open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arkaş Bagay

**Arkaş Bagay** (; çın iseme häm familiäse — **Arkadiy Nikolay ulı Klabukov** (); *[[1904 yıl|1904 yılnıñ]] [[17 mart|17 martı]], [[Räsäy imperiäse]], [[Вятка губернасы|Vätke gubernası]], [[Водзимонье|Vodzimonye]] — [[1984 yıl|1984 yılnıñ]] [[24 iyün|24 iyüne]]*) — udmurt sovet prozaigı, şağire, tärcemäçese, dramaturgı, häm folklorçısı. 1939 yıldan SSRB yazuçılar berlege äğzası.

## Biografiäse
Krestyan ğailäsennän. İjaw pedagogiä texnikumın tämamlağannan soñ uqıtuçı bulğan, udmurt awıllarında gramotasızlıq belän köräşkän. 1926 yılda M. V. Lomonosov isemendäge Mäskäw däwlät universitetına uqırğa kergän. Universitetnı tämamlağannan soñ 1930 yılda İjawğa qaytqan, Udmurtiä kitap näşriätında, ä annarı Udmurtiä fänni-tikşerenü institutında eşlägän. 1939 yılda SSRB yazuçılar berlegenä qabul itelgän.

Almaniä-Sovet suğışında qatnaşuçı.

Suğıştan soñ UdFTİda eşlägän, ädäbi eşçänlek belän şöğellängän. 1954—1958 yıllarda «Molot» jurnalı redaksiäseneñ cawaplı sekretare, SSRB yazuçılar berlegeneñ Udmurtiä bülege qarşındağı ädäbi konsultant bulğan.

## İcatı
1923 yılda «Гудыри» gäzitendä debüt yasağan. Üz äsärlären tuğan telendä bastırğan. Berençe kitabı, «Тараканъёс» (Tarakannar, 1926), Arkaş Bagay psevdonimı astında çıqqan. Yazuçı bu psevdonimnan 1950 yıllar axırında ğına baş tartqan.

Arkaş Bagay — tanılğan udmurt balalar yazuçısı. Arkaşnıñ qayber äsärläre xrestomatiäle bulğan.

Udmurt telenä urıs häm çit il yazuçılar-klassikların tärcemä itü belän şöğellängän: A. Puşkin, M. Lermontov, , T. Şevçenko, A. Barto, , , , , D. Defo häm başqalar.

## Saylanğan äsärläre

* «Перепеч» (1927)
* «Липет йылын» (xikäyälär cıyıntığı, 1928)
* «Коммунист сярысь баллада» (şiğirlär)
* «Мыно комсомолецъёс» (şiğirlär)
* «Укмысо кут» (şiğirlär)
* «Можай тыпы» (povest’)
* «Палбам» (povest’)
* «Тютю Макси» (poema, 1936)
* «Тынад пичи эшед» (xikäyälär cıyıntığı, 1955)
* «Уляш» (ber aktlı pyesa).

## İskärmälär


## Ädäbiät

* Удмуртская Республика: энциклопедия. — Ижевск, 2008. — C. 398—399.
* Писатели и литературоведы Удмуртии. — Ижевск, 2006. — C. 63-64.
* Arkaş Bagay äsärläre Udmurt Respublikası Milli elektron kitapxanäse saytında

* Багай // Литературная энциклопедия : в 11 т. : т. 1 / Отв. ред. Фриче В. М. ; Отв. секретарь Бескин О. М. — М. : Изд-во Ком. Акад., 1930. — Стб. 713. — 768 стб. : ил.

## Sıltamalar

* Аркаш Багай. Национальная библиотека Удмуртской Республики.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:17 март көнне туганнар
Төркем:1904 елда туганнар
Төркем:Малмыж өязендә туганнар
Төркем:24 июнь көнне вафатлар
Төркем:1984 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Удмуртия язучылары
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:ССРБ тәрҗемәчеләре
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Удмурт язучылары
Төркем:Ар шагыйрьләре
Тимофей Шмаков

**Тимофей Шмаков**, Тимофей Иван улы Шмаков (әдәби псевдонимы — **Шмаки Тими**; *[[1910 ел|1910 елның]] [[5 март|5 марты]], [[Рәсәй империясе]], [[Вәтке губернасы]], [[Монья]] — [[1961 ел|1961 елның]] [[10 июнь|10 июне]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Удмурт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|УАССР]], [[Ижау]]*) — удмурт шагыйре, тәрҗемәче. ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (*1950*). Совет-Алмания сугышында катнашучы.

## Биографиясе
Тимофей Шмаков Вәтке губернасының Алабуга өязенең Монья авылында ярлы гаиләдә туган. Грамотага Водзимонье авылында ликбезда өйрәнгән. 

1930 елда Тимофей Можга педагогия техникумын тәмамлаган, шуннан соң Вавож районының Яңа Бия авылында башлангыч мәктәп мөдире булган. Күп еллар дәвамында «Удмурт коммуна», «Дась лу!», «Удмуртская правда», «Советской Удмуртия» республика гәзитләре редакцияләрендә, Удмуртия китап нәшриятында һәм Удмуртия радиосында эшләгән. 1955 елдан профессиональ рәвештә әдәбият белән шөгыльләнгән. 1974 елның 10 июнендә Ижауда авырудан соң вафат булган.

## Иҗаты
Тимофей Шмаковның беренче публикацияләре Шмаки Тими псевдонимы астында 1928 елда «Кенеш» журналында булган. Сугыш алдыннан удмурт теленә урыс һәм чит ил классиклары әсәрләрен тәрҗемә итү белән шөгыльләнгән, шулай ук балалар өчен шигырьләр һәм хикәяләр язган. 

Иҗади карьерасының башында Шмаков әдәби көрәшкә булган — ул «Алты платформасы»га кул куйган. «Крестьян төркеме»дән биш фикердәшләре белән бергә Бөтенудмурт революцион язучылар ассоциациясеннән чыккан һәм Бөтенсоюз крестьян язучылары җәмгыятенә керү өчен гариза биргән. 

Сугыш елларында аның патриотик шигырьләре «Советской Удмуртия» гәзитендә басылган, сугыш елларының коллектив җыентыкларына кергән, радиода һәм митингларда укылган. 

Сугыш чоры шагыйренең иң яхшы шигырьләре 1945 елда «Мынам пыӵалэ» (Минем мылтыгым) җыентыгында басылып чыккан. 

## Сайланган басмалар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Шмаков Тимофей Иванович // Удмуртская Республика : Энциклопедия / гл. ред. В. В. Туганаев. — 2-е изд., испр. и доп. — Ижевск : Издательство «Удмуртия», 2008. — С. 733. — 768 с. — 2200 экз. — .

* 
* 

Төркем:Ар шагыйрьләре
Төркем:Удмурт язучылары
Төркем:ССРБ тәрҗемәчеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Ижауда вафатлар
Төркем:1961 елда вафатлар
Төркем:10 июнь көнне вафатлар
Төркем:Алабуга өязендә туганнар
Төркем:1910 елда туганнар
Төркем:5 март көнне туганнар
Ирек Фәттахов (1989)

**Ирек Фәттахов**, Ирек Исхак улы Фәттахов (, *[[1989 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Түбән Кама]]*) ― җырчы (*бас*), Бөтенроссия һәм халыкара конкурслар лауреаты. М. Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры солисты, (2017 елдан),  Казан дәүләт консерваториясенең вокал сәнгате кафедрасы укытучысы (2020 елдан). «Татар моңы» халыкара җыр конкурсы (2016), Шаляпин исемендәге премия (2024) лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1989 елда Түбән Камада туган. Салих Сәйдәшев исемендәге Түбән Кама музыка көллиятен (2013, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре З. В. Шәрәфетдинова классы), Нәҗип Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясен (2018, Россиянең атказанган, Татарстан һәм Марий Элның халык артисты Г. Т. Ластовка классы) тәмамлаган. 2021 елда Казан консерваториясендә  ассистентура-стажировка узган. Үзенең фәнни эшендә Татарстан композиторы Анатолий Луппов (1929―2022) иҗатын өйрәнә.

М. Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театрында: 2015 елдан (2нче курстан) стажер, 2017 елдан солист.

2020 елдан Казан дәүләт консерваториясенең вокал сәнгате кафедрасында укыта.

## Репертуар
* *Бартоло* («Севилья чәчтарашы» Дж. Россини) ― Шаляпин репертуарыннан
* *Бонза* («Мадам Баттерфляй» Дж. Пуччини),
* *Бибарс, Князь Серебряный* («Сөембикә» Р. Әхиярова),
* *Варлаам, Митюха, Пристав* («Борис Годунов» М. Мусоргский) ― Шаляпин репертуарыннан
* *Вавилон Югары * («Набукко» Дж. Верди),
* *Дулькамара* («Мәхәббәт эчемлеге» Г. Доницетти),
* *Газраил* («Шагыйрь мәхәббәте» Р. Әхиярова),
* *Ковалев* («Җәлил» Н. Җиһанов),
* *Коллен, Альциндор* («Богема» Дж. Пуччини),
* *Малюта Скуратов* («Патша кәләше» Н. Римский-Корсаков),
* *Нурабад* («Энҗе эзләүчеләр» Ж. Бизе),
* *Карт / Хикәятче*  («Алтын Казан» Э. Низамов),
* *Ризничий* («Тоска» Дж. Пуччини),
* *Ротный* («Евгений Онегин» П. Чайковский),
* *Мисыр патшасы* («Аида» Дж. Верди),
* *Цунига* («Кармен» Ж.Бизе),
* *Граф Чепрано* («Риголетто» Дж. Верди),
* *Акыл ияләре* («Турандот» Дж. Пуччини) 
* *Мирсәй Әмир* («Кави-Сәрвәр» М. Хәйруллина) һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Татар моңы» халыкара җыр конкурсы лауреаты («академик вокал» номинациясендә беренче премия, 2016)
* Татарстан Республикасы Рәисе каршындагы Мәдәниятне үстерүгә ярдәм фондының «Тантана» театраль премиясе кысаларында махсус премиясе (2023)
* 2024 — Шаляпин премиясе

## Шәхси тормышы
Өйләнгән, хатыны – пианинода уйнаучы, ике бала тәрбиялиләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ирек Фәттахов. Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры
*  Студия кунагы күп санлы конкурслар лауреаты Ирек Фәттахов. «Хәерле көн, Татарстан!» (7.11.23) 
* Ирек Фаттахов. Кино-Театр.Ру

Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:Түбән Кама музыка укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Шаляпин премиясе лауреатлары
Төркем:Баслар
Төркем:Казан дәүләт консерваториясе укытучылары
Обыда

**Обыда** — удмурт мифологиясендә хатын-кыз персонаж. Фольклорда ике төрле кыяфәттә: урман рухы һәм Баба-яганың удмурт аналогы буларак күрсәтелә.

## Этимологиясе
Күпчелек лингвистлар фикеренчә, «обыда» сүзе удмуртча гына түгел. Ул борынгы төрки телләрдән алынган һәм санскрит телендәге «amithaba» — «табигать рухы» сүзенә барып тоташа дигән фикер бар (шулай ук чагыштырыгыз мар. «овда», «овыда», «абда» — «явыз рух»; тат. «атапа»; чуаш «упӑте» — «урман рухы». Финляндия тикшеренүчесе Юрьё Вихманн удмурт теленә ул чуаш теленнән килгән дип фаразлый, чуаш теленең этимологик сүзлеге авторы Михаил Федотов моның белән килешә.

## Образы
Обыда турында мәгълүмат киң җәмәгатьчелеккә XX гасыр уртасыннан удмурт һәм рус телләрендә нәшер ителгән удмурт әкиятләре җыентыклары ярдәмендә ачыкланган. Барлык әсәрләр XIX гасырга Удмурт Республикасыннан читтә яшәүче һәм турыдан-туры мари халкы белән элемтәдә булган удмуртларның локаль төркемнәрендә җыелган, мари халык-авыз иҗатында — овда иң киң таралган мифологик персонажларның берсе.

Удмурт дини-мифологик картинасында Обыда аерым урын алып тора. Бу персонажның аерым үзенчәлеге беренче чиратта аның гендер билгесендә: Обыда урманда яшәүче мифологик хатын-кыз затларның берсе.

Обыда — аяклары борылып, күкрәкләре эленеп торган урман җан иясе, ул аларны иңбашларына ыргыта һәм алар ярдәмендә кешене буып үтерә ала дип уйлаганнар.

Удмурт фольклорында Обыда ике төрле кыяфәттә күрсәтелә: урман җан иясе буларак кеше ярдәмчесе һәм удмурт убырлы карчыгы буларак. Жанр составы буенча удмурт фольклор текстлары Обыда турында тылсымлы әкиятләргә карый («Обыда әби»), яки мифологик әкият һәм чынга охшаш (быль) әкиятләр («Обыда һәм кеше», «Солдат һәм Обыда») тоташуында тора. Фольклор текстларының берсендә дә бу мифологик затның тышкы кыяфәтенең гомуми яки җентекле тасвирламасы юк, ләкин алар Обыданың урманда зур гаилә булып яшәвен күрсәтәләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Владыкин В. Е. Религиозно-мифологическая картина мира удмуртов. Ижевск: Удмуртия, 1994.
* Владыкина Т. Г. Удмуртский фольклор. Ижевск: УдмИИЯЛ, 1998.
* Чураков В. С. Размышления о «вотской вере» (к проблеме удмуртского Олимпа) // Материалы межрегиональной научно-практической конференции «Материальная и духовная культура народов Урала и Поволжья: История и современность». Глазов, 2005. С. 83-84.
* Чураков В. С. Удмуртские традиционные верования в свете некоторых лексических реконструкций // Иднакар: методы историко-культурной реконструкции. 2007. № 1. С. 51-64.
* Шутова Н. И. Дохристианские культовые памятники в удмуртской религиозной традиции. Ижевск: УдмИИЯЛ, 2001.

Төркем:Удмурт мифологиясе
Чачван

**Чачван**, чачван падж, чашман, чиммет, чашмбанд (, ) — хатын-кызның йөзен каплап торган турыпочмаклы куе ат чәче челтәре. Кара ат чәченнән генә ясала, ак төсе әйбернең аскы кырыенда бизәкләү өчен хезмәт итә. Кайвакыт чачванны Алсу яки зәңгәр муенсалар белән бизәгәннәр. Чачванның өске очларын петля һәм төймә ярдәмендә беркетәләр, һәм алынган капкачны башына кидерәләр. Пәрәнҗә чачван өстенә киелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Хатын-кыз киемнәре
Genrix Perevoşçikov

**Genrix Perevoşçikov**, Genrix Ksenofont ulı Perevoşçikov (; *[[SSRB]], [[RSFSR]], [[Udmurt ASSR]], [[Верх-Нязь|Verx-Näz]] — [[Räsäy]], [[Udmurtiä]], [[İjaw]]*) — Sovet häm Räsäy udmurt prozaigı, jurnalistı häm möxärrire, SSRB yazuçılar berlege äğzası (*[[1977 ел|1977]]*). Udmurtiäneñ xalıq yazuçısı (*[[1994 ел|1994]]*).

## Biografiäse
1960 yılda Udmurt däwlät pedagogiä institutınıñ tarix-filologiä fakultetın tämamlağan. 1960—1961 yıllarda Sovet Armiäse saflarında xezmät itkän.

1963—1966 yıllarda — Udmurtiä radiosınıñ yäşlär tapşıruları korrespondentı, möxärrire, 1976—1978 yıllarda — Udmurt ASSR yazuçılar berlegeneñ ädäbi konsultantı, 1978—1981 yıllarda — Udmurt ASSR yazuçılar berlege idäräse räise.

1981 yıldan ädäbi eştä.

## İcatı
Berençe äsärläre UDPİ ädäbi tügärägeneñ «Азьлань» qulyazma almanaxında basılıp çıqqan. 1960 yılda «Тодьы гырлы» isemle berençe xikäyälär cıyıntığı dönya kürgän.

1970 yıllar axırında ul udmurt ädäbiätında «Йыбыртты музъемлы» dip atalğan berençe tetralogiäne icat itkän. 1987 yılda tetralogiä Udmurtiä däwlät premiäse belän bilgelängän.

## Premiäläre häm däräcäläre

* Udmurtiä komsomolı premiäse laureatı (1968)
* Udmurt ASSR däwlät premiäse laureatı (1987)
* Udmurtiäneñ xalıq yazuçısı (1994)
* Räsäy Federatsiäseneñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre (1998)
* Duslıq ordenı (2006)

## İskärmälär

## Ädäbiät

* 
* История удмуртской советской литературы. В 2-х т. — Ижевск, 1988
* 
* 

## Sıltamalar

* 

Төркем:14 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:23 октябрь көнне вафатлар
Төркем:2016 елда вафатлар
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБда туганнар
Төркем:Ижауда вафатлар
Төркем:Удмурт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Удмурт язучылары
Төркем:Удмуртия язучылары
Төркем:Удмуртиянең халык язучылары
Төркем:Удмуртия дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Удмуртия журналистлары
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Игорь Семёнов

**Игорь Семёнов**, Игорь Николай улы Семёнов (*[[1951 ел|1951 елның]] [[20 декабрь|20 декабре]], [[Удмурт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Удмурт АССР]], [[Алнаши районы]], [[Сям-Какси]]*) — «Удмурт Кенеш» удмурт милли ассоциациясе президенты, 2000—2007 елларда Удмурт Республикасы Дәүләт Советы рәисе.

## Биографиясе
1951 елның 20 декабрендә Удмурт АССРның Алнаш районының Сям-Какси авылында туган. Ижау авыл хуҗалыгы институтын инженер-механик белгечлеге буенча тәмамлаган. 

Җитештерү укытуы мастеры, аннары Можга консерва заводында җиһазлар буенча инженер, аннары Можга шәһәренең торак-коммуналь хуҗалыгы оешмаларында эшләгән. 

1998 елда Можга шәһәр үзидарәсе башлыгы итеп сайланган.

2000 елда Удмурт Республикасы Дәүләт Советы рәисе итеп сайланган.

2012 елның декабрендә республика президенты А. Волков рекомендациясе буенча «Удмурт Кенеш» төбәк иҗтимагый оешмасы рәисе итеп сайланган.

## Бүләкләре

* 
* Рәсәй Федерациясенең атказанган торак-коммуналь хуҗалыгы хезмәткәре
* Можга шәһәренең мактаулы гражданы

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* .
* .
*
Төркем:Инженерлар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Механиклар
Төркем:ССРБ механиклары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Antonin Preobrajenskiy

**Antonin Preobrajenskiy**, Antonin Viktoroviç Preobrajenskiy (; *[[1870 yıl|1870 yılnıñ]]  [[28 fevral|(28) fevrale]] — [[1929 yıl|1929 yılnıñ]] [[17 fevral|17 fevrale]]*) — Räsäy muzıka belgeçe-medievistı, paleografı, yazuçısı, pedagogı, professorı, urıs çirkäw muzıkasın iñ ere belüçelärneñ häm tikşerüçelärneñ berse.

## Biografiäse
Yekaterinoslav ruxani seminariäsendä (1884—1889), ä annarı Qazan ruxani akademiäsendä (1890—1894) uqığan. Anıñ ätise Viktor İvanoviç Preobrajenskiy Yekaterinoslav ruxani seminariäse rektorı bulğan. 1894 yılda Don ölkäseneñ Taganrog şähär başlanğıç uquxanälärendä qanun uqıtuçısı itep bilgelängän. 1896 yılda Yekaterinoslav gubernasınıñ Baxmut ruxani uquxanäsendä uqıtuçı bulıp xezmät itüen däwam itkän (1896—1898). 1898—1902 yıllarda Mäskäwdä Çirkäw cırlaw sinodal’ uquxanäsendä uqıtqan, 1902 yıldan Sankt-Peterburgta saray cırlaw kapellası kitapxanäçese.

1920 yıldan — professor, Leningrad sänğät tarixı institutınıñ muzıka tarixı razrädınıñ fänni xezmätkäre, ber ük waqıtta Leningrad däwlät konservatoriäsendä borınğı urıs muzıkası kursın uqıtqan. 1920-yıllarda XII—XIII ğasırlarnıñ yunan-urıs çirkäw-cır parallellären, borınğı urıs semiografiäse häm muzıka teoriäse problemaların tikşerülär belän şöğellängän.

Tanılğan şäkertlären tärbiälägän, alar arasında professor M. V. Brajnikov häm A. V. Finagin.

## Saylanğan äsärläre

* Словарь русского церковного пения. М.: Товарищество скоропечатни А. А. Левенсон, 1896.
* Реформа богослужебного пения в католической церкви (1897).
* По церковному пению. Указатель книг, брошюр, журнальных статей и рукописей по церковному пению. (1-е изд. Екатеринослав, 1897; 2-е изд. М.: 1900).
* Д. С. Бортнянский. К 75-летию со дня его смерти (1900).
* Из переписки А. О. Львова с Д. В. Разумовским и П. М. Воротниковым (1900).
* Краткий очерк истории церковного пения в России. 2-е изд. СПб., 1910.
* Культовая музыка в России (1924).

Riman muzıka süzlegeneñ urıs bülegendä çirkäw muzıkası buyınça mäqälälär avtorı.

## İskärmälär


## Ädäbiät

* *Зверева С. Г.* О судьбах церковно-певческого наследия в советское время // Мировая музыкальная культура в фондах Отдела рукописей Российской национальной библиотеки. — СПб.: Российская национальная библиотека, 2006. — С. 223—241.
* *Чернушенко В. А., Левандо П. П.* Певческая капелла Санкт-Петербурга.— СПб.: Славия-Интербук, 1994.
* 

## Sıltamalar

* Сайт пианистки Марии Вениаминовны Юдиной (архивная версия из Архива Интернета по состоянию на 3 апреля 2015)

Төркем:28 февраль көнне туганнар
Төркем:1870 елда туганнар
Төркем:17 февраль көнне вафатлар
Төркем:1929 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россия империясе язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:ССРБ педагоглары
Жакет

**Жакет** () — кыска (башлыча хатын — кыз)  яки йон  тукымадан тегелгән кием төре. Озын (яки кыскартылган) җиңнәре бар. Жакет пальтога  охшаган, ләкин аннан аермалы буларак, җиңелрәк тукымадан тегелгән һәм озынлыгы кыска. Бер бортлы, ике бортлы, яшенле, якалы (яки якасыз) булырга мөмкин. 

Традицион жакетларның фигурасы буенча ныгытылган силуэты бар, әмма төрле вариацияләр һәм иреклерәк кисү бар. Коко Шанель XX гасыр модасын тесьма белән бизәлгән, хәзер эшлекле стильгә караган, якасыз твид жакетсы белән баета.

## Тарих
Хәзерге тикшерүчеләр («») ир-ат киемнәре буларак, жакет урта гасырларда ук билгеле булган дигән нәтиҗәгә килгәннәр. Вакыт узу белән ул үзгәрә һәм тиздән аның хатын-кыз аналогына әверелә. Француз теленнән «jaquette» сүзен нигез итеп алсак, беренче жакетны француз тегкән дигән нәтиҗә ясарга була, ул ир-ат моделе «пи де Жак» (ир-ат пиджагы) нигезендә бу тышкы киемнең кыскартылган хатын-кыз вариантын ясаган тегүче Жак булып чыккан.

XIX гасыр ахырына кадәр хатын-кыз өйдән нигездә дөньяви чараларга һәм сирәк делюларга чыга. Байлар эшләмәгәннәр һәм аз сәяхәт иткәннәр, ә азрак бай булганнар ике-өч күлмәк яки блузкалы итәкләр сатып ала алмаганнар. Авторы Лорд Спенсер була, ул Камин янында яндырылган фрак идәннәрен өзә, шуның белән билгә кадәр кыска курткаларга мода кертә. Мондый модель биек билле ампир күлмәкләр һәм идәндә итәкләр белән комплектлар тулыландырган. Аларны тышкы кием буларак һәм кичке киемгә өстәмә буларак кигәннәр.

## Галерея

Файл:Black Blazer, Blue Lace Romper and White Pointed Shoes (18617107735).jpg
Файл:Electric blue maxi dress with cognac accessories.jpg
Файл:Dress and blazer.jpg
Файл:Red Ralph Lauren Blazer, Rose Print Dress, and Gray Tights (16780702182).jpg


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар
* ''Ankara Bilgisayarci'' 

Төркем:Хатын-кыз киемнәре
Төркем:Өс киеме
Grigoriy Danilov (yazuçı)

**Grigoriy Danilov**, Grigoriy Daniloviç Danilov (; *[[1935 yıl|1935 yılnıñ]] [[4 fevral|4 fevrale]], [[SSRB]], [[RSFSR]], [[Udmurt ASSR]], [[Vılgurt]] — [[1989 yıl|1989 yılnıñ]] [[20 aprel|20 aprele]], [[SSRB]], [[RSFSR]], [[Udmurt ASSR]], [[Можга|Mojga]]*) — udmurt sovet yazuçısı, şağire häm prozaigı, jurnalistı, pedagogı.

## Biografiäse
Grigoriy Daniloviç Danilov Udmurt ASSRnıñ Mojga rayonınıñ Vılgurt awılında kolxozçı ğailäsendä tuğan. 1953 yılda Mojga pedagogiä uquxanäsen, ä 1958 yılda Udmurt däwlät pedagogiä institutın tämamlağan. Yuğarı uqu yortın tämamlağaç, Mojgağa qaytqan, anda pedagogiä uquxanäsendä udmurt tele häm ädäbiätı uqıtqan, «Ленинское знамя» gäzitendä ädäbiät xezmätkäre, şulay uq suqırlar cämğiätendä instruktor bulıp eşlägän.

Mojga pedagogiä uquxanäsendä pedagogik eşçänlege çorında Grigoriy Daniloviç ädäbi tügäräk citäkçese bulğan. Bulaçaq tanılğan udmurt yazuçıları arasında Danilovtan ädäbi icat nigezlären Vladimir Samsonov, Yuliä Baysarova, Ölfät Bädretdinov, Anatoliy Leontyev, Semön Karpov häm başqalar alğan.

Danilov üzeneñ icat yulın şağir bularaq başlağan. Balalar öçen proza avtorı bularaq ayırım tanılu alğan. 1976 yılda Grigoriy Danilovqa Mojga turında anıñ 50 yıllıq yubileyına kitap yazu yöklängän.

## Saylanğan äsärläre

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## İskärmälär


## Ädäbiät

* Данилов Григорий Данилович // Удмуртская Республика : Энциклопедия / гл. ред. В. В. Туганаев. — 2-е изд., испр. и доп. — Ижевск : Издательство «Удмуртия», 2008. — С. 297. — 768 с. — 2200 экз. — .
* 

Төркем:4 февраль көнне туганнар
Төркем:1935 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:20 апрель көнне вафатлар
Төркем:1989 елда вафатлар
Төркем:Можгада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Удмуртия язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:ССРБ журналистлары
Төркем:Удмуртия журналистлары
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:XX гасыр педагоглары
Төркем:Удмурт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Удмурт язучылары
Төркем:Ар шагыйрьләре
Хит-парад

**Хит-парад** (), яки **чарт** () — билгеле бер чорда иң популяр медиапродуктларның бастырылган Исемлеге (музыка, китаблар, кино, уен). Кагыйдә буларак, хит-парадлар Исемлеге күрсәткечләр кими барган саен урнашкан 10-20 пункттан артык түгел. Хит-парад параметрлары сатулар турында мәгълүмат белән билгеләнә; шулай ук радиода музыкаль композицияләрне (музыкаль хит-парадларда), видео — һәм кинопрокат буенча мәгълүматларны (киноиндустриядә) уйнату критерийлары бар.

«Хит-парад» терминының танылуына популяр  радиопрограммасы ярдәм итә, 1935 елдан 1953 елга кадәр эфирга чыккан (1950 елдан 1959 елга кадәр телевизион версиядә) һәм узган атнада тамашачының иң зур игътибарын җәлеп иткән поп-шлягерлар җыентыгы булып тора.

## Кино хит-парадлары
Кинофильмнарның хит-парадлары кинотеатрларда кинопрокаттан атналык керем турында мәгълүмат нигезендә төзелә (АКШда аларны boxofficemojo сайтында бастыралар). Соңгы вакытта шулай ук видеопрокат һәм видеопродажлар буенча хит-парадлар барлыкка килде (төп видео ташучы булып  тора). Шулай ук теге яки бу тапшыруның  буенча төзелгән телевизион хит-парадлар да бар.

## Китабларның хит-парадлары
Нәшрият индустриясендә китаблар хит-парадын бестселлерлар исемлеге дип атыйлар, ул еш кына нәфис (романнар һ. б.) һәм нәфис булмаган әдәбиятка (биографияләр, тарихи очерклар һ. б.) бүленә.

## Искәрмәләр

Төркем:Гаммәви мәдәният
Төркем:Музыка
Иван Кудрявцев

**Иван Фёдорович Кудрявцев**, Иван Фёдоров улы Кудрявцев (1932 елның 12 сентябре, Удмурт АССР, Валамаз — 1984 елның 8 октябре) — совет цирк артисты, РСФСР халык артисты (1980). 1951—1956 елларда цирк артистларында ассистент булып хезмәт итә, Тимофей Сидоркинның шәкерте була, Иркутскида цирк белән булганда, аучылардан аю баласын сатып ала һәм аны Гоша дип атый, үзе аны өйрәтә башлый.

1956 елда Молдавиянең авыл клубларының берсендә Гоша белән мөстәкыйль дебют була, ә 1956 елның 13 декабрендә алар Гоша белән беренче тапкыр Кишинёв циркы аренасына чыгалар.

## Әдәбият

* Иван Кудрявцев  — «На арене с Гошей» — 1980

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:«Аеруча хезмәт күрсәткән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1984 елда вафатлар
Төркем:8 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:12 сентябрь көнне туганнар
Алексей Холмогоров

**Алексе́й Павлович Холмогоров**, Алексей Павлов улы Холмогоров (1925 елның 1 марты — 1987 елның 30 сентябре) — совет ы-рәссам һәм портретчы.  әгъзасы (1960),  лауреаты (1981),  (1972),  (1981).

Бөек Ватан сугышында катнашучы. РСФСР Рәссамнар берлеге секретаре (1972—1985). РСФСР Рәссамнар берлегенең удмурт бүлеге идарәсе рәисе (1962—1965).

## Бүләк

* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985 елның 11 июне)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Русские художники XVIII—XX веков : свод. список художников* / Соловьев В. Д. —  : Эксперт-клуб, 2005 г. — 429 с. — ISBN 5-98881-001-2
* *Народный художник РСФСР, лауреат Государственной премии РСФСР им. И. Е. Репина, лауреат Республиканской премии Удмуртской АССР Алексей Павлович Холмогоров, 1925—1987 : Кат. выст.* / Сост. Т. А. Блавацкая; Авт. вступ. ст. В. Ф. Карпов. —  : Сов. художник, 1988 г. — 48 с. — ISBN 5-269-00154-3

Төркем:Удмуртия дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Суриков исемендәге рәсем институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Россия рәссамнары
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Удмуртия рәссамнары
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:РСФСР атказанган рәссамнары
Төркем:РСФСР халык рәссамнары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Ижауда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1987 елда вафатлар
Төркем:30 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1925 елда туганнар
Төркем:1 март көнне туганнар
Инвожо (журнал)

**«Инвожо»** (удмурт теленнән: Көн белән төн тигезлеге) ― 1990 елдан Удмуртия башкаласы Ижевск шәһәрендә удмурт һәм рус телләрендә чыгарыла торган яшьләр иҗтимагый-сәяси һәм әдәби-сәнгать журналы. 

## Тарих
Журнал Удмурт Республикасы Язучылар берлеге һәм Удмурт Республикасы Матбугат һәм мәгълүмат министрлыгы тарафыннан оештырылган.

2005 елда журнал редакциясендә Россиядә беренче тапкыр фин-угыр халыклары арасында ПЕН-үзәк – Удмурт ПЕН-клубы төзелә, аның әгъзалары булып республиканың танылган кешеләре: Владимир Владыкин, Татьяна Владыкина, Алексей Шепталин, Анатолий Ишмуратов, Юрий Перевозчиков, Петр Елкин, Василий Морозов, Сергей Орлов, Лев Вахитов, Василий Ушаков, күп кенә яшь галимнәр, рәссамнар, язучылар һәм журналистлар тора.

### Баш мөхәррирләр
* 1990—1992 елларда ― Владимир Яковлевич Самсонов (*Никвлад Самсонов*, 1946―2002)
* 1992—1999 елларда ― Егор Егорович Загребин (1937―2015)
* 1999 елдан ― Пётр Михайлович Захаров (1961 елгы)

## Уңышлары
2018 елда «Инвожо» «Россиянең Иң яхшы биш этник басмасы – 2018» () конкурсының «Иң яхшы журнал» номинациясендә җиңү яулаган, аның нәтиҗәләре Сочида Бөтенроссия «Вся Россия» матбугат фестивале алдыннан ясалган.

## Эчтәлек
Журналда, яшь авторларның прозасыннан һәм шигъриятеннән тыш, публицистик һәм тәнкыйди материаллар басыла, мәдәният, сәнгать, этнография мәсьәләләре яктыртыла, фин-угор темасына зур роль бирелә.

«Инвожо» журналы редакциясендә типография һәм нәшрият эшли, анда авторлар хисабына яшь язучыларның аз тиражлы китаплары арзан хакка  басыла. Бүгенге көндә удмурт шагыйрьләренең, язучыларының һәм композиторларының 100 дән артык китабы басылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт 
* Архив номеров на сайте Национальная библиотека Удмуртской Республики|Национальной библиотеки Удмуртской Республики

Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:1990 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Удмуртия журналлары
Төркем:Арча журналлар
Төркем:Русча журналлар
Төркем:Яшьләр журналлары
Или төркиләре

**Или төркиләр** —  этник төркеме, Кытайның Синьцзян-Уйгыр автоном районының Иле казакъ автономияле округында һәм Казакъстанда яшиләр.

Алар үзләрен «төрек» яки «чжунхуа миньцзу» дип атыйлар. Халы авыз иҗатына күз салсак, анда халык Үзбәкстанның Фергана үзәнлегеннән дип әйтелә. Телләре аерым яки төрки телләрнең карлук телләренә карый дип уйланыла, ләкин Кытай хакимияте тарафыннан үзбәк теле буларак күрсәтелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Күчмә халыклар
Төркем:Кытай халыклары
Vladimir Sveçnikov

**Vladimir Sveçnikov**, Vladimir Dmitrieviç Sveçnikov (; *[[1938 yıl]]nıñ [[3 mart]]ı — [[2017 ел|2017 yılnıñ]] [[15 ğinwar]]ı, [[İjaw]]*) — Sovet häm Räsäy teatr aktörı, Udmurt ASSRnıñ xalıq artistı, Räsäyneñ atqazanğan artistı.

## Biografiäse
İcat ğailäsendä tuğan. 1961 yılda Krasnoyarsk drama teatrı qarşındağı Däwlät teatr studiäsen tämamlağan.

1960-yıllar başında Tum ölkä drama teatrında, Maykop şähäreneñ Respublika rus drama teatrında, Krasnoyarsk muzıkal’-drama teatrında eşlägän.

1965 yıldan Korolenko isemendäge İjaw drama teatrı (soñraq Udmurtiäneñ däwlät urıs drama teatrı) aktörı. Udmurtiä televideniesendä häm radiosında eşlägän.

## Ğailäse

* Xatını — aktrisa Anjelina Gulermovna Mazi (*1935—2008*), Udmurt ASSRnıñ xalıq artistı, Räsäyneñ atqazanğan artistı. Maykop teatrında 1960 yıllar başında oçraşqannar. 1965 yılda bergä İjawğa küçengännär.
* Qızı — Anjela Vladimirovna Mazi, «Моя Удмуртия» TRK radio alıp baruçısı.
* Onığı — Aleksandr

## Büläkläre häm premiäläre

* Udmurt ASSRnıñ atqazanğan artistı.
* Udmurt ASSRnıñ xalıq artistı.
* Räsäyneñ atqazanğan artistı (9.03.1996).

## İskärmälär


## Sıltamalar

* 
* 

Төркем:3 март көнне туганнар
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:15 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ижауда вафатлар
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Россия актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:XXI гасыр актерлары
Төркем:Русиянең атказанган артистлары
Трансформерлар (франшизасы)

**Трансформерлар** (,  ー Торансуфо:ма) — Американың Hasbro компаниясе һәм Япониянең  компаниясе тарафыннан булдырылган франшизасы. Тарих чит планета акыллы машиналары арасындагы сугыш турында сөйли, алар , , очкычларга, техникага (микроскоп, магнитофон һ. б.) әверелергә мөмкин. Алар бик популяр булгач, мультсериал һәм комикслар төзү эше башлана. 2007 елда шул ук исемдәге фильмның премьерасы була, ул яңа «трансформер бумына» башлангыч бирә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

* Рәсми сайт
* Трансформатор роботлары уенчыклар

Төркем:Фильм персонажлары
Төркем:Фильмнар
Кенеш (мәгънәләр)

**Кенеш**:
* «Кенеш» ― удмуртча журнал.
* Удмурт Кенеш ― милли-мәдәни берләшмә.
* Кенеш Мучи (1929―1991) ― чуаш язучысы.
* Кенеш ― Нарын өлкәсендәге  торак пункт (Кыргызстан).
----
* Жогорку Кеңеш
Yosip Runänin

**Yosip Runänin** (; *[[1821 yıl]]nıñ [[8 dekäber|8 dekäbre]], [[Avstriä imperiäse]], [[Vinkovtsi]] — [[1878 yıl]]nıñ [[2 fevral]]e, [[Avstro-Macarstan]], [[Novi-Sad]]*) — serb çığışlı Avstro-Macarstan kompozitorı, Xorvatiä milli gimnı köyen icat itüe belän bilgele.

## Biografiäse
Yosip Runänin 1821 yılnıñ 8 dekäbrendä serb ğailäsendä tuğan. Vinkovtsi şähärendä belem alğan, ä annarı Sremski-Karlovtsi şähärendä uqığan. Avstriä imperator ğäskärendä Glina şähärendä xärbi çiktä kadet sıyfatında xezmät itkän. Xezmät waqıtında kapitan däräcäsen alğan, şulay uq xärbi orkestr arqasında fortepianoda uynarğa öyrängän. Xezmät waqıtında illiristlar xäräkäte belän qızıqsınğan häm şağir Anton Mixanoviç belän tanışqan. Runänin professional’ kompozitor bulmasa da, ul 1846 yılda Mixanoviçnıñ «Bezneñ güzäl Watanıbız» patriotik xorvat cırına muzıka yazğan. Muzıka belgeçe Yosip Andreis süzläre buyınça, Runänin üz muzıkasında italyan kompozitorı Gaetano Donitsettinıñ *[[Lucia di Lammermoor]]* operasınıñ 3 aktınnan *sole piu ratto a sorger t’appresta* ariäsen qullanğan. Xorvatiä gimnı berençe tapqır Zagreb uramnarında 1891 yılda xorvat-slavon kürgäzmäse waqıtında başqarılğan.

Soñraq Runänin polkovnik däräcäsenä ireşkän. 1864 yılda, 43 yäşendä, Runänin kapitan Tom Petkoviçnıñ qızına öylängän. 1865 yılda Xorvat saborına saylanğan. Pensiägä çıqqaç, Novi-Sadqa küçengän, anda 1878 yılnıñ 2 fevralendä wafat bulğan.

Novi-Sad şähärendäge ziratta cirlängän.

## Xäter
Yosip Runänin xörmätenä Xorvatiädä berniçä mäktäp atalğan.

## İskärmälär


## Sıltamalar

* Yosip Runäninnıñ tormışı häm üleme

Төркем:8 декабрь көнне туганнар
Төркем:1821 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2 февраль көнне вафатлар
Төркем:1878 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:XIX гасыр композиторлары
Төркем:Австро-Маҗарстан хәрбиләре
Ираклий Кобахидзе

**Ираклий Кобахидзе**, Ираклий Георгиевич Кобахидзе (, *[[1978 ел]]ның [[25 сентябрь | 25 сентябре]], [[СССР]], [[Гөрҗистан ССР]], [[Тифлис]]*) — Гөрҗистан сәясәтчесе, 2024 елның 8 февраленнән  премьер-министры. Элек ― Гөрҗистан парламенты рәисе (2016—2019.

## Тәрҗемәи хәле
1978 елның 25 сентябрендә Тифлистә туган. Әтисе Георгий Кобахидзе, физик һәм 1992―1999 елларда Грузия парламенты депутаты. 2000 елда Тбилиси дәүләт университетын «хокук» белгечлеге буенча тәмамлаган, 2002 елда Грузия милли Фәннәр академиясенең Дәүләт һәм хокук институтында философия докторы дәрәҗәсен ала. 2006 елда Дюссельдорф университетында хокук докторы дәрәҗәсен ала, Грузия университетларында лекцияләр укый һәм БМО Үсеш программасының проект-менеджеры була. Грузиядә Европа Советының стратегик чараларында эксперт сыйфатында катнаша, Кеше хокуклары һәм программалар буенча экспертлар комитеты әгъзасы.

Кобахидзе «Грузия хыялы «–» Демократик Грузия» партиясенә 2015 елның гыйнварында керә, башкарма секретарь вазыйфасын били.

2016 елгы Парламент сайлауларында җиңгәннән соң, 2016 елның 18 ноябрендә  рәисе итеп сайлана. Аның рәис итеп сайлануы оппозициядәге «Бердәм милли хәрәкәт» тарафыннан җәмгыятьнең бүленүен тагын да көчәйтүче адым буларак тәнкыйтьләнә.

2019 елның 21 июнендә Бакуга уңышсыз сәфәреннән соң, Грузиягә кайта һәм Тбилисида Россиягә каршы протестлар фонында интервьюсында Грузия парламенты рәисе вазыйфасыннан отставкага китәргә карар иткәнен хәбәр итә.

2021 ел башында Бидзина Иванишвили сәясәттән киткәч, И. Кобахидзе «Грузия хыялы – Демократик Грузия»  партиясе рәисе вазыйфасын били.

И. Кобахидзе сүзләренчә, илнең ике төп милли бурычы бар ― «территориаль бөтенлекне тыныч юл белән торгызу» һәм «Грузиядә фәкыйрьлекне тулысынча җиңү» . 

## Шәхси тормышы
Наталья Моцонелидзега өйләнгән, ике ул тәрбияли. .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Гөрҗистан сәясәтчеләре
Төркем:Гөрҗистан премьер-министрлары
Төркем:Тифлис дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Хокук буенча философия докторлары
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
МММ

**АО «МММ»** — Россия тарихында Сергей Мавроди оештырган иң зур . Башта «МММ» структурасы 1989 елда төзелгән һәм 1994 елның 1 февраленә кадәр финанс һәм сәүдә эшчәнлеге генә алып барган. Шуннан соң компания  буларак эшли башлый. Төрле бәяләмәләр буенча, аның эшчәнлегендә 2—15 млн кертемче катнашкан.

Компанияне оештыручылар: Сергей Мавроди, аның туган абыйсы  һәм Ога Мельникова (Вячеслав мавродиның беренче хатыны). Җитәкчесе — Сергей Мавроди. Сергей Мавроди берничә тапкыр башка ике оештыручының номиналь һәм компанияне теркәү өчен генә кирәкле фигуралар булуын белдерә.

Компаниянең исеме аның нигезләүчеләренең фамилияләренең беренче хәрефләренең аббревиатурасы була, Сергей Мавроди фикеренчә, «МММ» компаниясе тиешле дәүләт органнары тарафыннан максатчан җимерелгән, шул ук вакытта Мавроди финанс пирамидасы схемасында акчаның табигый бетүен ничек булдырмаска ниятләгән, ул аңлатмаган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Радаев, Вадим Валерьевич|Радаев В. В.]]* Возвращение толпы: анализ поведения вкладчиков «финансовых пирамид» // Вопросы социологии. — 1998. — Вып. 8.
* *Радаев В. В.* Уроки «финансовых пирамид», или что может сказать экономическая социология о массовом финансовом поведении.
* *Андрей Седов.* Почему Мавроди не сбежал за границу // Комсомольская правда 03.02.2003
* *[[Мавроди С. П.]]* «ИСТОРИЯ „МММ“» (2004).
* *Мавроди С. П.* «Мы. Россия. „МММ“…» (1995).

## Сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Peter Domokoş

**Peter Domokoş** (; *[[1936 yıl|1936 yılnıñ]] [[15 ğinwar|15 ğinwarı]], [[Rumıniä]], [[Сусень (Харгита)|Susen]] — [[2014 yıl|2014 yılnıñ]] [[27 may|27 mayı]], [[Macarstan]], [[Budapeşt]]*) — Macarstan ädäbiät belgeçe, udmurt häm başqa fin-uğır ädäbiätların tikşerüçe.

## Biografiäse
1959 yılda  tämamlağan, 6 yıl Budapeşt gimnaziäsendä ädäbiät häm tel uqıtqan, 1965—1970 yıllarda Leningrad universitetınıñ fin-uğır filoloğiäse kafedrasında macar tele häm ädäbiätı uqıtqan, 1970 yıldan —  fänni xezmätkäre, 1980—1986 yıllarda — dotsent, 1986 yıldan — Budapeşt universitetı professorı.

1972 yılda «Udmurt ädäbiätı tarixı» temasına kandidatlıq dissertatsiäse yaklağan. 1984 yılda «Uralnıñ keçe xalıqları ädäbiätı tarixı» temasına doktorlıq dissertatsiäse yaklağan. «Udmurt ädäbiätı tarixı» monografiäsendä (*[[Budapeşt]], 1975; [[İjaw]], 1993*) ul udmurt ädäbiätınıñ tarixi, tel, xalıq-şiğri tamırların kürsätkän. Başqa möhim eşe — «Uralnıñ keçe xalıqları ädäbiätınıñ formalaştıruwı» monografiäse (*[[Yoşkar-Ola]], 1993*) — aldağısınıñ däwamı bulıp tora.

## Äsärläre

* A finn irodalom fogadtatása Magyarországon. Budapeşt, 1972;
* Vatka meg Kalmez: Votják mondák és mesék. Budapeşt, 1974;
* Az udmurt irodalom története. Budapeşt, 1975;
* Medveének. A keleti finnugor népek irodalmának kistükre. Budapeşt, 1975;
* Handbuch der uralischen Literaturen, Szeged, 1983;
* Itäisten suomalais-ugrilaisten kansojen kirjallisuudesta. Helsinki, 1983;
* A kisebb uráli népek irodalmának kialakulása. Budapeşt, 1985;
* Szkítiától Lappóniáig. A nyelvrokonság és az őstörténet kérdéskörének visszhangja irodalmunkban. Budapeşt, 1991 (1998 yılda yañadan bastırılğan);
* Barna Ferdinánd. Budapeşt, 1991;
* Udmurt ädäbiätı tarixı. İjaw, 1993;
* Uralnıñ keçe xalıqları ädäbiätınıñ formalaştıruwı. Yoşkar-Ola, 1993;
* Négy tanulmány (három ráadással). Budapeşt, 1996.

## Büläkläre

*  komandor tärese (*[[1996 ел|1996]]*).
* 5-nçe klasslı  (*[[1999 yıl|1999 yılnıñ]] [[2 fevral|2 fevrale]], [[Эстония|Estoniä]]*).
*  (*[[2006 yıl|2006 yılnıñ]] [[23 fevral|23 fevrale]], [[Räsäy]]*).

## İskärmälär


## Sıltamalar

* Удмуртская республика: Энциклопедия / Гл. ред. В. В. Туганаев. — Ижевск: Удмуртия, 2000. — 800 с. — 20000 экз. — ISBN 5-7659-0732-6
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:15 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:27 май көнне вафатлар
Төркем:2014 елда вафатлар
Төркем:Будапештта вафатлар
Төркем:Будапешт университетын тәмамлаучылар
Төркем:5-нче класслы Мария җире Тәресе ордены кавалерлары
Төркем:Пушкин медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Шәхесләр:Удмуртия
Төркем:Маҗарстан Казанышлар ордены командорлары
Төркем:Румыниядә туганнар
Төркем:Маҗарстан галимнәре
Төркем:Әдәбият белгечләре
Вордскем кыл (журнал)

**«Вордскем кыл»** (удмурт теленнән: Туган сүз) ― 1990 елдан Удмурт АССР (1991 елдан Удмурт Республикасы) башкаласы Ижевск шәһәрендә удмурт һәм рус телләрендә чыгарыла торган фәнни-методик журнал. Хәзерге вакытта басманы гамәлгә куючы һәм нәшир итүче ― Удмурт Республикасының «Милли матбугат нәшрият йорты» автоном учреждениесе. 

## Тарих
Удмурт Республикасы халык мәгарифе министрлыгы (*хәзерге* Удмурт Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы) тарафыннан 1990 елның февралендә оештырылган. Журнал башта «Кенеш» әдәби-сәнгать һәм иҗтимагый-сәяси журналына кушымта буларак, 1992 елдан аерым басма буларак чыгарыла. 1998 елның 1 гыйнварына кадәр журнал ике айга бер тапкыр, 1998 елның 1 гыйнварыннан елына 10 сан чыга.

Журнал мәктәпкәчә белем бирү оешмалары педагогларының, башлангыч сыйныфлар укытучыларының, удмурт теле һәм әдәбияты укытучыларының, туган якны өйрәнү укытучыларының, өстәмә белем бирү педагогларының һөнәри үсеше өчен ресурс булып тора, удмурт телен һәм мәдәниятен укытуда инновацион алымнарны гамәлгә ашыруга ярдәм итә. Аның битләрендә удмурт филологиясе, этномәдәни белем бирү өлкәсендә фундаменталь һәм гамәли фәнни тикшеренүләр нәтиҗәләре, педагог-практиклар тәҗрибәсеннән материаллар басыла. Удмурт һәм рус телләрендә нәшер ителә.

Басма елына 10 тапкыр чыга һәм Удмурт Республикасында, Татарстанда, Башкортстанда һәм Киров өлкәсендә тарала.

Хәзерге вакытта журналның оештыручысы һәм нәшире булып Удмурт Республикасының автоном учреждениесе «Милли матбугат нәшрият йорты» тора

## Баш мөхәррирләр
* Беренче мөхәррир ― Анатолий Николаевич Уваров (1933–2005), филология фәннәре кандидаты.
* А. Ю. Корепанов.
* 2021 елдан ― Андрей Александрович Клементьев, филология фәннәре кандидаты.

## Төп темалар
Журналда яктыртылган төп темалар: удмурт милли мәктәпләренең һәм мәктәпкәчә учреждениеләренең үсеше, удмурт телен һәм удмурт әдәбиятын укыту проблемалары, башлангыч сыйныфларда укыту, балалар бакчаларының иң яхшы укытучылары һәм тәрбиячеләренең эш тәҗрибәсе, төбәк мәдәнияте мәсьәләләре, галим-филологларның, тарихчыларның, сәнгать белгечләренең фәнни һәм методик эшләре.

## Рубрикалар
Даими рубрикалар: «Яңалыклар»; «Мәктәпкәчә белем бирү»; «Башлангыч мәктәптә»; «Урта мәктәптә»; «Галим тикшерә». 

Периодик рубрикалар: «Редактор колонкасы»; «Безнең юбилярлар»; «Төбәкне өйрәнү»; «Өстәмә белем бирү»; «Укытучының иҗади почмагы»; «Китап киштәсе»; «Фәнгә беренче адымнар»; «Яшь тикшерүче»; «Квалификация күтәрү»; «Яшь белгечкә»; «Сыйныф җитәкчесенә ярдәм итү» .

2020 елның 10нчы (берләштерелгән ноябрь-декабрь айлары) саны Татарстанда удмурт теле һәм мәдәниятен укыту мәсьәләренә багышланган. 

Журнал шулай ук нәшрият эшчәнлеге алып бара.

## Моны да карагыз
* «Кенеш»
* «Инвожо» 
* «Яңарыш»

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *И. М. Байметов*. «Вордскем кыл» / Удмуртская Республика = Удмурт Элькун : энциклопедия. Ижевск : Издательство «Удмуртия», 2008. — С. 243—244. — ISBN 978-5-7659-0486-2.

## Сылтамалар
* Официальный сайт 
* Архив номеров на сайте Национальной библиотеки Удмуртской Республики

Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:1990 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Удмуртия журналлары
Төркем:Арча журналлар
Төркем:Русча журналлар
Anatoliy Emmausskiy

**Anatoliy Emmausskiy**, Anatoliy Vasilyeviç Emmausskiy (; *[[1898 yıl|1898 yılnıñ]] [[11 noyäber|11 noyäbere]], [[Лотошино|Lotoşino]] — [[1987 yıl|1987 yılnıñ]] [[9 iyül|9 iyüle]], [[SSRB]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|RSFSR]], [[Kirov]]*) — SSRB tarixçısı, tarix fännäre kandidatı (''1941''), professor. RSFSRnıñ atqazanğan fän eşleklese (*[[1970 ел|1970]]*).

## Biografiäse
Tver ruxani seminariäsendä uqığan, läkin üz teläge buyınça anı tämamlamağan. Soñraq MDUnıñ fizika-matematika fakultetınıñ tabiği bülegendä uqığan, ämmä aqça citmäw säbäple, annan kitkän. 1919 yıldan mäktäptä eşli başlağan. Fänni eşçänlek belän şöğellänergä teläwe arqasında Tver pedagogiä institutın tämamlağan (1926). 1930 yılda Vätke pedagogiä institutında uqıtuçı bulıp eşlägän, 1966 yıldan professor. SSRB tarixı kafedrası mödire (1937—1938 häm 1941—1953 yıllarda), tarix fakultetı dekanı (1937—1939 häm 1941—1950 yıllarda).

7 monografiä häm 8 kollektiv xezmät avtorı. 130dan artıq fänni mäqälä häm oçerk yazğan. Anıñ xezmätläre nigezdä Vätke krayı tarixına bağışlanğan. Alarda Udmurtiä häm udmurt xalqı tarixı da çağıldırılğan.

## Töp eşläre

* Вятская земля в период образования русского государства. Киров, 1949
* Очерк истории Вятской земли в XVI — начале XVII в. Киров, 1951
* Исторический очерк Вятского края XVII—XVIII веков. Киров, 1956
* К вопросу о времени основания города Вятки (Кирова). Киров, 1971
* История Вятского края в XII — середине XIX веков. Киров, 1996
* Вятская земля в XII—XIX вв. Киров, 1996.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Удмуртская республика: Энциклопедия / Гл. ред. В. В. Туганаев. — Ижевск: Удмуртия, 2000. — 800 с. — 20000 экз. — ISBN 5-7659-0732-6
* *Калнберзина А. М., Эммаусская М. М.* Эммаусский Анатолий Васильевич. Киров, 1991
* *Судовиков М. С.* А. В. Эммаусский: штрихи к биографии учёного

## Sıltamalar

* *[[:ru:Судовиков,_Михаил_Сергеевич|Судовиков М. С.]]* Историк-эпоха: учёный, определивший дату первого упоминания города Вятки… 
* Мемориальная доска А. Эммаусскому

Төркем:11 ноябрь көнне туганнар
Төркем:1898 елда туганнар
Төркем:9 июль көнне вафатлар
Төркем:1987 елда вафатлар
Төркем:Тверь дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Тарихчылар
Төркем:ССРБ тарихчылары
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Шәхесләр:Удмуртия
Лудорвай (мәгънәләр)

**Лудорвай** : 
* Лудорвай ― авыл.
* Лудорвай ― елга.
* Лудорвай ― музей-тыюлык.
Masatoşi Gündüz İkeda

**Masatoşi Gündüz İkeda** (; *[[1926 yıl|1926 yılnıñ]] [[25 fevral|25 fevrale]], [[Yaponiä imperiäse]], [[Tokio]] — [[2003 yıl|2003 yılnıñ]] [[9 fevral|9 fevrale]], [[Törkiä]], [[Ankara]]*) — yapon çığışlı Törkiä matematigı, algebraik sannar teoriäse ölkäsenä kertkän öleşe belän bilgele.

## Biografiäse
Masatoşi İkeda 1926 yılnıñ 25 fevralendä Tokioda iminiät kompaniäseneñ statistika bülege citäkçese Cunzo İkeda häm anıñ xatını Yaeko İkeda ğailäsendä tuğan. Mäktäptä uqığanda ul matematika häm matematiklarnıñ biografiäse buyınça kitaplar satıp alğan. Masatoşi İkedağa Fransiä matematiğı Evarist Galua zur tä’sir qaldırğan.

1948 yılda Masatoşi İkeda  tämamlağan. 1953 yılda fälsäfä doktorı däräcäsen alğan, 1955 yılda assotsiatsiälängän professor bulğan. 1957—1959 yıllarda   citäkçelegendä fänni eş belän şöğellängän. Hasse kiñäşe buyınça 1960 yılda İkeda Törkiägä kilgän häm İzmirnıñ  eşlägän. 1961 yılda ul fänni fakultetta çit il belgeçe wazifasın alğan. 

1964 yılda İkeda Hamburgta oçratqan Törkiä bioximigı Emel Ardorğa öylängän. Cefetlär xatınnıñ tuğan ilenä küçengännär. Törkiädä İkeda naturalizatsiälängän häm *Gündüz* törek isemen alğan. 1968 yılda İkeda ber yıl däwamında Ankaradağı  (METU)  sıyfatında uqıtırğa çaqırıla. Kontrakt waqıtı tämamlanğannan soñ İkedeğa tulı professor wazifasında uqıtunı däwam itärgä täqdim itkännär.  

1976—1978 yıllarda İkeda Hacettepe universitetında matematika kafedrası belän citäkçelek itkän, annarı METU’ğa qaytqan. 1992 yılda otstavkağa kitkän.

2003 yılnıñ 9 fevralendä Ankarada wafat bulğan. Kocatepe mäçetendä dini seremoniädän soñ İkedanıñ gäwdäse Karşiäka ziratında cirlängän.

## Ğailäse
İkeda Törkiä watandaşı Emel Ardorğa öylängän, anıñ belän ul 1964 yılda Hamburg universitetında uqığanda tanışqan. Masatoşinıñ ike ulı bulğan, Sinan häm İlhan. İlhan İkeda da matematik.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Masatoşi Gündüz İkeda
* ''Bilim ve Teknik'' dergisi, Ekim 1996
* Two Lemmas on Formal Power Series, MASATOSHI İKEDA&KAZIM İLHAN İKEDA

Төркем:25 февраль көнне туганнар
Төркем:1926 елда туганнар
Төркем:Токиода туганнар
Төркем:9 февраль көнне вафатлар
Төркем:2003 елда вафатлар
Төркем:Әнкарада вафатлар
Төркем:Гамбург университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Япония математиклары
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Осака университетын тәмамлаучылар
Төркем:Осака университеты укытучылары
Төркем:Нагоя университетын тәмамлаучылар
Төркем:Төркия математиклары
Төркем:Һаҗеттепе университеты укытучылары
İlhan İkeda

**İlhan İkeda**, Kazım İlhan İkeda — Törkiä matematigı, matematika buyınça fälsäfä doktorı (*[[1993 ел|1993]]*). Professor (*[[2009 ел|2009]]*).  östendä eşli.

## Biografiäse
Yapon çığışlı Törkiä matematigı Masatoşi Gündüz İkeda ğailäsendä tuğan****. 1989 yılda  matematika fakultetında bakalavr däräcäsen alğan. Dürt yıldan soñ Prinston universitetında matematika buyınça fälsäfä doktorı däräcäsen alğan.

1993—1996 yıllarda TÜBİTAK fundamental’ fännär institutında fänni xezmätkär bulıp eşlägän. 1996 yıldan 2003 yılğa qädär TÜBİTAK qarşındağı Feza Gürsey institutında eşlägän. 2003 yıldan 2009 yılğa qädär İstanbul Bilgi universitetınıñ matematika fakultetında häm 2009 yıldan 2017 yılğa qädär Yeditepe universitetınıñ matematika fakultetında uqıtqan. 2002 yılda dotsent häm 2009 yılda professor däräcäsen alğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Kazım İlhan İkeda. Department of Mathematics.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Төркия математиклары
Гаурәт

**Гаурәт**, **аурат** ( — зәгыйфь, сакланылмаган урын, җенси органнар) — мөселманнар башка кешеләр алдында капларга тиеш булган тән өлеше. Хатын-кызлар өчен чит ир-атлар алдында гаурәт дип кул һәм йөздән башка бөтен тән санала, ир-атлар өчен оятлы урыннар яки кендек белән тез арасындагы тән өлеше.

## Гаурәт турында цитаталар

## Моны да карагыз
* Ислам төшенчәләре
## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* ʿAwra // Encyclopaedia of Islam, First Edition (1913—1936). Brill Online

## Сылтамалар

* *М. Магомедов* Аврат женщины. / Al-Azhar.Ru
* *Мухаммад аль-Коккози* Укрытие Запретного (Сетру-ль-Аврат) / Даруль-Фикр. Ру
* *Мухаммад ибн Адам аль-Кавсари* Аурат женщины. Детальный разбор вопроса / IslamDag.Ru
* ‘Аурат  // Предмолитвенное состояние  / Umma.Ru: Умма.

Төркем:Ислам терминнары