open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Татар электрон китабы тупланмасы

Монда *Татар электрон китабы* төркеме тарафыннан цифрлаштырылган татарлар телендә, татарлар, Татарстан турында электрон китапларга сылтамалар тупланыла.

## Дәреслекләр
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Матур әдәбият

* 
*
*
*
*
* 
* 
*
* 
*
* 
*
* 
*
* 
*

## Татар музыкасы китаплары
*
*
* 
* 

## Фәнни һәм фәнни-популяр китаплар

* 
*
*
* 
* 
*
* 
* 
* 
*
*

## Башка төрле китаплар

* 
* 
*

Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Татар әдәбияты
Хараты тавы

**Хара́ты тавы** — Бурятиянең ботаник табигать һәйкәле, сакраль урын.
## Гомуми мәгълүмат

Хараты тавы көньяк-көнбатыш Байкал артында, Селенганың сул ярында, Бурятиянең Джида районының Зарубино авылыннан өч километр көнбатыштарак урнашкан. 
Биеклеге — 922 метр, авышлыклары сөзәк, бары тик көнбатыш тау бите ташлы, текә. Сакланган объектның мәйданы — 1,5 км². Тауда геодезик билге урнаштырылган.

Табигать һәйкәле таулы үләнле-куак реликт урманчык һәм аның элементларының – экосистемасын саклау буенча чаралар булдыру, халәте мониторингы һәм өйрәнү өчен модель объекты булып тора.  Биредә мәктәп укучыларына дәресләр, экскурсияләр һәм кыр практикалары үткәрү мөмкин.
Хараты — элек атучы янартау булып тора. Тау тирәсендә әле дә янартау чыгышлы таш булып каткан әйберләр табып була.
Хараты — сакраль урын. Ышану буенча монда бу җирнең яклаучы рухлары яши. Тау түбәсендә обо калкып тора.
## Атама килеп чыгышы
«Хараты» топонимының килеп чыгышы Чыңгызхан һәм аның туганы Харбач турында бурят риваятенә бәйле..
Бу риваять буенча Харбач иң матур кыз эзләп сәяхәт иткән. Юлда батыр белән күп маҗаралар булган, аларга күрә Байкал артында урын атамалары килеп чыккан. Харбач көньякка барганда өкене күргән һәм аның артыннан куа башлаган. Аны күрми башлагач, ул тирәдәге иң биек таучыкка карау өчен менгән. “Карарга” сүзе бурят телендә “харатэй” була. Бу сүздән Хараты тавы исеме килеп чыккан, аның түбәсеннән Селенга елгасының  Усть-Кяхта авылыннан аның Джида елгасы белән кушылуына кадәр бөтен үзәнне яхшы күреп була.
## Флора
Тауда Россиянең Кызыл китабына һәм Бурятиянең Кызыл китабына кертелгән сирәк һәм эндемик үсемлекләр үсә, алар арасында: Себер өреге (Armeniaca sibirica), Монголия орехокрыльнигы (Caryopteris mongholica Bunge), кызыл агач жостеры (Rhamnus erythroxylon Pall), кыя тонкотрубочнигы (Stenosolenium saxatile (Pallas) Turcz).
## Фауна
Хайваннарның төр составы бай түгел. Өн кимерүчеләре, куян, корсак, колонок, Монголия байбагы — тарбаган, бик сирәк — бүре, манул мәчесе; сөйрәлүчеләрдән — гади тузбаш, Монголия ящуркасы, кошлардан — гади каменка, тургай, ремез песнәге.
## Әдәбият
* *Смолев Я. С.* Бурятская легенда о Чингис-Хане в связи с названием некоторых местностей Забайкалья и сопредельной Монголии // Труды Троицкосавско-Кяхтинского отделения Приамурского отдела Императорского Русского географического общества, т. III, вып.1, 1900. — Иркутск, 1902. — Стр. 91
* *Пешкова Г. А.* Растительность Сибири (Прибайкалье и Забайкалье). — Новосибирск: Наука, 1985. — 144с.
* Красная книга Бурятской АССР. — Улан-Удэ: Бурятское кн. изд-во, 1988. — 414с.
* Флора Сибири, 1997, т.11. С. 106.
* Историко-культурный атлас Бурятии. — М.: Дизайн. Информация. картография, 2001, стр. 59
* *Зарубин А.* Клондайк для селян // Байкал-гид, март 2010 г.
* Путеводитель путешественника «Туризм и отдых в Бурятии». — Иркутск: издательство "Время странствий, 2011. стр. 68-69.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Редкие и нуждающиеся в охране растительные сообщества Сибири
* Памятники природы Бурятии 
* О происхождении топонимов Хараты, Дюрбень и некоторых других // Родное село
Шишкин буасы

Алабуганың иң танылган паркы бу шәһәрдә туган һәм яшәгән күренекле рәссам хөрмәтенә очраклы гына аталмаган. Беренчедән, буалар Шишкиннар йортыннан ерак түгел, аннан парк зонасына могҗизалы күренеш ачыла. Пейзажчы рәссам әлеге урыннарның матурлыгы белән илһамланган. Икенчедән, парк төзүгә һәм территорияне төзекләндерүгә аның әтисе Иван Васильевич Шишкин  күп көч куйган.
 
Бүген Алабуганың әлеге истәлекле урыны буалар гына түгел, фонтаннар, беседкалар, җәяүлеләр юлын да үз эченә ала. Биредә тыныч ял итү һәм матур табигать белән хозурлану өчен бар нәрсә дә бар.
Бу йортта рәссамның балалык һәм яшүсмер еллары узган. Алабугада рәссамның күп кенә танылган картиналары язылган. 
      1940 елда Шишкиннар йортында музей ачылды. Ике катлы йорт территориясендә рәссам яшәгән чорның интерьерлары, оригиналь көнкүреш әйберләре урын алган. Музейда барлыгы уналты зал бар. Экспозициядә мастерның картиналарына  да урын алган.
Бөек рус рәссамына бронза һәйкәл шәһәрдә 1991 елның көзендә куелды.
Туган як

**Туган як** () —  кешенең туган җире, чыгыш урыны, туган иле, ватаны, туган җире һәм үзе ватандаш булган иле; индивид һәм җәмгыять, ватандаш һәм дәүләт, шәхес һәм үзәкләштерелгән идеологик система арасында мөнәсәбәтләр моделе; берәр объект яки күренешнең барлыкка килү урыны.

## Төшенчәнең тарихы

## Төшенчәнең мәгънәсе

## Төрле илләрдә / телләрдә кулланылышы


Файл:La Liberté guidant le peuple - Eugène Delacroix - Musée du Louvre Peintures RF 129 - après restauration 2024.jpg|«Халыкны чакыручы Азатлык» (1830 ел) Эжен Делакруа — француз туган якның шәхесләндерелүу
Файл:F A von Kaulbach Germania 1914.jpg|Германия — илнең милли аллегорик символы. (Ф. А. Каульбах рәсеме. 1914 ел)
Файл:Britannia-Statue.jpg|Британия — Бөекбританиянең шәхесләндерелгән символы (Плимуттагы һәйкәл)
Файл:ColumbiaStahrArtwork.jpg|Колумбия — АКШ символы булган сурәт («Патриот бул» плакатында кулланылган рәвеш. Пол Стар. 1917—1918 еллар)
Файл:Bharat Mata bronze.jpg|Бхарат Мата, Ана-Һиндстан — Һиндстан шәхесләндерелүе 
File:Rodina-mat-zovet-po-plakatu-I-Toidze--ic1965 3198.jpg|«Родина-мать зовёт!» плакаты (Ираклий Тоидзе. 1941 ел) нигезендә марка


## Шулай ук карагыз

* Ватанпәрвәрлек
* Ватан-Ана чакыра
* Туганлык
* Туган тел

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Этика
Төркем:Иҗтимагый төшенчәләр
Төркем:Милләтчелек
Төркем:Этнология
2007 елгы ТФА ТӘһСИ Халык авыз иҗатын җыючы экспедициясе

2007 елның җәендә Татарстан Фәннәр академиясенең Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтыннан халык авыз иҗатын җыючы  экспедиция филология фәннәре кандидатлары : Флора Әхмәтова- Урманче һәм Ленар Җамалетдин җитәкчелегендә Буа районының Күл- Черкене, Кильдураз, Казма, Каенлык авылларында яшәүче өлкән яшьтәге кешеләрдән, мәктәп, китапханә альбомнарыннан кыска җыр, такмак,бәет, мөнәҗәт, әкият һ.б.жанрга караган халык авыз иҗаты әсәрләре язып алды.

