open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сергей Миронов

**Сергей Михаил улы Миронов** () — Россия сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, Россия Федерация Шурасы рәисе (2001—2011), 5 чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты. «Гадел Россия» фиркасе рәисе (2006—2011).

Пушкин шәһәрендә туа. 410 номерлы урта мәктәпне тәмамлый. 1969 елда Индустриаль техникумга керә. 1971-1973 елларда хәрби хезмәт үти. 1974 елда Плеханов исемендәге Ленинград таулы институтына керә.

1994 елда Санкт-Петербург парламентына сайлана. 2001 елдан Россия Федерация Шурасын җитәкли.

2011 елда Сергей Миронов «Бердәм Россия»гә карата яңгыраткан сәяси тәнкыйть өчен шактый үзе тәнкыйтьләнә. 18 майда Петербург думасы аны урыныннан ала. Шуннан аның эшчәнлеге актив опозицион булып билгеләнә.

2012 елгы Россия президенты сайлауларында катнаша.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сергей Миронов сайты 

Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Гадел Россия» әгъзалары
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Юкамен районы

**Юкамен районы** (, ) — Удмуртиянең төньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район. Бу җирләрдә күбрәк арлар, бесермәннәр яши.

Административ үзәге — Юкаменское авылы.

## География

### Чиктәшлек

Район Красногорское калкулыгында урнашкан; район территориясендә Лекма, Лема, Убыть, һ. б. елгалар ага.

## Тарих

Район 1929 елның 15 июлендә элекке Глазов өязенең Юкамен, Ежево һәм Курья волостьларның 17 авыл советлардан барлыкка килгән. 1931 елда, Святогорское районы бетерелә һәм район составына кертелә. 1935 елда район кабаттан Святогорское һәм Юкамен районнарга бүленгән. 1963-1967 елларда *Глазов авыл районы* составына кергән. 1967 елда район яңадан торгызылган.

## Халык

Милли состав: арлар — 48,2 %, руслар — 16,1 %, татарлар — 19,5 % (2002 җанисәбе буенча). Юкамен районы — Удмуртиядәге иң «татар» районы дип санала.

Татарлар күпләп Починки, Засеково, Палагай авылларында торалар.

## Административ бүленеше

## Социаль инфраструктура
17 мәктәп, 12 балалар бакчасы, 1 балалар иҗат үзәге, 1 музыкаль мәктәп; 3 хастаханә, 22 фельдшер-акушерлык пункты. Шулай ук 19 мәдәният йорты, 17 китапханә һәм ике музей эшли.

## Икътисад
* Авыл хуҗалыгы
* "Юкаменский льнозавод" предприятиесе

## Искәрмәләр
Каракүл районы

**Каракүл районы** (, ) — Удмуртиянең көньяк-көнчыгышта урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Каракүл авылы.

## География

### Чиктәшлек

Район Сарапул калкулыгында урнашкан. Районның көнбатыш чиге Чулман елга буенча уза, аның кушылдыклар район территориясендә агалар — Зур Емаша, Кобылка, Буториха, һ.б. елгалар

## Тарих
Каракүл районы 1923 елда *эксперименталь* районы буларак барлыкка килгән; бер ел узгач соң ул юкка чыгарыла. 1926 елда район яңадан оеша, 1931 елда  Сарапул районы белән берләштерелә. 1935 елның февральендә район өченче тапкыр барлыкка килә.

1937 елда Каракүл районы Киров өлкәсе составыннан Удмурт АССР составына тапшырыла. 1963—1965 елларда район чираттагы тапкыр юкка чыгарлган, аның территориясе *Сарапул авыл районы*на кертегән. 1965 елда район дүртенче тапкыр барлыкка килгән.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеше
* Арзамасцево авыл җирлеге
* Боярка авыл җирлеге
* Быргында авыл җирлеге
* Вятское авыл җирлеге
* Галаново авыл җирлеге
* Каракүл авыл җирлеге
* Колесниково авыл җирлеге
* Кулюшевское авыл җирлеге
* Кече Калмаши авыл җирлеге
* Ныргында авыл җирлеге
* Пинязь авыл җирлеге
* Чоганды авыл җирлеге

## Социаль инфраструктура
14 мәктәп, Каракүлда мәктәп-интернат, 10 балалар бакчасы, №27 профессиональ училищесы эшли; хастаханә, 9 фельдшер-акушерлык пунктлары да бар. Шулай ук районда 19 мәдәният йорты, 16 китапханә, балалар сәнгать үзәге, картлар йорты һәм Каракүл районның тарих музее эшли.

## Икътисад
[thumb|right|150px|[Каракүл (Удмуртия)|Каракүл яныныда Чулман елгасы]]
Икътисадның нигезе - файдалы казылмаларның чыгару. Удмуртия территориядә нефтьның 25% өлеше Каракүл районында чыгарыла.

## Искәрмәләр

*
Сюмси районы

**Сөмсә районы** (, ) — Удмуртиянең көнбатышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Сөмсә авылы.

## География

### Чиктәшлек

Районның көньяк өлеше Көлмез түбәнлегендә, ә көньяк өлеше - Тыловай калкулыгында урнашкан. Район территориясендә 114 елга ага, аларның иң зрусы - Көлмез, Нократ кушылдыгы.

## Тарих
1929 елның 10 июнендә элекке Нократ губернасы Малмыж өязе Сөмсә вулысы Вәтәк автономияле өлкәсе составына тапшырылган, ә 15 июльдә Сөмсә районына үзгәртеп оештырылган. 1932 елда, Яңа Мултан районы юкка чыгару аркасында аның өлешләре (3 авыл советы) Сөмсә районына кергән.

1963 елда район юкка чыгарыла, ә аның территориясе *Ува авыл районы* һәм *Ува сәнәгать районы* арсында бүленгән. 1965 елның 12 гыйнварында яңадан барлыкка килә.

## Халык

Милли состав: удмуртлар — 37 %, руслар — 55 %, татарлар — 3 % (2002 җанисәбе буенча).

## Административ бүленеше

## Социаль инфраструктура
16 мәктәп, 11 балалар бакчасы, 1 балалар иҗаты үзәге, 2 балалар сәнгать үзәге, №34 профессиональ училищесы; 2 хастаханә, 2 амбулатория, 19 фельдшер-акушерлык пункты. Шулай ук 1 мәдәният йорты, 17 китапханә һәм балалар йорты эшли.

## Икътисад
* Агач хәзерләү

Транспорт: «Казан—Малмыж—Пермь—Екатеринбург» юл район аша уза.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия районнары
Төркем:Сөмсә районы
Камбарка районы

**Камбарка районы** (, ) —  субъекты ның көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Камбарка шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

Район Чулман-Агыйдел түбәнлеге эчендә урнашкан. Районның көнбатыш чиге Чулман елга буенча уза, аның кушылдыклар район территориясендә агалар — Әрмәз, Шолья, Камбарка, Бүә.

## Тарих
Район 1924 елның 23 гыйнварында Урал өлкәсенең Сарапул округы составында барлыкка килгән. Соңрак, район бетерелгән һәм Сарапул районына кушылган. 1937 елда Киров өлкәсенең составыннан Удмуртия АССР составына тапшырылган. 1939 елда, Сарапул районының кечерәю нәтиҗәсендә Камбарка районы кабаттан торгызыла.

1963 елда район яңадан юкка чыгарыла, аның территориясе *Сарапул авыл районы* һәм *[[Сарапул]] шәһәре* арасында бүленә. 1965 елда өченче мәртәбә торгызыла.

## Халык

Милли состав: арлар — 3,9 %, руслар — 81,1 %, татарлар — 8,6 % (2002 җанисәбе буенча).

Татарлар күпләп район үзәгендә һәм Шолья, Кама авылларында яшиләр.

## Административ бүленеш

## Социаль инфраструктура
12 мәктәп, 13 балалар бакчасы, 1 музыкаль мәктәп; 3 хастаханә, 6 фельдшер-акушерлык пункты. Шулай ук 11 мәдәният йорты, 11 китапханә һәм Камбаркада мөзәй эшли.

## Икътисад
### Транспорт
[thumb|right|150px|Ершовка авылы янында [Чулман елгасы]]
Район территориясеннән Горький тимер юлының «Мәскәү — Свердловск» тимер юл линиясе һәм «Ижау — Чайковски» тимер юл тармагы уза. Чулман аша паромлы кичүләр эшли.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия районнары
Об-Енисей каналы

**Об-Енисей каналы** (ул да *Кеть-Кас каналы*) - суднолар йөрешле Об һәм Енисей бассейннары арасындагы су каналы, 1891 - 1942 елларда кулланылган. Хәзерге Тум өлкәсе һәм Красноярск крае территориясендә төзелгән. Озынлыгы - 8 км.

thumb|250px|right

## Тарих
Беренче Об һәм Енисей елга системаларны тоташу проекты 1797 елда тәкъдим ителде. 1800-1814 елларда бу якларга төрле тоташтыру юллар тикшеренү өчен инженер төркемнәре җибәргәннәр, ләкин, проектларның кыйбатчылык арксында, аларны калдырдылар.

1873 елда Енисейсктагы Фунтусов сәүдәгәре хәзерге канал юлның ткшеренү өчен 8 000 руб. ассигновать итте, 1878 елда бу якларга Бьорк Аминов җитәкчелегендә яңадан экспедиция җибәргән.
1883 елда каналның Бьорк Аминов җитәкчелек астында төзелеше башланды, ә 1891 елда ул кечекнә суднолар өчен ачылды. Барлык корылмалар төзелеше өчен тагын берничә миллион руб. кирәк иде, ләкин шул ук вакытта Себер аша магистральнең төзелеше башланды, һәм каналның төзелеше туктаткан.

Каналның төзелеше казнага 3 000 000 рубльга төшкән.

1911 елда каналны киңәйтү турында карар кабул ителә, ләкин Беренче бөтендөнья сугышы башлану аркасында эшләр туктатыла. 1918 елда акгвардиячеләр суднолар белән каналдан Енисейгә чыгарга омтылдып караганнар, ләкин шлюзлар артык тар булу сәбәпле, алар шлюзларны ватарга мәҗбүр булганнар.

1942 елда канал соңгы тапкыр кулланылган: «Газоход-24» катеры һәм «Капитан», «Пограничник», «Механик» пароходлары канал буйлап узганнар.

1930-елларда бу якларда староверлар урнаштылар.

## Канал тасвирламасы
Тоташу сиситемасы *Озёрная* елгадан башлана (Озёрная Кетька кушыла, ә Кеть Обга кушыла); аннан соң канал *Ломоватая* елгасы буйлап юл тота, аннан соң *Язевтатая* елгасы буйлап аның *Водораздельное* күленә кадәр юл тота. Аннан соң һәм *Кече Кас* елга башына кадәр чын ында канал башлана; Кече Кас *Зур Кас*ка кушыла, ә ул, үз чиратында, Енисейгә кушыла.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Енисей су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Енисей елгасы (Ангара елгасыннан Ярцево авылына кадәр).  — Енисей елгасы (Ангара елгасы кушылуыннан Таш асты Тунгуска елгасының кушылуга кадәр), елга бассейны — Енисей елгасы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 17010400122316100029150
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 116102915
* Бассейн коды — 17.01.04.001
* ГӨ буенча томы — 16
* ГӨ буенча чыгарылыш — 1

## Топографик карталар
* 1:200000 масштабында харита 

## Шулай ук карагыз
* Об
* Енисей

## Тышкы сылтамалар
* Печальная история одного грандиозного проекта  
* Путешествие по Обь-Енисейскому каналу 

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча каналлар
Төркем:Россия каналлары
Вавож районы

**Вавож районы** (, ) – Удмуртиянең көньяк-көнбатышта муниципаль район.

Административ үзәге – Вавож авылы.

## География
### Чиктәшлек

Районның төньяк өлеше Үзәк Удмуртия калкулыгында урнаша, ә аның көньяк өлеше – Мәжгә какулыгында урнаша. Эре елгалар – Вала, Инга, Ува, Кылт.

## Тарих
Район 1929 елның 15 инюлендә элекке Мәжгә өязнең Вавож һәм Олы Уча волостьларның 20 авыл советлардан барлыкка килә. 1963 елда район юкка чыгара һәм анаң территория Мәжгә һәм Ува районнар арасында бүленә, ләкин 1965 елда район яңадан барлыкка килә.

## Халык

Милли состав: арлар – 57,6 %, руслар – 39,4 %, татарлар – 0,8 % (2002 җанисәбе буенча).

## Демография

## Административ бүленеше

## Социаль инфраструктура
17 мәктәп, 16 балалар бакчасы, 3 өстәмә белем учреждениесы эшли. Медицина ярдәмен 2 хастаханә һәм 22 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Шулай ук районда 23 мәдәният йорты, 16 китапханә һәм Кузебай Герд музее эшли.

## Икътисад
Авыл хуҗалыгы: кырчылык, үсемлекчелек.

## Моны да карагыз
* Кузебай Герд

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия районнары
Ува районы

**Ува районы** (, ) — Удмуртиянең үзәгендә урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Ува посёлогы.

## География

### Чиктәшлек

Районның төньяк өлеше Үзәк Удмуртия калкулыкта,ә аның көньяк өлеше - Можга калкулыкта урнаша. Иң эре елгалар - Ува, Нылга.

## Тарих
Район Селты һәм Вавож районнарның кечерәю нәтиҗәсендә 1935 елда барлыкка килә. 1935 елның 10 июлендә районның үзәге "шәһәр тибындагы бистә" статусны ала. 1962 елда район *Ува авыл районы* һәм *Ува сәнәгать районы* () барлыкка киләләр, Ува авыл районы составына вакытлыча юкка чыгарган Селты һәм Вавож районнарның өлешләре керә. 1965 елда *Ува авыл районы* һәм *Ува сәнәгать районы* берләшәләр.

## Халык

Милли состав: арлар — 44,9 %, руслар — 50,5 %, татарлар — 2,3 % (2002 җанисәбе буенча).

## Административ бүленеше

## Социаль инфраструктура
29 мәктәп, 34 балалар бакчасы, профессиональ көллият, 2 балалар иҗат йорты (Нылгада һәм Увада), балалар сәнгать үзәге эшли. Медицина ярдәмне 3 хастаханә, 3 амбулатория һәм 40 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Шулай ук районда 39 мәдәният йорты, 23 китапханә, балалар йорты, 2 мәктәп-интернат һәм 1 музей эшли.

## Икътисад
Нефть чыгару, Ува янында минирәл су чыганагы бар.

## Искәрмәләр

*
Оскар, 2012

**84 нче «Оскар» премиясен тапшыру тантанасы** — 2012 елда кинематограф өлкәсендәге иң абруйлы церемония. 2012 елның 26 февралендә Лос-Анджелестә үтте. Номинантлар 24 гыйнвар көнне игълан ителде.

Тантананы башта Эдди Мерфи алып барачак дип хәбәр ителгән иде. Ләкин продюсер белән чыккан мәсьәлә аркасында ул моннан баш тартты. Тантана алып баручысы булып Билли Кристал билгеләнде.

## Номинантлар һәм җиңүчеләр
**Бүләкләр саны/Номинацияләр саны:**
* **5**/11: «Һьюго»
* **5**/10: «Артист»
* **0**/6: «Акча уены» / «Сугыш аты»
* **1**/5: «Аждаһа татуировкалы кыз» / «Нәсел дәвамчылары»
* **1**/4: «Ярдәм» / «Парижда төн уртасы»
* **0**/3: «Шпион» / «Гомер агачы» / «Серле Альберт Ноббс» / «Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре: II өлеш» / «Трансформерлар 3»
* **2**/2: «Тимер леди»
* **1**/2: «Надера һәм Симин аерылышуы»
* **0**/2: «Коточкыч яңгырашлы һәм чамадан тыш якын» / «Мэрилин белән үткән атнам» / «Вегастагы кыз туе»

Номинацияләрдә катнашучылар һәм җиңүчеләр:
### Иң яхшы фильм

### Иң яхшы режиссер

### Иң яхшы актер

### Иң яхшы актриса

## Шулай ук карагыз
* Алтын глобус, 2012

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Киносәнгать академиясе рәсми сайты 
* Оскар 2012: номинантлар игълан ителде
* Оскар 2012: Кино сәнгате тарихына хөрмәт

2012
Төркем:2012 ел кинематографта
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Завьялово районы

**Завьялово районы** (, ) — Удмуртиянең үзәгендә урнашкан район, 2021 елдан муниципаль округ.

Административ үзәге — Завьялово () авылы.

## География

### Чиктәшлек

Районның көньягы Үзәк Удмуртия калкулыгында, көньяк-көнчыгышы — Сарапул калкулыгында, ә көньяк-көнбатышы Мәжгә какулыгында урнаша. Иң эре елга — Иж.

## Тарих
Завьлово районы 1937 елның 1 июньдә Ижау районының кечерәйтү нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 1963 елда район юкка чыгарыла, ә территориясе *Ижау авыл районы* составына керә. 1965 елда район кечерәйтелә, аның административ үзәге Завьялово авлына күчерә, ә район исеме *Завьялово районы* итеп үзгәртелгән.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
* Бабино авыл җирлеге
* Вараксино авыл җирлеге
* Гольяны авыл җирлеге
* Завьялово авыл җирлеге
* Италмас авыл җирлеге
* Казмаска авыл җирлеге
* Каменное авыл җирлеге
* Кияикское авыл җирлеге
* Люк авыл җирлеге
* Октябрьский авыл җирлеге
* Первомайский авыл җирлеге
* Пирогово авыл җирлеге
* Подшивалово авыл җирлеге
* Совхозный авыл җирлеге
* Урта Постол авыл җирлеге
* Хохряки авыл җирлеге
* Шабердино авыл җирлеге
* Ягул авыл җирлеге
* Якшур авыл җирлеге

## Социаль инфраструктура
Мәгариф системы үз эченә 25 мәктәп, ике профессиональ укуханә һәм 39 балалар бакчасы ала. Медицина ярдәмен 5 хастаханә һәм 49 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Шулай ук районда 35 мәдәният йорты, 34 китапханә һәм психоневрология интернаты эшли.
## Шәхесләр
* Вячеслав Сергеев (*[[Вячеслав Ар-Серги]]*; 1962), Удмуртиянең Халык язучысы (2003), Дәүләт премиясе лауреаты (2023). 
## Фотогалерея

Файл:Колюшево, пруд.jpg|Кюлюшево авылында буасы.
Файл:Ludorvay 1.jpg|Лудорвай авылында тегермән.

## Моны да карагыз
* Лудорвай (музей-тыюлык)

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия районнары
Шыгырдан

**Шыгырдан** (чуаш. *Шăнкăртам*, рус. *Шыгырдан*,  1939-94 елларда *Чкаловское*, элегрәк — *Шихирданы*) — Чуаш Республикасының Батыр районында урнашкан зур татар авылы. Кызыл-Камыш авылы белән бергә Шыгырдан авылы җирлегенә керә. Халык саны 1478 йортта якынча 6 мең кеше.

Авыл 583 гектар мәйдан били, урамнар озынлыгы 33 километр. Авыл белән район үзәге олы юл аша гына. 
## Тарих
*Авылга 14-15 гасырларда,яки 1620нче елларда Касыйм татарлары тарафыннан нигез салынган дип барыла.
*1770 елда авыл Казан губернасының Буа өязендә саналган.
*1939—1994 елларда авылның рәсми исеме — *Чкаловское* (ССРБ герое Валерий Чкалов хөрмәтенә).

## Демографик вазгыять
Авылда 2009 елда 96 бала (биредә олан диләр) туган, 58 кеше үлгән. 2011 елда 78 бала туып, үлүчеләр 43 булган. 
## Күренекле кешеләре

* Азат Абитов — җырчы.
* Расих Бикчурин —  Чуашстан чемпионы, йөгерү буенча 800, 1000, 1500, 5000 метр арага 40 рекорды бар. Чуашстаннең Россиядәге беренче чемпион спортчысы.
* Станислав Садальский — Гөрҗистан һәм Чуашстанның халык, РСФСРның атказанган артисты.
* Рөстәм Сүлти (Рөстәм Гаделҗан улы Сүлтиев) — шагыйрь, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1992).
* Минсәет Таҗетдинов — классик көрәштә Европа чемпионы (1984), дөнья чемпионатының көмеш призеры (1985).
* Бәдретдин Төхфәтуллов (1918-1988),  Дан орденының тулы кавалеры.
* Олег Шәрәфетдинов —  ЧРның атказанган сәнәгать эшлеклесе.
* Әсхәт Якушев — грек-рим көрәше буенча спорт мастеры, грек-рим көрәше дөнья кубогы җиңүчесе(1993), Европа (2002), Россия чемпионы (1993, 1994, 1996).

## Инфраструктура
Авылда урнашкан:

* СХПК «Дуслык»,
* «№1 Шыгырдан урта мәктәбе»,
* «Фәизов ис. Шыгырдан урта мәктәбе»,
* «Ромашка» балалар бакчасы,
* «Сандугач» балалар бакчасы
* 5 кибет,
* Чәйханә,
* Буфет,
* Элемтә оешмасы,
* Китапханә.

## Икьтисад
Шыгырданда көн саен уртача 400 терлек суела. Аерым сугым цехы бар, әмма ул гына өл­герә алмый.

Авылда унлап кеше умарта тота, 540 ат бар. Ветеринария хезмәте яхшы куелган.

## Шулай ук карагыз
* Шыгырдан районы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Официаль сайт
*Шыгырдан pomnirod.ru сайтында

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Олы Урда

**Олы Урда** (тат. Олуг Урда, Тәхт Ил)- Алтын Урданың турыдан-туры варисы төсендә 1433 елда, Кече Мөхәммәт һәм Сәетәхмәт ханнар чорында барлыкка килгән татар дәүләте.

Бу ханнар арасындагы көрәш Кече Мөхәммәтнең җиңүе белән төгәлләнә һәм ул Олы Урдага нигез салучы булып санала.

## Территориясе
Бу - Идел белән Дон арасындагы киң далаларны биләгән бик зур күчмәләр дәүләте. Аның ханнарының резиденциясе, бигрәк тә җәен, Азак шәһәренә урнашкан була.

Шушы шәһәрдә 1452 елга кадәр яшәгән итальян Иосифат Барбаро нигездә Олы Урда татарлары турында язып калдырган.
## Олы Урда ханнары
# Саед-Әхмәд-хан, Кәримбирде улы, (1435—1465)
# Әхмәт-хан, Кече Мөхәммәд-хан улы, (1465—1481)
# Сәед-Әхмәд-хан, (1481)
# Ибәк, (1481)
# Мортаза-хан, (1481—1485)
# Сәед-Әхмәд-хан, (1485—1487)
# Ибәк, (1487)
# Мортаза-хан, (1487—1491)
# Миңле I Гәрәй,  (1491)
# Ибәк, (1491—1495)
# Шәех Әхмәд-хан, (1495—1502)

## Әхмәт хан чоры
Дәүләт Кече Мөхәммәтнең улы һәм Әстерхан ханлыгына нигез салган Мәхмүтнең энесе Әхмәт идарә иткән елларда (1459-1480) үз куәтен шактый ныгыта. 100 меңле гаскәре булган Әхмәт хан татарларның Мәскәү өстеннән элеккеге хакимиятен яңадан торгызырга омтылып карый: 1476 елда Иван IIIгә ел саен җыела торган салымны түләүне таләп итеп хат җибәрә, ләкин олы кенәз, шуңарчы ике ел элек үзен ханның вассалы итеп таныган һәм салым түләргә вәгъдә биргән булса да, моңардан баш тарта. 1480 елда ике якның да гаскәре Уканың кушылдыгы Угра елгасы буенда очраша. Татарларның атлы гаскәре, елганы кичкәндә уңышсызлыкка очрап, кире далага чигенә. Мәскәү рәсми рәвештә татар йогынтысыннан чыга.

Олы Урда 1502 елга кадәр, Миңлегәрәй хан аның көнбатыш җирләре белән бергә төп халкын Кырымга кушканчы яши. Олы Урда татарларының калган өлеше Әстерхан ханлыгы һәм Нугай Урдасы халыкларына кушыла.
## Чыганаклар
*Олы Урда.

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Татар дәүләтләре
Яр районы

**Яр районы** (, ) — Удмуртиянең төньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Яр посёлогы.

## География

### Чиктәшлек

Районның көньягы Югары Чулман калкулыгында, ә көньягы - Красногроское калкулыгында урнаша. Иң эре елгалар - Чүпче, Лекма. Районның төньягында Нократ елгасы башлана.

## Тарих
Яр районы 1929 елның 15 июлендә элекке Глазов өязнең Укан, Ежево һәм Пудем волостьларның 19 авыл советлардан барлыкка килгән. 1929 - 1932 елларда районның административ үзәге Укан авылында урнашкан. 1935 - 1956 елларда район составыннан Пудем районы аерылып чыккан. 1962 елда район юкка чыга, аның территория *Глазов авыл районы* һәм Глазов шәһәре арасында бүленә. 1964 елда *Яр авыл районы* барлыкка килә, 1965 елда ул *Яр районы*на әйләнә.

## Халык

Милли состав: арлар — 60,2 %, руслар — 33,7 %, татарлар — 1,4 %, бисермәннәр — 1,2 % (2010 ел җанисәбе буенча).

## Адимнистратив бүленеш

## Социаль инфраструктура
Мәгариф системасы үз эченә 14 мәктәп, бер политехникумны, бер мәктәп-интернатны һәм 14 балалар бакчасын ала. Медицина ярдәмен бер хастаханә һәм 24 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Бер "картлар йорты" эшли.

## Икътисад
Икътисад нигезе - авыл хуҗалыгы. Район территориясеннән «Киров - Пермь» тимер юл линиясе уза; Яр станциядән Омутнинскка тимер юл тармагы бара.

## Истәлекле урыннары
Археологик памятниклар: Кушманский, Комаровское (Чибинькар), Укан (Поркар) шәһәрлекләре. Табигый памятниклары: Нократның елганың башы, Тум авыл янындагы торфлы сазлык.

## Искәрмәләр

*
Кез районы

**Кез районы** (, ) — Удмуртиянең төньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Кез посёлогы.

## География

### Чиктәшлек

Районның көньягы Югары Чулман калкулыгында урнаша. Иң эре елгалар — Лып, Пызеп; Кулига авылы янында Чулман елганың башы урнаша.

## Тарих
Район 1929 елның 15 июлендә элекке Глазов өязенең Балезино, Лып, Полом һәм Юсово волостьларның 23 авыл советлардан барлыкка килә. 1935 елда район составыннан Кулига районы аерылып чыккан (1956 елга кадәр). 1962 елда *Кез авыл районы* оештыра, аның составына Карсовай һәм Дебёсы районнарның өлешләре керә. 1965 елда район хәзерге чикләренә керә.

## Халык

Милли состав: арлар — 68 %, руслар — 30 %, татарлар — 1 % (2002 җанисәбе буенча).

## Адимнистратив бүленеш
# Гыя авыл җирлеге
# Зур Олып авыл җирлеге
# Кабалуд авыл җирлеге
# Кез авыл җирлеге
# Ключевское авыл җирлеге
# Кузьма авыл җирлеге
# Кулига авыл җирлеге
# Мысы авыл җирлеге
# Яңа Унтем авыл җирлеге
# Полом авыл җирлеге
# Сосновый Бор авыл җирлеге
# Степаненки авыл җирлеге
# Сюрзи авыл җирлеге
# Чепеца авыл җирлеге
# Юски авыл җирлеге

## Социаль инфраструктура
Мәгариф системасы үз эченә 19 мәктәп, 17 балалар бакчасын һәм №50 профессиональ укуханәне ала. Медицина ярдәмен 4 хастаханә һәм 33 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Шулай ук районда 24 мәдәният йорты, 17 китапханә һәм ике музей эшли.

## Икътисад
12 сәнәгый ширкәт эшли.

## Танылган шәхесләр
* Григорий Верещагин (1851, Полом — 1930, Ижау), удмурт этнографы, язучысы, рухани, педагог.
* Роза Яшина (1933, Русский Зязьгор ― 2022, Ижау), әдәбият белгече, тәнкыйтьче, шагыйрә, тәрҗемәче. Филология фәннәре кандидаты (1965), профессор (2002). Удмурт АССРның атказанган фән эшлеклесе (1983).

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия районнары
Төркем:Кез районы
Дебёсы районы

**Дебесы районы** (, ) — Удмуртиянең көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Дебёсы авылы.

## География

### Чиктәшлек

Районның төньягы Югары Чулман калкулыгында, ә көньягы — Тыловай калкулыгында урнаша. Иң эре елгалар — Чүпче, Ита.

## Тарих
Район 1929 елның 15 июльдә элекке Глазов өязнең Дебесы һәм Полом, Ижау өязнең Тыловай волостьларның 20 авыл советлардан барлыкка килә. 1935 - 1956 елларда район составыннан Тыловай районы аерылып чыга. 1956 елда, Зура һәм Тыловай районнар ликвидация аркасында, аларның өлешләре Дебесы районына кергәннәр. 1962 - 1965 елларда *Кез авыл районы* составында иде.

## Халык

Милли состав: арлар — 73,3 %, руслар — 23,8 % (2010 җанисәбе буенча).

## Адимнистратив бүленеш

## Социаль инфраструктура
Мәгариф системы үз эченә 15 мәктәп һәм 17 балалар бакчасы ала. Медицина ярдәмен ике хастаханә һәм 23 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Шулай ук районда 24 авыл клубы, 17 китапханә һәм бер музей эшли.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Дебёсы өязе

Төркем:Удмуртия районнары
Россия шәһәрләре исемлеге

[thumb|right|220px|13 — [Пермь ]]

Россия шәһәрләре тулы исемлеге. Шәһәрләрнең халык саны 2010 елгы халык исәбе буенча китерелгән. Кырым шәһәрләренең халык саның 2012 елгы мәгълүматлары буенча китерелгән.

## Моны да карагыз

* Россиянең миллионлы шәһәрләре

## Искәрмәләр


Төркем:Исемлекләр:Россия
Гвинея-Бисау

**Гвине́я-Биса́у Җөмһүрияте** () — Африканның көнбатыш ярында урнашкан дәүләт. Элек Португалия колониясе булып, 1973 елдан бәйсез дәүләт. Үзенә Болама утравын һәм Бижагош архипелагын кертә. Башкаласы — Бисау каласы.

Мәйданы — 36 120 км². Дәүләт чикләре озынлыгы — 724 км. Сенегал һәм Гвинея илләре белән чиктәш. Яр сызыгы 350 км-ны тәшкил итә.
 
## Дин

Гвинея-Бисау халкының күпчелеген мөселманнар (50 %) , аннары христианнар (34 %) һәм җирле диннәргә ышанучылар (7,9 %) тәшкил итә.
* Гвинея-Бисауда ислам

## Галерея

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Португал телле илләр
Төркем:Португалиянең элекке колонияләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Көнбатыш Африка
Төркем:Социалистик дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Кыяс районы

**Кыяс районы** (, ) — Удмуртиянең көньягында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Кыяс авылы. Авыл исеме Кыяс дигән ( - хөкем) кеше исеменнән килә.

## География

### Чиктәшлек

Район Сарапул калкулыгында урнаша; район җире аша Шихостанка, Медвежинка, Игровка, Крындинка, һ. б. елгалар ага.

## Тарих
Район 1926 елның 4 ноябрендә Урал өлкәсе (1934 елдан - Свердловск өлкәсе) составында барыкка килә. 1932 елда Сарапул районы составына керә. 1934 елның 7 декабрендә Сарапул районы Киров крае составына тапшырылган. 1935 елда Кыяс районы яңадан барлыкка килә, 1937 елда ул Удмуртия АССР составына тапшырылган.

1963 елда Кыяс районы юкка чыккан, аның авыл советлары Ижау һәм Сарапул районнарга керәләр. 1965 елда район яңадан барлыкка китерелә.

## Халык

### Милли состав

## Адимнистратив бүленеш
*Ермолаево авыл җирлеге
*Илдебай авыл җирлеге
* Карамас-Пельга авыл җирлеге
* Кыяс авыл җирлеге
* Лутоха авыл җирлеге
* Мушак авыл җирлеге
* Первомайское авыл җирлеге
* Подгорное авыл җирлеге

## Социаль инфраструктура
Мәгариф системасы үз эченә 14 мәктәп һәм 11 балалар бакчасы ала. Медицина ярдәмен бер хастаханә күрсәтә. Шулай ук районда 22 мәдәният йорты, 12 китапханә һәм бер музей эшли.

## Икътисад
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы.

## Шәхесләр
* Григорий Трошин (1874, Мушак - 1938, Праһа), галим-психиатр, Казан университеты профессоры.

## Искәрмәләр

*
Грахово районы

**Грахово районы** (, ) — Удмуртиянең көньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Грахово авылы.

## [[География]]

### Чиктәшлек

Районның көчыгыш өлеше Можга калкулыгында урнаша.

## [[Тарих]]
Район 1929 елның 15 июлендә элекке Можга өязенең Грахово, Троцкое һәм Можга волостьларның 21 авыл советыннан төзелә. 1935 елда район составыннан Бемыж районы аерылып чыгарыла. 1963 елда Кизнәр һәм Грахово районнары *Кизнәр авыл районына* берләштереләләр, 1965 елда район яңадан торгызылган.

## Халык

Милли состав: арлар — 36,6 %, руслар — 42,3 %, чирмешләр — 10,9 %, керәшен татарлары - 6,1 %, чуашлар - 3,3 % (2002 җанисәбе буенча).

## Административ бүленеш

## Социаль инфраструктура
Мәгариф системасы үз эченә 20 мәктәпне һәм 18 балалар бакчасын ала. Медицина ярдәмен бер хастаханә һәм 25 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Шулай ук районда 26 авыл клубы, 17 китапханә һәм бер стадион эшли.

## Икътисад
Икътисад нигезе - авыл хуҗалыгы.

## Танылган шәхесләр
* Ашальчи Оки, Айво Иви - удмурт шагыйрьләре.

## Искәрмәләр

*
Манихейлык

thumb|250px|Манихей жрецлары
**Манихейлык** (кыт. 摩尼教, фарс.دین مانوی‌) - безнең эраның III гасырында Мани атлы фарсы кешесе тарафыннан нигез салынган дини тәгълимат. Үз динен Мани фарсы җирендә, Урта Азиядә һәм һиндстанда тараткан.

Манихейлыкның нигезендә яхшылык белән яманлыкның, яктылык белән караңгылыкның көрәше турындагы дуализм тәгълиматы ята («дуализм» латинча «дуалис» сүзеннән ясалган, ике башлангычның тиңдәшлеге дигән мәгънәдә).

Ул Кытайдан алып Испаниягә кадәр барып җиткән, Рим мәҗүсилеге, христиан һәм ислам диннәре тарафыннан эзәрлекләнгән, кысрыкланган.

Манихейлык Уйгыр каһанлыгында хакимлек итүче дин булган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
* Манихей текстлары 
* Manichaeism 
* Manichaeism  
* Manichaeism 

## Моны да карагыз

Төркем:Диннәр
Төркем:Манихейлык
Балезино районы

**Балезино районы** (, ) — Удмуртиянең төньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Балезино бистәсе.

## География
### Чиктәшлек

Районның төньягы Югары Чулман калкулыгында, ә көньягы — Красногорское калкулыгында урнашкан; район җире аша Чүпче, Кеп, Лопья, Чулман, Пызеп, Люк, Юнда, һ. б. елгалар ага.

## Тарих
Район 1929 елның 15 июльдә элекке Глазов өязенең Балезино һәм Ягошур волостьларның 20 авыл советыннан төзелә. 1963 елда район нигезендә *Балезино авыл районы* барлыкка килә, аның составына Карсовай һәм Красногорское районнарның өлешләре керә. 1965 елда район хәзерге чикләренә керә.

## Халык

Милли состав: арлар — 57,6 %, руслар — 30,9 %, татарлар — 9,8 % (2002 җанисәбе буенча). 
Татарлар Кистем һәм Люк авыл җирлекләрендә күпләп яши.

## Танылган шәхесләр
* Сәмигулла Касыймов — Ватандашлар сугышы каһарманы, ТАССР дәүләт эшлеклесе (*[[Кистем]] [[авыл]]ыннан*).
* Галиулла Касыймов — Ватандашлар сугышы каһарманы, ТАССР, Кырым АССР дәүләт эшлеклесе (*[[Кистем]] [[авыл]]ыннан*).
* Энвиль Касыймов (1961―2020), журналист, рәссам. Удмуртиянең атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Демография

## Адимнистратив бүленеш

## Социаль инфраструктура

Мәгариф системасы үз эченә 33 мәктәп, 32 балалар бакчасы һәм №33 профессиональ училищесы ала. Медицина ярдәмен ике хастаханә һәм 40 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Шулай ук районда 34 мәдәният йорты, балалар йорты, 27 китапханә һәм бер музей эшли.

## Икътисад

### Промышленность
* ААҖ «Балезинский литейно-механический завод»
* ООО «Балезинский деревообрабатывающий комбинат»
* ОАО «Балезинское ремонтно-техническое предприятие» — авыл хуҗалыгы техниканы ремонтлау.
* ООО «Спиртзавод „Балезинский“»

### Транспорт
Район җире аша тимер юл уза, 8 станция һәм туктау пункты урнаштырган.

## Фотогалерея


Файл:Верховья Камы в окрестностях села Сергино.JPG|Сергино авылы янында Чулман елгасы
Файл:Balezino trains 2.jpg| Балезинода тимер юл станциясе
Файл:Balyezino station.jpg|Тимер юл вокзалы


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Удмуртиянең Кистем авылын читтә дә таныйлар

*
Кистем

**Кистем** — Удмуртиянең төньягында урнашкан татар авылы, Балезин районының Кистем авыл җирлеге үзәге. 

## Тарихы

Беренче тапкыр Кистем авылы документларда 1678 елда телгә алына. Авылга нигез салучы Мөхәммәткол Касимов була. Мәгълүматларга караганда, ул Киров өлкәсе Нократ () авылыннан күчеп килгән. Бүген бу төбәктә яшәүчеләрнең күпчелеге Касыймов фамилиясен йөртә. Кистем авылында гомер итүчеләрнең шәҗәрәсен төзүче Илмир Касыймов, алар барысы да 1551 елда телгә алынган Арча кенәзе Касыйм нәселеннән булуын искәртә.

## Халкы

Бүген Кистем авыл советында меңнән артык кеше яши. Күпчелекне татарлар тәшкил итә. 

## Шәхесләр

* Ибраһим Әхмәров — һәвәскәр астроном.
* Сәмигулла Касыймов — Ватандашлар сугышы каһарманы, ТАССР дәүләт эшлеклесе.
* Галиулла Касыймов — Ватандашлар сугышы каһарманы, ТАССР, Кырым АССР дәүләт эшлеклесе.

## Инфраструктура
Кистем авылы Балезино районында зурлардан санала. Авыл җирлеге 7100 гектар җирләрне били. 

Авылда мәчет бар, урта мәктәп, балалар бакчасы, мәдәният йорты эшли. Кистем елгасы белән бер исемдә йөри.

## Кистем мәчете
Кистемдә мәчет булуы беренче тапкыр 1743 елда «Җәмигъ мәчете» дип телгә алына. Аннан соң 1826 елга караган документларда да мәчет турында мәгълүмат бар. Элек Кистемдә өч мәчет булган. Әлегә берсе бар. Ул мәчет 1905 елда Усман Хаҗи атлы авыл бае тырышлыгы белән төзелә. Шул дәвердән бирле Аллаһ йорты авыл халкына гына түгел, бөтен тирә-юньгә иман нуры тарата. Ул бары тик Бөек Ватан сугышы елларында гына ябылып тора. Ә 1946 елда халык таләбе белән ул яңадан ачыла һәм анда указлы мулла да билгеләнә. Совет чорында мәчетне берничә мәртәбә ябарга тырышып карасалар да, яба алмыйлар. Мондый "һөҗүм"нәрнең иң зурысы 1957 елда була. Ләкин авыл халкы Уфага делегация җибәрә, Мәскәүгә хатлар юллый һәм мәчетнең сакланып калуына ирешә. Мәчетнең имам-хатыйбы Ильмир хәзрәт Касыймов сүзләренә караганда, 1946 елдан бүгенгәчә биредә бер генә көн дә намаз укылмыйча калганы юк.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Удмуртиянең Кистем авылын читтә дә таныйлар.

Төркем:Балезино районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Кез

**Кез** — бистә, Удмуртия Республикасы Кез районының үзәге. 1942-2008 елларда шәһәр тибындагы бистә була.

Халык саны — 11 080 кеше (2010).

## Тарих
1895 елда Пермь тимер юлы төзелеше вакытында нигезләнгән. 1921 елга кадәр Вятка губерниянең Глазов өязенең Лып волость составына иде, аннан соң - Вәтәк автономияле өлкәсе составында. 1929 елдан - Кез районының административ үзәге.

1942-2008 елларда - *шәһәр тибындагы бистә*.

## Халык

Милли состав (2010): арлар — 64,8%, руслар — 28,2%, татарлар — 1,1%.

## Социаль инфраструктура
Ике мәктәп, 5 балалар бакчасы, № 50 һөнәри училище.
Мәгариф системасы үз эченә ике мәктәп, 5 балалар бакчасы һәм №50 профессиональ училищесы ала. Медицина ярдәмен район хастаханәсе күрсәтә. Шулай ук районда 2 мәдәният йорты һәм бер музей эшли.

## Икътисад
* МУП «Кезский льнозавод»
* ГУП УР «Кезский элеватор»
* ААҖ «Восток»
* ЯАҖ «Кезский сырзавод»
* Икмәк комбинаты
* ААҖ "Кезский пищекомбинат «Север»
* ЯАҖ "Кезагроснаб"

## Тышкы сылтамалар
* http://unatlib.org.ru/index.php?option=com_content&view=article&catid=155%3A2008-06-01-17-12-05&id=1596%3Akez&Itemid=65
* Посёлокның сайты 
* Кез сырзаводы 
* http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00033/78000.htm
* "Звезда" газетасының сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Төркем:Кез районы торак пунктлары
Ува

**Ува** — Россиядә шәһәр тибындагы поселок, Удмуртия җɵмһүрᴎятсы Ува районының үзәге.

Халык саны — 19 987 кеше (2010 җанисәбе буенча).

## Җәгъpафия
Ува *Ува* елгада (Нократ бассейны), Ижаудан 96 километрга көнбатышрак урнашкан.

## Тарих
1923 елда *Ва* елганың ярларга беренче агач хәзерләүчеләр(күрше авыллардан сезоналы эшчеләр) килделәр. Ел үткәч бу урында лесопунктның конторасы урнашкан. Бу конторадан Ува посөлокның тарихы башлана. Халык этимология буенча, *Ува* исеме менә мондый ысул белән барлыкка килгән: посөлок исемсез булган чакта, аны *«Ва (елгасы) янындагы посөлок»* (рус. *«поселок у (реки) Ва»*) дип атаганнар.

1927 елда Ува - Ижау тар колеялы (1940 елдан - киң колеялы) тимер юл төзелгән.

1938 елда «шәһәр тибындагы посөлок» cтaтысын ала.

## Халык

## Икътисад
Агач эшкәртү сәнәгате, «Ува» бальнеология санaтьıpиесе.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Ува районы торак пунтлары
Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Динара Сафина

**Динара Мөбин кызы Сафина**  (tat. lat. ''Dinara Safina'') (1986 елның 27 апреле, Мәскәү) — теннисчысы, Россиянең танылган спортчысы, Россиянең Атказанган спорт остасы, элекке **Дөньяның беренче ракеткасы** (икенче тапкыр Россия тарихында), Олимпия уеннары-2008 көмеш медале иясе. Марат Сафинның сеңлесе.

## Төп казанышлар

* Ролан Гарос ярышының-2008 елда финалчысы
*    Ачык Австралия ярышы-2009 финалчысы
*   Ролан Гарос ярышының 2009 елда финалчысы
* Ачык АКШ ярышының җиңүчесе (пар төре, Натали Деши белән)  2007 ел
*  ВТА  12 ярышының (ялгыз төре) 8 ярышының җиңүчесе.
*   Олимпия уеннары-2008 көмеш медале иясе
*    2009 елның 20 апреленнән — Дөньяның беренче ракеткасы, сместила Серену Уильямс. Динара и Марат Сафины стали первыми в истории тенниса родными сестрой и братом, становившимися первыми ракетками мира.

Динараның абые - Марат Сафин - мәшһүр теннисчы, Дөньяның беренче ракеткасы да булган.

Марат һәм Динара дөньяның тарихында "Дөньяның беренче ракеткасы" дәрәҗәсенә лаек булган бердәнбер бертуганнар.
## Тәрҗемәи хәл
Динара Сафина татар гаиләсендә 1986 елда Мәскәүдә туган. Әтисе Мөбин Алямша улы (Михаил Алексеевич) Сафин (*чыгышы белән [[Түбән Новгород өлкәсе]]нең [[Кызыл Октябрь районы]] [[Өчкүл (Нижгар өлкәсе)| Өчкүл]] авылыннан*) «Спартак» спорт җәмгыяте структурасында административ вазыйфа биләгән, Мәскәүдә теннис клубы директоры. Әнисе ― Рауза Исланова ― күренекле СССР теннисчысы (1960-1970 елларда) һәм соңрак төп теннис тренеры.

Динараның абые ― Марат Сафин ― мәшһүр теннисчы, **Дөньяның беренче ракеткасы** да булган.

## Зур Башлык ярышлары финаллары (ялгыз төре)
### Җиңелү

## Зур Башлык ярышлары финаллары (пар төре)
### Җиңү

### Җиңелү

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе 

Төркем:Россия теннисчылары
Төркем:Татар спортчылары
Воткинск районы

**Вавож районы** (, ) – Удмуртиянең көнчыгышында муниципаль район.

Административ үзәге – Воткинск шәһәре (район составына керми).

## География

Районның көньягы Үзәк Удмуртия түбәнлектә, ә көньягы – Сарапул калкулыгында урнаша; район җире аша Чулман, Сива, Вотка, Чернушка, һ. б. елгалар ага.

## Тарих
Воткинск районы 1926 елның 4 ноябрендә Урал өлкәсе составында барлыкка килә. 1937 елда Киров өлкәсенең составыннан Удмурт АССР составына тапшырылган. 1963 елда *Воткинск авыл районы* () балыкка килә, аның составына Шаркан районының өлешләр тапшырылганнар, 1965 елда район хәзерге чикләренә керә.

## Халык

Милли состав: арлар – 22,4 %, руслар – 71 %, татарлар – 2 % (2002 елның җанисәбе буенча).

## Административ бүленеш

## Социаль инфраструктура
Мәгариф системы үз эченә 20 мәктәп һәм 21 балалар бакчасын ала. Медицина ярдәмен дүрт хастаханә һәм 20 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә.

## Икътисад
Район икътисисадында авыл хуҗалыгы зур роль уйный.

Сәнәгать: нефть сәнәгате, тимер-бетон әйберләрнең җитештерү предприятиеләр эшлиләр.

Транспорт: район җире аша тимер юл уза, 6 станция һәм туктау пункты урнаштырган.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия районнары
Фәрит Бәшир

**Фәрит Кәрим улы Бәширов** — татар әдәбият галиме, тәнкыйтьче, филология фәннәре докторы, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2006 елдан), Татарстанның мәгарифне үстерү институты профессоры (2007 елдан).

Ул 1958 елның 30 ноябрендә Татарстанның Арча районы Шекә авылында укытучы гаиләсендә дөньяга килә. Башта сигезьеллык мәктәпне, ә 1976 елда Шушмабаш урта мәктәбен тәмамлый. 1976-1981 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә белем ала.

1981-1984 елларда Фәрит Бәшир СССР Фәннәр академиясенең Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институты каршында аспирантурада укый. 1984-2003 елларда ул шул институтта кече фәнни хезмәткәр вазифасын башкара.

1989 елда «Яңа татар романы формалашу (XIX гасыр ахыры — XX йөз башы)» дигән темага кандидатлык, 2002 елда «XX йөз башы татар прозасының үсеш этаплары» дигән темага докторлык диссертацияләрен яклый.

2003-2006 елларда Фәрит Бәшир Татарстан китап нәшриятында бүлек мөдире булып эшли. Аннан соң ул — «Матбугат йорты» нәшриятында мөхәррир.

Фәрит Кәрим улы Бәширов 2009 елның октябрендә Казанда вафат була. Ул туган Шекә авылы зиратында җирләнгән.

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

## Сылтамалар
* Фәрит Бәширнең тормыш юлы
* [Мөхәммәтшин З. Кальбеңдә ни сер бар... // [Казан утлары]. — 2003. — ноябрь]

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Вакыйф Нуриев

**'
**Вакыйф Вәкил улы Нуриев''' — татар язучысы, журналист, Татарстан Язучылар берлеге рәисе урынбасары (2007 елдан),Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан Язучылар берлегенең А. Алиш ис. әдәби бүләге һәм «Бәллүр каләм» иясе (2023).

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 17 августында Татарстанның Арча районы Сеҗе авылында дөньяга килә. Әнисе Нәкыя Абдуллина, укытучы, Мөхәммәт Мәһдиев белән бер вакытта Арча педучилищесында укыган. Вакыйф Сеҗе авылында урта мәктәпне тәмамлый, 1975 елда Казан дәүләт университетының журналистика бүлегенә укырга керә. 5 курста укыганда «Яшь ленинчы» (хәзерге «Сабантуй») газетасы редакциясендә хезмәткәр булып эшли башлый. 1980 елда университетны тәмамлый. Бераздан «Яшь ленинчы»ның җаваплы сәркатибе, баш мөхәррир урынбасары була. 1987-1990 елларда Татарстан китап нәшриятының сәясәт редакциясе мөдире.

1990 елда аны яңа оешкан «Шәһри Казан» газетасы редакциясенә эшкә чакыралар. Ул башта бүлек мөхәррире, 1995 елдан 2000 елга кадәр әлеге газетада баш мөхәррир урынбасары була. Соңрак Вакыйф Нуриев «Салават күпере» һәм «Сәхнә» журналларының баш мөхәррир урынбасары булып эшли.   ― «Казан утлары» журналының баш мөхәррир урынбасары.

Вакыйф Нуриев — 70кә якын хикәя авторы. 1990 елда Татарстан китап нәшриятында аның «Бүре кадәр бүрек» дигән хикәяләр җыентыгы дөнья күрде. 2006 елда аның «Җиденче палата», «Карга карагы», «Әбиемә — әфлисун» повестьлары дөнья күрә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2008 ― Абдулла Алиш премиясе
* 2018 — «Фидакарь хезмәт өчен» медале
* 2023 ― «Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчесе («Журналистикага тугрылык өчен» номинациясендә) 
## Гаиләсе
Хатыны Ләйлә, Казан кызы, Чаллы пединститутын читтән торып тәмамлаган, балалар бакчасы мөдире булып эшләгән; балалары: кызы Аида, ике оныгы; улы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Сарыкчылык

**Сарыкчылык** — сарыклар үрчетү белән шөгыльләнүче терлекчелек тармагы. Сарыкларның продукциясе булып ит, йон, сөт ризыклары тора. сарык үрчетү көтүлек җирләре күп булган илләрдә таралган. Аеруча чүлле һәм ярымчүлле көньяк илләре бу тармак белән мәшгуль.

Сарыкчылык тармаклары:
* нечкә рунлы,
* ярымнечкә рунлы,
* каты йонлы,
* ярымкаты йонлы.

Каты йонлысы тунлы, ит-майлы, ит-йонлы һәм ит-йонлы-сөтлегә бүленә. Нинди тармакның үсүе,үрчетү җирлегенә карап таралган. Нечкә рунлы чүлле якларда, ярым нечкә рунлы һәм ит-йонлы тармаклар дымлы климталы якларда, ә таулы районнарда каты йонлы ит-йон-сөтле сарыклар үрчетәләр.

1997 елга җирдә 1,1 млрд сарык яшәве билгеле. Кытайда бу сан якынча 133 млн, Австралияда 123 млн, Һиндстанда 57 млн, Иранда 52, Төркиядә 33, ә Россиядә, Испанияда, Мароккода 15-25 млн.

Йонны иң күп җитештерүчеләр: Австралия, Яңа Зеландия, БДБ илләре, Кытай.

## Сарык токымнары
Сарыкларның 600ләп токымы бар дип санала.
Иң популяр төрләр булып нечкә рунлы сарыклар санала:
* алтай
* асканий
* кавказ
* каракүл
* совет мериносы
* грозный
* ставрополь
* сальск
* прекос
* маныч мериносы.
Бу токымнардан зур булганлыктан йон күп алалар.

Кайбер башка токымнары:
* гемпшир
* апшерон сарыгы

## Генофонд
Иң кыйммәтле сарык генофонды булып Украинаның 16 нәсел заводы санала. Асканий токымы буенча 3 завод («Аскания Новая» и «Красный чабан» Херсон өлкәсе, «Атманай»  Запорожье өлкәсе); прекос токымлы 4 завод («Илличивка», «Степок» , «Чувирине», «Пограничник»).

Цигай токымлы 5 нәсел заводы ( Р.Люксембург ис., «Славное», «Черноморский», «Виктория», «Дружба народов»). Украина токымлы 3 нәсел заводы («Аскания Новая», «Маркеево»)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ерохин А. И., Ерохин С. А. Овцеводство. — М.: МГУП, 2004. — 479 с ISBN 5-8122-0780-1

## Сылтамалар
* Баранина и овцеводство 

Төркем:Терлекчелек
Алия Кәримова

**Алия Каюм кызы Кәримова** (псевдонимы — **Алёна Кәримова**) — рус телендә иҗат иткән шагыйрә, тәрҗемәче, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2006 елдан). Державин премиясе (2016), Саҗидә Сөләйманова премиясе (2023) лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1976 елның 14 июнендә Кыргызстанның Ош өлкәсе Кызыл-Кыя шәһәрендә туа. 1993 елда Казан дәүләт университеты каршындагы 1 нче номерлы лицейда укый, 1999 елда Казан дәүләт университетының физика факультетын тәмамлый. Университетта укыган дәвердә Марк Зарецкий җитәкләгән Максим Горький музее каршында оештырылган әдәби берләшмәгә йөри, өч ел дәвамында берләшмәне җитәкли.

Алия Кәримованың беренче мәкаләсе 1995 елда «Идел» журналында дөнья күрә. Шуннан соң аның язмалары «Знамя», «Новый мир», «Наш современник», «Юность», «Октябрь», «Дружба народов», «День и Ночь», «Луч» журналларында басыла. 2006 елда Татарстан китап нәшриятында ул «Другое платье» исемле шигырьләр китабын бастыра.

Шулай ук татар шигъритен тәрҗемә итә. Ул Саҗидә Сөләйманова, Илдар Юзеев, Равил Фәйзуллин, Рәдиф Гаташ, Мөхәммәт Мирза, Харрас Әюп шигырьләрен тәрҗемә итә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2016 ― Державин премиясе 
* 2023 ― Саҗидә Сөләйманова премиясе ― «Птица сердца» (татар теленнән тәрҗемәләр), «Вересковая пустошь» шигырьләр җыентыгы өчен
* 2024 ― Балалар һәм яшүсмерләр әдәбияты өлкәсендә Илкүләм премия («Балалар өчен иң яхшы проза әсәре» номинациясендә) ― *«Возвращение Пеликена» әсәре өчен*

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Төркем:Рус телле шагыйрьләр
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Державин премиясе лауреатлары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Селты районы

**Селты районы** (, ) — Удмуртиянең көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Селты авылы.

## География

### Чиктәшлек

Район җире аша 34 елга ага, иң эресе — Көлмез.

## Тарих
Селты районы 1929 елның 15 июльдә Ижау өязенең Копки, Селты һәм Олы Зятцы волостьларның 21 авыл советыннан төзелә. 1932 елда, Яңа мултан районы ликвидация аркаснында, аның өлешләре (11 авыл совет) район состаына ташырыла. Өч ел үткәч, район кечерәя һәм Селты, Ува һәм Олы Зятцы районнарына бүленә. 1963 елда район юкка чыгарыла, ә аның территория *Ува авыл районы* () һәм *Игра сәнәгать районы* () арасында бүленгән. 1965 елда район яңандан барлыкка килә.

## Халык

Милли состав: арлар — 57,8 %, руслар — 40,2 % (2002 җанисәбе буенча).

## Административ бүленеш

## Социаль инфраструктура
Мәгариф системасы үз эченә 10 мәктәп, 11 балалар бакчасын һәм №49 профессиональ укуханәсен ала. Өстәмә белем учреждениелар: балалар сәнгать мәктәбе һәм спорт мәктәбе. Медицина ярдәмен ике хастаханә һәм 17 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Шулай ук районда 15 мәдәният йорты, 13 китапханә һәм бер музей эшли.

## Икътисад
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы.

## Моны да каргыз
* Селты өязе

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия районнары
Мөгезле эре терлек

**Мөгезле эре терлек** — Үгезләр асгаиләлегенә *(Bovinae)* керүче авыл хуҗалыгы хайваннары. МЭТнең төп бурычы булып ит, сөт җитештерү һәм йөк тарту тора. Бүгенге көндә дөньяда 1,3млр ЭМТ бар дип санала.

## Классификация
### Краниологик классификация
Краниологик классификация —  баш сөяге параметрлары буенча төзелгән классификация. Бу сыйфатлар буенча түбәндәге төрләр карала:
* *Примитив* (нечкә маңгайлы). Аларның борынгы бабалары булып Азия туры санала.
* *Киң маңгайлы* . Бу төрнең дә борынгы бабасы булып Азия туры санала.
* *Кыска мөгезле*. Төп үзенчәлеге- кыска һәм туры мөгезләре. Кыргый төре булып Европа туры санала.
* *Кыска башлы*. Кыргый төре булып Европа туры санала.
* *Туры мөгезле*. Бу төрнең башы кыска һәм яллары булу белән аерыла. Мөгезләре ярым ай сыман,кыска. Кыргый туре булып борынгы Африка туры санала.
* *Мөгезсез* . Бу төрнең чыгышы әлегә билгесез.

### Яшь һәм җенес буенча классификация
* *Сыерлар* — бозаулый торган ана терлекләр.
* *Үгезләр* — өч яшьлек зур печелмәгән ата терлекләр.
* *Үгез-бозау* — өч яшькәчә печелмәгән ата терлек.
* *Печелгән үгезләр*, *эш үгезе* — печелгән ата терлекләр.
* *Сөт бозаулары* — ешрак сөт белән тукланучы 3 айга кадәрле ике заттан да булган терлекләр.
*  *Тана*, *теше бозау*,*башмаклар* — орлыкландырылмаган (кысыр) ана терлекләр.
* *Буаз таналар* — орлыкландырылган башмаклар.

## Россиядә мөгезле эре терлеклек саны

2004 елга Россиядә 25 млн ЭМТ бар дип санала.

2006 елның беренче июленә Россиядә 23,5 млн ЭМТ бар дип исәпләнгән, алардан:
* 11225,5 мең авыл хуҗалыгы предприятиеләрендә,
* 979,5 мең фермер хуҗалыкларында,
* 11309,2 мең шәхси хуҗалыкларда.

## МЭТ төп токымнары
* Герефорд токымы
* Әбердин-ангусс
* Голланд токымы
* Холмогор токымы
* Кызыл дала токымы
* Айршир токымы
* Ярославская токымы
* Симменталь токымы
* Сычев токымы
* Швиц токымы
* Кострома токымы 
## Моны да карагыз
* Мөгезле Эре Терлекчелек.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Костомахин, Н.М. "Породы крупного рогатого скота", КолосС, 2011.
## Сылтамалар
* Классификация КРС  
* Кругосвет сайты  
* Сүзлек 

Төркем:Йорт хайваннары
Төркем:Терлекчелек
Төркем:Зоология
Төркем:Мөгезле эре терлек