Туулар

* 16 февраль — Любовь Толкалина, РФ кино актрисасы.
* 16 апрель — Иван Ургант, актёр, журналист.
* 18 май — Артем Здунов, Мордва Республикасы башлыгы, элекке Татарстан икътисад министры (*[[2014 ел]]дан*), Дагстан премьер-министры (*[[2018 ел]]дан*).
* 18 май — Айрат Вәлиев, КДАУ ректоры.
* 5 май — Илдар Фазлетдинов, галим-филолог, журналист (Уфа).
* 12 июль — Мишель Родригес, АКШ кино актрисасы.
* 9 август — Одри Тоту, француз актрисасы.
* 19 август — Екатерина Шульман, Русия сәясәт һәм законнар чыгару мәсьәләләре буенча белгеч, публицист. 
* 5 сентябрь — Әминә Галиева, Татарстан Республикасының атказанган артисты.
* 20 октябрь — Алсу Каюмова, Камал театры актрисасы, ТР атказанган артисты.

## Вафатлар

* 19 апрель — Кәшифә Тумашева, татар театры режиссеры.
* 15 июнь — Никул Эркай, эрзә язучысы, драматург, тәрҗемәче. 
* 7 июль — Хәй Вахит, татар драматургы, шагыйрь.
* 21 сентябрь — Хәсән Сарьян, татар язучысы, прозаик, әдәби редактор.
* 28 сентябрь — Иоанн Павел I, Рим папасы.
* 10 ноябрь — Әхмәтвәли Мәңгәр (Ahmet Veli Menger), Төркиядәге татар сәүдәгәре, эшкуар, җәмәгать эшлеклесе.
* 6 декабрь — Томази Кереселидзе, милиция лейтенанты җинаятьчеләр кулыннан һәлак була.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Равил Фәйзуллин, татар шагыйре.

## Чыганаклар

*
Төркем:Еллар
1934 ел

## Вакыйгалар
* 30 март — Мурманскта беренче тапкыр Котып олимпиадасы үткәрелә.
* 16 апрель — ССРБ-да Советлар Союзы Каһарманы исеме оештырыла.
* 30 апрель — Австриядә яңа Конституция кабул ителә.
* 24 июнь — Украина башкаласы Харьковтан Киевка күчерелә.
* 25 июль — Татарстан язучылар берлеге оештырыла.
* 12 сентябрь — Латвия, Литва һәм Эстония сәяси берлеге төзелде.
* 18 сентябрь — ССРБ Милләтләр Лигасы составына керә.
* 1 декабрь — Ленинградта Сергей Киров үтерелә. 
* 20 декабрь — Мордва автономияле өлкәсе Мордва АССР-ы статусын ала.
* 28 декабрь — Удмурт автономияле өлкәсе Удмурт АССР-ы статусын ала.

## Туулар

* 15 гыйнвар — Әмир Абдразаков, кинорежиссёр, Салават Юлаев премиясе лауреаты (*[[2006 ел|2006]]*).
* 25 гыйнвар — Зәки Мәхмүтов, җыырчы, БАССР халык, РСФСР атказанган артисты. 
* 9 март — Юрий Гагарин, космонавт, Советлар Союзы герое, космоска очкан беренче кеше.
* 30 март — Евгений Четвергов (*Нуянь Видяз*), совет галиме-агроном, эрзя язучысы, «Эрзянь мастор» гәзитенең баш мөхәррире.
* 29 май — Радик Сибәгатов, күренекле тел галиме, филология фәннәре докторы, Башкортстан татарларының милли–мәдәни хәрәкәтенә нигез салучыларның берсе.
* 31 май — Миркасыйм Госманов, күренекле татар язучысы, әдәбият белгече һәм тарихчы-галим.
* 16 июль — Чыңгыз Мусин, шагыйрь.
* 16 август — Пьер Ришар, француз актеры.
* 5 август — Фәрваз Миңнуллин, тәрҗемәче, әдәби тәнкыйтьче. 
* 21 август — Геннадий Айги, чуаш шагыйре. 
* 25 сентябрь — Рахмай Хисмәтуллин, татар язучысы, шагыйрь, драматург, журналист.
* 31 октябрь — Ренат Мөслимов, геолог, КФУ профессоры.
* 5 ноябрь — Кира Моратова, совет һәм украин кино режиссеры.
* 7 ноябрь — Марсель Сәлимҗанов, мәшһүр татар режиссеры, ССРБ-ның халык артисты, РФ-ның һәм ТАССР-ның атказанган сәнгать хезмәткәре, Г.&nbsp;Тукай исемендәге Дәүләт премия лауреаты.
* 3 декабрь — Нина Дорошина, РФ кино һәм театр актрисасы.

## Вафатлар

* Әхмәтгәрәй Хәсәни, татар, тәрҗемәче, меценат.
* 28 октябрь — Мәҗит Гафури, татар һәм башкорт әдәбиятлары классигы, күренекле шагыйрь һәм язучы, Башкортстанның халык шагыйре.

Төркем:1934 ел
Төркем:Еллар
Лех Качиньский

**Лех Алекса́ндр Качи́ньский** (польча *Lech Aleksander Kaczyński*; 1949 елның 18 июне, Варшава, Польша — 2010 елның 10 апреле, Смоленск өлкәсе, Россия) — поляк юристы һәм сәясәтче, Варшава мэры (2002—2005), Польша президенты (2005-2010), «Хокук һәм гаделлек» фиркасы лидерларының берсе. 2010 елның 10 апрелендә Смоленск шәһәре янында булган авиаһаләкәт нәтиҗәсендә вафат булды.

## Искәрмәләр

Төркем:Польша президентлары
Төркем:Польша юристлары
Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Варшава университетын тәмамлаучылар
1943 ел

## Вакыйгалар
* 2 февраль — Сталинград тирәсендә алманнарның капитуляциясе.
* 11 февраль — Сталин ССРБ-да атом-төш коралын ясау буенча эш башлау әмерен имзалый.
* 5 март — «Правда» гәзитендә Татар халкының сугышчы-татарларга хаты басыла. 
* 12 апрель — атом коралын булдыру өчен ССРБда «Курчатов институты» ачыла.
* 1 август — Япония Мьянмага бәйсезлек бирә.
* 14 декабрь — Яңа ССРБ дәүләт гимны кабул ителә.
* 28 декабрь — Калмык АССР бетерелә, калмыклар Себергә депортацияләнә.

## Туулар

* 1 гыйнвар — Морат Әвәзов, сәясәтче (*[[Казакъстан]]*).
* 2 гыйнвар — Марсель Таишев, ТАССР (*[[1991&nbsp;ел]]дан [[ТР]]*) мәдәният министры (*[[1985 ел|1985]]-[[1999 ел|1999]]*).
* 12 гыйнвар — Абрик Камалов, механик-галим.
* 17 февраль — Рәгъде Халитов, КФУ профессоры, музыкант.
* 1 март — Рәфикъ Юныс, шагыйрь һәм журналист.
* 1 март — Рәшит Сюняев, астрофизик-галим.
* 29 март — Джон Мейджор, Бөекбритания сәясәтчесе, премьер-министр.
* 15 май — Габделхәй Сәмигуллин, галим.
* 3 июнь — Флүс Латыйфи, татар язучысы.
* 25 июнь — Венера Гәрәева, татар артисткасы.
* 4 август — Равил Фәйзуллин, татар шагыйре.
* 18 сентябрь — Рим Гыйниятуллин, Үзбәкстан дәүләт эшлеклесе. 
* 30 октябрь — Вәзил Мәүликов, ТАССР атказанган төзүчесе.
* 3 ноябрь — Гөнүл Пултар, язучы, әдәбият галиме (*[[Төркия]]*).
* 1 декабрь — Исламия Мәхмүтова, Тинчурин театры актрисасы, РСФСР атказанган, ТАССР халык артисты.
* 14 декабрь — Рөстәм Үтәй, музыкант һәм дирижер.

## Вафатлар

* 16 гыйнвар — Кәшфи Басыйров, татар язучысы. 
* 26 гыйнвар — Николай Вавилов, галим-генетик, селекционер.
* 20 февраль — Виктор Маринин, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 3 март — Гали Рәхим, фән эшлеклесе, тарихчы, драматург. 
* 24 март — Зәйни Байкин, театр рәссамы. 
* 5 апрель — Искәндәр Рәмиев, тау инженеры. 
* 29 апрель — Александр Бендецкий, балалар язучысы, тәрҗемәче. 
* 30 апрель — Нәфыйга Арапова, актриса.
* 14 май — Анри Лафонтен, Бельгия юристы.
* 16 июнь — Али Карнай, язучы.
* июнь — Рәхим Саттар, җәлилче-шагыйрь.
* 5 сентябрь — Нәҗип Хәмитов, полковник (*[[1940 ел|1940]]*), корпус командиры.
* 12 сентябрь — Хәким Хәсәнов, әсирлектә җәзалап үтерелгән пулеметчы, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 17 сентябрь — Исмәгыйль Шәфиев, татар шагыйре.
* 30 сентябрь — Мөхәммәт Җиһангиров, Советлар Берлеге Каһарманы. 
* 17 октябрь — Фәрит Яруллин, татар композиторы.
* 24 октябрь — Мөхәммәтша Мамин, татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче.
* 27 ноябрь — Әхмәтсафа Гайсин, Советлар Берлеге Каһарманы.

Төркем:1943 ел
Төркем:Еллар
1894 ел

## Вакыйгалар
* 11 апрель — Бөекбритания Угандада протектораты турында игълан итә.

## Туулар

* 19 гыйнвар — ТАССРның халык, РСФСРнең атказанган артисты Хөсәен Уразиков  (*1894-1977*) туган.
* 17 апрель — Никита Хрущёв, ССРБ ЦК КПСС беренче сәркатибе.
* 26 август — Гала Дали, рәссам С.&nbsp;Далиның музасы.
* 17 ноябрь — Латыйф Җәләй, татар тел галиме.
* 21 ноябрь — Сәйфи Кудаш, татар шагыйре.
* 29 декабрь — Хәбибулла Ибраһимов, драматург, композитор.

## Вафатлар

* 4 февраль — Луи Левандовский, алман композиторы, дирижер.
* 20 март — Лайош Кошут, маҗар халкының милли каһарманы.
* 1 ноябрь — Александр&nbsp;III, Россия императоры.
* 3 декабрь — Роберт Стивенсон, шотланд язучысы, шагыйрь.

Төркем:1894 ел
Төркем:Еллар
Мәҗит Рәфыйков

**Мәҗит Рәфыйков** — татар язучысы, шагыйре.

## Биография
Башкортстанның Күгәрчен районы Күгәрчен авылында укытучы гаиләсендә туа. Үз авылларында җиде сыйныф белем алгач, Каран авылындагы рус мәктәбендә укый, 1940-1942 елларда Ырынбурда фельдшерлык-акушерлык мәктәбен тәмамлый. Шарлык районының Сарманай авылында эшли башлый. 1943 елның мартында ул хәрби хезмәткә алынып, хәрби-пехота училищесына укырга җибәрелә, ә аннан соң фронтка китә, сугышларның берсендә каты яраланып, инвалидлыкка чыга, хәрби хезмәттән азат ителә. Шуннан соң ул туган төбәгендә фельдшерлык вазифалары башкара.

1944 елдан М. Рәфыйков Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогика институтында, аннары Казан университетының рус филологиясе факультетында укый. Бишенче курста укыганда нахак гаеп белән кулга алына, 1950-1955 елларда Иркутск өлкәсендә, Байкал-Амур тимер юлының Братск-Тайшет сызыгында срогын үти. Аннан 1955 елда Казанга килә, 1958 елда тулы аклану кәгазен ала. Университетта аспирантура тәмамлый (1959-63). Татарстан китап нәшриятында һәм «Совет әдәбияты» журналы редакциясендә эшли.

## Иҗат
М. Рәфыйков, үзенең иҗат юлын шигърияттән башласа да, соңрак проза һәм тәрҗемә өлкәсендә зур эшләр башкара. Аның “Илһам авазы”, “Сиңа ничә яшь?” һәм “Су башы” дигән проза китаплары дөнья күрде. Ул татар әдипләренең әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итте. Татар әдәбиятының иң матур үрнәкләре (Габдулла Тукай, Шәриф Камал, Н.Дәүли, Хәсән Сарьян һ.б. әсәрләре) аның тәрҗемәсендә русча басыла. Шулар арасында Ш.Камалның – “Матур туганда”, Н.Дәүлинең – “Яшәү белән үлем арасында”, “Җимерелгән бастион”, Х.Сарьянның “Әткәм һәнәре” кебек әсәрләре бар. Аның үз әсәрләре дә рус телендә үзенең тәрҗемәсендә басылып чыкты.

Мәҗит Рәфыйков 1988 елда вафат булды.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кугарчинская централизованная библиотечная система

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Бату Мулюков

**Бату Гатаулла улы Мулюков** — күренекле татар композиторы, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.

## Биография
1928 елның 17 апрелендә Үзбәкстандагы Байсун авылында укытучы гаиләсендә туа. Озакламый аларның гаиләсе Ырынбурга күчеп килә. Бату кечкенәдән музыкага тартыла, баянда, скрипкада, рояльдә уйнарга өйрәнә.

1948 елда Б. Мулюков Ырынбур музыка училищесына укырга керә. 1949 елда Бату Ырынбурга концерт белән килгән Салих Сәйдәшев белән очраша һәм аның тәкъдиме белән Казанга укырга килә. Ул музыка белемен башта Казан музыка училищесында, аннары Казан дәүләт консерваториясендә ала. 1957 елда консерваторияне тәмамлагач, актив иҗат эшчәнлеге башлана.

Музыка сәнгатен үстерүдәге хезмәтләре өчен композиторга Татарстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исемнәр бирелә.

Бату Мулюков 1999 елның 25 октябрендә вафат була.

## Иҗаты
Төрле мәктәпләрдә хор коллективларының җитәкчесе буларак, аның иҗаты бу вакытта (?) хор өчен җырлар белән бәйләнештә, ул үз тәҗрибәсендә хорның закончалыкларын, тавышның җырлау мөмкинлекләрен белеп җиткерә. Нәтиҗәдә аның “Ел фасыллары”, “Татарстан” кантаталары языла. Бу елларда ул “Бәйрәм увертюрасы” һәм симфоник оркестр өчен Татарстан нефтьчеләренә багышланган “Хезмәт турында поэма”сын иҗат итә. Аның ике сюитасы, романслары һәм тынлы оркестр өчен маршлары, балалар өчен инструменталь һәм вокаль әсәрләре барлыкка килә.

М.Гафуриның “Кара йөзләр” повесте буенча эшләнгән “Мәхәббәт өчен җаза” операсы республиканың музыка-театр тормышында күренекле вакыйга була. Бу әсәре өчен автор һәм спектакльне куючы төркем 1984 елда Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.

Композиторның соңгы эшләреннән “Тукай” ораториясе һәм “Сөембикә” (Н.Ханзафаров либреттосы) операсын күрсәтергә була.

Б.Мулюков 40 елдан артык гомерен музыка иҗатына багышлый, төрле музыка жанрларында нәтиҗәле эшли. Ул ике опера, зур хор, симфоник һәм тынлы оркестр өчен әсәрләр, халык уен кораллары оркестры әсәрләре авторы. Композиторның иҗат мирасы шулай ук камера-инструменталь һәм вокаль әсәрләрне үз эченә ала.

Б. Мулюков 25 елдан артык үзенең иҗат эшчәнлеген Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясендә педагогик эш белән уңышлы рәвештә бергә бәйләп алып бара.

## Җырлар

* Изге җыр (Эльмира Шәрифуллина сүзләре)
* Җырларымнан белерсең (Рафис Хисами сүзләре)
* Җырла, сеңлем (Мөнир Мазунов сүзләре)
* Укытучыма (Мөнир Мазунов сүзләре)
* Кичке җиләс җил иссә (Әхмәт Исхак сүзләре)
* Кичке утлар (Юныс Әминов сүзләре)
* Таулар биек (Мостафа Ногман сүзләре)
* Җырымда юатыртым (Фәннур Сафин сүзләре)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Татар профессиональ музыкасы

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Опера композиторлары
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:ТАССР  атказанган сәнгать эшлеклеләре
Рейн

**Рейн** (, , ) — Көнбатыш Аурупада агучы эре елга, Алманиядәге иң озын елга. Аның буенда данлыклы Дюссельдорф, Кельн, Бонн шәһәрләре урнашкан.

Төркем:Рейн
Эльба

**Эльба (Лаба)** (, , ) — Төньяк диңгез бассейнына керүче елга. Чехиядә башланып китә. Агымының төп өлеше Германия җирләренә туры килә.

## Тарих
Беренче Беларус фронтының икенче өлеше Берлин урап узып 17 апрельдә  Эльба елгасына юнәлә.

Төркем:Алмания елгалары
Төркем:Чехия елгалары
Одер

**О́дер** (, , ) — Чехиядә, Польшада һәм Алманиядә агучы елга.

Польша һәм Алмания арасындагы чикнең бер өлеше Одер елгасы буенча үтә.

Төркем:Польша елгалары
Төркем:Алмания елгалары
1790 ел

## Вакыйгалар
* 4 апрель — Франция һәм Алжир 100-еллык тынычлык килешүен имзалыйлар.

## Туулар

## Вафатлар

* 17 апрель — Бенджамин Франклин, АКШ мәгърифәтчесе, дәүләт эшлеклесе, галим.

Төркем:1790 ел
Төркем:Еллар