А. М. Горький һәм Ф. И. Шаляпин музее (Казан)

**А. М. Горький һәм Ф. И. Шаляпин музее** (2018 елга кадәр **[[Максим Горький музее (Казан)|Максим Горький музее]]**) – рус язучысы А.М. Горькийның (1868 – 1936) һәм җырчы Федор Шаляпинның (1873-1938)  тормышына һәм иҗатына багышланган һәм аларның Казан чоры  иҗатын күрсәтү һәм тормыш юлын өйрәнү максатында оештырылган  коммерцияле булмаган мәдәният оешмасы - музей. Казанның үзәгендә, Максим Горький урамында, 10 йортта (элекке А. Деренков пекарнясы) урнашкан.

## Тарих

Әдәби - мемориаль музей А.С. Деренковның (1855 – 1953) Алексей Пешков (Максим Горький - тәхәллүс) пешекче ярдәмчесе булып эшләгән (1886 елдан) әүвәлге пекарня бинасында урнашкан.
 
Музей 1940 елның мартыннан эшли. Бина (*ХIХ гасыр уртасы*) – федерация күләмендә әһәмиятле архитектура һәйкәле.

1988 елда язучының 120 еллыгы уңаеннан бинага янкорма төзелә, музейга реконструкция ясала, аның мәйданы киңәйтелә.

2023 елның 5 июнендә музей бинасының фасадына опера җырчысы Федор Шаляпин һәм язучы Максим Горькийга багышланган мемориаль композиция урнаштырылган. 

## Күргәзмә
Музей коллекциясендә М. Горькийның Казандагы тормышына багышланган мемориаль экспозиция бар. Игътибарга лаеклы экспонатлардан – әдипнең  агачыннан эшләнгән язу өстәле һәм урындыгы.

1968 елдан рус опера җырчысы, Казанда туган Федор Шаляпинның (1873-1938)  тормышына һәм иҗатына багышланган экспозиция дә эшли. Анда җырчыга С.Мамонтов бүләк иткән рояльне, афишаларны, театр костюмын - *барысын да кызы Ирина Шаляпина бүләк иткән* -  күрергә, җырчының тавышын ишетергә була.

Музейда мәдәни чаралар үткәрү өчен лекция залы бар. Анда еш кына әдәби очрашулар, концертлар уздырыла.
Музей заллары иркен, әдәби - мәдәни даирәне дә, гади тамашачыларны да үзенә җәлеп итә. 1995 елдан музей каршында «Сукбай эт» *(«Бродячая собака»)* исемле әдәби кафе эшләп килә. Анда төрле гаммәви чаралар – квестлар, лекцияләр, театральләштерелгән тамашалар күрсәтелә. Шунда ук рус әдәбиятының билгеле  чорына багышланган  «Көмеш гасыр шагыйрьләре»  *(«Поэты Серебряного века»)* даими экспозициясе дә эшли.

## Язучы турында
А.М. Горький (Пешков) – күренекле рус язучысы, ССРБ язучылар берлеген оештыруны башлап йөрүче – Казанда 1884 – 1888 елларда яшәгән. Тормышының Казанда үткән катлаулы чоры һәм икмәк пешерүче булып эшләгән  вакытлары турында үзенең  *«Минем университетларым»* (1923)  исемле күләмле әсәрендә бәян итә. Әдипнең Казан чорында авыр физик хезмәт сорый торган эштән башка, тормышта яшәү  максатын эзләп бәргәләнүләре, җавапсыз мәхәббәт тарихы, хәтта үз-үзен үтерергә маташу очрагы да(1887) була.

***Максим Горький: «Нижгарда бәдәни яктан тусам да, рухи яктан  Казанда тудым»***

## Музей турында
Музейда язучының култамгасы куелган китапларны күрергә була. Гасырлар кисешкән чордагы Казан тормышын күзалларга ярдәм итүче күп кенә экспонатлар бар.

**Эш вакыты**  – дүшәмбедән якшәмбегә хәтле һәр көнне.

Музей **экскурсия**ләр һәм семинарлар үткәрә:
* Максим Горькийның мемориаль коллекциясе (*Е.П. һәм Н.П. Пешковлар тапшырган шәхси әйберләр*); 
* Федор Шаляпинның мемориаль коллекциясе (*кызы И.Ф. Шаляпина тапшырган шәхси әйберләр*); 
* Максим Горький һәм татар әдәбияты; 
* Сынлы сәнгать әсәрләре; крайны өйрәнүче Н.Ф. Калининның  архивы; музейның беренче директоры М.Н. Елизарованың  архивы.

#### Аеруча игътибарга лаеклы (''раритетлы'') әйберләр

* Мәскәү өлкәсендәге  Горки дачасыннан алынган язу өстәле һәм кресло;
* Язу - сызу әсбаплары, шәхси *200* китабы;
* 1928 елда Казанга килгәндәге киеме;
* Гасыр башында Нижгарда, Санкт-Петербургда, Ялтада, Каприда (Италия), Соррентода, Финляндиядә төшкән фотографияләре (*төп нөсхәләре*);
* Пешков гаиләсенең шәхси әйберләре: Ф.И. Шаляпинның үзе язучыга бүләк иткән фотографиясе; татар язучылары 1928 елда бүләк иткән татар түбәтәе;
* Ф.И. Шаляпинга С. Морозов бүләк иткән рояль (*кызы Ирина ярдәмендә музейга алынган*);
* Ф.Шаляпинның Мәскәүдәге фатирыннан алынган имән өстәлләр, Ш вензеле куелган ашъяулыклар, Римский-Корсаковның  Шаляпин үзе уйган барельефы;
* Шаляпинның Санкт-Петербургдагы фатирыннан алынган тавышы язылган 7 пластинка;
* Язу - сызу кирәк-ярагы, шәмдәл, кытай каһвә сервизы (*кызы Ирина тапшырган*);
* Театр реквизиты: Михаил Глинканың «Патша өчен гомер» операсында  Иван Сусанин ролендә уйнаганда кигән  итек, чабата; афишалар (Франция, 1909) (*оныгы Ирина Морфей ([[АКШ]]) тапшырган*);
* Граммофон, фил сөяге башлы таяклар;
* Тояк формасында ясалган тәмәке көле савыты;
* 1912 елда фотограф Ситников Шаляпинның *«Минем тормышымның битләре»* китабы өчен төшергән Казанның фоторәсурәтләре;
* ХХ гасыр татар язучыларының, Казан артистларының , драматургларының хатлары;
* Гаяз Исхакый фонды (40 саклау берәмлеге).

Музейның **нигезләүче**се: рус язучысы Мария Елизарова (1908 – 1994)

**Генераль директор** – Гөлчәчәк Нәҗипова

**Мөдир** – Марианна Гаврилова

**Адресы**: Татарстан, Казан шәһәре, Максим Горький  урамы, 10

**Ачылу вакыты**: 12.03.1940

Бюджет **статусы**: РФ субъекты, мунииципаль

**Оештыру-хокукый формасы**: коммерцияле булмаган оешма

**Оешма тибы**: мәдәни-гаммәви, тикшеренү, укыту

**Оешманың классификациясе**: шәхси яки мемориал, әдәби

**Оешманың мәйданы**: күргәзмә мәйданы *1 041 кв.м*, вакытлы күргәзмәләр өчен *300 кв.м*; фондларны саклау урыны *140* *кв.м* 
 
**Оешмага керә**: лекция залы, кафе

**Югарыдагы оешма**: Татарстан Республикасының Милли музее – М1299

**Партнёр оешма** – Качалов театрының музее – М3020
 
**Саклау берәмлеге** – *60 000* (*төп фондта*)

**Рәсми бит**: http://www.museum.ru/M1813#web

## Чыганаклар
* *Л. Агеева*. М. Елизарова турында. «Казанские истории», №9, 2006 ел;
* «Казанские истории», № 5 - 6, 2005 ел
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*     ТР Милли музее
*   Музеи России
* Музей турында Kudago.com сайтында

 

Төркем:Максим Горький
Төркем:Фёдор Шаляпин
Төркем:Казан музейлары
Төркем:Казанның Горьки урамы
Төркем:Татарстан Республикасы Милли музее