open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яңа Минзәләбаш мәчете

**Яңа Минзәләбаш мәчете**, рәсми исеме **Гыйният мәчете** ― Татарстанның Сарман районы Җәлил шәһәр бистәсе шәһәр җирлеге составындагы Яңа Минзәләбаш авылында 2021 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында.  Мәчет Яңа Минзәләбаш авылына нигез салган Гыйният карт исеме белән аталган.

## Тарих
1923 елда Чаллы кантоны Карамалы волосте Иске Минзәләбаш авылының  Гыйният исемле кешесе Минзәлә елгасы башланган урында  урнашкан Яңа Минзәләбаш авылы буласы урынга беренче казык кага, 1924 елда күченеп килә.

2008 елда Гыйният картның оныгы Әнәс авылның Яңа Минзәләбаш урамы башында торган иске йортын (*буш торган ихатасы белән*) мәчет итеп файдалану өчен мөселман җәмгыятенә бирә. Татнефть АҖ ярдәме һәм халыкның тырышлыгы белән йорт мәчет итеп үзгәртелеп, ярты елдан ишекләрен ача, 2009―2020 елларда халыкка иман нурын чәчә.

2020 елда мөселманнар иске мәчет янәшәсенә зуррак мәчет салу кирәклеге турында фикергә киләләр. 2021 елның май аенда яңа мәчет ачыла. Әлеге мәчет шушы авыл кешеләреннән җыелган иганә акчасы, шулай ук чит дин тотучыларның матди ярдәмендә төзелә. Себердә эшләүче авылдашлары мәчет төзелешенә шактый өлеш кертә.

Яңа мәчет бер катлы, манарасы бинаның түбәсендә керү юлы өстендә күтәрелгән, бина һәм манара ачык төстәге сайдинг белән тышланган, бина газ белән җылытыла, тәһарәт бүлмәсе бина эчендә. Мәчеткә арткы яктан ялгап, ифтар ашлары үткәрү өчен залы булган янкорма төзелеп бетеп килә. Сарман районы Җәлил бистәсенә терәлеп торган (аралары 3 км)  авылның мәчетенә җомга намазларына унлап кеше йөри.

2021 елдан яңа мәчет имамы – Хәмзә улы Рәмзә хәзрәт Нигъмәтуллин. 

Яңа Минзәләбаш авылында бүгенге көндә дә манаралы ике мәчет янәшә басып тора. Әмма йорт хуҗасы вафат булган, иске мәчет бинасы  сүтелеп, урынында яңа йорт салырга җыеналар.
## Моны да карагыз
* Иске Минзәләбаш мәчете
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. Казан, 2020.
* *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 97нче бит.

## Сылтамалар
*  Новый Мензелябаш  / Татарский энциклопедический словарь. К.: Институт Татарской энциклопедии, 1999, С. 406. ISBN 0-9530650-3-0

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2021 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре
Төркем:Морад Рәмзи
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Чуашстан атналыгы

**Чуашстан атналыгы****Чăвашла эрне**  

**«Чуашстан атналыгы»** — Чуашстан, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Чуашстан турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Чуашстан атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Чуашстан һәм чуаш мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 27 июнь— 7 июль 2023

**Кыйбла:** чуаш, инглиз һәм рус Википедияләрендә Чуашстан турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
11 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Чуашстан ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Чуашстан атналыгы кысаларында 5 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Чуашстан Ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 3000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## «Атна» кысаларында барлыкка килгән яңа мәкаләләр

:::**6 июль**
# Анатолий Канюка
#:::**5 июль**
# Чуаш үзәк советы
#:::**4 июль**
# Арсений Карамышев
# Владимир Матюшин
#:::**2 июль**
# Валерий Ярды
# Владислав Поляшов
# Эмине
#:::**1 июль**
# Иван Викторов
# Василий Краснов-Асли
#:::**29 июнь**
# Анатолий Сереп
#:::**28 июнь**
# Чуашстан татарлары


## «Атна» кысаларында яхшыртылган мәкаләләр

#


## «Атна» кысаларында төзелгән калыплар

#


## «Атна» кысаларында йөкләнгән рәсемнәр

## Камилләштерү

* Чуашстан
* Чабаксар
* Чуашлар
* Чуаш теле

## Тарих

* Чуваш үзәк советы
* Чуашстан тарихы рус
* Чувашстанның Рус дәүләте составына керүе рус

## Символлар

* Чуашстан байрагы рус
* Чуашстан илтамгасы рус

## Шәхәсләр

* :cv:Ширак
* :cv:Сарри Паттăр
* :cv:Мамич-Пертей
* :cv:Кӳлпи
* :cv:Шавлама
* :cv:Охатер
* :cv:Тутирек
* :cv:Илай
* :cv:Ементей
* :cv:Чăваш Хвети
* :cv:Хура Эльмук
* :cv:Эмине
* :cv:Туймăрса
* :cv:Илапай
* :cv:Султтанпике
* :cv:Пăртта
* :cv:Карсун Кавăрли
* :cv:Хурлăхлă Хамук
* :cv:Якку Мишавай
* :cv:Якку
* :cv:Сеххиме
* :cv:Чĕкеç (юрăç)
* :cv:Вахтăр Илякки
* :cv:Ăста Наçтук
* :cv:Ваçанкка Кирукĕ
* :cv:Супинкке Марйи
* :cv:Ылттăнчеч
* :cv:Ылттăнпик
* :cv:Викторов Иван Викторович
* :cv:Краснов-Асли Василий Иванович
* Анатолий Сереп рус
Hasbro

**Hasbro** — Америка уенчыклары һәм өстәл уеннары компаниясе; дөньядагы иң зур уенчык компаниясе. Штаб Павтакетта, Род-Айлендта, АКШта урнашкан; җитештерүнең күпчелек өлеше Көнчыгыш Азия илләрендә ясалган, Мельница, PopCap, Nickeloden, DreamWorks, Blue Sky studios, Disney һәм Pixar студияләре персонажларына нигезләнеп уенчыклар җитештерү лицензияләре хуҗасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:1923 елда нигезләнгән компанияләр
Иҗтимагый компания

**Иҗтимагый компания** (, ) — акционерлык компания, аның акцияләре фонд базарында ирекле рәвештә сәүдә ителә, чикләүләрсез.

Кагыйдә буларак, фонд базарын көйләүче милли законнар, акцияләре чикләнмәгән кешегә сатып алу өчен тәкъдим ителә торган һәм / яки фонд базарында сәүдә ителгән компанияләргә билгеле бер таләпләр куя. Бу таләпләргә туры килгән компанияләр дәүләт компанияләре дип атала.

Инвестор күзлегеннән караганда, җәмәгать компаниясе акцияләре түбәндәге сәбәпләр аркасында иҗтимагый булмаган компанияләр акцияләренә караганда сыек актив булып саналырга мөмкин:

* акцияләр чиксез кешегә сатуга тәкъдим ителергә мөмкин;
* потенциаль сатып алучы компанияне ачык (мөстәкыйль) чыганаклар ярдәмендә бәяли ала;
* җәмәгать компаниясе акцияләре биржада сәүдә итәләр, анда сатучыга сатып алучы табу оешкан булмаган базарга караганда җиңелрәк;
* Оешкан базарда ясалган операцияләр турында мәгълүмат (операциянең бәясе һәм күләме) сатып алучыга да, сатучыга да ачык чыганакларда бар һәм сату пакетын бәяләү өчен нигез булып кулланылырга мөмкин.

Биржада публикага чыккан, ләкин ни өчендер эшен туктаткан җәмәгать компаниясе шелл-компания (кабык компания) дип атала

## Искәрмәләр

Төркем:Акционерлар җәмгыятьләре
Төркем:Корпоратив хокук
Җитештерүчәнлек (икътисад)

**Җитештерүчәнлек** — теләсә нинди зурлыкта күрсәтелгән товар яки хезмәт җитештерүнең эффективлыгы. Җитештерүчәнлек үлчәүләре еш кына керемгә гомуми җитештерүнең яки җитештерү процессында кулланылган гомуми керемнең нисбәте буларак күрсәтелә. Җитештерү төрләре — массакүләм җитештерү һәм серияле җитештерү.

Җитештерүчәнлек — чыгымнар берәмлегенә булдырылучы товарлар һәм хезмәт күрсәтүләр күләме. Җитештерү процессында эшкә җигелгән теләсә нинди ресурс — җир, ягулык, җиһазларга чыгымнар һ.б. — барысы да чыгым була ала. Җитештерүчәнлеккә хезмәт ресурсларының сыйфаты (һөнәри әзерлек, хезмәткәрләрнең квалификациясе), кулланылучы технологияләр һәм идарәче карарларның нәтиҗәлелеге турыдан-туры йогынты ясый.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Robin C. Sickles, Valentin Zelenyuk. Measurement of Productivity and Efficiency. — Cambridge University Press, 2019-03-15. — ISBN 978-1-107-03616-1, 978-1-139-56598-1, 978-1-107-68765-3.
*  David J. Sumanth. Total productivity management : a systemic and quantitative approach to compete in quality, price, and time. — Boca Raton, Fla.: St. Lucie Press, 1998. — xvi, 407 pages с. — ISBN 1-57444-057-8, 978-1-57444-057-7.
*  Current Population Survey, March/April 2004 Match Files: Child Support Supplement. ICPSR Data Holdings (20 марта 2008). 
*  Paul Krugman. History Vs. Expectations. — Cambridge, MA: National Bureau of Economic Research, 1989-05.
*  Hiram Simmons Davis. Productivity Accounting. — 1955-12-31. — doi:10.9783/9781512815450.
*  V. E. Pigarevskiĭ, I. P. Ashmarin, A. S. Tolybekov, V. N. Kokriakov. [In vitro effect of leukocytic and thymic histones and their fractions on the activity of the causative agent of meningopneumonia] // Zhurnal Mikrobiologii, Epidemiologii I Immunobiologii. — 1975-10. — Вып. 10. — С. 76–79. — ISSN 0372-9311.

## Сылтамалар

* Field, Alexander J. (2008). "Productivity". in David R. Henderson. Concise Encyclopedia of Economics (2nd ed.). Indianapolis: Library of Economics and Liberty. ISBN 978-0865976658. OCLC 237794267
* Productivity and Costs&nbsp;– Bureau of Labor Statistics United States Department of Labor: contains international comparisons of productivity rates, historical and present
* Productivity Statistics—Organisation for Economic Co-operation and Development
* Greenspan Speech
* OECD estimates of labour productivity levels 

## Моны да карагыз

Төркем:Икътисади күрсәткечләр
Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Икътисад
Роза (мәгънәләр)

**Роза** ― күп мәгънәле сүз. '''Роза''' – чәчәк исеме.
;Исем
* '''Роза''' Туфитуллова
* '''Роза''' Хафизова
;Фамилия
* Энрике Роза (1946–2013), Гвинея-Бисау президенты в.б. (2003—2005).
;Топоним
:Болгария
* Роза – Ямбол өлкәсе Тунҗа җәмгыяте авылы.
:Германия
* Роза – Тюрингия җире коммунасы. 
:Италия
* Роза – Виченца провинциясе торак пункты.
:Россия
:Татарстан
* Роза – Азнакай районында бетерелгән авыл.
:Чиләбе өлкәсе
* Роза – Коркино районы эшчеләр бистәсе.
;Башкалар
* (223) Роза, астероид.
* Роза, ай кратеры.
* Ак һәм Ал розалар  сугышы
Алмашу (икътисад)

**Икътисадта алмашу** — товарларның бер хуҗадан икенчесенә күчүе, икътисади эшчәнлекнең җитештерүне бүлү һәм куллану белән бәйләп торучы бер өлеше. Кешеләр арасында үзара эшчәнлек алмашуы турыдан-туры яки хезмәт продуктлары алмашу формасында бара.

Алмашу — бер зат икенчесенә әйбер, товар биреп, аның урынына акча яисә башка әйбер алу белән бара торган икътисади операция ул.

Кешеләр товарларга һәм хезмәт күрсәтүләргә ихтыяҗларын йә ал арны үзләре мөстәкыйль җитештереп, йә җитештерелгән продуктларны кирәкле товарларга һәм хезмәтләргә алмашып канәгатьләндерәләр. Шуңа күрә, халыкның тормыш дәрәҗәсен күтәрү өчен, җитештерү күләмнәрен арттыру юлларын табу зарур. Андый юллар икәү: икътисади ресурслардан файдалану куләмнәрен арттыру яисә алардан файдалануның нәтиҗәлелеген күтәрү. Мөмкин булган ресурслардан нәтиҗәле файдалануның күрсәткече яисә үлчәве булып җитештерүчәнлек тора. Шул ук ресурслар белән сыйфатлы товарлар күбрәк җитештерелгәндә, җитештерүчәнлек үсә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Людвиг Мизес Человеческая деятельность: Трактат по экономической теории. Социум, 2012.
* JV. Stanley Jevons The theory of political economy, Fifth edition. London: Macmillan and. Co., 1924.
* Бем-Баверк Евгений Основы теории ценности хозяйственных благ. Директмедиа Паблишинг, 2008.

## Сылтамалар

* Процесс обмена (глава 2 из книги К. Маркса «Капитал»)

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Маркетинг
Җитештерүчәнлек

* Хезмәт җитештерүчәнлеге — кешеләрнең җитештерү эшчәнлеге продуктивлыгы.

* Җитештерүчәнлек (экономикада) — теләсә нинди зурлыкта күрсәтелгән товар яки хезмәт җитештерүнең эффективлыгы.

* Предприятиенең җитештерүчәнлеге — билгеле күләмдә продукт җитештерү сәләте.

* Җайланманың җитештерүчәнлеге — җайланманың зурлыгы, ягъни башкарылган эш күләменең (чыгарылган продукт) башкару (чыгарылу) вакытына, бу җиһаз тарафыннан вакыт берәмлегенә җитештерелгән продукт (эш) күләменә, дизайн үзенчәлекләренә, техник үзенчәлекләренә һәм эшчеләрнең җитештерү квалификациясенә туры килә.
** Компьютер эше — санак тарафыннан билгеле операцияләрне башкару тизлегенең санлы характеристикасы.
** Үзйөрешле машинаның җитештерүчәнлеге — машиналарны куллануның эффективлыгы күрсәткече.

## Шулай ук карагыз

* Продуктивлык
Чуашстан татарлары

**Чуашстан татарлары** — татарларның Чуашстанда яшәүче территориаль төркеме.

## Тарихлары
Республика территориясе алдан Идел буе Болгары, Алтын Урда, Казан ханлыгы һәм Казан губернасы составына кергән.

XVI гасрының икенче яртысында Сыры елгасы юуенча чик буе ныгытмаларын саклау өчен йомышлы татар-мишәрләр күчерелә, XVII гасырда Гөбенә һәм Бола елгалары бассейннары үзләштерелә.

XVIII гасырда казан татарлары авыллары (Янгелде һәм Әлмән авыллары) нигезләнә.

## Таралышлары

2010 елда Чуашстанндә 34 214 татар кешесе яшәгән (1959 елда — 31 357, 1989 елда — 35 689, 2002 елда — 36 279 кеше).

Татарлар, тупланып, Чабаксар (2010 елда — 4777 кеше), Канаш (3956), Яңа Чабаксар (1600) шәһәрләрендә; Батыр (10512), Комсомол (7370), Шомырша (1601), Епрәч (656), Козловка (605) һәм Ялчык (332) районнарында яшиләр.

Республикада унтугыз татар (Каенлык, Кече Шыгырдан, Кызыл Камыш, Кызыл Чишмә, Кыр Бикшеге, Озын Куак, Сориле, Татар Согыты, Татар Тимәше, Татар Шорыты, Тигәнәле, Тукай, Урмай, Шыгырдан, Янгелде, Яңа Бикшек, Яңа Чепкас, Әлмән, Әхмәт) һәм ун чуаш-татар (Албус-Сөрби, Асан, Байтирәк, Баскак, Имәнкисәге, Көчек, Муллалы, Татар Ивашкиносы, Яңа Александровка (Комсомол районы), Өч Балтай) 2 чуаш-мордва-татар (Мордва Төкесе, Буа) авылы бар.

## Күренекле кешеләре
* Советлар Союзы Геройлары Г. Г. Гобәйдуллин, Б. С. Рәхимов һәм М. Г. Салихов,
* Дан орденының тулы кавалерлары Я. Г. Бикчәнтәев һәм Б. С. Төхфәтуллов,
* биология фәннәре докторы Р. А. Абзалов,
* техник фәннәр докторлары С. М. Миңнуллин һәм ТР ФА академигы Җ. Ш. Сөләйманов,
* философия фәннәре докторы Ә. З. Фәизов,
* журналист Д. М. Гыйсметдинов.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Регионы компактного проживания татар в Российской Федерации: справочник / Отв. ред. Л. М. Айнутдинова, Б. Л. Хамидуллин. — Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. — 336 с.

Төркем:Татарлар
Төркем:Чуашстан
Төркем:Чуашстан халыклары
Эдгарс Ринкевичс

**Эдгарс Ринкевичс** (; *[[1973 ел]]ның  [[21 сентябрь | 21 сентябре]],  [[СССР]], [[Латвия ССР]], [[Юрмала]]*) ― Латвия дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. 2023 елның 8 июленнән  Латвия президенты, 2011–2023 елларда Латвия тышкы эшләр министры.

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 21 сентябрендә Юрмалада туган. Юрмаланың 4нче санлы мәктәбен (1991), Латвия университетының тарих һәм фәлсәфә факультетын (1995) тәмамлаган. 1994―1995 елларда Гронинген университетында (Нидерланд) сәяси фәннәр һәм халыкара мөнәсәбәтләр курсын өйрәнгән, 1999―2000 елларда АКШ Милли Оборона университетында укыган. Латыш,  инглиз, француз, рус телләрен камил белә.

## Хезмәт юлы
1993―1994 елларда ― Латвия радиосы журналисты. Тышкы сәясәт һәм халыкара мөнәсәбәтләр мәсьәләләре буенча күзәтүче.

1995―1996 елларда ― Латвия Республикасы Оборона министрлыгы сәяси департаментының өлкән референты, 1996 елның мартыннан сентябренә кадәр әлеге департаментның директоры.

1996 елның сентябреннән 1997 елның маена кадәр ― Латвия Республикасы Оборона министрлыгының оборона сәясәте мәсьәләләре буенча Дәүләт секретаре урынбасары. 1997 елның маеннан августка кадәр Латвия Республикасы Оборона министрлыгының Дәүләт секретаре вазыйфаларын башкаручы,  1997 елның августынан 2008 елның октябренә кадәр ― Латвия Республикасы Оборона министрлыгының Дәүләт секретаре.

2002-2003 елларда НАТОга керү буенча сөйләшүләрдә Латвия делегациясе башлыгы урынбасары, 2005-2007 елларда НАТО әгъза илләре дәүләт башлыклары киңәшмәсен оештыру буенча Бюро мөдире.

2008 елның октябреннән 2011 елның октябренә кадәр ― Латвия Республикасы Президенты канцеляриясе мөдире. Бу вазифада Латвия  Президенты  Мәскәүгә беренче рәсми визитын оештыруда катнаша. 

2011 елның 25 октябреннән ― Латвия Республикасының тышкы эшләр министры.  таркалгач,  күчә, 
тышкы эшләр министры вазифасында кала.

2014 елда 12нче  депутаты итеп сайлана.

Интеграция фонды советы әгъзасы һәм ЮНЕСКО эшләре буенча Латвия милли комиссиясе вице-президенты.

2018 елгы сайлау алды кампаниясен Ринкевичс «*Мәскәү Кремле каршы булса да, Латвия бар һәм уңышка ирешкән дәүләт булачак*» лозунгысы астында үткәрә.

2023 елның 31 маенда Латвия Республикасы Президенты итеп сайлана, Латвия Сеймы депутатлары тавыш бирүенең өченче турында 52 депутат тавышын ала (сайлану өчен 51 тавыш кирәк).

Инаугурациясе 2023 елның 8 июленә билгеләнгән.

## Шәхси тормышы
Ринкевичс ― тарихта ҺБТКгә мөнәсәбәтен ачыктан-ачык белдергән икенче дәүләт башлыгы (2022 елда Сан-Марино белән җитәкчелек иткән  соң).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Биография на сайте МИД Латвии
* Эдгарс Ринкевичс: «Я не русофил и не русофоб»
* Рыбопереработчики возмущены интригами Ринкевича и призывают к его отставке mixnews.lv, 18 августа 2016
* Дидзис Шмитс: Рыбопереработчики требуют отставки Ринкевичса // nra.lv, 19 сентября 2016
* Partija «VIENOTĪBA» 2014. gada 4. oktobra 12. Saeimas. Ziņas par deputātu kandidātu
* Ārlietu ministra amata kandidāta Edgara Rinkēviča biogrāfija 

Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Латвия университетын тәмамлаучылар
Төркем:Латвия сәясәтчеләре
Төркем:Латвия президентлары
Andrey Hilaletdinov

**Andrey Hilaletdinov**, Andrey (*Andü*) Ravil ulı Hilaletdinov (; psevdonimı — **Árpád Váldazs** (); *[[1995 yıl|1995 yılnıñ]] [[8 avgust|8 avgustı]], [[Rossiä|RF]], [[Mäskäw ölkäse]], [[Peresvet]]*) — erzä tel aktivistı. Erzä telendä matematik analiz häm fizika buyınça kitaplar häm mikroiqtisad buyınça äsbap yazğan. Anıñ YouTube häm TikTok kanalları bar. Mansi tele buyınça urıs häm ingliz tellärendä häm erzä tele buyınça urıs telendä uqıtu videokursı töşergän.

## Biografiäse
1995 yılnıñ 8 avgustında Peresvetta tuğan.

Üz belderüläre buyınça, ul fin-uğır tellären tübändägeçä öyränä başlağan: mäktäp yıllarında Andrey Macarstanda barlıqqa kilgän drum-and-bass biegän. Ul yış qına macar telendä cırlar häm macar telendä YouTube’ta kommentariylar oçratqan. Şulay itep ul macar tele belän qızıqsına häm anı öyränä başlağan. Ul şulay uq başqa fin-uğır mädäniätläre häm telläre, ayırım alğanda, mansi tele belän qızıqsınğan.

Andrey macar häm başqa fin-uğır telläre, şul isäptän erzä tele belän qızıqsınğannan soñ uq, ul änisennän dä fin-uğır tamırları barlığın belgän: Andreynıñ äbise Mordoviädän. Andrey üzeneñ äbise millät buyınça kem ikänen belmägän. Mordoviädä ike cirle xalıq — erzä häm muqşı. Andrey bu töbäk belän qızıqsınğan, muqşı häm erzä telläre belän östän-östän tanışqan. Erzä tele, anıñ süzläre buyınça, aña kübräk oşağan. Andrey erzä telen öyränä başlağan. Şunnan soñ ul erzälar belän aralaşa başlğan. Andrey alarğa äbiseneñ tışqı qiäfäten kürsätkän. Erzälar, tışqı qiäfätenä qarap, anıñ äbise erzä bulğan dip beldergän.

Erzä telen öyränä başlağaç, Andrey Xantı-Mansiyskta bulğan. Şunnan soñ Andrey Mordoviägä dä bara başlıy, Rasken’ Ozksta bulğan. Şul waqıttan birle ul erzä häm mansi telläre belän şöğellängän.

Andrey Mordoviägä küçenä alğan. Bilgele ber waqıtqa qädär ul Mäskäwdä yäşägän, aviatsiä tözeleşendä injener bulıp eşlägän. Ämmä xezmät xaqı tübän bulu häm perspektivalar bulmaw säbäple, Andrey programmalaştırunı öyränä başlağan. Şunıñ arqasında ul başqalağa bäylänüdän ayırılıp Saranskiğä küçenä alğan.

Räsäyneñ Ukrainağa bärep kerüe başlanğannan soñ Andrey Räsäydän kitkän.

2022 yılnıñ közendä erzä milli qorıltayında qatnaşqan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Новый учебник по микроэкономике на эрзянском языке. Для чего нужна "тонавтолма"
* Эрзянский активист: "У меня нет желания воевать за страну, которая пытает своих граждан"
* «Я засыпаю только после того, как подумаю на финно-угорских языках»

Төркем:Тел активистлары
Төркем:Эрзә активистлары
Төркем:Эрзә теле
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:8 август көнне туганнар
Анатолий Сереп

**Анатолий Трофим улы Сереп** (1920 — 2003) — чуаш язучысы һәм шагыйре.

## Биография
Сереп 1920 елда Чуашстан Республикасының Әлек районы Зур Тукташ авылында туган.

Ул Калининода (хәзерге Ташир) белем ала һәм педагогика өйрәнә. Калинино педагогия училищесын, Чуаш дәүләт педагогия институтын тәмамлаган. Шөмерле районының Варманкассы авылында мәктәп укытучысы булып эшли.

1990 елда Сереп Чуваш Республикасы Язучылар берлеге әгъзасы була. 

2003 елда Чабаксарда вафат була.

## Танылган әсәрләре

* "Уйӑх юрри"
* "Асамат"
* "Аттесем ҫук чухне"

## Әдәбият

* Efimov L. I., "Элӗк Енӗ" (Alikovo District), Alikovo, 1994.
* "Аликовская энциклопедия", editing: Efimov L. I., Efimov E. L., Anan'ev A. A., Terernt'ev G. K., Cheboksary, 2009, .
* "Чӑваш литературин антологийӗ", editing: Gordeev D. V., Silem J. A. Cheboksary, 2003.  .
* Гордеев, Д. Пултарулӑх асапне кӑна турӑ панӑ / Д. Гордеев // Хыпар. – 1998. – 28 юпа.
* Гордеев, Д. Фронтри тата ҫыру сӗтелӗ хушшинчи паттӑрлӑх / Д. Гордеев // Хыпар. – 2000. – 27 раштав.
* Тимофеев-Ыхра, А. Мӑн Тукташ Корчагинӗ / А. Тимофеев-Ыхра // Пурнӑҫ ҫулӗпе (Элӗк р-нӗ). – 2000. – 9 раштав.
* Чул хушшинчи чун // Пурнӑҫ ҫулӗпе (Элӗк р-нӗ). – 2000. – 31 çу.
* Ялгир, П. Афанасьев (Сереп) Анатолий Трофимович // Ялгир, П. Литературный мир Чувашии / П.
* Ялгир. – Чебоксары, 2005. – С. 16.

## Сылтамалар

* Чувашиянең мәдәни мирасы
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чабаксарда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2003 елда вафатлар
Төркем:Чуашстанда туганнар
Төркем:1920 елда туганнар
Grigoriy Korotkix

**Grigoriy Korotkix**, Grigoriy Viktoroviç Korotkix (; psevdonimı — ; *[[2000 yıl|2000 yılnıñ]] [[18 mart|18 martı]], [[Тум|Tum]]*) — tel aktivistı. Selkup telendä irken söyläşä. «İlsat» etnikara assotsiatsiäse direktorı. Sotsial’ çeltärlärdä könyaq selkup tele buyınça törkemnär alıp bara.

## Eşçänlek tarixı
Üz belderüläre buyınça, Grigoriy balaçaqtan uq Seberneñ cirle xalıqları häm tuğan yaqnı öyränü belän mawıqqan. Grigoriynıñ selkup tamırları yuq, anıñ ata-babaları — Seber ozaq yäşäwçeläre häm Könyaq Uraldan kilgän iske yolalıqçılar.

2016 yılnıñ avgustında selkup telen möstäqil öyränü belän qızıqsınğan, TDPUğa uqırğa kergän. Tum pedagogiä universitetında selkup tele buyınça tel qursları ütkärü initsiatorı, az sanlı cirle xalıqlar oyışmasında eşlägän, Parabelta az sanlı cirle xalıqlar qorıltayın oyıştıruçılarnıñ berse bulğan.

Televizion intervyuğa häm «Ğäcäyep keşelär» programmasına çaqırılğan. Yuliä Berletovanıñ dokumental’ filmında töşkän.

## Bibliografiä

* Коротких Г.В., Ким А.А. Уроки по языку шёшкупов (2019)
* Коротких Г.В. Современный язык нарымских селькупов (2022)
* Коротких Г.В. Ӄанду́к чумэлӷу́ла онҗы́т пи́рэмдэт маҗӧ́ӷэт вара́дэт. Как селькупы ведут себя в лесу (2022)

## İskärmälär

Төркем:Тел активистлары
Төркем:Селькуп теле
Һилалетдинов

**Һилалетдинов** — татар фамилиясе.

* Әлфәрит Һилалетдинов (1929 — 2010), микробиолог, Казакъстан ФА академиге, биология фәннәре докторы (1967), профессор (1968), КазССРның атказанган фән эшлеклесе (1971), КазССР ФА биология фәннәре бүлегенең академик-сәркәтибе (1983-1988), КазССР (Казакъстан) ФА микробиология һәм вирусология институты директоры (1966-1994), шәрәфле директор (1994-?).
* Андрей Һилалетдинов (1995), эрзә тел активисты. Эрзә телендә математик анализ һәм физика буенча китаплар һәм микроикътисад буенча әсбап язган.
* Хәбиб Һиләлетдинов (1965), ССРБ һәм Россия футболчысы, хәзерге вакытта тренер.

Төркем:Фамилияләр
Яңа Саклау мәчете

**Яңа Саклау мәчете** () ― Татарстанның Сарман районы  авыл җирлеге составындагы Яңа Саклау авылында 2021 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет).   Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында.

## Тарих
1760―1780 елларда барлыкка килгән, Минзәлә өязе Богодаровка (1918 елдан Югары Юшады) волостена караган авылның беренче исеме ― Мансур Саклавы.  1877 елгы мәгълүматлар буенча, шул чорда ук авылда мәчет булган, аның каршында мәктәп эшләгән.  
1897 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Уфа губернасының Минзәлә өязе Мансур Саклау (Яңа Саклау) авылында 507 кеше (250 ир-ат һәм 257 хатын-кыз) яшәгән, барысы да мөселманнар. 

Татарстан территориясендә мәгариф тарихын өйрәнгән галим В. М. Беркутов (1926―2015), Минзәлә өязе турында сөйләгәндә, 1906 елда эшләп торучы мәктәпләрдән Саклау мәктәбен дә язып үтә. 1905 елдан мәктәп мулла йортында булса, 1914 елда мәктәп өчен аерым йорт салына. Совет власте елларында ул башлангыч мәктәп булып, 1979 елга кадәр эшли. Талантлы шагыйрь Кәшшаф Кормашев (1891–1947) Яңа Саклау мәктәбендә эшләгән. 

;Имамнар
Мәчеттә имамлык вазифасын башкарып, мәктәптә мөгаллимлек иткән дин әһелләре:
* Бикмөхәммәт Нигъмәтулла улы Карашаев (1801–1887)
* Мөхәммәтзариф Бикмөхәммәт улы Нигъмәтуллин (1885–1893) (аталы-уллы икесе дә Карашай-Саклау авылы мәдрәсәсен тәмамлаганнар)
* 1890―1923 елларда Зыятдин Мөхәммәтсафин ― имам-хатыйп һәм мөгаллим
* 1923 елдан мәчет ябылганчы ― МәхүбрахманЗыятдин улы Мөхәммәтсафин

Мансур Саклавы (Түбән Саклау, *хәзерге исеме* Яңа Саклау) авылы керәшен татарлары авыллары янәшәсендә урнашкан (хәзерге Минзәлә районына керүче Кадрәк (аралары 6 км), Түбән Юшады (8 км), Югары Юшады (11 км) һ. б. авыллар).  Авылның үзендә дә керәшен гаиләләре яшәгән, аерым керәшен (христиан) зираты булган. Имамнарның ислам диненә кире кайтуга өндәүләре нәтиҗәсендә, әлеге гаиләләр  әкренләп исламга кире кайталар. Муллалар керәшеннәрне исламга өндәгән өчен үзләрен каты җәза көткәнен белгәннәр. Мисалга, Кәүҗияк мулласы Габделгани хәзрәтнең *керәшеннәрне исламга өндәгән өчен* 1892 елда Байкал артына сөрелүен Морад Рәмзи язып калдырган. 

Мөселман татарлар белән керәшен татарлар аралаш яшәгән Кадрәк авылы Яңа Саклау мәчетенә мәхәллә итеп кушыла.
## Яңа бина
Авылның Г. Тукай, М. Горький һәм Чишмә урамнары чатында  төзелгән мәчетнең бер катлы яңа кирпеч бинасы 2021 елда сафка баса. Мәчетне булдыруда авыл эшмәкәре И. Гобәйдуллин башлап йөри. Бина электр белән җылытыла, сайдинг белән тышланган.  Манарасы бина янәшәсендә. 30-40 кешене сыйдыра.

Мәчетнең хәзерге имамы ― Рөстәм хәзрәт Нуриев.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020. ISBN 978-5-6044058-7-1
* *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 40-41нче бит.

## Сылтамалар
*   Новое Саклово (Яңа Саклау)   / Татарский энциклопедический словарь. К,: Институт Татарской энциклопедии, 1999,  С.406. ISBN 0-9530650-3-0

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2021 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре
Родриго Пла

**Родриго Пла** (; *[[1968 ел|1968 елның]] [[9 июнь|9 июне]], [[Уругвай]], [[Монтевидео]]*) — Мексика кинорежиссеры һәм сценаристы. 

## Биография
Каталониядән чыккан кешеләрнең токымы. Мехикода үскән, шунда ук кино мәктәбен тәмамлаган. 1990 еллар башыннан берничә нәфис фильмның режиссёр ассистенты булып эшләгән. Милли һәм халыкара кинофестивальләрдә күрсәтелгән ике кыска метражлы фильм төшергән, алар премияләр һәм тәнкыйтьчеләр игътибарын яулаган. *Зона* (2007) фильмыннан соң киң танылу һәм икърар алган.

## Сылтамалар

* Кинорежиссер иҗаты турында
* Режиссёр белән интервью

Төркем:Мексика кинорежиссёрлары
Бу Леди Гага түгел

**«Бу Леди Гага түгел»** () — Америка җырчысы Леди Гагага Америка порнопародиясе, 2011 елда  студиясе тарафыннан чыгарылган. Фильмны  төшергән, монтажлаган һәм режиссерлык иткән.

## Сюжет
Леди Гага  төшерү, да  бирү һәм музыкаль премия алу белән үзен җенси яктан белдерә.

## Рольләрдә

* Хелли Мэй Хеллфайр — Леди Гага
* Рианна Раймс — 
*  — 
* Скотт Лайонс — 
*   — 
* Ти Рил — 
*  — каравыл
* Марко Ривьера — каравыл
*  үзе ролен башкара

## Сценалар исемлеге
Фильмда 4 сцена:

# Хелли Мэй Хеллфайр һәм Рианна Раймс
# Хелли Мэй Хеллфайр һәм Скотт Лайонс
# Хелли Мэй Хеллфайр һәм Рон Джереми
# Обри Аддамс, Хелли Мэй Хеллфайр, Марко Бандерас һәм Марко Ривьера

## Җитештерү
2011 елның 13 июлендә Hustler Video кинокомпаниясе Америка җырчысы Леди Гага турында порнопародия чыгару турында анонс иткән. Hustler Video'ның креатив директоры Дрю Розенфельд порнопародия ясау идеясе аңа  телесериалына  өчен язылган саундтрек «иң яхшы музыкаль саундтрек» һәм «иң яхшы оригиналь җыр» категорияләрендә ике бүләк алганнан соң килгәнен аңлаткан. 2011 елның 21 июлендә AVN сайтында эксклюзив ике минутлык трейлер, ул  җырына трекка һәм клипка пародия иткән, шулай ук Ларри Кинг белән интервью һәм башка күп нәрсәләр чыгарылган. Фильм 2011 елның 26 июлендә чыгарылган.

## Бәяләмәләр
Rancho Carne' дан Черри Гонуэлас билгеләп үткәнчә, сәхнәгә кую ситуацияләре «кызыклы» күренә, актерларның гримы «номинациягә лаек», секс «яхшы, әмма бик яхшы түгел». Үзенең рецензиясе ахырында ул фильмны прокат өчен «лаеклы» дип атаган.

VideoTrump сайты фильмдагы сюжетны «тапкыр» дип атаган, Аксель Браунны сценарист буларак мактаган.

## Номинацияләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* This Ain't Lady Gaga XXX 
Төркем:Пародия
Төркем:АКШ порнографик фильмнары
Төркем:2011 елгы АКШ фильмнары
Төркем:2010 елгы фильмнары
Андрей Барон

**Андрей Валерий улы Качерович** (, *[[1982 ел|1982 елның]] [[6 май|6 мае]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|ТАССР]], [[Казан]]*) — Россия җырчысы, музыканты, җыр авторы, комигы, музыкаль продюссеры.

## Биография
1982 елның 6 маенда инженерлар гаиләсендә туган. Әтисе Качерович Валерий Борисович, Лагодехи шәһәрендә туган, әнисе Качерович Лариса Ивановна Рубцовск шәһәрендә туган.  Музыка белән мәктәптә шөгыльләнә башлаган, беренче сыйныфта Казан шәһәренең 16-нчы музыка мәктәбенә фортепиано классы буенча укырга кергән, ләкин укуын тәмамламаган һәм 6-нчы сыйныфта мәктәптән киткән. 

Ә җитди рәвештә музыка белән ул 8-нче сыйныфта шөгыльләнә башлаган, ул вакытта ул укучылар куйган спектакльләрдә барлык ир-ат рольләрен диярлек яңгыраткан. 1999 елда 146-нчы мәктәп-гимназияне алтын медаль һәм отличие белән тәмамлаган. Унбиш еллыкта әтисе аңа беренче гитара бүләк иткән. Аннары Андрей, гитараны үзләштергәннән соң, җырлар яза башлаган. 1999 елда Казан дәүләт университетына берьюлы 3 факультетка укырга керә: икътисад, экология һәм физика.

2000 елда ул «Стиснув зубы» исемле беренче синглын яза.

2001 елда 2 көн эчендә махсус рәвештә «Студентлар язы» фестивале өчен «Снова весна» җыры язылган.

2000 елдан КВНда уйный башлаган, әмма факультет һәм университет командалары өчен түгел, ә Бауман исемендәге КГАВМ «Исключение ИС правил» командасы өчен. Бу командада 2002 елда КВН Студентлар лигасы чемпионы һәм Татарстан Республикасы Лигасы финалисты булган.

