open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кәмал Кылычдароглу

**Кәмал Кылычдароглу** (, *тугандагы исеме* Кәмал Карабулут (; 1948 елның 17 декабре, Төркия, Тунҗели иле, Назымие) ― Төркия икътисадчысы, пенсиядәге дәүләт хезмәткәре һәм социал-демократ сәясәтчесе. 2010 елдан бирле Төркиянең иң зур оппозиция партиясе ― Республика халык партиясе (CHP) лидеры. 2002 елдан Төркия парламенты әгъзасы. 2023 ел сайлауларында берләшкән оппозициядән Төркия Президентлыгына кандидат. 

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 17 декабрендә Төркиянең  провинциясе Назымие шәһәрендә  туган. 1971 елда Әнкарада Икътисад һәм коммерция академиясен (Гази университеты) тәмамлаган, соңыннан бер ел Франциядә стажировка үткән. Француз телен камил белә. 1983 елда Керемнәр буенча генераль идарәгә билгеләнә, анда бүлек башлыгыннан алып генераль директор урынбасарына кадәр күтәрелә. 

1991 елда Һөнәрчеләрне һәм кече эшмәкәрләрне социаль яклау фондының генераль директоры итеп билгеләнә. 1992 елда СК генераль идарәсенә (Төркиянең Социаль иминият фонды) күчә, соңыннан Төркиянең хезмәт һәм социаль яклау министры урынбасары ярдәмчесе булып эшли. 1994 елда «Ekonomik Trend» журналы аны «Елның дәүләт чиновнигы» итеп сайлый. 1999 елның гыйнварында үз теләге белән ССК генераль директоры вазифасыннан пенсиягә чыга.

Күләгәле икътисадка каршы көрәш буенча махсуслаштырылган комиссия белән җитәкчелек итә, Әнкарадагы Хаҗәттәпә университетында укыта, *Türkiye Iş Bankası* банкының идарәче советы әгъзасы вазифаларын башкара.

2002 елның 3 ноябрендә Төркиянең XXII чакырылыш   сайлауларда Истанбулдан Республика халык партиясе депутаты итеп сайлана. 2007 елның 22 июлендә Истанбулдан яңадан сайлана һәм парламентта партия төркеме җитәкчесе була.

2009 елда Истанбул мэры вазифасына Республика халык партиясе кандидаты була, 36,8 % тавыш җыя. 

2010 елның 22 маенда узган партиянең XXXIII съездында  отставкасыннан соң, Республика халык партиясе рәисе итеп сайлана. Кылычдароглу кандидатурасы өчен 1250 делегатның 1246сы тавыш бирә, бу партия тарихында рекорд була. 

2017 елда бәхәсле  алдыннан Кылычдароглу Төркия Президентының хакимият вәкаләтләрен шактый арттырган Конституциягә төзәтмәләр кабул итүгә каршы актив чыгыш ясый. 

Беренче тапкыр президент сайлауларында кандидат булырга теләген 2022 елның 5 сентябрендә  телеканалының иртәнге программасында ачык итеп белдерә. 

Республика халык партиясе рәисе буларак, Кылычдароглу 2023 елның 4 февралендә Төркия Президенты вазифасына үз кандидатурасын тәкъдим итү турында игълан итә, үз партиясе штаб-фатирында «Мин Кәмал, мин барам» () дигән сүзләр язылган баннер элә. 

2023 елның 6 мартында оппозиция партияләре советы тарафыннан 2023 елгы президент сайлауларында Төркия президентлыгына кандидат итеп расланган. 

## Гаиләсе
Хатыны  (*рәсми булмаган исеме* Севим, 1952 елгы). 1974 елда өйләнешкәннәр, өч баласы бар: кызлары Аслы (*Aslı*) һәм Зәйнәп (*Zeynep*), улы  (*Kerem*, 1983 елгы). 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Төркия сәясәтчеләре
Төркем:Гази университетын тәмамлаучылар
Төркем:Республика халык партиясе (Төркия) әгъзалары
Төркем:Төркия икътисадчылары
Eva Elfie

**Eva Elfie** (Çın iseme — **Yuliä Romanova** (rus. *Юлия Романова*); 1997 yılda Omsk şähärendä tuğan) — Rossiä pornoaktrisası, erotik fotomodel häm yutuber. «İñ yaxşı yaña çit il starletkası» kategoriäsendä AVN Awards premiäse laureatı.

## Karyera
Urta mäktäpne tämamlağaç, bulaçaq töşerü buyınça partnörı belän tanışqan, soñraq ul Adam Ocelot psevdonimı belän bilgele bula. Ul aña 2019 yılnıñ dekabrendä kiäwgä çıqqan. 2018 yılnıñ avgustında Adam belän bergä Mäskäwgä küçep kilgän, anda jurnalistika fakultetına uqırğa kergän. Törle vakansiälär sınap qarağan, alar arasında menedjer häm ofitsiant bulğan. Kitkänçe Omsk telekanalında korrespondent sıyfatında praktika ütkän. Yalanğaç fotomodel sıyfatında berençe töşerülär 2018 yılnıñ közendä Qırımda uzğan. Tizdän masturbatsiä säxnäsendä töşärgä täqdim qabul itkän. Berniçä aydan soñ traditsion häm lesbi seks küreneşlärenä rizalaşqan. Bu töşerülär öçen ul Çexiägä kitkän. Mäskäwgä qaytqaç, häwäskär porno töşerergä qarar itkän häm 2019 yılnıñ fevralendä Pornhub kanalın buldıra. Anıñ berençe yöklängän videosı zur popularlıq yawlağan häm 2020 yılnıñ fevralenä 53 millionnan artıq qaraw isäplängän. 2020 yılnıñ noyäber başına Eva Pornhub reytingında dürtençe urınnı alğan. Şulay itep, ul älege saytta iñ popular aktrisalarnıñ berse bulğan.

Amour Angels, Babes, Brazzers, MetArt, Nubiles, Reality Kings, TeamSkeet, WowGirls häm başqa studiälär häm saytlar öçen töşerelä.

2020 yılnıñ oktäber axırında üzeneñ berençe bülägen — XBIZ Europa Award «Yıl artistkası — videokliplar» (*Female Clip Artist of the Year*) kategoriäsendä yawlağan. 2021 yılnıñ ğıynwar axırında Eva pornoindustriä ölkäsendä ikençe büläkne yawlağan — AVN Awards töp kateğoriädä «İñ yaxşı yaña çit il starletkası». 2022 yılnıñ ğıynwarında tavış birü näticäläre buyınça AVN Awards premiäsen «İndi-kliplar yaratqan yoldızı» kategoriäsendä yawlağan. 2023 yılnıñ ğıynwarında XBIZ Award premiäsen «Yıl artistı — videokliplar» kategoriäsendä alğan.

2023 yılnıñ ğıynwarında Internet Adult Film Database mäğlümatları buyınça, Eva 100 küreneştä häm filmda töşkän. 2020 yılnıñ fevralennän YouTube kanalın alıp bara, anda seks-industriä turında söyli.

Berniqädär waqıt Mäskäwdä yaşägän. 2022 yılnıñ martında Räsayne qaldıra häm xäzerge waqıtta Kaliforniädä yaşi.

## Yoğıntı
2020 yılda Nutaku kompaniäseneñ *Booty Calls* tanışu simulatorında uyın personajı bularaq barlıqqa kilgän.

2022 yılda anıñ räseme belän yabıştırıp quyılğan närsä *[[War Thunder]]* uyında barlıqqa kilgän.

## İskärmälär

Төркем:Россия порноактрисалары
Төркем:Порнографик актрисалар
Төркем:Latinça
Билл Сәйҗ

**Уильям Сәйҗ** **III** (; 1962 елның 3 апрелендә туган) — АКШ кино һәм телевидение актёры. Билл Сәйҗ 80дән артык фильмда төшкән, шуларның иң танылганнары «Америка психопаты», «Һәрбер яшерен әйбер», «Дөрес булмаган борылыш: Мирас».

## Искәрмәләр
Ораң буниан

Малайзия, Бруней һәм Индонезия фольклорында **Буниан халкы** яки **Ораң буниан** — «рухи нуры» булганнардан кала күпчелек кешеләргә күренми торган табигатьтән өстән мәхлукатлар, пәриләр булып тора. Төшенчәнең инглиз теленә еш «elves» (эльфлар) дип тәрҗемә ителә торган булса, туры мәгънәдә ул «яшерелгән кешеләр» яки «сызгыручы кешеләр» дигәнне аңлата. Оранг Буниан матур булып, борынгы Көньяк-Көнчыгыш Азия стилендә киенгән итеп һәм кыяфәтләре буенча кешеләргә идентик диярлек итеп тасвирлана. Оранг бунианның хәзерге тасвирламалары традицион фольклордан эльф-сыман хасиятләр, озынча колаклар, югары фантазия йогынтысы ясаган киемнәрне яки хәзерге заман Минангкабау озын плащ киемне кертеп аерылып тора.

Оранг буниан Малайя ярымутравы, Суматра & Борнеоның куе урманнарында яки югары тауларында, кеше контактыннан һәм шулай ук кеше җәмәгатьләреннән ерак яши торган итеп һәм кеше гаиләләре кебек шундый ук йортларда тора торган итеп тасвирлана. Риваять буенча, аларның иҗтимагый структурасы борынгы Малайя ярымутрауныкына охшаш, гаиләләре, кланнары һәм патшалары булып. Индонезия фольклорында башка мифик мәхлукатлар белән кебек Буниан халкы еш табигатьтән өстен көчкә ия һәм кешеләр алар тора торган даирәләрне узарга рөхсәт ителгәнче билгеле ритуаллар һәм йолалар белән тынычландырылырга тиеш.

Оранг Буниан гадәттә алкышлы, дустанә һәм кешеләргә, бигрәк тә тылсымчыларга (*[[дукун]]* яки *[[бомоһ]]*) һәм шаманнарга (*паванг*) ярдәм итүчән итеп карала.  Алар кешеләр белән гаилә кора һәм күзгә күренми торган бала таба дип әйтелә. Кайбер хикәяләр буенча, ир кешеләр Оранг Буниан хатыннарына өйләнгән булган, әмма соңрак Буниан җәмәгатеннән китәргә һәм калдырган гаиләләренә кайтырга карар кылганнар. Шулай да, кеше җәмгыятенә кайтканнан соң, алар күп еллар узган һәм алар белгәннәрнең барысы да дөньядан киткән икәненә тап булганнар. Бу хикәяләрне Уращима Таро һәм Рип Ван Винкль белән чагыштырганнар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* John Desmond Gimlette, *Malay Poisons and Charm Cures*]. Bangkok: Orchid Press, 2011.
* Reimar Schefold, Vincent Dekker, *Indonesia in focus: ancient traditions, modern times*.
* Carlosox, *The Invisible People*.
* A. Samad Ahmad, *Kesenian adat, kepercayaan dan petua*.

Төркем:Фольклор персонажлары
Төркем:Мифология
Panzerfaust (альбом)

***Panzerfaust*** — Норвегия Darkthrone блэк-метал-төркеменең бишенче студия альбомы. 1995 елда чыга. Quintessence җырының тексты Варг Викернес тарафыннан язылган.
## Альбом турында
*Snø og granskog (Utferd)* җырының тексты Норвегия язучысы Тарьей Весосның шул ук исемле поэмасына нигезләнгән. Альбом АКШта The End Records лейблы белән яңадан чыгарыла.

## Композицияләр исемлеге

## Яздыруда катнашучылар

* Nocturno Culto — вокал, гитара һәм бас
* Fenriz — сугулылар, синтезатор һәм вокал «Snø og Granskog (Utferd)» җырында.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Darkthrone'ның альбомнары
Төркем:Музыкаль альбомнар
Төркем:1995 елгы альбомнар
Пётр Инэнликей

**Пётр Инэнликей**, Пётр Иван улы Инэнликей (*[[1930 ел|1930]]—[[1988 ел|1988]]*) — совет филологы һәм тәрҗемәчесе, беренче чукча — фәннәр кандидаты.

## Биография
1930 елда Чукотканың Чаун районындагы Айон утравында туган. Певек бистәсендә укыган. 1946 елда Инэнликей Анадырь педагогия училищесына укырга керә. Аннары Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтының Төньяк бүлегенә укырга керә. Өченче курстан соң Инэнликей Чукоткага җитештерү практикасына киткән. 1955 елда беренче Чукот-рус сүзлеге өстендә эшли башлаган. 1957 елда сүзлек чыккан. Шул ук елда Инэнликей ССРБ Фәннәр Академиясенең тел белеме институтының аспирантурасына укырга керә. 1966 елда «Чукот телендә сыйфат фигыльләр» темасына кандидатлык диссертациясе яклый. Шулай итеп ул беренче чукча — фәннәр кандидаты булган. Учпедгизның Төньяк редакциясендә һәм чукот теленнән рус теленә тәрҗемәче булып эшләгән. 1988 елда вафат була.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:ССРБ филологлары
Төркем:ССРБ тәрҗемәчеләре
Төшерелгән

**Төшерелгән** — җинаять жаргонындагы төшенчә, төрмә иерархиясендә иң түбән баскычта торучы кешене, пассив гомосексуалистны яки төрмәдә җенси көчләү корбанын аңлата.

## Закон карашыннан
2015 елның июнендә Европа Кеше хокуклары мәхкәмәсе Россиянең катгый режимлы колониясе тоткынының шикаятен карауга кабул итә. Бу тоткын төшерелгән булып киткән һәм төзәтү учреждениесендә булган төрмә иерархиясенә каршы чыккан.

## Искәрмәләр

Төркем:Җинаять жаргоны
Төркем:Төрмә касталары
Төркем:Җенси көчләү
Вәйнө Юнус

**Вәйнө Иван улы Юнус** (; 1905, Санкт-Петербург губернасы, Царское Село өязе, Покизен-Пурская авылы — 15 ноябрь 1937, Ленинград) — ингерманланд чыгышлы лингвист, язучы һәм филолог. 1930 елларда ижора әдәби телен булдыра. ЛТФҺЛИ доценты.

## Биография
Вәйнө Юнус 1905 елда крестьян гаиләсендә туган. Гатчинада фин теле укытучыларын әзерләү курсын үткән, Совет Карелиясендә һәм Ленинград өлкәсендә укытучы булып эшләгән, Герцен исемендәге педагогия институтында укыган, Ленинград дәүләт университетын тәмамлаган, анда Николай Марр һәм Дмитрий Бубрихта аспирантурада укыган. Соңрак Юнус ЛТФҺЛИда доцент, Герцен исемендәге институтта укытучы һәм Тел һәм фикерләү Институтында фәнни хезмәткәр булып эшләгән.

1932 елда Дубов һәм Ленсу белән бергә ижор телен укыту өчен китаплар, алдагы елларда — ике дәреслек, ә 1936 елда — ижор грамматикасын төзегән. Беренче китаплар Сойкино диалектына нигезләнгән, әмма 1936 елгы грамматика шулай ук Түбән Луж диалекты үзенчәлекләрен үзләштергән.

Лингвистика белән беррәттән Вәйнө Юнус сынлы сәнгать белән дә кызыксына.

Юнус 1937 елның сентябрендә Сталин репрессияләре вакытында кулга алына, контрреволюцион эшчәнлеге өчен үлем җәзасына хөкем ителә һәм атып үтерелә.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Väinö Junus: Iƶoran keelen grammatikka -kielioppi Kansalliskirjaston verkkopalvelussa
Төркем:Россия тел белгечләре
Онтропо Мельников

**Онтропо (Антроп) Мельников** (1834 ел, Софолово — 1915 ел, Софолово) — ижор рун җырчысы.

## Биография
Онтропо Мельников Ларин Параскеның замандашы һәм якташы булган. Балачакта алар бергә җырлаганнар.

Мельников 1834 елда Софолово (Сохвола) авылында туган. Онтропо крепостной крестьян булган, һәм аның тормышы авыр булган. Аның әтисе дә руна җырлаучы булган, улы да аннан үз руналарын җырларга өйрәнгән. 

1859 елда Онтропо Мельников башкаруында руналарны Финляндиядән студенты Ф. А. Саксбәк яздырган. Саксбәкка руннар җырлаган өчен Мельников халык алдында җәза алган.

Онтропо Мельников саклаган күп кенә җырларда фаҗигале сюжет бар.

1915 елда Софолово авылында вафат була.
## Әдәбият

* *Лукичева Е.* Песенная Ингерманландия // OMAL* MAAL* . — 1999. — № 1., С. 15
* *Сарессало Л.* Ингерманландия : рассказ о народах и культуре Ингерманландии / 66 изд. музеев г. Тампере. — Тампере ; СПб., 2003., С. 22 — 24

## Искәрмәләр

Төркем:Рун җырчылары
Клим Жуков

**Клим Александр улы Жуков** (; 29 март 1977, Ленинград, ССРБ) — Россия видеоблогеры, тарихи реконструктор һәм публицист, шулай ук язучы-фантаст. Һөнәре буенча — тарихчы-медиевист.

XIV—XV гасыр урта гасыр кораллары буенча эксперт. Россиядә тарихи реконструкция хәрәкәтенең кайбер берләшмәләре эшлеклесе һәм җитәкчесе.

Нон-фикшн жанрында тугыз китап авторы һәм автордашы.
## Биография
1977 елның 29 мартында Ленинградта туган. Исемен К.Е. Ворошилов хөрмәтенә ала. Әтисе — протодиакон Александр Михайлович Жуков (1953—2020), Токсовода Архистратиг Михаил Гыйбадәтханәсе янында хезмәт иткән. Әтисе ягыннан бабалары Ырынбур казаклыгыннан, ә әкиинең ата ягыннан бабалары Петербургның төп халкы булган. Әбисе — Ольга Георгий кызы, Брянск өлкәсенең Клинцы шәһәренең КПСС шәһәр комитетының беренче секретаре була. Тумышы белән Белоруссиядән һәм анда алман оккупациясе вакытында яшәгән. Бабасы Бөек Ватан сугышы вакытында диңгез пехотасында хезмәт иткән.

1999 елда урта гасырлар тарихы кафедрасы буенча СПбДУның тарих факультетын «медиевистика» белгечлеге буенча тәмамлый, «Германиядә һәм Италиядә XV—XVII гасырларда ике куллы кылыч» темасына диплом эшен яклаган. Шул ук елда РФА матди мәдәният тарихы институтының славян-фин археологиясе Бүлеге аспирантурасына укырга кергән. Кандидатлык диссертациясе темасы итеп бер мәгълүмат буенча XIII—XV гасыр «Рус корпус хәрби кием» сайлаган. Башка мәгълүматларга караганда, «XIII—XV гасырлар Төньяк-Көнбатыш төбәгенең рус сугышчысының яклау кораллануы» (фәнни җитәкчесе А. Н. Кирпичников). Ләкин эш якланмаган.

1999—2008 елларда Эрмитажның фәнни хезмәткәре, башта нумизматика бүлегендә, ә аннары 2004 елга кадәр Арсенал корал тарихы бүлегендә эшләгән. 2005 елдан 2008 елга кадәр — Эрмитаж каршындагы Museum-on-Line, Inc. холдингы хезмәткәре. Рус христиан гуманитар институтында һәм «Бәйрәм плюс» мәктәбендә укыткан. Гилдхолл музыка һәм театр мәктәбендә тарихи фехтование һәм хәрби җиһазлар буенча дәресләр үткәргән. 2016 елда РФА матди мәдәният тарихы институты каршындагы хәрби археология семинарының фәнни секретаре булган.

2017 елның апреленнән — шәхси эшмәкәр.

Хатыны Елена — программист.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия язучы-фантастларыТөркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучыларТөркем:Публицистлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Марксистлар
M8L8TH

**«М8Л8ТХ»** — Россиядән NSBM стилендә уйнаучы музыкаль төркем. Төркем үзе үзенең жанрын Militant Black Metal дип атый. Тверьда Алексей Лёвкин һәм Михаил тарафыннан 2002—2003 елның кышында нигезләнгән. Җырларның тематикасы: национал-социализм, мәҗүсилек, шулай ук антихристианлык. Россиянең күпчелек ультрауң оешмаларына зур йогынты яскан. Шулай ук МОЛОТХ, M8L8TH һәм MOLOTH исемнең язылышлары дә популяр.

Төркемнең исеме «Һитлернең чүкече» дип аңлатыла. Исемдәге «О» хәрефен 8 саны белән алыштыру «88» неонацист лозунгына сылтама ясый. Haaretz һәм Bellingcat мәгълүматларына караганда, төркем әгъзалары сәяси эшчәнлектә актив катнашалар һәм неонацизм һәм фашизм идеяләрен пропагандалыйлар.

## Легаль статус
Россия Федерациясе территориясендә «Слёзы осени» җыры экстремистик материаллар федераль исемлегенә кертелгән. «Знамена ввысь» җыры чынлыкта Россиядә тыелган «Хорст Вессель» нацист гимнының рус телле кавер-версиясе булып тора. Алексей Лёвкин Мәскәү шәһәренең Лефортово район судының «экстремистик берләшмәдә катнашу турында» эше буенча карары белән читтән торып кулга алына. Ул Украинада сәяси сыену алган.

## Искәрмәләр
Леонид-Рикхард Нярья

**Леонид-Рикхард (Лео) Иван улы Нярья** (; 9 июнь 1945, Карелия, Пряжа районы — 1 апрель 1993, Петрозаводск) — карел актеры, режиссёры, драматургы, Карел АССРның атказанган артисты (1986).

## Биография
Карел-Фин ССРның Пряжа районы Сыссойла авылында туган. Фин драма театры янындагы студияне тәмамлаган.

1960 еллардан Петрозаводск шәһәрендәге Фин драма театры актёры. «Манок» вокаль ансамбле составында  чыгыш ясаган.

«Huikkua pajuo, karjalaine!» пьесасы авторы.

## Гаилә

* Хатыны — актриса Эйла Нярья (Хидман).
* Кызы — актриса Элли Нярья.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Кийранен, В. И. Нярья Леонид-Рикхард Иванович / В. И. Кийранен // Карелия : энциклопедия. В 3 т. Т. 2. К-П. — Петрозаводск, 2009. — С. 286

## Сылтамалар

* Милли әдәбият порталы
* Лео һәм Эйла Нярья турында программа Карелия ДТРК сайтында
Ийво Никутьев

**Ийво Никутьев** (; чын исеме — **Иван Иван улы Никутьев** (); 3 сентябрь 1904 — 20 октябрь 1939) — карел язучысы.

## Биография
Крестьян гаиләсендә туган. Авыл мәктәпне һәм эшче-крестьян училищесыны тәмамлаган.

1922 елда Никутьев Ухтада Арви Пакаринен җитәкчелегендәге әдәби түгәрәккә кергән. Әдәби мавыгуын Мархлевский исемендәге Көнбатыш милли азчылыкларның коммунистик университетында укып, ә аннары ВКП(б) Ухта парткомы секретаре булып эшләп дәвам иткән. 1934 елда Никутьевның «Марфа» повесте «Кирья» нәшрияты оештырган Карел язучылары конкурсында беренче премия ала һәм киләсе елда аерым китап буларак чыккан.

1935 елдан Никутьев Петрозаводскида «Punainen Karjala» журналында тәрҗемәче булып эшләгән.

1939 елның 26 апрелендә Ленинград хәрби округы хәрби трибуналы тарафыннан кулга алына, шпионаж өчен үлем җәзасына хөкем ителә һәм 1939 елның 20 октябрендә атып үтерелә. 1959 елның мартында хөкем гамәлдән чыгарыла.

## Әдәбият

* *[[:ru:Дюжев,_Юрий_Иванович|Дюжев Ю. И.]]* Писатели Карелии: Биобиблиографический словарь. — Петрозаводск, 1985. — 294 с.
* Очерк истории советской литературы Карелии. — Петрозаводск, 1969. — О Никутьеве И. И.: с. 65.
* *[[:ru:Алто,_Элли_Львовна|Алто Э. Л.]]* Финноязычная литература Карелии // История литературы Карелии, Т. 2. Санкт-Петербург: Наука, 1997. — О Никутьеве И. И.: с. 40, 107, 110.
Ыйман Нуру

**Ыйман Нуру** (), рәсми исеме **Гаделлек һәм үсеш сәяси фиркасе «Ыйман Нуру»** () — Кыргызстанда сәяси фирка.

## Тарих
Фирка 2020 елгы парламент сайлауларында катнашкан, анда 66 747 тавыш җыйган (3,1 %), бу җиде процент чигеннән түбән. 2021 елгы сайлауларда чик 5%ка кадәр киметелкән. Бу сайлауларда партия 5,98% җыйган һәм Жогорку Кеңешта биш урын алган.

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан сәяси фиркаләре
Төркем:2012 елда нигезләнгән сәяси фиркаләр
Пётр Эсеней

**Пётр Эсеней** (чын исеме — **Пётр Спиридон улы Рыбаков**;  8 сентябрь 1926, Есенейсола, Медведево районы, Мари автономияле өлкәсе, РСФСР — 14 марта 1984, Йошкар-Ола) — совет мари язучысы, драматург, артист, тәрҗемәче, Бөек Ватан сугышында катнашучы.

## Биография
1926 елның 8 сентябрендә Есенейсола авылында крестьян гаиләсендә туган. 1943 елда 17 яшендә фронтка киткән. Демобилизациядән соң авыл советы секретаре булып эшли. 1949—1954 елларда А. Н. Островский исемендәге Ленинград театр институтында укый, республика халык иҗаты йорты директоры, М. Шкетан исемендәге Мари дәүләт драма театры актеры, МАССР Мәдәният министрлыгы методисты, «Марий коммуна» һәм «Яшь коммунист» газеталары редакцияләре хезмәткәре булып эшли.

1954 елда әдәби иҗат белән шөгыльләнә башлаган. Мәдәният министрлыгының репертуар җыентыкларында басылган берничә бер актлы пьеса яза. Пётр Эсеней мари теленә Ж. Мольерның «Скапенның Хәйләләре», Ю. Петуховның «Егерме туй елына», Н. Дьяконовның «Курочкиның квартеты», Д. Суптельнең «Днипро шаулый» , А. Мирзагитовның «Куен артындагы елан», А. Макаенкның «Трибунал» һ. б. комедияләрен тәрҗемә итә.

Эсенейның автор пьесалары коллектив җыентыкларда һәм «Ончыко» журналында бастырылган. «Пьеса-влак» китабы 1982 елда Мари китап нәшриятында басылган.

1984 елның 14 мартында Йошкар-Олада вафат була.

## Бүләкләр
Петр Эсеней Бөек Ватан сугышы елларында «Хәрби хезмәтләре өчен» медале белән бүләкләнә.

## Әдәбият

* Писатели Марийской АССР : биобиблиогр. справочник. Йошкар-Ола, 1976. С. 332—333.
* Абукаев-Эмгак В. Эсенейын сеҥымаш кечыже // Марий Эл. 2002. 9 май.
* Регеж-Горохов В. Тудо шкенжым курымлен коден… // Ончыко. 2006. № 8. С. 150—157.
* МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 308.

## Сылтамалар

* Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 705—706.
Төркем:Мари язучылары
Нина Дударова

**Нина Александр кызы Дударова** (1903, Санкт-Петербург — 1992, Мәскәү) — чегән шагыйрәсе, педагог, язучы һәм тәрҗемәче.

## Биография
Санкт-Петербургта чегән әнисе (ул чегән хорында җырчы һәм биюче булган) һәм рус үги әтисендә туган. Укыту һәм педагогиканы өйрәнгәннән соң, 1925 елда ул Мәскәүдә яңа гына оештырылган Бөтенроссия чегәннәр берлегенә керә. Берлекнең максатларының берсе — грамотасызлык белән көрәш һәм чегән телендә мәктәпләр булдыру. 1926 елда аңа башка чегән шагыйре һәм тәрҗемәчесе Николай Панков белән бергә чегәннәр өчен алфавит эшләү йөкләнә.

Дударова һәм Панковның соңгы эше рус чегәннәры диалектына нигезләнгән. Бу алфавитта күп санлы чегән әдәбияты язылган (1927 елдан 1938 елга кадәр 300 дән артык китап); әмма бу йогынты чагыштырмача тар даирәне, нигездә Мәскәүдә һәм ССРБның берничә шәһәрендә, үз эченә ала һәм 1938 елда тәмамланган. Советлар Берлегенең беренче елларында чегән мәктәпләрендә генә түгел, ә белемсез өлкән чегән халкы өчен дә чегән мәгариф темасына күп кенә дәреслекләр басылып чыга. Дударованың «Нево Дром: Букварё Ваш Баре Манушенге» әлифба китабы беренчеләрдән була. Дударова һәм Панков «Нево дром» әдәби-иҗтимагый күзәтүенең мөхәррирләре булалар һәм популяр альманахлар чыгаруда катнашалар, аларда Дударова социалистик идеологияле балалар шигырьләрен бастыра. Бу вакытта ул шулай ук Александр Пушкин әсәрләрен чегән теленә тәрҗемә итәргә ярдәм итә һәм «Лоли черен» мәдәни-иҗтимагый клубы белән җитәкчелек иткән.

1930нчы еллардан ул Мәскәүдә «Ромэн» театрында чегән теле укыта һәм балалар әдәбияты мөхәррире булып эшли. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң Советлар Берлеге чегән телендәге барлык программалардан баш тарта, һәм Дударова үзенең популярлыгын югалткан.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
*  
* 
*
Байба Дамберга

**Байба Дамберга** (; 11 гыйнвар 1957, Сикрагс, Талси районы) — лив чыгышлы Латвия шагыйрәсе һәм рәссамы. Лив мәдәни тормышында актив катнашучы. «*Līvõ Kultūr sidām*» (Лив мәдәнияте үзәге) оешмасын оештыручыларның берсе. Басма һәм китап графикасында эшләгән.

## Биография
1982 елда Латвия сәнгать академиясенең графика бүлеген тәмамлый. Латвиядә һәм чит илләрдә төрле күргәзмәләрдә катнашкан. Латвиядә, Эстониядә һәм Финляндиядә 15 шәхси күргәзмә оештыра, куратор һәм график дизайнер булып эшли. Дамберга латыш телендә, лив телендә һәм Там диалектларында шигырьләр яза (латыш теленең өч төп диалектының берсе), шулай ук Там диалектында юмористик рәсемнәр яза. 2019 елда шагыйрьләр Валт Эрнштрейт һәм Кемпью Карлис белән бергә ул лив һәм инглиз телләрендәге «Trilium/Trillium» шигырьләр җыентыгы өчен Латвия Әдәбиятының ел Махсус премиясен алган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* latvianliterature.lv
Төркем:Лив шагыйрьләре
Төркем:Латвия шагыйрәләре
Төркем:Латвия рәссамнары
Дударова

**Дударова** ― фамилия.
* Вероника Дударова (1916—2009), дирижёр, педагог. СССР халык артисты (1977)
* Нина Дударова (1903—1992), чегән шагыйрәсе, педагог, язучы һәм тәрҗемәче.

