open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Радик Гайзатуллин

**Радик Рәүф улы Гайзатуллин** () — Татарстанның дәүләт эшлеклесе, Татарстан Республикасы Финанс министры (2002―2025). Икътисад фәннәре кандидаты, Татарстанның атказанган икътисадчысы (1996).

Ул 1964 елның 20 июлендә ТАССРның Буа районы Яңа Тинчәле авылында туа. 1985 елда «Бухгалтерлык хисабы һәм авыл хуҗалыгында хуҗалык эшчәнлеге анализы» белгечлеге буенча Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый. 1985-1986 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1986-1988 елларда — Лаеш районы «Маяк» колхозында баш бухгалтер, 1988 елда — Лаеш районы агросәнәгать оешмасының контроль- эше буенча төп белгече, 1988-1999 елларда «Бөреле» Агрофирмасының баш бухгалтеры булып эшли.

1999 елдан башлап — дәүләт хезмәтендә. Башта Татарстан Республикасы Финанс министрлыгының авыл хуҗалыгы һәм азык-төлекне финанслау бүлеге башлыгы, соңрак Татарстан финанс министры урынбасары һәм беренче урынбасары булып билгеләнә. 2002 елның 18 июнендә Татарстан Республикасы финанс министры булып эшли башлый.

2025 елның 18 гыйнварында ТР Министрлар Кабинетындагы традицион атналык киңәшмәдә республика финанс министры сыйфатында эшен төгәлләргә карар кылуы турында игълан иткән.
## Шәхси тормышы
Өйләнгән, улы һәм кызы бар.

## Бүләкләр
* 2002 ― «Россия Федерациясе финанс министрлыгының 200 еллыгы» медале 
* 2003 ― «Бөтенроссия халык исәбен алуны үткәрүдә күрсәткән хезмәте өчен» медале
* 2003 ― «Санкт-Петербург шәһәренең 300 еллыгы истәлегенә» медале
* 2004 ― «Төньяк флотына 70 ел» Истәлек билгесе 
* 2004 ― «Финанс хезмәте отличнигы» күкрәк билгесе 
* 2005 ― «Казаның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* 2022 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены ― *республиканың социаль-икътисади үсешенә зур өлеш кертүе һәм финанс эшчәнлегендәге казанышлары өчен* 
* 2025 ― «Дуслык» ордены (Татарстан)

## Кызыклы факт
2008 елда туган ягы Буа районы Яңа Тинчәле авылында әтисе Рәүф хөрмәтенә «Рәүф» мәтете, 2022 елда Казанның Совет районында, Сеченов урамында әнисе Рауза хөрмәтенә «Рауза» мәчете салдырган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Татарстан финанс министрлыгы сайты 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татарстанның финанслар министрлары
Төркем:«Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Янәсәй

**Енисе́й** ( «зур су», , , *Ulu akarsu, "*Олы агар су*"*, , , ) — Себердә елга, Россиянең һәм дөньяның иң зур елгаларының берсе.

Озынлыгы — 3487 км. Бассейн мәйданы — 2580 мең км².

## Торак пунктлар
### [[Тыва Республикасы]]
* Кызыл
* Шагонар

### [[Хакасия]]
* Абакан
* Саяногорск
### [[Красноярск крае]]
* Минусинск
* Дивногорск
* Красноярск
* Сосновоборск
* Железногорск
* Лесосибирск
* Енисейск
* Туруханск
* Игарка
* Дудинка

## Шулай ук карагыз
* Об-Енисей каналы

Төркем:Красноярск крае елгалары
Лесосибирск

**Лесосибирск** () — Россиянең Красноярск краенда шәһәр, Лесосибирск районының үзәге.

Халык саны — 61 146 кеше.

## География
Лесосибирск Енисей елгасында, Ангара арты платосында, Красноярскидан 270 километр төньяктарак урнаша. Красноярск тимер юлында *Лесосибирск* станциясе, эре елга порты.

### Климат





## Тарих
Лесосибирск урынында 1640 елдан *Маклаков Луг* авылы бар булган.

1940- — 1950-елларда Маклаково тирәсендә такта яру заводлары төзеләләр, *Новомаклаково* һәм *Новоенисейск* бистәләре корылалар.

1975 елда Маклаково һәм Новомаклаково шәһәр тибындагы бистәләре **Лесосибирск** шәһәренә берләштереләләр. 1989 елда шәһәр составына Новоенисейск штб-ы кертелә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 83,9%, татарлар — 7,4%, украиннар — 2,5%, алманнар — 1,3%, чуашлар — 1,1%.

## Икътисад
Лесосибирск сәнәгатенең төп тармаклары — агач һәм лесохимия тармаклары.

Мачталар сеңдерү, канифоль-экстракция заводлары. Агачларны күчереп төяү, агач эшкәртү, һ. б. комбинатлары.

## Югары уку йортлары
* Себер федераль университетының филиалы
* Себер дәүләт технология университының филиалы
* Заманча һуманитар академиясенең филиалы

## Галерея

Krestsobor.JPG|
Lesosibirsk-vokzal.jpg|Вокзал

## Искәрмәләр

Төркем:Красноярск крае шәһәрләре
Төркем:Красноярск крае район үзәкләре
Мияс (мәгънәләр)

**Мияс:**

* Мияс  — Чиләбе өлкәсендә шәһәр.
* Мияс (елга) — Россиянең Азия өлешендә елга, Тубылның сул кушылдыгы.
Алмыш

**Алмыш Җәгъфәр ибн Шилки** яки **Алмыш әмир, Алмуш, Алмас, Алмыш мәлик, Алмыш патша, Алмыш (Абдаллаһ) Җәгъфәр ибн Шилки, Алмыш илтәбәр** (آلمش جعفر ابن شیلکی, tat.lat. Almış Cağfar ibn Şilki) (VIII гасыр-925) — Идел буе Болгары җиденче хәкиме, беренче Идел Болгары Әмире, Шилки илтәбәр улы. Ислам дине кабул иткәннән соң Абдаллаһ Җәгъфәр ибн Шилки.

Алмыш Җәгъфәр ибн Шилки хәкимлеге чорында Ислам дине Идел буе Болгары дәүләтендә рәсми рәвештә кабул ителә.

## Ислам дине кабул итүе
Алмыш, Багдад хәлифәтенә илчеләр җибәреп, үз илендә ислам тәртипләрен урнаштыруда ярдәм итү һәм болгарларга мөселман динен өйрәтү өчен үзенә фәкыйһ—шәригать хокукларын яхшы белүче кеше җибәрүне үтенгән.
Болгар биенең үтенече канәгатьләндерелгән.

### Багдадтан илчелеге

922 елда Багдадтан Урта Азия аша болгарларга илче Сусан әр-Расси һәм илчелекнең сәркатибе Әхмәт ибне Фадлан җитәкчелегендәге вәкиллек килеп җиткән. Нәкъ менә илчелекнең асылда төп вазифасын үтәүче Ибне Фадлан Багдадка әйләнеп кайтканнан соң үзенең «Рисалә»сен язган. (Рисалә—берәр мәкалә, кечерәк китап дигән сүз.)

Илчелек борынгы болгарлар иленә һиҗри белән 310 елның 12 мөхәррәмендә аяк баса. Бу безнеңчә ел исәбе белән 922 елның 12 маена туры килә.

Болгар патшасы Алмыш (Ибне Фадлан аны, дәүләт башлыгы буларак, «мәлик» дип атый, гарәпчә патша дигән сүз) илчелекне ифрат зур тантана белән кабул иткән. Гарәпләр аңа кыйммәт бүләкләр һәм хәлифәнең яклавы билгесе итеп дәүләт байрагы тапшырганнар. Берничә көннән, җомга көнне, тантаналы төстә гыйбадәт кылганнар, хөтбә, ягъни җомга намазы укыганнар.

## Ислам дине рәсми рәвештә игълан итүе
Ике айдан соң, бөтен болгар халкы корылтаен җыеп, шул ук Багдад илчеләре алдында Алмас исламны кабул итүне рәсми төстә бөтен халык исеменнән игълан иткән.

Шул рәвешчә, дәүләт дине итеп исламны кабул итү болгар һәм аларга кардәш кабиләләрне берләштерүне төгәлләр чоры, төньякта болгарларның үзәкләштерелгән яңа дәүләтенең—Идел Болгарының тәмам оешып җитү вакыты булып санала.

Алмыш Ислам дине кабул иткәннән соң Абдаллаһ исеме алган. Әмир Абдаллаһ Җагфар ибн Шилки - беренче Болгар әмире булган.

## Истәлек
1989 елда — Һиҗри белән 1410 да — Идел Болгарында ислам кабул итүнең 1100 еллыгы тантаналы төстә билгеләп үтелде. Тантаналар Идел буенда Болгар шәһәрлегендә дә үткәрелде. Бу зур юбилейда катнашу өчен Шәрыкның 20 дән артык мөселман иленнән һәм шулай ук Көнбатыш Европаның байтак илләрендәге ислам җәмгыятьләреннән вәкилләр килде. 1100 ел электәге кебек үк, гаҗәеп күп җыелган халык алдында, азан әйтелгәннән соң, хөтбә укылды.

Бу "Болгар җыены" һәр елда Татарстанда үткәрелә.

## Шулай ук карагыз

* Кубрат хан
* Котраг
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Böyek Bolğar ile
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar çigä asılması
* Bolğar
* Ağa bazar
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe

## Тышкы сылтамалар
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.

Төркем:Татарстан тарихы
Мияс (елга)

**Мияс** (, ) — Россиянең Азия өлешендә елга, Исәтнең иң эре уң кушылдыгы. Башкортстан, Чиләбе һәм Курган өлкәләре аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 658 км, бассейн мәйданы — 21 800 км². Күбесенчә карлар белән туклана. Октябрь ахырында — ноябрь башында туңа, апрельдә ачыла. Урал тауларында башланып китә, анна соң Урал арты һәм Көнбатыш Себер тигезлекләре аша ага.

Елгада берничә зур булмаган сусаклагыч бар (иң эресе — Аргужа сусаклагычы).

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Мияс елгасы (башыннан Аргазы сусаклагычына кадәр).  — Тубыл елгасының Россиядә урнашкан өлеше, елга бассейны — Иртеш бассейны.

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010500812111200003411
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200341
* Бассейн коды — 14.01.05.008
* ГӨ буенча томы — 11
* ГӨ буенча чыгарылыш — 2

## [[Торак пункт]]лар
### [[Чиләбе өлкәсе]]
* Мияс
* Чиләбе
### [[Курган өлкәсе]]
* Каргаполье

## Галерея

Circus-Bridge-building-apr-2010.JPG|
Engelsa-bridge-apr-2010.JPG|
Engelsa-West-Ray-arp-2010.JPG|
Museum in Chelyabinsk.jpg|
Shore of Shershnyovskoye reservoir.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары‎
Төркем:Свердловск өлкәсе елгалары‎
Коритиба

**Коритиба** (*[[Португал теле|порт.]]*: *Coritiba Foot Ball Club*) — бразилиянең Парана штаты Куритиба шәһәре футбол клубы. Клуб үз штатындагы өч грандның берсе булып тора, аңардан кала «Атлетико Паранаэнсе» һәм «Парана» бар әле.

2011 елда клуб бразилия футболының элитар дивизионына - А Сериясенә кайта.

## Сылтамалар
*  Facebookта
*  twitterда

Төркем:Бразилия футбол клублары
Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Ибраһим әмир

**Абу Исхак Ибраһим ибн Мөхәммәд** яки **Ибраһим әмир, Абу Исхак Ибраһим ибн ибн Мөэмин әмир, Мөэмин-2** (ابراهیم, tat.lat. İbrahim ämir) (Х гасыр - 1026 ел, Болгар шәһәре) — Идел буе Болгары хәкиме, Мөэмин ибн Әхмәд әмир улы (?).

Ибраһим әмир хәкимлеге чорында Идел буе Болгары территориясе көнчыгыш юнәлешенә киңәйтелә.

## [[Алабуга]] салынуы
Идел буе Болгарын берләштерүдән һәм Болгар шәһәре тирәсендә үзәкләштерүдән соң, Болгар Илендә икътисади үсеш тиз бара. Болгар әмирләре сәүдә мөнәсәбәтләрен ныгыталар. Абд ар-Рахман ибн Мөэмин Казан шәһәренә нигез салудан соң, 1006-1012 елларда аның варисы Ибраһим әмир көнчыгыш болгар сәүдә-хәрби үзәге - Алабуга шәһәренә нигез салган. Нәтиҗәдә Идел буе Болгары дәүләтендә ике төп сәүдә үзәге салына: Казан һәм Алабуга.

## Хәтирә

2007 елда Алабуга шәһәрендә Алабуганың меңьеллыгы бәйрәме узды. Алабугага күп кунаклар килде. Алабуганың күп тарихи биналары Алабуганың меңьеллыгына яңадан торгызылган иде. Алабугага нигез салучыга — Ибраһим әмиргә һәйкәл ачылды. Һәйкәлнең авторы — Мәхмүт Гасыймов, сынчы, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[2008]]*). Ачылу тантанасында Минтимер Шәймиев, Равил Гайнетдин катнаштылар.

## Шулай ук карагыз

* Кубрат хан
* Котраг
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Böyek Bolğar ile
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar çigä asılması
* Bolğar
* Ağa bazar
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe

## Тышкы сылтамалар
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.

Төркем:Татарстан тарихы
Санчурск

**Санчурск** (, , ) — Киров өлкәсендә урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Санчурск районының административ үзәге.

Халык саны — 4 728 кеше (2010).

## Җəгърафия
Санчурск Олы КӘᴍᴎpиᴋә Кушма Штатларыан елгасы өстендә, Кировтан 312 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Якындагы тимер юл стаʜcасе – Яраң шәһәрендә (35 км).
### Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы
left|100px
Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.
## Тарих
Санчурск 1584 елда чирмеш җирләрендә *Царөвосанчурск* исеме астында крепость шәһәре буларак нигезләнгән.

1708 елда Царөвосанчурск өяз белән Казан губернасы cасᴛафына кертелә. 1780 елдан — вәтка  (1796 елдан — вәтка губернасы) cасᴛафында.

1796 елда Царөвосанчурск өязе бетерелә, өяз үзәге булмаган шәһәр cᴛатысын ала һәи Яраң өязе cасᴛафына кертелә.

1859 елда Царөвосанчурск шәһәрендә 4 чиркәү һәм бер базар булган.

1923 елда Царөвосанчурскка Санчурск исеме кушыла һәм ул авылга үзгәртеп корыла. 1944 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

## Халык

Милли cасᴛаф (2002): руслар — 93,9%, чирмешләр — 4,4%.

## Икътисад
Май ɜавyты, икмәк ɜавyты.

## Танылган шәхесләр
* Петр Кирпичников (1913-1997), КХТИ pиᴋтыры.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Киров өлкәсе шәһәр тибындагы бистәләре
Тагай (мәгънәләр)

**Тагай**:

* Тагай бәк — Алтын Урда бәге
## 

* Тагай (Менделеевск районы) — Татарстан Республикасының Менделеевск районындагы авыл.
* Тагай (Сембер өлкәсе) — Сембер өлкәсенең Майна районындагы авыл, 1780—1796 елларда — шәһәр.
Сәхәбетдин мәчете (Кошман)

**Түбән Кошман мәчете** - Татарстанның Кайбыч районы Түбән Кошман авылында урнашкан мәчет. 
## Тарихы
ХХ гасыр башында, төгәлрәге 1910 елда Түбән Кошманда беренче мәчет төзелә. Аның мулласы Әхмәтша хәзрәт була. Бу мәчеттә Закир хәзрәт 20 ел дәвамында, аны 1930 елда кулган алганчыга кадәр, мулла булып тора. Аннан соң мәчеткә йөрүче белемле биш карт сөйләшеп, чиратлашып, имамлык итәргә килешәләр. Алар бишесен берьюлы кулга алмаслар дип, шулай эшли. Араларында иң белемлесе Ибраһим хәзрәт булган. 1938 елда мәчетнең манарасын кисеп клуб ясыйлар. Шул вакытта намаз укырга урын калмагач, Фәхрикамал әби җомга, гаетләрне үз өендә укырга рөхсәт итә. 1954 елга кадәр, сугыш чорында да Ибраһим хәзрәт, аның тормыш иптәше Тайфә апа авыл халкы арасында динебезне саклап калуга, аны буыннан-буынга күчә баруы өчен зур эш башкардылар. Аларның кызлары Гайшә, Нурсафа Коръән укып, хатын-кызлар арасында дин сабаклары өйрәткән. Алга таба Ибраһим хәзрәт эшен төрле елларда Габдулла, Габдрахман, Шәмсетдин, Хәбибулла хәзрәтләр дәвам иткән.

Ә Түбән Кошманда 2006 елда эшли башлаган мәчетне төзетү эшен Кәрим хәзрәт башлап йөргән. Түбән Кошман мәчете мулласы булып Ибраһим хәзрәт Сабиров тора.

## Моны да карагыз

*Югары Кошман мәчете
* Кайбыч районы мәчетләре исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*ТҮБӘН КОШМАН АВЫЛЫ МӘЧЕТЕНӘ - 20 ЕЛ!

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Кайбыч районы мәчетләре
Чардаклы

**Чардаклы** (, ) — Сембер өлкәсенең Чардаклы районында урнашкан бистә, 1940—2003 елларда — шәһәр тибындагы бистә. Исеме  акчарлак сүзеннән алынган булуы мөмкин.

Халык саны — 11 437 кеше.

## География
Чардаклы Сембердән 35 километр көнчыгыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Чердаклы* тимер юл станциясе. Чардаклы аша Р178 (Саранск — Сембер — Мәләкәс — Самар) автоюлы бара.

## Тарих
Чардаклы 1688 елда Пенза өязеннән күченеп килгән йомышлы татарлар тарафыннан нигезләнгән. Чардаклының беренче яшәүчеләр татарлар һәм мордва булганнар.

1859 елда Самар губернасы Ставрополь өязендәге Покровское (Чардаклы) авылында 1 чиркәү, почта станциясе һәм бер базар булган.

1957 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 60,6%, татарлар — 23,1%, чуашлар — 9,8%, мордва — 0,9%.

## Икътисад
Ит комбинаты, спирт заводы, май заводы,  заводы, элеватор.

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Чардаклы районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсенең шәһәр тибындагы бистәләре
Аркүл (Көлмез районы)

**Аркуль** () — Киров өлкәсенең Көлмез районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Көлмез районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
ГУЛАГ

400px|thumb|right
**Лагерьларның һәм тоткынлык урыннарының баш идарәсе** () — 1930—1960 елларда булган массакүләм ябылуда булу урыннары белән идарә иткән ССРБ ЭЭХК, соңрак ЭЭИ, юстиция министрлыгының бүлекчәсе.

1930 елның 24 апрельдагы Берләшкән Дәүләт Сәяси Идарәсенең боерыгы буенча *Лагерьларның идарәсе* барлыкка килә.

#### [[Татарстан]] территориясендә ГУЛаг лагерьләре
# **Идел тимеръюл хезмәт һәм төзәтү лагере** () — 1942-1943 елларда бар булган. Лагерьның идарәсе Казан шәһәрендә урнашкан. Тоткыннар саны — 5400 кешегә кадәр; алар Казан — Сембер тимер юлы төзелешендә һәм авыл хуҗалыгында хезмәт иткәннәр.
# **Казан нефть эшкәртү заводының хезмәт һәм төзәтү лагере** () — 1952-1953 елларда бар булган. Лагерьның идарәсе Казан шәһәрендә урнашкан.  Тоткыннар саны — 500 кешегә кадәр; алар Казан нефть эшкәртү заводының төзелешендә хезмәт иткәннәр.
# **Зөя лагерь бүлкечәсе** () — 1947-1948 елларда бар булган. Лагерьның идарәсе Зөя станциясе тирәсендә шәһәрендә урнашкан. Тоткыннар саны — 500 кешегә кадәр; алар *тимеръюл төзелеше лагерьларның баш идарәсенең* (ГУЛЖДС) №1 заводында хезмәт иткәннәр.
# ** Татспецнефтестройның № 1 төзелешенең хезмәт һәм төзәтү лагере** () — 1952-1953 елларда бар булган. Лагерьның идарәсе Әлмәттә урнашкан. Тоткыннар саны — 2300 кешегә кадәр; алар неефть эшкәртү сәнәгатенең предприятеләре төзелешендә хезмәт иткәннәр.
# ** Татспецнефтестройның № 2 төзелешенең хезмәт һәм төзәтү лагере** () — 1952-1953 елларда бар булган. Лагерьның идарәсе Яңа Писмән авылында урнашкан. Тоткыннар саны — 1300 кешегә кадәр; алар нефть эшкәртү сәнәгатенең предприятеләре төзелешендә хезмәт иткәннәр.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе

## Искәрмәләр

Төркем:ГУЛАГ
Суюн Капаев

**Капаев Суюн Имамгали улы** (1927—2001) — нугай язучысы һәм шагыйре. Карачай-Чиркәсиянең халык язучысы, Дагыстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

Суюн Капаев 1927 елда Карачай-Чиркәсиянең Нугай районы Иркен Йорт авылында туган. 1957 елда Ставрополь пединститутын тәмамлый. «Ленин йолы» газетасында эшли. Аның улы  Иса Суюн улы Капаев та билгеле язучы булып тора.

Капаев иҗаты 1950 еллардан бастырыла башлый.

## Сылтамалар
*Литературы народов России: XX в.: словарь / Н. С. Надъярных. — М.: Наука, 2005. — С. 215-216. — 365 с. — 1100 экз.

## Чыганаклар
*Рус Википедиясе.

Төркем:Нугай язучылары
Төркем:Нугай шагыйрьләре
Төркем:Карачай-Чиркәсия язучылары
Сюга

**Сюга** (, ) – Россиянең Европа өлешендә елга, Валаның сул кушылдыгы. Удмуртиядә ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 35 км, бассейн мәйданы – 273 км². Кар һәм яңгырлар белән туендырыла.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Аркүл штб-дан Нократ Аланы шәһәренә кадәр Нократ елгасы.  – Нократ, елга бассейны – Чулман бассейны.

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафынан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010300512111100039160
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111103916
* Бассейн коды – 10.01.03.005
* ГӨ буенча томы – 11
* ГӨ буенча чыгарылыш – 1

## Торак пунктлар
* Можга

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия елгалары
Иса Капаев

**Иса Суюн улы Капаев **  — нугай язучысы һәм шагыйре. Карачай-Чиркәсиянең халык язучысы.

Суюн Капаев 1949 елның 16 июнендә Карачай-Чиркәсиянең Нугай районы Иркен Йорт авылында туган. Язучы Капаев Суюнның улы.

Капаев Ростов инженер-төзелеш институтын һәм Мәскәүдә Горький исемендәге әдәбият институтын тәмамлый. «Ленин йолы» гәҗитендә эшли.

Капаев иҗаты 1968 елдан бастырыла башлый.

## Иҗат
1968 елда Капаевның беренче хикәясе басыла. 1970 еллар башында «Дон», «Халыклар дуслыгы», «Байрак», «Яшьлек» исемле әдәби журналларда басыла. 1975 елда аерым басма булып Капаевның «Куржын» исемле беренче китабы чыга.

1970 еллар ахырында - 1980 еллар башында аның «Сынтаслы турында әкиятләр», «Сәлам, Михаил Андреевич!», «Гармонист» һәм «Вокзал» романы басылып чыга. Язучы иҗатында «Чагылдыру китабы» (1989, 1991) аерым урын алып тора.

1990 еллар башында Капаев актив рәвештә публицистика белән шөгыльләнә башлый. Ул "Кыпчак ае" журналының баш мөхәррире була.

2000 елда Капаевның "Йөзеп баручы күләгәләр" исемле китабы чыга.

Капаев әсәрләре болгар, казакъ, каракалпак, поляк һәм рус телләренә тәрҗемә ителгән.

## Гаилә

* Хатыны - Кельдихан Кумратова (1944-2003) - «Карачай-Чиркәсия Республикасының халык шагыйре» дигән югары исемгә лаек булган профессиональ нугай әдәбиятчыларының берсе.
* Өч бала.
* Әтисе - Суюн Имамали улы Капаев (1927-2001), нугай язучысы һәм шагыйре, Карачай-Чиркәсиянең халык язучысы, Дагстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Әдәбият

* Литературы народов России: XX в.: Словарь / Под ред. Н. С. Надъярных. — М.: Наука, 2005. — С. 216. — 365 с. — 1100 экз. — .

## Сылтамалар
*Литературы народов России: XX в.: словарь / Н. С. Надъярных. — М.: Наука, 2005. — С. 215-216. — 365 с. — 1100 экз.
* Юбилей Исы Капаева
* Кривоносова С. Половецкая душа// Дагестанская правда. — 2009. — 7 июля.
* Иса Капаев. «Сынтаслы Туралы толғау» 

## Чыганаклар
*Рус Википедиясе.

Төркем:Нугай язучылары
Төркем:Нугай шагыйрьләре
Төркем:Карачай-Чиркәсия язучылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Тайшет

**Тайшет** () — Россиянең Иркутск өлкәсенда шәһәр, Тайшет районының үзәге.

Халык саны — 35 481 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 49 760 кеше.

## Исемнең килеп чыгышы
Шәһәр исеме ике кет сүзләреннән — *та* «суык», *шет* «елга» килеп чыккан.

## География
Тайшет Тайшетка елгасына өстендә, Бирюса платосында, Иркутсктән 680 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Көнчыгыш Себер тимер юлында *Тайшет* станциясе, эре тимер юл төене; Байкал-Амур магистраленең башлангыч пункты. Шәһәр аша М53 «Байкал» (Новосибирск — (Тум —) Кемерово — Красноярск — Иркутск) автоюлы бара.

### Климат




## Тарих
Тайшет 1897 елда Транссебер магистрале төзүе сәбәпле бистә буларак оешты. 1910 елда паравыз депосы төзелә.

1937 елда шәһәр тибындагы бистә статусын, ә 1938 елда шәһәр статусын ала. 1930-50 елларда Тайшет ике ГУЛАГ частьләренең (ЮжЛАГ һәм ОзёрЛАГ) үзәге булган. 1940—1947 елларда вакытлыча туктаулар белән Тайшет—Братск тимер юл салынган, тимер юл төзелешендә япон һәм алман әсирләре дә катнашканнар.

1960 елдан — өлкә буйсынудагы шәһәр.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 92,2%, татарлар — 2,3%, украиннар — 1,8%.

## Икътисад
Әлүмин заводы, шпаллар сеңдерү, гидролиз заводлары.

Азык-төлек һәм урман сәнәгатьләре ширкәтләре.

## Галерея

Map taishet.gif|
North Tayshet.JPG|
South Tayshet.JPG|
Tayshet old.jpg|
Trans Siberian railway Tajshet.jpg|
Водонапорная башня в г. Тайшет.JPG|

## Искәрмәләр

Төркем:Иркутск өлкәсе шәһәрләре
Фазыл Абделҗәлилов

**Фазыл Апас улы Абделҗәлилов ** (, 1.03.1913—1974) — күренекле нугай язучысы. Нугай әдәбиятына нигез салучылардан.

Фазыл Абделҗәлилов 1913 елда Каңлы авылында туган, бүген бу авыл Ставрополь краеның Солтан районына керә.
1932 елда Чиркәс педагогика техникумын бетерә.

Иҗаты 1931 елдан бастырыла башлый. Фазыл Абделҗәлилов «Күпләрдән икәү» (1936), «Көчлеләрдән гаилә» (, 1950), «Асантай» (1955); «Побеждённые враги» пьесалары (1936); «Шаулады Кубансу» (, 1955), «Каты агым» (, 1959) һәм «Бес камышы- бәрәкәт» (, 1966) романнары авторы.

## Тышкы сылтамалар
* Краткая литературная энциклопедия
* Ногайская литература 

Төркем:Нугай язучылары
Керженец

**Керженец** () — Россиянең Европа өлешендә елга, Иделның сул кушылдыгы. Түбән Новгород өлкәседә ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 290 км, бассейн мәйданы — 6140 км². Ноябрьдә туңа, апрельдә ачыла.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Идел елгасы (Ука елгасы тамагыннан Чабаксар сусаклагычына кадәр (Сыры һәм Ветлуга елгалардан башка).  — Идел (Ука елгасы тамагыннан Куйбышев сусаклагычына кадәр (Сыры елга бассейныннан башка)), елга бассейны — Идел (Куйбышев сусаклагычына кадәр).

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010400312110000034448
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003444
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буенча томы — 10
* ГӨ буенча чыгарылыш — 0

## Кушылдыкар
Ялокша, Ухтыш, Мошна, Южный Козленец,Большой Безменец, Северный Козленец, Белбаж, һ. б.

## Шулай ук карагыз
* Кержаклар

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Каһан

**Каһан** - ( *хакан, хаган*, урта монгол , *Qaɣan*; хәзерге монголча *хаан*, борынгы төрки - **𐰴𐰍𐰣**, кыт. 可汗, , пиньинь: *Kèhán*) — урта гасыр күчмә халыклар иерархиясенең иң югары титулы. Ханнар ханы. Монгол империясе чорында **каан** («бөек хан») рәвешенә кергән.

«Каан» рәвешендә беренче тапкыр XIII гасырда күренә. Ул Бөек Монгол Олысының югары башлыгына карата кулланылган һәм Чыңгызханның Ясасындагы титулатурага кертелгән.

Үгәдәй беренче булып каһан титулын алган дип санала.  Җәми ат-таварихтагы Рәшит ад-Дин бу исем белән Борҗиһиннардан башлап Борҗиһин кланының күп әгъзаларының исемнәрен, шулай ук Чыңгызхан токымнары исемнәрен бәйли. Чыңгыз үзе каһан дип аталмаган. Шул ук вакытта, шул ук Рәшит ад-Дин "Үгәдәй Чыңгызханнан соң каан булды" дип яза.  Әрмән тарихчысы Григор Акнерци (монах Магакия) шулай ук "Чангыз-Каан" турында яза.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ганиев Р.Т. Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв —  Екатеринбург:  Издательство Уральского университета, 2006. — Б. 152. — .
* Мельникова Е.А. «Князь» и «каган» в ранней титулатуре Древней Руси // Древняя Русь и Скандинавия —  Москва:  Русский фонд содействия науке и образованию, 2011. — Б. 476 с.. — .

Төркем:Монгол империясе
Төркем:Титуллар
Абдулхәмид Җанибәков

**Абдулхәмид Шаршенбий улы Җанибәков** (1879 – 1955) — галим-этнограф, нугай язуын язучыларның берсе. Беренче нугай әлифбаларын төзүче.

## Биография
Абдулхәмид Җанибәков 1897 елда Әстерхан шәһәренең Тыяк бистәсендә нугай-карагашлар гаиләсендә туа. Икенчебер әстерхан нугае галиме Абдрахман Үмәров укучысы. 1901 – 1917 елларда Хуҗатайта, Ясын-Соканда эшли, нугай мәктәпләре ача. 1920 елда Чиркәсиягә күченә. Башта нугай латин әлифбасын, 1938 елда кирилл әлифбасын төзи.

Төп эше - нугай халык авыз иҗаты җыелмасы - «Соьз казнасы» – «Сүз хәзинәсе».

Кызы Җанибәкова Софья Абдулхәмид кызы - беренче рус-нугай зур сүзлеген төзүче. Оныгының ире - космонавт, авиация генерал-майоры, ССРБ каһарманы - Владимир Җанибәков.

Әстерханда бер урам Җанибәков исемен йөртә.

## Библиография
* Свод орфографических правил ногайского литературного языка. 1932
* Очерки истории ногайцев.

## Тышкы сылтамалар
* Просветительская деятельность А.-Х. Ш. Джанибекова и проблемы сохранения ногайской национальной культуры

Төркем:Нугай язучылары
Төркем:Төрки телләр белгечләре
Чабата

**Чабата** — элеккеге заманда Көнчыгыш Европада таралган тәбәнәк аяк киеме. Авыл җирлегендә 1930 елларга кадәр кулланылышта йөри. Юкә, карама һ.б. агачларның курысыннан, кайрысыннан яки сүсеннән үрелеп ясала.

Чабатаны язма чыганакларда беренче тапкыр искә алу XII гасырга карый. Чабаталар шулай ук белорусларда, карелларда, финнарда, мордвада, чуашларда, татарларда, украиннарда таралган була.

## Тышкы сылтамалар
* Чабатага мәдхия вә мәрсия. Адлер ТИМЕРГАЛИН

Төркем:Аяк киемнәре
Нәзир әд-Дин

**Нәзир әд-Дин** яки **Нәзир әд-Дин хәлиф, Әтәк Җәңге Шамгын улы** (ﻧﻪﺯﻳﺭ ﺋﻪﺩ-ﺩﻳن, tat.lat. Näzir äd-Din) (1180-1225) — Идел буе Болгары хәкиме.

Нәзир әд-Дин хәлиф исеме белән болгар дирһәмнәре табылган.
Рус кулъязмаларында Нәзирны - Отяк патша булып аталган. Бүтән чыганакларда аны Әтәк Җәңге Шамгын улы атыйлар.

## Сарык сугышы
1223 елда Чыңгызхан гаскәр башлыклары - Субудай батыр һәм Җәбә нойон Рус-Кимәк бердәм гаскәрләрен Калка елгасында тар мар иткән. 1223 елның көзендә маңгул армиясе Идел буе Болгары дәүләтенә юнәлгән. Идел болгарлары Нәзир әд-Дин һәм аның улы Мустансир (Габдулла Чәлбер) җитәкчелегендә Җигүле таулары янында махсус ныгытмалар әзерләгән һәм маңгулларны тулысынча чолгап күбесе маңгул гаскәриләре әсирлекккә алган. Мәшһүр җиңелми торган Субудай һәм Җәбә нойон үз әсир гаскәриләр азат иткәне өчен сарыклар белән түләгәннәр (бер гаскәри - бер сарык тәкәсе). Кимсетелгән маңгуллар болгарларга үч алырга ант биргәннәр, шулай итеп Бату хан беренче төп һөҗүме 1236 елда ягъни Идел буе Болгары дәүләтенә каршы оештырган.

## Шулай ук карагыз

* Кубрат хан
* Котраг
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Böyek Bolğar ile
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar çigä asılması
* Bolğar
* Ağa bazar
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
## Әдәбият
* Мәрҗани Ш. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. Казан, 1989; Усманов М.А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. Казан, 1972.  
## Тышкы сылтамалар
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.
* Татар иле 

Төркем:Татарстан тарихы
Көмеш табан балык

**Көмеш табан балык** () — карплылар гаиләсендәге төче су балыгы. Авразия белән Төньяк Америка сулыкларында киң таралган. Идель бассейны елгаларында да очрый. Озынлыгы 40 см га кадәр һәм 2 кг авырлыккача җитәргә мөмкин.

Аның озынлыгы 20 см, авырлыгы 350 г. Яшәвенең 2-4 нче елында җенси җитлегә. Үрчемлелеге 30-400 мең бөртек уылдык. 7-10 ел яшиләр.

Көмеш табан балык планктон, детрит, суүсем, кортлар белән туклана.


Image:Kroeskarper 40 cm 16cm hoog 6 cm staart 003.JPG|көмеш табан балык-рекордсмен (озынлыгы якынча 40 см)
Image:Carassius_gibelio_Variations G1.jpg|Маймычлар


## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: серебряный карась 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Чабаталы морзалар

**Чабаталы морзалар** - христиан динен кабул итмәүләре аркасында үзләренең җәмгыяви өстенлекләрен югалткан, бөлгән һәм XVIII гасырда Казан адмиралтействосына яздырылган татар морзаларының ироник атамасы.

Мәсәлән, Пинзәдәге һәр авылның үз морзалары булган. Ләкин аларның крепостной крестьяннары булмаган. Чөнки ислам диненнән христиан диненә күчәргә теләмәгән өчен бу морзаларны крепостной крестьяннар тотудан мәхрүм иткәннәр, һәм инде алар, табигый ки, чабаталы морзаларга әйләнгәннәр. Мәсәлән, Мазарлы авылында крестьяннарның күбесе чиновникларга үзләренең морза икәнлеген дәлилли торган кәгазьләр күрсәтә алганнар. Әлеге "грамота"ларда җирләрнең бу кешеләргә "йомышлы татарлар" булганнары өчен бирелгәнлеге хакында әйтелә..

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с., илл

Төркем:Татарлар
Төркем:Йомышлы татарлар
Дуңгызлы

**Дуңгызлы** (, ) — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче эрзә авылы. 18 гасырда нигезләнгән.

## Тарих
Авыл атамасы татарча «дуңгыз» һәм эрзәчә «ляй - елга» дигәннән.

1709 елда телгә алына, бу вакыт авыл Күзнәй өязе составына кергән.

## Халык
2004 елда авылда 318 хуҗалыкта 733 кеше яшәгән. Милли составы: мордва (89,5%), татарлар (1,5%), руслар (8%), чуашлар (1%).

## Чыганаклар
*БЕРЁЗОВКА (Березовка, Донгузлей). 
*На "Весь Пензенский край". Неверкинский район. 

Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
План (Неверкин районы)

**План** () — Пенза өлкәсенең Неверкин районына керүче рус-татар авылы. 1670 елларда нигезләнгән.

2004 елда авылда 225 хуҗалыкта 623 кеше яшәгән. Татарлар халыкның 15%ын, руслар - 80, чуашлар - 3, мордвалар 2%ын алып тора.

Элек волость үзәге булып торган.

## Чыганаклар
* План (Воронцово, Архангельское) Неверкинского района Пензенской области 

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
Төркем:Неверкин районы торак пунктлары
Зима

**Зима** () — Россиянең Иркутск өлкәсенда шәһәр, Зима районының үзәге.

Халык саны — 32 222 кеше.

## География
Шәһәр Зима елгасының Ока елгасына (Ангара кушылдыгы) кушылу урыны янында, Иркутск-Черемхау тигезлегендә, Иркутсктән 251 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Шәһәр янында М53 «Байкал» (Новосибирск — (Тум —) Кемерово — Красноярск — Иркутск) автоюлы бара.

### Климат



## Тарих
1743 елда *Старая Зима* авылы буларак нигезләнә.

1772 елда авыл аша *Мәскәү җигүле тракты* төзелә. 1898 елда Себер аша магистральнең *Зима* станциясе ачыла.

1922 елда шәһәр статусы бирелә, 1923 елдан — Зима районы үзәге.

1960 елдан — өлкә буйсынудагы шәһәр.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 95,2%, украиннар — 1,7%, татарлар — 0,7%.

## Икътисад
Такта яру һәм агач эшкәртү сәнәгатнең ширкәтләре.

Гидролиз, канифоль-экстракция, химия, тимер-бетон әйберләр ясау, кирпеч заводлары. Локомотивлар һәм вагоннар депосы.

## Танылган шәхесләр
* Евгений Евтушенко (Гангнус) — рус совет язучысы, режиссёр һәм актёр.

## Галерея

Trans Siberian railway Zima.jpg|
Trans-Siberian Railway 1990. Waiting For A Train At Zima.jpg|
Winter (386612984).jpg|
Zima Station.jpg|
ZimaStation.jpg|

## Искәрмәләр

Төркем:Иркутск өлкәсе шәһәрләре
Идеология

**Идеология** (, грек.  — рәвеш, идея; и  — сүз, аң, белем) ул — теге яки бу социаль төркемнең яисә милли берлекнең идеяләр системасы. Идеология иҗтимагый психологиягә (чынбарлыкның реальлегенә) нигезләнә, аның югары (теоретик) басмасын тәшкил итә. Идеология, иҗтимагый психологиядән аермалы буларак, стихияле түгел, максатчан рәвештә формалаша. Идеология иҗтимагый психологиягә нигезләнеп формалашса да, аңа үзенең йогынтысын ирештерә тора, аны билгеле бер юнәлешкә буйсындыра ала. Мәсәлән, революцион идеология үз йогынтысындагы ке-шеләрнең психологиясен дә шушы юнәлештә тәрбияли. Ьәм киресенчә, шәфкатьсезлек, үтерүләр һәм башка җинаятьчел маҗаралардан торган телевизион тапшырулар кешеләрнең, бигрәк тә яшь буынның, психологиясендә нәкъ шушы юнәлештәге принципларны тәрбияли.

«Идеология» термины фәнни кулланышка XVIII гасыр азагында француз философы һәм икътисадчысы Дестют де Траси (1754—1836) тарафыннан кертелә. Ул бу термин астында уңай мәгънәне, аерым алганда, җәмгыять өлкәсендәге уй-фикерләрне күздә тота. Ләкин Дестют исән вакытта ук бу терминга тискәре, кимсетүле мәгънә бирә башлыйлар. Бу караш XIX гасыр уртасында да хакимлек итә әле. Мәсәлән, K. Маркс белән Ф. Энгельс үзләренең «Немец идеологиясе» (1846) дигән хезмәтләрендә «идеология» терминын «иллюзия» мәгънәсендә кулланалар. Ләкин XX гасырда «идеология» үзенең тәүге мәгънәсенә кайта, һәм ул аерып карауга (дифференцациягә) дучар була.

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Төркем:Социология
Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Сәясәт
Төркем:Политология
Төркем:Җәмгыять
Төркем:Идеология
Милли идея

**Милли идея** ул — милли берәмлекнең киләчәктә үсү өчен объектив ихтыяҗын чагылдыручы идея, шушы тарихи этапта аның тарафыннан чишелмәгән проблемаларның берсе.

Шушындый идеяләр (хәл ителмәгән проблемалар) һәр социаль-этник берәмлек алдына да килеп баса. Ьәр тарихи этапта яңа идеяләр туарга өлгерә. Аларны хәл итү — «идеяләр бетте» дигән сүз түгел, тормышка ашырылган идеяләр урынына яңалары туа, аларны хәл итү яңа туган идеяләрне тормышка ашыру проблемасын китереп куя. Ьәм мәңге шулай. Милләт алдында туып тора торган проблемалар барысы да — милли идеяләр. Ьәм алар — катып калган формулалар түгел, бәлки тарихның конкрет этапларында туып, яңарыш кичерә торган мөһим һәм конкрет идеяләр.

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Төркем:Сәясәт
Төркем:Идеология
Төркем:Фәлсәфә
Әхлакый аң

**Әхлакый аң** ул — кешеләрнең җәмгыятьтәге күренешләргә, кешеләр һәм социаль төркемнәр арасындагы мөнәсәбәтләргә карата формалашкан хисләре, карашлары җыелмасы.

Әхлакый аң җәмгыятьтә, «язылмаган законнар» ролен уйнап, кешеләрнең холкын көйләү вазифасын үти. Әхлакый аң, хокукый аң кебек үк, стихияле рәвештә шәкелләнә. Әхлакый аң җәмгыять һәм аның субъектлары арасындагы рухи принцип буларак, тарихи рәвештә кешеләрнең тормыш тәҗрибәсе нигезендә барлыкка килә. Әхлакый аң, бер яктан, җәмгыятьнең хокукый аңы белән, икенче яктан, дини аң белән тыгыз бәйләнештә, аның принциплары белән үрелеп яши. Әхлакый аңның дини аң белән бәйләнеше турында сүз барганда кайбер кешеләр әхлакый аң дини аңнан соңрак барлыкка килгән, гомумән, аларны, ягъни әхлакый нормаларны, халык Изге китаплардан алган дип расларга тырышалар.

## Чыганаклар
*Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Төркем:ФәлсәфәТөркем:ӘхлакТөркем:Этика
Коллективлык

**Коллективлык** (лат. coligo — берләшү, берләштерү) - кешелек дөньясында күмәк хезмәт итеп яшәү. Моның төп сәбәбе — объектив ихтыяҗ. Кеше — социаль җан иясе. Шунлыктан ул башка кешеләрдән аерым яши дә, зур эшләр башкара да алмый. Кешеләр борын заманда ук күмәкләшеп яшәүнең, бергәләп эш итүнең зарурлыгын аңлаганнар. Татар халкы моны үзенең мәкальләрендә үк чагылдырып килгән: «Аерылганны аю ашар, бүленгәнне бүре ашар». Чыннан да, кыргый хайванга ауга чыкканда кешеләр, үзләренең уңышсызлыкка очрау мөмкинлеген алдан күрәзәләп, күмәк эш итүнең кулайрак һәм берләшеп гамәл кылуның нәтиҗәлерәк икәнен күргәннәр.

Кешеләрнең күмәкләшеп яшәве аларда үзара килешү, бер-берсенә инану, ярдәм итешү омтылышларын тәрбияли. Әмма хосусый милек барлыкка килү белән бу сыйфатларга кырау төшкәндәй була. Кешеләрнең түбән хисләре һәм омтылышлары — комсызлык, карунлык, байлыкка табыну, караклык — алгы планга чыга башлый. Кешеләр арасында бер-берсеннән читләшү, үзара дошманлык мөнәсәбәтләре көчәя.

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Төркем:Сәясәт
Төркем:Этика
Төркем:Әхлак
Индивидуальлек

**Индивидуальлек** — кеше холкындагы, аның уй-фикерендәге шәхеснең иреклелеген, бәйсезлеген абсолют дәрәҗәгә күтәрүче принцип.

Бу принцип Борынгы Һиндстанда чарваклар агымында урын таба, һәм ул югары катлауларга каршы юнәлдерелгән була. Чарваклар җәмгыятьтә тигезлекне, һәр шәхескә үз ихтыяҗына карап үсү мөмкинлеге бирүне таләп итеп чыгалар. Заманында ул алгарыш тенденциясен үзенә туплаган була.

Шәхеснең теләкләрен иң алгы планга куеп гамәл итү кайбер борынгы грек философларына да хас була. Протагорның «кеше — һәрнәрсәнең үлчәме» дигән тәгъбире иң мәшһүр принципка әверелеп китә. Шундый ук омтылышларны Эпикур белән Лукреций Кар фәлсәфәләрендә дә күрергә тырышучылар була (бусы — бәхәсле мәсьәлә). Ләкин алар өчен беренче урында шәхес иреге проблемасы тора.

Соңрак, Яңарыш чорында, эпикуреизм үзен католик чиркәү принципларына каршы чыккан тенденция дип таныта. Ьәм бу тенденция белән протестантлар идеологиясенең якынлыгын күрү читен түгел. Шушы ук позицияне Яңа заман философлары Ф. Бэкон, T. Һоббс, Дж. Локк, Б. Спиноза да яклап чыгалар. Ләкин буржуаз мөнәсәбәтләрнең көчәя баруы шәхси , индивидуальлек принципларын алгы планга чыгара башлый, ә буржуаз мөнәсәбәтләрнең ныгый барган саен бу сыйныфта индивидуальлек доминанта ролен яулап ала һәм буржуаз стройның төп идеологиясен тәшкил итә башлый.

Көнбатыш философларының күпчелегенә индивид мәнфәгатьләрен коллектив мәнфәгатьләренә каршы кую хас. Бу тенденция Г. Маркузе, C. Хук хезмәтләрендә дә чагыла. Ьәм индивидуальлек Көнбатыш илләрдәге кешеләрнең психологиясе өчен характерлы сыйфат та.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Этика
Төркем:Сәясәт
Төркем:Шәхес
Альтруистлык

**Альтруистлык** (фран. altruisme, лат. alter - үзеңнән башка) — дин кардәшеңә кайгыртучанлык күрсәтүне чагылдыручы әхлакый принцип. Альтруистлык термины Oгюст Конт тарафыннан кертелгән булса да, (әхлакый) күренеш буларак, ул борынгы замандагы дини һәм әхлакый теорияләрдә үк (Һиндстан) барлыкка килә. Соңрак ул христианнар моралендә урын таба («Дин кардәшеңне үзеңне яраткан кебек ярат»).

Альтруистлык теоретик планда XVIII гасырда инглиз һәм француз мәгърифәтчеләре тарафыннан эшкәртелә башлый. Инглиз галимнәре A. Шефтебери һәм Ф. Хатчесон игелек принципларын кешеләрнең табигатендә тумыштан ук килгән сыйфат дип санап, аны бизәп, эстетик планда бирергә тырышалар. Мәсәлән, Хатчесон кеше сөючәнлек сыйфатын эвдемо-низмга каршы куеп, ягъни утилитарлыктан «чистартылган» рәвештә күрергә тели.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Төркем:Этика
Төркем:Шәхес
Төркем:Мотивация
Төркем:Психология
Эгоистлык

**Эгоистлык** (франц. egoisme, лат. ego — мин) — кешенең барлык эшчәнлегендә шәхси мәнфәгатьләрне төп мотив, предетларны, күренешләрне бәяләүдә төп үлчәм дип саный торган принцип.

Эгоистлык — альтруистлыкның антиподы. Үзенең барлыкка килүе һәм эчке асылы белән ул индивидуальлек принцибына якын тора. Эгоистлык, гомумән, кешенең табигатенә хас сыйфат буларак, борынгы заман кешеләренең уй-фикерләрендә, аларның практик эшләрендә чагылып килгән. Ләкин шулай да ул үзен, характерлы тенденция рәвешендә, җәмгыятьтә хосусый милекчелек доминанта ролен үти башлаган чорда гына таныта алган. Җәмгыятьтә шәхси милекчелекнең хакимлек итүче көчкә әверелүе аерым кешеләрнең мәнфәгатен нәкъ эгоистик юнәлештә шәкелләндерә башлый. Ул гына да түгел, эгоистлык белән сугарылган шәхси милекчелек кешеләрнең эшчәнлеген бәяләүдә универсаль үлчәмгә әверелеп китә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Төркем:Шәхес
Төркем:Этика
Кәеф-сафа сөрүчәнлек

**Кәеф-сафа сөрүчәнлек** *(гедонизм)* — антик чорларда ук сөрүчәнлек тормышка ашырылып килгән принцип. Ул яшәүне фәкать ләззәт алуларга гына кай- тарып калдыра. Кешеләрнең яшәүдән ләззәт алу теләге әлбәттә аңлашыла, шуңа күрә гаеп дип саналмый, ләкин кайбер кешеләрнең яшәүнең мәгънәсен шуңа гына кайтарып калдырырга омтылулары, җәмгыять проблемаларын хәл итүдә катнашмау, хезмәткә кырын карау һ. б. шушындый омтылышлар аклана алмый.

Бу күренешне борынгы грек философы Эпикур эшчәнлегенә бәйләп, эпикуреизм дип тә атыйлар. Ләкин бу атама бәхәссез түгел, чөнки Эпикур,— беренче чиратта, гыйльми эшчәнлек алып барган кеше. Кәеф-сафа сөрү башлыча колбиләүчеләр сыйныфына хас күренеш булган. Аны шулай ук дворяннар сыйныфы да хуплаган. Бу күренеш дөнья классик әдәбиятында тиешле дәрәҗәдә яктыртылган. Гомумән, ул — җәмгыятьнең югары катлау кешеләре өчен характерлы. Аны богема стилендә яшәүче ирекле профессия вәкилләре дә мәгъкуль күргән.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Төркем:Фәлсәфи юнәлешләр һәм мәктәпләр
Төркем:Антик фәлсәфә
Төркем:Этика
Тәкъвачылык

**Тәкъвачылык** - кешеләрнең дөньядан ваз кичү, дөнья биргән ләззәтләрдән баш тарту кебек принципларга таянып яшәве. Тәкъвачылык — кәеф-сафа сөрүчәнлекнең капма-каршысы. Ул принцип борынгы җәмгыятьтә үк туган, төрле йолаларга (мәсәлән, үсеп килә торган буын яшьләрен тормыш михнәтләренә күндерүгә) өйрәтү максатын күздә тоткан. Соңрак (сыйнфый җәмгыятьтә) тәкъвачылык әхлакый камилләшү максатына яраклаштырыла, кайбер диннәрдә (мәсәлән, христиан динендә) «алла белән кушылу» максатына хезмәт итә башлый. Тәкъвачылык ислам диненә дә чит түгел (мәсәлән, суфичылык).

Әхлакый аң принциплары югарыда күрсәтелгәннәргә генә кайтып калмый. Аларны тагын түбәндәге принциплар белән дә тулыландырып булыр иде. Мәсәлән, гаделлек һәм гаделсезлек, кешелеклелек һәм кешелексезлек. Бу принципларның асылы күпләргә таныш һәм аңлаешлы.

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Төркем:Дин
Төркем:Тәкъвачылык
Вөҗдан

**Вөҗдан** — шәхеснең әхлакый үзаңы чагылышы, аның мөстәкыйль рәвештә үз өстенә әхлакый вазифалар йөкләү сәләте. Вөҗдан кешенең уй-фикерләрендә, шулай ук хисләрендә урын таба.

Вөҗдан кешеләр аңында акылга ия булган фикерләү һәм авыр эмоциональ кичерешләр формасында да чагылырга мөмкин. Мәсәлән, гадел принципларда тәрбияләнгән кеше — урлау, кешеләргә һәм принципларга хыянәт итү, гомумән яман эшләр эшләүгә бармый ул. Андый кешеләрне берәүләр бала-чагалылыкта, беркатлылыкта гаеплиләр, гомумән, «акылы авышканрак» дигән бәяне дә бирә алалар. Андый (вөҗданлы) кешегә бозык әхлаклы кешеләр арасында яшәү кыенрак була.

Кешегә вөҗданлы булу, әлбәттә, канәгатьләнү бирә. Вөҗ-даны саф кеше гомер буе иркен сулап яши ала. Аңа коллектив та, кагыйдә буларак, ихтирам белән карый. Ләкин аның гомер юлы да шома гына, хәвеф-хәтәрсез генә бармаска мөмкин. Эш шунда ки, чынбарлык каршылыклардан тора. Аңарда игелек тә, шулай ук яманлык та бар. Вөҗ-данлы һәм югары принциплар белән гамәл итүче кешеләр җинаятьчел позициядә торып яшәүчеләр өчен «уңайсыз» субъект булып исәпләнә. «Уңайсыз» субъектлар җинаятьчеләр өчен киртә хезмәтен үти, аларның тормышында хә- вефле роль уйнаулары да бар. Шунлыктан хәрам эшләр эшләп яшәргә күнеккән кешеләр вөҗданнары «артыкка киткән субъект»лардан ничек булса да «арынырга», «котылырга» тырыша торган булалар. Шушы максатны алга куеп, алар әлеге «субъектның» «абынганын» сагалыйлар, «абынмый» икән, «абынуны» уйлап чыгара да алалар. Нәтиҗәдә саф вөҗданлы кеше оттыра.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Вөҗдан газабы
* Вөҗдан иреге
* Вөҗдан иркенлеге

## Чыганаклар
*Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

## Сылтамалар

Төркем:Этика
Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Шәхес
Намус

**Намус** — шәхеснең үзенә, үзенең эшләренә булган мөнәсәбәтен, шулай ук аның җәмгыяви бәясен чагылдыручы әхлакый сыйфат. Ул кешедән үзенең һәм үз коллективының абруен саклауны таләп итә. Намус категориясе кеше аңында ыруглар һәм социаль катлаулар туган чорларда барлыкка килә. Ул ыруглар һәм социаль катлаулар алдына аларның дәрәҗәсен саклау өчен билгеле бер таләпләр куя.

Мәсәлән, феодализм заманында җәмгыятьнең югары кат-лау кешесе түбән катлаулар белән аралашканда, югары катлауның абруен сакларга тиеш булган. Дворян үзен хурлаучы дворянны дуэльга чакырырга мәҗбүр булган, ул дворян сыйныфын түбәнсетә торган хезмәт белән шөгыльләнмәскә тиеш булган. Феодаль стройның буржуаз строй белән алышынуы намус категориясен конкрет эчтәлек белән яңарта. Җәмгыятьтә аерым өстен хокукларга ия булу «алтын бозау», ягъни акча белән билгеләнә башлый. Бу хокук стихияле рәвештә капиталы өстен булган катлауларга күчә башлый. Моның нәтиҗә-се төрле катлауларның психологиясендә чагылыш таба. Бай кешенең тәкәбберлеге, мин-минлеге, шөһрәт сөючәнлеге кебек сыйфатлар нәкъ шушы сәбәп белән аңлатыла да.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Төркем:Этика
Бәхет

**Бәхет** — кешенең үзе яши торган шартлар белән, шулай ук үзенә йөкләнгән вазифаларны үти, ниндидер зур максатларга ирешә баруы белән югары дәрәҗәдә канәгатьләнү кичерүен чагылдыручы әхлакый күренеш.

Бәхет хыялга охшаш, чөнки ул, хыял кебек үк, кешенең идеалына бәйле. Аерма шунда ки, әгәр дә хыял киләчәккә бәйле булса, бәхет исә — чынбарлыкның үзендә. Бәхет кеше-нең яшәү мәгънәсен аңлавына бәйле. Ә ул һәр индивид тарафыннан төрлечә бәяләнергә мөмкин. Бәхет кешенең табигый омтылышын чагылдыра. Һәр кешенең бәхеткә хокукы бар. Ләкин кеше үз гомерендә бәхетнең нәрсә икәнлеген татымый калырга да мөмкин. Бу якны искә алганда, сыйнфый җәмгыять кешеләрне төрле төркемнәргә аера.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-ле.

Төркем:Этика
Төркем:Тойгылар
Төркем:Фәлсәфә
Ватанпәрвәрлек

**Ватанпәрвәрлек** яки **патриотлык** (лат. patria — ватан) — туган илеңә, халкыңа бирелгәнлек, үзеңнең эш-патриотлык белән ватаныңның һәм халкыңның мәнфәгатьләренә намуслы хезмәт итү принцибы. Ватанпәрвәрлек — кешелек тарихында элек-электән яшәп килүче принцип. Кешеләргә үз коллективларына бирелгәнлек хас. Борынгы кабиләләрнең башка кабиләләр, читтән басып алучы көчләр белән мөнәсәбәтләре дә бу турыда сөйли. Алар үзләре биләгән җирне, корган хуҗалыкларын, бигрәк тә кабилә кешеләрен яклау, аларның иминлеген саклау вазифаларын үтәргә тырышып яшәгәннәр.

Кешелек тарихы меңләгән сугышларны белә. Аларда катнашкан сугышчылар бер-берсен юк итәргә омтылсалар да, каршы якларның берсе, кагыйдә буларак, гадел сугыш алып бара торган булган. Үз халкыңның иминлеге, иреге өчен сугышка керү — җинаять түгел, патриотлык ул. Ә менә чит җирләрне басып алуга, аларның халыкларын буйсындыруга, юк итәргә омтылу — чын мәгънәсендә җинаять.

## Шулай ук карагыз

*Милләтчелек
## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек бит.

Төркем:Ватанпәрвәрлек
Төркем:Сәяси идеологияләр
Вотка

**Вотка** – Россия территориясеннән ага торган елга. Удмуртия биләмәләрендә ага. Елга   ? елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 66 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны – Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010101412111100015564
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111101556
* Бассейн коды – 10.01.01.014
* ГӨ буенча  – 11
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Удмуртия елгалары