open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
V гасыр (б. э. к.)

(VI гасыр (б. э. к.) — **V гасыр (б. э. к.)** — IV гасыр (б. э. к.) — башка гасырлар)

(2 меңъеллык (б. э. к.) — **[[1 меңъеллык (б. э. к.)]]** — 1 меңъеллык)
----
## Вакыйгалар
* б.э.к. 490 елның 12 сентябрь —— Марафон сугышы, 
* б.э.к. 483 - 482 еллар - 
* б.э.к. 480 елның 11 август - Фермопил үзәнендәгә сугыш, перслар белән Афинаны босып алу сентябрьдә.
* б.э.к. 480 ел - борынгы грек шәһәрләре
* б.э.к. 431 елдан б.э.к. 404 елга хәтле - Пелоппонесс сугышы.
* Гасыр азагына Сиракуз 

## Туулар
* як. б.э.к. 500 ел — Анаксагор, борынгы грек фәлсәфәчесе, математик һәм астроном, Афиннар фәлсәфә мәктәбенә нигез салучы.
* як. б.э.к. 500 ел — Перикл, борынгы грек дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, гаскәр башлыгы († б.э.к. 429 ел).
* б.э.к. 495 яки б.э.к. 496 елның февралендә — Софокл, Афиннар драматургы һәм трагикы († як. б.э.к. 406 ел).
* б.э.к. 469 — Сократ, борынгы грек фәлсәфәчесе († б.э.к. 399 ел).
* як. б.э.к. 460 ел — Демокрит,  — борынгы грек фәлсәфәчесе, материалист, Левкиппның укучысы.(† як. б.э.к. 370 ел).
* б.э.к. 469 — Гиппократ, борынгы грек табибы († як. б.э.к. 375).
* б.э.к. 427 - Платон, борынгы грек фәлсәфәчесе, Европа идеализмына нигез салучы. Сократның укучысы, Аристотельнең укытучысы. († як. б.э.к. 347).

## Вафатлар
* б.э.к. 429 ел — Перикл
* як. б.э.к. 428 ел — Анаксагор
* як. б.э.к. 425 ел - Геродот, борынгы грек тарихчысы, беренче тарихи "Тарих" трактаты авторы. (* як. б.э.к. 485 ел).
* б.э.к. 406 ел - Софокл, борынгы грек фәлсәфәчесе, Афиннар драматургы һәм трагикы (* як. б.э.к. 497 ел)

## Ачышлар
* Геродот (* б.э.к. 485 ел, † б.э.к. 425 ел) 
* Демокрит (* б.э.к. 460 ел, † б.э.к. 371 ел) - 

*
Төркем:Борынгы дөнья
Камское (Камбарка районы)

**Камское** (, ) — Удмуртиянең Камбарка районындагы авыл (элек — шәһәр тибындагы бистә), Нефтебаза авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 834 кеше (2010).

Почта индексы — 427952, ОКАТО коды — 94220820005.

## География
Авыл Чулман елгасы янында, Камбаркадан 4 километр төньяк-көнбатыштарак уранаша.

## Тарих
Авыл 2005 елның 28 мартында барлыкка килгән. Элек ул Кама штб-ның өлеше булган.

## Демография
Халык саны динамикасы:

## Икътисад
* Камбарка нефтебазасы

## Социаль инфраструктура
Мәктәп, балалар бакчасы, фельдшер-акушерлык пункты, китапханә, клуб.

## Искәрмәләр

Төркем:Камбарка районы торак пунктлары
Камское (мәгънәләр)

**Ка́мское:**
*Камское — Удмуртиянең Камбарка районында урнашкан авыл.
*Камское — Удмуртиянең Воткинск районында урнашкан авыл.
*Камское — Вологда өлкәсенең Сокол районында урнашкан авыл.
Ишәле (мәгънәләр)

**Ишәле́:**
* Ишәле — Татарстанның Чистай районында урнашкан авыл.
* Ишәле — Башкортстанның Мәчетле районында урнашкан авыл.
Атнагол (мәгънәләр)

**Атнаго́л:**
* Атнагол — Башкортстанның Белорет районында урнашкан авыл.
* Атнагол — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан авыл.
* Атнагол — Башкортстанның Мәчетле районында урнашкан авыл.
* Атнагол — Сембер өлкәсенең Мәләкәс районында урнашкан сала.
Арзамасцево

**Арзамасцево** () — Удмуртиянең Каракүл районындагы авыл, Арзамасцево авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 787 кеше (2010).

Почта индексы — 427910, ОКАТО коды — 94222811001.

## География
Авыл Оска елгасында, Каракүлдән 18 километр төньяк-көнбатыштарак уранаша.

## Тарих
Авыл XVIII гасырның ахырында нигезләнә. Авыл атамасы аны нигезләүче, Арзамасцев фамилиясеннән килә. Соңрак авыл халкы помещиклар тарафыннан куып чыгарыла, ә алар урынына Тамбов губернасыннан килгән яңа яшәүчеләр утыртылалар. 1920 елдан — авыл советы үзәге.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 76,4%,  татарлар — 13,3%, арлар — 8,8%, чирмешләр — 1,5%, башкортлар — 1,3%.

## Танылган шәхесләр
* Иван Кельсий улы Килин (Ювеналий) (1875—1958) — Ижау һәм Удмуртия архиепископы.

## Искәрмәләр

Төркем:Каракүл районы торак пунктлары
Бемыж

**Бемыж** () — Удмуртиянең Кизнәр районындагы авыл, Бемыж авыл җирлеге үзәге һәм аның бердәнбер торак пункты. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 662 кеше (2010).

Почта индексы — 427702, ОКАТО коды — 94226815000.

## География
Авыл Бемыжка елгасында, Кизнәр районының көньягында, Кизнәрдан 21 километр көньяктарак урнаша.

## Тарих
1756—1885 елларда авылда бакыр кою заводы эшләгән. 1920 елда авылга Лев Троцкий хөрмәтенә **Троцкое** исеме кушыла; 1933 елда авылга Бемыж исеме кайтарыла.

1935—1956 елларда Бемыж — район үзәге. 1977 елда авыл составына *Кваки* авылы кертелә.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 91,8%, арлар — 3,8%, татарлар — 1,4%, украиннар — 1,1%.

## Икътисад
* ААҖ «Бемыжский» — эре мөгезле терлек үрчетү.

## Социаль инфраструктура
Мәктәп, балалар бакчасы, мәдәният йорты, хастаханә.

## Искәрмәләр

Төркем:Кизнәр районы торак пунктлары
Удмурт дәүләт университеты

**** (, , ) — Ижауда урнашкан югары уку йорты.

## Тарих
УдДУ 1931 елның 10 апрелендә Удмурт дәүләт педагогика университеты буларак нигезләнә. 1958 елда УДПИга аспирантураны төзергә хокукы бирелә; 1971 елның 19 апрелендә, Cəвет Социалистик Җɵмhүpиятләр Беpлеге югары һәм урта мәгариф министрлыгының 323 номерлы приказы буенча Удмурт дәүләт педагогика үнивирcитете **Удмурт дәүләт университеты** итеп үзгәртелә.

## Структура
Университет 14 факультеттан һәм 7 институттан тора. Вузда 25 150 студент укый, аларга 950дән артык укытучы белем бирә. Шуның өстенә, Кудымкарда, Воткинскида, Можгада, Түбән Турада, Губкинскийда (ЯНАО) филиаллар, ә Сарапулда, Дебөсыда, Глазовта, Увада, Нефтекамада һәм Яңавылда вәкиллекләр эшлиләр.

## Галерея

Файл:UdSU 30284.jpeg|
Файл:UdSU 30285.jpeg|
Файл:UdSU7.jpg|


## Танылган шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Россия университетлары
Төркем:1931 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Ижау университетлары
Казан тизләтелгән трамвае

**Казан тизләтелгән трамвае** (tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Казан_тизләтелгән_трамвае Qazan tizlätelgän tramvayı]*) - Казан шәһәрендә трамвай сызыгы, тиз йөрешле трамвай системасына якын, ләкин аерым трамвай юлы булмавы сәбәпле тизләтелгән трамвае дип исемләнә.

Гади трамвай юлы нигезендә төзелгән.

Бишенче трамвай маршруты Русиядә һәм БДБдә иң озынлыклылардан берсе, 2012 елның 21 октябреннән йөри. Гомуми озынлыгы — 23 км (2013 ел), киләчәктә 33 км булырга тиеш. Харьков трамвае тугандашы булып тора: Харьков шәһәрендә трамвай юлы озынлыгы - 47 км.

Казан тизләтелгән трамвае сызыгы Зур Казан боҗрасы өлеше буенча оештырылган.

Тимер юл "Казан-1" вокзалыннан башлап Киров күпере аша, Адмираллык бистәсе, Җиләк бистәсе, Яңа Савин, Ямашев проспекты, Өченче транспорт күпере, Арбузов урамы, Әзин, Таулык торак массивлары, Универсиада Авылы аркылы Кояшлы Шәһәргә кадәр бара.

№ 5 санлы маршрут озынлыгы - 23 км, 32 тукталыш, 1 сәгать 10 мин - юл вакыты.

2013 елның 7 маеннан өч бүлекле яңа трамвай кертелә.

Киләчәктә күперләрда трамвай юлларын киртәләмәкче була. Трамвай тизлеге мөмкинлеге - 100 км/сәг., киләчәк шартларда 80 км/сәг. тизлегенә ирешеп була. Киләчәктә тулы Казан боҗрасы маршруты планлаштырыла.

## Сылтамалар
* Как Рустам Минниханов «гонял» на трамвае мечты
*  Казан тизләтелгән трамвае сурәтләре һәм фикер алышу

Тизләтелгән трамвае
Казан адмираллыгы

**Казан адмираллыгы** яки Казан адмиралтействосы (tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Казан_адмираллыгы Qazan admirallığı]*, русча *Казанское адмиралтейство*, инглизчә *Kazan [[:en:Admiralty Shipyard|Admiralty Shipyard]]*) - 1718-1829  елларда Казан шәһәрендә урнашкан , соңыннан нең Идел елгасындагы баш Адмираллык верфьләре комплексы, бөтен Идел көймә төзелешен берләштерә. Казан адмираллыгында Каспий диңгез һәм Идел флоты көймәләре ясала. Казан мәшһүр имәне белән бөтен рус верфиләрен тәэмин итә.

Тарихи Казанның Бишбалта бистәсендә урнаша.

## Салыну

1718 елда  императоры буларак Петр I  янында Идел елгасы буенда урнашкан Бишбалта авылы тирәсендә тан соң илнең икенче http://www.иске-казан.рф/clobody/96-admiraltejskaya-sloboda  Адмираллыгын нигезләргә куша. Бу Адмираллык төзелеше тирәсендә үсеп киткән бистә Адмираллык бистәсе буларак билгеле була.

Адмираллык бистәсендә баш Идел флоты, Каспий диңгез флоты ясала. Көймәләр ясаганда татарлар, руслар, чуашлар, мариләр эшлиләр.

1722 елда,  императоры Петр I үзе Казанга килеп Адмираллык бистәсен тикшерә һәм шат булып кала. Ягъни Казанның Адмираллык бистәсеннән Фарсы походы башлана.

## Ясалган көймәләр төре
Казан адмираллыгында 400 көймә ясалган: 70 гекбот, 12 фрегат, 7 бомбардир корабы, 1 корвет, 5 бриг, 12 палублы бот, 2 бригантина, 1 тендер, 12 галиот, 4 люгер, 1 зур транспорт, 18 гардкоут, 4 эмбен боты, 8 хәрби иол, 52 шмак, 13 гукор.
## Идарәсе һәм осталары
Казан адмираллыгына шулай ук Түбән Новгород һәм Әстерхан верфиләре керә һәм буйсына торган була.

Казан адмираллыгының беренче җитәкчесе -  вице-губернатор Н.А. Кудрявцев.

Казан адмираллыгында эшләгән кораб осталары:   Мокей Черкасов, Андрей Алатчанинов, Филипп Петрович Пальчиков, Гаврила Авдеевич Меншиков, Иван Степанович Рамбург,  Ричард Броун, В.Д.Власов, Е.И.Кошкин, А.П.Антипьев.
## Дан һәм күчерү
Казан Адмираллыгы 1718-1829 елларда эшли. Бик күп хәрби, сәүдә көймәләре ясалган. Казанда ясалган көймәләре батырлыкны күрсәтеп бөтен Россия сугышларында катнашалар.

1829 елда Адмираллык Әстерханга күчерә. Төп күчерү сәбәбе - Каспий диңгезенә якынлыгы.

Барыбер шушы шәһәр өлешенең аеруча руслар арасында - Адмираллык бистәсе (Адмиралтейская) исеме кала. Татарлар бу Казан өлешен Бишбалта бистәсе дип исемлиләр.
## Моны да карагыз
* Бишбалта бистәсе
* Лашманчылык

## Әдәбият
* Адмираллык бистәсе
* Морской энциклопедический словарь. В трёх томах. Том 2. Под. ред. В.В. Дмитриева. СПб.: Судостроение. 1993 год. 584 стр. ISBN 5-7355-0281-6

адмираллык
Төркем:Россия адмираллыклары
Җиләк бистәсе (Казан)

**Җиләк бистәсе** (tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Җиләк_бистәсе Ciläk bistäse]*, русча *Ягодная слобода*) - Казан шәһәрендә тарихи бистә.

## Тарих
Борыңгы болгар-татар риваятьләре буенча Казан кирмәне алдында, Казансу каршындагы ягында Җиләкле урман урнаша иде. Анда төрле урман җиләге үсә иде: кура җиләге, җир җиләге, каен җиләге, караҗиләк... Шул урыннарда үрдә борыңгы болгар-татар Җиләкле авылы урнаша иде.

Җиләкле авылы Бишбалта кирмәне һәм Казан кирмәне арасында урнашып элемтә һәм сәүдә мөнәсәбәтләрендә катнаша.

Казан ханлыгы буйсындырылган соң татар халкы өлешчә үтереп, өлешчә куып чыгарып Җиләк бистәсенә рус күченүче кешеләрен утыртыла. Татар Җиләкле авылыннан борыңгы мөселман зираты гына кала.

1825 елда Җиләк бистәсе Казан шәһәренә кертелә.

Хәзер Җиләк бистәсе Казанның Киров районына керә.

## Танылган шәхесләр
Монда урнашкан Энгельс урамындагы 1 йортында 1960 еллардан 2002 елларга кадәр тарихчы, академик Миркасыйм Госманов яшәгән.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Казан ханлыгы
* Татарстан
* Бишбалта бистәсе

## Чыганаклар
* Җиләк бистәсе
* Казан мэриясенең рәсми порталы. 
* Казанга мең ел
* Казан Кремле 
* Казан Кремле комплексы (русча) 
* Казан меңьеллыгы 

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Иске Акбулат (мәгънәләр)

**Иске́ Акбула́т:**
* Иске Акбулат — Башкортстанның Мишкә районында урнашкан авыл.
* Иске Акбулат — Башкортстанның Тәтешле районында урнашкан авыл.
Никотин

**Никоти́н** - пасленчалар (*Solanaceae*) гаиләлеге үсемлекләрендә, аеруча тәмәке, махоркада, бик аз күләмдә томат, бәрәңге, бадымжан, яшел борычта тупланучы алкалоид

Никотин алкалоидлары шулай ук кока яфракларында бар. Никотин коры тәмәкенең 0,3 - 5 % авырлыгын тәшкил итә, махоркада 2,2 %. Никотинның биосинтезы тамырда, ә никотин туплануы яфракларда уза. Никотин — көчле бөҗәкләргә тәэсир итүче нейротоксин һәм кардиотоксин; шунлыктан элек бөҗәк үтергеч буларак файдаланылган.

Тәмәке төтененең составында 30лап химик матдәнең (никотин, аммиак, синил әчелеге, исле газ, никел, хром, мышаяк һәм башкалар) никотин – иң куркынычы. Әлеге алкалоид тәмәкенең барлык төрләренә дә керә һәм 0,68-4,8 % тәшкил итә. Кешене үтерү өчен аның 0,08-0,16 граммы (20-25 папирос) да җитә. Әгъзәләргә кергән никотинның бер өлеше бик тиз тарала, ләкин шул кыска вакытта да ул бар организмны агуларга өлгерә. Агулану беренче тапкыр тәмәке тартканда аеруча сизелә. Мондый чакта кеше хәлсезләнә, колак һәм баш шаулый, йөз агара, селәгәй ага, укшыта, йөрәк кага, хәтта аң югалтып егылырга мөмкин. Берничә тәмәке тартканнан соң, кеше аңа шулкадәр ияләшә ки: организмда үзгәрешләр башлана. Агулы матдә беренче чиратта үзәк нерв системасын, йөрәк-кан тамырларын зарарлый. Соңыннан башка әгъзаларга – үпкәгә, бавырга, ашказанына чират җитә. Әгәр бүлмәдә тәмәке тартучы бар икән, тәмәке төтене барлык кешене дә агулый. Аларның организмында да үзгәрешләр башлануы ихтимал.

Никотин йөрәк кыскаруларын 15-20 %-ка көчсезләндерә, йөрәк-кан тамырлары системасын күтәренке режимда эшләргә мәҗбүр итә. Нәтиҗәдә кан тамырлары кысыла, инфаркт булырга мөмкин. Тәмәке тарту шулай ук тирә-яктагы кешеләр өчен дә куркыныч. Тартучы ата-аналарның балалары йөткерү белән интегә, аларда бронхит һәм пневмония авыруы үсү куркынычы арта. Төрле органнар һәм системаларның, беренче чиратта йөрәк һәм баш миенең кан белән тәэмин ителеше бозыла. Хәтер һәм эшкә сәләтлелек акрыная. Акыл сәләте кими. Тәмәке төтенендә булган зарарлы матдәләр яман шеш авыруының барлыкка килүенә булышлык итә. Организмның саклану сыйфатлары көчсезләнә. Тәмәке тартучылар үпкә ялкынсынуы, туберкулез, бронхиаль асмы белән еш авырыйлар. Тәмәке хатын-кызның тышкы кыяфәтенә тискәре йогынты ясый.

## Искәрмәләр

Төркем:Алкалоидлар
Төркем:Агулы матдәләр
Төркем:Психостимуляторлар
Зөя провинциясе

**Зөя провинциясе** () — Россия империясе провинцияләреннән берсе. Үзәге — Зөя шәһәре.

Зөя провинциясе Пётр I указы буенча 1719 елда Казан губернасы составында оештырылган. Провинция составына Зөя, Васильсурск, Кокшайск, Козьмодемьянск, Царёвококшайск, Царёвосанчурск, Чуел, Чабаксар, Яраң шәһәрләре кертеләләр.

1775 елда провинцияләргә бүленеш юкка чыгарыла.

## Искәрмәләр

* ЧАР ӨЯЗЕ (Царевококшайский уезд)

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Россия империясе провинцияләре
Мари дәүләт университеты

**** (, , ) — Йошкар-Олада урнашкан югары уку йорты, төбәк төрәк университеты, Мари Илнең өч югары уку йортларыннан берсе.

## Тарих
Мари дәүләт университеты 1972 елда нигезләнә. 2008 елда МарДУ составына *Н. К. Крупская исемле Мари дәүләт педагогика институты* кертелә.
## Структура
Университет 10 факультеттан, 6 институттан һәм 62 кафедрадан тора. да 9000нән артык студент укый, аларга якынча 900 укытучы белем бирә. Шуның өстенә, Волжск шәһәрендә вәкиллек эшли.

## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:1972 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Йошкар-Ола
Ижауның Октябрь районы

**Октябрь районы** (, ) — Ижау шәһәренең административ районы. Ижауның үзәк районы дип санала.

## Географик урнашу
Район Ижауның төньяк өлешендә урнаша.  районнардан тыш, район составына Нагорный, Дорожный бистәләре һәм  Орловское, Иске Игерман, Яңа Игерман авыллары керәләр.
### Чиктәшлек

## Тарих
Ижауның Октябрь районы 1945 елның 7 февралендә оештырыла; шуңа кадәр район территорияләре Ижауның Жданов районы составына кергәннәр. 1952 елда бетерелә, 1962 елда торгызыла.

## Халык
Октябрь районы — халык саны буенча Ижауның иң зур районы.

Милли состав (2002): руслар — 75,3%, арлар — 14,0%, татарлар — 7,2%, украиннар — 1,1%.

## Икътисад
* Ижау мотозаводы
* ААҖ «Удмуртнефть»
* Ижау электр-механика заводы
* ААҖ «Прогресс»
* ААҖ «Удмуртнефтепродукт»
* ЯАҖ «Удмуртгражданпроект», һ. б.

## Социаль инфраструктура
Район территориясендә 6 , 5 , 21 мәктәп һәм 39 балалар бакчасы, 24 сәламәтлек саклау учреждениесе урнаша.
### Мәдәният
* Рус драма театры

## Искәрмәләр

Төркем:Ижау районнары
Иске Акбулат (Мишкә районы)

**Иске Акбулат** — Башкортстанның Мишкә районында урнашкан авыл.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Кабан бәк

**Кабан бәк** яки **Кабан** (ﻗﺎﺒﺎن ﺒﻪﻙ, tat.lat. Qaban bäk) (XIV гасыр) — Идел буе Болгары мәшһүр бәге. 
## Риваятьләр

Борыңгы болгар-татар риваятьләре буенча Амир Тимер Болгар шәһәрен һөҗүм иткәннән соң (1390 елларда)  Болгар әмиренең Абдаллаһ улы - Кабан бәк һәм аның җитәкчесендәге болгарлар Казан янына күчә.  Казан янында күл буенда Кабан бәк яңа кирмәнне нигезли. Кабан бәк истәлегенә бу күл - Кабан күле дип исемләнә.
### Көлмәмәт имамы
Кабан бәк белән килгән көрәштәше - Көлмәмәт имамы Кабан күле янында яңа бистәне нигезли. Көлмәмәт бистәсе бүгенге Һади Такташ урамы, Павлюхин урамы, Эсперанто урамы, Ротор урамына кадәр мәйданында урнашкан була. Казан ханлыгы буйсындырылган соң Көлмәмәт бистәсе Архангел бистәсенә әверелә. Совет заманында бу бистә Вахитов һәм Идел буе раһонына керә.

### Касыйм шәйх
Икенче борыңгы болгар риваятьләре буенча Кабан күленә 11-12 гасырда Касыйм шәйх җитәкчесендәге болгарлар килгәннәр инде. Теге вакытта Кабан күлләре буйларында кыргый тәбигать, куе урман, камыш һәм сазлык булган. Килгән болгарлар зарлана башлыйлар: "Нигә син безне черкиле, чиста сусыз урынына алып китердең?". Изге карт Касыйм шәйх үз бишмәте җиргә куя, намазны кыла һәм бишмәтен үзенә таба тарта. Бишмәт урынына шифалы күл килеп чыга. Бу Кабан күл турында икенче татар риваяте.
### Кабан күле [[Габдулла Тукай]] әсәрендә
Бер татар риваяте буенча Кабан бәк тарафыннан салынган Кабан кирмәне Казан шәһәрен буйсындырганнан соң күл төбенә матур бәк Сарае, мәчетләре, гүзәл бакча белән төшә. Әгәр тын аяз һавада күл уртасына йөзеп килсә, күлнең суы астында гүзәл сарайлары, мәчетләре күренә һәм азан моңы су асты манарадан ишетелә. Бу риваятьне бөек татар шагыйре Габдулла Тукай үз әсәрендә "Печән базары яки Яңа Кисекбаш" тасвирлый.

## Кабан күле хәзинәләре
Бүтән татар риваятьләре буенча Кабан күлендә Казан ханлыгы хәзинәләре батырылган. Хәзинә өч өлештән гыйбәрәт булган: алтын, көмеш кисәкләре, борыслары, алтын акча һәм казнасы.

Эзләүләр омтылышларына карамастан Кабан күле хәзинәләре әлегә табылмаган, ләкин АКШ тикшеренүчеләре буенча  Кабан күлендә югары алтын, комеш концентрациясе күзәтелә.

## Кабан күле бүген
Кабан күле буенда Иске Татар бистәсе, Көлмәмәт бистәсе, Дастан бакчасы, Кабан шәһәрлеге урнашкан була. Хәзер Кабан күлләре Казанның Идел буе, Вахитов районына керә, Казан тарихи, риваять, экологик байлыгы булып санала. Аргы Кабанында Җәйге Универсиада төп объектларының берсе - Ишү Үзәге урнаша.
## Шулай ук карагыз

* Кубрат хан
* Котраг
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Кабан шәһәрлеге
* Аргы Кабан
* Бирге Кабан
* Bolğar
* Кабан күле
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
## Әдәбият
* Көлмәмәт бистәсе
* Мәрҗани Ш. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. Казан, 1989; Усманов М.А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. Казан, 1972.  
## Тышкы сылтамалар
* Идел Болгар иле
* Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2.
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.
* Татар иле 

Төркем:Татарстан тарихы
Октябрь (мәгънәләр)

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:

## Торак пунктлар
### [[Беларусия]]
;Брест өлкәсе
* Октябрь — Брест өлкәсеның Кобрин районында урнашкан авыл.

### [[Русия]]
;Башкортостан
* Октябрь — Башкортстанның Ишембай районында урнашкан авыл.
* Октябрь — Башкортстанның Мишкә районында урнашкан авыл.
Матрицалы квант механикасы

**Матрицалы квант механикасы** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Матрицалы_квант_механикасы Matritsalı kvant mexanikası]*) – Вернер Һайзенберг, Макс Борн, Иордан тарафыннан 1925 елда тәкъдим ителгән матрицалы квант механикасының математик мәсләге.

Беренче эзлекле бәйсез квант теориясе.  Квант күчешләренең Бор теориясен үстерә. Матрицалы механикада физик зурлыклар вакытка бәйле матрицалар  белән тасвирлана.

Матрицалы механикада система n халәтләренең берсендә тора, шуңа күрә тулы халәт комплекс саннары җыелмасы белән тасвирлана:

:  \phi = \left( \begin{matrix} c_1 \\ \vdots \\ c_i \\ \vdots  \end{matrix} \right) ,

һәрбер физик зурлыгына A матрица туры килә:

:  A = \left( \begin{matrix} a_{11} & \ldots & a_{1n} & \ldots \\
\vdots & \vdots & \vdots & \vdots \\
a_{n1} & \ldots & a_{nn} & \ldots \\
\vdots & \vdots & \vdots & \vdots \\
\end{matrix} \right) 

Реаль физик зурлыкларга үз-үзенне бәйләнгән матрицалар туры килә:

:  a_{nm} = a_{mn}^* .

Комплекс зурлыклар  c_n  n-халәтенең булуы ихтималлык амплитудаларын билгели. Диагональ А-матрицаның элементлары билгеләнгән халәтенең физик зурлыгына туры килә, диагональ түгел элементлары – беренче халәттән икенче халәткә күчешләрне тасвирлый.

## Хәрәкәт тигезләмәсе
Физик зурлыкны тасвирлаучы матрица хәрәкәт тигезләмәсе белән тасвирлана:

:  \frac{dA}{dt} = \frac{\partial A}{\partial t} + \frac{i}{\hbar}[ H, A] ,

биредә H – энергия матрицасы

Шрөдингер дулкынча механикасы матрицалы квант механикасына туры килә.

дулкынча функция матрицалы квант механикасы бәйләнеше түбәндәгечә күрсәтелә:

:  \psi = \sum_n c_n \varphi_n .

 c_n \,  халәт векторын билгели.

Матрица һәм   \hat{A} -операторы арасында бәйләнеш  түбәндәгечә табыла:
:  A_{nm} = \int \varphi_n^* \hat{A} \varphi_m d\tau .

Шулай итеп матрицалы квант механикасы дулкынча функция квант механикасына тигез.

## Моны да карагыз
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Шрөдингер мәсләге
* Үзара тәэсир итешү мәсләге
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе – Эйнштейн бүленеше
* Ферми – Дирак бүленеше

## Әдәбият
* Шрөдингер мәсләге, Физик энциклопедия
*    Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 5-е изд. Наука, 1976. – 664 с.
*    Боум А. Квантовая механика: основы и приложения. М.: Мир, 1990. – 720 c.
*    Дирак П. Принципы квантовой механики. 2-е изд. М.: Наука, 1979. – 480 с.
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Квантовая механика (нерелятивистская теория). – Физматлит, 2008. – 800 с. – («Теоретическая физика», том III). – 3000 экз. – ISBN 978-5-9221-0530-9

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Физика төшенчәләре
Яңа Ишле (мәгънәләр)

**Яңа́ Ишле́:**
*Яңа Ишле – Башкортстанның Миякә районында урнашкан авыл.
*Яңа Ишле – Татарстан Республикасының Чүпрәле районында урнашкан авыл.
Яңа Ишле (Чүпрәле районы)

**Яңа Ишле** – Татарстан Республикасының Чүпрәле районындагы торак пункт. Әлегә муниципаль статусы – село (федераль классификатор буенча).
Вакыт зонасы – MSK (Мәскәү вакыты) Почта индексы – 422475.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.8&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 258 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,61%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,39%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Әмәт

**Әмәт** яки **Әхмәд** (ﺋﻪﻣﻪﺖ, tat.lat. Ämät) (XVI гасыр) – Казан ханлыгы рухание, Әмәт бистәсен нигезләүче.
## Әмәт бистәсен салыну
Борынгы татар риваяте буенча Казан ханлыгы чорында изге кеше Әхмәд (Әмәт) Казан кирмәне һәм Кабан шәһәрлеге арасында авыл нигезләгән. Риваять буенча, Әхмәд имамы тау итәген таяк белән казыган һәм чиста чишмә килеп чыккан, чишмә тирәсендә Әхмәд якташлары, аннары шифалы чишмә янында башка килгән мөселманнар яши башлаган.

Соңрак шушы тау Әхмәд тавы яки Әмәт тавы дип атала башлаган, ә Әхмәд авылы – Әмәт бистәсенә әверелә. Әмәт тавы исеменнән русча Ометьево исеме килеп чыга.

## Хатирә
Казан метрополитенында Әмәт станциясе бар, Горький тимер юлында "Әмәт тавы" (Ометьево) станциясе һәм "Метро Әмәт" тукталыш платформасы бар.

Хәзер Әмәт бистәсе Казанның Вахитов районына керә.

## Шулай ук карагыз

* Кабан бәк
* Котраг
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Кабан шәһәрлеге
* Аргы Кабан
* Бирге Кабан
* Bolğar
* Кабан күле
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
## Әдәбият
* Әмәт бистәсе
* Топонимия современной Казани эпохи Казанского ханства 
* Мәрҗани Ш. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. Казан, 1989; Усманов М.А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. Казан, 1972.  
## Тышкы сылтамалар
* Идел Болгар иле
* Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2.
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.
* Татар иле 

Төркем:Казан ханлыгы
Төркем:Шәхесләр:Казан
Акбаш (мәгънәләр)

Акбаш – Астралылар гаиләсеннән күпеллык чәчәкле үсемлекләр ыруы.

## Русия
Акулалар

**Аку́лалар** () — торпедосыман озынча тәнле, күпсанлы тешле, эре һәм уртача зурлыктагы балыклар өсотряды. Скатлар белән балыкларның кимерчәкләр классын (Chondrichthyes) тәшкил итәләр. Ерткыч балыклар арасында иң киң таралганы.

«Акула» (hákall) сүзе борынгы исланд теленнән кергән. Иң борынгы акулалар 420-450 млн. ел элек пәйда булалар.

250 төр акуланың 50 төре кеше өчен куркыныч. Кеше өчен куркынычлы: юлбарыс-акула, ак акула, сирәгрәк башка төрләре.

Иң зурлары – гигант акула (15 м га кадәр) һәм китсыман акула (20 м га кадәр),— суны саңаклары аша сөзеп, вак планктон организмнар белән тукланалар; кеше өчен куркынычлы түгел. Башка акулалар балыклар белән тукланалар, еш кына кораблар артыннан ташландыкларны чүпләп баралар. Иң кечкенә акула Etmopterus perryi, буйга 17 сантиметрга җитә.

29 төренең кешегә һөҗүм итү очраклары теркәлгән. Шунысы кызык: акуланың иң зур төренә караучы кит акуласы (10-15 метр) планктон белән генә туклана. Иң куркынычы – озынлыгы 11 метрга кадәр җитүче ак акула.

Россия территориаль сулары Кара диңгез һәм Япон диңгезендә катран-акуланы (озынлыгы 1 м га кадәр) аулыйлар.

Барлык акулалар диңгездә яши, тропикларның төче суларына бары тик аерым вәкилләре генә йөзеп керә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://kiziltan.ru/useruploads/KT_92-93_15_05_13.pdf
* БИОЛОГИЯ. В.Б. Захаров, Н.И. Сонин

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Балыклар
Очёр (мәгънәләр)

**Очё́р:**
* Очёр – Пермь краенда урнашкан шәһәр (1942 елдан), Очёр районының административ үзәге.
* Очёр (елга) – Россия территориясеннән агучы елга. Пермь крае биләмәләрендә ага.
Фейнман диаграммалары

**Фейнман диаграммалары** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Фейнман_диаграммалары Feynman diagrammaları]*)- кыр квант теориясенең күрсәтмә тасвирламасы ысулы.

Шушы ысул Ричард Фейнман тарафыннан 1949 елда тәкъдим ителгән.

Тулы \mathcal{L}-Лагранҗиан ярсусыз өлештән-\mathcal{L}_0 һәм ярсулы өлештән- \mathcal{L}_1  гыйбәрәт була.

Һәрбер диаграмманың сызыгына билгеләнгән тигезләмә (юл интегралы) туры килә. Фейнман диаграммасында аерым кисәкчекләрнең әверелешенә  – түбә, ике арадагы кисәкчекнең таралышына (пропагатор) – эчке сызыклары, башлангыч һәм ахыргы кисәкчекләнең дулкынча функцияләренә – тышкы сызыклары туры килә.

## Фейнман диаграммасы мисалы

Рәсем 1:
* уңга юнәлгән сызык – электрон е-, 
* сулга юнәлгән сызык – позитрон е+
* түбә – электрон-позитрон фотонга әверелеше – аннигиляция, 
* зәңгәр дулкынлы сызык – фотон таралышы, 
* q, q_ – кварк-антикварк барлыкка килүе
* яшел дулкынлы сызык – глюон нурланышы

Бөтенесе диаграммалар Фейнман кагыйдәләренә буйсына.

Фейнман диаграммасы төш-атом физикасында, квант механикасында, каты җисем теориясенда, квант элекродинамикасында  киң кулланыла.

## Моны да карагыз
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Шрөдингер мәсләге
* Үзара тәэсир итешү мәсләге
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе – Эйнштейн бүленеше
* Ферми – Дирак бүленеше

## Әдәбият

*    Фейнман Р., Теория фундаментальных процессов, пер. с англ., М., 1978
*    Л. Б. Окунь. Лептоны и кварки.
*    Боголюбов Н. Н., Ширков Д. В., Квантовые поля, 2 изд., М., 1993
*    Ициксон К., Зюбер Ж.-Б., Квантовая теория поля, пер. с англ., т. 1—2, М., 1984.
*    Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 5-е изд. Наука, 1976. – 664 с.
*    Боум А. Квантовая механика: основы и приложения. М.: Мир, 1990. – 720 c.
*    Дирак П. Принципы квантовой механики. 2-е изд. М.: Наука, 1979. – 480 с.
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Квантовая механика (нерелятивистская теория). – Физматлит, 2008. – 800 с. – («Теоретическая физика», том III). – 3000 экз. – ISBN 978-5-9221-0530-9

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Физика төшенчәләре
Әҗәле

**Әҗәле** авылы – хәзердә Әҗәле һәм икедер: берсе татар Әҗәлесе, янә берсе рус Әҗәлесе. Ул Әҗәл мулласының углы атасыннан риваять кыйладыр, ул риваять кыйладыр икән шул Әҗәлнең Ишем мулладан: бу авыл Әҗәл яки Әҗәле дип аталуның сәбәбе шулдыр – бу авылга иң әүвәл килеп урнашкан кешенең исеме Хаҗ Гали дигән кеше икән, Хаҗ Гали дигән кешене кыскартыбрак Аҗәли йөрткәннәр, шуннан Әҗәле булып калгандыр.

*Татар Әҗәлесе – Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл. 
*Рус Әҗәлесе – Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
Имәнкисәге

*Имәнкисәге (, ) – Чуашстанның Батыр районында урнашкан торак пункт.
*Имәнкисәге (, ) – Чуашстанның Кызыл Армия районында урнашкан торак пункт.
Шыгай

*Шыгай – Башкортстанның Бүздәк районы биләмәләрендә агучы елга.
*Шыгай – Башкортстанның Әбҗәлил районы биләмәләрендә агучы елга.
*Шыгай (Белорет районы) – Башкортстанга керүче авыл.
*Шыгай (Апас районы) – Татарстанга керүче авыл.
*Шыгай (Сарман районы) – Татарстанга керүче авыл.
*Шыгай (Балакатай районы) – Башкортстанга керүче авыл.
*Шыгай (Удмуртия) – авыл, Удмуртиянең Сарапул районы үзәге.

## Моны да карагыз
*Зур Шыгай – Чуашстанга керүче авыл.
*Кече Шыгай – Чуашстанга керүче авыл.
*Шыгайкүлбаш – Башкортстанга керүче авыл.
Кәҗә бистәсе

**Кәҗә бистәсе** (tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Кәҗә_бистәсе  Käcä bistäse]*, русча Козья слобода) – Казан шәһәренең тарихи бистәсе.

## Бистә тарихы
Болгарлар-татарлар бу урында (Җиләк бистәсеннән якын) Идел буе Болгары вакытыннан яши башлаган.

Кайбер чыганаклар буенча Гривка һәм Кәҗә бистәләре 17 гасырда килеп чыккан. 1654 елда Казан шәһәрендә чума үләте булган. Коточкыч чирдән коткарынганда күп казанлылар Кәҗә бистәсенә күчә.

1830 елда ваба үләтеннән Казаннан Кәҗә бистәсенә икенче күчеш булган. Ләкин рәсми рәвештә Кәҗә бистәсе Казан эченә 1825 елда кергән.

## Исемнең чыгышы
Борынгы риваять буенча чума үләте вакытында  (17 гасыр, 1654 ел) күптән шушы урында яшәгән татарлар "изге кәҗә"не корбан иткән, аның ите авыру һәм фәкыйрь кешеләргә бирелгән. "Изге кәҗә" итен ашаганнан соң авыру кешеләр сәләмәтләнгәннәр һәм ваба үләте чигенгән.  Шулай итеп риваять буенча кәҗәләр Казанны коткарганнар, бу вакыйганың истәлегенә шушы урынга *Кәҗә бистәсе* исеме бирелгән.
## Казан эчендә
1889 елда Казан шәһәре думасы сазлыкны киптерү карарын раслый, Җиләк һәм Кәҗә бистәләре арасында дамбалар өстендә юл ясала.

Кәҗә бистәсе шифалы сөт һәм үләннәр белән данлыклы булган. Үләнче табибларга бөтен Казаннан Кәҗә бистәсенә килгәннәр. Бистәсенең кәҗәләре сөте белән кешеләр үпкә авырудан да дәваланган.

Кәҗә бистәсендә бау һәм шәм җитештерүе булган.

1915 елда Казансу аша күпер төзегәндә Беренче бөтендөнья сугышының австрияле һәм маҗар әсирләре Кәҗә бистәсендә эшләгән.

Хазер Кәҗә бистәсе Казанның Мәскәү һәм Киров районына керә.

Матур риваять истәлегенә Казан метрополитенының  станциясенә "Кәҗә бистәсе" исеме бирелде.

## Шулай ук карагыз

* Кабан бәк
* Котраг
* Идел буе Болгары
* Идел буе Болгары дәүләте төзелү
* Идел буе Болгары шәһәрләре
* Идел Болгары тышкы элемтәләре
* Кабан шәһәрлеге
* Аргы Кабан
* Бирге Кабан
* Bolğar
* Кабан күле
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кәҗә бистәсе
* Топонимия современной Казани эпохи Казанского ханства 
* Мәрҗани Ш. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. Казан, 1989; Усманов М.А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. Казан, 1972.  
*Ради дороги в Казани снесут вековые деревянные дома
* Идел Болгар иле
* Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2.
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.
* Татар иле 

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Төркем:Казан ханлыгы
Байгилде (мәгънәләр)

*Байгилде – Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан торак пункт.
*Байгилде – Чуашстанның Канаш районында урнашкан торак пункт.
*Байгилде – Башкортстанның Нуриман районында урнашкан торак пункт.
Югорск

**Югорск** () — Төмән өлкәсенең Хант-Манси — Югра автономияле округында урнашкан шәһәр.

Халык саны — 34 066 кеше.

## География
Югорск Көнбатыш Себернең төньягында, Ханты-Мансийсктан 420 километр көнчыгыштарак урнаша. *Геологическая* тимер юл станциясе (Ивдель — Приобье сызыгы).

### Климат
* Уртача еллык температура — -0,7&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,1 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 74,7%




## Тарих

Югорск 1962 елда Ивдель — Обь тимер юлы төзелеше барышында *Комсомольский* исеме астында нигезләнә. 1963 елда Комсомольскийга шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә.

1992 елда **Югорск** шәһәренә үзгәртеп корыла.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
ЧҖҖ "Газпром трансгаз Югорск" —  предприятиесе.

## Мәгариф
6 мәктәп, өйрәнү-җитештерү комбинаты, сәнгать мәктәбе, политехника колледжы.
## Дин

;Православие
* храм
;Ислам
* Мәчет
### Югары уку йортлары
* Урал икътисад һәм хокук университеты филиалы
* Урал дәүләт лесотехника университеты филиалы
* Урал дәүләт университеты филиалы

## Искәрмәләр

Төркем:Хант-Манси автономияле округы шәһәрләре
Төркем:Югорск
Eurovision җыр бәйгесе 2014

**[[Eurovision җыр бәйгесе]] 2014**  (; ) – 59 нчы Eurovision җыр бәйгесе. Ул Даниядә 13 майдан 17 майга кадәр узды. Дания узган елгы Швециядә узган «Eurovision җыр бәйгесе 2013» бәйгесендә җиңү яулады, җиңүне аңа «Only Teardrops» җыры белән Эммили де Форест китерде.

Ярымфиналлар 13 май һәм 15 май көннәрендә уздылар, финал 17 май кичендә үткәрелгән.

Австриядән Кончита Вурст исемле сакаллы хатын-кыз кыяфәтендә җырлыган җырчы җиңүче дип аталды. Элегрәк ул Том Нойвирт исемле ир-ат буларак чыгыш ясый иде. Икенче урында Нидерландтан The Common Linnets төркеме. Өченче урында Швециядән Санна Нильсен.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:2014 ел музыкада
Николай Кузанский университеты

**Николай Кузанский университеты** (*[[италиянча]] - Università degli Studi Niccolò Cusano - UNICUSANO*) - Италиянең башкаласы Рим шәһәрендә урнашкан хосусый университет. 2006 елда эшен башлап җибәргән.
### Факультетлар
*педагогика фәннәре
*Юридик факультеты
*сәяси фәннәр
*Икътисад факультеты
*Инженер факультеты
*Психология факультеты
## Сылтамалар
Университетның рәсми бите.

Төркем:Италия югары уку йортлары
Төркем:Рим
Сыер

**Сыер** () — тактояклы, күшәүче кыргый үгезнең (*Bos taurus*) кулга ияләштерелгән астөре. Ит, сөт һәм тиреләре өчен үрчетелә.

Сыерның бабалары зур мөгезле, эре гәүдәле кыргый турлар булган. Моннан 8 мең еллар элек аларны кулга ияләштерә башлаганнар. Кыргый үгезләрне Урта гасырларда ук үтереп бетергәннәр. Соңгысы 1627 елда Польша территориясендә юк ителә.

Башта сыерларны итләре һәм тиреләре очен үрчеткәннәр. Аннан, үгезләрне җигеп, җир сөргәннәр һәм авыр йөкләрне ташыганнар. Аннары сыерларны савып, алардан туклыклы һәм тәмле сөт ала башлаганнар. Күбрәк ит һәм сөт алу максаты белән кеше, озак вакытлар дәвамында күп көч куеп, сыерларның төрле токымнарын чыгарган. Бүгенге көндә мөгезле эре терлекнең 800 гә кадәр токымы бар дип исәпләнә. Хәзерге вакытта, кайсы продуктны күбрәк бирүенә карап, аларны сөт, ит-сөт һәм ит токымнарына бүлеп йөртәләр.

Татарстанда сөт өчен үрчетелә төрган сыерларның күбесе Холмогор һәм аклы-каралы чуар токымлы. Бу сыерлар бер елга 3–5 мең литр сөт бирә. Хәзер елына 20 мең литр сөт бирә төрган рекордсмен сыерлар да бар. Сөтнең күплеге һәм сыйфаты сыерның нәрсә ашаганына һәм күпме ашаганына бәйле. Азыкның тәмле булуы да, сыерның күп су эчүе дә бик мөһим. Сыер яратып ашый төрган үлән азык авыр эшкәртелә. Сыер, ашаган азыгын кире чыгарып, аны өзаклап чәйни, ваклый, икенче төрле итеп әйткәндә, күши. Шуңа күрә аны күшәүче хайван дип йөртәләр дә.

Индуслар күп гасырлар буена аларны изге хайван дип саный. Бу илдә сыер анага тиңләнә, байлык һәм изгелек символы булып санала, муллык һәм чисталыкны чагылдыра. Кайчандыр бу илдә сыер үтергән кешене хәтта үлем җәзасына тарттырганнар. Бүгенге заманда кануннар ул кадәр катгый түгел-түгеллеккә, ләкин бу малга зыян салган өчен төрмәгә эләгергә мөмкин.

Сыерлар, транспорт хәрәкәтенә бик нык комачаулап, кала урамнары буйлап үзләре теләгәнчә иркенләп йөри, һәм аларга бөтен җирдә аерым зур хөрмәт күрсәтелә. Һиндстанда иртәнге ашка кадәр сыер малын сыйлый алсаң, көнең уңышлы булачак дип ышаналар. Кызларга күзләрең сыерныкы кебек дип әйтү иң зур мактау сүзләре дип санала.

## Моны да карагыз
* Мөгезле эре терлек

## Искәрмәләр

Төркем:Йорт хайваннары
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Хайваннар
Солы (ыруг)

**Солы** (лат. Avena) — кыяклылар (Poaceae) гаиләгеннән беръеллык чирәмле үсемлекләрнең ыругы.

Солы ыругының (Avena) башлыча Урта Диңгез буенда таралган 33 төре билгеле. Аларның bң файдалысы – гадәти игүле солы (Avéna satíva). Күпчелек төрләр чүп үләннәре булып торалар. Шулардан иң яманы – кара солы (Avena fatua, солычык).

2—4 чәчәкле эре башакчыклар җәенке себеркәчләргә җыйналган. Игүле солы (A. sativa) — киң мәйданнарда игелә торган культура. Игү мәйданы буенча бөртеклеләр арасында, бодай, арыш, кукуруз, арпадан кала, бишенче урынны алып тора. Солы орлыгыннан талкан, солы ярмасы, геркулес әзерлиләр, аны терлек азыгы культурасы итеп тә кулланалар. Ач солы (A. fatua) — сабан уҗымнарының явыз дошманы булган чүп үлән.

## Чыганаклар
* Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: Югары уку йортлары өчен дәреслек бит401
Игүле солы

**Игүле солы** () — кыяклылар гаиләгеннән Солы ыругына керүче сабан ашлыгы. Киң мәйданнарда игелә торган культура. Башлыча ат азыгына һәм ярмага китә.

Игү мәйданы буенча бөртеклеләр арасында, бодай, арыш, кукуруз, арпадан кала, бишенче урынны алып тора. Солы орлыгыннан талкан, солы ярмасы, геркулес әзерлиләр, аны терлек азыгы культурасы итеп тә кулланалар.

Солы (арыш кебек үк), бодай һәм арпа чәчүлекләрендә чүп үләне булып йөргән. Соңыннан алардан аерылып, башка культураларның азык кыйммәтен үлчәү берәмлеге булып киткән.

Безнең киңлектә солы май башында чәчелә. Солы ярмасы аеруча файдалы. Ул — иң калорияле культура. Солы ярмасында 18 процент аксым, 60 процент углевод һәм 5 процент чамасы май бар. Шуның өстенә ул Е, А, К, В витаминнарына, микроэлементларга, ферментларга бай.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ''Мәүлүдова Л.Г.'', Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: югары уку йортлары өчен дәреслек. — Б. 401 

Төркем:Кыяклылар
Чабаксар култыгы

**Чабаксар култыгы** (, ) – ике буадан торучы Чабаксар шәһәренең мәдәни-күңел өлеше.

Култыгына Сугутка һәм Чебоксарка елгалар коялар. Култык аша җәяүлеләр күпере салынган.

Чабаксар култыгы янында түбәндәге объектлар урнашалар: Ана-Яклаучы һәйкәле, Кызыл мәйдан, Җырчылар аланы.

Култык чабаксарлыларның вакыт уздыру урыны буларак таныш.

## Тарих
Элек култык урынында шәһәрнең иске өлеше урнашкан; Чабаксар ГЭСны төзелү сәбәпле ул су астында калу зонасына эләккән.



## Шулай ук карагыз
* Кызыл мәйдан
* Ана-Яклаучы һәйкәле
## Карталар
* http://download.maps.vlasenko.net/smtm200/o-38-36.jpg 

## Тышкы сылтамалар
* Фотографии залива и окрестностей 
* Фотографии залива и окрестностей
* Фотографии залива на Чебоксарском сайте
* Кӳлмекре аттракцион лартма чӑрӑшсене каснӑ
* Колесо обо₽зения: на заливе вырубили голубые ели для установки нового аттракциона

Төркем:Чабаксар
Асаудыбаш (мәгънәләр)

*Асаудыбаш (Шаран районы) – Башкортстанның Шаран районында урнашкан торак пункт.
*Асаудыбаш (Яңавыл районы) – Башкортстанның Яңавыл районында урнашкан торак пункт.
Арпа

**Арпа** (Hordeum vulgare) – Кыяклылар гаиләлеге, Hordeum ыругыннан үләнчел үсемлек.

Бик борынгы авыл хуҗалыгы культурасы. Арпа орлыгы ярма, сыра һәм фураж өчен файдаланыла. Иртә өлгерүчән сабан һәм уҗым үсемлеге. Башакчыклары бер чәчәкле, алар башак күчәренең һәр буынында өчәрләп урнаша. Кылчыклары озын. Үзеннән серкәләнүче үсемлек. Арпа – бөртеклеләр арасында иң тиз өлгерә торган культура, шуңа күрә аны Ерак Көньякта һәм биек тауларда үстерергә мөмкин.

Арпаның ике төре: ике рәтле арпа (H. distichon) һәм гади (дүрт-рәтле) арпа (H. vulgare) игелә. Беренче төрнең һәр төркемендә уртанчы башакчык кына уңдырышлы, калганнары редукцияләшкән. Икенче төрнең барлык башакчыкларында да бөртекчеләр барлыкка килә.

Арпа бөртегеннән он, ярдырмаган һәм ярдырган арпа ярмасы ясыйлар, каһвә суррогаты әзерлиләр. Орлыгыннан сыра кайнатканда сосла алалар. Арпа шулай ук мөһим терлек азыгы. Озын кылчыклы арпа (H. jubatum) – декоратив үсемлек.

Арпа төрләренең һәркайсы, үз чиратында, башакның тыгызлыгы (кабыклы һәм ялангач бөртекле), башак төсе һ.б. билгеләре буенча җыелма төркемнәргә бүленә. Арпа әһәмиятле терлек азыгы, ашамлык һәм техник культура. Арпа югары азык сыйфатларына ия һәм концентрацияләнгән азык буларак киң кулланыла. Энергетик туклыклылыгы буенча арпа солыны уза. Арпа оны икмәк пешерү сәнәгатендә бодай һәм арыш онына өстәмә буларак кулланыла. Арпа бөртеге ярма ярдыруда киң кулланыла. Сыра кайнату сәнәгате өчен төп чимал чыганагы булып санала. Сыра кайнату өчен үстерелгән арпаның сыйфаты үстерү, җыйганнан соңгы эшкәртү һәм аннан соңгы саклау шартларына бәйле. Бөртекнең составы туфрак-климат һәм агротехник шартларга туры китереп үстерелгән аерым сортлардан алынырга һәм аерылып торырга тиеш. ТРда арпа төп ашлык-фураж культурасы буларак үстерелә, чәчүлек мәйданы 381,4 мең га тәшкил итә, гектарыннан 34,3 ц уңыш алына (2005). ТРда чәчәргә рөхсәт ителгән сортлар: «Московский 2» (1984), «Нутанс 778» (1988), «Эльф» (1997), «Рәхәт» (1998), «Раушан» (1988), «Нур» (2002). Корткычлары – швед һәм гессен чебеннәре, яшелкүз, чыбык личинка, кандала-ташбакалар; авырулары – тузанлы һәм каты кисәү гөмбәләре, сабак һәм арпа күгәреге, ончыл чык һ.б. ТРда нигездә сабан арпасы үстерелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Бахтеев Ф.Х. Ячмень. М., 1955;
* Трофимовская А.Я. Ячмень. Л., 1972;
* Неттевич Э.Д., Сергеев А.В., Лызлов Е.В. Зерновые фуражные культуры. М., 1980;
* Технология возделывания ярового ячменя. Казань, 2001;
* Руководство по апробации сортовых посевов. Казань, 2002.

## Чыганак
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Бөртеклеләр
Sarman (aerodrom)

}} | } | Räsäy}}
|-
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | Aeroport tibı:
|  colspan="2"                    | }
|- 
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | IСAO kodı: IATA kodı: 
|  colspan="2"  | ** } **  ** } **
|- 

|-
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | Diŋgez östennän bieklege:Koordinatlar:
|  colspan="2"  | }  
|- 

}}
|- 
 
}}
|-

}}
|-

|-
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | Waqıt zonası:
|  colspan="2"  | UTC }
|- 

|- 

|- class="hiddenStructure}"
|  valign="top" bgcolor="lightgrey" | 
|  colspan="2"  | 

|-
!colspan="3" style="text-align: center; background-color: #4682B4; color: white;" |
|-
!bgcolor="lightgrey" align=center|Sanı
!bgcolor="lightgrey" align=center|Zurlığı
!bgcolor="lightgrey" align=center|Tüşämäse
|- style="font-size:smaller; text-align:center"
! valign="top" style="text-align:center" width="100" | 16 / 34
| valign="top" | 1390х 40 m&nbsp;
| valign="top" | asfalt
|-

|}
**"Sarman" aerodromı** (hawa alanı) (рус. аэродром "Сарманово") ICAO=UWKR – 3-nçe klass grajdan aerodromı, 3-nçe, 4-nçe oçqıç klassları häm 2-nçe, 3-nçe, 4-nçe boralaq klassları öçen hawa alanı bulıp tora. 

## Oçıp menü-töşü yulları (VPP)
Aerodrom oçıp menü, oçıp töşü kursları **05/23**. Yaqtılığı – yuq. 


Yışlıq: vıyşka – 131&nbsp;MHz, "Tsementatsia", "kilü Begişevo" – 127.9 &nbsp;MHz. Yağulıq: yomış buyınça – 100L, TC-1. 

## Monı da qarağız
* Qazan Xalıqara Aeroportı
* Qazan-"Borisoglebskiy" hawa alanı
* Qazan-QVZ hawa alanı
* Qazan-"Qurqaçı" hawa alanı
* Begişevo Xalıqara Aeroportı
* "Bögelmä" aeroportı

## Tışqı sıltamalar
* Qazan-"Qurqaçı" hawa alanınnan Bolğar hawa alanına säyäxäte 

Төркем:Татарстан аэродромнары
Төркем:Сарман
Кизик бистәсе

**Кизик бистәсе** (, tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Кизик_бистәсе  Kizik bistäse]*, ) – 1687 елда Кизик Чиркәве янында килеп чыккан Казанның бистәсе. Казан ханлыгы чорында бу урын янында Алат юлы һәм Алат бистәсе булган.

## Тарих

Казан янындагы рус авылларында 17 гасырда бизгәк чире котырынган. "Тугыз изге җәфа" христиан риваяте буенча аларның мәет калдыклары (мощи) бизгәктән дәвалыйлар. Шуңа күрә бу урында 1687 елда Кизик Чиркавен һәм монастырен салына. Соңрак Кизик монастыре янында бистә килеп чыга.

Кизик монасыренең зиратында Лев Толстой бабае, Казан губернаторы (1815 -1820) И.А. Толстой, рус романтик-шагыйре Гавриил Каменев күмелгән.

## Бетерү
1920 елда Совет хакимияте Кизик монастырен юкка чыгара, монастырь 300 дисәтинә җире дәүләткә бирелә.

Кизик зираты урынында Декабристлар урамы, торак йортлары, Идел буе арбитраҗ хөкеме төзелгән.

## Алат һәм Кизик бистәләре бүген

Хәзер Алат һәм Кизик бистәләре Казанның Мәскәү районына керә. Урын тирәсендә Яшьлек метро станциясе бар.

Халык сайлавы буенча бу станциясена "Алат" исеме бирергә тиеш иде, ләкин Казан мэриясе халык пәрәвез сайлавының нәтиҗәләреннән баш тартып, "Яшьлек" исемен бирде.

## Шулай ук карагыз

* Алат бистәсе
* Кәҗә бистәсе
* Әмәт бистәсе
* Көлмәмәт бистәсе
* Җиләк бистәсе (Казан)
* Бишбалта бистәсе
* Иске татар бистәсе

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кизик бистәсе
* Топонимия современной Казани эпохи Казанского ханства 
* Мәрҗани Ш. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. Казан, 1989; Усманов М.А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. Казан, 1972.
* Идел Болгар иле
* Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2.
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.
* Татар иле 

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Төркем:Казан ханлыгы
Алат бистәсе

**Алат бистәсе** (tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Алат_бистәсе  Alat bistäse]*, русча Алацкая слобода) – Казан ханлыгы чорында Казан кирмәне һәм Алат авылы арасында барлыкка килгән бистә. Ханлык дәверендә дәүләт башкаласы – Казан шәһәренә төньяк юнәлештән **Алат юлы** барган. Бүген Алат юлы урынында Декабристлар урамы урнаша.

## Тарих
Казан ханлыгы дәверендә Алат юлының соңгы Казан алдындагы ноктасында Алат бистәсе булган. Шушы бистәдә сәяхәтчеләр атларны алыштырганнар. Шулай итеп "Ал ат" – ике сүздән исем килеп чыккан.

Казан ханлыгы буйсындырганнан соң Алат бистәсе янында руслар Кизик монастырен салганнар һәм Кизик бистәсе килеп чыккан. Ләкин Казан губернасы чорында Алат юлы (Алацкая дорога) исеме калган булган.

Совет заманында Алат юлына бүтән исемне – Декабристлар урамы – бирелгән.

## Алат һәм Кизик бистәләре бүген

Хәзер Алат һәм Кизик бистәләре Казанның Мәскәү районына керә. Алат бистәсе урынында Яшьлек метро станциясе бар.

Халык сайлавы буенча бу станциясена "Алат" исеме бирергә тиеш иде, ләкин Казан мэриясе халыкның пәрәвез сайлавының нәтиҗәләреннән баш тартып, "Яшьлек" исемен бирде. Шулай итеп борыңгы Казан ханлыгы исеме "Алат юлы" торгызылмаган калды.

## Шулай ук карагыз

* Казан ханлыгы
* Әмәт бистәсе
* Көлмәмәт бистәсе
* Кизик бистәсе
* Адмираллык бистәсе
* Иске татар бистәсе

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кизик бистәсе
* Топонимия современной Казани эпохи Казанского ханства 
* Мәрҗани Ш. Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар. Казан, 1989; Усманов М.А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. Казан, 1972.
* Идел Болгар иле
* Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2.
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.
* Татар иле 

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Төркем:Казан ханлыгы
Фәридә Мөхәммәтшина

**Фәридә Мөхәммәтшина** – татар рәссамы. 1959 елда Казан шәһәрендә туа. 1974–1978 елларда Казан сәнгать училищесының театр-декорация бүлегендә укый.

## Хезмәт юлы
* 1980–1985 елларда Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематография институтының (ЛГИТМиК) курчак театрлары кафедрасында белем ала. 
* 1985–1988 елларда Ленинград өлкә курчак театрында рәссам булып эшли. 
* 1988 елдан алып 1999 елга кадәр Ярославль театр институтында  укыта. 
* 1999 елдан Чаллы курчак театрына рәссам булып килә. 
* Выборг, Мурманск, Түбән Тагил, Барнавыл, Ярославль курчак театрлары белән дә хезмәттәшлек итә. 
* 2001 елдан Фәридә Мөхәммәтшина Түбән Кама Татар дәүләт драма театрының костюмнар буенча рәссамы.

## Чыганаклар
*Сәхнә журналы. Фәридә Мөхәммәтшина. 

Төркем:Русия рәссамнары
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Татар рәссамнары