open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Раушания Фәйзуллина

*
*'Раушания Фәйзуллина''' - актриса.  1963 елның 6 декабрендә ТАССРның Арча районы Симетбаш авылында туа. 1985 елда Казан театр училищесын тәмамлый һәм Әлмәт татар дәүләт драма театрында эшли башлый.  1994 елда Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде. 2008 елда Татарстан халык артисты исеме бирелде.
2025 елда Зәкия Туешева исемендәге премиягә лаек булган. 
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Осянина – “Ә таңнар гүзәл тынлыкта иде” (Б.Васильев), 
* Мәфтүхә – “Яшь йөрәкләр” (Ф.Бурнаш), 
* Шифабикә – “Тиле яшьлек” (И.Абдуллин), 
* Сабира – “Татар хатыны ниләр күрми” (Г.Ибраһимов) 
* Сәринә – “Сармат кызы Сәринә” (Н.Фәттах), 
* Азифа – “Хатын түгел – аждаһа” (Д.Салихов), 
* Гөлҗиһан – “Яшь хатын алам – типтерәм дөньясында” (Г.Камал), 
* Сабира – “Әлепле әртисләре” (Аманулла), 
* Рәүфә – “Көзнең соңгы яфраклары” (Р.Хәмид), 
* Зәйтүнә – “Көтмәгәндә, уйламаганда...”   (Д.Салихов), 
* Нариман – “Юмарт хатыннар” (Т.Җүҗәноглу), 
* Сәгыйдә – “Тальян моңы” (Ш.Бикчурин), 
* Җиһан –  “Ак калфак” (М.Фәйзи), 
* Бибинур – “Безнең авыл кызлары” (Ф.Садриев), 
* Ашайрә – “Их, алла боерса” (Г.Каюмов), 
* Экълимә  – “Әбиләргә ни җитми?” (Ф.Бүләков), 
* Шәмсия – “Кодача” (З.Исмәгыйлов), 
* Нәҗибә – “Монда тудык, монда үстек” (Т.Миңнуллин),  
* Уңганбикә – “Кыз урлау” (М.Кәрим), 
* Мәстүрә – “Кызлар килде авылга” (Н.Гаетбай), 
* Смеральдина - “Болан-Патша” (К.Гоцци), 
* Дая – “Ромео һәм  Джульетта” (У.Шекспир), 
* Янг ханым – “Бистә фәрештәсе” (Б.Брехт), 
* Майшәкәр – “Качаклар” (Н.Исәнбәт),  
* Әнисә – “Кар астында кайнар чишмә” (А.Гыйләҗев), 
* Зинаида Михайловна – “Син кайда идең?” (Я.Пулинович), 
* Екатерина – “Яшь йөрәкләр” (Ф.Бурнаш), 
* Зәкия – "Синсез килгән язлар" (З. Кадыйрова)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Раушания Самат кызы Фәйзуллина. Әлмәт татар драма театры сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Зәкия Туешева премиясе лауреатлары
Фәимә Бикморатова

*
*'Фәимә Бикморатова''' - актриса.  1964 елның 20 гыйнварында ТАССРның Арча районы Иске Иябаш авылында туа. 1985 елда Әлмәт татар дәүләт драма театрында эшли башлый.   2014 елда Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде. 
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Лиза Бричкина – “Ә таңнар гүзәл тынлыкта иде” (Б.Васильев),  
* Бану – “Кунак кызы гел килмәс” (Р.Мингалим),  
* Әни шүрәле – “Шүрәлеләр үч алмый” (Р.Мингалим),  
* Равилә, Рамилә, Ралимә – “Тал бөресе имәндә” (Т.Миңнуллин),  
* Римма – “Яшьли сөйгән ярлар” (Ф.Садриев),  
* Антонина – “Исәнмесез” (Т.Миңнуллин),  
* Хәния – “Мәхәббәт кошлары” (И.Йомаголов),  
* Мария Павловна – “Узып барышлый” (Д.Салихов),  
* Шәмсия – “Кодача” (З.Исмәгыйлов),  
* Уңганбикә – “Кыз урлау” (М.Кәрим),  
* Ана – “Булмас димә – дөнья бу!” (С.Белов),  
* Кандел – “Капчык” (Д.Салихов),  
* Махруза – “Туган-тумача” (И.Зәйниев),  
* Җиһан – “Назлы кияү” (К.Тинчурин),  
* Сара – “Сагынуларга ни чара?” (И.Зәйниев),  
* Хәтирә – “Язылмаган язмышлар” (вербатим),  
* Изабелла – “Син кайда идең?” (Я.Пулинович) 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фәимә Ибраһим кызы Бикморатова. Әлмәт татар драма театры сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
Дилбәр Әбүнәгыймова

**Дилбәр Әбүнәгыймова** - актриса.  1966 елның 21 гыйнварында ТАССРның Актаныш районы Яңа Әлем авылында туа. 1985 елда Казан театр училищесын тәмамлый һәм Әлмәт татар дәүләт драма театрында эшли башлый.  2001 елда Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде. 
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Гурвич – “Ә таңнар гүзәл тынлыкта иде” (Б.Васильев), 
* Гөләрә – “Шундый матур иде розалар” (И.Абдуллин), 
* Луиза – “Хыялый Кәлимулла” (М.Ворфоломеев)
* Зәрия – “Синең өчен үзем үләрмен” (М.Маликова), 
* Мәрфуга – “Татар хатыны ниләр күрми” (Г.Ибраһимов), 
* Гилмеямал – “Безнең авыл кызлары” (Ф.Садриев), 
* Рәсимә – “Җанкисәккәем” (Т.Миңнуллин), 
* Фея – “Көзнең соңгы яфраклары” (Р.Хәмид), 
* Рәмзия – “Гөнаһсыз гөнаһлылар” (Т.Миңнуллин), 
* Ләйлә – “Сафиулла” (М.Гыйләҗев), 
* Гөлйөзем – “Чукрак” (Д.Салихов), 
* Гөлнур –  “Җилкәнсезләр” (К.Тинчурин), 
* Хәмидә – “Ай булмаса, йолдыз бар” (Т.Миңнуллин), 
* Йолдыз – “Йөрәк ничек түзсен?!” (М.Маликова), 
* Айсылу –  “Айсылуның айлы кичләре” (И.Абдуллин), 
* Дилбәр – “Җырланмаган җыр” (М.Кәрим),  
* Нурия – “Гүргә керер сер иде” (Р.Кинҗәбаев), 
* Сәлимә – “Тигезсезләр” (Ф.Әмирхан), 
* Нәгыймә – “Назлы кияү” (К.Тинчурин), 
* Сара – “Сагынуларга ни чара?” (И.Зәйниев), 
* Хәния – “Язылмаган язмышлар” (вербатим), 
* Хәтирә – “Качаклар” (Н.Исәнбәт), 
* Ольга – “Син кайда идең?” (Я.Пулинович)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Дилбәр Рәшит кызы Әбүнәгыймова. Әлмәт татар драма театры сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Гөлнара Вәлиева (1971)

