open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хосусыйлаштыру

**Хосусыйлаштыру** (, ) — базар икътисадына күчкәндә милек формасын үзгәртү юлы белән эшханәләрне дәүләт карамагыннан чыгару алымы.

## Гомуми процесс
Хосусыйлаштыру нәтиҗәсендә физик затлар һәм аларның берләшмәләре дәүләттән эшханәләрне, торакларны, җир участокларын, дәүләт һәм муниципаль милекнең башка төрләрен, шулай ук акционерлык җәмгыятләренең һәм ширкәтләренең устав капиталындагы өлешләрне хосусый милек (яки өлешле күмәк милек) итеп үзләренә сатып алалар.

## XX гасыр азагы Россиядә хосусыйлаштыру
Хосусыйлаштыруның башлангыч дәверендә ваучерлар һәм хосусыйлаштыру чеклары киң файдаланыла. Татарстанда, Россиядәгедән аермалы буларак, хосусыйлаштыруның үзенчәлекле үз программасы тормышка ашырылды. Мәсәлән, башлангыч дәвердә хосусыйлаштырылучы мөлкәтнең кыйммәте якынча базар хакы белән бәяләнде, бу исә мөлкәтнең кыйммәтен төгәлрәк бәяләргә мөмкинлек бирде; шулай ук Россия ваучерлары белән беррәттән республика гражданнары өчен исемле хосусыйлаштыру кертемнәре (чеклары) кулланылды. Татарстан Республикасының хосусыйлаштырудагы тагын бер мөһим үзенчәлеге — аның башлыча хезмәт коллективлары аша үткәрелүе һәм коллектив әгъзаларына тавыш бирүгә хокуклы акцияләрнең күбрәк өлешен алу мөмкинлеге тудыру өчен өстенлекләр бирелү. Бу исә хезмәт коллективларына эшханәләр белән идарә итүдә реаль катнашу мөмкинлеге бирә дип саналды.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Хосусый милек
Хосусый милек

**Хосусый милек** — законнар тарафыннан икърар ителгән милек формасының бер төре; ул физик һәм юридик затның мәгълүм бер күчемле яки күчемсез милеккә хокуклы булуын аңлата. Хосусый милек иясе үз мөлкәтенә хуҗа булуын, аңардан файдалануны һәм аның белән эш йөртүне үзе теләгәнчә тормышка ашыра. Хосусый милек — аерым гражданнарның һәм алар берләшмәләренең теләсә кайсы төр икътисади ресурслар ку ләменә (өлешенә) ия булуга, файдалануга һәм идарә итугә дәуләт тарафыннан танылган хокукы.

Иң элек хосусый милеккә хокук бары тик корал көче белән генә яклана, ә милекчеләр рәтендә бары тик корольләр һәм феодаллар гына була. Әмма соңрак, сугыш һәм революцияләр кайнаган озьш юл узганнан соң, кешелек милек алырлык кереме булган һәр граждан хосусый милекчегә әверелерлек цивилизация төре ала.

Хосусый милеккә хокук икътисади ресурслар хуҗаларына алардан ничек файдалануны мөстәкыйль хәл итү мөмкинлеге бирә (бары тик җәмгыять мәнфәгатьләренә генә зыян китерерлек булмасын). Шуның белән бергә, икътисади ресурслардан чикләнмәгән файдалану ирегенең икенче ягы да бар: хосусый милек хуҗалары аннан файдалануньщ үзләре сайлаган вариантлары өчен икътисади яктан тулысынча җаваплы булалар. Башкача әйтсәк, алар сайлаган вариант уңышлы булып чыкса, файда күрәләр, ә ялгышкан очракта үз милекләренең бер өлешен яки тулысынча ук югалтырга мөмкиннәр.
## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Хосусый милек
Лот

**Лот** - килешү буенча сатуга куела торган товарлар җыелмасы яки аларның мәгълүм бер өлеше; әйберләрне аукционнарда сатканда киң кулланыла. Сатуга тәгъдим ителгән товар йә бер генә әйбердән (чабыш аты, автомобиль, нәселле төрлек), йә сыйфаты ягыннан тәңгәл булган берничә әйбердән (җәнлек тиреләре) торган аерым лотларга бүленә. Аукциондагы тәртип номеры куелган һәр лотка аерым бәя билгеләнә.

Төркем:Сату
Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Сәүдә
Күчемсез милек

**Күчемсез мөлкәт** - җир һәм башка табигый байлыклар, шулай ук турыдан-туры җиргә бәйле булган һәм аңардан аерымлана алмый торган төзелешләр, корылмалар, күпъеллык үсентеләр һ.б. Күчемсез мөлкәт турында төзелгән килешү махсус теркәлергә тиеш; аерым очракларда җир хуҗасының да ризалыгы таләп ителә. Күчемсез мөлкәтне закладка салу да махсус кагыйдәләр нигезендә башкарыла.
 
## Тɵрле иллəрдə
**Чехиядə** кучемсез милек махсус кадастрда теркəлгəн, бу кучемсез милек кадастры Чех җир хезмəте həм кадастр идарəсе карамагы астында тора. Чын халəткə карата, кучемсез милек кадастры həркем ɵчен мɵмкин исемлек həм анарга кертелгəн билгелəр дɵрес булып санала (материалныӊ ачыклыгы принципы). Кучемсез милек белəн булган бɵтен хокук мɵнəсəбəтлəрнеӊ узгəрешлəре (милек хокуклары кучу, авырлыклар, залог хокуклары,  башкаручы битлəр) həрвакыт кадастр идарəсенə китерелергə тиеш, həм бу идарə узгəрешлəрне рəсмилəштерə.
 
**Россиядə** хокук Дəулəт теркəуе кучемсез милек хокукы языуныӊ Бердəм дəулəт исемлегенə кертелуе белəн ашырыла həм кучемсез милек хокукы билгелəре Бердəм дəулəт кучемсез милек реестрына кертелə (ЕГРН). Əгəр канун килешунеӊ дəулəт тарафыннан теркəлуен билгели икəн, бу килешулəр мəҗбури дəулəт тарафыннын рəсмилəштерелə. Аӊлашмалы милек хокукы кучуе дəулəт тарафыннан рəсмилəштерелə. Россиядə кучемсез милек  аӊлашмалары теркəлуен махсус дəулəт идарəсе – Федераль дəулəт теркəу, кадастр həм картография хезмəте башкара. Аӊлашмалар ике тɵрле бердəй хокук кече булган нотариаль həм гади язылу рəвешендə тɵзелə.
 
**Беларус Республикасында** дəулəт теркəу сферасында булган дəулəт оешмалары системасын Беларус Республикасыныӊ Хɵкумəтенə буйсынган дəулəт теркəве сферасында махсус дəулəт вəкиллеге идарəсе (Дəулəт мɵлкəт), республика дəулəт теркəу əгъзасы (ГУП «Милли кадастр агентлыгы»), дəулəт теркəу территориаль əгъзалары тəшкил итə. Республика оешма теркəучесе мɵлкəт комплексы булган предприятиегə карата теркəу хезмəтлəрен башкара, həм бу хезмəтлəр Беларус Республикасы хɵкумəте белəн билгелəнгəн тəртиптə утə.
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Милек
Төркем:Икътисад терминологиясе
Күчемле милек

**Күчемле милек** — күчемсез милеккә кермәгән барлык төр мөлкәт. Күчемле мөлкәтне сату яки сатып алу өчен гадәттә махсус кагыйдәләргә таянып эш йөртү таләп ителми.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Милек
Төркем:Икътисад терминологиясе
Ломбард

**Ломбард** - күчмә мөлкәтне закладка салу шарты белән ссуда бирүче, шулай ук шәхси куллану әйберләрен һәм өй кирәк-яракларын артык зур булмаган түләү шарты белән сакларга алучы кредит оешмасы. Ломбардларга рөхсәт кәгазе (лицензия) бирү тәртипләрендә бәян ителгәнчә, ломбардлар закладка салынган яки сакларга алынган әйберләрне үз исәпләренә тулы бәясе буенча страховкаларга бурычлылар.

Төркем:Кредит
Төркем:Икътисад терминологиясе
Матди җаваплы зат

**Матди җаваплы зат** - үзенә ышанып тапшырылган кыйммәтләрне саклауны тәэмин итүче, ә тәэмин итмәгән очракта күрелгән зыян өчен мәгълүм законнардагы кагыйдәләр буенча тулы матди җаваплылык йөкләнгән хезмәткәр.

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Хезмәт
Облигация

**Облигация** - 
# күрсәтелгән вакытта облигация иясенә аны чыгаручыдан облигациянең номинал бәясен яки мөлкәт рәвешендә шуңа тәңгәл икенче бер әйбер алырга хокук бирүне раслаучы кыйммәтле кәгазь. Облигация аның иясенә облигациянең номинал бәясенә нисбәтән мәгълүм процент табыш алырга яки бүтән төр өстенлеккә хокук бирә; 
# әлеге документны чыгаручы зат (бурыч алучы) белән шушы документ иясе (кредитор) арасындагы бурычлылык мөнәсәбәтләрен раслаучы кыйммәтле кәгазь. Облигацияләр исемле яки аны күрсәтүче затныкы булырга мөмкин.

Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Документлар
Рента

**Рента** - 
# эшмәкәрлек белән шөгыльләнмичә капиталдан яисә мөлкәттән даими алына торган керем; шулай ук күчемсез мөлкәттән файдаланган өчен түләнә торган аренда хакы; 
# иминият алучы оешма тарафыннан иминият бирүче оешмага ел саен түләнә торган мәгълүм сумма.

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Капитал
Ришвәт

**Ришвәт** — хезмәт урыны биргән хокуклардан файдаланып, ришвәт бирүченең мәнфәгатьләрен канәгатьләндерү йөзеннән теге яки бу гамәлне кылу (яки кылмау) өчен дәүләт хезмәтендәге кешегә бирелгән акча, матди кыйммәтләр яки күрсәтелгән хезмәт.
Төркем:Җинаятьчелек
Аксакова йорты (Казан)

**Аксакова йорты** — Казанның Карл Маркс һәм Лобачевский урамнары кисешкән урында урнашкан, XIX гасырда төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта 1852-1864 елларда Александр Бутлеров яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Карл Маркс урамы, 29 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 29** — Казанның Карл Маркс һәм Лобачевский урамнары кисешкән урында урнашкан, 1869 елда Павел Аникин проекты буенча төзелгән ике катлы торак йорт. Бу йортта 1927-1929 елларда Шамил Госманов яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Төркем:Казанның Лобачевски урамы
Пура Таман Айюн

**Пура Таман Айюн** Индонезиядә, Балида, Бадунг районында Менгви суб-районында Бали гыйбадәтханәсе һәм бакчасы. Хенк Шульте Нордхолт үзенең *Негара Менгви* китабында язганча Таман Айюн 1750-нче елда яңартылган булган. Архитекторның исеме "Хобин Хо" буларак бирелгән. Гыйбадәтханә бакчасы "Дөнья тирәли 80 бакчада" телевизион программасында күрсәтелгән булган.

## Галерея

File:Barong, Pura Taman Ayun 1501.jpg|Баронг.
File:Main sanctum, Taman Ayun.JPG|Төп изге урын.
File:Garuda Shrine, Pura Taman Ayun 1509.jpg|Гарудага табыну урыны.
File:Taman Ayun temple.jpg|Меру манаралары, пагода-сыман изге урыннар.
File:Pura Taman Ayun.JPG|Bale bengong, бакчага карау павильоны.


## Шулай ук карагыз
*Тан Ху Чин Джин

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Рудольф Һуммерт

**Рудольф Һуммерт** (,  — , ) — РИ музыка педагогы, пианиночы һәм көйязар, Казан музыка училищесы директоры.
Муса Җәлил проспекты (Яр Чаллы)

**Муса Җәлил проспекты** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә урнашкан урам.
Почта индекслары 423820, 423800, 423850, 423824, 423850, 423802. ОКАТО коды 92430000000.
Координатлары 55.696727°, 52.31344°.

    
## Урнашуы
Яр Чаллының Иске шәһәр өлешендә, Комсомол районында, ГЭС бистәсендә, 7нче, 6нчы, 5нче, 2нче, 4нче, 9нчы, 8нче (а, б) һәм 10нчы комплексларда урнашкан урам. Чулман елгасының (Түбән Кама сусаклагычы) сулъяк яры буйлап, елга агымы юнәлешендә сузыла. Әлмәт тракты һәм Магистраль урамы белән киселештә башлана. Мәләкәс елгасы аркылы күпердә Яр Чаллы тракты булып дәвам итә. Казан проспекты, Яшьлек , Энергетиклар тыкрыгы, Монтажниклар тыкрыгы, Гидротөзүчеләр урамы, Есенин тыкрыгы, Валерий Шадрин тыкрыгы, Гафиятуллин тыкрыгы, Батенчук урамы, Корчагин бульвары, Тинчурин бульвары, Үзәк урам, Гагарин урамы, Габдулла Тукай яр буе урамы белән кисешә. 

## Тарих
1985 елда Яр Чаллының беренче проспекты һәм скверы  Советлар Берлеге Каһарманы шагыйрь Муса Җәлил (*[[1906 ел|1906]]—[[1944 ел|1944]]*) хөрмәтенә аталган.

## Игътибарга лаек объектлар
* Сидоровка паркы
* Комсомол паркы
* 6 йорт — Л. Б. Васильев исемендәге Кама дәүләт автомеханика техникумы
* 7 йорт — Тимер юл вокзалы 
* 9 йорт — Автовокзал
* 2нче шәһәр хастаханәсе
* Мәдәният һәм ял итү паркы
* 46 йорт —  Чаллының Комсомол районы хакимияте
* Евгений Батенчукка һәйкәл (*[[2002 ел|2002]], скульптор С. Воробьёв, архитектор В. Манукян*)
* Рәис Беляевка һәйкәл (*архитектор В. Нестеренко*)
* 29 йорт — Эшлекле үзәк (*элекке [[КамАЗ]] дирекциясе*)
* 37 йорт — 64нче прогимназия
* Әдәби ишегалды 
* «Ватан-ана» мемориаль комплексы (*[[1975 ел|1975]], автор [[Илдар Ханов]]*)
* «Мәңгелек ут» мемориалы
* Студентлар урамындагы зират
* Муса Җәлил мемориалы (*[[1985 ел|1985]]*)
* Үзәк урам

## Галерея

Файл:М.Джалиль (Н.Челны).jpg |Муса Җәлилгә һәйкәл
Файл:М.Джалиль (Н.Челны) 1.jpg|Муса Җәлил проспекты һәм һәйкәл куелган сквер панорамасы
Файл:Ватан-ана_(Яр_Чаллы).jpg |«Ватан-ана» мемориаль комплексы
Файл:Въезд НЧ.jpg |Муса Җәлил проспекты янында шәһәргә керү тамгасы
Файл:Железнодорожный вокзал в Набережных Челнах.jpg|Тимер юл вокзалы
Файл:М.Җәлил_проспекты_(Яр_Чаллы)_1.jpg|Муса Җәлил проспектының башы. *<small>Фото: foto-planeta.com</small>* 


## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП Уралаэрогеодезия, 2012. ISBN 598362511-X
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Муса Җәлил проспекты картада 
*   Муса Җәлил проспекты биналары

Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Муса Җәлил хөрмәтенә аталган объектлар
Уфа епархиясе

**Уфа епархиясе** (, ) — Рус Православие чиркәвенең (Мәскәү патриархлыгы) Башкортстан Республикасының Архангел, Белорет, Благовещен, Гафури, Иглин, Стәрлетамак, Учалы районнары территорияләрендәге епархиясе. Башкортстан митрополиясе составына керә.

1990 елдан алып епархияне митрополит Никон (Васюков) җитәкли (башта епископ, архиепископ).

## Исемнәре
* Ырынбур һәм Уфа (1799 елдан)
* Уфа һәм Минзәлә (1859 елдан)
* Уфа һәм Дәүләкән (1928 елдан)
* Уфа һәм Башкортстан (1945 елдан)
* Уфа һәм Стәрлетамак (1952 елдан)
* Уфа (2011 елның 27 декабреннән)

## Благочиниеләр
* Уфа — *благочинный* протоиерей Ромил Гареев
* Стәрлетамак — митр. протоиерей Павел Миронов
* Благовещен — протоиерей Виктор Иванов
* Красносуол — иерей Димитрий Медведев
* Дим — протоиерей Виктор Киселев
* Монастырлар — архимандрит Варлаам (Максаков) 
## Тышкы сылтамалар
*
## Моны да карагыз
* Бөре епархиясе
* Нефтекама епархиясе
* Салават епархиясе
* Башкортстан митрополиясе

## Искәрмәләр


Төркем:Рус православие чиркәве епархияләре
Төркем:Уфа епархиясе
Квант гравитациясе

**Квант гравитациясе** - гравитацион тәэсир итешүгә квант тасвирламасын бирүче теоретик физиканың тикшеренүләр юнәлеше, аның максаты - гравитацияне кала 3 фундаменталь тәэсир итешү белән берләштерү һәм "барлык теориясе"н булдыру.

Квант гравитациясе карашы буенча гравитацион тәэсир итешү виртуаль гравитоннар алмашу ярдәмендә хасил була. Һейзенберг мәсләге буенча виртуаль гравитон өчен:
:  \Delta E \Delta t \geqslant \frac{\hbar}{2} 
: биредә t гравитон булуы вакыты, ул җисемнәр арасындагы ераклыкка L пропорциональ, шуңа күрә якын аралыкта җисемнәр кыска һәм озын дулкын озынлыклы виртуаль гравитоннар белән алмаштыралар, ә ерак аралыкта тик озын дулкын озынлыклы виртуаль гравитоннар белән алмаштыралар, шуннан гравитацион потенциалның ераклыктан кире бәйлелеге чыгарыла. Гравитонның фотонның массасы кебек 0 гә тигез, ләкин фотонның спины 1, ә гравитонның спины 2 гә тигез, шуңа күрә нибары бер төр гравитацион коргы бар, ә электр коргылары уңай да тискәре бар. 

## Катлаулыклар

Ләкин актив тикшеренүләргә карамастан каршылыксыз квант гравитациясе теориясе төзелмәгән әле, беренче сәбәп: квант механикасы һәм гомуми чагыштырмалылык теориясе (ГЧТ) төрле мәсләкләргә таяна.

Квант механикасында бар күренешләр тышкы фәза-вакыт фонында тасвирлана, гомуми чагыштырмалылык теориясендә тышкы фәза-вакыт юк, анда фәза-вакыт үзе динамик үзгәрешле булып тора, эчендәге классик системалардан бәйле.

Квант гравитациясенә күчергәндә эчендәге системалар квантланасы, шуңа күрә матдәнең энергия-импульс тензоры квант операторына әверелә, димәк фәза-вакыт геометриясе дә квантланасы, ләкин квантланган фәза-вакытның физик мәгънәсе аңлаешсыз һәм квантлануның каршылыксыз тырышуы булмый.

Хәттә  гравитациянең линияләнгән классик теориясен (ГЧТ) квантлау күп техник авырлыклар очрый: гравитацион даими үлчәмле зурлык булганга күрә квант гравитациясе нормаланмаган теория булып чыга, ягъни ихтималлык чиксезлеккә омтыла (рәт җыелмый).

Гравитацион тәэсир итешү зәгыйфь булганга күрә квант гравитациясендә туры тәҗрибәләр үткәрелеп булмый.

Квант гравитациясен төзәргә тырышучы юнәлешләр - кыллар теориясе һәм элмәк квант гравитациясе, ләкин аларны да тәҗрибәдә тикшереп булмый.

Теориядә  квант гравитациясе кара тишекләр, ак тишекләр мөһим үзлекләре һәм Зур Шартлау сәбәпләрен аңлата алыр.

## Сылтамалар
*Горелик Г. Е. Матвей Бронштейн и квантовая гравитация. К 70-летию неразрешённой проблемы. // Успехи физических наук, том 175, № 10 (октябрь 2005).
*Пенроуз Р.  Путь к реальности, или законы, управляющие Вселенной. Полный путеводитель = The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe / Пер. с англ. А. Р. Логунова, Э. М. Эпштейна. — М.—Ижевск: ИКИ, НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2007. — 912 с. — ISBN 978-5-93972-618-4.
*Approaches to Quantum Gravity. Toward a New Understanding of Space, Time and Matter / Ed. by D. Oriti. — Cambridge: Cambridge University Press, 2009. — xix + 583 p. — ISBN 978-0-521-86045-1.

Төркем:Фундаменталь тәэсир итешүләрТөркем:Элементар кисәкчәләр физикасы
Төркем:Физиканың чишелмәгән мәсьәләләреТөркем:Гравитация
Күкбаш

**Күкбаш** () — кашкарыйчалар гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Кондыз үләне

**Кондыз үләне, өчьяфрак** () — кондыз үләнлеләр гаиләлегенә караган үсемлекләр төре.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Чәчбай

**Чәчбай, тутык үләне** () — кыяклылар гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Уфа гарнизонының Офицерлар йорты

**Уфа гарнизонының Офицерлар йорты** — Уфада 1904 елда Зур Успенская урамында төзелгән борынгы бина (хәзер Коммунистик урам, 43-нче йорт) һәм элек анда Россия Кораллы Көчләренең Уфа гарнизоны урнашкан мәдәният учреждениесе.

## Тарихы
Эффектлы карлы ак белән бизәкле кара кызыл төстәге өч катлы бинаның тарихы кызык: төрле вакытта биредә сәүдәгәрләр һәм пролетариат вәкилләре, чапаевлар һәм колчакчылар, әдәбиятчеләр һәм музыкантлар вәкаләтле ия булган.

Бинаның башлангыч исеме — Зур Себер кунакханәсе яки Паршин Йорты. Аны Уфа саудагәр А. М. Паршин икмәкле йорт буларак төзегән булган. Кунакханәнең икенче һәм өченче катында «себер номерлары» — җыйнак һәм уңайлы номерлар урнашкан булган. Моннан тыш, биредә ресторан, бильярд һәм һәвәскәр спектакльләр куелган кәмит заллары булган. Беренче катны И. И. Стахеевның, агалы-энеле Крестовниковларның магазиннары, шулай ук Л. Я. Дворец аптекасы биләгән.

Бу 1918 елда җимерелүгә дучар ителгән Россия Империясын тергезергә маташкан Уфа директориясе — Вакытлы Бөтенрусия хөкүмәте урнашкан булганлыгы белән игтибарга торырлык бина.

Соңыннан бу бинада Кызыл армия клубы урнашкан, ә 1919 елның җәендә — Бишенче Кызыл Армия штабы. 1919 елның гыйнварында Ярослав Гашек сүз белән чыгыш җитте. 1926 елдан бинада «Кызыл Армия Йорты» урнашкан.

1926 елдан бина ССРБ Оборона халык комиссариаты ведомствосына тапшырыла (ССРБ Оборона халык комиссариаты НКО). 1939 елдан биредә Офицерлар йорты урнашкан.

1932 елда бу бинада язучы Александр Фадеев чыгыш җитте.

Бөек Ватан сугышы елларында Офицерлар йортында украин композиторы Григорий Гурьевич Веревка җитәкчелегендәге хатын-кыз хор ансамбле оештырылган.

Соңрак иске кунакханә бинасын Башкорт җөмһүрият хәрби комиссариаты били. Биредә хәрби комиссары , БАССР хәрби комиссарлары булып Советлар Берлеге Геройлары Ргалиев Петр Леонтьевич (1959—1963) һәм Кусимов Таһир Таеп улы (1963-1969 ел) эшли.

## Офицерлар йорты бүген
Әлеге вакытта Офицерлар йортында Башкортстан Республикасы сугыш һәм Кораллы Көч ветераннары Комитеты, аерым хәвеф подразделениеләре ветераннары комитетының Төбәк бүлекчәсе, Башкортстан Республикасы запастагы офицерлар Комитеты, Башкортстан Республикасы локаль сугыш һәм конфликтларда катнашучыларны социаль яклау Фонды, «Фронтташ ахирәтләр» хатын-кыз — сугыш ветераннары клубы, Уфа гарнизонының хәрби сунарчылар җәмгыяте эшли.

Офицерлар йортында китапханә, кәмит һәм кинлек заллары бар. 1996 елда анда Жуков Георгий Константиновичның бюсты (скульпторы Б. Д. Фузеев) куелды.

Төркем:Уфа
Сәяси репрессия корбаннарына һәйкәл (Уфа)

**Уфада сәяси репрессия корбаннарына һәйкәл** - Уфа шәһәренең Совет районында Җиңүнең 50 еллыгы скверында Башкорт дәүләт аграр университетының Яшьләр сарае артында урнашкан (элекке «Юбилейный» Мәдәният йорты).

## Тарихы
Һәйкәл төзү турында карар Башкортстан Республикасының Югары Советы Президиумының «Уфа шәһәрендә сәяси репрессия корбаннарына һәйкәл кору» карарына таянып 1993 елның 2 сентябрендә кабул ителә, Башкортстан Республикасы Югары Советы рәисе М. Рәхимов   тарафыннан һәм Башкортстандагы сәяси репрессия корбаннарының Ассоциациясенең мактаулы рәисе Х. Тупеев инициативасы белән имзалана .

Монументта  башкорт һәм рус телләрендә: 
**Сәйәси репрессия ҡорбандарының иҫтәлегенә, Тик изге аҡыл тормошто һаҡлар …  <br /> Памяти жертв политических репрессий Только созидающий ум сохранит жизнь…**
дип язылган.

## Сылтамалар
* Памятники Уфы : памятник жертвам политических репрессий 

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа һәйкәлләре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннарына һәйкәлләр
Мадейра

**Маде́йра** ( — агач) — Португалиянең автономияле регионы, Атлантик океанының төньяк өлешендә, Мадейра архипелагында урнашкан .
Архипелаг ике эре торак утрауларынан тора: Мадейра, Порту-Санту, кеше тормаган башка кече утралар — Ильяш-Дезерташ, Селваженш.

Мадейра португалдар Жуан Гонсалвиш Зарку белән  1418 ел — 1420 ел тирәсендә ачыла. Генрих Диңгез йөзүче белән башлангычы,  Бөек географик ачышларның берсе дип санала. Утрау Британ империясе белән 1807-1814 елларда окупацияла тотылган, артабан ул кире Аортугалияга кайтарылды .

Утрау популяр ял урыны, Мадера шәрабы, чәчәкләр, искиткеч Яңа ел, Гиннесс рекордлар китабы буенча дөньяда иң зур фейерверк, климат (16&nbsp;°C - 25&nbsp;°C) белән танылган .
## Галерея

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Португалия
Пура Лухур Батукару

**Пура Лухур Батукару** Индонезиядә, Балида, Табананда Һинд дине гыйбадәтханәсе. Батукару Тавының көньяк авышлыгында, Балиның биеклек буенча икенче янартавында урнашып, бу гыйбадәтханә тугыз "каянган джагат" (юнәлеш гыйбадәтханәләренең) берсе, максаты - Балины явыз рухлардан саклау. Башта 11-енче гасырда төзелеп, Пура Лухур Батукару Табананның раджаларының бабаларына багышланган булган. Ул 1604 елда җимерелгән булган, әмма 1959 янә торгызылган булган. Гыйбадәтханәнең иң әһәмиятле табыну урыны, Батукару Тавының Ходае Махадэвага багышлынган 7 балкалы Пелиннгих меру.

Хәзерге көндә, Пура Лухур Батукару Балиның Һинд дине тарафдарлары өчен бик изге урын булып тора. Ел буена уза торган церемонияләрнең һәм чараларның күбесе зиярәт кылучылар өчен ябык булып торалар. Гыйбадәтханә шулай ук Батукару Тавына менә торганнар өчен беренче тукталыш булып тора. Монда дини сәфәр кылу елына бер мәртәбә була, һәм шул сукмаклар буйлап меңнәрчә сәфәр кылучылар бара.

## Тышкы сылтамалар
*Pura Luhur Batukaru on Global Heritage Network
*Site description on whyGo Bali (tourism blog) 

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Сәрәтә

**Сәрәтә** (), су балтырганы — чатыр чәчәклеләр семьялыгыннан су буйларында үсә торган күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралуы
10 га якын төре билгеле, Төньяк ярымшарның уртача поясында таралганнар.

ТР территориясендә бер төре – агулы су балтырганы (C. virosa) бар. Барлык районнарда да очрый. Сазлыклы болыннарда, торфлы һәм күрәнле сазлыкларда, кечкенә култык буйларында үсә.

## Ботаник тасвирлама
60-120 см биеклектәге үсемлек. Тамырчасы вертикаль, камераларында аркылы бусагалар белән бүленгән. Сабагы куыш, туры, кабыргалы. Яфраклары икешәр яки өчәр каурыйсыман. Чәчәкләре вак, ак, катлаулы чатырга җыйналган. Җимеше – яссы кабыргалы йомры ике орлыкча. Июнь-августта чәчәк ата. Күбесенчә орлыктан үрчи.

Үсемлекнең барлык өлешләрендә цикутотоксин – сумалалы матдә бар, ул исә йорт хайваннарында һәм кешедә көчле, еш кына үлемгә китерүче (буылып үләләр) агулану китереп чыгара..

## Мәдәнияттә
**Балтырган (Халык җыры)**

*Кешеләр ди бара, әй, печәнгә,*

*Әйдә бездә барыйк әле, печәнгә.*

*Су буенда балтырган,*

*Чәчәк атмый калдырган шул.*

*Узган чакта керми калма,*

*Кадер итми калдырмам шул.*

*Инде менә безгә туры килә,*

*Үзебезгә җырлап әле биергә.*

*Француз яулык киштә дә,*

*Сатыладыр бистәдә шул.*

*Сезнең белән очрашулар*

*Юк иде әле истә дә шул.*

*Ураккайлар урдым, учлар учлап,*

*Чүмәләләр куйдым әле ниргәләп.*

*Ары узсаң да кер туган,*

*Бире узсаң да кер туган шул.*

*Атың армас, туның тузмас,*

*Исәнлекне бел туган шул!*

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Агулы үсемлекләр
Төркем:Үләннәр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Ауразия флорасы
Сөяксез Ивар

**Сөяксез Ивар** (*Ивар Рагнарссон*; 873 елда вафат булды) — легендар дания викинглар юлбашчы. Рагнар Лодброк улы.

## Биографиясе
Агайлары белән бергә Ивар  «Бөек мәҗүси гаскәрен» җитәкләде, ул 865 елдагы көзендә Көнчыгыш Англияны яулыйлар <.

867 елда Нортумбрия Короле Элла II гаскәрен (аның әтисе үтерүче) бетерде. Шул ук елда йөретә Нортумбрияны норманнар башлыгы Йорвик (Йорк) басып ала.

«Рагнар уллары турында тотам» хәбәр итә: «аның балалары юк, чөнки ул шул кызу канлы, дип мәхәббәт алмады».

## Искәрмәләр

Төркем:Дания
Пари Гыйбадәтханәсе

**Пари гыйбадәтханәсе** (**Чанди Пари**) - Сидораджо балчык агымыннан якынча 2 километр төньяк-көнбатышта урнашкан 14-енче гасыр Һинд дине Чанди гыйбадәтханәсе. Бу кызыл кирпеч структура Индонезиядә, Көнчыгыш Явада, Сидораджо районында, Поронг суб-районында Чанди Пари авылында урнашкан.

Капканың өстендә Маджапахит чоры вакытына караган, Хайям Вурук (патша булу вакыты 1350-1389) патшалыгына караган кисеп алынган таш язмасы бар, аның датасы 1293 Шака эрасы, яки безнең эраның 1371 елына карый.

## Шулай ук карагыз
* Тровулан
* Джави Гыйбадәтханәсе
* Джабунг

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Яр Чаллы циркы

**Яр Чаллы циркы** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә 1987-2022 елларда эшләгән муниципаль  мәдәният оешмасы. Цирк каршында «Антре» балалар цирк студиясе эшләгән. 
Директор: Галина Бамбурова. 
Кую бүлеге мөдире: Светлана Ахмедьянова.
* 2022 елдан ― Чаллы филармониясе   
   
## Тарих
### «Айгөл» шапито циркы

1985 елда «Союзгосцирк» «КамАЗ» заводына үзенең күчмә цирк-шапитосын булдыру тәкъдиме белән чыга. Шапито конструкциясе авыр булу, шәһәрдән шәһәргә күчереп йөртү өчен сүтеп-җыю мәшәкатьле булу сәбәпле, күчмә цирк идеясе барып чыкмый, әзер шапито шәһәрдә кала. 1987 елда Яр Чаллыда 1 700 тамашачыга исәпләнгән җәйге «Айгөл» шапито циркы эшли башлый. 1980—1990 елларда «Айгөл» циркында Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Красноярскидан һ. б. шәһәрләрдән илнең күп кенә атказанган коллективлары (шул исәптән, «Бертуган Запашныйлар циркы») чыгыш ясый. Чаллының шапито торган Җиңү паркында 2016 елда Дан аллеясы корылу сәбәпле, шапито аннан алына һәм ул Барнаулга китә.

### «Яр Чаллы циркы» МММО
2016 елның гыйнварында Яр Чаллы хакимияте шәһәрдә эшләп килгән цирк коллективларын «Яр Чаллы циркы» муниципаль мохтари мәдәният оешмасына (МММО) берләштерә. Цирк студияләренең өлкәннәр төркемен тәмамлаучылар балалар белән бер труппага берләшә. «Яр Чаллы циркы» МММО 2016 елдан эшчәнлеген яңа театраль-тамашалы цирк программалары форматында гамәлгә ашыра. Яр Чаллының Яңа шәһәр өлешендә цирк өчен стационар бина кору планлаштырыла.
 
## Эшчәнлек төрләре
* цирк программалары күрсәтү 
* массакүләм-мәдәни чаралар оештыру һәм үткәрү 
* чараларны бергә үткәрү 
* концерт эшчәнлеге

## Цирк номерлары
* Илһам (, тоткычта эквилибр жанры)
* Кыршау белән уен (, «хула-хуп» жанры)
* Ковбойлар (моноциклларда жонглерлар жанры)
* Һавадагы номерлар (, киндер, һава боҗрасы, каешлар, трапеция)
* Катушкаларда эквилибр
* Каучук
* Антипод
* Клишник һ. б.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Цирк турында Яр Чаллы шәһәре рәсми сайтында
*   Вконтакте диварындагы төркем

Төркем:Яр Чаллы оешмалары
Төркем:Яр Чаллы мәдәнияте
Төркем:Сәнгать коллективлары
Төркем:Цирклар
Дөя үләне

**Дөя үләне** () — амарантчалар гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
«Болгар» бию театры (Яр Чаллы)

**«Болгар» бию театры** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә 1990 елдан эшләүче муниципаль  мәдәният оешмасы. 
Директор (*[[2015 ел]]дан*) — Раушания Кулакова, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
Сәнгать җитәкчесе — Ольга Побужанская, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
Баш дирижер — Фәрид Закиров.
Баш балетмейстер (*[[1992 ел]]дан*) — Юрий Смышляев, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Тарих
Яр Чаллы шәһәр шурасының 1990 елның 13 мартындагы № 129 карары белән «Болгар» татар хореография ансамбле төзелә. 2007 елда ансамбльның исеме «Болгар» бию театры итеп үзгәртелә. Коллективны оештыруда А. Я. Ваганова исемендәге Ленинград академик хореография укуханәсен тәмамлаган Мөхәммәт Мортазин башлап йөри.
Театрның беренче директоры — Владимир Ураков. Иҗади төркем (балет, оркестр, вокал) Яр Чаллы сәнгать укуханәсен һәм Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылардан төзелә. Казан, Чабаксар, Йошкар-Ола шәһәрләреннән, Урал рус халык хорыннан белгечләр чакырыла.
1991 елның 18 гыйнварында «КамАЗ» мәдәният йортында театрның беренче концерты уза. Репертуар Урта Идел халыклары (татар, чуаш, удмурт, мари, башкорт, рус) биюләреннән төзелә.
 
2009 елда театр Альберт Әсәдуллин белән берлектә Яр Чаллы, Әлмәт, Бөгелмә, Зәй, Баулы, Буа, Лениногорск, Түбән Кама шәһәрләрендә чыгыш ясый.
  
Казан, Ижау, Уфа, Ырынбур, Әстерхан, Екатеринбург, Киров, Пермь, Сембер, Самар, Түбән Новгород, Сыктывкар, Санкт-Петербург, Мәскәү шәһәрләрендә, чит илләрдә: Балтыйк буе илләре, Төркия, Финляндия, Франция, Португалия, Испания, Италия, Пакистанда гастрольләре уза. Театр халыкара фольклор фестивальләрендә, чит өлкә һәм илләр Сабантуйларында (2016 ел, Мәскәү; 2017 ел, Париж; 2018 ел, Кохтла-Ярве) даими катнаша.

Яңа сезонны ел саен 7 октябрьдә «КамАЗ» мәдәният сараенда ачып җибәрә.

## Театр җитәкчеләре
* 1990—1997 — В. Я. Ураков 
* 2000—2002 — Ф. Р. Кикар
* 2002—2003 — Л. Х. Шәфигуллина
* 1997—2000 һәм 2003—2015 — Р. Х. Шәмсетдинов
* 2015— — Р. К. Кулакова

## Репертуар

* Ак кәгазь (туй биюе)
* Ашлык сугу
* Бабакай
* Башкорт күмәк биюе
* Тала-тала
* Ак калфак
* Болгар кызы
* Девятка (чуаш)
* Борынгы Болгар
* Егетләр
* Җыен
* Илем
* Казак биюе
* Килен килә

* Күбәләк
* Кубыз (башкорт)
* Кызлар биюе
* Иске шәһәр кадриле (рус)
* Мәхәббәт
* Җәйге бакча моңнары
* Нардуган (спектакль)
* Чулман яр буенда
* Шаян Хәптерниса
* Аучылар һәм кошлар
* Килен елавы (керәшен)
* Рекрутлар
* Болытларда көмеш кашык 
* Солдат биюе

* Борынгы шәһәр биюе
* Көмеш бизәкләр
* Табуреточка (рус)
* Өч дус кыз
* Тула
* Чишмә буенда
* Борынгы мотив
* Хафизә — иркәм икенче хатын
* Чехарда
* Чувал уен (себер татарлары)
* Чегән биюе
* Тимерсян (чуаш)
* Таулы чирмеш биюе (мари)
* Враспашку (рус)

## Сылтамалар

*   Театрның рәсми сайты
*  «Болгар» бию театры Яр Чаллы рәсми сайтында
*  Театрның Вконтакте диварындагы төркеме

## Моны да карагыз
*     Болгар бию театры. YouTube (*видео, 7:51*)

## Искәрмәләр


Төркем:Чаллы театрлары
Төркем:Сәнгать коллективлары
Пермяков йорты (Казан)

**Пермяков йорты** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, XIX гасыр азагында төзелгән өч катлы йорт. Совет чорында бу йортта ВЛКСМның Татарстан өлкә комитеты урнашкан.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Карл Маркс урамы, 37 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 37** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, XIX гасыр уртасында төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта  1 нче Казан ирләр гимназиясе директоры Николай Галкин (18??-1859 елларда), Казан университеты профессорлары Николай Осокин (1876-1895 елларда) һәм Мемнон Петровский яшәгәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Компьютер челтәре

**Компьютер челтәре**, яки **санак челтәре**, яки **хисаплау челтәре**&nbsp;— хисаплау җайланмалары аша (компьютерлар, серверлар, маршрутизаторлар һәм башка жиһазлар) бирелмәләр белән алмашып торуны тәэмин итә торган систем. Мәгълүматне тапшыру өчен төрле мохитләр кулланылырга мөмкинләр.

## Классификация

### Архитектура буенча
* Клиент-сервер
* Бер ранглы челтәр (үзәкләштерелмәгән яки пириңглы челтәр)

### Челтәр топологиясе тибы буенча

* Шин
* Боҗра
* Икеләтә боҗра
* Йолдыз
* Күзәнәкле
* Рәшәткә
* Агач
* Катнаш топология
* Fat Tree

### Функциональ билгеләнү буенча
* Бирелмәләрне саклау челтәрләре
* Сервер фермалары
*  белән идарә итү челтәрләре
* SOHO челтәрләре, йорт челтәрләре

### Тапшыру тизлеге буенча
* түбәнтизлеклеләр (-ка кадәр),
* уртатизлеклеләр (-ка кадәр),
* югарытизлеклеләр (-тан артык);

### Челтәр операцион системнары буенча
* Windows нигезендә
* UNIX нигезендә
* NetWare нигезендә
* Cisco нигезендә

### Өзлексез тоташуны саклау кирәклеге буенча
* Пакетлы челтәр, мәсәлән, Фидонет һәм UUCP
* Онлайнлы челтәр, мәсәлән, Интернет һәм GSM

## Протоколлар

Компьютер челтәрен тормышка ашырганда протоколларның төрле җыелмалары файдаланылырга мөмкиннәр, шуларның кайберләре:

* AppleTalk
* ARCNET
* ATM
* DECnet
* Ethernet
* HIPPI
* IEEE-488
* IP
* IPX
* Myrinet
* TCP
* Token Ring
* UDP
* SPX
* FDDI
* QsNet
* USB
* IEEE 1394 (Firewire, iLink)
* X.25
* Frame relay
* Bluetooth
* IEEE 802.11
* Systems Network Architecture
* RapidIO

## Шулай ук карагыз
* Челтәр жиһазы
* Челтәр компьютеры
* Челтәр сервислары
* Флоппинет
* Мультисервислы элемтә челтәре

## Әдәбият
* Одом У. Компьютерные сети. Первый шаг = Computer Networking: First-step / Пер. В. Гусев. — СПб.: «Вильямс», 2006. — 432 с. — (Первый шаг). — 3 000 экз. — ISBN 5-8459-0881-7.
* Таненбаум Э, Уэзеролл Д. Компьютерные сети. — Питер, 2012. — 960 с.

*
Карл Маркс урамы, 38/5 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 38/5** — Казанның Карл Маркс һәм Театр урамнары кисешкән урында урнашкан, XIX гасырда төзелгән ике катлы йорт. Әлеге вакытта бу бинада Бөтендөнья татар кәнгрисенең башкарма комитеты урнаша.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Төркем:Казанның Театр урамы
Карл Маркс урамы, 39 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 39** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, XIX гасырның беренче яртысында төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта Казан университеты профессорлары Иван Зедерштедт һәм Александр Ге яшәгәннәр.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Карл Маркс урамы, 40/60 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 40/60** (*Булыгин йорты, Касыймбәк йорты*) — Казанның Карл Маркс һәм Пушкин урамнары кисешкән урында урнашкан, 1880-елларда төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта Казан хәрби округы гаскәрләре белән идарә итүче Андрей Бруннер, Казан университеты профессоры Алексей Касыймбәк (1895-? елларда) яшәгәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Төркем:Казанның Пушкин урамы
Төркем:Казанның Ирек мәйданы
Соболевлар-Левшин йорты (Казан)

**Соболевлар-Левшин йорты** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, 1851 елда төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта Казан элемтә юллары округы идарәсе (1884-1895 елларда), Казан губернасының дәүләт милеге пулаты (1895-191?) урнашканнар; 1888-1891 елларда химик Александр Зайцев яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Асылзатлар җыелышы бинасы (Казан)

**Асылзатлар җыелышы бинасы** — Казанның Ирек мәйданында урнашкан, XIX гасыр уртасында төзелгән ике-өч катлы йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Ирек мәйданы
Төркем:Казанның Пушкин урамы
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Карл Маркс урамы, 41/13 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 41/13** — Казанның Карл Маркс һәм Жуковский урамнары кисешкән урында урнашкан, XVIII гасырның икенче яртысында Василий Кафтырев проекты буенча төзелгән бер катлы йорт. Бу йортта 199?-200? елларда Бөтентатар иҗтимагый үзәге урнашкан.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Төркем:Казанның Жуковски урамы
Брокер

**Брокер** - товар, фонд һәм валюта биржаларында арадашлык хезмәте белән шөгыльләнүче физик зат яки фирма. Кагыйдә буларак, брокерлар килешүләрне клиентларның кушуы буенча, алар исеменнән, алар хисабына төзиләр; кайбер очракларда үз исемнәреннән дә (бу йомышны ышанып тапшыручы хисабына), ягъни комиссионер буларак та гамәл кылалар. Брокерлар үз клиентларына өстәмә хезмәтләр (базардагы вәзгыятьне өйрәнү, товарларны рекламалау һ.б.) дә күрсәтә алалар.

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Һөнәрләр
Карл Маркс урамы, 43/10 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 43/10** — Казанның Карл Маркс һәм Жуковский урамнары кисешкән урында урнашкан, XIX гасырда төзелгән ике катлы йорт. 1930-елларда тагын ике кат өстәп төзелгән. Бу йортта 1874-1896 елларда Казан ветеринария институты урнашкан; 1880-елларда институтның булачак директоры Иван Попов яшәгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Жуковски урамы
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Бартер

**Бартер** — сәүдә итүнең акча түләмичә үзара әйберләр алмашуга нигезләнгән бер төре, бер товарларны яки хезмәт күрсәтүләрне башкаларына акча кулланмыйча гына турыдан-туры алмашу. Мондый очракта алмашына торган әйберләрнең чагыштырма күләмнәре, кагыйдә буларак, продукция сыйфатына, базардагы бәяләренә һәм алмашына торган әйберләрне китерү-тапшыру шартларына карап билгеләнә. Алыш-биреш килешүе илдә җитештерү бик нык кимегәндә, товарларга кытлык булганда, гамәлдәге икътисади элемтәләр какшаганда, бурычларны түләү мөмкинлеге булмаганда һәм акча кадерсезләнгәндә, кыйммәте төшкәндә кулланыла.

Бартер вакытында товар алмашуда катнашкан һәр як үзенә кирәкле әйбере булган һәм аның товарын алырга әзер торган партнерны табарга тиеш була. Алмашу нияте белән җитештерелгән әйберләр никадәр күбрәк булган саен, мондый принциплар буенча алмашу да шулкадәр кыенлаша бара.

## Искәрмәләр

Төркем:Сәүдә
Төркем:Икътисад терминологиясе
Консалтинг

**Консалтинг** - киңәшләр, аңлатмалар бирү эшчәнлеге; җитештерүчеләргә, сатучыларга һәм сатып алучыларга икътисади, хуҗалык, хокукый мәсьләләр буенча (килешүләргә хокукый экспертиза ясау, ихтималый контрагентлар һәм аларның рейтингы турында белешмәләр бирү, эшчәнлекнең билгеле бер даирәсе хакында төрле мәгълүматлар белән тәэмин итү) коммерция нигезендә хезмәт күрсәтүче оешма.

Башка сүзләр белән әйткәндә: консалтинг — финанс, юридик, логистика, технологик, техник, эксперт эшчәнлеге өлкәсендә теге яки бу проблеманы хәл итү өчен тышкы консультантлар тарафыннан күрсәтелә торган сорауларның киң даирәсе буенча идарә итү консультациясе. Консалтинг компанияләре эшчәнлекнең аерым юнәлешләре буенча специальләшә (мәсәлән, Финанс, кадрлар, юридик, маркетинг, оештыру, стратегик һ.б.).).

Консалтингның төп бурычы-фән өлкәсен һәм клиент проблемаларын исәпкә алып, фәнни-техник һәм оештыру-икътисади карарларны анализлау, нигезләү.

## Максат һәм бурычлар
Консалтинг фирмалары базарны (товарлар, хезмәт күрсәтүләр, кыйммәтле кәгазьләр лицензияләрен), бәяләрне тикшерү һәм фаразлау, төрле объектларга техник-икътисадый нигезләмәләр эшләү, маркетинг тикшеренүләре үткәрү, экспорт стратегиясен эшләү һ. б. буенча хезмәтләр тәкъдим итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Хезмәт күрсәтү тармагы
Декларация

**Декларация** - 
# салым декларациясе - салым түләүче затларның үз керемнәренең, мөлкәтләренең күләме турында белдерүе;
# таможня декларациясе - төрле кыйммәтле әйберләрне (акча, затлы мәгъдәннәр һ.б.) яки товарларның чик аша алып чыкканда һәрнәрсәнең исемен, санын, бәясен, төргәк рәвешен күрсәтеп таможняга бирелә торган гариза;
# почта декларациясе - чит илләргә җибәрелә торган акча яки бүтән кыйммәтле әйбер салынган пакетларга куелган һәм аның эчендә әйберләр турында мәгълүмат язылган почта документы.

Төркем:Документлар
Төркем:Салым
Төркем:Таможня эше
Контрабанда

**Контрабанда** - тиешле дәүләт җыемын түләмичә яки тыелган булуга карамастан, законга каршы килеп, чик аша бүтән илләргә төрле әйберләр, кыйммәтле хәзинәләр, валюта, мөлкәт чыгару яки аларны илгә кертү.

Төркем:Җинаятьчелек
Эшсезлек

**Эшсезлек** — социаль-икътисадый күренеш. Эшсезлек вакытында халыкның икътисадый яктан актив булган катлавы үзенең белем дәрәҗәсенә һәм хезмәт күнегүенә яраклы рәвештә үзенә эш таба алмый. РФта эшсезләр категориясенә РФ территориясендә алты ай һәм аннан артыграк яшәгән, эше һәм хезмәт хакы (хезмәт кереме) булмаган, хезмәт белән тәэмин итү учреждениесендә (хезмәт биржасында) төркәлгән, эш башкаруга әзер булган, эшсезлек буенча пособие рәвешендә гарантияләнгән дәүләт ярдәменә хокукы булган гражданнар карый.

Эшсезлек проблемаларын анализлау өчен, иң элек кемнең эшсез дип исәпләнүен төгәл билгеләргә кирәк. Кешене эшсез дип тану критерийлары закон яки хөкүмәт документлары белән билгеләнә һәм төрле илләрдә алар бераз аермалы булырга мөмкин. Әмма, кагыйдә буларак, барлык билгеләмәләрдә дә берничә сыйфат кабатлана.

Болар:
* хезмәткә сәләтле яшьтә булу, ягъни кеше закон ялланып эшләргә рөхсәт иткән минималь яшьтән (15 яшь) өлкәнрәк, әмма картлык буенча пенсия билгеләнгән яшьтән кечерәк булырга тиеш. Димәк, хезмәткә сәләтле яшькә кадәр булган яшүсмерләр яки 60 яшьтән олырак ирләр һәм 55 яшьтән өлкәнрәк хатын-кызлар (Россиядә), эшләргә теләп, эш таба алмасалар да, эшсезләр дип санала алмыйлар;

* кешенең билгеле бер вакыт дәвамында (мәсәлән, ай буе) даими хезмәт хакы чыганагы булмау;

* кешенең эш табу омтылышы дәлиле (мәсәлән, аның мәшгульлек хезмәтенә мөрәҗәгать итүе һәм әлеге хезмәт вәкилләре җибәргән эш бирүчеләргә баруы).

## Искәрмәләр

Төркем:Хезмәт
Төркем:Эш белән тәэмин ителү
Роман Кнорриң

**Роман Кнорриң** (, ,  — , ) — артиллерия генералы, Казан хәрби округы гаскәрләре сәргаскәре (1864-1865).
Салым полициясе

**Салым полициясе** - икътисади иминлекне тәэмин итүче хокук саклау тәшкиләте. Ул түбәндәге вазифаларны башкара: салым түләүдәге җинаятьләрне һәм хокук бозуларны кисәтү, аныклау һәм аңа чик кую; дәүләт салым инспекциясе тәшкиләтләре эшчәнлегенең иминлеген тәэмин итү, аның хезмәткәрләрен үзләренә йөкләнгән вазифаларны үтәгәндә аларга карата хокукка каршы гамәлләр кулланудан саклау; салым оешмаларында мөмкин булган ришвәтчелек күренешләрен кисәтү, аныклау һәм аңа чик кую.

Төркем:Салым
Төркем:Салым инспекторлары
Константин Семякин

**Константин Семәкин** (, ,  — , ) — җәяүле гаскәр генералы, Казан хәрби округы гаскәрләре сәргаскәре (1865-1867).
Счет-фактура

**Счет-фактура** - сатыла торган әйберләр турындагы исәп-хисап документы; аңарда түбәндәге мәгълүматлар күрсәтелә: сатучы (әйберләрнең җибәрүче, подрядчы) һәм сатып алучы (әйберләр өчен түләүче) турында; килешүче якларның банк реквизитлары; әйберләнең атамасы, саны, төрләре, сыйфаты, кыйммәте һәм бәясе турында. Счет-фактура түләү документы булып исәпләнә алмый. Кулга акча бирми генә исәп-хисап ясаганда банкларга счет-фактура белән бергә түләү юлламасы (поручениесы) яки түләү таләбе бирелә. Аларны берничә данә итеп товар җибәрүче язып бирә.

Төркем:Документлар
Төркем:Сәүдә
Санация

**Санация** - икътисад нигезеннән сәламәтләндерү, аерым эшханәләрнең һәм банкларның зыянга эшләвен бетерү яки бөлгенлектән (банкротлыктан) саклау максатларында дәүләт тарафыннан тормышка ашырыла торган финанс һәм кредит чаралары системасы. Санациягә дәүләт тарафыннан эшханәләргә акчалата ярдәм күрсәтү һәм банк кредитлары бирү, яңа облигацияләр һәм акцияләр чыгару, элек чыгарылган облигацияләрнең номинал бәясен киметү һәм вакытын кичектерү, эшханәләрне берләштерү яки аеру яисз бүтән төр әйберләр җитештерүгә җайлаштыру кебек чаралар керә.

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Банк эше
Сертификат

**Сертификат** - аерым фактларны һәм хәлләрне раслаучы документ (таныклык, шаһәдәтнамә). Ул түбәнләге төрләрдән тора: 
# продукциянең (товарларның хезмәт күрсәтүнең) сыйфатын раслаучы документ;
# акцияләргә һәм башка кыйммәтле кәгазьләргә хокуклы булуны дәлилләүче финанс документы;
# акционерлык җәмгыятен финанс тәшкиләтендә теркәү турындагы документ
# кредит тәшкиләтенең үзенә сакларга акча бирелү турындагы кертем таныклыгы;
# дәүләт органнарының финанс буенча йөкләмәләрен дәлилләүче документ;
# затлы мәгъдәннәрнең сафлык дәрәҗәсен күрсәтүче келәймәне раслаучы документ һ.б.

Төркем:Документлар
Экспертиза

**Экспертиза** - махсус белемнәр таләп ителә торган мәсьәләләр буенча белгеч (эксперт) тарафыннан үткәрелә торган тикшеренү һәм нәтиҗә ясау. Ул бухгалтерлык экспертизасы, финанс экспертизасы, җинаятьчелек буенча экспертиза һ.б. төрләргә бүленә. Төрле мәсьәләләр буенча суд өчен ясалган экспертиза карала торган эш буенча хокукый исбатлау чыганагы булып санала.

Төркем:Белем
Андрей Косич

**Андрей Косич** (, ,  — , ) — җәяүле гаскәр генералы, Сарытау губернаторы (1887-1891), Казан хәрби округы гаскәрләре сәргаскәре (1901-1905), РИ Дәүләт шурасы әгъзасы (1905 елдан).
Көлтиген

**Көлтиген** яки **Көлтәген** (казакъча *Күлтегін,* төрекчә *Kül Tigin,* борынгы төрекчә *Kül Tegin* , *Kül Tig(i)n*, 闕特勤/阙特勤, Pinyin: *quètèqín*, Wade-Giles: *chüeh-t'e-ch'in*) (684-731 еллар) - Котлык каганның икенче углы, Белгә каганның (Могилян) туган энесе. Анасы Илбелгә хатын

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
Иван Карасс

**Иван Карасс** (, ,  — , ) — җәяүле гаскәр генералы, Казан хәрби округы гаскәрләре сәргаскәре (1905-1907).
Рәшит Абашев (1951)

**Рәшит Абашев** (Рәшит Җәләлетдин улы Абашев, ,  — , ) — табиб-терапевт, ТРның атказанган табибы (1996), «Бәкер» курортының (1979-1986), Лениногорск үзәк хастаханәсенең (1986-1994), 2 нче санлы җөмһүрият клиника хастаханәсенең (Казан, 1994-2014) баш табибы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Исмәгыйль Габдрәфыйков

**Исмәгыйль Габдрәфыйков** (Исмәгыйль Габделкадыйр улы Габдрәфыйков, ,  — , ) — административ-хуҗалык эшлеклесе, Казан стеарин заводы башлыгы (1935-1936), ТАССР азык-төлек товарлары сәнәгате министры (1953-1959), ТАССР Халык комиссарлары шурасы каршындагы ит һәм сөт сәнәгате идарәсенең баш инженеры (1960-1964), «Татмясо» җитештерү берләшмәсенең генераль директоры (1964-1970).

## Искәрмәләр
Кадыйр Габдрахманов

**Кадыйр Габдрахманов** (Кадыйр Габделхак улы Габдрахманов, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, дипломат, Сембер губерна башкарма комитетының милләтләр бүлеге сәркәтибе (1918), Сембер хәрби-инкыйлаби трибуналы рәисе урынбасары (1919), Көнчыгыш халыкларының комунистик оешмалары үзәк бюросы сәркәтибе (1920). Төркидә дипломат эшендә (1921-1923), Азәрбайҗан, Казакъстан һәм Гөрҗистанда фирка эшендә (1923-1931), Үзәк җиңел сәнәгать нәшрияты директоры урынбасары (1933-1938), СССР ФА нәшриятендә мөхәррир, СССР Тышкә сәүдә халык комиссариатының Көнчыгыш идарәсендә өлкән киңәшче, *«Международная книга»* сәүдә кантуры директоры урынбасары (1938-?), Алматыда фирка эшендә (1942-1946), ГССР сәүдә министрлыгы эксперты (1946-1948).

## Искәрмәләр
Натешвори Баджура Гыйбадәтханәсе

**Натешвори Гыйбадәтханәсе** (Непал телендә: नाटेश्वरी मन्दिर) Непалның ерак көнбатыш төбәгендә Непал Сети Зонасының Баджура Кайлашманду-03-тә урнашкан Һинд дине Дэви Вагавотига багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Бу гыйбадәтханә Һинд диненең изге гыйбадәтханәләрнең берсе булып тора.

## Тасвирлама
Бу гыйбадәтханә Шива-Парватиның ачык һавада бию театры буларак кабул ителгән, шулай ук ул биредә шулай итеп әйтелә नाचन्थली ( नाच:Бию  थली: Театр ). Бу "киң Һинд дине гыйбадәтханәсе Пагода стиленда төзелгән һәм монда күбесенчә Дэви Вагавоти, Дхалпура Дэви һәм Калика Дэвига табынганнар.

 Гыйбадәтханәнең төп фестивальләре Джанай Пурнима һәм Чаите Дашайн, нәкъ шул көндә бөтен Непалдан һәм Һиндстаннан күп тугърылар җыела.
Гәрчә Бадхималика итәгендә урнашса да, бу гыйбадәтханә (नाटेश्वरी) (олы кыз туганы) Малика Дэвиның биләмәсе буларак таныла. Натешвори ритуаллары ике төркем каһиннәр тарафыннан башкарыла; берәүләре Тхакури каһиннәре, ә башкалары Брамин Джоши. Белкаттеның Джоши Брамин һәм Кхирпатаның Шахи Тхакурисы ритуалны башкара алучылар һәм Ходай сыннарына орына ала торганнар булып тора. Бу гыйбадәтханә зур фестивальләр вакытында һәм махсус көннәрдә генә ачыла, гыйбадәтханәнең көн саен ритуаллары Тхакурбадада (ठकुरवाडा) Бхандаргхарда (भण्डारघर) Шахи Тхакури каһиннәре тарафыннан башкарыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре