open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1972 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**1972 елгы Европа футбол чемпионаты** (, , ) — 1972 елда узган дүртенче УЕФА Европа футбол чемпионаты. Чара 14 июньнән 18 июньгә кадәр Бельгиянең өч шәһәрендә (Брүссел, Льеж һәм Антверпен) үткәрелгән.

Ярышта 4 җыелма такым катнашкан.

Ярыш финалның 1/2 өлешеннән башланып, «җиңелгән очракта төшеп калу» схемасы буенча үткәрелгән.

Чемпионатның 4 уенында 10 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Герд Мүллер (Көнбатыш Алмания) - 4 туп.

Финалда Көнбатыш Алмания җыелмасы ССРБны икенче матчта 3:0 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Бельгия җыелмасы Маҗарстанны 2:1 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
Төркем:1972 ел спортта
1976 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**1976 елгы Европа футбол чемпионаты** (, , , , ) — 1976 елда узган бишенче УЕФА Европа футбол чемпионаты. Чара 16 июньнән 20 июньгә кадәр Югославиянең ике шәһәрендә (Белград һәм Загреб) үткәрелгән.

Ярышта 4 җыелма такым катнашкан.

Ярыш финалның 1/2 өлешеннән башланып, «җиңелгән очракта төшеп калу» схемасы буенча үткәрелгән.

Чемпионатның 4 уенында 19 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Дитер Мүллер (Көнбатыш Алмания) - 4 туп.

Финалда Чехословакия җыелмасы Көнбатыш Алманияне матчтан соңгы пинәлти сериясендә 5:3 (матчның төп һәм өстәмә вакыты 2:2 исәбе белән тәмамланган) исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Нидерландлар җыелмасы Югославияне өстәмә вакытта 3:2 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
Төркем:1976 ел спортта
1980 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**1980 елгы Европа футбол чемпионаты** () — 1980 елда узган алтынчы УЕФА Европа футбол чемпионаты.. Чара 11 июньнән 22 июньгә кадәр Италиянең дүрт шәһәрендә (Рум, Милан, Неаполь һәм Торино) үткәрелгән.

Ярышта 8 җыелма такым катнашкан. Греция милли футбол җыелмасы Европа чемпионтларында беренче тапкыр катнашкан.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 8 такым ике төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнаган. Төркемнәрдә икенче урын алган такымнар өченче урын өчен матчта, беренче урын алганнары исә финалда очрашкан.

Чемпионатның 14 уенында 27 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Клаус Аллофс (Көнбатыш Алмания) - 3 туп.

Финалда Көнбатыш Алмания җыелмасы Бельгияне 2:1 исәбе белән җиңеп, икенче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Чехословакия җыелмасы Италияне пинәлти сериясендә 9:8 (матчның төп һәм өстәмә вакыты 1:1 исәбе белән тәмамланган) исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
Төркем:1980 ел спортта
1984 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**1984 елгы Европа футбол чемпионаты** () — 1984 елда узган җиденче УЕФА Европа футбол чемпионаты. Чара 12 июньнән 27 июньгә кадәр Франциянең җиде шәһәрендә (Париж, Марсел, Лион, Сент-Этьен, Ланс, Нант һәм Страсбур) үткәрелгән.

Ярышта 8 җыелма такым катнашкан. Португалия һәм Румыния милли футбол җыелмалары Европа чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 8 такым ике төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Чемпионатның 15 уенында 41 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Мишел Платини (Франция) - 9 туп.

Финалда Франция җыелмасы Испанияне 2:0 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. 

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
Төркем:1984 ел спортта
1988 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**1988 елгы Европа футбол чемпионаты** () — 1988 елда узган сигезенче УЕФА Европа футбол чемпионаты. Чара 12 июньнән 27 июньгә кадәр Көнбатыш Алманиянең сигез шәһәрендә (Мүнхен, Гелзенкирхен, Һамбург, Франкфурт, Дүсселдорф, Һанновер, Шуттгарт һәм Көлн) үткәрелгән.

Ярышта 8 җыелма такым катнашкан. Ирландия милли футбол җыелмасы Европа чемпионтларында беренче тапкыр катнашкан.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 8 такым ике төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Чемпионатның 15 уенында 34 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Марко ван Бастен (Нидерландлар) - 5 туп.

Финалда Нидерландлар җыелмасы Советлар Берлеге җыелмасын 2:0 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. 

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
Никифор Наталевич

**Никифор Наталевич** (, Орша, Могилөв губернасы, Россия империясе—) — беларус совет дәүләт эшлеклесе, Россия ватандашлар сугышында катнашучы.

Читтән торып Толмачөв ис. Хәрби-сәяси академиясен (1934) бетергән.

ЭККГда сәяси эшендә (1927-1937), Беларус ССР Үзәк башкарма комитеты вазифасын башкаручы (1937-1938), Беларус ССР Югары шурасы президиумы рәисе (1938-1948). 1-2 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Мишәл Гаун

**Мишәл Гаун**, Мишәл Нәгыйм Гаун, ( (*[[1935 ел]]ның [[18 февраль|18 феврале]], [[Бәйрут]]*) —  Ливанның 2016 елның 31 октябрендә сайланган президенты. Ливан кораллы көчләре генералы.

## Тәрҗемәи хәле
1935 елның 18 февралендә Бөек Ливанның Бәйрут шәһәрендә католик-маронетларның дини гаиләсендә туган. Хәрби укуханә (*[[1958 ел|1958]]*), Шалон-сюр-Марн хәрби мәктәбен (*[[1959 ел|1959]], [[Франса|Франция]]*) тәмамлаган. АКШның Оклахома штатындагы Форт-Сил артиллерия мәктәбендә (*[[1966 ел|1966]]*), Франция югары хәрби мәктәбендә (*[[1976 ел|1976]]-[[1980 ел|1980]]*) укыган. Инглиз, француз, итальян,  испан телләрен камил белә.

## Хәрби карьера
Ливан армиясендә артиллерия офицеры булып хезмәт итә. 1970 еллар уртасында башланып киткән Лөбнан ватандашлар сугышында үзәк хакимият яклы була. 
* 1980 ел башында Көнчыгыш һәм Көнбатыш Бәйрутны аеручы «Яшел сызык»та урнашкан Саклану бригадасына җитәкчелек итә. Сүрия кораллы көчләре белән бәрелешләрдә катнаша. 
* 1982 елда Исраил һөҗүме вакытында Ливан президенты сараен саклый.
* 1982 елда төрле диндәге гаскәриләрдән тупланган 8нче бригада командиры, Ливан хөкүмәтенә һәм Ливан гаскәренә каршы булган друз фиркасе хәрби төркемнәренә каршы көрәш алып бара.
* 1984 елдан Ливан гаскәре сәргаскәре.

## Сәяси эшчәнлеге
1988 елның 22 сентябреннән Ливан премьер-министры һәм чираттагы президент сайлауларына кадәр президент в.б.  Ливаннан Сүрия кораллы көчләрен чыгару тарафдары була. 
* Сайланган президент Ильяс Һарауи тарафыннан сәргаскәр вазифасыннан азат ителә.
* 10 ай дәвамында Франсуа Миттеран хәерхаһлыгы белән Франциянең Бәйруттагы илчелегендә качып ята. Аннан соң Франциягә мөһаҗирлеккә китәргә рөхсәт ала.

## Мөһаҗирлектә
Мөһаҗирлектә күпчелек Марсель шәһәрендә яши, Сүриягә каршы «Ирекле ватандарлык хәрәкәте» оештыра.
2005 елгы Кедр инкыйлабыннан соң, Сүрия гаскәре Ливаннан чыккач, илгә кайту мөмкинлеге ала.

## Ливанга кайту
2005 елның июнендә Ливан парламентына сайлауларда ул җитәкләгән «Реформалар һәм алгарыш» фиркасе 128 урынның 21ен алуга ирешә, ләкин коалициягә керми, оппозициядә кала.

## Президент сайлаулары
2016 елның 31 октябрендә, 2,5 ел барган президент сайлаулары нәтиҗәсендә, Ливан президенты итеп сайлана.

## Сылтамалар
*  Profile: Michel Aoun
* Le Président de la République Libanaise Général Michel AOUN 
*  La Période Michel Aoun au Liban
*  Тәрҗемәи хәле 
*  «Хәзер Ливанда бердәмлек юк»
*  Биографиясе ru.knowledgr.com сайтында

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Ливан президентлары
1992 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**1992 елгы Европа футбол чемпионаты** () — 1992 елда узган тугызынчы УЕФА Европа футбол чемпионаты. Чара 10 июньнән 26 июньгә кадәр Швециянең дүрт шәһәрендә (Готенбург, Стокһольм, Малмө һәм Норчөпиң) үткәрелгән.

Ярышта 8 җыелма такым катнашкан. Швеция һәм Шотландия милли футбол җыелмалары Европа чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 8 такым ике төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Чемпионатның 15 уенында 32 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Деннис Беркгамп (Нидирлан), Томас Бролин (Швеция), Һенрик Ларсен (Швеция), Карл-Һайнц Ридл (Алмания) - 3 туп.

Финалда Дания җыелмасы Алмания җыелмасын 2:0 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урынны Нидирлан һәм Швеция җыелмалары бүлешкән.

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
1996 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**1996 елгы Европа футбол чемпионаты** () — 1996 елда узган унынчы УЕФА Европа футбол чемпионаты. Чара 8 июньнән 30 июньгә кадәр Англиянең сигез шәһәрендә (Лондон, Манчестер, Ливерпуль, Биримнгем, Лидс, Шеффилд, Ноттингем һәм Ньюкасл) үткәрелгән.

Ярышта 16 җыелма такым катнашкан. Төркия, Хорватия, Швейцария һәм Болгария милли футбол җыелмалары Европа чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 16 такым дүрт төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Чемпионатның 31 уенында 64 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Алан Ширер (Англия), Маттиас Заммер (Алмания) - 5 туп.

Финалда Алмания җыелмасы Чехияне өстәмә вакытта 2:1 исәбе белән җиңеп, өченче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урынны Англия һәм Франция җыелмалары бүлешкән.

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
2000 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**2000 елгы Европа футбол чемпионаты** (, , ) — 2000 елда узган унберенче УЕФА Европа футбол чемпионаты. Чара 10 июньнән 2 июльгә кадәр Нидерландлар һәм Бельгиянең сигез шәһәрендә (Роттердам, Амстердам, Эйндһовен, Арнем, Брүссел, Льеж, Шарлеруа һәм Бурж) үткәрелгән.

Ярышта 16 җыелма такым катнашкан. Словения һәм Норвегия милли футбол җыелмалары Европа чемпионтларында беренче тапкыр катнашканнар.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 16 такым дүрт төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Чемпионатның 31 уенында 85 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Патрик Клүйверт (Нидерландлар), Саво Милошевич (Алмания) - 5 туп.

Финалда Франция җыелмасы Италияне өстәмә вакытта 2:1 исәбе белән җиңеп, икенче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урынны Нидерландлар һәм Португалия җыелмалары бүлешкән.

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
2004 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**2004 елгы Европа футбол чемпионаты** () — 2004 елда узган уникенче УЕФА Европа футбол чемпионаты. Чара 12 июньнән 4 июльгә кадәр Португалиянең сигез шәһәрендә (Лиссабон, Порту, Авейру, Коимбра, Брага, Гимараеш, Фару һәм Лейрия) үткәрелгән.

Ярышта 16 җыелма такым катнашкан. Латвия милли футбол җыелмасы Европа чемпионтларында беренче тапкыр катнашкан.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 16 такым дүрт төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Чемпионатның 31 уенында 77 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Милан Барош (Чехия) - 5 туп.

Финалда Греция җыелмасы Португалияне 1:0 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урынны Нидирлан һәм Чехия җыелмалары бүлешкән.

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
2008 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**2008 елгы Европа футбол чемпионаты** (, , , ) — 2008 елда узган унөченче УЕФА Европа футбол чемпионаты. Чара 7 июньнән 29 июньгә кадәр Австрия һәм Швейцариянең сигез шәһәрендә (Вена, Клагенфурт, Зальцбург, Иннсбрук, Женева, Базел, Берн һәм Цүрих) үткәрелгән.

Ярышта 16 җыелма такым катнашкан. Австрия һәм Польша милли футбол җыелмасы Европа чемпионтларында беренче тапкыр катнашкан.

Ярыш ике этаптан торган: беренче этапта 16 такым дүрт төркемгә бүленеп, әйләнмә система буенча уйнаган. Икенче этапта төркемнәрдә беренче ике урын алган такымнар «җиңелгән очракта төшеп калу» системасы буенча җиңүчене ачыклаганнар.

Чемпионатның 31 уенында 77 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Давид Вилья, Хави (икесе дә - Испания) - 4 туп.

Финалда Испания җыелмасы Алманияне өстәмә вакытта 1:0 исәбе белән җиңеп, икенче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урынны Россия һәм Төркия җыелмалары бүлешкән.

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
Ак Челән Кирмәне

**Һимеҗи Кирмәне** яки **Ак Челән Кирмәне** (японча 姫路城 Химэҗи җө:) — Япония иң борынгы кирмәннәренең берсе, туристлар арасында иң популяр кальга.

1993 елда ЮНЕСКО Бөтендөнья Мирас исемлегенә  кертелгән. Кирмән комплексына 83 агач бина керә. 

Кирмән итәгендә Һимеҗи  шәһәре урнашкан.

## Тарих

XIV гасырда Япониянең Һиого префектурасы Һарима өлкәсендә Химэ тау итәгендә кирмән төзелә башлый.

Кирмәннең биек таш фундаменты, ак буялган диварлары, ату өчен тишекләре япон мигъмарияте нигезләренә кергән.

1467-1477 еллар ватандашлар сугышы вакытында кирмән бер самурай төркеме икенче самурай төркеменә берничә тапкыр күчә. Нәтиҗәдә кирмән зур  зыян күрә.

1601-1609 елларда сугышлардан соң кирмән төзәтелә, җиде катлы төп манарасы төзелә.

Гаскәр башлыгы Тойөтоми Һидэйөси кирмәнне төзәтә һәм киңәйтә, 1618 елга кадәр өстәмә манаралар төзелә.

Кирмән тирәсендәге бакча спираль лабиринты төрендә урнаштырылган.  Һөҗүмчеләр адашып йөрсен өчен бакчада күп тыкрыклар ясалган. Ләкин зур сугыш булмаганга күрә әлеге хәрби хәйлә кулланылмаган.

Соңрак кирмән янында Һимеҗи шәһәре үскән.

1871 елда Ак Челән Кирмәне хуҗалардан алынган һәм 23 йенадан сатылган.

Икенче бөтендөнья сугышында АКШ хәрби-һава көчләре кирмән тирәсендәге биналарга зур зыян китерә.

## Мәдәнияттә

Ак Челән кирмәнендә күп кинофильмнар төшерелгән: "Джеймс Бонд", "Соңгы самурай", Акиро Куросаваның "Гаскәри күләгәсе", "Ран" фильмнары.

## Күренешләре


Himeji castle in may 2015.jpg
Château de Himeji01.jpg
Himeji Castle No09 009.jpg
Himeji Castle seen from west 02.jpg
Himeji castle 0012.jpg
Himeji Castle No09 093.jpg


## Сылтамалар

* Замок Химэдзи в русскоязычной версии журнала «Ниппония», № 17, 2001 г.
* 

Төркем:Япония һәйкәлләре
Төркем:Япония архитектурасы
Төркем:Гыйбадәтханәләр
Георгий Савандеев

**Георгий Савандеев** (, Чуаш Киштәге, Буа өязе, Сембер губернасы, Россия империясе—, Казан, Татарстан АССР, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья һәм Россия ватандашлар сугышларында катнашучы.

Сембер губерна шурасы башкарма комитеты милләтләр бүлеге мөдире (?-1921), РК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1921), Чуаш эшче-керәстиян испекциясе рәисе (1921-1922), Чуаш эшчеләр коммунасы кулланучылар җәмгыятьләре берлеге идарәсе рәисе (1922-1923), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе дәүләт банкы Чуаш бүлеге мөдире (1923-1925), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Дәүләт банкы Карелия кантуры башлыгы (1927-1929), аннары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе дәүләт банкы Владимир, Тамбов һәм Рязань бүлекләре идарәчесе, Ашкабад авыл хуҗалыгы банкы рәисе урынбасары (1929-1937). Сәяси золым корбаны.
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Антон Ласточкин

**Антон Ласточкин** (, Иске Янаш, Тәтеш өязе, Казан губернасы, Россия империясе—1968, Куйбышев, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья һәм Россия ватандашлар сугышларында катнашучы.

Мәскәү колхоз фәнни-тикшеренү институты аспирантурасында (1930-1933) укыган. Чуаш өлкә хезмәт бүлеге мөдире (1920-1921), РК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1921-1922), Чуаш авыл хуҗалыгы банкы идарәсе рәисе (1923-1929), Чуаш эшчеләр коммунасы кулланучылар җәмгыятьләре берлеге идарәсе рәисе (1922-1923), Түбән Новгород край авыл хуҗалыгы кооперациясе шурасы рәисе урынбасары (1929-1930).
## Искәрмәләр
Гавриил Михайлов

**Гавриил Михайлов** (, Салагай, Чуел өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Кырмыскалы, Кырмыскалы районы, Башкорт АССР, СССР) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.

Сембер чуаш укытучылары мәктәбендә (1913), Мәскәү механика институтында (1933) укыган. Чуаш өлкә халык мәгарифе бүлеге мөдире (1921-1926), РК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1922), Чуаш АССР мәгариф халык комиссары (1926), Төрекмән ССРда, Ярославль өлкәсендә һәм Башкорт АССРда фирка эшендә (1926-1937).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Исфаһан Җәмигъ мәчете

**Исфәһан Җәмигъ мәчете** (фарсы سجد جامع اصفهان‎‎ ) — Иранның Исфәһан шәһәренең иң зур мәчете.

771 елда әлеге мәчет төзелә башлаган һәм XX  гасыр ахырында гына тәмамланган.

Мәчеттән көнчыгышка Исфәһан Зур базары урнашкан.

2012 елда Исфәһан Җәмигъ мәчете ЮНЕСКО бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән.

## Тасвир

Бу мәчет Иранның иң борынгыларының берсе булып тора, "дүрт әйвән" мигъмари стильдә төзелгән, ягъни бер-берсенә каршы урнашкан капкалы бина.

Әйвән - ачык гөмбәзле зал булып тора. Мөкарнәс (фарсы مقرنس‎) - кәрәзле гөмбәзләр - XIII  гасырда мәчетнең көньяк ягында төзелгән.

Сәлҗүкләр днастиясе идарә иткән чорда ике гөмбәсыман кирпеч бүлек төзелгән.

1086-1087 елларда көньяк гөмбәзе төзелгән һәм ул вакытта  дөньяның иң зур гөмбәзе булган.

1088 елда төньяк гөмбәзе төзелгән, ул мәчеттән тыш урнашкан һәм геометрик баланс максатыннан корылган булган.
## Моны да карагыз
* Иранда ислам

## Күренешләре

File:Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 64.jpg| 
File:Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 37-39 HDR.jpg| 
File:Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 31.jpg| 
File:Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 24.jpg| 
File:Jameh_mosque_Isfahan.jpg| 
File:Jame mosque2.jpg| 
File:Jame mosque Isfahan 1962.jpg| 
File:The Jama mosque by Pascal Coste.jpg 
File:Masjed-e Jomeh 6.JPG|
File:Masjed-e Jomeh 3.JPG|
File:North Dome of Isfahan Jame mosque.jpg| 
File:Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 34-36 HDR.jpg| 
File:Gran Mezquita de Isfahán, Isfahán, Irán, 2016-09-20, DD 43-45 HDR.jpg 


## Сылтамалар

* Stokstad Marilyn. Art: a Brief History. — 3rd. — Upper Saddle River: Pearson Education, Inc., 2007. — P. 201.

Төркем:Иран һәйкәлләре
Төркем:Иран мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Кәһриз

**Кәһриз** (фарсы كاريز‎, әзәри kəhriz, казакъча кәріз) яки **канат** (фарсы قنات‎) — Үзәк Азиядә, Азәрбайҗанда һәм Иранда суүткәргеч һәм сугару системасын берләштергән җир асты гадәти гидротехник җыелмасы.

Сулы катламны файдалану урыны белән тоташтыра торган җир асты каналы (балчык горизонталь штольня) булып тора.

Гәдәттә кәһризләрнең биеклеге кеше буеннан зуррак булган һәм казучылар кәһриз аша ирек уза алганннар.

XV гасырдагы кәризләр Бакы Ширваншаһлар сараенда урнашкан (2000 елда ЮНЕСКО Бөтендөнья исемлегенә кертелгән).

Әфганстан сугышы (1979-1989) вакытында мөҗәһитләр кәһризләрне бомбадан сыеныр урын буларак кулланганнар.

Берничә Иран кәһризе 2016 елда ЮНЕСКО Бөтендөнья исемлегенә кертелгән.
## Сылтамалар

* Петрушевский И. П. Землевладение и аграрные отношения в Иране XIII-XIV веков. / Отв. редактор академик И. А. Орбели. — М.-Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1960. — 492 с.

Төркем:Архитектура
Төркем:Азәрбайҗан
Төркем:Үзәк Азия
Төркем:Иран
Төркем:Бөтендөнья мирасы
Имам мәйданы

**Имам мәйданы** (фарсы  میدان امام‎), — Иранның Исфәһан шәһәрендә урнашкан төп тарихи мәйдан.

1979 елда ЮНЕСКО бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән. 1979 елга кадәр Шаһ мәйданы (фарсы میدان شاه‎) дип йөртелгән.

## Тасвир

Имам мәйданы Исфәһанның тарихи өлеше Гөлбаһар районында урнашкан. Мәйданның көньяк ягыннан Имам мәчете урнашкан, көнбатыш ягыннан - Гали Капу Сарае, көнчыгыш ягыннан Шәех Лутфуллаһ мәчете, төньяк ягыннан - Зур базар урнашкан.

Ирандагы Ислам инкыйлабыннан соң Имам мәйданында Җомга намаз үткәрелә.

Мәйданның озынлыгы 560 м, киңлеге 165 м .

## Тарих

1589 елда шаһ Габбас I Бөек үз башкаласын Исфәһанга күчерә һәм Имам мәйданына актив төзи башлый. Нәкъ XVI  гасырда Исфәһан Сәфәвидләр дәүләтенең башкаласы булган чорда әлеге мәйдан бүгенге күренешен ала.

1637 елда Адам Олеарий Иман мәйданын тәфсилле итеп тасвирлаган.

Шулай ук Имам мәйданы шаһ сарае алдында ат полосы уены өчен кулланылган, әлеге уен Иран миниатюрларында сурәтләнгән.

Хәзерге вакытта Имам мәйданы буенча сәүдә рәтләре һәм һәдияләр кибетләре, ә мәйдан үзәгендә  фонтаннар урнашкан.

## Күренешләре


Naghs Jahan Horses.JPG| Арбалар мәйданда
Imamsquare1.JPG| Шаһ мәчете
Naghshe Jahan.jpg| Имам мәйданы төндә
Sheikh Lotfallah Esfahan.JPG| Шәех Лутфуллаһ мәчете
Ali-qapu-rooz.jpg| Гали капка
Esfahan bazaar entrance.jpg| Базарга керү



## Сылтамалар

* Площадь Имама а сайте ЮНЕСКО
* Площадь Имама и карта Исфәһана на сайте Gulliway 

Төркем:Иран һәйкәлләре
Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Чиртер

**Чиртер** (, «бармак белән чиртергә» гыйбарәсеннән) — төрки халыкларның һәм казакъ милли музыка коралы. Урта гасырлардан билгеле. Күбесенчә ялгыз җырлаучылар көйләр, легендалар, хикәятләрне башкарганда уйнала торган була. Уйнау ысулы белән думбырага, ясалу ысулы белән кылкубызга охшаган.

## Тарих
Чиртер — борынгы чиртеп (*кылларын тартып*) уйный торган ике яки өч кыллы музыка коралы (*әсбабы*). Күпчелек далада мал багучы көтүчеләр арасында таралган була. Вакытлар узу белән кулланылыштан төшеп калган. Этнограф Бронислав Залесскийның (*[[1819 ел|1819]]-[[1880 ел|1880]]*) 1865 елда Парижда басылып чыккан «La vie des Steppes Kirghizes» () альбом-китабында сакланып калган сурәте һәм тасвирламасы буенча, 1969 елда музыка коралы ясау остасы О. Бейсенбаев тарафыннан торгызылган. Тагын да камилләштерелгән төрен 1972 елда музыка уен коралы ясау остасы  Ә. Әүхәдиев ясаган. Чиртердә уйнаучылар репертуарында Зәмзәгөл Изморатова нотага салган «*Ой-толгау*», «*Сал-курен*» халык көйләре сакланып калган.

## Тасвирламасы

Чиртернең корпусы агачтан, аның тоташ бер кисәгеннән уеп, авыш итеп ясала. Тоташ агач кисәгеннән ясауның сере — «*агачның җаны тоташ агачтан ясалган уен коралында гына саклана һәм коралның тавышын да көчле итә*», дип ышануда. Корпус арткы яктан күн белән тышлана, кыллары итеп ат ялы  (*сирәк кенә терлек малы сеңере*) файдаланыла. Кылларын бармак белән чирттереп уйнаганга күрә, музыка коралының исеме дә «чиртер» дип аталган. Корпусының озынлыгы 650-700 *мм*. Элекке төрләрендә бер генә  булган.

Тавыш тезмәсе (*строй*) — ре², ля¹, ми¹.  Диапазоны яки тавыш тирбәлеше — ике ярым октава . Тавышының көче корпусны тышлаган күннең юка-калынлыгына, беркетелгән кылларның нечкә булу-булмавына бәйле.

Тышкы кыяфәте һәм ясалу ысулы (*тоташ агач кисәгеннән уеп*) белән кубызга охшаган. Ике кылын да коралның баш өлешеннән уздыралар, бер кылны чиртернең башына беркетсәләр, икенче кылны, башны арттан уратып төшереп,  беркетәләр. Башына беркетелгән кылны кул белән тарттыралар, икенчесен беренче кылның тавыш тирбәлешенә тәңгәлләп, көйлиләр.

Заманча чиртерләрнең кыяфәте үзгәртелгән: коралның грифы ладларга бүленгән, кылларын лескадан ясыйлар.  Казакъ фольклор-этнография ансамбльләрендә («Отрар сазы», «Җидегән», «Айгөл»  һ.б.) чиртердә уйнаучылар бар.

## Әдәбият
# Болат Сарыбаев. Қазақтың музыкалық аспаптары. Альбом. Алматы: Жалын, 1978.
# Казахские народные музыкальные инструменты. Алматы: Онер, 1987.
# Краткая энциклопедия Казахской ССР. Том 4. Культура. Алматы, 1990.

## Сылтамалар
*   Шертер 
*  Шертер

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъ музыка кораллары
Төркем:Хордофоннар
Төркем:Чиртмә кыллы музыка кораллары
Даниил Элмен

**Даниил Элмен (Семөнов)** (, Исмәндәр, Ядернә өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Ильинка, Чуаш АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы.

Сембер чуаш укытыучылары мәктәбендә (?-?), Кызыл профессура институтында (1924-1929) укыган. Ядернә өяз шурасы башкарма комитеты рәисе (1918), Россия СФСР милләтләр эшләре халык комиссарлыгы чуаш бүлеге мөдире (1918-20), Чуаш инкыйлаби комитеты рәисе (1920), РК(б)Ф вакытлы Чуаш өлкә комитеты рәисе (1920-1921), Чуаш хезмәт коммунасы өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1920-1921), РК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1922-1924), Түбән Новгород коммунистик университеты (педагогия институты) сәяси икътисад кафедрасы доценты (1929-1932).

## Искәрмәләр

Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Герасим Иванов

**Герасим Иванов** (, Төмәр, Чуел өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Россия СФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Чабаксар Совет-фирка мәктәбен (1925), Ленинград коммунистик университетын (1932) бетергән. РК(б)Ф Чабаксар, аннары Епрәч район комитетлары җаваплы сәркәтибе урынбасары (1927-1928), РК(б)Ф Ядернә район комитеты җаваплы сәркәтибе (1933-1937), БК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1937-1938), атып үтерелүгә хөкем ителгән (1939).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Иван Чарыков

**Иван Чарыков** (, Ефремово-Зыково, Богырыслан өязе, Самар губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Россия СФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.

Самар губерна Совет-фирка төзелеше институтында (1926), Ленинград коммунистик сәяси-агарту университетында (1926-1930), БК(б)Ф ҮК каршындагы яңадан әзерләү курсларында (1948-1950) укыган. РК(б)Ф Сембер шәһәр комитеты икенче сәркәтибе (1937-1938), БК(б)Ф Куйбышев өлкә комитеты өченче сәркәтибе (1937-1938), БК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1940-1948), СБКФ Новгород өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1953-1954).
## Искәрмәләр
Василий Алексеев (1893)

**Василий Алексеев** (, Уравыш, Ядернә өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья, Россия ватандашлар һәм алман-совет сугышларында катнашучы.

Кызыл профессура институтын (1933) бетергән. БК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1922-1926), Себердә фирка эшендә (1926-1929), Әдис өлкәсендә фирка эшендә (1930-еллар).
## Искәрмәләр
Тимофей Ахазов

**Тимофей Ахазов** (, Чагаси, Чуел өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Чабаксар, Чуаш АССР, Россия СФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Түбән Новгород край коммунистик университетында, БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка оештыручылары мәктәбендә (1943-1944), СБКФ ҮК каршындагы яңадан әзерләү курсларында (1955-1957) укыган. БК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты өченче (1942-1943), икенче (1944-1948), беренче сәркәтибе (1948-1955), ЧАССР Югары шурасы президиумы рәисе (1957-1967). СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1952-1956), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасының 2-4 чакырылышлары депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Семён Ислюков

**Семён Ислюков** (, Чауш Тайбасы, Тәтеш өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Чабаксар, Чуашстан, Россия) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Казан юридик институтында (1934-1939), БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбендә (1939-1941), БК(б)Ф ҮК каршындагы җәмгыять фәннәре академиясендә (1948-1950) укыган. БК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты өченче сәркәтибе (1947-1948), ЧАССР Югары шурасы рәисе (1947-1955), Чуаш АССР министрлар шурасы рәисе (1955), СБКФ Чуаш өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1955-1968), ЧАССР Югары шурасы президиумы рәисе (1968-1985). СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1956-1971), ССРБ Югары шурасының 5-7 чакырылышлары депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Николай Вороновский

**Николай Вороновcкᴎ** (, Курск, Курск губернасы, Россия империясе—, Чабаксар, Чуаш АССР, Россия СФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — сәвит дәүләт эшлеклесе.

Курск паравыз хуҗалыгы институтын (1935), БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1948) бетергән. БЛкәБ Воронеж өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1942-1943), СБКФ Липецк өлкә комитеты сәркәтибе (1954-1957), СБКФ Дагстан өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1957-1961), СБКФ Чуаш өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1968-1973). СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1971-1973), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасының 7-8 чакырылышлары депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Сергей Петров (1889)

**Сергей Петров** (, Аттиково, Чабаксар өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Доменское, Караганда өлкәсе, Казакъ ССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе,  Беренче бөтендөнья һәм Россия ватандашлар сугышларында катнашучы.

БК(б)Ф ҮК каршындагы фирка эшчеләр курсларында (1926) укыган. РК(б)Ф Богырыслан өяз комитеты җаваплы сәркәтибе (1923-1926), БК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (беренче сәркәтибе, 1926-1937), атып үтерелүгә хөкем ителгән (1938), мәхкәмә карары 10 елга иректән мәхрүм итүгә үзгәртелгән (1941).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Михаил Томасов

**Михаил Томасов** (, Зур Явыш, Ядернә өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Горький, Горький өлкәсе, Россия СФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы.

РК(б)Ф Ядернә өяз комитеты җаваплы сәрәтибе (1921-1924), РК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1924-1925), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе дәүләт банкы инспекторы, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе ДБ Канатып бүлеге, аннары Чуаш кантуры идарәчесе (1926-1929), Түбән Новгород край план комиссиясе рәисе урынбасары (1929-193?). 8 елга иректән мәхрүм итүгә хөкем ителгән (1938), Красноярск краена сөргенгә хөкем ителгән (1949). 
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Илья Прокопьев

**Илья Прокопьев** (, Мачамыш, Ядернә өязе, Чуаш АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе—, Чабаксар, Чуашстан, РФ) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе, совет-япон сугышында катнашучы.

Хабарау дәүләт педагогия институтын (1950), СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1958), СБКФ ҮК каршындагы җәмгыять фәннәре академиясен (1963) бетергән. СБКФ Калинин район комитетында бүлек мөдире, сәркәтип һәм беренче сәркәтип (1950-1956), СБКФ Чуаш өлкә комитетында беренче сәркәтип ярдәмчесе, бүлекләр мөдире, сәркәтип (1958-1961, 1963-1974), СБКФ Чуаш өлкә комитеты сәркәтибе (1974-1988). СБКФ ҮК әгъзасы (1976-1989), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасының 9-11 чакырылышлары депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Сарьян (мәгънәләр)

**Сарьян** — фамилия һәм псевдоним.
* Мартирос Сарьян (1880-1972), ССРБ халык рәссамы.
* Лазарь Сарьян (1920-1998), композитор, ССРБ халык артисты. М. Сарьянның улы.
* Хәсән Сарьян (Сарьян Салихҗан улы Хәсәнов) (1930-1978), язучы.

Төркем:Фамилияләр
Тары

**Тары** () — кыяклылар гаиләлегеннән бер- яки күпьеллык үләнчел үсемлек ыругы. Биеклеге 45–150 см. Чәчәк төркем — себеркәч. Тропик һам субтропикларда ике ярымшарның да уртача поясында 442 төре, Русиядә 8 төре үсә. Кырларбызда игүле тары үстәрелә. Ашамлык һәм терлек азыгы. Орлыгыннан тары ярмасы ясыйлар. Игүле тары басуларында чүп үлән төре очрый.

## Шулай ук карагыз
* Тары ярмасы

## Искәрмәләр

Төркем:Кыяклылар
Без тарихта эзлебез

**Без тарихта эзлебез** — тапшыруы  яшьләрнең  туган як тарихына, халкына, гореф-гадәтләренә, байлыкларына  карата хөрмәт уяту максатын йөртә.  Программа исә, берничә видеосюжеттан яисә рубрикадан  тора. Тапшыруның алып баручысы Альберт Шакиров тамашачыларны районның географик урнашуы, халык саны  белән таныштыра.

Тапшырунын авторы һәм алып баручы Альберт Шакиров.
## Тышкы сылтамалар
* Тапшырулар архивы

Төркем:Татарстан — Яңа Гасыр
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Татарстан тарихы
Александр Петров (1933)

**Александр Петров** (, Байморза, Муркаш районы, ЧАССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

БЛКЯБ ҮК каршындагы үзәк комсомол мәктәбен (1955), Чуаш дәүләт педагогика институтын (1963), СБКФ ҮК каршындагы җәмгыять фәннәре академиясен (1971) бетергән. БЛКЯБ Чуаш өлкә комитетында инструктор, комсомол оешмалары бүлеге мөдире урынбасары, сәркәтип, икенче сәркәтип һәм беренче сәркәтип (1956-1963), СБКФ Чуаш өлкә комитеты идеология бүлеге мөдире урынбасары, СБКФ Епрәч район комитеты беренче сәркәтибе (1963-1968), СБКФ Чуаш өлкә комитеты фән һәм уку йортлары бүлеге мөдире урынбасары (1971-1985), ЧАССР Югары шурасы президиумы рәисе (1985-1988), СБКФ Чуаш өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1988-1990), Чуашстан Үзәк дәүләт архивы документлар публиклау бүлеге мөдире (1992-2002). Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе халык депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе халык депутатлары
Валентин Шурчанов

**Валентин Шурчанов** (, Иске Шелтем, Канаш районы, ЧАССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет һәм россия дәүләт эшлеклесе.

Чабаксар энергетик тихникумын (1964), Чуаш дәүләт университетын (1975), Горький югары фирка мәктәбен (1982), РФ президенты каршындагы Россия дәүләт хемзәте академиясен (2015) бетергән. СБКФ Шөмерле шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1986-1987), СБКФ Чуаш өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1988-1990), СБКФ Чуаш өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1990-1991), Чуашстан дәүләт шурасы рәисе (1994-1998), «Правда» гәҗите баш мөхәррире (2005-2009), РФКФ ҮК сәркәтибе (2009-2013). РФ дәүләт думасының 3 нче һәм 5-7 чакырылышлары депутаты.

## Сылтамалар
* Патшалăх Думин сайтĕнчи профайл
* ''В. Шурчанов'' Депутатская вертикаль — содружество депутатов-коммунистов
* Встреча с В. С. Шурчановым. Королев, 30.06.2009 ç. (видео)
* Валентин Шурчанов чӗлхесене вӗрентессипе ҫыхӑннӑ саккуншӑн мӗншӗн сасӑламан?
* Депутат Госдумы от Чувашии рассказал, почему не поддержал закон о добровольном изучении родных языков

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Чуаш дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:КПСС край, өлкә һәм округ комитетлары беренче сәркатипләре
Төркем:Мөхәррирләр
Исәнбәт (мәгънәләр)

**Исәнбәт** — әдәби псевдоним һәм фамилия, шулай ук топоним.
## Фамилия
* **[[Исәнбәт]]**:
** Нәкый Исәнбәт (1899―1992), ТАССР халык язучысы (1986), Тукай бүләге (1968).
** Празат Исәнбәт (1927―2001), актер, режиссер, педагог. Н. Исәнбәтнең улы.
** Йолдыз Исәнбәт (1936―2021), музыка белгече, педагог. Н. Исәнбәтнең кызы.

## Топоним
* Ойконим:
** Исәнбәт — БР Баймак районындагы авыл.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Сергей Коричев

**Сергей Коричев** (, Можары, Чабаксар өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Россия СФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе,  Беренче бөтендөнья, Россия ватандашлар һәм алман-совет сугышларында катнашучы.

Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе ҮБК каршындагы Совет эшчеләре курсларын (1929) бетергән.  Россия СФСР милләтләр эшләре халык комиссарлыгы чуаш бүлеге мөдире урынбасары (1918-1919), Чуаш хезмәт коммунасы өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1920-1921), рәис (1921-1924), Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе (1926), Төрекмән ССР игенчелек халык комиссары урынбасары (1926-1928), Чуаш АССР тәэмин итү халык комиссары (1930-еллар), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе сәламәтлек саклау министырлыгы эшкә бәйле тәэмин итү идарәсе башлыгы (1945-1950).
## Искәрмәләр
Ятаган (мәгънәләр)

**Ятаган** — күп  мәгънәле сүз.
* Ятаган — кылыч.
* Ятаган — музыка уен коралы.
* Ятаган — Украина танкы Т-84-120
Ятаган (уен коралы)

** Ятаган ** (, ) — төрки халыкларның борынгы кыллы чиртмә музыка уен коралы.  XIX гасыр башына кадәр Әстерхан, Себер, Ырынбур татарлары музыка мәдәниятендә актив кулланылышта булган. Себер татарлары халык авыз иҗатында («Ак күбек» дастаны) очрый.

## Тарих
Ятаганның барлыкка килүе турында казакъ халык авыз иҗатында «Жетiгеннiң жетi әуенi» () дастанында телгә алына.

***Легенда буенча***, бер картның җиде улы булган. Далада ачлык китергән  вакытында уллары берәм-берәм үлеп беткән. Иң өлкән улы үлгәч, карт такта кисәгенә бер кыл тарттырып, «Карагым» көен уйнаган. Икенче улының үлеменнән соң, уен коралына икенче кылны өстәгән һәм «Канат сынды» («Сыңар канат») көен чыгарган. Өченче улына «Комарым», дүртенче улына «Ут сүнде», бишенче улына «Бәхет качты», алтынчы улына «Кояш тотылды» көйләрен багышлаган. Җиденче төпчек улы вафатыннан соң, «Җиде баламнан аерылдым» көен чыгара.

Ятаганда уйнауга табу салынган, ягъни тыелган була. Шунлыктан әлеге уен коралы кулланылыштан төшеп калган, әкренләп онытылган. Музыка уен коралы ясау остасы О. Бейсеналиев XIX гасыр журналында сакланып калган сурәте һәм тасвирламасы буенча 1967 елда ятаганны өр-яңадан ясаган.

Камилләштерелгән заманча ятаганны уен коралы ясау остасы Ә. Әүхәдиев ясаган. Заманча ятаган 7, !3, 14, 21, 23 кыллы булырга мөмкин.

## Тасвирлама
Ятаган — борынгы җиде (камилләштерелгәнендә унөч һәм аннан да артыграк) кыллы чиртмә музыка уен коралы. Тигез, тоташ, туры агач кисәгеннән ясалган. Ат ялы кылыннан ясалган кыллары җиде ашык өстеннән тарттырыла. Әлеге җиде ашыкны такта аслык буенча күчереп (шудырып), тавышы көйләнә. Ашыклар бер-берсенә якын урнашса, тавыш югары була, бер-берсеннән ерагайса, тавыш түбән була. Тезләр өстенә горизонталь рәвештә куеп, кылларны ике кул бармаклары белән берьюлы чеметеп тотып, җибәреп (чирттереп) көй чыгарыла.

Аваз тезмәсе (звукоряд) — хроматик.

Диапазоны яки тавыш тирбәлеше кече октаваның *соль* авазыннан икенче октаваның *ре* авазына кадәр.

Заманча ятаганнарның авырлыгы 1 *кг* га җитәргә мөмкин. Озынлыгы 1 метр ярым. Фольклор ансамбльләрендә актив кулланылышта.

Хакасларда охшаш  уен коралы «чадыған» дип, монголларда «ят(у)ган» дип атала. Аларда әлеге уен коралында бары тик будда дине монастырьларында гына уйнарга рөхсәт ителгән.

## Сылтамалар
*  Ятаган турында Идел буе халыклары традицион мәдәнияте. Бөтенроссия фәнни-гамәли конференция материалларында . 242нче биттә 
* Ятаган 

## Әдәбият
# Болат Сарыбаев. Қазақтың музыкалық аспаптары. Альбом. Алматы: Жалын, 1978.
# Казахские народные музыкальные инструменты. Алматы: Онер, 1987.
# Краткая энциклопедия Казахской ССР. Том 4. Культура. Алматы, 1990.
 
## Моны да карагыз
*  Гөлгайшә Кәпен кызы (Караганда) ятаганда «Балхәдичә» көен башкара (''видео'', 2:52)

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъ музыка кораллары
Төркем:Цитралар
Төркем:Татар музыка кораллары
Төркем:Башкорт музыка кораллары
Төркем:Хордофоннар
Төркем:Чиртмә кыллы музыка кораллары
Александр Яковлев (1894)

**Александр Яковлев** (, Актай, Ядернә өязе, Казан губернасы, Россия империясе—1948, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе,  Беренче бөтендөнья һәм Россия ватандашлар сугышларында катнашучы.

Сембер чуаш укытыучылары мәктәбен (1913), Мәскәү план институтын (1931) бетергән. Чуаш мөхтәр (автономияле) өлкәсе җир бүлеге башлыгы, игенчелек халык комиссары (1923-1926), Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1926), рәис (1926-1927), Cаклану, авиация һәм химик төзелешкә ярдәм итү оешмасының (Осоавиахим) Чуаш өлкә шурасы рәисе (1927-?), Чуаш АССР ХКШ каршындагы дәүләт план комиссиясе рәисе (?-?), Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (?-1938), 8 елга иректән мәхрүм ителүгә хөкем ителгән (1941).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Химиклар
Ананий Михайлов

**Ананий Михайлов** (, Зур Явыш, Ядернә өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Красноярск крае, РСФСР, СССР) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Сембер чуаш укытыучылары мәктәбен (1919) бетергән. Россия коммунистик яшьләр берлеге Сембер губерна комитеты чуаш сикcәсе рәисе,  гәҗите мөхәрририяте сәркәтибе,  гәҗите мөхәррире (?-1922), РК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты тәшвикать һәм пропаганда бүлеге мөдире,  журналы мөхәррире, Чуаш АССР үзәк халык хуҗалыгы шурасы рәисе (1922-1927), Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе (1927-1930), Нижᴦар край шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1930-1932), Нижᴦар (Горький) химия-технология, авыл хуҗалыгы институтлары риᴋтыры (1932-1937). 8 елга иректән мәхрүм ителүгә хөкем ителгән (1940).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Павел Самарин

**Павел Самарин** (, Зур Кәшәл, Чуел өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Перово, Мәскәү өлкәсе, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Тәтеш педагогия курсларын (?), Бөтенберлек план академиясен (1933) бетергән. РК(б)Ф-БК(б)Ф Батыр өяз комитеты җаваплы сәркәтибе (?-1926), БК(б)Ф Чуел өяз комитеты җаваплы сәркәтибе (1926-1927), Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе (1930-1931), Мордва АССР районара дәүләт комиссиясе рәисе (1933-1937), Чуаш АССР җирле сәнәгать халык комиссары (1937-1938). 5 елга төрмәгә хөкем ителгән (1938).
## Искәрмәләр
Лука Спасов

**Лука Спасов** (, Иске Трак, Ядернә өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Чабаксар, Чуаш АССР, Россия СФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе,  Беренче бөтендөнья, Россия ватандашлар һәм алман-совет сугышларында катнашучы.

БК(б)Ф Чабаксар шәһәр комитеты җаваплы сәркәтибе (1926-1927), Чуаш АССР игенчелек халык комиссары (1928-1931), Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе (1931-1932), Түбән Новгород (Горьки) край шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1932-1937), Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе (1937-1938), Чуаш АССР май ясау сәнәгате тресты идарәчесе (1938-1941), Чуаш АССР министрлар шурасы каршындагы төзелеш материаллары сәнәгате идарәсе башлыгы (1948-1951). Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасының 1 нче чакырылыш депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Василий Токсин

**Василий Токсин** (, Яншык-Норваш, Чуел өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Котлас, Архангелск өлкәсе, Россия СФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе, Россия ватандашлар сугышында катнашучы.

Тәтеш, Шәехран укытучылар семинарияләрендә (1917-1919), Мәскәү коммунистик университетында (1921-1924) укыган. Чуаш өлкә Совет-фирка төзелеше мәктәбе уку бүлеге мөдире, РК(б)Ф-БК(б)Ф Чуаш өлкә комитетында матбугат, мәдәният һәм ленининзмны пропагандалау бүлекләре мөдире, Чуаш АССР игенчелек халык комиссары урынбасары, Чуаш АССР финанс халык комиссары (1924-1932), Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе (1932-1937), Чуаш АССР җирле сәнәгать халык комиссары (1937-1938). Атып үтерелүгә хөкем ителгән (1939), үлем карары 10 елга лагиргә җибәрү һәм тагын 5 ел сәяси хокуклардан мәхрүм ителү белән алыштырыла (1941).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Илларион Афанасьев

**Илларион Афанасьев** (, Оскасы, Чабаксар өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Воронеж, Россия СФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Тимирәзев ис. Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясен (1930) бетергән. фәнни лаборатория җитәкчесе, Бөтенберлек ашламалар институты директоры урынбасары (1931-1936), БК(б)Ф Орөл өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1945-1947), Чуаш АССР министрлар шурасы рәисе (1947-1955). РСФСР Югары шурасының 2 нче чакырылыш депутаты, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасының 3-4 чакырылышлары депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Булат Гыйззәтуллин

**Булат Гыйззәтуллин**, Булат Миңнулла улы Гыйззәтуллин,  (*[[1920]], [[Уфа]] — [[1989]], [[Казан]]*) — журналист, мәдәният эшлеклесе, ТАССР һәм РСФСР (*[[1970 ел|1970]]*) атказанган мәдәният хезмәткәре. Татарстан АССР мәдәният министры (*04.11.1961 - 03.04.1973*). Бөек Ватан сугышында катнашкан.

## Тәрҗемәи хәле
1920 елның 29 сентябрендә Уфада туган. Күренекле язучы Нәкый Исәнбәт гаиләсендә тәрбияләнгән. Әнисе Гөлсем (*[[1900 ел|1900]]-[[1967 ел|1967]]*), мөгаллимә. Туганнары Арлат (*[[1926 ел|1926]]-[[1995 ел|1995]]*), Празат (*[[1927 ел|1927]]-[[2001 ел|2001]]*), Үзбәк (*[[1933 ел|1933]]*), Йолдыз (*[[1936 ел|1936]]*)

Бөек Ватан сугышында катнашкан.

Казан дәүләт университетын тәмамлаган (*1950*).

## Хезмәт юлы
* 1950-1953 елларда «Совет әдәбияты» («Казан утлары») журналының җаваплы сәркатибе.
* 1955-1958 елларда «*Литературная газета*»ның ТАССРдагы үз хәбәрчесе.
* 1958-1961 елларда СБКФ Татарстан өлкә комитетында мәдәният бүлеге мөдире.
* 1961-1973 елларда Татарстан АССР мәдәният министры.
* 1973-1976 елларда Казан циркы директоры һәм баш режиссеры, 1976 елдан баш режиссеры. Казан циркында «Сабантуй» программасы (*1970, А. Лазарев белән бергә*), Г. Минасовның «Иллюзионист аюлар», Н. Качаковның «Ягуарлар һәм дөяләр» аттракционнары, И. Зариповның «Рәссам-моменталист», В. Анисимовның «Әйдәле, песиләр» номерлары авторы.
1963-1975 елларда ТАССР югары шурасы депутаты.

## Мәдәниятка керткән хезмәте
1952 елда, сәбәбен әйтеп тормыйча, ябылган Татар дәүләт театр училищесын 1962 елда Казан театр училищесы итеп ачуга ирешә.

Татарстан дәүләт симфоник оркестрын оештыруда, Казан циркы бинасын төзүдә, Татарстанның авыл җирлекләрендә клублар ачуда, китапханәләрнең матди-техник нигезен ныгытуда һәм китап фондын баетуда, мәдәният-агарту эше буенча әзерлекле белгечләрне укытып чыгаруда, КамАЗ заводының беренче чиратын һәм Яр Чаллы шәһәрен төзүчеләргә мәдәни хезмәт күрсәтүне оештыруда керткән хезмәтләре игътибарга лаек.

]}}

## Бүләкләре, мактаулы хезмәтләре
* ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре
* 1970 РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре
* Ике Хезмәт Кызыл Байрагы ордены

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

*   Б.М. Гыйззәтуллин «Милләттәшләр» сайтында
 
## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Министрлар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Шәхесләр:Казан дәүләт циркы
Александр Сомов

**Александр Сомов** (, Маликово, Түбән Новгород өязе, Түбән Новгород губернасы, Россия империясе—, Чабаксар, Чуашстан, Россия) — совет дәүләт эшлеклесе.

СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1954) бетергән. БК(б)Ф Кувакин район комитеты беренче сәркәтибе (1934-1938), Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1938), Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе (1938-1942), БК(б)Ф Ядернә район комитеты беренче сәркәтибе (1942-1950), Чуаш АССР финанс министры (1951-1956), Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1956-1957), БК(б)Ф Ядернә район комитеты беренче сәркәтибе (1957-1962). ССРБ Югары шурасының 5 нче чакырылыш депутаты.
## Искәрмәләр
Антон Матвеев (1903)

**Антон Матвеев** (, Осинкино, Чабаксар өязе, Казан губернасы, Рәсәй империясе—, Брәнск, Рәсәй СФСР, ССРБ) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе, Рәсәй ватандашлар сугышында катнашучы.
Казан финанс-икътисад институтын (1933) бетергән. БК(б)Ф Октябрь район комитеты икенче, беренче сәркәтибе (1934-1938), Чуаш АССР финанс халык комиссары урынбасары (1938-?), БК(б)Ф Советское район комитеты беренче сәркәтибе (?-1940), БК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты өченче сәркәтибе (1940-1941), Чуаш АССР халык комиссарлары (министрлар) шурасы рәисе (1942-1947). ССРБ Югары шурасының 2 нче чакырылыш депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Анатолий Ерлаков

**Анатолий Ерлаков** (,  — , ) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Чуаш авыл хуҗалыгы институтын (1941), БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1944) бетергән. БК(б)Ф Комсомол район комитеты беренче сәркәтибе (1948-1951), Чуаш АССР министрлар шурасы рәисе урынбасары (??-1955), Чуаш АССР министрлар шурасы рәисе (1955-1962), СБКФ Чуаш өлкә комитеты сәркәтибе (1962-1966), Чуаш авыл хуҗалыгы институты ректоры (1966-1978). ССРБ Югары шурасының 5-6 чакырылышлары депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Николай Зайцев (1942)

**Николай Зайцев** (, Төмәр, Янтык районы, Чуаш АССР, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Идел буе урман техникасы техникумын (1964) бетергән. Канаш тәҗрибә-эксперименталь автомобил заводы директоры (1973-1983, 1986-1987), СБКФ Канаш шәһәр комитеты икенче сәркәтибе (1987-198?) беренче сәркәтибе (198?-1989), Чуаш АССР министрлар шурасы рәисе (1989-1992), РФ президентының Чуашстандагы даими вәкиле (1992-1994).
## Искәрмәләр