Рәшит Яруллин

**Рәшит Ярулла**, Мөхәммәтрәшит Ярулла улы Яруллин (*[[1880 ел]]ның [[20 март]]ы, [[РИ]], [[Самар губернасы]], [[Ставрополь өязе (Самара губернасы)|Ставрополь өязе]], Яңа Майна волосте, [[Мөси]] ― [[1938 ел]]ның [[15 февраль|15 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― ислам дин әһеле, мөгаллим, җәдитчелек тарафдары, Әлмәт авылының икенче мәхәлләсе имамы, Бөгелмә өязенең икенче мөхтәсибәте имам-мөхтәсибе. СССРда сәяси репрессияләр корбаны.

Төрки телләр белгече, профессор Әхмәт Тимернең (1912―2003), медицина фәннәре докторы, профессор Гамир Яруллинның (1926) әтисе.

## Тәрҗемәи хәле

 
 
1880 елның 20 мартында Самар губернасы Ставрополь өязе Яңа Майна волосте (*хәзерге* Сембер өлкәсе Мәләкәс районы) Мөси авылында туган.  Ата-бабалары: *Мәүлет ← Габденнасыйр ← Мәнди* чыгышлары белән Самар губернасы Мәләкәс өязе Бряндино волосте Урта Кандал (*хәзерге* Сембер өлкәсе Чардаклы районы Абдулла) авылыннан булган. 

Балачагында гаиләсе белән Төркиягә мөһаҗирлеккә китә. Бик яшьли ятим кала: әнисе – Хәлеб шәһәрендә (Сүрия), әтисе – Мәдинә шәһәрендә (Согуд Гарәбстаны) вафат булганнар. Ун еллап Мәккә һәм Мәдинә мәдрәсәләрендә укыгач, бераз вакыт Госман империясенең мөселман төбәкләрендә (Мисыр, Сүрия, Гыйрак, Анатолия) яшәгәч, Рәшит Ярулла туган ягына әйләнеп кайта.

## Әлмәттә
Ырынбур мөселман диния нәзарәтеннән имам-хатыйб һәм илаһият укытучылыгына рөхсәт алып, 1905 елның 6 сентябреннән Әлмәттәге икенче мәхәллә мәчетенә имам һәм әлеге мәчет каршында эшләүче мәдрәсәгә укытучы булып урнаша (бу вакытта беренче мәхәллә мәчетендә имам булып Фатих хәзрәт, икенче мәхәллә мәчетендә мөгаллим булып Һади Атласи эшләгәннәр). Рәшит Ярулла гаилә кора: Әлмәттән 50 чакрым ераклыктагы  Түбән Чыршылы (Чәшеле) авылы мөгаллиме Габделкаюм улы Габделфәттах хәзрәт кызы Зәйнәпкә өйләнә (Зәйнәпнең олы апасы Хөсникамал Һади Атласида кияүдә була). 

## Бөгелмәдә
1919 ел башында Бөгелмә мөселманнары Рәшит Яруллага шәһәр мәхәлләсен җитәкләвен һәм шәһәрнең бердәнбер мәчетенә (Бөгелмәдә биш чиркәү һәм бер мәчет булган) имам булып килүен сорап, мөрәҗәгать итәләр. Россиядә Ватандашлар сугышы башлангач, Бөгелмә мулласы Әхмәтҗан хәзрәт аклар гаскәре белән Себергә киткән булган. 1919 елның җәендә Рәшит Ярулла гаиләсе белән Бөгелмәгә күченеп килә. Бөгелмә һәм Уфа шәһәрләре арасында тимер юл элемтәсе булу сәбәпле (Уфага хәтле поезд 12 сәгать барган), Ырынбур диния нәзарәте белән актив хезмәттәшлек итә. Диния нәзарәте тарафыннан Бөгелмә өязенең икенче мөхтәсибәте имам-мөхтәсибе итеп билгеләнгәч, Бөгелмәдәге йортының яртысын мөхтәсибәт офисы итеп куллана башлый һәм, үзе акча түләп, сәркатип-референт тота. Диния нәзарәтеннән килгән указлар һәм карарлар мөхтәсибәт офисында *шапирограф* аркылы күбәйтелеп, мөхтәсибәткә керүче мәхәлләләргә җибәрелә барган. Ул шулай ук җирле мөселман халкыннан Диния нәзарәте файдасына зур булмаган күләмдә салым җыеп тапшырган. Рәшит Ярулла еш аралашкан һәм Бөгелмәдәге үз өендә кабул иткән шәхесләрдән: мөфти Ризаэддин Фәхреддин, казыйлар Зыяэтдин Камали, Габдуллаһ Сөләймани,  Ильяс морза Бораганский һ. б.

Репрессияләрдән качып, гаиләсе белән бераз вакыт Махачкалада яши.
## Сәяси золым корбаны

Рәшит Ярулла «Атласов» эше буенча гаепләнеп, 1937 елның 30 мартында кулга алына. Ялганга, гайбәткә, абсурд уйлап чыгаруларга корылган гаепләү акты белән «*Совет властен бәреп төшерүне һәм Идел-Уралда бәйсез төрки-татар дәүләтен төзүне максат итеп куйган контрреволюцион милләтче фетнәче шпион оешмасы төзүдә, оешма җитәкчесе Һади Атласига һәртөрле ярдәм күрсәтүдә, чит илләр һәм аларның разведкалары  белән тыгыз элемтәдә булып, аларга хәрби-сәяси мәгълүматлар тапшырып торуда*» һ. б. гаепләү белдерелә 

1937 елның 23-28 октябрендә Казанның Менжинский исемендәге клубында Идел буе хәрби округы хәрби трибуналының ябык утырышлары «Атласов» эше дип аталган эшне карый. Хәрби трибунал буенча 9 кеше: Һади Атласи (Атласов), Рәшит Ярулла (Яруллин), Кәбир Туйкин (Туйкә), Фазыл Туйкин (Туйкә), Габделбари Фәттах (Фәттахов), Гани Алтынбаев, Касыйм Исхаков, Сабир Уразманов, 3әкәрия Фәттах (Фәттахов) атып үтерүгә хөкем ителгән.

Рәшит Яруллин 1938 елның 15 февралендә атаклы мәгърифәтче, сәясәтче Һади Атласи (1876–1938) белән бергә атып үтерелә. Җинаять составы булмау сәбәпле, СССР Югары суды Хәрби коллегиясе карары белән 1958 елның маенда аклана. 

## Гаиләсе
Хатыны Зәйнәп Габделфәттах кызы (1888―1978), Бөгелмә өязе Түбән Чыршылы (Шәчеле) авылында мәдрәсә мөгаллиме гаиләсендә туган, үзе дә Бөгелмә татар кызлары мәктәбендә укыткан.  1978 елның 12 апрелендә 90 яшендә  Әстерхан шәһәрендә вафат булган.
Алты баласы: 
* өлкән улы Мөхәммәт (1908―1943), Бөек Ватан сугышында фронтта һәлак булган. Хатыны Рәбига, дүрт баласы калган: Сания, Диләрә, Ләйлә, Марат.
* икенче улы Әхмәт (Төркиядә: Ahmet Temir; 1912―2003), күренекле татар галиме, дөньякүләм танылган төрки телләр белгече, профессор. Әхмәтнең беренче хатыны Азат Гыйффәт, балалары булмый; икенче хатыны Рана Сойтеким, кызлары Бахшаиш Зәйнәп (1964 елгы).  
* өченче улы Бәшир (1915―1955), Бәширнең бер улы Илтөзәр (1947 елгы). Казанда яшәүче Илтөзәрнең өч кызы бар: Зөлфия, Илсөя, Эльмира.
* кызы Һава (1919-), табибә, Әстерханда яшәгән. Беренче ире Вәлидән кызы Дилбәр (1944 елгы), Дилбәр ире Шамил, балалары (бер кызы, ике улы) белән Махачкалада (*[[Дагстан]]*) яшәгән.
* дүртенче улы Сәгыйть (1923-) агроном, гаиләсе белән Махачкалада яшәгән.
* бишенче улы Гамир (1926), галим-табиб, профессор, 1951 елдан Махачкалада, 1964 елдан Волгоградта гаиләсе ― хатыны Роза, кызлары Фәридә, Наилә, улы Рәшит белән яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Әхмәт Тимер|Ахмет Тимер]]*. Мой отец Рашид / Ахмет Тимер: Возвращение / авт.-сост. Р. Абзалова-Сальманова. – Казань: Яз, 2012, стр.30-35. ISBN 978-5-904-449-14-8
## Сылтамалар
*  ЯРУЛЛИН Мухаммадрашид Яруллович. Альметьевская энциклопедия  

Төркем:Имамнар
Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар
Төркем:Мәдрәсә мөгаллимнәре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Шәхесләр:Әлмәт
Төркем:Шәхесләр:Бөгелмә