## Дискография

### EP

* Жарко Reprise (2022)

### Singles

* We Will Rock You (1997)
* Рисунок перед сном (2018)
* Spring Has Come (2019)
* Жарко (2019)
* Dance Comigo (2020)
* Profit  (2020)
* Стиснув зубы (2020)
* And Spring Has Come (2021)
* Напиши мне (2021)
* Imaginemos (feat. Julia Misole) (2021)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Вытащили на своих плечах на степень первого богача города Москвы»

Төркем:Россия музыкантлары
Төркем:Россия композиторлары
Төркем:1982 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Добруҗа Урдасы

**Добруҗа Урдасы** — Госман империясендә 1599–1878 елләре тапылган автоном Нугай-Татар урдасы. Румыния вә Болгариядә тапылган Добруҗа өлкәсендә бар булган. Бүген бу җирдә Дунай татарлары тапыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарлар
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Дунай татарлары
Soulside Journey

***Soulside Journey*** — Норвегиянең Darkthrone метал-төркеменең 1991 елда чыккан дебют студия альбомы.

## Альбом турында
Беренче тираж (1991 ел) кызыл төстәге диск, төркемнең ак логотибы, лирикасыз ике битле буклет рәвешендә бизәлгән. Альбомның икенче тиражы (1991 ел) кара төстәге диск, тышлыгында төркемнең көмеш логотибы, лирика белән ике битле буклет рәвешендә бизәлгән. 2001 елда альбом Jewel Case форматында яңадан чыгарылган. 2003 елда альбом шулай ук интервью рәвешендә бонус белән яңадан чыгарылган һәм ремастерланган. Альбомның Picture Disc версиясе 1000 данә белән чикләнгән.

## Композицияләр исемлеге

# Cromlech — 04:11
# Sunrise over Locus Mortis — 03:31
# Soulside Journey — 04:36
# Accumulation of Generalization — 03:17
# Neptune Towers — 03:15
# Sempiternal Sepulchrality — 03:32
# Grave with a View — 03:27
# Iconoclasm Sweeps Cappadocia — 04:00
# Nor the Silent Whispers — 03:18
# The Watchtower — 04:58
# Eon — 03:39

## Яздыруда катнашучылар

* Гюльве Нагелль (Fenriz) — сугулылар
* Даг Нильсен — бас
* Энгер (Zephyrous) — ритм-гитара
* Тед Шеллум (Nocturno Culto) — җитәкче гитара һәм вокал

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Soulside Journey Encyclopaedia Metallum сайтында

Төркем:Музыкаль альбомнар
Төркем:1991 елгы альбомнар
Төркем:Darkthrone'ның альбомнары
Төркем:Peaceville Records альбомнары
Төркем:Дэт-метал альбмонары
Sardonic Wrath

***Sardonic Wrath*** — Bathory төркеменең истәлегенә багышланган Darkthrone блэк-метал төркеменең унынчы студия альбомы. 2004 елда чыгарылган. Бу Moonfog Productions лейблы тарафыннан чыгарылган төркемнең соңгы альбомы. Шулай ук бу блэк-метал стилендәге соңгы альбом, киләсе *[[The Cult Is Alive]]* альбомы панк-рок йогынтысы белән көчле була.

## Композицияләр исемлеге

# Order of the Ominous — 02:32
# Information Wants to Be Syndicated — 03:44
# Sjakk matt Jesu Krist — 04:04
# Straightening Sharks in Heaven — 03:27
# Alle gegen Alle — 03:21
# Man tenker Sitt — 03:05
# Sacrificing to the God of Doubt — 04:34
# Hate Is the Law — 03:22
# Rawness Obsolete — 06:14

## Яздыруда катнашучылар

* *[[Fenriz]]*: сугулылар һәм бөтен лирика
* *[[Nocturno Culto]]*: гитара, бас һәм вокал
* *LRZ*: кереш
* *[[Apollyon]]*: «Hate Is the Law»да вокал

### Чыгару һәм язу өстендә эш

* *Lars Klokkerhaug* — яздыру и микшлаштыру.
* *Lorenzo Mariani* — тышлык
* *Martin Kvamme* и *Nocturno Culto* — дизайн

## Сылтамалар

* Encyclopaedia Metallum

* Discogs

Төркем:Darkthrone'ның альбомнары
Төркем:Музыкаль альбомнар
Төркем:2004 елгы альбомнар
Finnugor

**Finnugor** — Маҗарстандан симфоник блэк-метал-төркеме.

## Тарих
Төркем 2001 елның сентябрендә оештырылган. Аны булдыру идеясе Томи Каллиоладан туган, ул вакытта инде берничә төркемнең, шул исәптән Azaghal'ның да лидеры булган. Габриэль Вольф башта төркемгә вокалчы роленә чакырылган, соңрак ул җыр текстлары яза башлаган, аннары музыка язган. Нәтиҗәдә ул проектның лидеры булган.

## Состав

### Хәзерге составы

* Габриэль Вольф — клавишалылар, вокал. Шулай ук Aconitum Vulparia, Infra Black, Ywolf, Valar проектларында катнаша.
* Вилле Мустанен — гитара
* Янне Лахтисаари — бас-гитара
* Аатто Коскинен — сугулылар

### Элекке катнашучылар

* Godslayer N. Vassago (aka Nikolai Stalhammar) (Томи Каллиола) — гитара, бас-гитара, сугулылар, синтезатор
* Nola Darxley — вокал

## Дискография

* 2002 — *Black Flames*
* 2003 — *Cosmic Nest of Decay* (DVD)
* 2003 — *Death Before Dawn*
* 2004 — *Darkness Needs Us*
* 2006 — *Voitettuani Kuoleman*
* 2007 — *My Sick Files*
* 2008 — *Fame et Morte*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Lemezkritika - Fémforgács
* Metal Storm
* Metal Inside Biographie 
* Interview with Gabriel (Finnugor)
* Interview with Gabriel Wolf
* Album Review - Metal Temple 
* Album Review - Metal Reviews
* Interview - Lords of Metal Archive
* Finnugor cikkek a Vampster oldalán

Төркем:Маҗарстан блэк-метал-төркемнәре
Төркем:2001 елда барлыкка килгән музыкаль коллективлар
Чураш мәчете (Сарман районы)

**Чураш мәчете**,  рәсми исеме **«Намус» мәчете** () ― Татарстанның Сарман районы  авыл җирлеге составындагы Чураш авылында 1994 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында.

## Тарих
Уфа губернасы Минзәлә өязе Сарайлы-Мең (1866 елдан Нөркәй) волостена караган, XVIII гасырның башында (1722) язма документларда искә алына башлаган  Чураш (Чураш Саклавы) авылында 1848 елда мәчет рәсми рәвештә теркәлгән. Мәчет каршында эшләүче мәктәп 1870 елда рәсми теркәлгән. 
;VIII ревизия (1834) мәгълүматларында искә алынган дин әһелләре:
* Габделкарый Тоймаков (1752―1823), указлы мулла
* Зәйнегабидин Яһүдә улы (1800 елгы), 1820 елдан указлы мулла
* Гыймазетдин Яһүдин, 1849 елдан имам-мөгаллим 
* Сираҗетдин Яһүдин, указлы мулла. 1821 елдан Карашай-Саклау мәчетендә имам-мөгаллим
* Хафизетдин Зәйнегабидинов, хатыйп 
* Шәехгаздалый Җиһанша улы Ардуганов (1873 елгы), 1900 елдан Карашай-Саклау мәчетендә имам, 1931 елның маенда сөргенгә җибәрелә)

1885 елда авылда яңа мәчет төзелгән. Имамнары:
* 1886 елдан Әхмәтшакир Шәрәфетдин улы, имам-хатыйп, мөгаллим
* Хафизетдин Зәйнегабидинов (? ―1918), имам-хатыйп

1897 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Уфа губернасының Минзәлә өязе Чураш (Саклау Чураш, Чураш Саклау) авылында 810 кеше (398 ир-ат һәм 412 хатын-кыз) яшәгән, шуларның 808е мөселманнар булган.

