open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ротвейлер

**Ротвейлер** (алманча *Rottweiler*, татарча Ротвайль шәһәреннән дигән сүз) - молосслар төркеменә караган алман эт токымы, Неккар елгасы буйларында, Ротвайль шәһәре районында формалашкан токым.

Рим империясендә чыгарылган эт токымы, Алманиянең иң борынгы эт төре булып санала.

FCI, AKC, UKC, KCGB, CKC, ANKC, NKC, NZKC, APRI, ACR, DRA, CRC, DRK, IRK, NAPR, CKC кинологик федерацияләрендә танылган.

## Тарих

Заманча ротвейлерларга охшаган этләр Рим империясе чорында формалашкан.

Рим императоры Клавдий Август (41-54 елларда хакимлек иткән) легионнары һөҗүм яуларында әлеге эт токымы тарала башлаган. Бу этләр көтү сакчы буларак кулланылган һәм гаскәрләр белән юл тоткан.

74 елда Рим легионнары Альп таулары аша күченеп бара һәм бүгенге Алмания Неккар елгасы үзәне буйларын яулап ала, бу гаскәрләр белән әлеге эт токымы Германиягә килгән.

Урта гасырларда бу эт фенотибы бөтен Алманиядә тарала һәм көтү куу, көтү сакчы эте буларак кулланыла. Шәһәрләрдә кече йөк ташу өчен җигә торган эт буларак кулланылган, бу сыйфатында ит белән сәүдә арбалары күчергән, шуның өчен *Metzgerhund* - Итче эте дип йөртелгән.

## Тасвирлама
Ротвейлер - зур атлетик эт, ата эт биеклеге - 61-68 см, ана эт - 56-63 см, авырлыгы - 50, 42 кг.

Ротвейлер тыныч, көчле холкына һәм стабиль психикасына ия, ләкин иртә социализация таләп ителә. Ят кешеләргә ышанмаучан эт, таныш булмаган кешегә контактка бармый.

Бу эт токымы гаилә бөтенесе әгъзаларына, шул исәптән балаларына, ягымлылык, дуслык күрсәтә, ләкин бу токым махсус укытуга таләп итә. Яхшы өйрәтелгән ротвейлер бүтән хайваннар белән тату яши, хәттә кара леопард белән дуслыгы билгеле.

Ротвейлер яңа командалар тиз һәм яхшы укый, шуңа күрә сакчы эт, яклау эте, көтүче эте буларак кулланыла.

Ротвейлер армия хезмәтендә, полициядә, дәүләт чиген саклауда, җинаятьчене тотуда кулланыла.

## Әдәбият
*Успенская С. А. Разведение ротвейлеров в России ЛР № 010304 от 08.07.93
*Затевахина Е. Ротвейлер // Мой друг собака : журнал. — М.: Энимал Пресс, 2012. — № 2. — С. 35.
*Ерусалимский Е. Ротвейлер // Мой друг собака : журнал. — М.: Энимал Пресс, 2012. — № 3. — С. 47—50.
Фалкон А. Ротвейлер // Мой друг собака : журнал. — М.: Энимал Пресс», 2012. — № 6. — С. 31.

Төркем:Әлифба буенча этләр токымнары
Төркем:Көтүче этләре
Марат Яруллин

**Марат Яруллин** — Мәскәүдә яшәп иҗат итүче популяр татар җырчысы һәм музыкант, Башкортстан Республикасының атказанган артисты (2026).

## Биографиясе
Марат Максут улы Яруллин Кызыл Октяб районының Актук авылында туа. Ул мәшһүр Рәшит Ваһаповның авылдашы. Әтисе — авыл мәдәният йорты җитәкчесе Максут Мәнсур улы Яруллин. Әнисе Рафия Җәфәр кызы — укытучы. Абыйсы Ринат — билгеле музыкант, баянчы, апасы Гөлнара — режиссер.

2010—2015 елларда Мәскәү дәүләт мәдәният институтының актерлар-режиссерлар һәм театраль режиссерлар факультетларында укый. 
Уку вакытында «Стейдж Интертеймент» продюсерлык агентлыгы белән хезмәттәшлек итә башлый. Башкалада куелган төрле мюзикллларда катнаша. 

2014 елда үткән Татар моңы телевизион конкурсы лауреаты була. Шул вакыйга аны татар эстрадасына авыштыра. Ул  җырчы карьерасын башларга була. 2017 елда беренче соло альбомын чыгара. Түбәншәһәр өлкәсендә авылларда концертлар бирә башлый. Мәскәүдә беренче концертын уңышлы узгач, башка төбәкләрдә, шул исәптән Татарстанда гастроль эшчәнлеген башлый. 

Музыкаль клиплардан гайре Марат Яруллин командасы белән кыскаметражлы фильмнар төшерә. Беренчесе — «Ал гөлләрем» җырына багышлап төшерелгән фильм. Вакыйгалар авылда (Актукта) һәм Мәскәүдә бара. Фильм көлкеле диалогларга һәм профессиональ оператор алымнарына бай. Җыр үзе татар телендә яңгыраса да, геройларның диалоглары сергач сөйләшендә алып барыла.

Икенче фильм — 20 минутлык «Әллә язмыш, әллә ялгыш», «Ирония судьбы» кинокомедиясенә пародия буларак төшерелә. Сценарий авторы А. Шакиров, режиссеры М.Мәхмүтов. Фильм премьерасы 2024 елның 1 гыйнварына туры китерелә.

## Дискография
* *Кемнәр сине шулай сагыныр*, 2018 ел. 
* *Сагынырсың*, 2021 ел.
* *Ал гөлләрем*, 2021 ел
* *Минем серем*, 2022 ел.

* 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2026 ― Башкортстан Республикасының атказанган артисты
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Кызыл Октябрь районында туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Татар моңы» конкурсы лауреатларыТөркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Павел (фамилия)

**Павел** ― фамилия.
* Андрей Павел (1974), спортчы (теннис).
* Петр Павел (1961), чех сәясәтчесе, армия генералы.
## Моны да карагыз
* Павел (авыл)

Төркем:Фамилияләр
Идегәй (мәгънәләр)

**Идегәй**: 

* Идегәй — татар исеме.
* Идегәй дастаны — татар халкының тарихи героик-эпик шигъри дастаны.

## Сәнгатьтә чагылышы

### Театр
* Идегәй (спектакль, 1941) — татар халкының тарихи «Идегәй» дастаны буенча Евгений Амантов тарафыннан Мансур Мозаффаров музыкасына куелган спектакль.
* Идегәй (спектакль, 1994) — татар халкының тарихи «Идегәй» дастаны буенча Марсель Сәлимҗанов тарафыннан куелган спектакль.
* Идегәй (спектакль, 2023)  — татар халкының тарихи «Идегәй» дастаны буенча Туфан Имаметдинов тарафыннан куелган спектакль.

### Музыка

* Идел-Йорт — Резеда Әхиярова тарафыннан иҗат ителгән һәм Айдар Фәйзрахманов репертуарында зур танылу алган җыр.

## Шәхесләр

* Идегәй (1352-1419), Алтын Урда хакиме (әмир), (1399 елдан), Нугай Урдасына нигез салучы.
* Ежи Идегәй (пол. Jerzy Edigey, чын аты Ежи Корыцкий) — польша татар язучысы, детектив романнар авторы, сценарист.

## Торак пунктлар

* Идегәй  — Иркутск өлкәсенең Баяндай районында урнашкан авыл.

## Моны да карагыз
* Идегәйнең Киевка явы (1416)
* Идегәйнең Мәскәүгә явы (1408)
Идегәй (исем)

**Идегәй** — татар исеме, борынгы төрки әдәби телдән «яхшы, игелекле» дигәнне аңлата. Идегәй исеме болгар татар каберләренең кабер ташларындагы эпитафияләрдә очрый.

## Шәхесләр
* Идегәй (1352-1419) — Алтын Урда хакиме (әмир), Нугай Урдасына нигез салучы.
* Ежи Идегәй (пол. Jerzy Edigey, чын исеме Ежи Корыцкий) — польша татар язучысы, детектив романнар авторы, сценарист.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар исемнәре
Зөһрә

**Зөһрә** — урта гасыр ислам әдәбиятында Венера планетасы атамасы. Гарәп () һәм фарсы (, ) телләрендә Венера һаман да Зөһрә дип йөртелә әле.

## Астрономиядә
Борынгы гарәпләрнең космогоник күзаллаулары буенча, бер — берсенең эчендә урнашкан җиде күк өлкәсе бар: беренчесе — Ай, икенчесе — Утарид (Меркурий), өченчесе — Зөһрә (Венера), дүртенче — Кояш, бишенче — Мәррих/Бәһрам (Марс), алтынчысы — Мөштәри (Юпитер) һәм җиденче — Кайван (Сатурн). Зөһрә шулай ук Ак йолдыз дип тә атала.

## Мифологиядә
Риваять буенча, Зөһрә кайчандыр Һарут белән Марут фәрештәләр гашыйк булган матур кыз булган. Ләкин кызның фәрештәләргә карата хисләре булмый, шуңа күрә ул фәрештәләргә гашыйк булып кыланган гына. Ул үз мәхәббәтен күрсәтеп, алардан Аллаһының яшерен исемен белгән һәм, фәрештәләрне алдап, күккә күтәрелгән. Күккә эләккән Зөһрә Алла тарафыннан кире Җиргә төшермәгән, ул аның матурлыгы һәм диндарлыгы белән таң калган, аны күк яктырткычы иткән һәм арфада уйнау белән планеталар хорына юнәлеш бирергә мәҗбүр иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Гарәп мифологиясе
Төркем:Фарсы мифологиясе
Вашингтон диңгез килешүе (1922)

**1922 елгы Вашингтон диңгез килешүе** яки **биш держава арасында килешү** — АКШ, Британия империясе, Франция Республикасы, Япония империясе һәм Италия корольлеге арасында диңгез коралларын чикләү турында төзелгән килешү. 1922 елның 6 февралендә 1921 елның ноябрендә — 1922 елның февралендә үткәрелгән Вашингтон конференциясе нәтиҗәләре буенча имзаланган.

Килешүнең тулы рәсми исеме: **Treaty between the United States of America, The British Empire, France, Italy, and Japan, Signed at Washington, February 6, 1922** (АКШ, Британия империя, Франция, Италия һәм Япония арасында 1922 елның 6 февралендә Вашингтонда имзаланган килешү).

«Биш держава арасында килешү» буенча авырлыгы 35 мең тоннадан арткан хәрби кораблар төзү тыела һәм ул бу илләрнең хәрби диңгез флотлары арасында пропорцияләрне (линкорлар классында) 5:5:3:1, 75:1,75 нисбәтендә билгели. Бу Америка дипломатиясенең зур уңышы була. АКШ иң эре кораблар классында "диңгезләр хуҗасы" булган Англия белән үз хәрби диңгез куәтләренең тиңдәшлеген танытуга ирешә. Элекке еллардан килгән традиция буенча Англия үз флотын ике зур диңгез державасы флотларының бергә кушылган куәтенә тигез булырга тиеш дип исәпли. Британия сәясәтчеләре башка державаларның бу принципны тайпылышсыз үтәүләрен һәрдаим кайгыртып торалар. Хәзер инде Англия АКШның үзе белән тигезләшүен танырга мәҗбүр була. Америка исә линкорларның һәм авианосецларның авырлыгы 35 мең тонна белән чикләнүенә килешә, чөнки Панама каналы аша зуррак тоннажлы судноларны уздыру мөмкин түгел. АКШ моннан да зуррак авианосецларны Атлантикадан Тын океанга тиз генә күчерә алмый. 

Килешү 1936-нчы елда Япония килешүдән чыкканнан соң туктатыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Головин, Н.; Бубнов, А. Тихоокеанская проблема в XX столетии. Гл.XII: Вашингтонская конференция // Алексей Вандам, Николай Головин, Александр Бубнов. Неуслышанные пророки грядущих войн = The Problem of the Pacific in the Twentieth Century (1922). — М.: АСТ, Астрель, 2004. — 368 с. — (Великие противостояния). — 5100 экз. — ISBN 5-17-025223-4.
* Вашингтонская конференция 1921—22 / В. Л. Мальков // Большой Кавказ — Великий канал. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 675—676. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8.
* Туз А. Всемирный потоп. Великая война и переустройство мирового порядка, 1916—1931 годы. — М.: Издательство Института Гайдара, 2017. — 640 с. ISBN 978-5-93255-503-3
* Мир в первой половине XX века. 1918—1945. Материалы к курсу "Новейшая история" /О. С. Сороко-Цюпа, В. П. Смирнов, В. С. Посконин, А. И. Строганов; Под ред. О. С. Сороко- Цюпы.—М.: Просвещение, 1994.—128 с.
* Сорока-Цюпа О. С. Һ. б. XX гасырның беренче яртысында дөнья. 1918—1945. "Иң яңа тарих" курсына материаллар. /Русчадан Р. Р. Мәһдиев тәрҗ.—Казан: Мәгариф, 1996.—128 б. ISBN 5-7761-0306

Төркем:Әлифба буенча килешүләр
Төркем:Япониянең халыкара килешүләре
Төркем:АКШ халыкара килешүләре
Төркем:Италиянең халыкара килешүләре
Төркем:Бөекбританиянең халыкара килешүләре
Гидроспецстрой

**Гидроспецстрой** — Казандагы оешма. 1952 елның августында СССР торак-граждан төзелеше министрлыгына буйсынучы Шәһәрне инженерлык ягыннан яшәү идарәсе булачак барлыкка килә. СССР төзелеш министрлыгы карары белән 1959 тә «Гидроспецстрой» трестына  үзгәртеп корыла. 1990 еллар акционерлык җәмгыять. Составына тимер-бетон эшләнмәләре заводы, тәҗрибә-механика заводы, транспорт, автотранспорт, проект-контструкторлык конторалары кергән.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Кыяс (мәгънәләр)

**Кыяс** ― күп мәгънәле сүз.
* Кыяс ― авыл, Удмуртиянең Кыяс районы  үзәге.
* Кыяс () ― елга, Шехостанка кушылдыгы.
* Кыяс ― исламдагы термин, аналогия буенча фикер йөртүне аңлата.
Красногорское

**Красногорское** ― топоним.
;Казакъстан
* Красногорское ― Костанай өлкәсе торак пункты.
* *Красногорское* ― Көнбатыш Казакъстан өлкәсе Кызылоба авылының 1992 елга кадәрге исеме.
;Россия Федерациясе
* Красногорское ―– Свердловск өлкәсенең Верхотурье шәһәр округы составына керүче авыл.
* Красногорское ― Удмуртиядә авыл, район үзәге.
## Моны да карагыз
* Красногорск ― Мәскәү өлкәсе шәһәре.

Төркем:Топонимнар
Красногорское (Удмуртия)

**Красногорское** (, ) (1935 елга кадәр **Святогорское**, 1938 елга кадәр **Барышниково**) ― авыл, Удмуртиянең Красногорское районы муниципаль округы һәм 2021 елга кадәр Красногорское авыл җирлегенең административ үзәге.  Халык саны ― 3855 (*[[2021 ел|2021]]*).

## География
Авыл Удмуртия республикасының төньяк өлешендә, республика башкаласы Ижаудан төньякка таба 140 км, Глазов шәһәреннән көньякка таба 40 км ераклыкта, Чүпче елгасының сулъяк кушылдыгы Убыть елгасы ярында урнашкан. Әлеге елгада рәттән өч буа ясалган, авылның әйләнә-тирәсендә матур табигать, урманнар күп.

## Сәгать зонасы
Красногорское авылы, бөтен Удмурт Республикасы кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланылган вакытны UTC өчен күчерү + 4:00 тәшкил итә.

## Тарих
**Святогорское** авылы рәсми рәвештә Вятка рухани консисториясе указы белән 1837 елның 1 апрелендә нигезләнә.  Нократ губернасы Глазов өязе Сюрзян волостена караган. 1873 елда 10 хуҗалыкта 22 ир-ат, 29 хатын-кыз яшәве теркәлгән. 1891 елда авыл волость үзәгенә әйләнә. 1918 елның августында Советларга каршы кузгалган крестьяннар фетнәсен Глазовтан килгән Барышников җитәкчелегендәге Кызыл Гаскәр отряды бастыра. 1935 елда удмурт совет дәүләт эшлеклесе, КПССның Удмурт өлкә комитеты беренче секретаре (1937-1938) Степан Барышников (1894―1943) хөрмәтенә авылның исеме **Барышниково** итеп үзгәртелгән. Ул кулга алынгач (1938), хәзерге атама бирелгән. 

2021 елдан ― Красногорское районы муниципаль округы административ үзәге. 

## Халык саны
Авылда район халкының яртысы диярлек (49.16 %) яши. Удмуртиянең эре торак пунктларындагы кебек, биредә яшәүче руслар белән удмуртларның саны бертигез күләмдә. 

## Икътисад
* «Ростелеком» ААҖ УР филиалы
* Шаркан трикотаж фабрикасы цехы
* Красногорское аптекасы № 24
* Красногорское  
* «Энергия» ҖҖЧ
* «Север» ҖҖЧ
* «Темп» ҖҖЧ
* «Удмуртавтодор» филиалы «Красногорский ДУ»
* Глазов электр челтәрләренең Красногорское бүлекчәсе
* «Удмуртгаз» Глазовгаз РОАО филиалы Красногорское газ участогы 
* «Красногорское урманчылыгы» ДУ
* «Удмуртлес» ДУ филиалы «Красногорсклес»

## Дин
;Православие
*  
## Шәхесләр
## Галерея

Файл:Svyatogorskoe-centr.jpg|Авыл үзәгендә районның Мактау тактасы 
Файл:Svyatogorskoye-prud.JPG|Убыть елгасында буа
Файл:Pokrov-Svyatogorskoye.jpg|Красногорское авылында чиркәү
 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Удмуртская Республика : Энциклопедия / гл. ред. В. В. Туганаев. — 2-е изд., испр. и доп. — Ижевск : Издательство «Удмуртия», 2008. — 768 с. — 2200 экз. — ISBN 978-5-7659-0486-2.

## Сылтамалар
*    Красногорский район. Официальный сайт ОМСУ Красногорского района
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Красногорское районы торак пунтлары 
Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Казаньзернопродукт

**Казаньзернопродукт** – Казандагы оешма. 1957 да 3 нче саны он тарту комбинаты булачак нигезләнә. 1958–1961 дә Казан он тарту комбинатының 1 нче санлы Казан сату базасы, 1961 дә иске исеме кайтарыла. 1976 дан Казан икемәк продуктлары комбинаты; нигезләү көненнән ук РСФСР/РФ профилле министрлыкларына я аларга буйсынган ТАССР идарәләренә\җитештерү берләшмәләренә буйсынган.

1994 тән мөстәкыйль оешма, акционерлык җәмгыять, 1996 дан — ачык акционерлык җәмгыять.

2017 дә банкрот дип танылып эшчәнлеген туктата.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Казан ит комбинаты

**Казан ит комбинаты** — Казан оешмасы. 1937 дә нигезләнә. Беренче елларда СССР үзәк оешмаларына буйсынса, 1960-еллардан РСФСР я ТАССРның министрлыкларына, идарәләренә я комитетларына буйсына.

1994 тән акционерлык җәмгыять, 2003 тән ачык акционерлык җәмгыять. 2010 елларда яңа хуҗалар кулына күчеп, шулар тарафыннан торак йортлар төзәр өчен җимерелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Казаньхимстрой

**Казанхимтөзелеш** () — Казан оешмасы. 1958 елда «Химэнергострой» тресты булачак органик синтез заводын төзү белән бәйле төстә барлыкка килә. 1964 елдан «Казаньхимстрой» тресты. 1970 елдан «Татстрой»ның өлеше, 2007 елдан — мөстәкыйль оешма, җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять. Трест катнашы белән, «Полимерфото», СК-4, РТИ заводларында, «Тасма», «Татхимфармпрепараты» ҖБларында төрле объектлар, энергетика объектлары, газ тыгызлау станцияләре төзелә. Казанда «Синтез» йөзү бассейны, Үзәк универмаг, Спорт сарае, Мәскәү районы администрациясе бинасы, мәктәпләр, балалар бакчалары, училищеләр, торак йортлар төзелә. Составында 1 нче, 2 нче, 3 нче, 4 нче, 5 нче санлы төзелеш-монтаж идарәләре, 2 нче механикалаштырылган күчмә колонна (Шәмәрдән), җитештерү комплектациясе идарәсе, кече механизациянең хуҗалык исәбе участогы булган, уку-укыту комбинаты, җитештерүне инженер ягыннан әзерләү, *«Строитель»* һәм *«Төзүче»* гәзитләре, радио тапшырулары редакциясе, торак-коммуналь конторасы, 4 балалар бакчасы (№№ 165, 291, 304, 359), «Спутник» балалар аланы булган.

2011 елда банкротлыкка чыгып эшчәнлеген туктаткан.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Лесхозмаш

**Лесхозмаш** – Казандагы ширкәт. Революцияга кадәр Олы Игумный бистәсендә нигезләнә, революциягә кадәрге соңгы хуҗасы Михаил Орлов (Фонштейн) була.  Революциядән соң шушы заводның нигезендә «Пролетарий» урман заводы барлыкка килә. 1950 еллар уртасында Олы Игумный бистәсеннән шәһәрнең көньяк өлешенә күчерелә, исеме «Лесхозмаш» дип үзгәртелә. 2000 дә 123 кеше эшләгән.

2003 тә ябыла.
## Искәрмәләр
Казан җитен комбинаты

**Казан җитен комбинаты** — Казандагы ширкәт. 1894 тә нигезләнгән Алафузовлар завод-фабркларының сәүдә-сәнәгать ширкәте нигезендә оештырыла. 1960 тан хәзерге исемдә; 1997 дән — акционерлык җәмгыять. 1990-2000 елларда Алексей Сёмин белән бәйле оешмалары тарафыннан сатып алынып ликвидацияләнә.
Металлист

**Металлист** — Казандагы завод. 1950 тә Казан табаклар тәгәрәтеп эшкәртү заводы булачак нигезләнә. 1971 елда «Металлист» исем кушыла. 1992 елдан акционерлык җәмгыяте, 1993 елдан ачык акционерлык җәмгыяте.

2006 елда ябыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан оешмалары
Завьялово

**Завьялово** ― күпмәгънәле сүз, топоним.
* Завьялово ― Төмән өлкәсе Ишем районы авылы.
* Завьялово – Удмуртия авылы,  үзәге.
## Моны да карагыз
* Завьяловка, елга.
## Шулай ук карагыз
* Завьяловски ― Свердловск өлкәсенең Талица шәһәр округы составына керүче авыл.

Төркем:Топонимнар
ГАРО

**ГАРО**, Казан гараж җиһазлары җитештерү заводы () — Казандагы завод.  1941 дә Бежецк шәһәреннән эвакуацияләнгән АГО (автомобил-гараж җиһазлары) заводы нигезендә барлыкка килә. 1956 да ГАРО исемем бирелә, 1973—1993 елларда «Автоспецоборудование» заводы дип атала. 1993 тә акционерлык җәмгыятькә үзгәртеп корыла, заводка янә «ГАРО» исемем бирелә.

2000-елларда Алексей Сёмин белән бәйле оешмалар тарафыннан сатып алынып банкротлыкка чыгарыла, завод мәйданнары базар итеп кулланыла башлый.
## Искәрмәләр
Петр Подъячев

**Петр Подъячев**, Петр Сергеевич Подъячев ― елга флоты эшлеклесе. Казан елга порты башлыгы (1957-1960).

1912 дә Рузай өязе Костыляй авылында туган. 1942-1943 елларда партизан хәрәкәтендә катнаша. 

Сугыштан соңгы елларда - Әстерхан елга порты башлыгы, Идел-Тын елга парохотлыгы башлыгы урынбасары (1953-1957), Казан елга порты башлыгы (1957-1960).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*   Петр Сергеевич Подъячев
*   Казанский речной порт. История судоходства
Владимир Нефедов

**Владимир Нефедов** — елга флоты эшлеклесе.

1937 дә Витебск шәһәрендә туган. 1960-еллардан Рыбинск елга портында, 1981-87 елларда аның башлыгы, 1987-1990 елларда Казан елга порты башлыгы.

1990-2000 елларда Идел елга пароходлыгы баш директоры.

## Чыганаклар
https://www.names52.ru/n/tpost/1m9aerukr1-nefyodov-vladimir-vasilevich?amp=true
Рәшит Әхмәров

**Рәшит Әхмәров** ― елга флоты эшлеклесе. 1991-1993 елларда Казан елга порты директоры.

1939 да Ош шәһәрендә туган. 1960-еллардан Новосибирскидә: җирле ремонт-эксплуатация базасында, Об пароходлыгында, Елга флоты министрлыгының үзәк конструкторлык бюросы филиалында. 1976-1991 елларда Агыйдел елга пароходлыгында. 1991 дән Казан елга порты, 1993 дән «Татфлот» ширкәте башлыгы. 1996 да вафат.
Габдулла Гомәров (1896)

**Габдулла Гомәров** ― партия-дәүләт эшлеклесе.

1896 елда Бөре өязе Абдулла (Уфа ягындагы Караидел районы?) авылында туган. Уфаның Галия мәдрәсәсендә белем алган.

Гражданнар сугышында катнаша. 1920-1923 елларда Урта Азиядә (Хуҗант, Сәмәрканд, Әндиҗан) партия эшендә. 1925-26 елларда Мәскәүдә, БҮБК (ВЦИК)та ТАССР вәкиле. 1923-25, 1926-30 елларда Казанда: финанслар халык комиссариатында, игенчелек ХК урманнар идарәсе башлыгы (1926-28), ТАССР аучылар-балыкчылар берлеге идарәсе рәисе. 1930-1935 тә Ленинградта укый, аннан соң ТАССР Дәүләт планы рәисе урынбасары. Шуннан соңгы язмышы билгесез.

## Чыганаклар
*  minleshoz.tatarstan.ru
Төркем:Галия мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Николай Решеткин

**Николай Решеткин** — уриан хуҗалыгы эшлеклесе.

1913 тә Казанда туган. Лубян урман технкумын, Казан дәүләт университетын, Идел буе урман техникасы институтын бетергән (1933, 1941, 1953). 

1946-49 тә Саба урман хуҗалыгында (урхуҗ) урманчы, шуннан соң (1952 гә кадәр) Казанның шәһәр яны урхуҗы директоры. 1952-57 дә «Татлеспецзаг»тресты идарәчесе. 1957 дән Татарстан урман хуҗалыгы идарәсендә: башлык, бүлек башлыгы. 1961-83 тә «Лесхозмаш» заводы директоры.
## Чыганаклар
* https://minleshoz.tatarstan.ru/rus/file/pub/pub_2981002.pdf&ved=2ahUKEwiAsNS_nPv8AhWXQvEDHaMaAiwQFnoECBcQAQ&usg=AOvVaw0C6bMxvhXMBOLLm7Mk-XnV
Ак калфак (җыр)

**Ак калфак** (икенче исеме *Бик еракта идек без*) — татар халык җыры, ул шулай ук башкорт халык җыры булып та санала.

*Ак калфак* җыры риваять буенча, Уел, Ах, Ырымбур Кала җырлары кебек Башкорт-мишәр гаскәре белән бәйле һәм бер күрешү өчен алтын тәңкә түләгән (сатып алган кебек) солдат турында сөйли. Дебет шәле өчен алтын тәңкә артык хак була, чөнки башкортлар бу замандарда үзләре шәл бәйләгәннәр, сатуның мәгънәсе тик күрешү мөмкинлеге өчен генә була.

*Ак Калфак* җыры Рәсүл Карабулатов, Кәрвансарай төркеме, Илһам Шакиров, Алсу, Етегән һәм башкаларның репертуарында бар.

## Текст

## Искәрмәләр

Төркем:Татар халык җырлары
Төркем:Башкорт халык җырлары
Казан медицина аппаратурасы заводы

**Казан медицина аппаратурасы заводы** 1938 елда 16 нчы санлы көймәләр төзү верфе урынында СССР сәламәтлек саклау ХК автомобиль козаулары заводы буларак нигезләнә. 1947 тән Казан дезинфеция җиһазлары завода, 1960 тан - Казан медицина аппаратурасы заводы. 1986 та СССР приборлар төзү, автоматлаштыру һәм идарә итү системнары министрлыгы буйсынуына, 1989 да - СССР гомуми машиналар төзү министрлыгы буйсынуына күчерелә. 1994 тән мөстәкыйль оешма (акционерлык җәмгыять).

2000- я 2010- елларда ябыла, завод мәйданнары үзенә шундый ук исем алган оешма тарафыннан арендага бирелә.
## Искәрмәләр
Пурга (мәгънәләр)

**Пурга** ― географик атама, топоним, гидроним.
* Пурга ( ― *көчле буран*), салкын һава үтеп кергәндә була торган көчле кар бураны.
;Топоним
* Пурга ― Эстониядәге авыл.
* Кече Пурга — Удмуртиядәге авыл, район үзәге.
;Гидроним
* Зур Пурга, елга, Велью кушылдыгы.
* Кече Пурга, елга, Зур Пурга кушылдыгы.
* Пурга, елга, Ува кушылдыгы.
## Моны да карагыз
* Кече Пурга районы

Төркем:Топонимнар
Ак калфак (мәгънәләр)

**Ак калфак** ― күпмәгънәле сүз.
* Ак калфак ― фольклор коллективы (Кайбыч районы).
* «Ак калфак» ― татар халык җыры.
* «Ак калфак» ― Бөтендөнья татар хатын-кызлары иҗтимагый оешмасы.
* «Ак калфак» ― интернет-журнал (Төмән)
## Искәрмәләр
Валком

**Валком** ширкәте 1932 дә Казан киез-киез итек фабрикасы булачак нигезләнә. 1937 дән Казан киез итек һәм фетр аяк киеме фабрикасы, 1946 дан Казан киез итек һәм киез фабрикасы, 1954 тән Казан киез-киез итек комбинаты. 1995 тә акционарлык җәмгыять үзгәртеп корылып «Валком» исемем бирелә.

2003 тә банкортлыкка чыгып ябыла.
Аккад теле

**Аккад теле** (Вавилон-Ассирия, Ассирия-Вавилон теле) - Семит телләренең берсе. Месопотамиянең һәм борынгы Ассирия (хәзерге Гыйракъ) халыкларының борынгы теле. Диахроник һәм төбәк ягыннан рәт диалектларга бүленә. Ике әдәби формага ия: иске вавилон һәм яңа вавилон. Язмасы – Шумерлардан алынган сүзле-иҗекле чөйязма. 
Аккад теле Арамей теле белән беррәттән Месопотамиядә халык һәм дәүләт теле булган һәм шулай ук Алгы Азиядә Мисырга кадәр халыкара корреспонденция теле булган.
Эллинистик чорга тел күбесенчә Ассирия һәм Бабил илендә гыйбадәтханәләрдә эшләүче галимнәргә һәм каһиннәргә чикләнгән булган.
Аккад теле 1767 елда Карстен Нибур чөйязма текстларының киңәйтелгән күчермәләрен эшли алып аларны Даниядә нәшер иткәч янә ачыла башлаган. Текстларны дешифрлау шундук башланган һәм билингвлар, бигрәк тә Борынгы Фарсы – Аккад билингвлары зур ярдәм күрсәткән. Текстларда берничә патша исеме булганга күрә, аерылган тамгалар идентификацияләнә алган һәм 1802 елда Георг Фридрих Гротефенд тарафыннан тәкъдим ителгән булган. Шул вакытка Аккад теле Семит теле булганы ачык билгеле булган инде һәм телне дешифрлауда азак ерып узу 19-ынчы гасырда Эдвард Хинкс, Сэр Һенри Ролинсон, 1-енче баронет һәм Жюль Опперт тарафыннан булган.   
## Кулланылган әдәбият
* “Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Сантехприбор

**Сантехприбор** заводы 1941 елда Луганскидан 6 нчы тегү фабрикасы территорисенә эвакуацияләнгән 543 санлы завод нигезендә барлыкка килә. 1947 дән Казан союз механика заводы, 1957 дән «Сантехприбор» механика заводы, 1992 дән акционерлык җәмгыять.

2010-елларда ябыла. 2020 дә завод биләгән җир участогы торак йортлар төзәр өчен сатып алына.

## Искәрмәләр

\
Лео Һендрик Бакеланд

**Лео Һендрик Бакеланд** - Бельгия һәм Америка Кушма Штатлары химигы булган. Ул иң күбе 1893 елда Велокс фотокәгазе һәм 1907 елда бакелит ачышлары өчен ат казанган. Ул хәзерге заман пластиклар сәнәгатенең башлануын билгеләгән арзан, янучан булмаган һәм сыгылмалы пластик бакелит ачуы өчен "Пластиклар Сәнәгатенең атасы" дип аталган булган.

## Иртә тормышы
Лео Бакеланд Бельгиядә, Гентта 1863 елның 14 ноябрендә аяк киеме ясаучы Шарль Бакеланд һәм йорт хуҗабикәсе Розалия Мерчи гаиләсендә туган булган. Аның бертуганнары Элодиа Мария Бакеланд, Мелония Леония Бакеланд, Эдмундус Бакеланд, Рэйчел Һелена Бакеланд һәм Дельфина Бакеланд булган. Ул яшьлегенең күпчелеген Бельгиядә, Гентта уздырган. Горурланырлык итеп Гент Муниципаль Техника Мәктәбен тәмамлаган һәм Гент Шәһәре тарафыннан Гент Университетында химия укыр өчен бүләк алган һәм ул аңа 1880 елда кергән булган. 21 яшендә ул summa laude PhD гыйльми дәрәҗәсенә ия булган. 

## Шәхси тормышы
Лео Бакеланд 1889 елда Селин Шварцка өйләнгән булган һәм аларның ике баласы булган.

## Карьерасы
1889 елда Лео Бакеланд хатыны белән Англия һәм Америка Кушма Штатлары университетларында сәяхәт иткән. Нью - Йорк шәһәрендә ул Колумбия Университетыннан профессор Чарльз Ф. Чэндлерны һәм E. and H.T. Anthony фотоширкәтеннән Ричард Энтони белән очрашкан. Профессор Чандлер Бакеландны Америка Кушма Штатларында калырга өндәүдә йогынты ясаган булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Mercelis, Joris. (2020) *Beyond Bakelite: Leo Baekeland and the Business of Science and Invention* (MIT Press, 2020) online review
* 

## Тышкы сылтамалар

*Amsterdam Bakelite Collection Foundation

*The Baekeland fund 
*A virtual Bakelite museum with a short biography of Leo Baekeland
*Virtual Bakelite Museum of Ghent 1907–2007
*''Time'', Mar. 29, 1999, Chemist LEO BAEKELAND
*National Academy of Sciences Biographical Memoir
*NPR. Oil #4: How Oil Got Into Everything Retrieved August 19, 2016.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Химиклар
Сабирәкәй (җыр)

**Сабирәкәй** (*«Җиз үкчә»*) — башкорт халык җыры, кыска көй.

## Тарихы
Җырның көен һәм риваятен Башкортстанның Баймак районы Нигамәт авылы укытучысы һәм данлыклы курайчысы Кәрим Дияровтан фольклорчы Р. Сөләймәнов язып алган.

## Риваяте
Борын заманда Ирәндек таулары итәгендә урнашкан авылларның берсендә  Сабирә исемле бик сылу кыз яшәгән. Озын керфекле, кап-кара күзле кыз бөтенесенең дә игътибарын үзенә җәлеп иткән. Ул һәрвакыт җиз үкчәле бизәкле итек, алсу төстәге күлмәкләр белән ак укалы җилән кигән. Аның чәч толымнары хәтта үкчәсенә җитеп торган. Кыз бөтен яктан уңган була: бии дә, җырлый да, өстәвенә эшчән дә була.

Язгы көннәрнең берсендә  батырлыгы белән дан алган күрше авыл егете Сабирәләр авылына килеп чыккан. Ул, атын уйнатып, урам буйлап үтеп барганда, кемдер аңа койма аша кар йомарлап ата. Ни күзләре белән күрсен, кар йомарлап торган кыз Сабирә булып чыга. Яшьләр үзара шаярышып китәләр. Шулай кар атып, күңел  ача торгач, егет җырлап җибәргән, ә Сабирә аңа җавап биргән.

Егет иртәгесен ук кызны сораттырып яучы җибәргән. Тик Сабирәнең атасы кызны егеткә бирергә риза булмый. Яучы  өч тапкыр буш кайткач, егет кызны урлап алып кайтам, дип янаган. Кыз әнисенә йөрәген ача. Анасы  атасын күндерә, туйга әзерлек башлана. Туй мәҗлесенә кияү егетнең аты алдан килгән. Көрәш ярышында да егет сынатмаган. Халык Сабирәнең  биюен сорый башлагач, кияү Сабирәгә атап  чыгарган көйне курайда уйный. Сабира килешле, йомшак хәрәкәтләр белән  бии башлый.

Шуннан башлап бу көй «Сабирәкәй», ә кайбер авылларда «Җиз үкчә» исеме астында таралып китә.

## Җырның тексты

*Егет:*

: Мин урамдан үткән саҡта,
: Ҡар йомарлап ниңә аттың?
: Бер атманың, ике аттың — 
: Йәш йөрәккә ут яҡтың.

*Ҡыҙ:*

: Ат уйнатып үткәнеңдә,
: Йәш күңел һине тапты,
: Әллә ниңә, әллә ниңә
: Йөрәгемдә ут ҡапты.
 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Риф Сөләйманов. Сабирәкәй. Совет Башкортстаны. 16 март 1988. 62-нче сан.
Төркем:Әлифба буенча җырлар
Төркем:Башкорт телендә җырлар
Төркем:Башкорт халык җырлары
Койне

**Койне** (грек телендә: Κοινὴ Ἑλληνική «уртак грек теле», яки ἡ κοινὴ διάλεκτος, «гомуми диалект») - соңгы классик чорда барлыкка килгән грек теленең таралган формасы. Койне Грециянең беренче төбәк өсте дәрәҗәсе диалекты булган һәм соңыннан көнчыгыш Урта Диңгез тирәсе һәм борынгы Якын Көнчыгыш халкы өчен укыла да, языла да торган lingua franca булып киткән, Рим чорын да кертеп. Шулай ук Әл-Искәндәрия яки гомуми аттик диалект, эллинистик чорының грек теле дип аталырга мөмкин. Койне хәзерге грек теленең төп бабасы булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Шумер теле

**Шумер теле** - борынгы Шумерның теле. Шәһадәте булган телләрнең иң борынгысы. Изолят тел һәм борынгы Елгаара төбәктә, хәзерге көн Гыйракъ даирәсендә сөйләшелгән дигән караш кабул ителән. Шумер теле өчен чөйязма язуы кулланылган булган.
Безнең эраның 1-енче гасырыннан күренми һәм 19-ынчы гасырда Ассирологлар чөйязма язуларын дешифрлый башлаганнар һәм ул телдә сөйләшүчеләр тарафыннан калдырылган такталарны казып чыгарганнар.
Фонетикасын торгызу чөйязма хасиятләренә күрә катлаулы булып тора. Агглюнатив һәм эргатив тел булып тора. 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Эдельвейс (кибетләр челтәре)

**Эдельвейс ** - азык-төлек сәүдәсе белән шөгыльләнгән кибетләр челтәре. 1994 елда Айрат Хәйруллин тарафыннан нигезләнә; беренче кибетләре элекке райпищеторг кибетләре мәйданнарында ачыла. 2020 елда 70 тирәсе кибете эшләгән. Нигезләүчесе вафатыннан соң тиз арада ябыла (2022).
## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләреТөркем:Ябылган ширкәтләр
Зәйнулла (җыр)

**Зәйнулла** җыры (рус, *Зайнулла*) — башкорт халык җыры, озын көй.

## Җырның язылып алынуы
«Зәйнулла» -  башкорт халык җыры, озын көй. Тәүге тапкыр Х.Хамматов тарафыннан 1939  елда БАССР‑ның Баймак районы Иске Сибай авылында курайчы С.Бикбулатовтан язып алына, "Башкорт халык җырлары" җыентыгында Хөсәен Фәйзулла улы Әхмәтов язмасында басыла. Җыр вариантын Гата Сөләймәнов язып ала. 

## Җырның тарихы
Туган ил, Ватан, башкорт халкы рухын югары дәрәҗәләргә   күтәрүче бөек шәхесләребезнең берсе Зәйнулла ишанга да (1833-1917) халык җырдан һәйкәл сала. "Рәсүлия" мәдрәсәсенә (хәзерге Чиләбе — Карталы тимер юлы буендагы Троицк шәһәрендә) нигез салучы, мәдрәсәнең шәехе (ректоры) Зәйнулла ишан 10 елга якын сөргендә — Вологда, Кострома губерналарында гомер кичерә... Социаль тигезсезлекне чагылдырган бу көй шул заманның социаль-икътисади шартлары сөземтәсендә барлыкка килгән тарихи күренешне моң аша тапшыра.

## Җырның характеристикасы
Җыр лирик характерда. 

Тексты — төрмәгә ябылган  Зәйнулланың туган ягын, Ирәндек буйларын, якыннарын һәм сөйгәнен сагынуы турындагы монологы. "Зәйнулла" киң диапазонлы җыр, көй бизәкләренең зур булмавы белән аерылып тора.  

Форма төзүче ролен секвенцияләр уйный, аларның уйчан мелодик дулкыннары бөтен җырга  тотрыклылык, тыныч характер бирә. "Зәйнулла" җырын аеруча оста  башкаручы җырчы — Гали Габбас улы Хәмзин иде. 

Көйне тавыш һәм фортепиано өчен Х. Ф. Әхмәтов эшкәрткән.

## Җырның сүзләре

: Әйтер идем, дускай, илкәй,
: Уйнап-көлеп үскән җиркәй,
: Ерак кына калды ла шул туган илкәем,
: Ирәндеккәй буенда  шул үскән җиркәем.

: Ат уйнатып чапкан җиркәй,
: Ирәндеккәй буе юлкай,
: Искә төшсә, өзелә лә, дускай, йөрәккәй;
: Тилмерепләй көтәдер лә сагынып әнкәем.

: Җырчыларга калыр җырым,
: Истәлеккә  калыр кылычым,
: Миндәй генә булып та ирләр тумасмы?
: Дошманнардан үчемне лдә минем алмасмы?

: Узадыр ла гомер тынмый,
: Бер туктамый, агым судай,
: Су ага ла бит, дәрья була ла дулкына,
: Дулкын каккан ирләр үз илкәен юксына.
Рус телендә:
: Рассказал бы я, дружок, о стороне моей,
: О земле, где вырос, играя и смеясь,
: Далеко осталась родная сторонушка моя,
: Вдоль Ирендыка земля, где вырос.

: Земля, где гарцуя, скакал,
: Дорога вдоль Ирендыка,
: Когда вспоминаются, болит, дружок, сердечко;
: Томясь, ждет, наверное, соскучившись, любимая моя.

: Певцам останется песня моя,
: Как наследие, останется сабля моя,
: Подобные мне мужи не родятся ли?
: Врагам за меня не отомстят ли?

: Проходит жизнь, не стихая,
: Не останавливаясь, как текущая вода,
: Вода течет, становится рекой и волнуется,
: Мужи, которых бьет волна, по своей сторонке очкуют.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ахметов Х.Ф. Башкирские протяжные песни. М., 1978.

* Зәйнулла (йыр) // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020.

Төркем:Әлифба буенча җырлар
Төркем:Башкорт халык җырлары
Мисыр теле

**Мисыр теле** – борынгы мисырлыларның теле. Безнең эраның 5 гасырыннынан сөйләнелми (үле тел). Семит-хамит телләренә керә. Борынгы, урта, яңа һәм соң Мисыр теленә бүленә. Мисыр теле (безнең эрага кадәр якынча 3-енче меңьеллык) – архаик борынгы патшалык язу истәлекләренең теле. Урта Мисыр теле (безнең эрага кадәр якынча 22–16-ынчы гасырлар) әдәби тел үрнәге булып, күренекле әсәрләре язылган; морфологик, синтаксик, орфографик тотрыклы формага ия булган. Безнең заманга кадәр 16–8 гасырларны колачлаган яңа Мисыр телендә эш кәгазьләре, рәсми документлар, күркәм әсәрләр язылып, классик тел дип аталып, шул замандагы үсеш алган тел булган: фигыльнең ясалуы ярдәмче фигыльләр аша бирелеп, артикль пәйда булган, сүз ахырында авазның төшерелеп әйтелеше фонетикасын нык үзгәрткән. Безнең эрага кадәр 8-енче – безнең эраның 5-енче гасырына кадәр соң Мисыр теле туры килә. Бу вакытта текстлар илнең сөйләм теле ярдәмендә язылган. Мисыр теленең соңгы үсеш баскычы – Мисырның христианлашкан яшәүчеләре сөйләшкән копт теле. Бу тел безнең заманның 3–4-гасырында пәйда булып, 17-гасырга кадәр (гарәп теленә күчешкә кадәр) кулланылган. Соңрак литургия теле буларак кулланылган булган. Мисыр теле ахырга кадәр өйрәнелмәгән. Аның фонетикасын өйрәнү бик катлаулы, чөнки сузык авазларын тану катлаулы булып тора. Мисыр теле иероглифларын Франция галиме Жан-Франсуа Шампольон өйрәнеп тануга ирешкән.
## Кулланылган әдәбият
* “Кыргызстан” Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Союзхимпромпроект

**Союзхимпромпроект** проект институты 1953 елда 1 нче санлы Мәскәү дәүләт союз махсус проект институтының (ГССПИ-1) Казан филиалы булачак нигезләнә. 1975 тә химия сәнәгате предприятиеләрен проектлау буенча «Союзхимпромпроект» дәүләт союз махсус институтына үзгәртеп корыла. 1997 дә Казан дәүләт техника университетына бүлек итеп кушыла.
## Сылтамалар
* http://cxpp.ru
Марсель Миңнуллин

**Марсель Мансур улы Миңнуллин** ( яки , *[[1974 ел]]ның [[22 июнь|22 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― хирургия буенча югары квалификация категорияле табиб, Татарстан Республикасы  сәламәтлек саклау министры (2023 елның 1 мартыннан 2025 елның 6 июненә кадәр, 2023 елның 6 февраленнән ― ), 2010-2023 елларда Республика клиник хастаханәсенең медицина өлеше буенча баш табиб урынбасары, Татарстан Республикасының Атказанган табибы, медицина фәннәре кандидаты (2004).

## Тәрҗемәи хәле
1974 елның 22 июнендә Казанда табиблар гаиләсендә туган.  1997 елда Казан дәүләт медицина институтының дәвалау факультетын тәмамлаган. Югары уку йортын тәмамлагач, 1нче хирургия авырулары кафедрасында клиник ординатурада укулар уза.
## Хезмәт юлы
Һөнәри эшчәнлеген Казанның 5нче шәһәр хастаханәсенең гнойлы хирургия бүлегендә башлый.

2000-2001 елларда ― нең кабул итү бүлегенең табиб-хирургы булып эшли.

2001 елда ― КДМУның 1нче хирургия авырулары кафедрасына аспирантурага укырга керә.

2002 елда ― читтән торып уку формасына күчә, төп эш урыны булып РКХнең абдоминаль хирургия бүлеге тора.

2004 елда ― «Операциядән соң эчәк тоткарлыгы булган авыруларны диагностикалау һәм комплекслы дәвалау» () темасына кандидатлык диссертациясен яклый. 

2010 елдан ― Республика клиник хастаханәсе баш табибының медицина өлеше буенча беренче урынбасары. Иң катлаулы ковид чорында ел ярым РКХнең вакытлыча йогышлы авырулар госпитален җитәкли.

2023 елның 6 февраленнән ― Татарстан Республикасы  сәламәтлек саклау министры . 

2023 елның 1 мартыннан 2025 елның 6 июненә кадәр ― Татарстан Республикасы  сәламәтлек саклау министры.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының Атказанган табибы
* Татарстан Министрлар Кабинетының Рәхмәт хаты
* Татарстан Сәламәтлек саклау министрлыгының Мактау грамоталары 
* «Ак чәчәкләр» премиясе лауреаты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Миннуллин Марсель Мансурович.  РКБ
* *Лилиана Гарифуллина*. Хирург с 20-летним стажем: что известно об и.о. министра здравоохранения Татарстана Марселе Миннуллине. KP.RU, 6.02.2023

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган табиблары
Төркем:Медицина фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Табиблар
Төркем:Министрлар
Яңа алтай аты

**Яңа алтай аты**, **Новоалтай**, яки **Чарыш аты** () — ит өчен үрчетелүче атлар токымы. Токым совет зоотехниклары тарафыннан Алтайда үрчтелү һәм үстерү өчен планлаштырылган була, ул йөк атларына якын, ләкин селекция ярдәмендә итлелеге артыгырак булуы белән аерылып тора. Токымның беренче вәкилләре 1920-нче еллардан бирле очраса да, токымны чыгару эше 1978-нче елда башланган, һәм токымның рәсми раслануы 2000 елда булган.

Зур башлы мускуллы ат, яңа алтай аты шулай ук сөт, иярләү һәм җир сөрү өчен дә яраклы. Ат шулай ук Казакъстанда таралса да, ул сирәк токым булып санала. Яңа алтай атлары 2016 елда якынча 2000  баш исәпләнгәннәр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Багиров В. Генетические ресурсы животноводства //Животноводство России. — 2008. — №. 2. — С. 10-12.
* Никонова А. И. Генеалогическая структура и методы разведения новоалтайской породы //Коневодство и конный спорт. — 2012. — №. 4. — С. 4-7.
* Асанбаев Т. Ш., Громова Т. В., Шарапатов Т. С. Результаты использования новоалтайской породы лошадей в продуктивном коневодстве северо-восточной части Казахстана //Вестник Алтайского государственного аграрного университета. — 2016. — №. 4 (138).

Төркем:Ат токымнары
Ла-Манш тоннеле

**Ла-Манш тоннеле** -  (франсузча tunnel sous la Manche, инглизчә Channel Tunnel, шулай ук Eurotunnel дип атала) Ла-Манш бугазы аркылы төзелгән тимер юл тоннеле. Тоннельнең озынлыгы 51 километр, шуның 39 чакрымы бугаз астында. 

## Тарихы
Төзелеш 1987 елның 15 декабрендә башлана. Тоннельнең танталы ачылышы 1994 елның 6 маенда була. Төзелеш өчен киткән акча 4,65 миллиард стерлиң фунтына җитә. 

## Үзенчәлекләре
Тоннель аша йөри торган тиз йөрешле поезд белән Париждан Лондонга 2 сәгать 15 минут эчендә барып җитеп була.

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Тоннельләр
Төркем:Инженер корылмалары
Төркем:Тимер юллар
1915 Чaнaккaлә күпeрe

**1915 Чaнaккaлә күпeрe** (төрекчә - 1915 Çanakkale Köprüsü) шулай ук Дарданелл күпере (Çanakkale Boğaz Köprüsü)- Төркиянең Чaнaккaлә өлкәсендә Дарданелл бугазы аша төзелгән күпер.
## Сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:Төркия күперләре
Җәлилов

**Җәлилов**, Җәлил ― фамилия.
* **[[Альберт Җәлилов]]**
** Альберт Җәлилов (1935), офицер. Муса Җәлилнең улы (әнисе Рауза).
** Альберт Җәлилов (1983), опера җырчысы.
* Муса Җәлилов (*[[Муса Җәлил]]*, 1906―1944), шагыйрь. Советлар Союзы Герое (1956).
----
* Люция Җәлилова (1936),  кинорежиссер. Муса Җәлилнең кызы.
* Хәдичә Җәлилова (1918―2000), сугышта элемтәче, метеоролог. Муса Җәлилнең сеңлесе.
* Чулпан Җәлилова (1937), мөхәррир. Муса Җәлилнең кызы.

Төркем:Фамилияләр
Игенчеләр (Ырынбур өлкәсе)

**Игенчеләр** — Оренбург өлкәсенең Әсәкәй районындагы ташландык авыл. Иске Мөкмин авыл советы составына кергән.

## Географиясе
Авыл район үзәгеннән көнчыгышка таба якынча 15 километр ераклыкта урнашкан.

## Тарихы

Иске Мөэмин авылы халкы тарафынан нигезләнгән.

## Халык саны
2002 елда 3 кеше яшәгән (барысы да татарлар), 2010 елгы җанисәптә бер кеше дә теркәлмәгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Әсәкәй районы торак пунктлары
Төркия белән Сүриядә җир тетрәү (2023)

**2023 елда Төркиядә һәм Сүриядә җир тетрәү**  — 2023 елның 6 февралендә тугыз сәгать аралыгында булган ике көчле җир тетрәүнең шартлы исеме. Җир тетерәү нәтиҗәсендә үлүчеләр саны  кешегә җиткән, якынча  кеше яраланган. Төркия матәм атнасын игълан иткән.

## Үзенчәлекләре һәм эпицентр
7,8 (± 0,1) магнитудалы беренчесенең эпицентры  Газиантепның Шеһиткамил районында (Төркия),  7,5 (± 0,1) магнитудалы икенче эпицентр Кахраманмарашның Экинөзү районында (Төркия) була. Җир тетрәүләрдән соң йөзләгән җир этәргечләре (җир тетрәүләре) теркәлә, аларның иң көчлесе 6,7 магнитудага җитә.

Төркия җир тетрәүгә дучар булган иң актив районнарның берсендә урнашкан. Ләкин, 2023 елның 6 февралендә җир тетрәү булган район чагыштырмача тыныч булып санала. 1970 елдан башлап 2023 елның 6 февраленәчә җир тетрәүдән 250 километр радиуста нибары 6 яки аннан да югары булган өч җир тетрәү булган. Шуларның иң зуры, 6,7 магнитуда, 2020 елның 24 гыйнварында була.

Европа-Урта диңгез сейсмология үзәге (EMSC) мәгълүматларыннан күренгәнчә, 2023 елның 8 февралендә Төркиядә ике яңа җир тетрәү булган, иртәнге сәгать 8:52-дә  җир асты тетрәүләре Кахраманмараштан төньяк-көнбатышка таба һәм Афшиннан көньяк-көнбатышка таба теркәлгән, ә җир тетрәү учагы 4 чакрым тирәнлектә урнашкан була, сәгать 10:48-дә 4,8 магнитудалы җир асты тетрәүләре Гексуннан 26 чакрым ераклыкта һәм Кахраманмараштан төньяк-көнбатышка таба 85 чакрым ераклыкта теркәлгән.

## Тәэсире
Җир тетерәү нәтиҗәсендә үлүчеләр саны  кешегә җиткән, якынча  кеше яраланган. 

Төркиядә гадәттән тыш хәл һәм җиде көнлек матәм игълан ителә, ә фаҗигадән зыян күргән ун провинциядә өч айга гадәттән тыш хәл режимы кертелә. 53 меңнән артык кеше эзләү-коткару эшләренә җәлеп ителгән.

Җир тетрәү 1939 елда Эрзинҗанда булган җир тетрәүдән соң Төркиядә иң көчле дип табыла.

Җир асты тетрәүләре Төркия, Сүрия, Ливан, Иордания, Гыйрак, Казакъстан, Пакистан, Кипрда, Әрмәнстан-Грузия чигендә теркәлгән. Җир тетрәү Латакия һәм Хама (Сүрия) шәһәрләрендә, Газиантеп (Төркия) шәһәре янында зур җимерелүләргә китергән, 5,7 мең бина, шул исәптән Рим империясе чорында төзелгән Газиантеп ныгытмасы, Юнесконың бөтендөнья мирасына кертелгән Сүрия цитаделе (ныгытмасы) җимерелгән.

Сүриядәге иң эре нефть эшкәртү заводы булган Банияс, җиһазлары ватылу сәбәпле эшен туктата һәм аэропортларын яба.

Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы мәгълүматларына ярашлы, ике илдә җир тетрәүдән 23 миллионга кадәр кеше каза күрүе ихтимал.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча җир тетрәүләр
Төркем:2023 ел җир тетрәүләре
Төркем:6 февраль
Төркем:2023 ел
Бекир Родкевич

**Бекир Родкевич** ( яки ; 1889 елның 14 февралендә Муравшщинада туган – 1987 елның 23 гыйнварында Гожув-Велькопольскида үлгән) — 1945 елда Гожувтагы мөселман дини җәмгыятенә нигез салучы һәм беренче имамы.

## Биографиясе
1889 елның 14 февралендә Вильно губернасының Ошмян өязе Муравшщина авылында липка татарлары гаиләсендә туган. Икенче бөтендөнья сугышына кадәр Новогрудок шәһәре мөәзине була. Гожувка ул 1945 елның җәендә Новогрудоктан 100гә якын татар гаиләсе белән бергә күченеп килә. Бөтен татар җәмгыяте Джанис районындагы Кирпеч заводы артындагы калкулыклар районына урнаша. Нәкъ менә татарлар шунда тора башлаганга, җирле халык бу калкулыкларны Татар таулары дип йөртә башлаганнар.

Гәрчә 1950 елда татарлар Варшава һәм Белосток шәһәрләренә күченә башласалар да, Бекир Радкевич Гожувта кала.  Алар татар үзәгенә, XVII гасырдан татралар яшәгән җирләргә якынрак күченгәннәр.

Бәкер Родкевич Гожувта вафат була. Икенче көнне ул Варшавадагы мөселман татар зиратында күмелә.

## Библиография

"Słownik biograficzny Tatarów polskich XX wieku", s. 141-143

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Липка татарлары
Сәлимәкәй

**Сәлимәкәй** — лирик  башкорт халык җыры, озын көй.

«Сәлимәкәй» җырының килеп чыгуы турындагы легенданы тәүге тапкыр XX гасырның 20-нче елларында Мөхәммәтша Бурангулов кәгазьгә төшерә. Җырның сүзләрен 1934 елда композитор Солтан Габәши язып ала. Шул елларда дөнья күргән «Башкорт халык җырлары» җыентыгына «Сәлимәкәй» җыры да кертелә. Вариантларын А. С. Ключарев, Л. Н. Лебединский, Ф. А. Нәдершина, Л. К. Сәлмәнова, Гата Сөләйманов, Хөсәен Әхмәтов язып ала.

Җырның авторы Буранбай чәчән дигән фараз бар, ул аны үзенең сөйгәне Сәлимәгә багышлый.

## Җырның сүзләре (башкортча)

: Ирәндеккәй тауы бигерәк бейек,
: Тора-тора мендем дә башына.
: Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булманы,
: Сәлимәкәй, ҡара ла ҡашыңа.
 
: Ике лә генә аҡҡош, ай, һауала,
: Ыласын, шоңҡар ятмаҫ ояла.
: Бик күп йөрөп илдә, күпте күрҙем,
: Һиндәй һылыу һирәк донъяла.

: Сәлимәкәй һыуға барған саҡта,
: Елдәр һыйпап һөйә башынан.
: Сәлимәкәй төндә йоҡлағанда,
: Ай көнләшә ҡыйғас ҡашынан.

: Ҡараһана, Сәлимә, күҙемә,
: Ышанһана әйткән һүҙемә.
: Һөйләгән дә кеше һөйләй бирһен,
: Тап төшөрмәм нурлы йөҙөңә.

## Легендасы

**Риваятьнең бер варианты**

Икенче фараз буенча, Сәлимә Сакмар елгасы буенда урнашкан авылларның берсендә  ярлы гаиләдә үскән. Кызга авылдаш егет гашыйк була, курайда аңа багышланган көйләрен уйный. Байның юмартлыгына алданып, атасы Сәлимәне акылга зәгыйфь бай улына кияүгә бирмәкче була. Сәлимә сөйгәне белән качарга тәвәккәлли, ләкин аларны куып тоталар, каты итеп тукмыйлар. Акылыннан язган  Сәлимә Ирәндек тавындагы Караташ кыядан егылып  һәлак була.

## Җыр турында мәгълүматлар
«Сәлимәкәй» җырына сузылып җырланган тавыш диапозоны, алты баскычлы тавыш рәте, иҗек көйләнешенең киң булуы хас.

Заһир Исмәгыйлев җырны фортепиано өчен эшкәрткән. «Сәлимәкәй» җырының көе М. М. Вәлиев белән Н. И. Пейконың «Айсылу» операсында кулланылган.

## Башкаручылар
Башкаручылар арасында Әбделмәнов Гомәр Мөгалләм улы, Акмурзин Яхъя Фәйрүз улы, Бикбулатов Фәрит Хәйбулла улы, Бүләков Рәхмәтулла Гөбәйт улы, Галимов Хәбир Латыйп улы, Дияров Кәрим Мөхәммәди улы,  Исәнбаев Йомабай Мотыйгулла улы, Казакбаев Мөхәмәтҗан Абдулла улы, Мәхмүтов Зәки Гыйззәт улы, Янбәков Рамазан Фәтхулла улы, Харрасов Равил Гәмәр улы, Вахитов Янгали Арыслан улы, Сәфәргалин Гыйлман Зәйнәгә улы, Вәлмөхәмәтов Радик Сәфәргали улы, Үзәнбаева Тәнзилә Хәмит кызы, Сөләймәнова Фәния Байгилде кызы, шулай ук татар җырчылары Әлфия Авзалова, Радик Вәлмөхәмәтов, Фердинанд Сәлахов, Фәридә Кудашева, Филүс Каһиров бар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Бурангулов М. Чәчән әманәте: халык иҗаты һәм иҗатчылар турында, туй йолалары, борынгы җырлар һәм легендалар. Уфа, 1995; Башкирские народные протяжные песни /сост. Л. К. Сальманова. Уфа, 2007.
* Фәнүзә Нәдершина. Башкорт халык җырлары җыр риваятьләре.(өч телдә: башкорт, рус, инглиз)Уфа «Китап» 1997 ел.288 бит. ISBN 5-295-02094-0
* Сәлимәкәй // Башкорт энциклопедиясе. — Өфө: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.

## Сылтамалар

* Культура народов РБ. Сәлимәкәй (башкорт халык җыры) 

Төркем:Башкорт халык җырлары
Төркем:Әлифба буенча җырлар
Сәлимәкәй (мәгънәләр)

**Сәлимәкәй** — Сәлимә хатын-кыз исеменең йомшартылган формасы.

* Сәлимәкәй — башкорт халык җыры.
* Сәлимәкәй пьесасы — язучы Рамазан Байтимеровның пьесасы.
Әнвәр Бакиров

**Әнвәр Бакиров**:

* Әнвәр Закир улы Бакиров — татар композиторы, Татарстанның һәм Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның халык артисты, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
* Әнвәр Әкрам улы Бакиров (26.02.1964), БР сәламәтлек саклау министры (*[[2014]]*).