Флора ханым  авылга килгәч, иң элек Бакый ага рухына багышлап, әби-бабайларны җыеп коръән укытты. Соңыннан бу мәҗлестә катнашучылардан бәетләр, мөнәҗәтләр диктофоннарга яздырылды.

Шуннан соң озак тормый, Флора ханым Әхмәтова - Урманче 2007 елның  16 октябрендә  73 яшендә вафат булды.

Татар халкының җыр чишмәсе чал гасырлар түреннән агып килә, юлында карурманнар, биек тау кыялар очраса да, туктамаган ул чишмә, үзенең сихерле 

моңнары, тылсымлы авазлары белән кешеләргә куаныч, юаныч, дәрт биреп,һаман челтерәп ага, һаман җырлана торсын иде.

Авылыбызда балаларның, аналарның шат җырлары гына яңгырасын, кайгы – сагышлар, аерылу ачыларын чагылдырган көйләр булмасын. Халкыбыз үз байлыгы – теле, дине, моңы, гореф – гадәтләре, күркәм йолаларыннан аерылмасын иде.

## Чыганаклар
1. Ленар Җамалетдин. Буада байлык Буа буарлык.\\ Мәдәни җомга.2007 .31 август.-Б.- 19.
Бөек Ватан сугышында катнашкан Күл Черкенлеләр

Ил өстенә килгән кайгы авылыбызның һәр йортына керде. Бер- бер артлы һәр йорт әтиләрен, абыйларын, улларын, энеләрен сугышка озатты. Алар 302 кеше иде. Алар арасында 1 семьядан 3 әр улын озаткан, әтисе һәм улы киткән гаиләләр дә бар иде. Өч туган – Гатауллин Габдулла, Вәли, Шаһиәхмәт; Фәсхетдинов Тәүфикъ, Фәтих, Гайнетдин, Хәлиуллин Шәйхулла, Гарифулла, Гиниятулла; Шәрәфиев Хафиз, улы Назыйф; Сәләхетдинов Гыйльметдин, улы Нурислам илебез азатлыгы өчен үз тормышларын бирәләр.

Сугыш башланганда Баһаветдинов Зәйнетдин 13 яшендә була. Сугыш фаҗигалары, әтисен сугышка озату яшь пионерда турыдан – туры дошманнан үч алу тойгысы уята һәм ул сугышка китә, полк улы була. Сугыштан җиңеп, күкрәген орден, медальләр белән тутырып кайта.

Безнең мәктәптә укып, сугышка киткән  33 кешенең 16 сы батырларча һәлак була:
* Сөнгатуллин Илһам Исмәгыйль улы;
* Гыймадиев Нурлислам Сираҗетдин улы;
* Шәрәфуллин Салих Зариф улы;
* Җәләлетдинов Вәзыйх Зыятдин улы;
* Дәүләтшин Хәтәм Җиһанша улы;
* Шәрәфетдинов Назыйф Хафиз улы;
* Абдуллин Вәлиулла Абдулла улы;
* Сәләхетдинов Нурлислам Гыйльметдин улы;
* Гәлиев Нотфулла Нурулла улы;
* Насретдинов Зәки Шәйхетдин улы;
* Багавиев Исмәгыйль Сәләхетдин улы;
* Хәмидуллин Габделхак Усман улы;
* Миңнебаев Нуртдин Баһаветдин улы;
* Насретдинов Гәрәфтин Шәйхетдин улы;
* Шәмсиев Нуртдин Шиһап улы;
* Төхбиев Миңзариф Гыйлаҗ улы;

Орденлы батырларыбыз:
* Гәлиев Н.
* Хәбибуллин Г.
* Насыйбуллин Н.
* Гиззатуллин К.
* Гайфуллин Г.
* Мәхмүтов С.
* Әсәдуллин Г.
* Хәсәнов Ә.
* Сәләхов Ә.
* Фәхертдинов Ф.
* Гәйнуллин Г.
* Сәмәрханов Н.
* Гимадиев Г.
* Баһаветдинов З.
	
Алар сугыштан соң хуҗалыгыбызны торгызуда төрлесе- төрле урында эшләп, үзләрен хезмәт батырлары итеп тә күрсәттеләр.
Каллас

**Каллас**: 

**Фамилия** 
* Кая Каллас (1977), Эстония сәясәтчесе.
* Мария Каллас (1923—1977), опера җырчысы.
**Топоним**
* Каллас — Франциядә коммуна.
Күл Черкене мәктәбе

**Күл Черкене мәктәбе** — Татарстан Республикасы Буа районы Күл Черкен авылында урнашкан белем бирү учреждениесе (мәктәп).

## Мәктәп тарихы

Революциягә кадәр балаларны укыту өчен мәктәп булмаган. Ир балалар мәдрәсәдә, кыз балалар мулла өендә дин сабагын укыганнар.1918 елда беренче совет мәктәбе ачыла. Беренче укытучылары – Шәйхи Мулюков һәм Мәгъфрүз Арсланова була. 1923-30 елларда укытучы булып Ракеев Таһирҗан эшләгән. Аның вакытында балаларны башлангыч мәктәпкә тарту буенча зур эш башкарыла.

1934 елда 6 бүлмәле мәктәп бинасы төзелә. 1935-36 уку елында мәктәп пионерлары өчен форма кайтарыла. Шуннан соң пионерлар саны һәм дәрәҗәләре күтәрелә. Укучыларның кайберләре Каенлык авылындагы җидееллык мәктәпкә барып укыганнар.1939 елда мәктәп җидееллык итеп үзгәртелә. Аның беренче директоры Бакиров Җәүдәт була. Мәктәп бинасы итеп 1901 елда салынган мәчет бинасы яраклаштырыла.

Сугыш еллары. Укытучылар бер-бер артлы фронтка китәләр. Укытучылар җитми.Кайбер класслар укытучысыз утыралар.Балалар мәктәпкә ачлы- туклы киләләр. Йөзләре сары, күзләре сүнгән. Алар ил өстенә төшкән авырлыкны олыларча кичерәләр. Дәрестән соң, көзен күмелеп калып, череп беткән бәрәңгеләрне казырга бәрәңге бакчаларына баралар. Алардан “кәтергиләр” пешереп ашыйлар.

Дәфтәр җитми, иске китапларга язалар.

Укытучылар колхозчылар арасында зур эш алып баралар.Төнге сменага эшкә чыгалар,сәхнәдә чыгышлар оештыралар. Ирләр җитмәгәнлектән, ирләр ролен хатын – кызлар башкара. Барлык авырлыклар җиңелә, укучылар укуны дәвам иттерә.

1947 елны мәктәп директоры итеп Вәлиев Әкрам билгеләнә. Аның вакытында мәктәпне күргәзмә әсбаплар белән тулыландыру буенча күп эш эшләнә.1959 елда аны Бакирова Нәвар алыштыра. Аның вакытында мәктәпнең хәзерге бинасын төзетү башлана.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://buinsk-tat.ru/news/kich-bgen-irtg/kl-cherkene-mktbe-ukuchyilaryi-bitaraf-bulmaularyi

## Сылтамалар

Төркем:Буа районы мәктәпләре
Габдулла Рәхмәтуллин

## Биографиясе

Рәхмәтуллин Габдулла Рәхмәтулла улы 1921 елның 13 сентябрендә Тәнтәр авылында крестьян гаиләсендә туган. Түнтәр җидееллык мәктәбен тәмамлап колхозга эшкә килә. Махсус курсларда укып тракторчы һөнәре ала. Курсларны тәмамлагач Чепьядагы Г.Димитров исемендәге МТСта тракторчы булып эшли.

## Бөек Ватан сугышы елларында
Г.Рәхмәтуллин 1940 елда Кызыл Армия сафларына алына. Бөек Ватан сугышы башлану белән алгы сызыкка җибәрелә. Авыр сугышның ахырынача сафта була, аның бөтен ачысын, бөтен фаҗигаларын үз йөрәге аша уздыра, берничә мәртәбә яралана. Аның сугышчан батырлыкларының шаһите—күкрәгендәге Икенче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, медальләр. Фронтта да ул трактор рулендә хезмәт итә. Аңа дошманның фронт сызыгында янып калган авыр "Тигр" маркалы  танкын өстерәтеп алып кайту бурычын куялар. Фронт сызыгына тракторы белән барып ул "Тигр"ны өстерәтеп алып кайта. Әлеге трофейны кулга төшерү Кызыл Армия өчен беренчеләрдән була. Шушы батырлыгы өчен Г.әхмәтуллин "Кызыл Йолдыз" орденына лаек була.

## Сугыштан соңгы еллардагы хезмәте
Солдат туган ягына  1946 елның августында кайта. 1958 елга кадәр Чепья МТСында эшләвен дәвам итә. 1958 елдан туган авылындагы «Дружба» колхозында—башта тракторчы,соңрак гараж мөдире булып эшли. Ул мул икмәк өчен көрәшнең иң алгы сафында, хезмәттәшләренә үрнәк, яшьләргә акыллы остаз. 1966 елда сугышчан бүләкләр янына **"Хезмәт Кызыл Байрагы" ордены** өстәлде. Бу аның тыныч хезмәт юлының лаеклы бәясе.

Сугыш һәм хезмәт ветераны Г.Рәхмәтуллин 1999 елда вафат булды. Түнтәр авылы зиратында җирләнде.

## Чыганаклар:[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Алты канатлы җил тегермәне

**Алты канатлы җил тегермәне** — 2015 елгача Буа районы Иске Лашчы авылында урнашкан булган тарихи тегермән. Тегермән – бөртекле ашлыкларны ярма яки он итеп тарттыру өчен корылган җайланма (машина), төп өлеше бер - берсенә ышкылып әйләнә торган ике көпчәктән – таштан тора. Тегермән ташы – су һәм җил тегермәннәрендә ашлыкны уалта торган таш көпчәк.

## Тарихы
Авылда дүрт тегермән булган:

* Гаяз тегермәне, аннан улы Мифтахетдингә күчкән.
* Хафиз (Нуриев) тегермәне - Килдураз ягында.
* Сабир абый тегермәне. Тегермәннең хуҗасы Сабир абый булган, ә анда озак еллар он тартучы булып Шиһап абый (1886-1946) эшләгән. Тормыш иптәше һәм аларның балалары: Рәхимә (минем әнием), Гыйлфан (сугышта хәбәрсез югалган), Наҗия (20 яшендә Ленинград блокадасында үлгән), Зәкирә, Сәгадәт һәм Ислам.
* Җил тегермәне Иске Лащи авылының тимерче башында урнашкан. Тегермән соңгы елларда эшләми торган булган инде.

Алты канатлы җил тегермәнен Гаяз дигән кеше, якынча, 1905  нче елда төзегән. Гаяз белән Нәсимәнең 6 баласы булган: 5 кыз һәм 1 уллары. Гаяз  46 яшендә үлеп китә. Ул җил тегермәне 1916 нчы елда аның улы Мифтахетдин агага кучкән. Бу тегермән үзләре, авыл халкы өчен он тарту өчен бик уңайлы җайланма булган. Элек электр булмаган, шуңа күрә җил булганда гына әйләнгән. Колхозлашу чорында җил тегермәненең ачкычын алганнар. Сугыш башлангач, тегеермәнче сугышка киткән, аннан 1943 нче елда яраланып кайткан. 1944 нче елда аңа яңадан ачкычны биргәннәр. Ул шул ук көнне бер кечкенә савыт белән он алып кайткан. Шул тегермәнче, 1965 нче елда, күзе күрми башлагач кына, тегермәнгә бара алмаган. Ә тегермән озак еллар басып торган. Башта канатлары төшә, аннан ишекләр. 2015 нче елда бөтенләй ишелә. 

## Галерея

Файл:Шиһап кызы Рәхимә Бикчәнтәева, 1911.jpg|150px|thumb|right|Шиһап кызы Рәхимә Бикчәнтәева, 1911
Файл:Шиһап оныгы Хәкимова Фәнзилә.jpg|150px|thumb|right|Шиһап оныгы Хәкимова Фәнзилә
Файл:Мифтахетдин.jpg|150px|thumb|right|Мифтахетдин абый белән Рабига апа
Файл:Гөлсем апа.jpg|150px|thumb|right|Гөлсем апа


## Чыганаклар

Төркем:Буа районы
Рәкыйп Мәгъсүмов

## Биографиясе
Мәгъсүмов Рәкыйп Мәгъсүм улы 1946 елның 24 июлендә Түнтәр авылында туган. Түнтәр мәктәбендә җиде сыйныф белем алганнан соң «Дружба» колхозына эшкә килә. Арча районының Үрнәк авылындагы һөнәри-техник училищеда укый, киң профильле механизатор һөнәре ала. Бер үк вакытта шофер һөнәрен үзләштерә. Укуын тәмамлап туган авылына кайта һәм  автомашина руле артына утыра. 

## Хезмәт юлы
Р.Мәгъсүмов армия хезмәтен намус белән үтәгәннән соң, колхозда шофер булып хезмәт итүен дәвам итә. Менә шушы меңмәшәкатьле шофер хезмәтенә ул үзенең 26 ел гомерен бирә. Ул шофер булып эшләгән елларда юллар начар хәлдә була. Көне-төне эшләгә кирәк була. Көндезләрен колхоз эшен башкарса, колхоз идарәсе рөхсәте белән төнге сменада авыл халкына утын, төзелеш материаллары алып кайту өчен аңа Мари Иленә яки Киров өлкәсенә чыгып китәргә кирәк була. Авыл халкының гозерен ул бервакытта да кире какмый

1979-1995 елларда колхозның гараж мөдире булып эшләде. 1995 ел аның хезмәт биографиясендә яңа борылыш  алып килә—ул колхоз фермасына терлек симертүче булып килә.

## Мактаулы исемнәре
Р.Мәгъсүмов Һәр урында өлгерлек, җаваплылык, яңалыкка омтылучанлык күрсәтеп,  матур хезмәт нәтиҗәләренә ирешеп эшли. Күп тапкырлар районның Мактау Грамоталарына лаек була. Р.Мәгъсүмов 1986 елдаТатарстан АССРның атказанган авыл хуҗалыгы механизаторы исемнә лаек булды. Иң әһәмиятлесе шул, ул авылның бик тә хөрмәтле кешесе. Пенсиягә чыкканнан соң ул дин нигезләрен үзләштерде, мәчет әһеле, биш вакыт намазын калдырмый. Моннан тыш ул авылдашларыбызны соңгы юлга озаткакнда ир-ат мәетләрен юу, пакъләү хезмәтен башкарып, бик игелекле хезмәт куя.

## Чыганаклар:
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Наил Шәфигуллин

## Биографиясе

Шәфигуллин Наил Шәфигулла улы 1954 елның 2 июнендә Түнтәр авылында туган. 1971 елда Чепья урта мәктәбен тәмамлый. Мәктәпне бары тик бишле билгеләренә тәмамлый. Укытучылар аңа югары уку йортына укырга китәргә димлиләр. Әмма ул үзенең язмышын хезмәт юлы белән авылга багышлый.Мәктәптән киң профильле механизатор һөнәре алып чыга. 1971-1975 елларда  «Дружба» колхозында шофер булып эшли. 1975-1976 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә

## Армиядән сңгы хезмәте
Н.Шәфигуллин армия хезмәтеннән соң кабат шоферлык эшен дәвам итә. Үзенең төгәллеге, эшенә җаваплы карашы, тырышлыгы белән авылдашларының хөрмәтен казана. Шофер хезмәтен ул бөтен төрөшлыгы белән башкара. Казаннан терлекләр өчен барда ташыганда башка шоферлар көнгә бер рейс белән канәгатьләнгәндә, ул икешәр рейс куа. Ул елларда юлларга асфальт шәелмәгән. Таш җәелгәннәре дә бик начар хәлдә була.

