open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәрьям Вәлиева

**Мәрьям Вәлимехәммәт кызы Вәлиева** – Балык Бистәсе районында беренче тракторчы-кыз.

## Тормыш юлы
1917 елда Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районы Биектау авылында Хуҗагарипов Вәлимехәммәт мулла гаиләсендә дөньяга килә. Әтисе Хуҗагарипов Вәлимехәммәт Хуҗагариф улы, мулла буларак репрессиягә дучар була, 1931 
елның 4 апрелендә ул кулга алына һәм биш елга концлагерьга җибәрелә . Әнисе Гәндәлиб Мирхайдарҗан кызы (Хәсән Фәтхетдиновның сеңеле) алты баласы белән кыен шартларда кала. Авылга 1934 елда «Фордзон» маркалы беренче трактор кайта һәм күрше Котлы Бөкәш авылында машина-трактор станциясе (МТС) ачыла . Моның белән бәйле тракторчылар курсларын ачалар. Гаиләгә терәк булыр дип, Вәлимехәммәтнең өлкән кызы Мәрьям хатын-кызлар арасыннан беренчеләрдән булын шул курсларга йөри һәм чорына карата катлаулы да, абруйлы да булган тракторчы һөнәрен үзләштерә. Паша Ангелина кебек Мәрьям Вәлиева да Балык Бистәсе районында беренче тракторчы-кыз була, «Универсал У-2» һәм СТЗ-15/30 тракторларында эшли. Ул 1934 елдан алып 1958 елга кадәр тракторчылар бригадасын җитәкли, бригада һәрвакыт алдынгылар рәтендә була. Мәрьям Вәлиева күп мәртәбә коммунистлар партиясе үткәргән чараларда делегат буларак катнаша. Билгеле ки, алдынгы рәтләрдә булу җиңел бирелми. Сугыш алды, сугыш һәм сугыш арты елларына туры килә аның хезмәте. Язгы карларны ярып агучы гөрләвекләрне чабата кигән килеш ерып чыгып, ул иптәш кызлары белән Кама аша урнашкан Чистайдан җилкәсенә салынган биштәрләргә төяп запас частьләр алып кайта торган була. Трактор кабызганда, двигатель кирегә әйләнеп китеп аның кулын сындыра, кул сөякләре дөрес ялганмыйча кала. Шуннан соң Мәрьям Вәлиева тракторда эшли алмый һәм башка эшкә күчә. Яшьли кичергән авырлыклар эзсез калмый, гомеренең азагында Мәрьям Вәлиеваның күзләре күрми башлый. 1998 елның 17 апрелендә вафат. Биектау районы Константиновка зиратында җирләнгән.

## Бүләкләнү
Мәрьям Вәлиева «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакяр хезмәт өчен», «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында җиңү», «Хезмәт ветераны» һәм башка медальләр белән бүләкләнә.

## Мәңгеләштерү
Мәрьям Вәлиева турында материаллар Котлы Бөкәш  һәм Биектау җирлеге музейларында тупланган. Мәрьям Вәлиева «Канлы гасыр»  исемле поэмада искә алына.


Файл:Женщины-трактористки у трактора Интернационал (1929).jpg|Тракторчы-кызлар
Файл:Трактор СХТЗ 15-30.jpg|СТЗ-15/30 тракторы


## Искәрмәләр

Төркем:Механизаторлар
Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Ринат Билалетдинов

**Ринат Билалетдинов** (1957 елның 17 августында Мәскәүдә туа) – совет һәм Россия футболчысы, тренер. СССРның спорт мастеры, Россиянең атказанган тренеры.

Ринат Сәяр улы Билалетдинов Мәскәүдә, Түбән Новгород татарлары гаиләсендә дөньяга килгән. «Туган як» гәзите хәбәр иткәнчә, аның нәсел тамырлары Суыксу һәм Краснай авылларына барып тоташа.

## Хезмәт юлы
Уенчы буларак карьерасы: футболда тәүге адымнарын «Союз» авиация заводының спорт клубында башлый. Ил футболында уенчы буларак карьерасы «Спартак» (Кострома), «Локомотив» (Мәскәү), «Шинник» (Ярославль), «Орехово» (Мәскәү өлкәсе) командалары белән бәйләнгән. 1993-1995 елларда Чехиянең УНЕКС клубында уйный. Тренерлык эшчәнлеге: 1995 елда Мәскәүгә әйләнеп кайта һәм Тренерларның югары мәктәбен тәмамлый. Соңрак «Спартак-2» клубының балалар спорт мәктәбендә тренер булып эшли. 1997 елда икенче лигадагы МИФИның (Мәскәүдәге Россия футбол клубы) баш тренеры итеп билгеләнә. 2004-2010 елларда – «Локомотив»ның (Мәскәү) дубль составының баш тренеры. 2007 елның ноябрь-декабрь айларында «Локомотив»ның төп командасының баш тренеры вазифаларын башкарып ала. 2010 елда Билалетдинов Россиянең премьер-лигасында уйнаган 30дан артык уенчыны әзерләп биргән өчен Россиянең атказанган тренеры исеменә лаек була. Аның шәкертләре арасында соңрак премьер-лига, беренче дивизион клубларында уйнаучы 3 дистәдән артык футболчы бар. Шуларның берсе – улы Динияр Биләлетдинов.
2014 елның 10 гыйнварыннан Казанның «Рубин» клубын җитәкли, клуб белән килешүе ел ярым вакытка исәпләнгән. Ринат Билалетдинов соңгы елларда футбол эксперты буларак та танылу алды. Аныж кулы астында клуб 2014/15 сезон ахырында 5нче урынга менә һәм Европа Лигасына чыгыш ясау хокукын ала. 2015 елның 15 сентябрендә эштән җибәрелә.

## Гаилә хәле
Хатыны – Әдилә Абделәхәт кызы белән 1983 елда өйләнешәләр, өч ул үстерәләр – Марат, Динияр, Данил.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстан футболында Билалетдинов чоры булырмы? 

Төркем:Футбол тренерлары
Төркем:Россия футболчылары
Төркем:Россиянең атказанган тренерлары
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Ирбис

**Ирбис** (*ак барыс*, , элек ) — мәчелеләр гаиләлегенә керүче ерткыч җәнлек. Барыслар ыругына керүче 5 хайванның берсе, зур мәчеләр асгаиләгенә керә. Урта Азия тауларында яши. Кызыл китапка кертелгән.

## Әдәбият
* Логинов О., Логинова И. Снежный Барс. Символ Небесных Гор. — Үскәмән: Satura, 2009. — 168 б. ISBN 5-00-001241-0.
* Гептнер В.Г., Наумов Н.П. Млекопитающие Советского Союза. Хищные (гиены и кошки). — М.: Высшая школа, 1972. Т. 2.

## Сылтамалар
* Стратегия сохранения снежного барса в России . WWF Russia
* Снежный барс (ирбис) . WWF Russia
* Снежный барс или ирбис в Байкальской Сибири
* Snow Leopard Trust
* Out of the Shadows. National Geographic
* Animal Info — Snow Leopard
* Snow leopard — Panthera uncia . *ARKive*
* Thirty years of saving snow leopards. Snow Leopard Conservancy
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Барыслар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Юкка чыгып баручы төрләр‎
Nädir şah

**Nädir şah Äfşar** yä Nadir şah (äzerb. Nadir şah Əfşar, farsı نادر شاه‎ — Nâdir Šâh) - ğäskär başlığı, İran şahı (1736-1747), Äfşärid dinastiäsenä nigez saluçı. 
## Suğış qazanışları
Nädir şah yawları näticäsendä zur İmperiä kilep çıqqan, anıñ eçendä Ärmänstan, Äzärbaycan, Görcistan, Dağstan, Äfğänstan, Belucistan, Xiwa häm Boxara xanlıqları bulğan.

1737-1738 yıllarda Nädir şah Tönyaq Hindstanına höcüm yasağan, 1739 yılda Böyek Mogollar İmperiäseneñ başqalasınıñ - Dähli şähären basıp alğan.

## Tärcemäi xäle

Nädir şah törki ıruğı - äfşärä näselennän kilep çıqqan.

1722 äfğän ğäskärläre İrannı basıp ala.

1726 yılda Nädir äfğän ilbasarlarına qarşı suğış başlıy.

1729-1730 yılda Nädir şah İrannı äfğän basıp aluçılardan azat itä.

Könbatış çiklären saqlar öçen Törkiägä qarşı suğış başlıy.

1732 yılda Nädir Rusiä belän Solıx kileşüen tözi.

1740 yılda Nädir Abbas III nı bärep töşerä häm üzenne şahinşah itep iğlan itä.

Soñğı yıllarda Dähli şähären häm Tönyaq Qawqaznı basıp alğannan soñ suğış uñışsızlıqlar başlana.

1747 yılda farsı tüntäreleş näticäsendä Nädir şah üterelgän bulğan. Tüntäreleş ber ğäskär başlığı Säläx biy citäklägän. Yaña saylanğan xan Ali bula.

## Ädäbiät
* Michael Axworthy, The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant 348 pages Publisher: I.B. Tauris 26 July 2006 — ISBN 1-85043-706-8 
* Malcolm, «Hist. de Perse» (III, 49—165; на стр. 65 указаны источники для истории Н.).
* Nadir Shah’s portrait
* History of Iran: Afsharid Dynasty (Nader Shah)
* Biography of Nadir Shah Afshar "The Persian Napoleon"
* Nader Shah Mausoleum and Museum
* Nader Shah
* *В. Гаджиев, С. Мусаев.* История Дагестана. Хронология.
* ''Рыжов К. В.'' Все монархи мира: Мусульманский Восток. XV—XX вв.: Справочник. — М.: Вече, 2004. — 544 с. 

Төркем:Һиндстан тарихы
Төркем:Пакьстан тарихы
Төркем:Әфганстан тарихы
Төркем:Иран тарихы
Төркем:Әрмәнстан тарихы
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Гөрҗистан тарихы
Piter Paul Rubens

**Piter Paul Rubens** (niderl. *Pieter Paul Rubens*, MAF: [ˈpitər 'pʌul 'rybə(n)s]; 1577-1640, Antwerpen) - könyaq-niderland (flamand) rässamı, üz eşlärendä barokko stilen gäwländergän.

Rubens icatında breygel realizmı häm Venetsiä rässam mäktäbe berläşterelgän.

Rubens eşläre mifologik häm dini temalarğa bağışlanğan, monnan tış küp portretlar häm peyzajlar icat itkän.

## Tärcemäi xäle

Antwerpen watandaşlarınıñ ğailäsendä tuğan.

Rubens yäşlege Zigen häm Köln şähärlärendä ütkän.

1601 yıldan Mantuan hertsogı Vinçentso Gonzagi saray dairäsendä eşlägän. Anda Rubens  berençe surätlär icat itkän.

Soñraq Rubens Rim şähärenä küçkän, 1608 yılda Antwerpenğa qaytqan. Anda üz mäşhür kartinaların yasağan.

1621 yılda flamand regentı İzabella Holland Cömhüriäte belän Solıx kileşüe yasar öçen Rubensnı diplomat wäkile itep bilgelägän.

1622 yılda Mariä Mediçi Rubensnı Parij şähärenä çaqırğan. Anda ul mäşhür Lüksimbur sarayında galereyanı yasağan.

1628 yılda İspaniä patşası Filipp IV Rubensnı Madrid şähärenä çaqırğan.

1629 yılda Rubens London şähärenä ingliz patşası Karl I belän Solıx kileşüen tözär öçen barğan. Rubens üz wazifasın bik yaxşı başqarğan.

## İcat



Файл:Retrato ecuestre del duque de Lerma (Rubens).jpg|Hertsog Lerma. Rubens eşe
Файл:Peter Paul Rubens - The Rape of Ganymede, 1636-1638.jpg|Ganimednı urlaw, 1636 - 1638
Файл:07leucip.jpg|Levkipp qızların urlaw, 1618
Файл:Peter Paul Rubens - Assumption of Mary.jpg|  İzge qız Mariam dönyadan küçüe (Uspenie)
Файл:Peter Paul Rubens 083.jpg|«Su ügeze awlaw», 1618
Файл:Peter Paul Rubens - Garden of Love - WGA20421.jpg|«Mäxäbbät baqçası», 1632
Файл:Samson and Delilah by Rubens.jpg|«Samson häm Dalila», 1609
Файл:Peter Paul Rubens. Silenus march.jpg|Silen yöreşe
Файл:Peter Paul Rubens - Rubens and Isabella Brant in the honeysuckle bower.jpg|Rubens häm İsabella Brant, 1609-1610



## Ädäbiät

*   Рубенс, Петер-Пауль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Jaffé, Michael (1977). Rubens and Italy. Cornell University Press. ISBN 0-8014-1064-9.
*    Belkin, Kristin Lohse (1998). Rubens. Phaidon Press. ISBN 0-7148-3412-2.
*    Vlieghe, Hans. Flemish Art and Architecture 1585—1700. Yale University Press, Pelican History of Art, New Haven and London, 1998.

Төркем:Нидерланд рәссамнары
17-нче армия

**17-нче армия** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә армия исеме.

* 17-нче армия (Вермахт)
* 17-нче армия (ССРБ)
3-нче Украин фронты

**3-нче Украин фронты** () – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.
## Тарих
1943 елның 20 октябрендә Көньяк-көнбатыш юнәлештә исемен үзгәртү юлы белән формалаштырылган Көньяк-Көнбатыш фронты 1943 елның 16 октябрендәге БДБ ставкасының приказын үтәп.
### 1943—1944 елның кыш-яз кампаниясе
1943—1944 елның кыш-яз кампаниясен Кызыл Армия Украинаның Уңъягында зур һөҗүм (Днепр-Карпаты опреациясе, 24 декабрь 1943 — 17 апрель 1944) белән башлый. Дүрт айлы һөҗүм нәтиҗәсендә алман «Көньяк» һәм «А» армияләр төркемнәре тар-мар ителәләр; Кызыл Армия Украина Уңъягын һәм кайбер көнбатыш өлкәләрен азат итәләр, ә көньякта ССРБ дәүләт чигенә чыгалар; 28 мартта, Прут елгасы аша чыккач, совет гаскәрләре Румыния территориясенә керәләр.

Һөҗүмдә 1-нче, 2-нче, 3-нче һәм 4-нче Украина фронтларның гаскәрләре, Кара диңгез флоты һәм Азак хәрби флотилиясенең кораблары һәм партизаннар катнашканнар; һөҗүм нәтиҗәсендә фронт 250—450 километрга көнбатышка, Ковель — Тернополь — Черновцы — Бельцы сызыгына күчкән.

1944 елда 2-нче Украина фронтын җитәкләгән һәм Толбухин җитәкләгән 3-нче Украина фронты белән фашист төркемен "Көньяк Украина" тар-мар итә.

## Үткәрүчеләнгән операцияләр

## Әдәбият

## Тышкы сылтамалар
* Фронт
* Бөек Ватан сугышы фронтлары

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Rafael Santi

**Rafael Santi** (ital. *Raffaello Santi, Raffaello Sanzio, Rafael, Raffael da Urbino, Rafaelo*; 1483 - 1520, Rim) - böyek İtaliä rässamı, grafigı, miğmarı, Umbra rässam mäktäbeneñ wäkile.

## Tärcemäi xäle

Rafael 1483 yılda Urbino şähärendä icadi ğailäsendä tuğan. Ätise rässam häm şağir bulğan, şuña kürä Rafael berençe täcribäsen ätiseneñ ostaxanäsendä alğan.

İñ berençe Rafael eşe - "Madonna häm sabıyı" freskası älegä şuşı yortta saqlanğan.

Rafael bik irtä üz äti-änisen yuğalta häm 1501 yılda Pietro Perudjino kärxanäsenä kilä.

1502 Rafael berençe "Madonna Solli" icat itä, ul tormış buyı törle Madonna qiäfätlären surätläyäçäk.

1504 yılğa Rafael üz stilen buldıra häm berençe şedevrlar icat itä: "Mariä häm İosif nikaxı", "Mariä tac kiderü".

1504 yılda Rafael Florentsiä şähärenä küçä, biredä ul Leonardo da Vinçi häm Mikelancelo Bertolomeo della Porta belän tanışa.

Florentsiä şähärendä Rafael 20 "Madonna" suräten icat itä.

1508 yılda Rafael Rim şähärenä küçä häm Vatikanda papa saray dairäseneñ räsmi rässamı buldı.

Yuliy II häm Lev X Rim papaları Rafael icatın bik ixtiram itälär.

Rim şähärendä Rafael mäşhür "Madonna Alba" häm  "Madonna balıq belän" icat itä.

Rafaelneñ iñ mäşhür suräte - "Sikstin Madonnası" (1512-1513).

Rafael 37 yäştä rim bizgäge awırtuınnan 1520 yılda ülgän. Panteonda kümelgän. Anıñ qäber taşında yazılğan: "Monda böyek Rafael yata, anıñ tormış waqıtında täbiğät ciñelergä qurıqqan, anıñ ülemennän soñ täbiğät ülärgä qurqa."

## İcat



Файл:PalaOddiRaffaello.jpg|Mariäne tac kiderü, 1504
Файл:Raffaello Sanzio - Madonna del Cardellino - Google Art Project.jpg|Madonna del Cardellino
Файл:Sanzio 01.jpg|Afina mäktäbe, 1510-1511
Файл:Transfiguration Raphael.jpg|  Üzgärtelü
Файл:Baldassare Castiglione, by Raffaello Sanzio, from C2RMF retouched.jpg|Baldassare Kastiglione portretı
Файл:Raffael 012.jpg|«Galateya triumfı» 
Файл:La donna velata v2.jpg|«Xatın belän yapma» 
Файл:Raffaello - Spozalizio - Web Gallery of Art.jpg|«Qız Mariä nikaxı» 
Файл:Raffael 072.jpg|«Parnas» 



## İñ qıybat surät

2012 yılda Sotbis auktsionında iñ qıybat grafik eşe - Rafaelneñ "Yäş apostol başı" - 29 721 205 funtta satıla.
## Ädäbiät

*    Тойнс Кристоф. Рафаэль. Taschen. 2005
*    Махов А. Рафаэль. Молодая гвардия. 2011. (Жизнь замечательных людей)
*    Элиасберг Н. Е. Рафаэль. — М.: Искусство, 1961. — 56, [46] с. — 20 000 экз. (обл.)
*    Стам С. М. Флорентийские мадонны Рафаэля: (Вопросы идейного содержания). — Саратов: Изд-во Саратовского ун-та, 1982. — 80 с. — 60 000 экз.

Törkem:Италия рәссамнары
МиГ-15

**МиГ-15** (С эшләнүе, И-310 очкыч, НАТО кодификациясе буенча: **Falcon**, соңрак **Fagot**) - совет истребителе, Микоян һәм Гуревич тарафыннан ОКБ-да 1940 еллар ахырында эшләнгән. Авиация тарихында иң массакүлләмле реактив очкыч. Күп дәүләтләрнең кораллы көчләрендә кулланылган.

1968 елның 27 мартында Гагарин тәҗрибәле инструктор Владимир Серегин белән МИГ-15 истребителендә очканда, Владимир өлкәсендә җиргә төшеп шартлап, очкычта һәлак була.

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* МиГ-15 на сайте «Современная авиация России»
* МиГ-15 на сайте AIR WAR
* Коллекция фотографий МиГ-15 на geolocation.ws

## Шулай ук карагыз
* FMA I.Ae. 33 Pulqui II
* Dassault Ouragan
* Saab 29 Tunnan

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Әлифба буенча корал
Төркем:Истребительләр
Antonio Vivaldi

**Antonio Luçio Vivaldi** (ital. *Antonio Lucio Vivaldi*; 1678, Venetsiä - 1741, Vena) - İtaliä kompozitorı, skripkaçı, uqıtuçı, dirijör, katolik ruxani.

Vivaldi XVIII ğasırnıñ İtaliä skripka sänğäteneñ iñ mäşhür wäkile bulıp sanala.

Üz tormışı çaqta Awrupada zur dan qazanğan.

Ansambl-orkestr kontsertı - *konçerto grosso* ostası bulıp sanala.

90 opera avtorı. Vivaldineñ iñ tanılğan eşe - dürt kontsert seriäse - **"Fasıllar"**.

## Tärcemäi xäle

Antonio Vivaldi 1678 yılda Venetsiä şähärendä tuğan.

Un yäştän skripkada uynıy başlıy, qayçaqta İzge Mark Çirkäwendä çığış yasıy.

1713-1718 yıllarda bik küp muzıkal' äsärlär icat itä.

1719-1722 yılda Mantuya (Almaniä) şähärendä yäşi. Anda ul markgraf sarayında xezmät itä.

1723-1724 yılda İtaliägä, Rim şähärenä qayta. Biredä ul iñ mäşhür äsären "Fasıllar" icat itä.

1740 yılda  Vivaldi Venetsiädän kitä häm üz yaqlawçısına Karl VI yanına bara. Şul uq waqıtta Avstriä mirası öçen suğışı başlana.

## Onıtılğan Dahi
Vivaldi suğış waqıtında Venadan Drezden şähärenä yaña eş häm aqça ezlär öçen kitärgä mäcbür bulğan. Anda ul awırta başlıy.

Barısı belän onıtılğan, awıru, aqçasız Vivaldi Vena şähärenä qayta.

Onıtılğan, awıru Vivaldi xäyerçelektä  1741 yılda ülgän. Fäqirlär öçen ziratta kümelgän.

Mäxkämä pristavı bar qalğan Vivaldi milegen burıçların tüläp beterü öçen yazıp alğan.

Vivaldi häm anıñ mäşhür äsärläre turında  tik anıñ ülemennän soñ iskä alına.

## İcat

Vivaldi - 90 opera icat itkän, şul isäptän Orlando furioso, Nerone fatto Cesare, 1715, L’incoronazione di Dario, 1716, L’inganno trionfante in amore, 1725, "Tamerlan", 1735 h.b.

500 kontsert häm 100 sonata yazğan.

### Muzıkal' özeklär
**Fasıllar**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ädäbiät

*    Барбье П. Венеция Вивальди: Музыка и праздники эпохи барокко = La Venise de Vivaldi: Musique et fêtes baroques. — СПб.: Издательство Ивана Лимбаха, 2009. — С. 280. — ISBN 978-5-89059-140-1
*    Вирджилио Боккарди. Вивальди. — Жизнь замечательных людей (Том 1085). — М.: Молодая гвардия, 2007. — С. 272. — ISBN 978-5-235-03014-5
*    Eleanor Selfridge-Field A new chronology of Venetian opera and related genres, 1660-1760. The calendar of Venetian opera. — Stanford University Press, 2007. — С. 778. — ISBN 978-0-80474-4379
* Произведения Вивальди на сайте Classical Connect Бесплатная библиотека классической музыки на Classical Connect
* Антонио Вивальди — Времена года в фонотеке классической музыки  Бесплатная фонотека классической музыки.
* Проект «Anima Veneziana». Издание биографии Вивальди на русском языке и каталога произведений

Төркем:Композиторлар
Мантурово

**Мантурово** () — Русиядә кече шәһәр, Кострома өлкәсенең Мантурово районы административ үзәге (район эченә керми).

Халык саны — 17 479 кеше (2010).
## География
Шәһәр Унжа елгасында, Костромадан 261 километр ераклыкта урнашкан. Төньяк тимер юлының *Мантурово* станциясе.
## Тарих
Шарья 1906 елда бер үк исемдәге тимер юл станциясе янындагы бистә буларак барлыкка килгән. Исеме — якында урнашкан *Мантурово* авылы исеме буенча.

1928 елда шәһәр тибындагы бистә, ә 1958 елда — шәһәр статусы берелә.
## Халык

Милли состав (2010): руслар — 98,1%.

## Икътисад
"Фанерный комбинат", "Мантуроволес" АҖлары, медицина препаратлары заводы. Җитен заводы, азык-төлек сәнәгатенең предприятиеләре.
## Искәрмәләр

Төркем:Кострома өлкәсе шәһәрләре
Лукоянов

**Лукоянов** (, ) — Русиядә кече шәһәр, Түбән Новгород өлкәсенең Лукоянов районы административ үзәге.

Халык саны — 14 949 кеше (2010).
## География
Шәһәр Тёша елгасында, Түбән Новгороддан 173 километр көньяк-көнчыгышрак урнашкан. Горький тимер юлының *Лукоянов* станциясе.
## Тарих
XVI гасырда нигезләнә.

1779 елдан — Түбән Новгород наместниклыгының (1796 елдан — губернасының) өяз шәһәре.

1856 елда Лукоянов шәһәрендә 2 чиркәү, 440 йорт һәм 5 лавка (кибет) булган. 
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Подшипниклар заводы, керамзит заводы. Йортлар салу комбинаты.
## Галерея

Lukoyanov. Heritage Locomotive near Town Railroad Station.jpg|Вокзал
Lukoyanov. Mir (Peace) Square in January.jpg|
Lukoyanov. New Temple of The Intercession of the Theotokos in downtown.jpg|Покрау чиркәве


## Шәхесләр
* Николай Урванцев (1893-1985), геолог, Арктиканы өйрәнүче.

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Иван Петров (1896)

**Иван Петров** — совет гаскәр башлыгы, армия генералы, Советлар Берлеге каһарманы, Совет Берлеге Маршалы. Россия император армиясе һәм Аклар хәрәкәте офицеры.

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Владимир Карпов. Полководец
* Механизированные корпуса РККА 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Хәрби эшлеклеләр
Төркем:Генераллар
Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Александр Сергеев (1916)

**Александр Сергеев** (Сергеев Александр Тимофеевич) — Советлар Берлеге каһарманы.

## Тормыш юлы
Сергеев Александр Тимофеевич 1916 елның 30 августында Балык Бистәсе районының Шиланка авылында крестиян гаиләсендә туа. Милләте буенча – рус. Чистай шәһәрендә ветеринария техникумын тәмамлый. Терлекчелек совхозында эшли. 
    
1937 елда хәрби хезмәткә китә, Төньяк Кавказ хәрби округы кавалерия частенә алына. Кече командирлар әзерләүче кавалерия мәктәбен тәмамлый һәм кылычлы  командиры ярдәмчесе булып хезмәтен дәвам итә.

1941 елның июненнән Бөек Ватан сугышында, Белоруссия фронтында һәм 1 нче Белоруссия фронты фронтында. Шул ук елны ВКП(б) партиясенә алына.

1944 елда Подольск шәһәрендә урнашкан Новочеркасск кавалерия училищесын тәмамлагач, кылычлы  командиры, ә соңрак кылычлы эскадрон командиры итеп билгеләнә (1 нче Белоруссия фронтының 2-нче гвардияле кавалерия корпусы,  3-нче гвардияле кавалерия дивизиясе, 9-нчы гвардияле кавалерия полкының эскадроны). Александр Тимофеевич Сергеев Фюрстенвальде шәһәре өчен сугышта батырлык күрсәтә. 1945 елның  23 апрелендә ул эскадроны белән Шпреены кичә һәм стратегик плацдарм яулый. Шуның нәтиҗәсендә совет гаскәрләренә Франкфурт-Берлин автострадасына чыгу юлы ачыла. Сергеев эскадроны гитлеровчыларның 8 контратакасын кире кага, кораллар сакланган 5 складны кулга төшерә.

1945 елның 31 маенда ССРБ Югары  президиумы указы белән Александр Тимофеевич Сергеевка Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә, «Алтын Йолдыз» медале (№ 6835) һәм Ленин ордены тапшырыла.

1946 елда Александр Сергеев капитан званиесында запаска чыга. Мәскәү өлкәсенең Подольск шәһәрендә яши. 1979 елның 10 июлендә вафат, Подольск шәһәре зиратының Каһарманнар Аллеясында җирләнгән.

## Бүләкләре
* «Батырлык өчен» медале (1941 ел, 05 ноябрь);
* Орден Отечественной войны 1-й степени (1944 ел, 11 август);
* Кызыл Байрак ордены (1945 ел, 21 февраль);
* Совет Берлеге каһарманының «Алтын Йолдыз» медале (№ 6835) (1945 ел, 31 май)
* Ленин ордены (1945 ел, 31 май).

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Kalidasa

**Kalidasa** yä **Kälidäsa** (sanskrit कालिदास, Kālidāsa,  tärcemäse - "Kali alihäseneñ xezmätçese") - borınğı Hindstannıñ böyek şağire, dramaturgı. IV-V ğasırda tiräsendä yäşägän. Üzeneñ barlıq şiğerlären sanskritta yazğan.

Kalidasa icat itkän äsärlär Hindstan klassik mädäniäteneñ çäçäk atu çorı bulıp tora.

Kalidasa yazğan drama "Şakuntala" - Awrupa tellärenä tärcemä itelgän berençe Şäreq äsäre bulğan.

Kalidasa tormışı turında äz mäğlümat qalğan, tögäl tormış yılları, xälläre bilgesez.

Anıñ iñ mäşhür äsärläre: "Şakuntala", "Vikramorvaşi", "Malavika häm Agnimitra".

## Ädäbiät

*    Калидаса. Потомки Рагху: Поэма (Песнь 1). Л., 1940
*    Калидаса. Избранное. М., 1956
*    Иванов Н. М. Калидаса. Биобиблиографический указатель. М., 1957
*    Калидаса. Избранное. Драмы и поэмы. М., 1974
*    Эрман В. Г. Калидаса. М., 1976
*    Калидаса. Шакунтала, или Перстень-примета: Фрагменты. — В кн.: Классическая драма Востока. М., 1976
*    Калидаса. Рождение Кумары. — В кн.: Классическая поэзия Индии, Китая, Кореи, Вьетнама, Японии. М., 1977
*    Калидаса. Род Рагху (Рагхуванша). СПб., 1996
*    Шор Р. Калидаса // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.], 1929—1939. Т. 5. — [М.]: Изд-во Ком. Акад., 1931. — Стб. 60—63.
*    Кальянов В. И., Эрман В. Г. Калидаса. Очерк творчества. М.: Гос. изд-во художественной литературы, 1958.
*    Гринцер П. А. Санскритская литература IV—VIII вв. н. э. // История всемирной литературы: В 8 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1983—1994. — На титл. л. изд.: История всемирной литературы: в 9 т. Т. 2. — 1984. — С. 41—66.

Törkem:Һиндстан шагыйрьләре
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Татар тарихы хронологиясе

**Татар тарихы хронологиясе** - татар халкына кагылышлы вакыйгалар эзлеклелеге.

## 600-900
* 632 - Бөек Болгар иле төзелә.
* 665 - Бөек Болгар иленең Кубрат ханы үлгәннән соң, дәүләт таркала.
* 690-710 - Котраг Кубрат улы җитәкчелегендәге болгарлар Идел буена күчеп килә, җирле төрки һәм угро-фин кабиләләре янында яши башлаган.
* VIII-IX гасырда Идел буе Болгары дәүләте барлыкка килә.

## 901-1000
* 922 - Болгар дәүләтенә Әхмәт ибн Фадлан җитәкчелегендәге илчелек ерак Багдад хәлифәтеннән килеп җитә. 16 май көнне илдә болгарларның корылтае үткәрелә, шул көнне хәлифәтнең хаты укыла, Идел буе Болгар дәүләте Ислам динен кабул итә.

## 1001-1100 еллар
* 1006 -	Киев Русе һәм Идел Болгары арасындагы тынычлык килешүе.

## 1101-1200 еллар
* 1164, 1184 ел	- Владимир-Сүздәл кенәзе Андрей Боголюбскийның Идел Болгарына походлары.

## 1201-1300 еллар
* 1229 - Төньяк-Көнчыгыш Русь һәм Идел Болгары арасында килешү төзелү.
* 1235 - монголларның Каракорымда узган гомуми корылтаенда Көнбатышка яу чыгу мәсьәләсе карала.
* 1236 - Монголларның Идел Болгарын басып алуы.
* 1243 - Алтын Урда дәүләте төзелү.
* 1243-1255 - Бату ханның идарә итүе.
* 1256-1266 - Бәркә ханның идарә итүе.

## 1301-1400 еллар
* 1312-1342 - Үзбәк хан идарә итүе.
* 1382 - Туктамыш хан Мәскәүне басып ала. Мәскәүнең буйсындыруы.
* 1391-1395 - Туктамыш хан һәм Аксак Тимер сугышы.

## 1401-1500 еллар
* 1405 (18 февраль) - Аксак Тимер вафат.
* 1437 - Биләү янындагы сугыш.
* 1438 - Казан ханлыгы оеша.
* 1445 - Олуг-Мөхәммәт хан (1405-1445) Нижгарны ала һәм аннан Муромга юнәлә.
* 1445 (7 июль) - Сүздәл янындагы сугыш. Сүздәл тирәләрендәге хәлиткеч сугышта Мәхмүд һәм Якуб җитәкчелегендәге казан гаскәре урысларны тар-мар итә. 
* 1446 - Бөек Идел юлы өчен Мәхмүт хан Мәскәү кенәзлегенә каршы сугыша.
* 1448 - Бөек Идел юлы өчен Мәхмүт хан Мәскәү кенәзлегенә каршы сугыша.
* 1445-1465 - Мәхмүт хан идарә итүе. Казан ханлыгы чәчәк ату дәвере.

## 1501-1600 еллар
* 1502 - Олы Урда юкка чыга.
* 1507 - Казанда Сөембикә манарасы төзелә башлый.
* 1552 - Явыз Иван тарафыннан Казан басып алына.

## 1601-1700 еллар

## 1701-1800 еллар
* 1718 - Казанда адмиралтейство нигезләнә.
* 1722 - Бөек Петр Казанга килә, Казанда ул үз 50-еллыгын каршы ала.
* 1756 (7 август) - мәчетләрне җимерүгә юнәлтелгән патша указы чыга, аның буенча Казан һәм Казан өязендәге 536 мәчетнең 418е җимерелә.
* 1766 - Екатерина II приказы буенча Казанда Дума оештырыла.
* 1783 (19 апрель) — Екатерина II (1762—1796) манифесты нигезендә Кырым ханлыгы Россия империясенә кушыла.

## 1801-1900 еллар
* 1804 - Казан император университеты (хәзер — Казан (Идел буе) федераль университеты) ачыла.

## 1901-2000 еллар
* 1920 (май) - үзәк хакимият декреты белән ТАССР төзелә.
* 1936 - Татарстан язучылар берлеге оеша.
* 1945 - ССБР Фәннәр академиясенең Казан филиалы оеша.

## 2001-2100 еллар

## Тышкы сылтамалар
*Татар халкы һәм Татарстан тарихы. 
* Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге тарих институты: «Татарларның килеп чыгышы» видеосы (YouTube, 5:40)

Төркем:Исемлекләр:Тарих
Төркем:Татарлар
1-нче гвардия механикалаштырылган корпус

**1-нче гвардия Вена Ленин һәм II дәрәҗә Кутузов орденнары механикалаштырылган корпус** () — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ гвардиясенең механикалаштырылган корпусы.

### Висмар янында очрашу
3 майда генерал А. П. Панфилов (1898 елда Казан шәһәрендә туган) җитәкчесендәге 3-гвардия танк корпусы каршыга килүче алман-фашист резервларын тар-мар итеп Висмар янында инглиз көчләре белән очраша.
 
## Советлар Берлеге Каһарманнары
* Пётр Днепров — гвардия капитаны, 44-нче гвардия танк бригадасының танклар батальоны командирының урынбасары.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Вовченко И. А. Танкисты. — М.: ДОСААФ, 1976. 176с.

## Сылтамалар
* 1-й гвардейский механизированный корпус.

Төркем:Танк гаскәрләре
Гәрәй Нәфыйков

**Гәрәй (Асылгәрәй) Нәфыйков** -  1907 елның 25 августында Уфа губернасы Бәләбәй өязе Илекәй-Мин волостеның Сатый авылында ярлы татар гаиләсендә дөньяга килә.

1929 елның ноябрендә Гәрәй Нәфыйковны хәрби хезмәткә алалар.

1940 елның ноябрендә Нәфыйковны 19-нчы гвардия дивизиясенең 159-нчы тау кавалерия полкы командиры ярдәмчесе итеп тәгаенлиләр.

1941 елның апрелендә дивизиядә  27-нче механикалаштырылган корпус формалаша. Нәфыйков 31-нче мотоциклчылар полкы командиры ярдәмчесе була.

1941 елның июлендә капитан Нәфыйковны 17-нче Мәскәү укчылар дивизиясенең 1316-нчы полкының 4-нче хәрби төзелеш батальоны командиры итеп тәгаенлиләр. Ул Мәскәү янындагы сугышларда катнаша.

1941 елның декабрь башында Нәфыйков оешып килүче 112-нче Башкорт кавалерия дивизиясенең полк командиры итеп тәгаенләнә. 294-нче кавалерия полкы составында Нәфыйков апрельдә фронтка җибәрелә. Аның хәрби юлы озын булмый, 1942 елның 10 июлендә Гәрәй Нәфыйков һәлак була.

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашкан татар шәхесләре
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Fransisko Goya

**Fransisko Goya** yäki **Fransisko Xose de Goya-i-Lusientes** (ispança *Francisco José de Goya y Lucientes*; 1746 - 1828, Bordo) - İspaniä rässamı häm gravör. Romantizm sınlı sänğäteneñ iñ kürenekle ostası.

## Tärcemäi xäle

Goya 1746 yılda urtaça milekle ğailädä tuğan.

1766-1771 yılda Rim şähärenä küçä. 1771 yılda Parma Sänğät Akademiäsendä oyıştırılğan bäygedä ikençe urın ala.

1775-1792 yıllarda Madrid şähärendä yäşi. Kiläçäk patşa Karl IV öçen berniçä eş başqara.

1789 yılda Karl III ülgännän soñ Goya Karl IV saray dairäseneñ töp rässamı bula.

1793 yılda Goya nıq awırta başlıy häm çuqraqlana. 

1808 yılda İspaniä Napoleon Frantsiäse tarafınnan basıp alına, İspaniädä kütäreleş, partizan suğışı başlana. Şul waqıtta Goya iñ tanılğan suğışqa qarşı bağışlanğan räsemnären icat itä.

1820 yılda Goya bik awırta başlıy. Şul çorda icat itelgän räsemnär "Qara räsemnär" dip yörtälär.

## İcat


Файл:Las gigantillas.jpg|Alıplar, 1792
Файл:Doña Isabel Cobos de Porc by Francisco Goya.jpg|İsabel Porsel suräte, 1804-1805
Файл:El dos de mayo de 1808 en Madrid.jpg|Madrid kütäreleşe, 1808
Файл:Piedad atribuida a Goya.jpg|Märxämät, 1774
Файл:El Quitasol (Goya).jpg|Qulçatır, 1777
Файл:Francisco de Goya, Saturno devorando a su hijo (1819-1823).jpg|Üz ulın aşawçı Saturn, 1819-1823
Файл:GOYA - Entierro de la Sardina (Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, 1812-14).jpg|«Sardina cenazası» , 1812—1819
Файл:Francisco de Goya - La casa de locos - Google Art Project.jpg|«Tile yort» , 1812—1819
Файл:Aníbal vencedor que por primera vez mira Italia desde los Alpes - Francisco Goya.jpg|«Hanibal ciñüçe» 
Файл:GOYA - El aquelarre (Museo Lázaro Galdiano, Madrid, 1797-98).jpg|«Qarçıqlar cıyını» 
Файл:Maja desnuda (museo del Prado).jpg|«Yalan Maxa» , 1790-1800
Файл:Maja vestida (Prado).jpg|«Kiengän Maxa» , 1802-1805.
Файл:Triple generacion.jpg|«Öçençe buın», 1769



## Ädäbiät

*    Батикль Ж. Гойя: Легенда и жизнь. М., Астрель, АСТ, 2006.
*    Левина И. М., Гойя, Л. — М., 1958;
*    Прокофьев В. Н., «Капричос» Гойи, М., 1970;
*    Прокофьев В. Н. Гойя в искусстве романтической эпохи. — М.: Искусство, 1986. — 216, [142] с. — (Из истории мирового искусства). — 25 000 экз.
*    Фейхтвангер Л., Гойя.
*    Cardera, Valentin. Biografia de D.Francisco Goya, pintor. El Artista, 2 1835
*    El Libro de Los. CAPRICHOS. Francisco de Goya. Мадрид. 1999. ISBN 84-87317-82-0
*    Mayer A., Francisco de Goya, Munch., 1923;
*    Klingender F. D., Goya in the democratic tradition, L., 1948, 2 ed., N. Y., 1968;
*    Sanchez Canton F. J., Vida у obras de Goya, Madrid, 1951;
*    Holland V., Goya. A pictorial biography, L., 1961;
*    Harris Т., Goya. Engravings and litographs, v. 1-2, Oxf., 1964:
*    Wyndham Lewis D. B., The world of Goya. L., 1968:
*    Gudiol J., Goya, L. — N. Y., 1969;
*    Goya. Konigliche Gemaldegalerie «Mauritshuis». Katalog, Haag, 1970 (библ.).

Törkem:Испания рәссамнары
Александр Василевский

**Александр Михаил улы Василевский** (рус. *Александр Михайлович Василевский*, 1895-1977) – Совет гаскәр башлыгы, Советлар Берлеге Маршалы (1943), Гомуми штаб башлыгы, Югары Сәргаскәрлек Ирәгенең  әгъзасы .

Бөек Ватан сугышында Гомуми штаб башлыгы буларак иң мөһим сугыш операцияләрен оештыруда катнашкан (1942-1945).

1945 елның февраленнән 3-нче Белорус фронты белән җитәкчелек итә, Көнигсбергны алу операциясен җитәкләгән.

1945 елда Совет-Япония сугышында Ерак Көнчыгыш совет гаскәрләренең башлыгы. Япония Империясен тиз тар-мар итүдә зур роль уйнаган.

1949-1953 елларда – Кораллы Көчләр министры, ССРБ Хәрби министры.

Советлар Берлеге ике тапкыр Каһарманы (1944, 1945), "Җиңү" ордены ике тапкыр кавалеры (1944, 1945).

## Шулай ук карагыз

* Сталинград сугышы
* Бөек Ватан сугышы
* Икенче бөтендөнья сугышы
* Җиңү көне
## Искәрмәләр

## Әдәбият
*    Василевский А. М. Дело всей жизни. — 6-е изд. — М.: Политиздат, 1989, 320 с ISBN 5-250-00657-4
*    Василевский А. М. О дисциплине и воинском воспитании. — М.: Воениздат. 1987. (пять статей из этой книги перепечатаны в книге «Маршал А. М. Василевский — стратег, полководец, человек» (см. ниже)).
*Ставицкий И. В. (сост.), Фотоальбом «А. М. Василевский». — М.: Планета,1991, 200 стр.
*    Басов А., Гаврилов Л. (сост.) Маршал А. М. Василевский — стратег, полководец, человек. — М.: Совет ветеранов книгоиздания, 2000, 624 стр. (аналитика, биография, статьи, интервью, воспоминания).
*    Штеменко С. М. Генеральный штаб в годы войны. — 2-е изд. — М.: Воениздат, 1989. [2]
*    Симонов К. Из бесед с Маршалом Советского Союза А. М. Василевским. (в книге Симонов К. Глазами человека моего поколения. — М.: Правда, 1990; перепечатано в книге «Маршал А. М. Василевский — стратег, полководец, человек»).
*   Песков В. М. Беседа с А. М. Василевским (в книге Песков В. М. Война и люди. — М.: Молодая гвардия, 1979; перепечатано в книге «Маршал А. М. Василевский — стратег, полководец, человек»).
*    Кавалеры ордена «Победа» (под ред. Лобова В. Н.). — М: Московское военно-историческое общество; Логос, 2000 (глава «Александр Михайлович Василевский», стр. 46-77).
*   Баграмян И. Х. Великого народа сыновья. — М.: Воениздат, 1984 (глава «А. М. Василевский», стр.43-84).
*    Грибков А. И. Исповедь лейтенанта. Встречи с полководцами. Операция «Анадыр», М: Мысль, 1999 (глава «Александр Михайлович Василевский», стр. 126—143).
*    Гареев М. А. Полководцы Победы и их военное наследие. — М.: Инсан, 2003.
*    Василевский Ю. А. Поверить в судьбу (воспоминания старшего сына маршала в книге Василевский А. М. Дело всей жизни. — М: ОЛМА-ПРЕСС, 2002, стр. 556—581).
* Василевский И. А. Стратег Победы (воспоминания младшего сына маршала в книге Василевский А. М. Дело всей жизни. — М: ОЛМА-ПРЕСС, 2002, стр. 582—589).
* Белов П. Ф. Тернии и звёзды. Повествование о Василевских. — Иваново: Талка, 1997 (вторая часть книги о родственниках маршала).
* Золоторубов А. М. Василевский: Жезл маршала (роман), — М.: Астрель, 2002.

Төркем:Бөек Ватан сугышы фронтлары сәргаскәрләре
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Меленки

**Меленки** () — Русиядә кече шәһәр, Владимир өлкәсенең Меленки районы административ үзәге.

Халык саны — 15 208 кеше (2010).

## География
Шәһәр Мещёра түбәнлегенең көнчыгыш өлешендә, Унжа елгасында, Владимирдан 150 километр ераклыкта урнашкан. Якындагы тимер юл станциясе — Бутылицы (22 км ераклыкта).
## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.

1778 елдан 1926 елга хәтле — Владимир наместниклыгының (1796 елдан — губернасының) өяз шәһәре.

1856 елда биредә 2 чиркәү, 478 йорт һәм 31 лавка (кибет) булган.

1929 елдан Меленки районы үзәге булып тора.

## Халык

Милли состав (2010): руслар (98,2%).
## Икътисад
Җитен комбинаты. Металл кою-механика заводы, зонтлар чыгаручы заводы. Азык-төлек сәнәгатенең предприятиеләре, төзелеш матерниалларны ясау.

## Искәрмәләр

Төркем:Владимир өлкәсе шәһәрләре
Königsberg

**Königsberg** (lat. *Regiomontium*, almança *Königsberg*, pruss. *Kunnegsgarbs, Knigsberg*; *Königsberg in Preußen*, litvaça *Karaliaučius*, lähçä *Królewiec*) - tärcemäse: **Patşa tawı** - 1255 - 1946 yıllarda Kaliningrad şähäreneñ iseme. 1255 yılğa qädär **Twangste**.

1773-1945 yıllarda Königsnberg - Könçığış Prussiäneñ başqalası.

## Qısqa tarix

1255 yılda pruss şähärlege **Twangste** urınında Tevton Ordenı tarafınnan Königsberg (Patşa Tawı) kirmäne salına.

1724-1804 yılda - böyek alman fälsäfäçese İmmanuil Kant Königsberg şähärendä yäşägän.

1758 yılda Rusiä ğäskärläre şähärne basıp alalar.

1758-1762 yıllarda Rusiäneñ şähäre.

İkençe Bötendönya suğışı waqıtında 1945 yılnıñ aprelendä Vasilevskiy citäklägän ğäskärlär qatı höcüm näticäsendä Königsbergnı basıp alalar.

370 000 cirle toruçılardan 20 000 genä qalğan, soñraq alar da Almaniägä küçerelä.

1946 yılda Mixail Kalinin ülgännän soñ şähärgä Kaliningrad iseme birelgän.

## Sıltamalar

* Кёнигсберг 
* Основные даты истории города
* Архив фотографий Восточной Пруссии
* Кёнигсберг. Сегодняшний Калининград. Архитектура немецкого времени.  Балдур Кёстер.
*  Калининград или Кёнигсберг? Полемика со сторонниками переименования города  Игнатьев А.
* Отто фон Ляш. Так пал Кёнигсберг
* В. И. Кулаков История Кенигсберга в отечественной историографии с 1945 года 
* Интерактивная карта со старыми и новыми фотографиями Кенигсберга и Калининграда в настоящее время 
* В.И. Кулаков Кёнигсберг – под нами. Глубины Альтштадта
* Телесериал "Кенигсберг. МОСТ, где Восток встречается с Западом"
Бөек Ватан сугышы хроникасы/1943 елның июле

## [[1943 ел]]ның [[1 июль|1 июле]]. 740-нче сугыш көне

1943 елның 5 июлендә алман һөҗүме башлана.
Совет гаскәр башлыгы төгәл алман һөҗүменең вакытын белеп (5 сәгатьтә Мәскәү вакыты), 22:30 һәм 2:20 (М. в.) сәгатендә контрарт-хәзерләнүен уздыра. Шуңа күрә фашист һөҗүме уңышлы булмый.

**[[«Цитадель» операциясе]]**.

**[[Совинформбюро]]**. 1 июльне фронта әһәмиятле үзгәрешләр булмый.

## [[1943 ел]]ның [[2 июль|2 июле]]. 741-нче сугыш көне

**[[Ставка Верховного Главнокомандования]]**.

**[[Совинформбюро]]**. 2 июльне фронта әһәмиятле үзгәрешләр булмый.

## [[1943 ел]]ның [[3 июль|3 июле]]. 742-нче сугыш көне

**[[Совинформбюро]]**. 3 июльне фронта әһәмиятле үзгәрешләр булмый.

## [[1943 ел]]ның [[4 июль|4 июле]]. 743-нче сугыш көне

**[[Курск сугышы]]**. (картана кара — Обстановка перед Курской битвой к исходу 4 июля 1943 года (306 КБ) ) **[[Воронеж фронты]].**

**[[Совинформбюро]]**. 4 июльне фронта әһәмиятле үзгәрешләр булмый.

## [[1943 ел]]ның [[5 июль|5 июле]]. 744-нче сугыш көне

**[[Курск сугышы]]**. (картана кара —  Курская оборонительная операция (411 КБ)) **[[Үзәк фронт]]**. Константин Рокоссовский:
### Фашист һөҗүме

## [[1943 ел]]ның [[12 июль|12 июле]]. 751-нче сугыш көне

**[[Курск сугышы]]**.
### Прохоровка бәрелеше
12 июльдә Дөньяның тарихында Прохоровка янында иң зур танк сугышы була. Фашист ягыннан 700 тирәсе танк катнаша.

Прохоровка бәрелешендә алман-фашист көчләре Прохоровканы буйсындыра алмыйлар, совет саклавын да ерый алмыйлар. Совет гаскәре алман берләшмәсен камап алмый.

Прохоровка бәрелешенең нәтиҗәсе: фашист һөҗүме "Цитадель" операциясенең уңышсызлыгы.

### Совет һөҗүм операцияләре
#### Орёл һөҗүм операциясе («Кутузов» операциясе)
12 июльдә Кызыл гаскәре Орёл каршы-һөҗүм операциясен башлый.

## [[1943 ел]]ның [[13 июль|13 июле]]. 752-нче сугыш көне

**[[Курск сугышы]]**. **[[Көнбатыш фронт (Бөек Ватан сугышы)|Көнбатыш фронт]]**. 13 июльне 11-нче гвардия армиясе (И.X. Баграмян) гаскәрләре

## Искәрмәләр

БВС
Х4307
Төркем:1943 елда ССРБ
27-нче механикалаштырылган корпус

**27-нче механикалаштырылган корпус** () — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ гвардиясендә механикалаштырылган корпус.

## Әдәбият
* Суворов Виктор. Ледокол. Кто начал Вторую Мировую войну? М., Издательский дом «Новое время», 1993. С. 262-о генерале И. Е. Петрове.
* Военно-исторический журнал, 1976, № 9, с.121-122. О генерале И. Е. Петрове.

## Сылтамалар
* Сайт Механизированные корпуса РККА. 27-й механизированный корпус

Төркем:Танк гаскәрләре
Yohannes Brams

**Yohannes Brams** (almança *Johannes Brahms [joːˈhanəs ˈbʁaːms]*; 1833, Hamburg - 1897, Vena) - alman kompozitorı häm pianist, Romantizm çorınıñ iñ kürenekle wäkilläreneñ berse.

## Tärcemäi xäle

1833 yılda Hamburg şähärendä teatr xezmätkäre, kontrabasist ğäiläsendä tuğan.

Yohannesnıñ berençe uqıtuçısı - anıñ ätise.

1853 yılda böyek alman kompozitorı Robert Şuman belän tanışa.

Brams berençe äsäre - Sonata fis-moll (op. 2) 1852 yılda yazılğan, 1854 yılda Leiptsig şähärendä çığarılğan.

1858 yılda Bremen qalasında - Alman rekviumı premyerası bik  uñışlı uzğan.

Brams üz tormışı çaqta uñışına ireşkän häm küp säyäxät itä alğan. Awrupada bik tanılğan bula.

1897 yılda Vena şähärendä awırudan ülgän, Üzäk ziratında (almança *Zentralfriedhof*) kümelgän.

## İcat
 
Brams ber opera da yazmağan, läkin başqa janrlarda küp eşlägän. İñ zur danı Bramska simfoniälär kitergän.

## Ädäbiät
**rusça**
*    Ганс Галь Иоганнес Брамс. Творчество и личность // Брамс, Вагнер, Верди. Три мастера,три мира. — Феникс, 1998. — С. 23-230. — 640 с. — 5000 экз. — ISBN 5-222-00274-8
*    Карл Гейрингер. Иоганнес Брамс = Johannes Brahms. — Москва: Музыка, 1965. — 432 с. — 8430 экз.
*    Е. М. Царева. Иоганнес Брамс. — Москва: Музыка, 1986. — 384 с. — 30 000 экз.(djvu-книга)

**almança**
*    Kalbeck Max Johannes Brahms. Biographie in 4 Bänden. — Tutzing: Faksimile-Nachdruck Schneider, 1976.
*   Korff Malte Johannes Brahms: Leben und Werk. — München: Deutscher Taschenbuch Verlag, 2008. — ISBN 978-3423246569
*    McCorkle M. L. Johannes Brahms thematisch-bibliographisches Werkverzeichnis. — München, 1984.

**inglizçä**
*    Deiters Hermann Johannes Brahms: A Biographical Sketch. — München: Cambridge University Press, 2009. — ISBN 978-1108004794 

Törkem:Композиторлар
Salvador Dali

**Salvador Dali** yä tulı iseme **Salvador Domenek Felip Jasint Dali** (katalonça *Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marqués de Dalí de Púbol, ispança Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Marqués de Dalí y de Púbol*; 1904-1989) - İspaniä rässamı, grafik, sınçı, rejissör, yazuçı.

Sürrealizm wäkilläreneñ iñ kürenekle rässam.

## Tärcemäi xäle

Dali İspaniä, Figeras  şähärendä notarius ğailäsendä tuğan. Katalon millätennän.

Salvadornıñ ber dustı kiläçäk FK Barselona futbolçısı - Xosep Samityer bulğan.

1921 yılda San-Fernando Akademiäsenä kergän, 1926 yılda annan quıp çığarılğan.

Dali 1929 yılda Breton oyıştırğan sürrealist klubına kerä.

1934 yılda Dali Qazan şähärendä tuğan ber qız Ğala Dali'ga (**Yelena İvan qızı Diakonova**) öylänä. Räsmi nikax 1958 yılda Jirona qalasında uza.

Dali üz xatınına Gala küp sınnar, räsemnär bağışlağan.

Kaudilio Franko İspaniä xakimiätenä kilgännän soñ Dali sul qaraşlı sürrealiastlar belän mönäsäbbätlären özep beterä.

1933 yılda Dali Wilhelm Tellne Lenin obrazında surätli.

Sürrealistlar Lenin'nı üz "ruxi ätise" dip  iğlan itkännär.

Suğış başlağannan soñ Dali belän Gala AQŞka kitälär.

AQŞta Dali belän Alfred Hiçkok film östennän eşli.

1982 yılda söykemle xatını Gala ülgännän soñ Dali depressiägä töşä.

1989 yılda Dali yöräk awırtuınnan ülä.

Dali wasiäte buyınça: "Qäberem buylap keşelär yörsennär", şuña kürä Dali Figeras teatrınıñ idäne astında kümelgän.

## İcat

**Dali sınnarı**


Dalí. Caballo.JPG|Caydaq belän abınğan at
Dalí DonQuijotesentado.JPG|Utıruçı Don Kixot
Dalí. Elefantecósmico.JPG|Ğälämi fil
Dalí. Gala.JPG|Gala täräzädä
Dalí. GalaGradiva.JPG|Gala Gradiva
Dalí.Perseo.JPG|Perseo



## Ädäbiät

*    Делассен С. Гала для Дали. Биография супружеской пары. М., Текст, 2008.
*    Джордж Оруэлл (англ. George Orwell). Привилегия духовных пастырей. Эссе. — Лениздат, 1990.
* Сальвадор Дали: жизнь и творчество художника
* Сальвадор Дали: ХХ век глазами гения 
* Галерея репродукций картин Сальвадора Дали
* Иллюстрированный путеводитель по Театру-музею Дали
* Тайная жизнь Сальвадора Дали, расказанная им самим

Төркем:Испания рәссамнары
9-нчы гвардия армиясе

**9-нчы гвардия армиясе** () — мактаулы Совет гвардиясе исемен йөрткән Бөек Ватан сугышы вакытында совет Коры җир гаскәрләренең ЭККА хәрби берләшмәсе.

## Әдәбият
Попов И. И на Влтаве свой закончили поход. М. ДОСААФ. 1987.г.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Калининград

**Калинингра́д** (1255 елга кадәр — Твангсте; 1946 елга кадәр — Көнигсберг, ; , ) — Россия шәһәре, Калиниград өлкәсенең административ үзәге. Илнең иң көнбатыш өлкә үзәге.

Преголя елгасының Калининград култыгына кою урынында урнашкан. 2010 елның җанисәбе буенча шәһәрдә 431 902 кеше яши.

Калининград — халык саны буенча Төньяк-Көнбатыш федераль бүлгенең икенче (беренче — Петербург), Балтыйк буе төбәгендә өченче (Рига һәм Вилнүстән калыша). Эре транспорт төене: тимер юл һәм шоссе юллары; диңгез һәм елга портлары; «Храброво» халыкара аэропорты. Калиниградта Россия ХДФның Балтыйк флоты штабы урнашкан.

Эре машиналар төзү үзәге, металлурия, җиңел, полиграфия сәнәгатьләре дә үсеш алганнар.
## Халык

Милләтләр (2010): урыслар — 87,4%, украиннар — 4,1%, белоруслар — 3,8%.
## Административ бүленеш
Калининград шәһәре 3 районга бүленә:
# Ленинград районы
# Совет районы
# Үзәк районы

## Кызыклы факт
1938—1996 елларда Калининград исемен шулай ук Мәскәү өлкәсендәге Королёв шәһәре йөрткән.

## Танылган шәхесләр
* Лада Дэнс (1966), җырчы.

## Моны да карагыз
* Көнигсберг
## Искәрмәләр


Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Михаил Калинин хөрмәтенә аталган объектлар
1-нче гвардия укчы төмәне (1-нче формалаштыру)

**Ленин орденлы 1-нче гвардия укчы ** () — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ гвардия укчы дивизиясе.

## Бәйләнеш

## Җитәкчеләр составы
* Иван Руссиянов, гвардия генерал-майор - (18.09.1941 - 22.10.1942)

## Әдәбият
* Латышев Н.П. Воронежский полк Е боях за Родину : из воспоминаний комиссара полка: Воронеж.Кн.изд-во. 1958.
* Сазонов И.Ф. Первая гвардейская. Боевой путь 1-й гв. ордена Ленина стрелковой дивизии: Москва, Воениздат. 1961.
* Крывелев И. Боевой путь Первой гвардейской дивизии: Москва, "Парт.стр-во". 1942. №12

## Сылтамалар
* Перечень № 5. Стрелковые, горно-стрелковые, мотострелковые и моторизованные дивизии 
* База данных советской армии 
* Конно-механизированная группа Костенко 
* Мой фронт 

Төркем:Бөек Ватан сугышы
Чәчкә Заһирова

**Чәчкә Заһирова** (*Чәчкә Миңнегали кызы Заһирова*) − Бөек Ватан сугышы чорында партизан-разведчик, тыныч тормыш елларында икътисад фәннәре кандидаты.

## Тормыш юлы
Чәчкә Миңнегали кызы Заһирова 1923 елның 21 июлендә Татарстанның Сарман районындагы Анак авылында туа. 1940 елда Чистайның икенче санлы татар урта мәктәбен тәмамлый. Мәскәүдә авиация институтында укыган җиреннән‚ үзе теләп‚ фронтка китә. Разведчик-диверсант буларак‚ 1941 елның 15 октябреннән 1944 елның 20 июленә кадәр дошман тылында хәрәкәт итә. Дошман тылында хәрәкәт иткәндә «Рита» исеме белән йөргән. Атаклы партизанка, Советлар Союзы Герое Зоя Космодемьянскаяның сугышчан дусларының берсе, яшьтәше булган. Аннары‚ сугыш тәмамланганчы‚ Совет Армиясе сафларында була. 
Тыныч тормыш елларында Чәчкә Миңнегали кызы‚ Мәскәү авиация институтын тәмамлап‚ үз һөнәре буенча самолетлар төзү заводында‚ аннары Төрекмәнстан каналы төзелешендә‚ Мәскәү фәнни-тикшеренү институтының Казандагы филиалында җаваплы вазифалар башкара. Диссертациясен уңышлы яклагач, икътисад фәннәре кандидаты‚ доцент Чәчкә Заһирова озак еллар дәвамында Казан дәүләт финанс-икътисад институтында укыта‚ җәмәгать эшләре белән ныклап шөгыльләнә‚ әлеге уку йортында эзтабарлык хәрәкәтенә җан өрә.

Чәчкә Миңнегали кызы Заһирова әтисен 34 ел буе эзләгән, аңа багышлап китап язган. Аның язмалары — тезмә һәм чәчмә әсәрләре — республика матбугаты битләрендә урын ала.

## Бүләкләр
Чәчкә Миңнегали кызы Заһирова сугышның башыннан ахырына кадәр партизан-разведчик булган, күрсәткән батырлыклары өчен “Кызыл йолдыз”, I, II дәрәҗә Бөек Ватан сугышы орденнары, “Бөек Ватан сугышы партизаны”, “Мәскәү оборонасы өчен” медальләре белән бүләкләнгән. 

## Сылтамалар
* http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2010_3_4/01/05/ 

Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Ибраһимович (герб)

**Ибраһимович** () - татарлардан килеп чыккан поляк гербы.

1523 елдан билгеле. Беренче тапкыр Ибраһим Бәхетъярович (Abrahim Bachtjarowic) нәселендә кулланыла.

## Моны да карагыз
* Ибраһимовичлар.

## Чыганаклар
* Klejnot w postaci trzech piór występuje w herbarzu T. Gajla, ale nieznane jest jego źródło.
* Herbarz rodzin tatarskich'' Stanisław Dziadulewicz, str. 5.
* Herbarz polski, Tadeusz Gajl, Gdańsk 2007, ISBN 978-83-60597-10-1.

Төркем:Татар герблары
Төркем:Польша дворян герблары
Endi Warhol

**Endi Warhol** ( ; çın iseme , , 1928-1987) - AQŞ rässamı, prodüser, dizayner, yazuçı, tuplawçı, jurnallar bastırıp çığaruçı, kinorejissör. Zamança sänğätneñ häm pop-art xäräkäteneñ tabınu şäxese.

"Homo universale" ideologiäsenä nigez saluçı.

1960 yıllarda "The Velvet Underground" alternativ rok-törkemeneñ menedjerı häm prodüserı.

Warhol turında berniçä näfis häm dokumental' film töşerelgän.

## Tärcemäi xäle

Warhol Pittsburg şähärendä (AQŞ) rusin ğailäsendä tuğan. 13 yäşlektä şaxtada 
eşlägän ätise wafat bulğan.

1949 yılda Karnegi texnologiä institutın tämamlağannan soñ grafik dizayn buyınça bakalavr däräcäsen ala.

1960 yılda Koka-Kola dizaynın buldırğannan soñ dan qazana.

1962 yılda berençe kürgäzmäne aça.

1963-1968 yılda berniçä film töşerä.

1968 radikal feminist qızı Valeri Solamas Warholnı ütermäkçe, öç tapqır qorsağına ata. Warhol klinik ülemnän häm 5 säğätle operatsiädän soñ isän qala.

1987 yılda operatsiädän soñ ülä.

## Säwdä mäğnäse

Soñğı waqıtta Warhol "iñ satılğan rässam" bula. 2013 yılda rässamnıñ satılğan eşläreneñ qimmäte 427,1 mln. dollar täşkil itte.

1985 yıldan 2010 yılğa qädär Warhol eşläreneñ bäyäläre 3400% kä arttı.

## Ädäbiät

* Самая полная русскоязычная галерея Энди Уорхола 
* Картины Энди Уорхола 
* Фонд Энди Уорхола
* Коллекция Энди Уорхола в Питтсбурге
* Веб-музей Энди Уорхола 
* Энди Уорхол и Арт-кар BMW M1
* Кинофестиваль «Фильмы Энди Уорхола» в Москве 28 мая — 3 июня 2001 года. 

Төркем:Рәссамнар