open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Энди Макдауэлл

**Энди Макдауэлл**, Розали Андерсон (*Энди*) Макдауэлл (, *[[1958 ел]]ның [[21 апрель|21 апреле]], [[АКШ]], Көньяк Каролина штаты, Гафни*) — АКШ кино актрисасы, модель. Каннар кинофестиваленың «Алтын камера» премиясе һәм Франциянең милли «Сезар» кинопремиясе лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 21 апрелендә АКШның Көньяк Каролина штаты Гафни () шәһәрендә туган. Әтисе Марион урман сәнәгатендә, әнисе Полин музыка укытучысы булып эшли. Кечкенәдән бутик һәм кафе-барда эшләргә туры килә. 1980 еллар башыннан модель бизнесы эшенә керешә. Ив-Сен Лоран (*Yves Saint Laurent*), Армани, Анна Кляйн һ. б. брендлар белән хезмәттәшлек итә. 2000 елларда L’Oréal фирмасының реклама роликларында төшә. Экраннарга беренче тапкыр 1984 елда чыга: «Грейстоук: маймыллар хакиме Тарзан турында легенда» фильмында уйный. Станиславский алымы буенча актерлык осталыгы курсларын тәмамлагач, «Секс, ялган һәм видео» фильмында төшә, һәм бу юлы танылу ала, «Алтын глобус» премиясе бәйгесендә катнашуга юл ачыла. «Яшәп тору өчен рөхсәт» (, 1991), «Байбак көне» (, 1993), «Дүрт туй һәм бер җирләү» (, 1994) фильмнарында баш рольләрдә уйный.

## Гаилә хәле
I ире (*1986-1999 елларда*) — Пол Кволли. Балалары: *улы* Җастин (1986), *кызлары* Рейни (1989),  Маргарет (1995).
II ире (*2001—2004 елларда*) — Ретт Хартцог, бизнесмен.

## Әдәбият
# Безнең кавем. Энди Макдауэлл.  «Сөембикә», 2018 ел, апрель, 63нче бит.

## Сылтамалар
*  Andie MacDowell

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ актрисалары
Төркем:АКШ кинематографы актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Фотомодельләр
Төркем:«Сезар» премиясе лауреатлары
Төркем:«Сатурн» премиясе лауреатлары
Артём Чернов

**Артём Чернов** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе, Беларус чемпионы (2005-2006), Гагарин кубогы иясе (2011/12).
Иван Чернов

**Иван Иванович Чернов** (, ,  — , ) — СССР спортчысы, спорт акробатикасы буенча дөнья (1990) һәм Европа (1990) чемпионы.
Фёдор Чернов

**Фёдор Чернов** (, ,  — , ) — эшмәкәр, беренче гилдия сәүдәгәре, Алабуганың нәсли шәрәфле ватандашы, Сюга пыяла ясау заводына нигез салучы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Дмитрий Черных

**Дмитрий Черных** (, ,  — , ) — Россия һөнәри хоккейчысы (һөҗүмче).
## Искәрмәләр
Павел Черных

**Павел Черных** (, ,  — , ) — телбелгеч, педагог, рус теленең этимология сүзлеге авторы.
## Искәрмәләр
Андрей Чернышов

**Андрей Чернышов** (, , ) — СССР һәм РФ футболчысы (сакчы), футбол тренеры, СССР, БДБ һәм РФ милли футбол җыелмалары әгъзасы, СССР чемпионатының бронза призчысы (1990), Россия чепионатларының алтын (1992-1993) һәм бронза (1994) призчысы, СССР/БДБ кубогы иясе (1991/92); Россия милли яшьләр футбол җыелмасының (2002-2005), Мәскәү «Спартагы»ның баш тренеры (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Евгений Чернявский

**Евгений Чернявский** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы, Б Суперлигасы чемпионы (2009/10).
## Искәрмәләр
Николай Четаев

**Николай Четаев** (, ,  — , ) — механик һәм математик, ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1938), СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1943), Ленин премиясе лауреаты (1960), Казан авиация институтына нигез салучыларның берсе, СССР ФА Математика институты директоры (1945-1952).

## Хәтер
* 2025 елның 17 июнендә Әмирхан урамында Казан авиация институты (КАИ) бинасы янында һәйкәл ачылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Григорий Четверик

**Григорий Четверик** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (сакчы).
Валерий Чижов

**Валерий Чижов** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (капкачы), Россия чемпионы (1992, 1994), РФның 1 нче дивизионы җиңүчесе (1998).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Сергей Чикалкин

**Сергей Чикалкин** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы, Россия чемпионатларының алтын (2001), көмеш (1999, 2000, 2007) һәм бронза (1997-1998, 2003) призчысы, Украина чемпионы (2005) һәм вице-чемпионы (2004), Россиянең иң яхшы баскетболчысы (2001).
Павел Чиков

**Павел Чиков** (, ,  — , ) — җәмәгать эшлеклесе,  «Агора» халыкара хокук яклау төркеме җитәкчесе.
Евгений Чиглинцев

**Евгений Чиглинцев** (, ,  — , ) — тарихчы, антик дәверен өйрәнүче, РФның шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2004), Казан университетының гомуми тарих кафедрасы мөдире.
Томаш Чижек

**Томаш Чижек** (, ,  — , ) — Чехия футболчысы (сакчы), Чехия чемпионы (2002/03) һәм Чехия кубогы иясе (2012/13), Россия чемпионатының бронза призчысы (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Владимир Чиркин

**Владимир Чиркин** (, ,  — , ) — РФ гаскәрбашы, РФ коры җир гаскәрләре сәргаскәре (2012-2013).
Михаил Чирков

**Михаил Чирков** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
Муктешвара Гыйбадәтханәсе, Канчипурам

**Муктешвара Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Тамил Надуда Канчипурам шәһәрендә Һинд дине гыйбадәтханәсе. Шива Ходаена багышланган булып, гыйбадәтханә Паллавалар тарафыннан төзелгән булган һәм Нандиварман вакытына карый торган язмалары бар.

## Иң якын Һинд дине Гыйбадәтханәсе
*Арулмигу Тхирумагаралеесвар Гыйбадәтханәсе, Магарал

## Искәрмәләр

* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Әнәү

**Әнәү**, Аннау () — Төрекмәнстанның Ахал вилаятендә урнашкан шәһәр. Ахал вилаятенең административ үзәге. Әтраптагы шәһәр статусы 2008 елның 3 февралендә бирелә .
## Тарих
Шәһәр статусын 2008 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Төрекмәнстан шәһәрләре
Төркем:Ахал вилаяте торак пунктлары
Төркем:Төрки дөньяның мәдәни башкалалары
Афанасий Чириков

**Афанасий Чириков** (, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1790), Зөя воеводасы (1775-?), Уфа калгайлыгы виөе-губернаторы (1781-1787), Олонец калгайлыгы хакиме (1787-1792).
Хәнәфи Чынакаев

**Хәнәфи Чынакаев** (Хәнәфи Мәүлетдин улы Чынакаев, ,  — , ) — гобойчы, музыка педагогы, РФның атказанган артисты (1992), Санкт-Петербург филармониясенең академик симфония оркестры директоры (?-2015).
Балканабад

**Балканабад** () — Төрекмәнстанның Балкан вилаятендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1946 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Төрекмәнстан шәһәрләре
Җоди Фостер

**Җоди Фостер**, Али́сия Кри́стиан (*Җо́ди*) Фо́стер (, *[[1962 ел]]ның [[19 ноябрь|19 ноябре]], [[АКШ]], Калифорния штаты, [[Лос-Анджелес]]*) — АКШ кино актрисасы, режиссёры, продюсеры. Ике мәртәбә «Оскар» кино премиясе (*[[1989 ел|1989]], [[1992 ел|1992]]*), өч «Алтын глобус» премиясе (*[[1989 ел|1989]], [[1992 ел|1992]], [[2013 ел|2013]]*), ике «Сатурн» премиясе (*[[1978 ел|1978]], [[1998 ел|1998]]*) һ. б. премияләр лауреаты. Йель университетының шәрәфле сынлы сәнгать докторы.

## Тәрҗемәи хәле

1962 елның 19 ноябрендә АКШның Калифорния штаты Лос-Анджелес шәһәрендә туган. Әтисе (*[[АКШ]] хәрби-һава көчләре полковнигы, күчемсез милек брокеры*) белән әнисе кызлары Җоди туганчы ук аерылышканнар. Лос-Анджелеста шәхси француз мәктәбен (*[[1980 ел|1980]]*), «*әдәбият өлкәсендә бакалавр*» дәрәҗәсендә Йель университетын (*[[1985 ел|1985]]*) тәмамлаган.
Француз, итальян телләрен камил белә, алман һәм испан телләрендә аралаша. Актерлык эшчәнлеген 3 яшендә реклама роликларында уйнап башлап җибәрә. 1970 елларда Уолт Дисней студиясе төшергән фильмнарда катнаша. Зур экрандагы дебюты — 1973 елда уйнаган «Наполеон һәм Саманта» фильмы. 14 яшендә «Таксист» фильмында уйнаган фахишә роле өчен «Оскар» премиясе конкурсы номинанты була. 1988 елда «Гаепләнүчеләр» ()  фильмында уйнаган баш роле өчен «Оскар» һәм «Алтын глобус» премияләре лауреаты була. 1992 елда «Бәрәннәрнең сүзсезлеге» () фильмы өчен икенче «Оскар» премиясенә лаек була.

1991 елдан башлап, үзен режиссер буларак та таныта: «Кечкенә кеше Тэйт» (, 1991), «Өйгә, бәйрәмнәргә» (, 1995), «Кондыз» (, 2011) фильмнары, «Кәрттән йорт» (, 2013) телесериалын, «Акча монстры» (, 2015) һ. б. төшерә.

Актриса Җоди Фостер төшкән иң билгеле фильмнар: «Таксичы» (, 1976), «Гаепләнүчеләр» (, 1988), «Бәрәннәрнең сүзсезлеге», «Нелл» (, 1994), «Контакт» (, 1997), «Шом бүлмәсе» (, 2002), «Очыш иллюзиясе» (, 2005) һ. б.

## Гаилә хәле
Ике улы бар: Чарльз (*[[1998 ел|1998]]*), Кристофер (*[[2001 ел|2001]]*). 2014 елдан *фотограф һәм актриса* Александра Хедисон белән бер җенесле никахта тора

## Әдәбият
# Безнең кавем. Джоди Фостер. «Сөембикә», 2017 ел, ноябрь, 63нче бит.

## Сылтамалар
*  Jodie Foster. IMDb.com

## Искәрмәләр


Төркем:АКШ актрисалары
Төркем:АКШ кинематографы актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:АКШ кинорежиссёрлары
Төркем:«Оскар» премиясе лауреатлары
Төркем:«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
Төркем:«Сатурн» премиясе лауреатлары
Төркем:Йель университетын тәмамлаучылар
Еланлы (Төрекмәнстан)

**Еланлы** (), 2004 елдан соң **Корбансолтан-әҗә исемендәге** — Төрекмәнстанның Ташугыз вилаятендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 2016 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Төрекмәнстан шәһәрләре
Төркем:Ташугыз вилаяте торак пунктлары
Ташкавыз

**Ташкавыз** яки **[[Ташугыз]]** () — Төрекмәнстанның Ташугыз вилаятендә урнашкан шәһәр. Вилаятьнең административ үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1924 елдан башлап йөртә.

1999 елның 10 июнендә Төрекмәнстан президенты Сәфәрморат Ниязов Ташкавыз вилаяте һәм  шәһәре исемнәрен үзгәртү турындагы Указга кул куйган.
*«Төрекмән халкының гасырлар дәвамында нигезләнгән борынгы милли традицияләрен торгызу максатыннан, бу җирдә элек-электән дашогуз дип аталган угыз төрекмәннәренең зур төркеме яшәвен, шулай ук бу тарихи исемнәрнең дөрес кулланылмавын һәм бозылуын искә алып, Ватаныбызның җирләре һәм территорияләре исемнәрен төзәтү, яшь буында ата-бабаларыбызның данлы тарихы белән бөек горурлану һәм мәхәббәт хисләре тәрбияләү,  аларны угызларга хас ватандарлык, батырлык, каһарманлык рухында тәрбияләү кирәклеген ассызыклап,  карар бирәм: Ташкавыз вилаяте Ташкавыз шәһәренең атамасын  Ташугыз вилаятенең Ташугыз шәһәре дип үзгәртергә һәм моннан соң шулай атап йөртергә ».*
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Төрекмәнстан шәһәрләре
Төркем:Ташугыз вилаяте торак пунктлары
Газучак

**Газучак** () — Төрекмәнстанның Ләбап вилаятендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
1967 елда газ чыгаручылар бистәсе буларак төзелгән. Шәһәр статусын 1990-еллардан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Төрекмәнстан шәһәрләре
Төркем:Ләбап вилаяте торак пунктлары
Төрекмәнабад

**Төрекмәнабад** (), 1999 елга кадәр **Чәрҗев** — Төрекмәнстанның Ләбап вилаятендә урнашкан шәһәр. 1992 елның 14 декабреннән вилаятьнең административ үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1886 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Төрекмәнстан шәһәрләре
Төркем:Ләбап вилаяте торак пунктлары
Мары

**Мары** (), 1939 елга кадәр **Мерв** — Төрекмәнстанның Мары вилаятендә урнашкан шәһәр. 1992 елның 14 декабреннән вилаятьнең административ үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1884 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Танылган туганнар

* Эдуард Багиров — Россия язучысы, кинодраматург, сәяси консультант, политтехнолог, радио алып баручы.

## Искәрмәләр

Төркем:Төрекмәнстан шәһәрләре
Төркем:Мары вилаяте торак пунктлары
Төркем:Төрки дөньяның мәдәни башкалалары
Сәрхәтабад

**Сәрхәтабад** (), 1999 елга кадәр исеме **Кушка** — Төрекмәнстанның Мары вилаятендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1967 елдан башлап йөртә.

Сәрхәтабадтан Әфганстанның чик буе шәһәре Торгунди шәһәренә кадәр автомобиль һәм тимер юл уза.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Төрекмәнстан шәһәрләре
Төркем:Мары вилаяте торак пунктлары
Фёдор Чистович

**Фёдор Чистович** (, ,  — , ) — патологик анатомияче, дәүләт киңәшчесе (191?), РСФСҖнең атазанган фән эшлеклесе (1935), Казан университетының патологик анатомия кафедрасы мөдире (1909-1921), Беренче Ленинград медицина институты ректоры (1922-1925).
Пётр Чонкушов

**Пётр Чонкушов** (, ,  — , ) — көйязар, Калмык АССРның, РСФСҖнең атказанган сәнгать эшлеклесе (1980, 1991).
Иван Чуевский

**Иван Чуевский** (, ,  — , ) — табиб, дәүләт киңәшчесе, Сарытау университеты ректоры.
Алексей Чулков

**Алексей Чулков** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1942).
Алексей Чыргал-оол

**Алексей Чыргал-оол** (, ,  — , ) — көйязар, актер, дирижер, Тыва АССРның һәм СССРнең халык артисты (1967, 1984), Тыва АССР дәүләт премиясе лауреаты (1971), РСФСРнең атказанган сәнгать эшлеклесе (1964), Кызыл музыка училищесы директоры (1960-1961), Тыва филармониясенең сәнгать җитәкчесе (1969-?).
Василий Чирковский

**Василий Чирковский** (, ,  — , ) — офтальмолог, РСФСҖнең атказанган фән эшлеклесе (1936), СССР медицина фәннәре академиясе академигы (1946), Сталин премиясе лауреаты (1948), Пермь университеты проректоры (1922), Казан университеты ректоры (1923-1925).

## Искәрмәләр
Никита Шабалкин

**Никита Шабалкин** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы, Россия чемпионатларының көмеш призчысы (2008, 2009).
Булат Шәвәлиев

**Булат Шәвәлиев** (Булат Равил улы Шәвәлиев, ,  — , ) — Россия һөнәри хоккейчысы (һөҗүмче).
## Искәрмәләр
Стихван Шаулы

**Стихван Шаулы** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән шагыйрь, Чуаш АССРның халык шагыйре (1974).
Рамазан Шәгалиев

**Рамазан Шәгалиев** (Рамазан Нургали улы Шәгалиев, ,  — , ) — шагыйрь, музыкант, РСФСҖнең һәм ТРның атказанган мәдәния хезмәткәре (1989, 2002).
Рафаил Шәкүров

**Рафаил Шәкүров** (Рафаил Хәйрулла улы Шәкүров, ,  — , ) — психолог, СССР педагогия фәннәре академиясенең хакыйкый әгъзасы (1989), ТРның атказанган фән эшлеклесе (1994).
Һәрат

**Һәрат** () — Әфганстанның Һәрат вилаятендә урнашкан торак пункт.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Әфганстан торак пунктлары
Мазары-Шәриф

**Мазары-Шәриф** () — Әфганстанның Бәлех вилаятендә урнашкан торак пункт.
## Халык

## Моны да карагыз

* Күк мәчет (Мазары-Шәриф)

## Искәрмәләр

Төркем:Әфганстан торак пунктлары
IPhone X

**iPhone X** — Apple ясаган сенсорлы смартфон. 2017 елның 12 сентябрендә  тәкъдим ителә.

Төркем:IPhone
Пулы-Хөмри

**Пулы-Хөмри** () — Әфганстанның Бәгълан вилаятендә урнашкан торак пункт.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Әфганстан торак пунктлары
Жанна Моро

**Жа́нна Моро́** (, *[[1928 ел]]ның [[23 гыйнвар]]ы, [[Франса|Франция]], [[Париж]] —– [[2017 ел]]ның [[31 июль|31 июле]], шунда ук*) — Франция кино актрисасы, җырчы һәм кинорежиссёр. Үз гомерендә 142 фильмда уйнаган.

## Тәрҗемәи хәле

1928 елның 23 гыйнварында Франциянең башкаласы Парижда туган. Сыра рестораны хуҗасы Анатоль-Дезир Мороның һәм  биюче Кәтрин Баклинның кызы. Парижда Югары милли драматик сәнгать консерваториясен () тәмамлаган.

1947 елда зур сәхнәгә чыга — Авиньон театр фестивалендә катнаша. Фестивальдә уңыш казангач, Франциянең бердәнбер репертуарлы театры — «Комеди Франсез» труппасына чакыру ала. Дүрт елдан труппадан китә.

1957 елда режиссер Луи Маль (*[[1932 ел|1932]]-[[1995 ел|1995]]*) үзе төшергән «Эшафотка күтәрмә» (, 1958), «Гашыйклар» (, 1958) фильмнарында уйнарга чакыра.

1960 елда күренекле режиссерлар  (*[[1912 ел|1912]]-[[2007 ел|2007]]*) «Төн» (, 1961) һәм  (*[[1900 ел|1900]]-[[1983 ел|1983]]*) «Асрау кыз көндәлеге» (, 1964) фильмнарында уйнап, уңыш казана.

 «Җиде көн, җиде төн» (, 1960) фильмында башкарган роле өчен Каннар кинофестиваленың «Алтын пальма ботагы» премиясенә лаек була.

Кинорежиссерлар Франсуа Трюффо (*«Жүл һәм Джи»м, [[1962 ел|1962]]*), Бертран Блие (*«Вальс биючеләр», [[1971 ел|1971]]*), Райнер Вернер Фасбиндер (*«Керель», [[1982 ел|1982]]*), Люк Бессон (*«Никита», [[1990 ел|1990]]*), Вилһелм Эрнст «Вим» Вендерс (*«Кайчан дөнья бетәчәк», [[1991 ел|1991]]*), Рөстәм Хәмдәмов (*«Анна Карамазофф», [[1991 ел|1991]]*) белән хезмәттәшлек итә.

1991 елда «*кино үсешенә керткән өлеше өчен*» Венеция кинофестиваленың «Алтын арыслан» призына ия була.

2005 елда Берлин кинофестиваленың «Алтын аю» призы тапшырыла.

2005 елда XXVII Мәскәү кинофестиваленың Станиславский премиясе тапшырыла.

1975, 1995 елларда Канн фестиваленың жюри рәисе.

## Гаилә хәле
I ире (*1949-1951 елларда*) — *актер, язучы һәм режиссер* Жан Луи Ришар (Jean-Louis Richard). Уллары Жером Ришар, *рәссам*.
II ире (*1951 елдан*) — Теодоро Рубанис.
III ире (*1977-1980 елларда*) — *продюсер, язучы һәм режиссер* Уильям Фридкин.

## Әдәбият
# Безнең кавем. Гыйнварда кабынган йолдызлар. Жанна Моро. «Сөембикә», 2018 ел, гыйнвар, 63нче бит.

## Сылтамалар
* Жанна Морога багышланган сайт
* Jeanne Moreau IMDb
*  Умерла актриса Жанна Моро, звезда французской "новой волны". BBC. Русская служба, 31.07.2017

## Искәрмәләр


Төркем:Франция актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Франция җырчылары
Төркем:Почетлы легион ордены офицерлары
Төркем:Канн фестивале лауреатлары
Төркем:«Сезар» премиясе лауреатлары
Төркем:CNSAD тәмамлаучылар
Татарлар (этноним)

**Татарлар**&nbsp;—  этноним, шулай ук политоним, соционим.

Тарихта «татар» дип күп халыкларны атап йөргәннәр: 
* Безнең эрага кадәр IV—III гасырларда Бөек Кытай дивары татарлардан (һ.&nbsp;б. дала халыкларыннан) саклану өчен төзелгән. (Борынгы кытай исеме 鞑靼, ягъни Dada яки Dadan, бүгенге чор тарихчылар тарафыннан «татарлар» этнонимының беренче кулланылышы дип санала.)
* Кытай чыганаклары VIII—IX гасырларда «татарлар» дип&nbsp;— киданнарга ''(рус.)'' тугандаш булган *шивэй* кабиләләрнең төрки исеме  дип күрсәтә.
* XII гасырга татарлар саны үсә һәм алар далада иң көчле кабилә берләшмәсенә әверелә.. Бу арада «татарлар» этнонимының мәгънәсе киңәйтелә, сәяси-мәдәни терминга әверелә&nbsp;— кытайлар Дәште Кыпчак далаларының көнчыгыш өлкәсендә яшәгән бар күчмә халыкларны аларның чын этник төркемнәренә игътибар итмичә «татарлар» дип йөртә башлыйлар.
* Татарлар этнонимының Ауразиядә пәйда булуы XIII гасыр башында һәм уртасында  үсешенә бәйле. Иң зур империяләр исемлегенә кергән бу дәүләт аерым ылысларга таркала башлавыннан соң, дәвамчысы  халыкларының уртак атамасы.

Тау ягында бүгенгәчә үсмерлекне узган ир-егетләрне «татар» дип атау бар. «Татарым» дип хатын-кызларның ирләренә эндәшү яшәп килә (Иршад Гафаров). 

### Руслар арасында башка халыкларнын иске исеме, аталышы
* **Алтай татарлары**&nbsp;— Алтайлар.
* **Горские татары**&nbsp;— Балкарлар, Карачайлар.
* **Дагестан татарлары**&nbsp;— Комыклар.
* **Енисейские (минусинские, абаканские, ачинские) татары**&nbsp;—  Хакаслар.
* **Кавказ татарлары**&nbsp;— Әзериләр.
* **Кундровские татары**&nbsp;— Карагашлар.
* **Кузнецкие татары**&nbsp;— Шорлар.
* **Ногайские татары**&nbsp;— Нугайлар.
* **Черневые татары**&nbsp;— Тубаларлар.
* **Чулымские татары** —  Чулым татарлары.
* **Абалаковские (таёжные) татары**&nbsp;— камасинцы.
* **Канские татары**&nbsp;— котты.

Алар башкортлар (башкирцы яки башкиры) тип язылган. Ләкин татар авылларын архивларда башкорт авыллары дип язылган, дип әйткән документлар байтак.

Башкорт-татар мөнәсәбәтләрендәге каршылыкларны (шул исәптән этнонимнарга бәйле берникадәр буталчылыкны) чишәр өчен, бер әйберне белү җитә&nbsp;— Патша Русиясендә «башкортлар» дип татар милләте эчендәге бер тәбаканы, ягъни сословиене атаганнар. Катлаулар (сословие) юк булгач, әлбәттә «башкортлар» атамасының даирәсе дә тарайган&nbsp;— башкорт катлавына караган татарлар үзләрен гадичә «татар» дип атый башлаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарлар
IPhone 5c

**iPhone 5c** — Apple ясаган сенсорлы смартфон. 2013 елның 10 сентябрендә  тәкъдим ителә.

Төркем:IPhone
IPhone 6

**iPhone 6** — Apple ясаган сенсорлы смартфон. 2014 елның 9 сентябрендә  тәкъдим ителә.

Төркем:IPhone
IPhone 6s

**iPhone 6s** — Apple ясаган сенсорлы смартфон. 2015 елның 9 сентябрендә  тәкъдим ителә.

Төркем:IPhone
Киев вокзалы

**Киев вокзалы** (, 1918—1934 елларда— *Брянск вокзалы*) — Мәскәүнең 10 тимер юл вокзалларының берсе. Киевская метро станциясе янында урнаша.
## Тарих
Вокзалнын тарихы Мәскәү-Брянск тимер юлы белән бәйле.

Вокзалның беренче 1 катлы бинасы 1899 елда ачыла.

Киев вокзалы хәзерге бинасы 1914-1918 елларда И. И. Рерберг, B. К. Олтаржевский, В. Г. Шухов (дебаркадекр, заллар), С. С. Алёшин (скульптор), Ф. Рерберг (рәсам), И. Нивинский (рәсам) проектлары буенча төзелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Русия мәдәни мирасы объектлары
Сәре-Пул

**Сәре-Пул** () — Әфганстанның Сәре-Пул вилаятендә урнашкан торак пункт.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Әфганстан торак пунктлары
Җива

Һинд динендә һәм Җәйничилектә **җива** (, ; , , альтернатив әйтелеш *җив*) ул тере мәхлукат, яки тормыш көче булган теләсә нинди берлек.

Җәйничелек һәм Һинд дине язмаларында җиваның соңгы максаты төрлечә тасвирлана (конкрет фәлсәфи мәктәпкә карап):
матди булудан «азат булу» (мокша);
Ходайга саф мәхәббәткә ирешү (бхакти);
матди дөньяның бәхетеннән һәм кайгыларыннан арыну (җиванмукта).
«Бхагавад-гита»да язылганча, җива үзгәрмәүчән, һәрдаим һәм җимерелмәүчән итеп тасвирлана. Ул тумый һәм үлми. Ул беркайчан да барлыкка килмәгән һәм барлыкка килми һәм барлыкка килмәячәк. Ул тумаган, һәрдаим, гел булучы һәм иң баштан булучы. Ул тән вафат булгач, вафат булмый. "Бхагавад-гита"да әйтелгәнчә, җива матди дөньяныкы түгел, ә "рухи" табигатькә ия. Реинкарнация процессы дәвамында, тәннең физик үлеменнән соң, җива, үзенең кармасы һәм шәхси теләкләренә карап яңа матди тән ала. 


«	Кеше иске киемнәрен салып, яңаларын кигән кебек үк, җива иске һәм файдасызларын калдырып яңа матди тәннәргә керә.[4]	»



Сүз үзе Санскрит "җивас"тан килеп чыккан, тамыры "җив-" "суларга" дигәнне аңлата. Ул Һинд-Европа тамыры латин сүзе *vivus* - "тере" белән бер тамырлы.

## Шулай ук карагыз
*Һиндстан диннәре
*Атман (Һинд дине)
*Брахман
*Аң
*Тиртханкара
*Веданта

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*[''The Science of the Emotions'' by Bhagavan Das](http://www.philaletheians.co.uk/Study%20notes/Constitution%20of%20Man/Das'%20Science%20of%20the%20Emotions%20(1908).pdf)
* 'Jiva' - usage in Bhagavata Purana
* Terms 'jiva' and 'soul' in Western and Eastern philosophy and religion  

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Чаһ-Аб

**Чаһ-Аб** () — Әфганстанның Тәхар вилаятендә урнашкан торак пункт.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Әфганстан торак пунктлары
Бәлех

**Бәлех** () — Әфганстанның Бәлех вилаятендә урнашкан торак пункт.
## Халык

## Шәхесләр

* Җәлаләтдин Руми

## Искәрмәләр

Төркем:Әфганстан торак пунктлары
Иван Шапошников

**Иван Шапошников** (, ,  — , ) — физик, РСФСҖнең атказанган фән эшлеклесе, Пермь университетының физика-математика (1956-1960) һәм физика (1960-1965) факультетлары деканы.

Төркем:Физиклар
Август Шарбе

**Август Шарбе** (, ,  — , ) — Казан университетының Рум иҗадияте профессоры.
Алкуин Шарбе

**Алкуин Шарбе** (, ,  — , ) — Казан университетының фәлсәфә һәм борынгы филология докторы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1866).
Йөрер үлекләр (телесериал)

**«Йөрер үлекләр»** ()&nbsp;— Фрэнк Дарабонт тарафыннан эшләнгән, Роберт Киркман, Тони Мур һәм Чарли Адлардның шул ук атамадагы комикслары буенча төшерелгән Америка постапокалипсис телесериалы. Сериалның сюжеты зомби-апокалипсис вакытында исән калган бер төркем кешеләр тирәсендә әйләнә.

Премьера 2010 елның 31 октябрендә AMC кабель телевизион каналында булды. Беренче сезонда 6 эпизод бар; икенче сезон — 13 эпизод; өченче, дүртенче, бишенче, алтынчы, җиденче, сигезенче һәм тугызынчы сезоннар-16 эпизод; унынчы сезон-22 эпизод; унберенче сезон-24 эпизод. Беренче сезон тәнкыйтьчеләр тарафыннан Яхшы кабул ителде һәм берничә премиягә тәкъдим ителде, шул исәптән Иң яхшы драма сериалы категориясендә Алтын глобус премиясе. 2011 елның 25 октябрендә AMC 2012 елның 14 октябрендә чыккан өченче сезонга серияне яңартты. 2012 елның декабрендә канал тамашаны дүртенче сезонга озайтты, ул 2013 елның 13 октябрендә башланган һәм өченче сезон кебек үк 16 эпизодтан тора. 2013 елның 29 октябрендә AMC шоуны бишенче сезонга яңартты. 2014 елның 7 октябрендә, бишенче сезон башланганчы, AMC серияне алтынчы сезонга озайтты. 2016 елның 17 октябрендә серия сигезенче сезонга яңартылды. 2018 елның 13 гыйнварында серия тугызынчы сезонга яңартылды. 2019 елның 5 февралендә AMC каналы рәсми рәвештә 2019 елның октябрендә чыккан сериянең унынчы сезонын игълан итте. 2019 елның 5 октябрендә серия унберенче, финал сезонына яңартылды, ул 24 эпизодтан торачак.

2013 елның 16 сентябрендә AMC спин-офф сериясен үстерү турында игълан итте, ул 2015 елның августында башланды. Ким Диккенс һәм Клифф Кертис үзәк рольләргә чакырылды. Пилот эпизодның режиссеры Адам Дэвидсон булды, һәм сценарийны оригиналь комик авторы Роберт Киркман язды.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телесериаллар
Валерий Шамшурин

**Валерий Шамшурин** (, ,  — , ) — рус телендә иҗат итүче шагыйрь, журналист, РФнең атказанган мәдәният хезмәткәре.
Раймунд Шарбе

**Раймунд Шарбе** (, ,  — , ) — Казан университеты профессоры, Пенза губернасы укуханәләре директоры (1861-?), хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1863).
Марат Шәрипов

**Марат Шәрипов** (Марат Сабит улы Шәрипов, ,  — , ) — җырчы, педагог, БРның атказанган артисты (2009), ТРның халык артисты (2010).
Исмәгыйль Шәрифҗанов

**Измаил Шәрифҗанов** (Измаил Ибраһим улы Шәрифҗанов, ,  — , ) — тарихчы, ТРның (1997) һәм РФның (2010) аткзанган фән эшлеклесе, Казан университетының атказанган профессоры (2010), Казан университетының яңа һәм өр-яңа тарих кафедрасы мөдире (1992-2010).
Иоаким Шароев

**Иоаким Шароев** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ опера һәм эстрада режиссеры, СССРнең халык артисты (1980).
Фёдор Шастунов

**Фёдор Шастунов** (, ,  — , ) — кенәз, баяр, Казан воеводасы (1589).
Михаил Шатунов

**Михаил Шатунов** (, ,  — , ) — Хезмәт даны орденының тулы кавалеры (1976, 1981, 1985), СССР дәүләт преиясе лауреаты.
Валентин Шашин

**Валентин Шашин** (, ,  — , ) — СССР дәүләт эшлеклесе, СССР нифет чыгару (1965-1970) һәм нифет (1970-1977) сәнәгате министры.
Сергей Шашурин

**Сергей Шашурин** (, ,  — , ) — РФ дәүләт эшлеклесе, РФ дәүләт думасы депутаты (2-3 чакырылышлар).
## Искәрмәләр
Георгий Шебуев (1891)

**Георгий Шебуев** (, ,  — , ) — СССР театр актеры, РСФСРнең халык артисты (1958), Сталин премиясе лауреаты (1949).
Николай Шебуев

**Николай Шебуев** (, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы һәм шагыйрь, нашир, журналист.
Владимир Шарпатов

**Владимир Шарпатов** (, ,  — , ) — Россия Федерациясе каһарманы (1996).
Егор Шастин

**Егор Шастин** (, ,  — , ) — Россия һәм Украина хоккейчысы (һөҗүмче).
## Искәрмәләр
Рамил Шәйдәев

**Рамил Шәйдәев** (, ,  — , ) — Азәрбайҗан футболчысы (һөҗүмче), Азәрбайҗан милли футбол җыелмасы әгъзасы, 17 яшькәчә яшьләр арасында Европа чемпионы (2013), Россия (2014/15) һәм Словакия (2016/17) чемпионы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Каллиник Шейковский

**Каллиник Шейковский** (, ,  — , ) — украин этнографы, телбелгеч, нашир, педагог.
Николай Шәләби

**Николай Шәләби** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән шагыйрь, Чуаш АССРның халык шагыйре (1936).
Максим Шелекето

**Максим Шелекето** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы, Россия чемпионатларының көмеш (2015) һәм бронза (2012) призчысы, ВТБ лигасының көмеш призчысы (2013, 2015), Россия кубогы иясе (2014).
Ольга Шелест

**Ольга Шелест** (, ,  — , ) — телеалыпбаручы, актриса, «ТЭФИ» премиясе лауреаты.
Нина Дорошина

**Нина Дорошина**, Нина Михаил кызы Дорошина (, *[[1934 ел]]ның [[3 декабрь|3 декабре]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[Мәскәү өлкәсе]], Лосиноостровск — [[2018 ел]]ның [[21 апрель|21 апреле]], [[РФ]], [[Мәскәү]]*) — РФ кино һәм театр актрисасы, РСФСР халык артисты (*[[1985 ел|1985]]*). 1981 елдан Б. Щукин исемендәге театр институты укытучысы, профессор. Владимир Меньшовның «Мәхәббәт һәм күгәрченнәр» () фильмында баш рольдә уйнап, танылу ала.

## Тәрҗемәи хәле
1934 елның 3 декабрендә Мәскәү өлкәсенең  Лосиноостровск шәһәрендә  туган. Әтисе Ростокино мех комбинатында тирегә бәя куючы булып хезмәт иткән. Әтисенең хезмәтенә бәйле, Бөек Ватан сугышы елларын гаилә Иранда уздырган. Әтисе югары гаскәриләр киеме өчен каракүл сайлап ала торган булган. Нина Иранда фарсы һәм төрки телләрен камил үзләштерә.

Б. Щукин исемендәге театр укуханәсен тәмамлаган (*[[1956 ел|1956]], Вера Львова һәм  В. И. Москвин курсы*). 1958 елда Мәскәүнең «Современник» театры сәхнәсендә «Шатлык эзләгәндә» () спектаклендә Олег Табаков белән беренче чыгыш ясый. 1981 елдан Б. Щукин исемендәге театр институты укытучысы.

1957 ел — *[[кино]]дагы дебюты* — Михаил Котолазовның «Беренче эшелон» () фильмында бандитның дус кызы роле.

1984 елда Владимир Меньшовның «Мәхәббәт һәм күгәрченнәр» () фильмында Нина ролендә (**баш роль**) уйнап, танылу ала.

2010 елда  — *кинодагы соңгы рол*е — Денис Евстигнеевның «Гаражлар» телесериалында уйный.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1970 РСФСР атказанган артисты
* 1985 РСФСР халык артисты
* 1983 Бөтенсоюз театр фестиваленың беренче премиясе — «Мәхәббәт һәм күгәрченнәр» спектаклендәге роле өчен.
* 2007 «Елның хатын-кыз йөзе» () премиясе — «Заяц love story» спектаклендәге роле өчен.
* 2006 Хөрмәт ордены (*[[РФ]]*)
* 2010 Дуслык ордены (*[[РФ]]*)

## Гаилә хәле
I ире (*1963 елдан*) — *актер* Олег Даль. 
II ире (*2004 елга кадәр*) — *театрда ут кую остасы* Владимир Ишков. Балалары булмаган

## Сылтамалар
*  Нина Дорошина. «Современник» театры сайты
*  Нина Дорошина. Фильмография. Кино-театр.ру
*  Нина Дорошина. vokrug.tv

## Искәрмәләр


Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе актрисалары
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:Театр актерлары
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:Педагоглар
Төркем:Щукин исемендәге театр укуханәсен тәмамлаучылар
Аксу округы

**Аксу округы** (, ) — Шенҗаң Уйгыр автономияле районына керүче округ.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы
Алтай округы

**Алтай округы** (, , ) — Шенҗаң Уйгыр автономияле районының Иле казакъ автономияле округынә керүче округ.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы
Баенгол маңгул автономияле бүлгесе

**Баенгол маңгул автономияле округы** (, , ) — Шенҗаң Уйгыр автономияле районына керүче автономияле округ.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы
Комыл

**Комыл** (, ) — Шенҗаң-Уйгыр автономияле районына керүче округ дәрәҗәсендәге шәһәр.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы
Сагар Шив Мандир

**Сагар Шив Мандир** Маврикийда, Посте де Флакта, Гояве де Чине утравында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Сагар Шив Мандиры Маврикийның көнчыгыш өлешендә. Ул Маврикийда яшәгән Һинд дине тарафдарлары өчен табыну урыны һәм аңа шулай ук туристлар сәфәр кыла. Гыйбадәтханә 2007 елда төзелгән булган һәм анда Шива Ходаеның 108 фут биеклектәге сыны урнашкан.
Гыйбадәтханә Тринидад һәм Тобагодагы Диңгездәге Гыйбадәтханә белән охшаш.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Sagar Shiv Mandir 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Искиткеч Һалк (фильм)

**«Искиткеч Һалк»** ()&nbsp;— Marvel нәшриятенең шул ук исемле комиксы буенча төшерелгән 2008 елның фантастик атыш-чабыш фильмы. Бу фильм Marvel кинематографик галәменә керде&nbsp;— гомуми эчтәлекле фильмнар сериясенә. Фильмның режиссёры Лүи Летерье булып чыкты. Сценаричы Зәк Пенн булды. Танылган актёрлардан фильмда төштеләр: Эдвард Нортон, Лив Тайлер, Тим Рот, Тим Блейк Нелсон, Тай Баррелл һәм Уильям Хөрт. Фильмда Брүс Бәннернең Һалкка әйләнүенең яңа төрле тарихы күрсәтелде. Брүс Бәннер чарасыздан гамма-нурландыру ярдәме белән суперсолдат ясау тәҗрибәсе корбаны була. Качу да булган чакта, Беннер үзенең эчендәге монстрдан котылырга тырыша. Беннерны аның иске дошманы Тәддеус Росс һәм тәҗрибәле солдат Эмил Блонски эзәрлекләйләр. Блонски соңыннан Һалкка охшаган җанварга әйләнә.

«Marvel Studios» ширкәте 2003 елда «Һалк» фильмы чыкканнан соң персонажга хокукларын кире түләп үзенә кайтарды. Пенн, аның сүзләре буенча, комиксларга һәм телесериалларга шактый якынрак сценарий язды. Летерье Ротның персонажын эшкәртте: ул аңа&nbsp;— яшел гуманоид монстырына&nbsp;— сөяк чыгынтылары өстәгән. Төшерүләр күбесенчә Торонтода 2007 елда булдылар.

«Искиткеч Һалк» фильмының беренче тапкыр куелуы 2008 елның 8 июнендә Калифорниядә Гибсон амфитеатрында булды. Зур экраннарга фильм 2008 елның 13 июнендә чыкты. Касса җыемнары  доллардан артык булды, шулай итеп 2003 елдагы Һалк турындагы фильмның җыемын узып китте. «Үч алучылар» (2012) фильмында, һәм башка Һалк катнашкан булачак фильмнарда да Нортон Һалк ролен уйнар иде дип көтелгән иде, әмма студия белән каршылыклары өчен актёр төшүләрдән баш тартты. Аны Марк Руффало белән алмаштырдылар. Руффало барлык булырга мөмкин дәвамнарда Һалк ролен башкару өчен килешүгә имза куйды. «Искиткеч Һалк» фильмы 2003 елдагы «Һалк» фильмының дәвамы түгел. Һалк Marvel кинематографик галәменә керде, әмма аерым фильмны тәгәрәтү хокуклары һаман да Universal Pictures-та кала.

## Актёрлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:2008 елның АКШ фильмнары
Төркем:Marvel кинематографик галәме фильмнары
Төркем:Һалк турындагы фильмнар
Төркем:Рио-де-Жанейро турындагы фильмнар
Төркем:Яңадан башланган фильмнар
Төркем:2008 елның атышлы-чабышлы фильмнары
Төркем:2008 елның фантастик фильмнары
Төркем:Universal Pictures фильмнары
Төркем:Инглиз телендәге фильмнар
Гарәк

**Арак**(, , , , , , , , , ) —  эчемлек, үзенә генә хас тәм исенә ия. Ныклы спиртлы эчемлек.

Эчемлек җылы климатлы илләрдә иң популяр, чөнки җиңел эчелә, әмма суыкта начар эчелә.

Төркем:Алкогольле эчемлекләр
Коңгырт (тау)

**Коңгырт тау** (, , ) — Памирның Кытай өлешендә, Кашгар (Коңгырбозтау) тау сыртында урнашкан тау массивы, Шеңҗаң Уйгыр автономияле районының иң югары ноктасы. 
## Искәрмәләр

Төркем:Памир
Төркем:Тау массивлары
Тамара Носова

**Тамара Носова**, Тамара Макар кызы Носова (, *[[1927 ел]]ның [[21 ноябрь|21 ноябре]], [[СССР|ССРБ]], [[РСФСР]], [[Мәскәү]] — [[2007 ел]]ның [[25 март]]ы, шунда ук*) — РФ кино актрисасы, РФ халык артисты (*[[1992 ел|1992]]*). Сталин премиясе лауреаты. Күпчелек комик пландагы рольләрдә уйнап, танылу алган.

## Тәрҗемәи хәле
1927 елның 21 ноябрендә ССРБ башкаласы Мәскәү шәһәрендә җаваплы хезмәткәр гаиләсендә туган. Әнисе заводта цех башлыгы урынбасары булган. Мәктәптә укыганда, театр түгәрәге оештырып, спектакльләр куя. 1945 елда зур конкурс (*бер урынга сиксән кеше*) узып, ВГИКка укырга керә, Нонна Мордюкова, Вячеслав Тихоновлар белән бер төркемдә (*Борис Бибиков, Ольга Пыжова курсы*) укый, 1950 елда ВГИКны тәмамлый. Икенче курста укыганда, режиссер Сергей Герасимов «Яшь гвардия» () фильмында Валя Филатова ролендә уйнарга чакыра.

1950—1953 елларда һәм 1990 елдан — килешүләр буенча хезмәт куя, 1953—1990 елларда — Киноактёр театр-студиясе актрисасы. 1991 елда кыскартуга эләгә.

1950 елда Юлий Райзманның «Алтын Йолдыз кавалеры» () фильмында Анфиса ролендә уйный. Әлеге роле өчен Сталин премиясенә лаек була, ләкин премияне ала алмый, дипломатка кияүгә чыгып, Австриягә китеп бара. Бик тиз әйләнеп кайта. Әйләнеп кайткач, кинода төшүен дәвам итә. 1952 елда «Ревизор» (, Мария Антоновна Сквозник-Дмухановская ролендә), 1954 елда «Швед шырпысы» (, Акулина ролендә), 1969 елда «Бертуган Карамазовлар» (, Мария Кондратьевна ролендә) фильмнарында уйный.

«Исәнмесез, мин сезнең тутагыз !» () фильмында донна Роза (Donna Rosa d'Alvadorez) роле шулай ук танылу китерә.

1980 елларда «Тынычлык булмаячак» (), «Кара дроздлар сере» (1983, , Mrs. Crump ролендә), «Үле җаннар» (, Коробочка ролендә) фильмнарында уйный.

1994 елда соңгы уйнаган роле — «Бульвар романы» () фильмында Фанни Львовна Эделһейм роле.

## Гаилә хәле
I ире (*1950—1956 елларда*) — Олег Малинин, *дипломат*.
II ире — *артист* Юрий Соколов-Боголюбов (1928 — 1975).
III ире (*1961-1967 елларда*) — *язучы* Виталий Губарев (1912 — 1981). 
IV ире (*1970—1975 елларда*) — *режиссёр* Николай Засеев-Руденко (1933).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1974 Хөрмәт Билгесе ордены
* Сталин премиясе
* РСФСР атказанган артисты
* 1992 РФ халык артисты

## Әдәбият
# Безнең кавем. Ноябрьдә кабынган йолдызлар. Тамара Носова. «Сөембикә», 2017 ел, ноябрь, 63нче бит.
# *Сергей Капков.* Королевы смеха. Жизнь, которой не было? М., Эксмо, 2011. ISBN 978-5-699-52042-8

## Сылтамалар
*  Тамара Носова. IMDb 
* Тамара Носова. Кино-театр.ру

## Искәрмәләр


Төркем:ССРБ актрисалары
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Рам Мандир, Бхубанешвар

Координаталары: 20.2712869°N 85.7837529°O

**Рам Мандир**, (odia:ରାମ ଦେଉଳ) Бхубанешвар үзәгендә, Кхаравел Нагар, Джанпатх янында. Ул гыйбадәтханәдә Рама Ходаеның, Лакшман Ходаеның һәм Алиһә Ситаның матур сурәтләре урнашкан. Төп гыйбадәтханәнең югары күтәрелгән шпиле башкаланың төрле өлешләреннән күренеп тора һәм җәлеп итүче урын булып тора. Шәхси ширкәт тарафыннан төзелгән һәм идарә ителгән, гыйбадәтханә комплексына шулай ук Ходай Хануманга, Шива Ходаена һәм башка Ходайларга багышланган охрага буялган сыннар булган изге урыннарны кертә.

## Фестивальләр
Һинд диненең һәрбер фестивале диярлек ел буена бәйрәм ителә. Рам Навами, Виваха Панчами, Джанмаштами, Виджаядашами, Шиваратри, Пана Санкранти иң әһәмиятлеләр булып тора. Иртә белән һәм кич белән сокландыргыч Ааратхи күп тугърыларны җәлеп итә. Ракша Бандхан яки Рахи чарасына ел саен ярминкә оештырыла.

File:Rama Mandira Bhubaneswar Odisha1.JPG

## Тышкы сылтамалар
*Ram temple in Bbhubaneswar at *[[wikimapia]]*
*Ram Mandir square
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Тал Барахи Гыйбадәтханәсе

**Тал Барахи Гыйбадәтханәсе** шулай ук **Күл Гыйбадәтханәсе** яки **Барахи Гыйбадәтханәсе** буларак мәгълүм, ул ике катлы пагода гыйбадәтханәсе, ул көнбатыш Непалның Гандаки зонасының Каски районында урнашкан. Бу Ходайларны саклаучы Дурга (Барахи) Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Покхарада Пхева Күленең көньяк-көнчыгыш бүлегендә кечкенә утрауда урнашкан. Гыйбадәтханәгә Һинд дине тарафдарлары да, Буддизм дине тарафдарлары да йөри.

## Тарихы
Бу гыйбадәтханәне нигезләү турында күп хикәяләр бар. Аларның берсе түбәндә тасвирланган:
Патша Кулмандхан Шаһ (Каскиның беренче Шаһ патшасы) төшендә күргәнчә гыйбадәтханә күл өстендә булган. Алиһә Дурганың бөек тугърысы Патша Кулмандхан Шаһ гыйбадәтханәне Пхева Күленең урта утравында төзегән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Ахак

**Ахак** - кремний әчемәсенең бер төре, каты минерал, катламлы яки буйлы-буйлы халцедон төре.

Төркем:Геология
Төйлегән (мәгънәләр)

**Төйлөгән** — күп мәгънәле сүз.

* Төйлегән районы —  Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.
* Төйлөгән — ерткыч кош.
*Төйлегән - елга, Яман Юшатыр кушылдыгы.
*Төйлегән (Илеш районы) — Башкортстанның Илеш районында урнашкан авыл.
Ракы

**Ракы** () — Төркиянең миллиспиртлы эчемлек, үзенә генә хас тәм һәм спирт исенә ия төссез су-спирт кушалмасы.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
*Аракы
*Арак
Санкт-Петербург руханилар академиясе

**Санкт-Петербург руханилар академиясе** () - 1721 елда нигезләнгән Рус православ чиркәвенең югары уку йорты.

Төркем:Санкт-Петербург югары уку йортлары
Санкт-Петербург дәүләт архитектура-төзелеш университеты

**** (, ) — архитектура, транспорт, инженер-экология системлары өлкәләрендә белгечләрне әзерли торган Санкт-Петербург югары уку йорты. 

## Тарих
1832 елда нигезләнгән. Шул чактан бирле Адмираллык районында урнашкан төп бинасы нигезендә эшли.

## Танылган шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:1832 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Архитектура-төзелеш югары уку йортлары
Төркем:Санкт-Петербург университетлары
Денис Шемелин

**Денис Шемелин** (, ,  — , ) — Казакъстан һоккейчесе (һөҗүмче),Казакъстан чемпионы (2000-2004, 2008), Азия уеннарының алтын (1999) һәм көмеш (2003) призчысы.
Владимир Шеповалов

**Владимир Шеповалов** (, ,  — , ) — СССР һоккейчесе (капкачы), дөнья һәм Европа чемионтларының көмеш призчысы (1972).
Василий Шереметев

**Василий Шереметев** (, ,  — , ) — баяр, Казан воеводасы (1648-1649).
Леонид Шиман

**Леонид Шиман** (, ,  — , ) — Павлоград химия заводы директоры, Украина Каһарманы (2000).
Владимир Шимко

**Владимир Шимко** (, ,  — , ) — СССР фирка-дәүләт-хуҗалык эшлеклесе, СССР радио сәнәгате министры (1987-1988, 1991).
Светлана Шимкова

**Светлана Шимкова** (, ,  — , ) — РФ авыр атлетикачысы, 69 кггача категориясендә Европа (2005-2006) һәм дөнья (2010) чемпионы.
Сергей Шипов

**Сергей Шипов** (, ,  — , ) — РИ хәрби-дәүләт эшлеклесе, җәяүле гаскәр янаралы (1843), Казан губернаторы (1842-1844), Россия импермиясе сенаты әгъзасы (1846).
Роман Широков

**Роман Широков** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия милли футбол җыелмасы әгъзасы (2008-2016), Европа чемпионатының бронза призчысы (2008), УЕФА кубогы һәм суперкубогы иясе (2008), Россиянең Ел футболчысы (2012-2013), Россия чемпионатларының алтын (2010, 2011/12, 2015/16), көмеш (2012/13) һәм бронза (2009, 2014/15) призчысы, Россия кубогы (2010) һәм суперкубогы (2008, 2011) иясе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Алексей Шмарёв

**Алексей Шмарёв** (, ,  — , ) — СССР нифетчесе, дәүләт эшлеклесе, Сталин (1950) һәм Ленин (1962) премияләре лауреаты, ТАССРның атказанган нифетчесе, «Татнефть» башлыгы (1950-1956), РСФСР ХХШ рәисе урынбасары (1962-1963), РСФСР геология министры (1965-1977).
Шиһабетдин Шәһәр

**Шиһабетдин Шәһәр** (Шиһабетдин Шәһәретдин улы Шәһәретдинев, ,  — , ) — әдәбият белгече, язучы, СССР язучылар берлеге әгъзасы (1934).

Төркем:Татар язучылары
Сергей Шмелёв

**Сергей Шмелёв** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
## Искәрмәләр
Николай Шомин

**Николай Шомин** (, ,  — , ) — СССР кораблар төзүчесе, Сталин премиясе лауреаты (1949).
Сергей Шпилевский

**Сергей Шпилевский** (, ,  — , ) — юрист, өлкәне өйрәнүче, яшерен киңәшче (1894), Демидов юридик лицее директоры (1885-1904).
Петру Штефынукы

**Петру Штефынукы** (, ,  — , ) — Румыния галиме, язучы, этнограф, социолог, укытучы, Бесарабия җәмгыять тикшеренүләре институты директоры (1939-194?).
Александр Штукенберг

**Александр Штукенберг** (, ,  — , ) — геолог, палеонтолог, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1883), 1867-1905 елларда Казан университетында, профессор (1875); Казан университеты каршындагы табигатьне сынаучылар җәмгыяте президенты (1871-1904).

## Хәтер
* Казан университетының геология музеена исеме бирелгән.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Александр Штукенберг
Төркем:Профессорлар
Төркем:Геологлар
Төркем:Казан университеты укытучылары
Курган өязе

**Курган өязе** () —  Тубыл калгайлыгы, Тубыл, Чиләбе һәм Төмән губерналары эчендә административ-территориаль берәмлек.
## Тарих
Курган өязе 1782 елда оештырылып, 1923 елда юкка чыгарылган.
## Халык

Туган телләр (1897): рус теле — 98,8%.
## Эчке бүленеш
46 вулыс (1913).
## Искәрмәләр

Төркем:Тубыл губернасы
Тара өязе

**Тара өязе** () —  Тубыл рәзрәте, Тубыл калгайлыгы, Себер, Тубыл, Төмән һәм Омск губерналары һәм Акмола өлкәсе эчендә административ-территориаль берәмлек.
## Тарих
Тара өязе 1594 елда оештырылып, 1925 елда юкка чыгарылган.
## Халык

Туган телләр (1897): рус теле — 85,7%, татар теле — 9,0%, украин теле — 2,9%.
## Эчке бүленеш
30 вулыс (1913).
## Искәрмәләр

Төркем:Тубыл губернасы
Түкәле өязе

**Түкәле өязе** () —  Тубыл калгайлыгы, Акмола өлкәсе, Тубыл, Төмән һәм Омск губерналары эчендә административ-территориаль берәмлек.
## Тарих
Түкәле өязе 1876 елда оештырылып, 1925 елда юкка чыгарылган.
## Халык

Туган телләр (1897): рус теле — 81,9%, татар теле — 9,5%, «кыргыз» теле — 2,5%, латыш теле — 1,4%.
## Эчке бүленеш
27 вулыс (1913).
## Искәрмәләр

Төркем:Тубыл губернасы
Бозтау-Ата

**Бозтау-Ата** (, ) — Кытай Памирында, Кашгар тау сыртында урнашкан тау түбәсе.

Төркем:Памир
Гәрма очлы тау түбәсе

**Гәрма очлы тау түбәсе** () — Таҗикстан Памирында, Дәрваза һәм Фәннәр Академиясе тау сыртлары тоташкан урында урнашкан тау түбәсе.

Төркем:Памир
Исмәгыйль Самани очлы тау түбәсе

**Исмәгыйль Самани очлы тау түбәсе** () — Таҗикстан Памирында, Фәннәр Академиясе тау сыртында урнашкан тау түбәсе, Таҗикстанның иң югары ноктасы.

Төркем:Памир
Ибн Сина очлы тау түбәсе

**ибн Сина очлы тау түбәсе** (, ) — Кыргызстан-Таҗикстан чигендә урнашкан тау түбәсе, Чоң-Алай тау сыртының иң биек ноктасы.

Төркем:Памир
Маяковски очлы тау түбәсе

**Маяковски очлы тау түбәсе** () — Таҗикстан Памирында, Шаһдәрә тау сыртында урнашкан тау түбәсе.

Төркем:Памир
Памела Андерсон

**Памела Андерсон**, Памела Дениз Андерсон (, *[[1967 ел]]ның [[1 июль|1 июле]], [[Канада]], Британия Колумбиясе, Ледисмит*) — Канадада туган Америка кино актрисасы һәм модель, иганәче. АКШ секс-символы. Вегетарианлык тарафдары. Хайваннар хокукларын яклаучы. Әнисе ягыннан дәү әбисе — Канадага (*[[Нидирлан|Нидерландлар]] аркылы*) күчкән Россия мөһаҗире.

## Тәрҗемәи хәле
  
1967 елның 1 июлендә Канаданың Британия Колумбиясе провинциясендәге Ледисмит шәһәрендә туган. Әтисе ягыннан бабалары – финнар булган. Әнисе ягыннан дәү әбисе — рус, Канадага (*[[Нидирлан|Нидерландлар]] аркылы*) күчкән Россия мөһаҗире. Балачактан саксофонда уйнарга һәм спорт белән шөгыльләнергә ярата. 1985 елда, мәктәпне тәмамлагач, Ванкуверда физик тәрбия укытучысы булып эшли башлый. Җирле футбол матчы барганда, очраклы рәвештә камерага эләккән кызны телевидение аша сыра кайнату компаниясе менеджеры күреп алып, рекламада төшәргә тәкъдим ясый, тәкъдим кабул булгач, контракт төзелә.

1989 елда беренче мәртәбә Playboy журналы тышлыгына эләгә, шуннан бирле әлеге кампания белән хезмәттәшлек итә (*журнал тышлыгы һәм Playboy TV телеканалы өчен шәрәтән сурәткә төшә*).

1992 елда үзен кинода сынап карый — «Кияүдә» фильмында кечкенә рольдә уйный.

«Baywatch Hawaii» (Малибу коткаручылары) телесериалында уйнап, АКШта кино йолдызы (*секс-символ*) булып таныла.

«Беверли Һиллзны алу» (, 1991), «Дракон тамгасы» (, 1993), «Ике полицейский» (, 1994), «Поли Шор үлгән» (, 2003) һ. б. фильмнарда уйный.

Телесериалларда төшә: «Зур ремонт» (, 1991-1997), «V.I.P.» (, 1998-2002) һ. б.

## Гаилә хәле

I ире (*1995 — 1998, 1999 — 2000 елларда*) — *рок-музыкант* Томми Ли (Томас Ли Басс, *[[1962 ел|1962]]*). Уллары: Брэндон Томас Ли (*[[1996 ел|1996]]*), Дилан Җаггер Ли (*[[1997 ел|1997]]*).
II ире — өйдәше (*2000 — 2001 елларда*) — *фотомодель* Маркус Шенкенберг (*[[1968 ел|1968]]*).
III ире (*2006 — 2007 елларда*) — *рок-музыкант*  Кид Рок (Роберт Джеймс Ритчи, *[[1971 ел|1971]]*).
IV ире (*2007 — 2008, 2014 — 2015 елларда*) — *кинопродюсер* Рик Саломон (*[[1969 ел|1969]]*).

## Әдәбият
# Безнең кавем. Июльдә кабынган йолдызлар. Памела Андерсон. «Сөембикә», 2017 ел, июль, 63нче бит.

## Сылтамалар
*   Памела Андерсон.  IMDb 
*  Рәсми сайт 

## Искәрмәләр


Төркем:АКШ актрисалары
Төркем:АКШ кинематографы актрисалары
Төркем:Канада актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Шәхесләр:АКШ
Төркем:Шәхесләр:Канада
Төркем:Фотомодельләр
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Иганәчеләр
Төркем:Вегетарианлык хәрәкәте эшлеклеләре
Чакрасана

**Чакрасана** ( IAST: *Чакрасана*, Тәгәрмәч Торышы) яки **Урдва Дханурасана** (; IAST: *Урдвадханурасана*, Өскә Караучы Җәя Торышы) бу асана. Ул Аштанга Виньяса Йоганың башлангыч серияләрнең ахыргы өлеше. Ул арка баганасына зур сыгылучанлык бирә. Акробатикада һәм гимнастикада бу тән торышы гадәттә **кире күпер** дип атала.

## Этимологиясе
Исем Санскрит сүзләре *[[Чакра]]*дан килә (चक्र, Chakra) бу "тәгәрмәч" дигәнне аңлата, һәм *Асана* (आसन, Āsana) бу "позиция"не яки "утырыш"ны аңлата.

## Тасвирлама
Асананың гомуми формасында, практикалаучының куллары һәм аяклары идәндә, ә корсак күпере күккә карый. Аңа ирекле позициядан яки азрак сыгыла торган артка бөгелүдән, мәсәлән Сету Бандха Сарвангасанадан (Күпер торышы) керергә мөмкин. Кайбер алга киткән практикалаучылар Тәгәрмәч Позициясенә Тадасанадан (Тау Позициясеннән) "артка төшеп" хәрәкәтләнә алалар, кулларны баш өстеннән күтәреп һәм куллар белән стена буенча аска атлап. Алга киткән практикалаучылар шулай ук тәгәрмәчкә (аста китерелгән нинди дә булса юрама белән) яки башка артка иелүләр белән, мәсәлән, Дви Пада Випарита Дандасана, яки Тадасанадан  артка иелеп итә алалар.

## Файдасы
Чакрасанада язылу арка мышцаларын тонуста тотарга һәм көчәйтергә ярдәм итә һәм аякның икрыларын, ул шулай ук өстәл артында яки компьютер артында утыручы кешеләрнең киеренкелеген һәм стрессын бетерә.

## Юрамалар
* Эка Пада (Бер-аяклы) Чакрасана
: бер аяк һавага өскә туры күтәрелгән. 
* Эка Хаста (Бер куллы) Чакрасана//Урдхва Дханурасана
: бер кул җирдән күтәрелгән һәм ботта яки тездә урнашкан.

## Шулай ук карагыз
*Асаналар исемлеге

## Искәрмәләр

## Шулай ук укыгыз
*
*
*

## Тышкы сылтамалар
* Technique

Төркем:Һинд дине
Төркем:Йога