open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юлык

**Юлык** — Башкортстанның Баймак районындагы бердәнбер татар авылы, Йомаш авыл җирлегенә карый.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Баймак): 41 км
* авыл җирлеге үзәгенә кадәр (Йомаш): 9 км
* тимер юл станциясенә (Сибай): 82 км

## Тарихи мәгълүмат
Беренче исеме «Юлык ямы» (Юллукский Ямъ). Авыл 1781 елны Казан өязе кешеләре тарафыннан нигезләнә. Алар биредә Верхнеуральск-Ырынбур трактында башкортлар урынына почта хезмәте алып бару шарты белән урнаша. 1869 елны алтын ятмаларын үзләштерү башлана. Юлыкта алтын ятмалар хуҗалары Рәмиевләрнең штаб-квартирлары була (1918 елга кадәр). 1924 елга кадәр Юлык — волость үзәге, 1898 елда биредә казна «рус-башкорт» мәктәбе ачыла, зимства дәвалау учрежденияләре эшли. 1962 елны авыл советы үзәге Йомашка күчерелә.
Рәмиевләр салдырган мәчет һәм китапханә биналары сакланган.

## Демография
Халык саны динамикасы:

## Атаклы кешеләр
* Габделгани Хөсәенов (1839—1902) — Ырынбурның сәүдәгәрләр гаиләсе Хөсәеновларның вәкиле, промышленник, яңа ысул татар мәктәпләре челтәрен оештыручы.
* Шакир Рәмиев
* Закир Рәмиев
* Мирхәйдәр Фәйзи

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Юлыктагы җан рәхәте мизгелләр
* Әдип юлыккан Юлык. Мәдәни Җомга гәз.
* Лирон Хәмидуллин. Офыктагы рәшәләр. Казан, ТКН, 1990.
Азат (газета)

** «Азат» газетасы ** – 1906 елда Казанда чыккан татар милли-демократик газетасы. Ул ябылгач, аның дәвамы буларак, шул ук елда **«Азат халык»** газетасы нәшер ителә башлый.
## Тарих
### «Азат»
Беренче саны 1906 елның 1 февралендә басыла. Аның нашире һәм матди яктан тәэмин итүчесе, ягъни һимаячесе Габдулла Апанаев, ә мөхәрире Галиәсгар Камал булган.  Газетада Гафур Коләхмәтов, Нәҗип Думави, Мәҗит Гафури, Миргазиз Укмаси кебек әдипләр языша. Чыккан чорында газета үзендә урнаштырылган материаллар аркасында  берничә тапкыр кисәтү ала һәм ике санын цензура конфискацияли. Ниһаять, 56 нчы саны чыкканнан соң, 1906 елның 30 маенда ул чыгудан туктый

### «Азат халык»
«Азат»ның дәвамы буларак, шул ук елның 4 июненнән «Азат халык» газетасы чыгарыла. Аның да мөхәрире Г.Камал була. Бу басмада элеккесенә караганда сул материаллар күбрәк урнаштырыла һәм бу, әлбәттә, цензура каршылыгына очрый. 15 саны чыкканнан соң, 12 сентябрьдә ул ябыла, ә Галиәсгар Камал мәхкәмә алдында җавап тотарга мәҗбүр ителә.
## Чыганак

Төркем:Татарча гәҗитләр
А
Яңавыл

**Яңавыл** () — Башкортстандагы шәһәр (1991 елдан), район үзәге. 2009 елның 1 гыйнварына халык саны 27457 кеше тәшкил иткән.

## Тарих
ХХ гасыр башына хәзерге район үзәге урынында таркау гына ике авыл — Яңавыл һәм Иванай булган. Алар арасында — урман һәм чәчүлекләр. Ә хәзерге Җиңү урамы урынында кеше үтә алмаслык сазлык яткан.

Яңавыл Казан–Екатеринбург тимер юлындагы станция буларак 1912 белән 1916 еллар арасында барлыкка килә. 1930 елда район үзәге Кызыл Октябрь бистәсендә урнашкан була. 1933-34 елларда локомотив депосы, электр станциясе, кирпеч заводы һәм башка мөһим объектлар төзелә.1938 елны Яңавыл станциясе, Кызыл Октябрь бистәсе һәм Иванай авылы Яңавыл эшчеләр бистәсе буларак берләштеләр. Акрынлап сәнәгать үсеше колач ала, кирпеч, май заводлары, элеватор сафка керә. Бу вакытка авылларда да зур үзгәрешләр була һәм 1935 ел ахырына колхозлашу тәмамлана. Сугыш алдыннан районда 66200 кеше булып, аларның 11861е Яңавылда яшәгән.

1964 елда районда нефть ятышларын үзләштерә башлау аны икмәкле генә түгел, нефтьле дә итә.

1991 елны шәһәр статусы бирелгән.Бүген шәһәрдә 40тан артык зур һәм уртача предприятие бар. Шәһәрдә Башнефть филиалы белән УДНГ "Краснохолмский" урнашкан. 2011 елның февралендә сафка баскан Яңавыл сөт заводы тәүлегенә 40 тонна сөт эшкәртеп, 10 төрле продукция җитештерә. Монда 73 кешегә эш урыннары булдырылды.

## Халык

## Матбугат
Район газетасы татар (Яңавыл таңнары) һәм рус телләрендә чыга.

## Мәдәният
Шәһәр мәдәният сарае каршында Республикада билгеле, халык театры исемен йөртүче татар театраль коллективы эшли.
## Шәһәр белән бәйле шәхесләр
* Радик Гәрәев (1956―1996), җырчы (*баритон*). БАССР һәм РСФСРның халык артисты (1983, 1988). 
* Саҗидә Сөләйманова (1926―1980), татар шагыйрәсе.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
 Төньяк бизәк — Яңавыл, йолдыз булып яна ул!

Төркем:Башкортстан шәһәрләре
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Вега

**Ве́га** (*Вакыйг*,  *ән-нәср әл-вақый‘* — «төшүче тазкара»; Лира *α*, Лира альфасы, *α* Lyr) — Лира йолдызлыгының иң якты йолдызы, күк йөзендә яктырыш буенча бишенче урында тора. Кояштан 25,3 яктылык елы ераклытка урнаша. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары — җәй.

## Физик хасиятләр
Вега — 0,03m йолдызча зурлыктагы үзгәрмә йолдыз. Ул үз күчәре тирәсендә бик тиз әйләнә. Аның экваторында әйләнә тизлеге 274 км/с тәшкил итә. Йолдыз тирәсендә тузан түгәрәге әйләнә.

## Тарих
Гарәп телендә йолдызның исеме — «төшүче тазкара» белдерә, чөнки борынгы дөньядә Лира йолдызлыгы тибүче каракош яки тазкара кебек сурәтләнгән.

## Моны да кара
* Иң якты йолдызлар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Лира йолдызлыгы
Каргалы (Благовар районы)

**Каргалы** — Башкортстанның Болгавар районындагы татар авылы. Рәсми рәвештә ике торак пункты буларак санала: Түбән Каргалы һәм Югары Каргалы. Әдәбиятта Бәләбәй Каргалысы һәм Яңа Каргалы буларак та билгеле. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 438 кешенең яшәве мәгълүм.

Ике ырудаш авыл: Каргалыбаш, Каргалытамак белән Каргалы авыл җирлеген тәшкил итә. 
## Тарихи мәгълүмат
Авылга Төмән өязе морзалары, Идәй авылыннан чыгып киткән Еникеевлар һәм Терегуловлар нигез сала. Күршеләреннән матди хәле буенча ерак китмәсәләр, дә аларның берникадәр өстенлеге булган, чөнки Уфа губернасының башка кайбер татар морзалары белән бергә алар 1796 елда дворянлык хокукларын кайтаралар. Морза балалары рус дөньяви уку йортларына керә алганнар, дәүләт хезмәтенә алынганнар.

1917 елда Яңа Каргалыда (утарлар белән бергә) 3107 кеше яши, шул исәптән 3052 мишәр (434 хуҗалыкта), 20украин (4 хуҗалык), берәр хуҗалыкта 14 удмурт, 14  типтәр, 7 татар яши.

Өч ел узуга, 1920 елда биредә (Чәрмәсән тимер юл тукталышы белән) 477 хуҗалыкта 3149 татар һәм 19 хуҗалыкта 75 рус яши. Совет чорында Каргалыда бары тик татарлар яшәве билгеле. Ә 2002 ел халык санын алуның рәсми мәгълүматларында биредә 30%ка якын башкорт яшәве күрсәтелә.

## Икътисад һәм социаль тармак
Агрофирма «Каргалыбаш».

## Атаклы кешеләр
* Әбүбәкер Терегулов (1885–1966), татарлардан чыккан беренче медицина профессоры.
* Әмирхан Еники
* Гайсә Еникеев — 3нче, 4нче Дәүләт Думаларында Бәләбәй өязеннән депутат.
* Гомәр Терегулов (1883―1938), җәмәгать һәм сәясәт эшлеклесе, язучы, мөһаҗир.
* Гыйниятулла Терегулов (1891–1984), татарлардан чыккан беренче медицина профессоры.
* Рафаэль Еникиев (1942—1993), медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1992). БАССР атказанган табибы (1987).
* Әмир Үтәшев (1919-?), Идел-Урал легионы гаскәрие.
* Сөләйман Еникиев, физиолог, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы.

Чыгышы буенча Каргалыга нисбәтле кешеләр:
* Искәндәр Нигъмәтуллин, Роберт Нигъмәтуллин, чын фамилияләре – Терегулов
* Әмир Әбдразаков, Әскар Әмир улы Әбдразаков, чын фамилияләре — Еникеев
* Рәшит Ногманов — кинорежиссер
* Зариус Шихмурзаева
* Зилә Сөнгатуллина, әнисе ягыннан фамилиясе — Еникеева
* Башка нәселләр: Янгуразовлар, Мамлеевлар, Үтәшевлар, Сөендековлар, Дивеевлар, Килмәмәтовлар, Булатовлар, Азеевлар.

## Демография

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Язикәү): 28 км
* тимер юл станциясенә (Болгавар): 13 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Ә. Еники "Соңгы китап". Казан, ТКН, 1987.
Арктур

**Аркту́р** ( — «аю сакчысы»; Үгезкөтүче *α*, Үгезкөтүче альфасы, *α* Boo) — Үгезкөтүче йолдызлыгының иң якты йолдызы, күк йөзендә яктырыш буенча 4 нче урында тора. Аның йолдызча зурлыгы −0,05m тәшкил итә. Бу йолдыз Җирдән 36,7 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Физик хасиятләр
Арктур — кызыл зур йолдыз.

## Тарих
Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны  *әс-симак әр-рамих* — «симак сөңгече» дип атады. Моннан аның икенче исем — **Әлрамих**. Спика йолдызы исә  *әс-симак әл-а‘зәл* — «симак коралсыз» дип атала. Хәзерге гарәп. **Хариселсәма** ( *харис әс-сәма’* — «күк сакчысы»).

## Моны да кара
* Иң якты йолдызлар исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Үгезкөтүче йолдызлыгы
Күгел

**Күгел** () — Башкортстанның Болгавар районындагы татар авылы, Таң авыл җирлегенә керә. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 71 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарихи мәгълүмат
Авыл XVIII гасыр ахырыннан башлап Дәүләткилдиев татар морзалары биләмәсе булып тора. XIX гасырның икенче яртысында кенәз Гаделгәрәй Дәүләткилдиев исемендә 415 десятина җир, 15 җан дворовой һәм 63 җан крепостной игенче булган.

## Икътисад һәм социаль тармак

## Атаклы кешеләр
* Касыйм Дәүләткилдиев (1887-1947) - рәссам

## Демография

Соңгы халык санын алу вакытында авыл халкы тоташтан диярлек башкорт итеп яздырыла (92%). 
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Язикәү): 18 км
* авыл җирлеге үзәгенә кадәр (Таң): 3 км
* тимер юл станциясенә (Болгавар): 33 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Касыйм Дәүләткилдиев

**Дәүләткилдиев Касыйм Сәлигаскәр улы ** (, Күгел (Марьино) авылы, Уфа өязе, Уфа губернасының Новоселовский вулысы, хәзерге Благовар районы — рәссам-график, Башкортстан сынлы сәнгатенең башлап җибәрүчеләрнең берсе. 1937 елдан СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы.

## Нәселе

Чыгышы белән Уфа губернасы татар кенәзләре Дәүләткилдиевләр нәселеннән.

## Уку еллары
1914 елда Петербургтагы барон Штиглицның Үзәк сәнгать-кәсепче уку йортын тәмамлый (хәзерге В.И. Мухина исемендәге Югары сәнгать-кәсепче уку йорты). 1914-16 елларда Петербург сәнгать уку йортында укыта. 1916-17 елларда - Петербургның сәнгать академиясендә ирекле тыңлаучы. 1917 елдан башлап Уфада яши һәм иҗат итә.

## Совет чоры
1919 елдан башлап тимер юл кярханәләре каршындагы изостудиядә, Уфа сәнгать техникумында (1930-35), татар-башкорт педагогика курсларында (1930-37) укыта. 1928-35 елларда башкортлар яшәгән көньяк-көнчыгыш районнарына сынлы сәнгать Академиясе өчен этнографик һәм башкорт халык бизәлеш-кулланма материалы тупларга җибәрелә. Баймак, Бөрҗән районнарында чагында “Яңа Усман авылы”, “Түбә руднигы”, “Баймак заводы күренеше” (1933) кебек пейзаж әсәрләре яза. Күбрәк акварель техникасында эшли.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Гайсә Еникеев

**Гайсә Еникеев** (, Каргалыбаш, Бәләбәй өязе, Уфа губернасы, хәзерге Благовар районы — март, 1931) — сәясәтче, мәгърифәтче, этнограф.

## Тәрҗемәи хәл, 1917 елга кадәр
Гайса Хәмидулла улы Еникеев 1864 елда нәселле татар дворяннары гаиләсендә туа.

Ырынбур укытучылар семинариясен (кара: Ырынбур Татар укытучылар мәктәбе) тәмамлый. 1890 елдан Ырынбурдагы рус-татар казна училищесы директоры. 1895 елдан башлап бертуган Хөсәеновларның «Хөсәения» мәдрәсәсендә эшли, директор итеп куела. Татар-башкорт халкының музыкаль фольклорын җыю өчен Казан, Ырынбур, Самара, Уфа губерналарына экспедицияләргә чыга. 1883-1933 елларда 500дән артык татар-башкорт халык җырыннан коллекция туплый. Педагогик эштә җәдитчелек тәҗрибәсенә таяна. 3нче һәм 4нче Россия империясенең дәүләт Думасына Бәләбәй өязеннән депутат булып сайлана. 4нче Думада — Дума сәркатибенең ярдәмчесе. Трибунадан мөселман халыкларының хокукларын яклап чыгышлар ясый.

Рус географик җәмгыятьнең Ырынбур бүлекчәсенең Гыйльми архив комиссиясе эшендә катнаша.

## Тәрҗемәи хәл, 1917 елдан соң
Гражданнар сугышы вакытында Вятка каласында яши, губерна халык мәгарифе бүлегендә хезмәт итә. 1923 елда Уфагә килә. Башкортстан халыкларының көнкүрешен, тарихын һәм мәдәниятен өйрәнү буенча Фәнни җәмгыятьнең әгъзасы булып тора. 1929 елда Г. Еникеев туплаган 114 халык җыры язмасын Башнаркомпрос сатып ала. Коллекция Уфа мәдәният институтының архивында саклана.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Татар фольклорчылары
Төркем:Башкорт фольклорчылары
Таҗ Махал

thumb|350px|Таҗ Махал
**Таҗ Махал** яки **Таҗ Маһал** (, ) — Һиндстанның Агра шәһәрендә урнашкан мәчет-төрбә.

Бөек Моголлар падишасы Шаһ-Җиһан (Шаһ-Җаһан, ләкин шаһ ягъни **җиһан** — дөнья кушымтасын алган) әмере буенча 1629 елда вафат булган сөекле хатыны Мөмтаз Маһал истәлегенә салына.
Джамна елгасы буендагы урынын да шах үзе сайлый. Төзелеш 1632 елда башланган һәм 1653 елда тәмамланган. Мавзолейны төзүдә 20 меңләп кеше катнаша. Чит ил архитекторлары да җәлеп ителә. Ак мәрмәр ташларны 300 чакрымдагы карьердан ташыйлар. Бик кыйммәткә төшкән мавзолей 22 ел төзелә. Шах моның белән генә канәгать булмый, елганың аръягында шушындый ук, әмма кара Таҗ Махал төзергә хыяллана. Тик нияте тормышка ашмый. Җаһан падишаны бәреп төшереп, тәхеткә улы менеп утыра. Әтисен ныгытма башнясына бикләтеп куя. Тугыз ел буена, ягъни үлгәнче шунда ныгытма тәрәзәсеннән Таҗ Махалга карап гомер кичерә. Үлгәч васыяте буенча Җаһанны сөекле хатыны янына мавзолей эченә күмәләр.
Таҗ Маһал — моголлар архитектурасының иң күренекле үрнәге. Ул үз эчендә фарсы, һинд һәм ислам архитектур стильләрне берләштерә. 1983 елда Таҗ Махал ЮНЕСКО Халыкара мирасы объекты булып игълан ителә. Аны шулай ук «Һиндстан мөселман сәнгатенең энҗе бөртеге» дип атыйлар.

Ак мәрмәр гөмбәзе иң мәшһүр элементы булса да, Таҗ Маһал — структур комплекс. Бина диварлары ак мәрмәрдән эшләнгән. Мавзолей җитмеш биш метр биеклектәге, искиткеч зур гөмбәзле, дүрт почмаклы корылма, һәр почмагында өчәр катлы ак мәрмәр таштан манаралар салынган. Корылманың эчендә зур караңгы бүлмә, аның уртасында челтәрле рәшәткәләрдән эшләнгән койма. Рәшәткәләре ак мәрмәр плиталардан ясалып, челтәрләрнең очлары матур итеп бизәкләнгән. Койма эчендә ике кабер: зуррагы Шахҗа-һанныкы, кечерәгендә Мөмтаз күмелгән диләр. Саркофаглары шулай ук ак мәрмәр таштан эшләнеп, гарәп язулары белән чуарланган.
Таҗ Махал — бүген Һиндстанның горурлыгы, туристлар иң күп килгән урын.

## Искәрмәләр

Төркем:Төрбәләр
Төркем:Һиндстан тарихы
Төркем:Бөек Моголлар империясе
Төркем:Һиндстан мәчетләре
Төркем:Архитектура һәйкәлләре
Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Әминә Бикчәнтәева

**Әминә Әхмәт кызы Бикчәнтәева** (1913 елның 26 гыйнвары, Казан — 1986 елның 18 апреле, Казан) — татар шагыйрәсе, балалар язучысы. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1958 елдан).

Ул 1913 елның 26 гыйнварында Казанда эшче гаиләсендә дөньяга килә. Урта мәктәптә җиде сыйныф һәм педагогия курсларын тәмамлый, аннары соң Казанның Бишбалта бистәсе мәктәбендә берничә ел балалар укыта. 1934—1938 елларда исә ул Казан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә белем ала. Укудан соң ул «Яшь ленинчы» газетасында әдәбият бүлеге хезмәткәре, Актаныш, Буа районы мәктәпләрендә укытучы, Татарстан радио комитетында балалар тапшырулары мөхәррире һәм сугыштан соңгы елларда башта Яшел Үзәннең Ф3Ө мәктәбендә, аннары Казан химия заводы тулай торагында тәрбияче (1945—1947), шәһәр мәктәбендә китапханәче һәм Татарстан китап нәшриятының яшьләр-балалар әдәбияты редакциясендә мөхәррир (1952—1955) булып эшли.

Язучы 1938 елда иҗат итә башлый. Аның «Бүләк» исемле беренче шигырьләр җыентыгы 1940 елда дөнья күрә. Үзе исән чагында аның тагын 19 проза һәм шигырь китаплары басыла. Алар арасында «Шинель», «Бакча гөлләре», «Дәү әнием», «Дачада», «Беренче чәчәкләр», «Яз бүләкләре», «Әлфия алъяпкычлары», «Йөрим күл буйларында», «Фәридәкәй», «Бүген һәм иртәгә» кебек шигырьләр китаплары.

Шуннан башка Әминә Бикчәнтәева «Ана йөрәге» (1959) һәм «Мин аңлыйм сине» (1966) повестьларын яза. Аның кыска мәзәк хикәяләре дә бар (мәсәлән, «Хуҗа Насретдин балалар янында» (1956) хикәяләр циклы).

1983 елда аның иң уңышлы әсәрләре «Минем танышларым» җыентыгында урын ала.

## Гаиләсе
Ире (*19?? елга кадәр*) — шагыйрь Нури Арсланов (*[[1912 ел|1912]]—[[1991 ел|1991]]*). Балалары: *[[ул]]ы* Илдар, музыкант, *[[кыз]]ы* Зөбәрҗәт (Арсланова).
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.
## Сылтамалар
* Белем.ру 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Нури Арсланов
Чишмә авылы

**Чишмә** — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы, авыл советы үзәге. 2009 елда 1771 кеше яши.

## Тарихи белешмә
Авылны XVII гасырда Сафардан (Асадуллин, Байбурин фамилияләрен йөртүчеләр) һәм Касыйм шәһәреннән (Янборисовлар) килгән кешеләр нигезли. Хәзер район үзәге булган Чишмә шәһәр тибындагы бистә - аның янында Бөгелмә тимер юлындагы станция буларак хасил була.
## Халык

2002 елда халыкның 49% башкорт булып яздырыла.

Төркем:Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Келәш

**Келәш** — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 560 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Тарихи мәгълүмат
Элек **Теләш** дип тә аталган. Кара Якуп волостенә кергән. Халкы морзаларга (Кудашевлар) һәм типтәрләр гә бүленгән. 
## Атаклы кешеләр

* Зыя Камали
* Сәйфи Кудаш
* Фәридә Кудашева
* Мостай Кәрим
* Абдулхак Кудашев
* Илгиз Кәримов

## Икътисад һәм социаль тармак

## Демография
1906 елда биредә 1436 кеше яши.

Татарлар рәсми рәвештә 93%.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Чишмә): 22 км
* авыл җирлеге үзәгенә кадәр (Ар): 5 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Йоматау): 4 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Төркем:Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Сафар

**Сафар** — Башкортстанның Чишмә районындагы татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 991 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Тарихи мәгълүмат
Совет реформасына кадәр – волость үзәге. 1917 елда 3,4 мең кеше яши.
* Төп нәселләр: Янборисовлар, Бикбулатовлар, Байбуриннар (морзалар), Урмановлар, Нугаевлар.

## Атаклы кешеләр

* Зәйтүнә Бикбулатова (1908-1992) - СССР халык артисты (1956)
## Икътисад һәм социаль тармак
* Мәчет, мәктәп бар. Сугышка кадәр Сафарда педагогика техникумы эшләде. 
* ширкәтләрдән – Башагро дуңгызчылык копмлексы (8000 танау), Сафар МТФ (сөт фермасы) ООО «Нурис», КФХ "Красный Маяк", КФХ "Альфа", КФХ "Искра", КФХ "Яңа Таң", СПК колхоз им. Ленина.
## Демография

Татарлар рәсми рәвештә 82%. Бу тулы булмаган мәгълүмат, чөнки башка мәгълүматлар буенча татарлар саны 94 % тәшкил итә.
.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Чишмә): 12 км
* тимер юл станциясенә (Чишмә): 12 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Төркем:Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Ярми

**Ярми** () — Башкортостанның Чишмә районындагы авыл, авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 543 кешенең яшәве мәгълүм. Рәсми рәвештә 90% халкы татарлар.  
## Тарихи мәгълүмат

## Атаклы кешеләр

* Сәет Исмәгыйлев (1884-1972) – Башкортстан АССР халык чәчәне (1944), виртуоз скрипкәче.
* Зәки Исмәгыйлев (1926-2004) – биюче, “Өч туган” биюен беренче башкаручыларның берсе.

## Икътисад һәм социаль тармак
ООО "Закир-Чишмә" (сөт фермасы)

## Демография

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Чишмә): 5 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Чишмә): 5 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Төркем:Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Болышлы

**Болышлы** () — Башкортостанның Болгавар районындагы авыл, авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 542 кешенең яшәве мәгълүм. Исеме – Болышлы елгасы атамасыннан.

## Тарихи мәгълүмат

## Атаклы кешеләр
* Идрис Туктар (1896-1982) – татар язучысы
* Рөстәм Асаев (1977) - җырчы
* Фәнидә Сафаргалиева - җырчы

## Икътисад һәм социаль тармак
Урта мәктәп, мәчет

## Демография

2002 елда авыл халкы тулысынча (97%) башкорт дип язылган.
## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Язикәү): 25 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Болгавар): 10 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Өйдрәкбаш

**Өйдрәкбаш**, **Өйдерәкбаш**, **Үдрәкбаш** () — Башкортостанның Болгавар районындагы авыл, авыл җирлеге үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 540 кешенең яшәве мәгълүм.

## Тарихи мәгълүмат
Өйдрәкбаш авылының тарихы 300 ел элек башлана. Телдән-телгә күчеп килгән истәлекләргә, архив чыганакларына караганда һәм зиратларда сакланып калган кайбер кабер ташларындагы язулар буенча нәтиҗә чыгарганда, авылга нигез салучыларның берсе Нәдер Ишбулатов дигән кеше булган. Аның нәселе башлыча Ука суы буйларыннан башта Кама буйларына, аннан җир эзләп бу якларга юл тоткан. Тәүге күченүчеләрнең хәзерге Башкортстанның Яңавыл районының Эткенә дигән татар авылыннан килгәнлекләре хакында мәгълүматлар бар.

Өйдрәкбашта гомер-гомергә укымышлы халык яшәгән. Үктәбеp револүциясенә кадәр биредә ике мәчет, 5 мәдрәсә һәм бер китапханә эшләп килгән. Күренекле җәмәгать эшлеклесе, әдәбият белгече, тәнкыйтьче һәм журналист Галимҗан Нигъмәти, шулай ук журналистлар Хөснулла Ишбулатов, Гыйндулла Ишмаев, Хәернас Гайсин һәм башкалар авыл халкының горурлыгы. 
## Атаклы кешеләр
* Хаҗиәхмәт Ишбулатов (1851-1921, Стәрлетамак) – патша әрмесенең ᴙнарал-лейтенанты
* Галимҗан Нигъмәти (1892-1937) – язучы һәм критик. 
* Әһлиуллин Хәмит (1919-1943) – Сәвитлар Берлеге Герое.
## Икътисад һәм социаль тармак
Урта мәктәп, мәчет

## Демография

2002 елда авыл халкы тулысынча диярлек (88%) башкорт итеп яздырылган.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Язикәү): 25 км
* якындагы тимер юл стаʜсaсенә (Болгавар): 6 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан.
* Башкортстанның Болгавар районында Шәҗәрә бәйрәме үтте
Әмин

**Әмин** (, )— Башкортстанның Чишмә районындагы зур татар авылы, Арслан авыл җирлегенә керә. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 442 кешенең яшәве мәгълүм. Татарлар рәсми рәвештә 85%.

## Физик-географик характеристика

### Географик урынлашу

Әмин авылы Чишмә районы белән Болгавар районының бер чигендә, Узы елгасының төньяк ярында урнашкан. 
* район үзәгенә кадәр (Чишмә): 19 км
* авыл җирлеге үзәгенә кадәр (Арслан (Чишмә районы)): 5 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Чишмә): 4 км

## Тарихи мәгълүмат
## Атаклы кешеләр

* Рөстәм Кузеев (1923-1998) — тарихчы, Башкортстан дәүләт педагогика институты ректоры
* Раил Кузеев (1929-2005) – “баш шәжәрәче”
* Сәйфуллин Вазыйх (1929-2002) – 1968-71 һәм 1978-1980 елларда Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт академия драма театрының режиссеры һәм директоры

## Икътисад һәм социаль тармак
ООО “Уза” – товарлы сөтчелек фермасы
## Демография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Төркем:Башкортстанның Чишмә районы торак пунктлары
Кызыл зур йолдыз

**Кызыл зур йолдыз** () — төштә су тудыргыч яну тәмамланган йолдыз, йолдызлар эволюциясе соң чорында түбән яки уртача массалы (якынча 0,5–10 Кояшныкы), югары яктыртучанлыклы зур йолдыз.

## Үзлекләр

Кызыл зур йолдызның төше һелийдән тора. Һелий яну температурасы су тудыргычныкыннан югарырак, шуңа күрә һелий кабына алмый. Төштә энергия чыкмаганга күрә төш кысыла башлый һәм гравитация тәэсирендә җылына, температура арта һәм төш тирәсендәге тышчада урнашкан су тудыргыч яна башлый һәм югары катламнарны этеп чыгара. Нәтиҗәдә тышкы катламнар киңәяләр, суыналар. Салкынрак йолдыз кызылрак була, ләкин зурлыгы сәбәпле аның яктыртучанлыгы арта.

Шулай итеп, кызыл зур йолдызның төп үзлекләре: бик зур радиусы һәм югары түгел температурасы.

## Кайбер кызыл зур йолдызлар

Билгеле кызыл зур йолдызлар — Әлдебаран (Сәвер *α*), Арктур (Үгезкөтүче *α*), Гакрукс (Көньяк Хач *γ*). Болардан зуррак йолдызлар — Антарес (Гакрәп *α*) һәм Бителҗәүза (Орион *α*) инде кызыл үтә зур йолдызлар дип исәпләнәләр.

## Кояшның һәм Җирнең язмышы

Хәзерге заманда Кояшның яшен якынча 4,57 миллиард ел тәшкил итә, бу йолдызның уртача яше. Тагы 5 миллиард ел дәвамында Кояш баш эзлеклелектә калачак, шуннан соң Кояшның төшендә су тудыргыч янып бетәчәк.

Аннан соң Кояшның төшендә температура һәм тыгызлык бик артачак, гелий яна башлаячак һәм углеродка әйләнә башлаячак.

Кояшның зурлыгы **200 тапкыр артачак** һәм Җир орбитасына җитәчәк диярлек (0,93 а.б.). Меркурий һәм Чулпан Кояш тарафыннан йотылачаклар һәм буга әйләнәчәкләр.

Кояшның киңәюе сәбәпле Җир бик җылытачак һәм тормыш бетәчәк диярлек. 1,1 миллиард елдан соң Җирдәге океаннар буга әйләнәчәк.

Кояш шушы кызыл зур йолдыз дәверендә 100 миллион ел дәвамында булачак, аннан соң  үзәгендәге ак кәрлә белән планетар томанлыкка әйләнәчәк.

Берничә меңьеллык эчендә планетар томанлык йолдызара мохитта чәчеләчәк, ә Кояштан калган ак кәрлә күп миллиард ел дәвамында суыначак.

## Шулай ук карагыз
*Иң эре йолдызлар исемлеге
*Иң якты йолдызлар исемлеге

## Әдәбият

* Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. ''Звёзды: их рождение, жизнь и смерть'', М.: Наука, 1984 
* космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Уфа губернасы

**Уфа губернасы** — Россия империясенең административ берәмлеге.

## Тарих
1865 елда бердәм Ырынбур губернасын Уфа һәм Ырынбур губерналарына бүлү юлы белән пәйда була. Милли республикалар төзелү уңаеннан башлыча татарлар яши торган Минзәлә өязе җирләре Татарстанга күчә. Башкортлар яши торган бер өлеше яңа төзелгән Башкорт АССРына («Кече Башкортстан») күчә. Халык комиссарлары Шурасы рәисе В.И. Ленин кул куйган АТССР оештыру турындагы дикриттә (1920) Бәләбәй һәм Бөре өязләренең Татарстанга кушылу-кушылмау мәсәләсе халыкның ачык демократик тавыш бирү юлы белән хәл ителергә тиеш булган. 1922 елда Иосиф Сталин боерыгы белән Уфа губернасы бетерелә, күпчелек татарлар яши торган төбәкләр Башкортстанга калдырыла. 
## Уфа губернасына кергән өязләр (1879)

## Халкы
1897 елгы җанисәп алу буенча туган телләр буенча бүленеш :
[thumb|295px|| [Александр II тарафыннан (1878 елда расланган Уфа губернасы гербы)]]

## Икътисад
Халкы башлыча авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнгән. 1904 елда сөрүлек җирләр мәйданы (мең дисәтинә) 1821 тирәсе тәшкил иткән, шул исәптә арыш чәчүлеге — 729,2, солы — 355,3, борай — 85,6, карабодай — 124,6, борчак — 46,1, тары — 164,5, бодай — 235, бәрәңге — 24,2; сыер мал саны — 208315, елкы — 170042, сарык — 385015, кәҗә — 33611, чучка 38541 баш. 20 гасыр башында Алафузов постау фәбриге, Архангел заводы, Благовещен заводы, Богоявленск заводы, Верхотор заводы, Златоуст (Косотур) заводы, Златоуст корал фәбриге, Йөрүзән‑Ивановка заводы, Кенәз Михаил корыч‑туп фәбриге, Куса заводы, Кытау‑Ивановка заводы, Кытаутамак заводы, Меңъяр заводы, Чаткы заводы, Сем заводлары, Әшә‑Балашау заводы, Уфа игенчелек машиналары фәбриге, И.И.Гутманның чуен-бакыр кою механика заводы, һәм башка ширкәтләр эшләгән. 180 гә якын ярминкә (1909) үткәрелә. 1888 елда Самар—Уфа тимер юлының Кенәл станциясеннән алып Уфа станциясенә кадәр, 1890 елда Златоуст шәһәренә кадәр юл участкасы файдалануга тапшырыла һәм Самар-Златоуст тимер юлы дип аталган. Агыйдел һәм Чулман елгалары буйлап парахут, Әй, Иек, Сакмар, Сем, Караидел, Йөрүзән елгалары буйлап сал бәйләнеше эшләгән. Якынча 1260 мәчет, 185 чиркәү, 130 чәсәүнә (1870) исәпләнгән.

## Искәрмәләр


Төркем:Россия империясе губерналары
Гомәр Әбделмәнов

**Гомәр Әбделмәнов**, Гомәр Мөгалләм улы Әбделмәнов (1929 елның 15 декабре―2020 елның 30 октябре) — җырчы, БАССР атказанган артисты (1989).
## Биографиясе
Гомәр Мөгалләм улы Әбделмәнов 1929 елның, 15 декабрендә,  Чишмә районының Чукраклы авылында туган. Уфа музыка-сәнгать училищесын тәмамлагач Авыргазы район татар халык театрында эшли.

1955 елдан Башкортстан радиокомитетында, Стәрлетамак мәдәният-мәгърифәт училищесында эшли.

1964 елдан Башкорт филармониясендә. 1969-92 елларда Башкортстанның композиторлар берлегендә эшли.

## Җырлары
* Өфе юкәләре, Сагыну җыры, Чәчәкләр уяныр, Сиңа тагын мин бер киләм әле (Рим Хәсәнов көенә)
* Имәннәр шаулай, Туган авылым, Исеңдәме, Төнбоек, Янгантау бачкычлары (Тәлгать Шәрипов көенә)
* Каридел буенда калам (Зәбих Мәмәлимов көенә)
* Бер минут (Әкрам Даутов көе, сүзе)
* Бер минут (Әнвәр Бакиров көенә)
* Тургай (Салих Сәйдәшев көенә)
* Мәхәббәт җыры (Роза Сәхәүетдинова көенә)
* Тамчылар тамар чаклар (Фәсил Әхмәтов көенә)
* Раушаниям, бәгърем (Вәсил Хәбисламов көенә)
* Әйдә, җиңгә, биеп кал, Таныш дулкыннар (Таһир Кәримов көенә)
* Төнге серенада (Абрар Габдрахманов көенә)
* Коен (Роберт Газизов көенә)

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт җырчылары
Төркем:Рим Хәсәнов җырларын башкаручылар
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстан җырчылары
Кәче

**Кәче** — Татарстан Республикасының Арча районында урнашкан авыл. Арчадан 6 км көньяк-көнчыгыш ягына.2002 елда 900 кеше яшәгән (татарлар). Урысларга 1602-03 еллардан билгеле. 20 гасыр башныда 2 мәчетле авыл; мәдрәсә, су тегермәне, 6 лавка эшли. Кәченең җире ул вакытта 2082 десятина тәшкил иткән. 1920нче елга кадәр Арча волостенә керә, 1920 елдан – Арча кантонында, 1930 елдан, Арча районы оешкач, шунда кертелә. Кешеләр саны: 1782 елда - 213 ир-ат заты; 1859 - 1109, 1897 - 1713, 1908 - 1951, 1920 - 1780, 1926 - 1923, 1938 - 1675, 1949 - 1214, 1958 - 1074, 1976 - 991, 1979 - 930, 1989 - 885 кеше. 
## Истәлекле урыннар

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 841 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 95.36%,
башка халыклар — 4.64%.

## Икътисад һәм социаль тармак
Мәктәбе, мәдәният йорты, мәчете бар.
## География
Кәче Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 52 чакрым, ә район үзәге Арчадан көньяк-көнбатышка таба 6 чакрым ераклыкта урнашкан.

Авылда асфальт юллар юк.
## Атаклы кешеләр

* Рәфикъ Юнысов (*[[Рәфикъ Юныс]]*, 1943), журналист, шагыйрь.
## Чыганаклар
Зәйтүнә Бикбулатова

**Зәйтүнә Бикбулатова** — башкорт сәхнәсе артисты, Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия театры актеры.
РСФСР Дәүләт (*[[1967]]*), БАССР Дәүләт (*[[1976]]*) премияләре лауреаты. ССРБ халык артисты (*[[1973 ел|1973]]*).

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1908 елның 10 июнендә Башкортстанның Чишмә районы Сафар авылында туа.

1926 елда Башкорт сәнгать техникумының театр бүлегендә укырга керә. Вәлиулла Мортазин-Иманский һәм Мәкәрим Мәһдиев сыйныфында укый. 1нче курста укыганда Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия театрында “Башкорт туе” спектаклендә Гөлгайшә ролен башкара. 1930 елда төп труппага алына.

1961-84 елларда Башкортстанның театр әһелләре берлегенә җитәкчелек итә.

## Рольләре
* Айгөл иле – Зөлхәбирә
* Ай тотылган төндә - Тәңкәбикә
## Дәүләт бүләкләре һәм хөрмәт билгеләре
* 1967 — Станиславский исемендәге РСФСР дәүләт бүләге — «*Тәңкәбикә ролен башкарган өчен*» 
* 1973 — ССРБ халык артисты 
* 1976 — Салават Юлаев бүләге иясе

## Сылтамалар
* Одна улыбка Бикбулатовой  

## Искәрмәләр

Төркем:Станиславский исемендәге Дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстан артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Рәфкать Бикчәнтәев

**Рәфкать Әхмәтҗан улы Бикчәнтәев** — татар сәхнәсенең остасы, актер һәм режиссер.

1924 елда октябрендә Казанда җиде балалы гаиләдә дөньяга килә. 1949 елда Мәскәүдә театр институтын тәмамлый һәм Татар яшьләр театрында эшли башлый. 1950 елда Татар академия театрына күчә. 1960 еллардан спектакльләр куя башлый.

1971 елда Республика күчмә театрына (бүгенге К.Тинчурин исемендәге драма һәм комедия театры) режиссер булып китә. Шул ук вакытта Казан театр училищесында укыта.

## Театрдагы рольләре
•	Гофмаршал — «Мәкер вә мәхәббәт» (Ф.Шиллер) 
* Әпсәләм — «Беренче мәхәббәт»
* Марс — «Рәхим итегез!»
* Гайфи — «Күк капусы ачылса» (Х.Вахит)
* Сираҗетдин — «Банкрот» (Г.Камал)
* Нигъмәтҗан — «Гөлҗамал»
* Абдулич — «Һиҗрәт» (Н.Исәнбәт),
* Мочтак — «Чаткылар» (Т.Гыйззәт)
* Исак — «Яшь йөрәкләр» (Ф.Бурнаш)
* Кәрим — «Җиргә тапшырылган серләр» (А.Гыйләҗев)
* Николино — «Бәйрәм кичендә» (Эд. де Филиппо)
* Җантай — «Гүзәлем Әсәл» (Ч.Айтматов) һ.б.
•	Жанрны оста тоеп, күптөрле үткен характердагы трагик һәм комик образлар иҗат иткән күренекле артист. 
## Спектакльләр
Р.Бикчәнтәевнең Г.Камал театрында куелган спектакльләре: 
* «Беренче мәхәббәт»
* «Рәхим итегез!»
* «Кайда соң син?»
* «Күк капусы ачылса» (Хәй Вахит)
* «Җиргә тапшырылган серләр» (Аяз Гыйләҗев).
Тинчурин театрында: 
* Айгөл иле (Мостай Кәрим әсәре буенча)
## Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исемнәр
Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында Хәй Вахитнең "Беренче мәхәббәт" драмасын сәхнәгә куйганы өчен Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була (1960)
## Кинематограф
Кинодагы иң билгеле эше – герой-шагыйрь Муса Җәлил турында төшерелгән Моабит дәфтәре нәфис фильмында (Ленфильм, 1968 ел) Шәфи Алмас роле.

## Хәтер
* 2024 елның 27 февралендә Әтнә районы Түбән Бәрәскә авылы мәдәният йортына исеме бирелгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* КИНО-ТЕАТР.РУ
* Бикчәнтәев Рәфкать Әхмәтҗан улы — режиссер

Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Тинчурин театры режиссерлары
Әл-Мөнбәр (газета)

** «Әл-Мөнбәр» газетасы ** — 1917 елда Петроградта (Санкт-Петербург) чыккан татар милли-дини газетасы. Ул ислам дөньясы һәм бигрәк тә, Төркия турында күп яза.

## Тарих
Беренче саны 1917 елның 24 декабрендә, «Әманәт» ширкәте типографиясендә басыла. Аның барлык саннары да шул ширкәт матбагасында нәшер ителә. Гәзит атнага бер тапкыр, 4 битле булып чыга. Һәр санында диярлек бик озын һәм имзасыз язылган өч-дүрт сәяси мәкалә урнаштырылган була.

Газетаның гомере кыска була, ул 1918 ел башында ябыла. Нашире — «Әманәт» ширкәте мөхәррире Муса Бигиев, актив язышучылары исә — Кәрим Сәгыйд һәм Әхмәт Таҗетдин.

## Искәрмәләр

## Чыганак

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Татар телендәге матбугат басмалары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:1917 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:1918 елда ябылган гәҗитләр
Төркем:Атналык газеталар
Төркем:Татарча гәҗитләр
Ә
Төркем:Санкт-Петербург гәҗитләре
Джозеф Брукс

**Джозеф Брукс** (,  — 22 май 2011 ел) — АКШ сценаристы, кинорежиссеры, продюсеры һәм композиторы. You Light Up My Life фильмына «You Light Up My Life» җыры авторы.

## Сылтамалар һәм чыганаклар
* Press, Jaques Cattell (Ed.). *ASCAP Biographical Dictionary of Composers, Authors and Publishers*, fourth edition, R. R. Bowker, 1980.
*
*
* http://news.yandex.ru/yandsearch?cl4url=rus.ruvr.ru%2F2011%2F05%2F23%2F50657612.html

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Канн фестивале

right|200px|thumb|Алтын пальма ботагы
**Халыкара Канн кинофестивале** () — һәр елның маенда Франциянең Канн шәһәрендә үткәрелүче кинематограф фестивале. Дөньяның иң иске һәм иң абруйлы кинофестивале.

Беренче тапкыр фестиваль 1939 елда үткәрелергә тиеш иде. Ләкин аның ачылышына Икенче бөтендөнья сугышы комачаулады. Шуңа күрә беренче тапкыр 1946 елда үткәрелә. 1952 елдан бирле ел саен май аенда үткәрелә.

Фестивальдә бүләкләү берничә бәйге буенча бара:
* Төп бәйге программасы
* «Махсус караш» программасы
* Кыскаметражлы фильмнар программасы
* Синефондасьон

Татар фильмнарының фестивальдә әлегә катнашканы юк.

* 1959 елда «*Туган йорт*» (*Отчий дом*) фильмы (реж. Лев Кулиджанов, баш рольдә Людмила Марченко) **Канн фестивале**ндә катнашты.

## Искәрмәләр

Төркем:Канн фестивале
Кече Кайбыч

**Кече Кайбыч** (*Кеçе Qaybıç*, рус. *Малые Кайбицы*) — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Ябалак, Бəрлебашы, Морза Бəрлебашы авыллары белән бергә Ябалак авылы җирлегенә керә.
## География
Кече Кайбыч Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 75 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнбатышка таба 4 чакрым ераклыкта урнашкан. Авыл аша Бәрле елгасы ага.

## Тарих
Авыл бик борынгы булып санала, авылда федераль әһәмияттәге археология һәйкәле булган борынгы татар зираты урнашкан.
Риваятьләр буенча авылга Хəйбуч дигəн кеше тарафыннан нигез салына. Нәкъ бу авылдан чыккан кешеләр Кайбыч районы Олы Кайбыч һәм Буа районы Кайбыч авылларына нигез салалар.
## Халык саны

Авылда татарлар (100 %) яши.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 381 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,90%,
башка халыклар — 2,10%.

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Кәрибулла Миңнуллин
* Мотыйгулла Төхфәтуллин

## Социаль өлкә
* Кайбыч башлангыч белем бирү мәктәбе
* Авыл мәдәният йорты
* Китапханә
* Кече Кайбыч мәчете
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Как живете, Малые Кайбицы?

Төркем:Кайбыч районы татар авыллары
Әд-дин вәл-әдәп

** «Әд-дин вәл-әдәп» журналы** («Дин вә әдәп») — Казанда 1906-1908 һәм 1913-1917 елларда чыккан татар дини-әхлакый, гыйльми-әдәби һәм сәяси журналы.

## Тарих
Беренче саны 1906 елда нәшер ителә. Аннары ул 1908 елда туктала, соңрак эше 1913 елда тагын башлана һәм 1917 елгача дәвам ителә. Барлыгы 129 саны чыга. Журнал күләме 32 битле була, ул атнага өч тапкыр чыгып килә.

Журналның нашире һәм баш мөхәрире Галимҗан Баруди була, ул Казанда «Милләт» типографиясендә басыла.
## Моны да карагыз
* Хилйә
## Чыганак

Төркем:Татарча журналлар
Ә
Ә
Төркем:Русия империясе журналлары
Канопус

**Кано́пус** (; Киль *α*, Киль альфасы, *α* Car) — күк йөзе көньяк ярымшарының Киль йолдызлыгындагы иң якты йолдызы. Күк йөзендә яктырыш буенча икенче йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы −0,72m тәшкил итә.

## Хасиятләр
Канопус — сарылы-аклы үтә зур йолдыз. Ул, «Гиппарх» астрометрия иярчене мәгълүматлары буенча, безнең Кояштан 310 яктылык елы ераклыкта урнаша. Аның массасы 8–9 Кояшныкына тигез, ә радиусы — Кояшныкыннан 65 тапкыр зуррак. Аның яктыртучанлыгы Кояшныкыннан якынча 14000 тапкыр артыграк.

## Күзәтүләр шартлары
Йолдызның көньяк авышы 53 градус диярлек тәшкил итә, шуңа күрә аны Төньяк ярымшарда тик төньяк киңлекнең 37 градусыннан көньяктарак күзәтергә була. Россиядә аны күрергә булмый, ә элек Советлар Берлеге территориясендә тик Төрекмәнстанның көньягында күреп алырга була.

## Тарих һәм исемнәр
Аның гарәп исеме **Сөһәйл** ( *сөһәйл* — «күренекле»).

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Киль йолдызлыгы
Инглиз-бур сугышлары

**Инглиз-бур сугышлары** — 1880—1902 елларда Көньяк Африкада Британ империясе җирле дәүләтләр арасында булган кораллы низаг. Ике сугыштан тора:
* Беренче инглиз-бур сугышы (1880—1881)
* Икенче инглиз-бур сугышы (1899—1902)


Төркем:Бөекбритания колониаль сугышлары
Әл-галәми әл-Ислами

** «Әл-галәми әл-Ислами» газетасы** (*«Ислам дөньясы»*) — Уфада 1906-1907 елларда чыккан татар дини-фәлсәфи һәм әдәби-иҗтимагый газетасы.

## Тарих
Беренче саны 1906 елның 20 маенда басыла. Аның эше 8 ай дәвам итә һәм төрле сәбәпләр аркасында 42 саны чыккач, 1907 елның гыйнварында туктала. Рәсми яктан мөхәрире һәм нашире Шәехгаттар Абызгилдин булса да, чынлыкта газетаны Зыя Камали һәм Мөхәммәтсабир Хәсәни чыгара. 29 нчы саны чыккач, наширлек эше Галләм Мостафинга, ә мөхәрирлек Баһаветдин Максудига күчә.

Газетаның һәр саны Уфа губерна басмаханәсендә, 4 битле булып чыгып килә.

## Чыганак

Төркем:Татарча гәҗитләр
Ә
Семилетка (Башкортстан)

**Семилетка** - Башкортстан Республикасының Дүртөйле районында урнашкан авыл. Семилетка авыл советының административ үзәге. Семилетка республиканың  төньяк-көнбатышында урнашкан. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 3 977 кешенең яшәве мәгълүм. Район үзәгенә чаклы (Дүртөйле шәһәре): 27 км.

Семилетка нефтьчеләр бистәсе буларак 1963 елда төзелә башлый. Дүртөйле районының нефть сәнәгате нәкъ шунда башланып киткән.

## Халык

Милли состав (2002): башкортлар — 53,0%, татарлар — 41,0%, руслар — 4,7%.

## Шәхесләр

## Галерея

Файл:Семилеткага керү юлы.jpg|Семилетка
Файл:Семилетка Космонавтлар урамы.jpg|Космонавтлар урамы
Файл:Семилетка автовокзалы.jpg|Автовокзал
Файл:Семилетка авылының бодай басуы.jpg|Семилетка авылы янындагы басу


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Село Семилетка 

Төркем:Дүртөйле районы торак пунктлары
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Роза Люксембург

**Роза Люксембург** (, , чын исеме *Rosalia Luxenburg* – **Розалия Люксенбург**, 1871 елның 5 марты, Замосць, Польша Патшалыгы, Россия империясе – 1919 елның 15 гыйнвары, Берлин) – алман һәм Европа инкыйлаби сул социал-демократиясенең иң билгеле эшлеклеләренең берсе,  марксизм теоретигы, фәлсәфәче, икътисадчы һәм публицист. Хәрбиләргә каршы Спартак берлеге һәм Алмания Коммунистик фиркасенә нигез салучыларның берсе.

## Биография

## Сурәтләр

Image:The Soviet Union 1958 CPA 2114 stamp (Rosa Luxemburg (1871-1919), German Revolutionary Socialist).jpg|Почта маркасы, ССРБ, 1957 ел
Image:Zetkin_luxemburg1910.jpg|Роза Люксембург Клара Цеткин белән
Image:RosaLuxemburg2a.jpg|Р.Люксембург хөрмәтенә һәйкәл. 


## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  

## Сылтамалар
* Фонд Розы Люксембург в России  
* Архив Р. Люксембург 
* Какой она была — пламенная революционерка Роза Люксембург? 
* Роза Люксембург  

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Алмания коммунистик фиркасы әгъзалары
Төркем:Алмания бәйсез социал-демократик фиркасы әгъзалары
Төркем:Марксистлар
Төркем:Сул коммунистлар
Төркем:Алмания коммунистлары
Төркем:Алмания социал-демократик фиркасы әъзалары
Төркем:Польша инкыйлабчылары
Төркем:Литва революционерлары
Төркем:Алмания инкыйлабчылары
Төркем:Һәлак ителгән сәясәтчеләр
Төркем:Сәяси һәлак итүләр корбаннары
Төркем:Маркадагы шәхесләр
Төркем:Феминизм
Бәянелхак

** «Бәянелхак» газетасы  ** – Казанда 1906-1914 елларда чыккан татар сәяси, икътисади һәм әдәби газетасы. 
## Тарих
Беренче саны 1906 елда чыга. Аның иң беренче мөхәрире Әхмәтҗан Сәйдәшев була, ул 1912 елда вафат булгач, аның вазифасында улы  Мөхәммәтҗан кала. Күпмедер вакытта мөхәрирлек эшен Шәехгаттар Иманаев та алып бара.  Газета беренче бөтендөнья сугышы вакытында, 1914 елда 1307 нче саны чыккач  ябыла.

«Бәянелхак» аерым бер сәяси юнәлеш буенча эшләмәгән, шуңа да анда еш кына төрле капма-каршы фикерле мәкаләләр басылган. Өстәвенә, кайбер саннарында аның ярты өлешен сәүдә игъланнары, ягъни риклам алып торган. 
## Чыганак

Төркем:Татарча гәҗитләр
Б
Әхбар (газета)

** «Әхбар» газетасы («Хәбәрләр»)** – 1907-1908 елларда Казанда чыккан татар сәяси, әдәби, иҗтимагый, икътисади һәм дини газетасы.
## Тарих
Газетаның беренче саны 1907 елның 10 декабрендә Казанда чыга. Ул төрле мәдәни, әдәби, сәяси ниятләр белән башланса да, озак вакытка сузылмый, 85 нче саны басылгач, 1908 елның 30 июлендә туктала.  Газета атнага 2-3 тапкыр чыга,  нашире һәм мөхәрире башта Харис Фәйзи-Чистапули була, соңгы вакытта мөхәрирлек Борһан Шәрәфкә күчә.
## Чыганак

Төркем:Татарча гәҗитләр
Ә
Анжелика Варум

**Анжели́ка Вару́м** (чын исеме **Мари́я Ю́рий кызы Вару́м**; 26 май 1969 ел, Илбау) — Россия эстрада җырчысы, актрисасы.

## Гаилә
* Әтисе — Юрий Варум (туг. 8 октябрь 1949, Гомель (Беларус)) композитор, аранжировщик
* Абыйсы — Михаил Варум
* Әнисе — Галина Шаповалова, театр режиссеры
* Ире — Леонид Агутин
* Кызы — Елизавета Агутина — (туг. 9 февраль, 1999 ел)

## Дискография
# 1991 — Гуд бай, мой мальчик
# 1993 — Ля-ля-фа
# 1995 — Избранное
# 1995 — Осенний джаз
# 1996 — В двух минутах от любви
# 1996 — Зимняя вишня
# 1998 — Только она...
# 2000 — Служебный роман
# 2002 — Стоп, Любопытство!
# 2007 — Музыка
# 2009 — Если он уйдет

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* рәсми сайт 
*
Илфак Смаков

**Илфак Смаков** — башкорт эстрадасының күренекле җырчысы. Башкортстанның (1978) һәм Россиянең (1989) атказанган артисты, Башкортстанның халык артисты (1985).

Илфак Смаков Чакмагыш районының Рапат исемле татар авылында туып үскән.

## Уку еллары
Мәктәпнең тугызынчы сыйныфында укыганда, Уфада сәләтле укучыларның республика олимпиадасында беренче зур уңышка ирешә. Башкорт халык җыры "Азамат"ны һәм Әкрам Даутовның "Әниемә хат"ын искиткеч осталык белән башкарып, бәйгедән лауреат исеме белән кайта.
Уфа сәнгать училищесында, мөгаллимә Миләүшә Мортазинның сыйныфында укый. Училищеда белем алганда, төрле дәрәҗәле иҗат бәйгеләрендә катнаша. Дүртенче курста укыганда Мәскәүдә, эстрада артистлары Бөтенроссия ярышында дипломант исеме ала.

## Иҗат
Илфак Смаков 1963 елдан башлап, гомеренең азагына кадәр Башкортстан дәүләт филармониясендә хезмәт итте. Илфак Смаковның концерт репертуарында Башкортстан композиторларының вокаль әсәрләре һәм татар, башкорт халык җырлар өстенлек итә.
Татар белән башкортлар яшәгән төбәкләрне үз концерт программасы белән урап чыга. Илфак Смаков башкаруындагы
* «Җиз кыңгырау моңнары» (Әнгам Атнабаев сүзләре, Вәсил Хәбисламов көе),
* «Зимфирәкәй»,
* «Син кайтмадың»,
* «Җил, җирәнем»,
* «Гүзәл Өфем — баш калам»,
* Шайморатов генерал
* «Былбылым»,
* «Туган илем»,
* «Синдер ул дип уйладым»,
* «Дусларыңны онытма!»,
* «Әкълимә»,
* «Әйткән идең»,
* «Ак пароход»,
* «Өфе юкәләре» (Рим Хәсәнов музыкасы),
* «Сиңа тагын мин бер киләм әле» (Наҗар Нәҗми шигыре, Рим Хәсәнов музыкасы)

кебек дистәләрчә популяр җырлары татар һәм башкорт җыр сәнгатенең алтын фондына кереп калды.

## Шулай ук карагыз

* «Илфак Смаков — гасыр җырчысы»
* Илфак Смаковның җиз кыңгырау моңнары 

## Искәрмәләр

## Дәрәҗәле исемнәре һәм дәүләт бүләкләре
*  РСФСР халык артисты (1989) һәм БАССР халык артисты (1978).

## Сылтамалар
* Еҙ kыңғырау моңдары

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Рим Хәсәнов җырларын башкаручылар
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Баритоннар
Әсән (Дүртөйле районы)

**Әсән** () — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1479 кешенең яшәве мәгълүм. Күәш елгасы өстенә урнашкан.

## Тарихи мәгълүмат
Беренче мәртәбә Әсәнлеләрнең җиргә хокук турындагы материалларда искә алына. Анда язылганча, типтәрләр Җәлдәк вулысы җирләренә Ɵфə төбәк кәнсәләриясе тарафыннан урнаштырылган.

## Әсән мәдрәсәсе

XX гасыр башында авыл ике мәхәлләгә бүленгән. Берсе кадими, икенчесе — җәдиди була. Җәдит ягындагы икенче мәхәллә мәчетендә имам булып Шәехзадә Бабичның атасы Мөхәммәтзакир хәзрәт тора. Мәчет янында гына ике катлы мәдрәсә, тулай торак, ашханә, келәтләр. Мәчетне дә, мәдрәсәне дә Дүртөйле төбәгендә иң бай һәм укымышлы кешеләрнең берсе булган Сәхипзадә Мәкъсүтов салдырган. IV Дәүләт думасына депутат булып сайланган алдынгы карашлы бай Әсәндәге мәдрәсәне тирә-як төбәкнең мәдәният, мәгърифәт үзәгенә әверелдерә. Хуҗасы исеме белән, «Мәдрәсәи Максуди» дип йөртелгән уку йортында яңача предметлар укытыла; мөгаллимнәр арасында Ɵфəдан, Казаннан, Eкатиpинбуртан килгән зыялылар да була.

300ләп шәкерт укыган шушы мәдрәсәдә 1904—1906 еллар тирәсендә чып-чын татар ᴛияᴛыры барлыкка килә. Дәреслекләр, уку әсбаплары юнәтү, шәкертләрнең өс-башларын карап, тамакларын туйдыру белән генә чикләнмичә, Сәхипзадә Максудов үз мәдрәсәсендә ᴛияᴛыр почмагы да булдыра, сәхнә мәйданчыгы эшләтеп, аны затлы чаршау белән җиһазлап куя. Бабич бик тиз арада Әсәндәге татар ᴛияᴛырының җанына әверелә.

«Мәдрәсәи Максуди» шәкертләре Г.Камалның яңа чыккан пьесасы «Беренче ᴛияᴛыр»ны Дүртөйлегә барып куялар. Бу бистәдә «Икбал» дигән зур көтепханә эшли. спиктәкеᴫ шул көтепханә залларының берсендә куела. Шәехзадә Хәмзә бай ролен башкара.

## Атаклы кешеләр

* Шәехзадә Бабич (1895-1919) – шагыйрь
* Галимҗан Гыйльманов (1957) – шагыйрь
* Радик Динәхмәтов (1965), җырчы, музыкант (флейтачы), БР халык артисты (2023). СВОда катнашучы.

## Икътисад һәм социаль тармак
Урта мәктәптә 2006 елга кадәр татарча гына укытылды, башкортлаштыру сәясәте сәбәпле рус теленә күчәргә мәҗбүр булганнар.

СПК колхоз "Әсән", ГУП "Әсән" кирпеч ɜавуᴛы (дивар материаллары, кирпеч)

## Мәдәният
Башкортстан җɵмһүрᴎятсының милли әдәбият музее филиалы - Шәехзадә Бабичның Йорт-музее бар.

"Сердәш" вокальный ансамбле - "Түгәрәк уен" татар фольклорының II Бөтенроссия фестиваленең Лауреаты (Төмән, 2009).

## Демография

2002 елның халык исәбен алу буенча авыл халкының 49%ы башкорт, татарлар 47%.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Дүртөйле): 12 км
* якындагы тимер юл стаʜсaсенә (Ɵфə): 129 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан.

Төркем:Дүртөйле районы торак пунктлары
Көшел

**Көшел** () — Башкортостанның Дүртөйле районындагы татар авылы, Тәкәрлек авыл җирлегенә керә. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 407 кешенең яшәве мәгълүм.

Көшел, Юкәле, Юнтирәк авылларының өчесенә 279 йорт бар, 622 кеше яши. Шул исәптән 7-16 яшькә кадәргеләр - 67, 7 яшькә кадәрге 50 бала бар. 35 яшькә кадәрге гаиләләр саны – 54 (2010).
## Икътисад һәм социаль тармак
“Көшел” авыл хуҗалыгы кооперативының үзәк утары.

2005 елда елга кадәр тулы булмаган мәктәп эшли. Өч авылдан 60 бала укый. Дүртөйле районының шул вакыттагы җитәкчесенең уйланмаган карары белән мәктәп ябылды.

## Демография

Рәсми сан алу буенча авылда 82% татар яши (тулы булмаган мәгълүмат).

## Шәхесләр

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Дүртөйле): 8 км
* авыл бирлеге үзәгенә кадәр (Иванай): 6 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Бүздәк): 125 км

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Төркем:Дүртөйле районы торак пунктлары