open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фәрит Фәткуллин (1949)

**Фәткуллин Фәрит Миңнулла улы** (27 сентябрь 1949 ел) — журналист. 1975 елдан «Кызыл таң» татар гәзите хезмәткәре. 1975 елдан ССРБ Журналистлар берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының (1998) һәм Татарстан Республикасының (2014) атказанган мәдәният хезмәткәре. Шәһит Ходайбирдин исемендәге (2000), Авыргазы районының Галимҗан Ибраһимов исемендәге (1996) премияләр һәм Башкортстан Республикасының «Мәҗит Гафури — XXI гасыр» мәдәният фонды төбәк җәмәгать оешмасының Мәҗит Гафури исемендәге (2008) премиясе лауреаты.

## Биографиясе
Фәрит Миңнулла улы Фәткуллин 1949 елның 27 сентябрендә Башкорт АССР-ының Авыргазы районы Корманай авылында гади колхозчыларның ишле гаиләсендә алтынчы бала булып туган.

1967 елда Солтанморат авылындагы урта мәктәпне тәмамлаганнан соң ике ел ярты урындагы колхозда эшли. Бер вакытта җәмәгать башлангычында комсомол оешмасы секретары вазифасын башкара.

1969-1971 елларда Совет Армиясендә хәрби хезмәттә була, аны хәзерге Украина биләмәсендә урнашкан Хәрби-Һава Көчләре часында үтә. Биредә КПСС сафына кабул ителә.

1971 елда запаска кайтарылганнан соң Авыргазы районының «Ватан юлы» газетасында эш башлый. 1972 елда Башкорт дәүләт университеты филология факультетының татар-рус бүлегенә яныннан торып укырга керә.

1975 елда «Кызыл таң» республика гәзитенә чакырыла һәм хезмәт эшчәнлеген редакциянең фирка тормышы бүлегендә хәбәрче булып дәвам итә. Шул ук елда ССРБ Журналистлар союзына әгъза итеп кабул ителә. Киләсе елларда редакциянең төрле бүлекләрендә хәбәрче була, бүлек мөдире вазифасын башкара. 19... — 19.. елларда гәзитнең җаваплы секретаре, 19... — 19.. елларда — мөхәррир урынбасары. 1994 елдан — әдәбият һәм сәнгать бүлеге мөдире.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1998)
* Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2014)
* Башкортстан Премьер министрының Рәхмәт хаты
* Шәһит Ходайбирдин исемендәге бүләк иясе
* Россия Журналистлар берлегенең Мактаулы дипломы
* Мәҗит Гафури исемендәге бүләк иясе
* Галимҗан Ибраһимов исемендәге бүләк иясе

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Йәшлек» гәзите » Бөгөнгө юбилярҙар » 27 сентябрь.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Авыргазы районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:27 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Татар журналистлары
Равил Шаммасов

**Шаммасов Равил Сәхиулла улы** (*[[1930 ел]]ның [[9 ноябрь|9 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Стәрлебаш районы|Карагыш районы]], [[Хәлекәй|Уразай]] ― [[2024 ел]]ның [[4 гыйнвар]]ы, [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) — башкорт шагыйре һәм 
татар журналисты, прозаик, тәрҗемәче, 1965 елдан ССРБ-ның Журналистлар, 1973 елдан — ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы. Башкортстанның халык шагыйре (2021), Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1994), Халыклар дуслыгы ордены кавалеры (2015), Бәләбәй районының Фатих Кәрим исемендәге әдәби премиясе лауреаты (2013). 

## Биографиясе
Равил Сәхиулла улы Шаммасов (әдәби псевдонимы Равил Шаммас) 1930 елның 9 ноябрендә Башкорт АССР-ының ул вакыттагы Карагыш районы Уразай авылында туган. 1952 елда район үзәге Стәрлебаш авылындагы 1-нче санлы урта мәктәпне тәмамлагач, элекке Матрай (хәзерге Җылаер) районының Сабыр җидееллык мәктәбендә, 1956 елдан Стәрлебаш районының Яшергән урта мәктәбендә балалар укыта. 1958 елда үз районының ул чактагы «Знамя коммунизма» — «Коммунизм байрагы» (хәзерге «Стәрлебаш чишмәләре») газетасында әдәби хезмәткәр булып эш башлый. Төп хезмәтеннән аерылмый, Стәрлетамак педагогия институтының филология факультетына укырга керә һәм аны читтән торып 1960 елда тәмамлый. 1962 елда Башкортстанның «Кызыл таң» республика гәзите редакциясенә күчә, җаваплы сәркатиб урынбасары, 1968-1970 елларда бүлек мөдире була. 1972-1981 елларда Башҡортостан китап нәшриятында әдәби мөхәррир вазифасын башкара. 1982-1984 елларда ССРБ Тынычлыкны яклау комитетының Башкортстан бүлекчәсендә җаваплы хезмәткәр. Шуннан 1995 елга кадәр Башкортстан Язучылар берлеге аппаратында эшли, шул исәптән пропаганда бюросын җитәкли. Бераз вакыт «Сәнәк» журналында әдәби хезмәткәр булып та эшләп ала. 1973 елдан Язучылар берлеге әгъзасы. Озак вакыт БР Язучылар оешмасында татар телле язучылар секциясен җитәкли.

Башкортстан Башлыгының 2021 елның 18 гыйнварындагы Указы белән Равил Шаммаска «Башкортстанның халык шагыйре» дигән мактаулы исем бирелә.

2024 елның 4 гыйнварында Уфада 93 яшендә вафат. Башкортстанның халык шагыйрен туган ягында, Стәрлебашта җирлиләр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Шаммасов Рауил Сәхиулла улы // Башкирская энциклопедия —  Уфа:   ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — .
* Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ. Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Фатих Кәрим исемендәге премия (Бәләбәй районы) лауреатлары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Стәрлебаш районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:БР Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:9 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Башкортстан халык шагыйрьләре
Тәлгать Шаһманов

**Шаһманов Тәлгат Гиндулла улы** (6 май 1959 ел) —  башкорт журналисты. Россия Федерациясе һәм Башкортстан Журналистлар берлеге әгъзасы (2006). Башкортстан Республикасының атказанган матбугать  хезмәткәре (2018), Башкортстан Хөкүмәтенең Шәһит Ходайбирдин исемендәге премиясе лауреаты (2007).

## Биографиясе
Тәлгат Гиндулла улы Шаһманов 1959 елның 6 маенда Башкорт АССР  Мәләвез районы Олы Мокас авылында туган.

1982 елда Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тамамлагач, Мәләвез районы мәктәпләрендә укыта. 1987 елдан алып «Совет Башҡортостаны» гәзите хәбәрчесе. 1990 елдан — РСФСР Мәгариф министрлыгының Милли мәктәпләр гыйльми-тикшеренү институтының Башкортстан филиалы хезмәткәре. 1993 елдан — мәктәпкәчә яшьтәге балалар журналы «Акбузат» хезмәткәре. 1994 елдан Күмертау шәһәр мәгариф бүлеге методисты. 1995 елдан 3-нче Башкорт республика гимназия-интернатында эшли (1998 елга кадәр директор урынбасары). 2001 елдан «Кызыл таң» гәзитенең үз хәбәрчесе. 2002 елдан «Көергәзе» гәзитенең баш мөхәррир урынбасары. 2005 елдан «Юшатыр» гәзите директоры-баш мөхәррире урынбасары, 2008 елның мартыннан — бүлек мөдире, апрелдән — җаваплы сәркәтибе. 2021 елдан – «Башкортостан укытыусыһы» журналының җаваплы секретаре . 

Матбугат битләрендә башкорт халкының тарихы, этнографиясе, фольклоры һәм башкорт теле мәсьәләләре буенча мәкаләләр, очерклар белән чыгыш ясый. «Шагале Шакман нәселе» (2007) китабында Шагале Шакман бәк, аның нәселе хакында җентекле бәян итә. Башкортстан мәдәнияте буенча Башкортстан Республикасының рус һәм татар телле мәктәпләрнең 5-6 нчы класслары өчен дәреслекләр автордашы.

## Китаплары

* Шагале Шакман нәселе. — Күмертау, 2007. — 260 бит.
* Котлоюл  — Йыуасалы. — Күмертау, 2021. — 158 бит.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2018).
* Башкортстан Хөкүмәтенең Шәһит Ходайбирдин исемендәге премиясе (2007).
* «Башкортстан Республикасы төзелүгә 100 ел» юбилей медале (1918).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкирская энциклопедия. Шагманов Талгат Гиндуллович
* Администрация муниципального района Куюргазинский район Республики Башкортостан. Официальный сайт. «Юшатыр» гәзите редакцияһы 
Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәрләре
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәләвез районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1959 елда туганнар
Төркем:6 май көнне туганнар
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Страницы с непроверенными переводами
Эдуард Әгъзами

**Әгъзамов Эдуард Лотфи улы** (псевдонимы **Эдуард Әгъзами**; 5 ноябрь 1937 ел) — журналистика ветераны, язучы, 1961 елдан ССРБ Журналистлар берлеге, 1993 елдан Россия һәм Башкортстан Республикасының Язучылар союзлары әгъзасы (1993). Башкорт АССР-ының атказанган мәдәният хезмәткәре (1988), Яңавыл шәһәре һәм районының мактаулы гражданы (1997) һәм Гали Чокрый исемендәге әдәби премиясе лауреаты (1999).

## Биографиясе
Эдуард Лотфи улы Әгъзамов 1937 елның 5 ноябрендә Башкорт АССР  (хәзер Башкортстан Республикасы) Дүртөйле районы Аргымак (хәзер Дүртөйле каласына карый) авылында туган. Урындагы 1-нче урта мәктәпне тәмамлагач, комсомол путевкасы белән «Шкапов» нефть һәм газ яткылыкларын үзләштерүдә катнаша. Ары Илеш районы халык судында бераз сәркатиб булып эшләп ала һәм 1959 елда Башкорт дәүләт университетының тарих-филология факультетына укырга керә. 1963 елда бишенче курста укып йөргән егетне җөмһүрият иҗтимагый-сәяси гәзите «Кызыл таң»га эшкә чакыралар. Чирек гасырдан артыгракка сузылачак журналист хезмәтен ул редакциянең мөһим бүлектәренең берсендә әдәби хезмәткәр булып башлый. Бер елдан ул яңа гына шәһәр статусы алган Нефтекамага «Кызыл таң» гәзитенең республиканың төньяк-көнбатыш районнары буенча үз хәбәрче итеп билгеләнә һәм бу вазифада хаклы ялга чыкканчы эшли.

Эдуард Әгъзәмовның журналистика өлкәсендәге эшчәнлеге «Хезмәт батырлыгы өчен. В. И. Ленинның тууына 100 ел тулу сәбәпле» медале белән билгеләнгән. Аңа «БАССР-ның атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исем бирелә. Ул шулай ук |Яңавыл шәһәре һәм районының мактаулы гражданы, монда булдырылган Гали Чокрый исемендәге әдәби бүләк лауреаты.

## Китаплары

* Зәңгәр күлмәкле кыз: Хикәяләр. — Уфа: Башҡортостан китап нәшриәте, 1989.
* Кавышу: Повесть, хикәяләр. — Уфа: Китап, 1993.
* Тормыш — йөреш: Повестьлар, хикәяләр. — Уфа: Китап, 1997. 
* Оҗмах почмагы: Повестьлар, хикәяләр, очерклар. — Уфа: Китап, 2004 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанные и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1  
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.  
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Дүртөйле районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:5 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Гали Чокрый премиясе лауреатлары
Фәрит Фәткуллин

**Фәрит Фәткуллин**:
* Фәрит Фәткуллин (1914―1942), хәрби очучы, майор,  Советлар Берлеге Каһарманы (1941).
* Фәрит Фәткуллин (1949),  журналист, БР (1998), ТР (2014) атказанган мәдәният хезмәткәре.
Сөмбел (фильм)

**«Сөмбел»** (, ) — нәфис фильм, драма, режиссерлар Рәшит Маликов (Үзбәкстан), Рамил Фазлыевларның 2019―2020 елларда Зифа Кадыйрованың «Сагынырсың ― мин булмам» әсәре буенча төшергән фильмы. «Татаркино» дәүләт мәдәният бюджет учреждениесенең беренче халыкара проекты ― фильм Үзбәкстан белән бергә төшерелгән.

## Тарих
Нәфис фильмның күренешләре Мамадыш районы Шәдче һәм Җөри авыллары территориясендә һәм Бохарада төшерелгән.
 
Төп роль булган Сөмбелне Ташкентның рус телле Яшьләр театры актрисасы, милләте белән кырым татары Сабина Асанова, төп рольләр булган Булат белән Байрасны Татарстан актерлары уйнаган. Кинода өч тел (татар, рус, үзбәк) һәм субтитрлар кулланыла.

Китаптагы версия белән кино версиясендә аермалыклар бар. Китапта бертуганнар булган Булат белән Байрасның фильм ахырында бертуган булмавы ачыклана. Үзбәкстан ягы: «Безнең халыкта ике бертуганга бер үк кызны яратырга ярамый, бу хәрам», дигәч, Татарстан ягы үзгәреш кертергә ризалаша.

«Сөмбел» фильмы премьерасы 2020 елның 24 — 30 август көннәрендә узган ТАССРның 100 еллыгына багышланган «Татарстан киносы көннәре»ндә Казанда була .

## Кыскача сюжеты
Сөмбел белән Булат бер-берсенә гашыйк булалар. Сөмбелнең баласы туа. Әмма Булат (Арсланов) мәхәббәтенә хыянәт итә. Хыянәтне кичерә алмаган Сөмбел нәни улы белән Бохарага китеп бара. Арслановларның икенче уллары ― Булатның бертуганы Байрас та Сөмбелгә гашыйк. Ул яшь хатын артыннан Бохарага китә. Булат ялгышын аңлый, әмма соң була.

## Бюджет
Проект бюджетының яртысы ― Үзбәкстаннан, яртысы ― Татарстаннан. Ягъни, режиссерны, Үзбәкстан артистларын, андагы съемкаларны Үзбәкстан ягы түли. Татарстанда барган съемкаларны Татарстан ягы түли.

## Актёрлар
Фильмда барлыгы 27 актер катнаша. Кастингта Камал театры, Яр Чаллы театры, Әлмәт театры, Әтнә театры актерлары катнашкан.

## Төшерү төркеме
* Режиссёрлар: Рәшит Маликов, Рамил Фазлыев
* Сценарий авторлары: Рәшит Маликов, Илфат Камалиев
* Рәссам: Ленар Гыйлметдинов
* Операторлар: Азат Дәүләтшин, Әмир Галиәскаров
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Сумбуль (2021). kino-teatr.ru
* *Рузилә Мөхәммәтова*. Зифа Кадыйрованың "Сагынырсың, мин булмам" әсәре буенча кино төшерелә. Татар-информ, 23.07.2019
*   «Сөмбел» трейлеры *[[Youtube]]видео, 1:55*

Төркем:Татар телендәге фильмнар
Закир Ишмөхәммәдов

**Закир Ишмөхәммәдов** - рус теле укытучысы, Уфа губернасында туган. Хөкем чыгару оешмаларында тәрҗемәче булып хезмәт итә, титуляр киңәшче  (титуляр советник) дәрәҗәсен ала. Татар матбугатына мәкәләр язганы билгеле. Ризаэтдин Фәхретдин, Габдрәшит Ибраһимов белән аралашкан.

1893 елда Уфадан  Тәрҗемән газетасының 10 еллыгы белән бәйле бәйрәмгә Исмәгыйль Гаспралыга багышлап яңы ысул буенча укыту турында китабын җибәргән .

1896 елда Уфаның окружной судында тәрҗемәче булып хезмәт итә. 1897 елда беренче хатыны Һәдия Фәйрузшаһ кызы 30 яшендә вафат була, кабере - Уфаның мөселман зиратында.

1900 елны Омскиның окружной судында тәрҗемәче буларак хезмәт итә башлый, һәм Петербургта нәшер ителгән "Миръат" ("Көзге") мәҗмугасында язып А. Пушкин әсәрләрен татарчага тәрҗемә итүен яза .

1902 елда Фәтих Кәриминең атасы үлүе сәбәпле кайгы уртаклашу белән хат җибәрә..

1907 елның ахырында аның ярдәме белән Омскиның җәмиг мәчетенә Петропавелдан Ниязмөхәммәт Сөләйманов күчеп хезмәт итә башлый.

1908 елда "Вакыт" газетасында хаты басыла .

1914 елдан Петропавел шәһәрендә адвокат булып эшли. Шәһәр хөкүмәтенән татар спектакльләре куйдыру өчен рөхсәт алырга ярдәм итә.

1919 елда Русиядә граждан сугышы башлануы аркасында Иркутскига күченә. Шунда Колчак армиясендә булган мөселман гәскәрләре алдында чыгыш ясаганы мәгълүм.

1920-нче еллардан гаиләсе белән мөһәҗирлектә - Кытайның Манҗүрия өлкәсендәге Харбин шәһәрендә яши. 
## Гаиләсе
Хатыны - Кәримә Ишмөхəммəдова.

Балалары: 
* Искәндәр  Ишмөхәммәдов (фамилиясен Вильдан-Бек дип үзгәртә), 1892 елда Уфада туган. 1930 елда Ташкентта яши, кулга алына.
* Мәдинә  Ишмөхәммәдова. 1904 елда Омскида туган. 
* Суфия Ишмөхәммәдова, 1908 елда, Омскида туган.
* Рифат Ишмөхәммәдов (фамилиясен Аяз-Бек дип үзгәртә), 1912 елда Омскида туган.
## Искәрмәләр
Ворошиловчы (газета)

**«Ворошиловчы»** ― газета, ВКП(б)ның Татарстан АССР Ворошилов район комитеты һәм хезмәт ияләре депутатларының район Советы органы. 1935 елның 10 февраленнән 1959 елның 29 ноябренә кадәр, Ворошилов (1957―1959 елларда Яңа Юл) районы үзәге Теләнче-Тамак авылында татар телендә атнага 1 мәртәбә (1954 елның март аеннан атнага өч тапкыр) басылган.

## Тарих

1931 елның язында РКП (б) Татарстан өлкә комитетының күчмә басмаханәсе һәм ТАССР җир эшләре халык комиссариаты органы булган «Колхоз гәзите» районнарга чыгып, язгы кыр эшләрен яктыртучы бер бит кәгазьдән торган махсус сәхифәләр (листовкалар) чыгаруны оештыра. Шуның базасында район газеталары барлыкка килә (мәсәлән, Сарман районында 1931 елның маенда «Комбайн» исеме белән район газетасы пәйда була).

1929 елның 5 июнендә  бөтен ил буенча Машина-трактор станцияләре (МТС) төзү турында карар кабул итә. Татарстан АССРда МТСлар 1930 елдан оеша башлаган. Районнарда МТСлар оештырылгач, алар каршында эшләп килгән сәяси бүлекләр дә үз газеталарын чыгара. Шулай итеп, күмәк хуҗалыклар оештыруның иң кызган чагында МТС һәм район газеталары авыллардагы хәлләрне бергә яктырталар. 

Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитетының 1935 елның 20 гыйнварында чыккан «О новой сети районов Татарской АССР» исемле карары буенча шул елның 10 февралендә яңа оешкан Ворошилов районы да үз газетасын чыгара башлый. «Ворошиловчы» газетасының беренче (*җаваплы*) мөхәррире — Әкмал Шәйдуллин. 1948 елда җаваплы мөхәррир өчен С. Сафиуллин кул куя. 1955 елдан 1959 елга кадәр газетаның әдәби хезмәткәре, редактор урынбасары — Зөфәр Абдуллин (1927—2020; 1957 елдан СССР Журналистлар союзы әгъзасы). Зөфәр Абдуллинның кичке мәктәптә укытучы хатыны да «Ворошиловчы» газетасында эшләгән. 

Чыга башлаганда атнага бер басылып килгән район газетасы 1954 елның март аеннан дүрт битле булып, атнага өч тапкыр басыла башлый.

1935―1940 елларда газета яңалифтә, 1940 елдан 1959 елга кадәр кириллицада басылган.

Район газетасы чыгару типография ачылуга да сәбәпче була. 1935―1959 елларда эшләгән басмаханә «Ворошиловчы» газетасы типографиясе» дип атала.

1959 елның 12 октябрендә Яңа Юл районы бетерелеп, район территориясе Сарман һәм Минзәлә районнарына бирелгәч, газета чыгудан туктый. Редакция хезмәткәрләре кайсы-кая таралып бетә (мәсәлән, редактор урынбасары Зөфәр Абдуллин Лениногорск районы газетасына күчә). 

«Ворошиловчы» газетасының 1936―1952 еллардагы төпләмәләре Татарстан Республикасы Дәүләт матбугат архивы (2016 елдан Татарстан Республикасы Дәүләт архивы составында) фондында саклана.

## Әдәбият
* Татарский энциклопедический словарь.  К.: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999, стр. 122, 685. ISBN 0-9530650-3-0
* Бишегем: Теләнче Тамак (автор-төзүчеләр Рубис Зарипов, Ландыш Фазуллина). Казан: «Ихлас», 2012. ISBN 978-5-904735-69-2
* Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: ИД «Казанская Недвижимость», 2020, 288нче бит. ISBN 978-5-6044058-7-1

## Сылтамалар
*  Газеты СССР 1917 – 1960. Библиографический справочник. Том 5. М.: Книга, 1984
## Моны да карагыз
* Ворошилов районы (Татарстан АССР)
* Сарман (газета)
 
## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:1959 елда ябылган гәҗитләр
Титанобоа

Титанобоа - үлгән еланнарның берсе. Аның зурлыгы 13 метрга кадәр җитә,шул ук вакытта хәзерге дөньядагы иң зур елан - челтәрсыман питонның озынлыгы 7 метрга гына җитәргә мөмкин, ә Титанобоаның авырлыгы 1 тоннадан артык. Тик җылы климат аркасында гына бу җан иясе шундый зурлыкларга ирешә алган!

Бу елан Көньяк Америкада Колумбия территориясендә 58 миллион - 60 миллион еллар элек яшәгән. Скелетның төзелеше буенча,галимнәр Титанобоаның якын кардәшен табалар,ул удав еланы була. Титанобоа агулы елан түгел,әмма үзенең зур тешләре белән крокодилны кабып йота,яки аны буып үтерә алган. 

Титанобоа бары тик балыклар белән генә туклана, ләкин кайвакыт бик ашайсы килгәндә,ул зур ташбаканы ашый алган була. Бу елан акылга сыймаслык хәрәкәтләнә һәм теләсә нинди куркынычтан кача алган. Аның тизлеге 20 км/сәгатькә кадәр җиткән. Атака вакытында Титанобоа анаконда һәм удав кебек үк алымнар белән эш иткән.

Динозаврлар үлеп беткәннән соң, галимнәр әйтмешли, бу елан планетадагы бөтен тереклек өчен иң төп куркыныч була.Әгәр Мегалодон белән Титанобоа очрашсалар, Мегалодон һичшиксез җиңәр иде.Беренчедән,Мегалодонның зурлыгы һәм авырлыгы Титанобоаныкына караганда,берничә тапкырга зуррак.Ләкин,Титанобоаның сугышчан сәләтләре һәм акылга сыймаслык хәрәкәтләнүе яхшырак.Әмма,Мегалодонның казналыгы күпкә көчлерәк,һәм аның 250 тешләре 5 рәткә урнашкан.Шулай иттереп,Мегалодон Титанобоаны җиңәр иде.

## Культурада :

* Титанобоа «Портал юрского периода: Новый мир» фантастик сериалының икенче сериясендә күренә.

* Рика Янсиның "Ступени, ведущие в бездну" романында сюжет титанобоа - табылган бердәнбер тере экземпляр тирәсендә бара.

* 2011 елда Чарли Бринсон һәм аның командасы титанобоаның 10 метрлы гамәлдәге механик моделен булдырганнар.

(Мәкаләдәге мәгълүмат :  сайтыннан алынган)
Кәримә Ишмөхəммəдова

**Кәримә Ишмөхəммəдова** - татар хатын-кызлыры мәдәниятен, мәгърифәтен кайгыртып татар матбугатына мәкәләләр язучы кеше итеп билгеле.

1914 елда "Вакыт" газетасында "Петропавелда әдәбият кичәсе" исемле мәкәләсе басыла.

1915 елда  Петропавел шәһәрендә хатын-кызлары арасындә мәҗлес оештырып, шунда мəрхүмə Фатыйма-Фəридə исеменə Кәрәкәшле авылында салыначак мəктəп файдасына 95 сум акча туплап җибәргән.

1916 елда "Сөембикә" журналында "Фатыймаи-Фәридә ханымга ике ел" исемле мәкәләсе басыла..

1920-нче еллардан гаиләсе белән мөһәҗирлектә - Кытайның Манҗурия өлкәсендәге Харбин шәһәрендә яши. 1931 елда совет гражданлыгыннан баш тарткан.
  
1933 елда Харбинда Габдулла Тукайның үлүенә егерме ел тулу уңае белән аны искә төшерү өчен төзелгән комитет тарафыннан чыгарылган бер көнлек гәзитнең материаллары арасында аның «Зыялыларыбыз һәм аларга карашыбыз» исемле мәкәләсе чыга.. Шушы ук елны "Япон мөхбире"нең яңадан чыга башлавы берлән тәбрик хаты басыла.
1938 елда Тукайга багышланган кичәдә чыгыш ясаган.
1939 елда Манҗуриянең хөкүмәтеннән Шанхайда яши торган кызына күчү турында гариза биргән.

## Гаиләсе
Ире - Закир Ишмөхәммәдов, укытучы, тәрҗемәче.

Балалары: 
* Искәндәр  Ишмөхәммәдов (фамилиясен Вильдан-Бек дип үзгәртә), 1892 елда Уфада туган. 1930 елда Ташкентта яши, кулга алына.
* Мәдинә  Ишмөхәммәдова. 1904 елда Омскида туган. 
* Суфия Ишмөхәммәдова, 1908 елда, Омскида туган.
* Рифат Ишмөхәммәдов (фамилиясен Аяз-Бек дип үзгәртә), 1912 елда Омскида туган.

## Искәрмәләр
Нимбаркачарья

**Нимбаркачарья** ( (Sanskrit: निम्बार्काचार्य, romanized: Nimbārkāchārya) (якынча 1130 - якынча 1200), шулай ук **Нимбарка**, **Нимбадитья** яки **Ниямананда** буларак мәгълүм, Һинд дине фәлсәфәчесе, теолог һәм двайта-адвайта (яки дуалистик-нәдуалистик) теологиясенең төп тәкъдим итүчесе. Ул Радһа һәм Кришна илаһи парына табынуын таратуда төп рольне уйнаган һәм Вайшнавизм Һинд дине сектасының дүрт төп традициясенең берсе Нимбарка Сампрадайяны нигезләгән.
Нимбарка 11-енче һәм 12-нче гасырлар тирәсендә яшәгән дип ышаныла, әмма бу даталау сорау астында, ул Шанкарачарьяга кадәр яшәгән дип фараз ителә, безнең эраның 6-нчы яки 7-нче гасырында Көньяк Һиндстанда туып, ул тормышның күпчелек вакытын Уттар-Прадешта, Матһурада уздырган. Ул кайчак Бхакшара дигән башка фәлсәфәче белән идентификацияләнә, әмма бу дөрес түгел дип таныла, чөнки ике изгенең рухи карашлары төрле.

## Этимология һәм эпитетлар
*Нимбарка* (निंबार्क) сүзе ике *[[Санскрит]]* сүзеннән nimba (निम्ब) һәм arka (अर्क)-дан алынган. Нимбарка туганда 'Ньямананда' исеме бирелгән дип ышаныла. Халык әкияте буенча Ньямананда Нимбарка исемен аңа Ним агачы (нимба) яфракларыннан Кояш нурлары (арка) төшкәнгә күрә алган. Аңа тарафдарлары шулай ук Нимбадитья исеме белән дәшкәннәр. Кайвакыт Нимбарканы Бхашкара фәлсәфәчесе белән идентификацияләгәнгә күрә аның эпитеты булып санала. Нимбарка Сампрадайя аның хөрмәтенә атала.

## Даталау
Нимбарканың традицион тарафдарлары ул безнең эрага кадәр 3096 елда туган дип ышана, әмма бу даталау бәхәсле, чөнки тарихчылар ул безнең эраның 7-енче гасырыннан 11-енче гасырына кадәр яшәгән дип ышана. Рома Бозе буенча Нимбарка 13-енче гасырда яшәгән, чөнки Шри Нимбаркачарья *Мадһамукһамардана* эшенең авторы булган дип фараз ителә.
Малковски буенча Сатьянанд Нимбарка һәм аның туры өйрәнчеге Шриниваса Рамануджага (б.э. 1017 - 1137) күпкә кадәр чәчәк аткан, һәм Шриниваса Шанкарачарьядан (8-енче гасыр башы) соң бераз гына соңрак яки замандашы булган дигән исбатлама китерә. Рамнарэйс буенча булган мәгълүматтан нәтиҗә ясап Нимбарка безнең эраның 7-нче гасырында булган.
## Биографиясе
Нимбарканың тормышы турында әз мәгълүм. Ул Вайсакха аеның өченче якты өлешендә туган. Аның әтисе Бхагавата изгесе Джаганнатх, аның хатыны Сарасвати булган, алар Нимбапурда яшәгән, бу хәзерге Карнатакада Беллари районы. Шулай да кайбер башка юрамаларда аның әти-әнисе Аруна Муни һәм Джаянти Дэви булган, алар Годавари елгасы янындагы урында яшәгән, ул хәзер Андһра-Прадеш булырга мөмкин. Нимбарканың тарафдарлары аны Вишну коралы Сударшана-чакраның инкарнациясе дип ышана.
Туганда Нимбаркага Ньямананда исеме бирелгән дип ышаныла, әмма кайвакыт аның туу исеме булып Бхашкара дип таныла. Нимбарканың иртә еллары вакытында аның гаиләсе Вриндаванга күчкән дип тасвирлана, әмма моның турында тарихи язма юк.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Фәнис Зыялы

**Фәнис Зыялы** - шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе. 1975 елның 14 октяберендә ТАССРның Арча районындагы Өчиле авылында туган.  Арча педучилищесында бер ел укыганнан соң, 1993 елда Төркиягә укырга китә. Бер ел Измир каласында төрек телен өйрәнеп, Конья шәһәрендәге Сельчук университетына укырга керә. Анда хокук факультетында белем ала. Шул ук уку йортында аспирантура бетерә. Анталья шәһәрендә адвокат булып эшли. Шәһәрдә яшәгән татарлары туплау буенча, татар балалына ана теле курсларын ачуда, Анталияда Сабан туе бәйрәмен уздыруда эш алып бара. 
## Әдәби иҗаты
* 2011 ел - "Кайтам әле",  "Курай моңы", "Мин йөртермен сине кулымда" шигырьләре.
* 2012 ел - "Такташка хатлар. Беренче хат", «Кыш җыры» әсәре буенча хикәя 
* 2024 ел - "Казан утлары" журналының апрель санында "Яздым йөрәгемә гариза" шигыре басыла.
## Искәрмәләр
  

## Сылтамалар
* Фәнис Зыялы .
* Фәнис Зыялы: «Гәүдәм Төркиядә булса да, күңелем – Татарстанда». Айзат ШӘЙМӘРДӘН. «Безнең гәҗит». 2012, №12 (28 март)
* Фәнис Зыялы: Төркиядәге яңа буын татарларны Казанда укытырга кирәк. Байбулат Дәүләт. Азатлык радиосы. 26 октябрь 2015
* Төркиядә яшәүче Фәнис Зыялы туган телдә сөйләшергә мультфильм аша өйрәтеп була дип исәпли. Татар-Информ. 24 Август 2018
* Aнтaлиядa Фәнис Зыялының иҗaт кичәсe. Төркия TRT тeлeрaдиoкoмпaниясeнeң рәсми вeб сaйты. 07.11.2019
*  Төркиянең Анталия шәһәрендә инде 11 ел гомер итүче Фәнис Зыялы. Бөтендөнья татар конгрессының youtube-тагы каналы
* “Кaзaн aрты” тaриx этнoгрaфия музeeндa Төркиядә яшәүчe шaгыйрь, юрист Фәнис Зыялы бeлән oчрaшу булды. Төркия TRT тeлeрaдиoкoмпaниясeнeң рәсми вeб сaйты. 
* Фанис Зыялы: Татары смогут твердо стоять на ногах, лишь создав национально-религиозное бытие. Исламский портал, 14 Мая 2022
* Поэт и адвокат Фанис Зыялы: «Анталья – лучшее место на Земле. После деревни Учили». Айсылу Хафизова.  Татар-Информ 1 декабря 2024
Төркем:Татар шагыйрьләре
Данил Гыйниятов

**Данил Гыйниятов** - журналист.  1969 нчы елның 15 нче декабрендә ТАССРның Арча районы, Югары Әзәк (Өчиле) авылында туган. КДУның татар филология факультеты тәмамлый.  "Татарстан-Яңа Гасыр" телеканалы генераль директорның урынбасары. «Татарстан хәбәрләре», «Татарстан. Атналык күзәтү» тапшырулары алып баручысы, татар телендәге хәбәрләр тапшыруларының баш мөхәррире.

## Сылтамалар
* Данил Гыйниятов: «Яратуны телдән әйтмим, җанда йөртәм». Гөлнара Җәлилова, Шәһри Казан. 15 март 2019
* Данил Гыйниятов: «Журналистика – җәмгыятьнең көзгесе. Аңа үпкәләп булмый». 
* Данил Гыйниятов: «Журналист булу өчен журналистика бүлеген тәмамлау мәҗбүри түгел». Алинә Айдарова, 13 Август 2020 
Төркем:Татар журналистлары
Айрат Сафин (1975)

**Айрат Фоат улы Сафин** (1 август, 1975 елда, СССР, ТАССР, Түбән Кама) — «Түбән Кама нефть химиясе» ГАҖ генераль директоры.
## Биографиясе
1975 елның 1 августында Түбән Кама шәһәрендә туа. Казан дәүләт технология университетын (1998, 2000) тәмамлый.
## Карьерасы
1992-1996 елларда - "Түбән Кама төзелеш һәм металл конструкцияләр заводы" АҖ автотранспорт цехы автослесаре.

1996-1997 елларда - "Фундамент компаниясе " ҖЧҖнең сату башлыгы.

1997 елдан 1997 елга кадәр -"Түбән Кама нефть химиясе" ААҖ синтетик каучуклар җитештерү заводының 1 нче җитештерү цехында слесарь-ремонтчы.

1997-1999 елларда - "Түбән Кама нефть химиясе" ААҖ синтетик каучуклар җитештерү буенча завод каучукларын полимерлаштыру цехының химик реактивлар җитештерү аппаратчысы.

1999-2001 елларда - "Түбән Кама нефть химиясе" ААҖ синтетик каучуклар җитештерү заводы каучукларны полимерлаштыру цехының бүлек башлыгы.

2001-2003 елларда - "Түбән Кама Нефтехим" ААҖ полистироллар җитештерү һәм газ конденсатын эшкәртү заводының полистиролларын эшләү цехы механигы.

2003-2004 елларда - "Түбән Кама нефть химиясе" ААҖ полистироллар җитештерү һәм газ конденсатын эшкәртү заводының баш механигы урынбасары.

2004-2005 елларда - "Түбән Кама нефть химиясе" ААҖ полистироллар җитештерү һәм газ конденсатын эшкәртү заводының стиролполимерлаштыру цехы башлыгы.

2005 елдан 2013 елга кадәр - "Казаноргсинтез" ГАҖ поликарбонатлар заводының дифенил- һәм поликарбонат синтезы цехы башлыгы.

2013 елдан 2020 елга кадәр - "Казаноргсинтез" ГАҖнең этилен заводы директоры.

2020 елдан — "Түбән Кама нефть химиясе" ГАҖ генераль директоры.

## Бүләкләре
* «Казаноргсинтез» ААҖ рәхмәте (2006 ел)
* «Уйлап табу һәм рационализация отличнигы» билгесе (2012 ел)
* Казан шәһәренең Киров һәм Мәскәү районнары администрациясенең Мактау грамотасы (2017 ел)
* «ТР Уйлап табучылар һәм рационализаторлар җәмгыятенә 60 ел» билгесе (2018 ел)

## Чыганаклар
* Деловой центр РТ - интернет-портал TatCenter.ru (Татцентр.ру) - Сафин Айрат Фоатович
Айдар Вәлиев (1986)

**Айдар Фәрит улы Вәлиев** (1986 елның 14 июне, Казан, ТАССР, РСФСР, СССР) - Россия баянчысы, импровизатор. Бөтенроссия һәм Халыкара конкурслар һәм фестивальләр лауреаты.
## Биографиясе
Айдар Вәлиев гади совет гаиләсендә туа. Әнисе Исламия Илдар кызы Вәлиева медик, әтисе Фәрит Вәлиев агач һәм мебель буенча яхшы белгеч. Баян коралына гашыйк булу һәм музыкага мәхәббәт балачактан ук килә, чөнки Айдар әтисенең гармунда уйнаганын еш тыңлый.

1993 елда 8 нче музыка мәктәбенә, атказанган мәдәният хезмәткәре Неклюдов Вячеслав Михайловичны сыйныфына укырга керә. Музыка мәктәбенең соңгы сыйныфында укыганда ук, 14 яшьтә Клингенталь шәһәрендә (Германия) узган баянчылар һәм аккордеонистларның халыкара конкурсында катнаша һәм дипломант була.

2001-2005 елларда  И. В . Әүхәдиева Казан музыка училищесында (хәзерге көллияттә) белем ала, укытучысы  Боровик Аркадий Ефимович. Параллель рәвештә И. В . Әүхәдиева Казан музыка училищесында укып, Гнесиннар исемендәге Россия музыка академиясендә, Россиянең халык артисты, профессор һәм композитор Семенов Вячеслав Анатольевич сыйныфында стажировка үтә.

2005-2010 елларда  Н. Г. Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясендә (академиядә) белем ала, профессор Протасов Александр Юрьевич классы.

2010 елдан башлап «AZAT Sound System» этно-рок төркемендә катнаша.

Хәзерге вакытта Россия, Германия, Франция, Италия, Англия, АКШ һәм башка якын һәм ерак чит илләрдә актив концертлар куя.

## Чыганаклар
* Валиев Айдар Фаритович

Төркем:Татарстан музыкантлары
Гөлназ Шәйхи

**Гөлназ  Фирдинат кызы Шәйхи (Шәйхиева)** (4.11.1970, Каенсар, Арча районы, , , ) — татар журналисты, Бөтендөнья татар конгрессының матбугат хезмәте һәм массакүләм мәгълүмат чаралары белән эшләү Идарәсе җитәкчесе.

## Тәрҗемәи хәле
1970 елның 4 ноябрендә Арча районы Каенсар авылында туган.

1988–1993 елда Казан дәүләт педагогика институтының тарих-инглиз теле бүлеге студенты. 1993-1997 елларда Казанның 15-нче татар гимназиясендә тарих һәм инглиз телләре укытучысы.

1997–2002 елларда “Татарстан” дәүләт телерадиокомпаниясендә “Дөнья” студиясе әзерләгән “Татарстан авазы” тапшыруының авторы һәм алып баручысы.

2002 елдан Бөтендөнья татар конгрессында БКның матбугат үзәге җитәкчесе.

2011 елдан Бөтендөнья татар конгрессының матбугат хезмәте һәм массакүләм мәгълүмат чаралары белән эшләү Идарәсе җитәкчесе.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* Татарстан журналистлар Берлеге әгъзасы.

## Иҗаты
«Күңел – дәрья» , «Сыналганнар - сынатмый», «Хәмдүнә Тимергалиева», «Тамырлар / Корни» (2023, ТКН) китаплары  авторы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
* «Бәллүр каләм ― 2022» бәйгесенең «Һөнәрендә иң яхшысы» номинациясе җиңүчесе (Татар-информ журналисты Гөлнар Гарифуллина, «Яңа гасыр» телерадиокомпаниясеннән Михаил Любимов белән берлектә).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Гөлназ Шәйхи: «Сез әйбәт эшлисез, әмма эшләгәнегезне күрсәтә белмисез». Дилбәр Гарифуллина, Шәһри Казан. 4 декабрь 2018
* Бөтендөнья татар конгрессының Мәгълүмати хезмәт һәм массакүләм мәгълүмат чаралары белән эшләү идарәсе җитәкчесе Шәйхиева Гөлназ Фирдинатовна (Гөлназ Шәйхи) 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Арча районында туганнар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Алсу Әбүлханова

**Алсу Әмирҗан кызы Әбелханова** (*Алсу Амирзяновна Абульханова; 1976 елның [[14 декабрь|14 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Коми Республикасы|Коми АССР]], [[Воркута]]*) — татар эстрада җырчысы, телетапшырулар алып баручы. Татарстан Республикасының халык артисты (2025) артисты.

## Биографиясе
1976 елның 14 декабрендә Коми Республикасы Воркута шәһәрендә туа. Ата-анасы Әмирҗан һәм Җәүһәрия чыгышлары буенча Чүпрәле районы Мунчәли авылыннан. Алсу һәр җәйне Мунчәли авылына кайтып, әби-бабасы тәрбиясендә үскән.

Үзенең иҗади эшчәнлеген Ульяндагы «Айгөл» балалар вокаль ансамблендә башлап җибәргән.
Музыкаль-педагогик училище тәмамлап, Ульянның бер мәктәбендә укыта.

1997-2000 елларда Казан консерваториясендә укый.

2003 ел — Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясен тәмамлап, югары музыкаль белем ала.

1998 елдан «Казан» милли-мәдәни үзәге каршындагы «ИДЕЛ» концерт-филармония берләшмәсендә солистка-вокалчы булып эшли башлый.

## Иҗат юлы
Казанның "Европа-плюс" радиостанциясендә яңалыклар алып бара башлый.
Төрле дәрәҗәдәге чараларда катнаша. Татар эстрадасын актив пропагандалап, Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенең башка артистлары белән гастрольләрдә күп йөри.

Милләте буенча татар булса да, Алсу интервьюда Русия сәхнәсендә чыгыш ясарга теләвен белдерде. 
Репертуары бай һәм югары сәнгатьле, ул татар, рус һәм чит ил эстрада җырларын үз эченә ала.
Радио һәм телевидениедә күп языла.

2013 елда Алсу талантлы композитор Флера Шәрипова музыкасына «Туган көн белән" дип исемләнгән клип төшерде.
2016 елда артистка иҗат сөючеләрне Зөфәр Хәйретдинов белән «Соңгы тапкыр» дигән уртак җырга төшерелгән тагын бер клип белән сөендерде. 2018 елда Ринат Сафин белән «Син һәм мин» романтик композициясен башкарды.

## Шәхси тормышы
Кияүдә. Ире белән ике ул үстерәләр: Әмир һәм Солтан.

## Дискография
* 2004 — «Соңгы төн»
* 2008 — «Сине яратыр өчен»
* 2018 — «Алсу Әбүлханова»

## Фильмография
* 2021 ― «Тарлан» (Татарстан / Казакъстан) ― *төп герой Закирның әнисе Гөлнара*. 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Алтын Барс» премиясе иясе (2004, 2005)
* Татарстанның атказанган артисты
* 2025 ― Татарстанның халык артисты
* 2026 ― «Халкыбыз алдында күрсәткән олы хезмәтләре өчен» медале (БТК) ― *татар милләте алдындагы олы хезмәтләре өчен* 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Милләттәшләр - Абульханова Алсу Эмирдяновна
* 24СМИ - Алсу Абульханова

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:«Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале лауреатлары
Илфат Фәйзрахманов

**Илфат Фәйзрахманов** - журналист. 1961 елның 29 нчы мартында ТАССРның Арча районы Түбән Оры авылында дөньяга килә. Яңа Кенәрдә урта мәктәпне, Алабуга дәүләт педагогия институтын тәмамлаган. Татар милли университетында икенче югары белем алган.

Күп еллар татар телевидениесендә «Татарстан», «Атна», «Әйбэт гайбәт» программаларын алып баручы булып эшли.  “Безнең гәҗит” газетасының баш мөхәррире.
## Сылтамалар
* Илфат Фәйзрахманов: “Аулак урында гына хайван суярга рөхсәт итәр идем”. 11 ноябрь 2011 ел 
* Илфат Фәйзрахманов: «Казаннан пропискадан төшеп, авылымда теркәлдем».  Шәһри Казан. 16 сентябрь 2014
* Татар журналистикасы кафедрасында танылган журналист Илфат Фәйзрахманов белән очрашу булды..  19 гыйнвар 2015 ел

## Искәрмәләр


Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Алабуга дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Айдар Вәлиев

**Айдар Вәлиев**:
* Айдар Рәшит улы Вәлиев (1992), Әтнә театры актеры.
* Айдар Фәрит улы Вәлиев (1982), баянчы.
Римма Бикмөхәммәтова

**Римма Бикмөхәммәтова** — татар журналисты. 

1981 елның 26 апрелендә БАССРның Стәрлебаш районында Стәрлебаш авылы туган. 

1998 елны Стәрлебашта урта мәктәпне тәмамлаган. Шул ук елны Башкорт дәүләт университетының Башкорт филологиясе һәм журналистикасы факультетына укырга кергән. 2003 елда журналистика белгечлегендә махсус ачылаган татар төркемен тәмамлаган.
Укыган вакытта актив иҗтимагый тормышта катнашкан. “Азатлык” татар яшьләре берлегенең Уфадагы бүлеге рәисе, БДУның “Уфа хәзинәләре” дип исемләнгән КВН командасының капитаны, “Җидегән” татар яшьләре клубын оештыручысы, координаторы.

2000-2005 еллар – Башкортостанда атнага бер тапкыр чыгучы “Атна” газетасында эшләү чоры.

2005 елда Казанга күчкән. Башта берничә ай “Яңа гасыр” радиосының PR-менеджеры булып эшләгән. 2005 елдан алып бүгенге көндә дә «Ирек мәйданы» газетасының журналисты. Шулай ук “Азатлык” радиосында актив яза.

Казандагы иҗтимагый тормышка килгәндә, “Үзебез” яңа буын хәрәкәте координаторы, Бөтендөнья татар яшьләре форумы әгъзасы. 
## Сылтамалар
* Журналист Римма Бикмөхәммәтова татар яшьләрендә милли үзаң югары булуын белдердеЭнҗе Габдуллина. Татар-Информ, 27 Февраль 2020.
* Римма Бикмөхәммәтова: «Чит илдә яшәсәм, язучы булып, акча эшләр идем». Шәһри Казан, 24 октябрь 2016 
* Римма Бикмөхәммәтова: «Башкорт милли хәрәкәтенең ялгышы – руслашудан түгел, ә татарлашудан курку...» . Реальное время, 10.12.2016 

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Булат Хәмидуллин

**Булат Хәмидуллин** - тарихчы.

## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 13 августында Казан шәһәрендә туа.
1985 елда Казанның 80-нче урта мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетының тарих бүлегенә укырга керә.
1987–1989 елларда хәрби хезмәттә була.
1992–1995 елларда Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтының тарих бүлеге каршында аспирантура тәмамлый. 1995-1997 елларда әлеге институтның шул ук бүлегендә кече фәнни хезмәткәр.

Аспирантурада уку белән бер үк вакытта 1992―1994 елларда ― «Казан» милли мәдәни үзәкнең тарих-фән бүлегендә фәнни хезмәткәр, анда тарихи эчтәлекле күргәзмәләрне оештыруда якыннан катнаша.

1998 елда Татарстан китап нәшриятына эшкә чакырыла. Башта иҗтимагый-фәнни китаплар редакциясе мөхәррире, 1999 елдан шул редакциянең мөдире.

2002 елның февралендә Татарстан Фәннәр академиясенең «Фән» нәшриятына баш мөхәррир итеп билгеләнә, бер үк вакытта ул «Фәнни Татарстан» һәм «Научный Татарстан» журналларының баш мөхәррир урынбасары вазифаларын да башкара.

2001 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Баслып чыккан китаплары
* Казанның ныгуы һәм Казан ханлыгы тарихы. – Казан: Казан дәүләт ун-ты; Фән, 2005. – 183 б.
* Казан ханлыгы халыклары: монография. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2008. – 174 б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2010 елда  «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* 2011 елда - «Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исем.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Булат Хәмидуллин  Әдипләребез. Биобиблиографик белешмәлек. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 2009

## Шулай ук карагыз

 

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Татар язучылары
Беренче татарча әлифба (китап, СәгыйтьХәлфин)

1778 елда татар мәгърифәтчесе Сәгыйть Хәлфин тарафыннан беренче татар әлифбасы басылып чыга. “Азбука татарского языка с обстоятельным описанием букв и складов, сочиненная Казанских гимназий учителем и Адмиралтийской конторы переводчиком Сагитом Хальфиным” исемле 55 битле китап Мәскәү университеты типографиясендә басыла. 
    Бу хезмәт бездә басма китапларыбыздан тәүгесе булып санала. Беренче “Әлифба”ның тиражы патша указы белән чикләнгән һәм, казна нәшере булганлыктан, аның нөсхәләре халык кулына барып җитмәгән. Хәер, барып җитсә дә, ул татар балалары өчен кулланма булып хезмәт итә алмас иде, чөнки ул татар телен өйрәнүче рус укучылары өчен язылган. Дәреслек Казанда, Омск каласындагы Азиатский училищеда һәм татар теле дәресе кергән башка рус уку йортларында гына кулланма итеп файдаланылган. 
    “Әлифба”ның авторы Сәгыйть Хәсән улы Хәлфин (1732-1785) – бездә мәгърифәтчелек хәрәкәтенең беренче вәкилләреннән санала. Ул Казанда диңгез көймәләре төзи торган Адмиралтейство верфь конторасында тәрҗемәче булып эшли. 1767 елда Казандагы 1нче гимназиягә татар теле укытучысы итеп билгеләнә. 1769 елны аңа “губерна тылмачы” дигән дәрәҗә бирелә.

## Чыганаклар
2015-2016 уку елына "Гаилә һәм мәктәп календаре".

Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Илдус Гыйләҗев

**Илдус Сабир улы Гыйләҗев** ― шагыйрь,  1990 елдан СССР һәм Татарстан Язучылар берлекләре әгъзасы. Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (2000), Азнакай районының мактаулы гражданы (2016).
## Тәрҗемәи хәле
1946 елда Азнакай районы Урсай авылында туа. Азнакай районы предприятияләрендә: “Ленин юлы” (1976-1981), “Коммунизмга” (1981-1990) колхозлары рәисе, “Актүбәнефть” нефть-газ чыгару идарәсе җитәкчесе урынбасары (1992-1994), “Татнефть” ачык акционерлык җәмгыятенең “Никитинский” совхозы директоры, 1999 елдан “Туйкә” авыл хуҗалыгы кооперативы рәисе була. 

1985-1990 елларда – ТАССР Югары Совет депутаты. 

Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1996). 
“Почет билгесе” ордены белән бүләкләнә. 

Илдус Гыйләҗевнең шагырьләре публицистик рухта, гражданлык, туган җиргә, аның кешеләренә мәхәббәт хисләре белән сугарылган (“Җир китабы”, 1988; “Җилкенү”, 1990; “Өмет ае”, 1993; “Серле мәгарә”, 1995; “Хак сүз”, 2000; “Чатыртау тылсымы”, 2001; “Яратканга күрә”, 2006 җыентыклары).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 2015-2016 уку елына "Гаилә һәм мәктәп календаре".

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Төбәк тарихчылары
Төркем:Азнакай районының мактаулы гражданнары
Ләйсән Юнысова

**Ләйсән Юнысова** ― журналист, шагыйрә.

## Тәрҗемәи хәле
Ләйсән Рәфыйк кызы  Юнысова 1970 елның  24 августында Казанда туган.  Казан дәүләт университетының журналистика факультетында белем алган. Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының аспирантурасын тәмамлаган. Француз телен үзләштергән.

## Хезмәт эшчәнлеге
1989-1991 елларда – "Ялкын" журналы хезмәткәре.

1996–2000 елларда  – Казан районнарының берсендә мәдәният бүлеге методисты.

2000–2005 елларда – "Татэнерго" оешмасында матбугат бүлеге хезмәткәре, 2005 – 2009 елларда – матбугат бүлеге җитәкчесе.

2009–2014 елларда   "Сөембикә" журналында баш  мөхәррир булып эшли.

Ләйсән Рәфыйк кызы  Юнысова  Язучылар берлеге, Иҗтимагый палата әгъзасы (2011–2012).

Ул «Сөембикә» журналының  җәмгыятьтәге ролен янә күтәрү, басманың кыйбласын саклап калып, замана хатын-кызлары мәнфәгатьләренә яраклы итеп үзгәртү өстендә эшли. Журнал тагын бер мәртәбә «Бәллүр каләм» иясе була. Республика матбагалары арасында үткәрелгән биш бәйге җиңүчесе дип табыла, ике тапкыр «Ел иганәчесе» буларак бүләкләнә.

Ләйсән Юнысова шигърият дөньясына бик иртә аяк баса. Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты шагыйрь Мөдәррис Әгъләмов унсигез яшендә үк аны шагыйрь дип таный. Ә татар һәм рус телләрендә иҗат ителгән шигырьләр җыентыгына фатиха биргәндә, Гавриил Державин исемендәге бүләк иясе шагыйрь Сергей Малышев аның күңел һәм акыл тамчылары турында болай яза: “Хисләрнең көчен, тирәнлеген, нечкәлеген сүз аша җиткерә алу сәләте бик азларга бирелгән. Ләйсән сүз уйнату белән мавыкмый, ул шигъриятнең мәгънәсе – үз кичерешләрен башкалар йөрәге аша үткәрә алу осталыгы белән сокландыра. Менә шул шигъри талант дип атала да инде”.

## Чыганак
http://adiplar.belem.ru/junisova.htm 

## Сылтамалар
* Ләйсән Юнысованың "Казан утлары" журналында басылган язмалары.
* Ләйсән Юнысованың "Ватаным Татарстан" газетасында басылган шигырьләре .

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Гөлүсә Закирова

**Гөлүсә Закирова** - язучы, журналист, 2014 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы. 
## Тәрҗемәи хәле
1976 елның 25 маенда Татарстанның Апас районы Кече Болгаер авылында туа. 1993 елда туган авылында урта мәктәпне тәмамлап, Казан дәүләт педагогика институтына укырга керә. Бер үк вакытта республиканың "Сабантуй" газетасындада хезмәт юлын башлый. "Ялкын", "Татарстан" журналларында, "Мәгърифәт" газетасында бүлек мөхәррире булып эшли. "Татарстан – Яңа гасыр" радиосында яңалыклар һәм сәясәт бүлеге мөхәррире, “Нәсел тамгасы”, “Әбүгалисина” кебек тапшырулар авторы, алып баручысы була.

Шигырьләре “Сәләт” оешмасы әзерләгән "Җәйнең җиде төсе" җыентыгында, "Казан утлары", "Идел" журналларында, хикәяләре республиканың "Шәһри Казан", "Ватаным Татарстан", "Сөембикә", "Идел" газета-журналларында дөнья күрә. 2013 елда “Тузганак күзләре” исемле хикәяләр китабы нәшер ителә.

Ул архивлардан авыл тарихларын өйрәнеп, китап итеп бастырып чыгару эше белән дә шөгыльләнә. Алабуга районы Морт авылы, Әлки районы Карга авылы, Арча районы Шушмабаш авылы, Актаныш районы Куян авылы, Саба районы Икшермә тарихларын җыентык итеп туплады.

«Идел» журналында баш мөхәррир урынбасары.

2024 елдан «ТАТМЕДИА» ачык акционерлык җәмгыяте филиалы «Мәгариф» һәм «Гаилә һәм мәктәп» журналлары редакциясе директоры-баш редакторы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гөлүсә Закирова. Өзелеп төшкән алмалар . "Татарстан" журналы

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татар язучылары
Раиф Мәрданов

**Раиф Мәрданов** - филология фәннәре кандидаты, ТР Милли китапханәсе кулъязмалар һәм сирәк китаплар бүлегенең өлкән фәнни хезмәткәре. 1964 елда ТАССРның Әгерҗе районындагы Тәбәрле авылында туа. Казан дәүләт университетының татар филологиясе, тарихы һәм көнчыгыш телләре факультетын тәмамлаган.

Ирек Һадиев белән бергә борынгы татар әпиграфикасы буенча берничә китап, дистәләгән мәкәлә авторы. 

Шамаилләр иҗат итү белән шөгыльләнә. 

2006 елда "Иж шәһәре татарлыры тарихыннан" исемле китабы басылып чыга. 

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Раиф Мәрданов. Мөхәммәдьярнең «Нуры содур» поэмасы кулъязмалары ."Чын мирас" № 6, 2013.
Азат Ахунов

**Азат Ахунов** - Филология фәннәре кандидаты, журналист. КДУның татар филологиясе һәм тарихы факультетында укып, берьюлы көнчыгыш телләр (гарәп теле) буенча да белгечлек ала. Г.Ибраһимов исемендәге ТӘһСИ аспирантурасын тәмамлап, филологиядән кандидатлык диссертациясен яклый.

1988-1989 елларда - хәрби хезмәттә.

2006-2009 елларда «Идел» журналының рус басмасында баш мөхәррир урынбасары булып эшли. 2009 елда журналистикадагы эшчәнлеге өчен "Бәллүр каләм" республика һөнәри конкурсының төп номинациясендәге – “Журналистикада исем”  бүләгенә ия булды.

Г.Ибраһимов исемендәге ТӘһСИ каршында Язма һәм музыкаль мирас үзәгендә әйдәп баручы фәнни хезмәткәр. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Азат Ахунов: «Идел»дә Зәйдулла имтихан алды...» Сафиуллина Рузия. "Идел" журналы 4 февраль 2020

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Айрат Галимҗанов

**Айрат Галимҗанов** - шагыйрь, тәрҗемәче. 1962 елның 8 маенда Казанда туып үскән. Чувашстан язучылар берлеге әгъзасы.  Төрки дөнья турындагы мәкаләләре Татарстан, Марий-Эл, Чувашстан, Алания-Осетиядәге газета-журналларда дөнья күргән.
 
1980-1982 елларда - хәрби хезмәттә.

Кол Шәриф мәчетен төзүендә катнашкан İlk Umut һәм тагын берничә төрек фирмасында тәрҗемәче булып эәләгән. Казанда чыгып килгән "Татар иле" һәм "Татарские края" газеталарында эшләгән.

## Сылтамалар
* Филолог Айрат Галимҗанов Нәүрүз бәйрәменең онытылмавын тели «Сәхнә» журналы 19 март 2018
* Тәрҗемәче Айрат Галимҗанов: Минтимер Шәймиев төрекләрне дә татарча сөйләшергә өйрәтте Зилә Мөбәрәкшина, Татар-Информ, 20 Гыйнвар 2021
* Айрат Галимҗановның "Безнең мирас" журналында басылган мәкәләләре