1918 елда Ибраһим Сәхәветдин улы (1860―1931) яңа мәчет бинасы салдыра. 1919― 1930 елларда мәчет имамнары:
* Шәйхразый Ибраһим улы Сәхәвиев (1888 елгы)
* Хәлиулла Галиулла улы Вәлидов (1880–1963), Бохарада мәдрәсә тәмамлаган. 1932 елда Хәлиулла хәзрәт Вәлидов, үзен кулга алырга җыенуларын белеп, авылдан гаиләсе белән китеп, Ижауга барып урнаша, фамилиясен Валетовка үзгәртеп яши.

Авыл мәчете 1939 елның 21 июнендә рәсми рәвештә ябыла, манарасы киселә. Татарстан АССР Югары Советы президиумы карары белән  бинасы мәктәп итеп куллану өчен Ворошилов район советы башкарма комитетына тапшырыла. Мәчет бинасы дүрт класслы мәктәп итеп салына һәм яңа таш мәктәп салынганчы (1976 елга кадәр) кулланыла. Мәдрәсә бинасы озак еллар авыл китапханәсе итеп файдаланыла.

## Яңа бина

Авылның Җәлил һәм Тукай (*элекке* Бәшенде) урамнары чатында  төзелгән мәчетнең бер катлы яңа кирпеч бинасы 1994 елда сафка баса. Бина электр белән җылытыла. Манарасы бина түбәсендә. Мәчетнең гыйбадәт залы 50-60 кешене сыйдыра.
;Имамнар
* 1994―2008 елларда ― Габделхак хәзрәт Ибраһимов
* 2008―2017 елларда – Әскать Сафин, Рәсим Бариев
* 2017 елдан  ― Мәүлетхуҗа хәзрәт Хәйруллин

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020. ISBN 978-5-6044058-7-1
* *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 39-40нчы бит.

## Сылтамалар
*  Чурашево (Чураш)   / Татарский энциклопедический словарь. К,: Институт Татарской энциклопедии, 1999,  С.654. ISBN 0-9530650-3-0

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1994 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре.
Румыниядә татар теле

**Румыниядә татар теле**, 19. гасырдан соң Румыния, Добруҗа өлкәсендә Добруҗа татар теле бар булмага башлаган. Ул Кырымтатар теле белән бәйләнешле дип сайлана.

## Мәгариф
Коммунистик чорда Румыниядә татар телен укыту өчен СССРдан татар китаплары китерелде , ләкин ул уңышсыз калды. Бүгенге көндә кайбер Румыния мәктәпләрендә үз татар китаплары белән татар теле укытыла.

## Рәсми статус
Румыния Хөкүмәте татар җәмгыятен таный. Шулай ук һәр 5 май - Румыниядә рәсми татар теле көне.  

Нилгуин Исмаил бу хәлне болай сурәтли: "Хәзерге вакытта Румыния татар теле бары тик сөйләм теле буларак кына саклана. Шулай да Европа Советы Парламент Ассамблеясы нигезендә, 1201 (1993) тәкъдиме буенча, милли хокуклар турында өстәмә беркетмә буенча. азчылыклар, шартлар каралган: Милли азчылыкка караган һәр кеше ана телен шәхси һәм халык алдында телдән дә, язмадан да ирекле кулланырга хокуклы. Бу хокук шулай ук аның телен басмаларда һәм анинда куллануга кагыла. Аудиовизуаль сектор. Бу тәкъдимнәргә карамастан, Румыниядә бездә әдәби татар теле юк ".

## Искәрмәләр

Төркем:Татар теле
Балкан гагауз теле

**Балкан гагауз теле** яки **румәли төрек теле** (), төркия тел, Европа Төркиясендә, Дуловода һәм Болгариянең Делиорман өлкәсендә, Косоводагы Призрен өлкәсе һәм Төньяк Македониянең Куманово һәм Битола өлкәләрендә таралган. Диалектта Гажал, Герлово Төрк, Караманлы, Кызылбаш, Сургуч, Тозлук Төрек, Йөрүк (Коняр, Йөрүк), Призрен Төрек, Македония гагауз сөйләшләре бар.

Гагауз һәм төрек телләре белән үзара аңлаешлы булса да, ул гадәттә аерым тел буларак классификацияләнә.

Балканда сөйләшкән күрше төрки булмаган телләрнең йогынтысы сизелә. Бу тел Балкан ярымутравы тирәсендәге калган болгар, куман һәм бөҗәңәк кабиләләренең болгар, византиялеләр һәм госманлылар хәкимлеге астында булганда барлыкка килгән дип фараз ителә.

Балкан гагауз төрек теле фильм ярдәмендә халыкара танылу ала. 2019 елда Оскар премиясенә тәкъдим ителгән фильмда төп геройлар булып этник Македония төрекләре тора һәм алар фильм дәвамында нигездә җирле диалектта сөйләшәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки телләр
Көк мончак теле

**Көк мончак теле** — бу казакъ, монгол һәм солон телләренә нигезләнгән катнаш тел.

1995 елда сөйләшүчеләр саны 200 кешегә җиткән. Кытай Халык Республикасының Синьцзян-Уйгыр автоном районында таралган.

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки телләр
Рает Абдуллаев

**Рает Абдуллаев**, Рает Аләдин улы Абдуллаев (*[[1935 ел]]ның [[1 февраль|1 феврале]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Кырым Автономияле Совет Социалистик Җөмһүрияте|Кырым АССР]], [[Россошанка]]*) — совет һәм украин галиме-икътисадчы, икътисад фәннәре докторы, профессор.

## Тәрҗемәи хәле
1961 елда Ташкент авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган. 1968 елда икътисад фәннәре кандидаты диссертациясен яклаган, 1986 елда докторлык диссертациясен яклаган, 1988 елда профессор дәрәҗәсен алган. 1968 елдан 1995 елга кадәр Урта Азия авыл хуҗалыгы икътисады фәнни-тикшеренү институтының Әндиҗан филиалында эшләгән. Анда кече һәм өлкән фәнни хезмәткәр, бүлек мөдире, директор булып эшләгән. 1995 елдан — Кырым индустриаль-педагогия институтының кафедра мөдире.

Аграр мөнәсәбәтләрне реформалаштыруны, хуҗалык итүнең нәтиҗәле механизмын формалаштыруны тикшергән. 100 дән артык фәнни хезмәт авторы. Аның җитәкчелегендә 20 икътисад фәннәре кандидаты һәм докторы әзерләнгән.

## Әдәбият

* Енциклопедія сучасної України : [укр.] : у 30 т. / НАН України, Наукове товариство ім. Шевченка, Институт энциклопедических исследований НАН Украины. — К., 2001—.... — .
* Абдуллаев Рает Алядинович // Кафедра бухгалтерского учета, анализа и аудита. Крымский инженерно-педагогический университет имени Февзи Якубова

Төркем:КИПУ укытучылары
Төркем:Ташкент авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Галимнәр
Чахармахал теле

**Чахармахал теле** (чахармахал теле: چارمحال توْرکی‌سؽ) ― Иранның Чахар-Махал һәм Бахтари өлкәсендә, шулай ук Исфахан өлкәсенең көнбатышында сөйләшкән төрки телләрнең угыз төркеменә караган тел. Телдә сөйләшүчеләр ― Чахармахал төрекләре. Лингвистлар бу телне «Исфахан провинциясенең төрек теле» дип атыйлар. Бу ― азәрбайҗан һәм кашкай телләреннән аерылып торган һәм соңгысы белән тыгызрак бәйләнгән угыз төрки теленең аңлашылмаган һәм гомумән классификацияләнмәгән төре.

## Район
Иран телләре Атласы  Чахар-Махал һәм Бахтари останында сөйләшкән телләр өлкәсенең картасын, шулай ук берничә лингвистик мәгълүмат картасын бастырган.

## Искәрмәләр

Төркем:Иран телләре
Төркем:Төрки телләр
Төркем:Агглютинатив телләр
Василий Краснов-Асли

**Василий Краснов-Асли**, Василий Иван улы Краснов-Асли (*[[1900 ел]]ның [[6 гыйнвар|6]] [[18 гыйнвар|(18) гыйнвары]], [[Россия империясе|РИ]], [[Сембер губернасы]], [[Буа өязе]], [[Чурак]] — [[1978 ел]]ның [[19 октябрь|19 октябре]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Чуаш Автономияле Совет Социалистик Республикасы|ЧАССР]], [[Чабаксар]]*) — чуаш совет язучысы, ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1934).

## Тәрҗемәи хәле
Крестьян гаиләсендә туган, унөч яшеннән Донбасс шахталарында эшләгән, 1917 елда РСДЭФга кергән. Ватандашлар сугышында катнашучы. 1929 елда Краснов-Асли , ә 1936 елда  тәмамлаган. 1922—1929 елларда та, да, БКФ(б) өяз комитетларында эшләгән. Соңрак Чуаш китап нәшриятының баш мөхәррире булган, югары уку йортларында укыткан. 1937 һәм 1949 елларда Краснов-Асли репрессияләнгән һәм 1956 елда акланган.

## Әдәби эшчәнлеге
Краснов-Асли үзенең әдәби эшчәнлеген 1920-елларның икенче яртысында чуаш авылы кешеләре турында очерклар һәм хикәяләр белән башлаган. Автобиографик материалга нигезләнгән «Аклар белән көрәш», «Алыплар» һәм «Тамырлар» повестьлары соңрак «Ут эчендә» романына үзгәртелгән. «Тауга» романы Чуашстанның коллективлаштыру һәм индустриализация темаларына багышланган.

## Бүләкләре

* Чуаш АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1975).
* Ленин ордены (1975).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Краснов, Василий Иванович // Литературная энциклопедия : в 11 т. : т. 5 / Отв. ред. Луначарский А. В. ; Отв. секретарь Бескин О. М. — [Б. м.] : Изд-во Ком. Акад., 1931. — Стб. 546. — 784 стб. : ил.
* *Сироткин, М. Я.* Краснов-Асли, Василий Иванович // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М. : Советская энциклопедия, 1966. — Т. 3. Иаков — Лакснесс. — С. 806—807.
* Краснов-Асли, Василий Иванович / Г. И. Фёдоров // Чувашская энциклопедия

Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чуаш АССРның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:ССРБда репрессияләнгәннәр
Төркем:ССРБда акланганнар
Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Төркем:Я. М. Свердлов исемендәге коммунистик университетын тәмамлаучылар
Евгений Агеев

**Евгений Агеев**, Авгений Иван улы Агеев (*[[1922 ел]]ның [[16 гыйнвар]]ы, [[Сембер губернасы]], [[Кабаево]] — [[1943 ел]]ның [[5 март]]ы*) — эрзә язучысы һәм шагыйре.

## Тәрҗемәи хәле
1922 елның 16 гыйнварында Кабаевода туган.

Мәктәптә укыганда шигърият белән шөгыльләнә башлаган. Аның шигырьләре эрзян телендә «Сятко», «Пионерэнь вайгель» журналларында һәм «Эрзянь коммуна» газетасында басылган.

1941 елның сентябреннән Кызыл Армия сафларында булган. Декабрьдә Горький радистлар училищесын тәмамлаган. 

Мордовия Республикасының Үзәк дәүләт архивында язучы Евгений Агеевның шәхси фонды саклана. Анда фронт частушкалары һәм 425-нче артиллерия полкының 2 нче дивизионы 6 нчы батареясе сержанты Евгений Агеевның туганнарына хатлары бар.

Сержант Евгений Иван улы Агеев 1943 елның мартында (башка мәгълүматлар буенча февралендә) Сталинград янында һәлак булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Алешкин, А. Агеев Евгений Иванович / А. Алешкин // История Мордовии в лицах: биогр. сб. / НИИ яз., лит., истории и экономики при Правительстве Респ. Мордовия; сост.: П. Д. Грузнов, В. А. Чугунов; редкол.: П. Д. Грузнов (отв. ред.), В. А. Чугунов (зам. отв. ред.), И. Г. Кильдюшкина и др. – Саранск, 1997. – [Кн. 2]. – С. 8–9. ISBN 5—7493—0100 —1

Төркем:Эрзә язучылары
Төркем:Эрзә шагыйрьләре
Урта Кәшер мәчете

**Урта Кәшер мәчете**,  рәсми исеме **Илдус мәчете** () ― Татарстанның Сарман районы  составындагы Урта Кәшер авылында 2018 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында. Бу ― районда төзелгән 42нче мәчет 

## Тарих
Уфа губернасы Минзәлә өязе Иске Кәшер волостена (1920 елдан Минзәлә, 1921 елдан  Чаллы кантоннары, 1930 елдан Сарман районына) караган, XVIII гасырның икенче яртысында нигезләнгән  Урта Кәшер (*[[Бөек Октябрь инкыйлабы|инкыйлабка]] кадәр* Кәшербаш) авылында XX гасыр башында мәчет, мәдрәсә һәм мәктәп булуы теркәлгән. 

Авылда ике катлы мәчет 1812 елгы Ватан сугышыннан соң төзелгән. Урта Кәшердән (Кәшербаш) Насыйбулла исемле кеше әлеге сугышта рус армиясе генералының ординарецы булып хезмәт иткән. Сугышта генерал каты яраланып, госпитальгә ятканда, булган акча-алтыннарын ординарецына биреп калдырган. «Исән калсам, кире бирерсең, үлсәм, үзеңә калыр», ― дигән. Генерал озак яткан, әмма терелә алмаган. Насыйбулла сугыштан исән кайта, шул акчага ике катлы ике зур бүлмәле мәчет төзетә, үзенең тормышын да рәтли, авылның иң бай кешесе булып китә, хаҗга бара, хаҗи була. Мәдрәсә аның өчен махсус салынган ике катлы бинаның икенче катында, беренче катта ашханә һәм кибет  урнашкан булган. Хәсән (Яхшы Караннан), Шәңгәрәй (Стәрлетамак мәдрәсәсендә белем алган), Ризван исемле  муллалар мәдрәсәдә мөгаллим булып та хезмәт иткән. 

Урта Кәшердә (Кәшербаш) 1834 елда 100, 1870 елда 233, 1920 елда 612 кеше яшәгән, мөселманнар. 

Уфа губерна идарәсе авылда мәчеткә яңа бина төзергә 1906 елның 7 июлендә рөхсәт биргән.
;Имамнар:
* 1907 елдан ― Ризван Гыйльман улы Габдукаев (1882 елгы), хатыйп
* 1912 елдан ― Хәсән Гарәфетдин улы, 1921 елда Каташ-Каран мәчетенә имам булып күчкән.  

1921 елда Насыйбулла хаҗи салдырган мәдрәсәнең икенче катында сугыш һәм ачлык вакытында ятим калган балалар өчен приют ачылган. 

## Яңа бина
2018 елның 18 сентябрендә авылда бер катлы кирпеч бинада яңа мәчет сафка баса. Мәчеткә аны төзүне башлап йөргән, төзелешенә күп хезмәт куйган Илдус Гайфуллин истәлегенә «Илдус» (Ильдус) мәчете дип исем бирелгән. Манарасы бина янәшәсендә. 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020. ISBN 978-5-6044058-7-1
* *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 27нче бит.

## Сылтамалар
*  Бүген Урта Кәшер авылында мәчет ачылды. Сарман, 18.09.2018

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2018 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре.