open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Константин Пәтс

**Константин Пәтс** (; 23 февраль 1874, Лифляндия губернасы — 18 гыйнвар 1956, Калинин өлкәсе) — Эстониянең беренче президенты.

## Тәрҗемәи хәл
Константин Пәтс Лифляндия губернасы Пернов өязенең Таһкуранна авылында (хәзер Эстониянең Пәрну өязенә карый) праваслау эстон җирбиләүче Якоб Пәтс гаиләсендә туа. Гаиләдә икенче бала булган. Әнисе, Ольга Туманова, милләте буенча рус, Валка шәһәре башлыгы Разумовский тарафыннан кызлыкка алынган. Россия армиясе офицеры буларак, шәхси дворянлык дәрәҗәсен ала.

1898 елда Юрьев университетының юридик факультетын тәмамлый. 1901 елда Рөвелдә «Teataja» («Хәбәрче») газетаны нигезли, аннан соң Рөвел муниципалитетында эшли (1904—1905 — шәһәр киңәшчесе, 1905 — шәһәр башлыгының урынбасары). Патша хакимияте тарафыннан эзəрлеклəүләр сәбәпле, чит илгә китә; үзеннән башка ясалган суд тарафыннан үлем җәзасына хөкем ителә. Караны гамәлдән чыгарудан соң, Россиягә кире кайта һәм суд алдына килеп баса, бер елга иректән мәхрүм ителү җәзасына хөкем ителә. 1911—1916 елларда — «Tallinna teataja» («Таллин хәбәрчесе») газетасының редакторы, 1916 елда сугышка мобилизацияләнә, Рөвел крепосте штабында прапорщик булып хезмәт иткән.

### Сәяси карьера
1918 елда алман хакимияте тарафыннан кулга алына һәм июнь-ноябрьдә Польшада урнашкан концентрацион лагерендә ябылуда була. 1918—1919 елларда — Эстониянең премьер-министры һәм хәрби министры.

Гыйнвар 1921 — ноябрь 1922, август 1923 — март 1924, февраль 1931 — февраль 1932, ноябрь 1932 — май 1933 һәм октябрь 1933 — январь 1934 периодларда — Эстония дәүләте башлыгы.

1934 елда Йохан Лайдонер белән хәрби түнтәрелешне тормышка ашыра; шул түнтәрелеш нәтиҗәсендә илдә авторитар идарә итү формасы урнаштырыла, гадәттән тыш хәле игълан ителә; Пәтс Эстониянең *дәүләт протекторы* дип игълан ителә. 1938 елда Эстония президенты булып сайланыла.

### Төрмәдә ябылу
Эстониянең ССРБ эченә керткәннән соң, гаилә белән Уфага депортацияләнә. 1942 елда бернинди гаепләүсез Казан төрмә психиатрия хастаханәсенә урнаштырыла. Суд карары — 25 елга иректән мәхрүм ителү һәм милекләрен конфискацияләү —, Пәтска 1952 елда гына игълан ителә.

Константин Пәтс 1956 елның 18 гыйнварында Калинин өлкәсенең Бурашево авылында психиатрик клиникада вафат була.
## Галерея

Konstantin Päts, ERM Fk 2625-74.jpg|
Päts 1938.jpg|1938
Konstantin and Helma Päts.jpg|Константин Пәтс һәм аның хатыны
Päts prison.jpg|Төрмәдә


## Тышкы сылтамалар
* http://www.moles.ee/07/Jul/31/1-1.php

## Искәрмәләр

Төркем:Эстония президентлары
Щипачи (Свердловск өлкәсе)

**Щипачи** — Свердловск өлкәсенең Богданович шәһәр округы составына керүче авыл.

## Искәрмәләр

Төркем:Богданович шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Свердловск өлкәсе торак пунктлары
Głos z Minaretu

**Głos z Minaretu** () - Бөекбританиядәге Польша Мөселманнарының Югары Имаматы тарафыннан 1948-1950 елларда нәшер ителгән журнал. Бөекбританиядәге Польша мөселманнарының төп элемтә чыганагы булып торган.

Журнал 1947 елда чыккан «Komunikatu Naczelnego Imamatu Muzułmanów Polskich w Wielkiej Brytanii» () журналының дәвамчысы булып торган.

## Тышкы сылтамалар
* *[[Сәлим Хазбиевич|Selim Chazbijewicz]]*. Azerbejdżański książę, polski patriota.   PRZEGLĄD TATARSKI NR 2/2010. Muzułmański Związek Religijny.
* Słownik biograficzny Tatarów polskich XX wieku|башлык=Muzułmański Związek Religijny.
Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Полякча журналлар
Төркем:Бөекбритания журналлары
Төркем:Польша мөселман журналлары
Белоярский (мәгънәләр)

* Белоярский (Хант-Манси автономияле округы) — Хант-Манси автономияле округында урнашкан шәһәр.
* Белоярский (Свердловск өлкәсе) — Свердловск өлкәсенең Белоярский шәһәр округында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.
* Белоярский (Сарытау өлкәсе) — Сарытау өлкәсенең Яңа Бурасы районында урнашкан бистә.
Шөмерле (мәгънәләр)

* Шөмерле —  Чуашстан шәһәре, Шөмерлә районының административ үзәге.
* Шөмерле (авыл) — Чуашстанның Шөмерле районында урнашкан авыл.
Алтата (елга)

**Алтата** — Россия территориясеннән ага торган елга. Сарытау өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Зур Узень елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 142 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Бассейны рек Малый и Большой Узень (российская часть бассейнов).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 12020000212112200000411
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112200041
* Бассейн коды — 12.02.00.002
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Сарытау өлкәсе елгалары
Боланаш

**Боланаш** () — Свердловск өлкәсенең Артёмовский шәһәр округы составына керүче бистә.
## География
Буланаш Артёмовскийдан 2 километр көньяк-көнчыгышрак урнашкан.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.
## Тарих
1949—2004 елларда эшчеләр бистәсе статусын йөрткән.

## Халык

Милли состав (2002):  руслар – 84,2%, татарлар – 11,3%.

## Искәрмәләр

Төркем:Артёмовский шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Свердловск өлкәсенең элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Свердловск өлкәсенең элеккеге шәһәр тибындагы бистәләре
Китсыман акула

**Китсыман акула** () - акулалар төренә керүче кимерчәкле балык.

Китсыман акула җылы сулы диңгезләрдә һәм океаннарда яши. Ул — Җир шарындагы иң зур балык: озынлыгы 20 метрга, авырлыгы 21 тоннага кадәр җитә. Бик әкрен йөзә. зур гәүдәле булса да, планктон,  һәм вак балыклар белән туклана.

Китсыман акуланың авыз киңлеге 2 метрга кадәр җитә. Аның йөзгәндә һәрвакыт авызы ачык була, һәм ул юлында очраган һәр планктон яисә вак балыкны йота бара.

## Чыганаклар
*Шакирова Т.Р., Хайваннар дөньясы: Балыклар. Җир-су хайваннары. Сөйрәлүчеләр. 

## Искәрмәләр

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Ак акула

**Ак акула** - сельдсыман акулалар гаиләлегенә керүче кимерчәкле балык. Ерткыч акулалар арасында иң зурысы санала. Гомумән балыклар арасында зурлыгы ягыннан өченче урында тора. Кайбер төрләренең озынлыгы 6 метрга кадәр җитәргә мөмкин. Гәүдәсенең өске ягы соры-кара яисә коңгырт, кор-сагы ак төстә була. Тешләре берничә рәт булып урнашкан өчпочмак формасында, лезвие кебек үткен, озынлыгы 8 сантиметрга кадәр җитә.

Аны планетаның барлык почмакларында күрергә мөмкин булса да, тропикларда һәм Урта диңгез буйларында бик сирәк, кунак буларак кына очрый. шуның белән бергә ул үзен диңгез яры буенда һәм диңгез эчендә дә, су өстендә һәм 1000 метр тирәнлектә дә хуҗа итеп тота. Ак акула вак диңгез хайваннары, үле тереклек ияләре һәм төрле калдык-постыклар белән туклана. Нәкъ шуңа күрә дә аның ашказаны чүп-чар тутырылган капчыкка охшаган. шул ук вакытта дельфиннар, тюленьнәр, кайбер төр акулалар һәм кешеләр дә аның корбанына әйләнергә мөмкин. Ул тере балыклар тудыра.

## Чыганаклар
*Шакирова Т.Р., Хайваннар дөньясы: Балыклар. Җир-су хайваннары. Сөйрәлүчеләр. 



Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Чүкечбаш акулалар

**Чүкечбаш акулалар** () - кархаринсыман акулалар отрядына керүче балыклар гаиләлеге.

Чүкечбаш тропик һәм тирән сулы диңгезләрдә яши, сирәк кенә булса да Урта диңгездә дә очрый. Ул бик кызыклы һәм сәер акула. Аның башы яньчек формада һәм аркылы канатны хәтерләтә. Башының киңлеге 80 сантиметр чамасы. Галимнәр фаразлавынча, чүкечбашның тотрыклы тигезлеген нәкъ шул баш-канат тәэмин итә икән. Күкрәк йөзгече кечкенә. озынлыгы 6 метрга кадәр җитә.

Чүкечбаш акуланың күзләре белән борын тишекләре канатында урнашкан. Ул, нигездә, кимерчәкле балык лар, кыс лалар, краблар белән туклана. Бик ач вакытла рын да агулы скатларны да ашарга мөмкин. Чүкечбаш акула балаларын уылдык-күкәй салып чыгара.

## Чыганаклар
*Шакирова Т.Р., Хайваннар дөньясы: Балыклар. Җир-су хайваннары. Сөйрәлүчеләр. 

Төркем:Балыклар

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Үшнә (елга)

**Үшнә** — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстан биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Нурминка елгасының уң ярыннан 3 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 26 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чулман тамагынан Кама Тамагы бистәсенә чаклы Куйбышев сусаклагычының Чулман участогы, Шишмә һәм Идел елгаларын кертмичә. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Идел, Куйбышев сусаклагычы башыннан Каспий диңгезенә койганчы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000312112100004385
* Гидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 112100438
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ҺӨ буенча  — 12
* ҺӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Дим (Ык кушылдыгы)

**Дим** елгасы, **Димескәй** суы —Ык елгасының сул кушылдыгы. Озынлыгы 85,7 км, Татарстан Республикасы чикләрендә 56 км. Бассейнының мәйданы 1151 км². Ырынбур өлкәсенең Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгыннан башлана, Бөгелмә һәм Баулы районнары территориясеннән ага, Ютазы районы Екатериновка посёлогыннан 3,5 км көнчыгыштарак Ык елгасына коя. Елга башының абсолют биеклеге 300 м, тамагыныкы - 98 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 15%. Димескәй үзәне үрге агымында каньонсыман, тирән һәм тар, тамагына таба кискен асимметрик, рельефында урыны-урыны белән катламнар чагыла. Димескәй тугаеның киңлеге үрге агымнарында 50 м дан алып тамагына таба 1,5-2 км га кадәр.

Елга юлы бормалы, тармакланмаган. Димнең 0,8 дән алып 27,6 км га кадәр озынлыктагы 30 кушылдыгы бар, иң зурлары: Сулы (27,6 км), Кырым-Сарай (18,1 км), Акбаш (17 км) - сул кушылдыклар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,34 км/км².

Елганың туенуы катнаш, күбесенчә кар сулары исәбенә. Җир асты сулары белән туену модуле 0,1 дән 10 л/с•км² га кадәр (кушылдыкларда). Елга режимын күзәтү Татар Димескәе авылы янындагы гидрологик постта алып барыла (1948 елдан). Су биеклегенең уртача еллык тирбәнешләре 2,5 м (макс. 2,9 м). Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 152 мм, ташу агымы катламы 75 мм. Язгы ташу, гадәттә, март ахыры - апрельнең беренче көннәрендә башлана, 25-30 көн дәвам итә. Максималь су чыгымы 152 м³/с (1982). Боз китү ташуның иң көчле вакытына туры килә һәм 3 көнгә якын дәвам итә. Челлә тотрыклы, кайвакыт җәйгесе 7 көнләп дәвам итүче яңгыр ташкыннары белән бозыла. Ташу агымы катламы 70-80 мм тәшкил итә. Елга, гадәттә, ноябрьнең беренче декадасында туңа. Кыш азагына бозның калынлыгы 90-95 см га җитә. Бозның максималь калынлыгы 185 см (1969). Боз катуның уртача дәвамлылыгы 140-145 көн. Суның уртача еллык чыгымы 2,51 м³/с. Дим елгасы китерелмәләренең уртача күпьеллык агымы 35 мең т. Суның уртача болганчыклыгы 430 г/м³ (максималь 2400 г/м³ га кадәр). Суы гидрокарбонат-сульфат-кальцийлы, язын каты (6-9 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (9-12 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе 400-1000 мг/л, кышын һәм җәен 1000 мг/л дан артыграк.

Дим елгасы бассейнында гомуми күләме 1,87 млн. м³ булган 5 буа бар. Дим Татарстан Республикасының табигать истәлеге (1978). Дим бассейнында Спас чишмәләре, Петровка наратлары, Татар Димескәе аланы, Урдалы Тау табигать истәлекләре урнашкан.

## Чыганак
Татар энциклопедиясе. Казан, 2010. 

Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
КВ-1

**КВ-1** (Клим Ворошилов) — Икенче бөтендөнья сугышы вакытының совет авыр танкы, 1940 елның мартыннан 1942 елның августына хәтле эшләп чыгарылган. 

