open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Азат Россия мәйданы

**Азат Россия мәйданы** () — Мәскәү шәһәренең мәйданы, Мәскәү үзәгендә урнашкан.

## Урнашкан урын
Мәйдан Үзәк административ округында урнашкан.

## Һәйкәлләр
Мәйданда Пётр Столыпинга һәйкәл урнаша.
## Моны да карагыз
* Меңъеллык мəйданы

Төркем:Мәскәү мәйданнары
Төркем:Мәскәүнең истәлекле урыннары
Бремен җире

**Бре́мен** () - Федераль Алмания Республикасының федераль җире, административ берекмә. Мәйданы һәм халык буенча иң кечкенә федераль җир. Ике шәһәрдән — Бремен һәм Бремерхафендән тора, улар бер-берсеннән якынча 60 км аерылган һәм уларның территориясе башка җир — Түбәнге Саксониянең анклавы булып тора. Бремен территориясендә  хәрәкәт буенча автобанларда 130 км/сәг  тизлек белән йөрергә ярамый.

## Тарих
Бремен ирекле ганзей шәһәре Бавария белән беррәттән — немец җирендә иң боронго дәүләт, Сан-Марино соң хәзерге гамәлдәге иң боронго шәһәр-дәүләт.

Тарихи яктан Бремен Бремерхафендән күп гасырга өлкәнрәк. Епископ резиденциясе буларак 787 елда игезләнгән, анаң соң базар привилегия ярдәмендә Бремен тиз үсешә. XI гасырда уны «төньяк Рим» дип атыйлар. 1358 елда Бремен Ганза сәүдә берләшмәсе әгъзасына әверелә. Ганза сәүдә берләшмәсе XVI гасыр кадәр Европа төньягында һәм көнчыгышында сәүдә өстенлек итте.
Ганза сәүдә берләшмәсе

**Ганза сәүдә берлеге** яки **Ганза, Ганзея** — XIV—XVI гасырларда Аурупада сәүдә шәһәрләрен берләштергән берлек (*союз*). Берлек Балтыйк һәм Төньяк диңгезләрендәге бөтен сәүдәне кулында тоткан һәм башка төбәкләрдә аның монополияләре булган. Берлек 1241 елда Любек белән Гамбург калалары килешүе нәтиҗәсендә барлыкка килә.

Ганза — XIII—XVII гасырларда булган иң озын гомерле халыкара сәүдә-икътисади берлеге. Ирекле алман калалары һәм Төньяк Аурупаның башка калаларының берлеге XIII—XVII гасырларда сәүдәгәрләргә булышлык күрсәтү өчен хезмәт итә.

## Берлек әгъзалары
Башлыча Балтыйк һәм Төньяк диңгезләре бассейннарында урнашкан 200-дән артык эре һәм кече шәһәрләр Ганза берлегенең әгъзасы булып торган. Гомуми шарт һәм кануннар төзү өчен шәһәр вәкилләре даими рәвештә Любекка съездларга җыелган.

Газага кермәгән шәһәрләрдә берлекнең вәкиллекләре һәм филиаллары булган, алар арасында Брүгге, Берген, Новгород һәм Лондон — иң зурлары.

Төркем:Сәүдә
Мекленбург-Алгы Померания

**Мекленбург — Алгы Померания**() - Федераль Алмания Республикасының федераль җире, административ берекмә.
Административ үзәге — Шверин () шәһәре (әммә иң зур кала — Росток, ). Мәйданы — 23 174 км2. Халык -  1,697 млн. кеше.

Бу Федераль Алмания Республикасының икътисади яктан иң көтелә территориясе.

Зур шәһәрләр-Росток, Шверин, Нойбранденбург, Штральзунд, Грайфсвальд, Висмар һәм Гюстров. Росток университет (1419 елда ачылган) һәм Грайфсвальд университеты (1456 елда ачылган) эшли. Мекленбург-Алгы Померанияда 33-нче G8 саммиты (2007) үзды.
Суфия (мәчет)

**Суфия» мәчете**, шулай ук халык телендә **Кантүк мәчете** дип тә йөртелә. Ул Башкортстанның Стәрлетамак районы Кантүк авылында урнашкан. Башкортстанның иң матур мәчетләре исәбенә керә.

## Тарихы

Баш архитектор Айвар Саттаровның әйтүенчә, мәчет көнчыгыш мотивларга окшатып, шулай ук башкорт һәм татар халыкларының мәдәнияте үрнәкләре буенча эш. Ул авыл халкының соравы буенча, хәзерге Казан каласы трансгаз газпромы ООО-сы генераль директоры Рәфкать Кантюковның имчелек ярдамы акчасына төзелгән. Исеме, Рәфкать Кантюковның әсәсе Суфия апа истәлеген йөртә. Мәчет 2008 елның 22 августында ачыла. Ачылу тантанасында Башкортстанның премьер -министр Раил Сарбаев, Тарастанның премьер-министры Рөстәм Миңнеханов, Үзәк диния нәзарәте мөфтей Тәлгат Таҗетдин, Башкортстан Республикасы мөфтие Нурмөхәмәт Нигъмәтуллин, якын районнарның имамнары, район хакимияте вәкилләре катнашты.

## Галерея

Файл:Суфия1.jpg|Эңгердә
Файл:Mosque in the village Kantyukovka7.JPG| Мозаика
File:Суфия мәсете исем таҡтаһы.jpg|thumb|
File:Суфия мәсете манараһы.jpg|thumb|Суфия мәсете исем таҡтаһы
File:Суфия мәсете ҡатын-ҡыҙ яғы.jpg|thumb|Суфия мәчете хатын-кыз ягы
File:Суфия мәсете , мөнбәр.jpg|thumb|Суфия мәxете , мөнбәр
File:Суфия мәсете.jpg|thumb|Суфия мәxете
File:Суфия мәсете , ихата.jpg|thumb|Суфия


## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча мәчетләрТөркем:Стәрлетамак районы мәчетләре
Дармштадт техник университеты

**Дармштадт техник университеты** () - Дармштадтагы университет.

Дармштадт техник университеты 1877 елда Югары техник мәктәбе буларак нигез салына.

Алманиянең тугыз иң эре техник университетлары берләшмәсе әгъзасе.
## Факультетлар
Техник институтлар хас буларак 10 техник факультетлардан (Fachbereiche) тора (машина төзелеше, табигый фән, математика), моннан тыш шул ук вакытта өч техник булмаган бүлекләр да бар (иҗтимагый фәннәр һәм гуманитар фән). Депратаменталр:
* Архитектура (15)
*Гражданлык һәм экологик инженерия (13)
* Биология (10)
* Химия (7)
* Электротехника һәм мәгълүмат технологияләре (18)
* Тарих һәм социаль фәннәр (2)
*Гуманитар Фән (3)
*Компьютер Фән (20)
* Машина төзелеше (16)
* Материалларны һәм Җир турындагы фәннәр (11)
* Математика (4)
*Физика (5)
* Хокукы һәм икътисады (1)

Моннан тыш, студентларны чыгармаган биш юнәлешләре департматентлар:
* Хисаплау Технологияләре -
* Энергия фән һәм техника
* Проектлау Системалары
* Механика
* Мехатроника
Гомумән алганда, университет якынча 100 курстәкъдим итә.

## Сылтамалар
*  Дармштадт техник университеты. Рәсми сайт

## Искәрмәләр


Төркем:Алманиянең югары уку йортлары
Төркем:Алманиянең техник университетлары
Төркем:1870 елда нигезләнгән уку йортлары
Сергей Оснос

**Сергей Петрович Оснос** ― техник фәннәр докторы, 1997-2003 елларда Украинада Стеклопластик һәм җепселләр фәнни-тикшеренү институты җитәкчесе.
2000 елдан уртак Украин-япон  TOYOTA өчен "Базальт сүс җитештерү буенча компаниясе" рәисе.
2002 - җитештерү БНВ шәһәрендә Славута – компания «Технобазальт».
Оснос С. П. уйлап табучы технологияләр һәм җиһазлар, базальтопластик арматура патентлар авторы булып тора.

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Бранденбург

**Бранденбург** () — Федераль Алмания Республикасының федераль җире, административ берекмә. Башкаласы— Потсдам.
## География
Бранденбург көнбатыштан Саксония-Анһальт, төньяктан Мекленбург — Алгы Померания ландеры, көнчыгыштан Польша, көньяктан Саксония җире белән чиктәш. Җирләрнең 30% урман били.

## Авыл хуҗалыгы
Бранденбург җире нарат урманы, күлләргә бай. Фәкыйрь, комлы туфраклы Бранденбург җирендә бәрәңге һәм арыш устерелә. Уңдырышлы туфраклы Укмак һәм Одер җирендә бодай, чөгендер һәм тәмәке үстерелә. Берлин тирәли һәм Перевал урманында җиләк-җимешчелек һәм терлекчелек үсеш алган.
## Икътисад
Түбән Лужица соры күмер руднигы (Зененгер янында) һәм туку фабрикасы (Гун, Форст, Котбус) урнашкан. Аграр сектор иктисадның төп өлешен алып тора. Урман күп булганлыктан урман хуҗалыгы икътисадта зур өлеш алып тора. Машиналар төзү, электроника, оптика, азык һәм химия сәнәгате үскән.

Төркем:Бранденбург
Марина Голуб

**Марина Голуб**, Марина (*Мария*) Григорий кызы Голуб (, *[[1957 ел]]ның [[8 декабрь|8 декабре]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[Мәскәү]] — [[2012 ел]]ның [[9 октябрь|9 октябре]], шунда ук*) — совет һәм РФ кино һәм театр актрисасы, телевидениедә тапшырулар алып баручы, РФ атказанган артисты (*[[1995 ел|1995]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1957 елның 8 декабрендә Мәскәүдә туган. Әнисе — Людмила Голуб, актриса. Марина Мәскәүдә 33нче мәктәпне (*[[1975 ел|1975]]*), МХАТның мәктәп-студиясен (*Виктор Монюков (Франке) классы, [[1979 ел|1979]]*) тәмамлаган. Мәскәүнең «Гоголь-центр» театрында беренче мәртәбә сәхнәгә чыга. 1979-1981 елларда «Москонцерт» берләшмәсендә юмор-сатира өлкәсендә эшли. 1981-1987 елларда Аркадий Райкинның миниатюралар театрында хезмәт итә. 1987-2002 елларда Мәскәү яһүд «Шалом» театрында. 2002 елдан Мәскәүнең А. П. Чехов исемендәге театрында.

## Кино
Кинодагы беренче мөһим роле дип, «Петрның яшьлеге» (, *режиссер Сергей Герасимов, [[1980 ел|1980]]*)  фильмындагы *Вера* ролен  атый. Уйнаган картиналары: «Мескен гусарны яклап сүз әйтегез» (, *[[1980 ел|1980]]*), «Өрәкле йорт» (, *[[1981 ел|1981]]*), «Ширли-Мырли» (*[[1995 ел|1995]]*), «Россиянең эзләү кыйраллары» (, *[[1996 ел|1996]]*), «Туй» (, *[[2000 ел|2000]]*), «Бишенче почмак» (, *[[2001 ел|2001]]*), «Хәрәкәттә» (, 2002), «41-нең июнендә» (, *[[2003 ел|2003]]*), «Вера өчен машина йөртүче» (, *[[2004 ел|2004]]*), «Ярлы туганнар» (, *[[2005 ел|2005]]*), «Корбан булып кыланып» (, *[[2006 ел|2006]]*), «Капуциннар бульварыннан килгән кеше» (, *[[2010 ел|2010]]*) һ. б. 2000 еллар башыннан сериалларда төшә: «Дронго», «Дневник убийцы» (*[[2002 ел|2002]]*), «Маросейка, 12» (*[[2003 ел|2003]]*), «Даша Васильева 3. Любительница частного сыска» (*[[2004 ел|2004]]*), «Иван Подушкин. Джентльмен сыска-2» (*[[2007 ел|2007]]*) һ. б.

«Россия-1» телевидение каналында «Иртәнге почта» (), «Хәерле иртә!» (), «Кызлар» () тапшыруларын алып бара.

2012 елның 9 октябрендә актрисаның гомере вакытсыз — юл һәлакәтендә өзелә.

## Шәхси тормышы
Беренче мәхәббәте — *актер* Дмитрий Золотухин. МХАТ мәктәп-студиясендә бергә укыганнар.
I ире (*1986 — 1987 елларда*) — *бизнесмен* Евгений Тройнин (*[[1953 ел]]да туган*). Кызлары Настя.
II ире (*1988 елда өйләнешкәннәр*) — Волгоград университеты студенты, соңыннан *актер* Вадим Долгачев (*[[1959 ел]]гы*).
III ире (*ун еллап*) — *актер* Анатолий Белый (Вайсман) (*[[1972 ел]]гы*).
Соңгы мәхәббәте — *бизнесмен* Михаил Кравченко (*? — [[2012 ел|2012]]*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1995 — РФ атказанган артисты
* 2008 — Дуслык ордены (*[[РФ]]*)

## Әдәбият
# Декабрьдә кабынган йолдызлар. Марина Голуб. «Сөембикә», 2017 ел, декабрь, 63 нче бит.

## Сылтамалар
* Марина Голуб. IMDb
* Марина Голуб истәлегенә багышланган сайт

## Искәрмәләр


Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе актрисалары
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлаучылар
Төркем:Телетапшырулар алып баручылар
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Россия кино артистлары
Шлезвиг-Һольштейн

** Шлезвиг-Һольштейн **() - Федераль Алмания Республикасының федераль җире, административ берекмә. Халык – 2,83 млн. кеше. 
Административ үзәге — Кил шәһәре.
## География
Төньякта Дания, көньякта – федераль җир статуслы Һамбург шәһәр-дәүләт, Мекленбург-Алгы Померания һәм Түбәнге Саксония федераль җирләре белән чиктәш.
Шлезвиг-Һольштейн Ютландиянең көньякта урнашкан. Көнбайышта Төньяк диңгез һәм көнчыгышта Балтыйк диңгезе белән йыуыла.
Зур шәһәрләр-Кил, Любек.
Түрингия

** Түрингия**() - Федераль Алмания Республикасының федераль җире, административ берекмә. Халык – 2,156 млн. кеше. Халык исеме – Алманиянең яшел йөрәге.
Административ үзәге — Эрфурт шәһәре.
1945-1990 елларда СССР яклы Демократик Алмания Җөмһүрияте составында булды.
## География
Саксония-Анхальт, Түбәнге Саксония, Саксония, Hessen, Бавария федераль җирләре белән чиктәш.
Зур шәһәрләр-Эрфурт (205 мең кеше), Йена (105 мең кеше).
Госман Саинов

**Госман Саинов** (Госман Йөзәй улы Саинов, ,  — , ) — , титуляр киңәшче, Ырынбур Татар укытучылар мәктәбе мөдире (1877-1888).
## Искәрмәләр
Волжско-Камское слово (гәҗит)

**Волжско-Камское слово** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1881 елның 1 дикәбреннән 1882 елның 30 дикәбренә кадәр  Казан шәһәрендә атнага 3 тапкыр (1882 елның 8 августына кадәр һәр көнне) рус телендә нәшер ителә, барлыгы 229 саны чыга. Нәшир һәм мөхәррир — Сергей Шпилевский.

Төркем:Русча гәҗитләр
Вопросы трахомы (журнал)

**Вопросы трахомы** — фәнни журнал. ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссариаты һәм Казан трахоматоз институты органы. 1933-1937 елларда Казан шәһәрендә елга 4 тапкыр рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча журналлар
Восточный курьер (гәҗит)

**Восточный курьер** — атналык гәҗит.  1908 елның 17 ноябреннән 1908 елның 15 дикәбренә кадәр  Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 5 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Время и деньги (гәҗит)

**Время и деньги** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1996-2011 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Газета «правых» (гәҗит)

**Газета «правых»** — атналык иҗтимагый-сәяси һәм әдәби гәҗит.  1906 елның 22 июленнән 1908 елның 9 мартына кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 69 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Галәме нисван (гәҗит)

**Галәме нисван** — әдәби-мәгърифи, рәсемле журнал.  1906-1910 елларда Бакчасарай шәһәрендә төрки-татар (кырымтатар?) телендә нәшер ителә, барлыгы 51 саны чыга. Мөхәррирләр – Исмәгыйль Гаспралы, Шәфыйка Гаспралы.

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки-татар газеталары
Төркем:Кырым татарлары
Волжское утро (журнал)

**Волжское утро** — әдәби-нәфис, фәнни-популяр, публицистик, рәсемле журнал.  1908 елның 10 ноябреннән 1908 елның 8 дикәбренә кадәр  Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 5 саны чыга.

Төркем:Русча журналлар
Волжско-Камская речь (гәҗит)

**Волжско-Камская речь** — көнлек иҗтимагый-сәяси һәм әдәби гәҗит.  1907 елның 1 дикәбреннән 1908 елның 30 синтәбренә кадәр  Казан шәһәрендә көнгә 2 тапкыр рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Город Казань (гәҗит)

**Город Казань** — көнлек иҗтимагый, әдәби һәм икътисади гәҗит.  1910 елның 2 үктәбреннән 1917 елның мартына кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Голос Казани (гәҗит)

**Голос Казани** — көнлек иҗтимагый-сәяси, әдәби һәм тиҗари гәҗит.  1917 елның 12 мартыннан 1917 елның 12 апреленә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 22 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Голос труда (гәҗит)

**Голос труда** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Сул эсерлар фиркасенең Казан комитеты органы. 1917 елның 7 маеннан 1917 елның 20 ноябренә кадәр Казан шәһәрендә атнага 2 тапкыр рус телендә нәшер ителә, барлыгы 43 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Голос пахаря (гәҗит)

**Голос пахаря** — гәҗит. Тәтеш шәһәр эшче, керәстиян һәм кызылармияче депутатлар шурасы органы. 1918 елның мартыннан 1920 елга кадәр Тәтеш шәһәрендә  рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Городской листок (гәҗит)

**Городской листок** — икътисади гәҗит.  1882 елның 1 июненнән 1884 елның 23 июненә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 375 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Городской и сельский учитель (журнал)

**Городской и сельский учитель** — педагогик журнал.  1894 елдан 1899 елның декабренә кадәр Сембер (1894-1896) һәм Казан (1897-1899) шәһәрләрендә елга 6-8 тапкыр рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча журналлар
Деятель (журнал)

**Деятель** — иҗтимагый-әдәби журнал.  1896-1917 елларда Казан шәһәрендә айга 1-2 тапкыр рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча журналлар
Җәнүп тавышы (гәҗит)

**Җәнүп тавышы** — көнлек гәҗит. Россия Көньягындагы төрки-татар эшче һәм демократик оешмалары башкарма комитеты органы. 1918 елда Харковь шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Җиһат әл-ислам (гәҗит)

**Җиһат әл-ислам** — Вүнсдорф лагере әсирләре өчен гәҗит.  1916 елда Берлин шәһәрендә айга 2 тапкыр татар телендә нәшер ителә. Нәширләр – Галимҗан Идриси, Габдрәшит Ибраһимов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Җөмһүрият (гәҗит)

**Җөмһүрият** — атналык иҗтимагый-сәяси гәҗит. Мөселман милли шурасы органы. 1917 елның 14 сентябреннән 1918 елның апреленә кадәр Сембер шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррирләр – Ибраһим Биккол, Г. Шаһиди, Н. Госманов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Дәһри (журнал)

**Дәһри** — иҗтимагый, фәнни һәм әдәби журнал. Башкортстан алласызлар шурасы һәм ВКП(б)ның Башкортстан өлкә комитетының мәдәни-агарту эшләре бүлеге органы. 1928 елның маеннан 1932 елга кадәр Уфа шәһәрендә татар һәм башкорт телләрендә (1930 елдан башкорт телендә генә) нәшер ителә. Мөхәррирләр – Булат Ишемгол, Г.Алтай, Шиһабетдин Шәһәр, Г.Сирай.

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Башкорт журналлары
Деревенские думы (гәҗит)

**Деревенские думы** — иҗтимагый-сәяси керәстиян гәҗит. РКП(б)ның Казан губерна комитеты, аннары РКП(б)ның Татарстан өлкә комитетының матбугат бүлеге органы. 1920 елның гыйнварыннан 1920 елның аугысына кадәр Казан шәһәрендә айга 2 тапкыр рус телендә нәшер ителә, барлыгы 9 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Сабир Садыйков

**Сабир Садыйков** (Сабир Хәйрулла улы Садыйков, ,  — , ) — журналист, «Социализм Юлы» гәҗитенең җаваплы мөхәррире (1929-1937).
Нармада Пушкарам

**Нармада Пушкарам** Нармада Елгасында фестиваль нормаль рәвештә һәр 12 ел саен үтә. Бу Пушкарам Юпитерның Үгезбозау йолдызлыгына кергән 12 көн периодында уздырыла.
.

Амаркантак, Омкарешвар, Чаусатх Йогини Гыйбадәтханәсе, Җабалпур, Чаубис Автар, Махешвар Махешвар Гыйбадәтханәсе, Немавар Сиддхешвар Мандир һәм Бхоҗешвар Гыйбадәтханәсе бик борынгы һәм мәшһүр. Омкарешавар унике Джйотирлинганың берсе һәм Амраркантак Нарамада елгасында изге коену өчен иң яхшы урыннарның берсе.

## Шулай ук карагыз
*Кумбх Мела
*Годавари Пушкаралу
*Пушкарам

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Дневник Казани (гәҗит)

**Дневник Казани** — көнлек иҗтимагый-сәяси һәм әдәби гәҗит.  1906 елның 30 июленнән 1907 елның 18 маена кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 206 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Дневник Казанского общества врачей при Императорском Казанском университете (журнал)

**Дневник Казанского общества врачей при Императорском Казанском университете** — фәнни-медицина журналы. Казан табиблар җәмгыяте органы. 1872 елның 5 маеннан 1874 елга кадәр һәм 1880-1915 елларда елга 2-4 тапкыр (1889 елга кадәр айга 1-2 тапкыр) Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча журналлар
Дума (гәҗит)

**Дума** — атналык иҗтимагый-сәяси гәҗит. II Дәүләт думасының мөселман эшчеләр төркеме органы. 1907 елның 21 апреленнән 1907 елның 30 маена кадәр Санкт-Петербург шәһәрендә татар һәм әзәрбайҗан телләрендә нәшер ителә, апрель-май айларында газетаның 6 саны дөнья күрә, аннан  мәхкәмә тарафыннан тыела. Мөхәррирләр – Кәлимулла Хәсәнов (рәсми), Фуат Туктаров (фактик).

## Искәрмәләр


Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Азәричә гәҗитләр
Дус (гәҗит)

**Дус** — гәҗит. Көнбатыш Россия миссионерлык җәмгыяте, аннары Көнбатыш Россия мәдәни-агарту җәмгыяте органы. 1916 елның февраленнән 1918 елга кадәр Уфа шәһәрендә атнага 2 тапкыр татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Андрей (Ухтомский).

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Жизнь (журнал)

**Жизнь** — әдәби-нәфис иҗтимагый-сәяси, рәсемле журнал.  1912 елның 18 ноябреннән 1915 елның 6 декабренә кадәр Казан шәһәрендә атнага бер тапкыр рус телендә нәшер ителә, барлыгы 153 саны чыга.

Төркем:Русча журналлар
Журнал Казанского общества пчеловодства (журнал)

**Журнал Казанского общества пчеловодства** — фәнни журнал. Казан умартачылык җәмгыяте органы. 1909-1919 елларда Казан шәһәрендә елга 8-12 тапкыр рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча журналлар
За землю и волю (гәҗит)

**За землю и волю** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Сул эсерләр (интернационалистлар) фиркасенең Казан губерна комитеты, Казан керәстиян депутатлары шурасының башкарма комитеты һәм эсерләр фиркасенең хәрби оешмасы органы. 1917 елның августыннан 1918 елның 19 июленә кадәр Казан шәһәрендә атнага өч тапкыр рус телендә нәшер ителә, барлыгы 180 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Заволжский муравей (журнал)

**Заволжский муравей** — әдәби-нәфис, рәсемле журнал.  1832 елның гыйнварыннан 1834 елга кадәр Казан шәһәрендә айга ике тапкыр рус телендә нәшер ителә, барлыгы 72 саны чыга. Нәширләр һәм мөхәррирләр – Михаил Полиновский, Михаил Рыбушкин.

Төркем:Русча журналлар
Түбән Саксония

** Түбән Саксония **() - Федераль Алмания Республикасының федераль җире, административ берекмә. Халык – 2,83 млн. кеше. 
Административ үзәге — Ганновер шәһәре.
## География
Көнчыгышта Шлезвиг-Һольштейн, федераль җир статуслы Һамбург шәһәр-дәүләт, Бремен, Мекленбург-Алгы Померания, Бранденбург, Саксония-Анхальт, көньякта Түрингия федераль җирләре белән чиктәш.
Түбән Саксония Ютландиянең көньякта урнашкан. Көнбайышта һәм төньякта Төньяк диңгез белән йыуыла.
Зур шәһәрләр-Ганновер.

## Тарихы
* Саксония (герцоглык) (VII—XIV гасырлар)
* Брауншвейг-Люксембург (1235—1807)
* Наполеон Франциясенә буйсынган Вестфалия Короллеге (1807—1813), башкаласы Һессен җирендә Кассель шәһәре.
* Һанновер Короллеге (1814—1866)
* Пруссиянең Һанновер провинциясе (1866—1945)

1946 елда Пруссиянең Һанновер провинциясенә, Ольденбург, Брауншвейг, Шавур-Липпе кебек, немец җирләре кушылгач ** Түбән Саксония ** федераль җире барлыкка килә.

Төркем:Түбән Саксония
Учалы җәмигъ мәчете

**Учалы җәмигъ мәчете Нур** () — БР Учалы шәһәрендә урнашкан ислам мәдәни-белем бирү үзәге. 1994 елда ачылган. Башкортстан мөселманнары диния нәзарәте карамагында.

Мәчет 2 катлы, катлаулы планлы. Манарасы (гөмбәзе белән бергә биеклеге — 27 м) бер ярыслы, мәчет бинасына терәтеп төзелгән, манара тирәли уратма балконы бар.

Мәчеттә 2 намаз залы; диварлары Коръән сүрәләре һәм орнаментлар белән бизәлгән.

Учалы җәмигъ мәчете каршында гарәп телен һәм ислам нигезләрен өйрәтү буенча балалар һәм олылар өчен курслар эшли. Мәчет шәһәрнең дини үзәге булып тора, анда мөхтәсибәт утырышлары, мөселман бәйрәмнәре үткәрелә.

## Сылтамалар
*  Учалы җәмигъ мәчете.  Башкорт энциклопедиясе.

Төркем:Башкортстан мәчетләре
Төркем:Учалы районы
Гентофте (коммуна)

**Гентофте** - Дания башкала төбәге составында коммуна. Зеландия  көнчыгыш яр буенда урнашкан. Гомуми халык саны 74,548 (1 апрель 2014). 1993 елдан бирле мэр Ханс Тофт иде, Дания консерватив халык партиясе әгъзасы.

Күрше муниципалитетлар: төньякта Люнгбю-Tюрбек, Көнбатышта Гладсакс, һәм көньягында Копенгагенг.
Силвия Пфайфер

**Силвия Пфайфер**, Силвия Эшкобар Пфайфер (, *[[1958 ел]]ның  [[24 февраль|24 феврале]], [[Бразилия]], Порту-Алегри*) — Бразилиянең кино һәм театр актрисасы, топ-модель.

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 24 февралендә Бразилиянең көньяк төбәгендә Ри́у-Гра́нди-ду-Сул штатында урнашкан Порту-Алегри шәһәрендә туган. Ундүрт яшеннән Рио-де-Жанейро шәһәрендә яши, модель бизнесы белән шөгыльләнә. Коко Шанель, Җорҗио Армани, Кристиан Диор йортлары белән хезмәттәшлек итә. 1988 елдан башлап, актерлык курсларына йөри.
 
1990 елда кино экраннарында беренче мәртәбә күренә: «Ярлы тормыш» () мини-сериалында *Клаудиа Толедо* (Cláudia Toledo) ролендә һәм 173 серияле «Минем мәхәббәтем, минем кайгым» (, *режиссер* Паулу Убиратан, Rede Globo телеканалы) теленовелласында *Изадора Вентурини* ролендә уйный. Күп кенә тәнкыйть сүзләре ишетә.

1992 елда «Куркыныч сакчылар» () фильмында *Леда Валленари* (Leda Vallenari) ролен башкара.

1993 елда «Тропиклар кызы» () сериалында *Летисия Веласкес* ролендә төшә. Сериалны 1995 елда РФ телевидениесе Беренче каналдан күрсәтә.

Россия тамашачыларында танылу алган «Клон» сериалында (*[[2001 ел|2001]]*) *Синира* ролендә уйный.

48 яшендә театр сәхнәсендә дә (*Леди Гертруда Чилтерн* ролендә) үзен сынап карый.

## Сайланган фильмография
* 1990 — *Boca do Lixo* .... Cláudia Toledo
* 1990 — *Meu Bem, Meu Mal* .... Isadora Venturini
* 1992 — *Perigosas Peruas* .... Leda Vallenari
* 1994 — *Tropicaliente* .... Letícia Velásquez
* 1995 — *Malhação* .... Paula Pratta de Gonzalez
* 1996 — *El rey del ganado* ....  Léia Mezenga
* 1998 — *Torre de Babel * .... Leila / Leda Sampaio
* 2000 — *Uga-Uga* .... Vitória Arruda Prado
* 2001 — *El clon* .... Cinira Dantas 
* 2002 — *Deseos de mujer* .... Virgínia 
* 2003 — *Kubanacan* .... Amanda 
* 2003 — *Celebridade* .... Solange Sá 
* 2006 — *Pé na Jaca* .... Maria Clara Botelho Bulhões Noscheze
* 2008 — *Casos e Acasos* .... Ana Paula Gueiros 
* 2009 — *Bela, a Feia* .... Vera Ávila
* 2012 — *Corações Feridos* .... Cacilda Varela de Almeida
* 2012 — *Malhação * .... Marta Menezes
* 2014 — *Por siempre* .... Úrsula Barbosa
* 2015 — *Totalmente Demais* .... Ella misma 
* 2017 — *Ouro Verde* .... Monica Ferreira da Fonseca

## Гаилә хәле
Ире (*1983 елдан*) — *эшмәкәр* Нелсон Шамма Фильу (, 1958 елгы).  Балалары: кызлары Эмануэла (Emanuela) һәм уллары Николаш (Nicholas).

## Әдәбият
# Февральдә кабынган йолдызлар. «Сөембикә», 2018 ел, февраль, 63нче бит.
 
## Сылтамалар
*  Силфия Пфайфер. IMDb

## Искәрмәләр


Төркем:Актрисалар
Төркем:Бразилия актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Фотомодельләр
Записки Императорского Казанского экономического общества (журнал)

**Записки Императорского Казанского экономического общества** — иҗтимагый-сәяси, фәнни һәм сәяси журнал. Казан икътисадый җәмгыяте органы. 1854-1861 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 75 саны чыга. Мөхәррирләр – Модест Киттары, Андрей Чугунов, Ефим Фальков.

Төркем:Русча гәҗитләр
Записки Центрального архива ТССР (журнал)

**Записки Центрального архива ТССР** — журнал. ТАССР Үзәк архив идарәсе органы. 1925-1933 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 23 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Земская неделя (журнал)

**Земская неделя** — көнлек рәсемле журнал. Казан губерна земство башкармасы органы. 1915 елның 7 гыйнварыннан 1918 елның мартына кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә. Мөхәррирләр – Дмитрий Теренин, Николай Мельников, Владимир Молоствов.

Төркем:Русча гәҗитләр
Знание — сила (журнал)

**Знание-сила** — фәнни-популяр журнал. Республиканың Запас армиясенең сәяси бүлеге һәм Казан губерна халык мәгарифе органы. 1920 елның 5 февраленнән 1920 елның 14 июленә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 19 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Яшьлек (гәҗит)

**«Яшьлек»** () — Башкортстан яшьләре газетасы.

## Тарих
«Яшь юксыл» (*[[1923 ел|1923]]*), «Башкортстан яшьләре» (*[[1925 ел|1925]]*), «Ленинчы» (*[[1930 ел|1930]]*) газеталары варисы. 
1990 елның гыйнварыннан хәзерге исеме белән басыла. 
БР башкаласы Уфада башкорт телендә атнасына ике тапкыр нәшер ителә. 
Оештыручысы: БР хөкүмәте каршындагы Матбугат, нәшрият һәм полиграфия эшләре буенча идарә. 
Баш мөхәррире: Артур Хәсән улы Дәүләтбәков.

## Эчтәлек
Газета битләрендә республикада һәм аннан читтә барган иҗтимагый-сәяси вакыйгалар, сәясәт, икътисад, эшкуарлык мәсьәләләре яктыртыла, җәмәгать тормышының төрле яклары турында мәгълүмат бирелә, яшьләр проблемалары чагылыш таба. Газета мәкаләләре БР территориясендә яшәүче башкорт һәм башка халыкларның тарихына һәм мәдәниятенә, аларның йолаларына һәм гореф-гадәтләренә ихтирамлы булырга чакыра.

## Рубрикалар
# Республиканың алдынгы хезмәтчәннәре турында 
# Ел эшкуары
# Хезмәт кешесе
# Авылым — язмышым
# Игътибар: Алдынгы тәҗрибә
# Замандаш
# Сәламәт тәндә — сәламәт рух
# Илнең киләчәге — яшьләр кулында
# Яшьләр хәрәкәте һәм ил тарихы
# Студентлар тормышы һ. б.

## Тышкы сылтамалар
* Яшьлек (гәҗит)

## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Учалы (авыл)

**Учалы**  — Башкортстанның Учалы районындагы авыл. Халык саны 6049 кеше (2010).

Учалы авылы Учалы шәһәрдән 5 км еракта урнашкан. Авылда 6049 кеше яши. Учалы районының иң эре туплавык нокта (үзәгеннән соң).

Авыл аша Учалы (шәһәр) — Мияс — Чиләбе автомобиль юлы үтә.

Авылда район китапханәсе, район мәдәният сарае, тимер юл станциясе, мәчет, балалар йорты (социаль сыену) урнаша.

## Тарих
Учалы авылына 1737 елда нигез салынган.

1744-1917 елларда Ырынбур губернасы Верхнеуральск өязе Учалы-типтәр волосте үзәге булган.

1930-1965 елларда Учалы районының үзәге.

## Транспорт
Авылда "Учалы" Көньяк Урал тимер юлы станциясе бар. Пассажирлар кабул итми.

## Шәхесләр
* Әхнәф Хөснетдинов (1925—2005),  Дан орденының тулы кавалеры (1945, 1945, 1959).

Төркем:Учалы районының торак пунктлары
Верхнеуральск өязе

**Верхнеуральск өязе** () 1781 елда Уфа наместниклыгы составында оештырыла.

Административ үзәге — Верхнеурал шәһәре.

## Тарих
Өязгә Уфа провинциясеның көньяк-көнчыгыш өлеше керә. 1796 елда алып Ырынбур губернасы составында.

Административ үзәге — Верхнеурал шәһәре. Идарә итүнең кантон системасы индерелгәч, Верхнеурал өязе территориясендә 6 нчы башк. кантоны оештырыла; Ырынбур сызыгының 1-2‑се дистанцияләр чачлары урнаша.

1866 елда өяз территориясендә 237 торама нокта, 4 сын була. 1890 елда — 9 олыс (Белорет, Күбәләк-Тиләү, Кагы, Катай, Тамъян-Түңгәвер, Типтәр-Учалы, Тирлән, Үзән, Әүҗән-Петровск) һәм 9 станица (Березин, Варшавка, Велико-Петровск, Верхнеурал, Нарат, Кызыл, Магнит, Наследники, Николаевка), 1917 елда 10 олыс теркәлгән.

Халыкның төп өлеше игенчелек белән шөгелләнгән. 10 га якын ярминкә үткәрелә.

94 мәчет, 34 чиркәү һәм 5 часовня була (1866).

Өяз 1919 елда бетерелә, территориясе Тамьян-Катай кантон һәм Чиләбе губернасы составына керә. 1919 елда төзелгән БАССР-нын Тамъян-Катай кантонна Верхнеурал өязе караган Тамъян, Катай, Тәңгәвер, Күбәләк, Яру (үзәге — Карагуҗа), Көлә (үзәге -Сөяргол), Нарат-Кыпчак, Бөрҗән, Учалы-типтәр (үзәге — Учалы) олыслары инә.
Любовь Толкалина

**Любовь Толкалина**, Любовь Николай кызы Толкалина (, *[[1978 ел]]ның [[16 февраль|16 феврале]], [[Рязань өлкәсе]], [[Ирмеш районы]], Савватьма авыл җирлеге, Михайлово*) — РФ театр һәм кино актрисасы, синхрон йөзү буенча спорт мастеры.

## Тәрҗемәи хәле
1978 елның 16 февралендә Рязань өлкәсе Ирмеш районы Савватьма авыл җирлеге Михайлово авылында туган. Кече яшьтән синхрон йөзү белән мавыга. Мәктәптә укыганда судагы балалар театрында эшли. Унике яшеннән төрле спектакльләрдә катнаша. Уналты яшендә синхрон йөзү буенча спорт мастеры була. Репетиция вакытында аны реклама режиссеры күреп алып, үзенә чакыра. ВГИК актерлык факультетын (*[[Алексей Баталов]] курсы*) тәмамлый (*[[1999 ел|1999]]*).

1999 — 2003 елларда РФ Үзәк Армия театрында хезмәт итә.

2003 — 2007 елларда «Империя звезд» театрында.

Беренче тапкыр экранда 1999 елда «Ябылып яшәүче» () фильмындагы (*режиссер* Егор Кончаловский, «“Профит” продюсерлык ширкәте» ҖЧҖ) уйнаган эпизодик роле — *Ирина* роле белән күренә. Картина танылу алмый, шунлыктан актриса берничә ел кинода уйнамый тора.

2002 елда «Антикиллер» фильмында, 2003 елда «Антикиллер 2: Антитеррор» фильмында (*режиссер* Егор Кончаловский, Golden key ent/ MB prod киноширкәте) *Люба* ролендә уйный.

Тормышындагы төп вакыйга дип, «Мин яратам сине» () фильмында (2004, *режиссерлар* Ольга Столповская, Дмитрий Троицкий) уйнаган *Вера Кириллова*  ролен атый.

Кинодан тыш, фотомодель буларак, реклама роликларында төшә, фильмнарга, мульфильмнарга тавыш яздыруда катнаша.

## Гаилә хәле
 (*1997-2009 елларда*) — *кинорежиссер* Егор Кончаловский (*Георгий  Андрей улы Михалков*) (1966 елда Мәскәүдә туган). *[[Кыз]]лары* Мария (*[[2001 ел|2001]]*).

## Әдәбият
# Февральдә кабынган йолдызлар. «Сөембикә», 2018 ел, февраль, 63нче бит.

## Сылтамалар
* Любовь Толкалина. IMDb
*  Любовь Толкалина. Кино-театр.ру
*  Любовь Толкалина.  Рәсми булмаган сайт

## Искәрмәләр


Төркем:Россия актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:Россия кино артистлары
Иген игүче (журнал)

**Иген игүче** (*Иген игеӱче*) — журнал. РКП(б)ның Казан губерна комитетының керәшен секциясе органы. 1918 елның июненнән 1918 елның июленә кадәр Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 2 саны чыга.

Төркем:Татарча журналлар
Париджата Йога

**Париджата** сүзе (Санскрит телендә: पारिजात), – Һинд мәрҗән агачына карый, төнлә чәчәк атучы мәрҗән жасмины, яки хуш ис. Әмма *Parijāta* дип язылып һәм әйтелеп (Санскрит телендә: परिजात) ул килеп чыккан, алынган яки тулаем үсеш алган дигәнне аңлата.
Һинд динендә күк "Париджата агачы" галәм агачы булып тора, аның хуҗасы Индрани һәм ул күк һәм җир арасында үстерелә, бу агач "Кальпаврикша" буларак мәгълүм ул теләнгән барлык әйберләрне дә бирә дигән ышаныч бар. Бу агачны Мандара агач белән тәңгәлләштерәләр.
Бхагавата Пурана, Вишну Пурана һәм Махабхаратадан белеп булганча,  *[[Самудра мантхан]]*ның катлаулы процессы дәверендә Галәм океанының беренчел сулары "Париджата агачы"н өч кыйммәтнең берсе буларак биргән, бу агач Меру Тавы өстендә җәннәт бакчасында чәчәк аткан һәм Һинд мәрҗән агачы белән тәңглләштерелгән булган, аны Индра җир өслегенә шытып чыкканчы һәм хуш ис таратканчы үзенеке дип игълан иткән.
Кришна "Париджата чәчәге"н Индраның җәннәтеннән урлаган дип ышаныла, хатыны Сатьябхаманың үтенече буенча Кришна "париджата агачы"н Индраның "Нандана-вана"сыннан төпләгән һәм аны Дваркага алып килгән.
Һинд дине астрологиясендә "Париджата" сүзе Планетар Диспозиторга нигезләнгән Раджа йогага карый. Бу Париджата йога планетар комбинациясе билгенең Ходаеның Лагна (Менүче) Ходае алып торса һәм Лагна Ходаеның диспозиторы аның урынын алып торганы икесе дә, яки бу ике Ходай шуларның урыннарын алып торган Навамса ходайлары "лагна-кедра"ның "кендра" яки "трикона"сында күтәрелү билгеләрендә булганда була. Парашара раслаганча, Париджата йога белән алкышланган шәхес сугышлар белән кызыксына торган, көчле ихтиярлы, максатчан, куркусыз, уңышлы, йомшак йөрәкле, гафу итүче һәм юмарт, Дхарма һәм Кармага ышанучы, милекнең горур иясе һәм тормышның уртасы һәм ахырында патша тормышын алып бара торган була. Париджата йога ул Парвата йога һәм Кахала йоганың комбинациясе. Гаутама Будда бу Йога белән алкышланган булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Игенче (гәҗит, 1917)

**«Игенче»** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Казан шәһәр эшче, керәстиян һәм кызылармияче депутатлар шурасының мөселман фракциясе һәм Казан губерна земствосы органы. 1917 елның 14 августыннан 1918 елның 10 июненә кадәр Казан шәһәрендә атнага бер тапкыр татар телендә нәшер ителә, барлыгы 55 саны чыга. Мөхәррирләр ― Мулланур Вахитов, Хәялетдин Сәйфетдинов, Ш. Габиди (Чыршы).

## Тарих
1917 елның 14 августында Казан губерна земствосы  буларак чыга башлаган. Соңрак Казан губернасы врестьяннары депутатлары шурасының мөселман фракциясе газетасына әверелгән. Баштагы мөхәррирләре (редакторлары) земская управа әгъзалары  Мулланур Вахитов һәм Хәялетдин Сәйфетдинов булган.

Бөтенрусия оештыру җыелышы (Учредительное собрание) әгъзасы буларак, М. Вахитов Петроградка киткәч, газетаның яңа мөхәррире итеп Ш. Габиди (Чыршы) билгеләнә. Мулланур Вахитов эшләгән чорда «Игенче» газетасы революцион-демократик позициядә тора. Редакциягә яңа җитәкчеләр килгәч, газетаның сәяси юнәлеше үзгәрә. Мисалга, газета большевикларның Милли Идарәне таратуын хупламый.

«Игенче» газетасының 1918 елның 29 апрелендә чыккан 42нче санында Казан губернасы врестьяннары депутатлары шурасының мөселман фракциясе имзасы белән «Печән базары вакыйгасы» мәкаләсе урнаштырыла. Мәкаләдә Казан Советының мөселман комиссариаты адресына тәнкыйть сүзләре әйтелә. Шуның өчен газетаның бу санын Казан Советының мөселман комиссариаты арестовать итәргә теләгән, тик фракция почтасы моңа каршы килгән. «Игенче» газетасының эшен тикшерү трибуналга тапшырылган.

## Ябылу
Казан Советының мөселман комиссариаты рәсми органы ― большевистик рухтагы көндәлек «Эш» газетасы (мөхәррир Хәсән Урманов) 1918 елның 24 маенда дөнья күргән санында:

«Әгәр дә «Алтай», «Кояш» һәм «Йолдыз»ның язучы аламалары чын мәгънәсендә ерткыч бүреләр булса, «Игенче»нең язучы кисәкләре исә сарык тиресенә бөркәнгән бүреләр»
дип язган һәм «Игенче» газетасының ябылуын таләп иткән.

РСФСР милләтләр халык комиссариатының () Үзәк мөселман комиссариаты нашир әфкяры ― «Чулпан» газетасы 1918 елның 9 августында чыккан санында:

*«Игенче» һәм [[Безнең юл (гәҗит)|«Безнең юл»]] газеталары Совет властена яла якканнары өчен ябылдылар»
*
дип язган.

## Сылтамалар
* *Тәлгат Насыйров*. Октябрь һәм эзәрлекләнгән татар матбугаты. Казан утлары, 2005 ел, № 10, 157―175нче бит.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:1917 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:XX гасыр башы татар матбугаты
Төркем:Казан матбугаты
Игенчеләр (гәҗит)

**Игенчеләр** — авыл хуҗалыгы гәҗите. ВКП(б) ҮК каршындагы Үзәк татар-башкорт бюросы органы. 1924 елның 2 февраленнән 1931 елның 30 декабренә кадәр Мәскәү шәһәрендә атнага бер тапкыр татар телендә нәшер ителә, барлыгы 369 саны чыга. Җаваплы мөхәррир – Борһан Мансуров.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Игълане хакыйкать (гәҗит)

**Игълане хакыйкать** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1936 елда Токио шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 5 саны чыга. Мөхәррир – Мөхәммәтгабделхәй Корбангалиев.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Игъланәт (гәҗит)

**Игъланәт** — игъланнар һәм риклам өчен гәҗит.  1909 елның 22 гыйнварыннан 1910 елга кадәр Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Нәшир һәм мөхәррир – Шәрәфетдин Шаһидуллин.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Потсдам конференциясе

**Потсдам конференциясе** - 1945 елның 7 июль-2 августында Потсдам шәһәренең Цецилиенһоф сараенда узган Икенче Бөтендөнья сугышында антиһитлер бердәмлегенең җитәкчеләре сөйләшүләрдә сугыштан соң Аурупаның язмышын билгелиләр. Потстамда Зур өчлек: Сталин, Трумен, Чөрчилл соңгы тапкыр очраша (сөйләшүләр ахырында Чөрчилл урынында яңа сайланган премьер Эттли катнаша).

Зур өчлек  1943 елда Тәһранда, 1945 ел башында Ялтада һәм Потсдамда очраша.

## Карарлар

*Оккупация вакытында Алманиядә  денацификация, демилитаризация, демократизация, децентрализация һәм декартелизация уздырыласы
*Алманиянең бердәмлеге игълан ителә
*Алманиядә югары хакимият ССРБ, АКШ, Бөекбритания, Франция кораллы гаскәрләр сәргаскәрләре тарафыннан үз оккупация зонасында башкарыла
* Алманиянең территориясе кыскартыла, алынган җирләр Польша, ССРБга тапшырыла.
*Репарация түләүләре билгеләнә
*ССРБ өч айдан соң Япониягә сугыш игълан итәсе
*Алдан килешү буенча Корея ССРБ һәм АКШ оккупацион зонасында бүленәсе

Потсдам конференциясендә берекләр арасында килеп чыккан каршылыклар тиздән Салкын сугышка китерә.

## Сылтамалар
* Берлинская (Потсдамская) конференция 1945 г.  на сайте Минобороны России
* Потсдамская конференция (17 июля-2 августа 1945 г.)  Архивные фотодокументы, запечатлевшие Потсдамскую конференцию.

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Һитлерга каршы коалициянең халыкара конференцияләре
Төркем:Аурупа тарихы
Игенче (гәҗит, 1918)

**Игенче** — гәҗит. РКП(б)ның Бакы комитеты органы. 1918 елда Бакы шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркистан Автономияле Социалистик Совет Республикасы

**Төркистан Автономияле Социалистик Совет Республикасы** — 1918–1924 елларда РСФСР составында эчендә булган төбәк.

Башкаласы — Ташкәнт.

## Бетерү

1924 елның октябрь аенда Төркистан Автономияле Социалистик Совет Республикасы юкка чыгарыла.

Төркем:РСФСР
Төркем:Казакъстан тарихы
Төркем:Үзәк Азиянең тарихи өлкәләре
Кыргыз Автономияле Социалистик Совет Республикасы (1920–1925)

**Кыргыз Автономияле Социалистик Совет Республикасы** (*Казакъстан*, , ) — 1920-1925 елларда РСФСР составында эчендә булган төбәк. Хәзерге Казакъстан Республикасы һәм өлешчә Үзбәкстан Республикасы, Төрекмәнстан Республикасы һәм Россия Федерациясе җирләнде 1920–1925 елларында казакъ автономияле республикасы.

Башкаласы — Ырынбур.

## Тарих

Автономия кыргыз-кайсаклар (шул чактагы казакъларның русча атамалары) яшәгән территорияләрдән оеша.

1925 елның 15 июнендә *Кыргыз Автономияле Социалистик Совет Республикасы* исеме Казакъ АССР-га алмаштырыла.

## Моны да карагыз
* Казакъ Автономияле Социалистик Совет Җөмһүрияте
*Казакъ Совет Социалистик Республикасы

Төркем:РСФСР
Төркем:Казакъстан тарихы
Лариса Абдуллина

**Лариса Абдуллина**, Лариса Һашим кызы Абдуллина (), *([[28 июль]] [[1975 ел|1975]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Дәүләкән районы]], Мәкәш*) — шагыйрь, тәрҗемәче, журналист. БР һәм РФ Язучылар (*[[2007 ел|2007]]*) һәм Журналистлар (*[[2002 ел|2002]]*) берлекләре әгъзасы. Шәехзада Бабич (*2008*), Төрки халыклар мәдәнияте халыкара оешмасы (*[[2018 ел|2018]]*) премияләре лауреаты. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (*2016*). Башкортстанның халык шагыйре (2025).

## Биографиясе
Абдуллина (кыз фамилиясе Ситдыйкова) Лариса Һашим кызы 1975 елның 28 июлендә Башкорт АССР ының Дәүләкән районы Мәкәш авылында туган.

Башкорт дәүләт университетын тәмамлагач, «Йәшлек» газетасында, «Башкортстан» газетасының әдәбият һәм мәдәният бүлеге мөдире булып эшләгән.

2020 елдан —  () башкорт балалары журналы баш мөхәррире.

## Китаплары
* Сине күргән язым: Шигырьләр. Ɵфə: Китап, 1997.
* Назлы мәлем кабатланыр сыман:  Шигырьләр. Дәүләкән, 2003.
* Җиләк тәме: Шигырьләр. Ɵфə: Китап, 2006.
* Уйлыларны уйландырып: Публицистика. Ɵфə, 2006.
* Тридцать три: Стихи. Ɵфə, 2009.
* пәтый элемент: Стихи. Ɵфə, 2011.
* Йөрәк акылы: Публицистика. Ɵфə: Китап, 2011.
* Балкантау рухы: ᴨyвис, хикәяләр. Ɵфə: Китап, 2015..

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Шәехзадә Бабич премиясе (*[[2008 ел|2008]]*) 
* Төрки халыклар мәдәнияте халыкара оешмасы премиясе (*2018*) 
* Уфа шәһәр хакимияте башлыгының еллык премиясе (*[[2015 ел|2015]]*) — «*дәүләт телләрен һәм туган телләрне үстерүгә һәм пропагандалауга зур өлеш кертүе өчен*»
*  «БР атказанган мәдәният хезмәткәре» (*[[2016 ел]]ның [[сентябрь|сентябре]]*).
* Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреаты
* 2023 ― Салават Юлаев ордены
* 2025 ― Башкортстанның халык шагыйре 

## «[[Чиләбе башкортлары]]»
 *Текст (фрагмент)* :

Баш йортыңда башкорт булу – бер хәл,
Башкорт булып кара син читтә! 
Чиләбенең башкортлары безгә
Чын башкорт рухын күрсәтә!

Чиләбенең башкортлары безгә
Алып килә яугир комарын.
Үз нияте белән ватып керде 
Алар Россия чиге диварын. 

Милләт каны кайнап торгач, әнә,
Сөйләшәләр гүзәл сөйләштә! 
Чиләбе батырларын дөнья(ның) 
Җиңә алганы юк көрәштә! 

Чиләбенең башкортына, гүя, 
Һич булмаган илнең чикләре. 
Кан хәтере белән ачты алар 
Россия киңлегенең бикләрен. 

Чиләбегә хәзер бармыйм мин,
Чиләбегә хәзер мин кайтам. 
Ата-бабам каны тамган җирдә 
Башкорт кәгъбәсе дип яратам!

Чиләбедә – Зәйнулланың эзе ! 
Акмулланың соңгы сулышы. 
Олы Башкортстан бердәмлеге –
Киләчәккә безнең юл шушы!
**Лариса Абдуллина**


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Ɵфə: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары
Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Башкортстан халык шагыйрьләре
Идел (әлманах)

**Идел** — әдәби-публицистик әлманах. ТАССР язучылар берлеге органы. 1958-1960, 1970-1989 елларда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 25 саны чыга. Мөхәррирләр – Гали Хуҗи, Сарьян Хәсән, Марс Шабаев, Фаил Шәфигуллин, Мансур Вәлиев, Хәкимҗан Халиков, Камил Кәримов (1981-1988), Нәбирә Гыйматдинова.

Төркем:Татарча әлманахлар
Идел (гәҗит, 1907)

**Идел** — иҗтимагый-сәяси, әдәби гәҗит.  1907 елның 26 июленнән 1914 елның 27 гыйнварына кадәр Әстерхан шәһәрендә атнага 2-3 тапкыр татар телендә нәшер ителә, барлыгы 623 саны чыга. Мөхәррирләр – З.Шәрифуллин, Габдрахман Гомәри.
## Моны да карагыз
* «Идел»
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Идел арты хәрби-сәяси идарәсе хәбәрләре (гәҗит)

**Идел арты хәрби-сәяси идарәсе хәбәрләре** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1920 елда Самар шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 2 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Известия Всероссийского мусульманского военного шуро (гәҗит)

**Известия Всероссийского мусульманского военного шуро** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Бөтенрусия мөселман хәрби шурасы органы. 1917 елның 19 октябреннән 1918 елның 26 февраленә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Харәзем Халык Совет Җөмһүрияте

**Хорезм Халык Совет Җөмһүрияте**, Харәзем Халык Совет Республикасы (ХХСР) — Урта Азиядәге 1920—1924 елларда бәйсез дәүләт булып яшәп алган җөмһүрият. 

Башкаласы — Хивә.

## Тарих
Харәзем Халык Совет Җөмһүрияте 1920 елда халык инкыйлабы һәм Хивә ханы хакимиятен бетерү нәтиҗәсендә барлыкка килә.  1920 елның 27 апрелендә 1нче Бөтенхарәзем Корылтае Харәзем Халык Социалистик Җөмһүриятен игълан итә.

ХХСР бәйсез дәүләт булып тора, РСФСР, Төркистан АССР, соңрак ССРБ составына керми. Совет җөмһүриятләре белән дуслык һәм хезмәттәшлек турында халыкара килешүләр аша бәйләнештә тора.
 
1921 елда 2нче Бөтенхарәзем Корылтае илнең исемен *Харәзем Халык Совет Җөмһүрияте* итеп үзгәртә.

ХХСР составына Казакъ-Каракалпак өлкәсе, Ташауз өлкәсе, Яңа Үргән өлкәсе һәм Хивә районы керә. Соңрак әлеге өлкәләр вилаять дип атала башлый. ХХСР ҮБК карары белән әлеге өлкәләрдә иң югары хакимият органы булган өлкә инкыйлаб комитетлары төзелә. Өлкә инкыйлаб комитетларына хакимиятнең өяз органнары булган *шуролар* буйсына. Үз чиратында шуроларга *аксакаллыклар* буйсына. Аксакаллыклар 5-6 мәчет-мәхәлләне берләштерә. РСФСРда аксакаллыкка волость шурасы тәңгәл килә.
 
4нче Бөтенхарәзем Корылтае илнең исемен *Харәзем Социалистик Совет Республикасы* итеп үзгәртә, 1923 елның 23 октябрендә яңа Конституция кабул итә, илнең 3  өлкәдән: Үзбәк АӨ, Төрекмән АӨ, Кыргыз-Караклпак АӨ торуын раслый

1924 елның ноябрендә Урта Азияне милли яктан бүлгәләү карары буенча ХХСР юкка чыгарыла. Территориясенең зуррак өлеше Үзбәк ССР составына, калган өлешләре яңа оешкан Каракалпак автономияле өлкәсенә керә.

## Бетерү

1924 елның октябрь аенда Урта Азиядә һәр милли төркемгә үз автономиясен бүлеп бирү тормышка ашырыла. Нәтиҗәдә, Төркистан Автономияле Социалистик Совет Җөмһүрияте, Хорезм Халык Совет Җөмһүрияте һәм Бохара Халык Совет Җөмһүрияте булдырылган:
* Үзбәкстан Совет Социалистик Җөмһүрияте (хәзер — Үзбәкстан Республикасы)
* Үзбәк ССР составында Таҗик Автономияле Совет Социалистик Җөмһүрияте (хәзер — Таҗикстан)
* Төрекмәнстан Совет Социалистик Җөмһүрияте (хәзер — Төрекмәнстан)
* РСФСР составында Кара-Кыргыз АӨ, хәзер — Кыргызстан)
* РСФСР составында Каракалпак автономияле өлкәсе (хәзер — Үзбәкстан составында Каракалпакстан)

## Искәрмәләр


Төркем:РСФСР
Төркем:Казакъстан тарихы
Төркем:Үзбәкстан тарихы
Буранбай

**«Буранбай»** ()&nbsp;— башкорт халык җыры, озын көй. Буранбай чәчәнгә багышланган. Билгеле тарихи җырларның берсе. Җыр (*вариантлары белән*) С.&nbsp;Г.&nbsp;Рыбаковның «Урал мөселманнарының көнкүреш тасвирламасы белән музыкасы һәм җырлары» китабында басыла.

Җырның һәм легенданың вариантларын төрле елларда М.&nbsp;Г.&nbsp;Бурангулов, С.&nbsp;Габәши, Ф.&nbsp;Х.&nbsp;Камаев, А.&nbsp;С.&nbsp;Ключарев, Л.&nbsp;Н.&nbsp;Лебединский, К.&nbsp;Й.&nbsp;Рәхимов, И.&nbsp;В.&nbsp;Салтыков, Г.&nbsp;С.&nbsp;Әлмөхәмәтов һ.&nbsp;б. язып ала. 
Җыр моңлы эпик характерда. Көе виртуоз бизәкле, киң диапазоны (ике октава) белән аерылып тора. «Буранбай»ны башкара алу — югары вокаль осталык билгесе дип санала. 

## Җырны башкаручылар
Башкаручылар арасында С.&nbsp;Ә.&nbsp;Абдуллин, М.&nbsp;Ә.&nbsp;Баемов, М.&nbsp;Г.&nbsp;Бурангулов, М.&nbsp;С.&nbsp;Гайнетдинов, Х.&nbsp;Л.&nbsp;Галимов, Ф.&nbsp;Ә.&nbsp;Килдиярова, И.&nbsp;Ә.&nbsp;Солтанбаев, Г.&nbsp;А.&nbsp;Солтанов, М.&nbsp;Х.&nbsp;Хисмәтуллин. «Буранбай»ны тавыш һәм фортепиано өчен М.&nbsp;М.&nbsp;Вәлиев, Р.&nbsp;Х.&nbsp;Газизов, Рәхимов, Х.&nbsp;Ф.&nbsp;Әхмәтов, хор һәм симфоник оркестр өчен Н.&nbsp; Ә.&nbsp;Давытов эшкәртә.

## Сүзләре

## Сылтамалар
* «Буранбай» Габдулла Солтанов башкара
* «Буранбай» 

## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт халык җырлары
Известия высших учебных заведений. Авиационная техника (журнал)

**Известия высших учебных заведений. Авиационная техника** — фәнни-техник журнал.  1958 елдан башлап Казан шәһәрендә елга 4 тапкыр рус телендә нәшер ителә. 1974 елдан Allerton Press, Inc нәшрияты тарафыннан АКШта «Russian Aeronautics» исеме астында инглиз телендә күчерелеп бастырыла.

Төркем:Русча гәҗитләр
Известия астрономической обсерватории Энгельгардта (журнал)

**Известия астрономической обсерватории Энгельгардта** — фәнни журнал.  1908-1994 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 58 саны (томы) чыга.

Төркем:Русча журналлар
Известия Временного центрального бюро российских мусульман (гәҗит)

**Известия Временного центрального бюро российских мусульман** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Россия мөселманнарының вакытлы үзәк бюросы органы. 1917 елның мартыннан 1917 елның апреленә кадәр Петроград шәһәрендә рус телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Әхмәт Цаликов.

Төркем:Русча гәҗитләр
Известия Казанского военно-окружного комитета (гәҗит)

**Известия Казанского военно-окружного комитета** — атналык гәҗит. Казан хәрби-округ комитеты органы. 1917 елның маеннан 1917 елның ноябренә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Известия Казанского губернского комиссариата (гәҗит)

**Известия Казанского губернского комиссариата** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. «Казанские губернские ведомости» гәҗите варисы. 1917 елның мартыннан 1918 елның мартына кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 21 саны чыга. 1917 елның 29 маена кадәр «Известия Казанского губернского Совета крестьянских депутатов» исемендә була.

Төркем:Русча гәҗитләр
Известия Казанского губернского совета крестьянских депутатов (гәҗит)

**Известия Казанского губернского совета крестьянских депутатов** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1917 елның 12 июленнән 1917 елның 21 сентябренә кадәр Казан шәһәрендә атнага 3 тапкыр рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Известия Казанского института сельского хозяйства и лесоводства (журнал)

**Известия Казанского института сельского хозяйства и лесоводства** — фәнни журнал.  1925-1930 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Известия Казанского округа путей сообщения (гәҗит)

**Известия Казанского округа путей сообщения** — гәҗит.  1914 елның 29 апреленнән 1916 елга кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр