open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башкортстан Республикасының атказанган артисты

**Башкортстан Республикасының атказанган артисты** (, ) — Башкортстанда кабул ителгән мактаулы исем. Әлеге исем бүләкләнүченең республика мәдәнияте үсешенә керткән зур өлешен һәм республиканың күпмилләтле халкы алдындагы казанышларын тануның иң югары чагылышы булып тора. «Башкортстан Республикасының атказанган артисты» исеменә лаек булган затларга күкрәкнең уң ягына беркетелүче күкрәк билгесе тапшырыла.

## Нигезләмә
«Башкортстан Республикасының атказанган артисты» мактаулы исеме киң җәмәгатьчелек тарафыннан танылган, югары сәнгать үрнәге дип саналырдай образлар, спектакльләр, кинофильмнар, концерт, эстрада, цирк программалары, музыкаль, телевизион һәм радиотапшырулар иҗат иткән, сәнгать өлкәсендә 10 ел һәм аннан артыграк хезмәт итүче югары осталыкка ия булган артистларга, режиссерларга, балетмейстерларга, дирижерларга, хормейстерларга, музыкаль башкаручыларга һәм башка сәнгать әһелләренә бирелә.

«Башкортстан Республикасының атказанган артисты» дигән мактаулы исем бирүгә тәкъдим итү һәм билгеләнгән үрнәктәге Бүләкләү кәгазе Башкортстан Республикасы Башлыгы каравына кертелә.

«Башкортстан Республикасының атказанган артисты» дигән мактаулы исемгә лаек булган кешеләргә Башкортстан Республикасының Мактаулы исем бирү турында грамотасы һәм «Башкортстан Республикасының атказанган артисты» дигән күкрәк билгесе тапшырыла.

«Башкортстан Республикасының атказанган артисты» күкрәк билгесе күкрәкнең уң ягында йөртелә.

## Тарих
«Башкортстан Республикасының атказанган артисты» дигән мактаулы исем турында Нигезләмә Башкортстан Республикасы Президентының 1996 елның 18 апрелендәге ПУ-228 номерлы Указы (2008 елның 27 июнендәге редакциясендә) белән расланган.

## Башкортстанның атказанган артистлары
 
* Хөрмәтулла Үтәшев (1992)
* Әхмәр Әхмәдуллин (1996)
* Роза Салихова (1997)
* Гүзәл Сөләйманова (1998)
* Мәхмүт Фатыйхов (2003)
* Татьяна Комарова (2004)
* Азамат Гафаров (2004 елда бирелгән)
* Алсу Гафарова (2006)
* Илһам Вәлиев (2008)
* Рушат Мөдәрисов (2008)
* Ринат Әбүшахманов (2008) һ. б.
* Лена Ирназарова (2008)
* Татьяна Китабова (2012)
* Вәсилә Фәттахова (2015)
* Радик Юлъякшин (2017)
* Ришат Төхвәтуллин (2018)
* Марат Шәйбәков (2018)
* Таhир Хәмитов (2019)

## Автоматик исемлек

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  «Башкортстан Республикасының атказанган артисты» дигән мактаулы исем турында Нигезләмә

## Моны да карагыз
* Башкортстан Республикасының халык артисты

Төркем:Әлифба буенча бүләкләр
Төркем:1996 елда барлыкка килгән бүләкләр
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның мактаулы исемнәре
Башкортстан Республикасының халык артисты

**Башкортстан Республикасының халык артисты** — Башкортстанда кабул ителгән мактаулы исем, дәүләт бүләге. 1939 елдан «БАССР халык артисты», 1990 елдан «Башкорт ССР халык артисты» мактаулы исемнәре бирелгән. Хәзерге исем 1992 елдан кертелгән. БР Президенты Указы белән 1996 елда рәсмиләштерелгән. Әлеге исем бүләкләнүченең республика мәдәнияте үсешенә керткән зур өлешен һәм республиканың күпмилләтле халкы алдындагы казанышларын тануның иң югары чагылышы булып тора.

## Нигезләмә
«Башкортстан Республикасының халык  артисты» мактаулы исеме киң җәмәгатьчелек тарафыннан танылган, югары сәнгать үрнәге булырдай образлар, спектакльләр, кинофильмнар, концерт, эстрада, цирк программалары, музыкаль, телевизион һәм радиотапшырулар иҗат иткән, югары осталыкка ия булган артистларга, режиссерларга, балетмейстерларга, дирижерларга, хормейстерларга, музыкаль башкаручыларга һәм башка сәнгать әһелләренә бирелә.

Кагыйдә буларак, «Башкортстан Республикасының халык артисты» мактаулы исеме сәнгатькәргә «Башкортстан Республикасының атказанган артисты» яки «Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе» мактаулы исемнәре бирелеп 5 ел үткәч, бирелергә мөмкин.
 
«Башкортстан Республикасының халык артисты» дигән мактаулы исем бирүгә тәкъдим итү һәм билгеләнгән үрнәктәге Бүләкләү кәгазе Башкортстан Республикасы Башлыгы каравына кертелә.

«Башкортстан Республикасының халык артисты» дигән мактаулы исемгә лаек булган кешеләргә Башкортстан Республикасының Мактаулы исем бирү турында грамотасы һәм «Башкортстан Республикасының халык артисты» дигән күкрәк билгесе тапшырыла.

«Башкортстан Республикасының халык артисты» күкрәк билгесе күкрәкнең уң ягында йөртелә.

## Күкрәк билгесе тасвирламасы
«Башкортстан Республикасының халык артисты» күкрәк билгесе түгәрәк формада эшләнгән. Алгы якта алтын белән йөгертелгән «Башкортстан Республикасының халык артисты» язуы урнаштырылган. Арткы ягы шома. Аскы өлештә башаклар көлтәсе, аның уртасында курай чәчәге ясалган. Башак — байлыкны, чәчәк — республика халыкларының бердәмлеген, җиде таҗ — тарихи ырулар санын гәүдәләндерә.

Күкрәк билгесе боҗра һәм элмәк ярдәмендә дүртпочмаклы калыпка беркетелгән. Калыпның төсләре БР дәүләт байрагы төсләренә туры килә.

## Башкортстанның халык артистлары
 
* Әскар Абдразаков (1994 елда бирелгән)
* Илдар Абдразаков (2011 елда бирелгән)
* Фәдис Ганиев (2008)
* Азамат Гафаров (2014)
* Таңчулпан Бабичева (1994)
* Фән Вәлиәхмәтов (2011)
* Идрис Газиев (1993)
* Юлай Гайнетдинов (1994)
* Айдар Галимов (2011)
* Гөлсем Исәнголова (1996)
* Илдар Маняпов (2014)
* Рушат Мөдәрисов (2019)
* Алсу (2019)
* Илдар Сәетов (2002)
* Салават Фәтхетдинов (2019) 
* Хөрмәтулла Үтәшев (1995) һ. б.

### Автоматик исемлек

## Сылтамалар
*  «Башкортстан Республикасының халык артисты» дигән мактаулы исем турында Нигезләмә 
## Моны да карагыз
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча бүләкләр
Төркем:1996 елда барлыкка килгән бүләкләр
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстанның мактаулы исемнәре
Сароджини Пиллай

**Сароджини [[Пиллай]]** Һиндле Фиджи гаиләсеннән килеп чыгышлы Фиджи хатын-кыз академигы. 2006 елның февральнең икенче атнасында Көньяк Тын Океаны Университетының (USP) элеккеге регистрары Пиллай 13 мартында вазифаларына керешер өчен яңа нигезләнгән Фиджи Университетының беренче регистрары булып билгеләнгән булган.
Пиллай Һиндстанда Мадрас Университетын , Америка Кушма Штатларында Үзәк Мичиган Университетын һәм Фиджи Авыл Хуҗалыгы Мәктәбен тәмамлаган. Ул Көньяк Тын Океаны регистрары булып беренче мәртәбә 1991 елда булган һәм шул позициядән киткәч, аңа яңа университет беренче регистрар булырга тәкъдим ясаган.
## Чыганаклар
* Fiji Sun
Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Мадрас университетын тәмамлаучылар
Төркем:Фиджи академиклары
Былбыл (Хәмиди)

**Былбыл** () — Латыйф Хәмиди тарафыннан казакъ шагыйре Нурсолтан Әлимкулов шигыренә иҗат ителгән иң танылган җырларның берсе, даими рәвештә «Татарстан» радиосында татар һәм казакъ вариантлары трансляцияләнә.   

## Тарих
Латыйф Хәмиди әсәрен 1945 елда иҗат итә һәм аның беренче башкаручысы Күләш Байсәетевага тапшыра. Икенче башкаручысы - Бибигөл Түләгәнова - аны 1954 елда башкара.

## Башкаручылар
Казакъстанда Бибигөл Түләгәнова һәм Күләш Байсәетева (коллоратур сопрано) башкарулары классика буларак санала. «Татарстан» радиосында әсәр Нәҗия Теркулованың Натан Рахлин җитәкчелегендәге ТРСДО кушылып җырлавында даими трансляцияләнә. Яңа татар телендәге тәрҗемәи шигырь Госман Әхмәтҗанов тарафыннан иҗат ителә. 1973-1984 еллар аралыгында Наҗия Теркулова җырлавында "Мелодия"дә яздырыла һәм 1986 елда пластинка буларак чыгарыла.  

## Сүзләре

## Чыганаклар

* 
* 
* 

*
* 

* 
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар музыкасы
Төркем:Латыйф Хәмиди
Төркем:Җырлар
Авойелс (приход, Луизиана)

**Авойелс**  — Америка Кушма Штатларының Луизиана штатында урнашкан приход. Үзәге - Марксвилл шәһәре.

## Тарихы

Рәсми рәвештә 1807 елда оештырыла.

## Халкы

## Территориясе

Мәйданы 866 км² тәшкил итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Луизиана приходлары
Бетел (халык санын алу зонасы)

**Бетел**  — Америка Кушма Штатларының Аляска штатында урнашкан халык санын алу зонасы. Үзәге - Бетел шәһәре.

## Тарихы

Рәсми рәвештә 1980 елда оештырыла.

## Халкы

## Территориясе

Мәйданы 117 856 км² тәшкил итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Аляска халык санын алу зоналары
Бристол-Бей

**Бристол-Бей**  — Америка Кушма Штатларының Аляска штатында урнашкан боро. Үзәге - Накнек шәһәре.

## Тарихы

Рәсми рәвештә 1962 елда оештырыла.

## Халкы

## Территориясе

Мәйданы 2299 км² тәшкил итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Аляска боролары
Джуно

**Джуно** — Америка Кушма Штатларының Аляска штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Джуно шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Аляска шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Былбыл (мәгънәләр)

* Былбыл, яки сандугач (лат. Luscinia) — Чыпчыксыманнар тәртибенә керүче кошлар (Passeriformes)

## Җырлар

* Былбыл () — Латыйф Хәмиди тарафыннан  иҗат ителгән җыр.
* Былбылым — Заһир Исмәгыйлев тарафыннан Якуп Колмый сүзләренә иҗат ителгән җыр.
*Ай, былбылым – татар халык җыры.
* Әлли-бәлли, былбылым — Резеда Әхиярова тарафыннан Гамил Афзал сүзләренә иҗат ителгән җыр.
* Сайрый да былбыл, сайрый да тургай — башкорт халык җыры.
* Сандугачым - былбылым — Заһир Исмәгыйлев тарафыннан Шәриф Биккол сүзләренә иҗат ителгән җыр.
Ыргыз-Кәмәлек башкортлары

**Ыргыз - Кәмәлек башкортлары** — Ыргыз һәм Кәмәлек елгалары бассейнында яшәүче көньяк — көнчыгыш башкорт ырулары группасы.

## Ырулары
* *Бишле*: иҫкеляр, ишәй, ҡатай, ҡыпсак, монаш, мораҙым, моратҡол, моратша, сирвай, сәҙе, табын, төркмән, туйбай, әбузәр, яңылар*.
* *Чәҗе*: *апанды, бишей, бөрйән, түңгәүер, йыуан ҡуныс, ҡалтырсаҡ, ҡаратун-ҡыпсаҡ, ҡатай, ҡороюл айыу, ҡыпсаҡ, кәзә, мышы, суҡсыр, сәҙе, табын, травой, хангилде, һуун ҡыпсаҡ, ярат''.

Самар башкортлары (ыргыз башкортлары) Ыргыз елгасы авылларында Тәкә (Бөрҗән), Диңгезбай, Имәли (Кыпчак), Кинҗәгол (Биш), Хәсән; Таловая Кочкиновка елгасы буендагы авылларда — Таллы (Качкын); Кәрлек елгасы буендагы Моратша, Ташбулата яшиләр. 

## Чыганаклар

* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.

Төркем:Башкортлар
Гваделупа

**Гваделупа** (Француз телендә: La Guadeloupe, Гваделупа креол телендә: Gwada яки Gwadloup, Америнд телләрендә: Karukera) ул Кариб утрауларында Франциянең диңгезарты территориясен формалаштыручы архипелаг. Ул кеше тора торган алты утраудан Бас-Тер, Гран-Тер, Мари-Галан, Ла Дезирад һәм Иль де Сент, шулай ук күп кеше яшәми торган утраулардан һ.б. тора. Ул АнтиГва һәм Барбудадан һәм Монтсерраттан көньякта һәм Доминикадан төньякта урнашкан. Аның башкаласы булып көньяк-көнбатыш ярда Бас-Тер тора, шулай да иң зур шәһәр булып Лез Абим һәм төп шәһәр булып Пуэнт-а-Питр тора.
Башка диңгезарты департаментлардан аермалы буларак ул Франциянең интеграль өлеше булып тора.
Төбәккә элек Сен Бартелеми һәм Сен Мартен кергән, алар Гваделупадан 2007 елда 2003 ел Гваделупа автономия референдумыннан соң чыккан.
Рәсми тел булып Француз теле тора; шулай ук Антиль Креол телендә дә сөйләшәләр.
## Диннәр
Гваделупада христианнар күпчелекне тәшкил итә ― 96 % (шуның 80 % ы – католиклар, азрагы – протестантлар), атеистлар – 2,5 %, башка диндәгеләр (Ислам, Яһүд дине, Һинд дине, Растафари, маронитлар һ. б.) ― ~2 % .  
* Гваделупада ислам
* Гваделупада Һинд дине
## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
* Гваделупада Һинд дине

Төркем:Франция регионнары
Төркем:Франциянең диңгез арты биләмәләре
Төркем:Гваделупа
Төркем:Архипелаглар
Мартиника

**Мартиника** ул Франциянең Көнчыгыш Кариб Диңгезенең Көнбатыш Индияләрендә Кече Антиль утрауларында урнашкан диңгезарты территория., мәйданы 376480 кв. км һәм халык саны 2016 январена 376480 кеше. 
Фактик рәвештә бөтен халкы диярлек бердәнбер рәсми тел Француз телендә һәм Антиль Креол Француз теле Мартиника Креол телендә сөйләшә. 
Испаньола кариблары телендә бу утрауның атамасы Мадинина, Мадиана яки Мантинино.

## Диннәр
Мартиника халкының 90 % тан күбрәге ― христианнар  (86 % католиклар, 5,6 % төрле конфессия протестантлары), 2,3 % ы үзләрен бер дин белән дә бәйләп карамый. Һинд дине, Яһүд дине, Буддачылык, Бәһаи һәм Ислам тарафдарлары һәркайсы 1 әр % тан кимрәк тәшкил итә   .
* Мартиникада ислам
* Мартиникада Һинд дине
## Искәрмәләр

Төркем:Франция
Клиппертон

**Клиппертон Утравы** Үзәк Америка ярында көнчыгыш Тын Океанында мәйданы 6 кв. км булган кеше яшәми торган коралл атоллы. Ул Франция, Париждан 10 677 км да, Таити, Папеэтедан 5400 км да һәм Мексикадан 1080 км да. Ул Франциянең Диңгез Арты министры туры хөкүмәте астында Франция махус диңгез арты территориясе булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Франция
Британия Виргин Утраулары

**Британия Виргин Утраулары**  рәсми рәвештә бары тик **Виргин Утраулары**, Пуэрто-Рикодан һәм Америка Кушма Штатлары Виргин утрауларыннан көнчыгышта һәм Ангилладан төньяк-көнбатышта Британия Диңгез арты территориясе. 
Британия Виргин Утраулары төп Тортола, Виргин Горда, Анегада һәм Джост Ван Дайкта һәм 50-дән артык кечерәк утаучыклардан һәм комлыклар яки коралл рифларыннан тора. Утрауларның якынча 16-сында кеше яши. Башкала озынлыгы якынча 20 км һәм киңлеге 5 км булган Тортолада урнашкан Роуд Таун булып тора. Утрауларның халкы 2010 ел халык санын алу буенча 28054, шуларның 23491-се Тортолада яшәгән; халыкның хәзерге заман фаразы булып 35802 кеше тора (2018 елның июле).

## Диннәр
Британия Виргин утрауларында яшәүчеләрнең абсолют күпчелеге ― христианнар: протестантлар – 70,2 %, католиклар – 8,9 %, Йәһвә шаһитлары – 2,5 %, башка христианнар – 10,5 %, атеистлар – 7,9 % (2010 елгы халык санын алу буенча) .  

World Religion Database мәгълүматлар базасында 2005 елда Һинд дине һәм Ислам тарафдарлары якынча 1,2 % тәшкил иткән .
* Британия Виргин утрауларында ислам
## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбритания
Төркем:Британия Виргин утраулары
Навасса

**Навасса Утравы** ул  Кариб Диңгезендә кечкенә кеше яшәми торган утрау булып тора. Ямайкадан төньяк көнчыгышта, Кубадан көньякта Һаити ярымутравының көньяк көнбатышында Җеремидән көнбатышта урнашкан. Утрау Һаити һәм Америка Кушма Штатлары арасында дәвам итүче территориаль бәхәсле территория булып тора. 

NavassaCoastAerialUSGS.jpg|thumb|right|Навасса Утравының утрауның яр буе текә һәм таш кыялы
Lighthouse Keeper Residence Navassa Island.jpg|thumb|center|Навасса маягы хезмәткәренең яшәү урыны
NavassaLighthouse.jpg|thumb|left|Навасса маягы


Төркем:Үзәк Америка
Фёдор Самохин

**Фёдор Ивáн улы Само́хин** (рус. *Фёдор Ивáнович Само́хин*, 12 февраль 1918 – 17 июль 1992) – совет язучысы, СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Бөек Ватан сугышы турындагы кайбер сәнгать әсәрләре авторы, алар арасында иң танылган «Чолпонбай» повесте Советлар Союзы Герое Чолпонбай Тулебердиевның батырлыгы турында. Нәфис әдәбият өлкәсендәге казанышлары һәм Кыргыз Совет әдәбиятын пропагандалауда һәм үстерүдә актив катнашканы өчен Кыргызстан ССР Югары Советы Президиумының өч Мактау грамотасы белән бүләкләнде.

## Кулланылган әдәбият
* Самаганов Дженбай. Писатели Советского Киргизстана (био-библиографический справочник) / под ред. Жиркова А. В. — Фрунзе: Кыргызстан, 1969. — С. 386. — 644 с. — 24 000 экз.

Төркем:Рус язучылары
Чалканнар

**Чалканна́р** (*челканнар*) — Алтай Республикасында яшәүче төрки халык. Турочак районының Курмач-Байгол, Суранаш, Майск, Бийка, Чуйка, Турочак авылларында һәм Таулы Алтай шәһәрендә яшиләр.

## Тарихы
Чалканнарның тарихи атамасы — ку-кижи (ku-kiši), ягъни Аккош елгасы кешеләре. 1620 елда Томск острогы рус казаклары атаган ясак төбәге һәм 1629 елдан Кузнецкий өяз острогына ясак түләүче ясаклы кешеләрнең атамасы булып торган.. Мөгаен, этноним, чалканнарның аккошларга табынуыннан килеп чыккандыр (төрки телләрдә «Qu/Қу» — димәк, аккош «Qus/Құс»), җәй көннәре тирә-як сусаклагычларында күпләп оя коралар. Чалканнар Алтайда Аккош елгасы районында яшәгәннәр .

Совет чоры җанисәбе (1926 елдан тыш) чалканнарны алтайлар составына керткән.

2000 елда чалканнар Россия Федерациясенең аз санлы асаба халыклары исәбенә кертелә (Россия Федерациясе хөкүмәтенең 2000 елның 24 мартында кабул ителгән 255нче Карары). 2002 елгы Бөтенроссия халык исәбен алу үз теле булган аерым халык дип исәпкә алды, 2010 елгы Бөтенроссия халык исәбен алу мәгълүматы буенча — чалканнарның саны 1181 кеше.

Y-хромосом гаплотөркемнәрен өйрәнү мәгълүматлары буенча, чалканнар көнчыгыш-евразия кластерына карый.

## Халык саны һәм таралып утырышы
2002 елгы халык исәбен алу мәгълүматы буенча, Россия Федерациясендә чалканнар 855 кеше тәшкил итте, шушылардан Алтай Республикасында — 830 кеше (Турочак районында). Шул ук чорда, Алтай Республикасы хөкүмәте мәгълүматы буенча, 1997 елда республиканың Турочак районында 1689 чалкан яшәгән.

**2002 елда торак пунктларда чалканнарның исәбе:**

Алтай Республикасы:
Турочак авылы — 160 кеше;
Бийка авылы — 122 кеше;
Курмач-Байгол авылы — 121 кеше;
Таулы Алтай шәһәре — 109 кеше;
Майск авылы;
Кебезень авылы — 187 кеше.

Чалканнар ике сеокка бүленгән, алар чалкан телендә: Чалканыг һәм Шакшылыг диеп атала.

## Теле
Чалкан теле төньяк алтай теленә карый (Алтай гаиләсе составындагы төрки телләр төркеме) яки төньяк алтай теле сөйләше (наречие, диалект) (кумандин-чалкан) булып санала.. 2002 елгы җанисәп буенча Алтай Республикасында 830 чалканның 817-се рус телен (98 %), чалкан телен — 466 кеше (56 %), алтай телен — 148 кеше (18 %) яхшы белә.

## Чалкан календаре
1. Гыйнвар – Кижығ кырлащ ай.
2. Февраль – Тӧғӧнӧк ай.
3. Март – Ажығ ай.
4. Апрель – Кӧӧрык ай.
5. Май – Таарығ ай.
6. Июнь – Одоғ ай.
7. Июль – Јыттығ ай.
8. Август – Орок ай.
9. Сентябрь – Уртын ай.
10. Октябрь – Щана ай.
11. Ноябрь – Куртынак ай.
12. Декабрь – Улуғ кырлащ.

## Искәрмәләр


Төркем:Россия халыклары
Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Алтай Республикасы халыклары
Төркем:Себер халыклары
Сен-Бартелеми

**Сен-Бартелеми**, рәсми рәвештә Сен-Бартелеминың коллектив территориясе  Франциянең диңгезарты территориясе булып тора. Ул Кариб Утраулары төбәгендә урнашкан. Еш ул француз телендә *St-Barth* һәм инглиз телендә **St. Barths** яки **St. Barts** дип кыскартыла. Утрау Голландиянең Синт Маартеннан якынча 35 км да һәм Голландия Саба, Синт Эстатиус һәм Сен-Киттс һәм Невис бәйсез иленнән төньяк көнчыгышта урнашкан. Халык саны 9625 кеше.
## Искәрмәләр

Төркем:Франция
Зур күл (Татарстан)

**Зур Күл** - Татарстанның Кайбыч районының Каргалы авылыннан төньяктарак урнашкан күл.

## Географиясе

Су өслегенең мәйданы 1.8 га. Озынлыгы 170 м, иң зур киңлеге 150 м, уртача тирәнлеге 4 м, иң зур тирәнлеге 7 м. 

Хуҗалык-көнкүреш максатларында кулланыла. Ял итү урыны.

## Чыганаклар

*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Кайбыч районы күлләре
Ышналы

* Ышналы (елга) - Татарстандагы кечкенә елга.

* Ышналы (күл) - Татарстандагы күл.

## Шулай ук карагыз

* Ышналы башы
Сен-Мартен (утрау)

**Сен-Мартен** Пуэрто-Рикодан якынча 300 км көнчыгышта һәм Кариб Диңгезенең төньяк-көнчыгышында урнашкан утрау. Мәйданы 87 квадрат метр булган утрау якынча 60:40 нисбәтендә Франция һәм Нидерланд Патшалыгы арасында бүленгән, (53 км², 300 кв. миль) әмма ике өлеш халык саны буенча якынча тигез. Бүлү 1648 елга карый. Көньяк Нидерланд өлеше Синт Маартеннан гыйбарәт һәм Нидерланд Патшалыгын тәшкил иткән дүрт илләрнең берсе булып тора. Төньяк Франция өлеше Франция диңгезарты территориясе булып тора.

**Төбәк гимны**

Төньяктагы француз телле өлеше Сен-Мартен, көньяктагы нидерланд теллесе Синт-Маартен дип аталган утрауда... инглиз теле өстенлектә. Утрауның уртак гимны да (чынбарлыкта ул – күңелле халык җыры) шул телдә язылган. “O Sweet Saint Martin's Land!” (Әй, гүзәл Сент-Мартин!) дип атала. 

## Искәрмәләр

Төркем:География
Аманаската

**Аманаската** - ул үзнең  (*[[Атман)|атман]]*) динамик тулылыкның уяу халәте, ул акыл булмаган халәт, акылсыз халәт; бу акыл эри торган һәм үз балкый торган халәт. Ул шулай ук нә-акыл (“унмани”) халәтендә булу һәм формасыз экстазда яки *[[нирвикальпа]] самадһи*да йогик йокыда булу (*[[Йога-нидра]]*) дип атала; ул *[[дживанмукта]]* (азат ителгән мәхлукат) универсальлек халәтен тәҗрибә итеп булу халәте. Антаһкарананың “Лайя-чинтана”сы буенча акыл *Маһат*та (*[[Буддһи]]*да) эри, Шәхси Буддһи Галәми Буддһида эри, *[[Авьякта]]*да Галәми Буддһи Брахман булып тора; башка сүзләр белән әйткәндә, йогынты сәбәптә эри.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Мәме (күл)

**Мәме** - Татарстанның Кайбыч районының Күлбаш авылыннан төньяктарак урнашкан күл.

## Географиясе
Су өслегенең мәйданы 1.8 га. Озынлыгы 180 м, иң зур киңлеге 120 м, уртача тирәнлеге 2 м, иң зур тирәнлеге 5 м. 

Хуҗалык-көнкүреш максатларында кулланыла. Ял итү урыны.

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. -Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. - 703с. илл.ISBN 0-9530650-3-0

Төркем:Кайбыч районы күлләре
Нетра Тантра

**Нетра Тантра** (*Күз Хуҗасы Тантрасы*) ул безнең эраның якынча 700 – 850 елында язылган Шиваизмның Шайва Сиддһанта Мантра марга сектасына карый торган тантра тексты. Аңа комментарийларны Кашмир Шиваизмы Пратьябһиджна фәлсәфәчесе Кшемараджа (як. 1000-1050) ясаган һәм ул патшалыкка бәйле булган һәм патша каһине (Раджапуроһита) ролендә сарай Шайва хезмәт куючылары тарафыннан кулланылган булган. 
Шулай ук “Мритьюджит” һәм “Амртешавидһана” булган Нетра Тантрада “Амртешварабһайрава” һәм “Амрталакшми” формасында иң олы мәхлукатлар буларак Шива һәм Шактига дан укыла. Амртешвара турыдан-туры мәгънәдә Амрита, Амброзия Ходае дигәнне аңлата. Мртьюнджа шул Илаһның соңрак үсеше булырга мөмкин. Нетра Тантра 22 адһикар яки бүлекләргә бүленгән булырга мөмкин һәм алар Амртесаның төрле аспектларын тасвирлый. Эш бертөрле булмаган 22 адһикарага бүленгән, Амритеша, Дикша, тәннең чакралары, йогинилар, бһуталар һәм медитация гимннары тасвирланган. Нетра Тантра Шайвизм эчендә һәм шулай ук башка Һинд дине секталарында күп традицияләрнең катышмасы булуга охшаш.
## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* 
*
* 
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге язмалары
Төркем:Шиваизм
Лаклы (Әй кушылдыгы)

**Лаклы** — Россиядә ага торган елга. Башкортостан Республикасы, Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Лаклы елгасы Әй елгасының сул ярына, тамагынан 265 км өстәрәк кушыла. Елга озынлыгы 16 км.

## Су реестры мәгълүматьләре
Россия дәүләт су реестры мәгълүмате буенча елга Кама су бассейны округында урнашкан, су хужалыгы участкасы — Әй елгасы башыннан тамагына тиклем. Кечкәй елга бассейны (эчке елга бассейны) — Агыйдель, елга бассейны — Кама.

Су ресурстарының федераль агентлыгы тарафыннан хәзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010201012111100022204
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102220
* Бассейн коды — 10.01.02.010
* ГӨ буенча томы — 11
* ГӨ буенча чыгарылыш — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Россия Федерациясе тәбыйгәт ресурслары һәм экология министрлыгы 

Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Төркем:Әй кушылдыклары
Сарати

**Сарати** (Санскрит телендә  "арба белән берәү" яки "арба йөртүчесе") ул *[[Маһабһаратам]]*да, әһәмиятле Һинд дине эпосында Кришна (Вишну аватары) эпитеты. Ул шулай ук Һиндстанның кайбер өлешләрендә киң таралган исем булып тора.
*Маһабһаратам*да, Кришна төньяк Һиндстанда патшалык өчен көрәшүче ике якын гаиләгә Пандаваларга һәм Каураваларга киңәш биргән. Ахыр чиктә ул Пандавларга кушылып хезмәтен Пандаваларның иң бөек укчысы Арджунага тәкъдим иткән. Гомумән Һинд диненең иң әһәмиятле китабы дип санала торган Бхагавад Гита тиешле сугыш башланганчы арба йөртүче Кришна һәм Арджуна арасында әңгәмәдән тора, шул вакытта Кришна Арджунага үз туганнарына каршы сугышырга икеләнүенә җавап итеп Дһарма принцибын аңлата.
Маһабһаратамда Кришна Сарати яки (Саратһи) буларак мәгълүм һәм берничә ат белән арба йөртүчесе булып тора.
Кришна шулай ук *[[Партһасаратһи]]* буларак мәгълүм, бу *Партһа арба йөртүчесе* буларак мәгълүм (Арджуна өчен башка исем), яки Санатһана Саратһи, *мәңге арба йөртүчесе*.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Давон

**Давон**, ул Тибет фольклорында изге арслан (кайвакыт ул юлбарыс буларак ясала) һәм соңрак Һинд динендә ул **Гдон** буларак мәгълүм булган. Һинд дине риваятьләрендә юлбарыс-сыман Гдонга Ходайлар тарафыннан җиңүенә бүләк буларак Парвати Алиһәсенә атлану хайваны буларак хезмәт итәргә тәкъдим ителгән булган. Дурга кулларында ун сугыш коралы белән сугышканда, Давон хуҗабикәсенә булышкан һәм дошманнарына каршы торырга тырнаклары һәм казык тешләре белән ярдәм иткән. Куркыныч юлбарыс хуҗасы дошманнарын җиңгән сугышларда көчне чагылдырган.
Давон традицион һәм борынгы Бенгаль мәдәниятендә һәм Һинд мәдәниятендә *Гһатокбаһини* формасында чагылдырылган (Бенгаль телендә: ঘটকবাহিনী সিংহ), ягъни ярым-арслан, ярым-юлбарыс гибриды.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Дурга
* Дурга Пуджа
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Намагири Тһайяр

**Намагири Тһайяр** (Тамил телендә: நாமகிரித்தாயார்) ул Намагирида табыныла торган Һинд дине Алиһәсе Лакшминың формасы, шәһәр шулай ук Намаккал дип атала, ул хәзерге Һиндстанда, Тамилнадта. Һинд дине теологиясендә ул Маһавишнуның хатыны булып тора.
## Намагири һәм Шриниваса Рамануджан
Шриниваса Рамануджан математик ачышларын Намагириныкы дип әйтә. Рамануджан буенча ул шуннан соң ышанычлыгын тикшерергә тиеш булган математик формулаларны тәкъдим итеп күренешләрендә килә торган булган. Бер шундый вакыйга түбәндәгечә тасвирланган булган:

Йоклаганда минем гадәти булмаган тәҗрибәм булды.
Агып торучы каннан, чын булгандай кызыл экран булган.
Мин аңа карап торган идем.
Кинәт экранда кул яза башлады.
Мин бик игътибарлы итеп карадым.
Бу кул берничә эллиптик интеграл язган.
Алар минем күңелемә керде.
Уянгач та, мин аларны язып куя башладым.

Шуннан соң Рамануджаның әнисе Намагири Тһайярдан йокысында Рамануджан өчен Англиягә барырга рөхсәт алган.
## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
* Лакшми
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Математика
Будһи Палиен

Һинд динендә **Будһи Паллиен** (BOO-dee PAL-ee-en дип әйтелә) урманнарның һәм джунглиларның куркыныч Алиһәсе, ул төньяк Һиндстанда, аеруча Ассамда юлбарыс формасында йөри. Акыллы Алиһә формасын кеше формасыннан мәче формасына үзгәртә ала һәм еш юлдаш юлбарысы белән йөри, чөнки ул хайваннарны яклый һәм алар белән сөйләшә.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Шактизм
Матаришван

***Матаришван*** ("әни эчендә үсүче", "әни" сүзенең чакыру формасыннан, *матари*, һәм *шви* тамырыннан "үсәргә, шешәргә") Ригведада Агни исеме (яджна, "әни" , аның эчендә ул таяк буларак үсә) яки Агни белән якын ассоциацияләнгән илаһи мәхлукат, Вивасват юллама тапшыручысы ул яшерелгән утны Бһригуска алып килә. Саяна аны RV 1.93.6.-да Вайю белән тәңгәл китерә.  Атһарваведада һәм соңрак сүзнең шулай ук "һава, җил, бриз" мәгънәсе бар. Ул шулай ук Шиваның, Гаруданың һәм ришиның исеме булып тора.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Априс
*Прометей

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Нагнечийя Маа

**Нагнечийя Маа** (**Нагнечи Ма**, **Нагнечиа Ма**) Ратхорның һәм Һиндстанның Севад Раджпуроһит җәмәгатенең кулдэвисы.
## Cылтамалар
https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Nagnechiya_Maa
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Шактизм
Төркем:Нагларга табыну
Канике

**Канике** яки Һинди телендә कनिका, турыдан-туры мәгънәдә тәрҗемәсе 'гранула'. Ул гадәттә Илаһларны канәгатьләндерер өчен кәгазьдән ясалган кечкенә бүләк. Аның килеп чыгышы 2000 елдан элек. Каникены калдыру практикасы Җәйничелектән килеп чыккан булырга мөмкин, гәрчә ул күбесенчә Һинд дине белән ассоциацияләнә, аеруча кече Илаһлар белән, мәсьәлән чаян Алиһә Челамма кебек.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Масоба

**Масоба** ул Һиндстанның кайбер өлешләрендә табыныла торган халык ир-ат хасиятле Илаһы. Аның гыйбадәтханәләре күбрәк Махараштра һәм Андһра Прадеш штатларында. Масоба Рух Илаһы дип таныла һәм аның гыйбадәтханәләре күбесенчә  Смашан янында яки авылдан тыш урнашкан.
Ладжһарлар,  Джошилар,  Прадһаннар,  Манглар,  Чамарлар  һәм Дһангарлар кебек күп җәмәгатьләр Масобага табыналар. Алар ышануынча Масоба аларның саклаучы Илаһы һәм аларны явыз рухлардан яклый. Шулай да Масобага күбрәк Далит җәмәгате табына. Ел саен Масоба Ятра дигән дини җыелыш уза торган күп урыннар бар, шул вакытта Палхида алып барыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Чакора

**Чакора** (Санскрит телендә: चकोर) ул козгын-кыргавыл, шулай ук ул Зур Бөек Шпорц Кәккүге буларак мәгълүм (Centropus sinensis), ул Һинд дине риваятендә тасвирланган риваять кош. Ул Чандра булган айның нурларында яши дип ышаныла. Чакора һәм Чандра белән ассоциацияләве Төньяк Һиндстанда халык мәхәббәт хикәяләренә тумыш биргән.
Маһабһаратамда Кучела Кришнаны очратырга юлында булганда ул Чакора пакшины күргән. Ул Кришнаны очратканнан соң өенә кайтканчы бай кеше булган. Шулай итеп Чакора пакши яхшы юрама булып тора.
## Искәрмәләр
* A Classical Dictionary of Hindu Mythology & Religion by John Dowson
* Omens and Superstitions of Southern India by Edgar Thurston (1912)
Төркем:Һинд дине
Алака

Һинд динендә **Алака** (Санскрит телендә: अलक), ул шулай ук еш *Алакапури* дип атала, Һинд дине мифология шәһәре. Ул Якшалар патшасы һәм байлык хуҗасы Кубера һәм аның якшалар дигән хезмәткәрләре йорты. Маһабһаратам бу шәһәрне Якша Патшалыгы башкаласы дип искә ала. Бу шәһәр архитектурасы, муллыгы һәм тулаем балкышы буенча Дэваларның патшасы Индраның башкаласы белән көндәш булып тора. Аның турында Калидасаның мәшһүр Мегһадута лирик поэмасында цитаталар бар. 
Алака Санскрит телендә *бөдрә чәч бәйләме* дигәнне аңлата. Ул шулай ук Һинд дине кызлары өчен таралган исем булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Бһайронджи

**Бһайронджи** ул Һиндстанда Раджастханда җир асты Илаһы. Ул кайвакыт кешеләрнең рухларына хуҗа була дип ышаныла. 
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Зәңгәр шәл (мәгънәләр)

* Зәңгәр шәл — Кәрим Тинчурин әсәре буенча язылган 5 пәрдәлек мелодрама. Музыкасы Салих Сәйдәшев тарафыннан язылган.
* Зәңгәр шәл — татар халык җыры.
* Зәңгәр шәл — Әнвәр Шәрәфиев тарафыннан иҗат ителгән җыр.
Виджаендра Сарасвати

**Шанкара Виджаендра Сарасвати** (1969 елның 13 мартында туган) ул Канчи Камакоти Питам, Канчипурамның 70-енче Джагадгурусы. Ул 2018 елның 28 февралендә 69-ынчы понтифф Джаендра Сарасвати үлеменнән соң Канчи Маттның баш понтиффы итеп билгеләнгән булган.

## Биографиясе
Шри Шанкара Виджаендра Сарасвати 1969 елда Шанкара Нараянан буларак Тируваллурда Арани янында Перияпалаям авылында туган булган.  Ул Перияпалаямда авыл мәктәбенә йөргән һәм әтисе, Ведик галим һәм остаз белән Ведалар өйрәнгән. Ул Канчи Камакоти Питһамга 13 яшендә кушылган һәм 1983 елда 70-енче Питадипати дип аталган булган.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Shri Kanchi Kamakoti Peetham 
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Кяласур (елга)

**Кяласур** яки *Келасури*, *Кялашир* ( [Кялашир], ,  [Келасури]) — Абхазиядә елга. Елганың тамагы Кара диңгездә урнашкан. Озынлыгы 42 км, бассейнының мәйданы 220 км². Уртача су чыгымы 13,2 м³/сек.

Беренче Кяласур һәм Икенче Кяласур елгаларның бергә кушылу урынында башлана. Кяласур буенча Сухум һәм Гулрыпш районнары чиге үтә. Төп сул кушылдык — Схамач.

## Моны да карагыз
* Келасур дивары

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Твердый А. В. Топонимический словарь Северного Кавказа.— Ч. 1, 2.— Краснодар, 2006. 

Төркем:Абхазия елгалары
Луиза Хәйретдинова

**Луиза Хәйретдинова**, Луиза Әхмәтҗан кызы Хәйретдинова (*[[1948 ел]]ның [[19 сентябрь|19 сентябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Бөгелмә]]*) — татар композиторы, ТРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1992).

## Тәрҗемәи хәле
1948 елда хор укытучысы, композитор Әхмәтҗан Хәйретдинов гаиләсендә дөньяга килә.
Казан дәүләт консерваториясе каршындагы музыка мәктәбенең  виолончель классын (җитәкчесе А. Н. Хәйретдинов), 
Казан дәүләт консерваториясенең композиторлык факультетын (Альберт Леман классы буенча), Уфа дәүләт сәнгать институтын (Заһир Исмәгыйлев классы буенча) тәмамлый. 1973 елда Һади Такташ әкиятләре нигезендә Зөлфәт тарафыннан язылган либреттога "Мәкерле песи" беренче татар балалар операсын иҗат итә.

## Иҗаты
* ике Виолончель һәм оркестр өчен концерт (1969, 1979)
* "Мәкерле песи" (), беренче татар балалар операсы. (1973)
* кантата «Мин кояшны яратам»
* балалар хоры өчен әсәрләр
* камера инструменталь әсәрләр
* драма спектакльләре өчен музыка
* татар һәм башкорт әсәрләре эшкәртмәләре

### Җырлар
* Ашкын, кешем! (Зөлфәт сүзләре)
* Их, мине, кыюсызны! (Халисә Мөдәррисова сүзләре)
* Каршы ал, туган калам! (Илдар Юзеев сүзләре)
* Менә без дә үсеп җиттек, әни… (Равил Фәйзуллин сүзләре)
* Сәлам әйт, җил (Рөстәм Акъегет сүзләре)
* Сөйләмә мәхәббәт турында (Равил Фәйзуллин сүзләре)
* Ялгызың каласың ла… (Халисә Мөдәррисова сүзләре)
* Казаным, гүзәл калам (Резеда Вәлиева сүзләре)
* Китәсең (Роберт Миңнуллин сүзләре)
* Бәйрәмнәр килә (Марсель Галиев сүзләре)
* Ниләр булды миңа? (Шәриф Биккол сүзләре)
* Янма син, йөрәк (Гәрәй Рәхим сүзләре)

## Әдәбият
* *[[Мәхмүт Нигъмәтҗанов|Нигмедзянов М. Н.]]* Луиза Хайрутдинова. // Композиторы и музыковеды Советского Татарстана. К.: ТКИ, 1985, стр. 168-170.

## Чыганаклар
* 
* 
* 

## Искәрмәләр


Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Нидһи

Һинд дине язмалары контекстында **Нидһи** ул байлык Ходае Куберага карый торган (шулай ук Кувера буларак әйтелә) тугыз хәзинәдән (*наванидһи*) торган хәзинә. Традиция буенча һәр нидһиның сакчы рухы бар һәм кайбер тантрикалар аңа табыналар. Нидһиларның табигате һәм хасияте күбесенчә аңлатылмган һәм аңлашылмаган булып калган.
## Нидһилар
Амаракоша буенча тугыз нидһи булып түбәндәгеләр тора:
# Маһападма "бөек лотос чәчәге"
# Падма "лотос чәчәге"
# Шанкһа "кабырчык"
# Макара "крокодил"
# Качһапа "ташбака"
# Кумуд "билгеле төр асылташ"
# Кунда "жасмин"
# Нила "сапфир"
# Кһарва "кәрлә"
Шахталар, минераллар, балчык чүлмәкләре һәм океан ресурслары булып танылып, Кубераның тугыз хәзинәсе түбәндәгечә интепретацияләнә:
# маһападма (Һималайяда минераллар һәм асыл ташлар белән ике падма зурлыгында күл)
# падма  (Һималайяда минераллар һәм асылташлар белән күл)
# шанкһ (кабырчык кабыгы)
# макара  (Падмини синонимы, кара сөрмә)
# качһапа (кечкенә яки зур ташбака панцире)
# кумуд (киноварь, яки терекөмеш)
# кунда (мышьяк)
# нила (сөрмә)
# кһарва (утта катырылган чокырлар яки савытлар)
Нидһилар шулай ук Нидһана, Нихара һәм Севадһи дип аталалар. Нидһиларның кайбер атамалары
Һинд санау системасында кулланалар.

## Искәрмәләр
* *A Dictionary of Hindu Mythology &amp; Religion* by John Dowson
* A Classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, Georgraphy, History, and Literature, by John Dawson, page 221
* Amarakosha, ed. W. L. Shastri Pansikar, v. 142
* Megha-duta, collected works, iv. 372. verse 534
* A Hindu Granth (Holy Book) named as 'SHIV-PURAAN'.
* Also mentioned in 'VISHNUSAHASTRANAAM'.
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Лена Бичарина

*
*'Лена Бичарина*' (*Бичарина Елена Исмәгыйль кызы''; 12.04.1951, ТАССРның Кайбыч районы Иске Корбаш авылы) – татар җырчысы, Татарстанның атказанган артисты (2001). Татар, шул исәптән керәшен татарлары, халык җырларын башкаручы. Татарстан Республикасы дәүләт җыр һәм бию ансамле хор төркеме солисты.

## Биографиясе

Бичарина Елена Исмәгыйль кызы 1951 елның 12 апрелендә ТАССРның Кайбыч районы Иске Корбаш (хәзерге Татарстанның Кайбыч районы Мәлки авылы) авылында керәшен татарлары гаиләсендә туган.

2001 елда музыка сәнгате өлкәсендәге уңышлы башкару эшчәнлеге өчен «Татарстан Республикасының атказанган артисты» дигән мактаулы исем бирелгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Бичарина Е. И. // Глухов М. С. Татарика энциклопедия. — Казань: Ватан, 1997. — С. 207-208.
* Бәйрәмова, Ф. Тау ягы кызы: (җырчы Лена Бичарина тур.) // Азат хатын. — 1984. №8. — Б. 10.
* Сафин, Х. Исемсез сандугач: (җырчы Елена Бичарина тур.) // Шәһри Казан. — 2000. — 19 май.
* Сунгатуллин, Л. Туган ягы кирәк кешегә // Кайбыч таңнары. — 2001. — 14 апр.
* Сункишев, А. Җырына алкышлар юлдаш: (җырчы Лена Бичарина иҗаты.) // Йолдыз (Апас районы). — 1984. — 7июнь.
* Филиппов, А. С. Күп җирләрдә йөрдем, дөнья гиздем, сездән якыннарны тапмадым: (җырчы Лена Бичарина иҗат портретына штрехләр) // Татарстан. — 2002. — № 8-9.
* Филиппов, А. С. Пусть звучат наши песни: (Штрихи к творческому портрету Лены Бичариной) // Татарстан. — 2002. — № 8-9. — С. 112-113.
* Филиппов, А. С. Тау ягының җәүһәр ташы: (җырчы Елена Бичаринага 50 яшь тулу уңаеннан) // Ватаным Татарстан. — 2001 — 1 июнь.
* Филиппов А. С. Яраткан җырчыбыз: (Татарстанның атказанган артисткасы Лена Бичарина ) // Туганайлар. — 2003. — 8 март. — Б. 1, 4.
* Филиппов А. Яңгырасын җырларыбыз еракка ла, ай-һай-һай...: [Татарстанның атказанган артисты Лена Бичарина тур. ] // Мәдәни җомга. — 2001. — 3 авг. — (N31). — Б.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Фәрит Шәрифуллин

**Фәрит Шәрифуллин**:
* Фәрит Шәрифуллин (1939), журналист, «Мәгариф» журналы баш мөхәррире (1989-2003), РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре (1989).
* Фәрит Шәрифуллин (1953), композитор, педагог, балайкада башкаручы, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
Фәрит Шәрифуллин (1953)

**Фәрит Шәрифуллин** (Фәрит Камил улы Шәрифуллин,  1953 елда туган) — татар композиторы, балалайка музыка коралында оста башкаручы, ТРның Атказанган мәдәният хезмәткәре, ТР композиторлар берлеге әгъзасе.

## Тәрҗемәи хәле
1953 елда дөньяга килә. 1972 елда Роза Хәлитова балалайка классы буенча Казан музыка укуханәсен тәмамлый. 1972-1977 елда Сәгыть Хәбибуллин балалайка классы буенча Казан дәүләт консерваториясенең халык музыка кораллары факультетында белем ала. 1981 елда Анатолий Луппов классы буенча консерваториянең композиция факультетын да тәмамлый.

## Иҗаты

### Төп әсәрләре

* Балалайка һәм симфоник оркестр өчен концерт (1981, II ред. - 2001)
* "Шәл бәйләдем" балалайка өчен концерт пьесасы (1997)
* "Су анасы" симфоник поэма (1986)
* "Нардуган" музыкаль- хореографик композиция (1993)

### Башка әсәрләр

* камера инструменталь әсәрләр
* романслар һәм җырлар

## Чыганаклар

* 
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Макара

**Ма́кара** (Санскрит телендә:मकर), makara — Һиндстан традициясендә һәм шул традиция йогынты ясаган рәт халыкларда  мифик диңгез җанвар. Макара еш үзендә дельфин, акула һәм крокодил хасиятләрен берләштергән  гигантс су җанвары булып чаглдырыла (левиафанның Һинд юрамасы). Ул Варунаның, Ганганың ваханасы һәм Кама Ходаеның символы булып тора.
Һинд динендә Кәҗәмөгез йолдызнамә билгесенә тәңгәл килә.
Санскрит телендә «диңгез аждаһасы» яки «су монстры» дигәнне аңлата..
Җанварның сурәтләре Һинд динендә һәм Тибет Буддачылыгында киң кулланыла, алар, Көньяк Азиядә һәм Көньяк-Көнчыгыш Азия илләрендә таралган.
Кайбер криптозоологлар фикеренчә макараның чын прототибы булып эоценда хәзерге Пакистан территориясендә яшәгән Китсыман Амбулоцетус тора, ул үзендә хәзерге крокодил һәм дельфин хасиятләрен берләштергән. 
Прототип буларак шулай ук төрле крокодилларны атыйлар, хосусан, сазлык крокодилын һәм кикрикле крокодилны.
Бу җанвар хөрмәтенә  *Makaracetus* примитив китсыманнар төне аталган. Бу хайванның баш сөягендә мышцалар беркетелү урыннары дип саналган киң урыннар бар, алар хартумсыман структураны тәшкил итәләр.
## Кыяфәте
Гадәттә, ул алгы өлешендә ярым җир хайваны итеп (болан яки фил)  һәм арткы өлешендә ярым су хайваны итеп (гадәттә балык, тюлень, елан, кайвакыт тавис яки хәттә чәчәк койрыгы белән да сурәтләнә). Гәрчә Макара Һинд дине мәдәниятендә төрле формалар ала алса да, хәзерге дөньяда аның формасы тасвирлана, гәрчә хәзерге вакытта аның формасы һәрвакыт сазлык крокодилына яки тасмалы варанга карый.
Сәнгать тарихчысы Джон Бордман буенча Макара һәм Кытай Аждаһасы сурәтләренә  Грек Мифологиясендә Кетос йогынты ясаган, мөгаен  *Кетос*ның ефәк юлы сурәтләре контактыннан соң.

Файл:Nanpaya-Bagan-Myanmar-06-gje.jpg|Нанпайя гыйбадәтханәсе, Паган, Мьянма
Файл:Musée Guimet 897 03.jpg|Самборпрейкук, Кампонгтхом, Камбоджа
Файл:China, testa di makara, norther qi dynasty, 550-577 02.JPG|Төньяк Ци (безнең эраның 550-577 елы), Кытай
Файл:Devotees offering prayers at a sanctum in Chennakesava temple at Belur.jpg|Һиндстанда Беллурда тугърылар Ченнакешава гыйбадәтханәсендә догалар тәкъдим итәләр.
Файл:COLLECTIE TROPENMUSEUM Stenen beelden in de vorm van een makara op de Candi Kalasan TMnr 10015966.jpg|Каласан Буддачылык гыйбадәтханәсе, Индонезия
Файл:Vat That Phun2010-1.jpg|Буддачылык Ват ThatPhun, Вьентьян, Лаос
Файл:Makara KL 004.JPG|Куала-Лумпур, Малайзия Милли музее
Файл:Kirtimukha.Nepal1.JPG|Непалда, Катмандуда Һинд дине гыйбадәтханәсе
Файл:Wsuthatmakara0409.jpg|Wat Suthat, Бангкок, Таиланд
Файл:Cham Naga.png|Вьетнам тарихының милли музеенда Макара авызыннан чыга торган Тям стилендә наглар. 


## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Могҗиза-хатын

**Могҗиза-хатын** () — DC Comics комикслар бастыручы ширкәт уйлап чыгарган супер-каһарман персонаж. Беренче тапкыр 1941 елның декабрь аенда чыккан *«All Star Comics»* комиксының 8 нче чыгарылышта барлыкка килә һәм 70 ел дәвамында пәйда була. Мультимедиа чорының башка исемдәш фэнтези әсәрләренең төп каһарманы: 2009 елгы мультфильм һәм 2017 елгы фильм чыкты, 2020 елның октябрь аенда дәвамы көтелә. 

Могҗиза-хатын — Борынгы Греция халыкларының мифологиясендә тасвирланган амазонкалар принцессасы, туган җирләрендә **Диана** () исеме астында билгеле. Диана — тәҗрибәле сугышчы, кешеләрдән өстен көч, тизлек, чыдамлылык көченә, хайваннар белән аралашу сәләтенә ия. Дөресне сөйләүне мәҗбүр итүче лассоны һәм саклау көченә ия булган ватылмаслык беләзекләрне куллана. 

Җитди һәм тәҗрибәле, шул ук арада ачык күңелле, михербанлы һәм башкаларга ярдәмгә килергә әзер каһарман персонажы булган Диана феминист үрнәге һәм бик чибәр хатын-кыз дип санала.

## Шулай ук карагыз
* Бэтмен
* Супермен
* Үрмәкүч-кеше

## Искәрмәләр

Төркем:Комикс персонажлары
Төркем:Фильм персонажлары
Төркем:1941 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Уйланма кешеләр
Маһариши Маһеш Йоги

**Маһариши Маһеш Йоги** (туганда исеме **Маһеш Прасад Варма,** 1918 елның 12 январе – 2008 елның 5 феврале) Трансценденталь Медитация техникасын булдырган һәм  Трансценденталь Медитация хәрәкәтенең җитәкчесе һәм гурусы булуы өчен мәшһүр, ул төрле ысулларда яңа дини хәрәкәт итеп тә, дини булмаган хәрәкәт итеп тә тасвирлана. Ул *[[Маһариши]]* буларак мәгълүм булган (мәгънәсе "бөек багучы") һәм өлкән кеше буларак *[[Йоги]]* буларак мәгълүм булган.
Маһариши Маһеш Йоги Һиндстан Һималайларының Джйотирматһның Шанкарачарьясы (рухи җитәкчесе) Свами Брахмананда Сарасватиның өйрәнчеге һәм булышчысы булып киткән. Браһмананда Сарасвати Маһаришины тәгълиматы белән илһамландырган. 1955 елда Маһариши Һиндстаннан дөньяга Трансценденталь Тирән Медитациясен (соңрак исеме Трансценденталь Медитация дип үзгәртелгән булган) кертә башлаган. Аның беренче глобаль туры 1958 елда башланган. Аның тугърылары аңа “Аның изгелеге” дип сөйләгәннәр, һәм ТВ интервьюларында еш көлгән өчен аңа кайвакыт "көлүче гуру" дип дәшкәннәр. Маһариши 40 000-нән артык Трансценденталь Медитация укытучыларын өйрәткән дип әйтелә, Трансценденталь техниканы "биш миллионнан артык кеше"гә өйрәткән һәм меңнәрчә укыту үзәкләрен, йөзләрчә колледж, университет һәм мәктәп нигезләгән. Шул ук вакытта Трансценденталь Медитация веб-сайтлары уннарча мең Трансценденталь Медитация Сидһи программасын өйрәнгән дип игълан итә. Аның инициативасына Һиндстанны, Канаданы, Америка Кушма Штатларын, Берләшкән Корольлекне һәм Швейцарияне кертеп илләрдә кампусларны кертеп мәктәпләрне һәм университетларны кертә. Маһариши, аның гаиләсе һәм якын туганнары иганә оешмаларын һәм табышлы бизнеслар барлыкка китергән, аларга сәламәтлек клиникалары, почта буенча заказ бирү тәэминаты һәм органик фермалар кергән. 1960-ынчы еллар ахырында һәм 1970-ынчы еллар башында Маһариши Битлз, Бич Бойз һәм башка ат казанган шәхесләрнең гурусы буларак дан казанган. 
1970-енче еллар ахырында ул практикалаучыларга левитация сәләтен һәм дөнья тынычлыгын бирүче Трансценденталь Медитация Сидһи программасын башлаган. Маһаришиның Табигый Закон Партиясе 1992 елда нигезләнгән булган һәм дистәләрчә илләрдә кампанияләр алып бара. Ул шул ук елда Нидерландлар янында Влодропка күчкән. 2000 елда ул табышсыз Дөнья Тынычлыгының Глобаль Иле табышсыз оешмасын барлыкка китергән һәм аның җитәкчеләрен билгеләгән.
Казанда Казансу елгасы буенда Яр Чаллыдан күчәргә тиеш Махариши Университеты төзелергә тиеш булган, әмма төзелеп бетмичә калган.
## Тышкы сылтамалар
"Ведические технологии" сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Медитация
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Александр Малов

*
*'Александр Малов*' (*Малов Александр Михаил улы''; 02.10.1926; ТАССРның Кайбыч районы Иске Корбаш авылы) – журналист, язучы, Бөек Ватан сугышы һәм хезмәт ветераны. Журналистлар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе

Малов Александр Михаил улы 1926 елның 02 октябрендә ТАССРның Кайбыч районы Иске Корбаш авылында керәшен татарлары гаиләсендә туган.

Александр Малов 1942 елдан Бөек Ватан сугышында разведка бронетранспортерында механик-йөртүче вазифаларын башкара, Берлиннан алып Прагага кадәр барып җитә.

1952 елда Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетын тәмамлый. 1952 елдан бирле өлкә массакүләм мәгълүмат чараларында хезмәт куя.

“Сталинское знамя”, “Комсомолец Татарии”, “Советская Татария” басмаларында эшли. ТАССРның Министрлар советы каршындагы радиотапшырулар комитетында башта сәнәгать, аннан аннан соң иҗтимагый-сәяси тапшыруларның баш мөхәррире буларак хезмәт куя. Нефтьчеләр өчен фәнни рекомендацияләр яза, китаплар бастыра. Бүгенге көндә язучының 10 китабы бастырылган.

## Бүләк һәм премияләре
* III дәрәҗәдәге Дан ордены, 
* I дәрәҗәдәге Ватан сугышы ордены кавалеры, 
* “Берлинны алу өчен”, “Праганы азат итү өчен” медальләре иясе. 
* Гурий святителе исемендәге медаль иясе.
* 2025 ― «Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчесе (Гран-при).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Олпат журналист Александр Маловка 90 яшь! 

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Боливия гимны

**Боливия милли гимны** (Himno Nacional de Bolivia, төп нөсхәдәге исеме — Ватанпәрвәрлек җыры (Canción Patriótica) — Боливия дәүләт гимны. Рәсми чараларда, дүрт куплеттан һәм кушымтадан торган әсәрнең җыйнак варианты буларак, беренче куплет башкарыла.

## Гимнның тулы тексты һәм тәрҗемәсе

## Гимнның тарихы

Марш калыбындагы әсәрне юридик консультант, канун чыгаручы һәм шагыйрь Хосе Игнасио де Санхинес (José Ignacio de Sanjinés, 1786-1864) һәм тумыштан итальян милләтеннән булган көйязар Леопольдо Бенедетто Винсенти (Leopoldo Benedetto Vincenti, 1815-1914) иҗат иткән. Гимнны тәүге кат 1845 елның 18 ноябрендә Ла Пас шәһәрендәге Хөкүмәт сарае каршында туксанга якын музыканттан торган хәрби оркестр башкарган. Бу тантаналы вакыйганы испан колонизаторлары белән Ла Пас департаменты Ингави провинцияседәге бәрелешнең дүртенче еллыгына туры китергәннәр. Бу көнне илнең шул замандагы башкаласында берьюлы муниципаль театр да ачылган.

Әлбәттә, Боливиядә милли гимн булдыру теләге моңа кадәр дә куәтле булган. Ләкин испаннардан күчереп алынган җырларның һәм ара-тирә иҗат ителеп торган башка шигырь-көйләрнең берсен дә халык үз итмәгән, хакимият исә аларны бөтенләй санга сукмаган. Шул вакытта Боливиядә хәбәр тарала: күрше Чилигә Италиядән күренекле көйязар килгән, аның Боливияне дә күреп китәргә теләге бар икән. Шулай итеп, Леопольдо Бенедетто Винсенти Боливия җитәкчелеге игътибарына лаек була, итальянны чакыртып алалар һәм аңа гимн булдыру эшен ышанып тапшыралар. Винсенти (итальянча Винченти) дистәләгән шигырьне укып чыга, ләкин аларның берсен дә ошатмый. Бары тик Хосе Игнасио де Санхинес әсәре генә аны көй язарга рухландыра. Шуннан соң Винсенти берничә ел Боливиядә яши, халыкның һәм хакимиятнең яраткан зыялысы булып китә. Ләкин итальян кешесе барыбер үз Ватанына кире кайту теләгеннән ваз кичми һәм Рум шәһәрендә озын-озак гомер кичерә.
Әйтергә кирәк, Боливиянең 9 автономияле һәм шактый мөстәкыйль департаментының һәркайсы үз гимнын һәм башка символларын булдырган. Ләкин хәзерге заманда “Ватанпәрвәрлек җыры” күпхалыклы, күптелле һәм күптөрле Боливия Күпмилләтле Дәүләтенең (Estado Plurinacional de Bolivia) һәм ил халкының иң мөһим берләштерүче терәк булып кала. Ул шулай ук аймара, кечуа һәм гуарани телләренә дә тәрҗемә ителгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Боливия