open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
20 ноябрь

**20 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның егерменче көне. Ел ахырына кадәр 41 көн кала.

#### 
###### 
*  Бөтендөнья балалары көне (ингл.).
*  Африканың индустриализациясе көне (рус.).
* Трансгендерларны искә алу көне (ингл.)

###### 
*  Вьетнам — укытучылар көне.
###### 

## 
* 1917 — Уфада Милләт Мәҗлесе үз эшен башлап җибәрә.
* 1962 — Кариб кризисы тәмам була.
* 2003 — да эре теракт.
* 2008 —  парламенты Лиссабон килешүен ратификацияли.

## 
 
* 1620 — Аввакум Петров, 
* 1822 — Николай Андреевский, 
* 1838 — Николай Барсуков, 
* 1858 — Зелма Лагерлөф, 
* 1867 — Дмитрий Синцов, 
* 1873 — Мөхетдин Корбангалиев, татар галиме, мөгаллим.
* 1876 — Николай Ливанов, зоология галиме, профессор.
* 1886 — Карл фон Фриш, 
* 1889 — Эдвин Хаббл (рус.), АКШ астрономы.
* 1901 — Мәрьям Рахманкулова, татар җырчысы, опера артисты, композитор.
* 1906 — Айдын, 
* 1908 — Лев Линков, 
* 1909 — Анатолий Лопырин, 
* 1911 — Әмир Хәйдәров, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1912 — Анатолий Писарев, 
* 1913 — Гайнетдин Моратов, 
* 1915 — Вәдүт Мифтах, татар шагыйре.
* 1915 — Вера Торопова, 
* 1918 — Ибраһим Паши, 
* 1923 — Надин Гордимер,
* 1925 — Майя Плисецкая,
* 1925 — Наил Заһиров, инженер-геолог (тау эше), профессор.
* 1926 — Фәһим Сәяхов, 
* 1928 — Алексей Баталов, 
* 1928 — Шәүкәт Галиев, татар шагыйре.
* 1929 — Валерий Грайфер, 
* 1930 — Михаил Глухов, 
* 1930 — Ярослав Заботин, 
* 1931 — Александр Тихонов, 
* 1931 — Әлфинур Вахитова, 
* 1936 — Алла Гарзавина, 
* 1939 — Юнир Абызгилдин, 
* 1940 — Арье Варшел, 
* 1942 — Джозеф Байден, АКШ сәясәтчесе, Демократик фирка әгъзасы.
* 1944 — Роза Уразаева, 
* 1946 — Кирилл (Гундяев), Мәскәү патриархы (2009 елдан).
* 1947 — Нурлан Балгымбаев, 
* 1947 — Ренат Ибраһимов, татар җырчысы.
* 1949 — Александр Филиппов, 
* 1950 — Госман Хәлилов, 
* 1955 — Нияз Вәлиев, татар шагыйре.
* 1959 — Җон Салливан, 
* 1961 — Рафис Галиев,
* 1968 — Андрей Харлов, 
* 1969 — Зөлфия Гарипова, 
* 1989 — Руслан Галиәкбәров,

## 

* 967 — Әбелфәрәҗ әл-Исфахани, 
* 1879 — Антоний, 
* 1908 — Георгий Вороной, 
* 1910 — Лев Толстой, рус язучысы.
* 1914 — Владислав Боуфал, 
* 1938 — Григорий Медведев, 
* 1942 — Николай Кабанов, 
* 1942 — Эмма Мейсснер, 
* 1945 — Фрәнсис Вильям Әстон, 
* 1954 — Сөнгатулла Бикбулат, татар укытучысы, язучы, галим.
* 1956 — Хәсән Заманов, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 1966 — Мансур Мозаффаров, татар композиторы.
* 1967 — Михаил Мизинов, 
* 1979 — Тайра Лундгрен, 
* 1984 — Фәйзрахман Әминов, 
* 1985 — Иван Страхов, 
* 1986 — Әхмәтҗан Мостафин, 
* 1989 — Антонина Голубева, 
* 1997 — Елизавета Миронова, 
* 2003 — Фәһим Сәяхов, 
* 2006 — Олег Зайкин, 
* 2009 — Элизабет Сёдерстрём, 
* 2012 — Азат Вергазов, 
* 2018 — Аарон Клуг, 
* 2018 — Әлмирә Янбухтина, 
* 2020 — Феофан,
* 2023 — Әман Түлиев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:20 ноябрь
Гөлназ Абдуллаева

*
*'Гөлназ Рөстәм кызы Абдуллаева''' — татар артисткасы, Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Оренбург дәүләт татар драма театрының актрисасы.

Ул татар театры дөньясында танылган Абдуллаевлар гаиләсендә 1980 елда, Әлмәт шәһәрендә дөньяга килгән. Әтисе – Рөстәм Әбдрәшит улы, Оренбур татар театрының сәнгать җитәкчесе, әнисе — Люция Каюм кызы, Pоссиянең атказанган артисты.

Булачак артист урта белемне Оренбурда ала, аннан Ырынбур педагогия университетында укый, узган ел гына шәһәрнең Ростроповичлар исемендәге сәнгать институтының театр факультетын тәмамлый.

Ырынбур татар театрының Гөлназга булган өметләре дә аның гомере белән бергә өзелде: ул юл фаҗигасендә һәлак булды.

## Сылтамалар
* Татарның тагын бер сәхнә йолдызы сүнде. Бу юлы Оренбурда

Төркем:Татар артистлары
Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:Юл-транспорт казасында һәлак булганнар
Төркем:Ырынбур татар театры актерлары
Төркем:Ырынбур педагогия институтын тәмамлаучылар
Сәйфи Кудаш

**Сәйфи Кудаш** — күренекле татар шагыйре. Башкортстан Республикасының Салават Юлаев исемендәге җөмһүрият Дәүләт премиясе премиясе лауреаты (1985).
## Тәрҗемәи хәл
**Сәйфетдин Фәттах улы Кудашев** 1894 елның 21 сентябрендә Башкортстанның Келәш авылында, хәзер Чишмә районы, крестьян гаиләсендә туа. Казакъстанда укытучылык итә (1913-15). Уфадагы «Галия» мәдрәсәсендә укый (1915-18). 1913 елда Габдулла Тукай һәм Мәҗит Гафури йогынтысында яза башлый. 1916 елда юмористик шигырьләре Ырынбурда чыккан «Кармак» журналында даими басылып тора. 1917 елда иҗатында милли азатлык мотивлары өстенлек итә.  Соңыннан социалистик революция идеалларына таба борыла, авылдагы икътисади үзгәрешләр, яңа мәдәни  тормыш турында яза башлый. 1924 елдан башлап, әсәрләре башкорт телендә басыла башлый.

1929 елда Татарстан һәм Башкортстан әдәбиятларында "Җидегәнчелек"кә каршы көрәш сылтавы белән репрессияләр башлана. "Җидегәнчеләрнең" берсе буларак Сәйфи Кудашны милләтчелектә, контрреволюцион эшчәнлектә гаеплиләр, РАПП сафларыннан чыгаралар.

Ул вакытлыча Уфадан китеп бара, Кыйгы районына татарча газет оештырырга алына. Басмада аның күпсанлы мәкаләләре басыла. Шунда яшәп, күмәкләштерү турында бәян иткән, булачак «Кушкаен» романына (1936) материал әзерли.

Соңыннан, күпчелек «җидегәнчеләр» кичерелә, шул исәптән Сәйфи Кудаш та. 1935 елда ул СССР язучылар берлегенә алына. 1942-48 елларда Башкортстан язучылар берлеге рәисе.

Гомеренең соңгы елларын да Сәйфи Кудаш тыныч үткармия. Башкорт әдәби даирәләре тарафыннан аның өстенә татар һәм башкорт язучыларын кырган 1937 ел сәяси репрессияләре өчен җаваплылыкны аудару шаукымы күзәтелгән.

## Дәрәҗәле исемнәр һәм премияләр

* Башкортстанның халык шагыйре (1964 ел).
* Башкортстанның Салават Юлаев ис. дәүләт премиясе (1985 ел)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Айдар Хәлим истәлекләре
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 — 703 с., илл

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан халык шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Галия мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Ренат Ибраһимов

**Ренат Ислам улы Ибраһимов** — татар җырчысы, лирик баритон, Татарстанның һәм Русиянең халык артисты, Г.Тукай исемендәге премия лауреаты.

## Биография
Ул 1947 елның 20 ноябрендә Украина ССРында, Илбау шәһәрендә туа. Музыка мәктәбендә домра классында белем ала, кечкенәдән үк классик арияләр һәм җырларны җырлап үсә. Уналты яшеннән үзешчән эстрада оркестрында җырлап йөри. Казан дәүләт консерваториясендә икееллык әзерләү бүлегендә укыганнан соң, вокал бүлегенә укырга керә. М.Җәлил исемендәге татар дәүләт опера һәм балет театрында эшли, эстрадада да чыгышлар ясый. Төрле конкурсларда лауреат исемен ала.

Ренат Ибраһимов Мәскәү шәһәрендә яшәп иҗат эше белән шөгыльләнә. Җырчының исеме төрле чит илләрдә дә билгеле, еш кына ул чыгышлар белән гастрольләргә йөри. Җырлаудан тыш, Ренат Ибраһимов шигырьләр дә яза, җырлар иҗат итә.

2022 елның 14 маенда кичке 7 дә 75 яшендә вафат .

## Хәтер
* 2023 елның 20 ноябрендә Мәскәү өлкәсендә, Мытищи  мөселман участогында мемориаль һәйкәл ачылган. Мемориалга  рус һәм татар телләрендә артистның яраткан сүзләре ― «*Үзебезне камилләштереп, без җаныбызны камилләштерәбез. Һәм киресенчә...*» дип  язылган.
* 2025 елның 5 сентябрендә Казанның Урак һәм Чүкеч урамында җырчы 1969 елдан 1972 елга кадәр 3 ел яшәгән 24нче йорт диварына мемориаль такта урнаштырылган (*хәйрияче* Кукмарада туган Гарәфетдин Хисаметдинов; *скульптор* Зөлфия Мөхәммәдьянова).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Белем.ру

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Рим Хәсәнов җырларын башкаручылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Баритоннар
Җәүдәт Ильясов

*Бу [[язучы]] турында мәкалә, [[математика|математик]] турында [[Җәүдәт Ильясов (математик)|биредән]] укыгыз.*

**Җәүдәт Хәсән улы Ильясов** — татар, рус, үзбәк телләрендә иҗат иткән совет язучысы.

Тарихи романнар, очерклар, шигырьләр, повестьлар авторы буларак билгеле. Башкорстанның Ярмәкәй районындагы Исламбахты авылында туа. Милләте буенча шулай ук татар. Әдәби әсәрләрне рус телендә яза, публицистик әсәрләрне — башкорт, рус, татар һәм үзбәк телләрендә.

## Тәрҗемәи хәле
Белорецк педагогика уку йортында укый, көтүче, тракторчы, слесарь, сызымчы, рәссам-нәккаш, клуб, китапханә мөдире, үзешчән сәнгат төркемеҗитәкчесе булып эшли. 

1931 елдан Үзбәкстанда яши. Белорецк шәһәрендәге педагогика училищесын тәмамлый. Көтүче, тракторист, слесарь, пешекче, сызымчы, рәссам-рәсмиләштерүче, клуб һәм китапханә мөдире булып эшли, сәнгати үзешчәнлек белән идарә итә; үзбәк мәктәбендә тел, рәсем, сызым дәресләре алып бара. 1952 елдан – Уфа «Ленинец» газетасында әдәбият һәм сәнгать бүлеге мөдире, тәрҗемәче һәм . «Ташкентская правда», «Комсомолец Узбекистана», «Физкультурник Узбекистана» газеталарында, «Звезда Востока» журналында әдәби хезмәткәр.

Әсәрләре: «Стрела и солнце» (1954), «Тропа гнева» (1956), «Согдиана» (1959), «Пятнистая смерть» (1964), «Черная вдова» (1966), «Золотой истукан» (1973), «Месть Анахиты» (1984) тарихи повестьлары һәм романнары; «Заклинатель змей» (1979) һәм Омар Хайям турындагы «Башня молчания» (1982) романнары һ.б.

Башкорт, үзбәк, каракалпак, корея, кырым-татар шагыйрьләрен тәрҗемә иткән. Үзенең әсәрләре үзбәк, татар, словак һ.б. телләренә тәрҗемә ителгән. Ильясов китапларының гомуми тиражы 23 миллионнан артып китә.

1982 елның 19 июнендә Ташкентның Комсомол күлендә коенганда фаҗигале рәвештә һәлак була.

## Иҗаты
* Тарихи повесть һәм романнары «Ук һәм кояш » (1954), «Ярсу чукмагы» (1956), «Согдиана» (1959), «Таплы үлем» (1964), «Кара тол» (1966), «Алтын балбал» (1973), « Анахита үче» (1984); романнар «Елан тылсымлаучы» (1979) и «Эндәшмәү манарасы» (1982) Гомәр Хәйям турында (рус телендә).
* Татар, башкорт, үзбәк һәм рус телләрендә шигырьләре, хикәяләре, очерклары.
* Башкорт, үзбәк, каракалпак, корея, кырым татар шагыйрләренең тәрҗемәләре.

Ильясов китаплары 23 млн. данә гомуми тираж белән чыккан.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Үзбәкстанның ун мәшһүр язучысы
* Явдат Ильясов //Писатели Советского Узбекистана. Биогр. спр. Ташкент, 1977.
*  Татар электрон китапханәсе

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Үзбәк телле язучылар
Төркем:Татар телле язучылар
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Үзбәк телле шагыйрьләр
Төркем:Татар телле шагыйрьләр
Төркем:Рус телле шагыйрьләр
Төркем:Тарихи романнар авторлары
Олы Әтнә

**Олы Әтнә** (рус. *Большая Атня*) — Татарстанда урнашкан авыл, Әтнә районы административ үзәге.

## Тарих
Авыл Казан ханлыгы чорында нигезләнгән.
## Халык

Милли состав (2002): татарлар — 97,8 %, чирмешләр — 1,1 %.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 3325 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 94,41%,
башка халыклар — 5,50%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,09%.

## Шәхесләр

* Айрат Ситдыйков (*1973*) — археолог, Тукай премиясе иясе (*[[2016 ел|2016]]*).
* Ленур Зәйнуллин (1983), 2015 елдан Габдулла Тукай исемендәге Әтнә татар дәүләт драма театры директоры. «Татар җыры» фестивале лауреаты.
## Мәгариф
Олы Әтнәдә авыл хуҗалыгы техникумы, урта мәктәп, мәктәптән тыш эш үзәге, балалар сәнгать мәктәбе, балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе эшли (*[[2017 ел|2017]]*).
## Мәдәният
* Әтнә дәүләт драма театры
* Туган якны өйрәнү музее
## Искәрмәләр

Төркем:Әтнә районы татар авыллары
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Индус Таһиров

**Индус Ризак улы Таһиров** (1936 ел, 24 май, ТАССР, Лениногорск районы, Иске Шөгер) — күренекле татар галиме, тарих фәннәре докторы, профессор, сәясәтче, Татарстан Фәннәр академиясе академигы, җәмәгать эшлеклесе, Татарстан (1986) һәм Русиянең (1997) атказанган фән эшлеклесе, Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты (2002), Бөтендөнья татарлар конгрессының Башкарма комитеты рәисе (1992-2002). Азнакай районының мактаулы гражданы (2004).

Тарихчы буларак Индус Таһировның хезмәтләре Русиядәге инкыйлаблар һәм милли хәрәкәткә, Татарстанның милли-дәүләт төзелешенә багышланган. Галим беренчеләрдән булып милли факторның Русиянең сәяси-иҗтимагый үсешенә игътибар итә, борынгы заманнардан хәзерге вакытка кадәр татар халкының дәүләтчелек тарихын киң яктырта.

Индус Таһиров шулай ук Татарстанда 90 елларда булган сәяси-иҗтимагый үзгәрешләрдә зур роль уйный. Ул — татар милли хәрәкәтенең әйдәп баручы идеологларның берсе. Ул суверенитет турында Декларация, Татарстан Конституциясен әзерләүдә һәм кабул итүдә актив катнаша.

Галим — Бөтендөнья татар конгрессын оештыручыларның берсе, аның Башкарма комитетының беренче рәисе. Ул татар халкының милли-мәдәни үсешенә зур өлешне кертә, диаспоралар белән элемтәләр урнаштыра.

## Тормыш юлы
Әлмәт шәһәрендә урта мәктәп бетерә, 1963 елда КДУның тарих һәм филология факультетын, 1966 елда КДУ аспирантурасын тәмамлый. 1966 елдан башлап укыта. 1967 елда диссертация яклап (Казанда совет хакимияте урнашуның үзенчәлекләре анализлана), тарих фәннәре кандидаты була. 1979 елда исә докторлык диссертациясен яклый.  1980 елдан профессор, КДУ тарих кафедрасы мөдире. Татарстан Республикасы халык депутаты, 1995 елда Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты, 1992 елның июль аенда беренче Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе буларак, 1997 елда икенче конгресста яңадан шул ук урынга сайлана.

## Гаиләсе
Әтисе Ризак Бөек Ватан сугышында катнаша һәм 1944 елда һәлак була. Әнисе Әминә. Абыйсы Дамир (*мәрхүм*), энесе Энгель (*[[1940 ел|1940]]*).
Хатыны Люция, *химия укытучысы, [[Татарстанның атказанган укытучысы]].*
*Уллары*: олысы  Илдар, *тарих фәннәре кандидаты*; кечесе Айрат (*мәрхүм*).
Оныгы (*Илдар улы*) Каюм.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Энциклопедик белешмәлек 
* Индус Таһиров КФУ сайтында  

## Тышкы сылтамалар
 
* «Татарстан дулкынында» — Индус Таһиров белән әңгәмә 
* Индус Таһиров – милләткә юл күрсәтүче
* Авыруны дәвалаучы
* Татарстан Фәннәр Академиясе сайтында  
* Индус Таһировка — 75
* Минтимер Шаймиев встретился с академиком Индусом Тагировым 
* Индус Тагиров: “Власть должна создать условия для развития общества”  

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан галимнәре
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Шәхесләр:БТК
Төркем:Азнакай районының мактаулы гражданнары
Әзери теле

**Әзери теле** (, آذربایجان دیلی) — Әзериләрнең милли теле, ның дәүләт теле, ның () дәүләт телләренең берсе, 
төрки телләрнең угыз төркеменә керә. Азәрбайҗаннарның компакт яшәгән урыннарында, Иранда (Иран Азәрбайҗаны) һәм Грузиядә (Квемо-Картли) таралган.
Морфологик төзелеше буенча әзери теле агглютинатив, синтетик тел. Азәрбайҗан теленең лексикасы һәм фонетикасына фарсы теле һәм гарәп теле зур йогынты ясаган.
XX гасыр дәвамында азәрбайҗан язмасы дүрт тапкыр үзгәргән. Хәзерге вакытта азәрбайҗаннар өч төрле язма белән файдаланалар: Иранда гарәп язмасы — Азәрбайҗанда — латиница һәм Дагъстанда (Россия) — кириллица.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге


Төркем:Азәрбайҗан телләре
Төркем:Ирандагы телләр
Төркем:Угыз телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Төркия телләре
Вәдүт Мифтах

**Вәдүт Мифтах**, Вәдүт Кәшшафетдин улы Мифтахов (*[[1915 ел]]ның [[20 ноябрь|20 ноябре]], [[Россия империясе|РИ]],  [[Уфа губернасы]], [[Минзәлә өязе]],[[Яхшы Каран]] — [[1942 ел]]ның [[30 март]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Тула өлкәсе]], Рыдань*) — татар шагыйре. Бөек Ватан сугышында һәлак булган. 1939 елдан ССРБ язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле

Ул 1915 елның 20 ноябрендә Уфа губернасы Минзәлә өязе (*хәзерге* Татарстанның Сарман районы) Яхшы Каран авылында мулла гаиләсендә туа. Бабасы Мифтахетдин Габделмәҗитов (*[[1834 ел|1834]]—[[1907 ел|1907]]*) озак еллар Яхшы Каран авылында мулла булып торган. Вәдүт яшьли ятим кала: 1921 елдагы ачлык вакытында әтисе Кашшафетдин Мифтахетдин улы вафат була. Әнисе Мөслим районы авылына күп балалы кешегә кияүгә чыга. Вәдүтне Сарайлы авылындагы туганы Нуриәхмәт гаиләсендә калдыра. Сарайлыда башлангыч мәктәпне бетерә. Сарманда җидееллык белем алганнан соң, 1931 елда Лубян урман хуҗалыгы техникумына укырга керә һәм әлеге уку йортын 1934 елда тәмамлый. Яхшы Каран авылыннан беренче дипломлы урманчы була. Билгеләнгән урында урманчы булып эшли башлый. 1935—1939 елларда Казан педагогика институтында югары белем алгач, 1939—1941 елларда Питрәч районының Шәле урта мәктәбендә укытучы булып эшли, татар теле һәм әдәбияты укыта. Иҗат эше белән дә шөгыльләнә.

Бөек Ватан сугышы башлануга фронтка китә, кече политрук була. Тула өлкәсендә барган каты сугышлар вакытында 1942 елда һәлак була. Аны Рыдань авылы янындагы туганнар каберлегенә күмәләр.

## Иҗаты
Аның беренче шигырьләре матбугатта 1934 елда күренә башлый. 1939 елда «Җырла, җир» дигән беренче шигъри җыентыгы чыга. Вәдүт Мифтахны «Комсомол шагыйре» дип атыйлар. Ул үз иҗатында канатлы яшьлек, бәхетле тормыш, дуслык һәм мәхәббәт темаларын үз итә. Татар халык иҗатыннан файдаланып, шигырьләр, поэмалар яза. 1940 елда «Ятим малай турында әкият» дигән поэмасы китап булып чыга.

Ул фронтта да иҗат эшен туктатмый. Аның шул чордагы иҗатының кайбер үрнәкләре 1956 елда басылып чыккан «Җыр һаман яңгырый» (төзүчеләре Әбрар Кәримуллин, Нил Юзиев) китабында, «Алар сафта» (1961), «Илең турындав уйла» (2000) дигән күмәк җыентыкларда тупланган.

## Хәтер
Туган авылы Яхшы Каранда үзәк урам аның исемен йөртә.

## Әдәбият
# Сарман районы энциклопедиясе (*төзүче* Дамир Гарифуллин). Яр Чаллы: «Идел-йорт», 2000.
# Илһамлы Сарман. Антология (*төзүче-мөхәррире* Дамир Гарифуллин). Казан: «Яз», 2017, 92-95нче битләр. ISBN 978-5-95-00696-1-1

## Сылтамалар
## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Белем.ру 
* Тулы биографиясе

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Лубян урман-техник көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Урманчылар
Төркем:Укытучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Хәниф Кәрим

**'
**Хәниф Кәрим''' (25 июль, 1910 ел — 26 август, 1983 ел) — Бөек Ватан сугышында катнашкан башкорт шагыйре.
 
Ул 1910 елның 25 июлендә хәзерге Башкортстанның Кыйгы районы Югары Кыйгы авылында туып үсә.

Мәктәптән соң Уфада Халык мәгарифе институтында белем ала. 1932-1934 елларда хәрби хезмәттә була. Кайткач, Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлый. "Октябрь" ("Ағиҙел") журналында җаваплы сәркатип була. Гәзитләрдә төрле вазифаларда эшли. Бөек Ватан сугышында катнаша. "На врага", "Боевая тревога" , Ерак Көнчыгыштагы "Тревога" фронт гәҗитләренең хәбәрчесе була. 1946 елда демобилизацияләнә. 13 ел дәвамында Башкортстан Язучылар берлегенең җаваплы сәркатибе була.

Хәниф Кәрим әдәби иҗат җимешләрен 1930 елда ук бастыра башлый. Төрле елларда егермедән артык җыентыгы дөнья күрә. Рус шагыйрьләре әсәрләрен тәрҗемә итү өлкәсендә зур эш башкара. Сугышта язылган әсәрләреннән 3 җыентыгы чыга: "Шигырьләр" (1942 ел), "Мәхәббәткә үлем юк", (1943 ел), "Сугыш юллары" (1944 ел).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
; Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
* Уфада танылган әдип Хәниф Кәримне искә алалар
* Ташта эзләр калган...
* Язучы Хәниф Кәрим төшерелгән кәнвирт чыгарылды 
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Шарлавык

**Шарлавык** — елга суының елгадагы киртәгә очрап, аннан агып төшү күренеше.

Дөньядагы иң биек шарлавык – Эйнджел шарлавыгы, ул Көньяк Америкада урнашкан (Венесуэла).

Дөньядагы иң көчле шарлавыклар – Бразилия һәм Аргентина чигендә урнашкан Игуасу шарлавыгы, Африкадагы Замбези елгасындагы Виктория шарлавыгы, Төньяк Америкадагы Ниагара шарлавыгы.

Төркем:Шарлавыклар
Уйгыр теле

**Уйгыр теле** (кирил. *Уйғурчә* яки *Уйғур тили*; *ئۇيغۇر تىلى* яки *ئۇيغۇرچە*; , пиньинь Wéiwú'ěryǔ) — уйгырларның теле. Төрки телләр гаиләсенә керә. Сөйләшүчеләр саны якынча 9 млн. кеше. Кытайда (Шеңҗан-Уйгыр автономияле районында), Казакъстанда, Кыргызстанда, Үзбәкстанда һәм уйгыр халкы яшәгән башка урыннарда сөйләшелә.
Үзбәк теле белән берлектә төрки телләрнең уйгыр төркеменә керә.

## Шулай ук карагыз
* Уйгыр әдәбияты

## Сылтамалар
* Кытайча-Уйгырча сүзлек

Төркем:Төрки телләрТөркем:Карлук телләреТөркем:УйгырларТөркем:Уйгыр теле
Каракалпак теле

**Каракалпа́к теле** (*Қарақалпақ тили, Qaraqalpaq tili*) — каракалпаклар теле, Үзбәкстан республикасына кергән Каракалпакстан автоном республикасының рәсми теле.
Каракалпак теле күбесенчә Үзбәкстанның Каракалпакстан Автономияле Республикасында сөйләшелә. Әфганстанда якынча 2000 кеше һәм Россиядә, Казакъстанда, Төркиядә һәм дөньяның башка өлешләрендә кечерәк диаспораларда каракалпак телендә сөйләшәләр.
Каракалпак теле казакъ, комык, татар, башкорт телләре белән беррәттән төрки телләрнең кыпчак төркеменә керә. Лескикасы буенча казакъ теле аңа иң якын тел буларак санала.
## Әлифба

## Шулай ук карагыз

Төркем:Төрки телләр
Тыва теле

**Тыва теле** () – нигездә Тыва республикасында яшәүче тываларның теле. Төрки телләргә керә.

Сөйләшүчеләр саны якынча 264 мең кеше .

Тел коды **тув**, **tyv** (ISO 639).

## Кулланылыш
Тывада көндәлек тормышта киң кулланыла, тыва телендә китаплар, гәзитләр, телевизион программалар чыгарыла.

## Әлифба
1930 елга кадәр иске монгол әлифбасы, аннары латин алфавиты кулланыла. Бүгенге көндә язу кирилл әлифбасына нигезләнгән.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* http://www.tyvadyl.ru/  — Тыва теленә багышланган сәхифә
* Тыва Республикасы хөкүмәте порталында ''яңалыклар бүлегенең'' тыва телендәге версиясе .

Төркем:Төрки телләр
Мельбурн

**Ме́льбурн** ( //, шулай ук []) — зурлыгы буенча Австралиянең икенче шәһәре, Виктория штаты үзәге.

Шәһәр илнең мәдәни, икътисадый, сәнәгый мәркәзләренең берсе. Мельбурнны шулай ук дәүләтнең «*мәдәни һәм спорт башкаласы*» дип атыйлар. Шулай ук шәһәр архитектура үзенчәлекләре белән мәшһүр.

2015 елда чыккан Economist Intelligence Unit (EIU) тикшеренү төркеме дөньяда яшәү өчен иң уңайлы шәһәрләр исемлегендә беренче урынга Мельбурнны куйды. Беренчелекне шәһәр 5 еш рәттән тота.

Халкы күпмилләтле (180ләп милләт вәкиле) булган бу шәһәр паркларга һәм бакчаларга күмелгән. Аны хәтта бакча-шәһәр дип тә атыйлар. Мәдәни чаралар да монда бик еш уздырыла, спорт та шәһәрдә әһәмиятле урын били. Каланың архитектур күренеше викториан һәм заманча биналар синтезын чагылдыра.

Шул ук вакытта Мельбурн дөньяның иң кыйбат шәһәрләре исемлегендә 36нчы урында. Аеруча монда торак бәяләре югары икән.

## Тарих
1956 елның 22 ноябрендә Мельбурнда XVI Олимпия уеннары башлана.

## Танылган шәхесләр
* Кайли Миноуг (1968), җырчы (*сопрано*), кино актрисасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Австралия шәһәрләре
Төркем:Элекке башкалалар
Теоретик механика

**Теоретик механика** — механик хәрәкәтнең гомуми кануннарын һәм материаль җисемнәрнең үзара тәэсир итешүен өйрәнүче фән. Физиканың бер өлеше була торып, ул аксиоматик нигезле аерым бер фән буларак аерылып чыга һәм техникада киң кулланылыш тапканга күрә зур үсеш ала. 

## Төп бүлекләре
* кинематика
* динамика
* статика

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Теоретик механика
Ирек Мортазин

**Ирек Минзәки улы Мортазин** (1964 ел, 5 апрель, ТАССР, Саба районы) — журналист һәм блогчы, сәяси активист. Татарстан Республикасы президентының пресса үзәгенең элекке җитәкчесе (1999 — 2002).

## Биография
* 1981-1990 — СССР Хәрби Көчләре сафларында хезмәт итә.
* 1990-1991 — СССР халык депутаты В. Лопатин хезмәтчесе булып эшли.
* 1991 елдан журналистика белән шөгыльләнә башлый. «Русский Север», «Губернские вести», «Молодежь Татарстана» гәзитләрендә эшли.
* 1995 елдан — , «Молодежь Татарстана» гәзитенең баш мөхәррире урынбасары.
* 1995 елдан 1999 елга кадәр — Казандагы БДТРК  пункты мөдире.
* 1999 елдан — ТР президентының пресса үзәге җитәкчесе.
* 2002 елның июнь аеннан — Татарстан ДТРК рәисе.
* 2011 елдан Мәскәүдә яши, «Новая газета»ның .

## Ирек Мортазин эше
2008 елның 12 сентябрендә Ирек Мортазин үз блогында Татарстан президенты Минтимер Шәймиевнең үлеме турында хәбәр урнаштыра. Минтимер Шәймиев 18 сентябрьдә Тикшерү комитетына үзенә яла ягу турында гариза тапшыра. Шул ук елның декабрь аенда Тикшерү комитеты эш ача, 2009 елның август аенда Киров район мәхкәмәсе бу эшне карап үтә һәм Ирек Мортазинга гаепләү карары чыгара. Ул бер ел һәм тугыз айга ирегеннән мәхрүм ителү җәзасына хөкем ителә. 2009—2010 елларда җәза срогын Питрәч районы Пановка төрмәсендә уза.

## Гаилә хәле
Өйләнгән, өч баласы бар.
## Искәрмәләр


Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Россия журналистлары
24 ноябрь

**24 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның егерме дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 37 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  (Элек  Заир) — Инкыйлаб көне.
*  — Фән мәдәнияте көне.
*  — 2013, аналар көне 
*  — Байрак көне.
*  — Укытучылар көне.

###### 
* ,  Ассам штаты — Lachit Divas.
* Латин Америкасы — Приматлар гopуpлыгы көне.

## 
* 1642 — Голландияле *Абель Тасман* Австралия янында урнашкан утрауны ача.
* 1956 — калмык, карачай, балкар, чечен һәм ингушлар автономияләрен торгызу турында КПСС ҮК  карары чыга.
* 1961 — ның Генераль Ассамблеясе атом коралын тыю турындагы декларацияне кабул итә.

## 
 
* 1632 — Бенедикт Спиноза, Голландия фәлсәфәчесе. 
* 1729 — Александр Суворов,  гаскәр башлыгы, рус милли каһарманы.
* 1784 — Закари Тейлор, 
* 1804 — Виктор Вишневский, 
* 1851 — Петр Назимов, 
* 1864 — Анри де Тулуз-Лотрек, француз нәкышчесе һәм графигы.
* 1864 — Иннокентий, 
* 1869 — Габдулла Нәҗметдинев, 
* 1870 — Лев Карташёв, 
* 1877 — Яков Окуневский, 
* 1887 — Витаутас Вилейшис, 
* 1887 — Эрих фон Манштейн, алман дәүләт һәм хәрби эшлеклесе.
* 1888 — Дейл Карнеги, АКШ лекторы, мәшһүр китаплар авторы.
* 1903 — Михаил Гаврилов, 
* 1907 — Иоел Малкин, 
* 1909 — Виктор Ермилов, 
* 1911 — Александр Васильченко,  очучы-сынаучы, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1911 — Салих Батыев, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
* 1923 — Анастасия Грекова, 
* 1923 — Әхмәд Шашкин, 
* 1924 — Вәҗиһә Сәмәдова, 
* 1924 — Петр Попов, 
* 1925 — Симон ван дер Мер, 
* 1926 — Ли Җыңдао, 
* 1928 — Иосиф Дядькин, 
* 1936 — Анатолий Дударев, 
* 1937 — Асланбәк Хасбулатов,
* 1938 — Вәгыйз Хәмәев,
* 1946 — Матвей Романов,
* 1950 — Мөхәммәт Закиров, татар шагыйре.
* 1950 — Сергей Колесов, 
* 1960 — Искәндәр Галимов,
* 1963 — Илдар Шәймәрданов,
* 1975 — Сергей Кикин,
* 1979 — Физалия Гыйниятуллина,
* 1980 — Бранко Радивоевич,
* 1991 — Руслан Нуретдинов, Үзбәкстан спортчысы (авыр атлет).
* 1996 — Теа Луиза Стьернесунн,

## 

* 1870 — Граф Лотреамон, француз язучысы, шагыйрь.
* 1899 — Габдулла әт-Тәгыйши, солдат, сәясәт һәм дин эшлеклесе.
* 1904 — Иван Вишневский,
* 1926 — Леонид Красин,
* 1939 — Зинаида Юсупова, Юсупов нәселеннән соңгы кенәзбикә. 
* 1958 — Роберт Сесил, британияле юрист, Милләтләр Лигасының актив хезмәткәре һәм идеологы. 
* 1959 — Степан Эрьзя, сынчы. 
* 1973 — Николай Камов, 
* 1984 — Николай Намёткин, 
* 1989 — Әсгать Мирзаһитов, язучы, драматург.
* 1989 — Гали Надрюков, татар артисты.
* 1991 — Фредди Меркьюри, 
* 1992 — Фәйзулла Солтанов, 
* 1995 — Борис Ерофеев, 
* 1998 — Алексей Малышев, 
* 2002 — Михаил Девятаев, Кызыл Армия хәрби очучысы.
* 2003 — Сәйфетдин Газизи, 
* 2004 — Трофим Горинов, 
* 2005 — Валентина Близнова,
* 2008 — Идрис Мәсгутов, Татарстан Республикасының халык артисты.
* 2013 — Валерий Сальников,
* 2014 — Георгий Садовников,
* 2019 — Людмила Вербицкая,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:24 ноябрь
Myspace

**MySpace** — интернетта иң популяр социаль челтәрләрнең берсе.

Төркем:Социаль челтәрләр
Дәрҗия Аппакова

**Дәрҗия Аппакова**, тулы исеме **Дәрҗия Сәйфулла кызы Аппакова** (Дарья Семеновна, 1898 елның 2 марты — 1948 елның 28 мае) — татар язучысы, талантлы прозаик һәм драматург.

Дәрҗия Аппакова 1898 елның 2 мартында Татарстанның Түбән Кама районы Байгол авылында туа. 13 яшендә Казанга килеп, керәшен татарлары өчен ачылган укучылар мәктәбендә укый, аны тәмамлагач, берничә ел Казанда һәм туган авылында балалар укыта. 1922–1923 елларда Казан Зур театры каршындагы студиядә махсус белем алып чыккач берникадәр вакыт хәрби труппада артистка, аннары комсомол өлкә комитетында инструктор булып эшли. 1928–1943 елларда ул Урта Азиядә яши, укытучылык эше белән шөгыльләнә. 1943 елда Казанга әйләнеп кайта, гомеренең соңгы көннәренә кадәр язучылык эшен дәвам итә.

thumb|left|150px|<center>«Кечкенә Бануның тарихы» китабының тышкы бите
Дәрҗия Аппакова әдәбиятка журналистика аша килеп керә һәм татар балалар әдәбиятына шактый өлеш керткән прозаик һәм драматург булып әверелә. 1932–1940 елларда төрле милләт халыкларының үткәндәге һәм шул чор тормышын чагылдырган хикәя, повесть, романнары басылып чыга. Аеруча «Кечкенә Бануның тарихы» повесте популяр була, ул тиз арада татар, рус, үзбәк һәм инглиз телләрендә басыла, яратып укыла.

1943–1948 елларда Дәрҗия Аппакова төп игътибарын балалар драматургиясенә юнәлтә — «Тапкыр егет» (1943), «Шүрәле» (1944), «Бишек җыры» (1946), «Илдус» (1947) исемле пьесаларын иҗат итә.

1945 елда татар фольклоры мотивларына нигезләнеп язылган «Тапкыр егет» пьесасы Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында куела. Ул шулай ук, русчага тәрҗемә ителеп, Казанның Яшь тамашачылар театры сәхнәсендә дә уңыш белән бара.
Дәрҗия Аппакова — 1935 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Дәрҗия Аппакова 1948 елда, 50 яшендә вафат була.

## Сылтамалар
* Татар язучылары — Дәрҗия Аппакова
* Бөтендөнья татар телендә белем бирүче укытучылар интернет-җыены

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Балалар язучылары
Duslar.ru

**Duslar.ru**&nbsp;— татар халкының иң популяр социаль челтәрләре санала. Бүгенгесе көндә бөтен җир шары буйлап 90&nbsp;меңләп татарны берләштерә.

## Сайт аудиториясе
* duslar.ru аудиториясе  @ alexa.com
* duslar.ru аудиториясе @ hypestat.com

Төркем:Социаль челтәрләр
Төркем:Татар сайтлары
Ибраһим Абдуллин

**Ибраһим Әхмәтвәли улы Абдуллин** (,  — , ) — татар—башкорт язучысы, драматург, публицист, әдәби тәнкыйтьче, Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе. Татар һәм башкорт телләрендә иҗат иткән.

Ул Шаран районының Зирекле авылында туып үсә. 1957 елда Мәскәүдә Максим Горький исемендәге әдәбият институтын тәмамлый. Бөек Ватан сугышында катнаша. 1945—1952 елларда «Совет Башкортстаны» газетасының үз хәбәрчесе булып эшли. 1946 елда аның «Ул Уралдан иде» дип аталган тәүге хикәяләр җыентыгы дөнья күрә. Аннан соң аның бер-бер артлы проза китаплары басыла башлый. Зур күләмле әсәрләреннән «Хуш, Рим». «Тол хатыннар еламый», «Кош юлыннан барам» (сугыш каһарманы Гази Заһитов турында) дигән романнары укучыларның сөюен яулады. Бу китаплар рус телендә дә басылып чыкты.

Драматургия өлкәсенә килгәндә, аның «Тиле яшьлек», «Их, Өфе кызлары», «Яратам, яратам», «Җыр булып кайтырмын», «Айсылуның айлы кичләре», «Төшләр озын булмый», «Күңелләргә пәрдә кормагыз», «*Бер мәхәббәт язмышы*» *(реж. [[Шәүрә Мортазина|Ш.Мортазина]])* дигән пьесалары Башкортстан, Татарстан һәм башка төбәкләр театрларында сәхнәләштерелеп, озак еллар репертуардан төшмәде.

Әдипнең шигырьләренә язылган «Үз ягыма кайтсам», «Агыйделдә боз китә», «Яратам, яратам», «Баҗалар», «Зөлфия» һәм башка бик күп исемдәге җырлар әле булса эфирда яңгырый һәм җырчылар репертуарына кертелә.

Ибраһим Абдуллин 2005 елның 9 июлендә 85 яшендә вафат булды. Уфаның мөселман зиратында җирләнгән.

## Шулай ук карагыз
Р.Нигъмәти. “Девон” турында тагын бер тапкыр.Октябрь, 1948 ел, 7 сан.

Б.Бикбай.Драматург И. Абдуллин. Уфа, 1958 ел.

Ә.Зәйнуллин. Бер мәхәббәт язмышы. Ағиҙел, 1962 ел. 1 сан.

Р.Ишморатов, А.Әхмәдуллин. Легендар герой хакында спектакль. Социалистик Татарстан.1962 елның 10 июль саны.

Г.Рамазанов.Беспокойная память. Литературная Россия, 1977 ел, 11 февраль саны.

Б.Рафиков.Эшләми калган көнем бик сирәк.Ағиҙел,1980 ел, 9 сан.

М. Гайнуллин, Г. Хөсәенов. Совет Башкортстаны язучылары. Уфа, 1988 ел, 22 бит.

## Әдәбият
* *[[Әнвәр Сөләйманов]]*. Үз театрын булдырган әдип. «Мәдәни Җомга», 2020 ел, 18 сентябрь, 18нче бит.

## Сылтамалар
* Башкортстанда танылган язучы Ибраһим Абдуллинны искә алалар 
* Татар электрон китапханәсе 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Дейл Карнеги

**Дейл Бре́кенридж Ка́рнеги** (ингл. *Dale Breckenridge Carnegey*, 1922 елдан соң — *Carnegie*; 1888 елның 24 ноябре — 1955 елның 1 ноябре) — АКШ язучысы, педагог. Ул конфликтсыз һәм уңышлы аралашу концепциясен төзи. Шушы темага күп лекцияләр укый. Аның китаплары бүген дә популяр.

## Шулай ук карагыз

Төркем:АКШ язучылары
Михаил Худяков

**Михаил Худяков** (1894 ел, 15 сентябрь, Вятка губернасы, Малмыж шәһәре — 1936 ел, 12 декабрь) — күренекле рус тарихчысы, археолог, этнограф, фольклорчы. Төп фәнни хезмәтләре татарлар тарихына, Идел буе Болгары, Казан ханлыгы дәүләтләре тарихына багышланган.

## Биография
Рус сәүдәгәре гаиләсендә туа. Казан классик гимназиясендә, аннары КДУның тарих бүлегендә укый. Укыган чакта ук Идел буе халыкларының тарихы һәм этнографиясе белән кызыксына башлый. 
1919 — 1925 елларда Казан музееның археология бүлегенең мөдире була. 1918 елда Малмыжда Тарих җәмгыяте кора һәм Кузебай Герд ярдәмендә халык иҗаты әсәрләрен, ар һәм мари халыкларының төрле риваятьләрен туплый башлый.

Михаил Худяков ар телен белә торган була.

Университетны тәмамлаганнан соң ул Казанда укытучы, эзләнүче-галим, музей эшләрен башлап җибәрүче булып эшли.

1925 елда ул Ленинградка күченә. 1920-елларда Урта Иделдә яшәүче халыкларның тарихын һәм этнографиясен өйрәнүгә күп көч куя.

1935 елның 17 февралендә ул тарих фәннәре докторы дәрәҗәсенә ирешә.

1936 елда ул троцкизмда гаепләнә һәм шул ук елның 12 декабрендә атып үтерелә. 1957 елда ул тулысынча реабилитацияләнә.

Татар җәмәгатьчелеге арасында үзенең «Очерки по истории Казанского ханства» дип аталучы тарихи әсәре белән танылган.
## Истәлек
* 2005 елдан  Казанның тарихи үзәгендә (*[[Казанның Вахитов районы|Вахитов районы]]*) Худяков исемен йөртүче урам урнаша.

Төркем:Рус тарихчылары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе тарихчылары
Шәһәр тибындагы бистә

**Шәһәр тибындагы бистә** (кыскача *ш.т.б.*, ) — СССР вакытында чыгарып ясалган җирлек төре. Халык исәбе буенча шәһәр һәм авыл арасында.

Шәһәр тибындагы бистәләрдә халыкның төп өлеше (85 % тан) авыл хуҗалыгыдан тыш өлкәләрендә эшли. Советлар вакытында поселокның халык исәбе 3 мең кешедән башланды (шәһәрнең — 12 мең кешедән).

«Шәһәр тибындагы бистә» атамасы белән **«эшчеләр бистәсе»** атамасы да куллана. Болар атамалар мәгънәсе бик якын. Әмма шәһәр тибындагы бистә — география атамасы, ә эшчеләр бистәсе (э.б.) — идарә-хуҗалык төшенчәсе.

2008 елның 1 гыйнварына Россиядә 1361 шәһәр тибындагы бистә бар. Халык исәбе буенча (2010) Россиядә иң зур шәһәр тибындагы  бистәсе - Ставрополь краендагы Горячеводский (36 965 кеше).

## Постсовет пространствосында
### [[Азәрбайҗан]]
2011 елда Азәрбайҗандә (шул исәптә Таулы Карабах Республикасы котроле астындагы территорияләрдә) 256 шәһәр тибындагы бистә () булган.

### [[Әрмәнстан]]
1990-елларда барлык шәһәр тибындагы бистәләр () авылларга яки шәһәрләргә үзгәртеп корылганнар.

### [[Белорусия]]
2008 елда Белорусиядә 94 шәһәр тибындагы бистә () булган.

### [[Грузия]]
2011 елда Грузиядә 50 шәһәр тибындагы бистә () булган, шул исәптә Төньяк Осетиядә һәм Абхазиядә — 8 шәһәр тибындагы бистә.

### [[Казакъстан]]
2010 елда Казакъстанда 55 шәһәр тибындагы бистә () булган.

### [[Кыргызстан]]
2010 елда Кыргызстанда 55 шәһәр тибындагы бистә () булган.

### [[Латвия]]
1990—1993 елларда барлык шәһәр тибындагы бистәләр () авылларга яки шәһәрләргә үзгәртеп корылганнар.

### [[Молдавия]]
1990-елларның башында барлык шәһәр тибындагы бистәләр авылларга яки шәһәрләргә үзгәртеп корылганнар. (чыгарма: Днестр буе Молдован Җөмһүрияте территориясе.

### [[Таҗикстан]]
2011 елда Таҗикстанда 57 шәһәр тибындагы бистә булган.

### [[Төркмәнстан]]
2012 елда Төркмәнстанда 78 шәһәр тибындагы бистә булган.

### [[Үзбәкстан]]
*Моны карагыз: *'Үзбәкстан шәһәр тибындагы бистәләре**'

### [[Украина]]
2009 елда Украинада 855 шәһәр тибындагы бистә булган. 2001 елның җанисәбе буенча иң зур ШТБ — Харковь өлкәсендәге Ковшаровка (20 729 кеше).

### [[Эстония]]
2006 елда Эстониядә 10 шәһәр тибындагы бистә булган.

## Моны да карагыз
* Россия шәһәр тибындагы бистәләренең исемлеге

Төркем:Торак пункт
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Кузебай Герд

**Кузебай Герд** (Кузьма Павлович Герд-Чайников, 2.01.1898, Зур Докя авылы,  Нократ губернасы,  — 1.11.1937, Сандармох, / Карел АССР, ) — күренекле удмурт шагыйре.

## Биография
Җиде яшендә әтисез кала. Матди авырлыкларга карамастан әнисе аны башлангыч мәктәпкә бирә. Башлангыч мәктәптән соң ул Вавож авылы мәктәбендә белем ала.

1912 елның августында ул Кукарск укытучылар семинариясенә укырга керә. 1916 елның маенда ул семинарияне уңышлы тәмамлый. Аннары Малмыж өязе Зур Уча авылында укытучы була.

1918 елда Михаил Худяков оештырган Малмыж тарих җәмгыятенең актив катнашучысы булып китә. Удмурт фольклорын һәм этнографиясен өйрәнүдән тыш ул шулай ук мари халкының риваятьләрен туплау белән дә шөгыльләнә.

1920 елның сентябрь аенда ул удмурт телендә «Муш» («Бал корты») дип аталучы балалар өчен беренче журнал чыгара башлый.

1921 елның гыйнварында ул туган авылына кайта һәм укытучы булып эшли башлый. Шул ук елны аны Ижау шәһәренә халык мәгарифе бүлегенең мәктәпкәчә белем бирү мөдире буларак чакырып алалар.
 
1922 елда ул «Крезьчи» дип аталучы беренче шигырь җыентыгын бастыра. Ул үз эченә 1915 — 1921 елларда язылган шигырьләрне ала. Шул ук елның көзендә ул җирле идарә тәкъдиме буенча Мәскәүгә В.Я.Брюсов ис. Югары әдәби-сәнгать институтына укырга китә.

1925 елда ул институтны тәмамлый. Башта аспирантурага керә, аннары аннан китәргә һәи туган ягына кайтырга мәҗбүр була.

1927 елда аның «Сяськаяськись музъем» һәм 1931 елда «Лёгетъёс» исемле шигырь җыентыклары басыла.

1920-еллар ахырында Гердны милләтчелектә һәм советлар хөкүмәтенә каршы булуда гаепләүләр башлана. 1932 елның 13 май көнендә Ижауда да ул кулга алына. 1933 елның нояберендә атып-үтерелүгә хөкем чыгарыла, 10 елга хәзмәт лагерларына җибәрүгә алмаштырыла һәм Соловецки утрауларындагы ГУЛАГ лагеренә сөргенгә җибәрелә. 1937 елның 14 октябрь көнне Ленинград өлкәсе НКВД бүлекчәсенең махсус шурасы белән атып-үтерелүгә хөкем ителә, дөнья белән 1 ноябрендә Карел АССРның Медвежьегорск районы Сандармох ызанында хушлаша.

## Сылтамалар
* Герд, Кузебай. Люкам сочинениос : куать томен ; [Т.] 1 : Кылбуръёс, поэмаос / Куӟебай Герд ; [люказ, азькыл гожтӥз но валэктонъёс сётӥз Ф. К. Ермаков]. — Ижевск : Удмуртия, 2001. — 351 с. (Әсәрләр җыентыгы: беренче том: Шигырьләр, поэмалар) — ISBN 5-7659-0055-0
* Герд, Кузебай. Люкам сочинениос : куать томен ; [Т.] 2 : : Нылпиослы кылбуръёс, поэма, веросъёс; мӧйыослы кылбуръёс, поэмаос / Куӟебай Герд ; [люказ, азькылъёс гожтӥз но валэктонъёс сётӥз Ф. К. Ермаков]. — Ижевск : Удмуртия, 2002. — 238 с. (Әсәрләр җыентыгы: икенче том: балаларга шигырьләре, хикәяләр, поэмалар; борынгы шигырьләр, поэмалар) — ISBN 5-7659-0106-9
* Герд, Кузебай. Люкам сочинениос : куать томен ; [Т.] 3 : Веросъёс, повесть, пьесаос, статьяос, научной ужъёс, гожтэтъёс / Куӟебай Герд ; люказ, азькыл гожтӥз но валэктонъёс сётӥз Ф. К. Ермаков. — Ижевск : Удмуртия, 2004. — 326 с. (Әсәрләр җыентыгы:  өченче том:Хикәяләр, повестьлар, пьесалар, фәнни хезмәтләр, хатлар.)- ISBN 5-7659-0243-Х

## Искәрмәләр

Төркем:Удмурт шагыйрьләре
Төркем:Удмурт милләтле шагыйрьләр
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Удмурт язучылары
Кәрим Әмири

**Кәрим Әмири** (тулы исеме **Кәрим Хөсәен улы Әмиров**) — татар язучысы, шагыйрь һәм драматург. Әдәби псевдонимнары — 1. Кәрим Әмири; 2. Карт чаян; 3. Черки; 4. Борча; 5. Кәләй; 6. Әрәм. 7. Хәбәрче трест.

Кәрим Әмири 1893 елда хәзерге Башкортстанның Тәтешле районы Бүл-Кайпан авылында туа. Мәдрәсәдә укыганнан соң, ул Уфа һәм Пенза губерналарындагы авылларда балалар укыта. 1918 елда Казанга килеп, укытучылык эшен дәвам иттерә, бер үк вакытта матбугат органнарында (“Эш”, “Кызыл Армия”, “Татарстан” газеталарында) корректор һәм әдәби хезмәткәр булып эшли.

Кәрим Әмири әдәбият мәйданында 1913 елдан күренә башлый. Беренче шигыре шул елларда Ырынбурда чыгып килүче «Шура» журналында басыла. 1919 елда аерым китабы дөнья күрә. Шул еллардан башлап Кәрим Әмиринең шигырьләре, поэмалары, хикәяләре һәм драма әсәрләре басыла башлый. 

Октябрь революциясеннән сон, гражданнар сугышы һәм НЭП чорларында, аеруча актив эшли: газеталарда һәм журналларда аның бер-бер артлы шигырьләре һәм поэмалары («Даһи» (1918), «Ике дус» (1919), «Идел буенда». (1919), «Шәрык сәхрәсе» (1920), «Сулган чәчәк» (1921), «Ачлык көннәрендә»» (1921), «Бабай» (1922) һ. б.) басылып чыга.

Яшь драматург Кәрим Әмиринең болгар-татар шагыйре Кол Галинең “Кыйссаи Йосыф” әсәренең сюжетына нигезләнеп язылган “Йосыф белән Зөләйха” трагедиясе 1922 елда Татар дәүләт театры сәхнәсендә уйнала һәм театр тәнкыйтьчеләре тарафыннан уңай бәяләнә. Үз чорының тискәре күренешләрен фаш иткән “Печән базары” (1925), “Казан кызы” (1925) һәм 1905 елдагы революцион көрәшне сүрәтләгән “Пайтәхет җәлладлары” (1925) пьессалары да 1925-1928 елларда театр сәхнәләрендә күп тапкырлар куела. Кәрим Әмиринең тагын “Таң вакыты” һәм авылларда күмәкләшү елларын тасвирлаган “Зәңгәр күл” исемле пьесалары бар.

Шул ук егерменче, еллар ахырында әдип гражданнар сугышы чорында Уралда беренче коммуналар төзү, ак бандаларга каршы көрәш вакыйгалары тырткан «Урал баласы» (1929) исемле повестен һәм балалар өчен «Завод мәктәбендә», «Фабрик баласы», «Югалган малай» кебек хикәяләрен иҗат итә.

1929—1932 елларда Уралда һәм Кузбасста татар эшчеләре өчен чыгып килгән газеталарда хезмәт итә.

Утызынчы еллардан башлап әдип, нигездә, балалар өчен яза. Аның «Музыкант» исемле озын хикәясе һәм «Ак кәҗә» исемле әкият-поэмасы аерым китап булып басылып чыга. Бөек Ватан сугышы вакытында «Көрәш җырлары» дигән шигырьләр җыентыгы дөнья күрә.

1939 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Кәрим Әмири 1962 елның 28 гыйнварында Казанда вафат була.

## Сылтамалар
* Татар язучылары — Кәрим Әмири
* Татар электрон китапханә

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар драматурглары
В кругу друзей

**в Кругу Друзей** () — рустелле, тулысынча бушлай булган социаль челтәр *(эллеккеге исеме *'Одноклассники. KM.RU*' дип аталган)*,сыйныфташларны һәм беркурсташларны,яңа һәм иске дусларны табу өчен кулланыла. КМ онлайн ширкәтенә керә, портал хуҗасы KM.RU.

2009 елның июленә әлеге сәхифәдә 5 млн кулланучы исәпләнә.

Төркем:Социаль челтәрләр
Төркем:Россия сайтлары
Җанлы Көндәлек

**Җанлы көндәлек**, **ҖК** ()&nbsp;— онлайн көндәлекләрне *([[блог]]ларны)* Интернетта урнаштыру өчен блог-платформа, аны шулай ук бу платформада аерым бер блог *(«көндәлек»)* итеп тә карарга мөмкин. Блогларның гади бер хезмәт күрсәтүләре: мәкаләләр, язмалар урнаштыру, шул мәкаләләргә карата фикерләр, сораулар калдыру; шулай ук өстәмә функцияләр дә бар, шуларның күбесе бушлай итеп барлык кулланучыларга да кулланырга мөмкин. Соңгы вакытка кадәр бушлай блогларда җәҗбүри реклама булмавы белән аерылып тора.

## Сылтамалар
* Рәсми сәхифә
* LiveJournal төзелеше
* Eugene Gorny. Russian LiveJournal: National specifics in the development of a virtual community  
*  livejournal серверы ярдәмендә эшләү алымнары 
* ҖК сәхифәсенә карата файдалы сылтамалар
* "Җанлы Көндәлек" белән эшләү хезмәткәрләре 

## Искәрмәләр

Төркем:Социаль челтәрләр
Төркем:АКШ сайтлары
My Opera

**My Opera** —  Opera браузерын кулланучылар җәмгыять үзәге. Әлеге төркемгә көн саен 7 500 кулланучы теркәлә, барлыгы бергә әлеге сәхифәдә  5 млн кулланучы. Кулланучыларга ярдәм күрсәтүдән тыш, бу чын социаль челтәр дип тә әйтергә мөмкин , монда блог, фоторәсемнәр  урнаштыруны үз өченә ала. Һәрвакыт  *«Атна кулланучысы» */*«Member of the Week»* билгеләнә.

## Тарих

Җәмгыять үзәге 2001 елның август аенда барлыкка килә, сәхифә дип карасак, ул Opera браузеры буенча ярдәмлек кенә булып тора. Сәхифәне беренче яңарту 2001 ел 11 сентябрь һәм 15 декабрь 2003 ел көннәрендә күзәтелә. Кулланучыларга бу яңартулар нәтиҗәсендә яңа мөмкинчелекләр дә ачыла.

2005 елның сентябрендә сәхифәнең өлеше тагын да киңәя төшә.  Фотоальбом, блоглар, сәхифәдә үз төркемеңне ясау һәм 300 МБ кирәкле эш тирәлеге. Блогларның яңарышы MMS хатлар барлыкка килү белән бәйле.

2006 елда   Opera Software серверында җиһазларны алмаштыру була һәм 26 октябрдә яңа сәхифәнең  бета-тикшерү башлана..

## Сылтамалар
* Opera Widgets —  Opera һәм Opera Mobile браузерлары өчен  виджетлар җыентыгы
* Opera Labs  —  Opera браузерының яңартулар турындагы рәсми блогы
* Dev.Opera — төзүчеләр өчен сәхифә
* Opera Portal  — башлангыч бит.

### Искәрмәләр

Төркем:Социаль челтәрләр
Сызгыра торган ук

**Сызгыра торган ук** дип борынгы төркиләр кулланган ук төре атала. Ул чыгарган тавышы белән дошманнарны куркытып пошаманга салыр өчен һәм гаскәргә кая хәрәкәт итәргә кирәклекне белдерер өчен кулланылган. Тавыш чыгарсын өчен укның очлыгында куыш ясала торган булган. Тарих буенча сызгыра торган укларны беренче булып Мөде хан куллана. Алар шулай ук күпмедер вакыт дәвамында Госманлы дәүләте гаскәрләрендә хәрәкәт юнәлешен күрсәтү өчен кулланыла торган була. 

Төркем:Утсыз кораллар
Төркем:Борынгы сугыш кораллары
Мөде хан

**Мөде хан** (шулай ук **Моду** яки **Маодун** (, пиньинь: Mòdú chānyú; т.: б.э.к. 234 ел - үл. б.э.к. 174 ел) - хунну империясенә нигез салучы һәм б.э.к. 209 елдан алып б.э.к. 174 елга кадәр аның идарәчесе (шаньюй). Сызгыра торган укларны беренче булып гамәлгә кертүче буларак билгеле. 

Кайбер галимнәр аны угыз төркиләрендәге һәм уйгурлардагы мифик шәхес Угыз хан белән тәңгәлләштерәләр. 

Төркем:Хунну
Энергия

**Эне́ргия** — материянең төрле хәрәкәт формаларының үлчәме булган скаляр физик зурлык. 

## Энергия төрләре
Механикада *[[потенциаль энергия|потенциаль]]* һәм *[[кинетик энергия]]* төшенчәләре кертелә. Аларның суммасы тулы энергияне тәшкил итә.

Кырларның барлык төрләре энергиягә ия. Кырга карап берничә энергия төре бар: электрик, гравитацион, төш энергиясе һ.б.

Термодинамика эчке энергияне һәм башка термодинамик потенциалларны карап үтә.

## Шулай ук карагыз

Төркем:ЭнергияТөркем:Халәт функцияләре
Равил Шәрәфиев

**Равил Шиһап улы Шәрәфиев**&nbsp;— Камал театры актеры, Русиянең (1988) һәм Татарстанның (1978) халык артисты, Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты, Татарстанның М. Җәлил (1978) М. Сәлимҗанов (2023) исемендәге бүләкләре лауреаты.

## Биографиясе

1938 елның 5 апрелендә Татарстанның Балык Бистәсе районы Олы Солтан авылында туа. 1961 елда Мәскәүнең Щепкин исемендә­ге Югары театр училищесын (татар студиясе) тәмамлый. Аннары татар академия театрында эшли башлый.

2024 елның 20 июнендә (86 яшендә) Камал театры сәхнәсендә Флорид Бүләков әсәре буенча куелган «Сөясеңме, сөймисеңме...» спектаклендә *Карт* ролендә уйнап, сәхнә белән хушлаша.

## Рольләре
### Театрда

### Фильмнарда
* «Беренче театр»
* «Бөркетләр»
* «Югалту»

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1978 ― Татарстан АССР халык артисты 
* 1988 ― РСФСР халык артисты
* 1992 ― Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе
* 2019 ― «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале
* 2023 ― «Дуслык» ордены ― *театр сәнгатен үстерүгә зур өлеш керткәне, күпьеллык нәтиҗәле иҗади эшчәнлеге өчен*
* 2023 ― Марсель Сәлимҗанов премиясе
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Камал театры сайты
* «Сагынмасам да, оныта алмыйм»
* Балачак хатирәләре
* Равил Шәрәфиев: «Тизлек яратканга җәяү йөрим»
* Равил Шәрәфиев, Хәлим Җәләл, Рәшит Сабиров катнашында «Чаткылар» пьесасыннан өзек

## Шулай ук карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Төркем:Щепкин театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Марсель Сәлимҗанов премиясе лауреатлары