open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түбәнкаманефтехим

**Түбәнкаманефтехим** яки ** Нижнекамскнефтехим** —  холдингына керүче, Аурупаның иң зур нефтехимия ширкәтләреннән берсе. Төп җитештерү куәтләре Түбән Кама шәһәрендә урнашалар.
## Тарих

1958 елда СБКФ ҮК һәм ССРБ Министрлар Шурасы Чулманның түбән агымында химик заводларны төзү турында карар итә. 1960 елда төзелешнең баш планы расланган.

Комбинат мәйданчыгында беренче төзелеш эшләре 1960 елда башланганнар; 1967 елда беренче продукцияне чыгарылган.

1981 елда Ленин ордены белән бүләкләнгән.

## Милекчеләр вә җитәкчелек
Компаниянең төп хуҗалары: ТАИФ төркеме (50,6 %), «Связьинвестнефтехим» (28,6 %).

Генераль директор — Азат Бикморзин.
## Эшчәнлек
Җитештерү комплексы үз эченә 10 завод, 7 үзәк (шул исәптә фәнни-технология, проект-конструктор) һәм ярдәмче җитештерүләрен кертә.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* «Хезмәттәш авазы»
* «Нефтехимик» (газета)
Төркем:Россия химик һәм нефтехимик компанияләре
Төркем:ССРБ химик сәнәгате ширкәтләре
Төркем:Татарстан ширкәтләре
Төркем:Химик һәм нефтехимик ширкәтләре
Төркем:Түбән Кама
Төркем:Россиянең химия компанияләре
Уфа кантоны

**Уфа кантоны** (, ) — Башкортстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1922—1930 елларда гамәлдә торган.

Үзәге Уфа шәһәрендә урнашкан булган.
## Җәгърафик урнашу
Уфа кантоны Башкортстан АССРның үзәк өлешендә урнашкан булган; төньякта Бөре кантоны белән, төньяк-көнчыгышта — Мәсәгуть кантоны белән, көнчыгышта — Урал өлкәсе белән, ә көньякта — Стәрлетамак кантоны, ә көнбатышта — Бәләбәй кантоны.
## Тарихы
Уфа кантоны 1922 елның 18 июлендә булдырылган, аның составына элекке Уфа өязенең 37, Көзәй кантонының — 2, Табын кантонының 2 олысы керде.

1923 елның августында Стәрлетамак кантоныннан Кырмыскалы олысы кертелгән.

1930 елның 20 августында Уфа кантоны юкка чыгарылган, аның территориясе Архангел (Архангел, Иглин, Кырмыскалы, Олы Теләк олысларының бер өлеше), Благовещен (Благовещен, Бүләкәй‑Көзәй, Надеждин, Степановка, Удельно‑Дуанай олысларының бер өлеше), Бөре (Удельно‑Дуанай улусының бер өлеше), Бүздәк (Новосёловка улусының бер өлеше), Иске Күл (Бүләкәй‑Көзәй, Иглин, Надеждин, Оло‑Теләк олысларының бер өлеше), Кырмыскалы (Булгаков, Кырмыскалы олысларының бер өлеше), Мишкә (Надеждин һәм Удельно‑Дуанай олысларының бер өлеше), Уфа (Петровка, Булгаков, Дмитриевка, Иглин, Кырмыскалы, Степановка, Олы Теләк олысларының бер өлеше), Чакмагыш (Топорнино улусының бер өлеше), Топорнино (Дмитриевка, Новосёловка, Топорнин, Шәрип олысларының бер өлеше), Чишмә (Абрай, Чишмә, Булгаков, Дмитриевка, Новосёловка олысларының бер өлеше) административ районнары составына керә.
## Административ бүленеш
*10 февраль 1923 — 17 олыс.
## Халык
1926 елда халык саны 568 494 кешене тәшкил иткән, шул исәптә шәһәрләрдә — 108 655 кеше.

Милли состав (1926): руслар — 309 068 кеше (54,4%), татарлар — 139 399 кеше (24,5%) (шул исәптә — *[[мишәрләр]]* — 40 493 кеше (7,1%), *[[типтәрләр]]* — 6 472 кеше (1,1%)), башкортлар — 57 552 кеше (10,1%), украиннар — 17 008 кеше (3,0%), белоруслар — 13 628 кеше (2,4%), чуашлар — 8 313 кеше (1,5%), латышлар — 6 643 кеше (1,2%), һ.б.
## Моны да карагыз
* Уфа өязе
* Уфа районы
## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Башкортстан АССР кантоннары
Төркем:Уфа тарихы
Туймазы хәбәрләре

**Туймазы хәбәрләре** - татар телендә  Башкортстанның   Туймазы районында һәм Туймазы шәһәрендә нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый - сәяси газетасы. Атнага дүрт тапкыр чыга. русча *«Туймазинские вести»*  гәҗите , айга 1 тапкыр  ''башк.'' *«Йәнтөйәк»* (Кече Ватан) кушымта - гәҗите чыга. Гомуми тираж – *17 000* данә.

## Тарих
1930 елда Туймазы районы оештырылгач, 29 ноябрьдә **«Ленин юлы»**  исеме белән татарча район гәҗите нәшер ителә башлый. Башкортстандагы беренче 4 район гәзитенең берсе.
Атнага *1 150* данә тираж белән чыккан . 
1934 елга 3 000 тираж җыя.

Газетаның оештыручысы һәм беренче мөхәррире - Баязит Дим (Баязит Баянов), җаваплы сәркатибе Баязит Бикбай була. Газетада шул вакытта Рәшит Нигъмәти дә эшли. Газетада Тимер Арслан эшләп ала. Туймазыга килгәндә Муса Җәлилнең газета редакциясендә булуы мәгълүм.
Русча нөсхәсендә Евгений Столяров (соңыннан Башнефть башлыгы) эшли.

1931 елда район гәҗите Бүздәк, Бакалы районы халкына да таратыла башлый.

1938 елның 29 августыннан *1 000* данә  русча *«Путь Ленина»*  чыга башлый.

1956 елның июлендә гәҗитләрне **«Ленин юлы»**  / *«Путь Ленина»* исемендә берләштерәләр.

Районнарны эреләндерү сәясәте вакытында «Ленин юлы» гәҗите республика гәҗите статусын алып Октябрьскида нәшер ителә.

1965 елның гыйнварыннан русча «Ленинский путь» / татарча «Ленин юлы» исеме белән чыга.

1993 елның гыйнварыннан **«Туймазы хәбәрләре»** / *«Туймазинский вестник»* исемен ала.

2006 елдан ''башк.'' *«Йәнтөйәк»* (Кече Ватан) кушымта - гәҗите чыгарыла.

## Бүген
Башкортстанның «Туймазы хәбәрләре – Туймазинский вестник» мөхәрририят - нәшрият  комплексы дәүләт унитар оешмасына мөхәрририят, басмаханә, дизайн үзәге, гәҗиткә яздыру һәм тарату хезмәтләре, 2 сәүдә ноктасы керә. Тиражы 16 меңнән арта – республиканың шәһәр һәм район гәҗитләре арасында иң югарылардан.

## Бүләкләре
* 2012 – «Матбугатның алтын фонды» *(«Золотой фонд прессы»)* тамгасы иясе
* 2014 - Бөтенрусия *«Панацея»* җирле басмалар конкурсының призы иясе 

## Фикер
**Гөлназ Ермохина**(*баш мөхәррир*): *«Һәр атнада  мөхәрририят киңәшмәсендә туймазылыларның  нинди шатлык - борчулары булуын, аларның беренче чиратта  нинди сорауларга җавап көткәнен ачыкларга тырышабыз. Киңәш - сораулары белән  булышкан укучыларыбызга без бик рәхмәтле.»*

**Укучы**: *«Гәҗиттән халык һәрвакыт хакимияттән риза булган Совет заманы исе килә. Гәҗиттә «кичәге көн» артык күп. Пенсиядәгеләр җилкәсендә һәм реклама белән генә «киләчәк»кә барып булмый, яшьләр темасын көчәйтергә кирәк. Гәҗитне  внедорожник белән чагыштырсаң, ат көче зур, тик барлык куәтенә генә бармый  »*

## Чыганаклар
* Гәҗитнең сайты 
## Моны да карагыз
*   «Классташлар»дагы бите
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Туймазы районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Кече Башкортстан

**Кече Башкортстан** (, ) - 1917 елның 15 ноябрьдә игълан ителгән һәм декабрьдә 3‑че Бөтенбашкорт корылтаенда автономияне гамәлгә ашыруның беренче этабы буларак расланган автоном Башкортстанның тәүге территориясе, 1918 елның гыйнварында Кече Башкортостан исемен ала.

Административ үзәге — Стәрлетамак шәһәрендә (1919-1922).

## Тарих

300px|thumb|Кече Башкортстан 1920
Кече Башкортстан проектының авторы — Зәки Вәлиди, күпчелекне башкортлар тәшкил иткән территорияләрдә генә мөстәкыйль башкорт дәүләтчелеге мөмкин дип саный. Ул төзегән проектка 
Уфа губернасы, Пермь губернасы (Екатеринбург өязе, Кызылъяр өязе, Шадринск өязенең бер өлеше), Самар губернасы (Бозаулык өязенең бер өлеше), Ырынбур губернасының башкорт территорияләре керәләр. Башкаласы Стәрлетамакта була. 1919 елның 20 мартында ул Совет хөкүмәте тарафыннан таныла.

1917 елда Кече Башкортостан 9 кантонга (Барынтабын, Бөрҗән-Түңгәвер, Җиде Ыруг, Искен-Катай, Кыпчак, Куакан, Тамьян-Катай, Тук-Чуран, Үсәргән) бүленә, 1918 елда — 13 кантонга (Аргаяш кантоны, Бөрҗән-Түңгәвер кантоны, Дуван кантоны, Җиде Ыруг кантоны, Көзәй кантоны, Кошчы кантоны, Кыпчак кантоны, Табын кантоны, Тамьян-Катай кантоны, Тук-Чуран кантоны, Үсәргән кантоны, Юрматы кантоны, Ялан кантоны).

Кече Башкортостан чикләрендә Башкортостан автономиясе «Үзәк Совет хакимияте белән Башкорт хөкүмәте арасында Башкорт Совет автономиясе турында килешү» (20 март 1919) белән раслана. 1920 елда халык исәбен алу мәгълүмәтләре буенча, Кече Башкортостан территориясе 93 108 км², халкы 1249539 кеше тәшкил иткән. 1922 елда *[[Олы Башкортстан]]* итеп үзгәртелән.

### Башкорт Хөкүмәте рәисләре
* Манатов Шәриф Әхмәтҗан улы (20 июль 1917 — 4 февраль 1918);
* Мерәсов Сәгыйт Гөбәйдулла улы (май 1918);
* Бикбов Йунус Юлбарыс улы (1918);
* Әдеһәмов Абдулла Камалетдин улы (декабрь 1918 — 20 февраль 1919).

## Моны да карагыз
* Олы Башкортстан
* Башкортстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Чиләбе өлкәсе тарихы
Олы Башкортстан

**Олы Башкортстан** — БҮБКнең 1922 елның 14 июнендәге дикриты нигезендә барлыкка килгән яңа чикләрдәге Башкорт АССРы.

## Тарих

ВЦИК карар итә:

Махсус төзелгән комиссиянең докладында республика X гасырдан алып яшәгән халыклар, Башкортстанны колониягә әверелдерү, башкорт җирләрен талау, баш күтәрүләр турында тарихи белешмәләр бирелә. Анда төп халык — асаба башкортларның Дим, Агыйдел, Ык елгаларының түбәнге өлешендә, Уфа губернасының Бәләбәй, Бөре, Минзәлә өязләрендә яшәвен раслаучы тарихи документлар булуы әйтеп, күпчелектә татарлар һәм башка халыклар яшәгән төбәкләргә дәгъва белдерелә.

Башкортлар бөтенләй яшәмәгән Уфа, Стәрлетамак, Көнбатыш Башкортстан — башкортларның борынгыдан килгән җире, тик аның Башкорт республикасына кертелмәгән булуы билгеләнә.

Бу дикрит нигезендә Көнчыгыш Башкортстан белән *[[Көнбатыш Башкортстан]]* бергә кушыла, ССРБда яшәгән башкортларның 87%-ы Башкорт АССРында берләшә.
## Моны да карагыз
* Кече Башкортстан
* Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Чиләбе өлкәсе тарихы
ТАИФ

**«ТАИФ» компанияләр төркеме** («Татаро-американские инвестиции и финансы» сүзләреннән кыскартма) — эре Россия холдингы, Татарстанның химия, нефтехимия, нефтьне һәм газны эшкәртү сәнәгатьләрненең 96% өлешен үз кулда тота.

1995 елда нигезләнгән. 
## Милекчеләр вә җитәкчелек
;Генераль директор:
* 1995―2019 елларда Альберт Шиһабетдинов
* 2019―2022 елларда Руслан Шиһабетдинов
* 2025 елдан ― Тимур Шиһабетдинов.

Компаниянең 11,4% өлеше Минтимер Шәймиевнең улы Радикка, 4,5% өлеше — ТАИФ баш директорының урынбасары Гүзәл Сафинага карый, калган акциячеләре билгеле түгел.

## Структура

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 
* 
* 

Төркем:Россия холдинглары
Төркем:Татарстан ширкәтләре
Казан ҖЭҮ-2

**Казан [[ҖЭҮ]]-2** — Казанның энергетик ширкәте.  «Татэнерго» ААҖ составына керә.
## Тарих
Төзелеше 1932 елда башланган. Беренче чират 1937 елда тәмамланган, ә 1938 елда файдалануга беренче турбогенератор һәм казан тапшырылган. ҖЭҮ егәрлекләре ел саен арттырылган һәм 1957 елда 175 МВтка, ә 1970-елларда — 360 МВтка кадәр җиткәннәр.

ССРБ таркалуыннан соң файдалану дәрәҗәсе төшкән, шуңа күрә егәрлек күләме дә 190 МВтка кадәр киметелгән.

## Моны да карагыз
* Казан ҖЭҮ-1
* Казан ҖЭҮ-3
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан электр стансалары
Төркем:Русия җылылык электр стансалары
Төркем:Казанның Мәскәү районы
Төркем:Казан ширкәтләре
Авыл тормышы (гәҗит)

**Авыл тормышы** - татар телендә  Башкортстанның   Стәрлетамак районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый - сәяси газетасы. Атнага өч тапкыр чыга. русча «Сельские  нивы» исемендә чыга. Абүнә тиражы – 6 000 данә.

## Тарих
1924 елда Стәрлетамак кантонында **«Стәрле хәбәрләре»** гәҗите нәшер ителгән булган.

Стәрлетамак районында район гәҗите 1930 елда русча *«За пятилетку»* исеме белән чыга башлый. Беренче мөхәррирләре - Федор Вритов, Вячеслав Голумбевский була.

1947 елдан 1962 елга хәтле район гәҗите русча *«Победа»* исемендә чыга.

1962 елдан русча *«Знамя коммунизма»* гәҗите чыгарыла.
1962 - 1965 елларда  русча гәҗитнең *«Коммунизм байрағы»* исемендә   ''башк.'',
*«Коммунизм ялаве»* исемендә  *[[чуаш]]* телендә дубляжлары чыккан.

1963 елның 29 мартыннан 1990 елның 29 декабренә хәтле  татарча **«Коммунизм байрагы»** исемендәге гәҗит  чыга.

1991 елдан русча *«Сельская новь»* / татарча **«Авыл тормышы»** исемен ала.

2007 елдан *«Авыл тормышы»* / *«Сельские нивы»* исемендә нәшер ителә.

## Мөхәррирләр

* Вритов Ф.А. (декабрь 1930 – 1933), 
* Голубевский В.А. (1933 - гыйнвар 1934); 
* Вритов Ф.А. (28 гыйнвар 1934 - 4 октябь 1937); 
* Кадычкин Н. (6 октябрь 1937  - 16 февраль 1938);
* Зуйков Ф.П. (18 февраль 1938  - 1939);
* Сергеев А. (1939 - 1941);
* Ослан Д.Г. (1 гыйнвар 1944  - 19 октябрь 1944);
* Мокеев И.Г. (1 гыйнвар 1945  - 1 апрель 1947);
* Егорова Т.А. (5 апрель 1947  - октябрь 1947);
* Филатова Н.В. (11 октябрь 1947  - декабрь 1947);
* Фирсов С.С. (17 декабрь 1947  - декабрь 1947);
* Габбасов Н.Г. (1 гыйнвар 1948  - 15 гыйнвар 1948);
* С.И.Емельянов (15 гыйнвар 1948  - 14 июнь 1948);
* Дубровка К.П. (23 июнб 1948  - 8 апрель 1949);
* Филатова Н.В. (10 май 1949  - 15 сентябрь 1949);
* Клементьев А.В. (22 сентябрь 1949 – 27 октябрь 1949);
* Караськин И.Е. (27 октября 1949 - 18 ноябрь 1949);
* Клементьев А.В. (24 ноябрь 1949 - 21 декабрь 1949);
* Клементьев А.В. (29 декабрь 1949  - 21 декабрь 1950);
* Алексеева А.М. (февраль 1952  - май 1962);
* Имаев Г.Ш. (9 май 1962  - декабрь 1962);
* Усманов С.Ф. (гыйнвар 1963  - июнь 1987);
* Федоров Г.В. (30 июнь 1987  - 30 декабрь 2000).
 
2001 елның 1 гыйнварыннан  баш  мөхәррир -  БР атказанган укытучысы В.Л. Шульга.

## Темалар
Район гәҗите эшчәнлеген үзенең уставына нигезләп алып бара. Шәһәр һәм районның оешмаларының, хезмәт коллективларының эшчәнлеген күрсәтә, күренекле шәхесләрнең тормышын яктырта, иҗтимагый һәм икътисадый тормышта барлыкка килгән һәр яңалыкны вакытында җиткереп бара, районның тарихын яза.

## Бүләкләре
* 2014 – җиңүче, яшьләр сәясәтен яктыртучы басмаларның республика конкурсы 

## Чыганаклар
*  Гәҗитнең сайты 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Стәрлетамак районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Стәрлебаш чишмәләре

**Стәрлебаш чишмәләре** - татар телендә  Башкортстанның   Стәрлебаш районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый - сәяси газетасы. Атнага өч тапкыр чыга.

*[[Рус]]ча* *«Стерлибашевские родники»*, ''башк.'' *«Стәрлебаш шишмәләре»* гәҗитләре чыга. Гомуми тираж – *3 000* данә.

## Тарих
* 1932 елның мартыннан район гәҗите русча «Ударник колхоза» исеме белән чыга башлый. Беренче мөхәррире Иван Холмов була.
* 1932 елның сентябреннән татарча **«Колхоз ударчысы»** исеме белән гәҗит нәшер ителә.
* 1933 елдан Эстәрлебашның үз басмаханәсендә нәшер ителә.
* 1955 - 1962 елларда **«Коммунизм байрагы»** / *«Знамя коммунизма»* исемен ала.
* 1962 - 1965 елларда чыгудан туктап тора.
* 1965 елдан **«Ленин юлы»** / *«Путь Ленина»* исеме белән янәдән чыга башлый.
* 1991 елдан **«Ленин васыятьләре»** / *«Заветы Ленина»* исемендә нәшер ителә.
* 1994 елдан башк. *«Ленин васыяттары»* гәҗите  өстәлә.
* 2005 елдан «Стәрлебаш чишмәләре» / русча «Стерлибашевские родники» / башк. «Стәрлебаш шишмәләре» исеме астында чыгып килә.
* 2000 елдан компьютерда әзерләнә башлый.

## Мөхәррирләр

* Беренче расланган мөхәррире Әхияр Баязитов (1932 – 1936), Хәлекәй авылыннан
* Әхмәр Басыйров (1936-1940), Әмир авылыннан, соңыннан Илеш районы гәҗите мөхәррире
* Гали Гомәров(1940 елдан), 1941 елның августында Бөек Ватан сугышына китә
* Гали Исмәгыйлев(1941 елдан), 1942 елның мартында сугышка китә, яуда һәлак була
* Галимҗан Насыйров(1945 елга хәтле), соңыннан Йомагуҗа районы гәҗите мөхәррире
* Гали Гомәров сугыштан кайткач эшли 
* Барый Нуриманов(1948 -1950), Эстәрлебаш авылыннан
* А.М. Хәбибуллин (июль 1950 – март 1951)
* Тимерхан Абдуллин (август 1951 - июль 1953)
* Х.Х. Дәүләтшина (июль 1953 - май 1954)
* Тамьян Бикмаев (1954-1957)
* Галимҗан Насыйров (1957 – 1962)
* Фәйзи Гомәров (1965 – 1987), БР атказанган мәдәният хезмәткәре
* Марс Тукаев (1987 – 1996)

1996 елдан мөхәррир булып Мансаф Ганиев  эшли.

## Иҗат юлының башы
Район гәҗитендә язучы һәм шагыйрьләр Зиннәт Галимов, Фәйзи Гомәров, Равил Шәммас, Флюра Сәлимова-Хәлиуллина, Фәйзи Шаяпов, Мәхмүт Хуҗин, Федор Сенченко, драматург Рәлиф Кинҗәбаев иҗат юлларын башлыйлар

## Чыганаклар
* Гәҗитнең сайты 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Стәрлебаш районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Беренче бөтендөнья сугышы хроникасы/1914 елның сентябре

## [[1914 ел]]ның [[1 сентябрь|1 сентябре]]. 36-нчы сугыш көне
**[[Көнчыгыш Пруссия операциясе (1914)|Көнчыгыш Пруссия операциясе]]**
**[[Галиция бәрелеше]]**.

## [[1914 ел]]ның [[2 сентябрь|2 сентябре]]. 37-нче сугыш көне
**[[Галиция бәрелеше]]**.

## [[1914 ел]]ның [[3 сентябрь|3 сентябре]]. 38-нче сугыш көне
**[[Галиция бәрелеше]]**.

## Искәрмәләр

ББС
Х1409
Ашкадар таңнары

**Ашкадар таңнары** – татар телендә  Башкортстанның   Фёдоровка районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый — сәяси газетасы. Атнага өч тапкыр чыга. *[[рус]]ча* «Ашкадарские зори»,   ''башк.'' *«Ашҡаҙар таңдары»* гәҗите чыга. Гомуми тираж – *4 500* данә. Язылу индексы — 50735.

## Тарих
Фёдоровка районы халкы, район оештырылганчы һәм район гәҗите чыга башлаганчы , Мәләвездә, Эстәрлебашта чыккан, Пугачёво, Октябрьски, Эстәрлетамак МТС ларының сәяси бүлекләре чыгарган гәҗитләрне алып укый.

1935 елның мартыннан район гәҗите русча «Вперёд» исеме белән чыга башлый. Айга 6 тапкыр *1 000* данәдә чыга.
Беренче мөхәррире итеп Андрей Шамов билгеләнә .
Беренче саны Шарлык авылы басмаханәсендә басыла. Аннан соңгылары Эстәрлебаш басмаханәсендә басыла.

1935 елның июненнән «К победе» исемен ала.
1958 елга кадәр атнага 1 чыгып килә. 1959 елның 1 гыйнварыннан атнага 3 тапкыр *2 100* данәдә чыга башлый.

Районнарны эреләтү сәясәте вакытында район гәҗите чыгудан туктап тора. Район халкы Күмертау идарәсе чыгарган районара гәҗит  статусы булган «Путь Октября» гәҗитен, Фёдоровка районы Стәрлебаш районына кушылгач, Эстәрлебашта  чыгучы «Путь Ленина» / «Ленин юлы» гәҗитләрен алдыра.1965 елның 25 апрелендә район гәҗите *К победе* *3 570* данәдә янәдән чыга башлый.
 
1967 елдан татарча **«Җиңүгә»** гәҗите чыга башлый. 1997 елдан ''башк.'' *«Еңеүгә»* дубляж гәҗите нәшер ителә. 
2007 елда «К победе» исеменнән баш тартып , русча *«Ашкадарские зори»* / татарча ***«Ашкадар таңнары»*** / ''башк.'' *«Ашҡаҙар таңдары»* исемен ала.

2009 елның гыйнварыннан Стәрлетамак басмаханәсендә офсет ысулы белән басыла.
Гәҗит чыгару чыгымнарының *40 % ы* республика казнасыннан каплана.

## Тираж – популярлык билгесе
* 1935 — 1000
* 1959 – 2100
* 1967 – 4246 (русча 2740 / татарча 1506)
* 1975 – 5200
* 1983 – 5335
* 1994 — 4153
* 1997 – 4530 (русча 3030 / татарча  1100 / башк. 400)
* 2005 – 5200
* 2010 – 4862 (русча 3407 / татарча  1030 / башк.   425)
* 2014 – 4480 (русча 3200 / татарча 900 / башк.  380)  

## Мөхәррирләр

* А.Ф. Шамов (20 февраль 1935 — 20 июль 1936) 
* Н.П. Яковлев (28 июнь 1936 —  гыйнвар 1938) 
* И.И. Холмов (март 1938 — 5 февраль 1939) 
* А.А. Антонов (11 апрель – 23 сентябрь 1940)  
* Ф.Г. Кокорев (10 октябрь 1940 — 7 сентябрь 1941) 
* Н.П. Яковлев 31 гыйнвар — октябрь 1943) 
* Н.Н. Кутонов (февраль 1945 — октябрь 1946) 
* В.П. Узенев (октябрь 1946 — 19 май 1953) 
* В.С. Мәликова 1 сентябрь 1953 —  1 октябрь 1957) 
* А.Н. Кучин (27 ноябрь 1957 — 9 июнь 1962). 
* Х.Н. Гайнуллин (27 апрель 1965 — 6 сентябрь 1966) 
* Р.З. Хаҗиәхмәтов (Сентябрь 1966 — 1 сентябрь 1971) 
* Р.Д. Нигъмәтуллин (6 сентябрь 1971 — 16 февраль 1987) 
* Н.К. Фәхриев (21 июль 1987 — 19 ноябрь 1988)  
* Р.Ш. Сөбхәнгулов (10 июль 1989 — 30 август 1990) 
* Р.Г. Гобәйдуллин (1 сентябрь 1990 — 31 декабрь 2004)

2005 елның 1 гыйнварыннан мөхәррир булып Илһам Шакир улы Бакиев эшли.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Гәҗит сайты 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

Төркем:Федоровка районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Туган як (Октябрьски)

**Туган як** – татар телендә  Башкортстанның   Октябрьски каласында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый - сәяси газетасы.

Атнага ике тапкыр чыга. Тираж – *1 000* данә.

Октябрьски, Туймазы калаларында, Туймазы районында тарала.

Индексы: 31082

## Чыганаклар
* Гәҗитнең сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Октябрьски
Туган як (төшенчә)

Википедиядә әлеге исем белән берничә мәкалә урнаштырылган:
* «Туган як» - Түбән Новгород өлкәсе Сергач шәһәрендә нәшер ителүче гәҗит
* «Туган як» - Башкортстанның Октябрьски шәһәрендә нәшер ителүче гәҗит. Индексы *31082*.
* «Туган як» — Татарстаннның Түбән Кама шәһәрендә нәшер ителүче гәҗит. 
* "Туган як" — җыр.
Маяк (Илеш районы, гәзит)

**Маяк** - татар телендә  Башкортстанның   Илеш районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый - сәяси газетасы. Атнага өч тапкыр чыга. *[[рус]]ча*  *«Маяк»* ,   ''башк.'' *«Маяҡ»* тәрҗемә гәҗитләре чыга. Гомуми тираж – *6 457* данә.

Индекслары: 58959 (татарча), 50754 (русча), 50632 (башк.)

## Тарих
Татар телендә район гәҗите Илеш районы оештырылып, бер ай узу белән нәшер ителә башлый. 1935 елның 12 мартында **«Җиңү таңы»** гәҗитенең беренче саны дөнья күрә. Мөхәррире - Ш. Шәймәрдәнов . Исемнәрен еш алыштыра: 1935 елның 30 июненнән **«Сталинчы»** исеменә күчә. 1961 елның 1 гыйнварыннан **«Коммунизм байрагы»**, 1962 елның 1 июленнән **«Уңыш өчен»** исемнәрендә чыга.

1965 елның апреленнән *«Маяк»* исемендә.
Әлегә «Маяк» - Башкортстанда татарча чыга торган мөстәкыйль район гәзите. Районда руслар яшәмәсә дә, 2003 елның 1 июлендә татарча гәҗитнең русча варианты дөнья күрә. 2005 елның 1 июленнән башк. дубляж  гәҗите  барлыкка килә. Гәзитнең сайты рус телендәге материаллар гына урнаштыра. 
 
Районда басмаханә 1935 елда ачыла. 1971 елдан район гәҗите заманча корылган басмаханәдә нәшер ителә.

Төрле елларда гәҗит мөхәрририятендә язучылар Роберт Миңнуллин, Ринат Хәйри, Хәсән Сарьян, Зөфәр Хәмидуллин һ.б. эшләде.

## Рубрикалар

* Рәсми хроника
* Авыл хуҗалыгы
* Икътисад
* Мәгариф
* Мәдәният
* Җинаять хроникасы
* Сәясәт
* Сәламәтлекне саклау
* Җәмгыять
* Шигърият
* Реклама
* Басмаханә хезмәтләре

## Бүләкләре
* 2004 -  җиңүче, «Агро-СМИ» бөтенрусия конкурсы
* Мөхәррир урынбасары  Рәмзия Хәдимуллина - *«Матбугатның алтын фонды»* тамгасы иясе

## Кызыклы фикерләр
**«[[Илеш районы]] гербында сурәтләнгән Х бизәге – элекке заманда җирлектәге халык арасында киң таралган Х (әвернә) тамгасы икән»*
**«[[Илеш]] дип язу дөрес түгел, Илиш кирәк. Сүз 2 кисәктән тора: Ил + иш, ягъни  илнең ише; илгә, иленә иш»*
 
## Чыганаклар
*  Гәҗитнең сайты 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Илеш районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
МиГ-31

**МиГ-31** (83 эшләнүе, Е-155МП очкыч, НАТО кодификациясе буенча: ****— төлке эзәрлекләүче эт) — ике урынлы) - Совет истребителе, юл кисүче очкычы. 
 

## Тарих

## Әдәбият
* Техносерия. М.Никольский. МиГ-31 — Страж российского неба
* Крылья России. История и самолеты ОКБ «МиГ»
* Мир авиации. Александр Ларионов. Чемодан из гастронома
* Крылья Родины. Василий Панков. Флагман ПВО
* Крылья Родины. Владимир Ильин. «Английская гончая» с красными звездами
* Владимир Ильин. Самые скоростные истребители МиГ-25 и МиГ-31
## Авиаһәлакәтләр

## Сылтамалар
* МиГ-31, (Foxhound), сверхзвуковой истребитель-перехватчик дальнего действия  на сайте информационного агентства «Оружие России» — www.arms-expo.ru
* Сайт самолётостроительной корпорации МиГ 
* Модернизированный МиГ-31 прошел испытания
* Модернизируемый МиГ-31 обвинили в близорукости
* Перехватчики МиГ-25 и МиГ-31. Документальный фильм
* http://topwar.ru/26097-istoriya-mig-31-prodolzhaetsya-vot-uzhe-tridcat-let-net-sopernikov-unikalnomu-dvigatelyu-d-30f6.html
* МиГ-31. Машина сложная, но надежная . Сайт Армавирского училища лётчиков ПВО.
* Yefim Gordon. MiG-25 «Foxbat». MiG-31 «Foxhound». Russia’s Defensive Front Line. — Midland Publishing, 1997, 97 p.
* Yefim Gordon. Mikoyan MiG-31. — Midland Publishing, 2005, 226 p. ISBN 1-85780-219-5
* Никольский М. МиГ-31. Страж российского неба. — Киров, 2000, 52 с.

## Шулай ук карагыз
* Глеб Лозино-Лозинский
* МиГ-25
* Ту-128
* Су-15
* Lockheed SR-71

## Сүрәтләр
**МиГ-31БМ** МАКС-2009да:

Файл:MiG-31BM MAKS-2009 (1).jpg
Файл:MiG-31BM MAKS-2009 (2).jpg
Файл:MiG-31BM MAKS-2009 (3).jpg


Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Әлифба буенча корал
Төркем:Истребительләр
Колхоз ударчысы

**«Колхоз ударчысы»** — Уфа шәһәрендә Башкортстан Мәгариф халык комиссариаты чыгарган гәҗит.

Уфада 1931 елның 19 апреленнән чыгып килгән, 56 саны дөнья күргән. Соңгы саны 1933 елның 13 мартында чыккан.
Әлеге басманың нәшире ВКП/б/ның Башкортстан өлкә комитеты органы — «Коммуна» газетасы, ә төрле вакыттагы мөхәррирләре Р. Камал, И. Насыйров, М. Бикбулат, Г. Гузай булган. «Колхоз ударчысы» газетасы төп игътибарын наданлыкка каршы көрәшкә юнәлдергән. Аның сәхифәләрендә даими рәвештә язучы Гайнан Әмири (1911-1982) әсәрләре бастырылып килгән.

## Чыганаклар
* Тәлгат Насыйров. ТАТАР МАТБУГАТЫНЫҢ АВЫР ХӘЛЕ. 193Ончы ЕЛЛАР МАТБУГАТЫНА КҮЗӘТҮ // "Казан утлары" № 2, 2011.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Уфа матбугаты
Юлдаш (Дүртөйле, гәҗит)

**Юлдаш** – татар телендә  Башкортстанның   Дүртөйле районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы. 
2024 елга атнага бер тапкыр 12 биттә чыга, район буенча таратыла. Индексы: "татарча" - ПО712, русча (Юлдаш. Вести) - ПО674.

## Тарих
* 1931 елның 1 ноябреннән район гәҗите татарча **«Ярыш»** исеме белән нәшер ителә башлый.
* 1956 елдан **«Хезмәт байрагы»** исемен ала.
* 1962 – 1965 елларда районнарны эреләтү сәясәте сәбәпле чыгудан туктап тора.
* 1965 елдан **«Уңыш өчен»** исемендә янәдән чыга башлый.
* 1967 елдан русча *«За урожай»* гәҗите чыга башлый.
* 1967 елның мартыннан **«Ленин байрагы»** / *«Знамя Ленина»* исемендә нәшер ителә.
* 1993 елдан татарча **«Юлдаш»**  / русча «Юлдаш» исемендә була. Индексы: *[[татар]]ча* 50759, *[[рус]]ча* 50708
* 2007 елдан район гәҗитләре татарча «Юлдаш» / русча «Юлдаш-вести» исемендә чыгалар.
* 2008 елдан айга 1 тапкыр  ''башк.'' «Аҡ шишмә» кушымта – гәҗите чыгарыла. Гомуми тираж – *11 130* данә.

## Күренекле кешеләр
«Ярыш» гәҗитендә (1933 елда) яугир шагыйрь Бәдрүш Мокамай (1909 -1944),.
Зыя Мансур (1916 – 1965) эшли. Күп еллар баш мөхәррир булып газетаны Хәмит Миңнехәмәт улы Нәбиев җитәкли.

1967 елдан, 1980―1982, 1993―1994 елларда газетаның хезмәткәре булып Зиф Имамов  эшләгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Башкортстанның район гәҗитләре

Төркем:Дүртөйле районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Перемышль камалышы

**Перемышль камалышы** —  Россия империясе гаскәрләре тарафыннан Беренче бөтендөнья сугышында австрияле Перемышль кальгасының камалышы.
## Камалыш барышы
1914 елның  көнне 3-нче рус гаскәренең алдынгы отрядлар Перемышль кальгасы янына барып җиткәннәр. Штурм исә 22 синтәбер (7 октәбер) көнне башланган, әмма ул 24 синтәбер (9 октәбер) көнне һөҗүмчеләр өчен зур югатулар белән уңышсыз тәмамланган.  25 синтәбер (8 октәбер) көнне кальга янына австрияле гаскәре килә, шуңа күрә 28 синтәбер (11 октәбер) көнне 21 көнгә сузылган камалыш туктатылган.

Варшава-Ивангород операциясе барышында алман һөҗүмне кире каккач соң австрия гаскәрләре яңадан чигенгәннәр һәм Перемышль кабат камалышка эләкте. Бу юлы рус сәргаскәрлеге шәһәрне ачлыктан интектереп алырга карар итте.

1915 елның март ае башында, озак булган камалудан һәм азык бетүенннән соң кальга коменданты Герман фон Кусманек камалышта ерып чыгырга боерык бирә, тик 5 (18) марттагы омтылыш рус гаскәре тарафыннан кире кагылган: әсиргә 107 әфисәр вә 4 мең түбән дәрҗәле гаскәри төште, күп корал да дошман кулын төшкән.

 көнне кальга тәслим булган, ягъни капитуляцияләнгән. Моңа кадәр кальга гарнизоны бөтен снәрәтләрне атып бетерде, ә ныгытылган урыннарны (веркларны) шартлатканнар.

Рус гаскәрләргә 9 генерал, шул исәптә кальга коменданты Герман фон Кусманек, 93 штаб-әфисәр, 2 204 обер-әфисәр, 113 890 түбән дәрҗәле гаскәри бирелгән, рус гаскәрләре 900 (икенче мәгълүмат буенча, 1 050) тупны тартып алганнар.

Кальга бирелгәннән соң Перемышльгә шәхсән Россия императоры Николай II килгән. Генерал Брусилов аңа кальга ныгытмаларын күрсәткән.
## Галерея

Файл:Rosyjscy wiezniowie w twierdzy przemysl.jpg|Рус хәрби әсирләре. Перемышль, 1914 ел.
Файл:1915 Самбор Брусилов перед встречей Николая II.jpg‎|Брусилов императорны Перемышльгә сәяхәт алдыннан каршылый, апрель 1915.
Файл:1915 Перемышль взят обратно.jpg‎|Брусилов вә Перемышль фортларының җимерклекләре, май 1915.
Файл: Salissoglio3.jpg|Саклау ныгытмасы калдыклары, форт I, 6 июль 2006.


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.grwar.ru/library/Strateg_Essay_3/SE_03_06.html

Перемышль
Перемышль
Перемышль
Перемышль
Перемышль
Перемышль
Төркем:Карпат асты воеводалыгы тарихы
Төркем:Пшемысль
Төркем:1915 ел Россия империясендә
Төркем:Россия Беренче бөтендөнья сугышында
Төркем:Австрия-Маҗарстан Беренче бөтендөнья сугышында
Төркем:1915 ел Польшада
Кызыл чишмә (Нуриман районы, гәҗит)

**Кызыл чишмә** - татар телендә  Башкортстанның   Нуриман районында 1985 елга кадәр  нәшер ителгән  дәүләт иҗтимагый - сәяси газетасы.

## Тарих
Нуриман районында район гәҗите 1931 елның 7 ноябрендә **«Большевиклар темпы өчен»** (''башк.'' *«Большевиктар темпы өсөн»*(*?*)) исеме белән латин шрифтында Уфада  басыла. Беренче мөхәррире – Шәкүр Килдияров.
1938 елдан русча *«Луч большевизма»* гәҗите чыга башлый.

Гәҗит исемен еш алыштыра: «Большевиклар темпы өчен» / «За большевистские темпы», «Большевик», «Большевизм нуры»/ «Луч большевизма», **«Коммунист»** *([[татар]]ча гәҗитнең мөхәррире Хәлимә Мөнирова була),* «Коммунизм өчен» / «За коммунизм». Төрле елларда төрле телләрдә (русча, татарча, башкортча) нәшер ителә.
Мәсәлән, татар телендә район гәҗите 1957 елдан 1962 елга кадәр **«Коммунизм өчен»** исемендә чыга. 1966 елдан 1985 елга кадәр **«Кызыл чишмә»** исеме астында нәшер ителә.

Мөхәрририяттә эшләгән әзерлекле журналистлар Рәшит Кәримовны (Благовар районы гәҗитенә мөхәррир итеп),  Әгъзәм Ризвановны (фирка райкомына), Әнвәр Әхмәтҗановны (Тәтешле районы гәҗитенә мөхәррир итеп) күчерәләр. Әнисә Фәттахова, Фәнүзә Хөрмәтуллина татарча дубляжны чыгаруны туктатканчы мөхәррир булып эшлиләр.

Район гәҗите өч телдә нәшер ителгәндә гомуми тиражы *5 500* данә була.

Мөхәрририяттә очрашуларда украин язучысы Петр Гуцал, язучылар Гайнан Әмири, Муса Гали, Марсель Сәлимов, Ибраһим Абдуллин, Әнгам Атнабаев, Ярулла Вәлиев, композитор Роберт Газизов, Татарстанның халык артисты Сәвия Сираева һ.б. катнаша.

Красная Горка бистәсендә нигездә татарлар яшәсә дә  ,1985 елдан татарча дубляжны чыгудан туктаталар. русча атнага 2 тапкыр *«Красный ключ»*, айга 2 тапкыр ''башк.'' *«НурИман»* гәҗит-кушымтасы чыгуын дәвам итә.

## Кызыклы факт
1930 елларда басмаханәдә эшләгән Әбүзәр Габдрахманов истәлекләреннән: *«Басмаханәгә мәкаләләрне кулдан язып төшерәләр иде. Төрле почерклы язуларны укыганда хаталар да китә. Бер санда  *«тракторист»* сүзе урынына  *«троцкист»* сүзе киткән. Шуның өчен мөхәррирне эшеннән алдылар»* 

## Чыганаклар
*  Гәҗитнең сайты

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Нуриман районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Ярмәкәй яңалыклары

**Ярмәкәй яңалыклары**&nbsp;— татар телендә Башкортстанның Ярмәкәй районында нәшер ителүче дәүләт иҗтимагый-сәяси гәҗите. Атнага ике тапкыр чыга. Шулай ук рус телендәге *«Ермекеевские новости»* гәҗите, айга 1 тапкыр башкорт телендәге *«Етегән»* кушымта-гәҗите чыгалар.

## Тарих
1935 елның 31 гыйнварында Бәләбәй районының бер өлешендә Ярмәкәй районы оештырыла.
1935 елда татар телендә район гәҗите **«Сталин юлы»** нәшер ителә. 1939 елда гәҗитнең рус телендәге варианты *«Сталинский путь»* исеме белән чыга (1942 елга кадәр, 1942—1945 елларда нәшер ителми).

Приют һәм Ярмәкәй МТС-ларының сәяси бүлекләренең мөстәкыйль гәҗитләр чыгарулары мәгълүм.
 
1938—1940 елларда җаваплы сәркатип булып Габдулла Әхмәтшин эшли.

1956 елда татарча гәҗитне русча чыккан *«Ударник полей»* гәҗите белән берләштерәләр, **«Ленин байрагы»** / *«Ленинское знамя»* исемендә чыга башлый.

Ярмәкәй районын Бәләбәй районына кушу сәбәпле, район гәҗите 1964—1968 елларда чыгудан туктап тора.
1968 елда районны янәдән торгызалар.
1969 елдан **«Яңа җиңүләргә»** / *«К новым победам»* исемендә нәшер ителә башлый.

2007 елдан татар телендә мөстәкыйль **«Ярмәкәй яңалыклары»** гәҗите булып чыга.
Башкорт телендәге *«Етегән»* кушымта-гәҗите (*мөхәррире Мәксуд Шәрәфлисламов*) чыгару өстәлә.

## Кызыклы фикер
Ярмәкәй районы гербында «кучкар» *орнаменты* һәм «дага» *рәсеме* кулланылган.
* Кучкар бизәге&nbsp;— җирле халыкның борынгыдан мал асрау һәм җир эшкәртү белән шөгыльләнгәнлегенә дәлил. 
* Дага&nbsp;— уңыш һәм бәхет китерүче тамга.

## Чыганаклар
* Гәҗитнең сайты 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Ярмәкәй районы
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
1975 елда авиация

1975 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 22 февраль — Су-25 штурмовик прототипының беренче очышы.
* 16 сентябрь — МиГ-31 перехватчикның беренче очышы (лётчик-испытатель А.В. Федотов).

### Төгәл даталарсыз

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1975 ел
Башкортстанның район гәҗитләре

**Башкортстанның район гәҗитләре** - Башкортстанның авыл районнарында нәшер ителүче гәҗитләр. Гамәлгә куючылары - дәүләт һәм муниципаль оешмалары. Гәҗитләрдә муниципаль хакимиятнең эшчәнлеге турында мәгълүмат, район яңалыклары, җирле авторларның әдәби әсәрләре, реклама  урнаштырыла. Район гәҗитләре республика халыкларының 6 телендә нәшер ителә.

## Сылтама
* Управление по делам печати Башкортостана 
*  Башкортостан (''белешмәлек'')

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Салҗыгыт (Кырмыскалы районы)

**Салҗыгыт** — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан татар авылы.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Су-25

Су-25 «Грач» - "Кара карга" — һөҗүм итә торган очкыч 
**Су-25** («Т-8», НАТО кодификациясе буенча: **Frogfoot**) — совет/Россия бронялы тавыш тизлегенә кадәр һөҗүм итә торган очкычы (штурмовик).  Аның төп максаты - коры җир көчләрне яклау (тәүлек буе) һәм теләгән вакытта һәм һава шартларында дошман тәмекләрен бетерү.

Беренче очыш 1975 елда булды. 1981 елдан файдаланыла. Күп бәрелешләрдә катнашты. Россия һава көчләрендә 2020 елга кадәр булачак.

Һөҗүм итә торган очкыч Су-25 Ангола сугышында (1975-2002), Әфганстан сугышында (1979-1989), Иран-Гыйрак сугышында (1980-1988), Фарсы култыгында сугышта (1991), Таҗикстан ватандашлар сугышында (1992-1997), Әбхәз сугышында (1992-1993), Карабах сугышында (1991-1994), Чечен сугышларында (1994-2000), Көньяк Осетиядә сугышта (2008), Украинада ватандашлар сугышында (2014) һ.б. катнашты.

## Корал

Су-25 очкычында ике көпшәле туп (ВПУ-17А) урнаштырылган, очкыч идарә ителми торган ракеталар һәм югары төгәллек бомбалар, ракеталар куллана ала, шулай ук "һава-һава" төрендәге корал бар.
## Очкычның төрләре

## Сурәтләр
**Су-25СМ** МАКС-2009дә:

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

## Сылтамалары
* Фотографии Су-25 установленного в г. Остров Псковской области
* Описание Су-25 на сайте компании «Сухой» 
* Продолжается освоение модернизированного Су-25 
* Большая статья о Су-25 в журнале «Популярная механика» 

Төркем:Сухой очкычлары
Төркем:Штурмовиклар
Төркем:Россия очкычлары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе очкычлары
Төркем:Бомбага тотучылары
Төркем:Әлифба буенча корал
Су-24

Су-24 «Грач» — штурмовик
**Су-24** («Т-8» эшләнмәсе, НАТО кодификациясе буенча: **Frogfoot**) — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе/Россия бомбага тотучы очкычы.

Ике урынлы, ике моторлы очкыч үзенең беренче очышын 1967 елда ясаган. Кулланышка 1974 елда кертелгән. Су-24 урынына Россиядә 2010 елга заманчарак Су-34 хәрби очкычын тәкъдим итү планы бар иде.

Россия Су-24 хәрби очкычларын кулланыштан ала.
### Модификациялар

## Авиаһәлакәтләр
• 30.10.2012 — Чиләбе өлкәсенең Эткүл районында Су-24 бомбалау очкычы төшеп җимерелде. Россия Федерациясе саклану министрлыгы белдерүенчә, очкыч идарәсендә җитешсезлекләр башлангач һәм очкычны коткарып булмаячагы ачыклангач, андагы ике очучы аны кешеләр яшәгән урыннан читкә юнәлткән һәм катапульт белән сикереп котылган. Очкыч тиздән чираттагы төзекләндерүгә озатылырга тиеш булган. Барлык Су-24 очышлары вакытлыча туктатылды.

• 20.10.2011 — Россиянең Амур өлкәсендә Су-24 очкычы каза кичерде. Нәтиҗәдә ике очучы һәлак булды. Воронеждан Воздвиженкага очкан очкыч Украинка аэродромына ягулык алу өчен төшкәндә җимерелән.

Казаның сәбәпләрен хәзер Россия Саклану министрлыгының комиссиясе ачыклый. Беренче мәгълүматларга караганда, очкыч юлга бозык килеш чыккан. Каза очучы хатасы аркасында да килеп чыгарга мөмкин.

Җинаять эше “очу кагыйдәләрен бозу” матдәсе нигезендә тикшерелә.

• 19.06.2009  — Ростов өлкәсендә Су-24 хәрби очкычы төшеп җимерелгән. Очкычтагы 2 очучы пәрәшүт белән сикереп исән калган. Очкыч бер утар янына төшкән, әмма бернинди дә зыян китермәгән.

## Сурәтләр

Файл:Su-24 MAKS-2009 (1).jpg
Файл:Su-24 MAKS-2009 (2).jpg
Файл:Su-24 MAKS-2009 (3).jpg


## Искәрмәләр


## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Описание Су-24 на сайте компании «Сухой» 
* Су-24/24М. Аварии, катастрофы и боевые потери
* На аэродроме Переяславка начались полеты модернизированных Су-24

Төркем:Сухой очкычлары
Төркем:Бомбага тотучылары
Төркем:Әлифба буенча корал
Төркем:Россия очкычлары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе очкычлары
Төркем:1970 елны килеп чыктылар
Төркем:Канатлар үзгәрүчән уксыманлыгы белән очкычлар
Йомагуҗа районы

**Йомагуҗа районы** (, ) — Башкортстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1935—1963 елларда гамәлдә торган.
## Җәгърафик урнашу
Район АССРның көньяк өлешендә урнашкан; төньякта Мәләвез районы белән, төньяк-көнчыгышта — Бөрҗән районы белән, көньяк-көнчыгышта — Күгәрчен районы белән, көньяк-көнбатышта Ырынбур өлкәсе, көнбатышта — Куергазы районы белән чиктәш булган.
## Тарих
Йомагуҗа районы 1935 елның 3 февралендә Мәләвез һәм Морак районнарны бүлү нәтиҗәсендә булдырылган.

1952—1953 елларда Башкортстан АССРның Стәрлетамак өлкәсенә кергән булган.

1963 елның 1 февралендә район бетерелә, җирләре Мәләвез районы составына, 1965 елда — Күгәрчен районы составына кертелгәннәр.

## Административ бүленеш
Район составына 16 авыл шурасына бүленгән (1940): Әбит, Әлмәс, Аптрак, Биккүз, Волостновка, Воскресенское, Гавриловка, Ибрай, Калдар, Никәс, Подгорное, Сарыш, Сыртлан, Теләвембәт, Йомагуҗа, Ялчы. 
## Халык
1939 елда Йомагуҗа районы халкы 28 661 кеше тәшкил иткән, шул исәптә «махсус контингент» — 603 кеше. Милли состав (1939): урыслар — 10 595 кеше (37,0%), башкортлар — 10 011 кеше (34,9%), татарлар — 3 718 кеше (13,0%), мордва — 1 868 кеше (6,5%), украиннар — 1 490 кеше (5,2%), чуашлар — 767 кеше (2,7%).
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның юкка чыккан районнары
1970 елда авиация

1970 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 17 гыйнвар — Су-24 (Т-6-2И)ның беренче очышы
* 21 декабрь — истребитель Grumman F-14 Tomcatның беренче очышы.

### Төгәл даталарсыз

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1970 ел
Автомобилист (хоккей клубы, Екатеринбур)

**«Автомобили́ст» хоккей клубы** () — 2006 елда нигезләнгән Екатеринбург шәһәренең хоккей клубы. Әлеге вакытта Кыйтга хоккей лигасында уйный.
## Кыйтга хоккей лигасында чыгышлар тарихы

## Искәрмәләр

Төркем:Россия хоккей клублары
Михаил Симонов (1929)

**Михаи́л Петро́вич Си́монов** (19 октябрь 1929, Ростов-на-Дону — 4 март 2011, Мәскәү) — совет һәм россияле авиаконструкторы.Су-24 *[[бомбага тотучы]]* һәм Су-25 *һөҗүм очкычларын* барлыкка китерүдә катнаша, «Су» маркалы спорт очкычларын җитештерүнең башлыгы, бигрәк тә Су-27 дүртенче буын *[[истребитель|истребителенең]]* төп конструкторларыннан берсе буларак танылды.

## Тәрҗемәи хәл
Михаил Симонов 19 октябрь 1929 Ростов-на-Донуда туа.

Техник фәннәр докторы, академик Симонов конструкторлар идарәсен 1983 елдан бирле җитәкләде.

1998 елда Симоновка “һава-галәм сәнәгатенең легендар кешесе” исемле халыкара исем бирелде.

2011 елның 4 мартында Мәскәүдә данлыклы Сухой очкычларының баш конструкторы Михаил Симонов 82 яшендә вафат булды.

## Искәрмәләр
1977 елда авиация

1977 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 20 май — истребитель *[[Су-27|Су-27 (Т-10С/Т10-17)]]*ның беренче очышы.
* 6 октябрь — истребитель *[[МиГ-29]]*ның беренче очышы.

### Төгәл даталарсыз

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1977 ел
Су-27

**Су-27** («Т-10С» эшләнмәсе, НАТО кодификациясе буенча: **Frogfoot**) — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе/Россия күпмаксатлы манёврлы, бар һава торышындагы дүртенче буын истребителе. Сухой КБда эшкәртелгән.

Һавада өстенлек алсын өчен кулланыла.

1977 елда - беренче очыш. 1982 елны гаскәргә килә башлый.

Россия һава көчләренең төп очкычларының берсе.

## Төрләр

* **Су-27С** (Су-27) (*Flanker-B*) — бер урынлы юл кисүче очкыч
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Видео на RuTube.ru: ОАО «КНААПО» — Су-27.
* Видео на RuTube.ru: Су-27 Применение оружия
* Описание Су-27 на сайте Авиационной Холдинговой компании «Сухой» 
* Су-27: 40 лет лучшему российскому истребителю
* Индийские Су-30МКИ одержали новую победу над американскими истребителями
* Су-27 на сайте «Уголок неба» (описание и история создания)
* Фотосессия Су-27 на сайте ScaleModels.ru
* Глава о Су-27 из книги О. С. Самойловича «Рядом с Сухим»
* ВВС получили шесть модернизированных Су-27 
* Фотообзор Су-27 и модификаций

Төркем:Сухой очкычлары
Төркем:Россия очкычлары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе очкычлары
Төркем:Әлифба буенча корал
Төркем:Истребительләр
Авиация тарихында 2011 ел

2011 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 11 гыйнвар — истребитель Chengdu J-20ның беренче очышы.
### Төгәл даталарсыз

## Искәрмәләр

## Персоналар

### Вафат булдылар
* 4 март — Михаил Симонов, совет һәм россияле авиаконструкторы, 1983 елдан ОКБ Сухойның баш конструкторы; .

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:2011 ел
Төркем:Һавада йөзү
Төркем:2011 елда транспорт
Boeing 787 Dreamliner

**787 Dreamliner** — ике йөрткечле реактив пассажир очкычы, ерак очышлар өчен билгеләнгән киңфюзеляжлы пассажир очкычлары «гаиләсе»нә керә. Беренче очышы 1994 елдаа, эксплуатациядә 1995 елдан тора..

## Тарих
Европаның Airbus һава ширкәте ясаган А350 юлчылык очкычы бүген беренче сынау очышына күтәрелде. Яңа очкычның беренче мәртәбә күтәрелүен Тулуздагы очкычлар ясау ширкәтенең йөзләрчә эшчесе, журналистлар һәм җирле халык күзәтте.

Европаның А350 очкычы американнар ясаган Boeing 787 Dreamliner очкычының көндәше булачак. Урта зурлыктагы бу очкычлар җиңелрәк материалдан ясала, ягулыкны азрак яндыра 270-350 кеше сыйдыра һәм 15 мең чакрымга оча.

А350 юлчыларны киләсе елдан ташый башлаячак.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 787 Dreamliner на официальном сайте Boeing
* Boeing 787 Dreamliner  на сайте newairplane.com
* Взгляд на интерьер Boeing 787   статья-перевод на сайте Хабрахабр
* Что ощущают пассажиры  Иллюстрированный рассказ об ощущениях пассажира во время полёта на Boeing 787
* Подробный фотообход Dreamliner c МАКС-2011
* Самолет-мечта. Boeing-787 (хочу немного рассказать о Boeing-787)   romadm.livejournal.com
* Как покупают самолеты  Рассказ блогера Сергея Доли о преимуществах самолета и о том, как покупают самолеты представители авиакомпаний
* «Мечта» в титане. Телесюжет от 3 сентября 2010 года

|

Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Boeing очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Әбү Хәмид әл-Гарнати

**әл-Гарнати́** (الغرناطۑ) **Әбү Хәмид Мөхәммәт ибне Габдеррәхим әл-Андалуси** (1080, Гренада - 1169/70, Сүрия), гарәп сәяхәтчесе.

## Тәрҗемәи хәле
Александрия, Каһирә, Багдадта белем ала. Европа, Урта һәм Үзәк Азия илләре буйлап сәяхәт кыла. 20 ел чамасы хәзәрләр шәһәре Саксинда яши, шуннан Идел буе Болгарына (1135-36, 1150 дә), рус кенәзлекләренә һ.б. дәүләтләргә сәфәр чыга.

## Фәнни эшчәнлеге
«Мугърибен бәгыд гаҗаиб әл-Мәгъриб» («Мәгърибнең кайбер гаҗәеп хәлләрен бәян итү», кулъязма күчермәсе Мадридта Тарих академиясе китапханәсендә саклана) һәм «Төхфәт әл-әлбаб вә нөхбәт әл-гаҗәб» («Акыл бүләге вә гаҗәеп хәлләр», 26 га якын кулъязма күчермәсе сакланган) хезмәтләре авторы. Аның хезмәтләрендә Көнчыгыш Европа, шул исәптән Идел буе Болгары турында мәгълүматлар бар, Болгар шәһәре һәм анда яшәүчеләр хакында тәфсилләп бәян ителә, Идел буе халыкларының легендалары һәм риваятьләре урнаштырылган, Ягъкуб бине Ногманның «Болгар иле тарихы» («Хәдис Болгари») әсәреннән (11 йөз) өзекләр китерелә.

## Фәнни хезмәтләре
Путешествия Абу Хамида ал-Гарнати в Восточную и Центральную Европу (1131-1153 гг). М., 1971.
## Чыганаклар
Татар энциклопедиясе 

Төркем:Сәяхәтчеләр
Төркем:Гарәп тарихчылары
Ромашкино нефть чыганагы

**Ромашкино нефть чыганагы** () — Идел-Урал нефть-газлы төбәгенең иң зур чыганагы. Татарстанның көньягында, Лениногорск районында, Әлмәттән 70 километр ераклыкта урнашкан.

Геологик нефть запаслары 5 млрд тонна белән бәяләнә. Исбатлаган һәм чыгаруга яраклы запаслар саны 3 млрд тонна белән бәяләнә.

Ятмалар 1600-1800 метр тирәлектә яталар. Скважиналарның башлангыч дебиты 200 т/сәг-кә кадәр җитә. Нефть тыгызлыгы 0,80—0,82 г/см³, күкерт микъдары 1,5—2,1 %.

Татнефть компаниясе тарафыннан эшкәртелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Россия нефть чыганаклары
Төркем:Татарстан икътисады
Төркем:Лениногорск районы
Ләмберә татар педагогия укуханәсе

**Ләмберә татар педагогия училищесы** () — Ләмберә авылында урнашкан булган уку йорты.  1935—1954 елларда эшләгән.

Укыту татарча һәм урысча көндезге уку формасында алып барылган. Уку йортында якынча 400 башлангыч сыйныфлар укытучысы хәзерләнгән (күбесенчә татар мәктәпләре өчен).

1954 елда ябылган.
## Искәрмәләр
Airbus A350 XWB

**Airbus A350 XWB** ( — нең «Airbus S.A.S.» концерны тарафыннан ясалган юлчылар очкычы.

## Тарих
22.03.2007. Россиянең Aэрофлот ширкәте 22 Аэробус А-350 юлчылар очкычы алачагын белдерде. Aэрофлот бүген Мәскәүдә Европаның очкыч ясау ширкәте белән шул турыда ният килешүе имзалады. Ул очкычлар 2014-2017 елларда тапшырылырга тиеш. Килешү Россиянең искереп баручы юлчылар очкычлары тупланмасын яңартырга ярдәм итәчәк. Җитештерү кичегүләр һәм финанс кризисы сәбәпле Аэробус Европада 10 мең хезмәткәрен эштән чыгарачагын белдергән иде.

14.06.2013. Европаның Airbus һава ширкәте ясаган **А350** юлчылык очкычы бүген беренче сынау очышына күтәрелде. Яңа очкычның беренче мәртәбә күтәрелүен Тулуздагы очкычлар ясау ширкәтенең йөзләрчә эшчесе, журналистлар һәм җирле халык күзәтте.

Европаның А350 очкычы американнар ясаган Boeing 787 Dreamliner очкычының көндәше булачак. Урта зурлыктагы бу очкычлар җиңелрәк материалдан ясала, ягулыкны азрак яндыра 270-350 кеше сыйдыра һәм 15 мең чакрымга оча.

А350 юлчыларны киләсе елдан ташый башлаячак.

## Модификациялар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* A350 XWB на сайте Airbus  


Төркем:Европа берлеге очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Нур

Геометриядә турының бер яктан чикләнгән, ә икенче яктан чикләнмәгән өлеше **нур** дип атала. Нур – ул ярымтуры.
Турының бер яктан чикләнгән очы (яки *О* ноктасы) – ***нурның башлангычы*** дип йөртелә.  Бер үк турының уртак *О* башлангычы булган төрле нурларын (*ОА* һәм *ОВ*) - ***өстәмә нурлар*** дип атыйлар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Төркем:Геометрик фигуралар
Почмак

Геометриядә ноктадан һәм шул ноктадан чыгучы ике нурдан торган геометрик фигура **почмак** дип атала. ***Почмакның түбәсе*** *О* хәрефе белән билгеләнсә, *ОА* һәм *ОВ* нурларын – ***почмакның яклары*** дип атыйлар.

Почмакны билгеләү өчен \angle билгесе кулланыла (бу билгене 1634 елда француз математигы Пьер Эригон тәкъдим иткән).

Почмакның үлчәме булып *ОА* нурын *O* түбәсе тирәли борып *ОВ* торышына күчерү зурлыгы тора. Почмакларны градуслы үлчәү системасы буенча үлчәү берәмлеге итеп градус – нурны аның тулы әйләнешенең 1/360 өлешенә борудан хасил булган почмак алына. Тулы әйләнеш 360 градусны тәшкил итә. Градус 60 минутка, минут 60 секундка бүленә.

## Почмакларның төрләре
Ике өстәмә нур белән ясалган почмак - ***җәелгән почмак*** дип йортелә. Җәелгән почмак 180 градуска тигез. ***Нуль почмак*** 0 градуска тигез. ***Тулы почмак*** 360 градуска тигез.

Уртак *ОВ* ягы һәм уртак *О* түбәсе булган ике почмак - ***чиктәш почмаклар*** дип атала. Бу почмакларның калган ике *ОА* һәм *ОС* яклары бер-берсенең дәвамы булып тора.

Берсен икенчесе өстенә салгач тәңгәл килгән почмаклар - ***тигез почмаклар*** дип йөртелә.

Түбәләре уртак, бер почмакның яклары икенче почмак якларының дәвамы булып торган ике почмак - ***вертикаль почмаклар*** диелә.

Үзенең чиктәш почмагына тигез булган почмак - ***туры почмак*** дип йөртелә. Туры почмак 90 градусны тәшкил итә. Туры почмактан кечерәк булган почмакны - ***кысынкы почмак*** диләр. Кысынкы почмак 90 градустан кечерәк була. Туры почмактан зуррак булган почмакны - ***җәенке почмак*** диләр. Җәенке почмак 90 градустан зуррак була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Төркем:Геометрик фигуралар