open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мидхәт Әбделмәнов

**Мидхәт Әбделмәнов** (1942―2024) — шагыйрь, Башкортстанның Язучылар берлеге әгъзасы, композитор, Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе, күп җырлар авторы.

## Тәрҗемәи хәле
Авылдан чыгып китеп Сибай төзелеш училищесында төзүче һөнәрен ала. Урал аръягында, Чиләбедә, Троицкида, аннан соң Башкортстанның төрле районнарында йөзләрчә төзелештә эшли. Гади төзүчедән төзелеш мастеры, прораб, югары җитәкче вазыйфаларына кадәр күтәрелә.

Әдәбиятка булган мәхәббәте аны читтән торып Башкорт дәүләт университетының филология факультетында белем алуга да этәрә.

Беренче шигыре гәзиттә 1967 елда басыла. Күпләп шигырьләр һәм аларга көйләр язуга Мидхәт Әбделмәнов лаеклы ялга чыккач керешә. Хәзерге көндә талант иясенең берничә шигъри җыентыгы һәм җырларыннан торган альбомнары дөнья күргән. 

Мидхәт Әбделмәнов туган ягы Благовар районы Яңыш авылына төрлечә ярдәм итеп тора. Иң зур казанышы – туган авылында мәчет төзетеп куюы. Бу саваплы эштә аңа улы Рөстәм һәм авылдашлары ярдәм итә. Мидхәт әфәнде Аллаһ йортын әтисе Мәҗит ага һәм әнисе Газимә апа хөрмәтенә багышлап салдырган.

2024 елның 21 мартында Уфада вафат. Туган ягы ― Благовар районы Яңыш авылында җирләнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Уфадагы татар иҗатчысы юбилеен билгели 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Төзүчеләр
Николай Никифоров

**Николай Анатолий улы Никифоров** () — Татарстан һәм Россия сәясәтчесе, Татарстан мәгълүматлаштыру һәм элемтә министры (2010—2012), Россия элемтә министры (2012―2018). «Иннополисны үстерү» ҖЧҖ башлыгы (2018 елдан).

## Тәрҗемәи хәле
Николай Никифоров 1982 елда Казанда туган. 2004 елда Казан Дәүләт Университетының икътисад факультетын тәмамлаган.

2011 елның декабрендә Казан тикшеренү һәм технология университетында (КХТИ) «*Дәүләт электрон хезмәте күрсәтүдә мәгълүмат агымы белән инновация моделе нигезендә идарә итү (Татарстан мисалында)*» темасына икътисад фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган.

2005 елдан бирле Татарстан премьер-министрының мәгълүмат технологияләрендәге киңәшчесе булып эшли.

2006 елда Татарстанның мәгълүмат технологияләре үзәге җитәкчесе итеп билгеләнгән.

2010 елның апреленнән Татарстанның мәгълүматлаштыру һәм элемтә министрлыгын җитәкләгән.

2012 елның 21 маеннан — 2018 елның 18 маена кадәр — Россиянең элемтә министры, РФ санлы үсеш, элемтә һәм массакүләм коммуникацияләр министры .

## Отставкадан соң
Отставкадан соң (2018), «Иннополисны үстерү» ҖЧҖ (ООО «Развитие Иннополиса») һәм «Дигинавис» ҖЧҖ оештыра һәм җитәкли, Магнитогорск металлургия комбинатының Директорлар советы әгъзасы була.

## Гаилә хәле
Өйләнгән. Хатыны Ирина Шәрипова (1992 елда Үзбәкстанда туган), топ-модель.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Россия хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Россия Федерациясе субъектларның мәйдан буенча исемлеге

*Мәйдан буенча сортланган [[Россия Федерациясе субъектлары]] исемлеге.*									

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Данные Федеральной службы геодезии и картографии России по состоянию на 01.01.1986 г. 

Төркем:Россия Федерациясе субъектлары исемлекләре
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Россия Федерациясе субъектларның халык саны буенча исемлеге

Түбәндәге Россия Федерациясе субъектларының халык саны буенча исемлеге Викимәгълүматтагы бирелмәләр нигезендә автоматик килеш яңартыла бара.

																			
## Искәрмәләр

			
## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*
Төркем:Россия Федерациясе субъектлары исемлекләре
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Россия Федерациясенең икътисади районнары

Хәзерге заманда Россия Федерациясе **12 икътисади районга** бүленә:

## Икътисади районнарның исемлеге

* Аерым икътисади зона

## Үзәк икътисади район
300px|right

* 	Брянск өлкәсе
* 	Владимир өлкәсе
* 	Иваново өлкәсе
* 	Калуга өлкәсе
* 	Кострома өлкәсе
* 	Мәскәү
* 	Мәскәү өлкәсе
* 	Орёл өлкәсе
* 	Рязань өлкәсе
* 	Смоленск өлкәсе
* 	Тверь өлкәсе
* 	Тула өлкәсе
* 	Ярославль өлкәсе

## Үзәк-Черноземье икътисади районы
300px|right

* 	Белгород өлкәсе
* 	Воронеж өлкәсе
* 	Курск өлкәсе
* 	Липецк өлкәсе
* 	Тамбов өлкәсе

## Көнбатыш Себер икътисади районы
300px|right

* 	Байкал арты крае
* 	Бүрәтия Республикасы
* 	Иркутск өлкәсе
* 	Красноярск крае
* 	Тыва Республикасы
* 	Хакасия Республикасы

## Ерак Көнчыгыш икътисади районы
300px|right

* 	Амур өлкәсе
* 	Диңгез буе крае
* 	Камчатка крае
* 	Магадан өлкәсе
* 	Саха (Якутия) Республикасы
* 	Сәхәлин өлкәсе
* 	Хабарау крае
* 	Чукотка автономияле округы
* 	Яһүд автономияле өлкәсе

## Төньяк икътисади район
300px|right

* 	Архангельск өлкәсе
* 	Вологда өлкәсе
* 	Карелия Республикасы
* 	Коми Республикасы
* 	Мурманск өлкәсе
* 	Ненец автономияле округы

## Төньяк Кавказ икътисади районы
300px|right

* 	Адыгея Республикасы
* 	Дагстан Республикасы
* 	Ингушетия Республикасы
* 	Кабарда-Балкария Республикасы
* 	Карачай-Чиркәс Республикасы
* 	Краснодар крае
* 	Ростов өлкәсе
* 	Ставрополь крае
* 	Төньяк Осетия — Алания Республикасы
* 	Чечен Республикасы

## Төньяк-Көнбатыш икътисади район
300px|right

* 	Ленинград өлкәсе
* 	Новгород өлкәсе
* 	Псков өлкәсе
* 	Санкт-Петербург

## Идел буе икътисади районы
300px|right

* 	Волгоград өлкәсе
* 	Әстерхан өлкәсе
* 	Калмыкия Республикасы
* 	Пенза өлкәсе
* 	Самар өлкәсе
* 	Сарытау өлкәсе
* 	Татарстан Республикасы
* 	Сембер өлкәсе

## Урал икътисади районы
300px|right

* 	Башкортстан Республикасы
* 	Корган өлкәсе
* 	Ырынбур өлкәсе
* 	Пермь крае
* 	Свердловск өлкәсе
* 	Удмурт Республикасы
* 	Чиләбе өлкәсе

## Идел-Нократ икътисади районы
300px|right

* 	Киров өлкәсе
* 	Мари Ил Республикасы
* 	Мордовия Республикасы
* 	Түбән Новгород өлкәсе
* 	Чуаш Республикасы

## Көнбатыш Себер икътисади районы
300px|right

* 	Алтай крае
* 	Алтай Республикасы
* 	Кемерово өлкәсе
* 	Новосибирск өлкәсе
* 	Омск өлкәсе
* 	Тум өлкәсе
* 	Төмән өлкәсе
* 	Хант-Манси — Югра автономияле округы
* 	Ямал-Ненец автономияле округы

## Калининград өлкәсе
300px|right

* 	Калининград өлкәсе

## Моны да карагыз
* Россия Федерациясенең федераль округлары
* ССРБ икътисади районнары

## Искәрмәләр


Төркем:Исемлекләр:Россия
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Eurovision җыр бәйгесе 2013

**«[[Eurovision җыр бәйгесе]] 2013»** (; ; ) — 58 нче Eurovision җыр бәйгесе. Ул 2013 елның маенда Швеция шәһәре Малмөдә  үтте. Бәйгене Швециядә үткәрү хокукына Евровидение 2012 бәйгесендә аның вәкиле Лорин китергән.

Моңа кадәр Eurovision җыр бәйгесе Швециядә инде 4 тапкыр үткәрелгән иде: 1975, 1985, 1992, 2000 елларда.

Бәйгенең ярымфиналлары 2013 елның 14 маенда һәм 16 маенда үтте. Финал 18 май көнне узган. Бәйге Мальмө шәһәренең Malmoe Arena аренасында үтте. Беренче урынны «Only Teardrops» җыры белән Дания җырчысы Эммили де Форест яулады, ул 281 балл җыйды.

left|250px|thumb|«Мальме Арена» сәхнәсе
Ярышта Татарстанда туган җырчы Динә Гарипова Россия вәкиле булып катнашты. 15 майда Динә финалга узды. Финалда җырчы 5 нче урынны алды (174 балл).

## Әзерләнү
2012 елның 8 июлендә бәйге Швециянең Мальме шәһәрендә үтәчәге игълан ителде. Үткәрү урыны булып «Мальме Арена» сайланды.

Бәйгене үткәрү «SVT» каналыннан 15 млн евро акча таләп итте, шәһәр хакимияте 3,1 млн евро тотты. Шулай ук бәйгенең эре иганәчеләре дә проектка зур акча бирделәр — швед-фин телефоннар ширкәте Telia Sonera, Schwarzkopf, Isa Dora һәм башкалар.

## Үткәрү
### Финал

## Нәтиҗәләр
Евровидение 2013 бәйгесендә Дания җырчысы Эммили де Форест «Only Teardrops» җыры белән җиңде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Лорин

**Лорин Зинәб Нора Тәлһәви** ()) яки **Лорин** (*Loreen*) — чыгышы белән Марокко бәрбәрләреннән булган швед җырчысы, Евровидение 2012 җыр бәйгесенең җиңүчесе.

Чыгышы белән Лорин Марокко бәрбәрләреннән. Стокһольмда ишле гаиләдә үсә, аның 9 эне-сеңлесе бар.

Беренче уңыш аңа 2004 елда килә, «Швеция йолдызы» бәйгесендә ул 4 нче урынны ала. 2005 елда «The Snake» исемле сингл яздыра, TV400 каналында алып баручы булып эшли башлый. 2011 елда Евровидениегә сайлап алу бәйгесендә катнаша, ләкин финалга үтә алмый.

2012 елда Лорин Melodifestivalen бәйгесенә кабат бара һәм аны җиңеп Швецияне Евровидениедә вәкиллек итү хокукын ала. «Евровидение 2012» бәйгесендә ул 372 балл белән җиңү яулый.

## Сингллар

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 
* Евровидение 2012: Швеция – беренче, "Буран әбиләре" – икенче
* Сайт про Лорин 

Төркем:Швед җырчылары
Төркем:Евровидение җиңүчеләре
Инза (шәһәр)

**Инза, Инзә** () — Сембер өлкәсендәге шәһәр, Инза районының административ үзәге.

Халык саны — 18 547 кеше (2010).

## География
Шәһәр Инза елгасыннан, Сембердән 197 километрга көнбатышка таба урнаша.

## Тарих
Инза 1897 елда станция янындагы посёлок буларак нигезләнә.

1905 елда Инзада такта яру заводы ачыла. 1913 елда Инза составына Катово һәм Троицкое авыллары кертеләләр.

1928 елдан — эшчеләр посёлогы, 1946 елдан — шәһәр.

## Халык

## Икътисад
Шәһәрдә Россияда иң эре диатомит комбинаты урнаша.
* Агач эшкәртү заводы;
* агач комбинаты;
* ит комбинаты;
һ.б.

## Югары уку йортлары
* Сембер Дәүләт университетының филиалы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://inza.ulo.ru/ 
* http://inzaulsu.ru/ 
* http://www.mojgorod.ru/uljanov_obl/inza/index.html

Төркем:Сембер өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Сембер өлкәсе район үзәкләре
Җиңү проспекты (Казан)

*[[Җиңү проспекты]] бите монда юнәлә. Бәлки, сез [[«Җиңү проспекты» метро станциясе|адаш метро станция]] турында мәкалә эзләгәнсездер.*

**Җиңү проспекты** () — Казанның Идел буе районы һәм Совет районы аша барган алты полосалы магистраль. 10 километрга сузылып, Казан юлларның иң озыннардан берсе булып тора.

Проспект үз исемен 1975 елда, Бөек Ватан сугышында җиңүнең 30нчы юбилеенә алган.

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнарыТөркем:Казанның Совет районы урамнары
2013 нче елгы Универсиаданың ярыш кырлары

Казан шәһәрендә узган 2013 нче елгы җәйге Универсиада ярышларын үткәрелү урыннары булган **спорт ареналарның исемлеге** күрсәтелгән. Тулаем 60 тан артык спорт объекты кулланылган.

Объектларның барлыгы диярлек шәһәр эчендә урнашкан. Шәһәр тышында (Югары Ослан районында) урнашкан бердәнбер объект — 2009нче елның сентябрь аенда Россия чемпионаты, ә 2010нче елның җәендә Аурупа чемпионаты уздырылган Стенд атуы комплексы.

Универсиада авылы 2010нче елда корылган, Универсиада уздырылуга кадәр һәм соңыннан студентлар кампусы, һәм Россия җәйге спорт төрләре буенча җыелма такымнарының әзерләнү үзәге буларак кулланыла.

## Универсиада ареналары

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның спорт корылмалары
Төркем:Исемлекләр
Мидхәт Әхмәтов

**Мидхәт Әхмәтов**, Мидхәт Заһит улы Әхмәтов (*[[12 гыйнвар]] [[1948 ел|1948]], [[Теләпән]] — [[21 июнь]] [[2012 ел|2012]], [[Югары Яркәй]]*) — Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре.

## Биографиясе
Мидхәт Заһит улы Әхмәтов 1948 елны Илеш районының Теләпән авылында дөньяга килгән.

1966 елны Уфаның №1 мәктәбен тәмамлый. Һөнәре буенча электрик. Эретеп ябыштыручы булып эшли, мәктәптә хезмәт (технология) дәресләре укыта. 2009 елда Югары Яркәй авылына кайтып төпләнә.

Һәвәскәр радио элемтәсе белән шөгыльләнә. Интернет сөючеләренә «Башкорт халкына ода» авторы буларак билгеле.

2012 елда Бөре шәһәре һәм районы прокуратурасы «Татар, уян!» интернет-сәхифәсенең басма гәзитен ябу карарын чыгарган иде. Сәбәбе — ул гәзиттә көн күргән «Башкорт халкына ода» әсәренең экстремист эчтәлекле дип табылуы. Аның авторы күп тапкыр сорау алуларны күтәрә алмый 21 июнь якты дөньядан китеп барды.

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Әнәс Җомагылов

**Әнәс Җомагылов** () — татар галиме, ТССРның атказанган уйлап табучысы, техник фәннәр докторы, профессор.

## Тормыш юлы
Әнәс Җомагылов Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы Олы Тархан авылында 1937 елның 26 июнендә туа. Әтисе - Хафиз Гыймади улы (1903-1983), әнисе - Әминә Насыйбулла кызы (1904-1965). Әнәс 1944 елда Олы Тархан 1нче номерлы урта мәктәбенә укырга бара. 1954 елда Казан шәһәренең 8 нче номерлы техник училищеда укый башлый. Аны тәмамлагач Актаныш МТСнда электротехник булып эшли башлый. 1957 елда Балтыйк флотына хәрби хезмәткә алына, элемтәче булып хезмәт итә. 1961-1966 елларда Казан авыл хуҗалыгы институтында укый һәм аны тәмамлагач Лаеш районы "Госкомсельхозтехника" бүлегендә яңа техника инженеры вазифасында эшли. 1967 елдан Казан авыл хуҗалыгы институтында ассистент, өлкән укытучы, доцент, кафедра мөдире булып эшли. 1999 елда профессор исеме ала. 1974 елда кандидатлык диссертациясе һәм 2003 елда докторлык диссертациясе яклый. 300 дән артык фәнни хезмәте, шул исәптән 84 уйлап табу ачышы бар. Фәнни хезмәтләре һәм уйлап табу ачышлары авыл хуҗалыгын механикалаштыру өлкәсенә карый.

