open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ximäyäçelek

**Ximäyäçelek (protectionism)** - iqtisadi ısullardan berese. Ximäyä süzeneñ mäğnäse yaqlaw yäki saqlaw dip tärcimä itep bula. Liberal iqtisatqa qapma-qarşı qaraş.
 
Ximäyäçelek - iqtisadi oyeşmanıñ (ürnäk: däwlät yäisä ber niçä ilneñ barlıqqa kitergän iqtisadi blok) üz qısalarında eş itkän iqtisadi beremleklärneñ mänfäğätlären ul iqtisadi oyeşmanıñ wäqalätle organnarı (ürnäk: xökemät) tarafınnan yaklaw säyäsäte. Kübesençä waqıtlı säyäsät ısulı bularaq qullanıla, töp maqsatı - iqtisadi aktörlarnıñ çittän kilğän (çit il iqtisadi aktörları, global bazar) basımğa çıdam xälğä kilep konkurent räweştä säüdä itä aluları öçen kiräkle şartlarnı tudıru.

## Ximäyäçelek säyäsäteneñ qoralları
Härqaysı iqtisadi ısulnıñ töp ülçäwe näticälelek. Ximäyä ısulın, ozaq waqıtlı perspektivada näticälelek öçen qısqa waqıtlı perspektivada baş tartu dip añlatıp bula.

* Xoquqi çikläw - tenderlarğa täqdim ciganda tenderğa çit ildän qatnaşuçılarnı çiklär öçen kiräkle kanunlar çığarıp, tenderğa üz ildän genä qatnasuçı çaqıru
* Ğamäli çikläw - çit il şirkätlärneñ il küläm bazarda xezmät birdermäs öçen barlıq şirkätlärne lisenzia aluğa mäcbur itü häm çit il şikätlärenä bu oçraqta qıyenlıq çığaru
* Yärdäm - üz ileneñ citeşterüçelärenä mallarnıñ totrıqlı qimmäten (fixed cost) töşerer öçen subvensia birü; citeşterüçelärğä häm eşquarlarğa salımnarnı kimetü yäki maratoriy iğlan itep almaw.
* Tamğa - il küläm säüdäne (bazarnı) saqlar öçen çit il mallarına tamgahänä aşa uzğanda zur tamgalar alınuwı yäki çit il mallarınıñ miqdarın çikläw.

## Şulay uq qarağız
* Grieco, Joseph M. and G. John Ikenberry. State Power and World Markets: TheInternational Political Economy. New York: W. W. Norton, 2003.
* Goddard, C. Roe, Patrick Cronin, and Kishore C. Dash, eds. International PoliticalEconomy: State-Market Relations in a Changing Global Order. 2nd edition. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers, 2003.

Төркем:Икътисад фәне
Oyungezer

thumb|right|"Oyungezer" jurnalınıñ fevral sanınıñ tışlığı
**''Oyungezer'' jurnalı** - Törkiädä çıqqan bäysez uyın jurnalı, Törek telendä "Uyın gizär" mäğnäsenä turı kilä. Berençe sanı  2007. yılnıñ 1. Nöyäberendä dönya kürde. Jurnalnıñ baş möxärrir wazifasın *"homesick alien"* quşamatlı Serpil Ulutürk xanım alıp bara.

## Päräwezdä
*«Oyungezer» jurnalınıñ säxifäse
Agreda

300px|right
 ul İspaniä, Leon häm Kastiliä, Soria provinsiäsedä üzidarä (munisipalität). Xalıq sanı 3215 (2004).

## Çığanqlar
* Ayuntamiento de Ágreda 
* Ágreda en la web, portal de Ágreda 
* Asociación de Comerciantes de Agreda 

Төркем:Испания
Аранкон

**Аранкон** () — Испаниянең Сория провинциясендә урнашкан муниципалитет.
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Төркем:Испания муниципалитетлары
Төркем:Сория провинциясе муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Älifba

thumb|left|200px
**Älifba** här telneñ awazlarına turı kilgän xäreflär tezemeder. "Älifba" süze ğäräp teleneñ berençe ike xärefe isemennän oyışqan.

Tatar teleneñ xäzerge waqıtta berniçä älifbası bar:
1. Räsmi bularaq qullanışta bulğanı - Kiril älifbası.
2. 2000. yıllar başında kertelä başlanğan, läkin soñraq Räsäy xökümäte tarafınnan tıyılğan Yañalif.

Yazu bilgeläre buyınça tellär ike törgä bülenä: tawışçıl tellär (fonetik tellär) häm ideogramlı tellär. Tawışçıl tellärdä här ayırım bilgeneñ añlamı bulmıy, ul berär awaznı ğına belderä häm añlamnı başqa xäreflär belän bergä kilgändä genä qazana. İdeogramlı tellärdä ğädättä här bilge berär äyberne añlata, qayber äyberlär ike yä kübräk bilge belän belderelä (ürnäge: Yapon tele).

## Ölkälärdä qullanıla torğan älifbalar

**Älifbalar :**
&nbsp;Latin älifbası&nbsp;, 
&nbsp;Kiril älifbası&nbsp;, 
&nbsp;Latin da Kiril älifbaları&nbsp;, 
&nbsp;Yunan älifbası&nbsp;, 
&nbsp;Görci häm Ärmän älifbaları&nbsp; 

**Abyatlar:** 
&nbsp;Ğäräp älifbası&nbsp;, 
&nbsp;Ğäräp häm Latin älifbaları&nbsp;, 
&nbsp;Yähüd häm  Ğäräp älifbaları&nbsp;

**Abugidalar:**
&nbsp;Tunyak Indik&nbsp;, 
&nbsp;Kunyak Indik&nbsp;, 
&nbsp;Thaana&nbsp;, 
&nbsp;Efiopik&nbsp;, 
&nbsp;Efiopik hem Arep&nbsp;

**Logografik+eyikli:**
&nbsp;Saf logografik&nbsp;, 
&nbsp;Bootalgan logografik hem eyikli&nbsp;, 
&nbsp;Elifba-beyli eyikli de ciklengen dereyede logografik&nbsp;
&nbsp;Elifba-beyli eyikli&nbsp;

## Monı da qarağız
* Şakircan Tahiri

:ja:アルファベット
Tiptärlär

**Tiptärlär** - xäzerge Başqortstan häm Könçığış Tatarstanda yäşäp torğan tatarlarnıñ törkeme. Qayber tarixçılar alarnı etnoqatlaw, ä qayberläre ictimaği qatlaw dip sanıy 

1790 - 1855 yıllarda ike tiptär irregulär polkı bulğan.

1812 yılğı Watan Suğışı waqıtında 1-nçe Tiptär polkı (mayor Temirov yulbaşçı) general Platov partizan berläşmäsendä suğışqan.

1755 - 1866 yıllarda Başqort-Mişär Ğäskäre (*Urısça: Башкиро-Мещерякское Войско*) xärbi äğzaları.

## İskärmälär

Төркем:Татарлар
Qasıym Xanlığı

**Qasıym xanlığı** (*Qasıym patşalığı*), Tatar xanlığı, Räsäyneñ daimi vassalı. 1450 yıllarda Mäskäwneñ Böyek Kenäze Vasiliy II tarafınnan Qazan xanzadäse Qasıym xanğa bülep birelgän bilämä cirlegendä oyıştırıla. Üzäge – Qasıym şähäre. Bilämäsenä Uqa yılğasınıñ urta ağımı buyları (xäzerge Rázan ölkäseneñ tönyaq-könçığışın öleşe) kergän.

## Borınğı tarix
İñ berençe xalqı – Meşçera häm Muroma Fin-Uğır xalıqları. Kiev Ruse belän İdel buyı Bolğarı tä'sirendä yäşi. Vladimir-Suzdal kenäzlegenä kerä. 1152 yılda kenäze Yuri Dolgoruki Gorodets-Meşçórski nigezlänä. Mongol yawlarınnan soñ, 13. yöz azaqlarında ul cirlärdä Altın Urdadan çıqqan Möxämmäd Şirin bäk Mişär yortı nigezlägän bulğan; 1393 yıldan ul Rus' (Mäskäw) kenäzgele bilämäse. Suzdal' yanındağı suğıştan soñ 91445) Oluğ Möxämmäd xan anı anı kire qaytarıp birüne taläp itä. Vasili II, şul taläpne ütäp, ul ölkägä Qasím xanzadäne utırta. Qasím Räsäy patşası xezmätenä kerä. Şul cirlektä Qasím xanlığı barlıqqa kilä.

## Däwlät tözeleşe
Töp xalqı Tatarlar, Urıslar, Mordwalar. Alar igençelek, terlekçelek häm hönärçelek belän şöğellängän. Töp idaräçe ıruğlar: Manğıt, Arğın, Cälair, Qıpçaq. Qasím xanlığı idaräçelären Mäskäwneñ böyek kenäzläre häm patşaları Qazan, Qırım, Seber h.b. xanlıqlardan çıqqan idaräçe dairä wäkillärennänn bilgeläp quyğannar.

## Taríx
Qasıym xanlığı xannarı yış qına Mäskäwneñ Qazanğa qarşı oyıştırılğan yaw-höcümnärendä üz ğäskärläre belän qatnaşalar (1467-1469, 1487, 1552). Qasıym xanı Şahğäli (1515-1567) Mäskäw patşalığı yärdämendä öç märtäbä Qazan täxetenä utırtıla. Qazan xalqı Mäskäw däwlätenä köçläp quşılğannan soñ Qasıym xanlığınıñ möstäqillege kimi, axırda xakimiät Mäskäw voyevodaları qulına küçä. Säyed Borhan xan zamanında (1627-1679) Qasıym xanlığı xalqın çuqındıru säyäsäte başlana. Bäklär yomışlı cibärüçelärgä äylänälär. Şul säyäsätkä qarşı Tatarlar 1656. yılda baş kütärälär. Xanbikä Fatima Soltan wafatınnan soñ (1681) Qasím xanlığı yäşäwdän tuqtıy.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Россия тарихы
La traviata

**La traviata** (Травиата). Giuseppe Verdi tarafınnan icat titelgän, öç aqttan torğan opera. Alexandre Duma, ulınıñ La dame aux Camélias romanına nigezlängän. ‘’La traviata’’nıñ tärcemäce – Adaşqan xatın. Berençe tapkır Teatro La Feniceta dön’ya kürä.

## Rol’lär

## Eç‏tälek

### Berençe Aqt
Violetta Valery, mäşhür courtesan, ozaqqa suzılğan awıruınnan sawiqlanu uñaenna Parisdağı yortında zinnätle kiçä ütkärä. Gaston ismle graf, şul kiçägä yaş aqsöyäk Alfredonı iärtep alıp kilä. Alfredo Violettanı kürü teläge belän yana. Alfredo, tanişqannan soñ şunda uq üzeneñ mäxäbbäten faş itä. Violetta anı kire kağa, läkin kameliä çäçägen birep cibärä häm şul çäçäk şingäç kilergä kuşa. Anıñ teläge azat, tulı köçle tormış alıp baru bula.

### Ikençe Aqt

Berençe säxnä Berniçä aydan soñ, Violetta belän Alfredo Parisnıñ çitendä idillic tormış alı baralar. Violetta Alfredoğa ğaşıyk bula häm tormışıñ töbennän üzgärtä. Läkin Alfredo, Violettanıñ tormış alıp baru öçen böten şäxi äyberlären satuın belgäç, şähärgä aşkına. Alfredo öydä bulmağan çaqta, anın atası Violettanıñ Alfredo tormışıñ cimerüdä ğäepli.

Ikençe säxnä Qayğıdan arınu öçen, Violetta azğın tormış koçağına çuma. Kiçälärneñ bersendä Alfredo anı oçrata häm aña kursätkän xezmätläreñ öçen dip, aqça ırğıta. Violettanıñ escortiı, Baron Douphol, Alfredonı duelgä çakıra. Violetta añına kilä häm Alfredoğa qarata maxabbätenä ant kıla.

### Öçençe Aqt
Berniçä aydan soñ Violettanı ayağınnan eğä. Alfredo, Baronnı cäräxätläğäne öçen tormädä utırıp çıqqannan soñ Violetta yanına aşkına häm anıñ Alfredoğa bulğän mäxäbbäte xaqına fida kıluı turında belä ham ğafu itüen sorıy. Violetta Alfredo kulında can täslim kıla.

## Töp ariälär

* "Libiamo ne' lieti calici" (The "Brindisi" or "Drinking Song") - Alfredo, Violetta, chorus in Act 1 
* "Un dí, felice, eterea" - Alfredo in Act I 
* "Ah, fors' è lui...Sempre libera" - Violetta in Act I 
* "De' miei bollenti spiriti" - Alfredo in Act II 
* "Pura siccome un angelo" - Gérmont in Act II 
* "Di Provenza il mar, il suol" - Gérmont in Act II 
* "Addio del passato" - Violetta in Act III 
* "Parigi, o cara" - Alfredo and Violetta in Act III

Төркем:Опера
Mangazeya

**Mangazeya** (Urısça: Мангазея, Nenets tärcemä itelmi torğan etnonimnan) – Polár Tügäräge artında häm Könçığış Seberdä berençe Urıs qala.

Mangazeyağa 1601. yılda Turuxanski Kray'da, Taz yılğasınıñ biek uñ yaqta nigez salğannar. Karskoye diñgezeneñ Taz gubasınnan (qultığınnan) 300 kilometerdä urnaşqan.

## Taríx
### Nigez
1600. yılda Räsäy patşası Boris Godunov Mangazeya ciren basıp alu maqsatı belän bu yaqqa strelets ğäskäre cibärä. Şundí waqıtta Mangazeya yaqlarında ähämiätle tabíğí baylıqlar – aq tölke tirese, morj teşläre, altın tabıla. Cirle xalıq basqınnarnı duslarça oçraşa. Ğäskärlär citäkçese Miron Şaxovski Taz buyında taşlandıq Pomorlar bistäne taba häm 1601.neñ yazında qälğägä nigez sala.

Räsäydä Bolğawır Zaman başlanğaç, küp xalıq Sebergä küçä başlí. Mangazeyada xalıq sanı bik tiz üsä. İqtisadına töp öleşe keş häm aq tölke tirese belän säwdä kertä. 1608. yılda Räsäy patşası Vasili Şuyski Mangazeyanı şähär bulıp iğlan itä. Bu waqıtta Mangazeyada diwarlı kirmän, bistä, öç çirkäw, säwdä yortı, patşa ambarları urnaşa. Bar bínalar mäñgelek tuñlıqta toralar. Fundamentlar tuñdırğan yomıçqa belän nığıtqannar. Fundament astına qayın tuzınnan eşlängän tabaqlar salalar, grunt sulardan nığıtu maqsatında. Şähärdä 500 yort bula, 1500dän artıq keşe yäşi.

Kirmän diwarlarında 5 manara urnaşa: Spasskaya (ütädän-ütä yöri torğan), Uspenskaya, Zubtsovskaya, Ratilovskaya häm Davıdovskaya. Qalanı äyländerep ike ineş: Ratilovka häm Osetrovka ağalar. Mangazeya çirkäwlär başları altın belän qaplanğan ide. Şähär Rus Tönyağınıñ iñ matur şähärlärdän berse sanala.

1619. yılda könläşkän kürşe Tubıl voyevodası İvan Kurakin Mäskäwgä Mangazeyadağı çit il keşeläre belän aqçalata cíımsız säwädä turında äläk cibärä. 1619. yılda Mixail Fedoroviç patşa Pomoryedän Mangazeyağa diñgez yulnı yaba. Sebergä yul Beryozov şähäre aşa bulu turında färman çığara.

### Azaq
Şuña qaramastan, Mangazeya Seberdä zur röl uyní äle. Läkin mangazeylılar keşkä varvarlarça awlílar. Keş başqa cirlärgä üçä. 1642. yılda zur yanğın kilep çığa. Yanğınnan soñ şähär yaıadan torğızıp almí. iwayät buyınça, ber çirkäw yanında cirdän tabut çığa. Tubíl arxiyepiskobı Simeon Mangazeyağa İvan Semyonov ataqaynı cibärä. Tabutnı açqaç, ataqay 16-yäşle Vasili Fedorovnıñ mäyete taba. Vasili ber Mangazeya bayda xezmät itkän, şundí bay anı açqıç belän bärep ütergän. Tabut yanında moğcízalar häm tereltülär kilep çığalar. Vasili Mangazeyskiy izgeläre rätenä kerttelä, seberneñ iñ xörmätle izgelärdän berse sanala. Anıñ xörmätenä Taz yılğasında käşänä tözilär. Läkin 1960. yıllarnıñ azağında mäyet qaldıqları Turuxanskqa küçerälär. 1672. yılda Mangazeyanıñ soñğı toruçılar Turuxanskqa da küçälär.

## Xäzerge kön
Ütkän ğasırlada Mangazeya mäñgelek tuñlıqqa batıp kitkän. 1900. yılda Urıs säyäxätçese V.İ. Markgraf Mangazeya qaldıqların taptı. 1946. yıldan arxäologik qazılmalar ütkärälär

Төркем:Русия тарихы
Musa Aqyeget

**Musa Aqyeget (-zadä) ([[Törekçä]]: Musa Akyiğit/Akyiğitzade/Akyiğitoğlu) ([[1865]]-[[1923]])** - kürenekle ğälim, iqtisatçı, yazuçı, Ğosmanlı byurokratı, tatar *menla*sı. 

## Tormış yulı
Musa Aqyegetzadä 1864 yılnıñ 3 dekäberendä neñ Penza gubernası Çanbar öyäzenä kergän Qaybıl awılında dönyağa kilgän. Anıñ babası Altınbay Aqyegetzadä Aleksandr I zamanında 25 yıl patşa ğäskärendä xezmät itep, ireşkän uñışları öçen törle medällär belän büläklängän bulğan. Atası Möxämmätcan isä, 4 klasslı urıs mäktäben tämamlağannan soñ, xökümät eşendä törle räsmi wazıyfalar başqara.

Musa başlanğıç belemne babasınıñ awılı Maçalı mädräsäsendä ala. Biredä ul din ğilemennän tış, tatarça uqu-yazunı da öyränä. Çanbarğa kire qaytqannan soñ, andağı 4 klasslı urıs mäktäben tämamlıy. Atasınıñ qararı buyınça, 1878 yılda Musanı Penzağa urıs gimnaziäsenä uqırğa iltälär. Bu uqu yortın 1884 yılda yaxşı däräcä belän tämamlağan yäş yeget, Mäskäw universitetına uqırğa kerergä teläk belderep, ğäriza yaza, tik ğärizası qabul itelmi. Musanı Qazanda da uñışsızlıq kötä, anı biredäge universitetqa da almıylar. 

1884-1888 yıllarda Musa Aqyegetzadä Qazan, Penza şähärlärendä häm Qırımda yäşi, berara İsmäğil Gaspıralınıñ “Tärceman” gazetasında da eşläp ala. Belem alunı İstanbulda däwam itterergä digän qararğa kilüenä dä Gaspralınıñ tä'sire bulğandır, möğäyen. Berençe äsäre bulğan “Xisametdin menla” povesten ul 1886 yılda yaza (Äsärneñ çın iseme “Xisametdin menla” bulsa da, Törkiädä ul “Xisametdin mulla” bulıp taralğan). 
Aqyegetzadäneñ bu äsäre tatar dönyasında Gaspralınıñ törkiçelek ideyälären taratu yulında berençe xikäyä buluı belän dä ähämiätle. Tatar ädäbiätınıñ formalaşuında ul yul kürsätüçe rolen başqarğan. Bu xikäyädän soñ, Zahir Bigiev, Rizaeddin Fäxreddin, Fatix Kärimi h.b. kebek tatar zıyalıları da xikäyä yaza başlıylar. Xikäyäneñ ikençe basması 1925 yılda “Tatar ädäbiätı kitapxanäseneñ” altınçı xikäyäse bularaq basıla. Xikäyä şulay uq İstanbulda da 1901 (Hicri: 1317) yılda “Zaman” kitapxanäse tarafınnan törekçä näşer itelgän. Tatarstanda ğämäldä yörgän xäreflär belän “Tatar mäğrifätçelek ädäbiätı” (Qazan, 1979, 45-86 b.) kitabında xikäyä tulısınça basılğan, qayber xezmätlärdä isä qısqaça eçtälege genä birelgän.

## Äsärläre
### Fänni äsärläre
* *İktisat yahut ilmi servet*, 1896 (İqtisat yäki maya beleme).
* *Avrupa medeniyetinin esasına bir nazar*, 1897 (Awrupa mädäniäteneñ niğezenä ber qaraş).

### Ädäbi äsärläre
* *Xisamettin menla*, 1886.

## Çığanaqlar
* G. Hadiullina, *“Экономические идеи в наследии Мусы Акъегетзаде (1864-1923)”*, Проблемы современной экономики, N 1(5), 2003.
* İsmail Türkoğlu, *“Musa Akyigitzade Türkiye’de”*, Gasırlar Awazı, san: 1-2, Qazan 1998, bit: 137-142.
* Nadir Däwlät, *“Rusiä törkiläreneñ milli köräş tarixı”*, - Ankara, 1985, - B.11, 151.
Altın Urda

right|300px|thumb|Altın Urda, 1389.
300px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır
**Altın Urda** ul Batu xan isemle Çınğız xan onığı barlıqqa kitergän böyek däwlät iseme.

1236 yılda Mongollar İdel buyı Bolğarı, Kiev Ruse, Qumıq däwlätlären yawlap alğannar. Buysındırılğan cirlärendä Çıňğızxan wäsiäte buyınça yaňa zur däwlät - Cuçi Ulısı oyıştşrıla. (Cuçi - irtä ülgän Çıňğızxan ulı.)

Altın Urda iseme soňraq quşılğan. Urda tatar süzennän Urta kilep çıqqan.

Üzbäk xan xakimlegendä Altın Urda İslam dinen räsmi räweştä qabul itä.

Altın Urda qüät çorında Cänibäk xan xalimlegendä il iň zur territoriäsenä ireşä: Seber, İdel buyı, Üzäk Awrupa (Rus, Pülşä), Qırım, Qawqaz, Üzäk Aziä Xörezmgä qädär.

1440 yılda Altın Urda qabat eçke suğışlarğa bata wä tulısınça biş ayırım xanlıqqa bülenep tarala: Qazan Xanlığı, Seber xanlığı, Ästerxan xanlığı, Qırım Xanlığı, Olı Urda, Nuğay Urdası.
Musa Cälil

**Musa Mostafa ulı Cälil** *([[15 fevral|15.02]].[[1906]],  Mostafa awılı,  — [[25 avgust|25.08]].[[1944]], , )* — şağir, Sovetlar Berlege qaharmanı (1956., wafatınnan soñ). 

## İcatı
* *İptäşkä* (1929.)
* *Ordenlı millionnar* (1934.) isemle şiğer cıyıntıqları 
* *Xat taşuçı* (1940.) poeması 
* *Altınçäç* (1935.-1941.) 
* *İldar* (1940.) operaları librettist
* *Tupçı antı* (1943.) cıyıntığı. 
* Ädäbi tärcemälär. Publiçistik mäqälälär. Cır mätennäre. *Äsärlär* (1-4 t., 1975.-1976.).

1939.-1941. yıllarda TASSR Yazuçılar Berlege idaräseneñ cawaplı särkätibe, 1941. dä suğışqa kitä, 1942.dä äsirlekkä elägä. Sovet xärbi äsirlärennän yäşeren oyışma tözi (q. Cälilçelär). 1944. tä Nazistlar (Faşistlar) xökeme tatarfınnan ülem cäzasına xökem itelä häm Plötzensee törmäsendä cäzalap üterelä. 

* Zindanda *[[Moabit däftäre]]* isemle şiğerlär cıyıntığı (Lenin büläge, 1957) icat itä. 

 Äsärläre Urıs, İngliz häm başqa tellärgä tärcemä itelgän. 1983. yılda Qazanda muzey-fätiräse açıla. 

## Monı da qara
* İdel-Ural Legionı
* André Timmermans
* Tatarstan komsomolnıñ Musa Cälil isemendäge büläge

## Päräwezdä
* Kitapxänädä äsärlär
* Musa Cälil äsärläre 
* http://rasnoobrasie.wordpress.com/

Төркем:Шагыйрьләр
Төркем:Татар шәхесләре
Törkiä

**Törkiä** — Awrupa häm Aziädä urnaşqan däwlät. 1920-yıllar başında, Ğosman imperiäse tarqaluı näticäsendä barlıqqa kilde. Törkiäneñ küpçelek territoriyäse Keçe Aziä yarımutrawına turı kilä, Awrupada isä keçkenä öleş urnaşa. Ataması ike öleştän tora: İske Törekçädä *Türk* süze *qatı, nıq, bögelmäs* añlata, *iä* süze bügenge Törkçädä şul kileş qullanıla. Başqaça äytmeşli *nıq keşelär iyä bulğan il* digänne añlata.

Awrupada Trakiä, Aziädä Anadolu. Anadolu Qara diñgez, Märmär diñgeze, Egey diñgeze häm Urta diñgez belän yuıla. Törkiyäneñ kürşeläre: Azärbaycan, Bolgariä, Yunanstan, Görcistan, Ärmänstan, İran, Ğiraq, Süriä.

## İdärä büleneşe
Törkiä idäräse 81 wiläyätkä bülenä.

## Säyäsät
Bügenge Törkiä xaläte bäysez cömhüriäte dip sanala. Respublika 1923. yılnıñ Oktäberendä Kemal Atatürk tarafınnan barlıqqa kiterelgän.

Törkiä xökümäte soñğı arada Awrupa Berlegenä kerü kandidatı statusına iä.

## Cäğräfiä
Mäydannıñ zur öleşe Anadolu (Anatolia) yäki Keçe Asiä yarımutrawına turı kilä. Şulay uq İstanbul buğazınıñ könbatışında Trakya (Frakiä) yarımutrawınıñ könçığış öleşendə urnaşqan.

## Xalıq

## Mädäniät

## Monı da qara
* Törk xalqı
* Törkiä bayrağı


Файл:Ankarafromabove.jpg|Ankara, östän bağış
Файл:Kiz_kulesi_at_night-2004.jpg|Kızkulesi, Boğaziçi, İstanbul
Файл:Izmir coast.jpg|İzmirda diñgez buyı - Kordonboyu
|Törk folklorı
Файл:Selimiye Camii.jpg|Selimiye mäscide, Ädirnä 
Файл:Whirling Dervishes, Konya, Turkey, RMO.jpg| Mäwlävi därwişlär, Qönya
Файл:Alanya Turkey.JPG|Alanya
Файл:Pamukkale00.JPG|Pamukkale, Denizli

Файл:Manavgat waterfall by tomgensler.JPG|Manavgat Çağlayanı, Äntalyä


## Päräwezdä
* Çankaya  – räsmi säxifä
* TBMM  - Däwlät Şurasınıñ säxifäse


Төркем:Төрки телле дәүләтләр
Lamantin

250px|right|thumb|Lamantin üze bozawı belän.
**Lamantinnar** (**Trichechidae** isemle ğäilälek, *Trichechus* isemle törkeme) zur su imezüçese, qayçaqta *diñgez síırı* atala. Trichechidae Dugongidae'dän baş söyäge häm qoyrığı küreneşe buyınça ayırıla. Lamantinnıñ qoyrığı işkäk küreneşle, Dugong'nıñ qoyrığı çäneçkä küreneşle ide. Lamantin – üsemlek aşawçı xaywan, üze waqıtınıñ küpçelegen saylıqta kötüdä yörep ütkärä.

Lamantin Tönyaq, Üzäk häm Könyaq Amerikanıñ, Karib diñgezeneñ say, sazlı yarlarında yäşi.

Lamantinnıñ ber töre (*Trichechus senegalensis*) Afrikanıñ Könbatışında, *T. inunguis* isemle tör Könyaq Amerikanıñ Könçığışında, öçençese (*T. manatus*) Karib diñgezendä West İndia utırawlarında kön kürä. Florida Lamantinı ayırım tör bulıp uylanıla, ITIS buyınça ul *T. manatus*nıñ törçelege ide. Lamantinnıñ ozınlığı 4.5 *meter* häm zurraq ide, lamantin tozlı häm tozsız suda yäşi ala. Lamantin awlaw may häm it öçen oyıştırıldılar, ämmä xäzer räsmiçä lamantin awlap yaramí.

thumb|left|200px|Lamantin
West India lamantinı siräk oçrí torğan tör bula. Lamantinnıñ tabiğí doşmannar bulmağaç, keşeneñ ekspansise sazlı diñgez yarlarda anıñ tabiğí yäşäw tirälegen yuq itte. Bik küp lamantinnar köymä motorları belän yaralanğan bulalar. Aşap, balıq totu qoralların (qarmaqlar, batırğıçlarnı) yış yotalar. Bu äyberlär alarğa zían kitermi, qarmaq cebelärdän tış. Bu äyber aş qaynatu organnarğa yulnı yaba, şunnan xaywan ozaq ülä.

Lamantinnar sunı cılıtuçı elektrostansílar yänäşäsendä cíılırğa yaratalar. Alar bu tabiğí bulmağan cılılıqqa ışanalar häm sunıñ daimi temperatur buluı säbäple migrasí itmilär. Elektrostanşílar betkändä, *U.S. Fish and Wildlife Service* däwlät tabiğät saqlaw xezmäte lamantinnarğa öçen sunı cılıtu ısulı ezli.

## Mon-da qara
* Afrika Lamantinı

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Имезүчеләр
Ästerxan

**Ästerxan** (Urısça: А́страхань /ASTraxan'/) Räsäy Кönyağında zur häm ähämiätle şähär, Ästerxan ölkäseneñ üzäge. Şähär İdelneñ tübän ağımında urnaşqan, şul yılğanıñ İdel Deltası dip atalğan Qaspi Diñgezenä qoyu urınında. Koordinatları 22 N 48 05 E 46°22′ N 48°05′ E. Xaıq sanı (1.1.2004): 502,800.

## Tarix

Bay häm sulı İdel Deltası elektän keşelärne tarta. Bu urınında Xäzärlär häm Kimäklär üz başqallarınına nigez salalar, bay İtil, Saqsin häm Saray Bärkä şähärlär barlıqqa kilälär. 13. yöz başlarında Xacitarxan berençe tapqır telgä alına. Aqsaq Timer anı tulısınça yandırıla. 1459-1556. yıllarda Xacitarxan Xacitarxan xanlığınıñ (yä Ästerxan xanlığınıñ) başqalası ide. 1556. Xacitarxan İvan IV tarafınnan küpyıllı yawdan soñ yäşäwdän tuqtıy. 12 *km* tübänräk Urıslar yaña şähärgä nigez salalar. 1569. yılda Ğosmanlılar tarafınnan qamalışqa alına. Läkin basıp ala almıylar. Şuşı xaldän soñ İdel tulısınça Räsäy qullarına kilä. 17. yözdä şähär Räsäyneñ Şäreqkä qapqası, ähämiätle säwdä üzäge. Ärmän, İran häm Xoräzm säwdägärläre Ästerxan üzägendä yäşilär. Şähärdä xalıqara duslığı tolerantlıq belän urnaşa. 
Ästerxan 17. yözendä.

1670-1671. yıllarda 17 ay däwamında Ästerxan Stenʻka Razin Kazakları qamalışında bula. Piter I Ästerxanda admirallıq sala, Qaspi flotı öçen karablar tözelälär. Ekaterina II şähärgä östen xoquqlar birä.

1705. yılda şähärlelär Kazak Kondrati Bulavin citäkçelegendä baş kütärä. Berniçä tapqıp şähärne Qalmıqlar qamıy. 1711.dä Ästerxan Qazan gubernasınnan ayırılğan Ästerxan gubernasınıñ başqalası bula başlıy. Berençe gubernatorlardan Artemi Petroviç Volınski belän Vasili Nikitiç Tatişçev iñ tanıqlıy. 1702., 1718. häm 1767. yıllarda şähär yana, 1719. Farsılar tarafınnan talana. 1830. xolera epidemiäse näticäsendä küp keşe ülä.

## Kirmän

Ästerxan kirmäne (Kreml) 1580-1620. yıllarda Saray Bärkä kirpeçlärennän tözelä. İke kafedral çirkäwlär 1700. belän 1710. yıllarda Yarıslaw ostaları tözilär. Çirkäwlär Urıs tradisiälärendä tüzelgän, läkin bizäge baroque stilendä eşlängän.

Төркем:Алтын Урда
Төркем:Әстерхан өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Tel beleme

Keşe tellären fänni öyränügä **tel beleme** dilär.
Şul eş belän şöğellänüçe keçe **[[tel belgeçe]]** bulıp atala.

Tel belemeneñ ezlänü eşe öç töp yünäleştä bara:

* Zamandaş wä zamandaş bulmağan
* Farazlı wä qullanulı 
* Bäyle wä bäysez

## Monı da qara
* Törki tellär
* Yazu törläre
*Психолингвистика
* Компьютер лингвистикасы

## İskärmälär



Төркем:Әлифба буенча фәннәр
Төркем:Тел белеме
Ğabdulla Tuqay

**Möxämmätğärif ulı Ğabdulla Tuqay** (1886-1913 *عبدالله توقاي‎*), Tatar xalıq şağire, Tatar ädäbiäte klassigı, ädäbi tänqitçe, publisist, yaña zaman Tatar ädäbiätenä häm ädäbi telenä nigez saluçı.

## Tärcemäi xäle
1886 yılnıñ 26 Aprelendä Qazan gubernasınıñ Arça yağında, Quşlawıç awılında tua. 1895-1907 yıllarda Cäyek şähärendäge *Motıyğiä* mädräsäsendä uqıy, tipografiädä, gäcit häm jurnal redaksiälärendä eşli. 1905-1907 yılğı inqıylabi xäräkätlärdä qatnaşa.

## İcat
1907 yılnıñ közennän Qazanda *Yäşen*, *Yalt-Yolt* jurnalların çığaruda qatnaşa. Şağirneñ böyek talant iäse häm kiñ mäğlümatlı şäxes buluı, Tatar xalqı tormışın böten tulılığında gäwdäländerü häm 20. yöz başı Tatar poeziäsen moñarçı kürelmägän tizlek häm sänğäti kamillek belän üsterep cibärü öçen zur mömkinleklär aça.

Realistik häm romantik ruxtağı poeziäsendä Tuqay şağirneñ cämğiättäge rolen bik yuğarı bäyäli. (*İ, qäläm!*, 1906; *Möxärrirgä*, 1907); tuğan telgä, tuğan cirgä mäxdiä uqıy (*Şüräle*, 1907; *Par at*, 1907; *Tuğan tel*, 1907, h.b.); xatın-qızlarnıñ xoquqların yaqlap çığa (*Tatar qızlarına*, 1906; *Xatınnar xörriyäte*, 1909); sotsial häm milli izelüdän azat bulğan cämğiät turındağı fikerlären belderä (*Xörriät xaqında*, 1905, *Kitmibez*, 1907). *Sorıqortlarğa* (1906), *Peçän bazarı, yä Yaña Kisekbaş* (1908), *Mädräsädän çıqqan şäkertlär ni dilär* (1907) kebek satirik äsärlärendä häm publisistikasında samoderjaviene, feodal-patriarxal yäşäyeşne, cämğiättäge härtörle iskelek qaldıqların, Qädimçelärne häm iske tip mädäräsälärne, äxlaqsızlıq küreneşlären tänqitli; *Sayfiä* (1911), *Äxlaqsızlıq* (1912) şiğerlärendä, "küz yäşe aralaş kölep", baylıq häm xäyerçelek arasındağı sotsial qarşılıqlarnı kürsätä.
## Tärcemäçe
Tuqay Tatar realistik tänqitenä nigez saluçı da (*Tänqit kiräkle şäyder*, 1907). Krılov, Bayron, Goethe, Heine, Schiller, Puşkin, Lermontov şiğerlären irekle tärcemä itä häm näzıyrälär yaza. Tatar häm Törki telle xalıqlar ädäbiyätlärendä Awrupa tibındağı realizm häm romantizm ısulların üzläşterügä üzennän zur öleş kertä. Tuqay Tatar xalqınıñ söyekle şağirenä äwerelä, tormışı häm icatı böten Tatar ädäbiäte üseşenä bügen dä üzeneñ şifalı yoğıntısın yasap tora. Rus telendä berençe kitabı 1920 yılda basıla (Valentin Volnov tärcemäsendä).

## İstälek
1858 yılda Tatarstan Respublikasınıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge buldırıldı. Arça Rayonınıñ Yaña Qırlay awılında Ğabdulla Tuqay muzey-kompleksı, Arça Rayonınıñ Quşlawıç awılında Tuqayıvlar muzey-yortı, Qazanda Ğabdulla Tuqay ädäbi muzeyı eşli.

Ğabdulla Tuqay Yaña Tatar bistäse ziratında kümelgän.

## Päräwezdä
*Kitapxänädä äsärlär
*Ğabdulla Tuqay üze turında: İsemdä qalğannar
*Ğabdulla Tuqay äsärläre 
*Ğabdulla Tuqay qäbere
*Ğabdulla Tuqay qäbere 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шәхесләре
Төркем:Шагыйрьләр
Xristianlıq

**Xristianlıq**, Dönyada iñ kiñ taralğan dürt dinneñ berse (Yähüdi, Buddizm häm Íslam belän berrättän).

Xristianlıq çığanığı bulıq – İzge yazu (*Biblia, Täwrät*) tora; Xristianlıq 1. yözdä barlıqqa kilä häm Urta Diñgez buyı xalıqlarında tarala başlí. Xristianlıq dogmatlarınıñ ayırım öläşlären törleçä añlatu 11-16. yözlärdä oyışqan töstä 3 tarmaqqa: **[[Ortodoks Xristianlıq]]** (*Pravoslavie*), **[[Katolisizm]]** häm **[[Protestantlıq]]** büläenügä kiterä. 17. yözneñ 2. yartısında Ortodoks Xristianlığınnan *iske din din tarafdarları* (Urısça: *старообрядчество*) ayırılıp çığa. 17-20. yözlärdä Protestantlıqnıñ küp kenä yaña yünäleşläre tua (Baptizm, Adventizm, İllelekçelek h.b.).

Tatarstanda Xristianlıqnıñ östenlek itüçe yünäleşe bulıp Urıs Ortodoks Çirkäwe sanala.

Төркем:Дин
*
Qırım

right|150px|thumb

**Qırım** ul Qara diñgez  tönyaq yarında   urnaşqan yarımutraw. Qırım krizısı häm ütkärelgän Qırım statusı turında referendum näticäsendä **[[Qırım Cömhüriäte]]** Rusiä eçenä kerä.

## Cäğräfiä
Qırım alanı 25 900 *km²* zurlığında: Tönyaqtan Könyaqqa  200*km* wä Çığıştan Batışqa 325*km* ozınlığında. Çik ozınlığı 2500*km* çaması. Alannıñ 72%ın tigezlek, 20%ın tawlar wä 8%ın küllär ala.

## [[Tarix]]
1944 yılnıñ 18 mayda Sovet ğäskärläre Qırım Tatarlarını Urta Aziägä sörälär, küçerü waqıtında Qırım Tatarlarınıñ yartısı wafat bula.

1985 yılda Qırım tatarlarına kire üz watanına qaytırğa röxsät itelä.

1992 yılnıñ  5 mayına Qırım Cömhüriäte üzidäräne iğlan itkän.

## [[Xalıq]]

2000. yılğı beleme buyınça 260 800 Qırımtatar yäşi.

2001.. 
yılğı beleme buyınça 2 024 056. Urıslar (58,5 %), Ukrainnar (24,3 %), Qırımtatar (12,1 %), Beloruslar (1,4 %), Tatarlar (0,5 %) wä başqa xalıqlar.

## Monı da qara
* Qırım Tatarları
* Tatarlar

## Şähärlär
Yalta, Keriç, Baqçasaray

## Päräwezdä

* Qırımtatar Milliy Meclisi  
* International Committee for Crimea , İnglizçä
* Qırım xarítası 
* Tatar.Net: säxifälär cíıntığı 
* Dmoz.org: Qırımğa bağışlağan säxifälär 

## Möxäcirlär

* Kanada
* Almanía
* Rumınía
* Törkiä: Ankara, Catalca, Ístanbul , Tekirdag , Emel Vakfi
* AQŞ: KTAB , DOST Kirim
* Batış Awrupı 

Төркем:Кырым
Төркем:Кара диңгез
Төркем:Аурупа ярымутраулары
Timişoara

**Timişoara** (Romança: *Timişoara*, Almança: *Temeswar/Temeschwar/Temeschburg*, Macarça: *Temesvár*, Serbçä: *Temišvar*, Törekçä: *Tamışvar-Temeşvar*) ul Batış Romaniäda Banat töbägendä Timiş cirlegeneñ ber şähäre.

Şähär iseme Timişel yılğa isemennän çıqtı, wä bügen bu yılğa Bega isemen yörtä.

## Taríx
* 1019 – Bízantí imperatorı Basil II Timisoara qalasın sala, ul şähär Dibiscos/Bisiskos/Tibiskos/Tibiskon/Timbisko/w.b. isemnär belän istälängän. Qayber taríxí istäleklär bu yıl belän kileşmilär.
* 1154 – Şähärgä Karlowitz şähärennän âl-İdrisi atlı Ğäräp cäğräfiäçe kilä, wä şähärne «baylıq birüçe... şatlıq şähäre» dip atí.
* 1241 – Qalanı Tatarlar cimerälär dilär, monda Moğol ğäskärlären añlarğa kiräk inde.
* 1307 – Macarstannıñ Charles I taştan yaña qala sala wä üz xanlığınıñ başqalası itep quya.
1552 yılda Timişoara töreklär tarafınnan basıp alına häm aldağı 164 yıl däwmında ul Ğosmanlı impiriäseneñ Temeşwar wiläyäte başqalası bulğan. Awstriä-Törkiä suğışı näticäsendä (1716-1718) şahär Habsburglar qulına küçkän häm XX ğasırnıñ başına qädär Awstriäneñ ber öleşe bulğan. Habsburglar däwrendä şähär qälğädän ilneñ iqtisadıy häm sänäği üzägenä äwerelgän: küpsanli fäbrik-zawutlar tözelgän, ictimaği tıranspırt häm ilikterik yaqtırtu kertelgän, timer yul ütkärelgän. Qälğä qorılmaları 1892-1910 yıllarda sütelgän.

Awstriä-Macarstan däwläte targalğanda 1918 neñ 31 ükäbrendä biredä Banat Cömhuriäte iğlan itelgän, läkin ul cömhüriät ozın ğömerle bulmıy; 15 nçe nüyäberda Sirbiä ğäskäre Banatqa kerep anı yuq itä. 1919 da şähär romannar qulına; Versal häm Trianon kileşüläre buyınça şähär Romaniäneñ ber öleşe dip tanıla.

1920 dä Timişoarada därelfönün nigezlänä.

1944 neñ 23 awgustında moñarçı Öçençe Reyx yağında suğışqan Romaniä Hitlerğa qarşı ittifağına quşıla. Ul xäbärgä ğäcäpsengän wermaxt ganizunı suğışsız täslim buldı. Ämmä şähärne kire qaytarırğa tırışqanda alman-macar ğaskärläre (häm alarğa qarşı suğışqan İttifaqçılar aviatsiäse) şähärgä zur zıyan salğannar.

## Xalıq

Millätlär: 86.79% — romannar, 5.12% — macarlar, 1.37% — almannar, 1.3% — serblar.
## Mädäniät
Şähär küpmillätle buluına säbäple, ul küpmädäniätle dä.

Şähärgä Parisdan Eifel kilep Bega arqılı küper salğan ide.

## Päräwezdä

* Şähär sähifäse 
* Timisoara Tourism  En
## İskärmälär

Төркем:Румыния шәһәрләре
Başqort tele

**Başqort tele** ( ) yäki **Başqortça** ul Başqort xalqınıñ tuğan tele, Törki telläreneñ berse. Başqortstan respublikasında räsmi tel. Tatar telenä yaqın tora, bu ike teldä söyläşkän keşelär ber-beresen ciñel añlıy ala.

## Tatarçadan ayırıluı
# [z], suzıqlar arasında [d] awazları urınına [ð] awazı qullanıla wä "ҙ" xärefe belän yazıla:  "äz",  "adım",  "çista".
# [s] awazı urınına [h] yä isä [θ] qullanıla:  "su",  "aqsaq",  "as",  "awsaq ağaçı",  "basu".
# [ç] awazı urınına [s] qullanıla:  "aç",  "öç".
# Başqortçada [y] awazı qullanıla, "c" [ʝ] awazı yuq:  "ciz". Bu awazğa tura kilgän xäref tä säfsim yuq.
# küplek quşımtasıları wä bütän postfixlar Tatarçadan yış qına ayrıla:  "süzlär",  "tawlar",  "atlar",  "keret".
# xäzerge Başqort tele Urısälif (kirillitsa) belän yazıla. Tatar telenän başqa, Başqortça Urısälif — tulıça fonetik yazuı.

Başqort teleneñ küp süzläre dä Tatarçadan ayrıla, mäsälän:  "şomırt ağaçı",  "tupıl ağaçı",  "çäpçek"  "yıraq",  "çükeş",  "döyä balası".

## Başqort tele dialektları
Başqort tele öç töp dialektqa bülenä. Batış dialektı Tatar telenä yaqınraq tora. Könyaq dialektında iñ küp keşe soyli, bu dialektnıñ nigezendä ädäbi Başqort tele qorılğan, küp sanlı Başqort yazuçıları (Mostay Kärim, Zäynäb Biişeva, Dawıt Yultıy häm başqalar) kitap yaza, gäzit-jurnallar näşer itelä. Çığış dialektında Başqortstan respublikasınnıñ Çığışında (Uçalı, Salawat, Dıwan, Mäçetle rayonnarında), Çiläbe (Arğayaş, Qonaşaq rayonnarı), Qorğan oblastlarında torğan başqortlar söyli. Çığış dialekt Tatar telenän iñ yıraq tora, qay ber oçraqlarda anı añnarğa qıyın. Qorğan oblastınnıñ Safakül rayonında torğan küp Tatarlar da şuşı dialektqa küçkän.

## Monı da qara
* Tatarça
* Başqort xalqı

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Төрки телләр
Төркем:Башкорт халкы
Tatarstan klimatı

**Tatarstan klimatı**, urtaça kontinental, çäye cılı, qışı urtaça salqın. Qoyaş radiasiäse häm atmosfera sírkulásiäse tö'sirendä formalaşa. Klimatqa urınnıñ reliefe, üsemleklär qaplamı, hídrografik çeltäre yoğıntı yasí. 20. yöz urtalarınnan başlap klimatqa keşelär eşçänlege tä'sir itä. Yıllıq ğomumí radiasiä 3900 *MJ/m<sup>2</sup>* çaması, yıllıq radiasion balans 1350 *MJ/m<sup>2</sup>*. Qoyaş balqışı ber yılğa 2000 säğätkä yaqın. Közen-qışın, ğomumän, yıl däwamında cillär kübräk könyaq häm könyaq-könçığıştanraq isä. yaz häm cäy könnärendä tönyaq cilläre qabatlana. Köçle cillär qışqı aylarda küzätelä. Yılnıñ salqın waqıtında cömhüriät territoriäse Atlantik Okean (Íslandiä minimumı) häm Seber ([Aziä maksimumı) hawa massaları tä'sirenä duçar itelä, şuña kürä hawa temperaturası könbatıştan könçığışqa taba töşä bara. cılı waqıtta sírkulásiä prosessları kimi, temperatura rejime farmalaşuına Qoyaş radiasiäse häm cirle faktorlarnıñ tä'sire arta. Hawanıñ urtaça temperaturası [Ğínwarda -14*°C*, Yüldä 19*°C*; absolút minimum -52*°C*, absolút maksimum 40*°C*. Cılı könnär (temperatura 0*°C*tan yuğarı) 198-209, salqınnarı – 156-167. Yıllıq yawım-töşem küläme 460-540 *mm*. İdel aldı, Çulman aldı töbäklärendä häm Çulman artyağınnıñ könyaq-könçığışında yawın-töşem kübräk. Yawım-töşemneñ 60-70% cılı waqıtqa turı kilä. Totrıqlı qar qaplamı Nöyäber axırında xasil bula, 140-150 köngä suzıla; tufraqta tuñ tiränlege 74-114 *cm*.

Төркем:Татарстан
Qırım Tatarları

**Qırım Tatarları** (üzataması: *Qırımtatarlar*, *Qırımlar*) -   Törki xalıq.

1989. yıldağı xalıq sanın isäpkä alu waqıtında 270.000nän artıq keşe terkälgän. Ukrainada (Qırım yarımutrawında, Xerson ölkäsendä), Rusiädä (nigezdä Krasnodar häm Stavropol kraylarında) häm Üzbäkstan (başlıça Tashkänt (Taşkent) belän Färğänä ölkälärendä) yäşilär. Törkiä, Romaniä häm Bolğarstandä dä Qırımtatar diasporaları bar.

## Törkemnär

Dala yaq (Noğay Tatarlar), Taw Aldı (Tatlar) häm Könyaq yar buyı (Yalıboylular) Tatarları subetnik törkemnärenä bülenälär.

## Tel häm yazu

Qırımtatar telendä söyläşälär. Yazuda 1926. yılğa qädär Ğäräp älifbasın, 1939. yılğa qädär Latin älifbasın (Yañalifkä oxşaş), 1940 Urıs älifbasın (östämä xäreflärsez, digraflarnı qullanıp), 1990. yıllardan qabat Latin älifbasın (Törek älifbası nigezenä Q häm Ñ quşqaç) qullanalar.

## Din

Möselman-Sönnilär. İslamnı Altın Urda däwerendä qabul itkän, dip uylanıla. İslamğa qädär Qırımtaralarnıñ babaları öleşçä Xristian yäki Yähüd dine totuçıları bulğan.

## Atalar

Qırımtatarlar etnogenezendä Xäzär, Qıpçaq, Nuğay, şulay uq cirle qäbilälärdän Tawır, Kimmeri, Törki Alan häm başqa qatnaşqan. Hunnarnıñ häm Skiflarnıñ yoğıntısı da bar. Berböten xalıq bularaq formalaşuları Altın Urda häm ul tarqalğanda Qırım Xanlığı däwerendä turı kilä.

## Tarix

Rusiä Qırım Xanlığın basıp alğaç, Qırımtatarlar 1850. yıllardan Törkiägä küçä başlıylar.

## Zamança tarix

1918. yılda yarım möstäqil Qırım Xalıq Cömhüriäte, 1921. yılda RSFSRda Qırım ASSR oyıştırıla; 1945.tä moxtar yuqqa çığarıla.

İkençe Bötendönya Suğışı barışında Qırım okkupatsiä waqıtında (1941-1943) Natsi propaganda säbäple küp Qırımtatarlar Almannar tarafında Sovet xökümäte häm Bolşevik partizannarı qarşı suğışalar, etnik çistartularda (Yähüdlär häm Urıslarğa qarşı) qatnaşalar.

### Deportatsiä

1944. yılnıñ Mayında Qırımtatarlar (238,5 meñ keşe) Qırımnan mäcbüri räweştä Seber, Urta Asiä häm Urta İdel buylarına sörelä. Ayawsız qırıs şartlarda ütkärelgän küçerü barışında häm sörgendäge berençe aylarda Qırımtatarlarnıñ çama belä yartısı ülä.

### Reabilitatsiä

1967. yılda Qırımtatarlarnıñ konstitutsion xoquqı çiklängän räweştä torğızılsa da, 1980. yıllarnıñ axırlarına qädär alarğa üz watannarına qaytu röxsät itelmi. Üz illärenä qaytqan Qırımtatarlarnıñ ber öleşe torğızu öçen köräşä. 1992. yılda Qırımğa *Cömhüriät* xäläte birelä.

1990. yıllardağı Üzbäkstanda etnik çistartular säbäple Färğänä üzenendä yäşäğän Qırımtatarlar Awrupağa küçte.

## Links
* Qırım Tatarlar 
* Official web-site of National Party of Crimean Tatars "Milli Firka"

Төркем:Украина
Төркем:Татарстан
Төркем:Үзбәкстан
Rigoletto

***Rigoletto*** (Риголетто). Giuseppe Verdi tarafınnan icat itelgän opera. Victor Hugonıñ Le roi s’amuse pyesasına nigezlängän. Operanıñ premyerası Teatro La Feniceta 1851 yelnıñ 11 martında ütä.

Rigoletto dönyada iñ popular operalar rätenä kerä.

## İcat itü tarixı

Verdi 1850 yılda La Fenice teatrı tarafınnan yaña opera yazırğa cälep itelä. Şunnan soñ Verdi berniçä avtornñ äsärlärenä möräcäğät itep qarıy. Läkin oçraqlı räweştä Victor Hugonıñ Le roi s’amuse äsären tanıp ala. Soñınnan avtor bu äsärne ’’iskitkeç qüätle noqtaları bulğanı… Syujetnıñ böyek, çiksez buluın’’ dip taswirlıy.

Läkin syujet iskitkeç qatlawlı bulıp çığa häm Verdi Fransiä tsensurasınnan şaqtıy cafa çigä. 

## Rollär

## Eç‏tälek
### Berençe Akt
Berençe säxnä. Patşa saraendağı ber bülmä. Kenäz çirkäwdä kürgän tanış bulmağan çibärkäygä xuca bulu telägennan yana. Ul şulay uq Countess Ceranoğa tieşle tüläwlärne başqara. Rigoletto, şamaqaynıñ töp eşe – kenäzneñ küze töşkän qızlarınıñ irlären mısqıllaw bula. Şulay uq ul, kenäzgä qaysılarıñ üterü turında kiñäşlär birä torğan bula. Çirkäw qızınıñ atası, Graf Monterone Kenäzne qähärli.

İkençe säxnä. Uram. Säxnäneñ yartısı diwar belän bülengän, anda Rigoletto işegaldınıñ ber küreneşe. Şul qähär turında uylağanda, şamaqayğa bandit Sparafucile möräcäğät itä häm üzeneñ xezmäten täqdim itä. Rigoletto, asqa töşep, qızı, Gildanıñ xälen belep çığarğa bula. Qızıñ ul keşe küzennän häm, berençe çiratta, Kenäz qaraşınnan. Bu qıznıñ keşe aldına, çirkäwdän qala, çıqqan çağı bulmıy. Rigoletto kitkäç, Kenäz bülmägä kerä häm şul waqıtta Gildanıñ xezmätçesenä çirkäwdä kürgän yegetkä ğaşiyk buluıñ häm mäxäbbät tarıxın işetä. 

Gilda yegetne yaratu seren açqanda, Kenäz küz aldıña küreñä häm qıznı çin-çinlap yaratuın äytep birä. Soñınnan Kenäzne qıznı çit keşelär urlıy. 

### İkençe Akt
Kenäz Gilda’nıñ urlanuın işetä. Läkin küpmeder waqıt ütkäç qız sarayğa kiterelä. Şul waqıtta Kenäz qız mäxäbbäte xaqına böten baylığınnan waz kiçä aluın söyli. Qız atası yanına qaytıp, anıñ eşennän oyalğanıñ äytep birä. Säxnä azağında Rigoletto Kenäzdän üç alaçağına ant birä. 

### Öçençe Aqt
Uram. Sparafucile’nıñ yort küreneşe. Rigoletto Gilda belän kilep kerä. Gilda Prinsqa qarata mäxäbbät xise belän yana. Kenäz operanıñ iñ matur ariäläreneñ bersen başqara. Bu ariädä süz xatınnarnıñ xıyänät xolqı turında bara. 

Rigoletto bandit belän qunaqnı üterü turında satulaşa. İr kiemenä kienderep, Rigoletto qızın Veronağa cibära. Qız söygänenä qurqınıç anuın toyımlıy. Rigoletto Kenäzne üterü xaqıñ 20 skudi itep bilgeli. 

Kük kükri. Kenäz Superficile yortında tön qunarğa bula. Gilda kire öygä qaytırğa bula, häm kinät bandintnıñ keşe üteräçägen işetp ala. Qız, ir kiemnärenä kiengän kileş, bülmägä kerä. 
20 skudinı alğaç bandit mäyetne Rigolettoğa birä. Şul minutta ul Kenäz ariäsen tanıp ala, häm mäyetne açqaç, qızın tanıy. Qız, sonğı sulışın alıp, söygäne xaqına ülüena şat buluıñ äytä. Rigoletto ’’Läğnät’’ dip qıçqıra. 

## Reference

Төркем:Музыка әсәрләре
Төркем:Опера
Nurlat rayonı

250px|right|thumb
**Nurlat rayonı**, Tatarstannıñ könyağında urnaşqan, Samara ölkäse belän çiktäş. 1930. yılnıñ Öktäber rayonı bularaq oyıştırıla (1997. yılnıñ 10. Dekäberenä qädär şul isemdä). Mäydanı – 2293,8 *km<sup>2</sup>*. Xalqı – 1989. yılda 54,4 meñ keşe (Tatarlar 44,2 %, Çuaşlar – 29,1 %, Urıslar – 25,6 %), 2000. yılda 30,0 meñ keşe (Nurlat şähärendä yäşäwçelärne sanamíça). 88 toraq punktı berläşterä. Üzäge – Nurlat şähäre.

Reliefe – tigezlek, bieklege 100-150 *m*). Zur Çirmeşän yılğası, anıñ quşıldığı Zur Sölçä suı häm Qondırça yılğası ağa. 
Cirläre kübesençä seltesezlängän, tipik, kölsulanğan qara, qara töstäge bolın, qarasu-sorı urman tufraqlı. Territoriäseneñ 43,9% urmannar üsä. Näft, gaz, torf, betonitlı balçıq yatmaları bar. Rayonda näft çığarıla. Nurlat şähärendä sänäğät şirkätläre, rayonda urman xucalığı eşli. 2002. yılda awıl xuçalığı 121,2 meñ *ha* cir bili, ş.i. sörü cirläre 91.5 meñ *ha*. Saban bodayı häm közge boday, arış, solı, tarı, borçaq igelä, şikär çögendere, bäräñge üsterelä. Mögezle ere terlek, sarıq, duñğız asrala.

Nurlat rayonı territoriäsennän Sember-Ufa timer yulı, Çístay-Nuralt automobil yulı uza. 2000. yılda 64 ğomumí belem birü mäktäbendä 10728 uquçı uqí. 52 kitapxanä, 61 klub, 546 urınlı 5 xastaxanä xezmät kürsätä. Tatarça *Duslıq*, Urısça *Дружба*, Çuaşça *Туслӑх* gäzetläre näşer itelä.

Төркем:Татарстан районнары
Balet

**Balet** (Fransuzça: ballet, İtaliança: balleto – biim), säxnä sänğäteneñ eçtälegen muzıkal-xoreografik sürätlär yärdämendä tawirlağan töre.

Balet töşençäse 16. yözneñ 2. yartısında İtaliada barlıqqa kilä, 17. yözdä başlıça Fransíada, 18-19. yözlärdä Awrupanıñ başqa illärendä dä üsep kitä. 19. yözneñ 2. yartısında Räsäydä yaña üseş ala. Zamança baletkä stil, janr häm formala törlelege xas.

Tatar balet sänğäte 20. yözneñ 20-30. yıllar başında muzıkal dram teatrı säxnäsendä quyılğan muzıkal dramadağı xoreografíä küreneşläre nigezendä tua. Baletneñ janrınıñ berençe ürnäge "Şüräle"neñ köyen 1941.dä Färit Yarullin ícat itä. 1945. yılda bu balet quyıla.

## Monı da qarağız
* Rudolf Nuriev

Төркем:Балет
Qazansu

|метка17 = Municipio (s)
|текст17    = }
|метка18 = Coordenadas
|текст18    = }

|заголовок19  = 
|метка20 = Tipo
|текст20    = }
|метка21 = Subdivisiones
|текст21    = }
|метка22 = Mares próximos
|текст22    = }
|метка23 = Islas interiores
|текст23    = }
|метка24 = Ciudades costeras
|текст24    = }}
|метка25 = Ciudades próximas
|текст25    = }
|метка26 = Ríos drenados
|текст26    = }
|метка27 = Afluentes
|текст27    = }}
|метка28 = Efluentes
|текст28    = }}

|заголовок29  = 
|метка30 = Longitud
|текст30    = }}
|метка31 = Superficie 
|текст31    = }}
|метка32 = Volumen
|текст32    = }
|метка33 = Caudal medio
|текст33    = }
|метка34 = Anchura máxima
|текст34    = }
|метка35 = Separación mínima
|текст35    = }
|метка36 = Longitud costa
|текст36    = }
|метка37 = Profundidad
|текст37    = }}
|метка38 = Altitud
|текст38    = }}

|заголовок39  = 
|метка40 = Golfos y bahías
|текст40    = }
|метка41 = Cabos
|текст41    = }
|метка42 = Estrechos
|текст42    = }
|метка43 = Penínsulas
|текст43    = }
|метка44 = Otros accidentes
|текст44    = }

|заголовок45  = 
|метка46 = Descubrimiento conocido
|текст46    = }
|метка47 = Primer navegante conocido
|текст47    = }
|метка48 = Navegantes famosos
|текст48    = }
|метка49 = Área protegida
|текст49    = }
|метка50 = Vía navegable
|текст50    = }

|метка51 = 
|текст51    = }
|метка52 = 
|текст52    = }
|метка53 = 
|текст53    = }
|метка54 = 
|текст54    = }

|метка60 = Coordenadas
|текст60    = }}}}

|заголовок66 = 

|текст67=
|текст68=

|текст69 = 
|текст70 = 
|текст71 = 
|текст72 = 
}}
**Qazansu** yä **Qazan yılğası**, İdelneñ sul quşıldığı. Arça Rayonınıñ Bimär awılı yanında başlana. Qazan Kremlen uzıp, İdel yılğasına (Kuybışev susaqlağıçına) qoya. Ozınlığı 140 *km*, bassínınıñ mäydanı 2600 *km<sup>2</sup>*. Töp quşıldıqları: İä, Kesmäs, Şimäk, Sölä yılğaları. Maksimal su çığımı 299 **m3.s* ([[1979]]). Suınıñ iñ az waqıtındağı mineralläşüe 400-1000 *mg/l''. Su ağışı salmaq. Tatarstanníñ tabiğät istälege (1978).

Төркем:İdel-Ural yılğaları
Qazaq tele

**Qazaq tele** yäki **Qazaqça**  (*Қазақ тілі*, *Qazaq tili*, *Qazaqşa*) - Qazaqstan Cömhüriäteneñ däwlät tele, şulay uq Üzbäkstanda, Qıtayda, Räsäydä söyläşüçelär bar. Törki tellärneñ qıpçaq astörkemenä kerä. Tatar, qırımtatar, başqort, qaraçay-balqar, qomıq tellärenä yaqın.
## Yazılış
Qazaqça yazu öçen Urısälif, Latinälif (Törkiädä) wä Ğäräpälif (Qıtay, İran, Äfğänstan) qullanıla.

Urısälifle yazu 9 östämä xäref täläp itä:

 Әә, Ғғ, Ққ, Ңң, Өө, Ұұ, Үү, Һһ, Іі

Şul uq waqıtında Latinälifkä küçärgä täqdimnär bar.

## Monı da qara
* Qazaq xalqı
* Suhbat.com Qazaqcha Forum 

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Төрки телләр
İvan IV

thumb|Yawız İvan

**İoann Vasilyeviç** yä **İvan IV** (Urısça: Иоанн Васильевич Tatarlarda *Yawız İvan*, *Mödhiş İvan*, Urıslarda *İvan Grozní (Иван Грозный)*)(1530-1584), Mäskäw kenäzlegeneñ Böyek Kenäze (1533. yıldan), 1547. yıldan patşa. Kenäz Vasili III'neñ ulı.

## Qazan Xanlığı
1545. yıldan Qazan Xanlığın yawlap alu höcümnären oyıştıra (q. Qazanğa Urıs däwlätneñ yawları). 1552. yılda zur suğıştan soñ Mäskäw ğäskäre Qazannı yawlap ala. 1556. yılda Ästerxan Xanlığı da Mäskäwgä buysındırıla. Elekke Qazan Xanlığındağı cirle xalıqlarnıñ baş kütärülären ayawsız bastıra (q. Qazan cirlärendä azatlıq suğışları). Qazan Xanlığı cirläre häm xalqı belän idarä itü öçen Qazan saray idaräxanäse buldırıla. Qazan, Zöyä h.b. şähärlärgä patşa isemennän idarä itüçe namestnik-voyevodalar bilgelänä. İvan IV zamanında elekke Qazan Xanlığı cirlären kolonílaştıru, xalqın çuqındıru häm urıslaştıru säyäsäte başlanıp kitä.

Төркем:Россия тарихы
Aqtanış rayonı

**İxsa**
Administrativ üzäge:Aqtanış ş.t.b./a.
Mäydanı:2037,8 km&sup2;
Xalqı:32,1 meñ keşe*(2000)*
Toraq punktları sanı87
Gäzetläre"Aqtanış Tañnarı"
MillätläreTatarlar – 96,4%*(1989)*
**Xakimiät**
Rayon başı 
 ?
**Xaritası**



**Aqtanış Rayonı** (Rus: *Актанышский район (Aktanışskiy rayon)*).

## Taríxı

TRnıñ yıraq könçığışında urnaşqan, Başqortostan belän çiktäş. 1930. yılnıñ 10. Augustında oyıştırıla. 1963. yılnıñ 1. Fevrälendä rayon tarqatıla, bilämäse Minzälä Rayonına birelä. 1965. yılnıñ 12. Ğinwarında yañadan torğızıla.

## Cäğrafiäse

Öske yöze – qalqulıqlı tigezlek (bieklege – Kama häm Ağidel üzännärendä 60 *m* çaması, könyaqta 160-235 *m*). Kama yılğası (Tübän Kama susaqlığıçı), Ağidel yılğası häm quşıldağı Sön yılğası ağa. Rayon küllärgä bay. Tönyaq-könbatışta Külägäş sazlığı. Cirläre kübesençä seltesezlängän, kölsulanğan häm qara tufraqlı. Territoriäseneñ 9,6 % da urman. Torf, çuyır-taş, qom yatmaları bar.

## İqtisadı

Aqtanış awılında şänäğät şirkätläre eşli. 2002. yılda awıl xucalığı 124,1 meñ *ha* cir bili, ş.i. 93,1 meñ *ha* sörü cire. Saban bodayı, arış, arpa, solı, borçaq igelä, bäräñge üsterelä. Mögezle ere terlek, sarıq asrala. Ağidiel buyında *Äcäkül* pristane. *Aqtanış* hawa alanı. Aqtanış rayonı cirennän Qazan-Ufa automobil yulı uza.

## Mädäniäte

2000. yılda 67 ğomumí belem birü mäktäbendä 5180, hönär mäktäbendä 391 uquçı uqí. 40 kitapxanä, 64 klub, 291 urınğa isäplängän 5 xastaxanä bar.

Төркем:Актаныш районы
Şota Rustaveli

**Şota Rustaveli** (Görceçä: შოთა რუსთაველი, ?-?) — Görce (Gruzin) säyäsätçe häm 12. yözdäge şağir, *Yulbarıs tiresendä batır* epik poemasınıñ autorı.

Rustavelineñ biografiäse çınlap açıq tügel. Rustaveli Görce kenäze, Tamar şahinäneñ qaznaçısı (*Mechurchletukhutsesi*) bulğanı, Yunanstanda (Gresiädä) uqığanı, Yerüsälemdäge İzge Xäç monastırendä freskalar yasağanı dip uylanıla. Ber freskada Rustaveli üze sürätlängän. İkençe isem, *Rustaveli*, familiä tügel, bu borınğı Rustavi qalasınnan çığışınnan, Görceçä *Rustaveli* Tatarça *Rustavi-le-gä* turı kilä. Poemasınnan anıñ Axaltsixe ölkäsennän çığışı turı kilä.

Rustaveli üz poeması *Yulbarıs tiresendä batır* (*Vepxis Tqaosani*, *ვეფხის ტყაოსანი*) belän dönyawi dan qazana. Şundí poemada Farsı batırları Avdandil belän Tariel därtläre häm macaraları sürätlängän. Poemada 16 icekläp 1637 strof. Original saqlanmağan, poema qulyazma küçermälärdä birelä. Törle küçermälärdä törle östämälär häm däwamnar (*Omaniani* isemendä) tabılalar. 
Ruxanilar bu äsärgä qarşı çıqqan, çönki poema dönyawi icat buluı säbäple, Xristian xäzinälären çağılamağan. Monnan tış, Rustaveli yazğança, ul original Farsı proza xikäyäsen tapqan häm şiğri yullarğa küçerelgän. farsı originalı tapmağan.

Төркем:Язучылар
Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Гөрҗистан тарихы
Ruslar

**Urıslar** (üzatama: *русские*, *russkiie*), Slavän xalqı. 

1989. yılda Sovet Berlegendä ğomumi sanı 145,16 million keşe, ş.i. Räsäydä 119,87 million, Tatarstanda 1,157 million keşe. Urıs telendä söyläşälär. Dinnäre – Xristian dineneñ Pravoslavie  tarmağı. Millät bularaq, Ukrain häm Belarus xalıqları kebek ük, Könçığış Slavân qäbiläläre berdämlekläreneñ tarqaluı barışında borınğı Kiev Ruse kenäzlege cirlegendä barlıqqa kilä. Tarixi-etnik bilämälre zurayu häm başqa qäbiläläre belän quşılu barışında Tönyaq, Könyaq häm Urta Urıs söyläme könküreş törkemnärenä ayırıla. İdel buyında Urat Urıs söyläm törkemeneñ berniqädär üzençälege bar. Xäzerge Tatarstan cirlärenä Urıslar XV ğasırdan küçep utıra başlıylar. Qazan xanlığı yawlap alınğannan soñ (1552.), alanıñ küçenü xäräkäte tağı da köçäyä. Cirle Törki häm başqa xalıqlar belän aralaşu näticäsendä Urıslar etnokultur üzgäreşe kiçergännär (bu yöz-qiäfät, tormış-könküreş ğädätläre, kiem-salım, azıq-tölek häm başqa çağıla). Üz näwbätendä Urıslarnıñ İdel-Ural xalıqlarınıñ tormığı-könküreşenä, tel-söylämenä, matdi häm ruxi tübänäyüenä yoğıntısı bar.

## Monı da qara
* Urıslaştıru

Төркем:Халыклар