Яңалиф

**Яңалиф** (***яңа''' ә'''лиф'''ба''/'''Jaꞑa əlifʙa''' сүзләреннән кыскартма, , рәсми совет матбугатында — Яңа төрки әлифбасы) — [[СССР|гомумсоюз]] [[латинизация]] проекты чикләрендә [[1920-еллар]]ның ахырында тәкъдим ителгән барлык [[төрки телләр]]нең латин язуына күчерү буенча проекты. Рәсми рәвештә төрки телле республикаларда һәм автономияле өлкәләрдә [[1928 ел]]да [[гарәп язуы]] нигезендәге әлифбаларга алмашка кертелә. [[1938 ел|1938]]—[[1940 ел]]ларда тизәйтелгән темплары белән [[кирилл язуы]] нигезендәге әлифбаларына алмаштырыла.

== Алтарих ==
Төрки телләрне латин яки кирилл хәрефләренә нигезләнгән язуга күчерү буенча беренче омтылышлар [[XIX гасыр]]ның уртасында күренәләр. Шул ук вакыттан рус миссонеры [[Николай Ильминский]] тарафыннан [[татарлар]] өчен [[кирилл язуы]] нигезендәге әлифба булдырыла. Ул хәзерге татар әлифбасыннан дүрт хәреф белән аерылган ([[Ә]] урынында Ӓ, [[Ө]] урынында Ӧ, [[Ү]] урынында Ӱ, [[Җ]] урынында Ж, Ң урынында [[Ҥ]] хәрефләре булганнар). Ильминский әлифбасының төп максаты мөселман халыклар арасында христиан динен тарату булган, шуңа күрә бу әлифба мөселман татарлар арасында кулланылышка кермәгән; әлифба [[керәшеннәр]] арасында гына таралган.

Текст мисалы:

}}|<br /> } }}</cite></span>
| style="width:30px; vertical-align:bottom; padding-left:10px;" | [[Räsem:Aquote2.png|30px|»|link=]]
|}
<noinclude>

Татарлар арасында латинчылык хәрәкәтенең башлангыч яралгылары 1911-12 елларда шагыйрь [[Сәгыйть Рәмиев]] мәкаләләрендә күренә. Үзенең дус-ишләренә ул латин хәрефләре белән хатлар яза, ул хәрефләрнең өстенлеген исбатларга тырыша.

[[1911 ел]]да «Идел» газетасында басылып чыккан мәкаләсендә ул [[татар теле]] өчен проектын тәкъдим итә:
<div class="Unicode">
<span style="font-size:200%">a	 b	 ĉ	 d	 e	 ea	 eo	 eu	 f	 g	 ĝ	 ǧ	 h	 i	 ı̂	 ia	 ı̂e	 j ȷ̄ k l	 m	 n	 n̂	 oe	 p	 r	 s	 ŝ t û z</span>

С. Рәмиев шушы проект буенча язып та күрсәтә:
}}|<br /> } }}</cite></span>
| style="width:30px; vertical-align:bottom; padding-left:10px;" | [[Räsem:Aquote2.png|30px|»|link=]]
|}<noinclude>

[[Сәгыйть Рәмиев]]нең бу фикерне яклаучылары бик сирәк очрый. Гарәп әлифбасын ташлауга [[дин]] юлындагы кеше генә түгел, күп кенә укымышлылар да каршы була. Башка [[әлифба]]га күчү, алар уенча, үткән мирастан, йөз еллар буе иҗат ителгән әдәбияттан аерылуга китерә.

[[1920 ел]]да [[Татарстан АССР]] хөкүмәте «[[Яңа имлә]]» (реформаланган [[гарәп язуы]] нигезендәге әлифба) әлифбасын кабул итә.

== Тарих ==
[[1922 ел]]ның [[март]]ында [[Азәрбайҗан]]да «Яңа төрки әлифбасы» җәмгыяте оештырыла, [[азәрбайҗан теле]] өчен яңа алфавит төзелә:
<div class="Unicode">
<span style="font-size:175%">Aa Bb Cc Çç Dd Ee Əә Ff Gg Ƣƣ Hh Ii I̡ı̡ Jj Kk Ll Mm Nn Ꞑꞑ Oo Ɵө Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Xx Yy Zz Ƶƶ Зз ’</span>

[[1924 ел]]ның 18 июнендә «Эшче» газетасында татар һәм башкорт телләре өчен латин әлифбасы проекты тәкъдим ителә:

<div class="Unicode">
<span style="font-size:145%; font-family:Quivira">Aa	 
Bb	 
Cc	 
Çç	 
Dd	 
Dhdh	 
Ee	 
Ff	 
Gg	 
Ĝĝ	 
Hh	 
Ii	 
Jj	 
Kk	 
Ll	 
Mm	 
Nn	 
Ꞑꞑ	 
Oo	 
Öö	 
Pp	 
Qq	 
Rr	 
Ss	 
Tt	 
Thth	 
Uu	 
Üü	 
Ww	 
Vv	 
Xx	 
Yy	 
Zz	 
Ƶƶ	 
Əə	 
Ээ	 
</span>

[[1926 ел]]ның февралендә [[Бакы]]да үткәрелгән беренче тюркология съезды барлык [[төрки телләр]]не латин язуына күчерергә тәкъдим иткән. Шул ук елның апрелендә [[Казан]]да ''«Jaꞑa tatar əlifʙasь/Яңа татар әлифбасы»'' җәмгыяте үз эшен башлый.

[[1927 ел]]ның 3 июлендә [[Татарстан АССР]] хөкүмәтенең махсус карары белән '''Яңалиф''' [[Татар теле]]нең рәсми әлифбасы итеп раслана, аны гамәлгә кертү турында бер-бер артлы карарлар кабул ителә.

Яңалиф әлифбасы ([[1927]]—[[1928]]):
<div class="Unicode">
<span style="font-size:145%; font-family:Quivira">Aa
Bb
Cc
Çç
Dd
Ee
Ee
Éé
Əə
Ff
Gg
Hh
Ii
Jj
Kk
Ll
Mm
Nn
Ꞑꞑ
Oo
Óó
Pp
Qq
Rr
Ss
Tt
Uu
Vv
Xx
Yy
Zz
Ƶƶ
Шш
Ww
</span>

Яңалифның беренче версиясендә [қ] һәм [ғ] авазлары өчен хәреф булмый. Алар, [к] һәм [г] авазлары белән берләштереп, ''K, G'' рәвешендә биреләләр;  [в] һәм [ў] авазлары өчен ''W'' хәрефе кулланылган; [ш] авазы өчен Ш кирилл хәрефе кулланылган; C һәм Ç хәрефләре [җ] һәм [ч] авазларны белдергәннәр.

Текст мисалы:

}}|<br /> } }}</cite></span>
| style="width:30px; vertical-align:bottom; padding-left:10px;" | [[Räsem:Aquote2.png|30px|»|link=]]
|}<noinclude>
Төрки әлифбаларны берләштерү яңа төрки әлифбасының Бөтенсоюз Үзәк Комитетының беренче пленумында үткәрелә. Пленумда һәр республика үз проектын тәкъдим итә, ул проектларны бер-берсе белән чагыштыралар, төрле яктан өйрәнәләр һәм нәтиҗәдә һәр төрки халык өчен дә гомуми булган авазларга бер төрле хәрефләр сайлап алалар. Шул рәвешчә, бер үк авазны бер төрки халыкта бер төрле, икенчесендә — икенче төрле йөртү бетерелә. [Қ], [ғ] авазларына да мөстәкыйль хәрефләр бирелә (''Q, Ƣ''). Тик аерым халыкларның үзләренә генә хас, башкалар белән уртак булмаган авазлары өчен генә махсус хәрефләр арттырыла. Мәсәлән, [[татар теле]]нең ''ый'' сузыгы өчен ''ьj'' диграфы алына, [[башкорт теле]]нең [ҫ] һәм [ҙ] өчен дә аерым Ѣ ѣ һәм Đ đ хәрефләре биреләләр.

“Яңалиф” куллану [[1940 ел]]ның гыйнварына кадәр дәвам итә.

Яңалиф 33 хәрефтән торган, аларның 24-е — [[тартык]]ларны вә 9-ы — [[сузык]]ларны билгеләү өчен. Чит сүзләр өчен башка билгеләр да кулланыла алган.

Текст мисалы:

}}|<br /> } }}</cite></span>
| style="width:30px; vertical-align:bottom; padding-left:10px;" | [[Räsem:Aquote2.png|30px|»|link=]]
|}<noinclude>

== Яңалиф төзелеше ==
[[Рәсем:Tatar əlifʙasь (1928-1940).png|350px|thumb|right|[[Татар әлифбасы]] ([[1928]]—[[1940]])]]


== Кирилл язуына күчү (1938—1940) ==
1930-елларда [[СССР|ССРБ]] һәм [[Төркия]] мөнәсәбәтләре начарлана. Ататүрк әлифбасының Яңалифтан зур аерымасы булуга карамастан, совет хакимияте өчен латин язуы чит, буржуазия символы дип санала башлаган. [[1938 ел]]да [[СССР|ССРБ]] милли әлифбаларының [[кириллизация]]се башлана.
	
Кириилизациянең берничә проекты тәкъдим ителә, ләкин «дини үткәне белән авырайткан» Ильминский прокеты искә алынмаган.

=== [[Мөхәммәтхан Фазлуллин]],  [[Мөхетдин Корбангалиев]] һәм [[Шиһаб Рамазанов]] проектлары ===
[[1938 ел]]да [[Мөхәммәтхан Фазлуллин]] тулысынча рус әлифбасы хәрефләрдән торган проектын тәкъдим итә:
<div class="Unicode">
<span style="font-size:175%">
Аа
Бб
Вв
Гг
Дд
Ее
Ёё
Жж
Зз
Ии
Йй
Кк
Лл
Мм
Нн
Оо
Пп
Рр
Сс
Тт
Уу
Фф
Хх
Цц
Чч
Шш
Щщ
Ъъ
Ыы
Ьь
Ээ
Юю
Яя
Аъаъ
Жъжъ
Нънъ
Оъоъ
Уъуъ
Хъхъ
Ыйый
</span>

[ә], [ү] авазлары иҗек башында ''аь, уь'', иҗек уртасында ''я, ю'' хәрефләре белән йөртелә: ''аьти, аьдяп, аьйтелеш, мясьаля, уьс, уьсю, уьр, уьрю''. [ө] авазы ''оь'' формасында языла: ''оьрлек, оьчпочмак, боьтен''. Я, Ю шулай ук ***йа—йә, йу—йү*** әйтелешләрен дә белдерә: ''юлдаш, юкя, яхшы, яшел''. ***Йы—йе*** әйтелеше ''е'' хәрефе белән белдерелә: егет, ел, ефяк.  ***Йо—йө**'' әйтелеше ''ео—еоь'' формасын ала: ''еомры, еомшак, еомгак, еоьряк, еоьзем''. [қ], [ғ] авазлары [к], [г] хәрефләре һәм авазлары белән берләштерелә: ''кылыч, койма, агач''. Тик нечкә нечкә һзм кайбер калын иҗекләрдә (ике сүзнең бер төрле язылышыннан котылырга кирәк булган очракларда) генә ул авазлар ''къ, гъ'' белән күрсәтелә: ''къядер, бягъер, карта — къарта, [[Чулман|Кама]] — къама''.

Текст мисалы:
}}|<br /> } }}</cite></span>
| style="width:30px; vertical-align:bottom; padding-left:10px;" | [[Räsem:Aquote2.png|30px|»|link=]]
|}<noinclude>

Ләкин җәмәгатьчелекне шундый берничек тә канәгатьләндерә алмаган. [[1939 ел]]да татар кирилл әлифбасы проектының тагын ике төрле варианты игълан ителә.

Беренчесе профессор [[Мөхетдин Корбангалиев]] редакциясендә чыга. Анда татар теленең специфик авазлары өчен алты өстәм хәреф алына: ''ә, ө, ү, җ, ң, һ.'' ''Къ, гъ'' комбинацияләре нәкъ Фазлуллин проектыныда кебек кулланылалар. [ў] авазы сүз башында ''в'' хәрефе белән, ә калган очракларда у—ү хәрефләре аша бирелә: ''Ватан, вакыт, дауыл, дәүер.'' ''Йо, йы, йө, йә, йү'' әйтелешләре шушы күрсәтелгән рәвештә языла: ''йорт, йөзек, йылга, быйыл, хикәйә, йәш.'' ''Йа—йу'' әйтелешләре ''я, ю'' хәрефләре белән күрсәтелә: ''куян, ял, аю, юмарт''. ''Е'' хәрефе иҗек башында ''йе'' әйтелешен ''(егет, егерме)'', иҗек уртасында һәм ахырында [ӗ] авазын белдерә: ''җимеш, [[керпеләр|керпе]]''. Иҗек башындагы [ӗ] авазы хәрефе белән бирелә: ''эшче, энҗе, килүэ, килүэм.''

Шул елны чыккан проектының икенче вариантында (төзүчеләре: Ш. Рамазанов, һ.б.) ярым [[сузык]] [ў] авазы сүз башында генә түгел, иҗек башына туры килгәндә сүз уртасында да ''в'' хәрефе белән языла: ''тавы, башлавы, эшләве, авыл, давыл, һава, дәва.'' ''Э'' хәрефенең сүз уртасында язылуы бетерелә: ''килүе, килүем.'' Калган очракларда бу ике проект бер үк диярлек.

[[Татарстан АССР]] Югары  тарафыннан [[1939 ел]]ның [[5 май|5 маенда]] проектның шушы соңгы варианты раслана.

Бер аваз барлык төрки әлифбаларда бер хәреф белән күрсәлгән Яңалифтан аермалы буларак, кирилл язуы нигезендәге төрки әлифбаларда бер үк аваз төрле хәрефләре белән күрсәтелә. Мәсәлән, үзбәк һәм [[казакъ теле|казакъ]] телләрендә [қ] авазы өчен ''Қ'' хәрефе, [[башкорт теле]]ндә — ''Ҡ'' хәрефе, [[комык теле]]ндә ''Къ'' диграфы кулланыла, ә татар, тыва, кыргыз, һәм саха телләрендә [қ] авазы өчен авазлары өчен аерым хәреф булмый.

==Яңалифны торгызу омтылышлары ==
=== Яңалиф-2 ===
Яңа татар латин әлифбасы «Яналиф-2» дип атала (1920—30нчы елларда кабул ителгән «Яналиф» дигән әлифбага нигезләнеп).

Ул [[Татарстан Республикасы]]ның  №232 нче [[канун]]ы нигезендә [[1999 ел]]ның [[15 сентябрь|15 сентябр]]ендә кабул ителә. Ләкин [[Россия Федерациясе]]нең Конституцион [[мәхкәмә]]се №16-П кануны нигезендә әлифбаны [[2004 ел]]ның [[16 ноябрь|16 ноябр]]ендә канунсыз дип таный.

Яналиф-2:
[[Рәсем:Ng Janalif.jpg|105px|thumb|«Койрыклы» N n хәрефе]]


Элек [[Уникод]]та [[ꞑ|«койрыклы&nbsp;» N&nbsp; n]] юк иде, шуңа &nbsp;[[санак]]ларда аңа охшаш Ꞑ&nbsp;ŋ (latin letter eng) [[хәреф]]е кулланылды.&nbsp; N&nbsp;n «койрыклы&nbsp;»   Юникодка 6.0  A790 и A791 [[позиция]]сендә кертелә (latin capital letter n with descender, latin small letter n with descender).

===Заманалиф===

Татар Википедиясе башта Заманалиф имләсенда языла иде. Заманалиф (Заманлы әлифба) - Европа шрифтларында нигезләнгән әлифбасы.

í Í - ый авазы, "и" авазына каты ише булып тора, шулай итеп тулы сингармонизм булдырыла: a-ä, o-ö, u-ü, ı-e, í-i. Мәсәлән: barmí, çístart, taríx, Fatíma

Һәм алынмалар өчен аерым хәрефләр:

â Â - гарәп теленнән алынмалар өчен. Мәсәлән: сәлам = sälâm, имлә - imlâ

ú Ú - озын "у" авазы, рус теленнән алынмалар өчен. Тартыктан соң барган очракта, тартыгын йомшарта. Мәсәлән: тюль = túl , люк = lúk

á Á - озын "а" авазы, рус теленнән алынмалар өчен. Тартыктан соң барган очракта, тартыгын йомшарта. Мәсәлән: тягач = tágaç , Шаляпин = Şalápin, популяр = populár

ó Ó - озын "о" авазы, рус теленнән алынмалар өчен. Тартыктан соң барган очракта, тартыгын йомшарта. Мәсәлән:
щётка = şótka, Аксёнов = Aksónov

é É - озын "э" авазы, рус теленнән алынмалар өчен. Мәсәлән:
энергия = énérgiä , мэр = mér , Бэлза = Bélza, эфир = éfir

Язганда á, é, ó, ú акцент билгесе төшерергә мөмкин, һәм a, e, o, u язарга (рус телендә ё хәреф белән кебек).

Заманалифта күп диакритик хәрефләре бар, ләкин һәр татар авазына бу әлифбада аерым хәрефе туры килә.

===Дифтонг имләсе===
**Дифтонг имләсе** яки **Диалиф** - дифтонг принцибында нигезләнгән татар латин имләсе. Дифтонг - ике хәреф бер авазны билгели, татар махсус авазлары: ''ә, ө, ү, ы, ң, гъ(ğ), ш, ч, ый''  Диалифта дифтонг белән гади инглиз латиницада билгеләнә. 
Яңалиф-2 кабул иткәнче [[Алман]] телендә Умляут хәрефләре ä=ae,ö=oe,ü=ue язуын татар теле өчен тәкъдим ителә иде:

**ә=ae  ө=oe  ү=ue  ы=ee  ый=ei**

һәм инглиз телендә шикелле һәм аналогиясендә "һ" хәрефе кулланып:

**ч=ch  ш=sh  гъ(ğ)=gh  ң=nh **

[[сузык]] сингармонизмы (каты-нечкә): a-ae   o-oe   u-ue   ee-e   ei-i

Махсус дифтонг кагыйдәсе: **уы=uwee , үе=uewe** (бер мәгънәлек өчен): баруы-baruwee , килүе-kiluewe , куык-quweeq

күрми-kuermi, бармый-barmei, һөҗүмче-hoecuemche, әнкәй-aenkaey, сабыем-sabeieem, киңәш-kinhaesh, гаскәр-ghaeskaer

Бу Дифтонг имләсе [[Сәгыйть Рәмиев]] тәкъдим ителгән әлифбасы белән охшашлыгы бар.
Диалиф гади латин клавиатурасында нигезләнә, бернинди өстәмә хәрефләре таләп итмәде, ләкин бердәм Төрек әлифбасыннан ерак булганлыктан, аннан рәсми рәвештә баш тартты, әмма санак технологияләрендә Диалиф кулланыла.

Диалиф компьютер технологиясендә кулланып була, чөнки анда латиницадан тыш махсус өстәмә диакритик хәрефләре юк (Кирил, Яңалиф әлифбаларында шикелле) һәм кайчакта серверларда тыелган апостроф ' билгесе кулланылмый диярлек (Иналифта шикелле).

===Иналиф===

Гади латин клавиатурасы куллану өчен Иналиф (Интернет әлифбасы) 2002 елда килеп чыкты. Бу имлә дифтонг әлифбасы тәҗрибәсе күзгә тотып санак белгечләре тарафыннан эшләнгән. Апостроф ' билгесе кулланып татар хәрефләре билгеләнә:

**ә=a'  ө=o'  ү=u'  ы=i'  ый=i'y**

һәм инглиз телендә шикелле хәрефе кулланып:
**ч=ch  ш=sh  гъ(ğ)=gh  ң=n' '''

Язу мисалы:

Иналиф нигезендә Татар Онлайн Сүзлеге  ясалган. Дифтонг һәм аеруча Иналиф имләсе - техник әлифбалары булып торалар, гади латин клавиатурасында нигезләнгән Дифтонг һәм Иналиф имләсе компьютер технологияләрендә киң кулланып була (Эзләү, операцион системалары, SQL, Perl, PHP, Oracle санак телләрендә, һәр яңа гаҗетләрдә).

### Латин әлифбасы [[2012]]

2012 елның 24 декабрендә Татарстан дәүләт шурасы депутатлары “Татарстанда татар телен дәүләт теле буларак куллану турында” канун өлгесен кабул итте.
right|500px|thumb|Татар телендә кирил хәрефләренең латин һәм гарәп графикасында язылышы (канунга кушымта):

(*) Татар телендә "в" хәрефе ике авазны белдерә: тарихи татар сүзләрендә "w", ә алынма сүзләрдә "в" авазы кулланыла.

(**) Татар телендә "г" һәм "к" хәрефләре ике төрле авазны белдерү өчен кулланыла: йомшак "г", "к" һәм калын "гъ", "къ". Латин һәм гарәп графикасында һәр аваз өчен дә аерым хәреф кулланыла.

## Хәзерге заманда кулланышта булган рәсми әлифбалар
2012 елның 24 декабрендә Татарстан дәүләт шурасы депутатлары “Татарстанда татар телен дәүләт теле буларак куллану турында” канун өлгесен кабул итте. Бу канун кирил, латин һәм гарәп әлифбасын куллану мөмкинлеген дә бирә.

Кирил әлифбасы 

Латин әлифбасы:

Гарәп әлифбасы:

### Мисал
Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча татар телендә  өч әлифба кулланып була. Киләсе текст мисал өчен Гарәп, Латин һәм Кирил әлифбасында язылган:

## Моны да карагыз

* Латинизация
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* Уртак төрки әлифба
*Яңа имлә
*Иске Имлә
## Шулай ук карагыз
* Әскар Шәехгали

## Әдәбият
* Х.Курбатов “Татар теленең алфавит һәм орфография тарихы”.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар теленең онлайн конверторы - яңалиф

Төркем:Татар әлифбасы