## Моны да карагыз
* (9737) Дударова (*[[Кояш системасы]] [[астероид]]ы*).

Төркем:Фамилияләр
Адениран Огунсанья

**Адениран Огунсанья** (31 гыйнвар 1918 — 22 ноябрь 1996) — Нигерия юристы һәм сәясәтчесе. Ул Ибадан Халык Фиркасенә нигез салучыларның берсе була. Ул Лагос штатының юстиция эшләре буенча вәкаләтлесе һәм мәгариф мәсьәләләре буенча вәкаләтлесе булып эшли. Ул Нигерия Халык Фиркасе рәисе була.

## Биография
Адениран 1918 елның 31 гыйнварында Икородуда (Лагос бистәсендә) Омоба Суберу Огунсанья Огунтаде патша гаиләсендә туган. Ул башлангыч белемне Калабарадагы Хоуп Уодделл уку институтында үзенең абыйсы (аның абыйсы дәүләт хезмәткәре булган) тәрбиясендә ала. Адениран 1937 елда VI дәүләт стандарты буенча имтиханнарда югары бәя ала, бу аңа Лагостагы Патша колледжында дәүләт стипендиясе китерә. Аннары ул Манчестер университетында һәм Грейз-Инн юридик мәктәбендә хокукны өйрәнә.

## Карьера
Адениран үзенең юридик практикасын Лагостагы *Chief T.O.S. Benson Chambers* компаниясендә Бөекбританиядән мәгълүматлырак юрист һәм сәясәтче булып кайткач башлый.

## Сәясәт
1945 елда, Яшь Африка Прогрессив Лигасын тәкъдим итеп, ул Манчестерда бишенче Пан-Африка конгрессына килә. 1950 еллар уртасында Адениран Нигерия һәм Камерун Милли Советының (NCNC*)* Милли башкарма комитеты әгъзасы булган. Ул NCNC яшьләр ассоциациясе президенты була, ә 1959 елда Икеджа һәм Мушинны тәкъдим итеп, парламент әгъзасы була. Ул үз партиясендә һәм Лагос җирле үзидарә органнарында төрле җитәкче вазифалар башкара. NCNCда ул Лагос штатының башкарма эшче комитетының бер тапкыр рәисе һәм колониаль провинциядә NCNC зональ лидеры, ә аннары NCNC парламент cоветы секретаре була. Җирле сәясәттә ул Мушин район советының идарә комитеты рәисе була. Беренче җөмһүрият ахыр алдыннан ул торак төзелеше һәм тикшерүләр федераль министры итеп билгеләнә. Моболаджи Джонсон идарә иткән вакытта ул җирле үзидарәгә мәгариф мәсьәләләре буенча штат вәкаләтлесе сыйфатында кайта.

Адениран Лагос прогрессивистларының лидеры була, алар Икенче җөмһүрият вакытында Нигерия Халык Партиясен оештыру өчен тагын өч төркем белән берләшәләр. Соңрак ул Нигерия Халык Партиясе рәисе була. Ул Лагосның беренче генераль прокуроры була, ә аннары мәгариф мәсьәләләре буенча вәкаләтле була.

## Искәрмәләр

Төркем:Нигерия сәясәтчеләре
Төркем:Нигерия юристлары
Абаза (нәсел)

**Абаза** — абхаз чыгышлы Россия дворян нәселе.

## Нәселнең килеп чыгышы һәм тарихы
Абазалар дворян нәселенең бабасы, Абаза Мәхмәт-пашаның оныгы.

Төп баба — **Илья Андрей улы Абаза** (1655—1727), молдаван бояры һәм Бутушай ворнигы. Мирас имениеләренә раслау грамотасы ала (1676), Польшаның Яворов шәһәрендә Россия багынлыгын кабул итә. Полковник чины белән бүләкләнә (1711 елның 25 маенда) һәм Двуречный (Волош куты) авылында 46 йорты була. Молдаван бояры һәм ключерул кызы Елизавета Фёдор кызы Расуловага өйләнгән. Аларның алты улы була, шуларның берсе, **Лукьян Илья улы**, логофет кызы Елена Константин кызы Стурдзага өйләнгән, Лукьян әтисе белән Россиягә китә, ротмистр **Евстафий Илья улы**, молдаван боярының кызы Ксения Степан кызы Казимировага өйләнгән.

## Нәселнең билгеле әгъзалары

* Виктор Иван улы Абаза (1864—1931) — полковник, Беренче бөтендөнья сугышы катнашучы
* Виктор Вениамин улы Абаза (1873—1954) — музыкант, балалайкачы, романслар авторы.
* Аркадий Максим улы Абаза (1845—1915) — композитор.
* Николай Савва улы Абаза (1837—1901) — дәүләт эшлеклесе
* Александр Агей улы Абаза — дәүләт эшлеклесе, хакыйкый яшерен киңәшче.

## Искәрмәләр

## Искәрмәләр

* *[https://ru.rodovid.org/wk/Род:Абаза Абаза нәселе]* Родоводта
* Абаза, дворянский род // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* *Руммель В. В., Голубцов В. В.* Родословный сборник русских дворянских фамилий. — Т. 1. — С. 1-9.
* Дело Департамента Герольдии Правительствующего Сената о гербе А.Абазы от 30.04.1892. РГИА, ф.1343, оп.49, д.1
* *Sergiu Bacalov*, The Boyars of Moldavian State middle of XVIIth - early XVIIIth century.Historical and genealogical research, 2012. https://bacalovsergiu.files.wordpress.com/2015/12/deschide-sergiu-bacalovboierimea-c5a3c483rii-moldovei-studiu-istorico-genealogic-chic59finc483u-2012.pdf 

Төркем:Молдова дворян нәселләре
Төркем:Россия дворян нәселләре
Санҗар Солтан

**Санҗар Солтан** (*Солтанов*; *[[7 декабрь]] [[1988 ел|1988]], [[Кордай]], [[Җамбыл өлкәсе]]*) — Канада кинорежиссёры, продюсеры һәм сценаристы.

## Яшьлек
Солтан Казакъстанның кечкенә Кордай авылында туган. Англиядә Даунсайд мәктәбендә һәм Канадада Югары Канада колледжында укыган. 2007 елда Солтан Нью-Йоркка Ли Страсбергның театр һәм кино институтында укырга күченгән.

## Карьера
Солтан (ул вакытта әле Cолтанов) 2009 елда абыйсы Сәид белән бергә *Reverson Entertainment* компаниясенә нигез салган. Солтанның беренче кыска метражлы фильмы булып төп ролдә Пол Кальдерон катнашындагы «Туган җаннар» фильмы (О. Һенриның оригиналь хикәясен экранизацияләү) булган. 2010 елда ул үзенең беренче тулы метражлы «Ялкынлы таң» фильмын продюсерлык иткән һәм төшергән, анда Роберт Неппер һәм Кальдерон төп рольләрдә уйнаган. Солтан сценарийны Джек Лондонның өч хикәясе нигезендә язган, ә фильмның вакыйгалары 1920 елларда Нью-Йоркта барган. Фильмның премьерасы Сономада, Калифорниядә (Джек Лондонның туган шәһәре) һәм Нью-Йорктагы Вебстер-холлда була. Ул шулай ук Казакъстанда киң прокат алган һәм күп кенә тәнкыйтьчеләр тарафыннан югары бәяләнгән.

2013 елның февралендә Солтан Канада венчур капиталисты һәм Югары Канада Колледжын тәмамлаучы Лаудон Оуэнның партнеры булган һәм *Know Rules Media* ачкан. 2013 елның сентябрендә компания режиссер/продюсер Акан Сатаевның һәм аның *Sataifilm* студиясенең партнеры булган һәм «Хакер» фильмын төшерүгә әзерләнә башлаган. Brillstein Entertainment Partners башкарма продюсеры. Санжар Сатаев һәм Тимур Жаксылыков хикәясе буенча сценарий язган. Фильмны Тимур Мейрамбеков, Жанболат Сериков һәм Кенес Ракишев *[[Mobli]]* исеменнән финанслаган. Фильм АКШта 2016 елның 2 декабрендә чикләнгән тираж белән чыгарылган («Аноним» исеме астында). 2016 елда Солтан төп ролдә Лоренц Тейт һәм режиссер Ник Вернэм катнашында «Эшлекле этика»ны продюсерлык итәргә тиеш булган. Фильмда шулай ук Лэнс Реддик, Кертвуд Смит һәм Ангус Макфадьен катнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Reverson Entertainment 
*  IMDBда

Төркем:Казакъстан кинорежиссёрлары
Төркем:Казакъстан кинопродюсерлары
Төркем:Канада кинорежиссёрлары
Төркем:Канада кинопродюссерлары
Евгения Гуцул

**Евгения Гуцул**,  Евгения Александровна Гуцул  (, , *кыз фамилиясе* Буюклы, *[[1986 ел]]ның [[5 сентябрь|5 сентябре]], [[СССР]], [[Молдавия ССР]], Вулканешты районы, Етулия*) ― Молдова сәясәтчесе, белеме буенча юрист, 2023 елның 14 маенда узган сайлауларда  Гагаузия Башканы (*башлыгы*) итеп сайланган . 2025 елның 5 августында, чыгарылган гаепләү карары белән бәйле рәвештә, Башкан вәкаләтләрен үтәүне вакытыннан алда туктаткан.

## Тәрҗемәи хәле

 
1986 елның 5 сентябрендә Молдавия ССР Вулканешты районы  авылында туган. Һөнәре буенча юрист. Керемнәр һәм мөлкәт турында декларациясендә узган ел 4243 лей хезмәт хакы, 15,3 мең лей бала пособиесе, 5 мең евро күләмендә бала тууга бүләк һәм 20 мең евро күләмендә ниндидер бүләк объекты алуын күрсәткән. Шулай ук декларациядә иренең шәхси эшмәкәрлек белән шөгыльләнүе, ресторан бизнесы өчен савыт-саба һәм инвентарь җибәрүе күрсәтелгән. 

## Сайлаулар
2023 елның 14 маенда, якшәмбе көнне, Молдованың автономияле Гагаузия төбәге Башканын (*башлыгын*) сайлауларның икенче турында (*беренче тур 30 апрельдә узган*) сайлаучыларның 57,8 % ы тавыш бирү өчен участокларга килгән. Гуцул 27 376 тавыш (52%), аның көндәше, Молдова парламентының экс-депутаты, бәйсез кандидат буларак теркәлгән (*әмма аны оппозициядәге Молдова социалистлар партиясе (ПСРМ) актив рәвештә хуплый*)  Григорий Узун 24 913 тавыш (47,61%) җыйган.  

Аның сайлау алды кампаниясе Россия Федерациясе белән дуслыкны ныгыту кирәклеге турында белдерүләргә нигезләнә. 

Евгения Гуцул сайлауларга  яһүди милләтеннән Молдова олигархы (*җырчы [[Жасмин (җырчы)|Жасминның]] ире*)  Россия яклы  («ȘOR») партиясеннән барган. Гуцул өчен Россия эстрадасы йолдызлары: Николай Басков, Филипп Киркоров һәм Стас Михайлов агитация үткәрә, «Шор» маркалы клип төшереп, анда Гагаузия гимнын («Тарафым») рус телендә башкаралар. Россиянең ЛДПР партиясе лидеры Леонид Слуцкий Гуцулны Гагаузиянең «киләчәк Башканы» дип атый. 

## Тоткарлану
Гуцулны Төркиягә очып китәргә җыенганда, 2025 елның 25 мартында Кишинев халыкара аэропортында тоткарлыйлар һәм Милли коррупциягә каршы үзәккә китерәләр. Кишинев суды аны сайлау фондлары белән идарә итү тәртибен бозу, сайлауларда көндәшләрне законсыз финанслау һәм ялган документлар ясау турындагы эш кысаларында 20 тәүлеккә кулга алган.

2025 елның 5 августында Кишинёв мәхкәмәсе Евгения Гуцулга җиде ел төрмә җәзасы билгеләгән. Ул «Шор» фиркасен Россиядән китерелгән акчалар белән канунсыз финанслауда гаепләнә (Молдова хакимияте әлеге фиркане 2023 елда «канунсыз» дип игълан иткән). Мәхкәмә Евгения Гуцулны 40 миллион лей күләмендә зыянны капларга мәҗбүр иткән. Шау-шулы эш фигуранты үзе һәм Россия сәясәтчеләре хөкем карарын Молдовада сентябрь парламент сайлаулары алдыннан «оппонентларга басым ясауның сәяси мотивлы омтылышы» дип тапкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Биография Евгении Гуцул. РИА Новости, 15.05.2023
*   Евгения ГУЦУЛ Кандидат Партии «ШОР» на должность башкана Гагаузии.  Telegram

Төркем:Молдова сәясәтчеләреТөркем:ГагаузларТөркем:Гагаузия башканнары
Михаил Светов

**Михаил Владимир улы Светов** (4 гыйнвар 1985, Мәскәү, РСФСР, ССРБ) — Россия сәясәтчесе һәм блогеры, «Гражданлык җәмгыяте» иҗтимагый-сәяси хәрәкәте рәисе, уң либертарианлыкны популярлаштыручы төп рус телле кешеләрнең берсе. «SVTV» YouTube-каналы авторы һәм «SVTV News» интернет-нәшрияты нәшире.

## Биография
1985 елда Мәскәүдә студент-медиклар гаиләсендә туган; әнисе соңрак фармацевт булып эшләгән, әтисе эшмәкәрлек белән шөгыльләнгән. Аның үз сүзләре буенча, аның бабасы — танылган рус галиме-геофизик Борис Сергей улы Светов, ә аның карт бабасы — белорус рәссамы Витольд Белыницкий-Бируля. Михаил үзе билгеләп үткәнчә, ул классик либераллар гаиләсендә үскән. 

Светов өченче сыйныфтан өйдә уку ала. Светов аңа 12 яшь булганда, аның әти-әнисе ярлы дип саналган дип яза. Аннары аларның бизнесы чәчәк ата башлый, һәм тугызынчы сыйныфта Михаилны бер елга Канаданың пансион-мәктәбенә укырга җибәрәләр. Соңрак ул өйдә укуга кайта.

2004—2006 елларда Россия дәүләт гуманитар университетының тарих, политология һәм хокук факультетында политология белгечлеге буенча укый. Аннан Ноттингем университетына «политология» белгечлегенә күчә һәм аны 2009 елда тәмамлый.

Бөекбританиядә булганда, 2002 елның 15 февралендә «Җанлы Көндәлек»та блог ача. 2005 елда ул беренче тапкыр либертарианлык турында үз Җанлы Көндәлегендә искә ала. 2010 елда Светов Русия либертариан фиркасенә керә.

2010 елда Михаил Япониягә китә. Анда ул япон телен өйрәнгән, шулай ук япон сувенирларын интернет аша сату белән шөгыльләнгән. Шулай ук ул Bitcoin'га инвестицияләр керткән, соңрак бу акчага эшләгән.

2016 елдан Россиядә сәясәт белән шөгыльләнүен дәвам иткән, илгә кайткач.

2016 елда Яңа Зеландия киноакадемиясен тәмамлый. Светов сценарие буенча Яңа Зеландиядә кыска метражлы *Jackpot* фильмы чыккан. Бу фильм дәүләт сценарийлар конкурсында беренче урынны яулый һәм экранлаштыруга спонсорлык ала.

2020 елның ноябрендә Мәскәүдә «Яңа ихласлык» либертариан клубы ачкан.

2021 елда SVTV («СВТВ») интернет-нәшриятын оештыра, ул үзен либертариан ММЧ һәм «дөресен әйтергә курыкмаган медиа» итеп күрсәтә. Сайтта күрсәтелгәнчә, басма аноним авторлар белән хезмәттәшлек итә һәм укучыларның матди ярдәме хисабына гына яши. 2022 елның 16 мартында нәшриятнең сайты Русиядә Генпрокуратура таләпләре буенча блокадаланган булган.

2021 елның июнендә Көньяк Америкага киткән, Бразилиядә, Панамада һәм Чилида һәм башка илләрдә яшәгән.

2022 ел моментында Бразилиядә даими яши.

2022 елның 18 ноябрендә Россия Юстиция министрлыгы Световны физик затлар — «чит ил агентлары» исемлегенә керткән.

## Искәрмәләр
Джо Салиба

**Джо Салиба** исеме астында мәгълүм **Джозеф Пауль Энтони Салиба**  Мальта һәм Австралия шагыйре, язучысы һәм тәрҗемәчесе булган.

## Эшләре
* 1966 – *Ilhna Tar-rebbiegha : (poeiji)*
* 1967 – *Ferh, Biki u Poezija : poeziji*
* 1981 – *Ilma : poeziji*
* 1986 – *Irjieh : Antologija mill-Awstralja Guze Abela*
* 1989 – *Lamentations of a Happy Man*

## Искәрмәләр

Төркем:Язучылар
Матия Блейц

**Матия Блейц** (слов. Matija Blejc; 24 февраль, 1914 — 24 декабрь, 1942) — словен партизаны, Югославиянең халык азатлык көрәшендә катнашучы. Үлгәннән соң Югославиянең халык герое исеме белән бүләкләнгән. Партизаннар арасында «Матевж» псевдонимы белән билгеле була.

## Биографиясе
1914 елның 24 февралендә туган. Сугышка кадәр остаханәдә тегүче ярдәмчесе булып эшләгән, алдынгы эшчеләр хәрәкәтендә торган. Германиянең Югославияга һөҗүм итүеннән һәм киләсе басып алуыннан соң партизаннар хәрәкәтенә кушыла һәм Камниктан партизан батальонының Менгеш-Морава ротасы белән җитәкчелек итә. Шул ук елда Словения коммунистлар партиясенә кабул ителә. 1942 елның язында Словениянең Крайна өлкәсендә иң билгеле партизан отрядлары булган Камник батальонын җитәкли. 1942 елның 24 декабрендә Коставш тавында камауда калган урыннан чыкканда һәлак була. Югославиянең халык герое исеменә үлгәннән соң 1953 елның 22 июлендә лаек була.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Enciklopedija Slovenije; knjiga 1, Mladinska knjiga, Ljubljana, 1987

Төркем:1942 елда вафатлар
Төркем:24 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1914 елда туганнар
Төркем:24 февраль көнне туганнар
Төркем:Словения коммунистлары
Gothic (уен)

**Gothic** — CRPG жанрындагы санак уены. Piranha Bytes студиясе тарафыннан эшләнгән. Egmont Interactive нәшрияты тарафыннан 2001 елның 15 мартында чыгарылган. Gothic сериясенең беренче өлеше.

Уенның сюжеты билгесез җинаять өчен хөкем ителгән һәм каторгага сөрелгән исемсез төп геройның маҗаралары турында сөйли. Персонажны Мәгъдәнлекләр Үзәнгә җибәрәләр. Мәгъдәнлекләр Үзәне сихри барьер белән уратып алынган. Бу барьер Мәгъдәнлекләр Үзәнедән беркем дә китә алмасын өчен киртә булып тора.

## Уен матбугатының реакциясе

* Россия Absolute Games уеннар порталы уенга 70% биргән. Nomad интерактив уен дөньясын, матур графиканы һәм көчле AI билгеләп үтте. Кимчелекләргә баглар һәм зәгыйфь сюжет кертелгән.
* Игромания журналы уенга 10 баллдан 8,5 балл биргән.

## Искәрмәләр

Төркем:Санак уеннары
Төркем:Piranha Bytes тарафыннан эшләнгән санак уеннары
Төркем:Gothic
Төркем:2001 елгы санак уеннары
Төркем:Ачык дөньялы санак уеннары
Төркем:Алманиядә эшләнгән санак уеннары
Piranha Bytes

**Piranha Bytes** — 1997 елда Алекс Брюггеманн, Штефан Ноул, Михаэль Майк Хоге һәм Том Пуцки тарафыннан оештырылган санак уеннары эшләү буенча алман компаниясе.

## Уеннар

* 2001 — *[[Gothic (уен)|Gothic]]*
* 2002 — *[[Gothic II]]*
* 2003 — *[[Gothic II: Night of the Raven]]*
* 2006 — *[[Gothic 3]]*
* 2009 — *[[Risen]]*
* 2012 — *[[Risen 2: Dark Waters]]*
* 2014 — *[[Risen 3: Titan Lords]]*
* 2017 — *[[ELEX]]*
* 2022 — *[[ELEX II]]*

## Искәрмәләр

Төркем:1997 елда нигезләнгән компанияләр
Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Эдуард Багиров

**Эдуард Багиров**, Эдуард Исмаил улы Багиров (; *[[25 октябрь]] [[1975 ел|1975]], [[Мары]] — [[12 апрель]] [[2023 ел|2023]], [[Мәскәү]]*) — Россия язучысы, кинодраматург, сәяси консультант, политтехнолог, радио алып баручы.

## Тормыш һәм карьера
Багиров 1975 елның 25 октябрендә Төрекмәнстанның Мары шәһәрендә әзәрбайҗан әтисе һәм рус әнисе гаиләсендә туган. Балигъ булганчы Төрекмәнстанда яши. Ашкабад хәрби частька чакырылган. Ике айдан соң Россиягә дезертирлык иткән. 1994 елның гыйнварыннан Мәскәүдә яши. Шул ук елда РСФСР Җинаять кодексының 144 статьясының 2 өлеше буенча хөкем ителгән, Россия төрмәсендә җәзасын үткән. Җәзасын үтәгәннән соң Түбән Новгород өлкәсенә килгән (Түбән Новгород өлкәсендә аның әнисе туган җире урнашкан). Бер елдан да кимрәк вакыттан соң Мәскәүгә кайта һәм эшмәкәрлек белән шөгыльләнә. 2001 елда Мәскәү дәүләт су транспорты академиясенең юридик факультетына укырга керә һәм озак укымый.

Ул 2002 елда башланган язучы карьерасын 2023 елда вафат булганчы дәвам иткән. Ул Әзербайҗан язучылар берлеге әгъзасы булган. 2007 елда аның «Гастарбайтер» китабы чыга, анда ул үз тормышыннан өзекләргә һәм чит илләрдә эшләүче кешеләрнең проблемаларына кагыла.

2012 елгы сайлауларда президентлыкка кандидат Владимир Путинның ышанычлы кешесе була. 2016 елгы парламент сайлауларында «Россия Патриотлары» партиясеннән катнашкан. 1042 тавыш җыйган.

Иҗади эшчәнлеге башында Багиров үзенең социаль челтәрләрендә руслар турында начар фикерен белдерә. Бу һәм башка шундый ук сүзләр өчен Максим Марцинкевич тарафыннан һөҗүмгә дучар була. Конфликт язмасы интернетта бар.

Соңрак Багиров үз сүзләрен яшерер өчен онытылу хокукыннан файдалана.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия язучыларыТөркем:Россия драматургларыТөркем:Россия эшмәкәрләреТөркем:Азәрбайҗан язучыларыТөркем:Җинаятьчеләр
Ганнибаллар

**Ганнибаллар** — дворян нәселе.

Абрам Пётр улы Ганнибалның нәселе (Александр Пушкинның карт бабасы).

Нәсел Псков губернасының нәсел шәҗәрәсе китабының VI өлешендә язылган.

* **[[Абрам Ганнибал|Абрам Пётр улы Ганнибал]]** (якынча 1697—1781) — Александр Пушкинның карт бабасы.
** **[[Иван Ганнибал|Иван Абрам улы]]** (1735—1801) — генерал-аншеф, Кара диңгез флоты гаскәри башлыгы, Херсонга нигез салучы.
** **[[Пётр Ганнибал|Пётр Абрам улы]]** (1742—1826) — генерал-майор, Псков дворянлыгы җитәкчесе (1774—1796). Пушкин аның белән 1817 һәм 1825 елларда очрашкан.
*** Христина Пётр кызы (1778 туган)
*** **[[Вениамин Ганнибал|Вениамин Пётр улы]]** (1780—1839) — алпавыт, 14нче класс түрәсе, композитор.
*** Александра Пётр кызы (1787 туган)
** **[[Осип Ганнибал|Осип Абрам улы Ганнибал]]** (1744—1806) — 2-нче дәрәҗә капитаны.
*** **[[Надежда Ганнибал|Надежда Осип кызы]]** (никахтагы фамилиясе —Пушкина; 1775—1836) — А. С. Пушкинның әнисе.
** Исаак Абрам улы Ганнибал (1747—1808) — диңгез артиллериясендә хезмәт иткән, 3-нче дәрәҗә капитаны.
*** **[[Павел Ганнибал|Павел Исаак улы]]** (1776—1841) — Изюм гусар полкы подполковнигы.
*** **[[Яков Ганнибал (1777)|Яков Исаак улы]]** (1777—1840-е) — флот лейтенанты.
**** Александр Яков улы (1797—1834) — алпавыт
***** Георгий Александр улы (1832—1908) — отставкадагы поручик
****** **[[Яков Ганнибал (1880)|Яков Георгий улы]]** (1880—1938) — полковник, Изге Георгий ордены кавалеры.
**** Евгения Яков кызы (1798/1802 — ?). Ир — алпавыт Александр Адам улы Глаубич
*** Семён Исаак улы Ганнибал (1791—1853) — артиллерия поручигы.
**** **[[Анна Ганнибал|Анна Семён кызы]]** (Пушкина-Ганнибал) (1849—1925) — А. С. Пушкинның өч туган апасы, педагог, тарихчы һәм литератор.
** София Абрам кызы Ганнибал (1759—1802) OO&nbsp; Адам Карл улы фон Роткирх (1746—1797) — Павловскида баш идарәче (1792—1779), «А. П. Ганнибалның алман биографиясе» авторы

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе дворян нәселләре
Төркем:Әлифба буенча дворяннар нәселе
Төркем:Чит ил чыгышлы Россия империясе дворян нәселләре
Төркем:Россия әлифба буенча дворян нәселләре
Кенәз ташы

**Кенәз ташы** (; слов. Knežji kamen) — Цолльфельд үзәнендәге антик ионий колоннасының әйләндереп капланган нигезе. Ул Каринтия герцогларының һәм, фараз буенча, иң борынгы славян дәүләтләренең берсе — Карантания хәкимнәренең тәхеткә утыру церемониясендә төп роль уйнаган.

## Интронизация церемониалы
Церемония, күрәсең халыкны символлаштырган крәстиянне ташка утыруыннан башланган. Герцог тәхетенә кандидат якынлашкач, ул аңа крәстиян күлмәген кидереп, таяк яки тимер таяк тапшырган һәм кулына ялангач кылыч тотып ташка менергә мөмкинлек биргән.

Булачак герцог дөньяның дүрт ягына да борылырга тиеш була. Аннан соң аны Мариа-Заль собор гыйбәдәтханәсенә таҗ кидерүгә алып барганнар, аннан соң ул әле дә Госпосвет аланында торган таш тәхеттә үз урынын били алган.

Церемониальның борынгы булуы, шул рәвешле Картантания хәкимнәренең патшалыкка сайланган, дип фаразларга мөмкинлек бирә. Таш үзе Рим империясе Норик провинциясенең төп шәһәре — Вирунум җимереклекләреннән чыккан, соңрак бу кала Крнски град (хәзер бу Австрияда Цолльфельд үзәне) дигән исем астында Карантаниянең башкаласы булып хезмәт иткән.

Генрих I — Кенәз Ташында сайлау турында замандашларының истәлегендә сакланган беренче герцог. Аның варислары таш янына Каринтия гербының сурәте төшерергә фәрман биргән. Соңгы тапкыр бәйрәм 1414 елда узгарылган.

## Тарихи истәлекләр

1862 елда тарихи һәйкәл буларак таш Клагенфуртта төбәк парламенты бинасына күчерелә. Аннары, губернатор Йорг Хайдер 2006 елда аны парламент бинасына кайтарырга фәрман биргәнгә кадәр, урындагы музейда күргәзмәгә куела.

Азат Словениянең 1991—1992 еллар өлгесендәге беренче акчаларында Кенәз ташы сурәте була. Моның белән Словениянең хөкүмәте Словения һәм Каратания дәүләтләренең дәвамчылыгын күрсәтергә маташкан, бу Австрия патриотларына ризасызлык тудырган. Әлеге вакытта ташны Словениянең 2 евроцент тәңкәләрендә күрергә мөмкин.

Каринтия герцогларының интронизация тантанасын урта гасыр елъязмачысы Виктрингтан Иоанн (Иоанн Викторинский) җентекле сурәтләгән. Ренессанс дәверендә тасвирлау Жан Боден *Six livres de la Republique* китабында кабатлана. Бу китапны Томас Джефферсон укыганга күрә, Карантаниянең кенәз сайлау йоласы Америка Кушма Штатлары президенты вазифасына керү тантанасына йогынты ясавы турында фикер бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Словения тарихы
Төркем:Австрия тарихы
Янез Крек

**Янез Евангелист Крек** (слов. Janez Evangelist Krek; 27 ноябрь, 1865, Светий Грегор, Севниця — 8 октябрь, 1917, Шентянж, Севниця) — Словения социологы, әдибе, сәяси һәм профсоюз эшлеклесе, кооператор, капеллан. Австро-Венгриядә украин милли хәрәкәтен хуплаучы. Көньяк славяннарның дәүләте — Югославия идеологларының берсе.

## Биографиясе
Янез Крек крәстиян гаиләсендә туган һәм иртә атасыз кала. 1884 елда Люблянада Беренче милли гимназияне тәмамлый. Аннары рим-католик семинариясенә укырга керә. 1888 елда епископ Якоб Миссиа тарафыннан Венага теология факультетына укырга җибәрелә. Биредә сәясәтче Карл Флюгерның Австрия христиан-социаль хәрәкәте белән таныша.

Бер ара капеллан була. 1892 елның авгусында Люблянада изге Николай соборында викарий итеп билгеләнә һәм шул елдан алып католик семинариясендә ирекле укытучы буларак фәлсәфә укыта. 1895 елда яңа булдырылган фундаменталь теология һәм фәлсәфә кафедрасын җитәкли һәм бу вазифаны 1916 елга кадәр били.

1897 елда Словения халык партиясыннан парламент әгъзасы итеп беренче тапкыр сайлана. Вена парламентында эш белән риза булмый, шунлыктан 1900 елның октябрендә мандатыннан баш тарта. 1901 елда Земский собор әгъзасы дип сайлана, ә 1908 һәм 1913 елларда кабаттан аның әгъзасы итеп сайлана.

## Иҗаты
Социаль хикәяләр яза («Крестьян фәненең кара әлифбасы» җыентыгы, 1895).

Украин телен, фольклорын һәм әдәбиятен яхшы белә, Тарас Шевченконың иҗаты белән кызыксына. Венада Шевченко кичләрендә чыгыш ясый, моның турында Львов шәһәренең «Заря» (1897) журналында телгә алына. Яшьләр арасында украин халык иҗатын популярлаштыра.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Walter Lukan. *Zur Biographie von Janez Evangelist Krek (1865—1917)*: (Dissertation). Wien: W. Lukan, 1984.
* *Enciklopedija Slovenije*, knj. 6. Ljubljana: Mladinska knjiga, 1992.
* Juhant, Janez, *Krekovo berilo*. Celje: Mohorjeva družba, 1989.
* Украинская литературная энциклопедия. — Киев, 1995. — К.3: К-Н. — С.41-58.

## Сылтамалар

* http://www.sentjanz.si/krek.php 
* Krekova pešpot

Төркем:Вена университетын тәмамлаучылар
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:1917 елда вафатлар
Төркем:8 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1865 елда туганнар
Төркем:27 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Словен язучылары