open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шәриф Биккол

**Шәриф Биккол** (Бикколов Шәриф Сәгадәтулла улы)(1924-1995), — шагыйрь. 
1924 елның 28 маенда, БАССРның Уфа кантоны, хәзер Башкортстанның Кырмыскалы районы Карлыман авылында туа. 1995 елның 3 сентябрендә вафат.
## Биографиясе
1924 елның 28 маенда Башкорт АССРның Өфе кантоны, хәзер Кырмыскалы районы Карлыман авылында туган.

1937-40 еллар - Башкортстанның Дәүләкән педагогия училищесында укый.

1940-42 еллар - Салават районы Мияшәгәр җидееллык мәктәбе һәм Кырмыскалы районы Алайгыр җидееллык мәктебе укытучысы булып эшли.

1942 ел - Өфедә булган Зенит артиллериясенең Севастополь училищесында тизләтелгән уку курсы уза.

1942-44 еллар - Бөек Ватан сугышында катнаша. 3 нче Белоруссия фронтында сугыша.

1944 елда авыр яралана .

1944 елдан КПСС әгъзасы.

1945-49 еллар - Башкорт дәүләт педагогия институтында укый.

1949-52 еллар - Өфе театр техникумында укытучы һәм уку эшләре буенча җитәкче урынбасары.

1952-62 еллар - «ПИОНЕР» республика журналы һәм «Башкортостан пионеры» газетасы мөхәррире.

1962-95 еллар - Башкорт АССР Язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе.

1995 елның 3 сентябрендә Өфедә вафат була, Башкортстанның Кырмыскалы районындагы Карлыман авылында җирләнгән.
## Бүләкләре
* Кызыл Йолдыз ордены (1944)
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985)
* Хөрмәт Билгесе ордены (1974)
* Хәрби медальләр
* Башкорт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1976)
* РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1980)
* Гали Сәләм исемендәге республика премиясе

## Тышкы сылтамалар
* Милләттәшләр - Биккулов Шариф Сагадатуллович

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Өчкүл (Әлмән районы)

**Өчкүл** яки **Шабай** – Курган өлкәсендә, Чиләбе өлкәсе чигендә татар авылы. Күпчелек халкы татарлар һәм башкортлар булган Әлмән районына карый. Курган өлкәсендә тагын бер Өчкүл (Трехозерки) авылы бар. Ул да татар авылы. Авыл өч күл буена урнашкан – Чөй (Цөй), Сөлекле һәм Ялангач күлләре, шулар арасында Чөй – иң зрусы.
## Белешмә
200px|thumb|left
Авылга 1587 елда эчкен татарлары тарафыннан нигез салынган, дип санала. Элек Өчкүл зур авыл булган, анда меңнән артык кеше яшәгән, картлар аның җиде урамы, мәчет-мәдрәсәсе булуын сөйлиләр. Совет заманында халык совхозда эшләгән. Тегү цехы булган. Бүген 100 хуҗалыкта ике йөздән артык кеше яши. Мәктәп һәм мәктәпкәчә яшьтәге балалар иллегә якын. Башлангыч мәктәп эшли. 2009 елда авылда зур ике вакыйга булган. 1956 елдан соң беренче тапкыр сабантуе узган һәм мәчет ачылган. Сабантуена 500 якын кеше җыелган.

Инде бетүенә таба барган бу татар авылына икенче сулышны өрүче – шушы авыл егете, хәзер Себердә зур эшмәкәр, хаҗи, милләтпәрвәр, 41 яшьлек Марат Юнысов булып чыкты. Үз акчасына мәчетне торгызган, татар үзәген ачкан, авылдагы бөтен милли, мәдәни, дини чараларга, Сабантуйларга акчаны да үз кесәсеннән ул бирә. Моңа кадәр 17 чакрымдагы рус авылына барып укыган балаларны ул 7 чакрымдагы Иванково (Әмәнкүл) авылы мәктәбенә күчерә алган, үз акчасына аларга автобус сатып алган, шоферын үзе түләп тота. Балаларны анда күчерүнең төп сәбәбе – Иванково мәктәбендә татар теле дә укытыла.

Биредә газ, әсфәлт юллар юк, ә авылга барыбер шәһәрләрдән кайта башлаганнар, чөнки аның киләчәген күрәләр.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Ф Бәйрәмова Дала Атландидасы
## Видео
* Халкым минем, 1нче өлеш 

Төркем:Курган өлкәсе татар авыллары
Рудиментлар

**Рудиментлар** ( — нигез, башлангыч дигәннән) - кайчандыр борынгы бабаларда мөһим функцияне башкарган, ә хәзер, тулысынча яки өлешчә сакланса да, үзенең әһәмиятен югалткан органнар.

Рудиментларга кешеләрнең койрык умырткалары һәм мускуллары, колак мускуллары, тәндәге тупас куе йон-чәч, төк катламы, муен кабыргалары һ.б. керә.

Сукыр тычканның күзләре, китларның оча сөякләре һ.б. керә.

## Шулай ук кара
* Атавизм
## Чыганаклар

* Сонин Н.И., Сапин М.Р. С63 Биология.Кеше. Ф.Г.Иштирәкова тәрҗемәсе - Казан:Мәгариф, 2002.

Төркем:Органнар (биология)
Төркем:Рудиментлар
Атавизм

**Атави́зм** (от  — ерак баба) - ерак бабаларда булып та, эволюция процессында юкка чыккан билгеләрнең кабат күренүе.

Хайван билгеләре ачык беленеп торган әдәми зат дөньяга килгән очраклар бар. Мәсәлән, сирәк булса да, койрыклы яки йонлач кеше туа.
## Шулай ук кара
* Рудиментлар
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Сонин Н.И., Сапин М.Р. С63 Биология.Кеше. Ф.Г.Иштирәкова тәрҗемәсе - Казан:Мәгариф, 2002.

Төркем:Органнар (биология)
Төркем:Эволюция
Темперамент

**Темперамент**, кайчакта **кызуканлылык**, **дәрт**, **гайрәт** () — кешенең көче, хәрәкәтчәнлеге һәм нерв процессларының тигезлеге билгесе. Ул кешенең гомуми активлыгыннан, аның гамәли чагылышыннан һәм кешенең эмоцияләреннән барлыкка килә. Темпераментның чиста чагылышлары сирәк очрый.
right|250px
Кеше темпераментының беренче калссификациясен моннан 2500 еллар чамасы элек Гиппократ бирә. Ул кешеләрне сабырсыз, тиз кабынучан холерикларга, сабыр, оптимист сангвиникларга, сабыр, тыныч, инерт флегматикларга, боек, шикләнүчән меланхоликларга бүлә.

Хәзерге вакытта И.П. Павлов тәкъдим иткән классификациядән файдаланалар. Ул нерв системасы типларын көчле һәм көчсезгә аера, ә көчле, үз чиратында, сабыр холыклы, тиз кабынучан, хәрәкәтчән һәм сүлпәнгә аерыла.

Нерв системасының тибы ата-анадан балага күчә, ләкин әйләнә-тирә дә сизелерлек йогынты ясый, әмма кеше үз темпераментын үзгәртергә дә сәләтле.

## Чыганаклар

* Сонин Н.И., Сапин М.Р. С63 Биология.Кеше. Ф.Г.Иштирәкова тәрҗемәсе - Казан:Мәгариф, 2002.

## Сылтамалар
* ''Небылицын В. Д.'' Темперамент. // Психология индивидуальных различий. Тексты. / Под ред. Ю. Б. Гиппенрейтер, В. Я. Романова. — М.: Изд-во МГУ, 1982. — С. 153—159. 
* Четыре темперамента в комиксах Херлуфа Бидструпа

Төркем:Темпераментлар
Негроид раса

**Негроид раса** (шулай ук **экваториаль раса**) - кешелекнең зур расаларының берсе. Әлеге раса вәкилләре башлыча Иске дөньяның тропик районнарында, Төньяк һәм Көньяк Америкада яши. 

Аларга тәннәренең кара-кучкыл булуы, дулкынлы яисә бөдрә чәч, җәенке борын, калын иреннәр, гадәттә сирәк сакал-мыек хас.

Негроидларның кара-кучкыл булуы аларны ультрашәмәхә нурлардан, европеоидларның аксыл төсенә караганда яхшырак саклый. Бөдрә чәч кояш кыздырганда эссе сугудан саклый. Әмма бу билгеләрнең әһәмияте  исбат ителмәгән, чөнки хәзерге вакытта шул ук шартларда башка раса вәкилләре дә яши.

## Чыганаклар

*Сонин Н.И., Сапин М.Р. С63 Биология.Кеше. Ф.Г.Иштирәкова тәрҗемәсе - Казан:Мәгариф, 2002.

Төркем:Антропология
Төркем:Африка халыклары
Төркем:Расалар
Агач кеше

**Агач кеше** (агъач киши) - карачай һәм әзербайҗаннарда таулы урманнарда яшәшүче ияләр.

Агач кеше йонлы, сасы исле маймылсыман әдәми зат булып ике җенесле дә була алган. Азык эзләү вакытында агач кеше кеше бакчаларына керә, тапкан киемнәрне кия дип уйланылган. Аларны этләрдән курка дип уйлаганнар.

Көнбатыш мифологиясендә агач кеше йетиларны хәтерләтә.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Татар халык легендалары һәм мифлары

Төркем:Карачай мифологиясе
Төркем:Әзербайҗан мифологиясе
Төркем:Урман ияләре
Сейшел утраулары

**Сейше́л утраулары** (, , ) — Һинд океанының көнбатыш өлешендә, экватордан бераз көньякка таба урнашкан утрау-дәүләт. Җөмһүрият эченә 100 утрау керә, аларның нибары 33дә генә кеше яши.

Дәүләтнең мәйданы — 455 км². Иң зур утрау — Маэ (142 км²). Шул утрауда дәүләтнең башкаласы һәм халыкара һава аланы урнаша. Башка зур утраулар — Силуэт, Праслен, Ла-Диг. Шулай ук дәүләт эченә күп кечкенә коралл утраулары керә.

Халык саны — 88 мең кеше (2010). Этник яктан биредә франк-африкан мулатлары, шулай ук аурупалылар, негрлар, һиндлар, кытайлар, гарәпләр яши. Католиклар халыкның 82,3 %-ын тәшкил итә. Мөселманнар саны — 1,1 %.

## Тарих
Беренче тапкыр Сейшел утрауларына кергән Амирант утрауларын Васко да Гама 1502 елда билгели. Якынча шул ук вакытта португал харита белгечләре Маэ утравын теркиләр. Утрауга IX-X гасырларда гарәп диңгезчеләренең килүләре дә билгеле.

Аурупалылардан утрауга беренче булып инглизләр килеп төшә. 1609 елда бирегә махсус экспедиция оештырыла. Утраудагы даими торак пунктларын исә французлар нигезли: 1756 елдан биредә плантацияләр ясый башлыйлар. Шушы вакытта утрауларга Франция финанс министры исеме бирелә — Моро де Сейшел.

Французлар утрауларга Мадагаскар һәм Көнчыгыш Африкадан колларны алып килә башлыйлар. 1794 елда архипелагны Британия яулый. 1814 елгы Париж килешүе нигезендә Сейшел утраулары рәсми төстә Бөекбритания җире дип таныла.

1976 елда Бөекбритания утрауларга рәсми бәйсезлек бирә.
## Дин
Христианнар – ил халкының (98,5 мең, *[[2020 ел]]га*) 89,2 % ын тәшкил итә, ш.и. католиклар – 76,2 %, англикан чиркәве тарафдарлары – 6,1 %, җиденче көн адвентистлары – 1,1 %, башка христианнар – 3,4 %. Һинд дине тарафдарлары – 2,4 %, башка христиан булмаган диннәргә табынучылар – 1,5 %, атеистлар – 2,1 % .

Хәзерге вакытта утрауларда мөселман халкының өлеше ― 1,6 %. 2010 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, утрауларда 1459 мөселман исәпләнә . 
* Сейшел утрауларында ислам
* Сейшелларда Һинд дине
## Фотосурәтләр

Image:Sheikh Mohamed bin Khalifa Mosque Seychelles 2.jpg|Шәех Мөхәммәд бин Хәлифә мәчете
Image:Hindu Temple Victoria Seychelles Islands of Africa.jpg|Ил башкаласы Викториядә Һинд дине гыйбадәтханәсе
Image:Victoria (Seychelles).jpg|Виктория шәһәре
Image:Port-victoria Seychelles.jpg|Виктория порты
Image:Seychelles 020.JPG|Маэ утравы
Image:Seychelles 037.JPG|Маэ утравы
Image:Seychelles 035.JPG|Маэ утравы
Image:Seychelles giant tortoise.jpg|Утраулардагы ташбакалар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт  
* Хөкүмәт сайты 
* Seychelles Nation Online 

## Моны да карагыз


Төркем:Франсузтелле илләр
Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Унитар Төркем
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Һинд дине
Мезолит

[right|200px|thumb|[Париж янында мезолит чорына караган калдыкларны эзләү экспедициясе]]
**Мезоли́т** ( — урта һәм  — таш) яки **урта таш дәвере** — палеолит һәм неолит арасында булган тарихи дәвер. Безнең эрага кадәр VIII-V меңенче елларга туры килә. Әлеге дәвер климат үзгәрү нәтиҗәсендә уңай табигать шартлары туу белән характерлана: кешеләргә яңа җирләргә күченү мөмкинлеге туа.

Мамонтлар һәм йөнтәс мөгезборыннар үлеп бетә. Элек бозлыклар булган җирләр ылыслы һәм катнаш урманнар белән каплана.

Бу дәвердә Җирдә яшәүче кешеләр саны 10 млн тирәсе була. Үзләштерүгә корылган хуҗалык төре (аучылык, балык тоту, җыючылык) даими рәвештә күченүләргә китергән. Көчсезрәк кабиләләр яши торган урыннардан кысрыклап чыгарылган. Мезолитта кыяга рәсем ясау сәнгате барлыкка килеп киң тарала.

Таш эшкәртү техникасы даими рәвештә камилләшә, яңа хезмәт кораллары уйлап табыла. Пычакка охшаш яссы ташлар, кыргычлар, тишкечләр киң кулланыла.

Хәзерге Татарстан җирендә дә мезолит дәверенә караган берничә торак пункты табылган. Кабы-Копры, Усть-Кама, Сюкеево, Татар Әҗибәе торак урыннарында археологлар күп кораллар тапканнар.

## Шулай ук кара
* Палеолит
* Неолит

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Солтанбәков Б.Ф. Татарстан тарихы. — Казан: ТаРИХ, 2001. — 544 б.
* Гомуми тарих. Иң борынгы заманнардан алып XIX гасыр ахырына кадәр: Татар урта гомуми белем бирү мәкт. 10 нчы с-фы өчен д-лек / Н.В. Загладин, Н.А. Симония; Русчадан Л.Г. Шәрифуллина тәрҗ. — Казан: Мәгариф, 2008. — 432 б.

## Сылтамалар
Динсезлек

**Динсезлек**не диннең булмавы, дингә карата ваемсызлык, динне кабул итмәү, яки дингә карата дошманлык хисләре буларак билгеләп була.

## Демография

### Дөньядагы динсезлек

## Шулай ук карагыз

* Гуманизм
* Илләр буенча диннең әһәмиятлелеге
* Илләр буенча динсезлек
* Теист булмаган диннәр
* Пантеизм
* Пост-теизм
* Скептицизм
* Динсез рухият тарафдарлары
* Транстеист

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 

 

## Моны да карагыз


Төркем:Атеизм
Рафил Ногманов

**Рафил Габдерәфыйк улы Ногманов** — юрист, Татарстан Дәүләт Советы депутаты, Татарстанның атказанган юристы, Россия эчке эшләр органнарының атказанган хезмәткәре, хокук бозуларны профилактикалау буенча Татарстан Хөкүмәт комиссиясе әгъзасы, 
Татарстанның Яшьләр эшләре, спорт һәм туризм министрлыгының коллегия әгъзасы. 

Ул 1949 елның 1 июлендә Кайбыч районы Салтыган авылында туа. ССРБ ЭЭМның МФЮЗО Казан филиалында юрист белгечлегенә укый.

1993―2009 елларда ― Татарстан Республикасы буенча эчке эшләр министры урынбасары - җәмәгать иминлеге милициясе җитәкчесе.
## Вафаты
2024 елның 2 гыйнварында вафат. 3 гыйнварда мәрхүм белән хушлашу Пушкин исемендәге мәдәни үзәкнең концертлар залында, соңрак Мәрҗани мәчетендә узган. Арча зиратында җирләнгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татарстан Дәүләт Советы сайтында 

Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Хокукчылар
Ачылыкүл (авыл)

**Ачлыкүл** (шулай ук *Татар Алабугасы*) — Чиләбе өлкәсенең төньягында, Корган өлкәсе чигендә урнашкан татар авылы. Чиләбегә кадәр 100 км юл, туры автобус йөри. Кызыл армия районындагы бердәнбер татар авылы.

## Тарихы

Авыл 1712 белән 1715 еллар арасында нигезләнгән. Инкыйлаб алдыннан Ачлыкүл зур авыл булган, 1913 елда 520 хуҗалык, 3253 кеше яшәгән. Халык татар теленең эчкен сөйләшендә сөйләшә. Авылда татарлар-мишәрләр яши.

Авылның иң зур — Тукай урамы Ачылыкүл буенда урнашкан. Ачлыкүл яссы урында урнашкан, түгәрәк формасында, ярлары комлы. Күл өсте 140 га тәшкил итә.

Авылда җитештерү предприятиеләре калмады. Халык үз хуҗалыклары белән көн күрә, һөнәрчеләр бар (тегүчелек, үргән мебель ясау, чигү аяк киеме тегү һәм башкалар). Төп 9-еллык мәктәп, медпункт, балалар бакчасы, кибет бар.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (96 %).

700px|thumb|center|Ачылыкүл авылы «күлләр илендә» урнашкан

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Хәмидуллина С. А. Минем туган ягым, 2006 ел 

Төркем:Чиләбе өлкәсе татар авыллары
Кол Гали һәйкәле (Сембер)

200px|thumb|right|Һәйкәл артында Татар мәдәни үзәге бинасы
Урта гасыр татар-болгар шагыйре Кол Галигә һәйкәл (2008). Скульпторлар Эльмир Аксәнов һәм Константин Головушкин.

2008 елның октябрь аенда Сембер Татар мәдәни үзәге каршы мәйданчыкта ачылды. Һәйкәлне кую буенча "Болгар яңарышы" оешмасы рәисе Шәүкәт Богданов тырышлыгыннан тора. Һәйкәл куюга финанс ярдәм күрсәттеләр җирле татар эшмәкәрләре, Татарстан Хөкүмәте һәм Сембер өлкәсендә яшәүче татарлар.  Башта исәп булган иде һәйкәлне шәһәр үзәгендә 1нче номерлы гимназия каршында. Рөхсәттә алынган иде, нигез ташын салдылар. Әмма аннары рөхсәтне шәһәр хакимияте юкка чыгарган. Хәзерге вакытта ТМҮгә башка төбәкләрдән килгән милләштәшләребез фотога төшә.

Төркем:Сембер һәйкәлләре
Төркем:Кол Гали хөрмәтенә аталган объектлар
Рәгъд сүрәсе

**Әр-Рәгъд сүрәсе**(гар.سورة الرعد — *сүрәтү Әр-Рәгъд*) — Коръәндәге унөченче сүрә. Мәдинәдә иңә. Аятьләре саны — 43. Җәннәт турында язылган

## Мисалы
### Коръән 13:1-5
**Гәрәпчә язылыуы**: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

لمر ۚ تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ ۗ وَالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ ﴿١﴾ اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّمَاوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ۖ ثُمَّ اسْتَوَىٰ عَلَى الْعَرْشِ ۖ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ ۖ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ۚ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ بِلِقَاءِ رَبِّكُمْ تُوقِنُونَ ﴿٢﴾ وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنْهَارًا ۖ وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ ۖ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿٣﴾ وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَىٰ بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَىٰ بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ﴿٤﴾ ۞ وَإِنْ تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَإِذَا كُنَّا تُرَابًا أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ ۗ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ ۖ وَأُولَٰئِكَ الْأَغْلَالُ فِي أَعْنَاقِهِمْ ۖ وَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿٥﴾ 


## Чыганак
*ayatlar.org сайты 

## Сылтамалар
*Әр-Рәгъд сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 

Төркем:Коръән сүрәләре
Ибраһим сүрәсе

**Ибpaһим сүрәсе**(гар.سورة إبراهيم — *сүрәтү Ибpaһим*) — Коръәндәге ундүртенче сүрә. Мәккәдә инә. Аятьләре саны — 52. Иблис турында язылган
14:22

## Мисалы
### Quran 14:1-5
**Гәрәпчә язылышы**: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

الر ۚ كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَىٰ صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ ﴿١﴾ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ ۗ وَوَيْلٌ لِلْكَافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ شَدِيدٍ ﴿٢﴾ الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا ۚ أُولَٰئِكَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ ﴿٣﴾ وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ ۖ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ ۚ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿٤﴾ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَىٰ بِآيَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ ﴿٥﴾ 



## Чыганак
*ayatlar.org сайты 

## Сылтамалар
*Ибpaһим сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 

Төркем:Коръән сүрәләре
Волюнтаризм

**Волюнтари́зм** ( — иреклек, теләк) —  иреклекне барча асылларның нигезе итеп исәпләгән фәлсәфә агымы.

«Волюнтаризм» термины XIX гасырда социолог Тённис Фердинанд тарафыннан фәнгә кертелгән. Ләкин аннан алдарак волюнтаризм идеяләрен А.&nbsp;Шопенгауэр, Ф.&nbsp;Ницше вә А.&nbsp;Бергсон үз хезмәтләрендә искә алганнар.

Башка мәгънәләр:
* Волюнтаризм — нәтиҗәләрне исәпкә алмыйча үз максатларына ирешү.
* *Икътисадый волюнтаризм* — фән һәм чынбарлык шартларын исәпләмичә кабул ителгән хуҗалык өлкәсендә башбаштаклы карарлар (шундый мәгънәдә 1964—1985 елларда ССРБда Н. С.&nbsp;Хрущев эшчәнлеген билгеләгәннәр).
## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар
* Канарш&nbsp;Г. Ю. Натурализм һәм волюнтаризм таманларыннан, социаль гаделлекә карау
* «Җиңел автомобилләр эшләтүдә әхлаксызлык»

Төркем:Фәлсәфә агымнары һәм мәктәпләре
Төркем:Онтология
Төркем:Этика
Төркем:Сәяси теорияләр
Хиҗр сүрәсе

**Әл-Хиҗр сүрәсе**( — *сүрәтү Әл-Хиҗр*) — Коръәндәге унбишенче сүрә. Мәккәдә инә. Аятьләре саны — 99. Педерастлар турында язылган. Ничек аларны Алла юк иткәне турында язылган.

## Гәрәпчәсе
### Коръән 15:1-10
**Гәрәпчә язылышы**: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

الر ۚ تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ وَقُرْآنٍ مُبِينٍ ﴿١﴾ رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ ﴿٢﴾ ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَيَتَمَتَّعُوا وَيُلْهِهِمُ الْأَمَلُ ۖ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ ﴿٣﴾ وَمَا أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا وَلَهَا كِتَابٌ مَعْلُومٌ ﴿٤﴾ مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ ﴿٥﴾ وَقَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ ﴿٦﴾ لَوْ مَا تَأْتِينَا بِالْمَلَائِكَةِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ ﴿٧﴾ مَا نُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَا كَانُوا إِذًا مُنْظَرِينَ ﴿٨﴾ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ ﴿٩﴾ وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي شِيَعِ الْأَوَّلِينَ ﴿١٠﴾



## Искәрмәләр

## Чыганак
*ayatlar.org сайты 

## Сылтамалар

*Әл-Хиҗр сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла

Төркем:Коръән сүрәләре
Исра сүрәсе

**Исра сүрәсе**(гар.سورة الإسراء — *сүрәтү Әл-Исра*) — Коръәндәге унҗиденче сүрә. Мәккәдә һәм Мәдинәдә инә. Аятьләре саны — 111. Төнге сәяхәт турында языла

## Чыганак
* suralar.com сайты 

## Сылтамалар
* Әл-Исра сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 

Төркем:Коръән сүрәләре
Дөнья

**Дөнья** (бор. тк. *yertinč(ü)* *(~җиртеч),* сергач сөйләшендә *йертец* «элекке туган як» төсендә сакланган) дип кечкенә мәгънәдә (галәмнән аермалы буларак) кешеләр җәмгыяте буларак билгеләнгән Җирне әйтәләр (дөнья харитасы, дөнья океаны һ.б.). Дөнья сүзе кеше тарихын сурәтләгәндә кулланылса, «Җир» сүзе, ешрак, планета мәгънәсендә кулланыла.

Дөнья сүзе метафора буларак Җирдән арырак булган системаларга карата да әйтелә, аеруча бу фәнни-фантастик контекстларда кулланыла, мәсәлән тереклеккә ия дөньялар.

Татар теленә бу сүз гарәп теленнән кергән.

Икенче мәгънәдә, татар телендә, шулай ук, **бик күп** дигәнне дә аңлата.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Җир
* Галәм
* Фәлсәфи төшенчәләр

Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Төркем:Җир
Конго Демократик Республикасы

**Конго Демократик Җөмһүрияте** ( ) 1971—1997 елларда — **[[Заир|Заир Җөмһүрияте]] **, 1960—1964 елларда — **Ко́нго Респу́бликасы** – үзәк Африкада урнашкан дәүләт.

## Тарихы
XV-XVI гасырларда хәзерге Конго җирләрендә Теке һәм Лаонго дәүләтләре булган. 1875 елда французлар бу җирләрне колониягә әйләндерә башлый. 1891 елда Француз Конгосы барлыкка килә. 1910 елда, Француз Экваториаль Африкасы төзелгән вакытта, колония икегә бүленә: Габон (көнбатыш ягы) һәм Конго (көнчыгыш ягы). Конго 1960 елда мөстәкыйльлеккә ирешә.

## Дин
 

1960 елның 30 июнендә Бельгиядән бәйсезлек алгач, илдә дин тоту иреге игълан ителә.
 
Ил халкының күпчелек өлеше (90 – 96 % ы) төрле христиан конфессияләренә карый (55 % ы католиклар), 1,5 – 10 % ы башка диннәр тарафдары (ислам, Бәһаи, яһүд дине һ.б.)
* Конго Демократик Республикасында ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Колониаль дәвердә булган конголезлар геноциды	
* Конго файдалы казылмалары «Горная энциклопедия» сайтында

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Франсузтелле илләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Конго Демократик Җөмһүрияте
Нәхл сүрәсе

**Нәхл сүрәсе**(гар.سورة النحل — *сүрәтү Ән-Нәхл*) — Коръәндәге уналтынчы сүрә. Мәккәдә инә. Аятьләре саны — 128. Күп Аллалыкка бирелгәннәргә җаза биреләчәге турында языла

## Гәрәпчәсе
## Мисал
### Коръән 16:1-8
**Гәрәпчә**: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

أَتَىٰ أَمْرُ اللَّهِ فَلَا تَسْتَعْجِلُوهُ ۚ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَىٰ عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿١﴾ يُنَزِّلُ الْمَلَائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلَىٰ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ أَنْ أَنْذِرُوا أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنَا فَاتَّقُونِ ﴿٢﴾ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ ۚ تَعَالَىٰ عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿٣﴾ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ ﴿٤﴾ وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا ۗ لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ ﴿٥﴾ وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ حِينَ تُرِيحُونَ وَحِينَ تَسْرَحُونَ ﴿٦﴾ وَتَحْمِلُ أَثْقَالَكُمْ إِلَىٰ بَلَدٍ لَمْ تَكُونُوا بَالِغِيهِ إِلَّا بِشِقِّ الْأَنْفُسِ ۚ إِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ ﴿٧﴾ وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً ۚ وَيَخْلُقُ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿٨﴾


### Коръән 16:68-69
**Гәрәпчә**: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

وَأَوْحَىٰ رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ ﴿٦٨﴾ ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا ۚ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ ۗ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿٦٩﴾


## Чыганак
* suralar.com сайты 

## Сылтамалар
* Ән-Нәхл сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 

Төркем:Коръән сүрәләре
Саркодлылар

**Саркодлылар ()** — ( — ит). Төрле тамыраяклыларның, шул исәптән гади амебаның да үзенчәлекле билгесе булып тыгыз тышчасыз, ялангач тәннең цитоплазма үсентеләре — псевдоподияләр (ялган аяклар) барлыкка китерү сәләте тора. Псевдоподияләр иң түбән төзелешлеләр тәненең төрле урыннарында ясала. Ялган аяклар шулай ук азык эләктерү органоиды да булып хезмәт итә: алар азык кисәкчеген уратып, аны цитоплазма эчендә калдыра ала.

Кабырчыклы амебалар гади амебаларга якын төркемне тәшкил итә. Болар — хәрәкәтләнә һәм азыкны ялган аяклары ярдәмендә йота торган бер төшле тамыраяклылар. Аларның тәне бер камералы кабырчык эченә урнашкан. Кабырчыкның тишеме — авызчыгы бар, аның аша әйләнә-тирәгә псевдоподияләр чыга. Кабырчыклар хитинсыман матдәдән тора һәм төрле формада: гөмбәзсыман, капчыксыман, тәлинкәсыман һәм башкача да булырга мөмкин. Кайбер вәкилләрендә кабырчыклар органик матдәләрдән генә тора, икенчеләрендә кабырчыкларга кальций тозлары сеңгән яки эчләренә ком бөртекләре кереп калган була.

Фораминифераларның күпчелеге — күп камерадан торган кабырчыклы диңгез тамыраяклылары.

Нурлылар радиаль урнашкан еш кына тыгыз үзәк җепле псевдоподияләргә ия. Бу төркемгә кергән иң түбән төзелешлеләрнең күпчелегендә эчке скелет бар, ул радиаль типта төзелгән һәм кремнезем яки стронций сульфатыннан тора.

Кояшсыманнарга төче суда һәм диңгезләрдә яшәүче иң түбән төзелешлеләрнең берничә дистә төре керә. Аларның тән формасы еш кына шарсыман; цитоплазма тышкы — эктоплазмага һәм эчке — эндоплазмага ачык бүленә. Үзәк җеп булу аркасында энә сыман формасын даими саклый торган радиаль урнашкан күп санлы псевдоподияләре бар.

## Кулланылган чыганаклар
* 

## Моны да карагыз
* Протистлар
* Камчылылар
* Споровиклар
Камчылылар

[thumb|left|"Flagellata" from [Encyclopædia Britannica]]
[thumb|"Flagellata" from [Ernst Haeckel's *[[Kunstformen der Natur|Artforms of Nature]]*, 1904]]
[thumb|Parasitic [excavate (*Giardia lamblia*)]]
[thumb|[Green alga (*Chlamydomonas*)]]

Хәрәкәтләнү органоидлары булып хезмәт итүче һәм азыкны эләктереп алуга булышучы камчылар булу — бу класска кергән иң түбән төзелешлеләрнең - **камчылыларның**- үзенчәлекле билгесе. Камчылар бер, ике яки күп булырга мөмкин. Камчының хәрәкәте суда кечкенә генә әйләнмә барлыкка китерә, шуның аркасында судагы вак кисәкчекләр камчы төбенә таба тартыла. Каты азык белән тукланучы кайбер камчылыларның камчы төбендә кечерәк кенә тишем — күзәнәк авызы була, ул тәннең эченә таба үтүче тирән каналга — йоткылыкка барып тоташа.

Туклану ысулы буенча камчылылар өч төркемгә бүленә. Автотроф организмнар, хлорофилл һәм кояш нурлары энергиясе ярдәмендә, углекислый газ һәм судан органик матдәләр (углеводлар) синтезлыйлар. Бу камчылылар чын үсемлекләр кебек тукланалар.

Гетеротроф организмнарда хлорофилл булмый, шуңа күрә неорганик матдәләрдән углеводлар синтезлый алмыйлар. Алар башка үсемлекләр һәм хайваннар барлыкка китергән органик матдәләр белән тукланалар.

Өченче төркемгә миксотроф (латинча «миксио» — катнаштыру) организмнар керә, боларга туклануның катнаш тибы хас, ягъни алар фотосинтезга сәләтле, ләкин бактерияләр һәм башка иң түбән төзелешлеләрне ашап, әзер органик матдәләр белән дә тукланалар.

Автотроф туклануга сәләтле камчылылар арасында колонияләр хасил итеп яшәү киң таралган, мәсәлән вольвокс шундый. Колонияләр төрле ысуллар белән ясала. Бертөрлеләре — аерым күзәнәкләр бүленүе нәтиҗәсендә, алар бер-берсеннән аерылып китмиләр һәм бергәләшеп яшәүләрен дәвам итәләр. Икенче колонияләр күзәнәкнең төгәлләнмәгән бүленүе нәтиҗәсендә ясалалар, бу вакытта бер-берсеннән аерылып бетмәгән затлар үзара бәйләнештә калалар. Колонияләр формалары белән дә, үсеш ысулы белән дә аерылалар. Колонияне тәшкил итүче затлар еш кына үтә күренмәле лайлалы матдә катлавы бүлеп чыгаралар һәм колония тулаем стенкасы бер кат камчылылардан торган эче куыш къойкъасыман шарга әверелә. Колониягә кергән затларның саны

4 күзәнәктән алып 20 меңгә кадәр җитә. Колония составында бер күзәнәкле аерым организмнар дошманнар ташлануыннан яхшырак сакланган һәм азык белән тәэмин ителгән була.

## Кулланылган чыганаклар
* 
## Моны да карагыз
* Протистлар
* Саркодлылар
* Споровиклар
Споровиклар

**Апикомплекслар**, яки **Споровиклар** () — *[[Protozoa]]* тибы Альвеолят төркеменнән ().

Споровиклар паразитлар булып кына яшиләр. Паразитлык итүгә җайлашу аларда бик көчле һәм нык камилләшкән. Аларның күзәнәк төзелеше шул дәрәҗәгә җитеп гадиләшкән, хәтта орга­низм әйләнә-тирәдә ирекле яши алмый: хуҗа организмыннан читтә булганда, споровиклар тышча белән яхшы сакланган тынлык халәтендәге споралар рә­вешен алалар. Моннан тыш, споровикларга хуҗаларын алмаштыруга бәйле катлаулы яшәү циклы хас. Аларның хуҗалары — төрле умырткасыз һәм умырткалы хайваннар. Споровикларның берничә төре кешедә паразитлык итә. Мәсәлән, бизгәк плазмодие үсешенең билгеле бер стадияләрендә кеше ка­нының кызыл тәнчекләрендә — эритроцитларда паразитлык итә һәм Урта диңгез буенда, тропикларда таралган җитди авыру — өч көнлек бизгәккә сәбәпче була.

## Кулланылган чыганаклар
* 

## Шулай ук карагыз
* Камчылылар
* Саркодлылар
* Протистлар
Коншак

**Коншак** () — Чиләбе өлкәсендәге татар авылы, район үзәге. Өлкә үзәгеннән 75 км еракта урнашкан. Халык саны 6 меңнән артык. 1989 сан алу мәгълүматлары буенча 78% яшәүче — татарлар, 11% башкортлар, 8% руслар.

## Тарих белешмә
Авыл XVIII гасыр башында барлыкка килгән. Төгәл нигезләнү датасы билгесез. Рәсми рәвештә 1736 ел санала, ләкин әле 1735 елны Коншак волость үзәге була. Коншак районы татар авыллары эчкеннәр белән бер заманда формалашкан дигән мәгълүмат бар. 1695 елны Урал арты башкортлары рус идарәчеләренә язган үтенеч кәгазьләрендә Казан ягыннан килгән татарлар тарафыннан кысрыкланулары турында язылган.

1750 елда башкорт баш күтәрүләрен бастыргач, рус хөкүмәте Чиләбе белән Верхнеуральск арасындагы 89 мең десятина җирне алардан тартып ала һәм Коншак, Мөслим, Корманай авылларында яшәгән йомышлы татарларга тапшыра. Шул моменттан Курган өлкәсенең эчкеннәр янына яңа татар колонияләре барлыкка килә башлый. Шул ук йомышлы татарлар (мишәрләр) хәзерге Чиләбе өлкәсенең Уй, Верхнеуральский районнарын, Башкортстанның Учалы һәм Белорет районнарын үзләштерә башлый.

XX гасыр башында коншакта инде мең хуҗалык җыела. 1908 елны 949 йортта 6227 кеше яшәгән. Милләтләре – «мишәрләр белән катнашкан башкортлар» (җир хуҗалары) итеп күрсәтелгән (мондый күрсәтмә әйләнә-тирәдәге барлык татар авылларына да кагылган). 5 мәчет була. Биредә земство мәктәбе, хастаханә эшли.

1922 елда Аргаяш кантоны составында Башкортстанга кушыла. 1930 елны кантон Аргаяш һәм Коншак районнарына бүленә. Аргаяшта күбрәк башкортлар, Коншакта татарлар күбрәк яши. 1934 елны ике район да Чиләбе өлкәсенә чыгарыла.

Сөйләм буенча Коншак татарлары сафакүл сөйләшенә карый.

## Икътисад
Коншак – типик район үзәге. Матди җитештерү өлкәсендә 530 кеше катнаша, җитештерү бәлән бәйләнеше булмаган өлкәләрдә – 1711. «Восход» совхозы күптән таркалган. Сәнәгать предприятиеләре арасында асфальто-бетон заводын, «Балык» җәмгыяте, хосусый такта яру җайланмаларын, кече икмәк заводларын әйтеп узарга кирәк, фермерлар бар.

## Халык саны
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (78%), башкортлар (13%).

## Мәгариф
Коншак урта мәктәбендә 2011/12 уку елында 868 бала укыган. 2011 елның көзендә мәктәптә татар сыйныфлары тупланган.

## Танылган шәхесләр

* Кадыйр Даян – башкорт шагыйре
* Рамилә Искәндәр - кино һәм театр артисты (Мәскәү)

## Чыганаклар
* Исторические путевые заметки: Кунашак 

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Чиләбе өлкәсе татар авыллары
Төркем:Коншак районы торак пунктлары
Кабо-Верде

**Ка́бо-Ве́рде Җөмһүрияте** ( , ) — шул ук исемдәге Атлантик океанның утрауларында урнашкан дәүләт. Африканың көнбатыш ярыннан 620 км ераклыкта урнаша. Дәүләткә 10 зур һәм 8 кечкенә утрау керә. Утрауларның гомуми мәйданы — 4 033 км². Башкаласы — Прая шәһәре.

2006 елда үткәрелгән халык санын алу нәтиҗәсендә илдә 434 263 кешенең яшәгәне ачыкланды. 2008 елгы саннар — 426 998 кеше. Халыкның 70 %-ны — аурупалылар һәм африкан халыкларның кушылмасы булган креоллар, 28 %-ны — африканнар, 1 %-ны аурупалылар тәшкил итә. Халыкның яртысыннан артыграгы шәһәрләрдә яши.

Утрауларны 1460 елда ачканнар, дип санала. 1446 елда бирегә португал диңгезчеләре килгән. 1495 елны утрауларны рәсми төстә Португалия җирләре дип игълан иттеләр. 1581 елда алар Испания хакимиятенә күчә, 1640 елда янә Португалиягә кайта. 1963 елда утрауларда хәрби бәрелеш башлана. Аның нәтиҗәсендә Кабо-Верде бәйсезлеге игълан ителә.

Административ яктан Кабо-Вердега 22 муниципалитет керә. Илдә туризм чәчәк ата.

## Диннәр
* Кабо-Вердеда ислам

## Фотосурәтләр

Файл:Cidade Velha 0085.jpg|
Файл:Praia plaza.jpg|
Файл:Praia Ribeira de Palmarejo.jpg|
Файл:Praia-Route (2).jpg|
Файл:Tarrafal Beach (1).jpg|
Файл:Fishing boats at Sal Rei in evening, 2010 12.JPG|
Файл:Coastline Santo Antao.JPG|


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 
* Фотосурәтләр 

## Моны да карагыз


Төркем:Португалиянең элекке колонияләре
Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Африка утраулары
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Көнбатыш Африка
Төркем:Җөмһүриятләр
Тумкино

**Тумкино** — Сембер өлкәсенең Тирәнкүл районында урнашкан авыл. 1702 елда нигезләнгән.

Авыл атамасы мукшы телендәге «тумо» (*имәннәр*) сүзенә барып тоташа. Яшәүче халыкның сүзләренчә, элек тауда имәннәр үскән һәм халык шунда утын әзерли торган булган.

## Тарих
1867 (1864) елның февраль аенда авылда мәктәп ачыла. 1871 елда шушы мәктәпне Илья Ульянов карап чыга. 1878 елда мәктәп яңа бинага күчә. 2009—2010 уку елында мәктәптә 58 укучы укый (1-9 сыйныфлар). Укучыларның күбесе Назайкино һәм Федькино күрше авылларында яши. Мәктәптә ике ел дәвамында мукшы теле өйрәтелә.

1864 елда авылда Изге Николай чиркәве ачыла, соңрак ул юкка чыгарыла. 1965 елның апрелендә Бөек Ватан сугышында һәлак булганнарга һәйкәл ачыла. Авылдан фронтка 236 кеше киткән, 126се кире кайтмаган була. Хәзерге вакытта авылда сугыш ветераннары калмаган.

Төркем:Тирәнкүл районы
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Клоун

**Клоун** ( ,  colonus  - тупас, дорфа ир дигәннән) - көлкеле, мәзәкчән, кызыклы артистлар, башкаручылар. Аларны төсле паркиклары, гримлы йөзләре, гадәти булмаган өс киемнәре, бик зур аяк киемнәре күрсәтеп, аерып тора.

Клоун сүзе 16 гасырда Англияда барлыкка килә. Бу комик персонаж - тупас, булдыксыз, шәһәр көлкесенә калучы егет булып торган. Клоун дорфа мәзәкләр сүләп кешеләрне юаткан.

Клоуннар - кешеләрнең күңелләрен ачучылыр. Клоуннар һәр төрле заманга да, урынга да туры килә алалар: алар билгеле бер этик кануннарга да буйсынмаска мөмкиннәр, аларга кешеләрдән, җәмгыятьтән көлү дә рөхсәт ителә.

Бүгенге көндә клоуннар, ешрак, цирк, театр, эстрада артистлары булып торалар. Клоунга тугандашлар булып шамакай да санала.

## Чыганаклар
* Жан Старобінський. Портрет художника в образі блазня  // Старобінський Ж. Поезія і знання: Історія літератури і культури. Т. 2. М., 2002, с. 501—579

Төркем:Театр
Төркем:Һөнәрләр
Төркем:Цирк
Әмин (Уй районы)

**Әмин** – Чиләбе өлкәсенең Уй районындагы татар авылы. Әмин авыл советы үзәге, аңа башкортлар яши торган күрше Мәһәди авылы да карый. Чиләбедән 192 км, Учалыдан 76 км читтә, Уй елгасы буенда урнашкан. 
## Тарихы
Тарихи чыганаклар буенча Әмин авылын 1746 елны хәрби хезмәте өчен бүләкләнгән җирдә йомышлы татар Әмин Ибраһимов нигезли.

Аңа ияреп Сәнәр елгасы буеннан моңарчы башкортлардан җир арендалаган типтәрләр килә. 1795 елны авылда 30 типтәр йорты һәм 6 мишәр йорты булган. 1883 «Казачий поселок»та 203 йорт була, 1000 кеше яши. Мәчет, мәктәп, су һәм җил тегермәннәре эшли.

1758 елны бу җирләрне Ырынбур казак гаскәре тартып ала. Халыкның бөр өлеше биредә кала. Икенче өлеше, казак булырга теләмичә, Давыт күле буенда шул ук исемле яңа авыл сала (хәзер Октябрь районы). Ул авылларның рәсми исемнәре – *Әмин-казак* һәм *Әмин-татар* шул вакыйгалардан соң калган.

## Танылган шәхесләр
* Тимерша Рәхмәтуллин – Чура-батыр эпосын теркәүче. 
## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (89%), башкортлар (6%), казахлар (2%).

## Мәгариф
Әмин урта мәктәбендә 92 бала укый (2011 ел). Аларга 21 укытучы белем бирә. Татар телен туган тел буларак укыту мәктәп низамнамәсендә беркетелгән.

## Икътисад
Совет заманында «Әмин» совхозы эшләгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе татар авыллары
Төркем:Уй районы торак пунктлары
Арыслан (Нязепетровск районы)

**Арыслан**  – Чиләбе өлкәсенең Нязепетровск районындагы татар авылы. Шәмәхә авыл советына карый. Уфа (Караидел) елгасы ярында урнашкан. Авылдан 7 км көнбатыш тарафта Башкортстан башлана.

Район үзәге Нязепетровск  шәһәренә 32 км, Шәмәхә  авылына 5 км ара.

## Тарихи белешмә

Арслан авылы Чиләбе өлкәсенең Нязепетровск районына кереп киткән (1934 елда), гәрчә элек Уфа елгасы буендагы башка татар авыллары белән ук Кызылъяр өязенә караган булса да (Кызылъяр өязе 1781 елда оештырыла, 1923 елда юкка чыгарыла). Авылны Кама аръягыннан, Строганов җирләреннән күчеп килгән Арсланбай дигән татар кешесе нигезләгән. Документлар буенча ул типтәр дип язылган.

Авыл картлары Бәйрәмгулов Хәерзаман (1905 елда туган), Исмагилов Саргәскәр (1904 елда туган) сөйләүләре буенча, башта авыл икенче урында урнашкан булган һәм ул “Йорт өсте” дип аталган. Шуннан соң хәзерге Мельничная елгасы (элек Арыслан елгасы дип аталган) буена авылдан ул елгага тикче 4 км) күчеп утырган.

Арысланбай Шәкүр авылыннан кыз алып өйләнгән, тормыш корган. Үзе сунарчылык белән көн күргән. 
ТоАвыл халкының байтагы күмер яндырып якындагы заводларга ташып сатканнар.

Авылда башкортлар да булган, ләкин галимнәр аларның башкортлыгы икеле, дип белдерәләр. Авыл халкы Идел, Кама буеннан килгән татарлар исәбенә нык арткан.

Документларда авыл 1745 елда күренә башлаган. Димәк ул вакытта инде булган. 1834 елгы ревизия күрсәткәнчә, 120 типтәр (ирләр) яшәгәнлеге мәгълүм. Ә 1859 елда инде бөтенесе бергә 63 хуҗалыкта 381 кеше яшәгән (?).
[200px|thumb|left|Арслан авылы [Уфа елгасы буенда урнашкан]]

## Икътисад
Әлеге вакытта авылда «Шәмәхә» ЯАҖ идарәсе урнашкан. Мәдәният йорты, ФАП, РЭС идарәсе, почта бүлекчәсе, 6 кибет бар.
Арсланда борынгы һөнәрләр сакланган. Арслан осталары шомырт чыбыгыннан кәрзиннәр үрәләр, киез каталар ясыйлар, татар кәпәчләре чигәләр һәм бозау тиресеннән борынгы аяк киеме «кисы» тегәләр.

## Мәгариф
Татар урта мәктәбе һәм «Айгөл» балалар бакчасы эшли. Мәктәп һәм бакча Татарстан белән методик элемтәләр урнаштырган. Мәктәптә 2011 елда 93 бала укыган.
## Мәдәният
«Ләйсән» фольклор ансамбле – өлкә «Уралым – 2011» өлкә төрки мәдәниятләр фестивалендә гран-при иясе.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (94%), башкортлар (5%).

### Танылган шәхесләр
* Нурулла Мөфлихунов, совет чорында танылган Ислам дине әһеле.

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе татар авыллары
Төркем:Назыпетровск районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
«Саф чишмә» газетасы

**Саф чишмә** – Свердловск өлкәсендә нәшер ителүче, Урта Урал татарларының даими айлык татарча газетасы.

2002 елның март аеннан бирле чыгарыла. «Милли медиа-холдинг» каршында чыгучы бу айлык газета Свердловски өлкәсендә Бөек Ватан сугышыннан соң чыгарылган милли газеталар арасында иң даимие буларак билгеле. Чыгу тәртибе – айга бер тапкыр. Язылу индексы – 31644.

Газета Милли медиа-холдингны гамәлгә куючы Ринат Садриев башлангычы белән, татар эшмәкәрләре акчасына бастырыла. Баш мөхәррире башта Миңсылу Ижгузина, аннары Фәвия Сафиуллина.

Газетаның Екатеринбурда, өлкә шәһәр һәм авылларында яшәүче 20ләп даими авторы бар. Шулай ук Татарстаннан язучы Фәүзия Бәйрәмова һәм Башкортстаннан язучы Мадриль Гафуров газета белән хезмәттәшлек кылалар.

«Саф чишмә» газетасы чыгарыла башлаганнан бирле бушлай таратылганга, аңа язылучылар сирәк. 2011 икенче яртыеллыгында 1500 данәнең нибары 48е язылуда булган.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Газета «Саф чишма» 

Төркем:Свердловск өлкәсе гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Бәрле

**Бәрле** —  топоним.

Татарстанда агучы елгалар атамасы:

* Бәрле - Сәләнгеш елгасының уң кушылдыгы.
*Бәрле - Зур Подберезье авылы янында башланып Зөягә кыючы елга;
*Бәрле - Бәрлебашы авылы янында башланып башка Бәрле елгасына коючы елга;
* Үле Бәрле - Бәрленең элеккеге агу юлы атамасы, Олы Кайбыч авылында урнашкан.

## Торак пунктлар
* Бәрле (Сембер өлкәсе) — Сембер өлкәсенең Мәләкәс районындагы авыл.

## Моны да карагыз
*Бәерле (Бәрле) - Татарстанның Биектау районына керүче авыл.
Бердәмлек (газета)

**«Бердәмлек»** газетасы – Самар өлкәсендә чыгучы атналык татарча газета.

Самарда әле егерменче гасыр башында ук берничә татар газетасы нәшер ителгән. Шуларның иң соңгысы, «Колхозчы» дип аталганы, 1938 елда чыгудан туктатылган, һәм бары тик илле ел чамасы вакыт үткәннән соң гына Самар төбәгенең татар җәмәгатьчелеге тырышлыгы белән татар телендә өлкәдә «Бердәмлек» газетасы чыга башлады.

1989 елны Ипподромда узган Сабан туе тантанасында Самар татарлары татар телендә гәҗитә кирәклеген исбатлап имзалар җыялар. Гәҗитәне дөньяга китерүдә өлкә «Туган тел» җәмгыяте зур көч куйды. Җәмгыять директоры Рәшид Абдулов үз тирәсенә эшлекле, зирәк кешеләрне туплый алды. Бөтендөнья татар конгрессының Башкарма комитеты әгъзасы Равил Яһудин, Мансур Ямалетдинов, Рәфкать Әһлиуллин коммунистлар партиясенең өлкә комитеты бусагасын күп таптадылар. Гәҗитәне ачуда партия идеологы Геннадий Деревянкин зур ярдәм күрсәтте. Шулай ук халык депутатларының өлкә Советы рәисе Виктор Тархов та гәҗитәне ачуда, эшләп китүендә ифрат тырышлык күрсәтте, ярдәм итте. Беренче сан 1990 ел, 25 апрель көнне чыкты. Гәҗитәнең беренче саннары дүрт битле булып чыкты, әкренләп сигез битле гәҗитә биеклегенә күтәрелде.

Кыска гына вакыт эчендә «Бердәмлек» газетасы өлкәдә яшәүче татар халкы арасында зур абруй казанып, аның бер санының тиражы 7-7,5 мең данәгә җиткән чаклары бар иде. Бүген аның тиражы – 4150 данә.

Редакциядә 12 кеше хезмәт итә. Газета язылу аша таратыла. Язылу өчен индекс – 52382.

## Мөхәррирләр
* Рифкать Әһлиуллин
* Эльмира Варфоломеева
* Данияр Сәйфиев
## Гамәлгә куючылары
* «Бердәмлек» автоном коммерцияле булмаган җәмгыять, Похвистнево, Сызран шәһәрләре, Камышлы, Похвистнево районнары администрацияләре башлыклары.
* 2022 елдан ― «Бердәмлек» редакциясе коллективы һәм Самара өлкәсенең «Туган тел» татар җәмгыяте
## Шәхесләр
* Алия Арсланова — 2015-2021 елларда газета хәбәрчесе.

## Чыганаклар
* Самар төбәгенең «Бердәмлек» газетасы
## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Сан-Томе һәм Принсипи

**Сан-Томе́ һәм При́нсипи Демократик Җөмһүрияте** ( ) — Африка ярларындагы Гвинея култыгында, шул ук исемдәге утрауларда урнашкан утрау-дәүләт. Дәүләткә Сан-Томе һәм Принсипи утраулары һәм тагын алты кечкенә утрау карый. Башкаласы — Сан-Томе шәһәре.

Дәүләтнең мәйданы — 1001 км². Әлеге күрсәткеч буенча ул Африка дәүләтләре арасында Сейшел утрауларыннан тыш иң кечкенә дәүләт. Шулай ук ул дөньяда иң кечкенә португалтелле дәүләт. Сан-Томе һәм Принсипи утраулары экваториаль Атлантикада, Габонның төньяк-көнбатыш ярыннан 300 һәм 250 километр ерактыкта урнаша.

Административ яктан дәүләт 2 провинциягә бүленә: Сан-Томе һәм Принсипи. Алар, үз чиратында, 7 округка бүленә (6 округ Сан-Томега керә, 1 округ — Принсипига).

Дәүләттә рәсми саннар буенча 163 мең кеше яши. Халыкның күпчелеге Сан-Томе утравында яши. Принсипи утравында нибары 6 мең кеше гомер кичерә. Этник яктан биредә креоллар, метислар, аурупалылар һ.б. яши.

Утраулар португал диңгезчеләре тарафыннан 1469-1471 еллар аралыгында ачылганнар. Беренче торак урыны биредә 1493 елда нигезләнгән. Утрауларда башта шикәр плантацияләре ачылган, ә 1908 елга Сан-Томе дөньяда иң күп какао җитештерүчесенә әйләнгән. 1975 елның 12 июлендә Португалия дәүләткә бәйсезлек бирә. 1990 еллардан башлап илдә демократик реформалар үткәрелә.

## Диннәр
* Христианлык
** Католиклар
* Ислам

 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сан-Томе һәм Принсипи Демократик Җөмһүрияте Президентының рәсми сайты  
* Сан-Томе һәм Принсипи Демократик Җөмһүрияте Милли Җыелышның рәсми сайты 
* Милли статистика институты  

## Моны да карагыз

*
Төркем:Португалиянең элекке колонияләре
Төркем:Португал телле илләр
Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Үзәк Африка
Төркем:Социалистик дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Күк

**Күк** — Җир яки теләсә кайсы башка астрономик объектлар өстендәге бушлык. Тулаем алганда, күк дип Җирдән яки теләсә кайсы башка астрономик объектлардан өскә караганда ачылучы манзараны атыйлар.

Җир өстендәге күкнең тәүлеккә карап төсе дә үзгәрә. Көндез күк зәңгәр (күк) төстә була. Күкнең төсе релейның яктылык таралышы белән бәйле. Иртән һәм кичен күк алсу-кызгылт төскә керә. Төнлә күк кара яки куе зәдгәр төстә була. Аяз төнге күктә йолдызлар һәм Ай да күренә.

Болытлы көндә күк йөзе болытлар белән капланган була. Күктә, шулай ук, башка оптик күренешләр дә күреп була: салават күперен, котып балкышын, яшенне, яңгырны һ.б.

## Моны да карагыз
*Күк йөзе

## Сылтамалар
* Күк йөзе фотолары 
* Ник күк зәңгәр? 

Төркем:Атмосфера
Төркем:Җир
Төшке аш

thumb|180px|Төшке ашка куелган ризык
**Төшке аш** - тәүлектәге икенче яки өченче тапкыр ашау, гадәттә беренче яки икенче иртәнге ашлардан соң ашала.

Төшке ашка, гадәттә, кайнар ризыклар бирелә. Күпчелек илләрдә төшке аш вакыты төш вакытыннан алып кичке сәгать өчләргә кадәр бара. Тик кайвакыт төшке аш, кичке ашны алыштырып, кичен дә ашала ала.

Кунакханәләрдә төшке аш тулы пансионга кертелә.

## Моны да карагыз
* Ланч
* Сиеста
* Иртәнге аш
* Әндрәбәд
* Кичке аш

zh-yue:食晏

Төркем:Туклану
Күк (мәгънәләр)

**Күк**:

*Күк - Җир яки теләсә кайсы башка астрономик объектлар өстендәге бушлык;
* Күк - төс;
* Күк - күп диннәрдә очраучы ия, рух. Мәсәлән, Тәңре - күк иясе булып тора.

### Кино
* **«[[Ваниль күк]]»** (англ. *Vanilla Sky*) — 2001 елгы голливуд фильмы.
* **«[[Балтыйк күге]]»** — 1960 елгы Николай Чуковский әсәре буенча төшерелгән фильм.
* **«[[Күк чакыра]]»** — 1959 елгы ССРБ фильмы.
* **«[[Күктау]]»** - татар телендә төшерелгән фильм.
Россия Федерациясе субьектларының КПҮИ күрсәткечләре

Астагысы **[[Россиянең федератив төзелеше|РФ субъектларының]] [[Кеше потенциалы үсеше индексы]] күрсәткече** буенча 2009 елгы исемлеге.

## Шулай ук карагыз
* Илләрнең КПҮИ күрсәткечләре буенча исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе субъектлары исемлекләре
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Рәдүт (Чиләбе өлкәсе)

**Рәдүт** — Чиләбе өлкәсендә, Чесма районынына карый торган татар авылы. Туеткан елгасы буенда урнашкан. Варнадан Магнитогорскига кайтышлый юл өстендә, Казакъстан чигендә диярлек.

## Тарихы
XIX гасыр уртасында Ырынбур казаклар гаскәре бистәсе буларак барлыкка килгән. Атама этимологиясе ачыкланмаган. Бородино кырындагы Шевардино редуты исемле урында булган канлы бәрелеш хөрмәтенә кушылу фикере хакыйкатьтән ерак тора.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (70%), казахлар (23%).

Күпчелек халкы татарлар, шулай ук руслар һәм казахлар бар. 2010 елгы сан алу буенча 409 яшәүче табылса, авыл советы биргән мәгълүмат буенча 2011 ел башында 502 кеше яшәве билгеле. 2010 ел эчендә 10 бала дөньяга килгән, 8 кеше бакыйлыкка күчкән.

## Шәхесләр

## Социаль өлкә

Редут тугызеллык мәктәбе – Чесма районында иң яхшылардан санала. Мәктәптә татар теле кабинеты бар. Мәктәп директоры Оркыя Рахманкулованың әйтүенчә, биредә татар теле атнага бер тапкыр укытыла. Татар теленнән ике укытучылары бар, дәреслекләр җитәрлек, үзләре Казанга барып алган. 2011/12 уку елында 39 бала укыган. Мәктәптә «Айгөл» ансамбле эшли.

Авылда җәйләрен мәктәптә дини укулар оештырылган. 2010 елның июлендә Рәдүттә мәчет ачылган.

Авылда «Кызыл Йолдыз» колхозын саклап калганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе татар авыллары