open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марат Миргазямов

**Марат Миргазямов** – Башкортстан дәүләт эшлеклесе, 1986-92 елларда Башкортстан хөкүмәте рәисе.

Гади крестьян гаиләсендә туып-үскән. 1961 елда Уфа № 1 техник училище тәмамлый. 1963 елда Уфа нефть институтына укырга керә. Утыз яшькә кадәр Уфа нефть эшкәртү заводында, производствода эшләп тора.

Арытаба партия органнарында эшли. 1982 елда аны КПССның Туймазы шәһәр комитетының беренче секретаре итеп сайлыйлар. Ә 1986 елда Башкортстанның иң югары башкарма хакимият органы — БАССР Министрлар Советы Рәисе итеп тәгаенлиләр. Соңгы чакырылыш СССР халык депутаты (1989-91).

1992 елның ноябрендә Мортаза Рәхимов даирәсенең басымы астында вазифасыннан китәргә мәҗбүр була.

1993 елда Бишбүләк округы буенча Югары Советка сайлауда җиңеп чыкты. Үзәк сайлау комиссиясе рәисе аны җиңү белән котлый, ә икенче көнне сайлау нәтиҗәләрен юкка чыгардылар.

1998 елга кадәр УЗЭМИК заводы директоры.

1991 елда Марат Миргазямов Башкортстан президенты вазифасына реаль кандидатларның берсе була. Миргазямовны ихтирам иткән хезмәт коллективлары тәҗрибәле һәм принципиаль җитәкчене кандидат итеп күрсәтә башлый. Әмма ул вакытта Президент сайлауларын ике елга кичектерү турында карар чыгарыла. 1998 ел сайлавында да ул үз кандидатурасын күрсәтә, ләкин сайлау комиссиясе аны теркәми.

Ул хөкүмәт башлыгы булып эшләгәндә Уфа дәүләт «Нур» татар театры төзү хакында карар чыгара. Беренче Бөтендөнья татар конгрессына Башкортстан делегациясе М. Миргазямов җитәкчелегендә барды.

## Чыганаклар
* Исәнмесез, Марат Парисович!

Төркем:Башкортстан сәясәтчеләре
Җүкәтау

**Җүкәтау** (бүгенге әдәби телдә — **Юкәтау**) - Чулман буенда урнашкан Идел буе Болгары заманы шәһәре. 

Аның хәрабәлә­ре Чистайдан 3—4 чакрым көнбатыштарак, Крутая Гора авылы янында ук. Җүкәтауның өч рәт үр­ләр — чокырлар белән ныгытыл­ган үзәк өлеше (каласы) биек тау башында, Киле елгасының Чулман­га кушылган урынында. Текә тау бите һәм кыр ягындагы көчле ны­гытмалар шәһәрне дошманнардан саклаган. Калада бай феодаллар һәм аларның ялчы-йомышчылары яшәгән. Алар өчен махсус мәчет салдырып куйганнар.

Калага каршы якта, Киле суы аша чыккач, иркен тигез мәйдан­да Җүкәтауның һөнәрчелек бистә­се урнашкан. Хәзер дә биредә метал коючылар һәм чүлмәкчеләр эшләгән урыннар ачык күренеп
тора.

Җүкәтау Түбән Кама төбәгендә яшәгән болгарларның үзәк шәһәре булган. 13—14 нче гасырларда, монгол яуларыннан соң, ул мөс­тәкыйль кенәзлекнең башкаласына әйләнә.

## Чыганаклар
*Татарстан тарихыннан хикәяләр. Даулатшин Г.М., Хужин Ф.Ш., Измайлов И.Л.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Юкка чыккан шәһәрләр
Тубылгытау

**Тубылгытау** — исемнәре татар халык риваятьләрендә сакланган болгар шәһәрләре арасында иң кечкенәсе.

Ул Шушма елгасы бу­енда, хәзерге Яңа Чишмә районы­ның Югары Никиткино авылы янында, яшәгән булган. Бу авылның исемен борынгы болгар шәһәре хөрмәтенә Тубыл­гытау дип үзгәртәләр.

Шәһәрлек өч яктан Шушма ел­гасы ярына тоташа торган текә тау-чокырлар, ә бер ягыннан агач һәм балчык ныгытмалар белән әй­ләндереп алынган. Аның мәйданы 2 гектардан артмый. Ул зур шәһәр түгел, ә хәрби ныгытма булган. Тубылгытауның тарихына бәйләнешле мәгълүматлар язма документлар да сакланмаган.  Археологлар да аны ныклап өйрәнмәгән.

## Чыганаклар
*Татарстан тарихыннан хикәяләр. Даулатшин Г.М., Хужин Ф.Ш., Измайлов И.Л.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Юкка чыккан шәһәрләр
Өмә

**Өмә**  — күп кенә халыкларда күзәтелүче авылда бер-береңә ярдәм итү. Өмәләр авылларда күп кеше һәм көч кирәкле эшне тиз башкару өчен оештыралар. Уңыш җыю, йорт торгызу, урман кисү өчен дә өмәләр оештырылган. Өмәләр ашлык сугу, утын әзерләү, бура күтәрү кебек аеруча авыр һәм зур эшләрне кыска вакыт эчендә башкарып чыгу өчен дә үткәрелгән. Татарларда, каз өмәсе аеруча билгеле өмәләрдән булып тора. 

Өмәдә халык, ешрак авылдашлар, бергә һәм бушлай эшлиләр.

## Әдәбият
* Украинское народоведение. — Львов: Феникс, 1997.

Төркем:Йолалар
Үткән

**Үткән** (яки **элек**) - гомумиләштереп алганда ул - хәзерге вакыттан алданрак булган вакыйгалар күплеге. Үткән вакыт киләчәк һәм хәзерге заман белән билгеләнә һәм бәйләнештә тора.

Элеккеге вакыйгалар вакыт белән билгеләнә. Алар хәтердә сакланып истәлекләр аша тоела. Аннан тыш, кешелек үткән заман вакыйгаларын, һәм гомумән үткәнне язу барлыкка килгәчтен язып бара башлыйлар.

## Моны да карагыз
*Үткән заман
*Тарих

Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Онтология
Төркем:Вакыт
Киләчәк

[thumb|450px|«[Стэнфорд торы» орбиталь колония проекты. ]]

**Киләчәк** - әле булмаган, ләкин булачак вакыйгалар күплеге, вакыт барышының бер өлеше. Киләчәк вакыт белән дә, урын белән дә характерланганлыктан урын-вакыт континуумы өлкәсен алып тора.

Киләчәктә күп кенә галимнәр галәмне колонияләштереп булачак дип саныйлар. Мәсәлән, «Стэнфорд торы» орбиталь колония проекты - галәмдә кеше тору урыннары булдыру турындагы фараз.

## Моны да карагыз

* Киләчәк заман.

## Тышкы сылтамалар
* Закономерности прошлого помогают выбрать будущее
* Николай Фёдоров О великом будущем семьи и ничтожном будущем нынешнего «общественного» дела 
* Кара-Мурза С. Г. ''Антисоветский проект''  — М.: Алгоритм, 2002. — C.288. ISBN 5-9265-0063-0
*Кара-Мурза С. Г., Телегин С. А. ''Царь-Холод или почему вымерзает Россия''  — М.: Алгоритм, 2003. — C.271. ISBN 5-9265-0114-8
* Андрей Капаций. Прогноз развития науки и техники в 21-м столетии
* Лебедев М. А. Философия и будущее цивилизации: О работе и итогах IV Российского философского конгресса
* Project Utopian.de — the future network
* Future-Institute
* The Future: audio program on US public radio program
* Horizons 2020 Футурологические исследования компании Siemens AG 
* Знаменитая книга «Плетя паутину: истоки и будущее Всемирной паутины» он-лайн
*Наномедицина
* Невероятный прогноз на ближайшее будущее
* Футурология в будущем поможет избегать того, что сама же и предсказывает
* Будущий мир

Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Футурология
Төркем:Вакыт
Хәзер

**Хәзер** (яки **хәзерге**) - әлеге вакытта баручы вакыйгалар күплеге, вакыт барышының бер өлеше, урын-вакыт континуумы бер өлкәсе. Кайбер очракларда хәзер дигәндә агымдагы вакыт, ай һәм хәтта еллар да күзаллана.

