open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ырымбурның тарихи мәчетләре

**Ырымбурның тарихи мәчетләре** - 19 гасырда Ырынбурда ачылган, Ырынбур мөселман диния нәзарәте карамагында тарихи мәчетләре.

# Меновнин мәчете — 1930 елда ябыла, Меновой двор комплексы белән бергә сүтелгән
# "1-че җәмиг мәчете" — 1930 елда ябыла, йортта кешеләр яши
# Кәрвансарай (2-че җәмиг мәчете")
# Ырынбур үзәк мәчете (3-нче җәмиг мәчете)
# "4-се җәмиг мәчете"-1930 елда ябыла., йорт хәрби госпиталь биләмәсендә урнаша
# Сөләймәния мәчете ("5-се җәмиг мәчете")
# Хөсәения мәчете (6 нчы җәмиг мәчете), «Хөсәения» мәдрәсәсе янында
# Рамазан мәчете (Ырынбур) (7-се җәмиг мәчете)

Төркем:Русия мәчетләре
Төркем:Ырынбур
Химик (футбол клубы, Мәләвез)

**Химик** — Мәләвез шәһәреннән футбол такымы. Һөнәри футбол клубы буларак 1994 елда чыгыш ясаган. Иң яхшы нәтиҗәсе — өченче лиганың 6 нчы зонасында 14 нче (соңгы) урын.
## Чыганаклар
* http://footballfacts.ru/clubs/36142-himik
Төркем:Русия футбол клублары
Вена (патшасы)

Һинд динендә, **Вена** бөек патша булган. Шулай да, ул явыз һәм сатлык булып киткән. Җир шулкадәр караңгы булып киткән Җир Анасы Бхумидеви кешеләргә бүтән уңыш бирмәячәк дип уйлаган. Ул сыер формасын алган да кача башлаган. Шул вакытта, ришилар төркеме ярсудан Венаны үтергәннәр. Аннан соң алар аның тәненең ботын ышкыганнар һәм тәненнән бөтен явызлыкны чыгарганнар. Шуннан соң алар Венаның кулын ышкыганнар һәм тәненнән яхшы Притху пәйда булган. Бу мәхлукат Вишнуның инкарнациясе булган һәм ул тугач Вишнуның Шаранга җәясе аның кулларына төшкән. Шулай да, Бхумидэви кешеләргә уңышны бирергә һаман риза булмаган. Венаның улы Притху аны үтерергә янагач, ул бирешкән, әмма Притху үз чиратында аның мәңге сакчысы булырга тиеш булган. Бу сәбәпле Бхумидэви шулай ук Притхви буларак мәгълүм булган.
Һиндуларның изге әдәбиятында Браминнар һәм Кшатрийлар арасында күп конфликтлар очраклары бар һәм хәтта алар арасында кан кою очраклары турында мәгълүмат бар.

Ригведада (10.123), Вена күк мәхлукатының шәхесе, бәлки салават күпере. Гимнның исеме шулай ук *Вена*, һәм RV 9.85-ның авторының исеме дә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Туңдырма

**Туңдырма** — сөткә, сөт өстенә, каймакка, майга, сутка җиләк-җимеш, шикәр һәм башка тәм бирүче матдәләр кушып, туңдырып эшләнгән татлы продукт.

## Галерея

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча ашамлыклар
Төркем:Сөт ризыклары
Белэйр, Техас

**Белэйр** – АКШның Техас штаты, Көньяк-Көнбатыш Һаррис округында урнашкан шәһәр. Ул Һьюстон-Шугарлэнд-Бәйтаун агломерациясенә керә. 2010нчы елгы халык санын исәпкә алу мәгълүматларына караганда, халык саны 16,855 кеше тәшкил итә.

Белэйр, халык арасында, “Өйләр шәһәре” исемен йөртә. Бу шәһәрнең киң катлам кеше яши торган урын булуына бәйле.

## Тарих

Белэйрга нигез 1908нчы елда, Уильям Райт Болдвин тарафыннан салына. Ул шул тирәдә урнашкан South End Land Company ширкәте җитәкчесе булып эшләгән.

## География

Белэйр 29°42′11″N 95°28′06″W географик координатлары буенча урнашкан. АКШ халык санын исәпкә алу бюросы мәгълүматлары буенча, шәһәр мәйдан 3,6 квадрат миля (9,3 квадрат километр) тәшкил итә. Шәһәр субтропик климат зонасына карый. Гыйнвар температурасы уртача +6..+17 градус (Цельсиус буенча), июль ае температурасы уртача +23..+34 градус тәшкил итә. Уратача дымлылык елына 1253,2 мм тәшкил итә

## Парклар

Белэйр шәһәрендә берничә парк урнашкан. Белэйр Зиндлер парк мәйданы 30.000 квадрат метр, шул тирәдә яшәгән журналист исемен йөртә. Ул парк эченә бассейн, ике яктыртыла торган теннис мәйданчыгы, пикник урыны, йөгерү трассасы һәм балалар мәй

## Сылтамалар
Белэйр шәһәре рәсми бите
Лакшми Прасад Девкота

**Лакшми Прасад Девкота** (Непал телендәलक्ष्मीप्रसाद देवकोटा), 1909 елның 12 ноябре – 1959 елның 14 сентябре) Непал телендә иҗат итүче шагыйрь, драматург, һәм роман язучысы булган. Аңа Непал әдәбиятында *Маха Кави* титулы бирелгән (турыдан-туры мәгънәдә: 'Бөек шагыйрь') һәм ул алтын йөрәкле шагыйрь буларак мәгълүм булган. Девкота Непалның һәм Непал теленең иң бөек шагыйре (महाकबि) буларак танылган. Аның кайбер популяр эшләре арасында *[[Муна Мадан]]*, *Сулочана*,*Кунджини*, һәм *Сакунтала*.


"क्षेत्रीको छोरो यो पाउ छुन्छ, घिनले छुँदैन
मानिस ठूलो दिलले हुन्छ जातले हुँदैन ।"



Кшатрий синең аякларыңа нәфрәт белән түгел, ә мәхәббәт белән орына.
Бөек йөрәк белән кеше бөек була; бөек каста, инану белән түгел.


Төркем:Язучылар
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Сатурн (футбол клубы, Яр Чаллы)

**Сатурн** — 2001-2006 елларда гамәлдә булган футбол такымы.  футбол клубы буларак 2005 елда чыгыш ясаган.

## Казанышлар
* Россия чемпионатларында — икенче дивизионның «Урал-Идел буе» зонасында 19 нче (соңгы) урын.
* Россия кубогында — финалның 1/512 (2005/2006).
## Сылтамалар
* footballfacts.ru

## Искәрмәләр

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем:Яр Чаллы спорт клублары
Кызыл Какшай урамы (Казан)

**Кызыл Какшай урамы** () — Казанның Киров районында, Җиләк бистәсендә урнашкан урам.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Ворошилов проспекты

**Вороши́лов проспе́кты** — Ростов-Донның үзәк проспектларының берсе. Бу урам Дон елгасына чыга һәм монда элек сәгать заводы урнаша иде.

## Сылтамалар

* Большой Столыпинский проспект на плане Ростова-на-Дону 1917 года
* Вороши́ловский проспект в реальном времени
Бистә урамы (Казан)

* Бистә урамы (Казан, Адмираллык бистәсе)
* Бистә урамы (Казан, Җиләк бистәсе)
Павел Морозов урамы (Казан)

**Павел Морозов урамы** () — Казанның Киров районында, Җиләкле бистәсендә урнашкан урам.
## Географиясе
Шоссе урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен ким дигәндә 1940-еллардан йөртә. Элекке исемнәре — *Беръяклы Кокуй урамы* (1920-елларның икенче яртысына кадәр), *Кокуй урамы*.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Буровик (футбол клубы, Әлмәт)

**Буровик** — 1965-1978 елларда гамәлдә булган футбол такымы. 
## Казанышлар
* СССР чемпионатларында — РСФСҖнең 3 нче зонасында 9 нчы урын.
* СССР кубогында — финалның 1/2048 (1967/68).

Төркем:Әлмәт футбол клублары
Төркем:Юкка чыккан футбол клублары
Башселмаш (футбол клубы, Нифтикам)

**Башселмаш** — 198?-1991 елларда гамәлдә булган футбол такымы.  футбол клубы буларак 1989-1991 елларда чыгыш ясаган.

## Казанышлар
* БАССР чемпионы (1988).
* СССР чемпионатларында — икенче түбән лиганың 7 нче зонасында 14 нче урын.
* РСФСР кубогында — финалчы (1990).
* Россия кубогында — финалның 1/512 (1992/1993).
## Сылтамалар
* footbalfacts.ru

Төркем:Россия футбол клублары
Горький урамы, 10 (Казан)

**Горький урамы, 10** — Казанның Горьки урамында урнашкан, ? елда төзелгән ике катлы таш бина. Бу йортта 1886-1887 елларда булачак язучы Максим Горький эшләгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Горьки урамы
Содовик (футбол клубы, Стәрлетамак)

**Содовик** — 1961-2007 елларда гамәлдә булган футбол такымы. 
## Казанышлар
* Россия чемпионатларында — беренче дивизионда 6 нчы урын.
* Россия кубогында — финалның 1/16 (2004/05).
## Сылтамалар
* footballfacts.ru

Төркем:Россия футбол клублары
Панаев йорты (Казан)

**Панаев йорты** — Казанның Горьки урамында урнашкан, 1830-елларда архитектор Фома Петонди проекты буенча чинауник һәм алпавыт Владимир Панаев (1792-1859) өчен төзелгән ике катлы таш бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Горьки урамы
Горький урамы, 15 (Казан)

**Горький урамы, 15** — Казанның Горьки урамында урнашкан, 1850 елда/1860-елларда алпавыт Владимир Молоствов (1829-1890) өчен төзелгән ике катлы таш бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Горьки урамы
Горький урамы, 13 (Казан)

**Кәрим Тинчурин театры бинасы** — Казанның Горьки урамында урнашкан, ? елда төзелгән ике катлы кирпеч бина. 

## Тарих
* Бу бинада 1906 елның 22 дикәбрендә беренче мәртәбә татарча ачык спектакль күрсәтелә. 
* Бу йортта 1928-1954 елларда көйязар Салих Сәйдәшев яшәгән.
* 1956 елга кадәр биредә ТАССР ЮШ утырышлары, тантаналы җыелышлар һәм минтнглар, галимнәр, язучылар (В. Маяковский, һ.б.), мәдәният эшлеклеләре белән очрашулар үткәрелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Горьки урамы
Анук Эме

**Анук Эме**  (, *[[1932 ел]]ның [[27 апрель|27 апреле]], [[Франса|Франция]], [[Париж]]*) — француз кино актрисасы. Канн фестивале лауреаты (*[[1980 ел|1980]]*). Тамашачыга Клод Лелушның «Ир-ат һәм хатын-кыз» фильмындагы Хатын-кыз роле аша танылу алган.

## Тәрҗемәи хәле
1932 елның 27 апрелендә актерлар Анри Дрейфус һәм Женевьева Сорейя гаиләсендә туган. Кечкенәдән балерина булырга хыялланган. *Bauer-Therond* драма мәктәбендә актерлык осталыгына һәм биюгә өйрәнгән.

14 яшьтән картиналарда төшә башлый. Танылу француз режиссеры Жак Беккерның «*Montparnasse 19*»  (*Les Amants de Montparnasse*) () фильмында *Жанна Эбютерн*  ролен уйнаганнан соң килә.
 
Актрисаны режиссер Федерико Феллини үзе куйган «*La Dolce Vita*» (, *[[1960 ел|1960]]*), «*Otto e mezzo*» (, *[[1963 ел|1963]]*) фильмнарында уйнарга чакыра.

1961 елда француз режиссеры Жак Деминың «*Лола*» музыкаль фильмында баш рольне уйный.

1966 елда француз режиссеры Клод Лелушның *«Un homme et une femme»* () фильмындагы *Хатын-кыз (Анна Готье)* роле аша танылу алган. Әлеге роле өчен
1966 елда «*Драма – иң яхшы хатын-кыз роле*» номинациясендә «Алтын глобус» премиясенә лаек була. 1967 елда «*Иң яхшы актриса*» номинациясендә Оскар премиясенә тәкъдим ителә.
 
1969—1975 елларда кинога төшми тора.

1980 елда итальян режиссеры Марко Беллоккьоның «*Salto nel vuoto*» () фильмында башкарган *Марта Понтичелли* роле өчен Канн кинофестивале призына лаек була.

2002 елда Сезар премиясе бирелә.

## Гаилә хәле
Беренче ире (*1949—1950 елларда*) — Эдуард Зиммерманн.
Икенче ире (*1951—1954 елларда*) — Никос Папатакис.
Өченче ире (*1966—1969 елларда*) — *француз актёры* Пьер Бару. 
Дүртенче ире (*1970—1978 елларда*) — *инглиз актёры* Альберт Финни.

## Әдәбият
# Апрельдә кабынган йолдызлар. Анук Эме. «Сөембикә», 2017 ел, апрель, 63нче бит. ISSN 0869-1398

## Сылтамалар
*  Анук Эме. IMDb
*    Anouk Aimée. Encyclopædia Britannica
 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:Франция актрисалары
Төркем:Франция кино актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
Төркем:«Сезар» премиясе лауреатлары
Төркем:Канн фестивале лауреатлары
Төркем:«BAFTA» премиясе лауреатлары
Төркем:Яһүд актрисалары
Ниуэ

**Ниуэ** (/ˈnjuːeɪ/ NEW-ay; Ниуэ телендә: Niuē) Көньяк Тын Океанында утрау ил, Яңа Зеландиядән 2400 км (1500 миля) төньяк-көнчыгышта, Тонгадан көнчыгышта, Самоадан көньякта һәм Кук утрауларының иң көнбатыш утравы. Ниуэның мәйданы якынча 261 квадрат километр (101 квадрат миля) һәм аның халкы күбесенчә Полинезиялеләр, 2016 елда 1600 кеше.[4] Утрау турында күбесенчә "Таш Кыя" дип әйтәләр, ул традицион "Полинезиянең таш кыясы" исеменнән килеп чыккан.[8] Ниуэ дөньяның иң зур мәрҗән утрауларының берсе. Утрауның мәйданының ике билгеле дәрәҗәсе бар. Өске дәрәҗә известь кыядан тора ул яр буйлап уза һәм утрау үзәгендәге плато белән 60 метр (200 фут) биеклеккә күтәрелгән. Түбәнге дәрәҗә яр терраса якынча 0,5 км (0,3 миля) киңлектә һәм 25-27 метр (80-90 фут) биеклектә, ул аска авышлыклар булып төшә һәм диңгезгә кечкенә таш кыялар булып төшә. Утрау тирәли мәрҗән риф, ул Алофи янында ул үзәк көнбатыш ярда, Алофи янында гына өзелә. Билгеле хасият булып яр буенда известь мәгарәләре булып тора. 

Ниуэ Яңа Зеландия белән ирекле ассоциациядә, халык саны  1719 (2017 ел); башкаласы Алофи, халык саны 610 кеше (2022 ел). Телләре: инглиз теле, Ниуэ теле.


File:Avatele Beach.JPG|Авателе пляжы
File:CoralChasminNiue.jpg|Мәрҗән упкыны
File:Niue Coastline.jpg|Ниуэның яр буе
File:Niue Küstenlandschaft 2.jpg|Табигый таш аркасы


Төркем:Утраулар
Токелау

**Токелау** (элек **Берлек Утраулары** буларак билгеле булган, һәм рәсми рәвештә 1976 елга кадәр **Токелау Утраулары**; (Инглизчә әйтелеше:ˈ|t|oʊ|k|ə|l|aʊ); турыдан-туры мәгънәсе. "төньяк-төньяк-көнчыгыш") бу утрау иле һәм Көньяк Тын Океанда Яңа Зеландиянең бәйле территориясе. Ул өч тропик мәрҗән атоллыннан (Атафу, Нукунону һәм Факаофодан гыйбарәт), тулаем алганда мәйдан - 10 км². Башкала ел саен өч утрау арасында үзгәртелә. Токелау Самоа Утрауларыннан төньякта, Тувалудан көнчыгышта, Феникс Утрауларыннан көньякта, тагын да ераграк Лайн Утрауларыннан көньяк-көнбатышта, һәм Кук Утрауларыннан төньяк-көнбатышта урнашкан. Суэйнз Утравы географик рәвештә Токелауның өлеше булып тора, әмма бәхәсле территория булып тора һәм хәзерге вакытта Америка Кушма Штатлары тарафыннан идарә ителә.
Токелауның халкы гадәттә 1500 кеше, бу теләсә нинди суверен дәүләтләр арасында азлык буенча дүртенче иң кечкенә дәүләт. Токелау дөньяда 100% Кояш энергиясе белән тәэмин ителә торган дәүләт. Телләр - Инглиз теле һәм Токелау теле. Иң зур шәһәр Атафу - 541 кеше. 

Төркем:Утраулар
Гауришвара гыйбадәтханәсе

**Гауришвара Гыйбадәтханәсе** (шулай ук **Гауришвара** яки **Гаурисвара** дип әйтелә) Һиндстанда, Карнатака штатында, Чамараджанагар даирәсендә, Еландур шәһәрендә урнашкан. Гыйбадәтханә Виджаянагара Империясенең 16-ынчы гасыр феодалы, Хадинаду морзалыгы җитәкчесе Сингедепа Дэвабхупала тарафыннан төзелгән булган.

## Архитектур хасиятләр
Гыйбадәтханә планы гади. Аның гади санктумы (*[[гарбхагриха]]*), ябык залы (*[[мантапа]]*), гранит баганалры тарафыннан тотыла торган ачык залы, һәм гади булмаган *махадвара* (бөек керүе), аның өстендә гади баганасы  (*[[гопурам]]*)ы юк. Бу тип керү *бале мантапа* (*турыдан-туры мәгънәдә*, асылынып тора торган зал) ул хәзерге стильдә. Санктум *[[линга]]*дан, Һинду Ходае Шиваның универсаль символыннан тора. Ябык залда төрле Һинду ходайларының сурәтләре бар; Вишну, Шанмукха, Парвати, Махишасурамардини (Дурга Алиһәсенең формасы), Бхайрава (Шива Ходаеның формасы), Дурга, Вирабхадра (Шиваның тагын бер формасы) һәм Ганеша (Ганапати). Керүнең стеналары Пурана риваятьләреннән һәм эпосларыннан рельефлар белән тыгыз бизәлгән. Керүдә гадәти булмаган бизәкләр - таш боҗралар (*бале*) булган.

## Искәрмәләр

## Галерея

File:Kannada inscription (17th century) at Gaurishvara temple at Yelandur.jpg|Гауришвара гыйбадәтханәсендә 17-енче гасыр Каннада язмасы
File:Kannada inscription (17th century) at Gaurishvara temple at Yelandur 1.jpg|Гауришвара гыйбадәтханәсендә 17-енче гасыр Каннада язмасы 
File:Ornate pillars in Gaurishvara temple at Yelandur.JPG|*Бале мантапа* (*турыдан-туры мәгънәдә*, браслетлы залда) эчендә бизәкле баганалар 
File:Wall relief sculptures in Gaursihavara temple at Yelandur.JPG|Гауришвара гыйбадәтханәсендә стена рельефы сыны 
File:Wall relief in Gaurishvara temple at Yelandur.JPG|Гауришвара гыйбадәтханәсендә стена рельеф скульптурасы


## Искәрмәләр

* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Азчылык милләтләр мәсьәләләре буенча Европа үзәге

**Азчылык милләтләр мәсьәләләре буенча Европа үзәге** () - Ауропада күпчелек халык булмаган, азчылык милләтләр арасындагы мөнәсәбәтләрне тикшеренүләр үткәрә торган фәнни-тикшеренү институты. Фленсбургта (Алмания) урнашкан. Коммерциячел булмаган бәйсез фонды.

Азчылык милләтләр мәсьәләләре буенча Европа үзәге 1996 елда Дания, Германия һәм Шлезвиг-Гольштейн хөкүмәтләре белән 1996 елда булдырылды.

Төркем:Халыкара хокук яклау оешмалары
Төркем:Милли азчылыклар
Шри Карикаан Парамешвари

**Карикаанамма** яки **Шри Карикаан Парамешвари** Шридхар Свами тарафыннан нигезләнгән Һиндстанда, Карнатакада, Көнбатыш Гатларда, Хоннавар шәһәре янында урнашкан Һинд дине Алиһәсе гыйбадәтханәсе. 1970-ынчы елларда гыйбадәтханәгә Индира Ганди зиярәт кылганда юллар калкулыкка өскә тулаем төзелгән булган. Ул бик куе урман янында урнашкан, шуңа күрә ул табигать яратучылар өчен яраткан урын булып тора. Монда тау өсетннән Гарәп диңгезенә бик матур күренешне карап була. Ул Кали Алиһәсенә (Дэванагари: काली) багышланган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*694 temples come under new Endowment Act 
*Photo of the temple

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шактизм
Рамаяна (китап)

Вальмикиның **Рамаяна** китабында борынгы Һинд дине эпосы "Рамаяна" китерелгән. Башта бу китапның өлешләре нинди вакытта укыласы турында әйтеп кителгән, догаларның Санскрит әйтелеше китерелгән. Шуннан соң "Рамаяна"ның тексты китерелгән. Укучы өчен аңлашылмаган төшенчәләрнең мәгънәсе текст астында аңлытып бирелгән.

"Асыллык һәм сафлык белән тулы Рамаяна"ны укучы бөтен гөнаһларыннан арыныр һәм токымы белән күкләргә ирешер.
 Рамаяна (Бала-канда, 1)


Хәзергәчә кадәр "Рамаяна" һәм "Махабхарата" бөек эпослары кебек кешеләргә тирән һәм озак йогынты ясаган китапларны белмим.
Джавахарлал Неру 


"Рамаяна"ның бөек каһарманы "Рама" безгә шатлык китерә, чөнки аның бөеклеге йөрәккә орына.
Рабиндранат Тагор


"Рамаяна" җир тормышының кечкенә ваклыларын ача, һәм аларга зур рухи мәгънә бирә...
Ауробиндо Гхош


Вазифа һәм нәфес, мәкер һәм турылык, шиклелек һәм тугърылык конфликтлары "Рамаяна"да шулкадәр җанлы һәм дөрес итеп күрсәтелгән ки, ул безне хәтта хәзер мең еллар үткәч дулкынландыра. Аның искиткеч вакыйгаларында, аның каһарманнары язмышларында үзебезне һәм әйләнә-тирә тормышыбызны таныйбыз.
П.А.Гринцер (Һинд дине белгече, филология фәннәре докторы)

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине буенча басмалар
Төркем:Һинд дине изге язмалары
Төркем:Рамаяна
Чхота Анхик Мандир

**Чота Анхик Мандиры** (Бенгалия телендә: ছোট আহ্নিক মন্দির) Бангладешта, Раджшаһи Бүлегендә, Путхиа Упазилада Путхия Гыйбадәтханә Комплексында Һинд дине гыйбадәтханәсе.

## Урнашуы
Гыйбадәтханә урнашкан Путхия шәһәрчегенә юл буенча җитеп була, ул тимер юл станцияле Раджшаһидан 32 километр ераклыкта. Раджшаһи Дхака Раджашаһи Шоссесында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Ковиткадавай

**Ковиткадавай** Шри Ланкада, Джаффнада, Тхунналайда урнашкан Пиллайяр (Ганеша) гыйбадәтханәсе.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Шри Куринчикумаран Гыйбадәтханәсе

**Шри-Куринчикумаран-Гыйбадәтханәсе** Гуммерсбахта Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә 2008 елда әзер булган һәм кайбер чыганаклар буенча Германиянең мәйданы буенча иң зур гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханәгә исемне Муруган (Картикейя) биргән.
Федераль җир — Төньяк Рейн-Вестфалия.

## Сылтамалар
* Homepage des Sri-Kurinchikumaran-Tempels 
* Alexander Brezina: ''Götter auf Reisen''. Oberberg Aktuell, 27. Februar 2011.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Җилкәнсезләр

**Җилкәнсезләр** — Кәрим Тинчуриннең 1926 елда иҗат ителгән өч пәрдәлек комедиясе. Беренче мәртәбә 1926 елда куелган, рольләрне Нури Сакаев (*Нуретдин*), Зәйни Солтан (*Мисбах*), Кәрим Тинчурин (*Батырхан*), Фатыйма Илская (*Дилбәр*), Нәфыйга Арапова (*Рокыя*) башкарганнар.
Тигезсезләр

**Тигезсезләр** — Фатыйх Әмирханның 1914 елда иҗат ителгән өч пәрдәлек драмасы. Беренче мәртәбә 1915 елда куелган, рольләрне Вәлиулла Мортазин-Иманский (*Гомәр*), Нури Сакаев (*Сафый бай*), Гөлсем Болгарская (*Сәлимә*), Нәгыймә Таҗдарова (*Рокыя*) һ.б. башкарганнар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
    

## Моны да карагыз
    

Төркем:Татарча спектакльләр
Төркем:Әлифба буенча спектакльләр
Майя Булгакова

**Майя Булгакова**, Майя Григорий кызы Булгакова (, *[[1932 ел]]ның [[19 май|19 мае]], [[СССР|ССРБ]], [[Украина ССР]], [[Киев өлкәсе]], Сквира районы, Буки — [[1994 ел]]ның [[7 октябрь|7 октябре]], [[РФ]], [[Мәскәү]]*) — совет, РФ театр һәм кино артисткасы, РСФСР халык артисты (*[[1976 ел|1976]]*). 156 фильмда уйнаган.

## Тәрҗемәи хәле

1932 елның 19 маенда Украина ССР (*хәзерге* Украинаның Киев өлкәсе Сквира районы) Буки авылында хәрби гаиләсендә туган. 1941 елда гаилә (*әнисе, энесе, сеңлесе*) Кременчугта яши. Сугыш вакытында Иркутскида эвакуациядән соң, гаилә Краматорск шәһәренә кайта, Майя шунда урта мәктәпне бетерә. ВГИК тәмамлый (*Б. Бибиков һәм О. Пыжова остаханәсе, [[1955 ел|1955]]*).

1955 елдан Киноактер театр-студиясендә эшли.

Кинодагы дебюты — режиссёр Григорий Рошальның «*Вольница*» (, *[[1956 ел|1956]]*) фильмындагы *Оксана* роле. Роле уңышлы килеп чыкса да, режиссерлардан яңа рольләр башкарырга тәкъдимнәр булмагач, эстрадага күчеп, «Веселые ребята»  ансамблендә һәм Леонид Утесов оркестрында җырлый башлый. ССРБда беренчеләрдән булып, Эдит Пиаф җырларын башкара.

Ун еллап кинога төшми тора. 34 яшендә режиссёр Лариса Шепитько «*Крылья*» (, *[[1966 ел|1966]]*) фильмында *Надежда Петрухинаны* уйнарга чакыра. Аннан соң күп санлы (*күбесенчә, эпизодик*) рольләрдә төшә.

Иң уңышлы кино эше дип, режиссёр Лев Кулиджановның «*Преступление и наказание*» (, *[[1969 ел|1969]]*) фильмында уйнаган *Катерина Ивановна* ролен саный. Совет режиссеры Александр Бланк төшергән «Цыган» (, *[[1979 ел|1979]]*) мелодрамасында уйнаган *Лущилиха* роле белән дә уңыш казана.

1994 елның 1 октябрендә (*актриса [[Любовь Соколова]] белән*) концертка алып баручы автомобиль юл казасына очрый. 7 октябрьдә Майя Булгакова аңына килмичә вафат була.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1957 — Яшьләрнең һәм студентларның VI бөтендөнья фестивале (*[[Мәскәү]]*) премиясе
* 1969 — РСФСР атказанган артисты
* 1977 — РСФСР халык артисты

## Гаилә хәле
Беренче ире — *режиссёр* Анатолий  Ниточкин (1932—2001). *[[Кыз]]лары* Зинаида (1956).
Икенче ире — *режиссёр* Алексей Габрилович (1936—1995). *[[Кыз]]лары* Мария.
Өченче ире — *режиссёр* Александр Сурин (1939—2015).
Дүртенче ире — *[[Австрия]] коммунисты улы, бизнесмен* Петер Добиас (1937—1994).

## Әдәбият
# Майда кабынган йолдызлар. Майя Булгакова. «Сөембикә», 2017 ел, май, 63нче бит. ISSN 0869-1398

## Сылтамалар
*  Майя Булгакова. IMDb
* *Вера Дряннова, Мария Габрилович.*  Наша Майя. 7days.ru, 2017, июнь.

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ актрисалары
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:Россия кино актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Россия телевидение актрисалары
Төркем:Россия театр актрисалары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Булгаков

**Булгаков**, Болгаков — фамилия.
* Айдер Булгаков (1956 елда туган), математик.
* Александр Булгаков (1911—1978), язучы.
* Михаил Булгаков (1891—1940), язучы.
* Ришат Болгаков (1931—1989),  нефтьче, «Татнефть» ҖБ генераль директоры (1977 елдан), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1976).
----
* **[[Булгакова]]**
** Майя Булгакова (1932—1994), кино артисткасы.
** Дилә Булгакова (1937), шагыйрә.
* 
## Топоним
* Булгаков — БР Уфа районындагы авыл.

Төркем:Фамилияләр
Прасат Андат

**Прасат Андат** Камбоджаның Кампонг Тхом Провинциясендә, Кампонг Свай Районында, Прасат авылында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул 7-енче гасырның икенче яртысында Джаяварман I чоры вакытында кайчандыр 627 һәм 707 еллар арасында төзелгән булган. Гыйбадәтханә Һинд дине Ходае Харихарага багышланган. 
## Харихара сурәте

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Tourism Cambodia

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Ахунов

**Ахунов** — фамилия.
* Азат Ахунов (1970), филолог, журналист.
* Гариф Ахунов (1925—2000), язучы.
* Наил Ахунов (1930—1989), совет хәрби башлыгы, генерал-лейтенант. Беларус ССР Югары Советы депутаты.
* Рәшит Ахунов (1953—2016), язучы, тәрҗемәче. Г. Ахуновның улы.
* Рөстәм Ахунов (1978), икътисад фәннәре докторы, БР ФА әгъза-корреспонденты. VI чакырылыш БР Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты.
* Садретдин Ахунов (*[[Садри Ахун]]*, 1903—1990), сынчы, ТАССР халык рәссамы (1952).
----
* Наилә Ахунова (1959), язучы. Г. Ахуновның кызы.

## Моны да карагыз
#### Топоним
* Ахун

Төркем:Фамилияләр
Фьорд

**Фьорд**, шулай ук **фиорд** () — текә, биек кыялы ярлары коры җиргә унар-йөзәр *км* га эчкә кереп торган култык. Скорсби — дөньядагы иң озын фьорд (*озынлыгы 204 — 350 км, иңе 1,5 — 6 км, тирәнлеге  1245 — 1450 м*). Норвегиянең Гейрангер-фьорд ярында урнашкан Гейрангер бистәсендә Фьорд музее эшли.

## Этимология
Борынгы норвег телендәге фьорд һәм бухтаны аңлатучы «*vikingr*» сүзеннән «Викинг» сүзе килеп чыккан.

## Барлыкка килүе

Фьордлар бозлыкның диңгез астында каласы төбе шуышканда кырганнан соң, елгаларның үзәннәрен һәм тектоник иңкүлекләрне диңгез басуы нәтиҗәсендә барлыкка килгәннәр.

## Тасвирлама
Фьордларның буе иңенә караганда (*уннарча тапкыр*) озынрак. Фьордлар тар, тирән сулы (*су тирәнлеге 1000 м га җитә*), профиле  тагаракка охшап тора. Ярларын озын (*кайвакыт тармакланган*), текә, биек кыялар хасил итә. Плейстоцен бозлануына дучар булган югары киңлекләрдәге яр буйлары өчен хас күренеш.

## Урнашуы

Дөньяда фьордлар күп урнашкан 4 район билгеле: Норвегия, Чили, Яңа Зеландия, Төньяк Американың көнбатыш яр буйлары. Шулай ук Шотландия, Исландия, Швеция, Гренландия, Скандинавия, Аляска, Утлы Җир архипелагында очрыйлар.  Шпицберген, Яңа Җир, Канада Арктика архипелагы һәм Антарктида ярларында бар. РФнең  Кола һәм  Чукотка ярымутрауларында очратып була. Әдрән диңгез (Адриатик диңгез) яр буенда (*[[Хорватия]]*) фьордлар күп.

## Кайбер фьордлар

## Галерея

Файл:Geirangerfjord (6-2007).jpg|Гейрангер-фьорд. Норвегия
Файл:Glacier in eastern Greenland.jpg|Гренландиядә бозлык тәэсирендә фьорд ясалган
Файл:MilfordSound.jpg| Яңа Зеландия
Файл:Killary Harbour.jpg| Ирландия
Файл:Stetind 2009 2.JPG| Норвегия
Файл:Limski Istria 1.jpg| Хорватия
Файл:Kerguelen islands (closer).jpg| Кергелен. Франция 


## Сылтамалар
*  ЭСБЕ | Фьорд, морская бухта
*  Норвежские фьорды.   Сайт туроператора "Веселый ветер"

## Искәрмәләр


Төркем:Фьордлар
Төркем:Рельефның бозлык формалары
Төркем:Рельефның океан һәм яр буе формалары
Әлдермештән Әлмәндәр (пьеса)

**Әлдермештән Әлмәндәр** — Туфан Миңнуллиннең 1976 елда иҗат ителгән ике пәрдәлек пьесасы. Беренче мәртәбә 1976 елда куелган, рольләрне Шәүкәт Биктимеров (*Әлмәндәр*), Д.Ильясов/Ирек Баһманов (*Искәндәр*), Мингали Надрүков/Һидаят Солтанов (*Ястәгнәй*), Равил Шәрәфиев (*Әҗәл*), һ.б. башкарганнар.
Тургенев урамы (Казан)

**Тургенев урамы** () — Казанның Киров районында, Җиләкле бистәсендә урнашкан урам.
## Географиясе
Ызан урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен ким дигәндә 1920-еллардан йөртә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Луселия Сантус

**Луселия Сантус**, Мари́я Лусе́лия дус Са́нтус, *шулай ук* Сантуш (, *[[1957 ел]]ның [[20 май|20 мае]], [[Бразилия]], Сан-Паулу штаты, Санта-Терезинья*) — Бразилия кино һәм театр актрисасы, продюсер, режиссер. 1976 елда «Кол Изаура» фильмында башкарган роле белән танылу алган. *Candango for Best Actress* кинофестивале (*[[Бразилия]], [[1981 ел|1981]]*), *Festival de Gramado* халыкара кинофестивале (*[[Бразилия]], [[1982 ел|1982]]*) лауреаты . Буддачылык дине тарафдары.

## Тәрҗемәи хәле
1957 елның 20 маенда Бразилиянең Сан-Паулу штаты Санта-Терезинья шәһәрендә эшче гаиләсендә туган. Ундүрт яшендә «Дон Кихот» спектаклендә беренче тапкыр сәхнәгә чыга. Сан-Паулуда театр курсларын тәмамлый (*Эужениу Куснет остаханәсе*).

1976 елда кинода уйнау тәҗрибәсе булмаган Луселияга режиссёр Эрвал Росану, сценарий авторы Жилберту Брага XIX гасыр Бразилия язучысы Бернардо Жоакин да Силва Гимарайнш романы буенча куелган «*Escrava Isaura*» () теленовелласында төп рольне — *Изаура дус Сантус* ролен уйнауны тәкъдим итәләр. Фильм уңыш казана, актрисага бер-бер артлы тәкъдимнәр килә, «Глобу» телекомпаниясе белән килешү төзи. 20 дән артык кинокартинада уйный: «*Ахмак Купидон*» (Estúpido Cupido), «*Тере су*» (Água Viva), «*Җенесләр сугышы*» (Guerra dos sexos), «*Сеньорита*» (Sinhá Moça) һ. б.

1980 еллар ахырында «Глобу» телекомпаниясе белән контрактны өзә, «Rede Manchete» каналына күчә. «*Кармен*» (Carmen), «*Бразилия хатын-кызлары һәм бразилия ир-атлары*» (Brasileiras e brasileiros), «*Дона Анжа*» (Dona Anja) сериалларында төшә.

Луселия Сантус — Кытайга (*[[1996 ел|1996]]*) һәм Көнчыгыш Тиморга (*[[2000 ел|2000]]*) багышланган документаль фильмнар режиссеры.

1988 елның 16 октябрендә ССРБ Үзәк телевидениесе төп рольдә Луселия Сантус уйнаган «Кол Изаура» телевизион сериалын күрсәтә башлый. Бу сериал совет тамашачысына беренче күрсәтелгән беренче Летин Америка «сабын операсы» була.

## Гаилә хәле
Беренче ире (*1975—1987 елларда*) — *дирижер һәм композитор* Җон Нешлинг (1947), *[[Ул]]лары* Педро Нешлинг (1982), *актер*.
Икенче ире (*1999—2004 елларда*) — Дави Аккерман.

## Әдәбият
# Майда кабынган йолдызлар. Луселия Сантус. «Сөембикә», 2017 ел, май, 63нче бит. ISSN 0869-1398

## Сылтамалар
*   Луселия Сантус. IMDb
*  Луселия Сантус. Шәхси сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:Бразилия актрисалары
Төркем:Бразилия кино актрисалары
Төркем:Бразилия театр актрисалары
Төркем:Бразилия кинорежиссёрлары
Төркем:Шәхесләр:Буддачылык
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Фотомодельләр
Тһенисварар Гыйбадәтханәсе

**Тһенисварар Гыйбадәтханәсе** (Тамил телендә - அருள்மிகு தேனீஸ்வரர் திருக்கோயில்) Коимбаторе Районында Коимбаторе шәһәре янында Веллалорда урнашкан Шива Ходаена багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе, бу Һиндстанның көньяк-көнчыгышында Тамил Надуның көнбатыш өлешендә урнашкан.
Гыйбадәтханәне шулай ук Шри Шивакама Сундари Амбал Самедха Шри Тһенишварар Гыйбадәтханәсе дип атыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Горький урамы, 16/7 (Казан)

**Горький урамы, 16/7** — Казанның Горьки урамында урнашкан, 1855 елда төзелгән өч катлы таш бина. Биредә 3 нче Казан ирләр гимназиясе  (1871-1876), С.Ф.Вагнер - А.И.Котованың хосусый прогимназиясе (1876-1895), Казан сынлы сәнгать мәктәбе (1895-1904), 3 нче хатын-кызлар гимназиясе (1905-1918) урнашкан булганнар.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Горьки урамы
Төркем:Казанның Гоголь урамы
Горький урамы, 17 (Казан)

**Горький урамы, 17** — Казанның Горьки урамында урнашкан, 19?? елда төзелгән дүрт катлы кирпеч бина. Бу йортта 1940-1941 елларда язучы Муса Җәлил, 1940-2011 елларда опера җырчысы Мөнирә Булатова, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе Светлана Җиһанова яшәгәннәр.

## Искәрмәләр


Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Муса Җәлил
Төркем:Казанның Горьки урамы
Чукашев йорты (Казан)

**Чукашев йорты** — Казанның Горьки урамында урнашкан, 1906-1908 елларда архитектор Константин Олешкевич проекты буенча төзелгән ике катлы кирпеч бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Горьки урамы
Молотков йорты (Казан)

**Молотков йорты** — Казанның Горьки урамында урнашкан, 1912-1913 елларда архитектор Василий Трифонов проекты буенча сәүдәгәр Яков Молотков өчен төзелгән өч катлы таш бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Горьки урамы
Төркем:Казанның Толстой урамы
Болгар урамы (Казан)

**[[Болгар]] урамы** () — Казанның Идел буе районында, Яңа бистәдә урнашкан урам.
## Географиясе
Шәриф Камал урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1929 елның 16 маеннан йөртә. Элекке исемнәре — 1 нче Аркылы Николай урамы (1920-елларга кадәр), *[[Чистай]] урамы* (1914?), 1 нче Аркылы Вахитов урамы.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Бертуган Петряевләр урамы (Казан)

**Бертуган Петряевләр урамы** () — Казанның Идел буе районында урнашкан урам. 1918 елның көзендә һәлак булган Крестовниковның сабын кайнату заводы эшчеләре - кызылгаскәрчеләр бертуган Константин һәм Георгий Петряевләр исемен йөртә.
## Географиясе
Габдулла Тукай урамыннан башланып, Яңа Вахитов урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Элекке исеме — 2 нче Аркылы Николай урамы (1920-елларга кадәр).

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Ватутин урамы (Казан)

**Ватутин урамы** () — Казанның Идел буе районында урнашкан урам.
## Географиясе
Габдулла Тукай урамыннан башланып, Вахитов тыкрыгы белән киселештән соң тәмамлана.
## Тарих
Элекке исемнәре — 3 нче Аркылы Николай урамы (1920-елларга кадәр), *Крестовниковлар урамы* (1914?), 6 нчы август урамы (192?-?),

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Гассар урамы (Казан)

**Гассар урамы** () — Казанның Идел буе районында урнашкан урам. Инкыйлаб хәрәкәтләре эшлеклесе Сергей Гассар (*1877—1918*) исемен йөртә.
## Географиясе
Ватутин урамы белән киселештә тәмамлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә. Элекке исеме — Завод урамы (1920-елларга кадәр).
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Җитештерү урамы (Казан)

**Җитештерү урамы** () — Казанның Идел буе районында урнашкан урам.
## Географиясе
Фәтхуллин урамыннан башлана.
## Тарих
Хәзерге исемен 1985 елның 21 августыннан йөртә. Элекке исемнәре — Вахитов урамы (192?-1985), Николай урамы (1920-елларга кадәр).
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Икенче полиция бүлеге (Казан)

**Икенче полиция бүлеге**	() — инкыйлабкача Казанның бер районы.

1918 елда бүлек территориясендә районнар оештырыла.	

Бүлек территориясендә 7 православие чиркәве, 3 мәчет, 961 (310 таш һәм 651 агач) торак бина, 1366 (615 таш һәм 751 агач) торак булмаган бина урнашкан булган (1900).

Дини состав (1900): христианнар — 59,3%, мөселманнар — 35,1%, иске йолачылар — 4,9%, яһүдиләр — 0,7%.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан районнары
3 нче полиция бүлеге (Казан)

**3 нче пүлисә бүлеге**	() — инкыйлабкача Казанның бер районы.	
1918 елда бүлек территориясендә районнар оештырыла.	
	
	
Бүлек территориясендә 14 праваслау чиркәү, 515 (203 таш һәм 312 агач) торак бина, 11 (5 таш һәм 6 агач) торак булмаган бина урнашкан булган (1900).	

Дини состав (1900): христианнар — 95,8%, мөселманнар — 3,2%, яһүдиләр — 0,7%.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан районнары
4 нче полиция бүлеге (Казан)

**4 нче пүлисә бүлеге**	() — инкыйлабкача Казанның бер районы.	
1918 елда бүлек территориясендә районнар оештырыла.	

		

Бүлек территориясендә 5 праваслау чиркәү, 2058 (500 таш һәм 1558 агач) торак бина, 1360 (210 таш һәм 1150 агач) торак булмаган бина урнашкан булган (1900).	

Дини состав (1900): христианнар — 97,9%, иске йолачылар — 1,0%, мөселманнар — 0,9%.	
## Искәрмәләр

Төркем:Казан районнары
Вагһешвари Гыйбадәтханәсе

**Вагһешвари Гыйбадәтханәсе** Мумбаиның мәшһүр гыйбадәтханәләренең берсе, ул Горегаон Көнчыгышта Гокулдхам янында урнашкан. Ул Һинд дине Алиһәсе Бхагватига багышланган. Бу Алиһә шулай ук Вагһешвари Мата буларак мәгълүм һәм Сарасвати Дэви Алиһәсенең дүртенче аватары булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Бухта

**Бухта** () — ачык сулыктан (*[[океан]], [[диңгез]], [[күл]], [[сусаклагыч]]тан*) берникадәр коры җиргә кереп торган, артык зур булмаган култык.  

## Этимология
Алман телендә «бухта» () сүзе ике мәгънәдә кулланыла. Бәгъзән, култык (Гудзон култыгы — ), бәгъзән исә диңгез (Баффин диңгезе — ) мәгънәсен бирә.

## Тасвирлама
Кагыйдә буларак, бухталар кораблар ышыкланып тору  өчен хезмәт итә. Кайбер урыннарда бухталар ачык сулыктан коры җир кисәкләре (*ярның чыгып торган урыны, [[кыя]], [[борын]], янәшәдәге [[утрау]]лар, ясалма моллар һ. б. төрле утырмалар*)  белән аерылып алынган була. Шулар ярдәмендә бухтадагы корабларга көчле дулкыннардан һәм җилдән сакланырга мөмкин була.

## Кайбер бухталар
* Балаклава бухтасы (Акъяр, Севастополь) — Аурупаның иң тирән бухтасы.
* Авача бухтасы — Тын океанның Камчатка ярында урнашкан дөньяның иң эре бухталарының берсе. Озынлыгы 24 *км*, керү юлында киңлеге — 3 *км*, гомуми мәйданы 215 *км²*. Тирәнлеге  26 *м* га җитә.

#### [[Кара диңгез]]
* Геленҗик бухтасы
* Акъяр (Севастополь) бухтасы
* Цемес (Новороссийск) бухтасы
* Босфор бугазында Алтын мөгез (*яки* Haliç) бухтасы
#### [[Каспий диңгезе]]
* Бакы бухтасы
#### [[Япон диңгезе]]
* Алтын Мөгез бухтасы (Владивосток)
#### [[Тын океан]]
* Авача бухтасы (Петропавловск-Камчатский)
#### [[Беринг диңгезе]]
* Провидения бухтасы (Анадырь, Чукотка АО)
#### [[Көньяк Кытай диңгезе]]
* Һа Лонг бухтасы (Вьетнам)

## Галерея

Файл:GelendzhikWaterBirds15Jan2006.jpg||Геленҗик бухтасы, Кара диңгез
File: Вид на залив Севастополе.jpg|Акъяр бухтасы кояш баеганда. Кара диңгез
Image:Nov Pan.jpg|thumb|Цемес бухтасына Маркотх кыясыннан күренеш. Новороссийск. Кара диңгез
Image:Golden Horn bay and Egersheld peninsula.jpg|Алтын мөгез бухтасы һәм Эгершельд ярымутравы. Япон диңгезе. Владивосток, РФ
File:Istanbul2010.jpg|Алтын мөгез бухтасы. Босфор бугазы. Истанбул, Төркия
Файл:Balaklava gulf entrance.jpg|Балаклава бухтасы. Кара диңгез. Акъяр
Image:Petropavlovsk-Kamchatsky with Koryaksky Volcano in background.jpg|Авача бухтасы һәм Коряк сопкасы. Петропавловск-Камчатский
 

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 4 (Бо-Ве). М.: НИ БРЭ, 2006. ISBN 978-5-85270-333-8

## Сылтамалар

## Искәрмәләр


Төркем:Култыклар
Төркем:Рельефның океан һәм яр буе формалары
5 нче полиция бүлеге (Казан)

**5 нче пүлисә бүлеге**	() — инкыйлабкача Казанның бер районы.	
1918 елда бүлек территориясендә районнар оештырыла.	

		

Бүлек территориясендә 4 праваслау чиркәү, 9 мәчет, 1161 (224 таш һәм 937 агач) торак бина, 607 (104 таш һәм 503 агач) торак булмаган бина урнашкан булган (1900).	

Дини состав (1900): мөселманнар — 71,7%, христианнар — 27,9%.	
## Искәрмәләр

Төркем:Казан районнары
Лагуна

**Лагуна** (,  — *«күл» сүзеннән*) — океанның, диңгезнең яр буе сайлыгы, сай су яткылыгы. Юылган  яки  рифлары белән диңгездән аерылып торучы, океанның (*диңгезнең*) тар бугаз аша ачык су белән тоташкан сай сулы өлеше. Атолл эчендә еш очрый.

## Тасвирлама
 
Башта лагуна дип Италиядәге Венеция лагунасын гына атасалар, соңрак барлык диңгез култыкларын *лагуна* дип атау кабул ителгән.

Лагунада үзенчәлекле табигый биотоп саклана. Лагуна күп төрле су кошлары, су җәнлекләре, балыкларның оясы булып тора. Экологик әһәмиятле лагуналар халыкара оешмалар күзәтүе астында тора.

Лагунага эре елга койса (*суы белән төчеләндерсә*), лагунаның да суы төче була. Лагунаның су өсте тигезлеге диңгез өсте тигезлегеннән югарырак булырга мөмкин. Курш , Калининград култыклары шундый. Бу очракта култык Лиман дип атала (мәсәлән, Кубан елгасы дельтасындагы лиман). Кара һәм Азов диңгезләрендә аларга коючы елгалары булмаган лиманнар да бар.

## Атолл лагунасы
Мәрҗән рифлары диңгез тигезлегеннән югарырак булып үсү шартларында атолл эчендә барлыкка килә. Артык тирән булмаган яр буе лагунасыннан аермалы буларак, атолл лагунасының тирәнлеге 20 *м* дан артып китәргә мөмкин.

## Лагуналы яр
Сайлыклар ярдәмендә аерылып торучы лагуналар тезмәсе, яр сызыгының тигез булмаган урыннары (*култыклар һ. б.*) ачык диңгездән өскә чыгып торган очракта, *лагуналы яр* хасил итә.

## Галерея

Image:GlenrockLagoonFromLeichhardtLookout.JPG|Австралиядәге *Glenrock* лагунасы
Image:Lagoa dos Patos PIA03444 lrg.jpg|Бразилиядәге *Lagoa dos Patos* лагунасы
Image:Laguna de Apoyo.jpg|Никарагуадагы *Apoyo* лагунасы
Image:Lagoon-of-venice-landsat-1.jpg|Венеция лагунасы. Әдрән диңгез, Италия
Image:Baltic spits.png|Балтыйк диңгезендәге лагуналар 
Image:Kiritimati-EO.jpg|Кирибатиның Киритимати атоллындагы лагуна
Image:Oludeniz – Blue lagoon.jpg|Төркиянең Үледиңгезендә Зәңгәр лагуна


## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 17 (Ла-Ло). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-350-7

## Сылтамалар
*  Төркиянең Үледиңгезендә Зәңгәр лагуна

## Моны да карагыз
* Фьорд
* Бухта
* Лиман
* Култык
* Яр буе

## Искәрмәләр


Төркем:Лагуналар
Төркем:Рельефның океан һәм яр буе формалары
Төркем:Океанология
Төркем:Сулыклар
Дэлавэр Һинд дине гыйбадәтханәсе

**Дэлавэр Һинд дине гыйбадәтханәсе** () — АКШ-та күп Һинд дине гыйбадәтханәләренең берсе. 760 Yorklyn Road, Hockessin адресы буенча урнашкан. Төп Алиһә —Махалакшми, ул муллык һәм байлык Алиһәсе булып тора.
Дэлавэр Үзәнендә Өч штат даирәсендә 7000 гаиләдән күбрәк бу гыйбадәтханәгә йөри.

## Шулай ук карагыз
* Америка Кушма Штатларында Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

## Сылтамалар
* Hindu temple Delaware website

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Умия Гыйбадәтханәсе, Унҗһа

**Умия Мата Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Гөҗәратта, Меһсана районында, Унҗһа үзәгендә урнашкан, меңнәрчә кешеләр монда көн саен килә. Аңа якынча 1200 ел, әмма ул бер гасыр элек биредә яшәүче кешеләр ярдәме белән янә төзекләндерелгән булган.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Уоллис һәм Футуна

**Уоллис һәм Футуна**, рәсми рәвештә **Уоллис һәм Футуна Утраулары Территориясе** (Инглизчә әйтелеше:|ˈ|w|ɒ|l|ɪ|s|...|f|uː|ˈ|t|uː|n|ə}}); Француз телендә: Wallis-et-Futuna; яки шулай ук француз телендә: *Territoire des îles Wallis-et-Futuna*, Факаувеа һәм Футуна телендә: *Uvea mo Futuna*), төньяк-көнбатышта Тувалу, көньяк-көнбатышта Фиджи, көньяк-көнчыгышта Тонга, көнчыгышта Самоа һәм төньяк-көнчыгышта Токелау арасында Франция утраулары тупланмасы. Гәрчә Француз һәм Полинезияле булса да, Уоллис һәм Футуна Франция Полинезия дигән берәмлектән аерылып тора.

Аның терристориясе 142,42 кв.км, халык саны якынча 11 899 кеше. Мата-Уту башкала һәм иң зур шәһәр. Территория өч төп янартау тропик утраулардан тора һәм шулай ук кече утраучыклар, һәм бер-берсеннән 260 км ераклыкта торган утрау төркемнәргә бүленгән, атап әйткәндә төньяк-көнчыгышта Уоллис утраулары (Увеа) һәм көньяк-көнбатышта Хоорн Утраулары (шулай ук Футуна Утраулары буларак билгеле), аларга Футуна Утравы һәм күбесенчә кеше яшәми торган Алофи Утравы керә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Утраулар
Төркем:Уоллис һәм Футуна
Эстуарий

**Эстуарий** ( — *су басу нәтиҗәсендә су астында калучы елга тамагы*) — формасы белән  охшаган, диңгезгә таба киңәюче бер тармаклы елга тамагы. Эстуарийга беренче аңлатманы 1951 елда Б. Х. Кетчам биргән.

## Тасвирлама
Елга тарафыннан диңгезгә алып чыгылган калдыклар (*утырымнар, юшкыннар*) диңгез агымнары яки диңгездә су күтәрелеше нәтиҗәсендә юкка чыгып бару шартларында һәм диңгезнең елга тамагына терәлеп торган өлешенең тирәнлеге зур булганда эстуарий барлыкка килә.

Эстуарийлар төрле урында, тигезлекле, шулай ук таулы урыннарда да барлыкка килгән. Амазонка (*эстуарий елганың дельтасыннан соң башлана*), Изге Лаврентий култыгы, Темза, Эльба, Днестр, Енисей (Енисей култыгы), Обь (Об култыгы), Амур (*шулай ук [[Амур (елга)|Амур]] [[лиман]]ын төчеләндерә*) һ. б. бик күп елгаларда эстуарийлар бар.

Елга үзәненең түбән өлешен су басу нәтиҗәсендә дә ясала. Дулкыннар тәэсирендә, елга күтәрелеше яки диңгездә су күтәрелеше тәэсирендә үзгәреш кичерә.

Эстуарийның капма-каршысы — елга дельтасы. Дельта — берничә тармакка бүленгән елга тамагы. Нил, Идел, Дунай, Нева, Амазонка, Лена кебек елгалар тамагында классик дельталар урнашкан.

## Кайбер эстуарийлар
* Изге Лаврентий култыгы — Атлантик океанга Изге Лаврентий елгасы коя торган урында дөньяда иң зур эстуарий. Канаданың көнчыгыш ярларын юа. Мәйданы — 249 мең *км²*. Иң зур тирәнлеге — 538 *м*. 
* Аурупада иң эре эстуарийларның берсе — Франциядәге Жиронда. Бискай култыгына ачыла. Озынлыгы — 72 *км*.

## Сылтамалар
* *Михайлов В. Н., Горин С. Л., Михайлова М. В.*  Новый подход к определению и типизации эстуариев. «Вестник Московского университета», 2009, № 5, с. 3—11.

## Искәрмәләр


Төркем:Гидрология
Төркем:Эстуарийлар
Төркем:Геоморфология
Гавань

**Гавань** () — ачык сулык (*[[океан]], [[диңгез]], [[күл]]*) акваториясенең яр буйларында көчле дулкыннан, җилдән һәм агымнардан табигый рәвештә саклану өчен уңайлы урын. Кораблар тукталу урыны. Порт акваториясенең причалга якын, йөк төяү-бушату операцияләре башкарыла торган, корабларга пассажирлар утыра һәм чыга торган, суднолар тора тоган өлеше дә гавань дип атала.

## Ясалма гаваньнар
Ясалма гаваньнарны борынгыдан порт буларак файдалану өчен корганнар. Тарихта билгеле иң борынгы гавань дип Кызыл диңгездә ясалган Мисырның Вади әл-Җарф (*Wadi al-Jarf*) тукталышын санарга мөмкин. Аңа якынча 4500 ел (*[[XXVI гасыр (б. э. к.)|б. э. к. XXVI гасырда]], 2 600—2 500 елларда, король Хуфу заманында  корылган*). Дөбәйдәге Җәбел-Гали (*Jebel Ali*) гаване ясалма гаваньнарның иң зурларыннан санала. Борынгы Карфагенлылар *котһон* дип аталган ныгытылган ясалма гаваньнар корган.
* Роттердам порты, Нидерландлар
* Хьюстон порты, Техас, АКШ
* Саванна порты, Джорджия, АКШ
* Лонг-Бич порты, Калифорния, АКШ
* Лос-Анджелес порты, Сан-Педро, Калифорния, АКШ

## Табигый гаваньнар
Табигый гавань — ачык сулыкның бер өлеше җитәрлек тирәнлектә, ышыкланган һәм якорь ташлау өчен мөмкин булган рельеф өлеше. Табигый гаваньнар стратегик хәрби-диңгез һәм икътисадый әһәмияткә ия.

* Һеркулес порты, Монако
* Паго-Паго гаване, Америка Самоасы
* Нью-Йорк бухтасы, АКШ
* Кингстон гаване, Ямайка
* Бөек гавань, Мальта
* Субик-Бей, Филипин

* Скапа-Флоу, Бөекбритания
* Порт-Җексон, Австралия
* Перл-Һарбор, Гавайлар, АКШ
* Һалифакс гаване, Канада
* Тобрук порты, Ливия һ. б.

## Катмый торган гаваньнар
* Мурманск, РФ
* Печенга, Мурманск өлкәсе, РФ
* Лиинахамари, Мурманск өлкәсе, РФ
* Һаммерфест, Норвегия
* Восточный порты, Находка, РФ
* Принс-Руперт, Канада һ. б.

## Галерея

File:harbour.clovelly.arp.750pix.jpg|thumb|right|Кловелли авылында кечкенә гавань. Девон, Бөекбритания
File:Skillshare, Alter Hafen Lüneburg.jpg|thumb|Иске гавань. Люнебург, Алмания 
File:Port of Piraeus Panoramic View.JPG|thumb|Грециядәге гавань 
File:Gorey Harbour at low tide.JPG|thumb|Джерсидагы гавань
File:Punta del este3.jpg|thumb|Көньяк Америкадагы гавань
File:Mk Stettin Hafen2.jpg|thumb|Щецин порты. Польша 
File:Aberystwith Harbour.jpeg|thumb|Аберистуиттагы порт. Бөекбритания, *1850 елгы рәсем*


## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 6 (Во-Ге). М.: НИ БРЭ, 2006. ISBN 978-5-85270-335-4

## Сылтамалар
*    Harbor. The New International Encyclopædia
*  ЭСБЕ / Гавань, стоянка для судов

## Искәрмәләр


Төркем:Су транспорты
Төркем:Портлар
Төркем:Яр буе корылмалары
Төркем:Диңгезчелек терминнары
Төркем:Сулыклар
Төркем:Култыклар
Төркем:Рельефның океан һәм яр буе формалары
Балашау

**Балашов, Балашау** () — Россия Федерациясенең Сарытау өлкәсендә урнашкан шәһәр, Балашау районының администатив үзәге.

Халык саны —  кеше ().

## География
Шәһәр Ука-Тын тигезлегенең көнчыгыш читендә, Хопёр елгасында, Тамбов — Камышлы һәм Поворино — Пенза тимер юл сызыкларларның киселеше урынында, Сарытаудан 210 киломектрга көнбатыштарак урнашкан.
### Климат




### Сәгать поясы

## Тарих
17 гасырның азагыннан *Балашово* саласы буларак мәгълүм булган. Шәһәр статусын 1780 елдан башлап йөртә. 1895 елда шәһәргә тимер юл килеп җитә.

1954—1957 елларда Балашау өлкәсе үзәге булып торган.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,4%), украиннар (1,3%).
## Галерея

Балашовский филиал СГУ им.Чернышевского.jpg|Сарытау дәүләт университеты филиалы бинасы
BalashovMuzeum.jpg|Өлкәне өйрәнү музее
Дом Семенова (дом школьника).jpg|Семёнов йорты
Собор Архангела Михаила (Балашов) 2.jpg|Архангел Михаил чиркәве

## Тышкы сылтамалар
* 
* Балашау «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Сарытау өлкәсе шәһәрләре
Татарстан Республикасы Яшьләр эшләре министрлыгы

**Татарстан Республикасы Яшьләр эшләре министрлыгы**  – Татарстан Республикасы министрлыкларының берсе. 2018 елның 21 июнендә барлыкка килгән.

2021—2022 елларда министр булган  Тимур Сөләйманов 2022 елның декабрендә Татарстан Президенты ярдәмчесе ― Беренчеләр хәрәкәтенең төбәк бүлекчәсе рәисе итеп билгеләнгәч, министр итеп аның беренче урынбасары Ринат Садыйков билгеләнгән.

## Җитәкчеләр
* Дамир Фәттахов (2018—)
* Тимур Сөләйманов (2021—2022)
* Ринат Садыйков (2023—)
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан Республикасы Яшьләр эшләре министрлыгы
Төркем:Татарстан хөкүмәте
Губа (култык)

**Губа́**, *яки* култыкча —  Россия Федерациясенең төньягында һәм Ерак Көнчыгышта коры җиргә шактый эчкә кергән диңгез култыгы яки бухтаның урысча (*[[поморлар|помор]]*) атамасы. Төньяк Боз океаны диңгезләрендә елның күп өлешендә губалар боз белән капланган була.
 
  
## Тасвирлама
Кагыйдә буларак, губага зур елгалар коя. Мәсәлән, Ак диңгездә Двина губасы, Онега култыгы, Себернең төньягында Об култыгы, Фин култыгында Нева губасы һ. б. шундыйлардан.
Мондый култыкларга коючы елганың тәэсире көчле: алар, гадәттә, сай сулы, култык ятагы (*ложе*) елга утырымнары (*ком-ләм, юшкын һ. б. ш.*) белән тулган була, суы, диңгез суы белән чагыштырганда, шактый төчеләнгән була. Култык суының төсе диңгез суы төсеннән кискен аерыла.

Губаны култыкның башына (*яки югарыгы өлешенә*) һәм  култык тамагына аералар.
* Култыкның *башы* (*югарыгы өлеше*), гадәттә, тар була һәм ул урынга зур елга коя. Мәсәлән, Фин култыгындагы Нева губасы башының киңлеге 12 *км*. 
* Култыкның *тамагы* — турыдан-туры диңгез белән тоташа торган өлеше.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 8 (Гр-Ди). М.: НИ БРЭ, 2007. ISBN 978-5-85270-338-5

## Сылтамалар
*   ЭСБЕ / Губа, морской залив

## Искәрмәләр


Төркем:Култыклар
Төркем:Рельефның океан һәм яр буе формалары