open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зәй политехника көллияте

**Зәй политехника көллияте** () — Татарстанның Зәй шәһәрендә (*[[1962 ел]]дан Яңа Зәй [[шәһәр тибындагы бистә]]се, [[1978 ел]]дан [[Зәй шәһәре]]*) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. 
Гамәлгә куючысы  (*[[2013 ел]]дан*) - Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы.

## Тарих
1979 елның 1 сентябрендә Татарстан АССРның һөнәри-техник белем бирү буенча республика идарәсе фәрманы-күрсәтмәсе  буенча 16нчы санлы Акташ урта һөнәри-техник училищесы филиалы базасында 32нче санлы Зәй авыл урта һөнәри-техник училищесы (**ССПТУ-32**) ачыла. 5 сыйныф бүлмәсе булган элекке Зәй земство мәктәбе бинасы һәм ташландык район аэропортының территориясе һәм корылмалары укуханәнең укыту-җитештерү базасы итеп бирелә. Шул ук елда Зәй районы Ирнә авылы (*элекке «Правда» [[күмәк хуҗалык|күмәк хуҗалыгы]]*) җирләрендә укуханәнең ярдәмче хуҗалыгы оеша.

1984 елда РСФСР министрлар шурасы карары белән 32нче санлы Зәй авыл урта һөнәри-техник училищесы 98нче санлы һөнәри-техник укуханә (**ПТУ-98**) итеп үзгәртелә.

1991 елда ТР мәгариф министрлыгы фәрманы буенча 98нче санлы урта-һөнәри техник укуханә 98нче санлы Зәй һөнәри лицее (**ПЛ-98**) итеп үзгәртелә.
 
2008 елның 5 ноябрендә ТР министрлар кабинеты карары буенча  98нче санлы Зәй һөнәри лицее белән Зәй кичке машина төзелеше техникумын (*[[1979 ел]]да [[Кама дәүләт автомехника техникумы|Кама автомехника техникумы]] филиалы базасында РСФСР автомобиль транспорты министрлыгы фәрманы  белән төзелгән булган*) кушу юлы белән Зәй политехника көллияте барлыкка килә.

## Белгечлекләр
2017-2018 уку елына Зәй политехника көллиятенә ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **175** студент кабул ителә.
* Электр корылмаларын ремонтлау һәм файдалану буенча электромонтер  
* Эретеп ябыштыручы (*кул белән һәм өлешчә механикалаштырылган эретеп ябыштыру*) 
* Аш-су остасы, кондитер (*аш-су остасы, кондитер*) 
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе тракторчы-машинисты (*слесарь, тракторчы-машинист, машина йөртүче*) 
* Компьютер системалары һәм комлекслары 
* Электр һәм электромеханика корылмаларын техник файдалану    
* Сәнәгать җиһазларын кору һәм техник файдалану

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1979 елдан ― Валерий Григорьевич Бертман  
* 1993 елдан ―  
* 2017 елдан ― Роберт Марс улы Халитов, ТР атказанган төзүчесе (2003). 
* 2020 елдан ― Сергей Васильевич Максимов 
* 202? елдан ― Вәсилә Кәрим кызы Исрафилова

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

*  Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
*    Көллиятнең Вконтактедагы төркеме
*  Колледж европейского масштаба. «Элита» (журнал), 08.11.2010
*  Зәй политехника көллияте турында (''видео, 25:39'')

## Моны да карагыз
* Зәй кичке машина төзелеше техникумы

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1979 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Зәй
Төркем:Зәй урта һөнәри уку йортлары
Игорь Ермолаев

**Игорь Ермолаев** (, ) — Россия галиме, тарих фәннәре докторы (1983), профессор (1985), РФ атказанган югары мәктәп эшлеклесе (2000). Фәнни кызыксыну өлкәләре — рус историографиясе, рус феодализмының социаль-икътисади һәм сәяси тарихы мәсьәләләре. 1958 елдан Казан университетында: 1971-73 елларда тарих-фәлсәфә фаультетында фән эшләре буенча декан урынбасары, 1973-80 елларда — фән эшләре буенча проректор, 1983-1990 — тарих факультетының укыту- кәмисиясе рәисе, 1989-1999 елларда — ватан тарихы кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Норлат аграр техникумы

**Норлат аграр техникумы**, *уку йортының ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы белән расланган уставы нигезендә* Нурлат аграр техникумы, () — Татарстанның Норлат шәһәрендә (*[[1938 ел]]дан [[шәһәр тибындагы бистә]], [[1961 ел]]дан шәһәр*) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. 
Гамәлгә куючы (*[[2013 ел]]дан*) — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы.

## Тарих
* Норлат районы Корманай (*[[Кизләү (Татарстан)|Кизләү]]*) мәктәбе бинасында эшләгән 33нче авыл урта һөнәри-техник училищесы (**ССПТУ-33**) (*423001 ТР [[Норлат районы]], Корманай ([[Кизләү (Татарстан)|Кизләү]]),  ур., 2а*) базасында ачыла.
* 2001-2010 арасында *99нчы санлы Норлат һөнәри лицее* буларак билгеле. 
* 2011 елда ТР министрлар кабинеты карары белән 99ны санлы Норлат һөнәри лицее (**ПЛ-99**) Норлат аграр техникумы итеп үзгәртелә.
* 2013 елда ТР министрлар кабинеты карары белән 106нчы санлы Чирмешән һөнәри училищесы (*423100 ТР [[Чирмешән районы]], [[Чирмешән]] авылы, Полевая урамы, 1нче йорт*) Норлат аграр техникумының филиалы итеп үзгәртелә (*филиал җитәкчесе — Владимир Александр улы  Островский*).

## Белгечлекләр
Уку йорты ачылганнан бирле 10 меңнән артык белгеч әзерләнгән.

2017-2018 уку елына Норлат аграр техникумына ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **205** студент кабул ителә.
* Эретеп ябыштыручы (*кул белән һәм өлешчә механикалаштырылган эретеп ябыштыру*)
* Аш-су остасы, кондитер (*аш-су остасы, кондитер*)
* Авыл хуҗалыгын механикалаштыру 
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе тракторчы-машинисты 
* Автомобиль транспортын техник файдалану һәм ремонтлау 
* Автомеханик
* Икътисад һәм бухгалтер исәп-хисабы

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1979-???? — ???  
* ????–???? — ???
* ????–2017 — ???
* 2017-2019 — Ранас Нурулла улы Нутфуллин
* 2019– — Алевтина Александр кызы Граф

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе
*  Родина юных аграриев. «Известия Татарстана», 21.08.2015 
*   Город знаний. «Элита» (журнал), 25.12.2014 
*  С заглядом в завтрашний день. «Элита» (журнал), 15.11.2016 
*   Ни өчен Спас районы студентлары имтиханны Нурлатта бирә (''видео, 2:16'')

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1979 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы юнәлешле урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Норлат
Владимир Иванов

* Владимир Иванов (1893)
* Владимир Иванов (1917)
* Владимир Иванов (1939)
* Владимир Иванов (1950)
* Владимир Иванов (1951)

* 

Төркем:Фамилияләр
Иванов

**Иванов** — фамилия.
* **[[Александр Иванов]]**
* **[[Анатолий Иванов]]**
* **[[Борис Иванов]]**
* **[[Василий Иванов]]**
* **[[Виктор Иванов]]**
* '''Владимир Иванов'''
* Вячеслав Иванов (1930-2011), химик-технолог.
* Гавриил Иванов (1826—1901), филолог, профессор, Мәскәү университетының тарих факультеты деканы һәм ректоры, яшерен киңәшче.
* Герасим Иванов (1905-1939), чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
* Григорий Иванов (1897-1963), удмурт совет дәүләт эшлеклесе.
* **[[Иван Иванов]]** 
* Кирилл Иванов (*[[Йыван Кырла]]*) (1909-1943), мари язучысы, актеры.
* Константин Иванов (1890-1915), чуаш мәгърифәтчесе.
* Леонид Иванов (1939-1995), эпизоотолог.
* Марсель Иванов (1962―2015), баянчы, композитор.
* Мартемьян Иванов (1812-??), татар теленең чагыштырма грамматикасы һәм беренче татар хрестоматиясе авторы.
* **[[Николай Иванов]]** :
** Николай Иванов (1813)
** Николай Иванов (1839)
** Николай Иванов (1904)
** Николай Иванов (1924—2010), профессор, техник фәннәр докторы. Магнитогорск тау һәм металлургия институты ректоры (1968—1976).
* Петр Иванов (1909-1944), ССРБ каһарманы.
* Роберт Иванов (1925—2003), тарих фәннәре докторы (1964), профессор (1969); РФ атказанган фән эшлеклесе, СССР дәүләт премиясе лауреаты.
* **[[Сергей Иванов]]**
** Сергей Иванов (1922-1999), әдәбият белгече, тәрҗемәче.
** Сергей Иванов (1953), РФ сәясәтчесе.
** Сергей Иванов (1976), ТР сәясәтчесе.
* Юрий Иванов (1945-2003), физик.
----
* **[[Иванова]]** 
** Альбертина Иванова (1954), шагыйрә.
** Галина Иванова (1950), химик.
** Минодора Иванова (1922), геолог.
** Рәисә Иванова (1922-2009), ботаник.

#### Моны да карагыз
* Константин Иванов исемендәге Чуаш академия театры
* Иваново
* Иваново өлкәсе

Төркем:Фамилияләр
Энесса Истомина

**Энесса Истомина** (, ) — Рәсәй тарихчысы, тарих фәннәре докторы (1984), Рәсәй дәүләт һуманитар университиты профессоры (2003). РФА Рәсәй тарихы институтының әйдәп баручы фәнни хезмәткәре, РФ журналислар берлеге әгъзасы. Фәнни кызыксыну өлкәләре - тарихи география, төбәк һәм социотабигый тарих, Рәсәйнең тарихи-мәдәни һәм табигый мирасы, Рәсәй тарихы, мәдәният тарихы. 200 дән артык фәнни хезмәт авторы.
## Искәрмәләр
Бәлкис Кармышева

**Бәлкис Кармышева** (,  — , ) — этнограф, тарихчы, тарих фәннәре докторы (1977). 1945-1956 елларда Таҗикстан ССР тарих, тел һәм әдәбият тарихы институтында. 1956 елдан ССРБ ФА этнология һәм антропология институтында, 1986 елдан аның әйдәп баручы фәнни хезмәткәре. Урта Азия халыклары тарихына һәм этногенезына багышланган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Салават Касыймов

**Салават Касыймов** (, ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (1995). 1967-1989 елларда Башкорт дәүләт педагогика институтында, 1989 елдан РФА Уфа фәнни үзәгендә эшли. Фәнни тикшеренүләренең төп юнәлеше — Башкорт АССРның милли-дәүләт төзелеше тарихы. 200 дән артык фәнни хезмәт һәм 6 монография авторы.
Владимир Иванов (1950)

**Владимир Иванов** (, ) — тарихчы һәм археолог, тарих фәннәре докторы, профессор. РФ шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәре. 1976 елдан Уфадагы Тарих, тел һәм әдәбият институтында, 1991 елдан - аның әйдәп баручы фәнни хезмәткәре, 1996 елдан - гомуми тарих кафедрасы мөдире, 1998 елдан - Стәрлетамак дәүләт педагогика институтының тарих факультеты деканы (бер үк вакытта ТТӘИ хезмәткәре). 2002 елдан Башкорт дәүләт педагогика институтында. Фәнни тикшеренүләре Көньяк Уралның тимер гасырына, фин-угыр кабиләләренә, төрки кабиләләрнең формалашу проблемнарына багышланган.
Валентина Жиромская

**Валентина Жиромская** (, ) — Рәсәй тарихчысы, РФА гомуми тарих институты баш фәнни хезмәткәре, В. О. Ключевски ис. премия лауреаты (2002). Фәнни кызыксыну өлкәләре - тарихи демография, демография һәм Рәсәйнең демографик тарихы.
Василий Каховский

**Василий Каховский** (,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, мәгариф оештыручы, археолог, тарих фәннәре докторы, профессор (1969).

1946–1954 һәм 1957–1967 елларда Чуаш дәүләт педагогика институтында: укытучы, тарих кафедрасы мөдире, директор урынбасары (1946–1952), доцент, тарих кафедрасы мөдире, проректор (1957–1967), Чуаш АССР мәгариф министры (1954–57), 1967-1989 елларда Чуаш дәүләт университетында: гомуми тарих кафедрасы мөдире (1967–1989), тарих-филология факультеты деканы (1969–72); 1989–1993 елларда Чуаш АССР министрлар шурасы каршындагы Тел, әдәбият, тарих һәм икътисад ФТИда археология һәм антропология бүлеге мөдире (1989–1993). 140 тан артык фәнни хезмәт авторы.

## Фәнни хезмәтләр
* Поселения эпохи бронзы в Чувашии // Сов. археология, 1962. № 1.
* Происхождение чувашского народа. Основные этапы этнической истории. Чебоксары, 1965; 3-е изд. переработ. Чебоксары, 2003.
* Волжская Булгария и формирование чувашской народности // Древности Восточной Европы / Материалы и исследования по археологии СССР. М., 1969. № 169.
* Памятники истории и культуры Чувашской АССР. Чебоксары, 1969.
* Новые памятники болгарской культуры Чувашского Поволжья // Вопросы древней и средневековой археологии Восточной Европы. М., 1978.
* Средневековые Чебоксары: Материалы Чебоксарской экспедиции 1969—1973 гг. М., 1978 (в соавт.)

## Литература
* Димитриев В. Д., «Видный исследователь археологии Чувашии» // Новые материалы по археологии и этнографии чувашского народа. Чебоксары, 1985.
* Каховский Б. В., «Вклад В. Ф. Каховского в развитие археологической науки в Чувашии» // Вопросы археологии и этнографии Чувашии. Материалы чтений, посвященных памяти В. Ф. Каховского. Чебоксары. 2000.
* Матвеев Г. Б., Научно-педагогическая деятельность В. Ф. Каховского, значение его исследований по проблемам этногенеза чувашей // Вопросы археологии и этнографии Чувашии. Материалы чтений, посвященных памяти В. Ф. Каховского. Чебоксары. 2000.
* Каховский Василий Филиппович // Чувашгоспедуниверситет им. И. Я. Яковлева: история, структура, ученые. Чебоксары, 2000.
* Сергеев Т. С. и Каховский Б. В., «Каховский Василий Филиппович» // Краткая чувашская энциклопедия. Чебоксары, 2001. С. 206.
* Михайлов Е. П., «Василий Филиппович Каховский — исследователь археологических памятников Чувашии» // Вестник Чувашского государственного университета, 2002. № 5 (29).
* Каховский Б. В., Каховский Василий Филиппович // Каховский В. Ф. Происхождение чувашского народа. 3-е изд., переработ. Чебоксары. 2003.
* Исследователи этнографии и археологии Чувашии. Биобиблиографический словарь. Чебоксары. 2004.
* Ученые и сотрудники Чувашского государственного института гуманитарных наук (1930—2005). Чебоксары: ЧГИГН, 2005.
* Михайлов Е. П., Неутомимый исследователь далекого прошлого // Ученые: Очерки. Иллюстрированное издание, т. 4. — Чебоксары, 2006. С. 197—206.

Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Чуаш тарихчылары
Төркем:Чуашстан мәгариф министрлары
Сергей Ковалёв (1886)

**Сергей Ковалёв** (,  — , ) — совет тарихчысы. Тарих фәннәре докторы (1938), профессор. 1918 елдан укыту эшендә: төрле хәрби академияләрдә укытычы (1918-1939), 1924 елда Петроград (Ленинград) университетында һәм Петроград педагогика университетында, ССРБ ФА дәүләт матди мәдәният академиясенең борынгы дөнья бүлеге мөдире (1930-1937), ЛДУ тарих факультетының борынгы дөнья (Борынгы Рум һәм Борынгы Юнанастан) тарихы кафедрасы мөдире (1934-1956), ССРБ ФА дин һәм  тарихы музее директоры (1956-1960).
Марат Колшәрипов

**Марат Колшәрипов** (, ) — совет һәм Рәсәй тарихчысы. Тарих фәннәре докторы (1998), профессор (2000). Башкортстанның атказанган фән эшлеклесе (2001). Салават Юлаев ордены кавалеры (2009). Башкортстан ФА шәһәфле әгъзасы (2016). Фәнни тикшеренүләре Башкорт гаскәрен, Башкорт милли хәрәкәтен, 20 гасырдагы Башкортстан тарихын һәм  өйрәнүгә, милли дәүләт корылышы мәсьәләләренә багышланган.
Евгений Кычанов

**Евгений Кычанов** (,  — , ) — совет һәм Рәсәй Кытайны өйрәнүчесе, Санкт-Петербургдагы РФА Көнчыгыш кулъязмалары институтының баш фәнни хезмәткәре, тарих фәннәре докторы, профессор. Фәнни кызыксыну өлкәләре: тангутны өйрәнү, Кытайның һәм Урта Азиянең урта гасырдагы тарихы, күчмәннәр , КХҖ милли азчылыклары. 300 дән артык фәнни хезмәт авторы.
## Искәрмәләр
Надежда Кучер

**Надежда Анатолий кызы Кучер** (*Надежда Анатольевна Кучер*) — Беларусь һәм Россия опера җырчысы (сопрано). "Алтын битлек" дигән премиянең ике тапкыр иясе.

Пермь опера һәм балет театрының солисткасы.

Төркем:Опера җырчылары
Төркем:Җырчылар
Павел Кушнер

**Павел Кушнер** (,  — , ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, этнограф галим, тарих фәннәре дуктыры (1947), профессор (1959). 1905 елдан коммунислар фиркасе әгъзасы. 1917 елга хәтле Һроднада, Ригада, Мәскәүдә фирка эшендә. Февраль һәм Октябрь инкыйлабларында, Россия ватандашлар сугышында катнашучы. Шуннан соңгы елларда дәүләт, фирка һәм укыту эшендә. 1931-1932 елларда — «Кызыл Татарстан» гәҗите мөхәррире. 1944 елдан ССРБ ФА этнография институтында. Гомуми этнография, этник география, славяннар этнографиясе, ССРБ халыклары көнкүрешен һәм мәдәниятен социаистик үзгәртеп төзү белән шөгыльләнгән.
## Искәрмәләр
Гиромагнит нисбәте

**Гиромагнит нисбәте** яки **магнитомеханик нисбәт** - элементар кисәкчекләр системасының диполь магнит моменты аның механик импульс моментына нисбәте.

Атом системасының төрле халәтләре өчен гиромагнит нисбәте болай билгеләнә:
:\gamma=g\gamma_0\,\!,

биредә *g* — Ланде тапкырлаучысы, 
:*γ<sub>0</sub>* — *гиромагнит нисбәте берәмлеге*, СГС системасында:

:\gamma_0=\frac{-e}{2m_ec}\,\!,

биредә *e* — элементар коргы, *m<sub>e</sub>* — электрон массасы, *с* — яктылык тизлеге.

СИ системасында гиромагнит нисбәте берәмлеге:

\gamma_0=\frac{-e}{2m_e}

Атом төше өчен гиромагнит нисбәте берәмлеге:

:\gamma_0=\frac{e}{2m_pc}\,\!,

биредә *m<sub>p</sub>* — протон массасы.

## Классик караш

Классик механика буенча гиромагнит нисбәте - магнит моменты прецессиясенең почмакча тизлеге һәм магнит индукциясе векторы арасындагы пропорциональ коэффициент:

:\vec{\Omega}=\gamma\vec{B}.

## Квант карашы
Квант механикасында гиромагнит нисбәте Зееман эффектында энергетик баскычларның бүленүе зурлыгын билгели.

## Үлчәнү

СИ системасында гиромагнит нисбәте берәмлеге с·А·кг−1 = с−1·Тл−1 белән үлчәнә.

Еш кына гиромагнит нисбәте *q*/2*mc* берәмлегендә үлчәнә, *q* һәм *m* — электр коргысы һәм масса. Шул очракта ул үлчәмсез зурлык булып тора.

## Әдәбият

*Сивухин Д. В. Атомная и ядерная физика // Общий курс физики. — М.: Физматлит, 2002. — Т. 5. — 784 с.
*Шпольский Э. В. Атомная физика (в 2-х томах). — М.: Наука, 1984. — 990 с.
*Christopher J. Foot. Atomic Physics. — 2004. — ISBN 13: 9780198506966.
*P. Zeeman The Effect of Magnetisation on the Nature of Light Emitted by a Substance (англ.) // Nature. — 1897. — Vol. 55. — P. 347. — DOI:10.1038/055347a0

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Атом физикасы
Төркем:Электродинамика
Алтер Литвин

**Алтер Литвин** (,  ― , ) — тарихчы, тарихнамә, Россия ватандашлар сугышы тарихы буенча белгеч. Тарих фәннәре докторы (1976), профессор (1979). РФ һәм Татарстан АССҖ атказанган фән эшлеклесе. 1954-1961 елларда тарих укытучысы, бер үк вакытта (1957-1962) Татарстан дәүләт музее хезмәткәре. Казан дәүләт педагогика институтында (1962-1979), Казан химия-технология инсититутында (1979-1985) укыткан. 1951 елдан — Казан университетының тарих факультеты укытучысы, 1989 елдан  һәм чыганакларны өйрәнү кафедрасы мөдире.

2023 елның 6 мартында Казанда 91 яшендә вафат. Арча зиратында җирләнә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз
Владимир Ловчев

**Владимир Ловчев** (, ) — тарихчы, «Халыкара бәйсез аеклык берлеге» рәисе, тарих фәннәре докторы, профессор. Фәнни кызыксыну өлкәләре - Бөек франсуз инкыйлабының тарихы һәм тарихнамәсе; Көнбатыш Аурупаның хөкүмәти булмаган оешмалар тарихы.
Соломон Лозовский

**Соломон Лозовский** (,  — , ) — совет фирка эшлеклесе һәм дипломат, Россия һәм Франция инкыйлаб һәм профсоюз хәрәкәтләрендә катнашучы, публицист. 1905 елгы инкыйлабта Казанда катнашкан. БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1937-1949). Коминтернның 2-7 конгресслары делегаты, Коминтернның башкарма комитеты әгъзасы (1921-1922), президиум әгъзасы (1926-1935). БҮБК һәм ССРБ ҮБК әгъзасы. 1-2 нче чакырылышлары ССРБ югары шурасы депутаты (1937-50). Тарих фәннәре докторы (1939), МДУ профессоры. Яһүд антифашист комитеты эше буенча атып үтерелгән.

Казанның Вахит районында урнашкан Һади Такташ урамы 1927-1949 елларда  Лозовский исемен йөрткән.
Павел Луппов

**Павел Луппов** (,  — , ) — рус совет тарихчысы, өлкәне өйрәнүче. Тарих фәннәре докторы. Удмурт АССР атказанган фән эшлеклесе. Удмурт халкы һәм Нократ җире тарихына, чыганакларны өйрәнүгә, Нократ төбәгенең демографиясенә һәм мәгарифенә багышланган 250 фәнни хезмәт авторы.
Луппов

**Луппов** (Л**у́**ппов) ― фамилия.
* Анатолий Луппов (1929―2022), композитор, пианист, педагог. Татарстанның Тукай премиясе лауреаты. 
* Павел Луппов (1867-1949), тарихчы.
Владимир Лукин

**Владимир Лукин** (, ) — Россия сәясәтчесе, тарихчы, сәясәт белгече. Тарих фәннәре докторы, профессор. Гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле Илче (1992), РФның Америка Кушма Штатларындагы илечесе (1992-1994), Россия Федерациясенең кеше хокуклары буенча  (2004-2014).
Геральд Матюшин

**Геральд Матюшин** (,  — , ) — советт һәм русия археологы. Тарих фәннәре докторы, РФА археология институты әйдәп баручы фәнни хезмәткәре, Россия тәбигать фәннәре акадмиясе мөхбир әгъзасы (1992); Россия археология көллиятенең рәисе һәм ректоры, Россия халык фәннәр академиясе вице-президенты, Америка археология җәмгыяте әгъзасы.

## Биографиясе
Матюшин Геральд Николаевич 1927 елның 14 ноябрендә Башкорт АССР ның Уфа шәһәрендә туа. Төньяк флотның Соловецкий утравындагы юнгалар мәктәбен тәмамлагач, Бөек Ватан сугышында катнаша.

К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтында югары һөнәри белем алганнан соң (1952), Уфа мәктәпләрендә укытучы булып эшли. 1961 елдан ССРБ Фәннәр академиясенең Археология институтында эшли. Фәнни тикшеренүләре антропогенез һәм Көньяк Уралда таш гасыр проблемаларына багышланган.

1964 елда «Башкортстанда мезолит һәм неолит» темасына кандидатлык диссертациясе, 1987 елда — «Таш гасырда Көньяк Урал алды. Җитештерү хуҗалыгының үсеш проблемалары» темасына докторлык диссертациясе яклый.

Башкортстанда палеолит (Урта түбә ),  мезолит (Янгел), неолит (Ташбулат I) һәм энеолит (VIII Суртанды) торулыкларын таба.

Агыйдел, Агыйдел буе, Суртанды, Ташбулат һәм Янгел мәдәниятләрен ача. 300-дән ашу фәнни эшләр авторы.

Урта түбә палеонтология торулыгы Зур совет энциклопедиясенә кертелгән 

## Төп хезмәтләре

* У колыбели истории. М., 1972;
* Мезолит Южного Урала. М., 1976;
* Яшмовый пояс Урала. М., 1977;
* Энеолит Южного Урала. М., 1982;
* У истоков человечества. М., 1982;
* Три миллиона лет до нашей эры. М., 1986;
* Nguon gos loaoi ngioi. Ha noi, 1986;
* Историческое краеведение. М., 1987;
* У истоков цивилизации. М., 1992;
* On the Bound of History // Antiquity RAS. Issue 5. Moscow, 1993;
* Каменный век Южного Урала. М., 1994;
* Смена культур, цивилизации и экологические кризисы. М., 1994;
* Неолит Южного Урала: Предуралье. М., 1996;
* Археологический словарь. М., 1996;
* Общество и власть. М., 1997;
* Тайны цивилизаций: История Древнего мира / Матюшин, Геральд Николаевич. — М.: АСТ-ПРЕСС КНИГА, 2002. — 350 с.: ил. — (Историческое расследование).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Урта-Тубе//// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Матюшин Геральд Николаевич: (1927—2000) // Археологические статьи и материалы. — Тула, 2002. — С. 6.
* *Бурханов А. А.* Г. Н. Матюшин и некоторые вопросы деятельности Волго-Уральского центра РАО: (памяти выдающегося ученого) // Древности. — М., 2003. — Вып. 36. — С. 11—26.
* *Петренко А. Г.* Г. Н. Матюшин и проблемы становления производящего хозяйства // Древности. — М., 2003. — Вып. 36. — С. 26—30.

## Сылтамалар
*Хусаинова Г. Т. Матюшин, Геральд Николаевич // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
* Матюшин Геральд Николаевич // Энциклопедический фонд
* [chel-portal.ru/encyclopedia/Matyushin/t/10264 Матюшин Геральд Николаевич]
Соломон Лурье

**Соломон Лурье** (,  — , ) — совет филологы, Борынгы Юнанстанны өйрәнүче, фән һәм антик дөнья тарихчысы. Тарих фәннәре докторы (1934), филология докторы (1943), профессор (1927). Ленинград (1934-1941, 1943-1949) һәм Илбау (1953-1964) университетлары профессоры.
## Искәрмәләр
Нияз Мәҗитов

**Нияз Мәҗитов** (,  — , ) — совет һәм Рәсәй археологы, Башкортстан ФА академиге, Башкортстан ФА вице-приезиденты (2006-2012), Башкорт дәүләт университеты профессоры, Бөтендөнья башкортлары корылтае башкарма комитеты рәисе (1995-2002). Салават Юлаев ордены кавалеры. Фәнни эшчәнлегенең төп юнәлеше — Көньяк Уралдагы тимер гасыр һәм урта гасыр проблемнарын тикшерү. 300 гә якын фәнни хезмәт, 12 монография авторы.
## Хәтер
* 2022 ― «Тууына 90 ел тулуны бәйрәм итү турында» Башкортстан Республикасы Башлыгының 2022 елның 13 июлендәге No УГ-485 Указы кабул ителгән.
* 2023 ― Уфада галим яшәгән йортка мемориаль такта куелган. 
* 2023 ― Рәми Гарипов исемендәге 1-нче санлы Башкорт республика гимназиясе базасында мемориаль класс-музее ачылган (Мостай Кәрим һәм Гайсә Хөсәенов кабинетларыннан соң өченче мемориаль класс).

## Искәрмәләр
Александр Мишулин

**Александр Мишулин** (,  — , ) — антик дөнья тарихчысы, тарих фәннәре докторы (1943). МДУ прафисыры (1934), ССРБ ФА тарих институтында борынгы тарих сиктыры мөдире (1938), «Вестник древней истории» журналының баш мөхәррире (1938), Матди мәдәният тарихы институты директоры урынбасары (1943-1945), СБКФ ҮК каршындагы Җәмгыять фәннәре академиясе ректоры (1946-1948). Фәнни эшчәнлекнең төп юнәлешләре: Рим җөмһүриятендәге иҗтимагый хәрәкәтләр тарихы, антик Испаниянең бәйсезлек өчен көрәше. Борынгы тарих буенча беренче совет мәктәп дәреслеге мөхәррире.
## Искәрмәләр
Юрий Никифоров

**Юрий Никифоров** (,  — , ) — сәясәт белгече, тарихчы, тарих фәннәре докторы (1978), профессор (1980), РФ һуманитар фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы (1994). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1983), РСФСР атказанган укытучысы (1960). Фәнни тикшеренүләрнең төп юнәлешләре — XX гасырда Урал һәм Идел буенда индустрияләштерүнең социаль нәтиҗәләрен өйрәнүгә, Россия һәм Башкортстанның сәяси системасы, шул исәптә сәяси фиркаләрнең формалашуы һәм эшләве мәсьәләләренә баышланган. 250 дән артык фәнни хезмәт авторы.
Александра Николаева (1908)

**Александра Николаева** (,  — , ) — тарихчы, ярдәмче тарихи фәннәр буенча белгеч, тарих фәннәре докторы, профессор. Маркс-Энгелс-Ленин институтында (1938-1941, 1944-1946) эшләгән. Мәскәү энергетика институтында (1946-1947), Мәскәү дәүләт тарих-архив институтында (1947- 1988) укыткан.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Никифоров

**Никифоров** — фамилия. *Никифор* () исеменнән ясалган.
* Александр Никифоров (1956), Буа машина төзү заводы директоры (2003), ТР атказанган мелиораторы.
* Алексей Никифоров (1915-1977), ССРБ Каһарманы.
* Николай Никифоров (1982), Татарстан мәгълүматләштерү һәм элемтә министры (2010-2012), Россия элемтә министры (2012).
* Юрий Никифоров (1934-2012), тарих фәннәре докторы.
* Яков Ухсай (Никифоров) (1911-1986), язучы.
Рифкать Рәимов

**Риф Рәимов**, чын исеме **Рифкать** (,  — , ) — ССРБ тарихчысы, Башкортстаннның дәүләт эшлеклесе, тарих фәннәре докторы (1950).

Рифкать Мөхсин улы Рәимов хәзерге Калтасы районы, Куян авылында дөньяга килә. Ямады казна мәктәбендә, Уфадагы Госмания мәдрәсәсендә укый. Уфа татар укытучылар семинариясен тәмамлый (1920).

1937-1941 елларда һәм сугыштан соңгы елларыннан үлгәнчегә ССРБ ФА тарих институтында эшләгән. Үзе теләп сугышта катнаша. 1943-1944 елларда - БК(б)Фның Башкортстан өлкә комитеты сәркатибе. Фәнни хезмәтләре башкортларның 1812 елгы сугышында катнашуына, беренче рус инкыйлабы елларында Башкортстан һәм Идел буе тарихына, БАССРның төзелүенә багышланган.

## Төп хезмәтләре
* *1905 год в Башкирии: [революц. движение в 1905—1907 гг.] / Отв. ред. А.Л. Сидоров. — М.: Наука, 1941.
* *Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года*. — Уфа : Башгосиздат, 1943. 
* *1812 йылғы Ватан һуғышында башҡорт халҡы*. — Өфө: Башҡортостан дәүләт нәшриәте, 1943. 
* *Образование Башкирской Автономной Советской Социалистической Республики''. — М.: Изд-во АН СССР, 1952. 

## Искәрмәләр

Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Башкортстан тарихчылары
Вадим Рубел

**Вадим Рубел** (, ) — украин галиме, тарихчы, Япония тарихы, Классик Көнчыгыш һәм колумбгача Америка тәмәдденнәре, Ерак Көнчыгыш илләренең сәяси тарихы буенча белгеч. Тарих фәннәре докторы (1999), профессор (2002). Фәнни кызыксыну өлкәләре: Японияне өйрәнү, Кореяне өйрәнү, Кытайны өйрәнү, гарәпне өйрәнү, Африканы өйрәнү, индейларны өйрәнү, һ.б. Яңа япон-украин транскрипция системы авторы.
Дания Сабирова

**Дания Сабирова** (,  — , ) — совет һәм Россия тарихчысы һәм сәясәт белгече, А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университетының тарих һәм җәмәгатьчелек белән элемтә кафедрасы профессоры, тарих фәннәре докторы, РФ атказанган югары мәктәп эшлеклесе (2012).
## Биографиясе
1944 елның 20 маенда Татарстан АССРның Лаеш районы Сиңгел авылында туа.

1972 елда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын тәмамлый һәм аспирантурага керә.

1975 елда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетында "Өченче бишьеллыкта Татарстанда сәнәгать белән партия белән җитәкчелек итүне камилләштерү" темасы буенча тарих фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый (1938-июнь 1941 ел).

1975 елда юллама буенча А. Н. Туполев исемендәге Казан авиация институтына укырга керә. Ассистенттан профессорга кадәр юл узып 1990-2013 елларда тарих һәм җәмәгатьчелек белән элемтә кафедрасын җитәкли. Аның җитәкчелегендә 8 кандидатлык диссертациясе якланган.

1989 елда Ленинград югары партия мәктәбендә тарих фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

А. Н. Туполев исемендәге Казан милли тикшеренү техник университетында яңа белгечлек — «Җәмәгатьчелек белән элемтә» барлыкка килү инициаторы була, һәм 1995 елда яңа төзелгән гуманитар факультет деканы, 2009-2013 елларда социаль технологияләр институты директоры була.

2015 елның 15 июлендә Казан янындагы Царицыно бистәсендә урнашкан шәһәр читендәге йортында авыр һәм озак авырудан соң вафат була.
## Бүләкләр һәм исемнәре
* Татарстан Республикасының Атказанган фән эшлеклесе (1994)
* Татарстан Республикасының Мактау грамотасы (1999)
* Россия Федерациясенең атказанган югары мәктәп хезмәткәре (2012)

## Искәрмәләр
Алексей Салмин

**Алексей Салмин** (,  — , ) — сәясәт белгече, тарих фәннәре докторы. 1973-1991 елларда ССРБ ФА халыкара эшчеләр хәрәкәте институтында, 1999-2002 елларда - Югары икътисад мәктәбендә, 2002 елдан үлеменә кадәр Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институтында эшләгән. Сәяси мәдәниятләрне һәм институтларны чагыштырма анализлау, милләтара һәм динара мөнәсәбәтләр белән шөгыльләнгән.
Валерий Тишков

**Валерий Тишков** (, ) — Россия этнологы, тарихчы, иҗтимагый антрополог. Тарих фәннәре докторы (1979), профессор. 1989 елдан — Н. Н. Миклухо-Маклай ис. РФА этнология һәм антропология институты директоры һәм (2000 елдан) РДҺУ иҗтимагый антропология үзәге директоры. РФАның хакыйкый әгъзасы (2008). Антропология һәм этнология фәннәре халыкара берлеге вице-президенты. РФ милләтләр эшләре буенча министры (1992).
## Искәрмәләр
Eurovision җыр бәйгесе 2018

**Eurovision җыр бәйгесе** (; ), — Португалиянең Лиссабон шәһәрендә узган 63-нче «Eurovision» җыр бәйгесе. Былтыр Киев (Украина) шәһәрендә узган  «Eurovision-2017» бәйгесендә җиңүче булды. Сальвадор Собрал «Amar pelos dois (Икебез өчен ярату)» дигән җыр белән 758 балл җыйды. Португалия бәйгене беренче тапкыр үткәрде.

Евровидение бәйгесендә 43 ил катнашты. Финалга 26 ил узды. Бәйгедә Казакъстан, Косово һәм Ливан да катнашырга теләгән булган, ләкин төрле сәбәпле алар бәйгедә катнашмады.

Евровидение 2018 җыр бәйгесендә 529 балл белән Исраил җиңүгә иреште. Бу илдән 25 яшьлек җырчы Нетта Барзилай «Курчак» җыры белән чыгыш ясады.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* Евровидение 2018: Израилдән "Курчак" җыры җиңде

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:2018 ел музыкада
Әтнә авыл хуҗалыгы техникумы

**«Габдулла Тукай исемендәге Әтнә авыл хуҗалыгы техникумы»**  () — Татарстанның Әтнә районы үзәге (*[[1930 ел|1930]]-[[1959 ел]]ларда, [[1990 ел]]дан*) Олы Әтнә авылында (*[[1959 ел|1959]]-[[1963 ел]]ларда [[Тукай районы (Татарстан АССР)|Тукай районы]] үзәге*) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты, дәүләт автоном һөнәри белем учреждениесе.
Гамәлгә куючы (*[[2013 ел]]дан*) — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы.

## Тарих
1966 елда Татарстан АССР министрлар шурасы карары белән Арча районы (*[[1963 ел|1963]]-[[1990 ел]]ларда, хәзерге* Әтнә районы) Олы Әтнә авылында зоотехниклар әзерләүче **Тукай авыл хуҗалыгы техникумы** оеша. Техникумга 210 (*урта белем белән 60, сигезьеллык белем белән 150*) укучы кабул ителә. Укуны оештыру өчен техникумга Әтнә урта мәктәбенең икенче уку корпусы (*элекке Советлар йорты*) бинасы һәм тулай торагы бирелә.

1985 елда РСФСР авыл хуҗалыгы министрлыгы фәрманы белән Тукай авыл хуҗалыгы техникумы һәм Арча районы Тукай исемендәге колхоз җирлегендә **Тукай совхоз-техникумы** оештырыла.

2001 елда РФ авыл хуҗалыгы министрлыгы фәрманы белән уку йорты Габдулла Тукай исемендәге Әтнә авыл хуҗалыгы техникумы итеп үзгәртелә.

2005 елда ТР министрлар кабинеты карары белән федераль милектән республика милкенә күчерелә.

2016 елда «Кадрлар әзерләүнең ресурс үзәге» статусы бирелә.

## Белгечлекләр
2017-2018 уку елына Әтнә авыл хуҗалыгы техникумына ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **200** студент кабул ителә.
* Аш-су остасы, кондитер (*пешекче, кондитер*)
* Авыл хуҗалыгын механикалаштыру
* Ветеринария
* Икътисад һәм бухгалтер исәп-хисабы (*бухгалтер*)

#### Читтән торып уку бүлеге
* Авыл хуҗалыгын механикалаштыру
* Икътисад һәм бухгалтер исәп-хисабы (*бухгалтер*)

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1966-???? — ???  
* ????-???? — ??? 
* 2016–2019 — Айрат Фәнил улы Каюмов
* 2019– — Резида Мәсхүт кызы Гарипова

### Укытучылар

### Уку йортын тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
*   Әтнә АХТ турында Eduscan.ru порталында
*   Әтнә авыл хуҗалыгы техникумы турында (''видео, 7:43'')
*  Техникуму – 50 лет (''видео, 2:50'')

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1966 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы юнәлешле урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Әтнә районы
Прецессия

**Прецессия** - җисемнең импульс моменты фәзада  юнәлеше үзгәрү күренеше.

## Тасвир

Җибәрелгән бөтерчек (уенчык) вакыт белән әкренәя бара, баштарак бөтерчекнең әйләнү күчәре вертикаль була, соңрак вертикаль ноктасы түбәнәя һәм спираль буйлап хәрәкәт итә башлый. Андый күренеш - прецессия мисалы.

Прецессиянең төп үзлеге - инерциясезлек. Прецесияне булдырган көч юкка чыккан очракта прецессия дә бетә, бөтерчек фәзада хәрәкәтсез торышына күчә. Җирдә гравитация даими тәэсир итә, шуңа күрә бөтерчек прецессияли.

**[[Нутация]]** - җисемнең прецессия күчәренең тирбәнү хәрәкәте.

Җирнең әйләнү күчәре дә прецессияли, аның гомуми циклы **25 765  ел** тәшкил итә (1.23 пикогерц).

Җирнең әйләнү күчәренең тирбәнеше йолдызларның күктә урнашу урынын үзгәртә.

Бер фараз буенча Җирнең прецессиясе белән Җирдәге климат үзгәреше бәйләнгән.

## Күренеш

Әйләнү хәрәкәтендә Ньютонның икенче кануны аналогы бар:

:\frac {d\vec L}{dt} =  \vec M  
биредә 
: \vec L  - импульс моменты
:\vec M   - көч моменты

Чагыштырабыз: Ньютонның икенче кануны гади хәрәкәт өчен:

:\frac {d\vec P}{dt} =  \vec F  
биредә 
: \vec P  - импульс
:\vec F   - көч

Импульс моменты \ \vec r\times\vec P =  \vec M  

## Мисал
Велосипед тәгәрмәче өчен бер мисал. Ике  «a» һәм «b» җептә әйләнүче велосипед тәгәрмәче эленеп тора, аның импульс моменты  \vec L  һәм почмакча тизлеге  \vec {\omega}  әйләнү күчәре буйлап юнәлгән. Әгәр  «b» җепне киселә икән әйләнүче тәгәрмәчнең күчәре горизонталь юнәлешен үзгәртми һәм маятник кебек "а" җептә тирбәнмәс, ләкин тарту көче моменты \vec M   тәэсирендә тәгәрмәчнең күчәре горизонталь яссылыкта борыла башлар.

 dL = {d \phi} {L(t)}  һәм dL = M dt , 
:шуннан  \frac {d\phi}{dt} = \frac{M}{L} 

 dL = {d \phi} {L(t)}  һәм dL = M dt , 
:шуннан  \frac {d\phi}{dt} = \frac{M}{L} 

прецессиянең почмакча тизлеге:   \omega_p   =  \frac {d\phi}{dt} = \omega_p ,
шуннан :\omega_p =\frac {M}{L}

:исәпкә алып:   L = I \omega , 
:биредә  I  тәгәрмәчнең инерция моменты 
:прецессиянең почмакча тизлеген чыгарабыз:
:\omega_p =\frac {M}{I\omega}

## Әдәбият
* Причины прецессии и нутации Земли
*Сивухин Д. В. Атомная и ядерная физика // Общий курс физики. — М.: Физматлит, 2002. — Т. 5. — 784 с.

Төркем:Күк механикасы
Төркем:Механика
Төркем:Кинематика
Төркем:Астрофизика
Дмитрий Серов

**Дмитрий Серов** (, ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы. 1994 елдан укыту эшендә, 1999 елдан — Новосибирск дәүләт икътсад һәм идарә итү университетында. Фәнни эшчәнлегенең төп юнәлеше — XVIII гасырдагы Россия дәүләте тарихы һәм рус хокукы тарихы. 170 тән артык фәнни хезмәт тарихы.
Соломон Стам

**Соломон Стам** (,  — , ) — тарихчы, урта гасырларны өйрәнүче, тарих фәннәре докторы, Сарытау университетының атказанган профессоры. Мәктәп бетергәчтен ТАССР авыл мәктәпләрендә укытучы булып эшләгән. Мәскәү фәлсәфә, әдәбият һәм тарих институтында укыган, аннары Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик унивеситетында тәрҗемәче булып эшләгән. Алман-совет сугышында катнашкан. Сугыштан соңгы еллардан 2000 елга кадәр - Сарытау дәүләт университетының урта гасырлар кафедрасында. Көнчыгыш Европа урта гасыр шәһәрен өйрәнү фәнни мәктәбенә нигез салучы. Яңарыш дәвере мәдәнияте буенча эре белгеч.
Ксантелазма

**Ксантелазма** (xanthelasma palpebrarum; гр. xanthos алтын төсле сары + elasma пластинка) — таралган, еш ике яклы ясалу, гадәттә өлкән яки урта яшьтәге пациентларда табалар. Ксантелазма һәм arcus senilis сүл холестерины һәм түбән тыгызлыктагы липопротеиннарның югары дәрәҗәсе турында аңлата ала, аеруча яшь ир-атларда.

## Гистология
Дермада липидлар белән тулган гистиоцитлар.
## Билгеләре
Күп санлы саргыл төстәге тире асты төерчәләре, гадәттә кабакларның медиаль өлешендә урнашкан.
 
## Дәвалау
Дәвалауны матурлык максатында үткәрәләр. Ул хирургик алып атудан, яки кулайрак саналган диоксид-углеродлы яки аргонлы лазер белән деструкциядән тора. Даими югары дәрәҗәле холестерин белән пациентларда рецидив очрагы югары. Холестерин дәрәҗәсен киметүче препаратлар кабул иткәндә ясалуның кире үсеш очраклары билгеле.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Капоши саркомасы

**Капоши саркомасы** — түбән дәрәҗәдә яманлашып үсешле, тамырлы шеш, кагыйдә буларак, БИДС белән үсеш ала. Тамырлар эндотелие Капоши саркомасы вирусы белән инфильтрацияләнә, ул гади герпес вирусының 8 төре (HSV-8) санала. Күп пациентларның беренче планга системалы күренешләре чыга, ләкин кайбер очракта шеш БИДСның бердәнбер күренеше булып тора.

## Гистология
Орчыксыман пролиферацияләүче күзәнәкләр, тамырлы каналлар, митозлар һәм дермада ялкынсыну күзәнәкләре.
## Билгеләре
Шеш төсе алсудан алып кызыл-шәмәхәгә яки көрәнгә чаклы була. Ясалуны гематома яки невус дип кабул итеп була. Өлкәннәрдә  ярсыту яки төссез авыртусыз өлкәләр белән билгеләнә.

Субконъюнктиваль кан савуларны хәтерләтүче яссы ачык кызыл чыганаклар
 
## Дәвалау

# Нурлы терапия яки хирургик бетерү.

**2.    ** Дәвалау матурлык максатлары белән кан агуда яки инфекция  йоктыру очрагында күрсәтелә. Дәвалау чараларына нурланыш яки криотерапия  белән бергә яки ансыз эксцизия куллану керә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Трихиаз

**Трихиаз** (trichiasis; гр. trichos чәч + iasis патологик процесс) —  керфекләрнең дөрес үсмәве (күз алмасына карап үсүе).

Таралган булдырылган чир, ул аерым чир буларак яки кабак кырыеның җөйләүле үзгәрешләре хроник блефарит, herpes zoster ophthalmicus кебек чирләр нәтиҗәсендә икенчел барлыкка килә ала. Трихиазны псевдотрихиаздан аерырга кирәк, ул кабак бөгелгәндә барлыкка килә һәм тотрыксыз була ала; чын трихиазның ялгыш диагнозы дөрес булмаган дәвалау тактикасына китерә.

## Билгеләре
Трихиазда керфекләр урнашуы дөрес, ләкин аларның үсү юнәлеше — дөрес түгел. Мөгезкатлау эпителие яралану нәтиҗәсендә нокталы эрозияләр һәм йомганда арта торган күзнең ярсытуына китерә. Озак авыр барышта мөгезкатлау җәрәхәте һәм паннус барлыкка килә ала.
## Дәвалау
1.	 Эскәк белән керфекләр 	**эпиляциясе** дәвалауның гади һәм нәтиҗәле ысулы булып тора, әмма аны һәр 4-6 атна кабатларга кирәк.

2.	 	**Электролизисны** аерым дөрес үсмәгән керфекләрдә кулланалар, ләкин канәгатьләндерерлек нәтиҗәгә җитү өчен бу ялыктыргыч процедураны күп тапкыр үткәрергә кирәк. Электрокаутер инәсен чәч букчасына юнәлтеп, йогынтыны өслегендә коагуляцияләнгән тукыма куыклары барлыкка килгәнче дәвам итәләр. Керфекне алып аталар. Кабат процедура 40% очракта кирәк була һәм җөйләнүгә китерә ала.

3.	 	**Криотерапия** күп санлы керфекләр эпиляциясендә бик нәтиҗәле була. Махсус ике тапкыр "туңдыру-эретү" циклын -20°С кулланалар. Мөмкин өзлегүләрдән тире некрозы, кара тәнле пациентларда депигментация, мейбомий бизләре зарарлану билгелиләр, бу прекорнеаль яшь пәрдәсенә тискәре чагыла ала һәм кабак кырые төзелеше үзгәрүенә китерә ала.

4.	 	**Аргонлазерлы абляция** аерым урнашкан берничә керфекләрне бетергәндә файдалы. Процедураны түбәндәгечә башкаралар:

а)	башлангыч йогынтыны 50 мкм, 0,2 сек һәм 1000 мВт рәвешендә үткәрәләр;

б)	керфек тамырына лазерлы коагуляцияне кечкенә авыз ясап башкаралар;

в)	тап зурлыгын 200 мкм кадәр зурайталар һәм авызны фолликул яткан урынына кадәр тирәнәйтәләр;

г)	күпчелек пациентларга 1-2 сеанс үткәрергә кирәк.

5. **Хирургик дәвалау** тулы чөйсыман резекция итеп яки якын торган керфекләр кечкенә урында урнашканда алгы пластинканы алып ату һәм башка дәвалау ысуллары нәтиҗәсез булмаганда кулланыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Яшел Үзән медицина укуханәсе

**Яшел Үзән медицина училищесы**, «Яшел Үзән медицина училищесы (техникум)» дәүләт автоном һөнәри белем учреждениесе  () — Татарстанның Яшел Үзән шәһәрендә (*[[1928 ел]]дан [[шәһәр тибындагы бистә]], [[1932 ел]]дан шәһәр*) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. 
Гамәлгә куючы — Татарстан сәламәтлек саклау министрлыгы. 

## Тарих
1963 елның 18 июлендә ТАССР сәламәтлекне саклау министрлыгы фәрманы белән Яшел Үзән шәһәре Чехов урамы 2а йорт адресы буенча урнашкан халык судының элекке бер катлы агач бинасында ачыла. Беренче директоры — Виктор Михаил улы Оловяннников. 4 төркемгә (*тулы булмаган урта белем белән 2 төркем шәфкать туташлары, ун сыйныф белем белән 1 төркем фельдшерлар, 1 төркем акушеркалар*) 120 укучы кабул ителә. 1965 елда уку йорты икенче (*ике катлы агач*) бинага, 1978 елда Яшел Үзән шәһәре Гоголь урамындагы хәзерге бинага күчерелә. 1982 елда студентлар өчен 5 катлы тулай торак төзелә.

## Белгечлекләр
Яшел Үзән медицина училищесы бюджет нигезендә түбәндәге белгечләрне әзерли:
* Шәфкать туташлары эше (*шәфкать туташлары*) (уку срогы 3 ел 10 ай).
* Дәвалау эше (*фельдшерлар*) (уку срогы 3 ел 10 ай).

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1986-2018 ― Александр Федор улы Лазебный, *ТР сәламәтлек саклау отличнигы*.
* 2018-2022 ― Рашат Вагыйз улы Латыпов
* 4.4.2022-12.10.2022 ― Диләрә Камил кызы Швецова
* 12.10.2022―17.10.2024 ― Вера Сергеевна Семенова
* 17.10.2024 ― Фатыхова Ильмира Дамир кызы

### Укытучылар

### Уку йортын тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе   
*   Уку йортының Вконтактедагы төркеме  
   
## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Яшел Үзән уку йортлары
Төркем:Сәламәтлекне саклау
Яшел Үзән механика көллияте

**Яшел Үзән механика көллияте**, «Яшел Үзән механика көллияте» дәүләт автоном һөнәри белем учреждениесе () — Татарстанның Яшел Үзән шәһәрендә (*[[1928 ел]]дан [[шәһәр тибындагы бистә]], [[1932 ел]]дан  шәһәр*) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты.2015 елдан Машина төзелеше юнәлешендәге һөнәри белем бирүнең ресурс үзәге.
Гамәлгә куючы — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы. 
Директор (*[[1988 ел]]дан*) — Виктор Семен улы Муханов, *[[ТР атказанган укытучысы]]* (*[[2002 ел|2002]]*).

## Тарих
1939 елда ССРБ сугыш кораллары халык комиссариаты фәрманы белән Яшел Үзән механика техникумы буларак ачылган. Беренче директоры — К.С. Писарева. Беренче уку елында техникумга 160 студент кабул ителгән.

1965 елда техникумга янкормалары булган ике уку бинасы өстәлә (*барысы өч була*).

1992 елда РФ сәнәгать министрлыгы фәрманы белән уку йорты көллият статусы ала.

2002 елда Серго исемендәге заводның (*хәзерге* POZIS/ПОЗИС компаниясе) матди ярдәме белән яңа уку бинасы төзелә.

2006 елдан федераль, 2012 елдан республика милкендә.

2012 елда көллияткә Яшел Үзән шәһәренең 107нче һөнәри училищесы кушыла. Шәһәрнең  урамында көллиятнең тулай торагы бар.

Уку йорты эшләү дәверендә 20 меңнән артык белгеч (*механиклар, программалаучылар, автомобильчеләр, икътисадчылар*) әзерләгән.

## Директорлар
*[[1939 ел|1939]]-[[1949 ел|1949]]* К.С. Писарева; *[[1949 ел|1949]]-[[1965 ел|1965]]* К.А. Алексеев; *[[1965 ел|1965]]-[[1988 ел|1988]]* В.Г.Романов; *[[1988 ел]]дан*  В.С. Муханов.
 
## Белгечлекләр
2017-2018 уку елына Яшел Үзән механика көллиятенә ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **300** студент кабул ителә.
* Аш-су остасы, кондитер (*43.01.03 белгечлеге, 9нчы  сыйныфтан соң 3 ел 10 ай укыйсы*)
* Судно төзүче- тимер судноларны ремонтлаучы (*26.01.01 белгечлеге, 9нчы  сыйныфтан соң 2 ел 6 ай укыйсы*)
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе тракторчы-машинисты (*35.01.03 белгечлеге, 9нчы  сыйныфтан соң 2 ел 6 ай укыйсы*)
*  системаларында программалаштыру (*09.02.03 белгечлеге, 9нчы  сыйныфтан соң 3 ел 10 ай укыйсы*)
* Технология процессларын һәм җитештерүне автоматлаштыру (*15.02.07 белгечлеге, 9нчы  сыйныфтан соң 3 ел 10 ай укыйсы*)
* Автомобиль транспортын техник файдалану һәм ремонтлау (*23.02.03 белгечлеге, 9нчы  сыйныфтан соң 3 ел 10 ай укыйсы*)
* Операция эшчәнлегендә логистика (*38.02.03 белгечлеге, 9нчы  сыйныфтан соң 2 ел 10 ай укыйсы*)

## Сылтамалар
*  Уку йортының рәсми сайты
*  Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
* Уку йортының Вконтактедагы төркеме
*  Уку йортының Instagramдагы бите

## Моны да карагыз
*  Яшел Үзән механика көллияте турында (''видео, 5:04'')

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Яшел Үзән уку йортлары
Күк котыбы

**Күк котыбы** (инглизчә *Celestial pole*) яки **дөньяның котыбы** (русча *Полюс мира*) - Җирнең үз күчәре тирәсендә әйләнүе сәбәпле йолдызларның тәүлеклек әйләнүе күк йөзендәге ноктасы.

**Төньяк күк котыбы** Кече Җидегән йолдызлыгында урнашкан, үзәге (*поляриссима*) - Тимерказык.

**Көньяк күк котыбы** Октант йолдызлыгында урнашкан.

Җирнең күчәре прецессиясе сәбәпле күк котыплары ел саен 20" күчә.

Күк котыбының биеклеге - күзәтүченең урыны киңлегенә тигез.

Күк йөзенең офыгы өстендә урнашкан күк котыбы - югары котып, йөзенең офыгы астында урнашкан күк котыбы - түбән котып  дип атала.

## Әдәбият

* http://www.astronet.ru/db/msg/1178058 Полюс мира

Төркем:Астрономия
Диана Сәфәрова

**Диана Сәфәрова**, Диана Әсгать кызы Сәфәрова,  (*[[1984 ел]]ның [[16 июль|16 июле]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — кино- һәм арт-продюсер, TV алып баручысы, журнал мөхәррире, «Тере шәһәр» фондын гамәлгә куючы, ТР Иҗтимагый пулаты әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1984 елның 16 июлендә Казанда Әсгать Сәфәров гаиләсендә туган. Әнисе — Луиза. Диана туганда әтисе көндез тикшерүче булып, төннәрен балалар бакчасында каравылчы булып эшләгән. Казанда финанс институтын, Мәскәүдә театр институтын (ГИТИС) тәмамлаган.

КФЭИ тәмамлагач, «*Светский*» журналын нәшер итә, «Эфир» телеканалында «Хатын-кыз бәхете» () һәм ТЯГ каналында «Кияүдә – ир артында!» () программаларын алып бара.

Яр Чаллыда «Мастеровые» рус драма театрында режиссер буларак дебют ясый: «Маугли» спектаклен куя. «Город Арт-подготовка» театр лабораториясе кысаларында актриса буларак чыгыш ясый.

Спорт турында кино һәм телевидение халыкара фестиваленың (*беренчелегенең*) 33нче финалы (*FICTS Challenge 2015*) генераль менеджеры буларак, Казанда фестивальның финалын уздыра.

Театр проектларын, Александр Сокуров (*<small>[[:ru:Сокуров, Александр Николаевич|ru]]</small>*) һәм һолланд кинорежиссеры Йос Стеллинг (*<small>[[:ru:Стеллинг, Йос|ru]]</small>*) фильмнары ретроспективасын, «Театр.doc» театры (*<small>[[:ru:Театр.doc|ru]]</small>*) гастрольләрен оештыру белән шөгыльләнүче «Тере шәһәр» () фондын гамәлгә куючы (*Инна Яркова, Артем Силин белән берлектә*).

Кирилл Серебренниковның (*<small>[[:ru:Серебренников, Кирилл Семёнович|ru]]</small>*) «Ученик» фильмының продюсерлар төркеменә керә.

## Фильмография
* 2014 «Урта яшьләрдәге кыз» (, *реж. Артур Румынский, Игорь Штернберг*) — *Бэллочка*.

## Сылтамалар
*  «Рәсми Татарстан» порталы
*  Твиттердагы шәхси аккаунты

## Искәрмәләр

Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Контактлы дерматит

**Контактлы дерматит** урынлы дару яки консервант, косметика куллану яки металл белән бәйләнешкә җавап итеп ялкынсыну реакциясеннән гыйбарәт. Беренче бәйләнештә организмның сенсибилизациясе була һәм киләсе бәйләнешләрдә әкренәйгән гиперсизгерлекнең IV типтагы иммун җавап үсеш ала.
## Анамнез
Потенциаль аллергенның беренче һәм кабат йогынтысы турында күрсәтмәсе була.

## Симптомнар
Аллерген йогынтысыннан соң кычыту һәм яшь түгелү.
	 
## Билгеләре (күздә)
•	Шешү, кабырчык булу, почмакларда ярылу һәм кабаклар калынаю.

•	Хемоз, конъюнктива кызару һәм папилляр конъюнктивит.

•	Мөгезкатлауның нокталы эрозияләре.
 
## Дәвалау
•	Аллерген билгеле булса, аның йогынтысын туктату.

•	Консерватларга сизгерлек шиге булса, консервантсыз тамчылар кулланалар.

•	Симптомнарны җиңеләйтү өчен - салкын компресс.

•	Урынлы кортикостероидлар билгеләү мөмкин, әмма аларга ихтыяҗ сирәк барлыкка килә.

•	Авыр очракларда антигистамин препаратларын эчәргә билгелиләр.

•	Дерматит чыгарган агентның кабат тәэсирен сакланырга кирәк (медицина картасына язарга).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары