open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Терентьев

**Терентьев** (Тере́нтьев) ― фамилия.
* Александр Терентьев (1961), Россия Федерациясенең Федераль Мәҗлесе сенаторы (2022 елның 22 сентябреннән). 
* Алексей Терентьев (1936―), физика-математика фәннәре докторы (1974), профессор (1976), Чуаш АССР атказанган фән эшлеклесе (1980).
* Герасим Терентьев (1864—1922 елдан соң), жандармерия полковнигы, Казан губерна жандармерия идарәсе башлыгы (1917).
* Леонид Терентьев (1904—1974), инженер, Пенза   рәисе (1957-1962), Сталин премиясе лауреаты.
* Павел Терентьев (1903—1970), биология фәннәре докторы (1939), герпетология, микъдар биогеографиясе һәм биологик статистика буенча белгеч. 

Төркем:Фамилияләр
Татэнергосбыт

**«Татэнергосбыт» АҖ** (тулы исеме - «Татэнергосбыт» акционерлык җәмгыяте) — Россиянең региональ энергияне тарату компаниясе. «Татэнергосбыт идарәсе» офисы Казанда урнашкан. «Татэнергосбыт» АҖ — Татарстан Республикасы территориясендә электр энергиясен гарантияле төстә җибәрүче. 2021 елның 1 октябренә «Татэнергосбыт» АҖ 43 000 юридик затка һәм 1 919 280 физик затка хезмәт күрсәткән.

## Тарихы
1932 елга кадәр электр энергиясен сату функцияләрен Казанның «Эльводтрам» коммуналь трестының абонентлар хезмәте башкара, аның карамагында Казанда электр белән тәэмин итү, су белән тәэмин итү һәм трамвай була. Абонент хезмәтендә 30га якын хезмәткәр исәпләнә: контролерлар, техника-яңа электр җайланмаларын кабул итү буенча инспекторлар, бухгалтерия һәм акча кабул итү өчен кассирлар. 

1932 елның гыйнварында абонентлар хезмәте һәм счетчиклар остаханәсе «Энергосбыт» цехына берләштерелә. Шул ук елны цех «Татэнерго» РЭУның мөстәкыйль бүлегенә хуҗалык исәп-хисап предприятиесе хокукларында үзгәртеп корыла.

Бөек Ватан сугышы елларында Энергосбытның җитештерү эшчәнлеге, Казанга илнең көнбатыш районнарыннан берничә завод эвакуацияләнүгә бәйле рәвештә, шактый киңәя. Шәһәр халкы куәтләргә кытлык һәм ягулык җитмәү белән очраша. Электр энергиясен экономияләүнең катгый режимы кертелә: һәр абонентка счетчикка 5 квт исәбеннән чыгым нормасы билгеләнгән була. Аена бер кеше өчен бер сәгать күләмендә исәпкә алу приборларына ток чикләүләре куелган. Чикләү буенча бөтен эшне махсус төркем башкарган, ул кирәк булганга 1943 елда төзелгән була. Соңрак төркем режим һәм контроль бүлегенә үзгәртелә. Сугыштан соңгы елларда Татарстан АССРда эшләп килгән ике Энергосбыт — Казан һәм Урыссу базасында «Татэнерго» РЭУның Бердәм энергия саклау системасы төзелә.

2009 елның беренче февралендә Энергосбыт ачык акционерлык җәмгыяте статусын ала һәм «Татэнергосбыт» ААҖ дип атала башлый.

2016 елның 18 июлендә «Татэнергосбыт» ААҖ оештыру хокукый форма атамасын акционерлык җәмгыятенә алыштыра.

## Төзелеше
Җәмгыять структурасына тугыз филиал керә:

* Әлмәт
* Бөгелмә
* Буа
* Алабуга
* Идел буе
* Чистай
* Кама
* Чаллы
* Казан шәһәр бүлеге

## Эшчәнлеге
«Татэнергосбыт» АҖ күпләп сату базарында электр энергиясе һәм егәрлек сатып ала һәм аны Татарстан Республикасы кулланучыларына сата.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Официальный сайт АО «Татэнергосбыт» 
* Деловая электронная газета Татарстана «БИЗНЕС Online»

Төркем:Татарстан ширкәтләре
Төркем:Казан ширкәтләре
Төркем:Татарстан энергетикасы
Төркем:Әлифба буенча ширкәтләр
Ак Барс (банк)

**«Ак Барс Банк» ГАҖ** — Россия акционер коммерция банкы. Баш офис Казанда урнашкан. Банк Россия Федерациясендә гамәлдәге банк лицензияләренең барлык төрләренә дә ия һәм корпоратив һәм шәхси клиентлар өчен йөздән артык банк хезмәте күрсәтә.

## Тарихы

Банк 1993 елның 29 ноябрендә теркәлгән.

2018 ел башына «Ак Барс Банк» 3,1 миллионнан артык шәхси затка һәм 67 меңнән артык корпоратив клиентка хезмәт күрсәтә. Түләнгән устав капиталы 48,1 млрд. сум, үз капиталы күләме 2020 елның 1 гыйнварына 78,2 млрд. сум тәшкил иткән.

«Эксперт РА» рейтинг агентлыгы рейтингы -«ruA », фаразы — «тотрыклы».

Территориаль челтәр 2020 елның 1 сентябренә 223 офис — 129 өстәмә офис, 11 операция кассасы, 83 операцион офистан торган.

«Ак Барс Банк» ГАҖ 27 Бөтендөнья студентлар уеннарының — 2013 елда Казанда узган Универсиаданың Рәсми партнеры, шулай ук 2015 елда Казанда узган Су спорт төрләре буенча 16нчы ФИНА дөнья чемпионатының милли партнеры булган.

## Төп чит ил банк-корреспондентлары
* Commerzbank AG (Алмания),
* Deutsche Bank AG (лмания),
* Industrial and Commercial Bank of China (Кытай),
* UBS AG (Швейцария),
* JPMorgan Chase Bank NA (АКШ),
* Deutsche Bank Trust Company Americas (АКШ),
* Turkiye Is Bankasi A.S. (Төркия),
* The Bank of Tokyo Mitsubishi UFJ Ltd (Япония),
* OTP Bank Plc (Маҗарстан),
* Agricultural Bank of China (Кытай)

## Милекчеләре һәм җитәкчелеге

2020 елның 15 июненә төп акционерлар:

* «ТР Президенты каршындагы Дәүләт торак фонды» коммерциячел булмаган оешмасы — 20,41 %
* Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрлыгы аша Татарстан Республикасы — 19,789 %
* "Связьинвестнефтехим" ААҖ — 13,610 %
* В. Д. Шашин исемендәге «Татнефть» ГАҖ — 10,413 %
* "OSMAND HOLDING LIMITED" компаниясе — 6,823 %
* "Юл компаниясе" акционерлык җәмгыяте — 6,573 %
* "ИКС-ЛУЧ" ҖЧҖ — 6,406 %
* "ТУГАН ил" төбәк социаль-икътисадый үсеш фонды — 5,262 %
* "Sinek Investments&Developments Limited" компаниясе — 5,414 %
* "Евробест" ҖЧҖ — 3,598 %
* "Түбән Кама нефть химиясе" ГАҖ — 1,458 %
* устав капиталының кимендә 1% булган кешеләр — 0,244 %

Директорлар советы рәисе булып Сорокин Валерий Юрьевич тора. 

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* .

Төркем:Татарстан ширкәтләре
Төркем:Казан ширкәтләре
Төркем:Әлифба буенча банклар
Төркем:Әлифба буенча ширкәтләр
Төркем:Россия банклары
Айрат Мәрдиев

**Айрат Мәрдиев** (1 гыйнвар,1987 ел, Яр Чаллы  ) "КАМАЗ-Мастер"  командасының Россия автоузышчысы. "Дакар ралли- 2015" җиңүчесе.

Айрат Илгизәр улы Мәрдиев  1987 елның 1 гыйнварында  Яр Чаллыда туган. Аның әтисе Илгизәр Мәрдиев - шулай ук раллий пилоты, 2014 елның 24 августында фаҗигале төстә һәлак булган. Айрат Дакар-2015 раллиендагы Җиңүен әтисенә багышлый.

## Дакар ралли нәтиҗәләре

## Спорт казанышлары

* 2007 ел, "Хазар далалары", И.Мәрдиев экипажында механик - 1 урын
* 2008 ел , "Тын Дон" Россия Чемпионатының этабы, пилот - 3 урын
* 2009 ел , "Дакар",  И.Мәрдиев экипажында механик  - 4 урын
* 2010 ел , "Хазар далалары", пилот - 4 урын
* 2011 ел, "Дакар",И.Мәрдиев экипажында механик  - 4 урын
* 2011 ел , "Каган Алтыны", пилот - 2 урын
* 2011 ел, "Себер тракты", пилот - 1 урын
* 2011 ел , "Ефәк юл" - "Дакар" сериясе, пилот - 5 урын
* 2012 ел , "Каган Алтыны", пилот - 2 урын
* 2012  ел, "Себер тракты", пилот - 1 урын
* 2012  ел, "Ефәк юл"  раллие, пилот - 1 урын
* 2013 ел, ралли-рейд буенча Россия чемпионаты - 1 урын
* 2013ел, "Дакар", пилот - 2 урын
* 2014 ел, "Каган Алтыны", пилот - 1 урын
* 2015  ел, "Дакар", пилот - 1 урын
* 2015 ел, "Каган Алтыны", пилот - 2 урын
* 2015 ел, "Зур дала", пилот - 2 урын
* 2016 ел, "Дакар", пилот - 2 урын
* 2016  ел, "Ефәк юл", пилот - 1 урын
* 2017 ел. "Зур дала - Дон", пилот - 1 урын
* 2017 ел. "Ефәк юл", пилот - 3 урын
* 2018 ел, "Дакар", пилот, пилот - 3 урын
* 2018 ел.  "Ефәк юл", пилот - 2 урын
* 2019 ел. "Ефәк юл", пилот - 3 урын
* 2021ел, "Дакар", пилот - 3 урын

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* 2011 - Татарстан Республикасы Премьер-Министрының рәхмәт хаты
* 2013 -"Фидакарь хезмәт өчен"  медале
* 2015 - "Татарстан Республикасының атказанган машина төзүчесе" 
* 2017 - "Татарстан Республикасының атказанган транспорт хезмәткәре" 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль на сайте команды «КАМАЗ-мастер»

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Республикасының атказанган транспорт хезмәткәрләре
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Төркем:Россиянең халыкара класслы спорт мастерлары
Төркем:Татарстан автоузышчылары
Төркем:Яр Чаллыда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1987 елда туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар
Ак Барс

* «Ак Барс Банк» ГАҖ — Россия акционер коммерция банкы.
* Ак Барс — Континенталь хоккей лигасында чыгыш ясаучы профессиональ хоккей клубы.
* Ак Барс Аэро — Татарстан һава ширкәте.
* Ак Барс Арена (2019 елның ноябренә кадәр «Казан-Арена», «Kazan-Arena») — Казанда урнашкан футбол стадионы. Рубин футбол клубының өй стадионы.
* «Ак Барс — Динамо» — суперлигада чыгыш ясаучы профессиональ туплы хоккей клубы.

## Шулай ук карагыз
* Ак барс
Мәрдиев

**Мәрдиев** ― фамилия.
* Айрат Мәрдиев (1987), автоузышчы, КамАЗ-мастер командасы ралли пилоты. «Дакар ралли- 2015» җиңүчесе. И. А. Мәрдиевның улы.
* Илгизәр Мәрдиев (1958―2014), автоузышчы, КамАЗ-мастер командасы ралли пилоты. РФ атказанган спорт мастеры
* Хуҗи Мәрдиев (1895—1978), Ворошилов (Мәләкәс, 1936-1937) һәм Молотов (Биклән, 1943-1961) исемендәге күмәк хуҗалыклар рәисе.
## Моны да карагыз
* **[[Мәрданов]]**
* **[[Мәрданшин]]**

Төркем:Фамилияләр
Сорокин

**Сорокин** (Соро́кин) ― фамилия.
* Анатолий Сорокин (1934―), «Татнефтегазстрой» башлыгы (1984 елдан).
* Валентин Сорокин (1936), шагыйрь, публицист.
* Василий Сорокин (1848―1919), химия докторы (1887), Казан университеты профессоры (1893).
* Геннадий Сорокин (1910—1990), икътисадчы, СССР ФА мөхбир әгъзасы (1962), СССР Дәүләт планы рәисе урынбасары (1941―1945, 1952―1953, 1955―1957).
* Григорий Сорокин (1914―1984), «Радиоприбор» заводының баш инженеры, СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1967).
* Егор Сорокин (1995), һөнәри футболчы (сакчы).
* Игорь Сорокин (1927―), Казан оптика-механика заводы конструкторы, СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1984).
* Михаил Сорокин (1981), спортчы (чаңгыда ориентлашу), Казакъстанның халыкара дәрәҗәле спорт остасы. Яшьләр арасында дөнья чемпионы (2002).
* Николай Сорокин (1846—1909), ботаника докторы, Казан университетының атказанган профессоры (1896).
* Олег Сорокин (1995–2022), өлкән лейтенант, Россия Федерациясе Герое (2023, үлгәннән соң).
----
* **[[Сорокина]]**

Төркем:Фамилияләр
Куликов

**Куликов** (Кулико́в) ― фамилия.
* Александр Куликов (1988), һөнәри футболчы (сакчы).
* Василий Куликов (1892—1941), Татарстан өлкә һөнәри берлекләр шурасы рәисе (1929-1930).
* Константин Куликов (1988), һөнәри хоккейчы (һөҗүмче).
* Михаил Куликов (1861— билгесез), табиб, җәмәгать эшлеклесе, Әстерхан губернасыннан I чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
* Павел Куликов (1992), һөнәри һоккейчы (һөҗүмче).
## Моны да карагыз
* (1774) Куликов, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Ризванов

**Ризванов** — фамилия.
* Альберт Ризванов (1974), биология фәннәре докторы, профессор.
* Нәүфәл Ризванов (1930—2012), астроном.

Төркем:Фамилияләр
Бәрелү

Бик еш очрый торган травма — бәрелеп имгәнү (ушиб), тукымаларның йә органнарның бәрелү-сугылу аркасында эчтән зыян күрүе. 

Травма алган вакытта, авырту көчле сизелә. Бераздан, капшап караганда, авырту кимегән кебек тоела. Бәрелгән урын шешеп чыга, йә бераз кабарып китә, шеш кайчак беренче тәүлектә арта бара. Кайбер очракларда тукымаларда урыны-урыны белән куышлык ясалып, кан җыела (гематома) башлый. Хәрәкәтчәнлек үзгәрми, бу бәрелеп имгәнүнең буын каймыгудан һәм сөяк сынудан аермасын күрсәтә. 

Шешенкелекне, тукымалар эченә кан савуны туктатыр өчен, беренче ике көндә салкын кую, травма булган урынны хәрәкәтсезләндерү (моның өчен махсус бәйләвеч — эластик бинт кулланалар) ярдәм итә. Шеш артмасын өчен, зыян күргән очлыкны югары күтәргән хәлдә тоту файдалырак.
Җылыта торган майлар кулланганда, гематома таралу процессы тизрәк бара. Аларны 2-3 көннән соң, шешләр бераз кайта башлагач сөртәләр. 

Тулысынча сәламәтләнү процессы, травманың авырлыгына карап, берничә көнгә сузылырга мөмкин. 

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Травматология
Мария Куленкова

**Мария  Куленкова** (кыз фамилиясе Павлова) ( 1996 ел, 21 май, Яр Чаллы) - Россия спортчысы. 2019 елгы Россия чемпионы. Ике тапкыр Россия чемпионы (2017, 2019). Россия Кубогы (2019) җиңүчесе.

## Биография
Мария Александровна Куленкова   1996 елның 21 маенда Яр Чаллы шәһәрендә туган. 
Казандагы «12нче номерлы  олимпия резервы спорт мәктәбе»  укучысы   .

Яшьләр буенча 2013 елгы Дөнья чемпионатында һәм 2014 елгы Яшүсмерләр чемпионатында, 2015 елгы  Ауропа чемпионатында катнашучы. Юниорлар һәм олылар разрядларында күп төрле ярышлар буенча күп тапкырлар Россия чемпионы.

Рәсәйнең җиңел атлетика буенча спорт мастеры  . Сергей Александрович Снесарев җитәкчелегендә шөгыльләнә. Яр Чаллы дәүләт педагогик университетын тәмамлаган. Ярышларда Татарстан һәм Идел буе федераль округы данын яклап  катнаша.

2017 һәм 2019 елларда  Россия чемпионатларында җиңү яулый .

2019 елда күп төрле ярышлар  буенча  чемпионатны  һәм Россия Кубогын отты . Ул Минскидагы Ауропа уеннарында катнашкан  .
## Төп нәтиҗәләре

### Халыкара

### Милли

## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Сылтамалар

** Профиль на сайте World Athletics
** Статистика на сайте ВФЛА
** Профиль на сайте ВФЛА 

Төркем:Яр Чаллыда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1996 елда туганнар
Төркем:21 май көнне туганнар
Феликс Мөхәммәдов

**Феликс Вәли улы Мөхәммәдов** (1936 елның 1 феврале, Казан, ССРБ — 2020 елның 2 июле)  — нефть-газ төзелеше өлкәсендә белгеч, ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты (1984).

## Тормыш юлы
Феликс Мөхәммәдов 1936 елның 1 февралендә Казанда туган.

1959 елда «инженер-төзүче» белгечлеге буенча Казан инженер-төзелеш институтын тәмамлаган. ССРБ Башгазы (соңрак — ССРБ Мингазпромы, 1972 елдан — ССРБ Нефтегазстрой составында) «Востокнефтепроводстрой» трестында оста, прораб, өлкән прораб, тармак башлыгы, төзелеш идарәсе башлыгы урынбасары булып эшли. Бохара-Урал, Урта Азия-Үзәк, Ухта-Торжок («Төньяк Балкышы») магистраль газүткәргечләрен төзүдә катнаша.

1972 елдан трестның баш инженеры вазыйфаларын башкаручы, 1973 елдан — идарәче урынбасары, 1976 елдан — трест белән идарә итүче.

1979 елдан көнчыгыш районнарда магистраль торбаүткәргечләр төзү буенча Баш идарә башлыгы (Уфа). Уренгой-Помары-Инжгород трансконтиненталь газүткәргечен тиз арада төзү методларын эшләү һәм гамәлгә керткән өчен техника өлкәсендә ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты була.

1986 елдан ССРБ Нефть һәм газ сәнәгате предприятиеләре төзелеше министры урынбасары. Министрлык бетерелгәннән соң (1991 ел) «Нефтегазстрой» концернында (соңрак «Роснефтегазстрой» РАО), нефть-газ комплексы оешмаларында җитәкче вазыйфаларда эшли.

Россия Федерациясенең атказанган төзүчесе (1995 елның 7 сентябре). Кызыл Байрак Хезмәт ордены һәм медальләр белән бүләкләнгән.

СБКФның XXVII съезды делегаты.

2020 елның 2 июлендә вафат була. Троекурово зиратында җирләнгән.

## Сылтамалар

* Памяти товарища

Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:РФ атказанган төзүчеләре
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:2 июль көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:1 февраль көнне туганнар
Каймыгу

**Каймыгу** () — буыннар өслегенең бер-берсенә карата урыннан күчүе, буын таю. Буыннар тулысынча бер-берсенә тиеп тормаса, тулы каймыгу дип, ә берникадәр тиеп торган очракларда, өлешчә каймыгу дип атала. Симптомнары — очлык гадәттән тыш борылып тора, имгәнгән буынның формасы да үзгәрә. Аз гына хәрәкәтләнү, кагылу да бик көчле авыртуга китерә.

Дөрес диагноз кую өчен, рентген белән тикшерү кирәк. Диагноз куелгач, дәвалауны табиблар гына алып бара. Хәтердә тотыгыз: каймыккан буын травмадан соң беренче сәгать эчендә чагыштырмача авыртусыз урынына куела! Тайган буынны 3-4 көннән соң төзәтү шактый кыен һәм соңару төрле катлаулануларга китерергә мөмкин. 3 атна вакыт узган булса, авыруны опе­ рация ясап кына интегүләрдән коткарып була. Буынны урынына куйганнан соң, кабат рентген белән тикшерү уздыралар һәм 7-10 көнгә кадәр фиксация­ ләүче бәйләвеч куялар. Сәламәтләнү вакыты буын каймыгуның авырлыгына бәйләнгән. Гадәттә, 3-4 атнадан дәва күнегүләрен башларга ярый.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Травматология
Сеңер тартылу

**Сеңер тартылу** (растяжение связок) — бик көчле, кискен, уңайсыз хәрәкәт ясау аркасында йомшак тукымаларның зыян күрүе.
Симптомнары—хәрәкәт вакытында көчле авырту сизелү, ул урынның ка­ барып чыгуы, гематома барлыкка килүе, хәрәкәт чикләнү. Бу симптомнар барысы бергә булмаска да мөмкин.

Зыян килгән урынга кысып торган махсус бәйләвеч куярга кирәк. Авырту һәм ялкынсынуны диклофенак гель, индовазин, троксевазин, индометацин, фастум гель мазьларын сөртеп дәваларга ярый. Зыян күргән урыннарга тәүлегенә 2-3 тапкыр сөртәсе. Дәвалау курсы 10 көнгә кадәр дәвам итә.
Кайвакыт сеңер өзелүен аның тартылуы белән бутыйлар. Мондый ялгыш­ лык килеп чыкмасын өчен, травматолог-ортопедка күренсәгез яхшы булыр.
Тулысынча савыгу ике атна тирәсе вакыт таләп итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Травматология
Сөяк сыну

**Сөяк сыну** — сөякнең бөтенлеге бозылу.
Симптомнары — травма булганда специфик шытырдау сизелү, кискен авырту, травма булган урында тире өслегенә мәрмәр төс керү, шешү, зарарланган очлыкның оюы.

Зарарланган очлыкның ике буынын йөрмәслек итеп, бер торышта хәрәкәтсезләндерергә һәм сынган урынга салкын куеп, соңармыйча табибка мөрәҗәгать итәргә кирәк. Медицина учреждениесендә сынган сөякләр йөрмәслек итеп гипс бәйләвеч куела. Сынган очлыкның сөякләре бер- берсенә туры килмәгән очракта, йөк куеп аларны тарттыру таләп ителә.

Сөякләрне бер-берсенә туры китереп булмаса (сыну бик катлаулы булган очракларда), травматологлар операция ясый, махсус металл шиннар куелырга мөмкин. Сөякләр тизрәк ялгансын өчен, дәвалау гимнастикасы, массаж, физиотерапия ысуллары кулланалар.

Травмадан соң катлауланулар булмаганда, сөяк сынган урында, алар 3-5 атнадан ялганырга мөмкин һәм рентген белән тикшергәннән соң, гипстан ясалган бәйләвечне салдыралар. Кул сөякләренең тулысынча ялгануы 6 атнага кадәр сузыла. Аяк сөякләренең тулысынча ялгануы 6 айга кадәр вакыт таләп итә, аннан да озаграк булырга мөмкин.

Тайгак урыннарда егылу бик тиз, ә менә егылмый калу осталык таләп итә.

Мондый вакытта дөрес аяк киеме бик зур роль уйный. Аларның үкчәсе биек булмаска тиеш. Таймас өчен, аяк киеме табанына скотч, лейкопластырь ябыштыру да ярдәм итә. Аяк киеме табаны сырлы итеп, таймый торган материалдан эшләнсә куркынычсызрак.

Бозлавык вакытларда бик озын итәкле кысан кием кимәскә кирәк, чөнки андый кием кая булса да эләгергә мөмкин, йә арттан барган кешеләр аяклары белән басып, егылуыгыз бар. Кыскарак тоткычлы сумка белән йөрүегез уңайлырак. Озын тоткычлы сумка авырлык үзәген үзгәртә һәм хәрәкәтне тоткарлый. Кулларыгызны кесәдә тотмагыз. Аларны бераз читкә аерып йөрү киңәш ителә. Бу—тигезлекне сакларга ярдәм итә. Тротуарның читеннән барыгыз, чөнки аның уртасы шомарак була. Бозлавык булганда иң уңайлысы — бераз сыер сыманрак йөрү: кечкенә адымнар белән, табан астының бар өслегенә басып бару. Әгәр дә егела башлавыгызны сизеп алсагыз, арт санга утыру яхшырак. Бу егылу биеклеген киметә. Куллардагы орчык сөякләр бик тиз сынучан булганга күрә, аларны алга сузарга тырышмагыз! Егылганда бәрелү беләк сөягенә йә иңбашка туры килгәндә куркынычсызрак, янга таба егылу бәрелү көчен киметә.

Егылгач, тиз генә торып китәргә ашыкмагыз! Башны күтәреп, кулларны, аякларны селкетеп карагыз. Зыян күргән булсагыз, хәрәкәтне дәвам итү катлаулануга китерергә мөмкин. Әгәр көчле авырту сизмәсәгез, торып китә аласыз.
Йорт түбәләреннән бозлар асылынып торган урыннар тирәсеннән йөрмәскә тырышыгыз. Мондый урыннарда боз кисәкләре төшеп, хәтта үлемгә китерү очраклары бар. Биналар яныннан барырга туры килгәндә, саклык йөзеннән түбә читләренә күз төшереп алыгыз.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Травматология
Алексей Янович

**Алексей Онисимович Янович** (1831 - 20 гыйнвар, 1871  (бүтән чыганаклар буенча, 1870  ), Санкт-Петербург ) — ботаник, Новороссийск университетында эшләгән профессор .

## Тәржемәи хәле
1856 елда Киевның Изге Владимир университетында физика-математика факультеты кандидаты курсын тәмамлый.

1856 елда Киевның затлы кызлар институтына укытучы итеп билгеләнә, 1858 елда ботаника магистры дәрәҗәсен ала, университет каршында приват-доцент булып эшли

1859 елда Казан университетына күчә, анда ботаника кафедрасы конкурс үтеп  адъюнкт итеп сайлап куела. Алдагы елда табигый фәннәр буенча җәйге практик курслар проекты белән чыгыш ясый, ә 1861 елда экстраординар профессоры вазыйфасын башкаручы булып эшли. Әмма бу университетта озак хезмәт итәргә туры кили. Ул замандагы  кайбер профессорлар арасында булган бәхәсләр университетны калдырырга мәҗбүр итәләр.

1863 елда ул халык мәгарифе министрлыгына теркәлә һәм 1863 елның декабреннән алып 1865 елның июненә кадәр чит илдә командировкада була, Фрайбургта А. де Бари лабораториясендә  тикшеренүләр алып бара. Докторлык диссертациясен әзерләп, «Ueber die Entwickelung der Fructificationsorgane von Nectria» эшен яза, ә кайткач, яңа ачылган Новороссия университетында ботаника доценты итеп билгеләнә. 1866-нчы елда ул ботаника буенча докторантура диссертациясен яклый (" *Плеоспора гербарумында* перитехия үсеше турында") һәм экстраординар, һәм 1867 елда гади профессор булып сайлана .

1868 елның гыйнварында Янович Россиянең табигый галимнәре һәм табибларының беренче конгрессында катнаша. Озакламый ул психик яктан начарая, баш мие авыруы башлана, Санкт-Петербургта дәваланырга мәҗбүр була. 1869- нчы елда ул  савыгып китә, Одессада кабат лекциялр укый башлый. Әмма яңадан авырып китә һәм 1871елда Санкт-Петербург хастаханәсендә үлә. Смоленск православие зиратында җирләнгән  .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Маркевич. Двадцатипятилетие Новороссийского университета. — Одесса, 1890.
* Загоскин Н. П. Деятели Казанского университета 1805—1900 гг. — Казань, 1900. — С. 97.
* Загоскин Н. П. Биографический словарь профессоров и преподавателей Имп. Казанского университета (1804—1904), Ч. І. — Казань. — С. 551.
* 
* 

Төркем:Фән докторлары
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча ботаниклар
Төркем:Санкт-Петербургта вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1871 елда вафатлар
Төркем:20 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1831 елда туганнар
Рамил Ариткулов

**Рамил  Ариткулов** (1 март, 1978ел) - Россия спортчысы, урта дистанцияләргә  йөгерү буенча белгеч. Афинадагы җәйге Олимпия уеннарында катнашучы. Башкортостан, Татарстан һәм Чиләбе өлкәсе данын яклаучы. Россиянең халыкара спорт мастеры (2003).

## Биографиясе
Рамил Камил улы  Ариткулов  1978 елның  1 мартында  Төркмән ССРның Керки шәһәрендә туа.
Башкортостанның Туймазы балалар һәм яшьләр спорт мәктәбендә җиңел атлетика белән шөгыльләнә (тренеры С. А. Суханов).
2001 елда Казан дәүләт педагогия университетын тәмамлаган. «Динамо» бөтенроссия физкультура-спорт җәмгыятенең  әгъзасы була.
1997 елдан башлап Россиянең юниорлар һәм яшьләр беренчелекләрендә даими призерлар арасына керә.
## Казанышлары
2002 елда Чабаксарда узган Россия чемпионатында 800 метрга йөгерүдә көмеш медаль яулап, үзен беренче тапкыр өлкәннәр  бөтенроссия дәрәҗәсендә  таныта. Россия җыелма командасының төп составына кереп, Мюнхендагы Европа чемпионатында шул ук дисциплинада катнаша.

2003 елда Туладагы Россия чемпионатында 800 метрга йөгерүдә көмеш медаль яулый. Студент чагында ук  Тэгу Универсиадасында катнаша, анда да көмеш медальгә ия була.

2003 елда 800 метр дистанциядә Туладагы чираттагы Россия чемпионатында көмеш медаль яулый. Бер-бер артлы яулаган уңышлы чыгышлары белән    Афинадагы җәйге Олимпия уеннарында ил данын яклау хокукына ия булды - биредә 800 метр дисциплинада беренчел квалификация этабын уза алмый.

Афина олимпиадасыннан соң Ариткулов әле берникадәр вакыт дәвамында Россия җиңел атлетика җыелма командасы составында кала һәм эре халыкара турнирларда катнашуын дәвам итә.

2006 елда  800 метрга йөгерүдә Мәскәүдә кышкы Россия чемпионатында җиңү яулый. Мәскәүдә ябык дөнья чемпионатында ярымфиналга чыга.

Туладагы Россия Чемпионатында бронза медаленә ия була, Гөтеборгта узган Европа чемпионатында һәм Афинада узган дөнья Кубогында катнашта.
## Мактаулы исеме
"Россиянең халыкара класслы  спорт мастеры" исеме  (2003)   .

## Искәрмәләр (үзгәртү)

Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан спортчылары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1978 елда туганнар
Төркем:1 март көнне туганнар
Лимфаденопатия

Лимфаденит — лимфа төеннәрнең (еш кына үлекле) ялкынсынуы ул.

Авыруны нигездә стрептококк һәм стафилококк дигән микроорганизмнар ь, китереп чыгара. Инфекция кергән яралар, ышкылган җәрәхәтләр, мацерация (тукымалар яки әгъзаларның озак вакыт суда торуы яки химик эрүе нәтиҗәсендә бер-берсеннән аерылуы) булган урыннар—лимфаденит, барлыкка килүнең төп сәбәпләре. Бу урыннардан инфекция лимфа төеннәренә лимфа юллары аша эләгә. Лимфаденит авыруы ике төрле: үлекле һәм үлексез булырга мөмкин. Янәшә торган берничә лимфа төене берьюлы ялкынсынса, тукыманың шактый өлешенә үлек җыела. Мондый  хәл, гадәттә, авыруның хроник төре булганда күзәтелә. Кайбер очракларда  ялкынсынган лимфа төене тирәсендә авырту барлыкка килә, баш авырта башлый, тән температурасы күтәрелә. Лимфа төеннәре хәрәкәтләнә алмас ; дәрәҗәгә җитеп, шешеп зурайганда, алар өслегендәге тире дә кызара, йөрәк тибеше ешая, организмны хәлсезлек биләп ала. Бу билгеләр бигрәк тә лимфаденит авыруының үлекле төренә хас. Үлек, кан күзәнәкләренә таралып, канның агулануына китерергә мөмкин. Лимфаденитны дәвалау авыруның нинди дәрәҗәдә катлаулы булуына бәйле. Башлангыч формада консерватив дәвалау ысуллары: тынычлыкны тәэмин итеп, ялкынсынуга каршы дарулар эчеп, яхшы нәтиҗәгә ирешергә мөмкин. Ә авыруның үлекле төрен бары табиб кына дәвалый ала.

Лимфаденитны булдырмас өчен, бетчә-сыткыларга, тырналган эзләргә, яраларга кагылмау хәерле. Төерләр шешенүен сизгәч тә, табибка  мөрәҗәгать итәргә кирәк, ә аңарчы шешкән биз өстенә боз куештырып алырга киңәш ителә. Өй шартларында исә авыруны түбәндәге ысуллар белән дәваларга мөмкин. *Постау (сукно) тукыма кисәгенә кер сабыны ышкып, шуны шешкән лимфа төене өстенә ябарга, җылытыр өчен өстен нәрсә белән булса да урарга кирәк. *Борыч бөтнек (мята перечная) яфракларыннан примочка ясарга киңәш ителә. Авырта торган, шешкән төеннәргә ихтиол мазе сөртергә мөмкин. Икенче көнне исә мазьне юып алырга кирәк, сөртеп алганда ул авыртачак. : *200 мл кайнар суга 20 г фәрештә чәчәге (цикорий) үсемлеге тамырларын . салып төнәтергә. Шешкән лимфа төеннәренә шул төнәтмә белән компресс ясарга.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Америка Кушма Штатларында Зәрдөштлек

## Карап чыгу
Америка Кушма Штатларында иң борынгы ут гыйбадәтханәсе Нью Йоркта, Нью Рошелльдә Арбаб Рөстәм Гуив тарафыннан сатып алынган булган. Америка Кушма Штатларында иң мәшһүр ут гыйбадәтханәсе Нью Йоркта, Помонада урнашкан Дар-э-Меһр гыйбадәтханәсе. Ул 2001 елда сатып алынган булган һәм аннан соң максатлы итеп Зәрдөштлек принциплары буенча төзелгән булган һәм 2016 елның апрелендә инаугурацияләнгән булган.
## Демография
2006 елда алты мең тарафдары белән Америка Кушма Штатларында дөньяда Атәшпәрәстләр күплеге буенча Атәшпәрәстләр саны буенча өченче булган. Конгрегацияләргә түгел, ә почта адресларына нигезләнеп Зәрдөштлек Христианлыктан соң тарафдарлар саны буенча икенче дин булган ике АКШ даирәсе бар. Америка Дини Оешмаларының Статистиклары Ассоциациясенең 2010 ел халык санын алуы буенча, шулай ук тарафдарлар саны буенча Атәшпәрәстләр Бәһаи дине тарафдарлары белән бүленгән халык саны буенча икенче дин булган тагын ике АКШ даирәсе бар. Төньяк Американың Зәрдөштлек Ассоциациясе (The Federation of Zoroastrian Associations of North America - FEZANA) Америка Кушма Штатларында урнашкан һәм квартал саен *Fezana Journal* нәшер итә. Ул раслаганча Америка Зәрдөштлек җәмәгате 2004 ел һәм 2012 еллар арасында 33,5%-ка 15 000 тугърыга кадәр үскән дип раслаган, шул ук вакытта тулаем Төньяк Америка җәмәгате 24,4%-ка 20 847 тугърыга кадәр үскән.

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Илләр буенча зәрдөштлек
Янович

**Янович** — фамилия.
Фамилиядәшләр:
* Алексей Янович — ботаник, Новороссийск университетында эшләгән профессор.
* Леонид Янович (род. 1934) — белорусь математигы.
Торак пунклар:
* Яновиче — Польшадагы авыл.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Гыйрак Көрдстанында Зәрдөштлек

Зәрдөштлек Ислам чорына кадәр Көрдстанда доминант диннәрнең берсе булган. Хәзерге вакытта, Зәрдөштлек Гыйрак Көрдстанында һәм Иранда рәсми танылган дин булып тора. 
Зәрдөштлек Көрд халкы арасында иң тиз үсүче дин булып киткән, бигрәк тә Көрдләр контрольдә тоткан Гыйрак Көрдстанында. Диннең Көрд мәдәниятенә көчле бәйләнешенә рәхмәтле, төбәктә Зәрдөштлекнең соңгы вакытта яңарышы булган һәм 2015 елның августында Көрдистан Төбәк Хөкүмәте Зәрдөштлекне Көрд Гыйракында дин дип таныган. 
Дөньяның иң борынгы монотеистик дине дип уйланган Зәрдөштлек (Көрд телендә *Zardashti*) соңгы вакытка кадәр беткән диярлек булган. Көрдстанда Зәрдөштлекне тәэмин иткән ассоциация Ясна буенча, 2014 елдан бирле оешмада якынча 15 000 кеше теркәлгән булган, аларның күбесе көрдләр булган. Беренче яңа Зәрдөштлек гыйбадәтханәләре 2016 елда төзелгән һәм ачылган булган.
2016 елның 21 сентябрендә Гыйрак Көрдстанында беренче рәсми Зәрдөштлек ут гыйбадәтханәсе Сөләйманиядә ачылган булган. Гыйбадәтханәгә килгәннәр вакыйганы ритуаль ут яктыртып һәм рамалы барабан яки *даф* кагып бәйрәм иткәннәр.
## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Илләр буенча зәрдөштлек
Тихон Юдин

**Тихон Иванович Юдин** ( 1879 — 1949) — Россия  һәм Совет психиатры, Тула губернасында туган.

1903 елда Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетын тәмамлаганнан соң  В. П. Сербский җитәкләгән шул ук университетның психиатрия клиникасының клиник ординатурасында укый. Доктор диссертациясен яклаганнан соң, П. Б. Ганнушкинның Мәскәү дәүләт университетының психиатрия кафедрасында беренче ярдәмчесе була. 1924-1932 елларда Казан университетының психиатрия кафедрасында  эшли. Соңыннан медицина факультеты деканы, «Казан медицина журналы» мөхәррире итеп билгеләнә. 1931 елдан Харьковка күчеп килә, анда ул беркадәр вакыт директор булып эшли, ә аннары Украина психоневрология институты директоры урынбасары булып эшли һәм Харьков медицина институтының психиатрия кафедрасын (1932-1943 еллар) җитәкли.

Бөек Ватан сугышы вакытында Т. И. Юдин невро-психиатрия госпиталенең фәнни бүлеген җитәкли, ә 1943 елдан Мәскәүгә медицина институтының кафедрасын үлгәнче җитәкли.

## Хезмәтләре
Нәселдәнлек һәм экзоген факторларның роле, психоз этиологиясендә интоксикацияләр, шизофрения, прогрессив паралич, эпилепсия мәсьәләләре буенча 100 дән артык эш авторы.

## Чыганаклар

* 
*    Архивная копия
* Енциклопедія українознавства (укр.) / V. Kubiyovych . - Париж; Нью-Йорк: Яшь тормыш, 1954-1989.
* Хыялны аңлату Г.Т., Напринко А.К., Скрипников А.М., Психиатрия — К .: Сәламәтлек — 2003
* А.Архангельский. Россия һәм Россия психиатрлары, нейропатологлар һәм психотерапевтлар. Санкт-Петербург: , 2011  978-5-91419-471-7 s. 264
* Юдин Тихон Иванович. Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0

Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:1949 елда вафатлар
Төркем:1879 елда туганнар
Юдин

**Юдин** — фамилия.

Фамилиядәшләр:
* Ян Юдин —  хәрби эшлекле, Беренче бөтендөнья сугышы һәм Гражданнар сугышында катнашучы.
* Тихон Юдин — Россия һәм Совет психиатры.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Юлиан Шелль

**Шелл (Шель) Юлиан Карлович** (1846-1881) - ботаника буенча махсус мәкаләләр һәм тикшеренүләр авторы һәм Казан университетының Ботаника кафедрасы ассистенты.

## Тәржемәи хәле

Ярлы чиновникның улы. 1868 елда, Вилен гимназиясен тәмамланганнан соң, Казан университетының физика-математика факультетының табигать бүлегенә укырга керә. Өченче курста ул, Мәскәү университеты профессоры белән, җитди эшкә керешә.

Бу эшнең нәтиҗәсе булып «Сиренгин турында» дигән беренче хезмәте басыла. Шелль ботаниканы үз һөнәре итеп  сайлап, киләсе елда «Дубиль кислоталарының физик роле» дигән тикшеренү үткәрә. Курсны кандидатлык дәрәҗәсе белән тәмамлагач, ул университетта  фәнни эш кенә түгел, вакансияләр булмау сәбәпле, хәтта укытучының урынын да ала алмый.  Пермь губернасының бер бай заводчигы гаиләсендә йорт укытучысы булып эшләргә мәҗбүр иткән. Аның хәле шәптән булмый, шулай да ул вакытлыча килешә, чөнки бераз акча эшләгәч үзенең фәнни эшләрен дәвам итә алачак.

Аның тикшеренүләренең нәтиҗәсе: «Токаларның үсемлек пигментларына йогынтысы» (Гомуми мәгълүмат. Табигать. Казан университеты. 1875-76 еллар), "Кайбер пигментларның үсемлекләрне буяуга йогынтысы", "Талицк заводы флорасы турында", "Талицкий заводы тирәсендәге югары споралы үсемлекләр исемлеге" (монда 44 төрле споралы үсемлекләр һәм мүкләр).

1875 елда, сәламәтлеге какчагач Шелл Казанга кайта һәм  Ботаника бүлегендә гадәттән тыш ярдәмче булып эшли. 1877 елда аның тикшеренүләре Оренбург провинциясендә натуралистлар җәмгыятендә башлана. Каздан университеты аны Ырынбур һәм Уфа губерналарына командировкага җибәреп, тикшеренү өлкәсен арттырды, ике провинциядә булып, бай ботаника һәм географик материаллар туплады.

.

## Ю. К. Шелль исеме белән аталган үсемлекләр

*  =  — Овсовик Шелля
* 
* 

## Әдәбият

* Путенихин В. П. Ботаник Ю. К. Шелль — выдающийся исследователь флоры Южного Урала (к 170-летию со дня рождения и 135-летию со дня смерти) // Актуальные вопросы современного естествознания Южного Урала (к 170-летию со дня рождения Ю. К. Шелля) : материалы II Всерос. науч.-практ. конф. с междунар. участием, 7 дек. 2016 г., Челябинск. — Челябинск : Изд-во Челяб. гос. ун-та, 2016. — С. 3—19. — 320 с. — 150 экз. — ISBN 978-5-7271-1397-4. (переопубл.: Путенихин В. П. Ю. К. Шелль — выдающийся исследователь флоры Южного Урала (к 170-летию со дня рождения и 135-летию со дня смерти) // Фиторазнообразие Восточной Европы. — 2016. — Т. X, № 4. — С. 98—109. — ISSN 2072-8816.)

## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1881 елда вафатлар
Төркем:1 февраль көнне вафатлар
Төркем:Вильнюста туганнар
Төркем:1846 елда туганнар
Үзбәкстанда Зәрдөштлек

Үзбәкстанның Исламга кадәр борынгы дине - Зәрдөштлек хәзерге көнгә кадәр сакланып калган һәм Үзбәкстанда аның 7000 тарафдары бар.
Атәшпәрәстләр тарафыннан "пычрак сулыш" белән гыйбадәтханәне һәм изге утны пычратудан саклый торган практика ут чистаруы, гәрчә күпмедер дәрәҗәдә үзгәртелгән булса да, һаман да кайбер Үзбәкләр тарафыннан практикалана. Нәкъ туй церемониясеннән соң кәләшне яшь иренең өенә алып килгәндә, яшь пар үзләрен чистарткан кебек ут тирәли өч мәртәбә йөреп әйләнәләр.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Нана (Бактрия Алиһәсе)
* Кой-Крылган-Кала
* Топрак-Кала
* Акчахан-Кала

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Илләр буенча зәрдөштлек
Пакьстанда Зәрдөштлек

Кимендә 4000 Пакьстан гражданлыклы Зәрдөштлек тарафдары бар икәне билгеле. Атәшпәрәстләрнең Олы Ираннан Һиндстан суб-кыйтгасына күчүе белән, Парси җәмәгатьләре нигезләнгән булган. Хәзерге вакытка якынрак, 15-енче гасырдан алып, Атәшпәрәстләр Синдһ ярында яшәү өчен килгәннәр һәм чәчәк атучы җәмәгатьләр һәм коммерция ширкәтләре нигезләгәннәр. Бу яңа мигрантларны Парси дип атаганнар.
1947 елда Пакьстан бәйсез булгач, Карачи һәм Лаһор чәчәк атучы Парси җәмәгате өчен өй булган. Карачида Пакистанда иң билгеле Парси халкы яши торган урын булган. Бәйсезлектән соң, күп кеше чит илгә күчеп киткән, әмма күпмеседер калган. Парсилар Пакьстан җәмәгать тормышына иҗтимагый эшчеләр, эшмәкәрләр, журналистлар һәм дипломатлар буларак кергәннәр. Хәзерге көндә Пакьстанның иң мәшһүр Парсилары арасында Ардешир Ковасҗи, Байрам Диншавҗи Авари, Җамшид Маркер һәм шулай ук Миночер Бһандра.
## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Илләр буенча зәрдөштлек
Бато Эрдынеев

**Бато  Эрдынеев** (5 гыйнвар, 1914, Хойто-Ага - 17 июль,2007 ел, Агинское) - сәламәтлек саклауны оештыручы, РСФСРның атказанган табибы (1956), Агинский бурят автоном округының мактаулы гражданины (1985)    .

## Биографиясе
Бато Эрдынеевич Эрдынеев  Байкал арты өлкәсенең Агинск  волосте  Хойто-Ага җирлегендә 1914 елда туган.

1941 елда, Казан медицина институтын тәмамлагач, Дульдургинск район  хастаханәсенең баш табибы булып эшли  . 1942 елның августыннан  Агинск район хастаханәсенең баш табибы була ,  бер үк вакытта хирургия бүлеге ординаторы булып эшли. (1942-53, 1959-65, 1969-70).

Шуннан соң округ сәламәтлек саклау бүлеген 1953-59, 1965-69), ашыгыч ярдәм станциясен (1971-91) җитәкли(   . Коллективлар исәбенә җирле яшьләрдән медицина персоналын әзерләү инициаторы, авылда клиника белән яңа больница комплексы төзүче. Шәһәр тибындагы бистәдә поликлиника белән яңа хастаханә комплексын төзүне оештыручы.(1991)  .

Ул "Белем" җәмгыятенең II (1958) һәм III (1960) ,  Чита өлкәсенең медицина хезмәткәрләре конгресслары делегаты (1979)   .

## Бүләкләр

* Сәламәтлек саклау отличнигы (1945)
*"1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен" медале (25.1.1946) 
*«Хезмәттәге казанышлары өчен» медале (30.11.1953)
*РСФСРның Атказанган табибы (1956)
*"Чирәм җирләрне үзләштергән өчен" медале (15.05.1957)
*Хезмәт Кызыл Байрагы Ордены (3.7.1959)  
*Санитар оборона отличнигы (22.1.1965) 
*"Фидакарь хезмәт өчен" юбилей медале (Владимир Ильич Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан») (20.3.1970)  "1973 елгы социалистик ярыш җиңүчесе" билгесе (13.3.1974) 
*«Хезмәт ветераны» медале (27.4.1976)  
*«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Җиңүгә 40 ел» юбилей медале (6.5.1985) 
*"1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Җиңүгә 50 ел» юбилей медале (22.3.1995)  
*"1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Җиңүгә 60 ел» юбилей медале (22.2.2005)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Аеруча хезмәт күрсәткән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:2007 елда вафатлар
Төркем:17 июль көнне вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1914 елда туганнар
Төркем:5 гыйнвар көнне туганнар
Мария Шубина

**Мария  Шубина (Клюкова)** (8 май, 1930 ел , Мордва АӨ, Протасово авылы) - Совет спортчысы, 1960 елда Олимпия чемпионы, 4 тапкыр дөнья чемпионы. СССРның атказанган спорт мастеры (1960).
## Биографиясе

Мария Тимофеевна Шубина (Клюкова) 1930 елның 8 маенда Мардовия АӨнең Протасово авылында туган.Казан медицина институтын тәмамлаган (1956). Медицина фәннәре кандидаты (1975).
## Спорт карьерасы

* 1960 елгы Олимпия чемпионы.
* 4 тапкыр дөнья чемпионы: 1958,  1963,1966 
* Дөнья чемпионатының көмеш призеры: 1963, 1966.
* Европа чемпионы 1963, 1965 (ике тапкыр) һәм 1967
* Европа чемпионатының көмеш призеры(1959 һәм 1963 елларда) 
* Төрле экипаж составында 1959 - 1967 елларда СССРның 10 тапкыр чемпионы.

## Бүләкләре

* Хезмәт Кызыл  Байрагы ордены
* Россия Федерациясе Президентының Мактау грамотасы ( 2010 елның 5 мае ) - *илебезнең ишү спортын үстерүдәге казанышлары өчен* 
* СССРның атказанган спорт мастеры (1960)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* Мордовский республиканский объединенный краеведческий музей
Төркем:Медицина фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:8 май көнне туганнар
Инна Лещинская

**Инна** **Лещинская** (1935 елда туган) - совет һәм рус микробиологы, биология фәннәре докторы (1975), профессор (1982). Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы (1992 елдан). Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (1992).

## Биография
И́нна Бори́совна Лещинская 1935 елның 21 февралендә Мәскәүдә туган.

1953 - 1958 елларда Казан университетының биология факультетында, 1960 - 1963 елларда М.И.Беляева җитәкчелегендә үсемлек физиологиясе һәм микробиология кафедрасында аспирантурада белем ала  .

1963 елдан Казан университетында эшли: кече һәм өлкән фәнни хезмәткәр, 1976-2003 елларда - проблемалы фәнни лабораториянең фәнни җитәкчесе һәм бер үк  вакытта 1976 елдан - профессор һәм 1982 елдан  2003 елга  кадәр- микробиология кафедрасы мөдире, 2003 елдан шул  кафедраның  профессоры    .

1964 елда «Сравнительное изучение экстрацеллюлярных нуклеазных комплексов сапрофитных бактерий» темасына диссертация яклап,  биология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә ия була.

1975 елда «Характеристика нуклеодеполимераз сапрофитных бактерий»  темасына докторлык диссертациясен яклап,биология фәннәре докторы була. 

1954 елда ВАК приказы белән аңа  профессор гыйльми исеме бирелә. 

1992 елдан ТР ФА хакыйкый әгъзасы итеп сайлана    .

## Фәнни һәм педагогик эшчәнлек
И. Б. Лещинскаяның төп фәнни-педагогдык эшчәнлеге молекуляр биология өлкәсендәге сораулар белән бәйле.  И. Б. Лещинская җитәкчелегендә һәм актив катнашында медик-биологик тикшеренүләр координацияләнә һәм нуклеодеполимераз биосинтезын җайга салуның молекуляр механизмнары өйрәнелә.

Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Президиумы әгъзасы (1995-2000).

Казан университетының академик советы әгъзасы.

2002 елдан ул Казан университетының Биология-туфрак факультеты каршындагы биология институтын оештыруда катнаша һәм беренче директоры була    .

И. Б.Лещинская 200 дән артык фәнни эш, шул исәптән монографияләр авторы, аның җитәкчелегендә һәм турыдан-туры катнашында дүрттән артык доктор һәм егерме биология фәннәре кандидаты якланган. 1992 елда Россия Президентының Указы белән «Фәнни-педагогик эшчәнлектәге казанышлары өчен»  Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе исеме бирелә  .

## Бүләкләр

* Хезмәт Кызыл  Байрагы ордены (1986)
* Россия Федерациясенең  атказанган фән эшлеклесе (1992)
* ВДНХ көмеш медале (1984)

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* *Казанский университет, 1804—2004: Биобиблиогр. слов.* / Гл. ред. Г. Н. Вульфсон. — Казань : Изд-во Казан. ун-та, Т. 3: 1905—2004 (Н—Я). — 2004. — 767 с. — ISBN 5-7464-0605-8
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с. — ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

 
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1935 елда туганнар
Төркем:21 февраль көнне туганнар
Алексей Макаров

**Алексей Николай улы Макаров** (30.03.1977; ТАССР, Хуҗа Хәсән) — Татарстан Республикасы Кайбыч районы башкарма комитеты җитәкчесе.

## Биографиясе
Алексей Николай улы Макаров 1977 елның 30 мартында Татарстан Республикасы Кайбыч районы Хуҗа Хәсән авылында туган. Татар.

1995 елда туган авылында урта мәктәпне, 2000 елда «Финанслар һәм кредит» белгечлеге буенча Казан финанс-икътисад институтын тәмамлый.

2000-2002 еллард Кайбыч районының финанс бүлеге мөдире урынбасары вазыйфаларын башкаручы булып эшли башлый.
2002 елдан Кайбыч районы финанс бүлеге мөдире урынбасары. 2002-2005 елларда- Кайбыч районының финанс бүлеге мөдире. 2006 елның гыйнварыннан һәм бүгенгәчә Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесе.

## Бүләк һәм премияләре
* 2005 ел — «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә»медале;
* 2006 — «2006 елгы Бөтенроссия авыл хуҗалыгы исәбен алуда актив катнашкан өчен» күкрәк билгесе;
* 2007 — Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министрлыгының законлылыкны һәм хокук тәртибен ныгытуга зур өлеш кертүе, Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр органнары белән актив хезмәттәшлек итүе өчен Рәхмәт хаты;
* 2013 ел — Татарстан Республикасы төзелеш, архитектура һәм торак — коммуналь хуҗалык министрлыгының «Татлизинг» ТР ДУП Рәхмәт хаты;
* 2014 ел — «Казан шәһәрендәге 2013 елгы XXVII Бөтендөнья җәйге универсиадасы» истәлекле медале;
* 2014 ел — «Казан шәһәрендәге 2013 елгы XXVII Бөтендөнья җәйге универсиадасы» истәлекле медаленә грамота;
* 2015 ел — югары профессиональлек дәрәҗәсе һәм Татарстан Республикасының мобилизацион әзерлеген ныгытуга зур өлеш кертүе өчен Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Рәхмәт хаты;
* 2016 ел  — Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы башлыгының Мактау грамотасы;
* 2016 ел — «Бөтенроссия авыл хуҗалыгы исәбен алуны уздыруда күрсәткән хезмәтләре өчен» медале.

## Искәрмәләр

Төркем:Бердәм Русия фиркасе әгъзалары
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Анатолий Егоров (1920)

**Анатолий Павел улы Егоров** (; 1920, ТАССР, Зөя кантоны, Федоровское) — судларда граждан эшләре каралуын күзәтү буенча Сембер өлкәсе прокурорының өлкән ярдәмчесе.

## Биографиясе
Анатолий Павел улы Егоров 1920 елда ТАССРның Зөя кантоны Кошман вулысы Федоровское авылында (хәзерге Татарстан Республикасы Кайбыч районы Федоровское авылы) туган.

Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң шәһәр башкарма комитетында шикаятьләр буенча инструктор булып эшли. 1940 елның ноябрендә Киров район хәрби комиссариаты хәрби-диңгез авиация училищесына укырга җибәрелә. 1941 елның ноябрендә хәрби-һава көчләре командующие боерыгы буенча вакытыннан алда чыгарыла һәм хәрби хезмәткә җибәрелә.

Сафонов исемендәге 2 гвардия истребитель авиаполкы составында немец-фашист илбасарларына каршы сугышларда, ә аннары 9 гвардия минно - торпеда Кызыл Байрак авиаполкы составында катнаша.

1945 елда югары сроклы хезмәткә кала. 1948 елда демобилизацияләнеп, Казан юридик мәктәбенә укырга керә.

1950 елдан алып 1952 елның сентябренә кадәр аны тәмамлаганнан соң, Татарстан АССР прокуратурасының милиция органнарын күзәтү бүлеге прокуроры булып эшли.

1952 елның ноябреннән Ульяновск шәһәре Сталин районы прокуроры ярдәмчесе булып эшли.

1953 елның мартыннан өлкә прокуратурасының җинаять-суд бүлеге прокуроры вазыйфаларын башкара.

1956 елның октябреннән судларда граждан эшләре каралуын күзәтү буенча өлкә прокурорының өлкән ярдәмчесе вазыйфасында эшли.

## Бүләк һәм премияләре

Кызыл Байрак ордены һәм «Сугышчан казанышлары өчен» медале белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Сембер өлкәсе
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Казан юридик институтын тәмамлаучылар
Борис Климов

**Борис Константинович Климов** (1889 елның 10 (22) мае, Казан, Казан губернасы, Россия империясе — 1953 елның 13 гыйнвары, Мәскәү, ССРБ) — рус һәм совет химик-технологы, профессор, химия фәннәре докторы, Беларус ССР Фәннәр академиясе әгъза-корреспонденты (1936), ССРБ Фәннәр академиясенең Сахалин филиалы Президиумы рәисе (1951—1953).

## Тормыш юлы
Борис Климов Казанда хәрби хезмәткәр гаиләсендә туган. 1913 елда Петербург технология институтын тәмамлагач, төрле химия җитештерүен җайга салу эшенә керешә. 1916 елда Рус физика-химия җәмгыятенең Хәрби-химия комитеты заводы директоры, ә 1919 елда аның базасында Дәүләт гамәли химия институты (ДГХИ) барлыкка килгәч — директор урынбасары итеп билгеләнә. 1926 елдан педагогик эшчәнлеген башлый.

1930 елда Торф институтының Ленинград бүлегенә фәнни өлеш буенча директор урынбасары буларак күчә һәм каты ягулыкны химик эшкәртү кафедрасы профессоры итеп раслана.

1935—1945 елларда — ССРБ ФА Янучан казылма институты лабораториясе мөдире. 1945—1951 елларда — Мәскәү химия машина төзелеше институты профессоры.

1949 елда СБКФ сафына керә.

1951 елдан — ССРБ Фәннәр академиясенең Сахалин филиалы Президиумы рәисе, бер үк вакытта иҗтимагый эш сыйфатында өлкә тынычлык саклау комитетын җитәкли.

1953 елның 13 гыйнварында вафат була. Мәскәүдә Введено зиратының 1 нче бүлегендә җирләнгән.

## Гаилә

* Хатыны — Анна Владимировна, тумыштан Блюмина
* Кызы — Милена, кияүдә Шаркова
** Оныгы — Никита Шарков-Соллертинский (1948—2007), рәссам
** Оныгы — Борис Шарков

## Фәнни эшчәнлек
Беренче бөтендөнья сугышы елларында һәм соңрак аның катнашында берничә реактив җитештерү җайга салынган, алар элегрәк Россия территориясендә җитештерелмәгән: сары фосфор, фосфор ангидрид, күкертле тимер һәм башкалар. ДГХИда эшләгәндә химия һәм түбән калорияле ягулыклар технологиясе мәсьәләләре белән кызыксына һәм бу өлкәдә педагогик эш алып бара башлый.

1930 еллар башында үз эшчәнлеген химия һәм ясалма сыек ягулык технологиясе, бигрәк тә җирле ягулыкны киң куллану мәсьәләләренә багышлый. Ягулык казылма институтының лаборатория мөдире булганда ясалма сыек ягулык һәм каты ягулыктан кыйммәтле химик продуктлар алу буенча зур тикшеренү эшләре алып барган.

## Бүләкләр

* Хөрмәт Билгесе ордены (1945);
* «1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале;
* «Мәскәүнең 800 еллыгы истәлегенә» медале (1947).

## Хезмәтләр

* 
* 
* 

## Искәрмәләр


Төркем:Шәхесләр:Сахалин өлкәсе
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1953 елда вафатлар
Төркем:13 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1889 елда туганнар
Төркем:22 май көнне туганнар
Төркем:Химиклар
Климов

**Климов** — фамилия.
* Борис Климов (1889—1953), химик-технолог, химия фәннәре докторы, профессор.
* Валерий Климов (1974), футболчы (ярымсакчы), тренер.
* Владимир Климов (1892—1962), галим, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1940, 1957).
* Евгений Климов (1930—2014), психолог, психология фәннәре докторы, профессор.

Төркем:Фамилияләр