open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Җиһаншина

**Җиһаншина** (**Җиһаншин**) – төрки халыклар арасында киң таралган фамилия. Гарәп сүзе «җиһан»нан алынган Җиһанша исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Мәдинә Җиһаншина (1986) - рәссам, сәнгать белеме кандидаты (Porto университеты). 
* Наталья Җиһаншина - гимнастка
* Нәсимә Җиһаншина *([[1926]])*, Минзәлә театры актрисасы, РСФСР атказанган артисты.
* Рәшидә Җиһаншина *([[1917]]-[[2003]])*, Камал театры артисты, директоры, РСФСР халык артисты *([[1981]])*.
* Роза Җиһаншина *([[1930]])*, Минзәлә театры артисты, Татарстанның атказанган артисты. 
* Эра Җиһаншина, кино һәм театр артисты, РСФСР халык артисты.
----
* **[[Җиһаншин]]**

Төркем:Фамилияләр
Комсомолец (крейсер)

«**Комсомолец**» (1958 елның 29 октябренә хәтле — «Валерий Чкалов») — 68-К проектлы совет крейсеры. 1958 елда өйрәнү өчен җайланган җиңел крейсер итеп үзгәртелә.

## Төзелеш тарихы
Җитештерү: 306 номерлы завод.
* 1939 елның 31 августында — ССЗ № 189 нигезендә салына башлаган (Балтыйк берләшмәсе, Ленинград).
* 1940 елның 25 сентябрендә — ХДФ сафларыннан алына.

## Хезмәт тарихы
* 1951 елның 22 апрелендә — ССРБның 8-нче ХДФ составына кергән.

## Командирлар
* 11.1953-1955.09.- Леут Леонид Григорьевич.

## Сылтамалар
* Крейсера проекта 68-k «Чапаев» на сайте **«АТРИНА»** • Боевые корабли СССР и России • 1945—2005 гг.

Төркем:68-К проектлы крейсерлар
Эскадра мина ташучысы

**Эскадра мина ташучысы** (эсминец) () – каршы якның (дошманның) су асты көймәләрен  һәм су өсте  корабларын *(судноларын)*  һәлак итү өчен кулланыла торган хәрби кораб. Шул ук вакытта  диңгез буенча күчеп йөрүче яки диңгез сугышында катнашучы зур су өсте корабларын саклау өчен дә файдаланыла. Шулай ук күзәтүче һәм дозор хезмәтендә дә кулланыла. Десантны диңгез ярына төшергәндә артиллерия уты белән ярдәм итә ала. Тиешле урынга миналардан чикләү куйганда файдаланылырга мөмкин.

## Тарих
Эскадра мина ташучылары 1904-1905 еллардагы рус-япон сугышыннан соң Россия империясе хәрби –диңгез флотында мөстәкыйль класска аерып исәпләнә башлый.

## Техник күрсәткечләре
#### [[Беренче бөтендөнья сугышы]] вакытында
* Эскадра мина ташучыларының сусыешлыгы 1000-1300 *т*
* Тизлеге 30-37 диңгез узелы (55-68,5 *км/сәг.*)
* Пар турбиналары, казаннары нефть форсункасы белән эшли
* 4 ике көпшәле 450 *мм* һәм 533 *мм* лы торпеда аппаратлары
* 4 88 *мм* һәм 102 *мм* лы  туплар

Озак еллар дәвамында әлеге класс кораблары арасында иң яхшысы булып «Новик» эсминецы *([[1913]]-[[1944 ел]]ларда сафта була)* санала.

#### [[Бөек Ватан сугышы|Икенче бөтендөнья сугышы вакытында]]
Икенче бөтендөнья сугышы вакытында эсминецлар иң күп санлы һәм универсаль кораблар классы булып тора.

#### [[1980 ел]]ларда
##### Чит ил эсминецларының техник күрсәткечләре
* Сусыешлыгы 8000 *т*
* Тизлеге 36 диңгез узелы (66,7 *км/сәг.*)
* Төрле максатлар өчен яраклы ракеталар белән коралланган
* 130 *мм* калибрлы артиллерия туплары
* Торпеда аппаратлары
* Су асты көймәсенә каршы җиһазлар
* Вертолетлар

## Чыганаклар
Яшүсмерләр өчен хәрби-диңгез  сүзлеге. М., 1988.ISBN 5-7030-0298-2

Төркем:Мина ташучылар
Төркем:Тарих
Төркем:Эскадра мина ташучылар
Железняков (крейсер)

«**Железняков**» — совет 68-К проектлы җиңел крейсеры.

Исеме 1917 елгы Февраль һәм Бөек Октябрь инкыйлабы, һәм Россия ватандашлар сугышы катнашучысы Балтыйк флоты матросы Железняк (Анатолий Железняков, *<small>([[:ru:Железняков, Анатолий Григорьевич|ru]])</small>*) хөрмәтенә аталган.

## Төзелеш тарихы
Завод төзелеш номеры: 545.
* 1939 елның 31 октябрендә Ленинград Судомех заводында салынган.

## Хезмәт тарихы
* 1950 елның 7 сентябрендә — 4-нче ХДФ составына кергән.

## Сылтамалар
* Крейсера проекта 68-k «Чапаев» на сайте **«АТРИНА»** • Боевые корабли СССР и России • 1945—2005 гг.

Төркем:68-К проектлы крейсерлар
11451 проектлы көймәләр һөҗүменә каршы кече кораблар

**11451 проектлы көймәләр һөҗүменә каршы кече кораблар (МПК)** (**«Сокол»**, НАТО кодификациясе буенча — *Mukha class corvette*) — су асты канатларындагы көймәләр һөҗүменә каршы кече кораблар төре.

## Кораллау
* 76-мм АК-176М,1х30-мм АК-630 (МРК-220 «Владимирец»тә)
* 2x4 ТА ТР-224 400 мм калибрлы

## Чыганаклар
* Малые противолодочные корабли, проект 1145 «Сокол» 
* Малый противолодочный корабль «МПК-220» («Владимирец»)
* МПК-220 «Владимирец»

Төркем:Көймәләр һөҗүменә каршы кече кораблар
Төркем:Әлифба буенча корал
Fond birjası

**Fond birjası** - qimmätle käğäzlär oyıştırılğan bazarın tärtiple eşläwen tä'min itüçe finans institutı.

## Maqsatlar

* qimmätle käğäzlär belän säwdä itü urının birü
* birja tigezlek bäyäsen bilgeläw
* birja säwdäsenä açıqlıqnı tä'min itü
* arbitrajnı tä'min itü
* kileşülär ütälüenä iminiät birü
* standartlar buldıru

## Dönya töp fond birjaları
Bazar kapitallaştıruı, 2010 yıl, **trln USD**
* NYSE Euronext - Nyu York fond birjası —  $15,970 
* NASDAQ —  $4,931 
* Tokio fond birjası —  $3,827
* London fond birjası — $ 3,613
* Şañxay fond birjası —  $2,717
* Hoñ Koñ fond birjası — $2,711
* Toronto fond birjası — $2,170
* Bombey fond birjası — $1,631
* Frankfurt fond birjası - $1,429

## Rusiä fond birjaları

Xäzer Rusiädä 10 fond birjası bar, läkin qimmätle käğäzlär belän säwdä itü tik 4 birjada bara:
* Mäskäw birjası - MMVB häm RTS birjaları berläşkännän soñ
* Ural töbäk valüta birjası - MMVB-Ural
* Pitırbur valüta birjası
* Pitırbur  birjası

İñ zurısı - Mäskäw birjası.

## Sıltamalar

*    Джон К. Халл. Опционы, фьючерсы и другие производные финансовые инструменты, 8-е издание = Options, Futures, and Other Derivatives, 8th Edition. — М.: «Вильямс», 2013. — 1072 с. — ISBN 978-5-8459-1815-4.
*   Дэниел Сигел, Дайан Сигел. Фьючерсные рынки: Портфельные стратегии, управление рисками и арбитраж = The Futures Markets: The Professional Trader's Guide to Portfolio Strategies, Risk Management and Arbitrage. — М.: «Альпина Паблишер», 2012. — 627 с. — ISBN 978-5-9614-1451-6.
*    Хеджирование на срочных рынках. Васильев А. В. Москва, 2001 год
*    Деривативы: Курс для начинающих = An Introduction to Derivatives. — М.: «Альпина Паблишер», 2009. — 208 с. — (Серия «Reuters для финансистов»). — ISBN 978-5-9614-1092-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Ватандашлар хокукы
Көймәләр һөҗүменә каршы кече кораб

**Көймәләр һөҗүменә каршы кече кораб** (, кыскача: *МПК*) — совет хәрби-диңгез классификациясе буенча, **көймәләр һөҗүменә каршы кече кораб**лар ассыйныфы.  илләрендә шундый кораблар **көймәләр һөҗүменә каршы [[корвет]]лар** () буларак билгеле.

Якын диңгез һәм яр буе зонасында көймәләр һөҗүменә каршы көрәш өчен җитештерелгән.

## Хезмәт
### [[11451 проектлы көймәләр һөҗүменә каршы кече кораблар]]

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Малый противолодочный корабль проекта 204
* Малые противолодочные корабли - Проект 1124, Проект 1124М

Төркем:Көймәләр һөҗүменә каршы кече кораблар
Төркем:Хәрби кораблар төрләре
Моратов

**Моратов** (**Моратова**) – төрки *([[татар]], [[башкорт]], [[казакъ]], [[үзбәк]] һ.б.)* халыкларда һәм русларда киң таралган фамилия, гарәп сүзе *«морад»тан* алынган «***Морат***» кеше исеменнән ясалган. **Морадов** язылышы да кулланыла.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилия кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Дмитрий Моратов (1961), журналист, телетапшырулар алып баручы. «Новая газета»ның баш мөхәррире (1995―2017; 2019 елдан), Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты (2021).
* Зиннәт Моратов *([[1905]], [[Яңа Калмаш]], [[Чакмагыш районы|Чакмагыш]] – [[1988]], [[Мәскәү]])* – татарлардан беренче фирка өлкә комитеты башлыгы булган шәхес: КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатибе (28.12.1944-06.06.1957)
* Равил Моратов *(30.08.[[1949]], Төрнәс, [[Норлат районы|Октябрь районы]]) )* – сәясәтче, Татарстан хөкүмәтенең беренче вице-премьеры *([[2010 ел]]ның 22 апреленә  кадәр)*, икътисад фәннәре докторы
* Газинур Морат (Моратов) (18.08.1959, Зур Сәрдек, Кукмара) – язучы, шагыйрь, Муса Җәлил, Гаяз Исхакый (2000) премияләре иясе, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2001)
* Раднэр Моратов *([[1928]], [[Ленинград]]-[[2010]], [[Мәскәү]])* – кино һәм театр артисты, РСФСР халык артисты (1986), Зиннәт Моратовның улы
* Каранай Моратов – Пугачёв гаскәре хәрби башлыгы булган татар яугире/
----
* Кира Моратова (1934-2018), кино режиссеры.
Колыма

**Колыма** (, ) — Россиянең Магадан өлкәсе һәм Саха Җөмһүрияте территориясеннән ага торган елга.

Озынлыгы 2129 км. Бассейнының мәйданы 643 мең км².

Охота-Колыма таулыгында башланып, Көнчыгыш Себер диңгезенә коя. Югары өлеше Колыма яссытаулыгы буйлап тар һәм тирән үзәнендә ага. Урта агаымында үзән киңәеп, елга тармакларга бүленеп китә. Колыманың түбән өлеше Колыма түбәнлегеннән ага.

Кар, яңгыр һәм җир асты суларыннан туена. Елга октябрь башында бозланып, май—июньдә боздан арына.

Уртача су чыгымы Среднеколымскида 2250 м³/сек. Елга 5,5 млн. т ләм китерә. Бахапча елгасы кою җиреннән тамкка кадәр көймә йөрешле. Колыма бассейнында алтын чыганкалары бар.

Төркем:Россия елгалары
Veksel

**Veksel** (almança *Wechsel*) — maxsus bilgelängän formada yazılğan aqça yöklämäse (burıçnamäse), veksel iäse burıçlı keşedän bilgelängän urında vekseldä kürsätelgän aqça alu xoquqın birä torğan dokument.

Order qimmätle käğäz bulıp sanala. Veksel iäse dokumentta kürsätelä häm  yaña veksel iäse belän tapşıru **indossament**ı belän almaşırğa mömkin. Veksel yaña tapşıruı öçen yaña indossament kiräk.

Veksel isemle qimmätle käğäz bulırğa mömkin, şul oçraqta tik **tsessiä** yärdämendä tapşırıla.

Ğadi häm küçergeç vekseldä veksel summasına protsentlar östäp isäplänergä mömkin. Xalıqara qağidälär buyınça protsent xaqı vekseldä kürsätelä.

Tülise velsel raslağan imza - **avisto** dip yörtelä.

## Tarix
Veksel prototipı Borınğı Rimda qullanıla inde (*singraf, hirograf*). VIII ğasırda Qıtayda da qullanıla. Ğäräpstanda *hawala* häm *suftaca* dip yörtelä.

Zamança veksel İtaliädä XIII ğasırda kilep çığa. 

Rusiädä XVIII ğasırdan qullanıla, 1729 yılda Veksel tärtibe çığarıla.

## Sıltamalar

*    Вексель // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Мошенский С.З. Эволюция векселя. — Киев-Ровно: Планета-Друк, 2005. — 446 с. — ISBN 966-8851-02-1.
*    Мошенский С.З. Вексель. Базовые концепции. — Киев-Ровно: Планета-Друк, 2007. — 1284 с. — ISBN 966-8851-05-6.
*    Алексеев А. И. Сделки с векселями: Типичные сделки с векселями и влияние друг на друга вексельной и основной сделок. — [Б. м.]: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2011. — 96 с. — ISBN 978-3-8433-1568-5.

Төркем:АкчаТөркем:ИкътисадТөркем:Кыйммәтле кәгазьләрТөркем:Ватандашлар хокукы
Диләрә Әүхәдиева

**Диләрә Әүхәдиева** (Диләрә Рәүф кызы Әүхәдиева) – Россия театр һәм кино артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1986 елның 27 ноябренда Казанда туган. Мәктәптә укыган елларда кече сәнгать академиясендә шөгыльләнә, рәсем түгәрәгенә йөри, театр түгәрәгендә шөгыльләнә, бал биюләре, гимнастика, аэробика белән ныклап мавыга.

Урта мәктәпне укып бетергәч (2005), Казан театр училищесында (*Ю. Карева сыйныфы*) укый, Мәскәүдә МХАТ мәктәп-студиясен (*К. Райкин остаханәсе*) (2009) тәмамлый.

## Иҗаты

#### [[Театр]]дагы рольләре
* Яшенле яңгыр (*Гроза*), А. Островский – *Варвара*
* Отелло,  У.Шекспир – *Эмилия*
* Гамлет, У.Шекспир – *Гертруда*
* Стравинский. Уеннар *(реж. Алла Сигалова)* – *солист*

#### Фильмографиясе
* 2011 — Елена, *реж. А. Звягинцев* – *Ирина* (фильмда Дания Агишева белән бергә уйный)
* 2011 — Материк, *реж. С.С. Говорухин* — *Варя*
* 2011 — Кешеләр җире (*Земля людей*), реж. С. Говорухин ()
* 2010 — Дивар аркылы үбү (*Поцелуй сквозь стену*), *реж. В. Акапян* — *Леля*
 
## Бүләкләре
«Стравинский. Уеннар» (*реж. Алла Сигалова*) спектакле белән:
* 2008 — "ТВОЙ ШАНС" фестивалендә *Гран — При*  
* 2008 — ВГИК фестивалендә *лауреат*

## Сылтамалар
*  К. Райкин остаханәсе 
* фотолары 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлаучылар
Төркем:Россия кино артистлары
Әүхәдиев

**Әүхәдиев** (**Әүхәдиева**) — төрки  *([[татар]], [[казакъ]], [[башкорт]] һ.б.)* халыкларда еш очрый торган фамилия.

«Әүхәди» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*

* Ильяс Әүхәдиев (1904—1968) — композитор, дирижёр, мөгаллим, ТАССР халык артисты, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе.
*Фәрит Әүхәдиев (1947) — математик, физика-математика фәннәре докторы, профессор.
----
* Диләрә Әүхәдиева — Россия кино һәм театр артисты.
Габдулла Солтанов

**Габдулла Солтанов**, Габдулла *(Абдулла)* Әфзал улы Солтанов (, *[[1928 ел]]ның [[25 сентябрь|25 сентябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], Тамьян-Катай кантоны, [[Кобагыш (Башкортстан)|Кобагыш]] ― [[2023 ел]]ның [[17 август]]ы, [[РФ]], [[БР]], [[Учалы районы]], Кобагыш*) — үзешчән җырчы, курайчы, БР халык артисты (1996), БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1986), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1992).

## Тәрҗемәи хәле
1928 елның 25 сентябрендә БАССР Тамьян-Катай кантоны (хәзерге Учалы районы) Кобагыш авылында туган. Әтисеннән һәм туганнарыннан курайда уйнарга һәм озын көйләр башкарырга өйрәнә. 40 еллап Учалы районы Бәйрәмгул совхозында көтүче булып эшли. Башлангыч мәктәптән үк үзешчән  сәнгатьтә катнаша.

2023 елның 17 августында Учалы районы Кобагыш авылында вафат.

## Иҗаты

Бай тембрлы, киң диапазонлы, 2 октавадан югары тавышка ия җырчы. Һөнәри сәхнәгә 1955 елда аяк баса. Мәскәүдә «Башкортстан мәдәнияте ункөнлеге»ндә (1955) җырчы Наҗия Аллаяровага курайда уйный. Тумыштан драматик сәләткә ия. Россия, Болгария, Алмания, Португалия, Франция буйлап гастрольләрдә була. 1993 елда, машина бәрдерү сәбәпле, күзләре сукырайса да, сәхнәне ташламый.

#### Репертуар
«армия», «Буранбай», «Биеш», «Гыйльмияза», «Зәлифәкәй», «Зөлхәбирә», «Каһым түрә», «Сибай», «Томан», «Тәфтиләү», «Урал», «Хисам», «Шәүрә», «Шәфыйк», Аргужа һ.б. тарихка багышланган халык җырлары, озын көйләр – барлыгы 60 көй.

## Хәтер
2013 елда Г. Солтанов турында «Җан җыры» *(Песнь души)* фильмы *(Башкортстан ДТРК)* төшерелгән. Сценарий авторы – Мәүлит Ямалетдин. Флюра Килдиярова, Рәсүл Карабулатов истәлекләр белән уртаклаша.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* I Бөтенсоюз үзешчәннәр фестивале (Мәскәү, 1977) – *лауреат*
* I халыкара фольклор фестивале (Мәскәү, 1996) — *лауреат*
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1986)
* БР халык артисты (1996)
* Салават Юлаев премиясе (1992) — «башкару осталыгы һәм җыр сәнгатен пропагандалаган өчен»
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Габдулла Солтанов
*   Башкортстан ''(белешмәлек)'' 
* Халык җырчысы исемен халык бирде
* Феноменальный певец

Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Җырчылар
Төркем:Курайчылар
Rusiä-amerika şirkäte

**Rusiä-amerika şirkäte** yäki **İmperator qaramağındağı Rusiä-amerika şirkäte** — tulısınça bulmağan däwlät kolonial' säwdä şirkäte, Äläskä, Hawai, Kaliforniädä bilämälär iäse. 1799 yılda **Grigoriy Şelixov** häm **Nikolay Rezanov** tarafınnan nigezlängän, Pavel I belän raslanğan.

## Tarix

1780 yılda Äläskädä ike Rusiä säwdägär şirkäte — **Golikov** häm **Lebedev-Lastoçkin** şirkäte urnaşqan.

1784 yılda qimmätle mex käseben urnaştıruçı eşmäkär Şelixov Kadyak utrawında awıl salğan.

Şelixov däwlättän yaña şirkät öçen törle ösenleklärne sorağan. Tik Yekaterina II ülgännän soñ, täxetkä utırğan ulı Pavel I berläşkän şirkät-monopoliä buluına röxsät birä.

1797 yılda säwdägärlär kapitalı berläşä häm berdäm monopoliä şirkäte nigezlänä.

1799 yılda şirkätkä Yaña Dönyada koloniälläşterü häm üzläşterü wazifaları birelä.

1802 yılda **Aleksandr Baranov** — Rusiäneñ Amerikası berençe xakime bulğan.

Şirkätneñ eşçänlege 70 yıl däwamında suzıla.

1804-1840 yılda şirkät 25 säyäxät, şul isäptän 15 cir şarı tiräli säyäxät oyıştıra (Kruzenştern häm Lisänskiy h.b.).

Şirkät Rusiä isemennän Yapunstan belän berençe mönäsäbätlären urnaştıra. 1856 yılda Simod säwdä kileşüe imzalana.

### Hawai

1816 yılda Rusiä-amerika şirkäteneñ xezmätkäre **Şeffer** Hawai ber utrawına — **Kawai** utrawına kilep, öç kirmän sala, berse Elizaveta kirmäne älegä dä saqlana.

1817 yılda amerika höcümçän säyäsäte säbäple Şeffer Hawai utrawınnan kitärgä mäcbür bula.

### Kaliforniä
**Töp mäqälä [[Fort Ross]]*

1812 yılda şirkät Kaliforniädä Fort Ross kirmänenä nigez sala.

## Äläskäne satu

Rusiä finans ministrı M. Reytern niäte häm üteneçe säbäple 1867 yılda Äläskä AQŞqa **7 mln. dollarda** satıla.

Rusiä-amerika şirkäte bayrağı 1867 yılnıñ 18 oktäberenä qädär cilferdi.

## Sıltamalar

*Истомин А.А. Селение Росс и калифорнийские индейцы // Советская этнография — 1980. — №4. — С.57-69.
*    Истомин А.А. Индейская политика российской колониальной администрации в Калифорнии // Власть в аборигенной Америке. М., 2006. С.500-524.
*    Петров А. Ю., Капалин Г. М., Ермолаев А. Н. О продаже русской колонии Форт Росс в Калифорнии // Вопросы истории. — 2013. — № 1. — С. 3—17.
*    Россия в Калифорнии. Русские документы о колонии Росс и российско-калифорнийских связях, 1803-1850. Т.I. М., 2005. Т.II. М., 2012.
* «Бодрствуйте, други, отечеству в честь!» Б. Рябухин. Историческая выдержка в литературе
* История Русской Америки

Төркем:Россия Америкасы
Төркем:АКШ тарихы
Elizaveta kirmäne (Hawai)

**Elizaveta kirmäne**  yäki **Fort Elizaveta** - AQŞ Hawai ştatı, Kawai utrawında urnaşqan elekke Rusiä kirmäne.

1816-1817 yılda Rusiä-amerika şirkäte xezmätkäre **Georg Şeffer** citäkçelegendä tözelgän kirmän.

Şefferd niäte buyınça utrawda Rusiä koloniäsen buldırırğa häm Hawai utrawların Rusiä İmperiäsenä quşılırğa tieş bulğan.

Läkin 1817 yılda AQŞ basımı arqasında Şefferd Kawai utrawınnan kitärgä mäcbür bula.

Xäzerge zamanda Elizaveta kirmäne - AQŞ tarixi parkı.

## Tarix

1778 yılda Ceyms Kuk 3-nçe säyäxäte Hawai utrawlarına kilep citä.

XIX ğasırda barlıq utrawlar patşa **Kameamea I** (1752—1819) xakimiäte astında berläşterelä. Tik Kawai häm Niihaw utrawı patşa **Kaumualii** xäkimiäte astında qalğan.

1804 yılda Kruzenştern häm Lisänskiy cir şarı tiräli säyäxäteneñ köymäläre  Hawai utrawlarına kilep citä. Patşa **Kaumualii** Rusiä xakimiäte astına küçärgä niäten beldergän. Läkin 1817 yılda AQŞ höcümçän säyäsäte säbäple Şeffer Hawai utrawınnan kitärgä mäcbür bulğan.

## Sıltamalar

*История русской Америки (1732—1867): В 3 т. / Под ред. Н. Н. Болховитинова. — М.: Междунар. отношения, 1997—1999. Глава Русские на Гавайях (1804—1825)
*    Истомин А.А. Индейская политика российской колониальной администрации в Калифорнии // Власть в аборигенной Америке. М., 2006. С.500-524.
*    Петров А. Ю., Капалин Г. М., Ермолаев А. Н. О продаже русской колонии Форт Росс в Калифорнии // Вопросы истории. — 2013. — № 1. — С. 3—17.
*    Россия в Калифорнии. Русские документы о колонии Росс и российско-калифорнийских связях, 1803-1850. Т.I. М., 2005. Т.II. М., 2012.
* «Бодрствуйте, други, отечеству в честь!» Б. Рябухин. Историческая выдержка в литературе
* История Русской Америки

Төркем:Русия АмерикасыТөркем:АКШ тарихы
68-К проектлы крейсерлар

**68-К проектлы крейсерлар** (**Крейсера проекта 68-К**), НАТО классификациясе буенча — **«Чапаев»** классы. Эскадра эчендә хәрби корабларның җиңел төрләрен һөҗүмгә юнәлтү өчен, башка корабларга күзәтү алып бару һәм дозор торуда ярдәм итү, шулай ук эскадраны каршы якның *(дошманның)* җиңел төрләре һөҗүменнән саклау өчен булдырылган.

## Тарих
### Проектлаштыру
Яңа проектлаштыруга тактик-техник йөкләмә (ТТЙ), океанда сугыш алып бару шартларында КРЛ өчен хәрби бурыч йөкләүче ССРБ хәрби-диңгез доктринасы үзгәрүне исәпкә алып, кабул ителгән.

## Хезмәт
### Чапаев

### Валерий Чкалов

## Сылтамалар
* Крейсера проекта 68-k «Чапаев» на сайте **«АТРИНА»** • Боевые корабли СССР и России • 1945—2005 гг.
* Крейсера проекта 68-k «Чапаев»  на сайте «Энциклопедия кораблей».

Төркем:68-К проектлы крейсерлар
Awraziä İqtisadi Berlege

**Awraziä İqtisadi Berlege** (**AİB**, **EİB**, rusça *Евразийский экономический союз*, belorusça *Еўразійскі эканамічны саюз*, qazaqça *Еуразиялық Экономикалық Одақ*, ärmänçä *Եվրասիական տնտեսական միություն*, qırğızça *Евразиялык экономикалык биримдик*) - xalıqara integratsion iqtisadi berläşmä, 2014 yılda Awraziä Tamğaxanä Berlege nigezendä Awraziä İqtisadi Berlegen buldıru turında kileşü imzalana, 2015 yılnıñ 1 ğinwarında üz köçenä kerde.

Awraziä İqtisadi Berlegenä Rusiä, Qazaqstan, Belorusiä, Ärmänstan kerä, Qırğızstan kerü turında kileşü imzaladı. Berlekkä kerü mömkinlelege şulay da Tacikstanda qarala.

Awraziä İqtisadi Berlegen buldırunıñ töp maqsatları: qatnaşuçı illär iqtisadları nığayu häm yaqınlaşu, dönya bazarında köndäşlekkä sälätlelege artu.

Евразия үсеш банкы (ЕАБР) (ингл. Eurasian Development Bank, EDB) — Евразия регионы илләрендә икътисад, сәүдә-икътисадый элемтәләр һәм интеграция процессларын үстерүгә юнәлдерелгән халыкара финанс оешмасы. 2006 елда булдырылган. Банкның Штаб-фатиры Алма-Атада (Казахстан) урнашкан. Европа реконструкция һәм үсеш банкының Санкт-Петербургтагы филиалы, Астанада, Бишкәктә, Дүшәнбедә, Ереванда, Минскида, Мәскәүдә вәкиллекләре бар.

## Qatnaşuçılar

*  (2.1.2015)
* (1.1.2015)
* (1.1.2015)
* (8.5.2015)
* (1.1.2015)

## İdärä

Awraziä İqtisadi Berlegeneñ berdäm iqtisadi kiñlegen buldıru öçen däwlätlär östendäge idärä organnarı oyıştırıla:

* İqtisad buyınça komissiä
* Çimal buyınça komissiä - kvotalar häm bäyälär bilgeli
* İqtisadi häm fänni-texnikalıq xezmättäşlek buyınça fond
* AİB xalıqara invest bankı
* AİB xalıqara arbitrajı
* İsäpläw aqça berämlegen kertü buyınça komissiä 
* Ekologiä buyınça komissiä 

**Awraziä yuğarı iqtisadi şurası** - AİB yuğarı däwlätlär östendäge idärä organı.

**Awraziä iqtisadi komissiä** - AİB daimi eş itüçe däwlätlär östendäge tärtipkä sala torğan organı.

## Sıltamalar
* Васильева Н. А., Лагутина М. Л. К вопросу о формировании Евразийского союза: теоретический аспект // Евразийская интеграция: экономика, право, политика", № 10, 2011. http://www.ipaeurasec.org/magazine/?data=1020112
* Васильева Н. А., Лагутина М. Л. Формирование Евразийского союза в контексте глобальной регионализации // Евразийская экономическая интеграция, № 3 (16), 2012. http://www.eabr.org/general//upload/CII%20-%20izdania/3-16-2012/EEI_3_2012_Vasilieva.pdf 
* Васильева Н. А., Лагутина М. Л. Глобальный евразийский регион: опыт теоретического осмысления социально-политической интеграции // Издательство Политехнического университета, 2012, № 3 (16) 2012. http://www.group-global.org/ru/storage_manage/download_file/23870 
* Lagutina M. Eurasian Economic Union Foundation: Issues of Global Regionalization // Eurasian Border Review, Spring 2014. http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/BorderStudies/en/publications/review/data/ebr51/V5_N1_06Lagutina2.pdf

Törkem:Ауразия Икътисади БерлегеTörkem:Икътисад

## Weblinks
* Eurasian Economic Union, EAEU
* Eurasian Economic Commision, eec
* Legal portal of the Eurasian Economic Union, EAEU

## Искәрмәләр
68-бис проектлы крейсерлар

**68-бис проектлы крейсерлар** (**Крейсера проекта 68-бис**, НАТО буенча, **«Свердлов»** классы) - ССРБның бары тик артиллерия сериясеннән булган крейсеры.

## Тарих
### Проектлаштыру
Сугыштан соң беренче елларда, 1950-нче елларның урталыкларына кадәр, ССРБның көчле океан ракета-атом-төш флот төзеп башкарырга өчен реаль техник мөмкинлеге булмаганнан мәҗбүр былган гадәттәге артиллерия һәм торпеда-мина кораллаудан бирле белән кораблар корылган.

## Кораблар
### Модификациялар
* **68-бис** — (1952)
* **67-ЭП** — (1955) («Адмирал Нахимов»)
* **67-СИ** — (1956)
* **67-бис** — (1957)
* **71** — (1957)
* **70** — (1957)
* **70-Э** — (1958) («Дзержинский»)
* **64** — (1958)
* **68-А**
* **68-У1 / У2** — крейсер(1966—1972) («Жданов» / «Адмирал Сенявин»)
* **68-бис-ЗиФ**

Төркем:68-К проектлы крейсерлар
Хаматов

**Хаматов** (**Хамматов**) – *[[татар]], [[башкорт]]ларда* киң таралган фамилия. Гарәп алынмалы «Хамат» исеменнән ясалган. **Хамат**/**Хаммат** вариантлары бар.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*

* Айрат Хаматов — бокс буенча дөнья чемпионы (1989).
* Шамил Хаматов – кино, театр артисты, Ч.Хаматованың кече ир туганы
----
* Чулпан Хаматова – кино, театр артисты, РФ халык артисты, Ш.Хаматовның апасы
----
;**[[Хамматов]]**
* Шәрифулла Хамматов (1893―1918), революционер, милләтләр эше буенча Златоуст өязе халык комиссары (1918).
* Яныбай Хамматов – язучы, С. Юлаев премиясе иясе.
----
* Гүзәл Хамматова (1953), язучы, вуз укытучсы, тәрҗемәче. Яныбай Хамматовның кызы.
* Эльмира Хамматова (1946), TV дикторы, ТССР халык артисты (1991).

Төркем:Фамилияләр
Шамил (исем)

**Шамил** – төрки һәм Кавказ халыкларында киң таралган кеше исеме, гарәп сүзе «Шамил» ( شامل «*бөтенесен эченә алучы*») сүзеннән.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге исемне йөртүче шәхесләр  түбәндәгеләр:*
* Шамил Аляутдинов
* Шамил Анак
* Шамил Бариев
* Шамил Башкиров
* Шамил Бикчурин
* Шамил Габдрәшитов
* Шамил Закиров
* Шамил Исхаков
* Шамил Маннапов
* Шамил Нәүретдинов
* Шамил Рәкыйпов
* Шамил Сериков
* Шамил Тарпищев
* Шамил Усманов
* Шамил Фәрхетдинов
* Шамил Хаматов
* Шамил Хисаметдинов
* Шамил Шаһгали
* Шамил Шаһидуллин
* Шамил Шәйдуллин (рәссам)
* Шамил Шәйдуллин (язучы)
## Моны да карагыз
* Шамил (фамилия)
## <small>Искәрмәләр</small>
Сабитов

**Сабитов** (**Сабитова**) — төрки *([[татар]], [[башкорт]])* халыкларда еш очрый торган фамилия. Гарәптән алынган «Сабит» исеменнән ясалган. **Сәбит**/**Сябит** варианты да бар.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Габделхәй Сабитов *([[1931]]-[[1995]])* — язучы, драматург.
* Иҗат Сабитов *([[1937]])* — математик, МДУ профессоры. Сәрвәретдин Сабитовның оныгы.
* Мөхтәр Сабитов (1946), журналист, язучы, туган якны өйрәнүче, мөхәррир. БР атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2006).
* Нариман Сабитов *([[1925]]-[[1971]])* — композитор, Салават Юлаев премиясе иясе (1972, *вафатыннан соң*).
* Рөстәм Сабитов *([[1955]])* — композитор, Салават Юлаев премиясе лауреаты, Н.Сабитовның улы.
* Равил Сабитов (1968), СССР, РФ футболчысы (сакчы), тренер, РФ кубогы иясе (1994/95), тренер буларак Казакъстан (2010), Латвия (2017) чемпионы.
* Рамил Сабитов *([[1960]])* — Россия кино, театр артисты, режиссёр.
* Сәрвәретдин Сабитов (*Сәрвәретдин бине Мифтахетдин*, 1870-1916 елдан соң), имам-хатиб, мөдәррис.
* Хәй Сабитов (*Гай Сабитов*, 1915-1993), шагыйрь, җырлар авторы, тәрҗемәче, *УАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1956)*.
----
* Лена Садыйкова-Сабитова (Иделбикә), шагыйрә.
* Роза Сябитова *([[1962]])* — телевидение алып баручысы (Мәскәү)
Рөстәм Юскаев

**Рөстәм Юскаев** (Рөстәм Михаил улы Юскаев, ) – театр һәм кино артисты, Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре (2010). Мәскәүдә «Петр Фоменко остаханәсе» театрында эшли.

## Тәрҗемәи хәле
1963 елның 3 декабрендә Сарытау өлкәсендә туган. Урта мәктәпне бетергәч, Сарытау дәүләт университетының психология факультетына укырга керә. Югары уку йортын тәмамлагач, ике ел хәрби заводта үз һөнәре буенча эшли. 1987 елда Мәскәүгә югары режиссура курсларына укырга килә, ләкин ул елны әлеге курсларга укучылар кабул итү булмый. Р. Юскаев ГИТИСны (*П. Фоменко остаханәсен*) тәмамлый (1992). Остазы аны үзе оештырган «Петр Фоменко остаханәсе» театрына эшкә чакыра. Артист хәзер дә әлеге театрда әйдәүче артист булып хезмәт итә.

## Иҗаты
#### «Петр Фоменко остаханәсе» [[театр]]ында

* Балаганчик *([[Александр Блок|А. Блок]])  - шагыйрь*
* Шайодан акылсыз *(Безумная из Шайо, Ж. Жироду) – исемсез*
* Кыргыйлар *(Варвары, [[Максим Горький|М. Горький]])  - Цыганов*
* III дәрәҗә Владимир *(Владимир III степени, [[Николай Гоголь|Н. Гоголь]]) - Александр Иванович Пролетов*  
* Уникенче төн *(Двенадцатая ночь, [[Уильям Шекспир|В. Шекспир]]) - Орсино* 
* Җитди булу ничек әһәмиятле *(Как важно быть серьезным,  [[Оскар Уайльд|О. Уайльд]])  -  Джон Уортинг* 
* Авылда бер ай *(Месяц в деревне, [[Иван Тургенев|И. Тургенев]]) - Ракитин*  
* Маҗара *(Приключение, [[Марина Цветаева|М. Цветаева]]) - Педант* 
* Гафу ит безне, Жан-Батист *(Прости нас, Жан-Батист! Ж.-Б. Мольер) - Философ* 
* Уңыш бәйрәменә биюләр *(Танцы на праздник урожая, Б. Фрил) - Джерри* 
* Таня-Таня *(О. Мухина) - Эшче* 
* Чичиков. Үле җаннар, икенче том  *([[Николай Гоголь|Н. Гоголь]]) - Хлобуев, полковник Кошкарев* 
* Сугыш һәм солых *(Война и мир, [[Лев Толстой|Л. Толстой]]) - Граф  Ростов, князь Курагин* 
* Бүреләр һәм сарыклар *(Волки и овцы, [[Алексей Островский|А. Островский]]) - Мурзавецкий* 
* Агуланган туника *(Отравленная туника, [[Николай Гумилев|Н. Гумилев]]) - Трапезонд патшасы* 
* Иң әһәмиятлесе *(Самое важное, М. Шишкин) - Городецкий, Л., Серый, Поляков, Пат, табиб, ата, гид* 
* Өч кыз туган *(Три сестры, [[Антон Чехов|А. Чехов]]) - Вершинин* 

#### Фильмографиясе
* 2007 — «Яучы» *(Сваха) — Роман, психолог* 
* 2005 — «Павлов эте» *(Собака Павлова)  — Николай, Ксюшаның әтисе* 
* 2003 — «Истирхәт кылу» *(Прогулка) — эпизод* 
* 1995 — «Ясалма чынбарлык» *(Самодельная истина)*

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2004 – Чайка театр премиясе
* 2010 - Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәре

## Сылтамалар
*   П.Фоменко театры сайты  
*   Кинопоиск.ру сайты  
*  Кино-театр.ру сайты 
*   Ваш досуг сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:Актерлар
Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Сарытау татарлары
Төркем:Мәскәү татарлары
Рөстәм

**Рөстәм**, رستم – фарсы теленнән алынган исем, ‎«таза бәдәнле ир» мәгънәсендә.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге исемне йөртүче шәхесләр:*
;Тарихи шәхес
* Рөстәм - фарсы халык эпосының легендар каһарманы, Фирдәүсинең «Шаһнамәсенең» үзәк фигурасы.
----
* Рөстәм Мингалим, язучы
* Рөстәм Яхин, композитор
* Рөстәм Фәйзуллин, язучы
* Рөстәм Хәмитов, сәясәтче
* Рөстәм Миңнеханов, сәясәтче
* Рөстәм Кутуй, язучы
* Рөстәм Вәлиев, музыкант
* Рөстәм Кузеев, тарихчы
* Рөстәм Исмәгыйлев, бизнесмен
* Рөстәм Закиров, җырчы
* Рөстәм Юскаев, артист
* Рөстәм Тимергалиев, сәясәтче
* Рөстәм Мөхәммәтшин, футболчы
* Рөстәм Канипов, футболчы
* Рөстәм Әхмәтҗанов, футболчы
* Рөстәм Булатов, Футболчы
* Рөстәм Хәйретдинов, пианист
Краков

**Краков** ( , , ) — Польшаның көньяк өлешендәге шәһәр, Кече Польша воеводалыгының үзәге, Висла елгасы буендагы порт.

Польшаның халык саны буенча икенче шәһәре. Краков поляк милли үзаңында аеруча зур рольне уйный, чөнки монда 1038—1596 елларда Польша башкаласы урнашкан булган. Шәһәр тарихи һәйкәлләргә бай, тарихи үзәге ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән. 1364 елда нигезләнгән Ягеллон универстеты илдә иң борынгы универститет булып тора.
## Тарих
Беренче тапкыр 966 елда телгә алынган. 1038 елдан Польша башкаласы булып киткән. 1241 елда шәһәргә монголлар бәреп керәләр һәм аны җимерәләр. 1259 елда монголлар шәһәрне кабат җимерәләр. Өченче һөҗүм 1287 елда булган, ләкин бу юлы монголлар шәһәрне ала алмаганнар. 1364 елда Казимир III Бөек тарафыннан *Ягеллон университеты* нигезләнгән. 15 һәм 16 гасырларны Краковның «алтын гасыры» булып санарга мөмкин — ул бай һәм һәм бөек дәүләтнең пайтәхете булган. 1596 елда, Люблин униясеннән соң, дәүләт башкаласы Варшавага күчерелә, ләкин Краков Польша корольларның таҗ кию урыны булып калган. Швед ябырылулары һәм чума эпидемиясе шәһәр халкын нык киметкән һәм аның мөһимлеген төшергән.

1794 елда Краковта Тадеуш Костюшко җитәкчелеге асытында кузгалыш башлап киткән. Польшаның өченче бүлүе нәтиҗәсендә шәһәр Австрия составына күчкән. 1809 елда Наполеон Варшава һерцоглыгын булдырылган, аның составына Краков да кертелгән. 1815 елда, Вена конгрессы карары буенча, шәһәр формаль рәвештә бәйсезлек алган (*Ирекле Краков шәһәре*). 1846 елгы кузгалышны бастыруыннан соң шәһәр Австрия составына күчкән.

1918 елда Польша составына күчкән. Бөтендөнья сугышлары арасында Краков аның мәдәни һәм мәгърифи мәркәзе статусын тагы да ныгыткан. Технология һәм сәнгать академияләре барлыкка килгәннәр. Өстәвенә шәһәр яһүди мәдәнтенең һәм сионизм хәрәкәтенең үзәге булган. Польшага Өченче Рейх бәреп керүеннән соң, шәһәр Генерал-губернаторлыкның башкаласы итеп билгеләнгән.

Социалистик Польша дәверендә шәһәрнең сәнәгый әһәмиятлелеге арта, Нова-Хута металлурги комибианты төзелә.

## Халык саны



## Икътисад һәм мәдәният
Дәүләнең мөһим икътисади, гыйльми һәм мәдәни үзәге. Транспорт юллары төене. Аэропорты халыкара әһәмиятенә ия. Кара металлургия һәм машаиналар төзү
үзәге (авыр машиналар төзү, электротехника вә радиоэлектроника) сәнәгатьләре үсеш алган. Химия, цемент, , тегүчелек, фармацевтика, парфюмерия, полиграфия, тәмәке, азык-төлек сәнәгате эшлханәләре бар. Универстет (1364) һ.б. югары уку йортлары, музейлар, театрлар бар.

Краков — туризмның эре үзәкләрдән берсе. Краковның тарихи үзәге — Висланың сул ярындагы Вавель калкулыгында. архитектура һәйкәлләрдән Изге Мәрьям Капелласы (10 гасыр), король сарае (13— 17 гасырлар), костёллар, Польша ФА бинасы һ.б. сакланган. Краковта кинофестивальләр вә халыкара күргәзмәләр үткәреләләр. 
## Кардәш шәһәрләр
*  Киев (), Украина
*  Лөвен (, , ), Бельгия
*  Милан (), Италия
*  Нүрнберг (), Алмания
## Танылган шәхесләр
* Иоанн Павел II
* Николай Коперник
## Искәрмәләр

Төркем:Польша воеводалык үзәкләре
Төркем:Кече Польша воеводалыгы шәһәрләре
Төркем:Краков
Jesus Coming FM

**«Jesus Coming FM»** (*[[инглизчә]]дән* - ***[[Гайсә]] килә FM***) — христиан диненә багышланган программалар тапшыручы да урнашучы шәхси Интернет-радиостанциясе.

Программалар агымын тәүлек буена 24 сәгать дәвамында 97 телдә, шул исәптән татар телендә дә, тапшырыла.

Хуҗа оешмасы шулай ук инглиз, тамил һәм һинд телле 24 сәгатьлек Jesus Coming TV интернет-телевидение хезмәтен күрсәтә.

Бар мәгълүмати хезмәтләрне оештыру хәйриячелек нигезендә, шул исәптән веб-сәхифәләрендәге иганә механизмы ярдәмендә, җыелган акча белән финанслана.

Почта адресы: Voice of Wilderness International Ministries, Post Box No: 8, Erode-638001, Tamil Nadu, South India.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Радионың татар тапшыруларын тыңлау

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
Т
Төркем:Христианлык
Төркем:Һиндстан радиостанцияләре
Төркем:Рус телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Инглиз телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Итальян телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Төрек телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Франсуз телендә эшләүче радиостанцияләр
Татарстан татарлары

**Татарстан татарлары**&nbsp;— Татарстанда яшәүче татарлар. Татар халкының географик төркеме.

2010 елгы җанисәп буенча саннары якынча&nbsp;— . Республиканың  халкын алып торала. Төп телләре&nbsp;— татар теле.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан халыклары
Төркем:Татарлар
Рус телле радиолар

Бу мәгълүмати исемлектә рус телендә тапшырулар алып баручы радиостанцияләр турында мәкаләләр тупланыла.

Бу исемлек чикләрендә **радио** термины булсын гади радиодулкыннары һәм/яки интернет аша тапшыручы оешмаларны билгели.

## Үз тапшыруларны бары тик яки зур өлештә русча алып барган радиолар
### Мәгълүмати радиолар
* Радио Свобода — Азат Европа радиосы/Азатлык радиосының рус хезмәте.
* «Татарстан» радиосы — Россия-1 телеканалының ндагы бүлегенең җирле һәм региональ радио хезмәте, рус һәм татар телләрендә якынча тигез дәрәҗәдә чыга.
* Төркия авазы — Русча — Төркия авазының рус хезмәте.
* Эхо Москвы — үзәге дә,  өлкәләрнең җирле редакцияләре әзерләгән яңалыклар һәм программалар өчен вакыт каралган.
* BBC Русча — BBC Бөтендөнья хезмәтенең () рус телле бүлеге.
### Мәгълүмати-күңел ачу радиолары
* Raadio 4 (нең дәүләтенә караган рус-телле радио) — эстон, поляк, беларус, украин, татар һәм чуаш телләрендә тапшырулар да чыга.

### Тематик каналлар
* Jesus Coming FM Russian — 'ның халыкара шәхси христиан интернет-радиостанциясенең рус каналы.

## Үз тапшыруларны өлешчә русча алып барган радиолар
Бу тапшыруларының 50% тан азрагын рус телендә ясаган радиостанцияләр исемлеге. 
* Болгар радиосы *(элекке [[Яңа гасыр радиосы]])* — 5% вакыты рус телендәге тапшыруларга багышланган.
* Чуашстан милли радиосы —  хөкүмәтенә караган Чуашстан милли телерадиокомпаниясенең радио хезмәте, чуаш, рус һәм татар телләрендә чыга.

## Шулай ук карагыз
* Татар радиолары

## Искәрмәләр

Төркем:Рус телендә эшләүче мәгълүмат чаралары
Төркем:Телләр буенча радио
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
2015 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2015 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## [[Гыйнвар]]
* 1 гыйнвар — Борис Моруков, совет һәм Россия галиме, РФА медицина биология проблематик институты мөдире урынбасары (2006 елдан), «Марс-500» проект җитәкчесе, РАМН член-корреспонденты (2011), РФА әгъза-корреспонденты (2014), Россия Федерациясе очучы-космонавты (2001).
* 17 гыйнвар — Әминә Сафиуллина, Татарстан телевидениесенең беренче дикторы.
* 18 гыйнвар — Флорид Бүләков (Флорид Миңнулла улы Бүләков) — язучы, драматург. Башкортстанның халык язучысы (2013). РФ дәүләт бүләге иясе (1995). Салават Юлаев премиясе лауреаты (1994).

## [[Февраль]]
* 1 февраль — Марсель Иванов, татар композиторы.
* 24 февраль — Гомәр Усманов, Татарстанның партия һәм дәүләт эшлеклесе, 1982-1989 елларда КПСС Татарстан өлкә комитетының беренче секретаре.
* 27 февраль — Борис Немцов, Россия опозиция җитәкчеләренең берсе.

## Март
* 9 март — Мөхәммәт Сабиров, 1990-1995 елларда Татарстан Республикасы хөкүмәте җитәкчесе.
* 12 март — Терри Пратчетт, британ язучысы, фантаст.
* 14 март — Валентин Распутин, совет язучысы.
* 23 март — Ли Куан Ю, Сингапурның беренче премьер-министры.

## Апрель
* 16 апрель — Олесь Бузина — украина язучысы, журналист, телевидение алып баручысы.

## Май
* 2 май — Майя Плисецкая, совет һәм Россия балеринасы.
* 13 май — Гайнан Сәетхуҗин, совет спортчысы, шоссе велоузышлары буенча 10 тапкыр ССРБ чемпионы.
* 18 май — Әхәт Нигъмәтуллин, татар әдәбият белгече, шагыйрь.
* 23 май — Джон Нэш, АКШ математигы, икътисад өлкәсендә Нобель премиясе иясе.

## Июнь
* 7 июнь — Кристофер Ли, британ актеры, музыкант, алпар. 
* 15 июнь — Жанна Фриске, Россия эстрада җырчысы, алып баручы, актриса.
* 22 июнь — Вәзил Мәүликов, ТАССР атказанган төзүчесе.
* 23 июнь — Эдуард Кульпин-Гобәйдуллин, тарихчы, икътисадчы, Шәрыкны өйрәнгән фәлсәфәче.
* 23 июнь — Сәләм Алишев, тарихчы-галим.
* 26 июнь — Евгений Примаков, ССРБ һәм Россия Федерациясе дәүләт эшлеклесе.

## Июль
* 2 июль — Әхәт Уразмәтов, күренекле татар сәнгатькәре, артист. 
* 20 июль — Наил Байбурин, рәссам, перфоманс режиссёры, БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Август
* 4 август — Фәнзаман Баттал, язучы, публицист, сатира остасы.

## Сентябрь
* 25 сентябрь — Ульмас Алихуҗаев, совет һәм үзбәк актеры.

## Октябрь

## Ноябрь
* 7 ноябрь — Ирина Колмогорцева, рәссам.
* 23 ноябрь — Ирек Баһманов, татар театры актеры. 
* 23 ноябрь — Дуглас Норт, АКШ икътисадчысы, икътисад өлкәсендә Нобель премиясе иясе.
* 30 ноябрь — Эльдар Рязанов, совет һәм Россия кинорежиссёры, кинодраматург, шагыйрь, ССРБ халык артисты.

## Декабрь
* 13 декабрь — Азат Магазов, Башкортстан татар язучысы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Потери и кончины 2015 года

## Шулай ук карагыз
* 2014 елда вафатлар исемлеге
* 2016 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Lützow (1939)

**«Лютцов»** — «Адмирал Хиппер» төрендәге авыр крейсерлар бишенче авыр крейсер, алман Кригсмаринесенә коралга алырга дип планлаштырылган.

1937 елны нигезе салынган, 1939 елны суга төшерелгән. 1940 елның февралендә Совет Берлегенә сатылган, *«Петропавловск»* исеме бирелгән, 1941 елның августында ССРБ ХДФ составына бәрелешкә шартлы әзер халәттә кертелгән, алман фашист гаскәрләреннән Ленинградны саклануда катнашты.
1944 елның сентябрендә *«Таллин»* исеме алыштырылган, 1953 елны — *«Днепр»*, 1956 елны — *«ПКЗ-12»*. Аның төзеп бетереү тәмамланмаган, 1958 елны кораб совет флоты исемлекләреннән чыгарылган, ә 1959—1960 елларда металлоломга ватыкланган.

## Булдыру тарихы һәм корылыш үзенчәлеге

1936 елның июнендә өстәмә ике зур крейсерлар төзергә башларга раслау булды.

## Төзелеш
Бишенче, һәм соңгы крейсер «Адмирал Хиппер» төрендәге крейсер 1937 елда  Бременда салынган.

Төркем:Әлифба буенча суднолар
Сөләйманов

**Сөләйманов** (**Сөләйманова**) – төрки һәм Кавказ халыкларында еш очрый торган фамилия. Гарәптән алынган «Сөләйман» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне йөртүче [[шәхес]]ләр түбәндәгеләр:*
* Айдар Сөләйманов (1988), җырчы, ТР атказанган артисты (2015), Муса Җәлил премиясе (2019).
* Әнвәр Сөләйманов, журналист (*Ярмәкәй*).
* Әхмәт Сөләйманов, әдәбият галиме.
* Булат Сөләйманов, шагыйрь.
* Габделвахит Сөләйманов, III мөфти (1840—1862)
* Гата Сөләйманов, җырчы, курайчы, драма артисты.
* Җәүдәт Сөләйманов, шагыйрь, техник фәннәр докторы, КФУ профессоры.
* Зәйни Солтанов (Сөләйманов), артист, язучы
* Ниязмөхәммәт Сөләйманов, имам, галим, китап сәүдәгәре.
* Олжас Сөләйманов, шагыйрь, сәясәтче, илче.
* Рөстәм Сөләйманов (1977―2025), БР Милли симфоник оркестры баш дирижёры (2011—2014). Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты.
* Рифнур Сөләйманов (1963), ТР һәм  РФ атказанган икътисадчысы, VI чакырылыш ТР ДШ депутаты. 
* Тимур Сөләйманов (1987), ТР яшьләр эшләре министры (2021―2022 елларда). Галим Җәүдәт Сөләймановның улы.
* Фоат Сөләйманов (1965), тарих фәннәре кандидаты (1998), БДУ Сибай институты доценты (2002).
----
* **[[Сөләйманова]]** : 
** Гөлсем Сөләйманова *([[1907]]-[[1968]])* – җырчы, Татарстанның халык артисты.
** Гүзәл Сөләйманова – балерина, *[[Салават Юлаев премиясе]] лауреаты ([[2008]])*.
** Дилбәр Сөләйманова (*[[Дилбәр Булатова|Булатова]]*, 1972) — язучы, публицист. БР атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2021). 
** Саҗидә Сөләйманова *([[1926]]-[[1980]])* – шагыйрә.
** Флёра Сөләйманова - җырчы, Татарстанның халык артисты.

Төркем:Фамилияләр
Роман Рәхимов

**Роман Македонский** (*псевдоним*, чын исеме Роман Таһир улы Рәхимов, ) – Россия кино артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1998 елның 13 ноябрендә Мәскәүдә туган. Әтисе – «П. Фоменко остаханәсе» театры артисты Таһир Рәхимов. Роман – Т. Рәхимовның икенче никахыннан туган улы. Абыйсы Артём (1980), әтисенең беренче никахыннан туган улы, Уфада яшәгән. Роман, Македонский псевдонимы алып, 6 яшеннән кинода төшә. АКШта яши. Тутасы (*әтисенең бертуган апасы*) — Венера Рәхимова (1946), курчак театры актрисасы, С. Юлаев премиясе лауреаты (1984).

## Иҗаты
Кино сәнгатенең детектив, мелодрама, драма төрләрендә уйный. Әтисе белән бергә«Туганнар» (*БРАТиЯ*) (2011) һ.б. фильмнарда  уйный.
#### Фильмография

 
* 2013 — Халыклар атасы малае *(Сын отца народов ) — Саша Сталин, 14 яшьтә*
* 2013 — Кызыл таулар *(Красные горы) (сериал) — Аркадий, үсмер*
* 2013 — Мин янәшәдә *(Я рядом) (мини-сериал) – Александр, 14 яшьтә*
* 2013 — Шәһәр шпионнары *(Городские шпионы) – Влад*
* 2012 — Дала балалары *(Степные дети)  (мини-сериал) — Ванька Головин*
* 2012 — Мин булмасам, кем соң *(Кто, если не я?) (сериал) — Виталик*
* 2011 — Шива биегән арада *(Пока Шива танцует) (сериал) — Васька балачакта*
* 2011 — Туганнар *(БРАТиЯ) (кыска метражлы) – Петр*
* 2011 — Раджа Васька – *Василий балачакта*
* 2010 — Сәлам белән, Козаностра *(С приветом, Козаностра!) — Евгений*
* 2010 — Керпе томаннан чыкты *(Вышел ёжик из тумана) (ТВ)*
* 2010 — Рита (ТВ) – *Рома, Маргарита улы*  (**төп рольдә**)
* 2010 — Экспедитор язмалары *(Записки экспедитора тайной канцелярии) (сериал)  — шаһзадә Пётр*
* 2010 — Бары да синең өчен *(Все ради тебя) (сериал) — Никита*
* 2009 — Кар явуның төсе кан кызыл *(Багровый цвет снегопада)*
* 2009 — Ак алиһә балалары *(Дети белой богини) — Серёжа,  Петр улы*
* 2008 — Корал *(Оружие) (сериал) – Мансур*
* 2008 — Валерий Харламов — *Дмитрий*
* 2008 — Төп дәлил *(Главная улика) (ТВ) — Слава Осокин*
* 2008 — Көртлек *(Глухарь) (сериал)  — малай*
* 2007 — УГРО.Гади егетләр *(УГРО. Простые парни) (сериал) — Боря*
* 2007 — Унөч яшьлекләр *(Тринадцатилетние) (сериал) — Никита*
* 2007 — Фәрештә артыннан куу (*Погоня за ангелом) (сериал) — Боря Зайцев*
* 2006 — Доктор Живаго — *Иван*
* 2006–2007 — Сөю сөю инде *(Любовь как любовь) (сериал) — Борька*
* 2005 — Сөю ярдәмчеләре *(Адъютанты любви) (сериал) – йорт-җирсез малай*
* 2005 — Аэропорт *(сериал)* — *Серёжа*
* 2004 — Даша Васильева 3 (ТВ) – *Никита*
* 2004 — Бальзак яшендә*..(Бальзаковский возраст, или..) – эпизод*

## Сылтамалар
*    Кинозал сайты
* Россия киносы турында № 1 сайт 
*   Энциклопедия кино и ТВ

## Искәрмәләр

Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:Мәскәү татарлары
Македонский

**Македонский** - Македония патшалыгы атамасыннан ясалган русча фамилия. «Македонияле» дигәнне аңлата.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Искәндәр Зөлкарнәйн (Александр Македонский)
* Роман Македонский

Төркем:Тарих
«Дойчланд» төрендәге авыр крейсерлар

**«Дойчланд» төрендәге авыр крейсерлар** (**Тяжёлые крейсера типа «Дойчланд»**) — Икенче бөтендөнья сугышы вакытындагы Кригсмарине авыр крейсер төре.

Барысы 3 кораб кына төзелде: «Дойчланд» (*Deutschland*), «Адмирал Шеер» (*Admiral Scheer*) һәм «Адмирал граф Шпее» (*Admiral Graf Spee*).

Сугышка кадәрге алман флотында броненосецлар (*Panzerschiffe*) дип саналганнар.  1940 елдан авыр крейсерлар классификацияләре яңартылган.

## Проектлаштыру
### Концепция сайлау
Беренче бөтендөнья сугышы тәмамлануга Алмания флоты юкка чыкты диярлек. Версаль килешүе чикләүче маддәләр бу хәлне беркетеп куярга чакырылган булганнар.

### Океан рейдеры проекты
«A» шифры астында билгеле башлангыч проекты 1926 елда әзерләнде. Рәт сыйфатлары буенча кораб әһәмиятлеге башка төзелгән кораблардан әйбәтрәк булган икән.

### Халыкара реакция
«Дойчланд» әле суга төшерелгәнче үк халыкара хәрби-диңгез көчләре җәмәгатьчелегендә көчле реакцияне тудырды.

## Хезмәт
### «Дойчланд» («Лютцов»)

1928 елда нигезе салынган,  1931 елда суга төшерелгән, 1934 елның 12 ноябряендә сафка баскан.

### «Адмирал Шеер»

1931 елда нигезе салынган, 1933 елда суга төшерелгән.

Төркем:«Дойчланд» төрендәге авыр крейсерлар
Köç

**Köç** - vektor fizik zurlığı, başqa cisemnär häm qırlar tä'sir itüe intensivlığınıñ däräcäse bulıp tora. 

Massalı cisemgä salınğan köç - anıñ tizlege yäki eçendäge deformatsiä häm köçäneşlär xasil buluına kiterä.

Köç vektor zurlığı bularaq module, yünäleşe, köç salınğan noqtası belän bilgelänä.

Nyutonnıñ ikençe qanunı buyınça inertlıq xisap sistemalarında matdä noqtası tizläneşeneñ yünäleşe berdäy tä'sir itüçe köç yünäleşenä tiñ, köç modulenä proportsional' häm massağa kire  proportsional' bula.

Standart model qaraşı buyınça fundamental' tä'sir iteşülär kalibrlı bozonnar almaşu yärdämendä xasil bulalar.

Sİ berämleklär sistemasına köç ülçäneşe - LMT−2, berämlege - **Nyuton**, SGSta - **dina** (dyn).

Köç töşençäsen tikşerenülärne törle çorlarda Arximed (III ğasır b.e.q.), Aristotel, İsaak Nyuton (XVIII) alıp barğannar. Öç ğasır däwamında Nyuton mexanikası ğına qullanıla. XX ğasırda Albert Eynşteyn Nyuton mexanikasınıñ tik yuğarı bulmağan tizleklär oçrağındağı qullanışın isbatlağan häm ğomumi mexanikanı täqdim itkän.

## Nyuton mexanikası

**Töp mäqälä: [[Nyuton qanunnarı]]*

Nyutonnıñ ikençe qanunı buyınça material' noqta impulsı üzgäreşeneñ tizlege noqtağa barlıq tä'sir itkän köçlär summasına tigez:
: \frac{d\vec{p}}{dt}= \vec{F},

yäki:
: \frac{d \vec{p}}{dt} = \frac{d (m \vec{v})}{dt},
: m\frac{d\vec{v}}{dt} =\vec{F}.
: m\vec{a} =\vec{F}.

Nyutonnıñ öçençe qanunı buyınça: tä'sir itüçe köç qarşı tä'sir itüçe köçkä tigez:

: \vec{F}_{1,2}=-\vec{F}_{2,1}.
: \vec{F}_{1,2}+\vec{F}_{\mathrm{2,1}}=0.

## Fundamental' tä'sir iteşülär

Standart model qaraşı buyınça fundamental' tä'sir iteşülär kalibrlı bozonnar almaşu yärdämendä xasil bulalar. Tä'sir iteşü iñ yuğarı tizlege - yaqtılıq tizlege.

## Gravitatsiä

**Töp mäqälä: [[Gravitatsiä]]*

Az tizlekneñ häm zäğif gravitatsion tä'sir iteşü oçraqlarında Nyutonnıñ tartım teoriäse belän taswirlana, ğomumi oçraqta Eynşteynnıñ Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse belän taswirlana.

Klassik mexanikada (az tizlek häm zäğif gravitatsiä oçrağı) ğravitatsion tä'sir iteşü bötendönya tartım qanunı belän taswirlana: ike noqtalar arasında M häm m massa belän häm R aralığı belän ğravitatsion tartım köçe ike massağa turı proportsional' häm aralıqnıñ kvadratına kire proportsional':

: F=G\frac{m_1 m_2}{R^2}.

Köçle gravitatsion qırda häm gravitatsion qırda relätiv tizlek belän xäräkät itkändä Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse belän taswirlana.

## Elektromagnitik tä'sir iteşü

**Töp mäqälä: [[Elektromagnitik tä'sir iteşü]]*

Elektrostatikada ike qorğı arasındağı köç Kulon qanunı belän taswirlana:

: \vec{F}_{12}=\frac{1}{4 \pi  \varepsilon_0} \cdot\frac{q_1 \cdot q_2}{r_{12}^2} \frac{\vec{r}_{12}}{r_{12}},  (SI)

## Ädäbiät

*    Физика. Большой энциклопедический словарь/Гл. ред. А. М. Прохоров. — 4-е изд. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 874—876. ISBN 5-85270-306-0 (БРЭ)
*     Григорьев В. И., Мякишев Г. Я. — «Силы в природе»
*  Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Механика. — Издание 5-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2004. — 224 с. — («Теоретическая физика», том I). — ISBN 5-9221-0055-6.

[

Төркем:Фундаменталь тәэсир итешүләр
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Көч