open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ченстохова

**Ченстохова** () — Польшаның Силезия воеводалыгында урнашкан шәһәр.

Халык саны — 235 156 кеше (2012).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Ченстохова Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Тарих
Беренче мәртәбә 1220 елда телгә алына. Шәһәр статусын 1377 елдан йөртә. 1793 елга хәтле Речь Посполитая составында. 1793 дән Пруссиядә, Наполеон сугышлары вакытында (1807-1815) Варашава һерцоглыгында, 1815 тән Россия империясендә, 1837 дән Мазовия, Варшава һәм Петроков губерналарында өяз үзәге. 1870-еллардан тимер рудасы чыгарыла башлый, 1896 да металлургия заводы төзелә. 1918 дән яңа Польша дәүләтендә. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында шәһәрдә яһүд геттосы оештырылган була.
## Халык




## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

Төркем:Силезия воеводалыгы шәһәрләре
Шамил Башкиров

**Шамил Башкиров**, Шамил Шаһвәли улы Башкиров,  (*[[1927]]-[[2010]]*) — галим-физик, физика-математика фәннәре докторы (*[[1970]]*), професор (*[[1971]]*), ТР ФА мөхбир-әгъзасы (*[[1994]]*), РСФСР атказанган фән эшлеклесе (*[[1980]]*). КФУның шәрәфле профессоры (*[[2004]]*).

КФУда яңа фәнни юнәлешне (*Мессбауэр спектроскопиясе*) нигезләүче.
 
## Тәрҗемәи хәле
1927 елның 1 гыйнварында Казанда, Татарстан АССР дәүләт эшлеклесе Шаһвәли Башкиров гаиләсендә туган. Әти-әнисе репрессияләнгән. Казан дәүләт университетының физика-математика факультетын бик яхшыга тәмамлаган (*[[1951]]*). «*К теории парамагнитной спин-решеточной релаксации*» темасына физика-математика фәннәре кандидатлыгына (*[[1958]],  җитәкчесе* С.А. Альтшулер) һәм «*Применение ядерного гамма-резонанса к исследованию парамагнитных кристаллов*» темасына докторлык диссертациясе (*[[1971]]*) яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1951-1955 Мари дәүләт педагогия институтының физика кафедрасы ассистенты.
* 1957-1960 Казан дәүләт педагогия институтының физика кафедрасында өлкән укытучы.
* 1960-1969 Казан дәүләт университетында теоретик һәм эксперименталь физика кафедрасы доценты.
* 1969-1994 КФУ каты җисем физикасы кафедрасын оештыручы һәм мөдире, 1971-2010 кафедра профессоры.

## Гыйльми эшчәнлеге
Магнит резонансы һәм парамагнит релаксациясе буенча белгеч буларак, мессбауэр спектроскопиясен тикшерү төркеме (*лаборатория [[1969 ел]]да кафедра итеп үстерелә*) оештыра. Гомуми физика, теоретик физика, каты җисем физикасы буенча 320 дән артык фәнни хезмәте нәшер ителгән. Магнитлы җисемнәрнең, ферритларның  микротөзелешен гамма-резонанслы тикшерүе белән халыкара абруй казана. 26 фән кандидаты (*шул исәптән*, Мисыр, Сүрия, АКШ өчен),  4 фән докторы әзерләгән.

## Фәнни хезмәтләре
# О поляризации ядерных моментов и ширине линии ядерного резонанса в кристаллах солей иона Сu2+ // Журнал экспериментальной и теоретической физики. 1958. Т. 35, вып. 3; 
# О влиянии оптического излучения на электрическое квадрупольное взаимодействие ядра парамагнитного иона // Письма в Журнал экспериментальной и теоретической физики. 1966. Т. 3, вып. 6; 
# Влияние обменного взаимодействия магнитных ионов на интенсивность мессбауэровского спектра // Физика твердого тела. 1967. Т. 9, № 10; 
# Магнитная микроструктура ферритов. Казань, 1978; 
# Кинетика фазообразования в процессе синтеза алюминий-замещенного гексаферрита // Неорганические материалы. 1999. Т. 35, № 12; 
# Мессбауэровские исследования некоторых систем перовскитподобных оксидов // Исследовано в России: электронный журнал. 2004; 
# Магнитное упорядочение и электрические свойства ферриманганитов. Saarbrücken, Deutschland, 2010.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1980 РСФСР атказанган фән эшлеклесе.
* 2004 КФУның шәрәфле профессоры.

## Чыганаклар
Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар
* «Билгеле галимнәр» сайты
* Ш.Ш. Башкиров «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Профессорлар
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:КФУ шәрәфле профессорлары
Төркем:Физиклар
Сәфәров

**Сәфәров** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «*Сәфәр*» (I – «*юл йөрү*», II – «*ай исеме*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әсгать Сәфәров —  Татарстан Республикасы Президенты администрациясе (2023 елдан Татарстан Республикасы Рәисе администрациясе) җитәкчесе, генерал-лейтенант.
* Ләтиф Сәфәров (1920—1963), режиссёр, Азәрбайҗан ССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1960).
* Рәфкать Сәфәров — физика-математика фәннәре докторы, КФУ профессоры.
* Төхфәтулла Сәфәров
* Риза Сәфәров
----
* **[[Сәфәрова]]**
** Афаг Сәфәрова — кино- һәм театр актрисасы. Азәрбайҗанның халык артисты (1993).
** Диана Сәфәрова — кино- һәм арт-продюсер. Ә. Ә. Сәфәровның кызы.
** Нәкыя Cәфәрова (1923―2021) — Бөек Ватан сугышында катнашкан укытучы. Ә. Ә. Сәфәровның әнисе. 
 
## <small>Моны да карагыз</small>
* Сафаров
* Сәфәргалиев
* Сәфәргалин

Төркем:Фамилияләр
Башкиров

**Башкиров** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Шаһвәли Башкиров (1894-1938), ТАССР халык комиссары.
* Шамил Башкиров (1927-2010), физик-галим. Шаһвәли Башкировның улы.
* Анатолий Башкиров (Талвир) (1909-1979), чуаш язучысы.
----
* Лариса Башкирова (17.04.1938), опера җырчысы, ТР халык, РФ атказанган артисты.

## <small>Моны да карагыз</small>
#### <small>Топонимнар</small>
*  Башкирово — Чиләбе өлкәсендәге авыл.
* Башкири — Мари Илнең Көҗәңәр районында урнашкан авыл
* Башкирь — Киров өлкәсенең Орлов районында урнашкан авыл.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Калиш

**Калиш** () — Польшаның Бөек Польша воеводалыгында урнашкан шәһәр.

Халык саны — 106664 кеше (2011).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Калиш Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Тарих
Шәһәр статусын 1253 елдан йөртә.

Россия империясе дәверендә — Калиш воеводалыгы (1816—1837), Калиш губернасы (1837—1844, 1867—1917) үзәге.
## Халык




## Танылган шәхесләр
* Станислав Войцеховски (1869-1953), поляк дәүләт эшлеклесе, Польша президенты (1922-1926).

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Польша воеводалыгы шәһәрләре
Тула губернасы

**Тула губернасы** () —  Россия империясенең, РСФСРның һәм ССРБның административ берәмлеге.

## Тарих
Тула губернасы 1796 елда барлыкка килеп, 1929 елда юкка чыгарылган.
## Халык
Туган тел буенча , 1897: рус теле — 99,54%, яһүд теле — 0,19%.

Дини состав, 1897: православлар — 99,50%, яһүдиләр — 0,20%, искейолачылар — 0,13%.

## Эчке бүленеш
1897 елда Тула губернасы 12 өязгә бүленгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Тула өлкәсе тарихы
Төркем:Россия империясе губерналары
Йорт сливасы

**Йорт караҗимеше** (*Prunus domestica*) - караҗимеш (Prunus) ыругыннан 3-6 м биеклегендәге, бәбәге чәнечкесез яки аз чәнечкеле агач.

Яфраклары эллипссыман, каяулы читле, аскы өслеге төксел. Чәчәкләре гадәттә икешәрләп урнаша. Җимешләре асылма, озынча, шәмәхә төстә һәм күгелҗем куныклы. Башка төстәге җимеш сортлары да бар. Җимеш төше ике ян яктан кысылган, үткен кабыргалы, җимеш йомшагыннан җиңел аерыла. Йорт караҗимеше — күгән (*P.spinosa*) белән әлүчәнең (*P.divaricata*) табигый һибриды. Кыргый рәвештә очрамый, культурада безнең эрага кадәр IV гасырдан ук билгеле. Сортлар саны 2000 гә якын. Аурупага караҗимеш Иран, Кече Азия һәм Кавказ артыннан таралган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мәүлүдова Л.Г., Ботаника: Югары төзелешле үсемлекләр системасы: Югары уку йортлары өчен дәреслек бит285

Төркем:Слива кебекләр
Синтетик материаллар

Төрле әйберләр ясау өчен материалларны кеше һәрвакыт табигатьтән алган. Таш, металл, үзагач, каучык ел саен күбрәк кирәк була барган. Әмма табигать хәзинәләре бик тиз ярлылана башлаган. Урманнарны күпләп кисү климат бозылуга, елгалар саегуга, табигый тотрыклылыкның башка төрле бозылуларына китергән. Табигый материалларны алыштыра алырлык ясалма материаллар табу зарурлыгы килеп баса. Табигатьтә бөтенләй очрамый торган материаллар да кирәк булып чыга. Самолет төзүчеләргә бронядан да ныграк, үтә күренмәле материал кирәк. Ракета төзүчеләргә бик югары температурага да, бик түбән температурага да бер үк дәрәҗәдә чыдамлы материал кирәк. Судно төзүчеләргә иң җиңел һәм иң чыдам материаллар таләп ителә. Галим химиклар менә шундый материаллар табу өстендә эшли башлыйлар.

Һәрбер үсемлектә дә гаҗәеп әверелүләр булып тора. Үсемлекләр һавадан һәм туфрактан гади матдәләрне алалар да алардан катлаулы матдәләр барлыкка китерәләр. Галимнәр дә күп «енә гади матдәләрнең молекулаларыннан яңа материаллар «төзергә» өйрәнделәр.

«Төзү эшләре» бөтен кагыйдәләрен җиренә җиткереп алып барыла. Башта материалның проектын эшлиләр, аның булачак үзлекләрен билгелиләр. Аннары шул материалны барлыкка китерергә мөмкин булган матдәне сайлап алалар. Ниһаять, химик реакцияләр ярдәмендә кирәкле матдәне алалар.

Реакция барышында гади молекулаларның катлаулы молекулаларга кушылу процессы бара. Мондый кушылуны химиклар «синтез» сүзе белән атыйлар. Ә синтез нәтиҗәсендә алынган материаллар синтетик материаллар дип атала. Бер үк төрле кирпечләрдән төрле-төрле йортлар төзеп була. Гади молекулалардан табигатьтә билгеле булмаган бик күп төрле катлаулы матдәләр төзергә мөмкин.

Безнең планета миллиардларча ел яши инде. Шул вакыт эчендә табигать нибарысы берничә төрле сүс (ефәк, йон, киҗе-мамык, җитен) һәм бары тик бер төрле генә эластик материал — каучык барлыкка китергән. Химиклар берничә дистә ел эчендә дистәләп синтетик сүс һәм 50 гә якын төрдә синтетик каучык уйлап таптылар. Буяулар, пластмасса, резин, дару, синтетик мехлар һәм сүсләр — болар барысы да синтетик материаллар.

## Чыганаклар
* Кем ул? Нәрсә ул? : балалар энцикл.: 3 т.: кече яшьтәге мәкт. балалары өчен / СССР ПФА; редкол.: А. А. Дорохов, Т. А. Куценко, С. В. Михалков һ. б.; русчадан С. С. Гайфуллина, С. К. Хәкимов, Г. М. Ханов һ. б. тәрҗ. – Казан : Татар. кит. нәшр., Т. 3 : Р – Я. – 1987. – 224 б. – 11800 д.

Төркем:Химия
Төркем:Текстиль
Төркем:Материаллар
Төркем:Технология
Айдар Хәбетдинов

**Айдар Хәбетдинов**, Айдар Юрий улы Хәбетдинов (*Айдар Юрьевич Хабутдинов; [[1972 ел]]ның [[30 апрель|30 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― галим, язучы, тарих фәннәре докторы (*[[2002]]*), профессор (*[[2010]]*). «Pax Islamica» (*[[Мәскәү]]*) журналы баш мөхәррире (*[[2007]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1972 елның 30 апрелендә Казанда туган. Әтисе — Юрий Гайнетдин улы — КФУ география факультеты метеорология кафедрасы доценты, әнисе — Эльвира Геннадьевна Кудрецкая, журналист, РФ һәм ТР атказанган мәдәният хезмәткәре. Әбисе — Һади Такташның икенче хатыны Гөлчирә (''Гөлчәһрә'') Такташева-Мансурова ягыннан нәселендә мәгърифәтче Имаметдин Сәйфуллин, Юныс Вәлидов һәм Гасыйм Мансуров бар. Казанның 18 нче санлы инглиз теле тирәнтен өйрәнелүче мәктәпне (*[[1989]]*), Казан дәүләт университетының тарих факультетын (*[[1994]]*), шул ук факультетның хәзерге заман Ватан тарихы кафедрасында аспирантура (*[[1994]]-[[1996]], РФ президенты стипендиаты*)  тәмамлаган.
«*ХХ гасырның беренче чирегендә татар иҗтимагый-сәяси хәрәкәте*» темасына кандидатлык диссертациясе (*[[1996]]*, *фәнни җитәкчесе* проф. И.Р. Таһиров), «*Россия җәмгыяти берлегендә  татар иҗтимагый-сәяси хәрәкәте (XVIII гасыр азагы-XX гасыр башы)*» темасына докторлык диссертациясе (*[[2002]]*) яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1996 Россия ЭЭМ Казан юридик институтында өлкән укытучы.
* 2003 Россия хокук саклау академиясе Казан филиалы укытучысы, профессоры (2010).
* 2004 Нижгардагы «Мәдинә» нәшрият йорты белән хезмәттәшлек итә башлый. «Мәдинә» газетасы мөхәрририяте әгъзасы һәм «Хәзерге дөньяда ислам» (*Ислам в современном мире*) әлманахы җаваплы мөхәррире.

## Гыйльми тикшеренүләре
Россия мөселманнары тарихы, ислам дине буенча 330 дан артык фәнни хезмәте басылган.

Татарларда мөселман дине институтлары (*оешмалары*) үсеше мәсьәләләрен тикшерә. «Европа Көнчыгышында ислам» энциклопедия сүзлеге өчен 50 дән артык мәкалә яза. Tatarica атласында ХХ гасыр башы бүлеген яза. «''Идел''» журналында «Милләт юлбашчылары» (*Лидеры нации*) проекты алып бара.

## Китаплары

## Кызыклы факт
Татар тарихчысының 29 яшьтә докторлык диссертациясен яклавы Россия тарих фәнендә рекорд була.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1994 ― РФ президенты стипендиясе.
* 2005 ― Татарстан Республикасы президенты гранты.

## Шәхси тормышы
1998 елда өйләнгән. хатыны Миләүшә Мөхәммәтҗаны кызы (1972 елгы), фән кандидаты, КФУ доценты. Өлкән уллары Арслан (2000 елгы), Казанда «Сәләтле бала» үзәген (2018), Мәскәүдә МФТИ гамәли математика һәм информатика физтех- мәктәбен тәмамлаган, Яндекста эшли, кече уллары Кәрим 131нче лицейда укый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* А.Ю. Хәбетдинов РАП Казан филиалы сайтында
* «Казан тарихлары» сайты

## Шулай ук карагыз

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Хәбетдинов

**Хәбетдинов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Хәбетдин» (*Хәбибетдин*) («*диннең дусты*») исеменнән ясалган .

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айдар Хәбетдинов (30.04.1972), тарих фәннәре докторы.
* Равил Хәбетдинов (1928-1997), спортчы (*авыр атлетика*), Олимпия уеннары көмеш призеры (*[[1956]]*).
----
;Хәбетдинова
* Алсу Хәбетдинова (1973), Яр Чаллы дәүләт татар драма театры актрисасы (1993 елдан), ТР атказанган артисты (2015).
* Гүзәл Хәбетдинова (1969), Әлмәт районы башлыгы (2024 елның 15 ноябреннән). Татарстанның атказанган икътисадчысы.
* Миләүшә Хәбетдинова (1972), КФУ доценты, фән кандидаты 
## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Пила

**Пила** — Италиянең Пьемонт төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Пьемонт төбәге шәһәрләре
Мәхфүзә Казакова

**Мәхфүзә Казакова**, Мәхфүзә Айнетдин кызы Казакова,  (*[[1899]]-[[1987]]*) — сәясәтче, хуҗалык җитәкчесе. Татарстанда район башкарма комитеты рәисе вазифасына билгеләнгән беренче хатын-кыз. ВКП (б) әгъзасы (*[[1927 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1899 елда Пенза губернасы (*хәзерге* Мордва җөмһүрияте Ләмберә районы) Кырви авылында туган. Өч яшендә ятим калып, әбисендә тәрбияләнә. Укырга-язарга өйдә, апасыннан өйрәнә. Балалар йортына эшкә урнашып, 1924 елга кадәр шунда эшли. 1924 елда РКП (б) Пенза губерна комитетының милли азчылык бүлекчәсе М. Казакованы кадрлар хәзерләү курсларына җибәрә.

## Казанда
РКП (б) Пенза губерна комитеты Татарстан коммунистик университетына (ТКУ) укырга җибәрә. Әлеге университет бөтен Идел буе өчен фирка һәм шура хезмәткәрләре әзерли. Рус теленнән имтихан бирә алмагач, РКП (б) Татарстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе М.М. Хатаевичка мөрәҗәгать итә. Аның ярдәме белән ТКУның әзерлек бүлегенә, соңрак ТКУның 1 нче курсына кабул ителә. 1929 елда ТКУны тәмамлый.

## Хезмәт юлы
* 1929 ВКП (б) Яр Чаллы кантон комитетына хатын-кызлар бүлеге мөдире итеп җибәрелә.
* 1930 елда, хатын-кызлар бүлекләре бетерелгәч, Яр Чаллы кантоны башкарма комитетының оештыру бүлеге мөдире итеп билгеләнә.
* 1932 елда ТАССР кошчылык үзәгенә ВКП (б) өлкә комитеты вәкиле итеп җибәрелә. Аның ярдәме белән Чистай, Алабуга, Әгерҗе, Арча, Тәтеш һәм башка урыннарда инкубатор станцияләре оештырыла.
* 1933 елда ТАССР Кукмара район шурасы башкарма комитеты рәисе итеп сайлана. Төрле милләттән 58 авыл шурасын берләштергән, зур һөнәрчелек-сәнәгать районы саналган Кукмара районын җитәкләү җиңелләрдән булмый. 1935 елда М. Казакова тырышлыгы белән Кукмарада мәктәп, хастаханә, авыруханә, клуб, китапханә, мунча төзелеп, эшли башлый.
* 1935 елда РСФСР шуралары корылтаенда Татарстан АССР делегациясе исеменнән кертелгән, РСФСР бюджеты исәбенә сазлыклы җирләрне киптерү һәм Казанда Татар опера театрын төзү тәкъдимнәрен раслатуга ирешә.

## [[Сталин репрессияләре|Репрессия]]
1937 елда фиркадән чыгарыла. 1937 елның 23 ноябрендә кулга алына. 1938 елның 12 маенда  ССРБ югары суды хәрби коллегиясе «*пантөркиче милли оешма әгъзасы булуда, Шуралар хакимиятенә каршы корткычлык эшчәнлегендә*» гаепләп, 10 елга төрмәгә утырта. 1939 елга кадәр Казан төрмәсендә утыра. 1948 елга кадәр Колымада срогын тутыра. Аннары Казакъстанга, Күкчәтау өлкәсенә сөрелә  .
1955 елда исеме аклана, союз күләмендә персональ пенсия билгеләнә.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.
# Возвращенные имена. Документальные очерки. – Казань, 1990
# Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991. ISBN 5-298-00652-3
# Г.Р. Кәримова. К вопросу о реализации суверенных прав ТАССР (20-е годы ХХ века). Казан, Ученые записки КФУ, том 153, кн.3, 2011.

## Сылтамалар
*  ССРБда сәяси золым корбаннары исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Район башлыклары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Галош

**Галош** — кунычсыз резин аяк киеме.

Европалылар Көньяк Америка континентына аяк баскач, анда индеецларның су үткәрми торган тукымалардан аяк киемнәре кигәннәрен күргәннәр. Индеецларның балалары да эластик туплар белән уйнап йөргән. Җирле халык анда үсә торган гевея агачының согын алып (бездә нарат сагызы алган кебек), бу сокны эластик материалга – каучукка әйләндергән икән. Ләкин каучуктан эшләнгән әйберләр эсседә эри, салкында уалучан сыйфатка ия, шуңа күрә бары тик 19нчы гасырның беренче яртысында гына – вулканизация процессы (каучукны күкерт, корым белән җылыту) ачылганнан соң гына каучуктан резин эшли башлаганнар. Резиннан исә аяк киемнәре, ягъни галошлар эшләү киң җәелгән. Галошларны башта шәһәр байлары гына кигән, аннары бөтен шәһәр халкына таралган. Авылдагы хәлле крестьяннар итеккә галош киеп масайганнар. Соңрак, эчләренә җылы материя куеп калдырып, кышкы галошлар чыга башлаган.

Россиядә беренче резина аяк киемнәре 1859 елда Санкт-Петербургдагы бер фабрикада җитештерелә башлый, ә совет галошларын 1921 елда Мәскәүнең “Большевик” фабрикасында эшләү җайга салына.

Резина аяк киемнәре хәрби эштә дә киң кулланыла. Элегрәк АКШ хәрбиләре озын кунычлы резина ботинкалар, Бөек Ватан сугышы вакытында кыш көннәрендә кызылармеецлар киез итекләр өстеннән резина галошлар кигәннәр.
Хәзерге заманда сыйфатлы, чыдам, уңайлы, гигиеник таләпләргә җавап бирә торган махсус резина аяк киемнәре киң кулланыла.

## Чыганаклар
Әби галошы / Илсур ШАКИРОВ. Әтнә районы, Олы Мәңгәр авылы / – №16 (12210), 15 октябрь, 2015 

Төркем:Аяк киемнәре
Төркем:Резин
Бензин

**Бензин** — нефть продуктларын куганда аерылып чыга торган янучан төссез сыеклык. 40 тан алып 200 °С ка кадәр температура интервалында кайный, C5—C11 углеводородларыннан тора. Бензин пешкәкле двигательле автомашиналар һәм очкычлар өчен ягулык итеп файдаланыла. 

Нормаль төзелешле парафиннар детонациягә аеруча чыдамсыз.Тармакланган төзелешле, шулай ук чиксез һәм ароматик углеводородлар детонациягә тотрыклырак, аларның янучан катнашмасын ныграк кысарга мөмкин, димәк, алар зуррак егәрлекле двигательләр эшләргә мөмкинлек бирәләр.

Октан саны – ягулыкның яну (шартлау) тизлеген күрсәтә торган зурлык. Нефтьтән алына торган бензиннарның, бигрәк тә парафинга бай нефтьтән алына торганнарының, октан саннары чагыштырмача түбән була. Махсус эшкәртү юлларын кулланып, октан саны зуррак булган бензин табалар.

Нефтьтәге углеводородларның тагы да очучанрак матдәләргә таркалу процессы крекинг дип атала (инглизчә  — таркалу). Крекинг нефтьтән бензин чыгышын шактый арттырырга мөмкинлек бирә.

 

Төркем:Ягулыклар
Төркем:Нефть
Йосыпов

**Йосыпов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Йосыф» («*күркәмлек иясе*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
**А**
* Азат Йосыпов (18.06.1990), журналист.
**Б**
* Барый Йосыпов (1903—1983), полковник, Бөек Ватан сугышында катнашучы.
* Булат Йосыпов (15.09.1973), кинорежиссер, Vista Vision студиясе директоры (*[[Уфа]]*).
**Г**
* Гата Йосыпов, театр эшлеклесе, Әлмәт театры җитәкчесе (*[[1963]]—[[1966]]*).
* Госман Йосыпов (1900—1966), Үзбәкстан ССР дәүләт эшлеклесе.
**Д**
* Дамир Йосыпов (1977), очучы, Россия Федерациясе Каһарманы (2019).
**И**
* Исмаил Йосыпов (1922—1992), сержант, Советлар Берлеге Каһарманы (1943).
**К**
* Касыйм Йосыпов (26.11.1935), икътисад галиме, профессор.
**М**
* Муса Йосыпов (1896—1937), татар сәясәтчесе.
**Н**
* Наил Йосыпов (1930—2010), «Казаноргсинтез» ААҖ директоры (1986—2003), Казанның мактаулы гражданины (2007).
*Нияз Йосыпов, Сафакүл районы башлыгы (Курган өлкәсе) (*19.09.2014 кә кадәр*).
**Р**
* Рафаэль Йосыпов (1934), генерал-майор.
* Ривкат Йосыпов, Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты ректоры.
* Рузәл Йосыпов (1938), профессор, ТР ФА мөхбир-әгъзасы.
* Руслан  Йосыпов — Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Торак сәясәте һәм инфраструктура үсеше комитеты әгъзасы.
**С**
* Салават Йосыпов (1950), спортчы (гер күтәрү, милли көрәш), Татарстанның атказанган спорт мастеры (1999) һәм тренеры (2001).
* Сөләйман Йосыпов, җырчы, ТАССР атказанган артисты.
**Т**
* Тимербай Мөхәммәдиев (Тимер Йосыпов) (31.05.1938), шагыйрь, С. Юлаев бүләге иясе.
**Ф**
* Фәйзи Йосыпов (1910—2001), нәфис сүз остасы.
* Фәрит Йосыпов (1939), тел галиме, филология фәннәре докторы.
* Фәүзи Йосыпов (1926―1982), травматолог-ортопед, медицина фәннәре докторы (1973).
**Х**
* Харрас Йосыпов (1928—2006), филология фәннәре кандидаты (1956). БАССР атказанган укытучысы (1988).
* Харис Йосыпов (1929―2009), спортчы (*көрәш*), ССРБ атказанган спорт остасы.
**Һ**
* Һарун Йосыпов (1914), төрки телләр белгече, этнограф.
**Ю**
* Юныс Йосыпов, һәвәскәр тарихчы, Минзәлә тарихын өйрәнә.

#### Йосыпова
* Гөлназ Йосыпова
* Ираида Йосыпова (1962), композитор һәм медиарәссам, эксперименталь кино режиссеры.
* Резидә Йосыпова (1968), «Шәһри Чаллы» газетасының баш мөхәррире (2021 елдан).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Юсупов

Төркем:Фамилияләр
Острув-Велькопольски

**Острув-Велькопольски** () — Польшаның Бөек Польша воеводалыгында урнашкан шәһәр.

Халык саны — 72382 кеше (2011).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Острув-Велькопольски Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Тарих
Шәһәр статусын 1404 елдан йөртә.
## Халык




## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Польша воеводалыгы шәһәрләре
Алкалоидлар

**Алкалоидлар** (урта гасыр лат. *alkali* — селте һәм гр. *eidos* — төр) — составында азот булган табигый чыгышлы органик нигезләр. Структур яктан күп төрлеләр, физиологик активлыкка ияләр. Алкалоид молекуладагы күмер тудыргыч азот каркасының төзелеше (пиридин, хинолин, акридин, изохинолин, хиназолин, фенилэтиламин һ.б. төркем, шулай ук стероидлы, колхицинлы, терпенлы һ.б. төркем алкалоидлар), сирәк очракта — филогенетик билгеләре (бер затка караган үсемлекләр составындагы матдәләр бер төркемгә кертелә) буенча классификацияләнә. Идел һәм Урал буе флорасы алкалоидлы үсемлекләргә бай: аютабан, камчат чәчкә, сөял үләне, елан көпшәсе һ.б. А. (морфин, кофеин, кодеин, пилокарпин, галантамин, папаверин, атропин, резерпин, эфедрин, аймалин һ.б.) медицинада, ветеринариядә кулланыла. Кайсыбер алкалоидлар – көчле агулар (аконитин, стрихнин, тубакурарин, гелиотрин һ.б.).

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Башкорт энциклопедиясе 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Фармакология
Төркем:Токсикология
Нәҗип Хөсәенов

**Нәҗип Хөсәенов**, Нәҗип Хөсәен улы Хөсәенов (*[[1885]]-[[1937]]*) — сәясәтче, фирка эшлеклесе, Бохара коммунистлар фиркасе җитәкчесе (*[[1919]]-[[1920]]*). Бохара халык шуралар җөмһүрияте дәүләт контроле халык комиссары (*[[1920]]*). РСДРП(б) әгъзасы (*[[1917 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1885 елда Казан губернасы Мамадыш өязе (*хәзерге* Мамадыш районы) Сәртек авылында туган. Казанда ветеринария-фельдшерлык укуханәсендә укыган. 1905 елда Урта Азиягә китә. Анда ялланып, мамык басуында, соңыннан тимер юлда эшли. Беренче бөтендөнья сугышы елларында патша армиясендә хезмәт итә.

## Инкыйлаб
#### Бохарада
Февраль инкыйлабыннан соң, Бохарадан 12 км читтәге  Яңа Бохарада (Каган шәһәре) тимер юлга эшкә керә. Вакытлы хөкүмәт чорында ук әлеге шәһәрдә эшче-крестьян депутатлары шурасы оеша. Н. Хөсәенов П.Г. Полторацкий һ.б. белән шураның большевиклар фракциясенә керә.

1918 елның 2 мартында халыкка һәрьяклы ирек вәгъдә иткән Бохара әмире Сәет Галимханның «бөек манифесты»ның вакытлы манёвр икәнен мамык игүчеләргә, ефәк җитештерүчеләргә, чабаннарга аларның туган телләрендә аңлата.
 
1918 елда Бохара коммунистлар фиркасен оештыруда катнаша: Азимҗан Якубов, Галимҗан Акчурин, Адаз Абдусамазовлар белән бергә инициатив төркем барлыкка китереп, сентябрь аенда Ташкәнтта I (*оештыру*) корылтае чакыралар. 
1920 елның 16 августында Чарджуй шәһәрендә узган Бохара коммунистлар фиркасенең IV корылтаенда Н. Хөсәенов Үзәк комитетның җитәкчесе итеп сайлана.

А. Алиев, Н. Корбанов, А. Тураев белән бергә Бохара әмирлегендә коралланган фетнә әзерли.
 
1920 елның 23 августында  Сакар-Базар кышлагында диһканнар кораллы фетнә башлый. Иске Чарджуй фетнәчеләр кулына күчкәч, Н. Хөсәенов белән Фәйзулла Хуҗаев Бөтенроссия ҮБКның Төркистан комиссиясенә ярдәм сорап мөрәҗәгать итәләр. М.В. Фрунзе һәм инкыйлаби хәрби шура () әгъзасы Й.И. Ибраһимов Бохарага Төркистан фронты гаскәрләрен җибәрә. Иске Бохара алынгач, Ф. Хуҗаев җитәкчелегендә Бохара халык комиссарлары шурасы төзелә. Н. Хөсәенов хөкүмәт әгъзасы итеп сайлана.
* 1920-1926 елларда фирканең Сырдәрья өлкә комитетында үгетләү һәм пропаганда бүлеге мөдире урынбасары булып эшли, Ташкәнтта фирка район комитетында үгетләү һәм пропаганда бүлеген, «*Кызыл Үзбәкстан*» газетасында фирка тормышы бүлеген җитәкли.
* 1927-1928 елларда Үзбәкстан ССР коммунистлар фиркасе үзәк комитеты инструкторы.
* 1928-1930 Үзбәкстан ССР дәүләт нәшриятында мөхәррир.

## [[Сарман]]да
1931-1932 елларда Сарманда контроль комиссия һәм эшче-крестьян инспекциясе инспекторы, соңрак ул комиссиянең рәисе булып эшли.

## Сәяси золым
1937 елда атып үтерелгән.

## Чыганаклар
# Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991. ISBN 5-298-00652-3
# Файзулла Ходжаев. Избранные труды в трех томах. Т. I. - Ташкент: "Фан", 1970.

## Сылтамалар
* Бохара инкыйлабы тарихыннан

## Искәрмәләр

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Халык комиссарлары
Рапунцель: Буталган әсәр

**«Рапунцель: Буталган әсәр»** () — Walt Disney Animation Studios тарафыннан 2010 елда чыгарылган американ фантастик комедия мультфильм. Disney анимацион фильмнар исемлегендә 50нче фильм. Фильмның төп сюжеты Рапунцель әкиятенә таяна. 2010 елның 24 ноябрендә АКШда премьера буларак кинотеатрда чыга.

## Фильмдагы музыка
Фильмдагы музыка, җыр сүзләре Glenn Slater тарафыннан һәм 8 тапкыр Оскар премиясен җиңгән композитор Alan Menken тарафыннан язылган.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ мультфильмнары
Төркем:Walt Disney Animation Studios
Юлдашев

**Юлдашев** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Алмаз Юлдашев (1926-2010), галим, техник фәннәр докторы. 
* Әхнәф Юлдашев (1920-1988), галим, төрки телләр белгече.
* Владимир Юлдашев (1954), медицина фәннәре докторы (1997), профессор (1998). БР атказанган табибы (2005).
* Кыяметдин Юлдашев (1890-1955), шагыйрь. 
* Марс Юлдашев (1937), медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1991). БР атказанган фән эшлеклесе, РФ (2003) һәм БР (1992) атказанган табибы. 
* Рамай Юлдашев (24.03.1970), җәмәгать эшлеклесе. 
* Роберт Юлдашев (09.07.1971), виртуоз курайчы. 
* Хисмәтулла Юлдашев (01.04.1957), шагыйрь. 
* Һани Юлдашев (1902-1940), фирка эшлеклесе, тәрҗемәче.
----
;Юлдашева
* Лола Юлдашева (1985), үзбәк җырчысы, җырлар авторы һәм актриса.
* Тамара Юлдашева (1958), шагыйрә, журналист һәм тәрҗемәче. 2010 елдан «Акбузат» балалар журналының баш мөхәррире. 
## <small>Моны да карагыз</small>
* Юлдаш

Төркем:Фамилияләр
Юлдаш

**Юлдаш** — күп мәгънәле сүз. *[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*

## Оешма
*  «Юлдаш» — Башкортстанның Дүртөйле районы дәүләт газетасы.
*  «Юлдаш» — Мордовиянең Саранск шәһәрендә чыгучы дәүләт газетасы.
*  «Юлдаш» — Татарстанның Казан шәһәрендә чыгучы шәхси газета.
*  «Юлдаш» — Башкортстанның дәүләт радиосы.
*  «Юлдаш» — 2015 елда оештырылган мәдәни оешма, берлек (Женева, Швейцария).

## Топоним
* Юлдаш — БР Авыргазы районында урнашкан авыл.
* Юлдаш — БР Әбҗәлил районында урнашкан авыл.
* Юлдаш — БР Балакатай районында урнашкан авыл.
* Юлдаш — БР Караидел районында урнашкан авыл.
* Юлдаш — БР Федоровка районында урнашкан авыл.
* Юлдаш — Пермь крае Көязе районында урнашкан авыл.
* Юлдаш — Чиләбе өлкәсе Коншак районында урнашкан авыл.
* Юлдаш — Чиләбе өлкәсе Нязепетровск районында урнашкан авыл.

## <small>Моны да карагыз</small>
* **[[Югары Юлдаш]]:**
** Югары Юлдаш — БР Илеш районында урнашкан авыл.
** Югары Юлдаш — БР Мәләвез районында урнашкан авыл.
** Югары Юлдаш — БР Учалы районында урнашкан авыл.
----
*  Юлдашев

Төркем:Топонимнар
Һани Юлдашев

**Һани Юлдашев**, Һани (*тулы исеме* Һаниелголем) Мөҗип  улы Юлдашев,  (*[[1902]]-[[1940]]*) — фирка эшлеклесе, тәрҗемәче, сәясәтче, Казан дәүләт университетының фәнни китапханәсе директоры (*[[1937]]*). РКП (б) әгъзасы (*[[1919 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1902 елда Уфа губернасы Минзәлә өязе (*хәзерге* Актаныш районы) Югары Яхшый авылында туган. 1920 елларда Казандагы хәрби-сәяси мәктәпне тәмамлагач, Минзәләдә шура-фирка мәктәбендә () инструктор булып эшли. Соңрак Казандагы Югары шәһәр район комитетында үгетләү-пропаганда бүлеге мөдире урынбасары.

1930-1935 елларда Татарстан дәүләт нәшриятының җаваплы мөхәррире.

«Большевик Татарии» журналының мөхәррир урынбасары-җаваплы сәркатибе.

Казан дәүләт университетының фәнни китапханә директоры.

Милли азчылык вәкилләреннән медицина кадрлары әзерләү курслары җитәкчесе.

Татар телендә дәреслекләр язуы, Мәскәүдә басылган сәяси китапларны татар теленә тәрҗемә итүе мәгълүм.

## Сәяси золым
1937 елның 27 маенда Казан шәһәре ВКП (б) Молотов район комитеты бюросы «*КДУның фәнни китапханәсендә эшләгәндә инкыйлабка каршы милләтчеләр белән чуалуы һәм аларга яхшы хезмәт шартлары тудыруы өчен*» фиркадән чыгара. 1937 елның 5 октябрендә кулга алына. Тикшерү астында 2,5 ел була. Төрмәдә чагында ачлык игълан итә. 1940 елның 17 гыйнварында ССРБ НКВДсы махсус киңәшмәсе «*милләтче – фетнәче оешма әгъзасы булуда, татар әдәбиятына троцкичыларны сөйрәп кертүдә*» гаепләп, 3 ел сөргенгә хөкем итә. 1940 елда Красноярск крае Сухобузим районында сөргендә үлә. 1956 елда исеме аклана.

## Чыганаклар
# Книга Памяти Республики Татарстан. К.: Издательство Книга Памяти, 1993-2010.
# Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991. ISBN 5-298-00652-3

## Сылтамалар
* ССРБда сәяси золым корбаннары исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Сәгъдия Булатова

**Сәгъдия Булатова**, Сәгъдия Хәсән кызы Булатова,  (*[[1884]]-[[1950]]*) — мөгаллимә, Касыйм шәһәрендә кыз балалар өчен беренче дөньяви мәктәп ачучы. РКП (б) әгъзасы (*[[1920 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1884 елда Рязань губернасы Касыйм шәһәрендә мөгаллим гаиләсендә туган. Әтисе Урта Азия якларында, Гарәбстанда сәяхәт кылган, укытучылык белеме алып, Касыйм шәһәрендә мәктәптә укыткан шәхес була. Әтисе үлгәндә, Сәгъдиягә 9 яшь була. 
 
Вятка губернасында яшәгәндә грамотага өйрәнә, гарәп һәм фарсы телләрен үзләштерә. 16 яшендә кияүгә чыга, Төркиядә белем алган ире Хәсән Булатов (*әтисенең тагын бер укучысы*) аны укытучылыкка әзерләргә риза була.
 
## Кызлар мәктәбе
1900 елның башында Касыйм шәһәрендә кыз балалар өчен 4 сыйныфлы беренче мәктәпне ача.

Мәктәптә тарих, география, арифметика, татар теле, рус теле укытыла. Мәктәп бинасында әдәби-музыкаль кичәләр үткәрелә, әлеге кичәләргә һәр теләүче керә алган.
1908 елда үз кызын рус мәктәбенә биргәч, аның дошманнары зур тавыш куптаралар. Бу - шәһәрдә моңарчы күрелмәгән вакыйга була. 1910-1912 елларда рус урта уку йортларында татар укучылары күренгәли башлый. Алардан укучы яшьләр түгәрәге оештырып, С. Булатова 1916 ел ахырында татарча спектакль куярга рөхсәт сорый. Үтенеч кире кагылуга карамастан, татарча спектакль шәхси йортта уйнала. Муллалар С. Булатованы укытучылыктан мәхрүм итүне таләп итәләр.

## Инкыйлаб
Февраль инкыйлабы булгач, татар телендә  «''Чалгы''» газетасын чыгаруны җайга сала. Вакытлы хөкүмәткә каршы язылган мәкаләләрне бастырган өчен, 3 нче саныннан соң газетаны ябалар, С. Булатованы мәктәптә эшләүдән читләштерәләр, Рязань губернасыннан сөрәләр.

1917 елның сентябрендә Пенза губернасының Енә авылында мәктәптә эшли башлый.
Шуралар хакимияте урнашкач, туган шәһәренә кайтырга мөмкин була. Касыйм өязе халык мәгарифе бүлегенең татар мәктәпләре буенча инструкторы, Касыйм өязе мөселман эшләре буенча халык комиссариатының мәгариф бүлеге мөдире булып эшли. Татар балалары өчен балалар йорты ачуда башлап йөри, төп эшеннән аерылмыйча, аңа җитәкчелек итә.

1923 елда Рязань губернасы Тамбов губернасының кайбер татарлар күпләп яшәгән волостьлары кушылу исәбенә зурайгач, Рязань губернасы шурасында халык мәгарифе бүлегенең милли азчылыклар бүлекчәсе уполномоченные.

1924 елда ВКП (б) ҮК Мәскәүгә, Үзәк татар-башкорт бюросында эшләргә чакырып ала.

## Сәяси золым
1939 елда кулга алына. 1955 елда, вафатыннан соң,  исеме аклана.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998
# Книга Памяти Республики Татарстан. К.: Издательство Книга Памяти, 1993-2010.
# Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991. ISBN 5-298-00652-3

## Сылтамалар
* С.Х. Булатова «Милләттәшләр» сайтында
* ССРБда сәяси золым корбаннары исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Оешма җитәкчеләре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Булатова

**Булатова** — татарча фамилия. Фарсы теленнән кергән «Булат» ( - фулáд, «*[[корыч]]*») сүзеннән ясалган Булатов фамилиясеннән үзгәртелгән.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Галия Булатова (1906-1985), драма артисты, РСФСР халык артисты (*[[1957]]*).
* Дилбәр Булатова (Сөләйманова) (12.01.1971), язучы, журналист, «Тулпар» журналында (*[[Уфа]]*) эшли.
* Клара Булатова (1936―2025), шагыйрә, мөгаллим, С. Сөләйманова (*[[2007]]*), Тукай (*[[2015]]*) бүләкләре  иясе .
* Мөнирә Булатова (1914-2011), җырчы (*меццо-сопрано*), мөгаллим, РСФСР халык артисты (*[[1957]]*).
* Римма Ратникова (Булатова) (03.05.1955), журналист, дәүләт эшлеклесе, ТР Дәүләт Шурасы рәисе урынбасары (*[[2004]]*), ТР журналистлар берлеге рәисе (*[[1995 ел]]дан*), РФ һәм ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Сәгъдия Булатова (1884-1950), мөгаллим.
----
* Хәлимә Булатова-Терегулова (1905-2000), музыка белгече, Казан консерваториясе мөгаллиме (*[[1945]]-[[1961]]*).
* Флюра Булатова-Аббате (09.09.1963), совет-итальян спортчысы (*[[өстәл теннисы]]*), Европа һәм ССРБ чемпионы.
## <small>Моны да карагыз</small>
* Булатов
* Булат

Төркем:Фамилияләр
Булат Ширин

**Булат Ширин**, Була́т Шири́н *яки* Булат Шырын  (*якынча [[1490]]-[[1545]]*) — Казан ханлыгының дәүләт эшлеклесе, әмир, карачы бәк. Казан ханлыгының мөстәкыйль дәүләт булып калуы һәм затлы нәсел аксөякләренең хакимиятен ныгыту өчен көрәшүче.

## Чыгышы
1490 еллар тирәсендә туган. Чыгышы белән Ширин ыругыннан.
 
## Тәрҗемәи хәле
* 1519 елның февралендә Мәскәүдә кенәз Василий III белән вафат булган Казан ханы Мөхәммәт-Әмин (*[[1469]]-[[1518]]*) урынына Казан тәхетенә Касыйм ханлыгы шаһзадәсе Шаһгалине (*[[1505]]-[[1566]]*) чакыру турындагы сөйләшүләрдә (*кенәз Шаһ-Йосыф, бакши Бозек һ. б. булган  илчелектә*) катнаша. Шаһгали хан булганда, Булат Ширин сарайда зур урын били. 
* 1519-1521 Казан ханлыгының тышкы элемтәләрен, чит илләр белән бәйләнешләрен үз кулында тота.
* 1521 елда Шаһгали тәхеттән куылгач, сарайда биләгән дәрәҗәсен югалта. 
* 1530 елда Казанга рус гаскәре һөҗүм иткәндә шәһәрне саклауда катнаша. 
* 1531 елда Сафагәрәй ханны (*[[1510]]-[[1549]]*) тәхеттән төшерүне, хан итеп Касыйм ханлыгы идарәчесе Җангалине (*[[1516]]-[[1535]]*) чакыруны оештыра. Җангали заманында әмир итеп билгеләнә, Казан ханлыгының рәсмиләштерелмәгән идарәчесе (*[[Гәүһәршад]] белән бергә*) була. Казан ханлыгының мөстәкыйль дәүләт булып калуы һәм затлы нәсел аксөякләренең хакимиятен ныгыту өчен көрәшә. 
* 1535 елның сентябрендә, Мәскәү йогынтысын чикләү ниятеннән, Җангалине тәхеттән төшерә, ханлыкка Сафагәрәйне чакыра.
* 1536-1545 Сафагәрәй җитәкләгән диванда олы карачы бәк була, ханлык түрәләре эшчәнлегенә җитәкчелек итә.

## Үлеме
1545 елда Сафагәрәй ханның шәхси хакимияте көчәюдән шикләнеп, аңа каршы фетнә оештыра. Фетнә ачыла һәм анда катнашучылар җәзалап үтерелә.

## Рус елъязмаларында

Лицевой елъязма тупланмасыннан:

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.
# Казанская история. М.-Л., 1954.

## Әдәбият
# Худяков М. Очерки по истории Казанского ханства. Казань, 1923.

## Сылтамалар
* Булат Ширин турында «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә 
* Булат Ширин турында «Милләттәшләр» сайтында
*   М. Худяков. Очерки по истории Казанского ханства. Гл.2. 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан ханлыгы
Төркем:Әмирләр
Төркем:Карачы бәкләр
Булат

**Булат** — топоним.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
## <small>Топонимнар</small>

* Булат — Яшел Үзән районындагы авыл.
* Булат — БР Туймазы районындагы авыл.
* Булат — БР Әбҗәлил районындагы авыл.
* Булат — БР Благовещен районындагы авыл.
* Булат — Киров өлкәсе Югары Кама районындагы авыл. 
* Булат — Новосибирск өлкәсе Куйбышев районындагы авыл.

* Булат — Пермь крае Александров районындагы авыл. 
* Булат — Пермь крае Красновишерск районындагы авыл.
* Булат — Чиләбе өлкәсе Аргаяш районындагы авыл.
* Булат — Чиләбе өлкәсенең Уй районындагы авыл.
* Булат — Чуашстанның Урнар районыныдагы авыл.

## <small>Гидронимнар</small>
* Булат — Сөярмәт елгасы кушылдыгы.
* Булат — Әрә кушылдыгы.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Булатъелга — БР Яңавыл районыныдагы авыл.
* Булатовцы — Киров өлкәсе Уни районындагы авыл.

## <small>Тагын карагыз</small>
* Булат Ширин (як. 1490-1545), әмир, татар бәге.
* Булат Тимер, Алтын Урда әмире.
* Саин Булат хан, Симеон Бекбулатович.
* Булат (металл)
* Булат (исем)
* Булатов
* Булатова

Төркем:Топонимнар
Werner Heyzenberg

**Werner Heyzenberg** (almança *Werner Karl Heisenberg*; 1901-1976, Münxen) — Almaniä fizik-teoretiğı, kvant mexanikasına nigez saluçılarnıñ berse, fizika buyınça Nobel premiäse iäse (1932), dönyanıñ küp akademiäläre  häm cämğiätläre äğzası.

1933 yılda Adolf Hitler Almaniä xakimiätenä kilgännän soñ, Heyzenberg Öçençe reyx belän xezmättäşlek itä, xättä natsi atom-töş proyektında beraz qatnaşa. Şulay uq Heyzenberg natsi ğalime Yohanes Ştark yähüdi fiziklarğa häm "yähüdi täğlimatlarğa" qarşı, şul isäptän Eynşteynnıñ Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsenä qarşı başlağan ezärleklärgä qarşı çığa.

## Fänni qazanışlar

Heyzenberg kvant teoriseneñ töp nigezlären buldıra, matrik mexanikanı nigezli, bilgesezlek mäslägen taswirlıy, kvant mexanikası yärdämendä ferromagnetizm häm Zeeman anomal' küreneşen  añlata.

Kvant elektrodinamikasın (Heyzenberg-Pauli teoriäse) häm qır kvant teoriäsen üsterüdä aktiv qatnaşa.

Heyzenbergnıñ qayber eşläre ğälämi nurlar fizikasına häm turbulentlıq teoriäsenä bağışlanğan.

### Bilgesezlek mäsläge

1927 yılda Heyzenberg kvant mexanikasınıñ töp mäsläge - bilgesezlek printsibın aça.

Kvant mexanikasında impuls häm koordinatlar zurlığı ixtimallıq büleneşenä buysınalar.

Heyzenberg bilgesezlek mäsläge :

:  \Delta x \Delta p \geqslant \frac{\hbar}{2} ,

biredä:
: \Delta x - koordinatlarnıñ urta kvadrat taypılışı 
: \Delta p - impulsnıñ urta kvadrat taypılışı
:  \hbar  - Plank daimie

## Ädäbiät

*Professor Werner Heisenberg: A pioneer of quantum mechanics // The Times. — 1976.
*E. P. Wigner. Werner K. Heisenberg (Obituary) // Physics Today. — 1976. — Vol. 29, № 4. — P. 86—87.
*F. Bloch. Heisenberg and the early days of quantum mechanics // Physics Today. — 1976. — Vol. 29, № 12. — P. 23—27.
*N. Mott, R. Peierls. Werner Heisenberg (1901—1976) // Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society. — 1977. — Vol. 23. — P. 212—251.
*D. C. Cassidy. Heisenberg's first paper // Physics Today. — 1978. — Vol. 31, № 7. — P. 23—28.
*Храмов Ю. А. Гейзенберг Вернер Карл (Heisenberg Werner Karl) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 77—78. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
*A. I. Miller. Werner Heisenberg and the Beginning of Nuclear Physics // Physics Today. — 1985. — Vol. 38, № 11. — P. 60—68.
*А. В. Ахутин. Вернер Гейзенберг и философия // В. Гейзенберг Физика и философия. Часть и целое. — М.: Наука, 1990. — С. 361—394.
*M. Walker. Heisenberg, Goudsmit and the German Atomic Bomb // Physics Today. — 1990. — Vol. 43, № 1. — P. 52—60.

Төркем:Алмания физиклары
Wolfgang Pauli

**Wolfgang Pauli** (almança *Wolfgang Ernst Pauli*; 1900-1958, Tsürix) - Eswiçrä, Avstriä, AQŞ fizik-teoretiğı, fizika buyınça Nobel premiäse iäse (1945). Kvant mexanikasın üsterüdä zur öleş kertä.

Wolfgang Pauli Vena şähärendä tabib ğailäsendä tua. Ätise Praga yähüdläre näselennän çıqqan.

## Fänni qazanışlar

Pauli spin töşençäsen kertä, vodorod spekrın taswirlıy, elektron spinın taswirlaw öçen spinor teoriäsen eşkärtä häm 1930 yılda neytrino kisäkçäseneñ buluın faraz itä.

Neytrino buluı tik 1954 yılda täcribälärdä isbatlana.

### Pauli tıyu mäsläge

1925 yılda Pauli elektronnar öçen tıyu printsibın täğbir itä: ber kvant sistemada älege kvant xalättä ber genä kisäkçek bula ala.

Pauli teoreması: Böten spinlı kisäkçeklär taswirlawçı klassik qırlar Boze — Eynşteyn büleneşe buyınça kvantlana, ä yarım böten spinlı kisäkçeklär taswirlawçı klassik qırlar Fermi — Dirak büleneşe buyınça kvantlana.

## Ädäbiät

*    Теоретическая физика XX века. Сборник статей, посвященных памяти В. Паули. М.: ИИЛ, 1962. — 444с.
*    Гроссман Э. А. Философские взгляды Вольфганга Паули // Философия и культура. 2008. № 1. С. 148—155.
*    Паули В. (ред.) Нильс Бор и развитие физики. М.: ИИЛ, 1958.
*    Дэвид Линдорф «Юнг и Паули: встреча двух великих умов». Касталия. 2013.
*    Храмов Ю. А. Паули Вольфганг (Wolfgang Pauli) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 208. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)

Төркем:Швейцария физиклары
Төркем:АКШ физиклары
Җир кабыгы

**Җир кабыгы** — Җир шарының тышкы каты катламы.

## Төзелеше
Җир кабыгының төзелеше һәм калынлыгы буенча океан төбе кабыгыннан аерылып тора. Материкларда Җир кабыгының уртача калынлыгы 30-40 км, ә таулар астында ул 70 км га җитә; океан төбендә Җир кабыгының калынлыгы 3-7 км гына. Материклардагы Җир кабыгы 3 катлаудан тора: өске – утырма катлау, урта – “таргылташ” катлау һәм аскы – “базальт” катлау. Җир кабыгы океан төбендә 2 генә катлаудан – утырма һәм “базальт” катлаулардан тора. Температура һәм басым тирәнлек белән арта.Һәрбер 100 м га температура 3 градуска арта бара. Мәсәлә чишү.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Җир кабыгы
Төркем:Җир төзелеше
Sänğät

**Sänğät** — çınbarlıqnı sınlı taswirlarğa çağıldıru eşe, eçke häm tışqı dönyanı avtor häm başqa keşelär mänfäğätendä, icadi eştä kürsätü.

Sänğät - täbiği fännärdä häm dini surätlärdäge dönyanı añlatıp birüçe fän.

Sänğät - kiñ mäğnäle töşençä, nindider tarmaqta ostalıq bularaq kürsätelä ala. Keşelekneñ näfislekkä ixtıyacın qänäğätländergän mädäni eşmäkärlek. İctimaği estetik normalar üzgäreşendä estetik tä'sirle küreneşlär icat itü sänğät dip yörtergä xoquq aldı.

Böten cämğiät qısalarında sänğät - çınbarlıqnı añlawnıñ maxsus ısulı häm küsätü alımı.

Sänğät üseşen dinnän ayırıp bulmıy. Nıqlı urın alğan din sänğättäge törle simvollar yärdämendä yuğarı xaqiqätne xalıqqa añlatırğa tırışa.

Tatar şämailläre dä sänğät üzençelekle töre bulıp qarala.
## Wazifalar
Sänğät şulay uq:
*dini bilge
*aralaşu çarası
*küñel açu çarası
*aldınğı, säyäsi üzgäreş çarası
*psixoterapiä çarası
* sotsial' protest, tärtipne yä tärtipsezlekne bärep töşerü çarası.
* öndäw, propaganda häm säwdä, tabış çarası

## Ädäbiät

*    Aliev, Alex. (2009). The Intentional-Attributive Definition of Art. Consciousness, Literature and the Arts 10 (2).
*    Нина Дмитриева. Происхождение искусства // Всеобщая история искусств. Том 1. Москва, 1956.
*    Владимирская Анна Овсеевна, Владимирский Петр Александрович. Искусство для простых смертных. — М.: «Диалектика», 2005. — С. 352. — ISBN 5-8459-0902-3.
*    Т. Григорьева. Искусство-неискусство (Искусство в Японии) // Григорьева Т. П. Движение красоты: Размышления о японской культуре. М.: «Восточная литература» РАН, 2005, с. 180—192
*    С. Зенкин. Теофиль Готье и «искусство для искусства» // Зенкин С. Н. Работы по французской литературе. — Екатеринбург: Изд-во Урал. ун-та, 1999, с. 170—200
*    Беньямин В. «Произведение искусства в эпоху его технической воспроизводимости»//Избранные эссе, М., 1996.
*    Пелипенко А.А. Искусство в зеркале культурологии. — М.: Государственный институт искусствознания, 2009. — С. 318. — ISBN 978-5-98187-406-2.
*    Каган М. С. Морфология искусства. — Л.: Искусство, 1972. — 440 с. — 20 000 экз.
*    Е. Аничков. Эстетика // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Искусство // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909.

Төркем:Сәнгать
Kogalımavia şirkäteneñ Airbus A321 häläkäte

**Kogalımavia şirkäteneñ Airbus A321 häläkäte** — 2015 yılnıñ 31 oktäberendä Misırnıñ Sinay yarımutrawı östennän terror ğämäle näticäsendä bulğan aviahäläkät, dönya aviatsiäseneñ tarixında iñ zur qazalarnıñ berse.

Misır tarixında häm Airbus A320 törendäge oçqıçlar tarixında iñ zur aviahäläkät.

Räsäy häm SSRB tarixında iñ ere aviahäläkät, iñ küp Räsäy watandaşları häläk bulğan aviaqaza.

Häläkät näticäsendä **217 yulçı häm 7 ekipaj äğzası häläk bula**. Oçqıç Misırdağı Şärm-äş-Şäyex hawa alanınnan Sankt-Peterburg Pulkovo hawa alanına oçış yasarğa tieş ide. Reys sanı - 7k-9268.

## Tarix

Kogalımavia (säwdä bilgese *Metrojet*) şirkäteneñ Airbus A321 oçqıçı Şärm-eş-Şäyex - Peterburg Pulkovo çarter oçışın yasadı. Oçıp kitkännän 23 minuttan soñ, oçqıç belän elemtä özelä, layner radardan yuğala.

Oçqıçnıñ watıqları Nexel şähäre yanında tabılğan. Oçqıçta bulğan bar 224 yulçı (şul isäptän 25 bala häm 7 ekipaj äğzası) häläk bula.

## Tikşerenü

Oçqıçnıñ watıqları 30&nbsp;km² mäydänında tabıla, dimäk oçqıç hawada bieklektä watılğan. Watılu säbäpläre yä oçqıçnıñ iskergän qoyrığı yä terrakt bulıp farazlana.

Centekläp tikşerenülär oçqıçnıñ Misır kügendä häläkätkä yulığu säbäbe - şartlaw bulğanın kürsätä.

Misırnıñ tikşerüçe komissiä buyınça häläkätneñ töp säbäbe - motordağı şartlaw bulırğa mömkin.

Qayber matbuğat çaraları buyınça oçıp kitkänçe oçqıçta bomba salınğandır häm eşelon bieklegendä ul şartlağandır dip faraz itelä.

2015 yılnıñ 16 noyäberendä RF Federal' İminlek Xezmäte (FSB) başlığı A. Bortnikov oçqıçta üzeñ yasağan 1&nbsp;kg trotil yegärlegendäge şartlaw caylanması eşlägänen belderde. Tikşerenülär näticäsendä oçqıçnıñ watıqlarında häm yulçılar äyberlärendä çit ildäge şartlatqıç mätdä ezläre tabılğan.

## Sıltamalar
* Информация по рейсу 7К-9268 Шарм-Эль-Шейх — Санкт-Петербург 31 октября 2015  — Metrojet
*Очкыч һәлакәте урыныннан 144 мәет Петербурга кайтарылды
*Accident survenu dans la péninsule du Sinaï (Egypte) à l’Airbus A321-231, immatriculé EI-ETJ, Vol 7K-9268, samedi 31 octobre 2015 

## İskärmälär

Төркем:Авиаһәлакәтләр
Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2015 ел
Төркем:31 октябрь
Төркем:Мисыр тарихы
Төркем:Россия тарихы
Садриев

**Садриев**— татарча фамилия. Гарәп теленнән кергән «Садри» / «Садретдин» (*«түр», «хөрмәтле урын»*) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Данил Садриев (2003), трамплиннан сикерүче.
* Камил Садриев (04.01.1954), ТР Дәүләт шурасы депутаты (2014).
* Раил Садриев (14.10.1966), Буа дәүләт татар театры директоры, ТР атказанган артисты (*[[2008]]*).
* Самат Садриев (1920—1988), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944]]*).
* Фоат Садриев  (10.03.1941), язучы, Тукай (*[[2010]]*) һәм С. Сөләйманова (*[[2006]]*) премияләре иясе.
* Габделхаликъ Садриев (Халикъ Садрый) (1889—1955), язучы.
----
; Садриева :
* Зәйнәп Садриева (1914-1991), драма артисты, Үзбәкстан ССР халык артисты (*[[1952]]*), Үзбәкстан ССР дәүләт премиясе (*[[1987]]*) иясе.
* Лилия Садриева (1962) шагыйрә, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (2012).

Төркем:Фамилияләр