Бу мәгънәдә хәзер үткәнгә (инде булган вакыйгалар күплегенә) һәм киләчәккә (әле булмаган вакыйгалар күплегенә) капма-каршы куелып алар арасында тора.

700px|thumb|center|Хәзергене үткән белән киләчәк арасында тәүлек барышында күзәтеп була.

## Моны да карагыз
*Хәзерге заман.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* The Experience and Perception of Time

Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Онтология
Төркем:Вакыт
Ак пулат

**Ак пулат** - Болгар шәһәрендәге элеккеге мунча хәрәбәләре. Ак пулат әле 20 гасырның 60 нчы елларына кадәр сакланып килгән. Аннан соң ул бөтенләй җимерелеп җир белән тигезләнгән. Археологлар аның бар кадәресен генә яңадан казып чыгарганнар әле.

Аның үзәк өлеше 6 метр чамасы биек­лектә булып, гөмбәз түбә белән капланган. Почмаклардагы янкор­маларда  биеклеге  4  метрга  җитә.

Анда юына торган аерым бүлмәләр урнашкан. Бу янкормаларның да түбәсе гөл бәзсыман итеп эшләнгән. Бер бүлмәдә зур гына мич һәм кайна су өчен казаннар урнаштырылган. Аннан юыну залына идән асты каналлары буйлап җылы һава, ә керамик торбалар буйлап су килгән. Юыну залына киенү-чишенү һәм ял итү өчен махсус бүлмәләр тоташкан. Идәнгә әйбәтләп таш плитәләр җәелгән, стеналары матур итеп штукатурланган.

Болгар мунчаларын юыну өчен генә түгел, үзенә бер төрле җыелу, ял итү урыны итеп тә файдаланганнар. Монда төрле әңгәмәләр уздырганнар, бәхәсләр куерткан­нар, шаһмат-шашка уйнаганнар, тәмле ризык һәм эчемлекләр белән сыйланганнар.

## Чыганаклар
*Татарстан тарихыннан хикәяләр.

Төркем:Идел буе Болгары
Кече манара

**Кече манара** — Болгарның  иң яхшы сакланган архитектура һәйкәле. Янындагы мәчет инде күптән җимерелеп беткән. Хан мәчетенең Олы манарасыннан аер­малы буларак, халык аны Кече манара дип атаган. 

Аның биекле­ге 12 метр чамасы, 48 басмалы әйләнгеч таш баскыч өскә алып менә. Баскычны яктырту өчен сте­наларда кечкенә генә тәрәзәләр уелган.

Кече манара янында элек хан­нар зираты булган. Биредә әле хәзер дә «Хан төрбәсе» дип атал­ган мавзолей хәрабәләре саклана.

## Чыганаклар
*Татарстан тарихыннан хикәяләр.

Төркем:Идел буе Болгары
Каз өмәсе

**Каз өмәсе** - көзен, кыш кергәндә казларны өмәләп эшкәртү чарасы. Каз өмәсе – ул матур итеп аралашу, күңел ачу, үзеңне күрсәтү дә булып торган. Каз мамыгыннан мендәр, түшәк, ястыклар ясыйлар. Каз итеннән аш-су өчен бик әйбәтләп файдаланалар.

Татар яшьләре каз өмәсен аеруча көтеп ала торган булганнар. Каз өмәсен бигрәк тә кызлар көтеп алган. Аннан читтә калмас өчен, алар бәбкәләре күп булган апаларга җәйдән үк сүз салып куйганнар. Бу гаиләгә охшарга, ярарга тырышканнар. Йолкыган казларны көянтәгә асып кызлар чишмәгә, су буена алып төшкәннәр. Шул суда казларны юганнар. Гадәттә, гармуннар тагып, кызлар белән бергә егетләр дә чишмәгә тәшкә. Казларны юып кайтышка, хуҗабикә каз маенда коймак, тәбикмәк пешереп, чәй әзерләп көтеп торган. 

Кичке мәҗлес тәмамлангач, йортта яшьләр уены оештырылган.

Каз өмәсе һәр елны көз ахырында яисә кыш башында үткә-релә. Ул — бүтән өмәләрдән аермалы буларак, башыннан аза-гына кадәр кызлар өмәсе. Башка өмәләр кебек, каз өмәсен оеш-тыру һәм уздыруның да үзенә генә хас тәртибе бар. Казлары күп кешеләр иртәгә өмә уздырыласы көнне кызларны чакырып чыгалар. Беренче чиратта туган-тумачаны, күрше кызларын дәшәләр. Гадәттә, өмәгә чакыру эше балаларга кушыла.

Әйтелгән көнгә кызлар иртүк килә. Казларны эшкәртәләр, зур канатларын йолкып сыдыралар. Иң оста чистартылган казның бер генә шырпысы да (канат төпләре) калмый һәм бер җирдә дә тиресе ертылмый.

Казлар йолкынып, эчләре алынып, аяк-башлары чистарты-лып бетә. Өмәнең иң күңелле вакыты — чистартылган каз¬ларны, көянтә башларына элеп, кызларның су буена юарга баруы. Алар белән, сыдырылган канатларны алып, яшүсмер кызлар да бара. Алар канатларны су юлына бара торган сук¬мак буйлап тараталар. Монысы киләсе елда хуҗабикәнең казлары сукмакны тутырып йөрсен дигән теләк белән эшлә¬нә. Кызларның кайберләре өй җыештырырга кала.

Су буеннан кайтуга, кызларны «каз коймагы» көтеп тора. Каз коймагына күршедәге ятим карчыклар да чакырылырга мөмкин. 

Ашаганнан соң, кызларның бер өлеше, каз боткасы пеше¬рү өчен, кәйледә ярма күзләргә (төеп чистартырга) китә. Ка¬раңгы төшәр алдыннан өмәдә катнашкан кызларның әниләре ашка чакырыла. Аларга каз шулпасында токмачлы аш, каз калҗасы белән бәрәңге, каз ите белән бәлеш пешерелә.

Каз өмәсенең иң кызыгы кич белән. Кызлар, матур күл-мәкләрен киеп, өмә булган өйгә җыелалар. Җор телле, тап¬кыр сүзле кызлар ишек төбенә баса. Алар каз канаты «сата». Егетләр өйгә һөнәрләрен күрсәтеп, канат «сатып» алганнан соң гына кертелә.

Кунак җыю, кунак сыйлау татар халкында гомер-гомергә дәрәҗәле эш исәпләнгән. Туганнарың, күршеләрең, авыл-дашларың белән аралашып, ашка-суга йөрешеп яшәү тор-мышны тагын да ямьләндереп җибәргән. Өмәдә эшләнгән эшләр, уен-көлке хатын-кызга ел буена җитәрлек дәрт бир¬гән. Ул көнне хатын-кызларның ни дәрәҗәдә уңган булула¬ры ачыкланган.

## Чыганаклар
* Хабибуллина 3. Н. Татар әдәбияты: Рус телендә урта гомуми белем бирүче мәкт. 8-нче с-фы өчен д-лек (татар балалары өчен)/ 3. Н. Хәбибуллина, X. Г. Фәрдиева, Ә. Н. Хуҗиәхмәтов.— Яңартылган 3 нче басма.— Казан: Мәгариф, 2005.— 207 б. ISBN 5-7761-1469-1

Төркем:Йолалар
Мөслим (Чиләбе өлкәсе)

**Мөслим** () — Чиләбе өлкәсендәге татар авылы. Теча елгасының ике як ярында урнашкан. Бүгенге көндә Мөслим авылында яшәүчеләрне радиацион һәлакәт корбаннары буларак башка урыннарга күчерү бара.

## Тарихи белешмә
1735-40 еллар башкорт баш күтәрүе бастырылгач, аларның Исәт вилаятендәге җирләрен йомышлы татарларга тапшырырга дигән карар чыгарыла. Мөслим авылына нигезне морза Мөслим Аширов сала. 1746-49 елларда Мөслимдә Батырша хәзрәт яши. Ул мулла һәм мәдрәсә мөдәрисе вазифаларын башкара. Мөслим Ашировның улы Габдулла Давышев Уложенное собрание депутаты итеп сайлана. Үз чиратында ул Ахун авылын нигезли. 1775 елны пугачевчылар белән элемтәләре өчен депутатлыктан колак кага. 
Революциягә кадәр Мөслим Шадрин өязенең Теча-Башкорт волосте үзәге булган.

1896 елны казна мәктәбе ачылган. 1908 ел мәгълүматлары буенча Мөслимдә 590 хуҗалык белән 3520 кеше яшәгән. Милләтләре «башкортлар һәм вотчинник-мишәрләр» буларак күрсәтелгән. Бу атама якын-тирәдәге һәммә татар авылына да кагылган.

Мөслим авылында татар теленең сафакүл сөйләше таралган.

## Атом афәте

«Маяк» комбинаты 1948 елны ачылгач та авария арты авария кичерә. Авария вакытында агулы калдыкларны тышка чыгару һәм су җитмәү мәсәләсен анда бик җиңел хәл итәләр: унлаган авыллар утырган Теча елгасын туктаусыз җитештерү циклына кертәләр. Исәт һәм Тубыл елгалары аша Маяк радиоактив матдәләре Төньяк Боз океанын пычратып тора. Моңа 1961 елны НАТО разведкасы игътибар итә.

1957 елда хәрби заводта авария килеп чыгу сәбәпле, мондагы тирә-як мохит, бигрәк тә Теча елгасы радиоактив матдәләр белән бик каты зарарлана. Шуңа да карамастан, бары тик берничә дистә ел узгач кына, авыл халкын куркынычсыз урынга күчерү чаралары башланып китә.

2009 елда авыл халкын Яңа Мөслим дигән җиргә күчерү башланды. Әгәр 2007 елны биредә 2096 кеше яшәсә, 2010 елда 1126 кеше калды. Килешү нигезендә Росатом авылдагы йортларны сатып ала. Шул акчага 400ләп гаилә үзләренә Чиләбедә фатир алган, 176 гаилә Яңа Мөслим станциясенә күчкән, 24 гаилә Коншак район үзәгендә торачак. Барлыгы Мөслим авылыннан 741 гаилә күчерелә.
2010 елда Мөслим станциясендә 2654 кеше яшәде. 86% халкы – татарлар һәм башкортлар.

“Маяк”тан кырык чакырымда урнашкан Мөслим авылында һәр дүрт баланың берсе – гарип-мутант, һәр биш баланың берсендә – йөрәк чире, 70 процент балалар психик тайпылышлы, 1997 елдан соң туган һәр балада – атом тамгасы, ягъни, нурланыш авыруы. Бу авылда 1999 елда туган 45 баланың 43ендә патология, 90 процент балаларда анемия, иммунетит нульгә тигез, ягъни, организм бернинди авыру белән дә көрәшерлек түгел. Атом калдыклары ташланган суны эчкән, һаваны сулаган Мөслим авылында үлүчеләр саны туучыларга караганда ике тапкыр күбрәк. Әйтик, 2000 елда монда 39 бала туган, 76 кеше үлгән; 2001 елда 58 бала туган, 81 кеше үлгән; 2002 елда 64 бала туган, 96 кеше үлгән... Бу авылда уртача гомер озынлыгы 40-45 яшь.

## Мәгариф
1973 елдан урта мәктәп статусын йөрткән Мөслим мәктәбе 2009 елны станция бистәсенә (Яңа Мөслим) күчерелгән. 2010-11 уку елында анда 270 бала укыган. 
## Икътисад
Төп предприятиеләр – «Шөгенәк» аучылык хуҗалыгы, «Корман» совхозы.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Чиләбе өлкәсе татар авыллары
Зәңгәр мәчет (мәгънәләр)

**Зәңгәр мәчет** исеме астында берничә мәчет билгеле:

* Зәңгәр мәчет — Казанның тарихи мәчетләренең берсе.
----
* Зәңгәр мәчет (Амстердам) — Амстердам мәчете, Нидерланд.
* Зәңгәр мәчет (Әҗдарбәй мәчете) ― Бакуның тарихи  мәчете, Азәрбайҗан.
* Зәңгәр мәчет (Истанбул) (*Солтан Әхмәт мәчете*, ) — Истанбулның иң зур мәчете.
* Зәңгәр мәчет (Ереван) () — Ереван җәмигъ мәчете, Әрмәнстан.
* Зәңгәр мәчет (Каһирә) — Каһирә мәчете, Мисыр.
* Зәңгәр мәчет (Тәбриз) — Тәбриз мәчете, Иран.
* Зәңгәр мәчет (Мазари-Шәриф) — Мазари-Шәриф мәчете, Әфганстан.
* Солтан Сәлахуддин Габдел Газиз мәчете — Селангор мәчете, Малайзия.
Галиев мәчете

**Галиев мәчете** (**Бишенче җамигъ мәчет**, **Муса бай** **мәчете**) — Казанның тарихи мәчетләреннән берсе, татар архитектурасы үрнәге. Элекке Печән базарыннан ерак түгел урнашкан. Ике катлы, ике заллы җамигъ мәчет.

Мәчет 1798—1801 елларда Казан сәүдәгәре Муса Мәмәшев акчасына төзелә. Архитектураның башлангыч классицизм юнәлешендә. 1882 һәм 1897 елларда сәүдәгәр И. Уразаев, М. Галиева һәм И. Иманкуловлар акчасына мәчет төньяк һәм көньяктан киңәйтелә, бизәлеше соңгы классицизм юнәлешенә әйләнә.

1930-елларда мәчетнең манарасы сүтелә, мәчет кунакханә булып кулланыла башлый. 1992 елдан янә мәчет булып кулланыла. Хәзерге урнашу урыны: Тукай урамы, 40 нчы йорт.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
  Төркем:Әлифба буенча мәчетләр

Төркем:Казан мәчетләре
Төркем:Казанның Габдулла Тукай урамы
Төркем:Казанның Париж Коммунасы урамы
Төркем:Россиянең тарихи мәчетләре
Актүбә

right|thumb|250px|«Нурдәүләт» комплексы
[right|thumb|250px|[Актүбә үзәк мәчете]]

**Актүбә** (, ) — Казакъстанның көнбатышында, Европа өлешендә урнашкан шәһәр, Актүбә өлкәсенең мәркәзе. Илнең сәнәгый, эшлекле һәм мәдәни үзәкләренең берсе. 
## География
Актүбә Җаекның сул кушылдыгы — Илекнең сул ярында урнашкан.
### Климат
* Уртача еллык температура — +5,3&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,4 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 68%



## Тарих
Тургай өлкәсенең Актүбә өяз шәһәренә 1891 елда Актүбә ныгытмасы урынында нигез салганнар. Ә ул исә 1869 елда барлыкка килде. Шәһәрдә татар бистәсе булды. XX гасырның башында шәһәр аша Ырынбур-Илецк-Актүбә-Кызылурда-Төркистан-Ташкәнт тимер юлы (1905 ел) үткән. 1932 елда шәһәр Актүбә өлкәсенең мәркәзе булган.

## Халык

Шәһәрдә казакълар (68,72 %), руслар (19,58 %), украиннар (5,69 %), татарлар (2,21 %) һәм башка халыклар яшиләр. Халык исәбе 367 мең кеше тәшкил итә, ә шәһәр хакимияте буйсынган 5 авыл округының халкы белән — 416 мең кеше (2012).
## Дин
#### Ислам
* Актүбә үзәк мәчете. Проект авторы — Айвар Саттаров (*[[Казан]]*).
## Кызыклы фактлар
2012 елның июль аенда шәһәрдә Татарстанның премьер-министры Илдар Халиков катнашуы белән республика сабантуе үткәрелде.

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан өлкә үзәкләре
Төркем:Актүбә
Иске Таш мәчет

**Иске Таш мәчете** (*Тугызынчы мәчет, Яңа Бистә мәчете*) — Казанның тарихи мәчетләренең берсе, федераль дәрәҗәдәге мәдәни мирас объекты. Яңа Татар бистәсендә урнашкан.

## Имамнары
* Беренче имам — Надир Шәйморатов
* Икенче имам — Рамил Юныс (2018 елдан)

## Исеме
Риваятьләргә күрә мәчет 1552 елда Казанны рус гаскәрләреннән яклап һәлак булган көрәшчеләр каберендә төзелгән. Кабер зур иске таш белән билгеләнгән булган. 

## Тарихы
Мәчет 1802 елда беренче гильдия сәүдәгәре Габдулла Үтәмешев акчасына төзелә. 1830 елда Александр Шмидт проекты буенча реконструкция үтә. Мәчет 1930-елларда ябыла. Совет чорында бина мех фабрикасы склады, госпиталь, сәнгать мәктәбе өчен файдаланылган. 220 ел элек куелган 26 метрлы манарасы җимерелми калган.
 1994 елдан янә мәчет булып кулланыла башлый.

## Яңарту
2023 елда федераль финанслау хисабына мәчетне яңарту-төзекләндерү эшләре алып барыла, 2023 елга инвестиция күләме якынча 50 млн сум тәшкил иткән. Фасад эшләре 2023 елның кышына кадәр, реставрация һәм эчке эшләр 2024 елның җәенә төгәлләнер, дип уйланыла. Мәчеттән ерак түгел аерым мәдрәсә һәм хәләл кафе төзелә. 

2023 елның июлендә, Казан Башкарма комитеты җитәкчесе карамагындагы Җирдән файдалану һәм төзелеш комиссиясе тәкъдиме буенча һәм иҗтимагый фикер алышулар нәтиҗәләре нигезендә, Казан хакимияте мәчеткә Мехчылар (''Меховщиков'') урамындагы 2152 кв.м мәйданлы җир участогын файдалануга бирә.

## Татар халкы каһарманнарына һәйкәл

Быел Хәтер көне мөһим вакыйга белән истә калды – җомга намазыннан соң җыелган халык “Иске таш” мәчете янәшәсендә киләчәктә “Татар халкы каһарманнары истәлегенә” дигән мемориаль стела урнаштыру урынында символик таш куюда катнашты. Бу уңайдан аксакаллар Коръән аятьләре укыды һәм татар халкының шәһит булып киткән уллары рухына дога кылды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Төркем:Казанның Мәҗит Гафури урамы
Төркем:Россиянең тарихи мәчетләре
Печән базары

200px|thumb|right|Печән базары күренеше.
**Печән базары** () — XVIII гасырдан алып 1930 елларга кадәр Казанның Иске Татар бистәсендә урнашкан сәүдә, җәмгыять һәм мәдәни үзәк.

Печән базары ул — шәрекъ базары тибындагы урын булып торган. Күп кенә татар классик язучылары әсәрләрендә гәүдәләнеш таба, мәсәлән Габдулла Тукайның "Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш" поэмасында.

Базарның үзәге булып Печән базары мәчете торган. Бүген бу мәчет Нурулла мәчете дип атала.

Печән базары 1932 елда яшәүдән туктый. Бүген бу мәйданда Мәскәү урамы, Татарстан проспект-урамы, Хәзмәт мәйданы урнашкан, ә күпчелек көнчыгышка хас биналары сүтелеп алары урынына заманча яисә шул ук типта итеп яңалары төзелгән.
## Моны да карагыз
* Кораеш бистәсе

Төркем:Казан тарихы
Ак мәчет (мәгънәләр)

**Ак мәчет** исеме астында берничә мәчет билгеле:
;Израиль
* Ак мәчет (Нәзарәт) — Нәзарәт мәчете (Исраил).
;Казакъстан
* Ак мәчет (Павлодар)
;Россия Федерациясе
* Ак мәчет (Әстерхан) — Әстерханның Тияк бистәсе мәчете.
* Ак мәчет (Болгар) — Болгарда төзелгән мәчет.
* Ак мәчет (Казан) — Казанның тарихи мәчете.
* Ак мәчет (Тум) — Тумның җәмигъ мәчете.
* Ак мәчет (Чаллы) — Чаллы мәчете.
* Ак мәчет (Чиләбе) ― Чиләбедә 1899 елда ачылган мәчет.
* Ак мәчет «Зәйнәб» ― Лаешта 2024 елда ачылган мәчет.
Ал мәчет

**Ал мәчет** — Казанның тарихи мәчете. Яңа Татар бистәсендә урнаша. 

Мәчет 1808 елда күренекле Казан сәүдәгәрләре Апанаевлар нәселеннән  Муса Апанаевның (1794-1862) акчасына аның яшьли үлгән кызы Зөбәйдәнең ядкаренә (истәлегенә) багышланып төзелә. 1905 елда сәүдәгәр Садыйк Галикеев иске бинаны тулысынча яңадан төзи (яки иске бина урынына яңасын төзетә). Мәчетнең диварлары ал төскә нәкъ шушы вакытта буяла. Мәчет янында мәдрәсә төзелә.

Совет чорында мәчет бинасы тулай торак итеп кулланыла. 1991 елда бина мөселманнарга кире кайтарылып, яңадан мәчет  булып эшли башлый.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ильяс Җиһаншин. Ал мәчет

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Төркем:Россиянең тарихи мәчетләре
Бүген

:: *Бүген дөньяда ни барганын [[Википедия:Хәзерге вакыйгалар|Хәзерге вакыйгаларда]] күзәтеп барып була.*

**Бүген** («*бу*» һәм «*көн*» сүзләре кушылуыннан килеп чыккан) — агымдагы 24 сәгатьлек вакытны (00:00дан алып 24:00 кадәрге) аңлатучы сүз. Монда телевизион реклама анонслары керми.

* **[[Бүген (программа)|«Бүген»]]** — рус телле информацион программа, НТВ 1993 елдан чыга.

## Моны да карагыз
*Бүгенгә кадәр.

zh-yue:今日
Кичә

**Кичә:**
* **Кичә** — агымдагы көнгә карата узып киткән, үткән көн.
***[[Кичә (күңел ачу)|Кичә]]** - ял, күңел ачу максатыннан кешеләрнең җыелуы.

* Кичә (фильм) — болгар фильмы.
* Yesterday (*тат.* *кичә*) — «Битлз» төркеме җыры.

## Моны да карагыз
* Yesterday (мәгънәләр)
Зәңгәр мәчет

**Зәңгәр мәчет** — Казанның Иске татар бистәсендә урнашкан тарихи мәчет. Андый атама мәчеткә диварларның төсенә карап бирелгән. 1815—1819 елларда Казан сәүдәгәре Әхмәт Аитов-Заманов акчаларына төзелә.

Гыйбадәтханә архитектураның классицизм юнәлешенә карый. Архитекторы билгесез. Бина ике катлы, ике заллы. Түбәсендә өч яруслы манара урнаша.

Мәчет 1815—1819 елларда төзелә. 1864 елда Казан сәүдәгәре Г. Мостакыймов үзенең җирен бүлеп биреп, мәчетне киңәйтә. 1907 елда сәүдәгәр Г. Ишмуратов акчаларына михраб өлеше киңәйтелә. 1932 елның 10 мартында мәчет ябыла, 1930 нчы елларда манара сүтелә. Совет чорында мәчет яшәү урыны булып кулланылган. 1993 елдан мәчет торгызыла. 2009 елда аның манарасы кире кайтарыла.

## Моны да карагыз
* Халидия мәдрәсәсе

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Салихов, Р. Р. Исторические мечети Казани / Р. Р. Салихов, Р. Р. Хайрутдинов. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 191 с.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Төркем:Казанның Сара Садыйкова урамы
Төркем:Казанның Фатыйх Кәрим урамы
Төркем:Россиянең тарихи мәчетләре
Кичә (күңел ачу)

**Кичә** — ял, күңел ачу максатыннан кешеләрнең (гадәттә дусларның, якыннарның, танышнарның) җыелуы, очрашуы. Кичә ешрак кич үткәрелә, шунлыктан исеме дә килеп чыккан.

Кичә бик тә бәйрәмгә ошаган, әмма бу якын танышларның мәҗбүри булмаган, дини һәм дәүләт бәйрәмнәреннән аермалы буларак, очрашуы булып тора.

## Моны да карагыз
* Аулак.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Мизиано В. А. «Тусовка» как социокультурный феномен / Художественная культура XX века: Сб. статей. — М.: ТИД «Русское слово-РС», 2002.
* Мокиенко В. М., Никитина Т. Г. Большой словарь русского жаргона — СПб.: «Норинт», 2000.
* Ермакова О. П., Земская Е. А., Розина Р. И. Слова с которыми мы все встречались. Толковый словарь русского общего жаргона. — М.: Азбуковник, 1999.

Төркем:Җәмгыять
Төркем:Психология
Төркем:Кеше
Төркем:Бәйрәмнәр
Төркем:Күңел ачу
Ызба

**Ызба́** — авыл җирендә урнашкан агач бүрәнәләрдән эшләнгән торак йорт. Кызыл балчыкка бай районнарда ызба урынына мазанкалар да эшләнгән.

Баштагы вакытларда (13 гасырга кадәр) ызбаның өчтән бере җир астында урнашкан була. Ишекләр урынына бары тишем генә булган. идәннәрне, шулай ук булмау сәбәпле, балчык алыштырган. Ызба өчендә учак ягыа алган, аның тирәсендә гаилә йоклаган. Ызбаларда, шулай ук, кышын терлек тә тотылган.

## Этимология
Ызбы сүзе аеруча көнбатыш диалектта актив. 14 гасырда куман телендә «ызба» сүзе хәзерге мәгънәдә теркәлгән. Рус сүзе турында төрле фикерләр бар.
Көнчыгыш диалектта Азбар (Абзар) — «Ихата, хуҗалык» сүзе белән аваздаш. 
Азбар иясе (мифик зат) тәгъбире өй иясе кебек тәгъбирләргә аналогик рәвештә бик җиңел тәшкилләнә алган.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Рус ызбасы 
* Виртуальное путешествие по дому карельского крестьянина на сайте этнографического музея "Кижи"

Төркем:Торак
Сөләйман мәчете (Казан)

**Сөләйман мәчете** — Казанның Ютазы урамында урнашкан мәчет.

## Тарих
1994 елда Левченко поселогының Ютазы урамында иске агач йортында намаз уку бүлмәсе оештырыла. Ул Рәхмәт мәчете дип атала. Әлеге бина 1998 елда янып бетә. Бу районда совет чорында рәсми булмаган мулла вазифасын башкарган Сөләйман оныгы Рәхимҗан Сөләйманов шунда таш мәчет төзү эшенә алына. Төзелеш 1998 елның маенда башлана, мәчет 1999 елның 17 декабрендә ачыла. Ләкин соңрак мәчет бинасы яңадан яна, аның бинасын янә төзи башлыйлар. Бу мәчеткә Сөләйман мәчете исеме бирелә. Мәчет бинасының тулы реконструкциясе 2004 елда тәмамлана.

Сөләйман мәчетендә иҗтимагый эшләр актив алып барыла. Хәерчеләр өчен ашлар уздырыла, балалар өчен лагерьлар уздырыла, чукрак-телсез балалар өчен махсус дәресләр алып барыла.

## Яңа бина
2023 елның ноябрендә мәчетнең яңа бинасы ачыла. Левченко бистәсендә урнашкан мәчетнең иске бинасы манара өстәп куелган коттедждан гыйбарәт булган. Яңа бинада төзелеш эшләре 2021―2023 елларда барган. Илдар хәзрәт Баязитов башлап йөргән. Мәчетнең иске бинасы сүтелеп, гомуми мәйданы 1 000 кв. метрдан артык булган яңа мәчет һәм мәдәни үзәктән торган комплекс төзелгән. Мәчетнең проект авторы ― архитектор Искәндәр Еникеев. Төзелеш эшләрен алып баруда инженер-төзүче Рәхимҗан абый Сөләйманов катнашкан. Комплексны төзүгә Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Россия Композиторлар берлеге әгъзасы, танылган меценат Рөстәм Латыйповның тол хатыны Разия Исмәгыйль кызы Еникеева зур өлеш керткән (төп спонсор). Мәчетнең өч ак гөмбәзе бар. Бизәлештә тышкы яктан да, интерьерда да ак төскә өстенлек бирелгән.

Яңа бинада якынча 300 кешегә исәпләнгән зур намаз залы, икенче катта якынча 80 урынлык хатын-кызлар залы урнашкан. Бина эчендә кабинетлар, тәһарәтханә бар. Комплексның уку сыйныфлары һәм ашханә белән җиһазландырылган ике катлы ягында ислам мәдәнияте үзәге урнашкан..

Мәчеттә Балтач районы Бөрбаш аз керемле һәм күп балалы гаиләләрдә тәрбияләнүче мөселман ир балаларга исәпләнгән «Ярдәм» пансионатының икенче ноктасы урнаша.

Мәчетнең яңа бинасын ачу тантанасында Казан мэры Илсур Метшин, мөфти Камил Сәмигуллин, Татарстан Иҗтимагый палатасы рәисе Зилә Вәлиева, мөфтинең социаль мәсьәләләр буенча киңәшчесе, Казан шәһәренең Киров һәм Мәскәү районнары имам-мөхтәсибе Илдар хәзрәт Баязитов, күпләгән дин әһелләре, абыстайлар, иганәчеләр, мәхәллә халкы, чакырылган кунаклар катнашкан.

Яңа мәчеттә имам-хатыйб вазифасын Илһам хәзрәт Исмәгыйлев дәвам итә.

## Галерея

File:Suleyman mosque (16-11-2023) 01.jpg
File:Suleyman mosque (16-11-2023) 03.jpg
File:Suleyman mosque (16-11-2023) 08.jpg
File:Suleyman mosque (16-11-2023) 07.jpg
File:Suleyman mosque (16-11-2023) 21.jpg
File:Opening_of_the_Suleiman_Mosque_in_Kazan_(16-11-2023)_01.jpg


## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Россия мәчетләре порталы 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Рамазан мәчете (Казан)

**Рамазан мәчете** — Казан мәчете.

Мәчет 1994 елда С. Айдаров проекты нигезендә төзелә. Ике катлы кирпеч мәчет. Ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен төрле намаз уку бүлмәләре каралган.

Гыйбадәтханә заманча мөселман традицияләрендә төзелгән. Аның манарасының тышкы бизәлеше 1805-1973 еллардагы Барудия мәчетенә охшаш.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Россия мәчетләре порталы 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләрТөркем:Казан мәчетләре
Габдулла Тукай урамы (Казан)

right|200px|thumb|Тукай урамына күренеш
**Габдулла Тукай урамы** — Казанның Вахитов һәм Идел буе районнарында урнашкан магистраль урам. Күренекле татар шагыйре Габдулла Тукай исемен йөртә.

Тукай урамы Үзәк базар тирәсендә Борһан Шаһиди урамыннан башлана. Шуннан көнчыгышка таба дәвам итеп, ул Казан ТЭЦ-1 тирәсендә тәмамлана. Тукай урамына параллель рәвештә Нариманов, Сара Садыйкова, Мәскәү, Каюм Насыйри, Шиһабетдин Мәрҗани урамнары урнаша.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q42296372|Lavrenty Yefremov]]*
* Габдрахман Ишморатов
* Гафур Коләхмәтов
* Дмитрий Кушников
* Илдус Мәстүкев
* Кадрия Котлыбаева
* Марс Исмәгыйлев
* Маһруй Мозаффария
* Мөхетдин Корбангалиев
* Рокыя Ибраһимова
* Сергей Скрябин
* Шәрәфетдин Шәһидуллин
* Әминә Мөхетдинева

## Урамда урнашкан объектлар
### Мәйданнар
* Вахитов мәйданы
* Юныс мәйданы
* Юнысовлар йорты

### Гыйбадәтханәләр
* Солтан мәчете
* Галиев мәчете
* Борнай мәчете
* Тихвин чиркәве

### Мәдәни объектлар
* Габдулла Тукай әдәби музее
* «Мелита» мәдәният сарае

### Сәүдә үзәкләре
* «Муравейник» сәүдә йорты
* Шакир солдат йорты
* Каюм Насыйри йорты
* Үзәк җиһазлар йорты

### Уку йортлары
* Мөхәммәдия мәдрәсәсе
* 80 номерлы татар-рус мәктәбе

## Галерея
KazanjSultanaMoskeo.jpg|Солтан мәчете
Kazan-shamil-house.jpg|«Заһид Шамил йорты»
House of Shakir-sjldat, Tykaja, 16.jpg|«Шакир-солдат йорты»
Glavny korpus stearinovogo zavoda v Kazani.jpg|Крестовниковлар заводы
Тихвинская церковь г.Казань 04.jpg|Тихвин чиркәве

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Габдулла Тукай хөрмәтенә аталган объектлар
Тигәнәле

**Тигәнәле** яки **Чичкан авылы** (, ) — Чуашстанның Комсомол районына керүче татар авылы. Ул Кындырла елгасының уң ягына урнашкан. Аңа моннан дүрт йөз ел элек нигез салына. Авылның татар атамасы "Тигәнәле” булган. Соңыннан исемен "Чечкен” дип алмаштыралар.

Авылның яңа мәчете1991 елда ачыла. Авылда 150 ел өлек үк мәчет булган, тик алар ил шаукымы белән, советлар заманында, җимерелгән, ваттырылган. Дингә карашның уңай якка китү белән Комсомол районында беренче булып яңадан мәчетләр торгызыла башлый, беренче Урмай авылында булса икенчесе Чичкан авылында салына.

## Халкы
Чуаш ягы Чичкан авылының мәчет манарасын Шыгырдан кешесе Вәли Җәрәмәй кисә. Берничә елдан соң аның мәетен пуез юлында табалар.

Хәзер Чичканда ике йөздән артык хуҗалык бар. Йортлар нигездә ак һәм кызыл кирпечтән ясалган. Өйләргә газ, электр, телефон да кергән.
Авыл халкы терлекчелек, игенчелек белән шөгылләнгән. Корбан, Ураза бәйрәмнәрен, Сабантуйларны  уздыралар.

## Күренекле кешеләре

* Язучы, прозаик, драматург – Ркаил Зәйдулла,
* Буа районы башлыгы, Татарстанның экология министры булып эшләгән Әгъләм Садретдинов һ.б.

## Чыганаклар
*Урмай авылы сайтында Чичкан авылы
*Чуаш энциклопедиясендә Чичкан авылы
*Чичкан авылының мәчетенә 20 ел тулу уңаеннан зур бәйрәм узды

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Мәдинә (мәчет, Казан)

**Мәдинә мәчете** — Казанның Курчатов урамында урнашкан мәчет.

Мәчет 1996-1997 елларда Татарстанның атказанган архитекторы Р. Билялов проекты буенча төзелә. Инженеры — М. Шәймәрданов.

Мәчет бинасы агачтан төзелгән, бер катлы. Мәчеткә керү төньяктан. Түбәнең уртасында дүрт яруслы манара урнаша. Татар архитектурасы үрнәге.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Россия мәчетләре порталы 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Кызыл Камыш

**Кызыл Камыш** (, ) — Чуаш Республикасының Батыр районында урнашкан татар авылы. Шыгырдан авылы җирлегенә керә. Авыл олы юлдан 1 чакрым ераклыкта тора.

Халык саны 371 кеше.

Авылны Совет чорында Шыгырдан авылыннан чыгып нигезлиләр.

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Кече Шыгырдан (Батыр районы)

**Кече Шыгырдан** () — Чуаш Республикасының Батыр районында урнашкан татар авылы. Бола елгасы буенда урнашкан.

Авыл 926 елда Булатовлар, Якушевлар, Валеевлар, Рахматулловлар, Мубиновлар тарафыннан нигезләнә.

1927 елга кадәр Батыр өязенә, аннары районына кертелә.

## Күренекле кешеләре

* Мәгъсүм Шәрифҗан улы Якушев.

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Кыр Бикшеге

**Кыр Бикшеге** (, ) — Чуаш Республикасының Батыр районында урнашкан татар авылы. Зирекле елгасы буенда урнашкан.

## Тарихы
Авылның өч зираты ташлары буенча караганда, ул 14-15 гасыр чикләрендә нигезләнгән була ала.

## Халык саны

Халык саны 1356 кеше.

## Күренекле кешеләре
Шушы авылда танылган драматург Фәтхи Бурнаш, академик Хәбиб Миначев һәм тагын бик күп шәхесләр туып үскәннәр. Кыр Бикшеге музеенда Чинкиннар нәселенә бер стенд багышланган. Аларның Татарстан, Россия спорты тарихына кереп калганнары байтак. Әйтик, Чаллы физкультура институты ректоры, биология фәннәре докторы, профессор Габделәхәт Чинкин, микробиолог Гальфия Ильясова, кырыктан артык спорт мастеры, хәтта Олимпиадаларда катнашкан йөгерешчеләр тәрбияләгән атаклы тренер Миңнулла Чинкин, милли көрәш буенча Россиянең ике тапкыр баш батыры Наил Чинкин, республикабызның иң оста судьяларыннан берсе, доцент Сәет Чинкин.

## Социаль сфера

Авылда 1975 елда ачылган урта мәктәп, мәдәният йорты, мәдәният йорты каршында Бикшек халык театры эшли.

Бер фельдшер пункты (1938 елгы) бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Татар Согыты

**Татар Согыты** (, ) — Чуаш Республикасының Батыр районында урнашкан татар авылы. Шыгырдан елгасы буенда урнашкан.

Авылны 17 гасыр башында мишәр татарлары нигезләнгән була.

Халык саны 1377 кеше.

Авылда урта мәктәп, мәдәният йорты, фельдшер пункты, өч мәчет эшли. Авыл хуҗалыгы кооперативы, 15ләп фермер хуҗалыклары да бар.

## Күренекле кешеләре

*Корбангали Хафизов — Россиянең атказанган төзүчесе.

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Татар Тимәше

**Татар Тимәше** () — Чуаш Республикасының Батыр районында урнашкан татар авылы. Авылда урта мәктәп, мәдәният йорты, фельдшер пункты эшли.

Авыл 1629 елны Касыйм татарлары тарафыннан нигезләнә.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Кызыл Чишмә

*  Кызыл Чишмә ― Татарстан Республикасының Азнакай районында бетерелгән авыл.
* Кызыл Чишмә — Татарстан Республикасының Алексеевск районында урнашкан авыл.
* Кызыл Чишмә — Башкортстан Республикасының Благовар районында урнашкан авыл.
* Кызыл Чишмә — Татарстан Республикасының Бөгелмә районында урнашкан авыл.
* Кызыл Чишмә — Чуашстан Республикасының Батыр районында урнашкан авыл.
* Кызыл Чишмә — Татарстан Республикасының Чирмешән районында урнашкан авыл.
* Кызыл Чишмә — Түбән Кама шәһәрендәге бистә.
Кызыл Чишмә (Батыр районы)

**Кызыл Чишмә** () — Чуаш Республикасының Батыр районында урнашкан татар авылы.

Авылда мәктәп, ял йорты, шәхси табиб оффисы бар. Мәктәп бинасында реконструкциядән соң Яшләр Иҗтимагый үзәге Сәләт-Батыр дип 2022 елның ахырында ачыла. Җәй көннәрендә дүрт профильле смены эшли: Сәләт-Осталар бистәсе, Сәләт-Батыр аланы, Сәләт-Җисем һәм Сәләт-Гайрәт.

## Халкы
Халык саны 702 кеше.

## Күренекле кешеләре

* Ринат Абзал улы Абзалов — биология фәннәре докторы.
* Кави Таһир улы Латыйпов — прозаик, тылмач.
* Җәүдәт Шәүкәт улы Сөләйманов — физика-математика фәннәре докторы.

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Габделвахит Сөләйманов

**Габделвахит Сөләйманов** – Ырынбур Мөселманнар Диния нәзаратының III мөфтие (1840-1862). 
## Тәрҗемәи хәле
Ул Түбән Новгород губернасының Олы Рбишча авылы мулласы Сөләйман хәзрәт улыдыр. Яшь вакытында бераз гыйлем алгач, Нижгородлар гадәте буенча Петербургка барып сәүдә кылып йөрмештер. Үткенлегеннән файдаланып мөселманнар арасында кайнашып, мишәрләр тырышлыгы белән имам булмаганда шунда ук Петербургта гражданский мулла булган да, халыкка вәгазь сөйләгән дә, падишаһка бик озак дога кылып, рус түрәләренең күзенә бик күренгән. Алар белән бәйләнештә булган. Сургинов кебек дворяннарның тәкъдиме буенча император Николай Павловичның фәрманы белән III мөфти итеп куелган.

Габделвахид Сөләйман 1822 елдан башлап Петербургта гражданский имам булып эшли башлый. Хезмәтләре мөкафәтенә үзе һәм улы Шәрәфетдин 1832 сәнәдә 10 ноябрьдә падишаһ указы белән тарханлык дәрәҗәсе бирелеп, җир хуҗасы була. 1835 елның 26 гыйнварында Петербургта гаскәри мәктәптә укучы мөселман студентларына дин мөгаллиме итеп билгеләнә. Мөфтилек эшендә 9 ел ихласлык белән хезмәт итә. 1840 елның 19 июнендә Духовное собраниегә мөфти булып килә. 1856 елда Уфа төрмәсенә директор итеп билгеләнә. Габделвахид мөфтигә жалование өстенә 1849 елның сентябрендә 1500 сум бүләк бирелә. Шундый хезмәт вә дәрәҗәләр белән хезмәт итеп, 1862 елда вафат була.

Мөфти вакытындагы хезмәтләре:
# имтиханда дәрәҗәләр куела башлый.
# муллаларны никруттан (солдаттан) азат итү.
# муллаларга җир бирү, салымнан азат итү.
# мөселманнар арасында чәчәк салдыру.
# никах вакытында митрический справка бирү.
# Севастопольне Англия, Франция, Төркия аркылы  кыла торган вакытта халыкка өндәмә язып таратты.

Шул елда Габделвахид мөфти собраниегә җитәрлек йортлар салырга проект төзеп хөкүмәткә гарыз кылып, бик зур Диния нәзарәте салырга рөхсәт ала алды. Төзү сметасы 41994 сум иде. Бу эш 1862 елда тәмам булды. Ләкин бу көннәрдә мөфти хәзрәт үзе вафат булды. Нәзарәттәге урынны күрү насыйп булмады. Ошбу вакытта страховой атсик 148532 сум була. Бу күләм бер кварталны биләп тора иде.

Габделвахид мөфти Коръән һәм китаплар бастыру эшендә дә зур хезмәт күрсәткән.

Габделвахидның замандашлары болай бәһалиләр: гыйлеме аз булса да, китап укырга ярата, һәр төрле газеталар укый, төрки тәхрирләрне күбрәк яза, мәгыйшәтне гади тотты, рус чиновниклары белән аз катнашты. Дини эшләрдә мөселманнарның иҗтимагый мәсьәләләрен шәригатьчә хәл кылырга тырыша иде. Хаҗ сәфәренә барырга теләсә дә, җитешә алмады. Диния нәзарәтенә каршы үзенә йорт салды, шунда торды. Гаиләсе күп түгел: бер улы, ике кызы булды. Улы Шәрәфетдин Уфада ахун булды, 1849 елдан башлап Уфа төрмәсендә әгъза булып эшләгән. Атасына күп вакыт булышкан. Габделвахид мөфти сары белән авырып 1862 елда Уфада вафат була.

## Чыганак
Габделхак Саматов. Милләтебездә Ислам дине. Өченче мөфти — Габделвахид. Б. 50–51.

Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Мөфтиләр
Тукай (мәгънәләр)

*[[Шәхес]]ләр*:
*Габдулла Тукай — татар әдәбияты классигы.

*[[Торак пункт]]лар*:
:
:: Башкортстан Республикасы
* Тукай — Авыргазы районына керүче авыл.
* Тукай — Бишбүләк районына керүче авыл.
* Тукай — Борай районына керүче авыл.
* Тукай — Кыйгы районына керүче авыл.

:: Татарстан Республикасы
* Тукай  — Аксубай районына керүче авыл.
* Тукай — Әгерҗе районына керүче авыл.
* Тукай  — Балык Бистәсе районына керүче авыл.
* Тукай — Кама Тамагы районына керүче авыл.
* Тукай  — Менделеевск районына керүче авыл.
* Тукай  — Норлат районына керүче авыл.
* Тукай — Спас районына керүче авыл.
* Тукай  — Чирмешән районына керүче авыл.

:: Чуашстан Республикасы
* Тукай — Комсомол районына керүче авыл.
* Тукай — Комсомол районына керүче чуаш авылы.

:: Ырынбур өлкәсе
* Тукай  — Орск шәһәр округына керүче авыл.
* Тукай  — Александровка районына керүче авыл.

## Моны да карагыз
* Тукай-Тамак  — Башкортстан Республикасының Илеш районына керүче авыл.
* Тукай районы.
* Тукай исемендәге дәүләт бүләге
## Шулай ук карагыз
* Тукаев
Кече Шыгырдан

*Кече Шыгырдан — Татарстан Республикасының Буа районында урнашкан авыл.
*Кече Шыгырдан — Чуашстан Республикасының Батыр районында урнашкан авыл.
Көнчыгыш Төрки каһанлыгы

**Көнчыгыш Төрки каһанлыгы** - Урта Азиядагы, Кытай империясе җирләре янәшәсендәге төрки дәүләт. Баштарак ул үз бәйсезлеген саклый алган, ләкин бераздан яңадан шул ук империягә бәйле булып калган. VII йөз азагында төркиләр Кытайга каршы зур күтәрелеш оештырганнар, һәм каһанлык үз куәтен кабат ныгыткан. VII йөз азагында һәм VIII йөз башында дәүләтнең чикләре шактый киңәйгән, Көнбатыш каһанлыкның көнчыгыш төбәкләренә кадәр барып җиткән. Әмма Кытай белән, бу юлы инде Тан династиясе империясе белән, үзара мөнәсәбәтләр яңадан киеренкеләнгән. VIII йөзнең 30 нчы елларында булып үткән каты бәрелешләрдә каханлык үз иреген кабат саклап калган. Бу сугышларда Билге кахан (ул 716—734 елларда идарә иткән) һәм бигрәк тә аның энесе, урта гасырларның атаклы каһарманы, гаскәр башлыгы, ханзадә (принц) Күлтәгин зур хәрби осталык күрсәткәннәр.
Көнчыгыш Төрки каханлыгы соңгы кахан Озмыштәгин идарә иткән чорда, 745 нче елда, Уйгыр каханлыгы белән каты сугышта тар-мар ителгән. Каханлыкның борынгы татар һәм угыз гаскәрләреннән торган армиясенең бу бәрелеше хакында уйгыр ханы Муенчурның кабер ташына язылган. Бу истәлектәге мәгълүматларга караганда, әлеге сугыш кырына 30 мең татар чыккан. Ул ерак заманнар өчен бик зур сан бу.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Равил Фәхретдинов, ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ 

## Сылтамалар

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Төрки дәүләтләр
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Уйгырлар
Көнбатыш төрки каһанлыгы

**Көнбатыш төрки каһанлыгы** - Урта Азия җирләрен биләгән һәм ун төрки кабиләне берләштергән дәүләт. Истәми каһанның улы Датоу каһан идарә иткәндә иң зур көч-куәткә ирешкән. Көнчыгыш Европа далаларында Хәзәр каһанлыгы үсеп чыкканнан соң, Төрки каһанлыгы үзенең Кырымга тикле Көнбатыш биләмәләрен югалткан, ләкин Алтайдагы чикләрен саклап калган.

VII йөзнең 60 нчы еллары азагына Көнбатыш Төрки каһанлыгының төп чикләрен Кытай басып алган. Гәрчә VIII йөз башына каһанлык Кытайга буйсынудан котылса да, төньяктан яңа кабиләләрнең басып керүе 740 елда Көнбатыш каһанлыкның җимерелүенә китергән.

## Чыганаклар
* Равил Фәхретдинов, ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ 

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Төрки дәүләтләр
Төркем:Татар тарихы
Сарай-Бату

**Сарай-Бату** (яки *Сарай әл-Мәхрус* (гарәпчәдән — Алла тарафыннан саклана дигән сүз), шулай ук *Иске Сарай* яки *Сарай* гына дип тә йөртәләр) — Алтын Урданың беренче башкаласы, XIII йөзнең урталарында төзелә. Үзбәк хан заманында мәркәзне Сарай-Бәркәгә күчерәләр.

Сарай-Бату Иделнең сул янсуы Актүбәнең сулъяк ярында, Әстерханнан 180 чакрым югарырак урнашкан була. Хәзер кала урыны шәп-шәрә: сарайлар, мәчетләр, бүтән төрле биналарны Явыз Иван малае Федор патшаның әмере белән 1587 елны җимерәләр дә, шул кирпечләрдән Әстерханда кремль корып куялар—диварлары гаҗәеп калын, чиркәүләре һәм башнялары искиткеч биек, башка төрле биналар шактый зур килеп чыккан.

XIII йөздә яшәгән фарсы галиме Җүәйни «Җиһангир тарихы» дигән мәшһүр китабында:—дип яза. Бу Алтын Урданың иң беренче һәм иң зур шәһәре була, бик күп шәһәрләрдән озаграк яши—XIV йөз ахырында Алтын Урдага искиткеч зур зыяннар кылган Аксак Тимер явыннан да исән-имин кала һәм дәүләтнең үзе белән бергә тарих сәхнәсеннән төшеп кала.

Сарай-Бату гаҗәеп зур бер шәһәр булып, ул заман өчен искиткеч киң—36 км² мәйдан били. Моны иңе 4, ә буе 9 чакрымлы итеп күз алдына китерергә була. Урта гасырлардагы каланы бүгенге күп катлы биналардан торган шәһәр белән чагыштырып булмый, әлбәттә. Йортлар анда күбесенчә берәр генә катлы булып, фәкать хан һәм әмир-бәк сарайлары, мәчетләр, мавзолей-төрбәләр, кәрван-сарайлар, җәмәгать мунчалары гына зураеп, калкынып торганнар. Шәрык дөньясына хас булганча, базарлар шактый зур мәйдан биләгән. Аксөякләрнең шәһәр читендәге утарларын да онытырга ярамый. Җәмгысы бергә шактый зур мәйдан килеп чыга: Сарай чаклы зур кала Көнчыгыш Европада гына түгел, Көнбатышында да булмый.

Археологик өйрәнүләр нәтиҗәсендә Сарай-Батуның ярыйсы ук җиһазлы, яшәү өчен җайлы булганлыгын әйтергә мөмкин: анда җылыту, суүткәргеч, канализация торбалары эшләп торган. Сарайларны, башка төрле җәмәгать биналарын яндырылган кирпечтән известьле измә белән ныгытып төзегәннәр, ә гадиерәк йортларны яндырмаган кирпечтән яки агачтан салганнар.

## Чыганаклар
* Равил Фәхретдинов, ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ 

Төркем:Юкка чыккан шәһәрләр
Төркем:Алтын Урда шәһәрләре
Сарай-Бәркә

**Сарай-Бәркә** - Актүбәнең сулъяк ярында, Сарай-Батудан югарырак урнашкан урта гасырлар шәһәре, Алтын Урданың башкаласы.

Шәһәрнең гаҗәеп дәрәҗәдә төзек булган.Суүткәргечләрдән башка, анда әле шәһәр халкын даими рәвештә су белән тәэмин итеп тору өчен әйләнә тирәдәге сулыкларны җайга сала алырдай катлаулы гидротехник корылмалар да була. Актүбәдән кирәкле кадәр суны алып саклау өчен корылган, озынлыгы 280 м, киңлеге 32 м, биеклеге 16 м сусаклагыч булган. 

: 

Сарай-Бәркәне, Алтын Урдага соңгы һөҗүмендә, ягъни 1395 елда, Аксак Тимер җимереп бетерә. Бүгенге көндә аның, Сарай, Батуныкы кебек үк, бер генә архитектура корылмасы да калмаган.

## Чыганаклар
* Равил Фәхретдинов, ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ 

Төркем:Юкка чыккан шәһәрләр
Төркем:Алтын Урда шәһәрләре
Кремль урамы (Казан)

**Кремль урамы** — Казанның Вахитов районында урнашкан үзәк урам. 1 нче Май мəйданыннан башланып КФУның Университет бакчасына кадәр дәвам итә.

Элек *Спасс урамы*, *Воскресение урамы* (XVII гасыр ахырыннан), *Чернышевский урамы* (1917 елдан), *Ленин урамы* (1960 елдан) дигән исемнәрне йөрткән. 1990 елларда урамга **Сөембикә** исемен бирергә тәкъдим ителсә дә, 1996 елда аңа хәзерге исеме бирелә.

Урам XVI гасырда барлыкка килә. Күпләп биналар биредә XIX гасырда төзелә башлый. XIX гасыр ахыры — XX гасыр башында урамда трамвай юлы узган.

## Игътибарга лаек объектлар
* 4нче йорт — Казан руханилар семинариясе (*хәзерге* КФУ геология музее)
* 18нче йорт — Казан (Идел буе) федераль университеты (баш корпус) + Казан университеты тарихы музее (2нче катта) + Казан химия мәктәбе музее (КФУ ишегалдында) + Казан университетының этнография музее + Казан университетының зоология музее (көнчыгыш канат, 2нче кат)
* 33нче йорт — Ушкова йорты
* 35нче йорт — Казан (Идел буе) федераль университетының 2нче корпусы + Казан университетының археология музее

## Фотосурәтләр

Файл:Воскресенская улица Казани.jpg|XX гасыр башы
Файл:Kazan preobrzh.jpg|XX гасырның беренче яртысы
Файл:Kazan state museum 13 11 05.JPG|1 нче май мәйданы
Файл:Kazan Kremlevskaya Street Town Hall 08-2016.jpg|Казан мэриясе
Файл:Kazan Kremlevskaya Street Alexandrovsky Passage 08-2016.jpg|Александр пассажы
Файл:Kazan Kremlevskaya Street Chernoyarovsky Passage 08-2016.jpg|Чернояров пассажы
Файл:State Attorney of Tatarstan.jpg|Татарстан прокуратурасы
Файл:Kazan voskresensky.jpg|Воскресение чиркәве (XIX гасыр), КФУның химкорпусы урынында торган
Файл:Kazan Federal University building 08-2016.jpg|КФУның төп бинасы
Файл:КФУ геология музее.jpg|КФУ геология музее
Файл:КДУ чиркәве.jpg|1917 елга кадәр Казан университеты чиркәве (1979 елдан КФУ тарихы музее)
Файл:Kazan new ac build and lib.JPG|Ушкова йорты һәм КФУның 2нче бинасы


## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Кирмән урамы
Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Фәйзрахманчылар

**Фәйзрахманчылар** — Казан читендәге өйдә беркемне кертмичә бикләнеп торган мөселман сектасы. Аның җитәкчесе Бохара мәдрәсәсендә һәм Ташкәнт ислам институтында укыган, 1966 — 1971 елларда Ленинград мәчете имамы 1929 елгы Фәйзрахман Саттаров. Ул үзен Мөхәммәд пәйгамбәрдән соң килгән пәйгамбәр дип игълан иткән. 1996 елны Казандагы Торфяной бистәсендә фикердәшләре сатып алган йортта үзенең дини җәмгыятен туплый.

Җәмгыять асылында тышкы дөньядан тулы изоляция, аскетлык ята. Казанда фәйзрахманчыларның 70-кә якын әгъзасы бар. Шулай ук аларның Чаллы, Лениногорск, Уфа, Әлмәт шәһәрләрендә тарафдарлары бар.

Дөньядан фәйзрахманчылар 2001 елда тулысынча ябылды. Әле 1996 елда сатып алынган мәйданда өчкатлы , манаралы мәчет, гараж, мунча, дизель электростанция тора. Җәмгыятьтә ата-аналар балалары белән тора.

2012 елның 1 августында фәйзрахманчылар биләмәсе тентелә. Балиг булмаганнар «балалар кайгырту органнары» һәм кораллы кешеләр тарафыннан Русиянең ятимнәр учреждениеләренә озатылган.

2015 елның 12 гыйнварында җитәкчеләре Фәйзрахман Саттаров вафат булган.

Мәхкәмә җәмгыятьне «экстремистик оешма» итеп таныган. 2019 елда 52 яшьлек Гомәр Ганиев, 41 яшьлек Рөстәм Галиев, 61 яшьлек Мөдәрис Ибраһимов, 58 яшьлек Тәлгать Гыйззәтуллин һәм 58 яшьлек Галимҗан Хаҗетдиновны экстремистик дини төркем оештыруда, аңа кешеләр җәлеп итүдә һәм тыелган төркемне финанслау өчен акча җыюда гаепле дип табылды, аларның һәрберсен 5тән алып 7 елга кадәр ирекләреннән мәхрүм иткәннәр.
## Шулай ук карагыз
* Фәйзрахманчылар мәчете

## Сылтамалар
* Казанда бикләнеп ятучы мөселман сектасы да тентелде
* Халифат на 7 сотках 

## Искәрмәләр

Төркем:Мөселман секталары
Төркем:Татар секталары
Төркем:Татарстанда Ислам