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 6675

## Әдәбият
* *Жаркой Ф. М.* Танковый марш. Изд. 3-е: МВАА. — , 2011.
* 

## Тышкы сылтамалар

* 
* 
* KV-1  
* Фронтовые фотографии танков КВ-1
* Современные фотографии танка КВ-1 находящегося в США, на Абердинском полигоне
* Фотографии сохранившихся образцов танков серии КВ
* Авыр танклар КВ-1
* Авыр танкы КВ-1

Төркем:Танклар
Төркем:Авыр танклар
Җиңү Тантанасы

**Җиңү Тантанасы** яки Җиңү Парады (tat. lat. ''Ciñü Tantanası'', ) - **[[1945]] елның 24 июнендә [[Мәскәү]]нең [[Кызыл мәйдан]]ында үткәрелгән парад**, фашист Алмания өстеннән Бөек Ватан сугышында Җиңүгә багышланган тантана.

Җиңү Тантанасын Совет Берлеге маршалы Георгий Жуков кабул иткән.

Совет Берлеге маршалы Константин Рокоссовский Җиңү Тантанасы белән җитәкчелек иткән. Сталин Ленин төрбәсе трибунасында торып тантананы күзәткән.

Жуков һәм Рокоссовский Кызыл Мәйданда ак һәм кара атка атланып барганнар.

Аннары Кызыл мәйданда Карелия, Ленинград, 1-нче Балтыйк буе, 3-нче, 2-нче, 1-нче Беларус (Польша гаскәре вәкилләре белән), 1-нче, 2-нче, 3-нче , 4-нче  Украина, Хәрби-Диңгез Флотының җыелма полклары узып барганнар. Парадта 1400 кешеле җыелма хәрби оркестры катнашкан.

Җыелма полкларыннан соң гаскәриләр колоннасы 200 төшерелгән тар-мар ителгән фашист байраклары белән узып барганнар. Барабаннар тавышында бары фашист байраклары Ленин төрбәсе төбендә унаштырылган басмага ыргытылган. Ыргытучы Совет гаскәриләре махсус бияләй белән кулларында булганнар, соңрак Төрбәсе төбе су белән юып алынган булган, ә бияләйләре һәм басма яндырылган.

Беренче ыргытылган фашист байрагы — Гитлер шәхси саклавының СС батальонының байрагы ташланган.

Сталин шәхси боерыгы буенча аның кителе өстендә эт-сапер Җульбарс Кызыл Мәйдан аша күтәреп илтелгән, шушы эт-каһарман Бөек Ватан сугышында 7 мең мина һәм 150 снәрәт табкан һәм сугыш тәмамланганчы яраланган булган.

Ыргытылган фашист байраклары хәзер Үзәк Хәрби Көчләре музеендә саклана.

Тантана Глинка музыкасы белән тәмамланган.

Җиңү Тантанасына 1945 елда төшерелгән документаль фильмы багышланган.

## Әдәбият
*    Приказ Верховного главнокомандующего ВС СССР № 370, 22 июня 1945 года.
*    Штеменко С. (ген.-полк.). Парад Победы // ВИЖ, 1968, № 2.
*    Сто военных парадов / Под ред. ген.-полк. К. С. Грушевого.. — М.: Воениздат, 1974. — 264, [96] с. — 50 000 экз. (в пер., суперобл.)
*    Парад Победы. Жизни и судьбы. — Тверь: ЗАО «Хлеб», 2005.
*    Варенников В. Парад Победы. — Москва: Вагриус.
*    Л. Топорков. Посланцы Войска Польского. Единственные зарубежные участники Парада Победы. Кто они? // Известия : газета. — 1985. — № 4 (21161) от 25 марта. — С. 5.

Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Җиңү парадлары
Төркем:Мәскәү тарихы
Ленин төрбәсе

**Ленин төрбәсе** (tat. lat. ''Lenin törbäse '', )(1953-1961 елларда Ленин-Сталин төрбәсе) - Мәскәүнең Кызыл мәйданында, Кирмән дивары янында урнашкан төрбә-һәйкәл.

Ленин төрбәсе - Федераль дәрәҗәдәге Мәдәни Мирас һәйкале.
## Төзелеш карары

Совет Берлеге нигезләүчесе Ленин үлгәннән соң Совет хөкүмәте карары буенча Ленин төрбәсе 1924-1930 төзелгән, башта төрбә агачлы булган. Рәсми рәвештә төрбә төзелеше фикерен Калинин тәкъдим иткән, шушы фикергә каршы Троцкий генә булган. Күбесе тарихчылар буенча ягъни Сталин  төрбә төзелешенең фикерен тәкъдим иткән.

Төрбәнең баш архитекторы - А.В. Щусев.

## Тарихи әһәмияте

Бөек Ватан сугышы чорында Ленин мәете Төмән шәһәренә күчерелгән, 1945 елның апрелендә Мәскәүгә кайтарылган.
### Бомбалар астында парад

Бөек Ватан сугышында 1941 елның 7 ноябрендә фашист һөҗүменә һәм бомбалавына карамастан Ленин төрбәсе алдында мәшһүр парад үткәрелгән. Ленин төрбәсе трибунада Сталин гаскәриләргә чыгыш ясаган. Шушы парад зур психологик мәгънәгә ия булган.

### Җиңү Тантанасы
1945 елның 24 июнендә Ленин төрбәсе алдында Җиңү Тантанасы үткәрелгән. Җыелма Совет полкларыннан соң гаскәриләр колоннасы 200 төшерелгән тар-мар ителгән фашист байраклары белән узып барганнар. Барабаннар тавышында бары фашист байраклары Ленин төрбәсе төбендә унаштырылган басмага ыргытылган. Ыргытучы Совет гаскәриләре махсус бияләй белән кулларында булганнар, соңрак Төрбәсе төбе су белән юып алынган булган, ә бияләйләре һәм басма яндырылган.

## Тарих

1993 елга кадәр Ленин төрбәсе янында Беренче пост булган.

Совет заманында баш тантаналар Ленин төрбәсе алдында үткәрелә.

Хәзер Ленин төрбәсе 10-13 сәгатендә ачык, керү бушлай.

Ленин төрбәсе зур тарихи мәгънәгә (аеруча Җиңү Тантанасы белән бәйле) ия була һәм ЮНЕСКО оешмасы тарафыннан  саклана.

## Сылтамалар

*    Абрамов А. Правда и вымыслы о кремлёвском некрополе и Мавзолее. — М.: Эксмо, Алгоритм, 2005. — 320 с. — (Новейшая история России). — ISBN 5-699-10822-x.
*    Хан-Магомедов С. О. Мавзолей Ленина. — М.: Просвещение, 1972. — 128 с.
*    Лопухин Ю. М. Болезнь, смерть и бальзамирование В. И. Ленина: Правда и мифы. — М.: Республика, 1997. — 240 с. — 5 000 экз. — ISBN 5-250-02615-X (в пер., суперобл.)
* Видео Ночная смена караула (часовых) у Мавзолея В. И. Ленина
* Статья Алексея Викторовича Щусева о работе над Мавзолеем 
* Интервью с Владимиром Васильевичем Илларионовым, охранявшим мавзолей им. Ленина в период с 1960 по 1962 годы 

Төркем:Төрбәләр Төркем:Мәскәү кирмәне Төркем:Владимир ЛенинТөркем:Архитектура һәйкәлләре
Александровка

**Алекса́ндровка** – . Александровка –(166 торак пункт).

## [[Абхазия]]

## [[Алмания]]

## 

## 

## 
-->

## 

-->

## 

-->

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр
HIM

**HIM** - Finlyandiä rok-törkeme, 1991 yılda Ville Valo, Mikko Lindström häm Mikko Paananen tarafınnan nigezlängän. 1997-2013 yıllarda törkem sigez albom çığarğan.

Anıñ albomı *Dark Light* Amerika assotsiatsiäse buyınça altın disqqa layıq bulğan. Üzbilgelängän stil - Love Metal;
rok, xard-rok, ğötik-rok stilenda cırlarnı başqaralar.

Finlyandiädä *Greatest Lovesongs vol. 666, Deep Shadows and Brilliant Highlights, Love Metal häm Dark Light* albomnarı ağaltın statusına layıq bulğan.

İñ tanılğan cırları - *The Funeral Of Hearts, Wicked Game, (Don't Fear) The Reaper*.
İnglizçä cırlıylar. 

## Diskografiä

*    1997 — Greatest Lovesongs vol. 666
*    1999 — Razorblade Romance
*    2001 — Deep Shadows and Brilliant Highlights
*    2003 — Love Metal
*    2005 — Dark Light
*    2007 — Venus Doom
*    2010 — Screamworks: Love in Theory and Practice
*    2013 — Tears on Tape

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä 

*   Haydn, Reinhardt HIM: His Infernal Majesty. — Pgw, 2007. — 128 с. — ISBN 0859653927

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Финляндия рок-төркемнәре
Ивдел

**Ивдел** (, ) — Свердловск өлкәсе составына керүче шәһәр, Ивдел шәһәр округының административ үзәге.

Халык саны — 17 775 кеше.

## География
Шәһәр Ивдел елгасында, Екатеринбургдан 535 километр төньяграк урнашкан.

### Климат




## Тарих
1831 елда алтын юу фабрикасы янындагы бистә буларак нигезләнгән. 1923 елга кадәр *Никито-Ивдел* исемен йөрткән.

1943 елда шәһәр статусы бирелә.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Агач эшкәртү комбинаты, урман хуҗалыгы, мәгистрәл газүткәргечләрне эксплуатацияләү буенча ширкәтләре, һ.б ширкәтләр.

Ивдел тирәсендә — бокситлар, кургаш, тимер һәм марганис рудалары чыганаклары.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Свердловск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Ивдел шәһәр округы торак пунктлары
Унберенче Хутор

**Унберенче Хутор** () — Чиләбе өлкәсенең Кызыл районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: казахлар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсенең Кызыл районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Карлис Улманис

**Карлис Улманис** (; 23 август (4 сентябрь) 1877 — 20 сентябрь 1942) — Латвия сәяси һәм дәүләт эшлеклесе, Латвия президенты (1936—1940).

## Тәрҗемәи хәл

Карлис Улманис Лифляндия губернасы Добеле өязенең «Пикшас» утарында (хәзер Латвиянең Добеле краена карый) таза тормышлы крестьян гаиләсендә туа. Гаиләдә өченче бала булган.

Лейпциг авыл хуҗалыгы институнында (Алмания) һәм Небраска университетында (АКШ) укый. 1913 елда Латвиягә кайта.

1917 елда — Вакытлы хөкүмәтнең Лифляндия губернасы буенча комиссары. *«Латыш крестьян берлеге»*не () оештыручыларның һәм лидерларның берсе. 1918—1921 елларда — Латвия Вакытлы хөкүмәтенең рәисе.

1921—1934 еллар периодында — премьер-министр (4 тапкыр), хәрби министр, тышкы эшләр министры (4 тапкыр), авыл хуҗалыгы министры (2 тапкыр).

1934 елның 15 маенда премьер-министр постында булган Улманис хәрби борылышны оештыра: парламентны һәм бөтен сәяси фиркаләрне куып тарата, ә 1936 елда үз-үзеңне президент постына билгели. Рәсми рәвештә «милләт атасы» һәм «юлбашчы» исемнәрен йөрткән.

Латвиягә совет гаскәрләр кергәннән соң, 1940 елның 21 июньдә отставкага чыга; совет хөкүмәтенә пинсә бирү һәм Швейцариягә китү турында үтенеч белән мөрәҗәгать итте. 1940 елның 22 июньдә Мәскәү аша Ворошиловскка депортацияләнә. 1942 елның 1 августта Красноводск шәһәренә күчерелә; юлда дизентерияне эләктерә һәм шул ук елның 20 сентябрендә үлә.

## Галерея

Karlis_Ulmanis_Student.jpg|Небраска университеты студенты
Karlis_Ulmanis_1934.jpg|1934


## Моны да карагыз
* Гунтис Улманис — Латвия президенты (1993—1999), Карлис Улманисның бертуганның оныгы.
## Тышкы сылтамалар
* Карлис Улманис — Pribalt.info 
* В Туркменбаши поставят памятник президенту Латвии Улманису // Lenta.ru, 20 ноября 2010
* Обнаружен паспорт Карлиса Ульманиса — латвийского лидера в 30-40-х годах
* Ulmanis Kārlis // Энциклопедия исторической терминологии 
* Ulmanis, Kārlis Augusts Vilhelms 

## Искәрмәләр

Төркем:Латвия президентлары
Саломатово (Киров өлкәсе)

**Саломатово** () — Киров өлкәсенең Өрҗем районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Өрҗем районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Усть-Катав (мәгънәләр)

**Кизне́р:**
* Усть-Катав (шәһәр) —  Чиләбе өлкәсе составына керүче шәһәр.
* Усть-Катав (бистә) — Чиләбе өлкәсенең Усть-Катав шәһәр округы составына керүче бистә.
Эстәрле (Ык кушылдыгы)

**Стәрле*** (СТӘРЛЕБАШ (Стярлебаш), СТӘРЛЕ (Стярле))* елгасы − Ык елгасының сул кушылдыгы. Балтач *(БАЛТАЧ (Балтачево))* авылыннан 7 км ераклыкта башланып, Урманай авылыннан югарырак төп елгага коя. Су туплау урыны тулысынча Азнакай районына туры килә, мәйданы − 645 км², озынлыгы 56,4 км. Елга калку булган тигезлектән ага. Стәрле елгасының 17 кечкенә кушылдыгы бар, иңе 8-10 метрга җитә. Ык елгасы белән чагыштырганда ул аз сулы. Аның бассейнында 7 буа төзелгән һәм бүгенге көндә халык хуҗалыгында кулланыла. *Стәрле* сүзе фарсы телендә *су* дигәнне аңлата.

## Чыганак
* Азнакай-Тымытык төбәге тарихы: II кисәк. XXI БҮЛЕК.ТАБИГАТЬНЕ САКЛАУ − БӨТЕН ХАЛЫК ЭШЕ

Төркем:Татарстан елгалары
Сарсаз (Стәрле кушылдыгы)

**Сарсаз** — Татарстанның Азнакай районы территориясеннән агучы кече елга биләмәләрендә ага. Стәрле елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 14 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101312111100028510
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102851
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Киевка (Диңгез буе крае)

**Киевка** () — Диңгез буе краеның Лазо районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (96%).

## Искәрмәләр

Төркем:Лазо районы торак пунктлары
Төркем:Диңгез буе крае торак пунктлары
Әшә

**Әшә** () — Чиләбе өлкәсендә урнашкан шәһәр (1933 елдан), Әшә районының административ үзәге.

Халык саны — 31 916 кеше.

## География
Шәһәр Көньяк Урал битләвендә, Башкортстан белән чиге янында, Сем елгасында (Агыйдел кушылдыгы) урнашкан.

Куйбышев тимер юлының Уфа — Чиләбе линиясендә станция.

## Тарих
Аша 1898 елда чуен эретү заводы төзелеше сәбәпле нигезләнә.

1928 елдан — шәһәр тибындагы бистә, 1933 елдан — шәһәр.

## Халык

## Икътисад
Металлургия, яктырту техникасы, фосфоритлар заводлары. Урман химиясе комбинаты. Төзелеш материалларын җитештерү.

1990-елларга кадәр Әшәдә тар  тимер юл эшләгән.

## Мәгариф
Индустриаль техникум, Төньяк Урал дәүләт университетының филиалы.

## Фотогалерея

Asha mountain, Russia, Chelyabinsk region.JPG|Аша янында тау
File:Aerial view of Asha, Ural, Russia.jpg|
Aerial view of Asha, Ural, Russia 2007.jpg|
Coat of Arms of Asha (Chelyabinsk oblast) (1997).png|Иске герб


## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Чиләбе өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Әшә районы торак пунктлары
Чиләбе дәүләт университеты

**Чиләбе дәүләт университеты** (ЧелДУ, ) — Чиләбеда урнашкан классик югары уку йорты. Рәсми исем — „Чиләбе дәүләт университеты“ югары һөнәри белем бирү федераль дәүләт мәгариф учреждениесе.

## Тарих
Чиләбе дәүләт университеты 1976 елда нигезләнә. 
## Структура
Университет 14 факультеттан, 6 институттан һәм 91 кафедрадан тора. да ~27 000 артык студент укый, аларга якынча 2000 укытучы белем бирә. Мияс, Троицк һәм Костанай шәһәрләрендә филиаллар, ә Аргаяшта, Златоуст, Кыштым, Чаткы, Усть-Катав, Южноуральск, Юрүзән, Югары Өфәле, Катав-Ивановск, Копейск, Курган, Нязепетровск, Орск, Трёхгорный һәм Шадринск шәһәрләрендә вәкиллекләр эшлиләр.
## Моны да карагыз
* Көньяк Урал дәүләт университеты
## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 
## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе университетлары
Төркем:Россия университетлары
Долговка

**Долговка** () — Чиләбе өлкәсенең Эткүл районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (94%).

## Искәрмәләр

Төркем:Эткүл районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Симон Петер Паллас

**Пе́тер Симо́н (Пётр-Симо́н) Палла́с** (, 1741-1811)– күренекле сәяхәтче, табигатьне өйрәнүче һәм атаклы географ, медицина докторы, тарих һәм табигать фәннәре профессоры, Римның һәм Петербургның император академияләре әгъзасы.

Петер Симон Паллас 1741 елның 22 сентябрендә Берлинда туган. Алманиянең, Голландиянең, Бөекбританиянең иң мәгълүм уку йортларында белем алган. Голландиянең Лейден университетында эшли. Зоолог буларак таныла. Бик иртә докторлык хезмәтен яклый, профессор исеменә ирешә. 1766 елда Петербург академиясенең гамәли әгъзасы итеп сайлана, ләкин ул исемнән баш тарта.
1767 елны, 26 яшендә кабул итеп, гаиләсе белән Русиягә күчеп килә.

1768-1774 елларда П.С. Паллас Петербург Фәннәр академиясенең Рәсәйнең үзәк өлкәләренә, Урта һәм Көньяк Идел буе районнарына, Каспий буе түбәнлегенә, Урта һәм Көньяк Урал, Көньяк Себер киңлекләренә, Алтай, Байкал якларына оештырылган экспедициянең җитәкчесе була. Әстерхан өлкәсендә була. Алтын Урда ханлыгының башкаласы Сарай-Бәркә хәрабәләрен тамаша кыла. Аның күз алдында татарлар каберлегеннән көмештән эшләнгән берничә табут казып алалар. Ырынбур экспедициясенә И.И. Лепёхин, И.П. Фальк белән бергә җитәкчелек итә.

Петр Симон Паллас Русиянең төрле провинцияләренә 1772-1773 еллардагы сәяхәте вакытында Кама аръягына да чыга һәм Бөгелмәгә бара. Язмаларында төбәктәге торак пунктлар тасвирламасы, җирле халыклардан татар, мордва, чуаш, башкортларның гореф-гадәтләренә караган язмалар урын алган.

Паллас «...Татары по землепашеству превосходят русских и черемис», дип язып калдыра.

Аның китабы шактый татар авылларының чорлар оныттырган тарихи сәхифәләрен ачарга мөмкинлек бирә, шуның өчен тирән хөрмәткә ия булырга бик хаклы бу алман галиме.

Әдип 70 яше туларга 13 көн кала, 1811 елның 8 сентябрендә Берлинда вафат була.

## Әсәрләр
Паллас П.С. Путешествие по разным провинциям Российской империи. СПб., 1773. Ч. 1.
## Истәлек
* Русиянең Волгоград өлкәсендә Паллас исемен йөртүче шәһәр урнашкан.
## Чыганак
* Дамир Гарифуллин. Бөек Паллас эзеннән 

Төркем:Алман галимнәре
Төркем:Этнографлар
Төркем:Зоологлар
Төркем:Тел галимнәре
Manowar

**Manowar** (tärcemäse - Xärbi korab) - AQŞ rok-törkeme, xevi-metal janrında uynıy, inglizçä cırlıylar. 1980 yılda New-York şähärendä barlıqqa kilgän.

Törkem xärbi estetikasında häm mäğnäsendä cırlarnı başqara. Küp cırlar Skandinaviä riwäyätlärenä bağışlana. Çın metalğa (True Metal) birelgän törkem.

Xäzerge waqıtqa törkem 13 studiä albomı, 15 singl, 4 cıyıntıqlar, 8 videoalbom çığarğan.

İñ tanılğan cırları - *"The Crown And The Ring", "Heart of steel", "Mountains", "Defender", "Guyana", "Master Of The Wind"*.

## Diskografiä

*    Battle Hymns (1982)
*    Into Glory Ride (1983)
*    Hail to England (1984)
*    Sign of the Hammer (1984)
*    Fighting the World (1987)
*    Kings of Metal (1988)
*    The Triumph of Steel (1992)
*    Louder Than Hell (1996)
*    Warriors of the World (2002)
*    Gods of War (2007)
*    Thunder in the Sky (EP) (2009)
*    Battle Hymns MMXI (2010)
*    The Lord of Steel (2012)
## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* Русскоязычный фансайт
* Manowar Sweden 
* Manowar на Encyclopaedia Metallum
* Пресс-конференция 6 ноября 2009
* Биография группы на русском языке 

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Аленкар (кратер)

**Аленкар** — Меркурий планетасының  координаталары буенча урнашкан 85 километрлы кратеры.

## Исеме
Кратер Бразилия язучысы Жозе де Аленкар хөрмәтенә аталган.

## Моны да карагыз
* Меркурий кратерлары исемлеге

## Чыганаклар
* Batson R.M., Russell J.F. (1994), ''Gazetteer of Planetary Nomenclature'', United States Geological Survey Bulletin 2129.
* Davies M.E., Dwornik S.E., Gault D.E., Strom R.G. (1978), ''Atlas of Mercury'', NASA Scientific and Technical Information Office. 
* А.Квасников. Меркурий харитасындагы исемнәр.

Төркем:Меркурий кратерлары
Аддамс (кратер)

**Аддамс** () — Венера планетасының  координаталары буенча урнашкан, диаметры якынча 87 километр озынлыкта булган кратеры.

## Исеме
Кратер социолог Джейн Аддамс хөрмәтенә аталган. Исеме рәсми рәвештә 1994 елда билгеләнә.

## Моны да карагыз
* Венера кратерлары исемлеге

## Чыганаклар
* USGS: Венера планетасы номенклатурасы: Кратерлары.

Төркем:Венера кратерлары
Һейзер (кратер)

**Һейзер** () — Венера планетасының  координаталары буенча урнашкан, диаметры озынлыгы якынча 11.5 километр булган, кратеры.

## Исеме
Һейзер кратеры шундый ук атлы хатын-кыз фамилиясеннән чыгып аталган.

## Моны да карагыз
* Венера кратерлары исемлеге

## Чыганаклар
* USGS: Венера планетасы номенклатурасы: Кратерлары.
* Planetary Names: Crater, craters: Heather on Venus

Төркем:Венера кратерлары
Jethro Tull

**Jethro Tull** (*tatar äyteleşe* - **Cetro Tal**) - Böyekbritaniä rok-törkeme, Blackpool şähärenda 1968 yılda barlıqqa kilgän.

Ian Anderson - rok-muzıkasında fleytada uynağan berençe muzıkant. 

Törkem başta blüz-rok stilendä uynağan, läkin soñraq cırlarında folk, jazz häm klassik muzıkası yoğıntısı işetelä.

Törkem *Jethro Tull* - 17 ğasırda yañartılğan sabannı buldırğan ğalim - istälegenä atalğan.

Qıyın aranjirovkağa qaramastan Jethro Tull törkeme ayıruça 1970 yıllarda bik populär bulğan. Törkemneñ 5 albomı ağaltın, 11 altın statusına iä bula. 

Dönyada 60 million albom küçermäse satılğan.

İñ tanılğan cırları - "A Christmas Song", "Acres Wild", "The Whistler", "Jack-A-Lynn".

## Diskografiä

*    This Was (1968)
*    Stand Up (1969)
*    Benefit (1970)
*    Aqualung (1971)
*    Thick as a Brick (1972)
*    Living in the Past (1972) (сборник)
*    A Passion Play (1973)
*    War Child (1974)
*    Minstrel in the Gallery (1975)
*    M.U. — The Best of Jethro Tull (1976) (сборник)
*    Too Old to Rock ’n’ Roll: Too Young to Die! (1976)
*    Songs from the Wood (1977)
*    Repeat — The Best of Jethro Tull — Vol II (1977) 
*    Heavy Horses (1978)
*    Bursting Out (1978) 
*   Stormwatch (1979)
*    A (1980)
*    Broadsword and the Beast (1982)
*    Under Wraps (1984)
*    Original Masters (1985) (cıyıntıq)
*    A Classic Case (1985)
*    Crest of a Knave (1987)
*    20 Years of Jethro Tull (1988)
*    Rock Island (1989)
*    Live at Hammersmith '84 (1990) 
*    Catfish Rising (1991)
*    A Little Light Music (1992) 
*    25th Anniversary boxed set (1993) (cıyıntıq)
*    The Best of Jethro Tull: The Anniversary Collection (1993) (cıyıntıq)
*    Nightcap (1993) (cıyıntıq)
*    Roots To Branches (1995)
*    In Concert (1995) 
*    Through The Years (1998) (cıyıntıq)
*    J-Tull Dot Com (1999)
*    The Very Best of Jethro Tull (2001) (cıyıntıq)
*    Living with the Past (2002)  
*    The Essential Jethro Tull (2003) (cıyıntıq)
*    The Jethro Tull Christmas Album (2003)
*    Nothing Is Easy: Live at the Isle of Wight 1970 (2005)  
*   Aqualung Live (2005) 
*    The Best of Acoustic Jethro Tull (2007)
*    The Jethro Tull Christmas Album, special edition (2009)
*The Zealot Gene (2022)
*RökFlöte (2023)
*Curious Ruminant (2025)

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* Официальный сайт группы 
* Русский сайт группы Jethro Tull
* Тексты песен в библиотеке Мошкова
* Архив музыки Jethro Tull в MP3
* Английский сайт фанатов и коллекционеров Jethro Tull
* Jethro Tull на Allmusic.
* Статьи в прессе, интервью, фото группы
* Дискография
* Интервью с Иэном Андерсоном 
* Песни группы JETHRO TULL: история, комментарии и переводы (проект «Рок-песни: толкование») 

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Де Бовуар (кратер)

**де Бовуар** () — Венера планетасының  координаталары буенча урнашкан, диаметры якынча 52,5 километр озынлыкта булган кратеры.

## Исеме
де Бовуар кратеры француз фәлсәфәчесе һәм язучысы Симона де Бовуар хөрмәтенә аталган.

## Моны да карагыз
* Венера кратерлары исемлеге

## Чыганаклар
* USGS: Венера планетасы номенклатурасы: Кратерлары.
* Planetary Names: Crater, craters: de Beauvoir on Venus

Төркем:Венера кратерлары
Рим папалары һәм антипапалары исемлеге

**[[Рим папасы]]** ( – «рим понтифигы»; яки  – «югары суверен понтифик») – бер юлы өч хакимият функциясе үтәүче аерым сыйфатка ия суверен шәхес. Рим папасы Изге Тәхетнең монархы һәм суверены, Католик чиркәвенең башлыгы һәм иң югары иерархы, шул ук вакытта Ватикан дәүләт-шәһәренең суверены.

Рим папасы гомерлек мөддәткә кардинал җыены тарафыннан (конклавта) элеккеге папаның үлеменнән соң яки ул тәхеттән баш тарткач сайлана. Конклавта сайлангач та, папа үзенә идарә итү чоры өчен исем һәм тиешле номерны сайлый. 1555 елдан соң барлык папалар да тәхеткә менгәндә үз исемнәрен алыштырганнар, гәрчә бу мәҗбүри булмаса да.

**[[Антипапа]]** дип Католик чиркәвендә папа вазифасын канунсыз үтәгән кешене атыйлар. Гадәттә папа дәрәҗәсе өчен көрәшкән кешеләрнең кайсы папа, кайсы антипапа булуы кемнеңдер җиңүеннән соң гына хәл ителгән.  Понтифик тәртип санын кабул иткәндә, антипапа дип танылган папаның нумеры исәпкә алынмый. Чиркәү антипапаларны танымаса да, аларның исемнәре ел сан чыгарылучы Annuario Pontificio белешмәлегендә, понтификлар реестрында җәя эченә кертелеп теркәлә.

## Исемлек
**<span style="background-color:#fec">Аерым төс</span> белән антипапалар билгеләнгән**.

Кыскартулар:
* әүл. — әүлия
* из. — изге
}Франциск (17 декабрь 1936 — 21 апрель 2025)
|Хорхе Марио Бергольо
|align="center"| 13 март 2013 ||align="center"| 21 апрель 2025
| Буэнос-Айрестан, италияле чыгышлы Аргентина кешесе
| Латин Америкасыннан Иезуитлар Орденыннан беренче папа
|-
|align="center"|267
|align="center"| 
|align="center"|Лео XIV(14 сентябрь 1955 — )
|Ро́берт Фра́нсис Пре́вост
|align="center"| 8 май 2025 ||align="center"| 
| Чикагодан, АКШ кешесе
|Кушма Штатлардан яки Перудан, Изге Августин орденыннан сайланган беренче папа
|}

## 10 иң озын понтификат
Җәдвәлгә изге Петер кертелмәгән, чөнки Гайсәнең аны чиркәү башлыгы итеп билгеләвеннән алып аның үлеменә кадәрге вакытның озынлыгы өгәл билгеле түгел. Төрле фикерләр буенча, Петерның чиркәү башлыгы булуы 25 елдан 33 елга кадәр дәвам иткән.
 

## 10 иң кыска понтификат
Җәдвәлгә 752 елда сайланган Стефан II кертелмәгән. Ул сайлангач 4 нче көнне үлеп китә. Стефан кануни тәртипләр буенча сайланса да, ул понтифик вазифасына багышланмый һәм вазифаларны үтәүгә керешми.

## Дини орденнар
34 папа дини орден әгъзасы булган. Аларга түбәндәгеләр керә:
* Бенедиктчылар (17): Григорий I, Бонифаций IV, Адеодат II, Лев IV, Иоанн IX, Лев VII, Стефан IX (X), Григорий VII, Виктор III, Урбан II, Пасхалий II, Геласий II, Целестин V, Климент VI, Урбан V, Пий VII
** шул исәптән камальдулалар (1): Григорий XVI
* августчылар (6): Евгений IV
** августчы-канунчылар (5): Гонорий II, Иннокентий II, Луций II, Григорий VIII, Адриан IV
* доминикчылар (4): Иннокентий V, Бенедикт XI, Пий V, Бенедикт XIII
* францискчылар (4): Николай IV, Сикст IV
** шул исәптән конвентуал францискчылар (2): Сикст V, Климент XIV
* цистерцианчылар (2): Евгений III, Бенедикт XII
* иезуитлар (1): Франциск
## Шулай ук карагыз
* Констанинополь патриархлары исемлеге
* Иерусалим патриахлары исемлеге
* Антиохия патриархлары исемлеге
* Дөнья җыеннары
## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Рим папалары
Төркем:Католиклык
Бүә

**Бүә** – елга, Чулман елгасының сул кушылдыгы. Тол калкулыгының (Пермь крае) көньяк битләвендә башлана. Пермь крае, БР ның Яңавыл районы аша төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка таба ага һәм Чулман елгасына (тамагыннан 240 км ераклыкта) коя. Озынлыгы 228 км, басс. мәйданы 6530 км², тулаем авышлыгы якынча 182 м. Елга Пермь краеның Верхний Осиновик авылыннан көньяк-көнбатышка таба 2,5 километр ераклыкта башлана. Башкортстан территориясендәге озынлыгы якынча 60 км.

Башлыча кар сулары белән туена. Еллык агымның 65% ы язгы (апр.—май), 23% ы җәйге-көзге (июнь—окт.), 12% ы кышкы (нояб.—март) вакытларга туры килә. Нефтекама ш. составындагы Чишмә авылы тирәсендә уртача еллык су чыгымы 24,3 м³/ с. Бассейн рельефы убалы тигезлек, елга үзәннәре һәм сызалар белән бүлгеләнгән, башлыча өске Пермьнең уфа ярусы һәм казан ярусы токымнарыннан гыйбарәт. Югары агымда ландшафтлар кәсле көлсу тупрактагы кара ылыслы һәм киң яфраклы урманнардан тора. Башка территориядә аксыл соры һәм соры урман тупрагы өстенлек итә, байтак өлеше сөрелгән. Бассейн территориясенең 31% ын урман каплаган. Буада Карман сусаклагычы төзелгән. Кушылдыклары: уң – Ушъя, сул – Каймаша, Урҗа, Шүдек, Әмзә, Әри, Яңавыл һ.б.

Алтмышынчы еллар башына кадәр аның буенча сал агызганнар. Ләкин Бүә саега башлаган. 1960 елда БАССР хөкүмәтенең  карары белән елганың ике ярына кадәр өч километрлы ара тыюлык дип игълан ителә, терлекләр көтү, урман һәм куакларны кисү катгый контрольдә тотылырга тиеш була.

1963-1973 елларда Бүә елгасында Башкортстан энергетикасы флагманы – Карман ГРЭСы төзелә. Биредә шулай ук су саклагыч төзелү белән бәйле, сал агызу туктатыла. 1973-1974 елларда Таш-Елга авылы районында тимер-бетон капиталь күпер төзелә. Ул вакытка кадәр елга аша кичүдән чыкканнар.
## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны – Чулман.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 
* Җырларда җырланган Бүә елгасы

Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Пермь крае елгалары
Агатархид буразнасы

**Агатархид буразнасы** () — Айның  координаталары буенча урнашкан, диаметры якынча 50 километр озынлыкта булган буразнасы.

## Исеме
Агатархид буразнасы якындагы Агатархид кратеры хөрмәтенә аталган.

## Моны да карагыз
* Айның буразналары исемлеге

## Чыганаклар
* Айның планета номенклатурасы.

Төркем:Ай буразналары
Базы

**Базы** — елга, Агыйдел елгасының сул кушылдыгы. Шаран районы Михайловка авылы көнчыгышка таба 2,5 км еракта башлана. Көньяктан төньякка табан Шаран, Чакмагыш, Илеш, Дүртөйле районннары буйлап ага һәм Агыйдел елгасы (тамагыннан 110 км еракта) коя. Озынлыгы 123 км, бассейн мәйданы 1590 км², тулай түбәнәюе 150 м. Башлыча кар суы белән туена. Еллык агымның  65% ы язгы (апр.—май), 20% ы җәйге-көзге (июнь—окт.), 15% ы кышкы (нояб.—март) чорларга туры килә. Илеш районы Рсай авылы тирәсендә уртача еллык су чыгымы 2,5 м³/с тәшкил итә. Бассейны Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының төньягында һәм өске пермьнең уфа ярусы һәм казан ярусының алевролитлары, комташлары, эзбизташлары, доломитлары, мергельләре һәм аргиллитларыннан торган Кама Агыйдел тигезсез уйсулыгында урнашкан. Ландшафтлары ярлы кара тупрактагы урманлы даладан тора, көнбатыш өлешендә соры урман тупрагында киң япраклы урманнар очрый. Бассейнның 8%ын урман каплаган, 65%ы сөрелгән. Иң зур кушылдыгы — Күәш (сул).

## Чыганак
* Башкорт энциклопедиясе  

Төркем:Башкортстан елгалары
Йок

**Йок** – Пермь крае һәм Башкортстандагы елга. Тере Таныпның уң кушылдыгы. Елга озынлыгы 64 км. Бассейн мәйданы — 596 км².

Пермь краеның Чернушка районы Большой Юг авылы янында башланып, Башкортстанның Тәтешле районы территориясеннән ага. Балтач районы Тибел авылы артында Тере Танып елгасына кушыла. Төньяктан көньяк юнәлештә ага. Төп кушылдыклары – Беләш, Бәдрәш, Сагаль, Кәлтәү, Олы Бәлҗүә, Бәрмеш, Сикияз, Тибел.

Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010201612111100025919.

## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае елгалары
Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Әлифба буенча елгалар
Гелий

**Ге́лий**, яки **һе́лиум** (**He**, )&nbsp;— Менделеевның периодик таблицасының 1 период, 18 төркем элементы. Тәртип номеры&nbsp;— 2.

## Символы
Гелий элементының символы&nbsp;— He (*Гелий* дип укыла).

## Тарих
Гелий 1895 елда Локьер, Жансен, Рамзай тарафыннан ачыла.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Бор (Афанасьево районы)

**Бор** () — Киров өлкәсенең Афанасьево районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (97%), арлар (1%), алманнар (1%).

## Искәрмәләр

Төркем:Афанасьево районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Неон

**Неон** (, Ne) — Менделеевның периодик таблицасының 2 период,  18 төркем элементы. Тәртип номеры - 10. Асыл газ.

## Символы
Неон элементының символы — Ne (*Неон* тип укыла).

## Тарихы
Таралуы буенча Галәмдә водород, гелий, кислород һәм углеродтан кала бишенче элемент булып тора. Инерт, бер атомлы төсе һәм исе булмаган асыл газ. 1898 елда һавадан сыек водород, кислород, аргон һәм углекислый газ чыгарган вакытта ачыкланган.

Неон 1898 елның июнендә инглиз химиклары *Уильям Рамзай* һәм *Морис Траверс* тарафынан табылган. Алар кислород, азот, аргон һәм һаваның авыр компонентларын сыегайтканнан соң инерт газ торып калуы ачыклый. 1910 елның декабрендә француз уйлап табучысы *Жорж Клод* неон тутырып газлы лампа булдыра.

### Этимологиясе
Атамасы грекча *neon* — *яңа* дип тәржемә ителә.

Элементка Рамзайзың унөч яшлек улы Вилли исем биргән дигән риваять бар, ул атасына  (яңа) дигән исем бирергә тәкъдим иткән. Атасына бу фикер охшый, тик ул грек синонимына ярашлы neon исеме матуррак яңгыраячак дип санап, шуны калдыра.

## Таралуы

### Җиһанда
Дөнья материясында неон тигез бүленмәгән, әмма Галәмдә таралуы буенча ул бөтен элементлар арасында бишенче урында тора — массасы буенча 0,13 %-ка якын. Кояшта һәм башка кызу йолдызларда, газ томаннарында, кояш системасында булган гигант планеталар: Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун атмосфераларында зур концентрация күзәтелә. Күп кенә йолдызлар атмосферасында неон водород һәм гелийдан соң өченче урынны били

### Җир кабыгында
Икенче чор бөтен тотрыклы элементлардан неон — Җирдә иң әз таралганы. 18-енче төркем чикләрендә Җир кабыгы тәшкилатында аргон һәм гелийдан кала өченче урынны били. Кайсыбер газ томанлыкларында һәм йолдызларда неон җирдәгедән күп тапкырга артыгырак.

Неон лампалар маякларда һәм аэродромнарда сигналлар өчен кулланыла, чөнки аларның кызыл төсен томан һәм караңгылык бик каплый алмый.

### Куллану

Сыек неонны криоген корылмаларда суытучы сыйфатында файдаланалар. Элегрәк неон сәнәгатьтә инерт мохит буларак кулланылган, ләкин хәзер арзанрак аргон белән алыштырылган. Неонны газ лампаларында, радио җиһазларындагы сигнал лампаларында, фотоэлементларда һәм турайткычларда кулланыла. Неон һәм гелий катнашмасы газ лазерларында (гелий-неон лазеры) эшче мохит буларак кулланыла.

## Әдәбият
* Неон// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 17-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Неон//Большая российская энциклопедия

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Кобальт

**Кобальт** (, Co) — Менделеевның периодик таблицасының 4 период,  9 төркем элементы. Тәртип номеры - 27.
Элементның атом массасы 58,933194(4). Гади матдә **кобальт** — көмөшсу-ак, бераз саргылт металл, зәңгәрсу яки алсурак төсмере бар. Ике кристаллы модификациягә ия.

## Символы
Кобальт элементының символы — Co (*Кобальт* тип укыла).

## Исеменең килеп чыгышы
«Кобальт» атамасы — тау иясе, гном дигәннән килеп чыккан.

Кобальт минералларын яндырганда аларның составындагы мышьякның оксиды бүленеп чыгып, кешеләр агуланган. Моның сәбәбен таучылар тау иясе *Кобольдтан* күргәннәр һәм элементка да шул исемне биргәннәр.

1735 елда швед минералогы *Георг Брандт* элек билгесез металл тапкан һәм аны кобальт дип атаган. Ул шулай ук нәкъ шул элементның берләшмәләре пыяланы күк төскә буяуын ачыклаган — аның бу үзенчәлеге белән борынгы Ассирияда һәм Вавилонда файдаланган булганнар әле.

## Тарихы
Кобальт кушылмалары кешегә борынгы заманнан ук билгеле. Борынгы Мисыр каберләрендә күк кобальт стаканнар, эмальләр, буяулар очрый. 
Беренсе күк буяу 1800 елда әзерләнгән.

## Ятмалары

Җир кабыгында кобальтның масса өлеше 4%.

## Әдәбият
* Кобальт// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 12-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Кобальт//Большая российская энциклопедия
* Кобальт на Webelements
* Кобальт в Популярной библиотеке химических элементов

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар