open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Удмуртлар

**Арла́р**, **Удмуртла́р** () — Удмурт Республикасында һәм күрше регионнарда яшәүче фин-угыр халкы. Рус һәм удмурт телләрендә сөйләшәләр, диннәре – православие һәм җирле ышанулар.

## Тарих
Удмурт халкы төрки кабиләләрнең V гасырдан XIII гасырга кадәр экспансиясе һәм аларның җирле фин-угыр халыклары вәкилләре белән кушылуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән.

Көньяк удмуртларның борынгы бабалары Идел Болгары хакимияте астында булалар, соңрак - Алтын Урда һәм Казан ханлыгы хакимлеге астында. Төньяк удмуртлар Россия составына Нократ җирләрен 1489 елда Мәскәү кенәзлегенә кушу белән керәләр. Удмурт җирләренең Россия составына тулысынча керүләре Казанның руслар тарафыннан алынуы белән була.

Удмуртларда дәүләтчелек барлыкка килү 1920 елда Вотская автономная область барлыкка китерелү белән бәйле (1932 елдан - Удмурт АО, 1934 елдан - Удмурт АССР, 1991 елдан - Удмурт Республикасы).

## Бәйрәмнәр
* *Толсур* — кышкы кояш торгынлыгы көне (вожодыр) бәйрәме, бу көнне туйлар үткәрелгән.
* *[[Гырон быдтон]]* яки *Гырыны потон* яки *акашка* — Пасха, язгы урак өсте башы.
* *[[Гербер]]*  — язгы эшләр бетеп, печәнгә төшәр алдыннан уздырыла. 
* *Выль ӝук* — яңа уңыштан ботка һәм икмәк пешерү.
* *Сӥзьыл юон* — уңыш җыюның тәмамлануы.
* *Выль шуд, сӥль сиён* — хайван суюның башлануы.

Шулай ук елгаларның боздан (йёкелян) һәм җирнең кардан ачыла башлавы (гуждор шыд) бәйрәм ителгән.

Төркем:Удмуртлар
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Фин-угыр халыклары
Кыркаентүбә

**Кыркаентүбә** – Татарстан республикасының Актаныш районында урнашкан авыл. Агыйделнен кушылдыгы Шәбез елгасы буенда урнашкан. 1997 елда 118 кеше яши, тулысынча татарлар. Авыл халкы игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнә.
## Географиясе
Кыркаентүбә Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 291 чакрым, ә район үзәге Актаныштан көньяк-көнбатышка таба 23 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
Минзәләдән 40 чакрым ераклыкта Шәбез елгасы каршында Енәй волостеның (1866 елдан - Байсар волосте) Канбар төбәсе авылы.
Кыркаентүбә яшәүчеләр саны турында 1795 ел мәгълүматларе юк. 1816 елда 3 йортта ир-ат җенесле 15 башкорт, 80 типтәр яши. 1834 елда 20 башкорт була. 1848 елда 4 йортта — 25 башкорт, 46 йортта — 212 типтәр, 1859 елда — хәрби дәрәждәдәге 171 кердәш, 1902 елда 94 йортта хәрби дәрәждәдәге 142 кердәш исәпкә алына. 1905 елда 93 йортта 550 кеше була; 1912 елда 541 кеше яши, барсы да типтәр дип языла.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 97 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Атаклы кешеләр

* Фидаил Мәҗитов, яшь язучы
* Васил Мәҗитов, Татарстанның атказанган терлекчесе
* Рая Зарипова, биология фәннәре кандидаты
* Солтанов Мифтах (1903-1939), Березнәк каласы төзелеше батыры, Ленин ордены кавалеры
* Ренат Мәҗитов, Почет Билгесе ордены иясе
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*
Урта гасырлар

[250px|right|thumb|[1328 елда Европа харитасы]]

**Урта́ гасырла́р** (*Урта гасыр*, )&nbsp;— Борынгы дөньядан соң һәм Яңа вакытка кадәр булган тарих чоры. Урта гасырларның башы V гасырда Көнбатыш Рим империясе җимерелүе белән билгеләнә. Урта гасырларның ахыры турында исә тарихчыларның уртак фикере юк. Версияләр арасында Константинопольны алу (1453), Американы ачу (1492), Реформация башлануы (1517), Инглиз инкыйлабы башлану (1640) кебек вакыйгалар әйтелә. Шулай ук бу чорда яңа империя&nbsp;— Госманлы империясе (1299) барлыкка килә. Бу дәүләт куәтле чагында өч кыйтганы (Европа, Азия һәм Африка) иңләп алган.

## Чыганаклар
Урта гасырлар чоры буенча чыганаклар биш төргә бүленә:
# табигый-географик;
# этнографик;
# матди (әйбер) чыганаклары;
# рәсемле-нәфис (архитектура, рәсем сәнгате, скульптура, кулланма сәнгать)
# язма.

Язма чыганаклар, үз чиратында, түбәндәге төркемнәргә бүленә:
# нарратив, ягъни тарихи хикәятләр (анналлар, хроникалар, биографияләр, шәҗәрәләр һ.б.), агиография язмалары, эпистоляр язмалар, вәгазьләр һәм нәсыйхәтләр, фәнни һәм матур әдәбият;
# документаль;
# кануни.

## Искәрмәләр

*
Җамал Вәлиди

**Җамал Вәлиди**, тулы исеме **Җамалетдин Җәләлетдин улы Вәлидов** — татар тел галиме, тәнкыйтьче, әдәбият тарихчысы, педагог, җәмәгать эшлеклесе.
## Биография
Җамал Вәлиди 1887 елның 13 октябрендә Казан губернасының Тәтеш өязе (хәзерге Татарстанның Апас районы) Апас авылында мулла гаиләсендә туа. Авыл мәктәбен һәм Иж-Бубый мәдрәсәсен тәмамлаганнан соң, 1911-1918 елларда «Хөсәения» мәдрәсәсендә укыта, шулай ук «Шура» журналы һәм «Вакыт» газетасына актив языша. 1918 елда Җамал Вәлиди Казанга килә. 1918–1923 елларда мәктәпләрдә, татар рабфагында, Көнчыгыш Академиясендә укыта. Шул ук вакытта Татарстан Җир эшләре халык комиссариатында, терминология комиссиясе җитәкчесе вазыйфаларын башкара. 1923–1931 елларда Казан шәрекъ педагогия институты доценты.

Җамал Вәлидинең исеме матбугатта узган гасырның унынчы еллар башында ук күренә башлый. «Вакыт» газетасы һәм «Шура», «Аң» журналларында басылган беренче мәкаләләрендә үк ул үзен әдәбиятта һәм сәнгатьтә тирән аңлаган, киң эрудицияле, сәләтле тәнкыйтьче итеп таныта. Шул чорның күренекле язучылар иҗаты турында әдәби-тәнкыйди мәкаләләрен яза. 1923 елда чыккан «Очерк истории образованности и литературы татар» исемле китабында татар иҗтимагый фикеренең борынгы заманнардан алып 1917 елга кадәр үсешенең төп этапларына сыйфатнамә бирә, XIX–XX гасыр татар фәненең, мәдәниятенең күп кенә вәкилләре эшчәнлегенә бәя бирә.

Җамал Вәлидинең әдәбият белеме һәм тәнкыйте өлкәсендәге хезмәтләре. аерым җитешсезлекләре һәм каршылыклы фикерләре булуга карамастан, Габдулла Тукай, Фатих Әмирхан, Галимҗан Ибраһимовлар нигез салган егерменче йөз башы татар демократик тәнкыйтенең үзенчәлекле бер өлешен тәшкил итә. Тәнкыйтьченең эстетик карашлары системасында үзәк урынны биләгән әдәби осталык, тормышчанлык һәм халыкчанлык, дөнья әдәбиятының алдынгы үрнәкләре белән багланыш мәсьәләләре хәзерге заман эстетикасының да төп принципларыннан санала.

Җамал Вәлиди шулай ук күренекле тел галиме дә. Бу өлкәдә аның «Татар теленең грамматикасы» (1919), 1919-1931 елларда төрле журнал һәм җыентыкларда басылган күпсанлы мәкалә – тикшеренүләре бар. 1927-1929 елларда икешәр зур том булып басылып чыккан «Татар теленең тулы сүзлеге» аеруча зур кыйммәткә ия. Ул В.Бартольдның «Краткая история мусульманской культуры» дигән хезмәтен тәрҗемә итә.

1931 елда Җамал Вәлиди гаепсезгә репрессияләнә, 1932 елның 30 ноябрендә Беломорканал төзелешендә вафат була, аннары реабилитацияләнә.

Җамал Вәлиди исемендәге Татарстан Язучылар берлегенең премиясе оештырылган.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Тулы биографиясе
* Белем.ру 
* Татар галимнәре Җамал Вәлиди мирасы турында сөйләшәчәк 
## Әдәбият
* Җамал Вәлиди/Татар зыялылары:тарихи портретлар:Укытучылар һәм югары сыйныф укучылары өчен мәкаләләр җыентыгы/төз. Р.М.Мөхәммәтшин. Русчадан Ә.М.Камалов тәрҗ. — Казан: Мәгариф, 2003. — 208 б.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Апас районында туганнар
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Әдәби тәнкыйтьчеләр
Төркем:Иж-Бубый мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Җамал Вәлиди
Фәхри Әсгать

**Фәхри Әсгать** — татар язучысы.

## Биография
Фәхри Әсгать Татарстанның Әлки районы Алпар (Иске Алпар) авылында туган. Башлангыч белемне авыл мәктәбендә алгач, унике яшендә Казанга килеп, «Мөхәммәдия» мәдрәсәсенә укырга керә. Революциядән соң, 1917–1921 елларда, укуын Чистай шәһәрендә педагогика һәм авыл хуҗалыгы техникумнарында, аннан соң Казан авыл хуҗалыгы институтында дәвам иттерә. Институтның ике курсын тәмамлагач, авыруы көчәю сәбәпле, ул укуын ташларга мәҗбүр була. Шуннан соң Фәхри Әсгать иҗат эше белән генә шөгыльләнә һәм Казан дәүләт университеты каршындагы әдәбият түгәрәгенә җитәкчелек итә.

Ләкин рәхимсез үпкә авыруы аның сәламәтлеген какшатканнан-какшата барып, 1926 елның 25 сентябрендә, егерме биш яше тулар-тулмас, Фәхри Әсгать вакытсыз вафат була.

## Иҗат
Фәхри Әсгатьнең иҗат гомере нибары биш-алты ел дәвам итә – ул үзенең иҗат планнарын гамәлгә ашыра алмый кала. Аның тәүге хикәяләре һәм нәсерләре 1919-1920 елларда «Кызыл яшьләр» газетасы һәм «Безнең юл» журналы битләрендә күренә, «Тормыш кочагында» исемле беренче җынтыгы 1925 елда, ә икенчесе, «Сүзләрдән чәчәкләр» дигәне, авторның вафатыннан соң 1927 елда басылып чыга. Боларның беренчесенә – тугыз, икенчесенә унсигез хикәя һәм нәсер урнаштырылган. Ләкин шул аз санлы хикәя, нәсерләрдә Фәхри Әсгатьнең язучылык таланты, образлы фикерләү, сюжет кору осталыгына ия булуы, күзәтүчәнлеге, теленең халыкчанлыгы ачык сизелеп тора. Гражданнар сугышы эпизодлары, авылдагы сыйнфый көрәш, НЭП заманы күренешләре – болар һәммәсе авторның үткен каләме тотып алган тормышчан детальләр аша хикәяләрдә җанлы, үзенчәлекле гәүдәләнеш таба. Менә шушы хасиятләре белән Фәхри Әсгатьнең зур булмаган иҗат мирасы егерменче еллар башы татар прозасы хәзинәсендә үзенең хөрмәтле урынын били.

## Сылтамалар
* Белем.ру 

Төркем:Татар язучылары
Җәүдәт Дәрзаман

**Җәүдәт Дәрзаман**, Җәүдәт Харис улы Дәрзаманов (*[[1945 ел]]ның [[13 октябрь|13 октябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Лениногорск районы]], [[Сугышлы (Лениногорск районы)|Сугышлы]] — [[2019 ел]]ның [[25 февраль|25 феврале]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — күренекле татар шагыйре, язучы, журналист. Ш. Бикчурин (*[[2002 ел|2002]]*) һәм С. Сөләйманова (*[[2009 ел|2009]]*) исемендәге премияләр лауреаты. 1982 елдан ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы.

## Биография
Җәүдәт Дәрзаман Лениногорск районының Сугышлы авылында туа. 1972 елда Казан дәүләт университетын тәмамлый. Татарстан радиокомитетында – редактор, 1987-1994 елларда «Ялкын» журналы редакциясендә баш мөхәррир була. Татарстан радиосында әдәбият – сәнгать тапшыруларының шеф мөхәррире булып эшли.

Җәүдәт Дәрзаманның беренче шигырьләре район газетасында, «Яшь ленинчы»да дөнья күрә. 1975 елда – «Илтабар» исемле әкиятләр җыентыгы, 1977 елда «Солдат булдым» дигән шигырьләр китабы басылып чыга. Соңрак аның «Гөлназ мәктәпкә бара», «Безнең әлифба», «Күзле кычыткан», һ.б. шундый егермеләп китабы дөнья күрде. Җәүдәт Дәрзаман шигырьләре мәктәп дәреслекләренә дә кертелгән.

2019 елның 25 февралендә 14 ел авырудан соң дөнья куя. Казанның мөселман зиратында җирләнгән. Каберташының бер ягында шигыре язылган: "*Җирдә янгын, яшен күкләрендә, //Ә җаныма шундый салкын минем. //Мең кат үлеп, мең кат терелерлек - //Сират күперен кичә халкым минем.//Җәүдәт Дәрзаман*"

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Белем.ру 
* Тукай музеенда язучы Җәүдәт Дәрзаманга багышланган кичә була

## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Шамил Бикчурин премиясе лауреатлары
Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Мөдәррис Әгъләмов

**Мөдәррис Әгъләмов**, тулы исеме **Мөдәррис Зөфәр улы Әгъләметдинов** — Татарстанның халык шагыйре, Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тормыш юлы
Мөдәррис Әгъләмов 1946 елның 13 октябрендә Татарстанның Зәй районы Биш Субашы (Пуст-Ашыт) авылында колхозчы гаиләсендә туган. 1965 елда Түбән Биш авылының урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, ике ел Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый. 1968-1973 елларда Тукай районының Яңа Гәрдәле урта мәктәбендә тарих укытучысы, аннары Чаллы шәһәрендәге Халык театрында режиссер ярдәмчесе булып эшли. 1974 елдан Казанда яши һәм язучы-профессионал сыйфатында әдәби иҗат эше белән шөгыльләнә.

Мөдәррис Әгъләмовның беренче шигырьләре 1959 елда Татарстан һәм Башкортстан пионер газеталарында һәм журналларында басылып чыга. Ә 1968 елда «Казан утлары»нда басылган «Еракка китеп кара» исемле шигырьләр циклы әдәби җәмәгатьчелектә кызыксыну уятып, Хәсән Туфан, Сибгат Хәким кебек олы әдипләрнең мактавына лаек була. 1970 елда «Кыңгырау» исемле мөстәкыйль китабы дөнья күрә. Аның поэзиясенә музыкальлек, классик поэзия, халык иҗатыннан үсеп чыккан табигыйлек һәм эчке бер моң хас. Кечкенә генә поэтик дитәл аша ул туган ил, халык язмышы, аның үткәне һәм киләчәге турында фәлсәфи гомумиләштерүләр ясарга омтыла, һәм күп очракта моңа ирешә дә.

Мөдәррис Әгъләмов сюжетка корылган күләмле шигырьләр һәм публицистик монолог, поэмалар язу юнәлешендә дә эзләнүләр алып бара («Онытма, Европа!..», «Тукайдан хатлар» исемле поэмалар һ.б.)

Мөдәррис Әгъләмов 1973 елдан СССР язучылар берлеге әгъзасы.

М.Әгъләмов әдәбиятка балалар матбугаты аша килеп, бу өлкә белән дә даими иҗади хезмәттәшлектә булган каләм ияләреннән берсе. Ул шактый вакытлар татар балалар газетасы «Сабантуй» һәм «Ялкын» журналы редакцияләрендә эшли. Татар балалар көндәлек матбугатының 70 еллык юбилеена әзерлек көннәрендә (1994) әлеге газета һәм журналларның үткәндәге барлык саннарын күздән кичереп чыга һәм туплаган материаллары нигезендә балалар матбугатының тарихы, элеккеге хезмәткәрләре, мөхәррирләре, язышкан авторлары турында кызыклы мәгълүматларны эченә алган язмаларын бастыра. Бу хезмәтләре һәм кече яшьтәге балаларга атап язган шигырьләре өчен М.Әгъләмов («Без, без, без идек» җыентыгы, 1980) Башкортстанның Ф. Кәрим һәм Татарстан язучылар берлегенең А. Алиш исемендәге әдәби премияләре белән бүләкләнә.

1992 елда «Киләчәккә кайту», «Мин әйттем» китаплары өчен 1992 елда Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.

2006 елда аңа «Татарстанның халык шагыйре» дигән мактаулы исем бирелә.
## Шәхси тормышы
Улы Илдар, кызы Айгөл.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Тукайга багышланган сайт
* Мөдәррис Әгъләмов шигырьләре  
* Тулы биографиясе
* Мөдәррис Әгъләмов шигырьләре  (Илдус Әхмәтҗан укый)
## Моны да карагыз
* Нәҗибә Сафина
## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның халык шагыйрьләре
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Төркем:Фатих Кәрим премиясе лауреатлары
1887 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 5 гыйнвар — Ләбиб Каран, табиб, татар тарихы буенча хезмәтләр язган галим, шагыйрь туа (Төркия). 
* 20 гыйнвар — Зыя Ярмәки, татар шагыйре (*1887-[[1965 ел|1965]]*).
* 31 гыйнвар — Фәррах Дәүләтшин, БАССР халык чәчәне.
* 12 март — Галимҗан Ибраһимов, татар галиме.
* 12 март — Фәхрелислам Агиев, татар язучысы, мөгаллим, нәшир.
* 11 апрель — Касыйм Дәүләткилдиев, татар рәссамы. 
* 1 май — Галимҗан Идриси, Нацист Германиядәге татар дин һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 31 май — Сәет Вахиди, тарихчы, археограф.
* 22 июнь — Фазыл Туйкин, драматург.
* 27 июнь — Газиз Гобәйдуллин, татар язучысы, галим.
* 27 июль — Сара Шакулова, математик-галим һәм мәгариф эшлеклесе.
* 22 август — Вәсим Солтанов, язучы, укытучы, сәяси золым корбаны.
* 15 сентябрь — Кәрим Тинчурин, татар драматургы.
* 6 октябрь — Шарль Эдуар Ле Корбюзье, француз архитекторы, рәссам, язучы.
* 13 октябрь — Җамал Вәлиди, тел галиме.
* 3 ноябрь — Самуил Маршак, рус шагыйре.
* 20 декабрь — Шиһап Рамазанов, телче галим.
* 24 декабрь — Хуҗа Бәдигый, тел галиме, фольклорчы.

## Вафатлар

* 17 октябрь – Густав Кирхгоф (*Gustav Kirchhoff*), алман физигы.

Төркем:1887 ел
Төркем:Еллар
13 октябрь

**13 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның унөченче көне. Ел ахырына 79 көн кала.

#### 
###### 
*  — ***Халыкара табигый афәтләр куркынычлыгын азайту көне*** (, ).
###### 

*  Әфганстан — Җөмһүриятнең милли ассамблеясе нигезләнгән көн.
*  — ***Руагасоре көне*** (, ).

###### 

* ***Халыкара костюмлар кию көне*** (, ).
*  — ***[[Тимер юл]] хезмәткәрләренең һөнәри бәйрәме*** (, ).
*  — ***[[Психология|Психологлар]] көне*** ().
* :
** ***[[Хезмәт терапиясе]] <small>([[:pt:Terapia ocupacional|pt]])</small> специалисты көне*** ().
** ***[[Физиотерапия]] специлисты көне*** ().
* :
** ***[[Җелек]] доноры көне*** ().
** ***Ашыгыч [[медицина]] ярдәме хезмәте көне*** ().
*  — ***Милли [[полиция]] көне*** (, ).

## 
* 1884 — Гринвич нульле меридиан буларак расланган.
* 1923 —  башкаласы Истанбулдан Анкарага күчерелгән.

## 
 
* 1813 — Эдвард Турнерелли, инглиз язучысы, рәссам-график һәм төбәк тарихчысы, Казан университетында эшләгән.
* 1813 — Иосиф Готвальд, 
* 1840 — Александр Орлов, 
* 1841 — Гыйльман Кәримов, ахун, басмаханә оештыручы.
* 1875 — Максим Кончаловский, 
* 1885 — Метри Юман, 
* 1887 — Җамал Вәлиди, татар тел галиме.
* 1889 — Григорий Теннер, 
* 1895 — Җәмал Гүрсал, 
* 1897 — Кузьма Дрягин, 
* 1901 — Фәхри Әсгать, татар язучысы.
* 1905 — Зәки Әхмәтшин, 
* 1911 — Карлис Штейнс, 
* 1920 — Александр Гуляев, 
* 1920 — Шәрифҗан Сөләйманов, 
* 1925 — Маргарет Тэтчер,  *[[Бөекбритания премьер-министрлары исемлеге|премьер-министры]]*.
* 1926 — Глеб Максимов, 
* 1927 — Тургут Өзал, 
* 1928 — Әсгать Мирзаһитов, 
* 1928 — Михаил Жаков, 
* 1931 — Дритеро Аголы, 
* 1932 — Азат Әхмәдуллин, татар әдәбиятчысы.
* 1932 — Марат Әхмәтҗанов, 
* 1936 — Гөлсылу Гаязова, 
* 1942 — Нурия Ирсаева, драма актеры, С. Юлаев премиясе лауреаты (*1981*).
* 1945 — Җәүдәт Дәрзаман, татар шагыйре, прозаик.
* 1946 — Мөдәррис Әгъләмов, татар шагыйре.
* 1953 — Мөдәррис Минһаҗев, рәссам.
* 1958 — Рабис Сәлахов, 
* 1959 — Леонид Шиман, 
* 1961 — Минзәлә Хәйруллина, 
* 1963 — Бәхетҗан Сагынтаев, 
* 1967 — Александер Чеферин, 
* 1967 — Кейт Уолш, АКШ кино актрисасы.
* 1970 — Алексей Гарифуллин, 
* 1974 — Вадим Әюпов, 
* 1976 — Линар Закиров, 
* 1977 — Дмитрий Патрушев, 
* 1996 — Дамир Исламов,

## 

* 54 — Клавдий (*Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus*), Рим императоры.
* 1815 — Иоахим Мюрат, француз хәрбие.
* 1937 — Бәкер Чобан-задә, кырымтатар шагыйре.
* 1937 — Вәли Хулуфлу, 
* 1943 — Николай Сентюков, 
* 1959 — Рәшит Нигъмәти, 
* 1963 — Хәсән Мохтар, 
* 1966 — Гали Хуҗиев, татар шагыйре.
* 1967 — Варвара Колядина, 
* 1967 — Варвара Колядина, 
* 1975 — Балыш Гавәзев, 
* 1981 — Җәгъфәр Булат, рәссам һәм педагог.
* 1983 — Василий Вотинцев, 
* 1987 — Волтер Һаузер Брәттейн, 
* 1988 — Тимофей Башкирев, 
* 1996 — Любовь Ненянг, 
* 1999 — Әнгам Атнабаев, 
* 2003 — Бертрам Брокһауз, 
* 2003 — Наталья Зеленкова, 
* 2008 — Николай Никитин, 
* 2012 — Юрий Дюженко, 
* 2016 — Дарио Фо, 
* 2017 — Әхмәд Искәндәров, 
* 2018 — Тәслимә Фәйзуллина, Тинчурин театры артисты, ТР халык артисты.
* 2020 — Динара Үзбәкова, 
* 2020 — Рәшит Әхмәтов, нашир һәм журналист.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:13 октябрь
1901 ел

## Вакыйгалар
## Туулар

* 1 гыйнвар — күренекле татар шагыйре Һади Такташ.
* 7 гыйнвар — Гомәр Бәширов, ССРБ дәүләт премиясе лауреаты, Татарстанның халык язучысы.
* 22 гыйнвар — Петр Шафранов, Советлар Берлеге Каһарманы, генерал-полковник.
* 23 февраль — Гыйлем Камай, танылган татар татар галиме.
* 4 март — Афзал Шамов, татар язучысы.
* 25 март — Гөлсем Камская, артист.
* 26 март — Хәйретдин Мөҗәй, шагыйрь, прозаик.
* 4 апрель — Сәрвәр Әдһәмова, язучы.
* 29 апрель — Хирохито,  Япония императоры.
* 10 май — Жакан Сыздыков, казакъ шагыйре, Тукайны тәрҗемә итүче.
* 18 май — Винсент дү Виньо,
* 13 июнь — Маһинур Фәйзуллина, кандидатлык диссертациясе яклап, гыйльми дәрәҗә алган беренче татар хатын-кызы.
* 16 июнь — Ярлы Кәрим, татар шагыйре.
* 4 август — Луи Армстронг, АКШ джаз-музыкант, башкаручы.
* 29 сентябрь — Энрико Ферми, итальян физика галиме.
* 13 октябрь — Фәхри Әсгать, язучы.
* 25 октябрь — Әхмәтгәрәй Рамазанов, авиация генерал-лейтенанты.
* 30 октябрь — Фазыл Исхаков, төрки телләр белгече, филология фәннәре докторы. 
* 23 ноябрь — Мәрьям Рахманкулова, татар җырчысы, композитор.
* 5 декабрь — Уолт Дисней (*Walt Disney*), америка кинорежиссёры һәм продюсеры (*[[1966&nbsp;ел]]да вафат*).
* 15 декабрь — Кави Нәҗми, татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе.
* 23 декабрь — Мәкәрим Мәһдиев, татар актёры, режиссёр.
* 29 декабрь — Сабирҗан Кунакбаев, галим-селекционер.  
* Хәсән Шабанов, татар шагыйре.

## Вафатлар

* 10 июль — Васил Друмев, болгар язучысы, драматург.
* 9 сентябрь — Анри де Тулуз-Лотрек, француз нәкышчесе һәм графигы.

Төркем:1901 ел
Төркем:Еллар
1932 ел

## Вакыйгалар
* 27 февраль — Джеймс Чедвик нейтронны ача.
* 10 март — Казанда Зәңгәр мәчетне ябу турында әмер чыга.
* 11 июнь — «Солтангалиевчеләрнең Мәскәү үзәге» эше буенча 17 кеше хөкем ителә.
* 9 июль — Сан-Паулу штаты Бразилия хакимиятенә каршы баш күтәрә.
* 18 июль — Төркия Милләтләр лигасына 56-нчы әгъза буларак керде.
* 30 июль — Лос-Анджелеста унынчы Олимпия уеннары ачылды.
* 25 сентябрь — Испаниядәге Каталониягә үз байракны, дәүләт телен һәм парламентны тоту рөхсәте белән автономия бирелә.
* 3 октябрь — Гыйрак Бөекбританиядән бәйсезлекне ала.

## Туулар

* 5 гыйнвар — Раиса Горбачёва, ССРБ-ның беренче һәм соңгы «беренче леди»е.
* 21 гыйнвар — Илшат Йомагулов, РСФСР атказанган артисты.
* 8 февраль — Ильтани Илялова, театр сәнгате белгече, тәнкыйтьче.
* 10 февраль — Шамил Яһүдин, балет артисты, педагог, РСФСР халык артисты.
* 16 февраль — Рафаэль Сафин, татар шагыйре, драматург.
* 4 март — Эрик Сапаев, мари композиторы, беренче мари операсы авторы. 
* 8 март — Азат Вергазов, язучы.
* 22 март — Наил Гәрәев, ССРБ-ның спорт остасы, классик көрәш буенча РСФСР-ның атказанган тренеры.
* 7 апрель — Шәзам Сафин, Олимпия чемпионы.
* 27 апрель — Анук Эме, француз кино актрисасы.
* 19 май — Майя Булгакова, РСФСР халык артисты.
* 22 июнь — Зөлфия Таҗуризина, МДУ профессоры (*[[1995 ел|1995]]*).
* 2 июль — Гомәр Саттаров (*Муллиле*), тел галиме, фән докторы. 
* 1 август — Еркегали Рәхмәдиев, казакъ композиторы.
* 27 август — Мохтар Сәгыйтов, әдәбият галиме, Салават Юлаев премиясе лауреаты (*[[1987 ел|1987]]*)
* 13 октябрь — Азат Әхмәдуллин, әдәбиятчы.
* 24 октябрь — Леонид Смагин, КПСС-ның Татарстан ӨК 2-нче сәркатибе, ССРБ министры урынбасары.
* 10 ноябрь — Лирон Хәмидуллин, язучы.
* 10 ноябрь — Шәех Зәбиров, журналист.
* 13 ноябрь — Резеда Ганиева, әдәбият галиме.
* 26 ноябрь — Камил Мостафин, шагыйрь.
* 29 ноябрь — Жак Ширак (), Франция президенты (*[[1995 ел|1995]]-[[2007 ел|2007]]*).
* 1 декабрь — Әсгать Шәйхетдинов, татарча көрәш остасы, тренер.
* 16 декабрь — Роберт Заһретдинов, кубызчы.
* 23 декабрь — Газиз Мөхәммәтшин, язучы.
* 28 декабрь — Роальд Сәгъдиев, физика галиме, академик.

## Вафатлар

* 30 ноябрь — Җамал Вәлиди, татар тел галиме, тәнкыйтьче, әдәбият тарихчысы.

Төркем:1932 ел
Төркем:Еллар
1946 ел

## Вакыйгалар
* 14 февраль — ENIAC, беренче электрон санак.
* 18 апрель — БМО барлыкка килү сәбәпле Женевада Милләтләр Лигасын бетерү турында игълан ителә.
* 18 июнь — Италия җөмһүрият буларак игълан ителә.
* 4 июль — Филиппинар бәйсезлеге таныла.
* 22 июль — Иерусалимда терракт нәтиҗәсендә 91&nbsp;кеше үлә.
* 3 август — АКШ-ның Милли баскетбол ассоциациясе нигезләнә.
* 27 август — Праһада Халыкара студентлар берлеге оеша.
* 29 август — БМО-га Швеция, Әфганстан һәм Исландия кабул ителә.
* 1 октябрь — Нюрнберг эше тәмамлана.
* 23 октябрь — БМО Генераль Ассамблеясенең беренче утырышы башлана.
* 4 ноябрь — Парижда ЮНЕСКО оешмасы төзелгән.
* 29 ноябрь — Бельгия ЮНЕСКО әгъзасы була.
* 11 декабрь — БМО янында ЮНИСЕФ барлыкка килә.

## Туулар

* 1 гыйнвар — Марат Галиев, I - V чакырылш ТР Дәүләт шурасы депутаты.
* 6 гыйнвар — Рәшит Мостафин, баянчы, дирижер.
* 9 гыйнвар — Равил Әмирхан, татар галиме, тарихчы, тарих фәннәре докторы.
* 10 февраль — Вафирә Гыйззәтуллина, җырчы, ТАССР-ның халык, РСФСР-ның атказанган артисты. 
* 21 февраль — Алан Рикман, актёр һәм режиссёр.
* 13 март — Таһир Якупов, татар җырчысы.
* 15 март — Наилә Вәлитова.
* 11 апрель — Салават Әскаров, опера җырчысы.
* 27 апрель — Айсылу Башкурова-Садыйкова, филолог, публицист, фольклорчы, филология фәннәре докторы, Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре (2003).
* 1 май — Мирсәй Гариф, язучы, тарихчы.
* 17 май — Удо Линденберг, алман рок-җырчысы.
* 26 май — Ләйлә Исмәгыйлова, композитор.
* 2 июль — Джордж Уокер Буш, АКШ сәясәтчесе, республикан фиркасе әгъзасы, АКШ-ның 43-нче президенты.
* 7 июль — Рафаил Бакиров, композитор.
* 12 июль — Валентина Толкунова, җырчы, РСФСР халык артисты.
* 22 июль — Мирей Матьё, җырчы.
* 17 август — Габделхак Шәмсетдинов, журналист.
* 21 август — Харрас Әюп, татар шагыйре.
* 23 август — Дания Нуруллина, драма актрисасы, РФ атказанган (*[[2010 ел|2010]]*), ТР халык (*[[1991 ел|1991]]*) артисты.
* 23 август — Михаил Кузнецов, рәссам, Тукай премиясе лауреаты (*[[2018 ел|2018]]*).
* 1 сентябрь — Рәис Мөхәммәдиев, татар язучысы, фантаст.
* 6 сентябрь — Резеда Сабитовская, музыкант.
* 8 сентябрь — Гөлзадә Сафиуллина, җырчы һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 20 сентябрь — Фәрит Газизуллин, РФ министры (*[[1997 ел|1997]]-[[2004 ел|2004]]*).
* 2 октябрь ― Илсур Хөснетдинов, хуҗалык эшлеклесе, шагыйрь. 
* 8 октябрь — Марсель Галиев, татар язучысы.
* 10 октябрь — Наото Кан, Япония премьер-министры.
* 13 октябрь — Мөдәррис Әгъләмов, шагыйрь.
* 20 ноябрь — Кирилл (Гундяев), Мәскәү патриархы (2009 елдан).
* 22 ноябрь — Раилә Гарипова, балетмейстер.
* 25 ноябрь — Рушан Шәмсетдинов, Татарстанның халык рәссамы.
* 8 декабрь — Нурмөхәммәт Нигъмәтуллин, мөфти.
* 12 декабрь — Клара Новикова, юмор остасы, РФ халык артисты.
* 14 декабрь — Нур Әхмәдиев, шагыйрь.
* 15 декабрь — Нуриәхмәт Сафин, Кариев театры актеры, РФ атказанган, ТР халык артисты.
* 18 декабрь — Стивен Спилберг (*Steven Spielberg*), Америка кинорежиссёры.

## Вафатлар

* 6 июнь — Герхарт Гауптман, алман язучысы.
* 29 июль — Әсгать Мәҗит, театр актёры, режиссёр. ТАССРның атказанган артисты (1944).

Төркем:1946 ел
Төркем:Еллар
Азат Әхмәдуллин

**Азат Гыйльмулла улы Әхмәдуллин** — татар әдәбият белгече һәм тәнкыйтьче, филология фәннәре докторы, профессор, Татарстан Фәннәр Академиясенең мөхбир әгъзасы (1994 елдан), ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1982 ел).

## Биография
Азат Әхмәдуллин 1932 елның 13 октябрендә Татарстанның Саба районы Байлар Сабасы авылында туа. Шунда урта белем ала. Аннан соң Казан дәүләт университетында укый. Ике ел Тубыл пединститутында укыта . 1958—1961 елларда Казанда Тел, әдәбият һәм тарих институтында аспирантурада укый, Татарстан радиокомитетында эшли.  Аны тәмамлагач, шунда ук фәнни эшкә калдырыла. 1981—1999 елларда КДУда эшли, 1999-2004 елларда КДПУда татар әдәбияты кафедрасын җитәкли.

Азат Әхмәдуллин 1964 елда — кандидатлык, ә 1987 елда докторлык диссертациясен яклый.
Әдәбиятка ул тәнкыйтьче буларак килә. Соңрак әдәбият тарихы, бигрәк тә драматургия белгече буларак таныла.

2021 елның 8 декабрендә Казанда вафат . 
## Китаплар
* Әдәбият белеме сүзлеге, Казан, 1990 ел.
* «Фәтхи Бурнаш» (1967) — монография
* «Ничек сурәтләргә сине, замандаш?» (1976) — монография 
* «Сәхнә әдәбияты һәм тормыш» (1980) — әдәби тәнкыйть мәкаләләре җыентыгы 
* «Горизонты татарской драмы» 
* «Татарская драматургия»

## Чыганак
* Белем.ру 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Каюм Насыйри премиясе лауреатлары
Россия, СССР, РФ җитәкчеләре

**Русь, Россия, СССР, Россия Федерациясе җитәкчеләре (862–2013).**

 

1917 елга кадәр даталар иске стильдә бирелгән.

## Новгород кенәзләре
* Рюрик (862–879).
* Олег Күрәзә (879–882).

## Киев бөек кенәзләре
* Олег Күрәзә — (882 ел–912 ел)
* Игорь Рюрик улы — (912 ел–945 ел)
* Святослав Игорь улы
* Ярополк Святослав улы
* Владимир I (Владимир Кызыл Кояшкай) — (11 июнь 978 ел — 15 июль 1015 ел)
* Святополк Владимир улы

## Владимир бөек кенәзләре

## Мәскәү кенәзләре һәм Мәскәү бөек кенәзләре
* Василий III

## Россия патшалары
### Рюрик нәселеннән
* Иван IV Явыз (1547 – 1584).
* Фёдор I Иван улы (1584 – 1598) .
### Годуновлар
* Ирина Фёдор кызы Годунова (1598).
* Борис Фёдор улы Годунов (1598 – 1605).
* Фёдор II Борис улы Годунов (1605).
### Чуалыш вакыты
* Лжедмитрий I (Отрепьев Юрий Богдан улы) (1605 20 июне – 1606 елның 17 мае).
* Василий Иван улы Шуйский (1606 – 1610).

## Җидебоярлык һәм Җирле Идарә (Земство) хөкүмәте

## Россия патшалары
### Романовлар

## Россия императорлары
* Пётр I (1721 елның 22 октябре — 1725 елның 28 гыйнвары)
* Екатерина I (1725 елның 28 гыйнвары — 1727 елның 6 мае)
* Пётр II (1727 елның 7 мае — 1730 елның 19 гыйнвары)
* Анна Иоанновна (1730 елның 4 феврале — 1740 елның 17 октябре)
* Иван VI (1740 елның 17 октябре — 1741 елның 25 ноябре).
* Елизавета Петровна (25 ноября 1741 — 25 декабря 1761)
* Пётр III (25 декабря 1761 — 28 июня 1762)
* Екатерина II (28 июня 1762 — 6 ноября 1796)
* Павел I (6 ноября 1796 — 11 марта 1801)
* Александр I (12 марта 1801 — 19 ноября 1825)
* Николай I (12 декабря 1825 — 18 февраля 1855)
* Александр II (18 февраля 1855 — 1 марта 1881)
* Александр III (1 марта 1881 — 20 октября 1894)
* Николай II (20 октября 1894 — 2 марта 1917) [147]

## Вакытлы хөкүмәт башлыклары
* Георгий Евгений улы Львов (1917 елның 2(15) марты — 8(21) июле)
* Александр Федор улы Керенский (1917 елның 8(21) июле — 25 октябре (7 ноябре))

## СССР җитәкчеләре
* Владимир Илья улы Ленин 
* Иосиф Виссарион улы Джугашвили (Сталин) 
* Никита Сергей улы Хрущёв
* Леонид Илья улы Брежнев
* Юрий Владимир улы Андропов
* Константин Устин улы Черненко
* Михаил Сергей улы Горбачёв
       
## РФ президентлары
* Борис Николай улы Ельцин (1991 елның 10 июле – 1999 елның 31 декабре).
* Владимир Владимир улы Путин (1999 елның 31 декабре – 2008 елның 7 мае, 2000 елның 7 маена кадәр в. б.).
* Дмитрий Анатолий улы Медведев (2008 елның 7 мае – 2012 елның 7 мае) 
* Владимир Владимир улы Путин (2012 елның 7 мае -хәзерге вакыт).

Төркем:Россия тарихы
*
Төркем:Илләр буенча дәүләт башлыклары
Зилә Вәлиева

**Зилә Вәлиева** — Татарстан сәясәтчесе, мәдәният эшлеклесе.

## Биография
Вәлиева Зилә Рәхимҗан кызы 1952 елның 15 октябрендә Уфа шәһәрендә туа.

Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлый (1978 ел). 1970-1980 еллар – Уфа шәһәре «Ленинчы» республика яшьләр газетында , әдәбият һәм сәнгать бүлеге мөдире. 1980-1982 еллар – Казан шәһәре «Вечерняя Казань» газеты е. 1982-1990 еллар – Казан шәһәре "Советская Татария" газетында , социаль мәсьәләләр бүлеге мөдире. Казан шәһәре «Известия Татарстана» газетында сәясәт бүлеге редакторы.

1992-1995 еллар – Татарстан Республикасы Югары Советы рәисенең беренче урынбасары.

1995-1999 еллар – Татарстан Республикасы Дәүләт Советы рәисе урынбасары.

1999 елның сентябрь ае – 2001 елның апрель ае – Татарстан Республикасының Матбугат, телерадиотапшырулар һәм массакүләм коммуникация чаралары министры.

2001 елның май ае һәм 2005 елның апрель ае – Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары.

2005 елның 29 апреленнән Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары – мәдәният министры.

2012 елның 17 маеннан «Казан кирмәне» музей-тыюлыгы директоры.

2020 елның 16 гыйнварында алтынчы чакырылыш Татарстан Иҗтимагый палатасының () беренче утырышында (*[[Анатолий Фомин]] урынына*) Татарстан Иҗтимагый палатасы рәисе итеп сайлана.

2023 елның 20 гыйнварында җиденче чакырылыш Татарстан Иҗтимагый палатасының беренче утырышында янәдән Татарстан Иҗтимагый палатасы рәисе итеп сайлана.

2026 елның гыйнварында Татарстан Иҗтимагый палатасы рәисе вазыйфасыннан азат ителгән.
## Бүләкләре
* «Фидакарь хезмәт өчен» медале 
* 2005 ― «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале 
* 2008 ― «Дуслык» ордены (*[[РФ]]*)
* 2009 ― РФ хөкүмәтенең мәдәният өлкәсендәге премиясе
* 2017 ― «Дуслык» ордены (*[[Татарстан]]*) — «*республиканың тарихи-мәдәни һәм рухи мирасын саклауга, үстерүгә, популярлаштыруга керткән өлеше һәм озак еллар башкарган тырыш хезмәте өчен*».
* 2022 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены ― *«Татарстан Республикасы файдасына күпьеллык нәтиҗәле хезмәте һәм актив җәмәгать эшчәнлеге өчен»*
* 2026 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале

## Гаилә хәле
Кияүдә (*ире* Римзил Вәли), *улы* Динислам (*Денис*).

## Искәрмәләр

## Сылтамаларар
* Белем.ру 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләнүчеләр
Әхмәт Юныс

**'
**Әхмәт Юныс''' — татар шагыйре, мөгаллим, журналист.

Ул 1916 елда Татарстанның Кукмара районы Әсән-Елга авылында туа. Җидееллык мәктәпне тәмамлый. Аннары соң башлангыч сыйныфларда — укытучы, 1937 елда Казанга килеп, Татарстан китап нәшриятында – мөхәррир, «Кызыл Татарстан» һәм «Яшь сталинчы» газеталарында әдәби хезмәткәр булып эшли. Ак финнарга каршы сугышта, аннары Ватан сугышында катнаша. Сугыштан соң Казан университетында югары белем ала, «Яшь сталинчы» газетасы һәм «Пионер» журналы редакцияләрендә, Татарстан китап нәшриятында эшли.

Әдәбиятка ул 30 еллар ахырында килә. 1936 елда аның «Гүзәл яшьлек» дигән беренче шигъри җыентыгы басылып чыга. Аннары «Тантана», «Әсән Елга», «Без кайтырбыз», «Уңыш», «Яз килә», «Кырларга сәяхәт», «Көн артыннан көн» һ.б. китаплары дөнья күрә.
Ә.Юныс К.Чуковский, С.Маршак, А.Барто, Я.Коллас шигырьләрен, М.Миршәкәрнең «Ленин Памирда» әсәрен татарчага тәрҗемә итә.

Озакка сузылган каты авырудан соң, 1976 елның июлендә Казанда вафат була.

## Чыганаклар
* Белем.ру 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Татар шагыйрьләре

**Татар шагыйрьләре исемлеге:**
Бу исемлектә **[[милләт]]ләренә карамастан**, *[[татар теле]]ндә иҗат иткән [[шагыйрь]]ләр* күрсәтелә. .

* Әхмәт Ерикәй
* Әхмәт Юныс
* Әхсән Баян
* Ибраһим Биектаулы
* Габдерәхим Утыз Имәни әл-Болгари
* Габдулла Тукай
* Гали Хуҗиев
* Гарифҗан Мөхәммәтшин
* Заһидә Бурнашева
* Зиннур Насыйбуллин
* Зәки Нури
*Рузил Фазлыев
* Кол Гали
* Кояш Тимбикова
* Кәрим Җаманаклы
* Мифтахетдин Акмулла
* Мостафа Ногман
* Мөдәррис Әгъләмов
* Муса Җәлил
* Нур Гайсин
* Нур Әхмәдиев
* Ринат Нуруллин
* Роберт Миңнуллин
* Сибгат Хәким
* Сирин Батыршин
* Сәхаб Урайский
* Саҗидә Сөләйманова
* Хәсән Туфан
* Фәйрүзә Мөслимова
* Шәрәф Мөдәррис
* Кыям Юлдашев
* Рифат Сәлах

## Моны да карагыз
* Татар язучылары

## Сылтамалар
* Шигърият.ru, Татар шигъриятенә багышланган сайт

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Иман (нәшрият)

left|thumb|Мөфәссаль гыйльме-хәл китабы
**«Иман» нәшрияты** - Татарстан Республикасында эшләүче нәшрият. 1990 елда "Иман" мәркәзе каршында оештырыла.  Милли, дини темага кагылышлы китаплар, догалыклар чыгара. Нәшрияттә нәшер ителгән китаплар саны 1000нән артып китә.  2010 елда нәшриятның интернет-каталогы ачылды. Хәзерге вакытта нәшрият чыгарган китапларның сыйфаты арта бара, мәсәлән, яңа чыккан "Мофассалл-гыйлме-хәл" китабы шуңа мисал булып тора. Шулай ук хәзер дини тематикадан башка, матур һәм тарихи-документаль әдәбият нәшер итү көчәйде.

Беренче мөдире Вәлиулла хәзрәт Ягъкуб булган иде.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Интернет-каталог 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча нәшриятлар
Төркем:Казан оешмалары
Төркем:Татар телле нәшриятлар
Төркем:Татарстан нәшриятлары
16 октябрь

**16 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның уналтынчы көне. Ел ахырына 76 көн кала.

#### 

###### 
*  — ***Халыкара азык-төлек көне*** (, ).
###### 
*  Әрмәнстан — ***әрмән матбугаты көне*** (, ).
* : 
** ***[[Ипи]] көне*** ().
** ***[[Очыш]] инструкторлары көне*** ().
*  — ***Ликуат Али Хан үлеме көне*** ().
*  — ***[[Рим папасы]] [[Иоанн Павел II]] көне*** ().
*  — ***[[Укытучылар көне]]*** ().

###### 
* ***Бөтендөнья [[анестезия]] көне*** ().
* , ,  — ***Җитәкче көне*** ().
*  —  ***Хәрби һава көчләре көне*** (, ).

## 
* 1929 — Таҗик ССРы төзелә.
* 1941 — Мәскәүдә паника, ВКП(б) җитәкчеләре шәһәрдән кача башлый. 
* 1946 — нацист башлыкларына карата Нүрнберг мәхкәмәсе боерыгы үтәлә. 
* 1964 — Кытай атом коралының беренче сынавын үткәрде.
* 1988 — Үзәк телевидение «Кол Изаура» телевизион сериалын күрсәтә башлый (төп рольдә Луселия Сантус). 
* 2002 — 2002 елның Бөтенроссия халык җанисәбе тәмамлана.

## 
 
* 1840 — Милош Милоевич, 
* 1841 — Ито Хиробуми, япон дәүләт эшлеклесе, конституция проекты авторы, премьер-министры.
* 1844 — Исмәгыйль Кәмали, 
* 1854 — Оскар Уайльд, ирланд язучысы.
* 1863 — Джозеф Остин Чемберлен, инглиз дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
* 1886 — Давид Бен-Гурион, 
* 1886 — Елеферий Суханкин, 
* 1888 — Юҗин О'Нил, 
* 1889 — Сергей Петров, 
* 1899 — Дмитрий Митьков, 
* 1910 — Муса Баймуханов, 
* 1918 — Луи Пьер Альтюссер, 
* 1918 — Сергей Владимиров, 
* 1919 — Василий Алендей, 
* 1927 — Гүнтер Грасс, 
* 1930 — Аркадий Аннин, 
* 1936 — Вил Еникиев, 
* 1945 — Мәгъдәт Рәхимколов, 
* 1945 — Нелли Белова, 
* 1946 — Альберт Әсәдуллин, 
* 1948 — Марат Абдуллин, 
* 1953 — Владимир Шевчук, 
* 1953 — Гөлфия Янбаева, 
* 1961 — Марк Леви, француз язучысы.
* 1969 — Марина Карягина, 
* 1972 — Илья Шульгин, 
* 1982 — Илдар Фәтхуллин, 
* 1983 — Лорин, бәрбәр милләтле швед җырчысы, Евровидение 2012 җыр бәйгесенең җиңүчесе.

## 

* 1916 — Константин Калинин, 
* 1938 — Гайнан Хәйри, 
* 1939 — Исхак Казаков, 
* 1946 — Альфред Розенберг, рус чыгышлы алман дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.
* 1946 — Вилһелм Кейтел, алман хәрби эшлеклесе.
* 1946 — Йоахим фон Риббентроп,  чит ил эшләре министры.
* 1948 — Дмитрий Альперов, 
* 1959 — Җорҗ Маршалл, 
* 1964 — Маргарита Агренева-Славянская, 
* 1974 — Евгений Фоминов, 
* 1979 — Юхан Борген, норвеж язучысы, драматург.
* 1992 — Фавст Никитин, 
* 1993 — Иван Лапкин, 
* 1998 — Пётр Дементьев, 
* 2007 — Флора Әхмәтова-Урманче, 
* 2008 — Дагмар Нормет, 
* 2009 — Мәгъсүм Насыйбуллин, 
* 2016 — Виктор Зубков, 
* 2017 — Дафне Каруана Галиция, 
* 2018 — Исмәгыйль Әхмәт, КХҖ дәүләт эшлеклесе.
* 2018 — Юрий Калашников, 
* 2020 — Мамадали Мәхмүдов, 
* 2021 — Сергей Янаки,
* 2024 — Ринат Таҗетдинов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:16 октябрь
Океанлык илләре

**Океанлык илләре** – Океанлыкта урнашкан дәүләтләр һәм территорияләр.

* Австралия 
* Вануату 
* Кирибати 
* Маршал Утраулары 
* Науру 
* Яңа Зеландия 
* Палау 
* Папуа – Яңа Гвинея 
* Самоа 
* Соломон утраулары 
* Тонга 
* Тувалу 
* Микронезия Федератив Штатлары 
* Фиджи
----
**Территорияләр:** 
* Америка Самоасы 
*  Гавай утраулары 
*  Гуам 
*  Джонстон атоллы 
*  Кук утраулары 
* Мидуэй утравы 
* Ниуэ 
* Клиппертон
* Яңа Каледония 
* Норфолк утравы 
* Пасха утравы 
* Питкэрн утраулары 
* Төньяк Мариан утраулары 
* Токелау 
* Уоллис һәм Футуна 
* Уэйк атоллы 
* Француз Полинезиясе

Төркем:Океанлык
Төркем:Океанлык илләре
Lordi

**Lordi** — Финляндия рок төркеме. Өч катнашучыдан тора: Mr. Lordi, Hella, OX, Mana, Amen. Евровидение җыр бәйгесенең  башкаласы да 18-20 май көннәрендә узган *[[Евровидение 2006|2006 елгы ярышында]]* җиңүчесе.

## Дискография

* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez for Breakfast (2010)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)

Төркем:Музыкаль төркемнәр
Төркем:Финляндия рок-төркемнәре
Фәйрүзә Мөслимова

**Фәйрүзә Әсгать кызы Мөслимова** — татар шагыйрәсе.
## Биография
Фәйрүзә Мөслимова  1954 елның 9 июлендә Татарстанның Актаныш районы Иске Балтач авылында туа. Ана ягыннан әбисе Әминә Шаһиарслан мулланың кызы була. Иске Кормаш, аннары Актаныш урта мәктәбендә белем ала. Мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетының журналистика факультетына укырга керә. Уку дәверендә ул "Әллүки" әдәби берләшмәсендә актив катнаша башлый.

Университетны тәмамлагач, яшь журналист "Яшь Ленинчы" (хәзерге "Сабантуй газетасы") газетасы редакциясендә эшли башлый. Соңрак берничә ел завод газетасында эшли. 1982 елда кабат олы матбугатка кайта,«Ялкын» журналының  әдәбият-сәнгать бүлегендә җиң сызганып эшли башлый.

2016 елга кадәр «Ялкын» журналының җаваплы сәркатибе.

Фәйрүзә Мөслимова 1993 елдан Татарстан һәм СССР Язучылар берлекләре әгъзасы.

## Вафаты
2021 елның 7 ноябренә каршы төндә Казанда, Республика клиник хастаханәсендә коронавирустан вафат булган. Самосырово мөселман зиратында җирләнә 

## Басма китаплары
* **Бер тауда ун чишмә** (коллектив җыентык), Татарстан китап нәшрияты, 1992 ел.
* **Ярату яралары**, Татарстан китап нәшрияты, 2001 ел.
* **Апрель кары**, Татарстан китап нәшрияты, 2004 ел.
* **Алтын йозак**, Татарстан китап нәшрияты, 2009 ел.

## Гаиләсе
Ире Камил Сәгъдәтшин (29.02.1952), «Ватаным Татарстан» газетасы журналисты, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
Улы Илдар Сәгъдәтшин (3.02.1978), 2015―2025 елларда ТКН генераль директоры; килене Гүзәл, оныклары Илсинә, Сәлим..

Кызы Гапсәләмова Диләрә Камил кызы, оныклары Азалия, Сәед, Зариф.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сабантуй газетасы, №10 (5812) 5 март, 2011 ел.

## Сылтамалар
 

## Шулай да карагыз

* Шаһиарслан Агумов
* Рина Зарипова

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Гали Хуҗиев

**Гали Хуҗиев** — татар шагыйре.

Гали Хуҗи 1912 елның 17 октябрендә хәзерге Татарстанның Апас районы Карамасар авылында туа. 1937—1941 елларда, эштән аерылмыйча, Казан дәүләт педагогика институтының кичке бүлегендә укый, 1932-1934 елларда «Кызылармеец» газетасында — әдәби хезмәткәр, 1934 елдан — «Яшь ленинчы» газетасының җаваплы сәркатибе, соңрак редактор урынбасары һәм редакторы була. Үзе теләп сугышка китә һәм фронт газетасында җаваплы сәркатип булып хезмәт итә.

Гали Хуҗи әдәбиятка утызынчы елларда килә. Аның «Шатлык» исемле беренче шигъри җыентыгы 1936 елда басылып чыга. Шуннан соң дистәләрчә китаплары («Яшьлек тавышы», «Комсомолка», «Сабан тургайлары», «Зоя», «Туган җир», «Чын күңелдән», «Мин сөям сезне, дуслар!», «Кояшлы иртә», «Идел хикәясе» һ.б.) дөнья күрә.

Шагыйрь 1966 елның 13 октябрендә вафат була.

## Сылтамалар
* Белем.ру 
* Сагыну балладасы
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:Апас районы
Роза Туфитуллова

**Роза Рәхмәтулла кызы Туфитуллова** (1945 елның 17 октябре, Яңа Үзи, Аксубай районы, , , ) — татар журналисты, дәүләт һәм иҗтимагый эшлеклесе. ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстанның «Фидакарь хезмәт өчен» медале иясе (2005), Гаяз Исхакый исемендәге премиясе лауреаты (2023).

## Тормыш юлы
Роза Туфитуллова 1945 елның 17 октябрендә Татарстанның Аксубай районы Яңа Үзи авылында дөньяга килә. Әтисе - колхоз рәисе, әнисе - башлангыч сыйныфлар укытучысы. Гаиләдә алты бала булалар, Роза иң олысы булганга, балаларны тәрбияләү аның җилкәсендә була. Яшьтән үк тырыш, зирәк һәм акыллы булуы ярдәм иткәндер, кыз урта мәктәпне алтын медальга, ә Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын кызыл дипломга тәмамлый.

1969 елдан - Казан телевидение студиясенең балалар тапшырулары редакторы.

1973 елдан "Яшь ленинчы" республика балалар газетасында эшли, 1977-1986 елларда әдәби хезмәткәр, өлкән корреспондент, баш мөхәррир вазифасын башкара.

1986-1988 - "Ялкын" Республика балалар журналы баш мөхәррире.

1988 елда исә хатын-кызлар өчен «Азат Хатын» Республика иҗтимагый – сәяси һәм сәнгать журналының баш мөхәррире (1991 елдан - «Сөембикә» журналы).

1992-2002 - Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты рәисе урынбасары, "Ак калфак" татар хатын-кызлар ассоциациясе рәисе.

1999-2004 - Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты, социаль мәсьәләләр, балалар һәм яшьләр эшләре буенча комиссия рәисе урынбасары.

Беренче чакырылыш РФ Иҗтимагый палатасы әгъзасы (2006-2008), Иҗтимагый палатаның мәдәни һәм рухи мирасны саклау мәсьәләләре буенча комиссиясе әгъзасы.

Татарстан Республикасында ярлыкау мәсьәләләре комиссиясе (1993 елдан башлап) һәм Россиядә ир-атларның һәм хатын-кызларның тигез хокукларын һәм тигез мөмкинлекләрен тәэмин итү буенча Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Федерация Советы рәисе каршындагы Иҗтимагый комиссия составына керә.

Борынгы татар чигүләрен җыю белән шөгыльләнә.

## Гаиләсе
Кияүдә, улы һәм кызы бар.

## Бүләкләре
* Татарстан ССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1984);
* Гуманитар фәннәр академиясенең мактаулы әгъзасы (1999 елдан);
* "Санкт-Петербургның 300 еллыгы истәлегенә" (2003) медале;
* "Казанның 1000 еллыгы истәлегенә" (2005) медале;
* Татарстан Республикасының "Фидакарь хезмәте өчен" (2005) медале.
* 2023 ― Гаяз Исхакый исемендәге премия ― *рус, төрек телләренә дә тәрҗемә ителгән «Язмыш җиле» романы <small>([[Өммегөлсем Камалова-Акчурина]] тормышы нигезендә)</small> һәм иҗтимагый эшчәнлеге өчен*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Белем.ру 
* Центр военно политических исследований МГИМО
* Туфитуллова,_Роза_Рахматулловна

## Моны да карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Әнис Галимҗанов

**'
**Әнис Фоат улы Галимҗанов''' — татар галиме, физика-математика фәннәре кандидаты.

Галим 1959 елның 17 октябрендә Чутай авылында туган. Мәктәптә укыган елларында ук үтә сәләтле, кызыксынучан, эзләнүчән бала булып таныла. 1976 елда ике сыйныф экзаменнарын берьюлы биреп, вакытыннан алда алтын медаль белән Чепья урта мәктәбен тәмамлый. Мәктәп елларында республика олимпиадаларында катнашып, физика һәм математика фәннәре буенча җиңүче, призер була. Казан һәм Мәскәү дәүләт университетлары каршындагы физик-математик юнәлештәге мәктәпләрдә читтән торып укый.

1976-1981 елларда Казан дәүләт университетының механика-математика факультетында укый. Университетны тәмамлагач, берара инженер булып эшли. Соңрак – механика-математика факультеты ассистенты, аспиранты. Шушында диссертация яклап физика- математика фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала.

Казан университетының исәпләү математикасы һәм кибернетика кафедрасы доценты. Фәнни эшчәнлеген дәвам итә.

## Сылтамалар
* Белем.ру 
* Югары мәктәптән милли телләр куыламы?
## Искәрмәләр

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:Математиклар
Яңа Балтач (Актаныш районы)

**Яңа Балтач** – Татарстан республикасы Актаныш районындагы авыл. Ул Агыйдел елгасының сул кушылдыгы  Шәбез елгасы буенда урнашкан.
1997 елда монда 113 кеше яшәгән. Авылга 18 гасырда нигез салына. Авылда Җәмәгать үзәге бинасы бар. Анда медицина пункты, клуб һәм башлангыч мәктәп урнашкан.
## Тарихы
Яңа Балтач авылы Гәрәй волосының (1866 елдан – Шәрип, аннан Такталачык волосының) Әҗәкүл түбәсе башкортлары нигезләгән Иске Балтач авылыннан 1805—1814 еллар аравыгында аерылып чыга, анда 10 йортта 84 башкорт яши.  1834 елда 10 йортта 102 башкорт була.  1848 елда 5 йортта 37 типтәр теркәлә.  1859 елда  177 асаба башкорт исәпләнә. 1870 елда 24 йортта 192 башкорт була. 1902 елда — 58 йортта 155 асаба башкорт. 1905 ел — 60 йортта 315 кеше. 1912 елда 74 йортта 372 асаба башкорт яши. 
1912 елда 74 хуҗалыкка 1600 дисәтинә җир, йәгъни йортка 21,6 дисәтинә туры килә. 
1848, 1870 елларда авылда ике тегермән эшли, XX гасыр башында да ике тегермән саклана, бер хужалык магазины, берәр мәчет була була.
1840 елда Кантон башлыгы ведомстволарында язылуынча, 101 башкорт 42 чирек көзге һәм 55 чирек язгы иген чәчкән; 1848 елда типтәрләрнең 5 йортында 21 ат, 12 сыер, 30 сарык, 20 кәҗә була.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 101 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Атаклы кешеләр

*Марсель Галимәрданов, Татарстанда элекке баш федераль инспектор, эчке органнар генерал-майоры.
## Искәрмәләр

## Чыганак
*
Һиллари Клинтон

**Хи́ллари Ди́ан Ро́дэм Кли́нтон** (ингл. *Hillary Diane Rodham Clinton*; 1947 елның 26 октябрендә, Чикагода туды) – Америка сәясәтчесе, АКШ демократик фиркасе әгъзасы, 2009 елның 21 гыйнварыннан АКШ дәүләт секретаре вазифасын башкара. Ире – элекеге Америка президенты Билл Клинтон.

## Биография

### Сәяси карьера
#### Казанга сәфәр
14 октябрь көнне, Россия сәфәре вакытында Һиллари Клинтон Казанга килде. Сәфәргә чыгар алдыннан дәүләт департаменты сүзчесе Ян Келли, Россияне яхшырак аңлар өчен, Мәскәүдән читкәрәк китеп карарга кирәк. Казан исә күпмилләтле Россияне чагылдырган иң кулай урын, дигән иде. Казан һава аланында аны Татарстан президенты Миңтимер Шәймиев, премьер-министр урынбасары, мәдәният министры Зилә Вәлиева һәм Казан шәһәр башлыгы Илсур Мәтшин каршыладылар.

Сәфәр барышында Һиллари Клинтон Кол Шәриф мәчетен, Благовещенский соборны карап чыкты, шулай ук Миңтимер Шәймиев белән сөйләште.

## Кызык фактлар
## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Рәсми сайт 
* Азатлык радиосы: Клинтонның Казанга сәфәре

Төркем:АКШ демократлары
Төркем:АКШның беренче ханымнары
Төркем:Барак Обама кабинеты
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:АКШ дәүләт сәркатипләре