Микроблар

**Микрооргани́змнар**, яисә **микроблар** (фр. *microbe*, грек. μικρό — кечкенә һәм βίος — тереклек) — махсус зурайткычлар ярдәменнән башка күреп булмый торган тере организмнарны биләүче гомуми атама. ***Микроб*** терминын 1878 елның 26нче февралендә галим Шарль-Эммануэль Седийо үтенече буенча филолог Эмиль Литтре тарафыннан кертелгән. 

## Гомуми белешмә
Микроорганизмнарның зурлыгы 0,1 ммдан кечерәк. Аларның классификацияләренә төшсезләр дә (прокариотлар: бактерияләр, архейләр), төшлеләр дә: кайбер гөмбәләр, протистлар керә. Кайбер биологлар бу төркемгә күзәнәктән тыш тереклек формаларын да кертә. Андыйлар арасында вируслар һәм прионнар. Ләкин күпләр моның белән килешми, чөнки тере организмның матдәләр алмашы һәм мөстәкыйль үрчү сыйфатлары булырга тиеш. Күпчелек микроорганизмнар бер күзәнәктән торалар, ләкин алар арасында күпкүзәнәклеләре дә бар. Аларны биология фәненең микробиология тармагы өйрәнә.

Кайчандыр хәтта галимнәр дә дөньяда иң кечкенә җан ияләре — борчалар дип исәпләгән заманнар булган! Безнең белән янәшә, безнең эчебездә һәм әйләнә-тирәбездә күзгә күренми торган тереклек ияләренең чиксез зур дөньясы яши дип беркемнең дә башына килмәгән. Әгәр борчаны алар белән чагыштырсаң, ул — океан лайнеры почта маркасы белән янәшә баргандагы кебек булыр иде.

Бу гаҗәеп дөньяны галимнәр әйберне бик зурайтып күрсәтә торган при­ бор —микроскоп ярдәмендә ачтылар. Анда да әле тиз генә ышанмадылар!

Ләкин аннары инандылар һәм бу дөнья вәкилләрен бик кечкенә булганнары өчен микроблар («микрос»—«кечкенә» дигән грек сүзеннән алынган) яисә микроорганизмнар дип атадылар.
Микроскоп микробларның һәркайсын берәм-берәм карарга мөмкинлек бирде, һәм шул чакта: бу тереклек ияләре гадәттә бердәнбер тере күзәнәктән торсалар да, үзләренең формасы, үзлекләре, тереклек рәвеше һәм тышкы тирәлектә йогынтысы буенча бихисап күп төрле икәнлеге ачыкланды.

Микроблар арасында төп урынны бактерияләр — бер күзәнәкле үсемлек организмнар алып тора. Җир өстендәге тормышыбызның күп очракта шушы бактерияләргә бурычлы булуын әйтергә кирәк. Бактерияләр һәркайда—һавада, җирдә, суда һәм туфракта, үсемлекләрдә һәм хайваннарда яши. Кайбер бактерияләр бик нәзберек була һәм тиз үлә, ә икенчеләре хәтта кайнатуга, өшетүгә, төрле кислота һәм селте, агулар тәэсиренә бирешми.

Гади күзгә күренми торган бактерияләр безнең тормышыбызга бик зур йогынты ясый. Кеше яки хайван организмына эләгеп, бактерияләр кур­ кыныч авырулар — туберкулез, үләт (холера), түләмә (сибирская язва), маңка авыруы (сап), тиф, тамак бакасы (ангина), чума, үпкә ялкынсынуы, төрле чуаннар, кан агуланулар китереп чыгара.

Шулай да файдалы бактерияләр дә бар, алардан башка яшәү шактый кыен булыр иде. Алар сөтне катыкка, кефирны ацидофилинга, ә виноград суын спиртка, серкәгә, шәрабка әйләндерәләр... Ләкин иң әһәмиятлесе — файдалы бактерияләрдән башка бездә сөт тә, икмәк тә, ит тә бик күпкә ким булыр иде!

Эш шунда ки, хайваннарның тереклеге үсемлекләргә бәйле, ә үсемлекләр азот күп булган туфракта бигрәк тә әйбәт үсә. Азотны һавадан алып туф­ ракка күчерүче аерым бактерияләр бар. Алай гына түгел, әгәр Җирдә черетүче бактерияләр булмаса, безнең планетабыз корыган үсемлек һәм үлгән хайван гәүдәләре белән капланган булыр иде. Ләкин махсус бактерияләр аларга черергә ярдәм итәләр. Шулай итеп, корыган үсемлекләр, хайван үләксәләрен тәшкил иткән матдәләр яңадан туфракка әйләнеп кайта.

Бу матдәләр яңа буын үсемлекләр һәм хайваннар үсү өчен азык булып тора.

## Яшәү шартлары
Микроорганизмнар бөтен Җир шары буенча таралганнар. Аларның яшәеше өчен иң мөһим шарт - су, шул исәптән болытлар, бозлыклар, кайнар су чыганаклары.  Алар экосистемалардагы матдәләр алмашы чылбырының мөһим өлешен тәшкил итәләр, чөнки редуцентлар (от лат. *reduco* — «кайтарам»), *деструкторлар* (лат. *destruo* — «җимерәм»), *сапротрофлар* (грек. σαπρός — «черек» и τροφή — «азык») ролен башкаралар, кайбер экосистемаларда продуцентлар ролен үтиләр.

Микроорганизмнар күкерт, тимер, фосфор, азот һәм башка элементлар әйләнешендә катнашалар.

Кайбер микроблар авыл хуҗалыгы продукциясен бозалар, авырулар китереп чыгаралар, сулыкларны пычраталар. 

## Искәрмәләр

Төркем:Микробиология