open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анатолий Юнысов

**Анатолий Юнысов**, Анатолий Госман улы Юнысов (*бүләкләү кәгазьләрендә* Анатолий Усманович Юнусов, *[[1934 ел]], [[ССРБ]], [[Казакъ ССР]], Караганды өлкәсе, Октябрь районы, Майкодык — [[1997 ел]], [[Казакъстан]]*) — йөк ташучы авыр автопоезд йөртүчеләр бригадиры, ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (*[[1985 ел|1985]]*),   Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[1986 ел|1986]]*), 11нче чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты (*[[1984 ел|1984]]—[[1989 ел|1989]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1934 елда Казакъ ССР Караганды өлкәсе Октябрь районы Майкодык бистәсендә (*хәзерге* Караганды шәһәренең бер микрорайоны) татар гаиләсендә туган.

1951 елда «Карагандашахтуправление» 2нче трестының төзелеш идарәсендә электр белән эретүче булып эшли башлый. 1956 елдан шул ук идарәдә машина йөртүче. 1974 елдан Акмола автотранспорт хуҗалыгында бригадир.

А. Юнысов Казакъстанда беренчеләрдән булып, үзбушаткыч  машинасыннан һәм үз кулы белән җыйган ике үзбушаткыч прицебыннан торучы беренче автопоезд ясый. Әлеге автопоезд белән ул 60 тоннадан артык бөртек ташый башлый.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1985 — ССРБ дәүләт премиясе
* 1986 —  Социалистик Хезмәт Каһарманы
* 1986 — Ленин ордены

## Әдәбият
# *[[Зөфәр Мәхмүтов|З. А. Махмутов]]*. История татар Кокшетау и Акмолинской области. К.: Институт истории имени Ш. Марджани АН РТ, 2019, 154нче бит. ISBN 978-5-6042082-7-4

## Сылтамалар
* Анатолий Усманович Юнусов 

## Искәрмәләр


Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Казакъстан татарлары
Брахма Кути Гыйбадәтханәсе

**Брахма Кути Гыйбадәтханәсе**  Һиндстанда, Канпур янында Брахмага багышланган гыйбадәтханә. Ул Брахмаварта гхатта Брахмешвар Махадэваның кечкенә гыйбадәтханәдән башка бердәнбер Брахма Гыйбадәтханәсе. Ул Ганг Елгасының ярында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Брахмага табыну
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Будха Ганеша Гыйбадәтханәсе

**Будха Ганеша Гыйбадәтханәсе** Дҗайпурда Байтарани Елгасының Дасашвамедх Гһаты янында борынгы заманнардагы формасында Ганеша гыйбадәтханәсе. Ул Яджна Вараха Гыйбадәтханәсенә бик якын.
## Археология
Гыйбадәтханә ярлы Калинган тәртиптә төзелгән. Гыйбадәтханә Ханолит ташларын кулланып төзелгән һәм соңгы вакытта потларны саклау өчен известь штукатуркасы кулланылган. Шулай ук Вишну, Маһишамардини һәм Җәйничелек Тиртһанкара Шантинатхның ирекле потлары бар. Бөтен гыйбадәтханә нигезендә ул безнең эраның 11-енче гасырда төзелгән дип әйтергә була. Гыйбадәтханәдә шулай ук Сонепур һәм Бхубанешварның башка гыйбадәтханәләрендә кебек үк Рекһа, Пидһа корылмалары бар. Биредә иң популяр фестиваль булып Ганеша Чатуртхи тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*sculptures of budha ganesh temple

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Бурһанатһ Гыйбадәтханәсе

**Бурһанатһ  Гыйбадәтханәсе** Ганг Елгасы буенда урнашкан, анда 1937 елга караган потлар бар. Ул Һиндстанда урнашкан.

## Тышкы сылтамалар
* According to the Shivapurana, Baba Bal Vridheshwarnath or Budhanath is one of the 108 Nath in India. 
*Article http://www.shivshankar.in/budhanath-mandir-bhagalpur-bihar/

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Чандикан Дэви Гыйбадәтханәсе

**Чандикан Дэви Гыйбадәтханәсе** Пратапгарһ-Райпур Юлында Уттар-Прадешта, Пратапгарһ районында Айодхьядан 101 км ераклыкта, Солтанпурдан якынча 40 км ераклыкта, Уттар-Прадешта Пратапгарһ районыннан якынча 24 км ераклыкта Сандва авылында Кали Алиһәсенә багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе.

Һәр сишәмбе дини ярминкә үткәрелә һәм күп товарлар сатыла. Чайтра һәм Ашвинның 8-енче - 9-ынчы көннәрендә биредә ярминкә үткәрелә. Ел саен "Будһва Мангал" көнендә ел саен ярминкә үткәрелә һәм Нарватри аеның 8-енче - 9-ынчы көнендә Чандика Маһотсава үткәрелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Чаумукхи Махадэв

**Чаумукхи Махадэв**, яки **Чатурмукхи Махадэв**, Һиндстанда, Биһарда, Вайшали Гадһтан якынча 2 км көнчыгышта урнашкан тарихи Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханәдә дүрт Ходай (Брахма, Вишну, Шива һәм Сурья) йөзе белән Лингам бар. Төзелеш вакыты билгеле булмыйча, ул бишенче гасырда төзелгән дип фараз ителә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Шиваизм
Эланнуммель Шива Гыйбадәтханәсе

**Эланнуммель Шива Гыйбадәтханәсе** Һиндстанның Керала штатының Малаппурам районында, Челембрада урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ышану буенча гыйбадәтханәгә 2000 елдан күбрәк һәм ул Ходай Парашурама тарафыннан изгеләштерелгән булган. Төп Ходай булып Ходай Шива тора. Эланнумель гыйбадәтханәсендә кечкенәрәк Вишну гыйбадәтханәсе бар, анда "Сантһанагопалан" Илаһы куелган.

## Тарихы
Риваять буенча Парашурама Кералада Санатана Дхарманы тәэмин итәр өчен берничә гыйбадәтханәләр белән беррәттән изгеләштергән. Гыйбадәтханә Челембрада моннан элек берничә "Манас"лар тарафыннан тәэмин ителгән. Гыйбадәтханәгә Типпу Солтан һөҗүм иткән, ул гыйбадәтханәгә беркетелгән корылмаларга нык җимерү китергән.

## Яңартуы
1990-ынчы елларда гыйбадәтханәдә төзекләндерү булган, аның буасы һәм гыйбадәтханәгә баручы юл төзекләндерелгән булган. Гыйбадәтханә тирәли Налампалам тулысынча янә төзекләндерелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Гали Әхмәдиев

**Гали Әхмәдиев**, Гали Әүхәди улы Әхмәдиев (*бүләкләү кәгазьләрендә* Галей Авхадеевич Ахмадеев, *[[1908 ел|1908]], [[Русия империясе|РИ]], [[Акмола өлкәсе (Русия империясе)|Акмола өлкәсе]], [[Петропавловск]] — [[1974 ел|1974]], [[ССРБ]], [[Казакъ ССР]], [[Акмола өлкәсе|Күкчәтау өлкәсе]]*) — тимер юл локомотив депосы машинисты,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[1959 ел|1959]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1908 елда Акмола өлкәсенең Петропавловск шәһәрендә татар гаиләсендә туган.

1926 елдан башлап, Күкчәтау өлкәсе Казакъстан тимер юлының Курорт- Боровое локомотив депосында паровоз машинисты ярдәмчесе, депо хезмәткәре, локомотив депосы машинисты булып эшли.

1959 елның 1 августында ССРБ Югары шурасы президиумы указы белән Социалистик Хезмәт Каһарманы исеме бирелгән.

1974 елда вафат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
*  Социалистик Хезмәт Каһарманы
* Ленин ордены
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
 
## Әдәбият
# *[[Зөфәр Мәхмүтов|З. А. Махмутов]]*. История татар Кокшетау и Акмолинской области. К.: Институт истории имени Ш. Марджани АН РТ, 2019, 154нче бит. ISBN 978-5-6042082-7-4

## Сылтамалар
*  Галей Авхадеевич Ахмадеев

## Искәрмәләр


Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Казакъстан татарлары
Кырым күпере

**Кырым күпере** — транспорт хәрәкәте өчен ясалган төзелеш. Ул  Киреч Бугазы аша үтә һәм  Киреч һәм Таман ярымутрауларын тоташтыра. Крым күпере ике параллель күпердән тора.

Күпернең төзелеше Кырымның Россия Федерациясына кушылудан башлана.

Автомобиль юлы 2018нче елның май аенда ачыла. Тимер юл купере 2019нчы елның декабрендә ачылуы планнаштырыла.

Кырым күпере Европа һәм Россияда иң озын купер булып санала. Аның озынлыгы - 19 км. 595 терәк 260 000 тонн металлконструкциясын тота (Якынча 36 Эйфель манарасы). Корылманың ике юнәлештә үткәрү мөмкинлеге: елына 5 млн. автотранспорт һәм тимер юлда йөрүче 4 млн. пассажирга якын.

## Проектның тарихы
Күперне төзү Октябрь революциясенә кадәр тәкъдим була.

Бөек Ватан сугышы елларында оккупацион германия администрациясе  күперне төзи башлый, ләкин совет гаскәрләре басып алу сәбәпле, төзелеш туктала. 1944 елның язында совет гаскәрләре Кырымны азат иткәч, Керчен тимер юл күпере төзелеше башлана.

1970-нче елларда бугаз аша үтү мәсьәләсе куелган. Тик акча җитмәү сәбәпле, проект гамәлгә ашырылмый кала. 1990 еллар башында Керчен бугазы аша транспорт күчеше проекты конкурсы, бу вакытта транспорт күчешенә 4 проект игълан ителгән. Кырым хакимияте бу проектны тормышка ашырып Россия һәм Украина арасында мөнәсәбәтен ныгытырга булалар.

Күперне төзү соравы 2006нчы елда Украинада карала. Украин транспорт министры Николай Рудковский, мондый төзелеш Кырым өчен уңай булуын аңлата.
 
## Шартлау
2022 елның 8 октябрендә күпернең автомобиль юлы өлешендә көчле шартлау булган. 3 кеше һәлак булган. Төп версия ― җиде ягулык цистернасының януына китергән йөк машинасын шартлату. Шартлау өчен беркем дә җаваплылыкны үз өстенә алмаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Василий Болознев

**Василий Болознев** (,  — , ) — СССР хәрби эшлеклесе, янарал-майор (1943). 1943-1944 елларда Харковь хәрби училищесы башлыгы. 1944-1946 елларда Казан Суворов хәрби училищесы башлыгы; шуннан соң Таҗикстан (1946-1948) һәм Воронеж (1948-1958) университетларында хәрби кафедра башлыгы.
## Искәрмәләр
Ченрайя Перумал Гыйбадәтханәсе

**Ченрайя Перумал Гыйбадәтханәсе** Салем юлында Дһармапуридан 7 км да Адһийяманкоттам шәһәрчегендә урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Вишну Ходаена багышланган һәм Виджаянагар Империясенең Хойсала тарафыннан төзелгән дип ышаныла, шуларның иң мәшһүре Кришнадэварайя. Ул милли әһәмияткә ия һәйкәл, аңа Һиндстанның Археологик Өйрәнүе тарафыннан N-TN-C18 коды бирелгән. This temple is located in Dharmapuri district.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Ченнаи даирәсендә Милли Әһәмияткә Ия Һәйкәлләр Исемлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Карл Боль

**Карл Боль** (,  — , ) — ветеринария патологоанатомы, ветеринария фәннәре докторы (1934), ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1924, 1930). 1895-1959 елларда Казан ветеринария институтында: патологик анатомия кафедрасы мөдире (1900-1959), директор (1918-1938); бер үк вакытта Казан университетының патологик анатомия кафедрасы мөдире (1921-1924) һәм Казан ветеринария фәнни-тикшеренү институты директоры (1932-1937). Хезмәтләре атларда маңка, котыру, йогышлы анемия (инан) авырулары, туберкулёз һәм паратуберкулёз, тагун (чума), сальмонеллёз һәм дуңгызлардагы йогышлы тире авырулары патогенезы, патоморфологиясенә һәм бу авыруларга диагноз куюга карый.
## Искәрмәләр
Чһатиа Бата

**Чһатиа Бата** яки **Чһатиа Җаганнатх Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Одишада, Җайпур районында Чһатиада урнашкан мандир. Ул Ходай Җаганнатхка багышланган һәм Вишну Ходае аватары Калки белән ассоциацияләнә. Чатиа Одишада Куттак һәм Чһандикһол шәһәрчекләре арасында урнашкан.

Һадидас гыйбадәтханәне *Маалика* сагасында искә ала.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Далаванур

**Далаванур Сатһрумаллешварам Палава таштан киселгән гыйбадәтханәсе** Тамилнадта Гинги һәм Мандапапатту арасында урнашкан. Ул Һиндстанның Археологик Өйрәнүе урыны булып тора.

## Искәрмәләр
*

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Хануман Ватика

**Хануман Ватика**, Роуркелада урнашкан, Хануманның бакчасы. Гыйбадәтханәдә Азиядә Хануман Ходаеның иң биек потларның берсе урнашкан.

## Җәлеп итүләр
Бакча Ориссаның министры Биджу Патнаик тарафыннан яңартылган һәм инаугурацияләнгән булган. Потның биеклеге 75 фут. Һәр елны 23 февралендә ул нигезләү көнен бәйрәм итә. Биредә башка гыйбадәтханәләр булып 12 Джйотирлинга, Батта Мангала Дэви, Сарала Дэви Гыйбадәтханәсе, Дҗаганнатх Гыйбадәтханәсе, Лакшми һәм Сантоши Мата Гыйбадәтханәсе тора. Бер Кальян Мандап җәмәгать җыелулары һәм функцияләр өчен төзелгән. Хануман поты Хәйдәрабадтан Шри Лакшман Свами тарафыннан төзелгән булган. Күптән түгел куелган Саи Баба гыйбадәтханәсе тугърыларны җәлеп итә, ул Ширди Саи Бабада урнашкан потка бик охшаган.

## Урнашуы
Ул Роуркела Баш Шифаханәсе янында урнашкан.
Роуркела боҗра юлы янында.
Роуркела, граждан шәһәрчеге, 4. Civil township, Rourkela 4.
Ул Роуркела тимер юлы станциясеннән бары тик 5-6 км ераклыкта урнашкан. Көньяк көнбатыш юнәлештә.

## Искәрмәләр
*hanuman vatika is the pride of Orissa
*tallest statue of Orissa

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Хануманга табыну
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Кадамури Нарасимхасвами Гыйбадәтханәсе

**Кадамури Нарасимхасвами Гыйбадәтханәсе, Кадамури** Кералада мәшһүр Нарасимхасвами гыйбадәтханәсе. Ул Коттайям районының Кадамурисында урнашкан.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Итаньяен

**Итаньяен** () — Бразилиянең Сан-Паулу штатында урнашкан шәһәр һәм .
## Тарих
1532 елда нигезләнгән.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бразилия шәһәрләре
Кирилл Большаков

**Кирилл Большаков** (,  — , ) — химик-нәорганик, СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1958), СССР дәүләт премиясе иясе (1941, 1953). 1930 елдан Мәскәүдә: сирәк очрый торган миталлар ФТИендә тәҗрибәханә мөдире (1930-1947); бер үк вакытта Мәскәү нәзек химия технологиясе институтында, 1958-1971 елларда аның ректоры. Югары уку йортлары өчен дәреслекләр авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Николай Боратынский

**Николай Боратынский** (,  — , ) — Казан губернасы алпавыты, Казан һәм Чар өязе асылзатлары җитәкчесе (1865-1872), Мария хатын-кызлар гимназиясенең попечительләр шурасы рәисе (1865-1882). 1865-1870 елларда - Казан губернасы асылзатлары җитәкчесе.
## Шулай ук карагыз
* 

## Искәрмәләр
Тангара-да-Серра

**Тангара-да-Серра** — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Мату-Гросу штатына карый.

## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — .

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бразилия картасы
* Бразилия муниципалитетлары порталы

Төркем:Мату-Гросу штаты муниципалитетлары
Төркем:Бразилия муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Пальма яфраклары китапханәсе

**Пальма яфраклары китапханәләре** — Һиндстанда пальма яфракларында астрологик билгеләр буенча кеше язмышлары тасвирламаларын саклый торган астрологик китапханәләр.
Риваятьләрнең берсе буенча Һиндле Бхирну яки Вашишта якынча 5000 ел элек язмышлар турында язмалар җыя башлаган һәм 80000 кешене каталоглыштырган. Бу пальма яфраклары Китапханәсенә баш салган. Бу китапханәдә тормышларында бер генә мәртәбә зиярәт кылган кешеләрнең бөтенесең дә язмышлары язылган дип санала.
Язмышлар тупланмаларыннан тыш китапханәнең нигезендә мәшһүр Акаши Хроникалары ята. Моңа охшаш пальма яфраклары китапханәләре Һиндстанда һәм Шри-Ланкада киң таралган, бу китапханәләрдә яшәүчеләр гадәттә яшәүчеләр мөһим тормыш вакыйгалары, мәсьәлән, туй ясаганда язмышлары турында сорыйлар. Махсус церемонияләр белән пальма яфраклары уза, эзләү нәтиҗәсе зиярәт кылучыга укыла. Гадәттә багуның эчтәлеге - зиярәт кылучының тормышыннан фактлар тупланмасы (зиярәт кылучы багуга кадәр тәфсилләп сораштырыла) һәм гороскопның интерпретациясе, еш ул оптимистик була.

## Сылтамалар
* Астрология на пальмовых листьях 
* Sachlicher Erlebnisbericht über den Besuch von Palmblattbibliotheken in Indien und Sri Lanka 
*  Рассказ о посещении библиотеки  

Төркем:Һинд дине
Наталья Борейко

**Наталья Борейко** (,  — , ) — химик-технолог, техник фәннәр докторы (1996), Ленин комсомолы һәм СССР дәүләт премияләре иясе (1978, 1989). 1997-20?? елларда «Түбәнкаманефтехим» ҖБнең фәнни-тикшеренүләр үзәге директоры урынбасары.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Александр Борин

**Александр Борин** (,  — , ) — химик-технолог, техник фәннәр докторы (1972). Казан химия-фотография сәнәгатенең технология һәм проектлау фәнни-тикшеренү институтына (КазНИИтехфотопроект) нигез салучыларның берсе; 1956-1969 елларда шушы оешманың директоры урынбасары. Хезмәтләре физик-химик факторларның фотография эмульсиясенә сизгерлек нәтиҗәлелеген өйрәнүгә карый.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Алексей Бормусов

**Алексей Бормусов** (,  — , ) — хор дирижеры, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1939). Казан музыка укуханәсендә (1908-1945), Казан консерваториясендә (1945-1950, 1955-1956), Казанның музыка мәктәпләрендә укыткан. ТР җыр һәм бию ансамбленең беренче хормейстеры. Рус, татар халык җырларының хор өчен эшкәртмәләре авторы.
## Искәрмәләр
Роман Боровик

**Роман Боровик** (,  — ) — ветеринария вирусологы, ветеринария фәннәре докторы (1980), СССР һәм ТР дәүләт премияләре иясе (1986, 1995). 1965-1980 елларда Казан ветеринария институтында, 1980 елдан тәҗрибәханә мөдире. 1981-1993 елларда Бөтенсоюз гамәли микробиология ФТИе директоры урынбасары; 1993-?? елларда Токсикология һәм биоперепартларның гигиеник регламентациясе фәнни-тикшеренү үзәге (Сарытау) директоры. Хезмәтләре ветеринария вирусологиясе, иммунология һәм биотехнологиягә карый.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз
Алия Карачурина

**Алия Карачурина**, Алия Равил кызы Карачурина (Төхвәтуллина) (*Алия Равилевна Тухватуллина; [[1996 ел]]ның [[6 гыйнвар]]ы, [[РФ]], [[Башкортстан Республикасы]], [[Чишмә районы]], [[Чишмә (Башкортстан)|Чишмә]]*) ― эстрада җырчысы, «Татар моңы» һәм Рәшит Ваһапов исемендэге яшь башкаручылар конкурсы лауреаты. Татарстан Республикасының Атказанган артисты (2025).

## Биография
1996 елның 6 гыйнвары, Башкортстан Республикасы, Чишмә авылында туа. Әтисе, Равил Әгләм улы, төзү өлкэсендә эшли; әнисе, Миләүшә Хаҗимөхәммәт кызы, балалар бакчасында тәрбияче булып эшли; абыйсы Илшат (1991 туган елы).
Чишмә гимназиясенэ 2004 елда укырга керә, беррәттән музыка гимназиясендэ белем ала. Фортепиано сыйныфын тәмамлый.
Гимназияне тәмамлаганнан соң 2014 елда Казан дәүләт мәдәният институтына укырга керэ (җитәкчесе - Венера Ганиева).

"«Туба» музыкаль хезмәтләр бюросы" җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте артист-вокалисты (солисты). 

## Башкарган җырлары
* “Әти-әнине зурлап”,
* “Виноград”,
* “Синнән башка”,
* “Син кемнең бәхетле кояшы”,
* “Мәхәббәт моңы”,
* “Иртәдә генә торам”,
* “Тәуге тапкыр”,
* “Яшьлегем хыялы”,
* “Алдандым язларга” һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* "Татар моңы" һәм Рәшит Ваһапов исемендэге яшь башкаручылар конкурсы лауреаты.
* 2025 ― Татарстанның атказанган артисты ― *музыка сәнгате үсешенә керткән өлеше өчен*.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Шәхес белән әңгәмә

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:«Татар моңы» конкурсы лауреатларыТөркем:Татарстанның атказанган артистлары
Бертуган Касыймовлар урамы (Казан)

**Бертуган Касыймовлар урамы** () — Казанның Идел буе районында урнашкан урам.
## Географиясе
Карбышев урамы белән киселештән башланып, Җиңү проспекты белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1970 елның 9 июненнән йөртә.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Рәисә Нуриева

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Гимнасиарх

**Гимнасиарх** (лат.  gymnasiarchus,  ) —  Борынгы Грециянын, вазифалы заты,аның ранг һәм башкаруы, киң итеп төрле урыннарда һәм төрле вакытта кулланылган. Термины грек теленнән γυμνάσιον (гимнасий) + ἄρχειν (архонт) килә.

Борынгы Афинада узган V һәм IV гасырларда ел саен, Лампадефория факел узышы чыгымын алып барыр өчен һәрбер филдан гимнасиарх сайланган. Вазифалар катнашучыларны укыту белән бәйле барлык чыгымнарны да үз эченә алган, ә вазифасы Афина тарафыннан үз хәлле гражданннарыннан таләп ителә торган иң кыйммәтле дәүләт бурычларының берсе булган. Исеме, күрәсең, күз алдында тота,гимнасиядә эфеблар укыган вакытта, гимнасиарх шулай ук булган билгеле бер хокук һэм бурычлар, әмма билгеле бер мәгълүмат буенча, бу мәсьәлә юк.

Македония хакимияте белгеләгәннән соң, Афинада күп үзгәрешләр булды. Гимнасиарх,  ел саен сайланып алучы торган, бөтен тәртип артыннан күзәтү һәм гимнасиядәге тәртипне карарга ия булды, ә кайвакыт аның чыгымнарын үз кесәсеннән алып түләде, чөнки оешманы тоту өчен гомүми акча бирелми иде.

Яшьләргә тәрбия һәм белем бирү системасын күчереп алган дәүләтләр һәм Афиналардан читтә терминнар йә магистратлар билгеләде, алар гимнастик һәм әдәби укулар өчен җавап бирде, йә гимназия яки фестиваль белән бәйле билгеле бер чыгымнарны алып барырга тиеш булучыларны, йә үз мөлкәтеннән, йә дәүләт акчаларыннан.Тәфсилендә бик куп төрлелек булды.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Gilman, D C.; Peck, H. T.; Colby, M. F., eds. (1905). **. New International Encyclopedia (1st ed.)[en]. New York: Dodd, Mead & Co.[en] Бу эш, үз чиратында, дип:
** Glatz, "Gymnasiarchia," in Daremberg and Saglio, *Dictionnaire des antiquités* (Paris, 1896)
* Athletics in the Ancient World By E. Norman Gardiner Page 78 
* City in government Hellenistic and Roman Asia minor By Sviatoslav Dmitriev Page 227 

Төркем:Антик мәгариф
Төркем:Борынгы Греция хакимияте
Даянидхисварар Гыйбадәтханәсе

**Даянидхисварар Гыйбадәтханәсе** (தயாநிதீசுவரர் கோயில்)
 Һиндстанда, Тамилнадта Тханджавур районында Вадакурангадутхурайда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе.

## Әһәмияте

Самбандар гыйбадәтханәгә "Тһеварам"да дан җырлаган. Гыйбадәтханә шулай ук олы фикер иясе Арунагиринатхар риваятьләре белән бәйле. Йөкле хатыннар гыйбадәтханәгә яхшы тудыру өчен дога кылырга киләләр.

## Гыйбадәтханәләр

Гыйбадәтханәдә Натараджа, Шиваками, Ардһнааришварар, Бхайрава, Сурья, Нага, Санишвара, Лингам, Брахма, Муруган һәм Лакшми потлары бар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Александр Бородин (1950)

**Александр Бородин (1950)** (,  — , ) — РФ хәрби эшлеклесе, генерал-майор, Казан хәрби артиллерия (1993-2007) һәм Казан Суворов хәрби (2006-2013) укуханәләре башлыгы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Михаил Бородай

**Михаил Бородай** (,  — , ) — театр иганәчесе. Харковь (1886-1889) ,Екатеринослав (1892),  Казан, Сарытау (1893-1901), Киев (1901-1907), Иркутск (1910-?) шәһәрләрендә антреприза тотканлыгы билгеле. Бородайның Казандагы труппасында Василий Качалов, Александр Каширин һәм башка сәнгать осталары эшләгән.
## Искәрмәләр
Олугбәк Хамдам

**Олугбәк Хамдам**, Олугбәк Габделваһаб улы Хамдамов (, *[[1968 ел]]ның [[24 апрель|24 апреле]], [[ССРБ]], [[Үзбәк ССР]], Әндиҗан өлкәсе, Мәрхәмәт районы, Югары Равват*) —  язучы, тәрҗемәче, әдәбият галиме, филология фәннәре кандидаты (*[[1997 ел|1997]]*), Үзбәкстан язучылар берлеге әгъзасы (*[[2003 ел]]дан*). «Шәрыкъ йолдызы» («Звезда Востока») журналлары баш мөхәррире (2009—2015).

## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 24 апрелендә Үзбәк ССР Әндиҗан өлкәсе Мәрхәмәт районы Югары Равват мәхәлләсендә балта остасы гаиләсендә туган. Урта мәктәпне алтын медальгә тәмамлаган. 1986—1988 елларда Украина ССРда хәрби хезмәт үтә. Ташкәнт дәүләт университетының филология факультетын (*[[1993 ел|1993]]*), Үзбәкстан Милли университетының филология факультеты каршында аспирантура (*[[1996 ел|1996]]*) тәмамлаган. Бер ел Төркиянең Конья шәһәрендә укыган. «X*X гасырның 30нчы елларындагы үзбәк поэзиясендә чиста лирика (Айбәк шигырьләре мисалында)*» темасына кандидатлык диссертациясе яклый (*[[1997 ел|1997]], фәнни җитәкчесе профессор Умарали Нурматов*). «*XX гасыр үзбәк поэзиясенең эволюцион фикер үсешендә социаль-психологик нигезләр*» темасына докторлык диссертациясе әзерли (*фәнни җитәкчесе профессор Наим Каримов*). 

1993—1994 елларда Ташкәнт Шәрыкъны өйрәнү институтында төрек теленнән укыта.

1997—2009 елларда Үзбәкстан  А. Нәваи исемендәге Тел һәм әдәбият институтында өлкән фәнни хезмәткәр. Ташкәнт дәүләт университетында (Үзбәкстан Милли университеты) укыта.

2009—2015 елларда ― «Sharq yulduzi» (Шәрыкъ йолдызы) һәм «Звезда Востока» журналларының берләштерелгән мөхәрриятенең баш мөхәррире.

## Иҗаты
Проза һәм шигърият өлкәсендә уңышлы эшли. «Тигезләнеш» (1997), «Фетнә һәм буйсыну» (2003), «Сабо һәм Самандар» (2011), «Ялгызлык» (1998), «Ерактагы Дилнура» (2010) роман, повесть һәм хикәяләр җыентыклары, «Аллаһыга илтүче фетнә юлы» (1997), «Гөләп чәчәге» (2005), «Сине көттем» (2007) шигырьләр җыентыгы, «Онытылган най көе» (2013, ) җыентыгы һ. б. китаплар авторы. Үзбәк әдәбияты, дөнья халыклары әдәбияты буенча фәнни хезмәтләр язган. Тәрҗемә өлкәсендә уңышлы эшли (*[[Җәлаләтдин Руми|Руми]]*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Шөһрәт» медале (*Shuhrat medali, [[Үзбәкстан]]*) — «Тигезләнеш» (*1997*) романы өчен.

## Гаиләсе
Өйләнгән, балалары: улы, кызы.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* Кардәшлеккә чикләр юк: Улугбек Хамдам (*[[Факил Сафин]] кереш сүзе белән*). «Казан утлары», 2019 ел, апрель, 132-145нче бит.

## Сылтамалар
*   Улуғбек Ҳамдам . Портал узбекской литературы
*  Улугбек Хамдамов. facebook сәхифәсе

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Үзбәкстан язучылары
Төркем:Үзбәк шагыйрьләре
Төркем:Әдәбият галимнәре
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Ташкәнт Урта Азия университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:«Шөһрәт» үзбәк медале белән бүләкләнүчеләр
Виталий Боронин

**Виталий Боронин** (,  — , ) — геолог, геофизик, геология-минералогия фәннәре нәмзәте (1957), РФнең атказанган югары мәктәп эшлеклесе (2000). 1949 елдан Казан университетында, 1962-1979 елларда разведканың геофизик ысуллары кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Сумса

**Сумса –** татар халык ризыгы, әче камырдан да, төче камырдан да пешерелә торган пәрәмәч. Татар халкының иң яратып кулланган ризыкларының берсе. Аның эченә ит, балык, җиләк-җимеш, йомырка, үпкә-бавыр һ.б. салалар. Күп кенә кеше сумсаны самса белән бутый, ләкин алар икесе ике төрле пәрәмәч.

#### Эчтәлек

# Сумса тарихы
# Сумса белән самсаның аермалары
# Сумса төрләре һәм аларның рецептлары
## Ит сумсасы
## Үпкә-бавыр сумсасы
## Кәбестә сумсасы
## Балык сумсасы

Төркем:Татар ризыклары
Виталий Бортяков

**Виталий Бортяков** (,  — , ) — балет артисты, педагог, ТАССРның халык артисты (1984). 1968-1994 елларда ТДОһБТ солисты. Партияләре: Альберт («Жизел», А. Адан), Ромео («Ромео һәм Җульетта», С. Прокофьев), Былтыр, Шүрәле («Шүрәле», Ф. Яруллин), һ.б. 1980-еллардан башлап Казан хореогафия укуханәсендә укыта.
## Искәрмәләр
Органик булмаган химия

**Органик булмаган химия** — химиянең барлык химик элементларның һәм аларның нәорганик (органик булмаган) кушылмаларының төзелешен, үзара тәэсир итешү сәләтен һәм үзенчәлекләрен өйрәнүче бүлеге. 

## Нигез тасвирлама
Бу өлкә органик матдәләрдән башка (органик булмаганнарга караган берничә иң гади кушылмалардан тыш, күмер тудыргыч кергән кушылмалар сыйныфы) үз эченә барлык химик кушылмаларны ала.

Заманча нәорганик химия нәорганик матдәләрнең төзелешен һәм үзлекләрен химик һәм физик ысуллар кулланып өйрәнә.

Нәорганик химия химия һәм металлургия сәнәгатьләренең фәнни базасы булып тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Химия
Маньпупунёр

**Маньпупунёр** яки **Җилләнү Баганалары** (*Манси потлары*) — Россиянең Коми Җөмһүриятенең Троица-Печора районында геологик һәйкәл. Печора-Илыч тыюлыгы территориясендә Мань-Пупу-нёр тавында (манси телендә: «кече потлар тавы»), Илыч һәм Печора елгалары арасында урнашканнар. Икенче атамасы — «Болвано-из» коми телендә ул «Потлар тавы» дигәнне аңлата; моннан калдыкларның халык атамасы килеп чыккан  — «Потлар». Маньпупунёр биеклеге 30 дан алып 42 м га кадәр җиде калдыкларның комплексы булып тора. Маньпупунёр белән төрле риваятьләр бәйле. Ул Манси халкының дини культ объекты булып тора.

Маньпупунёр җилләнү баганалары Россиянең җиде могъҗизасы дип санала.

Якынча 200 миллион ел элек таш баганалар урынында биек таулар булган. Яңгыр, кар, җил, салкын һәм эссе тауларны һәм беренче чиратта зәгыйфь токымнарны җимергәннәр. Калдыклар шулардан торган каты серицит-кварцит сланец токымнары әзрәк җимерелгән булган һәм хәзерге көннәргә кадәр сакланганнар, ә йомшак токымнар җилләнү белән җимерелгән булган һәм су һәм җил белән рельеф түбәнәюенә җимерелгән булганнар.
 
Бер биеклеге 34 метрлы багана башкалардан бераз читтәрәк тора; ул өсте аска куелган гаять зур шешәгә охшаган. Алты башкасы текә ерганак кыерында рәт булып тора. Баганалар сәер формаларга ия һәм карау урынына карап әле гаять зур кеше, әле ат яки сарык башына охшаш. Манси халкы бу потларны илаһилаштыра, һәм Маньпупунёрга менү бик зур гөнаһ дип санала.

Алар кеше яши торган урыннардан шактый ерак Печора-Илыч тыюлыгы территориясендә урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Мәҗүсилек
Төркем:Коми Республикасы
Барсакелмес

**Барсакилмәс** () — Арал Диңгезендә элеккеге утрау, хәзерге заманда Казакъстанның Кызылурда өлксенең Арал районында урочище.
Арал шәһәреннән 180 км дан көньяк-көнбатышта урнашкан. Климат кинәт континенталь, коры (уртача еллык явым-төшемнәр микъдары 128 мм). Июльдә уртача һава температурасы (абсолют максимум +44&nbsp;°C). Январьнең уртача температурасы −13&nbsp;°C (абсолют минимум −36&nbsp;°C).
Урочищеның көньяк өлеше иң биек урыннары диңгез дәрәҗәсеннән 108 м га кадәр билгеләр белән күтәрелгән плато булып тора. Төньяк өлеше - сөзәк дулкынлы тигезлек, ул вакытлы су агымнары үзәннәре белән киселгән. Күбесенчә туфраклар соры-көрән, урыннары белән комнар, такымнар һәм солончаклар. Киптерелгән диңгез төбе чикләрендә - марш һәм диңгез буе солончаклар.
Утрауның горизонталь озынлыгы 1960-ынчы елларда 23 кә 7 километр булган (). Соңыннан Арал Диңгезенең тиз саюына бәйле утрау үлчәмнәре тиз үскәннәр. 1990-ынчы елларның икенче яртысында Барсакельмес ярымутрауга әверелгән, 2000-енче еллар башында аның үлчәмнәре 40 ка 16 км булган.
2009 елның җәендә Зур Арал Диңгезенең көнчыгыш өлешенең коруы нәтиҗәсендә Барсакельмес ярымутрау булудан туктаган.
Урочище территориясендә дәүләт Барсакельмес тыюлыгы урнашкан.
Барсакельмес утравының тарихи атамасы - *Сужок* (су юк).

## Сәнгатьтә утрау
* Утрауда 1924 елда Борис Лавренёвның "Кырык беренче" повестенең вакыйгалары уза..
* Утрау совет матбугатында публикацияләре белән мәшһүр, аларда утрауның исеме тарихка кадәр динозавр, Танылмаган Очучы Объектлар төркеменең җиргә утыруы, вакыт йөреше бозулыларына бәйле. Барсакельмес турында риваятьләр язучы-фантаст Сергей Лукьяненко катнашкан уйнауның җимеше булып торалар: 
«*История, на которую „[[Техника — молодежи]]“ недавно уже начала ссылаться, как на бесспорный факт существования [[Летающая тарелка|летающих тарелок]] и [[Машина времени|машин времени]], оказалась полностью высосана из пальца. Независимо друг от друга в розыгрыш включались все новые и новые поколения. И если не поставить сейчас точку над Барса-Кельмес, то и наши внуки будут организовывать экспедиции на несчастный островок. Так что — каюсь. Грешен. И бодрая картинка из „ТМ“, где [[птеранодон]] несет в клюве летающую тарелку, увы, лишена оснований*». 
* Утрау исеме хөрмәтенә Үзбәкстан язучысы Джонрид Абдуллахановның роман-трилогиясе аталган.
* Риваятьләрнең берсе буенча, 1950-енче — 1960-ынчы елларда Барсакельмес утравында Абдразак дигән кеше яшәгән. Сөйләүләр буенча аны монда беренче "линза" - табышмаклы очу объект пәйда булгач туганнары китергән. Шул объектлар ул күз алдына пәйда булулар ярдәмендә мәгълүмат алган..
* *Барсай-Гельмес* үзгәртелгән атамасы астында, ул "Идиот хыяллары" фильмында искә алына — нәкъ менә шунда Корейко кача.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Барсакельмес тыюлыгы

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар
* Барсакельмес
* Рожденные на Барсакельмесе // Вокруг света, 1977
* Заповедник Барсакельмес
* Фотогалерея Барсакельмеса
Калика Мата Гыйбадәтханәсе, Читтогарһ Форты

**Калика Мата Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Раджастхан штатында, Читтогарһ муниципалитетында Читтор Фортында урнашкан 8-енче гасыр Һинд дине гыйбадәтханәсе. . Корылманың өске өлешләре соңрак вакытка карый. Ул Махарана Пратапка карый һәм анда көн саен меңнәрчә зиярәт кылучылар килә. Бу гыйбадәтханәдә табыныла торган Алиһә Бһадракали Алиһәсенең аспекты булып тора, ул Панвар (Мори Панвар) кланының Алиһәсе булып тора, Мори Панвар Кланы Читторгаргһны төзегән Читрангна Моридан килеп чыккан. Калика Мата Мори Панвар Кланының Кулдэвисы булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Капитал (мәгънәләр)

**Капитал**:
* Капитал — икътисади термин.
* «Капитал» — Карл Марксның төп хезмәте.
Такталачык мәчете (Актаныш районы)

**Такталачык мәчете** — Татарстанның Актаныш районы Такталачык авылында урнашкан дини гыйбадәтханә (*[[мәчет]]*). Беренче мәхәллә мәчете XIX гасыр башыннан, икенче мәчет 1852 елдан билгеле.

## Тарих
### Беренче мәчет
1802 елда авылда беренче мәхәллә («Земская больница ягы»нда) рәсми рәвештә теркәлгән. Мәчетнең имам-хатыйблары: 1807 елдан — Нигъмәтулла Атнагулов, 1837 елдан — Әхмәт Габбасов, 1874 елдан — Габделмөәзин Габделгалләмов. 1879 елда мәчеткә ремонт үткәрелә.
1890 елдан җәмигъ мәчете. Имам-хатыйб — Муллаәхмәт Арсланов.

### Икенче мәчет
Авылның икенче мәчете («Ары киртә ягы»нда) 1852 елда ачыла. Имам-хатыйбы — Әхмәт Габделкадыйров.

### Мәдрәсәләр
Ике мәчет каршында да мәдрәсәләр эшләве мәгълүм: беренче мәчет каршында ир балалар мәдрәсәсе 1827 елда, икенче мәчет каршында 1852 елда ачыла. 1913 елда беренче мәчет мәдрәсәсендә 45, икенче мәчет мәдрәсәсендә 75 шәкерт укыган. Беренче мәдрәсә мөдәррисе — Мөхәммәтфатыйх Солтанов, икенчесендә мөдәррис — имам-хатыйб Баһаутдин Мутин. 1914 елда янгында ике мәхәллә мәчете, мәдрәсәләр янып бетә. Халык тырышлыгы белән икесе дә сафка баса. 

1918—1922 елларда мәчетләр эшләвен дәвам итә, мәдрәсәләрдә укыту торгызыла.

1925 елда мәдрәсәләрдә дин сабагы укыту туктатыла. 1926 елдан мәдрәсәләр дөньяви фәннәр өйрәтелүче башлангыч мәктәпкә әверелә. 

1950—1953 елларда беренче мәхәллә мәчете һәм мәдрәсә биналары сүтелеп, биш сыйныф бүлмәсе, җылы коридоры булган мәктәп салына.

1964 елга кадәр элекке мәчетләр һәм мәдрәсәләр мәктәп биналары булып хезмәт итә. 

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Амур Фәләх]]*. Такталачык. «Мәйдан». 2008 ел, октябрь, 107-108нче бит.
#  Такталачык авылы тарихы «Чикләрсез татарлар» порталында 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Актаныш районы мәчетләре
Такталачык (Актаныш районы)

**Такталачык** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы татар авылы.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 671 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98.96%,
башка халыклар — 0.89%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.15%.

## Тарих
Й.Юнысов мәглүматлары буенча, Такталачык авылы телгә алынган тәүге тарихи документларның берсе 1702 елга карый.
## Танылган шәхесләр

* Гамил Афзал (1921―2003) — Татарстанның халык шагыйре, Тукай премиясе (1977) лауреаты.
* Мохтар Мутин – татар халкының бөек трагик артисты, режиссер, театр эшен оештыручы.
* Әнәс Фәйрушин (1943), вокал буенча педагог, хормейстер. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Ленар Шәех — татар шагыйре, журналист.
## Дин
* Мәчет
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Совет Армиясе маршы

**«Совет Армиясе маршы»** (1941 елга кадәр **«Кызыл Армия маршы»**) — күренекле татар композиторы Салих Сәйдәшев (*[[1900 ел|1900]]—[[1954 ел|1954]]*) 1928 елда тынлы оркестр өчен иҗат иткән марш.

## Тарих
Кызыл Октябрь исемендәге Татар дәүләт театры (*соңрак* Камал театры) музыка бүлеге мөдире Салих Сәйдәшев «Кызыл Армия маршы»н Казанда урнашкан укчы дивизия командиры Якуб Чанышев (*[[1892 ел|1892]]—[[1987 ел|1987]]*) соравы буенча, 1928 елда Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренең 11 еллыгына багышлап яза башлый. Сәйдәшев 1920-елларда Ырынбурда яшәгән вакытта ук Кызыл гаскәр өчен милли колоритлы поход маршы язарга керешкән була.

## Премьера

Беренче тапкыр бу әсәр 1929 елның 23 февралендә, Казан гарнизонының Кызыл Армия туган көнгә багышланган тантаналы җыелышында хәрбиләр алдында башкарыла. Маршны 1нче татар полкы оркестры башкара. Хәрбиләргә музыка шулкадәр нык охшый, аларның соравы буенча оркестр маршны өч мәртәбә кабатлый. Авторга «почетлы кызылармеец» исеме бирәләр, гаскәриләрнең хәрби киемен бүләк итәләр. Моңа җавап итеп, оркестр Сәйдәшевнең яңа язылган «Каршылау» маршын уйный. 29 яшьлек С. Сәйдәшев ихтирам өчен сугышчыларга рәхмәт әйтә, иҗаты белән аңа күрсәтелгән хөрмәтне аклаячагына ышандыра.

1934 елда «Кызыл Армия маршы» беренче мәртәбә Мәскәүдә Кызыл мәйданда узучы хәрби парадта яңгырый. ССРБ саклану хәрби комиссары  К. Е. Ворошилов (*[[1881 ел|1881]]—[[1969 ел|1969]]*) композиторга алтын сәгать бүләк итә.

Бөек Ватан сугышы фронтларына Казан тимер юл вокзалыннан китүче гаскәрләрне «Совет Армиясе маршы»н уйнап озаталар. Салих Сәйдәшев дирижерлык иткән симфоник концертлардан кергән акча Совет Армиясе фондына җибәрелә.

Марш 1945 елның маенда Берлин урамында, Җиңү көнендә Мәскәүдә яңгырый.

## Яңа тарих
Татарстан җөмһүриятенең суверенитет символларын булдырганда, «Совет Армиясе маршы» Татарстан гимны өчен тәкъдим ителгән музыкаль әсәрләр исемлегенә кертелгән.

Казан тимер юл вокзалыннан Мәскәүгә китүче «Татарстан» фирма поезды кузгалганда, «Совет армиясе маршы» яңгырый.

## Әдәбият
# *[[Рафис Могыйнов]]*. Җиңүләргә рухландыручы марш. «Мәйдан», 2005 ел, май, 6-7нче бит.

## Сылтамалар
# *[[Вил Казыйханов]]*. Мәңге яшәр аның моңнары. «Кызыл таң», 26.11.2010
#  Совет Армиясе маршы (*аудио, 5:35*)
# Совет Армиясе маршы (*видео, 5:38*)

## Искәрмәләр


Төркем:Хәрби маршлар
Төркем:ССРБ музыкасы
Төркем:Салих Сәйдәшев
Капитал (Маркс)

** “Капитал” ** (тулы исеме — "Капитал. Сәяси икътисадны тәнкыйтьләү"; алман: Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie) - сәяси икътисад буенча Алман икътисадчысы Карл Маркс хезмәтенең капитализмның критик анализын үз эченә алган төп хезмәте. Хезмәт диалектик материализм алымын кулланып язылган, шул исәптән тарихи процессларга да.

«Капитал җитештерү процессы» беренче тапкыр 1867 елда 1000 данә белән тираж дөнья күргән һәм 1859 елда басылып чыккан «Сәяси икътисадны тәнкыйть»кә эшенең киңәйтелгән дәвамы булып тора. Фридрих Энгельс Марксның вафатыннан соң әзер фрагментлардан һәм караламалардан түбәндәге ике томны: «капитал мөрәҗәгате процессы» (1885) һәм «тулаем алганда алынган капиталистик җитештерү процессы» (1894) чыгара. Үлеме аңа йомгаклау (дүртенче) томының, «өстәмә кыйммәт теорияләре», «Капитал» ның икенче Чернов вариантыннан кулъязмасын бастырып чыгарырга комачаулаган һәм бу томны 1905-1910 елларда Карл Каутский беренче тапкыр бастырып чыгара.

## Искәрмәләр

Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Марксизм
Камакши Дэви Гыйбадәтханәсе, Пратапгарһ

**Камакши Дэви Гыйбадәтханәсе** Шакти формасына, Камакши Ана Алиһәсенә багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Төньяк Һиндстан штаты Уттар-Прадешта, Пратапгарһ районында, Камасин авылында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Каманда Махадэв

**Каманда Махадэв** яки **Камадэшвар Мандир** (Һинди телендә:कामंदा महादेव / काम्देश्वर महादेव) Һиндстанда, Уттаракһандның Паури Гарһвал районында Сатпулидан 2 километр төньякта урнашкан Шива Ходае гыйбадәтханәләренең берсе.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Канака Дурга, Раулапалли

**Канака Дурга** гыйбадәтханәсе Махишамардини Алиһәсенә багышланган һәм Раулапалли авылында кечкенә калкулыкта урнашкан. Гыйбадәтханә искесе зыян күргәч 19-ынчы гасыр башында архитектура һәм биредәге язмалар нәтиҗәсендә төзекләндерелгән булган. Гыйбадәтханә Панчаратха гыйбадәтханәсе булып тора, аның Калинган гыйбадәтханәсенең барлык сыйфатлары бар. Ул Рекһа деула (вимана), Пидһа деула (җагамоһана), Пидһа деула (натамандапа)дан гыйбарәт. Төп Алиһә булып Махишасура шәйтанын үтерүче алты куллы Дурга булып тора. Биредә тантана һәм шатлык белән Дурга Пуджа бәйрәм ителә. Башка төп фестиваль - ул Чайтра утсава ул Вишува Санкрантида бетә.
## Урнашуы
Гыйбадәтханә Дҗаугададан 6 км ераклыкта урнашкан. Берәү Берһампурдан Пурушоттампур аша Пандиага бара һәм шуннан соң Раулапаллига кайта ала. Иң якын тимер юл станциясе - ул Берһампур.

## Искәрмәләр
*reports on Kanaka Durga
*kanaka durga temple photos

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Кариккоде Бхагавати Гыйбадәтханәсе

**Кариккоде Бхагавати Гыйбадәтханәсе** (കാരിക്കോട് ഭഗവതി ക്ഷേത്രം) Һиндстанның Керала штатында Идукки районында Тһодупужа янында Кариккоде авылында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Бинага 460 ел дип ышаныла.

## Гыйбадәтханә
Биредә төп Илаһ булып Бһадракали/Бхагавати булып тора. Биредә урнашкан пот - ул 'Шилакканнади' ул көнбатышка карап тора. Көн саен өч пуджа була. Башка Ходайлар булып Шива һәм Ганеша тора. Көн саен фестиваль "Кумбхам" аенда Ашвати һәм Бхарани көннәрендә була.

## Тарихы
Вадккумкур Раджа озак аскеза һәм догалар кылган һәм Кодунагллур Бхагавати потын гыйбадәтханәгә алып килгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шактизм
Карьят Шри Аяппа Гыйбадәтханәсе Ванимал

**Карьят Шри Аяппа Бхагавати Гыйбадәтханәсе** Ванималда, Ваялпидикада урнашкан. Бу гыйбадәтханәнең төп Ходае булып Ходай Аййяппа тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Шәфиев

**Шәфиев** — фамилия.
* Бәхтегәрәй Шәфиев (1897–1918), революционер, журналист. «Кызыл таң»ның беренче мөхәррире.
* Габдрахман Шәфиев (*[[Шәфи Алмас]]*, *Габдрахман Галиуллин*, 1892-1945 елдан соң), җәмәгать эшлеклесе, тәрҗемәче, «Идел-Урал» комитеты җитәкчесе.
* Исмәгыйль Шәфиев (1913-1943), шагыйрь.
* Риза Шәфиев (*[[Риза Шәфи]]*, 1923-2004), шагыйрь.

## Моны да карагыз
* Шәфигуллин
* Шәфыйков

Төркем:Фамилияләр
Каты җисем химиясе

**Каты җисем химиясе** — каты фазалы матдәләрнең төрле якларын (кулланылышын, төзелешен, үзлекләрен) өйрәнә торган химия бүлеге. 

## Тикшеренү объекты
Тикшеренү объекты булып кристаллик, аморф, нәорганик һәм органик матдәләр тора. 

Каты җисем химиясе каты җисем физикасы, кристаллография, физика һәм химия механикасы, механохимия, радиацион химия белән бәйле, органик булмаган, полимер һәм композицион материаллар технологиясенең нигезе булып тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Химия
Цитоплазма

**Цитоплазма —**  лайлалы төссез төре матдә. Плазматик мембрана астында саклана.  Анарда бөтен күзәнәк метаболизмы процессы башкарыла. Бөтен башка кушылмалар арасында цитоплазмада матдәләр алмашыну  процессы вакытында барлыкка килгән  таркалмый торган калдыклар һәм запас туклыклы мәтдаләр бар. Цитоплазма һәрватык хәрәкәтләнә һәм бөтен күзәнәктә булган туклыклы матдәләрнең һәм һаваның күчеп йөрүенә ярдәм итә. Гадәттә тере күзәнәк цитоплазмасы янәшә урнашкан башка тере күзәнәкләр цитоплазмасыннан изоляцияләнмәгән була. Цитоплазма төштән башка яши һәм нормаль функцияләр үти алмый. 

## Составы

* Су
* Тозлар
* Аксымнар
* Аминокислоталар
* Углеводлар
* РНК
* Органоидлар

## Функцияләре

* Барлык күзәнәк структураларын берләштерү һәм аның химик узара тәэсир итешүен тәэмин итү.

* Бөтен органоидларга тирәлек булып тора.

* Механик функция

* Терморегуляция

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
**Корчагина В.А**. Биология: Үсемлекләр, бактерияләр, гөмбәләр, лишайниклар: Урта мәкт. 6-7 кл. өчен дәреслек / Русча 20 нче басмадан Шәрифуллин Ф.Ә., Абдульманова Е.Г., Әминов Ю.З. тәрҗ.- Казан: Мәгариф, 1993-280 б.: ил.

© Издательство " Прсвещение" 1988

© Татарчага тәрҗемә. Татарстан китап нәшрияты, 1989

© Шәрифуллин Ф.Ә., Абдульманова Е.Г., Әминов Ю.З. тәрҗемә, 1993, үзгәрешләр белән.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Мембрана
* Күзәнәк
* Үсемлекләр
* Хайваннар
Владислав Боуфал

**Владислав Боуфал** (,  — , ) — РИ хәрби эшлеклесе, янарал-майор (1914, үлелменнән соң). 1877-1878 еллардагы рус-төрек сугышы, 1901 елгы Манҗурия явы катнашучысы. Рус-япун сугышы вакытында 34 нче җәяүле гаскәр дивизиясенең 2 нче бригадасы командиры.  Беренче бөтендөнья сугышы вакытында 3 нче гренадерлар дивизиясе командиры.
## Искәрмәләр
Яков Боярский-Шимшелевич

**Яков Боярский-Шимшелевич** (,  — , ) — һөнәри берлек эшлеклесе, Ырынбур край (1924-1926), Татарстан өлкә (1926-1928), Урта Идел край (1928-1929) һөнәри берлекләр шуралары рәисе. 1929 елдан Мәскәүдә: сәнгать эшчеләре һөнәри берлеге ҮК рәисе (1929-1936), СССР ХКШ каршындагы сәнгать эшләре комитеты рәисе урынбасары (1936-1938), Мәскәү сәнгать театры директоры (1938-1939).
## Искәрмәләр
Сергей Бочаров

**Сергей Бочаров** (,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945). 1942 елга кадәр Казан авиация заводында эшли. Одер елгасын кичкәндә батырлык күрсәтә.
## Искәрмәләр
Колатина

**Колатина** — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Эспириту-Санту штатына карый.

## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — .

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бразилия картасы
* Бразилия муниципалитетлары порталы

Төркем:Эспириту-Санту штаты муниципалитетлары
Төркем:Бразилия муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Кодо (шәһәр)

**Кодо** () — Бразилиянең Мараньян штатында урнашкан шәһәр һәм .
## Тарих
1896 елда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бразилия шәһәрләре
Василий Бочков

**Василий Бочков** (,  — , ) — химик-технолог, техник фәннәр нәмзәте (1976), профессор (1978). 1938 елдан КХТИдә, 1959-1984 елларда каты химик матдәләр технологиясе кафедрасы мөдире. Хезмәтләре органик монокристалларның үзлекләрен өйрәнүгә карый. 
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Кижайюр Кадаймудинатхар Гыйбадәтханәсе

**Кижайюр Кадаймудинатхар Гыйбадәтханәсе** (கீழையூர் கடைமுடிநாதர் கோயில்) Һиндстанда, Тамилнадта Нагапаттинам районында Кижайюрда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Төп Ходай булып Шива тора. Ул Кадаймудинатхар дип атала. Аның хатыны булып Абирами тора.

## Әһәмияте
Ул урта гасыр Тамил Шайвит Найянар Тиругнанасамбандар дан җырлаган 275 Паадал Петра Стхаламнарның - Тамил Шива Гыйбадәтханәләренең берсе булып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://temple.dinamalar.com/en/new_en.php?id=454 Dinamalar
* http://www.shivatemples.com/nofc/nc18.php  Shiva Temples of Tamil Nadu, Paadal Petra Sivasthalangal

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Браганса

**Браганса** (порт. *Bragança*) — Бразилиянең Пара штатында урнашкан шәһәр һәм муниципалитет.

## Тарих
1613 елда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Бразилия шәһәрләре
Нәфис Миңнебаев

**Нәфис Миңнебаев**, Нәфис Наил улы Миңнебаев (*[[1985 ел]]ның [[24 март]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яңа Чишмә районы]], [[Чаллы Башы]]*) — спортчы (*60 кг авырлыкта [[көрәш]]че*), тренер, судья, билбау көрәше буенча РФ халыкара класслы спорт остасы, РФ көрәш буенча спорт остасы, ТР милли көрәш буенча спорт остасы, билбау көрәшендә 60 кг авырлыкта РФ чемпионы (*[[2009 ел|2009]], [[2010 ел|2010]], [[2012 ел|2012]], [[2015 ел|2015]]*), ТР чемпионы (*[[2009 ел|2009]], [[2010 ел|2010]], [[2012 ел|2012]], [[2015 ел|2015]], [[2016 ел|2016]]*), XXVII Җәйге Универсиада чемпионы (*[[2013 ел|2013]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1985 елның 24 мартында Татарстан АССР Яңа Чишмә районы Чаллы Башы авылында гади җир кешеләре гаиләсендә беренче бала булып туган. Әтисе Наил, әнисе Тәнзилә. Көрәш белән Чаллы Башы мәктәбендә укыганда шөгыльләнә башлый. Физик тәрбия,  укытучылары Марс Әхмәтов, Ринат Миңнебаев (*туганнан туган абыйсы*), әтисе Наил Нәфистә спортка мәхәббәт тәрбияли. Берече уңышы 3 сыйныфта укыганда районның данлы көрәшчесе Габбәс Әхмәдиев призына көрәш буенча ярышларда 26 кг авырлыкта җиңү була.

Мәктәпне тәмамлагач, Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетының (*[[2011 ел]]дан [[КФУ]] институты*) физика-математика бүлегенә укырга керә, «физика һәм информатика укытучысы» белгечлеге ала. Тренировкаларга «Казанхимстрой» спорт комплексы тренерлары Николай Крылов, Гайнетдин Мөхәммәдиев янына, соңрак Казан энергетика университеты тренеры ТР атказанган тренеры Наил Хәбибуллинга йөри. Ярышларда 60 кг авырлыкта чыгыш ясый.

Югары уку йортын тәмамлагач, 2010 елда Биектауга килеп, «Юность» яшүсмерләр клубында тренер-укытучы, инструктор булып эшли.

2014 елда районның яшьләр һәм спорт бүлеге җитәкчесе итеп билгеләнгәч, райондагы барлык спорт эшләре өчен җаваплы була .

Биектау районының көрәш буенча җыелма командасы тренеры. РФ билбау көрәше буенча җыелма командасы әгъзасы.

2018 елның сентябрендә Кыргызстанда узган Күчмәннәрнең III халыкара уеннарында РФ командасы составында катнаша.

## Уңышлары
* XXVII Җәйге Универсиада чемпионы (2013).
* РФ чемпионы (*[[2009 ел|2009]], [[2010 ел|2010]], [[2012 ел|2012]], [[2015 ел|2015]]*) 
* ТР чемпионы (*[[2009 ел|2009]], [[2010 ел|2010]], [[2012 ел|2012]], [[2015 ел|2015]], [[2016 ел|2016]]*)
* ТР авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы призына уздырылган татар-башкорт милли көрәше буенча ярышта 5 тапкыр чемпион
* Муса Җәлил призына узган турнир җиңүчесе (*[[2013 ел|2013]], [[2015 ел|2015]]*)
* «Батырлар бәйгесе» җиңүчесе

## Гаиләсе
Хатыны Гөлнара, улы Рамазан, кызы Әмирә.

## Әдәбият
# *Рузалия Тимербаева*.   Нәфис Миңнебаев: «Тормыш ул – көрәш». «Идел», 2017 ел, гыйнвар, 28-31нче бит.

## Сылтамалар
*  Нәфис Миңнебаев . РФ Көрәш федерациясе рәсми сайты
*   nafis_minnebaev. Instagram сәхифәсе
* Нәфис Миңнебаев. Вконтакте сәхифәсе

## Искәрмәләр


Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Татарстан спортчылары
Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар
Төркем:Көрәш буенча Россия чемпионнары
Төркем:Көрәш буенча Татарстан чемпионнары
Төркем:Россиянең халыкара спорт осталары
Давид Брагин

**Давид Брагин** (,  — , ) — авиация технологиясе өлкәсендә белгеч, техник фәннәр нәмзәте (1961), профессор (1963), ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1960). 1930-1960 елларда Казанның төрле предприятияләрендә инженер, баш металлург. 1960 елдан КАИдә, материал белеме кафедрасы мөдире (1963-1979). Хезмәтләре авиация двигательләрен җитештерүдә митал куллану коэффициентын күтәрүгә карый.
## Искәрмәләр