open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Равил Гыйләҗев

**Равил Гыйләҗев** - актер. 1973 елның 9 октябрендә Лениногорск районы Куакбаш авылында туган. Казан мәдәният һәм сәнгать академиясен тәмамлаган. Татарстанның атказанган артисты.

## Сәхнәдә башкарган рольләре
* Нурулла – «Дон Жуан Балчыклыда» М. Гыйләҗев.
* Габдулла – «Үп мине, Зәйтүне!», Н. Кәримова.
* Степан – «Өйләнү», Н. Гоголь.
* Мәхмүт – «Кәләпүшче кыз », Г. Исхаки.
* Госман Сабирович – «Кызлар, ишек ачыгыз!», Н. Гаитбаев.
* Әхтәм – «Бер күрешү – үзе бер гомер», Ф. Яруллин.
* Доктор – «Банкрот», Г. Камал.
* Тахау – «Абага алмасы ачы була», Р. Сабыр.
* Байхан – «Яшь аралаш көлү», Р. Батулла.
* Габдулла – «Бурлак», М. Гыйләҗев.
* Евгений – «Хәят», Р. Сабыр.
* Мулла – «Ярым ятларга кала», Р. Батулла
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Равил Гыйләҗев . Чаллы дәүләт татар драма театры сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Яр Чаллы татар дәүләт драма театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Күгәрчен вулысы

**Күгәрчен вулысы** () — 1920 елдан 1927 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Балык Бистәсеннән Төньяк-Көнчыгышка 23 чакрым ераклыкта, Татарстанның үзәк өлешендә урнашкан. Административ үзәк - Күгәрчен авылы.

## Тарих
Күгәрчен вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгының Ногай һәм Чуаш даругаларында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгының Казан патшалыгы Ногай һәм Җөри даругаларында, 1708 елдан 1719 елга кадәр Казан губернасының Казан өязе Ногай һәм Җөри даругаларында, 1719 елдан 1775 елга кадәр Казан губернасының Казан провинциясе Казан өязе Ногай һәм Җөри даругаларында, 1775 елдан 1781 елга кадәр Казан губернасы Казан өязе Ногай һәм Җөри даругаларында, 1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгының Лаеш өязендә, 1796 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасының Лаеш өязендә урнашкан.

1920 елның 25 июнендә Лаеш кантонының административ-территориаль берәмлеге буларак барлыкка килә.

1924 елда Күгәрчен вулысына бетерелгән Уракчы вулысы территориясенең бер өлеше кушыла.

1927 елның 14 февралендә «Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы административ бүленешендә үзгәреш турында» Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты Президиумы карары белән Күгәрчен вулысының торак пунктлары Балык Бистәсе районына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1926 елның 1 гыйнварына Күгәрчен вулысында 17 авыл советы, 27 торак пункты һәм 4503 йорт хуҗалыгы булган. Вулыс мәйданы 583 км² тәшкил иткән.

## Халык
1926 елда халык саны 21799 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар.

## Шулай ук карагыз

* Лаеш өязе
* Лаеш кантоны
* Балык Бистәсе районы

## Сылтамалар

* http://www.millattashlar.ru/index.php/КҮГӘРЧЕН_(Голубь)
* http://history.org.ua/LiberUA/TerAdmPodSSSR_1926/TerAdmPodSSSR_1926.pdf

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. - 27 см.; 
# Территориальное и административное деление Союза ССР на 1-е января 1926 года //Народный Комиссариат Внутренних дел. Статистический отдел. - Москва: Издательство Главного Управления Коммунального Хозяйства НКВД, 1926. - 288 стр.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:ТАССР
Резедә Сәләхова

**Резедә Сәләхова**, Резедә Нурислам кызы Сәләхова (*[[1989 ел]]ның [[8 декабрь|8 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― драма актрисасы. Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2008 елдан). Дамир Сираҗиев исемендәге премия лауреаты (2024). Татарстан Республикасының атказанган артисты (2024). «Тантана» премиясе лауреаты (2025).
## Тәрҗемәи хәле
1989 елның 8 декабрендә Казан шәһәрендә туа. 2008 елда Казан театр училищесын тәмамлый һәм Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый. Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаган. Казан театр училищесында укыта, студентларга сәхнә теле буенча индивидуаль дәресләр үткәрә. Бөтенроссия Сабан туе бәйрәмнәрен алып бара. «Хозур» ТВ каналында кызыклы тапшырулар алып барган.

## Театрда сәхнәләштергән рольләре
РОЛЬЛӘРЕ:
* Заһидә Тинчурина - Сәйдәш. Йокысызлык
* Яшь Шәмсегаян - Өч аршын җир
* Сәрвәрнең дус кызы - Башмагым JAZZ
* Гөләндәм - Гөләндәм туташ хатирәсе
* Гөлназ - Ак тәүбә, кара тәүбә. Безнең көннәр
* Чулпан - Чулпан
* Су анасы - Шүрәле-online
* Фәридә - Өзелгән яфраклар
* Гайни - Назлы кияү
* Мәйсәрә - Кияүләр
* Сәрвәр - Сүнгән йолдызлар
* Гөлүзә - Өти балак Гөлүзә

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2024 ― Дамир Сираҗиев исемендәге премия лауреаты
* 2024 ― Татарстан Республикасының атказанган артисты 
* 2025 — «Тантана» премиясе лауреаты ― «Иң яхшы хатын-кыз роле» номинацииясендә ― Тинчурин театрында куелган  «Якын кешеләр» спектаклендә Шәрифә роле

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Резедә Нурислам кызы Сәләхова. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.
* Резедә Сәләхова: «Эштә – коллегалар, өйдә – ир белән хатын без». Алисә Шәрәфиева, Шәһри Казан, 31 октябрь 2018 
* Резедә Сәләхова: "Кияүгә чыгасым килмәгән иде..." . "Акчарлак" газетасы, 10 Сентябрь 2020

 

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Асия Харисова

**Асия Харисова** - актриса. 1965 елның 19 августында Актаныш районы Күҗәкә авылында туа. 1985 елда Алабуга мәдәният-агарту училищесын тәмамлый һәм Әлмәт татар дәүләт драма театрына кабул ителә. 2014 елда Татарстанның атказанган артисты исеме бирелә. Дамирә Кузаева исемендәге премия лауреаты (2023).
## Театрда сәхнәләштергән рольләре
* Орина – “Кунак кызы гел килмәс” (Р.Мингалим),   
* Маһирә – “Яшь йөрәкләр” (Ф.Бурнаш),   
* Нәгыймә – “Алла каргаган йорт” (Д.Салихов),   
* Шәмсия – “Чукрак” (Д.Салихов),   
* Хөббениса – “Кызыбызга кияү кирәк” (С.Вилданова),   
* Тәнзилә – “Мәхәббәт карагы” (Ф.Бүләков),   
* Бибиәсма – “Их, Алла боерса...” (Г.Каюмов),   
* Озын колак – “Тылсымлы йозак” (Х.Җәләй),   
* Җиләк – “Аяз көнне яшен” (Ф.Садриев),   
* Фәридә – “Син сандугач – мин каен” (Ф.Садриев),   
* Кәримә – “Безнең авыл кызлары” (Ф.Садриев),   
* Хөршидә – “Хөршидә, Мөршидә, Рәшидә” (Ф.Садриев),   
* Гайнелбанат – “Татар хатыны ниләр күрми” (Г.Ибраһимов),   
* Дилбәр – “Гүргә керер сер иде” (Р.Кинҗәбаев),   
* Саймә – “Тальян моңы” (Ш.Бикчурин),   
* Лотфия – “Туй күлмәге” (М.Гыйләҗев),   
* Сабира – “Кыз урлау” (М.Кәрим),   
* Гөлбану – “Назлы кияү” (К.Тинчурин),   
* Рузия – “Сагынуларга ни чара?” (И.Зәйниев),   
* Сафура – “Кыю кызлар” (Т.Гыйззәт),   
* Айдай – “Качаклар” (Н.Исәнбәт),   
* Мәрьям – “Сигезле бию” (Р.Сабыр)
## Хөрмәтләү
2025 елда тормыш һәм иҗат юлы турында «Якты юллар» дип аталган китап нәшер ителгән. Китапның авторы ― ТР атказанган мәдәният хезмәткәре Әлфия Ситдыйкова, редакторы ― Г. Тукай премиясе лауреаты Факил Сафин

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Харисова Асия Габделхак кызы. Әлмәт татар драма театры сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры

[[Төркем:Дамирә Кузаева премиясе лауреатлары]]
Иван Стодола

**Иван Сто́дола**(словак. *Ivan Stodola*; 1888 елның 10 марты, Липтовски-Микулаш, Австро-Венгрия - 1977 елның 26 марты, Пьештяни) — табиб, язучы һәм драматург.

ЧАССР халык артисты (1967).

Словакиядә профилактик медицина ярдәменә нигез салучы.

## Биография
Әтисе тире заводының хуҗасы, ә әнисе укытучы була. Мәктәпте тәмамлагач, евангелистика лицеенда укуын дәвам итә. 1906 елдан 1908 елга кадәр Будапешт университетының медицина факультетында укый, аннары Берлин университетына күчә. Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Австрия армиясендә хәрби медик булып хезмәт иткән.

1933 елда санитар инспектор булып, 1938-1939 - Прагада Сәламәтлек саклау министрлыгында, ә 1951 елдан Братислава Сәламәтлек саклау институтында эшли. 1946 елдан - Братислава медицина мәктәбендә социаль патология кафедрасы доценты.

1951 елда коммунистик хакимият тарафыннан кулга алына.

## Иҗат
Иван Стодола - драма пьесалары, комедияләр, трагедияләр, тарихи һәм автобиографик романнар һәм мемуарлар авторы. 1925 елдан ул үзенең әдәби эшчәнлеген башлый.

1920-нче еллар ахыры - 1930 нчы еллар башында аның пьесалары словак профессиональ театрын формалаштыруга ярдәм иткән. 

1930 нчы елларда, нигездә, милли-патриотик темаларга язган.

Сугыштан соң ул «Шагыйрь һәм үлем» (1946) һәм «Ян Панкрац» (1948) драмаларын язган.

## Сайлап алынган әсәрләр

### Драматургия

* «Юләрлек» (1925);
* «Безнең министр әфәнде» (1927);
* «Көтүче хатыны» (1928);
* «Комедия» (1944);
* «Шагыйрь һәм үлем» (1946).

### Проза

* «Соңгы симфония» (1930);

* «Марина Гавранова» (1942);

* «Ян Панкрац» (1948).

## Искәрмәләр

Төркем:Язучылар
Төркем:Табиблар
Төркем:Драматурглар
Төркем:1888 елда туганнар
Төркем:1977 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр


## Сылтамалар

* Ivan Stodola
Яңа Әдәм вулысы

**Яңа Әдәм вулысы** () — 1781 елдан 1930 елга кадәр гамәлдә булган Казан наместиклыгының, Казан губернасының һәм Татарстан АССРның, юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Мамадыштан Төньякка 21 чакрым ераклыкта, Татарстанның Көньягында урнашкан. Административ үзәк - Саурыш авылы.

## Тарих
Яңа Әдәм вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгының Ногай даругасында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгының Казан патшалыгы Ногай даругасында, 1708 елдан 1719 елга кадәр Казан губернасының Казан өязе Ногай даругасында, 1719 елдан 1775 елга кадәр Казан губернасының Казан провинциясе Казан өязе Ногай даругасында, 1775 елдан 1781 елга кадәр Казан губернасы Казан өязе Ногай даругасында урнашкан.

1781 елдан Казан наместиклыгы Чистай өязенең административ-территориаль берәмлеге буларак барлыкка килә.

1796 елдан 1920 елга кадәр Казан губернасы Чистай өязенең, 1920 елның 25 июненнән 1930 елның 23 июленә кадәр Татарстан АССР Чистай кантонының административ-территориаль берәмлеге булып тора.

1930 елның 23 июлендә Яңа Әдәм вулысы юкка чыгарыла, 1930 елның 10 августында аның территориясе Аксубай районына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1890 елда Яңа Әдәм вулысында 10 торак пункты һәм 2086 йорт хуҗалыгы булган. Крестъян җиренең мәйданы 300,48 км² тәшкил иткән.

1908 елда торак пунктлар саны 18.

1926 елның 1 гыйнварына вулыста 21 авыл советы, 21 торак пункты (Саурыш, Сосновка, Иске Чуаш Әдәмсуы, Яңа Татар Әдәмсуы һ.б.) һәм 3658 йорт хуҗалыгы булган. Вулыс мәйданы 459 км² тәшкил иткән.

## Халык

1890 елда халык саны 12 384 кеше тәшкил иткән, шул исәптән ир-атлар - 6 222 җан, хатын-кызлар - 6162.

1908 елда 14 398 кеше.

1926 елның 1 гыйнварына халык саны 18 737 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар, чуашлар.

## Шулай ук карагыз

* Аксубай районы
* Чистай өязе
* Чистай кантоны

## Сылтамалар

* ГПИБ | Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - (Статистика Российской империи; 15).
* TerAdmPodSSSR_1926.pdf
* [ЯҢА ӘДӘМ ВУЛЫСЫ (Ново-Адамская волость) — Милләттәшләр](http://www.millattashlar.ru/index.php/ЯҢА_ӘДӘМ_ВУЛЫСЫ_(Ново-Адамская_волость))

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. - 27 см.; 
# Территориальное и административное деление Союза ССР на 1-е января 1926 года //Народный Комиссариат Внутренних дел. Статистический отдел. - Москва: Издательство Главного Управления Коммунального Хозяйства НКВД, 1926. - 288 стр.
# Волости и гмины 1890 года. - СПб. : Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел, 1892. - (Статистика Российской империи). Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - 380 с. разд. паг. - (Статистика Российской империи; 15).
# Берстель, К.П. Список селений Казанской губернии : изд. Казан. Губерн. Зем. Управы / К.П. Берстель. - Казань : Типо-лит.И.В.Ермолаевой, 1908 .- 264с.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Төркем:ТАССР
Гүзәл Гарәпшина

**Гүзәл Гарәпшина** - актриса. 1966 елның 6 мартында ТАССРның Актаныш районы Яңа Җияш авылында туа. Казан театр училищесын һәм Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясен тәмамлый. 1985 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый. Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде.
## Театрда сәхнәләштергән рольләре
* Зөбәрҗәт (Д.Салихов “Танышулар-кавышулар”), 
* хезмәтче (Ф.Г.Лорка “Бернарда Альба йорты”), 
* Миңлекәй (М.Кәрим “Айгөл иле”), 
* Бибиҗамал (Х.Вахит “Кияүләр”), 
* Маһруза (Х.Ибраһимов “Төн яна учакта”), 
* Фәрхи (К.Тинчурин “Сүнгән йолдызлар”), 
* Җиһан (К.Тинчурин “Назлы кияү”), 
* Аптекачы (Э.М.Ремарк “Без барыбыз да кешеләр”), 
* Халидә (Ш.Фәрхетдинов, Р.Заһидуллин “Эх, алмагачлары!”)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Гүзәл Мөдәррис кызы Гарәпшина. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар Төркем:Тинчурин театры актерлары
 Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Фирая Бәдретдинова

**Фирая Бәдретдинова** — журналист, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре
## Биографиясе
Бәдретдинова Фирая Равил кызы 1959 елның 18 апрелендә Балтач районы Көекбаш авылында дөньяга килгән. 

1976 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, бер ел Карадуган урта мәктәбе интернатында тәрбияче булып эшли.

1977-1982 елларда  Казан дәүләт университетының филология факультетында белем ала.  Белгечлеге – журналист

Студент вакытта ук  “Яшь ленинчы”  хәбәрчесе булып эшли башлый.  Бу газетада ул  1980нче елдан 1990 елга кадәр эшли.
1986-1987 елларда Мәскәүдә ВЛКСМ Үзәк комитеты каршындагы Югары комсомол мәктәбендә укый.

1990-2000 елларда  Фирая  Бәдретдинова —  «Салават күпере» журналының җаваплы секретаре — редактор урынбасары. Шушы чорда «Таһир-Зөһрә» журналын чыгаруны оештыручыларның берсе була.

2000 елда «Сөембикә» журналының редакторы итеп билгеләнә. Татар хатын-кызларының яраткан журналын чын мәгънәсендә заманча югарылыкка күтәрү, яңарту, баету өчен Ф.Бәдретдинова җитәкләгән редакция коллективы зур көч куя. Югары нәтиҗәле иҗади хезмәте өчен 2001 елда Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре дигән абруйлы исем бирелә.
## Бүләкләре
Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2001)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://adiplar.belem.ru/badertdinova.htm 
* http://syuyumbike.ru/news/rules/firaya-bdretdinova-minem-khobbi-yazmyshlar

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләреТөркем:Балтач районында туганнар
Гөлчирә Бәдретдинова

**Гөлчирә Бәдретдинова** – музыкант, Россиянең мәгариф отличнигы

## Биографиясе
Бәдретдинова (Вәлиева) Гөлчирә Равил кызы  1957 елның 17 апрелендә Татарстанның Арча районында туган.

1978 елда югары уку йортын уңышлы тәмамлый. Хезмәт юлын  Казанның 35 нче татар мәктәбендә җыр укытучысы булып  башлый. Биредә ул җыр дәресләре бирү белән беррәттән хор, вокаль  ансамбльләр оештырып җибәрә. Гөлчирә Бәдретдинова җитәкләгән иҗат коллективының башкару осталыгы көннән-көн камилләшә, бик күп танылган композиторлар балалар өчен иҗат ителгән җырларын әлеге мәктәп ансамбле башкаруында яңгыравын телиләр. Концертларның язмалары Татарстан радиосы фондында саклана. 

Гөлчирә Бәдретдинованың күпкырлы  иҗади хезмәте игътибардан читтә калмый, 1989 елда аңа “Россиянең мәгариф отличнигы” дигән мактаулы исем бирелә.

1992 елда Гөлчирә Бәдретдинова Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенең эстрада бүлегендә эшли башлый. Солист һәм аккомпаниатор буларак ул Асаф Вәлиев, Нурәхмәт Мөхәммәтҗанов иҗат төркемнәрендә республикабыз шәһәрләрендә, авылларында, читтә яшәүче милләттәшләребез алдында чыгыш ясый, музыкаль традицияләребезне пропагандалый.

2002 елдан Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә административ вазыйфаларда хезмәт куя.

## Гаиләсе
Тормыш иптәше - Нәҗип Нәҗметдин улы Бәдретдинов   — баянчы, Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенең аккомпаниатор-концертмейстеры, җырлар авторы, «Җырлыйк әле» телевизион тапшыруын оештыручы, Татарстанның атказанган артисты (*[[1992 ел|1992]]*).

## Чыганак

https://tatfil.ru/tt/about/names/b-dretdinova-v-lieva-g-lchir-ravil-kyzy/ 
Төркем:Арча районында туганнар
Зәйтүнә Яруллина

**Зәйтүнә Яруллина** -  нәфис сүз остасы

## Биографиясе
Яруллина Зәйтүнә Әсәдулла кызы 1946 елның 9 гыйнварында ТАССРның Әлки районы Үрбәгәр авылында дөньяга килгән.

1969 елда Казан театр училищесын тәмамлый. Аннары иҗади эшчәнлеген Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә  Татарстанның һәм Россиянең халык артисты Илһам Шакиров концерт бригадасында нәфис сүз остасы буларак башлый. Шул ук елны филармониянең сәнгать җитәкчесе Мәхмүт Нигъмәтҗанов аны бертөркем филармония артистлары белән Мәскәүгә Эстрада сәнгате Бөтенроссия иҗат остаханәсенә белем эстәргә җибәрә. Ул анда өч ел дәвамында Р. Сибгатуллина, В. Шәрәфетдинов, М. Вәлиева, Э. Закирова, Р. Ибраһимова, З. Нурмөхәммәтов, К. Хәйретдинова, Т. Романова һ.б.талантлы артистлар белән бергә укый.  

Зәйтүнә   Әсәдулла  кызы Габдулла  Тукай исемендәге Татар дәүләт  филармониясенең  эстрада бүлегендә утыз елга якын эшли. Бу дәвердә           Р. Сибгатуллина, Р. Ибраһимова, И. Биктаһиров, Ф. Сәлахов, И. Бәдретдинова, З.Басыйрова, Г. Рәхимкулов, Ә. Авзалова, Ф. Сөләйманова, Т. Якупов, һ.б. сәхнә осталарының концертларын алып бара. Илебезнең барлык төбәкләрендә дә гастрольләрдә була. Аның репертуарында М. Җәлил, Х. Такташ, Ф. Кәрим һ.б. күренекле татар әдипләренең үлемсез әсәрләре, Л. Шакирҗанова, Г. Мөхәммәтшин һ.б. шагыйрьләрнең лирик шигырьләре урын алган.

## Бүләкләре
Татарстанның атказанган артисты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* https://tatfil.ru/tt/about/names/yarullina-z-yt-n-s-dulla-kyzy/ 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлки районында туганнарТөркем:Татарстанның атказанган артистлары
Шәехзада Бабич исемендәге башкорт һәм татар әдәбияты китапханәсе (Чиләбе)

**Шәехзада Бабич исемендәге башкорт һәм татар әдәбияты китапханәсе —** Чиләбе шәһәрендә урнашкан 15-нче санлы башкорт һәм татар әдәбияты китапханәсе. 1906 елда түләүсез мөселман китапханәсе буларак оештырылган.

## Тарихы

Шәехзада Бабич исемендәге башкорт һәм татар әдәбияты китапханәсе Чиләбе шәһәрендә урнашкан. Ул 1906 елның февраль башында түләүсез мөселман китап йорты - китапханәсе буларак оештырыла.

Асылда исә, китапханәгә китаплар җыю алдарак, 1899 елда ук башлана. Шул елда Чиләбедә Ак мәчет төзелә, яңа мәчеттә китапханә булдырыла. 1906 елга кадәр китаплар җыю эше бара. Китапханәгә нигез салучы — мулла улы Шакир Сәлимов. Аңа бу эштә җәмәгать башлангычында Гафур Сөендеков һәм Хөснетдин Әюпов ярдәм итә.

Өч елдан соң Әүхәди Хәкимов китапханәче итеп билгеләнә. Ун елга якын ул бу вазифада эшли, ләкин Мәҗит Гафури, Галимҗан Ибраһимов, Владимир Ленинның язмаларын, социал-демократларның «Урал» гәзите төпләмәсен саклый, дип аны кулга алалар.

1908 елда китапханә фондында 980 китап була, анда 1180 укучы мөрәҗәгать итә . 

Ел саен китапханәнең фондына яңа китаплар өстәлә. А. Пушкин, Н. Гоголь, И. Тургенев, Л. Толстой һәм башка рус язучыларының әсәрләре дә күренә башлый. 1917 елның Октябрь революциясенән соң, башкорт һәм татар әдәбияты китапханәсенә әйләнә.

1920 еллар азагында китапханага Шәехзада Бабич исеме бирелә. Бу чорда китапханә белән Нурислам Бабичев җитәкчелек итә. 1930 елларда китапханәдән бөтен дини китапларны да алып китәләр. Китапханәдә кычкырып китап уку, лекцияләр, күргәзмәләр оештырыла. Китап укучыларны җәлеп итер өчен түгәрәкләр эшли.

1925 елда биредә өч түгәрәк— драма, революционерлар һәм китап сөючеләр түгәрәге эшли. 1929 елда мөселман хатын-кызларны китапханәгә җәлеп итү өчен тегү түгәрәге ачыла.

1979 елдан 15 нче санлы Шәйехзада Бабич исемендәге китапханә Чиләбе шәһәренең үзәк китапханә системасына керә. Аның фондында 11 мең китап бар, яртысы — башкорт һәм татар телендә. Китапханәнең биш меңгә якын даими укучысы бар, елына анда 48 мең кешегә хезмәт күрсәтелә. Китапханәнең Чиләбедән тыш өлкәдә дә 18 китап бирү пункты бар. Башкорт, татар, рус телендәге китаплар укырга биредә төрле милләт вәкилләре йөри .

XX гасыр уртасынан биредә мәйдан башкорт һәм татар язучылары берләшмәсе, 1990 еллардан алып—Башкорт һәм татар мәдәнияте үзәге эшли.
Китапханә бөтендөнья башкортлары корылтае, бөтендөнья татар конгресы, Башкортстан һәм Татарстан язучылар берлеге, милли республикалар китапханәләре белән хезмәттәшлек итә.

2001 елда ул «Иң яхшы китапханә» исеменә лаек була.

2011 елда китапханәнең мөдире Көнсылу Рамазан кызы Әюпова була.

## Сылтамалар

* Ватандаш. Челябинской национальной библиотеке - 100 лет 

* Библиотека на карте Челябинска

* Яшьлек гәзите Ш.Бабич исемендәге китапханә турында

* Библиотека № 15 города Челябинска

* Челябинская библиотека башкирской и татарской литературы имени Шайхзады Бабича отмечает 100-летний юбилей

* Образовательный портал Челябинска

* Силәбелә башҡорт шағиры Урал Ҡолошовтың юбилей кисәһе уҙҙы

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе
Төркем:Чиләбе китапханәләре
Төркем:Чиләбе татарлары
Авыл (гәҗит)

**«Авыл»** (*Ауыл*) — иҗтимагый-сәяси газета. Самар губернасы башкарма комитеты каршындагы ачыгучыларга ярдәм бүлеге һәм башкорт-татар бюросы, 1923 елдан алып РКП(б)-ның Самара губерна комитеты каршындагы башкорт-татар бюросы һәм губерна халык мәгарифе бүлеге каршындагы татар-башкорт секциясе органы.

## Тарихы

1922 елның мартыннан бирле 1924 елның июненә кадәр Самар шәһәрендә иске татар телендә нәшер ителә. 1922 елда 18 саны чыга, 1923 елда — 27, 1924 елда — 6. «Авыл»да совет хөкүмәте документлары, ил һәм чит илләр яңалыклар бастырыла, авыл халкының үзенең тормышын күтәрү мәсьәләләре яктыртыла, әдәби әсәрләрдән өзекләр бирелә.

## Чыганаклар

* Энциклопедия Башкортостана 

## Моны да карагыз

* Кызыл дөнья (гәҗит)

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Башкортча гәҗитләр
Төркем:Самар гәҗитләре
Авыл халкы (гәҗит)

**«Авыл халкы»** — иҗтимагый-сәяси газета. Уфа губернасы крестьян депутатлары советы органы.

## Тарихы
«Авыл халкы» газетасы 1917 елның июнененнән алып 1917 елны сентябренә кадәр Уфа губернасы Уфа шәһәрендә (хәзерге Башкортстанның башкаласы - Уфа шәһәрендә) төрки телендә (иске татар әдәби телендә)  чыга.

«Шәрык» һәм «Тормыш газеталары» типографияләрендә басыла. «Җир һәм ирек өчен көрәшкәндә генә үз хокукыбызны алырбыз!» лозунгысы белән нәшер ителә. Авыл хуҗалыгы, хәрби һәм халыкара темаларга мәкаләләр басыла.

Сентябрьдә «Азатлык» һәм «Сугышчы теләге» газеталары белән берләшә һәм «Безнең юл» исеме белән чыга башлый.

## Чыганаклар

* Энциклопедия Башкортостана 

## Моны да карагыз
* Авыл газетасы
* Авыл (гәҗит)

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Башкортча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Заман-Башкортстан (гәҗит)

**Заман-Башкортстан** («Zaman—Башкортостан») — халыкара иҗтимагый‑сәяси газета. 

## Мәгълүмат
«Zaman—Башкортостан» газетасын оештыручысы булып «Фреза Ай» (Төркия) тора. 

## Тарихы
1993 елның маеннан 2003 елның февраленә кадәр Башкортстанның Уфа шәһәрендә атнасына 1 тапкыр рус, башкорт, татар һәм төрек (2001 елның ноябренә чаклы) телләрендә чыга. Атналык битләрендә төрки халыкларның тормышы, ислам нигезләре һәм әхлакый кыйммәтләр яктыртыла, хезмәттәшлек, ярдәмләшү, толерантлык идеяләре пропагандалана.

## Рубрикалары

* «Рухият дөньясы»
* «Безнең тирәдәге дөнья»
* «Белем»
* «Икътисад»

## Мөхәррирләре

* 1993 — 1994 еллар: Д.Д. Мәһәдиев
* 1995 — 1998 еллар: С.Г.Сабирҗанова
* 1998 — 2002 еллар: Ф.Д. Рафикова

## Тышкы сылтамалар
* Справочник предприятий Республики Башкортостан.
* Заман Башкортостан: Международная газета.

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Башкортча гәҗитләр
Төркем:Русча гәҗитләр
Замандаш (гәҗит)

**Замандаш** — Курган өлкәсендә чыгучы иҗтимагый‑сәяси газета. 

## Мәгълүмат
Замандаш газетасын оештыручысы — Курган өлкәсе Матбугат һәм киң мәгълүмат чаралары комитеты (2011). Курган өлкәсе Сафакүл авылында 3-4 айга 1 тапкыр башкорт, татар һәм рус телләрендә чыгарыла. 1993 елның апреленнән алып «Хезмәт даны» («Хеҙмәт даны», «Трудовая слава») гәҗитенә кушымта рәвешендә нәшер ителә. 2000 елдан бирле — үз аллы гәҗит.

## Чыганаклар
* Замандаш (гәзит) // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

## Тышкы сылтамалар
* Состоялся первый международный творческий фестиваль национальных культур Курганской области «Курган-Этно-Стан 2013».
* Четвертый областной курултай башкир прошел в селе Сафакулево.

Төркем:Башкортча гәҗитләр
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Курган өлкәсе гәҗитләре
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Милләт нуры (гәҗит)

**«Милләт нуры»** — иҗтимагый-сәяси газета. Ямал-Ненец автономияле округы башкортлары корылтае тарафыннан иганәчеләр акчасына нәшер ителә торган газета. 

## Тарихы
«Милләт нуры» газетасы 2005 елдан алып 2009 елга кадәр Ямал-Ненец автономияле округының Ноябрьск шәһәрендә ай саен рус, башкорт һәм татар телләрендә чыккан.

2016 елда газета кабат чыга башлый. Яңартылган басма баштагы басмалардан аз гына аерыла. Беренче һәм икенче полосада иң мөһим яңалыклар, кызыклы кешеләр белән әңгәмә, актуаль темаларга мәкаләләр бар. Бу мәгълүмат рус телендә, өченче һәм дүртенче полосалар башкорт телендә чыга. Газета битләрендә төбәк халкы шулай ук үз әсәрләрен бастыра ала. «Милләт нуры» Ноябрьск башкортлары корылтае, шулай ук Ямал шәһәрләренең башкорт иҗтимагый оешмалары эшен яктырта. Газетаның тагын бер темасы - дин: аерым алганда, басма Ислам бәйрәмнәре һәм йолалары турында материалларны бастырып чыгара.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Энциклопедия Башкортостана 

Төркем:Төмән өлкәсе гәҗитләре
Төркем:Башкортча гәҗитләр
Төркем:Русча гәҗитләр
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Алласыз (журнал)

**«Аллаһыҙ»** — иҗтимагый-сәяси, фәнни һәм әдәби журнал. Сугышчан алласызлар берлегенең Башкортстан өлкә советы органы. 

## Тарихы
«Аллаһыҙ» журналы Уфада аена 1 тапкыр башкорт телендә чыга (1929 елдан аерым саннарның исемнәре һәм сүзләр өлешләре — татар телендә). 1929 елның маеннан «Дәһри» журналы. 1929 елның гыйнварыннан алып 1935 елның июленә кадәр «Аллаһыҙ» исеме белән нәшер ителә. 1933 елда бер сан дөнья күрә. Фәнни дингә каршы материаллар, әдәби әсәрләрдән өзекләр бастыра, халыкның грамоталылыгын үстерергә чакыра. Басманың төрле елларда мөхәррирләре: Булат Ишемгол, Г. Алтай, Ш. Шәһәр, Г. Сирай. һ.б.

## Сылтамалар

* Аллаһыҙ (журнал) // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

## Моны да карагыз
* «Дәһри» журналы

Төркем:Башкортстан журналлары
Төркем:Башкорт телендә чыгучы журналлар
Төркем:Татарча журналлар
Фәнил Мансуров

**Мансуров Фәнил Хәбибулла улы** (3 декабрь 1932 ел — 30 май 1995 ел) — журналист, язучы. 1965 елдан ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
Фәнил Хәбибулла улы Мансуров 1932 елның 3 декабрендә Башкорт АССР-ының Чакмагыш районы авылында колхозчы гаиләсендә туган.

Урындагы урта мәктәптә белем ала. 1954—1957 елларда Казан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әдәбияты факультетында укый.

1957—1960 елларда Бүздәк районының «Алга» газетасы редакциясендә бүлек мөдире булып эшли. 1960—1963 елларда Чакмагыш районының Калмашбаш урта мәктәбендә татар теле һәм әдәбиятен укыта.

1963—1967 елларда «Агыйдел» һәм «Пионер» журналларында әдәби хезмәткәр була.

1968 елда Казанга күчеп китә. 1968-1971 елларда Татарстан китап нәшриятендә эшли. 1972-1976 елларда — «Социалистик Татарстан» газетасында хәбәрче була.

1979 елда Уфага кайта.

## Китаплары

* Юл башы»
* Бар тору бер егет: повесть. — Уфа: Китап, 1964. (башкорт телендә)
* Болытлар тарала
* Хәерле юл: повесть, хикәяләр. — Казан: Татар. әнә. нәшр., 1969. — 143 б. — 8000 д.
* Якты тауда бүз тургайлар: повесть. — Казан: Татар. әнә. нәшр., 1973. — 148 б. — 11000 д.
* Ак буран: повесть. — Казан: Татар. әнә. нәшр., 1977. — 102 б. — 10000 д.
* Юл чатында көмеш әрем: повестьлар. — Казан: Татар. әнә. нәшр., 1978. — 112 б. — 11000 д.
* Агыйделкәй алкын: повестьлар, хикәяләр. — Казан: Татар. әнә. нәшр., 1991. — 255 б. — 15000 д.

## Иҗаты турында

* Хәкимов Ә. Үкенүдән башка нәрсә әйтәсең // Сов. Башкортстан. — 1965. — 26 июнь.
* Ханнанов Р. Серле бөтендөнья кочагында // Кызыл таң (Уфа). — 1969. — 22 дек.
* Кәрами Р. Тормышчан образлар // Соц. Татарстан. — 1972. — 27 сент.
* Мәхмүдов Ә. Бүз тургайлар илендә // Соц. Татарстан. — 1974. — 7 июль.
* Әгъзамов Ф. Яшьлек романтигы // Кызыл таң (Уфа). — 1992. — 14 гыйнв.
* Сафуанов С. Яшьлек романтикасы // Өмет. — 1992. — 13 февр.
* Фәтхетдинов Ф. Рухи кыйммәтлелек — халык күңелендә // Өмет. — 1994. — 22 гыйнв.

## Сылтамалар

* МАНСУРОВ ФӘНИЛ

Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1995 елда вафатлар
Төркем:30 май көнне вафатлар
Төркем:Чакмагыш районында туганнар
Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:3 декабрь көнне туганнар
Төркем:Татар язучылары
Ави Вигдерзон

**Ави Вигдерзон** (ивр. ‏אבי ויגדרזון‏‎),(1956 елның 9 сентябрендә, Хайфада туган) - Израиль математигы, дискрет математикасы һәм компьютер фәннәре өлкәсендә белгеч, халыкара премияләр, шул исәптән Абель премиясе (2021) лауреаты.
## Биографиясе
Ави Вигдерзон 1956 елда туган. 1980 елда Технионны тәмамлаган һәм АКШ-ына Принстон Университетына юнәлгән, анда ул 1983 елда Ричард Липтон җитәкчелегендә исәпләү катлаулыгы өлкәсендә эше өчен Ph D дәрәҗәсенә ия булган. Берникадәр вакыт Берклида Калифорния Университетында, Сан-Хоседа IBM Almaden Research Center-да һәм Математика Фәннәре Өйрәнү Институтында эшләп, 1986 елда ул Иерусалимда Еврей Университетында эшли башлаган.
1999 елда Ави Вигдерзон АКШ-ында Перспектив Өйрәнүләр Институтында урын алган һәм 2003 елда Перспектив Өйрәнүләр Институтында даими эшләр өчен Еврей Университетыннан эштән күчкән.
## Бүләкләр
1994 — Неванлинна премиясе 
2008 — Гиббс лекциясе 
2009 — Гёдель премиясе 
2018 — ACM Fellow 
2019 — Кнут премиясе
2021 — Абель премиясе

## Академияләрдә әгъзалыгы
АКШ Милли Фәннәр Академиясе (2013)
## Сылтамалар
* Шәхси бите

Төркем:Математиклар
Люция Галләмова

*
*'Люция Галләмова''' - актриса. 1957 елның 25 февралендә ТАССРның Апас районы Югары Балтай авылында туа. Казан театр училищесын  тәмамлый. 1978 елда Г.Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенә килә. 1980 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый. 2003 елда Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде.
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Зилә (“Әзелгән яфраклар”, Р.Габделхакова),  
* Айзирәк (“Әллә язмыш, әллә ялгыш”, Н.Нестерова),  
* Бибисара (“Эх, алмагачлары!”, Ш.Фәрхетдинов),  
* Хурия (“Ефәк баулы былбыл кош”, А.Гыйләҗев) 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Люция Заһит кызы Галләмова. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.
* Татарстанның атказанган артисткасы Люция Галләмова 60 яшьлек юбилеен бәйрәм итә. Татар-Информ, 24 Февраль 2017

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Зөлфия Зарипова

*
*'Зөлфия Зарипова''' - актриса. 1967 елның 13 гыйнварында Казан шәһәрендә туа. 1984-1989 елларда, әтисе Әхтәм Зарипов эзеннән барып  Мәскәүдәге М.Щепкин исемендәге Югары театр училищесын тәмамлый. 1989 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый.   Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде.
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Пластика - Карурман
* Наталья Андреевна - Әллә язмыш, әллә ялгыш…
* Су анасы - Шүрәле-online
* Сәвия Париж егете Әлфәнис
* Рита - Бер тамчы ярату
* Мария Штайнер - Без барыбыз да кешеләр
* Ангустиас - Өметсез хыяллар (“Бернарда Альба йорты”)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Зөлфия Әхтәм кызы Зарипова. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Щепкин театр училещесын тәмамлаучылар
Миләүшә Нәҗмиева

*
*'Миләүшә Нәҗмиева''' - актриса. 1964 елның 17 октябрендә Казан шәһәрендә туа. Казан театр училищесын тәмамлый. 1987 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый.  Татарстан Республикасының халык артисты. Дамир Сираҗиев премиясе лауреаты (2025).
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Камилә Әхәтовна - Беренче мәхәббәт
* Фатыйма - Чулпан
* Нурзадә әби - Эх, алмагачлары!
* Шәмси - Назлы кияү
* Сәкинә - Өти балак Гөлүзә
* Миләүшә - Мәхәббәт баскычы
* Роза - Бәйрәм белән, кызлар!
* Диләрә - Шәкүр карак
* Сәмига - Танышулар-кавышулар
* Проводница - Яшьлегем-юләрлегем
* Маһинур - Гайфи бабай, өйлән давай!
* Магдалена - Өметсез хыяллар (“Бернарда Альба йорты”)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Миләүшә Тәлгать кызы Нәҗмиева. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Нуретдин Нәҗмиев

*
*'Нуретдин Нәҗмиев''' - актер. 1946 елның 5 октябрендә ТАССРның Балык Бистәсе районы Балыклы Чүкәй авылы туа. Казан театр училищесын тәмамлый. 1976 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый.  Татарстан Республикасының халык артисты исеме бирелде.
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
Сыртлан бәк - Карурман
* Хәйдәр - Өч аршын җир
* Рәхим абый - Гомер буе сине көтәм
* Хуҗа - Әллә язмыш, әллә ялгыш…
* Әхмәтҗан бабай - Эх, алмагачлары!
* Дию - Шүрәле-online
* Нуретдин - Мәхәббәт баскычы
* Бабай - Күрәсем килгән иде…
* Райманның әтисе - Өченче бүлмәдә эт яши
* Әнсәр - Шәкүр карак
* Миннәт - Бала баласы балдан татлы
* Азат - Париж егете Әлфәнис
* Гыйләҗ - Сакла, шартламасын!
* Гыйлай - Гөлшаян
* Поцлох - Без барыбыз да кешеләр
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Нуретдин Гыйльмихан улы Нәҗмиев. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Илгизәр Хәсәнов

*
*'Илгизәр Хәсәнов''' - актер. 1957 елның 25 маенда Казан шәһәрендә туа. Казан театр училищесын тәмамлый. 1980 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый.  Татарстан Республикасының халык артисты исеме бирелде.
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Ярымтык - Карурман
* Мансур - Акча бездә бер букча
* Закир - Хыялый
* Азат - Гомер буе сине көтәм
* Мөгаллим - Соңгы әсәр
* Әдһәм - Ефәк баулы былбыл кош
* Әмир Якупович - Әллә язмыш, әллә ялгыш…
* Хәйбуш - Эх, алмагачлары!
* Карт Сәет - Гашыйклар тавы
* Саттар - Сүнгән йолдызлар
* Карт - Алтын көз
* Хәкимҗан - Яшерен эзләр
* Артист - Гамлет. Күренешләр
* Зөфәр - Шәкүр карак
* Шакир - Төн яна учакта
* Рөстәм - Танышулар-кавышулар
* Кара мыек - Яшьлегем-юләрлегем
* Мөгаллим - Хаҗи әфәнде өйләнә
* Кадерҗан Ябагаев - Айгөл иле
* Гыймран - Париж егете Әлфәнис
* Мисыр сәүдәгәре - Йосыф-Зөләйха
* Саттар - Гайфи бабай, өйлән давай!
* Сәйфетдинов - Сакла, шартламасын!
* Староста - Гөлшаян
* Зигмунд Керн, Карт Керн - Без барыбыз да кешеләр
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Илгизәр Галимҗан улы Хәсәнов. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Нахуатль теле

**Нахуатль теле** яки **Мексика теле** ул Юта-Ацтек телләр гаиләсе төркеменең теле. Нахуатль юрамаларында якынча 1,7 млн кеше сөйләшә, аларның күбесе Үзәк Мексикада яши һәм АКШ-ында кечкенә Нахуатль телле җәмәгатьләр. Нахуатль теле Үзәк Мексикада кимендә безнең эраның җиденче гасырыннан бирле сөйләшелә. Ул Мезоамерика тарихының соңгы постклассик чорында Үзәк Мексикада хөкем сөргән Ацтекларның теле.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Агглютинатив телләр
Әлфия Хәсәнова

*
*'Әлфия Хәсәнова''' - актриса. 1952 елның 6 июньдә ТАССРның Саба районы Чәбки-Саба авылында  туа. Ка­зан дәүләт мә­дә­ни­ят һәм сәнгать инс­ти­ту­тын  тәмамлый. 1979 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый.  Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде.
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Зарчы - Сәйдәш. Йокысызлык
* Хәдичә - Өч аршын җир
* Автор исеменнән -Гөләндәм туташ хатирәсе
* Зәкия әби - Эх, алмагачлары!
* Халисә - Өзелгән яфраклар
* Карчык - Алтын көз
* Әлфия - Мәхәббәт баскычы
* Фәния- Шәкүр карак
* Фәридә - Париж егете Әлфәнис
* Сәмәрия - Бер тамчы ярату
* Доктор Беер - Без барыбыз да кешеләр
* Мария Хосефа - Өметсез хыяллар (“Бернарда Альба йорты”)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Әлфия Якуп кызы Хәсәнова. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Муса Баймуханов

Муса Баймуханов - Советлар Союзы Герое

## Тәрҗемәи хәле
Баймуханов Муса  Баймухан улы 1910 елның 3(16) октябрендә  Казахстанның Атырау өлкәсе Макат районы 16 нчы номерлы авылда эшче гаиләсендә туа. Милләте - казах. 1942 елдан ВКП(б) әгъзасы. 1932 елда Алма-Ата шәһәрендә эшчеләр факультетын тәмамлый. Казахстан ССРның Гурьев өлкә прокуратурасында өлкән секретарь, аннары тикшерүче, соңрак шәһәр прокуратурасында тикшерүче булып эшли. Кызыл Армиягә 1941 елның 22 июнендә Макат РХК тарафыннан алына. 1941 елның 24 августында Ленинград фронтында беренче тапкыр яралана.

## Сугышчан юлы
1942 елда Алабугадагы Хәрби-сәяси училищены тәмамлый. Гвардия кече лейтенанты, I Украина фронтының 21 нче армиясе 120 нче Гатчина Кызыл Байраклы укчылар дивизиясе 538 нче укчылар полкында укчылар взводы командиры. Беренчеләрдән булып Одер елгасын кичә.

1944 елда Мәскәү пулемётчылар училищесын тәмамлый. 

1945 елның 21 гыйнварында тутырылган бүләкләү документыннан: «Гвардия кече лейтенанты Баймуханов батыр, кыю һәм инициативалы офицер. Сугышчыларның Одер елгасын кичүен (Ополе шәһәре янында, Польша) оста оештырды. Аның взводы, ныгып җитмәгән яшь боз өсләтеп, дошман уты астында югалтуларсыз елганың сул ярына чыга, дошман дзотына гранаталар ташлап станоклы пулемётны һәм өч гитлерчыны юк итә, шулай итеп 538 нче укчылар полкының башка подразделениеләренә елганы тиз кичәргә ярдәм итә. Баймуханов Одерфельде торак пунктына беренчеләрдән булып бәреп керә. Немецларның бик нык каршылык күрсәтүенә һәм контрһөҗүмнәренә карамастан, лейтенант Баймуханов взводы сугышуын дәвам итә. Баймуханов үзе 9 фашистны үтерә. Баймуханов алдынгы сафка басып сугышчыларны каһарманлыкка, хәрби бурычны уңышлы үтәргә алып бара». 

Советлар Союзы Герое исеме бирелү турындагы Указга 1945 елның 10 апрелендә, гвардияче һәлак булганнан соң гына кул куела. 

Муса Баймуханов 1945 елның 18 мартында сугыш кырында башын сала. Польшаның Бяла шәһәре янында, Зюльц шәһәреннән төньяк-көнбатышта җирләнгән.
## Бүләкләре
Ленин ордены
## Чыганак
https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie46727848/
Төркем:Макат районында туганнар
Харис Хөснетдинов

*
*'Харис Хөснетдинов''' - актер. 1974 елның 30 сентябренда ТАССРның Саба районы Кече Мирәтәк авылында туа. Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясен тәмамлый. 1998 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый.  Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде.
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Әхмәдулла - Утка очкан күбәләктәй…
* Рәхимҗан - Полиционер
* Әскәр - Акча бездә бер букча
* Карт Адаш - Өч аршын җир
* Кәрим Тинчурин, Касыйм - Гөләндәм туташ хатирәсе
* Хөсәен, Исфат, Карт, Шәүкәт - Алай түгел, болай ул
* Мөҗавир - Соңгы әсәр
* Булат - Беренче мәхәббәт
* Мөдәррис Әхәтович - Эх, алмагачлары!
* Шрек - Шүрәле-online
* Сим-сим - Али баба һәм өч карак
* Миндар - Өти балак Гөлүзә
* Альберт - Күрәсем килгән иде…
* Әхмәт - Бер күрешү – үзе бер гомер!
* Гилденстерн - Гамлет. Күренешләр
* Ирек - Мәхәббәт чишмәсе
* Наил - Шәкүр карак
* Ләви, Йосыфның вәзире - Йосыф-Зөләйха
* Илмар - Ничек кияүгә чыгарга?
* Садри - Сакла, шартламасын!
* Әхмәт - Гөлшаян
* Нурали Ширин - Соңгы риваять
* Даруханә хуҗасы - Без барыбыз да кешеләр
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Харис Мөхәммәтнур улы Хөснетдинов. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Алмаз Фәтхуллин

*
*'Алмаз Фәтхуллин''' - актер. 1976 елның 23 августында ТАССРның Теләче районы Мишә авылында  туа. Ка­зан дәүләт мә­дә­ни­ят һәм сәнгать инс­ти­ту­тын  тәмамлый. 1998 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый.  Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде.
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Идеал - Полиционер
* Мисхәт - Акча бездә бер букча
* Поезд бригадиры, Беренче ир - Өч аршын җир
* Зыя - Башмагым JAZZ
* Гыйләҗетдин бай - Шаян Гөлшаян
* Хәлил - Соңгы әсәр
* Радик Маратович - Беренче мәхәббәт
* Илдар Фатыйхович - Эх, алмагачлары!
* Доктор Вирус - Шүрәле-online
* Микүш - Али баба һәм өч карак
* Нури - Өти балак Гөлүзә
* Бабай - Кароль
* Җәмил - Мәхәббәт чишмәсе
* Үзбәк - Шәкүр карак
* Алмаз, Альберт - Бала баласы балдан татлы
* Шакир - Хаҗи әфәнде өйләнә
* Яшь җәрә, Икмәкче - Йосыф-Зөләйха
* Сәйфулла - Ничек кияүгә чыгарга?
* Зиннәт - Бер тамчы ярату
* Шәрифҗан - Сакла, шартламасын!
* Шаһгали - Соңгы риваять
* Аммерс әфәнде - Без барыбыз да кешеләр
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Алмаз Гыйлван улы Фәтхуллин. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Резедә Төхфәтуллина

*
*'Резедә Төхфәтуллина''' - актриса, җырчы. 1970 елның 3 июнендә ТАССРның Югары Ослан районы Ключище авылында туа. Казан театр училищесын һәм  Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлый. 1989 елдан Кәрим Тинчурин исемендәге татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый.  Татарстан Республикасының халык артисткасы исеме бирелде.
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Хәдичә, Маһруйбикә, Беренче карчык, Маһирә - Алай түгел, болай ул
* Автор - Әллә язмыш, әллә ялгыш…
* Шәмсебану - Чулпан
* Хәлимә - Күрәсем килгән иде…
* Эльвира - Бәйрәм белән, кызлар!
* Зәмзәмия - Мәхәббәт чишмәсе
* Зөбәрҗәт - Танышулар-кавышулар
* Рәвия - Париж егете Әлфәнис
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Резедә Ринат кызы Төхфәтуллина. Кәрим Тинчурин исемендәге театр сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Кошлар һәм читлек (уен)

**Кошлар һәм читлек**  — татар халык уены, балаларны тәвәккәл һәм җитез булырга өйрәтүче уен.

## Уйнау тәртибе
Уенда катнашучыларның яртысы (8—12 кеше), кулга-кул тотынышып, «читлек» хасил итәләр. Калганнары «кошлар» була. Алар төрле якта «очып йөриләр». Уенны алып баручы хәбәр биргәч, «читлек» ачыла — балалар кулларын югары күтәрәләр. «Кошлар» читлеккә кереп-чыгып йөриләр.
Алып баручы яңада хәбәр салгач, «читлек» ябыла — балалар, чүгәли төшеп, кулларын төшерәләр. Түгәрәктән чыга алмый калган «кошлар» тотылган дип исәпләнә. Алар да, кулга-кул тотынышып, «читлек» ясаучылар янына басалар. Шулай итеп «читлек» иркенәя. «Читлек» 3—4 кат ачылып-ябылгач, уенга йомгак ясала. Иң җитезләр билгеләнә. Соңыннан уенчылар урыннарын алмашалар.
Искәрмә. Әгәр алып баручы хәбәр салганда «кош»ның башы читлек эчендә кала икән, ул тотылган дип исәпләнә. «Читлек»нең эченә кермичә кырыйда гына «очып йөргән» «кош»лар да тотылганга исәпләнә. Уенда теләсә күпме санда кеше катнашырга мөмкин.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Гөрләмеш (уен)

**Гөрләмеш**  — татар халык уены, йөгереклек һәм җитезлек сәләтен үстерүгә ярдәм итүче уен.

## Уйнау тәртибе
Гөрләүчене берәр койма, багана яки өй-келәт почмагына, койма артына илтеп, өйдә булса, почмакка илтеп гөрләтәләр.
Бу урын барлык уйнаучыларга да «оя» була. Гөрләүче коймага яки почмакка карап йөзе белән баса һәм йөзен каплап гөр-гөр әйтә:

Гөр-гөр гөрлимен, 

Вакыт күбен белмимен, 

Вакыт күбен белер идем, 

Мин бит сезне күрмимен. 

Инде озак гөрләдем, 

Моннан ары түзмимен. 

Ул әйткәнче, балалар качып бетәргә тиеш. Алардан бер дә тавыш-тын килмәсә, гөрләүче эзли башлый. Ул кемне дә булса, берәр уйнаучыны күрсә, исеме белән кычкыра. Шуннан ул гөрләгән ояга кайсы элек килеп кулы белән кагылса, шунысы тотылмаган була. Әгәр дә гөрләүче ояга качучыдан алдан килеп баскан булса, йә качканда аркасына сугып өлгерсә, ул качучы отылган була да гөрләүче урынына баса.
Гөрләүче барлык качучыларны да табып чыгаргач, уен тагын башлана.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Чыпчык, чык (уен)

**Чыпчык, чык**  — татар халык уены, йөгереклек һәм җитезлек сәләтен үстерүгә ярдәм итүче уен.

## Уйнау тәртибе
Уенда күпме күбрәк бала катнаша, шулкадәр күңеллерәк булачак. Балалар түгәрәккә басалар. Уртада бер бала кала. Ул — сыерчык. Сыерчык бер бала янына килә дә: «Чык әле, әй, кошчык, исемең кем?» — ди. Ул бала: «Чыпчык», — дип җавап бирә һәм: «Ә үзең кем соң син? Йөрисең ник борчып?» — дип сорый. Сыерчык: «Кем дисеңме, чыпчык? Мин булам сыерчык. Бу минем йортым, чык моннан, чык, чык, чык», — ди. Алар икесе дә түгәрәк тышына чыгып, икесе ике якка йөгерәләр һәм, йөгереп килеп, буш «ояга» керергә тырышалар. Урынсыз калган бала түгәрәк эченә баса һәм сыерчык итеп билгеләнә. Уен шулай алга таба озак вакыт дәвам итә.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары