open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ústí atuı

**Ústí atuı**, **Ústí ütereşe** (Çexça: *Ústecký masakr*) ul suğıştan soñğı Çexoslovakiädä Ústí nad Labem şähärendä (Almança: * Aussig an der Elbe*) sivil almannarnı Lynch'çä ütereşe. Faciğa 1945 yılnıñ 31 iyüldä bulğan.

31 iyüldä, 15:30-da Ústí nad Labem'neñ Krásné Březno rayonında yaña Daimler-benz DB 605 oçqıç etärgeçläre saqlanğan xärbi keläte şartlıy. 27 keşe hälâk bula, yözlär yaralanğan. Şartlatuda cirle Sudet almannarın ğäyeplilär.

Çex ğäskärlär ciñdä N xärefe bulğan keşelärne (dimäk Němcy - Almannar) üzär mäydanğa häm Laba aşa küpergä quıp ciyalar. Keşelärne atıp häm batırıp üterälär. 80-100 alman üterelä (tik 43 ülem raslanğan). Bu sannar Vladimir Kaiser xezmätendä bilgelängän, ä başqa çığanaqlarça 200-400 yä 600-700 keşe üterelgän. Berniqädär Sudet Almannar äytkänçä berniçä meñ ir üterelä. 1 avgustta Ústíğa general Ludvík Svoboda citäkçelegendä komissiä cibärelä. Şartlaw säbäben açıqlamıyça alman sabotajçılarğa - *wehwolflarğa* - awdaralar.

Mäyetläreneñ ber öleşen Elbada batırtalar, ä qalğannarnı elekke Terezin (Theresienstadt) konslagere krematoriendä yandıralar. 
Ütereşlärdä cirle Cexloar qatnaşmadılar, üterüçelärneñ küpçelege *Revolütsion Gvardiädän* buldı. Çexlar uylawınça, ütereştä Sovet soldatları da qatnaştı, läkin dälillär yuq.

Şartlatu häm ütereş Çexoslovakiädän Almannarnı sörü öçen sıltawı xäzmät itä (Beneš dekretlären qara). 1989 yılğa qädärge Çexoslovakiädä bu tema yabıq bula, Çexlar küpçelegenä açıq tügel. Xäzer dä çexlar arasında bu tema populär tügel. Bärxet İnqilabıdan soñ şähär arxivçı Vladimir Kaiser räsmi bulmağan tikşerü ütkärä. Bu tikşerüdän kelätne çex soldatı Bedřich Pokorný şartlattı, almannarğa açu tudıru öçen yä çexoslovak armiäsenä başqa etärgeçlär satu öçen konkurent citeşterüçelär bu soldatnı satıp aldı. Ämma publitsist Jiří Loewy fikerençä, Kaiser bunı üze uylap çığardı.

## Monı da qara
*Sudetland

Төркем:Чехия тарихы
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Curcevdan

**Đurđevdan**, **Djurdjevdan** (Serbça:: Ђурђевдан) ul Serb dini bäyräme, Yulian kalendare buyınça 23 apreldä, ä bez qullana torğan Gregorian kalendare buyınça 6 mayda bäyräm itelä. Đurđevdan ul Đorđe köne, İzge Georgi köne digän süz. Ortodoks Xristinalığında İzge Georgine ayıruça olılıylar. Xristian mífologiä buyınça ul iman öçen ülgän, ä ikonalarda bu izge ajdahanı üterüçe sıbay keşe bulıp sürätlänä. Đurđevdan Balkannarda yaz başı belän bäylilär. Đurđevdan'nı barlıq Serblar bäyräm itälär, ayıruça Serbiä, Montenegro häm Republika Srpska'da. Serbça İzge Georgi *Sveti Đorđi* bula (Kirillçä: Свети Ђорђе).

## Möselmannarda
Đurđevdan'nı Xristiannar genä tügel, Möselmannar da bäyräm itälär: Kosovo tönyağındağı Gora töbägennän anı Gorani xalqı bäyräm itälär. Gorani ul Möslim Slavän xalqı, Könçığış Xristianlığınnan İslamğa XVIII ğasırda küçkännär, läkin berniçä yolalarnı saqla alğannar. Gorani bäyräm mäydanı Globočica awılın yanında urnaşalar.

## Çigännärdä
Đurđevdan'nı, yä Çigänçe **Ederlezi** bäyrämen elekke Yugoslaviädäge Çigännär, Möslimnär dä, Xristiannarda bäyräm itälär. Çigännärdä dä bu bäyrämne yaznıñ qaytuı belän bäylilär, yılnıñ töp bäyrämnärdän berse dip sanala. Ğädättä, Ederlezidä Çigännär yaznı çaqırıp, öylärenne çäçäklär yä çäçäk atqan botaqlar belän bizäklilär. Başqa yolalardan çäçäkle vanna kerälrä, çirkäw qoyınnan qullar yualar, öy estinälären su belen yualar. Bäyräm tabınına bärän qızdıralar, muzıka tıñlílar.
## Katoliklarda
Xorvatiädä Đurđevdan'nıñ Katolik analogı, 23 aprelendä bäyräm itelä häm **Jurjevo** (*Đurđevo*) atala. Bu İzge Georgigä (Xorvatça *Sveti Juraj*) bağışlanğan bäyräm nigezdä Xorvatiäneñ tönyağında, Zagreb öyäzendä bäyräm itälär. Walpurgius Tönendä kebek uçaqlar salalar. 
## Başqa
*Ðurđevdan* ul da *Bijelo Dugme* törkeme başqaruında *Ćiribiribela* albumına 1988. yılda yazılğan populär cır.
Richi M feat İsa Ferrer başqaruında *Ederlezi* kompozisiäse 2000-yıllarda populärlıq qazanğan ide.
## Şulay uq qarağız
* Xıdırlez
* Dionis

Төркем:Сербия мәдәнияте
Төркем:Бәйрәмнәр
Mas Que Nada

**"Mas que nada"** ("Bolay Bulmí, İptäş", "Yä İnde" itep tärcemä itärgä bula.  İñ elek 1963. yılda Jorge Ben Jor tarafınnan yazılğan häm başqarılğan cır. Soñraq Brazilia cırçısı Sergio Mendes anı başqarıp mäşhür bulğan. Bu cır - Amerika Quşma Ştatlarında kiñ tanılğan häm yaratqan cırlarnıñ berse. The Black Eyed Peas törkeme *Mas que nada* cırın Sergio Mendes belän bergä 2006 yılda qabat çığardılar. Ul anıñ Timeless albomında bar.

Cır isemendä bulğan Brazil *"Mas" /Maş/ * süze qaywaqıt yalğış *"Mais"* süze belän butala. *"Mais"* - *kübräk*, ä *"mas"* *ä*, *tik*, *läkin* añlata. *"Que"* bäyläwçe kisäkçä bulıp torsa, *"nada"* *bernärsä*, *hiçnärsä* mäğnäsenä kilä. *"Hiçnärsädän artıq"*, *"Buş urın tügel"* itep tärcemäse matur bulıp kürensä dä, yalğış bulıp qala. Çın mäğnäse portugal teleneñ ber sere qala inde.

## Song information
Bu cır bügen dä Sergio Mendes häm Jorge Ben Jor çığışlarında yış yañğırap alqışlar cía. Cırnıñ ber söreme Austin Powers macaraları filmında da yañğıradı.

Cır süzlären yaqınça bolay tärcemä itep bula:
Katovitse

**Katovitse** (; ka-TO-vi-tse; poläkçä Katowice, çexçä: Katovice, almança: Kattowitz) ul Pülşänıñ Yuğarı Sileziä töbägendä şähär. Şähär Klodnitsa belän Rava yılğalarında tora.

Katovitse 1999 yıldan Sileziä Voyevodalığınıñ başqalası, elegräk ul Katovitse Voyevodlığınıñ üzäge buldı. Katovitse Yuğarı Sileziä İndustrial Rayonınıñ töp şähäre. Xalıq sanı 321,163, ä aglomerasiädä  3487000 (2004).

## Tarix

Katovitse töbäge elektän Silezlär yäşilär. Berençe monarxiä Läx Piast näsele nigezli, soñraq Habsburg näselenä küçä. Şähär XIX yözdä nigez salına, şundıy waqıtta bu cir Prussiä Patşalığı astında bula. Katovitse şähär xoquqı 1865 yılda ala. Almannar, silezlär, läxlär häm yähüdlär yäşägän şähär Sileziä Fetnäläre (1918-1921) näticäsendä İkençe Läx Cömhüriätenä kerä. Berençe Bötendönya Suğışınnan soñ Alman şähäre *Kattowitz* autonomiä saqlanıp Pülşägä birelä.
 
Kürşe tawlarda taşkümer yatmaları çığaru arqasında şähär çäçäk itä. İndustrial Revolyutsiä waqıtında şähärdä şaxtalar häm qorıç sänäğäte alğa kitä, şähär üsä.

1953-1956 yıllarda Pülşä kommunistları şähär isemen İosif Stalin xörmätenä *Stalinogrud'qa* almaştıra. İkençe Bötendönya Suğışınnan soñ industrial üseş ekologiägä zur zıyan kiterä, läkin post-kommunist xäkimiät säyäsäte näticäsendä ekologiä elekkä xälenä qayta.

## Rayonnar

 

## Katovitsedan kürenekle şäxeslär

* Hans Bellmer, surrealist fotograf
* Henrık Broder, jurnalist
* Mariä Göppert-Mayer
* Kurt Goldşteyn, neurolog
* Henrık Guretski klassik muzıkası kompozitorı
* Voytsex Kilar klassik häm film muzıkası kompozitorı
* Yejı Kukuçka 
* Kazimir Kuts 
* Frants Leopold Noymann 
* Hans Saxs

## İnternettä

* Katovitse Şähär Şurası
* Katovitse Kommersiä Web-säxifäse
* Katovitse, Sileziä
* Katovitse/Kattowitz Míğmarlıq xarítası 
* Katovitse webkamerası
* Katovitse qunaqxanäse
* Katovitse tramwayı

Төркем:Польша шәһәрләре
Azat Abbasov

**Abbasov Azat Zinnät ulı** (1925-2006 11. Oktäber), cırçı (lirik-dramatik tenor). Sovetlar Berlegeneñ xalıq artistı (1977).

1925. yılda Alabuğada tua. Qazan Aviasiä Texnikumın tämamlap, Qazan Boralaq Zavodında konstruktor bulıp eşli. 1944. yılda ğäilä dustı Salix Säydäş kiñäş itkändä Mäskäw Konservatoriäsenä Tatar milli opera studiäsenä uqırğa kerä. Anı tämalağaç, 1950. yılda Qazanğa qayta. 1950--1990. yıllarda Tatar Opera häm Balet Teatrı solistı.

100-nän kübräk partiä başqarğan. Töp partiäläre: Cälil, Tüläk (*Cälil*, *Tülär belän Susılu*, Näcip Cihanov), Samat (*Samat*, Xösnulla Wäliulllin), Alfredo Gérmont (*[[La traviata]]* Giuseppe Verdi), Sergey (*Katerina İzmaylova*, Dmitri Şostakoviç).

Төркем:Җырчылар
Salix Säydäş

**Säydäş(ev) Salix Camaletdin ulı** (1900-1954), kompozitor, dirijör. Tatarstan ASSRnıñ xalıq artistı (1951) häm atqazanğan sänğät eşleklese (1939). Tatar professional muzıkasına nigez saluçılarnıñ berse.

Opera, balet, muzıkal komediä, simfonik häm xor muzıkası, massa-könküreş häm estrada cırları kebek töp muzıkal janrlarnıñ üseşenä etergeç yasí. İcatında töp urınnı drama spektakellärenä (muzıkal drama äsärlärenä) yazılğan muzıka alıp tora, şul isäptän Kärim Tinçurinnıñ *Zäñgär şäl* (1926) häm *Qandır buyı* (1932), Taci Ğizzätneñ *Nayomşik* (1928) äsärläre. 1922-1948. yıllarda (bülenep) Tatar Akademiä Teatrınıñ muzıka bülege mödire häm dirijöre. Konsert eşçänlege alıp bara.

1990. yıldan Qazanda muzéyı eşli. 2000. yılda Tatarstannıñ Däwlät Konsert Zalına Säyädäşev iseme birelä.

Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Татар композиторлары
Räşit Wahapov

**Wahapov Räşit Wahap ulı** (1908-1962), cırçı (tenor). TASSRnıñ xalıq artistı (1957). 1941-1962. yıllarda Tatar filharmoniäse solistı. Tatar xalıq cırların, Sälix Säydäşev, Cäwdät Fäyzi, Mansur Mozzafarov häm başqa kompozitorlarnıñ äsärlären başqaruçı.
Räşit Wahapov  Yaña Tatar bistäse ziratında kümelä. Räşit Wahapov qabere

Төркем:Җырчылар
Ğäziz Älmöxämmädev

**Älmöxämmädev Ğäziz Salix ulı** (1895-1938), cırçı (tenor), kompozitor. Xalıq cırçısı (1929). 1922-1929. yıllarda Qazanda yäşi. Berençe Tatar operaları *Saniä*, *Eşçe* (Vasili Vinogradov häm Soltan Ğäbäşi belän berlektä), vokal häm instrumental äsärlär autorı.

Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Җырчылар
Soltan Ğäbäşi

**Ğäbäşi Soltan Xäsän ulı** (Soltanäxmät Xäsänğata ulı) (1891-1942), kompozitor, muzıka belgeçe, xormeister. Berençe Tatar operaları *Saniä*, *Eşçe* (Ğäziz Älmöxämmädev häm Vasili Vinogradov belän berlektä), vokal häm instrumental äsärlär autorı, xalıq cırların eşkärtüçe. Tatar muzıka kulturasına bağışlanğan mäqäläläre belän dä tanıla.

Din ğälime Xäsänğata Ğäbäşi  ulı.

Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Татар композиторлары
Öräk

**Öräk**, Tatar häm başqa xalıqlar mífologiäsendä üterelgän keşeneñ ruxı-canı. Işanular buyınça, öräk keşe qanı qoyılğan yäisä üterelgän keşe kümelgän cirdä oçrí. Keşe qiäfätenä kerergä, bolıtqa yäki utlı öyermägä äwerelergä mömkin. Daimi räweştä üterüçene ezärlekläwe belän anı aqılınnan yazdıru däräcäsenä dä kiterep citkerüe ixtimal, imeş.

Төркем:Татар мифологиясе
Röstäm Yaxin

**Yaxin Röstäm Möxämmätxaci ulı** (1921-1993), kompozitor, pianist, Sovet Berlegeneñ xalıq artistı (1986). Töp äsärläre: fortepiano häm orkester öçen konsert (1950-1952), *Fidai* baletı (1987), fortepiano, eskripkä öçen äsärlär, 300dan artıq cır häm romans. Tatasrtan Cömhüriäteneñ Däwlät Hímnı autorı. TASSRnıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge laureatı (1959).

Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Татар композиторлары
Cäwdät Fäyzi

**Fäyzi (Fäyzullin) Cäwdät Xaris ulı** (1910-1973), kompozitor, folklorçı. TASSR'nıñ xalıq artistı (1964), TASSR häm RSFSR'nıñ atqazanğan sänğät eşleklese (1944, 1957). 1939-1941. yıllarda Tatar Akademiä Teatrınıñ muzıka bülege mödire häm dirijöre, 1944-1947, 1952-1957. yıllarda Tatar Filharmoniäse direktorı häm sänğät citäkçese. Töp äsärläre: *Tapşırılmağan xatlar* operası (1960), 4 muzıkal komediä (ş.i. *Başmağım*), 200dän artıq cır häm romans, xalıq cırların eşkärtülär. Milli muzıkal foklornı cíuçı, öyränüçe häm propagandalawçı. Tatar muzıka kulturasına qarağan mäqälälär, ädäbi äsärlär (piesalar, librettolar, xikäyälär, şiğerlär) autorı. TASSR'nıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge laureatı (1966).
Cäwdät Fäyzi  Yaña Tatar bistäse ziratında kümelä. Cäwdät Fäyzi qabere

Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Татар композиторлары
Mansur Mozaffarov

**Mozaffarov Mansur Äxmät ulı** (1902-1966), kompozitor, pädagog. Mahruy Mozaffariäneñ ulı. TASSRnıñ atqazanğan sänğät eşleklese (1950), TASSRnıñ xalıq artistı (1964). Tatar professional muzıkasına nigez saluçılarnıñ berse. 1945. yıldan Qazan Konservatoriäsendä uqıta, 1949-1961. yıllarda kompozisiä kafedrası mödire. Töp äsärläre: *Ğäliäbanu* (1940), *Zölxäbirä* operaları (quyılmağan), simfoniä (1944), Ğabdulla Tuqay häm Mullanur Waxitov istälegenä bağışlanğan simfonik poemalar (1952, 1956), eskripkä häm orkester öçen 2 konsert (1959, 1962), vokal, instrumental äsärlär, xalıq cırları yazmaları häm eşkertüläre. TASSRnıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge laureatı (1959).

Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Татар композиторлары
Bötentatar İctimaği Üzäge

**Bötentatar İctimaği Üzäge** (**BTİÜ**) — Tatar milli ictimaği-säyäsi oyışma.

## Tarix
Berençe oyıştıru qorıltayı 1989 yılnıñ fevrälendä Qazanda uzdırıla. Başta *Tatar İctimaği Üzäge* digän isem birelä. İkençe  qorıltayda (1991 yıl, fevral) cämğiätneñ programması häm nizamnamäse qabul itelä, 35 keşelek prezideumı saylana, iseme *Bötensoyuz Tatar İctimaği Üzäge* dip üzgärtelä. 1992 yıldan xäzerge isemendä. BTİÜne oyıştıruda başlap yörüçelär: M. Mölekev, İ Ämixanov, Fäwziä Bäyrämeva, Z. Zäynulin, R. Safin, F. Safiullin h.b.

## Maqsat-programması

* Tatarlarnıñ däwlätçelegen torğızu;
* Räsäy Federatsiäse häm başqa däwlätlär belän tiñ, tigez däwlätara mönäsäbätlär urnaştıru;
* Milli mädäniätneñ, telneñ üseşenä ireşü,
* Tatar telen çın däwlät tele itü,
* İslam dine eşçänlegen yañartıp cibärü, 
* Başqa töbäklärdä yäşäwçe Tatarlarnıñ milli-mädäni häm üzbilgelänü xoquqların ğämälgä aşıruda yärdän iteşü h.b.

*Taşqın*, *Millät* häm *İzvestiya TOTs* (*TİÜ xäbärläre*; Urısça: *[[Известия ТОЦ (гәҗит)|Известия ТОЦ]]*) gäzetläre näşer itelä.

## Citäkçe organnarı

* Qorıltay;
* Ğäli Mäcles (qorıltaylar arasında);
* Prezidium (daimi eşli);
* Prezidium räise (almaşlap).

## Qorıltayları
1.se 1989-da, 2.se 1991-dä, 3.se häm 4.se 1993-tä, 5.se 1996-da, 6.sı 1999-da, 7.se 2002-da uzdırıla.

Berniqädär mäğlümätlärgä qarağanda, BTİÜdä suğışçan qanatı bar; 1990-yıllarda İçkeriä yawbaşları belän elemtä totqanı uylanıla.
## Eşçänlegen tuktatu
2021 yılnıñ 15 ğinwarında Tatarstan prokuraturası TİÜne ekstremistik oyışma dip tanunı sorap, Tatarstan Yuğarı mäxkämäsenä möräcäğät itä. 24 fevral'dä mäxkämädä eş qarala başladı.

Rusiä justiziä ministrlığı «extremist eşçänlek alıp baru belän bäyle räweştä» Bötentatar İctimaği Üzägeneñ eşçänlegen tuktatkan.

## Tatar ictimaği üzäge räisläre
* Marat Mölekov
* Zinner Ähliullin
* Ildus Ämirxanov
* Räşit Yäğfärov
* Färıt Zäkiyev

## Monı da qarağız
* Tatar Milli Bäysezlek Partiäse İttifaq
* «Altın Urda» Tatar Patriotik Frontı

## Çığanaqlar


Төркем:Татарстан дәүләтчелеге
Төркем:Сәяси оешмалар
Төркем:Дәүләтнеке булмаган оешмалар
Төркем:Татар милли хәрәкәте
Fódor Tútçev

**Tútçev, Fódor İvanoviç** (Urısça: Тютчев Фёдор Иванович), ardaqlı Urıs yazuçısı, şağir, diplomat. Sankt-Peterburg fännär akademiä äğzası. 
1803 yılnıñ 5. Dekäberendä Oról gubernası, Bránsk öyäze, Ovstug bilämäsendä tuğan. 1873 yılnıñ 27. Yülendä Tsarskoye Seloda (Patşa Awılında) ülgän.
Sankt-Petrburgtağı Novodeviçi monastıre qäberlegendä cirlängän.

München, Torino qalalarında yäşägän, Heinrich Heine, Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling belän tanış bulğan. Räsäyneñ ädäbiat tormışında qatnaşmağan, üzeñne ädip dip atamağan.
Şuña qaramastan, Tútçevnıñ 400gä yaqın şiğerläre saqlanğan, alarnıñ yulları Räsäydä yış qına telgä alınalar. Anıñ täwge şiğerläre 18. yözdäge şiğri ğöref-ğädätlär tä'sirendä yazılğan.
1830. yıllarda yazılğan şiğerlärendä Awrupa (bigräk tä Alman) romantizmı yünäleşe köçle. Anıñ fälsäfäwi (meditativ) lirikasında töp temalar bulıp il, keşe ğömere, tabiğät turında uylanular tora. 1840. yıllarda Räsäy häm könbatış sivilizasiäläre arasında bulğan mönäsäbätlärgä bağışlanğan säyäsi mäqälälär yaza.

1850. yıllarda Tútçev mäxäbbätkä bağışlanğan häm yöräkkä ütep kererlek şiğerlär icat itä, anda mäxäbbät bäxetsezlek, qayğı mäğnäsendä añlatıla. Soñraq bu şiğerlär *Denisyeva síklına*,
yäğni Ye. A. Denisyeva isemle söyärkäsenä bağışlanğan şiğerlär şälkemenä, kerä. 
1860-1870. yıllarda Tútçev icadına bigräk tä säyäsi şiğerlär östenlek itä.

İñ tanılğan şiğere *Silentium!* - äçenü belän öndäşmäskä çaqıra, çönki ber keşeneñ äytkänen ikençe ber waqıtta da soñınaça añlap betmi.

## Aforizmnarı
Tübändäğe şiğri yullar - Tútçevnıñ iñ qabatlanğan aforizmnarı:

* *Aqıl belän Räsäyne añlap bulmí*
* *Äytelgän süzneñ nindi mäğnädä kire äylänep qaytaçağın aldan farazlap bulmí*
* *Äytelgän uy aldaw ul*


## Läñkerlär
*Tútçeviana

Törkem:Yazuçılar

ru-sib:Тютчев, Фьодор Иваныч
Säqlab

**Säqlab** yä **Säqalibä**, 8-12. yözlärdä Ğäräp uazmalarında Könçığış Awrupa yäşäwçe qayber qäbilälärneñ (Slaván, Bolğar, Fin-Uğır) urtaq ber ataması. Mäsälän, İbne Fazlan üzeneñ yazmalarında İdel buyı Bolğarı idaräçese Almış iltäbärne Säqlablar ämire dip atí.

Төркем:Татарстан тарихы
Sara Sadıyqova

**Sara Ğärif qızı Sadıyqova** (1906-1986), aktrisa, cırçı (soprano), kompozitor. TASSRnıñ xalıq artistı (1977), RSFSRnıñ atqazanğan sänğät eşleklese (1984). 1938-1948. yıllarda Tatar Opera häm Balet Teatrı solistı. *Saniä*, *Qaçqın*, *Ğäliäbanu*, *Başmağım*, *İldar* opera häm muzıkal komediälärendä, *Qandır buyı*, *Nayomşçik* muzıkal dramalarında töp partiälärne başqara.

Cırlar, *Mäxäbbät cırı* (1971), *Kiäwlär* (1972) muzıkal komediäläre avtorı (ikese dä R. Ğöbäydullin belän berlektä).

TASSRnıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge laureatı (1990, wafatınnan soñ).

## Xäter
2006 yılda Tatarstan Respublikası ministrlar kabinetı qararı (№ 511 12.10.2006) belän Qazannıñ Waxitov rayonındağı (İske Tatar bistäse) Narimanov uramınıñ Tatarstan uramınnan başlanğan öleşenä Sara Sadıyqova uramı iseme birelgän.

Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Җырчылар
Fatix Ämirxan

250px|thumb|right|Fatix Ämirxan
**Fatix Zarif ulı Ämirxan** (tulı *Möxämmätfatix Möxämmätzarif ulı Ämirxanov*, кир. , ; 1886—1926) — tatar ädäbiäteneñ klassigı. *Fätxulla xazrät* (1909), *Xäyät* (1911) novellarında, *Yäşlär* (1913), *Tigezsezlär* (1915) piesalarında, *Urtalıqta* (1912) romanında üz zamanınıñ sosial-psixologik qarşılıqların aça, XX yöz başı tatar xalqı tormışındağı ictimağıy-säyäsi mäs'älärne kütärä, kiläçäk zaman keşesendä bulırğa tieşle sıyfatlarnı gäwdäländeregä omtıla. *Şäfiğulla ağay* (1926 yılda yazılğan, 1991 dä näşer itelgän) satirik novellasında Bolşeviklarnıñ dogmatik fikerlärgä yabışıp yatularınnan açı kölä. Mäqälälärendä ädäbiattage häm sänğättäge xalıqçanlıqnı häm realizmnı yaqlap çığa.

Ğabdulla Tuqaynıñ dustı.

## Monı da qarağız

* 121 (Film)

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шәхесләре
Möftiät

**Möftiät** diep, käfer idäräse astına eläkkän Möslim belän idärä itü asat bulsın öçen ber çara atala. Anı urıs patşası ämere buyınça oyıştırğannar. Töp ürnäk bularaq urıs çuqınmışlarınıñ patriarxatı ide. Anıñ töp maqsatı bularaq, möslim keşeläre arasında urıs däwlätenä taba “uñay” qaraşın buldıru tora.

Möftiät atlı idärä çarasınıñ başı itep möfti digän keşe quyılğan. Çuqınmış patriarxların kebek, möftilärne dä urıs patşası bilgeli ide. Çuqınğan urıs däwläte belän bäyle bulğanına kürä, möftilärne möftiarx dip tä atıylar, möftiätne dä möftiarxat dip atıylar.

İslam illärendä *möftiät* atlı närsälär yuq, İslam illärendä bar cämäğätlär dä bäysez.

Möftiarxatnıñ töp wazıyfaları:
* mäscitlärdä imam-xatîb itep, möftiätkä buysınğan mullahlar quyu
* käfer däwlätenä salım tülärgä öndi torğan süzlär östärgä quşu
* käfer däwlätenneñ ğäskärenä möslim balaların birergä öndi torğan süzlär östärgä quşu
* käfer däwlätenä buysınırğa öndi torğan süzlär östärgä quşu

Çuqınmış däwlätenä eşlägän möftilärneñ barısı da üz wazıyfalın şäp başqara.
Taw yağı

**Taw yağı**, 16. yözneñ 2. yartısında Qazan xanlığın bilämäseneñ Tönyaq-Könbatış öleşe ataması. Üzäge - Zöyä qalası. Taw yağında yäşäwçelärne "taw yağı keşeleär" (Urısça: горные люди) dip yörtkän. Başlıça Tatar, Çuaş, Çirmeş, Mordwalar yäşägän. Soñraq Taw yağı bilämäse Zöyä öyäzenä kerä.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Татарстанның тарихи төбәкләре
Qazan cirlärendä azatlıq suğışları

**Qazan cirlärendä azatlıq suğışları** (**Qazan suğışı**) ul 1552-1556. yıllarda Qazan xanlığın torğızu öçen barğan milli azatlıq köräşe.

Urıs yawlap aluçılarına qarşı suğışlarda Tatar, Çuaş, Çirmeş, Mordwa, Udmurt xalıqları qatnaşa. Baş kütäreçelärneñ citäkçeläre: Mamışbirde, Säyet Üsäyen, Tuaqmış Şahzadä, Sarı Batır, Kebenke (Kibäk) morza, Qulay morza h.b. Baş kütärüçelär tözegän töp qarşılıq üzäkläre bulğan Çalım häm Mişätamaq qälğä-qorılmaları belän bergä şulay uq Üternäs şähärleğen sanap kitü döres bulır. Bu şähärleklärdä zur köç tuplana, kübesendä möstäqil xökümätlär tözelä; alarğa Bolın häm Taw yaqlarınıñ baytaq öleşe buysına. İvan IV xökümäte baş kütärüçeläre köçlären ciñü öçen zur ğäskäri  berämlekläre qullana. Milli azatlıq öçen köräşüçe meñlägän keşe cäzalap üterelä.

## Monı da qara
* Qazan cirlärendä xalıq quzğalışları
* 

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Россия бәрелешләре
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Марилар

**Марилар**, шулай ук **чирмешләр** (үзаталышлары *Марий, Мары, Маре, Мӓрӹ*) — Россиядә, күбесенчә Мари Ил республикасында яшәүче фин-угыр халкы. Барлыгы якынча 604 мең мари исәпләнә.

Мари Ил Республикасында 324,4 мең мари яши. Халык шулай ук Башкортстанда (105 мең), Татарстанда (19,5 мең), Удмуртиядә (9,5 мең), Свердловск өлкәсендә (28 мең), Пермь өлкәсендә (5,4 мең), Хант-Манси автономияле округында, Киров өлкәсендә, Түбән Новгород өлкәсендә, Кострома өлкәсендә яши. Чит илләргә килгәндә исә, марилар Казакъстанда (12 мең), Украинада (7 мең), Үзбәкстанда (3 мең) яшиләр.

Мариларның өч төркеме аерыла: болын марилары, тау марилары һәм көнчыгыш марилар. Мари һәм таулы мари телләрен кулланалар. Татарстан һәм Башкортстанда яшәүче марилар татар телендә дә сөйләшәләр. Халыкның күпчелеге православие динендә, шулай ук мәҗүсиләр (мари дине тарафдарлар) һәм мөселманнар бар.

## Этник төркемнәр
* Таулы марилар (таулы мари теле)
** Урман марилары
* Көнчыгыш һәм болын марилары (болын мари теле)
** Болын марилары
** Көнчыгыш марилар
*** Агыйдел буе марилары
*** Урал марилары
**** Көңгер марилары
**** Кызылъяр (Красноуфимск) марилары
** Төньяк-көнбатыш марилар
*** Кострома марилары

Төркем:Марилар
Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Россия халыклары
Qazan Operatsiäse

**Qazan Operatsiäse** ul Räsäy Watandaşlar Suğışı barışında bulğan xärbi bäreleş. 1918. cäy azağında Qazannı KomUç häm Çex-Slovak Korpusı basıp alalar. Bolşeviklar, Qazannan küçep, tire-yağında köçlären cíıp, azat itü operatsiäsen ütkärälär.

1918. yılnıñ 5-10 sentäberendä Qızıl armiäneñ Könçığış frontı 5. Armiäse (komandir Pötr Slaven), Arça törkeme ğäskäri berämlekläre (komandir Woldemar Azin) häm İdel buyı xärbi flotiliäse (komandir F. F. Raskolnikov) suğışların alıp baralar. Töp burıçları - KomUç Xalıq Armiäseneñ Qazan törkeme belän Çex-Slovak korpusınıñ İdel buyı armiäsen (komandir A. P. Stepanov) tar-mar itü, Qazannı alu. 

5. Armiäneñ Uñyaq yar buyı törkeme İdel buyı xärbu flotiliäse yärdämendä 7 sentäberdä İdelgä yaqınlaşuğa ireşä, Sulyaq yar buyı törkeme (komandir Yan Yudin) Qazansu tamağına kilep çığa. Arça törkeme şul uq könne Kinderle, Keçe Klıki awılların suğışıp ala. 9 sentäberdä Qazannıñ könbatış çitenä Nikolay Markin citäkçelegendä flotiliä matrosları belän uqçılar desantı höcüm itä häm platzdarmnı yawlap ala. Sulyaq yar buyı törkeme belän Arça törkeme suğışçıları şul uq könne şähärne qamap alalar. 10 sentäberdä öç taraftan beryulı höcüm itü näticäsendä Qazan azat itelä.

## Räsäyneñ altın rezervı
Çex yawına qädär Qazan bankında Räsäy altın zapası saqlağan. Qızıllar anı küçerelümäkçe bulğan da, şundıy xäzinä Aqlarğa qalğan. Anıñ kiläse yazmışı bigesez, läkin Kolçak aşa Yaponnarğa tapşıru uylanıla. Ekzotik versiälärdän Altay takları ber küldä batu atap bula.

Төркем:Русия ватандашлар сугышының Көнчыгыш фронты
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Русия бәрелешләре
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Oyıştıru cıyılışı äğzaları komitetı

thumb|right|400px|Oyıştıru cıyılışı äğzaları komitetı
**Oyıştıru cıyılışı äğzaları komitetı** (OCÄK, rusça **KomUç**, **Samar Uçredilkası** - 1918 yılnıñ 8 iyünendä Samarada Oyıştıru cıyılışınıñ äğzaları tarafınnan oyıştırılğan bolşeviklarğa qarşı xökümät. 1918  yılnıñ iyün-sentäber aylarında Urta İdel buyı belän Ural töbägendä Eserlärneñ xakimiät oyışması.

Petrogradta Oyıştıru cıyılışı  quıp taratılğaç häm Samaranı baş kütärgän Çex-Slovak korpusı suğışçıları basıp alğaç, Samara şähärendä oyıştırıla.

KomUç demokratik ireklär häm 8 säğätle eş köne buldırıluın, qızıl töstäge däwlät flagı raslanuın, eşçelär konferensiälären häm krästiän qorıltayların uzdıruğa, hönäri berleklär eşçänlegenä röxsät birelüen iğlan itä, Sovet xakimiäte dekretların yuqqa çığar, üzeneñ Xalıq armiäsen buldıra. KomUç xakimiätenä iyül-August aylarında Samara, Sarıtaw, Sember, Ufa, öleşçä Qazan gubernaları buysındırıla.

1918  yılnıñ Sentäberendä komität üz wäkälätlären Ufa direktoriäsenä tapşıra, ataması *Oyıştıru cıyılışı äğzaları qorıltayı* dip üzgärtelä.

1918  yılnıñ Dekäberendä taratıla.

Bolşevik säyäsäte belän kileşmägän Tatar milli eşlekläre İlyas Alkin, Fuad Tuqtarov h. b. KomUç eşçänlegendä qatnaşqan, komitätneñ büro äğzaları bulğannar.

## Sıltamalar

*    Комитет членов Учредительного собрания (Комуч, «Самарская учредилка»)
*    Матвеев М. Н. Территория Комуч
*    Матвеев М. Н. Аудио публичной лекции доктора исторических наук Михаила Матвеева «Комуч-демократическое правительство на Волге летом 1918 года» в самарском клубе «Арт-пропаганда». 14.02.2010 г.
*    Шиловский М. В. Временное всероссийское правительство (Директория) 23 сентября — 18 ноября 1918 г.
*    Журавлёв В. В. Государственное совещание. К истории консолидации антибольшевистского движения на востоке России в июле — сентябре 1918 г.
*    Флаги государственных образований времён гражданской войны.
*    Назыров П. Ф., Никонова О. Ю. Уфимское государственное совещание. Документы и материалы.
*    Программа комитета членов Учредительного Собрания
*   Приказ адмирала Колчака об аресте членов Комуча

Төркем:Бөтенрусия оештыру җыелышы
Төркем:Россия инкыйлабы
Төркем:Россия ватандашлар сугышы
Төркем:Уфа тарихы
Xösäyen Yamaşev

**Yamaşev Xösäyen Minhacetdin ulı** (1882-1912), revolúsion xäräkät eşleklese, publisist.

Qazanda tuğan. Qazanda 1905-1907. yıllardağı inqilab waqíğalarında qatnaşa. Tatar telendä säyäsi eçtälekle listovkalar, broşüralar (*Ürmäküç häm çeben*, *Berençe adım* h.b.) yazu häm tärcemä itep taratuğa zur öleş kertä. RSDRPnıñ Ural häm Ufa komitätläre matdi yärdäme belän 1907. yılda Orenburg şähärendä Tatarça berençe revolúsion mäsläkle (legal) räsmi *Ural* gäzeten näşer itä (räsmi möxärrire xatını Xädiçä Yamaşeva). Gäzetne çığaru tíılğaç, 1907. yılnıñ Mayınnan Qazanda revolúsion häm publisistik eşçänlegen däwam itterä.

Tatarstan jurnalistlarınıñ Xösäyen Yamaşev isemendäge Respublika büläge buldırıla (1971).

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Татарстан тарихы
Säyed Borhan

**Säyet Borhan xan** (1624-1680 tiräse), Qasím xanı (1627-1679). Arıslan xan belän Fatima Soltannıñ ulı. Atası wafatınnan soñ (1627) täxetkä utırtıla, baliğlıq yäşenä citkänçe xanlıq belän anası häm babası Aqmöxämmäd Şahqol säyet idarä itälär. Säyed Borhan xakimiäte waqıtında xanlıq belän idarä itü tulısınça Urıs patşası wäkilläre qulında bula, xanlıqta Urıslar tarafınnan köçläp çuqındıru, çuqınmağannannıñ milek xoquqları çikläw çaraları kürelä başlí. Säyet Borhan xan 1679. yılda täxettän baş tarta, çuqınıp, Vasili isemen ala.

Төркем:Касыйм ханнары
Arıslan

**Arıslan (Arslan) xan** (?-1627), Qasıym xanı (1614-1624), Ğäli xannıñ ulı, Küçüm xannıñ onığı. Başta atası belän bergä Räsäy däwläte xezmätendä. 16. yöz axırı - 17. yöz başındağı Bolğawır Zamanda Räsäydä yalğan patşalar belän suğış-köräşlärdä qatnaşa. 

1613. yılda Mixail Romanov yaqlı bulğanğa Qasıym Xanlığı täxetenä utırtıla. Xanlıqta xakimiäte çiklängän, ul barı tik Möselmannar häm şähär-bistä xalqı belän genä idarä itkän dip farazlana.

Төркем:Касыйм ханнары
Кондырча (елга)

**Кондырча** — Сук елгасының уң кушылдыгы, Бөгелмә-Бәләбәй сыртлыгының көньяк-көнбатыш чиге буйлап ага.

Елга башы һәм тамагы Самар өлкәсендә. Кыр Шынталысы авылы янында башланып, Татарстанда Норлат районы территориясендә буйлап ага. Тамагы Самар өлкәсенең Краснояр районында. Озынлыгы 294 км, Татарстан чикләрендә 25 км, бассейнының мәйданы 4360&nbsp;km². Максимум су чыгымы – 9,44 m³/c. Татарстанда төп кушылдыгы – Шлама елгасы. Башка кушылдыклар: Буян, Чесноковка, Кандабулак һ.б. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 700-800 мг/л. Сукка кою урынында 9,44 м³/с ага.
## Кызыклы фактлар
Кондырча Әхмәт ибн Фадлан язмаларында искә алына. Туктамыш хан һәм Аксак Тимер гаскәрләре арасындагы сугышы 1391 елны Кондырча буенда була.

Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Самар өлкәсе елгалары
Macar

**Macar**, Altın Urdanıñ Tönyaq Qafqazdağı Urta Ğasırlar (13-14. yözlär) şähäre. Kuma yılğası buyında, xäzerge Budönnovsk şähräe (Stavropol krayı) tiräsendä urnaşqan bula. İdel buyın, Qara Diñgezneñ tönyaq-könbatış töbäklären Qafqaz tawları artındağı il-däwlätlär belän totaştıruçı säwdä üzäge. 1310-1311. yıllarda anda aqça suğıla. 1395. yılda Aqsaq Timer ğäskäre tarafınnan cimerelä. Taş yortlar, munça, cir astı su ütkärgeçläre, hönärçe ostaxanäläre qaldıqları saqlana.

Төркем:Русия тарихы
Yuhan Smuul

**Yuhan Smuul** (; 18 fevral 1922 Muhu utırawındağı Koguva awılı — 13 aprel 1971 Tallinn) — eston yazuçısı. 1954 gä qädär **Johannes Schmuul**isemendä yöri. Berniçä xikäyä autorı, Smuul tuğan utraw tormışı turında küp yazağan. Berniçä säyäxätnamä, iñ bilgelese *Boz Kitabı* (*Jäine raamat*), Antarktidağa Sovet ekspedisiäse turında. Smuul dürt kinofilm öçen stsenariy icat itkän:

#Kirjad Sõgedate külast (1966)
#Keskpäevane praam (1967)
#Metskapten (1971) 
#Siin me oleme! (1979) (TV)

Jurnalist bulıp eşlägän. 1952.dä Stalin Büläge, 1961 Lenin Büläge, 1965 Eston SSR'nıñ Xalıq Yazuçusu däräcälären qazanğan. Eston SSR'nıñ Juhan Smuul isemendäge däwlät büläge buldırılğan. Tooma utarında, Smuulnıñ ğäiläse yäşägän yortta, muzey urnaşa.

Төркем:Язучылар
Төркем:Шәхесләр:Эстония
Fatima Soltan

**Fatima Soltan** (?-1681), Qasím Xanlığınıñ soñğı idaräçese (1679. yıldan). Aqmöxämmäd Şahqol säyetneñ qızı, Arıslanğäli xannıñ xatını. İre wafatınnan soñ (1627) Räsäy patşası Mixail Fódoroviç Fatima Soltannıñ öç yäştäge ulı Säyed Borhannı täxet warísı itä häm anı atası Aqmöxämmäd belän bergä balığ bulmağan xan östennän idaräçelekkä bilgeli. Fatima Soltan ulın çuqındıruğa, Urıs patşası näselennän kilen aluğa häm xanlıqta Möselman dinen qısrıqlawğa rizasızlığın belderep yäşi. Ulı Säyed Borhan, çuqınıp, täxettän waz kiçkännän soñ, üze idaräçe bulıp qala.

Төркем:Касыйм ханнары
Sarayçıq

**Sarayçıq**, Urta Ğasırlar (14-16. yözlär) şähäre. Altın Urdağa, soñraq Nuğay Urdasına kergän. Küptän tügel ütkärgän arxäologik qazılmalar buyınça şähärgä 10. yözdä nigez salğan. Awrupa häm Urta Asiä säwdä yulında, Böyek Yefäk Yulınıí tönyaq tarmağındağı zur ähämiätkä iä bulğan şähär, yöklär almaşu urını. 1580. yılda Cäyek Kazakları tarafınnan cimerelä. Xäräbäläre (şähär qorılmaları, hönärçe ostaxanäläre qaldıqları h.b.) xäzerge Qazaqstanda, Ural yılğası buyındağı Sarayşıq (Qazaqça: Сарайшық) awılı yänläşäsendä saqlanğan.

Төркем:Казакъстан тарихы
Төркем:Алтын Урда
Timer Qotlığ

350px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır
**Timer Qotlığ xan** (1370. yıl tiräse-1399), Altın Urda xanı (1397-1399). Timer Mälik bäk ulı.

Atası wafatınnan soñ (1379) Tuqtamış xan sarayında tärbiälänä. 1388. yılda Tuqtamışqa qarşı oyıştırılğan uñışsız fetnädän soñ, ağası İdegäy belän bergä Aqsaq Timer tarafına Sämärqandqa qaça.

1391-1395. yıllarda İdegäy belän bergäläp İdelneñ tübän ağımı belän Cäyek aralığında, Sarayçıq şähäre tiräsendä möstäqil däwlät (olıs) tözi.

Aqsaq Timer yawınnan soñ İdegäy yärdämendä Altın Urda täxetenä utıra.

1398. yılda üz isemennän aqça suqtıra.

1399. Vorskla yılğası buyındağı suğışta qatnaşa. Soñraq Tuqtamış xan ulına qarşı alıp barılğan täxet öçen köräştä häläq bula.

## Monı da qarağız
* Altın Urda xannarı isemlege

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Esto-Sadok

**Esto-Sadok** (Estonça *Eesti Aiake*, *Esti baqçası*) - ul Soçi şähärendäge Adler rayonında Esti awılı isemle ber bistä. Krasnaya Polianad'an Mzımta yılğasında 4 *km* yuğarıraq.

1886 yılda 36 Esti ğäilä tarafınnan nigezlänä (başta alar 1886. nıñ 21 avgustında Krasnaya Poliana'ğa urnaşa).

Xalıq sanı 400 keşe. Awılda Esti yazuçısı Anton Hansen Tammsaare muzey-yortı eşli. *Alpika-Servis* isemle taw çañğısı kompleksı bar.

Төркем:Сочи
Adler

**Adler** - ul Qara diñgezdäge kurort, elektä qala, ä xäzer Soçinıñ Adler rayonına buysınğan bistä.

Borınğı zamannardan Sadzlar kenäzlege cirendä, Mzımta tamağında Lieş awılı torğan. 12. yözdä monda Layso isemle Genova faktoriäse urnaşılğan, ä cirlär üze Aredba ıruğınnan Sadz aqsöyäkläreneke bulğan. Aredbalarnıñ säwdä portı Törekçä *Artlar* dip atalğan. Urıslar, mona kilgäç anı *Adler*-gä üzgärtkän. Başqa teoriäçä, bu iseme *Adler* brigı (Almança *Qaraqoş*) isemennän.

Xäzerge bistä 1837.neñ 18 iyündä Svyatoy Dux (İzge Rux) qäläğse isemendä Urıslar tarafınnan nigezlängän.

Adlerda Troitsa, İzge Rux (Urıs), İzge Sarkis (Ärmän) çirkäwläre urnaşqan. Anda da Qawqaz Biosfera Tıyulığı, Adler Rayonı Tarixı muzéyı, "Tönyaq Kulturalar" parkı.

## Искәрмәләр

Төркем:Русия курортлары
Төркем:Сочи
Арча кыры

**Арча кыры** — Казан шәһәренең төньяк-көнчыгыш чигендә урнашкан тарихи урын. Атамасы Арча юнәлешле юлбашына нисбәтле. 1552 елда Мәскәү явы Казанны камаганда кәлгәдән тышта калган Татар гәскәриләренең туплану һәм хөҗүм итү урыны.

Элек җәйге ярминкәләре оештырылган, аңа Азия һәм Европа илләреннән килгән сәүдәгәрләр да катнашкан. 18-19 йөзләрендә шәһәр халкының ял итү, күңел ачу урыны. 19 йөз башларыннан шәһәр биләмәсенә керә.

Казанның Николай Ершов урамы 1928 елга кадәр *Арча кыры урамы* исемен йөрткән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе

Төркем:Казан тарихы
Арча даругасы

**Арча даругасы** — 16-18 гасырлардагы Казан ханлыгы, соңрак Казан өязе, составындагы административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге булып Казан арты үзәге - Арча каласы торган.

1780 елда Арча һәм Алабуга өязләренә бүлдерелеп бетерелә.

## Сылтамалар
* *Чураков В. С.* Ещё раз о происхождении русского административно-территориального термина ''дорога'' // Материалы межрегиональной научно-практической конференции «Материальная и духовная культура народов Урала и Поволжья: История и современность». Глазов, 2005. С. 142—143.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Казан ханлыгы
Арча кантоны

**Арча́ кантоны́** - 1920-30 елларда ТАССРда административ-территориаль бүленеш берәмлеге. Үзәге - Арча авылы.

## География
Республиканың төньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан. 1926 елда Арча кантоны мәйданы - 8007 км², 1928дә - 7516 км².

## Тарихы
1920 елда Казан өязенә кергән 20 вулыс җирлегендә Казан кантоны буларак оештырыла. Соңрак аңа Кызыл Кокшай (элеккеге Царёвококшайск) өязенең 2, Малмыж өязенең 7 вулысы кушыла. 1920 ел ахырыннан Арча кантоны дип үзгәртелә. 1927 елда Воскресенск, Ильин, Сталбишчы вулыслары һәм Калинин, Мәмдәл вулысларының кайбер торак пунктлары нигезендә Казан (Воскресенск) районы оештырыла. Арча кантонында 815 торак пункт (1926) була, алар 15 вулыска (Арбур, Арча, Әтнә, Балтач, Дөбъяз, Сабакай, Кишет, Күлле Киме, Мәмсә, Мәмдәл, Панау, Питрәч, Теләче, Тукай, Чүриле) керә (1929). 1930да ТАССРны районлаштыру барышында Арча кантоны биләмәсе Арча, Дөбъяз, Питрәч, Тукай һәм Түнтәр районнарына бүленә.

## Халкы
Халкы 374725 кеше, шул исәптән татарлар - 59,2%, руслар - 37,5%, удмуртлар - 2,7% (1926). Шәһәрдә яшәүчеләр - 5655, авылларда яшәүчеләр 369070 кеше (1926). Бер км2га уртача - 69,2, авыл җирендә 46,1 кеше туры килә.

## Икътисад
Арча кантонында тире иләү, күн эшкәртү, агачтан һәм металлдан әйберләр җитештерү, азык-төлек предприятиеләре эшли. Иң эре хуҗалыклар: Паратскида елга корабларын төзекләндерү заводы, «Фанера» агач ярдыру заводы, Лопатино торак пунктында (хәзер Яшел Үзән тимер юл станциясе җире) «Заря» агач материаллары эшкәртү заводы, Васильево авылында пыяла заводы. 1926 да һөнәри кәсепчелек өлкәсендә эшләүчеләр саны 12200 кешедән арткан. Күпчелек халкының төп шөгыле игенчелек. Бу тармакка караучы 73933 крестьян хуҗалыгы (1928) һәм 62 авыл хуҗалыгы кооперативы (1925) теркәлгән. 1928 дә сөрү җирләре мәйданы 500 мең га чамасы була, шул исәптән арыш 164351 га, солы 96332 га, карабодай 19260га, бодай 14939 га, бәрәңге 10026 га, техник культуралар 4128 га һ.б. 516308 баш терлек, шул исәптән 351669 сарык, 87689 мөгезле эре терлек, 57670 ат, 12104 дуңгыз, 7176 кәҗә була.

## Мәгариф
Арча кантонында барлыгы 404 мәктәп эшли, шуларның 393 башлангыч (1 нче баскыч) мәктәп (1927).

## Әдәбият
*Статистический справочник по промышленности ТССР. Казань, 1924; 
*Статистический справочник по сельскому хозяйству. Казань, 1925; 
*Статистический ежегодник по Татарской Социалистической Советской Республике. Казань, 1928-29; *Всесоюзная перепись населения 1926 года. М., 1928-29. Т. 3, 9; 
*Всесоюзная школьная перепись 15 декабря 1927 года. М., 1930. Т. 1.

## Чыганаклар
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
Aşlı

**Aşlı**, urta ğasırlar (11-13. yözlär) İdel buyı Bolğarı şähäre. Urıs çığanaqlarında Oşel (Ошель). Ere säyäsi häm iqtisadi üzäk. Riwayätlärdä häm qayber tarixi yazmalarda Bolğarlarnıñ borınğı şähäre, aña İskändär nigez salğan, dip faraz qılına. 1220. yılda Aşlı kenäz Svyatoslav Vsevolodoviç citäkçelegendäge Urıs ğäskärläre tarafınnan cimerelä häm yandırıla. Xärabäläre *Bogdaşkino şähärlegenä* nisbätlänä.

Şähärlek Täteş Rayonındağı Bogdaşkino awılı yanında urnaşqan. 1909. yılda Ğäynetdin Äxmärev aça, 1949-1950 Nikolay Kalinin tarafınnan berençe tapqır tikşerä. Toraq yortları, hönärçelär eşxanäläre, çülmäk yasaw, timerdän äyberlär qoyu ostaxanäläe qaldıqları häm 11-13. yözlärgä nisbätle Möselman qäberlekläre saqlanıp qalğan.

Төркем:Татарстан тарихы
Açlıq

[thumb|300px|right|[Nigeriä-Biafra Suğışı waqıtında açığuçı Afrikan qızı, 1960-yıllar.]]
**Açlıq** - sotsial bäla, afät. 2 töre mäğlüm:
# xalıq yäisä anıñ zur törkeme yäşäyeşen tä'min iterdäy külämdä aşarğa bulmaw (absolüt açlıq). Mäs'älän, Leningrad qamalışında, qayber Afrika illärendä. Tatarstanda andıy afät 1891 häm 1921-1922 yıllarda küzätelä.
# aşamlıqqa moxtaclıq, açlı-tuqlı can asraw, yäşäw öçen kiräkle rizıqnı ildä citärlek külämdäbulmawı. Mondıy açlıq 1907, 1911, 1920, 1922-1923yıllarda häm Böyek Watan suğışı waqıtında küzätelä.
Alat

**Alat** yä **Urıs Alatı** -  Biektaw rayonında, Biektaw timer yul stansiäsennän 33 *km* tönyaqtaraq, Aşıt yılğasınıñ sul quşıldığı Alat suı buyında awıl. Qazan Xanlığı däwerendä nigez salına (Alat daruğasınıñ üzäge bula). 1708-1766. yıllarda - Qazan gubernası şähäre. 1758 yänäşäsendä Alat siptzavodı nigez salına.
1989. yılda  210 keşe (Urıslar), 2000. yılda 212 keşe yäşi. Xalqınıñ töp şöğele - terlekçelek. Urta mäktäp, mädäniät yortı. 19. yöz kirpeç suğu, çilmäk yasaw käsepçelege belän mäğlüm. Uspenskaya çirkäwe - 18. yözneñ 1. çirege arxitektura istälege.
Balımer kompleksı

**Balımer kompleksı**, arxeologiä istälekläre cıyılması, Spas Rayonı Balımer awılı yanında urnaşqan. Mäydanı 4 *km²*. A. İ. Stoyanov tarafınnan tikşerelä. Şähärleklär, qurğanlı häm çoqırlı qäberlekläre, faraz itelüençä, 9-10. yözlärdä yäşägän Wiking qäbilälärenä, Bolğarlarğa häm 13-14. yözlärdäge Altın Urda küçmä xalıqlarına qarıy. Şähärleklärdä Ananyino, İmänkiskä h.b. arxeologik kulturalar qatlamnarı tabıla.

Төркем:Татарстан тарихы
Cöri

**Cöri** awılı, Mamadış Rayonında, rayon üzägennän 34&nbsp;km tönyaqtaraq, Noqrat yılğası basseyndağı Yükäçe suı buyında.
Qazan Xanlığı yawlap alıngannan soñ, Mişä yılğası buyında urnaşqan Cöri (xäzerge Teläçe Rayonındagı İske Cöri awılı) şähärennän gailäläre belän quılğan çuqınğan tatarlar tarafınnan nigez salınğan dip isäplänä. 1989. yılda 507 keşe, 2000 yılda 467 keşe, Tatarlar.
Xalqınıñ töp şöğele - igençelek, umartaçılıq. Urta mäktäp, mädäniät yortı. 19. yözdä qurıs-munçala töşerü käsepçelege belän mäğlüm.
Zöyä yılğası

thumb|300px|Zöyä yılğası
**Zöyä yılğası**, İdelneñ uñ quşıldığı. Sember Ölkäse territoriäsennän başlana, Tatarstan territoriäsendä Kuybışev susaqlağıçına qoya. Ozınlığı 375 *km* (Tatarstanda 205 *km*), bassínnıñ mäydanı 16700 *km²* (Tatarstanda 9530 *km²*). Töp quşıldıqları: Çınlı, Qarlı, Bola, Ülämä, Bärle, Göbenä, Ärä.

Maksimal su çığımı Bua Rayonınıñ İvaşevka awılı yanında - 1590 *m³/s* (1979). Suınıñ iñ az waqıtındağı mineralläşüe 1000 *mg/l*ğa qädär. su ağışı bik nıq köylängän. Tatarstannıñ tabiğät istälege (1978).

Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Сембер өлкәсе елгалары
Төркем:Сембер өлкәсе табигый һәйкәлләре
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Ğäzi Qaşşaf

**Ğäzi Qaşşaf** (**Mirğäzi Soltan ulı Qaşşafetdinov**) tänqıytçe häm ädäbiät ğälime, 1907 yılnıñ 15 aprelendä elekke Ufa ğubernası Bäläbäy öyäze (xäzerge Başqortstan respublikası Tuymazı rayonı) Yaña Arslanbäk awılında tua.

1920-1925. yıllarda Ğäzi Qaşşaf Bäläbäy şähärendäge uqıtuçılar seminariasendä (soñınnan - pedagogia texniqumı) uqıy. 1925. yılnıñ közendä Qazanğa kilä häm Könçığış pedagogia institutına qabul itelä. İnstitutnı tämamlağaç, 1929 yıldan 1937 yılğa qädär, Qazannıñ törle uqu yortlarında tel-ädäbiät uqıta.

1937 yılda kitap näşriätına eşkä küçä. 1942 yılnıñ oqtyabrendä G.Qaşşafnı "Sovet ädäbiäte"  (soñraq - "Qazan utları") jurnalına redaktor itep bilgelilär. 1960 yılda, dissertasia yaqlap, filologia fännäre kandidatı digän ğıylmi däräcä alğaç. G.Qaşşaf üzeneñ xezmät eşçänlegen tulısınça Qazan däwlät ünivirsitite belän bäyli.

G.Qaşşaf bay ädäbi-fänni miras qaldırğan ädip. Anıñ berençe tänqit mäqäläläre 1928 yılda, student çağında uq basıla başlıy.
1940 yılda anıñ beryülı öç kitabı - Ş.Kamal turındağı monografiase, "Qäläm masterları" isemle tänqit mäqäläläre cıyıntığı häm çik saqçıları tormışınnan alıp yazılğan "Çül buyında" poweste basılıp çığa.

İllençe yıllardan başlap G.Qaşşaf üzeneñ qalğan böten ğömeren, bay täcribäsen häm säläten tatar xalqınıñ ğorurlığı - heroy-şağir Musa Cälilneñ legendar tormışın häm ícatın tikşerügä bağışlıy. Näticädä, *[[Musa Cälil]]* isemle külämle monografiase yazıla.
Ädäbi xezmätlären häm cämäğät eşçänlegen yuğarı bäyäläp, sowet xökümäte anı Xezmät Qızıl Bayrağı (1957), "Poçet Bilgese" (1967) ordennarı häm medällär belän büläkli.

Ğäzi Qaşşaf 1975 yılnıñ 9 dekäberendä wafat buldı.

Төркем:Татар язучылары
Studenets (Tatarstan)

**Studenets** awılı, Yuğarı Oslan rayonında, rayon üzägennän 5 *km* könyaqtaraq, Kuybışev susaqlağıçı buyında. 17. yözneñ 2. yartısında nigez salına. 1989. yılda daimi yäşäwçelär 49 keşçe (Urıslar), 2000. yılda 29 keşe yäşi. Xäzerge Qazan yanındağı daçalar urını. 19. yözdä qorablar yörtü käsepçelege belän mäğlüm.
Sotsionika

**Sotsionika** - ğämäli psixologiädäge yünäleş. Ul Litva sotsiologı Auşra Augustinaviçüte (Augusta pseudonimı astında yazılğan) gipotezasına nigezlängän. Bu gipoteza buyınça keşelär arasındağı psixologik täñgällek, alarnıñ nindi psixologik törgä qarawına bäyle. Augusta tör-ara mönäsäbätlär modelen  psixologı Karl Yung taswirlawınnan çığıp tözegän.

Sotsionikanın köçle yağı - anıñ belän köndäş bulırday başqa yünäleşneñ bulmawında. Psixologiädä älege başqa berkemneñ dä psixologik täñgällek teoriäsen täqdim itkäne yuq. Şul uq waqıtta, sotsionika artıq küp küreneşlärne Karl Yung psixologiäse qısalarında anlatırğa tırışa, şul isäptän, anda fänni elementlardan tış, fänni bulmağannarı da küp.

## Päräwäzdä

* http://www.socioniko.net

Төркем:Әлифба буенча фәннәр
Төркем:Гамәли фәннәр
Төркем:Иҗтимагый фәннәр
Төркем:Психология
Сәнәкчеләр фетнәсе

**Сәнәкчеләр фетнәсе** — Совет хакимиятенең хәрби коммунизм тәртипләренә каршы крестьяннәр күтәрелеше. 1920 елның 4 февралендә Минзәлә өязенең Яңа Елань авылы халкы чуалышыннан башланып китә. Тиздән Уфа губернасының Минзәлә, Бәләбәй, Бөре өязләренә, Казан губернасының Чистай, Самар губернасының Бөгелмә, һ.б. өязләренә тарала. Баш күтәрүчеләр А. Милованов җитәкчелегендә фетнә штабын оештыралар, совет хакимияте тәртипләренә каршы көрәшәләр, азык-төлек җыючы эшче һәм кызылармиячеләр берәмлекләрен талыйлар, крестьян арасында азык-төлекне аларга бирмәү коткысы тараталар. Фетнәгә каршы көрәшү өчен Минзәләдә гадәттән тыш комиссиясе оештырыла, җитәкчесе — Миңлегәрәй Әхмәтшин. Фетнә 1920 елның март уртасында бастырыла.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Россия ватандашлар сугышының Көнчыгыш фронты
Kuybışev susaqlağıçı

300px|left||Susaqlağıçqa Qazannan küreneş
**Kuybışev susaqlağıçı**, Awropada iŋ zur yasalma sulıq. Tatarstan, Mari El, Çuaşstan, Sember həm Samar ɵlkələre çiklərendə urnaşqan.

1955. yılnıŋ ɵktəberendə Stavropol (xəzerge Tolyatti) şəhəre yanında İdelgə bua qoru nətiçəsendə barlıqqa kilə. İseme - Kuybışev (xəzerge Samara) şəhərennən. Kuybışev susaqlağıçı yar buyı sızığınıŋ ğomumí ozınlığı 2604 *km*, ş.i. Tatarstan çiklərendə 1392 *km* təşkil itə. Su ɵslegeneŋ məydanı 6,15 meŋ *km²* (şunıŋ 51% Tatarstan çiklərendə). Urtaça tirənlege 8 *m*, bua yanındağı urınında iŋ tirən urını 41 *m*, Qazan yanında 16-18 *m*. Ğomumí su küləme 57,3 *km³*, faydalı küləme - 32,7 *km³*. Komplkslı faydalanıla torğan sulıq (energetika, qorablar yɵrtü, su belən tə'min itü, suğaru, rekreasiə, balıq xucalığı). Su ağışı sezonğa bəyle rəweştə küylənə (51-53 meter).

Төркем:Русия сусаклагычлары
Төркем:Татарстан сусаклагычлары
Төркем:Әлифба буенча сусаклагычлар
İttifaQ

**İttifaQ** ul Tatar telendä hip-hop häm r'n'b başqaruçı törkem. 2005. yılda oyıştı.

## Törkem äğzaları
* Älbina Söläyman - vokal, süzlär, tekst uqu.
* İlham Şärif - süzlär, tekst uqu.
* İlyäs Ğafar - süzlär, tekst uqu, köylär.
* Nazim İsmağil - süzlär, tekst uqu.
## Cırları
Törkemneñ berençe albomı *Bälki* dip atala. Ul 2007. yılnıñ sentyabrendä çıqtı. Anda 18 cır kertelgän.
## İnternettä
Räsmi säxifä 
## Monı da qara
* Yuldaş.Com: ИттифакЪ - Татарский хип-хоп/ R'n'B http://news.yuldash.com/news753 

Төркем:Hip-hop
Төркем:Татар музыкасы
Ittifaq

**ИттифакЪ** *(İttifaQ)* – заманча татар рэп төркеме. 2005нче елда оешты.

## Төркем составы
* Ильяс Гафаров (Jahffar)
* Назыйм Исмәгыйлев (Padeeshah)
* Альбина Сөләйманова (Alby)

## Җырлары
Төркемнең беренче альбомы **"Бәлки"** дип атала. Ул 2007нче елның сентябрендә чыкты.
Анда 18 җыр кертелгән:
# Fake intro (feat. DJ Noiza)
# Яшь көч
# Татарлар (feat. T&B)
# Манчы (feat. T&B)
# Чибәркәй (feat. Idelia, T&B JeeDMeeN, DJ Darm)
# Бәлки
# Barbecue
# Сәрләүхәсез (feat. ШаКур Али)
# Кем белгән (feat. Mubai)
# Ялгызлык
# Бу газаплардан качып (feat. T&B)
# Келәт (feat. DJ Darm)
# Мин белмим (feat. Искәндәр Хәйруллин)
# Кулдан-кулга
# Кызган таба
# Ятимнәр хыялы
# Җылы якларга (feat. Мубай, DJ Noiza)
# Төнге хыял (feat. Җәмилә, Айдар Гайнуллин)

## Чыганаклар
* Үзәк-Парти сайты 
* Ittifaq PromoDJда 

## Сылтамалар
* "Бәлки" альбомын йөкләү 
* Төркем турында мәгълүмат (рус.) 

Төркем:Татар альтернатив төркемнәре
Төркем:Музыкаль төркемнәр
Watan-Ana

Koordinatlar: 

300px|мини|уңда|Ana-Watan çaqıra, Volgograd (Sarısu) şähäre

**Watan-Ana** yä **Watan-Ana çaqıra** - Mamay Qurğanındağı Stalingrad suğışına bağışlanğan häykäl kompozitsiäseneñ töp sını. Xäzerge Volgogradta urnaşqan. Autorları skulptor Yevgeniy Vuçetiç häm injener Nikolay Nikitin.

Ana-Watan - ul qılıç kütärüçe häm alğa atlawçı xatın sını. Şundıy surät Borınğı Yunan Nika alihäsenä xas. Ana-Watan suräte Böyek Watan Suğışı Waqıtında kiñ qullanış tapqan.

Skulptura tözeleşe 1959. yılnıñ Mayında başlana häm 1967. 15 oktäberendä tämamlana. Bu waqıtta ul dönyada iñ zur skulptura bula. Restavratsiä 1972. häm 1986. yıllarda ütkärelä.

Sınlı sänğät aldan kierengän beton bloklarınnan yasağan. Sın bieklege - 52 *m*, qılıç ozınlığı - 33 *m*. Ğomumi sın bieklege - 85 *m*. Fundament tiränlege 16 *m*. Massası - 8 meñ ton.

## Sıltamalar
* ГУК «Историко-мемориальный комплекс „Героям Сталинградской битвы“ на Мамаевом кургане» 
* 3D-экскурсия по Мамаеву Кургану — Родина-мать зовёт 
* Родина-мать: история создания, фотографии 
* Возведение «Родины-Матери»
* Информация о мемориальном комплексе на сайте «Госсимволика»
* Новые Известия: Косметика для Родины-матери 

## Monı da qara
* Tıl - frontqa
* Azat itüçe suğışçı

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Волгоград
Төркем:Сталинград сугышы
İllät

**İllät** yılğası, İdelneñ sul quşıldığı. Yılğa başı häm tamağı Marii Eldä. Ozınlığı 204 *km* (Tatarstanda 34 *km*), bassínınıñ mäydanı 6471 *km²*. Töp quşıldıqları: Yuşut, Aşıt, Petyalka. Sunıñ maksimal çığımı 1180 *m³/s* (1979). Suınıñ iñ az waqıtındağı mineralläşüe 1000-1400 *mg/l*. Turizm.
Törkem:İdel-Ural yılğaları
Qaban artı mäçete

thumb|300px|Suvar Plazadan küreneş
**İslam Qabul İtüneñ Meñyıllığı Şäräfenä Salınğan mäçet** (**[[Qaban]] artı mäçete**, **Yübiläy mäçete**), Qazanda Tatar dini arxitekturası istälege. 1924-1926. yıllarda milli romantik modern formalarında, arxitektor AüMü Peçnikov proyektı belän İdel buyı Bolğarınıñ İslam dinen qabul itüenä (922) meñ yıl tulu xörmätenä tözelä. Tübä Qaban küleneñ köçığış yarına urnaşqan. Manarası bína poçmağındağı işek östenä quyılğan ber zallı, antresolle camiğ mäçet. 1991.dän äwwälgä maqsatlarında faydalanıla başlí. 1992.dä müçet qarşında mädräsä açıla.