open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Виргиния

**Вирги́ния**, шулай ук **Вирджи́ния** (ингл. *Virginia*, ) – АКШ көнчыгышында урнашкан штат. Дәүләткә кергән 10нчы штат. Халык саны – 7,2 млн кеше (АКШда 12нче урын; 2000 ел күрсәткече). Этник состав: афроамерикалылар – 19,6 %, алманнар – 11,7 %, америкалылар – 11,2 %, инглизләр – 11,1 %, ирландлылар – 9,8 %.

Башкаласы – Ричмонд, иң зур шәһәр – Вирджиния-Бич, башка зур шәһәрләр – Александрия, Линчберг, Норфолк, Ньюпорт-Ньюс, Портсмут, Хэмптон, Чисапик.

Штатның тулы рәсми исеме – Виргиния Дуслыгы (*Commonwealth of Virginia*).

Рәсми атамалар – «Иске доминион» (*Old Dominion*), «Президентлар анасы» (*Mother of Presidents*).

Штат мәйданы 110,86 мең км² (АКШда 35нче урын). Көнчыгышта штат Атлантик океаны белән юыла. Көньякта Төньяк Каролина һәм Теннесси штатлары белән, төньяк-көнчыгышта Мэриленд штаты белән, төньяк-көнбатышта Көнбатыш Виргиния белән, көнбатышта Кентукки штаты белән чиктәш.

*
Рус православ чиркәве

**Рус православ чиркәве** () — автокефаль православ чиркәү. Россиядә, Молдовада, Беларусьта төп дини оешма.

Башлыгы — патриарх. Хәзерге вакытта (2009 елның 1 февраленнән) бу исемне Владимир Гундяев (*Патриарх Кирилл*) йөртә.

## Истәлекле көннәр
* 10 май — 1742 елны «Изге» Синод (чиркәүнең идарә органы) татар мәчетләрен җимерү турында боерык бирә.

## Шулай ук кара
* Урта Иделдә миссионерлык оешмалары эшчәнлеге

Төркем:Рус православ чиркәве
Төркем:Православие
Вайнахлар

300px|мини|Вайнах
**Нах халыклары** (вейнахлар, вайнахлар) – Төньяк Кавказда һәм Гөрҗистанда яшәүче, тугандаш нах телләрендә сөйләшүче халыклар төркеме.

Вайнахларга ингушлар, чеченнар, бацлар керә. Гомум саны якынча 3 миллион тәшкил итә, ингушлар- 0,4 млн. ита, чеченлар -2, 5-2, 6 млн ита, бацлар-0, 003 млн. ита.

Төркем:Этнография
Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Кавказ халыклары
Төркем:Вайнахлар
Төркем:Мөселман халыклар
Ингушлар

**Ингушлар** (үзаталышы ингуш. ГIалгIай) – Төньяк Кавказдагы вайнах халкы. Нах телләренә керүче ингуш телендә сөйләшәләр. Язулары кирилл әлифбасы нигезендә. Гомум саны якынча 500 мең кеше, шулардан 525 меңе Россиядә (2009 елда), зур өлеше Ингушетиядә – 413 мең кеше. Төньяк Осетиядә – 38 мең. Россия тышында: Казакъстанда – 35 мең, Төркиядә – 30 мең, Сүриядә, Ливанда һәм Үрдүндә 20шәр мең.

Нигездә Ислам динендә. Ислам якынча 200 ел элек кабул ителгән.

Төркем:Мөселман халыклар
Төркем:Кавказ халыклары
Төркем:Ингушлар
Төркем:Вайнахлар
Канада административ бүленеше

**Канада ун провинция һәм өч территориядән тора.**

Ун провинция: Альберта, Британия Колумбиясе, Квебек, Манитоба, Яңа Шотландия, Нью-Брансуик, Ньюфаундленд һәм Лабрадор, Онтарио, Эдуард принц утравы һәм Саскачеван. Өч территория: Нунавут, Төньяк-Көнбатыш территорияләре һәм Юкон.

Искәрмәләр:

# де-факто
# де-юре


Төркем:Канада административ бүленеше
1920 ел

## Вакыйгалар
* 7 март — Сүрия милли конгрессы Сүрия бәйсезлеген игълан итте.
* 11 апрель — Казан циркы ачыла.
* 27 май — ТАССР төзү турында декретка Владимир Ленин, Михаил Калинин һәм Авель Енукидзе кул куялар.
* 8 июнь — В.И. Ленин рәислегендә ВКП(б) ҮК политбюро Татар республикасының Сәетгалиев җитәкчелегендә революцион комитетны раслый. 
* 25 июнь — Казанда ТАССР буенча хакимият тантаналы рәвештә ТАССР Вакытлы ревкомына тапшырыла.
* 20 август — Чуаш театры Казаннан га, Чабаксарга күчә.
* 6 сентябрь — Бохарада совет хөкүмәте урнаша.
* 20 сентябрь — Казанда ТАССР Шураларының оештыру корылтае ачыла.
* 4 ноябрь — ВЦИК һәм СНК РСФСР декреты буенча Мари автономияле өлкәсе төзелә.

## Туулар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1920 елда туганнар
* 13 гыйнвар —  Владимир Иовлев, Советлар Берлеге каһарманы, танкист.
* 10 февраль — Григорий Павлов,  Советлар Берлеге каһарманы, авиация генерал-лейтенанты.
* 15 февраль — Газиз Нәбиуллин, язучы.
* 15 февраль — Семен Коновалов,  Советлар Берлеге каһарманы, танкист.
* 19 февраль — Иван Поминов, КДУ галиме-физик.
* 1 апрель — Тосиро Мифунэ, япон киноактеры.
* 3 апрель — Әнәс Галиев, татар язучысы.
* 15 май — Нургаяз Гарифьянов, галим.
* 18 май — Иоанн Павел II, Рим папасы.
* 9 июнь — Шамил Шаһгали, драматург.
* 20 июнь — Габдулла Галиев, татар шагыйре.
* 7 июль — Әнвәр Бакиров, татар композиторы.
* 8 июль — Җәвад Тәрҗеманов, татар язучысы, Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе.
* 14 июль — Рәшит Насретдин, фин татары, фотограф. 
* 30 июль — Әхнәф Юлдашев, төрки телләр белгече (*[[Мәскәү]]*). 
* 3 август — Филлис Джеймс, инглиз язучысы.
* 5 август — Үзбәк Гыймадиев, татар әдәбияты белгече, журналист (*[[Уфа]]*).
* 18 август — Маннур Саттар, татар сатирик-шагыйре.
* 15 сентябрь — Кәтибә Кинҗәбулатова, башкорт язучысы, шагыйрә.
* 20 сентябрь — Ибраһим Абдуллин, татар язучысы, драматург (*[[Уфа]]*).
* 30 сентябрь — Лазарь Сарьян, композитор.
* 10 октябрь — Әнвәр Тайсин, географ, педагог, фән докторы (2000), дәреслекләр авторы.
* 17 октябрь — Әгъдәс Борһанов, тарихчы-галим (*[[Мәскәү]]*).
* 23 октябрь — Джанни Родари, итальян балалар язучысы.
* 25 октябрь — Әмәт-Хан Солтан, хәрби очучы, Советлар Берлегенең ике тапкыр Каһарманы.

## Вафатлар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1920 елда вафатлар
* 28 гыйнвар — Габдулла Кариев, артист
* 18 апрель — Габделрәүф Ниязбаев, татар драматургы.
* 21 апрель — Хәсән Урманов, татар җәмәгать эшлеклесе, революционер.
* 13 июнь — Бәкер Белоусов, Гражданнар сугышы каһарманы. 1нче аерым Идел буе татар укчылары бригадасының сәяси комиссары.
* 14 июнь — Макс Вебер, алман социологы, тарихчы, икътисадчы.
* 15 июнь — Шамун Фидаи, гражданнар сугышы чорында революцион рухлы романтик шигырьләре белән танылган шагыйрь.
* 15 июль — Сөләйман Сулькевич, генерал-лейтенант, татар.
* Мәхмүт Дулат-Али, инкыйлабчы.
* Әбүсөгуд Әхтәмов, җәмәгать-сәясәт эшлеклесе, хокукчы.

Төркем:1920 ел
Төркем:Еллар
Аляска

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Аляска (мәгънәләр)]] битен карагыз.*

**Аля́ска** (ингл. *Alaska* [əˈlæskə]) – мәйданы буенча АКШның иң зур штаты. Төньяк Америка төньяк-көнбатышында урнашкан. Үзенә шул ук исемле ярымутрауны, Алеут утрауларын кертә.

Штат кыйтганың төньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан. Чукот ярымутравынан (Россия) Беринг бугазы белән аерыла, көнчыгышта Канада белән чиктәш. 
## Тарих
Алясканы 18 гасырның беренче яртысында Россия империясе составына кушылган. 1799 елдан 1867 елга кадәр Аляска һәм  якындагы утраулар белән Россия-америка ширкәте идарә иткән. Кырым сугышы вакыйгалары (ниглизләр Петропавловск-Камчатскига һөҗүм иткәннәр) бу төбәкнең бөтенләй сакланмаганлыгын күрсәтте; шунлыктан, бу территорияне бушка югалтмас өчен, Россия хөкүмәте Алясканы сатып җибәрү турында карар кабул ителә һәм 1867 елның 30 мартында ул Алясканы АКШка 7,2 миллион $га сатып җибәрә.

1884 елга кадәр АКШ хәрби вәзирлеге карамагында булган, 1884—1912 елларда , соңрак территория, 1959 елдан — штат.

## Халык
Халкының 3/4 өлеше Алясканың көньяк-көнчыгыш һәм көньяк яр буенда яши.
### Иң зур шәһәрләр

## Сылтамалар
* State of Alaska website (Рәсми сайт) 
* US Census Bureau  
* Alaska.com Information 
* Alaska Travel Industry Association 
* Alaska Newspapers  
* Аляска харитасы 

*
Аляска (мәгънәләр)

**Аляска:**
* Аляска – АКШ штаты.
* Аляска (ярымутрау) – Төньяк Америкада урнашкан ярымутрау.
* Аляска (култык) – Тые океан култыгы.
Эдинбург

**Эдинбу́рг** (ингл. *Edinburgh* [ˈɛdɪnb(ə)rə], гэлча *Dùn Èideann* [tuːn ˈeːtʃən]) – Шотландия башкаласы һәм зурлыгы буенча икенче шәһәр. Шул ук исемле өлкәнең административ үзәге.

## Мәшһүр шәһәрлеләр
* Александер Белл (1847–1922) – телефон уйлап табучы.
* Тони Блэр (1953) – Бөекбритания премьер-министры.
* Сэр Артур Конан Дойль (1859–1930) – мәшһүр язучы, Шерлок Холмс турында детектив романнар авторы.
* Джеймс Максвелл (1831–1879) – физик, классик электродинамика нигезчесе.
* Джоан Роулинг (1965) – хәзерге язучы.
* Роберт Стивенсон (1850–1894) – язучы һәм шагыйрь.
## Галерея


Image:Edinburgh_New_Town.jpg|Яңа шәһәр архитектурасы
Image:Edinburgh_Burns_Monument.jpg|Роберт Бернс монументы
Image:Edinburgh_Walter_Scott.jpg|Вальтер Скотт һәйкәле



Төркем:Эдинбург
Нью-Йорк (штат)

**Нью-Йо́рк** (ингл. *New York* [nuː ˈjɔrk]) – АКШ төньяк-көнчыгышында, Атлантик океаны ярында урнашкан штат. Канада белән чиктәш. Мәйданы – 141 мең км². Административ үзәге – Олбани шәһәре.

Штатта АКШның иң зур шәһәр, икътисади һәм сәяси үзәк урнаша – Нью-Йорк шәһәре.

*
Сөләйман пәйгамбәр

**Сөләйман пәйгамбәр** – (, , ) Исламда, Христианлыкта, Яһүд динендә пәйгамбәр. Яһүд иленең өченче патшасы. Атасы – Давыт пәйгамбәр.

## Сөләйман Ислам динендә
Атасы вафатыннан соң Сөләйман патша була. Мөселманнар ышанганча, Аллаһ аңа җил һәм җеннәр өстеннән хакимлек бирә, ә аның патшалыгы Йәмәнгә кадәр җәелә. Шулай ук пәйгамбәр хайваннарның телен аңлаган.  Аның 20 улы, 43 кызы була. Бәйтел-Мөкатдәс гыйбадәтханәсен төзеп бетерә. Кайбер ривааятләр буенча Сөләйман шул гыйбадәтханәдә каткан килеш 1 ел басып тора һәм үлә. Икенче риваяттә аның 4 ай җиде көн авырып,үлгәне турында сөйләнелә.

Төркем:Ислам пәйгамбәрләре
112-нче Башкорт атлы төмәне

**112-нче Башкорт атлы ** () — 1942 елның язында оештырылган. Дивизия командиры итеп 42-яшьлек тәҗрибәле офицер, полковник Миңлегали Шайморатов билгеләнгән.

## Тарихи хроника

 

Дивизия 17 апрельдә Дим станциясынан фронтка озатыла. Ул Брянск фронтында 8-нче кавалерия корпусы эчәндә сугышҡа керә. Сугышны Берлинда тамамлый.

Дивизия яугирлары Советлар Союзы алдында данлы хәрби традицияларына тугры булырга ант итте.

Чернигов шәһәрен азат иткән өчен дивизиягә «Черниговская» исеме бирелә.

Сугышта күрсәткән батырлыклары өчен 16-че гвардия атлы  Ленин ордены, Кызыл Байрак, Суворов һәм Кутузов орденнарына лаек булды. Дивизиядан 76 кеше Советлар Союзы Герое исеменә лаек булды.

## Җитәкчеләр составы
* Миңлегали Шайморатов
* Гәрәй Нәфыйков
## Сылтамалар
* Миңлегали Шайморатов

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Aтлы дивизияләр
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Нью-Йорк (мәгънәләр)

* Нью-Йорк (ингл. *New York*) – шәһәр.
* Нью-Йорк (ингл. New York) – АКШ штаты.
* Нью-Йорк (ингл. New York) – Нью-Йорк штаты округы.
Корея (мәгънәләр)

**Корея**:
* Корея — географик территория.
* Корея Халык Демократик Җөмһүрияте (Төньяк Корея) — дәүләт.
* Корея Җөмһүрияте (Көньяк Корея) — дәүләт.
24-нче армия (ССРБ)

**24-нче армия** (24 А) – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).
Хәрәкәттәге армия

## [[Тарих]]
## Беренче оештыру
### Хәрәкәттәге армиядә
Беренче тапкыр 1941 елның июнендә Себер хәрби округында оештырылган, 15 июльга кадәр  турыдан-туры Югары Төп Башлык Ставкасына буйсына торган булган.

1941 елның июлендә армия эчендәге 52нче һәм 53нче укчы корпуслары, артиллерия һәм башка оештырылмалар белән Вязьма районында саклану чиген әзерләгән, Неликвидова, Белый, Дорогобуҗ буйлап, аеруча Смоленск, Вязьма якларын көчәйткән.

15 июльдә Резерв Армияларының Фронтына кушылган. 21 июльдән 29 июлене бирле Көнбатыш фронты гаскәрләрә белән бергә Белый, Дорогобуҗ, Ельняны дошманнардан саклаган.

Дошманга икә контрудар китердә:
# Ул уз уң флангысы белән 30нче армия ярдәмендә Смоленскны төньяктан әйләндәреп җыенган алман-фашистлар гаскәрлерене китереп бәреп аларның алга баруын туктатты.
# Өлешчә көче белән ул уз сул флангысы белән Ельня районыннан Дорогобуҗга һөҗум итуче дошманнарга китереп бәрдә.

30 июльдә 24нче армия Резерв фронтка тапшырылды. Оңа кушылып август - сентябрь айларында 1941нче елның Ельня операциясендә катнашты. Ельня районында дошманга җиңелу китердә һәм Ельня чыгынтын бетерде. Соңыннан 24нче армия Ельня шәһәреннән көнбатышрак һәм көньяк-көнбатышрак саклау фронтын тотты.

Октябрьның беренче яртысында армияның гаскәрләре Алман купле көчләре фланг сугу өстеннен тарафыннан боҗрага чолгап алындылар.

## Гаскәр башлыклары составы
### Гаскәр башлыклары
* генерал-лейтенант Степан Калинин (1941 елның июнь–июль айлары)
* генерал-м. Константин Ракутин (1941 елның июль–октябрь айлары)

## Икенче оештыру
### Хәрәкәттәге армиядә
Икенче тапкыр 1941 елның 8 декабрендә оештырылган.

## Өченче оештыру
### Хәрәкәттәге армиядә
Өченче тапкыр 1942 елның 20 маендә оештырылган.

## Дуртенче оештыру
### Хәрәкәттәге армияда

## Әдәбият
* «24нче армия». Сугыш энциклопедия сүзлек. — М.,Военное издательство, 1983
* «4нче гвардия армиясы». Сугыш энциклопедия сүзлек. — М.,Военное издательство, 1983
* *Воронцов Т. Ф., [[Бирюков, Николай Иванович (генерал)|Бирюков Н. И.]], Смекалов А. Ф., Шинкарев И. И.*, От Волжских Степей до Австрийских Альп. — М.: Воениздат, 1971.
* *Гусев Д. Н., Шепилов Д. Т. Семенов В.Н, Смирнов В. Ф., Тереножкин А. И.* От Сталинграда до Вены: Боевой путь Н-ской Гвардейской Армии. — : Действующая армия, 1945
* *Бирюков, Н. И.* Трудная наука побеждать. — Москва, Воениздат, 1968 ел.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Скандинавия

[thumb|right|Скандинавия [ярымутрау|ярымутравының иярченнән фотосы, 2003 елның феврале]]
**Скандина́вия** (норв. һәм фин. *Skandinavia*, дат. һәм швед. *Skandinavien*) — үзәге Скандинавия ярымутравы булган һәм Аурупаның төньягында урнашкан тарихи-мәдәни өлкә. Ул үз эченә Норвегия, Дания һәм Швеция территорияләрен ала. Еш кына Скандинавиягә Финляндия, Исландия һәм Фарер утраулары кертелә.

Төркем:Скандинавия
Юта (штат)

:*Бу терминның башка аңлатмалары да бар, [[Юта (мәгънәләр)]] битен карагыз.*
**Ю́та** (ингл. *Utah*) – АКШ штаты. Төньяк-көнчыгышта Вайоминг штаты белән, көнчыгышта Колорадо штаты белән, көньякта Аризона штаты, көнбатышта Невада штаты һәм төньякта Айдахо штаты белән чиктәш. Башкаласы һәм иң зур шәһәре Солт-Лейк-Сити. Башка эре шәһәрләр – Огден һәм Прово.
Юта табигый төрлелек штаты булып тора һәм ландшафт комлы дюналар белән коры чүлләрдән таулы үзәннәрдә бай нарат урманнарына кадәр үзгәрергә мөмкин.

thumb|300px|Юта штатында монументлар
[thumb|300px|[Милли аркалар паркы, Юта]]

*
Юта (мәгънәләр)

**Юта**:
* Юта (штат) – АКШ штаты;
* Юта (округ) – АКШ округы;
* Юты (кабилә) – Төньяк Америка индей кабиләсе.
Гавай (мәгънәләр)

* Гавай (штат) – АКШ штаты.
* Гавай (округ) – Гавайлар штаты округы.
* Гавай – Гавай утраулары.
* Гавай (утрау) – утрау.
Артур Конан Дойль

Сэр **А́ртур Игна́тиус Ко́нан Дойль** (ингл. *Sir Arthur Ignatius Conan Doyle*; 1859 елның 22 мае, Эдинбург, Шотландия – 1930 елның 7 июле, Кроуборо, Сассекс) – шотланд һәм инглиз табибы һәм язучысы.

Зур популярлыкны Шерлок Холмс турында детективлар язып яулады. Аның каләме белән шулай ук Челленджер профессоры турында фәни-фантастик, Жерар бригадир турында юмористик, шулай ук тарихи хикәяләр язылган («Ак отряд»). Шулай ук ул пьесалар («Ватерлоо», «Караңгылык Фәрештәләре», «Язмыш утлары»), шигырьләр, автобиографик очерклар, романнар язган.

## Исем
Язучының чын исеме – Дойл. Конан фамилияле, фактик рәвештә аны тәрбияләгән әтинең абыйсы үлгәннән соң ул аның фамилияне псевдоним беларак алды. Ул язучы псевдонимы буларак Конан Дойл исемен куллана башлады. Аның исемен дөрес язу – сэр Артур Конан Дойл. Шулай итеп, Артур исеме туганнан соң бирелгән, Конан – әтинең абыйсы фамилиясе, Дойл (яки Дойль) – фамилия.

## Биография

## Библиография
* 1892 — Артур Конан Дойль «Шерлок Холмс маҗаралары» китабын нәшер итә.
### Романнар
*

## Шерлок Холмс
## Сылтамалар
* Артур Конан Дойльнең "Баскервильләр эте" китабын татарча укырга 

*
Төркем:Инглиз язучылары
Төркем:Шотландия язучылары
Төркем:Детектив язучылар
Җил

[thumb|200px|right|[Җил капчыгы – җилнең тизлеген һәм юнәлешен табу ысулы.]]
**Җил** – һава агымының хәрәкәте.

Диңгезләр, кара урманнар, эссе чүлләр өстендә һава бертуктаусыз хәрәкәт итә. Җылы һава өскә күтәрелә, ә салкын һава аста кала. Шулай итен Җир шарында өзлексез һава алмашы бара: һава бер урыннан икенче урынга күчә. Шуннан җил барлыкка килә.

Саба җиле — иртәнге җиләс, йомшак җил. Үтәли җил — ачык тәрәзәдән керен, ачык ишектән чыгын китә торган җил. Көчле җил — зур тизлеккә ия җил. Ул агач яфракларын гына түгел, кешене дә очыртып алын китәргә мөмкин.

**Җирле җилләр:**
* Бриз
* Бора
* Фён
* Сирокко
Җилдән муссоннар һәм пассатлар барлыкка килә.

## Мифологиядә
Борынгы заманнарда җилне «күренмәс рух» белән тиңләгәннәр. Шуңа аны «Җил Тәңресе», «Җилбәгәй», «Җил иясе», «Җил анасы», «Җилләр патшасы» дип йөрткәннәр. Ә безнең халыкта җилләрнең башлыгы «Ялман» исемле булган, имеш.
 
## Җил энергиясен куллану
Җил көчен кешеләр бик күптәннән кулланып киләләр. Элек җил тегермәннәре булган. Анда бодайдан, арыштан он тарттырганнар. Бүгенге көндә җил ярдәмендә электр энергиясе алалар. «Җил фермасы»ндагы йөзләгән турбина зур-зур шәһәрләргә яктылык алып килә.

## Моны да карагыз
* Халыкара Җил көне
* Бофорт шкаласы
* Кояш җиле

## Искәрмәләр

*
Пхеньян

**Пхенья́н** яки **Пъйоңъяң** (кор. 평양|平壤, *Пхёнъян*) – Корея Халык Демократик Җөмһүриятенең (Төньяк Кореянең) башкаласы. Пхеньян илнең административ, мәдәни һәм тарихи үзәге булып тора. «Пхеньян» сүзенең корейчадан тәрҗемәсе «киң җир», «уңайлы урын» дигәнне аңлата.

