Минзәлә районы

**Минзәлә районы** () — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы составындагы административ-территориаль һәм муниципаль берәмлек. (муниципаль район). Республиканың төньяк-көнчыгыш өлешендә Кама елгасының уң ярында урнашкан. Административ үзәге - Минзәлә.
Башта район урынында рус атучылары форпосты урнашкан булган. Хәзерге район 1930 елда оешкан. Минзәлә районы Бөек Ватан сугышы елларында биредә Советлар Берлеге Каһарманы Муса Җәлил яшәгәнлеге белән мәгълүм.
## Географиясе

Минзәлә муниципаль районы Татарстан Республикасының төньяк-көнчыгыш өлешендә, Башкортстан һәм Удмуртия чикләреннән ерак түгел, Татарстан башкаласы Казаннан 290 километр ераклыкта, Кама елгасының сул як ярында урнашкан. Көньякта — Мөслим, көнбатышта - Тукай, көньяк — көнбатышта — Сарман һәм көнчыгышта - Актаныш районнары белән чиктәш. Районның административ үзәге — Минзәлә. Рельефы, нигездә, тигез, районның көнбатышында биеклеге 300 метрга кадәр. Район җирләренең бер өлеше Түбән Кама сусаклагычын төзү нәтиҗәсендә су астында калган. Район мәйданы 1919 квадрат километр, бу барлык Татарстан Республикасы мәйданының 2,8 процентын тәшкил итә. Район территориясенең 45 процентка якыны — сөрүлекләр, 24 проценты — болыннар, 12 проценты - урманнар, 8 процентк якыны-көтүлекләр. Гыйнварның уртача температурасы -12,1 °С. Декабрь аеннан февральгә кадәр, нигездә, аяз һәм чагыштырмача тыныч һава торышы булганда, көчле салкыннар күзәтелә. Июльнең уртача температурасы +19,4 °С тәшкил итә .
## Гербы һәм флагы

Татарстан Республикасы Минзәлә муниципаль районы Советы 2006 елның 24 ноябрендә заманча герб һәм флагны раслый. Ул Минзәлә өязенең 1781нче елгы тарихи гербына нигезләнеп эшләнә. Гербның өске чигендәге кызыл буй җирле халыкның хезмәт сөючәнлеген, батырлыгын һәм көчен, шулай ук аларның районда барлык уңышларга мөстәкыйль ирешүләрен символлаштыра. Төп — зәңгәрле төс, намус, рухилык, намуслылык һәм чиста күк дигәнне аңлата. Аның фонында төп фигура - алтын кречет - тотрыклылык, интеллект, хөрмәт, шулай ук районда бу кошның узган гасырларда күп булыуын гәүдәләндерә. Минзәлә районы флагы - турыпочмаклы зәңгәр тукыма, аның 1/4 өлешен кызыл буй алып тора. Калганында ул гербны тулысынча кабатлый .
## Тарих
### Иртә тарих
1584 елда хәзерге Минзәлә районы территориясендә рус стрелецлары рус һәм Нугай урдасы җирләре чигендә ныгытмага нигез сала. Кальганы янәшәдә генә аккан елга хөрмәтенә Минзәлә дип атыйлар. Беренче острог үз эченә биш каланчаны ала. XVII гасыр урталарында форпостны киңәйтәләр һәм ул Иске Кама аръягы сызыгындагы  иң зур ныгытмага әверелә. 1708 елга кадәр ныгытма Уфа провинциясенә карый, аннары провинцияне Казан губернасына кушалар. 1735 елда русларның Орск саклану линиясе төзелүеннән канәгать булмаган башкортларның ил буенча восстаниеләре дулкыны үтә. Минзәлә, Табын, Уфа, Югары Җаек ныгытмаларының рус гарнизоннары чолганышта кала. Башкортлар татар, чуваш, мари, удмуртларны күтәрелешкә катнаштырырга тырыша. Нәтиҗәдә, фетнә бастырыла, ә 1735 елдан 1742 елга кадәр Минзәләдә, урындагы күтәрешләрне бастыру һәм социаль‑икътисади вәзгыятьне җайга салу буенча чаралар эшләү өчен, императрица Анна Иоанновна Указы нигезендә төзелгән Башкорт эшләре комиссиясе урнаша.  Әстерхан һәм Казан губерналары аның карамагына керә. 1743 елда Минзәлә яңа оешкан Ырынбур губернасы составына кертелә, ә ныгытма аша төп сәүдә юллары, шул исәптән Зур Мәскәү юлы да уза. 1773 елда Екатерина II Оренбург губернасының Уфа наместниклыгын оештыра, аның составына Минзәлә дә керә.  1781 елда Минзәлә өяз шәһәре статусын ала. 1865 елда Уфа губернасы Оренбург губернасыннан аерыла. 1920 елга кадәр Минзәлә өязе аның составында кала .
1920 елда Минзәлә өязе территориясен ТАССРга кантон сыйфатында кушалар. 1930 елда кантон бетерелә һәм аның урынына Минзәлә районы төзелә. 1954 елда аңа Матвеевка районының бер өлеше, ә өч елдан соң юкка чыгарылган Яңа Юл районының бер өлеше кушыла .
### Хәзерге заман
2006 елдан Минзәлә районын Гиоргий Куприянов җитәкли, 2010 елда аны «Татспиртпром» компаниясе генераль директоры итеп билгелиләр, ә район җитәкчесе урынын «Минзәләагрохимсервис»ның элеккеге директоры Рәсим Садыйков ала, әммә 2013 елда, сәламәтлек торышы буенча, үз вәкаләтләрен калдыра. Шул вакыттан алып 2020 елга кадәр Минзәлә районын  Татарстанның авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрының авылны социаль үстерү буенча элеккеге урынбасары  Айдар Сәлахов җитәкли .
## Халык
2020 ел башына Минзәлә районында 27 686 кеше яши. Милли состав буенча халык түбәндәгечә бүленә: 60,1 процент -  татарлар, 35,4 процент - руслар, 0,45 процент - чуашлар, 2,7 процент - марилар һәм 1,35 процент - башка милләтләр .

### Милли состав

## Муниципаль-территориаль бүленеш
Минзәлә муниципаль районында 1 шәһәр һәм 19 авыл җирлеге һәм аларның составындагы 70 торак пункт бар.

## Икътисад
### Сәнәгать
Минзәлә районында 5 эре сәнәгать предприятиесе эшли: «Минзәлә ЛВЗсы» филиалы, «ВАМИН» филиалы, «Минзәлә МСКсы», «Минзәлә икмәк заводы», «ТПФ Изыскатель плюс», «Хуҗәмәт ремонт-механика заводы».
2009 елда Минзәлә механика заводы дөньякүләм стандартларга туры килгән елына 30 меңнән 70 мең берәмлеккә кадәр авиация, автомобиль, трактор, төзелеш һәм тимер юл нормальләре җитештерү буенча инвестпроект эшләгән. Проектның исәп-хисап бәясе 6 млрд сум тәшкил итә. 2014 елда завод гендиректоры Татарстан Президентына проектны гамәлгә ашыруга кредит алырга ярдәм итү үтенече белән мөрәҗәгать иткән .
2012 елда районда нефть сервисы өлкәсендә эшләү өчен дүрт компаниядән торган, баш предприятиесе — «Минзәлә-Сервис» булган холдинг төзелә. Компания нефть чыгаруга сәнәгать мәйданчыкларын әзерләү белән шөгыльләнә. 2017 елга компаниянең төп заказчылары «Лукойл» һәм « Газпром »  була. Холдинг Минзәлә бюджетына җир салымына гына елына 500-600 мең сум күчерә, тулаем алганда, еллык түләүләр 10-15 миллион сум тәшкил итә. 2017 елга кадәр компания район үсешенә 48 миллион сумга якын инвестиция керткән, әлеге акчаларга мәктәпкәчә белем бирү учреждениеләре, ике чиркәү, урта мәктәпнең спорт залы ремонтланган .
2019 елда Минзәлә районында 3 гектар мәйданда мебель җитештерүдә махсуслашкан «Промзона-Минзәлә» сәнәгать мәйданчыгы ачыла. Өч компания аның резиденты була. Алар өчен дәүләт ярдәме программалары, аерым алганда, җитештерү объектларын төзүгә яки реконструкцияләүгә, яңа җиһазлар сатып алуга җәлеп ителгән кредитлар буенча процентларга 10 миллион сумга кадәр субсидия каралган. Моннан тыш, районда «Изыскатель» сәнәгать мәйданчыгы эшли, 2020 елга ул җиде резидентка ия .
2020 елның гыйнвар-сентябрь айларында районда икътисадый эшчәнлекнең чиста төрләре буенча 2 млрд. 835 миллион сумлык урында җитештергән товар төяп җибәрелгән .
Минзәлә – җирле чималны эшкәртүче предприятиеләре булган авыл хуҗалыгы районы үзәге буларак, биредә: 
* "Хуҗәмәт ремонт-механик заводы" ААҖ
* Минзәлә аракы-ликер заводы
* Минзәлә май-сыр комбинаты
* "Минзәлә икмәк заводы" ААҖ
* "Минзәлә урман хуҗалыгы" ФДУсы эшли.
### Авыл хуҗалыгы

Минзәлә районында агросәнәгать секторы үсеш алган. Бу тармакта 2019 елга 82 хуҗалык итүче субъект исәпләнә, шуларның 58е — крестьян-фермер хуҗалыклары. Авыл хуҗалыгы әйләнешендә 97,7 мең гектәр җир, шул исәптән 86,1 мең гектар сөрүлек, 2,7 мең гектар печәнлек һәм 8,9 мең гектар көтүлек бар. Районда язгы бодай, көзге арыш, арпа, солы, карабодай, борчак, тары игелә. 2020 ел нәтиҗәләре буенча Минзәлә районы уңыш буенча төбәк лидерлары рәтен чыга . Терлекчелекнең төп тармаклары - ит-сөт терлекчелеге, сарыкчылык. Минзәлә районы Татарстанның төньяк-көнчыгыш Кама аръягы районнары (Актаныш, Зәй, Минзәлә, Мөслим һәм Чаллы районнары) арасында бодай чәчү буенча алдынгы урында тора .
2019 елда «Август» федераль компаниясе районда ике агрофирма һәм 14 мең гектар җир сатып алып, анда 2,4 мең баш терлеккә исәпләнгән роботлаштырылган саву комплексы төзергә планлаштыра. Шул ук компания Мөслим районында да 1,2 мең башка исәпләнгән шундый ук комплекс төзегән, инвестицияләр 1,1 миллиард сум тәшкил иткән .
Шул ук елны «Кама беконы» компаниясе районда 2,4 мең башка исәпләнгән мөгезле эре терлек үрчетү комплексын төзү өчен 6000 гектар җир сатып алган. Компания инде 1 миллиард сум инвестицияләгән, проект планында тагын 800 миллион сум каралган. «Кама беконы» 2021нче елга икенче мәйданчык төзергә ниятләгән, әмма бу ниәтне гамәлгә ашыруга пайчылар белән низаг комачаулый. Пайчылар «Кама беконы»ның шәхси җир өчен мал азыгы белән түләргә әзер түгеллегенә, ә гектарына елына 800 сум түләргә ниятләүенә канәгатьсезлек белдерә. 2020 елга мәсьәлә хәл ителмәгән әле.
Гыйнвар-июнь айларында районның төп капиталына инвестицияләрнең гомуми күләме, бюджет акчаларын исәпкә алмыйча, 858 миллион сум тәшкил итә, ә районның авыл хуҗалыгы җыелма продукциясе — 382 миллион сум .
### Транспорт
Районның төп юллары: федераль әһәмияттәге М-7 «Волга», «Минзәлә — Рус караны — Тугашево», «Зур Нөркәй — Кадрәк», «Минзәлә — Боерган» автомобиль юлы. Район Түбән Кама сусаклагычы ярында урнашкан, аның су маршрутлары Минзәләгә кадәр бара. Шәһәрдә причал бар, ә Юртау авыл җирлеге территориясендә аэродром урнашкан. Минзәлә районы территориясе буенча өч шәһәр җәмәгать транспорты маршруты (Нефтьчеләр һәм Эзләнүчеләр бистәләренә кадәр) һәм 6 шәһәр яны маршруты уза. Транспорт хезмәтләндереүен  «Минзәлә АТП»сы  тормышка ашыра. 2020 елда «Минзәлә — Рус Караны — Тогашево» автомобиль юлында «Имин һәм сыйфатлы автомобиль юллары» милли проекты кысаларында капиталь ремонт башлана, аның бюджет күләме — 80 миллион сум .
## Экология
Минзәлә районы территориясенең 11,1 процентын урманнар били. Урман барлыкка китерүче төп токымнар булып юкә, имән, усак, каен тора. Районда 993 төр флора һәм 302 төр фауна теркәлгән. Минзәлә районының төньяк-көнчыгыш өлешендә Түбән Кама сусаклагычының Ык култыгы ярында 1972 елда нигез салынган «Игимский бор» табигать һәйкәле урнашкан. Аның территориясендә Кызыл китапка кертелгән хайваннар яши.
Районның икенче табигый һәйкәле - Минзәлә елгасы. Аның чыганагы Сарман районының Иске Минзәләбаш авылы янында, ә тамагы — Минзәләдән түбәндә.  Елганың гомуми озынлыгы - 123 км.
## Социаль өлкә
2019 елда районда 25 гомуми белем бирү учреждениесе, Кадет мәктәбе, Татар гимназиясе, Прогимназия, махсус (коррекцион) гомуми белем бирү интернат-мәктәбе, методик координация үзәге, мәктәптән тыш эшләр үзәге, 31 мәктәпкәчә белем бирү учреждениесе эшли.  Урта махсус уку йортларыннан педагогика көллияте, авыл хуҗалыгы техникумы, медицина училищесы һәм 52нче һөнәри училище бар.
Минзәлә районында 21 һәйкәл урнашкан, шуларның 5се-авылларда, 16сы - Минзәләдә. Дусай Кичү авылындагы 1902 елда төзелгән мәчет — шәһәртөзүчелек һәм архитектура һәйкәле, төбәк (җөмһүрият) әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты. Шулай ук 1910 елда төзелгән Җәмигъ мәчете төбәк (республика) әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты булып тора. Аның барлыкка килүенә кадәр Минзәлә мөселманнары йолаларны гыйбадәт йортында уздыра, ул җәмгыять үсеше аркасында барлык дин тотучыларны сыйдырмай башлый. Мөселманнар мәчет төзүгә рөхсәтне 1907нче елда ғына ала һәм шәһәр үзәгендә ике ҡатлы бина төзи. Вестибюль һәм төп гыйбадәт заллары беренче катта урнашкан, икенче кат залларына яутылык түгәрәк тәрәзәләр аша төшә, декоратив бизәлештә татар милли архитектурасы элементлары белән классицизм һәм Көнчыгыш мотивлары аралашып килә.
Советлар Берлеге Каһарманы Муса Җәлил укыган йорт шулай ук төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты булып тора. Бина 1914-1920 елларда педагогик училище буларак төзелә, әмма 1941 елда анда вакытлыча хәрби-сәяси училище урнаша, анда 56 көн Муса Җәлил укый. Шагыйрьнең Минзәләдә үткәргән чоро истәлегенә Мемориаль музей шәһәрдә 1970 елда ачыла. Ә 2017 елда шагыйрьнең кызы катнашында Минзәләнең Җәлил исемендәге паркында каһарманның бюсты куела .
Екатерина ІІнең Минзәлә аша Уфага узуы өчен төзелгән шәһәр Екатерина күпере (сәяхәт булмый) хәзерге вакытта сәнәгать һәйкәлләренә карый. Заманча күперне 1910 елга төзеп, аның буенча тимер юл салырга ниятләгәннәр, әмма Беренче бөтендөнья сугышы эшләрне өзә. 2018 елда күперне реконструкцияләү проекты Уңайлы шәһәр тирәлеген булдыру буенча иң яхшы проектларның Бөтенроссия конкурсында җиңеп, 50 миллион сумлык грантка лаек була. Яңартылган күпер 2019 елда ачыла.
Районда «Минзәлә» () җирле газетасы татар һәм рус телләрендә басыла.
## Мәдәният
Сабир Өметбаев исемендәге Минзәлә татар дәүләт драма театры.
## Район җирлегендә туган күренекле шәхесләр
### Язучылар
Минзәлә төбәгеннән чыккан күренекле каләм әһелләрен барлаганда, беренчеләрдән булып:
* Рәшит Гәрәй, 
* Габделхәй Сабитов, 
* Салисә Гәрәева, 
* Газиз Мөхәммәтшин, 
* Марс Шабаев, 
* Фәннур Сафин, 
* Ренат Суфиев (*[[Роман Солнцев]])*, 
* Вячеслав Шугаев, 
* Валентин Ерашов, 
* сатирик язучы Фәнзаман Баттал,.
* Равил Сабыр (1974, Тупач*), язучы, драматург, журналист.
===Артистлар, театр әһелләре, рәссамнар===
* [[Илнур Гайниев]] (*1988, Тауасты Байлар*), 2020 елдан Сабир Өметбаев исемендәге [[Минзәлә татар дәүләт драма театры]] директоры.
* [[Марсель Иванов]] (1962, Чулпан―2015), баянчы, композитор.
* [[Алексей Краснов]] (1923, [[Иске Тамбовка]] ― 1998, [[Тамбов]]), РСФСР халык рәссамы.
* [[Рөстәм Маликов]] (*1949, Бикбау*), җырчы (*тенор*),  Башкортстан АССР атказанган (1984), Татарстанның халык (1994) артисты.
* [[Александр Пономарёв (1953)|Александр Пономарёв]] (1953, Иске Красный Бор ―2022), Россия Федерациясенең атказанган рәссамы (2010).
* [[Резидә Шәрәфиева]] (*1966, Наратлы Кичү―2025*), җырчы, [[ТР халык артисты]] (2016).

===Хәрбиләр, чиновниклар===
* [[Василий Гордов]] *(1896, Иске Матвеевка - 1950, Мәскәү)* — [[Советлар Берлеге Каһарманы]] ([[1945]]), сәргаскәр.
* [[Фәхрази Галиев]] *(1912, Җәмәк - 1997, Яр Чаллы)* — [[Советлар Берлеге Каһарманы]] ([[1944]]), ССРБ Югары шурасы депутаты ([[1946]]-[[1950]]).
* [[Камил Нәҗмиев]] (1974), Тукай районы башкарма комитеты башлыгы в.б. (2024 елдан).
* [[Венер Сәлимов]] (*1941, Минзәлә*) — ТР КГБсы рәисе ([[1993]]-[[1999]]).
* [[Гиоргий Куприянов]] (*1956, Югары Юшады*), Минзәлә районы башлыгы (*2004-2010*), «Татспиртпром» ААҖ генераль директоры (*2010-2015*).
* [[Владимир Шамов]] (*1882, Минзәлә―1962, Ленинград*), табиб-хирург, академик, медицина хезмәте генерал-лейтенанты.
===Спортчылар===
* [[Зөфәр Ханов]] (1925, [[Иске Мунча]]―2002), укытучы, спортчы (*татарча көрәш*), сабантуйларның баш батыры, татарча көрәш буенча күп тапкырлар РСФСР, ТАССР чемпионы, ССРБ (*1970*) һәм ТР (*1997*) атказанган спорт остасы , ТАССР атказанган физик тәрбия хезмәткәре (*1984'').
## Укытучылар
* Нәкый Әхмәтшин (1928―2017), РСФСРның атказанган укытучысы (Сарсаз-Тралы).
## Моны да карагыз
* Минзәлә кантоны
* Минзәлә өязе
* Минзәлә мәчете
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Мензелинский район // Татарская энциклопедия / Гл. ред. М. Х. Хасанов. — Казань : Институт Татарской Энциклопедии, 2008. — Т. 4. — С. 136. — 768 с.
## Сылтамалар
* http://www.tatmedia.com/tat/region/156 
* 2010 елның 22 маендагы 29-ТРЗ № Татарстан Республикасы Законы
* Официальный сайт Мензелинского муниципального района 

Төркем:Татарстан районнары