open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аксубай чуаш педагогия укуханәсе

**Аксубай чуаш педагогия училищесы** () — Аксубайда урнашкан уку йорты.  1932—1956 елларда эшләгән.

## Тарих
1932 елда Сөнчәледә чуаш педагогия техникумы буларак ачылган, 1933 елда Аксубайга күчерелгән. Татарстан АССР (*[[Аксубай районы|Аксубай]], [[Норлат районы|Норлат]],  [[Чирмешән районы|Чирмешән]], [[Биләр районы|Биләр]], [[Яңа Чишмә районы|Яңа Чишмә]], [[Чүпрәле районы|Чүпрәле]] районнары*) һәм Самар өлкәсе (*[[Чаллыбаш районы]]*) чуаш мәктәпләре өчен укытучыларны хәзерләгән. 1937 елдан — укуханә.

Милли мәктәпләрдә *[[уку-укыту|укытуны]]* рус теленә күчерү сәбәпле, 1956 елда ябылган. ТАССР мәгариф халык комиссариаты карары нигезендә, укуханә 1956 елның 1 августыннан эшчәнлеген туктата. Студентлар Тәтеш педагогика училищесындә укуларын дәвам итәргә мәҗбүр була. Аксубай районы башкарма комитетының № 12 10.07.1956 карары белән укуханә бинасы 150 балага исәпләнгән мәктәп-интернат итеп файдаланыла башлый

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1932 — А. Ислюков (*Сөнчәле чуаш педагогия техникумы директоры*)
* 1942, март-1944, октябрь — Тарас Василий улы Семенов
* 1944, октябрь - 1948 — Иван Никифор улы Июдин
* 1948-1949 — И.З. Захаров
* 1949-1956 — Маркел Мирон улы Галкин

### Укытучылар
Укуханәдә рус теле һәм чуаш теле укытучысы булып чуаш язучысы Ефрем Еллиев (*[[1907 ел|1907]]-[[1942 ел|1942]]*) эшләгән.

### Тәмамлаучылар
Барлыгы 20 чыгарылыш була.
1948 елгы 14нче чыгарылышка укуханә 1 134 укытучы (*шуның 161е читтән торып*) әзерләп чыгарган.
* Алексей Алексей улы Харитонов (*19.12.1932, Медянка, Аксубай районы*),  Лаеш авыл хуҗалыгы техникумы директоры (*[[1999 ел]]га кадәр*).
* Аркадий Дмитрий улы Проськин (*[[1951 ел]]да тәмамлаган*), геолого-минералогия фәннәре кандидаты (*[[Беларусия]]*) .

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Чуаш энциклопедиясе

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:Педагогика көллиятләре
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:1932 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:1956 елда ябылган уку йортлары
Свердловск өлкәсе татар гәҗитләре исемлеге

Биредә Свердловск өлкәсендә чыккан татар гәҗитләре исемлеге китерелгән.

## Чыганак
* Районные татарские газеты Уральской области. 1930-1938 гг. №1. Территория Свердловской области.

Төркем:Свердловск өлкәсе гәҗитләре
Төркем:Исемлекләр
Төркем:Татар матбугаты
Казан чуаш педагогия техникумы

**Казан чуаш педагогия техникумы** () — Казанда урнашкан уку йорты.  1921—1936 елларда эшләгән.

## Тарих
* Казан чуаш педагогия техникумы 1921 елда ачылган (1919 елда оештырылган чуаш педагогия курслары нигезендә). 
* 1923 елга кадәр Сөнчәле авылында филиал эшләгән. 
* 1927 елда техникум каршында чирмеш, удмурт һәм мордва мәктәпләре өчен укытучыларны хәзерләү бүлекчәсе оештырылган.
* 1930 елда Казан татар һәм рус педтехникумнары белән берләштерелә; шул педтехникумның чуаш бүлеге буларак 1936 елга кадәр эшләгән.

## Танылган чыгарылыш сыйныф укучылары
*Нар Урини - чуаш шагыйрә, драматург, язучы.
## Чыганаклар
* Чуаш энциклопедиясе

Төркем:Педагогика көллиятләре
Төркем:Казан урта һөнәри уку йортлары
Эрмитаж (төшенчә)

Бу терминның берничә  мәгънәсе бар:
* Эрмитаж - *[[Санкт-Петербург]]дагы ([[Россия]]) дәүләт музей - комплексы.*
* Эрмитаж (музей) - *[[Казан кирмәне|Казан Кремле]] [[музей|музей-тыюлыгына]] керүче [[музей]] бүлекчәсе.*
* Эрмитаж (бакча) - *[[Казан]]ның [[Вахитов районы]]ндагы парк (*элекке исемнәре -  Александров бакчасы, Износков бакчасы'').
Тетраэдр

**Тетраэдр** - барлык кабыргалары тигез булган (яки барлык кырлары дүрт тигезъяклы өчпочмактан торган) кабарынкы төзек күпкырлык. Тетраэдрны өчпочмаклы төзек пирамида дип тә атыйлар.

## Үзлекләре
* Кырлары – 4 өчпочмак. 
* Кабыргалар саны – 6.
* Түбәләр саны – 4.
* Тулы өслек мәйданы:  S_t = 1,7321a^2 ,
биредә a – тетраэдрның кабыргасы озынлыгы.
* Күләм:  V = 0,1179a^3 .

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Төркем:Геометрик җисемнәр
5-нче армия (2-нче формалаштыру)

**5-нче армия** (5 А) – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).
Хәрәкәттәге армия

## [[Тарих]]
5-нче армия 1941 елның 11 октябрендә оештырылган.

##### [[Киев операциясе (1941)|Киев операциясе]]
22 июльнә Көньяк-Көнбатыш фронтның 26-нчы армиясе Фастовны калдырды.

15 августны 5-нче армия фронтында дошман саклауга күчтә. 15 августка 37-нче армия элекке торышын тулысынча кайтарды. 26-нчы армия Днепр артына чигәндә.

### [[Смоленск бәрелеше (1941)|Смоленск бәрелеше]]

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Пермь татар-башкорт педагогия техникумы

**Пермь татар-башкорт педагогия техникумы** — Пермь шәһәрендә һәм Пермь районының  Куян авылында урнашкан уку йорты. 
1929 елда Урал педтехникумы филиалы буларак ачылган. 1940 елдан — Молотов татар-башкорт педтехникумы, 1942 елда Молотов районыың Куян авылына күчерелгән. Бөек Ватан сугышы вакытында техникум бинасына һоспиталь урнашкан булган. 800 дән артык белгеч хәзерләнгән.

1956 елдан — Уса педучилищесынең татар бүлекчәсе.

## Шәкертләр
* Әдип Маликов
## Юкка чыккан милли кадрлары әзерләү йортлары
*Жёлтое татар-башкорт педагогика училищесы
*Пермь татар-башкорт педагогия техникумы
*Бәләбәй татар-башкорт педагогика техникумы
*Свердловск татар-башкорт педагогия училищесы
*Самар татар-башкорт педагогия училищесы
*Ырынбур башкорт педагогия техникумы

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Педагогика көллиятләре
Донбасс эшчесе

**«Донба́сс эшчесе́»** (яңалиф *Donʙass eşcese*) — Профсоюзларның бөтенукраина шурасы, Украина КП(б)ның Сталино өлкә комитеты, хезмәт ияләре депутатлары өлкә шурасы органы. 1930 елның 29 ноябреннән 1939 елның 23 февраленә кадәр Сталино шәһәрендә (хәзер Донецк) татар телендә нәшер ителә, барлыгы 1008 саны чыга. 1937 нең 29 июленә кадәр «Пролетар» исемендә була.

Беренче мөхәррире Б. Мансуров. Авторлар арасында А. Әхмәтшин, М. Вәлиев, И. Курманай, Х. Маннапов, М. Сөндекле һ.б. бар. Газетада эшче хәбәрчеләрдән Г. Басыйров, Г. Закиров, А. Җаббаров, Г. Нуретдинов, З. Шакиров һ.б. актив языша.

Донбасс шахталарында һәм металлургия заводларында эшләүче татар эшчеләренә атап чыгарыла. Индустрияләштерүнең, соц. ярышларның барышын яктыртуга зур игътибар бирелә, производство алдынгылары турында очерклар басыла. Мөхәрририят эшчеләр өчен татар телендә чыгучы башка газеталар белән элемтәдә тора. «Бакы эшчесе» газетасы белән берлектә Донбасс эшчеләре һәм әзәрбайҗан нефтьчеләре арасындагы соц. ярыш барышына багышланган алмаш битләр чыгарыла. Горловка, Енакиево, Кадиевка, Макеевка, Чистяково шәһәрләрендә чыгучы татар газеталарыннан материаллар күчереп бастырыла.
## Чыганаклар
* http://tatarile.org/kitap/node/6005
* [«Милләттәшләр» энциклпедиясе](http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%94%D0%9E%D0%9D%D0%91%D0%90%D0%A1%D0%A1_%D0%AD%D0%A8%D0%A7%D0%95%D0%A1%D0%95_(%D0%A0%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%BE%D0%BD%C2%AD%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0))

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Донецк газеталары
Валда эрямусь (гәҗит)

**Валда эрямусь** () — гәҗит, ВКП(б) Татар өлкә комитәсенең органы. 1925 елның мартыннан 1925 елның августына кадәр мордва телендә нәшер ителгән.
## Чыганаклар
* [«Милләттәшләр» энциклопедиясе](http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%92%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90_%D0%AD%D0%A0%D0%AF%D0%9C%D0%A3%D0%A1%D0%AC_(%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%B6%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C))

Төркем:Мордва матбугаты
Ленин юлы

**Ленин юлы** — татар гәҗитләренең атамасы:
* Ленин юлы (гәҗит, Әсбест) — 1931—33 елларда нәшер ителгән.
* Ленин юлы (гәҗит, Шадрин) — 1932—33 елларда нәшер ителгән.
* Ленин юлы (журнал, Уфа) — 1928—37 елларда нәшер ителгән.
* Ленин юлы (гәҗит, Ижау) — 1933—40 елларда нәшер ителгән.
* Ленин юлы (гәҗит, Тубыл) — 1957—63 елларда нәшер ителгән.
Ленин юлы (гәҗит, Ижау)

**Ленин юлы** (яңалиф *Lenin julь*) — гәҗит, профберлекләрнең өлкә шурасы, ВКП(б) Удмурт өлкә комитеты, өлкә башкарма комитеты органы буларак чыгарыла башлаган. 1933 елда оештырылган, 1933 елның 10 февраленнән чыга башлаган. Удмурт автономияле өлкәсендә яшәүче татарлар өчен чыгарылган. Газета дөнья күрә башлаган елны 590 данә белән башланган тираж 1940 елда 3000нән артык данә тәшкил иткән. 1940 елның 6 октябрендә соңгы саны чыккан.

## Тарих
;ВКП(б) ӨК бюросы утырышы беркетмәсеннән (17 ноябрь, 1932 ел) 
 
«Кайбер  (Балезино, Грахово, Кече Пурга һ. б.) татар милләтеннән шактый күп эшчеләр булуын һәм бигрәк тә «Ижсталь» заводында һәм төзелештә эшче татарлар саны 20-25% ка җитүен исәптә тотып, промфинплан өчен көрәшкә эшче татарларны оештыру максатыннан, мәдәни-икътисади артта калуны бетерү өчен, ВКП(б) ӨК бюросы түбәндәгеләр турында карар кылды:
# Татар телендә чыга торган өлкә газетасын оештырырга, аны өлкә башкарма комитеты органы һәм профсоветы газетасы буларак расларга.
# Газета 6 көнгә 1 тапкыр чыгарга тиеш.
# Җаваплы мөхәррир итеп иптәш Саматовны билгеләп куярга.
# Округ советы профсоюзына, район машина төзелеше комитетына, төзелеш, оборона сәнәгате комплексына һәм завод идарәсенә «Ленин юлы» газетасын финанслауны 1933 ел бюджетына кертергә.
# Матбугат эшләре буенча край комитетыннан кәгазь фонды белән тәэмин итү исемлегенә кертүне һәм җиһазландыруда (шрифт, латин алфавитлы бастыру машинкасы белән) ярдәм күрсәтүне сорарга.
# Өлкә газеталарының массакүләм-аңлату эше алып баруда, татар эшчеләре, колхозчылары арасында газетаны популярлаштыруда, оештыруда «Ленин юлы» газетасына ярдәм итүен сорарга.
# «Ленин юлы» газетасы редакциясенә элемтә йортында бүлмә бүлеп бирергә.


## Җаваплы мөхәррирләр
* 1933 елда берничә ай ― Саматов 
* 1933-1937 елларда ― Юнысов Ш.
* 1938 елдан ― Әхмәтҗанов Шакирҗан Әхмәтҗан улы
## Ябылу
Газета 1940 елда 4 битле булып ай саен дөнья күргән. Газета редакциясе Ижау шәһәренең Советская урамында, «Элемтә йорты» дип аталган бинаның дүртенче катында урнашкан булган. Редакциядә редактор һәм 6 журналист эшләгән. Техник хезмәткәрләр 9 кешене тәшкил иткән. 1940 елның 6 октябрендә соңгы саны чыккан.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Удмуртия гәҗитләре
Түбән Чулман (милли парк)

**«Түбән Кама» милли паркы** — Татарстан территориясендә урнашкан милли парк. 1991 елның 20 апрелендә нигезләнгән.
## география
Милли парк Татарстанның төньяк-көнчыгышында, Чулман һәм аның кушылдыклары (Туйма, Криуша, Танай, Шилнә) буенда урнашкан. Административ яктан парк җирләре Татарстанның Алабуга һәм Чаллы районнарына карыйлар.
## Хайваннанар дөньясы
Милли паркта имезүчеләрнең 41 (поши, коралай, кабан, селәүсен, бурсык, урман сусары, тиен, ләтчә, кондыз, ондатра, кама, янутсыман эт, һ.б.), кошларның 180 (кара тилгән, көртлекче карчыга, кыр үрдәге, соры челән, зур чуар тукран, тәлләтәвеч, күл акчарлагы, соры ябалак, күкшә), җир-су хайваннарының 10, сөйрәлүчеләрнең 6 (кара елан, бакыр елан, һ.б.), балыкларның 16 (чуртан, сыла балыгы, бөрш, сазан, чөгә, корбан балыгы, шамбы, җәен, синец, этләч, каспий энә балыгы, һ.б.), умырткасызларның 1000нән артык төре яши.
## Моны да карагыз
* Идел-Чулман тыюлыгы
## Тышкы сылтамалар
* Особо охраняемые природные территории России
* http://www.nkama.my1.ru
* Книга «Места заповедные» о заповедниках Татарстана(сайт ИД Маковского) 

Төркем:Русия милли парклары
Төркем:Татарстанның сакланган табигать территорияләре
Төркем:Алабуга районы
Төркем:Тукай районы
Пе-8

**Пе-8 (ТБ-7, АНТ-42)** — Икенче Бөтендөнья сугышында ССРБ дүрт моторлы ерак арада эш итүче *[[бомбага тотучы]]* очкычы.

Дошманнар тылын һөҗүм итәр өчен кулланылган, Берлин, Көнигсберг, Данциг, Һелсинки шәһәрләре бомбага тотылган.

Ике сынау очкычы Мәскәүдә ясалган, серияләп барлык очкычлар Казан шәһәрендәге КАПО заводында җитештерелгән. Бөтенесе 93 данә ясалган.

1939-1944 елларда актив җитештерелә, 1954 файдаланудан алынган.

## Тарих
1934 елның июлендә Владимир Петляков бригадасында эшкәртелә башлаган.

Очкыч максаты: тиз оча торган зур биеклектәге ерак арада эш итүче авыр бомбага тотучы.

АКШ "оча торган кирмән"е В-17 нәтиҗәле кулланышы сәбәпле очкыч зур сериягә кертелмәгән.

Чыгарылган: 93 данә.

## Сылтамалар
* Пе-8 на сайте www.airpages.ru 
* Пе-8 на сайте Virtual Aircraft Museum  
* Красные Звезды. Фильм 9. Он мог отменить войну. 
* Петляков АНТ-42, СССР, 1936 
* Петляков Пе-8 (ТБ-7), СССР, 1941 
* Петляков Пе-8 М-82, СССР, 1942 
* Петляков Пе-8ОН, СССР, 1942. Транспортный самолет особого назначения 
* Пе-8 на сайте heavybomber.narod.ru, чертежи, документы, статьи 

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Петляков очкычлары
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышының бомбага тотучылары
Эшче (гәҗит, Серов)

**Eşce** (*Эшче*) — Надеждинск (1934 елдан Кабаковск, 1937 елдан — Серов) шәһәрендә нәшер ителә торган татар гәҗите, ВКП(б) шәһәр комитетынең органы. 1931 елдан 1937 елга кадәр чыккан.

1931 елда оештырылган. Башта «Proletar» исеме астында чыккан. 1937 елның августында, татарлар Серов һәм районда аз булуы сәбәпле (1939 елдагы җанисәп Серов шәһәр шурасы территоиясендә 7402 татарны теркәлде) ВКП(б) Надеждинск шәһәр комитеты гәҗитне ябарга карар итте.

1938 елда Надеждинск шәһәр шурасының сәркатибе гәҗитне торгызырга тәкъдим итте, әмма бу үтенеч җавапсыз калды.

## Чыганаклар
* Районные татарские газеты Уральской области. 1930-1938 гг. №1. Территория Свердловской области.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Октаэдр

**Октаэдр** - кырлары сигез өчпочмактан торган кабарынкы төзек күпкырлык.

## Үзлекләре
* Кырлары – 8 өчпочмак. 
* Кабыргалар саны – 12.
* Түбәләр саны – 6.
* Тулы өслек мәйданы:  S_t = 3,46a^2 ,
биредә a – кабырга озынлыгы.
* Күләм:  V = 0,47a^3 .

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Төркем:Геометрик җисемнәр
Пе-2

**Пе-2** (*Пешка*) (НАТО кодификациясе буенча: **Buck** — «Олень») — ССРБ

1943 елда ук Казанның 16 заводында беренче тапкыр Пе-2 очкычына реактив двигатель куеп 27 километр биеклеккә күтәрәләр. Аның очу тизлеген сәгатенә 720 чакрымга җиткергәннәр.

## Модификациялар

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Петляков очкычлары
Төркем:Бөек Ватан сугышы очкычлары
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышының бомбага тотучылары
Казан яшь тамашачы театры (төшенчә)

*Бу терминның Википедиядә берничә мәгънәсе бар:*

* Казан яшь тамашачы театры - Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театры (татар ТЮЗы);  
* Казан яшь тамашачы театры - Казан рус дәүләт яшь тамашачы театры (рус ТЮЗы).
Хәйруллина

**Хәйруллина** ― фамилия.

*Бу фамилия белән [[татар]]ча Википедиядә берничә [[шәхес]] бар:*
* Айгөл Хәйруллина (Айгөл Хәйри), җырчы.
* Асия Хәйруллина - театр артисты, мөгаллим, Татарстан АССР атказанган сәнгать эшлеклесе, Тукай бүләге иясе.
* Вәсимә Хәйруллина - шагыйрә, мөгаллим, РСФСР атказанган укытучысы.
* Гайниҗамал Хәйруллина (1914―1967), театр режиссеры, театр педагогы. Казакъ ССР халык артисты (1958).
* Гөлдания Хәйруллина, җырчы.
* Зәйнәп Хәйруллина - музыка белгече, Татарстан АССР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Нәфисә Хәйруллина - Камал театры артисты.
* Роза Хәйруллина - театр һәм кино артисты, РФ һәм Татарстан АССРның  атказанган артисты, РФ дәүләт бүләге иясе.
* Фирдания Хәйруллина (1953), Әтнә театры актрисасы.
----
* **[[Хәйруллин]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Шамил йорты

**Шамил йорты** — Казанның тарихи үзәгендә — Иске Татар бистәсендә урнашкан, XX гасыр башында эклектика ысулында  үзгәртеп корылган бина.  һәйкәле һәм  регион (җөмһүрият) әһәмитендәге мәдәни мирас объекты булып исәпләнә.
 
1986 елдан бинада Тукайның Әдәби музее эшли.

## Сурәтләү
Шамил йорты – ике катлы кирпеч йорт, мәйданы 430 м². Урта гасырлар Европа ы шәкелендә  җирле халыкның дини карашларына  туры килерлек итеп төзелгән. *Эклектика* милли – романтик *модерн* белән үрелеп бара. Бинаның төп керү юлы өстендә дивардан чыгып торучы өлеше — эркер () һәм фасадтан чыгып торучы өлеше — ризалит () бар. Уң яктагы ярымтүгәрәк эркер флюгерлы  биек чатыр  белән тәмамлана. Бинаны замокка охшатыр өчен *машикули* (), *аркатура* (), кече манаралар кулланылган.

## Тарих
1863 елда Казанның Иске Татар бистәсендә Юныс мәйданы янында Екатерина урамында I гилдия сәүдәгәр, миллионер, Казанның шәрәфле ватандашы Ибраһим Апаков өчен ике катлы особняк җиткерелә. 1884 елда сәүдәгәрнең бердәнбер кызы 18 яшьлек Мәрьямбану имам Шамилнең өченче улы, генерал, 45 яшьлек Мөхәммәт-Шәфигә кияүгә чыга. Ике катлы бина аларга туй бүләге итеп бирелә.

1902 елгы янгыннан бина зыян күрә.

1903 елда Федор Амлонг һәм  Генрих Руш үзгәртеп кору үткәрәләр.

1906 елда Мөхәмәт-Шәфи Шамил Кисловодскида йөрәк өянәгеннән кинәт вафат булгач, Бибимәрьямбану кызлары белән Санкт-Петербургга күчә. Йортны 25 яшьлек  II гилдия сәүдәгәр Ибраһим Вәлиуллинга сата. Ул бинада кәнфит фабригы ачып җибәрә. 1919 елда йортны тартып алалар һәм 1981 елга хәтле торак фатирлар итеп файдаланалар.

1981 елда тарихи  һәм архитектори һәйкәл дип игълан ителә.
  
1986 елда Габдулла Тукайның тууына 100 ел тулуны билгеләп үту кысаларында, бинада Тукайның Әдәби музеен ачалар.
 
2006 елда бинаның тышкы ягы төзәтелә.

2011 елда бинаның эчке өлешендә реставрация эшләре башкарыла.

## Кызыклы факт
* Казан халкы баштарак 1849 елда архитектор А. Песке төзегән йортны (Профсоюз урамы,32) «Шәмил йорты» дип йөрткән. Ул йортны М.-Ш. Шәмил сатып алган булган һәи Иске Татар бистәсенә күчкәнче (1884) шул йортта яшәгән.
* Шәмил йортында туып үскән Фатыйма-Зөһрә Санкт-Петербургта инкыйлабчы Мөхәммәт-Али (Махач) Дахадаев белән танышып, кияүгә чыга. Ир баласы тугач, Фатыйма-Зөһрәне аерган, Махач аның сеңлесе Нәфисәгә өйләнгән.

## Әдәбият
# *Беляев А. Б.* Историческая генеалогия татарского народа. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2012. ISBN 978-5-298-02215-6
# Казань в памятниках истории и культуры / Под ред. С. С. Айдарова, А. Х. Халикова, М. Х. Хасанова, И. Н. Алиева. — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1982.
# *Багаутдинова Д. Б.* Музей Габдуллы Тукая в Казани. — Казан: Татарстан китап нәрияты, 1989.
# *Салихов Р., Хайрутдинов Р.* Республика Татарстан: Памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII — начало ХХ веков). — Казан: ФЕСТ, 1995.
# Музеи Габдуллы Тукая в Татарстане. — Казан, 2006.
 
## Сылтама
*   Рөстәм Ахуновның Казан турындагы сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Габдулла Тукай
Төркем:Иске Татар бистәсе (Казан)
Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Россия сарайлары
Төркем:Казанның Габдулла Тукай урамы
Төркем:Шамил
Николай Юденич

**Николай Николай улы Юденич** (, , Мәскәү — 5 октябрь 1933, Каннар, Франция) — рус хәрби эшлеклесе, инфантерия генералы (1915). Беренче бөтендөнья сугышы вакытында иң уңышлы хәрби башлыкларның берсе, Ватандашлар сугышы вакытында төньяк-көнбатыш юнәлешендә совет хакимиятенә каршы хәрәкәт иткән көчләре белән җитәкчелек иткән.
## Тәрҗемәи хәл
Коллеж киңәшчесе Николай Иван улы Юденич (1836—1892) гаиләсендә туган.

1881 елда Мәскәүдәге Александр хәрби укуханәсен, 1887 елда — Генштаб академиясен тәмамлый. 1892 елдан — Төркистан хәрби округы штабының өлкән адъютанты. 1894 елда рус гаскәренең Памир яуларында катнакан.

1902 елдан — 18-нчы укчы полкының командиры, шул полкының командиры буларак Рус-япон сугышында катнаша.

1907 елдан — Кавказ хәрби округынең генерал-фатирмейстеры, 1912 елдан — Казан хәрби округынең штабы башлыгы; бер елдан соң Кавказ хәрби округынең штабы башлыгы вазифасына тәгаенләнә.

Беренче бөтендөнья сугышы башында Кавказ гаскәрнең шатаб башлыгы, 1915 елның гыйварыннан аның командиры. 1916 елда уңышлы Әрзүрүм һәм Трабзон операцияләрен үткәрде. Февраль инкыйлабыннан соң — Кавказ фронты сәргаскәре, 1917 елның 2 (15) маенда Александр Керенский тарафыннан «борыкка буйсынмау» өчен вазифасыннан алынган. Истигъфага (отставкага) чыгып, гаилә белән Петроградта яшерен рәвештә яши.

1919 елның гыйнварында ялган документлар буенча, Финләндиягә, аннан соң Эстониягә мөһәҗирлеккә китә. Шул ук елның июлендә Юденич Александр Колчак тарафыннан Петроградка һөҗүм итәчәк Төньяк-Көнбатыш гаскәрнең башлыгы итеп тәгаенләнән һәм «Төньяк-Көнбатыш хөкүмәте» составына хәрби министр буларак керде. Петроградка уңышсыз һөҗүмненнән соң (октябрь — ноябрь 1919) Юденич гаскәренең калдыклары Эстониягә китәргә мәҗбүр булганнар.

1920 елда Бөекбританиягә, ә соңрак Франциягә мөһәҗирлеккә китә. Мөһәҗирлектә сәясәттән читкә киткән. 1933 елның 5 октябрендә үпкә туберкулөзыннан вафат булган. 
## Галерея


NikolaiYudenich1916.jpeg|1916
Yudenich1.jpg|М. Мизернюк рәсеме, 1916

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.hrono.ru/biograf/bio_yu/judenich_nn.php
Александр Сандецкий

**Александр Һенрих улы Сандецкий** (, 17 август 1851 — декабрь 1918) — рус инфантерия генералы, Казан хәрби округынең сәргаскәре.
## Тәрҗемәи хәл
Чыгышы буенча Вильно губернасының поляк дворян нәселеннән. 1869 елда Полоцк хәрби гимназиясене, 1871 елда 2-нче хәрби Константин укуханәсен тәмамлый. 1878 елда Генераль штабының Николай академиясене тәмамлый һәм Генштабга күчерелгән.

1878-1883 елларда — Көнбатыш Себер хәрби округынең өлкән адъютантның ярдәмчесе, 1883 елдан — Җидесу өлкәсе гаскәрләре сәргаскәренең махсус йөкләмәләр өчен штаб-әфисәр. 2-нче Кавказ гаскәр корпусының махсус йөкләмәләр өчен штаб-әфисәре (07.12.1885-26.12.1887). 1886-1887 елларда 77-нче Тенги корпусы белән җитәкчелек иткән.

Карс кальгасенең саклану башлыгы (26.12.1887-31.05.1890). Карс хәрби һоспиталеның башлыгы (06.07.1888-31.05.1890). 38-нче җәяүле төмәне штабы башлыгы  башлыгы (31.05.1890-25.11.1891). 1-нче гренадер төмәне штабы башлыгы (25.11.1891-12.04.1895). Байкал аръягы өлкәсе гаскәрләрнең штабы башлыгы (12.04.1895-12.07.1899). 38-нче җәяүле төмәненең 1-нче бригадасы командиры (12.07.1899-25.01.1904). 38-нче җәяүле төмәне башлыгы (25.01.1904-15.03.1906). Гренадер корпусы башлыгы (15.03.1906-24.09.1907).

1907 елның 24 сентябрендә Казан хәрби округынең сәргаскәре итеп тәгаенләнгән һәм бу вазифасында 1912 елга кадәр. 1912 елдан — Россия империясенең Хәрби шурасының әгъзасы. 1914 елның 19 июленнән 1915 елның 24 апреленә кадәр, мобилизация вакытында, Мәскәү хәрби округы белән җитәкчелек иткән. 1915 елның 8 августында Казан хәрби округынең сәргаскәре вазифасына кабат тәгаенләнгән. 1917 елның 5 мартында, Февраль инкыйлабыннан, истигъфага (отставкага) чыккан; өй арестына алынган. 7 мартыннан — кабат Хәрби шурасы әгъзасы, 20 көннән соң хезмәттән чыгарылган.

Октәбер инкыйлабыннан соң ЧК органнары тарафыннан кулга алынган. 1918 елның деакбрендә атып үтерелгән.

## Кызыклы фактлар
* Карл Маркс һәм Мөштәри урамнары киселешендә урнашкан йорт **Сандецкий йорты** исемен йөртә. Сандецкий үзе ул йортта Казан ХБ сәргаскәре вазифасында булган чакта, ягъни җиде ел яшәгән. Әлеге вакытта Сандецкий йорты ТР дәүләт сынлы сәнгать музее урнашкан.
Казан хәрби округы

**Казан хәрби округы** () — Россия империясендә һәм ССРБда булган кораллы көчләрнең оператив-стратегик берләшмәсе. Бүлгенең идарәсе Казан шәһәрендә урнашкан.
## Тарих
Казан хәрби округы 1864 елда оештырылган һәм үз эченә Казан, Пермь, Вәтке, Пенза, Сембер, Сарытау һәм Әстерхан губерналарны керткән. 1881 елда Казан ХБ составына юкка чыгарылган Ырынбур хәрби округынең (Уфа, Ырынбур губерналары, Тургай һәм Җаек өлкәләре) территориясе кертелгән.

1918 елның 4 маендагы ХКШ фәрманына туры китереп, элекке Казан хәрби округынең территориясе Идел буе һәм Урал хәрби бүлгеләре арасында бүленә.

Икенче тапкыр Казан хәрби округы 1945 елның 9 июлендә барлыкка килгән, ул үз эченә Киров өлкәсен, Татарстан, Удмурт, Мари һәм Чуаш АССРларны керткән.

## Сәргаскәрләр исемлеге
* 1864—1865 — генерал-адъютант, генерал-лейтенант Роман Кнорриң
* 1865 — 4 февраль 1867 — генерал-лейтенант, инфантерия генералы Константин Семякин
* 21 февраль 1867 — 16 апреля 1872 — генерал-адъютант, генерал-лейтенант, инфантерия генералы Борис Глинка-Маврин
* 1872 — 25 май 1882 — генерал-лейтенант, инфантерия генералы Андрей Бруннер
* 25 май 1882 — 26 август 1901 — генерал-адъютант, генерал-лейтенант, инфантерия генералы Григорий Мещеринов
* 15 синтәбер 1901 — 25 октәбер 1905 — инфантерия генералы Андрей Косич
* 7 дикәбер 1905 — 23 синтәбер 1907 — инфантерия генералы Иван Карасс
* 24 синтәбер 1907 — 7 февраль 1912 — генерал-лейтенант, инфантерия генералы Александр Сандецкий
* 7 февраль 1912 — 18 октәбер 1914 — инфантерия генералы, барон Антон Егорович Зальца
* 6 гыйнвар — 8 августа 1915 — инфантерия генералы Платон  Гейсман
* 8 августа 1915 — март 1916 — инфантерия генералы Александр Сандецкий
* март — июнь 1917 — инфантерия генералы Александр Мышлаевский,
* июль — октәбер 1917 — зауряд (ягъни вазифаларын башкаручы)-полковник Павел Коровиченко,
*  ? — ноябрь 1917 — генерал Добрынин,
* ноябер 1917 — май 1918 — прапорщик Николай Ершов
* 1945 — генерал-лейтенант Пётр Ляпин
* 1945-1946 — генерал-полковник Николай Гусев.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
*
Төркем:1864 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:1946 елда юкка чыкканнар
Ли-2

**Ли-2** — совет хәрби-транспорт очкычы, 1942 елны Ташкәнттә пассажирлар очкычы **ПС-84** (1939) нигезендә эшләп чыгарыла башланган, үз чиратында, америка Douglas DC-3 лицензиясендә нигезендә эшкәртелгән.

## Модификацияләр

## Ли-2 кинода
*  Воздушный извозчик (фильм)  (1943)
*  Два капитана  (1955) — Ли-2

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Төркем:Лисунов очкычлары
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышының транспорт очкычлары
Портсмут солых килешүе

**Портсмут солых килешүе** (, ) — 1904-1905 елгы рус-япон сугышына тәмам куйган солых килешүе (солыхнамәсе). 1905 елның 23 августында (5 синтәбрендә) АКШдагы Портсмут шәһәрендә имзаланган.

Россия ягыннан килешүне Сергей Витте һәм Роман Розен, япон ягыннан — Комура Дзютаро һәм Такахира Когоро имзалаганнар.

Портсмут солых килешүе түбәндәге солых килешүләрнең көчен туктатты:
* Япония һөҗүм иткән чакта Россия һәм Кытайның хәрби берлек төзүне күздә тоткан *Россия империясе һәм Кытай арасында берлек килешүе (1896)*
* Ляодун ярымутрауны га алу хокукын биргән *1898 елдагы рус-кытай конвенциясе*.

Килешү 15 маддәдән торган. Килешү буенча, Россия Кореяне Япония йогынты сферасы буларак таный, Ляодун ярымутравына  хокуклары Япониягә күчә, Көньяк-Манҗур тимер юлының өлеше (Порт-Артурдан алып Куаньчэнцзыга кадәр) Япония кулына күчә, 9 маддәсе буенча Россия Япониягә Көньяк Сахалинны биреп калдырган, 12 маддәсендә яклар Япон, Охот һәм Беринг диңгезләрнең Россиянеке ярларында балык тоту турында конвенция төзергә риза булганнар. 7 нче маддәсендә яклар манҗур тимер юлларны тиҗари (коммерция) максатларында гына кулланырга вәгъдә биргәннәр.

1945 елның 2 сентябрендә, Японияне Икенче бөтендөнья сугышында тар-мар ителгәннән соң, Портсмут солых килешүе үз көчен туктатты.

Төркем:Халыкара килешүләр
ИС-2

**ИС-2** (*Объект 240*)  — Икенче бөтендөнья сугышы вакытының совет авыр танкы. Атаманың кыскартмасы - ИС - "Иосиф Сталин" исеменнән чыга.

ИС-2 сугыш вакытында иң авыр броньланган көчле совет танкы булып санала.

Шушы танк 1944-1945 елларда сугышта зур роль уйнаган, аеруча шәһәрләргә һөҗүм чагында бик нәтиҗәле булган. Бу вакытта Ис-2 дөньяда иң көчле танкларның берсе булып санала.

Сугыштан соң ИС-2 яңартыла һәм 1995 елга кадәр совет һәм Россия гаскәрендә хезмәтендә була.

## Техник сыйфатламалары
* Озынлыгы, мм 	6770

## Мәдәнияттә
ИС-2 авыр танкы төрле совет һәм Россия фильмнарында төшерелде:
*"Камалыш" - «Блокада» 
*"Гаскәри атасы" - «Отец солдата».
*«Танк „Клим Ворошилов-2“» *
*«На войне как на войне» 
*«Panther».
*"Ак юлбарыс" - «Белый тигр» (2012)

## Әдәбият
*М. Барятинский. Тяжёлый танк ИС-2. — 1998. — (Бронеколлекция).
*И. Желтов, И. Павлов, М. Павлов, А. Сергеев. Танки ИС // *Танкомастер (спецвыпуск). — 2004.
*И. Желтов, И. Павлов, М. Павлов, А. Сергеев. Танки ИС в боях // Танкомастер (спецвыпуск). — 2002.
*И. Желтов, И. Павлов, М. Павлов, А. Сергеев. Танки ИС. Боевое применение // Танкомастер (спецвыпуск).

## Сылтамалар

Төркем:Танклар
Вячеслав Молотов

**Вячеслав Михаил улы Молотов** (чын фамилиясе **Скрябин**, , 25 февраль (9 март) 1890, Кукарка бистәсе, Яраң өязе, Вятка губернасы — 8 ноябер 1986, Мәскәү) — совет сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе. 1930—1941 елларда — ССРБ Халык Комиссарлары Шурасы, ССРБ чит илләр эшләренең халык комиссары, соңрак министры (1939—1949, 1953—1956). 1921 елдан 1957 елга кадәр ВКП(б) һәм КПССның иң югары җитәкчеләреннән берсе, Социалистик Хезмәт Каһарманы. ССРБ Югары Шурасы I—IV чакырылышлары депутаты. Сталин репрессияләрне баш оештыручыларның берсе.

## Биография
### Бала һәм яшь чагы
Вятка губерниясенең Яраң өязендә Скрябиннар гаиләсендә өченче бала булып дөньяга килә. Атасы — Михаил Прохорович Скрябин, элекке крепостной крестьяннардан приказчиклыкка кадәр күтәрелә. Анасы — Анна Яковлевна Небогатикова бай сәүдәгәр гаиләсеннән була. Гаиләдә ун бала туа (Михаил, Виктор, Николай (ул ук — композитор Нолинский), Зинаида, Владимир, Вячеслав, Сергей), өчесе бала чакта ук үлә.

Мәктәптә укыган чакта Вячеслав Скрябин скрипкада уйный һәм шигырьләр яза торган була.

## Моны да карагыз
* Молотов һәм Риббентроп килешүе
* Njet, Molotoff!
* Молотов коктейле

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ хөкүмәте рәисләре
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Карелия фронты

**Карелия фронты (Кар.Ф)**  — Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Тарих
Карел фронты 1941 елның 23 августында Югары Башсәргаскәрлекнең Ирәге (Ставкасы) директивасы нигезендә Төньяк фронты өлешеннән (Баренц диңгезеннән алып Ладога күленә кадәр саклануны тоткан 14-нче һәм 7-нче гаскәрләрдән) оештырылган.

1941 елның август-синтәбрендә фронт гаскәрләрне Поляр аръягын басып алырга омтылган алман-фин гаскәрләрне туктатканнар һәм аларны саклануга күчергә мәҗбүр иттерделәр. 1941 елның синтәбреннән 1944 елның июненә кадәр фронт гаскәрләре *Западная Лица елгасы (Мурманскидан 60 километр ераклыкта), [[Ухта]] — [[Повенец]] — [[Онега күле]] — Свир елгасы* сызыгында саклануны тотканнар. Вакыт-вакыт аерым һөҗүмчән операцияләре дә үткәрелгәннәр.

1944 елның 15 ноябрендә, Финляндия сугыштан чыккач соң, Карел фронты юкка чыгарылган; комсоставның нигезе Ерак Көнчыгышка күчерелгән.

## Сәргаскәрләр
* сентябрь 1941 — февраль 1944— генерал-полковник Валериан Фролов
* февраль 1944 — ноябрь 1944 — Советлар Берлеге Маршалы Кирилл Мерецков

## Әдәбият
М.&nbsp;М.&nbsp;Козлов Великая Отечественная Война. 1941—1945. Энциклопедия..&nbsp;— Москва: Советская Энциклопедия, 1985.&nbsp;— С. 322—323.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Карельский фронт: интернет-ресурс о Карельском фронте
* Фронт
* Все фронты Великой Отечественной войны
* Виртуальный путеводитель «Книги о Карельском фронте»
* Авиация Карельского фронта: неизвестная война в воздухе 
* Памятники Победы 
*  Этот день мы приближали... 
* Фотоальбом Карельский фронт. 1944.

## Тышкы сылтамалар
* Фронт
* Бөек Ватан сугышы фронтлары

-->

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Додекаэдр

**Додекаэдр** - кырлары унике бишпочмактан торган кабарынкы төзек күпкырлык.

## Үзлекләре
* Кырлары – 12 бишпочмак. 
* Кабыргалар саны – 30.
* Түбәләр саны – 20.
* Тулы өслек мәйданы:  S_t = 20,6a^2 ,
биредә a – кабырга озынлыгы.
* Күләм:  V = 7,67a^3 .

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Төркем:Геометрик җисемнәр
Татар җыры

**«Татар җыры»** () — Татарстанның Казан шәһәрендә 1999 елдан бирле еллык уза торган халыкара татар эстрада җырлары фестивале.

Аның чикләрендә шулай ук алдынгы җырчы, җырлар авторы һәм көйязарларына премияләр тапшырыла.

## Тарих

## Сылтамалар
* http://www.tatarradio.ru
* http://www.bars-media.ru
* http://ras2203.narod.ru/shubino-dom.kinoteatr.html 
* http://www.tatshop.ru/component/option,com_virtuemart/page,shop.browse/manufacturer_id,71/Itemid,26/

## Шулай ук карагыз
* Татар халык җырлары
* Татнет йолдызлары
* Татар радиосы
* Вәсилә Фәттахова
* :ru:Российская поп-музыка#Поп-музыка в Татарстане.

Төркем:Казан фестивальләре
Төркем:Татар музыкасы
Boeing 767

**Boeing 767** — киңфюзеляжлы авиалайнер, пассажирлар очкычы.
## Тарих
* 1981 елның 26 сентябрьдә — беренче Boeing 767 очыш ясый.

### Очкыч һәлакәте
05.01.2014. Согуд Гарәбстанының Мәдинә шәһәренә килүче очкыч һәлакәткә юлыгып 30-лап кеше зыян күрде.
## Очу-техникалык бәяләмәләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальная страница

|

Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Boeing очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Рөстәм Тимергалиев

**Рөстәм Илмир улы Тимергалиев** (; , Улан-Удэ, Бурят АССР ССРБ) — татар милләтле Украина һәм Россия сәясәтчесе. Кырым министрлар Шурасы рәисенең киңәшчесе (2014 елның 11 июненнән).

2014 елның 27 февраленнән алып 11 июньгә кадәр Кырым АҖ (15 мартыннан Кырым Җөмһүрияте) министрлар Шурасы рәисенең беренче урынбасары.

Кырым Автономияле Җөмһүрияте Югары Шурасының VI чакырылышы депутаты. Кырым АҖ атказанган икътисадчысы, дәүләт идарәсе өлкәсендә Украина фәннәр докторы.

11.06.2014. Кырым республикасы хөкүмәте рәисенең беренче урынбасары Рөстәм Тимергалиев эшеннән китте. Дәүләт шурасы утырышында Тимергалиев барлык хезмәттәшләренә рәхмәт белдерде һәм күчеш вакытында хөкүмәтнең ирешкән уңышлары турында сөйләде.

Рөстәм Тимергалиев Кырым хөкүмәтенең беренче вице-премьеры вазифасыннан 11 июньдә гариза язып киткән иде. Моннан соң ул Кырым башлыгы вазифасын башкарган Сергей Аксеновның киңәшчесе итеп билгеләнде. Ләкин озакламый, 30 июльдә, Аксенов Рөстәм Тимергалиевны бу вазифадан да азат иткән иде.

Рөстәм Тимергалиев Татарстанның Казакъстандагы вәкиле булды

## Җинаять җәбер
### Рөстәм Тимергалиев Кырымда алтын урлауда шикләнелә
Рөстәм Тимергалиев Украинаның Кырымдагы Ощадбанкыннан акча һәм алтын урлауда шикләнелүчеләр арасында. Бу җинаять эшен Кырымдагы Россия ФСБсы тикшерә.
2015 елның февралендә Кырым республикасы ФСБ вәкиле Виктор Палагин The Morning News-ка "Тимергалиев һәм министрлар советы рәисе киңәшчесе Васильченконың Ощадбанк акчаларын һәм 300 килограмнан артык алтын урлау эше тикшерелә", дип белдергән.

Банктан 250 миллион сумлап акча урланган, аның бер өлеше кире кайтарылган, дип яза Интерфакс.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Биография на сайте Крымского информационного агентства.
* Биография на сайте Крым политический. 
* Рустам Темиргалиев на Парламентских выборах 2012 года. 
* Рустам Темиргалиев о крымскотатарском национальном движении.

Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
8-нче гвардия армиясе

**8-нче гвардия армиясе** () — мактаулы Совет гвардиясе исемен йөрткән Бөек Ватан сугышы вакытында совет Коры җир гаскәрләренең ЭККА хәрби берләшмәсе.

## Үткәрүчеләнгән операцияләр

* Берлин өчен сугыш

## Әдәбият
* *Чуйков В. И.* «Сражение века».;
* *Чуйков В. И.* «Начало пути». — М.:Военное издательство Министерства обороны СССР, 1959 г.;
* *Чуйков В. И.* «Гвардейцы Сталинграда идут на Запад».- М.: Советская Россия, 1972 г.;
* *Чуйков В. И.* «Конец третьего рейха». — М.: Советская Россия, 1973 г.([ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА - Мемуары &#93;- Чуйков В. И. Конец третьего рейха);
* *Чуйков В. И.* «В боях за Украину».- Киев : Издательство политической литературы Украины,1972 г.
* *Чуйков В. И.* «От Сталинграда до Берлина».;
* *Вайнруб Н. Г.* «Эти стальные парни. Повесть о пережитом». // — Киев, «Молодь», 1972, 280 с.
* *Дмитриев С. Н.* «Советские войска в Германии 1945—1994». «Молодая гвардия», 1994 г.
* *Ленский А. Г., Цыбин М. М.* «Советские сухопутные войска в последний год Союза ССР. Справочник». С.-Пб., 2001 г.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Михляев йорты

**Михляев йорты** () – Казан шәһәрендәге  борынгы таш бина. Муса Җәлил урамы, 19 йорт адресы буенча тегү фабригы территориясендә урнашкан. Йорт хуҗасы I гилдия сәүдәгәр Иван Афанасий улы Михляев (дөресе Микляев) исеме белән аталган.

## Тарих
XVII гасыр ахыры – XVIII гасырның I яртысында сәүдәгәр Микляевның таш пулатлары Казанның иң күренекле бинасы булган. Россия императоры Петр I, Персия сугышына барышлый, 1722 елның 27 маенда  әлеге бинада туктап, үзенең 50 яшен билгеләгән. Патша Россия армиясе өчен постау әзерләүче казна фабригына тикшерү белән бара. Постауның сыйфатыннан канәгать калмыйча, постау фабригын сәүдәгәр Микляевка тапшыра. Постауның артык җитештерелгәнен үз файдасына  сатарга рөхсәт бирә. Шуның хөрмәтенә сәүдәгәр үз йорты янәшәсендә зур чиркәү торгыза.
Микляев йортын Петр һәм Павел чиркәвенә васыять иткән булган. Ләкин кирәкле кәгазьләрне тутырганда киткән хата аркасында 1728 елда бинага  Микляевның мирасчысы — И.А. Дряблов хуҗа була. 1774 елдан шәһәр карамагына кала һәм анда казна оешмалары урнашкан була. Пулаттагы фатирларны арендага алып, кәсеп итүче һөнәрчеләр дә була. 1895 елда пулатларда шәһәр музее ачарга да уйлыйлар. Хәзерге вакытта бина белән Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институты идарә итә. Бинада үзгәртеп кору эшләре бара.

## Бинаның [[архитектура]]ы
Бинаны коручыларның исеме тарихта калмаган. Ул вакытта Украинада (Малороссиядә) шундый биналар кору киң таралу сәбәпле, бинаны малоросслар төзегән, дигән караш өстенлек итә.

Бинаны XVII гасыр ахыры – XVIII гасырның I яртысында ике катлы итеп төзегәннәр:  өске каты агачтан, аскы каты таштан булган. Өске катында хуҗалар үзләре  яшәгән, калын диварлы, кечкенә тәрәзәле түбәнге каты ***идән асты келәте*** булып хезмәт иткән. Петр I Казанга килеп киткәч, хәзерге (*таш*) кыяфәтенә кергән, булса кирәк. Бинаның  гәрничләре () һәм тәрәзә яңакларының ()  бизәлеше янәшәдә урнашкан Петр һәм Павел чиркәве (1723-1726) бизәлешенә тәңгәл килә. Йорттан әлеге чиркәүгә турыдан-туры керү юлы булган. Төньяктан йорт Микляев гаиләсенең йорт чиркәве — Косма Һәм Дамиан чиркәвенә терәлеп тора.

Төп фасадның уртасында икенче катка күтәрелүче баскыч булган. Аны 1774 елда бина шәһәр карамагына күчкәч сүткәннәр. Йортның төп керү юлыннан  Идел елгасына турыдан-туры барырга мөмкин булган.  ХIХ гасырда йорт каршысына ике катлы бина төзеп, төп керү юлын  каплап куйганнар.

Бизәлеше буенча әлеге бина – рус бароккосы (башка исемнәре: *Мәскәү бароккосы*, *Нарышкиннар бароккосы*) стилендә салынган  архитектура һәйкәле. Янәшәдәге Петр һәм Павел чиркәвенең бинасы белән берлектә Россия провинциясендә ***рус бароккосы*** стилендә салынган  биналарның иң күркәм үрнәге санала.

## Әдәбият
Памятники архитектуры Казани.  3 томда, Казан, 1989.

## Моны да карагыз
 Московское барокко

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Россия сарайлары
Төркем:Казанның Муса Җәлил урамы
Жёлтое татар-башкорт педагогика укуханәсе

**Жёлтое татар-башкорт педагогика училищесы** – Чкалов өлкәсе (1958 елдан Ырынбур өлкәсе) Сарыкташ районының татар казачийлары авылы Желтоеда эшләгән урта-һөнәри мәгариф йорты.

## Тарих
Милли кадрлар – мөгаллимнәр әзерләүче махсус урта һөнәри уку йорты 1920 елда Ырынбур шәһәрендә «Хөсәения» мәдрәсәсе җирлегендә «Татар халык мәгарифе институты» буларак ачылган. 1923 елдан – Ырынбур татар педагогика техникумы. 1927 елда башкорт бүлекчәсе ачыла. 1935 елда Богырыслан шәһәренә күчерелә, Татар-башкорт педагогика техникумы *([[1937 ел]]дан [[Татар]]-[[башкорт]] педагогика училищесы)* буларак эшләп китә.

1941 ел сугыш башлану сәбәбе белән училище каладан Чкалов өлкәсе Сарыкташ районы Желтое авылына күчерелә. Уку шартлары начар булса да, училищега керү өчен конкурс зур була. Мәсәлән, 1954/55 уку елында 170 абитуриенттан гариза тапшырылган, шулардан 30ы гына 1нче курска кабул ителгән. Шуларның 21е — уку алдынгысы буларак имтихансыз кабул ителгән. Башкортча кадрлар булмау сәбәпле, уку-укыту процессы татар телендә генә алып барыла. Башкорт теле һәм әдәбияты 1951/52 уку елыннан гына программага кертелә. Шулай булуга карамастан, уку йорты Ырынбур өлкәсе башкортлары һәм күрше Башкортстан районнары өчен мәгариф үзәге булып тора. Биредә булачак башкорт язучы-шагыйрьләре, мәс., Равил Бикбаев белем алалар.

1955 елда училище бетерелә. Көндезге бүлекне Богырыслан рус педагогика училищесынә күчерәләр. Читтән торып уку бүлеген Ырынбур өлкәсе Акболак бистәсендәге рус педагогика училищесынә кушалар.

## Танылган шәкертләр
### Богырсланда укыганнар
* Сәләй Вәгыйзов — педагог, татар балалары өчен «Әлифба» китабы авторы (*1921 елда укырга керә*).
* Гыйззәтулла Габидуллин (Гыйз-әл Габид) — Бөек Ватан сугышында катнашкан татар шагыйре (*1935-1937*).

### Желтоеда укыганнар
* Дамир Куватов – фәннәр докторы, Башкортстан авыл хуҗалыгы университеты профессоры *([[1948]] - [[1951 ел]]ларда укыган)* 
* Мәргән Мирзабәков – «Советская Россия» хәбәрчесе, Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре *([[1942]]-[[1945 ел]]ларда укыган)*

## Кызыклы факт
2003 елда укуханәне тәмамлаучылар очрашуы була. «Без Жёлтое педагогика училищесыннән» () китабы нәшер ителә.
## Юкка чыккан милли кадрлары әзерләү йортлары
*Жёлтое татар-башкорт педагогика училищесы
*Пермь татар-башкорт педагогия техникумы
*Бәләбәй татар-башкорт педагогика техникумы
*Свердловск татар-башкорт педагогия училищесы
*Самар татар-башкорт педагогия училищесы
*Ырынбур башкорт педагогия техникумы
## Чыганак
Башкортстан (белешмәлек) 

## Искәрмәләр

Төркем:Педагогика көллиятләре
Төркем:Ырынбур өлкәсе
Төркем:Сарыкташ районы
Донбасс операциясе (1941)

**Донбасс операциясе** (29 сентябрь, 1941 - 4 ноябрь 1941) — Бөек Ватан сугышы вакытындагы Донбасс территорияләрендә саклану операциясе.

## Тарих
29 сентябрьне. Көньяк фронт гаскәрләренең Көньяк-көнбатыш фронт сул канаты гаскәрләре булышлыгы белән Донбасс саклану операциясе (29 сентябрь — 4 ноябрь) башлана (картаны карагыз— Донбасская оборонительная операция (29 сентября — 4 ноября 1941 г.)).

29 сентябрьне 1-нче танк төркеме Днепропетровск районыннан көньяк-көнчыгыш юнәлешкә һөжүмгә күчә һәм Иван Галанинның 12-нче армиясының уң флангын саклауны өзә.

20 октябрь. Алман 1-нче танк армиясе Сталино шәһәрен басып алды.

## Әдәбият
* David M. Glantz (2001). Barbarossa: Hitler's invasion of Russia 1941 (1.udg. ed.). Stroud: Tempus. ISBN 075241979X.
* Кривошеев, Г. ''Россия и СССР в войнах XX века. Потери вооруженных сил. Статистическое исследование'' &nbsp;— «Олма-Пресс», Москва 2001 (сайт «Солдат.ru», 23.2.2009)

## Чыганаклар
* Донбаські операції 1941–1943
* Донбаська оборонна операція 1941-42
* Fight for Donbass and Rostov.
* Донбасская операция 1941
* Донбасская операция
Соломин-Смолин йорты

**Соломин-Смолин йорты** (*икенче исеме:* Укытучылар йорты) – Казан шәһәре үзәгендәге таш бина. Төп хуҗалары – В.Е. Соломин һәм В.Б. Смолин исеме белән аталып йөртә. Шәһәр  архитектураы һәйкәле,  Җөмһүрият күләмендәге әһәмияткә ия дәрәҗәле мәдәният мирасы ядкәре. ХIХ гасыр ахырында ***эклектика*** стилендә корылган. Бауман урамы, 62 йорт, Астрономия урамы, 9 йорт кисешкән урам  почмагында урнашкан. 
 
## Тарих

1857 елда Зур Проломная урамында Казан җәмгыять банкы директоры, 2 нче гилдия сәүдәгәр Василий Ефим улы Соломин өчен салынган бина. 1873 елда архитектор В.П. Александров бинаны яңартып төзи, Астрономия урамындагы бинаны да кушып, зурайта.

1861-1874  елларда биредә шәһәрдә иң зур прәннек пешерү цехы урнаша. Еллык акча әйләнеше 27 мең сум тәшкил итә. Соңрак биредә Остерман кибетләре ачыла. 1908 елда «Урания» синематографы эшли.  архитектор Ф.Р. Амлонг бинада төзелеш конторы тота. Ул ук В.В. Образцов *(курчак театры режиссёры Сергей Образцовның нәсел башы)* өчен «Chat noir» () миниатюралар театры ача.
 
Октябрь инкыйлабыннан соң «Яңа тормыш» эшчеләр клубы (1918), Зиновьев исемендәге клуб (1940), соңрак М. Горький исемендәге мәдәният йорты  урнаша.
 
2001 елда  «Казанның тарихи үзәген саклау федераль программасы» нигезендә Профсоюзлар урамындагы синагога бинасыннан «Мәгариф хезмәткәрләре йорты» («Укытучылар йорты») күчерелә.

## Архитектурасы
***Эклектика*** стилендә салынган бина.  *Фасад*тан чыгып торучы өлеше - *ризалит* () бар. *Барокко* стилендә эшләнгән кәрниз, авыш түбә тәрәзәсе - *люкарна* (,  латинча «lux» («яктылык») сүзеннән) белән бизәлгән. Астрономическая урамына чыгучы фасадының уртасында бизәү колонналары - *пилястра*лары һәм кәрниз өстендә парапет дивары – *аттика* бар. Балконы, түбәсендә чатыры булган йорт.

## Әдәбият
Золотые страницы купечества, промышленников и предпринимателей Татарстана.- Казан, 2001.- Т.2.- .146-149 бит
## Тышкы сылтамалар
 Йорт фотосурәте 

  Бауман урамындагы фасадының фотосурәте

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Казанның Бауман урамы
Үз-үзенә кул салу

**Үз-үзеңә кул салу** яки **суици́д** ( — үз-үзеңне үтерү) — үз-үзеңне үз теләге белән үтерү.

Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы  мәгълүмәтләре буенча дөньяда ел саен 800 меңнән артык кеше үз-үзенә кул салып үтерә. Бүгенге көндә үз-үзеңә кул салу дөнья саулык саклау өлкәсенең иң җитди проблемаларының бересе булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Үз-үзеңә кул салу
Төркем:Иҗтимагый мәсьәләләр
12-нче армия (ССРБ)

**12-нче армия (12 А)** () – Бөек Ватан сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Беренче оештыру

##### [[Донбасс операциясе (1941)]]
29 сентябрьне. Көньяк фронт гаскәрләренең Көньяк-көнбатыш фронт сул канаты гаскәрләре булышлыгы белән Донбасс саклану операциясе (29 сентябрь — 4 ноябрь) башлана (картаны карагыз— Донбасская оборонительная операция (29 сентября — 4 ноября 1941 г.)).

29 сентябрьне 1-нче танк төркеме Днепропетровск районыннан көньяк-көнчыгыш юнәлешкә һөжүмгә күчә һәм Иван Галанинның 12-нче армиясының уң флангын саклауны өзә.

## Әдәбият
* И. И. Федюнинский. Поднятые по тревоге. Глава 7. М.: Воениздат, 1961
* 11-я армия

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Володарский районы

**Володарский районы** () — Әстерхан өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Володарский бистәсе.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
1928 елда Түбән Идел краеның Әстерхан округы эчендә Марфино һәм Зеленга районнары барлыкка килгәннәр. 1931 елда алар** Володарский районы**на берләштерелгәннәр (үзәге — Володарский бистәсе).

1934 елдан — Сталинград крае, 1936 елдан —Сталинград өлкәсе, 1943 елдан — Әстерхан өлкәсе составында.

1944 елда район территориясен Марфино һәм Зеленга районнарга бүләләр, 1965 елда алар кабат берләштерелгәннәр.
## Халык

Милли состав (2010): казакълар (68,6%), урыслар (28,7%), татарлар (1,5%).
## Административ бүленеш
Володарский район составына 21 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Янтау районы

**Янтау районы** () — Әстерхан өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Янтау саласы.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1925 елда Әстерхан губернасы эчендә оештырылган.

1928 елдан Түбән Идел крае, 1934 елдан — Сталинград крае, 1936 елдан — Сталинград өлкәсе, 1943 елдан — Әстерхан өлкәсе составында.

1957 елда район составына бетерелгән *Никольское районы* территориясе кертелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (63,4%), казакълар (22,3%), чичәннәр (5,8%), калмыклар (2,2%), кореялылар (2,2%), даргиләр (1%).
## Административ бүленеш
Янтау районы составына 14 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*