Тюльпан (ансамбль)

**«Тюльпан»**, Калмык дәүләт «Тюльпан»  җыр һәм бию ансамбле — Калмыкияның башкаласы Элиста шәһәрендә иҗат итүче, дәүләт карамагындагы сәнгать коллективы. Калмык АССРның  О.И. Городовиков исемендәге дәүләт премиясе лауреаты.

*Сәнгать җитәкчесе* (*[[2013 ел]]дан*) — Валерий Эрдниев, РФ атказанган  артисты, РФ хөкүмәте премиясе лауреаты (*[[2013]]*).
*Директор* — Тюрбя Босхомджиев , КР атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тарих

* Калмык дәүләт җыр һәм бию ансамбле 1937 елның октябренда оештырылган.
* Калмык драма театры каршында 44 кешелек калмык милли хоры һәм халык уен кораллары оркестры оештырыла. Ансамбль үз үсешендә  республиканың һөнәри сәнгате үсеше баскычларын кабатлый. Оештыручылары — коллективның беренче сәнгать җитәкчесе Николай Рябченко (*«Бәхет» исемле беренче калмык операсы авторы*), үзешчән композитор  О.С-Г. Дорджин, хормейстер Надежда Кухаренко, балетмейстер Арзо Ованесян.
* 1938  Сталинград һәм Әстерхан өлкәләрендә беренче чыгышлары уза.
* 1939 ел, март Мәскәүдә «Калмык әдәбияты һәм сәнгате көннәре»ндә катнаша.
* 1943 елда, калмык халкын Ерак Көнчыгышка һәм Себергә сөрү нәтиҗәсендә, ансамбль эшчәнлеген туктата.
* 1957 елда Элиста шәһәрендә эшчәнлеген торгыза.
* 1957 елның 4 ноябренда яңартылган төркемнең беренче концерты уза.
* 1958 елда балетмейстер итеп  Зыя Закир улы Фәттахов (*Фәктахов*) билгеләнә. 
* 1959 Төньяк Кавказ курортларында зур чыгышлары оештырыла.
* 1967 II БөтенРоссия хореография коллективларының бәйгесендә (*[[Мәскәү]]*) «Табунчылар ялы» күмәк ирләр биюе (*Григорий Чудак куйган*) белән катнашып, диплом ала.
* 1970 елда чит илдә (*[[Монголия]]*) беренче гастрольләре уза.
* 1970 Ленинградта «Калмык АССР әдәбияты һәм сәнгате ункөнлеге»ндә катнаша.
* 1972 елда ятхи уен коралында уйнаучылар төркеме оеша.

## Чит илдә чыгышлары
Монголия (*[[1970]]*), Чехословакия (*[[1976]]*), Кытай, Лаос, Польша, Һиндстан, Италия, Швейцария, Америка, Франция, Испаниядә колоритлы калмык биюенә сокланалар.

## Ансамбль составы
* Биючеләр төркемендә 16, оркестрда 8, хорда 4 артист эшли.
* Фестивальләргә, чит илгә гастрольләргә 45 кешелек төркем бара.

## Репертуар
#### Беренче елларда
* «Вальпургия төне» (Ш. Гуно «Фауст» операсыннан фрагмент)
* «Конек-горбунок» балеты
* «Корсар» балеты
* «Бәхет» бер актлы калмык операсы (Николай Рябченко музыкасы)
* «Калмык сюитасы» балеты (Николай Рябченко музыкасы )

#### [[1957 ел]]ларда

* «Бумба иле» (*Бумбин орн*) О.С-Г. Дорджин көе
* «Комсомол, алга» (*Комсомол, уралан*) яшьләр гимны О.С-Г. Дорджин көе
* «Җайдаклар маршы» О.С-Г. Дорджин көе
* «Ока Городовиков» О.С-Г. Дорджин көе
* «Гомерне кызганмыйча» О.С-Г. Дорджин көе
* «Биек кызыл байрак» (*Өндр улан туг*) халык җыры
* «Ялуха» ялгыз бию
* «Җааҗа» ялгыз бию
* «Ишкимдык» күмәк бию (Григорий Чудак куйган)
* «Яшь хатыннар» (*Берячуд*) күмәк кызлар биюе (Григорий Чудак куйган)

* «Табунчылар ялы» күмәк ирләр биюе (Григорий Чудак куйган)
* «Шарка-Барка» күмәк бию
* «Будля» күмәк бию
* «Төгрәш» җыры
* «Чыпчыклар» (*Боһшурһас*) җыры
* «Тюльпан җыю» биюе (М. Ленский, В. Лаврентьев куйган)
* «Мольджур»биюе (М. Ленский, В. Лаврентьев куйган)
* «Чичирдык» биюе (М. Ленский, В. Лаврентьев куйган)
* «Чыгып килүче кояш» (*Өрүн һарсн нарн*) җырлы-биюле күренеше

#### [[1967 ел]]ларда
* «Актүбә елгасы сулары» (*Актүбин һолын усн*) җыры
* «Кичүдә ялгыз агач» (*Һатлһна Һанц модн*) җыры
* «Чуар ситсы яулык» (*Сартг эрәтә бүшмүд*) җыры
* «Кызыл калмыклар җыры» (*Улан хальмгин дун*) (халык көе, Валентина Джамбинова эшкәртүендә)
* «Җааҗин ундг хоӊһр һалзн мөрн» җыры
* «Деләш» халык җыры
* «Сиңа, бердәнберем» (*Иньг, чамдан*) халык җыры
* «Һалдма» халык җыры

#### Яңартылган репертуар
* «Джангар» җырлы-биюле күренеше —  эчтәлеге буенча куелган.
* «Оскэ цокдг» хореография күренеше — 1812 елгы Ватан сугышында катнашкан калмык сугышчыларын данлый.
* «Чичирдык» биюе
* «Ойрат кызлары» биюе
* «Дербет товшуры» биюе
* «Алтын көз» (*Алтн тег*)  җыры
* «Яңа ел» (*Вулындун*) җыры
* «Йөрәк җыры» (*Седклин дун*) җыры
* «Дустым минем» (*Иньг мини*) җыры

## Сәнгать җитәкчеләре
* Петр Надбитов, РФ, ЧР, КР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Яков Абрамис , 1957 елдан сәнгать җитәкчесе.
* А.О-Г. Цебеков, 1959 елдан сәнгать җитәкчесе , РФ атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Б.Н. Уджаев, РФ мәгариф отличнигы.
* А.Н. Манджиев, КР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* А.Б. Манджиева, балетмейстер, КР атказанган артисты.

## Катнашкан фестивальләре
* 2004-2006 сәнгать осталарының «Кавказга тынычлык» (*Мир Кавказу*) фестивале (*[[Ростов]]*).
* 2004-2006 Бөтенрусия милли мәдәниятлар фестивале (*[[Мәскәү]]*).
* 2004-2006 халыкара фольклор фестивальләре (*[[Испания]], [[Португалия]], [[Франция]]*).
* 2006 халыкара халык фестивале (*Хух-хото, [[Кытай]]*).
* 2007 халыкара «Туганлык» милли мәдәниятләр фестивале (*[[Уфа]]*).
* 2007 I төбәкара «Без барыбыз да – бердәм Россия» (*Мы все – единая Россия*) милли сәнгатьләр фестивале (Тамбов, Россия).
* 2008 Бөтенрусия «Россия җырлары» (*Песни России*) фестивале (*[[Ерак Көнчыгыш]], [[Себер]]*).
* 2014 ХХII кышкы Олимпия уеннарының (*[[Сочи]], [[Россия]]*) мәдәният пограммасында катнаша.
* 2014, декабрь  халыкара  «Һималай» фестивале (*Дхарамсал, [[Һиндстан]]*).
* 2015, июнь III халыкара (*[[Россия]] төбәкләре, [[Каспий]] буе илләре*) «Каспий-дуслык ярлары» (*Каспий-берега дружбы*) фестивале (*[[Махачкала]], [[Дагстан]]*).

2014 елның 6 декабренда Казанда Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры сәхнәсендә Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле белән Калмык дәүләт «Тюльпан» җыр һәм бию ансамбленың бердәм концерты оештырыла .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Калмык АССРның Советлар Берлеге Каһарманы О.И. Городовиков исемендәге дәүләт премиясе.
* БөтенРоссия бәйгеләре дипломанты.
* РСФСР югары шурасы президиумы Мактау грамотасы.

## Әдәбият
# Л. Цебиков. Государственный калмыцкий ансамбль песни и танца «Тюльпан». К 75 летию ансамбля. М., 2012.
# Петр Надбитов. Жизнь в вихре танца. Элиста: АПП «Джангар», 2005.

## Сылтамалар
* Ансамбльнең рәсми сайты 
* «Тибетны саклыйк» порталы

## Искәрмәләр

Төркем:Калмыкия
Төркем:Бию төркемнәре
Төркем:Ансамбльләр
Төркем:Россиянең халык биюләре ансамбльләре