**Гөлнара Вәлиева** - актриса.  1971 елның 7 июнендә ТАССРның Әлмәт шәһәрендә туа. 1991 елда Октябрск шәһәрендә музыка училищесын, 1995 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлый. 1999 елдан Әлмәт татар дәүләт драма театрында эшли.  2014 елда Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде. 
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Гөлбикә – “Җырланмаган җыр” (М.Кәрим), 
* Сәрия – “Мәхәббәт кошлары” (И.Йомаголов), 
* Госпожа Де Сотанвиль – “Жорж Данден, яки хур ителгән ир” (Ж.Б.Мольер), 
* Гөлнур – “Гүргә керер сер иде” (Р.Кинҗәбаев), 
* Наза – “Кодача” (З.Исмәгыйлов), 
* Маша – “Тигезсезләр” (Ф.Әмирхан), 
* Гөлйөзем – “Парлы ялгызлар” (Д.Салихов), 
* Мөнирә – “Кыз урлау” (М.Кәрим), 
* Рәмзия – “Студенлар” (Н.Гаетбай), 
* Банан – “Туй күлмәге” (М.Гыйләҗев), 
* Биби – “Аерылабыз, ахрысы...” (Г.Каюмов), 
* Зөһрәбану – “Оҗмах капкасы” (М.Гыйләҗев), 
* Зөбәйдә – “Тәрәзәгә егет килгән” (Ф.Садриев), 
* Ангелина – “Утрау” (З.Хәким), 
* Кәүсәрия – “Кызлар килде авылга” (Н.Гаетбай), 
* Дию, I сәхнә хезмәтчесе – “Гашыйк Кәриб” (М.Лермонтов), 
* Машка – “Туган-тумача” (И.Зәйниев), 
* Мөстәпширә – “Ышаныч” (О.Богаев), 
* Клариче – “Болан-Патша” (К.Гоцци), 
* Гайни – “Назлы кияү” (К.Тинчурин), 
* Зөлсәгыйдә – “Кыю кызлар” (Т.Гыйззәт), 
* Капулетти ханым – “Ромео һәм Джульетта” (У.Шекспир), 
* Сәмия – “Дөнья киң түгел икән!” (З.Хәким), 
* Әнисә – “Кар астында кайнар чишмә” (А.Гыйләҗев),  
* Нурлыбәян – “Сигезле бию” (Р.Сабыр), 
* Мартина – “Әҗәлгә дару бар диләр” (Ж.Б. Мольер), 
* Зәлия – “Синсез килгән язлар” (З.Кадыйрова)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Гөлнара Арсенал кызы Вәлиева. Әлмәт татар драма театры сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
Рабига Сибгатуллина

**Рабига Миндияр кызы Сибгатуллина** (27 гыйнвар 1948 елда, СССР, ТАССР, Арча районы, Иске Иябаш) - җырчы, Татарстан Республикасының халык артисты, Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе солист-вокалисты.

## Биографиясе
Рабига Сибгатуллина 1948 елның 27 гыйнварында Арча районы Иске Иябаш авылында туган.

Рабига Сибгатуллина Казанга килгәч, Сара Садыйкова җитәкләгән хорга йөри башлый. Композиторның киңәшенә колак салып, ул Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенә 1969 елда эшкә килә. Шул ук елны Мәскәү шәһәрендә уза торган конкурста катнаша һәм төрле жанрдагы 400 башкаручы арасыннан сайлап алына. 1969 елдан 1970 елга кадәр Россиянең халык артисткасы И.П. Яунзем җитәкчелегендәге Бөтенсоюз эстрада сәнгате студиясендә белем алып, халыкчан пландагы эстрада җырчысы булып өлгереп, Татар дәүләт филармониясендә эшли башлый.

Рабига Сибгатуллина филармониядә башта Илһам Шакиров бригадасында, аннары Габдулла Рәхимкулов, Эмиль Җәләлетдинов, Зиннур Нурмөхәммәтов белән эшли. Аның башкару осталыгы гаять халыкчан, шул ук вакытта ул эстрада алымнарын да уңышлы файдалана.

## Иҗаты
Җырчының репертуар байлыгы да күпләр өчен үрнәк булырлык. "Гөлҗамал" (татар халык җыры), "Назлы гөлкәем" (Ф.Әхмәтов көе, Я.Кәрим шигыре), "Бер тауда ун чишмә" (Ә.Фәттах, С.Хәким), "Парлылар йөри көймәдә" (Р.Гатауллин), "Әйт,дускаем,әйт" (С.Садыйкова), “Кайтам инде” (С.Садыйкова көе, И. Юзеев сүз.), “Сау бул инде” (Ф.Хатыйпов көе, И. Юзеев сүз.), “Их, дускаем, кил әле” (И. Мәҗитов көе, Ә. Бикчәнтәев сүз.) һәм башка татар композиторларының әсәрләре, татар һәм башкорт халык көйләре аның репертуарында лаеклы урын алды. Ә инде иҗат һәм тормыш юлдашы Фәрит Хатыйповның көйләре аның репертуарының үзәген тәшкил итә, Ф.Хатыйпов җырчының төп аккомпаниаторы да. Ф.Хатыйповның "Моңлану" (Ф.Сафин шигыре) җырын, "Һаман яратам" (Зөлфәт), "Шулай шул" (Р.Миңнуллин), "Синең нурың" (Х.Туфан) һ.б. бик күп җырларын Р.Сибгатуллина беренче булып башкарды.

## Гаиләсе
Тормыш иптәше музыкант, концертмейстер-аккомпаниатор, композитор Фәрит Хатыйпов.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ТАТАРСКАЯ ГОСУДАРСТВЕННАЯ ФИЛАРМОНИЯ имени Габдуллы Тукая 
* Арское землячество - Рабига Сибгатуллина

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның халык артистлары
Владимир Ткаченко

**Владимир Ткаченко** ― генерал-лейтенант, Советлар Союзы Герое (1945).
## Биографиясе
Ткаченко Владимир Матвеевич  1903 елның 2 гыйнварында Украинаның Кировоград өлкәсе Добровеличково районы Помошная шәһәрендә туган. Тугыз сыйныф белемле. Кызыл Армиядә – 1920 елдан. Гражданнар сугышында катнаша. 1924 елда ЭККАның 4 нче Казан хәрби командирлар инженерлык мәктәбен тәмамлый. 1931 елда Тирасполь тирәсендә тимер-бетон ныгытмалар төзи. 1936 елда инженерлык гаскәрләре командирлар составы хәзерлеген камилләштерү курсларын тәмамлый. 
## Сугышчан юлы
1942 елның мартыннан  Бөек Ватан сугышының Сталинград, Көньяк-Көнбатыш, III Украина, I Белоруссия фронтларында катнаша.
Сталинград  янындагы Идел аша гаять авыр кичүне һәм Сталинград шәһәрен инженерлык ягыннан саклауны тәэмин итүе, Төньяк Донец, Днепр, Көньяк Буг елгаларын кичү вакытында алып барылган сугышларны тәэмин итүе өчен хөкүмәт бүләкләре алган. Полковник Ткаченко, 8 нче гвардия армиясе инженерлык гаскәрләренә командалык итеп, Магнушев шәһәре (Польша) районында Висла елгасын кичеп чыгу хәрби операциясен инженерлык ягыннан тәэмин итү эшендә аеруча батырлык күрсәтә, елганың көнбатыш ярындагы плацдармны яулап алу һәм саклап калу операциясен уздырганда зур уңышка ирешүгә ярдәм итә. 

Инженерлык гаскәрләре начальнигы 8 нче гвардия армиясе командующиеның  инженерлык гаскәрләре буенча урынбасары полковник Ткаченкога  8 нче гвардия армиясе командующие генерал-полковник В. Чуйков тәкъдиме буенча «гаскәрләрнең Висла елгасы аша кичүен геройлык һәм батырлык күрсәтеп тәэмин иткәне өчен» Советлар Союзы Герое исеме, Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» (№ 5174) медале бирелә.Сугыш тәмамланганнан соң, генерал-майор Ткаченко Совет Армиясендә хезмәтен дәвам итә. 

1948 елда Генераль штаб каршындагы югары академия курсларын тәмамлый. Карпат буе хәрби округының, Германиядә совет гаскәрләре төркеменең инженерлык гаскәрләре начальнигы була. 

1969 елдан инженерлык гаскәрләре генерал-лейтенанты Ткаченко отставкага чыга. 

1983 елның 13 маенда вафат, Киевның Лукьянов зиратында җирләнгән.
## Бүләкләре
Өч Ленин ордены

Биш Кызыл Байрак ордены

II дәрәҗә Суворов ордены 

«Алтын Йолдыз» (№ 5174) медале

Советлар Союзы Герое (СССР Югары Советы Президиумының 6.04.1945 Указы нигезендә бүләкләнгән).

## Чыганак
https://minsport.tatarstan.ru/file/File/!!!!_MDMS/Kniga_geroev_RT2.pdf
Төркем:Советлар Союзы Герое
Фәрит Хатыйпов (1948)

**Фәрит Хатыйпов**, Фәрит Кәнәфи улы Хатыйпов (1948 елның 1 гыйнвары, СССР, ТАССР, Теләче районы, Югары Кибәхуҗа) ― музыкант, концертмейстер-аккомпаниатор, композитор, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе һәм халык артисты (2013).

## Биографиясе
Фәрит Хатыйпов 1948 елның 1 гыйнварында Татарстан АССРның Теләче районы Югары Кибәхуҗа авылында туган. Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенә Фәрит Хатыйпов 1972 елда, Казан музыка училищесын тәмамлаганнан соң, җитлеккән музыкант, баянчы буларак килә.

## Иҗаты
Ф.Хатыйповның җырларын профессиональ башкаручылар гына түгел, һәвәскәрләр дә яратып башкара. Бигрәк тә аның "Һаман яратам" (Зөлфәт шигыре), "Синең елмаюың" (Х.Туфан шигыре), "Гөлнарым" (Г.Афзал шигыре), "Авыл кызы" (Д.Хәбибуллин шигыре), "Сау бул инде" (Р.Валиев шигыре)" Җилфел-җилфер җил искәндә" (Ә.Ерикәй шигыре), "Моңлану" (Ф.Сафин шигыре), "Туган ягым Теләче" (А.Сабиров шигыре), "Миләүшә" (М.Хөсәен шигыре), "Тәрәзәңдә утың бар" (Н.Акмал шигыре), "Яңа Бүләк" (М.Миншин шигыре), "Чык юлларга" (Ф.Яруллин шигыре), "Яз җыры" (Ф.Шәфигуллин шигыре), “'Шулай шул" (Р.Миңнуллин шигыре), һ.б. җырлары аның иҗатының узенчәлекләрен билгели торган матур җырлар.

Ф.Хатыйпов "Һаман яратам" исемле үзенең 127 җырын үз эченә алган беренче җырлар җыентыгын 1998 елда бастырып чыгарды, 106 җырдан торган "Моңлану" дип аталган икенче китабы 2003 елда дөнья курде, "Парлы гашыйк" исемле 151 җырдан торганы 2008 елда чыкты, дүртенче "Синең нурың" дигән китап 100 җырдан тора; 150 җырны эченә керткән бишенче китапта Ф.Хатыйповның соңгы еллардагы иҗаты тупланган.

Ф.Хатыйпов яшь музыкантларны табу, барлау җәһәтендә, төрле мәктәпләр белән тыгыз элемтәдә яши. Озак еллар буе ул Казан шәһәренең 10 нчы татар интернат мәктәбе укучыларын үз канаты астына алып хезмәттәшлек итә, төрле эчтәлектәге концерт-кичәләр оештыра. Үсеп килүче яшь буынга музыкага мәхәббәт тәрбияләнгән әлеге лекция - концертларында ул татар халык уен кораллары тарихын һәм халык иҗаты үрнәкләрен җиткерә.

## Бүләкләре
* 1987 елда Мәскәүдә узган II Бөтенсоюз халык иҗаты фестивале лауреаты 
* 1994 елда "Балалар җыры - 1993-1994" конкурсы лауреаты 
* 2001 елда "Татар җыры-2001" телевизион конкурсы лауреаты
* Музыка сәнгатенә зур өлеш керткәне өчен 1993 елда "Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе" мактаулы исеме
* 2013 ― Татарстанның халык артисты

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Арское землячество

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстан композиторлары
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Каныгабак

**Каныкабак**  () — Россия Федерациясе Ырынбур өлкәсе Куандык районы белән Башкортстан чиге буйлап аккан елга.

## Географиясе
Таналык елгасы кушылдыгы. Башкортстан Республикасының Хәйбулла районы буйлап ага. Ырынбур өлкәсе (Куандык районы) белән чик буеның бер өлешен тәшкил итә. Елганың тамагы Таналык елгасының уң ярыннан 76 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 37 км.. Югары агымында Каныкабак исеме белән атала

Каныкабак елгасы Куандык районы аша Башкортстан Республикасының Хәйбулла районына барып чыккан Турат елгасына Куандык районының Сарыбай авылы янында сул ярыннан коя. Шугалыр, Турат елгасын Канны дип тә атыйлар. Сарыбай авылы исә округ үзәге Куандык каласыннан көньяк-көнчыгышкарак турыдан якынча 10 километр еракта урнашкан.

Каныкабак елгасы, Турат кушылдыгы буларак, Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек су бассейны округында ана, су хуҗалыгы участогы — Җаек елгасы, Магнитогорск сусаклагычыннан Ерекле сусаклагычына кадәр. Кече елга бассейны — юк, елга бассейны — Җаек (су бассейнының Россия өлеше).

Каныкабак елгасының текә ярлары бар. Климаты уртача-континенталь. Чагыштырмалы тотрыклы кар катламы, ул уртача алганда 150 көн дәвамында ята.

"Башкортстан топонимнар сүзлеге"ндә елга атамасы Каныкабак дип бирелә һәм *канлы* һәм *кабак* сүзләреннән кушылып ясалган  дип аңлатыла.

Ырымбур төбәген өйрәнүче сәясәтче, журналист Сергей Михайлович Стрельников исә үзенең «Географические названия Кувандык района» дигән китабында бу хакта да яза, әмма Яңа Сембер һәм Сарыбай авылы кешеләре сөйләшендә — Каенкабак, дип яза.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Башкорт теленең сүзлеге. 2 томлык. — Мәскәү, 1993. — 1-се том, 599 нчы бит. — 861 бит
* Словарь топонимов республикасы Гербы — Уфа: Китап, 2002. — Б. 116. — 256 б. — ISBN 5-295-03192-6

Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Төркем:Башкортстан елгалары‎
Алексей Трошин

**Алексей Трошин**  - полковник, Советлар Союзы Герое

## Биографиясе
Трошин Алексей Васильевич 

Башкортстанның Эстәрлетамак районы Яңа Ивановка авылында крестьян гаиләсендә туган. Рус милләтеннән.

1943 елда Кызыл Армия сафларына алына.  1943 елның февраленнән Хәрәкәттәге армиядә.

69 нчы механикалаштырылган бригаданың 1 нче мотоукчылар батальоны пулемётчысы (9 нчы механикалаштырылган корпус, 3 нче гвардия танк армиясе, Воронеж фронты) кызылармияче Алексей Трошин 1943 елның 22 сентябренә каршы төндә Украинаның Черкассы өлкәсе Канев районы Зарубинцы авылы янында беренчеләрдән булып Днепрны кичеп чыга, плацдарм өчен барган сугышларда катнаша.

24 һәм 25 сентябрьдә Луковицы авылы янындагы сугышта пулемёттан 20 немец солдатын кырып сала. 26–27 сентябрьдә дошманның 70 кә якын солдатын юкка чыгара. 216,8 биеклеге өчен барган сугышта, кыю һәм тәвәккәл эш итеп, пулемёттан гитлерчыларның 13 солдатын һәм офицерын, 214,9 биеклеге өчен барган сугышта 8 немец солдатын үтерә. 3 нче гвардия танк армиясе командующие гвардия генерал-лейтенанты Рыбалко тәкъдиме белән рядовой А.В. Трошинга Советлар Союзы Герое исеме бирелә.

Киев шәһәре азат ителгәннән соң,  А.В. Трошин яралана һәм госпитальдә дәвалана.

1945 елда Саратов танк училищесын тәмамлый. Берлинны штурмлаганда взвод җитәкли. Сугыштан соң СССР Кораллы Көчләрендә хезмәтен дәвам итә.

1947 елда Казанда офицерлар техник бронетанк мәктәбен тәмамлый.

1954 елда офицерлар составы хәзерлеген камилләштерү курсларын, 1968 елда В.И. Ленин исемендәге хәрби-сәяси академияне тәмамлый.

1970 елдан 11 нче гвардия армиясенең (гомумгаскәри) 1 нче танк дивизиясе 117 нче танк полкында полк командирының сәяси часть буенча урынбасары вазыйфасында хезмәт итә. 

1976 елдан полковник А.В. Трошин – запаска, ә аннары отставкага чыга. Тбилиси шәһәренең Киров районы гражданнар оборонасы штабы начальнигы булып эшли. Воронежда, ә 1995 елдан Воронеж өлкәсенең Поворино шәһәрендә, аннары Киевта яши. 

2008 елның 3 апрелендә вафат була. Киевта «Берковцы» зиратында җирләнгән.

## Бүләкләре

* Советлар Союзы Герое (СССР Югары Советы Президиумының 17.11.1943 Указы нигезендә бүләкләнгән.)
* Ленин ордены 
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* Кызыл Йолдыз ордены
Петр Сокур

**Петр Сокур**  - капитан , Советлар Союзы Герое 

## Биографиясе
Сокур Пётр Трофимович 1901 елның 5 сентябрендә  Украинаның Винница өлкәсе Тростянец районы Демковка авылында крестьян гаиләсендә туган. Украин милләтеннән.   1939 елның 13 декабреннән Кызыл Армиягә алына Совет-фин сугышында катнаша. 1941 елдан – Бөек Ватан сугышында. 335 нче укчылар полкы (8 нче укчылар бригадасы, 23 нче армия, Ленинград фронты) укчысы, отделение командиры Пётр Сокур Ханко ярымутравындагы сугышларда батырлык күрсәтә. Сокур, дозорда вакытында, иптәше Андриенко белән 13 дошман солдатын юкка чыгара һәм өчесен әсирлеккә төшерә. Кызыл Байраклы Балтыйк флоты командующие вице-адмирал Трибуц кул куйган бүләкләү кәгазендә түбәндәгечә язылган: «Кызылармияче Сокур акфиннар белән көрәштә үзен батыр, курку белмәс, каһарман буларак танытты. Дошманның 4 снайперын, 6 автоматчысын, 3 солдатын үтерде. Камалышта вакытта төз атып пулемётчыларны, автоматчыларны һәм офицерларны кырды, өч финны коралсызландырып, аларны команда пунктына китерде». Кызылармияче П.Т. Сокур «Алтын Йолдыз» (№ 526) медале белән бүләкләнә. 1942 елның 23 апреленнән П.Т. Сокур – Ленинград фронтында рота командирының сәяси часть буенча урынбасары. Курслар тәмамлагач, Мәскәү, Смоленск һәм Калуга өлкәләрендә район хәрби комиссары булып хезмәт итә. 1943 елның июненнән – Казан танк училищесы каршындагы командирлар составы хәзерлеген камилләштерү курслары тыңлаучысы. 1953 елның 18 июленнән капитан П.Т. Сокур запаска чыга. Калуга өлкәсенең Думиничи районында Брынь авыл Советы рәисе булып эшли. 1987 елның 11 октябрендә шунда вафат була. 
## Бүләкләре
* Советлар Союзы Герое (СССР Югары Советы Президиумының 13.08.1941 Указы нигезендә бүләкләнгән)
* Ленин ордены
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* «Алтын Йолдыз» (№ 526) медале

## Чыганак

* https://minsport.tatarstan.ru/file/File/!!!!_MDMS/Kniga_geroev_RT2.pdf
Дамир Сәмерханов

**Дамир Мөдәрис улы Сәмерханов** (16 май 1984 ел, СССР, Киров өлкәсе, Малмыж районы, Плотбище) - режиссёр, Сабир Өметбаев исемендәге Минзәлә дәүләт татар драма театрының баш режиссёры.
## Биографиясе
Дамир Сәмерханов 1984 елның 16 маенда Киров өлкәсенең Малмыж районы Плотбище бистәсендә туган. Ул 8 сыйныфтан Кукмара халык театрына йөри башлый. Аны театр тормышына кереп китү нәкъ менә шуннан башлана.

Сәмерханов Д.М. белгечлеге буенча Казан дәүләт мәдәният институты драма театры актеры. 2004 елда өченче курста укыганда, параллель рәвештә Казан дәүләт мәдәният институтының режиссерлык бүлегенә укырга керә. Режиссерлык факультетында укыганда, үзе педагог ассистенты (курс җитәкчесе, халык артисткасы Р. Т. Гәрәева) булып эшли. Туфан Миңнуллинның "Мулла" пьесасы буенча диплом спектаклен Сабир Өметбаев исемендәге Минзәлә дәүләт татар драма театрында куйды. 2009 елдан театрның баш режиссеры булып эшли.
 
## Чыганаклар
* Сайт Мензелинского театра - Самерханов Дамир Мударисович
Тигәнәле вулысы

**Тигән вулысы** () — 1920 елдан 1930 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Спас шәһәреннән Көнчыгышка 56 чакрым ераклыкта, Татарстанның Көньягында урнашкан. Административ үзәк - Урта Тигәнәле авылы.

## Тарих
Тигән вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгының Ногай даругасында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгының Казан патшалыгы Ногай даругасында, 1708 елдан 1719 елга кадәр Казан губернасының Казан өязе Ногай даругасында, 1719 елдан 1775 елга кадәр Казан губернасының Казан провинциясе Казан өязе Ногай даругасында, 1775 елдан 1781 елга кадәр Казан губернасы Казан өязе Ногай даругасында, 1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгының Спас өязе Зур Алан вулысында, 1796 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасының Спас өязе  Зур Алан вулысында урнашкан.

1920 елның 25 июнендә Спас кантонының административ-территориаль берәмлеге буларак барлыкка килә.

1930 елның 23 июлендә Тигән вулысы юкка чыгарыла, 1930 елның 10 августында аның территориясе Алексеевск районына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1926 елның 1 гыйнварына Тигән вулысында 15 авыл советы, 24 торак пункты (Тигән Бүләк, Түбән Тигәнәле, Зур Тигәнәле, Урта Тигәнәле һ.б.) һәм 3949 йорт хуҗалыгы булган. Вулыс мәйданы 469 км² тәшкил иткән.

## Халык
1926 елда халык саны 20053 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар.

## Мәдәният, мәгариф, тарих һәм дин

* Ике башлангыч һәм ике урта мәктәп;
* Ике мәдәният йорты
* Өч китапханә
* Биш мәчет
* Зур Тигәнәлеге каберлеге

## Авыл хуҗалыгы
Вулыста күбесенчә кырчылык, сөт терлекчелеге һәм дуңгыз үрчетү белән шөгыльләнгәннәр

## Шулай ук карагыз

* Спас өязе
* Спас кантоны
* Алексеевск районы

## Сылтамалар

# http://www.millattashlar.ru/index.php/ТИГӘНӘЛЕ_ВУЛЫСЫ_(Тиганская_волость)
# http://history.org.ua/LiberUA/TerAdmPodSSSR_1926/TerAdmPodSSSR_1926.pdf

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. - 27 см.; 
# Территориальное и административное деление Союза ССР на 1-е января 1926 года //Народный Комиссариат Внутренних дел. Статистический отдел. - Москва: Издательство Главного Управления Коммунального Хозяйства НКВД, 1926. - 288 стр.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:ТАССР
Хәмәдишин

**Хәмәдишин** ― фамилия. *Мөхәммәдишаһ* исеменнән кыскартылып ясалган.
* Әхмәтҗан Хәмәдишин (*[[Әхмәт Дусайлы]]*, 1949―2020),  язучы, шагыйрь.
* Дәүфит Хәмәдишин (1959),  генерал-лейтенанты, Татарстанның атказанган юристы.
## Моны да карагыз
* **[[Хәмәдиев]]**

Төркем:Фамилияләр
Хатыйпов

**Хатыйпов**, Хатипов ― фамилия.
* **[[Фәрит Хатыйпов]]**:
** Фәрит Хатыйпов (1930), әдәбият галиме, фән докторы, профессор (1987).
** Фәрит Хатыйпов (1948), композитор, баянчы. Татарстанның халык артисты (2013).

Төркем:Фамилияләр
Фәрит Хатыйпов

**Фәрит Хатыйпов**:
* Фәрит Хатыйпов (1930), әдәбият галиме, фән докторы, профессор (1987).
* Фәрит Хатыйпов (1948), композитор, баянчы. Татарстанның халык артисты (2013).
Александр Фуковский

**Александр Фуковский** – Советлар Союзы Герое.Гвардия лейтенанты, Үзәк фронтның 60 нчы армиясе 7 нче гвардия механикалаштырылган корпусы 24 нче гвардия мотоукчылар бригадасында миномёт ротасы командиры. Беренчеләрдән булып Днепрны кичеп чыга.
 
## Биографиясе
Фуковский Александр Васильевич 1920 елның 1 октябрендә  Украинаның Черкассы өлкәсе Монастырщина районы Зарубинцы авылында крестьян гаиләсендә туган. Милләте - украин.

Александр Кәттакурган (Үзбәкстан) шәһәрендә урта  мәктәпне тәмамлый. Аннары Ош шәһәрендә Кыргызстан сәүдә оешмасында хисапчы булып эшли.

1939 елда  Ош РХК тарафыннан Кызыл Армия сафларына алына.

## Сугышчан юлы
Александр Васильевич 1941 елның 22 июнендә Бөек Ватан сугышына китә. 1941 елның 23 июленнән Көнбатыш фронтта сугыша.  
Казан елга техникумы бинасында урнашкан Мәскәү пулемёт-миномёт училищесын тәмамлаганнан соң,  1942 елның 1 декабрендә кабат фронтка җибәрелә.

1943 елның 24 апреленә кадәр Калинин фронтында хезмәт итә, сугышта яралана.

1943 елның августында Долгое авылы өчен барган сугышлар вакытында гвардия лейтенанты Фуковский 18 нче механикалаштырылган бригада взводына бик  оста һәм кыю командалык итә. Фашистлар контрһөҗүмгә күтәрелгәч, ул шәхсән үзе сугышта кулга төшерелгән пулемёттан атып, дошманны кире борылырга мәҗбүр итә. 1943 елның 25 сентябрендә 24 нче гвардия мотоукчылар бригадасы миномёт ротасы командиры гвардия лейтенанты Александр Фуковский беренчеләрдән булып Киев өлкәсенең Чернобыль районы Домантово авылы янында Днепр елгасын кичеп чыга. Фуковский миномётчылары,  кыю хәрәкәт итә, шулай итеп  укчылар подразделениеләренә плацдармны яулап алуда һәм саклап калуда зур ярдәм күрсәтә, дошманның күпсанлы контрһөҗүмнәрен кире кайтара.

1943 елның көзендә лейтенант Фуковскийга «Алтын Йолдыз» (№ 1226) медале тапшырыла.

Сугыштан соң ул армиядә хезмәтен дәвам итә.

1947 елда Бронетанк һәм механикалаштырылган гаскәрләр хәрби академиясен тәмамлый.

1947 елдан ВКП(б) әгъзасы.

1976 елда полковник дәрәҗәсендә запаска чыга. Пенсиягә чыкканчы Мәскәүдә СССРның фән һәм техника дәүләт комитетында эшли.

1997 елның 2 маенда вафат була. Фуковский А.В. Троекуров зиратында җирләнгән.

## Бүләкләре

* Советлар Союзы Герое (СССР Югары Советы Президиумының 17.10.1943 Указы нигезендә бүләкләнгән)
* Ленин ордены
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены.
* Ике Кызыл Йолдыз ордены.
* III дәрәҗә «СССР Кораллы Көчләрендә Ватанга хезмәт иткән өчен» ордены.
* «Алтын Йолдыз» (№ 1226) медале
## Чыганак
https://minsport.tatarstan.ru/file/File/!!!!_MDMS/Kniga_geroev_RT2.pdf
Василий Скрынько

**Василий Скрынько**  – капитан, Советлар  Союзы Герое. 
## Биографиясе
Скрынько  Василий Григорьевич 1912 елның 11 августында Украинаның Сумы өлкәсе Тростянец районы Боромля авылында крестьян гаиләсендә туган. Милләте - украин.  1934 елда Кызыл Армиягә алына.  1940 елда Орджоникидзе хәрби училищесын, ә 1941 елда бронетанк командирлары составы хәзерлеген камилләштерү курсларын тәмамлый. 
## Сугышчан юлы
Василий Григорьевич 1942 елның маенда Бөек Ватан сугышына  китә. Ул Калинин, Брянск һәм I Украина фронтларында  катнаша.  1945 елның гыйнварында совет гаскәрләре Висла һәм Одер елгалары арасында фашистларга каршы  көчле һөҗүм ясый. Бу сугышларда 61 нче гвардия Свердловск-Львов Кызыл Байраклы танк бригадасының (10 нчы гвардия Урал-Львов иреклеләр танк корпусы, 4 нче танк армиясе, I Украина фронты) гвардия капитаны Василий Скрынько җитәкчелегендәге танк батальоны батырларча сугыша. Алар берничә тапкыр гитлерчылар белән дәһшәтле сугышка керәләр. Дошманның күпсанлы контрһөҗүмнәренең берсе вакытында батальон сугышчылары Петраковице шәһәреннән (Польша) ерак түгел фашистларның бер танкын, 2 штурмлау орудиесен, 2 бронетранспортёрын һәм 50 гә якын солдатын һәм офицерын юк итә. 16 гыйнварда Пекашув торак пункты янында Скрынько танкчылары дошманның колоннасын тар-мар итә, 2 «тигр»ын, 20 автомашинасын сафтан чыгара, бер рота пехотасын кырып сала.
Гвардия капитаны Скрынько, бригаданың алдынгы отряды составында хәрәкәт итеп, 1945 елның 20 гыйнварында Бурзенин (Польша) шәһәре янында дошманның каршылык күрсәтүен җиңә. Танклар взводы белән, көчле ыргылыш ясап, немец корган киртәләрне үтә, шартлатырга әзерләнгән Варта аша салынган күперне яулап ала һәм аны миналардан чистарта. 15 минут эчендә күперне саклаучылар кырып бетерелә, гитлерчыларның 7 ут ноктасы сафтан чыгарыла, 60 тонналык күпер бернинди зыян китермичә алына. Берничә минуттан Скрынько батальоны Вартаны кичеп чыга. Ярты сәгатьтән бригаданың төп көчләре дә килеп җитә. Капитан Скрыньконың гамәлләре бригада алдына куелган бурычларның үтәлүенә ярдәм итә. Һөҗүмен дәвам итеп, 27 гыйнварда капитан Скрынько батальоны Кебен районында Одерны кичеп чыга. Иртән Штейнау юнәлешендә һөҗүмдә катнаша. 30 гыйнварда 10 нчы гвардия танк корпусы танкчылары бу шәһәрне ала. 5 февральдәге сугышта гвардия капитаны Скрынько яралана һәм госпитальгә озатыла.
1946 елдан капитан В.Г. Скрынько запаска чыга һәм туган авылында яши һәм эшли. Яшьләргә хәрбипатриотик тәрбия бирүдә актив катнаша.
1984 елның 10 ноябрендә вафат була. 
## Бүләкләре
* Советлар Союзы Герое (СССР Югары Советы Президиумының 10.04.1945 Указы нигезендә бүләкләнгән.)
* Ленин ордены
* III дәрәҗә Богдан Хмельницкий ордены.
* Кызыл Йолдыз ордены.
* «Алтын Йолдыз» (№ 1226) медале
## Чыганак
https://minsport.tatarstan.ru/file/File/!!!!_MDMS/Kniga_geroev_RT2.pdf
Кичнарат

**Кичнарат** () — Татарстанның Минзәлә районындагы юкка чыккан авыл.
## Тарихы
Кичнарат — Минзәләдән 16 чакрым ераклыкта яткан, Буг елгасы ярында Байсар волостенда асаба башкортларның 1834—1859 еллар арасында нигезләнгән касабасы. 1859 елда монда асаба башкортлар 28 ир-егет теркәлә. 1902 елда 9 йортта 54 кеше, 1905 елда 17 йортта 60 кеше исәпкә алына. 1912 елда 30 йортта 152 асаба башкорт яши. Аларның 332 баш малы, шул исәптән 51 елкысы, 42 эре малы, 228 сарыгы һәм 19 кәҗәсе була. Дүрт хуҗалыкта бал корты тоталар, аларның 17 умартачы була. Җиде гаилә кәсепчелек белән шөгыльләнә.
1912 елгы йорт буенча исәп алу мәглүмәтләре күрсәтүенчә, Кичнарат авылы башкортларының 763 дисәтинә ере була. Ягъни һәр йортка 24,5 дисәтинә туры килә. Бу җирләрнең барлыгы 118 дисәтинәсе, ягъни һәр йортка 3,9 дисәтинә генә эшкәртелә. 11 хуҗалык 2 дисәтинә җиргә генә иген чәчә, 10 хуҗалыкның чәчүлеге 2-4 дисәтинә тәшкил итә, өч хужалыкның чәчүлеге 4-6 дисәтинә була, өч хужалыкныкы 6-10 дисәтинәгә җитә, өч хуҗалык кына 10 дисәтинә күчү җир эшкәртә. Күберәген арпа белән солы чәчәләр.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Минзәлә районы
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Наилә Нәҗипова

**Наилә Нәҗипова** - актриса.  1966 елның 20 июлендә  ТАССРның Әлмәт шәһәрендә туа. 1995 елда Казан  дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтын тәмамлый. 2001 елдан Әлмәт татар дәүләт драма театрында эшли.  2011 елда Татарстан Республикасының атказанган артисты исеме бирелде. 
## Театрда кайбер сәхнәләштергән рольләре
* Клодина – “Жорж Данден, яки хур ителгән ир” (Ж.Б.Мольер), 
* Сәлимә – “Әбиләргә ни җитми?” (Ф.Бүләков), 
* Майтап – “Юмарт хатыннар” (Т.Җүҗәноглу), 
* Нәсимә – “Тальян моңы” (Ш.Бикчурин), 
* Гөлчәһрә – “Тигезсезләр” (Ф.Әмирхан),  
* Туктабикә – “Кыз урлау” (М.Кәрим), 
* Наилә – “Булмас димә – дөнья бу” (С.Белов), 
* Алма апа – “Туй күлмәге” (М.Гыйләҗев), 
* Бибинур – “Оҗмах капкасы” (М.Гыйләҗев),  
* Көнчел, Юлбасар – “Гашыйк Кәриб” (М.Лермонтов), 
* Анджела – “Болан-Патша” (К.Гоцци), 
* Гафифә – “Аерылабыз, ахрысы...” (Г.Каюмов), 
* Мәгъфия – “Капчык” (Д.Салихов), 
* Нәгыймә – “Банкрот” (Г.Камал), 
* Диләрә – “Тормыш корабы” (Ә.Еники),  
* Хатын – “Туй” (Б.Брехт), 
* Шәмси – “Назлы кияү” (К.Тинчурин), 
* Сүрия – “Ал җанымны, әфәнде!” (А.Несин),  
* Гайникамал – “Кыю кызлар” (Т.Гыйззәт), 
* Үлем фәрештәсе, Даруханәче – “Ромео һәм Джульетта” (У.Шекспир), 
* Мөнирә – “Язылмаган язмышлар” (вербатим), 
* Шен Те, Шуй Та – “Бистә фәрештәсе” (Б.Брехт), 
* Сания – “Качаклар” (Н.Исәнбәт), 
* Эльза Александровна – “Син кайда идең?” (Я. Пулинович), 
* Мартина – “Әҗәлгә дару бар диләр” (Ж.Б. Мольер), 
* Светлана – “Адашкан җаннар” (М. Огнева)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Наилә Рифкать кызы Мифтахетдинова (Нәҗипова) . Әлмәт татар драма театры сайты.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Песи белән тычканнар (уен)

**Песи белән тычканнар**  — татар халык уены, йөгереклек һәм җитезлек сәләтен үстерүгә ярдәм итүче уен.

## Уйнау тәртибе
Уенда биш бала катнаша. Уйнаучыларның берсе «песи» була. Калган дүртесе, «тычкан» булып, почмакта урын алалар. Песи уртада тора. Тычканнар үз почмакларында торганда, ул аларга тимәскә тиеш. Тычканнар һәрвакыт урыннарын алмашырга йөгереп торалар. Шул чагында песи аларның берсен тотарга тырыша. Шуңа күрә урыннарын алмашырга теләгән тычканнар элек бер-берсенә күз белән яки кул белән ымлап, йә булмаса йөткереп, «Әйдә урыннарны алмашабыз!» дигән серне белдерәләр. Шул вакыт песи, башын аска игән, күзен йомган булып, астан гына аларны күзәтеп тора. Тычканнар, аннан көлеп, як-яктан такмаклыйлар:

Мияу-мияу мышнаган,  

Мич башында кышлаган,  

Бүген тычкан тотмаган,  

Тотар иде йоклаган. 

Песи-песи поскан,  

Ике күзен кыскан,  

Кысса безне тоталмый,  

Тотар иде, җиталмый... 

Шулай дип җырлашкан арада, алдан ымлашкан буенча, берсе икенчесенең почмагына таба чаба башлыйлар. Шул чагында песинең «күзләре ачыла», почмакка җиткәнче бер тычканны тотып ала. Кулына төшкән тычкан песи була да, элгәреге песи, буш почмакны алып, тычкан була. Уен шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Нурмөхәммәт Хөсәенов

**Нурмөхәммәт Хөсәенов**, Нурмөхәммәт Нури улы Хөсәенов (*[[1954 ел]]ның [[31 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Бишбүләк районы]], [[Мәнәвез-Мәскәү]] ― [[2025 ел]]ның [[23 май|23 мае]], [[РФ]], [[БР]], [[Бәләбәй]]*) — җәмәгать эшлеклесе, Бәләбәй татар гимназиясен оештыручы һәм беренче директоры. Башкортстанның мәгариф отличнигы. Татар теленең чагыштырма лексикологиясе турындагы хезмәтләр авторы. 
 
## Тәрҗемәи хәл
1954 елның 31 августында БАССРның Бишбүләк районының Мәнәвез-Мәскәү авылында туа. 1987 елда Казан дәүләт университетының филология бүлеген тәмамлый. Башкортстандагы Бәләбәйнең 17№ мәктәбендә тарих укыта. 1989 елда Татар иҗтимагый үзәгенең җирле бүлеге эшчәнлегендә катнаша башлый. Оешма тырышлыгы белән шәһәрнең өч мәктәбендә татар һәм чуаш телләре укытыла башлый. Оешманың татар мәктәбен ачу таләбе буенча шәһәр советы үз планнарына 264 урынлык татар гимназиясе ясау кертә. 1994 елдан Н. Хөсәенов — Бәләбәй шәһәренең татар гимназиясенең директоры. 1995 елның 31 августыннан гимназия үз бинасына ия була һәм эшен башлап җибәрә. Бу - Татарстаннан читтәге иң беренче татар гимназиясе була. 1996 елда гимназия каршында сәнгать бүлеге эшли башлый.

Үзе язганча, «Бәләбәйдә татар гимназиясе булдырмас өчен, түрәләр нык тырышты». Егерме ел арада күп тапкыр хакимиятләр тарафыннан вазифадан куылып, мәхкәмә аша урынында торгызыла алган.  Гиназияне 2015 елның 11 мартына кадәр җитәкли. Бу юлы пенсия яшенә җитү сылтавы белән соңгы тапкыр вазифадан куыла.

2025 елның 23 маенда 71нче яшендә вафат.
## В.В. Путин алдында ясаган чыгышы
Минтимер Шәймиев, Мортаза Рәхимов, Владимир Путин белән Казанда узган очрашуда “Башкортстанда татар булу авыр”, — дип чыгыш ясап татар дөньясына танылды. Шуннаң соң аңа һәм җитәкләгән гимназиягә каршы административ басым башлана. 20 тапкыр ачылган административ эш буенча мәхкәмә утырышлары була. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Нурмөхәммәт Хөсәенов: Кыйналсам да, мин – оптимист.  Римма Әбдрәшитова, "Ирек мәйданы"
* Нурмөхәммәт Хөсәенов мәхкәмәләшүен дәвам итәчәк. Мөнир Вафин, Азатлык радиосы, 16 март 2016
*  Түрәгә каршы барсаң, эшсез каласың? . Айгөл Закирова, Безнең гәҗит, 2015, №27 (8 июль)

Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре 
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Мәктәп директорлары
Фәния Хуҗахмәт

**Фәния Хуҗахмәт** — журналист. 1949 елның 11 маенда ТАССРның Норлат районы Кычытканлы авылында туган. "Социалистик Татарстан" газетасында эшләгән. "Милләт" нәшрияты җитәкчесе, китап кибетләре хуҗасы, 1993 елдан бирле "Татар-мөселман календаре"н нәшер итүче, китаплар авторы. 2019 елда «Дөнья барыбер матур» исемле китабыгы чыкты.
## Сылтамалар
* Фәния Хуҗахмәт: "Татарның өстенлеге — укымышлы булуда". Илдинә Ядкәрова, Азатлык радиосы, 13 гыйнвар 2021
* Фәния Хуҗахмәт: «Совет чоры белән чагыштырганда, газета-журнал укучылар кимемәде» Рифат Каюмов, Интертат, 17 Июнь 2020
* Шәехҗан Фәния ХУҖАХМӘТ: БАЙЛЫКТАН КУРКЫРГА КИРӘКМИ . Мәдәни җомга, 10 июль 2015 
* Фәния ХУҖАХМӘТ: “Татар мөселман календаре" милләтебезгә, динебезгә ниндидер бер этәргеч булды”. Татар-Информ, 12 Ноябрь 2012 
Төркем:Татар журналистлары
Казлар - аккошлар (уен)

**Казлар - аккошлар**  — татар халык уены, балаларның сөйләм телен үстерү һәм к, г авазларының дөрес әйтелешен тикшерү, ныгыту максаты белән үткәрелә торган уен.

## Уйнау тәртибе
Мәйданчыкның бер башына «казлар өе», икенчесенә «көтүче өе» билгеләп куела. Бу өйләрдән читтәрәк — «бүре өне».
Буш урын — «болын».

— Казлар, казлар!

— Га-га-га!

— Ашыйсыгыз киләме?

— Бик килә шул, бик килә!

— Алай булса кайтыгыз!

— Без бит кайта алмыйбыз,

Тау астында бүре бар,

Ул безне тотып ашар.

— Сезнең бар канатыгыз

Очып кына кайтыгыз.

«Казлар», канатларын җәеп, болын өстеннән «өйгә» таба «очалар», аларга «бүре» каршы чыга һәм «казлар»ны тотарга тырыша. Тотылган «казлар»ны «бүре» үз өенә алып китә. Шулай уен алга таба дәвам итә.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Зәңгәр чәчәк (уен)

**Зәңгәр чәчәк**  — татар халык уены, балалар өчен күңелле җырлы-биюле уен.

## Уйнау тәртибе
Балалар, кулга-кул тотынышып, түгәрәк ясыйлар. Бер бала, чигүле кечкенә мендәр тотып, уртага чыгып баса. Балалар түгәрәк буенча җырлап әйләнәләр:

Юл читендә зәңгәр чәчәк 

Якты нурлар тарата. 

Безнең кызлар һәм малайлар 

Зәңгәр чәчәк ярата. 

Туктап биеп-җырлап торалар, ә уртадагы бала, мендәр тотып, түгәрәк буенча биеп йөри.

Якын дуслар арасыннан  

Берсен сайлап ал әле. 

Тезләреңә ипле булыр — 

Мендәреңне сал әле. 

Мендәр тоткан бала мендәрен бер бала алдына куя һәм, аңа тезләнеп, кулын бирә. Ул бала аның тирәли әйләнә, башкалар кул чабып торалар. Уен алга таба шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Кәрим Яушев

**Кәрим Яушев** - журналист, җәмәгать эшлеклесе. 1948 елның 2 мартында БАССРның Туймазы районы Тукмак-Каран авылында туа. Башкорт дәүләт университетының физика-математика факультетын тәмамлый. Совет берлеге фәннәр академиясенең Башкортстан филиалындагы кече фәнни хезмәткәр булып эшли. 1992-1994 елларда Башкортстанның Татар иҗимагый үзәгенең рәисе. "Кызыл таң" газетасында сәясәт һәм милләтара бәйләнешләр бүлекчәсен җитәкли. "Азатлык" радиосында Башкортстан татарларның милли-иҗтимагый хәбәрләрен, республика яңалыкларын бирә. Татар морзаларның мәҗлесенә керә.

## Сылтамалар
* Кәрим Яушев: "Нәрсәдер эшли алмыйбыз икән, милләт юкка чыга".  Азатлык радиосы , 13 гыйнвар 2020
 
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Ак, димә, кара, димә (уен)

**Ак, димә, кара, димә**  — татар халык уены, балаларның уйлау сәләтен үстерә, аларда игътибарлылык, тапкырлык сыйфатлары тәрбияли.

## Уйнау тәртибе
Балалар тезелеп утыралар. Санамыш ярдәмендә сорау бирүче билгеләнә. Ул балаларга төрле сораулар бирә. Аңа җавап бирүче «ак», «кара», «әйе», «юк» сүзләрен әйтмәскә тиеш. Башны түбән ияргә һәм көләргә дә ярамый. Сорау алучы, бер баланың каршына басып, әйтергә ярамаган сүзләрне әйттерү өчен, юри сораулар бирә:

— Синең күлмәгең нинди, акмы?

— Кызыл.

— Синең аягыңда туфлимы?

— Итекләр.

— Сөтнең төсе нинди? һ. б.

Әгәр бала, ялгышып, әйтергә ярамаган сүзләрнең берәрсен әйтсә, йә булмаса башын исә, яки көлеп җибәрсә, ул бала сорау алучы була. Уенның кагыйдәсен шигырь юллары белән әйтеп, уенны дәвам итә:

«Ак», димә, «кара», димә,

Башыңны түбән имә.

«Әйе», димә, «юк», димә,

Көлмә, елмайма.

Искәрмә: бу уенны ике кеше дә уйнарга мөмкин. Шигырьне әйткәндә соңгы ике юлында берәр нинди сорау бирелә һәм сораучы шул сорауны ачыклый-ачыклый әйтергә ярамаган сүзләрне әйттерергә тырыша:

Әйе-юкны әйтмәскә,

Ак-карага тимәскә,

Өч миллион акчаң булса

Нишләр идең?

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Төсле автомобильләр (уен)

**Төсле автомобильләр**  — татар халык уены, йөгереклек һәм җитезлек сәләтен үстерүгә ярдәм итүче күңелле уен.

## Уйнау тәртибе
Балалар бүлмәнең бер як стенасы буйлап, яки мәйданчык кырыена куелган урындыкларда утыралар. Алар — «автомобильләр». Уйнаучының һәрберсенә нинди булса да (үз теләге буенча) төсле флаг, яки төсле түгәрәк боҗра бирелә.

Тәрбияче бүлмә (мәйданчыкның) уртасына йөзе белән уйнаучыларга карап баса. Ул кулына төрле төстәге өч флаг тоткан. Тәрбияче флагларның берсен югары күтәрә. Кулларына тәрбияченеке төсендәге флаглар тоткан балалар мәйданчык буйлап (теләсә кайсы юнәлештә) йөгереп йөри башлыйлар; йөгергәндә алар автомобиль булып гүелдиләр. Тәрбияче кулындагы флагны югарыдан түбәнгә төшергәч, балалар туктыйлар һәм «автомобильләр кире кайталар» дигән сигналдан соң әкрен генә үз «гаражлары» (урындыклары) янына юнәләләр. Аннан соң тәрбияче икенче төстәге флагны югары күтәрә, һәм уен яңадан башлана.

Тәрбияче флагларны югарыга берәмләп, икешәрләп яки өчесен дә берьюлы күтәрә ала. Флагларның өчесен дә берьюлы күтәргәндә, барлык автомобильләр дә үз «гаражларыннан» чыгалар.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Аю урманында (уен)

**Аю урманында**  — татар халык уены, йөгереклек һәм җитезлек сәләтен үстерүгә ярдәм итүче уен.

## Уйнау тәртибе
Мәйданчыкның бер очына сызык сызып куела. Бу «урман чите» була. Сызыктан 2—3 адым арырак аю торган урын билгеләнә. Мәйданчыкның каршы ягына «балалар өе» сызып куела. 

Бер бала «аю» итеп билгеләнә. Калган уйнаучылар үзләренең өйләрендә урнашалар.

Тәрбияче: «Урманга барабыз»,— ди. Балалар гөмбә, җиләк җыйган сыман, бер бөгелеп, бер тураеп, урманга киләләр һәм әйтәләр:

Аю бабай урманында 

Җиләк, гөмбәләр җыям. 

Аю өнендә утыра, 

Безгә карап үкерә. 

Аю бу вакытта үз урынында утырырга тиеш. Балалар «үкерә» дигән сүзне әйтүгә, аю, үкереп, урыныннан тора, ә балалар өйгә йөгерәләр. Аю аларны тотарга (әбәкләргә) тырыша. Тотылган баланы аю үз өненә алып китә. Балалар яңадан җиләк һәм гөмбә җыя башлыйлар.
Аю 2—3 уйнаучыны тоткач, яңа аю сайлана, һәм уен яңадан кабатлана. Шулай итеп уен дәвам итә.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Андрей Иванченко

**Андрей Иванченко -**  Өлкән лейтенант, III Украина фронтының 57 нче армиясе 299 нчы Харьков укчылар дивизиясе 843 нче Кызыл Байраклы артиллерия полкында взвод командиры, Советлар Союзы Герое

## Биографиясе
Иванченко Андрей Фёдорович 1904 елның  15 июлендә  Украинаның Кировоград өлкәсе Шевченко авылында (хәзерге Долинская шәһәре) туган. Украин милләтеннән. 1939 елдан ВКП(б) әгъзасы. 1935 елда авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлагач, авыл хуҗалыгын механизацияләү мәктәбе директоры, Саратов өлкәсенең Краснополье машина-трактор станциясендә агроном булып эшли. 1925–1927 елларда Кызыл Армия сафларында хезмәт итә. 1942 елның 15 декабрендә Саратов өлкәсе Ровное РХК тарафыннан фронтка алына. Шушы көннән 1943 елның 1 июненә кадәр Иванченко Волхов фронтында сугыша. 1943 елның 1 июненнән 2 сентябренә кадәр – Дала, 1943 елның 2 сентябреннән 1944 елның 30 сентябренә кадәр – II Украина, аннары III Украина фронтында сугыша. 1943 елның 11 августында каты яралана. 1945 елның 6 мартында Венгриянең Капошвара шәһәреннән көнбатыш юнәлештә урнашкан Яко авылы янында дошманның зур пехота һәм танк гаскәрләре, артиллерия уты ышыгында, совет частьләрен камау омтылышы ясый. Өлкән лейтенант Иванченконың взводы туры төзәп немец пехотасының һөҗүмнәрен кире кайтара. Сугышчылар төз атып 200 гә якын фашистны кырып сала, әмма дошман пехотасының ике батальоны кыю совет сугышчыларын камалышка алуга ирешә. Лейтенант Иванченко әйләнә буенча оборонага оештыра, аның орудиеләре ике сәгать тирәсе 200 метр диярлек ераклыктан дошманны утка тота. Бервакыт снарядлар бетә. – Дусларым! – дип мөрәҗәгать итә өлкән лейтенант Иванченко взводның шәхси составына. – Без гади тупчылар гына түгел бит. Әйдәгез, хәзер дә дошманга каршы Сталинград янындагыча аяусыз сугышыйк! Иванченко взводы сугышчылары шәхси кораллары һәм гранаталар белән дошманга каршы тора. Патроннар һәм гранаталар бөтенләй төкәнгәч, алар кул сугышына күтәрелә. Тигез булмаган әлеге сугышта 2 рота диярлек немец солдаты һәм 5 станоклы пулемёт юкка чыгарыла. Өлкән лейтенант Иванченко 1945 елның 6 мартында тигезсез сугышта 

батырларча һәлак була. Иванченко Кишкорпад посёлогы (Венгрия) янында туганнар каберендә җирләнгән. 

## Бүләкләре

* Советлар Союзы Герое (СССР Югары Советы Президиумының 29.06.1945 Указы нигезендә бүләкләнгән (үлеменнән соң)
* Ленин ордены
* Кызыл Йолдыз ордены

## Чыганак
https://minsport.tatarstan.ru/file/File/!!!!_MDMS/Kniga_geroev_RT2.pdf