## Кардәш шәһәрләр

*  Катманду, Непал
*  Җакарта, Индонезия
*  Мәскәү, Россия

## Галерея


Image:Dprk pyongyang 2 korea monument 05.jpg|Кореянең берләшүнә һәйкәл

Image:Dprk pyongyang cemetery 05.jpg|Тэсон тавындагы инкыйлабчылар каберлеге
Image:Dprk pyongyang hotel rugen 05 s.jpg|Төзелеп бетмәгән «Рюгён» кунакханәсе
Image:Dprk pyongyang kim mausoley view 05.jpg|Ким Ир Сен Мавзолее

Image:Dprk pyongyang metro station 05.jpg|«Пухын (Яңадан торгызу)» метро станциясе
Image:Dprk pyongyang tchholima 05.jpg|Чхоллим һәйкәле
Image:Dprk pyongyang triumph gate 05.jpg|Триумфаль капкалар
Image:Dprk pyongyang tv tower 05.jpg|Пхеньян телебашнясы



## Искәрмәләр

Төркем:Азия башкалалары
Төркем:КХДҖ шәһәрләре
Вайоминг

**Вайо́минг** (ингл. *Wyoming* [waɪˈoʊmɪŋ]) – Тау штатлары төркеменә кергән, АКШ көнбатышында урнашкан штат. Халык саны – 532,7 мең кеше (АКШ штатлары арасында 50нче, ягъни соңгы урын). Этник состав: алманнар – 25,9%, инглизләр – 15,9%, ирланлылар – 13,3%, американнар – 6,5%, норвегиялеләр – 4,3%, шведлар – 3,5%.

АКШда Әләскәдән кала Вайомингта иң түбән халык тыгызлыгы.

Башкаласы һәм иң зур шәһәре – Шайенн. Рәсми атама – «Тигезлек штаты» (ингл. *Equality State*).

Штат мәйданы 253,3 мең км² (штатлар арасында 10нчы урын). Колорадо штаты кебек үк озынлыклар һәм киңлекләр белән чикләнгән, шуңа күрә дүртпочмак формасында. Төньякта Монтана штаты белән, көнчыгышта – Көньяк Дакота һәм Небраска, көньякта – Колорадо һәм Юта, көнбатышта – Айдахо штаты белән чиктәш.

*
Мәскәү дәүләт университеты

**** (, ) — Россиянең иң зур һәм танылган югары уку йорты, фән һәм мәдәният үзәге, Россиянең иң олы университетларның берсе. Мәскәүдә урнаша. 1755 елда Михаил Ломоносов һәм дусты  тарафыннан булдырылган. Турыдан-туры Россия Федерациясе Хөкүмәтенә буйсына.

## Структура
МДУ эченә 15 фәнни тикшеренү институты, 40 факультет, 300дән артык кафедра һәм 7 филиал керә.

## Укучылар
Университетта 36 меңнән артык студент, якынча 4 мең аспирант, 10 мең әзерләнү бүлекләренең тыңлаучылары, барлыгы якынча 50 мең кеше укый. 

## Хезмәткәрләр
МДУда 4 мең профессор, 5 мең фәнни хезмәткәр укыта. 1992 елдан башлап МДУ ректоры – физика-математика фәннәре докторы, академик Виктор Садовничий.

## Советлар Берлегендә һәм Россияда чыккан почта маркалары

File:Stamp of USSR 1576g.jpg|
File:Stamp of USSR 1837.jpg|
File:Stamp of USSR 1838.jpg|
File:Stamp of USSR 2047.jpg|
File:1958 CPA 2173.jpg|
File:1958 CPA 2198.jpg|
Файл:Rus Stamp-MORF_200.jpg|
Файл:Rus Stamp-MGU_250.jpg|


## Шәхесләр
### Ректорлар

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* МДУ сайты (рус.)
* YouTube-та МДУ каналы (рус.)
* МДУ тарихы  (рус.)

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:1755 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университеты
Төркем:Мәскәү югары уку йортлары
Төркем:Россия университетлары
Колорадо (мәгънәләр)

**Колора́до:**
* Колорадо (штат) — АКШ штаты.
* Колорадо (плато) — АКШ платосы.
* Колорадо (чүл) — АКШда урнашкан чүл.
* Колорадо (елга) — елга (АКШ).
* Колорадо (Техас елгасы) — Техаста урнашкан елга.
* Колорадо (шәһәр) - Сан-Диего округында урнашкан кечкенә шәһәр, Калифорния, АКШ.
* Рио-Колорадо — Аргентинада аккан елга.
Колорадо (штат)

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Колорадо (мәгънәләр)]] битен карагыз.*
**Колора́до** (ингл. *Colorado* [kɒləˈrædoʊ] яки [kɒləˈrɑːdoʊ]) – АКШ үзәгенең көнбатышында урнашкан штат. Халык саны – 4,3 млн. кеше. Башкаласы һәм иң зур шәһәре – Денвер. Башка эре шәһәрләр – Колорадо-Спрингс, Форт-Коллинс, Арвада, Пуэбло, Вестминстер, Боулдер, Энглвуд.

Рәсми атама – «Бәйсезлек көннең йөзьеллыгы штаты» (ингл. *Centennial State*; штат берлеккә ил йөзьеллыкны билгеләгәндә, 1876 елда керде).

## Географик мәгълүмат
thumb|left|Бөек кыйтгалар аерылышы
Колорадо штатының чикләре Юта һәм Вайоминг кебек үк меридианнар һәм параллельләр буенча үтәләр. Штат мәйданы – 269,7 мең кв.км.

Штатның мәркәзендә узган таулар Бөек кыйтгалар аерылышы төзиләр (иң югары нокта – Элберт, 4399 м).

Төп елгалар: Саут-Платт, Арканзас, Рио-Гранде һәм Колорадо.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* Official tourism Website
* Photos of Colorado

*
29 гыйнвар

**29 гыйнвар** — Милади тәкъвимендә беренче айның егерме алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 336 (кәбисә елларда — 337) көн кала.

## 
###### 
###### 
*  - *[[Конституция]] көне.*
### 

*  - *Прокуратура хезмәткәрләре көне.*
*  - *Непал җәфа чигүчеләре ([[:en:Martyrs of Nepal|en]]) көне*.
*  - *Көнбатыш Тракья регионының милли каршылык көне ([[1988]]).*
* : 
** *Круты буендагы бәрелеш ([[:ru:Бой под Крутами|ru]])каһарманнарын искә алу көне ([[1918]])*.
** Янгын сүндерүчеләр хезмәте хезмәткәрләре көне.*.

====
* [[1845 ел|1845]] — [[Нью-Йорк]] газетасында [[Эдгара По]]ның «[[:en:The Raven|Карга]]» шигыре басыла.
* [[1886 ел|1886]] — [[Карл Фридрих Бенц]] бензин двигательле беренче [[автомобил]] патентлаштыра.
* [[1905 ел|1905]] — Казанда җирле [[РСДРП]] комитеты тар-мар ителә. 
* [[1950 ел|1950]] — [[Казан]]да [[Шәриф Камал]]ның фатирында татар язучысына багышланган [[Шәриф Камалның музей-фатиры (Казан)|беренче музей]] ачыла.
* [[1996 ел|1996]] — [[Венеция]]нең «Ла Фениче» театры яна.
* [[2002 ел|2002]] — [[Джордж Буш]] [[Гыйрак]], [[Иран]] һәм [[КХДҖ]]ны «явызлык күчәре» дип атый.

====
 
* [[1860 ел|1860]] — [[Антон Чехов]], рус язучысы.
* [[1866 ел|1866]] — [[Ромен Роллан]], [[француз]] язучысы.
* [[1907 ел|1907]] — [[Зәкия Туфайлова]], балалар шагыйрәсе, [[ССРБ Язучылар берлеге]] әгъзасы.
* [[1956 ел|1956]] — [[Ильяс Айдаров]], рәссам, *Тукай премиясе (2013).''
* 1961 — Мансур Гыйләҗев, драматург.
* 1963 — Илдус Фәиз, имам, Ислам рухание.
* 1967 — Салават Әбүзәров, шагыйрь.
* 1985 — Шамил Хаматов, Россия театр һәм кино артисты.

#### 

* 1676 — Алексей I, ның  патшасы.
* 1880 — Гордий Саблуков, Коръәнне тәрҗемә итүче.
* 1959 — Әсгать Айдар, татар шагыйре.
* 1963 — Елена Жилина, Казан дәүләт академия рус Зур драма театры актрисасы.
* 1967 — Зәки Шәймәрданов, Бөек Ватан сугышы чоры Советлар Берлеге каһарманы, гвардия сержанты (тупчы).
* 1975 — Сәет Шәрәфиев, 1943-50, 1957-59 елларда Татарстан АССР хөкүмәте рәисе. 
* 2009 — Газим Шәфыйков, рус язучысы.
* 2016 — Муса Мирзәев, азәрбайҗан композиторы.

#### 
### [[Ислам]]
### [[Христианлык]]
#### [[Рәсем:Christian cross.svg|12px]] Көнбатыш Христианнарда
#### [[Рәсем:OrthodoxCross(black,contoured).svg|12px]] Көнчыгыш христианнарда
========
### Башка диннәр/[[ышану]]лар
## Шулай ук карагыз

## [[Cылтама]]лар
* Calend.ru вакыйгалар тәкъвиме
* Православ исемнәре һәм көн бәйрәмнәре
* Portal Sao Francisco (Бразилия)
* Бөтендөнья Католикларның очрашу порталы, испан телендәге көн изгеләре бүлеге
* Франсыз телле дөнья көннәре порталы
* Бөтендөнья дини һәм дөньяви көннәр
* Бөтендөнья ортодокс яһүдиләр бәйрәмнәре тәкъвиме

## [[Искәрмә]]ләр

Төркем:29 гыйнвар
Төркем:Ел көннәре
Президент

**Президент** яки *рәис* (ингл. *President*) — юридик яктан берәр илнең яки административ берәмлекнең сайланган дәүләт башлыгы. Шулай ук берәр оешманың, органның башлыгы.

Этимологик яктан президент «рәис, җитәкче» сүзләрен аңлата (лат. *prae* (алгы як) + sedere (утыру)).

* **[[Экс-президент]]** — элекеге президент.
* **[[Вице-президент]]** — президент урынбасары.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Дәүләт башлыгы
* Татарстан президенты
* АКШ президенты
* Россия президенты

*
Төркем:Сәясәт белеме
Александр Куприн

290px|мини|уңда|Шаляпин белән Куприн
**Александр Иван улы Куприн** () — танылган рус язучысы.

Әнисе ягыннан Төмән өязе борынгы татар кенәзләре Колынчаковлар нәселеннән. Күп әсәрләрендә Куприн үзенең татардан чыкмышын ассызыклый.

Купринның иң мәшһүр әсәрләре: "Поединок"  (Алышу), "Гамбринус"  (1907),  "Гранатовый браслет" (Анар төсле беләзек),  "Яма" (Чокыр),  "Белый пудель" (Ак йөнтәс эт),  "Алеся". Шушы әсәрләр буенча нәфис фильмнар төшерелгән, "Алеся" буенча Марина Влади катнашында "Колдунья" дигән фильм ясалган, һәм "Сябры" төркеме "Алеся" җырын багышлаган. 

## Биография
Куприн 1870 елның 26 августында Пенза губернасы Наровчат авылында туа. Әтисе 1871 елда үлә. 1873 елда Купринның әнисе толлар йортына күчә. Балачактан ук Куприн энергиялеге, лидерлыкка омтылу һәм фантазиясе белән аерылып торган.

1888 елда Мәскәү Александров хәрби училищесына укырга керә. Аннан 1890 елда подпоручик чинында чыга. Уку чорында беренче хикәясен яза. Армиядә Куприн 4 ел була һәм 1894 елда отставкага чыга.

Соңыннан ул Русия һәм Украина буйлап сәяхәт итә. 1890 елларда Киевта яши, анда "Киев төрләре" дигән очерклар сериясын яза. Киев периодында "Гаҗәп доктор" әсәрен яза.

1901 елда Куприн Петербургка күчә. Бу заман аның иҗат чәчәк ату чоры булып санала.

1920 — 1937 елларда ул эмиграциядә була. 1937 елның май аенда Куприн Ленинградка кайта һәм шунда, 1938 елның 25 августында үлә.

## Сылтамалар

* Куприн Либ.ру сайтында (рус.)
* Куприн сайты(Алмания) (рус.)
* АЛЕКСАНДР КУПРИН ҺӘМ ӘМИРХАН ЕНИКИ

## Китаплар

### Татар теленә тәрҗемәләр
* Куприн, А. И. Ак пудель / А. И. Куприн ; тәрҗ. И. Туктаров. Казан: Татгосиздат, 1950. 62 б.: рәс. белән (Мәктәп китапханәсе) 
* Куприн. Саташу: беренче хикәя. Чуалчык: икенче хикәя / Куприн ; тәрҗ. Садри. Казан : Электро-типография "УМИДЪ", 191339 б.("Юл" китапханәсе нәшриятыннан. 70нче китап) 
* Куприн, Александр Иванович. Повесть һәм хикәяләр / А. И. Куприн ; ахыр сүз язучы һәм тәрҗ. Р. Даутов. Казан : Татарстан китап нәшрияты, 1970. 283 б.
* Куприн, А. И. Атышу: Повесть / А. И. Куприн ; тәрҗ. Р. Даутов ; ред. С. СибгатуллинКазан : Татарстан китап нәшрияты, 1976288 б. : рәс. б-н. 0-62
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Рус язучылары
Әмир Камалиев

**Әмир Аман улы Камалиев**, әдәби псевдонимы **Аманулла** (*[[1960 ел]]ның [[29 май|29 мае]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Апас районы]] [[Шыгай (Апас районы)|Шыгай]] — [[2019 ел]]ның [[30 июнь|30 июне]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — танылган татар артисты, драматургы, прозаик, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1996 елдан). Туфан Миңнуллин премиясе лауреаты (2019, вафатыннан соң).

## Тормыш юлы
1960 елның 29 маенда Татарстанның Апас районы Шыгай авылында туа. Башлангыч белемне туган авылында алганнан соң күршедәге Сатламыш авылында укуын тәмамлый.

1975 елда Казан моторлар төзү заводы каршындагы 15 нче профтехучиличега укырга керә Токарь һөнәрен үзләштереп, Казан моторлар заводында эшли башлый. 1980-1982 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә.

1984 елда Мәскәүдә театр училищесына укырга керә. 1988 елда Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында актер булып эшли башлый. 1992 елда аның Аманулла псевдонимы астында  "Җәйге кырау" драмасы Чаллыда куела.  Шуннан башлап төрле драмалары, җыентыклары чыга.

2019 елның 30 июнендә вафат.

## Басылган әсәрләре
* Моңлы ядкәр.
* Бер кирпеч, ике кирпеч.

## Гаилә хәле
Мәскәүдә укыганда курсташы Әнисә Сабировага өйләнә. Кызы Ләйсән туа. Икенче хатыны Рушания Фаил кызы Шәфигуллина. Уллары Сәйдәш, Сәгыйть.
## Хәтер
* Апас районында Әмир Камалиев исемендәге «Бар дөнья ― театр» районкүләм балалар театр коллективлары фестивале уздырыла.
* Шыгай авылы клубында Әмир Камалиев музее урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Аманулла. Татарстан язучылар берлеге сайты

Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Щепкин театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Туфан Миңнуллин премиясе лауреатлары
1860 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 29 гыйнвар — Антон Чехов, рус язучысы.
* 13 март — Хуго Вольф (), Австрия композиторы һәм музыка тәнкыйтьчесе.
* 9 май — Джеймс Барри, шотланд язучысы, драматург.

## Вафатлар

* Габделҗаббар Кандалый, татар шагыйре.

Төркем:1860 ел
Төркем:Еллар
Антон Чехов

**Анто́н Па́вел улы Че́хов** (рус.*Анто́н Па́влович Че́хов*) — мәшһүр рус язучысы, драматург, табиб.

Һөнәре буенча - табиб.  Императорлы Фәннәр Академиясенең хөрмәтле академигы (1900—1902). Дөньяның иң мәшһүр әдипләренең берсе.

26 еллык иҗаты дәвамында 900 төрле әсәр язган. Иң танылганы: «Степь», «Скучная история», «Дуэль», «Палата № 6», «Рассказ неизвестного человека», «Мужики» (1897), «Человек в футляре» (1898), «В овраге», «Детвора», «Драма на охоте»; пьесалар: «Иванов», «Чайка», «Дядя Ваня», «Три сестры», «Вишнёвый сад».

## Сылтамалар
* Азатлык радиосы: Антон Чеховның тууына 150 ел
* Международный конкурс, посвященный 150-летию А. П. Чехова
* Биография А. П. Чехова в энциклопедии «Кругосвет» 
* Афоризмы и высказывания А. П. Чехова 
* А. П. Чехов: биография, произведения, фотографии 
* Могила А. П. Чехова (Новодевичье кладбище)
* Сайт Чеховской комиссии при Совете по мировой культуре РАН 
* Страничка А. П. Чехова на сайте Таганрогской Центральной городской публичной библиотеки имени А. П. Чехова 
* Тарасов А. Б. Праведники А. П. Чехова — образ религиозных сомнений и веры писателя
* Чеховский центр 
* peoples.ru
* Сайт Чеховской гимназии, посвящённый А. П. Чехову
* Ялта, город счастья — Неизвестный Чехов  
* Переписка Чехова с Сувориным
* 1904 год. Антон Чехов   «Исторические хроники с Николаем Сванидзе». Видео.
* Сочинения Чехова на сайте Lib.ru: Классика
## Искәрмәләр

Төркем:Рус язучылары
Төркем:Рус драматурглары
Төркем:Язучы-табиблар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Виктор Гюго

**Викто́р Мари́ Гюго́** (; 1885 елның 22 мае, Безансон — 1885 елның 22 мае, Париж) — француз язучысы, француз романтизмының башлыгы. Француз академиясе әгъзасы (1841).

Виктор Гюгоның иң мәшһүр әсәрләре: "Көлүче кеше" (), "Читләтелгәннәр" (), "Парижның Ходай Ана Чиркәве" ().

## Әдәбият
* Виктор Гюго в библиотеке Gallica
* Виктор Гюго в Люксембурге
* Библиотека французской литературы — биография Виктора Гюго, произведения Виктора Гюго по-французски и по-русски

Төркем:Франсуз язучылары
Төркем:Франциядә туганнар
Инглиз Википедиясе

**Инглиз Википедиясе** — нең инглиз телендәге бүлеге. 2001 елның 15 гыйнварында ачыла. Иң иске һәм иң зур Википедия бүлеге.

2013 елның апрель аенда Википедиядәге дәвам иткән 275 телле бүлекләрендәге барлык мәкаләләрнең якынча 16.1% Инглиз Википедиясендә урнашкан. Башка телле бүлекләрнең үсеше аркасында, бу сан 2003 елдагы максимум булган 50% өлешеннән түбән.  2012 елның гыйнварында, Инглиз Википедиясенең мәкаләләрдәге текст материалы якынча 9.7 гигабайт булган иде.

## Стилистика
Инглиз Википедиясендә мәкаләләр инглиз теленең төрле стилләрендә языла: канада, англия, америка, австралия. Инглиз Википедиясендә мәкаләләр төрле вариантта языла алалар. Җирле тематикалы мәкаләләрне җирле вариантта язу сорала: мәсәлән, Австралия турында мәкаләне нәкъ Австралиядәге инглиз телендә язу хуплана.

## Encyclopædia Britannica
Инглиз Википедиясендә Британника энциклопедиясенең 11 нче басмасын куллану рөхсәт ителә, һәм бу аның эшен шактый җиңеләйтә. Күп мәкаләләрнең башлангыч формалары нәкъ Британника ядәмендә пәйда булды.

## Статистика
*  (ел) —  мәкалә.
* 14 февраль (2011 ел) — 3 546 617 мәкалә.
* 17 август (2009 ел) — 3 000 000 мәкалә.
* 1 март (2006 ел) — 1 000 000 мәкалә.
* 18 март (2005 ел) — 500 000 мәкалә.
* 20 апрель (2004 ел) — 250 000 мәкалә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Инглиз Википедиясенең баш бите 
* Инглиз Википедиясе статистикасы  
* "Wikipedia ябылса, протест дулкыны зур булачак"

Төркем:Инглиз теле
Төркем:Википедияләр
Теннесси

**Теннесси́** (ингл. *Tennessee* [tɛnɨˈsiː]) — АКШ көнчыгышында урнашкан штат. Халык саны 5,698 млн кеше (16нчы урын). Башкаласы — Нашвилл, иң зур шәһәр — Мемфис. АКШга кергән 16нчы штат.

Тенесси 8 башка штат белән чиктәш: Кентукки, Виргиния, Төньяк Каролина, Джорджия, Алабама, Миссисипи, Арканзас, Миссури.

## Искәрмәләр

*
Иосиф Юстус Скалигер

**Иосиф Юстус (Жозеф Жюст) Скалигер** (, ; 1540–1609) – француз гуманист-филологы, тарихчы һәм гаскәри, чыгышы буенча итальян, хәзерге заман хронологиясенә нигез салучыларның берсе, борынгы текстларның шәрехләүчесе һәм нәшер итүчесе. Юлий Цезарь Скалигерның улы, картография белгече Бенедетто Бордоненың оныгы.

Төркем:Тарихчылар
Төркем:Галимнәр
Төркем:Французлар
Мәхмүт Габбәс

**Махму́д Абба́с** ()&nbsp;— Фәләстин автономия башлыгы, ФАТХ хәрәкәте җитәкчесе.

Дамаск университетының юридик факультетын тәмамлады. Шулай ук Русиянең РУДН университетында укыды. ФАТХ хәрәкәтен төзүдә катнашты.

## Сылтамалар

* Мәхмүд Аббас Казанны өйрәнә
* М.Шәймиев: “Татарстан РФ һәм Фәләстин арасында хезмәттәшлекне үстерүдә актив катнашачак” 

Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Фәлистыйн
Яһүд дине

right|thumb|250px

**Яһүдле́к**, яки **Иудаи́зм** (бор.-грек. Ἰουδαϊσμός) – яһүдләрнең милли һәм этник дине. Өч төп монотеистик диннәрнең иң борынгысы.

## Символлар


Рәсем:Star_of_David.svg|Давид йолдызы
Рәсем:Menora.svg|Менора


## Шулай ук карагыз
* Казан синагогасы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

*
Төркем:Ибраһим диннәре
Науру

**Нау́ру Җөмһүрияте́** (наур. *Ripublik Naoero*, ингл. *Republic of Nauru*) – шул ук исемле мәрҗән утравында урнашкан кечкенә дәүләт. Тын океанның көнбатыш өлешендә урнашкан. Мәйданы 21,3 км². Халык саны 14 мең кеше. Бәйсезлек 1968 елда игълан ителгән.

Дәүләт Милләтләр Дуслыгына керә. 1999 елның 14 сентябрендә дәүләт БМОна кертелгән.

## Диннәр
Науру  Конституциясе дин тоту иреген күздә тота. 

Науруның күпчелек халкы – христианнар.2011 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча,  (NCC) – утраудагы барлык конфессияләрнең иң зурысы (Науру халкының 60 % ы). Кытайдан чыккан Науру ватандашлары конфуцийчылык һәм буддизм тарафдары, аларның гомуми саны ил халкының 4 % ын, Һинд дине, Ислам һәм Яһүд дине тарафдарлары 1 % ын тәшкил итә .
Pew Research-тан мәгълүмат буенча, Һинд диненең, Иудаизм диненең һәм Исламның утрауда күпмедер тарафдарлары бар, һәрбер бу динне халыкның якынча 0,1%-ы тота (ун кешедән әзрәк). 
* Науруда ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Океанлык илләре
*
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Науру (мәгънәләр)

* Науру – кечкенә дәүләт (Науру Җөмһүрияте).
* Науру (утрау) – Тын океан утравы.
* Науру (халык) – микронезия халкы.
* Наур теле – микронезия теле.
Киек Каз Юлы

**Киек Каз Юлы галактикасы** (шулай ук тик *Галактика* (баш хәрефтән)) — гаять зур йолдызлар системасы. Аның эченә Кояш системасы, гади күз белән күренүчән йолдызлар һәм күпсанлы башка йолдызлар керәләр.

Киек Каз Юлы Бөтен Галәмнең күпсанлы галактикаларыннан берсе. Ул Хаббл классификациясе буенча SBbc төре тоташтырмалы бормалы галактикасы дип санала, һәм Андромеда (M31), Өчпочмак (М33) галактикалары һәм берничә кечерәк иярчен-галактикалар белән Җирле төркемне тәшкил итә, бу төркем исә Сөмбелә үтә тупланышына керә.

## Атамалар

Татар телендә безнең галактика Киек Каз Юлы дип атала. Башка халыкларда ул **Сөт Юлы** (, ) дип атала. «Галактика» исеме (шул ук «Сөт Юлы»)  — «сөт» сүзеннән *Γαλαξίας* ясалма сүзеннән килеп чыга. Борынгы греклар риваяте буенча, Зевс үзенең гади хатыннан туган улын үлемсез итәсе килә. Шуңа күрә ул Гераклны үзенең хәләл җефете Гераның имчәгенә яткырып куйган. Гера, уянып китсә, башка хатын баласының имүен күрә һәм Гераклны читкә этеп җибәрә. Аның имчәгеннән чәчрәп чыккан сөт агымы Сөт Юлына әверелә.

Совет астрономия мәктәбендә безнең галактика тик «безнең Галактика» () яки «Киек каз юлы системасы» () дип кенә атала.

## Сылтамалар
* Киек Каз Юлы — фотографияләр
Кырым-татарча Википедия

**Кырымтатарча Википедия** () – ның кырымтатарча бүлеге. 2008 нче елның 12 гыйнварыннан бирле эшли.

## Статистика
Хәзерге вакытка кырымтатарча Википедиядә  мәкалә бар.

* 25 декабрь 2012 ел — 1772 мәкалә
* 5 сентябрь, 2010 ел — 1536 мәкалә
* 30 гыйнвар, 2010 ел — 1405 мәкалә
* 6 ноябрь, 2009 ел – 1074 мәкалә

## Сылтамалар
* Кырым-татарча Википедия

## Искәрмәләр

Төркем:Кырымтатар теле
Иерусалим Православ чиркәве

**Иерусалим Православ чиркәве** – иң борынгы җирле автокефал чиркәүләрнең берсе. Дүртенче Бөтендөнья Соборында аның җитәкчесенә патриарх титулы бирәләр . Чиркәүнең бер төп вазыйвасы – Фәләстыйнның изге җирләрен саклау, алар турында кайгырту. Чиркәүнең синоды эшли. Израил эчендә патриархатның 2 митрополиясы , архиепископиясы, 23 храмы, 27 монастыре бар. Иерусалим Православ Чиркәвенә шулай ук Йорданиядагы христианнар да буйсына. 

## Структура
* Изге табут бердәмлеге һәм аңа керүче:
* Архиирейлар
* Архимандритлар
* Иеромонахлар
* Диаконнар
* Монахлар
* 6 мәктәп

## Матбугат
Журнал: "Яңа Сион"

Төркем:Православие
Яшен

**Яшен** – күк йөзендә ялт-йолт итеп үтә торган гаять зур электр чаткысы. Ул яшенле яңгыр вакытында күзәтелә. 

Күктә болытлар куерганнан-куера, һәм кара-кучкыл яшенле яң гыр болыты барлыкка килә. Ә анда һәрвакыт боз кристаллары һәм су тамчылары була. Алар вакланалар, бер-берсенә ышкылалар. Шуның нәтиҗәсендә көчле электр энергиясе барлыкка килә һәм ул яшен булын атыла. Яшен, агачларны, йортларны су гып, янгын чыгара. Кешегә тисә, үтерергә дә мөмкин.

* Сызыклы яшен берничә тармаклы ут чаткыларыннан тора. Формасы белән агач ботакларын хәтерләтә. 
* Шарсыман яшен — шар форма- сындагы яшен. Ул бик сирәк күзәтелә. Яктылыгы электр лампочкасы яктылыгы кадәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Метеорология
Төркем:Атмосфера күренешләре
Татарстан Республикасы Дәүләт Советы

**Татарстан Республикасы Дәүләт Советы** (рус. *Государственный Совет Республики Татарстан*) — ның даими канун чыгару органы (парламент). Шура 5 елга сайланган 100 депутаттан тора.

Татарстан Дәүләт Советы депутатына намзәтлекне һәр 21 яшькә җиткән Татарстан ватандашы кыла ала. Депутатлар бермандатлы округлар (50 кеше) һәм фиркаләр исемлеге (50 кеше) буенче сайлана. 2009 елда фиркаләр өчен киртә 7 %-ка күтәрелә.

## Тарих
* 1920 елның 25 июне —  башкарма комитеты хакимлек итү вәкаләтләрен ТССРның Вакытлы инкылаби комитетенә тапшыра. Бу вакыйга тарихка Республика төзелгән көн булып кереп кала. ВИКнең төп бурычларының берсе –  Шураларының Оештыру съездына әзерлек була.
* 1920 елның 26 сентябре — Казанда автономияле ТССР Советларының I съезды уздырыла. Аның эшендә 348 делегат катнаша.

## Хәзерге чакырылыш
Хәзерге вакытта Дәүләт Советының VI чакырылышы (2019—2024) эшли. Аның рәисе — Фәрит Мөхәммәтшин (2026 елның 17 мартына кадәр).

V чакырылыш Дәүләт Советында 82 депутат — Бердәм Россия фиркасе, 3 депутат — КПРФ фиркасе әгъзалары.

VI чакырылыш Дәүләт Советында 82 депутат — Бердәм Россия фиркасе (Юрий Камалтынов), 6 депутат — КПРФ фиркасе (Хафиз Миргалимов) әгъзасы.

## Чакырылышлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 
* Татарстан Дәүләт Советы вәкаләтләрен күрсәткән Татарстан Конституциясе
* Дәүләт Советы депутатлары исемлеге 

## Моны да карагыз
* ТАССР Югары Советы
* Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Мактаулы Рәисе

Төркем:Татарстан Дәүләт Советы
Төркем:Россия Федерациясе субъектларының канун чыгару органнары
Марат Мөлеков

**Марат Габдерасул улы Мөлеков** — Татарстан сәясәтчесе, галим, җәмәгать эшлеклесе, Бөтендөнья Татар Иҗтимагый Үзәгенең беренче президенты.

## Тормыш юлы
Ул Төмән өлкәсенең Яулытора районы Исәт авылында дөньяга килә. 1944 елда Тубыл татар педагогия училищесына укырга керә. Аны тәмамлагач, иң яхшы укучылар санында Казан педагогия институтының тарих факультетына керә. 1951 елда, аны тәмамлагач, Питрәч районының Шәле авылына укытучы булып китә. 1952 елдан ул мәктәп мөдире булып эшли.

1997 елның 26 маенда Марат Мөлеков билгесезләр төркеме тарафыннан кыйналу нәтиҗәсендә бакыйлыкка күчә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* “Марат Мөлеков онытылырга тиеш түгел” 
* Милли хәрәкәт Мөлековне сагына

## Шулай ук карагыз
* Фәүзия Бәйрәмова

Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Рәшит Фәтхрахманов

**Рәшит Габделхак улы Фәтхрахманов** — филология фәннәре кандидаты, танылган әдәби тәнкыйтьче һәм публицист. «Татарстан яшьләре» газетасында псевдонимы — Булат Хаков. 1962 елның 31 октябрендә Татарстанның Арча районы Ташкичү авылында туган. Татар прозаикларының иҗат лабораториясен өйрәнә, 2009 елда «Мәгариф» нәшриятында "Кальбеңдә ни сер бар, каләм!" исемле китабы басылып чыкты. 2011 елдан башлап «Ватаным Татарстан» газетасында корреспондент.

## Биография

### Белеме

### Хезмәт эшчәнлеге

### Фәнни дәрәҗәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Лаос

**Лаос** (), тулы атамасы **Лаос Халык Демократик Җөмһүрияте** () — көньяк-Көнчыгыш Азиядә диңгезгә чыгышы булмаган дәүләт. Көнбатышта Таиланд, көнчыгышта Вьетнам, көньякта Камбоджа, төньякта Кытай белән, төньяк-көнбатышта Мьянма белән чиктәш. Башкаласы – Вьентьян шәһәре.

## Тарих
Лаос дәүләт буларак башлангычын XIV гасырда ала, ул вакытта дәүләт Ланг Санг Хом Кхао («Миллион фил һәм ак кулчатыр иле») дип атала.

## Дин
Ил халкының 40-50 % ын тәшкил итүче лао халкы буддачылык тарафдары. Калган 50 % ы — 48 этник төркемне берләштерә. Аларның зур күпчелеге анимизм вәкиле. Христианнар (католиклар, протестантлар) — 2 %. Бәһаи, ислам диннәре вәкилләре азчылык.
* Лаоста ислам

## Мәдәният

## Сылтамалар
* Laoconnection.com — country, culture, language info., gallery, advice column, and more. 
* Laos' Portal — Directory of Laotian sites 
* Mekong Center  — Official tourism site 
* Wikivoyage: Laos 
* Карта Лаоса 
* Sticky-Rice.com  — Ever growing collection of articles on, and photos of, Laos. 
* Laolinks.ru  — Лаос буенча интернет-сылтамалар 
* Лаос буйлап сәяхәт  

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Лаос
Төркем:Җөмһүриятләр
Эуклид

**Эуклид** яки **Евклид**, (бор.-гр. Ευκλείδης, як. б.э.к. 300 ел) – борынгы юнан риязые. Актив эшчәнлеген эллинистик Александриядә, Птолемей I идарәсе заманында алып бара. Иң күренекле әсәре "Башлангычлар" дип атала. Бу китабы үзеннән соң якынча ике мең ел дәвамында һәндәсә буенча төп белем чыганагы булып тора.

Төркем:Борынгы греклар
Төркем:Математиклар
Рәшит Ягъфәров

**Рәшит Фәйзрахман улы Ягъфәров** – фольклорчы-галим, шагыйрь һәм милләтпәрвәр сәясәтче.

## Тәрҗемәи хәле
Рәшит Ягъфәров 1946 елның 6 февралендә Пермь өлкәсе Барда районының таралган Күчтәнти Баш авылында туган. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, Оса педагогия училищесында белем ала, 1969 елда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый һәм Пермь өлкәсенең Барда район газетасында әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире, җирле радиотапшырулар дикторы һәм редакторы, Бардада укытучы булып эшли.

1973 елда Казанга килә һәм Татарстан Фәннәр Академиясенең Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында аспирантура тәмамлый. Соңыннан шул институтның фәнни хезмәткәре, Казан дәүләт педагогика университеты укытучысы, Татарстан укытучылар белемен күтәрү институтының татар теле һәм әдәбияты кафедрасы мөдире, Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе киңәшчесе һәм бүлек мөдире вазифаларын башкара. 1995 елдан – Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының өлкән фәнни хезмәткәре.

Р.Ягъфәров "Шигърият чишмәләре", "Татар халкының уен кораллары" дигән гыйльми монографияләр, "Балалар фольклоры", "Татар халык уеннары, "Уеннар" кебек егермеләп фольклор җыентыклар, алты йөздән артык фәнни һәм популяр мәкаләләр авторы.

2008 елның 26 августында Казанда вафат була.

## Истәлек
Улы Илдар Ягъфәров атасының татар милләте киләчәге турындагы уй-борчылулары нигезендә  **[[Югалту (фильм, 2012)|«Югалту»]]** исемле *кыска метражлы нәфис фильм* төшергән. Фильмның премьерасы 2012 елның 8 сентябрь элек "Алтын Мөнбәр" дип танылган VIII Казан халыкара кинофестивалендә ясала.
## Хәтер
Пермь өлкәсенең Барда авылында галим, фольклорчы, шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе Рәшит Ягъфәров иҗатына багышланган «Ягъфәров укулары» уздырыла.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәшит Ягъфәров вафат
* Рәшит абыйның соңгы әңгәмәсе
* Бардада Рәшит Ягъфәровне искә алдылар 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Фольклорчылар
Төркем:Татар фольклорчылары
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Татарстан язучылары
Татарстан гербы

**Татарстан Җөмһүрияте Дәүләт гербы** – Татарстан дәүләти символы. 1992 елның 7 февралендә Татарстан Дәүләт Шурасы тарафыннан расланды. Дәүләт гербын куллану кагыйдәләре "Татарстан Республикасының дәүләт символлары" канунында күрсәтелгән.

Татарстан Җөмһүрияте Дәүләт гербының авторлары – филология фәннәре докторы Назыйм Ханзафаров (идеясе) һәм рәссам-монументалист, Татарстан Рәссамнәр берлеге әгъзасы Риф Фәхретдинов (башкаручы).

## Герб тасвирлавы
Татарстан Җөмһүриятенең Дәүләт гербы кояш җирлегендә алгы уң аягын бераз күтәргән, янтавында түгәрәк калкан булган канатлы барс сүрәтеннән гыйбарәт. Кояш түгәрәге татар милли бизәге төшерелгән, аскы өлешенә "Татарстан" дип язылган кайма белән уратып алынган.

Канатлар җиде каурыйдан, калкандагы розетка сигез таҗ яфракчысыннан тора.

Татарстан Җөмһүриятенең гербы Татарстан флагының төсләре белән ясалган, һәм ул түгәрәк шәкелле.

Гербның үзәк образы – канатлы барс – элекеге заманда уңыш, балаларны саклаучы тәңре булган. Татарстан Җөмһүрияте гербындагы Ак барс – җөмһүриятенең һәм анда яшәүче халыкның саклаучысы.

Ак барс кызыл кояш җирлегендә урнашкан. Кояш – элекеге заманда күп халыкларның баш тәңреләре булган. Татарстан гербындагы кызыл кояш хәерле күренеш, уңыш, бәхет, яшәешне аңлата.

Ак барсның сул ягындагы түгәрәк калкан Татарстан Җөмһүрияте гражданнарының икътисади, хокуки яктан саклану астында булганнарының билгесе.

Татарстан Җөмһүриятенең дәүләт гербы төсле итеп бизәлгән: кояш – кызыл, Ак барс, аның канатлары, калкандагы розетка – ак, янтавындагы түгәрәк – яшел, калкан, бизәк һәм "Татарстан" язуы – алтын төс белән ясалган.

Кашкарый җөп санлы таҗлары белән мәңгелек яшәү чишмәсен, гомернең озынлыгын һәм озын гомер теләвен аңлата.

Барсның күтәрелгән алгы уң аягы – югары хакимиятнең бөеклегенә ассызымлаган традицион һеральдик ишарә. Ул шулай ук эшнең уң аяктан башланганын , Татарстанның яңарыш юлындагы баруының хәерлесен аңлата.

Барсның очлы тешләре һәм тырнаклары аның үз-үзен һәм химая иткәннәрен дә яклый алуын белдерә.

Барсның җиде каурые тирә-якка тәэсир итү көче җирдә дә, күктәдә булуын аңлата.

Барсның коерыгының торышы яхшы кәефне, дуслыкны белдерә.

Татарларда популяр булган яшелчә орнаменты һәм ләлә чәчәге Татарстанның тууын, язгы табигатьнең уянуыны символлаштыра.

Өч алтын түгәрәк гербны өч дәрәҗәдә чолгый. Алар бердәмлек, чиксезлек һәм иң югары камиллек идеясен чагылдыра. Төсләрнең символик билгеләре:

алтын төс – нәфислек, матурлык, Татарстан җирләренең байлыгы;

яшел төс – язның яшеллеге, Татарстанның яңадан тууы;

ак төс – Татарстан кешеләренең чиста уйлары;

кызыл төс – Татарстанның өлгергәнлеге, энергиясе, көче, яшәеше, яши алганлыгы;

Татарстан Җөмһүриятенең гербы әхләк байлыгы, гаделлек, халык арасындагы тынычлык, прогресс шикелле гомум кешелек сыйфатларны раслый.

## Шулай ук карагыз
* Татарстан байрагы
* Татарстан гимны

Төркем:Россия регионнары герблары
Төркем:Татарстан символлары
Төркем:Татарстан герблары