## Җитәкчелек хезмәте
Н.Шәфигуллин шофер булып куйган күркәм сыйфатларын искә алып аны 1985 елда аны бригадир итеп билгелиләр. Әлеге хезмәтендә Н.Шәфигуллин үзен сәләтле оештыручы, булдыклы җитәкче итеп танытты. Авыл хуҗалыгы эшчәнлегенең бөтен төр нечкәлекләрен өйрәнеп авыл хуҗалыгы белән оста җитәкчелек итте. Бригадирга кешеләр белән дә матур итеп эшне оештырырга кирәк була. Бу эштә ул оста психолог булып, бөтен кеше белән дә уртак тел таба белде.

## Мактаулы исемнәре
Н.Шәфигуллин берничә мәртәбә районның иң яхшы бригадиры титулын яулады һәм район хезмәт алдынгылары җыеннарында хакимиятнең Мактау Таныклыгы һәм кыйммәтле бүләкләренә лаек булды.

Авыл хуҗалыгы производствосын үстерүгә керткән олы хезмәтләре өчен 1981 елда Өченче, 1986 елда Икенче дәрәҗә Хезмәт Даны орденнары белән бүләкләнде.

## Чыганаклар:[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Тәлгать Вәлиуллин

## Балачгы
Вәлиуллин Тәлгать Вәлиулла улы Түнтәр авылнда 1937 елның 24 октябрендә туган. 1952 елда Түнтәр җидееллык мәктәбен тәмамлый һәм колхозда атлы йөк ташучы булып эшли. У сугыш чоры баласы гына түгел, ә сугыш ятиме дә. Балачактан, 7-8 яшеннән ул колхоз эшендә булган, Сугыш елларында һәм сөгыштан соңгы елларда атлы ургыч белән көне-төне басуда ашлык уруда, ындырда ашлык сугуда катнашкан

## Төп хезмәт еллары
Т.Вәлиуллин 1956-1959 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. Аннан кайткач  Балтач РТСы каршындагы тракторчылар хәзерләү курсларын үтә, 1960 елда «Дружба» колхозында тракторчы булып эшли башлый һәм бөтен хезмәт юлын игенче хезмәтенә багышлый. Ул гомер буена чылбырлы "ДТ" тракторында бульдозер тагылмасы белән эшләде. Колхоз тормышында иң катлаулы эшләрне аңа тапшырдылар. балтач районы буенча юллар өчен полотналар күтәргәндә ел саен ул бик нәтиҗәле эшләде.

Т.Вәлиуллин районыбызның иң нәтиҗәле, иҗади эшләүче механизаторларының берсе булды. Игенче хезмәте өчен үтә дә  җаваплы булган мәсьәләгә — эшнең югары сыйфатлы булуына һәрдаим зур игътибар бирде. Менә шушы төгәллеге, төпле җир кешесе була белүе белән күпләргә үрнәк булды.

## Гаиләсе
Тәлгать авыл кызы Дамирага өйләнеп (ул да сугыш ятиме) гаиләдә 5 бала тәрбияләп үстерделәр. Инсафлы, тәрбияле, эшчән балалары да матур гаиләләр кордылар. Ике уллары хәзерге вакытта авылыбызның тырыш механизаторлары. Калган уллары да тырыш, хезмәт сөючән механизатор, завод эшчесе. Гомумән бу нәсел кешеләре авылыбызда үрнәк булып торалар.

## Мактаулы исемнәре
Алдынгы механизатор  Бөтенсоюз халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең Мактау Таныклыгы, «Тугызынчы бишьеллык батыры» билгесе белән бүләкләнде. 1977 елда Хезмәт Кызыл Байрагы орденына лаек булды. 1986 елда Татарстан АССРның атказанган авыл хуҗалыгы механизаторы исеме бирелде. Т.Вәлиуллин 2020 елда вафат булды һәм Түнтәр зиратында җирләнде

## Чыганаклар:[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Фәүзия Галимҗанова

## Биографиясе

Галимҗанова Фәүзия Шәкүр кызы 1948 елның 15 июлендә Борнак авылында туган. 1963 елда Яңгул урта мәктәбенең сигез сыйныфын тәмамлый һәм Чапаев исемендәге колхоз фермасында эшли башлый. Кичке мәктәптә укып урта белем ала.

## Гаилә тормышы. Катлаулы язмыш
Язмыш дулкыннары аны Түнтәр авылына китерә. Түнтәрдә өченче баласын тудырга вакытта алдынгы шофер Галимҗанов Мөбарәкнең хатыны вафат була. Баласы исән кала. Фәүзия өч балалы тол калган ир Мөбәрәккә хатын булып килә һәм өч ятим балага (7 яшь, 4 яшь һә 1 айлык) әни булып килә. Мөбарәк белән бик матур тормыш корып, алар янә өч бала алып кайталар һәм бу гаиләдә тигез хокуклы булып алты бала үсә. Хәзер инде алар үз тормышларын кордылар.

## Хезмәт юлы
Ф.Галимҗанова 1968 елда  «Дружба» колхозының Түнтәр мөгезле эре терлек фермасында үгезләр симертүче булып эшли. 1982 елдан сыер савучы булып эшен дәвам итә. Дүрт дистә елга якын хезмәт дәверендә ул эзлекле рәвештә районның иң алдынгы сыер савучылары сафында барды. 1989, 1990, 1991, 1992, 2000 елларда районның иң алдынгы  сыер савучысы  дип танылды һәм рәсеме  район Мактау Тактасына куелды. Күп мәртәбә республикабыз Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгының, район хакимиятенең Мактау Таныклыклары, кыйммәтле бүләкләр белән бүләкләнде. Ике Бишьеллык ударнигы. 1989 елда Бөтенсоюз халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең көмеш медален алды.

1997 елда Ф.Ш.Галимҗановага **Татарстан Республикасының атказанган терлекчесе** дигән олы исем бирелде.

## Чыганаклар:[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Зөлфирә Шәйхетдинова

## Биографиясе
Шәйхетдинова Зөлфирә Шәйхетдинова 1948 елның 10 августында Түнтәр авылында туган. 1964 елда Түнтәр җидееллык мәктәбен тәмамлый. Шул ук елны Түнтәр мәдәният йорты директоры булып эшкә алына. Яшь кыз шундук яшьләрне бик тиз туплый һәм авылда үзешчән сәнгатьне күтәреп җибәрә.

## Терлекчелектә хезмәт юлы

1966 елда үз теләге белән ул чорның удар тармагы саналган терлекчелеккә килә һәм сөтчелек фермасында сыер савучы булып эшли башлый. Кичке мәктәпкә йөреп урта белем ала. Лаеклы ялга чыкканчы ул ферманың якты йолдызы булып яна.

З.Шәйхетдинова үзенең утыз елдан артык гомерен терлекчелеккә бирде. Ул бөтен хезмәт юлы дәвамында барлык энергиясен, осталыгын биреп эшләде, зур тәҗрибә туплады, үзенең тәҗрибәсен башкалар, бигрәк тә яшьләр белән уртаклаша белде. Һәрвакыт сөт муллыгы өчен  көрәшүчеләрнең алгы  сафында булды.

Алдынгы терлекченең тырыш хезмәте үзенең югары бәясен алды. Аңа инде 1969 елда ук «Коммунистик хезмәт ударнигы» исеме бирелде. 1973, 1978, 1980 елларда «Социалистик ярышта җиңүче» билгеләре, **«Тугызынчы бишьеллык ударнигы», «Унынчы бишьеллык ударнигы»** билгеләре белән бүләкләнде. 1973 елда аңа хөкүмәтебезнең югары бүләге—**Хезмәт Кызыл Байрагы ордены** тапшырылды.

Хезмәттәшләре З.Шәйхетдинованы олы хөрмәт күрсәтеп 1975 елда халык депутатларының район Советы депутаты итеп сайладылар. 1969 елда Мәскәүдә **колхозчыларның өченче Бөтенсоюз съездында делегат** булып катнашты. Авылда җәмәгать эшләрендә актив катнашуын дәвам итте. Үзешчән сәнгатьне ташланмады. Мәктәптә укучылар белән очрашуларга да бик теләп йөрде.

## Гаилә тормышы
З.Шәйхетдинова авылның тырыш егете Тәбрис белән гаилә корып 5 егет үстерделәр. Хәзер аларның бишесе дә гаиләле, илебезгә тырыш хезмәт куялар, Үрнәк гаиләләр булып тормыш итәләр. Тәбрис белән Зөлфирә Шәйхетдиновлар авылда матур гомер итәләр.

## Чыганаклар:
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Фарук Нәкыйпов

## Биографиясе
**Нәкыйпов Фарук Мөхәммәтнәкыйп улы** —  сугыш һәм хезмәт ветераны.

Түнтәр авылында 1926 елның 14 февралендә дөньяга килгән. Түнтәр мәктәбендә җиде сыйныф белем алганнан соң авыл тимерчелегендә чүкеч сугучы булып эшли. Дини гаиләдә үскән бала буларак ислам нигезләрен дә өйрәнеп үсә. Әтисе Мөхәммәтнәкыйп "мулла" тамгасы тагылып, 1930 елда төрмәгә җибәрелә, Гаилә авылдан  сөрелә. Алар Малмыж шәһәренә күченәләр. Тиздән гаиләләре белән Казанга күченәләр. Урта белемне шушында ала.

## Бөек Ватан сугышы еллары һәм аннан соңгы хезмәте
Ф.Нәкыйпов Бөек Ватан сугышында катнаша,яралана. Катлаулы операцияләрдә катнашып орден һәм медальләр белән бүләкләнә

Яу кырыннан кайткач Казан химия-технология институтында укый. Югары белемле белгеч буларак  хезмәт юлын синтетик каучук заводының инженеры булып башлый. Партия чакыруы буенча Саба районының Икшермә МТСының баш инженеры булып та эшләп алырга туры килә аңа. Әмма 1957 елда ул кабат синтетик каучук заводына кайта—аның механигы, цех начальнигы булып эшли.

1972 елда Казан резина-техник эшләнмәләр заводы директоры урынбасары итеп билгеләнә. Соңрак аның баш инженеры, генераль директоры урынбасары була.

## Дәүләт бүләкләре
Якташыбызның сугыштагы һәм тыныч хезмәттәге батырлыклары **Икенче дәрәҗә Ватан сугышы, Халыклар Дуслыгы орденнары, 12 медаль** белән бәяләнгән. 1982 елда аңа **РСФСРның атказанган химигы дигән мактаулы** исем бирелде. Ул— **Россиянең Почетлы химигы.**

## Җәмәгать эшчәнлеге
Ф.Нәкыйпов гомеренең соңгы көннәренә кадәр актив җәмәгать эше алып барды. Үзенең туган авылы белән тыгыз элемтәдә яшәде. Бабасы—атаклы дин белгече, Түнтәр мәдрәсәсенең соңгы, фаҗигале язмышлы мөдәррисе Ишмөхәммәт Динмөхәммәтовның мирас-хезмәтләрен барлау һәм туплау белән мәшгуль булды.

2005 елның 7 маенда Казан шәһәрендә кинәт вафат булды.

## Чыганаклар:
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Габделхәй Гозәеров

**Гозәеров Габделхай Гозәер улы**—сугыш һәм хезмәт ветераны.

## Биографиясе
1920 елның 11 июлендә Түнтәр авылында туган. 1935 елда Түнтәр җидееллык мәктәбен тәмамлый һәм колхозда эшли. 1936-1938 елларда Балтачта ачылган ветеринария фельдшерлары хәзерләү курсларында укый. 1940 елга кадәр Смәел ветеринария пунктында ветфельдшер булып эшли.

## Хәрби хезмәте һәм Бөек Ватан сугышы еллары
Г.Гозәеров 1940 елда Кызыл Армия сафларына чакырыла. Бөек Ватан сугышы башлангач хәрби операцияләрдә катнаша. 1942 елда Мәскәү янындагы сугышларда отделение командиры була. Соңрак Кавказга җибәрелә, Әрмәнстанда махсус хәзерлек үтә. 1943 елда Таһран (Иран) конференциясенең делегатларын, конференциягә бәйле объектларны саклауда катнаша. Сугыш чорындагы хезмәтләре өчен Икенче дәрәҗә Ватан сугышы ордены, берничә медаль, шул исәптән «Кавказны саклаган өчен» медале белән бүләкләнә.

## Чепь районында хезмәте
1946 елда туган ягына кайта, район үзәге Чепьяда ашханә мөдире, промкомбинат директоры һәм башка хезмәтләр башкара. 1955-1957 елларда— туган авылындагы Киров исемендәге колхоз рәисе. 1957 елда Курск шәһәренә төзүче-җитәкчеләр хәзерләү курсларына җибәрелә. Чепья район Советы башкарма комитетының төзелеш эшләре бүлегенә җитәкчелек итә. 1958-1959 елларда—Чепья районы хәзерләүләр конторасы директоры.

## Туган авылда колхоз рәисе
1959 елда якын-тирәдәге вак авыллардагы колхозларны берләштереп үзәге Түнтәрдә булган «Дружба» колхозы төзелә. Аның рәисе итеп Г.Гозәеров сайлана. Бу вазыйфаны ул 1977 елга кадәр башкарды. Читтән торып укып Чавал авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлады, Казанда авыл хуҗалыгы җитәкчеләренең белемен күтәрү курслары узды.

Г.Гозәеров колхозда терлекчелекне, терлек азыгы хәзерләүне үстерү, сөт җитештерүне арттыру буенча зур хезмәт куйды Озак еллык нәтиҗәле хезмәтләре өчен Г.Г.Гозәеров хөкүмәтебез тарафыннан ике тапкыр "Почет билгесе"  ордены белән бүләкләнде. 1968 елда ул ВДНХның көмеш медаленә лаек булды. Ул «Дружба» колхозының Почетлы әгъзасы.

## Чыганаклар:
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Яңа Кормашның истәлекле урыннары

Яңа Кормаш авылының истәлекле урыннары исемлеге

* Торна сазы  -  ул урынга күп итеп торналар төшә торган булган.
* Нурый күпере  - Хафизов Нәсимнең әтисе күпер салган булган.
* Рус күпере  -  ул урында бер рус кешесе батып яткан.
* Өмә тавы  -  ул тауда кыр эшләре гел өмә итеп башкарылган. Элек һәр басу саен ындыр  табаклары булган.
* Сарсаз  -  суы сары булып саркып чыккан.
* Апач әрәмәсе  -  элек ул урман Апач авылы кешеләренеке булган.
* Олы әрәмә  - мәйданы зуррак.
* Мәчти әрәмәсе  - Мәчти авылы кешеләренеке булган.
* Мостафа хуторы  -  ул урында Мостафа исемле бай яшәгән.
* Мәгъҗи (елгасы) чишмәсе.    Элек ул урында склад ясап, запас азык тота торган булганнар. Берәүдә ут чыгып, бар нәрсәсе янып бетә икән, шуннан биргәннәр. Мәгъҗи чишмәсенә коены иң беренче тапкыр 1951 елда Кашфразиев Абрар һәм Хакимов Габит ясап куялар.
* Кәрим чокыры   - Караятан Кәрим исемле кеше каравылда торган.
* Өчтүбә  -  3 биек урын булган. Анда үләксәлек ясап, “ сибирский язвалы “ малларны шунда күмгәннәр.
* Әхмәтша җир башы  - Әхмәтша исемле кешенең җире булган.
* Алдырыш чокыры  - сабантуйларда ат ярыштырганда ул урынга җиткәч, атларны шәп куганнар.
* Рус зиараты  -  ул урынга бер рус студентын күмгән булганнар.Яңадан аның гәүдәсен чокып алып китәләр.
* Биек капка  -  элек басулар үр белән әйләндерелеп, капка куела торган булган. Монысы иң биеге.
* Нечкә җилән  - башка чокырларга караганда таррак.
* Биек тау  -  басу тау кебек биек булып күренеп тора.

## Шулай ук карагыз
* Казанның истәлекле урыннары

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Бөек Ватан сугышында катнашкан Яңа Кормашлылар

Хафизов Батыр Хафиз улы

1926 нчы елның 17 нче ноябрендә Яңа Кормаш авылында туа. 1943 нче елның 10 декабрендә сугышка китә. Беренче Белоруссия фронты составындагы 77 нче укчы полк белән Польша чигенә кадәр барып җитә. Одер елгасын кичкәндә яралана. Бу 1945 нче елның яз ае була. Җиңү көнен 475 нче гопиталь койкасында каршылый. Күрсәткән батырлыклары өчен медальләр белән бүләкләнә.

Хабиров Мизхәт – 1941 нче елның 22 июнендә сугышка керә. Каты яралана. Соңынан Орел-Курск-Белгород дугасында сугыша. Днепр өчен булган көрәштә катнаша. Батырлыклары өчен “Кызыл Йолдыз” ордены белән бүләкләнә.

Җәмилев Мулланур – 1941 нче елны сугышка алына. Разведчик була. Смоленск өчен барган көрәштә катнаша. “Кызыл Йолдыз” ордены белән бүләкләнә.

Бәдертдинов Әһли – 1941 нчы елның декабрь аенда сугышка китә. Ленинградта артелерия полкында хезмәт итә. Соңрак Орел-Курск-Белгород дугасында, Белоруссиядә һәм Польшада  булган көрәшләрдә катнаша. Чолганыштан чыккан өчен “Кызыл Йолдыз” ордены белән бүләкләнә.

Шаесламов Җәүдәт – 1943 нче елның июлендә Ворошиловград өчен барган каты сугышта катнаша. 1945 нче елның 25 мартында пехотага юл ачуда батырлык күрсәткән өчен “Дан” ордены белән бүләкләнә.

Зиязетдинов Закирҗан – 1943 нче елның 13 нче июлендә Орловск өчен барган көрәштә яралана. Соңынан авыр сугышка кабат керә. 1945 нче елның 23 апрелендә Берлинга 50 км калгач яралана. “Дан” ордены белән бүләкләнә.

Әһлетдинов Шайхенур - 1925 нче елда туа. 1943 нче елда Бөек Ватан сугышына китә. Белоруссия фронтында сугышларда катнаша. Авыр яралана. Сугышта күрсәткән батырлыклары өчен икенче дәрәҗә Бөек Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә. Шаехов Әмир Шаех улы

1920 нче елның 7 сентябрендә Актаныш районы Яңа Кормаш авылында туа.   1940 нчы елда Кызыл армия сафларына алына. Башта Ерак Көнчыгышта хезмәт итә. Смоленск өчен барган сугышларда зур батырлык үрнәкләре күрсәтә. 1943 нче елда Көнбатыш фронтка җибәрелә. Беренче Белоруссия фронтының 814 нче укчы полкы составында Висла елгасын кичүдә катнашып, “Кызыл йолдыз” орденына лаек була. Ростов шәһәрен азат иткән өчен “За отвагу”, Ярцев шәһәрен азат иткән өчен “За боевые заслуги” медальләре белән бүләкләнә.

## Шулай ук карагыз
* Бөек Ватан сугышында катнашкан Күл Черкенлеләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Исемлекләр:Тарих
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашкан татар шәхесләре
Төркем:Актаныш районында туганнар
Габдрахман Гайнетдинов

## Яшьлек еллары

**Гайнетдинов Габдрахман Гайнетдин улы**—партия һәм хуҗалык эшлеклесе.

1915 елның 9 гыйнварында Түнтәр авылында туган. Башта Түнтәр җидееллык мәктәбендә укый, Түнтәр авылында беренче комсомоллардан була. Активлыгы белән башкалардан нык аерылып тора. Балтачта комсомол оешмасы белән дә җитәкчелек итә. Колхозлар төзү буенча Түнтәр, Сосна кебек авылларда район тарафыннан җибәрелгән уполномоченный буларак хезмәт күрсәтә 1940 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлый. 1940-1942 елларда Балтачта чыга торган «Югары уңышка» газетасының башта секретаре, аннан соң редакторы була. Шушы чорда партия сафларына кабул ителә.

## КПССның район җитәкчесе вазыйфаларын башкару
1942 елның августында Г.Гайнетдинов ВКП(б)ның Балтач район комитетының икенче секретаре итеп сайлана. Шушы посттан аны 1945 елның гыйнварында Мәскәүгә партия мәктәбенә укырга җибәрәләр. 1946 елның июлендә укуын тәмамлап кайткач партиянең Бөгелмә район комитеты секретаре итеп сайлана. 1947-1955 елларда ВКП(б)ның Шөгер, 1955-1961 елларда—КПССның Бондюг район комитетларының беренче секретаре булып эшли. 1951 елда  Татарстан АССР Югары Советына сайлана һәм аның өченче чакырылыш (1951-1955 еллар) депутаты була.

## Республика күләмендә җитәкче постларда булу
1961 елның ахырында Г Гайнетдинов Татарстан АССР Министрлар Советы аппаратына алына , аның инструкторы булып эшли. 1965-1983 елларда—Татарстан АССР Министрлар Советы каршындагы сөт промышленносте берләшмәсенең кадрлар идарәсе начальнигы.

Күпьеллык фидакарь хезмәте өчен Г.Г.Гайнетдинов 1948 елда «Почет билгесе», аннан соңгы елларда ике мәртәбә Хезмәт Кызыл Байрагы орденнары, медальләр белән бүләкләнә.

1983 елның 8 сентябрендә Казан шәһәрендә вафат булды, Балтач авылы зиратына җирләнде.

## Чыганаклар:[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Мөдәрис Исмәгыйлов

## '''Исмәгыйлов  Мөдәррис Исмәгыйл улы''' —  сәнәгать һәм профсоюз эшлеклесе.

## Биографиясе
1932 елның 14 гыйнварында Түнтәр авылында туган. Бер елдан гаиләләре белән Мари АССРның Мари-Төрәк районындагы Кече Түнтәр (Түнтәр Пүчинкәсе) авылына күченәләр. Балачагы һәм үсмер еллары шунда үтә. Урта белемне «Мариец» поселогы мәктәбендә ала, хезмәт юлын да шунда башлый.

## Партия, совет, профсоюз оешмаларында хезмәте
1965 елда М.Исмәгыйлов Казан финанс-икътисад  институтын тәмамлый. Югары белем алганнан соң аның хезмәт юлы Казан шәһәренең партия, совет, профсоюз органнары белән бәйле: КПССның Совет райкомы инструкторы, КПССның Казан шәһәр комитеты инструкторы, Вахитов районының халык контроле комитеты рәисе булып эшли. 1986 елда дәүләт учреждениеләре профсоюзларының Казан шәһәре Идел Буе район коитеты рәисе итеп билгеләнә. Берничә айдан  ул инде дәүләт учреждениеләре профсоюзларының Казан шәһәр комитеты рәисе. Менә шушы җаваплы постта 1992 елга кадәр—лаеклы ялга киткәнче эшләде.

## Лаеклы ялга чыкканнан соңгы хезмәте
Гомере буе кешеләргә хезмәт иткән якташыбыз әле бүген дә Казан шәһәре Вахитов районы ветераннар советы идарәсенең актив әгъзасы. Ул һаман да кешеләр арасында, ул һаман да кешеләргә кирәк.

М.Исмәгыйловның хезмәте күпсанлы Мактау Грамоталары, биш медаль белән бәяләнде.

## Чыганаклар:[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Тәлгать Мостафин

## Биографиясе

1929 елның 3 июлендә Түнтәр авылында туган. 1944 елда Түнтәр җидееллык мәктәбен, 1947 елда Арча педагогия училищесын тәмамлый. 1949 елга кадәр туган авылында балалар укыта. 1949-1954 елларда—Чепья районы мәгариф бүлеге инспекторы. 1955-1957 елларда КПССның Чепья райкомының политмәгариф кабинеты мөдире була.

## Партия эшчәнлеге
1957-1961 елларда Казанда Югары партия мәктәбендә укый. 1961-1979 елларда Балтач һәм Арча районнарында партиянең район комитеты инструкторы, пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире булып эшли. 1979 елда хезмәт ияләре депутатларының Арча район Советы башкарма комитеты рәисе урынбасары итеп билгеләнә, социаль-мәдәни тармакларга җитәкчелек итә.

1981-1990 елларда Т.Мостафин Арча районының «Коммунизмга» (соңыннан «Арча хәбәрләре») газетасының редакторы булып эшли.

1990 елдан—лаеклы ялда.

## Җәмәгать эшчәнлеге һәм дәрәҗәләре
Т.Мостафин хезмәт елларында һәм хезмәт ветераны буларак күп җәмәгать эшләре башкара. Хезмәте һәм җәмәгать тормышындагы активлыгы белән халыкның тирән ихтирамын казана.1965-1989 еллар дәвамында күп мәртәбә Арча район Советына депутат итеп сайлана, партиянең Арча район коитеты әгъзасы, аның бюро әгъзасы була.

Т.Мостафинның хезмәте Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исем, медальләр һәм күпсанлы югары дәрәҗәле Мактау Таныклыклары белән бәяләнде.

## Чыганаклар:[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Бердәм дәүләт имтиханы (берләштерү)

Безнең дәвер яшьләре фәнни-техник казанышлар чорында яши. Дөньябызны, әйләнә-тирәбезне техника чолгап алган заманда, кешелэр үзләре дә тимер өеменә әйләнерләр төсле. Һәрберсенең кулында телефон, колакларда наушниклар, бер-берсен күрмиләр, кая барганны да белмичә, барасы юлын да онытып, адашып китәрләр сыман. Менә безнең чор кешеләре илебездә барган үзгәрешлэр, ниндидер тәҗрибәләр үткәрелгән вакытка туры килде. Илебездә нинди генә үзгәрешләр булмый.Саный китсәң, күп алар. Шундый үзгәрешләрнең берсе - Бердәм дәүләт имтиханнары. Мин үземнең язмамны “БДИ кертү вакытлымы яки соңга калганмы?” дип исемләргә булдым. Минемчә, соңга калган! Үземнең фикеремне исбатлап та күрсәтергә тырышырмын. Китаплардан, кинолардан, гомумән, әти-әниләребезнең сөйләүләреннән чыгып, элеккеге вакытта яшьләр пионер, комсомол рухында тәрбияләнгән булуларын беләбез. Алар өчен китап уку, иң беренче чиратта торган. Китапханәләр китап укучылар белән шыгрым тулган, югары уку йортында укучы яшьләр реферат,докладлар язганда, күпме өстәмә китап укыган! Ул чор яшьләрен китап тәрбияләгән. Шуңа күрә үз фикерләрен курыкмыйча төгәл матур әйтеп бирә алганнар. Тулы эчтәлекле иншалар язганнар, әйтергә кирәк, беркаян да карамыйча, үзләренең фикерләрен дәфтәргә агылдырганнар.

      Кулымда әниемнең әдәбият фәненнән иҗади эшләр дәфтәре. Саргаеп, таушалып беткән, ләкин безнең көнгәчә сакланган. Дәфтәр битләрен ачам: тип-тигез хәрефләр эчендә нинди матур фикерләр! Ирексездән сорап куям : "Интернет та булмаган заманда, ничек шундый матур эчтәлекле иншалар яздың?" "Безнең беренче ярдәмчебез – китап иде",- ди әнием.
Ә хәзер? Мәктәптә укучы баладан алып, югары уку йортында укучы студентка кадәр, иң беренче ярдәмчеләре булып китап түгел, ә интернет тора. Әзер рефератлар, әзер докладлар, әзер иншалар, тагын,тагын бик күп нәрсәләр... . Рәхим ит, күпме кирәк, кулан гына! Менә шул чор балаларына Бердәм дәүләт имтиханнары бирү формасы килеп керә.Игътибар белән анализласак, шундый нәтиҗэгә киләсең: бер китап та укымаган укучы, ничек итеп инша яза алсын, аның тел байлыгы да, күзаллавы да юк дәрәҗәсендә бит! Нишләп менә шундый сынаулар хәзерге чор яшьләренә -“зомбилар” кебек интернетка баштанаяк чумган яшьләргә туры килде!? БДИ формасы соңга калган түгелме соң?! Киресенчә, әти-әниләребез заманында кабул ителергә тиешле яңалык түгел идеме икән?! Китап укып үскән, тәрбияләнгән яшьләргә туры килсә, нәтиҗәсе дә отышлырак булмас идеме икән?

     Хәзерге яшьләр психик  яктан тотрыклы түгел, шуңа күрә нинди генә яңалыкны да тетрәнүләрсез  кабул итмиләр. Шуның нәтиҗәсендә суицид күренешләре ешаймадымы икән? 
Ә бит элек пионер, комсомол рухында тәрбияләнгән яшьләр теләсә нинди яңалыкны шатланып кабул иткән.

   Соңгы сүз итеп шуны әйтәсе килә: БДИ тапшыру өчен техника алга китә, ә балалар әзер түгел. Әти-әниләр, балалар  әзер чорда, техника дәрәҗәсе түбән. Чишелешсез мәсьәлә, ә җавабын табасы килә. 
Сезнең фикерләрегезне чагылдырган хатларыгызны көтеп калам.
Чертуш авылы мәдәният йорты

**Чертуш авылы мәдәният йорты** — Татарстанның Яңа Чишмә районы Чертуш авылында мәдәният тармагы учреждениесе, авыл җирлеге 1әм район администрациясендәге Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы белән хезмәттәшлек бүлегенә карый.  

Директоры Мусина Рәмзия Рафик кызы.

Мәдәният йорты авыл халкына, яшь буынга әхлак, патриотик һәм рухи тәрбия бирүдә үтемле чаралар оештыра.

## “Без тарихта эзлебез” клубы
Элек-электән кешене тарихка җәлеп итүнең иң актив һәм иҗади формаларыннан берсе булып туган якны өйрәнү эше торган. Үткәнен белмәгән халыкның киләчәге юк, диләр. Безнең бай тарихыбыз, мәдәниятебез, мәгарифебез, батыр, эшчән халкыбыз бар. Авыллар тарихы – халкыбыз тарихының аерылгысыз бер өлеше, мөһим өлеше ул. Аларны өйрәнү, үзең яшәгән төбәк белән горурлану хисләре тәрбияләү – һәрберебезнең бурычы. Рухи кыйммәтләребез үз төсен югалта, онытыла барган бу чорда туган якны өйрәнү шул максатка ирешү юлы булып тора һәм мөстәкыйль, ирекле, намуслы, үз Ватанының лаеклы улы яки кызы булырлык шәхес тәрбияләргә ярдәм итә.

## Музейлар белән хезмәттәшлек
Мәдәният йорты эшчәнлегендә музейлардагы хәзинәне - тарихи экспонатларны, халкыбызның рухи һәм матди культурасын, бүгенгесен һәм узганын чагылдыручы материалларны, мәдәниятен, музей педагогикасын куллану – әлеге мәсьәләне хәл итүдә мөһим чараларның берсе булып тора.

## Авылның үз Хәтер көне

2019 нчы елның 2нче февралендә авылыбыз тарихында мөһим вакыйга – Хәтер көне узды. Ул гражданнар сугышы чорындагы фетнәле елларның фаҗигале вакыйгасы белән бәйле. Бу чарага әзерләгәндә, авыл тарихына багышланган бик күп истәлекләр, архив документлары, халык белән эшләргә туры килде. Еллар аша халык хәтерендә уелып калган хатирәләр бу эшнең төп өлеше булып торды.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 2014 елгы район хәбәрләрендә 
* 2017 елгы район хәбәрләрендә 
* Бөтендөнья татар конгрессы 2020 елгы нәтиҗәләре буенча  язмасында

## Тышкы сылтамалар
* https://www.instagram.com/chertushmedeniiat/
* https://vk.com/public172179571
Гафурҗан Хәкимҗанов

**Хакимҗанов Гафурҗан Хакимҗан улы** — хәрби хезмәткәр, полковник.

## Балачагы

Г.Хәкимҗанов 1932 елда Түнтәр авылында туган. Түнтәр җидееллык мәктәбен тәмамлагач Чепья урта мәктәбенә кукырга килә һәм аны 1949 елда тәмамлый. Шул ук елны хәрби һава училищесына укырга керә һәм аны уңышлы тәмамлый.

## Совет Армиясендә хезмәте
Г.Хәеимҗанов Советлар Союзының күп почмакларындагы хәрби һава частьларында инженер- техник булып хезмәт итә. Аның бурычы—хәрби очышларның куркынычсызлыгын тәэмин итү була. Үз хезмәтен иң кырыс таләпләр югарылыгында башкара ул, бернинди көтелмәгән ситуацияләргә урын калдырмый. Югары командованиенең рәхмәт хатлары, күпсанлы хөкүмәт бүләкләре, хезмәтендәге эзлекле үсеше (ә мондый четерекле хезмәттә бу сирәк очрый торган хәл) менә шул турыда сөйли. Хезмәтендәге осталыгын һәм булганлыгын исәпкә алып командование Г.Хакимҗановны Н.Е.Жуковский исемендәге хәрби һава инженерлык академиясенә укырга җибәрә.  Монда аңа  беренч космонавт Ю.А.Гагарин белән бергә уку бәхете насыйп була.

## Җәмәгать эшчәнлеге
Г.Хәкимҗанов туган авылына, әти-әисе, туганнары янына еш кайта иде. Кайткан саен үзе укыган Түнтәр мәктәбенә килеп балалар белән бик матур очрашулар, әңгәмәләр үткәреп килде. Отставкага чыкканнан соң якташыбыз Мәскәү өлкәсендә яши һәм шунда 2001 елда вафат була.

## Чыганаклар:
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Гыйлаҗетдин Закиров

**Закиров Гыйлаҗетдин Закир улы** - хәрби хезмәткәр, полковник.

## Балачагы
1923 елның 4 декабрендә Түнтәр авылында туган. Өч яше тулганчы ук әтисе үлү сәбәпле аңа ятимлектә, болай да авыр, юксыл елларның бөтен фаҗигасен үз язмышында татып үсәргә туры килә. Түнтәрдә җиде сыйныф белем алгач колхозда эшли башлый. 

## Бөек Ватан сугышында
1941 елда авылда беренчеләрдән булып Бөек Ватан сугышына китә. Башлангыч хәрби хәзерлек үткәннән соң, 1942 елның башыннан Т-34 танкында 33-танк бригадасы сафларында радист-пулеметчы булып сугыша, Төньяк-Көнбатыш, Калинин фронтлары гаскәрләре составында Орел, Минск, Курск юнәлешендәге сугыш хәрәкәтләрендә катнаша. 1943 елда фронтта Коммунистлар партиясе сафына керә.

Г.З.Закировның сугышчан юлы Беренче һәм Икенче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, «Батырлык өчен», «Сугышчан хезмәтләре өчен» һ.б. медальләр белән бәяләнгән.

Полковник Г.Закиров армия сафларыннан 1965 елда демобилизацияләнә һәм Пермь шәһәрендә яши. Башта эчке эшләр органнарында, аннан соң күп еллар Пермь шәһәренең 114-мәктәбендә хәрби хәзерлек укытучысы булып эшли. Үсеп килүче буынга хәрби-патриотик тәрбия бирү өчен зур хезмәт куя. 

## Бүләкләре
Аның тыныч тормыштагы хезмәтләре «Хезмәттәге батырлык өчен», «Аеруча хезмәт күрсәткән өчен» медальләренә лаек була. Ул  шулай ук «За безупречную службу»  медаленең тулы өч дәрәҗәсе кавалеры. Г.Закировның истәлеккә тапшырган хәрби киемнәре Чепья "Халыклар дуслыгы" музеенда кадерле экспонатлар булып саклана.

Батыр якташыбыз 1988 елның 5 декабрендә вафат булды. Кабере Пермь шәһәренең татар зиратында.

## Чыганаклар:
Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008.

Р.Зарипов Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога, 2021.

Г.Мөхәммәтшин Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат), 1 том, 2006.
Яңа Чәчкап авылы тарихы (берләштерү, 2)

Буа районы Яңа Чәчкап авылы тарихы

        Моннан 260 еллар элек Урман Чәчкабыннан (хәзерге Кайбыч районында бу авылны Иске Чәчкап дип тә йөртәләр) шушы урынга беренче булып өч нәсел күчеп килгән, имеш. Боларның берсе – Мыек, икенчесе – Колый, өченчесе – Бүре нәселеннән, имеш. Әле боларга дүртенче нәсел дә килеп кушылган икән. Моны болай аңлаталар. Яңа Чәчкап авылы белән хәзерге Чуваш Аксуы арасында “Йортлар урыны” дигән җир бар. Менә шушында кечкенә генә авыл булган. Ә авылның бер өлеше елганың аргы ягында икән.

         Яңа Чәчкап авылы нигезләнгән елларда чуваш һәм башка кабиләләр яшәгән яклардан һөҗүм итүче юлбасарлардан бу авыл халкы җәфа чигеп яшәгән. Тынычлап яшәргә мөмкинлек булмагач, елганың сул ягында яшәүчеләр хәзерге  Бик-Үти авылына күчеп урнашкан. Болары Бик, тегеләре Үти булган, ә кушылгач, Бик-Үти исемен алганнар, имеш. Елганың уң ягында калган берничә йорт та Яңа Чәчкап авылына күчеп киткән. Алары  - авылның дүртенче нәселе, имеш.

       Авылның нигезләнүе турында сүз чыкканда, урман якларыннан чукындыручылардан качып килүчеләр диючеләр дә бар. Болай да булуы мөмкин. Бу еллар – татарларны чукындыруның иң югары ноктасы – Аксак Каратун-Лука Канашевич эшчәнлеге чоры. Бирегә мөселманнар  чукындырудан качып килсәләр,чукындырылганнары мөселман диненнән язмас өчен алар белән ияреп килеп төпләнәләре дә бик мөһим.

        Урман ягыннан кыр ягына, буш җирләргә күчеп утыру бер Яңа Чәчкап авылына гына хас түгел. Күрше -тирә авылларда да мондый күренешләрне очратырга була.

Авылым халкы үзенең динилеге белән дан тота. Районыбызда иң беренче мәчетне дә монда ачалар. Ул беркайчан да бикләнми. Икекатлы мәчеткә биш вакыт намазга йөриләр. Халык акчасына янәшә генә мәдрәсә дә төзеп куйдылар. Анда хатын-кызлар белем ала. Рамазан айларында ураза тоталар. Корбан бәйрәмен дә көтеп алалар. Корбан чалучылар елдан-ел күбәя бара. Дини мәҗлесләр еш үткәрелә. Мәктәп укучылары да дин гыйлеме алырга тырыша. Кичләрен мәчетләргә йөри, гарәп хәрефләре өйрәнә, намаз уку серләренә төшенә. Бөек мәгърифәтчебез Ризаэддин Фәхреддин дә “Балаларга калдыра торган мирасларның иң кыйммәтлесе – дин өйрәтеп калдыру” дигән.

      Яңа Чәчкап авылы кешеләре тырышлыклары, максатчан булулары, авыр заманнарда да тормышны алып бара белүләре белән атаклы. Бу авылның төзек, йортларның матур һәм уңайлы, көнкүрешнең җайга салынган булуын да, хәтта ашау-эчүдә, киенү-ясануда да чагыла. Мул һәм мәгънәле итеп яшәү бизи авылдашларымның тормышларын.