## Фәнни хезмәтләре
* Русча-татарча техник терминнар сүзлеге / А. К. Юлдашев, Ә. З. Әфләтунов, Ә. Х. Җомагылов, Р. Г. Нуруллин. – Казан: Мәгариф, 2000. – 256 б. – Библиогр.: 256 б. (15 исем.). – 1000 д.
* Охрана труда в сельском хозяйстве: Русско-татарский словарь = Авыл хуҗалыгында хезмәт иминлеге: Русча-татарча сүзлек / [төз. А. Х. Зимагулов, Р. Г. Нуруллин, Ф. И. Габдрахманов, Н. Ф. Нигматуллин]. – Казан: Мәгариф, 2008. – 214 б. – Библиогр.: 256 б. (16 исем.). – 2000 д.
* Зимагулов А. Х., Нуруллин Р. Г., Зимагулов Т. А. Технические и технологические пути повышения эффективности и безопасности агрегатов на базе мобильных энергетических средств. – Казань: Казан. ун-т, 2012. – 278 с. – 150 экз.

## Чыганаклар
* Нуруллин Р.Г. Тургайлар сайраганда. — Казан: «Ихлас» нәшрияты, 2017. — 160 б. — 500 д. — ISBN 978-5-906701-94-7.

## Сылтамалар
* Татарның милли җанлы профессоры

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Уйлап табучылар
Ындыр

**Ындыр** — бөртеклеләрне саклау, киптерү, эшкәртү өчен крестьян хуҗалыкларында коймаланган җир. Ындырларда агачтан эшләнгән әвеннәр тора. Алар салам киптерү, иген тарттыру өчен кулланыла. Шулай ук, иген тарттыру өчен аерым корылмалар да корыла ала.

Зур ындырларда каравылчы, саклаучы булып — ындырчылар тора ала.

Сергач татарларында ындыр дип утарларны йөриләр.

Балкарларда ындыр дип ишегалдында торучы үгезләр ярдәмендә иген тарттыру корылмасын әйтәләр.

## Искәрмәләр

## Атамаларда
* Югары Ындырчы
* Рус Ындырчысы

## Сылтамалар
* Статья «Гумно» в Большой советской энциклопедии 
* Статья «Гуменник» в словаре Даля
* О гумнах на Новгородчине.

Төркем:Авыл хуҗалыгы корылмалары
Җимлек

thumb|right|Кошлар җимлеге

**Җимлек** — хайваннар һәм кошларны ашату өчен уйлап чыгарылган җайланма. Иң гади җимлек булып җимгә җитергә кирәкле тишекле ныклап куелган сыйдырыш тора.

Кошлар җимлеге гадәттә ныклап агачка беркетелә, эленә. Җилдән, явым-төшемнән сакланмалар белән ясалып та куела ала.

## Сылтамалар
* Кормушка для птиц своими руками

## Моны да карагыз
* Тигәнә
* Сыерчык оясы

Төркем:Кошлар
Төркем:Корылмалар
Эләңгәч

**Эләңгәч** (< фин-угыр., тау ягы сөйләшләрендә) —  он, ашлык, яшелчә саклана торган кузгалмасыз агач савыт. Гадәттә келәтләрдә, ындырларда куела.

Элеваторларда эләңгәчләрнең биеклеге 40 метрдан артмый һәм ешрак игенне чәчеп киптерүдә кулланыла.

Төркем:Авыл хуҗалыгы корылмалары
Салават (шәһәр)

**Салава́т** () – Башкортстан республикасындагы шәһәр. Башкортстанның мөһим сәнәгать үзәге.

2000 елларда . 2018 елда ― . 2024 елның 1 гыйнварына ― .
## География
Салават Башкортстанның көньягында, Агыйделнең сул як ярында урнашкан. Агыйдел буенда 5,5 км арага сузылган. Уфага кадәр 178 км юл. Шәһәр эчендә Уфа – Ырынбур сызыгындагы тимер юл станциясе, автовокзал урнашкан. Ишембай һәм Стәрлетамак белән көчле агломерация тәшкил итәләр.

## Тарихи мәгълүмат
Салават шәһәре урынында **Аллагуат** дигән зур татар авылы һәм аның «филиал»лары булган: Кече Аллагуат, Әртил Көч (яки Күч), Кудакай, Ирек, Кызыл авыл, Карлыкүл, Юрматы, Куҗак һ.б. (барлыгы 17 авыл). 1917 елны Аллагуат волость үзәге була. Аңарда 2824 кеше яши, милләтләре буенча 97% татарлар.

1948 елны бу урынны СССР Министрлар шурасы булачак 18№ Химзавод өчен сайлый. «*Новостройка*» атлы төзүчеләр бистәсе пәйда була. Аллагуват заводның санитар зонасына кертелгән, шунлыктан анда яшәүчеләрне хуҗалыкларын ташларга мәҗбүр итеп, бистәгә куалар. Тиз генә шул урынга сәяси матдәләр буенча хөкем ителгәннәрне һәм Алмания, Италия, Румыния, Маҗарстан гаскәрләре әсирләрен китереп ташлыйлар. Барлык тоткыннар саны 25 меңгә җитә. Әсирләргә мәхкәмә һәрберсен 25-әр елга иректән мәхрүм иткән. Аларны 1955 елны Хрущев һәм Аденауэр имзалаган яшерен килешү генә коткарган. Шул ук елны һәммә әсирләр ватанына кайта.

1949 елны ул Ишембайга буйсынулы штп була, 1954 елны мөстәкыйль шәһәр итеп таныла.

Әлеге көнгә Стәрлетамак сәнәгать буыны чикләрендә Ишембай, Салават, Стәрлетамак шәһәрләре барлыкка килгән. Монда өлкә-ара бәйләнешле зур күләмле, куәтле нефтегаз комплексы эшләп килә. Шәһәрләр уртак инженер инфраструктурасы белән бәйләнгән. Бу инфрастуктурага транспорт юл челтәре, су селтәре һәм су киртәләре, шулай ук Ишембайдан Стәрлетамакка таш тоз ташучы, ә аннары эшкәртү өчен Салаватка нефть йөртүче, продуктларны җиткерүче челтәрләр керә. 
Калалар арасында, бигрәк тә Салават белән Ишембай арасында, мәдәният, торак, эш һәм миграция бәйләнешләре ныклы үсеш алган.

Әле дә шәһәрдә 4 төзәтү колониясе исәпләнә. 
## Халык

## Мәдәният
Салават дәүләт башкорт театры 1936 елда төзелгән. Ул вакытта ул «Авыргазы татар колхоз-совхоз театры» дип аталган иде. 
## Матбугат
Салават шәһәрендә 2006 елда «Таң йолдызы» дип исемләнгән татар газетасы чыга башлаган иде. Соңрак исеме «Салават таңнары» дип үзгәртелде һәм ул рәсми теркәлү үтеп эшли башлады. 
## Танылган шәхесләр
* Мөхәммәт-Хәнәфия Батыршин, Аллагуат (1833-1912) — Ташкәнт шәһәренең беренче шәһәр табибы.
* Хәсән Әхтәмов — Советлар Берлеге каһарманы.
* Эмиль Сәйфетдинов — спидвейчы.
* Ольга Вайсбеккер — балалайкачы. ТР халык артисты (2018).

## Фотогалерея
 
Файл: Gubkina str 7 salavat.jpg | Губкин ур.
Файл: Oktiabr cinema salavat.jpg |"Октябрь" кинотеатры 
Файл: Musik.jpg |Музыкаль училище
Файл: Salavat bilding.jpg | Желанный 
Файл: DK Neftehimik salavat.JPG | Нефтехимиклар мәдәният сарае

Файл: 1 mai street 12 salavat.JPG | Первомай ур.
Файл: Bhmelnitskogo street 4 Salavat.jpg | Богдан Хмельницкий ур.


## Искәрмәләр

## Чыганак
•	Салават төзелеше тарихы 

Төркем:Башкортстан шәһәрләре
Төркем:Салават
Һамбург

**Ирекле Ганза Һамбург шәһәре** () — Алмания Федератив Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр һәм бер вакытта Алманиянең 16 Федераль җирләрнең берсе - төбәк, тарихи Шәһәр-дәүләт.

Халык саны буенча Алманиядә икенче, Европа Берлегендә җиденче урын алып тора. 2014 елда шәһәрдә 1 803 752 кеше яшәгән
.
## География
Һамбург Эльба елгасының тамагынд, Төньяк диңгезенә койган урынында урнашкан, иң зур Европа портларыннан исәпләнә.
## Тарих
808 елда император Бөек Карл *Hammarburg* кальгасы төзи. Иске саксонча елга буенда урнашкан кала дигәнне аңлата.

Урта гасырларда Һамбург Ганза сәүдә берләшмәсенә кергән.

## Танылган шәхесләр
Һамбургта бөек композиторлар Георг Гендель һәм Густав Малер иҗат иткәннәр. Әле биредә мәшһүр музыкачы Дитер Болен яшәп ята.

Һамбургта 17 гасырда фосфор ясаган экспериментатор Хенниг Бранд яшәгән

## Кызыклы фактлар
Һамбург Европа шәһәрләре арасында күперләр саны буенча беренчелекне алып тора. Аларның төгәл саны да билгесез (2300 белән 2500 арасында, Венециядә 400 генә).

Һамбургның иң зур районы — Альтона исемле. Һамбург «ирекле шәһәр» буларак мөстәкыйль тормыш алып барганда, Альтона Дания падишаһлары биләмәсендә кала.

Һамбургта «Ак Тайсон» — Руслан Чагаев күнекмәләр ясый.

## Галерея

Файл:HH Rathaus pano1.jpg|Үзәк Ратуша
Файл:Hamburg.Oberlandesgericht.wmt.jpg|Ланд Югары мәхкәмәсе
Файл:Altona1000251.JPG|Альтон Ратушасы
Файл:Hamburg.Schauspielhaus.wmt.jpg|Алман милли театры
Файл:Hamburg Musikhalle 01 KMJ.jpg|Мүзикхолл 
Файл:Hamburg-Bismarck-Denkmal-frontal.jpg|Бисмаркка һәйкәл
Файл:Hamburg.St.Katharinen.wmt.jpg|«Изге» Екатерина чиркәве
Файл:StGertrud Uhlenhorst Hamburg.jpg|«Изге» Гертруда чиркәве
Файл:Mess-Turm.jpg|Һамбург телевизион манарасы


Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Себер татар теле

**Себер татар теле** (*татар теленең  көнчыгыш диалекты*, *себертатар теле*) — себер татарларының туган теле. Күпчелек галимнәр тарафыннан татар теленең көнчыгыш диалекты яки көнчыгыш өч диалектлары төркеме дип санала, кайбер авторлар аерым тел итеп күрсәтергә тырыша.

Татар теленең Себердә таралган бу диалектлары, татар һәм башкорт телләре белән бергә үзара бик якын булган төрки телләрнең бер төркемен тәшкил итәләр. Шул ук вакытта татар теле югалу куркынычы булмаган телләр арасына керсә, башкорт теле дә чагыштырмача стабиль тел булып санала, әмма аңа да карамастан хәвефле булып тора, әмма Идел буе татар теле белән тыгыз бәйле төрки себер татар теле куркыныч астында, бу аның авыл җирлегендә яшәүчеләр арасында гына таралуы белән бәйле.

## Кайбер үзенчәлекләре

*ц-лаштыру: пыцак, бырцак;
*[б], [д], [з] тартык авазларының саңгырау парларына алмашынуы: Пыел урашай полса ярар ите.
* гарәп-фарсы алынмаларында "җ"ның "ч"га алышуы (чан < җан).

## Диалектлары

* **[[Тубыл-иртеш диалекты|Тубыл-иртеш]]:**
** төмән сөйләше — Төмән;
** тубыл сөйләше — Тубыл, Вагай, Яркәү районнары; 
*** көнчыгыш тубыл ассөйләше (тугыз-уват)  — Вагай;
** саз сөйләше — Тубыл, Уват районнары ;
** тәвриз (курдак, куртак) сөйләше — Омск өлкәсенең Тәвриз, Усть-Ишим, Знаменское районнары;
** тара сөйләше — Омск өлкәсенең Тара, Большеречье, Колосовка районнары.
* **[[Бараба диалекты|Бараба]]** — Новосибирск өлкәсенең Бараба, Куйбышев, Кыштау, Венгерово, Уба, Чан районнары.
* **[[Том диалекты|Том]]:**
** әүште-чат сөйләше — Томск өлкәсенең Томск районы ;
** калмак сөйләше — Кемерово өлкәсенең Юрга районы;
** ор ассөйләше — Новосибирск өлкәсенең Колыван районы .

## Шулай ук карагыз
* Мишәр диалекты
* Казан диалекты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ЮНЕСКО Интерактивный Атлас языков мира, находящихся под угрозой исчезновения. Электронная версия: Siberian Tatar.
* Cтефанова Р. Т., Тюменский юридический институтLanguage and Literature № 12
* Словарь диалектов сибирских татар 
* Алишина Как нам сохранить язык сибирских татар?
* Диалектная ономастическая и апеллятивная лексика в основах фамилий сибирских татар
* С. М. Исхакова, Б. Ф. Валеев Проблемы возрождения национального языка сибирских татар 
* Н. З. Гаджиева К вопросу о классификации тюркских языков и диалектов 
* Н. З. Гаджиева Тюркские языки (Лингвистический энциклопедический словарь. — М., 1990 
* Смирнова Е. Ю. (Омск) Магия в традиционном мировоззрении: по материалам традиционной одежды сибирских татар
* Валеев Б. Ф. Об этнической принадлежности сибирских татар
* Сагидуллин М. А. Словарь тугумных наименований (генонимов) сибирских татар
* Сагидуллин М. А. Семантико-грамматические параллели крымскотатарского и сибирскотатарскиого языков
* 

Төркем:Себер татар теле
Төркем:Себер татарлары
Төркем:Россия телләре
Төркем:Төрки телләр
Өй

**Өй** - тору яки качу, саклану өчен кулланылган урын, корылма. Корылма дип алганда - бу кеше яки гаилә яши һәм үз милкен саклый алган урын. Күпчелек бүгенге өйләр санитар (юыну, бәдрәф), аш, кунак, йокы бүлмәләренә ия. Хайваннарның өйләрен оя дип йөриләр. Өй дип, шулай ук, кешегә якын, анда үскән, үзен иркен, уңайлы тоткан географик урыннарны да атап була. 

Өйсез халыкларны - күчмә халыклар дип йөриләр.

## Моны да карагыз
* Йорт
* Ызба
* Тирмә
* Оя

## Искәрмәләр

Төркем:Торак
Йорт

** Йорт** - кешеләр, хайваннар яши алырдай, оешмалар һ.б. урнашкан корылма, урын, шулай ук, туган ил, ватан формасында да кулланыла. Йортлар дип күчмә халыкларның тирмәсен дә, бик биек итеп төзелгән күктерәүләрне дә атап була.

Кешеләр яши торган йортларны шулай ук **төтен** дип тә әйтәләр. Бер йортта яшәүче кешеләрне, гадәттә, гаилә диләр. Ә бу йорттагы җәмгыять - хуҗалык була.

Йорт сүзе, кайчандыр, туган ил, дәүләт мәгънәсендә йөргән, мәсәлән, Себер йорт, Идел йорт, Нугай йорт һ.б.

### Милли йортлар

## Моны да карагыз
* Өй
* Фатир
* Бина

## Тышкы сылтамалар

* Жилище в БСЭ
* Самые удивительные дома мира 
* Комфортное и безопасное строительство, системы Умный дом 
* Необычные дома. Нестандартная архитектура 
* Строим дом из дерева

Төркем:Торак
Сәндерә

thumb|240px|<center>Агач башындагы сәндерә
**Сәндерә** —  җир өстеннән биек итеп ясалган йоклау, тору һәм әйберләр саклау өчен эшләнгән махсус урын, башлыча бер яки берничә агач башында яки йорт эчендә  мичкә беркетелеп эшләнә. Ял итү, эш урыны һәм вакытлыча яшәү урыны итеп файдаланыла.

Агач башында эшләнгән сәндерә өчен урман кисү таләп ителми, шуңа күрә алар экологик төзелеш өлгесе булып торалар. Кайсы бер тропик районнарда, җирдәге хәвефлектән саклану өчен, сәндерәне агас ботакларында яки җиргә кагылган свайларда эшлиләр.

Агач башында эшләнгән йортлар Көньяк Америкада, Африкада, Азияда киң кулланыла.

Төркем:Торак
Ватан

**Ватан** яки **туган ил** (tat.lat. **watan**, **tuğan il**) — кешеләрнең яки халыкларның туып үскән яки ата-аналары торган иле, тагын да кешелеклелекнең ватанпәрвәрлеген чагылдыручы сыйфаты.

## Искәрмәләр

Төркем:Җәмгыять
Алатыр

**Алатыр** (, , ) — 1552 елда нигезләнгән Чуашиядә урнашкан шәһәр, Алатыр районының административ үзәге.

Халык саны — 41 552 кеше (2010).

## География
200px|thumb|left|Алатырдагы XX гасыр йорты
Шәһәр Сыры сул ярында, Сырыга Алатыр елгасы кушылу урыны янында урнашкан. Шәһәрнең территориясе 41,7 км².

## Тарих
200px|thumb|left|Иоанн Предтечи чиркәве (1703)
200px|thumb|left|XIX гасырда салынган йорт
Алатыр 1552 елда телгә алына. Ләкин аңа кадәр дә нигезләнүе ихтимал. Россия Империясендә Алатыр чуаш һәм мордва халыкларының милли аң үзәкләренең берсе булып торган. Чуаш үзаңы барлыкка килгән Сембер каласының форпосты дип тә әйтеп була.

1925 елның 20 июлендә Сембер губернасы составыннан Чуаш АССР составына күчерелгән.

## Халык

Милли состав: чуашлар — 2,9%, руслар — 85,1%, мордва — 8,5%.

## Икътисад
Кайчандыр Алатыр Чуашиянең иң алдынгы сәнәгать үзәкләренең берсе булса, Советлар Союзы таркалганнан соң икътисады какшый, тик соңыннан үз сәнәгатен кире торгыза алмый.

## Югары уку йортлары
* И.Н. Ульянов исемле Чуаш дәүләт университетының филиалы
## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Алатыр өязе

## Сылтамалар
* Администрация г. Алатырь
* Информационно-справочный портал города Алатырь 
* Алатырь в энциклопедии «Мой город»
* Фотоальбом г. Алатырь
* Фотографии Алатыря
* Редкие фотографии Алатыря и алатырцев 50-х--80-х гг. XX в. 
* Герб и флаг г. Алатырь

Төркем:Чуашстан район үзәкләре
Төркем:Чуашстан шәһәрләре
Төркем:Алатыр районы
Андрей Кошкин

**Андрей Евдоким улы Кошкин** () — 106нчы аерым күзәтчелек ротасы (Дала фронтының 37 армиясенең 110нчы гвардия-укчы дивизиясе) күзәтүчесе, кече сержант. Бүгенге ТР Кайбыч районына керүче Зур Подберезье авылында крестьян гаиләсендә туа. Авыл мәктәбен бетергәч тә колхозда эшли. Аннары Волжск каласына күченә. 

1941 елның июнендә Кызыл Армиягә чакырыла. Сугышта 1942 елның августыннан катнаша. Днепрдан сул як Украинаны азат иткәндә батырлыгын күрсәтә. 1943 елның 5нче сентябрендә Кошкин күзәтчелек төркеме каршы якның тылына үтә һәм сугыш кораллары складын, 15 гилерчыны юк итә. Кире кайтканда 3 фашистны үтереп, 5есен әсир итә. 

1943 елның 29 сентябрендә Кошкин төркеме Днепр елгасын үтәләр. Күзәтүчеләр дошманның сак утларын, штабтан документларын кулга алалар.

1943 елның 5 октябрендә Кошкин җитәкчелегендәге разведчиклар төркеме Украинаның Кировоград өлкәсенең Онуфриевск районы Куцеволовка авылы янында дошманның ягулык, тагын сугыш припаслары складларын юк итәләр. 

1943 елның 8-9 октябрендә Кошкин беренчеләрдән булып дошманга һөҗүм ясап пулеметларын вата. Бу сыгышта кул көрәшендә 3 гитлерчыны юк итә.

1944 елның 22 февралендә СССРның Югары Советы Президиумы указы нәтиҗәсендә Кошкин Андрей Евдоким улына Советлар Союзы Герое исеме, Ленин ордены, "Золотая Звезда" (№ 2495) медале бирелә. 1943 елның 26 октябрендә Красное Знамя медален ала. 

Сугыштан соң Волжск каласында яши. Марбумкомбинатта эшли. 1958 елның 30 гыйнварында үлә. 

Волжск каласында аның бюсты куелган, комбинат каршында портреты эленгән, шунда ук аның исемендәге урам, ә туган авылында мәктәп аның исеме йөртә.

## Чыганаклар
* Андрей Евдоким улы Кошкин.

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Кайбыч районы Советлар Берлеге Каһарманнары
Күлиш

**Күлиш, Өч Нарат** (рус. *Кулиш*) - Иркутск өлкәсенең Чуна районындагы татар авылы.

## Тарихы
Столыпин аграр реформасы барышында Уфа губернасының төньягыннан күченеп килгән татарлар тарафыннан 1912 елда нигезләнгән.

Октябрь инкыйлабына кадәр Иркутск губернасының Нижнеудинск өязенә караган.

## Халкы
2012 елның 1 гыйнварына авылда 182 кеше тора.

## Мәгариф
Авылда 40 укучылы мәктәп, татар күченүчеләренә багышланган музей эшләп килә.

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Савхуз ур. ()
*Яңа ур. ()
*Яшьләр ур. ()
## Моны да карагыз
* Черемшанка
* Тәрия

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кулиш на карте
* Кулиш (деревня). Почтовый индекс и ОКАТО
* Чунский район

Төркем:Иркутск өлкәсе татар авыллары
Тәрия

**Тәрия** - Иркутск өлкәсенең Чуна районындагы татар авылы.

Авыл Кулиш авылыннан 3 чакрымда урнашкан. Ике авылга бер мәктәп исәпләнә.

## Тарихы
Столыпин аграр реформасы барышында Уфа губернасының төньягыннан күченеп килгән татарлар тарафыннан 1912 елда (яки 1909 елда) нигезләнгән.

Октябрь инкыйлабына кадәр Иркутск губернасының Нижнеудинск өязенә караган.

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Тәрия ур. ()
## Моны да карагыз
* Кулиш
* Черемшанка

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Бобкова Г.И. "Татарские общины Иркутской губернии конца 19-начала 20 вв." 
* Чунский район

Төркем:Иркутск өлкәсе татар авыллары
Бүгенгәчә

**Бүгенгә кадәр** (**БК**) яки **бүгенгәчә** еллар -  археология, геология һәм башка фәнни дисциплиналарда үткән вакыйгаларның кайчан урын алганын билгеләү өчен кулланылган вакыт шкаласы. "Бүген" диелгән вакыт үзгәрә баруы сәбәпле, радиоуглерод датировкасы 1950нчеләрдә ачылуын истә тотып, стандарт практика шкаласының башлангычы буларак 1950нче елның беренче гыйнварын кабул итәләр.
## Шулай ук карагыз
* Безнең эрага кадәр

## Искәрмәләр

## Чыганак

:en:Before Present
Популяция тыгымы

**Популяция тыгымы** (яки **генетик тыгымы**) - популяция яки биологик төрнең зур өлешенең юк ителүе яки башка вәзгыять нәтиҗәсендә үрчү мөмкинлеген югалту белән бәйле эволюцион вакыйга.

## Үрнәкләр
### Кешеләр

Эволюцион биологы Ричард Даукинс (2004) бар кешеләрнең дә анасыннан тапшырылган митохондриядагы ДНК һәм атасыннан тапшырылган Y хромосомадагы ДНК төзелешләре 140 000 һәм 60 000 ел элек бердәм булулары турында фаразларын тәкъдим итә. Ягъни, бүген яшәгән барлык кешеләрнең бердәм борынгы анасы булган хатын (Митохондриаль Һава) 140 000 ел элек яшәгән, бердәм борыңгы бабасы булган ир (Y-хромосомалы Адәм) 60 000 белән 90 000 ел элек яшәгән.
Бүгенгә билгеле фәнни мәгълүмат бу саннарның дөрес булмавына ишарәли. 2009нче елгы фаразлар буенча, Митохондриаль Һава 200 000 ел тирәсе, Y-хромосомалы Адәм исә 140 000 ел тирәсе элек яшәгән диелә.

Тоба һәлакәте теориясе буенча, якынча 70 000 ел элек урын алган Индонезияның Тоба супер-янартавының атылуы зур дәрәҗәдәге табигый мохитның үзгәрүенә китерә. Аның нәтиҗәсендә кеше популяциясе бәлкем 15 000 индивидка кадәр төшереп кеше популяциясендә тыгым туа. Теория тиз урын алган климат үзгәрүе турындагы геологик мәгълүмат һәм экстраполяция кешеләрнең кайбер геннарның төзелеше бу заман тирәсендә бердәм булуын (мәсәлән митохондриядагы ДНК, Y-хромосома һәм башка кайбер төш геннары)) һәм кешеләрнең чагыштырмача түбән генетик аерылмасы булуына нигезләнә.

### Башка хайваннар

### Үсемлекләр

## Эволюция теориясендә

## Яшәүне дәвам итү өчен минималь популяция саны

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

* Gilpin, M.E., & Soulé, M.E. (1986). Minimum viable populations: The processes of species extinctions. In M. Soulé (Ed.). Conservation biology: The science of scarcity and diversity, pp.&nbsp;13–34. Sunderland Mass: Sinauer Associates.
* Luenser, K., J. Fickel1, A. Lehnen, S. Speck and A. Ludwig. 2005. Low level of genetic variability in European bisons (*Bison bonasus*) from the Bialowieza National Park in Poland. European Journal of Wildlife Research 51 (2): 84-87.
* Soulé, M. (Ed.). (1987). Viable populations for conservation. Cambridge: Cambridge Univ. Press.

## Сылтамалар

*ScienceDaily: Big Bang Theory Of Human Evolution?
*Northern Elephant Seal History 
* 

Төркем:Кеше эволюциясе
Төркем:Демография
Йосыф

* Йосыф — Башкортстанның Кыйгы районында урнашкан авыл.
* Йосыф — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан авыл.
Тоба (күл)

**Тоба күле** () -  Индонезияның Суматра утравының төньяк өлешенең уртасында урнашкан күл  күл һәм супер-янартау. Координаталары: . Күл озынлыгы - 100 километр, киңлеге - 30 километр. белән  нокталары арасында сузыла. Индонезияның иң эре күле һәм дөньяның иң эре янартау күле булуы мәгълүм.

## Геология

## Атылу

Янартау шартлавы нәтиҗәсендә Көньяк Азияны якынча 15 см көл юрганы каплаган; үзәк Һиндстанның бер җирлегендә бүгенге көндә сакланган көл юрганы тирәнлеге 6 м, Малайзиянең кайбер урыннарында 9 м. Моннан тыш, вакыйга нәтиҗәсендә атмосферага әчелек яңгырына китергән 10 000 миллион тонна күкерт әчелеге  яки 6 000 миллион тонна күкерт диоксиды эләккән.

### Соңгы арадагы активлык

2010 елның 26 октябрендә Индонезияның Пагай-селатан утравыннан 36 км көньяк-көнбатышта 3 м биеклектә 7,7 балл дәрәҗәсендә цунами тудырган җир тетрәве була.

2012 елның 10 гыйнварында регионда 7,3 баллы җир тетрәү урын алды.

### Атылу мөмкинлеге
GRACE иярчене күрсәткәнчә, Суматра утравы тирәсендәге 2004 елгы җир тетрәве Җир шарының формасын үзгәрткән. Якын тирәдә булган җир тетрәүләре бу колоссаль климат-үзгәртүче магма активлыгын башлатуы мөмкин.

## Кешеләрe

## Флора һәм фауна

### Күренеш

## Галерея

File:Toba Lake Parapat Arrival.JPG |Парапаттан Тоба күле күренеше
File:Lake Toba Driver Ambarita.JPG |Амбаритадан Тоба күле күренеше
File:Toba Lake Villages Samosir.JPG |Самосир Тоба күле авыллары
File:Parapat-harbor 09N9196.jpg|Парапат лиманы
File:Batak-village 09N9400-01.jpg|Батак авылы
File:Simanindo 09N9454-55.jpg|Күлнең Симаниндодан күренеше


## Шулай ук карагыз
* Индонезия күлләре исемлеге
* Индонезия янартаулары исемлеге

## Искәрмәләр

## Өстәмә әдәбият
* 
* 
* 

## Сылтамалар
* Toba, Sumatra, Indonesia – Volcano.umd.edu  Accessed 11 December 2005 
* Stanley H. Ambrose, ''Volcanic Winter, and Differentiation of Modern Humans'' Accessed 11 December 2005
* Joel Achenbach, ''Who Knew'', National Geographic  Accessed 11 December 2005
* George Weber, ''Toba Volcano'' 
* (Lake Toba Ecosystem Management Plan) From laketoba.org  
* 

Төркем:Батак
Төркем:Кратер күлләре
Төркем:Субдукция янартаулары
Төркем:Суперянартаулар
Төркем:Индонезия күлләре

Төркем:Күлләр
Татарстан халыклары Ассамблеясе

**Татарстан халыклары Ассамблеясе, ТХА** () — Татарстан җөмһүрияте җирлегендә яшәүче этник төркемнәрнең вәкиле булган региональ җәмгыяви оешма. Үз милли-мәдәни ихтыяҗларын канәгатьләндерү һәм туган мәсьәләләрне күмәкләп чишүдән тыш, региональ хөкүмәт органнарына милли-мәдәни сәясәте нәтиҗәләре турында кире бәйләнеш платформасы буларак эшли.

## Тарих

## Структурасы
* Конференция
* ТХА Шурасы
* ТХА Шурасы рәисе
* Президиум
* Идарә комитеты
* Татарстан халыклары дуслыгы йорты

### Әгъзалар
ТХА Уставны 37 милли-мәдәни оешма имзалаган: 
# әзербайҗаннар
# алманнар
# әрмәннәр
# ассирийлылар
# әфганнар
# башкортлар
# беларуслар
# болгарлар
# вьетнамлар
# гарәпләр
# греклар
# грузиннар
# Дагестан халыклары
# ингушлар
# казахлар
# керәшеннәр
# корейлар
# кыргызлар
# лезгиннар
# чирмешләр
# месхет төрекләре
# мордвалар
# осетиннар
# руслар
# Сурия халыклары җәмгыяте
# славяннар
# таҗиклар
# татарлар
# төрекләр
# төрекмәннәр
# удмуртлар
# украиннар
# үзбәкләр
# Һинд үзәге
# чеченнар
# чуашлар
# яһүдләр

### ТХА Шурасы

### ТХА Шурасы рәисе

### [[Президиум]]
### [[Идарә комитеты]]
### Татарстан халыклары дуслыгы йорты
Халыклар дуслыгы йорты ТХА әгъзалары булган милли-мәдәни оешмаларга Татарстан Җөмһүрияте халыклары мәдәниятләрен яңарышы, саклавы һәм үстерү эшләрендә ярдәм итү максаты белән 1999 елның 26 май көне ачылган иде. 

### "НАШ ДОМ - ТАТАРСТАН" журналы
Баш мөһәррир - Наталья Вяткина.

## Күпмилләтле якшәмбе мәктәбе
1992нче елда шәхси инициативасы буенча ачылган күпмилләтле якшәмбе мәктәбе (башта яһүд, чуаш, әрмән, украин һәм мари бүлекләре генә эшли иде) әлегә ТХА патронажы астында эшләвен дәвам итә.

## Галерея

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Татарстан халыклары дуслыгы йорты. Рәсми сайт 

Төркем:Татарстан
Белорет

**Белорет** – Башкортстан республикасындагы моношәһәр. Башкортстанның мөһим сәнәгать үзәге.

Белорет районы территориясендә Башкортстанның иң зур түбәләре: Ямантау (1640 м) белән Ирәмәл (1582 м) урнашкан.

## Тарихи мәгълүмат
1762 елда Агыйдел елгасы буенда беренче корыч эретү заводы пәйда булган. 1774 елны заводны Пугачев отрядлары көлен күккә очыра. Еллар үтү белән ул Белорет шәһәренә әйләнгән. 2001 елдан завод «Мечел» компаниясенә карый. 2012 елда биредә 6 мең кеше эшли. 1977 елны КПСС ҮК карары белән 40 км читтә урманлы тайга эчендә яшерен хәрби база төзелә башлый. Серлелекне саклау өчен ул металлурглар шәһәре Белоретка буйсына. 1995 елны «Белорет-15» һәм «Белорет-16» бистәләре шәһәрдән чыгарыла һәм «Межгорье» исеме белән аерым шәһәр булып санала башлый. Бүгенгә кадәр базаның нинди максатларга хезмәт итүе билгесез булып кала. Анда яшәүчеләр Ерак Төньякта яшәүчеләргә тигезләнгәннәр.

Шәһәрдә халыкара икътисад һәм хокук институты, Магнитогорски техник университеты филиаллары, медицина, металлург, педагогия колледжлары, 25нче, 21нче санлы лицей, Янбай Хамматов исемендәге башкорт гимназия эшли.

«Белорецкий рабочий», «Металлург», «Урал» газеталары рус һәм башкорт телләрендә чыга. «Белорет ТВ-6» телекомпаниясе эфирга чыга.

Белорет районында һәм шәһәрендә зур күпчелек халкын руслар белән башкортлар алып тора. Сигез меңнән артык татар яши. Районда һәм шәһәрдә 1990 елдан бирле эшләп килүче Татар иҗтимагый үзәге бүлеге актив эшли. Җитәкчесе Әлфирә Хәлиуллина. 
## Халык

## Икътисады
*Белорет рессораллар һәм пружиналар заводы - трактор һәм авыл хуҗалыгы машиналары эшләүче, автомобил сәнәгате, юл транспорты, энергетика өчен комплектлау (эссе һәм салкын уралган пружиналар, автомобиль һәм трактор рессорлар, тәгәрмәч чылбыры буынының трак бармаклары) һәм запас чәсләр җитештерелә. Составы: эссе килеш уралган пружиналар һәм рессорлар җитештерү цехлары, салкын килеш уралган пружиналар җитештерү, төзәтү-механика, төзәтү-энергетика, транспорт-склад участкалары. 2010 елда 396 кеше эшләгән. Продукциясе БР һәм РФ ның башка төбәкләренең 200 дән артык предприятиесенә җибәрелә, якын чит илләргә чыгарыла.

## Танылган шәхесләр
* Вәсилә Фәттахова – татар җырчысы 
* Фёдор Токарев (1904-...), БАССР Югары мәхкәмәсе рәисе (1937-1943), ТАССР Югары мәхкәмәсе рәисе (1925-1927). 
* Салават Касыймов (1934), тарих фәннәре докторы.

## Урамнар
* Габдулла Тукай урамы
* Муса Җәлил урамы

## Фотогалерея
 
Файл:IlshatsBeloretsk.jpg|Белорет
Файл:BeloretskView.jpg|Белоретның Уфа юлыннан ачылган күренеше

## Искәрмәләр

## Чыганак

Төркем:Башкортстан шәһәрләре
Төркем:Белорет
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Мишкә районы

**Мишкә районы** () — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге — Мишкә авылы.
1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән, Бөре кантонын үзгәртү юлы белән барлыкка килгән.

## Географик белешмә
Мишкә районы Башкортстанның төньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан. Борай, Балтач, Караидел, Бөре, Благовещен районнары белән чиктәш. 
Район аша Бөре елгасы агып ята. Район җиренең 33%ын урманнар алып тора.

## Тарихи белешмә
Мишкә районына чирмешләр 1651 елда килеп урнаша башлаганнар. Әүвәл Изимари авылына нигез салалар, соңрак Бөребаш, Рәфәнде авыллары барлыкка килә.

Татар авыллары Яңакуыш 1688 елны, Өрьяды авылы 1650 елны барлыкка киләләр
Руслар районга 1779 елда килеп урнашканнар, дип әйтелә тарихи язмаларда. Әүвәл Новотройск, Старонакаряково, Малонакаряково авыллары барлыкка килгән.

## Халкы
Район халкының күпчелеген көнчыгыш чирмешләры тәшкил итә. Чирмешләр биредә яшәүче халыкның 70 процент чамасын тєшкил итє. Сосновка, Кәмәй, Мишкә, Иске Арзамат, Олы Сухояз, Чурай, Байморза, Тынбай — райондагы иң зур мари авыллары. Халык саны буенча, татарлар (мишәрләр) районда икенче урында – 4200дән артык кеше исәпләнә. Алар күпләп Мишкә, Татарбай, Өръяды, Бабай, Субай, Янакыш, Иштыбай авылларында яшиләр. Шул ук вакытта Олы Шады, Кыйгазытамак һ.б. татар авыллары рәсми рәвештә башкортныкы булып санала. Кыйгазытамак – Шәехзадә Бабич нәселе чыккан авыл буларак билгеле.

## Демография

*Район халкының милли составы* 

## Танылган шәхесләр
* Яныш Ялкайн
* Гурий Эвайн
* Али Карнай
* Кирәй Мәргән
* Фатыйх Колбарисов
* Гази Заһитов
* Мәхмүт Актуганов
* Ревдар Садыйков
* Флорид Бүләков
* Шамил Хәмәдинуров

Гази Заһитов исемендәге тарих һәм туган якны өйрәнү йорт-музее Яңакышта 2007 елда ачылган иде. Аның директоры Галимҗан Бикбулатов, каһарман якташларының истәлеген мәңгеләштерү җәһәтеннән, Яңагош авылында һәм район үзәге Мишкәдә урамнарга Гази Заһитов исеме бирелүен әйтте. Район үзәгендә Гази Заһитовның барельеф-портреты куелды.

## Мәгариф
2010-11 уку елында район мәктәпләрендә 3564 бала укып йөргән. Шуларның 70,5% — чирмешләр, 13,4% — татарлар, 4,3% — башкортлар. 
Башкорт телендә 82 укучы белем алган (колачлау күләме – 51,27%). 7 мәктәптә 46 бала башкорт телен туган теле буларак укый. 
7 мәктәптә 255 бала татар телендә белем алган (колачлау күләме 52%). Тагын 7 мәктәптә 170 бала татар телен туган тел буларак укыган.
36 мәктәптә 1706 бала мари телендә укыган (66%). Тагын 13 мәктәптә 708 укучы мари телен өйрәнгән. Чурай авылы мәктәбе мари гимназиясе статусын йөртә.

Бик кызыклы факт: районда 30 мари телен укытучы, 9 татар теле укытучысы һәм 35 башкорт теле укытучысы эшли.

## Матбугат
Район гәзите марича һәм русча чыгарыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстанцы на родине героя Газия Загитова Одно "спасибо" спасает от сорока напастей. «Республика Татарстан» гәзите. 15.11.2007 саны 

Төркем:Башкортстан районнары
Басу

**Басу** — авыл хуҗалыгы культураларын, күпъеллык үләннәр үстерү өчен ел саен эшкәртелүче авыл хуҗалыгы  җирләре. Басуларга көтүлекләр, печәнлекләр керми.

Басуларга тагын пар җирләре, бакчалар да керә ала. Дөньяда басулык мәйданнары 4,8 млрд га дип исәпләнә, ягъни коры җирнең 37% мәйданы.

## Ссылки
.

Төркем:Игенчелек
Заһирә Гомәрова

**Заһирә Әбүбәкер кызы Гомәрова** — татар шагыйрәсе, балалар язучысы, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

Ул 1930 елның 12 апрелендә Татарстанның Арча районы Чөмә-Елга авылында дөньяга килә. 1959 елда Казан педагогия институтын тәмамлый. Моңа кадәр ул Саба районының Иләбәр урта мәктәбендә башлангыч сыйныфларда укытучы булып, Эзмә урта мәктәбендә укытучы булып эшли.

Шагыйрәнең беренче шигырьләр китабы «Яшьлек таңы» дип атала. Ул балаларга багышланган була, 1964 елда басыла. Шулай ук Заһирә Гомәрованың «Чын герой» (1968), «Нәни врач» (1970), «Әниснең алмалары» (1980), «Йөгерек елга» (1991) исемле хикәяләр җыентыклары дөнья күрә.

## Сылтамалар
* Яр Чаллы язучылары

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Ак гөмбә

**Ак гөмбә́** () — агариклар рәтендәге болетчалар гаиләсеннән көпшәле гөмбә. Күбрәк Җирнең Төньяк ярымшарында киң таралган. Ашарга яраклы.

Яшь гөмбәнең эшләпәсе ярымшар рәвешендә, үсә төшкәч, кабарынкы җәенке формага керә, 4-20 см диаметрлы, өске ягы - аксылдан караңгы-коңгырт төскә кадәр, аскы ягы - яшь гөмбәнеке ак, өлгергәненеке - яшькелт-соргылт төстә. Буе 4-15 см биеклектә, түбәнге өлешендә киңәйгән яисә кечкенә мичкәсыман рәвештә. Төсе аксылдан көрәнгә кадәр үзгәрә, өске өлеше ак яисә ачык көрән челтәрсыман сурәтле.

Ак гөмбә кайбер агач токымнары белән микориза булдыру сәләтенә ия.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе 

Төркем:Ашарга яраклы гөмбәләр
Әгъза ил

**Әгъза ил** - нинди булса бердәмлеккә (халыкара оешма, аңлашуларга яки берләшмә) кергән бәйсез ил.

*Әгъза ил* термины хокуки билгеләнмәгән, нинди булса берләшмәнең әгъза булган *[[ил]]не* билгеләү өчен кулланыла.

Төркем:Хөкүмәт төрләре
Төркем:Административ-территориаль берәмлекләр
Тау ягы сөйләшләре

**Тау ягы сөйләшләре** Татарстанның Тау ягында, Чуашстанның көнбатышында (Козловка районында), ягъни Иделнең уңъяк өлешендә таралган урта диалект сөйләшләре. Хәзерге көндә тау ягы сөйләшләре төркеме **[[норлат сөйләше|норлат]], [[тархан сөйләше|тархан]], [[кама тамагы сөйләше|кама тамагы]]** сөйләшләрен эченә ала. Бу өч сөйләшнең һәрберсенең дә аерым сөйләш итеп карарга мөмкинлек бирә торган үзенчәлекләр системасы бар.

## Өйрәнү тарихы
Җ. Вәлиди тарафыннан 20нче елларда ук «тау ягы сөйләше» дигән термин фәнгә кертелгән. Ул Тау ягында таралган сөйләшләрне, территориаль принципка нигезләнеп, уңъяк Зөя, сулъяк Зөя һәм түбән Зөя урынчылыкларын аерып күрсәтә.

Л. Җәләй, H. Б. Борһанова хезмәтләрендә дә тау ягы сөйләше дигән термин кулланыла һәм аның составында өч (кама тамагы, буа-тархан, норлат-кайбыч) урынчылык аерып чыгарыла; подберезье керәшеннәре норлат-кайбыч урынчылыгына кертелә, ә мордва-каратай сөйләше (ул Кама Тамагы районында) турында мәгълүматлар булмый әле.

Соңга таба, татар сөйләшләрен өйрәнү тирәнәя төшкәч, күп кенә мәгълүматлар туплангач, әлеге урынчылыкларның сөйләш итеп каралырга тиешлеге ачыклана һәм Л. T. Мәхмүтова тарафыннан «Тау ягы сөйләшләре төркеме» дигән термин тәкъ-дим ителә.

Тау ягы сөйләшләрен 60 нчы елларда Л. Ш. Арсланов (1966) лингвистик география методы белән өйрәнә, мәкаләләр бастыра, Л. T. Мәхмүтова тәкъдим иткән бүленешне хуплый. Татар теленең Урта Идел һәм Урал төбәге сөйләшләре атласы Л. T. Мәхмүтованың хаклы булуын раслады.

## Чыганаклар
Баязитова Ф.С., Хайрутдинова Т.Х., Барсукова Р.С., Садыкова З.Р., Рамазанова Д.Б., Татарские народные говоры. В двух книгах. Книга первая стр.55.

Төркем:Тау ягы сөйләшләре
Төбәк

**Төбәк**:
* *Төбәк* — теге яки бу территорияның өлеше, суверен дәүләтнең бер провинциясе яки соңгысының районы.
* Төбәк — Башкортстанның Авыргазы районында урнашкан авыл.
* Төбәк — Татарстанның Саба районында урнашкан авыл.
Көлн

**Көлн** ( , урынчалык: *Kölle*, *ˈkœɫə*]) борын заманда ) — Алмания Федератив Җөмһүриятенең Төньяк Рейн-Вестфален җирендә шәһәр. Көлн Алманиянең халкы буенча дүртенче шәһәре. Көлн Европа тарихында Борынгы Рим чорыннан эз калдырган урын. Көлн үзенең 1248 елда төзелә башлаган Көлн чиркәве – Алманиядәге иң мөһим католик чиркәүләрнең берсе белән мәшһүр.

## Географик белешмә
Көлн шәһәре Алманиянең иң зур елгасы — Рейн түбән агымында ярларында утыра. «Рейн» атамасы «чиста» дигәнне аңлата. Әмма, кызганычка каршы, бу бөек елга нык пычранган хәлдә. Аңа шулкадәр күп пычрак сулар аккан, хәтта Рейн Европаның иң пычранган елгасы дип танылды.

Көлннән көнчыгышта Таулы як (Bergisches Land) һәм Зауэрләнд урнашканнар, көнбатыш тарафта Вилле милли паркы, көньяк-көнбатышта – Эйфель түбәләре, көньяк-көнчыгышта – Рейн сланец таулары. Шәһәрнең иң биек ноктасы (Көнигсфорст ) – диңгез кимленнән 118 м биек, иң түбән җир – Вөрринген бухтасы – 37 м. 2010 елда Көлндә халык саны нәк 1 млн (1 000 298) кеше тәшкил иткән. Көлннең үз юлдашчы-шәһәрчекләре бар: Дормаген, Леверкузен, Бергиш-Гладбах, Тройсдорф, Хүрт, Брүл һәм Пүлхайм. Агломерация белән бергә халык саны 2,1 кешегә җитә.

## Тарихи белешмә
Көлн шәһәре бай тарихка ия. 5000 ел элек биредә борынгы кельтлар кала ясаган. Б.э. кадәр 38 елда Марк Агриппа – Рим хәрбие Оппидум Убиориум исеме белән ныгытылган торак пункт нигезли. Көлн Түбән Алмания вилаятенең башкаласы игълан ителә. 100 ел узуга биредә инде 100 мең кеше яши. Шәһәр аланнар, вандаллар һәм сакслар һөҗүменә уңышлы тора ала. 310 елда биредә Рейн аша беренче, һәм XIX гасырга кадәр бердәнбер күпер салына. 454 елны шәһәрне франклар яулап алганнар. 1942 елны британ һава көчләре шәһәрне һөҗүм итә.

## Милли тәшкиләте
Көлн милли яктан чуар шәһәр. Күпчелекне алманнар тәшкил итә (82,6%). Калганнар — төрле илләрдән күчеп килүчеләр. Иммигрантларның иң зур групплары — төрекләр (6,6%), итальяннар (2%), Югославия халыклары (1,56%), СССР халыклары (0,97%). Шәһәрнең төп халкы алман теленең көнбатыш франк (рейн) диалектының бер төрендә (*көлш*) сөйләшә. Көлш сөйләшенең типик үзенчәлекләре: G авазының J-га алышынуы, сүз ахыры аваз һәм иҗекләрнең «йотылуы», шулай ук урынчалыкка гына хас сүзләр һәм гыйбарәләр. 
### Көлннең [[урта гасыр]] корылмалары

Файл:Koeln stadtmauer ulrepforte.jpg|Улрепфорт
Файл:Severinstorburg Köln Chlodwigplatz.JPG|«Изге» Северин кабагы
Файл:Bayenturm Köln.JPG|Bayenturm
файл:Koeln-Hahnentor.jpg|Hahnentorburg


## Эчке торышы

## Көлн панорамалары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Көлн шәһәре рәсми сайты

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Төркем:Рейнда урнашкан шәһәрләр