Наил Вәлиев (1949)

**Наил Вәлиев**, Наил Мансур улы Вәлиев (*[[1949 ел]]ның [[3 сентябрь|3 сентябре]], [[ТАССР]], [[Чистай]]*) — әдәбият галиме, филология фәннәре докторы (*[[1996 ел|1996]]*), профессор (*[[1997 ел|1997]]*). 2007–2009 елларда — Татарстан Республикасы мәгариф һәм фән министры. ТР ФА хакыйкый әгъзасы (*академик, [[2004 ел|2004]]*), ТР ФА вице-президенты, ТР ФА һуманитар фәннәр бүлеге академик-сәркатибе. РФ һуманитар фәннәр академиясе академигы. ТР (*[[1997 ел|1997]]*) һәм РФ (*[[2003 ел|2003]]*) атказанган фән эшлеклесе. Россия язучылар берлеге әгъзасы. РФ туган якны өйрәнүчеләр берлеге президиумы әгъзасы. ТР ФА Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институтының Кама фәнни үзәге мөдире. III (*[[2004 ел|2004]]-[[2009 ел|2009]]*) һәм IV (*[[2009 ел|2009]]-[[2014 ел|2014]]*) чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты. Чистай һәм Алабуга (*[[2012 ел|2012]]*) шәһәрләренең шәрәфле ватандашы. Рус әдәбияты, рус-татар әдәби бәйләнешләре, туган якны өйрәнүгә багышланган хезмәтләр авторы. Фән һәм техника өлкәсендә ТР Дәүләт премиясе лауреаты (2020).

## Тәрҗемәи хәле
1949 елның 3 сентябрендә Чистай шәһәрендә туган. Чистайның 16нчы санлы мәктәбен, «*рус теле укытучысы*» белгечлеге буенча Алабуга дәүләт педагогия институтының филология факультетын тәмамлаган (*[[1971 ел|1971]]*). 1981 елда БДУда (*[[Уфа]]*) «*Духовное испытание» героев в произведениях Фатыха Амирхана*» темасына филология фәннәре кандидатлыгына (*фәнни җитәкчесе*  Н. Г. Юзиев), 1996 елда РФ ФА М. Горький исемендәге Дөнья әдәбияты институтында (*[[Мәскәү]]*) «*Д. И. Стахеев. Судьба и творчество. 1840-1918 гг.*» темасына филология фәннәре докторлыгына диссертацияләр яклаган.

## Хезмәт юлы
1971-1975 елларда Чистай шәһәренең 5нче санлы урта мәктәбендә рус теле һәм әдәбияты укытучысы.

1975-2007 елларда Алабуга дәүләт педагогия институтында (2011 елдан КФУның Алабуга институты): 1975 елдан рус һәм чит ил әдәбияты кафедрасында ассистент, өлкән укытучы, 1985 елдан доцент, 1983 елдан кафедра мөдире, 1990-2000 елларда фәнни-тикшеренү эшләре буенча проректор, 2000-2007 елларда — ректор, 2007 елдан АДПИның шәрәфле профессоры.

2007-2009 елларда ТР мәгариф һәм фән министры.

2009 елдан ТР ФА вице-президенты, ТР Дәүләт шурасы депутаты.

## Фәнни эшчәнлеге

Фәнни эшенең төп юнәлешләре — рус-татар әдәби бәйләнешләрен өйрәнү. Татар әдәбияты классигы Ф. Әмирхан (*[[1886 ел|1886]]-[[1926 ел|1926]]*) иҗатын рус классик әдәбияты белән чагыштырып өйрәнә. XIX гасыр рус язучысы Д. И. Стахеев (*[[:ru:Стахеев, Дмитрий Иванович|ru]]*) (*[[1840 ел|1840]]-[[1918]]*) исемен һәм иҗатын халыкка кайтаруда, язучының сайланма әсәрләрен чыгаруда зур хезмәт куя. Әлеге язучы турында берничә монография авторы.

1980 елдан «Алабугада атаклы кешеләр» темасы өстендә эшли. Рус тарихчысы профессор К. И. Невоструев (*[[:ru:Невоструев, Капитон Иванович|ru]]*) (*[[1816 ел|1816]]—[[1872 ел|1872]]*) исемен ача. Капитон Иван улы Невоструев — 6 томлык «Мәскәү Синодаль китапханәсенең славян кулъязмалары тасвирламасы»н төзегән. РИ ФАнең I Ломоносов премиясенә лаек булган әлеге хезмәт РФ һәм Европа  кулланылуын дәвам итә.
 
Сәүдәгәрләрнең рус әдәбияты һәм мәдәниятенә керткән өлешен, сәүдәгәр династияләренең иганәчелек, меценатлык эшчәнлеген өйрәнү буенча лабораториягә җитәкчелек итә.
 
200дән артык фәнни хезмәт, шул исәптән 9 монография авторы.

Туган якны өйрәнүнең тарихи һәм әдәби проблемаларын күтәрә. АДПИда (*хәзер [[Казан дәүләт университеты|КФУ]] Алабуга институты (филиал)*) Стахеев һәм М. И. Цветаевага багышланган бөтенроссия һәм халыкара фәнни-гамәли конференцияләр оештыруда даими катнаша.
 
«Казан — ХХ гасырның 20 елларында илнең туган якны өйрәнү үзәге», «Бөек Ватан сугышы елларында Татарстан АССРда совет язучылары һәм мәдәният хезмәткәрләре» темаларын өйрәнә.

## Китаплары
.
## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 2004-2009 елларда III чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты. 
* 2009-2014 елларда IV чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты. Мәдәният, фән, мәгариф һәм милли мәсьәләләр буенча комитет әгъзасы. 
* ТР фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт премиясе буенча ТР Президенты каршындагы комиссия әгъзасы. 
* ТР ФА ТӘһСИ диссертацияләр яклау шурасы әгъзасы. 
* ТР ФА президиумы әгъзасы. 
* ТР Эчке эшләр министрлыгының җәмәгать шурасы әгъзасы һ. б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1997 — ТР атказанган фән эшлеклесе
* 2003 — РФ атказанган фән эшлеклесе
* РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәре
* 2002 — «Россия халыклары мирасына керткән өлеше өчен» медале (*РФ тарихи шәһәрләр һәм төбәкләр берлеге бүләге*) — «*РФ халыкларының тарихи-мәдәни һәм табигый мирасын саклау һәм үстерү эшендә уңышлары өчен*».
* 2005 — «Казанның меңьеллыгы истәлегенә» медале
* «» медале
* 2020 — Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге — Алабуга шәһәренең тарихи-мәдәни мирасы буенча хезмәтләр циклы (9 китап) өчен.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* *Раиса Щербакова*.   Республика обязана извлечь пользу из краеведческих изысканий .  «Республика Татарстан», № 19-20 03.02.2011
*  Н. М. Вәлиев «Чикләрсез татарлар» порталында  
*  ТР ФА рәсми сайтындагы сәхифәсе 
*  Известные ученые. Валеев Наиль  Мансурович 
*  Валеев Наиль Мансурович на сайте tataroved.ru

## Моны да карагыз

Төркем:Ректорлар
Төркем:Алабуга дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Академиклар
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Язучылар
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары